text:
आनन्द
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
आनन्दः, पुं, (आङ् + नन्द + घञ्) आह्लादः । तत् पर्य्यापः । आबन्दथुः २ शर्म्म ३ शातं ४ सुखं ५ सुत् ६ प्रीतिः ७ प्रमोदः ८ हर्षः ९ प्रमदः १० आमोदः ११ समदः १२ । इत्यमरः ॥ (यथा, उत्तरचरिते । “यत्रानन्दाश्च मोदाश्च यत्र स्निग्धाश्च सम्पदः” । मनुः । “आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन” ।) वासुदेवस्य बलविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥
आनन्दः, त्रि, (आनन्द + अर्श आदित्वात् अच् ।) आनन्दविशिष्टः । हर्षयुक्तः । सुखी । इत्यमरटीका ॥ (“गुणे शुक्लादयः पुंसि गुणिलिङ्गास्तु तद्वति” । इत्यमरोक्तेः अत्र गुणिलिङ्गः ।)
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
आनन्द पुं।
आनन्दः
समानार्थक:मुद्,प्रीति,प्रमद,हर्ष,प्रमोद,आमोद,सम्मद,आनन्दथु,आनन्द,शर्मन्,शात,सुख,माद,मद,भोग,आमोद,हन्त,जोषम्
1।4।25।1।2
स्यादानन्दथुरानन्दः शर्मशातसुखानि च। श्वःश्रेयसं शिवं भद्रं कल्याणं मङ्गलं शुभम्.।
: अतिप्रीतिः
पदार्थ-विभागः : , गुणः, मानसिकभावः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
आनन्द¦ पु॰ आ + नन्द--घञ्।
१ हर्षे सुखे
२ दुःखाभावे,
३ ब्रह्मणि च। अर्शआदित्वादच्।
४ आनन्द-वति त्रि॰
“सत्यंज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति श्रुतिः। नैयायिकाआनन्दशब्दः दुःखाभावे लाक्षणिकैत्याहुः ब्रह्मणिआनन्दाभावेऽपि दुःखाभावरूपानन्दस्य तत्र सत्त्वात् आन-न्दवत्त्वमिति ते मन्यन्ते वेदान्तिनस्तु छान्दसं नपुंसक-मिति आनन्दस्वरूपत्वमेव ब्रह्मणः दुःखाभावरूपस्यानन्दस्याधिकरणस्वरूपत्वादित्याहुः एतदभिप्रायेणैवविवरणे
“आनन्दोविषयानुभवो नित्यत्वञ्चेति सन्ति-धर्म्मा अपृथक्त्वेऽपि पृथगिवावभासन्ते इत्युक्तम्” यथा च ब्रह्मण आनन्दप्रचुरत्वादानन्दमयत्वं तथा
“आनन्दमयोऽभ्यासात्” शा॰ सू॰ भा॰ व्यवस्थापितम्त्रैत्ति॰ उप॰ आनन्दमयं प्रकृत्य
“तस्य प्रियमेव शिरो-मोदोदक्षिणः पक्षः प्रमोद उत्तरःपक्षः आनन्द आत्माब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठा”।
“तस्याप्यानन्दमयस्यात्मन इष्ट-पुत्रादिदर्शनजं प्रियं शिर इव शिरः प्राधान्यात्। मोद इति प्रियलाभनिमित्तो हर्षः। स एव च प्रकृष्टोहर्षः प्रमोदः। आनन्दः इति सुखसामान्यम्,आत्मा प्रियादीनां सुखावयवानां तेष्वनुसृतत्वादानन्दइति परं ब्रह्म। तद्धि शुभकर्म्मणा प्रत्थुपस्थाप्यमानेपुत्रमित्रादिविषयविशेषोपाधावन्तःकरणवृत्तिविशेषे तमसा। प्रच्छाद्यमाने प्रसन्नेऽभिव्यज्यते तद्विषयसुखमिति प्र-सिद्धं लोके। तद्वृत्तिविशेषप्रत्युपस्थापकस्य कर्म्मणोऽन-वस्थितत्वात्सुखस्यं क्षणिकत्वम्। तद्यदन्तःकरणं तपसा-तमोघ्नेन, विद्यया, ब्रह्मचर्य्येण, श्रद्धया च निर्मलत्वमाप-द्यते यावत्तावद्विविक्ते प्रसन्नेऽन्तःकरणविशेष आनन्द उ-ल्लस्यते विपुलीभवति। वक्ष्यति च
“रसो वै सः रसंह्येवायं लब्य्वानन्दी भवति एष हेयवानन्दयाति”
“एत-स्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति” श्रुत्यन्तरात्एवञ्च कामोपशमोत्कर्षापेक्षया शतगुणोत्तरोत्तरोत्कर्षआनर्न्दस्य वक्ष्यते। एवञ्चोत्कृष्यमाणस्यानन्दमयस्यात्मनःपरमार्थब्रह्मविज्ञानापेक्षया ब्रह्म परमेव यत्प्रकृतंसत्यज्ञानान्दलक्षणं यस्य च प्रतिपत्त्यर्थं पञ्चान्नादिमयाःकोशा उपन्यस्ताः। यच्च तेभ्योऽभ्यन्तरं येन च ते सर्वेआत्मवन्तस्तद्ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्टाः” भा॰ ब्रह्मण आनन्द-रूपरसत्वमपि तत्रैव दर्शितं यथा
“यद्वैतत् सुकृतं रसोवै सः रसं ह्येवाऽयं लब्ध्वानन्दी भवति कोह्येवा-[Page0717-b+ 38] न्यात् कः प्राण्यात् यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्एष ह्येवानन्दयाति यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्मेयऽ-निरुक्तेऽनिलयेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते” तै॰ उ॰।
“कुतो रसत्वपसिद्धिर्ब्रह्मण इत्यत आह। यद्वैतत्सुकृतंरसो वै सः। रसो नाम तृप्तिहेतुरानन्दकरो मधुरा-म्लादिः प्रसिद्धो लोके। रसमेवायं लब्ध्वा प्राप्यानन्दीसुखी भवति नासत आनन्दहेतुत्वं दृष्टं लोके। वाह्या-नन्दसाधनरहिता अप्यनीहा निरेषणा ब्राह्मणा बा-ह्यरसलाभादिव सानन्दा दृश्यन्ते विद्वांसो नूनम्। ब्रह्मैवरसस्तेषाम् तस्मादस्ति तेषामानन्दकारणं रसवद्ब्रह्म। इतश्चास्ति कुतः। प्राणनादिक्रियादर्शनात्। अयमपिहि पिण्डो जीवतः प्राणेन प्रोणिति अपानेनापानिति। एवं वायवीया ऐन्द्रियकाश्च चेष्टाः संहतैः कार्य्यकार-णैर्निर्वर्त्त्यमाना दृश्यन्ते। तच्चैकार्थवृत्तित्वेन संहननस्संहन्यमानं च नान्तरेण चेतनं संहतं सम्भवति अन्यत्रादर्श-नात्। तदाह यद्यदि एष आकाशे परमे व्योम्नि गु-हायां निहित आनन्दो न स्यान्न भवेत्को ह्येव लोकेऽ-न्यादपानचेष्टां कुर्य्यादित्यर्थः। कः प्राण्यात् प्राणनं कु-र्य्यात्तस्मादस्ति तद्ब्रह्म। यदर्थाः कार्य्य कारणप्राणना-दिचेष्टा? तत्कृत एवानन्दो लोकस्य। कुतः! एष ह्येव परआत्मा आनन्दयाति आनन्दयति सुखयति लोकं धर्मा-नुरूपम्। स एवात्मानन्दरूपोऽविद्यया परिच्छिन्नो विभा-व्यते प्राणिभिरित्यर्थः” भा॰। सर्वानन्दापेक्षया ब्रह्मरूपा-नन्दस्योत्कर्षस्तत्रैव दर्शितो यथा
“सैषानन्दस्य मीमांसाभवति। युवा स्यात् साधुयुवाध्यायिकः। आशिष्ठो दृढिष्ठोबलिष्ठः। तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्ण्णा स्यात्। स एको मानुष आनन्दः। ते ये शतं मानुषा आनन्दाःस एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः श्रोत्रियस्य चाकाम-हतस्य। ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः स एकोदेवगन्धर्वाणामानन्दः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। तेये शतं देवगन्धर्व्वाणामानन्दाः स एकः पितॄणां चिर-लोकानामानन्दः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। तेये शतं पितॄणां चिरलोकानामानन्दाः। स एकआजानजानां देवानामानन्दः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः स एकः कर्म्म-देवानामानन्दः ये कर्म्मणा देवानपि यन्ति, श्रोत्रियस्यचाकामहतस्य। ते ये शतं कर्म्मदेवानामानन्दाः स एकोदेवानामानन्दः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। ते ये शतं[Page0718-a+ 38] देवानामानन्दाः स एक इन्द्रस्यानन्दः श्रोत्रियस्यचाकामहतस्य। ते ये शतमिन्द्रस्यानन्दाः स एकोवृहस्पतेरानन्दः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। ते येशतं वृहस्पतेरानन्दाः। स एक प्रजापतेरानन्दःश्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाःस एको ब्रह्मण आनन्दः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एकः। स य एकं-वित् अस्मांल्लोकात्प्रेत्य एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रा-मति, एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रामति, एतं मनोम-यमात्मानमुपसङ्क्रामति, एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रा-मति, एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति” तैत्ति॰ उप॰
“तस्यास्य ब्रह्मण आनन्दस्यैषा मीमांसा विचारणाभवति किमानन्दस्य मीमांस्यमित्युच्यते। किमानन्दो विषय-विषयिसम्बन्धजनितो लौकिकानन्दवदाहोस्वित्स्वाभाविकइत्येवमेषानन्दस्य मीमांसा। तत्र लौकिक आनन्दोबाह्याध्यात्मिकसाधनसम्पत्तिनिमित्तौत्कृष्टः। स य एषनिर्द्दिश्यते ब्रह्मानन्दानुगमार्थम्। अनेन हि प्रसि-द्धेनानन्देन व्यावृत्तविषयबुद्धिगम्य आनन्दोऽनुगन्तुंशक्यते। लौकिकोऽप्यानन्दो ब्रह्मानन्दस्यैव मात्राऽवि-द्यया तिरस्क्रियमाणोऽविज्ञातो उत्कृष्यमाणायां चावि-द्यायां ब्रह्मादिभिः कर्म्मवशाद्यथाविज्ञानं विषयादि-साधनसम्बन्धवशो विभाव्यमानश्च लोकेऽनवस्थितो लौ-किकः सम्पद्यते स एवाविद्याकामकर्म्मापकर्षेण मनुष्यग-न्धर्वाद्युत्तरोत्तरभूमिष्वकामहतविद्वच्छ्रोत्रियप्रत्यक्षो विभा-व्यते शतगुणो त्तरोत्तरोत्कर्षेण यावद्धिरण्यगर्भस्य ब्रह्मणआनन्द इति। निरस्तेऽविद्याकृते विषयविषयिविभागे वि-द्यया स्वाभाविकः परिपूर्ण्णएक आनन्दोऽद्वैते भवतोत्ये-तमर्थं विभावयिष्यन्नाह। युवा प्रथमवयाः साधुयुवेति। साधुश्चासौ युवा चेति यूनो विशेषणम्। युवाप्यसाधुर्भवतिसाधुरप्ययुपाऽतो विशेषणं युवा स्यात्साधुयुवेति। आ-ध्यायिकोऽधीतवेदः। आशिष्ठ आशास्तृतमः। दृढिष्ठोदृढतमः। बलिष्ठो बलवत्तमः। एवमाध्यात्मिकसाधनस-भ्पन्नः। तस्येयं पृथिवी उर्वी सर्व्वा वित्तस्य वित्तेनोपभो-गसाधनेन दृष्टार्थेन च कर्म्मसाधनेन सम्पन्ना पूर्ण्णा। राजा पृथिवीपतिरित्यर्थः। तस्य च य आनन्दः स एकोमानुषो मनुष्याणां प्रकृष्ट एक आनन्दः। ते ये शतंमानुषा आनन्दाः स एको मनुष्यगन्धर्व्वाणामानन्दः। मनुष्पादानब्दाच्छतगुणेनोकृष्टो मनुष्यगन्धर्व्वाणामानन्दो[Page0718-b+ 38] भवति। मनुष्याः सन्तः कम्मविद्याविशेषाद्गन्धर्वत्वं प्राप्ताःमनुष्यगन्धर्वाः ते ह्यन्तर्धानादिशक्तिसम्पन्नाः सूक्ष्मकार्य्य-कारणाः। तस्मात्प्रतिघाताल्पत्वं तेषां द्वन्द्वप्रतिघातशक्ति-साधनसम्पत्तिश्च। ततोऽप्रतिहन्यमानस्य प्रतिकारवतोमनुष्यगन्धर्वस्य स्याच्चित्तप्रसादः। तस्य प्रसादविशेषात्सु-खविशेषाभिव्यक्तिः। एवं पूर्वस्याः पूर्वस्या भूमेरुत्तरस्या-मुत्तरस्यां भूमौ प्रसादविशेषतः शतगुणेनानन्दोत्कर्ष उप-पद्यते। प्रथमन्त्वकामहताग्रहणं मनुष्यविषयभोगकाम-नाभिहतस्य श्रोत्रियस्य मनुष्यानन्दाच्छतगुणेनानन्दोत्कर्षोमनुष्यगन्धर्वेण तुल्यो वक्तव्य इत्येवमर्थं साधु युवाध्यायिकइति श्रोत्रियत्वावृजिनत्वे गृह्येते। ते ह्यविशिष्टे स-र्व्वत्र। अकामहतत्वं तु विषयोत्कर्षापकर्षतः सुखोत्कर्षा-पकर्षाय विशिष्यते। अतोऽकामहतग्रहणम्। तद्विशेषतःशतगुणात् सुखोत्कर्षोपलब्धेरकामहतत्वस्य परमानन्दप्राप्ति-साधनत्वविधानार्थम्। व्याख्यातमन्यत्। देवगन्धर्वा जा-तित एव। चिरलोकानामिति पितॄणां पिशेषणम्। चिर-कालस्थायी लोको येषां पितॄणां ते चिरलोका इति। आजान इति देवलोकस्त स्मन्नाजाने जाता आजानजादेवाः स्मार्त्तकर्म्मविशेषतो देवस्थानेषु जाताः। कर्म्म-देवा ये वैदिकेन कर्म्मणाग्निहोत्रादिना केवलेन देवा-{??}अपि यन्ति। देवा इति त्रयस्त्रिंशद्धविर्भुजः। इन्द्रस्तेषांस्वामी तस्याचार्यो वृहस्पतिः प्रजापतिर्विराड्त्रैलोक्यशरीरो ब्रह्मा। समष्टिव्यष्टिस्वरूपः संसार-मरणानलव्यापी। यत्रैत आनन्दभेदा एकतां गच्छ-न्ति। धर्म्मश्च तन्निमित्तं ज्ञानञ्च तद्विपयमकामहतत्वंच निरतिशयं यत्र स एष हिरण्यगर्भो ब्रह्मा तस्यैवआनन्दः श्रोत्रियेणावृजिनेनाकामहतेन च संर्व्वतःप्रत्यक्षमुपलभ्यते। तस्मादेतानि त्रीणि साधनानीत्यवगम्यते। तत्र श्रोत्रियत्वृजिनत्बे नियते अकामहतत्वंतूकृष्यते इति प्रकृष्टसाधनतावगम्यते। तस्य तस्याका-महतत्वं प्रकर्षतश्चोपलभ्यमानः श्रोत्रियप्रत्यक्षो ब्रह्मणआनन्दो यस्य परमानन्दस्य भात्रा एकदेशः।
“एतस्यै-वानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति” श्रुत्यन्तरात्। स एष आनन्दो यस्य मात्रा समुद्राम्भस इव विप्रुषःप्रविभक्ता यत्रैकताङ्गताः स एष परमानन्दः स्वाभाविको-ऽद्वैतत्वात्। आनन्दानन्दिनोयायिभागोऽत्र। तदेतन्मी-मांसाफलमुपसंह्रियते स यश्चायं पुरुष इति। गुहायांनिहितः परमे व्योम्न्याकाशादिकार्य्यं सृष्ट्वाऽन्नमयान्तं[Page0719-a+ 38] तदेवातुप्रविष्ठः स य इति निर्द्दिश्यते। स एकोऽसावयंपुरुषे यश्चासावादित्ये यः परमानन्दः श्रोत्रियप्रत्यक्षोनिर्दिदी यर्स्यकदेशं ब्रह्मादीनि भूतानि सुखार्हाण्युप-जीवन्ति स यश्चासावादित्ये इति स एकः। तं मीमांसयाच सिद्धमुपसंहृतं भिन्नप्रदेशस्थघटाकाशाकाशैकत्ववत्। नन्वानन्दस्य मीमांसा प्रकृता तस्या अपि फलमुपसं-हर्त्तव्यम्, अभिन्नः स्वाभाविक आनन्दः परमात्मैव न विष-यविषयिसम्बन्धजनित इति। ननु तदनुरूपएवायंनिर्देशः स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एक इतिभिन्नाधिकरणस्थविशेषोपमर्दनेन। नन्वेवमप्यादित्यविशेष-णग्रहणमनर्थकम्। नानर्थकम्। उत्कर्षापकर्षापोहार्थत्वात्। द्वैतस्य हि यो मूर्त्तामूर्त्तलक्षणस्योत्कर्षः सवित्रभ्यन्तरगतःस चेत् पुरुषगतविशेषोपमर्द्देन परमानन्दमपेक्ष्य समो भवतिन कश्चिदुत्कर्षोऽपकर्षो वा तां गतिं गतस्येत्युभयं प्र-तिष्ठां विन्दत इत्युपन्नम्”।
“स यः कश्चिदेवं यथोक्तं ब्र-ह्मोत्सृज्योत्कर्षापकर्षमद्वैतं सत्यं ज्ञानमनन्तमस्मीति। एवशब्दस्य प्रकृतपरामर्शार्थत्वात्। स किम्? अस्माल्लोका-त्प्रेय दृष्टादृष्टविषयसमुदायो ह्ययं लोकस्तस्मादस्माल्लो-कात्प्रेत्य प्रत्यावृत्य निरपेक्षो भूत्वा एतं यथा व्याख्यातम्अन्नमयमात्मानभुपसङ्क्रामति विषयजातमन्नमयात्पिण्डात्मनो व्यतिरिक्तं न पश्यति सर्वं स्थूलभूतमन्नमयमात्मानंपश्यतीत्यर्थः। ततोऽभ्यन्तरमेतं प्राणमयं सर्व्वान्नमयात्म-स्थमविभक्तम्। अथैतं मनोमयं विज्ञानमयमानन्दमय-मात्मानमुपसंक्रामति। अथाऽदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिल-ययेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते तत्रैव नान्यत्र च” शाङ्करभाष्यम्( अत्र प्रसङ्गात् सुखदुःखादीनां स्वरूपकारणादिकंतावन्निरूप्यते प्रकृतेः सुखदुःखमोहात्मकसत्त्वरजस्तमोगु-णरूपत्वात् सुखादीनां सत्त्वादिकार्य्यत्वम्। यथोक्तंसां॰ का॰
“प्रीत्यप्रीतिविषादात्मकाः प्रकाशप्रवृत्तिनिय-मार्थाः। अन्योन्याभिभवाश्रयजननभिथुनमवृत्तयश्च गुणाः” अस्याः सां॰ कौ॰ व्याख्या।
“प्रीतिः सुखं प्रीत्यात्मकः सत्वगुणः, अप्रीतिर्दुखं अप्री-त्यात्मकोरजोगुणः, विषादो मोहः विषादात्मकस्तमोगुणइति। ये तु मन्यन्ते न प्रीति र्दुःखाभावादतिरिच्यतेएवं दुःखमपि न प्रीत्यभावादत्यदिति तान् प्रत्यात्मग्रह-णम्। नेतरेतराभावाः सुखादयः अपि तु भावाः आत्म-शब्दस्य भाववचनत्वात् प्रीतिरात्मा भावो येषां ते प्रीत्या-त्मानः। एवमन्यदपि व्याख्येयम्। भावरूपता चैषा-[Page0719-b+ 38] मनुभवसिद्धा परस्परामावात्मकत्वे तु परस्पराश्रयापत्ते-रेकस्याप्यसिद्धेरुभयासिद्धिरिति भावः। स्वरूपमेषामुक्त्वाप्रयोजनमाह प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्थाः अत्रापि यथासं-ख्यमेव। रजः प्रवर्त्तकत्वात्सर्वत्र लघु सत्वं प्रवर्त्तयेत् यदितमसा गुरुणा न नियम्येत। तमोनियतन्तु क्वचिदेव-प्रवर्त्तयतीति भवति तमो नियमार्थम्। प्रयोजनमुक्त्वाक्रियामाह अन्योन्याभिभवाश्रयजननमिथुनवृत्तयश्च वृत्तिःक्रिया सा च प्रत्येकमभिसम्बध्यते। अन्योन्याभिभववृत्तयःएषामन्यतमेनार्थवशादुद्भूतेनान्यदभिभूयते। तथा हि सत्त्वंरजस्तमसी अभिभूय शान्तामात्मनो वृत्तिं प्रतिलभतेएवं रजः सत्त्वतमसी अभिभूय घोराम्, एवं तमः सत्त्व-रजसी अभिभूय मूढामिति”।
“प्रीत्यप्रीतिविषादाद्यैर्गुणानामन्योन्यं वैधर्म्म्यम्” सां॰सूं॰।
“गुणानां सत्त्वादिद्रव्यत्रयाणामन्योन्यं सु-खदुःखविषादाद्यैर्वैधर्म्म्यम् कार्य्येषु तद्दर्शनादित्यर्थःसुखादिकं च घटादिविषयाणामपि रूपवदेव धर्म्मोऽन्तःक-रणोपादानत्वात् सर्व्वकार्य्याणां, तत्तद्गुणत्वौचित्यात्एतच्चानुपदं निरूपयिष्यते। मनसः संकल्पात्मकतावत्सत्त्वादीनां सुखाद्यात्मकता धर्म्मधर्म्म्यभेदात्” सा॰ प्र॰ भा॰।
“हेयं दुःखमनागतम्” इत्युपक्रम्य
“द्रष्टृदृश्यसंयोगो हेय-हेतुः” पात॰ सू॰ हेयस्य दुःखस्य कारणं द्रष्टृदृश्ययोः संयोगमुक्त्वा
“प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगा-पवर्गार्थं दृश्यम्” पा॰ सूत्रे दृश्यपदार्थो निरूपितः। अयमर्थः प्रकाशशीलं सत्त्वं, क्रियाशीलं रजः, प्रकाश-क्रिययोः प्रतिबन्धरूपस्थितिशीलं तमः। तत्र सत्त्वंमृदुत्वात् तप्यं, तापकं रजः रञ्जकत्वात्। एवं सत्त्व-रजसोस्तप्यतापकभावे सति तमसा मोहः सम ताप इत्येवंरूपभ्रान्तिरूपोमोहः पुरुषस्य भवति। तदिदं गुण-त्रयं स्वस्वकार्य्ये मिथः सहायमविवेकिभोग्यं विवे-कित्याज्यं परस्पराश्रयं परस्पराभिभाव्याभिभानकभावञ्चगच्छति” इत्येवं स्थिते सति करणान्तरे रजस्त-मसी अभिभूय सत्त्वं यदा प्रवर्द्धते तदा सत्त्वोद्रेकात् सुखंजायते। सत्त्वतमसी अभिभूय सति कारणान्तरे यदा रजःप्रवर्द्धते तदा रज उद्रेकात् दुःखं भवति सत्त्वरजसीअभिभूय यदा तम उद्रिक्तं भवति तदा मोहविषादादिकं जायते इति सुखादिसमुद्भवप्रकारः। तत्र कारणं धर्म्माधर्म्मादिसचिवोरागादिरेव। यथाह
“सुखानुशयी रागः” दुःखानुशयी, द्वेषः” पा॰ सू॰[Page0720-a+ 38] सुखानुभवे सति स्मृत्या तज्जातीसुखान्तरे तत्साधनेवा तृष्णा स रागः सुखमनुशेते विषयीकरोति सुखानु-शयीत्यर्थः एवं दुःखानुभवितुः स्मृत्या दुःखे तत्सा-धने वा यः क्रोधः स द्वेष इत्यर्थः। एवञ्च सुखस्यस्मरणात्मकज्ञानात् सुखे इच्छा नान्येच्छाधीना इतितस्य स्वतःप्रयोजनत्वम् अन्येच्छानधीनेच्छाविषयस्यस्यैवतथात्वात्। तत्साधने तु सुखसाधनत्वज्ञानादेवेच्छा अत-स्तस्य गौणप्रयोजनत्वम्। स्मरणात्मकदुःखज्ञानाच्च दुःखेद्वेषः तत्साधने तु तत्साधनन्त्वज्ञानात् द्वेषः यथाह भाषा॰
“सुखन्तु जगतामेव काम्यं धर्म्मेण जन्यते। अधर्म्मजन्यंदुःखं स्यात् प्रतिकूलं सचेतसाम्। निर्दुःखत्वे सुखेचेच्छा तज्ज्ञानादेव जायते। इच्छा तु तदुपाये स्यादिष्टो-पायत्वधीर्यदि। चिकीर्षा कृतिसाध्यत्वप्रकारेच्छा च याभवेत्। तद्धेतुः कृतिसाध्येष्टसाधनत्वमतिर्भवेत्। बल-वदद्विष्टहेतुत्वमतिः स्यात् प्रतिबन्धिका। तदहेतुत्वबुद्धेस्तुहेतुत्वं कस्यचिन्मते। द्विष्टसाधनताबुद्धिर्भवेद् द्वेषस्य कार-णम्”। इच्छया च तत्साधने प्रवृत्तिः। द्वेषाच्च तत्साधनेनिवृत्तिः। यत्र सुखनान्तरीयकविधया दुःखमुत्पद्यते ता-दृशे कर्म्मणि द्विष्टसाधनत्वज्ञाने सत्यपि इच्छातत्कार्ययोर्दर्शनात्बलवद्द्विष्टासाधनत्वज्ञानस्यैव इच्छायां प्रवृत्तौ च कारणत्वेनतस्य तन्नान्तरीयकत्वान्न बलवद्द्विष्टत्वम्। अतएव कण्टकिमत्स्यभक्षणादौ सतुषधान्यादिग्रहणे च प्रवृत्तिः। कामुकादेःपरदारादिगमने नरकसाधनत्वं विदुषोऽपि प्रवृत्तिस्तुतत्काले ऐहिकसुखापेक्षयां कालान्तरभाविनि नरकादौ बल-वद्द्वे षाभावेन बलवद्विष्टासाधनत्वज्ञानादेवेति न विरोधः। तत्र सुखं प्रथमं द्विविधं ज्ञानप्रसादलब्धं ब्रह्मानन्दाद्यपर-पर्य्यायं निरतिशयम्, वैषयिकं सातिशयञ्च” तच्च तैत्तिरीयश्रुतौ मनुष्यादारभ्य ब्रह्मपर्य्यान्तानाम्
७१
७ पृष्ठेप्राग्दर्शितम्सातिशयञ्च सुखं विवेकिनां दुःखमेव। यथोक्तम् विषय-तृष्णाराहित्यरूपोपरतिस्वरूपतुष्टिप्रदर्शने” सां॰ कौ॰।
“अर्ज्जनरक्षणक्षयभोगहिंसादोषदर्शनहेतुजन्मान उपरमाःपञ्च भवन्ति। तथा हि सेवादयोधनोपार्जनोपायास्तेच सेवकादीन् दुःखाकुर्वन्ति। दृप्यद्दुरीश्वरद्वाःस्थहस्तद-त्तचण्डार्द्धचन्द्रजां वेदनां भावयन् प्राज्ञः कः सेवासु प्र-सज्जते?। एवमन्येऽप्यऽर्ज्जनोपाया दुःखा इति विषयोप-परमे या तुष्टिः सैषा पारमुच्यते। तथार्जितं धनं राजै-कागारिकाग्निजलौघादिभ्योविनङ्क्ष्यतीति तद्रक्षणेमहद्दुः-खमिति भावयतोविषयोपरमे या तुष्टिः सा द्वितीया सु-[Page0720-b+ 38] पारमुच्यते। तथा महतायासेनार्जितं धनं भुज्यमानंक्षीयते इति तत्प्रक्षयं भाववतोविषयोपरमे या तुष्टिःसा तृतीया पारपारमुच्यते। एवं शब्दादिभोगाभ्या-साद्वर्द्धन्ते कामास्ते च विषयाप्राप्तौ कामिनं दुःखयन्तीतिभोगदोषं भावयतो विषयोपरमे या तुष्टिः सा चतुर्थी अ-नुत्तमाम्भ उच्यते। एवं नानुपहत्य भूतानि विषयोपभोगःसम्भवतीति हिंसादोषदर्शनाद्विषयोपरमे या तुष्टिःसा पञ्चमी उत्तमाम्भ उच्यते”।
“परिणाम तापसंस्कार-दुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव सर्वं विवेकिनः” पात॰ सूत्रेचोक्तम्। अयमर्थः परिणामोऽन्यथाभावःतापः वर्त्तमानः, संस्कारोभूतः एतान्येव दुःखानितैरिति विग्रहः तथा च विषयसुखभोगात् कामानलोवर्द्धते
“न जातु कामः कामानामुपमोगेन शाम्यति। हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्द्धते” इति भारतोक्तेःतद्वृद्धौ च सत्यां कदाचित् काम्यालाभे दुःखमवश्यंभावि कदाचिद्लाभेऽपि कुत्रश्चिद्भोगसङ्कोचे दुःखम् ततःसङ्कोचके द्वेषः ततः कामद्वेषाभ्यां पापस्योपचयात् दुःख-मवश्यं भावि। असङ्कोचे व्याधिः पापञ्च ततोदुःखम् एवंभोगस्य परिणामदुःखता। तथा सुखभोगस्य तत्सा-धनस्य नाशे तापः अनुतापः स च दुःखमेवेति तस्यतापदुःखता। तथा भोगनाशेऽपि तत्संस्कारः तिष्ठ-त्येव सति तस्मिन् तज्जातीये पुनः रागः रागे च पुण्या-पुण्यसाधनावश्यम्भावः ततः पुनः सुखदुःखभोगः ततःपुनः संस्कार इत्यनन्तदुःखसन्ततिः तथा च यथा भोग-नाशे न संस्कारो भवेत् तथा यतितव्यमिति अतएवोक्तम्
“असक्तः सुखमन्वभूत्” सर्व्वमेव विषयभोगसाधनं विषय-जन्यं सुखं च दुःखपक्षे निक्षेप्तव्यम्। तत्र हेतुः गुण-वृत्तिविपर्य्ययादिति गुणानां चित्तात्मना परिणतानांसत्त्वरजस्तमसांवृत्तीनां सुखदुःखमोहानां विरोधात् परस्प-राभिभाव्याभिभावकत्वरूपविरोधात् इति। तथा च त्रिगु-णचित्तस्य यदा रजस्तमसी सत्त्वात् किञ्चिदूने मवतःतदा ते गिथुनीभूय सत्त्वाभिभवाभिमुखे भवतः। तदानीञ्चतमसा सत्वापिधानै कृते रजसैश्वर्य्यं कामयमानेन विषयःप्रियो भवति तदा तेन सत्त्वाच्छादनेन चित्तं विक्षिप्तंभवति। यदा तु तमः प्रधानं तदा चित्तं मूढं भवतिसत्त्वोद्रेके तु सुखम् इत्येवमेकस्यैव चित्तस्य सत्त्वादि-कारणोद्रेकभेदेन सुखदुःखादिरूपता। ( सुखादिकञ्च अन्तःकरणधर्मः धर्म्मावर्म्मफलत्वात्
“शा-[Page0721-a+ 38] स्त्रदेशितं फलमनुष्ठातरीति” न्यायेन कृत्यादीनामन्तःकरण-धर्म्मत्वेन तद्धर्म्म त्वौचित्योत् पुरुषे तु तानि तदविवेकादौ-पाधिकानि
“प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्म्माणि सर्वशः। अहङ्कारविमूढात्मा वर्त्ताहमिति मन्यते” गीतोक्तेःप्रकृतिगुणानां वास्तविककर्त्तृत्वसिद्धेः।
“तस्मात् संयो-गादचेतनं चेतनावदिव लिङ्गम्। गुणकर्त्तृत्वे च तथाकर्त्ता भवत्युदासीन” इति सां॰ का॰ राजसवृत्तेः अन्तः-करणस्यैव वास्तविककर्त्तृत्वोक्तेश्च क्रियाफलस्य सुखादेरपितत्सामानाधिकरण्यम्। एतदाशयेनैव
“तत्र जरा-मरणकृतं दुःखं प्राप्नोति चेतनः पुरुषः। लिङ्गस्या-विनिवृत्तेस्तस्माद् दुःखं स्वभावेन सा॰ का॰ उक्तिः पुरुषेऔपाधिकदु खस्य सद्भावपरा”। किञ्च अन्तः-करणस्य तावत् सुखादिभिरन्वयव्यतिरेकौ सर्व्वसम्मतौइत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां सिद्धकारणभावस्य तस्योपादानत्वमेवसांख्यादिभिः कल्प्यते न पुनस्तस्य निमित्तत्वं प्रकल्प्यआत्मनस्तत्र समवायिकारणत्वकल्पनं गौरवपराहतत्वात्निर्गुणत्वादिश्रुतिविरोधाच्च। सत्यपि तस्यस्वाभाविकाकर्त्तृत्वेभोक्तृत्वमस्त्येवेति सांख्या आहुः यथोक्तं सांख्यसूत्रभाष्ययोः
“चिदवसानो भोगः” सू॰।
“पुरुषस्वरूपे चैतन्येपर्यवसानंयस्य तादृशो भोगः सिद्धिरित्यर्थः। बुद्धेर्भोगस्य व्यावर्त-नाय चिदवसान इति। चितः परिणामित्वरूपधर्म्मत्वादि-शङ्कानिरासायावसानपदम्। चितौ भोगस्य स्वरूपे पर्यव-सितत्वान्न कौटस्थ्यादिहानिरित्याशयः। तथाहि प्रमाणाख्यवृत्त्यारूढं प्रकृतिपुरुषादिकं प्रमेयं वृत्त्या सह पुरुषेप्रतिविम्बितं सद्भासते। अतोऽर्थोपरक्तवृत्तिपतिविम्बाव-च्छिन्नं स्वरूपचैतन्यमेव भानं पुरुषस्य भोगः प्रमाणस्यच फलमिति। ततश्च प्रतिबिम्बरूपेणार्थसम्बन्धे द्वारतयावृत्तीनां करणत्वमिति। तदुक्तं विष्णुपुराणे।
“गृही-तानिन्द्रियैरर्थानात्मने यः प्रयच्छति। अन्तःकरणरूपायतस्मै विश्वात्मने नमः” इति। राज्ञो हि करणवर्गःस्वामिने भोग्यजातं समर्पयतीति दृष्टमिति। भोग-शब्दार्थश्चाभ्यवहरणम् आत्मसात्करणमिति यावत्। स च देहादिचेतनान्तेषु साधारणः। विशेषस्त्वयम्। अपरिणामित्वात् पुरुषस्य विषयभोगः प्रतिबिम्बादानमात्रम्। अत्येषां तु परिणामित्वात् पुष्ट्यादिरपीति। अयमेव च परिणामरूपः पारमार्थिको भोगः पुरुषेप्रतिषिध्यते
“बुद्धेर्भोग इवात्मनीत्यादिभिरिति” मन्तव्यम्। अणिन् सूत्रे पुरुषस्यापि फलव्याप्यता सिद्धा चिद-[Page0721-b+ 38] वसानताया एवात्र भोगत्ववचनादिति ननु कर्त्तुरेव लोकेक्रियाफलभोगो दृष्टः। यथा सञ्चरत एव सञ्चारोत्थ-दुःखभोग इति तत् कथं बुद्धिकृतधर्म्मादिफलस्य सुखा-द्यात्मिकाया अर्थोपरक्तबुद्धिवृत्तेर्भोगः पुरुषे घटेतेत्या-शङ्कायामाह।
“अकर्त्तुरपि फलोपभोगोऽन्नाद्यवत्” सू॰। बुद्धिकर्म्मफलस्यापि वृत्तेरुपभोगस्तदकर्त्तुरपि पुरुषस्ययुक्तः अन्नाद्यवत्। यथान्यकृतस्यान्नादेरुपभोगो राज्ञोभवति तद्वदित्यर्थः। अविवेकस्य स्वस्वामिभावस्य वाभोगनियामकत्वात् तु नातिप्रसङ्गः। सुखदुःखादेः कर्म्म-फलत्वमभ्युपेत्य बुद्धिगतं कर्म्मफलं पुरुषो भुङ्क्त इत्यु-क्तम्। इदानीं पुरुषगतभोगस्यैव कर्म्मफलत्वं स्वीकृत्यबुद्धिकर्म्मणा पुरुष एव फलमुत्पद्यत इति मुख्यसिद्धान्त-माह।
“अविवेकाद्वा तत्सिद्धेः कर्तुः फलावगमः” सू॰। अथवा कर्तरि फलमेव न भवति सुखं भुञ्जीयेत्यादि-कामनाभिर्भोगस्यैव फलत्वात्। अतो भोक्तृनिष्ठमेव फलंभवति
“शास्त्रविहितं फलमनुष्ठातरीति” शास्त्रेषु कर्त्तुःफलावगमस्तु तत्सिद्धेरकर्तृनिष्ठाया भोगाख्यसिद्धेःकर्तृबुद्धावविवेकादित्यर्थः। योऽहं करोमि स एवाहंभुञ्ज इति हि लौकिकानुभव इति। या च सुखंमे भूयादित्यादिकामना सा पुत्रो मे भूयादितिवत्फलसाधनत्वेनैवोपपद्यते। भोगस्तु नान्यस्य साधनम्। अतः स एव फलमिति मुख्यः सिद्धान्तः। भोगस्यपुरुषखरूपत्वेऽपि वैशेषिकाणां मते श्रोत्रवत् कार्यताबोध्या सुखाद्यवच्छिन्नचितेरेव भोगत्वात्। अस्मिंश्चभोगस्य फलत्वपक्षे दुःखभोगाभाव एवापवर्गो बोध्यः। अथवा भोग्यतारूपस्वत्वसम्बन्धेन सुखदुःखाभावयोरेवफलत्वमस्तु तेन सम्बन्धेन धनादेरिव सुखादेरपि पुरुषनिष्ठ-त्वादिति” प्र॰ भा॰ युक्तञ्चैतत्
“कामः संकल्पोविचिकित्साश्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्मीरित्येत्सर्व्वं मन एवेति” श्रुत्या कामादेरन्तःकरण--धर्म्मत्वोक्तेस्तत्फलस्य सुखादेस्तद्ध-र्म्मौचित्यात् तेषां मनोधर्म्मत्वमिति सांख्यादीनां मतमेवंवेदान्तिनाम्
“तद्गुणसारदिति” शा॰ सू॰ तथैव भाष्यकृतानिर्ण्णीतत्वात्। इयांस्तु विशेषः सांख्यैर्विषयेष्वपि त्रिगुण-कार्य्यत्वात् सुखादिकमस्तीतिमन्यन्तेययोक्तम्” सां॰ कौमु-द्याम्।
“सुखदुःखमोहाः परस्परविरोधिनः स्वखानुरूपाणिसुखदुः खमोहात्मकान्येव निमित्तानि कल्पयन्ति। तेषाञ्चपरस्परमभिभाव्याभिभावकभावान्नानात्वम्। तद्यथा एकैवस्त्री रूपयौवनकुलशीलसम्पन्ना स्वामिनं सुखाकरोति तत[Page0722-a+ 38] कस्य हेतोः? स्वामिनं प्रति तस्याः सुखरूपसमुद्भवात्। सैव स्त्री सपत्नीर्दुःखाकरोति तत्कस्य हेरोः? ताः प्रतितस्या दुःखरूपसमुद्भवात्। एवं पुरुषान्तरं तामविन्दत्सैव मोहयति तत्कस्य हेतोः? तत्प्रति तस्या मोहरूप-समुद्भवात्। अनया च स्त्रिया सर्वे भावा व्याख्याताः। तत्र यत्सुखहेतुस्तत्सुखात्मकं सत्वं, यत् दुःखहेतुस्तद्-दुखात्मकं रजः, यन्मोहहेतुस्तन्भोहात्मकं तमः, मुखप्र-काशलाघवानां त्वेकस्मिन् युगपदुद्भूतावविरोधः सहद-र्शनात्। तस्मात् सुखदुःखमोहैरिव विरोधिभिरेकैकगुण-वृत्तिभिः सुखप्रकाशलाघवैर्न निमित्तभेदा उन्नीयन्ते एवंदुःखीपष्टम्भकत्वप्रवर्त्तकत्वैरेवं मोहगुरुत्वावरणैरिति सिद्धंत्रैगुण्यमिति”। सां॰ सूत्रे प्र॰ भाष्ये चोक्तम्।
“मखदुःखमोहधर्मिणी बुद्धिः सुखदुःखमोहधर्म्मात्मकद्रव्य-जन्या कार्यत्वे सति सुखदुःखमोहात्मकत्वात् कान्ता-दिवदिति कारणगुणानुसारेणैव कार्य्यगुणौवित्यं चात्रानु-कूलस्तर्कः श्रुतिस्मृतयोऽपीति मन्तव्यम्। ननु विषयेषुसुखादिमत्त्वे प्रमाणं नास्ति। अहं सुखीत्याद्येवानुभवात्तत् कथं कान्तादिविषयो दृष्टान्त इति चेन्न सुखा-द्यात्मकबुद्धिकार्य्यतया स्रक्सुखं चन्दनसुखमित्याद्यनुभवेनच विषयाणामपि सुखादिधर्मकत्वसिद्धेः श्रुतिस्मृतिप्रामा-ण्याच्च। किञ्च यस्यान्वयव्यतिरेकौ सुखादिना सह दृश्येतेतस्यैव सुखाद्युपादानत्वमपरिकल्प्यान्यस्योपादानत्वकल्पनेकारणद्वयकल्पनागौरवम्। अपि चान्योऽन्यसंवादेन प्रत्य-भिज्ञया च विषयेषु सर्बपुरुषसाधारणस्थिरसुखसिद्धिः। तत्सुखग्रहणायास्मन्नये वृत्तिनियमादिकल्पनागौरवं चफलमुखत्वान्न दोपावहम्। अन्यथा प्रत्यभिज्ञयावयव्य-सिद्धिप्रसङ्गात् त{??}रणादिकल्पनागौरवादिति। विषयेऽपिसुखादिकं च माक{??}डेये प्रोक्तम्।
“तत् सन्तु चेतस्यथवापिदेहे सुखानि दुःखानि च किं ममात्र” इति। अहंपखीपादिप्रत्ययस्तु अहं धनीत्यादीप्रत्ययवत् खखामिभावा-ख्यसम्बन्धविषयकस्तेषां प्रत्ययानां समवायसम्बन्धविषयकत्वम-मनिरासर्थं तु सुखदुः खिमूढेभ्यः पुरुषो विविच्यते शास्त्रे-ष्विति। शब्दादिषु च सुखाद्यात्मताव्यवहार एकार्थसमवा-यात्। अस्तु वा शब्दादिषु साक्षादेव सुखमुक्तप्रभाणेभ्यः। विषयगतसुखादेश्च बुद्धिमात्रग्राह्यत्वं फलबलात्। यत् तुविषयासम्प्रयोगकाले शान्तिसुखं सात्त्विकं सुषुप्त्यादौव्यज्यते तदेव बुद्धिधर्म्म आत्मसुखमुच्यत इति”। ( वैशेचिकादयस्त सुखादिकमात्मनएवधर्म्मः
“बुद्ध्यादिषट्कं[Page0722-b+ 38] संख्यादिपञ्चकं भावना तथा। घर्म्माधर्म्मौ गुणाएते आ-त्ममः स्युश्चतुर्द्दश” इति भाषा॰ उक्तेः। मनसोऽणुत्वाङ्गी-कारेण तेषां तद्गुणत्वे ज्ञानसुखादीनामप्रत्यक्षत्वापत्तेः। प्रत्यक्षे चाश्रयमहत्त्वस्य हेतुत्वात् मनसश्च ज्ञानायौगपद्ये-नाणुत्वेन महत्त्वाभावादिति युक्तिं प्रदर्श्य श्रुतौ मनो-धर्म्मत्वचनन्तु आयुर्घृतमित्यादिवदौपचारिकमित्यङ्गी-घक्रुः। तदेतन्मतमसमीचीनम् एकदा ह्रदावगाहे सकल-देहव्यापिशैत्योपलब्धेः नृत्यगीताभिनयादेरेकदा श्रवण-दर्शनादेर्दर्शनान् मनसोऽणुत्वासिद्धेः श्रौतमनोधर्म्मत्वस्यनिमित्तपरत्वकल्पनेऽपि
“अन्नमशितं त्रेधा विधीयतेतस्य यःस्थविष्ठोधातुस्तत्पुरीषं यन्मध्यमं तन्मांसं यो-ऽणिष्ठस्तन्मन” इति छा॰ उ॰ श्रुत्या
“अन्नमयं हि सौम्य!। मन” इत्युक्तस्य मनसोऽन्नविकारत्वस्य समर्थनाय प्रवृत्तयाबोधितस्य मनसोऽन्नजन्यत्वस्य अन्नभोजनोपचयापचयाभ्यांतद्वृद्धिह्रासावगतेर्नाणुमानता मनस इति आगमविरोधेअनुमानाप्रवृत्तेः अङ्गीकृतञ्च तैरपि शङ्ख{??}ष्टान्तेन प्राण्य-ङ्गत्वहेतुना नरकपालशुचित्वानुमाने
“नारं स्पृष्ट्वास्थिसंस्नेहं सचेलं जलमाविशेत्” मनुस्मृत्या बाधादप्रामाण्य-मतः प्रकृतेऽपि तथेति। मनसोऽनणुत्वाभिप्रायेणैव
“क्रमशोऽक्रमशश्च वृत्तयः” सां॰ सूत्रे मनसोऽनणुत्व-निरासेन युगपद्वृत्तयोऽङ्गीकृताः। तथा सांख्यकारिकाकौमुद्योरुक्तम्।
“युगपच्चतुष्टयस्य तु वृत्तिःक्रमशश्च तस्य निर्दिष्टा। दृष्टे तथाप्यदृष्टे त्रयस्य तत्-पूर्विका वृत्तिः” का॰
“दृष्टे यथा यदा सन्तमसान्धकारेविद्युत्सम्पातमात्राद्व्याघ्रमभिमुखमतिसन्निहितं पश्यतितदा खल्वस्यालोचनसङ्कल्पाभिमानाध्यवसाया युगपदेवप्रादुर्भवन्ति, यतस्तत उत्पत्य तत्स्थानादेकपदेऽप-सरति। क्रमशश्च यदा मन्दालोके प्रथमं तावद्वस्तु-मात्रं सम्मुग्धमालोचयति अथ प्रणिहितमनाः कर्णा-न्ताकृष्टसशरः कुञ्चितपादः शिञ्चितज्यामण्डलीकृतको-दण्डः प्रचण्डतरः पाटच्चरोऽयमिति निश्चिनोति अथ चमां प्रत्येतीत्यभिमन्यते अथाध्यवस्यति अपसरामीतः स्थाना-दिति। परोक्षे तु अन्तःकरणत्रयस्य बाह्ह्येन्द्रियवर्ज्जंवृत्तिरित्याह अदृष्टे त्रयस्य तत्पूर्विका वृत्तिः। अन्तः-करणत्रयस्य युगपत् क्रमेण च वृत्तिर्दृष्टपूर्विकेति। अनु-मानागमस्मृतयोहि परोक्षेऽर्थे दर्शनपूर्वाः प्रवर्त्तन्तेनान्यथा। यथा दृष्टे तथा, अदृष्टेऽपीति योजना” कौ॰आकरेऽस्य प्रपञ्चः। तच्च सुखं त्रिविधम्”। यथा[Page0723-a+ 38]
“सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ्य!
३६ । अभ्या-साद्रमते यत्र दुःखान्तञ्च नियच्छति। यत्तदग्रे विषमिवपरिणामेऽमृतोपमम्। तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्म-षुद्धिप्रसादजम्
३७ । विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतो-पमम्। परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम्
३८ । यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः। निद्रा-खस्यप्रमादोयं तत्तामसमुदाहृतम्
३९ । न तदस्ति पृथि-व्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः। सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तयदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः
४० ” गीतीक्तेः।
“सुखस्य त्रैविध्यंप्रतिजानीते सुखन्त्विति। स्पष्टोऽर्थः
३६ । तत्र सात्त्विकंसुखमाह अभ्यासादिति सार्द्धेन। यत्र यस्मिन् मुखेअभ्यासाद्रमते न तु विषयसुखैव सहसा रतिं प्राप्नोतियस्मिन् रममाणश्च दुःखस्यान्तमवसानं नितरां यच्छतिप्राप्नोति। कीवृशं, यत्तत् किमपि अग्रे प्रथमं विषमिवमनःसंयमाधीनत्वाद्दःखावहमिव भवति परिणामेत्त्वमृतसदृशं आत्मविषया बुद्धिरात्मबुद्धिस्तस्याः प्रसादो-रजस्तमोमयत्यागेन स्वच्छतयावस्थानं ततोजातं यत् सुखंतत्सात्त्विकं प्रोक्तं योगिभिः
३७ । राजसं सुखमाहविषयेति। विषयाणामिन्द्रियाणाञ्च संयोगात् यत्तत्प्रसिद्धं स्त्रीसंसर्गादिसुखं अमृतमुपमा यस्य तादृशंभवति। अग्रे प्रथमं परिणामे च विषतुल्यं इहामुत्रच दुःखहेतुत्वात् तत् सुखं राजसं स्मृतम्
३८ । तामसंसुखमाह यदिति। अग्ने च प्रथमक्षणे अनुबन्धे चपश्चादपि यत्सुखमात्मनो मोहकरम्। तदेवाह निद्रा चआलस्यञ्च प्रमादश्च कर्त्तव्यावधानराहित्येन ममोग्राह्य-मेतेभ्य उत्तिष्ठति यत्सुखं तत्तामसमुदाहृतम्
३९ । अनुक्तमपि संगृह्णन् प्रकरणार्थमुपसंहरति न तदितित्रिभिः। एभिः प्रकृतिसंभवैः सत्त्वादिभिर्गुणैर्मुक्तंहीनं सत्त्वं प्राणिजातम् अन्यद्वा यत् स्यात्तत् पृथिव्यां मनु-थ्यादिषु दिवि देवेषु च क्वापि नास्तीत्यर्थः” श्रीधरः। ( वैषयिके सुखदुःखे च इष्टानिष्टविषयेन्द्रियसन्निकर्षज-ज्ञानात् जायमाने अनुभूयेते क्षणिके च
“मात्रास्पर्शास्तुकौन्तेय! शीतोष्णसुखदुःखदाः। आगमापायिनोऽ-नित्यास्तांस्तितिक्षख भारत! इति गीतोक्तेः। वैषयिक-सुखस्य च क्षणिकत्वात् परिणामादिदुःखरूपत्वाच्च विवे-किभिः त्याज्यत्वमेव
“त्याज्यं सुखं विषयसङ्गमजन्म पुंसाम्” इत्युक्तेः प्रागुक्त पातञ्जलसूत्राच्च विषयेन्द्रियसंयोगाज्जातन्तुसुखं राजसं प्रागुक्तनीतावाक्यात्। तत्र विषयाश्च शब्द-[Page0723-b+ 38] स्पर्शरूपरसगन्धाः यथायथं तद्वन्तश्च तत्र शब्दविशेषरूपगीतादिषु श्रवणेन्द्रियसंबद्धेषु यत् सुखं तत् वैषयिक-मेव किंन्तु आत्मोपासनाङ्गत्वेन गीतादिकमपि चित्तै-काग्रतासम्पादुनद्वारा मोक्षसाधनंभवति तदुक्तं या-स्मृतौ मिताक्षरायाञ्च।
“यस्य पुनश्चित्तवृत्तिर्न्निराकारालम्बनतया समाधौनामिरमते तेन शब्दब्रह्मोपासनं कार्य्यमित्याह।
“यथा-विधानेन पठन् सामगानमविच्युतम्। सावधानस्तदभ्यासा-त्परंब्रह्माधिगच्छति” या॰
“खाध्यायावगतमार्गानतिक्रमेणसामगानं साम्नोगानात्मकत्वेऽपि गानमिति विशेषणम्अगीतमन्त्रव्युदासार्थम्। अविच्युतमस्खलितम्। साव-धानः सामध्वन्थनुस्यूतात्मैकाग्र्यचित्रवृत्तिः पठन् तदभ्या-सवशात्तत्र निष्णातः शब्दाकारब्रह्मण उपासने परब्रह्मा-धिगच्छति। तदुक्तम्।
“शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्मा-धिगच्छतीति”। यस्य पुनर्वैदिक्याङ्गीतौ चित्तं नामिरमतेतेन लौकिकगीतानुस्यूतात्मोपासनङ्कार्यमित्याह।
“अपरा-न्तकमुल्लोप्यं मद्रकम्प्रकरीन्तथा। औवेणकं सरोविन्दुमुत्तरङ्गी-तकागि च। ऋग्गाथापाणिकादक्षविहिता ब्रह्मगीतिका। गेयमेतत्तदभ्यासकरणान्मोक्षसंज्ञितम्” या॰। अपरान्त-कोल्लोप्यमद्रकप्रकर्य्यौवेणकसरोविन्दुसहितञ्चोत्तरमित्येतानिप्रकरणाख्यानि सप्त गीतकानि। चशब्दादासा-रितवर्द्धमानकादिमहागीतकानि गृह्यन्ते। गाथाद्या-श्चतस्रोगीतिका गृह्यन्ते। ऋग्गाथाद्याश्चतस्रोगी-तिकाइत्येतदपरान्तकादिगीतजातमध्यारोपितात्ममवम्मोक्षसाधनत्वान्मोक्षसंज्ञितं मन्तव्यम् तदभ्यासस्यैकाग्रता-पादनद्वारेणार्मैकतापत्तिकारणत्वात्। किञ्च।
“वीष्णा-वादनतत्त्वज्ञः श्रुतिजातिविशारदः। तालज्ञश्चाप्रया-सेन मोक्षमार्गं नियच्छति” या॰। भरतमुनिप्रतिपादितवीणायादनतत्त्ववेदी श्रूयत इति श्रुतिर्द्वाविंशतिविधा स-प्तस्वरेषु। तथा हि षड्जमध्यमपञ्चमाः प्रत्येकं चतुः-श्रुतय ऋषभधैवतौ प्रत्येकन्त्रिश्रुती। गान्धारनिषादौप्रत्येकं द्विश्रुती इति। जातयस्तु षड्जादयः सप्त श्रुद्धाःसङ्करजातयस्त्वेकादशेत्येवमष्टादशविधास्तासु विशारदःप्रवीणः तालैति नीतप्रमाणङ्कथ्यते तत्खरूपज्ञश्चतदनुविद्धब्रह्मोपासनतया तालादिभङ्गभयाच्चित्तवृत्ते-रात्मैकाग्रतायाः सुकरत्वादल्पायासेनैव सुक्तिपथन्नियच्छतिप्राप्नोति। चित्तविक्षेपाद्यन्तारायोपेतस्य गीतज्ञस्य फला-न्वरमाह।
“गीतज्ञोयदि योगेन नाप्नोति परमम्पदम्। [Page0724-a+ 38] रुद्रस्यानुचरोभूत्वा सह तेनैव मोदते” या॰। गीतज्ञोयदि-कथञ्चिद्योगेन परमम्पदन्न प्राप्नोति। तर्हि रुद्रस्य सचिवो-भूत्वा तेनैव सह मोदते क्रीडति” मिता॰। विवृतिर्गानशब्दे। ( सुखं दुःखञ्च न प्रतिनियवविषयजन्यं व्यक्तिभेदेनकालभेदेन देशादिभेदेन च सुखहेतोरपि दुःखहेतुत्वंदुःखहेतोरपि सुखहेतुत्वम्। तथा हि खलादिं प्रतिसाधुभिरुक्तस्य विनयवाक्यस्यापि तं प्रति दुःखहेतुत्वं कथ-मन्यथा तस्य श्रवणात् खलादेरहितकर्म्मणि प्रवृत्तिः स्यात्एवं वैरिणं प्रत्यपि सामवादस्य दुःखहेतुत्वम् एतदा-शयेनैव
“सामवादाः सकोपस्य तस्य प्रत्युत दीपकाः” इतिमाघे वर्णितम्। तथा चन्द्रकिरणनलिनभ्रमरध्वन्यादेरन्यत्रसुखकरस्यापि विरहिणं प्रति दुःखहेतुत्वम्,। एवंदुःखहेतो-र्विष्ठाहारादेरपि शूकरं प्रति सुखकरत्वम् इति तत्र न वस्तुनियमः। अतएवोक्तम्
“विषमप्यमृतं क्वचिद्भवेदमृतं वाविषमीश्वरेच्छया। हिमसेकविपत्तिरुत्र मे नलिनी पूर्व्व-निदर्शनं गता” रघुः एवं कालभेदेऽपि सुखदुःखकरयो-र्विपर्य्ययः यथा शोतकाले दुःखहेतोः ग्रीष्मे सुखहेतुत्वम्एवमग्न्यादितापस्य शीतकाले सुखकरस्य ग्रीष्मे दुःखकरत्वम्एवं देशभेदेऽपि यथा तिन्तिद्यादेरन्यत्र सेवने रोगादिदुःखदत्वं क्षारदेशे तु सुखकरत्वम् अतएवोक्तं
“किमाश्चर्य्यं क्षारदेशे प्राणदा यमदूतिकेति” यथा चवस्तुमात्रस्य त्रिगुणात्मकत्वात् व्यक्तिभेदेन कालादि-भेदेन च सत्त्वरजस्तमसां समुद्रेकात् विपर्य्यस्तरूपता-पत्तिः तथा प्रागुक्तसांख्वतत्त्वकौमुदी वाक्ये स्पष्टैव। अतएव रसादौ लोकसिद्धकारंणविपर्य्ययः” सा॰ द॰ उक्तः यथा
“हेतुत्वं शोकहर्षादेर्गतेभ्यो लोकसंश्रयात्। शोकहर्षा-दयो लोके जायन्तां नाम लौकिकाः। अलौकिकविभा-वत्वं प्राप्तेभ्यः काव्यसंश्रयात्। सुखं सञ्चायते तेभ्यःसर्व्वेभ्योऽपीति का क्षतिः। ये खलु रामवनवासादयोलोके दुःखकारणानि इत्युच्यन्ते त एव हि काव्य-नाट्यसमर्पि ता अलौकिकविभावनव्यापारवत्तया कारण-शब्दवाच्यत्वं विहायालौकिकविभावशब्दवाच्यत्वं भजन्ते। तेभ्यश्च सुरते दन्तघातादिभ्य इव सुखमेव जायते। अतश्च लौकिकशाकहर्षादिकारणेभ्यो लौकिकशोकहर्षादयोजायन्ते इति लोक एव प्रतिनियमः। काव्ये पुनः
“सर्व्वेयोऽपि विभावादिभ्यः सुखमेव जायते” इतिनियमान्न कश्चिद्दोषः। कथं तर्हि हरिश्चन्द्रादिचरितस्यकाव्यनाट्ययोरपि दर्शनश्रवणाभ्यामश्रुपातादयो जायन्तै-[Page0724-b+ 38] त्युच्यते। अश्रुपातादयस्तद्वद्द्रुतत्वाच्चेतसो मताः”। ( वैषयिकसुखेषु काव्यादिरसास्वादसुखमतीवचमत्कारा-धायकतया ब्रह्मानन्दतुल्यमित्यालङ्कारिका मन्यन्ते यथोक्तम्” सा॰ द॰।
“सत्वेद्रेकादखण्डस्वप्रकाशानन्दचिन्मयः। वेद्या-न्तरस्पर्शशून्यो ब्रह्मास्वादसहोदरः। लोकोत्तरचमत्कार-प्राणः कैश्चित् प्रमातृभिः। स्वाकारवदभिन्नत्वेनायमाखा-द्यते रसः। रजस्तमोभ्यामस्पृष्टं मनः सत्वमिहोच्यते। इत्युक्तप्रकारो बाह्यमेयविमुखतापादकः कश्चनान्तरो धर्म्मःसत्वं तस्योद्रेकः रजस्तमसी अभिभूयाविर्भावः। अत्र चहेतुस्तथाविधालौकिककाव्यार्थपरिशीलनम्। अखण्ड इत्येकएवायं विभावादिरत्यदिप्रकाशलक्षणचमत्कारात्मकः। अत्र हेतुं वक्ष्यामः। स्वप्रकाशत्वाद्यपि वक्ष्यमाणरीत्या!चिन्मय इति स्वरूपार्थे मयट्। चमत्कारश्चित्तविस्तार-रूपो विस्मयापरपर्य्यायः”।
“रसे सारश्चमत्कारः सर्व्व-त्राप्यनुभूयते। तच्चमत्कारसारत्वे सर्वत्राप्यद्भुतो रसः”।
“पुण्यवन्तः प्रमिण्वन्ति योगिवद्रससन्ततिंमिति”। यद्यपि
“स्वादः काव्यार्थसम्भेदादात्मानन्दसमुद्भवः” इत्युक्तदिशारसस्यास्वादानतिरिक्तत्वगुक्तं तथापि
“रसः खाद्यते” इतिकाल्पनिकं भेदमुररीकृत्य कर्म्मकर्त्तरि वा प्रयोगः। तदुक्तम्।
“रस्यमानतामात्रसारत्वात् प्रकाशशरीरादनन्य एव हि रस” इति च।
“आनन्दजाश्रुभिरनुस्रियमाणमार्गान्”
“स तमान-न्दमविन्दत द्विज” इति च नैषधम् एवं तत्रत्यसर्व्वसर्गेषुउपान्तिमश्लोकेषु उदा॰।
“आनन्दाद्ध्येव प्रजाः प्रजायन्तेआनन्देन जीवन्ति आनन्दे प्रविलीयन्ते” इति श्रुतिः।
५ विष्णौ।
“आनन्दीनन्दनोनन्द” विष्णुस॰।
६ आदिगुरौ-त्रिकले दगणे
७ षडिवंशैरगणै रचिते दण्डकछन्दोभेदे। आनन्दयति आ + नदि--णिच्--अच्।
८ आनन्दकरे ति॰। षष्टिसंवत्सरमध्ये अष्टाचत्वारिंशे
९ वर्षभेदे पु॰।
“निष्पत्तिःसर्व्वशस्यानां सर्वशस्यमहार्थता। घृतं तैलं समं यातिआनन्दे नन्दिनी प्रजा” ज्योति॰ तल्लक्षणम्।
१० मद्ये न॰।
११ गृहभेदे च तल्लक्ष्म गृहशब्दे वक्ष्यते।
१२ विष्णु-गणभेदे पु॰।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
आनन्द¦ m. (-न्दः)
1. Happiness, joy.
2. BALARAMA according to the Jaina system of many KRISHNAS and many BALARAMAS. n. (-न्दं) GOD, Supreme spirit, according to the Vedanta. f. (-न्दी) A plant, vul- garly A'kanpata. E. आङ् before नदि to be or make happy, घञ aff.
Apte[सम्पाद्यताम्]
आनन्दः [ānandḥ], [आनन्द्-घञ्]
Happiness, joy, delight, pleasure; आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कदाचन T. Up. supreme bliss of felicity; आनन्द एवास्य विज्ञानमात्मानन्दात्मनो हैवं सर्वे देवाः Śat. Br.
God, Supreme Spirit (ब्रह्मन्) (said to be n. also in this sense; cf. विज्ञानमानन्दं ब्रह्म Bṛi. Up.3.9.28.).
N. of the forty-eighth year of the cycle of Jupiter.
N. of Śiva.
N. of Viṣṇu.
N. of Balarāma (according to Jaina doctrines).
N. of a cousin and follower and favourite disciple of Buddha Śākyamuni, compiler of the Sūtras.
A variety of the Daṇḍaka metre. -दा, -दी N. of two plants (Mar. भाङ्ग, रानमोगरी).
दम् Wine, liquor.
A kind of house. -Comp. -अर्णवः the delight of Brahman.-काननम्, -वनम् N. of Kāśi. -गिरिः, -ज्ञानः, -ज्ञानगिरिः N of a celebrated annotator on Śaṅkarāchārya. -ज a. caused by joy (as tears). -तीर्थः N. of Madhva, the founder of a Vaiśṇava school of philosophy. -द, -कर a. exhilarating, delighting. -करः The moon; दधार सर्वात्मकमात्मभूतं काष्ठा यथानन्दकरं मनस्तः Bhāg. 1.2.18. -दत्तः [आनन्दो दत्तो येन] the membrum virile.-पटः [आनन्दजनको पटः] a bridal garment. -पूर्ण a. delighted supremely, full of bliss. (-र्णः) the Supreme Spirit. -प्रभवः semen. -भैरव a. causing both joy and fear. (-वः) N. of Śiva. -लहरिः, -री f. 'wave of enjoyment', title of a small hymn by Śaṅkarāchārya addressed to Pārvatī.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
आनन्द/ आ-नन्द m. happiness , joy , enjoyment , sensual pleasure RV. AV. VS. R. Ragh. etc.
आनन्द/ आ-नन्द mn. " pure happiness " , one of the three attributes of आत्मन्or ब्रह्मन्in the वेदान्तphilosophy Veda1ntas. etc.
आनन्द/ आ-नन्द m. (in dram. ) the thing wished for , the end of the drama([ e.g. the VIth Act in the Ven2is. ]) Sa1h. 399
आनन्द/ आ-नन्द m. a kind of flute
आनन्द/ आ-नन्द m. the sixteenth मुहूर्त
आनन्द/ आ-नन्द m. N. of शिव
आनन्द/ आ-नन्द m. of a लोकेश्वर( Buddh. )
आनन्द/ आ-नन्द m. of a बल( Jain. ) L.
आनन्द/ आ-नन्द m. of several men
आनन्द/ आ-नन्द m. of a country
आनन्द/ आ-नन्द mn. N. of the forty-eighth year of the cycle of Jupiter
आनन्द/ आ-नन्द mf( आand ई). N. of two plants L.
आनन्द/ आ-नन्द n. a kind of house
आनन्द/ आ-नन्द n. (often at the beginning and end of proper names.)
Purana index[सम्पाद्यताम्]
(I) (च्)--a kingdom adjoining the Dundubhi hill in प्लक्षद्वीप. Br. II. १४. ३९; १७. १६.
(II)--a Satya god. Br. II. ३६. ३५.
(III)--The Lord of first kalpa consisting १०० lakhs of years by name भाव; this is the place of ब्रह्मा. वा. २१. २८.
(IV)--a son of मेधातिथि; a वर्ष after his name, in प्लक्षद्वीप. वा. ३३. ३२; Vi. II. 4. 4 and 5.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
ĀNANDA : A forest on the top of the mountain Mahā- meru. It was inhabited by celestial damsels, devas, gandharvas and Maharṣis. (Chapter 93, Bhūmi Khaṇḍa, Padma Purāṇa).
_______________________________
*3rd word in left half of page 89 (+offset) in original book.
ĀNANDA (CĀKṢUṢA) : Son of Maharṣi Anamitra. It was he who was born as Cākṣuṣa, the sixth Manu. There is a story behind his birth. One day, while his mother was keeping him in her lap and caressing him the baby laughed and questioned “Oh mother why are you caressing me, but look at those two cats. They consider me as their food”. After some time one of the cats took the child away and put it in the cradle of the child of King Vikrānta. Vikrānta took the child as his for granted and reared him. At the time of Upanayana the King asked the boy to prostrate before his mother at which the boy exclaimed “Oh King, I am not your son. Your son is at some other place. By births and rebirths all of us have many mothers and so it is better to be above rebirths”. After having said so much Ānanda went to the forest and started doing penance. Brahmā appeared before him and blessing him said that he would become the sixth Manu and lead the world to righteousness. By the blessing of Brahmā Ānanda was reborn as Cākṣuṣamanu. (See under Cākṣuṣa). (Mār- kaṇḍeya Purāṇa).
_______________________________
*4th word in left half of page 89 (+offset) in original book.


c: text/html

text:
तञ्जावूरुमण्डलम्
तञ्जावूरुमण्डलं (Thanjavur District) (तमिऴ्:தஞ்சாவூர்மாவட்டம்) दक्षिणभारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य ३२ मण्डलेषु अन्यतमम् । अस्य केन्द्रस्थानं तञ्जावूरुपत्तनम् ।
अन्तर्विषयाः
- १ भौगोलिकम्
- २ जनसंख्या
- ३ उपमण्डलानि
- ४ कृषिः वाणिज्यं च
- ५ वीक्षणीयस्थलानि
- ५.१ बृहदीश्वरदेवालयः
- ५.२ तञ्जावूरुराजभवनम्
- ५.३ कलासङ्ग्रहालयः
- ५.४ सरस्वतीमहलग्रन्थालयः
- ५.५ राजराजमणिमण्डपः
- ५.६ शिवगङ्गातडागः
- ५.७ तिरुक्करुगावूरुः
- ५.८ पट्टीश्वरम्
- ५.९ मनोरः
- ५.१० पापनाशम्
- ५.११ स्वामिमलै
- ५.१२ कुम्भकोणम्
- ५.१३ उप्पिलियप्पन् देवालयः
- ५.१४ तिरुविडैमरुदूरुः
- ५.१५ नवग्रहक्षेत्राणि
- ५.१६ पूण्डिमाता बेसिलिका
- ५.१७ ष्वार्ट्ज़् क्रिस्तदेवालयः
- ६ बाह्यसम्पर्कतंतुः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
तञ्जावूरुमण्डलं तमिऴ्नाडुराज्यस्य मध्यभागे वर्तते । अस्य विस्तारः ३४७७ चतुरश्रकिलोमीटर् । अस्य ईशान्यदिशि नागपट्टिणमण्डलं, पूर्वस्यां दिशि तिरुवारूरुमण्डलं, दक्षिणे बङ्गालसमुद्रस्य पाक् जलसङ्क्रमः, पश्चिमे पुदुक्कोट्टैमण्डलम्, उत्तरे कोल्लिडं नदी च अस्ति । नद्याः अपरस्मिन् पार्श्वे तिरुच्चिराप्पळ्ळिमण्डलम्, पेरम्बलूरुमण्डले स्तः ।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
२०११ तमे वर्षे जनगणनानुगुणं तञ्जावूरुमण्डलस्य जनसंख्या २,४०२,७८१ अस्ति। जनसंख्यादृष्ट्या भारतस्य ६४० मण्डलेषु अस्य मण्डलस्य १८५ तमं स्थानम् । मण्डले जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ६९१ (१,७९० प्रतिचतुरस्शमैल्) अस्ति । २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धेः प्रमाणं ८.४२% आसीत् । तञ्जावूरुमण्डाले पुं, स्त्री अनुपातः १०००:१०३१, साक्षरताप्रमाणं च ८२.७२% अस्ति।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
तञ्जावूरुमण्डले अष्ट उपमण्डलानि सन्ति । तानि -
- १. कुम्भकोणम्
- २. ओरतनाडुः
- ३. पापनाशम्
- ४. पट्टुकोट्टै
- ५. पेरवुरनिः
- ६. तञ्जावूरुः
- ७. तिरुवैयारुः
- ८. तिरुविडैमरुदूरुः
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
इदं मण्डलं कावेरीनद्याः तीरप्रदेशे वर्तते । अतः अस्मिन् राज्ये फलवत्तमः प्रदेशः अयम् । अत्र तण्डुलः अत्यधिकप्रमाणे उत्पाद्यते । अतः इदं मण्डलं राज्यस्य तण्डुलपात्रम् इत्येव विख्यातम् । कावेरी नदी, तस्याः उपनद्यः च कृष्यर्थं जलं प्रयच्छन्ति । तण्डुलम् अतिरिच्य नारिकेलः, इक्षुखण्डश्च अत्र अधिकप्रमाणे रुह्यते । तमिऴ्नाडु राज्ये नारिकेलस्य अधिकतमम् उत्पादनं तञ्जावूरुमण्डले एव भवति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
बृहदीश्वरदेवालयः[सम्पादयतु]
तञ्जावूरुपत्तने विद्यमानः परमेश्वरस्य अयं देवालयः चोळराजेन प्रथमराजराजेन निर्मितः । अयं देवालयः चोळानां शिल्पकलाशैल्याः अत्युत्तमम् उदाहरणम् । युनेस्कोद्वारा अयं देवालयः विश्वपरम्परास्मारकत्वेन अभिज्ञातः । अस्य देवालयस्य गोपुरं ६४.८ मीटर् उन्नतम् अस्ति । गर्भगृहे ४ मीटर् उन्नतं महालिङ्गम् अस्ति । ५.९४ मीटर् दीर्घा नन्दिनः एकशिलामूर्तिः अपि अत्र विराजते । इयं मूर्तिः भारतस्य बृहत्तमेषु नन्दिविग्रहेषु द्वितीया । देवालयस्य अन्तर्भित्तिषु चोळकालस्य चित्राणि चित्रितानि सन्ति ।
तञ्जावूरुराजभवनम्[सम्पादयतु]
इदं राजभवनं बृहदीश्वरदेवालयात् एककिलोमीटर् दूरे अस्ति । भवनं परितः बृहत्यः दुर्गभित्तयः सन्ति । इदं भवनं चतुर्दशशतके नायकैः मराठैः च निर्मितम् । मराठराजपरिवारः अत्र वसति । राजपरिवारस्य आराध्यदेवस्य चन्द्रमौलीश्वरस्य देवालयः भवनस्य अन्तः अस्ति ।
कलासङ्ग्रहालयः[सम्पादयतु]
तञ्जावूरुनगरे विद्यमाने अस्मिन् कलासङ्ग्रहालये विशिष्टाः कांस्यमूर्तयः, शिलाशिल्पानि, कलाकृतयः च सन्ति । हिन्दूदेवताभिः पुराणैः च सम्बद्धाः बहवः कलाकृतयः अत्र द्रष्टुं शक्याः । ऐतिहासिकदृष्ट्या अयं सङ्ग्रहः अमूल्यः ।
सरस्वतीमहलग्रन्थालयः[सम्पादयतु]
तञ्जावूरुमहाराजस्य सरफोजेः अयं ग्रन्थालयः मध्यकालिकग्रन्थानां सङ्ग्रहवत्सु ग्रन्थालयेषु प्रमुखः, विश्वप्रसिद्धः च । नायकानां मराठानां च वंशस्थैः अयं ग्रन्थालयः संरक्षितः । अत्र कलासंस्कृतिसाहित्यसम्बद्धाः ताडग्रन्थाः, पुस्तकानि, भूपटानि, चित्राणि च सन्ति । अयं ग्रन्थालयः १९१८ तमे वर्षे सार्वजनिकः कृतः ।
राजराजमणिमण्डपः[सम्पादयतु]
अयं तञ्जावूरुनगरस्य दक्षिणभागे अस्ति । १९९५ तमे वर्षे अष्टमस्य तमिऴ् सम्मेलनस्य सन्दर्भे अयं निर्मितः । अस्मिन् मणिमण्डपे वस्तुसङ्ग्रहालयः अपि अस्ति ।
शिवगङ्गातडागः[सम्पादयतु]
अयं तडागः बृहदीश्वरदेवालयस्य वायव्यभित्तेः बहिः अस्ति । एतं तडागं परितः बृहत्यः भित्तयः सन्ति । अस्य जलं बहु मधुरम् इति विख्यातम् ।
तिरुक्करुगावूरुः[सम्पादयतु]
तञ्जावूरुनगरात् २० किलोमीटर् दूरे ईशान्यदिशि कावेर्याः उपनद्याः वेट्टारुनद्याः तीरे इदं क्षेत्रम् अस्ति । अत्र अरुळमिगुमुल्लैवननाथस्य गर्भरक्षाम्बिकायाः च मन्दिरे स्तः । शिवभक्ताभ्यां तिरुज्ञानसम्बन्धर् तिरुनावुक्करसर्भ्याम् एते देवते उद्दिश्य अनेके उल्लेखाः कृताः ।
पट्टीश्वरम्[सम्पादयतु]
अयं ग्रामः कुम्भकोणस्य समीपे अस्ति । अत्र दुर्गादेव्याः देवालयः अस्ति । इयं दुर्गा चोळानां आराध्यदेवी आसीत् । अस्याः अनुग्रहेण एव चोळाः १००० शिवलिङ्गानि स्थापयितुं समर्थाः इति प्रतीतिः ।
मनोरः[सम्पादयतु]
राजा सर्फ़ोजिः १८१४ तमे वर्षे नेपोलियनस्य विरुद्धं ब्रिटिशानां विजयस्य स्मरणार्थम् इदम् अष्टस्तरीयं नगरं निर्मितवान् । इदं तञ्जावूरुमण्डलस्य पट्टुकोट्टैपत्तनात् २० किलोमीटर् दूरे बङ्गालसमुद्रस्य तीरे शरभेन्द्रराजपत्तनाख्ये ग्रामे अस्ति ।
पापनाशम्[सम्पादयतु]
तञ्जावूरुपत्तनात् ३० किलोमीटर् दूरे विद्यमाने अस्मिन् पत्तने पल्लवनाथस्वामिनः देवालयः अस्ति । १०८ शिवालयाः अपि अत्र सन्ति । १६००-१६३४ मध्ये नायकैः निर्मितः बृहत् तण्डुलागारः अत्र अस्ति । अस्य औन्नत्यं ३६ पादाः ।
स्वामिमलै[सम्पादयतु]
अयं सुब्रह्मण्यस्य ‘आरुपडैवीडु’ क्षेत्रेषु अन्यतमः, तञ्जावूरुतः ३२ किलोमीटर् दूरे अस्ति । अत्र कार्त्तिकेयः स्वपित्रे परमेश्वराय प्रणवस्य रहस्यं बोधितवान् इति स्थलपुराणम् । अतः अत्र कार्त्तिकेयः गुरुरूपेण, परमेश्वरः तच्छिष्यत्वेन च राजगोपुरे द्रष्टुं शक्यः ।
कुम्भकोणम्[सम्पादयतु]
तञ्जावूरुतः ४० किलोमीटर् दूरे इदं पत्तनम् अस्ति । देवालयानां पत्तनम् इत्येव इदं ख्यातम् । सारङ्गपाणिदेवालयः, कुम्भेश्वरदेवालयः, नागेश्वरदेवालयः, रामस्वामिदेवालयः च अत्रत्येषु देवालयेषु प्रमुखाः । अत्र प्रतिद्वादशवर्षम् एकवारं महाकुम्भाभिषेकः प्रचलति ।
उप्पिलियप्पन् देवालयः[सम्पादयतु]
अयं देवालयः कुम्भकोणतः ६ किलोमीटर् दूरे, तञ्जावूरुपत्तनात् ४६ किलोमीटर् दूरे च अस्ति । अत्रत्यः आराध्यदेवः वेङ्कटेश्वरः ।
तिरुविडैमरुदूरुः[सम्पादयतु]
अयं कुम्भकोणतः ८ किलोमीटर् दूरे अस्ति । कावेरीनदी अस्मिन् ग्रामे प्रवहति । अयं ग्रामः ‘मध्यार्जुनम्’ इत्यपि ख्यातः । अत्रत्य आराध्यदेवः महालिङ्गेश्वरः, देवी च पेरुनमुलै अम्माळ् अस्ति।
नवग्रहक्षेत्राणि[सम्पादयतु]
कुम्भकोणस्य समीपे नवसु ग्रामेषु नवग्रहसम्बद्धाः देवालयाः सन्ति । तानि -
- तिरुनागेश्वरम् – राहुः
- तिरुनल्लारुः – शनिः
- कीऴ्पेरुम्पल्लम् – केतुः
- वैदीश्वरन् कोयिल् – अङ्गारकः
- सूर्यनार् कोयिल् – सूर्यः
- आलङ्गुडिः – गुरुः
- तिङ्गळूरुः – चन्द्रः
- काञ्चनूरुः – शुक्रः
- तिरुवेङ्गाडुः – बुधः
पूण्डिमाता बेसिलिका[सम्पादयतु]
पूण्डिग्रामः तञ्जावूरुतः ३५ किलोमीटर् दूरे अस्ति । इदं रोमन् काथोलिकानां पवित्रं क्षेत्रम् ।
ष्वार्ट्ज़् क्रिस्तदेवालयः[सम्पादयतु]
तञ्जावूरुपत्तने विद्यमानः अयं क्रैस्तदेवालयः अष्टादशशतके निर्मितः । अयं शिवगङ्गातडागस्य पूर्वभागे अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतंतुः[सम्पादयतु]
- Thanjavur District Development Authority
- the famous Sri Akshayapureeswarar Temple,Vilangulam & Post, Peravurani Taluk, Thanjavur Dist
- [http://thamarankottai.com/ http://www.thamarankottai.com
- http://www.kasangadu.com/
- http://www.moothakurichi.com/
- Villages of Thanjavur District
- Thanjavur District
- Thanjavur
- AllLocale.com Website for every neighbourhood in Tamil Nadu and Thanjavur

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
नर्मदानदी
नर्मदानदी ( ( शृणु) /ˈnərmədɑːnədi/) (हिन्दी: नर्मदा, आङ्ग्ल: Narmada river) भारतस्य सप्तमहानदीषु अन्यतमा वर्तते । नर्मदा भारतस्य काचित् पवित्रा नदी। इयं नदी मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखतमा नदी विद्यते । नर्मदायाः अपरं नाम शिवपुत्री इति । मध्यप्रदेशराज्यस्य अनूपपुरमण्डलस्य अमरकण्टक-नगरम् अस्याः नद्याः उद्गमस्थानं वर्तते । नर्मदानदी विन्ध्याचलपर्वतशृङ्खला-सतपुडापर्वतशृङ्खलयोः विभाजनं करोति । शङ्कराचार्यः अपि नर्मदायाः तीरे एव तस्य गुरुं गोविन्दभगवत्पादम् अमिलत् । द्वादशज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमम् ओङ्कारेश्वरज्योतिर्लिङ्गं नर्मदायाः तीरे अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
- १ पुराणानुसारं नर्मदायाः उत्पत्तिः महत्वं च
- २ नर्मदा-जयन्ती
- ३ नर्मदायाः मार्गः
- ४ नर्मदायाः परिक्रमणम्
- ५ नर्मदायाः भौगोलिकस्थितिः
- ६ नर्मदायाः सहायकनद्यः
- ७ नर्मदायाः प्रदूषणम्
- ८ नर्मदानद्याः जलसङ्ग्रहणम्
- ९ नर्मदायाः जलबन्धाः
- १० बाह्यसम्पर्कतन्तुः
पुराणानुसारं नर्मदायाः उत्पत्तिः महत्वं च[सम्पादयतु]
पुराणेषु नर्मदायाः कथा अनेकैः प्रकारैः वर्णिता अस्ति । भगवान् शिवः ऋक्षपर्वते ध्यानावस्थायाम् उपविष्टः आसीत् । शिवस्य कण्ठात् नर्मदायाः उत्पत्तिर्जाता । केषाञ्चित् विदुषां मते अमरकण्टक-नगरस्य प्राचीनं नाम अमरकण्ठः आसीत् । इदं नाम भगवतः शङ्करस्य अस्ति । नर्मदा शिवात् उत्पन्ना, अतः तस्याः अपरं नाम शाङ्करी इत्यपि ।
नर्मदायाः उत्पत्तिविषये एका अन्या अपि कथा प्रचलिता अस्ति । यदा सृष्टिकर्तुः चतुर्मुखस्य ब्रह्मणः नेत्राभ्याम् अश्रुद्वयम् अमरकण्टक-नगरे अपतत्, तदा द्वयोः नद्योः उत्पत्तिः अभवत् । एका नर्मदानदी, अपरा सोननदी च । यद्यपि द्वयोः उद्गमस्थानम् एकमेव तथापि विपरीतदिशोः प्रवहतः इति आश्चर्यम् ।
कूर्मपुराणानुसारं नर्मदानदी शतयोजनं लम्बमाना, योजनद्वयं विस्तृता च अस्ति । स्कन्दपुराणानुसारं नर्मदायाः विस्तारः सार्ध-योजनम् अस्ति । किन्तु वास्तविकतया अस्याः विस्तारः एकोत्तर-अष्टशतं (८०१) मील् (mile) अस्ति ।
मत्स्यपुराणे पद्मपुराणे च उक्तम् अस्ति यत् नर्मदायाः तटे दशकोटितीर्थानि सन्ति इति । किन्तु तेषु चतुश्शतानि एव पूज्यन्ते ।
नर्मदानदी पूजनीया अस्ति, अतः नर्मदाष्टकस्य कश्चनः श्लोकः अत्र दत्तः -
सबिन्दुसिन्धुसुस्खलत्तरङ्ग-भङ्गरञ्जितं
द्विषत्सुपापजातजातकारिवारिसंयुतम् ।
कृतान्तदूत-कालभूत-भीतिहारि वर्मदे
त्वदीयपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे ॥
नर्मदा-जयन्ती[सम्पादयतु]
प्रतिवर्षं जनवरी-मासस्य त्रिंशत्तमः (३०) दिनाङ्कः नर्मदानद्याः जन्मदिवसत्वेन आचर्यते । इदं पर्व अस्याः पवित्रनद्याः श्रद्धायाः प्रतीकः वर्तते । मध्यप्रदेशीयाः नर्मदां मातृत्वेन प्रीणन्ति । यत्र यत्र नर्मदानदी प्रवहति तत्र तत्र ये घट्टाः (घाट) सन्ति तत्रापि जनाः इदं पर्व आचरन्ति । तत्र जनाः पूजाभागत्वेन नद्यां दीपान् प्रज्वालयन्ति । इदं दीपदानम् इति कथ्यते । नर्मदायाः स्पर्शमात्रेण यदा अश्वमेधयज्ञस्य फलं लभ्यते तदा स्नानं तु करणीयमेव ।
नर्मदायाः मार्गः[सम्पादयतु]
नर्मदानदी अमरकण्टक-नगरात् वहन्ती गुजरातराज्ये खम्भात-पत्तनस्य गर्ते अरब-सागरे पतति । नर्मदानदी १३१२ कि. मी. प्रवहति । इयं नदी स्वस्य उद्गमस्थलात् १०७७ कि. मी. पर्यन्तं मध्यप्रदेश-राज्यस्य शहडोलमण्डले, मण्डलामण्डले, जबलपुरमण्डले, नरसिंहपुरमण्डले, होशङ्गाबादमण्डले, खण्डवामण्डले, खरगौनमण्डले च प्रवहति । ततः परं महाराष्ट्र-राज्यं संस्पृश्य पुनः मध्यप्रदेशराज्ये ३४ कि. मी. प्रवहति । ततः परं नर्मदानदी १६१ कि. मी. पर्यन्तं गुजरातराज्ये प्रवहति । अन्ते गुजरातराज्यस्य खम्भात-पत्तनस्य गर्ते पतति । अतः नर्मदानद्याः प्रवाहमार्गे मध्यप्रदेशराज्यं, महाराष्ट्रराज्यं, गुजरातराज्यं च तिष्ठति ।
नर्मदायाः परिक्रमणम्[सम्पादयतु]
नर्मदादेवी वैराग्यस्य अधिष्ठातृदेवी अस्ति । नदीषु गङ्गादेवी ज्ञानस्य, यमुनादेवी भक्त्याः, ब्रह्मपुत्रादेवी तेजसः, गोदावरीदेवी ऐश्वर्यस्य, कृष्णादेवी कामनायाः, सरस्वतीदेवी विवेकस्य च अधिष्ठातृदेवी अस्ति । नर्मदातटवासिनः नर्मदादेव्याः करुणामयं वात्सल्यस्वरूपं सम्यक्तया जानन्ति । जनाः नर्मदानद्याः परिक्रमणं श्रद्धया कुर्वन्ति । नर्मदायाः परिक्रमणे ३ वर्षाणि, ३ मासाः, १३ दिनानि च भवन्ति । इदं परिक्रमणं १३१२ कि. मी. पर्यन्तं अस्ति । नर्मदायाः पूजनं कृत्वा अस्य परिक्रमणस्य प्रारम्भः भवति । अश्वत्थामा इदानीम् अपि नर्मदायाः परिक्रमणं कुर्वन् अस्ति इति मान्यता अस्ति । देवगणाः अपि नर्मदायाः ध्यानं कुर्वन्ति । नर्मदायाः तटे दिव्यतीर्थानि, ज्योतिर्लिङ्गानि, उपलिङ्गानि च सन्ति । नदीषु नर्मदानद्याः एव परिक्रमणं विधिवत् भवति । अस्य परिक्रमणस्य प्रारम्भः अमरकण्टक-नगरात् ओंकारेश्वर-नगरात् वा भवति । प्रतिदिनं नर्मदायाः दर्शनं कृत्वा एव तस्य दिनस्य परिक्रमणस्य आरम्भः करणीयः । यतः परिक्रमणस्य प्रारम्भः क्रियते तत्रैव समापनमपि विधीयते । अस्य परिक्रमणस्य विधिः विस्तारपूर्वकं स्वामिना चैतन्येन कृते नर्मदा-पञ्चाङ्गे, श्री दयाशङ्कर दूबे इत्यनेन कृते नर्मदारहस्ये, श्री प्रभुदत्त ब्रह्मचारी इत्यनेन कृते नर्मदादर्शने, स्वामिना ओंकारानन्द गिरि इत्यनेन कृते श्री नर्मदाप्रदक्षिणायाम् इत्यादिषु पुस्तकेषु लिखिता अस्ति ।
नर्मदायाः भौगोलिकस्थितिः[सम्पादयतु]
नर्मदानद्याः भौगोलिकविशेषता अन्याभ्यः नदीभ्यः विशिष्टा वर्तते । नर्मदानदी पूर्वतः पश्चिमदिशि प्रवहति । नर्मदानदी विन्ध्याचलपर्वतशृङ्खला, सतपुडापर्वतशृङ्खला इत्येतयोः शृङ्खलयोः मध्ये प्रवहति । अनयोः द्वयोः पर्वतशृङ्खलयोः उपलब्धाः औषधयः, लवणं, खनिजानि इत्यादीनि नर्मदाजले मिश्रितानि सन्ति । अस्याः विशेषतायाः कारणादेव नर्मदाजलयुक्ते कृषिक्षेत्रे प्राणिनां सस्यानां च वैविध्यं दृश्यते । नर्मदाक्षेत्रे सर्वाः औषधयः, प्राणिनः, सस्यानि अधिकमात्रायां प्राप्यन्ते । नर्मदाक्षेत्रे ’डायनसॉर’ इत्यस्य प्राणिनः अवशेषाः अपि प्राप्ताः । इमाः विशेषताः सस्यानाम् अपि सन्ति, याभिः विशेषताभिः शोधकर्तारः आकर्षिताः भवन्ति । तैः शोधकर्तृभिः अपि नर्मदायाः समीपे एव स्वस्य निवासाय व्यवस्था कृता । एकम् आश्चर्यमस्ति यत् समुद्रेषु येषां जीवानां जीवाश्माः, खनिजानाम् अंशाः मिलन्ति ते सर्वे नर्मदाजले अपि मिलन्ति । जनाः खनिजानाम्, औषधीनां, रत्नानां च प्राप्त्यर्थं नर्मदानद्याः परिक्रमणं कुर्वन्ति स्म । किन्तु वर्तमाने काले तु इदं परिक्रमणं धर्मेण सह सम्बद्धः अस्ति । इदानीं तु जनाः पापेभ्यः मुक्त्यर्थं, पुण्यप्राप्त्यर्थं च नर्मदानद्याः परिक्रमणं कुर्वन्ति ।
नर्मदायाः सहायकनद्यः[सम्पादयतु]
१ हिरदननदी २ तिन्दोनीनदी ३ बारनानदी ४ कोलारनदी ५ माननदी ६ उरीनदी ७ हथनीनदी ८ ओरसङ्गनदी ९ बरनरनदी १० बञ्जरनदी ।
नर्मदायाः प्रदूषणम्[सम्पादयतु]
अद्यतने काले नर्मदानदी अस्माकं जीवनरेखा अस्ति किन्तु तस्याः स्थितिः समीचिना नास्ति । नर्मदानद्याम् अनेकानि प्रदूषणानि सन्ति । यदि सा स्वयमेव प्रदूषिता भवेत् तर्हि अस्मभ्यं कथं जीवनं दातुं शक्नोति । पुण्यसलिला-नर्मदायाः जलम् अनेकेषु स्थानेषु गम्भीररूपेण प्रदूषितम् अस्ति । अमरकण्टक-नगरं कोटितीर्थम् इति प्रसिद्धम् अस्ति । किन्तु इदानीं तु कोटिव्याधीनां द्वारम् अस्ति अमरकण्टक-नगरम् । नर्मदानद्याः उद्गमकुण्डः एतावान् प्रदूषितः जातः, यस्य स्पर्शं कर्तुम् अपि इच्छा न भवति । कुण्डस्य समीपे अपि मलिनता वर्तते । नर्मदायां शवाः मिलन्ति । जनाः अन्धविश्वासकारणात् पूजानन्तरं बलिरूपेण शवान् पाषाणैः बद्ध्वा नर्मदाजले त्यजन्ति ।
मण्डलामण्डले, जबलपुरमण्डले, होशङ्गाबादमण्डले च जनाः नर्मदाजले शवान् त्यजन्ति । कारणं तत्र काष्ठानाम् अभावः, मूल्यवृद्धिः च अस्ति । जनेषु अन्धविश्वासः, अशिक्षा, अज्ञानता, धर्मान्धता इत्यादीनि कारणानि अपि सन्ति ।
अमरकण्टक-नगरे नर्मदा-कुण्डे स्नानात् जलं प्रदूषितं भवति । तस्य कुण्डस्य समीपे यदि लघुस्नानकुण्डस्य निर्माणं भवेत् तर्हि नर्मदायाः जलं शुद्धं भवितुं शक्नोति । नगराणाम् अशुद्धजलमपि नर्मदायाः जले मिलति । यन्त्रागाराणाम् अशुद्धजलमपि नर्मदायाः जले एव मिलति । नर्मदायां मत्स्योद्योगः अपि प्रचुरमात्रायां भवति । तेन कारणेन अपि नर्मदाजलं प्रदूषितम् अस्ति ।
गुजरातराज्यस्य भरुच-नगरे अपि नर्मदानदी प्रवहति । भरुच-नगरम् औद्योगिकं नगरमस्ति । तत्र बहवः यन्त्रागाराः सन्ति । यन्त्रागाराणाम् अनुपयोगिजलस्य निकासः अपि नर्मदायाः जले कारितः अस्ति । भरुच-नगरस्य समीपे बहूनि तीर्थस्थलानि अपि सन्ति । श्रद्धालवः धार्मिकप्रथानुसारं नर्मदायां स्नानं कुर्वन्ति । तदनन्तरं नर्मदाजले पुष्पाणि, चन्दनं, नारिकेलानि इत्यादीनि वस्तूनि क्षिपन्ति । अतः नर्मदायाः जलं पातुं स्नातुं च योग्यं नास्ति । अस्मिन् जले स्नानात् चर्मरोगः अपि भवितुं शक्नोति ।
नर्मदानद्याः जलसङ्ग्रहणम्[सम्पादयतु]
नर्मदानद्याः जलसङ्ग्रहणक्षेत्रं ९८,७९९ च. कि. मी. अस्ति । तस्मिन् ८०.०२% क्षेत्रं मध्यप्रदेशराज्ये, ३.३१% क्षेत्रं महाराष्ट्रराज्ये, ८.६७% क्षेत्रं गुजरातराज्ये अस्ति । अस्याः नद्याः उपयोगः सिञ्चनकार्ये अपि भवति । अनया नद्या १६० लक्षम् एकड (acre) भूमेः सिञ्चनं भवति, यस्मिन् १४४ लक्षम् एकड भूमिः मध्यप्रदेशराज्ये एव अस्ति । शेषा भूमिः महाराष्ट्रराज्ये, गुजरातराज्ये अस्ति ।
नर्मदायाः जलबन्धाः[सम्पादयतु]
नर्मदानदी अविवाहिता नदी कथ्यते । अस्याः आचरणं लावण्यमयीनवयुवत्याः सदृशम् एव अस्ति । इयं सहसा एव प्रपातानां निर्माणं कारयति । नर्मदानदी रवं कृत्वा प्रवहति । ततः परं गर्ते पतनानन्तरं शान्ता अपि भवति । एतादृक् तस्याः स्वभावः अस्ति । जलबन्धकारणात् नर्मदायाः स्वरूपस्य परिवर्तनं भवति । नर्मदानद्याः विकासाय परियोजनायां पञ्चजलबन्धानां निर्माणस्य प्रस्तावः आसीत् । तेषां विवरणानि अधो लिखितानि सन्ति ।
बरगी-जलबन्धः[सम्पादयतु]
बरगी-जलबन्धः जबलपुर-नगरस्य समीपस्थे बरगी-ग्रामे स्थितः अस्ति । अयं जलबन्धः नर्मदानद्याः प्रथमः जलबन्धः वर्तते । सः ५.३६ कि. मी. लम्बमानः, ६९.८ मी. उन्नतः अस्ति । १९८८ तमे वर्षे अस्य जलबन्धस्य निर्माणम् अभवत् । अयं जलबन्धः विद्युदुत्पादनकेन्द्रम् अपि अस्ति । १९८८-८९ तः विद्युदुत्पादनस्य प्रारम्भः अभवत् । बरगी-जलबन्धात् १००० मेगावाट् विद्युतः उत्पादनं, ४.३७ लक्षं हेक्टेर् क्षेत्रस्य सिञ्चनं च क्रियते । अस्य जलबन्धस्य पृष्ठे कश्चनः जलाशयः अस्ति । तस्य नाम रानी अवन्तीबाई सागर इति ।
इन्दिरासागर-जलबन्धः[सम्पादयतु]
इन्दिरासागर-जलबन्धः खण्डवामण्डलस्य पुनासा-ग्रामस्य समीपे स्थितः अस्ति । सः ६५३ कि. मी. लम्बमानः, ९२ मी. उन्नतः अस्ति । अस्य जलबन्धस्य जलसङ्ग्रहणक्षेत्रं ६१,६४२ च. कि. मी. अस्ति । अस्य जलसङ्ग्रहणस्य क्षमता १२.२२ बी. सी. एम्. अस्ति । भारतस्य जलबन्धेषु अस्य जलबन्धस्य जलसङ्ग्रहणक्षमता सर्वाधिकी वर्तते । अस्मात् जलबन्धात् १.२३ लक्षं हेक्टेर् क्षेत्रे सिञ्चनं, १००० मेगावाट् विद्युतः उत्पादनं च क्रियते ।
ओंकारेश्वर-जलबन्धः[सम्पादयतु]
ओंकारेश्वर-जलबन्धः इन्दिरासागर-जलबन्धात् ४० कि. मी. दूरे स्थितः अस्ति । अस्य जलबन्धस्य निर्माणम् ओंकारेश्वरद्वीपस्य पूर्वभागस्य समीपे अभवत् । तत्र नर्मदानद्याः जलप्रवाहस्य भागद्वयं भवति । अस्य जलबन्धस्य औन्नत्यम् ७३.१२ मी., दैर्घ्यं ९४९ मी. च अस्ति । इन्दिरासागर-जलबन्धात् विद्युदुत्पादनानन्तरं यज्जलं त्यज्यते तस्य उपयोगः ओंकारेश्वर-जलबन्धे ५२० मेगावाट् विद्युदुत्पादने भवति ।
महेश्वर-जलबन्धः[सम्पादयतु]
महेश्वर-जलबन्धः मध्यप्रदेशराज्ये स्थितः नर्मदायाः अन्तिमः जलबन्धः अस्ति । महेश्वर-जलबन्धात् ४०० मेगावाट् विद्युदुत्पादनं भवति । अयं जलबन्धः मण्डलेश्वर-नगरस्य समीपे अस्ति । अस्य परियोजनायाः नाम ’रन ऑफ द रिवर’ इति । नर्मदान्यायाधिकरणानुसारम् अस्य जलबन्धस्य निर्माणानन्तरं गुजरातराज्यस्य सरदारसरोवरजलबन्धाय महेश्वर-जलबन्धस्य जलं त्यक्तम् आसीत् । अन्ते गुजरातराज्ये सरदारसरोवरजलबन्धस्य निर्माणम् अभवत् ।
सरदारसरोवरजलबन्धः[सम्पादयतु]
सरदारसरोवरजलबन्धः गुजरातराज्यस्य बृहत्तमेषु मानवनिर्मितस्थापत्येषु अन्यतमः अस्ति । सरदारसरोवरजलबन्धः न केवलं गुजरातराज्यस्य, अपि तु भारतस्य बृहत्तमेषु मानवनिर्मितस्थापत्येषु अपि अन्यतमः । जलबन्धनिर्माणस्य योजनायाः नाम ’नर्मदायोजना’ इति । एतस्मात् जलबन्धादेव गुजरातराज्यस्य विभिन्नस्थानं प्रति कुल्यायाः (canal) माध्यमेन नर्मदायाः जलं गच्छति । गुजरातराज्यस्य विकासस्य पृष्ठे सरदार-सरोवरजलबन्धस्य निर्माणमपि एकं कारणं विद्यते इति नेतारः वदन्ति । १९६१ तमस्य वर्षस्य 'अप्रैल'-मासस्य पञ्चमे दिनाङ्के (५/४/१९६१) एतस्याः योजनायाः शिलान्यासं प्रधानमन्त्री नेहरू अकरोत्, परन्तु अद्यापि तस्य निर्माणकार्यं चलत् अस्ति । अनेन ज्ञायते यत्, एषः प्रकल्पः कियत् बृहत् अस्ति इति । (भारतदेशस्य राजनीतेः कीदृशी स्थितिः अस्ति इत्यस्यापि अनेन ज्ञानं भवति ।)
सरदार-सरोवरजलबन्धस्य जलसञ्चयक्षमता प्रतिक्षणं ३०.७ घनपादम् (cubic feet per second) अस्ति, या विश्वस्य सर्वाधिका जलसञ्चयक्षमता अस्ति । मुख्यनियामकस्य (Regulator) जलसञ्चयक्षमता प्रतिक्षणं ४०,००० घनपादं, विस्तारश्च ५३२ कि. मी. अस्ति । भारतस्य बृहत्तमेषु जलबन्धेषु तृतीयः जलबन्धः एषः । एतस्य जलबन्धस्य औन्नत्यं १६३ मी. भविष्यति । नर्मदायाः मुख्यकुल्या (main canal) विश्वस्य बृहत्तमा कृषिक्षेत्रसिञ्चनकुल्या अस्ति ।
जलबन्धस्य विस्तारः ३७,००० ‘हेक्टेर्’ अस्ति । सः २.१४ कि. मी. लम्बमानः, १.७७ कि. मी. विस्तृतः अस्ति । जलबन्धस्य सामान्यजलस्तरः १३८.६८ मी. निर्धारितः । अधिकतमः जलस्तरः १४०.२१ मी., न्यूनातिन्यूनः जलस्तरश्च ११०.६४ मी. निर्धारितः । जलबन्धस्य न्यूनातिन्यूनस्तरात् अपि यदि जलस्तरः अधः नेयः, तर्हि २५.९१ मी. जलं तु जलबन्धे अनिवार्येण भवेदेव इति नियमः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- http://www.narmada.org/nvdp.dams/index.html#map_links
- नर्मदा-खबरदुनिया
- M.P. Govt.-Narmada
- नर्मदा-हिन्दी वेबदुनिया
- नर्मदा-हिन्दी पोर्टल


text:
भीम्पलासरागः
भीम्पलास (Bhimpalasi/Bhimpalas Raga) (भीम्पलासी) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन प्रसिद्धः रागः भवति । "काफी थाट्" गणस्य रागः भवति । अस्मिन् रागे भीम तथा पलासी रागौ दृश्येते । किन्तु अद्यत्वे पलासी रागस्य अस्तित्वं नास्ति । ओडवजात्यासहितः रागः भवति । अस्मिन् रागे ग तथा नि स्वरौ कोमलस्वरौ भवतः। मध्याह्नस्य तृतीयः प्रहरः अस्य रागस्य प्रशस्तकालः भवति । मध्यमस्वरस्य मुक्तः प्रयोगः अस्ति । पञ्चमस्वरेण मध्यमस्वरः सम्मिलितं भवति चेत् रसाभिव्यक्तिः भवति । अस्य रागस्य वादिस्वरः मध्यमः भवति । संवादिस्वरः षड्जः भवति । अनेन रागेण करुणरसस्य अभिव्यक्तिः भवति । अस्यैव रागस्य कर्णाटकसङ्गीते "अभेरि" इति नाम भवति ।
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
- वीणां दधाना कमलायताक्षी गम्भीरनादा सुरपुष्पगन्धी।
- कलामयी सा कमनीयमूर्तिः भीमापलासी कथिता सुरेन्द्रैः॥
- आरोहः – नि स ग म प नि स
- अवरोहः – स नि ध प म ग रे स
- पक्कड – नि ध प ग रे, नि स म
सम्बद्धरागाः[सम्पादयतु]
- धनश्री
- धनी
- पटदीप
- हम्सकिङ्किणी
- पटदीपकी
समयः[सम्पादयतु]
मध्याह्ने २ तः ४ वादनपर्यन्तं प्रशस्तकालः भवति ।


text:
अरुणाचलप्रदेशराज्यम्
अरुणाचलप्रदेशः (Arunachal Pradesh) भारते विद्यमानेषु राज्येषु अन्यतमं राज्यम्। अयं प्रदेशः ईशान्य भारते अस्ति। अरुणाचलप्रदेशः दक्षिणास्सां तथा नागाल्याण्ड राज्ययोः सीमायाम् अस्ति । एवं पश्चिमे भूतान्, पूर्वे म्यान्मार् तथा उत्तरे चीना पीपल् रिपब्लिक् एतैः सह विभजितम् एवम् अन्ताराष्ट्रीय सीमासु अरुणाचलप्रदेशः अस्ति। इटानगरम् अरुणाचलप्रदेशस्य राजधानी अस्ति। अरुणाचलप्रदेशः “उषःकालस्य लिट् पर्वताणां भूमिः” इत्यर्थः । “आफ् दि रैसिङ्ग् सन्” इति अस्य प्रदेशस्य प्रसिद्धिरस्ति । अरुणाचलप्रदेशे विद्यमानाः ईशान्य भारतस्य, टिबेट प्रदेशस्य एवं बर्मन् देशस्यच जनाः भवन्ति । अस्य प्रदेशस्य मुख्यभाषे ’हिन्दी’ तथा असमिया च भवतः।
अन्तर्विषयाः
- १ भूगोलम्
- २ इतिहासः
- ३ मण्डलानि
- ४ महानगराणि
- ५ जनसङ्ख्या
- ६ भाषाः
- ७ शिक्षणम्
- ८ राजनीतिः
- ९ अर्थव्यवस्था, कृषिः च
- १० कला, संस्कृतिः च
- ११ वीक्षणीयस्थलानि
- ११.१ तेजू
- ११.२ दुर्गः
- ११.३ पौराणिकगङ्गाद्रुहः
- ११.४ बौद्धमन्दिरम्
- ११.५ पापुम पारे
- ११.६ भीष्मकनगरम्
- ११.७ आकाशीगङ्गा
- ११.८ मालिनीथान
- ११.९ रोइङ्ग
- ११.१० मियाओ
- ११.११ नमदाफा-राष्ट्रियोद्यानम्
- ११.१२ बोमडिला
- ११.१३ पेके टाईगर् रिजर्व्
- ११.१४ अलोङ्ग
- ११.१५ पासीघाट
- ११.१६ जाइरो
- ११.१७ दिबाङ्ग घाटी
- १२ परिवहनम्
- १३ वीथिका
- १४ बाह्यानुबन्धः
- १५ सन्दर्भाः
भूगोलम्[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेशस्य अधिकः भागः हिमालये अस्ति । किन्तु लोहित,चाङ्गलाङ्ग, तिरपपतकाई इत्यादयाः प्रदेशाः पर्वतप्रदेशेषु सन्ति । काङ्ग्तो, न्येगीकाङ्गसाङ्ग, मुख्यगोरीचन चोटी तथा पूर्व गोरीचन चोटी इत्यादि क्षेत्रेषु हिमालयस्य उन्नत शिखराणि सन्ति । ४४ वर्षाणाम् अनन्तरं, प्रप्रथमवारं २००६ तमे संवत्सरे तवाङ्गे स्थित बुम्लापास् प्रदेशम् उद्घाटितवन्तः । उभयप्रदेशेषु विद्यमानेभ्यः व्यापारार्थम् अवकाशं कल्पितवन्तः। हिमालयस्य पर्वतमालाः चिनादेशात् विभागं कुर्वन्ति । अत्र विद्यमानाः पर्वताः हिमालयस्यापेक्षया कुब्जाः भवन्ति ।
वायुमण्डलम्[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेशस्य वायुमण्डलस्य व्यत्यासः उन्नतप्रदेशेषु भवति । हिमालये स्थित टिबेट् प्रदेशस्य निकटक्षेत्रेषु अल्वैन् उत कर्सर् प्रकारयोः वातावरणं भवति । मध्यहिमालयस्य क्षेत्रेषु वातावरणं समशीतोष्णं भवति । अत्र सेब,नारङ्ग इत्यादि फलानां वृक्षाणि सन्ति । अरुणाचलप्रदेशे ८०तः १६०(२००० तः ४००० मि.मी.) अङ्गुलपरिमितवृष्टिः भवति । मे तथा सेप्टम्बरमासयोः अधिकवृष्टिः भवति । अत्र ओक्, फैन्, मेपल्, फर्, साल् तथा जुनिपर् इत्यादि वृक्षाः सन्ति।
इतिहासः[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेश-राज्यस्य ऐतिह्यविषयिणी काऽपि चर्चा न प्राप्यते । अस्य राज्यस्य इतिहासः केवलं कथारूपेण एव श्रूयते । इतः परम् तत्र ध्वंसावशेषाः अपि सन्ति । ते पर्वतीयक्षेत्रे प्राप्यन्ते । यदा पर्वतीयक्षेत्रे उत्खननम् अभवत्, तदा ज्ञातं यत् – “ते ध्वंसावशेषाः ख्रीष्टब्दात् पूर्वम् एव स्थिताः सन्ति । ऐतिहासिकप्रमाणैः ज्ञायते यत् – जनाः तत्र निवसन्ति स्म । भारतस्य समीपस्थैः राज्यैः सह तेषां जनानां सम्पर्कः अपि आसीत् ।
प्राप्तभग्नावशेषैः अनुमीयते यत् – ये जनाः ब्रह्मपुत्रा-नद्याः उत्तरीतटे निवसन्ति स्म, ते राजनैतिकक्षेत्रे, सांस्कृतिकक्षेत्रे, अन्यक्षेत्रेषु च प्रगतिशीलाः आसन् । प्रारम्भिकाभिलेखेषु अरुणाचलप्रदेश-असमराज्ययोः सम्बन्धः अपि आसीत् । पुरा अस्मिन् राज्ये अहोम-वंशजानां राज्ञां शासनम् आसीत् । तथापि स्वतन्त्रतायाः अनन्तरम् एव तत्र सुप्रशासनस्य आरम्भः जातः । ई. स. १८२६ तमस्यवर्षस्य फरवरी-मासस्य २४ तमे दिनाङ्के (२४ फरवरी १८२६) यण्डाबूसन्धिः समाप्तः जातः । तदनन्तरम् असम-राज्ये ब्रिटिश्-शासनम् आरब्धम् । तावदेव अरुणाचलप्रदेश-राज्यस्य आधुनिकेतिहासः आरब्धः ।
राज्यस्य स्थापना[सम्पादयतु]
ई. स. १९६२ तमवर्षात् पूर्वम् अरुणाचलप्रदेश-राज्यं “पूर्वोत्तर सीमान्त एजेन्सी (North-East Frontier Agency - NEFA)” इति नाम्ना ज्ञायते स्म । यतः अस्य पश्चिमदिशि भूटान्-देशः, उत्तरपूर्वदिशि तिब्बत्-देशः, चीनदेशः च, पूर्वदिशि म्यान्मार-देशः, दक्षिणदिशि नागालैण्ड-राज्यम्, असम-राज्यं च स्थितम् अस्ति । संवैधानिकरूपेण अरुणाचलप्रदेश-राज्यम् असम-राज्यस्य भागः एव आसीत् । तथापि ई. स. १९६५ तमवर्षपर्यन्तम् अरुणाचलप्रदेश-राज्यस्य प्रशासनं विदेशमन्त्रालयस्य आधीन्ये आसीत् । ततः परम् असम-राज्यस्य राज्यपालस्य आदेशानुसारम् अस्य राज्यस्य प्रशासनं गृहमन्त्रालयस्य अधीने अभवत् । तदैव अस्य अरुणाचलप्रदेशः इति नामकरणं जातम् ।
ई. स. १९८७ तमे वर्षे फरवरी-मासस्य २० तमे दिनाङ्के (२० फरवरी १९८७) अरुणाचलप्रदेशेन भारतीयसङ्घस्य चतुर्विंशतितमं राज्यत्वं प्राप्तम् ।
मण्डलानि[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेशः १७ जनपदेषु (विभागेषु) विभक्तोऽस्ति। तेषु तेषु जनपदेषु जनपदाधिकारि एव मुख्यः भवति । जनपदेषु जनापेक्षित अंशान् सः एव पूरयति । सीमाप्रदेशेषु भारतीय सेनायाः रक्षणाकार्यम् अहर्निशं भवति । अन्तः आगन्तुकानां सर्वविधपरीक्षणं कुर्वन्ति।
अरुणाचलप्रदेशस्य मण्डलानि
तिरप् मण्डलम्
अञ्जावमण्डलम्
चङ्लङ् मण्डलम्
पूर्वकमेङ्गमण्डलम्
पूर्वसियाङ्गमण्डलम्
कुरुङ्गकुमेमण्डलम्
लोहितमण्डलम्
दक्षिणदिबाङ्गव्यालीमण्डलम्
दक्षिणसुबनसिरीमण्डलम्
पपुम्पारेमण्डलम्
तवाङ्गमण्डलम्
उत्तरदिबाङ्गव्यालीमण्डलम्
उत्तरसुबनसिरीमण्डलम्
उत्तरसियाङ्गमण्डलम्
पश्चिमसियाङ्गमण्डलम्
पश्चिमकामेङ्गमण्डलम्
लोन्गडिङ्गमण्डलम्
महानगराणि[सम्पादयतु]
ईटानगरम्[सम्पादयतु]
ईटानगरम् अरुणाचलप्रदेश-राज्यस्य राजधानी अपि अस्ति । इदं नगरं हिमालयपर्वतस्य तले स्थितम् अस्ति । नगरमिदं पापुमपरेमण्डलस्य प्रशासनिकाधिकारक्षेत्रं वर्तते । ई. स. १९७४ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य विंशतितमे (२०) दिनाङ्के (२० अप्रैल १९७४) ईटानगरम् अरुणाचलप्रदेश-राज्यस्य राजधानीत्वेन उद्घोषितम् । अरुणाचलप्रदेश-राज्यस्य बृहत्तमं नगरम् अस्ति ईटानगरम् । ईटानगरं लघुभारतत्वेन अपि ख्यातम् अस्ति । यतः भारतदेशस्य प्रत्येकराज्यस्य जनाः तत्र निवसन्ति । अस्य नगरस्य बौद्धमन्दिरं यात्रिकाणाम् आकर्षकं केन्द्रं विद्यते | ईटानगरम् अरुणाचलप्रदेश-राज्यस्य राजधानी अस्ति अतः भूमार्गेण, वायुमार्गेण, धूमशकटमार्गेण वा ईटानगरं प्राप्तुं शक्यते । असम-राज्यस्य हरमूती-रेलस्थानकम् ईटानगरस्य निकटतमं रेलस्थानकम् अस्ति [१] ।
तवाङ्ग[सम्पादयतु]
तवाङ्ग-नगरम् अरुणाचलप्रदेशस्य पश्चिमदिशि स्थितम् अस्ति । नगरमिदम् अतीव सुन्दरं विद्यते । तवाङ्ग-नगरं स्वस्य अलौकिकसौन्दर्याय विख्यातम् अस्ति । अस्य उत्तरदिशि तिब्बत-देशः, दक्षिणपूर्वदिशि भूटान-देशः, पूर्वदिशि पश्चिमकमेङ्गमण्डलस्य सेलापर्वतशृङ्खला च विद्यते । तवाङ्ग-शब्दस्य व्युत्पत्तिः तवाङ्गमठाधारिता अस्ति । “ता” इत्युक्ते अश्वः, वाङ्ग इत्युक्ते चितः । अर्थात् “अश्वेन चितः” इत्यर्थः भवति ।
पौराणिककथानुसारं प्राप्यते यत् – “मेराग लामा लोड्रे ग्यामत्सो” इत्याख्यः मठं निर्मातुं योग्यस्थानम् अन्विषन् आसीत् । किन्तु सः तावत् योग्यं स्थलं न प्राप्तवान् । अन्ते तेन दिव्यशक्त्याः मार्गदर्शनं प्राप्तुं निर्णयः कृतः । अतः सः प्रार्थनां चकार । प्रार्थनं समाप्य यदा तेन नेत्रे उद्घाटिते, तदा तस्य अश्वः तत्र नासीत् । सः अश्वम् अन्वेष्टुं सर्वत्र भ्रमणं कृतवान् । पर्वतशिखरे तेन स्वस्य अश्वः प्राप्तः । तत्रैव तेन मठः निर्मितः । तदा एव “तवाङ्ग” इति शब्दस्य आविर्भावः जातः । प्राकृतिकसौन्दर्यदृष्ट्या तवाङ्ग-नगरं महत्समृद्धं वर्तते । अस्य सौन्दर्यं दृष्ट्वा जनाः मुग्धाः भवन्ति । सूर्यस्य प्रथमः किरणः सर्वप्रथमं तत्रैव निपतति । तद्दृश्यं दृष्टव्यं भवति । तवाङ्ग-नगरस्य वातावरणं सामान्यम् एव भवति । तथापि मार्च-मासतः अक्टूबर-मासपर्यन्तं तत्र गन्तव्यम् । तस्मिन् समये वातावरणं विशिष्टं भवति । भूमार्गेण, वायुमार्गेण, धूमशकटमार्गेण वा तवाङ्ग-नगरं प्राप्तुं शक्यते । असम-राज्यस्य गुवाहाटी-नगरं तवाङ्ग-नगरस्य निकटतमं नगरं वर्तते । गुवाहाटी-नगरस्य विमानस्थानकं समीपस्थं वर्तते ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेशे १९ प्रमुखजातीयाः तथा ८५ उपजातीयाः जनाः भवन्ति । प्रायशः अधिकाः जनाः टिबेट्-बर्मी उत ताई-बर्मी तः प्रव्रज्यागताः भवन्ति । प्रायः ३५% प्रतिशतं जनाः बङ्गालः, बोडो, हजोन्ग, बाङ्ग्लादेशादिभिः आगताः सन्ति । एवम् अस्साम्, नागाल्याण्ड तथा भारतस्य अन्येभ्यः राज्येभ्यः आगताः यात्रिकाः अपि भवन्ति । प्रसिद्धजातिषु आदि, गालो, निशि, खम्ति, मोंपा तथा अपातनि मुख्याः भवन्ति । अरुणाचलप्रदेशे १९९१ तमे संवत्सरे ४१.५९% प्रतिशतं जनाः साक्षराः आसन् । ४८७७९६ व्यक्तयः साक्षराः आसन् । २००१ तमे संवत्सरे कृत भारतसार्वकारस्य गणनानुसारं २०% प्रतिशतं प्रकृतिधर्मीयाः अर्थात् डोन्यी-पोलो तथा रङ्गफ्राह योः पालनं कुर्वाणाः जनाः सन्ति इति । मिरि तथा नोक्ते जनयोः मिलित्वा प्रायः ३५% प्रतिशतं जानाः हैन्दवः सन्ति । १३% प्रतिशतं जनाः बौद्धाः सन्ति । टिबेट् बौद्धधर्मः मुख्यतया तवाङ्ग, पश्चिम कामेङ्ग तथा टिबेट् पार्ष्वस्थ प्रदेशेषु प्रचलितम् अस्ति । थेरावादबौद्धधर्मः बर्मी सीमायाः समीपे विद्यमानैः जनैः पालितम् अस्ति। प्रायः १९% प्रतिशतं यवनाः सन्ति।
भाषाः[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेशराज्ये विभिन्नानि क्षेत्राणि सन्ति । अतः राज्ये भाषाः अपि विविधानि सन्ति । यथा – निशिङ्ग, मोनपा, मिजी, अङ्का, शेरदुकपेन, अपतानी, तगिन, हिलमिरी, अदी गैलोङ्ग, दिगारू मिशमी, इदु-मिशमी, मिजु मिशमी, खामटी, नोकटे, तङ्गसा, वांचू च एताः भाषाः अरुणाचलप्रदेशराज्ये प्रचलिताः सन्ति ।
शिक्षणम्[सम्पादयतु]
ई. स. २०११ तमस्य वर्षस्य जनगणनानुसारम् अरुणाचलप्रदेश-राज्यस्य साक्षरतामानं ६६.६३ प्रतिशतं वर्तते । पुरुषाणां साक्षरतामानं ७३.६९ प्रतिशतं, महिलानां च साक्षरतामानं ५९.५७ अस्ति । “अरुणाचलविश्वविद्यालयः”, अरुणाचलप्रदेश-राज्यस्य प्रमुखं शैक्षणिकसंस्थानं विद्यते । अयं विश्वविद्यालयः ईटानगरे स्थितः अस्ति । “नॉर्थ्-ईस्टर्न् रीजनल् इंस्टीट्यूट् ऑफ् साइन्स् एण्ड् टेक्नोलॉजी” इतीयं संस्था अपि अरुणाचलप्रदेशे शैक्षणिकसंस्थासु प्रमुखतमा वर्तते । इयम् अपि ईटानगरे स्थिता अस्ति ।
राजनीतिः[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेश-राज्ये एकसदनात्मकं विधानमण्डलम् अस्ति । राज्ये विधानसभायाः षष्ठीः (६०) स्थानानि (Seats), लोकसभायाः द्वे (२) स्थाने (Seats), राज्यसभायाः एकं (१) स्थानम् (Seat) एव अस्ति । ई. स. १९७५ तमे वर्षे विधानसभायाः, मन्त्रिपरिषदः व्यवस्था जाता । ई. स. १९८६ तमे वर्षे सर्वकारेण अस्मै राज्याय विशेषराज्यत्वेन स्थानं प्रदत्तम् आसीत् । यत्र जनसङ्ख्याघनत्वं न्यूनं भवेत्, यत्र आर्थिकविकासः अपि न स्यात्, यत्र पर्वतीयक्षेत्राणि भवेयुः, तादृशेभ्यः राज्येभ्यः विशेषराज्यस्य स्थानं प्रदीयते । तत्र प्रमुखाः त्रयः राजनैतिकपक्षाः सन्ति । ते - राष्ट्रीय कॉङ्ग्रेस्-पक्षः, अरुणाचल कॉङ्ग्रेस्-पक्षः, भारतीयजनतापक्षः च ।
अर्थव्यवस्था, कृषिः च[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेशराज्यस्य अर्थव्यवस्थायाः मूलाधारः कृषिः एव अस्ति । अस्य राज्यस्य अशीतिः प्रतिशतं जनाः कृष्या सह संलग्नाः सन्ति । राज्ये पर्वतरोधसि स्थानान्तरणकृषिः क्रियते । कुत्रचित् सोपानात्मिका कृषिः अपि क्रियते । पूर्वोत्तरपरिषदः साहाय्येन कृषिसम्बद्धानां गतिविधीनां प्रोत्साहनार्थं राज्ये तवाङ्ग-नगरे “रीजनल् सीड् फाउण्डेशन् पोटेटो फार्म्”, दीराङ्ग-नगरे “क्षेत्रीय सेब नर्सरी”, शेरगाँव इत्यत्र “राज्य बागबानी फार्म्” च उद्घाटितम् अस्ति ।
राज्येऽस्मिन् तण्डुलानां, लवेटिका (Corn), गोधूमः, लङ्गुरा (Millet) च इत्यादीनि सस्यानि प्रमुखाणि सन्ति । इतः परं निर्यासस्य (Rubber), कॉफी (Coffee), चाय (Tea) चेत्येतेषाम् अपि उत्पादनं भवति । राज्ये कदलीफलं, हरिद्रा, नारिङ्गफलं, द्राक्षाफलम्, अक्षोटं (Walnut), बीजपूरं (Guava) चापि उत्पाद्यन्ते । अरुणाचलप्रदेशीयाः जनाः कृषिमवलम्बैव जीवनं यापयन्तः सन्ति। अत्रत्य अर्थव्यवस्था “झूम” कृष्याश्रिता अस्ति। उन्नतपर्वतादिषु विद्यमानानां जनानां “झूम” कृषिप्रकारस्य पारंपरिकविधिः भवति। अस्य कृषिप्रकारस्य मुख्य फलचयाः तण्डुलम्,यावानलः,आर्द्रकः,तिलं तथा इक्षु इत्यादि भवन्ति। अद्यत्वे आलू एवं सेब,नारङ्गं तथा पनसादि फलानि अत्रत्य फलचयाः भवन्ति।
उद्योगाः, खानिजश्च[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेश-राज्ये कुटीरोद्योगः प्रसिद्धः वर्तते । कुटीरोद्योगः वनाधारितः भवति । इतः परं फलनिर्माणं, सिक्थवर्तिकानिर्माणम् (Candle), काष्ठकार्याणि, चायकृषिश्च प्रमुखोद्योगाः सन्ति । राज्ये शिल्पस्य, वयनस्य च बहूनि केन्द्राणि सन्ति । तेषु केन्द्रेषु दैनिकोपयोगीवस्तूनि सज्जीकर्तुं प्रशिक्षणं प्रदीयते । राज्ये प्रायः अष्टादश औद्योगिकघटकानि मध्यमस्तरीयानि सन्ति । ई. स. १९९१ तमे वर्षे “खनिज विकास और व्यापार निगम लिमिटेड्” इत्यस्याः संस्थायाः स्थापना अभवत् । राज्ये वज्रचूर्णस्य यन्त्रागारः अपि अस्ति । राज्ये प्रौद्योगिकशिक्षणसंस्थानद्वयम् अस्ति । तत्र यन्त्रसम्बन्धिनं शिक्षणं प्रदीयते । ये स्थानीयाः सन्ति, तेभ्यः चायस्य उद्यानाय प्रोत्साहनं प्रदीयते । तयोः एकं संस्थानं रोहङ्ग-नगरे, अपरं च तबीरीजो-नगरे च स्थितम् अस्ति । अरुणाचलप्रदेशस्य विशालस्य खनिजस्य रक्षणार्थं १९९१ तमे संवत्सरे “अरुणाचलप्रदेश खनिजविकासः तथा व्यापार निगम लिमिटेड्” इति संस्था सार्वकारेण स्थापिता । सार्वकारस्य पक्षतः “सार्वकार औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाः” सन्ति । क्रयविक्रयणप्रशिक्षणम्, रोयिङ्ग, टबारीजो, दिरांग, युपैया तथा मैओ इत्यादि प्रशिक्षणकेन्द्राणि सन्ति ।
सिञ्चनं, विद्युदुत्पादनं च[सम्पादयतु]
ई. स. १९९८ तमवर्षपर्यन्तं राज्ये ८७,५७८ हेक्टेयर् परिमितायाः भूमेः सिञ्चनाय व्यवस्था जाता । अरुणाचलप्रदेश-राज्ये विद्युदुत्पादनस्य क्षमता अपि अधिका अस्ति । अरुणाचलप्रदेश-राज्यस्य विद्युदुत्पादनक्षमता ३०,७३५ मेगावाट् परिमिता जाता । सम्पूर्णे राज्ये ३,६४९ ग्रामाः सन्ति, तेषु २,५९७ ग्रामेषु विद्युतः व्यवस्था कृता ।
कला, संस्कृतिः च[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेशे बह्वीनां जनजातीनां जनाः निवसन्ति । सर्वासां जनजातीनां भिन्नाः नृत्यशैल्यः सन्ति । अरुणाचलप्रदेश-राज्यस्य अधिकतमानि लोकनृत्यानि समूहे क्रियन्ते । अस्य राज्यस्य वस्त्राभूषणानि, सामाजिकस्थितिः, धर्मः, भाषाः च तिब्बत-देशेन प्रभाविताः सन्ति । तिब्बत-देशीयानां महत्त्वपूर्णः मठः ल्हासा-नगरे स्थितः अस्ति । अपरः महत्त्वपूर्णः मठः अरुणाचलप्रदेश-राज्यस्य तवाङ्ग-नगरे स्थितः अस्ति । अयं विश्वस्य बृहत्तमः मठः अस्ति । अरुणाचलप्रदेश-राज्ये बह्व्यः जातयः सन्ति । तासु ताङ्गसा-जातिः अपि अन्यतमा अस्ति । तस्यां जातौ विविधाः प्रथाः प्रचलिताः सन्ति । तासु प्रथासु एकस्याः प्रथायाः अनुसारं प्रत्येकस्य गृहस्य द्वितीयः पुत्रः भगवते बुद्धाय समर्प्यते । अस्मिन् राज्ये काष्ठकार्याणि, हस्तशिल्पकार्यं, मृत्पात्रनिर्माणकार्यम् इत्यादिकार्याणि प्रचलितानि सन्ति ।
उत्सवाः[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेश-राज्ये बहवः उत्सवाः आचर्यन्ते । तेषु उत्सवेषु परशुरामकुण्डमेला-उत्सवः, मालीनीयानमेला-उत्सवः च प्रमुखः वर्तते । इतः परम् अपि बहवः उत्सवाः सन्ति । यथा – सी-डोनची, सोलङ्ग, न्योकुम, बुरी-बूट, चालो-लोकु, सङ्गकोन, मोपीन, ओरिआ चेत्यादयः ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेश-राज्ये बहूनि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । यतः इदं राज्यं पर्वतीयक्षेत्रं वर्तते । अपि च इदं सूर्यस्य प्रथमः किरणः अस्य राज्यस्य भूमौ एव निपतति । अतः एव अस्य राज्यस्य नामकरणम् अपि तथैव कृतम् । तेन जनाः पर्वतीयक्षेत्रस्य विहारार्थं तत्र गच्छन्ति ।
तेजू[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेश-राज्यस्य लोहित-मण्डले तेजू-नामकः लघुग्रामः स्थितः अस्ति । इदं स्थलं सौन्दर्याय, नदीभ्यः च प्रसिद्धमस्ति । तत्र मिशमि-जनाजातेः जनाः निवसन्ति । इयं जनजातिः प्राचीना अस्ति । महाभारतकालादेव अस्य अस्तित्त्वं विद्यमानम् अस्ति । कथ्यते यत् – भगवतः कृष्णस्य राज्ञी रुक्मिणी मिशमि-जनजातेः युवती आसीत् । तेजू-ग्रामस्य जनैः मिशमि-उत्सवः आचर्यते । सः उत्सवः तमलाडू-पूजा इति ज्ञायते । अयमुत्सवः मिशमिजनजातेः प्रमुखोत्सवः अस्ति । प्रतिवर्षं फरवरी-मासस्य १५ दिनाङ्के अयमुत्सवः आचर्यते । उत्सवेऽस्मिन् प्रत्येकस्य समुदायस्य जनाः समुपस्थिताः भवन्ति । तेजू-ग्रामे प्रतिवर्षं जनवरी-मासे मेला-उत्सवः आयोज्यते । वायुमार्गेण, भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण च इदं स्थलं प्राप्तुं शक्यते । तिनसुकया-रेलस्थानकं तेजू-ग्रामस्य समीपस्थः रेलस्थानकं वर्तते । जनाः शीतर्तौ भ्रमणार्थं तत्र गच्छन्ति । तत्र बहूनि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तेषु ‘ग्लो झील’, ‘हवा कैम्प’, ‘उष्णजलप्रपातः’, ‘परशुरामकुण्डः’ च प्रसिद्धः अस्ति ।
परशुरामकुण्डः[सम्पादयतु]
इदं स्थलं कोठार इति नाम्ना अपि ज्ञायते । अरुणाचलप्रदेश-राज्यस्य लोहित-मण्डले स्थितमिदं स्थलम् । तेझु-नगरात् २४ किलोमीटर्मितं दूरे स्थितम् अस्ति इदं वीक्षणीयस्थलम् । अयं कुण्डः परशुरामेण सह सम्बद्धः अस्ति । एकदा जमदग्नेः पत्नी रेणुका पतये स्नानार्थं जलमानेतुं गतवती आसीत् । कारणवशात् सा जलम् नीत्वा विलम्बेन आगतवती । तस्मात् खिन्नेन जमदग्निना परशुरामः मातुः वधाय आदिष्टः । पितुः आज्ञया परशुरामेण मातुः रेणुकायाः शिरः अच्छिद्यत । अनन्तरं परशुरामेण पापात् मुक्त्यर्थम् अस्मिन् कुण्डे स्नानं कृतम् आसीत् । ततः प्रभृतिः अयं कुण्डः परशुरामकुण्डः इति विख्यातः अस्ति ।
समयान्तरे इदं वीक्षणीयस्थलं प्रसिद्धं जातम् । साम्प्रतम् इदं स्थलं लोहित-मण्डलस्य परिचयत्वेन ज्ञायते । प्रतिवर्षं जनाः जनवरी-मासस्य १४ दिनाङ्के मकरसङ्क्रान्तौ स्नानार्थं तत्र गच्छन्ति । अतः अरुणाचलप्रदेश-राज्यस्य सर्वकारेण यात्रिकेभ्यः निवासाय धर्मशालायाः, भोजनाय भोजनशालायाः च व्यवस्था कृता अस्ति ।
दुर्गः[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेशस्य राजधानी ईटानगरम् अस्ति । तस्मिन् नगरे ईटा-दुर्गः अस्ति । तेन एव अस्य नगरस्य नाम ईटानगरम् इत्यभवत् । चतुर्दशशताब्द्याम् ईटा-दुर्गस्य निर्माणं जातम् आसीत् । दुर्गेऽस्मिन् बहूनि प्राकृतिकदृश्यानि सन्ति । तानि दृष्टुम् आत्मानं नन्दयितुं च जनाः तत्र गच्छन्ति ।
पौराणिकगङ्गाद्रुहः[सम्पादयतु]
इदं स्थलम् ईटानगरात् ६ किलोमीटर्मितं दूरे स्थितम् अस्ति । तस्य समीपं वनम् अपि वर्तते । इदं वनम् अतीव सुन्दरम् अस्ति । वने सुन्दराः वृक्षाः, पादपाः, वन्यजीवाः, पुष्पाणि, उद्यानानि च सन्ति । अतः जनाः भ्रमणार्थं तत्र गच्छन्ति ।
बौद्धमन्दिरम्[सम्पादयतु]
इदं मन्दिरं प्राचीनं वर्तते । बौद्धधर्मस्य गुरुणा दलाई लामा इत्याख्येन अपि अस्य मन्दिरस्य यात्रा कृता अस्ति । अस्य मन्दिरस्य छदिः पीतवर्णीया अस्ति । मन्दिरस्यास्य निर्माणं तिब्बतीयशैलिभिः कृतम् अस्ति । अस्मिन् मन्दिरे एकः सङ्ग्रहालयः अपि अस्ति । तस्य नाम “जवाहरलालनेहरू-सङ्ग्रहालयः” अस्ति । इदं मन्दिरम् आकर्षणकेन्द्रम् अस्ति । यतः इतः सम्पूर्णस्य ईटानगरस्य सुन्दराणि दृश्यानि दृष्टुं शक्यन्ते ।
पापुम पारे[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेश-राज्ये पापुमपारेमण्डलं स्थितम् अस्ति । तस्मिन् मण्डले पापुमपारे-नगरं विद्यते । इदं नगरम् ईटानगरात् २० किलोमीटर्मितं दूरे स्थितम् अस्ति । इदं स्थलम् अत्यन्तं सुन्दरम् अस्ति । हिमालय-पर्वतस्य तले स्थितम् अस्ति इदं रमणीयस्थलम् । अतः वीक्षकाः पर्वतस्य शिखराणि दृष्टुं शक्यन्ते । इतः परं वनानि, नद्यः चापि सन्ति । तत्र निशीजातीयाः जनाः निवसन्ति । सम्पूर्णे राज्ये ते जनाः वीरतायै प्रसिद्ध्यन्ति ।
भीष्मकनगरम्[सम्पादयतु]
इदं नगरं दिबाङ्गवेलीमण्डले स्थितम् अस्ति । नगरमिदम् अरुणाचलप्रदेश-राज्यस्य लोकप्रियं, ऐतिहासिकं च स्थलं वर्तते । नगरेऽस्मिन् एकः दुर्गः अस्ति । सः दुर्गः राइङ्ग-नगरात् ३० किलोमीटर्मितं दूरे स्थितः अस्ति । अयं दुर्गः प्राचीनपुरातात्त्विकेषु दुर्गेषु अन्यतमः अस्ति । अष्टमशताब्द्यां पक्वेष्टिकाभिः अस्य दुर्गस्य निर्माणम् कृतम् आसीत् । इदं स्थलम् अरुणाचलप्रदेश-राज्यस्य “इदु मिस्मीस्” इति जनजातेः पवित्रतमं तीर्थस्थलम् अस्ति । यदा अत्र उत्खननं कृतम् आसीत्, तदा ततः कलाकृतयः, मृद्वस्तूनि, मृत्प्रतिमाः, मृत्पात्राणि च प्राप्तानि [२]
आकाशीगङ्गा[सम्पादयतु]
इदं स्थलं पौराणिकं स्थलं वर्तते । उच्यते यत् – “भगवान् शिवः सत्याः मृतशरीरं निधाय आकाशे भ्रमणं कुर्वन् आसीत् । अतः भगवता विष्णुना सुदर्शनचक्रेण सत्याः मृतशरीराङ्गानि छेदितानि । तत्र एकः कुण्डः अस्ति । सः कुण्डः अद्भुतः वर्तते । तस्य कुण्डस्य वस्तूनि शनैः शनैः अदृश्यानि भवन्ति । यदि स्नानं करणीयं चेत् १०० मीटर् मितम् अधः गत्वा कर्तुं शक्यते । इदं स्थलं ब्रह्मपुत्रा-नद्याः तटे स्थितम् अस्ति ।
मालिनीथान[सम्पादयतु]
“मालिनीथान” इदं स्थलं पुरातनं विद्यते । इदं स्थलम् असम-अरुणाचलप्रदेशराज्ययोः सीमायां स्थितम् अस्ति । इदं सियाङ्ग-नगरस्य पर्वतक्षेत्रे अस्ति । तत्र उत्खनने चतुर्दशशताब्द्यां निर्मिताः दुर्गामन्दिरस्य अवशेषाः प्राप्ताः । अपि च विभिन्नदेवतानां पाषाणप्रतिमाः, वनस्पतयः, पशूनां प्रतिरूपाणि चापि प्राप्तानि । इदं स्थलं पवित्रं मन्यते । अतः बहवः दर्शनार्थिनः तत्र गच्छन्ति । इदं स्थलं पौराणिककथया सह सम्बद्धं वर्तते । कथ्यते यत् – “ विवाहात्पूर्वमेव भगवता कृष्णेन रुक्मिणी आनीता। अनन्तरं पार्वत्या तयोः पुष्पमालाभिः स्वागतं कृतम् आसीत्” । तदा कृष्णेन पार्वत्यै “सुचारू मालिनी” इति नाम प्रदत्तम् । तन्नाम्ना एव अस्य स्थलस्य नामकरणम् अभवत् । इदं स्थलम् आलोङ्ग-नगरात् १५० किलोमीटर्मितम् दूरे स्थितम् अस्ति ।
रोइङ्ग[सम्पादयतु]
रोइङ्ग-नगरम् अरुणाचलप्रदेश-राज्यस्य दियाङ्गवैली-मण्डलस्य मुख्यालयः वर्तते । इदम् अरुणाचलप्रदेश-राज्यस्य पूर्वभागस्य अंशः वर्तते । रोइङ्ग-नगरस्य उत्तरभागः दिबाङ्गपर्वतेन, नदिभिः च आश्लिष्टम् अस्ति । अस्य पूर्वदिशि लोहितमण्डलं, पश्चिमदिशि मैकमोहनरेखा च वर्तते । हिमाच्छादितानि शिखराणि, अशान्तनद्यः, रहस्यमयः पर्वतः, जीवजन्तवः, वनस्पतयः, जनजातयः, प्राचीनपुरातत्त्विकस्थलानि च इत्यादीनि रोइङ्ग-नगरस्य आकर्षणस्य केन्द्राणि सन्ति । तत्र वन्यजीवाभयारण्यम् अपि विद्यते । रोइङ्ग-नगरं मिस्मीपर्वतस्य तले स्थितम् अस्ति । तत्र जनाः मैत्रीपूर्णं निवसन्ति । रोइङ्ग-नगरे प्रमुखत्वेन मिस्मीजनजातेः, अदिजनजातेः च जनाः निवासं कुर्वन्ति । मिस्मी-जनजातेः जनैः प्रतिवर्षं फरवरी-मासे रेह-उत्सवः आचर्यन्ते । अदि-जनजातेः जनाः प्रतिवर्षं सितम्बर-मासे सोलाङ्ग-उत्सवम् आचरन्ति । शीतर्तौ अक्टूबर-मासे, जनवरी-मासे च जनाः तत्र भ्रमणार्थं गच्छन्ति । जनाः तत्रत्यैः मनोहरदृश्यैः आकृष्टाः भवन्ति । असम-राज्यस्य तिनसुकिया-रेलस्थानकात् रोइङ्ग-नगरं गन्तुं शक्यते । यतः रोइङ्ग-नगरे परिवनाय रेलस्थानकं, विमानस्थानकं च नास्ति ।
मियाओ[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेशस्य चाङ्गलाङ्ग-मण्डालस्य उपसम्भागः अस्ति मियाओ-नगरम् । मियाओ-नगरे उत्तरपूर्वभारतस्य राज्यापेक्षया सर्वाधिकी वृष्टिः जायते । इदं नगरम् अरुणाचलप्रदेश-राज्यस्य प्रगतिशीलनगरेषु अन्यतमं वर्तते । नोआ-दिहिङ्ग-नदी ततः एव वहति । इयं नदी बृहत्तमासु नदीषु अन्यतमा अस्ति । तस्मिन् नगरे “पटकाई बुम” इत्याख्या पर्वतशृङ्खला अपि अस्ति । तत्र वातावरणं शीतलं भवति । वनानि अपि सघनानि सन्ति । अतः एव इदं नगरम् अरुणाचलप्रदेशराज्यस्य लोकप्रियवीक्षणीयस्थलं वर्तते । तत्र ‘नमदाफा बाघ परियोजना’, लघुप्राणीसङ्ग्रहालयः, सङ्ग्रहालयः च अस्ति । अतः जनाः भ्रमणार्थं तत्र गच्छन्ति । मियाओ-नगरे बहूनि हिन्दुमन्दिराणि, ख्रिस्त्-उपासनागृहाणि (Church) च सन्ति ।
मियाओ-नगरस्य समीपे अपि बहूनि दर्शनीयस्थलानि सन्ति । तानि – बोरदुमसा, नमसाई, नामपोङ्ग जैरमपुरं च । मियाओ-नगरं समीपस्थैः बृहन्नगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । अतः सरलतया तत्र गन्तुं शक्यते । वायुमार्गेण, धूमशकटमार्गेण भूमार्गेण वा मियाओ-नगरं प्राप्यते ।
नमदाफा-राष्ट्रियोद्यानम्[सम्पादयतु]
नमदाफा-राष्ट्रियोद्यानम् अरुणाचलप्रदेशस्य आकर्षणकेन्द्रं वर्तते । इदम् उद्यानं चाङ्गलाङ्ग-मण्डले स्थितम् अस्ति । हिमालयस्य पूर्वभागः जैवविविधतायै विख्यातः अस्ति । नमदाफा पूर्वभागस्य संरक्षितं क्षेत्रं विद्यते । क्षेत्रफलदृष्ट्या अपि इदं भारतदेशस्य द्वितीयं बृहत्तमम् उद्यानं वर्तते । अतः इदं राष्ट्रियोद्यानत्वेन उद्घोषितम् । उद्याने बहूनि सुघनानि वनानि सन्ति । उद्यानं परितः मिश्मी-पर्वतशृङ्खला, पाटकी-पर्वतशृङ्खला च अस्ति । नमदाफा-स्थलं मियाओ-नगरस्य समीपे एव अस्ति । इदं राष्ट्रियोद्यानं भारतस्य १५१ तमं व्याघ्राभयारण्यं वर्तते । इदम् अभयारण्यं १९८५ चतुरस्रकिलोमीटर् मितं विस्तृतम् अस्ति । उद्याने नमदाफा-नदी वहति । अतः एव अस्य उद्यानस्य नाम नमदाफा-राष्ट्रियोद्यानम् अस्ति । येभ्यो जनेभ्यः वन्यजीवनं रोचते, तेभ्यः वीक्षणार्थम् इदं स्थलम् उत्तमं वर्तते । अस्मिन् उद्याने विविधाः पशवः, वनस्पतयः च प्राप्यन्ते । औषधयः अपि विविधप्रकारकाणि प्राप्यन्ते । उद्याने अपि काश्चन जनजातयः प्राप्यन्ते । यथा – चकमा, तङ्ग्सा, सिङ्ग्फो च ।
बोमडिला[सम्पादयतु]
बोमडिला-स्थलम् अरुणाचलप्रदेश-राज्यस्य कामेङ्ग-मण्डले स्थितम् एकं रमणीयं स्थलं वर्तते । इदं कामेङ्ग-मण्डलस्य मुख्यालयः अस्ति । समुद्रतलात् इदं स्थलं ८००० पादपरिमिते औन्नत्ये अस्ति । हिमालस्य पूर्वभागस्य पर्वतशृङ्खलासु बोमडिला-स्थलं विद्यमानम् अस्ति । प्राकृतिकसौन्दर्याय, बौद्धमठेभ्यः इदं स्थलं प्रसिद्धम् अस्ति । पुरा मध्यकालीनयुगे बोमडिला तिब्बत-देशस्य राज्यम् आसीत् । कथ्यते यत् – भूटान-देशस्य शासकाः अपि अस्मिन् राज्ये शासनं कृतवन्तः । इदं स्थलं महत्वपूर्णं वीक्षणीयस्थलं वर्तते । अस्य नगरस्य प्राकृतिकं सौन्दर्यम् आश्चर्यमयम् अस्ति । अस्मिन् नगरे केचन बौद्धमठाः अपि सन्ति । बहवः यात्रिणः दर्शनार्थं तत्र गच्छन्ति । बोमडिला-नगरे दर्शनार्थिनः तिब्बत-देशीयानि मोमोस, थूपा इत्यादीनि व्यञ्जनानि खादन्ति । इदं स्थलं पारम्परिकहस्तशिल्पकलायाः कृते प्रसिद्धम् अस्ति । अतः जनाः स्मृतिचिह्नानि अपि क्रीणन्ति । बोमडिला-नगरे “सेसा आर्किड् अभयारण्यम्”, “ईगलनेस्ट् वन्यजीवाभयारण्यं”, “कामेङ्ग् गजाभयारण्यं” च अस्ति । बोमडिला-नगरं तेजपुर-नगरात् ८० किलोमीटरपरिमिते, तवाङ्ग-नगरात् १६० किलोमीटरपरिमिते च दूरे स्थितम् अस्ति । अतः तेजपुर-नगरात्, तवाङ्ग-नगरात् च बस-यानेन बोमडिला-नगरं प्राप्तुं शक्यते ।
पेके टाईगर् रिजर्व्[सम्पादयतु]
इदं स्थलम् अरुणाचलप्रदेश-राज्यस्य पूर्वीकामेङ्गमण्डले स्थितम् अस्ति । इदम् अभयारण्यं ८६२ चतुरस्रकिलोमीटर मितं विस्तृतम् अस्ति । पुरा इदं खेलाङ्गवनविभागस्य क्षेत्रम् आसीत् । ई. स. १९७७ तमे वर्षे खेल-अभयारण्यत्वेन उद्घोषितम् आसीत् । तदनन्तरम् ई. स. २००२ तमे वर्षे टाईगर् रिजर्व् इति नाम्ना उद्घोषितम् । अस्मिन् अभयारण्ये बहवः वन्यपशवः निवसन्ति । अस्य अभयारण्यस्य वायुः प्रदुषणमुक्तः अस्ति । तथापि अक्टूबर-मासतः मार्च-मासपर्यन्तं यात्रायै वातावरणम् अनुकूलं भवति ।
अलोङ्ग[सम्पादयतु]
अलोङ्ग इति एकः लघुग्रामः वर्तते । अयं ग्रामः अरुणाचलप्रदेशस्य पश्चिमसियाङ्ग-मण्डले स्थितः अस्ति । अयम् अतीव सुन्दरः ग्रामः विद्यते । योमगो, सीपू इत्यनयोः नद्योः तटे स्थितः अयं ग्रामः । समुद्रतलात् अयं ग्रामः ३०० मीटर मितम् औन्नत्ये वर्तते । तत्र पर्वतशृङ्खला विद्यते । अस्मिन् ग्रामे बह्व्यः जनजातयः सन्ति । तासां जनजातीनां जनाः विभिन्नान् उद्योगान् कुर्वन्ति । तत्र काफीपेयम् अत्यधिकं लोकप्रियं वर्तते । अलोङ्ग-ग्रामस्य समीपे अपि बहूनि पर्यटनस्थलानि सन्ति । यथा – पातुम ब्रिज्, हैङ्गिग् ब्रिज्, मेचुका की घाटी, आकाशीगङ्गा-मन्दिरं, डोनियो-मन्दिरं, मिथुन और जर्सी क्रॉस् ब्रीडिङ्ग् फर्म्, पुवकघाट, मालिनीथान, रामकृष्णाश्रमः, कमकी हाइड्रोपावर् डैम् चेत्यादयः । अलोङ्ग-ग्रामस्य जलवायुः उपोष्णकटिबन्धीयः अस्ति । शीतर्तौ अस्य ग्रामस्य वातावरणम् अपि आकर्षकं भवति । अतः जनाः शीतर्तौ भ्रमणार्थं तत्र गच्छन्ति ।
पासीघाट[सम्पादयतु]
पासीघाट-नगरं पूर्वसियाङ्ग-मण्डलस्य मुख्यालयः अस्ति । इदं नगरम् अरुणाचलप्रदेशस्य प्राचीनतमं नगरं विद्यते । ई. स. १९११ तमे वर्षे इदं नगरम् आङ्ग्लैः स्थापितम् आसीत् । इदं नगरम् अरुणाचलप्रदेशस्य प्रवेशद्वारं विद्यते । नगरमिदं सियाङ्ग-नद्याः तटे स्थितम् अस्ति । समुद्रतलात् १५२ मी. उन्नतम् अस्ति इदं नगरम् । पासीघाट-नगरस्य जनानां मुख्यव्यवसायः कृषिः अस्ति । तत्र विशेषतः चायस्य कृषिः क्रियते । पासीघाट-नगरे डी एरिङ्ग् अभयारण्यं, केकर् मोइङ्ग्, कोंसिङ्ग्, पनगिन इत्यादीनि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तत्रत्याः जनाः सोत्साहम् उत्सवम् आचरन्ति । मोपिन, सोलुङ्ग् इत्येतौ प्रमुखोत्सवौ स्तः । मोपिन्-उत्सवः दुष्टात्मानां निवारणार्थम् आचर्यते । सोलुङ्ग्-उत्सवः अगस्त-मासे पञ्चदिवसात्मकः आचर्यते । अस्य नगरस्य जलवायुः उष्णकटिबन्धीयः अस्ति । तत्र प्रत्येकमपि संवत्सरे सर्वाधिकी वृष्टिः भवति ।
जाइरो[सम्पादयतु]
अयं ग्रामः अरुणाचलप्रदेशस्य प्राचीनतमेषु स्थलेषु अन्यतमः वर्तते । अयं ग्रामः पर्वतीयवीक्षणीयस्थलं वर्तते । तत्र व्रीहेः कृषिः क्रियते । जाइरो-ग्रामं परितः खलिद्रुमाः (Palm Tree) सन्ति । अयं ग्रामः समुदतलात् १५०० मीटरमितम् उन्नतः अस्ति । तत्र विविधप्रकारकाः पादपाः, जन्तवश्च सन्ति । अतः ये प्रकृतिप्रेमिणः सन्ति, ते तत्र उत्साहपूर्वकं भ्रमणं कुर्वन्ति । जाइरो-ग्रामे “अपा टनी”-इत्याख्याः आदिवासिनः सन्ति । ते प्रकृतिं देवं मत्वा पूजयन्ति । तत्र कृषिः अपि क्रियते । इतः परम् अपि हस्तकलाकृतीनाम् उद्योगः क्रियते । जाइरो-ग्रामस्य समीपे अपि बहूनि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । यथा – टैली घाटी, जाइरो पुटु, तरीन मछली केन्द्र, कर्दो का शिवलिङ्ग चेत्यादीनि आकर्षणस्य केन्द्राणि सन्ति । “अपा टनी”-आदिवासिभिः बहवः उत्सवाः आचर्यन्ते । तेषु उत्सवेषु म्योको, मुरुङ्ग, द्री च प्रमुखाः उत्सवाः सन्ति । म्योको-उत्सवः मार्च-मासे, मुरुङ्ग-उत्सवः जनवरी-मासे, द्री-उत्सवः जुलाई-मासे च आचर्यते । जाइरो-ग्रामे वातावरणानुसारं जलवायुपरिवर्तनं भवति ।
दिबाङ्ग घाटी[सम्पादयतु]
“दिबाङ्ग घाटी” इत्येतत् स्थलम् अरुणाचलप्रदेश-राज्यस्य पर्वतीयक्षेत्रं विद्यते । इदं क्षेत्रं हिमालयपर्वतशृङ्खलायां स्थितम् अस्ति । अस्य क्षेत्रस्य उत्तरदिशः, पूर्वदिशः च क्षेत्रं तिब्बत-देशे अस्ति । अस्याः पर्वतशृङ्खलायाः औन्नत्यं ४,५०० मीटरमितम् अस्ति । अस्मिन् क्षेत्रे दिबाङ्ग-नदी प्रवहति । अतः अस्य क्षेत्रस्य नाम “दिबाङ्ग घाटी” इति अभवत् । दिबाङ्ग-नदी दक्षिणदिशि प्रवहति । अनन्तरं ब्रह्मपुत्रा-नद्यां मिलति । मिशमी, मिजू, इदू, खामती, सिङ्गफो इत्यादयः जनजातयः अस्मिन् क्षेत्रे निवसन्ति । अस्मिन् क्षेत्रे सोपानकृषिः क्रियते । यतः अस्मिन् राज्ये बहूनि पर्वतीयक्षेत्राणि सन्ति । तण्डुलाः, आलूकः, कार्पासः इत्यादयः अरुणाचलप्रदेश-राज्यस्य प्रमुखाणि सस्यानि सन्ति । अस्मिन् क्षेत्रे स्निग्धमृत्तिकायाः, चूर्णपाषाणस्य, ताम्रधातोः उत्खननं क्रियते । अनन्तरम् एतेषां वस्तूनां व्यापारः क्रियते । अस्मिन् क्षेत्रे जनाः भ्रमणार्थं गच्छन्ति । “दिबाङ्ग घाटी” इत्येतत् स्थलं स्वस्य सुन्दरायाः कारणेन जनान् आकर्षति । प्राकृतिकसौन्दयस्य परिपूर्णतायै इदं स्थलं अरुणाचलप्रदेशस्य वीक्षणीयस्थलेषु अन्यतमम् अस्ति ।
परिवहनम्[सम्पादयतु]
भूमार्गः[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेशराज्यं परिवहनदृष्ट्या समृद्धम् अस्ति । अस्मिन् राज्ये द्वौ राष्ट्रियराजमार्गौ स्तः । तयोः ५२ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गः अस्ति । अयं मार्गः ३३६ किलोमीटरमितः दीर्घः अस्ति । अस्य ई. स. १९९८ तमे वर्षे अस्य मार्गस्य निर्माणकार्यं सम्पन्नम् । अयं जोनाई-नगरं दिराक-नगरेण सह सञ्योजयति । अपरः राजमार्गः तेजपुर-नगरं तवाङ्ग-नगरेण सह सञ्योजयति । केन्द्रियसर्वकारस्य साहाय्येन ई. स. २००७ तमे वर्षे अरुणाचलप्रदेशस्य सर्वे ग्रामाः भूमार्गेण सह सम्बद्धाः जाताः । प्रत्येकस्मिन् नगरे बस-स्थानकम् अस्ति । ततः नियमितरूपेण बसयानानि प्रचलन्ति । अरुणाचलप्रदेशास्य प्रत्येकं स्थलम् असम-राज्येन सह सलंग्नम् अस्ति । अरुणाचलप्रदेशस्य प्रमुखनगराणि राष्ट्रियराजमार्गेण सह सम्बद्धानि सन्ति । अरुणाचलप्रदेश-राज्यं भारतस्य सर्वैः राज्यैः सह श्रेष्ठतया सम्बद्धम् अस्ति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेश-राज्यं धूमशकटमार्गेण अपि भारतस्य कैश्चित् नगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । यद्यपि अरुणाचलप्रदेश-राज्यं पर्वतीयक्षेत्रे स्थितम् अस्ति । अतः रेलमार्गनिर्माणाय काठिन्यं भवति । तथापि ई. स. २०१५ तमे वर्षे भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः नरेन्द्रमहोदयस्य आदेशानुसारं दीर्घमार्गाय धूमशकटयानं प्रचालितम् आसीत् । शनैः शनैः अस्मिन् राज्ये अपि धूमशकटमार्गाः समृद्धाः भविष्यन्ति ।
वायुमार्गः[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेश-राज्ये षड्विमानस्थानकानि प्रमुखाणि सन्ति । डापोरिजो-नगरे, ईटानगरे, तेजू-नगरे, अलोङ्ग-नगरे, पासीघाट-नगरे, जाइरो-नगरे च विमानस्थानकानि सन्ति । एतानि विमानस्थानकानि देहली-महानगरेण, मुम्बई-महानगरेण, बेङ्गळूरु-महानगरे, चेन्नै-महानगरेण इत्यादिभिः भारतस्य प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । अरुणाचलप्रदेशराज्यं वायुमार्गेण भारतस्य सर्वैः राज्यैः सह सम्बद्धम् अस्ति ।
वीथिका[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- स्क्रिप्ट त्रुटि: ऐसा कोई मॉड्यूल नहीं है।
- Tourism in Arunachal Pradesh (Official)
- Arunachal Pradesh Territorial Dispute between India and China, Inventory of Conflict and Environment
- reviewNE - all things North East India
- STD Codes of Arunachal Pradesh
- Languages of Arunachal Pradesh (Roger Blench)


text:
राजस्थानराज्यम्
राजस्थानराज्यं (हिन्दी: राजस्थान, आङ्ग्ल: Rajasthan) भारतस्य विशालतमं राज्यम् अस्ति । इदं भारतस्य पश्चिमभूभागे अस्ति । अत्र 'थार'नामकं मरुभूमिः (सिकतयुक्तं स्थलम्) अस्ति । मध्ययुगे 'राजपूताना' इति नाम्ना विख्यातम् आसीत् । अपूर्वलोकगीतानि, लोकनृत्यानि, पर्वाणि च अस्य प्रमुखद्योतकानि सन्ति । राजस्थानस्य क्षेत्रफ़लं वर्ग. कि. मी अस्ति । अस्य जनसङ्ख्या ६८,६२१,०१२ वर्तते । पुरातनेषु पर्वतशिखरेषु अन्यतमाः अरावळीशिखराः राराजन्ते अस्मिन् राज्ये । एवमेव मौण्ट् अबु, दिल्वारा इत्येतौ पर्वतौ अपि सुप्रसिद्धौ स्तः । पूर्वराजस्थाने द्वे व्याघ्राभयारण्ये भवतः । रणथम्बोर, सारिस्का मृगधाम, भरतपुरपक्षिधाम इत्यादीनि राज्यस्यास्य प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि । राज्येऽस्मिन् बहूनि पक्षिसंरक्षणाकेन्द्राणि सन्ति । तेषु संरक्षणाकेन्द्रेषु देशविदेशीयाः पक्षिणः विलसन्ति ।
अन्तर्विषयाः
प्राचीनेतिहासः[सम्पादयतु]
राजस्थानस्य प्रमुखभागेषु प्राक् मीनावंशीयानां शासनम् आसीत् । १२ शतकपर्यन्तं राजस्थानस्य केचन प्रदेशाः गुर्जरनृपाणां शासने आसन् । गुजरातराज्यं तथा राजस्थानस्य अधिकभागः 'गुर्जरात्र/गुज्जर'-नामकैः गुर्जरशासकैः रक्षितप्रदेशः आसीत् । ३०० वर्षाणि यावत् गुर्जरशासकाः उत्तरभारतं यवनशासकेभ्यः रक्षितवन्तः आसन् । तदनन्तरं रजपूताः अस्य राज्यस्य विविधेषु भागेषु स्वप्राबल्येन शासनम् आरब्धवन्तः । वंशस्य अथवा प्रमुखस्य नाम्ना तेषां प्रान्तानां व्यवहारः आसीत् । भूगोलस्य दृष्ट्याऽपि प्रदेशानां नामानि स्थापयन्ति स्म रजपूताः । उदयपुरं, डुङ्गरपुर, बांसवाडा, प्रतापगढ, जोधपुरं, बीकानेर, किशनगढ, सिरोही, कोटा, बून्दी, जयपुरम्, अलवर, भरतपुरं, करौली, झालावाड, टोङ्क च तेषां संस्थानानि आसन् । 'ब्रिटिष्' शासनकाले राजस्थानस्य 'राजपूताना' इति नाम आसीत् । वंशभूषणः, असाधारणः देशभक्तः महाराणा प्रतापसिंहः स्वपराक्रमेण विश्वेऽस्मिन् प्रसिद्धः अभूत् । राजस्थानराज्यं भारतस्य महत्वपूर्णं राज्यमित्यत्र न कश्चन संशयः । अधीनराजानां शासने विद्यमानानां प्रान्तानां विलीनेन ३० मार्च १९४९ तमे संवत्सरे भारतस्य राज्यत्वेन अस्य राज्यस्य उद्घोषणं कृतम् । राजस्थानपदस्य राज्ञां स्थानम् इति विग्रहः, कुतश्चेत् अस्मिन् राज्ये 'गुर्जरात्र/गुज्जर, राजपूत, मौर्य तथा झाट'-वंशीयाः राजानः राज्यभारं कृतवन्तः आसन् ।
भूगोलम्[सम्पादयतु]
राजस्थानराज्यं चित्रपतङ्गस्य आकृतौ अस्ति । अस्य राज्यस्य उत्तरे पाकिस्तानदेशः, पञ्जाबराज्यं, हरियाणाराज्यञ्च अस्ति । दक्षिणे मध्यप्रदेशराज्यं, गुजरातराज्यञ्च अस्ति । पूर्वे उत्तरप्रदेशः, मध्यप्रदेशश्च अस्ति । पश्चिमे पाकिस्तानदेशः अस्ति । सिरोही-तः आलवार गमनमार्गे ४८० कि. मी. विस्तारे विद्यमानः अरावलीपर्वतशिखरः प्राकृतिकदृष्ट्या एतत् राज्यं विभाजति । पूर्वस्मिन् भागे रसवद्भूमिः विद्यते । अस्मिन् भागे प्रायः ५० से. मी. तः ९० से. मी. वृष्टिः भवति । माहीनद्याः चम्बल-जलबन्धस्य निर्माणानन्तरं विद्युत्, जलसमृद्धिश्च अस्मिन् राज्ये दृश्यते । कृषिनिमित्तं जलबन्धः सर्वदा उपकरोति । अस्मिन् भागे ताम्रं, सतु, 'मैका', फेनकशिला, अन्ये च खनिजाः लभ्यन्ते । राज्यस्य पश्चिमभागे विद्यमाना 'थार' मरुभूमिः समग्रे भारते विशालतमा मरुभूमिः अस्ति । अस्मिन् भागे १२ से. मी. तः ३० से. मी. वृष्टिः भवति । अस्मिन् भागे लूनी, बाण्ड्यादिनद्यः प्रवहन्ति । राज्येऽस्मिन् ३.४२ लक्षवर्ग कि. मी. परिमिता भूमिः अस्ति । भारतस्य बृहत्तमं राज्यम् इदम् ।
मण्डलनि[सम्पादयतु]
अस्मिन् राज्ये ३३ मण्डलानि सन्ति।
- अजमेरमण्डलम्
- अलवरमण्डलम्
- उदयपुरमण्डलम्
- करौलीमण्डलम्
- कोटामण्डलम्
- चित्तौडगढमण्डलम्
- चुरूमण्डलम्
- जयपुरमण्डलम्
- जालौरमण्डलम्
- जैसलमेरमण्डलम्
- जोधपुरमण्डलम्
- झालावाडमण्डलम्
- झुञ्झुनुमण्डलम्
- टोङ्कमण्डलम्
- डुङ्गरपुरमण्डलम्
- दौसामण्डलम्
- धौलपुरमण्डलम्
- नागौरमण्डलम्
- पालीमण्डलम्
- प्रतापगढमण्डलम् (राजस्थानम्)
- बाडमेरमण्डलम्
- बारामण्डलम्
- बांसवाडामण्डलम्
- बीकानेरमण्डलम्
- बून्दीमण्डलम्
- भरतपुरमण्डलम्
- भीलवाडामण्डलम्
- राजसमन्दमण्डलम्
- श्रीगङ्गानगरमण्डलम्
- सवाई माधोपुरमण्डलम्
- सीकरमण्डलम्
- सिरोहीमण्डलम्
- हनुमानगढमण्डलम्
प्रसिद्धानि नगराणि[सम्पादयतु]
जयपुर[सम्पादयतु]
- राजस्थानराज्यस्य राजधानी ।
- पाटलनगरम् (Pink city) इत्येव प्रसिद्धम् ।
- नगरेऽस्मिन् सुन्दराः प्रासादाः, दुर्गाः, सरोवराश्च सन्ति ।
- नगरस्य प्रासादः 'मोघल' तथा राजस्थानयोः वास्तुशैल्या निर्मितोऽस्ति ।
- हवामहल् सा.श. १७९९ तमे संवत्सरे 'सवायी प्रतापसिंह'नामकस्य नृपस्य शासनकाले निर्मतम् आसीत् । वास्तुशिल्पकारस्तु 'लाल चन्द उस्व' ।
- अम्बर-दुर्गे अनेकानि सुन्दराणि मन्दिराणि सन्ति, एकं विशालं सुन्दरोद्यानञ्च वर्तते ।
- अस्मिन्नेव नगरे सा.श. १८७६ तमे संवत्सरे सर्वकारस्य वस्तुसङ्ग्रहालयः संस्थापितः । आभरणानि, काष्ठैः निर्मितानि वस्तूनि, शस्त्राणि, चित्राणि, वस्त्राणि च सङ्ग्रहालयेऽस्मिन् सन्ति ।
- जलमहल् इत्येतत् एकस्य सरोवरस्य मध्ये विद्यमानः सुन्दरः प्रासादः ।
- कनकवृन्दावनं जनप्रियं विहारस्थानमस्ति ।
भरतपुर[सम्पादयतु]
- राजस्थानस्य पूर्वदिशः प्रवेशमार्गः अस्ति भरतपुरम् ।
- केवलदेवराष्ट्रियोद्यानम् अस्ति अत्र । इदम् उद्यानं सुप्रसिद्धं पक्षिधाम अपि ।
- लोहदुर्गः (लोहगढ) भरतपुरस्य सुप्रसिद्धः दुर्गः अस्ति । 'ऐरन् फोर्ट्' इति आङ्ग्लभाषायाम् अस्य प्रसिद्धिः ।
- भरतपुरस्य वस्तुसङ्ग्रहालयः स्वप्रदेशीयवीराणां शौर्यं स्फुटीकरोति ।
- भरतपुरस्य वस्तुसङ्ग्रहालयस्य समीपे सुन्दरं नेहरू उद्यानम् अस्ति ।
- 'डीग'प्रासादः सुन्दरः, बृहत्तमः च अस्ति । प्रागिदं राज्ञां ग्रीष्मकालीनम् आवासस्थलम् आसीत् ।
जोधपुर[सम्पादयतु]
- राजस्थानस्य पश्चिमभागे विद्यमानम् इदं नगरं राज्ये द्वितीयं बृहत्तमं नगरमस्ति । नगरस्थसुन्दरदुर्गः, मन्दिराणि च यात्रिकान् मोहयन्ति ।
- सुप्रसिद्धेषु भारतीयदुर्गेषु मेहरानगढ-दुर्गः अन्यतमः । अस्य दुर्गस्य अन्तः मोतीमहल्, फूलमहल्, शीशमहल् च सन्ति । अस्मिन्नेव दुर्गे कश्चन वस्तुसङ्ग्रहालयोऽपि अस्ति । अत्र सूक्ष्मचित्राणि, शस्त्राणि, सङ्गीतवाद्यानि च सन्ति ।
- उम्मेदभवन-प्रासादः प्रसिद्धः, सुन्दरश्च विद्यते ।
- 'बालसमन्द सरोवरः' विहाराय उत्तमं स्थलमस्ति ।
- 'मारवाड' इति कश्चन प्रमुखः उत्सवः भवति । 'अक्टोबर'-मासे अयम् उत्सवः आचर्यते ।
- 'अक्टोबर'-मासादारभ्य 'मार्च'-मासाभ्यान्तरं राज्येऽस्मिन् पर्यटनार्थं योग्यः कालः ।
अन्यानि नगराणि[सम्पादयतु]
- राजधानी - जयपुर
शिक्षणसंस्थाः[सम्पादयतु]
- राजस्थानविश्वविद्यालयः
- राजस्थानतान्त्रिकविश्वविद्यालयः
- राजस्थानकेन्द्रीयविश्वविद्यालयः
- राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम्, जयपुर
- मोदी प्रौद्योगिकी तथा विज्ञानसंस्थानम्, लक्ष्मणगढ (मानितविश्वविद्यालयः)
- वनस्थलीविद्यापीठम् (मानितविश्विविद्यालयः)
- बिरला प्रौद्योगिकी एवं विज्ञानसंस्थानम्, पिलानी (मानितविश्वविद्यालयः)
- जैन विश्वभारती विश्ववविद्यालयः (मानितविश्वाविद्यालयः)
- एल. एन. एम. सूचना प्रौद्योगिकी संस्थानम् (मानितविश्ववविद्यालयः)
- मालवीयराष्ट्रियप्रौद्योगिकीसंस्थानम् (मानितविश्ववविद्यालयः)
- मोहनलाल सुखाडिया विश्वपविद्यालयः
- राष्ट्रियविधिविश्वविद्यालयः
- राजस्थानकृषिविश्वविद्यालयः
- राजस्थान आयुर्वेदविश्वविद्यालयः
- जगद्गुरुरामानन्दाचार्यराजस्थानसंस्कृतविश्वविद्यालयः
- बीकानेर विश्वविद्यालयः
- कोटा विश्वविद्यालयः


text:
दाण्डेली अभयारण्यम्
दाण्डेली अभयारण्यम् (Dandeli Wildlife Sanctuary) उत्तरकन्नडमण्डले जोयडाविभागे विद्यते । पश्चिमघट्टप्रदेशे स्थितम् अभयारण्यम् एतत् नित्यहरिद्वर्णवनमिति प्रसिद्धम् अस्ति । क्रिस्ताब्दे १९५६ तमे वर्षे इदम् अभयारण्यत्वेन घोषितम् अस्ति । अस्य विस्तारः ८८४ चतुरस्रकि.मी. मितः ।
अत्र वर्षा बहु भवति । समीपे काळीनदी प्रवहति । अभयारण्ये अस्मिन् श्रेष्ठजातीयाः वृक्षाः सन्ति । महार्घाः श्रीगन्धवृक्षाः अतिपत्त्रवृक्षाः रोस् वुड्वृक्षाः(गोरक्षवृक्षाः) पुन्नागवृक्षाः नन्दिवृक्षाः च सन्ति । वंशसस्यानि यथेष्टं सन्ति । वने गजाः व्याघ्राः वनमहिषाः मृगाः वनश्वानाः वनमेषाः कृष्णव्याघ्राः च सन्ति ।
अभयारण्यमेतत् पक्षिणां धाम अपि अस्ति । अत्र हार्नबिल्, वनचिक्रोडः शुकाः, पिकाः, बुलबुलपक्षिणः, कपोताः मयूराः इग्रेट, श्वेतहंसाः बकाः तदा तदा दृश्यन्ते । अत्र पक्षिणां कलरवः सदा आनन्दाय भवति । भल्लूकानां दर्शनं शशानां धावनं कपिनां प्लवनं सदा द्र्ष्टुं शक्यते । एते दाण्डेली अभयारण्यस्य आभरणानीव सन्ति ।
दाण्डेलीनगरे सुन्दरम् उपवनम् निर्मितम् अस्ति । समीपे प्रकृतिसौन्दर्यदर्शनार्थम् सैक् पायिण्ट् इत्यस्ति । इतः काळीनदीपात्रं दृष्टुं शक्यते । पादचारणं नौकाविहारः अत्र विशेषानन्ददायकाः विषयाः । समीपे विद्युदागारः अस्ति । काळीनद्याः जलबन्धः कृतः अस्ति । ततः जलाशयदर्शनं साध्यमस्ति । गणेशगुडिप्रदेशतः मकराणां दर्शनम् अपि कर्तुं शक्यते ।
मार्गः[सम्पादयतु]
बेङ्गळूरुतः ४८२ कि.मी । अळनावरतः ४० कि.मी ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
समीपनिस्थानम् अळनावरम्


text:
अधरम मधुरम वदनम मधुरमनयनम मधुरम हसितम मधुरम
हरदयम मधुरम गमनम मधुरममधुराधिपतेर अखिलम मधुरम॥१॥
वचनं मधुरं, चरितं मधुरं, वसनं मधुरं, वलितं मधुरम् ।
चलितं मधुरं, भ्रमितं मधुरं, मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ २॥
वेणुर्मधुरो रेणुर्मधुरः, पाणिर्मधुरः, पादौ मधुरौ ।
नृत्यं मधुरं, सख्यं मधुरं, मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ३॥
गीतं मधुरं, पीतं मधुरं, भुक्तं मधुरं, सुप्तं मधुरम् ।
रूपं मधुरं, तिलकं मधुरं, मधुरधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ४॥
करणं मधुरं, तरणं मधुरं, हरणं मधुरं, रमणं मधुरम् ।
वमितं मधुरं, शमितं मधुरं, मधुरधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ५॥
गुञ्जा मधुरा, माला मधुरा, यमुना मधुरा, वीची मधुरा ।
सलिलं मधुरं, कमलं मधुरं, मधुरधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ६॥
गोपी मधुरा, लीला मधुरा, युक्तं मधुरं, मुक्तं मधुरम् ।
दृष्टं मधुरं, शिष्टं मधुरं, मधुरधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ७॥
गोपा मधुरा, गावो मधुरा, यष्टिर्मधुरा, सृष्टिर्मधुरा ।
दलितं मधुरं, फलितं मधुरं, मधुरधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ८॥
॥ इति श्रीमद् वल्लभाचार्यविरचितं मधुराष्टकं सम्पूर्णम् ॥


text:
पेषणयन्त्रम्
पूर्वं शूर्पस्य रन्धाणि निमीलितुं कागदस्य (Paper) तथा मेथिकायाः पेषणं कृत्वा शूर्पं लिम्पति स्म । अतः पेषणयन्त्रस्य आवश्यकता आसीत् । इतःपूर्वं पेषणकार्यार्थं पेषणशिलायाः तथा उलूखलस्य च उपयोगः क्रियते स्म । इदानीं तु विद्युच्चालितपेषणयन्त्रं आपणे प्राप्यते । विद्युत्पेषणयन्त्रे प्रमुखतः भागत्रयं वर्तते ।
- (१) विद्युतचालनयन्त्रम्
- (२) गर्तवती शिला
- (३) पेषणशिला
अस्य यन्त्रस्य अधोभागे विद्युत्चालनयन्त्रं वर्तते । यन्त्रस्य उपरि गर्तवती शिला वर्तते । सा शिला अयस्किट्टनिवारकसमर्थेन (Rustless) लेपनेन आवृतं भवति । पेषणशिलायाः उपरि काष्ठदण्डं संयोज्य शृङ्खलया स्तम्भस्य सम्पर्कः कृतः वर्तते । अधोभागे काष्ठदण्डस्य चक्रेण सम्पर्कः कल्पितः भवति । यदा विद्युत्चालनयन्त्रे विद्युत्प्रवहति तदा पेषणशिलायाः अधः स्थितं चक्रं भ्रमति । पेषणशिलया सह गर्तवती शिला अपि भ्रमति । गर्तस्य उपरि लोहसाधनं वर्तते । इदं साधनं बहिरागतं पिष्टं पुनरपि कूपे प्रक्षिपति । एवम् आर्द्र- पदार्थानां पेषणं करोति । अधुना अपरमेकं यन्त्रं आपणे प्राप्यते । अस्मिन् यन्त्रे गर्तयोः मध्ये द्वे पेषणशिले चक्राकाररूपेण भवतः । एतयोः साहाय्येन आर्द्रपदार्थानां पेषणं कर्तुं शक्यते । यदा अस्मिन् यन्त्रे विद्युत्प्रवहति तदा चक्राकारिका एका शिला प्रदक्षिणरूपेण अपरा अप्रदिक्षणारूपेण परिभ्रमतः । बहिरागतं पिष्ठं पुनरपि द्वयोः शिलयोः मध्ये स्थापनार्थम् एकं प्लास्टिक् (Plastic) साधनं वर्तते । पेषशणकार्यानन्तरं पात्रमेव अवनमय्य त्वा पदार्थानां पिष्टं बहिः सङ्ग्रहितुं शक्यते । अस्मिन् यन्त्रे स्थापिते द्वे शिले नाति भारवत्यौ । अनायासेन उत्थापयितुं शक्यते ।


text:
कटीलु
कटीलु (Kateel) कर्णाटकराज्ये विद्यमानं किञ्चन प्रसिद्धं तीर्थक्षेत्रम् । दक्षिणकन्नडमण्डलस्य केन्द्रात् मङ्गळूरुनगरात् अनतिदूरे एव अस्ति कटीलु । अत्रत्यं प्रसिद्धं श्रीदुर्गापरमेश्वरीमन्दिरम् उडुपी-मङ्गळूरुराष्ट्रियमार्गस्य पार्श्वे अस्ति । नन्दिनीनदीतीरे प्रशान्तस्थले सुन्दरः प्राचीनः देवालयः अस्ति । एषः द्वीपदेवालयः।
गर्भगृहे शक्तिस्वरूपिणी लिङ्गाकारेण अस्ति । ततः शङ्खचक्रधारिणी चतुर्भुजा वरदाभयमुद्रायुक्ता देवी लोहबिम्बरूपेण विराजते । मूर्तिः लिङ्गस्य अपेक्षया प्राचीना न । वैष्णवाः एव अत्र अर्चकाः शाक्ततन्त्रमार्गानुसारं पूजयन्ति । अत्र विशेषदिनानि नाम मेषसंक्रमणस्य अनन्तरम् अष्टादिनानि । तथैव सिंहशुक्रवारस्य पवित्रदिनम् । जागृतशक्तिस्थलमेतत् । देवालयस्य स्तम्भेषु सुन्दरशिल्पानि प्रसिद्धः शिल्पी रञ्जाळ गोपालशेणै उत्कीर्णवान् अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
मङ्गळूरुतः २७ कि.मी दूरे विद्यते ।


text:
अमृतलता
अमृतलता (Guduchi) भारते वर्धमानः लताविशेषः । अस्याः अमृतलतायाः सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Tinospora cordifolia इति । अस्याः लतायाः पर्णानि हृदयाकारकाणि भवन्ति । अस्याः लतायाः पर्णं, काण्डं, मूलं च औषधत्वेन उपयुज्यते [१][२] । इयम् अमृतलता भारत-मायन्मार्-श्रीलङ्कादिषु उष्णवलयप्रदेशेषु अधिकतया वर्धते । एषा लता वृक्षम् अवलम्ब्य वर्धते । एषा "मेनिस्पर्मेसी"कुले अन्तर्भवति । लघु लघु पुष्पकुण्डेषु अपि अमृतलतां वर्धयन्ति । एषा लता तावत् शीघ्रं न म्रियते, म्लाना अपि न भवति । अतः एव अस्याः नाम "अमृतलता" इति । अस्याः त्वक् कपिलवर्णीयं भवति, पुष्पाणि च हरितवर्णीयानि [३]।
इयम् अमृतलता औषधीयेषु सस्येषु प्रधाना इति वक्तुं शक्यते । 'अमृता', 'गुडूचि', 'छिन्नरुहा' इत्यादीनि नामानि अपि सन्ति अस्याः अमृतलतायाः । एषा लता सर्वासु अपि ऋतुषु सर्वेषु प्रदेशेषु च वर्धते । एषा लता इत्यस्मात् वृक्षं, छदिम् अथवा अन्यं कमपि आधारम् अवलम्ब्य एव वर्धते । काले काले जलस्य तथा प्राकृतिकस्य गोभरस्य च व्यवस्था भवति चेत् अमृतलता सम्यक् वर्धते । कनिष्ठिकायाः गात्रवत्याः लतायाः, तथा ६ अङ्गुलमितात् दीर्घात् काण्डात् नूतनायाः लतायाः वर्धनं कर्तुं शक्यते । बीजं वा मूलं वा न अपेक्ष्यते । पर्णानाम् उपयोगावसरे लक्ष्यं भवेत् । सम्यक् वर्धितानां पर्णानाम् उपयोगः एव करणीयः, न तु अवर्धितानां पर्णानाम् ।
इयं लता उष्णवलयस्य नित्यहरिद्वर्ण सस्यावरणे, ग्रीष्मकाले यत्र पर्णानि पतन्ति तादृशे पर्वतप्रदेशे, गुल्पप्रदेशे च भागशः गुल्मानाम् उपरि प्रारन्ती वर्धते[४] । ग्रीष्मकाले अस्याः पर्णानि पतन्ति । हृदयाकाराणि कान्तियुक्तानि पर्णनि काण्डे पर्यायेण भवन्ति । गोलाकाराः शलाटवः पक्वाः रक्ताः भवन्ति । एषु दिनेषु एनां गृहेषु अलङ्कारार्थं वर्धयन्ति ।
अन्तर्विषयाः
इतरभाषासु नामानि[सम्पादयतु]
इयम् अमृतलता आङ्ग्लभाषया Tinospora Corofolia इति उच्यते । हिन्दीभाषया “गिलोय्” इति, तेलुगुभाषया “తిప్పతీగ तिप्प तीग tippa tīga ” इति, तमिळ्भाषया “சீந்தில் கொடி सीन्दिल् कोडि sīndil koḍi ” इति, मलयाळभाषया “गुलवेल्”, कन्नडभाषया “अमृतबळ्ळि” इति च उच्यते ।
अस्याः अमृतलतायाः प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
- अस्याः पत्रैः, काण्डेन च कषायं निर्मीयते । तस्य अमृतलताकषायस्य पानेन बहवः रोगाः अपगच्छन्ति ।
- "वराहज्वरः" (H1N1) इति यः ज्वरः अस्ति तस्य रामबाणम् एषा अमृतलता ।
- अमृतलता त्रिदोषापहारिणी (वातः, कफः, पित्तम्) ।
- सर्वविधानां ज्वराणां निमित्तम् अपि अमृतलता उत्तमम् औषधम् ।
- अस्याः लतायाः काण्डस्य रसः मधुना सह प्रतिदिनं त्रिवारं सेवनीयम् इति वदति आयुर्वेदशास्त्रम् ।
- अस्याः द्वित्राणि पत्राणि अपि एवमेव प्रतिदिनं खादितुं शक्यन्ते ।
- अस्याः अमृतलतायाः काण्डेन ताक्रम् अपि निर्मीयते ।
- अमृतलता रोगनिरोधकशक्तिं वर्धयति ।
अमृतलताकषायम्[सम्पादयतु]
अमृतलताकषायस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । अमृतलतायाः पत्राणि काण्डं वा प्रक्षाल्य सम्यक् कुट्टनीयम् । अनन्तरं चषपकपरिमिते जले तत् संयोज्य सम्यक् क्वथनीयम् । जलम् अर्धचषकमितं यावत् भवेत् तावत् क्वथनीयम् । क्वथनावसरे यदि अपेक्ष्यते तर्हि तत्र गुडं योजयितुं शक्यते । तदनन्तरं शोधनं करणीयम् । तथैव अथवा तस्मिन् शोधिते कषाये दुग्धं योजयित्वा तदा तदा किञ्चित्प्रमाणेन पातुं शक्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अमृतलतायाः प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
आयुर्वेदानुसारम् अमृतलतायाः प्रयोजनानि बहुनि सन्ति [५] ।नाम्नः अनुगुणं गुणेषु एषा अमृतम् एव। अस्याः प्रयोजनानि अपि अनन्तानि। अस्याः रुचिः तिक्तः तथा कषायः च।
- अस्याः अमृतलतायाः सेवनेन शरीरस्य बलं वर्धते।
- एषा ज्वरं, रक्तहीनतां च निवारयति।
- अमृतलता चर्मणः समस्याः अपि दूरीकरोति।
- अमृतलता कामलरोगस्य परमौषधम्।
- एषा मलावरोधम् (मलबद्धताम्) अपि निवारयति।
- अस्याः अमृतलतायाः काण्डस्य चमसद्वयमितेन रसेन सह तावता एव प्रमाणेन मधु योजयित्वा प्रतिदिनं प्रातः सायं च आहारस्य सेवनात् पूर्वं सेवनीयम्। एवं द्वित्रान् मासान् यावत् करणेन शरीरस्य रोगनिरोधकशक्तिः वर्धते।
- ४ चमसपरिमितेन अमृतलतायाः काण्डस्य रसेन सह तावता एव प्रमाणेन मधु योजयित्वा दिने त्रिवारं सेवनीयम्। तथा करणेन पीनसः, ज्वरः, कासः इत्यादयः द्वित्रेषु दिनेषु एव निवार्यन्ते। बालेभ्यः उपर्युक्तस्य प्रमाणस्य अर्धभागः वा पदभागः वा दातव्यः।
- मधुमेहरोगेण पीडिताः प्रतिदिनं प्रातः सायं च अस्याः अमृतलतायाः काण्डस्य चर्वणं कृत्वा रसं गिलेयुः। ये चर्वणं कर्तुम् अशक्ताः ते ३ चमसमितं रसं पिबेयुः। अनेन शर्कारांशः महता प्रमाणेन न्यूनः भवति। श्रान्तता, हस्तपादादीनां ज्वलनं चापि न्यूनं भवति।
- मूलव्याधिना पीडिताः चषकमिते तक्रे ३ चमसमितम् अमृतलतायाः काण्डस्य रसं योजयित्वा दिने द्वित्रवारं पिबेयुः। तथा करणेन रक्तस्रावः स्थगितः भवति। मलबद्धता अपि अपगच्छति।
- कामलरोगेण पीडिताः अस्याः अमृतलतायाः काण्डस्य ४ चमसमितं रसं तावतः एव प्रमाणस्य मधुना सह योजयित्वा प्रातः आहारस्य सेवनात् पूर्वं सेवेरन्। तदनन्तरं द्रवाहारः वा अकटुः आहारः वा सेवनीयः। अपेक्षितेन प्रमाणेन विश्रान्तिः अपि स्वीकरणीया। एवं करणेन ५ – ७ दिनेषु रोगः अपगच्छति।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ विन्स्टोन्, डेविड् & मैमेस्, स्टीवेन् (२००७). आडेप्टोजेन्स् : हार्ब्स् फर् स्ट्रेन्थ, स्ट्यामिना, एण्ड् रीलिफ्. हीलिङ्ग् आर्ट्स् प्रेस्.
- ↑ एस्.एस्. सिङ्ग्, एस्.सी. पाण्डेय्, एस्. श्रीवत्स, वि.एस्. गुप्ता, बि. पात्रो, ए.सी. घोष (२००३). "अमृतलतायाः औषधीयगुणावली". इन्डियन् जर्नल् अफ् फार्माकोलाजी ३५: ८३-९१. http://medind.nic.in/ibi/t03/i2/ibit03i2p83.pdf.
- ↑ वारियर्, पी. के.; वि. पी. के. नाम्बियर्, सी. रमणकुट्टी, आर्. वासुदेवन् नायर् (१९९६). इन्डियन् मेडिकल् प्लान्ट्स् : ए कम्पेन्डियम् अफ् ५०० स्पैसेस्, वल्युम् ५. अरियन्ट् ब्ल्याक् स्वान्. pp. २८३. ISBN 9788125007630. http://books.google.com/books?id=y3_vZIUVVj8C&pg=PA283.
- ↑ वेग्नार्, हिल्डेबर्ट् (१९९९). वृक्षस्य प्रतिरक्षाकारिणः. Birkhäuser. pp. २९४. ISBN 978-3-7643-5848-8. http://books.google.com/books?id=ReY_8gfGL7wC&pg=PA294.
- ↑ राष्ट्रिय आर्&डि सौकर्यं रासायननिमित्तम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- क्यालडेकट्, टाड् (२००६). आयुर्वेदः : दि डिवैन् सैन्स् अफ् लैफ्. एल्जेवीयर्/मोस्बी. ISBN 0-7234-3410-7. अस्मिन् पुस्तके अमृतलतायाः(Tinospora cordifolia) औषधीयगुणावलीविषये विस्तृततया वर्णितमस्ति । अन्तर्जालेऽपि पुस्तकमिदं लभ्यते- अवलोकताम् अमृतलता
- गुडूची(अमृतलता) : दि वन् हु प्रोटेक्ट्स् दि बडी