c: text/html

text:
तानसेनः
तानसेः अथवा मियां तानसेनः वा रामतनु पाण्डेयः हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य महान् ज्ञानी । अकबरस्य आस्थानस्य नवरत्नेषु अन्यतमः इत्यपि प्रथितः । सङ्गीतविदुषः तानसेनस्य ग्वालियर् नगरस्य विषये वचनमेकम् अस्ति । अत्र बाला क्रन्दन्ति चेत् रागः श्रूयते, शिलाखण्डः लुण्ठति चेत् तालः श्रूयते इति । अनेन नगरेण प्राचीनकालात् अद्यपर्यन्तं नैके लकाविदः लोकाय अर्पिताः । सङ्गीतसूर्यः तानसेनः एतेषु सर्वेषु अग्रगण्यः भावति ।
अन्तर्विषयाः
शिक्षादीक्षा[सम्पादयतु]
ग्वालियर्तः ४५कि.मी. दूरे बेहट इति ग्रामे श्री मकरन्द पाण्डेयः इत्यस्य पुत्ररूपेण अस्य जन्म अभवत् । तत्कालीनप्रसिद्धस्य फकीरस्य महम्मद गौस इत्यस्य वरदप्रसादेन अस्य जन्म अभवत् इति वदन्ति । मकरन्द पाण्डेयस्य अनेकापत्यानि अभवन् क्तिन्तु सर्वेषामपि अकालमृत्युः अभवत् । निराशः शोकार्तः च मकरन्द पाण्डेयः सूफीसतः महम्मद गौसस्य सन्निधौ गतः । अस्य कृपया क्रि.श. १४८६तमे वर्षे तन्ना अथवा तनसुख माम त्रिलोचनस्य जन्म अभवत् । यः अग्रे तानसेनः इति नान्मा प्रसिद्धः अभवत् । तानसेनस्य आरम्भिककाले ग्वालियर् प्रदेशे राज्ञः मनसिंहतोमरस्य प्रशानम् आसीत् । अस्य प्रोत्साहनेन ग्वालियर् राज्यं सङ्गीतकलानां प्रसिद्धं केन्द्रम् आसीत् । अत्र वैजूबावरा कर्णः, मेहमूदः इत्यादयः सङ्गीताचार्याः गायकाः च आसन् । एतेषां सहयोगेन राजा मानसिंहः सङ्गीतस्य ध्रुपदगायनस्य आविष्कारं प्रचारं च कृतवन् । तनसेनस्य सङ्गीतशिक्षा अपि एतमिन् एव वातावरणे अभवत् । नामसिंहराजस्य मरणानन्तरं विक्रमाजितः राजा अभवत् । एतस्मात् वैरिराजेन अधिकारः आक्षिप्तः । अतः सङ्गीतज्ञां गणः विकीर्णः अभवत् । तदा तानसेनः अपि वृन्दावनं गत्व स्वामिनः हरिदासस्य सकाशात् सङ्गीतस्य उच्चशिक्षां प्राप्तवान् । सङ्गीतशिक्षायां यदा पारङ्गतः अभवत् तदा तानसेनः शेरशाह सूरी इत्यस्य पुत्रस्य दौलत खानस्य आश्रये अवसत् । पश्चत् बान्धवगडस्य राज्ञः रामचन्द्रस्य सभायां गायकः इति नियोजिततः । अकबरस्य आस्थनविद्वत्सु अपि च मुगलकालीनेषु सङ्गीतज्ञेषु तानसेनः परमप्रसिद्धः अभवत् । तानसेनस्य साहित्यलोकस्य इतिहासे अवश्यम् उल्लेखनीयः । एषः अकबरस्य नवरत्नेषु अन्यतमः आसीत् । कदाचित् अकबरः अस्य गुरोः सङ्गीतं शुश्रूषु अभवत् । किन्तु अस्य गुरुः हरिदासः तत्र आगन्तुं नैव शक्नोति स्म । अतः अकबरः एव निधिवनं गतवान् । तत्र हरिदासः कानिचनकृष्णगीतानि श्रावितवान् । अनेन अकबरः बहुधा प्रभावितः प्रत्यागत्य तानसेनम् एकान्ते आहूय 'भवान् भवतः गुरोः सदृशः नास्ति ' इति अवदत् । तदा तानसेनः अवदत् महाराज वयं सर्वे राज्यस्य प्रभूनां कृते गायायमः किन्तु अस्मद्गुरुः ब्रह्माडस्य प्रभोः कृते गायति अयमेव व्यत्सासः इति ।
साहित्यानि[सम्पादयतु]
तानसेनस्य नाम्नः विषये पण्डितानां मतभेदः अस्ति । केचन वदन्ति तनसेनः इति अस्य नाम न अनेन प्राप्ता उपाधिः इति । तानसेनः मौलिकः कलाकारः । सः स्वरस्य तालस्य गीतानां च रचनाः करोति स्म । तानसेनस्य ग्रन्थत्रयानम् उल्लेखः लभ्यते ।
- सङ्गीतसारः
- रागमाला
- श्रीगणेशस्त्रोत्राणि
सङ्गीतयात्रा[सम्पादयतु]
भारतीयसङ्गीतस्य इतिहासे ध्रुपदकारस्य रूपेण तानसेनस्य नाम अग्रमान्यम् अस्ति । अनेन सह बृजभाषायाः साहित्येन सह स्य अखण्डः सम्बन्धः श्रूयते । अनेनापि तानसेनः चिरस्थायी अस्ति । सङ्गीतसाम्राट् तानसेनः अकबरस्य नवरत्नेषु सङ्गीतकलारत्नम् आसीत् । अतः रजसभायां सर्वेभ्यः अधिकं गौरवम् आसीत् । सङ्गीतगानेन विना अकबरस्य स्थानं शून्यं भाति स्म । तानसेनः ताऊ बाबा, रामदासः च तत्र उच्चश्रेण्याः सङ्गीतकाराः अभवन् । तानसेनः गुरोः स्वामिनः हरिदास्य आश्रये उषित्वा द्वादशवर्षाणि सङ्गीतशिक्षां साहित्यकृषिविद्यां च अधीतवान् । सङीतशिक्षां प्राप्त तानसेनः देशयात्रारथं प्रस्थितः । देशस्य अनेकेषु राज्येषु प्रवासं कृत्वा सर्वत्रापि सङ्गीतकलायाः प्रस्तुतिं कृत्वा जनप्रशंसां लोकप्रियतां च प्राप्तवान् । किन्तु जीवननिर्वहणावश्यकं धनं न प्राप्तम् । कदाचित् तानसेनः मध्यप्रदेशस्य राज्ञः रामचन्द्रस्य सभायां गीतवन् । राजा रामचन्द्रः तानसेनस्य नाम तु श्रुतवान् किन्तु अस्य गानं न श्रुतवान् । तद्दिने तानसेनस्य गानं श्रुत्वा राजा मोहमुग्धः अभवत् । तद्दिनादारभ्य राजा तानसेनस्य निवासं तस्मिन् एव राज्ये प्रकल्पितवान् । राजगायकत्वेन परिगणितः तानसेनः सर्वविधम् आर्थिकसौलभ्यं राजनितिकं सामाजिकं च सम्मानं च प्राप्तवान् । एवं बहुमान्यः समृद्धः तानसेनः स्वस्य ५०वयसः पर्यन्तं रीवायां (मध्यप्रदेशे) न्यवसत् । अस्मिन् कालांशे एषः सङ्गीतोपलब्धिं मोहकं लालित्यपूर्णं च अकरोत् । देशे सर्वतः अस्य गानस्य प्रशंसा श्रूयते स्म । अकबरस्य सूचनाकारः तस्य नवरत्नेषु अन्यतमः अब्दुल् फज़ल् इत्येषः तानसेनगानकलायाः प्रशंसा कृत्वा पत्रमेकं लिखितवान् । अपि च तस्मिन् सूचितवान् यत् तानसेनः अकबरस्य आस्थानस्य नवरत्नेषु अन्यतमः भवेत् इति । अकबरः तु अस्य कलासामर्थ्यं परीक्षितवान् एव आसीत् । स्वस्य सभायाम् एनम् आनीय सभायाः शोभां वर्धयितुम् अतीव उत्सुकः अभवत् । रामचन्द्रराजे विज्ञापनसहितं तानसेनाय आमन्त्रणपत्रं प्रेषितवान् । किन्तु राजा रामचन्द्रः स्वास्थानस्य एतादृशं रत्नं प्रेषितुं सिद्धः नासीत् । विषयः गभीरः भूत्वा एतयो राज्ञोः मध्ये युद्धपर्यन्तम् आगतः । पश्चात् तानसेनस्य प्रार्थनानुसारम् एतम् अकबरस्य आस्थनं प्रेषितवान् । आरम्भे अकबरस्य आस्थाने तानसेनः सन्तुष्टः नासीत् । क्रमेण अकबरस्य वात्सल्यं तानसेनं निकटम् आनयत् ।
अकबरस्य आस्थाने[सम्पादयतु]
तानसेनः अकबरस्य आस्थाने स्वयम् अमूल्यं रत्नम् इति दृढीकृतवान् । तानसेनस्य सङ्गीतकलया अकबरस्य ख्यातिः उत्तुङ्गं गता । अनेन अस्य वैरिणां सङ्ख्या अपि वर्धिता । केषाञ्चन दिनानां पश्चात् तानसेनः ठाकुरस्य सम्मुखे सिंहबीनकारस्य अबिमुखः अभवत् । सः अतिमधुरतया वीणां वादयति स्म । उभयोः सङ्गीतसमरः आरब्धः । सन्मुखसिंहः पराजितः । तानसेनः भारतीयसङ्गीतस्य आदरं सम्मानं च दापितवान् । अनेकेषां रागरागिणीनां रचनं कृतवान् । 'मियाँ की मल्हार' 'दरबारी कान्हड़ा' 'गूजरी टोड़ी' अथवा 'मियाँ की टोड़ी' इत्यादीनि तानसेनस्य एव योगदानानि । अस्य विषये किञ्चित् गीतम् ।...
सुर मुनि को परनायकरि, सुगम करौ संगीत।
तानसेन वाणी सरस जान गान की प्रीत।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
॥ अथ व्योषाद्यं चूर्णम् ॥
॥ अथ व्योषाद्यं चूर्णम् ॥
व्योषाग्न्यष्करविड्गतिलाभयानां चूर्णं गुडेन सहितं सततं प्रयोज्यम् । दुर्नामशोफगरकुष्ठशकृद्विबन्धमग्नेर्जयत्वबलतां कृमिपाण्डुतां च ॥१॥
चूर्णे चूर्णसमो देयो मोदके द्विगुणो गुड: । गुडव्योषवरावेल्लतिलारुष्करचित्रकै: । अर्शांसि हन्ति गुटिका त्वग्निकरी च शीलिता ॥२॥
गुडेन शुण्ठीमथवोपकुल्यां पथ्यां तृतीयामथ दाडिमं च ॥ आमेष्वजीर्णेषु गुदामयेषु वर्चोविबन्धेषु च नित्यमद्यात् ॥३॥
शर्करया युतसूरणकन्द: कुञ्जरकेसरमेव तथान्यत् । क्षौद्रयुतं नवनीतमथो वा सूदनकारणमर्शस एव ॥४॥
समूलपत्रकोकम्बं पलद्वयमितं शुभम् । भल्लातफलमज्जाया मरीचस्य पलं पलम् ॥५॥
एतच्चूर्णीकृतं सूक्ष्मं भक्षयेत्कर्षसंमितम् । अर्शोऽडकुरान्निहत्याशु सबाह्याभ्यन्तरानपि ॥६॥
दु:स्परशेन बिल्वेन यवान्या नागरेण वा । एकैकेनापि संयुक्ता पाठा हन्त्यर्शसां रुजम् ॥७॥
अपामार्गस्य बीजानां कल्कं तण्डुलवारिणा । पीतं रक्तार्शसां नाशं कुरुते नात्र संशय: ॥८॥
चन्दनकिराततिक्तकधन्वयवासा: सनागरा: क्वथिता: । रक्तार्शसां प्रशमना दार्वीत्वगुशीरनिम्बाश्च ॥९॥
विड्विबन्धे हितं तक्रं यवानीविश्वसंयुतम् । न प्ररोहन्ति गुदजा: प्रायस्तक्रसमन्विता: ॥१०॥
यो जातो गोरस: क्षीराद्वह्निमूलावचूर्णितात् । पिबंस्तमेव तेनैव भुञ्जानो गुदजाड्कुरान् ॥११॥
पिबेदहरहस्तक्रं निरन्नो वा सकामत: । सप्ताहं वा दशाहं वा मांसार्धं मासमेव च ॥१२॥
बलकालविकारज्ञो भिषक् तं च प्रयोजयेत् । हरीतकीं तक्रयुतां त्रिफलां वा प्रयोजयेत् ॥१३॥
चित्रकं हपुषां हिड्गु दद्याद्वा तक्रसंयुतम् । पञ्चकोलकयुक्तं वा तक्रेणैव प्रदापयेत् ॥१४॥
त्वचं चित्रकमूलस्य पिष्ट्वा कुम्भं प्रलेपयेत् । तक्रं वा दधि वा तत्र जातमर्शोहरं पिबेत् । तक्रेणार्शांसि हन्यन्ते मुसलीकटुकाग्निना ॥१५॥
अरलुत्वगग्रिससुरेन्द्रयवाञ्चिरिबिल्वससैन्धवशुण्ठियुतान् । मथितेन पिबेद्यादि सप्तदिनं गुदजानि पतन्ति समूलबलात् ॥१६॥
॥ अथ हपुशादितक्रारिष्ट: ॥
हपुषा कुञ्चिका धान्यमजाजी कारवी सटी । पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रको गजपिप्पली ॥१॥
यवानी चाजमोदा च तच्चूर्णं तक्रसंयुतम् । मन्दाम्लकटुकं विद्वांस्थापयेद्घृतभाजने ॥२॥
व्यक्ताम्लं कटुकं जातं तक्रारिष्टं कटुप्रियम् । प्रपिबेन्मात्रया काले त्वन्नस्य तृषिस्तृषा ॥३॥
दीपनं रोचनं वर्ण्यं कफवातानुलोमनम् । गुदश्वयथुकण्ड्वार्तिनाशनं बलवर्धनम् ॥४॥
इति हपुषादितक्रारिष्ट: ॥
॥ अथ घृतानि ॥
चव्यं त्रिकटुकं पाठा क्षारं कुस्तम्बरूणि च । यवानि पिप्पलीमूलमुभे च बिडसैन्धवे ॥१॥
चित्रकं बिल्वमभयां पिष्ट्वा सर्पिर्विपाचयेत् । सकृद्वानुलोमार्थं जाते दधिचतुर्गुणे ॥२॥
प्रवाहिका गुदभ्रंशं मूत्रकृच्छ्रं परिस्त्रवम् । गुदवड्क्षणशूलं च घृतमेव्द्यपोहति ॥३॥
इतिचव्यादिघृतम् । अथ शुण्ठीघृतम् ॥
त्रिंशत्पलनि शुण्ठीनां जलद्रोणे विपाचयेत् । तेन पादावशेषेण कल्के तासां पचेद्घृतम् ॥१॥
दुर्नामश्वासकासघ्नं प्लीहपाण्ड्वामयापहम् । विषमज्वरशान्त्यर्थं तृष्णारोचकनाशनम् ॥२॥
शुण्ठीघृतमिदं ख्यातं कृष्णात्रेयेण पूजितम् । नागरेण जले पक्वं वस्तिकुक्षिगदापहम् ॥३॥
इत्यर्शसि शुण्ठिघृतम् ॥ अथ लघुचव्यादि घृतम् ॥ चव्यतिक्ताकलिड्गानि शताह्वा लवणानि च । सर्पिरर्शोविकारघ्नं ग्रहणीदीपनं परम् ॥१॥
इति लघुचव्यादिघृतम् ॥ अथ हीबेरादिघृतम् ॥
हीबेरमुत्पलं लोध्रं समड्गाचव्यचन्दनम् । पाठा सातिविषा बिल्वं धातकी देवदारु च ॥१॥
दार्वीत्वड्नागरं मांसी मुस्तं क्षारो यवाग्रज: । चित्रकश्चेति पेष्याणि चाड्गेरीस्वरसे घृतम् ॥२॥
एकत्र साधयेत्सर्वं तत् सर्पि: परमौषधम् । अर्शोतिसारग्रहणीपाण्डुरोगे ज्वरेऽरुचौ ॥३॥
मूत्रकृच्छ्रे गुदभ्रंशे वस्त्यानाहप्रवाहिके । पिच्छास्त्रावेऽर्शसां शूले योज्यमेतत्रिदोषहृत् ॥४॥
इति हीबेरघृतम् ॥ इति घृतानि ॥
॥ अथ लेप: ॥
आर्कं पय: सुधाकाण्डं कटुकालाबुपल्लवा: । करञ्जो बस्तमूत्रेण लेपनं श्रेष्ठमर्शसाम् ॥१॥
सिन्धूत्थं देवदाल्याश्च बीजं काञ्जीकपेषितम् ॥ गुदाड्कुरान्प्रलेपेन पातयत्यचलानपि ॥२॥
कृष्णाशिरीषबीजार्कक्षीरै: सामरसैन्धवै: । हरिद्रा ऋक्षविड् गुञ्जा गोमूत्रे पिप्पलीयुतै: ॥३॥
एतल्लेपत्रयं योज्यं शीघ्रमर्शोविनाशनम् । ज्योतिष्काबीजकल्केन लेपो रक्तार्शसां हित: ॥४॥
कोशातकीरजोघर्षान्निपतन्ति गुदोद्भवा: । निशाकोशातकीचूर्णं स्नुकपय:सैन्धवान्वितम् । गोमूत्रेण समायुक्तं लेपो दुर्नामनाशन: ॥५॥
इति लेप: ॥
॥ अथ धूप: ॥
नृकेशा: सर्पनिर्मोको वृषदंशस्य चर्म च । अर्कमूलं शमीपत्रमर्शोभ्यो धूपनं हितम् ॥१॥
रालचूर्णस्य तैलेन सार्षपेण युतस्य च । धूमदानेन युक्त्यार्शोरक्तस्त्रावो निवर्तते ॥२॥
गोधूमपिष्टं पलमेव हिड्गु शाणार्धमारुष्करमब्धिसड्ख्यम् ॥ स्याद्धूपदानाद्गुदशूलनाश: स्यात्सन्निपातो गुदसंभवानाम् ॥३॥
इत धूप: ॥
॥ अथ रसा: ॥
विषरविगगनाय:सूतगन्धं समांशं समहुतभुगथार्द्रं कन्दकै: सप्तवारम् । प्रबलगुदजकीलं हन्ति नित्योदितोऽसौ नलहतिमलबन्धे मुद्गमात्र: ससर्पि: ॥१॥
इति निरत्योदितो रस: ॥ अथार्श:कुठारो रस: ॥ भाग: शुद्धरसस्य भागयुगुलं गन्धस्य लोहाभ्रयो: षडबिल्वाग्निद्भागा: पञ्च गवां जलं सुविमलं द्वात्रिंशदेतत्पचेत् ॥ स्त्रुग्दुग्धं च गवां जलावधि शनै: पिण्डिकृतं तद्भवेद्यौ माषौ गुदकीलकाननुजटाछेदे कुठारो रस: ॥१॥
इत्यर्श: कुठारो रस: ॥ इति रसा: ॥
॥ अथ पथ्यापथ्यम् ॥
कुलित्था यवगोधुमा: शालयो रक्तभा हिता: । पुनर्नवा सूरणं च तक्रं धात्री कपित्थकम् ॥१॥
नवनीतं तु वास्तूकं पटोलं मरिचं तथा । मृगमांसमजादुग्धं वृन्ताकं काञ्जिकं तथा ॥२॥
अर्शोरोगे तु पथ्यानि मुनिभि: कथितानि तु । वेगावरोध: स्त्रीपृष्ठयानमुत्कटकासनम् । यथास्वं दोषलं चान्नमर्शस: परिवर्जयेत् ॥३॥
इत्यर्शश्विकित्सा समाप्ता ॥
॥ अथाग्निमान्द्यम् ॥
तत्र सन्निक्रुष्टनिदानपूर्वकोदराग्निविकारानाह । मन्दस्तीक्ष्णोऽथविषम: समश्चेति चतुर्विध: । कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरोनऽल: ॥१॥
॥ अथ समविषमाद्यग्निलक्षणान्याह ॥
समा समाग्नेरेशिता मात्रा सम्यग्विपच्यते । स्वल्पापि नैव मन्दाग्नेर्विषमाग्नेस्तु देहिन: ॥ कदाचित्पच्यते सम्यक्कदाचिन्नैव पच्यते ॥१॥
मात्रातिमात्राय्पशिता मुखं यस्य विपच्यते । तीक्ष्णाग्रिरिति तं विद्यात्समाग्नि: श्रेष्ठ उच्यते ॥२॥
विषमो वातजान्रोगांस्तीक्ष्ण: पित्तनिमित्तजान् ॥ करोत्यग्रिस्तथा मन्दो विकारान्कफसंभवान् ॥३॥
॥ अथैषां चिकित्सामाह ॥
समस्य रक्षणं कार्यं विशमे वातनिग्रह: । तीक्ष्णे पित्तप्रतीकारो मन्दे श्लेश्मविशोधनम् ॥१॥
सममग्निं भिषग् रक्षेदन्नपानैर्नृणां हितै: । मन्दं संवर्धयेदग्निं कटुतिक्तकषायकै: ॥२॥
तीक्ष्णमग्निं दधिक्षीरपायसै: समतां नयेत् । स्नेहाम्ललवणाद्यैश्च विशमाग्निमुपाचरेत् ॥३॥
जरणरुचकशुण्ठीपिप्पलीतीक्ष्णवेल्लं सुलवणमजमोदाहिड्गुपथ्येतिकर्षम् । पृथगथ गलमात्रं स्यात्रिवृच्चूर्णमेषां जननमुदरवह्ने: पाचनं रेचनं च ॥४॥
इत्यग्निमान्द्यम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
युनानिचिकित्सा
युनानिचिकित्सा (Unani/Yunani ) चिकित्सापद्धतिषु अन्यतमा । ’हिकमत’ इति अस्याः चिकित्सायाः पर्यायवाचकम् । ’युनानी-तिब उत युनान’ नाम्ना अपि प्रथिता एषा चिकित्सा । भारते शताधिकेषु विश्वविद्यालयेषु युनानिचिकित्सां बोधयन्ति । भारतीय प्राचीन आयुर्वेदचिकित्सायाः अस्याः च साम्यता अस्ति । एषा भारतस्य पर्याय चिकित्सा इति मन्यन्ते । आप्रपञ्चे युनानिचिकित्सायाः उत्तमा गतिः अस्ति । एषा चिकित्सा हिपोक्रटिस्" प्रपञ्चितैः सूत्रैः आधारिता । अस्याः चिकित्सायाः प्रकारेण शरीरे चत्वारः रसाः सन्ति इति । कफ- रक्त-पीतपित्त-नीलपित्तानि च तानि भवन्ति ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
४६०-३७७ वत्सरात् पूर्वं युनानिचिकित्सायाः आविष्कारः जातः । ’हिप्पोक्रेट’ नामकः दार्शनिकः अस्याः चिकित्सायाः जन्मदाता भवति । हिप्पोक्रेट मेसोपोटामिया संस्कृतौ विद्यमानां चिकित्सापद्धतीं वर्धयितुं प्रयत्नं कृतवान् । अस्य अनन्तरं १२९ २०० (वर्षे) समये जालीनूस्-वर्यस्य काले यूनानिचिकित्साम् औषधान् च परिचायितवान् । हकीम् जालीनूस्- वर्यस्य समनन्तरं जाबिर् इब् हयात्, हकीम् इब् सीनादयाः एनां चिकित्सां वर्धितवन्तः ।
चिकित्सापद्धतिः[सम्पादयतु]
युनानिचिकित्सा पद्धतिः भारतीय चिकित्सासु अन्यतमा । कफ्,पित्त, रक्तादि अधारेण रोगस्य लक्षणानि रोगाः च ज्ञाताः भवन्ति । मानवस्य शरीरे विद्यमानानां पृथिव्यादि पञ्चतत्वानां न्यूनाधिक्केनापि रोगाः ज्ञाताः भवन्ति । एतेषां कारणेनैव शरीरे असंतुलनता न भवति । एवम् एतेषां तत्वानाम् अनन्य मिश्रणेनैव प्रत्येकस्य स्वभावः रक्तविशेषता च ज्ञायते । कफप्रधाना व्यक्तिः चेत् शैत्यस्वभावयुक्तः भवति ।
चिकित्सा विधानानि[सम्पादयतु]
युनानिचिकित्सायां चत्वारः विभागाः विद्यन्ते ।
- प्रथमा – इलाज् बिद् तद्बिर् चिकित्सायां औषधानाम् विना केवलं भौतिकपरिस्थित्या एव चिकित्सां कुर्वन्ति ।
- द्वितीया – इलाज् बिल् गिजा चिकित्सायाम् अहारेणैव चिकित्सां कुर्वन्ति ।
- तृतीया – अस्यां चिकित्सायाम् औषधानां साहाय्येन् चिकित्सां कुर्वन्ति । एतेषां औषधानां निर्माणार्थं वल्लीणाम्, जन्तुभिः स्वीकृतपदार्थानाम्, धातूनाञ्च उपयोगं कुर्वन्ति ।
- तुरीया – अस्यां चिकित्सायाम् आवश्यकतानुरोधेन शस्त्रचिकित्सां कुर्वन्ति । अस्यां पद्धतौ प्रप्रथमतया “रेजस्” शस्त्रचिकित्सयाः उपयोगं कृतवान् । तदर्थम् एव (फादर् आफ् सर्जरि) “शस्त्रचिकित्सायाः पितामहः” इति प्रसिद्धिरस्य ।
युनानिचिकित्सा संस्थाः विद्यालयाः च[सम्पादयतु]
- गोवर्नमेण्ट युनानि मेडिकल् कोलेज्, चैन्नै, तमिलनाडु
- जमै तब्बिया डेब्याण्ड् (B.U.M.S& M.D)
- शमिम् अहमद् सय्यदि युनानि होस्पिटल् फोर् जोयिण्ट्स् पेन्
- जमै रेमिडिस् (UNANI DRUGS MANUFACTURING COMPANY, INDIA)
- बकै दावाखान् पि.वि.टि लटडि , देहली,
- अवामि ल्याबोरेटोरीस्, लाहोर्, पाकिस्तानम्
- हम्दर्द युनिवर्सिटि, कराचि, पाकिस्तानम्
- फर्ज़ाना दवाखाना, कराचि, पाकिस्तानम्
- सेन्ट्रल् कौन्सिल् फार् रिसर्च इन् युनानि मेडिसिन्, भारतम्
- अज्मल् खान् तिब्बिया कोलेज्, अलिघर् मुस्लिम् युनिवर्सिटि, अलिघर्, उ.प
- इब्न सिन्हा अकाडमि ओफ़् मेदिवाल् मेडिसिन् याण्ड सैन्स्, भारतम्
- न्याषनल् इन्स्टिट्युट् आफ् युनानि मेडिसिन्, (Government of India)
- ए याण्ड यु तिब्बायि कोलेज्, निव् देहली
- फ्याकलिटि आफ् युनानि मेडिसिन्, जमै हम्दर्द, निव् देहली
- गोवर्नमेण्ट निज़ामिया तिब्बि कोलेज् याण्ड होस्पिटल्, हैदराबाद्
- अन्जुमन् ऐ इस्लाम्स् तिब्बि कोलेज् याण्ड होस्पिटल्, मुंबई
- ZVM युनानि कोलेज् याण्ड होस्पिटल्, पुना
- स्टेट् तक्मेल्-उत्-तिब् कोलेज् याण्ड होस्पिटल्, लखनौ
- स्टेट् युनानि मेडिकल् कोलेज् याण्ड हेच्.ए.हेच्.आर्.डि.एम्. होस्पिटल्, अलहाबाद्
- सैफिया हमिदिया युनानि तिब्बिया कोलेज् याण्ड सैद् होस्पिटल् ,बुरान्पुर् ,म.प्र
- टिप्पु सुल्तान् युनानि मेडिकल् कोलेज्, गुलबर्गा, कर्णाटका
- गोवर्नमेण्ट युनानि &आयुर्वेदिक् मेडिकल् कोलेज् & होस्पिटल्, ढाका, बाङ्ग्लादेशः
- मार्कज़् युनानि मेडिकल् कोलेज् & होस्पिटल्, क्यालिकट्, भारतम्
- दि इन्स्टिट्युट् आफ् इण्डिजिनियस् मेडिसिन् युनिवर्सिटि आफ् कोलम्बो, श्रीलङ्का
- गोवर्नमेण्ट युनानि मेडिकल् कोलेज् , बसवेश्वरनगरम्, बेङ्गळूरु
- मोहसिन् इ मिल्लत् युनानि मेडिकल् कोलेज् याण्ड होस्पिटल् ,छत्तिसगड्
- HSZH स गोवर्मेण्ट् युनानि मेडिकल् कोलेज्, भूपाल्
- अहेमद् गरिब् युनानि मेडिकल् कोलेज्, भारतम्


text:
अग्ने नय सुपथा राये ॥
अग्ने नय सुपथा राये ॥ (यजुर्वेदः ५-३६)[सम्पाद्यताम्]
हे जगदग्रणीः ! सौभाग्यप्राप्तये सन्मार्गे नीयताम् ।
- रायः - सम्पत्तिः सर्वैः अपेक्ष्यते । वेदः कदापि सम्पदां न तिरस्करोति । वैराग्यमेकमेव न प्रतिपादयति अपि । किन्तु लक्ष्यं यावत् मुख्यं मार्गः अपि तावदेव मुख्यम् । दुर्मार्गेण अर्जिता सम्पत्तिः वस्तुतः सम्पत्तिः एव न ! तेन क्लेशाः एव उत्पद्यन्ते न तु मनःशान्तिः । तात्कालिकतया प्राप्तं सम्पत्सुखं न तत् सुखम् अपि तु धनमदमात्रम् । अतः अस्माकं मनसि मार्गविषये स्पष्टा परिकल्पना स्यात् । सुपथा - सन्मार्गः । न्यायेन मार्गेण सम्पत्सम्पादनाय प्रेरणा दीयताम् इत्येषा भगवति अस्माकं प्रार्थना । असत्यवादिनः असन्तः, अस्माकं परिश्रमानुगुणमात्रम् अन्येषां पीडा-वञ्चनादिनिमित्तम् अवसरम् अकल्पयन्तः यत् सम्पादयामः सा एव अमूल्या सम्पत्तिः । किमिदं साध्यम् ? इत्येषः प्रश्नः बहूनां मनस्सु उदीयात् । इदं निश्चयेन साध्यम् । किन्तु अनेन मार्गेण विफुलं सम्पादयितुम् अशक्यम् ! ऋजुमार्गेण एव अस्मान् नयतु इति सर्वेषां नेतारं परमात्मानं प्रार्थयाम । तेनैव मार्गेण चलाम, वक्रमार्गेण न कदापि इत्येषः सङ्कल्पः दृढः स्यात् ।


text:
सम्मेदशिखरम्
सम्मेदशिखरम् ( ( शृणु) /ˈsəmmɛdəʃɪkhərəm/) (हिन्दी: सम्मेदशिखर,आङ्ग्ल: Sammed Shikhar) इत्येतत् जैनमतानुयायिनां पवित्रतमं स्थलं वर्तते । इदं चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु विंशतितीर्थङ्कराणां निर्वाणस्थानं वर्तते । भारतस्य झारखण्ड-राज्यस्य गिरिडीह-मण्डले स्थितम् इदं स्थलम् । इदं स्थलं जैनधर्मस्य “महातीर्थम्” अपि कथ्यते । सम्मेदशिखरस्य भूमिः पवित्रा अस्ति । विश्वस्य महत्त्वपूर्णं जैनतीर्थम् अस्ति सम्मेदशिखरम् । अयं १३५० (४४३० फीट्) मीटरमितः उन्नतः पर्वतः अस्ति । अयं झारखण्ड-राज्यस्य उच्चतमः पर्वतः वर्तते ।
अन्तर्विषयाः
- १ नामरहस्यम्
- २ मान्यताः
- ३ इतिहासः
- ४ वीक्षणीयस्थलानि
- ५ मार्गाः
- ६ बाह्यानुबन्धाः
- ७ सन्दर्भाः
- ८ अधिकवाचनाय
नामरहस्यम्[सम्पादयतु]
सम्मेदशिखरं भारतस्य जैनसमाजस्य सर्वोत्तमः तीर्थराट् मन्यते । अस्य मूलनाम किम् ? अर्थः कः ? अन्यानि कानि नामानि सन्ति ? सम्मेदशिखरम् इति नाम कथम् अभवत् ? इत्यादयः प्रश्नाः भवन्ति ।
“जिनागम श्री ज्ञाता” इत्यस्मिन् धर्मकथासूत्रे भगवतः मल्लिनाथस्य ध्यानम् अस्ति । तस्मिन् ध्याने “सम्मेय पव्वए”, सम्मेयसेलसिहरे इत्यादयः शब्दाः प्रयुज्यमानाः सन्ति । “श्री पर्युषण कल्पे”, “अपरनाम श्री कल्पसूत्रे” इत्येतयोः ग्रन्थयोः भगवतः पार्श्वनाथस्य ध्याने “सम्मेयसेलसिंहरमि” इति शब्दः प्राप्यते । “वसुदेव हिण्डी” इत्यस्मिन् प्राचीनग्रन्थे “सम्मेय पव्वए” शब्दस्य प्रयोगः कृतः अस्ति । अनेन ज्ञायते यत् – “अस्य पर्वतस्य नाम “सम्मेद” एव अस्ति । अनन्तरं सम्मेदशब्दस्य पृष्ठे पर्वतस्य पर्यायवाचिनः शब्दाः संयोज्यमानाः सन्ति । अतः सम्मेदशैल. सम्मेदाचल, सम्मेदगिरिः, सम्मेदशिखरम् इत्यादीनि नामानि प्राप्यन्ते ।
मध्यकालीनसाहित्यात् ज्ञायते यत् - सम्मेदशिखरे ये जनाः निवसन्ति स्म, तेषु अपि केचन समिदिगिरिः, समाधिगिरिः वा अपि इति कथयन्ति स्म । इदं विंशतितीर्थङ्कराणां निर्वाणस्थानं, समाधिस्थानं च वर्तते । अतः समाधिगिरिः अपि वक्तुं शक्यते ।
स्थानीयजनाः पारसनाथपर्वतः इत्यपि प्रयुज्यन्ते । सर्वकारीयकार्यालयेषु अपि इदं नाम एव प्रचलितम् अस्ति । पत्रालयः अपि “पारसनाथ पोस्ट् ऑफिस्” इति नाम्ना प्रसिद्धः । इदं स्थलं तपोवनम् वर्तते । यतः तत्र तीर्थङ्करैः दीर्घकालं यावत् उपासना कृता । किन्तु तेषु तीर्थङ्करेषु त्रयोविंशतितमः तीर्थङ्करः पार्श्वनाथः विशेषः वर्तते । “इदं स्थलं रमणीयं, पवित्रम्, एकान्तम् अस्ति” इति ज्ञात्वा पार्श्वनाथः बहुवारं तत्र गतवान् आसीत् । पार्श्वनाथेन तस्मिन् विस्तारे एव विचरणं कृतम् आसीत् । तेन बहूनि प्रवचनानि कृतानि आसन् ।
तत्रत्याः जनाः पार्श्वनाथस्य सम्माननं कुवन्ति स्म । इदानीम् अपि पार्श्वनाथस्य जन्मदिवसे तत्र उत्सवः आचर्यते । तस्मिन् उत्सवे जैनेतराः जनाः अधिकाः भवन्ति । साम्प्रतमपि जनाः निष्ठापूर्वकं तस्य भक्तिं कुर्वन्ति । जनाः ‘पारसनाथ महादेवः’, ‘पारसनाथ बाबा’ इत्यादिभिः नामभिः स्मरन्ति । उडीसा-राज्ये बहवः जनाः ये जैनाः न सन्ति, ते पार्श्वनाथमहावीरयोः समन्वितप्रतिमां स्वगृहे स्थापयन्ति ।
अस्य पर्वतस्य समीपस्थेषु क्षेत्रेषु भगवतः पार्श्वनाथस्य प्रभावः अत्यधिकः आसीत् । अतः एव “पारसनाथपर्वतः” इति नाम अपि प्रसिद्धं जातम् । ये जनाः जानन्ति यत् – “पारसनाथः जैनानुयायियां देवः अस्ति । अयं पर्वतः तीर्थङ्कराणां निर्वाणभूमिः वर्तते । ते अयं पर्वतः “पारसनाथस्य पर्वतः”, जैनतीर्थङ्कराणां पर्वतः च इति कथयन्ति ।
जैनागमेषु, पञ्चाङी, वासुदेव हिण्डी, चडवण्ण महापुरिस चरित्र, त्रिषष्टिशलाका पुरुष चरित्र, तीर्थकल्प इत्याद्षु चरित्रग्रन्थेषु “सम्मेदशिखरम्” इति नाम्नः उल्लेखः प्राप्यते [१] ।
मान्यताः[सम्पादयतु]
सम्मेदशिखरं जैनधर्मस्य पवित्रतमेषु स्थलेषु अन्यतमं वर्तते । जैनधर्मेषु सम्मेदशिखरस्य महत्वं प्रतिपादितम् अस्ति । जैनग्रन्थेषु प्राप्यते यत् – यदि कोऽपि जनः जीवने एकवारम् एव सम्म्देशिखरतीर्थस्य यात्रां कुर्यात्, तर्हि सः पशुयोनौ, नरके च न गच्छति । कोऽपि जनः सम्मेदशिखरतीर्थं प्राप्य निष्ठापूर्वकं, भावपूर्वकं च भक्तिं करोति, सः मोक्षम् अवाप्नोति । तस्मिन् क्षेत्रे बहवः वनेचराः सन्ति । यथा – व्याघ्रः, सिंहः, मृगः इत्यादयः । तथापि तत्र वनेचराणां हिंसकः व्यवहारः न दृश्यते । अतः यात्रिणः भयेन विना एव यात्रां कुर्वन्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
तीर्थङ्करेषु चतुर्विंशतितमस्य तीर्थङ्करस्य महावीरस्य पावापुरी-ग्रामे निर्वाणम् अभवत् । यद्यपि सः छद्मावस्थायां सम्मेदशिखरतीर्थं गतवान् । यतः सम्मेदशिखरपर्वतस्य समीपे ऋजुबालुका-नद्यास्तटे जम्भिय-ग्रामे महवीरः केवलज्ञानं प्रापत् [२]। पावापुरी-ग्रामः जम्भिय-ग्रामात् १२ योजने दूरे स्थितः अस्ति । अतः सम्भाव्यते यत् – “महावीरः सम्मेदशिखरप्रदेशम् अपि गतवान् आसीत्” । अतः भगवतः महावीरस्य स्मारिका अपि निर्मापिता अस्ति ।
आचार्यप्रद्युम्नसूरिणा नवमशताब्द्यां बहुवारं मगधदेशस्य भ्रमणं कृतम् । तेन सप्तवारं सम्मेदशिखरस्य यात्रा कृता आसीत् । पूर्वदेशे सप्तदश (१७) जिनालयतीर्थानि, एकादश जैनग्रन्थालयाः च प्रस्थापिताः । नवमशताब्द्याः प्रारम्भे सम्मेदशिखरप्रदेशे धर्मान्धतायाः आधिक्यम् आसीत् । किन्तु नवमशताब्द्याः अन्ते सम्मेदशिखरे सप्तदश (१७) तीर्थेषु निर्वाणस्तूपाः, जिनालयाः च निर्मापिताः । अनन्तरं ये जैनाः सम्मेदशिखरस्य यात्रां कर्तुं गतवन्तः आसन्, तैः सम्मेदशिखरे बह्व्यः स्मारिकाः, स्तूपाः च स्थापिताः । किन्तु अस्य कुत्रापि प्रामाणिकोल्लेखः न प्राप्यते ।
- ई. स. १६७० तमे वर्षे आगरा-क्षेत्रस्य राज्ञा कुरपाल सोनपाल लोढा इत्याख्येन जिनालयानाम् जीर्णोद्धारः कृतः ।
- ई. स. १५६२ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य द्वादशे (१२/०४/१५६२) दिनाङ्के अकबर-राज्ञा आचार्यवीरविजयसूरये सम्मेदशिखरम् उपहारस्वरूपेण प्रदत्तम् आसीत् ।
- ई. स. १७५२ तमे वर्षे देहली-राज्यस्य अष्टदशेन राज्ञा अहमदशाह इत्याख्येन मधुबन-कोठी, जयपारनाला, जलहरी कुण्ड. पारसनाथपर्वतः च महताbaराय इत्यस्मै उपहारत्वेन प्रदत्तः आसीत् ।
- ई. स. १७५५ तमवर्षतः अबुअलीखान बहादुर इत्याख्येन राज्ञा पारसनाथपर्वतः करमुक्तः उद्घोषितः ।
महताब राय इत्याख्यः सम्मेदशिखरमहातीर्थस्य मन्दिराणां जीर्णोद्धारं कर्तुम् इच्छति स्म । अतः तेन सम्मेदशिखरं करमुक्तं कारितम् । अनन्तरं मन्दिराणां जीर्णोद्धारः आरब्धः । समयान्तरे “महताब राय” इत्याख्यस्य मृत्युः अभवत् । ततः परं तत्कालीनेन राज्ञा आलम इत्याख्येन “महताब राय” इत्याख्यस्य ज्येष्ठपुत्राय “खुशालचन्द” इत्याख्याय “जगत् शेठ” इत्युपाधिः प्रदत्तः, तस्मै आज्ञापत्रं प्रदत्तं च ।
जीर्णोद्धारकार्यं पूर्ववत् एव प्रचलत् आसीत् । “खुशालचन्द” इत्याख्यस्य अपि इच्छा आसीत् यत् – “विंशतिः तीर्थङ्कराणां पादचिह्नानि भवेयुः” इति । अतः तेन सम्मेदशिखरे चरणपादुकानां, स्तूपानां स्थापना कारिता । तत्र तेन “जलमन्दिरम्” इति नामकः जिनप्रासादः अपि निर्मापितः । तस्मिन् प्रासादे जिनप्रतिमानां स्थापना जाता । अनेन प्रकारेण सम्मेदशिखरस्य जीर्णोद्धारकार्यं पूर्णम् अभवत् । साम्प्रतं गुजरात-राज्यस्य कर्णावती-नगरस्य पारसनाथपर्वतस्य प्रबन्धकः आनन्द जी कल्याण जी इत्याख्यस्य कश्चन कौटुम्बिकः एव अस्ति ।
मधुवनम्[सम्पादयतु]
इदं स्थलं सम्मेदशिखरस्य समीपे एव वर्तते । अतीव रमणीयमस्ति स्थलमिदम् । इदं स्थलं परितः वृक्षाः सन्ति । अस्य स्थलस्य इतिहासः कः ? इति प्रश्नः भवति । यतः वि. सं. १७५० तमवर्षपर्यन्तं तीर्थवर्णनेषु मधुवनस्य उल्लेखः न प्राप्यते । किन्तु वि. सं. १८३५ तमे वर्षे दयारुचिगणि इत्याख्येन रचिते “सम्मेतशिखर-रास” अस्मिन् ग्रन्थे मधुवनस्य उल्लेखः प्राप्यते ।
वि. सं. १८०९ तमे वर्षे अहमदशाह इत्याख्येन राज्ञा महताबचन्दाय मधुवन, जयपारनाला इत्यादिनी स्थलानि उपहारस्वरूपेण प्रदत्तानि आसन् । अतः तदारभ्य अस्य स्थलस्य महत्त्वं वर्धितम् आसीत् । अष्टादशशताब्द्याम् अस्य स्थलस्य विकासस्य आरम्भः अभवत् इति अनुमानम् । पुरा पादचारेण तीर्थयात्रा क्रियते स्म । अतः यात्रा कठिना भवति स्म । यात्रासु नद्यः, वनानि च अवरोधकत्वेन भवन्ति स्म । तस्मिन् समये एकाकी जनः यात्रां न करोति स्म । जनाः समूहेषु एव यात्रां कुर्वन्ति स्म ।
जैनधर्मानुयायिनः इमां सम्मेदशिखरस्य यात्रां कुर्वन्ति स्म । यात्रायाः आरम्भाय जनाः पालगञ्ज-स्थलं प्राप्य मधुवनं गच्छन्ति स्म । पालगञ्ज-स्थलस्य राज्ञः आज्ञां सम्प्राप्य, पार्श्वनाथस्य मूर्तिं नीत्वा जनाः मधुवनं गच्छन्ति स्म । मधुवने पार्श्वनाथस्य मूर्तेः स्थापनां कुर्वन्ति स्म । अनन्तरं तत्रैव उत्सवः आचर्यते स्म ।
साम्प्रतं कोऽपि पालगञ्ज-स्थलं न गच्छति । यतः गिरिडीह-रेलस्थानकस्य निर्माणम् अभवत् । अतः जनाः ततः मधुवनं गच्छन्ति । जनाः पालगञ्ज-स्थलस्य माहात्म्यम् अपि न जानन्ति[३] ।
पर्वतारोहणम्[सम्पादयतु]
मधुवनानन्तरं भोमिया-महाराजस्य मन्दिरं स्थितम् अस्ति । कथ्यते यत् – भोमिया-महाराजस्य दर्शनेन यात्रा कष्टेन विना परिपूर्णा भवति । अस्य मन्दिरस्य समीपं तीर्थङ्कराणां मन्दिराणि सन्ति । मार्गशीर्ष-मासस्य कृष्णपक्षस्य दशम्यां तिथौ, फाल्गुन-मासस्य शुक्लपक्षस्य पूर्णिमायां तिथौ च सम्मेदशिखरे उत्सवः आचर्यते । अतः बहवः जनाः एकत्रिताः भवन्ति स्म । यद्यपि आवर्षं यात्रिकाणाम् आवागमनं तु भवति एव, तथापि सः दिवसः विशिष्टः भवति । भेमियामहाराजस्य मन्दिरात् सम्मेदशिखरस्य आरोहणं क्रियते ।
मार्गे सर्वप्रथमं चतुर्विंशतितीर्थङ्कराणां जिनालयः आगच्छति । जिनालये सर्वेषां तीर्थङ्कराणां मूर्तयः सन्ति । ततः आरोहणाय सङ्करी-इत्यतः सर्पाकारः मार्गः वर्तते । तेन मार्गेण गन्धर्वनाला-स्थलं प्राप्यते । तत्र जैनविश्रामालयः अस्ति । ततः आरोहणं कष्टमयं भवति । तत्र मार्गद्वयम् अस्ति । आवागमनाय तौ मार्गौ भवतः । अनन्तरं “सीतानाला”-स्थलं प्राप्यते । सम्पूर्णे पर्वते एकत्रिंशत् स्मारकाणि सन्ति । तेषु त्रिंशत् स्मारकेषु चरणपादुकाः सन्ति । एकस्मिन् स्मारके मन्दिरं वर्तते । तस्मिन् मन्दिरे बह्व्यः मूर्तयः सन्ति । पर्वते मन्दिराणि अल्पसङ्ख्यकानि सन्ति । यतः पर्वते प्रकृत्याः प्रकोपः अधिकः भवति । तेन मन्दिराणि नष्टानि भवन्ति । अतः मन्दिराणां निर्माणं न क्रियते । सर्वेषां तीर्थङ्कराणां दर्शनं कुर्वन् यात्रिकाः पर्वतारोहणं कुर्वन्ति । अनेन प्रकारेण अष्टादश-योजनमिता यात्रा प्रातःकालात् सन्ध्यापर्यन्तं सम्पूर्णा भवति ।
उद्धाराः[सम्पादयतु]
चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु विंशतितीर्थङ्कराणां निर्वाणं सम्मेदशिखरे एव अभवत् । तैः अस्य तीर्थस्य जीर्णोद्धारः कृतः आसीत् [४]। ते -
- द्वितीयः तीर्थङ्करः अजितनाथः यदा निर्वाणं प्राप्तवान्, तदा अयोध्यानगर्याः चक्रवर्तिनः राज्ञः सागरस्य पौत्रेण भगीरथेन सागरसूरि इत्याख्यस्य उपदेशानुसारम् अस्य तीर्थस्य जीर्णोद्धारः कृतः आसीत् ।
- तृतीयतीर्थङ्करस्य सम्भवनाथस्य निर्वाणानन्तरं हेमनगरस्य राज्ञा हेमदत्तेन वारुक-इत्याख्यस्य गणधरस्य उपदेशानुसारं द्वितीयः जीर्णोद्धारः कृतः ।
- चतुर्थतीर्थङ्करस्य अभिनन्दननाथस्य निर्वाणानन्तरं घातकीखण्डस्य पुरणपुरस्य राज्ञा रत्नशेखरेण अस्य तीर्थस्य तृतीयः जीर्णोद्धारः कृतः आसीत् ।
- पञ्चमतीर्थङ्करस्य अभिनन्दननाथस्य निर्वाणानन्तरं घातकीखण्डस्य पुरणपुरस्य राज्ञा रत्नशेखरेण अस्य तीर्थस्य चतुर्थः जीर्णोद्धारः कृतः आसीत् ।
- षष्ठतीर्थङ्करस्य पद्मप्रभोः निर्वाणानन्तरं प्रभाकरनगरस्यस्य राज्ञा सुप्रभेण अस्य तीर्थस्य पञ्चमः जीर्णोद्धारः कृतः आसीत् ।
- सप्तमतीर्थङ्करस्य सुपार्श्वनाथस्य निर्वाणानन्तरं राज्ञा उद्योतेन सम्मेदशिखरतीर्थस्य षष्ठः जीर्णोद्धारः कृतः आसीत् ।
- अष्टमतीर्थङ्करस्य चन्द्रप्रभोः निर्वाणानन्तरं पुण्डरीकनगरस्यस्य राज्ञा ललितदत्तेन अस्य तीर्थस्य सप्तमः उद्धारः कृतः आसीत् ।
- नवमतीर्थङ्करस्य सुविधिनाथस्य निर्वाणानन्तरं श्रीपुरनगरस्यस्य राज्ञा हेमप्रभेण अस्य तीर्थस्य अष्टमः जीर्णोद्धारः कृतः आसीत् ।
- दशमतीर्थङ्करस्य शीतलनाथस्य निर्वाणानन्तरं भद्दिलपुरस्य राज्ञा मेघरथेन अस्य तीर्थस्य नवमः जीर्णोद्धारः कृतः आसीत् ।
- एकादशतीर्थङ्करस्य श्रेयांसनाथस्य निर्वाणानन्तरं बालनगरस्यस्य राज्ञा आनन्दसेनेन अस्य तीर्थस्य दशमः जीर्णोद्धारः कृतः आसीत् ।
- त्रयोदशतीर्थङ्करस्य विमलनाथस्य निर्वाणानन्तरं पूर्वमहाविदेहस्य कनकावतीनगर्याः राज्ञा कनकरथेन अस्य तीर्थस्य एकादशः जीर्णोद्धारः कृतः आसीत् ।
- चतुर्दशतीर्थङ्करस्य अनन्तनाथस्य निर्वाणानन्तरं कौशाम्बीनगर्याः राज्ञा बालसेनेन विद्याचरण-इत्याख्यस्य मुनेः उपदेशानुसारम् अस्य तीर्थस्य द्वादशः जीर्णोद्धारः कृतः आसीत् ।
- पञ्चदशतीर्थङ्करस्य धर्मनाथस्य निर्वाणानन्तरं श्रीपुरस्य राज्ञा भवदत्तेन आचार्यधर्मघोषसूरी-इत्याख्यस्य उपदेशानुसारम् अस्य तीर्थस्य त्रयोदशः जीर्णोद्धारः कृतः आसीत् ।
- षोडशतीर्थङ्करस्य शान्तिनाथस्य निर्वाणानन्तरं मित्रपुरस्य राज्ञा सुदर्शनेन सुदर्शन-इत्याख्यस्य गणधरस्य उपदेशानुसारम् अस्य तीर्थस्य चतुर्दशः जीर्णोद्धारः कृतः आसीत् ।
- सप्तदशतीर्थङ्करस्य कुन्थुनाथस्य निर्वाणानन्तरं शालिभद्रनगरस्यस्य राज्ञा देवधरेण अस्य तीर्थस्य पञ्चदशः जीर्णोद्धारः कृतः आसीत् ।
- अष्टादशतीर्थङ्करस्य अरनाथस्य निर्वाणानन्तरं भद्रपुरस्य राज्ञा आनन्दसेनेन अस्य तीर्थस्य षोडशः जीर्णोद्धारः कृतः आसीत् ।
- नवदशतीर्थङ्करस्य मल्लिनाथस्य निर्वाणानन्तरं कलिङ्गदेशस्य श्रीपुरस्य राज्ञा अमरदेवेन कस्यचित् मुनेः उपदेशानुसारम् अस्य तीर्थस्य सप्तदशः जीर्णोद्धारः कृतः आसीत् ।
- विंशतितमतीर्थङ्करस्य मुनिसुव्रतनाथस्य निर्वाणानन्तरं रत्नपुरीनगर्याः राज्ञा सोमदेवेन अस्य तीर्थस्य अष्टदशः जीर्णोद्धारः कृतः आसीत् ।
- एकविंशतितमतीर्थङ्करस्य नमिनाथस्य निर्वाणानन्तरं श्रीपुरस्य राज्ञा मेघदत्तेन अस्य तीर्थस्य एकोनविंशतितमः जीर्णोद्धारः कृतः आसीत् ।
- त्रयोविंशतितमतीर्थङ्करस्य पार्श्वनाथस्य निर्वाणानन्तरम् आनन्ददेशस्य गन्धपुरनगरस्य राज्ञा प्रभसेनेन आचार्यदिनकरसूरि-इत्याख्यस्य गणधरस्य उपदेशानुसारम् अस्य तीर्थस्य विंशतितमः जीर्णोद्धारः कृतः आसीत् ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
धर्ममङ्गलजैनविद्यापीठम्[सम्पादयतु]
इदं स्थलं श्वेताम्बरसम्प्रदायेन सह संलग्नम् अस्ति । शान्तं, सौन्दर्यमयं स्थलमिदम् । अस्याः संस्थायाः स्थापना ई. स. १९७२ तमे वर्षे अभवत् । आचार्यपद्मप्रभसूरीश्वरस्य प्रेरणया अस्याः संस्थायाः निर्माणम् अभवत् । तत्र पूजायै शास्त्रीयपद्धत्यनुसारम् एकं मन्दिरं निर्मितमस्ति । अस्मिन् मन्दिरे भगवतः पार्श्वनाथस्य मूर्तिः अस्ति । अस्य मन्दिरस्य निर्माणं श्वेतशैलैः कारितम् ।
चतुर्दशमन्दिराणि[सम्पादयतु]
चतुर्दशमन्दिराणां समूहः अस्ति तत्र । चतुर्दशमन्दिराणां मध्ये भगवतः पार्श्वनाथस्य भव्यमन्दिरम् अस्ति । तस्मिन् मन्दिरे अन्येषां भगवताम् अपि मूर्तयः सन्ति । मन्यते यत् – “भक्तानां प्रत्येकम् इच्छा सकला भवति । अस्य मन्दिरस्य भित्तिषु चित्राणि प्रदर्शितानि सन्ति । चित्रैः जैनधर्मस्य परम्परायाः प्रदर्शनं भवति । अस्य दक्षिणदिशि पञ्च मन्दिराणि सन्ति । ते गौड, पार्श्वनाथः, आदिनाथः, स्वामी गणधरः, पार्श्वनाथः च । तत्र एव सम्मेदशिखरपट्टः वर्तते । अस्य अधः विंशतितीर्थङ्कराणां पादचिह्नानि स्थापितानि सन्ति । ये जनाः पर्वतपरिक्रमां कर्तुम् असमर्थाः भवन्ति, ते तेषां पादचिह्नानां दर्शनं कृत्वा यात्रायाः पुण्यफलं प्राप्नोति ।
भोमियादेवमन्दिरम्[सम्पादयतु]
भोमियादेवः सम्मेदशिखरतीर्थस्य रक्षकः अस्ति । इदं मन्दिरं प्राचीनतमम् अस्ति । भगवता महावीरेण कौसाम्बी-नगर्याः समवसरणे प्रवचनं कृतम् आसीत् । तस्मिन् प्रवचने भोमियादेवमन्दिरस्य वर्णनं कृतम् आसीत् । तत्र सर्वेषां जनानां मनःकामना पूर्णा भवति । भोमियादेवस्य पूजनं, अर्चनं च जैनाः, जैनेतराः च कुर्वन्ति । अस्य मन्दिरस्य प्राङ्गणे भोमियादेवाय नैवेद्यं निवेदनानन्तरम् एव पर्वतारोहणं क्रियते । भगवतः भोमियादेवस्य कृपया, आशीर्वादेन जनानां यात्रा विघ्नरहिता, काठिन्यहीना च परिपूर्णा भवन्ति ।
जिनालयः[सम्पादयतु]
सम्मेदशिखरस्य समीपे एकः भव्यः जिनालयः अस्ति । तस्मिन् मन्दिरे अधोगृहम् अपि अस्ति । तस्मिन् अधोगृहे अरिहन्तभगवतः मूर्तिः स्थिता अस्ति । इदं मन्दिरं परितः विंशतितीर्थङ्कराणाम्, अन्येषां देवानां च मूर्तयः अपि स्थिताः सन्ति । मन्दिरस्य पूर्वदिशि मधुचम्पामण्डपम् अस्ति । मण्डपे भोमियादेवस्य, घण्टाकर्णमहावीरस्य, महालक्ष्म्याः च मूर्तयः स्थिताः सन्ति ।
भोमियाभवनम्[सम्पादयतु]
ई. स. १९७५ तमे वर्षे अस्य भवनस्य निर्माणम् अभवत् । जैनश्वेताम्बरश्रीसङ्घेन भोमियाभवनस्य निर्माणं कारितम् आसीत् । भोमियाभवने यात्रिभ्यः सौकर्याणि दीयन्ते स्म । भवने विश्रामालयः, भोजनायलः च अस्ति । अतः यात्रिभ्यः विश्रामस्य, भोजनस्य च व्यवस्था क्रियते । संस्थातः पारसनाथ-रेलस्थानकं पर्यन्तं परिवहनस्य सौकर्यम् अपि संस्थया एव दीयते ।
शत्रुञ्जयमन्दिरम्[सम्पादयतु]
भोमियामन्दिरस्य समीपे शत्रुञ्जयमन्दिरं वर्तते । इदं मन्दिरं द्विभूमम् अस्ति । अस्मिन् मन्दिरे भगवतः पार्श्वनाथस्य प्रतिमा वर्तते । प्रथमभूमे भगवतः आदिनाथस्य द्वादश चतुर्मुखिप्रतिमाः सन्ति । तत्र पुष्पवाटिका अपि अस्ति । तस्यां पुष्पवाटिकायां त्रीणि मन्दिराणि सन्ति । १ शान्तिनाथ भक्ताम्बरमन्दिर, २ शान्तिनाथ गुरु मन्दिर, ३ भोमियाजी मन्दिर ।
जैनसङ्ग्रहालयः[सम्पादयतु]
इदं स्थलं वीक्षणीयस्थलेषु प्रमुखं वर्तते । “श्रीमहिमाप्रभ सागरजी” इत्यस्य प्रेरणया “जितयशा फाउण्डेशन्, कोलकाता” इत्यनया संस्थया अस्य सङ्ग्रहालयस्य निर्माणं कारितम् । अयं सङ्ग्रहालयः सम्प्रदायनिरपेक्षः अस्ति । श्वेताम्बरसम्प्रदायः, दिगम्बरसम्प्रदायः, स्थानकवासीसम्प्रदायः, तेरापन्थीसम्प्रदायः च इत्येतेषु कोऽपि सम्प्रदायः अस्य सङ्ग्रहालयस्य प्रतिनिधित्वं न करोति । सम्पूर्णजैनधर्मस्य प्रतिनिधित्वं क्रियते । सङ्ग्रहालयपरिसरे बालकेभ्यः क्रीडायाः साधनानि सन्ति । भगवतः पार्श्वनाथस्य ६ पादपरिमिता भव्यतमा प्रतिमा अपि वर्तते । सङ्ग्रहालये जैनधर्मस्य विशेषघटनाधारिताः पञ्चविंशति प्रदर्शिन्यः सन्ति । भगवान् ऋषभदेवतः वर्तमानकालपर्यन्तं विशिष्टाः घटनाः प्रदर्शनीषु साम्प्रदायिकपक्षपातेन विना एव प्रदर्शिताः सन्ति । भारतस्य भूतपूर्वराष्ट्रपतिः “ज्ञानी जैल सिंह” इत्याख्यः अपि जैनसङ्ग्रहालयं दृष्टवान् । अनन्तरं “सम्मेदशिखरस्य स्वागतद्वारम् अस्ति अयं सङ्ग्रहालयः” इति राष्ट्रपतिना उक्तम् [५]।
सराक जैन सङ्घटनम्[सम्पादयतु]
ई. स.१९९० तमे वर्षे सुयशमुनेः प्रेरणया “अखिल भारतीय सराक जैन सङ्घटन” इत्यस्याः संस्थायाः निर्माणम् अभवत् । जैनसङ्ग्रहालयतः पूर्वदिशि ३०० मीटरमिते दूरे स्थिता अस्ति इयं संस्था । तत्र सराकज्ञातेः जनाः सन्ति । ते पुरा जैनधर्मान्तर्गताः आसन् । अतः इयं संस्था तेषां पुनः जैनधर्मे विलीनिकर्तुं प्रयासं करोति । तस्यां संस्थायां देवविमानमिव भव्यमन्दिरम् अस्ति । इदं मन्दिरं द्विभूमं वर्तते । अस्य अधोगृहे १४ पादपरिमिता उन्नता पार्श्वनाथभगवतः प्रतिमा वर्तते । इमां मूर्तिं परितः नवग्रहदेवानां मन्दिरस्य निर्माणम् अभवत् । अस्याः संस्थायाः पूर्वदिशि पाण्डुकशिला वर्तते । तत्र भगवतः जलाभिषेकः क्रियते ।
मार्गाः[सम्पादयतु]
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
सम्मेदशिखरं गिरिडीह-मण्डले अस्ति । तस्य समीपे पारसनाथ-रेलस्थानकं वर्तते । तत्स्थानकं देहली-हावडामार्गे स्थितम् अस्ति । ततः देहली-महानगरं १०८६ किलोमीटरमिते, हावडा-नगरं ३१८ किलोमीटरमिते च दूरे स्थितम् अस्ति । सम्मेदशिखरतः पारसनाथरेलस्थानकं २२ किलोमीटरमिते, गिरिडीह-नगरं २८ किलोमीटरमिते, इसरी-ग्रामः २२ किलोमीटरमिते च दूरे अस्ति । सम्मेदशिखरतः धनबाद-नगरं ७२ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । देहली-हावडा-रेलमार्गस्य अधिकाधिकानि रेलयानानि धनबाद-नगरे तिष्ठन्ति[६] ।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- http://jainteerth.com/jharkhand-jain-teerth/shri-digambar-jain-siddha-kshetra-sammed-shikharji-jharkhand/
- http://www.jaindharmonline.com/pilgri/samed.htm
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ श्री सम्मेदशिखर, महेन्द्र कुमार सिंधी, पृ.–५-७
- ↑ श्री सम्मेदशिखर, महेन्द्र कुमार सिंधी, पृ.–७
- ↑ श्री सम्मेदशिखर, महेन्द्र कुमार सिंधी, पृ.–२१
- ↑ भारतना मुख्य जैन तीर्थो, श्री महावीर श्रुति मण्डल, पृ.–२२४-२२५
- ↑ http://parasnath.nic.in/swetambar.html#जैन म्युजियम
- ↑ http://ostraparsvanath.com/श्री-सम्मेत-शिखर-एक-महान-त


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३४४
अर्थालङ्गाराः[सम्पाद्यताम्]
अग्निरुवाच
अलङ्करणमर्थानामर्थालङ्कार इष्यते ।
तं विना शब्दसौन्दर्य्यमपि नास्ति मनोहरम् ।। ३४४.१ ।।
अर्थालङ्काररहिता विधवेव सरस्वती ।
स्वरूपमथ सादृश्यमुतप्रेक्षातिशयावपि ।। ३४४.२ ।।
विभावना विरोधश्च हेतुश्च सममष्टधा ।
स्वभाव एव भावानां स्वरूपमभिधीयते ।। ३४४.३ ।।
निजमागन्तुकञ्चेति द्विविधं तदुदाहृतम् ।
सांसिद्धिकं निजं नैमित्तिकमागन्तुकं तथा ।। ३४४.४ ।।
सादृश्यं धर्म्मसामान्यमुपमा रूपकं तथा ।
सहोक्त्यर्थान्तरन्यासाविति स्यात्तु चतुर्विधम् ।। ३४४.५ ।।
उपमा नाम सा यस्यामुपमानोपमेययोः ।
सत्ता चान्तरसामान्ययोगित्वेपि विवक्षितं ।। ३४४.६ ।।
किञ्चिदादाय सारूप्यं लोकयात्रा प्रवर्त्तते ।
समासेनासमासेन सा द्विधा प्रतियोगिनः ।। ३४४.७ ।।
विग्रहादभिधानश्य ससभासाऽन्यथोत्तरा ।
उपमाद्योतकपदेनोपमेयपदेन च ।। ३४४.८ ।।
ताभ्याञ्च विग्रहात् त्रेधा ससमासान्तिमात् त्रिधा ।
विशिष्यमाणा उपमा भवन्त्यष्टादश स्फुटाः ।। ३४४.९ ।।
यत्र साधारणो धर्म्मः कथ्यते गम्यतेऽपि वा ।
ते धर्म्मवस्तुप्राधान्याद्धर्म्मवस्तूपमे उभे ।। ३४४.१० ।।
तुल्यमेवोपमीयेते यत्रान्योन्येन धर्म्मणौ ।
परस्परोपमा सा स्यात् प्रसिद्धेरन्यथा तयो ।। ३४४.११ ।।
विपरीतोपमा सा स्याद्व्यावृत्तेर्न्नियमोपमा ।
अन्यत्राप्यनुवृत्तेस्तु भवेदनियमोपमा ।। ३४४.१२ ।।
समुच्यतेपमातोऽन्यधर्म्मवाहुल्यकीर्त्तनात् ।
वहोर्धर्म्मस्य साम्येपि वैलक्षण्यं विवक्षितं ।। ३४४.१३ ।।
यदुच्यतेऽतिरिक्तत्वं व्यतिरेकोपमा तु सा ।
यत्रोपमा स्याद्वहुभिः सदृशैः सा बहूपमा ।। ३४४.१४ ।।
धर्म्माः प्रत्युपमानञ्चेदन्ये मालोपमैव सा।
उपमानविकारेण लुलना विक्रियोपमा ।। ३४४.१५ ।।
त्रैलोक्यासम्भवि किमप्यारोप्य प्रतियोगिनि ।
कविनोपमीयते या प्रथते साद्भुतोपमा ।। ३४४.१६ ।।
प्रतियोगिनमारोष्य तदभेदेन कीर्त्तनम् ।
उपमेयस्य सा मोहोपमाऽसौ भ्रान्तिमद्वचः ।। ३४४.१७ ।।
उभयोर्धर्म्मिणोस्तथ्यानिश्चयात् संशयोपमा ।
उपमेयस्य संशय्य निश्चयान्निश्चयोपमा ।। ३४४.१८ ।।
वाक्यार्थेनैव वाक्यार्थोपमा स्यादुपमानतः ।
आत्मनोपमानादुपमा साधारण्यतिशायिनी ।। ३४४.१९ ।।
उपमेयं यदन्यस्य तदन्यस्योपमा मता ।
यद्युत्तरोत्तरं याति तदाऽसौ गगनोपमा ।। ३४४.२० ।।
प्रशंसा चैव निन्दा च कल्पिता सदृशो तथा ।
किञ्चिच्च सदृशी ज्ञेया उपमा पञ्चधा पुनः ।। ३४४.२१ ।।
उपमानेन यत्तत्त्वमुपमेयस्य रूप्यते ।
गुणानां समतां दृष्ट्वा रूपकं नाम तद्विदुः ।। ३४४.२२ ।।
उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमेव वा ।
सहोक्तिः सहभावेन कथनं तुल्यधर्म्मिणां ।। ३४४.२३ ।।
भवेदर्थान्तरन्यासः सादृश्येनोत्तरेण सः ।
अन्यथोपस्थिता वृत्तिश्चेतन्स्येतरस्य च ।। ३४४.२४ ।।
अन्यथा मन्यते यत्र तामुत्प्रेक्षआं प्रचक्षते ।
लोकसीमानिवृत्तस्य वस्तुधर्म्मस्य कीर्त्तनम् ।। ३४४.२५ ।।
भवेदतिशयो नाम सम्भवासम्भवाद् द्विधा ।
गुणजातिक्रियादीनां यत्र वैकल्यदर्शनं ।। ३४४.२६ ।।
विशेषदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरुच्यते ।
प्रसिद्धहेतुव्यावृत्या यत् किञ्चित् कारणआन्तरम् ।। ३४४.२७ ।।
यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना ।
सङ्गतीकरणं युक्त्या यदसंगच्छमानयोः ।। ३४४.२८ ।।
विरोधपूर्वकत्वेन तद्विरोध इति स्मृतं ।
सिसाधयिषितार्थस्य हेतुर्भवति साधकः ।। ३४४.२९ ।।
कारको ज्ञापक इति द्विधा सोऽप्युपजायते ।
प्रवर्त्तते कारकाख्यः प्राक् पश्चात् कार्य्यजन्मनः ।। ३४४.३० ।।
पूर्व्वशेष इति ख्यातस्तयोरेव विशेषयोः ।
कार्य्यकारणभावद्वा स्वभावाद्वा नियामकात् ।। ३४४.३१ ।।
ईपकाख्यस्य भेदोऽस्ति नदीपूरादिदर्शनात् ।
अविनाभावनियमो ह्यविनाभावदर्शनात् ।। ३४४.३२ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये अलङ्कारे अर्थालङ्कारनिरूपणं नाम चतुश्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः ।।


text:
ॐ ऐं आत्मतत्त्वं शोधयामि नमः स्वाहा।
ॐ ह्रीं विद्यातत्त्वं शोधयामि नमः स्वाहा॥
ॐ क्लीं शिवतत्त्वं शोधयामि नमः स्वाहा।
ॐ ऐं ह्रीं क्लीं सर्वतत्त्वं शोधयामि नमः स्वाहा॥
तत्पश्चात प्राणायाम करके गणेश आदि देवताओं एवं गुरुजनों को प्रणाम करें, फिर 'पवित्रेस्थो वैष्णव्यौ' इत्यादि मन्त्र से कुश की पवित्री धारण करके हाथ में लाल फूल, अक्षत और जल लेकर निम्नांकित रूप से संकल्प करें-
चिदम्बरसंहिता में पहले अर्गला, फिर कीलक तथा अन्त में कवच पढ़ने का विधान है, किन्तु योगरत्नावली में पाठ का क्रम इससे भिन्न है। उसमें कवच को बीज, अर्गला को शक्ति तथा कीलक को कीलक संज्ञा दी गई है।
ॐ विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः। ॐ नमः परमात्मने, श्रीपुराणपुरुषोत्तमस्य श्रीविष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्याद्य श्रीब्रह्मणो द्वितीयपरार्द्धे श्रीश्वेतवाराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरेऽष्टाविंशतितमे कलियुगे प्रथमचरणे जम्बूद्वीपे भारतवर्षे भरतखण्डे आर्यावर्तान्तर्गतब्रह्मावर्तैकदेशे पुण्यप्रदेशे बौद्धावतारे वर्तमाने यथानामसंवत्सरे अमुकामने महामांगल्यप्रदे मासानाम् उत्तमे अमुकमासे अमुकपक्षे अमुकतिथौ अमुकवासरान्वितायाम् अमुकनक्षत्रे अमुकराशिस्थिते सूर्ये अमुकामुकराशिस्थितेषु चन्द्रभौमबुधगुरुशुक्रशनिषु सत्सु शुभे योगे शुभकरणे एवं गुणविशेषणविशिष्टायां शुभ पुण्यतिथौ सकलशास्त्र श्रुति स्मृति पुराणोक्त फलप्राप्तिकामः अमुकगोत्रोत्पन्नः अमुक नाम अहं ममात्मनः सपुत्रस्त्रीबान्धवस्य श्रीनवदुर्गानुग्रहतो ग्रहकृतराजकृतसर्व-विधपीडानिवृत्तिपूर्वकं नैरुज्यदीर्घायुः पुष्टिधनधान्यसमृद्ध्यर्थं श्री नवदुर्गाप्रसादेन सर्वापन्निवृत्तिसर्वाभीष्टफलावाप्तिधर्मार्थ- काममोक्षचतुर्विधपुरुषार्थसिद्धिद्वारा श्रीमहाकाली-महालक्ष्मीमहासरस्वतीदेवताप्रीत्यर्थं शापोद्धारपुरस्परं कवचार्गलाकीलकपाठ- वेदतन्त्रोक्त रात्रिसूक्त पाठ देव्यथर्वशीर्ष पाठन्यास विधि सहित नवार्णजप सप्तशतीन्यास- धन्यानसहितचरित्रसम्बन्धिविनियोगन्यासध्यानपूर्वकं च 'मार्कण्डेय उवाच॥ सावर्णिः सूर्यतनयो यो मनुः कथ्यतेऽष्टमः।' इत्याद्यारभ्य 'सावर्णिर्भविता मनुः' इत्यन्तं दुर्गासप्तशतीपाठं तदन्ते न्यासविधिसहितनवार्णमन्त्रजपं वेदतन्त्रोक्तदेवीसूक्तपाठं रहस्यत्रयपठनं शापोद्धारादिकं च किरष्ये/करिष्यामि।
इस प्रकार प्रतिज्ञा (संकल्प) करके देवी का ध्यान करते हुए पंचोपचार की विधि से पुस्तक की पूजा करें, योनिमुद्रा का प्रदर्शन करके भगवती को प्रणाम करें, फिर मूल नवार्ण मन्त्र से पीठ आदि में आधारशक्ति की स्थापना करके उसके ऊपर पुस्तक को विराजमान करें। इसके बाद शापोद्धार करना चाहिए। इसके अनेक प्रकार हैं।
'ॐ ह्रीं क्लीं श्रीं क्रां क्रीं चण्डिकादेव्यै शापनाशागुग्रहं कुरु कुरु स्वाहा'
इस मंत्र का आदि और अन्त में सात बार जप करें। यह शापोद्धार मंत्र कहलाता है। इसके अनन्तर उत्कीलन मन्त्र का जाप किया जाता है।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २२३< अग्निपुराणम्
राजधर्माःसम्पाद्यताम्
पुष्कर उवाच
ग्रामस्याधिपति कुर्य्याद्दशग्रामाधिपं नृपः ।
शतग्रामाधिपञ्चान्यं तथैव विषयेस्वरं ।। २२३.१ ।।
तेषां भोगविभागश्च भवेत् कर्म्मानुरूपतः ।
नित्यमेव तथा कार्य्यं तेतषाञ्चारैः परीक्षणं ।। २२३.२ ।।
ग्रामे दोषान् समुत्पन्नान् ग्रामेशः प्रशमं नयेत् ।
अशक्तो दशपालस्य स तु गत्वा निवेदयेत् ।। २२३.३ ।।
श्रुत्वापि दशपालोऽपि तत्र युक्तिमुपाचरेत् ।
वित्ताद्याप्नोति राजा वै विष्यात्तु सुरक्षइतात् ।। २२३.४ ।।
धनवान्धर्म्ममाप्नोति धनवान् काममश्नुते ।
उच्छिद्यन्ते विना ह्यर्थै१ क्रिया ग्रीष्मे सरिद्यथा ।। २२३.५ ।।
विशेषो नास्ति लोकेषु पतितस्याधनस्य च ।
पतितान्न तु गृह्णन्ति दरिद्रो न प्रयच्छति ।। २२३.६ ।।
धनहीनस्य भार्य्यापि नैका स्यादुपवर्त्तिती२ ।
राष्ट्रपीडाकरो राजा नरके वसते चिरं ।। २२३.७ ।।
नित्यं राज्ञा तथा बाव्यं गर्भिणी सहधर्मिणी ।
यथा स्वं सुखमुत्सृज्य गर्भस्य सुखमावहेत्३ ।। २२३.८ ।।
किं यज्ञैस्तपसा तस्य प्रजा यस्य न रक्षिताः ।
सुरक्षिताः प्रचजा यस्य स्वर्गस्तस्य गृहोपमः ।। २२३.९ ।।
अरक्षिताः प्र्जा यस्य नरकं तस्य मन्दिरं ।
राजा षड्बागमादत्ते सुकृताद्दुष्कृतादपि ।। २२२.१० ।।
धर्म्मागमो रक्षणाच्च पापाप्नोत्यरक्षणात् ।
सुभगा विटभीतेव राजवल्लभतस्करैः ।। २२२.११ ।।
भक्ष्यमाणाः प्रजा रक्ष्याः कायस्थैश्च विशेषतः ।
रक्षता तद्भयेभ्यस्तु राज्ञो भवति सा प्रजा४ ।। २२२.१२ ।।
अरक्षिता सा भवति तेषामेवेह भोजनं ।
दुष्टसम्मर्द्दनं कुर्य्याच्छास्त्रोक्तं करमाददेत्५ ।। २२२.१३ ।।
कोषे प्र्वेशयेदर्द्धं नित्यञ्चार्द्धं द्विजे ददेत्६ ।
निधिंद्विजात्तमः प्राप्य गृह्णीयात्सकलं तथा ।। २२२.१४ ।।
चतुर्थमष्टमं भागं तथा षोडशमं द्विजः ।
वर्णकमेण दद्याच्च निधिं पात्रे तु धर्म्मतः ।। २२२.१५ ।।
अनृतन्तु वदन् दण्ड्यः७ सुवित्तस्यांशमष्टमं ।
प्रणष्टस्वामिकमृक्थं राजा त्र्यव्दं निधापयेत् ।। २२२.१६ ।।
अर्वाक् त्र्यब्दाद्धरेत्स्वामी परेण नृपतिर्हरेत् ।
ममेदमितिया ब्रूयात् सोऽर्थयुक्तो यथाविधि ।। २२२.१७ ।।
सम्पाद्य रूपसङ्ख्यादोन् स्वामी तद् द्रव्यमर्हति ।
बालदायादिकमृक्थं८ तावद्राजानुपालपेत् ।। २२२.१८ ।।
यावत्स्यात्स समावृत्तो यावद्वातीतशैशवः ।
बालपुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कुलासु च ।। २२२.१९ ।।
पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधबास्वतुरासु च ।
जीवन्तीनान्तु तासां ये संहरेयुः स्ववान्धवाः ।। २२२.२० ।।
ताञ्छिष्याच्चौरदण्डेन धार्म्मिकः कृथिवीपतिः ।
सामान्यतो हृतञ्चौरैस्तद्वै दद्यात् स्वयं नृपः ।। २२२.२१ ।।
चौररक्षाधिकारिब्यो राजापि हृतमाप्नुयात् ।
अहृते यो हृतं ब्रूयान्निः सार्यो दण्ड्य एव सः ।। २२२.२२ ।।
न तद्राज्ञा प्रदातव्यं गृहे यद् गृहगैर्हृतं ।
स्राष्ट्रपण्यादादद्याद्राजा विंशतिमं द्विज ।। २२२.२३ ।।
शुल्कांशं परदेशाच्च क्षयव्ययप्रकाशकं ।
ज्ञात्वा सङ्कल्पयेच्छुल्कं लाभं वणिग्यथाप्नुयात् ।। २२२.२४ ।।
विंशांशं लाभमादद्याद्दण्डनीयस्ततोऽन्यया ।
स्त्रीणां प्रव्रजितानाञ्च९ तरशुल्कं विवर्जयेत् ।। २२२.२५ ।।
तरेषु दासदोषेण नष्टं दासास्तु दापयेत् ।
शूकधान्येषु षड्भागं शिम्बिधान्ये तथाष्टमं ।। २२२.२६ ।।
राजा वन्यार्थमादद्याद्देशकालानुरूपकं ।
पञ्चषङ्भागमादद्याद् राजा पशुहिरण्ययोः ।। २२२.२७ ।।
गन्धौषधिरसानाञ्च भाण्डानां सर्वस्यास्ममयस्य च ।
पत्रशाकतृणानाञ्च वंशवैणवचर्म्मणं ।। २२२.२८ ।।
वैदलानाञ्च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च ।
षड्भागमेव चादद्यान्मधुमांसस्य सर्षिपः ।। २२२.२९ ।।
म्रियन्नपि न चादद्याद् ब्राह्मणेभ्यस्तथा करं ।
यस्य राज्ञस्तु विषये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा ।। २२२.३० ।।
तस्य सीदति तद्राष्ट्रं व्याधिदुर्भिक्षतस्तरैः ।
श्रुतं वृत्तन्तु विज्ञाय वृत्तिं तस्य प्रकल्पयेत् ।। २२२.३१ ।।
क्षेच्च सर्वतस्त्वेनं पिता पुत्रमिवौरसं ।
संरक्ष्यमाणो राज्ञा यः कुरुते धर्ममन्वहं ।। २२२.३२ ।।
तेनायुर्वर्द्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च ।
कर्म्म कुर्युर्न्नरेन्द्रस्य मासेनैकञ्च१० शिल्पिनः ।। २२२.३३ ।।
भुक्तमात्रेण ये चान्ये स्वशरीरोपजीविनः ।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये राजधर्मो नाम त्रयोविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।


text:
वर्गिस् कुरियन्
वर्गिस् कुरियन् मूलतः केरळीयः । १९२१ तमे वर्षे प्राप्तजन्मा एषः प्रसिद्धस्य अमुलडैरी संस्थायाः संस्थापकः अस्ति । पूर्वं क्षीरोत्पादने भारतदेशः अत्यन्तं न्यूनताम् अनुभवन् आसीत् । तादृशं विश्वे भारतदेशं क्षीरोत्पादने अग्रगण्यकरणस्य श्रेयः कुरियन् वर्यस्य एव । अतः एषः क्षीरजनः (milkman) इत्येव ख्यातः आसीत् । अमुलडैरी उत्पन्नानि न केवलं भारते अपि तु विदेशे अपि पसिद्धाः सन्ति । अस्य क्षीरोत्पादनस्य साहसेन तदानीन्तनः प्रधानमन्त्री लालबहादुरशास्त्री अत्यन्तं प्रभावितः आसीत् । कुरियन् वर्यस्य साहसगाथायै भारतदेशस्य अत्युन्नतप्रशस्तयः प्राप्ताः आसन् - पद्मश्रीः,पद्मभूषणः,पद्मविभूषणः चेति । प्रसिद्धा म्याग्सेस्सेप्रशस्तिः अपि एतेन प्राप्ता आसीत् । १९९५तमे वर्षे राष्ट्रियडैरी-अभिवृद्धिमण्डलस्य निर्देशकत्वेन कुरियन् वर्यः नियुक्तः आसीत् । २०१२ तमवर्षस्य सप्टम्बर्मासस्य नवमे दिनाङ्के भानुवासरे एषः मरणं प्राप्तवान् ।
शैक्षणिक[सम्पादयतु]
कुरियन्वर्यः विविधेभ्यः विश्वविद्यालयेभ्यः गौरवडाक्टरेट्पदवीं प्राप्तवानासीत् । अधः तेषां विवरणानि दत्तम् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
Others[सम्पादयतु]
- Dr. Verghese Kurien: The Making of a Legend
- The Amul Saga by Verghese Kurien
- Dr. Kurien, 1989 World Food Prize Laureate
- Verghese Kurien passes away
- Verghese Kurien played key role in dairy movement in Bihar
- ↑ The writer has posted comments on this article. "Father of white revolution Verghese Kurien dies - The Times of India". The Times of India. Retrieved 2012-09-09.


text:
नेल्सन् मण्डेला
नेल्सन् मण्डेला दक्षिण-आफ्रिकादेशस्य सुप्रसिद्धः नायकः । नेल्सन् रोलिह्लाह्ल मण्डेला अस्य पूर्णनाम भवति । अमेरिकादेशस्य मार्टिन् लूथर् किङ्ग् यथा वर्णभेदस्य विरुद्धम् आन्दोलनं कृतवान् तथैव अयमपि स्वदेशे आन्दोलनं कृतवान् । अत्रत्य जनानां प्रीतिपात्रः अस्ति । अधुनिकयुगस्य राजकीयक्षेत्रस्य सुप्रसिद्धः, नैतिकव्यक्तित्वयुक्तः च आसीत् । भारतस्य राष्ट्रपतिचरः के.आर्. नारायणन् ’अधुनिकगान्धिः’ इति एनं सम्बोधितवान् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
जननम्, बाल्यञ्च[सम्पादयतु]
नेल्सन् मण्डेलः जुलैमासस्य १८ तमे दिनाङ्के १९१८ तमे संवत्सरे दक्षिण-आफ्रिकादेशस्य ट्रान्स्कै पत्तनस्य उयतलसमीपस्थे क्वुनुग्रामे अजायत । अस्य जनाङ्गस्य सम्प्रदायानुसारं नाम स्थापितम् आसीत् । अस्य पिता हेन्रिगाड्ला । अस्य चतस्रः भार्याः आसन् । तृतीया भार्या नेल्सन् मण्डेलावर्यस्य माता भवति । अस्याः नाम नोसेकेनि फ्यानि । एषा अनक्षरस्ता आसीत् । अतः पुत्रः साक्षरवान् भवेत् इति अस्याः आशा आसीत् । अस्य दशमे वयसि पिता मृतवान् । बाल्ये बन्धुना सह शालाविरामेषु दिनेषु गोपालनं करोति स्म । एषु समयेषु एव सः वर्णभेदस्य विषये ज्ञातवान् आसीत् ।
अध्ययनम्[सम्पादयतु]
अस्य पितुः मरणानन्तरं श्वशुरः एव अद्ययने साहाय्यं कृतवान् । प्रप्रथमतया १९८२ तमे वर्षे शालां गतवान् । हेल्डेट् वेस्लियान् शालायां प्रौढशिक्षणं प्राप्तवान् । १९३८ तमे संवत्सरे मेट्रिक्यूलेक्षन् परीक्षायाम् उत्तीर्णः । समनन्तर (कनूनु) विषयस्य अध्ययनार्थं जोहान्सबर्गनगरं गतवान् । तत्र कृष्णवर्णियेभ्यः जनेभ्यः वस्तुं सुव्यवस्था नासीत् । अतः मण्डेलावर्यः अल्पेन स्वधनेनैव पत्रालयशिक्षणद्वारा बि.ए. पदवीधरः जातः। सिडेल्स्कि नामकस्य न्यायवादी समीपे कानूनुविषये शिक्षणं प्राप्तवान् । विट् वाटर् स्ट्राण्ड विश्वविद्यालये कानुनुविषये अध्ययनं कृतवान् ।
वैय्यक्तिकजीवनम्[सम्पादयतु]
नेल्सन् मण्डेला प्रभावीनायकः आसीत् । १९४४ तमे वर्षे जोहान्सबर्गनगरस्य इवेलिन् मेस्सिसुलु नाम कन्यां परिणीतवान् । सिसुलु एका अनुवैद्या आसीत् । १९५६ तमे संवत्सरे अनयासह विच्छेदनम् अभूत् । त्रीणि सन्तानानि आसन् । एषा एव पालयति स्म । विन्निनोम जानो नाम कन्यां १९५८ तमे संवत्सरे परिणीतवान् । एषा द्वितीया भवति । एषा समाजसेवाकर्त्री आसीत् । नेल्सन् मण्डेला उत्तमलेखकः । स्व आत्मकथां लिखितवान् अस्ति । अस्य वैक्तिकजीवननिरूपकौ ग्रन्थौ भवतः । फातिमायार् रचितः “हैयर् द्यान् होप्”, बेञ्जमिन् पोग्रुण्डवर्यस्य मण्डेलावर्यस्य जीवनाधारितः ग्रन्थः च । २७ वर्षाणि कारागृहे आसीत् । समाजाय सहाय्यं कुर्वन्नेव जीवितवान् अस्ति ।
आन्दोलनम्[सम्पादयतु]
आफ्रिकादेशे वर्णभेदः बहुधा कृष्णवर्णीय जनान् पीडयति स्म । प्राथमिकशिक्षणाध्ययनकाले विरमेषु समयेषु बान्धुभिस्सह गोपालनार्थं गच्छति स्म । कश्चनः बन्धुः वर्णभेदस्य विषये अफ्रिकादेशे विद्यमानान् क्लेशान् बोधितवान् । तदारभ्य अस्य मनसि वर्णभेदस्य निवारणार्थं चिन्तनम् आसीत् । अस्मिन् देशे कृष्णवर्णीयाः आन्दोलनं कर्तुं न शक्नुवन्ति स्म । ग्रन्थालयेषु प्रवेशः न आसीत् । चलचित्रमन्दिरेश्वपि प्रवेशः न आसीत् । कृष्णवर्णीयजनेभ्यः स्वातन्त्र्यमेव न आसीत् । चित्रविचित्रं वर्णभेदम् असहमानः सर्वकारस्य विरुद्धम् आन्दोलनम् कृतवान् । जून्मासस्य २६ तमे दिनाङ्के १९५० तमे संवत्सरे आन्दोलनदिनम् इति उद्घोषितम् आसीत् । तदा ए एन् सि सहकारं दत्तमासीत् । १९५७ तमे संवत्सरे युवसङ्घस्य अद्यक्षः आसीत् । एषु दिनेषु ए एन् सि सदस्येभ्यः अस्मै च सभासु भागग्रहणार्थम्, भाषणार्थञ्च निषेधः कृतः आसीत् । तथापि स्वकार्यं न त्यक्तवान् । सर्वकारनिन्दाकारणात् क्रि.श. १९५६ तः १९६१ संवत्सरपर्यन्तं सर्वकारं विरुध्य न्यायसमरं कृत्वा क्रि.श. १९६१ तमे वर्षे जयम् आप्नोत् ।
कारागृहबन्धनम्[सम्पादयतु]
मेमासस्य १९६१ तमे संवत्सरे नेटाल्-देशस्य पीटर् यार्ट्ज बर्गनगरे अस्य भाषणम् आसीत् । निषेधः इति बहुदिनेभ्यः भाषणं न कृतवान् आसीत् । किन्तु तत्रत्य भाषणं प्रचोदनकारी सार्वकारस्य विरुद्धं च आसित् । बन्धितुम् आरक्षकाः प्रयासं कृतवन्तः । ततः सह पलायितः । अस्मिन् समये आदेशं जनान् प्रेरयन् अटितवान् । अन्य आफ्रिकादेशेषु गत्वा तत्रत्य नायकानां सहायं स्वीकृतवान् । एवं वर्णभेदस्य विरुद्धम् आन्दोलनं कर्तुं प्रेरितवान् । षण्मासानन्तरं पुनरागतः । न्यायालयेन पञ्चवर्षाणि कारागृहबन्धनं सूचितम् असीत् । राबेन्द्वीपस्य कारागृहे स्थापितम् आसीत् । सप्तविंवशति वर्षाणि कारागृहे एव आसीत् । कारागृहे ए,बि,सि,डि इति बन्धनस्थेषु विभागः आसीत् । मण्डेला डि विभागे आसीत् । अस्मै सुव्यवस्था न कल्पिता आसीत् ।
पुरस्काराः[सम्पादयतु]
- १९९३ तमे वर्षे अनेन नोबेल् शान्तिप्रशस्तिः प्राप्ता ।
- १९७३ तमे संवत्सरे लीड्स विश्वविद्यालयः परमाणोः अन्वेशणं कृतम् आसीत्। तस्य परमाणोः नाम मण्डेलापरमाणुः इति स्तापितम् आसीत् ।
- १९७५ तमे संवत्सरे गौरवाजीवसदस्यत्वं लण्डन् विश्वविद्यालयः दत्तः।
- १९७९ तमे संवत्सरे लेसोथो विश्वविद्यालयः गौरवडाक्टरेट् उपाधिं दत्तम् ।
- १९८० तमे संवत्सरे भारतसर्वकारस्य जवाहरलाल नेहरू अन्ताराष्ट्रीयपुरस्कारेण सम्मानितः ।
- १९८२ तमे संवत्सरे गौरवाध्यक्षः (जीववधिकालस्य) सञातः ।
- भारतसर्वकारः एतस्मै भारतरत्नप्रशस्तिम् अयच्छत् ।
- कारागृहे यदा आसीत् तदानीन्तन पुरस्काराः*
- १९८६ तमे संवत्सरे जिम्बाब्वे विश्वविद्यालयस्य डाक्टर् आफ् लास् पुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- अन्ताराष्ट्रीय शान्ति-स्वातन्त्र्यपुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- १९८७ तमे संवत्सरे हवान विश्वविद्यालयस्य (क्युबा), स्टेट्स्-रास् विश्वविद्यालयस्य (युनैटेड्), कार्लमार्क्स् विश्वविद्यालयस्य (जर्मनी) च गौरवपुरस्कारान् प्राप्तवान् ।
- १९८८ तमे संवत्सरे विश्वसंस्थायाः मानवताधिकारस्य चतुर्थं पुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- १९८८ तमे संवत्सरे सुखरोव् पुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- १९८८ तमे संवत्सरे ब्रेमेन् सालिडारिटे पुरस्कारं प्राप्तवान् (जर्मनी) ।
- १९८८ तमे संवत्सरे शान्तिपुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- १९८८ तमे संवत्सरे इटालिदेशस्य बोरोना विश्वविद्यालयस्य गौरवपदविपुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- १९८९ तमे संवत्सरे अगष्ट सीजर् स्याण्डिनो पुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- १९८९ तमे संवत्सरे टूरेण्टोदेशस्य यार्कविश्वविद्यालयस्य गौरवडाक्टरेट् प्राप्तवान् ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- Nelson Mandela – Biography at Nobelprize.org
- Nelson Mandela Foundation
- Nelson Mandela Children's Fund (Canada)
- Time 100 profile
- Mandela: An Audio History
- Mandela: Son of Africa, Father of a Nation Documentary & Soundtrack
- Nelson Mandela: Helping Orphans in South Africa
- The Elders
- The Art of Nelson Mandela
- Nelson Mandela Centre of Memory
- Nelson Mandela Children's Fund
- Nelson Mandela Foundation
- Mandela Rhodes Foundation
- The Elders
- Nelson Mandela Museum
- Nelson Mandela Day
- नेल्सन् मण्डेला
- नेल्सन् मण्डेला at the Internet Movie Database


text:
ब्रह्मपुराणम्
ब्रह्मपुराणम् (BrahmaPuranam) पुराणानां सूचीषु प्रथमस्थाने स्थितमस्ति । अस्मिन् पुराणे सृष्ट्याः उत्पत्तिः, पृथोः पावनचरित्रं, सूर्य एवं चन्द्रवंशस्य वर्णनं, श्रीकृष्णचरित्रं, कल्पान्तजीविनः मार्कण्डेयमुनेः चरित्रं, तीर्थानां माहात्म्यं, भक्तिविषयादिषु चर्चा च कृता अस्ति। भगवतः श्रीकृष्णस्य ब्रह्मरूपस्य विस्तृतव्याख्यायाः कारणेन इदं ब्रह्मपुराणमिति नाम्ना प्रसिद्धमस्ति। [१] अस्मिन् पुराणे साकारब्रह्मणः उपासनायाः विधानमपि वर्तते। पुराणे 'ब्रह्म' तत्त्वाय सर्वोपरि मान्यता विद्यते। अतः एव अस्य पुराणस्य प्रथम स्थानं प्रदत्तमस्ति। पुराणानां परम्परानुसारेण ब्रह्मपुराणे सृष्टौ विद्यमानानां समस्तलोकानां तथा भारतवर्षस्यापि वर्णनम् अस्ति। कलियुगस्य वर्णनञ्च अस्मिन् पुराणे विस्तारपूर्वकं कृतमस्ति। [२] ब्रह्मणः आदि तत्त्वं निरूपयति इति कारणेन इदं पुराणम् आदिपुराणमित्यपि कथ्यते। व्यासमुनिना रचिते अस्मिन् पुराणे दश सहस्रं श्लोकाः सन्ति। प्राचीनपवित्रभूमौ नैमिषारण्ये व्यासस्य शिष्येण सूतमुनिना ऋषिवृन्दानां समूहे इदं पुराणं प्रोक्तमिति कथ्यते। अस्मिन् पुराणे सृष्टिः, मनुवंशः, देवदेवताः, प्राणिः, पृथ्वी, भूगोलं, नरकः, स्वर्गः, मंदिरं, तीर्थम् इत्यदीनां निरूपणम् अस्ति। शिवपार्वत्योः विवाहः, कृष्णलीला, विष्णोः अवतारः, विष्णुपूजनं, वर्णाश्रमः, श्राद्धकर्म इत्यादीनां विचारः अपि अत्रास्ति। [३]
कथाविवरणम्[सम्पादयतु]
सम्पूर्ण 'ब्रह्म पुराणे २४६ अध्याया सन्ति। अश्मिन् पुराणे दशसहस्रश्लोकानि सन्ति। [४]


text:
वायुमण्डलम्
वायुमण्डलं (हिन्दी: वायुमण्डल, आङ्ग्ल: Atmosphere) विभिन्नवायूनां मिश्रणम् अस्ति । एभिः वायुभिः पृथिवी आच्छादिता वर्तते । अस्मिन् वायुमण्डले मनुष्याणां जन्तूनां च जीवनाय आवश्यकवायुः ऑक्सीजन् इति प्राप्यते । पादपेभ्यः कार्बन् डाई ऑक्साइड् इति वायुः अपि वायुमण्डले प्राप्यते । वायुः वर्णहीनः, गन्धहीनः च भवति । यदा वायुः प्रवहति, तदा पवनः कथ्यते । पवनः अनुभवितुं शक्यते ।[१]
अन्तर्विषयाः
वायुमण्डलस्य सङ्घटनम्[सम्पादयतु]
वायुमण्डलं वायुभिः, जलबाष्पेन, रजकणैः च निर्मितम् अस्ति । श्वसनक्रियायां वयं वायोः उपयोगं कुर्मः । वास्तविकतया वायुमण्डलम् अनेकानां वायूनां मिश्रणं भवति । वायुमण्डले बहवः वायवः प्राप्यन्ते । यथा – नाइट्रोजन्, ऑक्सीजन्, कार्बन् डाई ऑक्साइड्, हीलियम्, ऑजोन्, ऑर्गान्, हाइड्रोजन् च । तेषु नाइट्रोजन्, ऑक्सीजन् च वायुमण्डलस्य बृहत्तमेषु भागेषु प्राप्यते । अन्ये वायवः अल्पमात्रायां प्राप्यन्ते । वायुमण्डले रजकणाः अपि सन्ति ।[२]
वायुमण्डले स्थितानां वायूनां द्रव्यमानम् अधः लिखितम् अस्ति ।[३]
- नाइट्रोजन् (N2) ७८.८%
- ऑक्सीजन् (O2)२०.९५%
- आर्गान् (Ar) ०.९३%
- कार्बन् डाई ऑक्साइड् (CO2) ०.०३६%
- नीऑन् (Ne) ०.००२%
- हिलीयम् (He) ०.०००५%
- क्रेप्टो (Kr) ०.००१%
- जेनन (Xe) ०.००००९%
- हाईड्रोजन् (H2) ०.००००५%
वायुमण्डलस्य संरचना[सम्पादयतु]
वायुमण्डलं पृथक्-पृथक् घनत्वस्य, तापमानस्य च स्तरैः निर्मितम् अस्ति । पृथिव्याः स्तरे घनत्वम् अधिकं भवति । किन्तु औन्नत्ये सति घनत्वस्य क्षयः भवति ।
वायुमण्डलं स्थलमण्डलात् १६०० कि. मी. पर्यन्तम् उन्नतम् अस्ति । घटकानां, तापमानस्य च आधारेण वायुमण्डलस्य पञ्च भागाः सन्ति । स्थलमण्डलात् तेषां मण्डलानां क्रमशः स्थानं वर्तते । तेषु – क्षोभमण्डलं, समतापमण्डलं, मध्यमण्डलं, बाह्यवायुमण्डलं, बहिर्मण्डलं च ।
क्षोभमण्डलम्[सम्पादयतु]
इयं वायुमण्डलस्य महत्वपूर्णः स्तरः वर्तते । अस्य मण्डलस्य उच्चता प्रायः १३ कि. मी. अस्ति । सामान्यतः अस्य उच्चता १३ कि. मी. अस्ति । अस्मिन् मण्डले स्थिताः वायवः एव अस्मभ्यम् उपयुक्ताः वर्तन्ते । वर्षा इत्यादयः प्रक्रियाः अस्मिन् मण्डले एव भवन्ति ।[४]
इदं मण्डलं ध्रुवस्य समीपं ८ कि. मी., विषुवत्-वृत्ते १८ कि. मी. औन्नत्ये स्थितम् अस्ति । क्षोभमण्डलस्य उच्चता विषुवत्-वृत्ते सर्वाधिका वर्तते । यतः वायुप्रवाहेन तापस्य अधिकोच्चतायां संवहनं भवति । अतः एव संस्तरे रजकणाः, जलबाष्पः च उपस्थिताः सन्ति । अस्मिन् संस्तरे एव ऋतूनां परिवर्तनं भवति । अस्मिन् संस्तरे प्रति १६५ मी. औन्नत्ये १o सेल्सियस् न्यूनं भवति । जैविकप्रक्रियायै अयं स्तरः महत्वपूर्णः वर्तते ।[५]
क्षोभसीमा[सम्पादयतु]
क्षोभसीमा क्षोभमण्डलसमतापमण्डलयोः मध्यस्थः अस्ति । विषुवत्-वृत्ते क्षोभसीमायां वायोः तापमानं -८०o, ध्रुवे -४५o भवति । अत्र तापमानं स्थिरं भवति, अतः इयं क्षोभसीमा इति कथ्यते ।[६]
समतापमण्डलम्[सम्पादयतु]
क्षोभमण्डलात् परं समतापमण्डलं स्थितम् अस्ति । इदं मण्डलं ५० कि. मी. पर्यन्तं विस्तृतमस्ति । इदं मण्डलं मेघेभ्यः, ऋतूनां परिवर्तनेभ्यः मुक्तं भवति । अतः वायुयानस्य परिवहने साहाय्यं भवति । अस्य मण्डलस्य वैशिष्ट्यम् अस्ति यत् अस्मिन् मण्डले ओजोन् वायोः स्तरं भवति । तेन कारणेन इदं स्तरं सूर्यस्य हानिकारकवायुभ्यः अस्मान् रक्षति ।[७]
मध्यमण्डलम्[सम्पादयतु]
अयं वायुमण्डलस्य तृतीयः स्तरः वर्तते । समतापमण्डलस्य उपरि इदं मण्डलं स्थितम् अस्ति । प्रायः ८० कि. मी. पर्यन्तं विस्तृतं वर्तते । अन्तरीक्षात् आगताः उल्काः इदं मण्डलं प्रविश्य ज्वलन्ति ।[८]
अस्मिन् मण्डले उच्चतायां तापमानं न्यूनं भवति । ८० कि. मी. औन्नत्ये सति तापमानं -१००o भवति । मध्यमण्डलस्य उपरिस्तरः मध्यसीमा इति कथ्यते ।[९]
बाह्यवायुमण्डलम्[सम्पादयतु]
बाह्यवायुमण्डले औन्नत्ये सति तापमानम् अपि तीव्रतया वर्धते । आयनमण्डलम् अस्य स्तरस्य एकः भागः वर्तते । इदं मण्डलं ८० तः ४०० कि. मी. पर्यन्तं विस्तृतम् अस्ति । आकाशवाण्याः सञ्चाराय इदं मण्डलम् एव उपयुज्यते । पृथिव्याः प्रसारिताः आकाशवाण्याः तरङ्गाः पृथिव्याम् अस्मात् मण्डलात् एव परावर्तिताः क्रियन्ते ।[१०]
अस्मिन् मण्डले विद्युत्युक्ताः (electric charged) कणाः प्राप्यन्ते, अतः इदं मण्डलम् आयनमण्डलम् अपि कथ्यते ।[११]
बहिर्मण्डलम्[सम्पादयतु]
वायुमण्डलस्य उच्चतमं मण्डलं बहिर्मण्डलं वर्तते । हीलियम् हाइड्रोजन् इत्यादयः न्यूनभारवायवः अस्मात् मण्डलात् उपरि एव तरन्ति ।[१२] इदं सर्वोच्चतमं मण्डलं वर्तते, अतः अस्य मण्डलस्य अधिकं ज्ञानं न प्राप्यते । अस्मिन् मण्डले स्थिताः सर्वे घटकाः विरलाः सन्ति । ते सर्वे समयान्तरे बहिः-अन्तरीक्षे मिलन्ति ।[१३]
वायुमण्डलस्य तापमानम्[सम्पादयतु]
प्रतिदिनं वयं वायुमण्डलस्य तापमानम् अनुभवामः । वायौ उपस्थितं तापस्य, शीतलतायाः च परिमाणं तापमानम् इति कथ्यते ।
वायुमण्डलस्य तापमानं दिवसे, रात्रौ च परिवर्तते, अपि तु ऋतूनाम् अनुसारेण अपि परिवर्तते । शीतर्तोः अपेक्षया ग्रीष्मर्तुः अधिकः उष्णः भवति ।
’आतपन’ एकः महत्वपूर्णः कारकः वर्तते । सः तापमानस्य वितरणं प्रभावितं करोति । सूर्यात् आगता ऊर्जा पृथिव्या अवरूध्यते । सा ऊर्जा आतपनम् इति कथ्यते ।
आतपनस्य मात्रा भूमध्यरेखातः ध्रुवपर्यन्तं न्यूनं भवति । अतः तापमानम् अपि तथैव न्यूनं भवति । अत एव ध्रुवः हिमाच्छादितः भवति । यदि पृथिव्याः तापमानम् अत्यधिकं वर्धते, तर्हि पृथ्वी अपि अत्यधिका उष्णा भवति । तेन कारणेन कानिचित् सस्यानि नोत्पद्यन्ते । ग्रामस्य अपेक्षया नगराणां तापमानम् अधिकं भवति । मध्याह्ने ऐसाफेल्ट् इत्यनेन निर्मिताः मार्गाः, कॉङ्क्रीट् इत्यनेन निर्मितानि, भवनानि च उष्णानि भवन्ति । रात्रौ इमे सर्वे ऊष्मायुक्ताः भवन्ति । नगरेषु उच्चभवनानि वायुं रुन्धन्ति । तेन कारणेन नगराणां तापमानं वर्धते ।[१४]
वायुमण्डलस्य उष्णशीतयोः भिन्न-भिन्नाः प्रकाराः सन्ति । प्रवेशिसौरकिरणेभ्यः पृथ्वी उष्णा भवति । तदनन्तरं पृथ्वी स्तरस्य निकटस्थस्य वायुमण्डलस्य स्तरेषु दीर्घतरङ्गरूपेषु तापस्य सञ्चरणं करोति । पृथिव्याः सम्पर्केण वायुः उष्णः भवति । इयं प्रक्रिया चालनम् (Conduction) इति कथ्यते । चालनम् इति तदैव भवति, यदा असमानतापिपिण्डद्वयं परस्परं सम्पर्के भवति । उष्णपिण्डतः शीतलपिण्डपर्यन्तम् ऊर्जायाः प्रवाहः चलति । ऊर्जायाः स्थानान्तरणं तावत् भवति, यावत् द्वयोः पिण्डयोः तापमानं समानं भवेत् । वायुमण्डलस्य अधस्थस्य स्तरस्य उष्णीकरणे चालन इति महत्वपूर्णं वर्तते ।
पृथिव्याः सम्पर्के आगताः वायवः धाराणां स्वरूपे लम्बवत् भवन्ति । तेन वायुमण्डले तापस्य सञ्चरणं भवति । वायुमण्डलस्य लम्बवत् तापनस्य इयं प्रक्रिया संवहन (Convention) इति कथ्यते । अयम् ऊर्जायाः स्नानान्तरणस्य एकः प्रकारः वर्तते । अयं क्षोभमण्डलं यावत् एव भवति ।
वायुमण्डलस्य क्षैतिजसञ्चलनेन उत्पन्नस्य तापस्य स्थानान्तरणम् अभिवहनम् (Advection) इति कथ्यते । लम्बवत् सञ्चलनस्य अपेक्षया वायोः क्षैतिजसञ्चलनं सापेक्षिकरूपेण अधिकं महत्वपूर्णं भवति ।
लघुतरङ्गरूपेण पृथिव्याः प्राप्तं प्रवेशिसौरविकिरणं पृथिव्याः स्तरम् उष्णं करोति । पृथ्वी स्वयम् उष्णीभूय एकः विकिरणपिण्डः भवति । तदा वायुमण्डले दीर्घतरङ्गरूपेण ऊर्जायाः विकिरणं कुर्वन्ति । अनया ऊर्जया वायुमण्डलम् अधस्थात् उष्णं भवति । इयं प्रक्रिया पार्थिवविकिरणम् इति कथ्यते ।
दीर्घतरङ्गदैर्घ्यविकिरणं वायुमण्डलीयवायुभिः कार्बन् डाई ऑक्साइड्, ग्रीन् हाऊस् वायुभिः च अवशुष्यते । अनेन प्रकारेण वायुमण्डलम् अप्रत्यक्षरूपेण पार्थिवविकिरणैः उष्णं भवति, न तु साक्षात् सूर्यतापेन । तदनन्तरं वायुमण्डलस्य विकीर्णनेन तापः अन्तरिक्षे सञ्चरितः भवति । अनेन पृथिव्याः स्तरस्य, वायुमण्डलस्य च तापमानं स्थिरं भवति ।[१५]
सन्दर्भः[सम्पादयतु]
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 81. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 20. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 81. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 22. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 82. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 82. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 22. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 22. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 83. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 23. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 83. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 23. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 83. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 23. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 86. ISBN 8174505318.


text:
सोलापुरमण्डलम्
सोलापुरमण्डलं (मराठी: सोलापूर जिल्हा, आङ्ग्ल: Solapur District) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं सोलापुर इत्येतन्नगरम् । अत्र निर्मितानि 'सोलापुरी चादर' सोलापुरी-आच्छादकानि आभारतं प्रसिद्धानि । पण्ढरपुर इति तीर्थक्षेत्रम् अस्मिन्नेव मण्डले विद्यते ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
सोलापुरमण्डलस्य विस्तारः १४,८४५ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि उस्मानाबादमण्डलं, कर्णाटकराज्यं च पश्चिमदिशि साङ्गलीमण्डलं, सातारामण्डलं, पुणेमण्डलं च, उत्तरदिशि अहमदनगरमण्डलम्, उस्मानाबादमण्डलं च, दक्षिणदिशि साङ्गलीमण्डलं, कर्णाटकराज्यं च अस्ति । अस्मिन् मण्डले ५४५.४ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्य मण्डलस्य प्रमुखनदी भीमा अस्ति ।
ऐतिहासिकं किञ्चित्[सम्पादयतु]
'सोळा' अर्थात् षोडशग्रामाणां समाहारः इत्यस्य दर्शकं नाम 'सोलापुर' इति कथ्यते । शिलालेखेभ्यः ज्ञायते यत् 'सोन्नळगी', 'सोन्नळगे', 'सोनाळिपुर', 'सोनळपुर' इत्येतानि अस्य परिसरस्य पुरातननामानि आसन् । अयं मण्डलपरिसरः आन्ध्रभृत्य-चालुक्य-राष्ट्रकूट-यादव-बहमनी-मुघल-मराठाराजानाम्, आङ्ग्लप्रशासकानां च आधिपत्ये आसीत् । मुघलाधिपत्ये अस्य नाम 'सोनलपुर' इति आसीत् । आङ्ग्लाधिपत्ये अस्य नाम 'सोलापुर' अभवत् । १९३० तमे वर्षे जाते 'सविनय-कायदेभङ्ग-आन्दोलने' अत्रस्थाः जनाः सोत्साहेन भागम् ऊढवन्तः । ४ युवानः हुतात्मनः अपि अभवन् । अतः हुतात्मनः नगरम् इति प्रसिद्धमिदं मण्डलम् ।
कृषिः उद्यमाश्च[सम्पादयतु]
यवनालः(ज्वारी), गोधूमः, चणकः, 'तूर', कलायः, इक्षुः च अस्य मण्डलस्य प्रमुखसस्योत्पादनानि सन्ति । मण्डलेऽस्मिन् वस्त्रोद्यमाः प्रचलन्ति । उद्यमेभ्यः आच्छादकानि, प्रोञ्छाः उत्पाद्यन्ते । तेषां विदेशविक्रयणं भवति । 'बीडी' इति तमाखुनालि-उत्पादनम् अपि प्रचलति अत्र । तेषु उद्यमेषु सहकार-गणाः प्रचलन्ति, गणेभ्यः कर्मकराणाम् अधिकाररक्षणं भवति । मण्डलेऽस्मिन् 'रबी'-यवनाल-संशोधनकेन्द्रं, दाडिमफलसंशोधनकेन्द्रं, कृषिसंशोधनकेन्द्रं च प्रचलन्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
सोलापुरमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ४३,१७,७५६ अस्ति । अस्मिन् २२,२७,८५२ पुरुषाः, २०,८९,९०४ महिलाः च निवसन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे २९० जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २९० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १२.१६% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३८ अस्ति । अत्र साक्षरता ७७.०२% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले एकादश-उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
- उत्तर सोलापुर
- दक्षिण सोलापुर
- अक्कलकोट
- बार्शी
- मङ्गळवेढा
- पण्ढरपुर
- साङ्गोला
- माळशिरस
- मोहोळ
- माढा
- करमाळा
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
सोलापुरमण्डले मराठी, कन्नड, तेलुगु इत्येताः भाषाः व्यवहारे प्रचलन्ति । मराठीभाषायाः उच्चारणे इतरभाषाणां प्रभावः दृश्यते । मण्डलेऽस्मिन् प्रमुखतया 'लिङ्गायत', 'पद्मशाली', 'धनगर' इत्येताः जनजातयः सन्ति । अत्रस्थाः जनाः उत्सवप्रियाः सन्ति । श्रीसिद्धसिद्धेश्वर इत्यस्य समाधिस्थलं तथा अत्रस्था योगदण्डस्य/'गड्ड्याची'/'काठीची' यात्रा प्रसिद्धा । आषाढ-कार्तिक-एकादशीदिनयोः रथयात्रा प्रचलति । मण्डलेऽस्मिन् यवनालोत्पादनं बहु भवति, शीतकाले 'हुरडा' इति यवनालस्य विशिष्टसंस्कृतपदार्थं जनाः खादन्ति । आमहाराष्ट्रं प्रसिद्धा, जनेषु प्रिया इयं पद्धतिः ।
व्यक्तिविशेषाः[सम्पादयतु]
- शिवभक्तः सिद्धरामेश्वरः
- सन्त-शुभराय-महाराजः
- सन्त-दामाजीपन्तः
- श्री-स्वामी-समर्थः
- साहित्यिकाः - न.चि.केळकर, शाहीर-राम-जोशी('लावणीकार'), बा.सी. मर्ढेकर
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
- पण्ढरपुर-उपमण्डले विठ्ठलरुक्मिणीमन्दिरं, भक्तपुण्डलिकमन्दिरं, तनपुरेमहाराजमठः, कैकाडीमहाराजमठः च
- अक्कलकोट इत्यत्र स्वामी-समर्थ-महाराजस्य समाधिस्थलम्
- बार्शी इत्यत्र भगवन्तमन्दिरम्
- सिद्धेश्वरमन्दिरम्
- सोलापुर इत्यत्र भूमिकोटः
- गङ्गापुर इत्यत्र श्री दत्तात्रेयमन्दिरम्


text:
भारतराष्ट्रे केरलराज्ये जन्म प्राप्तवत्सु संस्कृतसाहित्यसपर्यां कृतवत्सु महात्मसु सर्वप्रथमं स्थानम् अद्वैताचार्यस्य श्रीशङ्करस्य , तदनन्तरं स्थानं श्रीमतः नारायणभट्टपादस्य इति भूयसाम् आधुनिकगवेषकाणाम् अभिप्रायः। केरलीयभाषाभूते मलयाळे नारायणभट्टतिरि (नारायणभट्टश्रीः इति संस्कृते) इति प्रथितः अयं भट्टापादः श्रीकृष्णभक्तिमयस्य नारायणीयम् इति स्तोत्रकाव्यस्य रचनां कृतवान् , गुरुवायुपुरे श्रीकृष्णमन्दिरे विग्रहस्य पुरतः प्रतिदिनम् एकं दशकम् इति क्रमेण दिनशतेन इदं काव्यं पठित्वा स्वस्य तीव्रवातरोगात् विमुक्तः अभवत् इति ऐतिह्यं प्रसिद्धं भवति। मीमांसा, व्याकरणं, ज्योतिषं, तर्कः इत्यादिषु नानाशास्त्रेषु निष्णातः नारायणभट्टः अम्बरनदीराजस्य देवनारायणस्य आज्ञया प्रक्रियासर्वस्वं नाम व्याकरणग्रन्थस्य रचनां षष्ट्या दिनैः ( by 60 days ) कृतवान्। सः वदति –
भूखण्डे केरळाख्ये सरितमिह निळामुत्तरेणैव नावा-
क्षेत्राद् गव्यूतिमात्रे पुनरुपरिनवग्रामनाम्नि स्वधाम्नि।
धर्मिष्ठाद्भट्टतन्त्राद्यखिलमतपटोर्मातृदत्तद्विजेन्द्रा-
ज्जातो नारायणाख्यो निरवहदतुलां देवनारायणाज्ञाम्॥
इतः ज्ञायते तस्य गृहम् उपरिनवग्रामः ( मेल्पुत्तूर् इति मलयाळभाषायाम् ), तच्च निळायाः ( इदानीं भारतप्पुषा इति प्रथितायाः नद्याः ) तीरे नावामुकुन्ददेवमन्दिरात् नातिदूरे, पिता मातृदत्तनामकः नम्पूतिरिब्राह्मणः च इति॥
स्वस्य शिक्षाविषये भट्टापादः वदति –
मीमांसादि स्वतातान्निगममविकलंमाधवाचार्यवर्यात्-
तर्कं दामोदरार्यादपि पदपदवीमच्युताख्याद् बुधेन्द्रात्।
तेषां कारुण्ययोगात् किमपि च कवितामाप्नवं कर्म चैतद्
भूयात्कृष्णार्पणं मे भवतु च सततंधीरघारेः कथायाम्॥
एतदनुसृत्य नारायणस्य मीमांसागुरुः पिता एव, वेदगुरुः माधवाचार्यः, न्यायशास्त्रगुरुः दामोदरः, व्याकरणाचार्यः अच्युतपिषारोटिः च आसन् इति।
शास्त्रेषु काव्यभेदेषु च भट्टपादः बहून् ग्रन्थान् विरचितवान्। नारायणीयं काव्यं पूर्वं सूचितम्। गुरुवायुपुरेशम् अभिसम्बोध्य शतसङ्ख्यकेषु दशकेषु सहस्राधिकैः पद्यैः तस्मिन् कृष्णकथा वर्णिता अस्ति। अतिमनोहरं काव्यम् इदम्। श्रीपादसप्ततिः इति देवीस्तुतिपरं स्तोत्रकाव्यं बाणभट्टस्य चण्डीशतकस्य समानं वर्तते। धातुकाव्यं व्याकरणशास्त्रकाव्यं भवति यत्र त्रिषु सर्गेषु कंसवधवर्णनेन साकं माधवीयधातुवृत्तिम् अनुसृत्य क्रमेण धातुनिष्पन्नक्रियारूपाणि उदाहृतानि सन्ति। देवीस्तुतिनामके स्तोत्रे नव पद्यनि सन्ति येषु कटपयादिसंख्यासम्प्रदायेन ऋग्वेदस्य अष्टकानां वर्गाणाम् अध्यायानां सूक्तानां च संख्याः सूचिताः। स्वस्य उपकारं कृतवतां राज्ञां प्रशस्तयः नारायणेन प्रणीताः सन्ति -- शैलाब्धीशमानविक्रमप्रशस्तिः, माटमहीशवीर-केरलप्रशस्तिः, अम्बरनदीशदेवनारायणप्रशस्तिः, बिम्बिलीशगोदवर्मप्रशस्तिः च। राजसूयम्, सुभद्राहरणम्, पाञ्चालीस्वयंवरः, मत्स्यावतारः, गजेन्द्रमोक्षः, कुचेलवृत्तम्, अजामिलोपाख्यानम्, अष्टमीचम्पूः इत्यादयः अनेके चम्पूप्रबन्धाः तेन विरचिताः सन्ति यान् उपयुज्य चाक्यारनामक-जातीयाः इदानीमपि देवमन्दिरेषु अनुष्ठेयं "कूत्तु" नामकं क्लारूपम् अवतारयन्ति। शूर्पणखा-प्रलापप्रबन्धे अनुनासिकाः वर्णाः न सन्ति इति सः निरनुनासिकप्रबन्धः इति प्रसिद्धः। व्याकरणे प्रक्रियासर्वस्वम् , अपाणिनीयप्रमाणता इति ग्रन्थतल्लजद्वयं विशेषतः उल्लेखनीयं वर्तते।
व्याकरणप्रस्थानद्वयं प्रक्रियासर्वस्वं च
पाणिनेः अष्टाध्याय्यां येन क्रमेण सूत्राणि पठितानि तेन क्रमेण एव पुरातनकाले सूत्राणाम् अर्थप्रतिपादनम् उदाहरणप्रदर्शनं च आसीत्। अत्यन्तं सङ्क्षेपेण, स्मरणसौकर्यापेक्षया च पाणिनिना सूत्राणां क्रमः स्वीकृतः। अतः सूत्रेषु शब्दानाम् आवर्तनं यावच्छक्यं परिहृतम् । एकस्य सूत्रस्य अर्थज्ञानाय तस्मिन् सूत्रे विद्यमानानाम् ऊह्यानां वा शब्दानाम् अपेक्षया अधिकाः शब्दाः आवश्यकाः सन्ति तर्हि पूर्वसूत्रेभ्यः ग्रहीतुं शक्यन्ते इति अस्य क्रमस्य सौष्ठवम्। काशिकायाम् अष्टाध्यायीक्रमेणैव सूत्राणाम् पाठः, अर्थप्रतिपादनम्, उदाहरणं च सन्ति। एवं रीत्या पाणिनीयसूत्रशिक्षणस्य काशिकाप्रस्थानम् इति नाम अधुना व्याकरणशास्त्रिभिः कथ्यते। शब्दानां रूपनिष्पत्तिप्रतिपानाय अष्टाध्याय्याम् एकत्र पठितस्य सूत्रस्य अनन्तरम् अपरत्र पठितस्य सूत्रस्य अपेक्षा स्यात्। अतः प्रक्रियाज्ञाने क्लेशः अस्ति इति अस्य प्रस्थानस्य दोषः।
धर्मकीर्तेः रूपावतारे, विमलसरस्वत्याः रूपमालायां, रामचन्द्रदीक्षितस्य प्रक्रियाकौमुद्यां च अष्टाध्यायीक्रमं त्यक्त्वा प्रक्रियानुसारेण सूत्राणि विन्यस्य व्याख्यातानि उदाहृतानि च । इमां रीतिं कौमुदीप्रस्थानमिति कथयन्ति वैयाकरणाः। नारायणभट्टः ( 1560-1666 क्रि.सं.), तस्य समकाले जीवितवान् भट्टोजिदीक्षितः ( 1550-1630 क्रि.सं.) च प्रक्रियानुसारेण सूत्राणि प्रतिपादितवन्तौ। नारायणभट्टस्य प्रक्रियासर्वस्वं भट्टोजिदीक्षितस्य वैयाकरण-सिद्धान्तकौमुदी च कौमुदीप्रस्थाने अन्तर्भवतः। तौ महान्तौ परस्परं न दृष्टवन्तौ, परस्परस्य ग्रन्थान् अपि न दृष्टवन्तौ। कर्णाकर्णिकया दीक्षितः नारायणस्य महत्त्वं श्रुतवान् इति ऐतिह्यं प्रचलति। सिद्धान्तकौमुद्याः महान् प्रचारःअभवत्। इदानीमपि व्याकरणपठने सा एवअधिकतया आश्रीयते॥
प्रक्रियासर्वस्वस्य पृष्ठभूमिका
काशिकावृत्तौ शब्दानां रूपसिद्धिप्रकारः सम्यक् न प्रदर्शितः। रूपावतारे, प्रक्रियाकौमुद्याम् , अन्येषु प्रक्रियाग्रन्थेषु च सर्वेषां पाणिनिसूत्राणां वर्णनं नास्ति। अनेन कारणेन अम्बरनदीदेशनरेशः पाणिनीयव्याकरणस्य समग्रं ग्रन्थं रचयितुं भट्टपादम् आदिष्टवान्। तद्विषये भट्टः लिखति--
सो/थ कदाचन राजा स्वगुणैराकृष्य स्वसन्निधिं नीतम्।
श्रीमातृदत्तसूनुं नारायणसंज्ञमशिषदवनिसुरम्॥
वृत्तौ चारु न रूपसिद्धिकथनं रूपावतारे पुनः
कौमुद्यादिषु चात्र सूत्रमखिलं नास्त्येव तस्मत् त्वया।
रूपानीतिसमस्तसूत्रसहितं स्पष्टं मितं प्रक्रिया-
सर्वस्वाभिहितं निबन्धनमिदं कार्यं मदुक्ताध्वना॥
स्वकीयग्रन्थस्य यावच्छक्यं सर्वशब्दानुशासनत्वम् अभिलषन् नारायणभट्टः स्वपठितानां बहूनां ग्रन्थानाम् उपयोगं करोति। व्याकरणग्रन्थरचनार्थं यावत्सङ्ख्यकानां ग्रन्थानाम् उपयोगं सः कृतवान् तावत्सङ्यकानाम् अन्यः न को/पि अन्यः शास्त्रकारः कृतवान् इति नारायणस्य प्रशंसायां वक्तव्यमस्ति। मुनित्रयात् परमपि भाषायां प्रयोगे आगतानां शब्दानां साधुत्वं साधयितुम् इच्छन् भोजराजविरचितस्य सरस्वतीकण्ठाभरणस्य , दण्डनाथेन विरचितायायाः तद्वाख्यायाः हृदयहारिण्याः च अधिकतया उपयोगं करोति इति सुव्यक्तं दृश्यते॥
विषयविन्यासः शैली च
अम्बरनदीनरेशः विद्वान् आसीत्। तस्य निर्देशम् अनुसृत्य एव प्रक्रियासर्वस्वे प्रकरणानि योजितानि। तत्र विंशतिः खण्डाः सन्ति -- संज्ञाखण्डः, परिभाषाखण्डः, सन्धिखण्डः, कृत्खण्डः, तद्धितखण्डः, समासखण्डः, स्त्रीप्रत्ययखण्डः, सुबर्थखण्डः, सुब्विधिखण्डः, आत्मनेपद-परस्मैपदविभागखण्डः, तिङ्खण्डः, लार्थविशेषखण्डः, सनन्तखण्डः, यङ्खण्डः, यङ्लुक्खण्डः, सुब्धातुखण्डः, न्यायखण्डः, धातुखण्डः, उणादिखण्डः, छान्दसखण्डः।
सरलवाक्यैः सूत्राणाम् अर्थः उदाहरणानि च प्रक्रियासर्वस्वे उच्यन्ते। क्वचित् क्वचित् पद्येन प्रतिपादनं भवति। शास्त्रे यस्मिन् कस्मिन् अपि विषये मतभेदः इतरेषां दृश्यते तर्हि तस्य अपि विवरणं तत्र स्वस्य युक्तिसम्मतं मतं च भट्टपादः लिखति।
रासविलासविलोलं भजत मुरारेर्मनोरमं रूपम् ।
प्रकृतिषु यत् प्रत्ययवत् प्रत्येकं गोपिकासु सम्मिलितम्॥ इति मङ्गलश्लोकेन प्रक्रियासर्वस्वम् आरभमाणः नारायणः सूत्राणां भूयांसि उदाहरणानि श्रीकृष्णसम्बद्धानि एव ददाति। प्रायेण अन्ये ग्रन्थकाराः भाष्यकाशिकादिषु विद्यमानान् उदाहरणविशेषान् एव यदा ददाति तदा नारायणः स्वयमेव अन्यानि उदाहरणानि अधिकतया दर्शयति। प्रायेण तस्य उदाहरणानि तस्य कविथवद्योतकानि अपि भवन्ति॥
मुनित्रयस्य विधीनाम् अविषयान् शब्दान् अपाणिनीयान् उक्त्वा केचिद् वैयाकरणाः शाठ्येन तान् असाधून् कथयन्ति, तिरस्कुर्वन्ति च। महाकवीनां कृतिषु अपि तादृशाः शब्दाः दृश्यन्ते। केनापि उक्तम् –
अपशब्दत्रयं माघे भारवेरेकविंशतिः।
असङ्ख्याः कालिदासस्य व्यासस्तन्मयतां गतः ॥
इति।
नारायणभट्टः रूढप्रयोगाणां शब्दानाम् असाधुत्वं नाङ्गीकरोति। महाकवीनां प्रयोगाणां साधुत्वम् अपि सः प्रतिपादयति। उदाहरणार्थं भवभूत्यादिभिः प्रयुक्तः विश्रामशब्दः दृश्यताम्। पाणिनीयव्याकरणानुसारेण विश्रमः साधुः, न विश्रामः। वर्धमान-भोजराजादयः विश्रामशब्दमपि साधयन्ति । नारायणः वदति --
वर्धमानाख्य आचार्यो वौ श्रमेर्वेत्यसूत्रयत्। विश्रमेर्वेति भोजो/पि तेन विश्राम-विश्रमौ॥
विश्रामस्यापशब्दत्वं वृत्त्युक्तं नाद्रियामहे। मुरारिभवभूत्यादीनप्रमानणीकरोति कः॥
विश्रामशाखिनं वाचां विश्रामो हृदयस्य च। विश्रामहेतोरित्यादि महान्तस्ते प्रयुञ्जते॥
अपाणिनीयप्रयोगाणां साधुत्वप्रतिपादनम्
पाणिनि-कात्यायन-पतञ्जलिभिः त्रिभिः मुनिभिः यथोत्तरम् अधिकप्रामाण्यवद्भिः अनुगृहीताः एव शब्दाः साधवः, अन्ये असाधवः इति वदामः चेत् अस्माभिः अङ्गीकर्तव्यं यत् मुनित्रयात् परंसंस्कृतभाषा वन्ध्या निर्जीवा च आसीद् इति। एतत् सत्यं न। पुराण-काव्य-कथादिसाहित्यं यत् पतञ्जलेः परं जातं तत् अतीव पुष्कलं भवति। मानवस्य कालानुसारिविकासम् अनुसृत्य नूतनवस्तूनि उत्पद्यन्ते, नूतनाः आशयाः जायन्ते। तेषामपि प्रतिपादनार्थं भाषा नूतनशब्दैः विकसिता भवति। को वा इच्छति मुनित्रयस्य काले यानि वस्तूनि, ये आशयाः च आसन् तैः एव अहं जिविष्यामि, ततः परं लोके आविर्भूतं किमपि मम न आवश्यकम् इति ? लोकव्यवहारार्थं नृत्यन्ती ऊर्जस्वला भाषा आवश्यकी। पुराणकाव्यादिषु संस्कृतभाषा तादृशी एव दृश्यते । तस्याः समर्थनार्थम् एव चन्द्रगोमि-भोज-बोपदेवप्रभृतयः नूतनशब्दानां साधुत्वं प्रतिपादितवन्तः। तेषाम् आशयान् यथावत् अवगम्य अपाणिनीयाः इति कैश्चित् निन्दितान् शब्दान् अपि साधयितुम् ऊर्जस्वलः नारायणः युक्तिपूर्णम् अपाणिनीयप्रामाण्यसाधनम् इति ग्रन्थं लिखितवान्। एषः ग्रन्थः प्रक्रियासर्वस्वस्य आधारशिला इति वक्तुं शक्यते।
अपाणिनीयप्रामाण्यसाधनस्य आरम्भे एव नारायणः पद्येन वदति --
पाणिन्युक्तं प्रमाणं न तु पुनरपरं चन्द्रभोजादिसूत्रं
के/प्याहुस्तल्लघिष्ठं न खलु बहुविदामस्ति निर्मूलवाक्यम्।
बह्वङ्गीकारभेदो भवति गुणवशात् पाणिनेः प्राक् कथं वा
पूर्वोक्तं पाणिनिश्चाप्यनुवदति विरोधे/पि कल्प्यो विकल्पः ॥
वार्तिककारः कात्यायनः पाणिनिसूत्रोक्तिषु परिष्कारं विदधाति। तथैव भाष्यकारः पतञ्जलिः सूत्रकार-वार्त्तिककारयोः उभयोः अपि उक्तिषु परिष्कारं निर्दिशति। लोकव्यवहारमेव प्रमाणं स्वीकृत्य वार्त्तिककार-भाष्यकारौ एवं कुरुतः। सूत्रकारः स्वयम् अपि पूर्वेषां मतानि उद्धृत्य अङ्गीकरोति। मुनित्रयस्य रीतिमेव चन्द्र-भोजादयः अनुवर्तयन्ति। अतः तेषाम् उक्तिषु अपाणिनीयत्वम् आरोप्य तिरस्करणं बालिशमेव इत्येव नारायणभट्टस्य सुचिन्तितं युक्तिसहं मतम्।
उपसंहारः
नारायणभट्टः दीर्घदर्शितया समीक्षात्मकबुद्ध्या विशालचिन्तया च संस्कृतस्य पोषणाय प्रक्रियासर्वस्वम् इति व्याकरणग्रन्थं रचितवान्। अभिनन्दनीयः तस्य प्रयासः। केवलं मासद्वयेन रचिते अस्मिन् व्याकरणग्रन्थे यावन्तः शब्दाः अनुशिष्टाः तावन्तः अन्यस्मिन् कस्मिन् अपि व्याकरणग्रन्थे न सन्ति। दैनन्दिनव्यवहाराय संस्कृतस्य प्रयोगे केन अपि कारणेन त्रुटिः अभूत्। अतः अस्माकं प्राचीनेषु ग्रन्थेषु विद्यमानान् व्याकरणग्रन्थेषु पठितान् बहून् शब्दान् अर्थतः वयं न अवगच्छामः। यदि प्रक्रियासर्वस्वं पठिष्यामः तर्हि बहूनां तादृशानां शाब्दानां ज्ञानं सुलभं भविष्यति ।दैनन्दिनव्यवहारे पुनरुज्जीवितां संस्कृतभाषां प्रचारयतां संस्कृतानुरागिणाम् अयं ग्रन्थः सहायः भविष्यति। प्रक्रियासर्वस्वात् सन्दर्भोचितानि त्रीणि पद्यानि अधः दीयन्ते --
न किञ्चिदत्र स्वकपोलकल्पितंलिखामि शास्त्रे क्वचिदीक्षितं विना।
अनेकधा यत्र पुराविदां मतंमनोहरं तत्र परं ग्रहीष्यते॥
वृत्तौ नानाप्रमादा विवृतिषु कथिता माधवाद्यैश्च सर्व-
व्यास्वाख्यायि दोषो बहुलमघटितं प्रक्रियाकाव्यपङ्क्तौ।
नाम व्याख्यास्वनन्तं किल तदिह महाकोविदैरप्यवर्ज्या
विभ्रान्तिश्चेत् कृशाभ्यासिनि कृशधिषणे मादृशे किन्नु वाच्यम्॥
स्वनिर्मितत्वप्रणयावकुण्ठितःस्वकाव्यदोषं न बुधो/पि बुध्यते ।
अतो/त्र सूरीन् । ॥
॥ शुभम् ॥


text:
यथा वृद्धिशब्दस्तद्भावितानमतद्भावितानामपि संज्ञा, तथा लुगित्यादिकाअप्यतद्भावितस्यापि संज्ञाः प्राप्नुवन्ति, ततश्च संज्ञासंकरः स्यात्। संज्ञासंकरे हि सति संकीर्येरन्नित्यत आह-- `अनेकसंज्ञाविधानाच्च` इत्यादि। यद्यतद्भावितस्या-प्येताः संज्ञाः स्युः, अनेकसंज्ञाकरणमर्थकं स्यात्; एकस्यैव सर्वकार्यसिद्धः। तस्मादनेकसंज्ञाविधानाद् यददर्शनं यया संज्ञयोच्चारितया भावितम्= निष्पादितं, तस्यैव प्रत्ययादर्शनस्य सा संज्ञा, नान्यस्येति न भवति संकरः। एवं तर्हीतरेतराश्रयदोषः प्राप्नोति, तथा हि-- संज्ञया विशिष्टमदर्शनं भाव्यम्, सति च तस्मिन् प्रत्यया-दर्शने संज्ञया भाव्यमित्यत आह-- `विधिप्रदेशेषु च` इत्यादि। तददर्शनं विधीयते यस्य विहितस्य लुगित्येवमादिकाः संज्ञा भवन्तीति भाविन्याः संज्ञया विज्ञानान्न भवतीतरेतराश्रयदोषः।`अत्ति` इति। `अदिप्रभृतिभ्यः शपः` 2|4|72
इति शपो लुक्। `जुहोति` इति। `जुहोत्यादिभ्यः श्लुः` 2|4|75
। `वरणाः` इति। वरणानां वृक्षाणामदूरभवो ग्राम इति। `प्राग्दीव्यतोऽण्` 4|1|83
तस्य `वरणादिभ्यश्च` 4|2|81
इति लुप्।`अगस्तयः, कुण्डिनाः` इति। यदि प्रत्ययग्रहमं न क्रियेत, आगस्त्यस्याप-त्यानि बहूनि `ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यः` 4|1|114
इति ऋष्यण्। कुण्डिन्या अपत्यानि बहूनि गर्गादित्वाद् यञ् 4|1|165
, तयोरागस्त्यकौण्डिन्यशब्दयोर्जसि परतो यदा `आगस्त्यकौण्डिन्ययोरगस्तिकुण्डिनच्` 2|4|70
इति लुक् क्रियते,अगस्तिकुण्डिनचौ चादेशौ; तदा वैषम्यादेकैकस्य षष्ठीनिर्दिष्टस्य स्थानिनस्त्रय आदेसाः पर्यायेण स्युः। तत्र यदा लुक् क्रियते तदा विभक्तिमात्रस्य श्रवणं प्राप्नोति। अथाप्यलोऽ-न्त्यस्य स्यात्ेवमप्यागस्त्यः,कौण्डिन्यः इति स्यात्; अगस्तयः, कुण्डिना इति चेष्यते। यदाप्यागस्त्यशब्दस्य कुण्डिनजादेशः, कौण्डिन्यशब्दस्य चागसत्यादेशः, तथाप्यनिष्टमेव प्राप्नोति। आगस्त्यशब्दस्य हि जसन्तस्य अगस्तयैति रूपमिष्यते, कौण्डिन्यशब्दस्य तु कुण्डिना इति। अत एवागस्तयः कुण्डिना इत्यनयानुपूव्र्या तयोरुपन्यासः।अथाप्यान्तरतम्यादागस्त्यशब्दस्यागस्तिशब्द एवादेशो भवति, न कुण्डिनजिति? कौण्डिन्यशब्दस्यापि कुण्डिनजादेशो भवति, नागस्तिशब्द इति? एवमपि नैवानिष्टापत्ते-र्मुक्तिः। तथा हि-- एवं ह्रगस्तयः, कुण्डिना इति च सिध्यति, तथापि प्राग्दीव्यतीये-ऽजादौ प्रत्यये विवक्षिते सति `वृद्धाच्छः` 4|2|113
इति च्छोः न स्यात्वृद्ध-त्वात्। प्रकृतेः। प्रत्ययग्रहणे तु सति तददर्शनस्यैवेयं संज्ञा विहितेति तस्यैव लुग् भवति। परिजादिप्रत्ययविवक्षायामपि `गोऽत्रेऽलुगचि` 4|1|89
इति लुकि प्रतिषिद्धे वृद्धाच्छप्रत्ययश्च। अगस्तीनां छात्रा आगस्तीया इति। कौण्डिन्यशब्दात् तु सत्यपि लुकि `कण्वादिभ्यो गोत्रे` 4|2|110
इत्यणेव भवति-- कौण्डिन्याश्चात्रा इति। तेन तत्र छप्रत्ययाभावदोषो न प्रसञ्जनीयः।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २३०
शकुनानि[सम्पाद्यताम्]
पुष्कर उवाच
औषधानि च युक्तानि धान्यं कृष्णमशोभनं ।
कार्पासं तृणशुष्कञ्च गोमयं वै धनानि च ।। २३०.१ ।।
अङ्गारं गुडसर्जौ च मुण्डाभ्यक्तञ्च नग्नकं ।
अयः पङ्कं चर्म्मकेशौ उन्मत्तञ्च नपुंसकं ।। २३०.२ ।।
चण्डालश्वपचाद्यानि नरा बन्धनपालकाः ।
गर्भिणी स्त्री च विधवाः पिण्याकादीनि वै मृतं ।। २३०.३ ।।
तुषभस्मकपालास्थिभिन्नभाण्डमशस्तकं ।
अशस्तो वाद्यशब्दश्च भिन्न भैरवझर्क्भरः ।। २३०.४ ।।
एहीति पुरतः शब्दः शस्यते न तु पृष्ठतः ।
गच्छेति पश्चाच्छब्दोऽग्र्यः पुरस्तात्तु विगर्हितः ।। २३०.५ ।।
क्व यासि तिष्ठ मा गच्छ किन्ते तत्र गतस्य च ।
अनिष्टशब्दा मृत्यर्थं क्रव्यादश्च ध्वजादिगः ।। २३०.६ ।।
स्खलनं वाहनानाञ्च शस्त्रभङ्गस्तथैव च ।
शिरोघातश्च चद्वाराद्यैश्छत्र वासादिपातनं ।। २३०.७ ।।
हरिमभ्यर्च्य संस्तुत्य स्यादमङ्गल्यनाशनं ।
द्वितीयन्तु ततो दृष्ट्वा विरुद्धं प्रविशेद् गृहं ।। २३०.८ ।।
श्वेताः सुमनसः श्रेष्ठाः पूर्णकुम्भो महोत्तमः ।
मांसं मत्स्या दूरशब्दा वृद्ध एकः पशुस्त्वजः ।। २३०.९ ।।
गावस्तुरङ्गमा नागा देवाश्च ज्वलितोऽनलः ।
दूर्वार्द्रगोमयं वेश्या स्वर्णरूप्यञ्च रत्नकं ।। २३०.१० ।।
वचासिद्धार्थकौषध्यो मुद्र आयुधखड्गकं ।
छत्रं पीठं राजलिङ्गं शवं रुदितवर्जितं ।। २३०.११ ।।
फलं घृतं दधि पयो अक्षतादर्शमाक्षिकं ।
शङ्ख इक्षुः शुभं वाक्पं भक्तवादित्रगीतकं ।। २३०.१२ ।।
गम्भीरमेघस्तनितं तडित्तुष्टिश्च मानसी ।
एकतं सर्वलिङ्गानि मनसस्तुष्टिरेकतः ।। २३०.१३ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये माङ्गल्याध्यायो नाम त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।


text:
बिल्वाष्टकम् में बेल पत्र (बिल्व पत्र) के गुणों के साथ-साथ भगवान शंकर का उसके प्रति प्रेम भी बताया गया है. सावन मास में प्रतिदिन बिल्वाष्टकम का पाठ श्रद्धा भक्ति से किया जाना चाहिए.
त्रिदलं त्रिगुणाकारं त्रिनेत्रं च त्रयायुधम् ।
त्रिजन्मपाप-संहारमेकबिल्वं शिवार्पणम्।।1।।
त्रिशाखैर्बिल्वपत्रैश्च ह्यच्छिद्रै: कोमलै: शुभै: ।
शिवपूजां करिष्यामि ह्येकबिल्वं शिवार्पणम्।।2।।
अखण्डबिल्वपत्रेण पूजिते नन्दिकेश्वरे ।
शुद्धयन्ति सर्वपापेभ्यो ह्येकबिल्वं शिवार्पणम्।।3।।
शालिग्रामशिलमेकां विप्राणां जातु अर्पयेत्।
सोमयज्ञ-महापुण्यमेकबिल्वं शिवार्पणम्।।4।।
दन्तिकोटिसहस्त्राणि वाजपेयशतानि च ।
कोटिकन्या-महादानमेकबिल्वं शिवार्पणम्।।5।।
लक्ष्म्या: स्तनत उत्पन्नं महादेवस्य च प्रियम्।
बिल्ववृक्षं प्रयच्छामि ह्येकबिल्वं शिवार्पणम्।।6।।
दर्शनं बिल्ववृक्षस्य स्पर्शनं पापनाशनम्।
अघोरपापसंहारमेकबिल्वं शिवार्पणम्।।7।।
मूलतो ब्रह्मरूपाय मध्यतो विष्णुरूपिणे ।
अग्रत: शिवरूपाय ह्येकबिल्वं शिवार्पणम्।।8।।
विल्वाष्टकमिदं पुण्यं य: पठेच्छिवसन्निधौ।
सर्वपापविनिर्मुक्त: शिवलोकमवाप्नुयात्।।9।।
इति बिल्वाष्टकं सम्पूर्णम्।।