text:
रामनाथपुरमण्डलम्
रामनाथपुरमण्डलं (Ramanathapuram District) (तमिऴ्: ராமநாதபுரம்மாவட்டம்) भारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । अस्य केन्द्रस्थानं रामनाथपुरपत्तनम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
रामनाथपुरमण्डलस्य विस्तारः ४१२३ चतुरश्रकिलोमीटर् । अस्य मण्डलस्य उत्तरे शिवगङ्गामण्डलम्, ईशान्ये पुदुक्कोट्टैमण्डलं पूर्वस्मिन् पाक् जलसङ्क्रमः (पाक् स्ट्रैट्), आग्नेयदिशि मन्नारसमुद्रकुक्षिः (गल्फ़् आफ़् मन्नार्), पश्चिमे तूत्तुकुडिमण्डलं वायव्ये विरुदनगरमण्डलं च अस्ति । अस्मिन् मण्डले पाम्बन्सेतुः अस्ति । अयं भारतस्य श्रीलङ्कादेशस्य च मध्ये विद्यमानः सेतुसदृशः समुद्रगर्भस्थद्वीपानां शृङ्खलानां च समूहः । अयं सेतुः पाक् जलसङ्क्रमं मन्नारसमुद्रकुक्षिना भेदयति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
प्राक्काले इदं मण्डलं पल्लवानां राज्ये अन्तर्भूतम् आसीत् । १०६३ तमे वर्षे राजेन्द्रचोळः एतं प्रदेशं स्वायत्तीकृतवान् । १५२० तमे वर्षे विजयनगरस्य नायकैः अयं प्रदेशः जितः । सेतुपतिवंशस्थाः प्रख्याताः मारवाधिनाथाः सप्तदशशतके अस्य प्रशासनम् अकुर्वन् । अष्टादशशतकस्य आदौ कुटुम्बकलहेन इदं मण्डलं विभक्तम् । तञ्जावूरुराजस्य साहाय्येन कश्चन अधिनाथः सेतुपतिं पराजित्य शिवगङ्गायाः नायकः अभवत् । प्रादेशिकाः पाळैयकाराः अपि स्वतन्त्राः अभवन् । १७३० तमे वर्षे कर्णाटकस्य साहिबचन्दः रामनाथपुरम् आक्रान्तवान् । १७४१ तमे वर्षे मराठाः, १७४४ तमे वर्षे निज़ामाः च जितवन्तः । तस्य नवाबस्य प्रशासनेन असन्तुष्टाः प्रादेशिकाः अधिनाथाः नायकेषु अन्तिमं पाण्ड्यमण्डलस्य अधिनायकत्वेन उद्घोष्य नवाबस्य विरुद्धं सङ्घटयितुं प्रयत्तवन्तः । तावति कर्णाटकप्रान्तस्य सिंहासनं प्राप्तुं चन्दासाहिबस्य मोहम्मद आलेः च मधे सङ्घर्षः आसीत् । ब्रिटिशाः चन्दासाहिबस्य साहाय्यं कृतवन्तः, फ़्रेञ्चाः च मोहम्मद आलेः । अनेन कारणेन तस्मिन् समये अस्मिन् प्रदेशे बहवः अन्तः कलहाः जाताः ।
१७९५ तमे वर्षे ब्रिटिशाः मुत्तुरामलिङ्गसेतुपतिं पराजित्य एनं प्रदेशं स्वीयं कृतवन्तः । १८०१ तमे वर्षे मङ्गलेश्वरी नाच्चियारः शिवगङ्गायाः भूमिपतिः कृता । तस्याः राज्ञ्याः निधनानन्तरं मरुदुसहोदरौ ईस्ट् इण्डिया संस्थायै नियतरूपेण आयकरं समर्प्य प्रदेशस्य प्रशासनं स्वीकृतवन्तौ । १८०३ तमे वर्षे एतौ सहोदरौ पाञ्चालङ्कुरिचेः कट्टबोम्मस्य साहाय्येन ब्रिटिशान् विरुद्ध्य समरम् आरब्धवन्तः । कर्नलः अग्न्यूः मरुदुसहोदरौ गृहीत्वा मारितवान् । ततः गोरीवल्लभपेरियौदरतेवारं शिवगङ्गायाः भूमिपतित्वेन योजितवान् । १८९२ तमे वर्षे भूमिपतिपद्धतिः निरसिता । ततः मण्डलस्य प्रशासनार्थं कश्चन समाहर्ता आयोजितः । १९१० तमे वर्षे मधुरैमण्डलस्य तिरुनेल्वेलीमण्डलस्य च भागान् स्वीकृत्य रामनाथपुरमण्डलं निर्मितम् । जे एफ़् ब्रयाण्टः अस्य मण्डलस्य प्रथमः समाहर्ता आसीत् । ब्रिटिशानां काले इदं मण्डलं रामनाड् इति ख्यातम् आसीत् । स्वातन्त्र्यप्राप्त्यनन्तरम् अपि इदम् एव नाम अनुवृत्तम् । तत्पश्चात् तमिऴ्नाम अनुसृत्य रामनाथपुरम् इति पुनर्नामकरणम् अभवत् ।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
२००१ वर्षस्य जनगणनानुगुणम् अस्य मण्डलस्य जनसंख्या ११,८७,६०४ आसीत् । अत्र २५.४६% भागः नगरीकृतः । तमिऴ्नाडुराज्ये वेल्लूरुमण्डलं विहाय अस्मिन् मण्डले इव मुस्लिमजनानां संख्या अत्यधिका । अस्मिन् मण्डले ७२.४१% हिन्दवः, २२.४% मुस्लिमाः, ५.०८% क्रैस्तमतानुयायिनः, ०.११% अन्यधर्मीयाः च सन्ति । २०११ जनगणनानुगुणम् अस्य मण्डलस्य जनसंख्या १,३३७,५६० । भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य ३६३ तमं स्थानम् । अत्र जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ३२० (८३० प्रतिचतुरश्रमैल्) अस्ति । २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धेः प्रमाणं १२.६३% आसीत् । रामनाथपुरे पुं, स्त्री अनुपातः १०००:९७७, साक्षरताप्रमाणं च ८१.४८% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
- कडलाडिः
- कमुतिः
- मुदुकुळत्तूरुः
- परमकुडिः
- रामनाथपुरम्
- रामेश्वरः
- तिरुवादनै
कृषिः[सम्पादयतु]
तमिऴ्नाडुराज्ये मरीचिकायाः उत्पादने रामनाथपुरमण्डलस्य प्रथमं स्थानम् ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
रामनाथस्वामिदेवालयः[सम्पादयतु]
अयं रामेश्वरद्वीपे विद्यमानः प्रसिद्धः देवालयः । द्वादशज्योतिर्लिङ्गक्षेत्रेषु इदम् अन्यतमम् । २७५ पादल् पेट्र स्थलेषु अपि इदम् अन्यतमम् । अत्रत्यः परमेश्वरस्य देवालयः क्रिस्तीये द्वादशशतके पाण्ड्यराजेन निर्मितः । भारतस्य हिन्दूदेवालयेषु अस्मिन् देवालये एव अतिदीर्घः उपकक्षः अस्ति । अस्मिन् द्वीपे ६४ पवित्रतीर्थानि सन्ति ।
धनुष्कोटिः[सम्पादयतु]
अयं ग्रामः रामेश्वरद्वीपस्य दक्षिणाग्रे तमिऴ्नाडुराज्यस्य पूर्वसमुद्रतीरे अस्ति । अत्र बङ्गालसमुद्रस्य हिन्दूमहासमुद्रस्य च सङ्गमः भवति । श्रीरामः लङ्कां प्रति सेतुनिर्माणस्य स्थलम् अत्रैव स्वस्य धनुषः कोटिना (अग्रभागेन) चिह्नितवान् । अतः अस्य क्षेत्रस्य धनुष्कोटिः इति नाम इति वदन्ति । रामेश्वरं प्रति गमनात् प्राक् अत्र समुद्रसङ्गमे स्नानं कुर्वन्ति भक्ताः ।
एरवाडिः[सम्पादयतु]
अयं कडलाडि उपमण्डले विद्यमानः ग्रामः । अत्र कुतबस् सुल्तान् सय्यद् इब्राहिम् शहीद् बादशाहस्य स्मारकम् अस्ति । एषः मुहम्मदस्य वंशस्थः क्रिस्तीये द्वादशशतके मदिनायाः राजा आसीत् । सः इस्लामधर्मस्य प्रचारार्थं भारतम् आगतवान् । समुद्रजीविसंरक्षणवलयः, मन्नारकुक्षिः – अयं दक्षिण आग्नेयएषियाखण्डे एव बृहत्तमः समुद्रजीविसंरक्षणवलयः । अत्र ३६०० प्रभेदानां प्राणिनः सस्यानि च अभिज्ञातानि सन्ति ।
पाम्बन्सेतुः[सम्पादयतु]
अयं सेतुः रामेश्वरद्वीपस्य भारतभूभागेन सम्पर्कं कल्पयति । अयं भारतस्य प्रथमः समुद्रसेतुः । अयं प्रायः २.३ किलोमीटर् दीर्घः अस्ति । दैर्घ्ये भारतस्य समुद्रसेतुषु अस्य द्वितीयं स्थानम् । अयं सेतुः १९१४ तमे वर्षे निर्मितः ।


c: text/html

text:
शुक्लांबरधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजम् | प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्व विघ्नोपशांतये ||
ॐ श्रीमते महागणाधिपतये नमः |
आचमनःॐ केशवाय स्वाहा |,ॐ नारायणाय स्वाहा |,ॐ माधवाय स्वाहा |
संकल्पम: मामा उपाथा दुरिथाक्षाया द्वारा श्री परमेस्वर प्रीथ्यर्द्हम आद्य ब्रह्मनाहा द्व्थियापरार्धे स्वेथावारह कल्पे व्य्वास्विथामंवंथाराए कलियुगे प्रधामा पादे जम्भू द्वीपे भरता वर्षे भरता खंडे, अस्मिन वर्थामाना व्यवहारिका चंद्रमानेना ________ नाम संवत्सरे ________ आयने ________ र्हुथोव सरावना मासे, शुक्ल पक्षी, ________ थिधो _________ वासरे सुबह नक्षत्रे सुबह योगे सुबह करना एवं गुना विसेशाना विसिश्तायाम सुबह थिधो .श्री मतयः (नामे) गोत्रवाथ्याहा _________सभात्रुकयाह अस्माकं सहा कुतुम्बानाम क्षेम, स्थैर्य विजयायुरारोग्य इस्वर्यभी व्रुध्यर्द्हम धर्मर्धा कामा मोक्ष चतुर्विधा पहला पुरुशार्धा सिध्यर्द्हम सत्संथाना सोव्भाघ्या पहला व्यफ्तार्ध्यम सृवारालाक्ष्मी देवता मुद्धिस्ये श्री वरलक्ष्मी देवता प्रीत्यार्द्हम कर्पोक्था विधानेना यावाथ्चाक्ति ध्यानावाहनाधि शोदाशोपचारा पूजां करिष्ये थादंगा श्री महागानापति पूजम करिष्ये थादंगा कलसा पूजां करिष्ये
कलसा पूजा :
कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः | मूले तत्र स्थितो ब्रह्म मध्ये मातृगणाः स्मृताः || कुक्षौतु सागराः सर्वे सप्त द्वीपा वसुंधराः | ऋग्वेदोथ यजुर्वेदः सामवेदोह्यथर्वणः || अंगैश्च सहिताः सर्वे कलशंतु समाश्रिताः | अत्र गायत्री सावित्री शांति पुष्टिकरी तथा ||
आयास्तु श्री वरलक्ष्मी पूजार्द्हम दुरिथाक्श्यकाराकाहा
कल्याणी कमालानिलाये कामिथार्था प्रदायिनी
यावात्वाम पूजैश्यमी शुभदे सुस्तिराभावा
अध ध्यानं
श्री वरलक्ष्मी पूजा प्रराम्ब्हम :
पद्मासने पद्मकरे, सर्वलोकैक पूजिते |
नारयणप्रिये देवि सुप्रीता भव सर्वदा ||
क्शीरोधार्नावा सम्भूते कमली कमालालाये
सुस्तिरा भाव मे गहे सुरासुर नमस्कृते
सर्व मङ्गल माङ्गल्यै विष्णु वक्ष स्थितालये | आवाहयामि देवि त्वां सुप्रीता वरदा भव ||
वरमहालक्ष्मीं आवाहयामि || सूर्यायुत निभः स्पूर्ते स्पुरद्रत्न विभूषितं |
मंदासनं इदं देवि स्थीयतां सुर पूजिते ||
श्री वरलक्ष्मी रत्ना सिम्हासनाम समर्पयामी
शुद्धोदकं पात्रस्थं गन्ध पुष्पादि मिश्रितम् |
अर्घ्य दास्यामिते देवि, गृहाण सुरपूजिते ||
श्री वरलक्ष्मी अर्घ्यं समर्पयामी
सुवासितजलं रम्यं सर्वतीर्थ समुद्भवम् |
गृहाण देवि त्वां सर्व देव नमस्कृते ||
श्री वरलक्ष्मी पद्यम समर्पयामी
सुवर्ण कलशान्वितं चन्दना गरु संयुतं |
गृहाणाचमनं देवि मयादत्तं शुभप्रदे ||
श्री वरलक्ष्मी अचमनीयम समर्पयामी
पयोधाधि ग्रुथोपेतम सरकार मधु संयुतम
पन्चाम्रुतम स्नामिदम गृहण कमलालये
श्री वरलाक्ष्म्यी पंचामृता स्नानं समर्पयामी
गंगाजलं मयानीतं महा देवा सिरास्तितम
सुद्धोधादाका स्नानामिदम गृहण परमेस्वरी
श्री वरलक्ष्मी सुद्धोदाका स्नानं समर्पयामी
सुरार्चितान्ग्री युगालेंदुकुला वासनाप्रिये
वस्त्रयुग्मं प्रदास्यामि गृहाण सुरपूजिते
श्री वरलक्ष्मी वस्त्रयुग्मं समर्पयामी
केयुराकंकाना देवी हारा नूपुर मेखला
विभुक्षनान्य मुल्यानी गृहाण रूशी पूजिते
श्री वरलक्ष्मी अभारानाम समर्पयामी
तपता हेमाकृतम देवी मंगल्यम मंगलाप्रदम
मया समर्पितं देवी ग्रुहानात्वं सुबह प्रदी
श्री वरलक्ष्मी मंगल्यम समर्पयामी
कर्पूरागारू कस्तूरी रोचानादी सुसम्युतम
गंधं दास्यामितेय देवी स्वीकुरुश्व सुबह प्रदे
श्री वरलक्ष्मी गंधं समर्पयामी
अक्शातान धवालान दिव्यान सालियाँ थान्दुलान सुभान
हरिद्रा कुंकुमोपेतान स्विकुरुश्वाब्धि पुत्रिकेय
श्री वरलक्ष्मी अक्शितान समर्पयामी
मल्लिका जाजी कुसुमी स्चाम्पकई र्वकुलैरापी
सेतापत्रैस्चा कल्हारैही पूजयामि हरिप्रिये
श्री वरलक्ष्मी पुष्पानी समर्पयामी

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
१८८५
१८८५ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे मार्च्-मासस्य ३ दिनाङ्के "अमेरिकन् टेलिफोन् तथा टेलिग्राफ्" न्यूयार्क्-नगरे आरब्धम् ।
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशीयः हर्मन् एब्बिन् घास् नामकः मनोविज्ञानी "स्मृतिः मनसः महत्त्वयुता क्रिया" इत्येतम् अंशं प्रयोगाणां द्वारा प्रत्यपादयत् ।
- अस्मिन् वर्षे आस्ट्रियादेशीयः कोल्लर् नामकः स्थानीयं वेदनानिवारकं संशोधितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे फ्रान्सिस् गाल्टन् नामकः अङ्गुलीनाम् अक्षः सर्वेषाम् अपि भिन्नः भवति इति संशोधितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे अयोवासंस्थानस्य डेवन्पोर्ट् इत्यत्र डा विलियं वेस्ट्ग्र्याण्ट् नामकः वैद्यः प्रथमवारम् "अपेण्डिक्स्" शस्त्रचिकित्साम् अकरोत् ।
- अस्मिन् वर्षे अमेरिकादेशीयस्य विज्ञानिनः डेनियल् एल्मर् साल्मन् नामकस्य स्मरणार्थम् आहारं विषपूरितं कुर्वतां "ब्याक्टीरिया"सूक्ष्मजीविनां "साल्मोनेल्ला" इति नामकरणं कृतम् ।
- अस्मिन् वर्षे भारते "काङ्ग्रेस्" इति संस्था अधिकृतरूपेण आरब्धा ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य प्रसिद्धः कविः मैथिलीशरण गुप्तः जन्म प्राप्नोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे फेब्रवरि ७ दिनाङ्के अमेरिकादेशीयः प्रसिद्धः लेखकः "नोबेल्"प्रशस्त्या पुरस्कृतः सिङ्क्लेर् लूयीस् जन्म प्राप्नोत् ।
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे आगस्ट्-मासस्य १ दिनाङ्के हङ्गेरियादेशीयः रसायनशास्त्रज्ञः, "नोबेल्"प्रशस्त्या पुरस्कृतः जार्ज् डि हेवेस्कि जन्म प्राप्नोत् ।
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे अक्टोबर्-मासस्य १ दिनाङ्के कन्नडस्य प्रसिद्धः लेखकः तलुकिन वेङकण्णय्यः भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य चित्रदुर्गमण्डलस्य चल्लकेरे-उपमण्डलस्य "तलुकु" इत्येतस्मिन् ग्रामे जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे अक्टोबर्-मासस्य ७ दिनाङ्के "नोबेल्"प्रशस्त्या पुरस्कृतः, ड्यानिष्-भौतशास्त्रज्ञः नील्स् बोह्र् जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे अक्टोबर्-मासस्य ११ दिनाङ्के "नोबेल्"प्रशस्त्या पुरस्कृतः, फ्रेञ्च्-लेखकः फ्राङ्कोयिस् मोरियाक् जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे डिसेम्बर्-मासस्य २ दिनाङ्के वैद्यशास्त्रे "नोबेल्"प्रशस्त्या पुरस्कृतः, अमेरिकादेशीयः वैद्यः जार्ज् मैनोट् जन्म प्राप्नोत् ।
निधनानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे फ्रान्सिसी-भाषायाः प्रसिद्धः कविः, उपन्यासकारः च विक्टर ह्यूगो मरणम् अवाप्नोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जुलैमासस्य २३ तमे दिनाङ्के अमेरिकासंयुक्तसंस्थानस्य १८तमः राष्ट्रपतिः युलिसिस् एस् ग्र्याण्ट् मरणम् अवाप्नोत् ।
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे नवेम्बर्-मासस्य २५ तमे दिनाङ्के अमेरिकासंयुक्तसंस्थानस्य २१ तमः उपराष्ट्रपतिः थामस् हेण्ड्रिक्स् मरणम् अवाप्नोत् ।


text:
मार्टिन् लूथर् किङ्ग् (ज्यू)
मार्टिन् लूथर् किङ्ग् (Martin Luther King, Jr.) अमेरिकादेशस्य महान् नायकः आसीत् । अमेरिकादेशे वर्णभेदसमस्या आसीत् । अस्य भेदस्य विरुद्धम् आन्दोलनं कृतवान् । आफ्रिकातः निग्रोजनाः अमेरिकां प्रति आनीताः आसन् । आफ्रिकन् अमेरिकाप्रजाः इति एतान् सम्भोदयन्ति स्म । अमेरिकादेशस्य द्वितीयवर्गस्य जनाः एते इति उद्घोषणम् अभवत् । वर्णभेदम् असहमानः विरोधी आन्दोलनं कृतवान् ।
अन्तर्विषयाः
बाल्यम्[सम्पादयतु]
मार्टिन् लूथर् किङ्ग् अमेरिकादेशस्य अट्लाण्टनगरे धार्मिककुटुम्बे १९२९ जनेवरि १५ दिनाङ्के अजायत । अस्य पिता किङ्ग् सीनियर्, माता 'आल्बर्ट विलियम्स् । पूर्वं अस्य नाम 'मैकेल् किङ्ग्' आसीत् । अस्य षष्टेवयसि मार्टिन् लूथर् किङ्ग् इति नामकरणम् अकरोत् । अस्मिन् समये याङ्ग् स्ट्रीट् एलिमेण्टरि शालायाम् अध्ययनं कुर्वन् आसीत् । अस्य द्वादशे वयसि मातामहि जेन्नि विलियम्स् मृतवति । अस्याः मरणम्, अस्य उपरि मानसिक परिणामः सञ्जातः । अत्महत्या यत्नमपि बहुवारं कृतवान् अनेनैव कारणेन । कालान्तरे मानसिकप्रबलः सञ्जातः । मार्टिन् श्वेतकृष्णवर्णीयजनयोः भेदं ज्ञातवान् ।
अध्ययनम्[सम्पादयतु]
मार्टिन् लूथर् किङ्ग् प्राथमिकाध्ययनं याङ्ग् स्ट्रीट् एलिमेण्टरि शालायाम् कृतवान् । शालासु अपि वर्णभेदेन व्यवस्था पृथक् पृथक् कृतमासीत् । अयं कृष्णवर्णियेभ्यः कल्पितशालायाम् अध्ययनं करोति स्म । समनन्तरम् अट्लाण्ट युनिवर्सिटि ल्याबरेटरि शालायां पठितवान् । तथैव बुकर् टि वाषिङ्गटन् शालायामपि पठितवान् । अत्र अधिकाङ्कान् प्राप्तवान् । अतः मार्टिन् लूथर् किङ्ग् मोर् हौस् कलाशालायां प्रवेशं प्राप्तवान् । तदा पञ्चदशवर्षीयः आसीत् । १९४८ तमे वर्षे पदवीधरः सञ्जातः । पेन्सिल्वेनिय विश्वविद्यालये यदा अध्ययननिरतः आसीत् तदा माहात्मा गन्धिवर्यस्य विषये अध्ययनं कृत्वा, अस्य अनुयातः सञ्जातः । १९५१ तमे वर्षे विद्यार्थिसङ्घस्य अध्यक्षः सञ्जातः । बिद्धिमान् विध्यार्थिः इति पेरल् प्लाफ्कनर् पुरस्कारं प्राप्तवान् । स्वाभीष्टे विश्वविद्यालये अध्ययनं कर्तुं शक्यत इति "जे लेविस् क्रोजर् फेलोषिप्” प्राप्तवान् । बास्टन् विश्वविद्यालयात् तत्वशास्त्रे डाक्टरेट् उपाधिं प्राप्तवान् । "ए कम्पारिसन् आफ् दि कन्सक्षन्स आफ् गाड इन् दि थिङ्किङ्ग् आफ् पाल् तिरिश् आण्ड हेन्रिनेल्सन् वीमन्” इत्यस्मिन् विषये प्रबन्धमेकं समर्प्य, पि.एच्.डि पदवीं प्राप्तवान् ।
वैय्यक्तिकजीवनम्[सम्पादयतु]
मार्टिन् लूथर् किङ्ग् गृहस्य सम्प्रदये बद्धः आसीत् । गृहसम्प्रदायानुसारेण अलबामस्य डेक्सटर् अवेन्यू बाप्टिस् क्रैस्तदेवलयस्य धर्मगुरुः सञ्जातः । येसु बोधितेषु सिद्धान्तेषु बद्धदरः आसीत् । मार्टिन् लूथर् किङ्ग् जून्मासस्य १९५३ तमे वर्षे कारेट्टा नाम्नीं कन्यां परिणीतवान् । दम्पत्योः चत्वारि सन्तानानि आसन् । "स्ट्रैड् टुवर्ड फ्रीडम्” नामकपुस्तकं रचितवान् । सुप्रसिद्धं जनप्रियञ्च जातमिदम् । अगष्टमासस्य २८ तमे दिनाङ्के १९६३ तमे वर्षे वाषिङ्ग्टन् नगरे "आए ह्याव् ए ड्रीम्” इति भाषणं कृतवान् आसीत् । इदं भाषणं विश्वविख्यातं जातम् । तस्यां सभायां २ लक्ष्याधिकाः जनाः आसन् इति ।
वर्णभेदान्दोलनम्[सम्पादयतु]
अमेरिकादेशे वर्णभेदसमस्या आसीत् । अस्य भेदस्य विरुद्धम् आन्दोलनं कृतवान् । आफ्रिकातः निग्रोजनाः अमेरिकां प्रति आनीताः आसन् । आफ्रिकन् अमेरिकाप्रजाः इति एतान् सम्भोदयन्ति स्म । अमेरिकादेशस्य द्वितीयवर्गस्य जनाः एते इति उद्घोषणम् अभवत् । वर्णभेदम् असहमानः विरोधी आन्दोलनं कृतवान् । १९५४ तमे वर्षे किङ्गवर्णजानानां राष्ट्रीय सङ्घस्य कार्यकारिसमितेः सदस्यः आसीत् । कालान्तरे माण्टेगोमरि इम्प्रूमेण्ट् असोसियेषन् नामकस्य सङ्घस्य अध्यक्षः आसीत् । अनेन आन्दोलनं कर्तुं सुव्यवस्थितः मार्गः कल्पितः । अस्य भाषणश्रवणेन प्रभाविताः भवन्ति स्म जनाः । तत्र तत्र आदेशे वर्णभेदस्य विरोधः आरब्धः । अनेन कारणेन जनवरिमासस्य २६तमे दिनाङ्के १९५६ तमे वर्षे आरक्षकैः बद्धः आसीत् । बस्सयानादिषु वर्णभेदः आसीत् । कृष्णवर्णीयाः बहुकलहादिकं कृत्वा न्यायालये अभियोगं स्थापितवन्तः । न्यायालये जयमपि प्राप्तवन्तः । तेन जनाः इतोऽपि सबलाः सञ्जाताः । किङ्गवर्यस्य जनाः वर्णभेदान्दोलने बहु सहय्यमाचरितवन्तः । १९५७ तमे संवत्सरे किङ्ग सदर्नक्रिश्चियन् लीडर् षिप् कान्षरेन्स (SCLC)सङ्घस्य अध्यक्षः जातः । वर्णभेदस्य विरोधं ३७००० जनैः सह किङ्ग् वाषिङ्ग्टन् नगरे लिङ्कन् स्मारकस्य पुरतः प्रदर्शनं कृतवान् । अनेन जनाः प्रभाविताः आसन् । १९६० तमे वर्षे अमेरिका देशे चर्चास्पदः विषयः आसीत् । कालान्तरे वर्णभेदस्य विरुद्धं कृतान्दोलने विजयमपि प्राप्तवान् ।
पुरस्काराः[सम्पादयतु]
- १९५७ तमे संवत्सरे NAACP पक्षतः स्पिङ्गम् पदकं प्राप्तवान् ।
- १९६४ तमे वर्षे नोबेल् पुरस्कारं प्राप्तवान्।
- १९६५ तमे संवत्सरे "अमेरिकन् लिबारिटि पदकं प्राप्तवान् ।
- १९६६ तमे संवत्सरे मार्गरेट् स्याङ्गर् पुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- १९६८ तमे संवत्सरे मरणोतरं नेहरु अन्ताराष्ट्रीय पुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- १९७१ तमे संवत्सरे ग्राम्मि पुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- १९७७ तमे संवत्सरे जम्मिकार्टर् स्वातन्त्र्यस्य राष्ट्रपतिपदकं प्राप्तवान् ।
- २००० "शतमानस्य पुरुषः” इति पुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- २००४ तमे संवत्सरे काङ्ग्रेषनल् सुवर्णपदकं धर्मपत्नी सहितः प्राप्तवान् ।
मरणम्[सम्पादयतु]
१९६४ तमे वर्षे अतीवास्वस्थः जातः। कालान्तरे जेम्स् आर्लरे नामकः भूशुण्डी सहायेन मारितवान् । अमेरिकादेशे सपक्षीयाः जनाः बहु विरोधं कृतवन्तः । आराष्ट्रे कोलाहलः आसीत् । ४० अधिकाः जनाः मृतवन्तः अस्मिन् कोलाहले । २०००० अधिकान् जनान् बन्धितवन्तः आरक्षकाः । एप्रिल्मासस्य ९ मे दिनाङ्के एबेनिजर्प्रदेशे मार्टिन् लूथर् किङ्ग् –वर्यस्य शवयात्रा कृता । लक्षाधिकाः जनाः अस्मिन् शवयात्रायां भागं गृहीतवन्तः आसन् । प्रतिवर्षं जनेवरि मासस्य तृतीयसोमवासरे "किङ्ग् डे” इति आचरणं कुर्वन्ति, विरामश्च भवति।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- The King Center
- "Martin Luther King Jr. Collection", Morehouse College, RWWL
- The Martin Luther King, Jr. Papers Project
- FBI file on Martin Luther King, Jr.
- Speeches and interviews
- Audio from April 1961 King, "The Church on the Frontier of Racial Tensions", speech at Southern Seminary
- "Martin Luther King, Jr. Historic Speeches and Interviews"
- The New Negro, King interviewed by J. Waites Waring
- "Interview with Dr. Kenneth Clark", PBS
- "Beyond Vietnam" speech text and audio
- King Institute Encyclopedia multimedia
- Why I Am Opposed to the War in Vietnam, sermon at the Ebenezer Baptist Church on 30 April 1967 (audio of speech with video 23:31)
- "Walk to Freedom", Detroit, June 23, 1963. Walter P. Reuther Library of Labor and Urban Affairs. Wayne State University.
[


text:
प्रियङ्गुः
अयं प्रियङ्गुः भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं प्रियङ्गुः आङ्ग्लभाषायां Foxtail millet इति उच्यते । चतुर्विधाः प्रियङ्गवः सन्ति । श्वेतप्रियङ्गुः, पीतप्रियङ्गुः, कृष्णप्रियङ्गुः, रक्तप्रियङ्गुः च इति । पूर्वं भारते प्रियङ्गुः प्रतिदिनं गृहेषु आहारत्वेन उपयुज्यते स्म । इदानीम् अपि कुत्रचित् तथैव अस्ति । प्रियङ्गुना निर्मिता रोटिका अत्यन्तं रुचिकरी भवति । अस्य बहूनि नामानि सन्ति – कङ्गुकः, चीनकः, पीततण्डुलः, अस्थिसम्बन्धनः, कङ्गनी इत्यादीनि ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य प्रियङ्गोः स्वभावः[सम्पादयतु]
एषः प्रियङ्गुः लघ्वाकारकः , मृदुः च । अयं मधुररुचियुक्तः, रुचिकरः, कषायमिश्रितमधुरः च ।
- “प्रियङ्गुर्मधुरो रुच्यः कषायः स्वादु शीतलः ।
- वातकृत् पित्तदाहघ्नो रूक्षो भग्नास्थिबन्धकृत् ॥“
संक्षिप्तचिकित्सासूची[सम्पादयतु]
- १. अयं प्रियङ्गुः रूक्षः, पित्तं, ज्वलनं च शमयति ।
- २. प्रियङ्गुः वातकरः, रुचिम् उत्पादयति अपि ।
- ३. प्रियङ्गुः भग्नानि अस्थीनि योजयति ।
- ४. महान् प्रियङ्गुः “वरकः” इति उच्यते । अयम् अपि लघु प्रियङ्गुः इव दाहघ्नः ।
- ५. प्रसवस्य समये प्रसववेदानां न्यूनीकर्तुं प्रियङ्गुना यवागूं सज्जीकृत्य दीयते ।
- ६. आमपातस्य स्थाने उष्णस्य प्रियङ्गोः लेपः क्रियते ।
- ७. अस्थिभङ्गः जातः चेत प्रियङ्गुना निर्मितम् अन्नम् एव भोजनार्थं दीयते ।
- ८. भग्नम् अस्थि योजयितम् अपि यत् ग्राम्यम् औषधं क्रियते तदवसरे प्रियङ्गुम् अपि अस्थिभङ्गस्थाने बध्नन्ति ।
- ९. समुद्रस्तरस्य अपेक्षया ६००० पादमिते उन्नते स्थाने प्रियङ्गुः सम्यक् वर्धते ।
- १०. अयं प्रियङ्गुः १०० दिनेषु वर्धते । प्रायः भारतस्य सर्वेषु अपि प्रान्तेषु प्रियङ्गुः वर्धते ।


text:
लम्बाणिजनाङ्गः
लम्बाणिजनानां मूलम्[सम्पादयतु]
लवणस्य उद्योगं कुर्वन्ति स्म इति कारणेन लम्बाणि नाम आगतमस्ति । लम्बाणिजनान् आहत्य २७ पर्यायनामभिः सूचयन्ति । तावदेव न, तेषां १६ उपजातीनां नामानि विशिष्टानि सन्ति । तेषां विभिन्नं व्यवसायवृत्तिम् आधारीकृत्य जातिनामानि सन्ति - बञ्जारा, बणजारा, बनजारा, बञ्जारि, ब्रिञ्जारि, बञ्जारे, ब्रजवासि, लमाणि (लम्बाणि), लमान, लम्बाडा, लम्बाडि, लबान, लभान, लभानि, लोभाना, बळदिया, लादेनिया, सुगालि, गवार(गौरिया), गवारिया, गंवारिया(गमळिया), गावला, कङ्गि (कङ्गशिया), घाणद्, शिरकिबन्द शिङ्गाडे, शिरकिवाला च इति । गोरबञ्जारा, ढाढिबञ्जारा, सनार, नावि, थालिया, सिङ्गाडिया, बागोरा, डिगोरा, चामणिया, मारुजोगि, भाट, मथुरा चारण, रोहिदास, धनकुटे बञ्जारा एते उपजातयः । एते रजपूतवंशीयाः । लम्बाणिजनानां मूलस्थानं राजास्थानम् ।
लम्बाणिजनानाम् आचरणानि[सम्पादयतु]
एतेषु अनेकविधाः विवाहपद्धतयः सन्ति । विधवाविवाहः, विच्छेदितानां विवाहाः, प्रजावत्याः देवरेण सह च विवाहाः इत्यादयः । बहुपत्नित्वं प्रचलने अस्ति । एते शक्तिदेवतानाम् उपासकाः । मरियम्म, करियम्म, दुर्गम्म, चामुण्डी (कङ्काळि), हुलिगेम्म(वाग्जायि) एताभिः शक्तिदेवताभिः सह सातीसत्ति, सातीभवानी देव्योः च आराधनां कुर्वन्ति । सेवाभाया लम्बाणिजनानाम् आराध्यदेवः । तं चमत्कारिपुरुषः, पुराणपुरुषः, सिद्धिपुरुषः च इति एते भावयन्ति । गीतानि, नृत्याणि च लम्बाणिजनाः जन्मतः एव अभ्यसन्ति । ते पर्वणि, उत्सवे, विवाहे, अन्येषु कार्यक्रमेषु च गीतं नृत्यं च कुर्वन्ति । लम्बाणिस्त्रीणां नृत्यानि बहुविधानि भवन्ति । तानि विवाहनृत्यं, तीज् नृत्यं, यष्टिक्रीडानृत्यं, लोटानृत्यं, वृष्टिरायस्य नृत्यं, दैवसम्बद्धं नृत्यं च इत्यादीनि । डप्पु, नगारि, दुम्मि, कांस्यस्य गङ्गाळ, घटं, खञ्जरि च एतेषां वाद्यानि । लम्बाणिजनानां वस्त्रस्य उपरि सूत्रद्वाराविन्यासग्रथनं क्सूतिकला इति प्रसिद्धम् अस्ति । लम्बाणिस्त्रियः कसूतिकलां विना वस्त्रं न धरन्ति । तेषां वस्त्राणि वर्णमयानि, कलात्मकानि च भवन्ति । महिलानां चोले, निचोले, उपरितन आच्छादकेषु च लघुवस्त्राणि योजयित्वा, लघुलघु दर्पणान् योजयित्वा च बहुविन्यासान् कुर्वन्ति । मध्येमध्ये गुच्छं, नाणकं, नूपुरं च योजयित्वा ग्रथयन्ति । एते लम्बाणिनामिकां भाषां वदन्ति । लम्बाणिभाषायाः लिपिः नास्ति । राजस्थानिकथानां, गीतानां, लोकोक्तीनां, प्रहेलिकानां , लोकगीतानाम् , विश्वासानां, ऐतिह्यानां च महान् भाण्डारः एव अस्ति ।


text:
दूरदर्शनम्
इदानीं प्रपञ्चे वार्तादिकं ज्ञातुं, मनोरञ्जनार्थं, ज्ञानविकासार्थं च बहुविधानि साधनानि सन्ति । तेषु दूरदर्शनम्इति विद्युन्मानयन्त्रम् अपि अन्यतमम् । अयं दृश्यस्य श्रव्यस्य च माध्यमः इति कारणेन दूरदर्शनयन्त्रस्य प्रभावः अत्यधिकः । अतः दूरदर्शनं जनप्रियम् अस्ति ।
कथं कार्यं करोति इदं यन्त्रम् ?[सम्पादयतु]
ध्वनीनां प्रसारणे यत्सूत्रं तदेव चित्राणां प्रसारणेऽपि आधारीकृतम् । एकस्मात् निश्चितप्रदेशात् चित्राणां सम्प्रेषणम् अन्येषु प्रदेशेषु तेषां ग्रहणं च क्रियते । दर्शनीयः विषयः नाटकं, क्रीडा, समावेशो वा भवतु दूरदर्शनस्य छायाग्रहणयन्त्रमपि चलच्चित्रग्रहणयन्त्रमिव भवति । किन्तु तद्वत् वस्तुनः सम्पूर्णं चित्रं न गृह्णाति । चित्रं बहुसमानान्तररेखासु निरन्तरसन्निहितासु स्थानेषु खण्डयति । प्रतिरेखम् अनेके सूक्ष्माः कान्तबिन्दवः परस्परसन्निहिताः विद्यन्ते । एते कान्तबिन्दवः प्रबलदुर्बलविद्युत्प्रवाहरूपेण परिवर्तनं प्राप्नुवन्ति । एते च विद्युत्प्रवाहाः विद्युदयस्कान्तरङ्गाः भूत्वा समुन्नतशिखराग्रे निर्मितात् सम्प्रेषणोपकरणात् अन्तरिक्षे विमुक्ताः भवन्ति । द्वितीयस्तरे आकाशे विमुक्ताः विद्युदयस्कान्ततरङ्गाः सर्वतः प्रयाणं कुर्वन्तः दूरदर्शनेषु विद्यमानैः ग्रहणसाधनैः आकृष्टाः भवन्ति । ततः एते तरङ्गाः प्रबलदुर्बलविद्युत्प्रवाहरूपेण परिवर्तनं प्राप्य कस्याश्चित् विशिष्टतन्त्र्याः द्वारेण दूरदर्शनं प्रति नीताः भवन्ति । दूरदर्शनयन्त्रम् इमान् विद्युत्प्रवाहान् काभिश्चित् पद्धतीभिः समीकृत्य "केथोड्-किरणनालिका", "विद्युदणुप्रक्षेपकम्" इत्यनयोः साहाय्येन कान्तबिन्दून् करोति । दूरदर्शनस्य यवनिकायाः अन्यः भागः प्लोरोस्सेण्ट् सामग्रीनिर्मितैः बिन्दुसहस्रैः आवृतः भवति । यदा एषा सामग्री विद्युदणुभिः सारिता भवति तदा कान्तिः बहिर्गता भवति । एते कान्तिबिन्दवः तावता वेगेन प्रत्यक्षीभवन्ति, येन वयं दूरदर्शनस्य यवनिकायां सम्पूर्णं चित्रं द्रष्टुं शक्नुमः । ध्वनिवाहको भागः संस्कृतो भूत्वा दूरश्रवणयन्त्रं प्रापितो भवति । एवं प्रसारणकेन्द्रे उपादितं ध्वनिमपि चित्रदर्शनसमये एव शृणुमः ।
दूरदर्शनतः लाभाः[सम्पादयतु]
दूरदर्शनस्य कार्यक्रमाः केचन शैक्षणिकाः, पुनः केचन मनोरञ्जकाः, अन्ये केचन व्यक्तिदेशादिपरिचायकाः, इतरे केचन इतिवृत्तात्मकाः । दूरदर्शनं क्रीडादीनां प्रत्यक्षविवरणम् अपि प्रसारयति । इदानीं दूरदर्शनकार्यक्रमाः उपग्रहसाहाय्येन प्रसार्यन्ते । अतः देशस्य कोणे कुत्रचित् प्रवृत्ता अपि घटना घण्टाभ्यन्तरे समग्रेण देशेन ज्ञायते । एवम् अतिशीघ्रतया वार्तां प्रसारयति दूरदर्शनम् । वार्तां ज्ञातुं मनोरञ्जनं प्राप्तुं च यथा, तथैव ज्ञानवर्धनार्थम् अपि दूरदर्शनं सहायकं भवति । बालाः, तरुणाः, वृद्धाः इत्यादयः सर्वे इतः ज्ञानवर्धनं प्राप्तुम् अर्हन्ति । ये दूरदर्शनकार्यक्रमाः प्रदर्श्यन्ते तेषु उत्तमाः विरलाः इति जनानाम् अभिप्रायः अस्ति । धारावाहिन्यः कथाः नीरसाः भवन्ति इति, वार्ताप्रसारे बहुधा पक्षपातः प्रदर्श्यते इति, शैक्षणिककार्यक्रमाणां स्तरः न्यूनः इति च जनाः आक्षेपं कुर्वन्ति। जनानाम् अभिप्रायभेदः यः कोऽपि स्यात् नाम, दूरदर्शनं ज्ञानवर्धने उपकारकम् इत्यत्र तु नास्ति सन्देहः ।


text:
गोबीमरुस्थलम्
गोबीमरुस्थलम् एशियाभूखण्डस्य बृहत् मरुस्थलेषु अन्यतमम् । चीनादेशस्य उत्तरभागं तथा वायव्यभागं, मङ्गोलियादेशस्य दक्षिणभागान् च व्याप्य तिष्ठति गोबीमरुस्थलम् । गोबीमरुस्थलस्य उत्तरे अक्टायपर्वताः, मङ्गोलियादेशस्य विरलाः शाद्वलाः च सन्ति । नैरृत्ये टिबेत् प्रस्थभूमिः , डेविस कारिडार् (यन्त्रोद्यमपथः) च स्तः। आग्नेयदिशि उत्तरचीनासानुप्रदेशः अस्ति । जगतितले अत्यन्तविशालमरुस्थलेषु गोबीमरुस्थलं पञ्चमम् । हिमालयपर्वताः वर्षामेघान् निबध्नाति इत्यतः गोबीमरुस्थले बर्षा अल्पीयसी । मङ्गोलसाम्राज्ये संमिश्रितं गोबीमरुस्थलम् प्राचीनकौशेयमार्गस्य प्रदेशोऽपि । गोबीमरुस्थलस्य व्याप्तिः नैरृत्यात् ईशान्यपर्यन्तम् १६००कि.मी. यावत् उत्तरात् दक्षिणदिशि ८०० कि.मी. यावत् गोबीमरुभूमेः वैशिष्ट्यं नाम अत्रत्याः अधिकाः प्रदेशाः सिकतायुक्ताः न ,अपि तु शिलायुक्ताः ।
गोबीमरुस्थलम् एकं शीतल्ं मरुस्थलम् । अत्र तदा तदा हिमपातोऽपि भवति । गोबीमरुस्थलस्य अधिकः भागः समुद्रसमतलात् ऊर्ध्वं ५ सहस्रपादपरिमितः वर्तते । अतः वातावरणं सामान्यतः शीतलं भवति । वार्षिकवर्षाप्रमाणं तावत् १९४ मि.मी । शीतकाले सैबिरियाप्रान्ततः ये शीतमारुतः आगच्छन्ति ते तैः साकं हिमम् आनयन्ति । अनेन तस्मिन् तापमानम् -४०० पर्यन्तम् अधः भवति। उष्णकाले तापमानं ४०० पर्यन्तम् । गोबीमरुस्थलं यद्यपि शुष्कप्रदेशः तथापि जीववैविद्ध्यं भजते । कृष्णपुच्छवान् ग्याझेल्नामकः प्राणी, ब्याक्ट्रियन् उष्ट्रः, हिमचित्रकः, कपिशभल्लूकाः वृकाः च अत्र दृश्यन्ते । न केवलं तावत् मरुस्थलस्य वातावरणानुगुणं विवीधशाद्वलाः, निम्नाकारकानि गुल्मानि, वृक्षाः च व्यापकरूपेण सन्ति । गोबीमरुस्थले तथा समीपस्थशाद्वले पशुपालनम् एव मुख्यजीवनोपायः । अतः पशूनां आधिक्येन चलनवलनात् ते प्रदेशाः अपि क्रमेण मरुस्थलानि सञ्जातानि सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
चित्राणि[सम्पादयतु]
-
-
स्वतन्त्रचीनादेशस्य भागे सिकतावप्राः
-
-
ब्याक्ट्रियन् उष्ट्राः(मङ्गोलिया)
-
सिकतवप्राः(मङ्गोलिया)
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
[सम्पादयतु]
- स्क्रिप्ट त्रुटि: ऐसा कोई मॉड्यूल नहीं है।
- Google LatLong - News and notes by the Google Earth and Maps team
Unofficial guides and tips[सम्पादयतु]
- Google Earth Blog: Google Earth news, tips, and updates
- Google Sightseeing - Guide to interesting and unusual sights
- Ogle Earth - Google Earth news site charting innovative uses and political implications of Google Earth
- Google Earth in Education - A guided tour by a teacher for teachers, students and all.
- Google Earth 2 Mapsource Edit GPS tracks in Mapsource and Google Earth.
- Google Earth Germany: Germany's Google Earth Portal
Placemarks and overlays[सम्पादयतु]
- North Korea Uncovered - An extensive mapping of North Korea's economic, cultural, political, and military infrastructures, featured in the Wall Street Journal.
- Google Earth Hacks - A collection of over 25,000 files for use with Google Earth
- King's College London's Collection of KML databases
- STScI's community contributions to Sky website
- Google Earth Anomalies- Satellite imagery of documented, scientific anomaly sites including mound sites and unexplained circular features via Google Earth
Tools[सम्पादयतु]
- GeoServer - Server to generate KML from Shapefiles, ArcSDE, Oracle, PostGIS, MySQL, GeoTiff, ArcGrid, with support for Network links, superoverlays, time and custom pop-ups.
- GPSVisualizer - Will convert GPS data for use in Google Earth.
- GoogleEarthToolbox - Matlab & Octave functions that output KML.
- PlaceSurf - Dynamic KML file generator


text:
महाभारतम्
महाभारतम्(आङ्ग्लभाषा Mahabharata) महर्षिणा वेदव्यासेन विरचितः बहुप्रसिद्धः इतिहासः विद्यते। अस्मिन् ग्रन्थे कौरव-पाण्डवानां महायुद्धं मुख्य-विषयरूपेण वर्णितमस्ति। मानवजीवनस्य धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष-रूपाः समस्तपुरुषार्थाः अत्र विशालग्रन्थे सन्निवेशिताः। अस्य महाभारतस्य भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीता विद्यते। भगवता कृष्णेन मोहग्रस्तम् अर्जुनं प्रति ज्ञान-कर्म-भक्ति-विषयकः उपदेशः गीतायां प्रदत्तः। अस्यां गीतायामपि अष्टादश अध्यायाः सन्ति। मानव-जीवनस्य विविधविषयाः अत्र समीचीनतया प्रतिपादिताः सन्ति। इयं विश्वजनीन-कृतिः कालजयिनी चिरन्तनी एव।
अन्तर्विषयाः
- १ महाभारतस्य रचनाकालः नामकरणञ्च
- २ महाभारतं कस्मिन् शास्त्रेऽन्तर्भवति
- ३ महाभारतस्य रचनाकालः
- ४ महाभारतकथासारांशः
- ५ महाभारतस्यादरः
- ६ महाभारतस्य विभागाः
- ७ महाभारतस्य वैशिष्ट्यम्
- ८ अधुनातने जनजीवने
- ९ इमान्यपि दृश्यताम्
- १० बाह्यसम्पर्कतन्तुः
महाभारतस्य रचनाकालः नामकरणञ्च[सम्पादयतु]
महाभारतग्रन्थः त्रिभिः सवंत्सरैः विरचितं च -
- त्रिभिर्वर्षैः सदोत्थाय कृष्णद्वैपायनो मुनिः।
- महाभारतमाख्यानं कृतवानिदमद्भुतम्॥
इदं प्रायः सर्वे भारतीया विद्वांसो मन्यन्ते यत् महाभारतं प्राग् जयनाम्ना ततो भारतनाम्ना ततः परतश्च महाभारतनाम्ना प्रसिद्धम् । सूक्ष्मेक्षिकयाऽवलोकनेन ज्ञायते यत् - महाभारतस्य प्रगते चरणत्रयं विद्यते। -
- प्रथमे चरणे - जयनामकं काव्यमेतत् ८८०० श्लोकपरिमितं व्यासकृतं धर्मचर्चाम् आश्रित्य महर्षि व्यासेन स्वशिष्याय वैशम्पायनाय श्रावितमभूत्।
- नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्।
- देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत्।।
प्रत्येकस्य अध्यायस्य आदौ विद्यमानः अयं प्रसिद्धः श्लोकः इदं निरूपयति ।
- द्वितीये चरणे - भारतनामकं महाकाव्यमेतत् वैशम्पायनकृतं २४ सहस्रश्लोकपरिमितं (चतुर्विंशतिसाहस्री) वैशम्पायनेन अर्जुनस्य प्रपौत्राय जनमेजयाय नागयज्ञे श्रावितमभूत्।
- तृतीये चरणे - महाभारतनामकं महाकव्यमेतत् लोमहर्षपुत्रेण सौतिकेन रचितं - एकलक्षश्लोकपरिमितं नैमिषारण्ये यज्ञकाले शौनकादिभ्यः ऋषिभ्यः श्रावितमभूत्। एवञ्च आख्यानमिदं त्रिभिर्वक्तृभिः महर्षिभिः विभिन्नश्रोतृभ्यः श्रावितम्।
महाभारतस्य अन्ते विद्यमानेन श्लोकेन इदं प्रमाणितं भवति -
- उक्तं शतसहस्राणां श्लोकानामिदमुत्तमम्।
अस्य ग्रन्थस्य नूतनतमस्य रूपस्य नाम शतसाहस्री संहिता अपि अस्ति।
महाभारतं कस्मिन् शास्त्रेऽन्तर्भवति[सम्पादयतु]
प्रथमं महाभारतम् इतिहासः पुराणम् आख्यानकञ्चेति नामभिः आख्यायते स्म । साम्प्रतिकास्तु महाभारतम् आचारशास्त्रम् नीतिशास्त्रम् धर्मार्थकाममोक्षाख्यचतुर्वर्गसाधनम् चामनन्ति । भारतं पञ्चमो वेदः इति सर्वत्र प्रचारितम् । सर्वत्रास्मिन् ग्रन्थे वैष्ण्वसिद्धान्तानां प्रमुखत्वेन प्रतिपादनात् महाभारतं वैष्णवस्मृतिरप्याख्यायते । महाभारतस्य अशीतिप्रतिशतभागोऽनेकविधोपदेशमयः, विंशतिप्रतिशतभाग एवेतिहासप्रतिपादक इति अस्य नीतिशास्त्रेषु गणनोचिता
महाभारतस्य रचनाकालः[सम्पादयतु]
सम्प्रत्युपलभ्यमानं महाभारतं मूलमहाभारतात् परतो बहुषु शतकेषु व्यतीतेष्वेव निर्मितं स्यादतो मूलमहाभारतस्य जयाभिधानस्य वर्तमानमहाभारतात् पूर्वकालिकत्वं निश्चितम् । अत्र वर्तमानमहाभारतस्य रचनाकालसम्बन्धे विचारणीयमस्ति, तत्र –
१. ख्रीष्टैकादशशतके जातेन क्षेमेन्द्रेण कृतो भारतमञ्जरीनामा ग्रन्थः कथायां वर्तमानमहाभारतमनुहरतीति वर्तमानमहाभारतस्य एकादशशतकपूर्वकालिकत्वं सर्वथा सिद्धम् ।
२. अष्टमशतकोत्तरार्धे जातः आद्यशङ्कराचार्यः महाभारतं स्त्रीभिः धर्मज्ञानाय अध्येयत्वेन आदिशन्ति, तेन महाभारतस्य ततः पूर्वकालिकत्वं सिद्धम् ।
३. अष्टमशतकोत्पन्नाः कुमारिलभट्टाः महाभारतस्य बहूनि पर्वाणि स्मरन्ति ।
४. सप्तमशतकोत्पन्ना बाणसुबन्धुप्रभृतयः कवयो महाभारतस्य अष्टादश पर्वाणि हरिवंशं च स्मरन्ति ।
५. कम्बोडियानामके भारतस्य प्राचीनोपनिवेशे षष्ठशतकसमीपे उत्कीर्णात् शिलालेखात् ज्ञायते यत् तत्रत्याय कस्मैचिन्मन्दिराय रामायणमहाभारतग्रन्थौ भारतेन प्रहितौ । तत्कथाप्रबन्धोऽपि भारतेन कृतः ।
६. यवबालिप्रभृतिषु द्वीपेषु षष्ठशतके महाभारतमवर्त्तत, ततोऽपि पूर्वं तिब्बतभाषायां महाभारतस्यानुवादो जातः ।
७. चतुर्थपञ्चमशतकलिखितेषु दानपत्रकेषु स्मृतिरूपेण महाभारतवचनानि निर्दिष्टानि दृष्टानि ।
८. ४६२ स्त्रीष्टोत्की-एकत्र शिलालेखे पाराशर्यव्यासस्य लक्षश्लोकात्मकस्य महाभारतप्रणेतृत्वम् उल्लिखति ।
९. सीरियादेशभाषायाम् उपलभ्यमानस्य शान्तिपर्वाध्यायत्रयस्य साक्ष्येण हर्टलमहोदयः प्रमाणयति यत् प्रचलितं महाभारतम् ई.पू. पञ्चमशतकनिबद्धात् महाभारतात् न भिद्यते इति ।
१०. डयोन क्राइसोस्तोम (Dion Chyrsostom) महोदयस्य साक्ष्येण प्रतीयते यत् ५० ख्रीष्टाब्दकाले लक्षपद्यात्मकं महाभारतं दक्षिणपथे लब्धप्रचारमासीत् इति ।
११. ख्रिष्टप्रथमशतके स्थितेन वज्रसूचीकृत्ताश्वघोषेण हरिवंशस्थ पद्यमेकमुद्धतम् । एभिः सर्वैः समुदितैरेतत् सिद्धं यत् ख्रीष्टशतकप्रारम्भे महाभारतम् अवश्यम् अवर्तत । अपि च –
(क) पाणिनिः महाभारतं जानाति स्मेति डल्ह्मैन (Dalhmann) साक्ष्येण प्रतीयते ।
(ख) ख्रीष्टपूर्वपञ्चमशतकप्रणीते आश्वलायनगृह्यसूत्रे महाभारतस्य उल्लेखो दृश्यते ।
(ग) ४०० ई.पू समये निर्मिते बौधायनधर्मसूत्रे महाभारतस्योल्लेखो दृश्यते ।
(घ) बौधायनगृह्यसूत्रे महाभारतीयं विष्णुसहस्रनामोद्ध्रियते स्म ।
(ङ) महाभारतीयशान्तिपर्वणि विष्णोर्दशावतारगणनाकालेबुद्धस्य नाम नायाति ।
(च) मेगास्थनीजप्रणीते भारतवर्णने याः कथाः ता महाभारतात् एव प्राप्ताः ।
(छ) ब्रह्म सर्वदेवज्येष्ठतया महाभारते प्रतिपादितः । पालिभाषासाहित्येन ज्ञायते यद् ब्रह्मणो ज्यैष्ठत्वं ख्रीष्टपूर्वपञ्चमशतकात् प्रागेव प्ररूढप्रचारमासीत् ।
(ज) ज्यौतिषप्रमाणैः अपि कतिपये विद्वांसः कल्पयन्ति यत् वर्त्तमानं महाभारतम् ५०० ई.पू. समयात् प्रागेव निर्मितं न ततः परम् ।
अतः सर्वसमीक्षया महाभारतम् ५०० ई.पू. समयतः परतो न निर्मितं किन्तु कदाचित् पूर्वमेव निर्मितमिति प्रतीयते ।
महाभारतकथासारांशः[सम्पादयतु]
महाभारतस्य संक्षेपेण वर्णिता कथा एवं वर्तते - उत्तरभारतस्य राज्ञो दुष्यन्तस्य पुत्रस्य भरतस्य वंशधरस्य शान्तनोः प्रपौत्रो -धृतराष्टपाण्डवौ आस्ताम्। अग्रजन्मा धृतराष्टः नेत्रहीनः इति हेतोः सर्वैः पाण्डुरेव राजसिंहासनेऽभिषिक्तः। कालान्तरेण पाण्डुः पञ्चत्वं प्राप्तः। तदा पञ्चपाण्डवाः - युधिष्ठिरः - भीमः - अर्जुनः - नकुलः - सहदेवश्च निखिलानि शास्त्राणि वेदाञ्च अधीतवमन्तः । प्रकृतयः युधिष्ठिस्य शौचेन, भीमसेनस्य धृत्या, अर्जुनस्य विक्रमेण, नकुलसहदेवयोः गुरुशुश्रूषया, शान्त्या विनयेन च, समेषां तेषां शौर्यगुणेन च अति सन्तुष्टा अभवन्।
पाण्डवानाम् अभ्युदयम् असहमानः दुर्योधनः छलेन तेषां राज्यम् अपहर्तुं बहुकृतप्रयत्नोऽपि विफलोऽभवत्। तदा स्वमातुलशकुनिसाहाय्येन घूतक्रीडायां कपटेन पाण्डवान् पराजित्य द्रौपदीञ्च स्वानुजेन दुःशासनेन सभामानाय्य अपमाननं कर्तुं प्रायतत । श्रीकृष्णेन रक्षिता द्रौपदी। पराजिताः पाण्डवाः कृतसमयानुसारं द्वादशवर्षपर्यन्तं वनवासस्य, एकवर्ष-अज्ञातवासस्य च कठिनाम् अवस्थाम् असहन्। ततोऽरण्यात् निवृत्य स्वराज्यम् अयाचन्त । दौत्यार्थं पाण्डवप्रतिनिधिः भूत्वा स्वयं श्रीकृष्णः गतः। परन्तु स्वार्थपरायणः दुर्योधनस्तु - ’केशव ! युद्धं विना सुच्याग्रपरिमितं भूमिमपि न दास्यामि’ इति दृढचित्तः सन् अवदत् ।
फलतः कौरव-पाण्डवानां मध्ये भयङ्करं युद्धं सञ्जातम्। कौरवाः पराजिताः, पाण्डवेषु ज्येष्ठः युधिष्ठिरः राजसिंहासनम् आरोहत् । कालक्रमेण अभिमन्योः पुत्रं परीक्षितं हस्तिनापुरस्य अधिपतिनं विधाय सर्वे पाण्डवाः द्रौपदी च हिमालयं प्रति अगच्छन् -तत्रैव कालकवलतां गताश्च।
महाभारतस्यादरः[सम्पादयतु]
रामायणस्य तुलनायां यद्यपि महाभारतस्य प्रचारः अल्पः तथापि महत्त्वदृष्ट्या महाभारतं विश्वस्य कस्मादपि ग्रन्थान्न हीयते । महाभारतं तदानीन्तनभारतीयसमाजनीतिप्रभृतिज्ञातव्यं बोधयति, महाभारतं तदानीन्तनीं भारतीयां सभ्यतां प्रकाशयति । प्रमाणग्रन्थतयैवास्य पञ्चमवेदसंज्ञा जाता । यथा रामायणाधारेण बहवो ग्रन्था अरच्यन्त तथैव महाभारताधारेणापि । एतत् सर्वमस्य ग्रन्थस्य महत्त्वे साक्षिभूतम् । word gedacht
महाभारतस्य विभागाः[सम्पादयतु]
महाभारतमष्टादशसु पर्वसु विभक्तं वर्त्तते, तस्मिंश्च आदि-सभा-वन-विराट-उद्योग-भीष्म-द्रोण-कर्ण-शल्य-सौप्तिक-स्त्री-शान्ति-अनुशासन-अश्वमेध-आश्रमवासि-महाप्रास्थानिक –स्वर्गारोहणपर्वणि सन्ति ।
अनुषङ्गतः शकुन्तलोपाख्यान –मत्स्योपाख्यान –रामोपाख्यान-शिबिकथा-सावित्रीकथा-नलोपाख्यानादीनि वर्णितानि । युद्धवर्णनमात्रं न व्यासस्य लक्ष्यमपि तु भौतिकजीवनस्यासारतां प्रकाश्य प्राणिनां मोक्षमार्गे प्रवर्त्तनमेव व्यासस्य महाभारतप्रणयने उद्देश्यमासीत्, अत एवात्र शान्तो रसः प्रधानभूतः वीरस्तु रसोऽङ्गभावं गतः ।
हरिवंशोनाम खिलपर्वापि योजयित्वा आहत्य १९३६ अध्यायाः १६८३६ श्लोकाश्च सन्ति महाभारते।अस्मिन् महाभारते एव विदुरनीतिः सनत्सुजातीयम् भगवद्गीता अनुगीत चेति चत्वारः तत्त्वोपदेशग्रन्थाः भवन्ति। विदुरनीतिः द्योगपर्वणि ३३ तः ४० अध्यायपर्यन्तम् भवति। सनत्सुजातीयं द्योगपर्वणि ४९ तः ४६, पर्यन्तम् भगवद्गीता भीष्मपर्वणि २५ तः ४२ पर्यन्तम् अनुगीता अश्वमोधीकपर्वणि १६ तः५१ पर्यन्तम् च वर्तते।
महाभारतस्य वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
व्यासस्य कृतिरियं सर्वैरितिहास इत्युच्यते यतोऽत्र वीराणां पुण्या गाथा वर्णिता । अयं ग्रन्थो धार्मिकग्रन्थो येन लोकः स्वकल्याणं गवेषयति । अत्रैव ग्रन्थे गीतारत्नं विद्यते या दुग्धेव प्रतीयतेऽनवरतं दुह्यमानाऽपि । गीताग्रन्थस्यादरो महाभारतस्यैव विशिष्टतां प्रमाणयति । स्वयमेव व्यासेन महाभारतस्य प्रशंसायां यदुक्तं तदक्षरशः सत्यम् –
- यो विद्याच्चतुरो वेदान् साङ्गोपनिषदो द्विजः ।
- न चाख्यानमिदं विद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः॥
- श्रुत्वा त्विदमुपाख्यानं श्राव्यमन्यत्र रोचते ।
- पुंस्कोकिलागरं श्रुत्वा रुक्षा ध्वंक्षस्य वागिव ॥
श्रीवेदव्यासस्य महत्वाकाङ्क्षेयं यद् धर्मार्थ-काम-मोक्ष-विषयकम् अखिलमपि जिज्ञासितं तथ्यम् अत्रैव लभेत, न च किञ्चिद् उच्छिष्येत इति । अतैव उच्यते -
- धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभम्।
- यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत् क्वचित्॥
महनीयोऽयं ग्रन्थः यथा वपुषा विशालः तथैव भावगाम्भीर्येण अर्थगौरवेण च। अतैव उच्यते -
महत्वाद् भारवत्वाच्च महाभारतमुच्यते। महाभारतं विरचय्य श्रीव्यासः ’शिष्येभ्यः कथम् अध्यापयामि’ इति यथा चिन्तामग्नः आसीत् तदा तस्य व्यथां ज्ञात्वा स्वयं लोकगुरुः भगवान् ब्रह्मा तस्य प्रीत्यर्थं लोकानां हितकाम्यया च तत्र आगच्छत्। यथाविधि तस्योपचारं कृत्वा स्वयं श्रीव्यासः स्वग्रन्थविषयेऽवदत् - ’भगवान् ! मया इदं परमपूज्यं काव्यं कृतम् । अस्मिन् काव्ये वेदरहस्यं साङ्गोपनिषदां विषयः च विस्तारेण वर्णितः । इतिहासाः - पुराणानि - भूतं -भव्यं - भविष्यं, जरा-मृत्यु-भय-व्याधि-भावाभावः, चातुर्वर्ण्यविधानं वर्ण्यधर्माः, पृथिवी - चन्द्रः - सूर्यः - तारागणः ग्रहप्रमाणाः, सत्य-त्रेता-द्वापर-कलियुगाः, ऋग्-यजुस्-सामानि सर्वमपि वर्णितम्। तीर्थानां पुण्यक्षेत्राणां च कीर्तनं, नदी-वन-पर्वत-सागरादीनां वर्णनं, सर्वमपि प्रतिपादितं विद्यते अस्मिन् ग्रन्त्थे । परन्तु एतस्य ग्रन्थस्य कोऽपि लेखकः भुवि न विद्यते। ब्रह्मा अपि प्रत्युत्तरे - 'अन्य कोऽपि अस्मात् श्रेष्ठतरं काव्यं लेखितुं न समर्थो भवति । लेखनार्थं श्रीगणेशं स्मर' इति उक्त्वा स्वधाम अगच्छत् । एवं महाभारतं श्रीव्यासेन प्रणीतं, श्रीगणेशेन लिखितम्।
महाभारतस्य विविधविषयावगाहि - ज्ञानम्, अर्थगौरवं भावगाम्भीर्यं च प्रतिपादयितुं कतिपयानि सुभाषितानि उपस्थाप्यन्ते -
दार्शनिकभावोपेताः सूक्तयः[सम्पादयतु]
नवहारमिदं वेश्म, त्रिस्थूणं पञ्चसाक्षिकम्, क्षेत्रज्ञाधिष्टितं (क्षेत्रज्ञ-अधिष्टितं) यो विद्वान् वेद स परः कविः ।
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा लिङ्गस्य योगेन च नित्यं याति - तम् इशम् - ईड्यम् -अनुकध्पम् - अद्यं - विराजमानं तं मूढाः न पश्यन्ति।
नीतिशिक्षाविषयकाणि सुभाषितानि[सम्पादयतु]
यस्मिन् यथा वर्तते यो मनुष्यः - तस्मिन् तथा वर्तितव्यं सधर्मः मायाचारो मायया वर्तितव्यः, साध्वाचारः साधुना प्रत्युपेयः
वृशं यत्नेन संरशेत् - वित्तमेति च याति च।
अक्षीणो वित्ततः, क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः।
न च दुर्बलोऽपि क्षत्रुः बलीयसा अवज्ञेयः
अल्पोऽपि दहत्यग्निः विषमल्पं हिनस्ति च।
अर्थशास्त्रीयाः सूक्तयः[सम्पादयतु]
धनमाहुः परं धर्मं, धने सर्वं प्रतिष्ठितम्।
जीवन्ति धनिनो लोके, मृताः ये त्वधनो नराः॥
धनान् कुलं प्रभवति, धनान् धर्मः प्रवर्धते।
नाधनस्यास्त्ययं लोको, न परः, पुरुषोत्तमः॥
राजनीतिविषयकाः सूक्तयः[सम्पादयतु]
राजा प्रजानां प्रथमं शरीरं - प्रजाश्च राज्ञोऽप्रतिमं शरीरम्।
राज्ञा विहीना न भवन्ति देशा, देशैर्विहीना न नृपा भवन्ति॥
राज्ञा हि पूजितो धर्मस्ततः सर्वत्र पूज्यते।
यद् यदाचरते राजा तत् प्रजाभ्यः स्म रोचते॥
एवं गुणगौरवात् सर्वविषयावगाहित्वात् आचारशिक्षणात् पावनत्वात् अयं महाभारतग्रन्थः पञ्चमो वेदः इति ख्यातः। अत एव ग्रन्थश्चयित। - स्वगुणगौरवात् -त्रिदेववद् आद्रियते सम्मान्यते च -
अचतुर्वदनो ब्रह्मा हिबाहुरपरो हरिः।
अभाललोचनः शम्भुः भगवान् बादरायणः॥
वेदानां धर्मप्रधानत्वाद्, यज्ञादिकर्मकाण्डप्रतिपादनात् अध्यात्मभावविवरणाच्च न समेषां प्रियत्वम्। वेदेषु द्विजानामेव विशिष्टा गतिः, धर्मत्वेन अभिरुचिश्च। परन्तु महाभारते सर्वेषां कृते किमपि अस्ति। सर्वमनोमोहनत्वाच्च एतद् स्त्रीशूद्रादिभ्यः अपि सुलभः। अस्य पावनत्वम्, उत्कृष्टत्वं, सर्वार्थसाधकत्वं, सर्वेभ्यः सुलभत्वञ्च प्रेक्ष्य विपश्चिद्भि - पञ्चमो वेदः ’महाभारतम्’ इति साह्लादम् उद्घोष्यते। अष्टादश पर्वेषु, अनेकोपपर्वेषु च विभक्तम् महाभारतम्। अस्य मुख्यांशाः - व्यासरहस्यम् - विदुरनीतिः - भगवद्गीता च। श्री गणेशः - यदि मम लेखनी क्षणमपि अलिखन्ती न अवतिष्टेत् - तर्हि अहं लेखको भवामि इत्यवदत् । तदा भगवान् व्यासः गूढं ग्रन्थग्रान्थिम् अरचयत् -
अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च।
अहं वेद्मि, शुको वेति, सञ्जयो वेत्ति वा न वा॥
इति सन्देहः एव - अद्यापि तच्छ्लोककूटं सुदृढं ग्रथितं, गूढत्वात् तस्य अर्थः केनापि भेत्तुं न शक्यते। अतः ’व्यासरहस्यम्’ इति ज्ञातम्। विदुरनीतिः - विदुरेण मोहग्रस्तं, दुःखितम्, अशान्तं धृतराष्ट्रं प्रति उपदिष्टा राजनीतिः विदुरनीतिरिति ख्याता। सत्यवक् विदुरः निष्पक्षपाततया धर्ममार्गद्योतकः प्रवर्तकश्चासीत्। ’प्रजागर’ नामके उपपर्वणि अष्टसु अध्यायेषु विदुरनीतिः सङ्ग्रहरूपेण निरूपिताः। विदुरस्योक्तिः न केवलं धृतराष्टम् उद्दिश्य उक्ताः, परन्तु सर्वेषां व्यक्तिजीवने उपयोगार्हा एव। महाभारतरण भूमौ मोहग्रस्तम् अर्जुनं प्रति - श्रीकृष्णेन उपदिष्टा भगवद्गीता वर्तते। सर्वोत्कृष्ट विषयस्तु अस्मिन् - ’सरस्वत्याः वृष्टिः’ इति यथोराशिविभूषिते महाभारते - अहितीयः, सर्वज्ञः, सर्वशक्तिमान्, परमयोगेश्वरः, अचिन्त्यानन्त गुणगणसम्पन्नः सृष्टि-स्थिति-प्रलयकारी, विचित्रलीलाविहारी, भक्तवत्सलः, भक्तभक्तिमान्, भक्तसर्वस्वः, निखिलरसामृतसिन्धुः, प्रेमघनविग्रहः, सच्चिदानन्दघनः वासुदेवस्य भगवतः श्रीकृष्णस्य गुणगौरवस्य मनमोल्क मधुरगीतं विद्यते - भीष्मपितामहेन उक्ते ’विष्णुसहस्रनाम’ स्तवे। एतत् सर्वं मनसि निधाय एव उद्घोष्यते -
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्।
देवी सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्॥
अधुनातने जनजीवने[सम्पादयतु]
संस्कृतस्य काव्यमिदम् अद्यापि जनजीवने सुविख्यातं, प्रेरणाप्रदं च तिष्ठति। दूरदर्शने 'रामायण'धारावाहिन्याः लोकप्रियताम् अनु महाभारतम् इति धारावाहिनी प्रसारिता। बी.आर.चोपडावर्येण सृष्टा इयं धारावाहिनी स्वस्य गभीराध्ययनपूर्णचित्रणात् सर्वान् आकर्षत् । दूरदर्शनयन्त्रे बहुवाहिनीभिः समृद्धे युगेऽस्मिन्नपि इयं धारावाहिनी पुनः पुनः प्रसार्यते।
इमान्यपि दृश्यताम्[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- महाभारतम् (संस्कृत विकिपुस्तके)
- Mahabharat (अंग्रेज़ी विकिस्रोते)


text:
सन्तमेरीद्वीपस्य स्तम्भरचनाः
सन्तमेरीद्वीपः (St. Mary's Islands) कर्णाटकस्य उडुपीमण्डले सागरप्रदेशे स्थितः कश्चन अपूर्वः द्वीपः । पूर्वतनस्य दक्षिणकन्नडमण्डलस्य अद्यतनउडुपीमण्डलस्य मल्पेसमुद्रस्य तटः मीननिमित्तं प्रसिद्धः अस्ति । एतस्य तटस्य पश्चिमदिशि पञ्चकिलोमीटर् दूरे चत्वारः लघुद्वीपाः सन्ति । एतान् चतुरः द्वीपान् योजयित्वा ‘सन्तमेरीद्वीपाः’ इति व्यवहरन्ति ।
क्रि.श. १४९८ तमे वर्षे वास्को-डि-गामा यदा भारतस्य अन्वेषणार्थम् आगतवान् तदा सः प्रथमम् अत्र प्राप्तवान् । प्रथमवारं भूम्याः दर्शनं कृत्वा तस्य महान् आनन्दः अभवत् इति कारणेन सः सन्तमेर्याः स्मरणार्थं तत्रत्यद्वीपान् सन्तमेरीनाम्ना ‘सन्तमेरीद्वीपाः’ इति नामकरणं कृतवान् ।
अतीव सुन्दरः अस्ति । अत्र नौकायानेन गमनागमनं रोमाञ्चकारकं साहसयुक्तं च अस्ति । अनेकजनाः प्रतिदिनम् एतां साहसयात्रां कुर्वन्ति ।
उडुपीनगरस्य समीपे मल्पे(५ . कि.मी )सागर तीरे नौकानिस्थानम् अस्ति । ततः नौकायानस्य व्यवस्था कल्पिता अस्ति । सागरतीरे समानान्तरे चत्वारः द्वीपाः सन्ति । तोन्सेपारु कोकनेट् ऐल्याण्ड्(नारिकेलद्वीपः) इत्यादीनि एतस्य अपरनामानि ।
शिल्पाकृतयः[सम्पादयतु]
एतत् निसर्गसौन्दर्यपूर्णं स्थानमस्ति । अत्र चित्रविचित्राः स्तम्भाकृतयः शिल्पस्तोमाः च सन्ति । दशहेक्टर्मिते विस्तीर्णे प्रदेशे त्रिकोणचतुष्कोणषट्कोणाकृतियुक्ताः रचनाः सन्ति ।
सागरतरङ्गैः शिलासु विविधाकृतयः निर्मिताः सन्ति । नालाः इव, नौकाः इव, आन्दोलिका इव ताः भान्ति । कोटिकोटिवर्षेभ्यः प्राक् भूगर्भेण उद्गतेन लावारसेन एतस्य निर्माणम् अभवत् इति वैज्ञानिकाः वदन्ति ।
एतस्य द्वीपस्य दर्शनं जीवने अविस्मरणीयं रोमाञ्चकारकं च अस्ति । शिलासु आरोहणम् अवरोहणं कर्तव्यं भवति । उन्नते शिलापर्वते स्थित्वा सागरदर्शनम् अतीव सन्तोषं जनयति । प्रवासिजनैः प्रदक्षिणाकरणस्य कश्चन मार्गः अस्ति ।
चतुर्षु द्वीपेषु उत्तरदिशि विद्यमाने द्वीपे असङ्ख्याकाः नारिकेलवृक्षाः सन्ति । अतः सः द्वीपः कोकोनट् ऐर्लेण्ड् इत्येव प्रसिद्धः अस्ति । दक्षिणदिशि विद्यमाने द्वीपे नौकानां मार्गदर्शनाय दीपगृहम् अस्ति । तदर्थम् एतं द्वीपं बहद्दूर् घर् इति आह्वयन्ति । वृष्टिकाले अत्र गमनं बहुकष्टम् । किन्तु अन्यसमये नौकया अत्र गन्तुं शक्यते ।
एतेषु द्वीपेषु एकस्य उपरि एकं शिलास्तम्भं योजितवन्तः इव दृश्यमानाः बह्व्यः चित्ताकर्षिकाः रचनाः दृश्यन्ते । एताः सन्तमेरीद्वीपस्य स्तम्भरचनाः । एकस्य शिल्पेः हस्तचातुर्येण निर्मितं सुन्दरं शिल्पमिव भ्रमं जनयन्ति एते स्तम्भाः ।
वैज्ञानिकदृष्ट्या एते द्वीपाः प्रमुखाः सन्ति । भूमेः इतिहासस्य दृष्ट्या द्वीपरचनां पश्यामः चेत् एते इतिहासस्य रोचकाः घटनाः उद्घाटयन्ति ।
षट्कोटिवर्षाणां पूर्वं यदा मानवः इतोऽपि जगति नासीत् तदा दक्षिणभारते ज्वालामुखीनां सरणिस्फोटः जातः । तदवसरे प्रवहितः शिलारसः दृढः भूत्वा दख्खन्प्रस्थभूमेः उत्पत्तिः अभवत् । तदा एव सन्तमेरीद्वीपानां जन्म अपि अभवत् । किन्तु अत्र ज्वालामुखीशिलाः यदा दृढाः अभवन् तदा स्तम्भरूपं प्राप्तवत्यः । दशाधिकपादपरिमिताः उन्नताः एताः परस्परं योजिताः इव दृश्यन्ते । दूरतः पश्यामः चेत् प्रकृत्या रचिता मनमोहकाकलाकृतिः इव इदानीमपि दृश्यते । भूविज्ञानस्य प्राध्यापकः सि.नागण्णः १९६६तमे वर्षे प्रथमवारम् एतस्य द्वीपस्य भूवैज्ञानिकमहत्त्वस्य इतिवृत्तं लिखितवान् ।
एषा सुन्दरी शिल्पकला प्रकृत्या कथं रचिता ? तडागस्य अङ्गणं कः वा न दृष्टवान् ? सः घर्मकाले शुष्कः भूत्वा, सङ्कुचितः भूत्वा पुनः विदलितः भवति इति तु सामान्यम् ।
शिलारसः अपि एवमेव । उपरि उद्गत्य यदा मन्दगतिं प्राप्नोति तदा शीतलं भवति । तदा सहस्राधिककेन्द्रबिन्दून् परितः समानान्तरेण छेदाः दृश्यन्ते । शिलारसस्य शीतलत्वात् पूर्वमेव यदि लम्बदिशि आकर्षणं भवति तर्हि शिलारसस्य स्तम्भाकारस्य रचनाः भवन्ति । एते चत्वारि वा पञ्च वा षड् वा बिन्दुषु यदा मिलन्ति तदा निर्दिष्टसंख्यायाः स्तम्भरचनाः भवन्ति ।
यदा शिलाः दृढाः भवन्ति तदनन्तरं स्तम्भस्य तिर्यक् दिशि छेदाः भवेयुः । तदा मापनशिलाः एकस्य उपरि योजिताः इव एताः स्तम्भाः दृश्यन्ते । एवं सन्ति मनमोहकस्य सन्तमेरीद्वीपस्य स्तम्भरचनाः ।
ऐर्लेण्डदेशस्य कास्पो, स्टाफ् द्वीपस्य फिङ्गर्स्केव्, सियारनिवाडस्य डेविल्स् पोस्ट् पैल्, क्यालिफोर्नियाप्रदेशे, रशियादेशस्य सैबीरियाप्रान्त्येषु च अद्भुतस्तम्भाः, चतुरस्राकारिका भूरचनाः सन्ति । कर्णाटकस्य सन्तमेरीद्वीपस्य आकृतेः तथा अत्रत्य-आकृतेः च बहुसाम्यता अस्ति ।
प्रकृत्या निर्मिताः एताः शिल्पकलाः रक्षणियाः । किन्तु अज्ञानेन जनाः एतान् नाशयन्ति । उदाहरणाय –मुम्बयीनगरस्य अन्धेर्यां एतादृशाः स्तम्भरचनाः यथेष्टाः आसन् । किन्तु नागरिकाः सुलभतया प्राप्यमानाः शिलाः उपयुज्य भवनस्य निर्माणकार्यं कृत्वा ताः समापितवन्तः । इदानीं तत्र शिलाः आसन् इत्यपि साक्ष्यं नास्ति ।
अनेन कारणेन भारतीयभूवैज्ञानिकसर्वेक्षणसंस्था कर्णाटकस्य सर्वकारस्य सहयोगेन सन्तमेरीद्वीपं राष्ट्रियभूवैज्ञानिकस्मारकम् इति घोषयित्वा तस्य संरक्षणार्थं क्रमान् स्वीकृतवती अस्ति ।
इदानीं चित्ताकर्षकानां शिलानां सन्तमेरीद्वीपाः अधिकाधिकान् प्रवासिनः आकर्षयन्त्यः सन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
मुम्बयी-तिरुवनन्तपुरम् मार्गे उडुपीनिस्थानम् अस्ति । ततः ५ कि.मी
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
उडुपीतः मल्पे पर्यन्तं नगरवाहनानि सन्ति । ततः नौकायानेन गन्तव्यम् । उडुपीनगरे वसति भोजनादिकं व्यवस्थितम् अस्ति । द्वीपे जलाहाराः न प्राप्यन्ते ।


text:
तानसेनः
तानसेः अथवा मियां तानसेनः वा रामतनु पाण्डेयः हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य महान् ज्ञानी । अकबरस्य आस्थानस्य नवरत्नेषु अन्यतमः इत्यपि प्रथितः । सङ्गीतविदुषः तानसेनस्य ग्वालियर् नगरस्य विषये वचनमेकम् अस्ति । अत्र बाला क्रन्दन्ति चेत् रागः श्रूयते, शिलाखण्डः लुण्ठति चेत् तालः श्रूयते इति । अनेन नगरेण प्राचीनकालात् अद्यपर्यन्तं नैके लकाविदः लोकाय अर्पिताः । सङ्गीतसूर्यः तानसेनः एतेषु सर्वेषु अग्रगण्यः भावति ।
अन्तर्विषयाः
शिक्षादीक्षा[सम्पादयतु]
ग्वालियर्तः ४५कि.मी. दूरे बेहट इति ग्रामे श्री मकरन्द पाण्डेयः इत्यस्य पुत्ररूपेण अस्य जन्म अभवत् । तत्कालीनप्रसिद्धस्य फकीरस्य महम्मद गौस इत्यस्य वरदप्रसादेन अस्य जन्म अभवत् इति वदन्ति । मकरन्द पाण्डेयस्य अनेकापत्यानि अभवन् क्तिन्तु सर्वेषामपि अकालमृत्युः अभवत् । निराशः शोकार्तः च मकरन्द पाण्डेयः सूफीसतः महम्मद गौसस्य सन्निधौ गतः । अस्य कृपया क्रि.श. १४८६तमे वर्षे तन्ना अथवा तनसुख माम त्रिलोचनस्य जन्म अभवत् । यः अग्रे तानसेनः इति नान्मा प्रसिद्धः अभवत् । तानसेनस्य आरम्भिककाले ग्वालियर् प्रदेशे राज्ञः मनसिंहतोमरस्य प्रशानम् आसीत् । अस्य प्रोत्साहनेन ग्वालियर् राज्यं सङ्गीतकलानां प्रसिद्धं केन्द्रम् आसीत् । अत्र वैजूबावरा कर्णः, मेहमूदः इत्यादयः सङ्गीताचार्याः गायकाः च आसन् । एतेषां सहयोगेन राजा मानसिंहः सङ्गीतस्य ध्रुपदगायनस्य आविष्कारं प्रचारं च कृतवन् । तनसेनस्य सङ्गीतशिक्षा अपि एतमिन् एव वातावरणे अभवत् । नामसिंहराजस्य मरणानन्तरं विक्रमाजितः राजा अभवत् । एतस्मात् वैरिराजेन अधिकारः आक्षिप्तः । अतः सङ्गीतज्ञां गणः विकीर्णः अभवत् । तदा तानसेनः अपि वृन्दावनं गत्व स्वामिनः हरिदासस्य सकाशात् सङ्गीतस्य उच्चशिक्षां प्राप्तवान् । सङ्गीतशिक्षायां यदा पारङ्गतः अभवत् तदा तानसेनः शेरशाह सूरी इत्यस्य पुत्रस्य दौलत खानस्य आश्रये अवसत् । पश्चत् बान्धवगडस्य राज्ञः रामचन्द्रस्य सभायां गायकः इति नियोजिततः । अकबरस्य आस्थनविद्वत्सु अपि च मुगलकालीनेषु सङ्गीतज्ञेषु तानसेनः परमप्रसिद्धः अभवत् । तानसेनस्य साहित्यलोकस्य इतिहासे अवश्यम् उल्लेखनीयः । एषः अकबरस्य नवरत्नेषु अन्यतमः आसीत् । कदाचित् अकबरः अस्य गुरोः सङ्गीतं शुश्रूषु अभवत् । किन्तु अस्य गुरुः हरिदासः तत्र आगन्तुं नैव शक्नोति स्म । अतः अकबरः एव निधिवनं गतवान् । तत्र हरिदासः कानिचनकृष्णगीतानि श्रावितवान् । अनेन अकबरः बहुधा प्रभावितः प्रत्यागत्य तानसेनम् एकान्ते आहूय 'भवान् भवतः गुरोः सदृशः नास्ति ' इति अवदत् । तदा तानसेनः अवदत् महाराज वयं सर्वे राज्यस्य प्रभूनां कृते गायायमः किन्तु अस्मद्गुरुः ब्रह्माडस्य प्रभोः कृते गायति अयमेव व्यत्सासः इति ।
साहित्यानि[सम्पादयतु]
तानसेनस्य नाम्नः विषये पण्डितानां मतभेदः अस्ति । केचन वदन्ति तनसेनः इति अस्य नाम न अनेन प्राप्ता उपाधिः इति । तानसेनः मौलिकः कलाकारः । सः स्वरस्य तालस्य गीतानां च रचनाः करोति स्म । तानसेनस्य ग्रन्थत्रयानम् उल्लेखः लभ्यते ।
- सङ्गीतसारः
- रागमाला
- श्रीगणेशस्त्रोत्राणि
सङ्गीतयात्रा[सम्पादयतु]
भारतीयसङ्गीतस्य इतिहासे ध्रुपदकारस्य रूपेण तानसेनस्य नाम अग्रमान्यम् अस्ति । अनेन सह बृजभाषायाः साहित्येन सह स्य अखण्डः सम्बन्धः श्रूयते । अनेनापि तानसेनः चिरस्थायी अस्ति । सङ्गीतसाम्राट् तानसेनः अकबरस्य नवरत्नेषु सङ्गीतकलारत्नम् आसीत् । अतः रजसभायां सर्वेभ्यः अधिकं गौरवम् आसीत् । सङ्गीतगानेन विना अकबरस्य स्थानं शून्यं भाति स्म । तानसेनः ताऊ बाबा, रामदासः च तत्र उच्चश्रेण्याः सङ्गीतकाराः अभवन् । तानसेनः गुरोः स्वामिनः हरिदास्य आश्रये उषित्वा द्वादशवर्षाणि सङ्गीतशिक्षां साहित्यकृषिविद्यां च अधीतवान् । सङीतशिक्षां प्राप्त तानसेनः देशयात्रारथं प्रस्थितः । देशस्य अनेकेषु राज्येषु प्रवासं कृत्वा सर्वत्रापि सङ्गीतकलायाः प्रस्तुतिं कृत्वा जनप्रशंसां लोकप्रियतां च प्राप्तवान् । किन्तु जीवननिर्वहणावश्यकं धनं न प्राप्तम् । कदाचित् तानसेनः मध्यप्रदेशस्य राज्ञः रामचन्द्रस्य सभायां गीतवन् । राजा रामचन्द्रः तानसेनस्य नाम तु श्रुतवान् किन्तु अस्य गानं न श्रुतवान् । तद्दिने तानसेनस्य गानं श्रुत्वा राजा मोहमुग्धः अभवत् । तद्दिनादारभ्य राजा तानसेनस्य निवासं तस्मिन् एव राज्ये प्रकल्पितवान् । राजगायकत्वेन परिगणितः तानसेनः सर्वविधम् आर्थिकसौलभ्यं राजनितिकं सामाजिकं च सम्मानं च प्राप्तवान् । एवं बहुमान्यः समृद्धः तानसेनः स्वस्य ५०वयसः पर्यन्तं रीवायां (मध्यप्रदेशे) न्यवसत् । अस्मिन् कालांशे एषः सङ्गीतोपलब्धिं मोहकं लालित्यपूर्णं च अकरोत् । देशे सर्वतः अस्य गानस्य प्रशंसा श्रूयते स्म । अकबरस्य सूचनाकारः तस्य नवरत्नेषु अन्यतमः अब्दुल् फज़ल् इत्येषः तानसेनगानकलायाः प्रशंसा कृत्वा पत्रमेकं लिखितवान् । अपि च तस्मिन् सूचितवान् यत् तानसेनः अकबरस्य आस्थानस्य नवरत्नेषु अन्यतमः भवेत् इति । अकबरः तु अस्य कलासामर्थ्यं परीक्षितवान् एव आसीत् । स्वस्य सभायाम् एनम् आनीय सभायाः शोभां वर्धयितुम् अतीव उत्सुकः अभवत् । रामचन्द्रराजे विज्ञापनसहितं तानसेनाय आमन्त्रणपत्रं प्रेषितवान् । किन्तु राजा रामचन्द्रः स्वास्थानस्य एतादृशं रत्नं प्रेषितुं सिद्धः नासीत् । विषयः गभीरः भूत्वा एतयो राज्ञोः मध्ये युद्धपर्यन्तम् आगतः । पश्चात् तानसेनस्य प्रार्थनानुसारम् एतम् अकबरस्य आस्थनं प्रेषितवान् । आरम्भे अकबरस्य आस्थाने तानसेनः सन्तुष्टः नासीत् । क्रमेण अकबरस्य वात्सल्यं तानसेनं निकटम् आनयत् ।
अकबरस्य आस्थाने[सम्पादयतु]
तानसेनः अकबरस्य आस्थाने स्वयम् अमूल्यं रत्नम् इति दृढीकृतवान् । तानसेनस्य सङ्गीतकलया अकबरस्य ख्यातिः उत्तुङ्गं गता । अनेन अस्य वैरिणां सङ्ख्या अपि वर्धिता । केषाञ्चन दिनानां पश्चात् तानसेनः ठाकुरस्य सम्मुखे सिंहबीनकारस्य अबिमुखः अभवत् । सः अतिमधुरतया वीणां वादयति स्म । उभयोः सङ्गीतसमरः आरब्धः । सन्मुखसिंहः पराजितः । तानसेनः भारतीयसङ्गीतस्य आदरं सम्मानं च दापितवान् । अनेकेषां रागरागिणीनां रचनं कृतवान् । 'मियाँ की मल्हार' 'दरबारी कान्हड़ा' 'गूजरी टोड़ी' अथवा 'मियाँ की टोड़ी' इत्यादीनि तानसेनस्य एव योगदानानि । अस्य विषये किञ्चित् गीतम् ।...
सुर मुनि को परनायकरि, सुगम करौ संगीत।
तानसेन वाणी सरस जान गान की प्रीत।


text:
सुमतिनाथः
सुमतिनाथः( ( शृणु) /ˈsʊmətɪnɑːθəhə/) (हिन्दी: सुमतिनाथ,आङ्ग्ल: Sumatinatha) जैनधर्मस्य चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु पञ्चमतीर्थङ्करः अस्ति । सुमतिनाथस्य वर्णः सुवर्णः, चिह्नं क्रौञ्चः च अस्ति । कौमारावस्थायां सुमतिनाथस्य शरीरस्य औन्नत्यं त्रिशत (३००) धनुर्मात्रात्मकम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
अयोध्यानगर्यां वैशाख-मासस्य शुक्लपक्षस्य अष्टम्यां तिथौ मध्यरात्रौ मघानक्षत्रे भगवतः सुमतिनाथस्य जन्म अभवत् [१]। सः काश्यपगोत्रीयः आसीत् ।
सुमतिनाथस्य पिता मेघः, माता मङ्गलावती च आसीत् । एकस्यां रात्रौ मङ्गलावत्या तीर्थङ्करसंकेतकाः चतुर्दश स्वप्नाः दृष्टाः । स्वप्नशास्त्रिभिः स्वप्नानां फलादेशः उक्तः यत् – “मङ्गलावत्याः कुक्ष्याः एकस्य तीर्थङ्करस्य जन्म भविष्यति” इति । स्वप्नशास्त्रिणां वचनं श्रुत्वा सर्वे प्रसन्नाः अभवन् ।
गर्भकालस्य समाप्त्यनन्तरं भगवतः सुमतिनाथस्य जन्म अभवत् । चतुष्षष्टिः इन्द्राः अपि जन्मोत्सवम् आचरितुं समागताः आसन् । राज्ञा मेघेन सम्पूर्णे राज्ये दानं कृतम् । सम्पूर्णे राज्ये पुत्रजन्मनः उत्सवः आचरितः आसीत् ।
पूर्वजन्म[सम्पादयतु]
पूर्वजन्मनि जम्बूद्वीपस्य पुष्कलावतीविजये भगवतः सुमतिनाथस्य जन्म अभवत् । तस्य पिता राजा विजयसेनः, माता सुदर्शना च आसीत् । राज्ञः विजयसेनस्य गृहे सन्ततिः नासीत् । तेन राज्ञी सुदर्शना चिन्ताग्रस्ता आसीत् ।
एकदा तौ अटितुम् उपवनं गतवन्तौ आस्ताम् । उपवने ताभ्याम् एका स्त्री दृष्टा । तस्याः स्त्रियः अष्टपुत्रवध्वः आसन् । तद्द्रष्ट्वा सुदर्शना पुनः विषादग्रस्ता जाता । सा राजप्रासादं प्राप्य क्रन्दन्ती आसीत् । राज्ञा तस्याः दुःखस्य कारणं ज्ञातम् । अनन्तरं राज्ञा कुलदेव्याः प्रसन्नतायै अठ्ठम-तपः कृतः ।
तपस्यया कुलदेवी प्रसन्ना जाता । राजा संतानोत्पत्तिविषयिकीं समस्यां कुलदेव्यै उक्तवान् । तदा देव्या उक्तं यत् – “स्वर्गलोकात् एकः देवः अवतरिष्यति । सः एव पुत्रत्वेन सुदर्शनायाः कुक्ष्याः गर्भं प्रवेक्ष्यति । इमं सुसन्देशं श्रुत्वा राज्ञी सुदर्शना प्रफुल्लिता अभवत् । सः पुत्रप्राप्तये प्रतीक्षां कुर्वती आसीत् ।
समयान्तरे राज्ञ्या गर्भः धृतः । नवमासानन्तरं राज्ञी एकं पुत्ररत्नम् अजीजनत् । सः पुत्रः रूपवान् आसीत् । राज्ञा तस्य नाम पुरुषसिंहः इति कृतम् । पुत्रस्य पालनं श्रेष्ठतया अभवत्[२] ।
एकदा पुरुषसिंहः अटितुम् उद्यानं गतः । उद्याने विजयनन्दनाचार्येण सह पुरुषसिंहस्य मेलनं जातम् । विजयनन्दनाचार्यस्य प्रवचनं श्रुत्वा पुरुषसिंहः विरक्तः अभवत् । अतः पुरुषसिंहः युवावस्थायाम् एव दीक्षां प्रापत् । अनन्तरं तेन अणगारमुनिः इति नाम परिवर्तितम् । सः उत्कृष्टः तपः, ध्यानं च कृतवान् । अन्ते सः स्वर्गलोकं गतः ।
नामकरणम्[सम्पादयतु]
नामकरणस्य दिने राज्ञा मेघेन भव्यायोजनं कृतम् आसीत् । तस्मिन् उत्सवे नगरस्य सर्वेषां वर्गाणां जनाः समुपस्थिताः आसन् । नामविषयिक्यां चर्चायां विभिन्नमतानि प्राप्तानि । राज्ञा मेघेन उक्तं यत् – “ यदा अयं बालकः गर्भे आसीत्, तदा राज्ञ्याः मङ्गलावत्याः बौद्धिकक्षमतायां वृद्धिः अभवत् । मङ्गलावती समस्यानां समाधानं सुष्ठुतया, स्पष्टतया च कुर्वती आसीत् । राजकीयविषयेषु अपि सा निपुणा जाता ।
अस्मिन् सन्दर्भे राज्ञा एका घटना श्राविता यत् – “केभ्यश्चित् मासेभ्यः पूर्वम् एकः विवादः समुपस्थितः । किन्तु अहं तस्य निर्णयं कर्तुम् असमर्थः आसम् । एकस्य सज्जनस्य पत्नीद्वयम् आसीत् । एकस्याः पत्न्याः एकः पुत्रः आसीत् । अपरायाः सन्ततिः एव नासीत् । किन्तु द्वयोः पत्न्योः परस्परं स्नेहः आसीत् । अतः द्वे पुत्रस्य पालनं कुरुतः स्म । एकस्मिन् दिवसे सज्जनस्य अवसानम् अभवत् । पत्युः अवसानानन्तरं सम्पत्तेः अधिकाराय द्वे पत्न्यौ कलहं कुर्वत्यौ आस्ताम् । निर्दोषः बालकः अपि द्वे माता इति सम्बोधयति स्म । “का तस्य बालकस्य जन्मदात्री अस्ति” इति निर्णयः दुष्करः आसीत् ।
कस्मिंश्चित् अज्ञातप्रदेशे तस्य बालकस्य जन्म अभवत् । अतः तस्य विषये नगरजनाः अपि न जानन्ति स्म । सत्यं ज्ञातुं मया महत्प्रयासाः कृताः । किन्तु अहं निष्फलो अभवम् । एतस्मात् कारणात् तस्मिन् दिवसे अहं भोजनं कर्तुम् अपि विलम्बेन गतवान् । तदा मङ्गलावत्या मत् विवादनिर्णयस्य अधिकारः याचितः । मया मङ्गलावत्यै निर्णयाधिकारः प्रदत्तः ।
राज्ञ्या मङ्गलावत्या विवादस्य एकः उपायः निष्कासितः । तया द्वे स्त्रियौ उक्ते – “बालकः एकः एव किन्तु भवत्यौ द्वे स्तः । अतः अहम् अस्य बालकस्य द्वौ भागौ कृत्वा भवतीभ्यां दास्यामि । अनेन निर्णयेन एकया स्त्रिया तत्निर्णयः स्वीकृतः । यतः तस्य मनसि बालकस्य मृत्योः चिन्ता एव नासीत् । किन्तु या जन्मदात्री आसीत्, तया तन्निर्णयः नाङ्गीकृतः । तदा मङ्गलावत्या निर्णयः कृतः यत् – बालकः अस्याः एव अस्ति या अङ्गीकर्तुं नेच्छति । इयमेव जन्मदात्री अस्ति । यतः माता स्वस्य पुत्रं मृतत्वेन दृष्टुं न शक्नोति” [३]।
यदा मया (राजा मेघः) अयं निर्णयः श्रुतः, तदा मङ्गलावत्याः कुशलतायाः अहं चकितो अभवम् । अतः मया ज्ञातं यत् – अयं गर्भस्थस्य शिशोः एव प्रभावः वर्तते”।
अन्ते राज्ञा मेघेन बालकस्य सुमतिकुमारः इति नाम विचारितम् । सर्वे जनाः अपि अनेन नाम्ना सन्तुष्टाः आसन् ।
विवाहः[सम्पादयतु]
यदा सुमतिकुमारः विवाहावस्थायां प्राविशत्, तदा राजा मेघः अनेकाभिः सुकन्याभिः सह तस्य विवाहं कारितवान् । भोगावलिकर्मणाम् आरम्भात् एव सुमतिकुमारः पञ्चेन्द्रियसुखानाम् उपभोगं कुर्वन् आसीत् । राज्ञा मेघेन सुसमयं निश्चित्य राजकुमारस्य सुमतेः राज्याभिषेकः कृतः आसीत् । ततः परं सः निवृत्तिं सम्प्राप्य साधनायै निर्गतवान् आसीत् [४]।
राज्यम्[सम्पादयतु]
सुमतिकुमारः राज्यस्य उचितं सञ्चालनं कुर्वन् आसीत् । प्रजाजनानां मनसि राज्ञे आस्था आसीत् । जनाः सुमतिकुमारस्य प्रत्येकम् आदेशं स्वीकुर्वन्ति स्म । शासनव्यवस्था अपि सुष्ठुतया चलन्ती आसीत् ।
भोगावलीकर्माणि क्षीणानि जातानि । अनन्तरं लोकान्तिकदेवाः आगताः । देवानाम् अवबोधनेन राज्ञा सुमतिनाथेन वार्षिकीदानस्य प्रारम्भः कृतः । सः एकवर्षं यावत् दानं कृतवान् । सः जनेभ्यः सन्तुष्टिपूर्वकं दानं करोति स्म । वार्षिकीदानानन्तरं सुमतिनाथेन दीक्षायै राज्यं त्यक्तम् ।
राजत्यागः, दीक्षा च[सम्पादयतु]
भगवता अयोध्या-नगर्यां वैशाख-मासस्य शुक्लपक्षस्य नवम्यां तिथौ मघा-नक्षत्रे सहस्त्रजनैः सह दीक्षा अङ्गीकृता । आगामिदिने विजयपुरस्य राज्ञः पद्मनः गृहे भगवता सुमतिनाथेन प्रथमं भोजनं गृहीतम् आसीत् [५]। सुमतिनाथः सर्वं त्यक्त्वा वैराग्यं प्रापत् ।
विंशतिवर्षाणि यावत् भगवान् सुमतिनाथः छद्मस्थकाले उत्कृष्टसाधनां कुर्वन् विचरति स्म । सः विचरणं कृत्वा पुनः अयोध्यानगरीम् अप्रापत् । चैत्र-मासस्य शुक्लपक्षस्य एकादश्यां तिथौ मघा-नक्षत्रे भगवान् सुमतिनाथः केवलज्ञानं प्राप्तवान् । तस्मिन् दिने लोकान्तिकदेवाः, चतुष्षष्टिः इन्द्राः च समुपस्थिताः अभवन् । भगवता तीर्थस्य स्थापना अपि कृता । जनैः अपि शक्त्यनुसारं व्रतोपवासाः अङ्गीकृताः ।
धार्मिकः परिवारः[सम्पादयतु]
यदा भगवान् सुमतिनाथः चतुर्विधसङ्घस्य (साधुः, साध्वी, श्रावकः, श्राविकाश्च) स्थापनां चकार, तदा सुमतिनाथेन धार्मिकपरिवारस्य अपि रचना कृता[६]।
- १०० गणधराः
- १३,००० केवलज्ञानिनः
- १०,४५० मनःपर्यवज्ञानिनः
- ११,००० अवधिज्ञानिनः
- १८,४०० अवैक्रियलब्धिधारिणः
- २,४०० चतुर्दशपूर्विणः
- १०,४५० चर्चावादिनः
- ३,२०,००० साधवः
- ५,३०,००० साध्व्यः
- २,८१,००० श्रावकाः
- ५,१६,००० श्राविकाः
निर्वाणम्[सम्पादयतु]
यदा भगवता सुमतिनाथेन निर्वाणसमयः ज्ञातः, तदा सः सहस्रसाधुभिः सह सम्मेदशिखरं गतवान् । तत्र सः एकमासं यावत् अनशनञ्चकार । एकमासानन्तरं सः शैलेशीपदं प्रापत् । शैलेशीपदस्य प्राप्त्या सर्वाणि कर्माणि नष्टानि जातानि । अनन्तरं सः सिद्धत्वं प्रापत् ।
चैत्र-मासस्य शुक्लपक्षस्य नवम्यां तिथौ पुनर्वसु-नक्षत्रे सम्मेदशिखरे भगवतः सुमतिनाथस्य निर्वाणम् अभवत् । भगवता सह बहवः मुनयः अपि मोक्षं प्रापन् [७]।
सुमतिनाथेन कौमारावस्थायां दशलक्षवर्षाणां, राज्ये एकोनत्रिंशल्लक्षवर्षाणां, दीक्षायां द्वादशपूर्वाङ्गं च आयुः भुक्तम् । अनेन प्रकारेण तेन सम्पूर्णजीवने चत्वारिंशल्लक्षवर्षाणि भुक्तानि आसन् [८]।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 65
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 64
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 65
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 67
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 68
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 68
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 58
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 59


text:
सर् रोनाल्ड् रास्
(कालः – १३. ०५. १८५७ तः १६. ०९. १९३२)
एषः सर् रोनाल्ड् रास् (Sir Ronald Ross) मलेरियासंशोधकः । अयं १८५७ तमे वर्षे मेमासस्य १३ दिनाङ्के भारतस्य आल्मोरप्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । अस्य पितरौ आङ्लो-इण्डियन् आस्ताम् । एषः सर् रोनाल्ड् रास् अष्टमे वयसि प्रथमवारम् इङ्ग्लेण्ड्-देशम् अपश्यत् । अनन्तरं तस्य शिक्षणं पूर्णतया तत्रैव इङ्ग्लेण्ड्-देशे एव प्राचलत् । सः १८७९ तमे वर्षे सैण्ट्-बार्थलोम-वैद्यालये वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । अनन्तरं नौकायां किञ्चित् कालं यावत् वैद्यरूपेण कार्यम् अकरोत् । ततः सर् रोनाल्ड् रास् १८८१ तमे वर्षे पुनः भारतं प्रत्यागत्य मद्रास् (इदानीन्तनः चेन्नैप्रान्तः) प्रान्ते भारतीय-वैद्यकीयसेवायां कार्यम् आरब्धवान् । किञ्चित् कालं यावत् कार्यार्थम् अण्डमान्-द्वीपे अपि वासम् अकरोत् एषः सर् रोनाल्ड् रास् । तत्र सः कवनानि, कादम्बरीः, नाटकानि च अलिखत् । अस्य सर् रोनाल्ड् रासस्य मलेरियारोगस्य तथा तस्य परिहारस्य विषये चिन्ता आरब्धा । मषकाणां दशनम् एव मलेरियारेगस्य कारणं स्यात् इति सः अचिन्तयत् । तस्य रोगस्य विषये अधिकाधिकानि विवरणानि अपि सङ्गृहीतवान् सर् रोनाल्ड् रास् । १८९४ तमे वर्षे यदा सः सर् रोनाल्ड् रास् विरामकाले इङ्ग्लेण्ड्-देशं गतवान् आसीत् तदा सर् प्याट्रिक् म्यान्सनस्य मेलनम् अकरोत् । सः सर् प्याट्रिक् म्यान्सन् उष्णवलयस्य रोगाणां विषये परिणतः आसीत् । सः चीनादेशे विद्यमानस्य गजपादरोगस्य (फैलेरिया) कारणीभूताः मषकाः इति विषयं संशोधितवान् आसीत् । मरेलियारोगस्य कारणीभूतानां रक्ते विद्यमानानां परावलम्बिनां जीविनाम् अभिज्ञानं कथम् इति सर् रोनाल्ड् रासम् अबोधयत् सय् प्याट्रिक् म्यान्सन् । भारतं प्रत्यागतः सर् रोनाल्ड रास् तद्विषये संशोधनम् अपि आरब्धवान् ।
एषः सर् रोनाल्ड् रास् कदापि जीवशास्त्रस्य विद्यार्थी न आसीत् एव । तथापि मलेरियारोगेण सहस्रशः जनाः यत् म्रियन्ते स्म तत् दृष्टवतः सर् रोनाल्ड् रासस्य मनसि किमपि करणीयम् इति इच्छा उत्पन्ना आसीत् । तदर्थं सः सिकन्दराबाद्-नगरे यदा सैन्यस्य वैद्यालये कार्यं कुर्वन् आसीत् तदा मषकाणां जीवनचक्रं, गुणलक्षणं सर्वम् अभ्यस्तवान् । यदा बेङ्गलूरुनगरं यदा आगतवान् तदा मषकाः एकत्र स्थिते जले सन्तानोत्पत्तिं कुर्वन्ति इति संशोधनं कृतवान् । पुनः सिकन्दराबाद्-नगरं गत्वा मलेरियारोगेण पीडितानां रोगिणां रक्तं सङ्गृह्य परीक्षां कृतवान् । तेन मषकाः मलेरियारोगस्य कारणीभूतान् परावलम्बिजीवीन् वहन्ति इति ज्ञातम् । अनाफिलिस्नामकाः मषकाः एव तान् सूक्ष्मजीवीन् वहन्ति इत्यपि सः संशोधितवान् । सः सर् रोनाल्ड् रास् स्वेन संशोधितं सर्वम् अपि इङ्ग्लेण्ड्-देशे विद्यमानं सर् प्याट्रिक् म्यान्सनम् अवदत् । सः तं विषयम् इङ्ग्लेण्ड्-देशस्य वैद्यकीयक्षेत्रे सर्वत्र प्रसारितवान् । भारतस्य सर्वकारं प्रति पत्रं लिखित्वा सर् रोनाल्ड् रासस्य संशोधनार्थम् अपेक्षितानि आनुकूल्यानि कल्पयितुम् अपि प्रार्थितवान् । तदनन्तरं मषकाणां नियन्त्रणस्य कार्यं यशस्वितया सम्पन्नम् ।
एषः सर् रोनाल्ड् रास् अस्मिन् संशोधनकार्ये बहुविधानि कष्टानि सोढवान् । बहु श्रमं चापि कृतवान् । तदर्थं १९०२ तमे वर्षे वैद्यकीये तथा शरीरक्रियाशास्त्रस्य विभागे अयं सर् रोनाल्ड् रास् “नोबेल्” पुरस्कारेण सम्मानितः । १९११ तमे वर्षे तेन “सर्” पदवी अपि प्राप्ता । तस्य नाम्नः एव “रास् इन्स्टिट्यूट्” १९२६ तमे वर्षे आरब्धम् । एषः सर् रोनाल्ड् रास् १९३२ तमे वर्षे सेप्टेम्बरमासस्य १६ दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।


text:
शिरोवेदना
‘’’शिरोवेदना’’’ (Headache) कश्चन रोगः । मस्तिष्के विद्यमाना वेदना । कपालस्य (मस्तिष्कस्य)अन्तर्भागे बहिर्भागेच विद्यामानाः रक्तनालाः , पटलाः , मांसखण्डाः च वेदनां मनसे सूचयन्ती (संवेदयन्ति)। कपालस्य अन्तर्भागे बहिर्भागेच विद्यामानाः रक्तनालाः यदि आभोगायन्ते तर्हि शिरोवेदनायाति ।
शिरोवेदनायाः कारणानि[सम्पादयतु]
- मस्तिष्के ग्रन्थयः वर्धमानाः भवन्ति चेत् अन्तः वेदनाम् उत्पादयन्ति । एतदपि शिरोवेदनायाः मुख्यं कारणं भवति ।
- मस्तिष्कस्य विविधेभ्यः भागेभ्यः निपिडा यदा भवति तदा शिरोवेदना आयाति ।
- ज्वरे , अपस्माररोगे, मद्यसेवने च शिरोवेदना आयाति ।
- पञ्चेन्द्रियेषु कस्यापि एकस्य व्रणादिकं भवति चेदपि शिरोवेदना आयाति ।
- शरीरे अव्यवस्थायाः कारणेन ज्वरपीडितः सन्, ज्वरविषः रक्ते मिलित्वा रक्तनालाः स्पाययन्ति । अनेन कारणेन शिरोवेदना आयाति ।
- मलबद्धतायाः कारणेन अन्त्रे विषः प्रविश्य रक्ते मिश्रितोभूत्वा शिरोवेदना आयाति ।
- मूत्रधातोः आधिक्येन रक्ते धातुः मिश्रितोभूत्वा शिरोवेदना आयाति ।
- गुराणिकग्रन्थेः रसाभावात् शिरोवेदना आयाति ।
- रक्ते शर्करांशप्रमणस्य न्यूनता भवति चेत् शिरोवेदना आयाति । भोजनोत्तरम् अधिकतया शिरोवेदना आयाति ।
- मनोद्वेगः , चिन्ता, भयादिकं यदि भवन्ति तदा शिरोवेदना आयाति ।
- मानसिकास्वस्थः चेत् शिरोवेदना आयाति ।
- दृष्टिदोषाता शिरोवेदना आयाति ।
उपायाः औषधानिच[सम्पादयतु]
- शिरोवेदना आयाति चेत् विश्रान्तिः स्वीकर्तव्या ।
- स्नानकरणेन शिरोवेदना अपगच्छति ।
- वैद्यस्य मार्गदर्शनं प्राप्तव्यम् ।
योगचिकित्सा[सम्पादयतु]
उक्तानां योगासनानां करणेन रक्तसञ्चारः सरलतया भवति । तेन शिरोवेदना अपगच्छति । शिरोवेदनायाः उपशमनार्थं योगशास्त्रे कानिचन आसनानि उक्तानि । तानि एतानि भवन्ति,
शिरशासनम्
सर्वाङ्गसनम्
हलासनम्
शवासनम्
वज्रासनम्


text:
एम् एस् स्वामिनाथन्
(कालः - ०७. ०८. १९२५)
अयम् एम्. एस्. स्वामिनाथन् (M.S. Swaminathan) "हरितक्रान्तेः” प्रवर्तकः । एषः एम्. एस्. स्वामिनाथन् १९२५ तमे वर्षे आगस्टमासस्य ७ दिनाङ्के भारतदेशस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य कुम्भकोणम् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । तस्य पूर्णं नाम मोन्कोम्बु साम्बशिवन् स्वामिनाथन् इति । तस्य वंशः एव वैद्यानां वंशः आसीत् । तस्य वंशजाः स्वतन्त्र्य-आन्दोलने अपि भागं गृहीतवन्तः । अस्य एम्. एस्. स्वामिनाथनस्य प्राथमिकः विद्याभ्यासः तमिळ्नाडुराज्ये एव अभवत् । यौवनकाले तेन द्वितीयस्य महायुद्धस्य भीकराणि दृश्यानि दृष्टानि । तदा एव सः “आहारं विना कोऽपि मरणं न प्राप्नुयात् । तदर्थं मया किमपि करणीयम्” इति निश्चितवान् । कोयम्बत्तूर्-नगरे कृषिविषये बि. एस्सि. पदवीं प्राप्य देहल्याः कृषिसंशोधनसंस्थायां वंशशास्त्रे तथा अभिवृद्धिविभागे च प्रशिक्षणं प्राप्नोत् । ततः अध्ययनार्थं युनेस्को–विद्यार्थिवेतनं प्राप्य हालेण्ड्देशम् अगच्छत् ।
अयम् एम्. एस्. स्वामिनाथन् १९५२ तमे वर्षे इङ्ग्लेण्ड्देशस्य "केम्ब्रिड्ज"–विश्वविद्यालयतः "डाक्टरेट्” पदवीं प्राप्नोत् । तदनन्तरं वर्षं यावत् अमेरिकादेशस्य विस्कान्सिस्–विश्वविद्यालये संशोधनम् अकरोत् । १९५४ तमे वर्षे पुनः भारतदेशं प्रत्यागत्य कट्क्–संशोधनसंस्थायां तण्डुलवंशस्य अभिवृद्धेः विधानानां विषये अध्ययनम् अकरोत् । तदनन्तरं २० वर्षाणि यावत् भारतीयकृषिसंशोधनसंस्थायाम् (इण्डियन् अग्रिकल्चरल् रिसर्च् इन्स्टिट्यूट्) बहूनाम् आहारधान्यानां विषये संशोधनम् अकरोत् । ५० तमे दशके यदा भारतदेशः आहारसमस्यां सम्मुखीकरोति स्म तदा अमेरिकादेशस्य "नोबेल्”–पुरस्कारं प्राप्तवतः कृषिविज्ञानिनः नार्मल् बोग्लारस्य मार्गदर्शने "मेक्सिकन् ड्वार्फ" नामकस्य गोधूमवंशस्य भारतस्य वातावरणस्य अनुगुणम् अभिवृद्धिं कृतवान् । दशकाभ्यन्तरे एव गोधूमस्य वर्धनं द्विगुणितं जातम् । अधिकस्य फलोत्पत्तेः गोध्मस्य, तण्डुलस्य, शणस्य, आलुकस्य च मिश्रवंशस्य अभिवृद्धिम् अपि अकरोत् । तस्मात् कारणात् एव अयम् एम्. एस्. स्वामिनाथन् "हरितक्रान्तेः” प्रवर्तकः इति प्रसिद्धः अभवत् ।
अयम् एम्. एस्. स्वामिनाथन् ’आहारोत्पादने भारतं परिपूर्णताम् आप्नोति’ इति यत् प्रतिपादितवान् तदर्थं १९७१ तमे वर्षे 'रेमान् म्याग्सेसे’–पुरस्कारं प्राप्नोत् । १९७३ तमे वर्षे इङ्ग्लेण्डदेशस्य रायल्-सोसैटि अपि एतं फेलोरूपेण अचिनोत् । एषः ’एस्. एस्. भाट्नागर्’–प्रशस्तिं, ’बीरबल साहनी’–प्रशस्तिं, 'मेण्डेल् स्मारक'–प्रशस्तिं चापि प्राप्तवान् अस्ति । १९८६ तमे वर्षे प्रथमवारं अयं कृषिविज्ञानी 'अल्बर्ट् ऐन्स्टैन् वर्ल्ड् सैन्स्’–प्रशस्तिम् अपि प्राप्नोत् । विश्वस्य प्रतिष्ठिताः सङ्घसंस्थाः अपि 'परिसर-कृषि–आर्थिकविभागेषु मेधावी’ इति एतम् एम्. एस्. स्वामिनाथनं श्लाघितवत्यः सन्ति । प्रपञ्चस्य ४३ विश्वविद्यालयाः अस्मै 'गौरव–डाक्टरेट्’ पदवीं दत्त्वा सम्मानितवन्तः सन्ति । अयम् एम्. एस्. स्वामिनाथन् १९८० तमे वर्षे संयुक्तराष्ट्रसंस्थायाः (UNO) 'विज्ञानसूचनासमितेः (Science Advisory Committee) सदस्यः अपि अभवत् । एफ्. ए. ओ. कौन्सिलस्य स्वतन्त्रः अध्यक्षः अपि अभवत् ।
"बुभुक्षायाः कारणं निर्धत्वनं न तु आहारस्य अभावः” इति स्पष्टं मतम् आसीत् अस्य एम्. एस्. स्वामिनाथनस्य । "विद्युत्–ग्रिड् इव दक्षिणभारतस्य नदीनाम् अपि योजनकार्यं (ग्रिड्-स्थापनम्) भवेत् इति आग्रहम् अपि कृतवान् आसीत् । अत्यन्तं न्यूनप्रमाणेन रासायनिकानाम् उपयोगः करणीयः । जैविकं नियन्त्रणं साधनीयम् । कीटानां कुतृणानां च नाशनार्थं लशुनस्य वा निम्बस्य वा उपयोगः करणीयः । कृषियोग्या भूमिः कदापि भवनानां निर्माणार्थं, नगराणां निर्माणार्थं वा न उपयोक्तव्या । जलसम्पत्तेः अवैज्ञानिकेन उपयोगेन अस्माकं पूर्णं सामर्थ्यं प्रकट्यमानं नास्ति । सर्वकारः सदा अपि कृषिकाणां समर्थनं, प्रोत्साहनं च कुर्यात्” इति अयम् एम्. एस्. स्वामिनाथन् सर्वदा वदति । सः यथा उत्तमः कृषिविज्ञानी तथैव उत्तमः शासकः अपि । सः भारते अत्यद्भुताः उपयोगयोग्याः योजनाः आरब्धवान् अपि ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- [www.msswaminathan.com]
- Islamic banking may solve farmer suicide crisis: Swaminathan – TCN News
- Listen:(8:46) to Dr. M. S. Swaminathan speaking at
U. N. World Summit on Sustainable Development, p.83 27 August 2002
- Prof MS Swaminathan's Inspiring Talk on Biotechnology and Food Security at BITS Pilani Rajasthan
- Green Revolution Champion Prof MS Swaminathan at BITS Pilani
- Proud to be an Indian Prof MS Swaminathan lectures at BITS Pilani ...
- Prof M S Swaminathan Talk on Biotechnology and Food Security at BITS Pilani Rajasthan
- Evergreen Prof MS Swaminathan lectures at BITS Pilani Rajasthan
- Evergreen Prof MS Swaminathan speech at BITS Pilani Rajasthan
- BITS Pilani Rajasthan Prof V Lakshminarayanan Memorial Lecture 2007 – Curtain Raiser
- Prof V Lakshminarayanan Memorial Lecture 2007 at BITS Pilani Rajasthan – Curtain Raiser
- Curtain Raiser: Prof V Lakshminarayanan Memorial Lecture 2007 at BITS Pilani Rajasthan


text:
अमरकोशः
अमरकोशः (आङ्ग्लभाषा:Amarakosha) कश्चन प्रसिद्धः शब्दार्थकोशः अस्ति। शब्दार्थकोशाः 'निघण्टुः' इति कथ्यते। नि+घटि(भाषार्थे) + णिच् "कुः" (उ १।३७)। 'अर्थान् निघण्ट्यत्यस्मात् निघण्टुः परिकीर्तितः'। अत्र शब्दानां सङ्ग्रहः, समानार्थकाः पर्यायशब्दाः, अनेकार्थकाः शब्दाः च अत्र उपलभ्यन्ते । संस्कृते सर्वविधानां कोशानां मूलम् अस्ति वैदिकनिघण्टुः। यास्केन रचितः निरुक्तः अस्य वैदिकनिघण्टोः भाष्यम्।
- अमरकोशस्य कर्ता अमरसिंहः। एषः चतुर्थे शतके द्वितीय-चन्द्रगुप्तस्य आस्थाने विद्यमानेषु नवरत्नेषु अन्यतमः आसीत् इति श्रूयते। केचन वदन्ति अयं सप्तमे शतके विक्रमादित्यस्य आस्थाने आसीत् इति। 'नामलिङ्गानुशासनम्' इत्येतत् अस्य अपरं नाम वर्तते। अत्र शब्दानाम् अर्थेन सह लिङ्गनिर्देशः अपि कृतः अस्ति इति कारणतः अयं ग्रन्थः अत्युपयुक्तः वर्तते ।
अन्तर्विषयाः
ग्रन्थस्वरूपम्[सम्पादयतु]
अमरकोशः श्लोकरूपेण रचितः अस्ति। अतः कण्ठपाठार्थं बहु सुलभं भवति। अमरकोशे त्रीणि काण्डानि (अध्यायाः) सन्ति। स्वर्गादिकाण्डं, भूवर्गादिकाण्डं,सामान्यादिकाण्डम् चेति। एकैकस्मिन् काण्डे अनेके वर्गाः सन्ति। विषयानुगुणं शब्दाः अत्र वर्गीकृताः सन्ति। नानार्थवर्गे विषयविभागः अशक्यः इत्यतः अत्र अन्त्यव्यञ्जनानुगुणं शब्दसंयोजनं कृतम् अस्ति। शब्देन सह अत्र लिङ्गनिर्देशः अपि कृतः अस्ति इति कारणतः अयं कोशः अत्यन्तम् उपयुक्तः अस्ति।
प्रथमकाण्डम्/स्वर्गादिकाण्डम्[सम्पादयतु]
स्वर्गादिकाण्डे एकादश वर्गाः सन्ति। तानि
- १ स्वर्गवर्गः २ व्योमवर्गः ३ दिग्वर्गः
- ४ कालवर्गः ५ धीवर्गः ६ वाग्वर्गः
- ७ शब्दादिवर्गः ८ नाट्यवर्गः ९ पातालभोगिवर्गः
- १० नरकवर्गः ११ वारिवर्गः
द्वितीयकाण्डम्/भूवर्गादिकाण्डम्[सम्पादयतु]
अस्मिन् काण्डे दश वर्गाः सन्ति। तानि
- १ भूमिवर्गः २ पुरवर्गः ३ शैलवर्गः
- ४ वनौषधिवर्गः ५ सिंहादिवर्गः ६ मनुष्यवर्गः
- ७ ब्रह्मवर्गः ८ क्षत्रियवर्गः ९ वैश्यवर्गः
- १० शूद्रवर्गः
तृतीयकाण्डम्/सामान्यादिकाण्डम्[सम्पादयतु]
अस्मिन् षड्वर्गाः सन्ति। तानि
- १ विशेष्यनिघ्नवर्गः २ सङ्कीर्णवर्गः ३ नानार्थवर्गः
- ४ नानार्थाव्ययवर्गः ५ अव्ययवर्गः ६ लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
वैशिष्ट्यानि[सम्पादयतु]
'अष्टाध्यायी जगन्मातामरकोशो जगत्पिता' इत्येषा उक्तिः अमरकोशस्य श्रेष्ठतां दर्शयति। संस्कृतभाषायाः साम्प्रदायिकाध्ययनक्रमे अमरकोशस्य कण्ठपाठः अनिवार्यरूपेण योजितः आसीत्। अमरसिंहः तस्मिन् समये विद्यमानान् सर्वान् निघण्टून् शास्त्रान्तराणि च परिशील्य एव एतं ग्रन्थं रचितवान् अस्ति। अतः एव ग्रन्थस्य आरम्भे सः लिखति - 'समाहृत्यान्यतन्त्राणि' इति। व्याकरणम्।व्याकरणशास्त्रे तस्य विशेषा अभिरुचिः आसीत्। पाणिनेः अष्टाध्याय्याः सूत्र-वार्तिक-भाष्यादीनि सम्यक् परिशील्य तान् शब्दान् अमरकोशे योजितवान् अस्ति। अतः एव 'अमरसिंहो हि पापीयान् सर्वं भाष्यमचूचरत्' (अमरसिंह्ः व्याकरणभाष्यं समग्रं चोरितवान्!) इति व्याजस्तुतिः पण्डितगोष्ठीषु प्रसिद्धा अस्ति।
व्याख्यानानि[सम्पादयतु]
अमरकोशस्य ५० व्याख्यानानि उपलभ्यन्ते। तेषु प्रमुखानि - क्षीरस्वामी।क्षीरस्वामिना विरचितम् 'अमरकोशोद्घाटनम्' भानुदीक्षितः।भानुदीक्षितेन विरचितं 'व्याख्यासुधा' वन्ध्यघटीयसर्वानन्देन विरचितं 'टीकासर्वस्वम्' रायमुक्तेन विरचितं 'पदचरितम्' जिनेन्द्रभूदिना विरचितं 'काशिकाविवरणपञ्जिका'
अमरकोशस्थाः केचन श्लोकाः[सम्पादयतु]
पीठिकाश्लोकाः
-
-
- यस्य ज्ञानदयासिन्धोरगाधस्यानघा गुणाः।
- सेव्यतामक्षयो धीरास्स श्रिय्यै चामृताय च।।
- समाहृत्यान्यतन्त्राणि संक्षिप्त्यैः प्रतिसंस्कृतैः।
- सम्पूर्णमुच्यते वर्गैर्नामलिङ्गानुशासनम्।
- प्रायशो रूपभेदेन साहचर्याच्च कुत्रचित्।
- स्त्रीनपुंसकं ज्ञेयं तद्विशेषविधेः क्वचित्।।
- भेदाख्यानाय न द्वन्द्वो नैकशेषो न सङ्करः।
- कृतोत्र भिन्नलिङ्गानामनुक्तानां क्रमादृते।।
- त्रिलिङ्ग्यां त्रिष्विति पदं मिथुने तु द्वयोरिति।
- निषिद्धलिङ्गं शेषार्थं त्वन्ताथादि न पूर्वभाक्।।
-
स्वर्गः
-
-
- स्वरव्ययं स्वर्गनाकत्रिदिवत्रिदशालयाः।
- सुरलोको द्योदिवौ द्वे स्त्रियां क्लीबे तिविष्टपम्।।
-
बुद्धिः
-
-
- बुद्धिर्मनीषा धिषणा धीः प्रज्ञा शेमुषी मतिः।।
- प्रेक्षोपलब्धिश्चित्संवित्प्रतिपज्ज्ञप्तिचेतनाः।
-
भूमिः
-
-
- भूर्भूमिरचलानन्ता रसा विश्वम्भरा स्थिरा।
- धरा धरित्री धरणी क्षोणी ज्या काश्यपी क्षितिः।।
- सर्वंसहा वसुमती वसुधोर्वी वसुन्धरा।
- गोत्रा कुः पृथिवी पृथ्वी क्ष्मावनिर्मेदिनी मही।।
-
नमस्कृतम्
-
-
- स्यादर्हिते नमस्यितनमसितमपचायितार्चितापचितम्।
-
पूजितम्
-
-
- वरिवसिते वरिवस्यितमुपासितं चोपचरितं च।।
-
ककारान्ताः
-
-
- पद्ये यशसि च श्लोकश्शरे खड्गे च सायकः।
- जम्बुकौ क्रोष्टुवरुणौ पृथुकौ चिपिटार्भकौ।।
-


text:
- . सन्तानगोपाल स्तोत्र ..
.. सन्तानगोपाल मूल मन्त्र ..
ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं ग्लौं देवकीसुत गोविन्द वासुदेव जगत्पते .
देहि मे तनयं कृष्ण त्वामहं शरणं गतः ..
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय .
सन्तानगोपालस्तोत्रं
श्रीशं कमलपत्राक्षं देवकीनन्दनं हरिम् .
सुतसंप्राप्तये कृष्णं नमामि मधुसूदनम् ..१..
नमाम्यहं वासुदेवं सुतसंप्राप्तये हरिम् .
यशोदाङ्कगतं बालं गोपालं नन्दनन्दनम्.. २ ..
अस्माकं पुत्रलाभाय गोविन्दं मुनिवन्दितम् .
नमाम्यहं वासुदेवं देवकीनन्दनं सदा .. ३ ..
गोपालं डिम्भकं वन्दे कमलापतिमच्युतम् .
पुत्रसंप्राप्तये कृष्णं नमामि यदुपुङ्गवम् .. ४ ..
पुत्रकामेष्टिफलदं कञ्जाक्षं कमलापतिम् .
देवकीनन्दनं वन्दे सुतसम्प्राप्तये मम .. ५ ..
पद्मापते पद्मनेत्रे पद्मनाभ जनार्दन .
देहि मे तनयं श्रीश वासुदेव जगत्पते .. ६ ..
यशोदाङ्कगतं बालं गोविन्दं मुनिवन्दितम् .
अस्माकं पुत्र लाभाय नमामि श्रीशमच्युतम् .. ७ ..
श्रीपते देवदेवेश दीनार्तिर्हरणाच्युत .
गोविन्द मे सुतं देहि नमामि त्वां जनार्दन .. ८ ..
भक्तकामद गोविन्द भक्तं रक्ष शुभप्रद .
देहि मे तनयं कृष्ण रुक्मिणीवल्लभ प्रभो .. ९ ..
रुक्मिणीनाथ सर्वेश देहि मे तनयं सदा .
भक्तमन्दार पद्माक्ष त्वामहं शरणं गतः .. १० ..
देवकीसुत गोविन्द वासुदेव जगत्पते .
देहि मे तनयं कृष्ण त्वामहं शरणं गतः .. ११ ..
वासुदेव जगद्वन्द्य श्रीपते पुरुषोत्तम .
देहि मे तनयं कृष्ण त्वामहं शरणं गतः .. १२ ..
कञ्जाक्ष कमलानाथ परकारुणिकोत्तम .
देहि मे तनयं कृष्ण त्वामहं शरणं गतः .. १३ ..
लक्ष्मीपते पद्मनाभ मुकुन्द मुनिवन्दित .
देहि मे तनयं कृष्ण त्वामहं शरणं गतः .. १४ ..
कार्यकारणरूपाय वासुदेवाय ते सदा .
नमामि पुत्रलाभार्थ सुखदाय बुधाय ते .. १५ ..
राजीवनेत्र श्रीराम रावणारे हरे कवे .
तुभ्यं नमामि देवेश तनयं देहि मे हरे .. १६ ..
अस्माकं पुत्रलाभाय भजामि त्वां जगत्पते .
देहि मे तनयं कृष्ण वासुदेव रमापते .. १७ ..
श्रीमानिनीमानचोर गोपीवस्त्रापहारक .
देहि मे तनयं कृष्ण वासुदेव जगत्पते .. १८ ..
अस्माकं पुत्रसंप्राप्तिं कुरुष्व यदुनन्दन .
रमापते वासुदेव मुकुन्द मुनिवन्दित .. १९ ..
वासुदेव सुतं देहि तनयं देहि माधव .
पुत्रं मे देहि श्रीकृष्ण वत्सं देहि महाप्रभो ..२० ..
डिम्भकं देहि श्रीकृष्ण आत्मजं देहि राघव .
भक्तमन्दार मे देहि तनयं नन्दनन्दन .. २१ ..
नन्दनं देहि मे कृष्ण वासुदेव जगत्पते .
कमलनाथ गोविन्द मुकुन्द मुनिवन्दित .. २२ ..
अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम .
सुतं देहि श्रियं देहि श्रियं पुत्रं प्रदेहि मे .. २३ ..
यशोदास्तन्यपानज्ञं पिबन्तं यदुनन्दनं .
वन्देऽहं पुत्रलाभार्थं कपिलाक्षं हरिं सदा .. २४ ..
नन्दनन्दन देवेश नन्दनं देहि मे प्रभो .
रमापते वासुदेव श्रियं पुत्रं जगत्पते .. २५ ..
पुत्रं श्रियं श्रियं पुत्रं पुत्रं मे देहि माधव .
अस्माकं दीनवाक्यस्य अवधारय श्रीपते .. २६ ..
गोपाल डिम्भ गोविन्द वासुदेव रमापते .
अस्माकं डिम्भकं देहि श्रियं देहि जगत्पते .. २७ ..
मद्वाञ्छितफलं देहि देवकीनन्दनाच्युत .
मम पुत्रार्थितं धन्यं कुरुष्व यदुनन्दन .. २८ ..
याचेऽहं त्वां श्रियं पुत्रं देहि मे पुत्रसंपदम्.
भक्तचिन्तामणे राम कल्पवृक्ष महाप्रभो .. २९ ..
आत्मजं नन्दनं पुत्रं कुमारं डिम्भकं सुतम् .
अर्भकं तनयं देहि सदा मे रघुनन्दन .. ३० ..
वन्दे सन्तानगोपालं माधवं भक्तकामदम् .
अस्माकं पुत्रसंप्राप्त्यै सदा गोविन्दमच्युतम् .. ३१ ..
ॐकारयुक्तं गोपालं श्रीयुक्तं यदुनन्दनम् .
क्लींयुक्तं देवकीपुत्रं नमामि यदुनायकम् .. ३२ ..
वासुदेव मुकुन्देश गोविन्द माधवाच्युत .
देहि मे तनयं कृष्ण रमानाथ महाप्रभो .. ३३ ..
राजीवनेत्र गोविन्द कपिलाक्ष हरे प्रभो .
समस्तकाम्यवरद देहि मे तनयं सदा .. ३४ ..
अब्जपद्मनिभं पद्मवृन्दरूप जगत्पते .
देहि मे वरसत्पुत्रं रमानायक माधव .. ३५ ..
नन्दपाल धरापाल गोविन्द यदुनन्दन .
देहि मे तनयं कृष्ण रुक्मिणीवल्लभ प्रभो .. ३६ ..
दासमन्दार गोविन्द मुकुन्द माधवाच्युत .
गोपाल पुण्डरीकाक्ष देहि मे तनयं श्रियम् .. ३७ ..
यदुनायक पद्मेश नन्दगोपवधूसुत .
देहि मे तनयं कृष्ण श्रीधर प्राणनायक .. ३८ ..
अस्माकं वाञ्छितं देहि देहि पुत्रं रमापते .
भगवन् कृष्ण सर्वेश वासुदेव जगत्पते .. ३९ ..
रमाहृदयसंभारसत्यभामामनः प्रिय .
देहि मे तनयं कृष्ण रुक्मिणीवल्लभ प्रभो .. ४० ..
चन्द्रसूर्याक्ष गोविन्द पुण्डरीकाक्ष माधव .
अस्माकं भाग्यसत्पुत्रं देहि देव जगत्पते .. ४१ ..
कारुण्यरूप पद्माक्ष पद्मनाभसमर्चित .
देहि मे तनयं कृष्ण देवकीनन्दनन्दन .. ४२ ..
देवकीसुत श्रीनाथ वासुदेव जगत्पते .
समस्तकामफलद देहि मे तनयं सदा .. ४३ ..
भक्तमन्दार गम्भीर शङ्कराच्युत माधव .
देहि मे तनयं गोपबालवत्सल श्रीपते .. ४४ ..
श्रीपते वासुदेवेश देवकीप्रियनन्दन .
भक्तमन्दार मे देहि तनयं जगतां प्रभो ..४५ ..
जगन्नाथ रमानाथ भूमिनाथ दयानिधे .
वासुदेवेश सर्वेश देहि मे तनयं प्रभो .. ४६ ..
श्रीनाथ कमलपत्राक्ष वासुदेव जगत्पते .
देहि मे तनयं कृष्ण त्वामहं शरणं गतः .. ४७ ..
दासमन्दार गोविन्द भक्तचिन्तामणे प्रभो .
देहि मे तनयं कृष्ण त्वामहं शरणं गतः .. ४८ ..
गोविन्द पुण्डरीकाक्ष रमानाथ महाप्रभो .
देहि मे तनयं कृष्ण त्वामहं शरणं गतः .. ४९ ..
श्रीनाथ कमलपत्राक्ष गोविन्द मधुसूदन .
मत्पुत्रफलसिद्ध्यर्थं भजामि त्वां जनार्दन .. ५० ..
स्तन्यं पिबन्तं जननीमुखांबुजं विलोक्य मन्दस्मितमुज्ज्वलाङ्गम् .
स्पृशन्तमन्यस्तनमङ्गुलीभिर्वन्दे यशोदाङ्कगतं मुकुन्दम् .. ५१ ..
याचेऽहं पुत्रसन्तानं भवन्तं पद्मलोचन .
देहि मे तनयं कृष्ण त्वामहं शरणं गतः .. ५२ ..
अस्माकं पुत्रसम्पत्तेश्चिन्तयामि जगत्पते .
शीघ्रं मे देहि दातव्यं भवता मुनिवन्दित .. ५३ ..
वासुदेव जगन्नाथ श्रीपते पुरुषोत्तम .
कुरु मां पुत्रदत्तं च कृष्ण देवेन्द्रपूजित .. ५४ ..
कुरु मां पुत्रदत्तं च यशोदाप्रियनन्दनम् .
मह्यं च पुत्रसन्तानं दातव्यंभवता हरे .. ५५ ..
वासुदेव जगन्नाथ गोविन्द देवकीसुत .
देहि मे तनयं राम कौशल्याप्रियनन्दन .. ५६ ..
पद्मपत्राक्ष गोविन्द विष्णो वामन माधव .
देहि मे तनयं सीताप्राणनायक राघव .. ५७ ..
कञ्जाक्ष कृष्ण देवेन्द्रमण्डित मुनिवन्दित .
लक्ष्मणाग्रज श्रीराम देहि मे तनयं सदा .. ५८ ..
देहि मे तनयं राम दशरथप्रियनन्दन .
सीतानायक कञ्जाक्ष मुचुकुन्दवरप्रद .. ५९ ..
विभीषणस्य या लङ्का प्रदत्ता भवता पुरा .
अस्माकं तत्प्रकारेण तनयं देहि माधव .. ६० ..
भवदीयपदांभोजे चिन्तयामि निरन्तरम् .
देहि मे तनयं सीताप्राणवल्लभ राघव .. ६१ ..
राम मत्काम्यवरद पुत्रोत्पत्तिफलप्रद .
देहि मे तनयं श्रीश कमलासनवन्दित .. ६२ ..
राम राघव सीतेश लक्ष्मणानुज देहि मे .
भाग्यवत्पुत्रसन्तानं दशरथप्रियनन्दन .
देहि मे तनयं राम कृष्ण गोपाल माधव .. ६४ ..
कृष्ण माधव गोविन्द वामनाच्युत शङ्कर .
देहि मे तनयं श्रीश गोपबालकनायक .. ६५ ..
गोपबाल महाधन्य गोविन्दाच्युत माधव .
देहि मे तनयं कृष्ण वासुदेव जगत्पते .. ६६ ..
दिशतु दिशतु पुत्रं देवकीनन्दनोऽयं
दिशतु दिशतु शीघ्रं भाग्यवत्पुत्रलाभम् .
दिशतु दिशतु शीघ्रं श्रीशो राघवो रामचन्द्रो
दिशतु दिशतु पुत्रं वंश विस्तारहेतोः .. ६७ ..
दीयतां वासुदेवेन तनयोमत्प्रियः सुतः .
कुमारो नन्दनः सीतानायकेन सदा मम .. ६८ ..
राम राघव गोविन्द देवकीसुत माधव .
देहि मे तनयं श्रीश गोपबालकनायक .. ६९ ..
वंशविस्तारकं पुत्रं देहि मे मधुसूदन .
सुतं देहि सुतं देहि त्वामहं शरणं गतः .. ७० ..
ममाभीष्टसुतं देहि कंसारे माधवाच्युत .
सुतं देहि सुतं देहि त्वामहं शरणं गतः ..७१ ..
चन्द्रार्ककल्पपर्यन्तं तनयं देहि माधव .
सुतं देहि सुतं देहि त्वामहं शरणं गतः ..७२ ..
विद्यावन्तं बुद्धिमन्तं श्रीमन्तं तनयं सदा .
देहि मे तनयं कृष्ण देवकीनन्दन प्रभो .. ७३ ..
नमामि त्वां पद्मनेत्र सुतलाभाय कामदम् .
मुकुन्दं पुण्डरीकाक्षं गोविन्दं मधुसूदनम् .. ७४ ..
भगवन् कृष्ण गोविन्द सर्वकामफलप्रद .
देहि मे तनयं स्वामिंस्त्वामहं शरणं गतः .. ७५ ..
स्वामिंस्त्वं भगवन् राम कृष्न माधव कामद .
देहि मे तनयं नित्यं त्वामहं शरणं गतः .. ७६ ..
तनयं देहिओ गोविन्द कञ्जाक्ष कमलापते .
सुतं देहि सुतं देहि त्वामहं शरणं गतः ..७७ ..
पद्मापते पद्मनेत्र प्रद्युम्न जनक प्रभो .
सुतं देहि सुतं देहि त्वामहं शरणं गतः .. ७८ ..
शङ्खचक्रगदाखड्गशार्ङ्गपाणे रमापते .
देहि मे तनयं कृष्ण त्वामहं शरणं गतः .. ७९ ..
नारायण रमानाथ राजीवपत्रलोचन .
सुतं मे देहि देवेश पद्मपद्मानुवन्दित .. ८० ..
राम राघव गोविन्द देवकीवरनन्दन .
रुक्मिणीनाथ सर्वेश नारदादिसुरार्चित .. ८१ ..
देवकीसुत गोविन्द वासुदेव जगत्पते .
देहि मे तनयं श्रीश गोपबालकनायक .. ८२ ..
मुनिवन्दित गोविन्द रुक्मिणीवल्लभ प्रभो .
देहि मे तनयं कृष्ण त्वामहं शरणं गतः .. ८३ ..
गोपिकार्जितपङ्केजमरन्दासक्तमानस .
देहि मे तनयं कृष्ण त्वामहं शरणं गतः .. ८४ ..
रमाहृदयपङ्केजलोल माधव कामद .
ममाभीष्टसुतं देहि त्वामहं शरणं गतः .. ८५ ..
वासुदेव रमानाथ दासानां मङ्गलप्रद .
देहि मे तनयं कृष्ण त्वामहं शरणं गतः .. ८६ ..
कल्याणप्रद गोविन्द मुरारे मुनिवन्दित .
देहि मे तनयं कृष्ण त्वामहं शरणं गतः .. ८७ ..
पुत्रप्रद मुकुन्देश रुक्मिणीवल्लभ प्रभो .
देहि मे तनयं कृष्ण त्वामहं शरणं गतः .. ८८ ..
पुण्डरीकाक्ष गोविन्द वासुदेव जगत्पते .
देहि मे तनयं कृष्ण त्वामहं शरणं गतः .. ८९ ..
दयानिधे वासुदेव मुकुन्द मुनिवन्दित .
देहि मे तनयं कृष्ण त्वामहं शरणं गतः .. ९० ..
पुत्रसम्पत्प्रदातारं गोविन्दं देवपूजितम् .
वन्दामहे सदा कृष्णं पुत्र लाभ प्रदायिनम् .. ९१ ..
कारुण्यनिधये गोपीवल्लभाय मुरारये .
नमस्ते पुत्रलाभाय देहि मे तनयं विभो .. ९२ ..
नमस्तस्मै रमेशाय रुमिणीवल्लभाय ते .
देहि मे तनयं श्रीश गोपबालकनायक .. ९३ ..
नमस्ते वासुदेवाय नित्यश्रीकामुकाय च .
पुत्रदाय च सर्पेन्द्रशायिने रङ्गशायिने .. ९४ ..
रङ्गशायिन् रमानाथ मङ्गलप्रद माधव .
देहि मे तनयं श्रीश गोपबालकनायक .. ९५ ..
दासस्य मे सुतं देहि दीनमन्दार राघव .
सुतं देहि सुतं देहि पुत्रं देहि रमापते .. ९६ ..
यशोदातनयाभीष्टपुत्रदानरतः सदा .
देहि मे तनयं कृष्ण त्वामहं शरणं गतः ..९७ ..
मदिष्टदेव गोविन्द वासुदेव जनार्दन .
देहि मे तनयं कृष्ण त्वामहं शरणं गतः .. ९८ ..
नीतिमान् धनवान् पुत्रो विद्यावांश्च प्रजापते .
भगवंस्त्वत्कृपायाश्च वासुदेवेन्द्रपूजित .. ९९ ..
यःपठेत् पुत्रशतकं सोऽपि सत्पुत्रवान् भवेत .
श्रीवासुदेवकथितं स्तोत्ररत्नं सुखाय च .. १०० ..
जपकाले पठेन्नित्यं पुत्रलाभं धनं श्रियम् .
ऐश्वर्यं राजसम्मानं सद्यो याति न संशयः .. १०१ ..
Dedicated to Vedas, Mantrasastra, their applications and astrology


text:
हिण्डोलरागः
हिण्डोलरागः (Hindol Raga) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन प्रसिद्धः रागः भवति । उत्तराङ्गप्रधानः रागः भवति । प्रभातकालीनरागः भवति । अयं रागः वीररसप्रधानः रागः भवति । अस्मिन् रागे तीव्रमध्यमः अस्ति । रागस्य जीवभूतः वादिस्वरः धैवतः (ध) भवति । संवादिस्वरः गान्धारः (ग) भवति । अयं रागः "कल्याणथाट" गणे विद्यमानः भवति । ’ध्रुपद्’ तथा ’धमार्’ शैल्योः अधिकतया अस्य रागस्य उपयोगः भवति । ’भरत’ तथा ’हनुमतमतयोः’ प्रकारेण मूलभूतेषु ६ रागेषु अन्तर्भूतः रागः भवति ।
- नितम्बनीमण्डितरङ्गितासौ
-
- दोला सुखेला सुखमादधानः।
-
- खर्वः कपोलद्युतिकामयुक्तो
-
- हिण्डोलरागः कथितो मुनीन्द्रैः॥
-
- आरोहः – स ग म ध नि ध स
- अवरोहः – स नि ध म ग स
- पक्कड – ग म ध, ग म ग स
समयः[सम्पादयतु]
प्रातः कालीनरागः भवति ।
थाट्[सम्पादयतु]
- कल्याण


text:
दाडिमफलम्
एतत् दाडिमफलं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् दाडिमफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदं दाडिमफलम् आङ्ग्लभाषायां Pomegranate इति उच्यते । एतत् दाडिमफलम् अकृष्टपच्यम् अपि । दाडिमफलं देवानां नैवेद्यार्थम् अपि उपयुज्यते । एतत् दाडिमफलम् अपि बहुविधं भवति ।
अन्तर्विषयाः
सस्य स्वरुपम्[सम्पादयतु]
दाडिमः एकः लघुवृक्षः । अस्य पुष्पाणि रक्तानि पीतानि, कषायवर्णी भवन्ति अस्य फलं वल्कलावृतं भवति । फलस्य अन्तः रक्तानि श्वेतानि वा बीजानि भवन्ति । बीजस्य आकारः दन्तस्य इव भवति । बीजं रसयुक्तं भवति । बीजस्य रुचिः मधुरमिश्रितः आम्लः भवति । फलस्य गात्रं ५-१२ से.मी. भवति । फलस्य अन्तः कृषपटलैः अनेके कोष्ठाः निर्मितानि भवन्ति ।
दालिम्वस्य मूलस्थानम् इरान् । अधुना भारते सर्वत्र एनं वर्धयन्ति । भारते दालिम्बः अनेकेषां प्रभेदानां कृतिः क्रियते । कर्नाटके अस्य चिन्तामणिः मधुगिरिः जरगिनहल्लि इति नामवत्रः प्रभेधाः प्रधानतया वर्ध्यन्ते । अत्यन्तशैत्यप्रदेशे अयं प्रणपातिः चेत् अन्यत्र नित्यहरिद्वर्णः । लघुशाखासु कण्टकानि भवन्ति । सरलानि पर्णानि परस्परम् अभिमुखं योजितानि भवन्ति । पुष्पाणि प्रत्येकं, द्वित्राणि मिलितानिव भवन्ति । पर्णानि अण्डाकाराणि भवन्ति ।
उपयोगः[सम्पादयतु]
- दाहिमस्य मूलं जलेन धृष्ट्वा ललाटे लेपयन्ति चेत् श्रमेण उष्णतायाः कारणेन वा जाता शिरोवेदना शाम्यति ।
- दाहिमस्य मूलं, जीरकं,कुस्तुम्बरीबीजं, पाटलस्य मूलं च पूर्वदिने जले स्थापयित्वा अनन्तरदिने संशोध्य स्वीकृते जले शर्करां मिश्रीकृत्य पिबलि चेत् धर्मस्य पिटकाः न्यूनाः भवन्ति ।
पर्णम्[सम्पादयतु]
- दाडिमस्य पर्णानि पिष्ट्वा लघु (शकलाः) खण्डाः निर्मातव्याः । रात्रौ निद्रासमये जेत्रस्य उपरि संस्थाप्य वस्त्रेण बद्धव्यम् । तेन जेत्रस्य रक्तता अपगच्छति ।
- दहनेन स्फोटकेन वा जातस्य व्रणस्य दाहिमस्य पर्णाषे पिष्ट्वा लेपनीयम् । त् एन ज्वलनं न्य़ूनं भवति ।
चित्रवीथिका[सम्पादयतु]


text:
संस्कृतम् (saṃskṛtam) जगतः अतिप्राचीना समृद्धा शास्त्रीया च भाषा वर्तते। संस्कृतम् भारतस्य जगत: च भाषासु प्राचीनतमा। संस्कृता वाक्, भारती, सुरभारती, अमरभारती, अमरवाणी, सुरवाणी, गीर्वाणवाणी, गीर्वाणी, देववाणी, देवभाषा, दैवीवाक् इत्यादिभिः नामभिः एतद्भाषा प्रसिद्धा।
भारतीयभाषासु बाहुल्येन संस्कृतशब्दाः उपयुक्ताः। संस्कृतात् एव अधिका भारतीयभाषा उद्भूताः। तावदेव भारत-युरोपीय-भाषावर्गीयाः अनेकाः भाषाः संस्कृतप्रभावं संस्कृतशब्दप्राचुर्यं च प्रदर्शयन्ति।
व्याकरणेन सुसंस्कृता भाषा जनानां संस्कारप्रदायिनी भवति। अष्टाध्यायी इति नाम्नि महर्षिपाणिनेः विरचना जगतः सर्वासां भाषाणाम् व्याकरणग्रन्थेषु अन्यतमा, वैयाकरणानां भाषाविदां भाषाविज्ञानिनां च प्रेरणास्थानं इवास्ति।
संस्कृतवाङ्मयं विश्ववाङ्मये स्वस्य अद्वितीयं स्थानम् अलङ्करोति। संस्कृतस्य प्राचीनतमग्रन्थाः वेदाः सन्ति। वेद-शास्त्र-पुराण-इतिहास-काव्य-नाटक-दर्शनादिभिः अनन्तवाङ्मयरूपेण विलसन्ती अस्ति एषा देववाक्। न केवलं धर्म-अर्थ-काम-मोक्षात्मकाः चतुर्विधपुरुषार्थहेतुभूताः विषयाः अस्याः साहित्यस्य शोभां वर्धयन्ति अपितु धार्मिक-नैतिक-आध्यात्मिक-लौकिक-पारलौकिकविषयैः अपि सुसम्पन्ना इयं दववाणी।


text:
तिरुपतिः
तिरुपतिनगरम् आन्ध्रप्रदेशे स्थितं प्रमुखं नगरम् । नगरस्य समीपे स्तिथं तिरुमलपुण्यक्षेत्रं सुप्रसिद्धम् । तिरुमलनगरे श्रीवेङ्कटेश्वरदेवालयः वर्तते ।
तिरुमलपर्वतं सप्तगिरिः इति अपि निर्दिशन्ति । तत्र श्रीनिवासः सप्तगिरिवासः आराध्यः अस्ति । प्रतिदिनम् अत्र अनेकसहस्रजनाः आगच्छन्ति । भोजनवसतिव्यवस्था उत्तमा अस्ति । पर्वतप्रदेशे अनेकानि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति । प्रवासव्यवस्था कर्तुं शक्यास्ति ।
अन्तर्विषयाः
तिरुपतिसमीपे दर्शनीयानि स्थानानि[सम्पादयतु]
तिरुपतिनगरे श्रीगोविन्दराजस्वामी देवालयः दर्शनीयः अस्ति । दश कि.मीटर् दूरे पद्मावती सरोवरं च आकर्षणीयम् अस्ति ।
काळहस्ती[सम्पादयतु]
तिरुपतितः ४० कि.मी दूरे काळहस्तीप्रदेशे श्रीकाळ्हस्तीश्ववरदेवालयः अतीव सुन्दरः अस्ति ।
कैलासगिरिः[सम्पादयतु]
कैलासगिरिप्रदेशे बेडरकण्णप्प इति भक्तवरस्य मन्दिरम् अस्ति ।
चन्द्रगिरिः[सम्पादयतु]
तिरुपतिसमीपे चन्द्रगिरिप्रदेशे विजयनगरसाम्राज्यकाले निर्मितं राजगृहम् अतीव सुन्दरम् अस्ति ।
राष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम्[सम्पादयतु]
अत्र राष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठं वर्ततॆ।
तिरुपति रोपवे[सम्पादयतु]
तिरुमलतिरुपतिदेवस्थानमण्डली इति काचित् संस्था आन्ध्रप्रदेशे अनेकानि जनहितानि कार्याणि कुर्वती अस्ति । तिरुमलपर्वतप्रदेशे प्रेक्षणीयानि अनेकानि स्थानानि कल्पितानि सन्ति । तेषु स्वामिपुष्करिणि, आकाशगङ्गा, पापनाशिनीतीर्थं, गोगर्भतीर्थं, जाबालितीर्थं, वैकुण्ठतीर्थं पाण्डवतीर्थम् इत्यादीनि प्रमुखाणि सन्ति । सुन्दरे उद्यानवने शिलातोरणं दर्शनीयम् अस्ति । तिरुमलपर्वतप्रदेशं गन्तुं वाहनमार्गः निर्मितः अस्ति । पुनः तिरुपतिनगरम् आगन्तुं अन्यमार्गः अस्ति । तिरुमलतिरुपतिदेवस्थानमण्डली इदानीं पर्वतप्रदेशारोहणाय रोपवे (तन्तुमार्गः) निर्माणस्य योजनाम् कृतवती अस्ति । सप्त कि.मीटरदीर्घः विशिष्टः मार्गः यदा निर्मितः भवेत् तदा एककाले एव प्रति अष्टादशनिमेषेषु ४० सहस्रजनाः आरोहणं कर्तुं समर्थाः भवन्ति । एषा योजना शीघ्रमेव कार्यान्वितं भवितुम् अर्हति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
तिरुपति नगरागमनाय विमान निस्थानस्य सौलभ्यम् अस्ति । धूमशकटैः आगन्तुम् तिरुपतिनिस्थानतः रेणिगुण्टा निस्थानतः च शक्यम् अस्ति । आन्ध्रप्रदेशस्य महानगरेभ्यः कर्णाटकराज्यस्य नगरेभ्यः च लोकयानसम्पर्कः अस्ति ।


text:
असृज्
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
असृक्, [ज्] क्ली (न + सृज् + क्विप् ।) रक्तम् । इत्यमरः ॥ (“पानमप्यसृजः क्षिप्रं स्वपीडायै जलौकसाम्” । इति दृष्टान्तशतकम् ।) कुङ्कुमं । इति राजनिर्घण्टः ॥ विष्कुम्भादि सप्तविंशति योगान्तर्गतषोडशयोगः ॥ तत्र जातफलं । “धनी कुरूपः कुमतिर्दूरात्मा विदेशगामी रुधिरप्रकोपः । महाप्रलोभी पुरुषो वलीया- नसृक् प्रसूतौ किल यस्य जन्तोः” । इति कोष्ठीप्रदीपः । रक्तार्थे यथा, वैद्यकं ॥ “रसासृक्मांसमेदोटस्थि मज्जशुक्राणि धातवः” । “तस्य पित्तमसृङ्मांसं दग्ध्वा रोगाय कल्पते” । “वातासृक् पूर्व्वलक्षणं ।” इति माधवकरः ॥ “विदाह्यन्नं विरुद्धञ्च तत्तच्चासृक् प्रदूषणं । भजतां विधिहीनञ्च स्वप्नजागरमैथुनं ॥ प्रायेण सुकुमाराणामचङ्मणशीलिनां । अभिघातादशुद्धेश्च नृणामसृजि दूषिते ॥ वातलैः शीतलैर्वायुर्वृद्धः क्रुद्धो विमार्गकः । तादृशनासृजा रुद्धः प्राक् तदेव प्रदूषयेत्” ॥ इति वाभटः ॥ “असृजः श्लेष्मणश्चापि यः प्रसादः परो मतः” । “तद्वर्षाद्दादशात्काले वर्त्तमानमसृक् पुनः । जरापक्वशरीराणां यातिपञ्चाशतः क्षयं ॥ मदमूर्च्छा श्रमार्त्तानां वातविण्मूत्रसङ्गिनां । निद्राभिभूतभीतानां नृणां नासृक् प्रवर्त्तते” ॥ इति सुश्रुतः ॥)
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
असृज् नपुं।
रक्तम्
समानार्थक:रुधिर,असृज्,लोहित,अस्र,रक्त,क्षतज,शोणित,कीलाल
2।6।64।1।2
रुधिरेऽसृग्लोहितास्ररक्तक्षतजशोणितम्. बुक्काग्रमांसं हृदयं हृन्मेदस्तु वपा वसा॥
पदार्थ-विभागः : अवयवः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
असृज्¦ न॰ न सृज्यते इतररागवत् संसृज्यते सहजत्वात् न +सृज्--क्विन्, अस्यते क्षिप्यते इतस्ततो नाडीभिः अस् ऋजिवा।
१ शोणिते
२ मङ्गलग्रहे च तस्य रक्तवर्णत्वात्तथात्वम्। कुङ्कुमे,
३ विष्कम्भावधिके
४ षोडशे योगे। शोणितोत्पत्तिरुक्ता भाव॰ प्र॰।
“यदा रसोयकृद्याति तत्र रञ्जकपित्ततः। रागं पाकञ्च संप्राप्य स भवेद्रक्तसंज्ञकः। रक्तं सर्व्व-शरीरे तु जीवस्याधार उत्तमः। स्निग्धं गुरु चलैस्वादु विदग्धं पित्तवद्भवेत्”। तस्योत्तमत्वञ्चोक्तं तत्रैव
“जीवोवसति सर्व्वस्मिन् देहे तत्र विशेषतः”। वीर्य्येरक्ते मले तस्मिन् क्षीणे याति क्षयं क्षणात्”। वीर्य्ये रक्तेमले च शरीरारम्भके वाग्भटोक्तपरिमाणयुक्ते शुद्धेजीवोवसति न तु दुष्टे प्रवृद्धे रक्तस्रावणोपदेशस्यविधानात्। पित्तवद्भवेदम्लं भवेदित्यर्थः॥ तस्य स्थानम्”
“यकृत् प्लीहा च रक्तस्य सुख्यस्थानं तयोः स्थितम्”। अन्यत्र संस्थितवतां रक्तानां पीतता भवेत्” इति भा॰ प्रका॰सुश्रुते शोणितोत्पादविवरणमन्यथोक्तं यथा
“अथातःशोणितवर्ण्णनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः। तत्र पाञ्चभौति-कस्य चतुर्विधस्य षड्रसस्य द्विविधवीर्य्यस्याष्टविधवीर्य्यस्यवानेकगुणस्योपयुक्तस्य आहारस्य सम्यक् परिणतस्य यस्तेजो-भूतः सारः परमसूक्षमः स रसैत्युच्यते। तस्य चं हृदयंस्थानं स हृदयाच्चतुर्व्विंशतिं धमनीरनुप्रविश्योर्द्ध्वगा दशदश चाधोगामिन्यश्चतस्र स्त्रिर्य्यग्गाः कृत्स्नं शरीरमहर-हस्तर्पयति वर्द्धयति धारयति यापयति जीवयति चादृष्ट-हेतुकेन कर्म्मणा। तस्य शरीरमनुधावतोऽनुमाना-द्गतिरुपलक्षयितव्या क्षयवृद्धिवैकृतैः। तस्मिन् सर्व्वशरीरावयवदोषधातुमलाशयानुसारिणि रसे जिज्ञासाकिमयं सौम्यस्तैजस इति। अत्रोच्यते स खलु द्रवानुसारी-स्नेहनजीवनतर्पणधारणादिभिर्विशेषैः सौम्य इत्यवगम्यते। स खल्वाप्यो रसो यकृत्प्लीहानौ प्राप्य रागमुपैति। भवतश्चात्र॥
“रञ्जितास्तेजसा त्वापः शरीरस्थेन देहिनाम्। [Page0563-a+ 38] अव्यापन्नाः प्रसन्नेन रक्तमित्यभिधीयते॥ रसादेव स्त्रियारक्तं रजःसंज्ञं प्रवर्त्तते। तद्वर्षाद्द्वादशादूर्द्ध्वं याति पञ्चा-शतः क्षयम्॥ आर्त्तवं शोणितं त्वाग्नेयमग्नीषोमीयत्वा-द्गर्भस्य पाञ्चभौतिकञ्चापरे जीवरक्तमाहुराचार्य्याः॥
“विस्रता द्रवता रागः स्पन्दनं लघुता तथा। भूम्यादीनांगुणा ह्येते दृश्यन्ते चात्र शोणिते”।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
असृज्¦ n. (-सृक्) Blood. E. अ neg. सृज् to create, क्विप् aff.
Apte[सम्पाद्यताम्]
असृज् [asṛj], n. [न सृज्यते इतररागवत् संसृज्यते सहजत्वात् न-सृज्- क्विन् Tv.]
Blood; भूम्या असुरसृगात्मा क्व स्वित् Rv.1.164.4.
The planet Mars.
Saffron. m. N. of the 16th of the 27 Yogas; धनी कुरूपः कुमतिर्दुरात्मा विदेशगामी रुधिरप्रकोपः महाप्रलोभी पुरुषो बलीयानसृक्प्रसूतौ किल यस्य जन्तोः ॥ Śabdak. -Comp. -करः [असृक् शोणितं करोति कृ-ट] the essence of the body; lymph, serum; (the process of रस turning into blood &c., is thus described by Suśr.: रसाद्रक्तं ततो मांसं मांसान्मेदः प्रजायते । मेदसो- स्थि ततो मज्जा मज्ज्नः शुक्रस्य संभवः). -ग्रहः Mars. Bṛi. S.-दरः an irregular or excessive menstruation, mœnorrhagia. -दोहः shedding blood. -धरा the skin.
धारा a stream of blood.
the skin. -पः, -पाः 'a blooddrinker', a Rākṣasa. -पातः the falling of blood; कृच्छ्रातिकृच्छ्रो$सृक्पाते Y.3.292 (pl.) drops of blood; यथा नयत्यसृक्पातैर्मृगस्य मृगयुः पदम् Ms.8.44. -वन् a. Ved. drinking blood; अरायमसृक्वानं यश्च स्फातिं जिहीर्षति Av.2. 25.3. -वहा a blood-vessel; pulse. -विमोक्षणम् bloodletting, bleeding. -श्रा (स्रा) वः bleeding.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
असृज् क्mfn. (once द्TS. vii )( m. or f. only Hariv. 9296 )blood RV. i , 164 , 4 AV. etc. [for the weak cases See. असन्; besides , in later language , forms like instr. असृजा( R. iii , 8 , 4 ) and gen. असृजस्( Sus3r. ) are found]
असृज् n. saffron L.
असृज् m. ( क्)the planet Mars
असृज् m. a kind of religious abstraction L.


text:
08.नवग्रह शांतिकारक नव बृहद् मंत्र
[सम्पादन]
नवग्रह शांतिकारक नव बृहद् मंत्र
१. ॐ नमोऽर्हते भगवते श्रीमते पद्मप्रभतीर्थंकराय कुसुमयक्ष-मनोवेगायक्षीसहिताय ॐ आं क्रौं ह्रीं ह्र: आदित्यमहाग्रह! मम (..........१) सर्वदुष्टग्रहरोगकष्टनिवारणं कुरु कुरु सर्वशांतिं कुरु कुरु सर्वसमृद्धिं कुरु कुरु इष्टसंपदां कुरु कुरु अनिष्टनिवारणं कुरु कुरु धनधान्यसमृद्धिं कुरु कुरु काममांगल्योत्सवं कुरु कुरु हूँ फट् स्वाहा। (७००० जाप्य) अथवा-
१. ॐ नमोऽर्हते भगवते श्रीमते पद्मप्रभतीर्थंकराय कुसुमयक्ष-मनोवेगायक्षीसहिताय ॐ आं क्रौं ह्रीं ह्र: आदित्यमहाग्रह मम (.........) दुष्टग्रहरोगकष्टनिवारणं सर्वशांतिं च कुरु कुरु हूँ फट् स्वाहा। (७००० मंत्र)
२. ॐ नमोऽर्हते भगवते श्रीमते चन्द्रप्रभतीर्थंकराय विजययक्ष-ज्वालामालिनीयक्षीसहिताय ॐ आं क्रौं ह्रीं ह्र: सोममहाग्रह! मम (......) दुष्टग्रहरोगकष्टनिवारणं सर्वशांतिं च कुरु कुरु हूँ फट् स्वाहा। (११००० मंत्र)
३. ॐ नमोऽर्हते भगवते श्रीमते वासुपूज्यतीर्थंकराय षण्मुखयक्ष-गांधारीयक्षीसहिताय ॐ आं क्रौं ह्रीं ह्र: कुजमहाग्रह! मम (......) दुष्टग्रहरोगकष्टनिवारणं सर्वशांतिं च कुरु कुरु हूँ फट् स्वाहा। (१०००० मंत्र)
४. ॐ नमोऽर्हते भगवते श्रीमते मल्लिनाथतीर्थंकराय कुबेरयक्ष-अपराजितायक्षीसहिताय ॐ आं क्रौं ह्रीं ह्र: बुधमहाग्रह! मम (......) दुष्टग्रहरोगकष्टनिवारणं सर्वशांतिं च कुरु कुरु हूँ फट् स्वाहा। (१४००० मंत्र)
५. ॐ नमोऽर्हते भगवते श्रीमते वर्धमानतीर्थंकराय मातंगयक्ष-सिद्धायिनीयक्षीसहिताय ॐ आं क्रौं ह्रीं ह्र: गुरुमहाग्रह! मम (......) दुष्टग्रहरोगकष्टनिवारणं सर्वशांतिं च कुरु कुरु हूँ फट् स्वाहा। (१९००० मंत्र)
६. ॐ नमोऽर्हते भगवते श्रीमते पुष्पदंतनाथतीर्थंकराय अजितयक्ष-महाकालीयक्षीसहिताय ॐ आं क्रौं ह्रीं ह्र: शुक्रमहाग्रह! मम (......) दुष्टग्रहरोगकष्टनिवारणं सर्वशांतिं च कुरु कुरु हूँ फट् स्वाहा। (१६००० मंत्र)
७. ॐ नमोऽर्हते भगवते श्रीमते मुनिसुव्रतनाथतीर्थंकराय वरुणयक्ष-बहुरूपिणीयक्षीसहिताय ॐ आं क्रौं ह्रीं ह्र: शनिमहाग्रह! मम (......) दुष्टग्रहरोगकष्टनिवारणं सर्वशांतिं च कुरु कुरु हूँ फट् स्वाहा। (२३००० मंत्र)
८. ॐ नमोऽर्हते भगवते श्रीमते नेमिनाथतीर्थंकराय सर्वाण्हयक्ष-कूष्माण्डीयक्षीसहिताय ॐ आं क्रौं ह्रीं ह्र: राहुमहाग्रह! मम (......) दुष्टग्रहरोगकष्टनिवारणं सर्वशांतिं च कुरु कुरु हूँ फट् स्वाहा। (१८००० मंत्र)
९. ॐ नमोऽर्हते भगवते श्रीमते पार्श्र्वनाथतीर्थंकराय धरणेन्द्रयक्ष-पद्मावतीयक्षीसहिताय ॐ आं क्रौं ह्रीं ह्र: केतुमहाग्रह! मम (......) दुष्टग्रहरोगकष्टनिवारणं सर्वशांतिं च कुरु कुरु हूँ फट् स्वाहा। (७००० मंत्र)


text:
अलेक्जाण्डर् ग्राहम् बेल्
अलेग्झाण्डर् ग्रहां बेल् (जीवितकालः- १८४७ तमवर्षस्य मार्चतृतीयदिनाङ्कतः १९२२तमवर्षस्य आगस्टद्वितीयदिनाङ्कपर्यन्तम्) ऐदम्प्राथम्येन दूरवाणीयन्त्रस्य आविष्करणम् अयम् कृतवान् । एषः उत्कृष्टविज्ञानी, आविष्कारकः, तन्त्रांशज्ञः चिन्तकः च आसीत् । विद्युत्चालितदूरसम्पर्काः, हैड्रो फायिल्, वायुयानविज्ञानस्य परिवर्तनजन्यकार्येषु ग्रहां बेल् वर्यस्य योगदानं सदा स्मर्तव्यम् अस्ति । १८८८ तमे वर्षे न्याषनल् जियाग्राफिक् सोसैटी इत्यस्याः संस्थायाः सदस्येषु अलग्झाण्डर् ग्रहां बेल् अन्यतमः आसीत् ।
प्रथमः आविष्कारः[सम्पादयतु]
बाल्यदिनेषु ग्रहां बेल् भौतिकजगति कौतूहलवान् जातः आसीत् । अस्य परिणामतया सस्यवर्गाणां सङ्कलनं प्रयोगानि च अल्पे वयसि कृतवान् । बेल् आरम्भिकदशायां संवेदनात्मकस्वभावशीलः आसीत् । तस्य माता कला- कविता-सङ्गीतसम्बन्धि- अन्तर्विहितगुणान् प्रेरितवती आसीत् । औपचारिकपाठनं विना पियानोवादनम् अधीतवान् । पियानो वादकः च अभवत् । मातुः क्रमशः बधिरता या आसीत् सा बधिरता बेल् उपरि गाढपरिणामम् अजनयत् । ( तस्य द्वादशे वयसि मातुः श्रवणशक्तेः ह्रासः आरब्धः ) । अतः सः अङ्गुलीसंज्ञाभाषाम् अधीतवान् । अपि च परिसरे गृहे प्रचलितवार्ताः अङ्गुल्या मातरं सूचयन् असीत् । स्पष्टतया, कम्पनात्मकरूपेन स्थायिध्वनिना कथनस्य कौशलं वर्धितवान् । सः अनया शैल्या मातोः ललाटस्य पाश्वे यदि वदति तर्हि माता स्पष्टतया अवगच्छति स्म । सः ’मातुः बधिरतायाः परिहारः’ एव स्वीयम् आद्यकर्तव्यम् इति विचिन्त्य श्रवणविज्ञानाध्ययनं कृतवान् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Alexander Graham Bell Institute at Cape Breton University
- Bell Telephone Memorial, Brantford, Ontario
- Bell Homestead National Historic Site, Brantford, Ontario
- Alexander Graham Bell National Historic Site of Canada, Baddeck, Nova Scotia
- Alexander Graham Bell Family Papers at the Library of Congress
- Memoirs of Alexander Graham Bell
- Biography at the Dictionary of Canadian Biography Online
- Science.ca profile: Alexander Graham Bell
- Answers.com
- Find a grave
- Alexander Graham Bell at the Internet Movie Database


text:
अध्यायः २
अथ मूर्च्छनाध्यायं व्याचक्ष्महे ॥१॥
अव्यभिचरितव्याधिघातकत्वं मूर्च्छना ॥२॥
तत्तत्तन्त्रनिगदितदेवतापरिचरणस्मरणानन्तरं तत्तच्छोधनप्रक्रियाभिर्बह्वीभिः परिशुद्धानां रसेन्द्राणां तृणारणिमणिजन्यवह्णिन्यायेन तारतम्यं अवलोकमानैः सूक्ष्ममतिभिः पलार्धेनापि कर्तव्यः संस्कारः सूतकस्य चेति रसार्णववचनाद्व्यावहारिकतोलकद्वयपरिमाणेनापि परिशुद्धो रसो मूर्छयितव्यः ॥३॥
मूर्च्छनाप्रकारस्तु बहुविधः ॥४॥
रसगुणबलिजारणं विनायं न खलु रुजाहरणक्षमो रसेन्द्रः ।
न जलदकलधौतपाकहीनः स्पृशति रसायनतामिति प्रसिद्धिः ॥५॥
(वालुकायन्त्र)
तन्निमित्तकं सिकतायन्त्रद्वयं कथ्यते ॥६॥
यथा निरवधिनिष्पीडितमृदम्बरादिपरिलिप्तां अतिकठिनकाचघटीं अग्रे वक्ष्यमाणप्रकारां रसगर्भिणीं अधस्तर्जन्यङ्गुलिप्रमाणितच्छिद्रायां अनुरूपस्थालिकायां आरोप्य परितस्तां द्वित्र्यङ्गुलिमितेन लवणेन निरन्तरालीकरणपुरःसरं सिकताभिरा गलं आपूर्य वर्धमानकं आपूरणीयं क्रमतश्च त्रिचतुराणि पञ्चषाणि वा वासराणि ज्वलनज्वालया पाचनीयं इत्येकं यन्त्रम् ॥७॥
(वालुकायन्त्र)
हस्तैकमात्रप्रमाणवसुधान्तर्निखातां प्राग्वत्काचघटीं नातिचिपिटमुखीं नात्युच्चमुखीं मषीभाजनप्रायां खर्परचक्रिकया काचचक्रिकया वा निरुद्धवदनविवरां मृण्मयीं वा घटीं विधाय करीषैरुपरि पुटो देय इत्यन्यद्यन्त्रम् ॥८॥
(जारणः)
असमशकलद्वयात्मकलोहसम्पुटकेन सिकतायन्त्रमध्ये भूधरे वेति त्रिलोचनः ॥९॥
(जारण)
कूर्मयन्त्रे रसे गन्धं षड्गुणं जारयेद्बुधः इत्यन्ये ॥१०॥
(जारणः)
अत्र पक्षे रागस्तथा न स्यात्तेनादौ पञ्चगुणान्जारयित्वा शेषैकः कूपिकादौ जारणीयस्तदा रागः साधुः स्यात् ॥११॥
अत्र कज्जलिं अन्तरेण केवलगन्धकमपि सात्म्येन जारयन्ति ॥१२॥
(जारणः सिन्दूर)
कूपीकोटरमागतं रसगुणैर्गन्धैस्तुलायां विभुं विज्ञाय ज्वलनक्रमेण सिकतायन्त्रे शनैः पाचयेत् ।
वारंवारमनेन वह्णिविधिना गन्धक्षयं साधयेत्सिन्दूरद्युतितोऽनुभूय भणितः कर्मक्रमोऽयं मया ॥१३॥
(रससिन्दूरः)
आरोटकं अन्तरेण हिङ्गुलगन्धकाभ्यां पिष्टाभ्यामपि रससिन्दूरः संपाद्यः ॥१४॥
(पिष्टी कज्जली (?))
त्रिगुणं इह रसेन्द्रमेकमंशं कनकपयोधरतारपङ्कजानाम् ।
रसगुणबलिभिर्विधाय पिष्टिं रचय निरन्तरम्बुभिः कुमार्याः ॥१५॥
आ षड्गुणं अधरोत्तरसमादिबलिजारणेन योज्येयम् ।
योगे पिष्टिः पाच्या कज्जलिकार्थं जारणार्थं च ॥१६॥
प्रकारोऽयं अधोयन्त्रेणैव सिध्यति न पुनरूर्ध्वयन्त्रेण ॥१७॥
काचमृत्तिकयोः कूपी हेम्नोऽयस्तारयोः क्वचित् ।
कीलालायःकृतो लेपः खटिकालवणाधिकः ॥१८॥
अनेन यन्त्रद्वितयेन भूरि हेमाभ्रसत्त्वाद्यपि जारयन्ति ।
यथेच्छमच्छैः सुमनोविचारैर्विचक्षणाः पल्लवयन्तु भूयः ॥१९॥
अन्तर्धूमविपाचितशतगुणगन्धेन रञ्जितः सूतः ।
स भवेत्सहस्रवेधी तारे ताम्रे भुजङ्गे च ॥२०॥
सूतप्रमाणं सिकताख्ययन्त्रे दत्त्वा बलिं मृद्घटितेऽल्पभाण्डे ।
तैलाविशेषेऽत्र रसं निदध्यान्मग्नार्धकायं प्रविलोक्य भूयः ॥२१॥
आ षड्गुणं गन्धकं अल्पं अल्पं क्षिपेदसौ जीर्णबलिर्बली स्यात् ।
रसेषु सर्वेषु नियोजितोऽयमसंशयं हन्ति गदं जवेन ॥२२॥
नागादिशुल्वादिभिरत्र पिष्टिं वादेषु योगेषु च निक्षिपन्ति ॥२३॥
स्नुह्यर्कसम्भवं क्षीरं ब्रह्मबीजानि गुग्गुलुः ।
सैन्धवं द्विगुणं मर्द्यं निगडोऽयं महोत्तमः ॥२४॥
मारकाम्बुसितसैन्धवमिश्रः कूपिकोदरगतः सिकतायाम् ।
पाचितो यदि मुहुर्मुहुरित्थं बन्धमृच्छति तदैष रसेन्द्रः ॥२५॥
स्थाल्यां दृढघटितायां अर्धं परिपूर्य तूर्यलवणांशैः ।
रक्तेष्टिकारजोभिस्तदुपरि सूतस्य तुर्यांशम् ॥२६॥
सितसैन्धवं निधाय स्फटिकारीं तत्समां च तस्योर्ध्वे ।
स्फटिकारिधवलसैन्धवशुद्धरसैः कन्यकाम्बुपरिघृष्टैः ॥२७॥
कृत्वा पर्पटमुचितं तदुपर्याधाय तद्वदेव पुनः ।
स्फटिकारिसैन्धवरसौ दद्यादितः स्खलतो रसस्य ॥२८॥
लाभाय तदुपरि खर्परखण्डकान्धृत्वापरया दृढस्थाल्या ।
आच्छाद्य मुद्रयित्वा दिवसत्रितयं पचेद्विधिना ॥२९॥
अत्रानुक्तमपि भल्लातकं ददति वृद्धाः पारदतुल्यम् ॥३०॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
संस्कॄतम् जालपत्रे सुश्वागतम्
संस्कृतभाषा भारतीय परम्परा तथा वृधेः आधारः । अस्माकं वृधेः, परम्परा, जीवनमुल्यवोध निमितं प्रतिदिन जीवने संस्कृतभाषायाः आवश्यकम्
अस्ति । वेदः, रामायणं, महाभारतं, श्रीमद्भग्वद्गीता आदि धर्मग्रन्थाः संस्कृतभाषायां लिखितम् । इमे ग्रन्थाः निसन्देह अन्यग्रन्थाणाम् अपेक्षा
मह्तरं भवन्ति ।
संस्कृतभाषा दशसहस्र वर्षादपि पूरातनम् । सहस्रवर्षव्यापि इयं भाषा अस्माकं कथितभाषा आसीत् । इयं संस्कृभाषा सर्वभाषाणां जननी अपि
भवति । कथं इयं मुख्यभाषा तथा महत्वपूर्ण भवति सा स्वयम् कथयति । यदा अस्माकं भाषाज्ञानम् भविष्यति तदा वयम् अस्माकं भाषायाः
परम्परायाः ग्रन्थाणां च प्रशंशा तथा ज्ञान्तुं समर्थाः भविष्यामः ।
अतः आगच्छन्तु प्रतिदिन-जीवने वयं शुद्धं संस्कृतं कथयिष्यामः ।
अस्माकं मूललक्षम् संस्कृतकथनं प्रसारणं च ।
शुध्दसरलकथनाय अस्माकं जालपत्रे भाषाज्ञानं, व्याकरणं, सथा शब्दकोषम् अस्ति । संस्कृत कथनाय एषाम् आवश्यकता उपलभ्यते ।
अस्मिन् जालपत्रे संसाधनम् एवं शिक्षण विभागे वयं विभिन्नानि संस्थानि, विद्यालयां, विश्वविद्यालयां च विषये सुचितं कुर्मः ।
अयं जालपत्र संस्कृताध्यनाय उत्तमं संसाधनं भविष्यति इति अस्माकम् आशा तथा उद्यमम् ।


text:
शनिवार, दिसंबर 05, 2009
संकष्टहरणं गणेशाष्टकम्
Sankashta haranam Ganeshashtakam
॥ संकष्टहरणं गणेशाष्टकम् ॥
ॐ अस्य श्री संकष्टहरणस्तोत्रमन्त्रस्य श्रीमहागणपतिर्देवता, संकष्टहरणार्थ जपे विनियोगः।
ॐ ॐ ॐ काररूपम् त्र्यहमिति च परम् यत्स्वरूपम् तुरीयम्
त्रैगुण्यातीतनीलं कलयति मनसस्तेज-सिन्दूर-मूर्तिम्।
योगीन्द्रैर्ब्रह्मरन्ध्रैः सकल-गुणमयं श्रीहरेन्द्रेणसंगं
गं गं गं गं गणेशं गजमुखमभितो व्यापकं चिन्तयन्ति ॥१॥
वं वं वं विघ्नराजं भजति निजभुजे दक्षिणे न्यस्तशुण्डं
क्रं क्रं क्रं क्रोधमुद्रा-दलित-रिपुबलं कल्पवृक्षस्य मूले।
दं दं दं दन्तमेकं दधति मुनिमुखं कामधेन्वा निषेव्यम्
धं धं धं धारयन्तं धनदमतिघियं सिद्धि-बुद्धि-द्वितीयम् ॥२॥
तुं तुं तुं तुंगरूपं गगनपथि गतं व्याप्नुवन्तं दिगन्तान्
क्लीं क्लीं क्लींकारनाथं गलितमदमिलल्लोल-मत्तालिमालम्।
ह्रीं ह्रीं ह्रींकारपिंगं सकलमुनिवर-ध्येयमुण्डं च शुण्डं
श्रीं श्रीं श्रीं श्रीं श्रयन्तं निखिल-निधिकुलं नौमि हेरम्बबिम्बम् ॥३॥
लौं लौं लौंकारमाद्यं प्रणवमिव पदं मन्त्रमुक्तावलीनाम्
शुद्धं विघ्नेशबीजं शशिकरसदृशं योगिनां ध्यानगम्यम्।
डं डं डं डामरूपं दलितभवभयं सूर्यकोटिप्रकाशम्
यं यं यं यज्ञनाथं जपति मुनिवरो बाह्यमभ्यन्तरं च ॥४॥
हुं हुं हुं हेमवर्णं श्रुति-गणितगुणं शूर्पकणं कृपालुं
ध्येयं सूर्यस्य बिम्बं ह्युरसि च विलसत् सर्पयज्ञोपवीतम्।
स्वाहाहुंफट् नमोन्तैष्ठ-ठठठ-सहितैः पल्लवैः सेव्यमानम्
मन्त्राणां सप्तकोटि-प्रगुणित-महिमाधारमोशं प्रपद्ये ॥५॥
पूर्वं पीठं त्रिकोणं तदुपरि रुचिरं षट्कपत्रं पवित्रम्
यस्योर्ध्वं शुद्धरेखा वसुदलकमलं वो स्वतेजश्चतुस्रम्।
मध्ये हुंकारबीजं तदनु भगवतः स्वांगषट्कं षडस्रे
अष्टौ शक्तीश्च सिद्धीर्बहुलगणपतिर्विष्टरश्चाष्टकं च ॥६॥
धर्माद्यष्टौ प्रसिद्धा दशदिशि विदिता वा ध्वजाल्यः कपालं
तस्य क्षेत्रादिनाथं मुनिकुलमखिलं मन्त्रमुद्रामहेशम्।
एवं यो भक्तियुक्तो जपति गणपतिं पुष्प-धूपा-
क्षताद्यैर्नैवेद्यैर्मोदकानां स्तुतियुत-विलसद्-गीतवादित्र-नादैः ॥७॥
राजानस्तस्य भृत्या इव युवतिकुलं दासवत्सर्वदास्ते
लक्ष्मीः सर्वांगयुक्ता श्रयति च सदनं किंकराः सर्वलोकाः।
पुत्राः पुत्र्यः पवित्रा रणभूवि विजयी द्यूतवादेपि वीरो
यस्येशो विघ्नराजो निवसति हृदये भक्तिभाग्यस्य रुद्रः ॥८॥
॥ इति श्री संकष्टहरणं गणेशाष्टकं सम्पूर्णम् ॥
Posted by Chintan Joshi at 2:20 pm
Labels: Ganesh
सदस्यता लें टिप्पणियाँ भेजें (Atom)