c: text/html

text:
पाणिनीय-शिक्षा
अथ शिक्षां प्रवक्ष्यामि पाणिनीयं मतं यथा ।
शास्त्रानुपूर्व्यं तद्विद्याद्यथोक्तं लोकवेदयोः ॥१॥
प्रसिद्धमपि शब्दार्थमविज्ञातमबुद्धिभिः ।
पुनर्व्यक्तीकरिष्यामि वाच उच्चारणे विधिम् ॥२॥
त्रिषष्टिश्चतुःषष्टिर्वा वर्णाः सम्भवतो मताः ।
प्राकृते संस्कृते चापि स्वयं प्रोक्ताः स्वयम्भुवा ॥३॥
स्वरा विंशतिरेकश्च स्पर्शानां पञ्चविंशतिः ।
यादयश्च स्मृता ह्यष्टौ चत्वारश्च यमः स्मृताः ॥४॥
अनुस्वारो विसर्गश्च )( क )( पौ चापि पराश्रितौ ।
दुःस्पृष्टश्चेति विज्ञेयो ऌकारः प्लुत एव च ॥५॥
आत्मा बुद्ध्या समेत्यार्थान् मनो युङ्क्ते विवक्षया ।
मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् ॥६॥
मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम् ।
प्रातःसवनयोगं तं छन्दोगायत्रमाश्रितम् ॥७॥
कण्ठे माध्यन्दिनयुगं मध्यमं त्रैष्टुभानुगम् ।
तारं तार्तीयसवनं शीर्षण्यं जागतानुगम् ॥८॥
सोदीर्णो मूर्ध्न्यभिहतो वक्त्रमापद्य मारुतः ।
वर्णाञ्जनयते तेषां विभागः पञ्चधा स्मृतः ॥९॥
स्वरतः कालतः स्थानात्प्रयत्नानुप्रदानतः ।
इति वर्णविदः प्राहुर्निपुणं तं निबोधत ॥१०॥
उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च स्वरास्त्रयः ।
ह्रस्वो दीर्घः प्लुत इति कालतो नियमा अचि ॥११॥
उदात्ते निषादगान्धारावनुदात्त ऋषभधैवतौ ।
स्वरितप्रभवा ह्येते षड्जमध्यमपञ्चमाः ॥१२॥
अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा ।
जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च ॥१३॥
ओभावश्च विवृत्तिश्च शषसा रेफ एव च ।
जिह्वामूलमुपध्मा च गतिरष्टविधोष्मणः ॥१४॥
यद्योभावप्रसन्धानमुकारादिपरं पदम् ।
स्वरान्तं तादृशं विद्याद्यदन्यद्व्यक्तमूष्मणः ॥१५॥
हकारं पञ्चमैर्युक्तमन्तःस्थाभिश्च संयुतम् ।
औरस्यं तं विजानीयात्कण्ठ्यमाहुरसंयुतम् ॥१६॥
कण्ठ्यावहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजावुपू ।
स्युर्मूर्धन्या ऋटुरषा दन्त्या ऌतुलसाः स्मृताः ॥१७॥
जिह्वामूले तु कुः प्रोक्तो दन्त्योष्ठ्यो वः स्मृतो बुधैः ।
ए ऐ तु कण्ठतालव्या ओ औ कण्ठोष्ठजौ स्मृतौ ॥१८॥
अर्धमात्रा तु कण्ठ्यस्य ह्येकारौकारयोर्भवेत् ।
ऐकारौकारयोर्मात्रा तयोर्विवृतसंवृतम् ॥१९॥
संवृतं मात्रिकं ज्ञेयं विवृतं तु द्विमात्रिकम् ।
घोषा वा संवृतः सर्वे अघोषा विवृताः स्मृताः ॥२०॥
स्वराणामूष्मणां चैव विवृतं करणं स्मृतम् ।
तेभ्योऽपि विवृतावेङौ ताभ्यामैचौ तथैव च ॥२१॥
अनुस्वारयमानां च नासिका स्थानमुच्यते ।
उपध्मानीय ऊष्मा च जिह्वामूलीयनासिके ।
अयोगवाहा विज्ञेया आश्रयस्थानभागिनः ॥२२॥
अलाबुवीणानिर्घोषो दन्तमूल्यः स्वरानुगः ।
अनुस्वारस्तु कर्तव्यो नित्यं ह्रोः शषसेषु च ॥२३॥
अनुस्वारे विवृत्त्यां तु विरामे चाक्षरद्वये ।
द्विरोष्ठौ तु विगृह्णीयाद्यत्रौकारवकारयोः ॥२४॥
व्याघ्री यथा हरेत्पुत्रान्दंष्ट्राभ्यां न च पीडयेत् ।
भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद्वर्णान्प्रयोजयेत् ॥२५॥
यथा सौराष्ट्रिका नारी तक्राँ इत्यभिभाषते ।
एवं रङ्गाः प्रयोक्तव्याः खे अराँ इव खेदया ॥२६॥
रङ्गवर्णं प्रयुञ्जीरन्नो ग्रसेत्पूर्वमक्षरम् ।
दीर्घस्वरं प्रयुञ्जीयात्पश्चान्नासिक्यमाचरेत् ॥२७॥
हृदये चैकमात्रस्तु अर्धमात्रस्तु मूर्धनि ।
नासिकायां त्वथार्धं च रङ्गस्यैव द्विमात्रता ॥२८॥
हृदयादुत्कटे तिष्ठन्कांस्येन स्वमनुस्वरन् ।
मार्दवं च द्विमात्रं च जघन्वाँ२ इति (नि)दर्शनम् ॥२९॥
मध्ये तु कम्पयेत्कम्पमुभौ पार्श्वौ समौ भवेत् ।
सरङ्गं कम्पयेत्कम्पं रथीवेति निदर्शनम् ॥३०॥
एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या नाव्यक्ता न च पीडिताः ।
सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते ॥३१॥
गीती शीघ्री शिरःकम्पी तथा लिखितपाठकः ।
अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमाः ॥३२॥
माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः ।
धैर्यं लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणाः ॥३३॥
शङ्कितं भीतमुद्घुष्टमव्यक्तमनुनासिकम् ।
काकस्वरं शिरसिगं तथा स्थानविवर्जितम् ॥३४॥
उपांशु दष्टं त्वरितं निरस्तं विलम्बितं गद्गदितं प्रगीतम् ।
निष्पीडितं ग्रस्तपदाक्षरं च वदेन्न दीनं न तु सानुनास्यम् ॥३५॥
प्रातः पठेन्नित्यमुरःस्थितेन स्वरेण शार्दूलरुतोपमेन ।
मध्यन्दिने कण्ठगतेन चैव चक्राह्वसंकूजितसन्निभेन ॥३६॥
तारं तु विद्यात्सवने तृतीये शिरोगतं तच्च सदा प्रयोज्यम् ।
मयूरहंसान्यभृतस्वराणां तुल्येन नादेन शिरःस्थितेन ॥३७॥
अचोऽस्पृष्टा यणस्त्वीषन्नेमस्पृष्टाः शलः स्मृताः ।
शेषाः स्पृष्टा हलः प्रोक्ता निबोधानुप्रदानतः ॥३८॥
ञमोऽनुनासिका नह्रो नादिनो हझषः स्मृताः ।
ईषन्नादा यणो जश्च श्वासिनस्तु खफादयः ॥३९॥
ईषच्छ्वासांश्चरो विद्याद्गोर्धामैतत्प्रचक्षते ।
दाक्षीपुत्रः पाणिनिना येनेदं व्यापितं भुवि ॥४०॥
छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते ।
ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ॥४१॥
शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् ।
तस्मात्साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ॥४२॥
उदात्तमाख्याति वृषोऽङ्गुलीनां प्रदेशिनीमूलनिविष्टमूर्धा ।
उपान्तमध्ये स्वरितं धृतं च कनिष्ठिकायामनुदात्तमेव ॥४३॥
उदात्तं प्रदेशिनीं विद्यात् प्रचयं मध्यतोऽङ्गुलिम् ।
निहतं तु कनिष्ठिक्यां स्वरितोपकनिष्ठिकाम् ॥४४॥
अन्तोदात्तमाद्युदात्तमुदात्तमनुदात्तं नीचस्वरितम् ।
मध्योदात्तं स्वरितं द्व्युदात्तं त्र्युदात्तमिति नवपदशय्या ॥४५॥
अग्निः सोमः प्र वो वीर्यं हविषां स्वर्बृहस्पतिरिन्द्राबृहस्पती ।
अग्निरित्यन्तोदात्तं सोम इत्याद्युदात्तं प्रेत्युदात्तं व इत्यनुदात्तं वीर्यं
नीचस्वरितम् ॥४६॥
हविषां मध्योदात्तं स्वरिति स्वरितं बृहस्पतिरिति द्व्युदात्तमिन्द्राबृहस्पती
इति त्र्युदात्तम् ॥४७॥
अनुदात्तो हृदि ज्ञेयो मूर्ध्न्युदात्त उदाहृतः ।
स्वरितः कर्णमूलीयः सर्वास्ये प्रचयः स्मृतः ॥४८॥
चाषस्तु वदते मात्रां द्विमात्रं चैव वायसः ।
शिखी रौति त्रिमात्रं तु नकुलस्त्वर्धमात्रकम् ॥४९॥
कुतीर्थादागतं दग्धमपवर्णं च भक्षितम् ।
न तस्य पाठे मोक्षोऽस्ति पापाहेरिव किल्विषात् ॥५०॥
सुतीर्थादागतं व्यक्तं स्वाम्नाय्यं सुव्यवस्थितम् ।
सुस्वरेण सुवक्त्रेण प्रयुक्तं ब्रह्म राजते ॥५१॥
मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्या प्रयुक्तो न तमर्थमाह ।
स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ॥५२॥
अवक्षरमनायुष्यं विस्वरं व्याधिपीडितम् ।
अक्षताशस्त्ररूपेण वज्रं पतति मस्तके ॥५३॥
हस्तहीनं (तु) योऽधीते स्वरवर्णविवर्जितम् ।
ऋग्यजुःसामभिर्दग्धो वियोनिमधिगच्छति ॥५४॥
हस्तेन वेदं योऽधीते स्वरवर्णार्थसंयुतम् ।
ऋग्यजुःसामभिः पूतो ब्रह्मलोके महीयते ॥५५॥
शङ्करः शाङ्करीं प्रादाद्दक्षीपुत्राय धीमते ।
वाङ्मयेभ्यः समाहृत्य दैवीं वाचमिति स्थितिः ॥५६॥
येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात् ।
कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः ॥५७॥
येन धौता गिरः पुंसां विमलैः शब्दवारिभिः ।
तमश्चाज्ञानजं भिन्नं तस्मै पाणिनये नमः ॥५८॥
अज्ञानान्धस्य लोकस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया ।
चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै पाणिनये नमः ॥५९॥
त्रिनयनमुखनिःसृतामिमां य इह पठेत्प्रयतः सदा द्विजः ।
स भवति पशुपुत्रकीर्तिमान्सुखमतुलं च समश्नुते दिवि दिवीति ॥६०॥
Links:
Paniniya Shiksha
https://archive.org/details/PaniniyaShiksha
http://peterffreund.com/shiksha/paniniya_shiksha.html
http://peterffreund.com/shiksha/paniniya_shiksha.pdf
Paniniya Shiksha with English translation
https://sites.google.com/site/vedalaksana/Paniniya-shiksha-with-translation-T.pdf
Pāṇiniya Śikṣā (Albrecht Weber)
Indische Sudien, Vierter Band, 1858 (Seite 345-371)
https://play.google.com/books/reader?printsec=frontcover&output=reader&id=S8V3Rd-nKcIC&pg=GBS.PR3
Donnerstag, 6. Januar 2011
Pāṇinīya-Śikṣā
Eingestellt von Detlef108 am 1/06/2011 03:23:00 nachm. 1 Kommentar:
Labels: Recitation, Śikṣā
Abonnieren Posts (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
“..खगोलविज्ञानम् (१)..” इत्यस्मिन् लेखे आसील्लिखितं “राहुकेतू ग्रहौ न | तौ केवलौ छेदबिन्दू“ इति |
श्रीमता नारायण-दत्त-मिश्र-महोदयेन अस्ति पृष्टं “.. किं नाम तावत् छेदबिन्दुः? ..”
आंतरजालात् प्राप्तायां ग्रहणविषयिकायाम् आकृत्यां अस्ति किञ्चिन्निर्दिष्टं NODE इति – दृश्येताम् बिन्दू N 1 तथा N 2. तौ तु छेदबिन्दू एव | तावेव राहुकेतू |
अस्यां आकृत्यां दर्शितं सूर्यः पृथिवीं परिभ्रमतीति Ecliptic-इति निर्दिष्टेन मार्गेण | N 1 तथा N 2 तौ बिन्दू यत्र Ecliptic तथा Path of Moon एतयोः द्वयोः दीर्घगोलयोः परस्परछेदनम् |
मयापि काञ्चिदाकृतिं रचयितुं कश्चित् प्रयासः कृतः निम्नमिव –
आन्तरजाले अन्यापि आकृतिः प्राप्ता –
पृथिव्याः छायया चन्द्रः ग्रस्तः भवति तदेव चन्द्रग्रहणम् | पृथिवीसूर्ययोः मध्ये चन्द्रस्य आगमनेन सूर्यग्रहणं भवति |
एतत्सर्वं गणितम् खलु | निश्चयेन कतिचित्क्लिष्टम् | तथापि तत्सर्वम् आचार्यैः साधु सुनिश्चितम् | किं तद्गणितम् ? तदेव मे कुतूहलम् |
-o-O-o-


text:
शनि वज्र पञ्जर कवच
विनियोगः- ॐ अस्य श्रीशनैश्चर-कवच-स्तोत्र-मन्त्रस्य कश्यप ऋषिः, अनुष्टुप् छन्द, शनैश्चरो देवता, शीं शक्तिः, शूं कीलकम्, शनैश्चर-प्रीत्यर्थं जपे विनियोगः।।
नीलाम्बरो नीलवपुः किरीटी गृध्रस्थितस्त्रासकरो धनुष्मान्।
चतुर्भुजः सूर्यसुतः प्रसन्नः सदा मम स्याद्वरदः प्रशान्तः।।१
ब्रह्मोवाच-श्रृणुषवमृषयः सर्वे शनिपीड़ाहरं महप्।
कवचं शनिराजस्य सौरेरिदमनुत्तमम्।।२
कवचं देवतावासं वज्रपंजरसंज्ञकम्।
शनैश्चरप्रीतिकरं सर्वसौभाग्यदायकम्।।३
ॐ श्रीशनैश्चरः पातु भालं मे सूर्यनंदनः।
नेत्रे छायात्मजः पातु, पातु कर्णौ यमानुजः।।४
नासां वैवस्वतः पातु मुखं मे भास्करः सदा।
स्निग्ध-कंठस्च मे कंठं भुजौ पातु महाभुजः।।५
स्कंधौ पातु शनिश्चैव करौ पातु शुभप्रदः।
वक्षः पातु यमभ्राता कुक्षिं पात्वसितस्तथा।।६
नाभिं ग्रहपतिः पातु मंदः पातु कटि तथा।
ऊरु ममांतकः पातु यमो जानुयुग्म तथा।।७
पादौ मंदगतिः पातु सर्वांगं पातु पिप्पलः।
अंगोपांगानि सर्वाणि रक्षेन्मे सूर्यनन्दनः।।८
फलश्रुतिइत्येतत्कवचं दिव्यं पठेत्सूर्यसुतस्य यः।
न तस्य जायते पीडा प्रोतो भवति सूर्यजः।।९
व्ययजन्मद्वितीयस्थो मृत्युस्थानगतोऽपि वा।
कलत्रस्थो गतो वापि सुप्रीतस्तु सदा शनिः।।१०
अष्टमस्थे सूर्यसुते व्यये जन्मद्वितीयगे।
कवचं पठते नित्यं न पीडा जायते क्वचित्।।११
इत्येतत्कवचं दिव्यं सौरेर्यन्निर्मितं पुरा।
द्वादशाष्टमजन्मस्थदोषान्नाशयते सदा।
जन्मलग्नस्थितान्दोषान् सर्वान्नाशयते प्रभुः।।१२
।।श्रीब्रह्माण्डपुराणे ब्रह्म-नारद-संवादे शनि-वज्र-पंजर-कवचं।।


text:
65
तर्ककाण्डः
तत्रापि बुद्धिः किमेक रूपोपग्राहिणी नवेति । तत्र यदि नैकरूपोपग्राहिणी वस्तुनि बुद्धिः-- सामान्यविशेषात्मकं हि वस्तु--तद्दिरूपबुध्द्युपग्राम्, कथमेकत्वं वस्तुनः ? बुद्धिरूपाभेदस्याभेदलक्षणस्याभावात् , रूपभेदस्य च मेवलक्षणस्य मावात् । अथैकरूपोपप्राहिण्व वस्तुनि बुद्धिः, न यात्म ‘कत्वमंशवदेव ! अथ मतम्-बुद्धिरूपभेदः परस्परात्म'ताभावश्च भेद लक्षणम् ; तत्र गवादयो मेदा भिन्नरूपड्यूपग्रामाः परस्परानात्मानश्र, न तु सामान्यविशेषौ, बुद्धिरूपभेदेऽपि परस्परात्मत्वेन प्रतिपत्तेः । एवमपि सामान्यविशेषयोर्भेदलक्षणेन विरहान्न व्यमता, अंशवदित्युक्तम् ।
यदि मन्येत-‘बुद्धे रूपाभेदः परस्परात्मत्वप्रतिपत्तिश्च द्वे अमेद लक्षणे ; तत्रांशस्य रूपभेदादकत्वम् , उभयोस्तु परस्परात्मत्वप्रतीतेः ; विशेषाणां तु न बुद्ध रूपाविभागःन परस्परास्मप्रतिपत्तिरिति मिन्ना इति । एवमप्यभेदलक्षणे सति परस्परात्मप्रतेपत्तों, उभयाभावे च भदलक्षणेऽ विद्यमाने, न चात्मता । न चैकस्याभेदस्य श्री लक्षणे युज्येते ; लक्षणाभेदो अभेदं व्यवस्थापयति, तद्भदश्च भेदम् ; लक्षणमेदेऽपि चेत् तस्वम्, अन्यत्वं च लक्षणाभेदेऽपि यदि, व्यर्थतैव लक्षणस्य स्यादिति ।
अपि च सामान्यविशेषयोरभेदे,
दुष्यन्तरप्रवृत्तिरेव सामान्यविशेषयोरेकवस्त्वात्मनामपाकरोति ; सा हेि । नानामत्वे मेदेष्विवार्थवती, अनधिगताधिगमात् ; एकत्वे तु यथा सामान्य विशेषविभागयोः स्वबुद्धिसमधिगतयोर्न विलक्षणं बुद्यन्तरमर्यते, तथा सामान्यबुडेन बुद्यन्तरं विलक्षणं विशेषाघगमाय 'प्राध्येंत तया विशेषबुडेन सामान्याधिगमाय । अथ नात्यन्तमव्यतिरेकः सामान्य विशेषयोःव्यतिरेकोऽपि तु ; तत्र व्यतिरेकादर्थवत्तेति । तदसत्; एवमपि
कुत एतत्–व्यतिरेकादर्थवत्वं मेदवत् , न पुनरव्यतिरेकादेकांशवईथर्थम् ?


text:
अत्रोक्तेष्वङ्गेषु अवयवेषु यैः कैश्चिद् यथासम्भवं तु मधुपानकुमारोदयपर्वतवर्णनादिभिर्न्यूनं रहित[म]पि, न के[व]लं पूर्णं काव्यं, महाकाव्यं न वर्ज्यते सद्भिरुपादीयत इत्यर्थः । न दुष्यतीत्यपि पाठः । अस्तु स एव । अस्योत्सर्गस्यापवादमाहयदीत्यादि । उपात्तेषु [गृहीते]षु सम्पत्तिर्विभूतिः शब्दार्थसाद्गुण्यलक्षणा । तद्विदः तां काव्यसम्पत्तिं ये विदन्ति तान् पुरुषान् आराधयति रञ्जयति यदि, तदा नवर्ज्यते । अर्थोपात्तान्यङ्गानि । यद् वि[गतार्थं] तद् हेयमित्यर्थाद् गम्यते ।
अत्रेदं चिन्त्यते । कथमत्र क्रमः । किं पूर्ववर्णितेन नायकेन रिपोर्जयात् नायकस्योत्कर्षः कथ्यते । अथ प्राग्वर्णि[तस्य रि]पोर्नायकेन जयात् तदुत्कर्षः ख्याप्यत इति । अत्र भामहः पूर्वकमेव क्रममिच्छति, द्वितीयं तु द्वेष्टि—
इति । दण्डी तु प्रकारद्वयमपि युक्तमिच्छन्नाह—
ना[यकं प्रति]पक्षं प्राक् प्रथममुपन्यस्याभिधाय गुणतो गुणैः शौर्यादिभिरभिलक्षितं नायकं पूर्व वर्णयित्वेत्यर्थः । तेन पूर्ववर्णितेन नायकेन विद्विषां विपक्षाणां निराकरणमभिभ[वः पराज]यः कथ्यत इति एष मार्गः क्रमः प्रकृत्या सुन्दरः शोभनः । स्वरूपसिद्ध ऋजुरयं क्रम इति मन्यते ॥
द्वितीयं क्रममाह, यो भामहेन द्विष्टः—
- काव्यालङ्कारे १.२२-२३↩


text:
प्रधानमन्त्रिणं प्रतीक्ष्य स्थातुं न शक्यते। अतिवेग मार्गः विलम्बं विना उद्घाटनीयः - सर्वोच्चन्यायालयः।
नवदिल्ली> दिल्लीनगरस्य अतिरूक्षवाहनसम्मर्दं मलिनीकरण समस्यां च परिहर्तुम् उद्दिश्य निर्मितस्य अतिवेगमार्गस्य उद्घाटनं विलम्बायते इत्यस्य विप्रतिपत्तिं विज्ञापयन् सर्वोच्यन्यायालयः । उद्घाटनाय प्रधानमन्त्रिणं प्रतिपाल्य किमर्थं स्थास्यते इति न्यायालयः अपृच्छत्। जूण् मासस्य प्रथमदिनाङ्के जनेभ्यः मार्गः उद्घाट्य दातव्यः इति न्यायालयः निरदिशत्।
राष्ट्रियमार्ग आयोगस्य अधीनतायां निर्मितस्य 'ईस्टेण् पेरिफरल् एक्स्प्रस् वे' इत्यस्य उद्घाटनानुबन्धतया एव उच्चन्यायालयस्य आदेशः। न्यायाधीशौ मदन् बि लोकूर् दीपक् गुप्तः च पीठे उपस्थितौ अस्ताम् I


text:
दक्षिण अमेरिका
दक्षिण-अमेरिका सप्तमहाद्वीपेषु अन्यतमा । १७,८१६,५०० च कि मी विस्तारयुक्ते अस्मिन् खण्डे १३ देशाः विद्यन्ते । एतेषु ब्रेझिल् बृहत्तमः, फ्रेञ्च् गयाना लघुतमः वर्तते । अरण्यसमृद्धिः, तैलेन्धनम्, खन्युद्यमश्च अत्रत्य आर्थिकाधाराः । पटगोनियामरुभूमिं विहाय अवशिष्टाः सर्वे अपि भागाः प्राकृतिकसम्पदा समृद्धाः सन्ति । फेसिपिक् महासागरस्य पश्चिमभागे तथा अटलाण्टिक् महासागरस्य उत्तरभागे स्थितः भूखण्डः अस्ति दक्षिण-अमेरिका । खण्डस्यास्य उत्तरभागे उत्तर-अमेरिकाखण्डः तथा केरिब्बियन् समुद्रः अस्ति । अमेरिगो वेस्पुयि नामकः युरोपियन् समुद्रयात्रिकः ऐदम्प्राथम्येन अमेरिकाखण्डौ ‘पूर्वइण्डीस्’ न, अपि तु कश्चन विशिष्टः खण्डः इति उक्तवान् । अतः खण्डस्यास्य तस्य नाम अवलम्ब्य ‘अमेरिका’ इति निर्देशः कृतः । दक्षिण-अमेरिकाभूखण्डस्य विस्तीर्णता १,७८,४०,००० च. कि.मी यावत् अस्ति । तन्नाम पृथिव्याः ३.५% भागः । २००५ तमे वर्षे अस्य जनसंख्या ३७,१०,००,००० परिमिता । दक्षिण-अमेरिकाभूखण्डस्य विस्तीर्णता एषिया-आफ्रिका-उत्तर- अमेरिका खण्डानाम् अनन्तरतनं स्थानं तन्नाम चतुर्थं स्थानं भजते । जनसंख्यादृष्ट्या अस्य पञ्चमं स्थानम् ।
अन्तर्विषयाः
भूविवरणम्[सम्पादयतु]
दक्षिण-अमेरिकाभूखण्डे जगति अत्युन्नतः जलपातः एञ्जल् जलपातः अस्ति । जलपरिमाणस्य दृष्ट्या अपि अतिबृहत् नदी अमेजान् नदी, अत्युन्नतपर्वतश्रेणी आण्डीस् पर्वतश्रेणी, अत्यन्तम् आर्द्रं मरुस्थलम् अटकामा, अतिबृहत् अरण्यम् इति ख्यातम् अमेजान् अरण्यम् , अत्युन्नता राजधानी ला पाज्, बोलिविया, वाणिज्यनौकानिर्वहणसमर्थम् अत्युन्नतं सरोवरम् टिटिलिकासरोवरम्, तथैव भूमेः अत्यन्तं दक्षिणे स्थितं नगरम् (प्युर्तो तोरो) चिलिराष्ट्रस्य नगरं च दृश्यन्ते ।
परिसरः[सम्पादयतु]
अस्मिन् खण्डे जनवरिमासे ग्रीष्मकालः जुलैमासे शैत्यकालः भवति । मकरवृत्तं खण्डस्य मध्यभागे सञ्चरति इत्यतः अस्य उत्तरभागः सदा अधिकोष्णप्रदेशः भवति । जनवरिमासे आण्डीस् पर्वतावली हार्न्-भूशिरप्रदेशौ विहाय अवशिष्टेषु भागेषु २०० सेण्टिग्रेड्मितम् औष्ण्यं भवति । पर्वतावली-पटगोनियाप्रदेशेषु १०० सेण्टिग्रेड्मितम् अथवा ५० सेण्टिग्रेड्मितम् औष्ण्यं भवति । जुलैमासे मकरवृत्तस्य उत्तरभागे २०० सेण्टिग्रेड्मितम् औष्ण्यं भवति । पर्वतश्रेणीषु ५० सेण्टिग्रेड्मितम् औष्ण्यं भवति । अर्जेण्टीना, चिलि, बोलिवियाप्रदेशेषु विद्यमानासु आण्डीस्श्रेणीषु औष्ण्यं भवति ५० सेण्टिग्रेड्मितस्य अपेक्षया न्यूनं भवति । पटगोनियायां शुष्कशैत्यं भवति ।
वृष्टिः[सम्पादयतु]
मकरवृत्तस्य उत्तरभागे वृष्टिः तृप्तिकरी भवति । दक्षिणभागे विशेषतया पटगोनियाप्रदेशे शुष्कता भवति । चिलिदेशस्य उत्तरार्धे अपि शुष्कता भवति । कोलम्बिया, वेनेज्वेल, ब्रेझिल्देशस्य पश्चिमार्धे च २००० मि मीटर्मितस्य अपेक्षया अधिका वृष्टिः भवति । केषुचित् स्थलेषु ३००० - ४००० मि मी वृष्टिः भवति । अर्जेण्टिनायां वृष्टिः न्यूना । ब्रेझिल्देशस्य पूर्वसमुद्रतीरप्रदेशे ५०० मि मी वृष्टिमात्रं भवति ।
प्राकृतिकसम्पत्तिः[सम्पादयतु]
ओरिनोकोनद्याः खातप्रदेशः ल्यानोस् इति निर्दिश्यते । कोलम्बिया-वेनेज्वेलप्रदेशेषु विस्तृते अस्मिन् समृद्धतृणानि वर्धन्ते । ग्रीष्मकाले आतपः वृष्टिश्च अधिका भविष्यति । शैत्यकाले वृष्टिः न भवति । ब्रेझिल्-उत्तरार्धे तन्नाम समभाजकवृत्तस्य उष्णप्रदेशः आर्द्रप्रदेशश्च सेल्वास् इति कथ्यते । अत्र नैरन्तर्येण वृष्टिः भवति । अत्र नित्यहरिद्वर्णयुतम् अरण्यं कानिचन पर्णपातारण्यानि सन्ति । वन्यजीविनः अधिकाः भवन्ति अत्र । ब्रेझिलस्य उन्नतप्रदेशाः काम्पोस् इति उच्यन्ते । अस्य वायव्यभागे कटिङ्गा विद्यते । आर्द्रयुक्तम् औष्ण्यम् अत्र अधिकम् । गोपालनम् अत्रत्यः विशेषः । उरुग्वे-अर्जेण्टीनायायाः उत्तरार्धभागश्च पम्पास् इति कथ्यते । अत्र वृष्टिः भवति अल्पा । अल्फा अल्फा नामकं तृणम् अत्र अधिकप्रमाणेन वर्धते इत्यतः अत्र मेषपालनं महान् उद्योगः । दक्षिणभागे पटगोनियामरुभूमिः विद्यते । कोलम्बिया, पेरु, इक्वाडर्, बोलिमियादिषु उन्नतः 'आण्डीस् उपत्यका' विद्यते । अत्र शीतलं वातावरणं भवति । शिखराणि हिमाच्छादितानि भवन्ति । उत्तरस्य चिलि, पेरु-प्रदेशस्य दक्षिणसमुद्रतीरप्रदेशः अटकाममरुभूमिः अस्ति । अयं प्रदेशः शुष्कः शैत्ययुक्तश्च । चिलेः दक्षिणार्धे उष्णवलयस्य 'शीतलवातावरणयुक्तं वृष्टि-अरण्यानि सन्ति ।
नद्यः जलसम्पत्तिश्च[सम्पादयतु]
अस्मिन् खण्डे विद्यमाना प्रमुखा नदी अमेजान् । अस्य दैर्घ्यमस्ति ६४३७ कि मीटर्मितम् । सावोफ्रान्सिस्को, अराग्वेया, पुरुस्, टपजोस्, झिङ्गु, निग्रो, ब्राङ्को कोलम्बिया प्रदेशेभ्यः आगच्छन्ती जापुर, पेरुतः आगच्छन्ती उकायलि इत्यादयः अस्याः उपनद्यः सन्ति । इयम् ओरिनोको, वेनेज्वेलप्रदेशेषु वहति । पराननदी ब्रेझिल्तः प्रस्थाय पराग्वे अर्जेण्टैनयोः द्वारा दक्षिण-अट्लाण्टिक्-सागरं प्रविशति । अस्याः उपनदी पिल्कोमावो । उरुग्वेनदी ब्रेझिल्प्रदेशे उद्गत्य उरुग्वेप्रदेशस्य पश्चिमसीमायां वहन्ती परानां तस्य मुखजप्रदेशे सङ्गच्छते । अर्जेण्टैनायाः दक्षिणभागे सलाडो, निग्रो चुबुत् नद्यः विद्यन्ते । पेरुप्रदेशे विद्यमानः इटिकाकासरोवरः एण्डीस्पर्वतावल्याः उपत्यकायां विद्यमानः कश्चन् मधुरजलस्य सरोवरः । अटकोम-पटगोनियप्रदेशौ विहाय अस्मिन् खण्डे जलाभावः न विद्यते ।
खनिजाः उद्यमश्च[सम्पादयतु]
ब्रेझिल्देशे मेङ्गनीस्, अयः, स्वर्णं, रजतं, सीसं, पुष्पाञ्जनं, वज्रखनयः सन्ति । रियोडि जानिरो, बेलेम्, मनौस्, मसीज्, नाताल, कर्टिबा, साल्वडार्, ब्रासिलिया (राजधानी), सावो-पालो, बेलो, हारिझाण्टे इत्यादीनि औद्यमिकस्थानानि सन्ति । अत्र वस्त्रम्, आहारसंस्करणं, तमाखुवस्तूनि, अयः, वज्रचूर्णम् (सिमिण्ट्), रासायनिकवस्तूनि, तैलशुद्धीकरणम् इत्यादयः उद्यमाः सन्ति । उरुग्वेदेशे इन्धनतैलस्य निक्षेपाः सन्ति । पराग्वेप्रदेशे इन्धनतैलस्य पुष्पाञ्जनस्य खनिः वर्तते । माण्टेवीडो (राजधानी) किञ्चन उद्यमक्षेत्रमस्ति । बोलिविया पुष्पाञ्जन-गन्धकखनिजौ स्तः । अपि च अण्टिमनि, अयः, पुष्पाञ्जनं, ताम्रं, टङ्ग्स्टन्, इन्धनतैलञ्च लभ्यते । अर्जेण्टिनयां विविधाः खनिजाः उपलभ्यन्ते । अत्र इन्धनतैलं, खनिजाङ्गारं, टङ्ग्स्ट्न्, अनिलः, गन्धकः इत्येतेषां खनिजनिक्षेपाः सन्ति । अत्र आहारसंस्करणं, वस्त्रं, यन्त्रोपकरणं, रासायनिकवस्तूनि, वाहनं, विमानं, कागदं, वज्रचूर्णम्, अयः, चर्मवस्तूनि च सिद्धानि भवन्ति । उद्यमे बोनास् एर्स्, बहिया ब्लाङ्का च प्रमुखस्थलं वर्तते । चिलिदेशे अयः, ताम्रं, रजतं, विशेषतया नैट्रेट्, मेङ्गनीस्खनिजाः सन्ति । आहारसंस्करणं, वस्त्राणि, रासायनिकवस्तूनि, चर्मवस्तूनि, कागदं, अयः, धातुनः वस्तूनि इत्येतेषाम् उद्यमाः वर्तन्ते । पेरुदेशे मेङ्गनीस्, रजतम्, अण्टिमनि, गन्धकं, पुष्पाञ्जनं, ताम्रं, स्वर्णं, इन्धनतैलम् इत्यादीनां खनिजनिक्षेपाः सन्ति । राजधानी लिमा किञ्चन प्रमुखम् उद्यमस्थानम् । अत्र शर्करा, वस्त्रं, काफी, दारु, तमाखुवस्तूनि, रासायनिकगोभरोद्यमः विद्यन्ते । इक्वाडर्देशे इन्धनतैलस्य निक्षेपाः सन्ति । कोलम्बियायां दस्ता, तैलम्, अयः, खनिजाङ्गारस्य निक्षेपाः सन्ति । बोगोट कश्चन महतः उद्यमस्य क्षेत्रम् । वेनेज्वलायाम् इन्धनतैलं, खनिजाङ्गारः, स्वर्णम्, अनिलानां निक्षेपाः सन्ति । मरकैबो कारकास् इत्येतौ महदुद्यमक्षेत्रम् । गयाना, सुरिनाम प्रदेशयोः बाक्सैट्-निक्षेपाः सन्ति ।
पर्वताः[सम्पादयतु]
पश्चिमकरालीप्रदेशस्य समानान्तरे कोलम्बियायाः उत्तरतः दक्षिणकोलेरोडोखातपर्यन्तम् एण्डीस् पर्वतश्रेण्यः सन्ति । समभाजकवृत्ततः इक्वाडर्देशे ५८९७ मी उन्नतः कोटोपाक्सि, ६२६८ मी उन्नतः चेम्बोराजोशिखरौ स्तः । पेरुदेशे ६७६८ मी उन्नतः हुवास्करन्, ६६३२ मी उन्नतः येरुपाज, ६३८४ मी उन्नतः उत्तर जौसङ्गटे, ६४२५ मी उन्नतः नोडो कोकोपुना शिखराणि विद्यन्ते । बोलिवियादेशे ७०१८ मी उन्नतः अङ्कोहुमाशिखरं विद्यते । बोलिविया-चिलिदेशयोः बोलिविया-उपत्यका विद्यते । पोपो टिटिकाकासरोवरौ अत्रैव विद्यन्ते । अर्जेण्टिनायां ६८६३ मी उन्नतः जजोस्डेल्, सलाडो, ६२५० मी उन्नतः पमाटीना, ६३८० मी उन्नतः कोडेल्टोरो, ७०२० मी उन्नतः अकङ्कागुवशिखराणि सन्ति । चिलिदेशे ५९७० मी उन्नतः सैरेकबुर्, ६७२३ मी उन्नतः उलैलको शिखराणि सन्ति । एण्डीस्पर्वतानां दक्षिणभागे पटगोनियनामिका शुष्कमरुभूमिः विद्यते । ब्राझिलस्य पूर्वार्धे उन्नताः प्रदेशाः सन्ति । गयानायां गयाना-उन्नतप्रदेशाः सन्ति । एतेषु प्रदेशेषु २०००-३००० मी उन्नतानि शिखराणि विद्यन्ते ।
सस्यसम्पत्तिः[सम्पादयतु]
मृत्तिका[सम्पादयतु]
अस्मिन् खण्डे उत्तमा मृत्तिका विद्यते । अटकाम पटगोनियामरुभूम्योः सिकतायुता मृत्तिका विद्यते । इयं सस्यवर्धनाय उत्तमा नास्ति । अर्जेण्टिनायाः उत्तरभागे उरुग्वेदेशे ब्रेझिल्पूर्वभागेषु कपीशवर्णीया मृत्तिका विद्यते । इयम् उत्तमाय शाद्वलाय अनुकूला अस्ति । एण्डीस्-श्रेणीषु पर्वतीयमृत्तिका विद्यते ।
सस्यानि[सम्पादयतु]
अमेजान्-खातम्, ब्रेझिलस्य पूर्वकरावली-पर्नैबानदीखातम्, वेनेज्वेलस्य पश्चिमार्धभागः, कोलम्बियायाः दक्षिण-पश्चिमभागे, इक्वाडर्, पेरु (करावलीरहितम्), बोलिविया, पेराग्वे, अर्जिण्टिनायाः उत्तरभागः केचन, चिलिदेशस्य दक्षिणभागः इत्येतेषु अरण्यानि सन्ति । अमेजान्खाते समभाजकवृत्तस्य वृष्टि-अरण्यानि विद्यन्ते यत्र नित्यहरिद्वर्णयुक्तानि सस्यानि पर्णपातसस्यानि च विद्यन्ते । महोगनि-रब्बर्-वृक्षाः अत्र अधिकाः । ब्रेझिलस्य उत्तमकृषिभूमौ कदली, तमाखुः, यावानलः, इक्षुदण्डः, कार्पासः च वर्धन्ते । काफी फलानि च वर्धन्ते अत्र । उरुग्वेदेशे व्रीहिः, इक्षुदण्डः, अर्जेणीनादेशे गोधूमः, चायं, यावानलः, फलानि च वर्धन्ते । पराग्वेदेशे यावानलः, चिलिदेशे गोधूमः, व्रीहिः, गयानायां व्रीहिः, इक्षुदण्डः, वेनेज्वेलायां व्रीहिः, काफी, कोलम्बियादेशे काफी, व्रीहिः, यावानलः, इक्वाडर्देशे कदली, काफी, यावानलः, इक्षुदण्डः, पेरुदेशे गोधूमः, काफी, यावानलः, इक्षुदण्डश्च वर्धन्ते । अर्जेण्टिनायाः पटगोनियाप्रदेशे बोलिवियायाञ्च क्षीरकृषिः विद्यते । ब्राझिल्, उरुग्वे, वेनेज्वेल्, अर्जेण्टिनायाः उत्तरभागः इत्येतेषु मांसनिमित्तं गावः वर्धन्ते । ब्रेझिल्देशे अनेकविधानि दारूनि, टेम्बो (एतेन क्रिमिनाशकं निर्मान्ति), येर्बामट् (चायविधम्), सिञ्चोना (एतेन क्षयरोगनिवारकं क्विनिन् उत्पाद्यते), रब्बर्वृक्षः, अनेकविधानि अर्चिड्सस्यानि च वर्धन्ते ।
प्राणिपक्षिणः[सम्पादयतु]
अत्र सामान्यगात्रकाः अनेके वन्यप्राणिनः विद्यन्ते । विविधाः वानराः, रक्तहरिणः, टापिर्, तरक्षुः, पुमा, ओसेलाट्, स्लाथ्, पिपीलिकाखादयता प्राणी, अर्माडिलो इत्यादयः वन्यप्राणिनः सन्ति । सर्वदा शुकाः, मकाव्-पक्षिणश्च गणशः अत्र उड्डयन्ति । बृहत्जलूकाः, असङ्ख्याः जतुकाः च अत्र वसन्ति । अत्र ३०,००० अपेक्षया अधिकाः पतङ्गाः सन्ति । अमेजान्-नद्यां २०,००० अपेक्षया अधिकाः विविधाः मीनाः सन्ति । नदीमुखजप्रदेशे शार्क्, खड्गमीनः, कर्कटकः, समुद्रवल्ली इत्यादीः आहाराय अधिकप्रमाणेन गृह्णन्ति । चिलिदेशः भौगोलिकदृष्ट्या अनानुकूलांशैः युक्तः अनेकैः द्वीपैः युक्तः, पर्वतश्रेणिभिः, मरुभूमिभिः युक्तः कश्चन देशः । अत्र वन्यजीविनः अल्पाः । ४०% अक्षांशस्य दक्षिणभागे सरोवरैः युक्तानि अरण्यानि सन्ति । अरण्येषु सैपेन्, ओक, सूचीपर्णीवृक्षाः वर्धन्ते । अस्याः रेखायाः उत्तरदिशि फलयुक्तः प्रदेशः शाद्वलानि च विद्यन्ते । इतः अग्रे मरुभूमियुक्तारण्येषु पुमाप्राणी दृश्यते सामान्यतः । वनमार्जालः, चिञ्चिला च पर्वतप्रदेशेषु वसन्ति । उलूकः, गृध्रः च अत्र दृश्यन्ते । द्वीपसमूहानां महध्ये समुद्रेषु तरणपटवः पक्षिणः दृश्यन्ते ।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १७६
देवासुरसंग्रामवर्णनम्।
मत्स्य उवाच।
एवमस्त्विति संहृष्टः शक्रस्त्रिदशवर्धनः।
सन्दिदेशाग्रतः सोमं युद्धाय शिशिरायुधम् ।। १७६.१ ।।
गच्छ सोम! सहायत्वं कुरुपाशधरस्य वै।
असुराणां विनाशाय जयार्थञ्च दिवौकसाम् ।। १७६.२ ।।
त्वं मत्तः प्रतिवीर्यश्च ज्योतिषाञ्चेश्वरेश्वरः।
त्वन्मयं सर्वलोकेषु रसं रसविदो विदुः।। १७६.३ ।।
क्षयवृद्धी तव व्यक्ते सागरस्येव मण्डले।
परिवर्त्तस्यहोरात्रं कालं जगति योजयन्।। १७६.४ ।।
लोकच्छायामयः लक्ष्म तवाङ्कः शशसन्निभः।
न विदुः सोमदेवापि ये च नक्षत्रयोनयः ।। १७६.५ ।।
त्वमादित्यपथादूर्ध्वं ज्योतिषां चोपरि स्थितः।
तमः प्रोत्सार्य सहसा भासयस्यखिलं जगत् ।। १७६.६ ।।
अधिकृत्कालयोगात्मा इष्टो यज्ञस्य सोऽव्ययः।
औषधीशः क्रियायोनिरब्जयोनिरनुष्णभाः ।। १७६.७ ।।
शीतांशुरमृताधार श्चपलः श्वेतवाहनः।
त्वं कान्तिः कान्तिवपुषा त्वं सोमः सोमपायिनाम् ।। १७६.८ ।।
सौम्यस्त्वं सर्वभूतानां तिमिरघ्नस्त्वमृक्षराट्।
तद्गच्छत्वं महासेन! वरुणेन वरूथिना
शमयत्वासुरीं मायां यया दह्याम संयुगे ।। १७६.९ ।।
सोम उवाच।
यन्मां वदसि युद्धार्थे देवराज! वरप्रद!।
एवं वर्षामि शिशिरन्दैत्यमायापकर्षणम् ।। १७६.१० ।।
एतान् मच्छीतनिर्दग्धान् पश्य स्वहिमवेष्टितान्।
विमायान् विमदांश्चैव दैत्यसिंहान्महाहवे ।। १७६.११ ।।
तेषां हिमकरोत्सृष्टाः सपाशा हिमवृष्टयः।
वेष्टयन्तिस्म तान् घोरान्दैत्यान् मेघगणा इव ।। १७६.१२ ।।
तौ पाशशीतांशुधरौ वरुणेन्दू महाबलौ।
जघ्नतुर्हिमपातैश्च पाशपातैश्च दानवान् ।। १७६.१३ ।।
द्वावम्बुनाथौ समरे तौ पाश हिमयोधिनौ।
मृधे चेरतुरम्भोभिः क्षुब्धाविव महार्णवौ ।। १७६.१४ ।।
ताभ्यामाप्लावितं सैन्यं तद्दानवमदृश्यत।
शमयामासतुर्मायां देवौ दैत्येन्द्र निर्मिताम् ।। १७६.१५ ।।
शीतांशुजालनिर्दग्धाः पाशैश्च स्पन्दिता रणे।
न शेकुश्चलितुं दैत्या विशिरस्का इवाद्रयः ।। १७६.१६ ।।
शीतांशु निहतास्ते तु दैत्यास्तोय हिमार्दिताः।
हिमाप्लावित सर्वाङ्गा निरूष्माण इवाग्नयः ।। १७६.१७ ।।
तेषान्तु दिवि दैत्यानां विपरीत प्रभाणि वै।
विमाननि विचित्राणि प्रपतन्त्युत्पतन्ति च ।। १७६.१८ ।।
तान् पाशहस्तग्रथितां श्छादितां श्छीतरश्मिभिः।
मयो ददर्श मायावी दानवान्दिवि दानवः ।। १७६.१९ ।।
स शिलाजालविततां खङ्गचर्माट्ट हासिनीम्।
पादपोत्कटकूटाग्रां कन्दराकीर्ण काननाम् ।। १७६.२० ।।
स शिलाजालविततां खङ्गचर्माट्टहासिनीम्।
पादपोत्कटकूटाग्रां कन्दराकीर्ण काननाम् ।। १७६.२१ ।।
सिंहव्याघ्रगणाकीर्णां नदद्भिर्गज यूथपैः।
ईहामृगगणाकीर्णां पवनाघूर्णितद्रुमाम् ।। १७६.२२ ।।
निर्मितां स्वेन यत्नेन कूजितां दिवि कामगाम्।
प्रथितां पार्वतीमायामसृजत्ससमन्ततः ।। १७६.२३ ।।
सासिशब्दैः शिलावर्षैः सम्पतद्भिश्च पादपैः।
जघान देवसङ्घांश्च दानवांश्चाप्यजीवयत् ।। १७६.२४ ।।
नैशाकरी वारुणी च मायेऽन्तर्दधतुस्ततः।
असिभिश्चायसगणै किरन् देवगणान् रणे ।। १७६.२५ ।।
शाश्मयन्त्रायुध घना द्रुमपर्वतसङ्कटा।
अभवत् घोरसञ्चार्या पृथिवी पर्वतैरिव ।। १७६.२६ ।।
अश्मना प्रहताः केचित् शिलाभिः शकलीकृताः।
नानिरुद्धो द्रुमगणै देवोऽदृश्यत कश्चन ।। १७६.२७ ।।
तदपध्वस्त धनुषं भग्न प्रहरणाविलम्।
निष्प्रयत्नं सुरानीकं वर्जयित्वा गदाधरम् ।। १७६.२८ ।।
स हि युद्धगतः श्रीमानीशानोऽश्म व्यकम्पत।
सहिष्णुत्वाज्जगत्स्वामी न चुक्रोध गदाधरः ।। १७६.२९ ।।
कालज्ञः कालमेघाभः समीक्षत् कालमाहवे।
देवासुरविमर्दन्तु द्रष्टुकामस्तदा हरिः ।। १७६.३० ।।
ततो भगवता दृष्टौ रणे पावकमारूतौ।
चोदितौ विष्णुवाक्येन तौ मायामपकर्षताम् ।। १७६.३१ ।।
ताभ्यामुद्भ्रान्त वेगाभ्यां प्रवृद्धाभ्यां महाहवे।
दग्धा सा पार्वती माया भस्मीभूता ननाश ह ।। १७६.३२ ।।
सोऽनिलोऽनलसंयुक्तः सोऽनलश्चानिलाकुलः।
दैत्यसेनां ददहतुर्युगान्तेष्विवमूर्च्छितौ ।। १७६.३३ ।।
वायुः प्रधावितस्तत्र पश्चादग्निस्तु मारुतम्।
चेरतुर्दानवानीके क्रीडन्तावनिलानलौ।। १७६.३४ ।।
भस्मावयवभूतेषु प्रपतत्सूत्पतत्सु च।
दानवानां विमानेषु निपतत्सु समन्ततः ।। १७६.३५ ।।
वातस्कन्धापविद्धेषु कृतकर्म्मणि पावके।
मया वधे निवृत्ते तु स्तूयमाने गदाधरे ।। १७६.३६ ।।
निष्प्रयत्नेषु दैत्येषु त्रैलोक्ये मुक्तबन्धने।
संप्रहृष्टेषु देवेषु साधु साध्विति सर्वशः ।। १७६.३७ ।।
जये दशशताक्षस्य दैत्यानाञ्च पराजये।
दिक्षु सर्वासु शुद्धासु प्रवृत्ते धर्म्मविस्तरे ।। १७६.३८ ।।
अपावृते चन्द्रमसि स्वस्थानस्थे दिवाकरे।
प्रकृतिस्थेषु लोकेषु त्रिषु चारित्रबन्धुषु।। १७६.३९ ।।
यजमानेषु भूतेषु प्रशान्तेषु च पाप्मसु।
अभिन्नबन्धेन मृत्यौ हूयमाने हुताशने ।। १७६.४० ।।
यज्ञशोभिषु देवेषु स्वर्गार्थं दर्शयत्सु च।
लोकपालेषु सर्वेषु दिक्षु संयानवर्तिषु ।। १७६.४१ ।।
भावे तपसि सिद्धानामभावे पापकर्म्मणाम्।
देवपक्षे प्रमुदिते दैत्यपक्षे विषीदति ।। १७६.४२ ।।
त्रिपादविग्रहे धर्मे अधर्मे पादविग्रहे।
अपावृत्ते महाद्वारे वर्त्तमाने च सत्पथे ।। १७६.४३ ।।
लोके प्रवृत्ते धर्मेषु सुधर्मेष्वाश्रमेषु च।
प्रजारक्षणयुक्तेषु भ्राजमानेषु राजसु ।। १७६.४४ ।।
प्रशान्तकल्मषे लोके शान्ते तमसि दानवे।
अग्निमारुतयोस्तत्र वृत्ते संग्राम कर्म्मणि ।। १७६.४५ ।।
तन्मया विपुला लोकास्ताभ्यां तज्जय कृत्क्रिया।
पूर्वदेवभयं श्रुत्वा मारुताग्नि कृतं महत् ।। १७६.४६ ।।
कालनेमीति विख्यातो दानवः प्रत्यदृश्यत।
भास्कराकारमुकुटः शिञ्जिता भरणाङ्गदः ।। १७६.४७ ।।
बाहुभिस्तुलयन् व्योम क्षिपन् पद्भ्यां महीधरान्।
ईरयन्मुखनिश्वासैर्वृष्टियुक्तान् बलाहकान् ।। १७६.४८ ।।
तिर्यगायतरक्ताक्षं मन्दरोदग्र वर्चसम्।
दिधक्षन्तमिवायान्तं सर्वान् देवगणान् मृधे ।। १७६.४९ ।।
तर्जयन्तं सुरगणां श्छादयन्तं दिशो दश।
संवर्तकाले तृषितं दृष्टं मृत्युमिवोत्थितम् ।। १७६.५० ।।
सुतलेनोच्छ्रयवता विपुलाङ्गुलि पर्वणा।
लम्बाभरणपूर्णेन किञ्चिच्चलित कर्म्मणा ।। १७६.५१ ।।
उच्छ्रितेनाग्रहस्तेन दक्षिणेन वपुष्मता।
दानवान् देवनिहतानुत्तिष्ठध्वमिति ब्रुवन् ।। १७६.५२ ।।
तं कालनेमिं समरे द्विषतां कालचेष्टितम्।
वीक्षन्ते स्म सुराः सर्वे भयवित्रस्तलोचनाः ।। १७६.५३ ।।
तं वीक्षन्तिस्म भूतानि क्रमन्तं कालनेमिनम्।
त्रिविक्रमाधिकमतं नारायणमिवापरम् ।। १७६.५४ ।।
सोऽत्युच्छ्रयपुरः पादमारुता घूर्णिताम्बरः।
प्रक्रामन्नसुरो युद्धे त्रासयामास देवताः ।। १७६.५५ ।।
समयेनासुरेन्द्रेण परिष्वक्तस्ततो रणे।
कालनेमिर्बभौ दैत्यः स विष्णुरिव मन्दरः ।। १७६.५६ ।।
अथ विव्यथिरे देवाः सर्वे शक्रपुरोगमा।
कालनेमिं समायान्तं दृष्ट्वा कालमिवापरम्।। १७६.५७ ।।


text:
शिवपुराणम्/संहिता २ (रुद्रसंहिता)/खण्डः ५ (युद्धखण्डः)/अध्यायः ०८
।। व्यास उवाच ।।
सनत्कुमार सर्वज्ञ शैवप्रवर सन्मते ।।
अद्भुतेयं कथा तात श्राविता परिमेशितुः ।।१।।
इदानीं रथनिर्माणं ब्रूहि देवमयं परम् ।।
शिवार्थं यत्कृतं दिव्यं धीमता विश्वकर्मणा ।। २ ।।
।। सूत उवाच।।
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य व्यासस्य स मुनीश्वरः ।।
सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदांबुजम् ।।३।।
।। सनत्कुमार उवाच ।। ।।
शृणु व्यास महाप्राज्ञ रथादेर्निर्मितिं मुने ।।
यथामति प्रवक्ष्येऽहं स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् ।। ४ ।।
अथ देवस्य रुद्रस्य निर्मितो विश्वकर्मणा ।।
सर्वलोकमयो दिव्यो रथो यत्नेन सादरम् ।। ५ ।।
सर्वभूतमयश्चैव सौवर्णस्सर्वसंमतः ।।
रथांगं दक्षिणं सूर्यस्तद्वामं सोम एव च ।।६।।
दक्षिणं द्वादशारं हि षोडशारं तथोत्तरम् ।।
अरेषु तेषु विप्रेन्द्र आदित्या द्वादशैव तु ।।९।।
शशिनः षोडशारास्तु कला वामस्य सुव्रत ।।
ऋक्षाणि तु तथा तस्य वामस्यैव विभूषणम् ८ ।।
ऋतवो नेमयः षट् च तयोर्वै विप्रपुंगव ।।
पुष्करं चांतरिक्षं वै रथनीडश्च मंदरः ।। ९ ।।
अस्ताद्रिरुद(दद्र?)याद्रिस्तु तावुभौ कूबरौ स्मृतौ ।।
अधिष्ठानं महामेरुराश्रयाः केशराचलाः ।। 2.5.8.१० ।।
वेगस्संवत्सरास्तस्य अयने चक्रसंगमौ ।।
मुहूर्ता वंधुरास्तस्य शम्याश्चैव कलाः स्मृताः ।। ११ ।।
तस्य काष्ठाः स्मृता घोणाश्चाक्षदंडाः क्षणाश्च वै ।।
निमेषाश्चानुकर्षश्च ईषाश्चानुलवाः स्मृताः ।। १२ ।।
द्यौर्वरूथं रथस्यास्य स्वर्गमोक्षावुभौ ध्वजौ ।।
युगान्तकोटितौ तस्य भ्रमकामदुघौ स्मृतौ ।।१३।।
ईषादंडस्तथा व्यक्तं वृद्धिस्तस्यैव नड्वलः ।।
कोणास्तस्याप्यहंकारो भूतानि च बलं स्मृतम् ।। १४ ।।
इन्द्रियाणि च तस्यैव भूषणानि समंततः ।।
श्रद्धा च गतिरस्यैव रथस्य मुनिसत्तम ।। १५ ।।
तदानीं भूषणान्येव षडंगान्युपभूषणम् ।।
पुराणन्यायमीमांसा धर्मशास्त्राणि सुव्रताः ।।१६।।
बलाशया वराश्चैव सर्वलक्षणसंयुताः ।।
मंत्रा घं(घ?)टाः स्मृतास्तेषां वर्णपादास्तदाश्रमाः ।।१७।।
अथो बन्धो ह्यनन्तस्तु सहस्रफणभूषितः ।।
दिशः पादा रथस्यास्य तथा चोपदिशश्चह ।।१८।।
पुष्कराद्याः पताकाश्च सौवर्णा रत्नभूषिताः ।।
समुद्रास्तस्य चत्वारो रथकंबलिनस्स्मृताः ।।१९।।
गंगाद्यास्सरित श्रेष्ठाः सर्वाभरणभूषिताः ।।
चामरासक्तहस्ताग्रास्सर्वास्त्रीरूपशोभिताः ।।2.5.8.२०।।
तत्र तत्र कृतस्थानाः शोभयांचक्रिरे रथम् ।।
आवहाद्यास्तथा सप्त सोपानं हैममुत्तमम् ।। २१ ।।
लोकालोकाचलस्तस्योपसोपानस्समंततः ।।
विषयश्च तथा बाह्यो मानसादिस्तु शोभनः ।। २२ ।।
पाशास्समंततस्तस्य सर्वे वर्षाचलास्स्मृताः ।।
तलास्तस्य रथस्याऽथ सर्वे तलनिवासिनः ।। २३ ।।
सारथिर्भगवान्ब्रह्मा देवा रश्मिधराः स्मृताः ।।
प्रतोदो ब्रह्मणस्तस्य प्रणवो ब्रह्मदैवतम् ।। २४ ।।
अकारश्च महच्छत्रं मंदरः पार्श्वदंडभाक् ।।
शैलेन्द्रः कार्मुकं तस्य ज्या भुजंगाधिपस्स्वयम् ।। २५ ।।
घंटा सरस्वती देवी धनुषः श्रुतिरूपिणी ।।
इषुर्विष्णुर्महातेजास्त्वग्निश्शल्यं प्रकीर्तितम् ।। २६ ।।
हयास्तस्य तथा प्रोक्ताश्चत्वारो निगमा मुने ।।
ज्योतींषि भूषणं तेषामवशिष्टान्यतः परम् ।।२७।।
अनीकं विषसंभूतं वायवो वाजका स्मृताः ।।
ऋषयो व्यासमुख्याश्च वाहवाहास्तथाभवन्।।२८।।
स्वल्पाक्षरैस्संब्रवीमि किं बहूक्त्या मुनीश्वर ।।
ब्रह्मांडे चैव यत्किंचिद्वस्तुतद्वै रथे स्मृतम् ।। २९ ।।
एवं सम्यक्कृतस्तेन धीमता विश्वकर्मणा ।।
सरथादिप्रकारो हि ब्रह्मविष्ण्वाज्ञया शुभः ।। 2.5.8.३० ।।
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे रथादियुद्धप्रकारवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः ।। ८ ।।


text:
इच्छा व्देष: सुखं दु:खं सङ्घातश्चेतना धृति :। एतात्क्षेत्रन् समासें सविकारमुदाहृतम् ।।६॥ अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् । आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रह:।।७॥ इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिडदु:ख दोषानुदर्शानम् ।।८॥ आसक्तिरनभिष्वङ्ग : पुत्रदारगृहादिषु । नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ।।९॥ मयि चानन्ययोगेन भक्तिरवीभिचारिणी । विविक्तदेश्सेवित्वमरतिर्जनसंसदि ।।१० ।। भावार्थ : इच्छा व्देष, सुख, दुख, स्थुल …
श्री भगवानुवाच इदं शरिरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतध्यो वेत्ति तं प्राहु: क्षेत्रज्ञ इति तव्दिद :।।१॥ क्षेत्रज्ञं चापि मां विध्दि सर्वक्षेत्रेषु भारत । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ।।२॥ तत्क्षेत्रन् यच्च यादृक्च यव्दिकारि यतश्च यत् । स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ।।३॥ ऋषिभिर्बहुधा गितं छन्दोभिर्विविधै: …
मजदुरका कर्मले यी उन्नति फलेका छन यहा यिनैका पसिनाले शहरका महल खडा भै जहा आकाशचुम्ने महल यिन्ले खडा गरेका हुन यहा अन्नका भकारी यिनैका बलले भरेका हुन यहा कपास फलाउने धागो कातने यिनै हुन धर्तीमा सिलाएर सुरुवाल कोट चिटिक्क पार्ने छातीमा छालाका जुत्ता बनाइ दिएका छन हाम्रा …
अनपेक्ष : शुचिर्दक्ष उदासिनो गतव्यथ : । सर्वारम्भपरित्यागी यो माभ्द्क्त: स मे प्रिय ।।१६।। यो न हृष्यति न व्देष्टि न शोचति न काङ्क्षति । शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्य: स मे प्रिय ।।१७॥ सम: शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयो : । शितोष्णसुखडदु :खेषु सम: संगविवर्जित :।।१८॥ तुल्यनिन्दास्तुतिमौनी संतुष्टोयेन केनचित् । …
अथैतदप्यशक्तोअसि कर्तुं मद्योगमाश्रीत:। सर्वकर्मफलत्यागं तत : कुरू यातात्मवान् ।।११॥ श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाध्द्यानं विशिष्यते । ध्यानात्कर्मफलात्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ।।१२॥ अव्देष्टा सर्वभुतानां मैत्र: करुण एव च । निर्ममो निरहंकार: समदु:खसुख: क्षमी ।।१३॥ सन्तुष्ट: सततं योगी यातात्मा दृढनिश्चय :। मय्यर्पितमनोबुध्दिर्यो मभ्दक्त: स मे प्रिय : ।।१४॥ यस्मान्नोव्दिजते लोको लोकान्नोव्दिजते च य । हर्षामर्षभयोव्देगैर्मुक्तो य: …
ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्परा । अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ।।६॥ तेषामहं समुध्दर्ता मृत्युसंसारसागरात् । भवामि नचिरात्पार्थ मय्यावेशिताचेतसाम् ।।७॥ माय्येव मन आधत्स्व मयि बुध्दिं निवेशय । निवसिष्यसि माय्येव अत उर्ध्वं न संशय ।।८॥ अथ चित्त समाधातुं न शन्कोषि मई स्थिरम् । अभ्यासयोगेन …
अर्जुन उवाच एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते । ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमा: ।।१॥ श्री भगवानुवाच मय्यावेश्य मानो ये मां नित्ययुक्ता उपासते । श्रध्दया परयोपेतास्ते मे युक्त्ततमा मता :।।२॥ ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्यपासते । सर्वत्रगमचिन्त्यं च कुटस्थमचलं ध्रुवम् ।।३॥ सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुध्दय: । ते प्राप्नुवन्ति मामेव …
अध्याय ११ , श्लोक ३२ देखि ५५ सम्म आख्याहि मे को भावानुग्ररुपो नमोस्तुनमोअस्तु ते देववर प्रसिद। विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाध्यंन हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ।।३१॥ श्री भगवानुवाच कालोअस्मी लोकक्षयकृत्पवृध्दो लोकांसमाहर्तुमिह प्रवृत्त : । ऋतेअपि त्त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येअवस्तिथा: प्रत्यनीकेषु योद्धा:।।३२॥ तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रुन्भुङ्क्ष्वा राज्यं समृध्दम् । …
यौटा सुन्दर बाटिका सरसिलो हो बाग हाम्रो घर माली हुन् जननी समस्त जगकी सन्तान प्राणी सब यो हो नित्य नवीन जीवनकला फुल्ने बगैंचा तर मुर्दाघाट समान शून्य स्थल हो आमा बिनाको घर ओथारो गुँड ओत आश्रयथलो हो एक किल्ला घर आमा हुन् यसकी कमाण्डर रथी सर्वोच्च उन्नायक जस्तो चन्द्र बिना …
अध्याय ११ , श्लोक २६ देखि ३० सम्म अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्रा : सर्वे सहैवावनिपालसंघै :। भिष्मो द्रोण: सुतपुत्रस्तथासौ समास्मदियैरपि योधमुख्यै ।।२६॥ वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानी । केचिव्दालग्ना दशनान्तरेषु संदृश्यन्ते चुर्णितैरुत्तमाङ्गै ।।२७॥ यथा नदीनां बहवोअम्बुवेगा:समुन्द्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति । तथा तवामी नरलोकविराविशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति ।।२८॥ यथा प्रदिप्तं ज्वलनं पतंगाविशन्ति नास्हाय …


text:
।।श्रीकृष्ण शरणम् मम।।
वसुदेवसुतं देवं कंसचाणूरमर्दनम् देवकीपरमानन्दं कृष्णं वंदे जगद्गुरुम् .. १.. आतसीपुष्पसंकाशम् हारनूपुरशोभितम् रत्नकण्कणकेयूरं कृष्णं वंदे जगद्गुरुम् .. २.. कुटिलालकसंयुक्तं पूर्णचंद्रनिभाननम् विलसत्कुण्डलधरं कृष्णं वंदे जगद्गुरुम् .. ३.. मंदारगन्धसंयुक्तं चारुहासं चतुर्भुजम् बर्हिपिञ्छावचूडाङ्गं कृष्णं वंदे जगद्गुरुम् .. ४.. उत्फुल्लपद्मपत्राक्षं नीलजीमूतसन्निभम् यादवानां शिरोरत्नं कृष्णं वंदे जगद्गुरुम् .. ५.. रुक्मिणीकेळिसंयुक्तं पीतांबरसुशोभितम् अवाप्ततुलसीगन्धं कृष्णं वंदे जगद्गुरुम् .. ६.. गोपिकानां कुचद्वन्द्व कुंकुमाङ्कितवक्षसम् श्री निकेतं महेष्वासं कृष्णं वंदे जगद्गुरुम् .. ७.. श्रीवत्साङ्कं महोरस्कं वनमालाविराजितम् शङ्खचक्रधरं देवं कृष्णं वंदे जगद्गुरुम् .. ८.. कृष्णाष्टकमिदं पुण्यं प्रातरुत्थाय यः पठेत् | कोटिजन्मकृतं पापं स्मरणेन विनष्यति || || इति कृष्णाष्टकम् ||


text:
Wednesday, 14 April 2010
आशापाशशतैर्बद्ध:
संसारचक्रे निबद्धा: मुमुक्षव: किल वयम्। कस्मात् वयं मुमुक्षवो न मुक्ता:। कोऽस्मान् बध्नाति? कथञ्जातीयकेन पाशेन? स्वयमेवात्मानं बध्नीमो वयम्। नेतर: कोऽप्यस्मान् बन्धुं समर्थ:। किं पाशभूतम्? इति चेत् आशा। रात्रिर्गमिष्यति सुप्रभातं भविष्यति इत्यादिरूपा। तया बद्धा: पुष्पसदृशकोमलकोषम् अपि भेत्तुम् नेच्छाम:, नोत्सहामहे, नोत्तिष्ठाम:। अपेक्षते मुक्तये केवलं धैर्यम्। वर्तमानस्थितिं यथावस्थाम् अङ्गीकर्तुम्। अपेक्षते सहसोत्थाय अस्माकं मनोराज्यमात्रस्य भेद:। तावति कृते वर्तमाने वास्तवे मुक्तिरेव अस्ति अस्माकम्!
कदा वा एतत् सत्यम् अनुभवस्तरे ज्ञास्यते मया?
कदा वा एतत् सत्यम् अनुभवस्तरे ज्ञास्यते मया?
Posted by संस्कृत-किंकर: at 22:20
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
राष्ट्रस्य सांस्कृतिकपरम्पर्ये अभिमानिनः भवेम - भारतस्य उपराष्ट्रपतिःकासरगोड् > अध्ययनमस्माकं धर्मः, तथा वयं भारतीयाः इति चिन्ता अस्मासु सदा भवितव्या इत्याह्वयन् केन्द्रविश्वविद्यालयस्य एकीकृतं निवेशनस्थानम् उपराष्ट्रपतिः वेङ्कय्य नायिडुः राष्ट्राय समार्पयत्।
जाति-धर्म-लिङ्ग-प्रादेशिक विवेचनेभ्यः अतीतो भवेत् शिक्षाक्रमः इति उपराष्ट्रपतिना उक्तम्। पुरा विश्वगुरुरासीत् भारतम्। नालन्दा तक्षशिला च अस्य प्रमाणे आस्ताम्। वैदेशिकाक्रमणैः ब्रिट्टीष् शासनेन च एषः पारम्पर्यः विनष्टः - उपराष्ट्रपतिना उक्तम्।
कासर्गोड् प्रविश्यायां विविधेषु चतुर्षु स्थानेषु विप्रकीर्णाः अध्ययनविभागाः इतःपरं 'पेरिय' प्रदेशे निर्मिते एकमात्रे भवनसमुच्चये प्रवर्तिष्यते। भवनानां नामान्यपि भारतस्य सांस्कृतिकपैतृकम् उद्घोषयन्ति - गङ्गोत्री, ब्रह्मपुत्रा, सिन्धू, कावेरी, कृष्णा, गोदावरी, नर्मदा, सबर्मती इति अष्ट नदीनां नामानि।


text:
विज्ञान के चमत्कार संस्कृत निबंध। Vigyan ke Chamatkar in Sanskrit
वर्तमानयुगो विज्ञानस्य युगो गण्यते। विज्ञानं जीवनस्य प्रत्येकं पक्षं प्रभावयति। आर्थिकं सामाजिकं राष्ट्रीयम् अंतर्राष्ट्रीयम् च सर्वमेव एतत् प्रभावयति। आविष्काराणां तादृशी प्रगतिरभूद्, या सर्वथा आश्चर्यं आवहति। समग्रं विश्वं वैज्ञानिकानां नवीनं-नवीनं आविष्कारम् अवलोक्य आश्चर्यचकितमिव वर्तते। अद्यत्वे न कोSपि पक्षो वर्तते, यत्र न विज्ञानस्य प्रवेशः।
अद्यत्वे कम्प्यूटरस्य संगणकस्य वा आविष्कारो विज्ञानस्य सर्वोत्कृष्टा उपलब्धिः। इंटरनेट, ई-मेल, ई-कॉमर्स-प्रभृतयः संगणकस्य प्रयोगेण नूतनां क्रान्तिं जनयन्ति। विद्युतः आविष्कारोSतिमहत्वपूर्णोSस्ति। चिकित्साक्षेत्रे विज्ञानेन अपूर्वा क्रान्तिः प्रवर्तिता। संचारक्षेत्रे अपि विज्ञानस्य चमत्कारो दृश्यते। दूरभाषेण जगति यत्र-कुत्रापि स्थितेन परिचितेन संभाषणं कर्तुं शक्यते। मोबाइल इत्यस्य अविष्कारेण नूतनाः क्रान्तिः संजाता।
मनोरंजनक्षेत्रे अपि विज्ञानस्य चमत्कारो दृश्यते। सिनेमा-दूरदर्शनादीनाम् आविष्काराः प्रत्यहं प्रतिक्षण-वृत्तं बोधयन्ति। रेडियो-वीडियो-वीडियो क्रीडााः मनोरंजनं कुर्वन्ति।
विज्ञानेन यातायात-साधनेषु नवीनैः आविष्कारैः सर्वे अपि देशः समीपस्थाः कृताः। साम्प्रतं रेल-बस-कार-वायुयान-जलयानानां साहाय्येन दूरस्थो अपि देशः स्वल्पेनैव कालेन प्राप्यते।
SHARE THIS


text:
जयादित्य – वामन
समयः – ६६१ ई. (अनन्तफड़के महोदयानुसारं)
पिता –
माता –
ग्रन्थः – काशिका – अष्टाध्यायी ग्रन्थे टीकाग्रन्थः (प्रारम्भिक ५ अध्यायाः)
वामनः
समयः – ६७० ई. (अनन्तफड़के महोदयानुसारं)
पिता –
माता –
ग्रन्थः – काशिका – (अंतिम ३ अध्यायाः)
आहत्य काशिकाग्रन्थे ८ अध्यायाः सन्ति । अयं ग्रन्थः अष्टाध्यायीग्रन्थस्य टीकाग्रन्थः । अस्य रचना उभौ मिलित्वा कृतवन्तौ इति मन्यन्ते विद्वान्सः । युधिष्ठिरमीमांसकेन काशिकायाः रचनायाः श्रेयः एतयोः एव प्रदत्तः । तदनुसारं प्रारम्भिक ५ अध्यायाः जयादित्येन अन्तिम ३ अध्यायाः वामनेन च रचिताः ।
काशिकायां प्राचीनग्रन्थकाराणां परिचयः तेषां मतानि च प्रदत्तानि सन्ति ।
काशिकाग्रन्थे रचिताः अन्यग्रन्थाः सन्ति –
- काशिकाविवरणपंजिका – जिनेन्द्रबुद्धिः
- पदमंजरी – हरदत्त मिश्रः
इति


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.१००
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.१०० इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
इन्द्र दृह्य मघवन्त्वावदिद्भुज इह स्तुतः सुतपा बोधि नो वृधे । देवेभिर्नः सविता प्रावतु श्रुतमा सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥१॥ भराय सु भरत भागमृत्वियं प्र वायवे शुचिपे क्रन्ददिष्टये । गौरस्य यः पयसः पीतिमानश आ सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥२॥ आ नो देवः सविता साविषद्वय ऋजूयते यजमानाय सुन्वते । यथा देवान्प्रतिभूषेम पाकवदा सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥३॥ इन्द्रो अस्मे सुमना अस्तु विश्वहा राजा सोमः सुवितस्याध्येतु नः । यथायथा मित्रधितानि संदधुरा सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥४॥ इन्द्र उक्थेन शवसा परुर्दधे बृहस्पते प्रतरीतास्यायुषः । यज्ञो मनुः प्रमतिर्नः पिता हि कमा सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥५॥ इन्द्रस्य नु सुकृतं दैव्यं सहोऽग्निर्गृहे जरिता मेधिरः कविः । यज्ञश्च भूद्विदथे चारुरन्तम आ सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥६॥ न वो गुहा चकृम भूरि दुष्कृतं नाविष्ट्यं वसवो देवहेळनम् । माकिर्नो देवा अनृतस्य वर्पस आ सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥७॥ अपामीवां सविता साविषन्न्यग्वरीय इदप सेधन्त्वद्रयः । ग्रावा यत्र मधुषुदुच्यते बृहदा सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥८॥ ऊर्ध्वो ग्रावा वसवोऽस्तु सोतरि विश्वा द्वेषांसि सनुतर्युयोत । स नो देवः सविता पायुरीड्य आ सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥९॥ ऊर्जं गावो यवसे पीवो अत्तन ऋतस्य याः सदने कोशे अङ्ग्ध्वे । तनूरेव तन्वो अस्तु भेषजमा सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥१०॥ क्रतुप्रावा जरिता शश्वतामव इन्द्र इद्भद्रा प्रमतिः सुतावताम् । पूर्णमूधर्दिव्यं यस्य सिक्तय आ सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥११॥ चित्रस्ते भानुः क्रतुप्रा अभिष्टिः सन्ति स्पृधो जरणिप्रा अधृष्टाः । रजिष्ठया रज्या पश्व आ गोस्तूतूर्षति पर्यग्रं दुवस्युः ॥१२॥


text:
सावनदुर्गम्
बेङ्गळूरु भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य राजधानी । सावनदुर्गं बेङ्गळूरुनगरस्य पश्चिमस्यां दिशि वर्तमानस्य मागडिमार्गस्य पुरतः स्थितः कश्चन शैलः अस्ति । सः शैलः तस्योपरि वर्तमानेन देवस्थानेन प्रसिद्धः जातः अस्ति । तत् दुर्गं अस्मिन् जगति वर्तमानेषु एकशिलापर्वतेषु बृहत्तमम् अस्ति । एतत् समुद्रसमतलात् १२२६ मीटर् औन्नत्ये अस्ति । दक्षिणप्रस्थभूमेः केनचित् भागरुपेण तिष्ठति एषः प्रदेशः । समीपे अर्कावतीनदी तिप्पेगोण्डनहळ्ळीजलाशयद्वारा मञ्नबेलेजलबन्धं प्रति प्रवहति ।
नामोत्पत्तिः[सम्पादयतु]
स्तानिकजनैः कृष्णगिरिः (कप्पुबेट्ट) श्वेतगिरिः (बिळिबेट्ट) इति उच्यमानाभ्यां गिरिभ्यां सावनदुर्गं साकारभूतम् अस्ति । अस्य गिरेः विषये प्रथमाभिलेखः क्रि.श. १३४० तमे वर्षे माडबलुप्रदेशस्य तृतीयस्य बल्लाळस्य अवधौ दृश्यते । यत्र एतत् ‘सावण्डि’ इत्युच्यते । नामधेयमिदम् अच्युतरायाधीनस्य मागडिप्रदेशस्य गवर्नर् –सामन्तरायसम्बद्धम् इति कथ्यते । सामन्तदुर्गात् सावन्तदुर्गशब्दस्य व्युत्पत्तिः अभवत् इति चिन्तनम् अस्ति । तथापि एतस्य दृढीकरणार्थं प्रमाणं किमपि नास्ति । एतत् मागडिराजानां द्वितीया राजधानी आसीत् ।१६३८ तः १७२८ पर्यन्तं मैसूरुराज्यस्य वशे आसीत् । सेनापतिः देवराजः पर्वतस्य अधोभागे प्रासादं निर्माय न्यवसत् । १७१२ तमे वर्षे लार्ड कार्नवालिस् महशयः तृतीये आङ्ग्लो –मैसूरु युध्दावसरे टिप्पुसुल्तानात् इदं वशीकृतवान् । राबर्ट होम्स् स्वस्य सिलेक्ट व्यूस् इन् मैसूरु (Select views in Mysore) नामके ग्रन्थे (१७१४) अस्य पर्वतस्य दृश्यानि दूरे स्थितात् बेङ्गलूरु नगरात् दर्शयति । सः एतत् साविन दुर्ग (मृत्युदुर्गम्) अथवा फोर्ट् आफ् डेथ् (Fort of Death) इत्यवदत् । अस्य पर्वतस्य शिखरं प्राप्तुं सोपानानि न आसन् । एतत् परितः वंशवृक्षाः सर्वतः आवृताः आसन् । एतेन कश्चन अवरोधः निर्मितः आसीत् । अस्मिन् प्रदेशे महाशिलायाः निखातानि शवस्मारकाणि प्राप्तानि सन्ति । संस्कृते “ सावण” इत्युक्ते त्रिवारं क्रियमाणं विधिविहितकर्म इत्यर्थः ।
प्रवासोद्यमः[सम्पादयतु]
मञ्चनबेलेजलशयात् दृश्यमानान् सावनदुर्गशैलान् प्रति यात्रार्थिनः तदा तदा आगच्छन्तः भवन्ति । एते पर्वतमूले स्थितं वीरभद्रेश्वरस्वामिदेवस्थानं प्रति तथा नरसिंहस्वामिदेवस्थानं प्रति सन्दर्शनार्थम् आगच्छन्ति । विहारेच्छुकाः प्रवासिनः पर्वतस्य निर्मले प्रशान्ते परिसरे कालं हर्तुम् आगच्छन्ति । शिलरोहिणः गुहान्वेषकाः साहसिनः च एतत् स्थलम् आगच्छत्सु अन्यतमाः ।
लोकयानमार्गः[सम्पादयतु]
बेङ्गळूरुनगरस्य मेजेस्टिक्लोकयानस्थानकात् मागडिमार्गेण गच्छन्ति यानानि आरोढव्यानि । इदं लोकयानं प्रायेण अस्मान् नगरपरिधौ एव मागडिमार्गे स्थितं किञ्चित् निर्दिष्टं स्थलं प्रापयति । ततः अस्माभिः मागडिसन्धिस्थानं(Junction) प्रति अन्यत् लोकयानम् आरोधव्यम् । ततः सावनदुर्गं प्रति गन्तुं वामभागे १२ कि.मी. दूरे अस्ति होसपेटेगेट् । ततः सावनदुर्गम् आगन्तुं KSRTC अथवा अन्य सर्वकारीयेतरलोकयानानि लभ्यन्ते । बेङ्गळूरुतः सावनदुर्गं गन्तुं आहत्य सपाद- द्विघण्टाः आवश्यकाः । यदि लोकयानं न लभ्यते तर्हि १२ कि.मी. दूरमिदं त्रिचक्रिकया अपि गन्तुम् अर्हन्ति । डेविड् लीन् महोदयस्य (A passage to India) नाम चलनचित्रस्य निर्माणे रामनगरेण सह उपयुक्तः अन्यः प्रदेशः नाम सावनदुर्गम् ।
प्रणिसङ्कुलम्[सम्पादयतु]
विनाशस्य सीमायां वर्तमानानां पीतकण्ठवतां बुलबुल् पक्षिणां आश्रयाः भवन्ति एते शैलाः । पूर्वम् एते पर्वताः दीर्घचञ्चूपेतगृध्राणां तथा श्रेतपृष्ठगृध्राणाम् आश्रयस्थानानि आसन् । अत्र वर्तमानाः अन्ये जीविनः नाम स्लात् भल्लूकाः चित्रकाः च ।
सस्य सम्पत्तिः[सम्पादयतु]
एतं प्रदेशं परितः गुल्मयुक्तं वनम् अस्ति । वर्षे सकृत् एव पर्णानि पातयद्भिः वृक्षैः २७ च.कि.मी विस्तीर्णोपपेतः प्रदेशः व्याप्तः अस्ति । आनोजैसस् –क्लोरोक्सिलान् -अकेशियाजातीनां गुल्मैः तथा शाद्वलम् इति परिगण्यमानेन वृक्षैः अयं प्रदेशः विविधतावैशिष्ट्यसम्पन्नः अस्ति । अवनतिं प्राप्तमिदं वनं प्रायेण ५९ वृक्षजातिभिः तथा ११९ गुल्मजातिभिः युक्तम् अस्ति ।


text:
ईश्वरः
अन्तर्विषयाः
प्रस्तावना[सम्पादयतु]
प्रायशः प्रत्येकं दर्शने जीवस्य ईश्वरस्य जगतः चिन्तनं विद्यते।तथापि सर्वेषां दर्शनानाम् एतेषु विषयेषु ऐकमत्यं नास्ति।
१ ईश्वरः अस्ति न वा?
२ यदि अस्ति तर्हि तस्य स्वरूपं किम्?
३ तस्य गुणकर्माणि कानि?
४ तस्य जीवेन सह सम्बन्धः कीदृशः?
इति एतान् चतुरः प्रश्नान् उद्दिश्य दर्शनानां मतानि भिद्यन्ते। ते ईश्वरविषयकाः मतभेदाः इमे -
चार्वाकमतम्[सम्पादयतु]
नास्तिकमिदं दर्शनम्।अत्र कश्चिद् विश्वस्य निर्माता, पालकः , सर्वज्ञः, सर्वशक्तिमान्, कर्मफलदाता ईश्वरः नाङ्गीक्रियते।यतो हि तादृशः ईश्वरः प्रत्यक्षप्रमाणेन न सिद्ध्यति।प्रत्यक्षातिरिक्तं प्रमाणं चार्वाकाः न मन्यन्ते। लोकसिद्धः राजा एव ईश्वरः इति अस्मिन् मते मन्यते।स एव दण्ड्यान् दण्डयति, गुणिनः सत्करोति।एवं फलदातृत्वम् अस्योपपद्यते।न स सर्वज्ञो न च नित्यः।एवं लोकसिद्धादीश्वराद् भिन्नः न कोऽपीश्वरोऽस्मिन् मते स्वीक्रीयते।यतः प्रत्येकं देशे राजा भिन्नः अतः तस्य गुणकर्मणां निश्चयः नास्ति।राजा मनुष्यविशेषः एव। अतः तस्य स्वरूपं मनुष्याद् न भिद्यते।अन्येषां जीवानां राजा नियामकः।अतः तैः सह नियम्यनियामकभावसमबन्धः अस्य अस्ति।
जैनमतम्[सम्पादयतु]
जैनाः अपि नास्तिकाः।तीर्थङ्करेभ्योऽन्यं कञ्चिदीश्वरं ते न मन्यन्ते।यस्मात्तीर्थङ्कर एव जैनानामीश्वरः, तस्य गुणकर्माणि एव ईश्वरस्य गुणकर्माणि।एतेषां मते जगन्निर्माणं नेश्वरकार्यम्।जगत् स्वभावत एव जायते। तीर्थङ्कराः केवलज्ञानिनः।मिथ्याज्ञानस्य तेषु अभावः।तीर्थङ्करः उपदेष्टा अन्येषां जीवानाम्।अतः अन्यजीवैः सह तस्य उपदेश्योपदेशकभावसम्बन्धः।तीर्थङ्करः रोगमुक्तो, भयमुकतः शान्तियुतश्च।
बौद्धमतम्[सम्पादयतु]
बौद्धाः अपि नास्तिकाः।बुद्धः एवास्मिन्मते ईश्वरः।सः तु एक एव आजन्म शान्तियुतः।सः उपदेष्टा जीवानाम्।अतः जीवबुद्धयोः उपदेश्योपदेशकभावसम्बन्धः।
रामानुजमतम्[सम्पादयतु]
जीवानां नियन्ता, जीवान्तर्यामी, जीवातिरिक्तः ईश्वरः अस्ति।जीववर्गः जडवर्गः च तस्य शरीरम्।अयं जीवकर्मफलदाता ईश्वरः ज्ञानस्वरूपःच ज्ञानगुणस्य आश्रयः च।जीवः स्वशरीरस्य नियन्त्रणे परतन्त्रः,परम् ईश्वरः जीवनियन्त्रणे स्वतन्त्रः, परिपूर्णशक्तिकत्वात्। यथा शरीरान्तर्गतः जीवः यथाकथञ्चित् शरीरं नियमयति, तथा जीवान्तर्गतः ईश्वरः जीवान् नियमयति, स्वातन्त्र्येण।यदृच्छया जीवान् नियमयितुं शक्तः ईश्वरः, तथापि सः जीवकृतकर्मानुसारम् एव तान् नियमयति। ’ बहु स्याम् ’ इति सङ्कल्परूपेण ईश्वरः जगतः निमित्तकारणम्।चिदचिद्विशिष्टः ईश्वरः जगतः उपादानकारणम्।ज्ञानशक्त्यादि-विशिष्टः ईश्वरः जगतः सहकारिकारणम्।अनन्तकल्याणगुणाश्रयः ईश्वरः चिदचिद्विशिष्टः।स तु जीवान्तर्यामी।जीवः परतन्त्रः ईशः स्वतन्त्रः।ईशः स्वशरीरं चिद्रूपं स्वदेहं नियमयति तथा अचिद्रूपं देहमपि नियमयति।मुक्तौ अपि जीवस्य विशिष्टमद्वैतं विद्यते ईश्वरेण सह, न तु केवलाद्वैतम्।
माध्वमतम्[सम्पादयतु]
सर्वकल्याणगुणानां निधानं विष्णुरेवेश्वरः।स तु जीवात् सदैव भिन्नः, जगतोऽपि भिन्नः।मुक्तौ अपि जीवेशयोः भेदः विद्यते एव।मुक्तौ अपि जीवो दासः, ईश्वरः स्वामी।ईश्वरः स्वशक्त्या जगन्निर्माति, संहरति च।जीवानां कर्मसापेक्षमेव सः फलं ददाति।ये जीवाः ईश्वरेण सह साम्यम् ऐक्यं वा काङ्क्षन्ते, तान् सः दण्डयते।ये तु सदा तस्य सेवायां रताः, तान् सोऽनुगृह्णाति।अपरोक्षज्ञानेन ईश्वरभक्तेः लाभः।ईश्वरभक्त्या तस्यानुग्रहो जायते।अनुग्रहान्मोक्षप्राप्तिः।मोक्षे सति जीवः सदा ईश्वरसन्निधौ तस्य सेवायां मग्नः सन् दुःखामिश्रितं निरतिशयमानन्दम् अनुभवति।
साङ्ख्यमतम्[सम्पादयतु]
एतदपि निरीश्वरमतम्।अत्र तु पुरुषः चेतनः साक्षी च।स अभोक्ता अकर्ता च।न स स्वातन्त्र्येण जगन्निर्माति, न वा फलं ददाति, न वा जीवान्नियमयति। पुरुषः न जगतः उपादानकारणं भवितुमर्हति, त्रिगुणराहित्यात्।पुरुषः न जगतः निमित्तकारणं भवितुं योग्यः, प्रयोजनाभावात्। अतः जगन्निर्माणं प्रकृतेरेव कार्यम्। परं सा जडा।अतो न पुरुषो न वा प्रकृतिः ईश्वरसंज्ञाम् अर्हति।साङ्ख्यानामेकदेशीयाः सेश्वराः।तेषां मते यद्यपि ईश्वरः जगन्निर्माणार्थं नावश्यकः तथापि जगन्निर्मातुं प्रकृतेः प्रवर्तकरूपेण आवश्यकः।
योगमतम्[सम्पादयतु]
अस्मिन् मते ईश्वरस्य अङ्गीकारः अस्ति। ईश्वरलक्षणं योगसूत्रे एवं कृतम् –
क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः।
सः सर्वज्ञः।प्रलये अपि सर्वज्ञत्वस्य बीजं तस्मिन् विद्यते।सः कालेन अवच्छिन्नः नास्ति अतः भूते, वर्तमाने, भविष्यति अपि सः सर्वेषां गुरुः।प्रणवः इति तस्य वाचकः।प्रणवस्य अर्थस्य निरन्तरं भावनां यः करोति सः प्रत्यक्चेतनारूपं मोक्षम् अधिगच्छति।
मीमांसामतम्[सम्पादयतु]
अस्मिन् मते कर्म स्वतः एव फलदाने समर्थम्।तदर्थं कश्चिदीश्वरो नावश्यकः। वेदाः अपि नेश्वरोक्ताः, अपि तु स्वयंसिद्धाः एव।ईश्वरकल्पना मीमांसकैः प्रत्युक्ता ।
न्यायवैशेषिकमतम्[सम्पादयतु]
अत्र ईश्वरोऽङ्गीकृतः।स तु एकः एव , नित्यो विभुश्च।स जीवाद्भिन्नः।मुक्तावपि तयोरभेदो न सम्भवति।वेदाः ईश्वरस्य भाषितम्, अतः प्रमाणम्।स एव कर्मफलदाता।‘सृष्य्गङ्कुरादिकं कर्तृजन्यं, कार्यत्वात् ‘ इति अनेन अनुमानेन नैयायिकाः ईश्वरं साधयन्ति।ईश्वरेच्छा जगन्निर्माणे निमित्तकारणम्।तस्य इच्छया एव परमाणुषु संयोगः भवति।ततः द्य्ःणुकादिक्रमेण जगदुत्पद्यते।तस्य इच्छया एव पुनः द्य्कणुकादीनां नाशात् जगतो विनाशः भवति।
अद्वैतमतम्[सम्पादयतु]
यतो ह वेमानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति, यत्र्ेयन्य्िभिसंविशन्ति तद्विजिज्ञासस्व, तद् ब्रह्म इति। एषा श्रुतिः ईश्वरस्य सत्तां प्रतिपादयति। व्यवहारदशायां कर्मफलदाता ईश्वरः।तदा मायोपाधिकं चैतन्यम् इति तस्य स्वरूपम्।माया शुद्धसत्व्शगुणस्वरूपा।तां वशीकृत्य सः जगन्निर्माति।स जगतोऽभिन्ननिमित्तोपादानकारणम्।जीवेशभेदस्तु उपाधिकृतः।तत्व्नतस्तु तयोरभेद एव।ईश्वरः कर्मापेक्षमेव फलं ददाति अतः वैषम्यनैर्घृण्यदोषाभ्यां स मुक्तः।


text:
युधिष्ठिरः पञ्चपाण्डवेषु ज्येष्ठः । पाण्डुमहाराजस्य पुत्रः । कुन्ती अस्य माता । भीमः, अर्जुनः च युधिष्ठिरस्य अनुजौ । नकुलः सहदेवः च युधिष्ठिरस्य विमातुः माद्र्याः पुत्रौ । अयं युधिष्ठिरः यमधर्मराजस्य वरेण जन्म प्राप्नोत् । महाभारतस्य प्रमुखेषु पात्रेषु अन्यतमम् अस्ति युधिष्ठिरस्य पात्रम् । जीवने सर्वदा धर्माचरणं कुर्वन् युधिष्ठिरः "धर्मराजः" इत्येव प्रसिद्धः । महाराज: युधिष्ठिर: अपि भीष्म: इव अत्यन्तम् उच्चस्तरीय: महापुरुष: आसीत् । एष: साक्षात् धर्मस्य अंशत: जन्म प्राप्य मूर्तिमान् धर्मः इव आसीत् । अत: एव जना: एतं ‘धर्मराजः ’ इति आह्वयन्ति । एतस्मिन् धैर्यं, स्थिरता, सहिष्णुता, नम्रता, दयापरता अचलप्रीति: इत्यादय: अनेके अलौकिकगुणा: आसन् । एष: स्वस्य शीलस्य, सदाचारस्य, विचारशीलताया: च कारणत: बाल्ये एव अतीवलोकप्रिय: अभवत् । यदा एष: इतोऽपि लघुबाल: आसीत् तदा एव एतस्य पिता पाण्डु: स्वर्गस्थ: अभवत् । तदारभ्य एव एष: स्वस्य ज्येष्ठपितृव्यं धृतराष्ट्रं पिता इव बहु गौरवेण पश्यति स्म । तस्य कस्यापि आज्ञामपि न उल्लङ्घयति स्म । किन्तु धृतराष्ट्र: स्वस्य कुटिलस्वभावस्य कारणत: एतस्य गुणानां प्रशंसां श्रुत्वा श्रुत्वा मनसि एव करोति स्म । धृतराष्ट्रस्य पुत्र: दुर्योधन: एवं चिन्तितवान् ’ कथञ्चित् कतिपयदिनानि यावत् पाण्डवान् हस्तिनापुरत: दूरं प्रेषयाम: चेत् तेषाम् अनुपस्थितौ पित्रार्जित- अधिकारं स्वीकृत्य अहमेव राजा भविष्यामि’ इति । स: स्वस्य अन्धस्य, पितु: अङ्गीकारं प्राप्तवान् । धृतरष्ट्रः पाण्डवान् आहूय उत्सवदर्शनार्थं तान् वारणावताय प्रेषणस्य प्रस्तावं कृतवान् । एषा तस्य आज्ञा इति मत्वा आक्षेपं विना मात्रा कुन्त्या सह पञ्चसहोदरा: अपि वारणावतं गतवन्त: । तत्र एतेषां दहनं कर्तुं दुर्योधन: एकस्य लाक्षागृहस्य निर्माणं कृतवान् आसीत् । तस्मिन् एव गृहे ते निवसन्तु इति आग्रहः अपि कृतः । कनिष्ठपितृव्यस्य विदुरस्य साहाय्येन एते कथञ्चित् प्राणान् रक्षयित्वा तत: पलायितवन्तः । एते मृता: इति मत्वा कौरवा: हस्तिनापुरे अधिकारं गृहीतवन्तः । कतिपय- दिनानन्तरं द्रौपद्या: स्वयंवरे पाण्डवानां रहस्यस्य स्फोटनमभवत् । कौरवा: ज्ञातवन्तः यत् पाण्डवा: इतोऽपि जीवन्ति इति । तदा धृतराष्टः विदुरं प्रेषयित्वा पाण्डवान् हस्तिनापुरं प्रति आहूतवान् । स्वपुत्रै: सह तेषां कलहस्य निर्मूलनाय अर्धं राज्यं स्वीकृत्य खाण्डवप्रस्थे पाण्डवा: तिष्ठन्तु इत्येतं प्रस्तावं तेषां पुरत: उपस्थापितवान् । युधिष्ठिर: एतं प्रस्तावम् अपि अङ्गीकृतवान् । स: स्वसहोदरै: सह खाण्डवप्रस्थं गतवान् । तत्र ते इब्द्रप्रस्थनामिकां एकां पृथक् राजधानीं कृत्वा शासनम् आरब्धवन्तः । तत्रैव राजसूययज्ञमपि कृतवन्त: । ज्येष्ठा: राजान: आगत्य यज्ञे भागं गृहीत्वा अमूल्यानि उपायनानि दत्तवन्त: । युधिष्ठिरमेव चक्रवर्ति: इति अङ्गीकृतवन्त:। किन्तु कौरवा: अत्रापि एतान् आनन्देन स्थातुं न त्यक्तवन्त: । एतेषां वैभवं दृष्ट्वा दुर्योधन: असूयया ग्रस्तः अभवत् । स: एकं विशालं सभाभवनं निर्माय पाण्डवान् द्यूतक्रीडार्थम् आहूतवान् । द्यूतक्रीडा अनुत्तमा इति ज्ञात्वा अपि ’धृतराष्ट्रस्य आज्ञा’ इति निमन्त्रणं स्वीकृतवान् । क्रीडायां दुर्योधनस्य मातुल: शकुने: कुतन्त्रकारणतः युधिष्ठिर: पूर्णं पराजयं प्राप्तवान् । पूर्णसभायां राज्ञ्याः द्रौपद्या: अपमाननं कृतवन्त:। तथापि धृतराष्ट्रस्य विषये एतस्य मनसि गौरवभावः एव आसीत् । धृतराष्ट्र: अपि तेभ्य: ऐश्वर्यं, सर्वं राज्यं च दत्त्वा पुन: इन्द्रप्रस्थय प्रेषितवान् । किन्तु एतत् दुर्योधन: न सोढवान् । स: कथञ्चित् धृतराष्ट्रम् अङ्गीकार्य दूतं प्रेषयित्वा पुन: पाण्डवान् आहूतवान् । वनवासस्य निबन्धनं स्थापयित्वा पुन: द्यूतं क्रीडितवन्त: । एतस्य दुष्परिणामः पुनरेकवारम् अनुभूत: । युधिष्ठिर: कौरवाणां नीतिं ज्ञात्वा अपि ज्येष्टपितृव्यस्य आज्ञां न तिरस्कृतवान् । अस्मिन् समयेऽपि पराजयः एव प्राप्तः । तेन कारणेन स्वस्य सर्वस्वमपि त्यक्त्वा सहोदरैः, राज्ञ्या द्रौपद्या सह द्वादशवर्षाणां वनवासम् , एकवर्षस्य अज्ञातवासं च करणीयम् आपतितम् । पितृव्यस्य आज्ञापालक: धर्मस्य आचरणाय सर्वं तूष्णीं सोढवान् । धन्या तस्य पितृभक्ति: ।
धर्मिष्ठ:, सहनशील: युधिष्ठिर: सर्वविधम् अवमाननं सोढुं शक्नोति स्म । किन्तु धर्मस्य अपमाननं सोढुं न शक्नोति स्म । प्रथमवारं क्रीडायां चतुरः अनुजान्, द्रौपदीं, आत्मानं च विनष्टवान् । द्रौपद्या: अपमाननं जातं चेदपि धर्मपाशेन बद्ध: एष: सर्वं मौनेन सोढवान् ।कोऽपि सामान्य: चेदपि स्वस्य पुरत: पत्न्या: एतादृशिं दुर्गतिं द्रष्टुं न अशक्ष्यत् । अग्रजस्य भयेन अनुजा: अपि किमपि न उक्तवन्त: । मनसि ज्वालाग्नि: दहति स्म । इच्छन्ति चेत् तादृशस्य अत्याचारस्य स्थगनं कर्तुम् एते शक्नुवन्ति स्म । अग्रजं दृष्ट्वा सर्वे तूष्णीम् उपविष्टवन्त: । धर्मराजः एतद् सर्वं कापट्यम् एव इति ज्ञात्वा अपि धर्मस्य रक्षणार्थं सोढवान् । धर्म:, प्रीति:, सहनशीलताया: इतोऽपि श्रेष्ठ-उदाहरणानि जगति अन्यानि न स्युः ।
यदा पाण्डवा: वनं प्रस्थितवन्त: तदा हस्तिनापुरस्य प्रजा: सर्वाः दु:खेन कौरवान् दूषयन्त्यः स्वगृहाणि त्यक्त्वा एतै: सह प्रस्थितवत्यः । तदापि युधिष्ठिर: कौरवाणां विषये एकशब्देनापि दूषणं न कृतवान् । जनानां समाधाननं कारयित्वा प्रतिप्रेषितवान् । तथापि केचन ब्राह्मणा: पाण्डवै: सह गतवन्त: । तदा धर्मराजस्य चिन्ता आरब्धा । एतेषां भोजनस्य व्यवस्था का ? इति । स्वकष्टानां विषये चिन्ता नास्ति चेदपि इतरेषां कष्टं द्रष्टुं न शक्नोति स्म । अन्ते एष: सूर्यदेवस्य आराधनां कृत्वा एकम् अपूर्वं पात्रं प्राप्तवान् । तस्मिन् कृतः किञ्चित् पाकः अपि अक्षय: भवति स्म । एतेन ते वने सन्ति चेदपि अतिथिजनानां ब्राह्मणानां च भोजनं दत्त्वा अनन्तरम् एते भोजनं कुर्वन्ति स्म । वनवासे अपि आतिथ्यधर्मस्य पालनं कृतवन्त: । एतेन धर्मप्रेम्णा आकृष्टाः श्रेष्टाः महर्षिण: वनवाससमयेऽपि तेषां समीपे आगत्य तिष्ठन्ति स्म । यज्ञानां विविधप्रकारस्य धर्मानुष्ठानं कुर्वन्ति स्म ।
महाराजः युधिष्ठिर: ‘अजातशत्रुः’ इति नाम्ना अपि प्रसिद्धः आसीत् । केनापि सह तस्य वैरभाव: नासीत् । शतॄणां विषयेऽपि तस्य हृदये सर्वदा सद्भावा: एव भवन्ति स्म । तस्य दृष्ट्या शत्रव: अपि सेवासहानुभूत्यै अर्हाः आसन् । य: अपकारं करोति तस्मै अपि उपकारकरणं ज्येष्ठानां श्रेष्ठ: गुण: । युधिष्ठिर: तु एतस्य वाक्यस्य सार्थक्यं भजते स्म । कदाचित् पाण्डवा: द्वैतवने आसन् । तदा घोषयात्राया: कारणत: दुर्योधन: स्वस्य मन्त्रिभिः, अनुजैः, राज्ञीवासस्य महिलाभिः, सह बृहत् सैन्यं स्वीकृत्य, स्वस्य वैभवं दृष्ट्वा पाण्डवा: असूयाम् अनुभवन्तु इति दुरुद्देशेन तत्रैव आगतवान् । पाण्डवानां कुटीरस्य समीपे विद्यमाने सरोवरे जलक्रीडार्थं गतवान् । ततःपूर्वम् एव गन्धर्वा: सरोवरस्य आक्रमणं कृतवन्त: आसन् । दुर्योधन: तै: सह सङ्घर्षणं कृतवान् । भीषणयुद्धे गन्धर्वाणां विजय: अभवत् । ते राज्ञ्या सह दुर्योधनस्य अपि बन्धनं कृतवन्त: । तदा युधिष्ठिर: अनुजान् वदति यत् ‘भवन्त: गत्वा दुर्योधनं बन्धनात् मोचयित्वा आनयन्तु । स: अस्माकं शत्रु: चेदपि इदानीं कष्टे अस्ति । कष्टकाले साहाय्यकरणं तु अस्माकं धर्म: । स: तु अस्माकं सहोदर: एव । अस्माकम् उपस्थितौ तस्य एतादृशी दुर्गति: न भवेत् ’ इति । क्षणाभ्यन्तरे अर्जुन: शरवर्षणेन गन्धर्वाणाम् अहङकारं भञ्जयित्वा अनुजै:, राज्ञ्या सह दुर्योधनस्य बन्धमोचनं कृतवान् । दुर्योधनस्य दुष्टषड्यन्त्रं ज्ञात्वा देवराज: इन्द्र: एव तस्य बन्धनार्थं गन्धर्वान् प्रेषितवान् असीत् । युधिष्ठिरस्य हृदयवैशाल्यं दृष्ट्वा ते सर्वे आश्चर्यचकिता: । धन्य: अजातशत्रु: !
कदाचित् आश्रमे द्रौपदी एकाकिनी आसीत् । पृष्ठत: दुर्योधनस्य आवुत्त: सिन्धुराजा जयद्रथ: तत्र आगतवान् । द्रौपद्या: अनुपमसौन्दर्यं, लावण्यं च दृष्ट्वा तस्य मनसि विकार: उत्पन्न: । यदा स: स्वस्य दुर्भावनां प्रकटितवान् तदा द्रौपदी तं तिरस्कृतवती । तदा स: तां बलात् आकृष्य स्वस्य रथे उपवेश्य तत: प्रस्थितवान् । विषयं ज्ञात्वा पाण्डवा: तम् अनुसृतवन्त: । तस्य सैन्यं पराजितवन्त: च । भीत: जयद्रथः प्राणरक्षणार्थं धावन् आसीत् । भीम: गत्वा तं गृहीत्वा धर्मराजस्य पुरत: आनीतवान् । धर्मराजः तु सः सम्बन्धी इति मत्वा दयया तस्य मोचनं कृतवान् । एवं स्वस्य क्षमाशीलताया: स्वभावं दर्शितवान् ।
महाराजः युधिष्ठिर: श्रेष्ठविद्वांस:, नीतिज्ञः, धर्मज्ञः च आसीत् । तस्मिन् अद्भुता समानता आसीत् । कदाचित् कश्चन: ब्राह्मण: कस्यचित् वृक्षस्य शाखायाम् अग्निहोत्रस्य उपयोगाय वृक्षस्य समिधाः स्थापितवान् आसीत् । कश्चन: हरिण: आगत्य स्वस्य शृङ्गेन वृक्षस्य घर्षणं कृतवान् । तदा तस्य शृङ्गे एष: समिधाग्र्न्थिः संलग्न: अभवत् । तेन विना अग्निहोत्रस्य कार्यं न चलति स्म । अत: स: ब्राह्मण: आगत्य समिधाः आनीय ददातु इति युधिष्ठिरं प्रार्थितवान् । पञ्चपाण्डावा: अपि हरिणस्य पृष्ठत: धावितवन्त: । सर्वेषु पश्यत्सु एव स: हरिण: कुत्रापि अदृश्य: अभवत् । पाण्डवा: बहुश्रान्ता:, पिपासिताः च अभवन् । धर्मराजस्य आज्ञां प्राप्य नकुल: जलस्य अन्वेषणं कर्तुं प्रस्थितवान् । स्वल्पे दूरे एव तेन एक: सुन्दरजलाशय: प्राप्त: । समीपं गत्वा यदा जलं पातुं यत्नं कृतवान् तदा काचन अशरीरवाणी श्रुता । ‘प्रथमं मम प्रश्नस्य उत्तरं ददातु, अनन्तरं जलं पिबतु’ इति । किन्तु पिपासित: नकुल: अशरीरवाण्या: निर्लक्ष्यं कृतवान् । जलं पीतवान् च । अनुक्षणं निर्जीव: भूत्वा भूमौ पतितवान् । ततः युधिष्ठिर: क्रमश: सहदेवम्, अर्जुनं, भीमसेनं च प्रेषितवान् । त्रयाणामपि सा एव स्थिति: अभवत् । अन्ते धर्मराजः स्वयं जलाशयस्य समीपं गतवान् । सोऽपि अशरीरवाणीं श्रुतवान् । पतितान् अनुजान् अपि दृष्टवान् । तावता स: विशालकायं कञ्चन यक्षं दृष्टवान् । स: यक्ष: वदति ‘मम प्रश्नानाम् उत्तरम् अदत्त्वा जलं पीत्वा भवत: अनुजा: एतादृशीं स्थितिं प्राप्तवन्त: । भवान् अपि उत्तरदानेन विना यदि जलं पिबति तर्हि मरणं प्राप्नोति’ इति । युधिष्ठिर: उत्तरं दातुं सज्ज: अभवत् । यक्षस्य सर्वेभ्य: प्रश्नेभ्य: एष: समिचीनतया उत्तरं दत्त्वा तस्य समाधाननं कारितवान् । तदा प्रसन्न: यक्षः वदति यत् ’भवत: अनुजेषु भवान् यम् इच्छति तम् जीवन्तं करोमि’ इति । तदा धर्मराज: नकुलस्य पुनर्जीवनम् इष्टवान् । यदा यक्ष: कारणं पृच्छति तदा एष: वदति ‘मम पितु: Small text


text:
संस्कृतजगत: पृष्ठदृष्यं परिवर्तितम् - Sanskritjagat Profile Templete Changed To New ….
प्रिय संस्कृतजगत: बान्धवा: सुहिन्मित्राणि च । अतिहषै: सह भवन्त: सूचनां ददामि यत् सम्प्रति संस्कृतजगत: पृष्ठदृष्यं परिवर्तितम् । कदाचित् एकवर्षात् संस्कृतजगत: पृष्ठदृष्यं परिवर्तितं नैव आसीत् । अत: सम्प्रति अधिकारिभि: मिलित्वा संस्कृतजगत: पृष्ठदृष्यं परिवर्तितम् ।
एतत् पृष्ठदृष्यं सम्पूर्णं दिनं परिश्रमं कृत्वा अस्माभि: सज्जीकृत्य सम्प्रति संस्कृतजगत् जालपृष्ठे योजितम् अस्ति । सम्प्रति भवन्त: दृष्ट्वा वदन्तु यत् कथं प्रतीयते एतत् जालदृष्यं । यदि किमपि परिवर्तनम् अपेक्षितं स्यात् चेत् कृपया टिप्पणीमंजूषायां लिखन्तु । वयं तत् परिवर्तनं कर्तुं विचारयिष्याम: । यदि आवश्यकं लगिष्यति चेत् परिवर्तनं साधयिष्याम: अपि ।
अस्तु तर्हि संस्कृतपृष्ठेषु अग्रणी संस्कृतजगत् जालदृष्यं प्रति भवताम् आगमनं निरन्तरं साधयन्तु । भवताम् आगमनेन संस्कृतस्य, संस्कृतजगत: च उत्साहं वर्धते । अस्माकं कार्यस्य साफल्यम् अस्मिन् एव दृष्यते । भवतां स्वागतम् अस्ति अस्माकं नूतनजालदृष्ये ।
नमो नम:
संस्कृतजगत्


text:
गीताजयन्ती
प्रतिवर्षं मार्गशिर्षमासस्य शुक्लपक्षस्य एकादशीदिनं ‘मोक्षदा’ गीताजयन्ती ‘समर्पणदिनम्’ इति आचरन्ति । यतः अस्मिन्नेव दिने भगवान् श्रीकृष्णः अर्जुनं प्रति गीतोपदेशं कृतवान्। सम्पूर्णे देशे गीताजयन्तीं भक्त्या आचरन्ति । महाभारतस्य भीष्मपर्वणि कुरुक्षेत्ररणाङ्गणे कौरवपाण्डवयोः सैन्ये युध्दसन्नध्दे स्तः । कौरवाणां सैन्ये भीष्मपितामहः गुरु द्रोणाचार्यः, कर्णः, शकुनिः इत्यादयः आसन् । पाण्डवानां सैन्ये विराटमहाराजः दृपदः, इत्यादयः आसन् । अर्जुनः सर्वान् दृष्ट्वा खिन्नः अभवत् । श्रीकृष्णः एव अर्जुनस्य रथे सारथिः आसीत् । प्रथमम् उभयोः सेनयोः मध्ये रथं स्थापयितुम् अर्जुनः उक्तवान् आसीत् । किन्तु पितामहं, बन्धून् गुरुं श्वशुरं दृष्ट्वा हे कृष्ण अहं युध्दं न इच्छामि । बन्धुहत्या न सन्तोषाय । इति वदन् रथादवरुह्य अतीव दुःखितः अभवत् । तदा श्रीकृष्णः अर्जुनाय हितकरम् उपदेशं कृत्वा ‘कर्तव्यं कुरु’ इति यदुक्तवान् तदेव ‘भगवद्गीता’ इति प्रसिध्दाऽस्ति ।
उपनिषदः एव गावः । दोग्धा गोपालनन्दनः कृष्णः पार्थः वत्सः । गीतामृतम् एव दुग्धम् इति भगवद्गीतायाः महत्वं वर्णितम् अस्ति । एषा भगवद्गीता व्यासकृता महाभारतकाव्ये ग्रथिता अस्ति । सप्तशताधिकश्लोकाः सन्ति । अष्टादशाः अध्यायाः सन्ति । मुख्यतः श्रीकृष्णार्जुनसंवादरुपः अस्ति एषःउपदेशः । आरम्भे धृतराष्ट्रमहाराजः कुरुक्षेत्रे प्रवृत्तं युध्दम् ईक्षितुम् असमर्थ इति व्यासमहर्षिभिः सञ्जयाय दिव्यदृष्टिः दत्ता आसीत् । तया सञ्जयः युध्दस्य वार्तांवर्णने प्रवृत्तः । धृतराष्ट्रः यदा कुरुक्षेत्रे मामकाः पुत्राः पाण्डवाः किं कुर्वन्तः सन्ति इति पृष्टवान् । एषः प्रश्नः एव भगवद्गीतायाः आद्यः श्लोकः । सञ्जयः अनन्तरं सर्ववृत्तं धृतराष्ट्राय उक्तवान् ।
भगवद्गीतायां कर्म भक्ति, ज्ञान, संन्यास त्रिगुणाः इत्यादिगुणाः वर्णिताः सन्ति । मध्ये श्रीकृष्णः विश्वरुपम् अर्जुनाय प्रदर्शितवान् । आध्यात्मिकोपदेशेन अर्जुनस्य मोहं दूरीकृतवान् । अन्ते च अर्जुनः मम मोहः नष्टः अभवत् । हे कृष्ण तव वचनानुसारं करिष्यामि इत्युक्तवान् । एवं भगवद्गीता सर्वेषां योगिनामपि दिव्यदर्शनम् इति ख्याता अभवत् । हिन्दुधर्मस्य रत्नत्रये एकमभवत् । सर्वे दार्शनिकाः भगवद्गीतायाः व्याख्यानं कृतवन्तः । भगवद्गीताम् ‘उपनिषत्’ इति वदन्ति ।
भगवद्गीतायां श्रीकृष्णेन अर्जुनाय दत्ताः उपदेशाः सन्ति । एते उपदेशाः मानवकल्याणाय दत्ताः सन्देशाः सन्ति । अर्जुनः नररुपः मानवानां प्रतीकः अस्ति । भगवान् सर्वेषां हिताय एव गीताम्रुतं दत्तवान् । सर्वे भारतीयाः भगवद्गीतां सगौरवं पठन्ति । गीताजयन्तीदिने गीतायाः विषये उपन्यासाः, कण्ठपाठ स्पर्धाः, सामूहिकगीतापठणम् इत्यादि कार्यक्रमाः भविष्यन्ति । भगवद्गीता सर्वसमर्पणभावं मुख्यतया बोधयति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Gita Jayanti International scoial network for promoting Gita Jayanti observances
- Free resources for observing Gita Jayanti - singalong audio, display text
- Gita verses in simplified devanagari, large format for screen display
- Gita verses in simplified romanized sanskrit, large format for screen display
- Gita Jayanti supporting letter to Hindu Leaders by HH Swami Guhabhaktanandaji, President of Divine Life Society, Malaysia
- Gita Jayanti resources - verses in singalong karaoke format with free karaoke software
- Gita Jayanti Singapore official Magazine 1998
- Gita Jayanti Malaysia Web Log
- Gita Jayanti Singapore's official website, under the auspices of the Hindu Endowments Board
- Gita Jayanti Celebration Swadhyay
- Article on how GJ is observed by Swami Sivananda, Divine Life Society founder
References[सम्पादयतु]
1. Hindu Fast and Festivals By Swami Sivananda


text:
तदेवं भार्गविभागं [परिच्छिद्य संप्रत्यर्थ]लङ्कारं सर्वमार्गसाधारणं शासितुमुपक्रमते—
काव्यस्य पद्यगद्यमिश्रात्मकस्य यथोक्तस्य शोभां सौन्दर्यं कुर्वन्ति ये धर्मा गुणास्तान् । अनुवादोऽयम् । अलङ्कारान् प्रचक्षते कथयन्ति । तद्विद इति विधिः । ये केचित् काव्यशोभाकरा विशेषास्ते अलङ्कारा विज्ञेया इति यावत् । अलंक्रियते शोभां नीयते काव्यमेभिः शरीरनिष्ठहारादिभिरित्यलङ्काराः । एवंलक्षणा अलङ्काराः, कियन्तस्त इत्याह—ते चेत्यादि । ते चालङ्काराः किमपि दीर्घं कालमारभ्याद्यापि इदानीं यावद्विकल्प्यन्ते प्रभिद्यन्ते, अभियुक्तैरयमयमिति प्रतिपुरुषमपरापरोक्तिविशेषानिवृत्तेः, न त्वियत्ता लभ्यते । ततश्च तानेवमनन्तालङ्कारान् कार्त्स्न्येन लक्षितान् कृत्स्नान् को नाम पुरुषोऽर्वाग्दर्शी इदानीन्तनदर्शी वक्ष्यति वक्तुं शक्नुयात् । नैव निरवशेषमभिधातुमीदृशः कश्चिदीष्ट इत्यर्थः ॥


text:
आश्रमस्वामिमाहात्म्यवर्णनम्
गोनन्द उवाच ।
भगवन् श्रोतुमिच्छामि विष्णोरायतनान्यहम् ।
कश्मीरेषु फलमेषां सन्निधानाध्दरे:परं ॥१३५८॥
बृहदश्व उवाच ॥
नित्यं सन्निहितो देवो राजन् चक्रधरो हरि :।
तं दृष्टा पुण्डरीकाक्षं दशदिनफलं लभेत्? ॥१३५९॥
नित्यं सन्निहितो देवो नरसिंहो जनार्दन : ।
तं दृष्टा देवदेवेशमश्वमेधफलोदय: ॥१३६०॥
तथा बहुसरो नाम्रा नित्यं सन्निहितू हरि: ।
देव: सन्निहितो राजन् नित्यं देवसरस्यपि ॥१३६१॥
तथा सन्निहितो राजन् पुणये देव सुरेश्वर ।
वासिष्ठायथैवात्र कदूर्वार्चायां तथैव च ॥१३६२॥
तथैव विनतार्चायां गौतम्यां च नरेश्वर ।
विलोक्य केशवार्चाश्च भक्तिश्रध्दा-पुरस्सरम् ॥१३६३॥
एता: पुमान् शुध्ददेहो वह्रिष्टोमफलं लाभेत् ।
महापद्मस्य सरस: पुणये कूले तथोत्तरे ॥१३६४॥
नृसिंहमपरं दृष्टा ज्योतिष्टोमफलं लाभेत् ।
शक्रस्थापितमालोक्य वरुणेन तथैव च ॥१३६५॥
ब्रह्मणा च धनेशेन यमेन च हरेण च ।
दिवाकरेण सौम्येन वह्रिना पवनेन च ॥१३६६॥
कश्यपेनाऽथ भृगुना पुलस्त्येन तथात्रिणा ।
भूतस्वामि-महास्वामि-शतश्रृंगगदाधरान् ॥१३६७॥
मेरोर्भुवनपार्श्वे च भृगुस्वामिजनार्दनम् ।
तैत्तिरियेश्वरं देवं देवकस्वामिनं तथा ॥१३६८॥
भवस्य च तथा पार्श्वे रामस्वामिजनार्दनम् ।
देवं नारायणस्थाने पश्चिमे तु वरप्रदाम् ॥१३६९॥
गजेन्द्रमोक्षणं देवं वराहस्य समीपगम् ।
वराहं च नृसिंहं च बहुरुपं वरप्रदम् ॥१३७०॥
सप्तर्षीणां तथैवार्चा सुमुखस्य समीपगा ।
तुंगवासं च वरदं वरदं च स्वयंभुवम् ॥१३७१॥
गुहावासं च योगीशं अनन्तं कपिलं मुनिम् ।
अश्वशीर्ष तथा मत्स्यं हंसं कूर्म तथैव च ॥१३७२॥
उत्तुंगस्वामिनं देवं बालखिल्यकृतं तथा ।
गरुडं जलवासं च देवं भोगमयं तथा ॥१३७३॥
दृष्टैकैकमथैतेभ्यो दशधेनुफलं लभेत् ।
वैण्यन पृथुना पूर्व मगधेषु प्रतिष्ठितम् ॥१३७४॥
दृष्टैवाप्रोति हि फलं पुण्डरीकस्य मानव: ।
गृध्रकूटे तथैवार्चा तथा भृगुकृतां शुभम् ॥१३७५॥
आश्चमस्वामिनाभ्रोक्तां पर्वतादवतारिताम् ।
स्वदेशपार्श्वे रामेण भार्गवेण महात्मना ॥१३७६॥
दृष्टैव सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशय: ।
गोनन्द उवाच ।
गृध्रकूटाद्रिरिश्रेष्ठात् किमर्थ भृगुनिर्मिता ॥१३७७॥
अर्चावतारिता ब्रह्मन् स्वाश्रमस्य समीपत: ।
बृहदश्व उवाच ।
पुरा पितृवधादर्चा राम: क्षित्रियमर्दन: ॥१३७८॥
त्रिसप्तकृत्व: पृथिवीं कृत्वा नि:क्षत्रियां तथा ।
एकविशे तथाघाते प्राप्ते केचिन्तु क्षित्रिया: ॥१३७९॥
गिरिदुर्गमनुप्राप्ता: कश्मीरेषु नृपोत्तम ।
रामोऽनुपदमागस्य तान् जघानातिरोषण: ॥१३८०॥
तेभ्योऽपि क्षित्रिया: केचित् क्षतशेषा महीपते ।
तद्भयेन गतास्त्यक्त्वा कश्मीरान् राजसत्तम ॥१३८१॥
नदी मधुमती यत्र तथान्या नृपनिर्मला ।
तत्रापि रामस्तान् गत्वा पातयामास रोषत: ॥१३८२॥
नि:शेषान् क्षत्रियान् कृत्वा रुधिरक्रकरस्तथा ।
प्रतिष्ठामकरोत् राजन् केशवस्य महात्मन: ॥१३८३॥
राजवासमिति प्रोक्तं सर्वलोकेषु विश्रुतम् ।
तद्दृष्टा शीघ्रमाप्रोति कार्यसिध्दिं नरोत्तम: ॥१३८४॥
रौद्रभावेन राजेण यदाचार्चा विनिर्मिता ।
रौद्रभावमथास्थाय तस्यां सन्निहितो हरि: ॥१३८५॥
अर्चयन्ति च रौद्रेण तां च भावेन मानवा: ।
रौद्रभावान्महीनाथ नित्यं पशुवधादिना ॥१३८६॥
इति राम: स धर्मात्मा पूर्व क्षत्रियशोणितै: ।
कृत्वा कुणडान् जगामाथ कुरुक्षेत्रं महामति: ॥१३८७॥
पितृन् स तेष्वथाभ्यर्च्य मुदं लेभे वरारिहा ।
तमूचु पितार: प्रीता: राम राम महाभुज ॥१३८८॥
कर्मणोऽस्मान्निवतस्व तीर्थयात्रां तथा कुरु ।
पलायमानान् भीतान् च हतवान सि पुत्रक ॥१३८९॥
तेन पापेन ते पुत्र शरीरे कलुषं स्थितम् ।
तस्माद्रूजस्व तीर्थानि पावनार्थमिहात्मन: ॥१३९०॥
भविष्यसि यथावत्वं शुध्ददेहश्च पुत्रक ।
न चापैति हि ते तावत् कराभ्यां रुधिरं दृढम् ॥१३९१॥
यदा करौ विरुधिरौ तव पुत्र भाविष्यत: ।
तदा त्वं निर्मली भूतस्तप: कुरु यथा सुखम् ॥१३९२॥
एवमुक्तस्तदा राम: पितृभि: पूजित स्तत: ।
चकार तीर्थयात्रां वै सर्वतीर्थेषु पार्थिव ॥१३९३॥
कृत्वा जगाम कश्मीरान् तथैवासौ महीपति : ।
आप्लुत्य तीर्थेषु तदा गृध्रकूटमुपागमत् ॥१३९४॥
शुध्दा सरस्वती चैव संयोगं यत्र गच्छत: ।
तत्र स्रातस्य रामस्य करौ शुध्दिमुपागतौ ॥१३९५॥
तस्य तीर्थस्य रमोऽपि वरं प्रादान्महायश: ।
अस्मिन्तीर्थे नर: स्रात्वा सर्व मुक्ष्यति किल्विषम् ॥१३९६॥
शुध्ददेह स्तदा गन्ता भृगूणां समलोकताम् ।
एवं स निर्मलीभूतो राम: परबलार्दन: ॥१३९७॥
पथीश्वर मथासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम् ।
नदीं सम्प्राप्य पुणयोदां तदा ब्रह्मसरोद्भवाम् ॥१३९८॥
यदा तस्यां तु रामेण तपस्तप्तं महात्मना ।
तदा रामह्र्देत्येवं नदी सा भुवि विश्रुता ॥१३९९॥
तत्र संवत्सरं कृत्वा रामोऽपि परमं तप: ।
तपोऽर्थ गृध्रकूटस्य तदा मूलं जगाम स: ॥१४००॥
यत्रास्य चागतौ शुध्दिं करौ पूर्व महीपते ।
तस्माददूरे पुणयोदामनन्तस्य महात्मन: ॥१४०१॥
भुवनं नागराजस्य तपस्तेपे स तत्र हि ।
प्रतिष्ठानं तथा चक्रे देवदेवस्य शांर्गिण: ॥१४०२॥
तत्रासता तदा तस्य रामस्याकिष्ठ कर्मण: ।
आश्रमस्वामिनं द्रष्टुं प्रययौ ब्राह्मणॊत्तम: ॥१४०३॥
दातुं गां तस्य देवस्य तत्रादृष्टा च तं मुनिम् ।
जगाम तां मृगयितुं तामादायतु सत्वर : ॥ १४०४॥
तत्रासावपथे प्राणान् तस्मिन् तत्याज पर्वते ।
त्यक्त्वा गां च महीपाल ब्राह्मणोऽपि निवर्तित: ॥१४०५॥
प्रायश्चित्तीयतां प्राप्य दुख:शोकसमन्वित: ।
स रामाश्रममागत्य वासिष्ठो धर्मनिश्चल: ॥१४०६॥
यथावृत्त मथाचख्यौ रामाय सुमहात्मने ।
तमुवाच ततो राम: पश्यन् दिव्येन चक्षुपा ॥१४०७॥
दिव्युत्पन्न व्दिजश्रेष्ठ दिव्यनारी मनोरमा ।
देवर्षि वश्चयामास गोरुपेनाथ नारदम् ॥१४०८॥
तेन विज्ञाय सा शप्त तव गोत्वमुपागता ।
तेनैव तस्य शापान्त: कृतो ब्राह्मणसत्तम ॥१४०९॥
गोस्वामिना नीयमाना गृध्रकूटे शिलोचये ।
तनुं त्यक्रत्वा ततो भूयो भविष्यसि वराप्सरा ॥१४१०॥
मोक्षिता सा त्वया शापात् न तेऽस्ति व्दिज पातकम् ।
गोदानफलसंयुक्तो मत्प्रसादाद्भविष्यसि ॥१४११॥
गच्छ पश्य स्वदेवेशं तथाश्रमनिवासिनम् ।
त्वं दृष्टा सर्वपापेभ्यो विनिर्मुक्तो भविष्यसि ॥१४१२॥
अह हि देवप्रवरमाराध्य मधुसूदनम् ।
इहानयिष्ये तामर्चा लोकस्य हितकाम्यया ॥१४१३॥
प्रायशो धेनुदानेन लोकोऽर्चयति तं हरिम् ।
पर्वतारे हंण क्लेशो महान् विप्र गवां तथा ॥१४१४॥
आनीतायामिहार्चायां व्दिजेन्द्र न भविष्यति ।
तस्मिन्नेव तत: स्थाने तपस्तेपे स भार्गव: ॥१४१५॥
तत: संवत्सरान्ते च ददर्श मधुसूदनम् ।
दिव्येना चक्षुषा राजन् प्रसन्नं पुरत: स्थितम् ॥१४१६॥
तुपारचयसंकाशं श्वेताम्बरविराजितम् ।
चतुर्मुखं चतुर्बाहुं चतुर्विधाश्रयान्वितम् ॥१४१७॥
मुकुटेनार्कवर्णन कुण्डलैश्च विभूषितम् ।
शरीरधारिभिश्चास्त्रैरुदीरितजयस्वनम् ॥१४१८॥
तं दृष्टा प्रणतो राजन् तुष्टाव मधुसुदनम् ।
राम उवाच ।
नमस्ते देवदेवेश प्रणतार्तिविनाशन ॥१४१९॥
चतुर्मूर्ते महामूर्ते चतुर्वेद महाभुज ।
गोविन्द पुणडरीकाक्ष वराहाय नमोस्तु ते ॥१४२०॥
दंष्ट्राग्रोद्धृतभूभाग संचूर्णितशिलोचय ।
त्वं सदैव वराहोऽसि येनेदं धार्यते जगत् ॥१४२१॥
करजाग्रविनिर्भिन्नहिरणयकशिपुरसि ।
नमस्तुभ्यं नृसिंहाय ज्वालामालाकुलात्मने ॥१४२२॥
त्रिविक्रमाय देवाय नमस्ते विजिगीषव ।
सोमभूषितवक्त्राय नमोऽश्वशिरसे विभो ॥१४२३॥
त्वं देव: सर्वदेवानां दु:खितानां परा गति: ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि यानि च ॥१४२४॥
मनोवुध्दिस्तथैवात्मा व्यक्र यत्पुरुषोद्भवम् ।
सत्वं रजस्तमश्चैव ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा: ॥१४२५॥
त्वया सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
त्वया विना न पश्यामि किश्चिदेव जगत्तये ॥१४२६॥
त्वत्तेजसा यदा देव निहतो क्षत्रिया भुवि ।
कोटिसंख्याश्च निहता सिंहिकेषा महाबला: ॥१४२७॥
सूक्ष्मातिसूक्ष्मदेवेश महात्भ्योऽसि महत्तम: ।
क्षीरोदकन्यादयित कामरुप नमोऽस्तुते ॥१४२८॥
कामकामद कामारिपूजिताघविनाशन ।
चतुर्भि: सततं वक्त्रै: पद्मजन्माभिसंस्तुत: ॥१४२९॥
कां स्तुति ते करिष्यामि जगत्कारणकारण ।
स्तुतस्तैलोकक्यनाथेश सर्वथैव नमोऽस्तुते ॥१४३०॥
नम: पार्श्वेषु ते देव नमस्ते सर्वत: प्रभो ।
पर्वतेषु समुद्रेषु लोकेषु गगेन तथा ॥१४३१॥
नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु सर्वत्रैव नमोऽस्तुते ।
एवं स्तुत: स रामेण राममाह जनार्दन ॥१४३२॥
राम राम महाबाहो वरं वरय सुव्रत ।
वीर्येण तपसा देव स्तेत्रेणाऽतेन सुव्रत ॥१४३३॥
परितुष्टोऽस्मि ते वत्स यथा नान्यस्य कस्यचित् ।
श्रीराम उवाच ।
भृगुणा निर्मिता मर्चा गृध्रकूटाग्रत: प्रभो ॥१४३४॥
इहानयितुमिच्छामि तन्मेऽनुज्ञातुमर्हसि ।
श्रीभगवान् उवाच ।
एवं कुरु यथेष्टं ते जनो मुच्यते किल्विषात् ॥१४३५॥
केशं विना भृगुश्रेष्ठ कृतस्तेऽनुग्रहो मया ।
बृहदश्व उवाच ।
एवमुक्त्वा ययौ विष्णुस्तदान्तर्धानमीश्वर: ॥१४३६॥
रामोऽपि गृध्रकूटात्तां तदार्चामव वारयत् ।
मध्ये चकार तां भक्त्या स्वार्चामनन्तकूटयो: ॥१४३७॥
तां दृष्टा फलमाप्रोति पुण्डरीकस्य मानव : ।
रामोऽपि तपसा दीप्तो वाजिमेधे महाक्रतौ ॥१४३८॥
दत्वा महीं कश्यपाय महेन्द्रं गिरिमाययौ ।
एवं रामेण धर्मज्ञ गृध्रकूटान्नगोत्तमात् ॥१४३९॥
स्वाश्रमस्य समीपे तु सानीता प्रतिमाअ शुभा ।
इति श्री नीलमते आश्रमस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
नवम्बर 28, 2010
काव्यानां प्रभेदाः, भासपरिचयश्च
मम भाषावर्गे अधुना भासरचितं मध्यमव्यायोगं पठितुम् उद्युक्ताः स्मः । तदर्थं पीठिकारूपेण मया किञ्चित् presentation सज्जीकृतम् । तदत्र स्थाप्यते ।
P.S. एतस्मिन् अनेके भाषागताः अन्ये च दोषाः स्युः । ते विद्वद्भिः क्षन्तव्याः । एतत् मनसि निधाय एव एतत् presentation द्रष्टव्यम् इति प्रार्थना । ये slides प्राप्तुम् इच्छन्ति, ते कृपया मम संपर्कं कुर्वन्तु ।
फ़रवरी 27, 2008
स्वर्गे पञ्चजनान् मेलिष्यामः
गतसप्ताहे मया Mitch Albom नामकस्य लेखकस्य The 5 people you meet in heaven नाम किञ्चन पुस्तकं पठितम् । तस्मिन् पुस्तके लेखकः भावं प्रकटयति यत् मरणानन्तरं वयं पञ्चजनान् मिलामः ये अस्माकं जीवनस्य कासाञ्चन घटनानाम् अर्थं बोधयन्ति । एतत् किमर्थम् ? कदाचित् वयं न अवगच्छेम यत् किमर्थम् इयं घटना प्रवृत्ता ? किमर्थं मया सह भगवता / केनापि एवं व्यवहृतम् ? इति । लेखकेन रचितायां कथायां मरणसमनन्तरं पञ्चजनाः जीवनस्य प्रमुखानां घटनानां विवरणानि ददति । अनेन एव काचित् मनःशान्तिः प्राप्यते । अयं हि स्वर्गः इति भावः लेखकस्य ।
पुस्तकस्य नायकः एकस्मिन् मनोरञ्जनादायि-उद्याने (theme park) कार्यं करोति । सः पूर्वं युद्धे आघातितः सन् पादाभ्यां सम्यक् चलितुं न शक्नोति । तस्य पिता तस्मिन्नेव संस्थायां कार्यं करोति स्म । नायकः तत्र कार्यं कर्तुं न इच्छति स्म । परन्तु कारणान्तरात् तेन तत्रैव कार्यं करणीयं भवति । एकस्मिन् दिने एकं यन्त्रं सम्यक् कार्यं न करोति । तदा घटितायां दुर्घटनायाम् एकां बालिकां रक्ष्यमाणः नायकः मृतो भवति । तेन न ज्ञायतेऽपि यत् सा जीविता उत सा अपि मृता इति । कथं स्वजीवनस्य वृत्तान्तं श्रुत्वा सः समाधानम् आप्नोति इति कथा ।
लेखकः उपोद्घाते कथयति – “एतत् पुस्त्कं तेभ्यः अर्पितं ये जीवने न अवगतवन्तः जनाः तान् कियत् इच्छन्ति, तेषु आदरवन्तः सन्ति इति । प्रायः मरणानन्तरं तु अवगच्छेयुः ।”
कथा मनोहरा अस्ति । स्वर्गविषये लेखकस्य कश्चित् भिन्नः अभिप्रायः अपि चिन्ताजनकः किञ्चित् आशाप्रदः अपि 😉 । पुस्तकपठने आसक्तवद्भिः इदं पुस्तकं पठनीयम् एव ।
फ़रवरी 25, 2008
परहस्तगतं धनं…प्रत्यागतम् !!
अद्य कश्चन अद्भुतः प्रवृत्तः इव। अहं भोजनार्थं अन्यत्र गच्छन् आसम् । तस्मिन् एव प्रासादे (building?) वित्तकोषस्य वित्तवितरणयन्त्रम् (ATM) अपि अस्ति । मया किञ्चित् धनं तत्र स्थापनीयम् आसीत् । तदर्थं एकस्मिन् निवेष्टे (envelope) धनं स्थापयित्वा मम नाम कार्यालयस्य दूरवाणीसङ्ख्या च अलिखम् । तन्नन्तरं तत्र अगमम् ।
भोजनालयं गत्वा भोजनं हस्तयोः स्वीकर्तुं तत् निवेष्टम् प्रावारकस्य कोषे स्थापितम् । भोजनं स्वीकृत्य धनं दत्त्वा उपवेष्टुम् अन्यत्र गतम् । उपवेशनसमये लक्षितं यत् तत् निवेष्टं नासीत् प्रावारकस्य कोषे । हृदयं स्थगितम् इव अभवत् । पुनःपुनः तस्य अन्वषणं कृतं परन्तु न प्राप्तम् । निराशाभावेन भोजनं समाप्य कार्यालयं प्रति अगमम् । मनसि आशाभावः उत्पन्नः यत् कोऽपि निवेष्टं दृष्ट्वा तस्योपरि लिखितां सङ्ख्यां प्रति सम्पर्कं कुर्यात् इति । कार्यालये प्राप्ते कोऽपि दूरभाषणेन सन्देशं स्थापितवान् अस्ति इति दृष्ट्वा रोमाञ्चितः । सन्देशः इत्थम् आसीत् – “मम नाम ___ । मया भवतः निवेष्टं प्राप्तम् । तदहं प्रासादस्य स्वागतकार्यालयाय (reception desk) दत्तवानस्मि” इति । एतच्छ्रुत्वा आनन्दितोऽहं तत्र गत्वा निवेष्टं स्वीकृत्य वित्तकोषस्य यन्त्रे स्थापितवान् । तन्नन्तरं तस्य महाशयस्य सम्पर्कं कृत्वा धन्यवादान् समर्पितवान् ।
परहस्तगतं धनं न पुनरायाति इति प्रतीतिः । परन्तु दैवानुग्रहे सति पुनरायाति इति भाति 🙂
पुनरुज्जीवनम्?
दीर्घसमयात् अत्र किमपि न लिखितं मया । यद्यपि बहून् व्याजान् दातुं शक्नोमि , उत्साहो नासीदित्येव कारणम् इति अङ्गीक्रियते मया । इतः परं तु श्रद्धया यत्किञ्चित् लेखनीयम् इति निर्धारः ।
एतस्मिन् समये किं किं प्रवृत्तम् ? PhD संशोधनकार्ये किञ्चित् क्लेशः अनुभूतः, पाठाः पठिताः, क्वचित् संस्कृतं पाठितम् अपि, समयः यापितः । सुखकर्यौ प्रमुखे घटने तु मम भारतप्रवासः , गते सप्ताहे प्रचलिता कक्ष्या च । भारते गृहे उषित्वा बहूनि विविधानि प्रियाणि मधुराणि खादितानि 🙂 । निद्रा च कृता । बान्धवा अपि मेलिताः । कर्णाटके हासननगरे हासननगरस्य प्रथमं संस्कृतसम्मेलनं प्रवृत्तम् । तत्र अहं अगच्छम् । हासननगरे एव मया प्रथमतया संस्कृताध्ययनं कृतम् । संस्कृतपाठशालायाः अध्यापक्यः मेलिताः । मां दृष्ट्वा ताः अपि सन्तुष्टाः । सम्मेलनमपि ज्ञानप्रदम् आसीत् ।
गते सप्ताहे संस्कृतसाप्ताहान्तकक्ष्या चालिता । तत्र जनानाम् उत्साहः मयि अपि किञ्चित् उत्साहं अजनयत् । इदानीं मम स्नेहिताभ्यां सह सम्मिल्य किञ्चित् अध्ययनं करोमि प्रतिसप्ताहम् । तथा हि श्रीनिवासन्-महोदयः यः लघुसिद्धान्तकौमुदीं पाठयति, तस्य कक्ष्यायां भागं वोढुम् अनुमतिं दत्तवानस्ति । मया अद्य किञ्चित् लघुसिद्धान्तकौमुद्याः आध्ययनं कृतम् । इतः परं नियमितरूपेण अध्ययनं करणीयम् ।
अवशिष्टमस्ति PhD संशोधनम् । तत्रपि किञ्चित् प्रगतिः अस्ति । प्रार्थये शीघ्रमेव अधिका प्रगातिर्भवतु इति ।
सितम्बर 9, 2007
भूतले पुनरवतरिता संस्कृतगङ्गा
गत-सप्ताहान्ते Edison, New Jersey नगरे प्राचलत् संस्कृतभारत्याः आवासीयशिबिरं जाह्नवी नाम । शुक्रुवासर-प्रभाततः सोमवासर मध्याह्नपर्यन्तं भागिनः संस्कृतं श्रुतवन्तः पठितवन्तः च । दूरतः Seattle नगरतः जनाः आगताः । Canadaतः च भारतदेशतः शिक्षकाः आगतवन्तः । विभिन्नेभ्यः प्रदेशेभ्यः ११७ भागिनः आगताः । ३-७३ वर्षीयाः आसन् शिबिरेऽस्मिन् ।
उत्तमरीत्या प्रवृत्तम् शिबिरम् । सर्वे भागिनः सन्तुष्टाः संस्कृतकार्यार्थं प्रेरिताः अभवन् ।
केचन चित्राणि च press release अत्र अस्ति ।
http://jaahnavii2007.org/Documents/JahnaviPR.pdf
अगस्त 14, 2007
आतिसुन्दरः चित्रश्लोकः
संस्कृतभाषा नाम कौतुकम् (The Wonder that is Sanskrit) इत्यस्मिन् पुस्तके मया दृष्टोऽयं श्लोकः ।
सा सेना गमनारम्भे रसेनासीदनारता ।
तारनादजना मत्तधीरनागमनामया ॥
अर्थः – ” That army was very efficient and as it moved, the warrior heroes were very alert and performed their duties with great concentration. The soldiers in that army made a loud sound. The army was adorned with intoxicated and restive elephants. No one was there with any thought of pain. “
श्लोकेऽस्मिन् कः विशेषः ? चित्रं पश्यन्तु । श्लोके वर्णानां विन्यासः डमरिणं द्योतयति । रेखा ABC मध्ये यानि अक्षराणि सन्ति ते प्रथमपादं रचयन्ति । तथा GHIJ द्वितीयं पादम् । तृतीयं पादम् KLMN चतुर्थं पादम् DEF | अतिसुन्दरं किल ! अदृष्टपूर्वं मया ईदृशश्लोकाः । पुस्तके ईदृशकौतुकानि बहूनि सन्ति । एतानि संस्कृतभाषां पठितुं अध्येतुं च न प्रेरयति किम् ?
अगस्त 11, 2007
जनानुरागः प्रभवा हि सम्पदः
इदानीम् अहं तु internship कर्तुम् आगतवान् California राज्यम् । यद्यपि अहं मासत्रयं यावत् एव अत्र आगतवान् मम मित्राणि तु अहं सुदीर्घकालं तान् न मिलामि इव मां सत्कृत्य प्रेषितवन्तः । प्रस्थानात् पूर्वं त्रीणि दिनानि यावत् अहं स्वगृहे भोजनमेव न कृतवान् । किमपि मित्रं तस्य उत तस्याः गृहं भोजनार्थं आह्वयति स्म । इदानीमपि मह्यं पत्राणि प्रेषयन्ति । दूरवाण्या सम्भाषणं कुर्वन्ति च । तत्रत्यवार्ताः सर्वाः श्रावयन्ति । कः किं कृतवानिति । मम महान् सन्तोषः ईदृशमित्राणि सन्ति मे इति । सर्वाणि मित्राणि सर्वदा स्मराम्यहम् । माम् इदृशप्रीतिं प्रेम च दर्शितवद्भ्यः सर्वेभ्यः मित्रेभ्यः धन्यवादाः । मम मित्राणि एव मम महती सम्पत्तिः ।
तथा हि संस्कृतभाषाप्रचारार्थं यदा कदापि अन्यप्रदेशगमनं भवति । तदापि जनाः प्रेम्णा स्वगृहे वासं कल्पयन्ति । एकस्थानात् अन्यत् स्थानं प्रति नयन्ति स्वीयवाहने । एतं जनानुरागं सम्पादयितुं अवकाशं कल्पितं संस्कृतभाषया । तां वाग्देवीम् अहं वन्दे । सदा माम् अनुगृह्णातु सा । सरस्वत्याः अनुग्रहेण सम्पादितं खलु इदं सम्पत् ? सत्यं खल्वियमुक्तिः – जनानुरागः प्रभवा हि सम्पदः ।
(आसक्तेभ्यः – संपूर्णं सुभाषितमेवम् अस्ति –
जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं
गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यते ।
गुणाधिके पुंसि जनोऽनुरज्यते
जनानुरागः प्रभवा हि सम्पदः ॥)
अगस्त 8, 2007
पुस्तकानि च अहम्
न जानामि किमर्थं परन्तु यदा किमपि कथापुस्तकं प्राप्नोमि सर्वाणि अन्यानि कार्याणि विस्मरामि । अहं तु bookworm अस्मि इति तु बाल्ये एव ज्ञातं सर्वैः । उदाहरणार्थं पश्यतु – ह्यः तु मम मित्रमेकं नूतनं Harry Potter पुस्तकम् अददात् । अहं पठित्वा पुनर्ददामि इति असूचयम् । ह्यः सायं कार्यालयात् आगमनसमये रेल्याने आरब्धं पुस्तकपठनम् । गृहं प्राप्य भोजनम् अपचम् । तदापि मध्ये मध्ये पुस्तकपठनम् । भोजनसमये तु न पठामि पुस्तकम् । भोजनानन्तरं पात्राणि प्रक्षाल्य पुनः पुस्तकपठनम् । समयः प्रायः ११ वादनं जातम् । सामान्यतया अहं तु १२ वादने निद्रामि इत्यतः अहं पठने रतः एव अभवम् । पुनः समयं पश्यामि – १ वादनम् !! अद्य (इत्युक्ते मङ्गलवासरे) तु कार्यालये मम demo च poster presentation आसीत् इत्यतः अहं शीघ्रं निद्रितुं इष्टवानासम् । अतः एतं अध्यायं समाप्य निद्रामि इति निश्चयं कृतवान् । कश्चित् समयानन्तरं समयं पश्यामि – ३ वादनम् ! इदानीं तु निद्रितव्यमेव एतं अध्यायम् समाप्य इति निश्चय्य पठितवान् । एवमेव अभवत् । अन्ते यदा अहं अनिद्रं समयः तु प्रभाते ५ वादनम् । ब्राह्मीमुहूर्तः ! तदा उत्थातव्यम् इति वदन्ति । अहं तु तदा एव निद्रितवान् ! पुनः ८ वादने उत्थाय कार्यालयं गतवान् । दैवानुग्रहेण तु demo, presentation सर्वं समीचीनरीत्या अभवत् । सायङ्काले ५:३० वादने एव महती निद्रा बाधते माम् ! अतः कार्यालयादागत्य निद्रितवान् अहं ६ तः- ८ वादनपर्यन्तम् । इदानीं भोजनं समाप्य किञ्चित् कालं browsing कुर्वन्नस्मि । प्रायः शीघ्रमेव निद्रामि । ७५९ पृष्ठपुस्तकम् एकरात्रौ समापितवान् !
एतत्तु प्रथमवारं न । बहुधा अभवत् एवम् । बाल्ये तु यदा मम परीक्षाः आसन् तदा अपि अहं कथापुस्तकपठने रतः भवामि स्म । माता तु तर्जयति स्म 🙂 । पठितुं किमपि नास्ति चेत् शब्दकोषं पठामि स्म । इदानीं तु परीक्षायाः पूर्वमेव बहुवारं कथापुस्तकानि पठामि । नियमितरूपेण मया पुस्तकं तु पठनीयमेव । addiction अस्ति किम्? इति चिन्तयन्नस्मि ।
अगस्त 3, 2007
हन्त ! कलियुगे कीदृशी स्थितिः
ಸತ್ಯವಂತರಿಗಿದು ಕಾಲವಲ್ಲ इति वदति पुरन्दरदासः । कलियुगोऽयं न प्रशस्तः कालः सत्यवादिनाम् । अस्मिन् कलियुगे धूर्तानामेव वर्धनं भवति।
अधुना स्थितिरेषा एव इति भासते । ये साधुस्वभावाः, न केवलं स्वकार्यं श्रद्धया कुर्वन्ति अन्येषां साहाय्यमपि कुर्वन्ति तेषां न आदरः । कृतज्ञाः विरलाः, कृतघ्नास्तु सर्वत्र । “मम कर्तव्यम् न करोमि चेत् अन्यः तत्कार्यं करोति इति यदि जानामि तर्हि अहं न करोमि मम कार्यं” इत्येव अस्ति ध्येयः । श्रद्धावतः शोषणं एव भवति ।
हन्त! इहलोके तु न दृष्यते परिहारः । परोलके भवति वा इति को वा जानाति ?
जुलाई 29, 2007
रामेश्वरेऽर्जुनगर्वभङ्गम्
विश्ववाणी नाम नूतनसंस्कतपत्रिकायां प्रकाशितम् काव्यखण्डम् । (http://www.speaksanskrit.org/campus/)
स्वभक्तानां कपीनांश्च तारणाय महार्णवे ।
सेतुबन्धनसन्नद्धं राघवं तन्नमाम्यहम् ॥ १ ॥
राममेवंविधा ध्यायन् रामं मनसि चिन्तयन् ।
सूर्ये चास्तमये प्राप रामेश्वरमथार्जुनः ॥ २ ॥
रामेश्वरं तथा नत्वा जगामासौ धनुर्धरः ।
रामेनैवाश्रितं स्थानं तीरं रत्नाकरस्य च ॥ ३ ॥
अपश्यत्तत्र सेतुं तन्निर्मितं वानरादिभिः ।
तन्निर्माणकथां ध्यायन्नवदत्स महारथी ॥ ४ ॥
धनुर्विद्यासमर्थेन राघवेन महात्मना ।
शक्यस्स्यान्ननु निर्मातुं सेतुरेष शरैरपि ॥ ५ ॥
स्वयं कोदण्डपाणिश्च साहाय्यं सेतुबन्धने ।
वानराणां मृगाणां च किमर्थं सोऽप्ययाचत ॥ ६ ॥
कार्येऽस्मिन् फलतामाप्तुं शक्तस्स्यामहमेव हि ।
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य समीपस्थः कपीश्वरः ॥ ७ ॥
अपृच्छदर्जुनं वीरं धनुर्धर भवान् तु कः ।
समर्थं वेत्ति चात्मानं दुष्करस्यास्य साधने ॥ ८ ॥
पाण्डुपुत्रः पृथासूनुः द्रोणशिष्योऽहमर्जुनः ।
इत्यवदत्स गाण्डीवी महागर्वसमन्वितः ॥ ९ ॥
असाध्यं खलु कार्यं तच्छताधिकजनैरपि ।
वानरैश्च सहस्रैश्च मृगवृन्दैश्च निर्मितम् ॥ १० ॥
अशक्यं भवताप्येतदिति प्राह स वानरः ।
श्रुत्वेदं वचनं पार्थो वानरं पुनरब्रवीत् ॥ ११ ॥
परन्त्वहमसामान्य इन्द्रेणाप्यपराजितः ।
अवश्यं साधयिष्यामि कार्यमेतत्तु वानर ॥ १२ ॥
इत्युक्त्वा तु तदा पार्थो रतोऽभूत्सेतुबन्धने ।
सेतुर्योजनपर्यन्तं क्षणेष्वेव हि निर्मितः ॥ १३ ॥
आश्चर्येण तु तद्दृष्ट्वा तिष्ठत्वित्याह वानरः ।
परीक्षेऽहमिमं सेतुं भारं वहति किं मम ॥ १४ ॥
स्पर्शेन कपिपादस्य भग्नोऽभूत्सव्यसाचिना ।
रचितश्शरसेतुश्च चकितोऽभूत्स पाण्डवः ॥ १५ ॥
रचयामि पुनस्तर्हि क्षणमेकं हि तिष्ठ भोः ।
इत्युक्त्वा तु पुनर्यत्नमकरोदर्जुनस्तदा ॥ १६ ॥
रचितस्तेन सेतुश्च कपिभग्नो पुनःपुनः ।
बहुधाप्येवमेवाभूज्जगादान्ते तमर्जुनः ॥ १७ ॥
न शक्नोमि शरैस्सेतुं निर्मातुं वानराधिप ।
प्राणान् महोदधावस्मिन्नहङ्कारी त्यजाम्यहम् ॥ १८ ॥
प्राणत्यागाय सन्नद्धमर्जुनं वानरोऽब्रवीत् ।
लभसे किमनेन त्वं तिष्ठ हे पुरुषर्षभ ॥ १९ ॥
अहङ्कारविमुक्तस्त्वमीश्वरं राममाश्रय ।
सर्वाणि तव कार्याणि साधयिष्यस्यनेन हि ॥ २० ॥
किं वा साध्यं बलिष्ठेन रामस्यानुग्रहं विना ।
किं वाऽसाध्यं मृगैश्चापि राघवानुग्रहे सति ॥ २१ ॥
भवता सत्यमुक्तं वै मदान्धेन मया कथम् ।
रामेणाशक्यमित्येतत् कार्यमस्तीति चिन्तितम् ॥ २२ ॥
नौम्यहं राघवं राममशक्याद्भुतसाधकम् ।
यस्यापि नाममात्रेण शिला तरति सागरे ॥ २३ ॥
महात्मन्ननुगृह्णातु दासोऽहं भवतस्सदा ।
दण्डवत्प्राणमत्पार्थ उक्त्वैवं वानरं तदा ॥ २४ ॥
सोऽब्रवीन्मन्दहासेन पार्थाजेयस्सदा भव ।
तुष्टोऽहं तव वीर्येणोत्तिष्ठ हे भरतर्षभ ॥ २५ ॥
पताकस्थो भविष्यामि हनूमानहमेव हि ।
कपिध्वजेति प्रख्यातं पामि त्वां सर्वदा युधि ॥ २६ ॥
पार्थस्य गर्वभङ्गं तु कृतमेवं हनूमता ।
अहङ्कारविमुक्तिं नस्सोऽनुगृह्णातु सर्वदा ॥ २७ ॥
(परिष्कृतवद्भ्यां प्रोत्साहञ्च दत्तवद्भ्यां रामप्रियधनञ्जयाभ्यां धन्यवादाः ।)


text:
धनूराशिः
धनूराशिः द्वादशसु राशिषु अन्यतमः । द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
नामौचित्यम्[सम्पादयतु]
ज्याबद्धधनुः लक्ष्यसाधनस्य सङ्केतः । लक्ष्यसाधनाय स्वीया समग्रा शक्तिः युक्तिश्च प्रयोक्तव्या इति बोधयति इदं धनुः । धनूराशिवत्सु इदं तत्त्वं स्पष्टतया दृश्यते । ते सर्वदा लक्ष्यं निश्चित्य तस्य साधनाय जीवनं यापयन्तः सफलताम् अनुभवन्ति ।
अधिपतिः[सम्पादयतु]
धनु-मीनराश्योः अधिपतिः गुरुः । ग्रहराज्यव्यवस्थायाः अनुसारं गुरुः समर्थः न्यायनिष्ठः अमात्यः । स्वस्य चिन्तनानि लोककल्याणकारकाणि भवेयुः इति आशास्ते अयम् । लोकोपकारिणां कार्याणां विषये संशोधने अग्रेसरप्रवृत्तिः एतेषु दृश्यते । उत्तम चिन्तनानि लक्ष्यसाधनशक्तिश्च धनूराशिवतां वैशिष्ट्यम् । उपकारिणां विधानानां प्रचाराय निरन्तरं प्रयतन्ते एते । विषयाणां गभीराध्ययनं, लाभालाभविषये विश्लेषणम्, उत्तमस्य प्रोत्साहनम्, अनुत्तमस्य निवारणाय समीचीनयोजनानिर्माणं च अमात्यस्य गुरोः कार्याणि । जनानाम् आवश्यकतायाः अभिज्ञानं, सर्वे यथा प्राप्नुयुः तथा करणाय संशोधनानि योजनाश्च तेषां द्वारा एव भविष्यति । स्वस्य भावान् अन्येषां द्वारा कार्यान्वयनं कर्तुम् एते प्रयतन्ते । अहमेव अग्रे भवेयम् इति एते न चिन्तयन्ति । आडम्बर-विलासादयः एतेषु न दृश्यन्ते । सामान्य-अपेक्षाणां विषये सहकारः प्राप्तः चेत् एते सन्तुष्टाः । स्वकार्ये एव मग्नाः सन्तः अन्येषाम् अपि मार्गदर्शनं कुर्वन्तः भवन्ति । गभीरपरिशीलनं धनूराशिवतां वैशिष्ट्यम् । सर्वविधसंशोधनानि परमात्मनः प्राप्त्यै मार्गाः इति गुरुग्रहस्य प्रभावेण एव भावयितुं शक्यम् । आत्मगौरववर्धनं गुरुग्रहस्य वैशिष्ट्यम् ।
राशिभावः[सम्पादयतु]
धनूराशेः सहज-नवमभावः इति निर्दिश्यते । अध्यात्मज्ञानम्, उपासना, आनन्दमार्गान्वेषणं, भाग्यं, भगवतः कृपा, पूर्वकृतपुण्यं, दूरप्रयाणम्, उन्नतविद्याभ्यासः, कीर्तिः, प्रतिष्ठा - इत्यादयः अंशाः अत्र द्रष्टव्याः ।
जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः[सम्पादयतु]
पुरुषजातिः, काञ्चनवर्णः, द्विस्वभावः, क्रूरसंज्ञकः, पित्तप्रकृतिः, दिनवली, पूर्वदिशः स्वामी, दृढशरीरमग्नितत्त्वं, क्षत्रियवर्णः, अल्पसन्ततिः अर्धजलचरराशिः । अस्य प्राकृतिकस्वभावः अधिकारप्रियः, करुणामयः, मर्यादाया इच्छुकश्च वर्तते । अनेन पादस्य सन्धिस्थलानां तथा च जानोः विचारः क्रियते । अस्य स्वामी बृहस्पतिः । यथा चोक्तं –
- अश्वजंघोत्वथ धनुर्गुरु स्वामी च सात्त्विकः ॥
- पिङ्गलो निशि वीर्याढ्यः पावकः क्षत्रियोद्विपाद ।
- आदावन्ते चतुष्पाच्च समगात्रो धनुर्धरः ॥
- पूर्वस्थो वसुधाचारी तेजवान्पृष्ठतोद्गमी ।
स्म्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
धनूराशौ मूलायाः ४ पादाः, पूर्वाषाढायाः ४ पादाः, उत्तराषाढायाः १ पादः च भवन्ति इत्यतः ए, यो, बा, बी, बू, धा, भा, डा, बे ... इत्येतानि अक्षराणि धनूराशिसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
जन्मदिनम्[सम्पादयतु]
येषां जन्मदिनम् नवेम्बर्-मासस्य २३ दिनाङ्कतः डिसेम्बर्-मासस्य २१ दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां धनूराशिः ।


text:
दोला प्रेङ्खा तस्या अतिप्रेरणादतिकम्पनाद् । [अन]तिमात्रतत्प्रेरणतो हि न भवेदपि लयवैषम्यम् । तस्मात् त्रस्तस्य भीतवधूजनस्य स्त्रीणां मुखादुद्भवं गेयं गीतं कामिनां रागमवर्धयत् उद्दीपितवत् । कुतः ? लयस्य क्रियामानकाललक्षणस्य द्रुतमध्यादिप्रभेदस्य तत्कालपरिदृष्टस्य वैषम्यादयथाकालं प्रवृत्तेः । एतच्च विरुद्धम् । कथं हि लयविषममलक्षणदुष्टं गेयं रञ्जकं भवति ? तथापि ईदृशं स्थूलं गीतं शीत्कारायमाणं कामिनां सुतरां रञ्जकम् । कि मव हि तेषामरञ्जकमिति न कालविरोधः ॥
ऐन्दवादिन्दोः सम्बन्धिनोऽर्चिषो रश्मेरप्यधिकशिशिरं शीतं हव्यवाहमग्निं गणयति । [कः ?] अधैर्योऽयं विवक्षितः कश्चित् कामी । [कथम् ?] अबलायाः प्रियाया विरहो दुःखं स एव वा क्लेशः । तेन विक्लवो विप्लुतः सन् । विरहविकारविप्लुतस्य हि तथा प्रतिभास इति न लोकविरोधः ॥
प्रमेयः परिच्छेद्योऽपि व्यक्तक्षित्यादिमूर्त्त्यपेक्षया अप्रमेयोऽसि अव्यक्तः परमरूपतः । प्रमेयोऽपि वा


text:
राज्ञ: संवत्सराभिषेकवर्णनम्
नील उवाच ।
अभिषेकान्हि कर्तव्य: प्रतिसंवत्सरं नृपै: ।
अभिषेको व्दिजश्रेष्ठ यथापूर्व तथा सदा ॥९७५॥
पुरोधा: सोपवासस्तु जुहुयाज्जातवेदसी ।
गणं चैव प्रतिरथं शब्दवर्षगणावुभौ ॥९७६॥
आयुषमभयं चैव तथा स्वस्त्ययनं परम् ।
वैष्णवानि च मन्त्राणि सूक्रानि च यथाविधि ॥९७७॥
सावित्रब्रह्मरौद्राणि वारुणानि तथैवच ।
नगरं च तथाकार्य पताकाध्वजसंकुलम् ॥९७८॥
नीरजस्कास्तथा कार्या राजमार्गा: शुभैर्जलै: ।
पौरै: स्रातै: सुवस्त्रैश्च भाव्यं मडंलमालिभि: ॥९७९॥
गन्तव्यं वारमुख्याभिस्तथा राजनिवेशनम् ।
पौरमुख्यैस्तथा बाह्यैर्गणमुख्यैस्तथैव च ॥९८०॥
शोभनीयं च नगरं मार्गाश्च नटनर्तकै: ।
राजा स्रात्वा पुन: स्राप्य पंचगव्येन धार्मिक: ॥९८१॥
मृत्ताम्ररौप्यसौवर्णै: स्रापनीयास्तथा घटै: ।
तोयस्य पयसो दध्रा सर्पिषश्च तथा घटै: ॥९८२॥
शुद्रविट्क्षत्रविप्राणां गणमुख्यैर्यथादिशम् ।
पश्चाद्दक्षिणत: प्राकच सौम्येन च यथाक्रमम् ॥९८३॥
स्रानकाल च कर्तव्यो महान् कालाहल: शुश: ।
वादित्रशंखपुणयाह सूतवन्दिजनै: सह ॥९८४॥
सामन्तैस्तु तथा भाव्यं छत्रचामरपाणिभि: ।
राजा स्राप्यो मृत्तिकाभिर्यथाक्रमम् ॥९८५॥
पर्वतोर्धमृदा राज्ञ: शिर: संशोधयेत् बुध: ॥
शोध्यौ कर्णौ च वल्मईकमृदा मन्त्रविदा विदा ॥९८६॥
शत्रो: स्थानं (श्रोत्रस्थानं) मृदा चैव शोधनीया च कन्धरा ।
राजवेश्मगृहव्दारात् हृदयं तस्य शोधयेत् ॥९८७॥
देवालयमृदा पृष्ठं दक्षिणं तु तथा भुजम् ।
गजदन्तोध्दतमृदा वृषश्रृंगमृदा पर: ॥९८८॥
अश्वव्दारात् कुटीं चास्य ऊरुकमलिनीमृदा ।
पौरै: स्रातै: सुवस्त्रैश्च भाव्यं मडलपाणिभि: ॥९८९॥
मृद्भिस्रातश्च संस्थाप्य राजा सर्वौषाधीगणै: ।
सर्वगन्धै: सर्वरत्नै: सर्वबीजैस्तत: परम् ॥९९०॥
सर्वपुष्पै: सर्वफलै: दूर्वागोरचनाडकुरै: ।
ततो भद्रासनगतं तीर्थतोयै: शुभाम्बरै: ॥९९१॥
यथाशक्तिसमानीतै: पुरस्कृत्य पुरोहितम् ।
नृपति: स्वाभिषेक्रव्यो दैवज्ञवचनान्नरै: ॥९९२॥
ब्राह्मणै: क्षत्रियै र्वैश्यै: शूद्रमुख्यैस्तथैवच ।
मुख्याभिर्वारमुख्यभि: वाणिग्भिश्च यथोचितम् ॥९९३॥
तत: स्रातानुलिप्ताग: कृतदैवतपूजन: ।
आबध्दमुकटा: स्रग्भिर्बध्दपटटविभूषणै: ॥९९४॥
मडलालम्बनं कृत्वा दत्वा पूर्णाहुति तत: ।
पूजयेत धनौधेन दैवज्ञं सपुरोधसम् ॥९९५॥
यथाशक्ति व्दिजान् चान्यानभयं चैव घोषयेत् ।
आगतान् स्थानगान् सर्वान् विसृज्येत तथा पशन् ॥९९६॥
मोक्षयेव्दन्धनात् सर्वान् ऋते लोकस्य कणटकान् ।
व्याघ्रचर्मोत्तरे रम्ये तथा सिंहासने शुभे ॥९९७॥
उपविश्य भवेद्राजा स्वयं गृहपुरोधसा ।
उपविष्टममुं सम्यक् मडंलश्रुतिभिस्तदा ॥९९८॥
सर्वा: प्रकृतयश्चैनं पश्येयु: पुर्णपाणय: ।
रत्नद्रव्यैर्यथोचित्यं तथा मडंलवस्तुभि: ॥९९९॥
छत्रायुधाद्यं संपूज्य गजसंघान् तुरडंमान ।
आरुह्यालंकृतं नागं विसृजेत् धनसंचयान् ॥१०००॥
प्रकम्य नगरं सर्व प्रविश्य च तथा गृहम् ।
सामन्तान् पौरमुख्यान् चाभ्यर्च्य हर्षाव्दिसर्जयेत् ॥१००१॥
इति श्री नीलमते राज्ञ: संवत्सराभिषेकवर्णनम् ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
बागेश्वरमण्डलम्
बागेश्वरमण्डलम् ( ( शृणु) /ˈbɑːɡɛɪʃvərəməndələm/) (हिन्दी: बागेश्वर जिला, आङ्ग्ल: Bageshwar District) उत्तराखण्डराज्यस्य कुमाऊंविभागे स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बागेश्वर इति नगरम् । बागेश्वरमण्डलम् ऐतिहासिकसंस्कृतेः, पौराणिकसंस्कृतेः च प्रतीकः अस्ति । अस्य मण्डलस्य उल्लेखः पुराणेषु प्राप्यते । अस्य मण्डलस्य रचना १५/९/१९९७ दिनाङ्के अभूत् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
बागेश्वरमण्डलस्य विस्तारः १,६९६ च.कि.मी.-मितः अस्ति । उत्तराखण्डराज्यस्य दक्षिणभागे इदं मण्डलमस्ति । अस्योत्तरदिशि पिथौरागढमण्डलं, दक्षिणदिशि अल्मोडामण्डलं, पश्चिमदिशि चमोलीमण्डलं, पूर्वदिशि पिथौरागढमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले तिस्रः नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा - सरयू, गङ्गा, गोमती च ।
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
अत्र तण्डुलाः, गोधूमः, यवः, ‘मक्का’, ‘मण्डुवा’, ‘सांवा’ इत्यादीनाम् अन्नानाम् उत्पादनं भवति । सूपेषु चणकम्, 'उडद', 'मसूर', 'मटर', 'कुत्थी', 'राजमा', 'सोयाबीन' इत्यादीनाम् उत्पादनं भवति । अत्र तिलः, इक्षुः, कलायः (Groundnuts, मुङ्गफली), पलाण्डुः इत्यादीनामपि उत्पादनं भवति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
बागेश्वरमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) २,५९,८९८ अस्ति । अत्र १,२४,३२६ पुरुषाः, १,३५,५७२ स्त्रियः, ३५,५६० बालकाः (१८,६७९ बालकाः, १६,८८१ बालिकाः च) सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ११६ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ११६ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ४.१८% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०९०-११०६ अस्ति । अत्र साक्षरता ८०.०१% अस्ति । अत्र लिङ्गानुगुणं साक्षरतानुपातः पुं - ८९.२०% स्त्री - ६०.५६% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले चत्वारि उपमण्डलानि सन्ति । तानि यथा - १ बागेश्वर २ कपकोट ३ गरूड ४ काण्डा ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
चण्डिकामन्दिर-श्रीहरुमन्दिर-काण्डा-विजयपुर-'सुन्दरधुङ्गा ग्लेसीयर्'-पाण्डिस्थल-नीलापर्वतित्यादीनि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।
बागनाथमन्दिरम्[सम्पादयतु]
बागेश्वर-उपमण्डले स्थितमेतच्छिवमन्दिरं प्राकृतिकसौन्दर्येण परिपूर्णमस्ति । भक्ताः आस्थया तत्र दर्शनाय गच्छन्त्येव, पर्यटकाः अपि प्राकृतिकसौन्दर्यं द्रष्टुं गच्छन्ति तत्र । गोमती-सरयूनद्योः तीरे स्थितमेतन्मन्दिरं पौराणिकं मन्दिरमस्ति । बागनाथमन्दिरस्य संस्कृतभाषायां व्याघ्रेश्वर इति नाम मन्दिरस्यास्य । अस्य वागीश्वर इत्यपि नामान्तरमस्ति । स्कन्दपुराणे व्याघ्रेश्वरस्य उल्लेखः प्राप्यते । अत्र सरयूनामिका पवित्रा या नदी वहति, तस्याः नद्याः तीरे राम-भरद्वाज-मार्कण्डेयाः तपः आचरन्ति स्म । व्याघ्रेश्वरमन्दिरस्य स्थापनसल्लग्ना एका कथा वर्तते । स्कन्दपुराणानुसारं वसिष्ठर्षिः स्वपितुः (ब्रह्मणः) आज्ञया पतितपावनीं सरयूं नीत्वा हिमालयं गच्छन् आसीत् । तत्र मार्गे मार्कण्डेयर्षिः तपरतः आसीत् । अतः सरयूनद्याः प्रवाहः अवरूद्धः । मार्कण्डेयर्षेः तपभङ्गः यदि स्यात्, तर्हि विपदा उद्भविष्यतीति विचिन्त्य वसिष्ठर्षिः मार्गदर्शनार्थं शिवोपासनां प्रारभत । सरयूनद्याः मार्गप्रशस्तकरणाय मार्कण्डेयर्षेः तपभङ्गः आवश्यकः इति चिन्तयन्तौ पार्वतीशिवौ क्रमेण गोः, व्याघ्रस्य च रूपं अधरेताम् । व्याघ्रः गवोपरि आक्रमणम् अकरोत् । पीडावशात् गोः आर्तनादः न्यर्गच्छत्, तं नादं श्रुत्वा मार्कण्डेयर्षेः तपभङ्गोऽभूत् । मार्कण्डेयर्षेः मार्गः प्रशस्ते कृते सति सरयूनद्याः प्रवाहं वसिष्ठर्षिः अग्रे अनयत् ।
वैद्यनाथमन्दिरम्[सम्पादयतु]
गोमतीनद्याः तीरे स्थितमेतन्मन्दिरं बहु प्रख्यातमस्ति । एका ब्राह्मणस्त्रीः एतस्य मन्दिरस्य स्थापनां चकार । मन्दिरस्यास्य नाम्ना ग्रामस्य नामकरणमपि वैद्यनाथग्राम इति अभूत् । काले व्यतीते अपभ्रंशत्वात् अस्य नाम बैजनाथ इति अभूत् । बागनाथमन्दिरात् षड्विंशतिः (२६) कि.मी. दूरे स्थितमस्ति एतन्मन्दिरम् ।
चण्डिकामन्दिरम्[सम्पादयतु]
चण्डिकामातुः भव्यम् एवं सुन्दरमन्दिरं बागेश्वरमन्दिरात् अर्धं कि.मी. दूरेऽस्ति । नवरात्रकाले अत्र विशेषपूजायाः आयोजनं भवति ।
श्रीहरुमन्दिरम्[सम्पादयतु]
बागेश्वरमन्दिरात् पञ्च (५) कि.मी. दूरे स्थितमस्ति श्रीहरुमन्दिरम् । विजयादशम्याः दिने तत्र उत्सवस्यायोजनं भवति । विजयादशमीदिने लक्षशः जनाः तत्र दर्शनार्थं गच्छन्ति ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
http://www.mapsofindia.com/maps/uttaranchal/districts/bageshwar.htm


text:
தமிழில் குரு அஷ்டகம்
Guru Ashtakam in Latin Script
रचन: आदि शङ्कराचार्य
शरीरं सुरूपं तथा वा कलत्रं, यशश्चारु चित्रं धनं मेरु तुल्यम् ।
मनश्चेन लग्नं गुरोरघ्रिपद्मे, ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ 1 ॥
कलत्रं धनं पुत्र पौत्रादिसर्वं, गृहो बान्धवाः सर्वमेतद्धि जातम् ।
मनश्चेन लग्नं गुरोरघ्रिपद्मे, ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ 2 ॥
षड़ङ्गादिवेदो मुखे शास्त्रविद्या, कवित्वादि गद्यं सुपद्यं करोति ।
मनश्चेन लग्नं गुरोरघ्रिपद्मे, ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ 3 ॥
विदेशेषु मान्यः स्वदेशेषु धन्यः, सदाचारवृत्तेषु मत्तो न चान्यः ।
मनश्चेन लग्नं गुरोरघ्रिपद्मे, ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ 4 ॥
क्षमामण्डले भूपभूपलबृब्दैः, सदा सेवितं यस्य पादारविन्दम् ।
मनश्चेन लग्नं गुरोरघ्रिपद्मे, ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ 5 ॥
यशो मे गतं दिक्षु दानप्रतापात्, जगद्वस्तु सर्वं करे यत्प्रसादात् ।
मनश्चेन लग्नं गुरोरघ्रिपद्मे, ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ 6 ॥
न भोगे न योगे न वा वाजिराजौ, न कन्तामुखे नैव वित्तेषु चित्तम् ।
मनश्चेन लग्नं गुरोरघ्रिपद्मे, ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ 7 ॥
अरण्ये न वा स्वस्य गेहे न कार्ये, न देहे मनो वर्तते मे त्वनर्ध्ये ।
मनश्चेन लग्नं गुरोरघ्रिपद्मे, ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ 8 ॥
गुरोरष्टकं यः पठेत्पुरायदेही, यतिर्भूपतिर्ब्रह्मचारी च गेही ।
लमेद्वाच्छिताथं पदं ब्रह्मसञ्ज्ञं, गुरोरुक्तवाक्ये मनो यस्य लग्नम् ॥ 9 ॥


text:
सूत्र ३०
सर्वोपेता च तद्दर्शनात् ॥३०॥
सर्वोपेता च तद्दर्शनात् ।
एकस्यापि ब्रम्हाणो विचित्रशक्तियोगादुपपद्यते विचित्रो विकारप्रपञ्च इत्युक्तम् ।
तत्पुन: कथमवगम्यते विचित्रशक्तियुक्तं परं ब्रम्होति ।
तदुच्यते ।
सर्वोपेता च तद्दर्शनात् ।
सर्वशक्तियुक्ता च परा देवतेत्यभ्युपगन्तव्यम् ।
कुत: । तद्दर्शनात् ।
तथा हि दर्शयति श्रुति: सर्वशक्तियोगं परस्या देवताया: ।
सर्वकर्मा सर्वकाम: सर्वगन्ध: सर्वरस: सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादर: - सत्यकाम: सत्यसङ्कल्प: - य: सर्वज्ञ: सर्ववित - एतस्य वा अक्षरस्य प्रशाने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठत इत्येवंजातीयका ॥३०॥
Translation - भाषांतर
N/A