text:
गुल्बर्गा
गुल्बर्गानगरं (Gulbarga) कर्णाटकराज्ये स्थितं प्रमुखं नगरम्। मण्डलकेन्द्रं च । कल्बुर्गी (STD-०८४७२)
अन्तर्विषयाः
गुल्बर्गानगरस्य अद्भुतकौशलविस्मयः[सम्पादयतु]
कलबुर्गी अथवा गुल्बर्गानगरे षड्शतवर्षेभ्यः पूर्वं निर्मितं किञ्चन दुर्गम् इदानीमपि सुस्थितौ सत् विस्मयमावहति । वर्षा, उष्णता, शैत्यं, वायुकोपः इत्यादिभिः आघातं प्राप्य अपि स्वस्य अस्तित्वं रक्षत् सत् आश्चर्यं जनयति । देशे बहुभ्यः प्रदेशेभ्यः जनाः अत्र आगच्छन्ति । बन्दे नवाज् उरुस् अत्र विशेषोत्सवः । भारते एतादृशविशिष्टशैल्या निर्मितम् मसीदि (प्रार्थनास्थलम्) एकमेव अस्ति । एतत् तन्त्रवास्तुशिल्पिनां कृते पन्थाह्वानं कुर्वत् अस्ति । गुल्बर्गानगरम् क्रिस्ताब्दे १३४७ तः १४२४ पर्यन्तं बहमनीसाम्राज्यस्य राजधानी आसीत् । एतेषां समये एव कल्बुर्गी इत्याख्यम् एतत् नगरं गुल्बर्गा इति नाम प्राप्नोत् । तत्कालीनं राजगृहं, मसीदी, दर्गाः( प्रार्थनामन्दिरम्), इत्यादयः निर्मिताः आसन् । विंशति-एकरविशालप्रदेशे जुम्मामसीदी भवनं निर्मितम् । इस्लां शैल्या रचितमेतत् ।
बहमनीराज्यस्थापकस्य हसन् गङ्गूमिनस्य पुत्रः महम्मदः-१ एतेषां सर्वेषां भवनानां निर्माणकर्ता आसीत् । एषः मूरिशनामकस्य शिल्पिनः साहाय्येन एतत् विशिष्टं भवनशिल्पं निर्मितवान् । स्पेन् देशे स्थितं कार्डोवामसीदीसदृशं भवनं एतत् भारतदेशे एव प्रसिद्धम् अस्ति ।
अस्य विस्तारः पूर्वपश्चिमे २१६ पादमितं, दक्षिणोत्तरे १७० पादमितम् । अस्य शिल्पस्य १४० स्तम्भाः आधाररूपेण सन्ति । २५० सुन्दरवक्रतोरणानि सन्ति । पञ्च अर्धगोलाच्छादकाः सन्ति । एतेषां व्यासः ६३ मीटर् अस्ति । अन्तर्भागः लताभिः अलङ्कृतः। ध्वनिसंवहनदृष्ट्या अपि अत्र विशेषपरिणतिः प्रदर्शिता अस्ति प्रार्थनाध्वनिः कुत्रापि न प्रतिध्वनति । ३०० पादपरिमिते दूरे उपविष्टवन्तः अपि स्पष्टतया श्रोतुं शक्नुवन्ति ।
केचन ’एतत् भवनं बैजाण्टियन् शैल्या निर्मितानां तुर्क् देशीय-प्रार्थनामन्दिराणां विन्यासाः इव सन्ति’ इति कथयन्ति । अन्ये इण्डो-पर्शियन् , इण्डो-इस्लामिक् शैलिमिश्रितम् इति वदन्ति ।
शिक्षा[सम्पादयतु]
नगरे द्वौ चिकित्सामहाविद्यालयौ स्तः। महादेवाप्पा-रामपुर-चिकित्सामहाविद्यालयः(एम्.आर्.एम्.सि) एवञ्च के.बि.एन्. चिकित्सामहाविद्यालयः। अत्र नगरेऽस्मिन् दन्तचिकित्सामहाविद्यालयत्रयं हेच्.के.ई.समाजेन तथा आलबदर् ट्रास्ट, ई.एस्.आई चिकित्साकेन्द्रद्वारा परिचालिताः सन्ति।
नगरेऽस्मिन् षठ् तान्त्रिकमहाविद्यालयाः(Engineering college) विविधप्रतिष्ठानैः परिचालिताः सन्ति। परवर्तीप्रजन्मयन्त्रविद्या(Next Generation Robotics) एवञ्च वि.एल्.एस्.आई प्रारूपप्रशिक्षणं तथा उत्कर्षकेन्द्रमपि अत्र प्रारब्धम् अस्ति भासयान्त्रिकविद्या इति नाम्ना(पि.डि.ए तान्त्रिकमहाविद्यालयस्य समीपे)।
पुनः गुल्बर्गाविश्वविद्यालयः इति एकः विश्वविद्यालयोऽपि अस्यां नगर्याम् अशीत्युत्तर-उनविंशतिशतक्रीस्तवर्षे (१९८०) संस्थापितः । विचारव्यवस्थायाः दॄष्ट्या गुल्बर्गानगरस्य षट् उपमण्डलानि यथा-गुल्वर्गा, यादगिरिः, बीदरमण्डलम्, रायचूरुमण्डलम्, बळ्ळारीमण्डलम् एवं कोप्पळपर्यन्तं विस्तृतमस्ति। पूराकाले सप्तत्युत्तरउनविंशतिशतक्रीस्तवर्षतः(१९७०) तावत् अयं विश्वविद्यालयः कर्णाटकविश्वविद्यालयस्य(धारवाडमण्डलस्य) स्नातकोत्तरविभागकेन्द्रमासीत्। गुल्बर्गानगरस्य पूर्वप्रान्ततः षट्- कि.मी दूरे अस्य गुल्बर्गाविश्वविद्यालयस्य मूलप्रांगणम् अवस्थितमस्ति। अस्य व्याप्तिः ८६० एकर्-परिमिता । सप्तत्रिंशत् (३७)स्नातकोत्तरविभागाः एवञ्च चत्वारि स्नातकोत्तरकेन्द्राणि यथाक्रमं- कृष्णदेवरायानगरे,बळ्ळारीमण्डले, रायचूरुमण्डले तथा बीदरे चावस्थितानि। अन्यस्नातकोत्तरकेन्द्रं बसवकल्याणे उद्घाटनयोग्यं च वर्तते। विश्वविद्यालये प्रतिवर्षं पञ्चशत्युत्तरत्रिसहस्रं छात्राः नामांकनं कुर्वन्ति विविधविषये स्नातकोत्तर- एम्.फिल्.-पि हेच्.डि प्रवेशनिमित्तम्। अत्र प्रायः द्विशताधिकाः अध्यापकाः सप्तशताधिकाः प्रयुक्तिविदाः तत्सहायकश्च वर्तन्ते। त्रिंशत्यधिकद्विशतं महाविद्यालयाः अनेन अनुमोदिताः सन्ति। तत्र च स्नातक-डिप्लोमा-कक्षायां कला-सङ्गीत-समाजविद्या-विज्ञानम् एवं प्रयुक्तिविषये छात्राः पठितुं नामाङ्कनं कुर्वन्ति। बहवः शिक्षाप्रतिष्ठानानि वर्तन्ते यानि अनुवैद्यशिक्षणं (Nursing) विशिष्टस्थानं भजन्ते यथा विजयकुमारः अनुवैद्यशिक्षणमहाविद्यालयः। हेच्.के. ई समाजं सि.ओ.एन् (ए. प्रथमम्)करीम् (ए.प्रथमम्) कामार् इत्यादि।
कर्णाटककेन्द्रीयविश्वविद्यालयोऽपि अस्यां नगर्याम् अस्ति। वस्तुतस्तु गुल्बर्गानगरं शिक्षानगरमित्युपाधिना परिचितास्ति। यतो हि व्यक्तिगतशिक्षाप्रतिष्ठानैः सह सर्वकारस्य शिक्षाविभागाः संयुक्ताश्च वर्तन्ते।
मार्गः[सम्पादयतु]
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
- बिजापुरतः १५९ कि.मी
- बीदरतः १०४ कि.मी ।
- बेङ्गळूरुतः ६१६ कि.मी.।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
मुम्बयी-हैदराबाद्मार्गे गुल्बर्गा निस्थानमस्ति । वसतिकृते नगरे व्यवस्था अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Gulbargians most interactive website
- Official Website of Gulbarga district
- [१] list of tourism places in Gulbarge
- Official Website of Gulbarga City Corporation
- Map of Gulbarga district


c: text/html

text:
Offered by: School of Vedic Knowledge Systems
Specialization: Acharya Vyakarana
Duration: Five years (Ten Semesters)
Eligibility: Vyakarana
Campus: Chinmaya Eswar Gurukula
सूचना – एतस्मिन् विभागे अर्हाणां छात्राणां चयनाय प्रवेशपरीक्षा ऐप्रिल् 29, 2018 तमे दिनाङ्के भारतदेशस्य विविधेषु प्रदेशेषु आयोजयिष्यते । प्रवेशम् इच्छन्तः छात्राः अधः दत्तम् आवेदनापत्रद्वयम् अपि पूरयेयुः । तत्र एकम् आवेदनापत्रं विश्वविद्यालये प्रवेशार्थम्,अपरं च प्रवेशपरीक्षार्थम् । आवेदनार्थम् अन्तिमः दिनाङ्कः एप्रिल् 15, 2018.
Note: Applicants desirous of applying for the 5-year Integrated Masters program are required to complete two application forms. The first is for admission into Chinmaya Vishwavidyapeeth and the second, is for the Entrance Examination to be conducted at various centres in India on 29th April 2018. The last date for applying for the same is 15th April 2018.
The ‘5 Year Integrated Masters’ in Vyakarana is aimed at training students thoroughly in Vyakarana Shastra. There are different traditions in India emphasizing different aspects of Vyakarana Sastra. This program is designed in such a way that the students have the benefit of the qualities of all the traditions. Here the study starts with memorizing Astadhyayi consisting of 4000 sutras, and continues with the important granthas at primary level and then advanced level such as siddhantakaumudi, kasikavrti, mahabhasya etc. There are a variety of courses designed to build language and communication skills, computer skills and other skills helping the student to become employable. Students, at the end of the course, will be able to continue the tradition by teaching, going for higher studies or engaging in high quality research in their respective areas.
सम्प्रदायानुसारेण व्याकरणशास्त्रमधिजिगांसूनां कृते एषः पाठ्यक्रमः परिकल्पितः । पाणिनीये वैदुष्यं प्रेप्सुभिः प्राधान्येन अवगन्तव्याः अंशाः सन्ति अष्टाध्याय्याः क्रमः, शब्दसिद्धिप्रक्रिया, सूत्राणां लक्ष्यसाधकत्वपरीक्षा, आर्थिकविचाराः चेति । सम्प्रति भारतदेशे अनेकाः व्यकरणाध्य्यनपद्धतयो दरीदृश्यन्ते यत्र एतेषामंशनां क्वचित् कश्चिदाद्रियते । इहास्माभिः ताः पद्धतीरवलोक्य, तदीयैर्गुणैश्छात्राः यथा युज्येरन् तथायं पाठ्यक्रमः परिकल्पितः ।
तत्र सौत्रक्रमज्ञानाय व्याकरणाध्ययनप्राणभूतमष्टाध्याय्याः स्मरणमादौ क्रियते । ततः सूत्रार्थज्ञानं, लक्ष्ये तत्समन्वयं च साधयितुं सिद्धान्तकौमुदी अधीयते । सिद्धान्तकौमुद्याः अध्ययनावसरे मध्ये एव, पौष्पी तिङन्तप्रक्रियापद्धतिः बोध्यते, यया पाणिनीयप्रक्रियायाः स्वारस्ये ज्ञाते तिङन्तप्रकरणस्याध्ययने सौकर्यं कल्प्यते । ततः सूत्रार्थानामुपरि प्रौढविचारपरे द्वे व्याख्ये, प्रौढमनोरमा-लघुशब्देन्दुशेखराख्ये अध्याप्येते यत्र प्राधान्येन शब्दसिद्धिप्रक्रियायाः वैशद्येन विमर्शः इतरैः सहकारिभिर्विषयैः सह कृतः । एतेन शब्दसिद्धिप्रक्रियायां पाटवं छात्रा अवाप्नुयुः ।
तत उत्तरं महाभाष्यस्य आद्यानि नवाह्निकानि, समर्थाह्निकं, कारकाह्निकं च अध्याप्यन्ते । अत्र सूत्रस्य अतिव्याप्त्यव्याप्त्यादिविचाराः, प्रत्याख्यानानि, उपसंख्यानानि इति सर्वस्यास्य परिचयो भवति । अनेन शास्त्रस्य सर्वात्मना परीक्षणं भवति ।
ततः आर्थिकविषयाणां परिचयाय वैयाकरणभूषणसारः, लघुमञ्जूषायाः सुबर्थविचारात्मको भागश्च अध्याप्येते । एतन्मध्ये वाक्यपदीयमपि अध्याप्यते यत्र व्याकरणस्य आर्थिकभागस्य मूलभूता अंशा निरूपिताः ।
एतावता अधीतेन छात्राः प्रायेण व्याकरणविषयस्य कस्यापि ग्रन्थस्य अवलोकने अवगमने विमर्शे च सामर्थ्यमाप्नुवन्ति । एतावती अध्ययनपद्धतिः अन्याभिः सभाभिः संचाल्यमानासु परीक्षासु भागग्रहणे छात्राणां सामर्थ्यं भवेदिति धिया, काञ्ची-वेदवेदान्तशास्त्रसभया तेनलीनगर्यां संचाल्यमानां परीक्षापद्धतिं मनसि निधाय कल्पिता । व्याकरणाध्ययनस्य मुख्यमुद्देश्यं भवति शब्दानां साधुत्वपरीक्षा । सा च स्वस्य इतरेषां च प्रयोगेषु । सा च विना प्रामाणिकप्रयोगावलोकनं न शक्यते कर्तुमिति तदर्थं प्राचीनानामर्वाचीनानां च विदुषां प्रयोगपरिचयाय काव्यमप्यत्र अनिवार्यविषयतया निवेशितम् । एवं व्याकरणाध्ययने अपेक्षितस्य न्यायशास्त्रस्य परिचयाय दीपिकासहितः तर्कसंग्रहोऽपि पाठ्यक्रमे निवेशितः ।
ततः छात्राणां संवहनगणकयन्त्रप्रयोगादिकौशलवर्धनाय अन्ये च विषयाः निवेशिताः ।
प्रवेशार्हता – व्याकरणशास्त्रस्य अद्वैतवेदान्तशास्त्रस्य च अस्मिन् पाञ्चवार्षिके पाठ्यक्रमे प्रवेशमिच्छन्तः छात्राः संस्कृतभाषया संभाषणे, पठने, अवगमने च समर्थाः स्युः । साहित्यप्रवेशः, प्राक्शास्त्री, उत्तरमध्यमा इत्येतासु, प्राक्-शिरोमणिः एतत्समानासु अन्यासु वा परीक्षासु उत्तीर्णाः अत्र प्रवेशमर्हन्ति । एतेषां छात्राणां कृते प्रवेशपरीक्षा आयोजयिष्यते । तत्र उत्तीर्णानां विद्यार्थिनां विश्वविद्यालये प्रवेशः कल्प्यते । ये च द्वादशवर्गसमानासु अन्यासु परीक्षासु संस्कृतम् अनधीतवन्तः अत्र प्रवेशमिच्छन्ति तेषामपि प्रवेशपरीक्षायाम् अवकाशः विद्यते ।
Semester-wise Courses –
Total number of credits (five year integrated program) – 188
Total number of credits in the first three years – 111
Total number of credits in the last two years – 77
सूचना – एतस्मिन् विभागे अर्हाणां छात्राणां चयनाय प्रवेशपरीक्षा ऐप्रिल् 29, 2018 तमे दिनाङ्के भारतदेशस्य विविधेषु प्रदेशेषु आयोजयिष्यते । प्रवेशम् इच्छन्तः छात्राः अधः दत्तम् आवेदनापत्रद्वयम् अपि पूरयेयुः । तत्र एकम् आवेदनापत्रं विश्वविद्यालये प्रवेशार्थम्,अपरं च प्रवेशपरीक्षार्थम् । आवेदनार्थम् अन्तिमः दिनाङ्कः एप्रिल् 15, 2018.
Note: Applicants desirous of applying for the 5-year Integrated Masters program are required to complete two application forms. The first is for admission into Chinmaya Vishwavidyapeeth and the second, is for the Entrance Examination to be conducted at various centres in India on 29th April 2018. The last date for applying for the same is 15th April 2018.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
वन्दे वन्दारुमन्दारमिन्दुभूषणनन्दनम् ।
अमन्दानन्दसन्दोहबन्धुरं सिन्धुराननम ॥ संस्कृतानुवादःअन्वयः विग्रहवाक्यानि च वन्दे इति क्रियापदम् । गणेशमिति योजना । कथंभूतस्सः ।
वन्दारुमन्दारः - वन्दारूणां मन्दारः वन्दनशीलजनानां स्वर्वृक्ष इवेति यावत् । तेषां कामनाप्रदातृत्वात् । इन्दुभूषणः शिवः तस्य नन्दनः इन्दुभूषणनन्दनः । शिवपुत्र इति यावत् । अमन्दानन्दसन्दोहबन्धुरः - अमन्दः तीव्रः आनन्दस्य सन्दोहः आनन्दसन्दोहः
अमन्दश्चासावानन्दसन्दोहश्चेति अमन्दानन्दसन्दोहः अमन्दानन्दसन्दोहेन बन्धुरः अमन्दानन्दसन्दोहबन्धुरः ।
तीव्रानन्दसमूहादुन्नतानत इति यावत् ।
बन्धुरन्तून्नतानतमित्यभिधानात् । यद्यपि भगवतः स्वात्मारामत्वात्संसारविषयानासक्तत्वोन्नतत्वं तथापि भक्तानां कृते सुलभत्वानतत्वमिति भावः । सिन्धुराननः - सिन्धुरस्याननमेवाननं यस्य । भावार्थः वन्दनशीलजनानां कामप्रदं शिवपुत्रं तीव्रानन्दसमूहादुन्नतानतं सिन्धुरस्याननमेवाननं वन्दे ।
हिन्दी अनुवाद गणेश की वन्दना करता हूं । कैसै गणेश?
वन्दारुमन्दारः - वन्दन करनेवाले जनों के कामनाओं को स्वर्गवृक्ष मन्दार कि तरह पूर्ति करनेवाले ।
इन्दुभूषणनन्दनः - चन्द्रभूषण शिव …


text:
भरद्वाजमहर्षिः
सुदीर्घकालं जीवन् अपि मानवः इतोऽपि अधिककालं जीवितुम् इच्छति । एषः मानवस्य स्वभावः । परन्तु तदेव जीवनम् उन्नतध्येयसाधननिमित्तं यदि भवति तर्हि तत् नितरां प्रशस्यते । सप्तर्षिषु अन्यतमस्य भरद्वाजस्य कथा अत्र उत्तमम् उदाहरणम् अस्ति । भरद्वाजः अत्रिमुनेः पुत्रः आदिकाव्यस्य रामायणास्य कर्तुः वाल्मीकिमुनेः शिष्यः च । सः वेदाध्ययने, देवध्याने च निरतः आसीत् । यदा मरणकालः सन्निहितः तदा इन्द्रस्य ध्यानं कृत्वा - ‘मम आयुः वर्धयतु’ इति प्रार्थितवान् भरद्वाजः । प्रत्यक्षीभूतः इन्द्रः भरद्वाजम् आत्मना सह किञ्चिद्दूरं नीतवान् । दूरे उन्नताः त्रयः पर्वताः द्दश्यन्ते स्म । इन्द्रः भरद्वाजस्य अञ्जल्यां मुष्टित्रयपरिमिताः सिकताः स्थापितवान् । भरद्वाजः मौनं स्थितवान् आसीत् ।
"दूरे स्थितानां पर्वतानां महत्वं मनसि निधाय भवान् वदतु -अञ्जल्यां स्थितानां सिकतानां परिमाणं कियत् ?" इति पृष्टवान् इन्द्रः । "क्व ते पर्वताः क्व च अञ्जलिमिताः सिकताः ! महत् अन्तरम् एतयोः " इति उक्तवान् भरद्वाजः । तदा इन्द्रः -"भवता ज्ञातं वेदज्ञानम् अपि मुष्टिपरिमितम् एव । भवता पर्वतपरिमितं ज्ञातव्यम् अस्ति " इति उक्तवान् इन्द्रः । भरद्वाजः मद्वचनात् भीतः सन्- यावत् ज्ञातं तावता अलम् इति वदेत् , अथवा अहङ्कारेण -मया सर्वं ज्ञातम् अस्ति इति वा वदेत्’ इति इन्द्रः चिन्तितवान् आसीत् । भरद्वाजः तु किञ्चित्कालं यावत् मौनं स्थित्वा - "तर्हि ज्ञानं नाम तावत् बृहत् वा ! तत् मया सम्पादनीयम् । भवतः आशीर्वादः अस्ति चेत् तान् त्रीन् अपि पर्वतान् मदीयान् करिष्यामि" इति महता विनयेन उक्तवान् । भरद्वाजस्य द्दढम् आत्मविश्वासम्, उन्नतध्येयं च ज्ञात्वा इन्द्रः आश्चर्यचकितः अभवत् । सः भरद्वाजं शतवर्षपरिमितेन आयुषा अनुगृह्य अद्दश्यतां गतः ।


text:
MTYV Sadhana Kendra -
Friday 30th of June 2017 12:56:22 PM
सिद्धाश्रम पञ्चक गुरूत्वम् सदैवम् पुर्णा तदैवम्। भाग्येन् देवो भवदेव नित्यम्।। अहो भवाम् परीपूर्ण सिन्धुम्। गुरूत्वम् शरण्यम् गुरुत्वम शरण्यम्।। त्वमेव माता च पिता त्वमेव.......... त्वम् मातृ रुपम् पितृ स्वरुपम्। बन्धु स्वरुपम् आत्म स्वरुपम्।। चैतन्य रुपम् पूर्णत्व रुपम्। गुरूत्वम् शरण्यम् गुरुत्वम् शरण्यम्।। त्वमेव माता च पिता त्वमेव......... न तातो न माता न बन्धुर्न भ्राता। न पुत्रो न पुत्री न भृत्योर्न भर्ता।। न जाया न वित्तम न वृत्तिर्ममेवम्। गतिस्त्वम् मतिस्त्वम् गुरूत्वम् शरण्यम्।। त्वमेव माता च पिता त्वमेव......... अनाथो दरिद्रो जरा रोग युक्तो। महाक्षीण दीन सदा जाड्यवक्ता।। विपत्ती प्रविष्ट सदाहम् भजामी। गुरूत्वम् शरण्यम् गुरूत्वम् शरण्यम्।। त्वमेव माता च पिता त्वमेव......... त्वम् मातृ रुपम् त्वम् पितृ रुपम्। सदैवम् सदैवम् कृपा सिन्धु रुपम्।। त्वमेवम् शरण्यम् त्वमेवम् शरण्यम्। गुरूत्वम् सदैवम् गुरूत्वम् शरण्यम्।। त्वमेव माता च पिता त्वमेव......... न जानामी मन्त्रम् न जानामी तन्त्रम्। न योगम् न पूजा न ध्यानम् वदामी।। न जानामी चैतन्य ज्ञानम् स्वरुपम्। एकोही रुपम् गुरूत्वम् शरण्यम्।। त्वमेव माता च पिता त्वमेव......... एकोही नामम् एकोही कार्यम्। एकोही ध्यानम् एकोही ज्ञानम्।। आज्ञा सदैवम् परिपाल्यन्तिम्। त्वमेवम् शरण्यम् त्वमेवम् शरण्यम्।। त्वमेव माता च पिता त्वमेव......... त्वम् ज्ञात रुपम् त्वम् अज्ञात रुपम्। मम देह रुपम् मम प्राण रुपम्।। पूर्णत्व देहम मम प्राण सदेवम्। त्वमेवम् शरण्यम् गुरूत्वम् शरण्यम्।। त्वमेव माता च पिता त्वमेव.........


text:
अयं तर्हि विशेष आख्यायिकायाः । सा हि—कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भोदयान्विता ।32 आख्यायिका न कथेति भामहः । तत्राह—
कन्याया हरणं संग्रामस्तन्निमित्तोऽन्यो वा, विप्रलम्भो वियोगः, उदयोऽभ्युदयः रिपुविजयादिलक्षणः । आदिशब्देन मत्ततासुरतोत्सवादिपरिग्रहः । ननु भामहेन तावदुक्तम्—कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भोदयान्विता । इति ।33 तत्किमपि सूच्यते । एवं मन्यते । सोऽपि नियमो [नापो]ह्यते, अधिकदर्शनात् । उपलक्षणं वा तद्वचनं, तेऽपि गुणाः [अ]थ न वैशेषिकाः, कथायाः सकाशादाख्यायिकां न भेदयन्तीत्यर्थः । विशेषा [भे]दाः [यैः] कथ्यन्ते आख्यायिकायाः, प्रयोजनमेषामिति वैशेषिकास्तथा न भवन्तीत्यर्थः । किं कारणम् । यतः सर्गबन्धेऽपि समानाः । सा[धारणाः, तेषां त]त्रापि दर्शनात् । तद् यदि [कथा]13a यामपि यथाप्रस्तावं भवन्ति को निषेद्धा । भामह इति चेत् । उक्तमत्र, किं चर्वितचर्वणेन । दृश्यन्ते च कथायां लीलावतीत्यादिकायामपि तेऽर्थास्तत्कथं भिन्त्स्यते आख्यायिकां कथात इति ॥


text:
इन्दौरमण्डलम्
इन्दौरमण्डलम् ( ( शृणु) /ˈɪndɔːrəməndələm/) (हिन्दी: इंदौर जिला, आङ्ग्ल: Indore district) इत्येतत् भारतस्य मध्यभागे स्थितस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य इन्दौरविभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति इन्दौर इति नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
इन्दौरमण्डलस्य विस्तारः ३,८९८ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य पश्चिमभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे देवासमण्डलं, पश्चिमे धारमण्डलम्, उत्तरे उज्जैनमण्डलं, दक्षिणे खरगौनमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले चम्बलनदी, क्षिप्रानदी च प्रवहति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणम् इन्दौरमण्डलस्य जनसङ्ख्या ३२,७६,६९७ अस्ति । अत्र १६,९९,६२७ पुरुषाः, १५,७७,०७० महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ८४१ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ८४१ जनाः। २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ३२.८८% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९२८ अस्ति । अत्र साक्षरता ८०.८७% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले पञ्च उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ इन्दौर, देपलपुर, महु, सांवेर, हतोड ।
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले खाद्यसामग्रीणाम् उद्योगाः अत्यधिकाः प्रचलन्ति । अस्मिन् मण्डले वस्त्राणां यन्त्रागाराः अपि बहवः सन्ति । अस्मिन् मण्डले उत्तमाः शैक्षणिकसंस्थाः अपि सन्ति । अतः भारतस्य अन्यप्रदेशेभ्यः, विदेशात् च विद्यार्थिनः पठितुं तत्र गच्छन्ति । तेन कारणेन इदं मण्डलं प्रगतिशीलम् अस्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
खजराना गणेशमन्दिरम्[सम्पादयतु]
बहवः श्रद्धालवः इन्दौर-नगरवासिनः तथा समीपस्थनगरजनाः तत्र दर्शनार्थं गच्छन्ति । अस्य मन्दिरस्य निर्माणम् अहिल्याबाई होल्कर इत्यनया कारितम् । इयं मराठाराज्ञी आसीत् । इदं स्थलं हिन्दुजनानां कृते महत्वपूर्णमस्ति ।
गुरुद्वारा[सम्पादयतु]
इन्दौर-नगरं प्राक्तनादेव सिक्खधर्मेण सह संलग्नम् अस्ति । अस्मिन् नगरे एकं प्रसिद्धं गुरुद्वारा अस्ति । गुरुनानक ई. १५६७ तमे वर्षे तत्र गतः आसीत् ।
अन्नपूर्णामन्दिरम्[सम्पादयतु]
अन्नपूर्णामन्दिरं बहुसुन्दरं तथा पुरातनम् अस्ति । इन्दौर-नगरे इदं मन्दिरं स्थितमस्ति । अस्मिन् मन्दिरे अन्नपूर्णामातुः सुन्दरप्रतिमा अस्ति । इदं तीर्थयात्राकेन्द्रमस्ति । तत्र न केवलं भक्ताः गच्छन्ति अपि तु पर्यटकाः अपि गत्वा मन्दिरस्य अवलोकनं कुर्वन्ति ।
बडा गणपति[सम्पादयतु]
अस्मिन् मन्दिरे गणेशस्य विशालप्रतिमा अस्ति । तेन कारणेन इदं प्रख्यातमस्ति । अस्य मन्दिरस्य निर्माणम् ई. १८७५ तमे वर्षे ’श्रीदधीच’ इत्यनेन कारितम् । अस्याः प्रतिमायाः उच्चता २५ फीट अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
http://indore.nic.in/
http://www.bharatbrand.com/english/mp/districts/Indore/Indore.html
http://www.census2011.co.in/census/district/306-indore.html


text:
३१ ॥ श्री हरिभजनदास जी ॥
कीर्तन:-
नमो राम नमो कृष्ण नमो विष्णु नमो नमो।
नमो सीता नमो राधा नमो लक्षमी नमो नमो।
नमो शंकर नमो ब्रह्मा नमो गणपति नमो नमो।
नमो गिरिजा नमो शारद नमो सरस्वती नमो नमो।
नमो फणपति नमो खगपति नमो धनपति नमो नमो।५।
नमो काली नमो दुर्गा नमो ज्वाला नमो नमो।
नमो नारद नमो भैरव नमो हनुमति नमो नमो।
नमो नरहरि नमो शंकर नमो बावन नमो नमो।
नमो कच्छप नमो मच्छव नमो लोमश नमो नमो।
नमो रघुपति नमो यदुपति नमो भृगुपति नमो नमो।१०।
नमो यशुदा नमो देवकी नमो कुन्ती नमो नमो।
नमो दिग्गज नमो पृथ्वी नमो सुरपति नमो नमो।
नमो द्रुपदी नमो तारा नमो अहिल्या नमो नमो।
नमो अष्ट सिध्दि नमो नौ निध्दि नमो अन्नपूर्णा नमो नमो।
नमो श्री ध्वज नमो बसुदेव नमो दशरथ नमो नमो।१५।
नमो भरथै नमो लखनै नमो शत्रुहन नमो नमो।
नमो बलदेव नमो जयदेव नमो वीरभद्र नमो नमो।
नमो कर्मा नमो कुब्जा नमो सेवरी नमो नमो।
नमो मुर्बी नमो पदमा नमो हुलसी नमो नमो।
नमो कौशिल्या नमो कैकेयी नमो सुमित्रा नमो नमो।२०।
नमो उर्मिला नमो माण्डवी नमो श्रुतिकीर्ति नमो नमो।
नमो रुक्मिणी नमो सुभद्रा नमो श्री शची नमो नमो।
नमो अनसूया नमो अरुन्धती नमो सत्यभामा नमो नमो।
नमो रामानुज नमो शंकराचार्य नमो रामानन्द नमो नमो।
नमो कबीर नमो रैदास नमो नानक नमो नमो।२५।
नमो गौराङ्ग नमो नित्यानन्द नमो ज्ञानेश्वर नमो नमो।
नमो बामदेव नमो नरसी नमो तुलसी नमो नमो।
नमो दादू नमो सुन्दर नमो जगजीवन नमो नमो।
नमो ईशा नमो मुहम्मद नमो वुध्द नमो नमो।
नमो पानी नमो अग्नी नमो वायू नमो नमो।३०।
नमो आकाश नमो पाताल नमो सब राग नमो नमो।
नमो सूरज नमो चन्दर नमो उड़गन नमो नमो।
नमो संकर्षण नमो प्रद्युम्न नमो अनिरुद्ध नमो नमो।
नमो श्रीब्यास नमो षटमुख नमो शुकदेव नमो नमो।
नमो भीषम नमो कर्णौ नमो द्रोणाचार्य्य नमो नमो।३५।
नमो प्रह्लाद नमो श्री ध्रुव नमो श्री बलि नमो नमो।
नमो श्रीभुशुण्डी नमो अर्जुन नमो धर्म्मराज नमो नमो।
नमो अगस्त नमो बिश्वामित्र नमो ऋषभदेव नमो नमो।
नमो गोरख नमो भर्तृहर नमो गोपी चन्द नमो नमो।
नमो राघवानन्द नमो वशिष्ठ नमो अंगिरस नमो नमो।४०।
नमो अम्बरीष नमो मोरध्वज नमो भगीरथ नमो नमो।
नमो अत्री नमो यमदग्नि नमो दुर्वासा नमो नमो।
नमो मन्दालसा नमो सतरूपा नमो दमयन्ती नमो नमो।
नमो हरिश्चन्द्र नमो दधीच नमो श्री मनु नमो नमो।
नमो अंगद नमो सुग्रीव नमो जामवन्त नमो नमो।४५।
नमो नल जी नमो नीलै नमो दधिवल नमो नमो।
नमो रावण नमो कुम्भकर्ण नमो विभीषण नमो नमो।
नमो मन्दोदरी नमो सुलोचना नमो त्रिजटा नमो नमो।
नमो दन्तबक्र नमो शिशुपाल नमो कंसै नमो नमो।
जारी........


text:
परमहंसः योगानन्दः
परमहंसयोगानन्दः ( ( शृणु) /ˈpərəməhənsəhə joʊɡɑːnəndəhə/) (वङ्ग: পরমহংস যোগানন্দ, आङ्ग्ल: Paramahansa Yogananda) (१८९३-१९५२) कश्चन प्रसिद्धः अध्यात्मगुरुः । तस्य जन्म गोरखपुरे अभवत् । तस्य पूर्वाश्रमस्य नाम मुकुन्दलालघोषः इति । सः "योगदासत्सङ्गसोसैटि" इत्येतस्याः अध्यात्मसंस्थायाः संस्थापकः अस्ति । तस्याः संस्थायाः केन्द्रकार्यालयःबिहारराज्यस्थे राञ्चिनगरे विद्यते । ततः "आत्मसाक्षात्कारपाठाः" उपलभ्यन्ते । योगानन्दः सहस्राधिकजनान् अध्यात्मपथे अग्रे सरणाय सम्प्रेरितवान् अस्ति । परमप्रेमस्वरूपी सः अध्यात्ममार्गे अतीव सहकारिणीं 'क्रियायोग'पद्धतिम् अपाठयत् ।
अन्तर्विषयाः
जीवनम्[सम्पादयतु]
योगानन्दः भारते उत्तरप्रदेशे गोरखपुरे उत्तमे बेङ्गालीकुटुम्बे १८९३ तमे वर्षे जनवरिमासस्य ५ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । लघुवयसि एव तदीया अध्यात्मासक्तिः, प्रबुद्धता च असामान्या आसीत् । तस्य पितरौ लाहिरिमहाशयस्य शिष्यौ आस्ताम् । शिशुं योगानन्दम् अङ्के गृहीतवतीं तस्य मातरम् उद्दिश्य लाहिरिमहाशयः अवदत् - 'भवदीयः पुत्रः योगी भविष्यति । अध्यात्मगुरुः सन् सः बहूनाम् आत्मनां कल्याणं विधास्यति' इति ।
यौवने मुकुन्दः गुर्वन्वेषणाय भारतस्य विविधसाधुसंन्यासीनां समीपम् अध्यात्ममार्गदर्शनाय अगच्छत् । अन्ते १९१० तमे वर्षे सप्तदशे वयसि सः स्वामिनं युक्तेश्वरगिरिम् अपश्यत् । तस्य शिष्यः जातः । अग्रिमाणि दश वर्षाणि यावत् सः युक्तेश्वरस्य वात्सल्यपूर्णे कठिने अध्यात्मानुशासने जीवनम् अयापयत् । तयोः प्रथममेलनावसरे अनन्तरदिनेषु च श्री युक्तेश्वरः शिष्यम् अवदत् - 'महावतारबाबाजी विशेषकारणाय भवन्तम् अत्र प्रेषितवान् अस्ति । क्रियायोगस्य अमेरिकादेशे आजगति च प्रचाराय एव भवान् चितः अस्ति ।' इति ।
१९१५ तमे वर्षे जून्मासे कल्कत्तायाः स्काटिश्-चर्च्-महाविद्यालयात् इण्टर्मीडियेट्-परीक्षाम् उत्तीर्णः योगानन्दः पदवीप्राप्त्यै सेराम्पोर्महाविद्यालयं प्राविशत् । युक्तेश्वरस्य आश्रमः अपि सेराम्पुरे आसीत् इत्यतः सः आश्रमे बहु समयं यापयति स्म । १९१५ तमे वर्षे तेन संन्यासदीक्षा गृहीता । 'स्वामी योगानन्दगिरिः' जातः । १९१७ तमे वर्षे पश्चिमवङ्गे दिहिकायां तेन कश्चन बालकविद्यालयः आरब्धः यत्र आधुनिकविद्याभ्यासेन सह योगाभ्यासः अध्यात्मलक्ष्याणि च बोध्यते स्म । वर्षानन्तरम् अयं विद्यालयः राञ्चिं प्रति आनीतः । अयं विद्यालयः अग्रे भारतस्य योगदसत्सङ्गसोसैटीकेन्द्रं जातम् ।
अमेरिकागमनम्[सम्पादयतु]
१९२० तमे वर्षे बोस्टन्नगरे प्रचलिते अन्ताराष्ट्रिय-काङ्ग्रे आफ् रिलीजियस्-लिबेरल्स्-समावेशे भारतस्य प्रतिनिधित्वेन योगानन्दः अमेरिकादेशम् अगच्छत् । तस्मिन् एव वर्षे सः भारतीययोगशास्त्रस्य ध्यानपरम्परायाः च प्रसाराय 'सेल्फ् रियलैझेषन् फेलोशिप् (SRF) इत्येतां संस्थां स्थापितवान् । ततः कानिचन वर्षाणि सः जगति बहुत्र प्रवासं कुर्वन् सः भाषणं बोधनञ्च अकरोत् । सहस्रशः जनाः तस्य बोधनम् अशृण्वन् । बहवः प्रसिद्धाः जनाः तस्य शिष्याः जाताः । अनन्तरवर्षे केलिफोर्निया-नगरस्य लासेञ्जलीस्मध्ये अन्ताराष्ट्रियकेन्द्रं संस्थापितवान् यच्च वर्धमानस्य कार्यस्य निर्वहणकेन्द्रं जातम् । अमेरिकादेशे जीवनस्य दीर्घसमयं यापितवत्सु हिन्दुबोधकेषु योगानन्दः प्रथमः । १९२० तः १९५२ वर्षपर्यन्तं (गुरोः दर्शनाय १९३५-३६ अवधौ भारतम् आगतः आसीत् - इमं कालं विहाय) सः तत्र एव न्यवसत् ।
'हिन्दुयिसम् इन्वाड्स् अमेरिका' इत्येतस्मिन् पुस्तके कश्चन अध्यायः[सम्पादयतु]
१९३० तमे वर्षे लेखकः डा वेण्डेल् थामस् 'हिन्दुयिसम् इन्वाड्स् अमेरिका' इति नामकं पुस्तकं प्राकाशयत् । अस्मिन् विवेकानन्दस्य योगानन्दस्य च विषये लिखितमस्ति अधिकतया । योगानन्दस्य विषये तेन एवं लिखितमस्ति - 'परमहंसयोगानन्दस्य समीपे अहम् अगच्छं शिष्यः भूत्वा न अपि तु विमर्शकः लेखकः भूत्वा । अस्मिन् अहम् अपूर्वं सम्मेलनम् अपश्यम् । प्राचीनपरम्परायां तस्य महती श्रद्धा आसीत्, नूतनस्य परिग्रहणे अपि महदौदार्यम् आसीत् । अतः एव सः भारतीयःहिन्दुः सन् एव अमेरिका-देशीयः क्रैस्त-मतानुयायी च जातः । स्वस्य महत्या अन्तश्शक्त्या श्रद्धया च सः जगति अध्यात्मपिपासून् सर्वान् संयोजयितुम् अशक्नोत् । सः लक्षशः जनेभ्यः आनन्दं शान्तिञ्च आदात् । अस्मिन् पुस्तके कश्चन अध्यायः अस्मिन् विषये एव अस्ति । आदौ अयम् अध्यायः 'योगानन्दः' इति ततः 'योगदसिस्टम्' इति ततः 'योगदसत्सङ्गसंस्था' इति च निर्दिष्टः अस्ति ।
भारतप्रवासः १९३५-३६[सम्पादयतु]
१९३५ तमे वर्षे सः गुरोः युक्तेश्वरस्य मेलनाय भारतम् आगतः । भारते योगदसत्सङ्गकार्यस्य आरम्भः अपि तस्य उद्देशः आसीत् । अस्मिन् सन्दर्भे तेन महात्मा गान्धिः, वङ्गसाध्वी आनन्दमा, प्रख्यातः भौतशास्त्रज्ञः चन्द्रशेखरवेङ्कटरामन्, युक्तेश्वरस्य गुरोः लाहिरिमहाशयस्य अन्ये शिष्याः च सम्पपृक्ताः । युक्तेश्वरः योगानन्दाय 'परमहंस'पदवीम् अयच्छत् । इयं पदवी अत्युत्तमाम् अध्यात्मसिद्धिं द्योतयति । १९३६ तमे वर्षे योगानन्दः कलकत्तायां यदा आसीत् तदा युक्तेश्वरः पुर्यां पञ्चत्वं प्राप्नोत् ।
मरणम्[सम्पादयतु]
अमेरिकां प्रति प्रत्यागमनानन्तरं सः बोधने, लेखने, दक्षिणकेलिफोर्नियायां केन्द्रस्थापनकार्ये च मग्नः जातः । दिवङ्गमनसमयः यदा सन्निहितः तदा सः 'इतः गमनसमयः आगतः' इति बहुधा सङ्केतयति स्म । १९५२ तमस्य वर्षस्य मार्च् ७ दिनाङ्के तेन लासेञ्जलीसस्थे बिल्ट्मोर्-उपाहारगृहे आयोजिते रात्रिभोजनकार्यक्रमे भागम् अवहत् । अयं कार्यक्रमः अमेरिकाम् आगतस्य भारतीयदूतस्य बिनैरञ्जनसेनस्य तत्पत्न्याः गौरवाय आयोजितः आसीत् । अस्मिन् कार्यक्रमे योगानन्दः जगतः शान्त्यै, मानवप्रगत्यै च भारतामेरिकादेशयोः योगदानं, भाविनिकाले तयोः सहकारः इत्यादिषु विषयेषु अवदत् । 'समर्थः अमेरिका-देशः' 'आध्यात्मिकभारतम्' इत्यनयोः श्रेष्ठगुणैः 'संयुक्तजगत्' निर्मितं स्यात् इति स्वीयं भावं प्राकटयत् । दयामाता या योगानन्दस्य परमशिष्या, १९५५ तः २०१० वर्षपर्यन्तम् एस् आर् एफ् संस्थायाः प्रमुखा आसीत् सा अन्तिमक्षणस्य प्रत्यक्षदर्शी आसीत् । अन्यः साक्षी योगानन्दस्य शिष्यः स्वामी क्रियानन्दः वदति यत् 'अन्ते सः भारतविषये स्वेन रचितं पद्यम् अवदत् । तस्य अन्तिमा पङ्क्तिः आसीत् - 'यत्र गङ्गा, अरण्यं, हिमालयगुहाः, जनाः च भगवत्स्वप्नं पश्यन्ति तन्मूलं मया स्पृष्टम्, पवित्रतां गतश्च' इति । अनुयायिनः वदन्ति यत् सः महासमाधिं प्राविशत् इति । योगानन्दस्य अस्थि केलिफोर्नियायां ग्लेन्डेल्प्रदेशस्थे फारेस्ट् लान् मेमोरियल् उद्याने संस्थापितमस्ति ।
उपदेशाः[सम्पादयतु]
१९१७ तमे वर्षे परमहंसः योगानन्दः 'कथं जीवनीयम्' इत्याख्यस्य बालविद्यालयस्य स्थापनद्वारा स्वस्य जीवनकार्यम् आरब्धवान् । तस्मिन् विद्यालये आधुनिकविद्याभ्यासेन सह योगशिक्षणम् अध्यात्मबोधनञ्च संयोजितम् आसीत् । १९२० तमे वर्षे बोस्टन्नगरे जाते अन्ताराष्ट्रियधार्मिकसम्मेलने भारतस्य प्रतिनिधित्वेन आहूतः । तत्र तेन बोधितं 'धर्मस्य विज्ञानम्' सर्वैः उत्साहेन अङ्गीकृतम् । ततः बहूनि वर्षाणि तेन अमेरिकादेशे बहुत्र गत्वा भाषणं बोधनञ्च अकरोत् । क्रिस्तस्य मूलबोधनं भगवतः कृष्णस्य मूलयोगज्ञानञ्च इत्यनयोः संयुक्तरूपं भवति तदीयं बोधनम् । १९२० तमे वर्षे एस् आर् एफ् संस्थापितम् । १९२५ तमे वर्षे लासेञ्जलीस्मध्ये अन्ताराष्ट्रियकेन्द्रं संस्थापितम् ।
योगानन्दः योगदसत्सङ्गसंस्थायाः लक्ष्याणि आदर्शान् च एवं निर्दिष्टवान् -
- भगवतः साक्षादनुभवप्राप्त्यै अपेक्षितायाः निर्दिष्टवैज्ञानिकपद्धतेः सर्वेषु देशेषु प्रसारः ।
- जीवनस्य लक्ष्यम् उद्विकासः अस्ति इति बोधनम् । स्वप्रयत्नेन मनुष्यस्य मर्त्यप्रज्ञा दैविकप्रज्ञां प्रति नेतुं शक्या इति बोधनम् । तन्निमित्तं देवसायुज्याय आजगति आत्मसाक्षात्कारकेन्द्राणां, गृहेषु हृदयेषु च व्यक्तिगतदेवमन्दिराणाञ्च निर्माणम् ।
- जीसस्क्रैस्तेन बोधितं मूलक्रिश्चियन्मतं, भगवता कृष्णेन बोधितं मूलयोगः इत्यनयोः एकतायाः सामञ्जस्यस्य दर्शनम् । एतानि सत्यतत्त्वानि सर्वेषां धर्माणां सामान्यवैज्ञानिकमूलाधारः इत्येतस्य दर्शनञ्च ।
- सर्वे धर्माः यं दैवं राजमार्गं प्रति नयन्ति तस्य दर्शनम् । राजमार्गः - प्रतिनित्यं क्रियमाणं वैज्ञानिकं भक्तियुतं देवध्यानम् ।
- मनुष्यस्य - शारीरिकरोगः, मानसिकासमञ्जनम्, अध्यात्मिकाज्ञानम् - इत्येतस्मात् तापत्रयात् मोचनम् ।
- 'सरलजीवनम् उन्नतचिन्तनम्' इत्येतस्य प्रोत्साहनम् । परमात्मनः पुत्राः वयं सर्वे सोदराः इत्येतस्य भावस्य प्रसारः ।
- शरीरस्योपरि मनसः श्रेष्ठतायाः, मनसः उपरि आत्मनः श्रेष्ठतायाः च सप्रमाणदर्शनम् ।
- पापं पुण्येन, दुःखं सन्तोषेण, क्रौर्यं करुणया, अज्ञानं ज्ञानेन च अतिक्रमणम् ।
- विज्ञान-धर्मयोः मूलतत्त्वानाम् एकतायाः अवगमनद्वारा तयोः ऐक्यसाधनम् ।
- पूर्वपश्चिमयोः सांस्कृतिक-अध्यात्मिकावगमस्य, उभयोः अत्युत्कृष्टविशिष्टांशानां विनिमयस्य च प्रोत्साहनम् ।
- स्वस्य महत्तरात्मरूपेण मनुकुलस्य सेवनम् ।
योगानन्देन सज्जीकृतेषु आत्मसाक्षात्कारपाठेषु दैवसाक्षात्कारस्य प्राप्त्यै अनुसरणीया योगपद्धतिः समीचीनतया विवृता अस्ति । प्राचीनविज्ञानं क्रियायोगनामकैः ध्यानतत्त्वैः विवृताम् अस्ति । सत्यस्य साक्षादनुभवस्य प्रामुख्यम् अबोधयत् योगानन्दः । सः अवदत् - 'धर्मस्य वास्तविकमूलं न विश्वासः अपि तु साक्षात्करणम् । दैवावगमाय अन्तर्बोधः आत्मनः काचित् शक्तिः विद्यते । धर्मस्य मूलार्थस्य अवगमनाय देवः अवगन्तव्यः' । पारम्परिकहिन्दुबोधनानुगुणं सः अबोधयत् -'इदं विश्वं देवेन निर्दिश्यमानं ब्रह्माण्डस्य चलच्चित्रम् । व्यक्तयः अत्र अभिनेतामात्रम् । पुनर्जन्मसु तेषां पात्राणि परिवर्त्यन्ते । चलच्चित्रनिर्देशकेन देवेन अनन्यीकरणम् अकुर्वता प्रस्तुतपात्रेण सह अनन्यीकरणमेव मनुकुलस्य महद्दुःखस्य मूलम्' इति मनुष्यैः ज्ञातवयम् । तेन क्रियायोगः अन्ये ध्यानाभ्यासाश्च पाठिताः येषां साहाय्येन आत्मसाक्षात्कारः प्राप्तुं शक्यः ।
भगवतः सर्वव्यापकतायां वयं सर्वदा युक्ताः स्मः इत्येषः अंशः कायेन मनसा आत्मना च अवगन्तव्यः इत्येव आत्मसाक्षात्कारः । तद् भवतु इति अस्माभिः प्रार्थनीयं नास्ति, न केवलं सर्वदा वयं तत्समीपे स्मः अपि तु देवस्य सर्वव्यापकता अस्माकं सर्वव्यापकता । वयम् अधुना यावता प्रमाणेन तस्य भागभूताः स्मः तथैव अग्रे सर्वदा अपि । अस्य अवगमनमेव अस्माकं कर्तव्यम् ।
क्रियायोगः[सम्पादयतु]
योगानन्दस्य बोधनस्य मूलं क्रियायोगविज्ञानम् । क्रियायोगः नाम कयाचित् क्रियया अनन्तेन सह योगः एव क्रियायोगः । योगानन्दस्य गुरुपरम्परया क्रियायोगः प्राप्तः । महावतारी 'बाबाजी' इत्येषः क्रियायोगं लाहिरिमहाशयम् अबोधयत् । सः स्वस्य शिष्यं युक्तेश्वरगिरिम् अबोधयत् । सः स्वस्य शिष्यं योगानन्दम् अबोधयत् । क्रियायोगस्य सामान्यविवरणं योगानन्दः आत्मचरित्रे अलिखत् ।
क्रियायोगः मानसिकशक्त्या जीवशक्तिम् उपरि अधः षट्चक्राणि परितः च प्रवाहयति । कशेरुकायाम् अर्धनिमेषात्मकं शक्तिपरिभ्रमणं मानवस्य उद्विकासे सूक्ष्मां प्रगतिं साधयति । अर्धनिमेषात्मिका क्रिया वर्षात्मकस्य सहजाध्यात्मिकप्रगतेः समाना भवति ।
योगानन्दः आत्मचरित्रे उल्लिखति यत् इदं तन्त्रम् योगदसत्सङ्गसंस्थायाः अधिकृतेन क्रियायोगिना (क्रियाबन्) एव ज्ञातव्यम् इति ।
योगिनः आत्मचरितम् (Autobiography of a Yogi)[सम्पादयतु]
१९४६ तमे वर्षे योगानन्दः स्वस्य जीवनचरितं 'योगिनः आत्मचरितम्' प्राकाशयत् । इदं पुस्तकम् एतावता २८ भाषाभिः अनूदितमस्ति । २० तमस्य शतकस्य १०० अत्युत्कृष्टेषु अध्यात्मपुस्तकेषु इदम् अन्यतमम् इति १९९९ तमे वर्षे समुद्दिष्टमस्ति अध्यात्मलेखकालोचकमण्डल्या । एतत् पुस्तकं संस्कृते अपि उपलभ्यते ।
अस्मिन् पुस्तके योगानन्दस्य साक्षात्काराय अध्यात्मान्वेषणस्य विवरणमस्ति । एतेन सह तेरेसे न्यूमन्, आनन्दमायिमा, मोहनदासगान्धि इत्येतेषां प्रमुखाध्यात्मसिद्धानां, प्रसिद्धस्य भारतीयविज्ञानिनः सर् जगदीशचन्द्रबोसस्य, प्रमुखस्य सस्यविज्ञानिनः लूथर् बर्बाङ्कस्य (इदं पुस्तकम् अमेरिकासंन्यासिनः लूथर् बर्बाङ्कस्य स्मरणाय समर्पितम्), साहित्ये नोबेल्प्रशस्तिं प्राप्तवतः रवीन्द्रनाथठाकूरस्य, भौतशास्त्रे नोबेल्प्रशस्तिं प्राप्तवतः सर् सि वि रामनस्य च मेलनस्य विवरणम् अत्र वर्तते । अस्य पुस्तकस्य कश्चन मुख्याध्यायः नाम 'विस्मयस्य तत्त्वम्' (The Law of Miracles) । अत्र विस्मयः इव भासमानस्य विवरणं दत्तमस्ति । सः वदति - 'मानवस्य शब्दवारिधौ 'असाध्यम्' इत्येतत् पदम् अमुख्यं भवदस्ति' इति ।
अधुनातनी स्थितिः[सम्पादयतु]
परमहंसयोगानन्दस्य कार्यं संस्थाद्वयेन अनुवर्तते - सेल्फ् रियलैझेषन् फेल्लोशिप् (एस् आर् एफ्), योगदसत्सङ्गसोसैटि आफ् इण्डिया (वै एस् एस्) । एस् आर् एफ् संस्थायाः मुख्यकार्यालयः लासेञ्जलीस्नगरे विद्यते । अधुना अस्य ५०० मन्दिराणि केन्द्राणि च आजगति विद्यन्ते । १७५ देशानां जनाः अस्य सदस्याः सन्ति । भारते भारतं परितः च योगानन्दस्य कार्याणि योगदसत्सङ्गसोसैटिद्वारा परिचिताः । अस्य १०० केन्द्राणि आश्रमाश्च विद्यन्ते । योगानन्दस्य साक्षाच्छिष्या प्रमुखाध्यात्मिकनेत्री दयामाता या योगानन्देन एव चिता शिक्षिता च एस् आर् एफ्, वै एस् एस् संस्थयोः नायिका आसीत् १९५५ तः २०१० तमवर्षपर्यन्तम् । अधुना इदं दायित्वं निर्वहति मृणालिनीमाता या च योगानन्देन एव चिता शिक्षिता च । तस्याः साहाय्यार्थं निर्देशकानां गणः कश्चन वर्तते, यत्र च योगानन्देन शिक्षिताः अन्ये शिष्याः विद्यन्ते ।
सन्दर्भः[सम्पादयतु]
- Bowden, Henry Warner (1993). Dictionary of American Religious Biography. Greenwood Press. ISBN 0-313-27825-3.
- Mata, Daya (1990). Finding the Joy Within. Self-Realization Fellowship. ISBN 0-87612-288-8.
- Mata, Daya (Spring 2002). Self-Realization Magazine: My Spirit Shall Live On - The Final Days of Paramahansa Yogananda. Los Angeles, CA: Self-Realization Fellowship. ISBN 0037-1564.
- Falk, Geoffrey D. (2009). Stripping the Gurus. Million Monkeys Press. ISBN 0-9736203-1-5.
- Ghosh, Sananda Lal (1980). Mejda: The Family and the Early Life of Paramahansa Yogananda. Self-Realization Fellowship Publishers. ISBN 978-0-87612-265-5.
- Gyanamata, Sister (1984). God Alone: The Life and Letters of a Saint. Self-Realization Fellowship. ISBN 0-87612-200-4.
- Kriyananda, Swami (2003). The Essence of Self-Realization: The Wisdom of Paramhansa Yogananda. Crystal Clarity Publishers. ISBN 978-0-916124-29-8.
- Kriyananda, Swami (1977). The Path: Autobiography of a Western Yogi. Crystal Clarity Publishers. ISBN 978-0-916124-11-3.
- Miller, Timothy (1995). America's Alternative Religions. Borrego Publications; 1st edition (1991). ISBN 0-7914-2397-2.
- Mrinalini Mata (2011). Self-Realiztion Magazine: The Blessings of Kriya Yoga in Everyday Life. Los Angeles, CA: Self-Realization Fellowship. ISBN 0037-1564.
- Rosser, Brenda Lewis (1991). Treasures Against Time: Paramahansa Yogananda with Doctor and Mrs. Lewis. Borrego Publications. ISBN 0-9629016-0-1.
- Self-Realization Fellowship (2001). Paramahansa Yogananda: In Memoriam: Personal Accounts of the Master's Final Days. Los Angeles, CA: Self-Realization Fellowship Publishers. ISBN 978-0-87612-170-2.
- Self-Realization Fellowship (1996). Rajarsi Janakananda: A Great Western Yogi. Los Angeles, CA: Self-Realization Fellowship Publishers. ISBN 978-0-87612-019-4.
- Yogananda, Paramhansa (2005). Autobiography of a Yogi. Crystal Clarity Publishers. ISBN 978-1-56589-212-5. Reprint of 1946 first edition published by Philosophical Library, New York.
- Yogananda, Paramahansa (1997). Autobiography of a Yogi. Los Angeles, CA: Self-Realization Fellowship. ISBN 0-87612-086-9.
- Yogananda, Paramahansa (1995). God Talks With Arjuna - The Bhagavad Gita. Los Angeles, CA: Self-Realization Fellowship. ISBN 0-87612-030-3.
- Yogananda, Paramahansa (1996). Divine Romance. Los Angeles, CA: Self-Realization Fellowship. ISBN 978-0-87612-241-9.
- Yogananda, Paramahansa (1997). Journey to Self-Realization, Discovering the Gifts of the Soul. Los Angeles, CA: Self-Realization Fellowship. ISBN 0-87612-255-1.
- Yogananda, Paramahansa (1979). Metaphysical Meditations. Los Angeles, Calif.: Self-Realization Fellowship. ISBN 978-0-87612-041-5.
- Yogananda, Paramahansa (2004). The Second Coming of Christ: The Resurrection of the Christ Within You. Los Angeles, CA: Self-Realization Fellowship. ISBN 0-87612-555-0.


text:
योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः इति पतञ्जलिना उक्तम्। अत्रान्तरे इदं सर्वं केवलं मनस्पन्दनं यत् सर्वं अव्याकृतेः स्फुरितम् इत्यपि माण्डुक्योपनिषदा ज्ञानम्। अतः एकाग्रतायाः व्याकृतिः अव्याकृतिना युनक्ति। यथा सर्पः रज्जौ अप्येति। तदनु चित्तवृत्तिनिरोदेन भिन्नत्वे अनुरागितं मिथ्यास्वरूपं अस्माकं परमात्मना युङ्क्ते। इदं योजनं योगः वास्तवे मोक्षार्थम् न तु आधुनिकवपुर्व्यायामः स्वास्थ्यार्थम्। अतोहि निवृत्तेन्द्रियः निजयोगं करोति न तु निगृहितकायः।
Sunday, November 28, 2010
Thursday, November 11, 2010
यच्च अन्यत्त्रिकालातितम् तदप्योंकारम् एव
ओमित्यस्मिन् त्रिमात्रिके निःशब्दाक्षरोऽपि अन्तर्हितोऽस्ति। इमाः श्रुतत्रिमात्राः निःशब्दात् उदेति निःशब्दे अप्येति (अपि + इण्)। अस्य अन्वयोऽस्ति व्याकृतम् (manifested / phenomena) अव्याकृतात् (unmanifested / noumena ) स्फुरति अन्ते अव्याकृतं निर्गच्छतीति। तदनु त्रिकालाः त्रिलोकाः त्रिप्रज्ञधामानि च अव्याकृतात् प्रभवन्ति अव्याकृते एव अपियन्ति। अयम् अव्याकृतो निःशब्दाक्षरोऽपि ओंकार एव इति अनेन श्लोकेन दीप्यते। पूर्णम् अदः पूर्णम् इदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते इत्यनेनापि इदम् एव सत्यं प्रकीर्तितम्। रज्जुः सर्पोऽस्तीति मूढकल्पनाप्रसङ्गे मूढतया सर्पः रज्जोः प्रभवति ज्ञनोदयेन सर्पः रज्जौ अप्येति। तदा सर्पः रज्जुरेव इति अपरोक्षानुभूतिर्भवति। एवमेव लोकः कालः प्रज्ञधामानि च केवलं मूढतया स्फुरितं मनस्पन्दनम् यत् सर्वं ज्ञानोदयेन अव्याकृते अप्येतीति श्लोकेन प्रेरितम्।
अतोहि भिन्नत्वं भ्रान्तिदर्शनम्। विश्वैकता नियतसत्यं।


text:
सर् जेम्स् सिम्सन्
(कालः – ०७.०६.१८११ तः ०६.०५.१८७०) अयं (SIR JAMES YOUNG SIMPSON) प्रसवावसरे निश्चेतन-औषधस्य प्रयोगं प्रथमवारम् अकरोत् । अयं स्काट्लेण्ड्देशस्य एडिन्बरोसमीपस्थे कस्मिंश्चित् ग्रामे १८११तमे वर्षे जून्मासस्य सप्तमे दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । अस्य सर् जेम्स् सिम्प्सनस्य पिता अत्यन्तं निर्धनः, रोटिकायाः आपणस्य चालनं कुर्वन् आसीत् । अयं सर् जेम्स् सिम्प्सन् तस्य पित्रोः सप्तमः पुत्रः आसीत् । बाल्यात् आरभ्य अपि अत्यन्तं बुद्धिमान् सर् जेम्स् सिम्प्सन् १४ वयसि एव एडिनोबरो विश्वविद्यालयं प्रविष्टवान् । २१तमे वयसि वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । अध्ययनस्य अन्तिमे वर्षे अनेन प्रतुतं संशोधनालेखनम् एतावत् अद्भुतम् आसीत् यत् तेन तत्क्षणम् एव प्रख्यातस्य प्राध्यापकस्य साहाय्यकरूपेण उद्योगः प्राप्तः ।
सर्वासु अपि परीक्षासु प्रथमश्रेण्याम् एव उत्तीर्णः भवति स्म सर् जेम्स् सिम्प्सन् । बाल्ये तेन दृष्टं किञ्चित् दृश्यं सदा तस्य नेत्रयोः पुरतः नृत्यति स्म । कश्चन बालकः शस्त्रचिकित्सायाः समये वेदनां सोढुम् अश्क्नुवन् उच्चैः आक्रोशति स्म । तदा एव सर् जेम्स् सिम्प्सन् “अहं यदा वैद्यः भवामि तदा एतन्निमित्तं किमपि औषधं संशोधनीयम्” इति चिन्तितवान् आसीत् । वैद्यवृत्तिम् अपि श्रद्धया कुर्वन् बहुशीघ्रं जनप्रियताम् अपि प्राप्नोत् । १८४६तमे वर्षे अमेरिकादेशे निश्चेतनौषधम् उपयुज्यते इति यदा श्रुतवान् तदा अस्माभिः अपि तत् औषधं प्रयोक्तव्यम् इति धिया बहुविधान् प्रयोगान् अकरोत् । एतदर्थं डङ्कन् तथा कील् नामकौ द्वौ सहोद्योगिनौ साहाय्यम् अकुरुताम् । स्वस्य उपरि एव क्लोरोफारं सेचनं कृत्वा सर्वेषु दिग्भ्रान्तिम् अजनयत् । तदनन्तरं वेदनारहितस्य प्रसवस्य सौकर्यम् अकल्पयत् । तेन सर् जेम्स् सिम्प्सन्नेन क्लोरोफारमस्य उपयोगः यः कृतः तदर्थं बहुभ्यः मूलेभ्यः विरोधः प्रकटितः अभवत् । सः तान् सर्वान् अपि विरोधान् समर्थतया सम्मुखीकृतवान् ।
अयं सर् जेम्स् सिम्प्सन् १८५३तमे वर्षे विक्टोरियाराज्ञ्याः आप्तवैद्यरूपेण नियुक्तः अभवत् । तस्याः राज्ञ्याः सप्तमे प्रसवे यशस्वितया क्लोरोफारमस्य उपयोगम् अकरोत् । क्लोरोफारं यदा प्रासादं प्रविष्टं तदनन्तरं तस्य अग्रे गमनम् अतीव सुलभम् अभवत् । तेन कृतस्य संशोधनस्य निमित्तं तस्मै “सर्” पदवी प्रदत्ता । सर् जेम्स् सिम्प्सन् एतावान् प्रसिद्धः अभवत् यत् सः १८७०तमे वर्षे मेमासस्य ६ दिनाङ्के यदा मृतः तदा सम्पूर्णे लण्डन्-नगरे कर्मविरामः घोषितः आसीत् ।


text:
भारतीयविज्ञानसंस्था (IISc)
भारतीयविज्ञानसंस्था (Indian Institute of Science) भारतस्य प्रमुखस्नातकोत्तरसंशोधने तथा उच्चशिक्षणे एषा अन्यतमा संस्था वर्तते । भारतीयविज्ञानसंस्था संशोधनालयस्य रूपेण कार्यं करोतु इति जमशेडजी-नुस्सेवञ्जी-टाटामहोदयेन चिन्तितम् । अस्याः स्थापनं १९०९ तमे वर्षे मे मासस्य २७ दिने अभवत् । अत्र ३७ अभियान्त्रिकविभागाः कार्यं कुर्वन्तः सन्ति । २००० अधिकाः छात्राः संशोधनकार्येषु निरताः सन्ति । प्रसक्तविज्ञानपत्रिका (Current Science) अस्याः संशोधनस्य आयस्य कृते प्रथमं स्थानं दत्तवती ।


text:
અચ્યુતાષ્ટકં - આદિ શંકરાચાર્ય
સ્વર - યશુદાસ
अच्युतं केशवं रामनारायणं कृष्णदामोदरं वासुदेवं हरिं
श्रीधरं माधवं गोपिका-वल्लभं जानकीनायकं रामचन्द्रं भजे ॥
अच्युतं केशवं सत्यभामाधवं माधवं श्रीधरं राधिकाराधितं
इन्दिरामन्दिरं चेतसा सुन्दरं देवकीनन्दनं नन्दजं संदधे ॥
वल्लवीवल्लभायार्चितायात्मने कंसविध्वंसिने वंशिने ते नमः ॥
कृष्ण गोविन्द हे राम नारायण श्रीपते वासुदेवाजित श्रीनिधे
अच्युतानन्त हे माधवाधोक्षज द्वारकानायक द्रौपदीरक्षक ॥
राक्षसक्षोभित: सीतया शोभितो दण्डकारण्यभू-पुण्यताकारणः
लक्ष्मणोनान्वितो वानरैस्सेवितो अगस्त्यसंपूजितो राघवः पातु माम् ॥
धेनुकारिष्टकाऽनिष्टक्रुद्-द्वेषिहा केशिहा कंसहृद्-वंशिकावादकः
पूतनाकोपकः सूरजाखेलनो बालगोपालकः पातु माम् सर्वदा ॥
वन्यया मालया शोभितोरः स्थलं लोहिताङ्घ्रिद्वयं वारिजाक्षं भजे ॥
कुन्चितैः कुन्तलै-भ्रार्जमानाननं रत्नमौलिं लसत्कुण्डलं गण्डयोः
हारकेयूरकं कङ्कणप्रोज्ज्वलं किङ्किणी मञ्जुलं श्यामलं तं भजे ॥
अच्युतस्याष्टकं यः पठेदिष्टदं प्रेमतः प्रत्यहं पूरुषः सस्पृहं
वृत्ततः सुन्दरं कर्तृविश्र्वंभरः तस्य वश्यो हरिजार्यते सत्वरम् ॥


text:
कोरियन् अग्रे परं शान्तिदिनानि; राष्ट्रपतिद्वयस्य मेलनं सफलम्।
सोल् > आविश्वम् आकांक्षया प्रतीक्ष्यमाणस्य कोरियन् उच्चकोटिसम्मेलनस्य आश्वासप्रदायकः समाप्तिः। दक्षिणोत्तरकोरियाराष्ट्रयोः भूशिरसि सम्पूर्णम् अण्वायुधनिराकरणं सम्पत्स्यति, भूमण्डले सर्वत्र स्थिरां शान्तिं पुनःस्थापयिष्यतीति प्रख्यापनेन राष्ट्रयुगलस्य राष्ट्रपत्योः उन्नततलमेलनं परिसमाप्तम्।
"दौर्भाग्यकराणि गतदिनानि" न पुनरावर्तयितुम् एकमनसा प्रवर्तयिष्यतीति उत्तरकोरियाशासकः 'किं जोङ् उन्' नामकः तथा दक्षिणकोरियाशासकः 'मुन् जे इन्' नामकश्च संयुक्तप्रस्तावेन उक्तवन्तौ। कोरियन् संग्रामं शासकीयतले परिसमापयिष्यतीति ताभ्यां निगदितम्। शुक्रवासरे प्रादेशिकसमयानुसारं नववादने एव कोरियाराष्ट्रयोः सीमनि सैनिकरहितमण्डले 'पान् मुन् जोम्' प्रदेशे वर्तमाने "शान्तिभवने" आविश्वं प्रतीक्ष्यमाणं मेलनं सम्पन्नम्।


text:
प्रेरणात्मक विचार
" चिन्तन की धारा सतत रहे - तो सन्मार्ग मिलेगा ही।"
श्री त्रिमूर्तिधाम पञ्चतीर्थ
का शाब्दिक अर्थ है - वह तीर्थ जहाँ 5 दिव्य विग्रह का वास हो...
आप सभी के ध्यानार्थ
श्री भृगु शरण मन्त्र
ॐ आत्मवेत्ता वेदान्त सूक्ष्म तत्व परं ग्रही। विधि मानस भूतिश्च श्री भृगु शरणं मम्।।
हसौं हंसः परं ब्रह्म योगिनां योगचितप्रभुः। रघूणां सुप्रकाशी च श्री भृगु शरणं मम्।।
शिवाज विष्णु नामीशो दृष्टा तेषां च संस्थितिम्ः। कमलाजः कमलाशापः श्री भृगु शरणं मम्।।
सर्व साक्षी सर्वमार्गी सर्वशास्त्र प्रवर्तकः। सर्वेभ्यः सुखदाता च श्री भृगु शरणं मम्।।
सच्चिदानन्द रूपश्च सत्कला सुप्रवर्धनः। सर्वनामी सर्व सौम्यः श्री भृगु शरणं मम्।।


text:
वृद्धि
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
वृद्धिः, स्त्री, (वृध + क्तिन् ।) अष्टवर्गान्तर्गतौ- षधविशेषः । तत्पर्य्यायः । योग्या २ ऋद्धिः ३ सिद्धिः ४ लक्ष्मीः ५ । इत्यमरः ॥ पुष्टदा ६ वृद्धि- दात्री ७ मङ्गल्या ८ श्रीः ९ सम्पत् १० आशीः ११ जनेष्टा १२ भूतिः १३ मुत् १४ सुखम् १५ जीवभद्रा १६ । अस्या गुणाः । “ऋद्धिर्वृद्धिश्च मधुरा सुस्निग्धा तिक्तशीतला । रुचिमेधाकरी श्लेष्मकुष्ठक्रिमिहरा परा ॥ प्रयोगेष्वनयोरेकं यथालाभं प्रयोजयेत् । तत्र यद्दातुमिष्टिः स्याद्द्वयमप्यत्र योजयेत् ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ ऋद्धिवृद्ध्योरुत्पत्तिलक्षणनामगुणाः । “ऋद्धिर्व्वृद्धिश्च कन्दौ द्बौ भवतः कोषयामले । श्वेतलोमान्वितः कन्दो लताजातः सरन्ध्रकः ॥ स एव ऋद्धिर्वृद्धिश्च भेदमप्येतयोर्ब्रुवे । तूलग्रन्थिसमा ऋद्धिर्वामावर्त्तफला च सा ॥ वृद्धिस्तु दक्षिणावर्त्तफला प्रोक्ता महर्षिभिः । ऋद्धिर्योग्या सिद्धिलक्ष्म्यौ वृद्धेरप्याह्वया इमे ॥ ऋद्धिर्बल्या त्रिदोषघ्नी शुक्रला मधुरा गुरुः । प्राणैश्वर्य्यकरी मूर्च्छारक्तपित्तविनाशिनी ॥ वृद्धिर्गर्भप्रदा शीता वृं हणी मधुरा स्मृता । वृष्या पित्तास्रशमनी क्षतकासक्षयापहा ॥ राज्ञामप्यष्टवर्गस्तु यतोऽयमतिदुर्ल्लभः । तस्मादस्य प्रतिनिधिं गृह्णीयात्तद्गुणं भिषक् ॥” मुख्यसदृशः प्रतिनिधिः ॥ * ॥ एतस्य प्रतिनिधि- माह । “मेदा जीवककाकोली ऋद्धिद्वन्द्वेऽपि चासति । वरीविदार्य्यश्वगन्धावाराहीश्च क्रमात् क्षिपेत् ॥” मेदा महामेदास्थाने शतावरीमूलं जीवकर्षभक- स्थाने विदारीमूलं काकलीक्षीरकाकोलीस्थाने- ऽश्वगन्धामूलं ऋद्धिवृद्धिस्थाने वाराहीकन्दं गुणैस्तत्तुल्यं क्षिपेत् । इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ नीतिवेदिनां क्षयादित्रिवर्गान्तर्गतवर्गविशेषः । त्रिगुणा द्विगुणा च वृद्धिः परा । वशिष्ठेन तु रसस्य त्रैगुण्यमुक्तम् । द्विगुणं हिरण्यं त्रिगुणं धान्यं धान्येनैव रसा व्याख्याताः पुष्पमूल- फलानि च । तुला घृतं त्रितयमष्टगुणमिति । मनुना तु धान्यस्य पुष्पमूलफलादीनाञ्च पञ्च- गुणत्वमुक्तम् । “धान्ये शदे लवे बाह्ये नातिक्रा- मति पञ्चतामिति ।” शदः क्षेत्रफलं पुष्पमूल- फलादि । लवो मेषोर्णाचमरीकेशादि । बाह्यो वलीवर्दतुरगादि । धान्यशदलवबाह्यविषया वृद्धिः पञ्चगुणत्वं नातिक्रामतीति । तत्राधमर्णयोग्य- तावशेन दुर्भिक्षादिकालवशेन च व्यवस्था द्रष्टव्या । एतच्च सकृत्प्रयोगे सकृदाहरणे च वेदितव्यम् । पुरुषान्तरसंक्रमणेन प्रयोमान्तर- करणे तस्मिन्नेव वा पुरुषे अनैकशः प्रयोगा- न्तरकरणे सुवर्णादिकं द्वैगुण्याद्यतिक्रम्य पूर्ब्ब- वद्वर्द्धते । सकृत्प्रयोगेऽपि प्रतिदिनं प्रति- मासं प्रतिवत्सरं वा वृद्ध्याहरणेऽधमर्णदेयस्य द्बैगुण्यसम्भवात् । पूर्ब्बाहृतवृद्ध्या सह द्वैगुण्य- मतिक्रम्य वर्द्धत एव । यथाह मनुः । कुषीद- वृद्धिर्द्वैगुण्यं नात्येति सकृदाहृता । सकृदाहि- तेत्यपि पाठोऽस्ति । उपचयार्थं प्रयुक्तं द्रव्यं कुषीदं तस्य वृद्धिः कुसीदवृद्धिर्द्वैगुण्यं नात्येति नातिक्रामति । यदि सकृदाहिता सकृत्प्रयुक्ता पुरुषान्तरसंक्रमणादिना प्रयोगान्तरकरणे द्वैगुण्यमत्येति सकृदाहृतेति पाठे शनैः शनैः प्रतिदिनं प्रतिमासं प्रतिवत्सरं वाधमर्णादा- हृता द्वैगुण्यं नात्येतीति व्याख्येयम् । तथा गौतमेनाप्युक्तम् । चिरस्थाने द्वैगुण्यं प्रयोग- स्येति प्रयोगस्येत्येकवचननिर्देशात् प्रगोगान्तर- करणे द्वैगुण्यातिक्रमोऽभिप्रेतः । चिरस्थान इति निर्द्देशात् शनैः शनैर्वृद्धिग्रहणे द्वैगुण्याति- क्रमो दर्शितः । इति मिताक्षरा ॥ कुरण्ड- रोगः । हर्षः । इति हेमचन्द्रः ॥ समूहः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ शैलेयम् । धनम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
वृद्धि स्त्री।
वृद्ध्याख्यौषधिः
समानार्थक:वृद्धि,आह्वय
2।4।112।2।5
गोपी श्यामा शारिवा स्यादनन्तोत्पलशारिवा। योग्यमृद्धिः सिद्धिलक्ष्म्यौ वृद्धेरप्याह्वया इमे॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलसजीवः, ओषधिः
वृद्धि स्त्री।
अष्टवर्गाणां_वृद्धिः
समानार्थक:वृद्धि
2।8।19।2।3
षड्गुणा: शक्तयस्तिस्रः प्रभावोत्साहमन्त्रजाः। क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गो नीतिवेदिनाम्.।
पदार्थ-विभागः : , क्रिया
वृद्धि स्त्री।
वृद्धिः
समानार्थक:स्फाति,वृद्धि
3।2।9।2।2
ओषः प्लोषे नयो नाये ज्यानिर्जीर्णौ भ्रमो भ्रमौ। स्फातिर्वृद्धौ प्रथाख्यातौ स्पृष्टिः पृक्तौ स्नवः स्रवे॥
पदार्थ-विभागः : , क्रिया
वृद्धि पुं।
विद्वान्
समानार्थक:भाव,विद्वस्,विपश्चित्,दोषज्ञ,सत्,सुधी,कोविद,बुध,धीर,मनीषिन्,ज्ञ,प्राज्ञ,सङ्ख्यावत्,पण्डित,कवि,धीमत्,सूरिन्,कृतिन्,कृष्टि,लब्धवर्ण,विचक्षण,दूरदर्शिन्,दीर्घदर्शिन्,व्यक्त,विशारद,वृद्धि
3।3।100।2।1
विधिर्विधाने दैवेऽपि प्रणिधिः प्रार्थने चरे। बुधवृद्धौ पण्डितेऽपि स्कन्धः समुदयेऽपि च॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, मनुष्यः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
वृद्धि¦ स्त्री वृद्ध--क्तिन्।
१ समृद्दौ
२ अभ्युदये मेदि॰
३ सम्पत्तौ
४ समूहे च। वृध--कर्त्तरि क्तिच्।
५ औषधिविशेषेऋद्धिशब्दे
१४
४७ पृ॰ तल्लक्षणादि दृश्यम्। (कोरन्द)
६ रोगविशेषे तन्निदानादि भावप्र॰ उक्तं यथा
“तत्र वृद्धेर्निदानं संख्याञ्चाह
“दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रेःसंवृद्धिः सप्तधा गदः। मुत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस्तुकेवलः। वृद्धिं करोति कोषस्थः फलकोषाभिवाहिनीम्। छद्ध्वा रुद्धगतिर्वायुर्धमनीः मुष्कगामिनीः। तत्र वाति-कमाह
“वातपूर्णदृतिप्रख्यो रूक्षो वातादहतुरुक्”। अहेतुरुक् अत्रेषदर्थे नञ्। तेन स्वल्पादपि विप्रकृष्टात्कारणात् रुक् पीडा यत्र सः। अथ पैत्तिकमाह
“पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपावकात्”। दाहःअभ्यन्तरः ऊष्मा वहिस्तप्तता। अथ श्लौष्मकमाह
“कफा-च्छीतो गुरुःस्निग्धः कण्डूमान् कठितोऽल्परुक्”। अथरक्तजमाह
“कृष्णस्फाटावृतः पित्तवृद्धिलिङ्गश्च र-क्तजः”। कृष्णस्फोटावृत इति पैत्तिकोद्भवः। मेदोज-माह
“कफवन्मेदसो वृद्धिर्मृदुस्तालफलोपमः”। नील-वर्त्तुलः। मूत्रजमाह
“मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजः सतु गच्छतः। अम्भोभिः पूर्णदतिवत् क्षोभं याति सरुङ्मृदुः। मूत्रकृच्छ्रमधः कुर्य्यात् सञ्चलन् फलकोषयोः”। सञ्चलन् फलकोषयोरधः मूत्रकृच्छ्रं मूत्रेण व्यथां कु-र्यादित्यर्थः। अथान्त्रवृद्धिसाह
“वातकोपिभिराहारैःशीततोयावगाहनैः। धारणेरणभाराध्वविषमाङ्गप्रव-र्त्तनैः। क्षोभणैः क्षोभितोऽन्यैश्च क्षुद्रान्त्रावयवं यदा। पवनो विगुणीकृत्य स्वनिवेशादधो नयेत्। कुर्य्याद् वङ्क्षण-सन्धिस्थो ग्रन्थ्याभं श्वयथुं तदा”। धारणम् उपस्थि-तस्य येमस्य। ईरणम् अनुपस्थितस्य वेगस्य प्रेरणम्। विषमाङ्गप्रवर्त्तनं वक्रत्वेनाङ्गमोटनम्। अन्यानि क्षो-भणानि बलवद्विग्रहकठारधनुराकर्षणादीनि तैः क्षो-मितः सन्दुष्य सञ्चालितः पवनः यदा क्षुद्रान्त्रावयवंविगुणीकृत्य स्वनिवेशादधो नयेत्। तदावङ्क्षणसन्धिस्थःअन्त्रवृद्धिरोगः। तस्यावस्थामाह।
“उपेक्ष्यमाणस्य मरुद्वि-वृद्धिमाधानरुक् स्तम्भमतोव कुर्य्यात्। प्रपीडितोऽन्तः-स्वनवान प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मुष्कम्”। तत्रा-ध्मानमुदरे रुग् वृद्धयोर्मुष्कयोः स्तम्भो गात्रे तद्युक्तांकुर्य्यादित्यिर्थः। भोजोऽप्याह
“अन्त्रं विगुणमादायवातो नयति वङ्क्षणम्। वङ्क्षणात् तद्रुजायुक्तं फलकोषं[Page4949-b+ 38] प्रपद्यते” इति। स मुष्कवृद्धिरोगः अन्तः उदरे प्रध्माप-यन् आगमनमार्गं मिरुद्धं कुर्वन् एति आयाति। अथासाध्यमाह स कीदृक् स्यादित्याकाङ्क्षयामाह
“यस्या-न्त्रावयवाश्लेषो मुष्कयोर्वातसञ्चयात्। अन्त्रवृद्धिरसाध्यो-ऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः”। वातवृद्धिपमाकृतिरिति यो-ऽन्त्रवृद्धिरोगः साऽसाध्या वातवृद्धिसमाकृतिः”। अन्त्र-वृद्धिशब्दे
२०
८ पृ॰ सुश्रुताक्तं दृश्यम् नीतिक्षयादित्रिवर्गान्तर्गते
७ वर्गघटकुपदार्थे
“क्षयः स्थानञ्च वृद्धिश्चत्रिवर्गो नीतिवेदिनाम्” अमरः।
“कृषिर्वाणक् पथोदुर्गंसेतुःकुञ्जरबन्धतम्। कत्यःकरवतादान सैन्यानाञ्च विना-शनम्”। एतेषामष्टानामन्यतमस्य क्षयं स्थान वृद्धिश्चेत्यर्थः।
८ कलान्तरे (सुद) वृद्धिस्वरूपभेदादिकं वीरमि॰ उक्तंयथा नारदः
“वृद्धिश्चतुर्विधा प्रोक्ता ग्रञ्चधाऽन्यैःप्रकीर्त्तिता। षड्विधाऽन्यैः समाख्याता तत्त्वतस्तांनिवाधत” इति। षड्विधा मे इति क्वचित् पाठःतत्र मे मते। तान् प्रकारान् स एवाह
“कायिका
१ कालिका
२ चैव चक्रवृद्धि
३ रतोऽपरा। कारिता
४ सशिखा
५ वृद्धिर्भोगलाभ
६ स्तथैव चेति”। एतेषां स्वरूपगाह
“का-यिका कर्मसंयुक्ता मासग्राह्या तु कालिका। वृद्धेर्वृद्धि-श्चक्रवृद्धिः कारिता ऋणिना कृता। प्रत्यहं गृह्यतेया तु शिखावृद्धिस्तु सा स्मृता। गृहात्तोषः फलंक्षेत्राद् भ गलाभः प्रकीर्त्तितः” इति। कायिका कर्म-संयुक्ता यत्र बन्धकीकृतस्य गवाश्वादेर्दोहनवाहनादिकंकर्स वृद्धित्वेन परिकल्पितं तत्र सा कायिकेत्यर्थः। तथाच व्यासः
“दोह्यवाह्यकर्मयुता कायिका समुदाहृतेति”। मदनरत्ने तु भोग्याधितया स्थापितस्य यो दोहनवाहना-दिकर्मरूपैर्मोगस्ततफलिका या वृद्धिः सा कायिकेत्यु-क्तम्। मासग्राह्या तु कालिका प्रतिमासं लभ्या यावृद्धिः सा कालिकेत्यर्थः।
“प्रतिसासं स्रवन्ती या वृद्धिःसा कालिका मतेति” नारदवचनात्। वृद्धेर्वृद्धिश्चक्रवृद्द्धिः। वृद्धेरपि प्रतिमासं मूलभावेन पुनर्वृद्धिरित्यर्थः।
“वृद्धेरपि पुनर्वृद्धिश्चकवृद्धिरुदाहृतेति” नारदवचनात्। कारिता ऋणिना कृता। ऋणिनाऽधमर्णेन स्वे-च्छया कृता वृद्धिः कारितेत्यर्थः।
“वृद्धिः साकारिता नाम यर्णिकेन स्वयं कृतेति” नारदवचनात्। अधमर्णकारितैव वृद्धिर्देया नोत्तमर्णकारिता तथाच वृहस्पतिः
“ऋणिकेन तु या वृद्धिरधिका सम्प्र-कल्पिता। आपत्कालकृता नित्यं दातव्या सा तु का-[Page4950-a+ 38] रिता। अन्यथा कारिता वृद्धिर्न दातव्या कथञ्चनेति”। उत्तमर्णप्रलोमनार्थम् आपत्कल शास्त्रोक्तादधिका स्वयंकुल्पिता कारिता या सा सुद्धिर्दातव्या न पुनरनेवंविधाधनिकेन कारिता दातव्येत्यर्थः।
“प्रत्यहं गृह्यते या तुशिखावृद्धिस्तु सा स्मृता”। प्रतिदिनलभ्यात्मशिखासादृ-श्याच्छिस्वावृद्धिरिति व्यपदिश्यत इत्यर्थः। किंपुनः शि-खासादृश्यं वृद्धेरित्याकाङ्क्षायां वृहस्पतिरेवाह
“शि-खेव वर्द्धते नित्यं शिरश्छेदान्निवर्त्तते। मूले दत्ते तथै-वैषा शिखावृद्धिस्तु सा स्मृतेति”। प्रत्यहं गृह्यत इति अधर्मणप्रतिश्रुतदिनसंख्यया वृद्धिग्रहणकालोपलक्षणम्। तथा च कात्यायनः
“प्रतिकालन्ददात्येव शिखावृद्धिस्तुसा स्मृतेति”।
“गृहात्तोषः फल क्षत्राद् भोगलाभः प्रकी-र्त्तितः”। बन्धकीकृताद् गृहान्निवासादिजनितः स-न्तोषः। क्षेत्रात् शस्यादिफलञ्च भोगलाभाख्यो वृद्धिप्रकार इत्यर्थः। गृहक्षेत्रग्रहणं स्थावरात्मकभोग्याधे-रुपसक्षणार्थम्। अतएव कात्यायनः
“काधेर्भोगस्त्वशेषो यो वृद्धये पारकल्पितः। प्रयोगे यत्र चैवं स्या-दाविभोगः स उच्यते” इति। यस्मिन् ऋणादानप्रयोगेस्वावराधित्वेन परिकल्पिता या वृद्धिस्तत्र सा वृद्धिरा-धिभोग इत्युच्यते इत्यर्थः। अपरार्कादौ
“गृहात् स्तोमःशदः क्षेत्रादिति पाठः”। स्तोमो भाटक इति कल्प-तरौ। शदः शस्यादिफलम्। वृद्धेः परिमाणं दर्शयतिमनुः
“वसिष्ठविहितां वृद्धिं सृजेद्वित्तविवर्द्धिनीम्। अशीतिभागं गृह्णीयात् मासाद्वार्धुषिकः शते” इति। निष्कशते प्रयुक्ते मासस्य सपादनिष्कपरिमितां वृद्धिंवार्धुषिको वृद्ध्यर्थं गृह्णीयादित्यर्थः। एतत्सबन्धकविषयम्। अतएव याज्ञवल्क्यः
“अशीतिभागो वृद्धिः स्या-न्मासिमासि सवन्धके। वर्णक्रमाच्छत द्वित्रिचतुःपञ्चक-मन्यथेति”। सबन्धके पयुक्तस्य द्रव्यस्याशीतितमो भागोवृद्धिः पणशते प्रयुक्ते सपादः पणः प्रतिमास बर्द्धत इ-त्यर्थः। अन्यथा बन्धकराहित्ये वर्णक्रमात् ब्राह्मणादि-वर्णक्रमेण द्वित्रिचतुःपञ्चक शतन्धर्म्य भवति। द्वौ वात्रयो वा चत्वारो वा इति द्वित्रिचतुःपञ्चा अस्मिन् शतेवृद्धिर्द्दीयते इति द्वित्रिचतुःपञ्चकं शतम्।
“तदस्मिन्वृद्ध्यायलाभशुल्कोपदा दीयते” पा॰ कन्। तथा चाय-मर्थः। बन्धकरहिते पणशतं प्रति प्रतिमासं ब्राह्मणात्पणदृय क्षत्रियात् पणत्रयं वैश्यात् पणचतुष्टयं शूद्रात्पणपञ्चक ग्राह्यम्। यत् तु मनुनोक्तम्।
“द्विकं शतं[Page4950-b+ 38] वा गृह्णीयात् सतान्धर्ममनुस्मरन्निति” तद्व्यवस्थितवि-कल्पविषयम्। अतएव व्यासः
“सबन्धे भाग आशीतःषाष्टभागः सलग्नके। निराधाने द्विकशतं मासलाभउदाहृतः” इति। सबन्धे आधिसहिते। आशीतःअशीततमः। षाष्टः षष्टितमः। लग्नकः प्रतिभूः। नि-राधाने बन्धकरहिते। आधानग्रहणं प्रतिभुवोरप्युप-लक्षणम्। कल्पतरौ साष्टभाग इति पठित्वा सलग्नकेअशीततमो भागः स्वकीयाष्टमसहितो मासवृद्धिरि-त्युक्तम्
“द्विकन्त्रिकञ्चतुष्कञ्च पञ्चकञ्च शतं समम्। मासस्य वृद्धिं गृह्णोयाद् वर्णानामनुपूर्वशः” इति। द्विकंद्वौ वृद्धिर्दीयते यस्मिन्मूलधने तत् तथा। एवं त्रिका-द्यपि सममात्रं प्राप्य नाधिकम्। विष्णुरपि
“अथोत्त-मर्णेऽधमर्णकादयथादत्तमर्थं गृह्णीयात्। द्विकन्त्रिकञ्च-तुष्कं पञ्चकं शत वर्णानुक्रमेण प्रतिभासमिति”। ध-मर्णविशेषेऽप्याह याज्ञवल्क्यः
“कान्तारगास्तु दशकंसामुद्रा विंशकं शतमिति”। ऋण गृहीत्वा कान्तारंमहावनन्तद्गच्छन्तोति कान्तारगा दुर्गस्थलगन्तारो व-स्त्रादिक्रयकारिणः पणशतस्य दशकं प्रतिमासं दश-पणान् दद्युरित्युत्तरवाक्यस्थस्यानुपङ्गः। समुद्रन्तरन्तीतिसामुद्राः समुद्रगन्तारः प्रतिमासं विंशकं शतं दद्यु-रित्यर्थः। कारितायान्तु न नियम इत्याह स एव
“दद्युर्वा स्वकृतां वृद्धिं सर्वे सर्वासु जातिष्विति”। सर्वेत्र ह्मणादयोऽधमर्णाः सबन्धकेऽबन्धके वा सर्वासु जाति-षूत्तमर्णभूतासु स्वयमङ्गीकृतां वृद्धिं दद्युरित्यर्थः। द्रव्य-विशेषे वृद्धिविशेषषाह स एव
“सन्ततिस्तु पशुस्त्राणांरसस्याष्टगुणा परा। वस्त्रधान्यहिरण्यानाञ्चतुस्त्रि-द्विगुणा परेति”। पशुस्त्रोणां महिषीस्त्रोप्रभृतोनांवृद्ध्यर्थं प्रयुक्तानान्तदीया सन्ततिरेव वृद्धिः। रसस्यवृतादरष्टगुणा। वस्त्राणाञ्चतुर्गुणा घान्यानान्त्रगुणा। हिरण्यानां द्विगुणा परेति प्रत्येकं सम्बन्ध्यते। परा प-रमा। अतःपरमधिका वृद्धिर्नास्तीत्यर्थः। न च गवा-दीनाम् ऋणत्वेन दानन्न सम्भवतीति वाच्यम्। तत्पोष-णाद्यशक्तस्य तत्पुष्टिसन्तत्याद्यर्षिनो दानसम्भवात्। ग्रहणन्तु क्षीरवाहनसेवार्थिनः। वृहस्पतिरपि
“हि-रण्ये द्विमुणा वृद्धिस्त्रिगुणा वस्त्रकुष्यके। धान्ये च-तुगुणा प्रोक्ता शदवाह्यलवेषु च। उक्ता पञ्चगुणा शाकेवीजेक्षौ षड्गुणा स्मृता। लवणस्त्रेहमद्येषु वृद्धिरष्ट-गुणा मता। गुडे मघुनि चैवोक्ता प्रयुक्ते चिरकालिके” [Page4951-a+ 38] इति। कुप्यं त्रपुसीसकादिकम्। शदः क्षेत्रफलम्। तच्च गोवलीवर्दन्यायाद्धान्यव्यतिरिक्तं पुष्पमूलफलादिकम्।
“वाह्योऽश्वादिः। लवो मेषोर्णाचमरीकेशादिः। अत्रचिरकालशब्देन प्रतिश्रुतायाः अशीतिभागायाः वृद्धे-र्यस्मिन् समये द्वैगुण्यादिप्रापकत्वंसम्भवति। ततोऽधिकःकाला गृह्यते। यत् तु
“धान्ये शदे लवे वाह्ये इत्यादि-मनुनोक्तं तत्प्रत्यर्पणसमये समृद्धाधमर्णविषयम्। षाड्गु-ण्यनिषेधपरमिति मदनरत्ने। यत् तु वसिष्ठवचनम्
“द्विगुणं हिरण्यं त्रिगुणं धान्य धान्येनैव रसाव्याख्याताः। पुष्पमलफलानि च तुलाधृत{??}ष्टगुणमिति” तत्त्रिगुणमेव धान्यादिक दातव्यमिति यत्र देशे स्थितिस्तद्विषयम्। दरिद्राधमर्णविषय वा एवमन्यत्रापि न्यू-नाधिकपरमवृद्धिप्रतिपादकानि वचनानि देशविशेषविष-यतया दरिद्रादिविषयतया वा व्यवस्थापनीयानि। व्यासोऽपि
“वदन्त्यष्टगुणान् काले मद्यस्नेहरसासवानिति” स्नेहस्तैलादिः। रसः क्षीरादिः। कात्यायनोऽपि
“तै-लानाञ्चैव सर्वेषां मद्यानां मधुसर्पिषाम्। वृद्धिरष्ट-गुणा ज्ञेया गुडस्य लवणस्य चेति”। विष्णुरपि
“हिरण्यस्य द्विगुणा वृद्धिस्त्रिगुणा वस्त्रस्य धान्यस्य च-तुर्गुणा रसस्याष्टगुणा सन्ततिः स्त्रीपशूनामिति”। व्या-सोऽपि
“शाकपाषाणवीजेक्षौ षड्गुणा परिकीर्त्तिते” ति। वसिष्ठोऽपि
“वज्रशुक्तिप्रबालानां हेम्नश्च रजतस्य च। द्विगुणा त्विष्यते वृद्धिः कृतकालानुसारिणीति”। शुक्ति-शब्देनात्र मुक्ताफलं लक्ष्यते वज्रसाहचर्य्यात्। अतएवकात्यायनः
“मणिमुक्ताप्रबालानां सुवर्णरजतस्य च। तिष्ठतो द्विगुणा वृद्धिः फलकैटाविकस्य चेति”। कैटङ्की-टोद्भवम् पट्टसूत्रादि। ओविक कम्बलादिकम्। वसि-ष्ठाऽपि
“ताम्रायःकांस्यरीतीनां त्रपुणः सीसकस्यच। त्रिगुणा तिष्ठतो वृद्धिः कालाच्चिरकृतस्य तु” इति। रीतिरारकूटम्। देशभेदेन परां वृद्धिं दर्शयति ना-रदः
“ऋणानां सार्वभौमोऽयं विधिर्वृद्धिकरः स्मृतः। देशाचारस्थितिस्त्वन्या यत्रर्णमवतिष्ठते। द्विगुणं त्रिगुण-ञ्चैव तथान्यणि श्चतुर्गुणम्। तथाष्टगुणमन्यास्मन् तत्तु देशेऽवतिष्ठते” इति। यत्र वृद्धिविशेषो न श्रूयते तत्रद्विगुणैव ग्राह्यत्याह विष्णुः
“अनुक्तानां द्विगुणेति” अयञ्च द्वैगुण्यादिरूपो वृद्ध्युपरमः सकृत्प्रयोगे सकृदाहरणे वेदितव्यः तथा च मनुः
“कुसीदवृद्धिर्द्वैगुण्य-न्नात्येति सकृदाहितेति”। उपचयार्थं प्रयुक्तं द्रव्यं[Page4951-b+ 38] कुसीदं तस्य वृद्धि कुसीदवृद्धिर्द्वैगुण्यन्नत्येति नाति-क्रामति। यदि सकृदाहिता सकृत् प्रयुक्ता पुरुषान्तर-संक्रमणादिना प्रयोगान्तरकरणेन तस्मिन्नेव वा पुरुषे-रेकसेकाभ्यां प्रयोगान्तरकरणे द्वैगुण्यमतिक्रम्य पूर्वव-द्वर्द्धत एवेत्यर्थः। द्वैगुण्यग्रहणं त्रैगुण्यादीनामुप-लक्षणम्। सकृदाहृतेति पाठे यदि प्रतिमासं प्रतिबत्-सरं वा न गृह्यते किन्तु सकृद् गृह्यते तदा द्वैगुण्य-न्नातिक्रामतीत्यर्थः। गौतमोऽपि
“चिरस्थाने द्वै-गुण्यं प्रयोगस्येति”। प्रयोगस्येत्येकवचननिर्देशात् प्रयो-गान्तरकरणे द्वैगुण्यातिक्रमः चिरस्थान इति निर्देशात्शनैः शनैर्वृद्धिग्रहणे द्वैगुण्यातिक्रमो भवतीति सूचि-तम्। उक्तस्य वृद्ध्यु परमस्य क्वचिद् द्रव्यविशेषेऽपवा-दमाह वृहस्पतिः
“तृणकाष्ठोष्टकासूत्रकिण्वचर्मा-स्थिवर्मणाम्। हेतिपुष्पफलानाञ्च वृद्धिस्तु न निव-र्त्तते”। किण्वं सुराद्रव्यापादानकारणभतो मलविशेषःचर्म शरादिनिवारकफलकः वर्म कवचम्। हेतिरायु-धम्। पुष्पफलयोर्वृद्धेरनिवृत्तिः प्रतिदानवेलायामत्यन्तसमर्थाधमर्णविषया देशविशेषविषया वा वेदितव्या। अन्यथा त्रिगुणवृद्धिप्रतिपादकव्यासवचनविरोधः स्यात्। विष्णुरपि
“किण्वकार्पाससूत्रवर्मचर्मायुधेष्टकाङ्गाराणा-मक्षयेति”। कार्पासे तु षड्गुणवृद्धिविधायकव्यासवचन-विरोधः पूर्ववत्परिहरणीयः। वसिष्ठोऽपि
“दन्तचर्मा-स्थिशृङ्गाणां मृण्मयानान्तथैव च। अक्षया वृद्धिरे-तेषां पुष्पमूलफलस्य च” इति। अक्षया मूलप्रतिपादनाभावे शतगुणापि वर्द्धत एवेत्यर्थः। शिखावृद्ध्यादीना-मनुपरसमाह वृहस्पतिः
“शिखावृद्धिङ्कायिकाञ्च भो-गलाभं तथैव च। धनी तावत् समादद्याद् यावन्मूलन्न शोचितम्”। न शोधितन्न प्रतिदत्तमृणिकेनेत्यर्थःक्वचिदनङ्गीकृतापि वृद्धिर्भवतीत्याह विष्णुः
“यो गृ-होत्वा ऋणं पूर्णं श्वा दास्यामीति सामकम्। न दद्या-ल्लाभतः पश्चात्तदह्नाद् वृद्धिमाप्नुयात्” इति श्व इतिप्रतिश्रुतस्य प्रतिदानकालावधेरुपलक्षणम्। सममेव साम-कम् अवृद्धिकमिति यावत्। योऽमुकस्मिन् दिने सममे-वाह त्वदीयं धनं पूर्णं समग्रं दास्यामोति प्रतिज्ञाय ऋणंगृहीत्वा पश्चाल्लोभाद्विलम्बं कुर्य्यात् सोऽवधिदिनमारभ्यवृद्धिं दद्यादित्यर्थः। कालावध्यनङ्गीकारेण गृहीतस्यधनस्य षण्मासादूर्ध्वं वृद्धिर्भवतीत्याह नारदः
“नवृद्धिः प्रीतिदत्तानां स्यादनाकारिता क्वचित्। अना-[Page4952-a+ 38] कारितमप्यूर्द्ध्वं वत्सरार्द्धाद्विवर्द्धते” इति। अनाकारिताअनङ्गीकृता। प्रोतिदत्तानां प्रतियाचनप्रतिदानदिनानिर्दे-शशून्यानामिति शेषः। अनाकारितेत्यादेरयमर्थः। वृ-द्धिमकृत्वा गृहीतमपि षण्मासादूर्द्ध्व प्रीतिदत्त वृद्धिंप्राप्नोतीति। प्रतियाचितस्य प्रीतिदत्तस्याऽदाने वृद्धिवि-शेषमाह कात्यायनः
“प्रीतिदत्तन्न वर्द्धेत यावन्न प्रति-याचितम्। याच्यमानमदत्तञ्चेद्वर्द्धते पञ्चकं शतम्” इति। पञ्चकं पञ्चाधिकम् प्रतियाचनदिनमारभ्य पणशतस्यपणपञ्चकं प्रतिमासं वर्द्धते इत्यर्थः। याचितकं गृ-हीत्वा अप्रतिदत्त्वैव देशान्तरगमने विशषमाह कात्या-यनः
“यो याचितकमादाय तमदत्त्वा दिशं व्रजेत्। ऊर्द्ध्व संवत्सरात्तस्य तद्धनं वृद्धिमाप्नुयात्” इति। एतच्चाप्रतियाचितविषयम्। प्रतियाचिते याचितकम-दत्त्वा यदि देशान्तरङ्गच्छति तदा विशेषमाह स एव
“कृतोद्धारमदत्त्वा यो याचितस्तु दिशं व्रजेत्। ऊर्द्ध्वंमासत्रया{??}स्य तद्धनं वृद्धिमाप्नुयात्” इति। कृतोद्धारं याचितकं गृहीत्वा याचितोऽप्यदत्त्वेत्यन्वयः। देशान्तरगमनाभावे तु याचितकालमारभ्य याचितकस्यवृद्धिविशेषसाह स एव
“स्वदेशेऽपि स्थितो यस्तु न द-द्यात् याचितः क्वचित्। तं ततो कारितां वृद्धिमनि-च्छन्तञ्च दापयेत्” इति। ततः प्रतियाचनकालादा-रभ्येत्यर्थः। एतत्कञ्चिदवधिमपरिकल्प्य याचञाप्राप्तेज्ञेयम्। अवधिं स्वीकृत्य तदतिक्रमे त्वतिक्रमदिनमारभ्यतद्धनस्य वृद्धिर्ज्ञेया।
“तदह्नाद् वृद्धिमाप्नुयादिति” न्या-यसाम्यात्। गृहीतपण्यो मूल्यमदत्त्वा देशान्तरगमनेवृद्धिविशेषमाह स एव
“पण्यं गृहीत्वा यो मूल्यमदत्त्वैवदिशं व्रजेत्। ऋतुत्रयस्योपरिष्टात्तद्धनं वृद्धिमाप्नुयात्” इति। एतच्चापतियाचितविषयम्। प्रतियाचने त्वेतस्यनिक्षिप्तवृद्धिशेषयाश्च तद्दिनमारभ्य प्रतिमासं शते पञ्चकंवर्द्धत इत्यप्याह स एव
“निःक्षिप्तं वृद्धिशेषञ्च क्रयवि-क्रय एव च। याच्यमानमदत्तञ्चेद्वर्द्धते पञ्चकं शतम्” इति। नन्वकृतायां वृद्धौ परिमाणविशेषस्यानुक्तेः किंपरिमाणं ग्राह्यमिति चेत्। अशीतिभागो वृद्धिः स्यादित्यादि याज्ञवल्क्याद्युक्तपरिमाणं ग्राह्यमिति ब्रूमः। अतएव विष्णुः
“वृद्धिं दद्युर्वत्सरातिक्रमे यथामिहिता-मिति”। वत्सरातिक्रम इति यत्र यदतिक्रमे वृद्धिरुक्तातस्योपलक्षणम्। यथाभिहितां धर्मशास्त्र इति शेषः। धर्मशास्त्रे यथोक्तां तथाविधामित्यर्थः। ननु यथाभि-[Page4952-b+ 38] हितामित्यस्यार्थिप्रत्यर्थिनोरन्यतरेण मध्यस्थेन वामि-हितां दद्यादित्यर्थः कस्मान्न भवति अतिप्रसङ्गा-पत्तेः।
“कृतानुसारादधिका व्यतिरिक्ता न सिद्ध्यति। कुसीदपथमाहुस्तं पञ्चकं शतमर्हतीति मनूक्तेश्च। अ-स्यार्थः। शास्त्रविधिनियमितशास्त्रकृतवृद्ध्यनुसारी योवृद्धिग्रहणं लोकिकानां समाचारः तस्मादधिका वृद्धि-रुत्तमर्णादेरकृतवृद्धौ न सिद्ध्यति यतः सा व्यतिरिक्ता-धर्मशास्त्रवाह्या। अतएव कुसीदपथमाहुस्तन्न धर्मपथ-मिति। पञ्चकं शतमहतोति प्रतियाचितविषयमितिस्मृतिचन्द्रिकायाम्। पूर्वोक्ताच्छास्त्रानुसारादधिकाऽध-सर्णेनाकृता वृद्धिर्न सिध्यति। यतः कुसीदपथमाहुस्तम्। यदा तु व्यवहारावष्टम्भादुत्तमर्णोऽधिकमधमर्णेनाका-रितं लाभमिच्छति तदा ब्राह्मणे पञ्चकं शतं ग्रहीतु म-र्हति न ततोऽधिकसधमर्णाकारितमित्यर्थमाह रत्नाकरःअकृतवृद्धेरपवादमाह नारदः
“पण्यमूल्यं भृतिन्यासोदण्डो यश्च प्रकल्पितः। वृथादानाक्षिकपणा वर्द्धन्तेनाविवक्षिताः” इति। पण्यस्य वस्त्रादेर्मूल्यम्। भृति-र्वेतनम्। न्यासो निक्षेपः। वृथादानं वेश्यादिभ्यःप्रतिश्रुतम्। आक्षिकपणो द्यूतद्रव्यम्। अविवक्षिताः। अत्र पण्यमूल्यस्य वृद्धेरभावोक्तिः प्रवासप्रतियाचनयोर-भावे वेदितव्या अन्यथा पूर्वोक्तकात्यायनवचनेनविरोधः स्यात्। न्यासस्य च वृद्ध्यभाववचनं प्रतियाच-नाभावे
“न वृद्धिः स्त्रीधने लाभे निःक्षिप्ते च यथा-स्थिते। सन्दिग्धे प्रातिभाव्ये च यदि न स्यात् स्वयंकृतम्” इति संवर्त्तवाक्ये यथास्थितमिति विशेषणो-पादानाद् व्यक्त्यन्यथाकरणाभावे च ज्ञातव्यम्। तथाच निक्षिप्तं वृद्धिशेषञ्चेत्यादि पूर्वोक्तकात्यायनवचन-विरोधो न। कात्यायनोऽपि
“वर्मशस्यासवद्यूते पण्य-मूले च सर्वदा। स्त्रीशुल्केषु न वृद्धिः स्यात् प्रा-तिभाव्यागतेषु च” इति। सर्वदेत्यनेन प्रतियाचनादेः पर-स्तादपि वृद्धिरकृता नास्तीत्युक्तम्। यद्यपि सर्वदेतिसर्वशेषत्वात् पण्यमूल्येऽपि प्रतियाचनादेः परस्तादकृत-वृद्ध्युपरमः प्रतिभाति। तथापि पूर्वोक्तकात्यायनवचन-विरोधात् न तच्छेषता सर्वदेत्यस्य। एवञ्च पूर्वोक्त एवपरिहारः। एवं वर्सणोऽपि वृद्ध्यभावोक्तिः प्रति-याचनाभावे तथा च न तच्छेषतापि। एवञ्च न पूर्वो-क्ताक्षयवृद्धिप्रतिपादकवसिष्ठादिवचमविरोधः। अन्यत्रापिवृद्ध्यभावं व्यास आह
“प्रातिभाव्यम्भुक्तरन्धमगृही-[Page4953-a+ 38] तञ्च दित्सतः। न वर्धते प्रयत्नस्य दमः शुल्कं प्रतिश्रुतम्” इति। भुक्तबन्धमित्यनेन स्थापितस्य गुप्ताधेर्वस्त्रा-लङ्कारादेरुपभोगे वृद्धिर्नभवतीत्युक्तम्। अतएव गौ-तमः
“भुक्ताधिर्न वर्द्धते वस्त्रालङ्कारादिरिति” अ-गृहीतञ्च दित्सतः प्रतिदातुमिच्छोरधमर्णादुत्तम-र्णोवृद्धिलोभादिवशान्न यदा गृह्णाति तदा तस्य कृतापिवृद्धिस्तद्दिनादारभ्य न देयेत्यर्थः। तथा च याज्ञवल्क्यः
“दीयमानं न गृह्णाति प्रयुक्तं यत् स्वकन्धनम्। मध्यस्थस्थापितं तत्स्याद् वर्द्धते न ततःपरम्” इति। मध्यस्थस्थापितमिति विशेषणेनाधमर्णो यदि स्वनिकटेस्थापयति तदा भवत्येव वृद्धिरिति”।
९ शैलेयगन्धद्रव्येपु॰।
१० धने च राजनि॰।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
वृद्धि¦ f. (-द्धिः)
1. Increase, augmentation in general, as in bulk, conse- quence, wealth, &c.
2. The third of the three conditions or objects of regal power, extension of power or revenue, or any indication of progression.
3. Rise, ascending, mounting.
4. Prosperity, suc- cess.
5. One of the eight principal drugs or medical roots, des- cribed as mild and cooling, sweet and bitter, &c., as a remedy for phlegm, leprosy and worms.
6. The eleventh of the astronomical [Page685-a+ 60] Yo4gas, or Yoga star of the 11th lunar mansion.
7. A particular period or division of time.
8. The increase of the digits of the sun or moon.
9. Enlargement of the scrotum, either from swelled tes- ticle or hydrocele or other morbid affections.
10. Interest, usury, especially returning the principal, (as in the case of seed corn lent,) with a proportionate increment.
11. Happiness, pleasure.
12. A heap, a quantity, assemblage, multitude.
13. Wealth, pro- perty.
14. Cutting off, abscission.
15. (In law,) Forfeiture, deduc- tion.
16. Profit, gain.
17. The lengthening of a vowel, the subs- titution of आ, ऐ, औ, आर् and आल् for अ, इ, उ, ऋ and लृ (short or long; in gram.) E. वृध् to increase, aff. कि, or क्तिन् or क्तिच् |
Apte[सम्पाद्यताम्]
वृद्धिः [vṛddhiḥ], [वृध्-क्तिन्]
Growth, increase, augmentation, development; पुपोष वृद्धिं हरिदश्वदीधितेरनुप्रवेशादिव बालचन्द्रमाः R.3.22; तपोवृद्धि, ज्ञानवृद्धि &c.
Waxing, increase of the digits of the moon; पर्यायपीतस्य सुरैर्हिमांशोः कलाक्षयः श्लाघ्यतरो हि वृद्धेः R.5.16; Ku.7.1.
Increase in wealth, prosperity, affluence; वृद्धिकाले तु संप्राप्ते दुर्जनो$पि सुहृद्भवेत् Pt.2.112.
Success, advancement, rise, progress; परवृद्धिमत्सरि मनो हि मानिनाम् Śi.15.1.
Wealth, property.
A heap, quantity, multitude.
Interest; as in सरलवृद्धि, चक्रवृद्धि &c.; वसिष्ठविहितां वृद्धिं सृजेद्वित्तविवर्धिनीम् Ms.8.14.
Usury; वृद्ध्या कृषिवणिक्त्वेन... स्वाध्यायगणितं महत् Mb.12.62.9.
Profit, gain.
Enlargement of the scrotum.
Extension of power or revenue.
(In gram.) The increase or lengthening of vowels, the change of अ, इ, उ, ऋ, short or long, and लृ to आ, ऐ, औ, आर्, and आल् respectively.
The impurity caused by child-birth in a family (called जननाशौच q. v.).
Cutting off.
(In law) Forfeiture (as of property).
(वृधु हिंसायाम्) Injury (पीडा); नुदेद्वृद्धिसमृद्धी स प्रतिकूले नृपात्मज Mb.5.135.29.
Elevation (of ground).
Prolongation (of life).-Comp. -आजीवः, आजीविन् m. a usurer, moneylender. -जीवनम्, -जीविका the profession of usury;-द a. promoting prosperity. -पत्रम् a kind of razor; Suśr. -श्राद्धम् an offering made to the Manes on prosperous occasions, such as the birth of a son (नान्दीश्राद्ध).
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
वृद्धि f. cutting off , abscission W.
वृद्धि f. (in law) forfeiture , deduction ib.
वृद्धि f. (for 1. See. p.1010) growth , increase , augmentation , rise , advancement , extension , welfare , prosperity , success , fortune , happiness RV. etc.
वृद्धि f. elevation (of ground) VarBr2S.
वृद्धि f. prolongation (of life) Pan5cat.
वृद्धि f. swelling (of the body) Sus3r.
वृद्धि f. enlargement of the scrotum (either from swelled testicle or hydrocele) ib.
वृद्धि f. swelling or rising (of the sea or of the waters) , waxing (of the moon) MBh.
वृद्धि f. gain , profit R. Subh.
वृद्धि f. profit from lending money etc. , usury , interest Mn. Ya1jn5. MBh. (the various kinds of interest recognized by Hindu lawyers are , 1. कायिका वृद्धि, " body-interest " i.e. either the advantage arising from the body of an animal pledged as security for a loan , or interest paid repeatedly without reducing the body or principal ; 2. कालिका व्, " time-interest " i.e. payable weekly , monthly , annually , etc. , but most usually computed by the month ; 3. चक्रव्, " wheel-interest " i.e. interest upon interest , compound interest ; 4. कारिता व्, " stipulated interest " , at a rate higher than the usual legal rate ; 5. शिखा-व्, " interest growing like a lock of hair " i.e. at a usurious rate payable daily Page1011,2 ; 6. भोग-लाभ, " advantage [accruing to a creditor] from the use " of objects handed over to him as security e.g. of lands , gardens , animals , etc. : " lawful interest " is called धर्म-व्, " usurious interest " अ-न्याय-व्, " interest at the highest legal rate " परम-व्) IW. 264
वृद्धि f. the second modification or increase of vowels (to which they are subject under certain conditions e.g. आis the वृद्धिof the vowel अ; ऐof इ, ई, and ए; औof उ, ऊ, and ओ; See. 2. वृद्धand कृत-वृद्धि) VPra1t. Pa1n2. Ra1jat. Sarvad.
वृद्धि f. one of the 8 principal drugs (described as mild , cooling etc. ; and a remedy for phlegm. leprosy , and worms) Sus3r. Bhpr.
वृद्धि f. N. of the 11th of the astrological योगs (or the योगstar of the 11th lunar mansion) L.
वृद्धि f. = वृद्धि-श्राद्धGr2S.
वृद्धि m. (with भट्ट)N. of a poet Cat.
Vedic Rituals Hindi[सम्पाद्यताम्]
वृद्धि स्त्री.
(वृध् + क्तिन्) सोम के सवन के समय यजमान द्वारा पढ़े जाने वाले मन्त्रों का नाम, श्रौ.को. (अं.) I.62०; विस्रंसिकाकाण्ड वृद्धि 367 अवोवृधम वो मनसा सुजाता------’ बौ.श्रौ.सू. 7.5; 8.1;


text:
தமிழில் சூர்யாஷ்டகம்
Surya Ashtakam in Latin Script
सूर्य अष्टकम
आदि देव नमस्तुभ्यं प्रसीद ममभास्करः। दिवाकर नमस्तुभ्यं प्रभाकर नमोऽस्तुते।।
सप्ताश्वरथ मारूढं प्रचण्डं कश्यपात्मजम्। श्वेत पद्म धरं देवं तं सूर्य प्रणमाम्यहम्।।
लोहितं रथमारूढं सर्वलोकपितामहम्। महापाप हरं देवं तं सूर्य प्रणमाम्यहम्।।
त्रैगुण्यं च महाशूरं ब्रह्मा विष्णुमहेश्वरम्। महापाप हरं देवं तं सूर्य प्रणमाम्यहम्।।
वृहितं तेजः पुंजच वायुमाकाश मेवच। प्रभुंच सर्वलोकानां तं सूर्य प्रणमाम्यहम्।।
बन्धूक पुष्प संकाशं हार कुण्डल भूषितम्। एक चक्र धरं देवं तं सूर्य प्रणमाम्यहम्।।
तं सूर्य जगत् कर्तारं महातेजः प्रदीपनम्। महापाप हरं देवं तं सूर्य प्रणमाम्यहम्।।
तं सूर्य जगतां नाथं ज्ञान विज्ञानमोक्षदम्। महापाप हरं देवं तं सूर्य प्रणमाम्यहम्।।
ऊॅं पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्ण मुदच्यते। पूर्णस्य पूर्ण मादाय पूर्ण मेवा व शिष्यते।।
ऊॅं शान्तिः शान्तिः शान्तिः
फल स्रुथी
सूर्य-अष्टकम पठेत नित्यम ग्रह-पीडा प्रणाशनम । अपुत्र: लभते पुत्रम दरिद्र: धनवान भवेत ॥
आमिषम मधुपानम च य: करोति रवे: दिने । सप्त जन्म भवेत रोगी प्रतिजन्म दरिद्रता ॥
स्त्री तैल मधु मांसानि य: त्यजेत तु रवेर दिने । न व्याधि: शोक दारिद्रयम सूर्यलोकम गच्छति ॥


text:
हास्यसीकरः_२
सायं यदा पुरुषः कार्यालयात् गृहमागतः तदा तस्य भार्या अश्रुपूर्णनयना आसीत् । पुरुषः चकितः खिन्नश्च तामपृच्छत्, "किमिदम्? किं प्रवृत्तम्?" । भार्या अवदत्, " अद्य तव जनन्या परिभूताऽस्मि" । सः अवदत्, "कथमिव वा भवेत्? सा अन्यनगरे वर्तते खलु?" । सा प्रत्यवदत्, "प्रातः तस्याः सकाशात् तुभ्यं पत्रमेकं समागतम् । तत् कुतूहलाविष्टा पिधानमपावृत्य अपठम् । तत्र अन्ते तया लिखितम् ,"प्रिये स्नुषे, कृपया एतत् पत्रं मम पुत्राय देहि" इति ।
- - -
हास्यसीकरः_३
पानलोलः पिता तरुणं पुत्रमात्मना सह पानागारमनयत् । पुत्रस्य इदमेव प्रथमपानमासीत् । उभौ पातुं प्रारभेताम् । पुत्रः प्रारंभ एव पितरमवदत्, “तात, कथय कदा अहं पानात् विरमै ।” कतिपयचषकानापीय पिता पुत्रं स्खलितवाचावदत्, "पुत्र, पश्य तत्र द्वौ दीपौ दृश्येते । यदा चत्वारः दृश्यन्ते तदा पानात् विरमस्व ।" पुत्रः चकितः प्रत्यवदत्, "तात, तत्र एक एव दीपः दृश्यते खलु" ।
- - -
हास्यसीकरः_४
मनोवैद्यालये कश्चन रुग्णः पार्श्वपर्यङ्के निषीदन्तमन्यं रुग्णमब्रवीत्,”भोः, वयस्य, ईश्वरेण अहं जगतः सार्वभौमः नियुक्तोऽस्मि” । “मृषा खलु सा । मया त्वं न नियुक्तोऽसि” इति प्रत्यवददन्यः ।
हास्यसीकरः-५
देवदत्तः एकदा जटकाख्यतुरगशकटिकायां गच्छति स्म । मार्गे देवदत्तः शकटिकाचालकं पप्रच्छ, “भोः, नगर्यां का वार्ता?” । किञ्चिच्चकितः चालकः अवदत्, “आर्य, न काचिदपि वार्ता श्रुता मया । परं तु मम वयस्यः कूटमेकं ददौ । तदित्थं, “मम पितुः पुत्रः वर्तते यः मम अग्रजोऽपि न अनुजोऽपि न भवति ।सः कः? आर्यः कथयितुमर्हति ।“ देवदत्तः चिरमचिन्तयत् तथापि उत्तरं दातुं न शशाक । पराभूतः अवदत्, “न जाने । सः कः? कथय” इति । उच्चैर्विहस्य चालकः अवदत्, “आर्य, अहमेव” । देवदत्तोऽपि उच्चैर्जहास, “रुचिरं खलु तव कूटम् । तव नाम किम्?” चालकः अवदत्, “मम नाम मोहम्मद् उस्मान्” । “बाढं, त्वं कुत्र वससि?” । “ मुस्लिम् मोहल्लायाः प्रथम वीथ्याम्” । देवदत्तः कृच्छ्रेण चालकस्य नामधामविशेषान् कंठस्थमकरोत् ।
अथ कदाचित् सः तस्य वयस्येन नरदत्तेन सममिलत् । कुशलप्रश्नानन्तरं नरदत्तं पप्रच्छ, “मित्र, अहं कूटमेकं वदामि । उत्तरं कथयसि किम्?” इति ।
नरदत्तः प्रत्यवदत्, “ अथ किम्, उत्तरं दातुं यते । कथय ।“ देवदत्तः अकथयत्, “ मम पितुः पुत्रः एकः वर्तते । सः मम अग्रजोऽपि न, मम अनुजोऽपि न । सः कः ?“ नरदत्तः चिरं विचिन्त्य अवदत्, “क्षमस्व, उत्तरं न मे भाति “ इति । देवदत्तः उच्चैः विहस्य अवदत्, “सरलं खलु कूटम् । सः मोहम्मद् उस्मान् यः मुस्लिम् मोहल्लायाः प्रथमवीथ्यां वसति” इति । नरदतश्च उच्चैर्जहास उस्मान् वर्यस्य नामधामविशेषान् कण्ठस्थं चकार च ।
- - - -
हास्यसीकरः-६
देवदत्तः चिराय अकृतोद्वाहः आसीत् । तस्य सर्वे वयस्याः विवाहिता बभूवुः । बहवः देवदत्तमपृच्छन् , “कुतस्त्वमकृतोद्वाहः वर्तसे? किम् कारणम् ?” इति । देवदत्तस्य इदमेव उत्तरमासीत्, “अहं किं करवाणि? याः कन्याः मह्यं रोचन्ते ताः मम मात्रे न रोचन्ते”। कश्चन वयस्यः नरदत्तनामा देवदत्तमसूचयत्, “वयस्य काञ्चन त्वन्मातृसदृशीं कन्यां निश्चिनु । तदा सा तव मात्रे रोचते” । देवदत्ताय नरदत्तस्य सूचना अरोचत अवदच्च, “बाढम्, तथैव करिष्यामि” इति ।
दिनेषु गच्छत्सु एकदा नरदत्तः देवदत्तेन सह सममिलत् । देवदत्तमपृच्छत्, “ मित्र, त्वं किं विवाहितोऽसि । “ नैव, मित्र” । “कुतः? त्वं मम सूचनां नाङ्गीकृतवान् किम्?” । “मित्र, तव सूचनामनुसृत्य एव कृच्छ्रेण मन्मातृसदृशीं कन्यामेकां अवरयम् । सा मम मात्रे भृशमरोचत । परं तु किं कथयानि?” नरदत्तः अवदत्, “कुतः परं तु? कथय” । देवदत्तः अवदत्, “कन्या मम पित्रे न अरोचत खलु ”।
- - - -


text:
तदेवं लक्षणतः [प्रचि]न्वन् कथां, आश्वासादिभेदं च गद्यं निर्दिश्य, तृतीयं मिश्रकाव्ये शरीरमधिकृत्याह—
नाटकमादिर्येषाम् प्रकरणादीनां तानि नाटकादीनि काव्यानीत्यत्र मिश्राणि गद्यपद्यमयानि वेदितव्यानि इति मिश्रविधिः । ननु कथादिकमपि मिश्रं तत्रापि पद्यप्रवेशात् । प्रसङ्गेन तत्र पद्यप्रवेशः, नाधिकारितया । अतएवोक्तं प्रसङ्गेन कथास्वपीति36 । नाटकादिषूभयमपि अधिकृतमिति नाटकान्येव मिश्राणि । किमेषां लक्षणं लक्षणप्रभेदो वेत्यत आह—तेषामित्यादि । तेषां नाटकादीनां मिश्राणां मिश्रप्रबन्धानामन्यत्र भरतकोहलादौ नाट्यशास्त्रे विस्तरः नान्दीप्ररोचनादिस्वरूपनिरूपणादिरूपः प्रपञ्चोऽधिकृतो नेह । ततस्ततोऽसौ द्रष्टव्यः । गद्यपद्यप्रबन्धस्त्विह विस्तरतोऽधिकृतः । स चोक्तः । किं नाटकादिकमेव मिश्रं नेत्याह—गद्यपद्येत्यादि । गद्यपद्ययोविकारः गद्यपद्यमयी मिश्रा चम्पूरित्यपेक्ष्य स्त्रीत्वम् । यदाह चम्पूरिति । चम्पूर्नाम विद्यते । कापि काचिदित्यसाकल्य[म्] । अपिशब्दो न केवलं पूर्वकमिति समुच्चिनोति । अयमपि23 मिश्रप्रकारोऽस्ति । यद्वच्चम्पूरिति यावत् । सा च जातकमालादमयन्त्यादि ॥
- १.२६↩


text:
मद्रेष्वश्वपतिर्नाम राजाऽऽसीत् । स च परमधार्मिकः प्रजानुरञ्जनश्च । किन्तु, वृद्धोऽप्यतुत्रतयाऽसौ खिद्यते स्म । ततः पुत्रकामनयाऽयमत्मनः कुलदेवतां सावित्रीं तुष्टाव । सा प्रसन्ना तेजस्विनीं कन्यकामस्मै अनुजग्राह । अथाचिरेण कालेन राज्ञः पत्नी मागधी राजीवलोचनां कन्यकां प्रासूत । सा एषा राजपुत्री मूर्तिमती श्रीरिव रराज । प्रीतया भगवत्या सावित्र्या ‘इदं दत्ता’ इति राजाऽश्वपतिः पिता एतस्यै ‘सावित्री’ इति नाम चकार । सुन्दरीमेनां देवकन्येति जना अमन्यन्त । अस्यास्तेजः प्रकर्षेण तिरस्कृत इव न कोऽप्येनां वरयामास । ततः पिता चिन्तया विह्वलः कन्यां सावित्रीमुपसृत्य प्रोवाच "वत्से ! अयं ते प्रदानकालः, किन्तु न कश्चित्त्वं वृणोति । अतस्त्वमेवानुरुपं भर्तारमन्विच्छ । यं कमपि पुरुषं वृणोशि तर्हि तमेनं मह्यं निवेदय । अहं विमृश्य त्वां तस्मै प्रदास्यामि । अन्यथा लोके निन्द्यो भवेयम्" इति । अथ सावित्री पितुराज्ञया वरान्वेषणाय, सचिवैः सह गृहान्निर्ययौ । अरण्यं गत्वा तत्राश्रमान् विचचार । तत्र दैववशात् भ्रष्टराज्यमन्धं द्युमस्तेननामानं राजानं भार्यया पुत्रेण च युक्तमपश्यत् ।
ततः सा राजर्षेद्यु मत्सेनस्य सुतं गुणवन्तं सत्यवन्तं ददर्श । रुपेण गुणेन चात्मनोऽयमनुरूपो भर्तेति मनसा निश्चित्य, गृहाय न्यवर्तत । ततः पितुरन्तिके "सत्यवानयं मनसा वृतो मे पतिः" इति सा न्यवेदयत् । तदा "अयं सत्यवानल्पायुः" इति महर्षेर्नारदस्य वचः शुश्राव । तथाप्यात्मनाऽस्मान्निश्चयान्न चचाल । अनन्तरमुपायान्तरमपश्यन् स नृपतिः सावित्र्या मनोरथमन्वमन्यत । ततोऽश्वपतिः सपरिवारो द्युमत्सेनस्याश्रम जगाम । तत्र सपुत्रकलत्रं द्युमत्सेन नृपमपश्यत । त्स्मै स्वात्मन आगमनप्रयोजनमकथयत् । ततस्तत्रासम्मतं तमनुनीय स राजाऽश्वपतिरवदत्- "भो नृप , तव सुताय सत्यवेते मदीयामिमां कन्यां वृणीध्वम्" इति । ततः स द्युमत्सेनोऽस्वपेर्नृपतेः प्रार्थनां पुरश्चकार । अनन्तरं शोभने मुहूर्ते सा सावित्री सत्यवन्तं यथाशास्त्रमुपयेमे । निर्वृत्तकल्याणा सावित्री ततः प्रभृति भर्तुः कुले एवावसत् । तदाऽऽत्मना धृतानि महार्घाणि राजोचितानि वासांसि व्यसृजत् । मुनियोग्यानि चोरचीवराणि पर्यधत्त । तत्रैषा परया श्रद्धया श्वशॄं श्वशुरं चासेवत । तथा प्रणयमधुरेणालापेन रहसि भर्तारं सत्यवन्तमनन्यमनस्का सम्यगतोषयत् । स्वात्मनापि तेन प्रसन्नेन प्रियेण सुतराममुद्यत । तथापि सा नारदीयं वचनं स्मृत्वा मनसि सन्तप्यमनैवासीत् । ततः कार्यज्ञा सवित्री पत्युरपमृत्युनिवऋत्तये स्वस्य सौभाग्यवृद्धये च कठिनानि व्रतान्याचचार । आत्मनः सौभाग्यदेवता अप्यओपूजयत । सा सर्वदा छायेव पतिमनुसरन्ती तद्रक्षणे जागरुकाऽऽसीत् ।
अथ श्वोभूते भर्तुमरणे सा सावित्री रात्रौ निद्रां नालभत । ततः प्रभाते उदिते च सूर्ये शोकव्याकृला शयनादुत्तस्थौ । ततः शिरः स्नातोपोषिता श्रेयसे देवतामुद्दिश्य सकलं दिवसमर्चते स्म । ततः सन्निहिते सूर्यस्यास्तसमये स्त्यवान् समिधः फलानि चाहतुमरण्याय यातुं प्रावर्तत । ततः स परशुं स्कन्धे निधाय करेण पिटकमाददे । एवं वनाय गन्तुमुद्यतं तं [पतिमवलोक्य सा सती सावित्री तमनु सर्तुमैच्छत् । ततः सा श्वशुरावामन्त्र्य, पतिं प्रसाद्य च तेन प्रियेण सह कानन मभिप्रातस्थे ।।
तत्र कान्तेन दर्शितान् रम्यान् प्रदेशान् अवलोक्य ननन्द । सत्यवानिअपि तया कान्तयाअ हृष्टः फलान्याचित्य पिटकं पूरयामास् । ततः परशुना काष्ठानि यावत्पाटयति तावदस्य महति शिरोवेदना विद्यते । सेयमङ्गानि त्रोटयतीव । स्थातुं न मे शक्तिरस्ति । अतः शयितुमिच्छामि" इति ।
ततः सा साध्वी सत्वरं तमुपसृत्य, स्वस्योत्सङ्गे पत्युः शिरो निधाय भूमौ निषसाद । तदा सा नारदस्य वचनं स्मृत्वा , तमेनं क्षणं मुहूर्तमिव, वेलामिव दिवसमिव, घोरतरमन्वचिन्तयत् । ततः सावित्री मुहूर्तादेव कमपि पुरुषमपश्यत् । श्यामलाङ्ग एष रक्ताक्षो रक्ताम्बरो रविप्रकाशश्चाभवत् । भयङ्करः पाशहस्तः स आगत्य सत्यवतः पार्शे तं प्रेक्षमाणोऽतिष्ठत् । तमेनं पुरुषमवलिक्य सावित्री भ्र्तुरुत्तमाङ्गं स्वाङ्काद्भूमौ शनैः शनैर्निधाय सहसोदतिष्ठत् । प्रकम्पमानाऽबला सा बालाऽऽर्ता सती तमेनं पुरुषं प्रणनाम । स्विन्यं चावदत् । अथैववुभयोः संल्लापः प्रावर्तत । यथा -
सावित्री-को भवान ! अमानुषमिदं ते रुपम् । आस्त्वां देव मन्ये । किमत्र क्र्तुमिच्छति ? कृपया कथयतु भवान ।
पुरुषः-तपस्विनि ! सावित्रि ! पतिव्रता त्वमसि । अतोऽहं भवतीमभिभाषे । सन्नताङ्गि ! प्रजानामन्तकं यमं मां विद्धि । अयं ते भर्ता सत्यवान् अद्याऽऽयुषा परिक्षीणः । अतोऽहमेनं पाशेन नियम्य नेष्यामि । तदेत्त्कर्तुमिच्छामि ।
सावित्री-भो भगवन्, यम् ! श्रुतं हिअ मया मानवान्नेतुं भवतो दूता आगच्छन्तीति । क्स्माद्भवान् स्व्यमेव इहागतः ?
यमः-सावित्रि ! सत्यमाह भवती \ परन्तु तव पतिर्धर्मात्मा गुणसागरः । अतो नार्हत्ययं मददूतैर्नेतुम् । अतोऽहं स्वायमेवेहागतः ।
इत्युक्त्वा, यमः सत्यव्रतस्य शरीरात् जीवात्मानं बलादाचकर्ष । तं पाशेन बध्वा, दक्षिणां दिशमभिप्रतस्थे ततः सा सावित्री पश्यतोहरस्य यमस्यैतत्कर्म नासहत । तदेकपदे पत्युर्जीवित मपहरन्तं तं कृतान्तं पश्यन्तई सहसा तमन्वसरत् । यमस्तु किञ्चिददूरं गत्वा, यावत परावत्य पश्यति, तावदात्मानमनुसरन्तीं साध्वीं सावित्रीमवलोकत । आलोक्य स तामेनामव्दच्च ।
यमः- सावित्रि ! कुतो मामनुसरसि ? निवर्तस्व तावत् । गत्वा चास्यौध्र्वदैहिकं संस्कारमाचर । एतदवश्यं त्वया कर्तव्यम् । येन निश्रेयसं तव भविष्यति ।
सावित्री -अधर्ममूर्ते । यम ! मम भर्ता यत्र नीयते: स्वयं वा यत्र गच्छति, तत्र मयाऽनुसर्तव्यम् । एष हिअ स्नातनो धर्मः ।
यमः -सावित्रि, सत्यम्, यदुक्तं त्वया तत्सर्वं तव भर्तुर्जोवितकाले एव संगच्छते परन्तु स खल्वद्य मया नीयते । तमनुसर्तुंं मानुषी त्वमसमर्थाऽसि ।सावित्री -भगवन् ! स्नेहं पुरस्कृत्य, किंचिद ब्रवीमिअ । न मामन्यथा मन्यस्व ।
तपसा, गुरुभक्तथा, भर्तुः स्नेहेन, तव प्रसादाच्च पतिव्रताहं लोकान्तरमपि गन्तुं समर्थाऽस्मि । भूम्याकाश्योः स्र्वत्र मम गतिर्न प्रतिहन्यते । अपि च स्वधर्माचरणं हि सर्वेषां श्रेयसे । तदत्र मद्भ्र्तुर्जीवतापहारेणावयोर्धमं भवान् ध्वंसितुं नार्हति । साधवो हि धर्मस्य रक्षकाः ।
यमः -सवित्रि ! युक्तियुक्तया तवानया वाचा संतुष्यामि । सत्यवतो जीवितेन विना यद्यदिच्छसि तत्सकलं तुभ्यं ददानि । तद वरं वृणीष्व ।
सावित्री -भो देव । अन्धो मे श्वशुरो द्युमत्सेनो भ्राष्टराज्यः सम्प्रति मुनिवृत्त्याऽऽश्रमे निव्स्सति । स यथापूर्वं लब्धचक्षुर्बलवान् भवेत् तथानुग्रुहाण ।
यमः -साध्वि ! तथास्तु । जाते ! मार्गायासस्ते मा भूत । गच्छ । निवर्तस्व ।
सावित्री -भगान ! मनः कान्तं कान्तमनुशरन्त्या मम को वा मार्गायासः । यर मे पतिः प्रयाइ तत्र ममापि प्रयाणं निय्तमेव । भोः सज्जनसङ्गतिर्हि कामधेनुरिव निखिलमभिलशितमर्थं दोग्धि ।
यमः -कल्याणि ! अवतथमाह भवती । हितम् मनोहारि च वचनं ऐतद् दुर्लभम् । अनेन तव वचसा प्रसन्नोऽस्मि । ऋते सत्यवतो जीविताद् यद्यद् वाञ्छसि तत् तुभ्यं ददानि । वरं वृणीष्व ।
सावित्री -भो अन्तक ! यदि भवानिचति तर्हि " पुराऽरिभिरपहृतराज्यस्य मे श्वशुरस्य द्युमत्सेनस्य यथापूर्वं राज्यलाभो बवतु मा भूत पुनस्तस्य राज्याद भ्रंशः अपि च सः सर्वदा धर्माचरणप्रवणो भवतु ।" इति द्वितीयं वरं मह्यं प्रयच्छ ।
यमः तथास्तु । सावित्रि ! मम वेलाऽतिक्रामति । परिश्रान्ताऽसि त्वम । निवर्तस्व ।
सावित्री -भगवन् ! मदीयामिमां वाचं श्रुणु ।
अद्रोहः सर्वभूतेषुकर्मणा मनसा गिरा ।
अनुग्रहश्व दानं च सतां धर्मः सनातनः ॥
एवमल्पायुर्लोकोऽयम् । अशक्ता मनुष्या योगक्षेमरहिताश्च । करुणालवो भाद्दृशाः सत्पुरुषा वैरिष्वपि कृपं कुर्वन्ति । किमुत शरणागतेषु ।
यमः -अप्तिव्रते ! पिपासाकुलितस्य सलिलेनेव तवानेन वाक्येन प्रहृष्टोऽस्मि । सत्यव्रतः प्राणान्विना यद्यदपेक्षसे तदहं तुभ्यं ददामि । वरं वृणीष्व ।
सावित्री -प्रभो " महाराजः पिता मेऽश्वपतिरपुत्रः । त्स्मै सन्ततिकरं पुत्राणं शतमनुगृहाण" इत्यहं तृतीयं वरं वृणे ।
यमः -कुलनन्दिनि ! सवित्रि ! तथास्तु, । पुत्रवान् पिता ते भविष्यति । राजपुत्रि ! दीर्घ पन्य्थानमाक्रम्य खिन्नाऽसि, गृहं प्रयाहि ।
सावित्री -भो वैवस्वत ! भर्तुः समीपे स्थिताऽस्मि । कः पुनर्मे मार्गायासः । भोः सहृदय ! सत्सु यो विश्वासः स अत्मान्यपि न भवति । तस्मात् सर्वेऽपि सज्जनेषु विशेषेण स्निह्यन्ति । विश्वासो नाम सर्वभूतानां सौहार्दत् किल जायते ?।
यमः -सावित्रि ! साधु भाषसे । अश्रुतपूर्वेणानेन मधुरेण तव संल्लापेन प्रसन्नोऽस्मि सत्यवतो जीवितमन्तरेण् च तुर्थं वरं वरय ।
सावित्री- भगवन् ! पुत्रकामाऽहमस्मि । यथा सत्यवता कुलोद्धारकं शूरं पुत्राणां शतं लभेय । देव ! इमं चतुर्थं वरं वृणे ।
यमः तथास्तु । वत्से ! निवर्तस्व । इतः प्रं पन्थानं जीवन्तः पुरुषाः गन्तुं नार्हन्ति । प्रतिनिवर्तस्व तावत् ।
सावित्री -प्रभो ! सन्तो न सीदन्ति । न हि व्ययन्ते । सद्भिः सह सङ्गमो न विफलति । सदभ्यो भयं न क्स्यापि पुरुषस्य ।सत्सु कृता प्रार्थना न कदापि व्यर्था भवति । अर्थस्तेषु न नश्यति । नापि मानः । यतः साधुष्वेतन्नित्यं नियतमेव ! अतः सन्तो रक्षितारो भवन्ति ।
यमः भद्रे ! धर्मसंहितं तवैतद्वचनमर्थवत् । पतिव्रते ! त्वं यथा यथा भषसे तथा तथा त्वयि मे भक्तिदृढा भवति सावित्रि ! पञ्चममसाधरां वरं प्रार्थयस्व ।
सावित्री -भगवन् ! इदं तावद् वृणे ।ीवतु पतिर्ममायं सत्यवान् । पति विना स्त्रीयो न शोभन्ते । पतिं विना तासां जीवनमसुखाय । तथा मा भूत्। भतृ विनाकृता सुरं न कामये । भर्तृ विनाकृआ दिवमपि न कामये । भर्तृ विनाकृता श्रियं न कामये । भर्त्रा विना जीत्रितुं नेच्छामि । भो धर्मराट् !त्वमेवाद्य "तुभ्यं शतं पुत्रा भवन्तु" इति मह्यं वरं दत्तवानसि । किन्तु, ममैनं पतिं हरसि । किमेतत? तदत्र पुनर्भवन्तं प्रार्थये -" सत्यवान् पतिर्मे जीवतु" इति । तदैव भबतो वचनं सत्यं भविष्यति ।
यमः - कल्याणि ! तथास्तु । सावित्रि। एष ते पतिर्मया पाशान्निर्मुक्तः । तवानया धर्मवत्त्या वाचा सुतरां हृष्यामि । तव पुर्युर्वर्षाणां चतुः शतमायिर्भविष्यति । त्वमपि पुत्रवती यशोवती च बह्विष्यसि । सर्वे तव् वंशजाः क्षत्रियास्त्वन्नामधेयाः प्रसिद्धा भविष्यन्ति । साध्वि ! सावित्रि ! दिनमिदं सुदिनम् । यतो महापतिव्रतया भवत्याहं पराजितः । शुभमस्तु । गच्छामि तावत् ।
इत्येवं भगवान् यमः सावित्र्यै वरान् दत्त्वा निजनगरं ययौ । प्रयाते यमे सा सावित्री पतिं प्रतिलभ्य्, प्रतिनिवृत्ता सती पूवमुपविष्टं स्थानमभजत यत्रास्या भर्तुः शावं शरीरमवर्तत । ततः सत्यवान् संज्ञां लब्धवान् । स निद्रां विहाय प्रबुद्धः तदन्वाअत्मनो नेत्रे उन्मील्याअपश्यत । ततः शनैः शनैः शयनाद् उत्थित उवविष्टश्च् । तमेनं पुनर्जातमिवाव्स्थितमात्मनः पतिं विलोक्य सा सावित्री प्राहृष्यत्
अह सत्यवान् सावित्रीमुवाच -"प्रिये ! सुचिरं सुप्तोऽस्मि । किमर्थं नवबोधितः ? योऽसौ मामकषत् स श्यामः पुरुशः क्व गतः ? " इति एवं पृष्टा सावित्री -" नाथ ! सुप्तस्त्वम् । न खलु जानासीतोगतं वृत्तान्तम् । स आगतः पुरुषो भगवान् यमो नि तः । सर्वमुदन्तं पश्चाच्छ्रोष्यसि । प्श्य । गाढान्धकारा निशा । यदि शक्नोष्युक्तिष्ठ । त्वरस्व, आश्रमं गच्छावः " इति प्रत्युवाच । ततः सत्यवान् आह -" कान्ते ! यथार्थं ब्रवीषि । मन्येऽहमाश्रमस्थौ मम पितरावावामप्श्यन्तौ परिशोचत इति । अहमपि तौ द्रष्टुमुत्सुकोऽस्मि । प्रिये । गच्छावः । सज्जस्व । फलपूर्णं पिटकं क्व ? परशुं गृहाण " इति । ततः सावित्री "पिटकमत्रैव तिष्ठतु । श्वः तनेन्ष्वसि" इत्युक्त्वा, अतत्रत्यईः ज्वलद्भिः काष्ठैरलातदीपं कृतवती । ततः साऽऽश्रमं गन्तुं सज्जाऽभवत् । गजगामिनी सा सावित्री भर्तुः सत्यवतः स्कन्धे स्ववामबाहुं निवेश्य, दक्षिणेन बाहुना तं परिष्वज्य, आश्रमाभि मुख्यभवत् । ततः पत्या दर्शितेन पथा वनान्निर्ययौ । ततस्तौ तेन मार्गेण निर्गतौ किञ्चिदवशिष्टायां रजन्यामाश्रमसमीपमवापतुः ।
अथ तत्राश्रमे अकस्मात् लब्धचक्षुर्द्युमत्सेनो हृष्ठो विस्मितश्वाभवत् । आत्मनो चक्षुषः प्राप्तौ दैवीम् कृपां कारणं मन्यमानो देव्या शैब्या साकं स्वस्थ आसीत् । परन्तु रात्र्यां महति प्रसरे अतिक्रान्तेऽपि सावित्र्य सह वनाद् अनागतं सुतं स्त्यान्तं श्रुत्वा तौ विषीदन्तावास्ताम् । ततो यावद् भार्यया सार्धं सत्यवान् निजमाश्रममागतस्तावत् त दृष्ट्वा, तौ नितरामानन्दनिर्भरौ बभूवतुः । तथाऽऽश्रमवासिनोऽन्ये च सत्यवन्तमालोक्याहृष्यन् । ततः सत्यवान् पितराववन्दत् । सावित्री च श्वश्रूं श्वशुरं च प्रणनाम् । अनन्तरं सर्वे उपविष्टाः । " कुमार ! यथाकालं कुतो नागतोऽसि " इति पित्रा पृष्टः सत्यवान् सर्वमुदन्तं वक्तुं सावित्रीमचोदयत् । सावित्री तु सत्यातो मरणप्रभृति जीवप्रतिदानपर्यन्तं यावदुदन्तं यथावृत्तं कथितवती । तन्निशम्य द्युमत्सेनः शैब्या च स्नुषां सावित्रीं सप्रेमं सविस्मयं च अभ्यनन्दताम् । तत्रत्या अन्ये तपोधनाः, सभक्ति पतिव्रतां सावित्रीमस्तुवन्


text:
एतानपि जानन्तु ।
भटि्टकाव्यं कविना आहूतं – रावणवधम् इति नाम्ना
विल्हण–कल्हणयोः ऐतिहासिकग्रन्थौ – विक्रमांकदेवचरितम् (विल्हण)‚ राजतरंगिणी (कल्हण) ।
अद्यावधि रचिताः चम्पूग्रन्थाः कति – सामान्यतः २४५
प्रकाशितानि – सामान्यतः ७५
संस्कृतस्य अतिप्राचीनरूपकस्य शारिपुत्रप्रकरणस्य कर्ता – अश्वघोषः
व्याकरणमहाभाष्ये उल्लिखितौ गद्यग्रन्थौ – कंसवधम्‚ बलिबन्धः ।
पतंजलिना महाभाष्ये उदाहृताः आख्यायिकाः – वासवदत्ता‚ सुमनोत्तरा‚ भैमरथी ।
गउडवहो ग्रन्थस्य कर्ता – वाक्पतिराजः ।
राघवपाण्डवीयं ग्रन्थस्य कर्ता – कविराजः ।
अत्यधिकसंख्यया सुभाषितानां संग्रहः कस्मिन् ग्रन्थे कृतः – सुभाषितरत्नभण्डागारग्रन्थे (सामान्यतः १०००० सुभाषितानि संग्रहीतानि)
कर्त्रा अमरकोषस्य नाम किम् - नामलिंगानुशासनम् ।
इति


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १००
विभूतिद्वादशीव्रतमाहात्म्यवर्णनम्।
नन्दिकेश्वर उवाच।
पुरा रथन्तरे कल्पे राजासीत् पुष्पवाहनः।
नाम्ना लोकेषु विख्यातस्तेजसा सूर्यसन्निभः।। १००.१ ।।
तपसा तस्य तुष्टेन चतुर्वक्त्रेण नारद!।
कमलं काञ्चनं दत्तं यथा कामगमं मुने।। १००.२ ।।
लोकैः समस्तैर्नगरवासिभिः सहितो नृपः।
द्वीपानि सुरलोकञ्च यथेष्टं व्यचरत् तदा।। १००.३ ।।
कल्पादौ सप्तमं द्वीपं तस्य पुष्करवासिनः।
लोके च पूजितं यस्मात् पुष्करद्वीपमुच्यते।। १००.४ ।।
देवेन ब्रह्मणा दत्तं यानमस्य यतोऽम्बुजम्।
पुष्पवाहनमित्याहुस्तस्मात्तं देवदानवाः।। १००.५ ।।
नागम्यमस्यास्ति जगत्त्रयेऽपि ब्रह्माम्बुजस्थस्य तपोऽनुभावात्।
पत्नी च तस्याप्रतिमा मुनीन्द्र! नानीसहस्रैरभितोऽभिनन्द्या।
नाम्ना च लावण्यवती बभूव सा पार्वतीवेष्टतमा भवस्य।। १००.६ ।।
तस्यात्मजा नामयुतम्बभूव धर्मात्मनामग्र्यधनुर्धराणाम्।
तदात्मनः सर्वमवेक्ष्य राजा मुहुर्मुर्हुर्विस्मय आससाद।
सोऽभ्यागतं वीक्ष्य मुनिप्रवीरं प्राचेतसं वाक्यमिदं बभाषे।। १००.७ ।।
राजोवाच।
कस्माद्विभूतिरमलामरमर्त्यपूज्या जाता च सा विजितामरसुन्दरीणाम्।
भार्या ममाल्पतपसा परितोषितेन दत्तं ममाम्बुजगृहञ्च मुनीन्द्र! धात्रा।। १००.८ ।।
यस्मिन् प्रविष्ठमपि कोटिशतं नृपाणाम् सामात्यकुञ्जररथौघजनावृतानाम्।
नो लक्ष्यते क्व गतमम्बरमध्य इन्दुस्तारागणैरिव गतः परितः स्फुरद्भिः।। १००.९ ।।
तस्मात् किमन्यजननीजठरोद्भवेन धर्मादिकं कृतमशेषफलाप्तिहेतुः।
भगवन् मयाऽथ तनयैरथवाऽनयापि भद्रं यदेतदखिलं कथय प्रचेतः।। १००.१० ।।
मुनिरभ्यधादथ भवान्तरितं समीक्ष्य पृथ्वीपतेः प्रसभमद्भुतहेतुवृत्तम्।
जन्मा भवत्तव तु लुब्धकुलेति घोरे जातस्त्वमप्यनुदिनं किल पापकारी।। १००.११ ।।
वपुरप्यभूत्तव पुनः परुषाङ्गसन्धिदुर्गन्धिसत्वभुजगावरणं समन्तात्।
न च ते सुहृन्नसुतबन्धुजनो न तातस्त्वाद्रृक् स्वसा न जननी च तदाभिशस्ता।।
अभिसङ्गतापरमभीष्टतमा विमुखी महीश! तव योषिदियम्।। १००.१२ ।।
अभूदनावृष्टिरतीव रौद्रा कदाचिदाहारनिमित्तमस्मिन्।
क्षुत्पीडितेनाथ तथा न किञ्चिदासादितं धान्यफलामिषञ्च।। १००.१३ ।।
अथामिदृष्टं महदम्बुजाढ्यं सरोवरं पङ्कपरीतरोधः।
पद्मान्यथादाय ततो बहूनि गतः पुरं वै दिशनामधेयम्।। १००.१४ ।।
तन्मौल्यलाभाय पुरं समस्तं भ्रान्तं त्वया शेषमहस्तदासीत्।
नैता न कश्चित् कमलेषु जातः श्रान्तो भृशं क्षुत्परिपीडितश्च।। १००.१५ ।।
उपविष्टस्त्वमेकस्मिन् सभार्यो भवनाङ्गणे।
अथ मङ्गंलशब्दश्च त्वया रात्रौ महाञ्छ्रृतः।। १००.१६ ।।
सभार्यस्तत्र गतवान् यत्रासौमङ्गलध्वनिः।
तत्र मण्डपमध्यस्था विष्णोरर्चावलोकिता।। १००.१७ ।।
वेश्यानंगवती नाम विभूतिद्वादशीव्रतम्।
समाप्तौ माघमासस्य लवणाचलमुत्तमम्।। १००.१८ ।।
निवेदयन्ति गुरवे शय्यां चोपस्करान्विताम्।
अलङ्कृत्यहृषीकेशं सौवर्णामरपादपम्।। १००.१९ ।।
तान्तु द्रृष्ट्वा ततस्ताभ्यामिदं च परिकीर्ततम्।
किमेभिः कमलैः कार्यं वरं विष्णुरलङ्कृतः।। १००.२० ।।
इति भक्तिस्तदा जाता दम्पत्योस्तु नराधिप!।
तत्प्रसंगात् समभ्यर्च्य केशवं लवणाचलम्।
शय्या च पुष्पप्रकरैः पूजिता भूश्च सर्वतः।। १००.२१ ।।
अथानंगवती तुष्टा तयोर्धनशतत्रयम्।
दातुं त्वामाददे साथ कलधौतशतत्रयम्।। १००.२२ ।।
न गृहीतं ततस्ताभ्यां बहुसत्वावलम्बनात्।
अनंगवत्या च पुनस्तयोरन्नं चतुर्विधम्।।
आनीय व्याहृतञ्चात्र बुज्यतामिति भूपते!।। १००.२३ ।।
ताभ्यान्तु तदपि त्यक्तं भोक्ष्या वो वै वरानने!
प्रसंगादुपवासेन तवाद्य सुखमावयोः।। १००.२४ ।।
जन्म प्रभृति पापिष्ठौ कुकर्माणौ द्रृढ़व्रते!
तत्प्रसंगात् तयोर्मध्ये धर्मलेशस्तु तेऽनघ!।। १००.२५ ।।
इति जागरणं ताभ्यां तत्प्रसंगाधनुष्ठितम्।
प्रभाते च तया दत्ता शय्या सलवणाचला।। १००.२६ ।।
ग्रामाश्च गुरवे भक्त्या विप्रेषु द्वादशैव तु।
वस्त्रालङ्कारसंयुक्ता गावश्च करकान्विताः।। १००.२७ ।।
भोजनञ्च सुहृन्मित्रदीनान्धकुपणैः समम्।
तच्च लुब्धकदाम्पत्यं पूजयित्वा विसर्जितम्।। १००.२८ ।।
स भवान् लुब्धको जातः सपत्नीको नृपेश्वरः।
पुष्करप्रकरात् तस्मात् केशवस्य च पूजनात्।। १००.२९ ।।
विनष्टाशेषपापस्य तव पुष्करमन्दिरम्।
तस्य सत्वस्य माहात्म्यादल्पेन तपसा नृप!।। १००.३० ।।
यथाकामगमं जातं लोकनाथश्चतुर्मुखः।
सन्तुष्टस्तव राजेन्द्र!ब्रह्मरूपी जनार्दनः।। १००.३१ ।।
साप्यनङ्गवती वेश्या कामदेवस्य साम्प्रतम्।
पत्नीसपत्नीसञ्जाता रत्याः प्रीतिरितिश्रुताः।।
लोकेष्वानन्दजननी सकलामरपूजिता।। १००.३२ ।।
तस्मादुत्सृज्य राजेन्द्र! पुष्करं तन्महीतले।
गङ्गातटं समाश्रित्य विभूतिद्वादशीव्रतम्।।
कुरु राजेन्द्र! निर्वाणमवश्यं समवाप्स्यसि।। १००.३३ ।।
नन्दिकेश्वर उवाच।
इत्युक्त्वा स मुनिर्ब्रह्मन्! तत्रैवान्तरधीयत।
राजा यतोक्तञ्च पुनरकरोत् पुष्पवाहनः।। १००.३४ ।।
इदमाचरतो ब्रह्मन्नखण्डव्रतमाचरेत्।
यथा कथञ्चित्कमलैर्द्वादशद्वादशीर्मुने।। १००.३५ ।।
कर्तव्याः शक्तितो देया विप्रेभ्यो दक्षिणाऽनघ!।
न वित्तशाठ्यं कर्वीत भक्त्या तुष्यति केशव।। १००.३६ ।।
इति कलुषविदारणं जनानामपि पठति श्रृणोति चाथ भक्त्या।
मतिमपि च ददाति देवलोके वसति स कोटिशतानि वत्सराणाम्।। १००.३७ ।।