text:
ग्रह
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
ग्रह, ग ञ ग्रहणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (क्य्रां- उभं-सकं-सेट् ।) ग ञ, गृह्णाति गृह्णीते । इति दुर्गादासः ॥
ग्रह, ऊ कि आदाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-पक्षे भ्वां-परं-सकं-सेट् ।) ऊ, अग्रहीत् अघ्राक्षीत् । कि, ग्राहयति ग्रहति । एष ह्वादि- रेव मन्यते तत्राप्यात्मनेपदी एव । इति दुर्गा- दासः ॥
ग्रहः, पुं, (गृह्णाति गतिविशेषानिति । यद्वा, गृह्णाति फलदातृत्वेन जीवानिति । ग्रह् + “विभाषा ग्रहः ।” ३ । १ । १४३ । इति पक्षे अच् ।) सूर्य्यादिनव । यथा । रविसोममङ्गल- बुधबृहस्पतिशुक्रशनिराहुकेतवः । (यदुक्तम्, -- “सूर्य्यश्चन्द्रो मङ्गलश्च बुधश्चापि बृहस्पतिः । शुक्रः शनैश्चरो राहुः केतुश्चेति नव ग्रहाः ॥” “लोकानद्रीन् स्वरान् धातून् मुनीन् द्बीपान् ग्रहानपि । समिधः सप्त सङ्ख्याताः सप्तजिह्वा हविर्भुजः ॥”
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
ग्रह पुं।
ग्रहणम्
समानार्थक:उपराग,ग्रह
1।4।9।2।2
सा दृष्टेन्दुः सिनीवाली सा नष्टेन्दुकला कुहूः। उपरागो ग्रहो राहुग्रस्ते त्विन्दौ च पूष्णि च॥
वैशिष्ट्य : अर्कादयः
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, कालः
ग्रह पुं।
ग्राहणम्
समानार्थक:ग्रह,ग्राह
3।2।8।1।1
ग्रहे ग्राहो वशः कान्तौ रक्ष्णस्त्राणे रणः क्वणे। व्यधो वेधे पचा पाके हवो हूतौ वरो वृत्तौ॥
पदार्थ-विभागः : , क्रिया
ग्रह पुं।
निर्बन्धः
समानार्थक:ग्रह
3।3।237।1।2
दलेऽपि बर्हं निर्बन्धोपरागार्कादयो ग्रहाः। द्वार्यापीडे क्वाथरसे निर्यूहो नागदन्तके॥
पदार्थ-विभागः : , गुणः, मानसिकभावः
ग्रह पुं।
अर्कादयः
समानार्थक:ग्रह
3।3।237।1।2
दलेऽपि बर्हं निर्बन्धोपरागार्कादयो ग्रहाः। द्वार्यापीडे क्वाथरसे निर्यूहो नागदन्तके॥
वैशिष्ट्यवत् : ग्रहणम्
: पूर्वदिशायाः_ग्रहः, आग्नेयदिशायाः_ग्रहः, दक्षिणदिशायाः_ग्रहः, नैऋतदिशायाः_ग्रहः, पश्चिमदिशायाः_ग्रहः, वायव्यदिशायाः_ग्रहः, उत्तरदिशायाः_ग्रहः, ईशानदिशायाः_ग्रहः, चन्द्रः, बृहस्पतिः, मङ्गलः, बुधः, शनीः, राहुः, सूर्यः, सूर्यपार्श्वस्थः, राहुग्रस्थेन्दुः_अथवा_सूर्यः, युगपदुच्यमानौ_सूर्यचन्द्रौ, ग्रहभेदः
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, तेजः, ग्रहः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
ग्रह¦ हस्तव्यापारभेदे स्वीकारे ज्ञाने च क्र्या॰ उभ॰ सक॰ सेट्। गृह्णाति गृह्णीते। गृह्णीयात् गृह्णीत। गृह्णातु गृ-हाण। अगृह्णात् अगृह्णीत। अग्रहीत् अलिटि इटोदीर्घः। अग्रहीष्टाम्। अग्रहीष्ट। जग्राह जगृहतुःजग्रहिथ जगृहिव। जगृहे जगृहिषे। ग्रहीता गृ-ह्यात् ग्रहीषीष्ट ग्रहीष्यति ते। ग्रहीतव्यः ग्रहणीयम्ग्राह्यम् पदास्वैरिपक्ष्येषु गृह्यम्। छन्दसि प्रतिगृह्यम-पिगृह्यं लोके तु प्रतिग्राह्यम् अपिग्राह्यम्। जलचरे-णग्राहः। ज्योतिषि अच् ग्रहः। गृहीतः गृहीतिः। ग्रहणम् अप् ग्रहः। उद्ग्राहः मुष्टौ संग्राहः सञ्चये[Page2743-b+ 38] संग्रहः। ग्रहीतुर। गृहीत्वा प्रतिगृह्य। ज्ञाने
“हंसं तनौ सन्निहितं चरन्तं मुनेर्जनोवृत्तिरिव स्वि-कायाम्। ग्रहीतुकामादरिणाशयेन” नैष॰।
“गृह्णातिचक्षुः सम्बन्धादालोकोद्भूतरूपयोः” भाषा॰। हस्तव्यापारे
“गृहाण शस्त्रं यदि सर्ग एष ते”
“तौ जगृहतुःपादान् राजा राज्ञी च मागधी” रघुः।
“दश गृहान्गृह्णाति” श्रुतिः स्वीकारश्च स्वत्वापदनव्यापारः सेवनादिनाआयत्तीकरणञ्च तत्राद्ये
“तत्र किञ्चिन्न गृह्णीयात्प्राणैः कण्ठगतैरपि” प्रा॰ त॰ गङ्गामा॰ द्वितीय
“शर-द्रौदं न गृह्णीयात् गृह्णीयात् मार्गपौषयोः” नीतिःकर्मणि गृह्यते अग्राहि अग्राहिषाताम् अग्रहीषाताम्। अग्राहिष्यते अग्रहीष्यते। णिच् ग्राहयति ते अजी-ग्रहत् त। सन् जिवृक्षति ते। यङ् जरीगृह्यते। यङ्-लुक् जरी(रि)गृहीति जर्गृहीति जरी(रि)गडिर्ढजर्गडिर्ढ मुग्ध॰” सि॰ कौ॰ जाग्रहीति जाग्राढि। ज्ञान-सामान्थार्थत्वे णिचि प्रयोज्यस्य कर्मत्वं
“शिष्यंवेदं ग्राहयतीति। गुहणमात्रार्थकत्वेऽपि कर्मत्वम्मुग्धवो॰
“अजीग्रहत्त” जनको धनुस्तत्” भट्टिः।
“अयाचितारं न हि देबदेवमद्रिः सुतां ग्राहयितुंशशाक” कुमा॰ अन्यमते भञ्जनीयत्वेन विवाह्यत्वेनच बोधयामासेत्यर्थकत्वात् नानुपपत्तिः। मुगधबो॰द्विकर्मकमध्ये पाठात्
“जग्राह यज्वनोभोज्यम्” उदा॰पा॰ मते न द्विकर्मकतेति भेदः। वेदे हस्य भकारः।
“इमामगृभ्णन् रसनामृतस्य” श्रुतिः। आर्षेऽपि क्वचित्हस्य भः गृभीतशब्दे उदा॰। अति + अतिक्रम्य वर्तने
“अतिग्रहाव्यथनक्षेपष्वकर्त्तरितृतीयायाः” पा॰
“अतिक्रम्य ग्रहोऽतिग्रहः चारित्र्य-तोऽतिगृह्यते चारित्र्येणान्यानतिक्रन्य वर्त्तते इत्यर्थः” सि॰ कौ॰
“तएतानतिग्राह्यान् ददृशुस्तानत्यगृहणत” शत॰ ब्रा॰
४ ।
५ ।
४ ।
२ अनु + आनुकूल्यकरणे
“वयमप्यनुगृह्णीमोद्विधा कृत्वा वरू-थिनीम्” भा॰ वि॰
९९
६ श्लो॰। सम् + अनु + बन्धनादिना आनुकूल्ये
“अवमुच्य किरीटं स केशान्समनुगृह्य च। उदतिष्ठज्जरासन्धः” भा॰ स॰
८९
५ श्लो॰। अप + सन्ततधारातोविच्छिद्य पृथक्कृत्य ग्रहणे
“अपगृह्यपुनरिन्द्रवायू” कात्या॰ श्रौ॰
९ ।
६ ।
३
“अपगृह्यसन्ततधारातोविच्छिद्य पृथक्कृत्वा पुनस्तस्या एवधाराया गृह्णाति” कर्कः अपसारणे च
“अथैकं[Page2744-a+ 38] तृणमपगृह्णाति” शत॰ ब्रा॰
१ ।
८ ।
३ ।
१६ ।
“उभौतृणे अपगृह्योपासाते”
२ ।
५ ।
२ ।
४२ रोधने च।
“स(च्यवनः) ते विप्रः सह वज्रेण बाहुमपगृह्णात्तपसाजातमन्युः” मा॰ आश्व॰
९ अ॰प्रपि + पिधाने
“यत्रैतत् कर्णावपिगृह्य निनदमिव” छा॰ उ॰
“अपिगृह्य पिधाय” भा॰
“तस्मात् कर्णं पितृदैवतंहि तदपिगृह्यम्” शत॰ ब्रा॰
३ ।
८ ।
१ ।
१५ । आच्छादनेच
“तस्मात् कल्पगन्धानपि गृह्णीत” शत॰ ब्रा॰
४ ।
१ ।
३ ।
८ अभि + आभिमुख्येन ग्रहणे
“अम्बालिका च बलवदभिगृह्यचण्डवर्मणा परिणेतुमात्मनोभवनमानीता” दशकु॰अव + प्रतिरोधे नियमे च
“मन्दोऽपि नाम न महानवगृह्य-साध्यः” मावः
“देवनीयं शंसति पदावग्रहम्” तैत्ति॰
“वृष्टिर्वर्षं तद्विघातेऽवग्रहावग्रहौ समौ” अमरः
“राव-णावग्रहक्लान्तमिति वागमृतेन सः”।
“वृष्टिर्भवतिशस्यानामवग्रहविशोषिणाम्” रघुः। वि + अव + अवनतौ अक॰।
“तत्रैव कपालम् व्यवगृहीता-न्तमिब भवति व्यवगृहीतान्तेव हि द्यौः” शत॰ ब्रा॰
७ ।
५ ।
१ ।
२
“व्यवगृहीतान्तं विविधमवगृहीतोऽवनतः अन्तो-यस्य” भा॰आ + आभिमुख्येनाकर्षणे
“आ त एता वचोयुजा हरीं गृभाणसुमद्रथा” ऋ॰
८ ।
४५ ।
३९
“आगृभाण अस्मदभिमुखंयातुं हस्ताभ्यासाकर्षयेत्यर्थः” भा॰। निर्बन्धे
“चले-ऽपि काकस्य पदार्पणाग्रहः” नैष॰। आ + सम् + आभिमुख्येन संग्रहे
“आ तू न इन्द्र क्षुमन्तंचित्रं ग्राभं संगृभाय” ऋ॰
८ ।
८१ ।
१ । आसंगृभायआभिमुख्येन संगृहाण” भा॰उद् + ऊर्द्ध्वं विगृज्य दाने
“वाजस्य मा प्रसव उद्ग्राभेणोदग्रभीत्” यजु॰
१७ ।
६३ । ऊर्द्धं विगृज्य दामम् उद्ग्रहः” वेददी॰
“उद्गृह्णते स्वाहोद्गृहीताय स्वाहा”
२२ ।
२६ । उद्धृत्य उत्तोल्य ग्रहणे
“शक्तिं योऽग्र्यामुदग्रहीत्” भट्टिः। उद + ग्रह + णिच्। उद्ग्राहि--उपन्यासे
“उद्ग्राहितमु-पन्यस्तम्” वैजयन्ती
“विशेषविदुषः शास्त्रं यत्तवोद्ग्रा-ह्यते मया” माघः।
“मोज्जिग्रहः सुनीतानि” भट्टिःउप + उद् + ज्ञाने।
“तस्य हि मुखमुपोद्गृह्णन्नुवाच” छा॰ उ॰
“मुखं द्वारं विद्यायादाने तीर्थमुपोद्गृह्णन् जाननि-त्यर्थः” भा॰उप + सामीप्येन ग्रहणे
“दशापवित्रमुपगृह्य हिंकरोति” शत॰ ब्रा॰
४ ।
२ ।
२ ।
१४ अवष्टम्भे च
“तेजो वा अद्भ्यो-[Page2744-b+ 38] भूयस्तद्वा एतद्वायुमुपगृह्याकाशमभितपति” छा॰ उ॰
“तद्वा एतत्तेजो वायुमुपगृह्यावष्टभ्य स्वात्मना निश्च-लीकृत्य वायुमाकाशमभिव्याप्नुवत्तपति” भा॰नि + बलेन निरोधे प्रातिकूल्यकरणेन नियमने च।
“र वेप्रविशमानस्तु शूद्रेणान्धेन रक्षिणा। निगृहीतो बलाद्द्वारि सोऽवातिष्ठत पार्थिवः” भा॰ व॰
१३
६ अ॰।
“निगृ-हीतः कन्धरायां शिशुना दृढमष्टिना” हरिव॰
२० अ॰।
“तस्मात् यस्य महावाहो निगृहीतानि सर्वशः। इ-न्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता” गीता
“अनिग्रहाच्चेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति” याज्ञ॰प्रति + नि + प्रतिरूपतया ग्रहणे
“आदित्यपात्रेण द्रोण-कलसात् प्रतिनिगृह्णीते” शत॰ ब्रा॰
४ ।
३ ।
५ ।
६ वि + नि + विशेषेण निग्रहे
“शिरःसु विनिगृह्यैतान् योधयामास पाण्डवः” भा॰ आ॰
१२
८ अ॰निस् + निःशेषोण ग्रहणे निग्रहे च
“शक्रस्त्वमिति यो दैत्यै-र्निर्गृहीतः किलाभवत्” भा॰ आनु॰
१९
९८ श्लो॰परि + परितोग्रहणे
“बाहुन। परिजग्राह दक्षिणेन शिरो-धराम्” भा॰ आ॰
६३
२ श्लो॰।
“ज्ञाने{??} परिगृह्य तान्” मनुः। स्वीकारे च
“कस्य गुप्तः परिग्रहः” भा॰ आ॰गन्धर्व्वं प्रति अर्जुनोक्तिःप्र + प्रकर्षेण ग्रहणे।
“प्रगृहीतश्च योऽमात्योनिगृहीतश्चकारणैः” भा॰ वि॰
१२ श्लो॰। सन्धिकार्यनिषेधाय विशिष्यग्रहणे
“प्रगृह्यं पदम्” प्रा॰ प्रगृह्यशब्दे दृश्यम्। प्रति + दत्तवस्तुनोग्रहणे
“सप्त वित्तागमाः धर्म्यादायोलाभक्रयो जयः। विभागः संप्रयोगश्च सत्प्रतिग्रह एव च” स्मृतिः
“याजनाध्यापनप्रतिग्रहैर्व्राह्मणो धनमर्ज्जथेत्” श्रुतिः अदृष्टार्थत्यक्तद्रव्यस्वीकार एव प्रतिग्रहो मुख्यःअन्यत्र भाक्तः।
“तीरे प्रतिग्रहस्त्याज्यस्त्याज्यो धर्मस्यविक्रयः”
“तत्र न प्रतिगृह्णीयात् प्राणैः कण्ठगतै-रपि” प्रा॰ त॰ गङ्गामा॰।
“प्रतिग्रहादपावृत्तः सन्तु-ष्टो येन केनचित्” प्रा॰ त॰
“अभिपद्यच बाहुभ्यां प्रत्य-गृह्णादमर्षितः गा॰ व॰
४४
१ श्लो॰। प्रतिरूपतयाशस्तादिग्रहणे च
“तर्थव पाण्डवो भीष्मे दिव्यमस्त्र-मुदीरयन्। प्रत्यगृह्णादयेमात्मा” भा॰ वि॰
६० अ॰। स्वीकारमात्रे
“प्रतिग्रहीतुं प्रणयिप्रियत्वात्” कुमा॰
“अमोघाः प्रतिगृह्णन्तावर्घानुपदमाशिषः” रघुः। वि + विरोधे रोधने।
“सन्दधीत न चानार्यं विगृह्णीयान्नबन्धुभिः” भा॰ शा॰
७० अ॰
“विगृह्य शत्रून् कौन्तेय![Page2745-a+ 38] जेयः क्षितिपतिस्तदा” भा॰ आश्र॰
६ अ॰। विशेषेणज्ञाने
“न बिग हणाति वैषम्यम्” भाग॰
३ ।
३२ ।
२ ।
४ श्लो॰।
“अविग्रहा गतादिस्था यथा ग्रामादिकर्मभिः” हरिःविशेषणग्रहः अवयवीभावः। विग्रहो देहः।
“रक्त-प्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्च” वेणी पञ्चविधवृत्तिस्फु-टीकरणवचनभेदे
“वृत्त्यर्थविवरणं विग्रहः” सि॰ कौ॰
“सप्तम्या विग्रहस्थया” शब्दश॰ प्र॰। सम् + सञ्चये नानास्थानपठितस्य एकत्र समावेशार्थे संदर्भ-भेदे
“संग्रहेऽस्तमुपागते” वाक्यपदीयम्। सङ्कोचने
“संगृह्णती कौशिकमुत्तरीयम्” भा॰ व॰
१५
६०
२ श्लो॰एकत्रीकरणे
“संगृह्य तत्समैरङ्गैर्निर्ममे स्त्रियमुत्तमाम्”
८५
५९ श्लो॰ सम्यक्ग्रहणे
“औषधानि च सर्वाणिमूलानि च फलानि च। चतुर्विधांश्च वैद्यान् वै संगृह्णी-याद्विशेषतः” भा॰ शा॰
२६
५४ श्लो॰। मुष्टौ संग्राहःसञ्चये द्रव्यसंग्रहः” सि॰ कौ॰
ग्रह¦ आदाने वा चुरा॰ उभ॰ पक्षे भ्वा॰ पर॰ सक॰ वेट्। ग्राहयति ते ग्रहति। अजिग्रहत्-त अग्रहीत् अ-घ्राक्षीत्।
ग्रह¦ पु॰ ग्रह--अच्।
१ नवसु सूर्य्यादिषु।
२ बालारिष्टकारेषुस्कन्दग्रहादिषु भावे अप्।
३ अनुग्रहे,
४ निर्बन्धे,
“अव-श्यभव्येष्वनवग्रहग्रहा” नैष॰
५ आदाने ग्रहणे,
६ रणो-द्यमे,
७ मलबन्धे,
८ चन्द्रसूर्ययोर्ग्रासे च
“तदा सम्भाव्यतेग्रहः इति ज्योतिषम्
“एकरात्रं परित्यज्य कुर्यात्पाणिग्रहं ग्रहे” ज्योति॰ सूर्यादयश्च
“सूर्यश्चन्द्रोमङ्गलश्च बुधश्चापि वृहस्पतिः। शुक्रः शनैश्चरोराहुः केतुश्चेति नव ग्रहाः”। एषां गतिभेदाः खगगति-शब्दे
२४
१३ पृ॰ दर्शिताः। राहुकेत्वोर्यथा ग्रहत्वंपी॰ धा॰व्यवस्थापितं तच्च केतुशब्दे
२२
३४ पृ॰ उक्तम्। शा॰ ति॰
१ पटले
“लोकानद्रीन् स्वरान् धातून् मुनीन् द्वीपान् ग्र-हानपि। समिधः सप्तसंख्याताः सप्त जिह्वा हविर्भुजः” इत्यनेन ग्रहाणां यत् सप्तत्वमुक्तं तत् वराहमताभि-प्रायेण। तच्च
१३
११ पृ॰ उपरागशब्दे अमृतास्वाद-विशेषादित्याद्युक्तम्। अन्यमताभिप्रायेण ग्रहाणांनवत्वं
६ पटले शा॰ ति॰ उक्तं यथा
“नव वर्गाः समुत्पन्नानवरत्नेश्वरा ग्रहाः। अर्केन्दुरक्तज्ञगुरुभृगुमन्दाहि-केतवः। माणिक्य मौक्तिक चारु विद्रुमं गारुडंपुनः। पुष्परागं लसद्वज्रं नीलं गोमेदकं शुभम्। वैदूर्य्यं नव रत्नानि”। [Page2745-b+ 38] स्कन्दग्रहादीनां नवानां लक्षणविभागः सुश्रुते उक्तोयथा
“अथातो नवग्रहाकृतिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः॥ बालग्रहाणां विज्ञानं साधनञ्चाप्यनन्तरम्। उत्पत्तिं का-रणञ्चैव सुश्रुतैकमनाः शृणु॥ स्कन्दग्रह
१ स्तु प्रथमःस्कन्दापस्मार
२ एव च। शकुनी
३ रेवती
४ चैव पूतना
५ चान्धपूतना
६ ॥ पूतना शीतनामा
७ च तथैव मुखमण्डि-का
८ । नवमो नैगमेयश्च
९ यः पितृग्रहसंज्ञितः॥ घा-त्रीमात्रोः प्राक्प्रदिष्टापचाराच्छौचभ्रष्टान्मङ्गलाचारही-नान्। त्रस्तान् हृष्टांस्तर्ज्जितान् क्रन्दितान् वा पूजाहे-तोर्हिंस्युरेते कुभारान्॥ ऐश्वर्य्यस्थास्ते न शक्या विशन्तोदेहं द्रष्टुं मानुषैर्विश्वरूपाः। आप्तं वाक्यं तत्समी-क्ष्याभिधास्ये लिङ्गान्येषां यानि देहे भवन्ति॥ शूनाक्षःक्षतजसगन्धिकः स्तनद्विट्वक्रास्यो हतचलितैकपक्ष्मनेत्रः। उद्विग्नः सुललितचक्षुरल्परोदी स्कन्दार्त्तो भवति च गा-ढमुष्टिवर्च्चाः
१ ॥ निःसंज्ञो भवति पुनर्भवेत्ससंज्ञः संरब्धःकरचरणैश्च नृत्यतीव। विण्मूत्रे सृजति विनद्य जृम्भ-माणः फेनञ्च प्रसृजति तत्सखाभिपन्नः
२ ॥ स्रस्ताङ्गोभयचकितो विहङ्गगन्धिः संस्राविव्रणपरिपीडितः सम-न्तात्। स्फोटैश्च प्रतततनुः सदाहपाकैर्व्विज्ञेयो भवतिशिशुः क्षतः शकुन्या
३ ॥ रक्तास्यो हरितमलोऽतिपा-ण्डुदेहः श्यावो वा ज्वरमुखपाकवेदनार्त्तः। रेवत्याव्यथिततनुश्च कर्णनासं मृद्नाति ध्रुवमभिपीडितः कुमारः
४ ॥ स्रस्ताङ्गः स्वपिति सुखं दिवा न रात्रौ विड्भिन्नं सृजतिच काकतुल्यगन्धिः। छर्द्यार्त्तो हृषिततनूरूहः कुमारस्तृष्णालुर्भवति च पूतनागृहीतः
५ ॥ यो द्वेष्टि स्तनम-तिसारकासहिक्काछर्दीभिर्ज्वरसहिताभिरर्द्यमानः। दुर्व्वर्णः सततमधःशयोऽम्लगन्धिस्तं ब्रूयुर्वरभिषजोऽन्ध-पूतनार्त्तम्
६ ॥ उद्विग्नो भृशमतिवेपते प्ररुद्यात् संलीनःस्वपिति च यस्य चान्त्रकूजः। विस्राङ्गो भृशमतिसा-र्य्यते च यस्तं जानीयाद्भिषगिह शीतपूतनार्त्तम्
७ ॥ म्लानाङ्गः सुरुचिरपाणिपादवक्त्रो वह्वाशी कलुषसिरा-वृतोदरो यः। सोद्वेगो भवति च मूत्रतुल्यगन्धिः सज्ञेयः शिशुरथ वक्त्रमण्डिकार्त्तः
८ ॥ यः फेनं वमतिविनम्यते च मध्ये सोद्वेगं बिलपति चोर्द्धमीक्षमाणः। ज्वर्य्येत प्रततमथो वसासगन्धिर्न्निःसज्ञो भवति हिनैगमेयजुष्टः
९ ॥ प्रस्तब्धो यः स्तनद्वेषी मुह्यते चावि-शन्मुहुः। तं बालं नचिराद्धन्ति ग्रहः सम्पूर्णलक्षणः। विपरीतमतःसाध्यं चिकित्सेदचिरार्दितम्। गृहे पुरा-[Page2746-a+ 38] णहविषाभ्यज्य बालं शुचौ शुचिः॥ सर्षपान् प्रकिरे-त्तेषां तैलैर्दीपञ्च कारयेत्। सदासन्निहितञ्चापिजुहुयाद्धव्यवाहनम्॥ सर्वगन्धौषघीवीजैर्गन्धमाल्यै-रलङ्कृतम्। अग्नपे कृत्तिकाभ्यश्च स्वाहा स्वाहेतिसंस्मरन्॥ नमः स्कन्दाय देवाय ग्रहाधिपतये नमः। शिरसा त्वाभिवन्देऽहं प्रतिगृह्णीष्व मे बलिम्॥ नि-रुजो निर्विकारश्च शिशुर्म्मे जायतां ध्रुवम्”। सोत्पत्तिकमन्यग्रहभेदा भा॰ व॰
२२
९ अ॰ उक्ताः यथा(
“यावत् षोडश वर्षाणि भवन्ति तरुणाः प्रजाः। प्रबाधत मनुष्याणां तावद्रूपैः पृथग्विधैः। अहञ्च वःप्रदास्यामि रौद्रमात्मानमव्ययम्। परमं तेन सहिताःसुखं वत्स्यथ पूजिताः। मार्कण्डेय उवाच। ततःशरीरात् स्कन्दस्य पुरुषः पावकप्रभः। भोक्तुं प्रजाःस मर्त्त्यानां निष्पपात महाबलः। अपतत् सहसाभूमौ विसङ्गोऽथ क्षुधार्द्दितः। स्कन्देन सोऽभ्यनु-ज्ञातो रौद्ररूपोऽभवद्ग्रहः। स्कन्दापस्मारमित्याहुर्ग्रहंतं द्विजसत्तमाः॥ विनता तु महारौद्रः कथ्यते शकु-नीग्रहः। पूतनां राक्षसीं प्राहुस्तं विद्यात् पूतना-ग्रहम्। कष्टा दारुणरूपेण घोररूपा निशाचरी। पिशाची दारुणाकारा कथ्यते शीतपूतना। गर्भान्सा मानुषीणान्तु हरते घोरदर्शना। अदितिं रेवतींप्राहुर्ग्रहस्तस्यास्तु रैवतः। सोऽपि बालान्महाघोरोबाधते वै महाग्रहः। दैत्यानां या दितिर्माता तामा-हुर्मुखमुण्डिकाम्। अत्यर्थं शिशुमांसेन संप्रहृष्टादुरासदा। कुमाराश्च कुमार्य्यश्च ये प्रोक्ताः स्कन्दस-म्भवाः। तेऽपि गर्भभुजः सर्वे कौरव्य! सुमहाग्रहाः। तासामेव तु पत्नीनां पतयस्ते प्रकीर्त्तिताः। अज्ञाय-माना गृह्णन्ति बालकान् रौद्रकर्म्मिणः। गवां मातातु या प्राज्ञैः कथ्यते सुरभिर्नृप!। शकुनिस्तामथा-रुह्य सह भुङ्क्ते शिशून् भुवि। सरमा नाम या माताशुनां देवी जनाधिप!। सापि गर्भान् समादत्ते मानु-षीणां सदैव हि। पादपानाञ्च या माता करञ्जनिलयाहि सा। वरदा सा हि सौम्या च नित्यं भूतानु-कम्पिनी। करञ्जे तां नमस्यन्ति तस्मात् पुत्त्रार्थिनोनराः। इमेःत्वष्टादशान्ये वै ग्रहा मांसमधुप्रियाः। द्विपञ्चरात्रं(
१० )तिष्ठन्ति सततं सूतिकागृहे। कद्रुः सू-क्ष्मवपुर्भूत्वा गर्भिणीं प्रविशत्यथ। भुङ्क्ते सा तत्र तंगर्भं सा तु नामं प्रसूथते। गन्धर्वाणाञ्च या माता[Page2746-b+ 38] सा गभं गृह्य गच्छति। ततो विलीनगर्भा सा मानुषीभुवि दृश्यते। या जनित्री त्वपसरसां गर्भमास्ते प्रगृह्यसा। उपविष्टं ततो गर्भं कथयन्ति मनीषिणः। लोहि-तस्योदधेः कन्या धात्री स्कन्द{??} सा स्मृता। लोहिताय-निरित्येवं कदम्बे सा हि पूज्यते। पुरुषषु यथारुद्रस्तथार्य्या प्रमदास्वपि। आर्य्या माता कुमारस्यपृथक्कामार्थमिज्यते। एवमेते कुमाराणां मया प्रोक्तामहाग्रहाः। यावत् षोडशं वर्षाणि ह्यशिवास्ते शिवा-स्ततः। ये च मावृगणाः प्रोक्ताः पुरुषाश्चैव ये ग्रहाः। सर्वे स्कन्दग्रहा नाम ज्ञेया नित्यं शरीरिभिः। तेषांप्रशमनं कार्य्यं स्नानं धूपमथाञ्जनम्। बलिकर्मोप-हारश्च स्कन्दस्येज्या विशेषतः। एवमभ्यर्चिताः सर्वेप्रयच्छन्ति शुभं नृणाम्। आयुर्वीर्य्यञ्च राजेन्द्र! सम्यक्-पूजानमस्कृताः। ऊर्द्धन्तु षोडशाद्वर्षाद्ये भवन्ति ग्रहानृणाम्। तानहं संप्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य भहेश्वरम्। यः पश्यति नरो देवान् जाग्रद्वा शयितोऽपि वा। उन्माद्यति स तु क्षिप्रं तन्तु देवग्रहं विदुः। आसी-नश्च शयानश्च यः पश्यति नरः पितॄन्। उन्माद्यति सतु क्षिप्रं स ज्ञेयस्तु पितृग्रहः। अवमन्यति यःसिद्धान् क्रुद्धाश्चापि शपन्ति यम्। उन्माद्यति स तुक्षिप्रं ज्ञेयः सिद्धग्रहस्तु सः। उपाघ्राति च योगन्धान्रसांश्चापि पृथग्विधान् उन्माद्यति स तु क्षिप्रंस ज्ञेयो राक्षसग्रहः। गन्धर्वाश्चापि यं विद्याः संवि-शन्ति नरं भुवि। उन्माद्यति स तु क्षिपं ग्रहो गान्धर्वएव सः। अधिरोहन्ति यं नित्यं पिशाचाः पुरुषंप्रति। उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ग्रहः पैशाच एव सः। आविशन्ति च यं यक्षाः पुरुष कालपर्य्यये। उन्मा-द्यति स तु क्षिप्रं ज्ञेयो यक्षग्रहस्तु सः। यस्य दोषैःप्रकुपितं चित्तं मुह्यति देहिनः। उन्माद्यति स तुक्षिप्रंसाधनं तस्य शास्त्रतः। वैक्लव्याच्च भयाच्चैव घोराणांचापि दर्शनात्। उन्माद्यति स तु क्षिप्रं सान्त्व तस्यतु साधनम्। कश्चित् क्रीडितुकामो वै भोक्त कामस्तथा-ऽपरः। अभिकामस्तथेवान्यैत्येष त्रिविधो ग्रहः। यावत् सप्ततिवर्षाणि भवन्त्येते ग्रह। नृणाम्। अतःपरंदेहिनान्तु ग्रहतुल्यो भवेज्ज्वरः। अप्रकीर्णोन्द्रयदान्तं शुचिं नित्यमतन्द्रितम्। आस्तिकं शुद्धचारञ्चवर्ज्जयन्ति सदा ग्रहाः। इत्येषते ग्रहोद्देशो मानुषाणांप्रकीर्त्तितः। न स्पृशन्तिग्रहा भक्तान्नरान्देवे महेश्वरे”। [Page2747-a+ 38] नवग्रहध्यानादिकं ग्रहयज्ञशब्दे वक्ष्यते। ग्रहकक्षादि-मानं तद्भगगदिकञ्च तत्तद्घशब्दे उक्तं वक्ष्यमाणञ्चदृश्यम्।
“उञ्चस्थे ग्रहपञ्चके” ति॰ त॰ श्रीरामजन्मदिने
“ग्रहैततः पञ्चभरुच्चसंस्थितैः” रघुः। गृह्यतेऽनेनकरणे अप्।
९ सोमा दग्रहणपात्रे
“दश ग्रहान् गृ-ह्णाति”
“गृहं समाष्टि” श्रुतिः सोमादिग्रहणसाधन-पात्रनातानि च यागभेदेन भिन्नानि तानि
“दश सोम-ग्रहान् गृह्णाति” इत्यादौ शत॰ ब्रा॰ दर्शितानि। एवंयागभेदे ग्रहभेदाः तत्रोक्ता दृश्याः। गृह्यतेऽनेन करणेऽप्।
१० घ्रा{??}द्यष्टके घ्राणादीनां ग्रहत्वम् वृ॰ उ॰ उक्तं यथा
“याज्ञ{??}लक्येति होवाच कति ग्रहाः कत्यतिग्रहाः?इति अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा इति ये तेऽष्टौ ग्रहाअष्टावतिग्रडाः कतमेते? इति। पाणो
१ वै ग्रहः सोऽ-पानेनातिप्राहेण गृहीतोऽपानेन हि गन्धं जिघ्रति। वाग्
२ वै ग्रहः स नाम्नातिग्राहेण गृहीतो वाचा हिनामान्य भवदति। जिह्वा
३ वै ग्रहः स रसेनातिग्राहेणगृहीतो जिह्वया हि रसान्विजानाति। चक्षु
४ वै ग्रहःस रूपेणातिग्राहेण गृहीतश्चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति। श्रोत्रं
५ वै ग्रहः स शब्देनातिग्राहेण गृहीतः। श्रोत्रेणहि शब्दाञ्छृणीति। मनो
६ वै ग्रहः स कामेनाति-ग्राहेण गृहीतो मनसा हि कामान् कामयते। हस्तौ
७ वै ग्रहः स कर्म्मणातिग्राहेण गृहीतो हस्ताभ्यांहि कर्म्म करोनि। त्वग्
८ वै ग्रहः स स्पर्शेनातिग्राहेणगृहीतस्त्वचा हि स्पर्शान्वेदयत इत्येतेऽष्टौ ग्रहाअष्टावतिग्रहाः” वृ॰ उ॰।
“ये तेऽष्टौ ग्रहा अभिहिताः कतमे ते नियमैन ग्रही-तव्या इति तत्राह। प्राणो वै ग्रहः प्राण इतिघ्राणमुच्यते। प्रकरणाद्वायुसहितः सोऽपानेनेति गन्धे-नोयेतदपानसचिवत्वादपानो गन्ध उच्यते। अपानो-पहृतं हि गन्धम् घ्राणेन सर्षोलोको जिघ्रति। तदेतदुच्यते अपानेन हि गन्धान् जिघ्रतीति। वाग्वैग्रहो बाचा ह्यध्यात्मपरिच्छिन्नया आसङ्गविष-यास्पदया सत्याऽनृताऽसभ्यबीभत्सादिवचनेषु व्यापृतयागृहीतो लोकोऽपहृतः तेन वाक् ग्रहः स नाम्नाति-ग्राहेण गृहीतः स वागाख्यो ग्रहो नाम्ना वक्तव्येनषिपयेणातिग्राहेणातिग्राहेणेति दैर्घ्यं छान्दसं, नामबक्तव्यार्था हि वाक्। तेन व्यक्तव्येनार्थेन प्रयुक्तावाक् तेन वशीकृता तेन तत्कार्य्यमकृत्वा नैव तस्या[Page2747-b+ 38] मोक्षः। अतो नाम्नातिग्रहेण गृहीता वानित्युचर्तवक्तव्यासङ्गेन हि प्रवृत्ता सर्वानर्थेर्युज्यते। समान-मन्य दत्यते त्वक्पर्यन्ता अष्टौ ग्रहाः स्पर्शपर्य्य-न्ताश्च एतेऽष्टावतिग्रहा इति” भा॰।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
ग्रह¦ r. 1st, and 10th cls. (ग्रहति-ग्रहयति) r. 9th cl. (उभ) ग्रहू (गृह्णाति गृह्णीते)
1. To take, to seize, to receive or accept. With अनु, prefixed, To [Page250-b+ 60] favour, to show kindness to With अव, To oppose. With उत्„ To deposit, to trust. With उप, To provide.
2. To favour. With नि,
1. To take, to arrest.
2. To punish.
3. To restrain. With परि, To lay hold of, to seize. With प्रति,
1. To assent to, to receive as a precept or truth.
2. To embrace, to enfold, to comprehend or contain.
3. To subdue.
4. To accept. With वि, To quarrel, to fight. With सम्, To collect, to assemble. क्न्या-उभ-सक-सेट् | आदाने वा चुरा-उभ पक्षे भ्वा-प |
ग्रह¦ m. (-हः)
1. Taking, whether by seizure or acceptance.
2. An eclipse or seizure of the sun or moon, by RAHU, &c.
3. A planet.
4. The place of a planet in the fixed zodiac.
5. A moveable point in the heavens.
6. A name of RAHU, or the ascending node.
7. An imp, one of a particular class, beginning with PUTANA, sup- posed especially to seize upon young children producing convul- sions.
8. Effort in battle.
9. Tenacity, perseverance.
10. Purpose, design.
11. Favor, patronage. E. ग्रह् to take, &c. affix अच्।
Apte[सम्पाद्यताम्]
ग्रहः [grahḥ], [ग्रह्-अच्]
Seizing, grasping, laying hold of, seizure, रुरुधुः कचग्रहैः R.19.31.
A grip, grasp, hold; विक्रम्य कौशिकं खड्गं मोक्षयित्वा ग्रहं रिपोः Mb.3.157.11; कर्कटक- ग्रहात् Pt.1.26.
Taking, receiving, accepting; receipt.
Stealing, robbing; अङ्गुलीग्रन्थिभेदस्य छेदयेत्प्रथमे ग्रहे Ms.9.277; so गोग्रहः.
Booty, spoil.
Eclipse; see ग्रहण.
A planet, (sometimes more particularly 'Rāhu'; वध्यमाने ग्रहेणाथ आदित्ये मन्युराविशत् Mb.1.24.7.) (the planets are nine: सूर्यश्चन्द्रो मङ्गलश्च बुधश्चापि बृहस्पतिः । शुक्रः शनैश्चरो राहुः केतुश्चेति ग्रहा नव ॥); नक्षत्रताराग्रहसंकुलापि (रात्रिः) R.6.22;3.13;12.28; गुरुणा स्तनभारेण मुखचन्द्रेण भास्वता । शनैश्चराभ्यां पादाभ्यां रेजे ग्रहमयीव सा ॥ Bh.1.17.
Mentioning; utterance, repeating (as of a name) नामजातिग्रहं त्वेषामभिद्रोहेण कुर्वतः Ms.8.271; Amaru.85.
A shark, crocodile.
An imp in general.
A particular class of evil demons supposed to seize upon children and produce convulsions &c. cf. Mb. Crit. ed. 3.219.26; कृष्णग्रहगृहीतात्मा न वेद जगदीदृशम् Bhāg.7.4.38.
Apprehension, perception; ज्योतिश्चक्षुर्गुणग्रहः. ...... श्रोत्रं गुणग्रहः Bhāg.2.1.21-22.
An organ or instrument of apprehension; Bṛi. Up.3.2.1.
Tenacity, perseverance, persistence; नृणां स्वत्वग्रहो यतः Bhāg.7.14.11.
Purpose, design.
Favour, patronage.
The place of a planet in the fixed zodiac.
The number 'nine'.
Any state of mind which proceeds from magical influences.
A house.
A spoonful, ladleful; ग्रहान्त्सोमस्य मिमते द्वादश Rv.1.114.5.
A ladle or vessel; चमसानां ग्रहाणां च शुद्धिः प्रक्षालनेन तु Ms.5.116.
The middle of a bow.
A movable point in the heavens.
Keeping back, obstructing.
Taking away, depriving; प्राण˚ Pt.1.295.
Preparation for war; ग्रहो$वग्रहनिर्बन्धग्रहणेषु रणोद्यमे । सूर्यादौ पूतनादौ च सैंहिकेये$पि तत् त्रिषु । Nm.
A guest (अतिथि); यथा सिद्धस्य चान्नस्य ग्रहायाग्रं प्रदीयते Mb.13.1.6.
Imprisoning, imprisonment; Mb.13.136.11. -Comp. -अग्रेसरः the moon; Dk.8.1. -अधीन a. subject to planetary influence. -अवमर्दनः an epithet of Rāhu. (-नम्) friction of the planets. -अधीशः the sun. -आधारः, -आश्रयः polar star (as the fixed centre of the planets).
आमयः epilepsy.
demoniacal possession.-आलुञ्चनम् pouncing on one's prey, tearing it to pieces; श्येनो ग्रहालुञ्चने Mk.3.2. -आवर्तः horoscope.-ईशः the sun. -एकत्वन्यायः the rule according to which the gender and number of उद्देशपद is not necessarily combined along with the action laid down in the विधेयपद. This is discussed by जैमिनि and शबर at MS. III.1.13-15 (opp. of अरुणान्याय or पश्वेकत्वन्याय).-कल्लोलः an epithet of Rāhu. -कुण्डलिका the mutual relation of planets and prophecy derived from it.-गणितम् the astronomical part of a ज्योतिःशास्त्र. -गतिः the motion of the planets. -ग्रामणी the sun. -चिन्तकः an astrologer. -दशा the aspect of a planet, the time during which it continues to exercise its influence.-देवता the deity that presides over a planet.
नायकः the sun.
an epithet of Saturn. -निग्रहौ (du.) reward and punishment.
नेमिः the moon.
the section of the moon's course between the asterisms मूल and मृगशीर्ष.
पतिः the sun.
the moon; तस्य विस्तीर्यते राज्यं ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव Mb.12.118.15.
पीडनम्, पीडा oppression caused by a planet.
an eclipse; शशिदिवाकरयोर्ग्रहपीडनम् Bh.2.91; H.1.51; Pt.2.19.-पुषः the sun. -भक्तिः f. division of countries &c. with respect to the presiding planets.
भोजनः oblation offered to the planets.
a horse. -मण्डलम्, -ली the circle of the planets. -यज्ञः, -यागः worship or sacrifice offered to the planets. -युतिः, -योगः conjunction of planets. -युद्ध opposition of planets.
राजः the sun.
the moon.
Jupiter. -लाघवम् N. of an astronomical work of the 16th century. -वर्षः the planetary year. -विप्रः an astrologer. -शान्तिः f. propitiation of planets by sacrifices &c. -शृङ्गाटकम् triangular position of the planets with reference to one another. -सङ्गमः conjunction of planets. -स्वरः the Ist note of a musical piece.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
ग्रह mfn. ( Pa1n2. 3-3 , 58 ; g. वृषा-दि) ifc. ( iii , 2 , 9 Va1rtt. 1 ) seizing , laying hold of , holding BhP. iii , 15 , 35 (See. अङ्कुश-, धनुर्-, etc. )
ग्रह mfn. obtaining , v , viii
ग्रह mfn. perceiving , recognising , iv , 7 , 31
ग्रह m. " seizer (eclipser) " , राहुor the dragon's head MBh. etc.
ग्रह m. a planet (as seizing or influencing the destinies of men in a supernatural manner ; sometimes 5 are enumerated , viz. Mars , Mercury , Jupiter , Venus , and Saturn MBh. vi , 4566 f. R. i , 19 , 2 Ragh. iii , 13 etc. ; also 7 i.e. the preceding with राहुand केतुMBh. vii , 5636 ; also 9 i.e. the sun [See. S3Br. iv , 6 , 5 , 1 and 5 MBh. xiii , 913 ; xiv , 1175 ] and moon with the 7 preceding Ya1jn5. i , 295 MBh. iv , 48 VarBr2S. ; also the polar star is called a ग्रह, Garg. ( Jyot. 5 Sch. ) ; the planets are either auspicious शुभ-, सद्-, or inauspicious क्रूर-, पाप-VarBr2S. ; with जैनs they constitute one of the 5 classes of the ज्योतिष्कs)
ग्रह m. the place of a planet in the fixed zodiac W.
ग्रह m. the number " nine "
ग्रह m. N. of particular evil demons or spirits who seize or exercise a bad influence on the body and mind of man (causing insanity etc. ; it falls within the province of medical science to expel these demons ; those who esp. seize children and cause convulsions etc. are divided into 9 classes according to the number of planets Sus3r. ) MBh. etc.
ग्रह m. any state which proceeds from magical influences and takes possession of the whole man BhP. vii , ix BrahmaP. Hit. ii , 1 , 20
ग्रह m. a crocodile MBh. xvi , 142 ( ifc. f( आ). ) R. iv f. BhP. viii
ग्रह m. any ladle or vessel employed for taking up a portion of fluid ( esp. of सोम) out of a larger vessel Mn. v , 116 Ya1jn5. i , 182
ग्रह m. N. of the 8 organs of perception (viz. the 5 organs of sense with मनस्, the hands and the voice) S3Br. xiv Nr2isUp. i , 4 , 3 , 22
ग्रह m. (= गृह)a house R. vii , 40 , 30 (See. अ-, खर-, -द्रुमand -पति)
ग्रह m. " anything seized " , spoil , booty MBh. iii , 11461 (See. हा-लुञ्चन)
ग्रह m. as much as can be taken with a ladle or spoon out of a larger vessel , ladleful , spoonful ( esp. of सोम) RV. x , 114 , 5 VS. TS. AitBr. S3Br. etc.
ग्रह m. the middle of a bow or that part which is grasped when the bow is used MBh. iv , 1351 ( सु-, 1326 )
ग्रह m. the beginning of any piece of music
ग्रह m. grasp , seizing , laying hold of (often ifc. ) Kaus3. 10 MBh. etc.
ग्रह m. keeping back , obstructing Sus3r.
ग्रह m. imprisoning , imprisonment( हं-गम्, " to become a prisoner " Ka1m. ) R. ii , 58 , 2
ग्रह m. seizure (by demons causing diseases e.g. अङ्ग-, spasm of the limbs) Sus3r.
ग्रह m. seizure of the sun and moon , eclipse AV. xix , 9 , 7 and 10 VarBr2S.
ग्रह m. stealing , robbing Mn. ix , 277 MBh. vi , 4458
ग्रह m. effort Hit.
ग्रह m. insisting upon , tenacity , perseverance in( loc. or in comp. ) BhP. vii , 14 , 11 Naish. ix , 12 Katha1s. Ra1jat. viii , 226
ग्रह m. taking , receiving , reception Mn. viii , 180 S3r2in3ga1r.
ग्रह m. taking up (any fluid)
ग्रह m. choosing MBh. xii , 83 , 12 Sa1h. vi , 136
ग्रह m. " favour "See. -निग्रह
ग्रह m. mentioning , employing (a word) Mn. viii , 271 Pa1n2. 7-1 , 21 , Ka1r. 2 Amar. Ra1jat.
ग्रह m. apprehension , perception , understanding Bha1sha1p. BhP. Sarvad. Sch. on Jaim. and KapS.
Purana index[सम्पाद्यताम्]
(I)--a परा god. Br. IV. 1. ५७.
(II)--planets, seven in number excluding राहु and Ketu; known as वैमानिकस् in the current epoch (Vai- vasvata)--राहु and Ketu are planets which tease the sun and moon; फलकम्:F1: वा. 3. १४; 7. १६; ३०. १४६; ३१. ३५; ५१. 8; ५३. २९, १०९.फलकम्:/F each ग्रह has three स्थानस्, दक्षिण, uttara and madhyama.^2


c: text/html

text:
बेट्मिन्टन्-क्रीडा
चटकिकाताडनजालिकाक्रीडा(BADMINTON) तुमुलरवक्रीडा(Racket/Racquet sport) वर्तते ।
अन्तर्विषयाः
प्रकारः[सम्पादयतु]
बाड्मिण्टन्-क्रीडा द्विप्रकारकौ स्तः ।
१ शटल्-बाड्मिण्टन्
२ बाल्-बाड्मिण्टन्
१ शटल्-बाड्मिण्टन्[सम्पादयतु]
ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः[सम्पादयतु]
क्रिकेटवदेव चटकिका-ताडन-जालिका -(बैडमिण्टन )क्रीडाऽपि प्रथममिंग्लैण्डवासिन एव क्रीडन्ति स्म । २०० वर्षेभ्यः पूर्वं येन रुपेणेयं क्रीडयते स्म ततोऽस्याः साम्प्रतिकं रुपं पूर्णतया भिन्नं विद्यते । पूर्वं द्वौ क्रीडकौ कियति चिदेकस्मिन् नियतेऽन्तराले स्थित्वा क्रीडाचटकिकामेकया ताडन-जालिकया सन्ताड्यैकोऽपरस्य निकटे प्रेषयति स्म तथा तां यथाशक्ति भूमौ नावपातयन्ति स्म ।
ईशवीय १८७० तमे वत्सरे क्रीडाङ्गणस्य मध्यभागे जालिकां बदध्वा वर्तमानरुपेण् 'ग्लोसेस्टर-शायर' स्य 'बैडमिण्ट्न' -क्रीडाप्रकोष्ठे क्रीडिता तदन्तरमेवास्याः क्रीडाया अभिधानं 'बैडमिण्टन' इति प्रवृत्तम् ।
केचन विशेषज्ञा एवमपि कथयन्ति यद इयं क्रीडा सर्वप्रथमं भारत एव क्रीडिता, परं भारतेऽस्या आरम्भः १८७३ तमे वत्सरेऽभूत् । आत्राङ्ग्लानां सेनाया अधिकारिण इमामारभन्त् तथा सन् १८७७ वत्सरेऽस्या नियमाः सर्वप्रथमं करांचीनगर्थां कर्नल एच.ओ.सेल्वी -महोदयेन प्रकाशितास्ततः परं च त एव नियमा इंग्लैण्डेऽपि प्रकाशिताः ।
क्रीडाङ्गणं तदायतिविस्तारादयश्च[सम्पादयतु]
- (क) क्रीडाङ्गणम् -बैडमिण्टन-क्रीडायाः स्थलं ४४ फुटमितमायतं २० फुटमितं च विस्तृतं भवति । यस्य केन्द्र पञ्चफुटोन्नतैका जालिका निबद्धयते । उभयतः सामान्य-समारम्भ-पङिक्तर्जालिकातः ६ फुट ६ इञ्चमिते दूरभागे समाकृष्यते । तस्याः पृष्ठे प्रलम्ब-समारम्भ -(लांग सर्विस ) रेखा १३ फुटमितेनान्तरालेनाकृष्यते तथा तस्याः समानान्तरमेवैका २ फुट ६ इञ्चदूरे एककानां कृते पृष्ठसीमेरेखा (बैकबाउण्ड्री लाइन्)दीयते । सामान्यारम्भ-रेखातः पृष्ठसीमरेखा पर्यन्तमेका मध्यरेखाऽपि विधीयते या क्रीडास्थलं द्विधा विभनक्ति । तच्च क्षेत्र वाम-दक्षक्षेत्रनाम्ना स्मर्यते । युग्मक-क्रीडार्थं १ फुट ६ इञ्चविस्तृता क्षेत्रस्यान्तर्भागे एकैका रेखा उभयतो दियते या युग्मके समुपयुज्यते ।
अस्याः क्रीडाया भूभागः प्रायेण काष्ठ्स्यैव भवति परं भारते यत्रयं क्रीडा विमुक्ते स्थले भवति तत्र समतला भूमिस्तथा विधीयते यस्यां क्रीडका न परिस्खलेयुः । क्रीडाङ्गणस्य वर्णो दिप्तीमान भवेद् यतश्चटकिका (शटाल) या वर्णः श्वेतो भवति । क्षेत्रस्य रेखा १ १/२ इञ्चमिता विस्तृताः कर्तव्यास्तथा केनापि दीप्तिमता वर्णेन कृष्टाः स्युः ।
- (ख) जालिका (नेट)
जालिकाया आयतिः २० फुटामिता क्रियते तथोभयतः पार्श्वरेखयोः ५ फुट ३ इञ्च-प्रलम्बौ स्तम्भौ निखन्येते ययोर्जालिका वद्धयते । जालिका भूमेः २ १/२ फुटमितोन्नता भवति । अस्या विस्तारः २ १/२ फुट क्रियते । यदीयं कस्मिंश्चित् क्रीडा -प्रकोष्ठे क्रीडनाय बद्धयते तदा १ इञ्चमितैर्दण्डैर्भितौनियम्यते । दण्डयोर्भूमेरुच्चता ५ फुट १ इञ्चमिता कर्तव्या । उपरितने भागे १ १/२ इञ्चमिता सूत्रपट्टिका भवति ।
२ क्रीडोपकरणयुगलम्[सम्पादयतु]
- (क) ताडन -जालिका 'रेकेट्’ -बैडमिण्ट्नस्य ताड्नजालिका 'रैकेट' इति कथ्यते । अस्या आकार् -प्रकारादयो लान -टेनिसस्य रैकेटवदेव भवन्ति । अतस्तद्विषये यत्सूचितमस्ति तदेवात्रापि ज्ञेयम् ।
- (ख) चटकिका (शटल अथवा शटला -कौक)-चटकिकाऽतिवस्वल्पभारवती भवति तथा ताडान -जालिकायाः स्पर्शमात्रेणोच्छलति । अस्या भारः ७५ ग्रेन तः ८५ ग्रेनमितो भवति । कलहंसस्य लघुतमान षोडश पक्षान 'कार्क’स्य ख्ण्डे संयोज्य कार्कस्थलावधि चर्मण् आवरणं कृत्वा, पक्षाणां विस्तृत -भागस्य समीप एकेन सूत्रेणा बदध्वा तस्या आकृतिः कोणाकारा विधीयते । अधोभागादस्या व्यासः १ इञ्चत १ १/८ इञ्चमितस्तथा पक्षाणां विस्तृतांशात् कार्कस्य दूरता १ १/२ तः स २ १/२ इञ्चपर्यन्ता भवति । उपरितनभागस्य व्यासः २ १/२ इञ्चमितः स्वीक्रीयते । साम्प्रतं प्लास्टिकनिर्मिताः पक्षा अपि लभ्यन्ते । कन्दुकस्थाने इयमेव चटकिकाऽत्र प्रयुज्यते । हिन्द्यां 'चिडी-छिक्का’ इति कथ्यते ।
क्रीडकाः क्रीडाविधयश्च[सम्पादयतु]
- १- क्रीडकाः -
अस्यां क्रीडायां सर्वविधस्यायुषो बाला युवका वृद्धा बालिका युवत्यो वृद्धाः स्वेच्छया सारल्येन भागं गृहीतुं प्रभवन्ति । अस्यां द्वौ क्रीडकौ चत्वारो वा मिश्रिताः क्रीडकाः क्रीडन्ति परं 'युग्मक-क्रीडा’ (डबल्स गेम) बहु प्रसिद्धा लोकप्रिय चाऽस्ति ।
- २- क्रीडा-विधयः -
-
- (क) क्रीडारम्भः -अन्यासां क्रीडानामिवास्यामपि मुद्रोत्क्षेपण-विधिर्भवति परं तत्रारम्भस्य ताडन-जालिकाया उच्छालन-द्वारा निर्णयो भवति । क्रीडारम्भात् पूर्वमेकतमभागस्य द्वयोः क्रीडार्थिनोरेकतमस्ताडन -जालिकामुच्छालयति तस्याः पतने सति स्नायु -गुम्फितो भागोऽथवा हस्तग्रहणाभागो नीचैरागच्छति । येन क्रीडकेन यस्यै भागाय पणः कृतो भवति तथा तस्मिन् विजयी भवति । स प्रथमं क्रीडारम्भेऽथवा यस्मिन् क्रीडाक्षेत्रे स स्व-यौक्तिकैः सह क्रीडितुं वाञ्छति, क्रीडामाराभते । एतद्विषयको निर्णयस्तस्यैव पक्षेऽस्ति ।
-
क्रीडारम्भण (सर्विस) स्यान्ये नियमाः प्रायः सर्वेऽपि पूर्ववदेव सन्ति । निर्णायकस्य सम्मानेन सह नियमानां पालनं कुर्वन् क्रीडकः प्रतियोगितायां विजयते ।
-
-
- (ख) अन्ये विधयो नियमाश्च -
-
यथा पूर्वं टैनिस-क्रीडायां क्रीडन-विधयस्तेषां नियमाश्च प्रदर्शिताः सन्ति प्रायस्त एवास्यां क्रीडायामपि प्रयुज्यन्ते पाल्यन्ते च । अन्यद विशिष्य ज्ञानाय तत्रैवावलोकनीयम् । 'एकल-क्रीडाऽपि’ पूर्ववदेव ज्ञेया । विशिष्टाः शब्दा निर्देशाश्चापि पूर्वोक्ता एव सन्ति । अतः
शटल्-बाड्मिण्टन्-सम्बद्धः श्लोकः[सम्पादयतु]
-
-
- नीत्वा ताडनजालिकाचटकिकाः क्रीडाङ्गणे यत्नतः
- क्रीडार्थं समुपस्थिताविह मिथः क्रीडार्थिनौ क्रीडतः ।
- यद्वा युग्मक -खेलने प्रतिदिनं क्रीडन्त्यहो ! क्रीडकाः
- सैषा राजति "बैडमिण्टन्"-कला लोकप्रित्यवं श्रिता ॥
-
-
-
- या पूर्वं नृपतिप्रियाऽथ धनिनां क्रीडेति सङ्कीर्तिता,
- यस्यां सर्ववयोमयो जनगणः सौख्येन खेलां व्यधात् ।
- गेहस्थे विशेदऽङ्गणे रुचिमति क्षेत्रे च या क्रीडयते,
- तां क्रीडामिह "बैडमिण्ट्न" -मिति प्रख्यां मुद्रा क्रीडत ॥
-
२ बाल्-बाड्मिण्टन्[सम्पादयतु]
बाल्-बाड्मिण्टन्-क्रीडा भारतदेशे प्रसिद्धं वर्तते । एषा क्रीडा अपि शटल्-बाड्मिण्टन् इव भवति । परन्तु अत्र शटल्-काक् स्थाने पीत-कन्दुकस्य उपयोगः भवति । १८५६ तमस्य वर्षस्य आरम्भसमये राजपरिवारजनाः तमिऴनाडुराज्यस्य तञ्जावूरु नगरे एनां क्रीडां क्रीडति स्म । एषा बाह्याङ्गणक्रीडा वर्तते । कर्णाटकराज्ये, तमिऴनाडुराज्ये, आन्ध्रप्रदेशराज्ये, पुदुचेरी नगरे च अस्याः क्रीडायाः फ्लड्-लैट् स्पर्धाः भवन्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
बाल्-बाड्मिण्टन्-क्रीडा तमिऴनाडुराज्यस्य तञ्जावूरु प्रदेशे आरब्धम् । अस्याः क्रीडायाः विषये तञ्जावूरु माहाराज्ञः आसक्तिः अधिका आसीत् । अतः अस्मिन् प्रदेशे एषा क्रीडा बहु प्रसिद्धा अभवत् । १९५४ तमे वर्षे बाल्-बाड्मिण्टन्-क्रीडायाः सङ्घः आरब्धः ।
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरंगिणी

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सोलिगजनाङ्गः
सोलिगजनाङ्गस्य मूलस्थानानि[सम्पादयतु]
एते चामराजनगरमन्डलस्य यळन्दूरुउपमण्डलस्य बिळिगिरिरङ्गनबेट्ट, कोळ्ळेगाल-उपमण्डलस्य मलेमहदेश्वरबेट्ट इत्यादिषु प्रदेशेषु दृश्यन्ते । एतान् सोलिग, सोलग, शोलग, शोलिग, सैलिग च इत्यादि नाम्ना निर्दिशन्ति । एतेषां नामसम्बद्धविषयाः, जन्ममूलानि च पौराणिककथासु, कल्पितकथागर्भेषु च विलीनाः सन्ति । केवलम् ऊहाः आधारीकृत्य एतेषाम् इतिहासस्य पुनारचना करणीया अस्ति ।
सोलिगजनाङ्गे कुलव्यवस्था[सम्पादयतु]
सोलिगजनेषु कुलं त्यक्त्वा केऽपि न जीवन्ति । सोलिगजनाः कुटुम्बतः भयं न अनुभवन्ति चेदपि कुलतः भयम् अनुभवन्ति । बिळिगिरिरङ्गनबेट्टप्रदेशस्य सोलिगजनेषु पञ्चकुलानि सन्ति । अन्यत्र सप्तकुलानि सन्ति । बिळिगिरिरङ्गनबेट्टप्रदेशस्य उपत्यकायां केवलं न , अपि तु पर्वतस्य अन्य-उपत्यकासु पञ्चकुलस्य सोलिगजनाः सन्ति । काळिकाम्बकालोनी, कुण्टगुडि, गोडेमडु, पुणजूरु, बाणवाडि, बूदिपडग, बेल्लत्त, भद्रेगौडस्य पोडु, भूतण्णिपोडु, मारिगुडिपोडु, यत्तेगौडस्य दोड्डि, शनिवासरमण्टि, श्रीनिवासकालोनि, हित्तलगुड्डे इत्यादिषु स्थानेषु पञ्चकुलस्य सोलिगाः सन्ति । चामराजनगरस्य मुनेश्वरकालोनि, कोळ्ळेगालस्य अनेकेषु प्रदेशेषु सप्तकुलस्य सोलिगाः सन्ति ।
सोलिगजनाङ्गीयानां कुलानि[सम्पादयतु]
- १. तेनेयर कुलम्
- २. होङ्गेलर कुलम्
- ३. सूर्यकुलम्
- ४. बेल्लरकुलम्
- ५. हालरकुलम्
- ६. जेनुकुलम्
७. कुम्बळुकुलं च । एतेषु न केवलं कुलविभागाः अपि च अन्तर्गणाः सन्ति । काडुसोलिग, मलेसोलिग, बुरुडेसोलिग च इत्यादि गणाः सन्ति । हेग्गडदेवनकोटे परितः प्रदेशे ‘देवरसोलिग’ इति कश्चन गणः अस्ति इति ज्ञातमस्ति । पूर्वम् एतेषु अपहरणविवाहस्य, पलायनविवाहस्य, सेवाविवाहस्य पद्धतयः आसन् । इदानीम् एतादृशाः विवाहाः न चलन्ति । अङ्गीकृतः विवाहः एव भवति । बिळिगिरिरङ्गनाथस्वामी सोलिगजनानाम् आराध्यदैवः । सोलिगजनाङ्गीयस्य बोम्मनगौडस्य पुत्रीं कुसुमालां रङ्गनाथस्वामी वृतवान् इत्यनेन रङ्गनाथस्वामी स्वेषाम् आवुत्तः भवेत् इति एते वदन्ति । जडेस्वामी, कारय्य, बिल्लय्य च एतेषां पूज्यदैवाः । सोलिगानां व्यक्तिनामानि विशिष्टानि सन्ति । उदाहरणार्थं :- केतेगौड, जडेगौड, पन्देगौड, बेदेगौड, कोल्लेगौड, मादेगौड च इत्यादि नामानि पुरुषाणां भवन्ति । दैतम्म, पन्दम्म, बोम्मम्म, मसणम्म, रङ्गम्म, हलगम्म च इत्यादीनि स्त्रीनामानि भवन्ति । पर्वसु ‘रोट्टिपर्व’ विशिष्टम् अस्ति एतेषाम् । सोलिगजनानां व्यापकं जनपदसाहित्यमस्ति । यथेष्टानि तर्जनपदानि अपि सन्ति । ‘विवेकानन्दगिरिजनकल्याणकेन्द्रम्’ सोलिगजनानाम् अभिवृद्ध्यर्थं कार्यं करोति । डा. हेच्. सुदर्शनः एतस्य कल्याणकेन्द्रस्य नेता । सोलिगप्रभेदः दक्षिणद्राविडभाषावर्गे योजितः अस्ति । एषा कन्नडस्य उपभाषा अस्ति ।


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam). View this in सरल दॆवनागरी (हिंन्दी), with simplified anuswaras for easy reading.
क्षीराभिषेकं
आप्या॑यस्व॒ समे॑तु ते वि॒श्वत॑स्सोम॒वृष्णि॑यम् । भवा॒वाज॑स्य सङ्ग॒धे ॥ क्षीरेण स्नपयामि ॥
दध्याभिषेकं
द॒धि॒क्रावण्णो॑ अ॒कारिषं॒ जि॒ष्णोरश्व॑स्य वा॒जिनः॑ । सु॒र॒भिनो॒ मुखा॑कर॒त्प्रण॒ आयूग्ं॑षितारिषत् ॥ दध्ना स्नपयामि ॥
आज्याभिषेकं
शु॒क्रम॑सि॒ ज्योति॑रसि॒ तेजो॑உसि दे॒वोवस्स॑वितो॒त्पु॑ना॒ त्वच्छि॑द्रेण प॒वित्रे॑ण॒ वसो॒ स्सूर्य॑स्य र॒श्मिभिः॑ ॥ आज्येन स्नपयामि ॥
मधु अभिषेकं
मधु॒वाता॑ ऋतायते मधु॒क्षरन्ति॒ सिन्ध॑वः । माध्वी॓र्नस्स॒न्त्वोष॑धीः । मधु॒नक्त॑ मु॒तोषसि॒ मधु॑म॒त्पार्थि॑व॒ग्ं॒ रजः॑ । मधु॒द्यौर॑स्तु नः पि॒ता । मधु॑मान्नो॒ वन॒स्पति॒र्मधु॑माग्म् अस्तु॒ सूर्यः॑ । माध्वी॒र्गावो॑ भवन्तु नः ॥ मधुना स्नपयामि ॥
शर्कराभिषेकं
स्वा॒दुः प॑वस्व दि॒व्याय॒ जन्म॑ने स्वा॒दुरिन्द्रा॓य सु॒हवी॓तु॒ नाम्ने॓ । स्वा॒दुर्मि॒त्राय॒ वरु॑णाय वा॒यवे बृह॒स्पत॑ये॒ मधु॑मा॒ग्म् अदा॓भ्यः ॥ शर्करया स्नपयामि ॥
याः फ॒लिनीर्या अ॑फ॒ला अ॑पु॒ष्पायाश्च॑ पु॒ष्पिणी॓ः । बृह॒स्पति॑ प्रसूता॒स्तानो मुञ्चस्त्वग्ं ह॑सः ॥ फलोदकेन स्नपयामि ॥
शुद्धोदक अभिषेकं
ॐ आपो॒ हिष्ठा म॑यो॒भुवः॑ । ता न॑ ऊ॒र्जे द॑धातन । म॒हेरणा॑य॒ चक्ष॑से । यो वः॑ शि॒वत॑मो॒ रसः॑ । तस्य॑ भाजयते॒ ह नः॒ । उ॒ष॒तीरि॑व मा॒तरः॑ । तस्मा॒ अर॑ङ्ग माम वः । यस्य॒ क्षया॑य॒ जि॑न्वथ । आपो॑ ज॒नय॑था च नः ॥ इति पञ्चामृतेन स्नापयित्वा ॥


text:
उसैन् बोल्ट्
उसैन् बोल्ट्(Usain Bolt) बहुसुप्रसिद्धः लघुधावनक्रीडकः वर्तते ।
एषः वर्तमानकाले अत्युत्तमधावनक्रीडालुः वर्तते । १०० मी तथा २०० मी लघुधावनक्रीडाद्वये उसैन् बोल्ट् जगत्यां प्रथमः स्वर्णपदकविजेता वर्तते । लैट्निङ्ग् बोल्ट् इति अस्य उपनाम भवति ।
अन्तर्विषयाः
प्रारम्भिकजीवनम्[सम्पादयतु]
उसैन् बोल्ट्-वर्यः १९८६ तमे वर्षे आगस्ट्-मासस्य २१ दिनाङ्के जमैकादेशस्य ट्रेलव्नी(Trelawny) प्रदेशे जन्मप्राप्तवान् । तस्य पिता वेलेस्ले, माता जेनिफर् बोल्ट् स्तः । तस्य अनुजः साडकि तथा अनुजा शेरिन् च स्तः । तस्य मातापितॄणाम् एकम् आपणम् आसीत् । तदानीम् उसैन् बोल्ट्-वर्यः पादकन्दुकक्रीडा, क्रिकेट् क्रीडां क्रीडतिस्म । सः वल्डेन्सिया प्राथमिकशालायां शिक्षणाभ्यासम् आरम्भं कृतवान् । तत्र सः क्रीडायाः विषये विद्यमानम् उत्साहं प्रदर्शितवान् । तस्य १२ वर्षस्य वयसि सः विद्यालयस्य १००मी धावनक्रीडायाम् अत्युत्तमधावकः अभवत् ।
उसैन् बोल्ट्-वर्यः माध्यमिकशिक्षणार्थं विलियं निब् मेमोरियल्(William Knibb Memorial) विद्यालयं प्रविष्टवान् । तत्र सः अन्यक्रीडासु मनसः केन्द्रीकरणं कृतवान् । सः क्रिकेट् क्रीडा क्रीडनसमये तस्य विद्यालयस्य मार्गनिर्देशकः अस्य धावनस्य गतिं दृष्टवान् । मार्गनिर्देशकः एनं धावनादि क्रीडायां मनसः एकत्रीकरणार्थं प्रचोदितवान् । पाब्लो मेक्नील्(Pablo McNeil) तथा ड्वेन् जरेट्(Dwayne Jarrett) द्वौ अस्य अत्लेटिक्स् क्रीडार्थं मार्गदर्शनं दत्तवन्तौ । मैकल् ग्रीन्(Michael Green) इत्यादि अत्लेटिक् क्रीडापटवः अस्य विद्यालये अभ्यासं कृतवन् आसीत् ।
वृत्तिविषयकम् अत्लेटिक् चरितम्[सम्पादयतु]
२०१३[सम्पादयतु]
- १०२३ तमे वर्षे लन्डन् वार्षिकक्रीडोत्सवे इटलीदेशे रोम्-नगरे १००मी धावनस्पर्धायां ९.८५ क्षणेषु जयं प्राप्तवान् । ४*१००मी रिले जमैका देशार्थं जितवान् ।
- २०१३ तमे वर्षे आगस्ट् ११ दिनाङ्के विश्वविजेतॄणां क्रीडोत्सवे बोल्ट्-वर्यः प्रपञ्चस्य अत्युत्तम धावकः इति चरितं रचितवान् । तस्यामेव क्रीडायां २००मी तथा ४*१००मी धावनस्पर्धायां च स्वर्णपदकं प्राप्तवान् ।
वय्यक्तिकजीवनम्[सम्पादयतु]
- उसैन् बोल्ट्-वर्यः नर्तनं बहु इच्छति ।
- केथोलिक् न्यूस् एजेंसी पत्रिकानुसारं बोल्ट् केथोलिक् पन्थीयः वर्तते । अस्य मध्यमनाम सैण्ट् लियो(Saint Leo) । सः स्पर्धायां भागग्रहणात् पूर्वं क्रोस्(cross) इति क्रिस्तोः चिन्हं स्मरणं करोति ।
- २०१० तमे वर्षे सङ्गीतस्य प्रति तस्य अनुरागः वर्तते इति दर्शितवान् । सः पेरिस् नगरे रेगे डीजे(reggae DJ) सङ्गीतवादनं कृतवान् ।
- सः प्रारम्भतः क्रिकेट्-क्रीडाम् इच्छति स्म । यदि सः लघुधावकः न भवति स्म, तर्हि सः वेगकन्दुकक्षेपकः भवति स्म इति सः भावं प्रकटितवान् आसीत् ।
- सः बाल्यादारभ्य पाकिस्तानदेशस्यक्रिकेट्-दलस्य तथा वाकर् यूनिस् कन्दुकक्षेपकस्य च अभिमानी वर्तते । सः भारतस्य क्रिकेट् क्रीडकः सचिनतेण्डुलकरस्य, वेस्ट् इण्डिस्प्रदेशस्य क्रिस् गेल्वर्यस्य तथा आस्ट्रेलियादेशस्य माथिव् हेडन्वर्यस्य च अभिमानी वर्तते ।
- २०११ तमे वर्षे लन्डन्-नगरेयु इ एफ् ए(UEFA)चाम्पियन्स् लीग् अन्तिमक्रीडायां माञ्चेस्टर् युनैटेड्संस्थायाः अथितिरूपेण बोल्ट्-वर्यः आगतः आसीत् ।
- २०१३ तमे वर्षे एन् बि ए आल् स्टार् वीकेण्ड् सेलेब्रिटी क्रीडायां बास्केट्बाल्-क्रीडां क्रीडीतवान् ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ Ferdinand, Rio (1 February 2009). "Local heroes: Usain Bolt". The Observer. Retrieved 3 February 2009.
- ↑ २.० २.१ UsainBolt.com, profile page. Retrieved 6 September 2011
- ↑ Usain Bolt beats Gay and sets new Record – from Universal Sports on यू ट्यूब्
- ↑ New World Best over 150m for Usain Bolt from Universal Sports on यू ट्यूब्
- ↑ New World Record over 200m for Usain Bolt – from Universal Sports on यू ट्यूब्


text:
वायुमण्डलम्
वायुमण्डलं (हिन्दी: वायुमण्डल, आङ्ग्ल: Atmosphere) विभिन्नवायूनां मिश्रणम् अस्ति । एभिः वायुभिः पृथिवी आच्छादिता वर्तते । अस्मिन् वायुमण्डले मनुष्याणां जन्तूनां च जीवनाय आवश्यकवायुः ऑक्सीजन् इति प्राप्यते । पादपेभ्यः कार्बन् डाई ऑक्साइड् इति वायुः अपि वायुमण्डले प्राप्यते । वायुः वर्णहीनः, गन्धहीनः च भवति । यदा वायुः प्रवहति, तदा पवनः कथ्यते । पवनः अनुभवितुं शक्यते ।[१]
अन्तर्विषयाः
वायुमण्डलस्य सङ्घटनम्[सम्पादयतु]
वायुमण्डलं वायुभिः, जलबाष्पेन, रजकणैः च निर्मितम् अस्ति । श्वसनक्रियायां वयं वायोः उपयोगं कुर्मः । वास्तविकतया वायुमण्डलम् अनेकानां वायूनां मिश्रणं भवति । वायुमण्डले बहवः वायवः प्राप्यन्ते । यथा – नाइट्रोजन्, ऑक्सीजन्, कार्बन् डाई ऑक्साइड्, हीलियम्, ऑजोन्, ऑर्गान्, हाइड्रोजन् च । तेषु नाइट्रोजन्, ऑक्सीजन् च वायुमण्डलस्य बृहत्तमेषु भागेषु प्राप्यते । अन्ये वायवः अल्पमात्रायां प्राप्यन्ते । वायुमण्डले रजकणाः अपि सन्ति ।[२]
वायुमण्डले स्थितानां वायूनां द्रव्यमानम् अधः लिखितम् अस्ति ।[३]
- नाइट्रोजन् (N2) ७८.८%
- ऑक्सीजन् (O2)२०.९५%
- आर्गान् (Ar) ०.९३%
- कार्बन् डाई ऑक्साइड् (CO2) ०.०३६%
- नीऑन् (Ne) ०.००२%
- हिलीयम् (He) ०.०००५%
- क्रेप्टो (Kr) ०.००१%
- जेनन (Xe) ०.००००९%
- हाईड्रोजन् (H2) ०.००००५%
वायुमण्डलस्य संरचना[सम्पादयतु]
वायुमण्डलं पृथक्-पृथक् घनत्वस्य, तापमानस्य च स्तरैः निर्मितम् अस्ति । पृथिव्याः स्तरे घनत्वम् अधिकं भवति । किन्तु औन्नत्ये सति घनत्वस्य क्षयः भवति ।
वायुमण्डलं स्थलमण्डलात् १६०० कि. मी. पर्यन्तम् उन्नतम् अस्ति । घटकानां, तापमानस्य च आधारेण वायुमण्डलस्य पञ्च भागाः सन्ति । स्थलमण्डलात् तेषां मण्डलानां क्रमशः स्थानं वर्तते । तेषु – क्षोभमण्डलं, समतापमण्डलं, मध्यमण्डलं, बाह्यवायुमण्डलं, बहिर्मण्डलं च ।
क्षोभमण्डलम्[सम्पादयतु]
इयं वायुमण्डलस्य महत्वपूर्णः स्तरः वर्तते । अस्य मण्डलस्य उच्चता प्रायः १३ कि. मी. अस्ति । सामान्यतः अस्य उच्चता १३ कि. मी. अस्ति । अस्मिन् मण्डले स्थिताः वायवः एव अस्मभ्यम् उपयुक्ताः वर्तन्ते । वर्षा इत्यादयः प्रक्रियाः अस्मिन् मण्डले एव भवन्ति ।[४]
इदं मण्डलं ध्रुवस्य समीपं ८ कि. मी., विषुवत्-वृत्ते १८ कि. मी. औन्नत्ये स्थितम् अस्ति । क्षोभमण्डलस्य उच्चता विषुवत्-वृत्ते सर्वाधिका वर्तते । यतः वायुप्रवाहेन तापस्य अधिकोच्चतायां संवहनं भवति । अतः एव संस्तरे रजकणाः, जलबाष्पः च उपस्थिताः सन्ति । अस्मिन् संस्तरे एव ऋतूनां परिवर्तनं भवति । अस्मिन् संस्तरे प्रति १६५ मी. औन्नत्ये १o सेल्सियस् न्यूनं भवति । जैविकप्रक्रियायै अयं स्तरः महत्वपूर्णः वर्तते ।[५]
क्षोभसीमा[सम्पादयतु]
क्षोभसीमा क्षोभमण्डलसमतापमण्डलयोः मध्यस्थः अस्ति । विषुवत्-वृत्ते क्षोभसीमायां वायोः तापमानं -८०o, ध्रुवे -४५o भवति । अत्र तापमानं स्थिरं भवति, अतः इयं क्षोभसीमा इति कथ्यते ।[६]
समतापमण्डलम्[सम्पादयतु]
क्षोभमण्डलात् परं समतापमण्डलं स्थितम् अस्ति । इदं मण्डलं ५० कि. मी. पर्यन्तं विस्तृतमस्ति । इदं मण्डलं मेघेभ्यः, ऋतूनां परिवर्तनेभ्यः मुक्तं भवति । अतः वायुयानस्य परिवहने साहाय्यं भवति । अस्य मण्डलस्य वैशिष्ट्यम् अस्ति यत् अस्मिन् मण्डले ओजोन् वायोः स्तरं भवति । तेन कारणेन इदं स्तरं सूर्यस्य हानिकारकवायुभ्यः अस्मान् रक्षति ।[७]
मध्यमण्डलम्[सम्पादयतु]
अयं वायुमण्डलस्य तृतीयः स्तरः वर्तते । समतापमण्डलस्य उपरि इदं मण्डलं स्थितम् अस्ति । प्रायः ८० कि. मी. पर्यन्तं विस्तृतं वर्तते । अन्तरीक्षात् आगताः उल्काः इदं मण्डलं प्रविश्य ज्वलन्ति ।[८]
अस्मिन् मण्डले उच्चतायां तापमानं न्यूनं भवति । ८० कि. मी. औन्नत्ये सति तापमानं -१००o भवति । मध्यमण्डलस्य उपरिस्तरः मध्यसीमा इति कथ्यते ।[९]
बाह्यवायुमण्डलम्[सम्पादयतु]
बाह्यवायुमण्डले औन्नत्ये सति तापमानम् अपि तीव्रतया वर्धते । आयनमण्डलम् अस्य स्तरस्य एकः भागः वर्तते । इदं मण्डलं ८० तः ४०० कि. मी. पर्यन्तं विस्तृतम् अस्ति । आकाशवाण्याः सञ्चाराय इदं मण्डलम् एव उपयुज्यते । पृथिव्याः प्रसारिताः आकाशवाण्याः तरङ्गाः पृथिव्याम् अस्मात् मण्डलात् एव परावर्तिताः क्रियन्ते ।[१०]
अस्मिन् मण्डले विद्युत्युक्ताः (electric charged) कणाः प्राप्यन्ते, अतः इदं मण्डलम् आयनमण्डलम् अपि कथ्यते ।[११]
बहिर्मण्डलम्[सम्पादयतु]
वायुमण्डलस्य उच्चतमं मण्डलं बहिर्मण्डलं वर्तते । हीलियम् हाइड्रोजन् इत्यादयः न्यूनभारवायवः अस्मात् मण्डलात् उपरि एव तरन्ति ।[१२] इदं सर्वोच्चतमं मण्डलं वर्तते, अतः अस्य मण्डलस्य अधिकं ज्ञानं न प्राप्यते । अस्मिन् मण्डले स्थिताः सर्वे घटकाः विरलाः सन्ति । ते सर्वे समयान्तरे बहिः-अन्तरीक्षे मिलन्ति ।[१३]
वायुमण्डलस्य तापमानम्[सम्पादयतु]
प्रतिदिनं वयं वायुमण्डलस्य तापमानम् अनुभवामः । वायौ उपस्थितं तापस्य, शीतलतायाः च परिमाणं तापमानम् इति कथ्यते ।
वायुमण्डलस्य तापमानं दिवसे, रात्रौ च परिवर्तते, अपि तु ऋतूनाम् अनुसारेण अपि परिवर्तते । शीतर्तोः अपेक्षया ग्रीष्मर्तुः अधिकः उष्णः भवति ।
’आतपन’ एकः महत्वपूर्णः कारकः वर्तते । सः तापमानस्य वितरणं प्रभावितं करोति । सूर्यात् आगता ऊर्जा पृथिव्या अवरूध्यते । सा ऊर्जा आतपनम् इति कथ्यते ।
आतपनस्य मात्रा भूमध्यरेखातः ध्रुवपर्यन्तं न्यूनं भवति । अतः तापमानम् अपि तथैव न्यूनं भवति । अत एव ध्रुवः हिमाच्छादितः भवति । यदि पृथिव्याः तापमानम् अत्यधिकं वर्धते, तर्हि पृथ्वी अपि अत्यधिका उष्णा भवति । तेन कारणेन कानिचित् सस्यानि नोत्पद्यन्ते । ग्रामस्य अपेक्षया नगराणां तापमानम् अधिकं भवति । मध्याह्ने ऐसाफेल्ट् इत्यनेन निर्मिताः मार्गाः, कॉङ्क्रीट् इत्यनेन निर्मितानि, भवनानि च उष्णानि भवन्ति । रात्रौ इमे सर्वे ऊष्मायुक्ताः भवन्ति । नगरेषु उच्चभवनानि वायुं रुन्धन्ति । तेन कारणेन नगराणां तापमानं वर्धते ।[१४]
वायुमण्डलस्य उष्णशीतयोः भिन्न-भिन्नाः प्रकाराः सन्ति । प्रवेशिसौरकिरणेभ्यः पृथ्वी उष्णा भवति । तदनन्तरं पृथ्वी स्तरस्य निकटस्थस्य वायुमण्डलस्य स्तरेषु दीर्घतरङ्गरूपेषु तापस्य सञ्चरणं करोति । पृथिव्याः सम्पर्केण वायुः उष्णः भवति । इयं प्रक्रिया चालनम् (Conduction) इति कथ्यते । चालनम् इति तदैव भवति, यदा असमानतापिपिण्डद्वयं परस्परं सम्पर्के भवति । उष्णपिण्डतः शीतलपिण्डपर्यन्तम् ऊर्जायाः प्रवाहः चलति । ऊर्जायाः स्थानान्तरणं तावत् भवति, यावत् द्वयोः पिण्डयोः तापमानं समानं भवेत् । वायुमण्डलस्य अधस्थस्य स्तरस्य उष्णीकरणे चालन इति महत्वपूर्णं वर्तते ।
पृथिव्याः सम्पर्के आगताः वायवः धाराणां स्वरूपे लम्बवत् भवन्ति । तेन वायुमण्डले तापस्य सञ्चरणं भवति । वायुमण्डलस्य लम्बवत् तापनस्य इयं प्रक्रिया संवहन (Convention) इति कथ्यते । अयम् ऊर्जायाः स्नानान्तरणस्य एकः प्रकारः वर्तते । अयं क्षोभमण्डलं यावत् एव भवति ।
वायुमण्डलस्य क्षैतिजसञ्चलनेन उत्पन्नस्य तापस्य स्थानान्तरणम् अभिवहनम् (Advection) इति कथ्यते । लम्बवत् सञ्चलनस्य अपेक्षया वायोः क्षैतिजसञ्चलनं सापेक्षिकरूपेण अधिकं महत्वपूर्णं भवति ।
लघुतरङ्गरूपेण पृथिव्याः प्राप्तं प्रवेशिसौरविकिरणं पृथिव्याः स्तरम् उष्णं करोति । पृथ्वी स्वयम् उष्णीभूय एकः विकिरणपिण्डः भवति । तदा वायुमण्डले दीर्घतरङ्गरूपेण ऊर्जायाः विकिरणं कुर्वन्ति । अनया ऊर्जया वायुमण्डलम् अधस्थात् उष्णं भवति । इयं प्रक्रिया पार्थिवविकिरणम् इति कथ्यते ।
दीर्घतरङ्गदैर्घ्यविकिरणं वायुमण्डलीयवायुभिः कार्बन् डाई ऑक्साइड्, ग्रीन् हाऊस् वायुभिः च अवशुष्यते । अनेन प्रकारेण वायुमण्डलम् अप्रत्यक्षरूपेण पार्थिवविकिरणैः उष्णं भवति, न तु साक्षात् सूर्यतापेन । तदनन्तरं वायुमण्डलस्य विकीर्णनेन तापः अन्तरिक्षे सञ्चरितः भवति । अनेन पृथिव्याः स्तरस्य, वायुमण्डलस्य च तापमानं स्थिरं भवति ।[१५]
सन्दर्भः[सम्पादयतु]
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 81. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 20. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 81. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 22. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 82. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 82. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 22. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 22. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 83. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 23. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 83. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 23. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 83. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 23. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 86. ISBN 8174505318.


text:
बास्केट्बाल्-क्रीडा
अन्तर्विषयाः
करण्डककन्दुक क्रीडा (Basket Ball)[सम्पादयतु]
-
-
- गतिप्रकर्षाद् वपुषश्च मत्याः, सत्प्रत्ययात् क्रीडकपञ्चकाभ्याम ।
- करण्डके कन्दुकपातनेन, क्रीडेयमीड्यास्ति मिथः समाजे ॥१॥
-
-
-
- सतर्कता-स्फूर्ति -विवेक -निष्ठा -सूक्ष्मेक्षिका- सन्तुलनैर्नितान्तम् ।
- दत्तावधानाः कृतिमादधाना भवन्ति भूमाविह लब्धमानाः ॥२॥
-
ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः[सम्पादयतु]
कस्मिन्नपि कर्मणि प्रवृत्त्यनन्तरं मुहुर्मुहुस्तस्य प्रयोगेणानन्दोपलब्धिर्भवति । यदा कदा तस्मिन् न्यूनताऽधिकता विकारो वैशिष्ट्यञ्चापि प्रविशति । तदाधारेणा नवीनस्य कर्मण उत्पत्तिरपि भवति । इत्यमेव करकन्दुक-पादकन्दुक- क्रीडादीनां प्रयोगेषु साम्य-वैषम्पाभ्यामस्याः 'करण्डक -कन्दुक-क्रीडा" या जनिरभूदिति प्रतीयते । अस्याः क्रीडाया विकासे 'वाई.एम.सी.ए.‘स्प्रिंगफील्ड्’ स्थिते "शारीरिक शिक्षा-महाविद्यालये’ श्रीनाथस्मिथ-द्वारा सन् १८६१ वत्सरेऽक्रियत । १८६४ वर्षे तत्र प्रथमं सङ्घस्य स्थापनाऽभूता । १६०८ तमे वर्षे राष्ट्रियसङ्घस्योदयानन्तरं नियमाः स्वीकृताः १६३२ तमे हायने च सर्वतः प्रथमं प्रतियोगिताऽजायत । क्रमेण विश्वक्रीडाप्रतिस्पर्धासु स्थानं सम्प्राप्य १६५० तमे वर्षे विश्वक्रीडा-नायकताऽप्यारभत । भारते क्रीडेयं १६३० ई.तः प्रारब्धा विकसिता च सती लोकप्रियतां प्राप्नोत् । १६५० ई.वर्षे बालसङ्घस्य स्थापनाऽभूत् । साम्प्रतं विद्यालयेषु महाविद्यालयेषु च बालका बालिका वा पूर्णया रुच्या खेलन्ति । स्वल्पेन समयेन स्वल्पे क्रीडाक्षेत्रे स्वल्पैः साधनैः कौतूहलं वर्धयन्तीयं क्रीडा शरीरस्य सर्वेषामङ्गानां विकासाय पुष्टये च महत्त्वपूर्णा विद्यते ।
क्रीडाङ्गणं क्रीडोपकरणानि च[सम्पादयतु]
तीव्रया गत्या क्रीडनीयायां 'करण्डक-कन्दुक-क्रीडा’ यां नियमज्ञानमावश्यकं विद्यते । क्रीडायाः पूर्ण आनन्दोऽपि तथैव प्राप्यते यदा क्रीडका नियमज्ञा भवन्ति तथा तदनुसृत्यैव क्रीडन्ति। अनया दृष्ट्याऽधो दर्शितदिशा क्रीडाङ्गण-क्रीडोपकरणव्यवस्था समीचीना विधीयते -
(क) क्रीडाङ्गणम्[सम्पादयतु]
इयं क्रीडाऽनावृते प्राङ्गणे, विशाले प्रकोष्ठे तथा काष्ठपट्टवति धरातले क्रीडयते ।
- (१) अस्याः क्रीडाङ्गणं २६ मीटरमितमायतं १४.मी मानेन च विस्तृतं भवति ।
- (२) प्राङ्गणं स्वच्छं सुन्दरं वज्रचूर्णेन दृढमथवा मृत्तिकाया अपि भवितुं शक्नोति । परं तस्मिन स्खलनस्य सम्भावना न भवेत् ।
- (३)यदि विशाले भवने क्रीडाङ्गणं निर्मीयते तदा प्रकोष्ठस्योच्चता ७ मी.मिता तथा प्रकाशस्य पूर्णा व्यवस्था विधातव्या । प्रकाशो नेत्रेषु चाकचक्य -क्षेपको न भवेदिति विशिष्य ध्येयम् ।
- (४) क्रीडाक्षेत्रस्य सर्वेष्वपि भागेषु पर्याप्तरुपेण स्थानं रिक्तमपेक्षितं भवति, यतो वेगेन धावन क्रीडकः करण्डिकायां कन्दुकनिपातनात् परमथवा सहयोगिने कन्दुकप्रदानात् परं स्वीयां गतिं नियन्त्रयितुं शक्नुयात् ।
(ख) रेखाः[सम्पादयतु]
क्षेत्रस्य सीमरेखाः स्पष्टतया दृष्टिगोचरा भवेयुः । रेखानामा धारेणा क्रीडाव्यवस्थापने सौविध्यं भवति तथा क्रीडका अपि नियमानुसारं क्रीडने पत्परा भवन्ति ।
- (१) क्षेत्रस्य सीमरेखातोऽग्रे १ मीटरमिते विप्रकृष्टे परित एकाऽन्यापि रेखा कार्या यस्या निकटे स्थित्वा जनाः क्रीडनं विलोकयेयुः ।
- (२) रेखायाः ५ सै.मी.मिता स्थूलता भवेत् ।
- (३) मध्यरेखा क्षेत्रं मध्यभागाद् विभनक्ति, ततोऽग्रिम-पृष्ठभागौ मन्येते ।
- (४) क्षेत्रमध्ये वृत्तमेकं भवति यस्य व्यासः १.८० मी.मितो भवति ।
- (५) अन्त्यरेखाया एकस्य कोणस्य ४ मी.दूरे ७ मी.मितैका रेखा भवति । यथा ५.८० मी. मितेनान्तरेणैकमन्यद् वृत्तं विधीयते यस्य व्यासोऽपि १.८० मी. भवति । अस्य मध्यरेखाऽन्त्यरेखायाः समानान्तरशालिनी भवति । इयं रेखा उन्मुक्तप्रक्षेप (फ्री थ्रो) रेखा निगद्यते । इयं २.६० मी. आयता भवति ।
(३) फलकम् (बोर्ड)[सम्पादयतु]
- (क) ३. सै.मी .स्थूलेन काष्ठपट्टकेन निर्मितमिदं फलकं १.८० मी. आयतं तथा १.२० मी. विस्तृतं भवति । भूमेरस्योच्चता २.७५ मी. तथाऽन्त्यरेखात इदं १.२० मी. अन्तर्भागे स्थाप्यते ।
- (ख) फलकस्य स्तम्भा अन्त्यरेखातः ४० सें मी. पृष्ठभागे पूर्णतया सुदृढा निखन्यन्ते । यतः फलके कन्दुक्स्य सङ्घट्टनेन परावर्तनं (रीबाउस) मिलेत् ।
- (ग) फलकस्य चतुर्ष्वपि भागेषु कृष्णवर्णा रेखा प्रायः ५ सै.मी मिता भवति।
- (४) करण्डकम्
फलकस्याधः ४० सै.मी.मिते दूरवर्तिनि भ.गे मध्ये एकं वृत्ताकारकमायसं गोलकं भवति । लोहसूत्रस्य स्थूलता २० मी.मी.मिता तथा वृत्ताकारस्यान्तरिको व्यासः ४५ सै.मी.मितो भवति । अयं गोलकारः फलकात् १५ सै.मी दूरे योजितो भवति ।अस्मिन् गोलके एका सूत्रमयी जालिका ६० से.मी.मीता प्रलम्बासन्नद्धा क्रियते । अस्यैवाभिधानं 'बास्केट्’ इत्यस्ति ।
- (५) कन्दुकः
कन्दुकस्य वृत्तता ७५ सै.मी.मिता तथा भारः ६२५ ग्राम मितो भवति । यदि कन्दुकः क्रीडाक्षेत्रे स्कन्धयोः समानायामुच्छतायां प्रक्षिप्येत तदा तदीयोच्छलनं १.८० मी .मितं स्यात् । कन्दुक्स्य वर्तुलता समुचिता भवेदन्यथा तस्य सन्तुलनं यथोचितं न स्थास्यति किञ्च क्रीडकेभ्य आदान- प्रदानकाले नियन्त्रणेऽपि काठिन्यं भविष्यति ।
क्रीडकाः क्रीडा विधयश्च[सम्पादयतु]
(१) क्रीडकास्तेषां नियमाश्च[सम्पादयतु]
- (क) दलयोजना-अस्यां क्रीडायां प्रतिदलं पञ्च पञ्च क्राडका भवन्ति । क्रीडाक्षेत्राद् बहिः प्रतिदलमन्ये सप्त-सप्त क्रीडका अपि परिवर्तनाय प्रतिनिधिरुपेण सथाप्यन्ते येषां यथासमयं क्रमेण कन्दुकस्य बहिर्गमनात् परं परिवर्तनं कर्तुं शक्यते ।
- (ख) वेष-भूषा -प्रतिदलं क्रीडकानां वस्त्रोपवस्त्रे भिन्न-भिन्नवर्णमये भवतः । यथोचितं क्रमाङ्का अपि वक्षसि पृष्ठे वाऽङ्किता भवन्ति यतः केन किं कृतमिति ज्ञानं सुकरं भवेत् ।
- (ग) क्रीडक-नियमाः कस्यापि क्रीडार्थिनः क्रीडाङ्गणे सञ्चालकस्याज्ञां विना प्रवेष-निर्गमौ न भवतः । दलनायकः कस्या अपि समस्यायाः समाधानाय सञ्चलकेनालपितुं प्रभवति । विरोधिभ्यः साक्षात कथनं नोचितम् । सत्यां त्रुटौ हस्तावुत्थाय त्रुटिः स्वीकार्या ।
- (घ) क्रीडक-परिवर्तनम् -कन्दुकस्य बहिर्गमनकाले, क्रीडकस्य स्थाने परिवर्तनं क्रियते तस्य क्रमसंख्या गणकाय सूच्यते परिवर्तितश्च २० मिनटाभ्यन्तर एव क्षेत्रमागच्छेत् ।
(२) क्रीडानियमाः[सम्पादयतु]
- (क) समयः -इयं क्रीडा २०-२० मिनटानां द्वाभ्यामर्धाभ्यां तथा १० मिनटानां विश्रामेण सम्पद्यते । क्रीडायाः सञ्चालको मुद्रामुच्छाल्य दलस्य क्रीडस्थलाय दिशश्चयनं कारयति तत्र दलनायकावधिकुरुतः । क्रीडारम्भाय सञ्चालकः कन्दुकं क्रीडाङ्गण- मध्यवृत्तादुच्छालयति तथा द्वौ विपक्षक्रीडकौ कन्दुकं बलाद् गृह्णीतः ।
- (ख) सावरोध-घटिका-
कन्दुकोत्पतनात् परं 'समय-पालः’ सावरोध घटिकां (स्टापवाच) प्रचलयति तदाधारेण समयाङ्केनं च भवति । निर्णयं विना क्रीडासमाप्तिर्भवति तदा ५-५ मिनटान्यतिरिक्तानि भूयोऽपि दीयन्ते समयाधिकारी क्रीडावरोधे सति घटिकामप्यवरुणत्ति । गणकोऽङ्कोपलब्धिमङ्कयति । अङ्कपूर्न्यनन्तरं कन्दुकः पराचिताय दलाय दीयते ।
- (ग)क्रीडातः कन्दुकस्य बहिर्गतत्वं -(१) गणनापूर्तौ , (२) विशिष्टायां त्रुटौ, (३) मुक्तप्रक्षेपान्तरं, (४) कन्दुकस्य फलकेऽवरोधात् (५) सञ्चालकस्य सङ्केते तथा (६) पार्श्वप्रक्षेपे सति मन्यते ।
- (घ) प्रधिकारिणः -क्रीडाया अनुशासनपूर्वकं सञ्चालनाय चत्वारोऽधिकारिणोऽस्यां भवन्ति । (१-२) सञ्चालक-युगलम्, (३) एको गणकः (४) एकः समयाधिकारी च ।
- (ङ) घटिकावरोध-करणानि -नियमभङ्गः, त्रुटिपूर्णं क्रीडनम्, कन्दुकावरोधः, पुनः क्रीडारम्भे विलम्बः, क्रीडकस्य रुग्णता , ३० सै.क्षणानां निर्णयस्तथा विशिष्टाअ त्रुटिः -सन्ति । सञ्चालकः शुषिरवादनेन क्रीडां समाप्नोति तत्र समयावधिपूर्तिः समयपालनावहेलनादीनि च कारणानि भवन्ति ।
(च) त्रुटयः -अस्यां क्रीडायां त्रुटयो (फाउल) नानाविधा भवन्ति, यथा-सर्वसाधारणी (कामन), वैयक्तिकी, अभद्रव्यवहाररुपा नियमावहेलनजा च परस्परं सहयोगेन क्रीडका अधिकारिणश्च सावधानतया क्रीडामिमां सयोजयन्ति तदेयमतिवानन्द-प्रदायिनी भवति ।
केचन विशिष्टा निर्देशाः शब्दाश्च[सम्पादयतु]
करण्डक-कन्दुक- क्रीडा तीव्र-गत्या क्रीडनीया क्रीडा विद्यते, अतः प्रत्येकं क्रीडकेन पूर्वं नियमानां दृढोऽभ्यासः कर्तव्यः । कीडाङ्गणेऽवतरणात् पूर्बं शारीरिक्युष्णता, दीर्घश्वासाभ्यासः, गतिवृद्धये नियमितो व्यायामस्तीव्रधावनाभ्यासश्चेति प्रक्रियासु प्रावीण्यं प्राप्तव्यम । निम्नलिखिताः शब्दाश्चास्यां प्रयुज्यन्ते -
कन्दुकप्राप्तिः -(बाल लेना) कस्मादपि क्रीडकात् कन्दुकप्राप्तेः प्रयासः स्ववक्षसि कर्तव्यः क्रीडकस्य गतिविधयो ज्ञातव्याः । मिथः सहयोक्तव्यम् । कन्दुकस्य प्राप्तिसमकालमेव स्वस्याः स्थितेः परिज्ञानं विधाय पश्चादग्रे वर्धितव्यम् ।
सहयोगिने कन्दुक-लम्भनम् -(पास देना) अस्यां क्रियायां सतर्कतापूर्वकं क्रीडको विरोधिनः संरक्ष्य स्वसहक्रीडकाय क्न्दुकं वितरति । अतः स विपक्षक्रीडकाद् दूरे तिष्ठेत, लक्ष्यं साधयेत्, कन्दुकं साधु नियन्त्रयेत्, विरोधिनं वञ्चयित्वा स्वस्थितिं व्यवस्थाप्य, प्रक्षेपणे स्फूर्तिं विधाय क्रीडेत् । एतदर्थं पूर्ववर्णित-वञ्चनाग्रेवर्धन(ड्रिबलिंग) प्रक्रिययोर्जानमप्यत्यावश्यकं वर्तते ।
पदस्थैर्थम् -(पीवट) ड्रिबलिंगसमये क्रीडको यदाऽग्रे वर्धते तदा रक्षकक्रीडकस्तमवरुणद्धि तस्यां स्थितौ स कन्दुकं नीत्वा स्थिरो भवति । परं तदा स स्वं पादं स्पन्दयितुं न शक्नोति परं द्वितीयः पादो भ्रमणे शक्तो भवति । इयं स्थितिः पदस्यैर्य-(पीवट)नाम्ना ज्ञायते ।
फ्री थ्रो -मुक्तप्रक्षेपणम् । रीबाउण्ड -कन्दुकस्य फलकसङ्घटनात् परं पुनरागमनमुच्यते । इदमाक्रमणं रक्षकरुपाभ्यां द्विधा भवति ।
शूटिंग्- लक्ष्यसाधनम् (दूरतः समीपतो वा)-इदमपि दूरतो निकटातश्च क्रियते तथैकेन हस्तेन द्वाभ्यां हस्तभ्यां च ताडनेन पुनरपि द्विविधं भवति ।
संरक्षण- विधेश्चत्वारो विभागाः सन्ति
- (१) अवरोधः (ब्लाकिंग)
- (२) निवर्तनम् (टेकलिंग)
- (३)रक्षणयोजना (डिफेन्स प्लानिंग)
- (४) रक्षणं (गाडिग) च। एतेषां नियमा अपि क्रीडकेन ज्ञातव्याः । किञ्च-
-
-
- आदाने वा प्रदाने प्रभवति कुशलः कन्दुकस्य प्रहर्ता
- क्षेत्रं रक्षन करण्डे क्षिपति च सततं कन्दुकं सावधानः ।
- उत्साहेन प्रबुद्धः प्रगतिपथ इतो तीव्रगत्या प्रवृद्धः
- श्रित्वा क्रीडाङ्गणस्थो घ्रुवमिह लभते कीर्तिमानं जयञ्च ॥
-
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरंगिणी
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Historical
- Naismith Museum & Basketball Hall of Fame – Almonte, ON
- Basketball Hall of Fame – Springfield, MA
- Hometown Sports Heroes
- Organizations
- Basketball at the Olympic Games
- International Basketball Federation
- National Basketball Association
- Women's National Basketball Association
- Continental Basketball Association (oldest professional basketball league in the world)
- National Wheelchair Basketball Association
- Other


text:
बन्नेरुघट्ट-राष्ट्रिय उद्यानम्
बन्नेरुघट्ट-राष्ट्रिय उद्यानवनं भारतदेशस्य कर्नाटकराज्ये बेंगलूरुमहानगरस्य दक्षिणभागे २२ कि.मि.दूरे अस्ति । बेंगलूरुतः प्रायः सार्धएकहोराप्रयाणकालः अपेक्षितः भवति । पशुविशेषाणां रक्षणार्थं अत्यन्तश्रेष्ठपर्वतप्रदेशविशेषः। २५,००० (१०४.२७ कि.मि ) परिमिते प्रदेशे पशुशास्त्रीय उद्यानं अस्य नगरस्य यत्रिकाणां अत्यन्तं रमणीयस्थलं भवति।
अन्तर्विषयाः
पशुसंरक्षणाऽभयारण्यम् (केन्द्रम्)[सम्पादयतु]
बन्नेरुघट्ट्-पशुसंरक्षणाऽभयारण्यं भारतीय श्वेतव्याघ्रान् , व्याघ्रान् ,सिंहान्, अन्ये सस्तनिजन्तुविशेषान् च संरक्षितमस्ति। के.एस्.टि.डि.सि (KSTDC) एषा संस्था धनसहायं रक्षणंच करोति। भारतीय अरण्यविभागेन प्रमाणितं भवति ।
विवादः[सम्पादयतु]
११९२ संवत्सरे बिल्ल नामकलघुबालकः व्याघ्रेण मारितः । अरण्यविभागीय जानानां निर्लक्षेण एषा घटना घटिता। एषा घटना रक्षणाविषये निर्वहणविषयेशु च प्रश्नानां उद्गमने कारणीभूता। दुर्घटनायाः समये स्वकीय यानानां क्रुते व्याघ्रवासस्थलपर्यन्तं गमनार्थं अनुमतिरासीत् । येन यानेन बालकः प्रयाणं कुर्वन् आसित्,तस्य यानस्य चालकः अस्यैव पिता आसीत् । बालस्तु पितामहस्य अङ्के उपविष्टः आसीत् । अज्ञानवशात् कार् यानं याघ्रस्य समीपे एव आसीत् । य्वाघ्रं दर्शयितुं वातायनस्य काचकम् अधः कृतवान् । ते अधिकं शब्दं कुर्वन्तः आसन् । तदा कुपितः व्याघ्रः बलेन ताडितः। अतः सः बालः सपदि म्रुतः। अस्याः दुर्घटनायाः अनन्तरं व्याघ्रवासस्थलपर्यन्तं गमनार्थं निशेधः कृतः। सध्यः व्याघ्रवासस्थलपर्यन्तं गमनार्थं लघुबस्स यानानि सन्ति ।
प्रवासाय सूचना[सम्पादयतु]
औन्नत्यम् – समुद्रतः १२४५ तः १६३४ मीटर् उन्नतप्रदेशे वर्तते ।
संदर्शनसमय़ः – प्रातः९ तः सायं ५ ।
विरामदिनानि – मङ्गलवासर: ।
वीक्षणार्थं उत्तमसमयः –सेप्टम्बर् मासादारभ्य जनेवरिमास पर्यन्तं ।
मार्गः(यानानां संख्या ) – मेजेस्टिक् तः ३६५, मार्केट् तः ३६६, शिवाजिनगरतः ३६८,ब्रिगेड् मार्गतः G-4 |
मृगालय:[सम्पादयतु]
मृगालये एकः लघुवस्तुसंग्रहालयः अस्ति । तत्र प्राणिविज्ञानसंबन्धितवस्तूनां प्रदर्शनं भवति । अस्मिन् आकर्शणीये मृगालये रिप्टैल् उद्यानवनम्, एवं लघु चलनचित्रमन्दिरमपि अस्ति । प्रदर्शनस्य निर्वहणा विशये मृगालय़ः तदातदा विमर्शितः भवति । मङ्गलवासरेशु मृगालयस्य विरामः भवति ।
वासस्थलोऽपगमः (सफारि)[सम्पादयतु]
मृगालयस्य दर्शनार्थं सप्ताहान्तेषु दिनेषु एवं अन्येषु दिनेषु भिन्न् भिन्न् प्रवेशशुल्कः भवति । सध्यः कालीनः प्रवेशशुल्कः एवमस्ति – य़त्र व्याघ्र्-सिंह्-बल्लूकाद्यन्य जन्तूनां वासस्थलपर्यन्तं गमनार्थं सप्ताहान्त दिनेषु प्रवेशशुल्कः रु.१३५, अन्यदिनेषु रु.१०० भवति । उद्यानवने अटितुं शुल्कः रु.३५ भवति । व्याघ्र-सिंह्-बृहत्कायमार्जालादीनां वासस्थलं द्रष्टुं बहु रमणीयं भवति, प्रवेशशुल्कस्तु बहु न्यूनं (सप्ताहान्तदिनेषु –रु.९०,अन्येषु दिनेषु रु.६५ ) इत्यतः,यात्रिकाः सुलभतया गन्तुं प्रभवन्ति । छायाग्रहणार्थं अधिकं शुल्कं रु.२० देयं भवति । विरामेषु मे मासेषु रु.११० शुल्कः भवति । भारतीय छात्राणां कृते अस्मिन् मे मासे विरामः भवति । बन्नेरुघट्टस्य राष्ट्रीय उद्यानस्य एषा सम्पर्क संख्या भवति +९१-८०-२७८२८५४० ।
पतङ्गोद्यानम्[सम्पादयतु]
भारतदेशस्य प्रथमं पतङ्गोद्यानम् बन्नेरुघट्टस्य सस्यशास्त्रीय उद्याने स्थापितमस्ति । एतत् उद्यानवनं २५-११-२००६ शनिवासरे, केन्द्रीयविज्ञान-तन्त्रज्ञानविभागीय मन्त्रिवर्येण कपिल् सिग्बाल् महोदयेन उद्घाटितमस्ति । पतङ्गोद्यानं(३०,००० मि ) ७.५ परिमिते प्रदेशे व्यापृतमस्ति । अस्मिन् प्रदेशे पतङ्गानां संरक्षणास्थलं,वस्तुसंग्रहालयः,श्रव्यदृश्यप्रकोष्ठोऽपि सन्ति । पतङ्गानां संरक्षणास्थलं एकं पालिकार्बोनेट् धातुयुक्तम् आच्छादनं भवति ।अयं प्रदेशः १०.००० sq.ft ( १,००० m2) विस्तृतमस्ति । गोलाकारे निर्मिते अस्मिन् प्रदेशे २० त्यधिकाः विभिन्नजातीयाः सन्ति । अस्मिन् प्रदेशे समशीतोऽष्णस्य रक्षणार्थं सम्पूर्णं आर्द्रवातावरणं कर्तुं एकं कृतकं जलपातं निर्मितमस्ति। गमनार्थं लघुसेतुबन्धोऽपि अस्ति । पतङ्गानां कृते अहारार्थं योग्यसस्यान् एवं पोटरान् अपि स्थापितानि । इयं संरक्षणास्थलं प्रथम, द्वितीय गृहम्प्रति नयति । प्रथमे वस्तु सङ्ग्रहालयः अस्ति । तत्र अतीव सुन्दरपतङ्गान् प्रदर्शितं भवति । अन्तिमे लघुचित्रमन्दिरं अस्ति। कर्नाटकसर्वकारस्य प्राणिसङ्ग्रहालय विभागः, अशोक ट्रश्ट् फार् रीसर्च इन्न् एकालजि अन्ड एन्विरान्मेन्ट् (ATREE), कृशि- विश्वविद्यालय़ादयः सहयोगं कुर्वन्ति ।
जैविकाभयारणयम्[सम्पादयतु]
उद्यानस्यपरितः विद्यमान जैविकाभयारणयप्रदेशः अरण्यविभागीयः भवति । अयञ्च प्रदेशः एतेषां गजादीनां,व्याघ्राणां,हरिणाद्यन्यप्राणीनाञ्च वासस्थलं भवति । एतत् अभयारण्यं गजानां विहारस्थलं भवति। सत्यमङ्गलारण्यस्य बन्नेरुघट्टपर्वतगमनाय वेनाडुतः सम्पर्कः कल्पितमस्ति । विशेष सूचनाप्रकारं प्रयाणसमये जैविकाभयारण्यस्य परितः बन्नेरुघट्ट-आनेकल्ल् मार्गेषु गजाः अटन्तः भवन्ति इति । एकदा पाटषालायाः दिनत्रयात्मकः विरामः आसीत्, तदा एकः चित्रकः तस्य शिशुभिः सः सञ्चरन् असीत् इति वार्ता प्रकटिता आसीत् ।


text:
रागीपानीयम्
एतत् रागीपानीयं भारते अपि पीयमानं किञ्चित् पेयम् अस्ति । एतत् रागीपानीयम् कदाचित् उष्णं, कदाचित् शीतलं पीयते । एतत् रागीपानीयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । रागीधान्यं स्वच्छीकृत्य रागीपिष्टं निर्मीयते । ततः तेन पिष्टेन रागीपानीयं निर्मीयते । रागीपानीयं काफीपेयस्य, चायस्य स्थाने अपि पीयते । आरोग्यार्थम् अपि रागीपानीयं काफीपेयस्य चायस्य वा अपेक्षया उत्तमम् । रागीपानीयस्य निर्माणम् अपि अतीव सुलभम् । रागीपिष्टं दुग्धं, जलं, गुडं, शर्करां वा योजयित्वा सम्यक् क्वथनीयं तावदेव । अनन्तरं पातुं शक्यते । कुत्रचित् रागीधान्यं भर्जयित्वा अपि पिष्टं निर्मान्ति । शैत्यकाले, शैत्यप्रदेशे च एवम् उष्णं रागीपानीयं निर्मातुं शक्यते । घर्मकाले घर्मप्रदेशे च भर्जितस्य रागीधान्यस्य पिष्टं, गुडम्, एलां च जले योजयित्वा पातुं शक्यते । एतत् रागीपानीयम् अत्यन्तं लेखनम् अपि । उष्णजन्यानां रोगाणां निवारणार्थम् अत्युत्तमम् औषधम् अपि ।


text:
मद्य
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
मद्यम्, क्ली, (माद्यति जनोऽनेन । मद् + “गदमद- यमश्चानुपसर्गे ।” ३ । १ । १०० । इति करणे यत् ।) सुरा । इत्यमरः । २ । १० । ४० ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे । “भिक्षो ! मांसनिषेवणं प्रकुरुषे किं तेन मद्यं विना मद्यञ्चापि तव प्रियं प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह । वेश्याप्यर्थरुचिः कुतस्तव धनं द्यूतेन चौर्य्येण बा, एतावानपि संग्रहोऽस्ति भवतो नष्टस्य कान्या गतिः ॥”) अस्य गुणपर्य्यायौ मदिराशब्दे द्रष्टव्यौ ॥ * ॥ तत् द्वादशविधं यथा पुलस्त्यः । “पानसं द्राक्षमाधूकं खार्ज्जूरं तालमैक्षवम् । माध्वीकं टाङ्कमाध्वीकं मैरेयं नारिकेलजम् ॥ समानानि विजानीयान्मद्यान्येकादशैव तु । द्वादशस्तु सुरा मद्यं सर्व्वेषामधमं स्मृतम् ॥” अनेन एकादशानां सुरात्वं निषेधयति मद्यशब्दो मदहेतुद्रव्यवचनः । अस्मादेव वचनात् नतु मद्यमात्रं सुराशब्दार्थः । यथा बृहस्पतिः । “गौडीं माध्वीं सुरां पैष्टीं पीत्वा विप्रः समा- चरेत् । सोन्मादमदमूर्च्छायाः सापस्मारापतानकाः ॥ यत्रैकः स्मृतिविभ्रंशस्तत्र सर्व्वमसाधु यत् । अयुक्तियुक्तमन्नं हि व्याधये मरणाय वा ॥ मद्यं त्रिवर्गधीधैर्य्यलज्जादेरपि नाशनम् । नाति माद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः ॥ स्निग्धाः सत्त्ववयोयुक्ता मद्यनित्यास्तदन्वयाः । मेदःकफाधिकामन्दवातपित्ता दृढाग्नयः ॥ विपर्य्ययेऽतिमाद्यन्ति विश्रध्वाः कुपिताश्च ये । मद्येन चाम्लरूपेण साजीर्णे बहु नाति च ॥” इति वाभटे निदानस्थाने षष्ठेऽध्याये ॥) एतानि श्रुतिस्मृतिविरुद्धत्वान्मोहनार्थानिशिष्टैः कदाचिदपि नाचरणीयानि ॥
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
मद्य नपुं।
सुरा
समानार्थक:सुरा,हलिप्रिया,हाला,परिस्रुत्,वरुणात्मजा,गन्धोत्तमा,प्रसन्ना,इरा,कादम्बरी,परिस्रुत्,मदिरा,कश्य,मद्य,वारुणी,मधु,हाल,अनुतर्ष
2।10।40।1।3
मदिरा कश्यमद्ये चाप्यवदंशस्तु भक्षणम्. शुण्डापानं मदस्थानं मधुवारा मधुक्रमाः॥
अवयव : सुराकल्कः,सुरामण्डः
वृत्तिवान् : शौण्डिकः
: मधुकपुष्पकृतमद्यम्, इक्षुशाकादिजन्यमद्यम्, नानाद्रव्यकृतमद्यम्
पदार्थ-विभागः : खाद्यम्,पानीयम्
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
मद्य¦ न॰ माद्यत्यनेन करणे यत्। मदिराशब्दे उक्ते माध्वी-कादिद्वादशविधे मादकद्रव्ये अमरः। मद्यभेदा वर्णभेदेनतत्पाननिषेधादिकं प्रा॰ वि॰ उक्तं यथा
“पुलस्त्यः
“पानसं द्राक्षमाधूकं खार्जूरं तालमैक्षवम्। माध्वीकं टाङ्कमाध्वीकं मैरेयं नारिकेलजम्। समानानिविजानीयान्मद्याज्येकादशैव तु। द्वादशन्तु सुरामद्यं सर्वे-षामधमं स्मृतम्”। अनेनैकादशानां सुरात्वं निषेधयतिमद्यशब्दस्तु मदहेतुद्रवद्रव्यमात्रवचनः तस्मादेव वचनान्नतु मद्यमात्रं सुराशब्दार्थः। तथा च वृहस्पतिः
“गौडीं माध्वीं सुरां पैष्टीं पीत्वा विप्रः समाचरेत्। तप्तकृच्छ्रं पराकञ्च चान्द्रायणमनुक्रमात्”। त्रयाणांसुरात्वे क्रमेण प्रायश्चित्तं न स्यात्। यथा भविष्ये
“सुरा तु पैष्टी मुख्योक्ता न तस्यास्त्वितरे समे”। पैष्टीतितण्डुलविकारमात्रोपलक्षणम्। इतरे गौडीमाध्व्यौअतोऽन्नविकार एव सुराशब्दस्य मुख्यत्वात् त्रिविधासुरेति गौडीमाध्व्योर्गौणसुरात्वज्ञापनार्थम्। तेनैतत्-पानेऽपि महापातकत्वमतिदिशति
“यथैवैका तथा सर्वेति” पैष्ट्यां पूर्वप्रसिद्धिं दर्शयति यथा पैष्टी सुरा तथा सर्वागौडी माध्वी च पूर्ववचनोक्ता पैष्टीदृष्टान्तत्वेनात्र दर्शितान पातव्या द्विजोत्तमैर्ब्राह्मणैरित्यर्थः। त्रैवर्णिकपरत्वेउत्तसपदानर्थक्यात्। न च बहुवचनानर्थक्यपरिहारार्थम्उत्तमप्रतिपदिकानर्थक्यं युक्तं बहुवचनस्य स्वजातीयोप-स्थापके चरितार्थत्वात्। अतो ब्राह्मणस्य त्रिविधसुरापानंमहापातकं क्षत्रियवैश्ययोस्तु
“सुरा वै सलमन्नानामिति” वचनेन पैष्ट्येवेति स्थितम्। गोविन्दराजविश्वरूपधा-रेश्वराणामनुसतोऽयमर्थः। अतएव
“एव माध्वी चगौटी च पैष्टी च त्रिविघा सरा। द्विजातिभिर्नपातव्या कदाचिदपि कर्हिचिदिति” यमवचनेऽपि द्विजा-[Page4729-a+ 38] तिपदं ब्राह्मणपरमेव। अतएव द्विविधसुरापाने क्षत्रि-यादीनां महापातकं दूरे तावदस्तु दोषाभाबमेवाहवृद्धयाज्ञवल्क्यः
“कामादपि हि राजन्यो वैश्यश्चापिकथञ्चन। मद्यमेवासुरां पीत्वा न दोषं प्रतिपद्यते”। तदेवं पैष्टीनिषेधस्त्रैवर्णिकानां गौडीमाध्वीनिषेधस्तुब्राह्मणानामेव। ननु ब्राह्मणराजन्याविति विशेषणात्पुंलिङ्गमत्र विवक्षितम्। अतः कथं ब्राह्मण्याः सुरापानंमहापातकम्। उच्यते निषिध्यमानक्रियाया विधेयत्वेनतत्कर्त्तुरनुपादेयत्वात्तद्विशेषणं लिङ्गमविवक्षितं हवि-रुभयत्ववत् अतस्तज्जातीयस्त्रीणामपि पाननिषेधः। यथा भविष्ये
“तस्मान्न पेयं विप्रेण सुरामद्यं कथ-ञ्चनन। ब्राह्मण्यापि न पेया वै मुरा पापभयावहा”।
“या ब्राह्मणी सुरापी स्यात् न तां देवाः पतिलोकंनयन्ति” इति श्रुतेः।
“पत्युरर्द्धशरीरेण भार्य्या यस्य सुरांपिबेत्। पतितार्द्धशरीरस्य निष्कृतिनोपपद्यते”। नचैबं क्षत्रियवैश्यस्त्रीणामनिषेधः, ब्राह्मणीपदस्य निषिद्ध-सुरापानकर्त्तुर्भार्य्योपक्षक्षकत्वात् भार्य्या यस्य सुरां पिबे-दिति सामान्यश्रवणात्। पानञ्च द्रवीभूतस्याभ्यव-हारः स च कण्ठदेशादधोनयनं न तु वक्त्रमात्रप्रवेशः। निष्ठीवनाद्यर्थं कपोलधारणे पानशब्दाप्रयोगात्यथोक्तं
“जिघ्रन्नहि सुरां कश्चित् पिवतीत्यभिधीयते। याव{??} क्रियते वक्त्रे गण्डूषस्य प्रवेशनम्”। तत्रगण्डूषपरिमाणमविवक्षितं गण्डूपार्द्धपानेऽपि लोकेपानशब्दप्रयोगात् अतएव मुखप्रवेशनमत्राविवक्षितंकिन्तु येन मुखप्रवेशेन कण्ठादधोनयनं मवति अतस्त-देवोपलक्षयति अतएवोष्ठमात्रलेपे न पाननिष्पतिःअतस्तत्रोत्तमाङ्गस्पर्शप्रायश्चित्तम्। एतेन केवलौष्ठसंयोगेतप्तकृच्छ्रसंस्काराविति वालकस्य व्याख्यानमसङ्गतंपानानिष्पत्तेरिति। ” मद्यमेदगुणादिकं भावप्र॰ उक्तं यथा
“मद्यन्तु सीधुर्मैरयमिरा च मदिरा सुरा। कादम्बरीवारुणी च हालापि बलवल्लभा। पेयं यन्मादकंलोकैस्तन्मद्यमभिधीयते। यथारिष्टं सुरा सीधुरासवाद्य-मनेकथा। मद्यं सर्वं भवेदुष्णं पित्तकृद्वातनाशनम्। भेदनं शीघ्रपाकञ्च रूक्षं कफहरं परम्। अम्लञ्चदीपनं रुच्यं पाचनं चाशुकारि च। तीक्ष्णं सूक्ष्मञ्चविशदं व्ययामि च विकाशि च”। अथारिष्टस्य लक्षणंगुणाथ
“पकोषधाम्बुसिद्धं यस्मद्यं तत्स्यादरिष्टकम्”। [Page4729-b+ 38] अरिष्टं मद्यमिति लोके। यथा द्राक्षारिष्टम्। दशमूलारिष्टम्। वव्वूलारिष्टमिति।
“अरिष्टं लघु-पाकेन सर्वतश्च गुणाधिकम्। अरिष्टस्य गुणा ज्ञेयावीजद्रव्यगुणैः समाः”। अथ सुरालक्षणं गुणाश्च
“शालिषष्टिकपिष्टादिकृतं मद्यं सुरा स्मृता। सुरा-गुर्नी वलस्तन्यपुष्टिमेदःकफप्रदा। शोथहृत् ग्राहिगुल्मार्शोग्रहणीमूत्रकृच्छ्रनुत्”। अथ सुराभेदीवारुणी तस्या लक्षणं गुणाश्च
“पुनर्नवाशिलापिष्टै-र्वारुणी विहिता स्मृता। संहितैस्तालखर्जूररसैर्यासापि वारुणी। सुरावद्वारुणी लघ्वी पीनसाघ्मानशूलनुत्”। सुरातो भेदार्थं लघ्वीति। अथ सीघु-द्वयस्य लक्षणं गुणाश्च
“इक्षोः पक्वैः रसैः सिद्धःसीधुः पक्वरसश्च सः। आमैस्तैरेव यः सीधुः स चशीतरसः स्मृतः। सीधुः पक्वरसः श्रेष्ठः स्वराग्नि-वलवर्णकृत्। वातपित्तकरः सद्यः स्नेहनो रोचनोहरेत्। विवन्धमेदःशीफार्शःशोथोदरकफामयान्। तस्मादल्पगुणः शीतरसः संलेखनः स्मृतः। ” अथासवस्यलक्षणं गुणाश्च
“यदपक्वौषधाम्बुभ्यां सिद्धं मद्यंस आसवः। था लोहासवादिः।
“आसवस्य गुणाज्ञेया वीजद्रव्यगुणैः समाः। ” अथ नवपुराणमद्य-गुणाः।
“मद्यं नवमभिष्यन्दि त्रिदोषजनकं सरम्। अहृद्यं वृंहणन्दाहि दुर्गन्धं विशदं गुरु। जीर्णन्त-देव रोचिष्णु कृमिश्लेष्मानिललापहम्। हृद्यं सुगन्धि-गुणवल्लघु म्लोतोविशोधनम्”। अथ सात्त्विकानां मद्यंपिवतां चेष्टाविशेषाः।
“सात्त्विके गीतहास्यादि राजसेसाहसादिकम्। तामसे निन्द्यकर्माणि निद्राञ्च मदि-राचरेत्”। आचरेत् कुर्य्यात्
“विधिना मात्रया काले हितै-रन्नैर्यथाबलम्। प्रहृष्टो यः पिबेन्मद्यं तस्य स्यादमृतंयथा। किन्तु मद्यं स्वभावेन यथैवान्नं तथा स्मृतम्। अयुक्तियुक्तं रोगाय युक्तियुक्तं यथामृतम्”। अथमद्यानां गन्धनाशनोपायः।
“सुस्तैलवालमदजीरक-धान्यकैला यश्चर्वयन् सदसि वाचमभिव्यनक्ति। स्वाभा-विकं मुखजमुज्झति पूतिगन्धं गन्धञ्च मद्यलशुनादि-भवञ्च नूनम्। ” ओषधार्थमपि विप्रैर्मद्यं न पेयम्मदिराशब्दे राजनि॰ वाक्यं दर्शितम्। पुराणादौ ब्राह्मणस्य मद्यनिषेधो यथा
“अदेयकाप्यपेयञ्च तथैवास्पृश्यमेव च। द्विजातीना-मनालोच्यं नित्यं मद्यमिति[Page4730-a+ 38] प्रयत्नेन मद्यं नित्यं विवर्जयेत्। पीत्वा पतति कर्मस्थितम्। तस्मात् सर्व-भ्यस्त्वसम्भाष्यो द्विजोत्तमः। भक्षयित्वाप्यभक्ष्याणि पीत्वा-पेयान्यपि द्विजः। नाधिकारी भवेत्तावद्यावत्तन्न जहा-त्यधः। तस्मात् परिहरेन्नित्यमभक्ष्याणि प्रयत्नतः। अपेयानि च विप्रो वै पीत्वा तद्याति रौरवम्। कूर्मपु॰
१६ अ॰।
“द्विजस्य पूजादौ मद्यदानविध्यनुकल्पनिषेधो यथा।
“मदिरां पृष्ठतो दद्यात् अन्यत् पानन्तुवामतः। अवश्यं विहितं यत्र मद्यं तत्र द्विजःपुनः। नारिकेलजलं कांस्ये ताम्रे च विसृजेन्मधु। नापद्यपि द्विजो मद्यं कदाचित् विसृजेदपि। ऋते,पुष्पासवादुक्तात् व्यञ्जनाद्वा विशेषतः। राजपृत्रस्तथामर्त्यः सचिवः सौप्तिकादयः। दद्युर्नरबलिं भूपसम्मत्या विभवाय च। मूपालानुमते मद्यं ददत् पाप-मवाप्नुयात्” कालिका पु॰
६६ अ॰। अथ ब्राह्मणस्यमद्यपाननिषेधकशुक्रशापो यथा
“वैशाम्पायन उवाच। सुरापानाद्वञ्चनां प्राप्य विद्वान् संज्ञानाशं प्राप्य चैवाति-घोरम्। दृष्ट्वा कचञ्चापि तथाभिरूपं पीतं तथा सुरयामोहितेन। समन्युरुत्थाय महानुभावस्तदोशना विप्र-हितं चिकीर्षुः। काव्यः स्वयं वाक्यमिदं जगादसुरापानं प्रति वै जातशङ्कः। यो ब्राह्मणोऽद्यप्रभृतीहकश्चित् मोहात् सुरां पास्यति मन्दबुद्धिः। अपेतधर्मोब्रह्महा चैव स स्यादस्मिं ल्लोके गर्हितः स्यात् परे च। मया चेमां विप्रधर्मोक्तसीमां मर्य्यादां वै स्थापितां सर्व-लोके। सन्तो विप्राः शुश्रुवांसो गुरूणां देवालोका-श्चोपशृण्वन्तु सर्वे” भा॰ आ॰
७६ अ॰।
“नारिकेलञ्चखार्जूरं पानसञ्च तथैव च। ऐक्षवं मधुकं टाङ्कंतालञ्चैव च माक्षिकम्। द्राक्षन्तु दशमं ज्ञेयं गौडंचैकादशं स्मृतम्। पैष्टन्तु द्वादशं प्रोक्तं सर्वेषामधमंस्मृतम्। मध्यमं मधुजं गौडं शेषञ्चोत्तममिष्यते। एतत् द्वादशकं मद्यं न पातव्यं द्विजैः क्वचित्। क्षत्रि-यादिः विवेत् सर्वं पैष्टीमेकन्तु वर्जयेत्। सुरां पीत्वाद्विजो मोहात् कामात् तक्रादिमिश्रिताम्। त्रैवार्षिकंव्रतं कुर्य्यादीषन्मिश्रे तु वार्षिकम्। तक्रादिमिश्रितांकिञ्चित् सुरां पीत्वा ह्यकामतः। कृच्छ्राव्दपाद्यमुच्चर्य्यपुनः संस्कारमर्हति। मुखप्रवेशमात्रे तु प्रायश्चित्तार्द्ध-माचरे{??}। अनुपनीतो देवेशि! व्रतं त्रैवार्षिकं चरेत्। चतुर्थकालाहा{??} स्याद् ब्रह्मचर्य्यमथापि वा। आपञ्च{??} पतं वा ज्ञानादशं विनिर्दिशेत्। शूद्रस्य च[Page4730-b+ 38] विशेषेण अतिकृच्छ्रद्वयं चरेत्। स्वजातिसाधिते तस्मिन्तदर्द्धं व्रतमाचरेत्। पैष्ठीपाने व्राह्मणस्य मरणान्तिक-सुच्यते। माध्वीगौडीसुरापाने द्वादशाब्दं विधी-यते। इतरेषान्तु पानेन शुद्धिश्चान्द्रायणेन तु। राजन्य-वैश्ययोश्चापि गौडी माध्वी न शस्वते। मोहात् क्षात्रश्चवैश्यश्च पीत्वा कृच्छ्रद्वयं चरेत्। शूद्रोऽपि गौडींपैष्टीञ्च न पिवेद्धीनसंस्कृताम्। कामात् पीत्वा सुरांविप्रो मरणान्तिकमाचरेत्। चरेच्चान्द्रायणं ज्ञानात्क्षत्रियो वैश्य एव च। षैष्टीपाने तु शूद्रस्य प्राजा-प्रत्यं विनिर्दिशेत्। ज्ञानादभ्यासयोगे तु चान्द्रायण-त्रयं स्मृतम्। नारिकेलं तथा ज्ञानाद्विप्रश्चान्द्रायणेनतु। क्षत्रियश्चैव वैश्यश्च प्राणायामेन शुध्यति। अपक्वं पानसञ्चैव आम्रञ्च वदरं तथा। स्थापयित्वाघटे नित्यं दद्यादामपयः पलम्। त्रैलौक्यविजयाञ्चैवमातुलङ्गं तथैव च। समेऽहनि ततो दद्यात् सन्धा-नात् सत्त्वमीरितम्। दधि मधु घृतञ्चापि माञ्जिष्ठंतिक्तकं तथा। अनुपाने तु देवेशि! द्राक्षमद्यं सुनि-श्चितम्। विडङ्गं शालयो मूलं समभागेन योजितम्। मधुना सह संस्थाप्य शेषपाकं समाचरेत्। पिप्पलीलवणंदत्त्वा मधुना मद्यमीरितम्। पानसं पक्वखर्जूरमार्द्रंसोमलतारसम्। पकीकृत्याग्निसन्धानात् खार्जूरं मद्यमी-रितम्। पक्वतालं दन्तिशाकं ककुभञ्च तथैव च। एतैरेवसुसन्धानात् तालमद्यं प्रकीर्त्तितम्। इक्षुदण्डं मरीचञ्चबदरञ्च तथा दधि। शेषे तु लवणं दत्त्वा। इक्षुमद्यंप्रकीर्त्तितम्। नवं मधु तथा विल्वं पक्वं शर्करया सह। सन्धानाज्जायते मद्यं माध्वीकं शरतो रसम्। शता-वरी टङ्कमूलं लक्ष्मणं पद्ममेव च। मधुना सह सन्धा-नात् टङ्कमाध्वीकमीरितम्। मालूरमूलं वटरी शर्कराच तथैव च। एषामेकत्र सन्धानात् मैरेयं मद्यमीरि-तम्। इन्द्रजिह्वा पक्व{??}त्री नारिकेलजलन्तथा। कदली-फलसन्धानन्मद्य तन्नारिकेलजम्। दधि त्रैलोक्यविजयातथैव च करीकणा। गुडेव सह सन्धानात् गौडीमद्यंप्रकीर्त्तितम्। शस्कुलीमर्द्धसिद्धान्नमुष्णोदकसमन्विवम्। वह्नौ सन्तापयेत् किञ्चित् स्थापयित्वा दिनद्वयम्। शेपेऽहनि तु संज्ञाप्ते जीवनं तत्र निःक्षिपेत्। शृङ्गवेरमरीचञ्च मातुलङ्गं तथैव च। एतेषामेव सन्धानात्पैष्टीमद्यं प्रकीर्त्तितम्” मत्स्यसूक्ते
१६ पटले।
“सिद्धमन्त्रीभवेद्वीरो न वीरी मद्यपानतः। कलौ तु भारते वर्षे लोका[Page4731-a+ 38] भारतवासिनः। गृहे गृहे सुरां पीत्वा वर्णभ्रष्टा भवन्तिहि” उत्पत्तितन्त्रे
६४ पटले।
“दीव्यवीरमयो भावःकलौ नास्ति कदाचन। केवलं पशुभावेन मन्त्रसिद्धि-र्भवेन्नृणाम्” महानिर्वाणतन्त्रम्।
“न दद्याद् ब्राह्मणोमद्यं महादेव्यै कथञ्चन। वामकामो ब्राह्मणो हि मद्यंमांसं न भक्षयेत्” तन्त्रम्। भैरवतन्त्रे
“नारिकेलोदकंकांस्ये ताम्रे गव्यं तथा मधु। राजन्यवैश्ययोर्देयं नद्विजस्य कदाचन। एवं प्रदानमात्रेण हीनायु-ब्राह्मणो भवेत्”। कलौ मद्यपानादिनिषेधो यथायाज्ञवल्क्यदीपकलिकायां ब्रह्मपु॰
“नराश्वमेधौमद्यञ्च कलौ वर्ज्या द्विजातिभिः” निषेधविषयंस्पष्टयति उशना
“मद्यमदेयमपेयमनिर्ग्राह्यम्”। अनि-र्ग्राह्यमस्वीकार्य्यमिति कल्पतरुः। कालिकापु॰।
“ख-गात्ररुधिरं दत्त्वा आत्महत्यामवाप्नुयात्। मद्यंदत्त्वा ब्राह्मणस्तु ब्राह्मण्यादेव हीयते”। स्व तिः
“ताम्रे चेक्षुरसो मद्यं पयसा यवचूर्णकम्। गव्यञ्च ताम्रपात्रस्थं मद्यतुल्यं घृतं विना”। अतोमद्यप्रतिनिधिदानमपि न युक्तम्” ति॰ त॰ रघु॰। मद्य-तुल्यं यथा
“नारिकेलोदकं कांस्ये ताम्रपात्रे स्थितंमधु। गव्यञ्च ताम्रपात्रस्थं मद्यतुल्यं घृतं विना” कर्मलोचनम्।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
मद्य¦ n. (-द्यं) Wine, vinous or spirituous liquor. f. (-द्या)
1. Intoxicating.
2. Gladdening. E. मद to be intoxicated, (by it), aff. यत् |
Apte[सम्पाद्यताम्]
मद्य [madya], a. [माद्यत्यनेन करणे यत्]
Intoxicating.
Gladdening, exhilarating. -द्यम् Spirituous liquor, wine, any intoxicating drink; रणक्षितिः शोणितमद्यकुल्या R.7.49; Ms.5.56;9.84;1.89; भिक्षो मांसनिषेवणं प्रकुरुषे किं तेन मद्यं विना S. D.525. -Comp. -आक्षेपः addiction to drink.-आमोदः, -गन्धः, -दोहदः the Bakula tree. -कीटः a kind of insect. -कुम्भः a brandy-jar. -द्रुमः a kind of tree (माडवृक्ष). -पः a drunkard, tippler, sot. -पङ्कः mash.
पानम् drinking intoxicating liquor.
any intoxicating drink. -पीत a. intoxicated with drink.-पुष्पा the plant called Dhātakī. -बी(वी)जम् a drug used to cause fermentation, leaven. -भाजनम् a wineglass; so मद्यभाण्डम्. -मण़्डः barm, yeast. -वासिनी the plant called धातकी. -संधानम् distillation of spirit; क्रयं वा विक्रयं वा$पि मद्यसंधानमेव च Śukra.1.33.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
मद्य (for 2. See. p. 779 , col. 1) Nom. P. यतिPa1n2. 7-2 , 98 Sch.
मद्य mf( आ)n. (for 1. See. p. 777 , col. 2) intoxicating. exhilarating , gladdening , lovely RV.
मद्य n. any intoxicating drink , vinous or spiritous liquor , wine Mn. MBh. etc.
मद्य 1. 2.See. pp. 777 and 779.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
MADYA : Wine. There is a story in the seventh Skandha of Devī Bhāgavata showing how Madya happened to be an intoxicant. Once Indra sent out the Aśvinīdevas from Devaloka and banned wine to them. They took refuge in Cyavana a great sage. Cyavana conducted a special Yāga and invited the Aśvinīdevas to partake of the Yajñāṁśa. Indra objected to this and Cyavana had to face Indra in a fight. Then Cyavana produced from the sacrificial fire a demon named Mada and he rushed at Indra to kill him. Indra then bowed down before Cyavana and craved for pardon. Cyavana withdrew the demon and tearing him into four pieces put one each in dice, hunting, wine and women. That was how all the four became intoxicating.
In ancient India there were certain social conventions regarding drinking of alcoholic preparations. All those drinks which were intoxicants were not listed as ‘Alcohol’. Wine, honey, toddy, juice of sugarcane, juice of Iruppa and Kuṭampuli, and sweet toddy of palm tree were not considered alcohol. Surā (liquor) chiefly meant Paiṣṭī (liquor made out of rice paste). Drinking of Surā was banned to the three castes, Brāh- maṇa, Kṣatriya and Vaiśya. If they drank Surā they had to perform a penance for a year drinking only water or eat long pepper for a year. To be free from the sin of drinking Surā one should wear dress made of animal hair. Even if one drinks water in a pot in which Surā was taken, one should observe Vrata for seven days. (Chapter 173, Agni Purāṇa).
_______________________________
*14th word in left half of page 460 (+offset) in original book.


text:
स्वामी रामदेवः
बाबा रामदेवः इति ख्यातः स्वामी रामदेवः भारतस्य प्रसिद्धः कश्चित् सनातनधर्मरक्षकः साधुः । एषः पातञ्जलयोगसूत्रेषु प्रतिपादितयोगप्राणायामान् प्रचारेण प्रसारेण च प्रसिद्धिमापन्नः । योगं जनप्रियं कारयितुम् आयुर्वेदस्य चिकित्साविधानस्य दिव्ययोगमन्दिर ट्रस्ट् इति संस्थायाः स्थापकेषु अन्यतमः । अस्य सार्वजनिकशिबिरेषु अत्यधिकप्रमाणेन जनाः सम्मिलन्ति । एतावता कालेन ८.५कोट्यधिकजनाः भागम् अवहन् ।[१] दूरदर्शनवाहिन्या योगप्रात्यक्षिकायाः दर्शनेन जनाः अनुसरन्ति । तस्य योगप्रशिक्षा सामान्यजनां कृते निश्शुल्कं भवति । जीवने सर्वजनसहायः भवेयम् इति तस्य आशयः ।
अन्तर्विषयाः
- १ बाल्यं शिक्षा च
- २ उपलब्धयः
- ३ पतञ्जलियोगपीठम्
- ४ राष्ट्रियविषयानां चर्चा
- ५ भारतस्वाभिमानान्दोलनम्
- ६ भ्रष्ठाचारनिर्मूलनध्येयः
- ७ सलिङ्गरतिविरोधः
- ८ प्रशस्तिपुरस्काराः
- ९ उल्लेखाः
- १० बाह्यानुबन्धा
बाल्यं शिक्षा च[सम्पादयतु]
बाबा रामदेवस्य जन्म हरियाणाराज्यस्य महेन्द्रगडमण्डलस्य सैयदलिपुरे अभवत् । गुन्नु रामकिशन यदवः इति अस्य पूर्वनाम आसीत् । बाल्ये पार्श्ववायुव्याधिना पीडितः योगद्वारा एव रोगोपशमनम् अभवत् । इमं विषयं आकाशवाणीप्रसारे बाबा स्वयम् उक्तवान् । शहभाज़ नगरस्य शलायाम् अष्टमकक्ष्यां समापितवान् । पश्चात् संस्कृतं योगं च अध्येतुं खान्पुरग्रामे आर्षगुरुकुलं प्राविशत् । कालान्तरेण एषः संयासम् आश्रित्य लोकान्तात् एकान्तम् अगच्छत् । पश्चात् अस्य नाम बाबा रामदेवः इति विख्यातम् । जिन्दोपमण्डलस्य कल्बा आर्षगुरुकुलं गत्वा हरियाणाराज्यस्य ग्रामीणानां निश्शुल्कयोगशिबिरं समारभत ।
उपलब्धयः[सम्पादयतु]
स्वामी रामदेवः क्रि.श. १९९५तमे वर्षे आचार्येण कर्मवीरेण आचार्येण बालकृष्णेन च सह दिव्ययोगमन्दिरम् अस्थापयत् । आचार्यः कर्मवीरः योगे वेदे च निष्णातः आसीत् । बालकृष्णः दैहिकज्ञः आयुर्वेदज्ञः चासीत् ।[२].स्वामिनः रामदेवस्य दूरदर्शनस्य योगप्राणायामदर्शनानि सार्वजनिकयोगशिबिराणि च अतीवजनप्रियानि सन्ति । तस्य सर्वसामान्ययोगशिबिरेषु २०सहस्राधिकाः स्वास्थेच्छुकाः भागं वहन्ति ।[३]भारतदेशे बहुत्र योगशिबिराणि कृत्वा भारतस्य राष्ट्रपतिभवने अपि आयोजितवान् ।[३] अस्य दूरदर्शनमाध्यमेन योगबोधनं जगतः विविधखण्डेषु प्रसार्यमाणम् अस्ति । तेषु आफ्रिका, आस्ट्रेलिया, एष्या, यूरोफ्. अमेरिका च अन्तर्गतानि । अस्य कार्यक्रमस्य अभ्यर्थना सर्वदा भवति एव अतः दूरदर्शनस्य विविधवाहिन्यः अस्य कार्यक्रमाणां दृश्यावलीः मुद्राप्य प्रसारयन्ति ।[३] २०दशलक्षजनाः अस्य कार्यक्रमाणां निरन्तरवीक्षकाः सन्ति ।[३] एतेषु कार्यक्रमेषु भागमूड्वा फलानुभविनः वदन्ति यत् अस्माकं देहस्य रुधिरनिपीडः, मधुमेहः, कशेरुकवेदना, यकृद्दौर्बल्यम्,देहस्थौल्यम्, इत्यादयः समस्याः नितरां परिहृताः अभवन् इति ।[३] स्वामी रामदेवः अन्ययोगबोधकानाम् अपेक्षया पृथक् तिष्ठति । एषः प्राणायामविषये आद्यतां कल्पयति । एतत् सामान्यजनान् बोधयित्वा अभ्यस्तुम् अवकाशान् परिकल्पयति ।[३] किन्तु अन्यशिक्षकाः आसनानि आद्यत्यास्वयोगकेन्द्रेषु बोधयन्ति ।[३]प्राणायामकार्यक्रमस्य प्रदर्शनचित्रणम् बाबा रामदेवस्य स्वास्थ्यसंरक्षणार्थं प्राणायामः प्रत्याहारः च भारतीयसंस्कृतेः भागः एव ।[४],विख्यातः अध्यात्मगुरुः श्री श्री रविशङ्करः बाबारामदेवस्य विषये एवं वदति अस्मिन् देशे भारते योगस्य पुनरुज्जिवयितुः किञ्चित् नाम अस्ति चेत् तत् रामदेवस्य एव । योगः प्राणान्तकरोगान् अपि निर्मूलयति इति बहुवारं रामदेवः दर्शितवान् तदग्रे अनुवर्तते अपि, इति[३]
पतञ्जलियोगपीठम्[सम्पादयतु]
क्रि.श २००६तमे वर्षे अगस्ट मासे षष्टे दिने स्वामी रामदेवस्य अत्यन्तं प्रमुखां योजनां पदञ्जलियोगपीठम् उद्घाटितम् । अस्य लक्ष्यं तु चिकित्सा, संशोधनम्, प्रशिक्षणम् इति प्रकल्पयुक्तं आयुर्वेदयोगयोः बृहद्विश्वविद्यालयस्य निर्माणम् ।[३][५]. इयं संस्था दीनानाम् अशक्तानां च निश्शुल्कं चिकित्सां करोति । अन्यसामान्यानाम् अन्यचिकित्सालयानाम् अपेक्षया न्यूनशुल्केन उत्तमा चिकित्सा लभ्यते । स्वामी रामदेवः पिवैपिद्वारा अन्यान्यसंस्थाभिः सहयोगेन सेवां कुर्वाणः अस्ति । एवमेव मधुमेहः, रुधिरनिपीडनम्, कायस्थौल्यम्, एतेषु रोगेषु अपि योगः प्रभावं करोति इति चिन्तनं प्रसारयन् अस्ति ।
राष्ट्रियविषयानां चर्चा[सम्पादयतु]
स्वामी रामदेवः स्वस्य योगशिबिरमाध्यमेन राष्ट्रियस्तरस्य नैकान् विषयान् मन्त्रयते । एतावति काले समाजोत्थनस्य अनेकान् अंशान् विचर्च्य बहूनां लक्ष्यम् आकृष्टवान् । तेषु भारतसर्वकारस्य प्रशासनिकनीतिः सामान्यजनानां जीवनशैली च परिवर्तनीया इति अस्य प्रमुखम् अभ्यर्थनम् । अन्ये विषयाः ये सर्वत्रिकचर्चानुगताः ...
कृषिक्षेत्रे परिवर्तनम्[सम्पादयतु]
स्वामी रावदेवः वदति यथा कृषकाः फलचयस्य प्रमाणं वर्धयितुम् अधिकलाभेच्छया च रसायनिकदोहदं क्रिमिनाशकानि च उपयोजयन्ति । अनेन् अक्रमेण संवर्धितैः शकैः अन्याहारवस्तुभिः च नानविधाः रोगाः उत्पादिताः ।
सिद्धपानीयाहारविरोधः[सम्पादयतु]
बहुसङ्खाकाः जनाः विपणिषु लभमानानि सिद्धपानीयानि पोटलितान् सिद्धाहारान् उपयोजयन्ति । अयं विषयः रामदेवस्य शिबिरेषु बहुचर्च्यमानः विषयः । एतेषु पदार्थेषु रोगोत्पादकांशाः अपौष्टिकांशाः च भवन्ति । अतः तेषां पनां भक्षणं वा अस्वास्थ्यकारं भवति । सिद्धपानीयेषु विशेषतः बहुकालसंरक्षणार्थं क्रिमिनाशकविषं भवति ।
कृषकबलवर्धनम्[सम्पादयतु]
भ्रष्टाः राजनीतिपक्षाः कृषकान् न पोषयन्ति । तेषां समस्याः न श्रुण्वन्ति । अधिकारिणां समाजस्य अविकसितजनानं विषये लक्ष्यं नास्ति । भारतस्य आर्थिकतायं कृषेः योगदानम् अधिकम् । किन्तु कृषकः एव दरिद्रः सञ्जातः इति विपर्यासः । देशस्य कशेरुकः इव विद्यमानः कृषकः अद्यतया परिगणनीयः सर्वकारेण इति अस्य आग्रहः ।
स्वदेशोद्यमानां प्रोत्साहनम्[सम्पादयतु]
सर्वकारस्य शिथिलनियमानां कारणेनैव उद्यमक्षेतेषु देशः अविकसितः अस्ति । अनेन कारणेन एव अन्यदेशीयाः समवायाः अत्रागत्य व्यभिचरन्ति । विदेशेषु निर्मितानि विविधाङ्कितानि वस्तूनि भारतीयविपणिषु आधिक्येन सन्ति । अनेन देशीयौद्ममिकसंस्थानानि प्रक्षीणानि सन्ति । इति वदन् भारतसर्वकास्य उपरि वाक्प्रहारं कृतवान् । केन्द्रसर्वकारेण राज्यसर्वकारैः च देशीयानि औद्यमिकसंस्थानानि उद्दीप्य उत्पाद्यानि संवृध्य विदेशीयवस्तूनां व्यवहारः न्यूनीकर्तव्यः । इति रामदेवस्य बलवान् आग्रहः अस्ति ।
स्विस् देशेरक्षितभारतीयकालधनस्य आयातः[सम्पादयतु]
स्विस् वित्तकोशेषु भारतीयानम् अन्यायसम्पादिता अपारा सम्पत् रहस्येन न्यस्ता अस्ति । एतद्धनं तु भारतस्य राष्ट्रिया सम्पत् भवति । अतः भारतसर्वकारः एतद्धनम् आनेतुं गभीरतया प्रयत्नं कुर्यात् । इति स्वामी रामदेवः[१] अधिकृतसमीक्षानुगुणं देशस्य अस्य ८४कोटिजनाः (७५%प्रजाः) प्रतिदिनं २०रूप्यकैः जीवन्ति । बाबा रामदेवः एतादृशजनानां कल्याणार्थमेव भारतस्वाभिमानान्दोलनम् अरब्धवान् । अस्य प्रथमलक्ष्यम् एव ८४कोटिजनानां क्षेमाभिवृद्धिः ।
भारतस्वाभिमानान्दोलनम्[सम्पादयतु]
आन्दोलनस्य पञ्चलक्षानि ।
-
- १००% मतदानम् ।
- १००% राष्ट्रियतावादस्य चिन्तनम् ।
- १००% विदेशीयोत्पादनं तिरस्कृत्य स्वदेशीयोद्ममावलम्बनम् ।
- १००% देशजनसङ्घटनम् ।
- १००% योगदृष्टिदेशः ।
भारतस्वाभिमानान्दोलनस्य प्रतिज्ञाविधिः
- देशाभिमानः, निष्ठा, शौर्यम्, दूरदृष्टिः, धिर्यम्, सम्पर्ककौशलम् इत्यादयः नायकत्वगुणाः येषु सन्ति तेभ्यः एव मतदानं कुर्मः ।
- नवस्वातन्त्रं, नवव्यवस्थाः, नूतनपरिवर्तनं, आनेतव्याः, वयं सर्वे देशाभिमानेन, विश्वासेन, सूक्ष्मप्रज्ञया, निष्ठया युक्तजनान् मेलयामः । सर्वे मिलित्वा १००%राष्ट्रियशक्तेः सञ्चयनं कुर्मः । भारतं जगद्गुरुं कुर्मः ।
- शून्यतन्त्रज्ञनेन सिद्धानि विदेशियवस्तूनि सम्पूर्णतया बहिष्कुर्मः । अपि देशीयोत्पादनानि उपयुञ्जामहे ।
- राष्ट्रियतावदस्य चिन्तनानि १००% अङ्गीकृत्य अनुष्ठने अनयामः । इस्लाम्, क्रिश्चियन्, इत्यादीनि मतानि पश्यामः ताथापि वयं यथार्थे भारतीयाः इति जीवमः ।
- समग्रं राष्ट्रं १००५ योगयुकं कर्तुम्, प्रत्येकं पौरं स्वस्थं कुर्मः । प्रत्येकं वञ्चनं, भ्रष्टता, निराशस्थितिः, अविश्वासः, द्वन्द्वमनोभावः इत्यादीनां कारणं परिशील्य दौर्वल्यं विमोचय्य आत्माभिमानेन जीवितुम् अवकाशं परिकल्पयामः । राष्ट्रियभावं जगरय्य भारतस्य प्रसुप्तगौरवं वर्धयामः ।
भ्रष्ठाचारनिर्मूलनध्येयः[सम्पादयतु]
अन्यायः, अत्याचारः, उत्कोचग्रहणम् इत्यादीन् नीतिशसनविरुद्धान् दुराचारान् निर्मूलयितुं बाबा रामदेवः भारतस्वाभिमानान्दोलनम् इति सामूहिकप्रतिरोधयात्राम् आरब्धवान् । एतत् आन्दोलनं सर्वकारस्य सर्वेषु विभागेषु भ्रष्टाचारं विरुद्ध्य विप्लवं करोति । भारसर्वकारीयानम् अधिकारिणाम् उत्कोचदुराशया सामाजिकोद्यमक्षेते वैदेशिकसमवायाः प्रविशन्ति । अनेन भारतीयसामाजिकार्थिकव्यवस्थायां विपरीतपरिणामः भवति । रामदेवस्य भारतस्वाभिमानसंस्थया सञ्चालितं भारतदेशस्य भ्रष्टां व्यवस्थां विरुद्ध्य जनान्दोलनम् प्रवर्तते । देशस्य दारिद्र्यं दूरयितुम् एतत् प्रथमं सोपानं भवति । अस्याः संस्थायाः उद्देशं पूरयितुं देशे संस्कृतिविस्मृतिवतः सर्वान् अस्मिन् आन्दोलने योजयेत् । अनेन भारतं बलिष्ठं राष्ट्रं कर्तुं शक्यते इति रामदेवस्य दृढाभिप्रायः । शिक्षाव्यवस्थायाः विषये मुख्योद्देशद्वयम् अस्ति । आद्यः स्वदेशीया शिक्षा नाम भारतीयमूलतत्त्वयुक्ता विद्यादानव्यवस्था । अपरा स्वदेशीया वैद्यशिक्षा । इत्युक्ते भारतीयमूलतत्त्वयुक्ता वैद्यकीयशिक्षाव्यवस्था अनेतव्या । सर्वकारेण प्रादेशिकभाषाः आदरणियाः । भारतीयभाषाः सर्वकारीयव्यवहारस्य प्राथमिकभाषाः भवेयुः । एताभिः एव भाषाभिः न्यायाङ्गव्यवहारः शिक्षा सञ्चालनीया । हिन्दीभाषाभाषिकानां सङ्ख्या देशे अधिका अस्ति । समग्रे विश्वे एव चीनीभाषाभाषिकानां सङ्क्यायाः पश्चात् हिन्दीभाषिकाः एव सन्ति । तथापि देशे आङ्ग्लभाषायाः प्रामुख्यम् अस्ति हिन्दी द्वीतीयस्थाने एव अस्ति । इति विषये रामदेवः भारतसर्वकारस्य अवधानम् आकृष्टवान् । भारतदेशं विना अन्यः यः कोऽपि देशः स्वभाषां त्यक्त्वा विदेशभाषां नोपयोजयति ।
सलिङ्गरतिविरोधः[सम्पादयतु]
क्रि.श. २००९तमे वर्षे देहल्याः उच्चन्यायालयः भारते सलिङ्गरतिः अनपराधः इति निर्णयम् अश्रावयत् । तदा रामदेवः प्रसारमाध्यमानां पुरतः अयं निर्णयः अपराधं मानसिकास्वस्थ्यं च पोषयति । भारतस्य कुटुम्बव्यवस्थामेव उन्मूलयति । लज्जास्पदः अवमानकरः च विचारः एषः । विदेशीयानाम् अन्धनुकरणस्य फलमेतत्। इति बहुधा आक्षिप्तवान् । यदि सर्वकारः शासननियमं करोति तर्हि वीथ्यां विप्लवं करोमीति गर्जितवान् ।[६]
प्रशस्तिपुरस्काराः[सम्पादयतु]
- क्रि.श. २००७तमे वर्षे जनवरिमासे के.ऐ.ऐ.टि.विश्वविद्यालयः रामदेवायाय डाक्टरेट् गौरवपदम् अयच्छत् वेदविज्ञनयोगस्य जनप्रियतानिर्माणार्थम् ।[७]
उल्लेखाः[सम्पादयतु]
- ↑ "Ramdev's yog brand launched in America".
- ↑ "Swami Ramdev". knowyoga.org. Retrieved 21 March 2007. Unknown parameter
|dateformat=ignored (help)
- ↑ ३.० ३.१ ३.२ ३.३ ३.४ ३.५ ३.६ ३.७ ३.८ "Life Positive".
- ↑ भगवत्पादस्य शङ्कराचार्यस्य मोहमुद्गरस्त्रित्रम्
- ↑ "Patanjali Yog Peeth - Introduction".
- ↑ "Gay is bad, chorus maulanas, saffron brigade & Church". DNA.
- ↑ "Doctorate degree for Yoga Guru Ramdev". punjabnewsline.com. Retrieved 21 March 2007. Unknown parameter
|dateformat=ignored (help)
बाह्यानुबन्धा[सम्पादयतु]
- विश्वस्थः
- यु.के.विश्वस्थः
- पतञ्जलियोगपीठं यु.एस्.ए.विश्वस्थः
- रामदेवस्य जीवनगाथा
- बाबा रामदेवस्य फेस् बुक् अभिमानिपुटम्
- [२]
- www.totalbhakti.com रामदेवस्य योगदृश्यावली
- हास्टिन्नगरे रामदेवस्य योगशिबिरम्।
- हिन्दीभाषया रामदेवस्य बिबिसि साक्षात्कारः
- पि.सायीनाथस्य दि रिपब्लिक् एण्ड् दि वेवार्ड् रेषनास्लिस्ट्- प्रबन्धः ।
- समाजे स्त्रीणां भूमिका इति विषये - बाबा रामदेवस्य भाषणम् ।
- रामदेवस्य योगः
- स्वामिनः रामदेवस्य बिबिसि साक्षात्कारः
- बिबिसि वार्ता - योगिक् क्लियर्ड् आफ् अनिमल् पार्ट् रा- क्रि.श. २००६मार्च अष्टमदिनम्


text:
चौकाभारक्रीडा
चौकाभारक्रीडा(Chowka bhara) भारतदेशस्य साम्प्रदायिकक्रीडासु अन्यतमा । अस्य चौकाबारा इत्यपि नामान्तरं वर्तते । एषा क्रीडा द्वौ अथवा चत्वारजनाः क्रीडान्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
चौकाभारक्रीडा अतीवपुरातनी फलकक्रीडा वर्तते । तथापि एषा क्रीडा अधुना अपि भारतस्य कुत्रचित् प्रदेशेषु दृश्यते । भारतस्य महाभारतमहाकव्ये अस्याः क्रीडायाः आधाराः लभ्यन्ते । साम्प्रदायिकरीत्या एषा क्रीडा कौशेयवस्त्रस्य फलके चत्वारि वराटिकानां साहाय्येन क्रीडान्ति ।
क्रीडाफलकम्[सम्पादयतु]
चौकाभारक्रीडायाः फलकं ५*५ समभुजचतुष्कोनः भवति । सामान्यतः चत्वारजनाः क्रीडान्ति । परन्तु,क्रीडायां जनानां संख्या वर्धनानुसारं समभुजचतुष्कोनान् अपि वर्धयितुं शक्यते । क्रीडालवानां विषमसंख्यायाः वर्धनानुसारं विषमसंख्याकाः समभुजचतुष्कोनाः वर्धन्ति । उदाहरणार्थं,
- ११*११
- १३*१३
तत्र चत्वारजनाः चतुसॄषु दिक्षु क्रीडायाः आरम्भं कुर्वन्ति ।


text:
चणकः
भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः चणकः । अयं चणकः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । चणकम् आङ्ग्लभाषायां Chickpea अथवा Bengal Gram इति वदन्ति । अश्वानां परमप्रियः आहारः चणकः यद्यपि वातकारकः तथापि घृतस्य योजनेन वातदोषः निवारितः भवति । हिरिमन्थः, वाजिमन्थः, सुगन्धः, सकलप्रियः, जीवनः इत्यादीनि नामानि सन्ति चणकस्य । सस्यशास्त्रज्ञाः Cicerone Haem इति वदन्ति । चणके अपि वर्णभेदानुसारं बहुविधाः चणकाः सन्ति । तत्र कृष्णचणकः, गौरचणकः, श्वेतचणकः च प्रसिद्धाः । चणकेन क्वथितं, पौलिं, पञ्चकज्जायं, सूपं च निर्मान्ति । कर्णाटके प्रसिद्धं “मैसूरुपाक्” इत्याख्यं मधुरभक्ष्यम् अपि निर्मीयते चणकेन एव । नवग्रहेषु अन्यतमस्य गुरोः श्रेष्ठं धान्यं चणकः ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य चणकस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
सामान्यतया चणकः वातवर्धकः । किञ्चिन्मात्रेण कषाययुक्तः मधुरः च । चणकः अपि आढकी इव शरीरं शोषयति । चणकः शीतः मलप्रतिबन्धकः च । प्रमेहिणां हितकरः आहारः । कफस्य कण्ठवेदनायाः च उत्तमम् औषधं चणकः ।
- “वातलाः शीतमधुराः सकषाया विरूपक्षणाः ।
- कफशोणितपित्तघ्नाश्चणकाः पुंस्त्वनाशनाः ॥
- त एव घृतसंयुक्तास्त्रिदोषशमनाः परम् ॥“ (सु.सू. ४६/३१-३२)
- “चणको मधुरो रूक्षो मेहजित् वातपित्तकृत् ।
- दीप्तिर्वर्णकरो रूक्षो बल्यश्चाघ्मानकारकः ॥“ (भोजनकुतूहलम्)
- १. अशुष्कचणकं भर्जयित्वा सेवनेन बलं वर्धते ।
- २. अशुष्कचणकः अपि बलकारकः, रुचिकरः च । शीतगुणयुक्तः, पिपासां ज्वलनं च दूरीकरोति । किन्तु मितिम् अतिक्रम्य सेवनेन पुंसत्वं नाशयति ।
- ३. कृष्णचणकः मधुररुचियुक्तः, शीतगुणयुक्तः, पित्तनाशकः च ।
- ४. श्वेतचण्कः अत्यन्तं वातकरः, पचनार्थं जडः च ।
- ५. शुष्कचणकस्य भर्जयित्वा सेवनेन वातवर्धनं भवति । वातकारणतः चर्मरोगः वर्धते, रक्तम् अपि अशुद्धं भवति ।
- ६. पक्वः चणकः यद्यपि वातकरः तथापि कफं, पित्तं च नाशयति ।
- ७. चणकेन निर्मितानि खाद्यानि वातकारकाणि एव । तदर्थं वातनिवारणाय घृतं योजनीयम् अथवा कटुखाद्यानां हिङ्गुना व्याघरणं करणीयम् ।
- ८. घृतं योजयित्वा निर्मितानि खाद्यानि बलकारकाणि, न तावन्ति वातकारकाणि, कफं पित्तं च न्यूनीकुर्वन्ति अपि ।
- ९. ग्रीष्मकाले वर्षाकाले च चणकस्य सेवनं न करणीयम् ।
- १०. शैत्यकाले (नवरात्रस्य अनन्तरं सङ्क्रमणतः पूर्वम्) चणकस्य सेवनम् उत्तमम् ।
- ११. मुद्गपिष्टम् इव चणकपिष्टम् अपि शरीरस्य कान्तिं वर्धयति । फेनकम् इव उपयोक्तुं शक्यते ।
- १२. चणकेन निर्मितैः पदार्थैः सह कटुयुक्तम्, आम्लयुक्तं, लवणयुक्तं च अन्यं कमपि आहारं सेवन्ते चेत् आरोग्यार्थं हितकरं भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- [१] Chickpea, ICRISAT
- History and nutrition of chickpeas, Casa Angola Internacional, Portugal (commercial site, in English), cai-sa.pt
- Heat and mass transfer during cooking of chickpeas (PDF)


text:
अङ्ग सान् सू की
अङ्ग सान् सू की (Aung San Suu Kyi) बर्मादेशस्य विरोधपक्षस्य नायिका अस्ति। सामाजिकसामरस्यविषये आग्रहवती एषा भारतस्य अभिमानिनी अस्ति। अङ्ग् सान्सन् सू कि एषा "मयन्मार् देशस्य न्याषनल् लीग् फार् डेमोक्रसिपक्षस्य" प्रसिद्धा नायिका । माहात्मा गान्धिमहोदयस्य अहिंसातत्वेन प्रभाविता एषा । २२ वार्षाणि एषा गृहबन्धने आसीत् । १९८९तमे वर्षे जुलाय्मासस्य २० दिनाङ्कतः २०१० तमे वर्षे नवेम्बर्मासस्य १३ दिनाङ्कपर्यन्तं गृहबन्धने आसीत् । सर्वाधिकारस्य विरुद्धं विरोधं कुर्वती एषा सामाजोन्मुखा सञ्जाता ।
अन्तर्विषयाः
जन्म बाल्यञ्च[सम्पादयतु]
अङ्ग् सान्सन् सू कि जून् १९ १९४५ तमे वर्षे प्रसिद्धे "बर्मि" कुटुम्बे जन्म प्राप्नोत् । तस्याः पिता बोगियोके अङ्ग् सान् । माता खिन्कियि । बोगियोके अङ्ग् सान् वर्यः अस्य देशस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य प्रमुखः आसीत् । १९४८ तमे वर्षे शत्रुपक्षेण मारितः एषः । एनाम् अस्याः माता खिन्कियि एव पालितवती । माता सार्वजनिकवैद्यालये कार्यं कुर्वती अस्याः पालनं कृतवती । अस्याः द्वौ सहोदरौ आस्ताम्, एकः "अङ्ग सन् लीन्" अपरः "अङ्ग सन् ऊ" इति । रङ्गून्-प्रदेशे एते वसन्ति स्म । अस्याः अष्टमे वयसि लीन् अकालमरणं प्राप्तवान् । ऊ अमेरिकादेशस्य पौरत्वं प्राप्य तत्रैव वसति ।
अध्ययनम्[सम्पादयतु]
प्राथमिकशिक्षणम् एषा क्याथोलिक् आङ्ग्लशालासु प्राप्तवती । अस्याः माता बर्मादेशस्य नूतनसर्वकारस्य प्रमुखा नायिका जाता । १९६० तमे वर्षे खिन्कियि बर्मादेशस्य शासनधररूपेण भारतम् आगतवती। तस्मिन् काले अङ्ग् सान्सन् सू कि देहल्यां स्थिते "लेडि श्रीरां विद्यालये" १९४६ तमे वर्षे स्नातकपदवीं प्राप्तवती। "आक्सफर्ड सेण्ट ह्य़ूस् विद्यालये" तत्वशास्त्रम्, राज्यशास्त्रम् अर्थशास्त्रेषु च बि. ए पदवीं प्राप्तवती । समनन्तरं न्यूयार्कदेशे १९६९ तः १९७० पर्यन्तम् अध्ययनं कृतवती । अध्ययनान्तरम् एषा विश्वसंस्थायाः सचिवालयस्य शासन-आयव्ययसमितेः सहकार्यदर्शित्वेन नियुक्ता । लण्डन्-देशस्य "स्कूल् आफ् ओरियण्टल् आण्ड आप्रिकन् स्टडीस् विश्वविद्यालयद्वारा" विद्यावारिधिः (पि. एच्. डि.) इति उपाधिं प्राप्तवती ।
वैय्यक्तिकजीवनम्[सम्पादयतु]
सचिवालये कार्यकरणावसरे विरामेषु समयेषु वैद्यालये अपि स्वयंसेविकारूपेण कार्यं कुर्वती आसीत् । एषा तत्रत्यरोगिणां कृते वार्तां श्रावयति स्म । रोगिणां कृते यावत् शक्यं साहाय्यं करोति स्म । १९८५ तमे वर्षे "कियोटो विश्वविद्यालये" सन्दर्शक-उपन्यासिकारूपेण कार्यं कृतवती । १९८७ तमे वर्षे भारतस्य "सिम्ला इण्डियन् इन्स्टिट्यूट् आफ् अड्वान्सड् स्टडीस्" केन्द्रस्य गौरवसदस्यत्वं प्राप्तवती । अस्मिन् एव समये मयन्मार् संयुक्तसर्वकारस्य कृते अपि कार्यं कृतवती । १९७२ तमे वर्षे जनेवरीमासस्य १ दिनाङ्के टिबेट्देशीयं पण्डितं मैकेल् विलन्कोर्ट् आरिस् वर्यं परिणीतवती । अनेन सह एषा भूतान् देशे एव वासं कृतवती । अस्मिन्नेव देशे विदेशाङ्गसचिवालये संशोधनाधिकारिरूपेण कार्यं प्राप्तवती । 'अलेक्साण्डर्' (१९७३ तमे वर्षे), 'किम्' (१९७७ तमे वर्षे) इति नामकं सन्तानद्वयं प्राप्तवती । दशकद्वयं कुटम्बेन सह सुखमयं जीवनं यापितवती ।
गृहबन्धनम्[सम्पादयतु]
अङ्ग् सान्सन् सू कि स्वदेशीयजनानां सेवां कर्तुम् उद्युक्ता आसीत् । १९८८ तमे वर्षे स्वमातृदर्शनार्थं बर्मादेशम् आगतवती । माता रोगग्रस्ता आसीत् । बर्मादेशस्य नाम मयन्मार् इति परिवर्तितम् आसीत् । मयन्मार् सर्वाधिकारशासने आसीत्। जनाः कष्टम् अनुभवन्तः आसन् । शासनपद्धतिं दृष्ट्वा, सर्वाधिकारस्य विरुद्धं विरोधं कुर्वती एषा सामाजोन्मुखा सञ्जाता । एतेन कारणेन क्रुद्धः सर्वकारः तां जुलाय्मासस्य २० दिनाङ्के १९८९ तमे संवत्सरे गृहबन्धने अस्थापयत् । २२ वार्षाणि यावत् गृहबन्धने अस्थापयत् । जनरल् नेविन् १९०२ वर्षतः १९८८ वर्षपर्यन्तं स्वाधीने एव सेनाशासनं स्थापितवान् आसीत् । कालान्तरे स्वयमेव राष्ट्रपतित्वेन उद्घोषितः जातः । ३० वर्षाणाम् अनन्तरं १९९० तमे संवत्सरे जून्मासे निर्वाचनव्यवस्था आरब्धा । तस्मिन् निर्वाचने अस्याः पक्षस्यैव बहुमतं प्राप्तम् आसीत्। किन्तु तदा एव एनां गृहबन्धने स्थापितवन्तः । अतः सा अधिकारमपि न प्राप्तवती । मॆमासस्य ६ दिनाङ्के २००२ वर्षे अस्याः विमोचनार्थं विश्वसंस्थायाः कार्यदर्शि कोफि अन्नान् सर्वकारेण सह चर्चां कृतवान्, किन्तु निष्फला सञ्जाता । २००५ तमे संवत्सरे इतोऽपि एकवर्षम् अग्रे सारितवन्तः । २००६ तम संवत्सरस्य जून्मासस्य ९ दिनाङ्कतः अतिसारेण पीडिता,वैद्यालयं प्राप्तवती । नवम्बरमासे गुणमुखा सञ्जाता । जनेवरिमासस्य १ मे दिनाङ्के २००७ तमे संवत्सरे २८३१ कारागृहजनान् मयन्मार् सर्वकारः मुक्तान् कर्तुं चिन्तितम् आसीत् । अस्मिन् सन्दर्भे कि मून् विश्वसंस्थायाः सेक्रेटरिजनरल् अस्याः विमोचनार्थं प्रार्थितवान् आसीत् । किन्तु, अस्मिन् समयेऽपि एकवर्षं यावत् अग्रे सारितवन्तः । अस्मिन् समये ५९ विश्वनायकाः अस्याः विमोचनार्थं प्रार्थितवन्तः आसन् । जिम्मिकार्टर्, जार्ज-एच्-बुष्, बिल् क्लिण्टन् तथा संयुक्तसाम्राज्यस्य प्रधानमन्त्री मार्गरेट् थ्याचर् आदयः विश्वनायकाः प्रार्थिवन्तः आसन् । किन्तु, १३ नवेम्बर्मासस्य १३ दिनाङ्के २०१० तमे संवत्सरे गृहबन्धनात् विमुक्ता एषा ।
पुरस्काराः[सम्पादयतु]
एषा यदा गृहबन्धने आसीत् तदैव १९९० तमे संवत्सरे “सखरोव्” पुरस्कारं प्राप्तवती १९९० तमे संवत्सरे थरोल् राफ्ट स्मारकपुरस्कारं प्राप्तवती । १९९१ तमे संवत्सरे विश्वविख्यातं “नोबेल्” पुरस्कारं प्राप्तवती । १९९२ तमे संवत्सरे “अन्ताराष्ट्रीय सैमन् बोलिवार्” पुरस्कारं प्राप्तवती । १९९३ तमे संवत्सरे जवहरलाल् नेहरू पुरस्कारं प्राप्तवती । १९९५ तमे संवत्सरे “प्रैज् फार् फ्रीडम् आफ् दि लिबरल् इण्टर्न्याशनल्” पुरस्कारं प्राप्तवती । १९९६ तमे संवत्सरे कम्पानियन् आफ् दि आर्डर् आफ् आस्ट्रेलिया पुरस्कारं प्राप्तवती । १९९९ तमे संवत्सरे ऎर्ल्याण्ड सार्वकारस्य “फ्रीडं आफ् डब्लिन् सिटि” पुरस्कारं प्राप्तवती । २००० तमे संवत्सरे प्रेसिडेन्षियल् मेडल् आफ् फ्रीडं पुरस्कारं प्राप्तवती । २००२ तमे संवत्सरे युनेस्को मदन्जित् सिङ्ग् पुरस्कारं प्राप्तवती । २००४ तमे संवत्सरे ग्वाङ्ग्जु ह्यूमन् रैट्स पुरस्कारं प्राप्तवती । २००४ तमे संवत्सरे न्यूजिलेण्डदेशस्य मेमोरियल् विश्वविद्यालयस्य गौरव डाक्टरेट् प्राप्तवती । 2007 तमे संवत्सरे गौरवप्रजापुरस्कारं प्राप्तवती । २००९ तमे संवत्सरे फ्रीडम् आफ् ग्लास्को पुरस्कारं प्राप्तवती । महात्मा गान्धिः अन्ताराष्ट्रीय पुरस्कारमपि प्राप्तवती ।
वीथिका[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- Aung San Suu Kyi's website via the Internet Archive
- Nobel Peace Prize 1991, Aung San Suu Kyi at NobelPrize.org
- Aung San Suu Kyi – Summary, biography, excerpts from books
- Burma's Suu Kyi, Free at Last – slideshow by Der Spiegel
- Peace Prize 2012 from India by Sarhad organisation PUNE City
- Awards Received by Daw Aung San Suu Kyi
- Aung San Suu Kyi and Clinton


text:
चोळवंशः
भारतस्य दक्षिणदिशि आसन् चोळानां, पाण्ड्यानां, चेराणां च राज्यानि । उत्तरभारते विद्यमानानि महासाम्राज्याणि पश्चिमतः तथा मध्य-एषियातः निरन्तरं जातानाम् आक्रमणानां कारणतः शिथिलानि अभवन् । तदा भारतस्य कलायाः तथा संस्कृतेः च केन्द्रं फलवत्याः इण्डो-गङ्गाप्रस्थभूमितः दक्षिणदिशि अपसृतम् । तावत् पर्यन्तम् एतानि राज्यानि प्रबलानि न आसन् । परस्परं कलहं कुर्वन्ति स्म । तदनन्तरं क्रमशः एते प्रबलाः अभवन् । कालान्तरे आग्नेय-एषियायाम् अपि राज्यस्थापनम् अकुर्वन् । दक्षिणे ९-१२ शतके महासाम्राज्यम् आसीत् चोळसाम्राज्यम् । पूर्वतनसाम्राज्यानि इव एते अपि भारते प्रख्यातानि स्मारकाणि निर्मितवन्तः । भारतस्य दक्षिणभागस्य अन्तिमभागे एतेषां साम्राज्यम् आसीत् इति कारणतः एते श्रीलङ्कायाः शासनम् अपि अकुर्वन् । आग्नेय-एष्या-संस्कृतिः एतेभ्यः प्रभाविता अभवत् । एतेषां नौसैन्यम् अत्यन्तं बलयुतम् आसीत् इत्यनेन श्रीलङ्कायाः उपरि, बङ्गालकोल्लि-उपरि च नियन्त्रणम् आसीत् एतेषाम् । एतत् साम्राज्यं शिष्टवान् राजराजचोळः भारतस्य सर्वोत्तमेषु सम्राजेषु अन्यतमः इति परिगण्यते ।