text:
द्वादश
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
द्वादश, [न्] त्रि, (द्व्यधिका दश । “द्व्यष्टन इति ।” ६ । ३ । ४७ । इति आत्वम् ।) द्व्यधिका दश । १२ वार इति भाषा । द्वादशसंख्या तत्संख्येयाश्च । अयं नित्यबहुवचनान्तः । त्रिलिङ्गे समानरूपः । इति व्याकरणम् ॥ द्वादशवाचकानि यथा । सूर्य्यः १ मासः २ राशिः ३ संक्रान्तिः ४ गुह- बाहुः ५ सारिकोष्ठः ६ गुहनेत्रम् ७ राज- मण्डलम् ८ । इति कविकल्पलता ॥
द्वादशः, त्रि, (द्वादशानां पूरणः । “तस्य पूरणे डट् ।” ५ । २ । ४८ । इति डट् ।) द्वादशानां पूरणः । इति व्याकरणम् ॥ वारै इति भाषा । (यथा, मनुः । “गर्भाष्टमेऽब्दे कुर्व्वीत ब्राह्मणस्योपनायनम् । गर्भादेकादशे राज्ञो गर्भाच्च द्बादशे विशः ॥” महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ९३ । “द्वादशस्त्राशनश्चाद्यो यज्ञो यज्ञसमाहितः ॥”)
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
द्वादश¦ त्रि॰ द्वादशानां पूरणः द्वादशन् + उट्। द्वादशसंख्यापूरणेस्त्रियां ङीप्। सा च द्वादश्याः चन्द्रकलायाः सूर्यकिरण-प्रवेशनिर्गमयोग्यायां क्रियारूपायां तद्पलक्षित कालरू-पायां वा तिथौ तस्यां व्रतकालनिर्णयः कालमा॰ उक्तो यथा
“अथ द्वादशी निर्णीयते। सा च युग्मादिशास्त्रेण पूर्व-विद्धा ग्राह्या। स्कन्दपुराणेऽपि
“द्वादशी च प्रकर्त्तव्याएकादश्या युता विभो!। सदा कार्य्या च बिद्वद्भिर्विष्णुभक्तैश्च मानवैः” इति। उत्तरविद्धां प्रतिषेधति वृहद्व-सिष्ठः।
“द्वितीया पञ्चमी वेधाद्दशमी च त्रयोदशी। चतुर्द्दशी चोपवासे हन्युः पूर्वोत्तरे तिथी” इति। नन्वेवंसत्यमेकादश्युपवासो द्वादश्युपवासश्चेत्युभयमेकस्मिन्दिनेप्राप्नोति सत्यम् तथापि चोभयस्यान्योऽन्यं विरोधा-भावात् सहैवानुष्ठानं भविष्यति। नन्वेकं व्रतमसमाप्यव्रतान्तरमनुष्ठातुमशक्यम्। असमाप्ते व्रते पूर्वे नैव कु-र्याद्व्रतान्तरम्” इति शास्त्रात् मैवम् इदं हि शास्त्र-मेकव्रतस्य मध्ये व्रतान्तरोपक्रमं निषेधति प्रकृते तुव्रतद्वयस्यापि सहैवीपक्रम इति तन्त्रेणानुष्ठानं भवि-ष्यति। नन्वस्त्वेवं खण्डतिथौ, सम्पूर्णतिथौ त्वेकादशीद्वादग्यु पवासौ द्वौ नैरन्तर्येण प्राप्नुतः। तत्र पारण-मन्तरेण प्रथमोपवासस्यासमाप्तत्वात्। द्वितीयोपवासस्यप्रक्रमो न सम्भवतीति चेत् मैवम् अद्भिः पारणं कृत्वाद्वितीयोपवासस्य प्रक्रमयितुं। शक्यत्वात्। तादृशं तुपारणमशितानशितोभयात्मकम्। तत्राशितरूपत्वात्पूर्वोपवासं परिसमापयति। अनशितरूपत्वेनोत्तरोप-वासं न विहन्ति। एतच्च द्व्यात्मकत्वं दर्शपूर्णमासप्रक-रणे याजमानव्राह्मणे श्रूयते
“यदानश्ननुपवसेत्क्षौधुकःस्याद्यदश्नीयात् रुद्रोस्य पशूनभिमन्येतापोऽश्नातितन्नैवाशितं न क्षौधुको भवति नास्य रुद्रः पशृनभिम-न्यते” इति। तस्मादुदकपारणेनोपवासद्वयनिर्वाहः। एतच्च सर्वतिथिसाधारणम्। प्रकृते ह्येकादशीद्वादश्योर्दै-वतैक्यादुदकपारणमन्तरेणापि न कश्चिद्दोषः। अतएवस्मर्यते
“एकादशीमुपोष्यैव द्वादशीं समुपीषयेत्। न तत्र विधिलोपः स्यादुभयोर्दैवतं हरिः” इति। उपवासद्वयाशक्तो केवलद्वादश्युपवासेनोभयोः फलंसिध्यति तथा च स्मृतिः
“एवमेकादशीं मुक्त्वाद्वादशीं समुपोषयेत्। पूर्वोपवासजं पुण्यं सर्वं प्राप्तो-त्यसंशयम्” इति। द्वादश्यां तु काम्योपवासो मार्कण्डे-येन दर्शितः
“द्वादश्यामुपवासेन सिद्धार्था मूप! सर्वशः। [Page3797-a+ 38] चक्रवर्तित्वमतुलं संप्राप्ता अतुलाः श्रियः” इति। अथाष्टौ महाद्वादश्यः, शुद्धैकादशीयुता द्वादशी उन्मी-लिनोसंज्ञा
१ द्वादश्येव शुद्धाधिका वर्द्धते चेत् सा वञ्जु-ली
२ वासरत्रयस्पर्शिनी त्रिस्पृशा
३ अग्रे पर्वणः सम्पू-र्णाधिकत्वे पक्षवर्द्धिनी
४ । जयादयश्चतस्र इत्यष्टौ निर्ण॰सि॰ उक्ता जयादिकाश्चतस्रश्च हेमा॰ व्र॰ उक्ता यथा
“जया
१ च विजया
२ चैव जयन्ती
३ पापनाशिनी
४ । सर्व-पापहरा चैषा कर्तव्या फलकाङ्क्षिभिः। एकादश्यांशुक्लपक्षे यदा ऋक्षं पुनर्वसुः। सा नाम्ना च जया
१ ख्याता तिथोनामुत्तमा तिथिः। समुपोष्य व्रती पापात्मुच्यते नात्र संशयः। अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलमाप्नोतिमानवः
१ । यदा शुक्ले तु द्वादश्यां नक्षत्रं श्रवणं भवेत्। विजया
२ सा तथा प्रोक्ता तिथीनामुत्तमा तिथिः। तस्यांस्वातः सर्वतीर्थे स्नातो भवति मानवः। दानं सहस्र-गुणितं तथा चैव पयोव्रतम्। होमजपोववासैश्च सह-स्राणां फलं लभेत्। यदा च शुक्लद्वादश्यां रोहिणी चप्रजायते। जयन्ती
३ नाम सा प्रोक्ता सर्वपापहरा-तिथिः। सप्तजन्मकृतं पापं स्वल्पं वा यदि वा बहु। तत् क्षालयति गोविन्दस्तस्थामभ्यर्चितस्तथा। यदा चशुकृद्बादश्या पुष्यं भवति कर्हिचित्। तदा साऽतिमहा-पुण्या कथिता पापनाशिनी
४ । यो ददाति च यत्-पुण्यं नित्यं संवत्सरे नरः। उपवासन्तु तस्यां च यःकरोति महत्फलम्। तस्यां जगत्पर्तिदेवः सर्वलोकेश्वरोहरिः। प्रत्यक्षतां प्रयात्याशु तदनन्तफलं स्मृतम्” एकादशीव्रतयोः साङ्कर्य्यादौ पारणे च विशेषः नि॰ सि॰उक्तो यथा
“एकादशीद्वादश्योरेकत्वे तन्त्रेणोपवासः पार्थक्ये तुशक्तस्योपवासद्वयम्
“एकादशीमुपोष्यैव द्वादशीं समुपो-षयेत्” इति विष्णुरहस्यात् अशक्तौ तु द्वादश्यामेव
“एवमेकादशीं त्यक्त्वा द्वादशीं समुपोषयेत्। पूर्ववासरजंपुण्यं सर्वं प्राप्नोत्यसंशयम्” इति तत्रैवोक्तेः यदात्व-ल्पा द्वादशी तदोक्तं मात्स्ये
“यदा भवति अल्पापिद्वादशी पारणादिने। ऊषःकाले द्वयं कूर्य्यात् प्रातर्मा-व्याह्निकं तदा” नारदीयेऽपि
“अल्पायामथ विप्रेन्द्र!द्वादश्यामरुणोदये। स्नानार्चनक्रियाः कार्य्या दानहो-नादि संयुताः” इति सङ्कटे तु माधवीये देवलः
“संकटेविषमे प्राप्तं द्वादश्यां पारवेत्कथम्। अद्भिस्तु पारणंकुर्य्यात् पुनर्भक्तं न दोषकृत्” इति सङ्कटे त्रयोदशीश्राद्ध-[Page3797-b+ 38] प्रदोषादौ अत्र केचिदाहुः
“अपकर्षवाक्यान्यनाहि-ताग्निविषयाणि अग्निहोत्रादीनां श्रौतत्वेनापकर्षा-योगादिति। द्वादश्यां च प्रथमपादमतिक्रम्य पारणंकार्यम्
“द्वादश्याः प्रथमः पादो हरिवासरसंज्ञि-तः। तमतिक्रम्य कुर्वीत पारणं विष्णुतत्परः” इतिनिर्णयामृते मदनरत्ने च विष्णुधर्मोक्तेः। अत्र केचित्सङ्गिरन्ते
“यदा भूयसी द्वादशी तदापि प्रातर्मुहूर्त्त-त्रये पारणं कार्यम्
“सर्वेषामुपवासासां प्रातरेव हिपारणमिति वचनादिति”। अस्मद्गुरवस्तु बहूनां कर्म-कालानां विना कारणं बाधापत्तेः प्रागुदग्वचनैश्च अल्प-द्वादश्यामेवापकर्षविधानादपराह्व एव कार्यम् प्रातःशब्दस्तु
“सायं प्रातर्द्विजातीनामशनं श्रुतिचोदितमिति” वदपराह्णषाचित्वेऽप्युपपन्नः न च वाक्यवैयर्थ्यं पुनर्भो-जनसायंपारणनिवृत्त्यर्थत्वात्तस्येत्याहुः। प्रमादेन एका-दश्युपवासातिक्रमे अपरार्के वाराहे
“एकादशी विप्लुताचेद्द्वादशी परतःस्थिता। उपोष्या द्वादशी तत्र यदी-च्छेत्परमं पदम्”। नि॰ सि॰ स्थानान्तरेभाद्रपदशुक्लद्वादश्यां श्रवणयोगरहितायां पारणं कुर्य्यात्आभाकासितपक्षेष्विति दिवोदासोदाहृतवचनात्।
“उपोष्येकादशीं मोहात् पारणं श्रवणे यदि। करोतिहन्ति तत्पुण्यं द्वादशद्वादशीभवम्” इति तत्रैव स्का-न्दाच्च। अस्य तत्रैव प्रतिप्रसवः मार्कण्डेयोक्तः
“विशेषेणमहीपाल! श्रवणं वर्द्धते यदि। तिथिक्षयेण भोक्तव्यंद्वादशीं लङ्घयेन्न हि” इति। केचित्तु यदा त्वपरिहार्य्यो-योगस्तदा श्रवणनक्षत्रे त्रेधाविभक्ते मध्यमविंशतिघटि-कायोगं त्यक्त्वा पारणं कार्यं तदुक्तं विष्णुधर्मे
“श्रुतेश्चमध्ये परिवर्तमेति सुप्तिप्रबोधपरिवर्तनमम्बुवर्ज्यमिति”। केचिच्चतुर्धा विभज्य मध्यपादद्वयं वर्ज्यमाहुः अत्रमूलं चिन्त्यम्। अत्रैव विष्णुपरिवर्तनोत्सवं कुर्य्यात्। सन्ध्यायां विष्णुं संपूज्य प्रार्थयेत मन्त्रस्तु तिथितत्त्वे उक्तः। ओं
“वासुदेव! जगन्नाथ! प्राप्तेयं द्वादशी तव। प्रार्श्वेनपरिवर्तस्व सुखं स्वपिहि माधव!” इति अत्रैव शक्रध्व-जोत्थापनमुक्तमपरार्के गर्गेण
“द्वादश्यां तु सिते पक्षेमासि प्रौष्ठपदे तथा। शक्रमुत्थापयेद्राजा विश्वश्रवणवा-सवे” इयमेव श्रवणद्वादशी तत्रैकादश्यां द्वादशीश्र-वणयोगे सैवोपाष्या
“एकादशी द्वादशी च वैष्णव्यमपितत्र चेत्। तद्विष्णुशृङलं नाम विष्णुसायुज्यकृद्भ-वेत्” इति विष्णुधर्मोक्तेः{??}आरदीयेऽपि
“संस्पृश्यै-[Page3798-a+ 38] कादशीं राजन् द्वादशीं यदि संस्पृशेत्। श्रवणं ज्यो-तिषां श्रेष्ठं ब्रह्महत्यां व्यपोहति। द्वादशी श्रवणस्पृष्टास्पृशेदेकादशीं यदि। स एव वैष्णवोयोगो विष्णुशृ-ङ्कलसंज्ञितः” इति हेमाद्रौ दिनद्वये द्वादशीश्रवणयोगे-ऽपि पूर्वा, निर्णयामृते त्वस्य पूर्वार्द्धमन्यथा पठितम्।
“द्वादशी श्रवणर्क्षं च स्पृशेदेकादशीं यदि” इति तेनहेमाद्रिमते एकादश्याः श्रवणयोगाभावेऽपि तद्युक्त द्वा-दशीयोगमात्रेण विष्णुशृङ्खलं भवति निर्णयामृतमतेतु श्रवणस्यैकादशीद्वादशीभ्यां योग एव विष्णुशृङ्गलंनान्यथेति। यदा निशीथानन्तरं सूर्योदयावधि द्विकला-मात्रमपि श्रवणर्क्षं भवति तदापि पूर्वैव तदुक्तं तत्रैवनारदीये इमां प्रकृत्य
“तिथिनक्षपयोर्योगोयोगश्चैवनराधिप!। द्विकलो यदि मभ्येत स ज्ञेयो ह्यष्टया-मिकः” इति
“द्वादशी श्रवणस्पृष्टा कृत्स्ना पुण्यतमातिथिः। न तु सा तेन संयुक्ता तावत्येव प्रशस्यते” इतिमदनरत्ने मात्स्याच्च। दिवदोसीये तु
“रात्रेः प्रथमपादेचेच्छ्रवणं हरिवासरे। तदा पूर्वामुपवसेत्प्रातर्भान्ते चपारणम्” इत्युक्तम्। इदं तु निर्मूलत्वात् पूर्वविरोधाच्चो-पेक्ष्यं इयं बुधवारेऽतिप्रशस्ता
“बुधश्रवणसंयुक्ता सैव चेद्-द्वादशी भवेत्। अत्यन्तमहती सा स्याद्दत्तं भवति चा-क्षयम्” इति हेमाद्रौ स्कान्दात्। यानि तु पठन्ति
“उत्तराषाढसंयुक्ता श्रोणामध्याह्नगापि वा। आसुरीसैव तारा स्याद्धन्ति पुण्यं पुराकृतम्। उदयव्यापिनीग्राह्या श्रोणाद्वादशिका युता। विश्वर्क्षसंयुता सा चनैवोपोष्या शुभेप्शुभिः” इत्यादीनि विष्णुधर्मस्कान्दमविष्यादीनि वचनानि तानि निर्मूलानि। यदपि स्मृ-त्यर्थसारे उदयव्यापिनी ग्राह्येत्युक्तं यच्च वृहन्नारदीये
“उदयव्यापिनी ग्राह्या श्रवणद्वादशीव्रते” इति तद्यदाशुद्धाधिका द्वादशी परदिन एवोदये श्रवणयोगः पूर्वेऽह्निच तद्भिन्ने काले योगस्तत्परम्। दिनद्वये उदययोगेपूर्वैव बहुकर्मकालव्याप्तेरित्युक्तं मदनरत्ने। यदा त्वे-कादश्येव श्रवणयुता न द्वादशी तदापि पूर्वैव
“यदा नप्राप्यत ऋक्षं द्वादश्यां वैष्णवं क्वचित्। एकादशी तदो-पोष्या पापघ्नी श्रवणान्विता” इति मदनरत्नेनारदीयोक्तेःयदा परैवर्क्षयुता तदा परा तत्र शक्तेनोपवासद्वयंकार्यम्
“एकादशीमुपोष्यैव द्वादशीं समुपोषयेत्। नचात्र विधिलोपः स्यादुभयोर्दैवतं हरिः” इति भवि-ष्योक्तेः यत्तु विष्णुधर्मे
“पारणान्तं व्रतं ज्ञेयं व्र-[Page3798-b+ 38] तान्ते विप्रभोजनम्। असमाप्ते व्रते पूर्वे नैव कुर्याद्-व्रतान्तरम्” इति तदेतद्भिन्नपरम् अत्र गौडाः
“शृणुराजन् परं काम्य श्रवणद्वादशीव्रतम्” इति स्थूल-शीर्षवचनात् काम्यमेवेदम् तेनाशक्तस्य नित्यैकाद-शीव्रतमेवेति मन्यन्ते
“द्वादश्यामुषवासेन शुद्धात्मा नृपसर्वशः। चक्रवर्तित्वसतुलं संप्राप्नोत्युत्तमां श्रियम्” इति गौडनिबन्धे मार्कण्डेयोक्तेश्च। दाक्षिणात्यास्तु
“एकादश्यां नरो भुक्त्वा द्वादश्यां समुपोषणात्। व्रत-द्वयकृतं पुण्यं सर्वं प्राप्तोत्यसंशयम्” इति वराहवामनपुराणोक्तेः श्रवणद्वादशीव्रतमेवेत्याहुः भुक्त्वेति फला-द्याहारपरम् नत्वन्नपरम्
“अन्नाश्रितानि पापानीति” निषेधात्
“उपवासद्वयं कर्तुं न शक्नोति नरो यदि। प्रथमेऽह्नि फलाहारी निराहारी परेऽहनि” इतिदिबोदासीये भविष्योक्तेश्च अशक्तौ तु गृहीतैकादशी-व्रतोयस्तं प्रत्युक्तं मात्स्ये
“द्वादश्यां शुक्लपक्षे तु न-क्षत्रं श्रवणं यदि। उपोष्यैकादशीं तत्र द्वादश्यांपूजयेद्धरिम्” इति पूजयेन्न तूपवसेदित्यर्थः। अगृहीतैका-दशीव्रतश्चेदेकादश्यां भुक्त्वा द्वादश्यामुपवसेत्
“एवमेका-दशीं भुक्त्वा द्वादशीं समुपोषयेत्। पूर्ववासरजं पुण्यसर्वं प्राप्नोत्यसंशयम्” इति नारदीयोक्तेः। पारणंतूभयान्तेऽन्यतरगते वा कुर्यात्
“तिथिनक्षत्रनियमे तिथि-भान्ते च पारणमिति” स्कान्दात्
“तिथिनक्षत्रसंयोगेउपवासो यदा भवेत्। पारणं तु न कर्तव्यं यावन्नैकस्यसंक्षयः” इति नारदीयादिति हेमाद्रिः। यद्यप्यत्र नक्षत्र-मात्रान्तेऽपि पारणं प्रतिभाति तथापि तिथिमात्रान्तेज्ञेयम् नत्वृक्षान्ते तिथिमध्येऽपि
“याः काश्चित्तिथयःप्रोक्ताः पुण्या नक्षत्रयोगतः। ऋक्षान्ते पारणं कुर्य्याद्विना श्रवणरोहिणीम्” इति विष्णुधर्मे श्रवणान्तमात्रेपारणनिषेधात्
“रोहिण्यान्तु भान्ते कुर्यात्तिथेर्वापि” इति वह्निपुराणात् तदन्तेऽप्यस्तु न त्वत्रैवमस्तीति न,ऋक्षान्तोऽनुकल्प इति मदनरत्ने। असम्भवे तु
“तिथ्यन्तेतिथिभान्ते वा पारणं यत्र चोदितम्। यामत्रयोर्द्धगा-मिन्यां प्रातरेव हि पारणम्” इति ज्ञेयम्। यत्तु मदन-रत्ने द्वादशीवृद्धौ श्रवणवृद्धौ वा श्रवणान्त एव पारणंकुर्यात्
“पारणं तिथिवृद्धौ तु द्वादश्यामुडुसंक्षयात्। वृद्धौ कुर्य्यात्त्रयोदश्यां तत्र दोषो न विद्यते” इतिवह्निपुराणादित्युक्तम् तत्प्रकरणादेतस्यामेव श्रवण-युक्तैकादश्यां विहितविजयैकादशीव्रतप्ररं न तु श्रवण-[Page3799-a+ 38] द्वादशीपरमिति मदनरत्ने। गौडास्तु श्रवणद्वादशीपर-माहुः अत्रविधिर्मदनरत्ने विष्णुधर्मे
“तस्मिन् दिने तथास्नानं यत्र क्वचन सङ्गमे। दध्योदनयुतं तस्यांजलपूर्णं घटं द्विजे। वस्त्रसंवेष्टितं दत्त्वा छत्रोपानहमेव च। न दुर्गतिमवाप्नोति गतिमग्र्यां च विन्दति”। दशावतारद्वादश्यो हेमा॰ व्र॰ उक्तो यथा विष्णुपु॰(
“मार्गशीर्षे सिते पक्षे द्वादश्यां समजायत। मत्स्योविष्णुः समाहात्म्यः तस्येष्टेयं सदा तिथिः। एकादश्या-मुपोष्यादौ पठन् मत्स्यावतारकम्। शृण्वन् सौपर्णमन्त्रं च कारयित्वा वदेदिदम्। ” विष्णुर्मेप्रीयतां मत्स्य इत्युक्त्वा ब्राह्मणाय तम्। यो दद्यात्स सुखी भूत्वा विष्णुलोकं व्रजेच्छुभम्। पौषेमासि सिते पक्षे द्वादश्यां समजायत। कूर्मरूपी सभगवान् तस्येष्टेयं सदा तिथिः। एकादश्यामुपोष्यादौपठन् कूर्मञ्च तारकम्। शृण्वन् सौवर्णं कूर्मञ्च कार-यित्वा वदेदिदम्। विष्णुर्मे प्रीयतां कूर्म इत्युक्त्वा ब्राह्म-णाय तम्। यो दद्यात्स सुखी भूत्वा विष्णुलोके मही-यते। यो मर्त्यो माघशुक्लस्य द्वादश्यां तु विशेषतः। उपोष्प भक्त्या वाभ्यर्च्य वराहं रुक्मनिर्मितम्। दद्या-त्पठेच्च चरितं बाराहं हरिमुत्तमम्। वराहजन्मदिबसेविप्राय श्रद्धयान्वितः। सुरमेतं समासाद्य मोदते काल-मक्षयम्। वराहविष्णुपीतिञ्च कूर्मदेवं यथातथम्। नारसिंहं काल्गुने तु एकादश्यां सिते शुचिः। उपो-ष्याभ्यर्चयेद्भक्त्या नारसिंहभवे दिने। सौवर्णं नार-सिंहं च कृत्वा शक्त्या द्विजाय तु। दद्यान्नृसिंहचरि-तमिदं शृण्वन् पठंश्च वा। शत्रून् विजित्येह लक्ष्मींप्राप्य नित्यं नरोत्तमः। पातालस्वर्गमाप्नोति नाग-दैत्याङ्गनायुतम्। चैत्रे मासि सिते पक्षे एकादश्यामु-पोषितः। वामनस्य दिनेऽभ्यर्च्य वामनं पुरुषोत्तमम्। सौवर्णं वामनं दद्यात् पठेद्भक्त्या च यो नरः। स चिरंवामनस्येदं शृणुयाद्वाप्युपोषितः। स धनैरन्वितो भुक्त्वाभोगानिह च मानुषान्। ब्रह्मलोकमवाप्नोति विद्वान्ना-मानुतत्परः। वैशाखशुक्लैकादश्यामुपोष्याभ्यर्चयेच्छुचिः। जामदग्न्यं तथा रामं दद्याद्विप्राय रुक्मजम्। ज्यैष्ठ-शुक्लैकादश्यामुपोष्य द्वादशीदिने। रामं दाशरथिंरौक्मं पूजयेद्भक्तिभावतः। इदं च रामचरितं शृणु-याद्वा पठेन्नरः। रामस्य जन्मदिवसे (कल्पभेदादवि-रुद्धम्) तथा दाशरथेर्द्विजः। सीतारामन्तु सौवर्णं[Page3799-b+ 38] यो विप्राय प्रयच्छति। द्वादश्यां रामचरितमिदंशृण्वन् पठंश्च वा। स इन्द्रलोकं लभते रामस्यैव प्रसा-दतः। इह कीर्त्तिमवाप्नोति धनं पुत्रांश्च जीवितम्। आषाढमासि शुक्लां य उपोष्यैकादशीं द्विजः। द्वाद-श्यामर्च्चयेद्रामं रौहिणेयं महाबलम्। रौहिणेयस्यरामस्य तिथौ जन्मनि सूत्तमे। सौवर्णं ब्राह्मणायापिरामं दद्यात्सपात्रकम्। स नागलोकमाप्नोति योवदिन्द्रा-श्चतुर्दश। इह स्त्रीभोगमाप्नोति वलवान्नीरुजो भवेत्। श्रावणे मासि शुक्लां य उपोष्यैकादशीं द्विजः। द्वाद-श्यामर्चयेत् कृष्णं रुक्मिणीसहितं शुचिः। रुक्मप्रतिकृतिकृत्वा दद्याच्च ब्राह्मणाय च। पठेच्च कृष्णचरितं कृष्ण-जन्मदिने (कल्पभेदादविरुद्धम्) शुचिः। श्रावणे शृणु-याद्वापि य इदं पुरुषोत्तमः। स मुच्यतेऽस्मात् संसारात्भुक्त्वा भोगमनुत्तमम्। यस्तु भाद्रपदे मासि एकादश्यामु-पीषितः। शुक्लायामर्चयेत् कल्किं विष्णुं सौवर्णम-च्युयम्। द्वादश्यां जन्मदिवसे कल्किविष्णुः सुरेश्वरः। दद्याद्विप्राय तं वापि भक्त्यानुष्ठानती मुदा। पठेदिदंकल्किविष्णोश्चरितं शृणुयात्ततः। जनलोकमवाप्नोतिकृते जन्म लभेद्युगे। तस्मिं स्तस्मिंस्तु दिवसे दत्तं बिष्ण्व-वतारकम्। अर्चयन्तु सुराः सर्वे भवेयुः सर्वदार्चिताः”। ति॰त॰ नारदीये‘ वैशाखशुक्लपक्षे तु द्वादशी वैष्णवी तिथिः। तस्यां शीतलतोयेन स्नापयेत् केशवं शुचिः’। इयं पिपी-तकी द्वादशी। अत्र‘ षष्ठीसमेता कर्तव्या सप्तमी नाष्टमीयुता। पतङ्गोपासनायेह षष्ठ्यामाहुरुपोषणम्। एकादश्यांप्रकुर्वन्ति उपवामं मनीषिणः। उपासनाय द्वादश्यांविष्णोर्यद्वदियं तथा’। इति भविष्यपुराणेन एकाद-श्युपवासानन्तरं द्वादश्यां विष्णूपासनाया उक्तत्वादत्रापितथा व्यवहरन्तीति नात्र युग्मादरः। द्वादशीक्षयेतूप-वामानन्तर्य्यं विनापि पूजेति। इयं पूर्ववचनोक्तषष्ठीयुतासप्तमीवत्। आषाढद्वादश्यादिषु शयनादिकं प्रागुक्तवचनात्भविष्यांत्तरे‘ द्वादशी श्रवणोपेता सर्वपापहरा तिथिः। वुधवारसमायुक्ता ततः शतगुणा भवेत्। तामुपोष्यसमाप्नोति द्वादशद्वादशीफलम्’। उभयदिने तल्लाभे तुएकादशीयुता ग्राह्या। ‘ द्वादशी च प्रकर्तव्या एकादश्या-युता विभो। सदा कार्य्या च विद्वद्भिर्विष्णुभक्तैश्चमानवैः” इति स्कान्दात्। यदा त्वकादश्यामेव श्रवणातदा तामुपवसेत् तथाच नारदः
“याः काश्चित्तिथयःप्रोक्ताः पुण्या नक्षत्रयोगतः। तास्वेव तद्वतं कुर्य्यात्[Page3800-a+ 38] श्रवणद्वादशीं विना”। भविष्योत्तरे‘ एकादशी यदा तुस्यात् श्रवणेन समन्विता। विजया सा तदा प्रोक्ताभक्तानां विजयप्रदा। तिथिनक्षत्रसंयोगे उपवासो यदाभवेत्। तावदेव न भोक्तव्यं यावन्नैकस्यसंक्षयः। विशेषेणमहीपाल! श्रवणं वर्द्धते यदि। तिथिक्षयेण नोक्तव्यंप्तादशीं नैव लङ्घग्येत्’। तिथिक्षयेण एकादशीक्षयेणभोक्तव्यं द्वादश्यां पारयेदित्यर्थः। अत्र हेतुः द्वादशी-मित्यादिः। यदा त्वेकादश्युपवासदिने श्रवणं नास्तिपरदिने द्वादश्यां तत् तदोपवासद्वयमाह ब्रह्मवैवर्त्तः‘ एकादशीमुपोष्यैव द्वादशी समुपोषयेत्। न चात्र विधि-लोपः स्यादुभयोर्देवता हरिः’। अत्र च‘ असमाप्ते व्रतेपूर्वे नैव कुर्यात् व्रतान्तरम्’ सति स्मृतेः वारणस्याकरणेनपूर्वोपवासासमाप्तावुपवासान्तरारम्भे विधिलो{??}न भवे-दित्यर्थः। हेतुमाह उभयोरित्यादिः। उभयोपवाला-सामर्थ्ये तु श्रवणद्वादश्येवोपोष्या तथाच स्मृतिः‘ वर-मेकादशीं भुक्ता द्वादशीं समुपोषयेत्। पूर्वोपवासजं पुण्यंसर्कं प्राप्नोत्यसंशयः’। तथा‘ उपोष्य दादशीं पुण्यांविष्णु{??}ण संयुताम्। एकादश्युद्भवं पुण्यं नरःप्राप्नोत्यसंशयम्”। द्वादश्युपवासःवाम्यः। तथाह मार्क-ण्डेयः
“द्वादश्यामुपवासेन सिद्धात्मा नृप सर्वशः। चक्रवर्त्तित्वमतुलं संप्राप्नोत्यतुलां श्रियम्” तिथित॰कश्चिद्विशेषोऽनयोर्देशभेदाद्व्यवस्था। मासभेदे द्वादशद्वादशीव्रतभेदा अग्निपु॰
१८
८ अ॰ उक्ता यथाअग्निरुवाच। द्वादशीव्रतकं वक्ष्ये भुक्तिनुक्तिप्रदायकम्। एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च। उपवासेन भै-क्ष्येण चैवं द्वादशिकव्रती। चैत्रे मासि सिते पक्षेद्वादश्यां मदनं हरिम्। पूजयेद् भुक्तिमुक्त्यर्थी मद-नद्वादशीव्रती
१ । माघशुक्ले तु द्वादश्यां भीमद्वादशिक-व्रती। नमो नारायणायेति यजेद्विष्णुं स सर्वभाक्
२ । फाल्गुने च लिते पक्षे गोविन्दद्वादशीव्रती
३ । विशोक-द्वादशीकारी यजेदाश्वयुजे हरिम्
४ । सगणं मार्ग-शीर्षे
५ तु कृष्णमम्पर्च्च्य यो नरः। ददाति शुक्ल-द्वादश्यां स सर्वरसदायकः। गोवत्सं पूजयेद् भाद्रेगोवत्सद्वादशीव्रती
६ । माध्यान्तु समतीतायां श्रवणेनतु संयुता। द्वादशी
७ या भनेस् कृष्णा प्रोक्ता सातिलद्वादशी। तिलैः स्नानन्तिलैर्होमो नैवेद्यन्तिलमोद-कम्। दीपश्च तिलतैलेन तथा देयं तिलोदकम्। तिलाश्च देया विप्रेभ्यः फलं होमोपवासतः। ओं[Page3800-b+ 38] नमो भगवतेऽथो वासुदेवाय वै यजेत्। सकुलःस्वर्नमाप्नोति षट्तिलद्वादशीव्रती। मनोरथद्वादशीकृत्फाल्गुने तु सितेऽर्च्चयेत्
८ । नामद्वादशीव्रतकृत् केश-वाद्यैश्च नामभिः। वर्षं यजेद्धरिं स्वर्गी न भवेन्नारकी नरः। फाल्गुनस्य सितेऽभ्यर्च्च्य सुमतिद्वा-दशीव्रती
९ । मासि भाद्रपदे शुक्ले
१० अनन्तद्वादशीव्रती। अश्लेषर्क्षे तु मूले वा माघे
११ कृष्णाय वै नमः। यजेत्तिलांश्च जुहुयात्तिलद्वादशीकृन्नरः। सुगतिद्वाद-शीकारी फाल्गुने तु सिते यजेत्। जय कृष्ण नम-स्तुभ्यं वर्षं स्याद् भुक्तिमुक्तिगः। पौषशुक्ले तुद्वादश्यां
१२ सम्प्राप्तिद्वादशीव्रती”। द्वादशीनियमा तद्धर्मभेदनिषेधाश्च एका॰ त॰ उक्ता यथा
“द्वादशीनियमाः। द्वादश्यामपि विष्णुपूजनम्
“एकादश्यां प्रकुर्वन्ति उपवासं मनीषिणः। उपा-लनाय द्वादश्यां विष्णोर्यद्वदियन्तथा” इति भविष्य-पुराणात्। यद्वत् यथा द्वादश्यां विष्णूपासनायएकादश्यामुपवासं प्रकुर्वन्ति तथा इयमपि षष्ठीयुक्तासप्तमी उपोष्या सप्तम्यां सूर्य्योपासनायेत्यर्थः। तत्रब्रह्माण्डपुराणम्।
“कांस्यं मांसं सुरां क्षौरंलोभं वितथमाषणम्। व्यायामञ्च व्यवायञ्च दिवास्वप्नंतथाञ्जनम्। शिलापिष्टं मसूरांश्च द्वादशैतानि वै-ष्णवः। द्वादश्यां वर्ज्जयेन्नित्यं सर्वपापैः प्रमुच्यते। पुनर्भोजनमध्यानं यानमायालमैथुने, उपवासफलं हन्यु-र्दिवा निद्रा च पञ्चमी”। वृद्धशातातपः
“उप-वासं द्विजः कृत्वा ततोब्राह्मणभोजनम्। कुर्य्यात्त-थास्य सगुण उपवासो हि जायते”। सगुणः साङ्गः। नारायणमन्त्रजपश्च पाश्चात्यनिर्णयामृते कात्यायनः
“मिथ्यावादे दिवास्वप्ने वहुशोजलसेवने। अष्टाक्षरंवती जत्सा शतमष्टोत्तरं शुचिः” तथा
“मन्त्रं निवेद्यहरये निवेद्योपोषणं व्रती। द्वादश्यां पारणं कुर्य्याद्वर्ज-यित्वा प्युपोदकीम्”। उपोदकीम् पूतिकाशाकम्। कूर्मपुराणे
“कांस्यं मांसं सुरां क्षौद्रं हिंसां तैलमसत्यताम्। द्यूतक्रीडां दिवानिद्रां व्यायामं क्रोघमैथुनम्। द्बादश्यां द्वादशैतानि वैष्णवः परिवर्जयेत्” सवत्सरप्रदीपे
“अभ्यङ्गञ्च परान्नञ्च तैलं निर्माल्य-लङ्घनम्। तुलसीचयनं द्यूतं पुनर्भोजनमेव च। वस्त्रपीडां तथा क्षारं द्वादश्यां वर्जयेद्बुधः”। अभ्यङ्गोयेनकेनापि, तैलं तिलतैलं मार्ष्टावपि निषिद्धम्। स्मृतिः[Page3801-a+ 38]
“घृतञ्च सार्षपं तैलं यत्तैलं पुष्पवासितम्। अदुष्टंपक्वतैलञ्च स्नानाभ्यङ्गेषु नित्यशः” इति अभ्यङ्गो द्वादशी-तरपरः। नित्यश इति पर्ववारादाबपि। वारे द्रव्यदा-नेनापि प्रतिप्रसवमाह स्मृतिः
“रवौ पुष्पं गुरौ दूर्वांभूभिं भूमिजवासरे। भार्गवे गोमयं दद्यात्तैलदोषोप-शान्तये”। दद्यात्तैले इति शेषः। सूरिसन्तोषे
“कांस्यं मांसं मसूरञ्च चणकं कोरदूषकम्। शाकंमधु परान्नञ्च त्यजेदुपवसन् स्त्रियम्”। निर्माल्यलङ्घन-मन्यत्रापि निषिद्धमत्राधिकदोषकरं व्रतहानिकरं वा। क्षारं वस्त्रस्य।
“मन्दमङ्गलषष्ठीषु द्वादश्यां श्राद्ध-वासरे! वस्त्राणां आरसंयोमोदहत्यासप्तमं कुलम्”। इति यमवचनात्”।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
द्वादश¦ mf. (-शः-शी) Twelfth. f. (-शी) The twelfth day of the half month E. द्वादशन्, and टच् aff.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
द्वादश/ द्वा--दश See. below.
द्वादश/ द्वा-दश mf( ई)n. the twelfth VS. S3Br. Mn. MBh. etc. ( du. the eleventh and twelfth Ka1t2h. )
द्वादश/ द्वा-दश mf( ई)n. ifc. ( f( आ). )forming 12 with(See. अश्व-add. )
द्वादश/ द्वा-दश mf( ई)n. consisting of 12 , 12 fold RV. S3Br.
द्वादश/ द्वा-दश mf( ई)n. increased by 12 Ka1tyS3r.
द्वादश/ द्वा-दश n. a collection or aggregate of 12 S3Br.
द्वादश/ द्वा-दश for -दशन्in comp.
Vedic Index of Names and Subjects[सम्पाद्यताम्]
Dvādaśa, ‘consisting of twelve,’[१] is used of the year in the Rigveda (vii. 103, 9). See Nakṣatra.
- ↑ Cf. Oldenberg, Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, 48, 645 et seq.


c: text/html

text:
Pages
- Home
- Hindu Scriptures Decoded
- UPNISHAD
- LEARN GITA
- IMPORTANT SANSKRIT LINKS
- SANSKRIT GRAMMER
- SIMPLE SANSKRIT
- LEARN SANSKRIT
- SANSKRIT STUDY
- DONATE
- HINDUISM SANSKRIT
- DOWNLOAD SANSKRIT LESSONS
- LEARN SANSKRIT
- AYURVEDA IN HINDI
- SANSKRITUM
- Sanskrit Grammer
- SHANKHNAD against corrupt politicians
- आयुर्वेद
- Tools
- Sri Ramcharitmanas
- Ramcharitmanas in English
- Gita
Monday, October 12, 2015
Sanskrit sutra for peace
1. सामूहिक कल्याण के लिये-
देव्या यया ततमिदं जगदात्मशक्त्या निश्शेषदेवगणशक्तिसमूहमूत्र्या।
तामम्बिकामखिलदेवमहर्षिपूज्यां भक्त्या नताः स्म विदधातु शुभानि सा नः॥
2. विश्व के अशुभ तथा भय का विनाश करने के लिये-
यस्याः प्रभावमतुलं भगवाननन्तो ब्रह्मा हरश्च न हि वक्तुमलं बलं च।
सा चण्डिकाखिलजगत्परिपालनाय नाशाय चाशुभभयस्य मतिं करोतु॥
3. विश्व की रक्षा के लिये-
या श्रीः स्वयं सुकृतिनां भवनेष्वलक्ष्मीः पापात्मनां कृतधियां हृदयेषु बुद्धिः।
श्रद्धा सतां कुलजनप्रभवस्य लज्जा तां त्वां नताः स्म परिपालय देवि विश्वम्॥
4. विश्व के अभ्युदय के लिये-
विश्वेश्वरि त्वं परिपासि विश्वं विश्वात्मिका धारयसीति विश्वम्।
विश्वेशवन्द्या भवती भवन्ति विश्वाश्रया ये त्वयि भक्तिनम्राः॥
5. विश्वव्यापी विपत्तियों के नाश के लिये-
देवि प्रपन्नार्तिहरे प्रसीद प्रसीद मातर्जगतोऽखिलस्य।
प्रसीद विश्वेश्वरि पाहि विश्वं त्वमीश्वरी देवि चराचरस्य॥
6. विश्व के पाप-ताप-निवारण के लिये-
देवि प्रसीद परिपालय नोऽरिभीतेर्नित्यं यथासुरवधादधुनैव सद्यः।
पापानि सर्वजगतां प्रशमं नयाशु उत्पातपाकजनितांश्च महोपसर्गान्॥
7. विपत्ति-नाश के लिये-
शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणे।
सर्वस्यार्तिहरे देवि नारायणि नमोऽस्तु ते॥
8. विपत्तिनाश और शुभ की प्राप्ति के लिये-
करोतु सा नः शुभहेतुरीश्वरी शुभानि भद्राण्यभिहन्तु चापदः।
9. भय-नाश के लिये-
(क)
सर्वस्वरूपे सर्वेशे सर्वशक्तिसमन्विते।
भयेभ्यस्त्राहि नो देवि दुर्गे देवि नमोऽस्तु ते॥
(ख)
एतत्ते वदनं सौम्यं लोचनत्रयभूषितम्।
पातु नः सर्वभीतिभ्यः कात्यायनि नमोऽस्तु ते॥
(ग)
ज्वालाकरालमत्युग्रमशेषासुरसूदनम्।
त्रिशूलं पातु नो भीतेर्भद्रकालि नमोऽस्तु ते॥
10. पाप-नाश के लिये-
हिनस्ति दैत्यतेजांसि स्वनेनापूर्य या जगत्।
सा घण्टा पातु नो देवि पापेभ्योऽनः सुतानिव॥
11. रोग-नाश के लिये-
रोगानशेषानपहंसि तुष्टा रुष्टा तु कामान् सकलानभीष्टान्।
त्वामाश्रितानां न विपन्नराणां त्वामाश्रिता ह्याश्रयतां प्रयान्ति॥
12. महामारी-नाश के लिये-
जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी।
दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते॥
13. आरोग्य और सौभाग्य की प्राप्ति के लिये-
देहि सौभाग्यमारोग्यं देहि मे परमं सुखम्।
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
14. सुलक्षणा पत्नी की प्राप्ति के लिये-
पत्नीं मनोरमां देहि मनोवृत्तानुसारिणीम्।
तारिणीं दुर्गसंसारसागरस्य कुलोद्भवाम्॥
15. बाधा-शान्ति के लिये-
सर्वाबाधाप्रशमनं त्रैलोक्यस्याखिलेश्वरि।
एवमेव त्वया कार्यमस्मद्वैरिविनाशनम्॥
16. सर्वविध अभ्युदय के लिये-
ते सम्मता जनपदेषु धनानि तेषां तेषां यशांसि न च सीदति धर्मवर्गः।
धन्यास्त एव निभृतात्मजभृत्यदारा येषां सदाभ्युदयदा भवती प्रसन्ना॥
17. दारिद्र्यदुःखादिनाश के लिये-
दुर्गे स्मृता हरसि भीतिमशेषजन्तोः
स्वस्थैः स्मृता मतिमतीव शुभां ददासि।
दारिद्र्यदुःखभयहारिणि का त्वदन्या
सर्वोपकारकरणाय सदाऽऽर्द्रचित्ता॥
18. रक्षा पाने के लिये-
शूलेन पाहि नो देवि पाहि खड्गेन चाम्बिके।
घण्टास्वनेन नः पाहि चापज्यानिःस्वनेन च॥
19. समस्त विद्याओं की और समस्त स्त्रियों में मातृभाव की प्राप्ति के लिये-
विद्याः समस्तास्तव देवि भेदाः स्त्रियः समस्ताः सकला जगत्सु।
त्वयैकया पूरितमम्बयैतत् का ते स्तुतिः स्तव्यपरा परोक्तिः॥
20. सब प्रकार के कल्याण के लिये-
सर्वमङ्गलमङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके।
शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते॥
21. शक्ति-प्राप्ति के लिये-
सृष्टिस्थितिविनाशानां शक्तिभूते सनातनि।
गुणाश्रये गुणमये नारायणि नमोऽस्तु ते॥
22. प्रसन्नता की प्राप्ति के लिये-
प्रणतानां प्रसीद त्वं देवि विश्वार्तिहारिणि।
त्रैलोक्यवासिनामीड्ये लोकानां वरदा भव॥
23. विविध उपद्रवों से बचने के लिये-
रक्षांसि यत्रोग्रविषाश्च नागा यत्रारयो दस्युबलानि यत्र।
दावानलो यत्र तथाब्धिमध्ये तत्र स्थिता त्वं परिपासि विश्वम्॥
24. बाधामुक्त होकर धन-पुत्रादि की प्राप्ति के लिये-
सर्वाबाधाविनिर्मुक्तो धनधान्यसुतान्वितः।
मनुष्यो मत्प्रसादेन भविष्यति न संशयः॥
25. भुक्ति-मुक्ति की प्राप्ति के लिये-
विधेहि देवि कल्याणं विधेहि परमां श्रियम्।
रुपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
26. पापनाश तथा भक्ति की प्राप्ति के लिये-
नतेभ्यः सर्वदा भक्त्या चण्डिके दुरितापहे।
रुपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
27. स्वर्ग और मोक्ष की प्राप्ति के लिये-
सर्वभूता यदा देवी स्वर्गमुक्तिप्रदायिनी।
त्वं स्तुता स्तुतये का वा भवन्तु परमोक्तयः॥
28. स्वर्ग और मुक्ति के लिये-
सर्वस्य बुद्धिरुपेण जनस्य हृदि संस्थिते।
स्वर्गापवर्गदे देवि नारायणि नमोऽस्तु ते॥
29. मोक्ष की प्राप्ति के लिये-
त्वं वैष्णवी शक्तिरनन्तवीर्या
विश्वस्य बीजं परमासि माया।
सम्मोहितं देवि समस्तमेतत्
त्वं वै प्रसन्ना भुवि मुक्तिहेतुः॥
30. स्वप्न में सिद्धि-असिद्धि जानने के लिये-
दुर्गे देवि नमस्तुभ्यं सर्वकामार्थसाधिके।
Subscribe to: Post Comments (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सत्ययुगम्
चतुर्षु युगेषु सत्ययुगं अथवा कृतयुगं प्रथमं युगं भवति । यद्यपि प्राचीनवैदिकग्रन्थेषु सत्यत्रेतादीनां युगानां स्पष्टप्रसावः नास्ति तथापि स्मृतिषु पुराणेषु च विशेषतः चतुर्युगानां सविस्तारं प्रतिपादनम् अस्ति । पुराणेषु सत्ययुगस्य विषये एवं विवरणं लभते । वैशाखशुक्लस्य अक्षय्यतृतीयायां भानुवासरे अस्य युगस्य आरम्भः अभवत् । अस्य युगस्य परिमाणहः सौरवर्षाणि । अस्मिन् युगे भगवतः मत्स्यः कूर्मः वराहः नरसिहः इति अवताराः अभवन् । अस्मिन् कले स्वर्णमयस्य व्यवहारपत्राणि प्रचुराणि आसन् । मनुष्यः अत्यन्तं दीर्घकायः अतिदीर्घायुष्मान् आसीत् । अस्य प्रधानं तीर्थक्षेत्रं तु कुरुक्षेत्रम् आसीत् । अस्मिन् युगे ध्यानस्य ज्ञानस्य तपसः प्राधान्यम् आसीत् । प्रत्येका प्रजा पुरुषार्थसिद्धिं प्राप्य कृतकृत्या भवति स्म । अतः अस्य कृतयुगम् इति कथ्यते । चतुष्पादः (पूर्णः) धर्मः परिपालितः असीत् । मनुना अवलम्बितं शास्त्रं केवलं धर्मशास्त्रम् आसीत् । महाभारते (वनपर्वणि) अस्य युगस्य विषये विशेषमतं प्राप्यते यत् कलियुगात् अनन्तरं कल्किद्वारा अस्ययुगस्य पुनः स्थपनं भविष्यति ।
ब्रह्मणः एकः दिवसः नाम १००००भगेषु कृतेषु एकस्य चरणः इति कथ्यते ।


text:
Saturday, October 26, 2013
Sanskrit blog: Humour-84
हास्यसीकरः-८४
कश्चन युवा भारतीयप्रशासनिकसेवापरीक्षायाः वाचिकपक्षे भागं वहति स्म ।सः कदा भारतं स्वातन्त्र्यमलभत इति पृष्टः उत्तरमदात्, “कतिपयवर्षेभ्यः प्राक् प्रारब्धः सततः प्रयत्नः अन्ततः क्रिस्तशके १९४७ वर्षे सफलः अभवत्” इति । अस्मद्स्वतन्त्रतायाः कारणभूतः कः इति पृष्टः सः प्रत्यवदत्, “ बहवः कारणभूताः । यद्यहं तेष्वेकतमं आख्यास्यामि चेत् तदा अन्ये परिभूताः भवेयुः” इति । तदा कच्चिदुत्कोचग्रहणं देशे उल्बणतमं सङ्कटमिति पृष्टः सः प्रत्युवाच, “ इदानीं एतद्विषये संशोधनं क्रियमाणम् अस्ति । संशोधनपरिणामादनन्तरमेव वक्तुं शक्यम्” इति । तुष्टाः प्राश्निकाः तमवदन्, “भोः, अस्मद्प्रश्नाः गोप्याः । अन्येभ्यः न वक्तव्याः । गम्यताम्” इति ।
कोष्ठात्बहिः यदा स युवा आगतः तदा अन्ये अर्थिनः तमपृच्छन्, “भोः, ब्रूहि, किं पृष्टम्?” । सः अवदत्, “प्रश्नाः गोप्याः । वक्तुं न शक्नोमि” इति । तेषुकश्चन धर्मसिंहनामा तमवदत्, “प्रश्नाः गोप्याः भवेयुः । उत्तराणि गोप्यानि न भवन्ति । तानि मे निभृतं ब्रूहि” इति । तदा स युवा आत्मना दत्तानि उत्तराणि तस्मै समार्पयत्। प्रगल्भः धर्मसिंहः तान्युत्तराणि कंठगतान्यकरोत् ।
यदा धर्मसिंहः वाचिकपरीक्षार्थम् आहूतः तदा आदौ प्राश्निकेन सः पृष्टः, “ तव जन्म कदा अभवत्?” इति । सः प्रत्यवदत्, “कतिपयवर्षेभ्यः प्राक् प्रारब्धः सततःप्रयत्नः अन्ततः क्रिस्तशके १९४७ वर्षे सफलः अभवत्” इति । उत्तरेण विस्मितः तमपृच्छत्, “ तव पितुर्नाम किम्?” इति । सः प्रत्यवदत्, ““ बहवः कारणभूताः । यद्यहं तेष्वेकतममाख्यास्यामि चेत् तदा अन्ये परिभूताः भवेयुः” इति । रुष्टः प्राश्निकः अपृच्छत्, “ भ्रान्तः असि किम्?” इति । सः विनीतः प्रत्युवाच
“ इदानीं एतद्विषये संशोधनं क्रियमाणम् अस्ति । संशोधनपरिणामादनन्तरमेव वक्तुं शक्यम्” इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 4:09 AM
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
विकिपीडिया:नवागतेभ्यः परिचयः
- विकिपीडिया:शैलीपथप्रदर्शकम्
- विकिपीडिया:सर्वाङ्गपूर्णः लेखः
- विकिपीडिया:वर्गाः
- विकिपीडिया:उल्लेख्यता
- विकिपीडिया:लेखप्रभागाः
- विकिपीडिया:लघुमार्गकुञ्जिकाः
- विकिपीडिया:विकिपीडियायां किं कार्यं कुर्याम्?
- विकिपीडिया:लेखाः ये तु विकिपीडियायाः स्थेयसम्पूर्णतायै अस्यां भाव्याः
- वर्गः:विकिपीडिया-साहाय्यम्
- विकिपीडिया:प्रमुखशब्दरूपाणि
- विकिपीडिया:प्रमुखधातुरूपाणि
अत्र संस्कृत-विकिपीडियायाः यथारूपं परिचयः दीयते। यः कश्चिदपि विकिपीडियायाः मौलिकं परिचयं प्राप्तुमिच्छति तस्मै एतत्पृष्ठं सहायकम् । यत्रापि पृष्ठेषु व्याकरणगताः अशुद्ध्यः दृश्यन्ते तेऽपि पाठाः यथारूपं उल्लिख्यन्ते अत्र, यस्मात् तेषां शोधने कालः आवश्यकः। नवागतानां सम्यग् अवगमनार्थम् अत्र ते पाठाः यथादृष्टं दीयन्ते।
अन्तर्विषयाः
- १ मुख्यपृष्ठस्य पाठस्य क्रमशः परिचयः
- २ अधिकायै सूचनायै द्रष्टव्यम्
मुख्यपृष्ठस्य पाठस्य क्रमशः परिचयः
प्रथममत्र विकिपीडियामुखपृष्ठस्य अग्र्ये पार्श्वे दृश्यमानायाः पट्टिकायाः पाठक्रमेण परिचयः दीयते।
विचारमण्डपम्
एतत् हि विकिपीडियायां कार्यकरण-विषये सामुदायिक-चर्चायाः स्थानम्। द्विपाक्षिकी चर्चा तु प्रायेण सदस्यस्य सम्भाषणपृष्ठे क्रियते। परन्तु बहुपाक्षिकी चर्चा तु अत्रैव भाव्या।
अत्र च पञ्च विभागाः सन्ति, ते यथा- नयरूपीकरणसभा, तान्त्रिककार्यसभा, निर्देशसभा, सहायसभा, विविधविषयसभा चेति। प्रत्येकस्मिन् विभागे कीदृशः विषयः स्थापयितव्य इति विचारमण्डपामुखे एव लिखितम्। निर्णयविपत्त्यां च कुत्रापि स्थापयितुं शक्यते यतो हि निपुणाः तत्र शोधनं करिष्यन्तीति।
नूतनपरिवर्तनानि
एतत् तु अति महत्त्वाधायि पृष्ठम्। अत्र क्लिक् कृत्वा भवान् एतादृशे एके पृष्ठे गच्छति, यत्र तु सर्वेषामपि नूतनानां परिवर्तनानां तालिका (सूचिका) आगच्छति। तां दृष्ट्वा भवान् विकिपीडियायां वर्तमानायाः एकैकस्य क्रियायाः ज्ञानं लब्धुं शक्नोति। परन्तु किंचित् कालस्य पश्चात् सा सूचिका पुरातनी भवति, तदा F5 इति कुञ्जिकां प्रयोज्य पुनः तत्पृष्ठं नूतनीक्रियताम्। अनयैव विधिना विकिपीडियायाः पारङ्गताः नूतनानि परिवर्तनानि सततं दृष्टिगतानि कुर्वन्ति।
दूतावासः
न खलु विकिपीडिया संस्कृतेन एव लिख्यते। एतादृश्यः विकिपीडियाः बहुषु भाषासु विद्यन्ते। विभिन्नभाषाभाषिणः विभिन्नविकिपीडियातः परस्परं सम्पर्कं कर्तुं दूतावासनाम्नः (आङ्गलभाषायां Embassy इति) पृष्ठस्य प्रयोगं कुर्वन्ति। परन्तु यदा कदा विचारमण्डपेऽपि एतादृशाः सन्देशाः आगच्छन्ति।
अविशिष्टपृष्ठम्
अविशिष्टं तु यादृच्छिकम् अथवा न विशिष्टम्। यदि भवान् अत्र क्लिक् करोति, तदा दैवेनैव निश्चितं किञ्चित्पृष्ठम् उद्घाट्यते। अर्थात् तस्मिन् पृष्तठे तु यत्किञ्चिद् लेखनं(article) भवितुं शक्नोति।
साहाय्यम्
साहाय्यं चेदिच्छसि लेखनार्थं वा टङ्कणार्थं वा तर्हि अत्र क्लिक्कर्त्तव्यम्।
अर्थदानम्
विकिमीडियाफ़ाउन्डेशन् इत्यस्य कृते अर्थदानम् अनेन दीयते।
केभ्यः पृष्ठेभ्यः सम्बद्धम्
विकिपीडियायां प्रत्येकं पृष्ठं प्रायेण नैकेभ्यः पृष्ठेभ्यः सम्बन्धितं विद्यते। कथं खलु? यस्मात् प्रत्येके लेखे प्रमुखानि पदानि नीलवर्णेन राजन्ते, तेषु पदेषु च क्लिक्कृत्य भवान् तेषां पदानां विस्तृतलेखनानि द्रष्टुं शक्नोति। एकः लेखः कुत्र कुत्र नयति इति प्रत्यक्षमेव अवबुध्यते (दृश्यते खलु)। परन्तु यदि भवान् एतद् ज्ञातुमिच्छति यत् कः कः लेखः लेखविशेषं प्रति नयति तदा तल्लेखम् उद्घाटयित्वा पार्श्वस्थे केभ्यः पृष्ठेभ्यः सम्बद्धम् इति पदबन्धे क्लिक्करोतु। झटित्येव सर्वेषामपि तल्लेखसम्बद्धानां पृष्ठानां सूचिका द्रक्ष्यते।
पृष्ठ-सम्बन्धितानि परिवर्तनानि
भवद्भिः एतस्य विषये किंचित् पूर्वभूमिकायाः पश्चादेव पठनीयम्। एतस्य परिचयः अधस्तात् पुनः दीयते।
सञ्चिका आरोप्यताम् (संचिकाम् उद्भारयतु)
सञ्चिका तु फ़ाइल् (File) इति। चित्राणि, सङ्गीतांशाः, चलचित्राणि चेत्यादीनि सङ्गणकेषु सञ्चिकारूपेण एव वर्तन्ते। विकिपीडियायां लेखेषु समये समये चित्राणां, सङ्गीतांशानां, चलचित्रादीनां वा आवश्यकता भवति। कुतः आगच्छन्ति खलु तानि चित्रादीनि?
अथ तानि चित्रादीनि बहुषु अन्येषु जालस्थलेषु (on websites) यदा कदा प्रतिलिप्यधिकारमुक्तानि विद्यन्ते (एतन्नाम सुपरीक्षणीयम्), अथवा सदस्येभ्यः स्वयमेव रच्यन्ते। अत्र पार्श्वे उदाहरणरूपेण चित्रमेकं दर्शितमस्ति।
एतादृशानि चित्रादीनि तु लेखेषु प्रयोक्तुं, प्रथमं विकिपीडिया संजालस्थलं प्रति (sa.wikipedia.org इत्यस्मिन्) अथवा विकिमीडिया कॉमन्स इत्यस्य सञ्जालस्थलं प्रति (http://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page इत्यस्मिन्) नेतव्यानि, तर्हि तेषां प्रयोगः लेखेषु कर्त्तुं शक्यते। किञ्चित्सञ्जालस्थलं प्रति तेषाम् आनयनं तु उद्भारणम् इति उच्यते अस्माभिः। तस्मात् "संचिकाम् उद्भारयतु" इति वाक्यमवाप्तम्। परन्तु सञ्चिकायाः उद्भारणात् पूर्वं तस्याः प्रतिलिप्याधिकारः (अप्युक्तः सर्वाधिकारः, कॉपीराइट् वेति) सम्यक् परीक्षणीयम्। चेत् सा कृतिः तु मुक्ताधिकारा न अस्ति तदा नैव तस्याः प्रयोगः कर्त्तव्यः, नैव च सा उद्भारितव्या।
उद्भारणार्थं भवान् सञ्चिकाम् उद्भारयतु इत्यस्मिन् क्लिक्करोतु। तेन नवीनमेकं पृष्ठं उद्घाट्यते। तस्मिन् "Choose File" इत्येतद् दृश्यते। तत्र क्लिक्कृत्य भवानेकं सञ्चिका-चयन-गवाक्षं प्राप्नोति। तत्र सञ्चिकां चित्वा भवान् Open इत्यत्र क्लिक्करोतु, सञ्चिका-विषये च वाञ्छितां सूचनां यथास्थानं ददातु। पुनश्च तत्र संचिकाम् उद्भारयतु इत्यस्मिन् क्लिक्करोतु। भवतः सञ्चिका यथानाम विकिपीडियायाम् उद्भारिता भवति। भवता तस्याः सञ्चिकायाः यथेष्टं प्रयोगं कर्त्तुं शक्यते।
विशिष्ट-पृष्ठानि
विशिष्ट-पृष्ठानि खलु असामान्यानि पृष्ठानि। तानि महत्त्वाधायीनि पृष्ठानि अपि विद्यन्ते। विकिपीडियायां कौशलं प्राप्तुं एतेषां पृष्ठानाम् अर्थज्ञानम् अतीव आवश्यकम्। बहुविधानि च एतानि पृष्ठानि। तेषां परिचयः प्रायेण उपयोगिताक्रमेण अत्र दीयते।
सदस्य एवम् अधिकार
अस्मिन् वर्गे प्रयोक्तृ-सम्बन्धिन्यः सूचनाः द्रष्टुं/परिवर्तयितुं वा शक्यन्ते।
इष्टतमानि
एतत्तु तदेव वरीयांसि इति पृष्ठं यस्य तु नाम भवतः पृष्ठस्य दक्षिणपार्श्वे उपरि सदैव वर्तते। अनेन भवान् स्वकीयायाः लेखायाः (of your account) मनोऽनुकूलं विन्यासं कर्त्तुं शक्नोति। अत्र प्रमुखासु सुविधासु एताः सन्ति-
- अत्र भवान् स्वकीयानां हस्ताक्षराणां प्रारूपं परिवर्तयितुं शक्नोति। हस्ताक्षराणां प्रारूपाः विकि-प्रारूपे भवन्ति। परिवर्तनार्थं तत्र दृश्यमानायां निवेशपेटिकायां स्वनूतन-हस्ताक्षराणि योजयतु।
- विद्युत्पत्र : एतत्तु विद्युत्पत्रसङ्केतः भवतः। चेद् भवान् स्वकीयं विद्युत्पत्रसङ्केतं (e-mail id) ददात्यत्र, तर्हि चेद् भवान् भविष्यत्काले स्वकीयं कूटशब्दं (विकिपीडिया-लेखायाः) विस्मरेत्, तदनेन विद्युत्पत्रसङ्केतेन पुनः प्रेष्यं स्यात्। परन्तु न तस्य प्रदानम् आवश्यकमत्र।
- भवान् सम्पादनम् इति प्रभागे क्लिक्कृत्य स्वकीयायाः सम्पादनपेटिकायाः आकारम् अपि परिवर्तयितुं शक्नोति। कथमिति? तत्र तु अध: पंक्त्याः, पंक्ति इति विकल्पाः सन्ति (क्षम्यतां तत्र व्याकरणगताः त्रुटयः, यस्मात् तेषां शोधनाय कालः आवश्यकः)। प्रथमायां पेटिकायां प्रतिपङ्क्तिगतानाम् अक्षराणां सङ्ख्या निर्दिश्यते, द्वितीयायां च सर्वासां पङ्क्तीनां सङ्ख्या निर्दिश्यते।
- सद्योजातानि परिवर्तनानि- यथा हि पूर्वे उक्तम्- नूतनपरिवर्तनानि इत्यनेन एतत् समबद्धम्। दर्शितानां नूतनपरिवर्तनानां सङ्ख्या अपि निर्धारयितुं शक्या, अपि च कतिषु दिवसेषु जातानि परिवर्तनानि दर्शितव्यानीति अपि निर्देशयितुं शक्यम्। तानि अत्र पिटकेषु दातव्यानि।
- दृष्टिसूची विकल्पाः(निरीक्षासूची)- अत्र निरीक्षासूच्याः यथेष्टं रूपायनं कर्तुं शक्यते। प्रथमं तु अत्र दिवसानां सङ्ख्यां दातुं शक्यते येषु दिवसेषु निरीक्षासूचीगतानां लेखानां परिवर्तनानि अस्यां स्युः। अपि च अधिकतमानि कतिसङ्ख्याकनि परिवर्तनानि अत्र स्युः इत्यपि दातुं शक्यते।
- खोज ऑप्शन्स्- अस्य संस्कृतपर्यायस्तु अन्वेषण-विकल्पाः इति। अत्र हि विकिपीडियायाम् अन्वेषणसमये प्रयोज्यमानाः विकल्पाः निर्धार्यन्ते। तद्यथा- प्रत्येके पृष्ठे दर्श्यमानानां परिणामानां सङ्ख्या; अन्वेषणार्थं नामाकाशस्य निर्देशनम् इत्यादयः।
- विविधः- विविधाः अन्ये विकल्पाः केचिद् अत्र विद्यन्ते।
- उपकरण (गैज़ेट)- इयं तु उपकरणानाम् आवलिः। अत्र यथेष्टम् उपकरणं चित्वा तु प्रयोक्ता तस्य प्रयोगार्थं समर्थीभवति। प्रमुखं तत्र उपकरणमस्ति हॉट्कैट् (Hotcat) इत्याख्यम्। उपकरणेनानेन लेखेषु वर्गाः सरलतया योक्तुं शक्यन्ते।
- किञ्चिदपि परिवर्तनं कृत्वा इष्टतमानि इति प्रभागे, तत्र संरक्ष्यताम् इत्यत्र क्लिक्करणीयम्। येन हि तानि परिवर्तनानि रक्ष्यन्ते।
अस्मिन् पृष्ठे अधुनावधि यावत् प्रमुखानां सर्वेषामपि विषयाणां परिचयः प्रदत्तः। कालेन अत्र अधिकाः केचिद् विषयाः अपि योक्तुं शक्यन्ते।
अधिकायै सूचनायै द्रष्टव्यम्
- वर्गः:विकिपीडिया-साहाय्यम्
- विकिपीडिया:शैलीपथप्रदर्शकम्
- विकिपीडिया:सर्वाङ्गपूर्णः लेखः
- विकिपीडिया:वर्गाः
- विकिपीडिया:उल्लेख्यता
- विकिपीडिया:लेखप्रभागाः
- विकिपीडिया:लघुमार्गकुञ्जिकाः
- विकिपीडिया:विकिपीडियायां किं कार्यं कुर्याम्?
- विकिपीडिया:लेखाः ये तु विकिपीडियायाः स्थेयसम्पूर्णतायै अस्यां भाव्याः
- विकिपीडिया:प्रमुखशब्दरूपाणि
- विकिपीडिया:प्रमुखधातुरूपाणि


text:
चातुर्मास्यव्रतम्
एतत् व्रतं संन्यासिनाम् इति चिन्तयन्ति बहवः । शास्त्रवाक्यानुसारम् एतत् सर्वैः अपि आचरणीयं पर्व । न आचरन्ति चेत् प्रत्यवायदोषः भवति इति उच्यते ।
- चत्वार्येतानि नित्यानि चतुराश्रमवर्णिनाम् ।
- नित्यान्येतानि विप्रेन्द्र व्रतान्याहुर्मनीषिणः ॥ इति ।
एतत् व्रतं न आचरन्ति चेत् समग्रस्य वर्षस्य पापलेपः भविष्यति इति वदति महाभारतम् ।
- वार्षिकान् चतुरो मासान् वाहयेत् केनचिन्नरः ।
- व्रतेन नोचेदाप्नोति किल्बिषं वत्सरोद्भवम् ॥
प्रतिवर्षं मासचतुष्टयम् आचर्यते इत्यनेन एतत् व्रतं “चातुर्मास्यम्” इति उच्यते । ते चत्वारः अपि मासाः वर्षाकालात्मकाः इत्यनेन “वर्षर्तुव्रतम्” इत्यपि उच्यते । एतत् व्रतम् आषाढमसस्य एकादशीतः द्वादशीतः अथवा पूर्णिमातः आरभ्यते । कर्काटकसङ्क्रमणदिने वा अनिवार्यं चेत् तुलासङ्क्रमणदिने वा आरम्भणीयम् एव । उपर्युक्तेषु दिनेषु कस्मिन्नपि दिने आरब्धं चेदपि कार्त्तीकशुद्धद्वादशीदिने (उत्थानद्वादशी) व्रतसमाप्तिम् आचरेयुः ।
- आषाढशुक्लद्वादश्यां पौर्णामस्यामथापि वा ।
- चातुर्मास्यव्रतारम्भं कुर्यात् कर्कटसङ्क्रमे ।
- अभावे तु तुलार्केऽपि मन्त्रेण नियमं व्रती ॥ (वराहपुराणम्)
- चतुर्धा गृह्यवैचीर्णं चातुर्मास्यव्रतं नरम् ।
- कर्त्तीके शुक्लपक्षे तु द्वादश्यां तत्समापयेत् ॥ (निर्णयसिन्धुः)
चातुर्मास्यावसरे गुडवर्जनात् मधुरध्वनिः, तैलवर्जनात् सुन्दराङ्गं च प्राप्नुवन्ति इति वदन्ति पुराणानि ।
- मधुरस्वरो भवेन्नित्यं नरो गुडविवर्जनात् ।
- तैलस्य वर्जनादेव सुन्दराङ्गः प्रजायते ॥
उत्तरभारते विशेषरूपेण एतत् व्रतम् आचरन्ति । तत्रापि विशेषतया महिलाः आचरन्ति । एतत् व्रतम् आचर्यमाणाः उपवासं कृत्वा निद्रामुद्राभिरामं नारायणं ध्यान-स्तोत्र-पूजादिभिः आराधयन्ति । लौकिककार्याणि न्यूनीकृत्य ब्रह्मचर्यनियमं पालयन्ति । रादद्वेष-अनृतभाषणादिकं त्यजन्ति । व्रतदीक्षानुगुणं भवति तेषां वेषभूषणम् । प्राणिहिंसां न कुर्वन्ति । शास्त्रनिषिद्धम् आहारं न सेवन्ते । मधुमांसादिकं मासचतुष्टयम् अपि त्यजन्ति । श्रावणमासे शाकं, भाद्रपदे दधि, आश्वयुजे क्षीरं, कार्त्तीके च द्विदलधान्यं न उपयोक्तव्यम् । एतत् क्रमशः शाकव्रतं, दधिव्रतं, क्षीरव्रतं, धान्यव्रतम् इति वदन्ति ।
- श्रावणे वर्जयेच्छाकं दधि भाद्रपदे तथा ।
- दुग्धमाश्वयुजे मासि कार्त्तीके द्विदलं त्यजेत् ॥
द्विदलधान्यं, बहुबीजफलं, वृन्ताकं च सम्पूर्णतया त्यजन्ति चेत् उत्तमम् इति । कूष्माण्डं, बदरीं, तिन्त्रिणीं, मूलकम्, इक्षुम्, आमलकं च वर्जयेत् । तत्तत्काले प्राप्यमाणानि शाकानि अपि त्यक्तव्यानि । एतेषु मासचतुष्टयेषु अपि हविष्यान्नभोजनम् अत्युत्तमम् ।
- द्विदलं बहुबीजं च वृन्ताकं च विवर्जयेत् ।
- विशेषाद् बदरीं धात्रीं कूष्माण्डं तिन्त्रिणीं त्यजेत् ॥
- तत्कालोद्भवश्याकाः वर्जनीयाः प्रयत्नतः ।
- चतुर्ष्वपीह मासेषु हविष्याशी न पापभाक् ॥
व्रतसमाप्त्यनन्तरं श्रोत्रियान् आहूय गो-भू-हिरण्य-वस्त्रादिदानं दातव्यम् । काम्यदृष्ट्या गुड-तैल-कटुतैल-ताम्बूल-घृत-फल-शाकपत्राशन-दधिक्षीरत्यागं ये कृतवन्तः ते क्रमशः मधुरध्वनिं, सुन्दरशरीरं, शत्रुनाशं, सुखभोगं, लावण्यं, बुद्धिशक्तिं, बहुपुत्रभाग्यं, पक्वान्नलाभं, गोलोकं च प्राप्नुवन्ति । ब्रह्मचर्याचरणेन देहेन्द्रिय-मनो-बुद्धि-शक्तिवर्धनं भवति ।
एतैः नियमैः सह संन्यासिनाम् इतोपि केचन नियमाः भवन्ति । संन्यासी आषाढपूर्णिमायां क्षौरं समाप्य व्रतारम्भं कुर्यात् । व्रतसमाप्तिपर्यन्तं मध्ये क्षौरकरणं नास्ति । नदीक्रमणं न करणीयम् । क्रोशादपेक्षया अधिकं दूरं प्रयाणं न कुर्यात् ।
- आषाढ्यां पौर्णमास्यान्तु वपनं कारयेद्यतिः ।
- तेषु मासेषु केशादीनृतुसन्धौ न वापयेत् ।
- नदीश्च न तरेत्तेषु क्रोशादूर्ध्वं न च व्रजेत् ॥
सर्वभूतहितार्थं माधवः चतुरः मासान् शेषशयनं करोति तावदहम् अपि एकत्र वसामि । भवतां क्लेशः नास्ति चेत अहम् अत्रैव वसामि इति गृहस्थान् वदेत् संन्यासी । अनन्तरं तस्य शिष्यवर्गः वयमपि अत्र यथाशक्ति गुरुसेवां कृत्वा कृतार्थाः भवामः इति उक्त्वा तत्रैव वसन्ति । तदवसरे वेदव्यासं, सनकादियोगीन्, श्रीगणेशं, दुर्गां, सरस्वतीं, क्षेत्रपालकान्, व्यासशिष्यान् गुरून् च आराधयन्ति ।
चतुरः मासान् आचरितुं न शक्यते चेत् आरम्भस्य मासद्वयं वा आचरेयुः एव । व्रतसमाप्त्यनन्तरं स्नात्वा मृत्तिकाशेषं जले विसर्ज्य पूर्वदिशि वा उत्तरदिशि वा प्रयाणं कृत्वा प्रत्यागच्छेत् । व्रतावसरे मौनव्रतम् आचरन्ति चेत् वरम् । अथवा ध्यान-जप-तप-पारायणं वा करणीयम् ।


text:
सामान्यावशिष्टं- चतुस्संवत्सराभ्यन्तरे वित्तकोशाः ११.५०० कोटि रूप्यकाणि दण्डितानि।
नवदेहली> विगते चतुसंवत्सराभ्यन्तरेण राष्ट्रस्य सार्वजनिक वित्तकोशेन दण्डशुल्करूपेण ११.५०० रूप्यकाणि स्वीकृतानि इत्यावेदनम्। वित्तलेखे सामान्यावशिष्टं न पालितम् इत्यस्य दण्डमात्रः भवति अयम्। शुक्रवासरे लोकसभायां केन्द्रधनमन्त्रालयेन निवेदितम् इदम् अावेदनम्।
निर्धनव्यक्तीनां वित्तलेखात् स्वीकृतं भवति इदं धनम् इति गौरवं अस्ति घटनायाः। विविध सर्वकारीय अार्धिक साहायार्थम् वित्तलेखाः अवश्यकाः भवन्ति। अत एव निर्धनाः अपि तु बहवः वित्तकोशस्य वित्तलेखं स्वीकृताः अासन्।
राष्ट्रस्य सार्वजनिक वित्तकोशः इत्यङ्कितेन भरतीय स्टेट् बाङ्केन गते आर्थिकसंवत्सरे २,५०० कोटिरुप्यकाणि एवं दण्ड-शुल्कवत् स्वीकृतानि। निजीय वित्तकोशेषु HDFC वित्तकोशेन अधिकं स्वीकृतम्। अनेन ५९०कोटि रूप्यकाणि एवं सञ्चितानि।


text:
१९०७
१९०७ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
- ६ सम्बद्धाः लेखाः
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे अमेरिकादेशीयः रास् जि ह्यारिसन् नामकः प्रणिजीवकोशान् अङ्गांशान् च जीवेः शरीरात् बहिर्भगे वर्धनस्य तन्त्रं (इन्विट्रो) संशोधितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशस्य "हैडल्बर्ग्" इत्यत्र आदिमानवस्य अवशेषाः प्राप्ताः ।
- अस्मिन् वर्षे फ्रान्स्-देशियः चार्ल्स् लेवरन् नामकः विज्ञानी "मलेरियारोगस्य कारणीभूतानाम् आदिजीविनां" (पेट्रोजोव) संशोधनार्थं "नोबेल्"प्रशस्त्या पुरस्कृतः ।
- अस्मिन् वर्षे ऐवान् पाव्लोव् नामकः विज्ञानी "परावर्तितप्रतिक्रियाणां" विषये स्वीयान् अभिप्रायान् प्राकटयत् ।
- अस्मिन् वर्षे स्कौट् तथा गैड् संस्था आरब्धा ।
- अस्मिन् वर्षे प्रख्यातः त्रिकोद्यमी, लेखकः, राज्यशास्त्रज्ञः "डी वी जी" इत्येव प्रसिद्धः डी.वी.गुण्डप्पः ”’भारती”’ नामिकां दिनपत्रिकाम् आरब्धवान् ।
- अस्मिन् वर्षे आनुवंशिकविज्ञानस्य सिद्धपुरुषः थामस् हण्ट् मार्गन् "ड्रासोफिला” नामिकानां मक्षिकाणां वर्धनं पालनं च कुर्वन् संशोधनम् आरब्धवान् ।
- अस्मिन् वर्षे कन्नडलेखकेषु अन्यतमस्य आलूरु वेङकटरावस्य "श्री विद्यारण्य चरित्रम्" नामकः ग्रन्थः प्रकाशितः ।
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य "सूरत्" नगरे प्रवृत्ते अधिवेशने काङ्ग्रेस् पक्षः तिलकस्य नेतृत्वे "घर्मदलः" इति गोखलेः नेतृत्ते "मृदुदलः" इति द्विधा विभक्तः ।
- अस्मिन् वर्षे जून् २४ तमे दिनाङ्के मुम्बय्यां बालगङ्गाधरतिलकः बद्धः अभवत् आङ्ग्लसर्वकारेण ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे हिन्दीभाषाया: महालेखिका, छायावादस्य प्रवर्तिका महादेवी वर्मा प्रयागनगरे जन्म प्राप्नोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे सप्ट्म्बरमासे २८ दिनाङ्के विद्यावतीकिषन्सिंहयोः तृतीयपुत्रत्वेन भारतस्य अप्रतिमः देशभक्तःम् क्रान्तिकारी भगत् सिंहः जन्म प्राप्नोत् ।
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
निधनानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे रख्यातः भौतविज्ञानी तथा गणितज्ञः च केल्विन् विलियं थाम्सन् लार्ड् मरणम् अवाप्नोत् ।


text:
अमृतपुर्यां माता अमृतानन्दमयी मठे नवं १० तः १३ पयर्यन्तं ’माहेश्वरमृतम्’ व्याकरणशिबिरं प्राचलत्। शिबिरेऽस्मिन् ६० जनाः भागं स्वीकृतवन्तः । १० दिनाङ्के मातृवाणी पत्रिकायाः सम्पादकः स्वामी ज्ञानामृतानन्दपुरी दीपं प्रोज्ज्वाल्य शिबिरस्य उद्घाटनं कृतवान् । शिबिरे सम्भाषणसन्देशस्य सम्पादकः श्री जनार्दन हेगडे , संस्कृतभारत्याः रक्षाधिकारी डा.जि.गंगाधर महोदयः, स्ंस्कृतभारत्याः अखिलभारत-सम्पर्क्कप्रमुखः श्री वसुवच् , तिरुवनन्तपुरम् सर्वकारसंस्कृतमहाविद्यालयस्य प्राचार्यौ श्री.ईश्वरः , श्री.सुधीषः च वर्गाणि […]
Category / वार्ता
सद्गुरुमाता अमृतानन्दमयी देव्याः निर्देशानुसारं गत २००९ ओक्टोबर् मासे आश्रमे ब्रह्मचारिणां निमित्तं संस्कृताध्ययनार्धं वर्गः आरब्धः । २५० जनाः वर्गार्थम् आगताः । विश्वसंस्कृतप्रतिष्ठानस्य संस्कृतभारति कार्यकर्तारः र्वगं सञ्चालितवन्तः । प्रथमदशदिवसेषु सम्पाषण शिबिरम् अबवत् । अनन्तरं संस्कृतद्वारा-गीता-भगवद्गीता द्वारा संस्कृतम् इत्येषः पाठ्यक्रमं स्वीकृत्य अध्ययनम् आरब्धम् । इदानीं पञ्च घट्टात्मकस्य अस्य पाठ्यक्रमस्य द्वितीयं घट्टं समाप्तम् । एते वर्गाः प्रतिदिनं अनवरतं चलन्ति […]
२३ आश्विनम् १९३२, अमृतपुरि नवरात्र-उत्सवस्य अनुबन्धेन आश्रमे, संस्कृताध्येतॄणां, संस्कृतानुरागिणां च भारतीपूजा कार्यक्रम् आयोजिताः । तण्डुलचूर्णे रचिते भारतस्य चित्रे ५१ शक्तिपीठानां प्रतिनिधिस्वरूपेण अक्षराणि दीपाः च रचिताः । अक्षराणां देव्याः पूजां सर्वेपि दीपज्वालनेन पुष्पार्चनेन कृतवन्तः । प्रायः ४०० जनाः भागं स्वीकृतवन्तः । भारतीपूजायाः,सङ्कल्पः,सन्देशः इत्येषु विषयेषु अधिकृत्य विश्वसंस्कृतप्रतिष्ठनस्य पूर्णकालिका रूपेण वर्त्तितुं श्रीमती वन्दनानन्दकुमारस्य भाषणमभवत् । पूज्य स्वामि तुरीयामृतानन्द […]
आश्रमस्य अधीने आकेरलं ३२ विद्यालयाः सन्ति । मातुः निर्देशानुसारं तेषु विद्यालयेषु छात्राणां कृते सम्भाषणवर्गाः निश्चिताः । प्रशिक्षिताः ब्रह्मचारिण्यः एतान् वर्गान् चालितवत्यः । साम्प्रतं पारिपल्ली, पुल्पल्ली, एडपल्ली, मानन्तवाटी इति स्थानचतुष्टये वर्गाः अभवन् । पठनकेळिः इति नाम्ना आयोजिताः एते दिनद्वयात्मकवर्गाः अतीव स्वीकार्यतां प्राप्तवन्तः । ये छात्राः द्वितीयभाषारूपेण संस्कृतं न पठन्ति स्म तेऽपि वर्गानन्तरं संस्कृतं प्रति परिवर्तयितुं न […]
२००९ नवम्बर् मासे आश्रमे ब्रह्मचारिणां निमित्तं संस्कृतवर्गः आरब्धः । गीताशिक्षणकेन्द्रस्य पाठ्यक्रमः आश्रितः । २०१० जून् मासे ७ दिनाङ्कतः १६ पर्यन्तं तेषां प्रशिक्षणशिबिरम् आयोजितम् । गीतासोपानस्य प्रथमभागं समाप्य द्वितीयभागं पठन्तः ते प्रशिक्षणार्थं आगताः । उपषष्टि ब्रह्मचारिणः/ ब्रह्मचारिण्यः शिबिरार्थिनः अभवन् । अन्ये नूतनाः ब्रह्मचारिण्यः गृहस्थाः आदर्शशिबिरार्थिनः च आसन् एतस्मिन् प्रशिक्षणे अ.भ.सं.मन्त्री श्री दिनेशकामतः, अ.भ. पूर्णकालिकप्रमुखः डा. को.ना. […]


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३२०
मण्डलानि[सम्पाद्यताम्]
सर्व्वतो भद्रकान्यष्टमण्डलानि वदे गुह ।
शक्तिमासाधयेत् प्राचीमिष्टायां विषुवे सुधीः ।। ३२०.१ ।।
चित्रास्वात्यन्तरेणाथ दृष्टसूत्रेण वा पुनः ।
पूर्व्वापरायतं सूत्रमास्फाल्य मद्यतोऽङ्कयेत् ।। ३२०.२ ।।
कोटचिद्वयन्तु तन्मध्यादङ्कयेद्दक्षिणोत्तरम् ।
मध्ये द्वयं प्रकर्त्तव्यं स्फालयेद्दक्षिणोत्तरम् ।। ३२०.३ ।।
शतक्षेत्रार्द्धमानेन कोणसम्पातमादिशेत् ।
एवं सूत्रचतुष्कस्य स्फालनाच्चतुरस्रकम् ।। ३२०.४ ।।
जायते तत्र कर्त्तव्यं भद्रस्वेदकरं शुभम् ।
वसुभक्तेन्दुद्विपदे क्षेत्रे वीथी च भागिका ।। ३२०.५ ।।
द्वारं द्विपदिकं पद्ममानाद्वै सकपोलकम् ।
कोणबन्धविवित्त्रन्तु द्विपदं तत्र वर्त्तयेत् ।। ३२०.६ ।।
शुक्लं पद्मं कर्णिका तु पीता चित्रन्तु केशरम्।
रक्ता वीथी तत्र कल्प्या द्वारं लोकेशरूपकं ।। ३२०.७ ।।
रक्तकोणं विधौ नित्ये नैमित्तिकेऽव्जकं श्रृणु ।
असंसक्तन्तु संसक्तं द्विधाव्जं भुक्तिमुक्तिकृत् ।। ३२०.८ ।।
असंसक्तं सुमुक्षूणां संसक्तं तत्त्रिधा पृथक् ।
बालो युवा च वृद्धश्च नामतः फलसिद्धिदाः ।। ३२०.९ ।।
पद्मक्षेत्रे तु सूत्राणि दिग्विदिशु विनिक्षिपेत् ।
वृत्तानि पञ्चकल्पानि पद्मक्षेत्रसमानि तु ।। ३२०.१० ।।
प्रथमे कर्णिका तत्र पुष्करैर्न्नवभिर्युता ।
केशराणि चतुर्व्विशद्वितीयेऽथ तृतीयके ।। ३२०.११ ।।
दलसन्धिर्गजकुम्भनिभान्तर्यद्दलाग्रकम् ।
पञ्चमे व्योमरूपन्तु संसक्तं कमलं स्मृतं ।। ३२०.१२ ।।
असंसक्ते दलाग्रे तु दिग्भागैर्विस्तराद्भजेत् ।.
भागद्वयपरित्यागाद्वस्वंशैर्वर्त्तयेद्दलम् ।। ३२०.१३ ।।
सन्धिविस्तरसूत्रेण तन्मूलादञ्जयेद्दलम्
सव्यासव्यक्रमेणैव वृद्धमेतद्भवेत्तथा ।। ३२०.१४ ।।
अथ वा सन्धिमध्यात्तु भ्रामयेदर्द्धचन्द्रवत् ।
सन्धिद्वयाग्रसूत्रं वा बालपद्मन्तथा भवेत् ।। ३२०.१५ ।.
सन्धिसूत्रार्द्धमानेन पृष्ठतः परिवर्त्तयेत् ।
तीक्ष्णाग्रन्तु सुवातेन कमलं भुक्तिमुक्तिदम् ।। ३२०.१६ ।।
मुक्तवृद्धौ च वश्यादौ बालं पद्मं समानकं ।
नवनाभंनवहस्तं भागैर्म्मन्त्रात्मकैश्च तत् ।। ३२०.१७ ।।
मध्येऽव्जं पट्टिकावीजं द्वारेणाब्जस्य मानतः ।
कण्ठोपकण्ठमुक्तानि तद्वाह्ये वीथिका मता ।। ३२०.१८ ।।
पञ्चभागान्विता सा तु समन्ताद्दशभागिका ।
दिग्विदिक्ष्वष्ट पद्मानि द्वारपद्मं सवीथिकम् ।। ३२०.१९ ।।
तद्वाह्ये पञ्च पदिका वीथिका यत्र भूषिता ।
पद्मवद्द्वारकण्ठन्तु पदिकञ्चौष्ठकण्ठकं ।। ३२०.२० ।।
कपोलं पदिकं कार्य्यं दिक्षु द्वारत्रयं स्फुटम् ।
कोणबन्धं त्रिपट्टन्तु द्विपट्टं वज्रवद्भवेत् ।। ३२०.२१ ।।
मध्यन्तु कमलं शुक्लं पीतं रक्तञ्च नीलकम् ।
पीतशुक्लञ्च धूम्रञ्च रक्तं पीतञ्च मुक्तिदम् ।। ३२०.२२ ।।
पूर्व्वादौ कमलान्यष्ट शिवविष्ण्वादिकंजपेत् .
प्रासादमध्यतोऽभ्यर्च्य शक्रादीन्व्जकादिषु ।। ३२०.२३ ।।
अस्त्राणि वाह्यवीथ्यान्तु विष्ण्वादीनश्वमेधभाक् ।
पवित्रारोहणादौ च महामण्डलमालिखेत् ।। ३२०.२४ ।।
अष्टहस्तं पुरा क्षेत्रं रसपक्षैर्विवर्त्तयेत् ।
द्विपदं कमलं मध्ये वीथिका पदिका ततः ।। ३२०.२५ ।।
दिग्विदिक्षु ततोऽष्ठै च नीलाब्जानि विवर्त्तयेत् ।
मध्यपद्मप्रमाणेन त्रिंशत्पद्मानि तानि तु ।। ३२०.२६ ।.
दलसन्धिविहीनानि नीलेन्दीवरकानि च ।
तत्पृष्ठे पदिका वीथी स्वस्तिकानि तदूर्द्धतः ।। ३२०.२७ ।.
द्विपदानि तथा चाष्टौ कृतिभागकृतानि तु .
वर्त्तयेत् स्वस्तिकांश्तत्र वीथिका पूर्व्ववद्वहिः ।। ३२०.२८ ।।
द्वाराणि कमलं यद्वदुपकण्ठयुतानि तु ।
वक्त्तयेत् स्वस्तिकांस्तत्र वीथका पूर्व्ववद्वहिः ।। ३२०.२९ ।।
स्वस्तिकादि विचित्रञ्च सर्व्वकामपदं गुह ।
पञ्चाब्जं पञ्चहस्तं स्यात् समन्ताद्दशभाजितम् ।। ३२०.३० ।।
द्विपदं कमलं वीथी पट्टिका दिक्षु पङ्कजम् ।
चतुष्कं पृष्ठतो वीथी पदिका द्विपदान्यथा ।। ३२०.३१ ।।
कण्ठोपकण्ठयुक्तानि द्वारान्यब्जन्तु मध्यतः ।
पञ्चाब्जमण्डले ह्यस्मिन् सितं पीतञ्च पूर्व्वकम् ।। ३२०.३२ ।।
वैदूर्य्याभं दक्षिणाब्जं कुन्दाभं वारुणं कजम् ।
उत्तराब्जन्तु शङ्गाभमन्यत् सर्व्वं विचित्रकम् ।। ३२०.३३ ।।
सर्व्वकामप्रदं वक्ष्ये दशहस्तन्तु मण्डलम् ।
विकारक्तन्तुर्य्याश्रं द्वारन्तु द्विपदं भवेत् ।। ३२०.३४ ।।
मध्ये पद्मं पूर्व्ववच्च विघ्नध्वंसं वदाम्यथ ।
चतुर्हस्तं पुरं कृत्वा वृतञ्चैव करद्वयम् ।। ३२०.३५ ।।
वीथिका हस्तमात्रन्तु स्वस्तिकैर्वहुभिर्वृता ।
हस्तमात्राणि द्वाराणि दिशु वृत्तं सपद्मकम् ।। ३२०.३६ ।।
पद्मानि पञ्च शुक्लानि मध्ये पूज्यश्च निष्कलः ।
हृदयादीनि पूर्व्वादौ विकदिक्ष्वस्त्राणि वै यजेत् ।। ३२०.३७ ।।
प्राग्वच्च पञ्च ब्रह्माणि बुद्ध्याधारमतो वदे .
शतभागो तिथिभागे पद्मं लिङ्गाष्टकं दिशि ।। ३२०.३८ ।।
मे खलाभागसंयुक्तं कण्ठं द्विपदिकं भवेत् ।
आचार्य्यो बुद्धिमाश्रित्य कल्पयेच्च लतादिकम् ।। ३२०.३९ ।।
चतुःपट्पञ्चमाष्टादि खाछिशाद्यादि मण्डलम् ।
खाक्षीन्दुसूर्य्यगं सर्वं खाक्षि चैवेन्दुवर्णनात् ।। ३२०.४० ।।
चत्वारिंशदधिकानि चतुर्द्दशसतानि हि ।
मण्डलानि हरेःशम्भोर्देव्याः सूर्य्यस्य सन्ति च ।। ३२०.४१ ।।
दशसप्तविभक्ते तु लतालिङ्गोद्भवं श्रृणु ।
दिक्षु पञ्चत्रयञ्चैकं त्रयं पञ्च च लोमयेत् ।। ३२०.४२ ।।
ऊद्र्ध्वगो द्विपदे लिङ्गमन्दिरं पार्श्वकोष्ठयोः ।
मध्येन द्विपदं पद्ममथ चैकञ्च पङ्कजं ।। ३२०.४३ ।।
लिङ्गस्य पार्श्वयोर्भद्रेपदद्वारमलोपनात् ।
तत्पार्श्वशोभाः षड्लोप्य लताः शेषास्तथा हरेः ।। ३२०.४४ ।।
ऊद्र्ध्वं द्विपदिकं लोप्य हरेर्भद्राष्टकं स्मृतम् .
रश्मिमानसमायुक्तवेदलोपाच्च शोभिकम् ।। ३२०. ४५ ।।
पञ्चविंशतिकं पद्मं ततः पीठमपीठकम् ।
द्वयं द्वयं रक्षयित्वा उपशोभास्तथाष्ट च ।। ३२०.४६ ।।
देव्यादिख्यापकं भद्रं बृहन्मध्ये परं लघु ।
मध्ये नवपदं पद्मं कोणे भद्रचतुष्टयम् ।। ३२०.४७ ।।
त्रयोदशपदं शेषं बुद्ध्याधारन्तु मण्हलं ।
शतपत्रं षष्ट्यधिकं बुद्ध्याधारं हरादिषु ।। ३२०.४८ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये मण्डलानि नाम विंशत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ।।


text:
मृत्तैलोत्तनचुल्लिः
सामान्यतः पक्वम् आहारं मानवः एव खादति । अन्ये तु अपक्वम् आहारं खादन्ति । पक्वस्य आहारस्य चुल्लिका (stove) आवश्यका । पुरातनकाले मानवः मृत्तिकया वा शिलया वा रचितायाः चुल्लिकायाः साहाय्येन काष्ठेन अग्निम् उत्पाद्य अनलेन स्वकीयाहारं पक्वं कुर्वन्ति स्म । तदनन्तरं खनिजाङ्गारचुल्लिका (Coal) आगता । अधुना अनिलचुल्लिका तथा विद्युचुल्लिका प्रसिद्धा अस्ति । एतन्मध्ये शिलातौलोत्तनचुल्लिका प्रयुज्यते स्म । शिलातैलं भूम्याः तले प्राप्यमाणं किञ्चन तैलम् । इदं तैलं “प्याराफिन् (paraffin)” “केरोसिन् (kerosene)” इति उच्यते । अस्य रासायनिकसूत्रम् एवम् अस्ति C12H26
मृत्तैलोत्तनचुल्लिका तथा वर्तिकाचुल्लिका[सम्पादयतु]
वर्तिकाचुल्लिका[सम्पादयतु]
अधोभागे शिलातैलसङ्ग्रहपात्रं तदुपरि रन्ध्रनालेषु वर्तिकाः संयोजिताः भवन्ति । तस्योपरि रन्ध्रयुक्तावरणं वर्तते । वर्तिकाः अधः तथा उपरि नेतुं तैलसङ्ग्रहपात्रस्योपरि कश्चन दण्डः नियोज्यते । वर्तिकायाः अपरः भागः तैलसङ्ग्रहपात्रे निमज्जितम् । रन्ध्रनालस्य उपरि विद्यमानाः वर्तिकाः यदा सन्दीप्यन्ते तदा रन्ध्रावर्णेन अनलः सम्यक् प्रसृतः भवति ।
मृत्तैलोत्तनचुल्लिका[सम्पादयतु]
इयं चुल्लिका तथा तस्य अधोभागे विद्यमानं तैलसङ्ग्रहपात्रं पित्तलमयं वर्तते । उपरि नालं तस्योपरि ज्वालकचषकः वर्तते। पित्तलमयपात्रे तैलोत्तनकार्यार्थम् एकः वातनिर्माणदण्डः भवति । तत्रैव कश्चन सूक्ष्मकवाटह् भवति । कार्यारम्भे वातनिर्माणदण्डस्य साहाय्येन ज्वालाचषके तैलं पूरयित्वा अनलः ज्वाल्यते । किञ्चित् कालानन्तरं लोहचषकः तपति यदा सः लोहचषकः तपति तदा वातनिर्माणदण्डसाहाय्येन तैलं बाष्पीभूत्वा उपरि अनलः प्रसरति । अनलशमनार्थं सूक्ष्मकवाटस्य अनावरणं करणीयम् । मृत्तैलोत्तनचुल्लिकासु काश्चन शब्दं कुर्वन्ति, काश्चन निश्शब्दाः सन्ति ।


text:
`परिभाषेयम्` इति। नाधिकारः, अस्वरितत्वात्। नापि गुणवृद्धयोर्विधायकं लक्षणम्, लक्षणान्तरेण तयोर्विधास्यमानत्वात्। `स्थानिनियमार्था` इति। स्थानिनि नियमः स्थानिनियमः, स्थान्यन्तरव्यवच्छेदेनैकत्र प्रवर्तनम्, सोऽर्थः प्रयोजनं यस्याः सा तथोक्ता। `अनियमप्रसङ्गे नियमो विधीयते` इति। यत्र साक्षात् स्थानी न निर्दिष्टः `सार्वधातुकार्धधातुकयोः` 7|3|84
, `सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु` 7|2|1
इत्यादौ, तत्रानियमे प्रसक्ते नियममेषां करोति-इक एव नान्यस्येति। अतः स एवस्या विषयो वेदितव्यः, न तु यत्र साक्षात् स्थानी निर्दिश्यते सोऽपि, यथा- `ओर्गुणः` 6|4|146
`अत उपधायाः` 7|2|116
इत्यादिः। तत्र ह्रनियमस्य प्राप्तिरेव नास्ति। लिङ्गवती चेयं परिभाषा, लिङ्गं चास्या गुणवृद्धिग्रहणम्, तत्रोपतिष्ठते। तथा च द्वे षष्ठ्यौ प्रादुर्भवतः,-`इकः` इत्येका षष्ठी, `मिदेर्गुणः` 7|3|82
इत्येवमादिका द्वितीया।तत्र कामचारादयथेष्टं सिध्यति। तयोर्विशेषणविशेष्यभावः क्रियते। `मिदेः` इत्यत्रान्त इग न सम्भवतीति त्सयाङविशेषणत्वं नोपपद्यतेतस्मादत्राङ्गेनेगेव विशिष्यते- मिदेरङ्गस्य य इगिति। तेन स्थानष्ठभावादलोऽन्त्यस्यानुपस्थाने सति यत्र तत्र स्थस्येको गुणः सिद्धो भवति। `सार्वधातुकार्धधातुकयोः` 7|3|84
इत्यादौ त्वङ्गस्य इगन्तत्वं सम्भवति। तेन चाङ्गे विशिष्यमाणे तदन्तविधौ सतीष्टं सिध्यति। तस्मादिकै-वाङ्गं विशिष्यते, `इगन्तस्याङ्गस्येति। एवंचय सत्यस्याः स्थानषष्ठीत्वात् `अलो।-न्त्त्यस्य` 1|1|51
इत्येतदुपतिष्ठछते, तेनेगन्तस्यैवाङ्गस्य गुणवृद्धी भवतः,नेतरस्य। `स्वसञ्ज्ञया` इति। अत्र वक्ष्यमाणोऽभिप्रायः। `इक एव स्थाने` इति।यदर्थेयं परिभाषा तस्य नियमस्य स्वरूपं दर्शयति- `अकार्षीत्` इति। `डुकृञ् करण` (धातुपाठः- 1472),लुङ, `च्लेः सिच्` 3|1|44
सिचि वृद्धिः 7|2|1
`अस्तिसिचोऽपृक्ते` 7|3|96
इतीट्। एवम् `अहार्षीत्` इति। अत्र `ह्मञ् हरणे` (धा।899) इत्ययं विशेषः। `इक इति किम्` इत। एकदेशद्वारेण समुदायस्य पर्यनुयोगो वेदितव्यः। न हि `गुणवृद्धी`इत्येतावता विनेग्ग्रहणेनार्थः कश्चित् संगृह्रते। `यानम्` इति। यातेर्ल्युटि गुणे विधीयमान आन्तरतम्यादकारः स्यात्। ततश्च द्वयोरकारयोः `अतो गुणे` (6.1.104पररूपत्वे कृते `यनम्` इत्यनिष्टं रूपं स्यात्। `ग्लायति` इति। `ग्लै म्लै हर्षक्षये` (धातुपाठः-903।904), अत्र सन्ध्यक्षरस्य ऐकारस्य एकारो गुणः स्यात्। ततश्चायादेशे कृते ग्लयति इत्यनिष्टं रूपं स्यात्। `उम्भिता`इति। `उभ उम्भ पूरणे` (धातुपाठः-1319,1320), तृच्, इट्। अत्र व्यञ्जनस्य कारस्यौष्ठस्य ओकारो गुणः स्यात्। ततश्चावादेशे कृते `उभविता` इत्यनिष्टं रूपं स्यात्।अथ कथं स्वसञ्ज्ञया शिष्यमाणावित्येष विशेषो लभ्यते? न हि सूत्रेस्वसञ्ज्ञाग्रहणमस्तीत्यत आह `पुनर्गुणवृद्धिग्रहणम्` इत्यादि। इहपूर्वसूत्राभ्यां गुणवृद्धिग्रहणमनुवर्तते। कतस्मिन्ननुवर्तमाने यत् पुनरिह गुणवृद्धरिग्रहणं क्रियतेतस्यैतत् प्रयोजनम्- `यत्र स्वसञ्ज्ञया गुणवृद्धी विधीयेते तत्रायं नियमो यथा स्यात्, अन्यत्र मा भूत्िति। पुनर्गुणवृद्धिग्रहणसामथ्र्यादन्यतरस्य गुणवृद्धिग्रहणस्य सञ्ज्ञाप्रधानत्वं सम्पाद्यते। कतेन स्वसञ्ज्ञया विधाने नियमो भवतीत्येषोऽ-र्थो लभ्यते। अन्यथा हि यद्येवं पूर्वो नियमो नात्राभिमतः स्यात्, ततो नियतस्य निय मस्य प्रकृतगुणवृद्धिग्रहणानुवृत्त्यैव सिद्धत्वात् पुनरिह गुणवृद्धिग्रहणमनर्थकंस्यादित्येवमभिप्रायः। `इह मा भूत्` इत्यादिनार्यैवं प्रकारस्य नियमस्य व्यवच्छेद्यत्वं दर्शयति- `द्यौः` इति। `दिव औत्` 7|1|84
इत्यौकारः। स्वरूपेण विधीयमानोऽलोऽन्त्यस्यैव भवति, नेकः। `पन्थाः` इति। `पथिमध्यृभुक्षामात्` 7|1|85
इत्याकारोऽन्त्यस्यैव भवति, नेकः। `इतोऽत्सर्वनामस्थाने` 7|1|86
इतीकारस्य अकारः, `थोऽन्थः` 7|1|87
इति थकारस्य न्थादेशः। `इयम्` इति। `त्यदादीनामः` 7|2|102
इत्यत्वमन्तर्सयैव भवति, नेकः। `दश्च` 7|2|109
इति दकारस्य मकारः। स इत्यत्र त्वस्याः परिभाषाया उपस्थाने सति त्यदाद्यत्वं न स्यादेव। `तदोः सः सावन-न्त्ययोः` 7|2|106
इति सत्वम्, ननु च `अनश्च` 1|2|28
इत्ययमपि स्थानिनियमः स्वसञ्ज्ञाविधान एवेष्यते, तस्यापि च नियमस्य द्यौरित्यादिकं व्यवच्छेद्यम्। तथा हि वृत्तिकारस्तत्र वक्ष्यति `स्वसञ्ज्ञया विधाने नियमः। अजिति वर्तते। इह मा भूत्, द्यौः, पन्थाः, सः, द्युभ्याम्, द्युभिः` (का 38) इति, ततश्च यदनेन नियमेनैवंविधेन कत्र्तव्यं तत्तेनैव सिध्यति, नार्थ एवंविधयनियमर्थेन पुनरिह गुणवृद्धिग्रहणेनसत्यमेतत्` किन्त्वेवमर्थप्रतिपत्तौ य एते मन्दधियः प्राथमकल्पिकाः श्रोतारः, तेषांप्रतिपत्तिगौरवं स्यात्। तस्मात् ताननुग्रहीतं विस्पष्टार्थमिह सञ्ज्ञाविधाने नियमं प्रतिपादयितुं पुनर्गुणवृद्धिग्रहणं कृतम्। तद्येवम्, यत् येन विधातव्यं तदनेनैवविहितमिति तत्र सञ्ज्ञाविधाने नियमो न कत्र्तव्यः? नैतदस्ति; यदि ह्रसावित्थम्भूतो नियमो न स्यात्, ततो `द्युभ्याम् द्युभिः` इत्यत्र `दिव उत्` 6|1|127
इत्युकारः स्वरूपेणैव विधीयमानोऽच एव स्थाने स्यात्, नालोऽन्त्यस्य। न ह्रनेन नियमेनाचःशक्यते व्यावर्तयितुम्, तस्य गुणवृद्धिसञ्ज्ञकत्वात्।


text:
रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्/सर्गः ४२
श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः ॥४-४२॥
ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवः तान् हरीन् दक्षिणाम् दिशम् ।
अब्रवित् मेघ संकाशम् सुशेषणम् नाम वानरम् ॥४-४२-१॥
तारायाः पितरम् राजा श्वशुरम् भीम विक्रमम् ।
अब्रवीत् प्रांजलिः वाक्यम् अभिगम्य प्रणम्य च ॥४-४२-२॥
महर्षि पुत्रम् मारीचम् अर्चिष्मन्तम् महाकपिम् ।
वृ^इतम् कपिवरैः शूरैः महेन्द्र सदृ^इश द्युतिम् ॥४-४२-३॥
बुद्धि विक्रम सम्पन्नान् वैनतेय सम द्युतिम् ।
मरीचि पुत्रान् मारीचान् अर्चिर्माल्यान् महबलान् ॥४-४२-४॥
ऋषि पुत्रान् च तान् सर्वान् प्रतीचीम् आदिशत् दिशम् ।
द्वाभ्याम् शत सहस्राभ्याम् कपीनाम् कपि सत्तमाः ॥४-४२-५॥
सुशेषण प्रमुखा यूयम् वैदेहीम् परिमार्गथ ।
सौराष्ट्रान् सह बाह्लीकान् चंद्रचित्रान् तथैव च ॥४-४२-६॥
स्फीतान् जन पदान् रम्यान् विपुलानि पुराणि च ।
पुंनाग गहनम् कुक्षिम् वकुल उद्दालक आकुलम् ॥४-४२-७॥
तथा केतक खंडान् च मार्गध्वम् हरि पुंगवाः ।
प्रत्यक् स्रोतो वहाः चैव नद्यः शीतजलाः शिवाः ॥४-४२-८॥
तापसानाम् अरण्यानि कांतारा गिरयः च ये ।
तत्र स्थलीः मरुप्राया अति उच्च शिखराः शिलाः ॥४-४२-९॥
गिरि जाल आवृताम् दुर्गाम् मार्गित्वा पश्चिमाम् दिशम् ।
ततः पश्चिमम् आगम्य समुद्रम् द्रष्टुम् अर्हथ ॥४-४२-१०॥
तिमि नक्र आकुल जलम् गत्वा द्रक्ष्यथ वानराः ।
ततः केतक खंडेषु तमाल गहनेषु च ॥४-४२-११॥
कपयो विहरिष्यन्ति नारिकेल वनेषु च ।
तत्र सीताम् च मार्गध्वम् निलयम् रावणस्य च ॥४-४२-१२॥
वेलातल निवेष्टेषु पर्वतेषु वनेषु च ।
मुरची पत्तनम् चैव रम्यम् चैव जटा पुरम् ॥४-४२-१३॥
अवंतीम् अंगलेपाम् च तथा च अलक्षितम् वनम् ।
राष्ट्राणि च विशालानि पत्तनानि ततः ततः ॥४-४२-१४॥
सिंधु सागरयोः चैव संगमे तत्र पर्वतः ।
महान् हेम गिरिः नाम शत शृंगो महाद्रुमः ॥४-४२-१५॥
तत्र प्रस्थेषु रम्येषु सिंहाः पक्ष गमाः स्थिताः ।
तिमि मत्स्य गजाम्ब् चैव नीडानि आरोपयन्ति ते ॥४-४२-१६॥
तानि नीडानि सिंहानाम् गिरि शृंग गताः च ये ।
दृप्ताः तृप्ताः च मातंगाः तोयद स्वन निःस्वनाः ॥४-४२-१७॥
विचरन्ति विशाले अस्मिन् तोय पूर्णे समन्ततः ।
तस्य शृंगम् दिव स्पर्शम् कांचनम् चित्र पादपम् ॥४-४२-१८॥
सर्वम् आशु विचेतव्यम् कपिभिः काम रूपिभिः ।
कोटिम् तत्र समुद्रे तु कांचनीम् शत योजनम् ॥४-४२-१९॥
दुर्दर्शाम् पारियात्रस्य गता द्रक्ष्यथ वानराः ।
कोट्यः तत्र चतुर्विम्शत् गंधर्वाणाम् तरस्विनाम् ॥४-४२-२०॥
वसन्ति अग्नि निकाशानाम् घोराणाम् काम रूपिणाम् ।
पावक अर्चिः प्रतीकाशाः समवेताः समन्ततः ॥४-४२-२१॥
न अति आसादयित्वाः ते वानरैः भीम विक्रमैः ।
न अदेयम् च फलम् तस्मात् देशात् किम्चित् प्लवंगमैः ॥४-४२-२२॥
दुरासदा हि ते वीराः सत्त्ववन्तो महाबलाः ।
फल मूलानि ते तत्र रक्षन्ते भीम विक्रमाः ॥४-४२-२३॥
तत्र यत्नः च कर्तव्यो मार्गितव्या च जानकी ।
न हि तेभ्यो भयम् किंचित् कपित्वम् अनुवर्तताम् ॥४-४२-२४॥
तत्र वैदूर्य वर्णाभो वज्र संस्थान संस्थितः ।
नाना द्रुम लता आकीर्णो वज्रः नाम महागिरिः ॥४-४२-२५॥
श्रीमान् समुदितः तत्र योजनानाम् शतम् समम् ।
गुहाः तत्र विचेतव्याः प्रयत्नेन प्लवंगमाः ॥४-४२-२६॥
चतुर् भागे समुद्रस्य चक्रवान् नाम पर्वतः ।
तत्र चक्रम् सहस्रारम् निर्मितम् विश्वकर्मणा ॥४-४२-२७॥
तत्र पंचजनम् हत्वा हयग्रीवम् च दानवम् ।
आजहार ततः चक्रम् शंखम् च पुरुषोत्तमः ॥४-४२-२८॥
तस्य सानुषु रम्येषु विशालासु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः ॥४-४२-२९॥
योजनानि चतुः षष्टिः वराहो नाम पर्वतः ।
सुवर्ण शृंगः सुमहान् अगाधे वरुण आलये ॥४-४२-३०॥
तत्र प्राक् ज्योतिषम् नाम जातरूपमयम् पुरम् ।
यस्मिन् वसति दुष्ट आत्मा नरको नाम दानवः ॥४-४२-३१॥
तत्र सानुषु रम्येषु विशालासु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः ॥४-४२-३२॥
तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रम् कांचनान् अन्तर दर्शनम् ।
पर्वतः सर्व सौवर्णो धारा प्रस्रवण आयुतः ॥४-४२-३३॥
तम् गजाः च वराहाः च सिंहा व्याघ्राः च सर्वतः ।
अभिगर्जन्ति सततम् तेन शब्देन दर्पिताः ॥४-४२-३४॥
यस्मिन् हरि हयः श्रीमान् महेन्द्रः पाकशासनः ।
अभिषिक्तः सुरै राजा मेघो नाम स पर्वतः ॥४-४२-३५॥
तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रम् महेन्द्र परिपालितम् ।
षष्टिम् गिरि सहस्राणि कांचनानि गमिष्यथ ॥४-४२-३६॥
तरुण आदित्य वर्णानि भ्राजमानानि सर्वतः ।
जातरूपमयैः वृक्षैः शोभितानि सुपुष्पितैः ॥४-४२-३७॥
तेषाम् मध्ये स्थितो राजा मेरुः उत्तम पर्वतः ।
आदित्येन प्रसन्नेन शैलो दत्त वरः पुरा ॥४-४२-३८॥
तेन एवम् उक्तः शैलेन्द्रः सर्व एव त्वत् आश्रयाः ।
मत् प्रसादात् भविष्यन्ति दिवा रात्रौ च कांचनाः ॥४-४२-३९॥
त्वयि ये च अपि वत्स्यन्ति देव गन्धर्व दानवाः ।
ते भविष्यन्ति भक्ताः च प्रभया कांचन प्रभाः ॥४-४२-४०॥
विश्वेदेवाः च वसवो मरुतः च दिव ओकसः ।
आगत्य पश्चिमाम् संध्याम् मेरुम् उत्तम पर्वतम् ॥४-४२-४१॥
आदित्यम् उपतिष्ठन्ति तैः च सूर्यो अभिपूजितः ।
अदृश्यः सर्व भूतानाम् अस्तम् गच्छति पर्वतम् ॥४-४२-४२॥
योजनानाम् सहस्राणि दश तानि दिवाकरः ।
मुहूर्त अर्धेन तम् शीघ्रम् अभियाति शिल उच्चयम् ॥४-४२-४३॥
शृंगे तस्य महत् दिव्यम् भवनम् सूर्य संनिभम् ।
प्रासाद गण संबाधम् विहितम् विश्वकर्मणा ॥४-४२-४४॥
शोभितम् तरुभिः चित्रैः नाना पक्षि समाकुलैः ।
निकेतम् पाश हस्तस्य वरुणस्य महात्मनः ॥४-४२-४५॥
अन्तरा मेरुम् अस्तम् च तालो दश शिरा महान् ।
जातरूपमयः श्रीमान् भ्राजते चित्र वेदिकः ॥४-४२-४६॥
तेषु सर्वेषु दुर्गेषु सरस्सु च सरित्सु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः ॥४-४२-४७॥
यत्र तिष्ठति धर्मज्ञः तपसा स्वेन भावितः ।
मेरु सावर्णिर् इति एष ख्यातो वै ब्रह्मणा समः ॥४-४२-४८॥
प्रष्टव्यो मेरुसावर्णिः महर्षिः सूर्य संनिभः ।
प्रणम्य शिरसा भूमौ प्रवृत्तिम् मैथिलीम् प्रति ॥४-४२-४९॥
एतावत् जीव लोकस्य भास्करो रजनी क्षये ।
कृत्वा वितिमिरम् सर्वम् अस्तम् गच्छति पर्वतम् ॥४-४२-५०॥
एतावत् वानरैः शक्यम् गन्तुम् वानर पुंगवाः ।
अभास्करम् अमर्यादम् न जानीमः ततः परम् ॥४-४२-५१॥
अवगम्य तु वैदेहीम् निलयम् रावणस्य च ।
अस्तम् पर्वतम् आसाद्य पूर्णे मासे निवर्तत ॥४-४२-५२॥
ऊर्ध्वम् मासान् न वस्तव्यम् वसन् वध्यो भवेन् मम ।
सह एव शूरो युष्माभिः श्वशुरो मे गमिष्यति ॥४-४२-५३॥
श्रोतव्यम् सर्वम् एतस्य भवद्भिः दिष्ट कारिभिः ।
गुरुः एष महाबाहुः श्वशुरो मे महाबलः ॥४-४२-५४॥
भवन्तः च अपि विक्रान्ताः प्रमाणम् सर्वे एव हि ।
प्रमाणम् एनम् संस्थाप्य पश्यध्वम् पश्चिमाम् दिशम् ॥४-४२-५५॥
दृष्टायाम् तु नरेन्द्रस्या पत्न्याम् अमित तेजसः ।
कृत कृत्या भविष्यामः कृतस्य प्रतिकर्मणा ॥४-४२-५६॥
अतो अन्यत् अपि यत् कार्यम् कार्यस्य अस्य प्रियम् भवेत् ।
संप्रधार्य भवद्भिः च देश काल अर्थ संहितम् ॥४-४२-५७॥
ततः सुषेण प्रमुखाः प्लवंगमाः
सुग्रीव वाक्यम् निपुणम् निशम्य ।
आमंत्र्य सर्वे प्लवगाधिपम् ते
जग्मुर् दिशम् ताम् वरुण अभिगुप्ताम् ॥४-४२-५८॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः ॥४-४२॥


text:
सूत्रच्छेद:
धारेः - षष्ठ्येकवचनम् , उत्तमर्णः - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
धारयतेः प्रयोगे उत्तमर्णो यो ऽर्थः, तत् कारकं सम्प्रदानसंज्ञं भवति। उत्तमम् ऋणं यस्य स उत्तमर्णः। कस्य चोत्तममृणम्? यदीयं धनम्। धनस्वामी प्रयोक्ता उत्तमर्णः, स सम्प्रदानसंज्ञो भवति। देवदत्ताय शतम् धारयति। यज्ञदत्ताय शतं धारयति। उत्तार्णः इति किम्? देवदत्ताय शतम् धरयति ग्रामे।
`उत्तमर्णः` इति। ऋणे उत्तम् उत्तमर्णः। अत एव निपातनात् समासः, सप्तमीसमासे ऋणस्य पूर्वनिपातात्। ननु चोत्तमर्णे ऋणशब्देन न भवितव्यम्। `ऋणमाधमण्र्ये ` 8|2|60
इत्याधमण्र्ये तस्य निपातनात्, नैतदस्ति; कालान्तरे देयनियमोपलक्षणार्थं हि तत्राधमण्र्यग्रहणम्। अत उत्तमर्णोऽपि भवत्येव। `शतं धारयति` इति। `धृङ अवस्थाने` (धातुपाठः-1412), शतं ध्रियते स्वरूपेणावतिष्ठते, स्वभावान्न प्रच्यवते। तदन्यः प्रयुङ्क्त इति `हेतुमति च` 3|1|26
इति णिच्। `ग्रामे` इति ग्रामस्याधिकरणस्यानुत्तमर्णस्य न भवति॥
उतममृणं यस्येति। उतममूत्कुष्टतमम्, उत्कृष्टार्थवृतेरुच्छब्दातमपि द्रव्यप्रकर्षत्वादामभावः। अर्तेः क्तः, ऋणम् ठृणमाधमर्ण्येऽ इत्यत्र कालान्तरे देयद्रव्यविनिमयोपलक्षणार्थमाधमर्ण्यग्रहणमित्युतमर्णेऽपि नत्वं भवति। अत्र बहुव्रीहौ निष्ठायाः पूर्वनिपाते ठ्जातिकालसुखादिभ्यःऽपरवचनम् इति सुखादेराकृतिगणत्वादस्मादेव वा निपातनाद्दणशब्दस्य परनिपातः। शतं धारयतीति। ठ्धृङ् अवस्थानेऽ,ध्रियमाणं स्वरूपेणावतिष्ठमानं स्वभावादप्रच्यवमानं शतं प्रयुङ्क्त इति णिच्। ग्राम इति। नन्वत्र परत्वादधिकरणसंज्ञैव भविष्यति; उतमर्णेऽपि तर्हि हेतुसञ्ज्ञा स्यात्॥
सिद्धान्तकौमुदी
धारयतेः प्रयोगे उत्तमर्ण उक्तसंज्ञः स्यात् । भक्ताय धारयति मोक्षं हरिः । उत्तमर्णः किम् ? देवदत्ताय शतं धारयति ग्रामे ॥
धारेरुत्तमर्णः। `धारे`रित्यनन्तरं `प्रयोगे` इत्यध्याहार्यम्। `धृङ् अवस्थाने` इत्यस्य हेतुमण्ण्यन्तस्य धारेरिति निर्देशः। तदाह--धारयतेरित्यादिना। अन्यस्वामिकं द्रव्यं नियतकाले पुनरर्पणबुद्ध्या गृहीतम् ऋणमित्युच्यते। तत्र ऋणस्य ग्रहीता-अधमर्णः, ऋणस्यार्पयिता-धनस्वामी-उत्तमर्णः। प्रतिमासमशीतिभगादिवृद्ध्या उत्तमम्= अधिकतां प्राप्तम् ऋणं यस्येति विग्रहः। भक्तायेति। भक्तसंबन्धी यो मोक्षः= अपरिमितनित्यसुखविशेषस्तं धारयतीत्यर्थः। धरते मोक्षः, अवतिष्ठते इत्यर्थः। तं प्रेरयति धारयति, अवस्थापयतीति यावत्। पूजयन्हि भक्तस्तुलसीदलादिद्रव्यं प्रयच्छति, तच्च गृह्णन्तुष्टो हरिस्तत्प्रत्तद्रव्यं मोक्षदानेन निष्क्रीणाति। तदाहुः पौराणिकाः-`तोयं वा पत्रं वा यद्वा किञ्चित्समर्पितं भक्त्या। तदृणं मत्वा देवो निःश्रेयसमेव निष्क्रयं मनुते।` इत्यादि। तथाचात्र भक्तस्य ऋणदातृत्वेन उत्तमर्णत्वात्संप्रदानत्वं संबन्धषष्ठ�पवादः।
धारेरुत्तमर्णः। `धृङ् अवस्थाने`। हेतुमण्ण्यन्तः। उत्तमर्णो=धनस्वामी। अर्तेः क्तः। ऋणम्। ऋणमाधमर्ण्ये इथ्यत्र व्यवहारविशेषोपलक्षणार्थमाधमर्ण्यग्रहणमिति व्याख्यानादुत्तमर्णेऽपि निष्ठानत्वं भति। अस्मादेव निपातनादत्र बहुव्रीहौ निष्ठान्तस्य परनिपातो बोध्यः। भक्तायेत्यादि। इह भक्त उत्तमर्णो, हरिरधमर्णः। धृङोऽकर्मकत्वादणौ कर्तुर्मोक्षस्य णौ कर्मत्बम्। शतं धारयति ग्राम इति। परत्वादिहाऽधिकरणसंज्ञा भविष्यतीति चेदुत्तमर्णेऽपि तर्हि हेतुसंज्ञा स्यादिति हरदत्तः।ततश्चोत्तमर्णग्रहणाऽभावे हेतुसंज्ञाया इवाधिकरणसंज्ञाया अप्ययमपवादः स्यात्तद्वारणयोत्तमर्णग्रहणमिति भावः। एवं च कृतेऽप्युत्तमर्णग्रहणे `तत्प्रयोजको हेतुश्च` इति हेतुसंज्ञायां प्राप्तायां तद्बाधनार्थमिदं संप्रदानसंज्ञावचनमिति निष्कर्षमाहुः। मनोरमायां तु षष्ठ�आं प्राप्तायामिदं वचनमिति स्थितम्।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
21a गतम् । तस्मात् त्रयोऽपि बन्धा दाक्षिणात्यैरिष्यन्ते, बन्धवैषम्यं तु नेष्टमिति ॥
माधुर्यं निर्दिशन्नाह—
यत्काव्यं रसवत्सरसमित्यनूद्य मधुरमिति विधीयते । क्व पुनरसौ वर्त्तते येन युक्तं मधुरं स्यात् । शब्देऽर्थे च । प्रकर[ण]सम्भवादिति दर्शयन्नाह—वाचीत्यादि । [वाचि] शब्दे [वस्तुनि अ]र्थे च । रसः स्थितः तिष्ठति । उभयं रसवत् मधुरमित्यर्थः । किं तेनेति चेदाह—येनेत्यादि । येन रसेन येन रसवता काव्येन आस्वादितेन हेतुना माद्यन्ति प्रीतिविशेषं निर्विशन्ति धीमन्तः कवयो रसज्ञाः । कथमित्याह—मधुनेत्यादि । मधुना कुसुमासवेन मधुव्रता भ्रमरा इव । मधु व्रतं भोजनं येषामिति । यथा मधुनात्यन्तं प्रीयन्ते मधुलिहः तथा कवयस्तादृशेन काव्येनेत्यर्थः ॥
न ज्ञायते कीदृशोऽसौ इति विशेषेण दर्शयन्नाह—
यत् पदं समानं सदृशं पदान्तरेणानुभूयते श्रूयते । किं वर्णावृत्या नेत्याह—यया कयापि श्रुत्येति । येन केनचित् [का]रणेन पदावयवभूतेन यथाकथञ्चित् स्थानमात्रासंयोगादिकृतसाम्येन लक्षितं सत् तद्रूपस्तथाविधः सदृशपदलक्षण आदिरुत्तरोत्तरविजातीयपदापेक्षया येषां पदानां तानि तद्रूपादीनि पदानि तद्वा रूपं शब्दरूपं समानं पदमादिरादिरुत्तरोत्तरापेक्षया पूर्वं येषामिति विग्रहः । तेषामासत्तिरासन्नता यथाकथञ्चित् समानश्रुतीनां पदानामासन्नता रसमावहति श्रुतिसुभगतामातनोतीति रसावहा भवति । यथाकथञ्चित् समानश्रुतीनि पदानि


text:
यजुर्वेदः
यजुर्वेदस्य परिचय:-[सम्पाद्यताम्]
यजुर्वेदस्य उपवेद:धनुर्वेद: अस्ति । तस्मिन् वेदे कर्मकान्डस्य विषय: अधिक: वर्तते सूर्याग्निवायुआकाशेन्द्रकुवेरादिदेवानां स्तुति: वर्तते । तत्र भेदद्वयम् अस्ति । प्रथम: शुक्ल यजुर्वेद:,द्वितीय:कृष्णयजुर्वेद: । उत्तरभारते पश्चिम भारते च शुक्ल यजुर्वेद: पठ्यते । दक्षिणभारते कृष्णयजुर्वेद: पठ्यते । शुकलयजुर्वेदे चत्वारिंशत् अध्याया: सन्ति । तत्र प्चतु:स्सह्स्रपरिमिताः मन्त्राः सन्ति । यग्यसम्बन्धिमन्त्रा एव प्रायः भवन्ति । तत्र विष्णो: ब्रह्मण: इन्द्रस्य कुबेरस्य यक्षस्य प्रजापतेःरुद्रस्य बहवः मन्त्राः सन्ति। विविधदेवानां सूक्तानि स्तुतयश्च विशेषरूपेण अस्मिन् वेदे सन्ति।द्वयोः वेदयोः उच्चारणपद्धतिः अपि भिन्ना वर्तते।उच्चारणे वैदिकस्वराणां वैशिष्ट्यं भवति। तदर्थं वैदिकव्याकरणं अवश्यं पठनीयमिति । अपि च गुरुमुखं विना वेदानामुच्चारणं शुद्धं न भवति। अत: गुरुमुखेनैव वेदानामध्ययनं यदा भवति तदैव शुद्धमुच्चारणं सम्भवति। यतो हि वेदानां शुद्धोच्चारणमेव पुण्यदायकं भवति।


text:
निप्प-सूक्ष्माणुसङ्क्रमणं पुनरपि।
कोष़िकोट् (केरळम्)> कोष़िकोट् जनपदे निप्प सूक्ष्माणु सङ्क्रमणेन अनुवैद्यविद्यार्थिनी अपि चिकित्सायां वर्तते। १६० आदर्शशेणितेभ्यः शोधनायां एषा अपि रुग्णा इति निर्णीता। एवं १४ जनाः निप्प अणु सङ्क्रमणेन चिकित्सालये वर्तन्ते। दिनानि यावत् चिकित्सायां आसीनः पेराम्प्र देशीयः मूस नामकः अद्य प्रातः मृतः। मेय् मासस्य ३१ दिनाङ्कपर्यन्तं जनपदस्थ सार्वजनिक-कार्यक्रमान् स्थगयितुं जनपदाधिकारी यु वि जोसः निर्देशमदात्। अणुसङ्क्रमणानन्तरं दिनानि गतानि चेदपि रोगस्य प्रभवस्थानं कुत्र इति अवगन्तुं न शक्यते। अतः मेलनादि कर्यक्रमाः मा सन्तु इति रोगनिर्व्यापनमुद्धिश्य निर्दिष्टम्। जनपदेषु सन्दर्शनाय बाधा नास्ति चेदपि सन्दर्शने स्वयमेव नियन्त्रणं शोभनम् इति यु वि जोसः अवदत्।


text:
प्राथमिककक्ष्यायाः संस्कृतछात्राणां गणना नास्ति। समराङ्कणं प्रविश्यति-KSTF
कोच्ची> प्रथमकक्ष्यातः अारभ्य संस्कृताध्ययनाय अवसरः इदंप्रथमतया केरळेषु एव भवति। किन्तु कति छात्राः संस्कृताध्यनं कुर्वन्ति इति सर्वकारस्य पार्श्वे गणना नास्ति। पुस्तकानि प्रश्नपत्राणि च सर्वकारेण प्रतिसंवत्सरं मुद्रितानि सन्ति। तथापि छात्राणां संख्या सम्पूर्ण नाम सर्वकारीय-अन्तर्जालपुटे इतःपर्यन्तं न निवेशितम्। संस्कृतभाषां प्रति राज्यसर्वकारस्य विप्रतिपत्तिः अनया स्पष्टा भवति इति केरल संस्कृताघ्यापक फेडरेषन् (KSTF) नेतारः वदन्ति।
संवत्सरपर्यन्तम् आवेदनं दत्वा प्रतीक्षया तिष्ठन्तः वयम्। इदनीं समरात् भिन्नः मार्गः नास्ति अतः सप्तमे प्रवृत्तिदिने सायाह्नधर्णा निवेदनसमर्पणं च आयोजयिष्ये इति राज्याध्यक्षेण पि एन् मधुसूदनेन उक्तम्। अध्यायापकाः निवृत्ताध्यापकाः संस्कृतप्रेमिणः सास्कृतिकनायकाः च भागं स्वीकरिष्यन्ति इति कार्यदर्शिना सि पि सनलचन्द्रेण च उक्तम्। केरले विद्यमानेषु सर्वेषु उपशैक्षिककार्यालयाङ्कणेषु एव प्रचलति धर्णासमरम्।


text:
सूत्रच्छेद:
स्वतन्त्रः - प्रथमैकवचनम् , कर्ता - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
स्वतन्त्रः इति प्रधानभूत उच्यते। अगुणीभूतो, यः क्रियासिद्धौ स्वतन्त्र्येण विवक्ष्यते, तत् कारक्ं कर्तृसंज्ञं भव्ति। देवदत्तः पचति। स्थाली पचति। कर्तृप्रदेशाः कर्तृकरणयोस् तृतीया 2|3|18
इत्येवम् आदयः।
अस्त्ययं स्वतन्तरशब्दो बहुव्रीहिः। स्वं तन्त्रं यस्य स स्वतन्त्रः। अस्ति च समासप्रतिरूपको रूढिशब्दः, प्रधानार्थवृत्तिः, यथा-- स्वतन्त्रोऽयमिह देवदत्त इति, प्रधानभूत इति गम्यते। तत्र यदि पूर्वो गृह्रेत तदा तन्तुवायस्यैव स्यात्; विस्तृता हि तन्तवस्तन्त्रम्, तच्च तन्तुवायस्यैवास्ति। देवदत्तः पचतीत्यादौ न स्यात्। इतरस्य तु ग्रहणे सर्वत्र भवति। तस्मात् व्याप्तेन्र्यायात् स एव गृह्रत इति मत्वाह-- `स्वतन्त्र इति प्रधानभूतः` इति। यद्येवमप्रधानमपेक्ष्य प्रधानमुच्यत इति यत्राधिकरणादीन्यपराण्यप्रधानानि कारकाणि सन्ति, देवदत्तः काष्ठैरग्निनोदनं स्थाल्यां पचतीत्यादौ तत्रैव स्यात्। यत्र तु तेषामविवक्षा-- आस्ते देवदत्तः, शेते देवदत्त इत्यादौ, तत्र न स्यादिति यो देशयेत् तं प्रत्याह-- `अगुणभूतः` इति। एवं मन्यते-- प्रधानेनागुणभाव उपलक्ष्यते। गुणभावो यत्र नास्ति स कत्र्तेति। कारकान्तराविवक्षायामप्यगुणभावोऽस्त्येवेति सर्वत्र भवति। ननु च सामग्र्यधीना हि क्रियासिद्धिः, एकस्याप्यभावे न सिध्यति, तत् कस्यात्र प्राधान्यं यत्परिग्रहाय स्वतन्त्रग्रहणं क्रियते? इत्याह -- `यः क्रियासिद्धौ` इत्यादि। यद्यपि क्रिय#आसिद्धौ सर्वेषां व्यापारः, तथापि स्वातन्त्र्यं यस्य विवक्ष्यते स एव स्वतन्त्र इत्युत्यते, नान्य इति। देवदत्तः पचतीत्यत्र देवदत्तः कर्त्तृसंज्ञकत्वात् कर्त्तृप्रत्ययेनोच्यते लकारेण॥
स्वतन्त्रशब्दोऽयं तन्तुवायवचनोऽप्यस्ति--स्वं तन्त्रमस्य स्वतन्त्रः, विततास्तन्तवस्स्वतन्त्रमित्युच्यते; अस्ति च साधारणद्रव्ये पुरुषे वर्तते साधारणं भवेतन्त्रम्, स्वं धनं तन्त्रं साधारणमस्य स्वतन्त्रः; अस्ति च प्रधानवचनः- स्व आत्मा तन्त्रं प्रधानमस्य स्वतन्त्र इति। तत्राद्ययोर्ग्रहणे तयोरपादानादिविषये कर्तृसंज्ञा स्यात्, परत्वाद्विशेषविहितत्वाच्च तन्तुवायादागच्छतीत्यादौ; इह च न स्यात्-देवदतो गच्छतीति, इदमाद्ययोर्ग्रहणे दोषं द्दष्ट्वा तृतीयमर्थमाश्रित्याह--स्वतन्त्र इति। प्रधानभूत उच्यत इति। स्वतन्त्रशब्दस्य तत्रैव प्रसिद्धतरत्वादिति भावः। किं च कारकधिकारात् क्रियाविषयं स्वातन्त्र्यं गृह्यते, न च तन्तुवायस्तन्तुवायतया क्रियायामुपयुज्यते, किं तर्हि? प्रधानतयैवेति तद्वाचिन एव ग्रहणं युक्तम्। यदि प्रधानभूत उच्यते, एवं सत्यप्रधानापेक्षत्वात् प्रधानभावस्य यत्राधिकरणादीन्यप्रधानानि कारकाणि सन्ति--काष्ठ्èअः स्थाल्यामोदनं पचतीति अत्रैवः स्यात्; न त्वास्ते शेते इत्यादावित्यशङ्क्य प्राधान्येनागुणभावो लक्ष्यत इति दर्शयति--अगुणीभूत इति। तेन यस्य गुणभावो नास्ति, स कर्ता। कारकान्तराविवक्षायामप चागुणिभावोऽस्त्येव। कः पुनरत्र कारकाणां गुणगुणिभावः? यदा एकापायेऽपि क्रिया न निर्वर्तते, उक्तमत्र-- प्रागन्यतः शक्तिलाभान्न्यग्भावापादनादपि। तदधीनप्रवृत्तित्वात् प्रवृतानां निवर्तनात्॥ अद्दष्टत्वात्प्रतिनिधेः प्रविवेकेऽपि दर्शनात्। आरादप्युपकारित्वात् स्वातन्त्र्यं कर्तुरिष्यते ॥ इति। काष्ठादीनि कर्त्रा प्रवर्तितानि करणादिशक्तिं प्रतिलभन्ते, कर्ता तु प्रागेव। कर्तृ संनिधौ च करणादिनि न्यग्भवन्ति, तदधीने च तेषां प्रवृत्तिनिवृती। प्रधानकर्तृश्च प्रतिनिधिर्न द्दष्टः, करणादीनां तु द्दष्टः-व्रीह्यपचारे नीवारैरिज्यते। प्रविवेकःउ अभावः। करणाद्यभावेऽप्यास्ते, शेते इत्यादौ केवलः कर्ता द्दश्यते, न तु कर्तुरभावे करणादीनि द्दश्यन्ते। आरादप्युपकारित्वादिति। यद्यप्यसौ तटस्थः फलसिद्धावुपकरोति, न तु करणादिवदनुप्रविश्य तथापीत्यर्थः। एतच्च प्रायेण चेतनेष्वेव सम्भवति, नाचेतनेषु--रथो यातीत्यादौ, नैष दोषः; उक्तलक्षणे कर्तरि द्वयं द्दष्टम्--प्रधान्यम्,आगुणभावश्च। तत्रागुणभावः अचेतनेषु चेतनेष्वपि सम्भवति। स चायमगुणभावो न प्रतिनियतविषयः, यस्यैव तु विवक्ष्यते, तस्यैवेत्याह--स्वातन्त्र्येण विवक्ष्यत इति। विवक्ष्यत इत्यस्योदाहरणम्--स्थाली पचतीति। अन्ये तु व्याचक्षते--अगुणभावेनाभिधीयमानव्यापारो गुणभूतो गुणभूतधातूपातव्यापारः कर्तेत्यर्थः। कस्य च व्यापारो धातुनाऽगुणभावेनोपादीयते? यस्य विवक्ष्यते तस्येति सर्वत्र सिद्धमिति॥
सिद्धान्तकौमुदी
क्रियायां स्वातन्त्र्येण विवक्षितोऽर्थः कर्ता स्यात् ॥
अथ तृतीया। स्वतन्त्रः कर्ता। कारकाधिकारात्क्रियाजनने स्वातन्त्र्यमिह विवक्षितमित्याह--क्रियायामिति। स्वातन्त्र्यमिह प्राधान्यमिति भाष्ये स्पष्टम्। ननु स्थाली पचतीत्यादौ कथं स्थाल्यादीनां कर्तृत्वं, स्वातन्त्र्याऽभावादित्यत आह--विवक्षितोऽर्थ इति। `विवक्षातः कारकाणि भवन्ती`ति भाष्यादिति भावः। स्वातन्त्र्यं च धात्वर्थव्यापाराश्रयत्वम्। फलानुकूलव्यापारो धात्वर्थः। तत्र पचतीत्यत्र विक्लित्रिरूपफलाश्रये तण्डुलेऽतिव्याप्तिवारणाय व्यापारेति। उक्तं च हरिणा--`धातुनोक्तक्रिये नित्यं कारके कर्तृतेष्यते।`इति। धातूपात्तव्यापारवतीत्यर्थः।
स्वतन्त्रः कर्ता। प्रधानभूतधात्वर्थाश्रयत्वं स्वातन्त्र्यम्। आह च--`धातुनोक्तक्रिये नित्यं कारके कर्तृतेष्यते`इति। स्थाल्यादीनां वस्तुतः स्वातन्त्र्याऽभावेऽपि `स्थाली पचति काष्ठानि पचन्ती`त्यादिप्रयोगोऽपि साधुरेवेति ध्वनयति---विवक्षितोऽर्थ इति।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
क्रियायां स्वातन्त्र्येण विवक्षितोर्ऽथः कर्ता स्यात्॥
महाभाष्यम्
स्वतन्त्रः कर्ता किं यस्य स्वं तन्त्रं स स्वतन्त्रः ? किं चातः ? तन्तुवाये प्राप्नोति । नैष दोषः । अयं तन्त्रशब्दोऽस्त्येव विताने वर्तते । तद्यथा, ‐ आस्तीर्णं तन्त्रम्, प्रोतं तन्त्रमिति । वितानमिति गम्यते । अस्ति प्राधान्ये वर्तते । तद्यथा, ‐ स्वतन्त्रोऽसौ ब्राह्मण इत्युच्यते । स्वप्रधान इति गम्यते । तद्यः प्राधान्ये वर्तते तन्त्रशब्दस्तस्येदं ग्रहणम् । स्वतन्त्रस्य कर्तृसंज्ञायां हेतुमत्युपसंख्यानमस्वतन्त्रत्वात् ।। 1 ।। स्वतन्त्रस्य कर्तृसंज्ञायां हेतुमत्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । पाचयत्योदनं देवदत्तो यज्ञदत्तेनेति । किं पुनः कारणं न सिध्यति ? अस्वतन्त्रत्वात् । न वा स्वातन्त्र्यादितरथा ह्यकुर्वत्यपि कारयतीति स्यात् ।। 2 ।। न वा कर्तव्यम् । किं कारणम् ? स्वातन्त्र्यात् । स्वतन्त्रोऽसौ भवति । इतरथा ह्यकुर्वत्यपि कारयतीति स्यात् यो हि मन्यते ‐ नाऽसौ स्वतन्त्रः, अकुर्वत्यपि तस्य कारयतीत्येतत्स्यात् । नाऽकुर्वतीति चेत्स्वतन्त्रः ।। 3 ।। न चेदमकुर्वति तस्मिन्कारयतीत्येतद्भवति, स्वतन्त्रोऽसौ भवति । शक्यं तावदनेनोपसंख्यानं कुर्वता वक्तुं ‐ कुर्वन्स्वतन्त्रोऽकुर्वन्नेति । साधीयो ज्ञापकं भवति । प्रेषिते च किलायं क्रियां चाऽक्रियां च दृष्ट्वाऽध्यवस्यति कुर्वन्स्वतन्त्रोऽकुर्वन्नेति । यदि च प्रेषितोऽसौ न करोति स्वतन्त्रोऽसौ भवतीति ।। 54 ।।


text:
अदर्शनं 1|1|59
लुक्, तच्चाभावः। अभावे पौवापर्यन्नोपपद्यते। तस्माल्लुकीति सति सप्तमीयम्, न परसप्तमीति मत्वाहऽऽह-- `तद्धितलुकिसति` इति। `पञ्चेन्द्रः` इति। `तद्धितार्थ` 2|1|50
इत्यादिना समासे कृते `साऽस्य देवता` 4|2|23
इत्यण्, तस्य `द्विगोर्लुगनपत्ये` 4|1|88
इति लुक्, `इन्द्रवरुण` 4|1|49
इत्यादिना विहितस्य ङीषोऽनेन लुक्। तस्मिन्निवृत्ते सन्नियोगशिष्टानामेकतरापाय उभयोरप्यपाय इत्यानुको निवृत्तिः। `पञ्चशष्कुलिः` इति। `अध्यद्र्धपूर्वद्विगोर्लुगसंज्ञायम्` 5|1|28
इत्यार्हीयस्य ठकस्तेन क्रीतार्थे विहितस्य लुक्। `आमलकम्` इति। आमलक्याः फलं विकार इति `नित्यं वृद्धशरादिभ्यः` 4|3|144
इति मयट् । पूर्ववल्लुक्। शष्कुली, बदरी, आमलकी, कुवली-- गौरादिपाठदेते ङीषन्ताः।`गार्गीकुलमिति। गर्गशब्दात् `यञश्च` 4|1|16
इति ङीप्; `यस्येति च` 6|4|148
इत्यकारलोपः; `हलस्तद्धितस्य` 6|4|150
इति यकारस्य च लोपः, गार्ग्याः कुलमिति षष्ठीसमासः, षष्ठ्या लुक्। गार्गीशब्दस्य समासशास्त्रे प्रथमानिर्दिष्टत्वाच्छास्त्रीयमुपसर्जनत्वम्, मूलोदाहरणेषु त्विन्द्रणी प्रभृतीनां लौकिकमात्रोपसर्जनमत्वम्। उभयगतिरिह शास्त्रे सम्भवतीति लौकिकमप्रधानत्वमुपसर्जनत्वम्। लोके ह्रप्रधानमुपसर्जनमित्यच्यते। `गार्गीत्वम्` इत्यत्रापि गार्गीशब्दस्य लौकिकमेवोपसर्जनत्वम्। `अवन्ती, कुन्ती कुरूः` इति। अवन्तेरपत्यं गोत्रं स्त्री, कुन्तेरपत्यं गोत्रं स्त्री-- `वृद्धेत्कोशलाजादाञ्ञ्यङ` 4|1|169
। कुरोरपत्यं स्त्री-- `कुरुनादिभ्यो ण्यः` 4|1|170
इति ण्यः। `स्त्रियामवन्तिकुन्तिकुरुभ्यश्च` 4|1|174
इति लुक्।अवन्तिकुन्तुशब्दाभ्याम्, `इतो मनुष्यजातेः` 4|1|65
इति ङीष्। कुरुशब्दात् `ऊङुतः` 4|1|66
इत्यूङ। अत्र ङीषा ऊङा च तद्धितार्थो गोत्रापत्यं स्त्रीप्रधानमेवाभिधीयत इत्युपसर्जनत्वं नासति लौकिकम्। शास्त्रीयमपि नास्ति; अप्रथमानिर्दिष्टात् समासशास्त्र इति॥


text:
लघुधावनम्
लघुधावनक्रीडा (आङ्ग्लभषया-Sprint running) धावनक्रीडायाम् एकः प्रकारः वर्तते ।
नवीने युगे वैज्ञानिकप्रयत्नवशाद् यत् कार्यम् असम्भवम् अभूत् तदपि सम्भवं विहितम् । लघुधावने धावकाः पूर्वं धावने यावन्तं समयं यापयन्ति स्म ततः न्यूनातिन्यूनेन समयेन धावनावधिं परिसमाप्य साम्प्रतं स्वकीयं कीर्तिमानं स्थापयितुं सफलाः दृश्यन्ते । सामान्यतो लघुधावने धावकः कैश्चिद् नियमैः सम्बद्धः सन् धावति । पुराकाले धावनं प्रशिक्षणविहीनं सत् स्वेच्छानुसारं प्राचलत् । तस्मादेव तस्मिन् कोऽपि नियमो नाभवत् । इदानीं प्रतिस्पर्धायुगे धावनस्य प्रकियायाः अपि परिष्कारः सञ्जातः । तानि सर्वाण्यपि धावनानि येषु पूर्णया अधिकतमया गत्या धावको धावति, ‘लघुप्रलम्ब’- धावनयोः गण्यन्ते । तत्र गतिद्वययोग्यते अपेक्षिते स्तः -
- चरणयोर्गतिः - चरणयोः अत्यन्तं तीव्रया गत्वा परिचालनस्य योग्यता ।
- विस्फोटकगतिः - चरणयोर्गतेः सहसैव तीव्रविस्फोटवद् द्रुतकरणयोग्यता । (अस्यां गतौ संक्षिप्ता तीव्रा प्रतिक्रिया तथा संक्षिप्ता सहजक्रिया च कालानुसारेण भवतः ।)
एवं गत्यनुसारं धावकेऽधो दर्शिता गुणा अत्यावश्यका भवन्ति -
- दीर्घाः पादसञ्चाराः
- प्रतिक्षणं पादसञ्चाराणामुन्नता संख्या
- पुर उत्थानसमये चरणस्योर्ध्वमुत्थानम् ।
- धावनसमये कटितः कण्ठपर्यन्तभागस्य अग्रे अवनतिः । (येनाग्रे वर्धने शक्तेः व्ययः अल्पः भवेत् ।)
- भारकेन्द्रस्य स्थिरत्वम् ।
अस्याः धावनपद्धतेः त्रयः विभागाः भवन्ति । यथा -
- प्रस्थानम्
- धावनम्
- धावनसमाप्तिश्च ।
तत्र हि प्रस्थाने-पूर्वं धावकाः प्रायः उत्थाय अग्रे अवनमय्य च प्रतिष्ठन्ते स्म । परम् अमेरिकायां ‘क्राउचप्रस्थानपद्धतेः’ आविष्कारेण तस्याः च अन्यपद्धतिभ्यः अधिकम् औचित्यं विज्ञाय च प्रयोगः प्रारब्धः । तस्याः पद्धतेरपि त्रयः प्रकाराः ग्वेषिताः । यथा-
- इलोंगेटिड - अत्यन्तं प्रलम्बाकृतिमते धावकाय ।
- ‘मीडियम्’ - मध्यमाकृतिशालिने धावकाय तथा
- ‘बन्च्’ अथवा ‘बुलेट्’ लध्वाकृतिधृते धावकाय । एतदर्थमपि परीक्षणानि जातानि प्रान्ते च ‘मीडियम्’-मध्यम-प्रस्थानविधिः एव सर्वोत्तमत्वेन स्वीकृतः ।
मध्यमप्रस्थाने पदयोः स्थितिः- अग्रिमः पादः प्रायः प्रस्थानरेखातः १२ इञ्चतः १६ इञ्चपर्यन्तं पृष्ठे स्थाप्यते, यो हि धावकस्य नितम्बस्कन्धयोः दूरतानुरूपो भवति । प्रत्येकं धावकस्य शारीरको मध्यभागः समानो न भवति । अतः १२ तः १८ इञ्चस्यानुमानितमन्तरं निर्धारितम् । अस्य वास्तविकपद्धत्या संयोजनाय एका क्रियात्मिका -पद्धतिः अस्ति यस्यां धावको व्यवस्थितरीत्या पादौ संयोज्य प्रस्थानपट्टिकायाः संकेतस्थले तौ व्यवस्थाप्य प्रस्थानकस्य देशानुसारम् अङ्गपरिचालनं निरुद्धय अग्रिमादेशप्राप्तेः प्रतीक्षायां मनाक् तिष्ठति । सावधानस्यादेशात्परं स्कन्धद्वयं प्रस्थानरेखातः अग्रे नयति । इयमेका स्थिरावस्था भवति तथाप्युत्तमा धावका अवरोधाभ्यासं कुर्वन्ति । सावधानदशायामागमनसमये धावकः श्वासमाकृष्य फुप्फुसे पूरयति तथा श्वासं निरुणत्ति या स्वल्पकालिकी कुम्भकक्रिया इव अस्ति । शिरः स्कन्धयोः समावस्थायां दृष्टिश्च प्रस्थानरेखातः १ फीटतः २ फीटमितं यावदग्रे भवतः । पृष्ठपादस्य जङ्घा सरलावस्थायां भूम्या सह समकोणं रचयन्ति भवति । सावधानस्थितौ धावकस्य शरीरं सरलं विराममुद्रामयं च तिष्ठति ।
धावनस्य आरम्भावस्थायां समुचितप्रस्थानस्य द्वे लक्ष्ये भवतः ।
- धावकः प्रस्थानस्य सङ्केतध्वन्यनन्तरं सद्य एव पलायेत
- धावकः शीघ्रातिशीघ्रधावनस्य पदसञ्चारे प्रवर्तेत ।
सङ्केतध्वनिश्रवणसमकालमेव धावकः पट्टिकां परित्यज्य धावनम् आरभते, तदा तस्याङ्गनां परिचालनमित्थं भवति-
- पृष्ठगतपादस्य विपरीतो बाहुः ईषद् वलितः तीव्रतयाऽग्रभागो स्कन्धयोः साम्येन निःसरति । अयं बाहुर्यावदग्रे गन्तुं शक्यते गच्छति । तदैवं प्रतीयते यद् हस्तः किमप्यग्रेतनं वस्तु गृहीतुं प्रयतते । द्वितीयो बाहुरपि मनाग् वलितः पृष्ठभागे तीव्रतया गच्छति ।
- तस्मिन्नेव समये पृष्ठवर्ती पादः तीव्रतयाऽधोदशायां समक्षं प्रस्थानरेखायाः १८ तः ३० इञ्चावधि पुरो वर्धते । पादस्य उच्चैः उत्थानप्रयत्नः धावकस्य शरीरं सर्वयोच्चैः उन्नमयति तथैवं तद्गताववरोधं जनयति ।
- प्रथमे पदसञ्चारे पादतलं समक्षं सद् भूमौ पतति । पादतलस्य पार्श्वयोः वलनं पादपरिचालने बाधकं भवति ।
- धावकस्य नितम्बभाग उच्चावचगतेः स्थाने पुरो वर्धते । शिरः शनैः शनैरुन्नम्यते तथा धावकस्य दृष्टिः पथि २० तः ३० फीटपर्यन्तमग्रे गच्छति ।
- धावकः क्रमेण उच्चैः उत्तिष्ठत् प्रारम्भिके ११ मीटरमिते मार्गे भूमेः ६५ अंशस्य कोणं निर्मातुं प्रार्तते । तस्य पदसञ्चाराः क्रमशो दीर्घा दीर्घतराश्च भवन्ति तथा १५ मीटरसमाप्तिं यावत् सामान्यप्रलम्बतां भजन्ते ।
- प्रारम्भिकाः पदसञ्चाराः पूर्णरुपेण प्रलम्बताम् अवलम्बन्ते परं ततोऽधिकं तीव्रतायै न प्रयत्यते ।
- ईदृशे धावने शरीरस्य गुरुत्वाकर्षणम् एकस्यां समानायां रेखायां धावनस्यान्तं यावद् गतिशीलं भवति ।
- अस्मिन् धावने सन्तुलनस्य भङ्गः पुनः प्राप्तिश्चेति क्रम एकं महत्त्वपूर्णं रहस्यम् अस्ति । शरीरस्याग्रेऽवनमनं स्फूर्त्या प्रस्थातुम् आवश्यकम् ।
- शिरोदृष्टिश्च शरीरस्याग्रे वर्धनस्य कुञ्चिके स्तः । यद्येते समुचिते भवेतां तदा शरीरस्य कोणमपि समीचीनं भवति । शिरो दृष्टिश्च क्रमेणा शनैः शनैरुन्नमतः प्रत्येकं पदसञ्चारश्च प्रलम्बतां स्वीकरोति ।
- प्रस्थानसमये बाह्वोः क्रियायां सन्तुलन-समन्वय-सारल्यानाम् अतीव वैशिष्टयं विद्यते । पदसञ्चरणे भूस्पर्शकाले भारो न दीयते । अग्रे वर्धनसमये पादस्य वलनं नोचितम् भूमिसम्पर्कक्रिया स्वल्पकालिकी च भवति ।
धावनस्य मध्यावस्थायामम् अग्रे गमनस्य द्वौ मुख्यभागौ स्तः (अ) पुनः प्राप्तये पदसञ्चारक्रिया (ब) गतिसञ्चाराय पदक्रिया च । प्राकृतिकरीत्या सर्वेषाम् अङ्गानां समुचितरूपेण परिचालनं तथा क्रियासामञ्जस्येन साहसस्य शक्तेश्च विकासपूर्वकं धावनमत्र हितावहम् । बाह्वोः प्रक्रियाया उद्देश्यं सन्तुलनस्थापनं विद्यते । भुजयोः पदयोश्च प्रक्रियायां साम्ये सति धावनक्रिया सम्यग् भवति । गतिसंवर्धनकाले शरीरस्यावनतिर्नेचिता ।
धावनसमाप्तिकालिकी गतिः समापनकाले पदयोर्गतौ तीव्रता नापेक्षिता परं या गतिस्तदानीं भवेत् साऽपि शिथिला न कर्तव्या । सन्धावनान्तरेखापर्यन्तं समुचितां गतिं सञ्चारं तथा शरीरस्यावनतिं संरक्ष्य सप्ताष्टगजमिते पथि दृष्टिं विन्यस्य रेखासूत्रं विदीर्य चाग्रे गमनं विधीयते ।
चित्रमुद्रिका[सम्पादयतु]
लघुधावनक्रीडायां महिलाः
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरङ्गिणी


text:
किमाश्रयं तदित्याह—
इतिहासः पुरावृत्तम्, तत्प्रतिपादिका कथा रामायणादिका इतिहासकथा तत उद्भूतं जातम्, इतिहासकथाश्रयमित्यर्थः । का[व्यमि]ति वक्ष्यति । किमितिहासकथाश्रयमेव महाकाव्यं कर्तव्यम् । नेत्याह-इतरदिति । इतिहासकथाश्रयादपरं वा । नात्र नियमः, विशिष्टाश्रयमेव तु तत् कर्तव्यमिति- सदाश्रयमिति । सन् शोभनः अधिगुणराजचरितादिलक्षणा आश्रयो भित्तिर्यस्य तत्तथा । अनेन महाकाव्यस्य द्विधाश्रयसम्पदुक्ता ।
चतुर्विषयत्वं प्रतिपादयन्नाह—चतुर्वर्गफलायत्तम् चतुर्णां धर्मार्थकाममोक्षाणां वर्गः समूहः, स एव फलं पुरुषार्थत्पत्वात् । तत्राऽभ्युदयनिःश्रेयसहेतुर्धर्म12 । विद्याभूम्यादीनां यथान्यायमर्जनमर्जितानां च रक्षणमर्थः । निरपायो विषयोपभोगः कामः । [त्रैकालिक]सांसारिकदुःखनिवृत्तिर्मोक्षः । विस्तरस्तु त[त्त]च्छास्त्रेभ्यो द्रष्टव्यः । तस्मिन्नायत्तं प्रतिबद्धं तद्विषयत्वात् । अत्र न नियमोऽवश्यं चत्वारोऽपि पुरुषार्था निबध्यन्त इति । यथासंभवं क्वचिच्चतुर्वर्गः, [क्वचि]त् त्रिवर्ग इति 12 प्रतिपत्तव्यम् । एतच्च स्वयमेव वक्ष्यति—न्यूनमप्यत्र यैः कैश्चित्13 इत्यादौ । चतुरोदात्तनायकम् । चतुरः कुशलः उत्याहशक्त्यादियोगात् । उदात्त उदारस्त्यागातिशयादिसंबन्धात् नायकः विपक्षः प्रतिपक्षश्च14 । द्वयोरपि नायकत्वात्, यस्मिन् तत् तथा ॥


text:
विकिपीडिया:प्रयोगपृष्ठम्
श्री गुरशरणसिंहस्य जन्म १९२९ सितम्बरमासे पञ्जाबदेशे अभवत्। अयं महाभागः विख्यातः नाटककारः रङ्गनिदेशकश् च। सः 'गुरुशरण भ्राजी’इति नाम्ना प्रसिद्धः आसीत्। सः सामाजिककार्यकर्त्ता अपि आसीत्। छात्रजीवने कम्युनिस्ट-आंदोलनेन प्रभावितः च आसीत्। विज्ञानस्य विद्यार्थी आसीत् गुरुशरणसिंहः। गुरुशरणः न केवलं पञ्जाबीरङ्गस्य निदेशकः अपितु लेखकश्च आसीत्।
‘जंगीराम की हवेली’, ‘हवाई गोले’, ‘हर एक को जीने का हक चाहिए’, ‘इक्कीसवीं सदी’, ‘तमाशा’, ‘गड्ढ़ा’, ‘इंकलाब जिंदाबाद’ इत्याद्याः तस्य प्रमुखकृतयः| सः दूरदर्शनधारावाहिन्यां भाईमन्नासिंहस्य पात्रम् ऊढवान्। सः ‘बाबा सोहर’ इत्यपि प्रसिद्धः। गुरशरणेन सङ्गीतनाटक-अकादम्या कालिदाससम्मान्, कलारत्तन्-इत्यादिप्रशस्तयः प्राप्ताः।
गुरुचरणः अमृतसरदेशे नाट्यकलाकेन्द्रम् आरभत। सः विख्यातः क्रान्तिकारी आसीत्। गुरुचरणः कर्मचारिणां कृते नाटकं लिखितवान्। तस्य निधनं २०११ सितम्बरमासे २७ दिनाङ्के अभवत्।


text:
सूत्रच्छेद:
अस्मदः - षष्ठ्येकवचनम् , द्वायोः - सप्तमीद्विवचनम् , च - अव्ययम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
अस्मदो यो ऽर्थस् तस्य एकत्वे द्वित्वे च बहुवचनम् अन्यतरस्यां भवति। अहं ब्रवीमि , वयं व्रूमः। आवां ब्रूवः, वयं व्रूमः। सविशेषणस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः। अहं देवदत्तो ब्रवीमि। अहं गार्ग्यो व्रवीमि। अहं पटुर् ब्रवीमि। युष्मदि गुरावेकेषाम्। त्वं मे गुरुः, यूयं मे गुरवः।
अत्राप्यर्थस्य बहुत्वातिदेशः। `अस्मदो योऽर्थः स बहुवद्भवति` इति। तेन तिङन्तस्यापि तत्र वर्तमानस्य बहुवचनान्तत्वं भवति। `वयं ब्राऊमः` इति। `एकत्वे द्वित्वे च` इत्यादि। युक्तं यदेकत्वे भवति, द्वित्वे तु कथम्? न हि द्वित्वमस्मदर्थस्य सम्भवति; अस्मच्छब्दस्यात्मविषयत्वात्, आत्मनश्चैकत्वात्, नैष दोषः; आत्मत्वं परत्र यदोपचर्यते `अयं मे द्वितीय आत्मा` इति तदा अस्मच्छब्दस्य तत्रापि वृत्तेद्वर्यर्थविषयत्वं सम्भवति। अथ वा-- त्यदादीनां मिथो यद्यत् परं तच्छिष्यत इत्यस्मच्छब्द एव शिष्यमाणो युष्मदर्थमप्याहेति द्वयर्थतोपपद्यत इति युज्यते द्वयर्थता। अथ यद्यस्मच्छब्दो बहुवचनान्तः प्रयुज्यते तदैकार्थविषयोऽयम्, न द्वयर्थविषय इति; अथ द्व्यर्थविषयोऽयं नैकार्थविषय इति कुतस्यस्यैकार्थद्वयर्थविषये वृत्तिरवसीयते? प्रकरणात्। यथा-- आराच्छब्दस्य दूरान्तिकार्थयोर्वृत्तिरिति। `अहम्` इति। `ङे प्रथमयोरम्` 7|1|28
इत्यम्भावः, `त्वाहौ सौ` 7|2|94
इत्यहारदेशः। `वयम्` इति। जसि `मपर्यन्तस्य` 7|2|91
`यूयवयौ जसि` 7|2|93
इत वयादेशः, `शेषे लोपः` 7|2|90
`आवाम्` इति। औप्रत्यये `युवावौ द्विवचने` 7|2|92
इत्यावादेशः। `प्रथमायाश्च` 7|2|88
इत्यादिनात्वम्। वक्तव्य इति व्याख्येय इत्यर्थः। व्याख्यानां तु-- अन्यतरस्यांग्रहणं यदनुवर्ततते तस्य व्यवस्थितविभाषात्वमाश्रित्य कत्र्तव्यम्। `युष्मदि गुरावेकेषाम्` इति। एतदपि चकारस्यानुक्त समुच्चयार्थत्वात् सूत्रेणैव संगृहीतम्॥
ऽअस्मदःऽ इत्यभिधेयसम्बन्धेन षष्ठीत्याह--अस्मदो योऽर्थ इति । पञ्चम्यां तु तत्र वर्तमानस्य तिङ्न्तस्य न स्यादिति भावः । एकत्वे द्वित्वे चेति । ननु चास्मतच्छब्दः प्रत्यगात्मनि वर्तते, स चैकस्तस्य कथं द्वित्वयोगः, एकत्वमपि तस्यायुक्तं विशेषणम्, अव्यभिचारात् ? उच्यते; यदाऽन्यत्रात्मत्वमध्यारोप्यते-अयं मे द्वितीय आत्मेति, यदा वा ऽत्यदादीनि सर्वैर्नित्यम्ऽ इति एकशेषः क्रियते, तदा सम्भवत्यनेकार्थत्वम् । अथ यत्रैवास्मच्छब्दो बहुवचनान्तः प्रयुज्यते, तत्र कथं द्वित्वैकत्वविशेषावसायः, प्रकरणादाराच्छब्दस्येव दूरान्तिकयोः । अहमिति । ऽणेóप्रथमयोरम्ऽ, ऽत्वाहौ सौऽ । वयमिति । ऽमपर्यन्तस्यऽ,ऽयूयवयौ जसिऽ, शेषे लोपःऽ । आवामिति । ऽयुवावौ द्विवचनेऽ, ऽप्रथमायाश्च द्विवचनेऽ इत्यात्वम् । सविशेषणस्येति । ऽत्वं राजा वयमप्युपासितगुरुप्रज्ञाभिमानोन्नताःऽ इत्यत्रोन्नतत्वमेव विधीयते । न च विधेयोऽर्थो विशेषणमिति अतिदेशो भवत्येव । युष्मदीति । भाष्यवार्तिकयोरपठितमपि शिष्टप्रयोगदर्शनात्पठितम् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
एकत्वे द्वित्वे च विवक्षितेऽस्मदो बहुवचनं वा स्यात् । वयं ब्रूमः । पक्षे अहं ब्रवीमि । आवां ब्रूवः इति वा ॥ ।सविशेषणस्य प्रतिषेधः
(वार्तिकम्) ॥ पटुरहं ब्रवीमि ॥
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
अस्मदो द्वयोश्च अयमपि योगः शक्योऽवक्तुम्। कथम्- अहं ब्रवीमि आवां ब्रूवः वयं ब्रूमः? इमानीन्द्रियाणि कदाचित्स्वातन्त्र्येण विवक्षितानि भवन्ति। तद्यथा- इदं मे अक्षि सुष्ठु पश्यति, अयं मे कर्णः सुष्ठु शृणोतीति। कदाचित्पारतन्त्र्येण विवक्षितानि भवन्ति- अनेनाक्ष्णा सुष्ठु पश्यामि, अनेन कर्णेन सुष्ठु शृणोमीति। तद्यदा स्वातन्त्र्येण विवक्षा तदा बहुवचनं भविष्यति। यदा पारतन्त्र्येण तदैकवचनद्विवचने भविष्यतः ।। अस्मदो द्वयोश्च ।। 59 ।।


text:
Thursday, July 30, 2009
पञ्चतन्त्रम्
कथामाला इयं सुप्रसिद्धा, न केवलं संस्कृतक्षेत्रे, यतो हि गतेषु शतकेषु यात्रिकैः नीत्वा, विभिन्नदेशेषु नानाभाषाभिः प्रकाशिता। अद्यत्वे, यैः भारतमूलैः पितृभिः संस्कृतशिशवः इष्टाः (संस्कृतशिशुः नाम उन्नीतः परिपक्वः), तैः पञ्चतन्त्र-हितोपदेशादयः पाठ्यन्ते। बालकेभ्यः अवश्यम् रोचते मृगवचनादीनि।
यदा मया किञ्चित् पठितम्, अभिज्ञातं यत् सर्वैः अपि तन्त्रमिदं पठनीयम्। गद्यपद्यात्मकं, नानार्थैः सन्निहितम् च। शैली तु आस्वादनीया। बहुत्र, छात्राणां रघुवंशादि-महाकाव्ये एव रुचिः। किन्तु, मह्यं गद्यपद्यात्मक-कृतयः रोचन्ते। महाकाव्यानाम् उपमाः अद्वितीयाः। किन्तु, गद्येषु सुभाषितानि, नित्यव्यवहारपदानि च अधिकानि। व्यवहारे, बहुत्र अस्माभिः नूतनपदनिर्माणं क्रियते। गुरोः अभावात्, यद्यपि उचितपदानि शिष्टैः प्रयुज्यन्ते, अस्माभिः पदान्तरेण व्यवह्रियते। पुनः कालिदासादिभिः सदा योग्यपर्यायपदानि एव सन्निवेशे युक्तानि। किन्तु शङ्का जायते -- सामान्यपौराः कथं भाषन्ते स्म . . . एतेन एव पदेन -- इति। तत् तु गद्यपठनेन ज्ञायते।
वयं सर्वेऽपि बहिः भोजनालये खादामः। बहुत्र left-overs इत्यस्य स्वीकारः। doggy-bag इत्यस्य प्रयोगः वा। अतः कुक्कुर-पोटलिका इति श्रुतं कस्यापि मुखात्। पञ्चतन्त्रे 'भक्षित-शेषम्' इति पदं युक्तम्। तत्तु उचितपदम् एव इति भाति। पञ्चतन्त्रादीनां पठनेन बुद्धिः सुसंस्कृता, भाषाऽपि परिष्कृता भवति इति मे विश्वासः।


text:
Narayana Suktam – Sanskrit Lyrics (Text)
Narayana Suktam – Sanskrit Script
ॐ स॒ह ना॑ववतु । स॒ह नौ॑ भुनक्तु । स॒ह वी॒र्यं॑ करवावहै । ते॒ज॒स्विना॒वधी॑तमस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै॓ ॥ ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥
ॐ ॥ स॒ह॒स्र॒शीर्॑षं दे॒वं॒ वि॒श्वाक्षं॑ वि॒श्वशं॑भुवम् । विश्वं॑ ना॒राय॑णं दे॒व॒म॒क्षरं॑ पर॒मं पदम् । वि॒श्वतः॒ पर॑मान्नि॒त्यं॒ वि॒श्वं ना॑राय॒णग्ं ह॑रिम् । विश्व॑मे॒वेदं पुरु॑ष॒-स्तद्विश्व-मुप॑जीवति । पतिं॒ विश्व॑स्या॒त्मेश्व॑र॒ग्ं॒ शाश्व॑तग्ं शि॒व-मच्युतम् । ना॒राय॒णं म॑हाज्ञे॒यं॒ वि॒श्वात्मा॑नं प॒राय॑णम् । ना॒राय॒णप॑रो ज्यो॒ति॒रा॒त्मा ना॑राय॒णः प॑रः । ना॒राय॒णपरं॑ ब्र॒ह्म॒ तत्त्वं ना॑राय॒णः प॑रः । ना॒राय॒णप॑रो ध्या॒ता॒ ध्या॒नं ना॑राय॒णः प॑रः । यच्च॑ कि॒ञ्चिज्जगत्स॒र्वं॒ दृ॒श्यते॓ श्रूय॒तेஉपि॑ वा ॥
अन्त॑र्ब॒हिश्च॑ तत्स॒र्वं॒ व्या॒प्य ना॑राय॒णः स्थि॑तः । अनन्त॒मव्ययं॑ क॒विग्ं स॑मु॒द्रेஉन्तं॑ वि॒श्वशं॑भुवम् । प॒द्म॒को॒श-प्र॑तीका॒श॒ग्ं॒ हृ॒दयं॑ चाप्य॒धोमु॑खम् । अधो॑ नि॒ष्ट्या वि॑तस्या॒न्ते॒ ना॒भ्यामु॑परि॒ तिष्ठ॑ति । ज्वा॒ल॒मा॒लाकु॑लं भा॒ती॒ वि॒श्वस्याय॑त॒नं म॑हत् । सन्तत॑ग्ं शि॒लाभि॑स्तु॒ लम्ब॒त्याकोश॒सन्नि॑भम् । तस्यान्ते॑ सुषि॒रग्ं सू॒क्ष्मं तस्मिन्॓ स॒र्वं प्रति॑ष्ठितम् । तस्य॒ मध्ये॑ म॒हान॑ग्निर्-वि॒श्वार्चि॑र्-वि॒श्वतो॑मुखः । सोஉग्र॑भु॒ग्विभ॑जन्ति॒ष्ठ॒-न्नाहा॑रमज॒रः क॒विः । ति॒र्य॒गू॒र्ध्वम॑धश्शा॒यी॒ र॒श्मय॑स्तस्य॒ सन्त॑ता । स॒न्ता॒पय॑ति स्वं दे॒हमापा॑दतल॒मस्त॑कः । तस्य॒मध्ये॒ वह्नि॑शिखा अ॒णीयो॓र्ध्वा व्य॒वस्थि॑तः । नी॒लतो॑-यद॑मध्य॒स्था॒द्-वि॒ध्युल्ले॑खेव॒ भास्व॑रा । नी॒वार॒शूक॑वत्त॒न्वी॒ पी॒ता भा॓स्वत्य॒णूप॑मा । तस्या॓ः शिखा॒या म॑ध्ये प॒रमा॓त्मा व्य॒वस्थि॑तः । स ब्रह्म॒ स शिवः॒ स हरिः॒ सेन्द्रः॒ सोஉक्ष॑रः पर॒मः स्व॒राट् ॥
ऋतग्ं स॒त्यं प॑रं ब्र॒ह्म॒ पु॒रुषं॑ कृष्ण॒पिङ्ग॑लम् । ऊ॒र्ध्वरे॑तं वि॑रूपा॑क्षं॒ वि॒श्वरू॑पाय॒ वै नमो॒ नमः॑ ॥
ॐ ना॒रा॒य॒णाय॑ वि॒द्महे॑ वासुदे॒वाय॑ धीमहि । तन्नो॑ विष्णुः प्रचो॒दया॓त् ॥
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥


text:
श्लाघह्नुङ्स्थाशपां ज्ञीप्स्यमानः
सूत्रच्छेद:
श्लाघह्नुङ्स्थाशपाम् - षष्ठीबहुवचनम् , ज्ञीप्स्यमानः - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
श्लाघ ह्नुङ् स्था शप इत्येतेषाम् ज्ञीप्स्यमानो यो ऽर्थह्, तत् कारकं सम्प्रदानसंज्ञं भवति। ज्ञीप्स्यमानः ज्ञपयितुम् इष्यमणः, बोध्यितुम् अभिप्रेतः। देवदत्ताय श्लाघते। देवदत्तं श्लाघमानस्ताम् श्लाघां तम् एव ज्ञपयितुम् इच्छति इत्यर्थः। एवम् देवदत्ताय ह्नुते। यज्ञदत्ताय ह्नुते। देवदत्ताय तिष्ठते। यज्ञदत्ताय तिष्ठते। देवदत्ताय शपते। यज्ञदत्ताय शपते। ज्ञीप्स्यमानः इति किम्? देअदत्ताय श्लाघते पथि।
`ज्ञीप्स्यमानः` इति। `मारणतोषणनिशामनेषु ज्ञा` (धातुपाठः-811) इति घटादिषु पठते। तस्मात् निशामने ज्ञाने वत्र्तमानात् हेतुमण्णिच्। अथ वा `ज्ञप मिच्च` (धातुपाठः-1624) इति चुरादौ पठते। तस्माच्चुरादिणिच्, मित्त्वात् ह्यस्वत्वम्, सन्, द्विर्वचनम्, `आप्ज्ञप्यृधामीत्` 7|4|55
इतीत्वम्, `अत्र लोपऽभ्यासस्य` 7|4|58
इत्यभ्यासलोपः, कर्मणि लकारः, शानच् यक्, `अतो लोपः` 6|4|48
। `श्लाघते` इति। `श्लाघु कत्थने` (धातुपाठः-115) अनुदात्तेत्। `{ह्नुते- काशिका, `निह्नुते-पदमञ्जरी।} अपह्नते` इति। `ह्नुङ अपनयने` (धातुपाठः-1082), आदादिकः। `तिष्ठते` इति। `प्रकाशनस्थेयाख्ययोश्च` 1|3|23
इति तङ। `शपते` इति। `{शप आक्रोशे- धातुपाठः-} शप उपलम्भने` (धातुपाठः-1000) इत्यनेनोपलसंख्यानन तङ॥
ज्ञीप्स्यमान इति। ठ्मारणतोषणनिशामनेषु ज्ञाऽ इति घटादिषु पठ।ल्ते, तस्मान्निशामनेऽर्थे हेतुमण्णिचि सनि ठाप्ज्ञपृधामीत्ऽ,ठत्र लोपोऽभ्यासस्यऽ,कर्मणि लटः शानजादेशः। निशामनं चेह ज्ञानमात्रमुच्यते, न चक्षुर्विज्ञानमेव, यदाह-बोघयितुमभिप्रेत इति। कथं तर्हि प्रयुज्यते--तज्ज्ञापयत्याचार्थः, विज्ञापना भर्तृषु सिद्धिमेतीति? तस्मान्निशानेष्विति पाठः। ठ्शो तनूकरणेऽ ल्युडन्तः, संज्ञपितः पशुरित्युदाहरणम्। ज्ञीप्स्यमानो ज्ञपयितुमिष्यमाण इति प्रयोगःठ्ज्ञप मिच्चऽ इति चुरादिणिजन्तस्य। अन्ये तु -ठ्मितां ह्रस्वःऽ इत्यत्र ठ्वा चितविरागेऽ इत्यतो वेत्यनुवृतेर्व्यवस्थितविभाषाविज्ञानाच्चानिष्टे विषये ह्रस्वाभावमाहुः। देवदतं प्रति श्लाघमानास्तां श्लाघां तमेव ज्ञपयितुमिच्छतीत्यर्थ इति। श्लाघा स्तुतिः, प्रत्यक्षेण देवदतं स्तौतीति यावत्। एवं हि तां देवदतः शक्यते ज्ञापयितुम्। अन्ये त्वाहुः- देवदतायात्मानं परं श्लाघ्यं कथयतीत्यर्थ इति। तथा च भट्टिकाव्यम्-- श्लाघमानः परस्त्रीभ्यस्तत्रागाद्राक्षसाधिपः॥ इति। आत्मानं श्लाघ्यं परस्त्रीभ्यः कथयन्नित्यर्थः। एवं देवदताय निह्नुत इति। ठ्ह्नुङ् अपनयनेऽ देवदतं प्रति निह्न्वानस्तां निह्नुतिं तमेव ज्ञापयितुमिच्छतीत्यर्थः। इत्येष एवंशब्दस्यार्थः। निह्नुतिरपलापः, संनिहितमेव देवदतं धनिकादेरपलपतीत्यर्थः। अन्ये तु ह्नोतव्यं किञ्चिद्देवदतं ज्ञापयतीत्यर्थ इत्याहुः- देवदताय तिष्ठत इति। ईद्दशोऽहमिति देवदतस्य स्थनेन प्रकाशयतीत्यर्थः। देवदताय शपते इति। शपथेन किञ्चित्प्रकाशयतीत्यर्थः। देवदतः श्लाघते इति। ज्ञीप्स्यमानवचनात् कर्मसंज्ञैव बाध्यते, न कर्तृसंज्ञेत्यर्थः। एवं गार्गिकया श्लाघते सभायामिति करणाधिकरणसंज्ञे न बाध्येते। क्वचितु देवदतं श्लाघते इति पाठः। तत्रायं भावः-यस्मायाख्यायते स ज्ञीप्स्यमान इत्याख्यायामाना द्विनीयैव न्याय्येति। ये त्वाख्यायमानं ज्ञीप्स्यमानं वदन्ति तेषां यस्मायाख्यायते ततः षष्ठी भवति--देवदताय श्लाघते यज्ञदतो विष्णुमित्रस्येति॥
सिद्धान्तकौमुदी
एषां प्रयोगे बोधयितुमिष्टः संप्रदानं स्यात् । गोपी स्मरात्कृष्णाय श्लाघते ह्नुते तिष्ठते शपते वा । ज्ञीप्स्यमानः किम् ? देवदत्ताय श्लाघते पथि ॥
श्लाघह्नुङ्। `श्लाघृ कत्थने` `ह्नुङ् अपनयने` `ष्ठा गतिनिवृत्तौ` `शप उपालम्भे` एषां द्वन्द्वः। `शपा`मित्यनन्तरं `प्रयोगे` इत्यध्याहार्यम्। श्लाघादीनां स्तुत्यादिना बोधनमर्थः, ज्ञीप्स्यमान इति लिङ्गात्। ज्ञापनवाचिनो ज्ञपेः सन्नन्तात्कर्मणि शानच्। तदाह--एषां प्रयोगे इत्यादिना। गोपी स्मरादीति। मन्मथपीडावशाद्नोपी आत्मस्तुत्या विरहवेदनां कृष्णं बोधयतीत्यर्थः। कृष्णस्यैव स्तुत्यत्वे तु द्वितीयैवेत्याहुः। ह्नुते इति। सपत्न्यपनयनेन स्वाशयं कृष्णं बोधयतीत्यर्थः। तिष्ठते इति। गन्तव्यमित्युक्तेऽपि स्थित्या स्वाशयं कृष्णं बोधयतीत्यर्थः। `प्रकाशनस्थेयाख्ययोश्चे`त्यात्मनेपदम्। शपते इति। उपालम्भेन स्वाशयं कृष्णं बोधयतीत्यर्थः।
श्लाघह्नुङ्। `श्लाघृकत्थने,` `ह्नुङ् अपनयने` `ष्ठा गतिनिवृत्तौ,``शप उपलम्भे`। कृष्णाय श्लाघत इति। अ�स्मस्तु पक्षे शेष षष्ठ�आं प्राप्तायां वचनम्। ह्नुति इति। सपत्नीभ्यः कृष्णं ह्नुवाना तमेवाऽर्थं कृष्णं बोधयतीत्यर्थः। यस्य कस्यचिथ्नुति बोधयतीति वा। तिष्ठत इथि। स्थित्या स्वाभिप्रायं कृष्णं बोधयतीत्यर्थः। `प्रकाशनस्थेयाख्ययोश्चे `ति तङ्। शपत इति। उपालम्भेन स्वाभिप्रायं कृष्णं बोधयतीत्यर्थः। `शप उपालम्भे` इति तङ्।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!