text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १९२
नर्मदामाहात्म्ये नानाविधतीर्थमाहात्म्यकथनम्।
मार्कण्डेय उवाच।
भार्गवेशं ततो गच्छेत् भग्नो यत्र जनार्दनः।
असुरैस्तु महायुद्धे महाबलपराक्रमैः ।। १९२.१
हुङ्कारितास्तु देवेन दानवाः प्रलयङ्गताः।
तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र! सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। १९२.२
शुक्लतीर्थस्य चोत्पत्तिं श्रृणु त्वं पाण्डुनन्दन!
हिमवच्छिखरे रम्ये नानाधातु-विचित्रिते ।। १९२.३
तरुणादित्यसङ्कारो तप्तकाञ्चनसप्रभे।
वज्रस्फटिकसोपाने चित्रवेदी शिलातले ।। १९२.४
जाम्बूनदमये दिव्ये नानापुष्पोपशोभिते।
तत्रासीनं महादेवं सर्वज्ञं प्रभुमव्ययम् ।। १९२.५
लोकानुग्रहदं शान्तं गणवृन्दैः समावृतम्।
स्कन्दनन्दिमहाकालैर्वीरभद्रगणादिभिः ।। १९२.६
उमया सहितं देवं मार्कण्डिः पर्यपृच्छत।
देवदेव महादेव ब्रह्मविष्ण्विन्द्रसंस्तुत! ।। १९२.७
संसारभयभीतोऽहं सुखोपायं ब्रवीहि मे।
भगवन्! भूतभव्येश! सर्वपापप्रणाशनम् ।। १९२.८
तीर्थानां परमं तीर्थं तद्वदस्व महेश्वर!।
ईश्वर उवाच।
श्रृणु विप्र! महाप्राज्ञ! सर्वशास्त्रविशारद!।
स्नानाय गच्छसुभग! ऋषिसङ्घैः समावृतः।। १९२.९
मन्वत्रिकश्यपाश्चैव याज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः।
यमापस्तम्बसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती ।। १९२.१०
नारदो गौतमश्चैव सेवन्ते धर्म्मकाङ्क्षिणः।
गङ्गां कनखलं पुण्यं प्रयागं पुष्करं गयाम् ।। १९२.११
कुरुक्षेत्रं महापुण्यं राहुग्रस्ते दिवाकरे।
दिवा वा यदि वा रात्रौ शुक्लतीर्थं महाफलम् ।। १९२.१२
दर्शनात् स्पर्शनाच्चैव स्नानाद्दानात्तपोजपात्।
होमाच्चैवोपवासाच्च शुक्लतीर्थं महाफलम् ।। १९२.१३
शुक्लतीर्थं महापुण्यं नर्म्मदायां व्यवस्थितम्।
चाणक्यो नाम राजर्षिः सिद्धिं तत्र समागतः ।। १९२.१४
एतत् क्षेत्रं सुविपुलं योजनं वृत्तसंस्थितम्।
शुक्लतीर्थं महापुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् ।। १९२.१५
पादपाग्रेण दृष्टेन ब्रह्महत्यां व्यपोहति।
जगती दर्शनाच्चैव भ्रूणहत्यां व्यपोहति ।। १९२.१६
अहं तत्र ऋषिश्रेष्ट! तिष्ठामि ह्युमया सह।
वैशाखे चैत्रमासे तु कृष्णपक्षे चतुर्दशी।। १९२.१७
कैलासाच्चापि निष्क्रम्य तत्र सन्निहितो ह्यहम्।
दैत्यदानवगन्धर्वाः सिद्धविद्याधरास्तथा ।। १९२.१८
गणाश्चाप्सरसो नागाः सर्वे देवाः समागताः।
गगनस्था तु तिष्ठन्ति विमानैः सार्वकामिकैः ।। १९२.१९
शुक्लतीर्थं तु राजेन्द्र! ह्यागता धर्मकाङ्क्षिणः।
रजकेन यथा वस्त्रं शुक्लम्भवति वारिणा ।। १९२.२०
आजन्मजनितं पापं शुक्लतीर्थं व्यपोहति।
स्नानं दानं महापुण्यं मार्कण्डे ऋषिसत्तम।। १९२.२१
शुक्लतीर्थात् परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति।
पूर्वे वयसि कर्माणि कृत्वा पापानि मानवः ।। १९२.२२
अहोरात्रोपवासेन शुक्लतीर्थे व्यपोहति।
तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञैर्दानेन वा पुनः ।। १९२.२३
देवार्चनेन या पुष्टिर्न सा क्रतुशतैरपि।
कार्तिकस्यतु मासस्य कृष्णपक्षे चतुर्दशी ।। १९२.२४
घृतेन स्नापयेद्देवमुपोष्य परमेश्वरम्।
एकविंशकुलोपेतो न च्यवेदैश्वरात् पदात् ।। १९२.२५
शुक्लतीर्थं महापुण्यमृषिसिद्धनिषेवितम्।
तत्र स्नात्वा नरो राजन्! न पुनर्जन्मभाक् भवेत् ।। १९२.२६
स्नात्वा वै शुक्लतीर्थे तु ह्यर्चयेत् वृषभध्वजम्।
कपालपूरणं कृत्वा तुष्यत्यत्र महेश्वरः ।। १९२.२७
अर्द्धनारीश्वरं देवं पटे भक्त्या लिखापयेत्।
शङ्खतूर्यनिनादैश्च ब्रह्मघोषैश्च सद्विजैः ।। १९२.२८
जागरं कारयेत्तत्र नृत्यगीतादिमङ्गलैः।
प्रभाते शुक्लतीर्थे तु स्नानं वै देवतार्चनम् ।। १९२.२९
आचार्यान् भोजयेत् पश्चाच्छिवव्रतपरान् शुचीन्।
दक्षिणाञ्च यथाशक्ति वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् ।। १९२.३०
प्रदक्षिणं ततः कृत्वा शनैर्देवान्तिकं व्रजेत्।
एवं वै कुरुते यस्तु तस्य पुण्यफलं श्रृणु। १९२.३१
दिव्ययानं समारुढ़ो गीयमानोऽप्सरोगणैः।
शिवतुल्य बलोपेतस्तिष्ठत्याभूतसंप्लवम् ।। १९२.३२
शुक्लतीर्थे तु या नारी ददाति कनकं शुभम्।
घृतेन स्नापयेद्देवं कुमारं चापि पूजयेत्।। १९२.३३
एवं या कुरुते भक्त्या तस्याः पुण्यफलं श्रृणु।
मोदते शर्वलोकस्था यावदिन्द्राश्चतुर्दश ।। १९२.३४
पौर्णमास्यां चतुर्दश्यां संक्रान्तौ विषुवे तथा।
स्नात्वा तु सोपवासः सन् विजितात्मा समाहितः ।। १९२.३५
दानं दद्याद्यथाशक्त्या प्रीयेता हरिशङ्करौ।
एवं तीर्थप्रभावेण सर्वं भवति चाक्षयम् ।। १९२.३६
अनाथं दुर्गतं विप्रं नाथवन्तमथापि वा।
उद्वाहयति यस्तीर्थे तस्य पुण्यफलं श्रृणु।। १९२.३७
यावत्तद्रोमसंख्या च तत्प्रसूतिकुलेषु च।
तावद्वर्षसहस्राणि शिवलोके महीयते ।। १९२.३८


c: text/html

text:
अध्याय ४ / भाग १ / श्रीमदभगवदगीता / मृदुल कीर्ति
चतुर्थो अध्याय
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम्।
विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत्॥४-१॥
अति आदि कल्प कौ योग अमर,
श्री कृष्ण कहयो, यहि सूरज सों;
फिर सूरज आपुनि सुत मनु सों,
मनु इक्षवाकु पुनि सुत निज सों
एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः।
स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप॥४-२॥
यहि रीति सों योग कौ मर्म महा,
राजर्षिंन कौ विदित भयौ.
बहु काल सों योग यहि अर्जुन,
इह लोक सों लोप-विलुप्त भयौ
स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः।
भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्॥४-३॥
यहि मर्म पुरातन, योग महा,
हे अर्जुन! मैं तोसों कहिबौ.
तू मेरौ सखा, प्रिय भक्त महा,
निज आपुनि बानी सों कहिबौ
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः।
कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥४-४॥
अर्जुन उवाच
जन्में है आप अबहीं भगवन ,
और सूर्य को जन्म पुरातन है,
सों कैसे समझूँ हे माधव!
यहि योग तौ आदि सनातन है
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन।
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप॥४-५॥
श्री कृष्ण उवाच
सुनि अर्जुन! तोरे और मोरे,
बहु जन्म भये पर ज्ञात नहीं.
सबहीं तू जानाति नाहीं पार्थ,
और मोसों कछु अज्ञात नहीं
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन्।
प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया॥४-६॥
अविनासी सरूप अजन्मा हूँ,
सब प्रानिन के हित ब्रह्मा हूँ,
आपुनि प्रकृति वश मैं करिकै,
माया के योग सों जन्मा हूँ
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥४-७॥
जब धर्म धरा पे नसावत है,
अधर्महूँ पाँव पसावत है,
तब धरनी-धर तन धारे धरा पर ,
धर्म को आनि बचावत हैं
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्।
धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥४-८॥
फिर साधुन के उद्धारण कौ,
और दुष्ट दलन संहारण कौ,
युग मांहीं धरम प्रसारण कौ.
प्रगटत हूँ सृष्टि संवारण कौ
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः।
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन॥४-९॥
हे अर्जुन! मोरे जनम करम,
तौ दिव्य, जो अथ जाने कोऊ .
तिन जनम -मरण मिटी जाति सबहिं,
मोहे जानि, के मोहे पावै सोऊ
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः।
बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः॥४-१०॥
भय राग व् क्रोध विहीन भये,
शरणागत , लीन अनूप भये.
तप भक्ति, ज्ञान पुनीत जना,
मोहे पाय के मोरे सरूप भये
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥४-११॥
हे अर्जुन! मोरे सरूपहीं कौ,
जो जैसो भजे, मैं तैसे भजूं ,
जेहि ज्ञानी मर्म को जानि भये ,
मग मोरे चलें , तिन नाहीं तजूं
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः।
क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा॥४-१२॥
इहि लोक मांहीं मानुष करमन,
फल हेतु पूजते देवन कौ,
जन पाय रहे रिद्धि-सिद्धि ,
सों, वेग सों पूजत देवन कौ
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः।
तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्॥४-१३॥
सब ब्रह्मण ,क्षत्रिय, वैश्य ,शूद्र
गुण-कर्म विभाजक करता मैं,
जग रच्यो रचयिता अविनाशी,
कर्ता हूँ , तथापि अकर्ता मैं
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा।
इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते॥४-१४॥
बिनु स्पर्हा फल-करमन में
फल कर्म मोहे लपटात नहीं,
यहि भांति तत्व सों जानि मोहे
वे करमन मांहीं बंधात नहीं
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः।
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्॥४-१५॥
जिन पूर्व जनान , मुमुक्ष भये
तिन ऐसो कर्म सदा ही कियौ,
इन पुरखन के अनुसार करम,
हे अर्जुन! सत्या प्रथा करियौ
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः।
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्॥४-१६॥
सुनि कर्म-अकर्म की परिभाषा,
ज्ञानिहूँ यहि विषय विमोहित हैं,
तस कर्म को सत्व कहूं, तोसों,
भव् बांध कटे तुम्हारो हित है
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः।
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥४-१७॥
सुनि कर्म-अकर्म कौ रूप यथा ,
विकर्म को बोध धनञ्जय हो,
गति करमन की अति वक्र गहन,
तेरौ करम-मरम सों परिचय हो
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः।
स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥४-१८॥
जिन कर्म कियौ पर कर्ता कौ,
नाहीं भाव धरै, सों अकर्ता है.
तिन मानुष उत्तम ज्ञानिन में,
वही योगी करम कौ कर्ता है
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः।
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः॥४-१९॥
बिनु चाह बिनु संकल्पन के,
कारज होवत हैं , जन जेहि के,
ज्ञानी अतिशय सगरे ही करम,
ग्यानानल दग्ध भये तेहि के
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः।
कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचित्करोति सः॥४-२०॥
जन ऐसो ब्रह्महिं तृप्त रहे,
कर्तापन कौ अभिमान नहीं,
करै कर्म अकर्ता भाव हिया,
कर्तापन कौ कछु भान नहीं.
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः।
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥४-२१॥
जिन चित्त, देह कौ जीत लियो,
और त्याग दियो सब भोगन कौ.
अस चाह विहीन जना तन सों,
करी कर्म बंधात न पापन सों

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
संस्कृतभाषा: धात्वाधारिता भाषा । अस्यां भाषायां धातुं विना पदमपि गन्तुं शक्यं नास्ति । अत्र कदाचित् द्विसहस्राधिकमपि धातुसंख्या । धातुमधिकृत्यैव धातुरूपम् इत्युक्ते क्रियारूपं चलति । तेन माध्यमेनैव वाक्यप्रयोग: भवति ।
प्रायशो सर्वा: धातव: आहत्य दश गणेषु विभक्ता: सन्ति । एतेषां दशगणानां नामानि तस्यान्तर्गतस्य प्रथमधातो: नामोपरि आधारितमस्ति । एते गणा: अधोक्ता: सन्ति ।
भ्वाद्यदादी जुहोत्यादिदिवादि: स्वादिरेव च ।
तुदादिश्च रुधादिश्च तनक्र्यादिचुरादय: ।।
- भ्वादिगण
- अदादिगण
- जुहोत्यादिगण
- दिवादिगण
- स्वादिगण
- तुदादिगण
- रुधादिगण
- तनादिगण
- क्र्यादिगण
- चुरादिगण
एतेषाम् अन्तर्गते आगतानां धातवा:, तेषां धातुरूपं च अग्रे शनै: शनै: प्रकाशयिष्याम: ।
इति


text:
॥ अथ विषूच्यादिचिकित्सा ॥
॥ अथ विषूच्यादिचिकित्सा ॥
सूचीभिरिव गात्राणि तुदन्संतिष्ठतेऽनिल: । यस्याजीर्णेन सा वैद्यैर्विषूखीतिनिगद्यते ॥१॥
विषूच्यामतिवृद्धायां पाष्ण्यार्दाह: प्रशश्यते । गन्धकं कुड्कुमं वापि दद्यान्निम्बुजलेन वा ॥२॥
व्योषं करञ्जस्य फलं हरिद्रानिम्बुकद्रवै: । नस्याञ्जने प्रयोक्तव्ये कुर्याच्च जलसेवनम् ॥३॥
व्योषं करञ्जस्य फलं हरिद्रामूलं समावाप्य च मातुलुड्ग्या: । छायाविशुष्का गुटिका: कृतास्ता: हन्युर्विषूचीं नयनाञ्जनेन ॥४॥
करञ्जनिम्बशिखरीगुडूच्यर्जुनवत्सकै: । पीत: कषायो वमनाद्धोरां हन्याद्विषूचिचकाम् ॥५॥
निम्बूरसं चिञ्चिणिकासमेतं विषूचिकाशोषहरं कफं च । दुग्धेन पीतो यदि टड्कणोऽसौ प्रशाम्यतेऽयं वमनं विरोध: ॥६॥
पिपासायामनुत्क्लेशे लवड्गस्याम्बुशस्यते । जातीफलस्य वा शीतं शृतं भद्रघनस्य वा ॥७॥
त्वक्त्ररास्त्रागुरुशग्रुकुष्ठैरम्लप्रपिष्टै: सवचाशताह्वै: । उद्वर्तनं खल्लिविषूचिकाघ्नं तैलं विपक्वं च तदर्थकारि ॥८॥
==
॥ अथ चुक्राद्यं तैलम् ॥
पलं चुक्रं कुष्ठं पिचुयुगमितं सैन्धवकणे तदर्धं प्रत्येकं करतलमितं जातिफलम् । कटोस्तैलं किञ्चित्कुडवमितमन्नावधिशृतं तदेतच्चुक्राद्यं शमयति विषूचीं च सगदाम् ॥१॥
इति चुक्राद्यं तैलम् । कुष्ठसैन्धवयो: कल्कं चुक्रतैलसमन्वितम् । विषूच्यां मर्दनं कोष्णं खल्लीशूलनिवारणम् ॥१॥
विलम्बिकालसकयोरुर्ध्वाध: शोधनं हितम् । नालेन फलवर्त्या च तथा शोधनभेषजै: । दण्डाद्येऽलसकेऽप्युच्चैरयमेव क्रियाक्रम: ॥२॥
उद्गारशुद्धिरुत्साहो वेगोत्सर्गो यथोचित: । लघुता क्षुत्पिपासा च जीर्णाहारस्य लक्षणम् ॥३॥
विरुद्धासात्म्यपानान्नं विष्टम्भीनि गुरुणि च । अग्निमान्द्येऽप्यजीर्णे च सर्वाणि परिवर्जयेत् ॥४॥
फलवर्ति वमिं स्वेदं लड्घनं चापतर्पणम् । विशेषादलसे कुर्याद्विषूच्यामतिसारवत् ॥५॥ इत्यजीर्णचिकित्सा ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अध्यायः १
व्याख्यातकारणाः परपरिग्रहोपगमाः((१३०)) ॥१॥
तेषु साध्यत्वं अनःअत्ययं गम्यत्वं आयतिं वृत्तिं चादित एव परीक्षेत ॥२॥
यदा तु स्थानात्स्थानान्तरं कामं प्रतिपद्यमानं पश्येत्तदात्मशरीरोपघातत्राणार्थं परपरिग्रहानभ्युपगच्छेत् ॥३॥
दश तु कामस्य स्थानानि ॥४॥
[१]चक्षुःप्रीतिर्[२]मनःसङ्गः [३]संकल्पोत्पत्तिर्[४]निद्राच्छेदस्[५]तनुता [६]विषयेभ्यो व्यावृत्तिर्[७]लज्जाप्रनाश [८]उन्मादो [९]मूर्च्छा [१०]मरणं इति तेषां लिङ्गानि ॥५॥
तत्राकृतितो लक्षणतश्च युवत्याः शीलं सत्यं शौचं साध्यतां चण्डवेगतां च लक्षयेदित्याचार्याः ॥६॥
व्यभिचारादाकृतिलक्षणयोगानां इङ्गिताकाराभ्यां एव प्रवृत्तिर्बोद्धव्या योषित इति वात्स्यायनः ॥७॥
यं किं चिदुज्ज्वलं पुरुषं दृष्त्वा स्त्री कामयते । तथा पुरुषोऽपि योषिताम् । अपेक्षया तु न प्रवर्तते इति गोणिकापुत्रः ॥८॥
तत्र स्त्रियं प्रति विशेषः ॥९॥
न स्त्री धर्मं अःधर्मं चापेक्षते कामयत एव । कार्यापेक्षया तु नाभियुङ्क्ते ॥१०॥
स्वभावाच्च पुरुषेणाभियुज्यमाना चिकीर्षन्त्यपि व्यावर्तते ॥११॥
पुनः पुनरभियुक्ता सिद्ध्यति ॥१२॥
पुरुषस्तु धर्मस्थितिं आर्यसमयं चापेक्ष्य कामयमानोऽपि व्यावर्तते ॥१३॥
तथाबुद्धिश्चाभियुज्यमानोऽपि न सिद्ध्यति ॥१४॥
निषःकारणं अभियुङ्क्ते । अभियुज्यापि पुनर्नाभियुङ्क्ते । सिद्धायां च माध्यस्थ्यं गच्छति ॥१५॥
सुःलभां अवमन्यते । दुरःलभां आकङ्क्षत इति प्रायोवादः((१३१)) ॥१६॥
(प्रकरण)४०
तत्र व्यावर्तनकारणानि((१३२)) ॥१७॥
पत्यावनुरागः ॥१८॥
अपत्यापेक्षा ॥१९॥
अतिक्रान्तवयस्त्वम् ॥२०॥
दुःखाभिभवः ॥२१॥
विरहानःउपलम्भः ॥२२॥
अवज्ञयोपमन्त्रयत इति क्रोधः ॥२३॥
अःप्रतर्क्य इति संकल्पवर्जनम् ॥२४॥
गमिष्यतीत्यनःआयतिरन्यत्र प्रसक्तमतिरिति च ॥२५॥
असंवृताकार इत्युद्वेगः ॥२६॥
मित्रेषु निसृष्तभाव इति तेष्वपेक्षा ॥२७॥
शुष्काभियोगीत्याशङ्का ॥२८॥
तेजस्वीति साध्वसम् ॥२९॥
चण्डवेगः समर्थो वेति भयं मृग्याः ॥३०॥
नागरकः कलासु विचक्षण इति व्रीडा ॥३१॥
सखित्वेनोपचरित इति च ॥३२॥
अःदेशकालज्ञ इत्यसूया ॥३३॥
परिभवस्थानं इत्यःबहुमानः ॥३४॥
आकारितोऽपि नावबुध्यत इत्यवज्ञा ॥३५॥
शसो मन्दवेग इति च हस्तिन्याः ॥३६॥
मत्तोऽस्य मा भूदनःइष्टं इत्यनुकम्पा ॥३७॥
आत्मनि दोषदर्शनान्निर्वेदः ॥३८॥
विदिता सती स्वजनबहिषःकृता भविष्यामीति भयम् ॥३९॥
पलित इत्यनःआदरः ॥४०॥
पत्या प्रयुक्तः परीक्षत इति विमर्शः ॥४१॥
धर्मापेक्षा चेति ॥४२॥
तेषु यदात्मनि लक्षयेत्तदादित एव परिच्छिन्द्यात् ॥४३॥
आर्यत्वयुक्तानि रागवर्धनात् ॥४४॥
अःशक्तिजान्युपायप्रदर्शनात् ॥४५॥
बहुमानकृतान्यतिःपरिचयात् ॥४६॥
परिभवकृतान्यतिःशौण्डीर्याद्((१३३)) वैचक्षण्याच्च ॥४७॥
तत्परिभवजानि प्रणत्या ॥४८॥
भययुक्तान्याश्वसनादिति((१३४)) ॥४९॥
(प्रकरण)४१
पुरुषास्त्वमी प्रायेण सिद्धाः ण् कामसूत्रज्ञः कथाख्यानकुशलो बाल्यात्प्रभृति संसृष्टः प्रवृद्धयौवनः क्रीडनकर्मादिनागतविश्वासः प्रेषणस्य कर्तोचितसंभाषणः प्रियस्य कर्तान्यस्य भूतपूर्वो दूतो मर्मज्ञ उत्तमया प्रार्थितः सख्या प्रच्छन्नं संसृष्टः सुभगाभिख्यातः सहसंवृद्धः प्रातिवेश्यः कामशीलस्तथाभूतश्च परिचारको धात्रेयिकापरिग्रहो नववरकः प्रेक्षोद्यानत्याग शीलो वृष इति सिद्धप्रतापः साहसिकः शूरो विद्यारूपगुणोपभोगैः पत्युरतिशयिता महार्हवेषोपचारश्चेति((१३५)) ॥५०॥
(प्रकरण)४२
यथात्मनः सिद्धतां पश्येदेवं योषितोऽपि ॥५१॥
अःयत्नसाध्या योषितस्त्विमाः ण् अभियोगमात्रसाध्याः । द्वारदेशावस्थायिनी । प्रासादाद्राजमार्गावलोकिनी । तरुणप्रातिवेश्यगृहे गोष्ठीयोजिनी । सततप्रेक्षिणी । प्रेक्षिता पार्श्वविलोकिनी । निषःकारणं सःपत्न्याधिविन्ना । भर्तृद्वेषिणी विद्विष्टा च । परिहारहीना । निरःअपत्या ॥५२॥
ज्ञातिकुलनित्या । विपन्नापत्या । गोष्ठीयोजिनी । प्रीतियोजिनी । कुशीलवभार्या । मृतपतिका बाला । दरिद्रा बहूपभोगा । ज्येष्ठभार्या बहुदेवरका । बहुमानिनी न्यूनभर्तृका । कौशलाभिमानिनी भर्तुर्मौर्ख्येणोद्विग्ना । अःविशेषतया लोभेन ॥५३॥
कन्याकाले यत्नेन वारिता कथं चिदःलब्धाभियुक्ता च सा तदानीम् । समानबुद्धिशील मेधाप्रतिपत्तिसात्म्या । प्रकृत्या पक्षपातिनी । अनःअपराधे विमानिता ।तुल्यरुपाभिश्चाधः कृता । प्रोषितपतिकेति । ईर्ष्यालुपूतिचोक्षक्लीबदीर्घसूत्रकापुरुषकुब्जवामन विरूपमणिकारग्राम्यदुरःगन्धिरोगिवृद्धभार्याश्चेति ॥५४॥
श्लोकावत्र भवतः ॥५५॥
विच्छा स्वभावतो जाता क्रियया परिबृंहिता । बुद्ध्या संशोधितोद्वेगा स्थिरा स्यादनःअपायिनी ॥५५॥
व्सिद्धतां आत्मनो ज्ञात्वा लिङ्गान्युन्नीय योषिताम् । व्यावृत्तिकारणोच्छेदी नरो योषित्सु सिध्यति((१३६)) ॥५६॥
इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे पारदारिके पञ्चमेऽधिकरणे स्त्रीपुरुषशीलावस्थापनं व्यावर्तनकारणानि स्त्रीषु सिद्धाः पुरुषा अःयत्नसाध्या योषितः प्रथमोऽध्यायः ॥१॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १४१
अमावास्यामहत्त्वर्णनम्।
कथं गच्छत्यमावास्यां मासि मासि दिवं नृप।
ऐलः पुरूरवाः सूत! तर्पयेत कथं पितॄन्।
एतदिच्छामहे श्रोतुं प्रभावन्तस्य धीमतः।। १४१.१ ।।
तस्य चाहं प्रवक्ष्यामि प्रभावं विस्तरेण तु।
ऐलस्य दिवि संयोगं सोमेन सह धीमता।। १४१.२ ।।
सोमाच्चैवामृतप्राप्तिः पितॄणां तर्पणां तथा।
सौम्या बर्हिषदः काव्या अग्निष्वात्तास्तथैव च।। १४१.३ ।।
यदाचन्द्रश्च सूर्य्यश्च नक्षत्राणां समागतौ।
अमावास्यां निवसत एकस्मिन्नथ मण्डले।। १४१.४ ।।
तदा स गच्छति द्रष्टुं दिवाकरनिशाकरौ।
अमावास्याममावास्यां मातामहपितामहौ।। १४१.५ ।।
अभिवाद्य तु तौ तत्र कालापेक्षः स तिष्ठति।
प्रचस्कन्द ततः सोममर्चयित्वा परिश्रमात्।। १४१.६ ।।
ऐलः पुरूरवा विद्वान् मासि श्राद्धचिकीर्षया।
ततः स दिवि सोमं वै ह्युपतस्थे पितॄनपि।। १४१.७ ।।
द्विलवङ्कुहुमात्रञ्च तावुभौ तु निधाय सः।
सिनीवाली प्रमाणाल्प कुहुमात्रव्रतोदये।। १४१.८ ।।
कुहूमात्रं पित्रूद्देशं ज्ञात्वा कुहुमुपासते।
तमुपास्य ततः सोमं कलापेक्षी प्रतीक्षते।। १४१.९ ।।
स्वधा मृतन्तु सोमाद्वै वसंस्तेषाञ्च तृप्तये।
दशभिः पञ्चभिश्चैव स्वधाऽमृतपरिस्रवैः।।
कृष्णपक्षभुजां प्रीतिर्दुह्यते परमांशुभिः।। १४१.१० ।।
सद्योभिक्षरता तेन सौम्येन मधुना च सः।
निवापेष्वथ दत्तेषु पित्र्येण विधिना तु वै।। १४१.११ ।।
स्वधा मृतेन सौम्येन तर्पयामास वै पितॄन्।
सौम्या बर्हिषदः काव्या अग्निष्वात्तास्तथैव च।। १४१.१२ ।।
ऋतुरग्नि स्मृतो विप्रैर्ऋतुं सम्वत्सरं विदुः।
जज्ञिरे ऋतवस्तस्माद्रृतुभ्यो ह्यार्त्तवाभवन्।। १४१.१३ ।।
पितरोर्त्तवोर्द्धमासा विज्ञेया ऋतुसूनवः।
पितामहास्तु ऋतवो ह्यमावास्याब्दसूनवः।।
प्रपितामहाः स्मृता देवाः पञ्चाब्दं ब्रह्मणः सुताः।। १४१.१४ ।।
सौम्याबर्हिषदः काव्या अग्निष्वात्ता इति त्रिधा।
गृहस्था ये तु यज्वानो हविर्यज्ञार्त्तवाश्च ये।।
स्मृता बर्हिषदस्ते वै पुराणे निश्चयं गताः।। १४१.१५ ।।
गृहमेधिनश्च यज्वानो अग्निष्वात्तार्त्तवाः स्मृताः।
अष्टका पतयः काव्याः पञ्चाब्दांस्तु निबोधत।। १४१.१६ ।।
तेषु सम्वत्सरो ह्यग्निः सूर्य्यस्तु परिवत्सरः।
सोमस्त्विड् वत्सरश्चैव वायुश्चैवानुवत्सरः।। १४१.१७ ।।
रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पञ्चाब्दाये युगाल्पकाः।
कालेनाधिष्ठितस्तेषु चन्द्रमाः स्रवते सुधाम्।। १४१.१८ ।।
एते स्मृता देवकृत्याः सोमपाश्चोष्मपाश्च ये।
तांस्तेन तर्पयामास यावदासीत्पुरूरवाः।। १४१.१९ ।।
यस्मात्प्रसूयते सोमो मासि मासि विशेषतः।
ततः स्वधामृतं तद्वै पितॄणां सोमपायिनाम्।।
एतत्तदमृतं सोममवाप मधु चैव हि।। १४१.२० ।।
ततः पीतसुधं सोमं सूर्योऽसावेकरश्मिना।
आप्यायते सुषुम्णेन सोमन्तु सोमपायिनम्।। १४१.२१ ।।
निः शेषावैकलाः पूर्वा युगपद् व्यापयन् पुरा।
सुषुम्णाप्यायमानस्य भागं भागमहः क्रमात्।। १४१.२२ ।।
कलाः क्षीयन्ति कृष्णास्ताः शुक्ला ह्याप्याययन्ति च।
एवं सा सूर्यवीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः।। १४१.२३ ।।
पौर्णमास्यां सद्रृश्येत शुक्लः सम्पूर्णमण्डलः।
एवमाप्यायितः सोमः शुक्लपक्षेप्यहः क्रमात्।।
देवैः पीतसुधं सोमं पुरा पश्चात् पिबेद्रविः।। १४१.२४ ।।
पीतं पञ्चदशाहन्तु रश्मिनैकेन भास्करः।
आप्याय यत् सुषुम्णेन भागं भागमहः क्रमात्।। १४१.२५ ।।
सुषुम्णाप्यायमानस्य शुक्लावर्द्धन्ति वै कलाः।
तस्माद्ध्रसन्ति वै कृष्णाः शुक्लाप्याययन्ति च।। १४१.२६ ।।
एवमाप्यायते सोमः क्षीयते च पुनः पुनः।
समृद्धिरेवं सोमस्य पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः।। १४१.२७ ।।
इत्येष पितृमान् सोमः स्मृतस्तद्वत् सुधात्मकः।
कान्तः पञ्चदशैः सार्द्धं सुधामृतपरिस्रवैः।। १४१.२८ ।।
अतः परं प्रवक्ष्यामि पर्वाणां सन्धयश्च याः।
यथा ग्रथ्नन्ति पर्वाणि आवृत्तादिक्षुवेणुवत्।। १४१.२९ ।।
तथाब्दमासाः पक्षाश्च शुक्लाः कृष्णास्तु वै स्मृताः।।
पौर्णमास्यास्तु यो भेदो ग्रन्थयः सन्धयस्तथा।। १४१.३० ।।
अर्द्धमासस्य पर्वाणि द्वितीयाप्रभृतीनि च।
अग्न्याधानक्रिया यस्मान्नीयन्ते पर्वसन्धिषु।। १४१.३१ ।।
तस्मात्तु पर्वणोह्यादौ प्रतिपद्यादि सन्धिषु।
सायाह्ने अनुमत्याश्च द्वौलवौ काल उच्यते।।
लवौ द्वावेव राकायाः कालो ज्ञेयोऽपराह्णिकः।। १४१.३२ ।।
प्रकृतिः कृष्णपक्षस्य कालेऽतीतेऽपराह्णिके।
सायाह्ने प्रतिपद्येष स कालः पौर्णमासिकः।। १४१.३३ ।।
व्यतीपाते स्थिते सूर्ये लेखादूद्र्ध्वं युगान्तरम्।
युगान्तरोदिते चैवचन्द्रे लेखोपरिस्थिते।। १४१.३४ ।।
पूर्णमासव्यतीपातौ यदा पश्येत्परस्परम्।
तौ तु वै प्रतिपद्यावत् तस्मिन् काले व्यवस्थितौ।। १४१.३५ ।।
तत्कालं सूर्यमुद्दिश्य द्रृष्ट्वा संख्यातुमर्हसि।
स चैव सत्क्रियाकालः षष्ठाकालोऽभिधीयते।। १४१.३६ ।।
पूर्णन्दुः पूर्णपक्षे तु रात्रिसन्धिषु पूर्णिमा।
तस्मादाप्यायते नक्तं पौर्णमास्यां निशाकरः।। १४१.३७ ।।
यदान्योन्यवतीं पाते पूर्णिमां प्रेक्षते दिवा।
चन्द्रादित्योऽपराह्णे तु पूर्णत्वात् पूर्णिमा स्मृता।। १४१.३८ ।।
यस्मात्तामनुमन्यन्ते पितरो दैवतैः सह।
तस्मादनुमतिर्नाम पूर्णत्वात् पूर्णिमा स्मृता।। १४१.३९ ।।
अत्यर्थं राजते यस्मात् पौर्णमास्यां निशाकरः।
रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयो विदुः।। १४१.४० ।।
अमावसेतामृक्षे तु यदा चन्द्रदिवाकरौ।
एका पञ्चदशी रात्रिरमावास्या ततः स्मृता।। १४१.४१ ।।
उद्दिश्य ताममावास्यां यदा दर्शं समागतौ।
अन्योऽन्यं चन्द्रसूर्य्यौ तु दर्शनाद्दर्श उच्यते।। १४१.४२ ।।
द्वौ द्वौः लवावमावास्यां स कालः पर्वसन्धिषु।
द्व्यक्षरः कुहूमात्रश्च पर्वकालस्तु स स्मृतः।। १४१.४३ ।।
द्रृष्टचन्द्रा त्वमावास्या मध्याह्नप्रभृतीह वै।
दिवा तदूद्र्ध्वं रात्र्यान्तु सूर्ये प्राप्ते तु चन्द्रमाः।। १४१.४४ ।।
सूर्येण सहसोद्गच्छेत्ततः प्रातस्तनात्तु वै।। १४१.४५ ।।
समागम्य लवौ द्वौ तु मध्याह्नान्निपतन्रविः।
प्रतिपच्छुक्लपक्षस्य चन्द्रमाः सूर्य्यमण्डलात्।। १४१.४६ ।।
निर्मुच्यमानयोर्मध्ये तयोर्मण्डलयोस्तु वै।
स तदान्वाहुतेः कालो दर्शस्य च वषट्क्रियाः।।
एतद्रृतुमुखं ज्ञेयममावास्यान्तु पार्वणम्।। १४१.४७ ।।
दिवा पर्व त्वमावास्यां क्षीणेन्दौ धवले तु वै।
तस्माद्दिवा त्वमावास्यां गृह्यते यो दिवाकरः।। १४१.४८ ।।
कुहेति कोकिलेनोक्तं यस्मात् कालात् समाप्यते।
तत्कालं संज्ञिता ह्येषा अमावास्या कुहूः स्मृता।। १४१.४९ ।।
सिनीवालीप्रमाणन्तु क्षीणशेषो निशाकरः।
अमावास्या विशत्यर्कं सिनीवाली तदा स्मृता।। १४१.५० ।।
अनुमतिश्च राका च सिनीवाली कुहूस्तथा।
एतासां द्विलवः कालः कुहूमात्रा कुहूः स्मृता।। १४१.५१ ।।
इत्येष पर्वसन्धीनां कालो वै द्विलवः स्मृतः।
पर्वाणान्तुल्यकालस्तु तुल्याहुति वषट्क्रियाः।। १४१.५२ ।।
चद्रसूर्य्यव्यतीपाते समे वै पूर्णिमे उभे।
प्रतिपत्प्रतिपन्नस्तु पर्वकालो द्विमात्रकः।। १४१.५३ ।।
कालः कुहूसिनीवाल्योः समुद्धो द्विलवः स्मृतः।
अर्कनिर्मण्डले सोमे पर्वकालः कलाः स्मृताः। १४१.५४ ।।
यस्मात् पूर्यते सोमः प़ञ्चदश्यान्तु पूर्णिमा।
दशभिः पञ्चभिश्चैव कलाभिर्दिवसक्रमात्।। १४१.५५ ।।
तस्मात् पञ्चदशे सोमे कला वै नास्ति षोडशी।
तस्मात् सोमस्य विप्रोक्तः पञ्चदश्यां मया क्षयः।। १४१.५६ ।।
इत्येते पितरो देवाः सोमपाः सोमवर्द्धनाः।
आर्त्तवा ऋतवोऽथाब्दा देवास्तान् भावयन्ति हि।। १४१.५७ ।।
अतः परं प्रवक्ष्यामि पितॄन् श्राद्धभुजस्तु ये।
तेषां गतिञ्च सत्तत्त्वं प्राप्तिं श्राद्धस्य चैव हि।। १४१.५८ ।।
न मृतानाङ्गतिः शक्या ज्ञातुं वा पुनरागतिः।
तपसा हि प्रसिद्धेन किं पुनर्मांसचक्षुषा।। १४१.५९ ।।
अत्र देवान् पितॄंश्चैते पितरो लौकिकाः स्मृताः।
तेषान्ते धर्म्मसामर्थ्यात् स्मृताः सायुज्यगा द्विजैः।। १४१.६० ।।
यदि वाश्रमधर्मेण प्रज्ञानेषु व्यवस्थितान्।
अन्ये चात्र प्रसीदन्ति श्राद्धयुक्तेषु कर्म्मसु।। १४१.६१ ।।
ब्रह्मचर्येण तपसा यज्ञेन प्रजया भुवि।
श्राद्धेन विद्यया चैव चान्नदानेन सप्तधा।। १४१.६२ ।।
कर्म्मस्वेतेषु ये सक्तावर्त्तन्त्या देहपातनात्।
देवैस्ते पितॄभिः सार्द्धमूष्मपैः सोमपैस्तथा।।
स्वर्गता दिवि मोदन्ते पितृमन्त उपासते।। १४१.६३ ।।
प्रजावतां प्रसिद्धैषा उक्ताश्राद्धकृताञ्च वै।
तेषां निवापेदत्तं हि तत् कुलीनैस्तु बान्धवैः।। १४१.६४ ।।
मासश्राद्धं हि भुञ्जानास्तेऽप्येते सोमलौकिकाः।
एते मनुष्याः पितरो मासश्राद्धभुजस्तु वै।। १४१.६५ ।।
तेभ्योऽपरे येत्वन्ये सङ्कीर्णाः कर्मयोनिषु।
भ्रष्टाश्चाश्रमधर्मेषु स्वधा स्वाहा विवर्जिताः।। १४१.६६ ।।
भिन्ने देहे द्वुरापन्नाः प्रेतभूता यमक्षये।
स्वकर्माण्यनुशोचन्तो यातनास्थानमागताः।।१४१.६७ ।।
दीर्घाश्चैवातिशुष्काश्च श्मश्रुलाश्च विवाससः।
क्षुत्पिपासाभिभूतास्ते विद्रवन्ति त्वितस्ततः।। १४१.६८ ।।
सरित्सरस्तडागानि पुष्करिष्णश्च सर्वशः।
परान्नान्यभिकाङ्क्षन्तः काल्यमाना इतस्ततः।। १४१.६९ ।।
स्थानेषु पात्यमाना ये यातनास्थेषु तेषु वै।
शाल्मल्यां वै तरिण्याञ्च कुम्भीपाकेद्धवालुके।। १४१.७० ।।
असिपत्रवने चैव यात्यमानाः स्वकर्मभिः।
तत्रस्थानान्तु तेषां वै दुःखितानामशायिनाम्।। १४१.७१ ।।
तेषां लोकान्तरस्थानां बान्धवैर्नामगोत्रतः।
भूमावसव्यं दर्भेषु दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै।। १४१.७२ ।।
प्राप्तांस्तु तर्पयन्त्येव प्रेतस्थानेष्वधिष्ठितान्।
अप्राप्ता यातनास्थानं प्रभ्रष्टा ये च पञ्चधा।। १४१.७३ ।।
तेषां लोकान्तरस्थानां बान्धवैर्नामगोत्रतः।
भूमावसव्यं दर्भेषु दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै।। १४१.७४ ।।
प्राप्तांस्तु तर्पयन्त्येव प्रेतस्थानेष्वधिष्ठितान्।
अप्राप्ता यातनास्थानं प्रभ्रष्टा ये च पञ्चधा।। १४१.७५ ।।
पश्चाद्ये स्थावरान्ते वै भूतानीके स्वकर्मभिः।
नानारूपासु जातीनां तिर्यग्योनिषुमूर्त्तिषु।। १४१.७६ ।।
यदाहारा भवन्त्येते तासु तास्विह योनिषु।
तस्मिंस्तस्मिंस्तदाहारे श्राद्धं दत्तन्तु प्रीणयेत्।। १४१.७७ ।।
काले न्यायागतम्पात्रे विधिना प्रतिपादितम्।
प्राप्नुवन्त्यन्नमादत्तं यत्र यत्रावतिष्ठति।। १४१.७८ ।।
यथा गोषु प्रनष्टासु वत्सो विन्दति मातरम्।
तथा श्राद्धेषु द्रृष्टान्तो मन्त्रः प्रापयते तु तम्।। १४१.७९ ।।
एवं ह्यविकलं श्राद्धं श्रद्धा दत्तं मनुरब्रवीत्।
सनत्कुमारः प्रोवाच पश्यन् दिव्येन चक्षुषा।। १४१.८० ।।
गतागतज्ञः प्रेतानां प्राप्तिः श्राद्धस्य चैव हि।
कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी।। १४१.८१ ।।
इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरश्च वै।
अन्योन्यपितरो ह्येते देवाश्च पितरो दिवि।। १४१.८२ ।।
एते तु पितरो देवा मनुष्याः पितरश्च ये।
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः।। १४१.८३ ।।
इत्येष विषयः प्रोक्तः पितॄणां सोमपायिनाम्।
एतत् पितृमहत्त्वं हि पुराणे निश्चयं गतम्।। १४१.८४ ।।
इत्येष सोमसूर्य्याभ्यामैलस्य च समागमः।
अवाप्तिं श्रद्धया चैवं पितॄणाञ्चैव तर्पणम्।। १४१.८५ ।।
पर्वणाञ्चैव यः कालो यातना स्थानमेव च।
समासात् कीर्तितस्तुभ्यं सम एष सनातनः।। १४१.८६ ।।
वैरूप्यं येन तत्सर्वं कथितन्त्वेकदेशिकम्।
अशक्यं परिसंख्यातुं श्रद्धेयं भूतिमिच्छता।। १४१.८७ ।।
स्वायम्भुवस्य देवस्य एष सर्गो मयेरितः।
विस्तरेणानुपूर्व्याच्च भूयः किं कथयामि वः।। १४१.८८ ।।


text:
Sunday, January 22, 2017
Sanskrot blog: Chandrika ( A Fairy tale)-73
चन्द्रिका-७३
एकाकिनी नु कथमेषि विहाय पुत्र्यौ
मा गा इह क्षपय कालमिति ब्रुवन्तीम्।
पुत्रीमुमामवदतीप्सितनिर्णयां माम्रुन्धे न कोऽपि शमथं भज मा शुचस्त्वम् ॥ २५९ ॥
श्रुत्वा स्पष्टं गिरिवदचलं निश्चयं तं कलायाः
तस्या अङ्कं प्रति निरगमत् चन्द्रिकाङ्कात् बिडालः ।
एकाकिन्यै सहचरसुखं रक्षणं च प्रदातुं
तिर्यक्जन्तुः स्वऋजुचरितैः दर्शयेत् तत्त्वमार्गम् ॥ २६० ॥
मार्जारेणान्वहमनुसृतागात् कला पुण्यकाशीं
भर्त्राश्वस्ता प्रियसहचरी चन्द्रिका दीपयन्ती ।
राज्ञः सौधं पुरजनपदान् स्मेरवक्त्रा बभासेभुञ्जानेष्टान् युवसमुचितान् धर्म्यकामान् समृद्धान् ॥ २६१ ॥
चन्द्रिकाख्यं खण्डकाव्यं सम्पूर्णम्
- - - -
Posted by G S S Murthy at 2:47 AM
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
भगिनी भगवती सुभगा दुर्भगेत्यादि सर्वत्रैव शास्त्रे काव्ये लोके चानुमन्यते आद्रियते । ततस्तादृशमग्राम्यं सभ्यमेव । ततश्च प्रयुज्यते एव कविभिः ॥
माधुर्यं निगमयन्नाह—विभक्तमित्यादि । इत्यनेन प्रकारेण माधुर्यं विभक्तं निर्दिष्टम् । सुकुमारतेदानीमुच्यते निर्दिश्यते तदनन्तरमुपदिष्टत्वादिति ॥
अनिष्ठुराणि अपरुषाणि अक्षराणि वर्णाः प्रायाणि भूयांसि यस्मिंस्तथा अनिष्ठुरैर्वाक्षरैः प्रायं समधिकं काव्यमित्यनूद्य सुकुमारमपरुषमिष्यत इति विधिः । निष्ठुराणि तु स्वल्पानीति प्रायग्रहणेन सूचितम । इहेति वैदर्भमार्गे सर्वानिष्ठुराक्षरं किं न सुकुमारमिंष्यत इति चेदाह—बन्धेत्यादिं । हिर्यस्मात्सर्वाणिं अक्षराणि कोमलानिं सुकुमाराणि यस्मिंस्तत्तथा । सर्वैरेवाक्षरैः कोमलं तस्मिन् काव्ये बन्धस्य निवेशनस्य शैथिल्यं लाघवं तदेव दोषो वैकृतं दर्शित उदाहृतः पूर्वम् । मालतीमाला लोलालिंकलितेति60 । तस्मादनिष्ठुराक्षरप्रायमेव सुकुमारमिहेष्यते न सर्वानिष्ठुराक्षरमिति योज्यम ॥
- १.४३↩


text:
अनवद्याङ्गि सर्वाङ्गसुन्दरि ! अनयाः तव स्तनयोः जृम्भमाणयोः परिवर्द्धमाण्योः बाहुलतान्तरं हृदयं पर्याप्तः परिपूर्णः अवकाशः स्थानं, [न] भवति । स्वल्पमेतत्स्थानं यत् बाहुलतान्तरं नाम । अतिमात्रस्तनौन्नत्याद् इत्ययमपि लौकिक एवार्थः । [ ततः सर्वजगत्कान्तमीदृशं वर्णनमिति ॥
कीदृशं सम्भाव्यते येन सर्वजगत्कान्तं स्यादिति चेदाह—
इति परत इदमेवंविधं विशेषाख्यानसंस्कृतं संभाव्यं नैव लोके न सम्भाव्यत एव लौकिकार्थानुसारेण प्रयुक्तत्वात् । प्रकृतापेक्षया तयोर्विशेषः पादपांसूनां च पावनत्वं स्तनयोश्च तादृशविजृम्भनं विशेषोऽतिशयः तस्याख्यानेनोद्भावनेनासंस्कृतं व्युत्पन्नम् । विशेषो वा आख्यायते येन तदेव संस्कृतं सुप्रयुक्तत्वात् । काव्यं सम्भाव्यमिति प्रकृतम् । ततश्च लोकयात्रानुवर्तिनः लोकार्थानुसारिणः सर्वविदग्धस्येतरस्य वा जनस्य कान्तं मनोहरम्, तादृशं काव्यं भवति जायते ।


text:
पतज्जलिचरितम् । प्रथम सर्ग: ।
रुन्धन्समन्ताव्दलयं धरण्या दधाति य: स्वच्छदुकूललीलाम् ॥१॥
तरड्गिणी वारुणराजधानीधेनुस्तनप्रस्रुतदुग्धजन्मा ।
बहिष्प्रसर्पद्भुजगाधिराजभड्गीमिवाड्गीकुरुते यदग्रे ॥२॥
अन्ये गुणा: सन्ति तथापि मन्ये माधुर्यमन्यादृशमेव यस्य ।
यतो मधुव्देषकृदेव जातो निषेवमाण: पुरुषो यदम्भ: ॥३॥
घना यत: प्रावृषिका गृहीत्वा पयांसि शड्खोदरपाण्डुराणि ।
दरीगृहान्तर्गतभूतसड्घा: कैलासशैला इव संचरन्ति ॥४॥
मन्थभ्रमन्दरवेगकीर्णान्व्योमाड्गणे वारिकणान्यदीयान् ।
विद्याधरीविभ्रममौक्तिकाभानद्यापि पश्यन्त्युडुकैतवेन ॥५॥
यमुद्रतैरावतदानधारानि: ष्यन्दनीलीभवदेकदेशम् ।
तटस्थमास्वादितकालकूटं भर्गं समं प्राग्ददृशु: सुरेन्द्रा: ॥६॥
उदेष्यता पूर्वमुडुप्रियेण विशिष्य यस्मिन्गमिते विवृध्दिम् ।
मन्थाद्रिश्रृड्गे वसता शिवेन क्षीराभिषेक: क्षणमन्वभावि ॥७॥
यस्यानुलिप्त: क्षणमुद्रतश्रीकराब्जकिज्जल्करजोभिरुर्मि: ।
कुलाद्रिकन्याकुचकुड्कुमाड्कं विड्म्बयामास भुजं पुरारे: ॥८॥
मन्थानशैलभ्रमिवातनुन्नै: प्रादुर्भवत्कल्पतरुप्रसूनै: ।
सुगन्धिभिश्चारुसुधारसानामुदित्वराणामुपचस्करे य: ॥९॥
यो मन्दरेण क्षुभितोऽपि गाढं पुंसा पुरोभागमुपेयुषेव ।
सतां कवीनामिव शब्दबन्धोरसंबुधानां रुचिरं व्यतानीत् ॥१०॥
आत्तेन यस्मादमृतद्रवेण जीवन्ति देवा इति नात्र चित्रम् ।
विषं निपीयापि यत: समुत्थं व्यजेष्ट किं नान्तकमष्टमूर्ति: ॥११॥
मरुद्रणैर्यन्मथनावसाने तटार्पिता वासुकिमन्थरज्जु: ।
दिगन्तसान्द्रीकृतदुग्धगन्धं तरड्गवाताड्कुरमाचचाम ॥१२॥
निर्मथ्य यं साधु यथास्वदेशं निर्लिपलोकैर्दिवि नीयमान: ।
यतो यतो याति स मन्दराद्रिस्ततस्ततोऽभूयत दुग्धवृष्टया ॥१३॥
पयांसि यस्य प्रथमं पविष्टान्यादाय मन्थाचलकन्दरेषु ।
पुष्णन्ति यत्नेन विनैव भूता भूतेशभूषाभुजगानजस्रम् ॥१४॥
सारज्ञ एक: स सरोरुहाक्षो जज्ञे सुधाजृम्भितसौरभेय: ।
यदन्तराले जलन्तुशून्ये कदापि मीन: कमठ: कदापि ॥१५॥
तस्यान्तरे श्रान्त इवागमान्तकान्तारसंचारवशादशेत ।
फणीन्द्रशय्यां पवमानतूलैरापूरणीयामधिरुह्य शौरि: ॥१६॥
कदाचिदासादितयोगनिद्रमभूतपूर्वेण वपुर्गरिम्णा ।
अधोक्षजं वोढुमदक्षिणोऽभूत्पर्यड्कभूत: फणिनामधीश: ॥१७॥
निरुध्दमुक्तश्वसितस्तदानीमभीक्ष्णमच्छूनकृशं फणीन्द्र: ।
मतड्गजक्लिष्टमृणालकल्पमनेकधा वृत्तमधत्त भोगम् ॥१८॥
संभ्रान्तदृक्पश्चशतीचतुष्को जिह्वासहस्रव्दयलीढसृक्का ।
शतैर्मुखानां दशभिर्विमुश्चन्फूत्कारमुग्रं ददृशे स शेष: ॥१९॥
तं तादृशं वीक्ष्य पलायितेषु सनत्कुमारादिषु तापसेषु ।
समीपमागत्य बली गरुत्मान्पर्याकुल: किंचिदिदं बभाषे ॥२०॥
न दृश्यते शेष भवान्पुरेव वदाधुना किं तव वैमनस्वम् ।
प्रज्ञां बलं धैर्यमुदारतां च पश्यामि नान्यस्य तवेव लोके ॥२१॥
निबध्य चण्डेन समीरणेन स्पर्धां पुर दुर्धरभोगभीम: ।
चकर्थ तं मेरुगुहान्तरे त्वं चच्चत्फणामण्डलरुध्दवेगम् ॥२२॥
विशालमूर्वीवलयं तरखी सशैलकान्तारनदीसमुद्रम् ।
त्वमुत्तमाड्गस्य समुन्नतस्य महत्तमोष्णीषदशामनैषी: ॥२३॥
गत्वैव धातुर्भुवनं युगान्ते कृतस्तुति: प्राज्जलिभिर्मुनीन्द्रै: ।
विसृष्टफूत्कारविषानलस्त्वं विश्चत्रयं घक्ष्यसि दुर्निरीक्ष्य: ॥२४॥
जगत्रयं यो जठरे बिभर्ति विश्वानि भूतानि च यस्य पाद: ।
भोगेन बिभ्रत्पुरुषं तमाद्यं भवान्न वेद्य: परमेष्ठिनोऽपि ॥२५॥
संजल्पितै: किं समरे गृहीत्वा कारागृहं यो रुरुधे महेन्द्रम् ।
तस्यापि लड्केशसुतस्य हन्ता स लक्ष्मणस्ते किल मूर्तिभेद: ॥२६॥
इत्थं गरुत्मन्तमुदीरयन्तं स दुर्वहश्रीशशरीरखिन्न: ।
कथंचिदालम्ब्य धृतिं फणीन्द्रो गिरा शनैर्गद्रदया जगाद ॥२७॥
मुरव्दिषो मूर्तिरियं पुरेव मयाद्य धर्तुं महती न शक्या ।
परीक्षितुं मां गरिमा धृत: किमनेन सत्वं मम वा गृहीतम् ॥२८॥
इति ब्रुवन्नेव स पन्नगेन्द्र: शरीरभारेण हरेश्चचाल ।
खगेश्वरो मन्दरगौरवाभ्यां तदा भुजाभ्यां द्रुतमाललम्बे ॥२९॥
किमेतदित्युज्झितकेलिपद्मा पयोधिकन्यापि तदा भयेन ।
नवाम्बुजाभेन नवाम्बुजाभं निष्पीडयामास करं करेण ॥३०॥
तत: स्फुरत्पद्यदलाभिरामं प्रमोदबाष्पाउलपक्ष्ममालम् ।
उद्राढरोमाश्चितमूर्तिरक्ष्णोरुन्मीलयामास युगं मुरारि: ॥३१॥
लघूभवन्तीमथ तस्य मूर्ति लक्ष्मीपतेर्वोढुमहि: शशाक ।
जहर्ष च श्रीर्धृतकेलिपद्मा यथास्थितं विष्णुरथश्च तस्थौ ॥३२॥
प्रणम्य भवत्या परम पुमासं पिप्रच्छिषुस्तत्तनुभारहेतुम् ।
विव्दत्प्रियान्व्याकरणानुशिष्टान्प्रायुड्ग शब्दान्पवनाशनेन्द्र: ॥३३॥
यदि प्रसादो मयि यद्यहं च श्रोतुं जगन्नाथ भवामि योग्य: ।
वदात्र हेतुं यदशिश्रियस्त्वमभूतपूर्वं वपुषो गुरुत्वम् ॥३४॥
इत्युक्तमीशेन भुजंगमानां श्रुत्वा मुकुन्द: स्मितकन्दलेन ।
मुक्तवफलालंकॄतविद्रुमाभं बिम्बाधरं बिभ्रदवोचदेवम् ॥३५॥
श्रृणु त्वमाश्चर्यमिदं फणीन्द्र शुश्रूषरुध्दाटय दृशां सहस्रे ।
साम्यं बिभर्ति स्मरतो यदन्त: कायेन मे कुडलित: कदम्ब: ॥३६॥
निरुध्दनिश्वासमवाप्य योगं स्थिरीकृते धारणया च चित्ते ।
अदृश्यत द्रागपनीतमायानैपथ्यमीशस्य परस्य नृत्तम् ॥३७॥
अस्मत्करासड्गरणन्मृदड्गं चतुर्मुखास्फालितचारुतालम् ।
बिडौजसोदश्चितवेणुनादं वाणीकरक्काणितवल्लकीकम् ॥३८॥
कपर्दलोलाभ्रन्दीतरड्ग घर्माम्बुसिक्तालिकभस्मपुण्ड्रम् ।
भुजान्तरोद्भूतग्भुजड्गहारं कटीविराजत्करिचर्मकक्ष्यम् ॥३९॥
अमर्त्यलोकैरनिमेषभावमासादितं शश्वदभिष्टुवद्भि: ।
अवेक्ष्यमाणाद्भुतसंनिवेशशिज्जानमज्जीरपदारविन्दम् ॥४०॥
अनल्पकल्पद्रुमपुष्पवर्षे चिदम्बरे हेमासभान्तराले ।
कलीसमक्षं कलितप्रमोदै: प्रशस्यमानं मुनिभि: पुराणै: ॥४१॥
आनन्दनृतं नटनायकस्य क्षेमं ददव्दृष्टवते जनाय ।
यावन्मयादर्शि फणीन्द्र तावत्त्वया वपुर्गौरवमन्वभावि ॥४२॥
इति ब्रुवाणं रमणं रमाया नूनं तदुक्तिश्रवहर्षनुन्न: ।
गलत्प्रमोदाश्रुकणापदेशादानर्च मुक्तामणिभि: फणीन्द्र: ॥४३॥
रोमाश्चिते तस्य शरीरमच्चे क्षणं विनिन्ये नलिनेक्षणोऽपि ।
कुरड्गदष्टाग्रकुशप्ररोहे करीव तीरे कमलाकरस्य ॥४४॥
श्रीश त्वदुक्तिश्रवणेन नीते चक्षु: सहस्रे मम चारितार्थ्यम् ।
तथापि पश्येयमवश्यमैशं नृत्त प्रसीदेत स तं ययाचे ॥४५॥
स याचमानाय सरोरिउहाक्षस्तस्मै पुनर्विस्मयमादधान: ।
कथामथो माक्षिकमाक्षिपन्त्या भुजड्गराजाय गिरा जगाद् ॥४६॥
पणीति कश्चिन्मुनिरस्ति पूर्वं स पाणिनं नाम कुमारमाप ।
स्वतुल्यनाम्रा तनयेन सोऽपि दाक्षीमुदूढा दृढमभ्यनन्दत् ॥४७॥
स पाणिनो दक्षभुवा पुरन्ध्र्या रिपु: पुराणामुमयेव रेमे ।
काले मुनि: स्कन्द इव प्रसूतो हर्षं तयो: पाणिनिरप्यकार्षीत् ॥४८॥
तपोभिराराधयत: कठोरैस्तस्य प्रसन्नस्तरुणेन्दुचूड: ।
अघोषयद्दण्डविघट्टनेन चण्डं करस्थं डमरुं पुरस्तात् ॥४९॥
शब्दावलेर्व्याकरणं चिकिर्षोस्तदा मुने: पाणिनिसंभवस्य ।
मृडस्य चण्डा डमरुप्रणादा: शास्त्रादिसूत्राणि चतुर्दशासन् ॥५०॥
इतीश्वरानुग्रहतो निबध्रन्सूत्राणि स व्याकृत शब्दजालम् ।
सुष्ठु प्रयोगं कथयन्ति यस्य स्वर्लोकसोपानपरंपरेति ॥५१॥
कात्यायन: कर्कशया प्रसाद्य तपस्यया चन्द्रकलावतंसम् ।
तस्याथ सूत्रेषु पदार्थबोधप्रवर्तकं वार्तिकव्माबबन्ध ॥५२॥
प्रयुक्तया व्याकरणस्य सूत्रै: सवार्तिकै: साधुतया पदानाम् ।
अदुग्ध गौर्लौकिकवैदिकात्मा चिराय दुग्धं त्रिदिवं जनानाम् ॥५३॥
श्रुत्वा निजस्योपरि वार्तिकानि सूत्रप्रबन्धस्य स सूत्रकार: ।
कात्यायनेन ग्रथितान्यकुप्यकालो हि धीरेऽपि करोति मोहम् ॥५४॥
प्रकम्पितोष्ठ परिवर्तिताक्षं पादक्रमन्यश्चितभूमिभागम् ।
तमाश्रमं पाणिनिराजगाम कत्यायनस्तिष्ठति यत्र योगी ॥५५॥
तमापतन्तं कुपितं मुनीन्द्रो दृष्ट्रापि सज्जीकृतपाद्यपात्र: ।
कात्यायन: प्रत्युदगान्न यावत्तं पाणिनिस्तवदृषिं शशाप ॥५६॥
यस्मादविज्ञाय मम प्रभावं वृषध्वजानुग्रहभाजनस्य ।
सूत्रेष्वनुक्तोक्तदुरुक्तचिन्तावृथोद्यमं वार्तिकमातनिष्ठा: ॥५७॥
तस्मात्पतेदेव तनुस्तवेयमित्युध्दतं पाणिनिशापवाक्यम् ।
आकर्ण्य तूर्णं स विवृध्दमन्यु: कात्यायनोऽपि प्रति तं शशाप ॥५८॥
भवानजानन्भगवत्प्रसादविवर्तभूतान्यपि वार्तिकानि ।
मह्यं यत: शापमदान्मदेन ततो विशीर्येत तवापि मूर्धा ॥५९॥
इति त्रयोदश्यभिधानवत्यां तिथौ मिथ: शापविसृष्टदेहौ ।
उभौ मुनीन्द्रौ स्वकृतैस्तपोभि: पत्यु: पशूनां पदमाश्रयेताम् ॥६०॥
आचार्ययोरद्भुतबोधभाजोरालोचयन्त: परलोकयात्राम् ।
तदादि वैयाकरणा महान्तस्तस्यां तिथौ न प्रसजन्ति शास्त्रम् ॥६१॥
ततो विवव्रे बुधमण्डलाय सवार्तिकं पाणिनिसूत्रबन्धम् ।
स व्याघ्रभूति: सह पाणिनीय: श्वोभूतिना वाक्यकृदाश्रवेण ॥६२॥
भोगीन्द्र तेषां भुवि वार्तिकानामशेषविव्दज्जनदुर्ग्रहाणाम् ।
भाष्यं महत्कुर्विति भक्तरक्षी नियोक्ष्यते त्वां किल नीलकण्ठ: ॥६३॥
तदा नियोगात्तरुणेन्दुमौलेर्धरातले त्वं विहितावतार: ।
चिदम्बरक्षेत्रग: पवित्रं नेत्रोत्सवं द्रक्ष्यसि नृत्तमैशम् ॥६४॥
इति मुरमथनोक्त्या मोदमान: फणीन्द्र -
स्त्रिपुरहरनियोगं दीर्घकालादवाप्य ।
तदपि परिदिदृक्षुस्ताण्डवं चन्द्रमौले -
रवतरितुमवन्यामंशतश्चाशशंसे ॥६५॥
इति श्रीयज्ञरामदीक्षितपुत्रस्य रामभद्रयज्वन: कृतौ पतज्जलिचरिते
प्रथम: सर्ग: ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सूत्रच्छेद:
अन्तरं - प्रथमैकवचनम् , बहिर्योग-उपसंव्यानयोः - सप्तमीद्विवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
अत्र अपि पूर्वेण नित्या सर्वनामसंज्ञा प्राप्ता सा जसि विभाष्यते । अन्तरम् इत्येतच्छब्दरूपं विभाषा जसि सर्वनामसंज्ञं भवति बहिर्योगे उपसंव्याने च गम्यमाने । अन्तरे गृहाः, अन्तराः गृहाः । नगरबाह्याश्चाण्डालादिगृहा उच्यन्ते । उपसंव्याने - अन्तरे शाटकाः, अन्तराः शाटकाः । उपसंव्यानं परिधानीयम् उच्यते, न प्रावरणीयम् । बहिर्योगौपसंव्यानयोः इति किम् ? अनयोः ग्रामयोरन्तरे तापसः प्रतिवसति ; तस्मिन्नन्तरे शीतान्युदकानि । मध्यप्रदेशवचनोऽन्तरशब्दः । गणसूत्रस्य चेदं प्रत्युदाहरणम् । अपुरि इति वक्तव्यम्
। अन्तरायां पुरि वसति । विभाषाप्रकरणे तीयस्य वा ङित्सु सर्वनामसंज्ञेत्युपसंख्यानम्
। द्वितीयस्मै, द्वितीयाय ; तृतीयस्मै, तृतीयाय ॥
`बर्हिर्योगे` इति। बहिरित्यनेनानावृतदेश उच्यते। तेन योगो बर्हिर्योगः। स चानावृतस्य बाह्रस्य वस्तुनो भवति। `उपसंव्याने च` इति। उपसंवीयते परिधीयते यत्तदुपसंव्यानम्- `कृत्यल्युटो बहुलम्` 3|3|113
इति कर्मणै ल्युट्। अथ वा, संवीयतेपिधीयतेऽनेनेति संव्यानम्- `करणाधिकरणयोश्च` 3|3|117
इति ल्युट्। संव्यानस्य समीपमुपसंख्यानम्। अबहिर्योगे सामथ्र्यात् तदेव वेदितव्यम्। `नगरबाह्राः` इति। अनेन बहिर्योगं दर्शयति- `परिधानीयमुच्यते` इति। उपसंव्यान्सयेदमुदाहरणमुपन्यस्तम्। वस्त्रान्तरावृतवस्तु वस्त्वन्तरेणापिहितमुच्यते। अविशेषाभिधानऽपि यद्वस्त्रान्तरेणावृतम्, सामथ्र्यात् तदेवोपसंव्यानमुच्यते, नेतरत्। `न प्रावरणीयम्` इति। प्राव्रियतेऽपिधीयते-नेनेति प्रावरणीयम्, तन्नभिधीयते। तदभिधाने तस्य बहिर्योगत्वात्बहिर्योग एवेदमुदाहरणं स्यादित्याभिप्रायः।`अन्तरे तापसः प्रतिवसति` इति। अत्र संज्ञाया अभावात् सप्तम्याः स्मिन्नादेशो न भवति। ननु च जसीत्यनुवत्र्ते, तत् कस्मात् सप्तम्यन्तं प्रत्युदाह्मतमित्यत आह-`गुणसूत्रस्य च` इत्यादि। `अपुरीति वक्तव्यम्` इति। अनन्तरं `गणसूत्रस्य च`इत्यभिधानाद् गणसूत्रमेवैतद् वक्तव्यमिति गम्यते। यद्यपि गणसूत्रेऽन्तरशब्द पठते,तथापि `प्रतिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम्` (व्या।प।29) इति प्राकाराद्ब-हिर्वर्त्तिनी या पूस्तस्या अपि बहिर्योगोऽस्तीति तत्र वत्र्तमानस्य टाबन्तस्याप्यन्तराशब्दस्य सर्वनामसंज्ञा प्राप्नोति, तेनापुरीति वक्तव्यम्। तेनान्तरायामित्यत्र स्याण् न भवति। `विभाषाप्रकरणे` इत्यादि। उपसंख्यानशब्दस्येह प्रतिपादनमर्थः।अस्मिन् विभाषाप्रकरणे तीयप्रत्ययान्तस्य सर्वनामसंज्ञायाः प्रतिपादनं कत्र्तव्यमि-त्यर्थः। तत्रेदं प्रतिपादनम् `विभाषा जसि` 1|1|31
इत्यत्र `विभाषा` इति योग-विभागः क्रियते, तत्र च `सर्वादीनि` `द्वन्द्वे` इति च निवृत्तम्, तेन तीयस्य विभाषा सर्वनामसंज्ञा भविष्यतीति। न चैवं सत्यतिप्रसङ्गः; योगविभागदिष्टसिद्धेःनापि `विभाषा द्वितीयतृतीयाभ्याम्` 7|3|115
इत्यस्य वैयथ्र्यापत्तिः; प्रपञ्चार्तत्वात्। ततः `जसि` द्वितीयो योगः। अत्र विभाषाग्रहणम्, सर्वादिग्रहणम्, द्वन्द्वग्रहणं चानुवत्र्तते।
बहिरित्यनावृतो देश उच्यते । बहिरित्यनेन योगो बहिर्योग इतीतिशब्दाध्याहारेण विगृह्य समासः । स चानावृतस्य बाह्यस्य वस्तुनो भवति । उपसंवीयते विधीयते वासोऽन्तरेणेत्युपसंव्यानम्, कर्मणि ल्युट् । नगरबाह्या इति । बहिर्योगं दर्शयति । परिधानीयमन्तर्वासः, प्रावरणीयं बहिर्वासः । अन्तरे तापस इति । अत्र संज्ञाभावाद् णेóः स्मिन्न भवति । "जसि" इति वर्तमाने कथं सप्तमान्तं प्रत्युदाहरणे दीयत इत्यत आह--गणसूत्रस्य चेत्याद । गणसूत्रमप्येवमेव पठ।ल्ते । कस्मात्पुनरप्रस्तुतस्य गणसूत्रस्य प्रत्युदाहरणं दीयते, न सूत्रस्य ? "अपुरीति वक्तव्यम्" इति वक्ष्यति, तद् गणसूत्रविषयं यथा स्यादिति; तस्यायं प्रस्तावः । सूत्रस्याप्यनया दिशा प्रत्युदाहरणं गम्यत इति न पृथग्दर्शितम् । अन्तरायामिति । प्राकाराद्वहिर्वर्तिन्यामित्यर्थः । यद्यपि गणसूत्रेऽन्तरशब्दः पठ।ल्ते, तथापि तस्यैव सर्वनामत्वात् टापा सहैकादेशोऽपि तद्ग्रहणेन गृह्यत तैति स्यात् प्रसङ्गः । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया वा टाबन्तस्यैव संज्ञाप्रसङ्गे वचनम् । विभाषाप्रकरण इत्यादि । यथायमर्थः सिद्ध्यति, तथा "विभाषा द्वितीयातृतीयाभ्याम्" इत्यत्र वक्ष्यामः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
बाह्ये परिधानीये चार्थेऽन्तरशब्दस्य या प्राप्ता संज्ञा सा जसि वा स्यात् । अन्तरे अन्तरा वा गृहाः । बाह्या इत्यर्थः । अन्तरे अन्तरा वा शाटकाः । परिधानीया इत्यर्थः ॥
अन्तरम्। अत्रापि `सर्वनामानी`ति `विभाषा जसी`ति चानुवर्तते। बहिः=अनावृतप्रदेशः, तेन योगः=सम्बन्धः यस्य स बहिर्योगः=बहिर्विद्यमानोऽर्थ इति यावत्। उपसंवीयते=परधीयते इति उपसंव्यानम्=अन्तरीयं वस्त्रम्। तदाह--बाह्या इत्यादिना।
अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः। `बहि`रित्यनावृतो देशो, बाह्यं चोच्यते। तत्राद्यमर्थं गृहीत्वाह--बाह्या इत्यर्थ इति। द्वितीये त्वाभ्यन्तरा इत्यर्थो बोध्यः। बाह्येन ह्यभ्यन्तरस्य योगोऽस्ति। अर्थद्वयमप्याकरे स्थितम्। इदमेवार्थद्वयं मनसि निधाय `अन्तरायां पुरी`त्यत्र प्राकाराद्बाह्यायां तदन्तर्वर्तिन्यां वेति व्याख्यातम्। `उपसंव्यान` शब्दोऽपि करणव्युत्पत्त्या उत्तरीयपरः, कर्मव्युत्पत्त्यात्वन्तरीयपरः।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः उपसंव्यानग्रहणमनर्थकं बहिर्योगेन कृतत्वात्। उपसंव्यानग्रहणमनर्थकम्। किं कारणम्? बहिर्योगेन कृतत्वात्। बहिर्योग इत्येव सिद्धम्। न वा शाटकयुगाद्यर्थम्। नवानर्थकम्। किं कारणम्? शाटकयुगाद्यर्थम्। शाटकयुगाद्यर्थं तर्हीदं वक्तव्यम्। यत्रैतन्न ज्ञायते ‐ किमन्तरीयं किमुत्तरीयमिति। अत्रापि य एष मनुष्यः प्रेक्षापूर्वकारी भवति निर्ज्ञातं तस्य भवति इदमन्तरीयमिदमुत्तरीयमिति। अपुरि। ।। अपुरीति वक्तव्यम् ।। । इह मा भूत् ‐ -अन्तरायां पुरि वसति। ।। वाप्रकरणे तृतीयस्य ङित्सूपसङ्ख्यानम् ।। । वाप्रकरणे तीयस्य ङित्सूपसङ्ख्यानं कर्तव्यम्। द्वितीयायै। द्वितीयस्यै। तृतीयायै। तृतीयस्यै। विभाषा द्वितीयातृतीयाभ्यामित्येतन्न वक्तव्यं भवति। किं पुनरत्र ज्यायः ? उपसङ्ख्यानमेवात्र ज्यायः। इदमपि सिद्धं भवति। द्वितीयाय। द्वितीयस्मै। तृतीयाय। तृतीयस्मै।


text:
सर्वकारीयविद्यालयेषु सहकृतविद्यालयेषु च छात्राः अधिकतया प्रवेशं स्वीकृतवन्तः।
कालटी> केरळेषु अस्मिन् संवत्सरे सर्वकारीयविद्यालयेषु सर्वकार-सहकृतविद्यालयेषु च छात्राः अधिकतया प्रवेशं स्वीकृतवन्तः। इति शैक्षिकविभागेन उच्यते। जूण् मासस्य अष्टमदिनाङ्के छात्राणां गणना पुनरपि करिष्यति इति च शैक्षिकाधिकारिभिः उक्तम्। प्रथमकक्ष्यायां संस्कृताध्ययनाय आगतानां छात्राणां संख्या अपि गतसंवत्सरेभ्यः अघिकतया अस्ति इति संस्कृताध्यापकफेडरेषन् इत्यस्य नेतारः अवदन्।
अतिविपुला आधारसुविधा, शिक्षकाणां गुणविशिष्टता,आधुनिक सङ्गणकीय विज्ञानस्य योजनं, पाठ्यप्रणाल्याः वैषिष्ट्यं च सर्वकारीय विद्यालये छात्राणां सङ्ख्यावर्धनस्य कारणत्वेन उच्यते।


text:
सूत्रच्छेद:
नः - प्रथमैकवचनम् , क्ये - सप्तम्येकवचनम्
अधिकार:
आकडारात् एका संज्ञा [1|4|1
]
सम्पूर्णसूत्रम्
न: क्ये पदम्
सूत्रार्थ:
नकारान्तशब्दस्य "क्य" शब्दे परे पदसंज्ञा भवति ।
नकारान्तशब्दाः (यथा राजन्, चर्मन् एतादृशाः) "क्य" इत्यनेन प्रारभ्यमाणे प्रत्यये परे पदसंज्ञकाः भवन्ति ।
यथा - "राजानम् आत्मानम् इच्छति" अस्मिन् अर्थे राजन्-शब्दस्य सुपः आत्मनः क्यच् 3|1|8
इत्यनेन क्यच्-प्रत्ययः भवति । अयम् क्यच्-प्रत्ययः "क्य" इत्यनेन आरभते, अतः अस्मिन् प्रत्यये परे राजन्-शब्दस्य पदसंज्ञा भवति । पदसंज्ञायां प्राप्तायाम् नः लोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8|2|7
इत्यनेन राजन्-इत्यस्य नकारस्य लोपः भवति । अग्रे "राज + क्यच्" इति स्थिते क्यचि च 7|4|33
इत्यनेन ईत्वे कृते "राजीय" इति धातुः सिद्ध्यति ।
ज्ञातव्यम् - क्यच्, क्यङ्, क्यष् एते त्रयः प्रत्ययाः क्य-इत्यनेन आरभन्ते । एते सर्वे प्रत्ययाः सुपः आत्मनः क्यच् 3|1|8
, कर्तुः क्यङ् सलोपश्च 3|1|11
तथा लोहितादिडाज्भ्यः क्यष् 3|1|13
एतैः सूत्रैः सुबन्तेभ्यः एव प्रोक्ताः सन्ति । अतः एतेषु परेषु अङ्गस्य आदौ एव पदसंज्ञा भवति । एवमस्ति चेत् अनेन सूत्रेण तेषां पुनः या पदसंज्ञा उक्ता अस्ति, सा सिद्धे सति आरम्भः नियमार्थः
अनया परिभाषया नियमार्थः अस्ति । इत्युक्ते, केवलम् नकारान्तशब्दानाम् एव क्य-परे पदसंज्ञा भवेत्, अन्येषाम् शब्दानाम् न भवेत् - इति अर्थः अत्र आपतति । यथा - "वाचम् आत्मानम् इच्छति" अस्मिन् अर्थे "वाच्" शब्दस्य क्यच्-प्रत्यये कृते अङ्गस्य पदसंज्ञा न करणीया । अतः "वाच् + क्यच्" इत्यत्र चोः कुः 8|2|31
इत्यनेन कुत्वं न विधीयते, अतः "वाच्य" एषः एव धातुः सिद्ध्यति ।
One-line meaning in English
A नकारान्त word gets the term "पद" when followed by a प्रत्यय that begins with क्य.
काशिकावृत्तिः
क्ये इति क्यच् क्यङ् क्यशां सामान्यग्रहनम्। नान्तं शब्दरूपं क्ये परतः पदसंज्ञं भवति। क्यच् राजीयति। क्यङ् राजायते। क्यश् चर्मायति, चर्मायते। सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः। नान्तम् एव क्ये परतः पदसम्ंज्ञम् भवति, न अन्यत्। वाच्यति। स्रुच्यति।
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
क्य इति क्यच्क्यष्क्यङमिति। ठ्संज्ञायां समजऽ इत्यस्य तु क्यपोग्रहणं न भवति; प्रयोजनभावात्। न तावन्मन्येत्यत्र नलोपः प्रयोजनम्, सत्यपि पदत्वेऽप्रातिपदिकत्वात्;सुबन्तमित्यनुवृतेर्वा क्यपि विध्यर्थमेतन्न भवति। ननु क्यजादयः सुबन्ताद्धिधीयन्त इति प्रत्ययलक्षणेन सिद्धं पदत्वम्, नार्थ एतेन तत्राह-सिद्धे सतीति। नान्तमेवेति। क्य एव नान्तमित्येवं तु विपरीतनियमो न भवति; ठ्न ङसिम्बुद्ध्योःऽ इति निषेधात्। वाच्यतीति। अत्र पदत्वाभावात्कुत्वजश्त्वे न भवतः ये तु गोसमानाक्षरनान्तादेव क्यज् भवति, नान्येभ्य इत्याहुः, तेषां क्यङ्क्यषोरेव नियमस्य व्यावर्त्यं प्रदर्शनीयम्-तपस्यतीत्यादौ॥
सिद्धान्तकौमुदी
क्यचि क्यङि च नान्तमेव पदं स्यान्नान्यत् । सन्निपातपरिभाषया क्यचो यस्य लोपो न । गव्यांचकार । गव्यिता । नाव्यांचकार । नाव्यिता । नलोपः । राजीयति । प्रत्ययोत्तरपदयोश्च (कौमुदी-1373)
। त्वद्यति । मद्यति । एकार्थयोरित्येव । युष्मद्यति । अस्मद्यति । हलि च (कौमुदी-354)
। गीर्यति । पूर्यति । धातोरित्येव । नेह । दिवमिच्छति । दिव्यति । इह पुरमिच्छति पुर्यतीति माधवेनोक्तं प्रत्युदाहरणं चिन्त्यम् । पूर्गिरोः साम्यात् । दीव्यतीति दीर्घस्तु प्राचः प्रामादिक एव । अदस्यति । रीङृतः (कौमुदी-1234)
। कर्त्रीयति । क्यच्व्योश्च (कौमुदी-2119)
। गर्गीयति । वाच्यति । अकृत्सार्व-- (कौमुदी-2298)
इति दीर्घः । कवीयति । समिध्यति ॥
नः क्ये। नकारादकार उच्चारणार्थः। `सुप्तिङन्त`मित्यतः सुबन्तं पदमित्यनुवर्तते। सुबन्तं नकारेण विशेष्यते। तदन्तविधिः। नकारान्तं सुबन्तं पदसंज्ञं स्यादिति लभ्यते। सुबन्तत्वादेव पदत्वे सिद्धे नियमार्थमिदम्। क्यग्रहणेन क्यच्क्यङोर्ग्रहणं न तु क्यषः, `लोहितडाज्भ्यः क्यष्वचन`मिति वक्ष्यमाणतया हलन्तात्क्यषोऽभावात्। तदाह क्यचि क्यङि चेत्यादिना। ननु गव्यांचकारेत्यत्र आम आर्द्धधातुकावादेशसंपन्नवकारस्य यकारलोपं प्रति निमित्तत्वाऽसंभवादिति भावः। गव्यितेति। इटि अतो लोपः। राजीयतीत्यत्र आह-- नलोप इति। राजानमिच्छतीत्यर्थे क्यचि राजन् य ति इतिस्थिते `नः क्ये` इति पदत्वान्नकारस्य लोप इत्यर्थः। कृते नलोपे `क्यचि चे`त्यकारस्य ईत्त्वमिति मत्वाह-- राजीयतीति। न च ईत्त्वे कर्तव्ये नलोपस्याऽसिद्धत्वं शङ्क्यं, `नलोपः सुप्स्वरे`ति नियमादित्यलम्। ननु त्वामात्मन इच्छति, मामात्मन इच्छतीत्यत्र युष्मदस्मद्भ्यां क्यचि धात्ववयवत्वात्सुपो लुकि प्रत्ययलक्षणाऽभावात् `त्वमावेकवचने` इति कथं त्वमौ स्यातां, विभक्तौ परत एव तद्विधानादित्यत आह-- प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेति। सुपो लुका लुप्तत्वेऽपि क्यचमादाय मपर्यन्तस्य त्वमाविति भावः। ननु युष्मानात्मन इच्छति, अस्मानात्मन इच्छति- युष्मद्यति अस्मद्यतीत्यत्रापि क्यचमादाय त्वमौ स्यातामित्यत आह-- एकार्थयोरित्येवेति। प्रत्ययोत्तरपदयोश्चे`त्यत्र `त्वमावेकवचने` इति सूत्रमनुवृत्तम्। एकवचनशब्दश्च न रूढः, किंतु एकत्वविशिष्टार्थवृत्तित्वमेकवचनशब्देन विवक्षितमिति युष्मदस्मत्प्रक्रियायां प्रपञ्चितं प्राक्। तथा च युष्मदस्मदोरेकत्वविशिष्टार्थवृत्तित्वाऽभावान्न त्वमाविति भावः। गिरमात्मन इच्छति, पुरमात्मन इच्छतीत्यत्र गिर्शब्दात्पुर्शब्दाच्च क्यचि विशेषमाह-- हलि चेति। `उपधादीर्घ` इति शेषः। ननु दिवमिच्छति दिव्यतीत्यत्रापि `हलि चे`ति दीर्घः स्यादित्यत आह-- धातोरित्येवेति। `हलि चे`ति सूत्रे `सिपि धातो`रित्यस्तदनुवृत्तेरिति भावः। दिव्यतीति। दिव्शब्दोऽव्युत्पन्नं प्रातिपदिकमिति भावः। इहेति। `हलि चे`ति सूत्रे धातोरित्यनुवृत्तेः पुर्यतीत्यत्र न दीर्घ इति माधवग्रन्थश्चिन्त्य इत्यर्थः। कुत इत्यत आह-- पुर्गिरोः साम्यादिति। `गृ? शब्दे` `पृ? पालनपूरणयोः` इत्याभ्यां क्विपि `ऋत इद्धातोटरिति `उदोष्ठ�पूर्वस्ये`ति च इत्त्वे उत्त्वे च कृते रपरत्वे गिर्शब्दस्य च निष्पत्तेरिति भावः। प्रामादिक एवेति। दिव्शब्दस्याऽव्युत्पन्नप्रातिपदिकत्वान्न धातुत्वम्। दिव्धातोः क्विबन्तादूठि द्यूशब्दाच्च क्यचि `द्यूयती`त्येव उचितम्। विचि तु लघुपधगूणे `लोपो व्यो`रिति लोपे देशब्दात् क्यचि देयतीत्येवोचितमिति भावः। अदस्यतीति। अमुमात्मन इच्छतीत्यर्थे अदस्शब्दात्क्यचि सुपो लुका लुप्तत्वाद्विभक्तिपरकत्वाऽभावान्न त्यदाद्यत्वम्। सान्तत्वान्नोत्त्वमत्त्वे। `नः क्ये` इति नियमेन पदान्तत्वाऽभावान्न सस्य रूत्वमिति भावः। कर्तृशब्दात्क्यचि विशेषमाह-- रीङृत इति। गार्ग्यशब्दात्क्यचि विशेषमाह-- क्यच्व्योश्चेति। आपत्यस्य यञो यकारस्य लोप इति भावः। कृते यलोपे `क्यचि चे`त्यकारस्य ईत्त्वं मत्वाह-- गार्गीयतीति। वात्सीयतीति। वात्स्यशब्दात्क्यचि पूर्ववत्। कविशब्दात्क्यचि विशेषमाह-- अकृत्सार्वेति। वाच्यतीति। वाच्शब्दात्क्यचि `नः क्ये` इति नियमेन पदत्वाऽभावान्न कुत्वम्। `वचिस्वपी`ति संप्रसारणं तु न, `धातोः कार्यमुच्यमानं धातुविहितप्रत्यये एवे`ति नियमात्। समिध्यतीति। समिध्शब्दात्क्यचि `नः क्ये` इति नियमेन पदत्वाऽभावान्न जश्त्वम्। लुटस्तासि इटिसमिध्य इता इति स्थिते `यस्य हलः` इति नित्ये यलोपे प्राप्ते--
नः क्ये। `लोहितडाज्भ्यः क्यष्वचनं भृशादिष्वितराणी`ति वक्ष्यमाणतया हलन्तात्क्यष् दुर्लभ इत्यभिप्रेत्याह-- क्यचि क्यङीति। एवं चेह `क्यषी` त्यपि कैश्चिदुक्तं तदुपेक्ष्यम्। `यस्य हलः` इति लोपमाशङ्क्याह-- सन्निपातपरिभाषयेति। यकारे परे वान्तादेशविधानाद्वकारो यलोपस्य निमित्तं न भवतीति भावः। [गव्यीति। अत्रान्तर्वर्तिविभक्त्या पदत्वाल्लोपो दुवारः, स्यादित्याशङ्क्याह-- अपदान्तत्वादिति। इदं च `समाधानस्य समाधानान्तराऽदूषकत्वा`दिति न्यायेन समाधिसौकर्यादुक्तम्। वस्तुतस्तु उक्तरीत्या शङ्कैव नेति बोध्यम्। अन्ये तु वार्तिक एव प्रश्लेष इति द्वितीयपक्षमाश्रित्येदं,सूत्रे वकारप्रश्लेषे लोपाऽसंभवात्, `न हि कार्यी`ति न्यायात्। न च वलीति निमित्तत्वेनाऽऽश्रयणात्तत्रापि लोपो भवत्येव, अन्यथा वलीत्येव कुर्यादिति वाच्यम्, वकारे परतोय कारलोपे तस्य निमित्तत्वेनाऽऽश्रयणावश्यकत्वादिति द्वितीयकल्प एव युक्त इत्याहुः। राजीयतीति। `क्यचि चे`त्यवर्णस्य ईत्वे कर्तव्ये `पूर्वत्रासिद्ध`मिति नलोपोऽसिद्धो न भवति, `नलोपः सुप्स्वरे` ति नियमात्। यद्यपि नियमसूत्राणां निषेधमुखेन प्रवृत्तिरिति `नलोपः सुप्स्वरे`ति सूत्रं राज#ईयतीत्यादिषु पठनीयम्, `राजभ्या`मित्यादौ तु `पूर्वत्रासिद्ध`मिति नलसोपस्याऽसिद्धत्वेन दीर्घाद्यभावसिद्धेस्तथापि `विधिमुखेन प्रवृत्ति`रिति पक्षाभ्युपगमेन हलन्तेषु राजभ्यां राजभिरित्यत्रैव पठितमिति ज्ञेयम्। नच विधिमुखप्रवृत्तिपक्षो निरालम्ब एवेति वाच्यम्, `अनुपराभ्यां कृञः` इति सूत्रस्थभाष्यग्रन्थपर्यालोपचनया तत्पक्षावगमात्। यत्तु `नलोपः सुप्स्वरे`ति सूत्रे मनोरमायामुक्तं--`नियमसूत्राणां विधिमुखेन प्रवृत्तिः, सामान्यशास्त्रतात्पर्यसङ्कोचकता चे`ति पक्षस्य `द्युद्भ्यो लुङी`ति सूत्रे भाष्यकृता ध्वनितत्वा`दिति। तच्चिन्त्यम्। तत्सूत्रस्य भाष्यकारैरस्पृष्टत्वात्। केचित्तु `द्युद्द्भ्योलुङीतिसूत्रम्`। परस्मैपदप्रकरणमित्यर्थः। तत्र हि `अनुपराभ्या`मिति सूत्रं वर्तत इति तत्सूत्रे यद्ध्वनितं तत्तु परस्मैपदप्रकरणे ध्वनितमिति भवति। यद्वा `अनुपराभ्यां कृञः` इत्यत्र हि भाष्यकृता `द्युद्भ्यो लुङी`ति परामृष्टम्। तथा च `द्युद्भ्यो लुङी`ति सूत्रं य�स्मस्तत् द्युद्भ्योलुङीतिसूत्रम् = `अनुपराभ्यां कृञः` इति सूत्रमित्यर्थ इत्येवं कुकविकृतिवत्कथंचित्स्थितस्य गतिः समर्थनीयेत्याहुः। पूर्गिरोः साम्यादिति। गृ? शब्दे, पृ? पालनपूरणयोरित्येताभ्यां क्विपि `ऋत इद्धातोः`, `उदोष्ठ�पूर्वस्ये`ति प्रवृत्तेरिति भावः। प्रामादिक एवेति। दिवु धातोः क्विपि तु `द्यू`रिति स्यात्। ततः क्यचि तु द्यूयतीति भवति। क्विपं विहाय विचि कृते तूपधागुणो वलोपश्च स्यात्। ततः क्यचि तु देयतीति भवति। तथा च `हलि चे` ति सूत्रे वृत्तावपि `दातोरित्येव, नेह दिवमिच्छति दिव्यती`त्येवोक्तमिति भावः। आपत्ययकारस्य लोपं स्मारयति--क्यच्व्योश्चेति। `नः क्ये` इति नियमेन पदत्वाऽभावात्कुत्वं नेत्याह-- वाच्यतीति। एवं `समिध्यती` त्यत्र जश्त्वं नेति बोध्यम्। `मान्ताव्ययेभ्यः प्रतिषेधः` इति वार्तिकस्य यथा श्रुतव्याख्याने पुत्रमिच्छतीत्यत्रापि न स्यात्। पुत्रौ पुत्रान् वा इच्छतीत्यादावेव स्यात्, अतो व्याचष्टे-- मान्तप्रकृतिकादिति।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
नः क्ये। किमर्थमिदमुच्यते न सुबन्तं पदमित्येव सिद्धम्? नियमार्थोऽयमारम्भः । नान्तमेव क्ये पदसंज्ञं भवति नान्यत् । क्व मा भूत् ? वाच्यति स्रुच्यति ।। 15 ।।


text:
अध्यापकशक्तीकरणवर्गः सुसम्पन्नः
बालुश्शेरी> तामरश्शेरि शैक्षिकजनपदस्य द्विदिनात्मक अध्यापकशक्तीकरण वर्गः सुसम्पन्नः।वर्गेस्मिन् सप्तत्यधिकाध्यापकाः भागमवहन्। काव्य-व्याकरणादिषु विषयेषु कक्ष्यामचालयत्। श्री देवराजः, श्रीमति रतीदेवी च कक्ष्यां चालितवन्तै।
शैक्षिकजनपदाधिकारिणी श्रीमति कुसुमं महाभागा वर्गोपस्थितानां अध्यापकानां निर्देशं अददात्।बालुश्शेरि उच्चविद्यालये प्रवृत्त वर्गस्य उद्घाटनं विद्यालयाधिकारिणी श्रीमति शैलजा अकरोत्।श्री विष्णुप्रसादः स्वागतभाषणमकरोत्।श्रीमति बिजिला धन्यवादं समर्पितवती।


text:
“The 15+1 Unique Aspects making Gaudiya Lineage the Cynosure of all Religionists’ Eyes” Author: Bhaktirasavedantapithadhisvara Acarya Sri Gurupada of BRVF The six Gosvamis of Vrindavana are considered the originally actual theological inventors of the Gaudiya siddhanta. But, the internal reason why so is to be believed is presented in our present essay. […]
Read More 16 Bullets to the Gaudiyas' Hegemony
आज का सन्देश – “भक्तिरसामृतसिन्धु एवं रागवर्त्मचन्द्रिका आदि प्राचीन गौडीय वैष्णव ग्रन्थों के अनुसार प्राप्त भगवत्प्रेम को रसावस्था में परिवर्त्तित करने के लिये एक अतिरिक्त जन्मान्तर की अपेक्षा बनी रहती है तथा अप्रकट-व्रज-लीला में प्रविष्ट होने से पूर्व प्रकट-व्रज-लीला में प्रवेश पाना पडता है एक अन्य जन्मान्तर में । कुल मिलाकर साधक को तीन […]
Read More १८.११.२०१५ के लिये सन्देश / Message for 18.11.2015
पारकीयोज्ज्वलरससम्राज्ञानां अप्राकृतकवितार्किकसिंहानामप्रतिमरूपानुगचूडामणीनां व्रजरसिकराजसभासभाजनभाजनानां भगवद्भक्तिरसप्रस्थानदार्शनिकधुरन्धराणां चैतन्य(राधा+व्रजेन्द्रसुत)चरणचञ्चरीकाग्रग्रण्यश्रीमद्रघुनाथभट्टगोस्वामि(रस मञ्जरी)शिष्यपरिवारान्तर्गतानां गौडदेशीयश्रीलकृष्णदासकविराजगोस्वामिपाद(कस्तूरिका मञ्जरी)प्रशिष्याणां पञ्चनददेशीयश्रीलमुकुन्ददासगोस्वमि(मोदा मञ्जरी)पादाश्रितानाञ्च बङ्गविप्रकुलसमुद्भूतश्रीलरूपकवीश्वरगोस्वामिपादैः (रत्न मञ्जरी) विरचित: । उपोद्घातः वैष्णवशास्त्रेभ्यो विशेषेण तु गौडवैष्णवानां व्रजभक्तिरससिद्धान्तप्रतिपादकग्रन्थेभ्यः समाकृष्य सङ्गृहीतोऽत्र ग्रन्थकृद्भि: सारः । प्रदर्शितञ्च सप्रमाणं श्रीभगवतो रतिधामलीलादिनां तत्त्वानां सिद्धान्त इत्ययं सारसङ्ग्रहो नूनं श्रीराधागोविन्दपदारविन्दभजनाभीप्सूनां गौडीयवैष्णवतत्त्वपायसबुभुक्षूणां वैष्णवशास्त्रतत्त्वगवेषकाणाञ्च कल्पते भूयसे लाभाय । अस्येह विषयः समासतो दृश्यते । [विषयसङ्क्षेप:] शान्तदास्यसख्यवात्सल्यमाधुर्यरूपाणां रतीनां चरमोपयोगः श्रीमद्भगवद्भजन […]
Read More श्रीव्रजभक्तिरससिद्धान्तसारसङ्ग्रह: – प्रास्ताविकम् – १ / Śrīvrajabhaktirasasārasaṅgrahaḥ – Intro. – Pt. 1


text:
Saturday, June 30, 2007
हनुमता सूर्यः निगीर्णः (२)
भागाः -- प्रथमः , द्वितीयः, तृतीयः
तस्मिन् दिने अमावस्या तिथिः आसीत्। तदानीम् एव राहुः सूर्यं ग्रस्तुं शक्नोति स्म। किन्तु, सः सूर्यबिम्बम् अदृश्यं ज्ञात्वा इन्द्रलोकं ययौ। इन्द्रं सम्बोधितवान् च--हे देवराज्! भवान् जानाति एव अहं यदा-कदा पूर्णिमायाम् अमावास्यां च एव आहारं करोमि। अद्य मम आहारकाले कः सूर्यं स्वमुखे निगीर्णवान्? मर्यादायाः उल्लङ्घनं केन कृतम्?
देवराजः इन्द्रः ऐरावतमारुह्य स्वर्गात् बहिः आगच्छत्। केन च् एतादृशी धृष्टता कृता? शिशुः कपिः तु राहुम् अपि परिपक्वं जम्बूफलं मत्वा खादितुम् ऐच्छत्। किन्तु सः त्राहि माम्, त्राहि माम् इति कथयित्वा क्रन्दितुम् आरभत। तदानीं कपिः ज्ञातवान् यत् अयं कश्चित् प्राणी विद्यते। राहुः च पलायित्वा ऐरावतस्य पृष्ठभागे अन्तर्दधौ। शिशुः कपिः यद्यपि सूर्यं मुखे रक्षितवान् आसीत् किन्तु सः फलमिव स्वादिष्टः न अनुभूतः। तस्य रश्मिभिः कपिः ज्ञातवान् यत् अयम् अपि कश्चित् प्राणि विद्यते। अतः तमपि मुखात् बहिः निःसारितवान्।


text:
Markandey Puran says- if the ancestors are content with the shraddhas, they will bestow health, wealth, knowledge and longevity, and ultimately heaven and salvation (moksha) upon the performer. During Shraadh Paksh you can read the following Stotra:
अर्चितानाममूर्तानां पितृणां दीप्ततेजसाम्।
नमस्यामि सदा तेषां ध्यानिनां दिव्यचक्षुषाम्।।
इन्द्रादीनां च नेतारो दक्षमारीचयोस्तथा।
सप्तर्षीणां तथान्येषां तान् नमस्यामि कामदान्।।
मन्वादीनां च नेतार: सूर्याचन्दमसोस्तथा।
तान् नमस्यामहं सर्वान् पितृनप्युदधावपि।।
नक्षत्राणां ग्रहाणां च वाय्वग्न्योर्नभसस्तथा।
द्यावापृथिवोव्योश्च तथा नमस्यामि कृताञ्जलि:।।
देवर्षीणां जनितृंश्च सर्वलोकनमस्कृतान्।
अक्षय्यस्य सदा दातृन् नमस्येहं कृताञ्जलि:।।
प्रजापते: कश्पाय सोमाय वरुणाय च।
योगेश्वरेभ्यश्च सदा नमस्यामि कृताञ्जलि:।।
नमो गणेभ्य: सप्तभ्यस्तथा लोकेषु सप्तसु।
स्वयम्भुवे नमस्यामि ब्रह्मणे योगचक्षुषे।।
सोमाधारान् पितृगणान् योगमूर्तिधरांस्तथा।
नमस्यामि तथा सोमं पितरं जगतामहम्।।
अग्रिरूपांस्तथैवान्यान् नमस्यामि पितृनहम्।
अग्रीषोममयं विश्वं यत एतदशेषत:।।
ये तु तेजसि ये चैते सोमसूर्याग्रिमूर्तय:।
जगत्स्वरूपिणश्चैव तथा ब्रह्मस्वरूपिण:।।
तेभ्योखिलेभ्यो योगिभ्य: पितृभ्यो यतामनस:।
नमो नमो नमस्तेस्तु प्रसीदन्तु स्वधाभुज।।


text: ॥१.३०॥ नवान्तरायाश्चित्तस्य विक्षेपाः । सहैते चित्तवृत्तिभिर्भवन्ति । तेषामभावे न भवन्ति पूर्वोक्ताश्चित्तवृत्तयः । तत्र १ — व्याधिर्धातुरसकरणवैषम्यम् । २ ॥ स्त्यानमकर्मण्यता चित्तस्य । ३ ॥ संशय उभयकोटिस्पृग्विज्ञानं स्यादिदमेवं नैवं स्यादिति । ४ — प्रमादः समाधिसाधनानामभावनम् । ५ ॥ आलस्यं कायस्य चित्तस्य च गुरुत्वादप्रवृत्तिः । ६ ॥ अविरतिश्चित्तस्य विषयसंप्रयोगात्मा गर्धः । ७ ॥ भ्रान्तिदर्शनं विपर्ययज्ञानम् । ८ ॥ अलब्धभूमिकत्वं समाधिभूमेरलाभः । ९ ॥ अनवस्थितत्वं लब्धायां भूमौ चित्तस्याप्रतिष्ठा । समाधिप्रतिलम्भे हि सति तदवस्थितं स्यादिति । ते चित्तविक्षेपा नव योगमला योगप्रतिपक्षा योगान्तराया इत्यभिधीयन्ते ।


text:
न च – तर्हि तेषां(ज्ञानिनामस्थितप्रज्ञानां) कदाचित् ज्ञानभ्रंशात् मुक्त्यभावप्रसङ्ग – इति वाच्यम् ; इष्टत्वात् ।
तदिष्टत्वञ्च ज्ञानरक्षानिरूपणे स्पष्टं वक्ष्यति –
तस्माद् अविश्रान्तचित्तस्य संशयविपर्य्यप्रसङ्गेन तत्त्वज्ञानस्य फलप्रतिबन्धलक्षणाद् बाधाद् रक्षापेक्षते
– इति ।
अत एव प्रज्ञायाः स्थितत्वं सर्व्वथा सम्पादनीयम् । तदुक्तं वासिष्ठे –
शास्त्रैः सज्जनसंसर्ग्गपूर्व्वकैः सतपोदमैः ।
आदौ संसारमुक्त्यर्थं प्रज्ञामेवाभिवर्द्धयेत् ॥
इति ।
– जीवन्मुक्तिविवेकार्थरत्नदीप्तिः पूर्णानन्दाश्रमस्वामिनः ।


text:
किमत्रोत्कृष्टं प्राकृतमित्याह—
24
महाराष्ट्रायां भाषां प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः ।
सागरः सूक्तरत्नानां सेतुबन्धादि यन्मयम् ॥ ३४ ॥
महाराष्ट्राः कुन्तलामुरलासकविदर्भमहिवाचरत्रवैश्यादिप्रभेदाः (?) आश्रयः अधिष्ठानं यस्याम्तां महा15a राष्ट्राश्रयां भाषां वाचं प्रकृष्टं प्राकृतेषु शोभनतमं प्राकृतं विदुः उपदिशन्ति बहुज्ञाः । तदुक्तम्—
इति । कुत्रैतद् दृश्यते इति चेदाह-सागर इत्यादि । सेतुबन्धः प्रवरसेनरचितः । स्कन्धकमर्यः आदिर्यस्य मथनादेस्तत्सेतुबन्धादि काव्यम् यन्मयं यस्य प्राकृतस्य विकारः, तत्प्राकृतं प्रकृष्टमिति प्रकृतम् । तत्काव्यं सदिति प्रशंसयन्नाह—सागरः सूक्तरत्नानामिति । सूक्तानि शब्दार्थोत्कर्षयोगात् । तान्येव प्रीतिकरत्वादिसाधर्म्येण रत्नानि, तेषां सागर आस्पदम् । रत्नानां हि सागर आश्रयः, सूक्तानां च रत्नकल्पानां तत्काव्यमाश्रय इति सागर उक्त इति । ननु प्राकृतान्तरमयमपि सेतुबन्धादि, तत् किमुच्यते महाराष्ट्रप्राकृतमयमिति । न चात्र पठ्यते महाराष्ट्रप्राकृतमयमेवेति । प्राधान्यात्तत् तन्मयमुक्तम् । यथा हयमयमनीकमिति ततेन्नश्यत(?) इत्येवंपरमेतत् ॥
ऊहइ अ विविह भासा परिरि (?) हिअअं य मोत्तूणं ।
मरहअठिअया अ अत्थि गहिअं कइल्लेहि ॥ [?]


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.१२६
न तमंहो न दुरितं देवासो अष्ट मर्त्यम् ।
सजोषसो यमर्यमा मित्रो नयन्ति वरुणो अति द्विषः ॥१॥
तद्धि वयं वृणीमहे वरुण मित्रार्यमन् ।
येना निरंहसो यूयं पाथ नेथा च मर्त्यमति द्विषः ॥२॥
ते नूनं नोऽयमूतये वरुणो मित्रो अर्यमा ।
नयिष्ठा उ नो नेषणि पर्षिष्ठा उ नः पर्षण्यति द्विषः ॥३॥
यूयं विश्वं परि पाथ वरुणो मित्रो अर्यमा ।
युष्माकं शर्मणि प्रिये स्याम सुप्रणीतयोऽति द्विषः ॥४॥
आदित्यासो अति स्रिधो वरुणो मित्रो अर्यमा ।
उग्रं मरुद्भी रुद्रं हुवेमेन्द्रमग्निं स्वस्तयेऽति द्विषः ॥५॥
नेतार ऊ षु णस्तिरो वरुणो मित्रो अर्यमा ।
अति विश्वानि दुरिता राजानश्चर्षणीनामति द्विषः ॥६॥
शुनमस्मभ्यमूतये वरुणो मित्रो अर्यमा ।
शर्म यच्छन्तु सप्रथ आदित्यासो यदीमहे अति द्विषः ॥७॥
यथा ह त्यद्वसवो गौर्यं चित्पदि षिताममुञ्चता यजत्राः ।
एवो ष्वस्मन्मुञ्चता व्यंहः प्र तार्यग्ने प्रतरं न आयुः ॥८॥
[सम्पाद्यताम्]
सायणभाष्यम्
' न तम् ' इत्यष्टर्चं चतुर्दशं सूक्तं शिलूषपुत्रस्य कुल्मलबर्हिषस्यार्षं वामदेवपुत्रस्यांहोमुङ्नाम्नो वा । वैश्वदेवम् । अष्टमी त्रिष्टुप् शिष्टा उपरिष्टाद्बृहत्यः । त्र्यष्टकद्वादशकवत्युपरिष्टाद्बृहती । ' अन्त्यश्चेदुपरिष्टाद्बृहती ' ( अनु. ७.४) इति हि तल्लक्षणम् । तथा चानुक्रान्तं- न तं शैलूषः३ कुल्मलबर्हिषो३ वामदेव्यो वांहोमुग्वैश्वदेवमुपरिष्टाद्बार्हतमन्त्या त्रिष्टुप् ' इति । गतो विनियोगः ।।
न तमंहो॒ न दु॑रि॒तं देवा॑सो अष्ट॒ मर्त्य॑म् ।
स॒जोष॑सो॒ यम॑र्य॒मा मि॒त्रो नय॑न्ति॒ वरु॑णो॒ अति॒ द्विषः॑ ॥
न । तम् । अंहः । न । दुःऽइतम् । देवासः । अष्ट । मर्त्यम् ।।
सजोषसः । यम् । अर्यमा । मित्रः । नयन्ति । वरुणः । अति । द्विषः ॥ १ ॥
हे “देवासः देवाः ॥ आज्जसेरसुक् ॥ “तं "मर्त्यं मनुष्यम् “अंहः पापं "दुरितं तत्फलरूपं दुर्गमन च “न “अष्ट न प्राप्नोति ॥ अशेश्छान्दसे लुङि ‘झलो झलि' इति सिचो लोपः। अडभावश्छान्दसः ॥ अरीन्नियच्छतीति “अर्यमा प्रमीतेस्त्रायको देवः मित्रः पापानां निवारयिता देवः “वरुणः । एते त्रयो देवाः “सजोषसः संगताः समानं प्रीयमाणा वा भवन्तः “द्विषः द्वेष्टॄन् शत्रूनतिक्रम्य “यं स्तोतारं “नयन्ति अभिमतं देशं प्रापयन्ति तं नाष्टेत्यन्वयः ॥
तद्धि व॒यं वृ॑णी॒महे॒ वरु॑ण॒ मित्रार्य॑मन् ।
येना॒ निरंह॑सो यू॒यं पा॒थ ने॒था च॒ मर्त्य॒मति॒ द्विषः॑ ॥
तत् । हि । वयम् । वृणीमहे । वरुण । मित्र । अर्यमन् ।
येन । निः । अंहसः । यूयम् । पाथ । नेथ । च । मर्त्यम् । अति । द्विषः ॥ २ ॥
हिरवधारणे । “तद्धि तदेव रक्षणं “वयं “वृणीमहे प्रार्थयामहे ॥ ‘ सतिशिष्टोऽपि विकरणस्य स्वरो लसार्वधातुकस्वरं न बाधते' (पा. म. ६. १. १५८, ११) इति वचनात्तिङ एव स्वरः शिष्यते । ' हि च' इति निघातप्रतिषेधः ॥ हे “वरुण हे “मित्र हे “अर्यमन् येन रक्षणेन “मर्त्यं स्तोतारम् “अंहसः पापात् “यूयं “निः "पाथ निःशेषेण रक्षथ ॥ ‘ पा रक्षणे'। अदादिकः । 'यद्वृत्तान्नित्यम्' इति निघातप्रतिषेधः ॥ येन च रक्षणेन मर्त्यं मनुष्यं स्तोतारं “द्विषः “अति “नेथ अतीत्य नयथ अभीष्टं प्रापयथ तद्वृणीमह इत्यन्वयः ॥ नयतेश्छान्दसः शपो लुक् ॥
ते नू॒नं नो॒ऽयमू॒तये॒ वरु॑णो मि॒त्रो अ॑र्य॒मा ।
नयि॑ष्ठा उ नो ने॒षणि॒ पर्षि॑ष्ठा उ नः प॒र्षण्यति॒ द्विषः॑ ॥
३.अयं वरुणो मित्रः च अर्यमा च देवाः नः अस्माकम् ऊतये रक्षणाय नूनम् अवश्यं भवन्तु । नेपणि नेतव्ये विषये हे वरुणादयः यूयं नः अस्मान् नयिष्ठाः नयत ।। वचनव्यत्यायः । यद्वा । प्रत्येकाभिप्रायेणैकवचनम् । छान्दसो लुङ् ।। उशब्दः समुच्चये पदपूरणार्थो वा । पर्षणि पारयितव्ये विषये नः अस्मान् द्विषः अति पर्पिष्ठाः अतिपारयथ ।। नयिष्ठा इतिवत्प्रक्रिया ।।
यू॒यं विश्वं॒ परि॑ पाथ॒ वरु॑णो मि॒त्रो अ॑र्य॒मा ।
यु॒ष्माकं॒ शर्म॑णि प्रि॒ये स्याम॑ सुप्रणीत॒योऽति॒ द्विषः॑ ॥
४.हे देवा वरुणादयः यूयं विश्वं सर्वं जगत् परि पाथ परितो रक्षथ । हे सुप्रणीतयः शोभनप्रणयना मित्रादयः युष्माकं युष्मदीये युष्माभिर्दत्ते प्रिये अनुकूले वेद्ये शर्मणि सुखे वयं स्याम भवेम । द्विषः द्वेष्टॄंश्च अति क्रामेम ।।
आ॒दि॒त्यासो॒ अति॒ स्रिधो॒ वरु॑णो मि॒त्रो अ॑र्य॒मा ।
उ॒ग्रं म॒रुद्भी॑ रु॒द्रं हु॑वे॒मेन्द्र॑म॒ग्निं स्व॒स्तयेऽति॒ द्विषः॑ ॥
५.आदित्यासः अदितेः पुत्रा वरुणादयो देवा स्रिधः हिंसकान् शत्रूनस्मान् अति नयन्तु । मरुद्भिः पुत्रैः सहितम् उग्रम् उद्गूर्णतेजसं रुद्रम् इन्द्रमग्निं च स्वस्तये क्षेमाय हुवेम आह्वयेमहि ।। ह्वयतेराशीर्लिङि ' बहुलं छन्दसि ' इति संप्रसारणम् । लिङ्याशिष्यङ्।।आहूतास्ते अस्मान् द्विषः द्वेष्टॄन् अति नयन्तु।।
नेता॑र ऊ॒ षु ण॑स्ति॒रो वरु॑णो मि॒त्रो अ॑र्य॒मा ।
अति॒ विश्वा॑नि दुरि॒ता राजा॑नश्चर्षणी॒नामति॒ द्विषः॑ ॥
६.नेतारः नयनकुशलाः ।। नयतेः साधुकारिणि तृन् ।। वरुणादयो देवाः नः अस्माकं पापानि सु सुष्ठि तिरः तिरोधानमदर्शनं नयन्तु । उ इति पूरणः । चर्षणीनां मनुष्याणां राजानः स्वामिनो वरुणादयो देवाः विश्वानि सर्वाणि दुरिता दुरितानि दुर्गमनानि पापफलरूपाण्यस्मान् अति नयन्तु । द्विषः द्वेष्टॄन् शत्रूंश्च अति नयन्तु ।। ' नामन्यतरस्याम् ' इति चर्षणिशब्दात्परस्य नाम उदात्तत्वम् ।।
शु॒नम॒स्मभ्य॑मू॒तये॒ वरु॑णो मि॒त्रो अ॑र्य॒मा ।
शर्म॑ यच्छन्तु स॒प्रथ॑ आदि॒त्यासो॒ यदीम॑हे॒ अति॒ द्विषः॑ ॥
७.वरुणादयो देवाः ऊतये रक्षायै शुनं सुखम् अस्मभ्यं स्तोतृभ्यः प्रयच्छन्तु । तथा आदित्यासः अदितेः पुत्रास्ते सप्रथः सर्वतः पृथु विस्तीर्णं शर्म सुखं च प्रयच्छन्तु अस्मभ्यं ददतु । यत् शर्म वयम् ईमहे याचामहे । द्विषः च अति नयन्तु ।।
यथा॑ ह॒ त्यद्व॑सवो गौ॒र्यं॑ चित्प॒दि षि॒ताममु॑ञ्चता यजत्राः ।
ए॒वो ष्व१॒॑स्मन्मु॑ञ्चता॒ व्यंह॒ः प्र ता॑र्यग्ने प्रत॒रं न॒ आयुः॑ ॥
८.हे वसवः वासकाः। हे यजत्राः यागार्हा मित्रादयो देवाः ।। ' अमिनक्षि०' ( उ. सू. ३.१०५) इत्यादिना यजेरत्रन्प्रत्ययः ।। त्यत् ते प्रसिद्धा यूयम् ।। ' सुपां सुलुक्' इति विभक्तेर्लुक् ।। यथा ह यथा खलु पदि पादे सितां बद्धाम् । ' पद्दन् इत्यादिना पादशब्दस्य पदादेशः । ' ऊडिदं-पदादि ( पा. सू. ६. १. १७१) इत्यादिना सप्तम्या उदात्तत्वम् । ' षिञ् बन्धने ' इत्यस्मान्निष्ठा ।। ईदृशीं गौर्यं गौरीं गौरवर्णां सोमक्रयणीं गाम् ।। ' षिद्गौरादिभ्यश्च ' ( पा. सू. ४.१. ४१) इति ङीष् । अमि पूर्वः ' ( पा. सू. ६. १. १०७) इत्यत्र ' वा छन्दसि ' ( पा. सू. ६.१ .१०६) इत्यनुवर्तनात्पूर्वरूपस्य पूर्वसवर्णदीर्घस्य चाभावे यण् । ' उदात्तस्वरितयोर्यणः०' इति परस्यानुदात्तस्य स्वरितत्वम् ।। ईदृशीं गाम् अमुञ्चत यथा खलु यूयं विश्वावसोर्गन्धर्वान्मोचितवन्तः एवो एवमेव अस्मत् अस्मत्तः अंहः पापं सुष्ठु वि मुञ्चत विश्लेषयत । हे अग्ने नः अस्माकम् आयुः जीवनं प्रतरं प्र तारि । प्रकर्षेण त्वया प्रवर्धताम् । प्रपूर्वस्तिरतिर्वर्धनार्थः ।। प्रशब्दात्तरपि ' अमु च च्छन्दसि ' ( पा. सू. ५.४. १२) इत्यमुप्रत्ययः ।।


text:
उपनयनम्
अध्ययनार्थं आचार्यस्य समीपं नीयते येन कर्मणा इति उपनयनम्। ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां यज्ञसूत्रधारणादिरूपप्रधानसंस्कारः। बालसंस्काराणाम् उपनयनाख्यः संस्कारः एव सर्वप्रधानः । वेदाध्ययनाय गुरोः शिष्यस्य समीपे गमनम् उपनयनम् इति उच्यते । उपनयन शब्दोऽयम् उपपूर्वक नी धातोः ल्युट् प्रत्यययोगे निष्पद्यते । उप-समीपे (वेदपठनाय गुरोः समीपे) नयनमुपनयनम् । यदा पिता वेदम् अध्यापयितुम् असमर्थो भवति तदा स्वयं स्वपुत्रम् आचार्यस्य समीपं नीत्वा तस्य उपनयनार्थं प्रार्थयेत् । आचार्यश्च तम् उपनीय शिष्यत्वेन अङ्गीकृत्य तम् अध्यापयेत् । महर्षिगौतममतानुसारेण प्रथमतः अष्टमवर्षवयस्कं माणवकम् उपनयनसंस्कारेण संस्कुर्यात् । उपनयनं हि माणवकसंस्कारः ।
आगर्भाष्टमाब्दमा च षोडशाद्वर्षात् ब्राह्मणस्योपनकालः । क्षत्रियवैश्ययोरेकादशे द्वादशे च वर्षे कर्तव्यः । तदत्यते च यथाक्रमं द्वाविंशात् चतुर्विंशाच्च वर्षात् पूर्वं कर्तुं शक्यः । उपनयनक्रियायां प्राधान्येनानुष्ठीयमानं कर्म बटुना दण्डग्रहणं मेखलाजिनबन्धधारणं च । तत्र ब्रह्मसूत्रं वामबाहोरधस्तात् लम्बयित्वा शिरः प्रवेश्य वामस्कन्धे ध्रियते । मेखलापि विभिन्नवस्तुका श्रूयते । ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्यभेदं निमित्तीकृत्य दण्डो विभिन्नवृक्षसम्बन्धी विहितः । ब्रह्मसूत्रं त्रैवर्णिकानाम् आर्याणां बाह्यं चिह्नम् । यद्धारणेन बटुः द्वितीयं जन्म प्रपन्न इति आस्थीयते । द्विज इति च व्यपदिश्यते । उपनयनसंस्कारस्य प्रयोजनं वेदाध्ययनाधिकारसिद्धिः, सावित्री मन्त्रोच्चारणयोग्यता सिद्धैश्च । तत्र यः कुमारं ब्राह्मणम् उपनीय वेदम् अध्यापयति सः आचार्यः । तस्य विद्याप्रदातृत्वात् पितृत्वेन, भगवती सावित्री मातृत्वेन च निर्दिश्यते । अध्ययनेन गुरुकुले निवसतां बटूनाम् इन्धनानयनं सायम्प्रातः सन्ध्योपासनं, भिक्षाटनं, स्थण्ड्लशयनं, गुरुशुश्रूषणम् इत्यादयो बहवः कर्मनियमाः सन्ति ।


text:
ॐ श्री गणेशाय नमः
श्री भृगु शरण मन्त्र – ( पूर्ण )
ॐ ह्रीं क्लीं श्रीं भृगवे नमः।।
1. ॐ आत्मवेत्ता वेदान्त सूक्ष्म तत्व परं ग्रही।
विधि मानस भूतिश्च श्री भृगु शरणं मम्।।
2. ॐ ह्रींमीश स्यसंस्पर्शी ख्याति जानि स्वयं प्रभुः।
श्रीं सेवक पारिजातः श्री भृगु शरणं मम्।।
3. ॐ क्लीं अन्तः प्रकाशी च ज्योतिषां ज्योति रेव च।
महर्षिणां चन्द्र मौली श्री भृगु शरणं मम्।।
4. हसौं हंसः परं ब्रह्म योगिनां योगचितप्रभुः।
रघूणां सुप्रकाशी च श्री भृगु शरणं मम्।।
5. प्रां भक्तैक रक्षी च भृगु पाताभ्रं भ्रंशनः।
मुनीनामुत्तमाचार्यः श्री भृगु शरणं मम्।।
6. क्रींमाद्या तत्व संवेत्ता षोडशी नेत्र कुमदक।
दत्तानुक्रोश पात्रश्च श्री भृगु शरणं मम्।।
7. हलीं विद्योपदेष्टा च पीत वस्त्रादि स्रगधरः ।
धाता विधाता शुक्रश्च श्री भृगु शरणं मम्।।
8. ऐं अपर्णा भरण बन्धु, दक्ष पूज्य कर ग्रहे।
नाना शास्त्र प्रकर्ता च श्री भृगु शरणं मम्।।
9. शिवाज विष्णु नामीशो दृष्टा तेषां च संस्थितिम्ः।
कमलाजः कमलाशापः श्री भृगु शरणं मम्।।
10. भृगु लताङ्कित हरि रिन्दरा मदमर्दनः।
विष्णु नम्यासुराचार्यः श्री भृगु शरणं मम्।।
11. रुद्रभ्राता शिवं दायी ब्रह्मचारि महेश्वरः।
भक्त भावी भक्त बोधि श्री भृगु शरणं मम्।।
12. सुधाब्धि योगवर्षी च योग भास्कर चोदयी।
श्याम श्यामा भेद वक्ता श्री भृगु शरणं मम्।।
13. कार्तिकेय शिवः स्कन्दः चराचर परं गतिः।
महर्षीणां सार्वभौमः श्री भृगु शरणं मम्।।
14. गंगा यमुना सरस्वत्यथ रेवा नर्मद भूग्रहः।
भक्त मानस हंसश्च श्री भृगु शरणं मम्।।
15. स्वयं ज्योति सुप्रकाशः सुमनोगः शांतिभूषणः।
शुभाशुभ परिद्रष्टा श्री भृगु शरणं मम्।।
16. ह्सौं श्रेष्ठः सर्वनामी सत्यधर्म प्रकाशकः।
सर्व बीजांकुरोदभासः श्री भृगु शरणं मम्।।
17. श्रीदः सर्वात्म भावी च सर्व कर्म प्रकाशकः।
सर्व लक्षण योगज्ञः श्री भृगु शरणं मम्।।
18. महर्षीणां परिवृढ: वृद्धः श्वेत लोमशः।
सुधा कमण्डलु धर्ता श्री भृगु शरणं मम्।।
19. कर्म योगाभास भास्वन् भास्करः पुण्य भूतिदः।
दानं तपो नामदर्शी श्री भृगु शरणं मम्।।
20. वेदान्त कर्म संग्राही भक्ति देव बनेचरः।
त्रिकालज्ञः कलाधारी, श्री भृगु शरणं मम्।।
21. षोढान्यास नेता च भक्तानुकम्पया द्रवी।
सुधावाणी विघ्नहर्ता श्री भृगु शरणं मम्।।
22. सर्वाशंका मनोज्ञाता, काम्य कर्म प्रकाशकः ।
कर्मा कर्म विपाकज्ञ: श्री भृगु शरणं मम्।।
23. सर्वधर्म परिष्कर्ता सत्यमार्ग विशोधकः।
शरणागत संमरी शान्तः श्री भृगु शरणं मम्।।
24. तन्त्रमार्ग परिष्कारी प्रवृत्तिश् च निवृत्तिकः।
सर्व देवांश शंसी च श्री भृगु शरणं मम्।।
25. सुधा स्त्रोत वही वाणी योगार्णव मन्थनी हरिः।
सर्वशस्त महानामा श्री भृगु शरणं मम्।।
26. कृष्ण चिन्तयो राम मोदी शिवस्तोताम्बिकानुतः ।
सर्वयुग परिभूतः श्री भृगु शरणं मम्।।
27. सर्व साक्षी सर्वमार्गी सर्वशास्त्र प्रवर्तकः।
सर्वेभ्यः सुखदाता च श्री भृगु शरणं मम्।।
28. सच्चिदानन्द रूपश्च सत्कला सुप्रवर्धनः।
सर्वनामी सर्व सौम्यः श्री भृगु शरणं मम्।।
Click here to download PDF version of श्री भृगु शरण मन्त्र


text:
`अदर्शनम्` इत्यादि। ननु चादर्शनानुपलब्धिशब्दावनुपलब्धिसामान्यवचनौ। अश्रवणानुपच्चारणशब्दौत्वनुपलब्धिविशेषवचनौ। तथा ह्रश्रवणादिशब्दोच्चारणे शब्दस्यैवानुपलब्धिः प्रतीयते, नानुपलब्धिमात्रम्, न च सामान्यविशेषशब्दानामेकार्थता, तत्किमित्येवमाह-- `अनर्थान्तरम्` इति। एवं मन्यते- सामान्यशब्द अपि प्रकरणवशाद् विशेषे वर्तन्ते। इह च शब्दा व्युत्पाद्यत्वेन प्रकृताः, तस्माद् यद्यप्यदर्शनानुपलब्धिशब्दौ सामान्यवचनौ, तथापीह प्रकरणसामथ्र्याद् विशेषे शब्दानुपलब्धावेववत्र्तेते। इह वृद्धिरित्यादिकाः संज्ञा शब्दानां विहिताः। तद्वदिहाप्यदर्शनमित्यस्यैव शब्दस्य `लोपः` इत्येषा संज्ञा स्यात्। ततश्च लोपप्रदेशेष्वदर्शनशब्दस्यैवोपस्थानात् स एवादेशः स्यादित्यत आह-- `एतैः शब्दैः` इत्यादि। कथं पुरेतल्लभ्यते? एवं मन्यते-- `नवेति विभाषा` 1|1|43
इत्यत इतिकरणोऽर्थनिर्दशार्थोऽनुवत्र्तते। तेन ह्रवधारणं गम्यते, यथा--- `क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यम्` इति। विनापीकरणेन शब्द-स्वरूपस्य संज्ञा सिध्यत्येव, यथा-- `तरप्तमपौ घः` 1|1|21
इत्यत्र। तस्मादिति-करणानुवृत्तिसामथ्र्याददर्शनमिति योऽर्थः प्रतीयते, तस्यैवेषा संज्ञा, न शब्दस्य।किञ्च `लोपः` महती संज्ञा क्रियते यथान्वर्थसंज्ञा विज्ञायेत। लोपनं लोपः; अनुपलब्धिरनुच्चारणमित्यर्थः। न चादर्शनमित्येतच्छब्दरूपमेवाभावात्मकम्, किं तर्हि? तदर्थः। तस्मादन्वर्थसंज्ञाविज्ञानादर्थस्यैवैषा संज्ञा। यदि तह्र्रर्थस्यैवैषा संज्ञा, ततोऽतिप्रसङ्गः। सर्वो हि शब्दः स्वविषयादन्यत्र न दृश्यते। ततश्च `त्रपुजतु` इत्यत्र क्विपोऽदर्शनस्य लोपसंज्ञा स्यात्। एवञ्च सति `प्रत्ययलोपे प्रत्यय-लक्षणम्` 1|1|61
इति ह्यस्वस्य पिति कृति तुक्` 6|1|69
इति तुक् प्रसज्यतइत्यत आह-- `प्रसक्तस्य` इत्यादि। तर्हयदर्शनमात्रस्यैषा संज्ञा? न किं तर्हि? शास्त्रादर्थाद्वा कुतश्चित् प्रसक्तस्य यददर्शनं तस्यैव। तदिह न केनचित्प्रकारेण क्विप्प्रसङ्गोऽस्ति, तत्कुतोऽस्तिप्रसङ्गः? कतं पुरेष विशेषो लभ्यते, यावता नेहप्रसक्तग्रहणमस्ति, नापि तत् कृतम्? एवं मन्यते-- `स्थानिवत्` इत्यतः स्थानिग्रहण-मिहाप्यनुवर्तते, स्थानी, प्रसङ्गवन्, प्रसक्तः-- इति पर्याया ह्रेते। तेनायमर्थो लभ्यते-- प्रसक्तस्य यददर्शनं तस्येयं संज्ञेति।`गौधेरः` इति। `गोधाया ढ्रक्` 4|1|129
एयादेशः, `लोपो व्योर्वलि` 6|1|73
इति यकारस्य शास्त्रेण प्रसक्तस्य लोपः। `पचेरन` इत्यत्रापि सीयुटः शारुओण। एवम-न्यत्रापि यथायोगं प्रसक्तता वेदितव्या। `जीरदानुः` `आस्त्रेमाणम्` इति। पूर्वपद् वकारस्य लोपः। `स्त्रिवु गतिशोषणयोः` (धातुपाठः- 1109) यस्य `सर्वधातुभ्यो मनिन्` इति मनिन्प्रत्ययान्तस्य द्वितीयैकवचन उपधादीर्गेणैत्वे चकृते `आरुओमाणम्` इति। `अपरस्यानुबन्धादेः` इति। ककारादेरनुबन्धस्य। आदिशब्देन सीयुट्सकारस्य।


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १.१११
(ऋग्वेद: सूक्तं १.१११ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)Jump to navigation Jump to search
तक्षन्रथं सुवृतं विद्मनापसस्तक्षन्हरी इन्द्रवाहा वृषण्वसू । तक्षन्पितृभ्यामृभवो युवद्वयस्तक्षन्वत्साय मातरं सचाभुवम् ॥१॥ आ नो यज्ञाय तक्षत ऋभुमद्वयः क्रत्वे दक्षाय सुप्रजावतीमिषम् । यथा क्षयाम सर्ववीरया विशा तन्नः शर्धाय धासथा स्विन्द्रियम् ॥२॥ आ तक्षत सातिमस्मभ्यमृभवः सातिं रथाय सातिमर्वते नरः । सातिं नो जैत्रीं सं महेत विश्वहा जामिमजामिं पृतनासु सक्षणिम् ॥३॥ ऋभुक्षणमिन्द्रमा हुव ऊतय ऋभून्वाजान्मरुतः सोमपीतये । उभा मित्रावरुणा नूनमश्विना ते नो हिन्वन्तु सातये धिये जिषे ॥४॥ ऋभुर्भराय सं शिशातु सातिं समर्यजिद्वाजो अस्माँ अविष्टु । तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः ॥५॥


text:
अध्याय ५ / भाग २ / श्रीमदभगवदगीता / मृदुल कीर्ति
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः।
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्॥५- १६॥
हिय मांही जिनके ज्ञान घनो,
अंतर्मन को अज्ञान मिट्यो .
ज्ञान सों चमकत सूरज सों,
सत, चित आनंद को भान भयो
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः।
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः॥५- १७॥
तद्रूप भये मन बुद्धि हिया.
परब्रह्म सों भाव मिले जिनके,
तिन ज्ञान सों पाप विहीन भये,
पुनि आवागमन भी मिटे तिनके
विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः॥५- १८॥
ज्ञानी जन तौ नर कुंजर में ,
सम भाव धरत सब प्रानिन में.
सम दृष्टि सों देखत सबहिं ,
गौ, श्वानन में चंडालन में
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः।
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः॥५- १९॥
जिन भाव समत्व विशेष हिये,
जग जीत लियौ, जग माहीं जिए.
सम भाव प्रधान है, ब्रह्म मही,
रहे ब्रह्म में भाव समत्व किये
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम्।
स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः॥५- २०॥
जिन हर्ष न शोक न संशय है,
उद्वेग विहीन भये जन जो.
तिन ब्रह्म में एकीभाव बसे,
अस अस्थिर बुद्धि भये जन जो
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत् सुखम्।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते॥५- २१॥
नाहीं नैकु मोह भोगन माहीं,
तिन धन्य, दयालु मिले ताही.
पुनि धन्य परम अविनाशी सुख,
अनवरत समावै हिय माहीं
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते।
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः॥५- २२॥
जग माहीं सकल सुख भासति जो,
सोऊ अंत में दुखन मूल बने,
अनित्य विकारन मूल महा,
सों कोऊ विवेकी नाहीं रमे
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात्।
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः॥५- २३॥
जिन देह विनाशन सों पहिले,
सब काम व् क्रोधन जीत लियो .
एही लोक तेहि जन योगी सों,
सुख पाय के जन्म पुनीत कियो
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः।
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति॥५- २४॥
जिन अंतर्सुख अंतर्ज्योति,
और आत्मा में विश्राम करै.
तिन ब्रह्म सों एकीभाव हिया
और ब्रह्महिं पूर्ण विराम करै
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः।
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः॥५- २५॥
जिन संशय पाप भी शेष भयौ,
सब प्रानिन के हित प्रीति घनी,
तिन ब्रह्म मिले, निर्वाण मिले,
जिन ब्रह्म सों साँची प्रीति बनी
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम्।
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्॥५- २६॥
जिन काम व् क्रोधन जीत लियो
जेहि ब्रह्म अनंत को मीत कियौ.
तिन ज्ञानी कौ परब्रह्म प्रभो,
चहुँ ओर मिले , ये प्रतीति कियौ
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः।
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ॥५- २७॥
भृकुटी के मध्य नयन दृष्टि,
कर स्थित, नाक सों वायु कौ,
प्राण और अपान कौ सम करिकै,
रोके विषयन सों स्नायु कौ
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः।
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥५- २८॥
भय इच्छा क्रोध विहीन रहे,
जिनके वश में मन बुद्धि अहे,
वे मोक्ष परायण मुक्त मुनि,
जिन इन्द्रिन जीत के सिद्ध महे
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम्।
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति॥५- २९॥
हे अर्जुन! मेरौ भक्त मोहे,
लोकन कौ महेश्वर जानत है,
बिनु स्वारथ नेह करत सबको,
अस अंतर्सुख को पावत है


text:
वृद्धो यूना तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः
सूत्रच्छेद:
वृद्धः - प्रथमैकवचनम् , यूना - तृतीयैकवचनम् , तल्लक्षणः - प्रथमैकवचनम् , चेत् - अव्ययम् , एव - अव्ययम् , विशेषः - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
शेषः इति वर्तते। यूना इति सहयोगे तृतीया। वृद्धो यूना सहवचने शिष्यते युवा निवर्तते। वृद्धशब्दः पूर्वाचार्यसंज्ञा गोत्रस्य अपत्यम् अन्तर्हितं वृद्धम् इति। वृद्धयूनोः सहवचने वृद्धः शिष्यते तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः। तदिति वृद्धयूनोर् निर्देशः। लक्षणशब्दो निमित्तपर्यायः। चेच्छब्दो यद्यर्थे। एवकारो ऽवधारणे। विशेषो वैरूप्यम्। वृद्धयुवनिमित्तकम् एव यदि वैरूपयम् भवति ततो वृद्धिः शिष्यते, युवा निवर्तते। समानायामाकृतौ वृद्धयुवप्रत्ययौ भिद्येते। गार्ग्यश्च गार्ग्याय्णश्च गार्ग्यौ। वत्स्यश्च वात्स्यायनश्च वात्स्यौ। वृद्धः इति किम्? गर्गश्च गार्ग्यायणश्च गर्गगार्गायणौ। यू ना इति किम्? गार्ग्यश्च गर्गश्च गार्ग्यगर्गौ। तल्लक्षणः इति किम्? गार्ग्यवात्स्ययनौ। एवकारः किमर्थः। भागवित्तिश्च भागवित्तिकश्च भागवित्तिभागवित्तिकौ। कुत्सा सौवीरत्वं च भागवित्तिकस्य अपरो विशेषो विद्यते।
वृद्धशब्दोऽयमस्ति लौकिकः, यश्चरमे वयसि वर्तते; अस्ति च शास्त्रीयः-- `वृद्धिर्यस्याचामादेस्तद्वृद्धम्` 1|1|72
इति; अस्ति च पूर्वाचार्यसंज्ञा-- अपत्यमन्तर्हितं वृद्धमिति। तत्र यदि लौकिको गृह्रेत? युवशब्दस्यापि तत्साहचर्याल्लौकिकस्यैव वयोविशेषवाचिनो ग्रहणं स्यात्, ततश्चाजश्च वर्करश्चेत्येवमादौ प्रसज्येत। वृद्धावस्थो हि पशुविशेषोऽज इत्युच्यते, युवा तु वर्करः। अथ शास्त्रीय उपादीयते? औपगवश्चौपगविश्चेत्यादावपि स्यादित्येतदालोच्याह-- `वृद्धशब्दः` इत्यादि। एतेन पूर्वाचार्यप्रणीतायाः संज्ञाया वृद्धस्येदं ग्रहणमिति दर्शयति। कथं पुनरेतल्लभ्यते? उपदेशात्। अथ वा एवं मन्यते-- युवशब्दो यद्यपि लोके द्वितीये वयसि रूढः, तथापि `जीवति तु वंश्ये युवा` 4|1|163
इति परिभाषाबलादपत्ये यो वत्र्तते स एव गृह्रते। तेन तत्साहचर्यात् वृद्धशब्दस्यापत्यार्थवृत्तेरेव ग्रहणं युक्तमिति। गोत्रग्रहणं तु न कृतम्, वैचित्र्यार्थम्। `यूना सह वचने` इति। सहग्रहणेन यूनेति सहयोग एषा तृतीयेति दर्शयति। अत ए सहयोगे तृतीयाविधानादवगम्यते- सहभावविवक्षायामेकशेषो भवतीति। `समानायाम्` इत्यादिना यत्र वृद्धयुनिमित्तमेव वैरूप्यं तद्व#इषयं दर्शयति। आकृतिः= शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तम्, गाग्र्यात्वादि, तस्यां समानायाम् = अभिन्नायां यत्र वृद्धयुवप्रत्ययादेव केवलं भिद्येते, नान्यत् प्रकृत्यादिकम्, तत्र वृद्धयुवप्रत्ययनिमित्तमेव वैरूप्यं भवतीति भावः। `गाग्र्यश्च` इत्यादि। गर्गवत्सशब्दाभ्यां गर्गादित्वाद् यञ्, गार्ग्यः, वात्स्यः, ताभ्यां यून्यपत्ये `यञिञोश्च` 4|1|101
इति फक्। गाग्र्यश्च गाग्र्यायणश्च गार्ग्यौ, वात्स्यश्च वात्स्यायनश्च वात्स्यौ। प्रकरणादिनात्र युवार्थो गम्यते। `गर्गश्च` इति। गर्गशब्दोऽयं मूलप्रकृततिः; न वृद्धे वत्र्तते, नापि यूनि। `गाग्र्यवात्स्यायनौ` इति। अत्र न केवलं वृद्धयुवप्रत्ययनिमित्तको विशेषोऽस्ति, अपि तु प्रकृतिनिमित्तकोऽपि। भागवित्तिशब्दो गोत्रापत्ये भगवित्तशब्दादिञन्तः। `भागवित्तिकश्च` इति। भागवित्तिशब्दाद्यून्यपत्ये `गोत्रस्त्रियाः कुत्सने ण च` 4|1|147
इत्यतः `कुत्सने` इत्यनुवृत्तौ `वृद्धाट्ठक् सौवीरेषु बहुलम्` 4|1|148
इति ठक्॥
वृद्धशब्दोऽयं लोके चरमे वयसि प्रसिद्धः,युवशब्दो द्वितीये, तयोरिह ग्रहणे तरुणश्च वृद्धश्च युवा च स्थविरश्चेत्यादौ स्यात् । ऽवृद्धिर्यस्याचामादिस्तद्वृद्धम्ऽऽजीवति तु वंश्ये युवाऽ- -अनयोः शास्त्रीययोर्ग्रहणे औपगवश्चानन्तर औपगविश्च युवेत्यादावपि स्यात् । अतो युवशब्दस्य तावत्कृत्रिमस्य व्यवहितापत्यवाचिनोऽत्र ग्रहणम्, तत्साहचर्याद्वृद्धशब्दस्यापि व्यवहितापत्यवाचिनः शास्त्रान्तरे प्रसिद्धस्य ग्रहणमित्याह--वृद्धशब्द इत्यादि । गोत्रग्रहणे त्वपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकस्य ग्रहणमित्यपत्यमात्रस्य ग्रहणं स्यात् । क्वचित्पुनरधिकोऽपि ग्रन्थः पठ।ल्ते--यूनेति सहयोग एषा तृतीयेति । स इदानीन्तनैः प्रक्षिप्तः, यूना सह वचन इति सहशब्दं प्रयुञ्जानः सूत्रे सहयोगे तृतीयेति दर्शयति । अत एव ज्ञाप्यते-सहविवक्षायामेकशेष इति । विशेषो वैरूप्यमिति । शब्दस्य वृद्धयुवनिमितस्य ग्रहणान्नान्य इति भावः । पदार्थं दर्शयित्वा तदयमर्थ इत्याह-वृद्धयुवनिमितकमेवेत्यादि । समानायामाकृताविति । आकृतिः शब्दस्य प्रवृत्तिनिमितं गर्गापत्यत्वादि । क्वचितु प्रकृताविति पाठः, प्रकृतिः मूलप्रकृतिर्गर्गशब्दादिः । गार्ग्यश्चेत्यादि । गर्गवत्सशब्दाभ्यां गर्गादित्वाद्यञन्ताभ्यां यूनि ऽयञिञोश्चऽ इति फक् । गार्ग्यायणाविति । प्रकरणादिनात्र जीवद्वंश्यतावसायः; शब्दस्य गोत्रद्वयस्यापि साधारणत्वाद् । यद्येवम्, गार्ग्यश्च गार्ग्यश्चेति गोत्रशब्दयोरेव पूर्वेणैकशेषोऽस्ति प्रकरणादिनैव युवत्वमन्यतरस्य गंस्यते । यूनो हि द्वावाकारौ-जीवद्वंश्यत्वम्, पौत्रप्रभृत्यपत्यत्वं च; तत्र विशेषाविवक्षायां सामान्यशब्दो न निवर्तते, यथा-वस्तुतो भूतानद्यतनेऽपि ऽअभून्नृपो विबुधसखःऽ इति लुङ् भवति, तस्मान्नार्थ एतेन ? उच्यते; प्रकरणानपेक्षेण शब्देन जीवद्वंश्यत्वं प्रतिपादयितुकामो द्वन्द्वं प्रयुञ्जीत गार्ग्यायणाविति । अतो द्वन्द्वनिवृत्यर्थं वचनम् । प्रत्युदाहरणे तु सर्वत्र द्वन्द्वो भवति--गार्ग्यवात्स्यायनाविति । नन्वत्र विशेषान्तरसद्भावेऽपि तल्लक्षणो विशेषो विद्यत इति स्यादेकशेषः, नैष दोषः; एवमर्थवचनं व्यज्यते-योऽसौ विशेषो यस्य सद्भावात्पूर्वेणापप्राप्तिः, स तल्लक्षणश्चेदिति । एवं च यावदुद्देश्यं विधेयसम्बन्धात् सूत्रारम्भहेतुभूतस्य कृत्स्नस्य विशेषस्य तल्लक्षणत्वविधानात् कुतोऽत्र प्रसङ्गः ! इह तु प्राप्नोति--भागवितिभागवितिकाविति, कृत्स्नस्य विशेषणस्य तल्लक्षणत्वात् ? एवकारेण तु व्यावर्त्यते, न ह्यत्र तल्लक्षण एव विशेषस्तदाह--कुत्सा सौवीरत्वं चापरो विशेष इति । विशेषहेतुरित्यर्थः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
॥ अथ एकशेषप्रकरणम् ॥
यूना सहोक्तौ गोत्रं शिष्यते गोत्रयुवप्रत्यमात्रकृतं चेत्तयोः कृत्स्नं वैरूप्यं स्यात् । गार्ग्यश्च गार्ग्यायणश्च गार्ग्यौ । वृद्धः किम् । गर्गगार्ग्यायणौ । यूना किम् । गर्गगार्ग्यौ । तल्लक्षणः किम् । भागवित्तिभागवित्तिकौ । कृत्स्नं किम् । गार्गवात्स्यायनौ ॥
वृद्धो यूना। रूपतोऽर्थश्च भेदेऽपि प्राप्त्यर्थमिदम्। यूनेति। `जीवति तु वंश्ये युवे`ति वक्ष्यमाणयुवप्रत्ययान्तेनेत्यर्थः। सहोक्ताविति। अध्याहारलब्धमेतत्। गोत्रमिति। वृद्धशब्देन `अपत्यं पौत्रप्भृति गोत्र`मिति सूत्रोक्तं गोत्रं विवक्षितम्। `अपत्यमन्तरिति वृद्ध`मिति पूर्वाचार्यपरिभाषितत्वादिति भावः। गोत्रप्रत्ययान्त`मिति यावत्। न च `गोत्रं यूने`त्येव कुतो न सूत्रितमिति वाच्यम्, `अपत्याधिकारादन्यत्र गोत्रग्रहणेन लौकिकं गोत्रं विवक्षितमिति सिद्धान्तज्ञापनार्थत्वात्। शिष्यत इति। शेष इति कर्मणि घञन्तमनुवर्तत इति भावः। तल्लक्षण इति। स=गोत्रप्रत्ययो युवप्रत्ययश्च, लक्षणं=निमित्तं यस्येति विग्रहः। विशेषः=वैलक्षणम्। तथाच गोत्रयुवप्रत्ययान्तयोर्विशेषः=वैरूप्यम्, तल्लक्षणश्चेत्=गोत्रयुवप्रत्ययनिमित्तकश्चेदित्यर्थः। अन्यनिमित्तको न चेदित्यर्थः सिद्धः। तदाह--गोत्रयुवेति। कृत्स्नमिति। एवकारलभ्यमिदम्। गार्ग्यश्चेति। गर्गस्य गोत्रपत्यं गार्ग्यः। `गर्गादिभ्यो यञ्`। गार्ग्यायण इति। गर्गस्य गोत्रापत्यं गार्ग्यः। तस्यापत्यं युवा गार्ग्यायणः। `यञिञोश्चे`ति फक्। गार्ग्याविति। अत्र गार्ग्यशब्दस्य गार्ग्यायणशब्दस्य च गोत्रयुवप्रत्ययकृतमेव वैरूप्यमिति गोत्रप्रत्ययान्तो गार्ग्यशब्दः शिष्यत इति भावः। गर्गगार्ग्यायणाविति। गर्गश्च गार्ग्यायणश्चेति विग्रहः। अत्र गर्गशब्दस्य गार्ग्यायणशब्दस्य च युवप्रत्ययमात्रकृतवैरूप्येऽपि गोत्रप्रत्ययान्तत्वाऽभावान्नैकशेष इति भावः। गर्गगार्ग्याविति। अत्र गर्गशब्दस्य गार्ग्यशब्दस्य च गोत्रप्रत्ययमात्रकृतवैरूप्येऽपि गोत्रप्रत्ययान्तो गार्ग्यशब्दो न शिष्यते, यूना सहोक्त्यभावादिति भावः। भागवित्तिभागवित्तिकाविति। भगवित्तस्य गोत्रापत्यं भागवित्तिः। अत इञ्। भागवित्तेः सौवीरस्यापत्यं युवा कुत्सितो भागवित्तिकः। `वृद्धाठ्ठक् सौवीरेषु` इति ठक्। अत्र भागवित्तिशब्दस्य च न [गोत्र]युवप्रत्ययमात्रकृतं वैरूप्यं, कुत्सासौवीरत्वकृतस्यापि वैरूप्यस्य सत्त्वात्। अतो गोत्रप्रत्ययान्तो भागावित्तिशब्दो न शिष्यत इति भावः। गार्ग्यवात्स्यायनाविति। गर्गस्य गोत्रापत्यं गार्ग्यः, वत्सस्य गोत्रापत्यं वात्स्यः। गर्गादित्वाद्यञ्। वत्सस्यापत्यं युवा वात्स्यायनः। `यञिञोश्चे`ति फक्। गार्ग्यश्च वात्स्यायनवश्चेति विग्रहः। अत्र गार्ग्यशब्दस्य वात्स्यायनशब्दस्य च न गोत्रयुवप्रत्ययमात्रकृतं वैरूप्यं, प्रकृतिवैरूप्यस्य गोत्रयुवप्रत्ययमात्रकृतत्वाऽभावात्। अतो गोत्रप्रत्ययान्तो गार्ग्यशब्दो न शिष्यत इति भावः।
वृद्धो यूना। `अपत्य मन्तर्हितं वृद्ध`मिति पूर्वाचार्यैः परिभाषितस्य पाणिन्युक्तगोत्राऽपरपर्यायस्येह ग्रहणं, कृत्रिमेण यूना साहचर्यात्। तदाह---गोत्रं शिष्यत इति। `गोत्रं यूना`इत्येव तु न सूत्रितम्, `अपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकं गोत्रग्रहण`मिति सिद्धान्तात्। तेन आपगवश्चानन्तरः, औपगविश्च युवेत्यत्र नैकशेषः। भागवित्तीति। भगवित्तस्य गोत्रापत्यं भागवित्तिरित्यस्माद्यूनि `वृद्धाठ्ठक्सौवीरेषु बहुल`मिति कुत्सायां ठक्। इह कुत्सा सौवीरत्वं चाधिकमपेक्ष्यते नतु युवत्वमात्रकृतं वैरुप्यम्। गाग्र्यवात्स्यायनाविति। इह प्रकृत्यंशे वैरूप्यं, न गोत्रादिकृतम्।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
वृद्धो यूना तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः इह कस्मान्न भवति- अजश्च बर्करश्च, अश्वश्च किशोरश्च, उष्ट्रश्च करभश्चेति? तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः इत्युच्यते। न चात्र तल्लक्षण एव विशेषः। तल्लक्षण एव विशेषो यत्समानायामाकृतौ शब्दभेदः ।। वृद्धो यूना तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः ।। 65 ।।


text:
च,वा,ह, अह इत्यत्र निपातसंज्ञायां सत्याम् `स्वरादिनिपातमव्ययम्` 1|1|36
इत्यव्ययसंज्ञा भवति। `निपाता आद्युदात्ता भवन्ति` (फि।सू।4।80) इत्याद्युदात्तत्वञ्च। अथ किमर्थं प्राग्ग्रहणम्? यावता पञ्चम्युच्चारणसामथ्र्यादेव प्रागित्यस्य दिक्छब्दस्याध्याहारो भविष्यति। न च `पराम्` इत्ययमपि दिक्छब्दोऽस्ति। अतो नाध्याहार आशङ्कनीयः। तदध्याहारे हि `चादयोऽसत्त्वे` 1|4|57
इत्येवमादयो योगा निपातसंज्ञासम्बन्धाभावादसम्बद्धाः स्युः। तस्मात् प्रागित्येतदेवाध्याहरिष्यते। तत् किं प्रागवचनेन? इत्याह-- `प्राग्वचनम्` इत्यादि। एका संज्ञेत्यनुवत्र्तते। निपातसंज्ञा चादिषु प्रादिषु वा क्रियायोगे चरितार्था। तत्रासति प्राग्वचने निपातसंज्ञाया उपसर्गादिसंज्ञाभिरनवकाशाभिर्बाध्यमानत्वात् ताभि) सह तस्याः समावेशो न स्यात्। इष्यते चात्र, तदर्थं प्राग्वचनम्, तस्मिन् सत्येवं सम्बन्धः क्रियते-- रीआरात यावन्तः प्राग्व्यवस्थितास्ते सर्वे निपातसंज्ञका भवन्ति, निपाताश्च सन्त उपसर्गादिसंज्ञका इति। तेन निमित्तमेव निपातसंज्ञोपसर्गसंज्ञानां भवति। न च निमित्तिना निमित्तं व्याहन्यते, अन्यथा हि तस्य निमितत्वमेव न स्यात्। अध्याह#ऋते तु प्राक्शब्दे रीआराद्ये प्राग्व्यवस्थितास्ते सर्वे निपातसंज्ञका भवन्तीत्येषोऽर्थोऽभिमतः स्यात्, न तु निपाताः सन्त उपसर्गादिसंज्ञका इत्येषोऽप्यर्थो लभ्यते। सूत्रोपात्तो तु प्राक्शब्द एषोऽर्थो लभ्यत एव; अन्यथा तस्य वैयथ्र्यं स्यात्।अथ किमर्थं रेफादिक ईआरशब्दो गृह्रते-- प्राग्रीआरादिति, न च प्राग्रीआरादित्येवोच्येत, प्रत्यासत्तेरनन्तर एव हीआरशब्दो ग्रहीष्यत इत्यत आह-- `रीआराद्वीआरात्मा भूत` इति। रेफसहित ईआरो रीआरः। शाकपार्थिवादित्वान्मयूरव्यंसकादित्वाद्वा समासः। रीआरादित्युच्यमाने वीआरान्मा भूत्, `अधिरीआरे` 1|4|96
इत्यस्यैवेआरशब्दस्य ग्रहणं यथा स्यात्। `ईआरे तोतुन्कसुनौ` 3|4|13
इत्यत्र यो वीआरशब्दस्तस्य ग्रहणं मा भूत्। यस्य ग्रहणे बहूनां संज्ञा भवत्यतो व्याप्तेन्र्यायादस्यैव ग्रहणं स्यात। ननु च वकारस्तत्र नास्त्येव, तत् किमुच्यते वीआरान्मा भूदिति? एवं मन्यते-- यदा सूत्राणि संहितया पठन्ते-- `शकि णमुल्कमुलावीआरेतोसुन्कसुनौ` (3.4.12,13) इति तदा लौशब्दस्य ग्रहणे न प्रयोजकम्। यद्यपि परस्येआरशब्दस्य ग्रहणे तन्निबन्धना व्याप्तिरस्ति, तथाप्यनन्तरस्यैवेआरशब्दस्य ग्रहणं भविष्यति, न परस्य; कथम्? ज्ञापकात्; यदयं `कन्मेजन्तः` 1|1|38
इति कृतो मान्तस्यैजन्तस्याव्ययसंज्ञा शास्ति तज्ज्ञापयति-- अनन्तरस्येआरशब्दस्य ग्रहणं नेतरस्येति; अन्यथा हि णमुलादीनां निपातत्वादेवाव्यव्यसंज्ञा सिद्धेति `कृन्मेजन्तः` 1|1|38
इति वचनमर्थकं स्यात्, नैतदस्ति ज्ञापकम्; यस्मात् `ईआरे तोसुन्कसुनौ` 3|4|13
इत्यस्मात् परोऽपि कृदेजन्तो मान्तश्चास्ति। `कृत्यार्थे तवैकेन्केन्यत्वनः` 3|4|14
`आभीक्ष्ण्ये णमुल च` 3|4|22
इत्येवमादिः। तत्कथं `कृन्मेजन्तः` 1|1|39
इत्येत ज्ञापकं स्यात्? एवं तर्हि यदयमव्ययीभावस्य `अव्ययीभावश्च` 1|1|40
इत्यव्ययसंज्ञां शास्ति, तज्ज्ञापयति-- अनन्तरो य ईआरशब्दस्तस्य ग्रहणमिति। अन्यथा हि `अव्ययीभावश्च` 1|1|40
इत्येदपार्थकं स्यात्; निपातत्वादेवाव्ययीभावस्याव्ययसंज्ञायाः सिद्धत्वात्।अस्यापि ज्ञापकतामपाकर्त्तुमहा-- `समासेष्वव्ययीभावः` इति। सर्वेषां समासानां निपातत्वादव्ययसंज्ञायां प्राप्तायां `अव्ययीभावश्च` 1|1|38
इत्येतद्वचनं नियमार्थं स्यात्-- समासेषु तत्पुरुषादिषु मध्येऽव्ययीभाव एवाव्ययसंज्ञो भवति, नान्य इति। एवं तर्हि लौकिकन्यायादनन्तरस्यैवेआरशब्दस्य ग्रहणं भविष्यति। लोके हि `ओदकान्तं प्रियं प्रोथमनुव्रजेत्` इति य एवानन्तर उदकान्तस्तमेव गत्वा तत एव बान्धवा निवत्र्तन्ते, न व्यवहितात्। तस्मादिहाप्यनेनैव न्यायेनानन्तरादेवआरशब्दान्निपातसंज्ञा निवर्तिष्यत इत्यत आह-- `लौकिकं चातिवत्र्ततते` इति। लौकिकमपि न्यायं लोकोऽतिक्रम्य वत्र्तते, यस्मात् द्वितीयमप्यदकान्तं स्नेहात् कथाप्रसङ्गद्वा गत्वा निवत्र्तन्ते बान्धवाः। तदेवं रेफाधिक ईआरशब्द उच्चार्यते। तेन वीआरान्मा भूदिति स्थितमेतत्॥


text:
The shivarAtri vrata (Why observed?) is observed specially in the night of kR^iShNa paksha chaturdashi of month kumba - mAsi (mid Feb - mid Mar) (Sivaratri dates for the current year). The complete night of shivaratri is spent in the worship of the Lord. In the four quarters (yAmas - 3 hours) of the nightspecial prayers are done. The pUja procedure given here is short, but the chanting of shrI rudram or other stotras or the Holy Five Syllables could be done throughout the night.
Perform gaNapati pUja praying for no hurdles to the pUja. Do the sa.nkalpaM as prescribed below: ममोपात्त समस्त दुरित क्षयद्वार श्री परमॅश्वर प्रीत्यर्त्तम् शुभे शोभने मुहूर्ते आद्यब्रह्मणः द्वितीयपरार्धे श्वेत वराहकल्पे वैवस्वत मन्वँतरे कलियुगे प्रथमपादे जंबू द्वीपे भारतवर्षे भरतखण्डे अस्मिन् वर्तमाने व्यवहारिक - नामेन संवत्सरे उत्तरायने शिशिर ऋतौ कुम्ब मासे कृष्ण पक्षे चतुर्धश्याम् सुभतितौ - वासर युक्तायाम् शुभनक्षत्र शुभयोग शुभकरण एवंगुण विशेषण विशिष्टायां शुभतिथौ शिवरात्रि पुण्यकाले श्री परमेश्वर प्रीत्यर्थं मम क्षेमस्थैर्य विजयायुरारोग्यैश्वर्यापि वृद्ध्यर्थं धर्मार्थ काममोक्ष चतुर्विध फलपुरुषार्थ सिद्ध्यर्थं इष्ट काम्यार्थ सिद्ध्यर्थं मम समस्त दुरितोप शान्त्यर्थं समस्त मङ्गळ वाप्त्यर्थं श्री साम्ब सदाशिव प्रसादेन सकुटुम्बस्य घ्य़ान वैराग्य मोक्ष प्राप्त्यर्त्तम् वर्षे वर्षे प्रयुक्त शिवरात्रि पुण्यकाले सम्ब परमेश्व पूजाम् करिष्ये ॥ नमः ।
चन्द्र कॊठि प्रतीकाशं त्रिनेत्रं चन्द्र भूषणम्.ह् । आपिङ्गळ जटजूटं रत्न मौळि विराजितम्.ह् ॥ नीलग्रीवं उताराङ्गं तारहारोप शोभितम्.ह् । वरदाभय हस्तञ्च हरिणञ्च परश्वतम्.ह् ॥ ततानं नाग वलयं केयूराङ्गत मुद्रकम्.ह् । व्याघ्र चर्म परीतानं रत्न सिंहासन स्थितम्.ह् ॥ आगच्च देवदेवेश मर्त्यलोक हितेच्चया । पूजयामि विदानेन प्रसन्नः सुमुखो भव ॥ उमा महेश्वरं द्यायामि । आवाहयामि ॥
पादासनं कुरु प्राघ्य़ निर्मलं स्वर्ण निर्मितम्.ह् । भूषितं विवितैः रत्नैः कुरु त्वं पादुकासनम्.ह् ॥ उमा महेश्वराय नमः । रत्नासनं समर्पयामि ॥ गङ्गादि सर्व तीर्थेभ्यः मया प्रार्त्तनयाहृतम्.ह् । तोयम् ऎतत् सुकस्पर्शम् पाद्यार्थम् प्रदिगृह्यताम्.ह् ॥ उमा महेश्वराय नमः । पाद्यं समर्पयामि ॥ गन्धोदकेन पुष्पेण चन्दनेन सुगन्धिना । अर्घ्यं कृहाण देवेश भक्तिं मे ह्यचलां कुरु ॥ उमा महेश्वराय नमः । अर्घ्यं समर्पयामि ॥ कर्पूरोशीर सुरभि शीतळं विमलं जलम्.ह् । गङ्गायास्तु समानीतं गृहाणाचमणीयकम्.ह् ॥ उमा महेश्वराय नमः । आचमनीयं समर्पयामि ॥ रसोसि रस्य वर्गेषु सुक रूपोसि शङ्कर । मधुपर्कं जगन्नाथ दास्ये तुभ्यं महेश्वर ॥ उमा महेश्वराय नमः । मधुपर्कं समर्पयामि ॥ पयोदधि कृतञ्चैव मधुशर्करया समम्.ह् । पञ्चामृतेन स्नपनं कारये त्वां जगत्पते ॥ उमा महेश्वराय नमः । पञ्चामृत स्नानं समर्पयामि ॥ मन्धाकिनियाः समानीतं हेमांबोरुह वासितम्.ह् । स्नानाय ते मया भक्त्या नीरं स्वीकृयतां विभो ॥ उमा महेश्वराय नमः । शुद्दोदक स्नानम् समर्पयामि । स्नानानन्तरं आचमनीयं समर्पयामि ॥ वस्त्रं सूक्ष्मं तुकूलेच देवानामपि दुर्लभम्.ह् । गृहाण त्वम् उमाकान्त प्रसन्नो भव सर्वता ॥ उमा महेश्वराय नमः । वस्त्रं समर्पयामि ॥ यघ्य़ोपवीतं सहजं ब्रह्मणा निर्मितं पुरा । आयुष्यं भव वर्चस्यं उपवीतं गृहाण भो ॥ उमा महेश्वराय नमः । यघ्य़ोपवीतं समर्पयामि ॥ श्रीकण्ठं चन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरम्.ह् । विलेपनं सुरश्रेष्ट मत्दत्तम् प्रति गृह्यताम्.ह् ॥ उमा महेश्वराय नमः । गन्धं समर्पयामि ॥ अक्षदान् चन्द्र वर्णापान् शालेयान् सदिलान् शुभान् । अलञ्कारार्थमानीदान् धारयस्य महाप्रभो ॥ उमा महेश्वराय नमः । अक्षदान् समर्पयामि ॥ माल्यातीनि सुगन्धीनि मलद्यातीनि वै प्रभो । मयाहृदानि पुष्पाणि पूजार्थं तव शञ्कर ॥ उमा महेश्वराय नमः । पुष्पमालां समर्पयामि ॥ ॥ अङ्ग पूज ॥ शिवाय नमः । पादौ पूजयामि । शर्वाय नमः । कुल्पौ पूजयामि । रुद्राय नमः । जानुनी पूजयामि । ईशानाय नमः । जङ्घे पूजयामि । परमात्मने नमः । ऊरू पूजयामि । हराय नमः । जघनं पूजयामि । ईश्वराय नमः । गुह्यं पूजयामि । स्वर्ण रेतसे नमः । कटिं पूजयामि । महेश्वराय नमः । नाभिं पूजयामि । परमेश्वराय नमः । उदरं पूजयामि । स्फटिकाभरणाय नमः । वक्षस्थलं पूजयामि । त्रिपुरहन्त्रे नमः । भाहून् पूजयामि । सर्वास्त्र धारिणे नमः । हस्तान् पूजयामि । नीलकण्ठाय नमः । कण्ठं पूजयामि । वाचस्पतये नमः । मुखं पूजयामि । त्र्यम्बकाय नमः । नेत्राणि पूजयामि । फाल चन्द्राय नमः । ललाटं पूजयामि । गङ्गाधराय नमः । जटामण्डलं पूजयामि । सदाशिवाय नमः । शिरः पूजयामि । सर्वेश्वराय नमः । सर्वाण्यङ्गानि पूजयामि ।
साम्ब परमेश्वराय नमः । नानावित परिमळपत्र पुष्पाणि समर्पयामि ॥ ॥ उत्तराङ्ग पूज ॥ वनस्पतिरसोद्भूतः गन्धाढ्यश्च मनोहरः । आग्रेयः सर्वदेवानां धूपोयं प्रतिगृह्यताम्.ह् ॥ उमा महेश्वराय नमः । धूपं आग्रापयामि ॥ साज्यं त्रिवर्त्ति सम्युक्तं वह्निना योजितं मया । दीपं गृहाण देवेश त्रैलोक्य तिमिरापहम्.ह् ॥ उमा महेश्वराय नमः । दीपं दर्शयामि ॥ नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु । शिवेप्सितं वरं देहि परत्र च परां गतिम्.ह् ॥ उमा महेश्वराय नमः । महानैवेद्यं समर्पयामि ॥ ॐ भूर्भुवस्सुवः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि दियो यो नः प्रचोदयात्.ह् । ॐ देव सवितः प्रसूव सत्यं त्वर्थेन परिशिञ्चामि । अमृतोपस्तरणमसि । ॐ प्राणयस्वाहा । ॐ अपानायस्वाहा । ॐ व्यानाय स्वाहा । ॐ उदानाय स्वाहा । ॐ समानाय स्वाहा । ॐ ब्रह्मणे स्वाहा । ब्रह्मणि म आत्मा अमृतत्वाय । अमृताभितानमसि ॥ नैवेद्यानन्तरं आचमनीयं समर्पयामि । पूगीफल समायुक्तं नागवल्ली दळैर् युतम्.ह् । कर्पूर चूर्ण संयुक्तं तांबूलं प्रतिगृह्यताम्.ह् ॥ उमा महेश्वराय नमः । कर्पूर तांबूलं समर्पयामि ॥ चक्षुर्तं सर्वलोकानां तिमिरस्य निवारणम्.ह् । आर्दिग्यं कल्पितं भक्त्या गृहाण परमेश्वर ॥ उमा महेश्वराय नमः । कर्पूर नीराञ्जनं समर्पयामि । आचमनीयं समर्पयामि ॥ यानिकानिच पापानि जन्मान्तर कृतानि च । तानि तानि विनश्यन्ति प्रदक्षिण पते पते ॥ उमा महेश्वराय नमः । प्रदक्षिणं समर्पयामि ॥ पुष्पाञ्जलिं प्रदास्यामि गृहाण करुणानिदे । नीलकण्ठ विरूपाक्ष वामार्द गिरिज प्रभो ॥ उमा महेश्वराय नमः । पुष्पाञ्जलिं समर्पयामि । मन्त्रपुष्पं स्वर्णपुष्पं समर्पयामि ॥ मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वर । यत्पूजितं मया देव परिपूर्णम् ततस्तु ते ॥ वन्दे शम्भुमुमापतिं सुरगुरुं वन्दे जगत्कारणम्.ह् वन्दे पन्नगभूषणं मृगधरं वन्दे पशूणाम् पतिम्.ह् । वन्दे सूर्य शशांकवह्नि नयनं वन्दे मुकुन्द प्रियम्.ह् वन्दे भक्त जनाश्रयञ्च वरदं वन्दे शिवं शङ्करम्.ह् ॥ नमःशिवाभ्यां नव यौवनाभ्यां परस्पराश्लिष्ट वपुर् धराभ्याम्.ह् । नगेन्द्र कन्या वृष केतनाभ्यां नमो नमःशङ्कर पार्वतीभ्याम्.ह् ॥ ॥ अर्घ्यम् ॥ शुक्लाम्बरधरं विश्ःणुं शशिवर्णं चतुर्भुजं । प्रसन्न वदनं द्यायेत् सर्वविग्नोपशान्तये ॥ ममोपात्त समस्त दुरित क्षयद्वार श्री परमेश्वर प्रीत्यर्त्तं । मया चरित शिवरात्रि व्रदपूजान्ते क्षीरार्घ्य प्रदानं उपायदानञ्च करिष्ये ॥ नमो विश्वस्वरूपाय विश्वसृष्ट्यादि कारक । गङ्गाधर नमस्तुभ्यं गृहाणार्घ्यं मयार्पितम्.ह् ॥ उमा महेश्वराय नमः । इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं ॥ नमःशिवाय शान्ताय सर्वपापहरायच । शिवरात्रौ मया दत्तम् गृहाणार्घ्यं प्रसीत मे ॥ उमा महेश्वराय नमः । इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं ॥ दुःख दारिद्र्य पापैश्च दग्तोहं पार्वतीपते । मां त्वं पाहि ,अहाभाहो गृहणार्घ्यं नमोस्तु ते ॥ उमा महेश्वराय नमः । इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं ॥ शिवाय शिवरूपाय भक्तानां शिवदायक । इदमर्घ्यं प्रदास्यामि प्रसन्नो भव सर्वता ॥ उमा महेश्वराय नमः । इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं ॥ अंबिकायै नमस्तुभ्यं नमस्ते देवि पार्वति । अम्बिके वरदे देवि गृह्णीदार्घ्यं प्रसीद मे ॥ पार्वत्यै नमः । इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं ॥ सुब्रःमण्य महाभग कार्तिकेय सुरेश्वर । इदमर्घ्यं प्रदास्यामि सुप्रीतो वरदो भव ॥ सुब्रह्मण्याय नमः । इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं ॥ चण्डिकेशाय नमः । इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं ॥ अनेन अर्घ्य प्रदानेन भगवान् सर्वदेवात्मकः सपरिवार संब परमेश्वरः प्रीयताम्.ह् ॥ ॥ उपायन दानम् ॥ संबशिव स्वरूपस्य ब्राह्मणस्य इतमासनं । अमीते गन्धाः ॥(Give tAMbUlaM, dakshiNa etc with the following mantra)
हिरण्यगर्भ गर्भस्तं हेमबीजं विभावसोः । अनन्तपुण्य फलतं अतः शान्तिं प्रयच्च मे ॥ इदमुपायनं सदक्षिणाकं सतांबूलं सांबशिवप्रीतिं काममानः तुभ्यमहं सम्प्रतते न मम ॥Perform Salutation
ॐ समस्त लॊक सुखिनो भवन्तु ॥ । ॐ तत्सत् ब्रह्मार्पणमस्तु ।
See Also:


text:
अनुगृहीत बाहुलीनकलाकारः दिवंगतः
-बिजिलाकिषोरः
तिरुवनन्तपुरम् > तीर्थयात्रायां वाहनापघातेन व्रणितः प्रमुख बाहुलीनकलाकारः तथा संगीतसंविधायकः बालभास्करः मङ्गल वासरे प्रातः अनन्तपुरी आतुरालये मृत्युंगतः।
हृदयाघातः भवति मरणकारणम्। पुत्री पूर्वमेव मृता। पत्नी तीव्रपरिचरणविभागे चिकित्सायाम् अस्ति। सप्तदशवयसि संगीतसंविधानम् आरब्धम्। अनेकानि चलनचित्राणि , 'आल्बं' च कृतवानयं महाशयः। केन्द्रसाहित्याकादमी पुरस्कारः बिस्मिल्लाघान् पुरस्कारः युवसंगीतपुरस्कारः (२००८ तमे वर्षे ) च गृहीतवानयं महाशयः। अनन्तपुर्यां समूहदर्शनानन्तरं संस्कारः करिष्यति।


text:
सुग्रीवः
अन्तर्विषयाः
सुग्रीवस्य जन्म[सम्पादयतु]
सूर्यपुत्रः सुग्रीवः कश्चन वानरश्रेष्ठ:। तारनामकस्य राज्ञ्यः पुत्री रुमा सुग्रीवस्य पत्नी । वाली सुग्रीवस्य अग्रजः । एकदा कपिराजः ऋक्षराज: एकस्मिन् सरसि स्नात्वा स्त्रीरूपं प्राप्तवान् । तत् दृष्ट्वा तस्मिन् स्त्रीरूपे सूर्यः इन्द्रश्च अनुरक्तौ । सूर्यात् सुग्रीवः, इन्द्रात् वाली च जन्म प्राप्तवान् ।
वालीसुग्रीवयोः कलहः[सम्पादयतु]
एकदा मायावीनामकराक्षसेन सह वाली एकस्यां गुहायां युद्धं कुर्वाण: आसीत् । गुहातः रक्तप्रवाह आरब्धः। अग्रजः वाली स्वर्गस्थोऽभवदिति मत्वा सुग्रीवः तस्य उत्तरकर्म समासाद्य सिंहासनमधिरूढः । कतिपयदिनानन्तरं गुहातः बहिरागत्य सिंहासने उपविष्टं सुग्रीवं दृष्ट्वा कुपितः वाली अनुजेन सह युद्धमकरोत् । भयेन पलायितः सुग्रीवः ऋष्यमूकपर्वतमगच्छत् ।
श्रीरामसन्दर्शनम्[सम्पादयतु]
रावणेन अपहृतां सीतामन्विष्यन् यदा श्रीरामः ऋष्यमूकपर्वतमागतवान् तदा सुग्रीवस्य मैत्री अभवत्।सुग्रीवसाहाय्येन सीताशोध: आरब्धः । हनूमता यदा लङ्कायां सीता दृष्टा तदा सुग्रीवसेना समुद्रस्य सेतुबन्धनं कृत्वा लङ्कां प्रविष्टवती। रावणकुम्भकर्णाभ्यां सह सुग्रीवः युद्धं कृतवान् । श्रीरामसाहाय्येन अग्रजं वालिनं हतवान् ।
मरणम्[सम्पादयतु]
श्रीरामस्य निर्गमनानन्तरम् अग्रजस्य पुत्राय अङ्गदाय किष्किन्धायां राज्याभिषेकं कृत्वा स्वयं दिव्यदेहधारी सन् सद्गतिं प्राप्तवान् ।
देवीभागवते सुग्रीवः[सम्पादयतु]
अयं शुम्भनिशुम्भनामकयोः दैत्ययोः दूतः । त्रिपुरसुन्दर्यां देव्यामनुरक्तौ दैत्यौ एनं सुग्रीवं दूतरूपेण देव्याः समीपं प्रेषितवन्तौ आस्ताम्।