text:
महर्षयः सप्त पूर्वे...
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
- महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।
- मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ॥ ६ ॥
अयं भगवद्गीतायाः दशमोऽध्यायस्य विभूतियोगस्य षष्ठः (६) श्लोकः ।
पदच्छेदः[सम्पादयतु]
महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारः मनवः तथा मद्भावाः मानसा जाताः येषां लोके इमाः प्रजाः ॥ ६ ॥
अन्वयः[सम्पादयतु]
सप्त महर्षयः तथा पूर्वे चत्वारः मनवः मद्भावाः मानसाः जाताः येषाम् इमाः प्रजाः लोके ।
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
- सप्त महर्षयः = सप्त महामुनयः
- तथा = एवम्
- पूर्वे = पुरातनाः
- चत्वारः मनवः = स्वायम्भुवादयः
- मद्भावाः = मच्चिन्तनपराः
- मानसाः = मानसिकाः
- जाताः = उत्पन्नाः
- येषाम् = महामुनिप्रभृतीनाम्
- इमाः = एताः
- प्रजाः = सन्ततयः
- लोके = भुवने सन्ति ।
अर्थः[सम्पादयतु]
प्रसिद्धाः सप्त ऋषयः तथा पुरातनाः स्वायम्भुवादयः चत्वारः मनवः मच्चिन्तनपराः सङ्कल्पमात्रेण उत्पन्नाः । तेषामेव सन्ततयः इदानीं भूमौ वर्तन्ते ।
रामानुजभाष्यम्[सम्पादयतु]
सर्वस्य भूतजातस्य सृष्टिस्थित्यों प्रवर्तयितारश्च मत्संकल्पायत्तप्रवृत्तय इत्याह— पूर्वे सप्त महर्षयोऽतीतमन्वन्तरे ये भृग्वादयं सप्त महर्षयो नित्यसृष्टिप्रवर्तनाय ब्रह्मणो मनसं संभवां नित्यस्थितिप्रवर्तनाय ये च सावर्णिका नाम चत्वारो मनवं स्थिता, येषां संतानमये लोके जाता इमां सर्वां प्रजाम्, प्रतिक्षणमाप्रलयादपत्यानामुत्पादकां पालकाश्च भवन्ति, ते भृग्वादयो मनवश्च मद्भावाम्, मम यो भावं स एव येषां भावस्ते मद्भावाम्, मन्मते स्थितां मत्संकल्पानुवर्तिन इत्यर्थम् ॥१०.६॥


c: text/html

text:
अश्विन्योऽथ भरण्यो बहुलापादश्च कीर्त्यते मेषः । वृषभो बहुलाशेषं रोहिण्योऽर्धम् च मृगशिरसः ॥१॥
मृगशिरो ऽर्धं रौद्रं पुनर्वसोः ( पुनर्वसोः च) अंशकत्रयं मिथुनः ( मिथुनं) । पादश्च पुनर्वसुतः तिष्यः श्लेषा ( पुनर्वसोः सतिष्योऽश्लेषा) च कर्कटकः ॥२॥
सिंहोऽथ मघा पूर्वा च फल्गुनी पाद उत्तरायाश्च । तत्परिशेषं हस्तश्चित्राद्यर्धं च कन्याख्यः ॥३॥
तौलिनि चित्रान्त्यार्धं स्वातिः पादत्रयं विशाखायाः । अलिनि विशाखापादः तथानुराधान्विता ज्येष्ठा ॥४॥
मूलमषाढा पूर्वा प्रथमश्चाप्युत्तरांशको धन्वी । मकरः तत्परिषेशं श्रवणः पूर्वं धनिष्ठार्धम् ॥५॥
कुंभोऽन्त्यधनिष्ठार्धं शतभिषगंशत्रयं च पूर्वायाः । भद्रपदायाः शेषं तथोत्तरा रेवती च झषः ॥६॥
अश्विनीपित्र्यमूलाद्या मेषसिंहहयादयः । विषमऋक्षान् निवर्तन्ते पादवृद्ध्या यथोत्तरम् ॥७॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २५
ययातिचरित्रम्।
ऋषय ऊचुः।
किमर्थं पौरवो वंशः श्रेष्ठत्वं प्राप भूतले।
ज्येष्ठस्यापि यदोर्वंशः किमर्थं ह्रीयते श्रिया।। २५.१ ।।
अन्यद् ययातिचरितं सूत! विस्तरतो वद।
यस्मात्तत्पुण्यमायुष्यमभिनन्द्यं सुरैरपि।। २५.२ ।।
सूत उवाच।
एतदेव पुरा पृष्टः शतानीकेन शौनकः।
पुण्यं पवित्रमायुष्यं ययाति चरितं महत्।। २५.३ ।।
शतानीक उवाच।
ययातिः पूर्वजोऽस्माकं दशामो यः प्रजापते।
कथं स शुक्रतनयां लेभे परमदुर्लभाम्।। २५.४ ।।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण तपोधन।
आनुपूर्व्याच्च मे शंस पूरोर्वंश धरान्नृपान्।। २५.५ ।।
शौनक उवाच।
ययातिरासीद्राजर्षि र्देवराज समद्युतिः।
तं शुक्रवृषपर्वाणौ वव्राथे वै यथा पुरा।। २५.६ ।।
तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि पृच्छतो राजसत्तम।
देवयान्याश्च संयोगं ययातेर्नाहुषस्य च।। २५.७ ।।
सुराणमसुराणाञ्च समजायत वै मिथः।
ऐश्वर्यं प्रतिसङ्घर्षं स्त्रैलोक्ये सचराचरे।। २५.८ ।।
जिगीषया ततो देव बब्रुराङ्गिरसं मुनिम्।
पौरोहित्ये च यज्ञार्थे काव्यं तूशनसं परे।। २५.९ ।।
ब्राह्मणौ तावुभौ नित्यमन्योन्यं स्पर्धिनौ भृशम्।
तत्र देवा निजघ्नुर्यान् दानवान् युधिसङ्गतान्।। २५.१० ।।
तान् पुनर्जीवयामास काव्यो विद्या बलाश्रयात्।
ततस्ते पुनरुत्थाय योधयां चक्रिरे सुरान्।। २५.११ ।।
असुरास्तु निजघ्नुर्या सुरान् समरमूर्द्धनि।
न तान् संजीवयामास बृहस्पतिरुदारधीः।। २५.१२ ।।
न हि वेदसतां विद्यां यां काव्यो वेद वीर्य्यवान्।
संजीवनीन्ततो देवा विषादमगमन् परम्।। २५.१३ ।।
अथ देवा भयोद्विग्नाः काव्यादुशनसस्तदा।
ऊचुः कचमुपागम्य ज्येष्ठं पुत्रं बृहस्पतेः।। २५.१४ ।।
भजमानान् भजस्वास्मान् कुरु साहाय्यमुत्तमम्।
यासौ विद्या निवसति ब्रह्मणे मिततेजसि।। २५.१५ ।।
शुक्रे तामाहर क्षिप्रं भागभाग्नो भविष्यसि।
वृषपर्वणः समीपेऽसौ शक्यो द्रष्टुं त्वया द्विजः।। २५.१६ ।।
रक्षते दानवांस्तत्र न स रक्षत्यदानवान्।
तमाराधयितुं शक्तो नान्यः कश्चिद्रृते त्वया।। २५.१७ ।।
देवयानी च दयिता सुता तस्य महात्मनः।
तामाराधयितुं शक्तो नान्यः कश्चन विद्यते।। २५.१८ ।।
शीलदाक्षिण्यमाधुर्यैराचारेण दमेन च।
देवयान्यान्तु तुष्टायां विद्यान्तां प्राप्स्यसि ध्रुवम्।। २५.१९ ।।
तदा हि प्रेषितो देवैः समीपे वृषपर्वणः।
तथेत्युक्त्वा तु स प्रायाद् बृहस्पतिसुतः कचः।। २५.२० ।।
स गत्वा त्वरितो राजन्! देवैः संपूजितः कचः।
असुरेन्द्रपुरे शुक्रं प्रणम्येदमुवाच ह।। २५.२१ ।।
ऋषेरङ्गिरसः पौत्रं पुत्रं साक्षाद् बृहस्पते।
नाम्ना कचेति विख्यातं शिष्यं गृह्णातु मां भवान्।। २५.२२ ।।
ब्रह्मचर्यं चरिष्यामि त्वय्यहं परमं गुरो।
अनुमन्यस्व मां ब्रह्मन्! सहस्र परिवत्सरान्।। २५.२३ ।।
शुक्र उवाच।
कच! सुस्वागतन्तेऽस्तु प्रतिगृह्णामि ते वचः।
अर्चयिष्येऽहमर्च्यं त्वामर्चितोऽस्तु बृहस्पतिः।। २५.२४ ।।
शौनक उवाच।
कचस्तु तं तथेत्युक्त्वा प्रतिजग्राह तद् व्रतम्।
आदिष्टं कविपुत्रेण शुक्रेणोशनसावयम्।। २५.२५ ।।
व्रतञ्च व्रतकालञ्च यथोक्तं प्रत्यगृह्णत।
आराधयन्नुपाध्यायं देवयानीञ्च भारत।। २५.२६ ।।
संशीलयन् देवायनीं कन्यां संप्राप्तयौवनाम्।
पुष्पैः फलैः प्रेषणैश्च तोषयामास भार्गवीम्।। २५.२७ ।।
देवयान्यपि तं विप्रं नियमव्रतचारिणम्।
अनुयायन्ती ललना रहः पर्यचरत्तदा।। २५.२८ ।।
पञ्चवर्ष शतान्येवं कचस्य चरतो भृशम्।
तत्तत्तीव्रं व्रतं बुध्वा दानवास्तं ततः कचम्।। २५.२९ ।।
गारक्षन्तं वने द्रृष्ट्वा रहस्येनममर्षिताः।
जघ्नुर्बृहस्पते र्द्वेषान्निजरक्षार्थमेव च।। २५.३० ।।
हत्वा शालावृकेभ्यश्च प्रायच्छंस्तिलशः कृतम्।
ततो गावो निवृत्तास्ता अगोपाः खनिवेशनम्।। २५.३१ ।।
ता द्रृष्ट्वा रहितागास्तु कचेनाभ्यागता वनात्।
उवाच वचनं काले देवयान्यथ भार्गवम्।। २५.३२ ।।
हुतञ्चैवाग्निहोत्रन्ते सूर्यश्चास्तङ्गतः प्रभो।
अगोपाश्चागतागावः कचस्तात! न द्रृश्यते।। २५.३३ ।।
व्यक्तं हतो धृतो वापि कचस्तात! भविष्यति।
तं विना नैव जीवामि वचः सत्यं ब्रवीम्यहम्।। २५.३४ ।।
शुक्र उवाच।
अथैह्येहीति शब्देन मृतं सञ्जीवयाम्यहम्।
ततः स़ञ्जीवनीं विद्यां प्रयुक्त्वा कचमाह्वयत।। २५.३५ ।।
आहूतः प्राद्रवद् दूरात् कचः शुक्रं ननाम सः।
ततोऽहमितिचाचख्यौ राक्षसै र्धिषणात्मजः।। २५.३६ ।।
स पुनर्देवयान्युक्तः पुष्पाहारे यद्रृच्छया।
वनं ययौ कचो विप्रः पठन् ब्रह्म च शाश्वतम्।। २५.३७ ।।
वने पुष्पाणि चिन्वन्तं दद्रृशुर्दानवाश्च तम्।
ततो द्वितीये तं हत्वा पुनः कृत्वा च चूर्णवत्।। २५.३८ ।।
प्रायच्छन् ब्राह्मणायैव सुरायामसुरास्तदा।। २५.३९ ।।
देवयान्यथ भुयोऽपि पितरं वाक्यमब्रवीत्।
पुष्पाहारप्रेषणकृत् कचस्तात! न द्रृश्यते।। २५.४० ।।
व्यक्तं हतो मृतोवापि कचस्तात! भविष्यति।
तं विना नैव जीवामि वचः सत्यं ब्रवीमि ते।। २५.४१ ।।
शुक्र उवाच।
बृहस्पतेः सुतः पुत्रि! कचः प्रेतगतिं गतः।
विद्यया जीवितोऽप्येवं हन्यते करवाणि किम्।। २५.४२ ।।
मैनं शुचो मा रुद देवयानि! न त्वाद्रृशी मर्त्यमनु प्रशोचेत्।
यस्यास्तव ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च सेन्द्रा देवा वसवोऽश्विनौ च।। २५.४३ ।।
सुरद्विषश्चैव जगच्च सर्वमुपस्थितं मत्तपसः प्रभावात्।
अशक्योऽयं जीवयितुं द्विजातिः सञ्जीवितो यो वध्यते चैव भूयः।। २५.४४ ।।
देवयान्युवाच।
यस्याङ्गिरा वृद्धमतः पितामहो बृहस्पतिश्चापि पिता तपोनिधिः।
ऋषेः सुपुत्रन्तमथापि पौत्रं कथं न शोचेयमहन्नरुन्द्याम्।। २५.४५ ।।
स ब्रह्मचारी च तपोधनश्च सहोत्थितः कर्मसु चैव दक्षः।
कचस्य मार्गं प्रतिपत्स्ये न भोक्ष्ये प्रियो हि मे तात! कचोभिरूपः।। २५.४६ ।।
शौनक उवाच।
सत्वेवमुक्तो देवयान्या महर्षिः संरम्भेण व्याजहाराथ काव्यः।
असंशयं मामसुरा द्विषन्ति ये मे शिष्यानागतान् सूदयन्ति।। २५.४७ ।।
अब्राह्मणं कर्तुमिच्छन्ति रौद्रा एभिर्व्यर्थं प्रस्तुतो दानवैर्हि।
तत्कर्म्मणाप्यस्य भवेदिहान्तः कं ब्रह्महत्या न दहेदपीन्द्रम्।। २५.४८ ।।
स तेनपृष्टो विद्यया चोपहूतो शनैर्वाचं जठरे व्याजहार।
तमब्रवीत्केन चेहोपनीतो ममोदरे तिष्ठसि ब्रूहि वत्स!।। २५.४९ ।।
कच उवाच।
भवत्प्रसादान्न जहाति मां स्मृतिः सर्वं स्मरेयं यच्च यथा च वृत्तम्।
नत्वेवं स्यात्तपसः क्षमो मे ततः क्लेशं घोरतरं स्मरामि।। २५.५० ।।
असुरैः सुरायां भवतोऽस्मि दत्तो हत्वा दग्धा चूर्णयित्वा च काव्य!।
ब्राह्मीं मायान्त्वासुरीं त्वत्र माया त्वयि स्थिते कथमेवाभिबाधते।। २५.५१ ।।
शुक्र उवाच।
किं ते प्रियं करवाण्यद्य वत्से! विनैव मे जीवितं स्यात् कचस्य।
नान्यत्र कुक्षेर्मम भेदनाच्च द्रृश्येत् कचो मद्गतो देवयानि!।। २५.५२ ।।
देवयान्युवाच।
द्वौ मां शोकावग्निकल्पौ दहेतां कचस्य नाशस्तव चैवोपघातः।
कचस्य नाशे मम नास्ति शर्म तवोपघाते जीवितुं नास्मि शक्ता।। २५.५३ ।।
शुक्र उवाच।
संसिद्धरूपोऽसि बृहस्पतेः सुत! यत्त्वां भक्तं भजते देवयानी।
विद्यामिमां प्राप्नुहि जीवनीं त्वं न चेदिन्द्रः कचरूपी त्वमद्य।। २५.५४ ।।
न निवर्तेत पुनर्जीवन् कश्चिदन्यो ममोदरात्।
ब्राह्मणं वर्जयित्वैकं तस्माद्विद्यामवाप्नुहि।। २५.५५ ।।
पुत्रो भूत्वा निष्क्रमस्वोदरान् मे भित्वा कुक्षिञ्जीवय मां च तात!।
अवेक्ष्येऽथो धर्म्मवतीमवेक्षां गुरोः सकाशात्प्राप्य विद्यां स विद्याः ।। २५.५६ ।।
शौनक उवाच।
गुरोः सकाशात् समवाप्य विद्यां भित्वा कुक्षिन्निर्विचक्राम विप्रः।
प्रालेयाद्रेः शुक्लमुद्भिद्य श्रृङ्गं रात्र्यागमे पौर्णमास्यामिवेन्दुः।। २५.५७ ।।
द्रृष्ट्वा च तं पतितं वेदराशिमुत्थापयामास ततः कचोऽपि।
विद्यां सिद्धांन्तामवाप्याभिवाद्यः ततः कचस्तं गुरुमित्युवाच।। २५.५८ ।।
निधिं निधीनां वरदं वराणां येनाद्रियन्ते गुरुमर्चनीयम्।
प्रालेयाद्रि प्रोज्वलभालसंस्थं पापान् लोकांस्ते व्रजन्त्यप्रतिष्ठाः।। २५.५९ ।।
शौनक उवाच।
सुरापानाद् वञ्चनात्प्रापयित्वा संज्ञा नाशञ्चेतसश्चापि घोरम्।
द्रृष्ट्वा कचञ्चापि तथाभिरूपं पीतं तथा सुरया मोहितेन।। २५.६० ।।
स मन्युरुत्थाय महानुभावस्तदोशना विप्र हितं चिकीर्षुः।
काव्यः स्वयं वाक्यमिदं जगाद सुरापानां प्रत्यसौ जातशङ्कः।। २५.६१ ।।
शुक्र उवाच।
यो ब्राह्मणोऽद्य प्रभृतीह कश्चिन्मोहात् सुरा पास्यति मन्दबुद्धिः।
अपेतधर्मा ब्रह्महा चैव स स्यादस्मिन् लोके गर्हितः स्यात्परे च।। २५.६२ ।।
मया चेमां विप्र धर्मोक्त सीमां मर्यादां वै स्थापितां सर्वलोके।
सन्तो विप्राः शुश्रुवांसो गुरूणां देवा दैत्याश्चोप श्रृण्वन्तु सर्वे।। २५.६३ ।।
शौनक उवाच।
इतीदमुक्त्वा स महाप्रभावस्तपोनिधीनां निधिरप्रमेयः।
तान्दानवांश्चैव निगूढ़बुद्धीनिदं समाहूय वचोऽभ्युवाच।। २५.६४ ।।
शुक्र उवाच।
आचक्षाणो दानवा बालिशास्थ शिष्यः कचोवत्स्यति मत्समीपे।
सञ्जीवनीं प्राप्यविद्यां ममायं तुल्यप्रभावो ब्राह्मणो ब्रह्मभूतः।। २५.६५ ।।
शौनक उवाच।
गुरोरुष्य सकाशे च दशवर्षशतानि सः।
अनुज्ञातः कचोगन्तुमियेष त्रिदशालयम्।। २५.६६ ।।


text:
सञ्जयः
सञ्जय: महाराजस्य धृतराष्ट्रस्य मन्त्री आसीत् । जात्या एष: सूत: आसीत् । एष: कश्चन श्रेष्ठ: स्वामिभक्त:, बुद्धिमान् , नीतिज्ञ:, धर्मज्ञ: च आसीत् । सत्यवादी एष: निर्भीत: अपि आसीत् । एष: धृतराष्ट्राय उत्तमा: सूचना: ददाति स्म । तस्य हितदृष्ट्या यदाकदापि कठिणानि वाक्यानि अपि वदति स्म । अन्तपर्यन्तमपि एष: धृतराष्ट्रेण सह आसीत् । महर्षे: वेदव्यासस्य कृपापात्र: एष: अर्जुनश्रीकृष्णयो: च प्रेमी अपि आसीत् ।
सञ्जय: दुर्योधनस्य अत्याचारस्य बहुविरोधं करोति स्म । यदि धृतराष्ट्र: तान् समर्थयति तर्हि तम् अपि सम्यक् तर्जयति स्म । यदा पाण्डवा: द्वितीयवारं द्यूतक्रीडायां पराजिता: भूत्वा वनवासे आसन् तदा एष: धृतराष्ट्रेन सह दुर्योधनस्य अनुचितं व्यवहारं तीव्रतरं चिन्तयन् वदति यत् – ‘महाराज: ! भवत: कुलस्य सर्वनाश: भवति । शान्तिप्रिया: प्रजा: अपि न अवशिष्यन्ति । भीष्मस्य, द्रोणाचार्यस्य, विदुरस्य च वचनानि अश्रुत्वा भवत: निर्लज्ज: पुत्र: पाण्डवानां प्रियपत्नीं द्रौपदीं सभाम् आनीय अवमाननम् अकरोत् । अयोनिजा, पतिपरायणा, अग्निवेदिकात: उत्पन्नाया: सुन्दर्या: द्रौपद्या: पूर्णसभायाम् अवमाननं कारयित्वा भवत: पुत्र: भयानकाय युद्धाय आह्वानं दत्तवान् अस्ति । विनाशस्य काल: यदा समीपे आगच्छति तदा बुद्धि: मलिना भवति । अन्याय: अपि न्याय: इव दृश्यते । अन्यथा एतादृशं निन्दनीयं कार्यं दुर्योधनेन विना अन्य: क: वा करोति ? इति उक्तवान् । क: मन्त्री राज्ञ: पुरत: एवं निर्भयतया युवराजस्य विषये अप्रियं सत्यं वक्तुं शक्नोति ? धृतराष्ट्र: सञ्जयस्य वचनस्य अनुमोदनं कुर्वन् स्वस्य दौर्बल्यम् अङ्गीकरोति । किन्तु दुर्योधनस्य अत्याचारान् अवरोद्धुं न शक्तवान् ।
सञ्जय: सामनीतौ विश्वासं करोति स्म । एष: युद्धं निवारयितुं बहुयत्नम् अकरोत् । परस्परस्य कलहस्य, युद्धस्य च दुष्परिणामान् एष: उभयपक्षेभ्य: अपि विवृतवान् । पाण्डवा: तु एतस्य वचनम् अङ्गीकृतवन्त: । किन्तु दुर्योधन: एतस्य सन्धिप्रस्तावमेव तिरस्कृतवान् । अत: युद्धः अनिवार्य: अभवत् । दैवस्य नियम: अपि तथा एव स्यात् । कौरवाणां पक्षे भीष्म:, द्रोण:, विदुर:, सञ्जयाणां च अभिप्राय: सामान्यत: समानं भवति स्म । यत: एते चत्वारा: अपि धर्मस्य पक्षपातिन:, अत: पाण्डवेशु सहानुभूति: आसीदेव । तदर्थ्ं राज्ञः धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां विषये विनाक्लेषम् एते सत्यं वक्तुं भयं न अनुभूतवन्त: ।
धृतराष्ट्र: स्वस्य परतया संवादं कर्तुं उपप्लव्याय सञ्जयं प्रेषितवान् आसीत् । सञ्जय: आगत्य पाण्डवानां प्रशंसां कुर्वन् युद्धत: मुक्ता: भवितुम् अनुमोदनं कृतवान् । “युद्धेन धर्म: वा अर्थः वा किञ्चिदपि न सिध्यते । सन्धिः एव शान्ते: सर्वोत्तम: उपाय:, धृतराष्ट्र: अपि शान्तिमेव इच्छति, न तु युद्धम्” इति उक्तवान् । श्रीकृष्णस्य अर्जुनस्य च विशेषकृपापात्र: आसीत् । स्वस्य वचनं तु कदापि एतौ न तिरस्कुरुत: इति विश्वास: सञ्जयस्य आसीत् । अर्जुनसम्बन्धे एष: एतावत् उक्तवान् – ‘अहं याचयामि चेत् अर्जुनः स्वस्य प्राणान् अपि ददाति’ इति । एतेन ज्ञायते यत् – सञ्जय: अर्जुनकृष्णयो: कियान् समीपवर्ति: आसीत् इति। युधिष्ठिर: बहुप्रेम्णा एतस्य समर्थनम् अकरोत् । किन्तु सन्धिः चेत् इन्द्रप्रस्थराज्यं प्रत्यर्पणीयम् इति नियमं स्थापितवान् । श्रीकृष्ण: अपि धर्मराजस्य समर्थनम् अकरोत् । सञ्जय: युधिष्ठिरस्य सन्देशं स्वीकृत्य हस्तिनापुरम् आगत्य प्रथमं एकान्ते धृतराष्ट्रं दृष्ट्वा सम्यक् तं तर्जयित्वा अनन्तरं सर्वेषां पुरत: पाण्डवानां धर्मयुक्तं सन्देशं विज्ञाप्य तेषां युद्धसिद्धतां, तत्रत्यानां वीराणां बलानपि विशदतया वर्णितवान् । सञ्जय: भगवत: प्रेमी आसीत् । भगवत: स्वरूपस्य पूर्णं ज्ञानमपि आसीत् एतस्य । अग्रे एषः महर्षिवेदव्यासस्य, गान्धार्याः, महात्मनः विदुरस्य राज्ञः धृतराष्ट्रस्य पुरतः च श्रीकृष्णस्य महिमां सूचयित्वा स: एव पूर्णजगत: प्रभु: इत्यपि उक्तवान् । तदा धृतराष्ट्र: पृच्छति यद् – ‘श्रीकृष्ण: साक्षात् ईश्वर: इति भवान् कथं ज्ञातवान् ? एष: विचारः: मया किमर्थं न ज्ञात: ? इति । तदा विदुर: वदति यत् – अहं तं ज्ञानदृष्ट्या एव ज्ञातवान् अस्मि । ज्ञानेन विना तस्य वास्तविकं स्वरूपं ज्ञातुं कोऽपि न शक्नोति’ । सञ्जय: एवमपि उक्तवान् – ‘अहं कदापि कपटं न आश्रयामि । कदापि मिथ्याधर्ममपि न अअचरामि ।ध्यानयोगेन मम अन्त:करणं शुद्धं जातम् अस्ति । अत: मह्यं श्रीकृष्णस्य स्वरूपस्य ज्ञानम् अस्ति ’ इति । तदा स्वयं वेदव्यास: एव सञ्जयस्य प्रशंसां कुर्वन् धृतराष्ट्राय वदति – ‘पुराणपुरुषस्य श्रीकृष्णस्य स्वरूपस्य पूर्णज्ञानम् एतस्य अस्ति । अत: भवान् एतस्य वचनं शृणोति चेत् एष: जननमरणस्य महाभयात् भवते मुक्तिं दापयति ’ इति । सञ्जय: ज्ञानी इति वक्तुम् इतोऽपि प्रमाणम् आवश्यकं किम् ? अनन्तरं धृतराष्ट्र: ‘अहमपि श्रीकृष्णं ज्ञातुम् इच्छामि । परमपदं प्राप्तुं मार्गं मह्यमपि दर्शयतु’ इति याचयति । सञ्जय: वदति ‘इन्द्रियाणाम् उपरि विजयेन विना केऽपि श्रीकृष्णं न प्राप्नुवन्ति । भोगानां त्यागेन एव इन्द्रियविजय: प्राप्यते । प्रमाद:, हिंसा, भोग: एतेषां त्रयाणां त्याग: एव ज्ञानस्य साधनमस्ति । तेन त्यागेन परमपदस्य प्राप्ति: शक्येत’ इति । अन्ते सञ्जय: श्रीकृष्णपरमात्मनः कतिचन सुन्दरनामावले: व्याख्यानमपि अकरोत् । एतेन तस्य शास्त्रज्ञानस्य परिचय: अपि भवति ।
युद्धस्य सज्जतां समाप्य उभयपक्षस्य सैन्यमपि कुरुक्षेत्रस्य अङ्गणे यदा स्थितं तदा महर्षि: वेदव्यास: सञ्जयाय दिव्यदृष्टेः वरदानं कृत्वा धृतराष्ट्रं वदति – ‘महाराज ! भवते सञ्जय: युद्धस्य वृत्तान्तं वदति । पूर्णकुरुक्षेत्रे एतस्य दृष्टेः अगोचर: विचार: कोपि न भवति । एष: दिव्यदृष्ट्या सम्पन्न: सर्वज्ञ: भवति । प्रत्यक्षे, परोक्षे, दिने, रात्रौ, मनसि चिन्त्यमाना: विचारा: अपि एतेन ज्ञायन्ते । शस्त्राणि एतं न कर्तयन्ति । परिश्रमस्य श्रान्ति: एतं न बाधते । युद्धत: एष: सुरक्षिततया बहि: आगच्छति ।
अनुक्षणं भगवतः वेदव्यासस्य कृपया सञ्जयस्य दिव्यदृष्टि: आगता । स: तत्रैव उपविश्य युद्धस्य सर्वान् विषयान् प्रत्यक्षदर्शी इव दृष्ट्वा दोषेन विना यथावत् महाराजाय धृतराष्ट्राय वदति स्म । बहुविस्तारे कुरुक्षेत्रस्य अङ्गणे अष्टादश-अक्षोहिणीमितासेना परस्परं युद्धं करोति स्म । कः वीर: कुत्र, कदा, केन सह घर्षणं कुर्वन् अस्ति ? क: कस्य उपरि कतिवारं कस्य आयुधस्य प्रयोगं करोति ? कः कौशल्येन शत्रो: आक्रमणत: आत्मानं रक्षति ? तस्य रूपं कथम् अस्ति ? वाहनं किम् ? सर्वं दिव्यदृष्ट्या दृष्ट्वा जानाति स्म । भगवद्गीताया: उपदेशमपि यथा श्रीकृष्ण: अर्जुनाय दत्तवान् तथा एव सञ्जय: स्वकर्णै: श्रुतवान् । [गीता १८/७४-७५] केवलं न श्रुतवान् । तदा श्रीकृष्णस्य मुखमुद्रां, भावं, रूपं च प्रत्यक्षमिव दृष्टवान् ।
एतावदेव न, भगवान् अर्जुनाय स्वस्य विश्वरूपं दर्शितवान् । तम् अर्जुनात् पूर्वं केऽपि न दृष्ठवन्त: आसन् । तत्सम्बन्धे स्वयं भगवान् अर्जुनं वदति यद् – वेदयज्ञानां च अध्ययनेन, दानेन, क्रियाभि:, उग्रतपसा अपि अन्ये केऽपि एतस्य रूपस्य दर्शनं न कुर्वन्ति [गीता ११/४८]। किन्तु तस्मिन् समये यथा अर्जुन: विश्वरूपं दृष्टवान् तथैव सञ्जय: अपि दृष्टवान् । अनन्तरं भगवान् तं रूपं समाप्य अर्जुनाय स्वस्य चतुर्भुजस्य रूपेण दर्शनं दत्तवान् । स: रूप: देवानामपि दुर्लभ:, तपसा, दानेन, यज्ञेनापि तस्य रूपस्य दर्शनं न भवति इति भगवान् स्वयम् उक्तवान् [गीता ११/५३]। तत् दिव्यं दृश्यं महाभाग्यवान् सञ्जय: हस्तिनापुरे उपविश्य एव दृष्टवान् । तस्मिन् अवसरे केवलम् अनन्यया भक्त्या मम रूपं द्रष्टुं शक्यते इति भगवान् अर्जुनं वदति [गीता ११/५४]
एतेन सञ्जयस्य अनन्यभगवद्भक्त्या: परिचय: अपि भवति । तेन कारणेन तस्मै तस्य दिव्यस्वरूपस्य दर्शनम् अभवत् । गीताया: श्रवणानन्तरं तस्य दृश्यस्य स्मरणेन सञ्जय: कञ्चित् अलौकिकम् आनन्दं प्राप्तवान् । स: स्वयं स्वस्य उल्लासस्य स्थिते: वर्णनं कुर्वन् धृतराष्ट्रं वदति यत् – ‘राजन् ! केशवार्जुनयो: पुण्यमयम् अद्भुतं संवादं, रूपं च श्रुत्वा दृष्ट्वा विस्मयेन पुन: पुन: अहम् आनन्दम् अनुभवन् अस्मि’ इति [गीता १८/३६,३७] । । अत: स: युद्धात्त् पूर्वमेव तयो: विजयस्य घोषणां कुर्वन् एवम् उक्तवान् आसीत् यत् – ‘यत्र योगेश्वर: कृष्ण: यत्र धनुर्धर: पार्थः तत्र विजय: निश्चित:’ इति [गीता १८/३८] ।
युद्धस्य समाप्ते: अनन्तरं सञ्जय: राज्ञ: युधिष्ठिरस्य समीपे कतिचन दिनानि स्थितवान् । यदा धृतराष्ट्र: पत्न्या सह वानप्रस्थानं प्रति प्रस्थितवान् तदा एष: अपि तै: सह वनं गतवान् । तत्रापि तेषां सेवां कृतवान् । यदा देवीं गान्धारीं कुन्तीं च दावाग्नि: दहति स्म तदा एष: तयो: आज्ञानुसारं अन्येभ्य: मुनिभ्यः तयो: शरीरत्यागस्य विषयं वक्तुं तत: गतवान् । स: तत: हिमालयस्य दिशि प्रस्थितवान् । एवं सञ्जयस्य महत्जीवनेन ज्ञायते यद् – मानवस्य कस्यापि वर्ण: वा जाति: वा भवतु, भगवत: कृपया तस्य श्रेष्ठत्वं लभ्यते इति।


text:
सदस्यः:Bhavana.cbz/प्रयोगपृष्ठम्8
उत्थानद्वादशी[सम्पादयतु]

कार्त्तीकमासस्य शुक्लपक्षे द्वादश्यां तिथौ उत्थानद्वादशी आचर्यते । तद्दिने सोमवासरः उत्तराषाढनक्षत्रं च भवतः चेत् प्रशस्तम् इति वदन्ति । एतस्य पूर्वदिनं प्रबोधिनी अथवा देवोत्थापिनी इति वा वदन्ति । तद्दिने तन्नाम प्रबोधिनीदिने एकादशीव्रतम् आचर्य द्वादश्यां प्रातः कुम्भदानं कुर्वन्ति ।
“प्रातर्दत्वा शुभान् कुम्भान् प्रयाति हरिमन्दिरम् ।“ इति उक्तम् अस्ति ।
चातुर्मास्यस्य आरम्भे सुप्तं देवम् अद्य सुप्रभातमङ्गलपुरस्सरम् उत्थापयन्ति । प्रातः स्नानादिकर्माणि समाप्य सङ्कल्पं कृत्वा “इदं विष्णुर्विचक्रमे” इति मन्त्रेण नारायणः उत्थापनीयः ।
- बुद्यस्व देवेश जगन्निवास मन्त्रप्रभावेण सुखेन देव ॥
- इयं तु द्वादशी देव प्रबोधार्थं विनिर्मिता ।
- त्वय्येव सर्वलोकानां हितार्थं शेषशायिना ॥
- उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गोविन्द त्यज निद्रां जगत्पते ।
- त्वयि सुप्ते जगन्नाथ जगत्सुप्तं भवेदिदम् ॥
- उत्थिते चेष्टते सर्वम् उत्तिष्ठोत्तिष्ठ माधव ।
- उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गोविन्द उत्तिष्ठ गरुडध्वज ॥
- उत्तिष्ठ कमालाकान्त त्रैलोक्यं मङ्गलं कुरु ॥
- गता मेघा वियच्चैव निर्मलं निर्मला दिशः ।
- शारदानि च पुष्पाणि ग्रहाण मम केशव ॥“
इत्येवं गायन्तः भगवतः चातुर्मास्यव्रतस्य समाप्तिमङ्गलं कुर्वन्ति । अनन्तरम् उत्तिथस्य देवस्य वाद्यसहितं शोभायात्रां कुर्वन्ति । चातुर्मास्ये येषां पदार्थानां नियमः आचरितः तान् पदार्थान् ब्राह्मणेभ्यः दानं कुर्वन्ति । षोडशोपचारपूजां कुर्वन्ति । सायङ्काले नारायणं तुलसीं च पुनः षोडशोपचारैः पूजयित्वा तयोः विवाहं कुर्वन्ति । तुलस्यै मङ्जलस्नानं कारयित्वा हरिद्राकुङ्कुमं समर्पयन्ति । तुलसीसस्यस्य पुरतः श्रीकृष्णस्य विग्रहं संस्थाप्य मध्ये अन्तरपटं स्थापयन्ति । मङ्गलाष्टकं पठित्वा अन्तरपटम् अपसार्य द्वयोः उपरि अपि आर्द्राक्षताः संस्थाप्य दमोदरस्य हस्ते तुलसीं स्थापयन्ति । अनन्तरं
- “देवीं कनकसम्पन्नां कनकाभरणैर्युताम् ।
- दास्यामि विष्णवे तुभ्यं ब्रह्मलोकजिगीषया ॥“ इति वदन्तः शोभनाक्षताजलेन तां देवाय यच्छन्ति ।
तुलस्याः कृते देवस्य हस्तस्पर्शं कारयित्वा विवाहमन्त्रान् वदन्ति ।
- “अर्घ्यं ग्रहाण भगवन् सर्वकामप्रदो भव ।
- अक्षया सन्ततिर्मेऽस्तु दामोदर नमोस्तुते ॥“
इति षोडशोपचारपूजां प्राप्तवते भगवते अर्घ्यं समर्पयन्ति । अनन्तरं दक्षिणां समर्प्य शान्तिसूक्तं विष्णुकूक्तं च वदन्ति । तुलसीसहितस्य विष्णोः मङ्गलारतिं कृत्वा ब्राह्मणान् भोजयन्ति । फलयुक्ताम् आमलकशाखाम् आनीय तुलसीसस्येन सह योजयित्वा बध्नन्ति । तत्र तस्यां शाखयां भगवन्तं नारायणम् आवाह्य तुलस्या सह तस्य विवाहं कुर्वन्ति । श्रीफला, धात्री, अमृता, शिवा, शन्ता, वृष्ठा, रोचनी इत्यादिभिः नामभिः पूज्यमानायाम् आमलक्यां त्रिमूर्तयः (ब्रह्मा, विष्णुः, शिवः च) सन्ति । सा श्रीदेवीस्वरूपिणी । अतः उत्थानद्वादशीदिने आमलकहारं समर्पयन्ति देवाय । आमलकवृक्षस्य पूजां कुर्वन्ति । तस्मिन् गोघृतेन दीपं ज्वालयन्ति । आमलकचूर्णेन स्नानं कुर्वन्ति । देवस्य नैवेद्यं कृत्वा प्रसादरूपेण भोजनारम्भे खादन्ति । एवं करणेन (आमलकस्य उपयोगेन) तद्दिने बहुविधलाभाः सन्ति आरोग्यप्राप्तये ।
- “धात्र्यां वत्स नृणां धात्री मातृवत्कुरुते दयाम् ।
- दद्यादायुः पयःपानात् स्नानाद्वै धर्मसञ्चयम् ॥
- अलक्ष्मीनाशनं सद्योऽप्यन्ते निर्वाणमेव च ।
- विघ्नानि नैव जायन्ते धात्रीस्नानेन वै नृणाम् ॥
- बिल्वस्य च तुलस्याश्च ये गुणाः कथितास्सखि ।
- ते ते गुणास्सर्व एव आमलक्यां समाहिताः ॥ इति आमलकीं वर्णयन्ति शास्त्राणि ।
can't use in sandboxधार्मिकपर्वाणि]]
can't use in sandboxसारमञ्जूषा योजनीया]]


text: पूर्वोक्तं प्रथमं प्रयुक्तं शब्दार्थरूपं किञ्चित् भूयः पुनरपि यदि कथञ्चित् प्रमादात् कीर्त्यते प्रयुज्यते । कथम् ? अविशेषेण पूर्वोक्तमप्यर्थविशेषमनपेक्ष्य तावत्येवार्थे । यदि तु विशेषापेक्षा स्यात्, तदा नैकार्थमिति भावः । तदीदृशमेकार्थम् । अतः एकः पूर्वापरकालभाव्यर्थः अविशिष्टः अस्मिन्निति कृत्वा । कथम् ? अर्थतः अभिधेयेन पूर्वप्रतिपादितस्यैवार्थस्य अविशेषेण पुनः प्रतिपादनात् । शब्दतो वाचकेन वा हेतुना तावत्येव चार्थे पुनः शब्दप्रयोगात् । न पुनरर्थपौनरुक्त्यमनपेक्ष्य शब्दपौनरुक्त्यं स्वतन्त्रं दर्शयितुं शक्यम्, अर्थ[तो भिन्नस्य] एव शब्दस्य यमकादौ अपुनरुक्तेः । यत्र त्वर्थाभेदः तत्र तद्द्वारकं शब्दपौनरुक्त्यम् । अपीत्युभयथा दर्शितम् । यथेत्युदाहरति ॥


text:
नवदशोsध्याय:
बृहदश्व उवाच ।
श्रुत्वा वच: सुदेवस्य ऋतुपर्णो नराधिप: ।
सान्त्वञ्श्लक्ष्णया वाचा बाहुकं प्रत्यभाषत ॥१॥
विदर्बान्यातुमिच्छामि दमयन्त्या: स्वयंवरम् ।
एकाह्ना हयतत्त्वज्ञ मन्यसे यदि बाहुक ॥२॥
एवमुक्तस्य कौन्तेय तेन राज्ञा नलस्य ह ।
व्यदीर्यत मनो दु:खात्प्रदध्यौ च महामना: ॥३॥
दमयन्ती वदेदेतत्कुर्यद्दु:खेन मोहिता ।
अश्वदर्थे भवेद्वायमुपायश्चिन्तितो महान् ॥४॥
नृशंसं बत वैदर्भी कर्तुकामा तपस्विनी ।
मया क्षुद्रेण निकृता कृपणा पापबुध्दिना ॥५॥
स्त्रीस्वभावश्चलो लोके मम दोषश्च दारुण: ।
स्यादेवमपि कुर्यात्सा विवासाद्नतसौह्रदा ॥६॥
मम शोकेन संविग्ना नैराश्यात्तनुमध्यमा ।
नैवं सा कर्हिचित्कुर्यात्सापत्या च विशेषत: ॥७॥
यदत्र सत्यं वासत्यं गत्वा वेत्स्यामि निश्चयम् ।
ऋतुपर्णस्य वै काममात्मार्थ च करोम्यहम् ॥८॥
इति निश्चित्य मनसा बाहुको दीनमानस: ।
कृताञ्जलिरुवाचेदमृतुपर्ण नराधिपम् ॥९॥
प्रतिजानामि ते वाक्यं गमिष्यामि नराधिप ।
एकाह्ना पुरुषव्याघ्र विदर्भनगरीं नृप ॥१०॥
तत: परीक्षामश्वानां चक्रे राजन्स बाहुक: ।
अश्वशालामुपागम्य भाग्ङासुरिनृपाज्ञया ॥११॥
स त्वर्यमाणो बहुश ऋतुपर्णेन बाहुक: ।
अध्यगच्छत्कृशानश्वान्समर्थानध्वनि क्षमान् ॥१२॥
तेजोबलसमायुक्तान्कुलशीलसमन्वितान् ।
वर्जितॉंल्लक्षणैर्हीनै: पृथुप्रोथान्महाहनून ॥१३॥
दृष्टा तानब्रवीद्राजा किंचित्कोपसमन्वित: ।
किमिदं प्रार्थित्म कर्तु प्रलब्धव्या न ते वयम् ॥१४॥
कथमल्पबलप्राणा वक्ष्यन्तीमे हया मम ।
महदध्वानमपि च गन्तव्यं कथमीदृशै: ॥१५॥
बाहुक उवाच
एते हया गमिष्यन्ति विदर्भान्नात्र संशय: ।
यानन्यान्मसे राजन्ब्रूहि तान्योजयामि ते ॥१६॥
ऋतुपर्ण उवाच ।
त्वमेव हयतत्त्वज्ञ: कुशलो ह्यसि बाहुक ।
यान्मन्यसे समर्थास्त्वं क्षिप्रं तानेव योजय ॥१७॥
बृहदश्व उवाच ।
तत: सद्श्वांश्चतुर: कुलशीलसमन्वितान् ।
योजयामास कुशलो जवयुक्तान रथे नल: ॥१८॥
ततो युक्तं रथं राजा समारोहत्त्वरान्वित: ।
अथ पर्यतन्भूमौ जानुभिस्ते हयोत्तमा: ॥१९॥
ततो नरवर: श्रीमान्नलो राजा विशांपते ।
सान्त्वयामास तानश्वांस्तेजोबलसमन्वितान् ॥२०॥
रश्मिभिश्च समुद्दम्य नलो यातुमियेष स: ।
सूतमारोप्य वार्ष्णेयं जवमास्थाय वै परम् ॥२१॥
ते नोद्यमाना विधिवध्दाहुकेन हयोत्तमा: ।
समुत्पेतुरथाकाशं रथिनं मोहयन्निव ॥२२॥
तथा तु दृष्टा तानश्वान्वहतो वातरंहस: ।
अयोध्याधिपति: श्रीमान्विस्मयं परमं ययौ ॥२३॥
रथघोषं तु तं श्रुत्वा हयसंग्रहणं च तत् ।
वार्ष्णेयश्चिन्तयामास बाहुकस्य हयज्ञताम् ॥२४॥
किं नु स्यान्मातलिरयं देवराजस्य सारथि: ।
तथा तल्लक्षणं वीरे बाहुके दृश्यते महत् ॥२५॥
उतोहोस्विद्भवेद्राजा नल: परपुरंजय: ।
तुल्यं हि लक्षये ज्ञानं बाहुकस्य नलस्य च ॥२६॥
अपि चेदं वयस्तुल्यं बाहुकस्य नलस्य च ।
भवेत्तु मतिभेदो मे गात्रवैरुप्यतां प्रति ॥२७॥
एवं विचार्य बहुशो वार्ष्णेय: पर्यचिन्तयत् ।
ह्रदयेन महाराज पुण्यश्लोकस्य सारथि: ॥२८॥
ऋतुपर्णस्तु राजेन्द्रो बाहुकस्य हयज्ञताम् ।
कौशलं चापि संप्रेक्ष्य परां मुदमवाप ह ॥२९॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
विश्वनाथन् आनन्द
अन्तर्विषयाः
बाल्यं शिक्षा च[सम्पादयतु]
१९६९ तमे वर्षे डिसेम्बर्-मासस्य ११ दिनाङ्के प्राप्तजन्मा एषः भारतीयचतुरङ्गक्रीडायाः ग्राण्डमास्टर् वर्तते। सः अद्यतनीयः विश्वविजेता भूत्वा जगतः द्वितीयश्रेयाङ्कितचतुरङ्गक्रीडालुः अस्ति। विश्वपारितोषकपदव्याः विभाजनसन्दर्भे फ़्.ऐ.डि.इ. विश्व-चतुरङ्ग-चम्पियन्शिप् स्थानं २००० तः २००२ पर्यन्तमासीत्। २००७ तमे वर्षे विश्व चाम्पियन् भूत्वा २००८ तमे वर्षे व्लाडिमिर् क्राम्निक् इत्येनं प्राजयय स्वस्थानं पर्यरक्षत्। पुनः २०१० तमे वर्षे विश्व चतुरङ्ग स्पर्धायां वेसेलिन् टोपलोव् इत्येनं विजित्य पुनः स्वसामर्थ्यं प्रदर्शयत्। अद्यतनीय सर्वश्रेष्ठ क्रीडालुः भूत्वा २०१२ तमे वर्षस्य विश्व चतुरङ्ग स्पर्धायां क्रीडित्वा प्राप्तविजयं बोरिस् गेलफ़ैण्ड इत्येतेन साकं क्रीडति।
उपलब्धयः[सम्पादयतु]
आनन्दवर्यः फ़े.ऐ.डि.इ. अङ्कपट्टिकायां २८०० अङ्कान् प्राप्य षट्सु क्रिडालुषु अन्यतमोभवत्। एषः स्वस्य ३७ तमे वर्षे २००७ एप्रिल् मासे ऎदंप्राथम्येन् विश्वस्य प्रथमस्थानं अलङ्कृतवान्। षट्सु पञ्चवारं सः प्रथमस्थाने अतिष्ठत् एप्रिल् २००७ तः जुलै २००८ पर्यन्तम्। सः १५ मास पर्यन्तं तत् स्थानं अलङ्कृतवान्। अक्टोबर् २००८ मध्ये प्रथमं वारं सः विश्वस्य आदित्रिषुस्थानेभ्यः च्युतोभवत्। एषः महाभागः पुनः विश्वस्य प्रथमस्थानं १/११/२०११ तमे दिवसे प्राप्तवान् बिल्वाव् मास्टर्स् स्पर्धायां वर्तमान प्रथमस्थानप्राप्तवतं माग्नस् चर्लसन् पराजित्य। आनन्दवर्यः १९८७ तमे वर्षे भारतदेशस्य प्रप्रथम् ग्राण्डमास्टर् अभवत्। भारतदेशस्य अत्युत्कृष्टा प्रशस्तिः राजीवगान्धी क्रीडारत्नं इत्यस्याः प्रशस्त्या प्रथमः सभाजकः अभवत् १९९१-९२ तमे वर्षे। भारतस्य द्वितीयाश्रेष्ठ नागरीक प्रशस्तिः पद्मविभुषं २००७ तमे वर्षे संप्राप्य प्रशस्तिमेतां प्राप्तवत्सु भारतीयेतिहासे प्रथमः क्रीडालुः अजायत। आनन्दः लुबोमिर् कवलेक इत्यनेन एवं वर्णितः अति विशिष्ट् क्रीडालुः यतः सः चतुरङ्ग क्रीडायाः सर्वविधक्रीडासु अपि यथा प्राप्तपरिणिति: प्राप्तप्रशस्तिः च। आनन्दः १९६९ तमे वर्षे डिसेम्बर् ११ दिनाङ्के तमिल्-नाडु राज्यस्य म्यिलादुतुरै इति जनपदे तमिलुभाषयरिवारे जन्म प्राप्तवान्। केषुलाचित् दिवसेषु ते चेनै नगरं प्राप्तवन्तः(यन्नगरम् तदा मद्रास् इति कथ्यते स्म) यत्र सः संवर्धितः। तस्य पिता विश्वनाथन् अरयर् दक्षिण रेल्वे विभागस्य महामुरत्यप्रबन्धको भूत्वा निवृत्तः। माता च सुशीला, गृहिणी भूत्वा चतुरङ्ग/चलच्चित्रं/क्लब मध्ये कृतनामा अपि भूत्वा प्रभातिनी समाजिककार्यकर्त्ती अपि आसीत्। तस्य अग्रजः शिवकुमारः क्राम्प् टन् ग्रीव्स् संस्थायां प्रबन्धकः अस्ति। तस्याग्रजा अनुराधा नाम्नी अमेरिकायाः अपेक्षया एकादश वर्षाणि अग्रजस्य अपिक्षया १३ वर्ष् न्यूनवयः वद्यते। स्वमात्रा एषः चतुरङ्गक्रीडा पाठिता। सुसान् पोल्गारेण वार्तालापं कुर्वन् स्वस्य क्रीडाप्रारम्भः कथमभवदिति एवं वर्णयति "अहं म्म् षष्ठे व्यसि एतां क्रीडितुमारब्धवान्। मम जननी मम क्रीडाज्नानं प्रवर्धयितुं बहुप्रयतते। वयम् इति फिलिप्पिन्स् देशं अगच्छाम। अहं भारतस्य कस्यञ्चित् संस्थायां(क्लब्) पञ्जकरणं कारयित्वा फिलिप्पिन् देशं अविशाम वर्षपर्यान्तं तत्र वस्तुम्। तत्रत्ये दूरदर्शने अह्मे एतस्याः ;क्रीडायाः प्रदर्शनं द्वयं वा प्रतिदिनं प्रसारितं भवति स्म यदा अहं शालां गतवान् अस्मि स्म। मम जननी तद्दृष्ट्वा सर्वान् प्रश्नान् सर्वाः समस्याः च लिखिति स्म। सायङ्काले उभै अपि तस्य पूरणं कुरुतः स्म। एतत्तुसत्यमेव यत् मम जननी, स्वपरिवारः च क्रीडन्ति स्म। मम जननी स्वानुजेन क्रीडां क्रीडित्वा प्राप्ततत्वा तु आसीत् परं न कदापि सा क्रीडाशिक्षण् संस्थां प्रविष्टवती आसीत्। आवां तेषां प्रश्नानां समस्यानां च उत्तराणि मिलित्वैव प्रेषयावः स्म। ते विजेत्रे पुस्तकमेकं ददति स्म। एवं सति बहुमासेभ्यः आनन्तरं अहं बह्वयः प्रश्स्तीः जितवान्। क्दाचित् ते एवमपि अवदन् यद "यावदिच्छं तावतोः पुस्तकानि स्वीकरोतु परंतु पुनः भवतः उत्तराणि मा प्रेषयतेति।" आनन्दः(चन्नै नगरस्य एग्मोरप्रदेशस्य) डान् न्बास्को शालायां स्व्अस्य आरम्भिकीं शिक्षां प्राप्य चेन्नै नगरस्य लोयोला महाविद्यालयतः वाणिज्यशास्त्रे पदवीं प्राप्तवानस्ति। पठनं, तरणं सङ्गीतश्रवणं च तस्य विरामकालीनाभ्यासाः। अरुणा अनान्दः एतस्य पत्नी। अखिलः एतयॊः पुत्रः यः एप्रिल् नवमे २०११ तमे वर्षे जातः। इदानीम् एतस्य परिवारः चेन्नै मध्ये स्थितः। आगस्ट् २०१० मध्ये भारतदेशस्य सुश्रेष्ठ क्रीडालूनां नवकालीन युवप्रातिभान्वित-क्रीडालूनां च प्रोत्साहदायिनीं अभिवृद्धिचिन्तनीयां इति संस्थां प्राविशत्। तथैव अहमदाबाद् नगरे स्थित गुजरात् विश्वविध्यालय द्वारा अयोजिते कार्यक्रमे सम्माननीय अतिथिरूपेण २४/१२/२०१० तमे दिनाङ्के भागमूढवान्।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- फलकम्:Chessgames player
- Viswanathan Anand on Twitter (Chessbase article on Anand's Twitter account)
- Anand wins World Championship 2010
- Viswanathan Anand games at 365Chess.com
- Interview with Viswanathan Anand at LatestChess.com year 2007
- TIME: History of Chess, by Viswanathan Anand
- Startup Lessons from Viswanathan Anand
- Interview with CNN IBN, May 2008
- Interview at ChessBase
- Vishy Anand on lessons to board room from the board Economic Times
- "India Swoons Over Its Chess Champ, and Even the Game" New York Times 9 August 2010
- Viswanathan Anand's Interview in Dec 2011 before London Chess Classic
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ "प्रेरणादाता आनन्दः". The Hindu. 22 December 2007. Retrieved 11 मार्च 2014.


text:
प्रात:स्मरणम्, श्लोका:, स्तुतय:
खर्व स्थूलतनुं गजेन्द्रवदनं लम्बोदरं सुन्दरं प्रस्यन्दन्मदगन्धलुब्धमधुपव्यालोलगण्डस्थलम |
दंताघातविदारितारिरूधिरैः सिन्दूरशोभाकरं वन्दे शलसुतासुतं गणपतिं सिद्धिप्रदं कामदम् ||
प्रातर्नमामि चतुराननवन्द्यमानमिच्छानुकूलमखि लं च वरं ददानम् |
तं तुन्दिलं द्विरसनाधिपयज्ञसूत्रं पुत्रं विलासचतुरं शिवयोः शिवाय ||
विघ्नेश्वराय वरदाय सुरप्रियाय लम्बोदराय सकलाय जगद्धिताय |
नागाननाय श्रुतियज्ञविभूषिताय गौरीसुताय गणनाथ नमो नमस्ते ||
परोपकारजं पुण्यं न स्यात् क्रतुशतैरपि ।।
लक्ष्मीशं सृष्टित्रातारं क्षीरसागरशायिनम् ।
वैकुण्ठवासिनं विष्णुं वन्दे सर्वफलप्रदम् ।।


text:
कालिदासविरचिते रघुवंशे नवमः सर्गः
पितुरनन्तरं उत्तर्कोसलान्समधिगम्य समाधिजितेन्द्रियः ।
दशरथः प्रशशास महारथो यमवतां अवतां च धुरि स्थितः । । ९.१ । ।
अधिगतं विधिवद्यदपालयत्प्रकृतिमण्डलं आत्मकुलोचितं ।
अभवदस्य ततो गुणवत्तरं सनगरं नगरन्ध्रकरौजसः । । ९.२ । ।
उभयं एव वदन्ति मनीषिणः समयवर्षितया कृतकर्मणां ।
वलनिषूदनं अर्थ्पतिं च तं श्रमनुदं मनुदण्डहरान्वयं । । ९.३ । ।
जनपदे न गदः पदं आदधावभिभवः कुत एव सपत्नजः ।
क्षितिरभूत्फलवत्यजनन्दने शमरतेऽमरतेजसि पार्थिवे । । ९.४ । ।
दशदिगन्तजिता रघुणा यथा श्रियं अपुष्यदजेन ततः परं ।
तं अधिगम्य तथैव पुनर्बभौ न न महीऽनं अहीनपराक्रमं । । ९.५ । ।
समतया वसुवृटिविसर्जनैर्नियमनादसतां च नराधिपः ।
अनुययौ यमपुण्यजनेश्वरौ सवरुणावरुणाग्रसरं रुचा । । ९.६ । ।
न मृगयाभिरतिर्न दुरोदरं न च शशिप्रतिमाभरणं मधु ।
तं उदयाय न वा नवयौवना प्रियतमा यतमानं अपाहरा । । ९.७ । ।
न कृपणा प्रभवत्यपि वासवे न वितथा परिहासकथास्वपि ।
न च सपत्नजनेष्वपि तेन वागपरुषा परुषाक्षरं ईरिता । । ९.८ । ।
उदयं अस्तमयं च रघूद्वहादुभयं आनशिरे वसुधाधिपाः ।
स हि निदेशं अलङ्घयतां अभूत्सुहृदयोहृदयः प्रतिगर्जतां । । ९.९ । ।
अजयदेकरथेन स मेदिनीं उदधिनेमिं अधिज्यशरासनः ।
जयं अघोषयदस्य तु केवलं गजवती जवतीरहया चमूः । । ९.१० । ।
जघननिर्विषयीकृतमेखलाननुचिताश्रुविलुप्तविशेषकान् ।
स रिपुदारगणानकरोद्बलादनलकानलकाधिपविक्रमः । । ९.१०* । ।
अवनिं एकरथेन वरूथिना जितवतः किल तस्य धनुर्भृतः ।
विजयदुन्दुभितां ययुरर्णवा घनरवा नरवाहनसंपदः । । ९.११ । ।
शमितपक्षबलः शितकोटिना शिखरिणां कुलिशेन पुरंदरः ।
स सारवृष्टिमुचा धनुषा द्विषां स्वनवता नवतामरसाननः । । ९.१२ । ।
स्फुरितकोटिसहस्रमरीचिना समचिनोत्कुलिशेन हरिर्यशः ।
स धनुषा युधि सायकवर्षिणा स्वनवता नवतामरसाननः । । ९.१२* । ।
चरणयोर्नखरागसमृद्धिभिर्मुकुटरत्नमरीचिभिरस्पृशन् ।
स धनुषा युधि सायकवर्षिणा शतमखं तं अखण्डितपौरुषं । । ९.१३ । ।
निववृते स महार्णवरोधसः सचिवकारितबालसुताञ्जलीन् ।
समनुकम्प्य सपत्नपरिग्रहाननलकानलकानवमां पुरीं । । ९.१४ । ।
उपगतोऽपि च मण्डलनाभितां अनुदितान्यसितातपवारणः ।
अजितं अस्ति नृपास्पदं इत्यभूदनलसोऽनलस्ॐअसमद्युतिः । । ९.१५ । ।
क्रतुषु तेन विसर्जितमौलिना भुजसमाहृतदिग्वसुना कृताः ।
कनकयूपसमुच्छ्रयशोभिनो वितमसा तमसारस्यूतटाः । । ९.१६ । ।
अजिनदण्डभृतं कुशमेखलां यतगिरं मृगशृङ्गपरिग्रहां ।
अधिवसंस्तनुं अध्वरदीक्षितां असम्भासं अभासयदीश्वरः । । ९.१७ । ।
अवभृतप्रयतो नियतेन्द्रियः सुरसमाजसमाक्रमणोचितः ।
नमयति स्म स केवलं उन्नतं वनमुचे नमुचेररये शिरः । । ९.१८ । ।
तं अपहाय ककुत्स्थकुलोद्भवं पुरुषं आत्मभुवं च पतिव्रता ।
नृपतिं अन्यं असेवत देवता सकमला कं अलाघवं अर्थिषु । । ९.१९ । ।
स किल संयुगमूर्ध्नि सहायतां मघवतः प्रतिपद्य महारथः ।
स्वभुजवीर्यं अगापयदुच्छ्रितं सुरवधूरवधूतभयाः शरैः । । ९.२० । ।
असकृदेकरथेन तरस्विना हरिहयाग्रसरेण धनुर्भृता ।
दिनकराभिमुखा रणरेणवो रुरुधिरे रुधिरेण सुरद्विषां । । ९.२१ । ।
तं अलभन्त पतिं पतिदेवताः शिखरिणां इव सागरं आपगाः ।
मगधकोसलकेकयशसिनां दुहितरोऽहितरोपितमार्गणं । । ९.२२ । ।
प्रियतमाभिरसौ तिऋभिर्बभौ तिसृभिरेव भुवं सह शक्तिभिः ।
उपगतो विनिनीषुरिव प्रजा हरिहयोऽरिहयोगविचक्षणः । । ९.२३ । ।
अथ समाववृते कुसुमैर्नवैस्तं इव सेवितुं एकनराधिपं ।
यमकुबेर्जलेश्वरवज्रिणां समधुरं मधुरञ्चितविक्रमं । । ९.२४ । ।
जिगमिषुर्धनदाध्युषितां दिशं रथयुजा परिवर्तितवाहनः ।
दिनमुखानि रविर्हिमनिर्ग्रहैर्विमलयन्मलयं नगं अत्यजथ् । । ९.२५ । ।
हिमविवर्णितचन्दनपल्लवं विरहयन्मलयाद्रिं उदङ्मुखः ।
विहगयोः कृपयेव शनैर्ययौ रविरहर्विरहध्रुवभेदयोः । । ९.२५* । ।
कुसुमजन्म ततो नवपल्लवास्तदनु षट्पदकोकिलकूजितं ।
इति यथाक्रमं आविरभून्मधुर्द्रुमवतीं अवतीर्य वनस्थलीं । । ९.२६ । ।
सुरभिसंगमजं वनमालया नवपलाशं अधार्यत भङ्गुरं ।
रमणदत्तं इवार्द्रनखक्षतं प्रमदया मदयापितलज्जया । । ९.२६* । ।
उपहितं शिशिरापगमश्रिया मुकुलजालं अशोभत किंशुके ।
प्रणयिनीव नखक्षतमण्डनं प्रमदया मदयापितलज्जया । । ९.२७ । ।
परभृता मदनक्षतचेतसां प्रियसखी लघुवागिव योषितां ।
प्रियतमानकरोत्कलहान्तरे मृदुरवा दुरवापसमागमान् । । ९.२७* । ।
व्रणगुरुप्रमदाधरदुःसहं जघननिर्विषयीकृतमेखलं ।
न खलु तावदशेषं अपोहितुं रविरलं विरलं कृतवान्हिमं । । ९.२८ । ।
विशदचन्द्रकरं सुखमारुतं कुसुमितद्रुमं उन्मदकोकिलं ।
तदुपभोगरसं हिमवर्षिणः परं ऋतोर्विरलं कृतवान्हिमं । । ९.२८* । ।
अभिनयान्परिचेतुं इवोद्यता मलयमारुतकम्पितपल्लवा ।
अमदयत्सहकारलता मनः सकलिका कलिकामजितां अपि । । ९.२९ । ।
नयगुणोपचितां इव भूपतेः सदुपकारफलां श्रियं अर्थिनः ।
अभिययुः सरसो मधुसंभृतां कमलिनीं अलिनीरपत्रिणः । । ९.३० । ।
दशनचन्द्रिकया व्यभासितं हसितं आसवगन्धि मधोरिव ।
बकुलपुष्पं असेव्यत षट्पदैः शुचिरसं चिरसंचितं ईप्सुभिः । । ९.३०* । ।
कुसुमं एव न केवलं आर्तवं नवं अशोकतरोः स्मरदीपनं ।
किसलयप्रसवोऽपि विलासिनां मदयिता दयिताश्रवणार्पितः । । ९.३१ । ।
विरचिता मधुनोपवन्श्रियां अभिनवा इव पत्त्रविशेषकाः ।
मधुलिहां मधुदानविशारदाः कुरबका रवकारणतां ययुः । । ९.३२ । ।
सुवदनावदनासवसंभृतस्तदनुवादिगुणः कुसुमोद्गमः ।
मधुकरैरकरोन्मधुलोलुपैर्बकुलं आकुलं आयतपङ्क्तिभिः । । ९.३३ । ।
सुवदनावदनासवसंभृतस्तदनुवादिगुणः कुसुमोद्गमः ।
इति दयात इवाभवदायता न रजनी रजनीशवती मधौ । । ९.३३* । ।
प्रथमं अन्यभृताभिरुदीरिताः प्रविरला इव मुग्धवधूकथाः ।
सुरभिगन्धिषु शुश्रुविरे गिरः कुसुमितासु मिता वनराजिषु । । ९.३४ । ।
श्रुतिसुखभ्रमरस्वनगीतयः कुसुमक्ॐअलदन्तरुचो बभुः ।
उपवनान्तलताः पवनाहतैः किसलयैः सलयैरिव पाणिभिः । । ९.३५ । ।
ललितविभ्रमबन्धविचक्षणं सुरभिगन्धपराजितकेसरं ।
पतिषु निर्विविशुर्मधुं अङ्गनाः स्मरसखं रसखण्डनवर्जितं । । ९.३६ । ।
तिलकमस्तकहर्म्यकृतास्पदैः कुसुममध्वनुषङ्गसुगन्धिभिः ।
कलं अगीयत भृङ्गविलासिनां स्मरयुतैरयुतैरबलासखैः । । ९.३६* । ।
शुशुभिरे स्मितचारुतराननाः स्त्रिय इव श्लथशिञ्जितमेखलाः ।
विकचतामरसा गृहदीर्घिका मदकलोदकलोलविहंगमाः । । ९.३७ । ।
लघयति स्म न पत्यपराधजं न सहकारतरुस्तरुणीधृतं ।
कुसुमितो नमितोऽलिभिरुन्मदैः स्मरसमाधिसमाधिकरोषितं । । ९.३७* । ।
उपययौ तनुतां मधुखण्डिता हिमकरोदयपाण्डुमुखच्छविः ।
सदृशं इष्टसमागमनिर्वृतिं वनितयाऽनितया रजनीवधूः । । ९.३८ । ।
अपतुषारतया विशदप्रभैः सुरतराग परिश्रमनोदिभिः ।
कुसुमचापं अतेजयदंशुभिर्हिमकरो मकरोजितकेतनं । । ९.३९ । ।
हुतहुताशनदीप्ति वन्श्रियः प्रतिनिधिः कनकाभरणस्य यथ् ।
युवतयः कुसुमं दधुराहितं तद्(?) अलके दलकेसरपेशलं । । ९.४० । ।
अलिभिरञ्जनबिन्दुमओहरैः कुसुमपङ्क्तिनिपातिभिरङ्कितः ।
न खलु शोबहयित्स्म वनस्थलीं न तिलकस्तिलकः प्रमदां इव । । ९.४१ । ।
अमदयन्मद्घुगन्धसनाथया किसलयाधरसंगतया मनः ।
कुसुमसंभ्ट्तया नवमल्लिका स्मितरुचा तरुचारुविलासिनी । । ९.४२ । ।
अनलसान्यभृताऽनलसान्मनः कमलधूलिभृता मरुतेरिता ।
कुसुमभारनताध्वगयोषितां असमशोकं अशोकलताऽकरोथ् । । ९.४२* । ।
अरुणरागनिषेधिभिरंशुकैः श्रवणलब्धपदैश्च यवाङ्कुरैः ।
परभृताविरुतैश्च विलासिनः स्मरबलैरबलैकरसाः कृताः । । ९.४३ । ।
उपचितावयवा शुचिभिः कणैरलिकदम्बकयोगं उपेयुषी ।
सदृशकान्तिरलक्ष्यत मञ्जरी तिलकजाऽलकजालकमौक्तिकैः । । ९.४४ । ।
ध्वजपटं मदनस्य धनुर्भृतश्छविकरं मुखचूर्णं ऋतुश्रियः ।
कुसुमकेसररेणुं अलिव्रजाः सपवनोपवनोत्थितं अन्वयुः । । ९.४५ । ।
अनुभवन्नवदोलं ऋतूत्सवं पटुर्पै प्रियकण्ठजिगृक्षया ।
अनयदासनरज्जुपरिग्रहे भुजलतां जडतां अबलाजनः । । ९.४६ । ।
त्यजत मानं अलं बत बिग्रहैर्न पुनरेति गतं चतुरं वयः ।
परभृताभिरितीव निवेदिते स्मरमते रमते स्म वधूजनः । । ९.४७ । ।
अथ यथासुखं आर्तवं उत्सवं समनुभूय विलासवतीसखः ।
नरपतिश्चकमे मृगयारतिं स मधुमन्मधुमन्मथसंनिभः । । ९.४८ । ।
परिचयं चलक्ष्यनिपातने भयरुषोश्च तदिङ्गितबोधनं ।
श्रमजयात्प्रगुणां च करोत्यसौ तनुं अतोऽनुमतः सचिवैर्ययौ । । ९.४९ । ।
मृगवनोपगमक्षमवेषभृद्विपुलकण्ठनिषक्तशरासनः ।
गगनं अश्वखुरोद्धुत रेणुभिर्नृसविता सवितानं इवाकरोथ् । । ९.५० । ।
ग्रथितमौलिरसौ वनमालया तरु पलाशसवर्णतनुच्छदः ।
तुरगवल्गनचण्चलकुण्डलो विरुरुचे रुरुचेष्टितभूमिषु । । ९.५१ । ।
तनुलताविनिवेशितविग्रहा भ्रमरसंक्रमितेक्षणवृत्तयः ।
ददृषुरध्वनि तं वनदेवताः सुनयनं नयनन्दितकोसलं । । ९.५२ । ।
श्वगण्वागुरिकैः प्रथमास्थितं व्यपगतानलदस्यु विवेश सः ।
स्थिरतुरंगमभूमि निपानवन्मृगवयोगवयोपचितं वनं । । ९.५३ । ।
अथ नभस्य इव त्रिदशायुधं कनकपिङ्गतडिद्गुणसंयुतं ।
धनुर्रधिज्यं अनाधिरुपाददे नरवरो रवरोषितकेसरी । । ९.५४ । ।
तस्य स्तनप्रणयिभिर्मुहुरेणशावैर्व्याहन्यमानहरिणीगमनं पुरस्ताथ् ।
आविर्बभूव कुशगर्भमुखं मृगाणां यूथं तदग्रसरगर्वितकृष्नसारं । । ९.५५ । ।
तत्प्रार्थितं जवन्वाजिगतेन राज्ञा तूणीमुखोद्धृतशरेण विशीर्णपङ्क्ति ।
श्यामीचकार वनं आकुलदृश्टिपातैर्वतेरितोत्पलदलप्रकरैरिवाम्भः । । ९.५६ । ।
लक्ष्यीकृतस्य हरिणस्य हरिप्रभावः प्रेक्ष्य स्थितां सहचरीं व्यवधाय देहं ।
आकर्णकृष्टं अपि कामितया स धन्वी बाणं कृपामृधुमनाः प्रतिसंजहार । । ९.५७ । ।
तस्यापरेष्वपि मृगेषु शरान्मुमुक्षोः कर्णान्तं एत्य बिभिदे निबिडोऽपि मुष्टिः ।
त्रासातिमात्रचटुलैः स्मरयत्सु नेत्रैः प्रौढप्रियानयनविभ्रमचेष्टितानि । । ९.५८ । ।
उत्तस्थुषः शिशिरपल्वलपङ्कमध्यान्मुस्ताप्ररोहकवलावयवानुकीर्णं ।
जग्राह स द्रुतवराहकुलस्य मार्गं सुव्यक्तं आर्द्रपदपङ्क्तिभिरायताभिः । । ९.५९ । ।
तं वाहनादवनतोत्तरकायं ईषद्विध्यन्तं उद्धतसटाः प्रतिहन्तुं ईषुः ।
नात्मानं अस्य विविदुः सहसा वराहा वृकेषु विद्धं इषुभिर्जघनाश्रयेषु । । ९.६० । ।
तेनाभिघातरभसस्य विकृष्य पत्त्री वन्यस्य नेत्रविवरे महिषस्य मुक्तः ।
निर्भिद्य विग्रहं अशोणितलिप्तपुङ्खस्तं पातयां प्रथमं आस पपात पश्चाथ् । । ९.६१ । ।
प्रायो विषाणपरिमोषलघूत्तमाङ्गान्खड्गांश्चकार नृपतिर्निशितैः क्षुरप्रैः ।
शृण्गं स दृप्तविनयाधिकृतः परेषां अभ्युच्छ्रितं न ममृषे न तु दीर्घं आयुः । । ९.६२ । ।
व्याघ्रानभीरभिमुखोपतितान्गुहाभ्यः फुल्लासनाग्रविटपानिव वायुरुग्णान् ।
शिक्षाविशेषलघुहस्ततया निमेषात्तूणीचकार शरपूरितवक्त्ररन्ध्रान् । । ९.६३ । ।
निर्घातोग्रैः कुञ्जलीनाञ्जिघांसुर्ज्यानिर्घोषैः क्षोभयां आस सिंहान् ।
नूनं तेषां अभ्यसूयापरोऽभूद्वीर्योदग्रे राजशब्दे मृगेषु । । ९.६४ । ।
तान्हत्वा गजकुलबद्धतीव्रवैरान्काकुत्स्थः कुटिलनखाग्रलग्नमुक्तान् ।
आत्मानं रणकृतकर्मणां गजानां आनृण्यं गतं इव मार्गणैरमंस्त । । ९.६५ । ।
तान्हत्वा गजकुलबद्धतीव्रवैरान्काकुत्स्थः कुटिलनखाग्रलग्नमुक्तान् ।
आत्मानं रणकृतकर्मणां गजानां आनृण्यं गतं इव मार्गणैरमंस्त । । ९.६५ । ।
चमरान्परितः प्रवर्तिताश्वः क्वचिदाकर्णविकृष्टभल्लवर्षी ।
नृपतीनिव तान्वियोज्य सद्यः सितवालव्यजनैर्जगाम शान्तिं । । ९.६६ । ।
अपि तुरगसमीपादुत्पतन्तं मयूरं न स रुचिरकलापं बाणलक्ष्यी चकार ।
सपदि गतमनस्कश्चित्रमाल्यानुकीर्णे रतिविगलितबन्धे केशपाशे प्रियायाः । । ९.६७ । ।
तस्य कर्कशविहार्संभवं स्वेदं आननविलग्नजालकं ।
आचचाम सतुषारशीकरो भिन्नपल्लवपुटो वनानिलः । । ९.६८ । ।
इति विस्मृतान्यकरणीयं आत्मनः सचिवावलम्बितधुरं नराधिपं ।
परिवृद्धरागं अनुभन्धसेवया मृगया जहार चतुरेव कामिनी । । ९.६९ । ।
स ललितकुसुमप्रवालशय्यां ज्वलितमहौषधिदीपिकासनाथां ।
नरपतिरतिवाहयां बभूव क्वचिदसमेतपरिच्छदस्त्रियामां । । ९.७० । ।
उषसि स गजयूथकर्णतालैः पटुपटधवनिभिर्विनीतनिद्रः ।
अरमत मधुराणि तत्र शृण्वन्विहगविकूजितबन्दिमङ्गलानि । । ९.७१ । ।
अथ जातु रुरोर्गृहीतवर्त्मा विपिने पार्श्वचरैरलक्ष्यमाणः ।
श्रमफेनमुचा तपस्विगाढां तमसां प्राप नदीं तुरंगमेण । । ९.७२ । ।
कुम्भपूरणभवः पटुरुच्चैरुच्चचार नन्दोऽम्भसि तस्याः ।
तत्र स द्विरदबृंहितशङ्की शब्दपातिनं इषुं विससर्ज । । ९.७३ । ।
नृपतेः प्रतिषिद्धं एव तत्कृतवान्पङ्क्तिरथो विलङ्घ्य यथ् ।
अपथे पदं अर्पयन्ति हि श्रुतवन्तोऽपि रजोनिमीलिताः । । ९.७४ । ।
हा तातेति क्रन्दितं आकर्ण्य विषण्णस्तस्यान्विष्यन्वेतसगूढं प्रभवं सः ।
शल्यप्रोतं प्रेक्ष्य सकुम्भं मुनिपुत्रं तापादन्तःशल्य इवासीत्क्शितिपोऽपि । । ९.७५ । ।
तेनावतीर्य तुरगात्प्रथितान्ग्वयेन पृष्टान्वयः स जलकुम्भनिषण्णदेहः ।
तस्मै द्विजेतरतपस्विसुतं स्खलद्भिरात्मानं अक्षरपदैः कथयां बभूव । । ९.७६ । ।
तच्चोदितः च तं अनुद्ध्रृतशल्यं एव पित्रोः सकाशं अवसन्नदृशोर्निनाय ।
ताभ्यां तथागतं उपेत्य तं एकपुत्रं अज्ञानतः स्वचरितं नृपतिः शशंस । । ९.७७ । ।
तौ दंपती बहु विलप्य शिशोः प्रहर्त्रा शल्यं निखातं उदहारयतां उरस्तः ।
सोऽभूत्परासुरथ भूमिपतिं शशाप हस्तार्पितैर्नयन्वारिभिरेव वृद्धः । । ९.७८ । ।
दिष्टान्तं आप्स्यति भवानपि पुत्रशोकादन्ते वयस्यहं इवेति तं उक्तवन्तं ।
आक्रान्तपूर्वं इव मुक्तविषं भुजंगं प्रोवाच कोसलपतिः प्रथमापराद्धः । । ९.७९ । ।
शापोऽप्यदृष्टतनयाननपद्मशोभे सानुग्रहो भगवता मयि पातितोऽयं ।
कृष्यां दहन्नपि खलु क्षितिं इन्धनेद्धो बीजप्ररोहजननीं ज्वलनः करोति । । ९.८० । ।
इत्थं गते गतघृणः किं अयं विधत्तां वध्यस्तवेत्यभितिते वसुधाधिपेन ।
एधान्हुताशनवतः स मुनिर्ययाचे पुत्रं परासुं अनुगन्तुमनाः सदारः । । ९.८१ । ।
प्रातानुगः सपदि शासनं अस्य राजा संपाद्य पातकविलुप्तधृतिर्निवृत्तः ।
अन्तर्निविष्टपदं आत्मविनाशहेतुं शापं दधज्ज्वलनं और्वं इवाम्बुराशिः । । ९.८२ । ।
तदर्थं अर्थज्ञगते गतत्रपः किं एष ते वध्यजनोऽनुसिष्ठतु ।
स वह्निसंस्कारं अयाचतात्मनः सदारसूनोर्विदधे च तन्नृपः । । ९.८२आ । ।
समेयिवान्रघुवृषभः स्वसैनिकैः स्वमन्दिरं शिथिलधृतिर्निवर्तितः ।
मनोगतं गुरुं ऋषिशापं उद्वहन्क्षयानलं जलधिरिवान्तकास्पदं । । ९.८२भ् । ।
इति कालिदासविरचिते रघुवंशे नवमः सर्गः


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २२२
राजधर्मवर्णने सामप्रयोगवर्णनम्।
मनुरुवाच।
उपायांस्त्वं समाचक्ष्व सामपूर्वान् महाद्युते!।
लक्षणञ्च तथा तेषां प्रयोगञ्च सुरोत्तम!।। २२२.१ ।।
मत्स्य उवाच।
सामभेदस्तथा दानदण्डञ्च मनुजेश्वर!।
उपेक्षा च तथा माया इन्द्रजालञ्च पार्थिव! ।। २२२.२ ।।
प्रयोगाः कथिताः सप्त तन्मे निगदतः श्रृणु।
द्विविधं कथितं साम तथ्यञ्चातथ्यमेव च ।। २२२.३ ।।
तत्राप्यतथ्यं साधुनामाक्रोशायैव जायते।
तत्र साधुः प्रयत्नेन सामसाध्यो नरोत्तम! ।। २२२.४ ।।
महाकुलीना ऋजवो धर्मनित्या जितेन्द्रियाः।
सामसाध्या न चातथ्यन्तेषु साम प्रयोजयेत् ।। २२२.५ ।।
तथ्यं साम च कर्तव्यं कुलशीलादि वर्णनम्।
तथा तदुपचाराणां कृतानाञ्चैव वर्णनम्।। २२२.६ ।।
अनयैव तथा युक्त्या कृतज्ञाख्यापनं स्वकम्।
एवं साम्ना च कर्तव्या वशगा धर्मतत्पराः ।। २२२.७ ।।
साम्ना यद्यपि रक्षांसि गृह्णन्तीति परा श्रुतिः।
तथाप्येतदसाधूनां प्रयुक्तं नोपकारकम् ।। २२२.८ ।।
अतिशङ्कितमित्येवं पुरुषं सामवादिनम्।
असाधवो विजानन्ति तस्मात्तत्तेषु वर्जयेत् ।। २२२.९ ।।
ये शुद्धवंशाः ऋजवः प्रणीता धर्मे स्थिताः सत्यपरा विनीताः।
ते सामसाध्याः पुरुषाः प्रदिष्टा मानोन्नता ये सततञ्च राजन् ।। २२२.१० ।।


text:
अथ कर्मकाण्डम् सुन्दोपसुन्दचरितं नाम सप्तमाष्टके प्रथमोsध्याय:
हरि ॐ ॥ प्रणम्य तं जगद्योनिमनाद्यन्तं त्र्यधीश्वरम् ॥
तदीरितो ब्रुवे कर्मकाण्डं तं भक्तिभावनम् ॥१॥
अहिंसाद्यष्टगुणयुक् द्विजो नियतकर्मकृत् ॥
ब्राह्मं पदमवान्पोति न भूयश्च्यवते तत: ॥२॥
भक्तिज्ञानकृतं यत्तच्छ्रुत्युक्तं वीर्यवत्तरम् ॥
नि:श्रेयसं कर्मणां हि धार्यते शब्दलक्षणम् ॥३॥
स्फुटं वैदिकशब्दार्थ: स्मृत्युक्तं चापि लौकिकम् ॥
यस्याकर्मणि दोषस्तं नियतं प्रजनोदितम् ॥४॥
तत्संस्कृतत्रिवर्णानां वेदाध्ययनमप्युत ॥
पत्याधिक्रियते पत्नी न पृथुक् चान्यथाsन्यवत् ॥५॥
मन्त्रपाठश्रवणयोर्दोषश्चास्या व्रतादिके ॥
गौश्छेद्यान्त्यस्य वेदोक्त्या त्रपुच्छाद्ये श्रुती श्रुतौ ॥६॥
विप्रोक्ताश्रौतमन्त्रैस्तु क्रिया पत्याज्ञया स्त्रिया: ॥
स्तेयदोष: प्रोषिते च पत्यौ नैमित्तिके कृते ॥७॥
गृहिद्विजस्य नियतमाधानं तु विवाहत: ॥
ततो होमौ पार्वणेष्टी चातुर्मास्यं च संभवे ॥८॥
पशुसोमो वा तु ते दुर्बाह्मण्यादिहरा यत: ॥
सायंप्रातर्भोजनर्तुमतीस्वस्त्रीगमादिकम् ॥९॥
परिसंख्यात: संध्यावत्पञ्चयज्ञाश्च पैतृकम् ॥
आगन्तुसाधनं त्वत्र वक्ष्येsथो दत्तसंमतम् ॥१०॥
प्रियशिष्योsर्जुन: श्रीशमेकदैत्य प्रणम्य तम् ॥
पप्रच्छाsप्सु महाशीते प्रात: क्लिश्यन्त्यमी कुत: ॥११॥
श्रीदत्त: प्राह राजेन्द्र त्रय्योपायोsयमीरित: ॥
विस्मृतात्मस्वरूपाणां सदा नानासुखार्थिनाम् ॥१२॥
सत्त्वशुद्धिकरो रम्य: शनैश्चित्तप्रकाशक: ॥
माघस्नानादिरूपोsत्र सकामोsप्याशु तारक: ॥१३॥
किं शरीरेण पुष्टेन रक्षितेन बलीयसा ॥
अनित्येनाशुद्धजेन स्वतोsप्यशुचिनाsमुना ॥१४॥
अस्थिस्तंबस्नायुबद्धं रक्तमांसविलेपितम् ॥
चर्मबद्धं सुदुर्गन्धं मलमूत्रादिपूरितम् ॥१५॥
जराशोकविपव्द्याप्तं तापरोगालयं जरत् ॥
नित्यं रजस्वलं सर्वदोषदूषितमातुरम् ॥१६॥
परोपतापपापार्तिपरद्रोहादिकारणम् ॥
लोलुपं पिशुनं क्रूरं कृतघ्नं क्षणभङ्गुरम् ॥१७॥
सच्छिद्रमनुविस्रावि तापसोढादिकारणम् ॥
दु:पूरं दुर्धरं दृप्तं तृष्णाव्याप्तं च मोहदम् ॥१८॥
निसर्गतोsधर्मरतं दुष्टं जरदनुक्षणम् ॥
नानासंबन्धममताहन्ताबन्धादिकारणम् ॥१९॥
सदा कामक्रोधलोभनरकद्वारसंस्थितम् ॥
कृमिविड्भस्मरूपान्तं परिणामे शुनां हवि: ॥२०॥
ईदृशेन शरीरेण बुद्बुदा इव वारिणि ॥
जायन्ते च म्रियन्ते च जीवास्तेषां सुदुर्गति: ॥२१॥
अत एतादृशे लब्धे शरीरे बहुपुण्यत: ॥
यो योजयति धर्मे स दुर्गें तरति नेतर: ॥२२॥
मकरस्थे रवौ यो हि शीतर्तोsप्युदिते रवौ ॥
स्नाति पापैर्विमुक्त: स क्रमाद्ब्रह्माधिगच्छति ॥२३॥
माघमासे रटन्त्याप ईषदभ्युदिते रवौ ॥
महापापमपि क्षिप्रं स्नानमात्रात्पुनीमहे ॥२४॥
ज्ञानतोsज्ञानतो वापि वाङ्मन:कायजं ह्यघम् ॥
स्वल्पं वापि महद्वापि माघस्नानात्प्रणश्यति ॥२५॥
एतदर्थं पुरावृत्तं श्रृणु राजर्षिसत्तम ॥
ऋचीका नाम कल्याणी ब्राह्मणी भार्गवी शुभा ॥२६॥
बालवैधव्यदु:खार्ता तपस्तेपे सुदारुणम् ॥
विन्ध्याचले महाक्षेत्रे रेवाsत्रामरकण्टके ॥२७॥
महाव्रता तत्र साsभून्नारायणपरायणा ॥
सदाचारान्विता नित्यं दुष्टसंसर्गवर्जिता ॥२८॥
मित्सत्याल्पवाक् शान्ता जितकामा जितेन्द्रिया ॥
सुशीला धर्मनिरता देहशोषणशालिनी ॥२९॥
पितृदेवद्विजार्थिभ्यो दत्तमग्नौ तया हुतम् ॥
उञ्छवृत्त्या षष्ठभागे भुङ्क्ते सापि यथाविधि ॥३०॥
पराकतप्तकृच्छ्रातिकृच्छ्रचान्द्रायणव्रतै: ॥
श्रीविष्णुचिन्तनेनैव कालं नयति सर्वदा ॥३१॥
संस्नाता: कपिले रेवासंगमे विधिवत्तया ॥
षष्टिमाघास्ततो दैवान्मृता तत्रैव सा सुखात् ॥३२॥
माघस्नानादिपुण्येन वैकुण्ठं प्राप साsमला ॥
क्रीडन्ती सुविमानेन चतुर्युगसहस्रकम् ॥३३॥
सुन्दोपसुन्दनाशार्थं विधिनोत्तारिता पुन: ॥
विष्णुं प्रार्थ्य ब्रह्मलोके नाम्नाsभूत्सा तिलोत्तमा ॥३४॥
रूपलावण्यसौन्दर्यधीचातुर्यप्रभाखनि: ॥
स्त्रीरत्नमुत्तमं साsभूद्देवानामपि मोहिनी ॥३५॥
विधातुर्निपुणस्यापि साsभवच्चित्तहारिणी ॥
न काsप्यप्सरसां मध्ये सौन्दर्यलहरीदृशी ॥३६॥
तां सत्कृत्य विधि: प्राह देवि याहि तिलोत्तमे ॥
त्रिलोकीकण्टकौ सुन्दोपसुन्दावसुरौ जहि ॥३७॥
तथेत्युक्त्वाsथ सा वीणां रणन्त्याप महीतलम् ॥
ब्रह्मलोकात्खमार्गेण यत्र तौ दुनजौ स्थितौ ॥३८॥
पूर्वमाप्लुत्य रेवाया: पवित्रे निर्मले जले ॥
परिधायाम्बरं रक्तं चोलीं विद्युत्प्रभां दृढाम् ॥३९॥
सिञ्जन्नूपूरवलयां मुक्तावल्या श्रितस्तनीम् ॥
पदे पदे केशपाशपतत्सुमनसं तु ताम् ॥४०॥
गायन्तीं सुस्वरं प्रेक्ष्य सुस्निग्धं कोमलं कलम् ॥
वल्लकीं वादयन्तीं च दूतो गत्वाsसुरौ जगौ ॥४१॥
युवां रत्नभुजौ लोके स्त्रीरत्नं चेदृशं प्रभू ॥
गत्वाsशोकवने शीघ्रं पश्यतां काममोहिनीम् ॥४२॥
सुन्दोपसुन्दावसुरौ तच्छ्रुत्वैवाशनादिकम् ॥
त्यक्त्वा ससीधुपात्रं स्त्रीरत्नकोटीश्च तामितौ ॥४३॥
भिन्नदेहावपि पुरा भ्रातरावेकमानसौ ॥
तां दृष्ट्वैव तदा जातौ मोहितौ भिन्नमानसौ ॥४४॥
भ्रातर्विरम भार्येयं ममैवास्तु वधूत्तभा ॥
त्वमेवार्य त्यजैनां मे भार्याsस्त्विति परस्परम् ॥४५॥
मत्तेभाविव संरब्धौ गदया तौ परस्परम् ॥
जघ्नतु: संप्रहारेण मृतौ द्वावपि तत्क्षणम् ॥४६॥
कृत्वैवं देवकार्यं सा ब्रह्मलोकं गता पुन: ॥
ब्रह्मा तामाह सत्कृत्य तिष्ठ त्वं सूर्यमण्डले ॥४७॥
भुक्त्वा भोगाननेकांस्त्वं सूर्येण सह संचर ॥
आकल्पं ब्रह्मसायुज्यं ततो गच्छ ध्रुवं शुभे ॥४८॥
इत्युक्त्वा सूर्यलोकं सा गतैवं कृतकृच्छ्रत: ॥
उदारेदृक् फलं लेभे तत: किं देहलालनात् ॥४९॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाहस्र्यं त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां श्रीवासुदेव्यां कर्मकाण्डे सप्तमाष्टके टीकायां प्रथमोsध्याय: ॥१॥
॥ इति सुन्दोपसुन्दचरितं नाम सप्तमाष्टके प्रथमोsध्याय: ॥७।१॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
क्रोधः पराजितः
भ्राता गौतमबुध्दस्य शिष्यत्वं स्व्यकरोत् अत: कश्चन बुध्दाय अक्रुध्यत् | पूर्वमेव तस्य मनसि बुध्दविषये तिरस्कार: आसीत् | स: वर्धमान: अभवत् | झटिति उत्थाय स: बुध्दस्य पुरत: निन्दाशब्ददानम् कृतवान् | बुध्दस्य शिष्या: तम् अवरोध्दुम् इच्छन्त: आसन् | किन्तु बुध्द: तान् सर्वान् तुष्णीकृतवान् | स: मनुष्य: निरन्तरं कटुवचनानि वदन् आसीत् | बुध्द: क्रुध्येत् किमपि प्रत्युत्तरं कुर्यात् इति स: अमन्यत | किन्तु बुध्द: शान्तचित्त: आसीत् |
जामितं भुत्वा स: अपि तुष्णीकृतवान् | तदा बुध्द: तम् अपृच्छत् "भवत: गृहम् अतिथय: आगच्छन्ति वा ? भवान् आदरसत्कारं करोति वा? तेभ्य: भोजनं पानकं च अर्पयति वा?"
" आम् , आगच्छन्ति | सत्कारमपि करोमि | किमर्थं पृच्छति भवान् ?" स: आश्चर्येन पृष्टवान् |
" यदि ते भोजनं न स्वीकुर्वन्ति चेत् भवान् किम् करोति ? " ---- बुध्द:
" चेत् अहम् खादामि भोजनम् |" ------ स: मनुष्य:
" भो:, इदानीं भवान् मह्यम् कटुवचनानि दत्तवान् | अहम् न स्वीकृतवान् | अत: तानि वचनानि भवान् एव स्वीकंरोतु | "
तस्य मुखे सम्भ्रमं दृष्ट्वा बुध्द: अग्रे अवदत् , " अन्य: कोsपि क्रुध्यति चेत् य: स्वयमपि क्रुध्यति स: पराजयं प्राप्नोति | य: विवेकबुध्या तुष्णीभवति स: विजयं प्राप्नोति |


text:
केम्मण्णुगुण्डी
केम्मण्णु गुण्डि गिरिधाम
केम्मण्णुगुण्डी (Kemmangundi) कर्णाटकस्य चिक्कमगलूरुमण्डले तरीकेरे-उपमण्डले विद्यमानं किञ्चन गिरिधाम । बाबाबुडनगिरि पर्वतश्रेव्यां स्थितम् एतत् क्षेत्रम् अत्यन्तम् शान्तं मनोहरञ्च वर्तते । सागरस्तरतः १४३४ मीटर्मितं पादोन्नतं वर्तते । सथलमेतत् सर्वतः हरिद्वनैः परिवृत्तम् अस्ति । अति सुन्दराणि भवनानि, निर्झराः, कुल्याः च एतत् स्थलं विश्रान्तिधामयोग्यं कृतवन्तः सन्ति । पूर्वं श्रीनाल्वडीकृष्णराज ओडेयरमहोदयः (मैसूरुमहाराजः) अत्र आगतवान् । क्रिस्ताब्दे १९५२ तमे वर्षे अत्रत्यं शान्तम् सुन्दरं वातावरणं वीक्ष्य अतीव सन्तुष्टः महाराजः 'गिरिधाम’ इति कथितवान् । अतः अस्य गिरिधाम्नः कृष्णराजेन्द्रगिरिधाम इति नाम अस्ति ।
कर्णाटकसर्वकारस्य वननिर्माणविभागः गिरिधाम्नि अभिवृद्धिकार्याणि कृत्वा प्रवासिकेन्द्ररूपेण उत्तमं कार्यम् अकरोत् । श्रीकम्बय्यमहोदयस्य प्रयत्नेन इदं गिरिधाम नन्दनवनम् इव अभवत् ।
अत्र नानाजातीयाः फलपुष्पवृक्षाः सन्ति। विविधवर्णानि पाटलपुष्पाणि सन्ति । ऊटी गिरिधाम इव अतीव व्ययदायकमपि नास्ति । इतः समीपे हेब्बेजलपातः, कल्हत्तगिरिजलपातः, राकगार्डन् , गौरीफाल्स् शान्तिफाल्स्, जग्वारव्याली इत्यादयः दर्शनीयप्रदेशाः सन्ति । अनेकचलनाचित्राणां चित्रणम् अत्र कृतमस्ति । वसतिव्यवस्था अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
मार्गः[सम्पादयतु]
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
समीपे बीरुरु निस्थानमस्ति । ततः ५५ कि.मी ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
- बेङ्गळूरुतः २५२ कि.मी ।
- चिक्कमगळूरुतः ५५ कि.मी,
- तरीकेरेतः ३५ कि.मी ।
- बीरुरुतः वाहनानि सन्ति ।


text:
वैदिक सन्धि प्रक्रिया-व्यंजन सन्धि: (अन्वक्षर सन्धि:)
(1) यदि स्वरस्य अनन्तरं व्यंजनम् आगच्छति चेत् एतयो: सन्धि: अनुलोम अन्वक्षर सन्धि: इति कथ्यते ।
यथा - ननि मिषति ।
(2) अस्य विपरीतमेव यदि व्यंजनं प्रारम्भे अस्ति तथा च स्वर: अनन्तरम् अस्ति सति चेत् एतयो: सन्धि: प्रतिलोम अन्वक्षर सन्धि: कथ्यते । अस्मिन् सन्धौ वर्णस्य प्रथम: वर्ण: तृतीयेन वर्णेन स्थानान्तरित: भवति---- तत्र प्रथमास्तृतीयभावं प्रतिलोमेषु नियन्ति ।
यथा - तमिन्द्रं दानमीमहे = दानम्+ईमहे । अत्र व्यंजनं 'म' पूर्वम् अस्ति स्वर: 'ई' अनन्तरं चेत् प्रतिलोम अन्वक्षर सन्धि: अभवत् ।
'अर्वागा वर्तया हरी' इत्यस्मिन् अर्वाक् इत्यस्य 'क्'कारस्य तृतीय: वर्ण: 'ग्'कार: अभवत् ।


text:
स्वपृष्ठं चलभाषयन्त्रे पठतु पश्यतु वा - SEE YOUR FULL BLOG ON YOUR MOBILE
अद्य यदा अहं स्वपृष्ठस्य फलकम् उद्घाटितवान् , अहं तत्र एकां नूतनी सुविधां दृष्टवान् । अधुना स्वपृष्ठं सर्वे स्वचलभाषयन्त्रे अपि द्रष्टुं शक्क्ष्यन्ति विना अति प्रयासेन । अस्य सुविधा ब्लागर द्वारा दत्तमस्ति । अस्य कृते बहुकिमपि न करणीयमस्ति । साक्षात् स्व डैशबोर्ड पृष्ठे गत्वा सेटिंग्स विकल्पं नोदयतु । अनन्तरं ईमेल एंड मोबाइल इति विकल्पं नोदयतु । तत्र भवन्त: किमपि निम्नवत् चित्रं द्रक्ष्यन्ति ।
अस्मिन् चित्रे विकल्पद्वयम् अस्ति । अत्र बिन्दु: नो NO इति उपरि स्थापितमस्ति । स: बिन्दु: निम्नवत् यस YES उपरि नोदयतु ।
यथा अत्र चित्रे दर्शितमस्ति । एवं कृत्वा सेटिंग्स रक्षयतु । अस्य पूर्वदृष्यम् अपि भवन्त: द्रष्टुं शक्नुवन्ति । यथा संस्कृतजगत: पूर्वदृष्यम् अत्र दत्तमस्ति । अस्तु तर्हि आनन्दं स्वीकुर्वन्तु स्वजगमभाषयन्त्रे अपि पृष्ठपठनस्य ।


text:
कोप्पळ
कोप्पळ नगरं कर्णाटकराज्ये विद्यमानं प्रमुखं नगरं मण्डलकेन्द्रं च । कोप्पळनगरस्य std code-०८५३९ महाभारतसमये पाण्डवेषु अतिशूरः अर्जुनः तपः कर्तुम् अत्र आगतवान् । अत्रैव इन्द्रकीलपर्वते तपः कृत्वा परमेश्वरेण साकं युद्धं कृतवान् । अन्ते शरणागतः पाशुपतास्त्रं प्राप्तवान् । पर्वतप्रदेशं मळेमल्लेश्वरः इति कथयन्ति । अस्य ‘पाण्डववठार’ इति नामधेयम् अपि अस्ति । अत्र मौर्यचक्रवर्तेः अशोकस्य अनेकशासनानि लब्धानि सन्ति । इतिहासासक्तः संशोधनार्थम् आगच्छन्ति । गविमठः कोप्पळनगरे अतिप्रसिद्धः अस्ति । अत्र देवः गविसिद्धेश्वरः । प्रतिवर्षं जनवरीमासे पञ्चदशदिनपर्यन्तं यात्रामहोत्सवः अत्र प्रचलति । समीपे (११ कि.मी)मोदपुर (मादिगनूरु) ग्रामे दक्षिणबदरी इति ख्यातं श्रीबदरीनारायमन्दिरम् अस्ति । श्रीविष्णुतीर्थयतिवरेण्येन स्थापितमेतत् । त्रिवारम् अत्र आगच्छति चेद बदरीयात्राफलं लभ्यते इति प्रथा अस्ति । समीपे श्रीविष्णुतीर्थस्य वृन्दावनमपि अस्ति । प्राचीनः कन्नडकविः श्रीविजयः एतस्य नगरस्य महाकोपणनगरम् इति उल्लिखितवान् अस्ति । कोप्पळदुर्गं बहु दूरतः स्पष्टं दृश्यते, तथा अस्ति तस्य रचना । भूस्तरतः ३००० पादोन्नते प्रदेशे एतत् दुर्गमस्ति । मैसूरु टिप्पु सुल्तानः एतत् दुर्गं बलिष्ठं कृतवान् इति इतिहासः सूचयति । आङ्गलाधिकारी सर् जान् माल्यन् कोप्पळदुर्गम् अतीव बलिष्ठम् अभेद्यं च इति वर्णितवान् अस्ति । दुर्गारोहणम् अपायकारि कार्यम् । दुर्गस्य उपरि भूवैज्ञानिकविस्मयं तोरणं, अशोकस्य शासनं च द्रष्टुं शक्यन्ते । पर्वते शिलायुगकालीनानि मृतस्मारकानि(Tomb) अपि सन्ति । साहसिकानां इतिहासप्रियाणां च एतत् स्थलं रोचकं भवति । आदिमानवचिह्नानि अपि अत्र सन्ति
मार्गः[सम्पादयतु]
बेङ्गळूरुतः ३६८ कि.मी । हुब्बळ्ळीतः ११५ कि.मी ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
हुब्बळ्ळी-गुन्तकल् मार्गे कोप्पळ निस्थानमस्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
हुब्बळ्ळी-बळ्ळारी राजमार्गः ।
इतः अनतिदूरे किन्नाळ इत्यत्र काष्ठनिर्मितानि क्रीडनकानि सज्जीकुर्वन्ति।


text:
क्षेमेन्द्रः
क्षेमेन्द्रः (Kshemendra) - बृह्त्कथामञ्जर्याः रचयिता क्षेमेन्द्रः । गुणाढ्यः नाम कविः भूतभाषया 'बृहत्कथा' नामकं कथाग्रन्थं रचितवान् आसीत् । तम् एव क्षेमेन्द्रः बृहत्कथामञ्जर्यां सङ्गृहीतवान् अस्ति । मूलोक्तकथां यथावत् रक्षन् क्षेमेन्द्रः बृहत्कथां सङ्गृहीतवान् इत्यतः एष ग्रन्थः क्वचित् शुष्कः इव भासते । किन्तु क्षेमेन्द्रस्य भाषा न कठिना । मधुरा सरला सुबोधा च सा । बृह्त्कथा इदानीं न उपलभ्यते इत्यतः क्षेमेन्द्रस्य बृहत्कथामञ्जरीद्वारा एव बृहत्कथायाः स्वरूपम् ऊह्यते अस्माभिः । क्षेमेन्द्रेण रामायणकथामञ्जरी, भारतमञ्जरी चेति ग्रर्न्थद्वयम् अपि लिखितम् । तयोः ग्रन्थयोः नाम्ना एव ज्ञायते यत् तौ रामायणभारतयोः सङ्ग्रहरूपौ इति । बृहत्कथामञ्जर्याः रचना १०६३ तमे क्रिस्ताब्दे आरब्धा, १०६६ तमे क्रिस्तब्दे समाप्तिं गता च इति ज्ञायते । अतः एतत् तु निश्चितं यत् क्षेमेन्द्रः एकादशे शतके आसीत् इति । एषः काश्मीरराजस्य अनन्तस्य आस्थाने आसीत् । एतस्य पिता प्रकाशेन्द्रः ।


text:
विकिपीडिया:उल्लेख्यता
न खलु विकिपीडिया नाम विश्वकोशः अविवेकतया संगृहीता सूचना अस्ति। कानिचित् विषयस्थानानि विकिपीडियायां भवितुं नार्हन्त्येव। ते विषयास्तु प्रायेण नैजजालस्थलेषु अथवा ब्लाग् इति जालपुटेषु भवितुमर्हन्ति।
अत्र उल्लेख्यतानिर्देशैः ज्ञायते यत् विषयः कश्चित् विकिपीडियायां लेखनार्थम् अनुकूलः स्यात् न वेति।
उल्लेख्यतामधिकृत्य सामान्यनिर्देशाः[सम्पादयतु]
यदि विषयमेकम् अधिकृत्य स्वतन्त्राः विश्वासार्हाश्च स्रोतांसि (ग्रन्थाः, पुस्तकानि, पत्रिकाः इत्यादीनि) उपलभ्यन्ते यत्र सः विषयः महत्त्वं भजते, तदा सः विषयः लेखरचनायै अथवा तालिकायां भवितुम् अर्हति।
- तद्विषयमधिकृत्य विश्वासार्हाः ते सन्दर्भाः तृतीयपाक्षिकाः स्युः (अर्थात् न आत्मविकत्थनं सन्दर्भो भवति), नोचेत् स विषयः विकिदृष्ट्या उल्लेख्यः न स्यात्।
- "यत्र सः विषयः महत्त्वं भजते" अर्थात् तेषु सूत्रेषु विषयस्य विस्तरशः चर्चा स्यात्। सः उल्लेखः न तुच्छ उल्लेखः भवेत्, नापि अत्र मुख्यविषयत्वेन सः विषयः एव स्यादिति प्रतिज्ञा।
- विश्वासार्हेषु स्रोतःसु सम्पादकीय अखण्डता वर्तते। तच्च स्रोतः प्रेक्षितुं शक्यते।
- स्रोतांसि: स्रोतांसि स्वतन्त्राणि भवेयुः। स्रोतसां प्रकृतिं/गुणवत्तां तथा च उल्लेखस्य गहनताम् अवलम्ब्य एतदपि निश्चीयते यत् स्रोतसां कियती सङ्ख्यां समीचीना। प्रायेण एकाधिकानि स्रोतांसि अपेक्ष्यन्ते। एकस्मादेव लेखकाद् अथवा एकस्यैव संघटनस्य विभिन्नप्रकाशनेभ्यः प्राप्ताः उल्लेखाः अत्र आहत्य एकं स्रोतः इत्येव मन्यते।
- स्वतन्त्राणि नाम तानि स्रोतांसि ये विषयसम्बन्धिजनेभ्यः नोत्पादितानि। न हि आत्मप्रचारः, विज्ञापनानि वा स्वतन्त्रस्रोतांसि उच्यन्ते।
स्वयंसिद्धा उल्लेख्यता[सम्पादयतु]
केचित् विषयानाम् उल्लेख्यतायै प्रमाणं न इष्यते, यथा:
- सर्वकाराः, देशाः, राज्यानि, नगराणि, तहसील् इत्येतानि, ग्रामाः इत्येतानि स्थानानि
- तारकाणि, ग्रहाः, नक्षत्राणि चेत्यादीनि
- जीवानां प्रजातयः यथा- कवकशैवालाः इत्यादयः।
अनुल्लेख्याः विषयाः[सम्पादयतु]
एषः प्रभागः हिन्दीविकिपीडियायां स्थितात् नीतिपृष्ठात् उद्ध्रियते। परन्तु संस्कृतविकिपीडियायाः भिन्नां प्रकृतिमालक्ष्य कानिचित् परिवर्तनान्यपि विहितानि।
एतादृशाः विषयाः विकिपीडियायाम् अनुल्लेख्याः-
- "मम सारमेयः लम्बकर्णो नाम": यथा हि लम्बकर्णो नाम भवतः सारमेयो भवेत्। येन द्वित्राः स्थानिकाः कुक्कुरस्पर्धाः जिताः स्युः। एकधा द्विधा वा तस्य सचित्रोल्लेखः नागरे समाचारपत्रेऽपि आगतः स्यात्। भवतः सम्बन्धिनः प्रतिवासिनश्च तं बहु मन्यन्ते नूनं, परन्तु नायं शेषलोके ज्ञायते। अर्थात् नास्मै लम्बकर्णाय एतादृशानि स्रोतांसि (स्वतन्त्राणि विश्वासार्हाणि च) उपलभ्यन्ते यत्रायं विषयः महत्त्वं भजेत। अतो विकिपीडियायै अनुल्लेख्यो लम्बकर्णः। कामं भवतु तस्य लेखनं भवतः ब्लागपुटे अथवा फेस्बुक्-पृष्ठे।
- "कविः वीथिवीरः": यथा हि वीथिवीरो नाम कश्चित् लघुः स्थानीयः कविः स्यात्, येन द्वित्राः स्थानीयाः पुरस्कारा अपि जिताः स्युः (यथा नेशनल कालेज् इत्यत्र सर्वोत्तम-कवि-अवार्ड् 2006 इति, तथा च कालोनीरत्नसम्मानम् इति)। परन्तु नायं अधुनावधि यावत् अधिको विख्यातः। स्ववीथ्यां सः ख्यातनामा। द्वित्राणां पत्रिकानां पाठका अपि तस्य नाम ज्ञातवन्तः सन्ति। तस्य ब्लागे जनाः तस्य काव्यं प्रशंसितवन्तश्च। परन्तु तस्मात् सीम्नः पश्चात् कदाचित् न तं कोऽपि जानाति। एकं तस्य पुस्तकमपि रामूश्यामू-प्रकाशनेन प्रकाशिताऽस्ति। पुस्तकस्य च पृष्ठावरणे अङ्कितं यत्- "कविवीथिवीरः भारतस्य कविषु प्रसिद्धः" इति। स्रोतोऽयं न विषयात् स्वतन्त्रः वर्तते- एतानि खलु वीथिवीरमहोदयस्यैव पुस्तकस्य वाक्यानि। यदि राष्ट्रियस्तरीयेषु द्वित्रेषु पत्रिकापत्रेषु तदुल्लेखः स्यात् तदा भिन्ना वार्त्ता। अधुनावधि न वीथिवीरकविः विकिपीडियायै उल्लेख्यविषयः। आशास्महे यत् कालेन सः कञ्चित् महान्तं पुरस्कारं जयेत्, बहुख्यातिं च प्राप्नुयात्, तदैव वयं विकिपीडियायां तमधिकृत्य लेखिष्यामः इति।
परन्तु न अनेन एतत् तर्कितव्यं यत् स्वल्पज्ञातं कश्चित् विषयः तेनैव न्यायेन न विकिपीडियायां भवितुम् अर्हति। भवन्ति बहवः विषयाः संस्कृतसंसारे ये नाधुनावधि यावत् बहु प्रचारिताः। तेषां च प्रचारः आवश्यकः। तदा तस्य विषयस्य उल्लेख्यता स्वयंसिद्धा-उल्लेख्यता-न्यायेन सिध्यति। यथा हि कस्यचित् प्राचीनपाण्डुलिपिविषये कदाचित् न बहवः जनाः जानन्ति, परन्तु सा प्राचीनत्वात् एव कदाचित् महत्त्वं भजते। एषा नाम स्वयंसिद्धा उल्लेख्यता।


text:
वैश्वीकरणम्
जगति अनेकेषां देशानां सामाजिक-आर्थिक-राजनैतिकक्षेत्रेषु एकः अपरदेशैः सह निकटता-एकीकरणं च वैश्वीकरणम् अथवा भूमण्डलीकरणम् इति कथ्यते । कोऽपि वस्तु, सेवा, विचारः, पद्धतिः अथवा सिद्धान्तं विश्वव्यापीकरणमेव तेषां वस्तु, सेवा, विचारः, पद्धतिः अथवा सिद्धान्तानां वैश्वीकरणं कथ्यते। प्रत्येकदेशस्य अन्यदेशेन सह वस्तु, सेवा, सञ्चितधनं, बौद्धिक-सम्प्रदायाः अप्रतिबन्धित-आदान-प्रदानमेव वैश्वीकरणं वर्तते।
अन्तर्विषयाः
वैश्वीकरणस्य स्वरूपम्[सम्पादयतु]
भूमण्डलीकृतविश्वस्य निर्मिता-प्रक्रिया व्यापारक्षेत्रे श्रम-अन्वेषणार्थ विदेशगमने, आर्थिक-मूल्यांकने, शिक्षाक्षेत्रे, अन्यान्यवस्तूनाम् आयात-निर्यातक्षेत्रे क्रियमाणं कार्यम् एव भूमण्डलीकरणम् । वैश्वीकरणस्य स्थापना जुलाई-१९४४तमे वर्षे अभूत्। औद्योगिकविकासः, सूचनाक्रान्तिः (साइवरविश्व)मानवस्य अभूतपूर्वा उपलब्धिः वर्तते। यत्र सूचनाक्रान्तिः इत्यस्य विकासेन अधुना सम्पूर्णविश्वम् एकं वैश्विकग्रामरूपं दृश्यते । सूचनायाः अत्यधिकसंकलनं तस्य देशस्य ज्ञानं-शक्तिसम्पन्नतां च उद्बोधयति। आधुनिक-सूचनाक्रान्ते: सूत्रपातः प्रसिद्धः वैज्ञानिकः आर्थर सी, क्लार्कस्य “संचार-उपग्रहः इत्यस्य कल्पनायाः स्वरूपम् अस्ति। अनया भावनया विश्वसमाजस्य सर्वे जनाः सर्वेषां कृते भ्रातरः इव प्रतिभान्ति। अत एव समाजे सर्वत्र भ्रातृभावः मैत्रीभावश्च समुदेति। यथा श्रुतिः
- मित्रस्य त्वा चक्षुषा सर्वाणि भूतानि समीक्षन्ताम्।
- मित्रस्याह चक्षुषा सर्वाणि भूतानि समीक्षे॥
- मित्रस्य चक्षुषा समीक्षामहे। (वेदे)
प्राचीनकालादेव भारतीयाः जनाः विश्वसद्भावस्य पक्षपातिनः सन्ति। अत एव सर्वेषु भूतेषु एकमेव परमात्मतत्त्वमभिलक्ष्य सर्वेषां कल्याणाय कार्याणि कर्त्तव्यानि। सद्भावेनानेन जनेषु विश्व-एकतायाः भावना समुदेति।
वैश्वीकरणस्य प्राचीनेतिहासः[सम्पादयतु]
प्राचीनकालादेव वणिजः, विद्वांसः, अर्चकाः-तीर्थयात्रिणः ज्ञान-धन-अध्यात्मिकशान्ति-मनःशान्तिहेतवे देश-विदेशभ्रमणं कुर्वन्ति स्म। स्व-यात्रायां ते जनाः विभिन्नवस्तु-मुद्रा-सभ्यता-संस्कृति-विचार-आविष्कार-कार्यक्षमता-कीटाणु-रोगादयः अपि सहैव नीत्वा परिभ्रमन्ति स्म। ईसायाः 3000 पूर्वे समुद्रतटे व्यावसायिकमाध्यमेन सिंधुघाटीसभ्यता विकसितो जातः। येन कारणेन तत् क्षेत्रं वयमद्य "पश्चिमी एशिया इति नाम्ना जानीमः। यथा-
१.रेशम-मार्ग (silkRoot)-वाणिज्यिक-सांस्कृतिक-सम्पर्केपु चीनी रेशम (सिल्क), पूर्वी-भारते उत्पन्न: बौद्ध-सिल्क इत्याख्यः भारतदक्षिणपूर्व-एशियायाः वस्त्र-मसाला-स्वर्ण-रजत-इत्यादयः आदान-प्रदानस्य साधनानि भवन्ति स्म। इदं व्यापारकार्य जल-स्थलमार्गाभ्यां सम्पूर्ण-एशिया'. यूरोप-उत्तरी-अफ्रीका देशान् योजयति स्म।
२.खाद्य-पदार्थस्य आदान-प्रदानम्-अन्नफलशाक-आलू इत्यादयः खाद्य-सामग्री-अन्वेषणे, बीजादिक-आदान-प्रदाने च क्रियेते स्म।
३.विजयः, रोगः, व्यापारश्च प्रचलनम्।
४.अष्टादश ईसवीये भारत-चीन-विश्वव्यापारस्य क्रन्दः अभूत्।
५.अन्तराष्ट्रीय-विश्व-आर्थिक-व्यवस्थायाः उद्भेषु-(क)व्यापारस्य प्रवाहः, (ख)श्रमस्य प्रवाहः, (ग)धनस्य प्रवाहः मुख्यो भवन्ति स्म।
६.विश्व-अर्थ-व्यवस्थायाः निर्माणे आधुनिक-रेलवे, भापजहाज:, टेलीग्राफ इत्यादयः तकनीकीसाधनानां विकास:,
७.भारतात् अनुबन्धित-श्रमिकाणां गंमनम्,
८.भारतीय-व्यापारः, उपनिवेशवादः वैश्विकव्यवस्था च।
९. अनौपनिवेशीकरण-स्वतंत्रता च विकासार्थं अन्तर्राष्ट्रीय-आर्थिक-प्रणाली (New International Economic order (NIEO) &R Ross'TT, ERTRA:
सम्प्रति वैश्वीकरणस्य स्थितिः[सम्पादयतु]
वैश्वीकरणम् एका सततप्रक्रिया वर्तते, यस्या आरम्भः 1990-91ईसवीये सोवियतसंघस्य विघटनपूर्वकं च जर्मनीदेशस्य एकीकरणेन अभूत् । वैश्वीकरणस्य,अभिप्रायः एकदेशस्य अन्यदेशैः सह एतत् प्रकारक एकीकृतकरणरूपम् अस्ति यत्-वस्तु-सेवाकार्य-श्रम-धन-तकनीकीज्ञान-विचार-संस्कृतिः सम्बन्धादयः अवरोधेन विना जनाः कस्यापि देशस्य आभ्यन्तरगमनं बहि:गमनं च कर्तुं शक्नुवन्ति। जनवरी-मासस्य 1995 ईसवीये अस्तित्वे आगतं ‘विश्वव्यापारसंगठनम्' सर्वाधिकगतिं प्रददाति। अत्र यदि आर्थिक-आयामस्य वार्ता स्यात् तर्हि वैश्वीकरणस्यार्थः भवति-‘विश्वस्य व्यवस्थायाः अन्तर्राष्ट्रीयकरणम् एषा समन्वित-प्रक्रिया सर्वेर्षा राष्ट्रण आर्थिक-सामाजिक-सांस्कृतिकएकीकरणे सहयोगं करोति। 2007-08 वर्षे अमेरिकादि-देशेषु वैश्वीकमन्दतायाः उत्पत्तिकारणात् भारते मुम्बई-स्टॉक-एक्सचेंजस्य संवेदी-सूचकांकः-22,000 तः पतित्वा 9,000 आगता। विकसितदेशाः संरक्षणवादिनीतिमारभन्त। अन्तर्राष्ट्रीयमुद्राकोषः विश्वबैंकश्च । विकासशीलदेशान् परिश्रमपूर्वकं तत् शोधनाय आत्मसात्-करणाय वैश्वीकरणं प्रोत्साहयन्ति, एवं च सार्वभौमिकहितकरयोजनानिर्माणस्य आवश्यकता अन्वभूयत।
वैश्वीकरणस्य उद्देश्यानि उपादेयत्वं च[सम्पादयतु]
विश्वशान्तिः एवं विश्व-एकतायाः प्रतीकः पण्डित जवाहरलालनेहरुमहोदयस्य ‘पञ्चशीलसिद्धान्तः' गुटनिरपेक्ष-धर्मनिरपेक्षयोः समर्थको वर्तते। राष्ट्रवाद: एक तथ्यं वर्तते। राष्ट्रवादस्याग्रेऽपि क्षेत्रीयसहयोगभावना बलवती भवति। या भावना विभिन्न-अन्तर्राष्ट्रीय-सङ्घटनानां संस्थानां च निर्माणे हेतुतां जायते। यथा-1.संयुक्तराष्ट्रसंघ:(सार्क),2.अपेकः,3.ओईसीडी,4.आई.एम.एफ, 5.आई.बी.आर.डी, { 6.डब्ल्यू.टी.ओ, आसियानादिपदवाच्योः। एतेषां संस्थानां उद्देश्यम् इत्थं वर्तते-1.आर्थिकउदारीकरणस्य प्रोत्साहनम्।। 2. प्रत्यक्षविदेशिनिवेशः। 3.वैश्विक-अर्थव्यवस्थायां विशेष- { आर्थिक-क्षेत्रस्य चयनम्।। 4. कृषकाणामेर्थिक-उदारीकरणस्य आवश्यकता। 5.नाभिकीय- { अप्रसारणम्।। 5.नागरिक-परमाणु-अप्रसारणम्। 6.राष्ट्रवादवैश्वीकरणयोर्मध्ये मेलनं समन्वयं . च। 7.स्व-आन्तरिक-आर्थिक-राजनीतिक-सांस्कृतिक-शक्तीनां संबद्धम्। वैश्वीकरणस्य { सार्थकता च, स्व-आन्तरिकसम्पन्नतायाः द्योतिका विद्यते। आन्तरिक-क्षमताभावे वैश्वीकरणस्य अभिप्रायो भवति बाह्य-शक्तीनां समक्षे आत्मसमर्पणम्। एतदर्थं आन्तरिकक्षमतायाः सुदृढीकरणेन भूमण्डलीकरणस्य भावना बलवती भविष्यति।
दृश्यमानं सर्वमिदं जगत् तस्यैव ब्रह्मणः विवर्तभूतमिति युक्तं तत्वज्ञैः दार्शनिकैः यथोक्तम्-सर्वं खल्विदं ब्रह्म, नेह नानास्ति किञ्चन, जीवो ब्रह्मैव नापरः, अमृतस्य पुत्रा वयम् इति। एवं सर्वस्मिन्नपि जगति चैतन्यमेकमेव ब्रह्म व्याप्तमस्ति। सर्वेषामात्मा स एव विद्यते। अत एव एकत्वस्य विश्वबन्धुत्वस्य च भावना निश्चप्रचं निश्चयेन समुदेति। :एकमेव सद्विप्रा बहुधा वदन्ति इत्यनया भावनया सर्वत्र मैत्री समुदेति ततस्तितिक्षा प्रादुर्भवति दयाभावश्च विलसति। यथोक्तं योगवाशिष्ठे
- एकत्वे विद्यमानस्य सर्वगस्य किलात्मनः।
- अयं बन्धुः परश्चायमित्यसौ कलना कुतः॥ (योगवाशिष्ट) अनया भावनया उदारतागुणो विकसितः भवति येन विश्वबन्धुत्वस्य भावना समुत्पद्यते। यथोक्तं व्यासेन महाभारते- - -
- अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्।
- उदारचरितानान्तु वसुधैव कुटुम्बकम्॥ - (महाभारत)
अन्तर्राष्ट्रियव्यापारिक एवं वित्तीयसंस्थानद्वारा निर्देशकसिद्धान्तानि[सम्पादयतु]
१.राजकीय-अनुशासनम्,
२.शिक्षा-स्वास्थ्यः तथा बुनियादी क्षेत्रेषु आर्थिकनिवेशाय सरकारीव्यये अभिवृद्धिः,
३.करस्य आधारं विस्तृतकरणम् एवं सीमान्तकरस्य नियंत्रणेन सह.प्रणालीषु सुधारः,
४.आपण-शक्तिद्वारा व्याजदरस्य निर्धारणम्,
५.प्रतिस्पर्धात्मकविनिमयदरस्य निर्धारणम्,
६.न्यूनमेवं एकरूपसीमाशुल्कनिर्धारणम्,
७.प्रत्यक्षविदेशीनिवेशाय संवर्द्धनम्,
८.राजकीयक्षेत्रीयप्रतिष्ठानस्य चनिजीकरणम्,
९.विनिमयनस्य प्रक्रिया स्वीकृत्य व्यापार-निवेश-प्रतिस्पद्धयाः बाधकतत्त्वस्य संरक्षणम्,
१०. सम्पदा-अधिकारस्य संरक्षणम्,
११.संस्थागतसंरचनात्मकश्च सुधारः,
१२.नीतिगतपरिवर्तनम्,
१३.अन्तर्राष्ट्रीयसंस्थानस्य निर्देशपरिपालनम्,
१४. अन्तर्राष्ट्रीयसहयोगः,
१५.पारदर्शिता। उपरोक्तकार्यक्रमद्वारा भारतीयअर्थव्यवस्थायाः शीघ्र-वैश्वीकरणं सम्भवोऽस्ति।
उपसंहारः[सम्पादयतु]
प्राचीनकालादेव भारतीयाः जनाः सद्भावस्य पक्षपातिनः सन्ति। विश्वघटकेषु सर्वेष्वपि देशेषु निवसतां जनानां परस्परं सहयोगः प्रेम मैत्री च सद्भावः विद्यते। अनया भावनया कस्यापि जनस्य विशेषे धर्मे सम्प्रदाये जातौ भाषायां निष्ठायां तस्य मानवता एव सामान्यः धर्मः भवति। सद्भावे दृढीजाते जनः मानवतायाः प्रसाधकः भ्रातृभावस्य संस्थापकः देशस्य विश्वस्य राज्यस्य सम्प्रदायस्य धर्मस्य जातेः भाषायाश्च एकतायाः प्रसाधको भवितुर्महति। सद्भावेनैव मानवतायाः मङ्गलं जायते। प्राणी शिवस्वरूपः भवति, देशकालातीतः जायते सम्पूर्णविश्वञ्च एकराष्ट्रमिव समावलोकयति। विश्वेऽस्मिन् सर्वेषां देशानां निवासिषु विविधाचारविचारवेषभूषासंस्कृतिराष्ट्रियता-आहारविहारभाषादिभेदेष्वपि समक्षं प्रकाशनञ्च सद्भावपदवाच्यं भवति। विश्वस्य विभिन्नेषु राष्ट्रेषु विविधाकृतिवर्णजाति-धर्म-सम्प्रदायानां विविधाजनाः र्निवसन्ति परं ते मूलरूपेण मानवजातीयाः मानवा एव विद्यन्ते। सर्वेषामात्मा ईश्वरश्चैकोऽस्ति। अतः विश्वबन्धुत्वभावना, अन्ताराष्ट्रियभावना, भूमण्डलीकरणभावना, एकतायाः भावना सद्भावेन एव समुदेति।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १०७
मार्कण्डेय उवाच।
श्रृणु राजन्! प्रयागस्य माहात्म्यं पुनरेव तु।
यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्रसंशयः।। १०७.१ ।।
मानसं नाम तत्तीर्थं गङ्गाया उत्तरे तटे।
त्रिरात्रोपोषितो भूत्वा सर्वकामानवाप्नुयात्।। १०७.२ ।।
गोभूहिरण्यदानेन यत् फलं प्राप्नुयान्नरः।
स तत् फलमवाप्नोति तत्तीर्थं स्मरते पुनः।। १०७.३ ।।
अकामो वा सकामो वा गङ्गायां योऽभिपद्यते।
मृतस्तु लभते स्वर्गं नरकञ्च न पश्यति।। १०७.४ ।।
अप्सरोगणसङ्गीतैः सुप्तोऽसौ प्रतिबुद्ध्यते।
हंससारसयुक्तेन विमानेन स गच्छति।।
बहुवर्षसहस्राणि स्वर्गं राजेन्द्र! भुञ्जति।। १०७.५ ।।
ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा दिवश्च्युतः।
सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये जायते विपुले कुले।। १०७.६ ।।
षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथापगाः।
माघमासे गमिष्यन्ति गङ्गयमुनसङ्गमम्।। १०७.७ ।।
गवां शतसहस्रस्य सम्यग् दत्तस्य यत् फलम्।
प्रयागे माघमासे तु त्र्यहः स्नानात्तु तत् फलम्।। १०७.८ ।।
गङ्गायमुनयोर्मध्ये कर्षाग्निं यस्तु साधयेत्।
अहीनाङ्गो ह्यरोगश्च पञ्चेन्द्रियसमन्वितः।। १०७.९ ।।
यावन्ति रोमकूपाणि तस्य गात्रेषु देहिनः।
तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते।। १०७.१० ।।
ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो जम्बूद्वीपपतिर्भवेत्।
सभुक्त्वा विपुलान् भोगांस्तत्तीर्थं स्मरते पुनः।। १०७.११ ।।
जलप्रवेशं यः कुर्यात् सङ्गमे लोकविश्रुते।
राहुग्रस्ते तथा सोमे विमुक्तः सर्वकिल्बिषैः।। १०७.१२ ।।
सोमलोकमवाप्नोति सोमेन सह मोदते।
षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते।। १०७.१३ ।।
स्वर्गे च शक्रलोकेऽस्मिन् ऋषिगन्धर्वसेविते।
परिभ्रष्टस्तु राजेन्द्र! समृद्धे जायते कुले।। १०७.१४ ।।
अधः शिरस्तु यो ज्वालामूद्र्ध्वपादः पिबेन्नरः।
शतवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते।। १०७.१५ ।।
परिभ्रष्टस्तु राजेन्द्र! सोऽग्निहोत्री भवेन्नरः।
भुक्तवा तु विपुलान् भोगान् तत्तीर्थं भजते पुनः।। १०७.१६ ।।
यः स्वदेहन्तुकर्तित्वा शकुनिभ्यः प्रयच्छति।
विहगैरुपभुक्तस्य श्रृणु तस्यापि यत् फलम्।। १०७.१७ ।।
शतं वर्षसहस्राणां सोमलोके महीयते।
तस्मादपि परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः।। १०७.१८ ।।
गुणवान् रूपसम्पन्नो विद्वांश्च प्रियवाचकः।
भुक्त्वा तु विपुलान् भोगांस्तत्तीर्थं भजते पुनः।। १०७.१९ ।।
यामुने चोत्तरेकूले प्रयागस्य तु दक्षिणे।
ऋणप्रमोचनं नाम तत्तीर्थं परमं स्मृतम्।। १०७.२० ।।
एकरात्रोषितः स्नात्वा ऋणैः सर्वैः प्रमुच्यते।
स्वर्गलोकमवाप्नोति अनृणश्च सदा भवेत्।। १०७.२१ ।।


text:
Tuesday, July 7, 2009
विचित्रोऽयं चित्रकारः
तदा भगवान् सृष्टिकर्ता कर्मनिरतः आसीत्। हंसान् शुक्लवर्णैन, शुकान् हरितवर्णैन, काकान् कृष्णवर्णेन, मयूरान् तु बहुवर्णैः च चित्रयन् सःविचित्रकरस्तिष्ठति स्म।
तं दृष्ट्वा निरुद्योगिन: अचिन्तयन्-
अत्यन्तं व्य्स्तोऽयं चित्रकारः।
**येन शुक्लीकृता हंसाः
शुकाश्च हरितीकृताः।
मयूराश्चित्रिता येन
स नो वृत्तिं विधास्यति!॥
"हलो भगवन्, भवान् यदि एवंविधं व्यस्तः तर्हि किमर्थम् वयं वृत्तिविहीनाः भवाम:? अनीतिः मास्तु, वृत्तिविहीनान् निरुद्योगिनः नो वृत्तिं विदधातु" इति ते प्रख्यापितवन्तः।
"तथास्तु" इत्युक्त्वा सृष्टिकर्ता तूष्णीं स्थितवान्।
एवं भूता भगवता चित्रकाराणां सृष्टिः॥
*वाक्यगाथाघोषैः = with slogans, മുദ്രാവാക്യങ്ങളോടെ
വൃത്തിവിഹീനഃ = തൊഴിലില്ലാത്തവന്
** प्रसिद्धोऽयं श्लोकः| केन रचितः इति जानाति चेत् कृपया वदतु।
1 comment:
- Preeti S said...
-
Hello
This is Preeti from The Times of India, Bangalore. I need some inputs for a story on sanskrit and computers.. how can i contact you?
preetpatil@gmail.com
- July 31, 2009 at 10:25 PM


text:
आम पर संस्कृत निबंध। Sanskrit Essay on Mango
अस्माकं देशे बहुविधानि फलानि भवन्ति। तेषु फलेषु आम्रं सर्वोत्तमं फलम् अस्ति। अत एव इदं फलानां राजा मन्यते। आम्रं प्रायः सर्वेषु देशेषु फलति। परन्तु भारतवर्षस्य आम्राणि विशेषरूपेण प्रसिद्धानि सन्ति।
उत्पत्तिभेदेन आम्रं द्विविधं भवति। एकं “बीजू” (कथ्यते) अपरं च “कलमी” इति। बीजू आम्रस्य रोहिनिया सेनुरिया इत्यादयः शताधिकाः भेदाः भवन्ति। कलमी आम्रस्य च मालदह, बम्बैया, लंगड़ा इत्यादयः बहवः भेदाः सन्ति।
सर्वाणि आम्राणि प्रायः वसंत-ऋतौ एव फलन्ति। आम्र फलानि प्रायेण मधुराणि एव भवन्ति। केषान्चित् मधुरता तु अवर्णनीया भवति। कानिचित् अम्लानि तथा नीरसानि अपि भवन्ति। परन्तु एतादृशानि आम्राणि अल्पानी भवन्ति।
SHARE THIS


text:
अथ चतुर्दशोsध्याय:
॥ नामधारक उवाच ॥
ज्ञानयोग इयानुक्त: सिद्धयै संन्याससत्पथ: ।
कुतो भगवता पश्चात्कर्मयोग: प्रकाशित: ॥१॥
अविद्याघातकं कर्म तदुत्थं कथमित्यमुम् ।
छिंधि मे संशयग्रंथिं भगवच्चरितासिना ॥२॥
॥ सिद्ध उवाच ॥
कर्कटीं तद्भवा घ्नंति यथा मृत्क्षालनं मृदा ।
तथाsविद्या च कर्मापि कर्मणैव विलीयते ॥३॥
साधनावघि तत्कार्यमुपात्तपरसाधन: ।
तत: संन्यस्य शमवान्भवेन्नैष्कर्म्यसिद्धिभाक् ॥४॥
प्रकृत्यत्थगुणै: कोपि जात्वकर्मा न तत्फले ।
सक्तोsज्ञोsसक्त इद्वद्वानस्येदं लोकसंग्रहे ॥५॥
अहं यथानुतिष्ठामि लोकस्तदनुगो भवेत् ।
नेदं साध्विति मत्वाज: कर्मयोगं जगौ प्रभु: ॥६॥
कर्मयोगमयं तस्य चेष्टितं श्रृणु सादरं ।
यच्छ्रुत्वा भवसम्बन्धं छित्वा याति परं पदं ॥७॥
ब्रह्मध्रुग्यवनो राजा कश्चिद्धिंस्रोभवत्खल: ।
सदस्याहूय विप्रान्स स्वाग्रे वेदानपाठयत् ॥८॥
वेदान्पठंति ये सार्थास्तेभ्यो दास्ये धनं बहु ।
इत्याकर्ण्य़ तदुक्तं ये रैलुब्धास्ते तथाभजन ॥९॥
श्रुत्वा खलोपि वेदार्थं द्विजाग्फ़े ब्राह्मणान्छ्रुती: ।
अकुत्सयद्गवाशेन मिथ्याचारो मतोखिल: ॥१०॥
एवं सत्येकदा विप्रौ वैदिकावेत्य दुर्विधौ ।
मत्तौ तमूचतू राजन्वेदशास्त्रविदौ स्व इत् ॥११॥
अस्मत्तुल्यौ न के क्कापि त्वन्निघ्नाश्चेदिहानय ।
श्रुत्वेदं स्वाश्रितेभ्यो राट् शशंसोचु: खलं हि ते ॥१२॥
न यांति संमुखे केपि तयोस्तत्तौ समर्चय ।
राजाप्यानर्च तौ विप्रौ गजावारोह्य भूषितौ ॥१३॥
जैव्ह्यौपस्थ्यसुखासक्तिनिदानेनेदृशी स्थिति: ।
वेदज्ञानामध:पातशंकावर्जितचेतसां ॥१४॥
॥ विप्रावूचतु: ॥
विद्यापरिश्रमो वादं विना न सफलोस्ति नौ ।
तदाज्ञापय गच्छावो गां जेतुं विदुषो द्विजान् ॥१५॥
स तथाप्यादिशद्विप्रपराभवपरो नृप: ।
जयपत्रं द्विजान्जित्वा गृण्हंतौ चेरतुर्भुवं ॥१६॥
वावदूकतया मिथ्या द्विजांस्तर्जयतो: सदा ।
विवादं त्याजितै: प्राज्ञैर्जयोभूद्विशदस्तयो: ॥१७॥
त्रिविक्रमं त्रयीज्ञं तौ श्रुत्वागत्योचतु: कुरु ।
चेद्वेदज्ञोसि वादं नौ देहि वा जयपत्रमित् ॥१८॥
॥ त्रिविक्रम उवाच ॥
वेदज्ञास्त्वादृशा: पूज्या द्विजौ नाहं तथाविध: ।
यतौ जयाजयसमे जिते किं वां भवेदिह ॥१९॥
पश्येमान्यमितानि त्वं पत्रं देहीति भाषित: ।
ताभ्यां दास्ये गुरोरग्र इत्युक्त्वा श्रीगुरुं ययौ ॥२०॥
तौ मत्तौ स्वासनारूढौ मूढौ तमनुजग्मतु: ।
मठे श्रीगुरुमासाद्य तमस्तौषीत्त्रिविक्रम: ॥२१॥
नम ॐकाररूपाय निर्गुणाय गुणात्मने ।
जगद्गुरो परानन्दमूर्ते जय जयाच्युत ॥२२॥
नाज्ञानांध: परं वेत्ति यं घूक इव भास्करं ।
स त्वं भो मत्तविप्रद्विड्द्विजौ शासितुमर्हसि ॥२३॥
स्तुत्वैवमादित: सर्वं शशंसागमकारणं ।
तौ प्राह गुरुरप्याप्तौ साध्यमेतेन किं द्विजौ ॥२४॥
॥ विप्रावूचतु: ॥
राज्ञाज्ञप्तौ द्विजान्जेतुमावां विद्वत्तमौ भुवि ।
अत्रानीतावनेनोभौ भिक्षू किं वेदपारगौ ॥२५॥
॥ श्रीगुरुरुवाच ॥
गर्वेणैव प्रणष्टा: स्यू राक्षसा असुरा द्विजौ ।
अनादीन्कृत्स्नशोनन्तान्कोपि वेदान्न वेद रे ॥२६॥
ब्रह्मचर्याश्रमे वेदान्पठितुं प्राक्तपोतपत् ।
भरद्वाजो विधि: प्रीतस्तस्मै वेदानदर्शयत् ॥२७॥
दृष्ट्वा भास्वद्वेदराशीन् शंकितोभूदृषिर्ददौ ।
त्रीन्मुष्टीनृषयेद्यापि पठ्यमानो न पारग: ॥२८॥
पैलो वैशम्पायनश्च जैमिनिश्च सुमन्तुक: ।
ऋग्यजु:सामाथर्वाख्या अशिक्षंत श्रुती: क्रमात् ॥२९॥
गुरुर्व्यासो हरि: साक्षात्ततोत्र प्रसृता श्रुति: ।
पठिता: कतिचिद्वेदा आयुष्माद्भिर्युगान्तरे ॥३०॥
शाखयैवाल्पायुषोsत्र मंदा वेदज्ञमानिन: ।
प्रतिग्रहपरान्नस्त्रीसक्ता: सिद्धिविवर्जिता: ॥३१॥
व्यासेनोक्ताश्चतुर्वेदा: शाखांगोपांगसंयुता: ।
आयुर्वेदस्ततो रुघृदृग्वेदस्योपवेद उत् ॥३२॥
स्वर्णोत्रिगोत्रजो गायत्त्रच्छंदो ब्राह्मदैवत: ।
द्व्यरत्निमात्रो दीर्घाक्ष ऋग्वेदो व्यक्तकंधर: ॥३३॥
शाकला बाष्कला तस्या: सांख्यायन्याश्वलायनी ।
मांडूक्येत्थं पंच शाखा अष्टौ विकृतयस्त्वृच: ॥३४॥
निरुक्तं व्याकृतिर्ज्योतिश्छंद: शिक्षा च कल्पक: ।
अस्येमानि षडंगानि वेत्तीमं कोद्य कृत्स्नश: ॥३५॥
पंचारत्निमितोर्काभ: कपाली कृशदीर्घक: ।
यजुर्वेदो धनुर्वेद: क्षत्रेष्टोस्योपवेद उत् ॥३६॥
त्रिष्टुप्छंदो भरद्वाजगोत्रजो विष्णुदैवत: ।
षडशीतिभिदोंगानि प्राग्वदष्टादशास्य तु ॥३७॥
परिशिष्टान्युपांगानि षडेवैष इयान् तत: ।
क्षमी दांत: शुचि: स्रग्वी चर्मी दण्डी तृतीयक: ॥३८॥
षडरत्निमितोस्योपवेदो गान्धर्वसंज्ञक: ।
रुद्राधिदेवो जगतीच्छंद: काश्यपगोत्रज: ॥३९॥
हता नष्टाश्चापि शिष्टा नवाष्टौ च भिदोस्य तु ।
सामांगोपांगभेदेन क: पुमान्वेदितुं क्षम: ॥४०॥
चण्डस्तीक्ष्णोसित: कामरूपी क्षुद्रक्रियोशुभ: ।
स्वदारातुष्टोथर्वाख्य: शस्त्रास्त्रोपांगवेद उत् ॥४१॥
बैजानगोत्रजोनुष्टुप्छंदा एषैन्द्रदैवत: ।
नवास्य भेदा: सम्पूर्णा: कल्पा: पंचात्र वेत्ति क: ॥४२॥
वर्षेद्य भारते कर्मभ्रष्टा हीना द्विजातय: ।
वेदान्क्रीणंत्यंत्यजाग्रे सत्वहीना अतोभवन् ॥४३॥
उत्सृष्टोपाकृताभ्यस्तगुप्तवेदमनुर्भुवि ।
किं न दास्यति विप्रेभ्य: प्रत्येक: कामधेनुवत् ॥४४॥
देवाधीनं जगन्मंत्रनिघ्ना देवास्तु मंत्रका: ।
ब्रह्माधीना ब्राह्मणा मे देवता विष्णुवब्रवीत् ॥४५॥
सर्वस्वदक्षिणा भूपैर्दत्तापि ब्राह्मणै: पुरा ।
नात्ता कृतोद्रिस्तृणवत्सुसत्वाच्चाद्रिवत्तृणं ॥४६॥
वशसर्वामरास्तेपि तदा स्वल्पज्ञमानिन: ।
युवां भ्रष्टौ भ्रष्टमंत्रौ स्वल्पज्ञौ प्राज्ञमानिनौ ॥४७॥
आत्मस्तुतिपरौ ब्रह्मद्विषौ साध्वात्मवंचकौ ।
त्वत्तुल्या ये पुरा जाता जातास्ते ब्रह्मराक्षसा: ॥४८॥
॥ विप्रावूचतु: ॥
नैतावछ्रोतुमाप्तौ स्वो विवादं कुरु चेन्न वां ।
तच्छक्तिर्जयपत्रं नौ युवाभ्यां दीयतामिति ॥४९॥
तथेत्युक्त्वोद्वीक्ष्य यांतमानयित्वांत्यजं प्रभु: ।
लेखा उल्लिख्य सप्ताभ्युत्क्रामयन्तमवाचयत् ॥५०॥
प्राचीनसप्तजन्मज्ञो रेखास्पर्शनतोभवत् ।
आद्यां गत्वास्मि बुरडो मातंग इति भाषितम् ॥५१॥
द्वितीयां तु किरातोत्थो रावण्याख्य इतीरितं ।
तृतीयां च नदीतीरस्थो गांगेय इतीरितं ॥५२॥
चतुर्थीं वै कृषिपटु: शूद्रोस्मीत्यभिभाषितं ।
पंचमीं सोमदत्ताख्यो वैश्योस्मीत्युदितं तत: ॥५३॥
षष्ठीं गोवर्धनाख्योहं क्षत्र: शूर इतीरितं ।
सप्तमीं वेदशास्त्रज्ञो ब्राह्मणोस्मीति भाषितं ॥५४॥
तदास्य मंत्रितं भस्म क्षिप्त्वांगे प्रभुराह तं ।
चेद्वेदज्ञोसि विप्रौ द्राग्विवादेन पराजहि ॥५५॥
इति श्रुत्वेशवाक्यं तौ प्रत्याहतधियौ भिया ।
कंपितौ श्रीगुरुं गत्वा विप्रौ शरणमूचतु: ॥५६॥
ब्रह्मद्विषौ स्व: पापिष्ठौ दुष्टसंगाहितभ्रमौ ।
मूढौ नौ दुर्गतिं यांतौ समुद्धर्तुं हरेर्हसि ॥५७॥
॥ श्रीगुरुरुवाच ॥
म्लेछाग्रे पठिता वेदा धिक्कृता ब्राह्मणा यति: ।
तत्कर्मपरिपाकार्थं राक्षसौ द्राग्भविष्यथ: ॥५८॥
सन्तप्तत्वाद्द्वादशाब्दानुषित्वा शांतरूपत: ।
पठ्यमानानुवाकोपदेशाद्विप्राय वां गति: ॥५९॥
इत्युक्तौ गुरुणा गत्वा भीमां स्नात्वा मृतावुभौ ।
राक्षसौ गुरुवाक्यातौ भूत्वा तत्रैव तस्थतु: ॥६०॥
तत्र यान्द्वादशाब्दांते द्विजो विस्मृतवान्मनुं ।
तस्मै शशंसतुस्तं तौ तदा मुक्तौ स्वरीयतु: ॥६१॥
स्वधर्ममुत्सृज्य मदेन ये द्विजान् गुरून् द्विषंत: खलु राक्षसा वने ।
भवंति पापोपि यदानुतापित: कनिष्ठशिक्षो भवति द्विजाविव ॥
इति श्रीगुरुचरिते कर्मयोगे वेदोपदेशो नाम प्रथमोsध्याय: ॥१॥
आदितश्चतुर्दशोsध्याय: ॥१४॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
ब्राह्मणग्रन्था:
सायणाचार्यानुसारं यानि परम्परया मन्त्राणि न भवन्ति तानि ब्राह्मणानि एवं च यानि ब्राह्मणानि न सन्ति तानि मन्त्राणि सन्ति । शतपथब्राह्मणानुसारं ''ब्रह्म वै मन्त्र:'' 7/1/1/5 त: स्पष्टमस्ति यत् वैदिकमन्त्राणां व्याख्यानकारणात् एव 'ब्राह्मण' इति नामकरणं कृतमस्ति । 'ब्रह्म' शब्दस्य अपर: अर्थ: 'यज्ञम्' इत्यपि भवति । अनेन प्रकारेण ब्राह्मणेषु मन्त्राणां, कर्माणां एवं च विनियोगानां व्याख्या अस्ति । एतेषां ब्राह्मणानां द्रष्टार: रचनाकार: वा आचार्या: इति कथ्यन्ते यद्यपि ऋचानां द्रष्टार: ऋषय: इति कथ्यन्ते ।
विषयवस्तु: -
ब्राह्मणानां मुख्यप्रतिपाद्यविषय: विधि: इति अस्ति; तथापि शाबर-भाष्ये ब्राह्मणानां प्रतिपाद्यविषयरूपेण विधे: अंगभूतं सम्पूर्णं 10वस्तूनाम् उल्लेख: अस्ति ।
विधि: - यज्ञस्य विधानं कदा भवेत् ? कथं भवेत् ? तेषु केषां साधनानाम् आवश्यकता भवति ? विभिन्नानां यज्ञानाम् अधिकारी क: भवति ? एवं विधा जटिलयागप्रक्रियाया: विषयं समीकर्तुं 'ब्राह्मणानाम्' उदयम् अभवत् । ऐतरेय, शतपथ, गोपथादिब्राह्मणेषु अनेका: विधय: प्राप्यन्ते । उदाहरणार्थम् - 'वहिष्-पवमानस्य' कृते अध्वर्यु एवं च उद्गाता आदि पंचऋत्विजानां प्रसर्पणस्य विधानं कृतमस्ति । अस्मिन् समये ऋत्विजानां मौनं, शनै: शनै: च पादप्रचालनस्य विधानमस्ति । पंचऋत्विजा: (अध्वर्यु:, प्रस्तोता, उद्गाता, प्रतिहर्ता एवं च ब्रह्मा) अग्रत: पृष्ठत: क्रमश: पंक्तिबद्धरूपेण गमनं कुर्वन्ति । अस्मिन् समये अध्वर्यु: स्वहस्ते कुशं स्वीकृत्य गच्छति ।
विनियोग: - कस्य मन्त्रस्य प्रयोग: कस्य उद्देश्यस्य सिद्धौ करणीय: ? एवं विधा मन्त्राणां विनियोगस्य उल्लेख: प्रथमत: 'ब्राह्मणग्रन्थेषु' एव दृश्यते । ताण्ड्यब्राह्मणस्य ''स न: पवस्व शं गवे'' अस्या: ऋचाया: गायनं पशूनां रोगनिवृत्यर्थं कृयते । ''आ नो मित्रावरुणा'' अस्य मन्त्रस्य प्रयोग: दीर्घरोगग्रस्तस्य रोगमुक्त्यर्थं कृयते । एवं विधा एव अनेका: विनियोगा: सन्ति ।
हेतु: – 'हेतो:' अभिप्रायं तत्कारणानां निर्देशेन अस्ति यं कर्मकाण्डस्य विशेषविधौ उपयुक्तं उच्यते; यतोहि विधिविभाग: सयुक्तिकं भवति; कल्पनाजन्यं तु नैव । एतेषामेव कारणानां उक्ति: एव हेतु: कथ्यते । उदाहरणार्थम् - 'बहिष् पवमाने' पंचऋत्विजेषु अध्वर्यु: एव हस्ते दर्भमुष्टि: स्वीकृत्य चलेत् इत्यस्य अभिप्रायमस्ति यत् धावन् गच्छन्तं अश्वरूपधारी यज्ञदेवं दर्भमुष्टि: प्रदर्श्य प्रत्यागमनं कारयेत् ।
अर्थवाद: - 'अर्थवादे' निन्दा च प्रशंसा च द्वयोरपि निवेश: भवति । अर्थात् यागनिषिद्धवस्तो: निन्दा, यागोपयोगी वस्तूनां प्रशंसा च कृयते । यथा - यज्ञे माषस्य (उडद) निषिद्धि: सन् माषस्य निन्दा - ''अमेध्या वै माषा'' एवं च 'बहिष् पवमान' स्त्रोत्रस्य उपादेयता सन् अस्य स्तुति: कृतास्ति ।
निरुक्ति: - शब्दानां निर्वचनस्य (व्युत्पत्ते:) ब्राह्मणेषु पदे-पदे उल्लेख: प्राप्यते । अनेन अर्थानां मौलिकस्वरूपस्य अवगमने सहायता प्राप्यते । निरुक्तानां व्युत्पत्तिनां मूलम् एते ब्राह्मणग्रन्था: एव सन्ति ।
आख्यानम् - विधे: स्वरूपावगमनं कारयितुं एवं च विषयं सरसरोचकं च कारयितुम् आख्यानानां समायोजनं कृतमस्ति । एतानि आख्यानानि 1- दीर्घकाय:, 2- लघुकाय: च भेदात् द्विधा भवन्ति । स्वल्पकायआख्यानेषु ता: कथा: सन्ति या: सद्य: विधे: सयुक्तिकताप्रदर्शनं कुर्वन्ति । यथा - यज्ञदेवस्य अश्वरूपे गमनम्, वाक् इत्यस्य देवानां परित्याग: इत्यादि । दीर्घकायआख्यानेषु - पुरुरवा-उर्वशी; शुन:शेप इत्यादि आख्यानानि सन्ति ।
इति


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ११
आदित्याख्यानम्।
आदित्यवंशमखिलं वद सूत! यथाक्रमम्।
सोमवंशञ्च तत्वज्ञ! यथावद्वक्तुमर्हसि।। ११.१ ।।
विवस्वान् कश्यपात् पूर्वमदित्यामभवत्सुतः।।
तस्य पत्नीत्रयं तद्वत् संज्ञा राज्ञी प्रभा तथा।
रैवतस्य सुता राज्ञी रेवतं सुषुवे तनुम्।
प्रभा प्रभातं सुषुवे त्वाष्ट्री संज्ञा तथा मनुम्।। ११.२ ।।
यमश्च यमुना चैव यमलौ तु बभूवतुः।
ततस्तेजोमयं रूपमसहन्ती विवस्वतः।। ११.३ ।।
नारीमुत्पादयामास स्वशरीरादनिन्दिताम्।
त्वाष्ट्री स्वरूपेण नाम्ना छायेतिभामिनी तदा।। ११.४ ।।
किङ्करोमीति पुरतः स्थितां तामभ्यभाषत।
छाये! त्वं भज भर्तारमस्मदीयं वरानने!।। ११ .५ ।।
अपत्यानि मदीयानि मातृस्नेहेन पालय।
तथेत्युक्ता तु सा देवमगमत् क्वापि सुव्रता।। ११.६ ।।
कामयामास देवोऽपि संज्ञेयमिति चादरात्।
जनयामास तस्यां तु पुत्रञ्च मनुरूपिणम्।। ११.७ ।।
सवर्णत्वाच्च सावर्णिम् मनोर्वैवस्वतस्य च।
ततः शनिञ्च तपतीं विष्टिं चैव क्रमेण तु।। ११.८ ।।
छायायां जनयामास संज्ञेयमिति भास्करः।
छाया स्वपुत्रेऽभ्यधिकं स्नेहं चक्रे मनौ तथा।। ११.९ ।।
पूर्वो मनुस्तु चक्षाम न यमः क्रोधमूर्च्छितः।
सन्तर्जयामास तदा पादमुद्यम्य दक्षिणम्।। ११.१० ।।
शशाप च यमं छाया सक्षतः कृमिसंयुतः।
पादोऽयमेको भविता पूय शोणित विस्रवः।। ११.११ ।।
निवेदयामास पितुर्धर्म्मः शापादमर्षितः।
निष्कारणमहं शप्तो मात्रा देव! सकोपया।। ११.१२ ।।
बालभावान् मया किञ्चिदुद्यतश्चरणः सकृत्।
मनुना वार्यमाणापि मम शापमदाद्विभो।। ११.१३ ।।
प्रायेण माता सास्माकं शापेनाहं यतो हतः।
देवोऽप्याह यमं भूयः किङ्करोमि महामते।। ११.१४ ।।
मौर्ख्यात् कस्य न दुःखं स्यादथवा कर्म्म सन्ततेः।
अनिवार्याभवस्यापि का कथान्येषु जन्तुषु।। ११.१५ ।।
कृकवाकुर्म्मया दत्तो यः कृमीन् भक्षयिष्यति।
क्लेदञ्च रुधिरञ्चैव वत्सायमपनेष्यति।। ११.१६ ।।
एवमुक्तस्तपस्तेपे यमस्तीव्रं महायशाः।
गोकर्णतीर्थे वैराग्यात् फलपत्रानिलाशनः।। ११.१७ ।।
आराधयन् महादेवं यावद्वर्षायुतायुतम्।
वरं प्रादान् महादेवः सन्तुष्टः शूलभृत्तदा।। ११.१८ ।।
वव्रे सलोकपालत्वं पितृलोके नृपालयम्।
धर्म्माधर्म्मात्मकस्यापि जगतस्तु परीक्षणम्।। ११.१९ ।।
एवं स लोकपालत्वमगमच्छूलपाणिनः।
पितॄणाञ्चाधिपत्यञ्च धर्म्माधर्म्मस्य चानघ।। ११.२० ।।
विवस्वानथ तज्ज्ञात्वा संज्ञायाः कर्म्मचेष्टितम्।
त्वष्टुः समीपमगमदाचचक्षे च रोषवान्।। ११.२१ ।।
तमुवाच ततस्त्वष्टा सान्त्वपूर्वं द्विजोत्तामाः।
तवासहन्ती भगवन्!महस्तीव्रं तमोनुदम्।। ११.२२ ।।
व़डवारूपमास्थाय मत्सकाशमिहागता।
निवारिता मया सातु त्वया चैव दिवाकर!।। ११.२३ ।।
यस्मादविज्ञाततया मत्सकाशमिहागता।
तस्मान्मदीयं भवनं प्रवेष्टुं न त्वमर्हसि।। ११.२४ ।।
एवमुक्ता जगामाथ मरुदेशमनिन्दिता।
व़डवा रूपमास्थाय भूतले सम्प्रतिष्ठिता।। ११.२५ ।।
तस्मात्प्रसादं कुरु मे यद्यनुग्रह भागहम्।
अपनेष्यामि ते तेजो यन्त्रे कृत्वा दिवाकर!।। ११.२६ ।।
रूपं तव करिष्यामि लोकानन्दकरं प्रभो!।
तथेत्युक्तः स रविणा भ्रमौ कृत्वा दिवाकरम्।। ११.२७ ।।
पृथक् चकार तत्तेजश्चक्रं विष्णोरकल्पयत्।
त्रिशूलञ्चापि रुद्रस्य वज्रमिन्द्रस्य चाधिकम्।।११.२८।।
दैत्यदानवसंहर्तुः सहस्र किरणात्मकम्।
रूपञ्चाप्रतिमञ्चक्रे त्वष्टा पद्भ्यामृते महत्।। ११.२९ ।।
न शशाकाथ तद् द्रष्टुं पादरूपं रवेः पुनः।
अर्चास्वपि ततः पादौ न कश्चित् कारयेत् क्वचित्।। ११.३० ।।
यः करोति स पापिष्ठां गतिमाप्नोति निन्दिताम्।
कुष्ठरोगमवाप्नोति लोकेऽस्मिन् दुःखसंयुतः।। ११.३१ ।।
तस्माच्च धर्म्मकामार्थी चित्रेष्वायतनेषु च।
न क्वचित्कारयेत्पादौ देवदेवस्य धीमतः।। ११.३२ ।।
ततः स भगवान्! गत्वा भूर्लोकममराधिपः।
कामयामास कामार्तो मुख एव दिवाकरः।। ११.३३ ।।
अश्वरूपेण महता तेजसा च समावृतः।
संज्ञा च मनसा क्षोभमगमद्भयविह्वला।। ११.३५ ।।
नासा पुटाभ्यामुत्सृष्टं परोऽयमितिशङ्कया।
तद्रेतसस्ततो जातावश्विनावितिनिश्चितम्।। ११.३६ ।।
दस्रौ सुतत्वात् सञ्जातौ नासत्यौ नासिकाग्रतः।
ज्ञात्वाचिराच्च तं देवं सन्तोषमगमत्परम्।।
विमानेनागमत् स्वर्गं पत्या सह मुदान्विता।। ११.३७ ।।
सावर्णोऽपि मनुर्मेरावद्याप्यास्ते तपोधनः।
शनिस्तपोबलादाप ग्रहसाम्यं ततः पुनः।। ११.३८ ।।
यमुना तपती चैवपुनर्नद्यौ बभूवतुः।
विष्टिर्घोरात्मिका तद्वत् कालत्वेन व्यवस्थिता।। ११.३९ ।।
मनोर्वैवस्वतस्यासन् दशपुत्रा महाबलाः।
इलस्तु प्रथमस्तेषां पुत्रेष्ट्यां समजायत।। ११.४० ।।
इक्ष्वाकुः कुशनाभश्च अरिष्टो धृष्ण एव च।
नरिष्यतः करूपश्च शर्य्यातिश्च महाबलः।।
पृषध्रश्चाथ नाभागः सर्वे ते दिव्यमानुषाः।। ११.४१ ।।
अभिषिच्य मनुः पुत्रमिलं ज्येष्ठं स धार्मिकः।
जगाम तपसे भूयः स महेन्द्रवनालयम्।। ११.४२ ।।
अथ दिग्जयसिध्यर्थमिलः प्रायान् महीमिमाम्।
भ्रमन् द्वीपानि सर्वाणि क्ष्माभृतः संप्रधर्षयन्।। ११.४३ ।।
जगामोपवनं शम्भोरश्वाकृष्टः प्रतापवान्।
कल्पद्रुमलताकीर्णं नाम्ना शरवणं महत्।। १०.४४ ।।
रमते यत्र देवेशः शम्भुः सोमार्द्धशेखरः।
उमया समयस्तत्र पुरा शरवणे कृतः।। ११.४५ ।।
पुन्नामसत्त्वं यत् किञ्चिदागमिष्यति ते वने।
स्त्रीत्वमेष्यति तत्सर्वं दश योजन मण्डले।। ११.४६ ।।
अज्ञातसमयो राजा इलः शरवणे पुरा।
स्त्रीत्वमाप विशन्नेव व़डवात्त्वं हयस्तदा।। ११.४७ ।।
पुरुषत्वं हृतं सर्वं स्त्रीरूपे विस्मितो नृप।
इलेति साभवन्नारी पीनोन्नत घनस्तनी।। ११.४८ ।।
उन्नतश्रोणिजघना पद्म पत्रायतेक्षणा।
पूर्णेन्दुवदना तन्वी विलासोल्लासितेक्षणा।। ११.४९ ।।
मूलोन्नतायतभुजा नीलकुञ्चितमूर्धजा।
तनुलोमा सुदशना मृदुगम्भीरभाषिणी।। ११.५० ।।
श्यामगौरेण वर्णेन हंसवारणगामिनी।
कार्मुक भ्रू युगोपेता तनु ताम्र नखाङ्करा।। ११.५१ ।।
भ्रमन्ती च वने तस्मिन् चिन्तयामास भामिनी।
को मे पिताऽथवा भ्राता का मे माता भवेदिह।। ११.५२ ।।
कस्य भर्तुरहं दत्ता कियद्वत्स्यामि भूतले।
इति चिन्तयती दृष्टा सोमपुत्रेण साङ्गना।। ११.५३ ।।
इलारूपसमाक्षिप्त मनसा वरवर्णिनीम्।
बुधस्तदाप्तये यत्नमकरोत् कामपीड़ितः।। ११.५४ ।।
विशिष्टाकारवान् दण्डी सकमण्डलु पुस्तकः।
वेणुदण्डकृतानेक पवित्रक गणित्रकः।। ११.५५ ।।
द्विजरूपः शिखी ब्रह्मनिगदन् कर्णकुण्डलः।
वटुभिश्चान्वितोयुक्तैः समित्पुष्पकुशोदकैः।। ११.५६ ।।
किलान्विषन्वने तस्मिन्नाजुहाव स तामिलाम्।
बहिर्वनस्यान्तरितः किल पादप मण्डले।। ११.५७ ।।
ससम्भ्रममकस्मात्तां सोपालम्भमिवावदत्।
त्यक्त्वाग्नि होत्रशुश्रूषां क्व गता मन्दिरान्मम।। ११.५८ ।।
इयं विहारवेला ते ह्यतिक्रामति साम्प्रतम्।
एह्येहि पृथुसुश्रोणि! सम्भ्रान्ता केन हेतुना ।। ११.५९ ।।
इयं सायन्तनीवेला विहारस्येह वर्तते।
कृत्वोपलेपनं पुष्पैरलंकुरु गृहं मम।। ११.६० ।।
सात्त्वब्रवीद्विस्मृताहं सर्वमेतत्तपोधन!।
आत्मानं त्वाञ्च भर्तारं कुलञ्च वद मेऽनघ।। ११.६१ ।।
बुधः प्रोवाच तां तन्वीमिला त्वं वरवर्णिनि!।
अहञ्च कामुको नाम बहुविद्योबुधः स्मृतः।। ११.६२ ।।
तेजस्विनः कुले जातः पिता मे ब्राह्मणाधिपः।
इति सा तस्य वचनात् प्रविष्टा बुधमन्दिरम्।। ११.६३ ।।
रत्नस्तम्भसमायुक्तं दिव्यमाया विनिर्मितम्।
इला कृतार्थमात्मानं मेने तद्भवनस्थिता।। ११.६४ ।।
अहोवृत्तमहोरूपमहोधनमहोकुलम्।
मम चास्य च मे भर्तुरहोलावण्यमुत्तमम्।। ११.६५ ।।
रेमे च सा तेन सममतिकालमिला ततः।
सर्वभोगमये गेहे यथेन्द्रभवने तथा।। ११.६६ ।।


text:
सूर्यः (ज्योतिषशास्त्रम्)
रविस्तुतिः[सम्पादयतु]
जपाकुसुमसङ्काशं काश्यपेयं महाद्युतिम् ।
तमोरिं सर्वपापघ्नं प्रणतोऽस्मि दिवाकरम् ॥
ऋग्वेदे सूर्यमन्त्रः
आ कृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृतं मर्त्यं च ।
हिरण्ययेन सविता रथेना देवो याति भुवनानि पश्यन ॥
सूर्यागमनात् प्राक् जप्यमनः सूर्यमन्त्रः
ॐ भूर्भुवः स्वः कलिंगदेशोद्भव, काश्यप गोत्र रक्त वर्ण भो अर्क, इहागच्छ इह तिष्ठ अर्काय नमः॥
गायत्रीमन्त्रः अपि सूर्यमन्त्रः एव । अगस्त्यमहामुनिः श्रीरामाय उपदिष्टम् आदित्यहृदयं सूर्यस्य एव स्तोत्रम् ।
सूर्यनमस्कारः(योगः)[सम्पादयतु]
सनातनपद्धतौ सूर्यस्य आराधना अस्त्येव । योगशास्त्रानुगुणं सूर्यनमस्कारः विशेषयोगासनानां सम्मिलनम्। अस्मिन् सूर्यनमस्कारे दश यौगिकासनानि अन्तर्गच्छन्ति । सूर्यस्य द्वादशनामानि एकैकशः उक्त्वा नमास्कारासनानि कुर्वन्ति चेत् देहारोग्यं मानसिकस्वास्थ्यं वर्धते इति शास्त्रीयं मतम् । एतत् मङ्गलकरम् इत्यपि भारते साधकानां विश्वासः । सूर्यनमस्कारस्य १२मन्त्राः यथा...
-
- ॐ मित्राय नमः
- ॐ रवये नमः
- ॐ सूर्याय नमः
- ॐ भानवे नमः
- ॐ खगय नमः
- ॐ पुष्णे नमः
- ॐ हिरण्यगर्भाय नमः
- ॐ मारिचाये नमः
- ॐ आदित्याय नमः
- ॐ सावित्रे नमः
- ॐ अर्काय नमः
- ॐ भास्कराय नमः


text:
सभ्यता
सभ्यताः एकः स्थिरः मानवसमूहेण वकसन्ति। सभ्यतासु स्वकीया संस्कृतिः, भाषा, इतिहासम्, इत्यादयः भवन्ति। सभ्यताः विकासः भारते, मेसोपोतामियायाम्, मिस्रे च अभवत्। भारते वैदिक सभ्यता उत्पन्नम् भवति। वैदिकसभ्यता प्रथम् सभ्यतास्ति। मिस्रस्य, यूनानस्य, रोमस्य च सभ्यता अपि पुरा अस्ति।
सामान्यतः एकस्यां सभ्यतायां एकम् मतम् अस्ति हि मतं सभ्यतायाः गुणेषु प्रधानम् अस्ति। मतम् जनेषु सङ्घटितेषु स्थापयति।
सभ्यातासु प्रगतेः चिह्नानि तासाम् लिपिः, क्षेत्रफलम्, नगराणाम् संख्याः च सन्ति।
सभ्यतासु कथं रचयन्ति?[सम्पादयतु]
यदा कृषिः अभवत् तदा स्थिरः मानवसमूहः अरचयत्। कारणम्? यदा कृषि भवति तदा मानवः व्याधस्य गुणानि अटितुं च त्यजति। पुराकाले यदा स्थिरः मानवसमूहः अरचयत् तत्र तदा शनैः शनैः संस्कृतिः, भाषा, लिपिः, इत्यादि विकसति।
सभ्याता अपि शनैः शनैः राष्ट्रस्य रूपम् परिवर्तते। अल्पराष्ट्रेषु एकमेव राज्य भवति परन्तु विशालरष्ट्रेषु अनेकानि राष्ट्रानि संभवन्ति।
मतं धर्मः च[सम्पादयतु]
यदा मतं पुरा भावति तदा स्यात् धर्मे परिवर्तते। धर्मे अनेकानि मतानि सम्भवन्ति। इति हिन्दुधर्मे अनेकानि मातानि सन्ति।
अद्य अधिकतमं धर्मं अम्रयत्, केवलः हिन्दुधर्मः बौद्धधर्मः च अतिजीवति। इस्लामः जम्बुद्विपात् धर्मेषु हननं अकरोत्।
पुराकाले अनेकानि धर्मानि आसीत् दृष्टान्तरूपेन-> मिस्रधार्मः, रोमधर्मः, इतियादिः।
पुरातनसभ्यताः[सम्पादयतु]
वेदिकसभ्यता[सम्पादयतु]
इदम् सभ्यता विश्वस्य पुरातम सभ्यता अस्ति। यदा आर्यवर्ते(भरतवर्षे) जानाः वन्येतराः भवन्ति तदा ते स्वयमम् आर्यः वदत्। वयम् अपि तान् आर्याः एव वदिष्यामः।
आर्याः सिंधु-सरस्वतीनद्याः गंगानद्याः मध्ये वसन्ति। तेषाम् भाषा संस्कृतम् आसीत्। तेषाम् मतम् वेदिकमतः आसीत्। तेषाम् धर्मः वेदिकधर्मः आसीत्।
2200 ईसापूर्वात् 1900 ईसापूर्वम् वेदिकसभ्यतायाम् अनावृष्टिः आगतवान् हि सरस्वती नदी शोषणमं भवत्। अतः आर्याः पश्चिमे दक्षिणभारते च अप्रवसन्। तदा आर्याः भारते, पश्चिमजम्बुद्वीपे पुनः सभ्यतां अविकसत्।
रोमसभ्यता[सम्पादयतु]
पुराकाले रोमम् एकः ग्रामः आसीत्। शनैः शनैः कलिणा रोमम् अरोहत्। युद्धस्य कारणेन रोमम् ग्रामत् पुराकाले प्रधाननगरः भवत्। रोमस्य साम्राज्यम् विशाल आसित। रोमस्य कारणेन् क्रिस्तीयमतम् फिरङ्गस्य प्रधानमतम् च भवत्।
अद्यापि रोमस्य प्रभावः पश्चिमजगति अस्ति। फिरङ्गराष्ट्राः अद्यापि लैटिनलिपौ स्वकीयम् भाषायाः लिखन्ति।


text:
... बलदेवानन्द-सागरः
Saturday, 20 January 2018
... बलदेवानन्द-सागरः
समेधमानायाः जन-संख्यायाः कारणात् खाद्य-संसाधनानाम् आवश्यकताः अपि समेधन्ते | अमुना कारणेन प्राकृतिक-संसाधनेषु आपीडः अपि सततं वर्धते | जलवायु-परिवर्तनस्य प्रत्यक्ष-प्रभावः कृषौ समापतति, यथा हि तापमानेन, वृष्ट्यादौ परिवर्तनेन, मृदा-क्षमतायाः अपक्षयेण, सामान्य-स्तराद् आधिक्येन कीटाणूनां रोगाणां च प्रसारेण एतत् सुस्पष्टं भवति । जलपूराणां अनावृष्ट्यादि-घटनानां च पौनःपुन्येन आवृत्ति-कारणात् अतितरां सञ्जायमानं जलवायु-परिवर्तनं कृषिं प्रतिकूलतया प्रभावयति, एतस्मात् कारणात् शस्यादीनां उत्पादन-मितिः अपक्षीयते | जलवायु-परिवर्तनस्य कारणात् अनेकाः प्रजातयः अपि विलुप्ताः सन्त |
जलवायु-परिवर्तनस्य कारणानि
विगतेभ्यः कतिपय-वर्षेभ्यः जलवायौ बृहन्मात्रिकं परिवर्तनं दृग्गोचरीभवति | एतानि कारणानि प्राकृतिकानि मानव-निर्मितानि चेति द्विधा विभक्तुं शक्यते |
प्राकृतिकानि कारणानि
महा-द्वीपानां प्रस्खलनानि, ज्वालामुखि-प्रस्फोटनानि, सामुद्रिकाः तरङ्गाः, पृथिव्याः परिभ्रमणम् चेत्यादीनि प्राकृतिकानि कारणानि सन्ति यानि जलवायु-परिवर्तने हेतुतां भजन्ते |
मानव-निर्मितानि कारणानि
कार्बन्-डाइऑक्साइड् - [ अङ्गाराम्लवायुः ], मीथेन-नाइट्रस्-ऑक्साइड् - [ पुष्कल्य-भूयीय-अम्लवायुः ] - सदृश्यः ग्रीन्-हाउस्-वातयः प्रामुख्येण जलवायु-परिवर्तनस्य मानव-निर्मितानि कारणानि वर्तन्ते | एतासु कार्बन्-डाइऑक्साइड् - [ अङ्गाराम्लवायुः ] उच्च-उत्सर्जन-शीलः परिगण्यते | यदा वयं तैल-कृष्णाङ्गार-प्राकृतिकवाति-प्रभृतीनां ईन्धनानाम् उपयोगं कुर्मः, अथवा वृक्षाणाम् उच्छेदनं कुर्मः तदा कार्बन्-डाइऑक्साइड् - [ अङ्गाराम्लवायुः ], पर्यावरणे मिश्रीयते | औद्योगिक-कारणैः विविधैः वाहनैः च उत्सृष्टस्य धूम्रस्य पर्यावरणे सञ्जायमानं सम्मिश्रणं हि जलवायुं पर्यावरणञ्च दूषयति |
पर्यावरणस्य परिभाषा
पृथ्वी-जल-तेजोवायु-आकाशेति पञ्चमहाभूतानि अस्मान् परितः प्रवर्तन्ते | एतेषां पञ्च-महाभूतानां समवायः एव परिसरः आहोस्वित् ‘पर्यावरणम्’ इति पदेन व्यवह्रीयते। एवमपि अवगन्तुं शक्यते यत् मनुष्यो यत्र निवसति, यत् खादति, यत् वस्त्रं धारयति, यज्जलं पिबति, यस्य पवनस्य सेवनं करोति, तत्सर्वं पर्यावरणम् इति शब्देन अभिधीयते। अधुना पर्यावरणस्य समस्या न केवलं भारतस्य अपितु समस्तविश्वस्य समस्या वर्तते। यज्जलं यश्च वायुः अद्य उपलभ्यते, तत्सर्वं मलिनं दूषितं च दृश्यते |
भौतिक-पर्यावरणं प्रकृत्या प्रदत्तं प्राणतत्त्वं रक्षा-कवचं च वर्तते । जीवमात्रस्य विकासाय पर्यावरणशुद्धिः आवश्यकी वर्तते । एवमपि अवगन्तुं शक्यते यत् "परितः आवृणोतीति पर्यावरणम् ।" अस्मान् परितः भूमण्डलं जलराशिः वायुवृत्तं तेजोमण्डलं नभोमण्डलं चेति पञ्चमण्डलानिसन्ति । एतेषां प्रभावेण ऋतुचक्रं प्रवर्तते ।
प्रवर्तमानं पर्यावरणम्
सम्प्रति न केवलं भारते अपितु समस्ते भूमण्डले प्राकृतिकम् असन्तोलनं समुत्पन्नम् । कुत्रचिद् अनावृष्टिः अतिवृष्टिः च भवतः साम्प्रतम् । वैज्ञानिकानां मन्तव्यानुसारेण केवलं पृथिव्यामेव जीवनं वर्तते, तदपि प्रदूषणेन शीघ्रमेन विनाशम् एष्यति । अनेन असन्तोलनेन विषव्रण-कर्कट-हृदयरोग-रक्तचापादयः असाध्याः रोगाः समुत्पद्यन्ते ।
प्रवर्तमान-पर्यावरणस्य अपरिहार्यत्वम्
जनसंख्याविस्फोटेन औद्योगिकीकरणेन व प्रदूषणस्य एषा समस्या समुत्पन्नास्ति | पञ्चाशद्-वर्षपूर्वं विश्वस्य जनसंख्या द्वि-अर्बुदपरिमिता आसीत् । अधुना तु पञ्चार्बुदपरिमिता जाता ।
जनानाम् अवश्यकतापूर्तये उद्योगानां राजमार्गाणां जलावष्टम्भानां रेलमार्गाणां सञ्चार-साधनानां च विस्तरः अपेक्षितः, अतः स्वार्थनिरतेन मानवेन प्रकृतिकोषात् मृत्प्रस्तर-धातु-काष्ठादीनि परिलुण्ठितानि । यदि इत्थमेव प्रदूषणेन तापवृद्धिर्भवेच्चेत् तर्हि ध्रुवक्षेत्रे हिमगलनेन जलप्रलयः भविष्यति ।
मुख्यरूपेण भूमि-जल--वायु-ध्वनि-प्रदूषणानि सञ्चारितानि । वायुना कीटाणवः इतस्ततः नीयन्ते । वायुना विना न जीवन्ति जीवधारिणः । शिलातैल-चालितानि यानानि उपग्रह-प्रक्षेपक-राकेट्-यानानि च प्रतिक्षणं विषमिश्रितं धूमं वायौ मिश्रयन्ति ।
पर्यावरणस्य प्रदूषणात् समुत्पन्नाः समस्याः
अनेन प्रदूषणेन भूमेः शीतोष्णपरिकरबन्धः विच्छृंखलितः भवति । मलमूत्र-प्रणालीनां तैल-शोधक-रसायनानां प्रदूषित-जलेन कूप-नदी-जलाशयानां जलराशिः विषाक्तः भूत्वा विषूचिका-पाण्डु-जलोदर-रोगान् जनयति । कीटनाशकानां वर्धमानेन प्रयोगेण पृथिव्याः अन्नफलादीनि प्रदूषितानि जायन्ते ।
महानगरेषु वाहनानां निर्बाध-प्रचलनेन ध्वनि-प्रसारयन्त्र-विज्ञापनेन नूतनयन्त्राणां निनादेन कर्णस्फोटकध्वनिः रात्रिन्दिवं समुत्पद्यते तेन मानवस्य मनःशान्तिः विलुप्ता, जनाः अनिद्रारोगेण विक्षिप्ताः इव सन्ति ।
पर्यावरण-प्रदूषणस्य निरोधाय केचन समुपायाः
पर्यावरण-प्रदूषण-निरोधाय जनाः यत्र तत्र ष्ठीवनं मलमूत्र-उत्सर्जनं नैव कुर्युः । गृहस्य रथ्यायाश्च प्रणाल्यः स्वच्छाः स्युः । बालकाः युवकाः, कृषकाः युवत्यश्च विद्यालयेषु, उद्यानेषु क्षेत्रेषु गृह-उद्यानेषु च आधिक्येन वृक्षारोपणं कुर्युः। वृक्षच्छेदकानां कृते दण्डव्यवस्था भवेत् । महानगरेषु मध्ये मध्ये सघनानां हरितानाम् उद्यानानां विकासेन वायु-प्रदूषणं न्यूनं कर्तुं शक्यते ।
वस्तुतः समस्यानां निराकरणं युक्तिसंगतेन समाधानेन सम्भवम् । वर्त्तमानयुगे पर्यावरणशोधनस्य परमावश्यकता अनुभूयते ।
वैदिक-सनातन-पद्धतौ पर्यावरणस्य महत्वम्
प्रबुद्धाः भारतीयाः पुरा वायु-शुद्ध्यर्थं हवनादिकं नित्य-कर्मत्वेन कुर्वन्ति स्म | ते वृक्षारोपणं कुर्वन्तः सूर्य-पवन-वरुण-वनस्पतीनां स्तुतिञ्च गायन्ति स्म । येन ते सुखेन स्वजीवनं यापयामासुः ।
अद्यत्वे न कश्चन तादृशः देशः वर्तते यो हि पर्यावरण-सङ्कटस्य निरासार्थं विचार-मन्थनं नैव करोति | एतदर्थं भारतमपि चिन्तितमस्ति । परञ्च यत्र अपरे देशाः भौतिक-चाकचिक्येन सर्वस्वमपि प्रायेण प्रणाशितवन्तः, तत्रैव भारतस्य पार्श्वे साम्प्रतमपि सुबहु अवशिष्यते । पाश्चात्य-देशाः प्रकृतिम् अतितरां प्रदूषयन्ति, काननानि उच्छेद्य वज्रचूर्ण-प्रस्तर-काननानि निर्मितवन्तः | न ते अस्य गम्भीर-परिणाम-विषये विचारितवन्तः ! प्रकृति-संरक्षणस्य कश्चन संस्कारः अखण्ड-भारतभूमिम् अतिरिच्य नान्यत्र दृश्यते ।
वैदिक-सनातन-परम्परासु प्रकृति-संरक्षणस्य सूत्राणि सर्वत्र समुपलभ्यन्ते । भारते प्रकृति-पूजनं हि प्रकृति-संरक्षणत्वेन आमान्यते । भारतीय-संस्कृतौ भारतीय-वाङ्मये च पादपानां वृक्षाणां नदीनां पर्वतानां ग्रह-नक्षत्राणाम् अग्नि-वायु-प्रभृतीनां प्रकृतेः च विभिन्न-रूपाणां सम्बन्धः मानवीय-जीवनेन साकं ख्यापितः । वृक्षाः सन्तति-रूपाः सरितश्च मातृ-रूपाः ग्रह-नक्षत्र-पर्वताः च देवतुल्याः परिगणिताः सन्ति । भारतस्य चिन्तकाः कवयः वैज्ञानिकाः ऋषयः मुनयश्च प्रकृति-संरक्षणं मानव-स्वभावञ्च सम्यक्तया अवगच्छन्ति स्म | महाकविः कालिदासः स्वीये “कुमार-सम्भवम्”- इति महाकाव्ये प्रप्रथमे श्लोके हिमालयं देवतात्म-रूपेण वर्णयति - “अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा, हिमालयो नाम नगाधिराजः|”
ते नाम जानन्ति स्म यत् स्वीय-क्षणिक-लाभार्थं मानवः अनेकेषु अवसरेषु गभीरां त्रुटिम् आचरति, आत्मनः एव हानिञ्च आपादयति | अत एव ते प्रकृत्या साकं मानव-सम्बन्धान् विकासितवन्तः, येन प्रकृतेः अपक्षरणं रोद्धुं शक्येत। इदमेव कारणं यत् प्राचीन-कालात् भारते प्रकृत्या साकं महत्वपूर्ण-संस्कारः ऋषिभिः प्रतिष्ठापितः ।
एवं सत्यपि, भारते भौतिक-विकास-स्पर्धायां प्रकृतिः पददलिता सञ्जाता। परञ्च, एतदपि सत्यमेव यत् यदि एताः परम्पराः नाभविष्यन् चेत् भारतस्य स्थितिः इतः परमपि गभीरे संकटे समापन्नस्य कस्यचन पश्चिमीय-देशस्य सदृशी अभविष्यत् । वैदिक-सनातन-परम्परासु सर्वत्र प्रकृतेः संरक्षणं सविशेषं निर्दिष्टम् । एतासु परम्परासु प्रकृत्या साकम् अस्मदीयः कियान् घनिष्ठः सम्बन्धः वर्तते इति तथ्यं तु अमुना प्रमाणेन एव अवगन्तुं शक्यते यत् जगतः प्राचीनतमस्य ग्रन्थस्य ऋग्वेदस्य प्रथमः मन्त्रः अग्नेः स्तुतौ साक्षात्कृतः - “अग्निमीळे पुरोहितं... रत्न-धातमम्” इति ।
वैज्ञानिकी भारतीया जीवन-पद्धतिः
भारतीया जीवन-पद्धतिः वैज्ञानिकी वर्तते । आहोस्वित् एवं वक्तुं शक्यते यत् प्रत्येकमपि भारतीया परम्परा वैज्ञानिक-रहस्यान्वितास्ति । एतानि रहस्यानि प्रकटितानि स्युः । “जीवतु जीवयतु चे”त्यस्ति भारतस्य सनातन-दर्शन-सिद्धान्तः । अस्य सह-अस्तित्वस्य सिद्धान्तः एव प्रकृतिं प्रति एनम् अधिकतरं सम्वेदनशीलं विदधाति । वैदिक-वाङ्मये प्रकृतेः प्रत्येकमपि अङ्गस्य संरक्षणस्य सम्वर्धनस्य च निर्देशः प्राप्यते । अस्माकम् ऋषयः अवगच्छन्ति स्म यत् पृथिव्याः आधारत्वेन वर्तते - जलम् अरण्यञ्च । अत एव “यज्ञ-प्रक्रिया” नाम “प्रदान-प्रक्रिया” इति ख्यापयन्तः ते कथयन्ति - “यज्ञात् भवति पर्जन्यः पर्जन्याद् अन्न-सम्भवः| अन्नाद् भवन्ति भूतानि यज्ञः कर्म-समुद्भवः |”...
काननं नाम आनन्ददायकमिति वर्णयन्तः अस्मदीयाः ऋषयो निगदन्ति - 'अरण्यं ते पृथिवी स्योनमस्तु।' इदमेव कारणं यत् भारतीय-जीवने ब्रह्मचर्यम्, वानप्रस्थम् संन्यासञ्चेति आश्रम-चतुष्टये त्रयस्य साक्षात् सम्बन्धः अरण्येन साकं वर्तते। वयं वक्तुं शक्नुमः यत् एतेषु काननेषु एव भारतस्य सांस्कृतिक-रिक्थस्य सम्वर्धनं सञ्जातम्। भारतीय-संस्कृतौ वृक्षाः देवतात्वेन पूज्यन्ते । एतस्माद् कारणात् वैदिक-सनातन-पन्थानुयायिनः भारतीयाः स्वभावतः एव वृक्ष-संरक्षकाः भवन्ति । सम्राजः विक्रमादित्यस्य अशोकस्य च शासनावधौ वनानां रक्षा प्राथम्याधारेण विधीयते स्म । विष्णुगुप्तः चाणक्यः स्वीये सुख्याते “अर्थशास्त्रे” व्याहरत् यत् आदर्श-शासन-व्यवस्थायाम् अनिवार्य-रूपेण अरण्यपालानां नियुक्तिः स्यात् ।
अस्माकं महर्षयः सम्यक्तया जानन्ति स्म यत् वृक्षेषु अपि चेतना प्रवर्तते । अत एव ते मानव-तुल्याः परिगण्यन्ते । एतद्विषयकाः सन्दर्भाः ऋग्वेदे, बृहदारण्यकोपनिषदि, पद्मपुराणे, मनुस्मृतौ अन्येषु चानेकेषु ग्रन्थेषु लभ्यन्ते । छान्दोग्योपनिषदि ऋषिः उद्दालकः स्वीय-पुत्रं श्वेतकेतुम् आत्मनः स्वरूपं वर्णयन् कथयति यत् वृक्षाः जीवात्मना समन्विताः भवन्ति, अपि च, मनुष्यवदेव सुखानि दुःखानि चानुभवन्ति । भारतीय-दर्शनानुसारेण एकः वृक्षः मनुष्यस्य दशभिः पुत्रैः तुल्योsस्ति - 'दशकूपसमा वापी: दशवापीसमो हृद:। दशहृदसम: पुत्रो दशपुत्रसमो द्रुम:।।'
भारतीयाः गृहे तुलसी-पादपं साग्रहं कथं धारयन्ति - इति तथ्यं साम्प्रतं सुसिद्धं यत् अयं पादपः मानवाय सर्वाधिकं प्राणवायुं प्रापयति । तुलसी-पादपे अनेके औषधीय-गुणाः अपि सन्ति । पिप्पलः अपि पर्यावरणे सर्वाधिकं प्राणवायुं प्रसारयति, अत एव भारतीयाः पिप्पलं नियमितरूपेण देवतुल्यं मत्वा पूजयन्ति । अद्यत्वेsपि कुटुम्बस्य सामान्या गृहिणी स्वीयं अबोधं बालं सहजतया बोधयति यत् पादपाः वृक्षाः च रात्रौ नैव स्पर्शनीयाः प्रतोदनीयाः वा यतो हि रात्रौ एते स्वपन्ति ।
देवाधिदेवः महादेवः बिल्व-पत्रैः कण्टालुना [धस्तूरेण ] च प्रसन्नो भवति । अतः शिवभक्ताः सविशेषं बिल्वपत्र-कण्टालु-वृक्षान् संरक्षन्ति । वट-पूर्णिमायाः आमलकी-नवम्याः च पर्वणोः आयोजनं तदैव सम्भाव्यते यदा हि वटवृक्षाः आमलकी-वृक्षाः च पृथिव्याम् अवशिष्टाः स्युः । विद्या-देव्यै भगवत्यै सरस्वत्यै पीत-पुष्पाणि रोचन्ते । वैभव-प्रदायिन्यै महालक्ष्म्यै कमलानि पाटलानि च रोचन्ते | विनायकः श्रीगणेशः दूर्वा-पत्रैः प्रसीदति। सनातन-धर्मस्य प्रत्येकमपि देवः देवी वा पशु-पक्षिणां पादप-वृक्षाणां प्रकृतेः च विविधानाम् अङ्गानां संरक्षणार्थं सबलं सविशेषं च सन्दिशति ।
एतादृश्याः वैज्ञानिक्याः पर्यावरण-चेतना-पूर्णायाः च जीवन-पद्धत्याः अङ्गीकरणेन एव वयं आधुनिकेsस्मिन् जीवने सम्मुखीक्रियमाणाः पर्यावरण-समस्याः समाधातुं निश्चयेन सफलाः भविष्यामः |
=== ==== =====
… Dr. Baldevanand Sagar
[Former Sanskrit-news Presenter, AIR & Doordarshan]
Cell- 09810 5622 77
E-mail - baldevanand.sagar@gmail.com


text:
Online GIta chanting classes with Kashi bhaiya, Art of Living video, Chapter 2, upto shloka 20
Anisha
Srimad Bhagwad Gita classes with Kashi bhaiya (Dinesh Kashikar ji) at The Art of Living International center, Bangalore. Chapter 2, shlokas 6 to 20. Online Bhagwad Gita chanting classes…
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयु।
यानेव हत्वा न जिजीविषाम स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्रा॥६
कार्पण्यदोषो पहत स्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढ़चेताः।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम॥७
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद यच्छोकमुच्छोष्णमिन्द्रियाणाम।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम॥८
सञ्जय उवाच।
एव मुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥९
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वच॥१०
Today’s class:
श्री भगवान उवाच।
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिता॥११
न त्वेवाहं नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम॥१२
देहिनोऽस्मिन यथा देहे कौमारं यौवनं जरा।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः।
आगामापायिनोऽनित्यास्तांतितिक्षस्व भारत॥१४
यं हे न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते॥१५
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः।
उभयोरपि द्रूष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्व्दर्शिभिः॥१६
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं तत्म।
विनाशमव्ययस्याय न कश्चित्कर्तुमहति॥१७
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत॥१८
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥१९
न जायते म्रियते वा कदाचिन्नाय भूत्वा भविता वा न भूयः।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥२०


text:
कादम्बरी कथा ।।
ग्रन्थनाम - कादम्बरी
विधा - कथा (गद्यमहाकाव्यम्)
उपजीव्यम् - वृहत्कथा
रचनाकार: - महाकवि बाणभट्ट:
नायक: - महाराजशूद्रक: (चन्द्रापीड:)
प्रतिनायक: -
नायिका - कादम्बरी
प्रधानरस: - श्रृंगाररस:
प्रमुखगुण: - ओजगुण:
रीति: - पांचाली रीति:
वृत्ति: -
कथासारसंक्षेप: -
विदिशानगरस्य राजा शूद्रक: स्वसभायाम् उपविष्ट: आसीत् । एका चाण्डालकन्या पंजरवर्तिशुकेन सहिता आगतवती । शुकस्य वाचालता राजानं निवेदितवती । शुक: दक्षिणपादमुत्थाप्य आर्याछन्दमपठत् । राजा शुकम् आत्मवृत्तान्तं श्रावितुं निवेदितवान् । शुक: सम्पूर्णां कथां श्रावितवान् । अनन्तरं तस्य, शूद्रकस्य चापि शापमुक्ति: अभवत् । शूद्रक: चन्द्रापीडस्वरूपं स्वीकृतवान्, शुक: वैश्यम्पायनस्वरूपमवाप्तवान् । तयो: कादम्बरी-महाश्वेते च सह मेलनमभवत् ।
इति