text:
चतुर्थः परिच्छेदः
अथवा केयमलीकताप्यनुभवस्वभावस्य, बाधकादिति चेत् ? कस्य केन बाधा ?
चित्राकारराशेर्व्यापकानुपलम्भेन । तदेतद् विक्रीतगवीरक्षणम्,
अपि च, न तावज्ज्ञानमात्मानमेव बाधते, स्वरूपसंवेदनस्यैव बलवत्त्वात् ।
परेणापि तद्विषयेण भिन्नविषयेण वा बाधा स्यात्, समकालेनासमकालेन वा ? तत्र तद्विषयं
तच्च बाधत इति असंबद्धम् । भिन्नविषयेणापि तस्य कीदृशो बाधा ? स्वविषयोपस्थापन
मात्राच्चेत् ? तेनैवास्य किं न बाधा ? न च समसमयेन । एककालमनेकस्य सजातीयस्य
विजातीयस्य वा प्रतिभासे कस्य केन बाधा ? कालभेदे तु सुतरामनवकाशो महासंमत
श्रोहर्षयोरपि प्रसङ्गात् ।
अथैकस्य ज्ञानस्य ज्ञानान्तरेण निर्विषयत्वप्रतिपादनं बाधार्थः, स च भिन्नकाल
योर्न विरुध्यते । सोऽर्थस्तत्र ज्ञाने यदि प्रतिभासते, तदा सन्नेवेति कुतो बाधा ?
अप्रतिभासे तु स्वयमेवासन् किं निषेधान्तरेण ? न वा तद्विषयं बाधनमुक्तं भवति ।
आरोपितस्य निषेध इति चेत् ? आरोपोऽपि व्यवहारमात्रसिद्ध इति प्रतिपादनात्,
तदाश्रया बाधापि न सांवृतमतिक्रामति । अथ यथैव प्रतीत्यसमुत्पादभे95b दसमा
श्रयेण ज्ञानान्तरप्रसवमात्रलक्षणो भ्रमः, तथैवैवमेतन्नान्यथेत्यपि ज्ञानाकारोदय एव
बाधा भविष्यति ।
यद्येवं तत्त्वतो न बाधेति सिद्धमेतत् । केनचिदाकारपरिग्रहेण ज्ञानमिदं जातं
नाम, न तु किञ्चिदनेन बाधितं साधितं वा, नीलज्ञानानन्तरं मधुरज्ञानवत् । अन्यत्र
बाधाध्यवसायेन विशेष इति चेत् ? अध्यवसायमात्रसिद्ध इत्येव सांवृत उच्यते ।
तस्मान्नालम्बनशून्यताप्रतिपादनं बाधार्थः । किं च, सालम्बनेतरभेदेन द्वैते गतिरियं
स्यादपि । अद्वैते तु स्वरूपमात्रपर्यवसितवेदनस्थितीनां मतीनामन्योऽन्यं बाध इति
महत्साहसम् । उक्तं च,
438
इति । ननु विज्ञप्तिमात्रतासिद्धिरपि परत एव, तथा बाधापि भविष्यतीति चेत् ?
असारमेतत् । संवृतिव्यवस्थितो हि नानुमानमनास्थाय स्थातुं शक्तः, अन्यथा न
क्वचित् प्रवृत्तिनिवृत्त्यादिकमाचरेत् । अनुमानाश्रये च बलाद्विज्ञप्तिमात्रतासिद्धि
रापतति । न तु तत्त्वपरिनिष्ठायामनुमानावकाशः । तथा यदि संवृतावेव बाधस्वीकारः,
तदा पुनः प्रतिभासमानमेतत् बहिरवसितमिति बाधस्तत्रैव स्यात् । यत्किञ्चिदेतत्
बुद्धिर्जडं वा तत्रैव बाधसिद्धिः, तदापि न बाह्यरूपातिक्रमेण साधनवृत्तिः । अथ किमत्र
विकल्पेन बुद्धिरूपमेव चित्रमालम्ब्य धर्मीकरणमिति न बाह्ये साधनव्यापारः ।
तदेतदश्वारूढाश्वविस्मरणवृत्तान्तमनुहरति ॥
सर्वथा बाह्यग्राह्यव्यवस्थानान्तरीयको बाधक इति सिद्धम् ।
इति चेत् ? पुनरपि ब्रुमः न विज्ञप्तिमात्रतासिद्धौ बाधकावकाश इति प्रकृतम् । तत्र
ग्राह्यग्राहकव्यवस्था नान्तरीयके बाधके सिध्यति नानिष्टमापादितं भवति, यथा हि
तस्या विप्लवस्तथा बाधकस्येति साध्यसिद्धेः । न च तन्नान्तरीयकतापरिहारः शक्यः ।
न चाविषयीकृतस्य बाधः, इदमनेन बाध्यत इति बाधाध्यवसायात् । विषयीकरणं
च बाध्यस्य बाधकादन्येन, बाधकेनेतरेणस्वयं स्वपरेण वेति विकल्पाः । बाधकाद्
439
अन्येन विषयीकरणे तावदबाध्यमेव । बाधकेनापि विषयीकरणे क्व बाधकावकाशः,
विषयीकरणस्य स्वरूपनिर्भास 96a त्वात् ? बाध्यमानत्वेनैव स्वरूपस्य निर्भास इति
चेत् ? व्याहतमेतत् । स्वरूपनिर्भास इति स्वरूपसत्त्वं, बाध्यमानता चासत्त्वम् ।
क्रमेण द्वयमपीति चेत् ? न तावत् प्रथमं बाधा, संबन्धिनोऽप्रतीतेः । अथ स्वरूप
निर्भासस्तदा तावतैव सत्त्वाकृष्टेः क्व बाधा ? न खलु कालान्तरे भवन्त्यपि तस्याः
स्यात्, तदा तस्य स्वयमेवाभावात् । भावे वा बाधकशतेनापि न किञ्चित् । उभयेन
तु विषयीकरणे संवादसिद्धिरेव क्व बाधागन्धः ? न च तेन वान्येन वान्यस्य
विषयीकरणं नामोपपत्तिमत्, विज्ञानसिद्धौ चिन्तायाः प्रारब्धत्वात् । नापि स्वयमेव
विषयीकरणे बाधावकाशिनी,
ततश्च नीलमिदं बाधितं मयानया युक्त्येति स्वाकारमात्रपर्यवसायिव्यापारो
विकल्पस्तस्य वार्तामपि न स्पृशति भेदे, अभेदेऽपि तेमात्मानमेव बाधत इति साहसम् ।
स्वपरवेदने च पूर्ववत् संवाद एव । अविषयीकृतस्य तु बाधनेऽतिप्रसङ्गः बाह्यग्रहाधि
मुक्तौ तु तदस्पर्शिन्यपि ज्ञानोदये तत्सिद्धबाधव्यवहार इति स्यात् प्रत्याशा । स
चाधिमोक्षे विप्लव इति तत्कृता बाधापि विप्लव एव । बाह्यग्रहव्यवस्थापरिभवे हि
स्वसंवेदनमग्नमशेषमिति कस्य केन किं क्रिया स्यात् ? न हि तदापीदमेवमिति शक्यं
कर्तुम् । तथा सति पुनर्द्वैतप्राप्तेः । यदाहुः,
इति । अथ तत्त्वनिश्चयेऽप्यसाक्षात्करणावस्थस्य प्रवृत्त्यादिवद् बाधकमप्यवकाशेतेति
चेत् ? तथापि न दोषः । यथा हीदमतो वेद्यं प्राप्यं वेति सहजाविद्यया बहिरधिकारे
णैव प्रवृत्त्यादिः, तथा बाधोऽपि तन्मूर्धन्येव निपतेत् । विन्मात्रचिन्तायां पुनः सर्व
व्यापारोपरमः । तदयं बाध्यबाधकभावः सांवृत एव, न तत्त्वरूपामुखीकरणकाले
अवकाशमासादयति । तदा च कामं साधनस्यापि नावतारः, केवलमनवतारोऽप्यस्य
न बाधते, साध्यस्य सिद्धत्वात् । 440
तदसिद्धावितरस्यानवतारः परपरितोषादन्यत्र कमर्थं पुष्णाति ? यदि तर्हि
तत्साधकप्रमाणवृत्तिमपेक्ष्य बाधकप्रयोगः, तदैष दोषः । कः पुनरेवं विलम्बिष्यते ?
प्रथमत एव बाधकप्रयोगोऽस्तु । भौताचमनमात्रमेतत् । यदा हि विज्ञप्तिमात्रता
प्रतीतौ नास्यावतार इति सिद्धम्, तदा तदात्मताविरहमपेक्ष्यैव तत्प्रयोग इति
तन्निरूपणापेक्षायां प्रकाशतयैव विज्ञानतासिद्धौ विधूतो बाधकावतारः, भवन् वा यदि
नेदं विज्ञानमित्थनेनाकारेण भवेत् । तस्माद् यावद् बाधस्तावद् बहिरात्मन्येव न
विज्ञानरूप इति सिद्धम् । कः पुनरेवं साधनदोष इति चेत्—न, विज्ञप्तिमात्रतासिद्धौ
अनुमानस्यैवो96b त्थानाभावात् क्व साधनदूषणावकाशः ? तथा हि,
तथापि यदि दोषोक्त्या सन्तोषः,
किं च, अयं व्यापकानुपलम्भोऽन्यो वा बाधको विचारादिनामा नानुमानात्
अन्यः संभावनाविषयः । सर्व हि विवादरूढस्य वचनमाविर्भावितसाध्यसाधनदृष्टान्तादितया
नानुमानमनाक्षिप्य प्रकृतोपयोगि भवितुमर्हति । अतएव संवृताववश्यं प्रमाणस्वीकार
इत्यद्वैतबिन्दौ दर्शितमस्मामिः ।
अन्यथा यथा तथानुवादमात्रेण कस्य कीदृगर्थसिद्धिः ? न चानुमान
मध्यक्षमधिक्षिप्य यथार्थं भवितुमर्हति, संबन्धग्रहणादौ परम्परयापि नियतोपयोगितया
तेनैव जन्यत्वात् । तदप्यतदप्रमाणने प्रमाणमिति जनयितुरकुलीनतायां कुलीनता
शंसनमेतत् । स्वरूपे चैतदाकारवेदनं दूरीकृतभ्रान्तिकल्पनतया प्रत्यक्षमिति कुतो
बाधावसरः ?
र्न चेत् प्रमाणं किमिह प्रमाणम् ।
न बाधसिद्ध्योरपरस्य शक्तिः ॥
अथ विज्ञप्तिसाधनकाले कथं स्वयोनिप्रत्थक्षपरिभव इति चेत्—न, साध्य
सिद्धौ स्वस्यापि परिभवात् ।
निजशाखापुगघृष्टिजो यथा ।
यदि हन्त्री क इहापराध्यतु ॥
न खलु विज्ञप्तिसाधनं परवेदनमपरं बाधमानमात्मनः प्रामाण्यमाशंसति । परवेदन
सामान्येन तु तथोत्थापितो विचारः, वह्निर्यथा सर्वस्यैव दाहक इति नैकस्य कस्यचित्
अपराधः । व्यापकानुपलम्भस्तु प्रायक्षपरिभवेनैव प्रामाण्यमाकांक्षतीति न न्यायः ।
विज्ञप्तिसाधनस्य तु परवेदनान्तरप्रामाण्यावधिकमेव प्रामाण्यम् । यदा पुनरर्थक्रिया
शक्तिप्रतीतिव्यवहृतसत्ताकस्तस्याविमर्शेनादर्शनान्न तथा व्यवहरति, न तदा व्यापका
नुपलब्धेरपराधः, स्वयमबाधनात्, परतस्तु समानत्वात् दण्डस्य । न हि स्वसंवेदने
शक्तिप्रतिभासः । यदा तु व्यापकानुपलम्भ एव नायकस्तदा प्रत्यक्षान्तरस्यापि न
प्रामाण्यमुपहन्तुं शक्तः, प्रागेव स्वसंवेदनस्य जात्यैव दूरीकृतभ्रान्तिविकल्पशङ्का
कलङ्कस्य । तस्मान्न संवेदनरक्षितस्य क्षतिः कुतश्चित् ।
ननु,
तथानुमानाप्रामाण्ये नाक्षस्येत्यपि शक्यते ॥
तस्यैव दोषोऽदोषे हि किं कृतं तज्जदूषणम् ॥
ततो यद्युभयस्यापि प्रामाण्यम्, तथापि
एकानेकतयात्ययः पुनरयं 97a क्रूरः कथं वार्यताम् ।
रध्यक्षानुमयोरयं व्यतिकरः को वेत्ति कस्योर्जितम् ॥
तदपि नौपयिकम् । व्यापकानुपलम्भस्य हि परवेदनैकनियतस्य व्याप्त्यादिग्राहिणा
परवेदनेनैव प्रत्यक्षेण समकक्षता भवतु, यत एकप्रामाण्यस्वीकारनान्तरीयकमपर
प्रामाण्यम् । स्वसंवेदनं तु द्वयोरप्याश्रयः तद्द्वयानाश्रयं चेति कस्तेन सह तुलारोहः ?
विषयभेदाच्च परोक्षविषयत्वादनुमानस्य, प्रत्यक्षे तदनवतारात् क्व बलाबलचिन्तावकाशः ?
अतएव प्रत्यक्षादिभिरनिराकृतः पक्ष आख्यातः2565 ।
ननु प्रत्यक्षेऽपि स्वभावान्तरमव्यवहृतं व्यवहारयितुमनुमानमनुमतमेव ।
न च प्रतिभासिन एव क्वचिद् विधिर्निषेधो वा । प्रतिभासमाने हि शृङ्गलाङ्गुलादि
सन्निवेशविशेषे गवादिशब्दप्रवर्तनम्, क्वचित् केवलभूतलोपलम्भे कुम्भादिनिषेध
व्यवहारः । ज्ञानगतचन्द्रद्वयाकारे चाबहिरिन्दुयुगलस्य । न तु प्रतिभासिनामेव विधि
निषेधौ । तथेहापि निषेधप्रस्तावे प्रतिभासिनो नीलाद्याकारस्य यावन्तः कल्पिता धर्मा
निषिध्यन्ते, तावन्तो निषिध्यन्ताम् । यथात्मपरग्राह्यग्राहकज्ञाप्यज्ञापकनित्यक्षणिकै
कानेकत्वादयो द्रव्यगुणत्रिगुणीमयत्वादयो वा स्पर्शादिलक्षणरूपान्तरसहचारपरमाणु
रूपतार्थक्रियाशक्तिपर्यन्ताः प्रपञ्चशब्दवाच्याः, सर्वेषां कल्पितमात्रत्वात् । तस्मात्
प्रकाशमाने धर्मिणि धर्मान्तरस्याप्रतिभासिन एव निषेधो विधिर्वा व्यवहारमाश्रित्य,
शब्दादिव्यवहारविरहेऽपि तद्योग्येऽपि तद्योग्यतायाः परोक्षरूपत्वात् । न तु प्रतिभासिनः
क्वचिन्निषेधः । यदाह न्यायप्रसूतिः,
इति ।
इति च । यदि तर्हि प्रतिभासिनो विधिनिषेधौ व्यर्थासमर्थौ, अप्रतिभासिनोऽपि स
एव निषेध इत्यसमर्थव्यर्थौ, क्व तर्हि शब्दव्यापारः ? न क्वचित् तत्त्वतः, प्रतीत्य
समुत्पादाश्रयव्यवहारमात्रमेतत् शब्देन किञ्चिद् विधीयते निषिध्यते वेति । यथा
हि वृक्षोऽस्तीति संकेतवशात् तदनुरूपप्रवृत्त्याक्षेपपरिकल्पोत्पादनमेव शब्देन वृक्षसत्ता
443
विधिः, तथा वृक्षो नास्तीति तदर्थिव्यावृत्त्याक्षेपकविकल्पोत्पादनमेव तन्निषेधः, नञस्त्योर
प्रयोगे तु केवलं वृक्षशब्दस्य प्रवृत्तिनिवृत्त्यसमर्थशाखादिमदाकारविकल्पोत्पादनमेव
विधिनिषेधाकरणं नाम । तस्य चास्तिपदसन्निधौ स एव शाखो सत्तयोपचीयमान इव
प्रतिभातीति पूर्वापेक्षया आकारविशेषोल्लेखमात्रम् । नञ्योगेप्यपचोयमान इवेति विध्यनु
भवापेक्षया क्षीणाकारो97b ल्लेख एव । ततस्तदनुरूपप्रवृत्त्यादिः ।
एवं लिङ्गेऽपि विकल्पविवर्तिनो वह्नेर्धूमजलदर्शनादौ, संवादनियमेतराभ्यां तु
विशेषः । तथा च न स्फुरतो बुद्ध्याकारस्य क्वचिद् विधिनिषेधौ । नापि बाह्यस्यास्फुरतः
सतोऽसतो वा तत्त्वतः । तथापि विकल्पोदयद्वारेण तु बाह्यस्यैव विधिनिषेधव्यवहारः केवलं
कल्पितस्य, पुरःपरिस्फुरतो नञ्शतैरपि निषेधाभावात् । कल्पनं च बहिर्मुखपरामर्शादन्यत्,
तरुमात्रविकल्पे सदसत्तानिर्णयावधानावस्थाक्षेपात् । अतएवाकारो बहीरूपतयारोपितः
शब्दवाच्योऽपोह इति चोच्यते, शाब्दे ज्ञाने तस्यैव प्रतिभासात् । अध्यवसायात्तु विजाति
व्यावृत्तं बहिरिति निवेदितं प्राक् । तस्मात्,
तया अनर्थित्वात्, प्रकृत्या च बहिर्मुखत्वाल्लोकस्य । यदा च बाह्येऽपि परिस्फुरति
नावकाशो निषेधस्य, कुतः स्वात्मनि ? तस्मात्,
यद्यपि सांवृत एव साध्यसाधनभावः तथापि सत्संवृतिसमाश्रय एव कर्तव्यः । प्रति
पुरुषं हि भिन्नभिन्नसाधनादिव्यवस्थितौ सर्व सर्वस्य सिध्येत् । न च समयान्तर
स्थायिनोऽपि बाधिते हेतुभिस्त्राणवार्ता । स्वसंवेदने यदि परं परेषां विमतिः,
तत्र च,
तस्मात् स्वसंवेदनाध्यक्षसिद्धे व्यापकानुपलम्भाद्यनुमानमनवकाशयन्ती प्रति
ज्ञायाः प्रत्थक्षबाधा । अथवा कीदृशी पुनः सत्ता साधनैरेभिरपाकर्तुमिष्यते ? तत्र
444
यदि तावद्दर्शनान्तरप्रसिद्धा सत्ता, सत्तायोगस्वरूपसत्त्वत्रिलक्षणादिलक्षणा, स्वकल्पिता
वा काचित्, तदा न विवादः । अथ लोकप्रसिद्धा, सापि शक्तिलक्षणा प्रकाशलक्षणा
च । तथा हि युक्तोपलम्भमनुपलभमाना नास्तीत्याहुः ।
तत्र शक्तिलक्षणाया बाधने सिद्धसाधनम् । प्रतिभासलक्षणाया अप्यगृहीतशक्ते
र्बाधने स एव न्यायः । न वा तदा प्रतिभासो लक्षणं किं तु शक्तिरेवेति न क्षतिः ।
कल्पितशक्त्याद्युपाधिविधुरप्रकाशमात्रस्वरूपात्तु रूपादिषु सत्ता कथमपह्नोतुं शक्यते,
स्वसंवेदनप्रत्यक्षसिद्धत्वादिति प्रत्यक्षबाधे च प्रतिज्ञायाः ? एवं निःस्वभावा अमी भावा
इति रीतिभेदेऽपि स्वभावशब्दवाच्योऽर्थः प्रकाशादन्यो यथोक्तश्चेत् सिद्धसाधनम् । प्रतिभासे
चाशक्तिरेवेति वेदितव्यम् । एकानेकविरहस्त्वभिमत एव, सर्वप्रपञ्चप्रशमस्य विवक्षितत्वात् ।
स्वभावहानिभयाद्धि 98a तदनिष्टः स्यात् । सत्त्वं च प्रतिभासात् सिद्धमिति किमनेन
व्याहतम् ? कथं तर्हि चित्राद्वैतमिति चेत् ?
एकानेकहतेश्च साकृतितया चित्रं तथाश्चर्यतः ।
ऽनेकत्वं च न तत्त्वतो न च फलं तेनास्ति सत्संवृता ॥
एकानेकविरहेऽपि सत्त्वमित्याश्चर्यार्थश्च चित्रशब्दः । एको भगवानिति संवृतौ
वा, यथोक्तं प्राक् । न चैवमनेकव्यवहारेणोपयोगः । यथा हि स भगवानाश्रयणीयो मया,
मयापि च तथैव भाव्यमित्येकत्वाध्यवसायिनी प्रवृत्तिरुपयोगवती, तथा नानेकत्वेन किञ्चित्
फलमाकलयामः । पृथग्धर्मिणि क्वचिद् व्यापृतेरसिद्धेः । ततः तत्त्वतो द्वयोरप्यनुपपन्नत्त्वे
एकत्वं फलापेक्षया व्यवह्रियते नान्यत्, यथा अनित्यत्वं प्रशमानुकूलत्वेन । नन्वेतदपि
नीलान्तरालवलयपर्यन्तं सजातीयेतरज्ञानचक्रं चित्रमेकमेव व्यवह्रियते भवतां, तत्
कथमुच्यते—
स्तावदेव पृथगेतदिदं च ।
ज्ञानपाणिचरणादिरसौ हि ॥
न खलु मनोविवर्तान् विहाय करादिमात्रं चैत्रः । ततो विवर्तान्तरवच्चैत्रवाच्य
तायामन्तर्भावादेकव्यवहारः केवलं विज्ञप्तिमात्रतापरामर्शे । तत्रापि भगवतीव गोचरभाग
व्यवस्थान्तरमुक्तं स्मर्तव्यम् । तत्त्वतो वानेकव्यावृत्तिमात्रपर एकशब्दोऽद्वैतशब्दवत् ।
तस्मात् प्रकाशतया सन्नेव नीलादिरेकानेकविधुरश्चेति संग्रहः ।
अत्र चित्र इत्येकतानिषेधः । विज्ञान इत्येकप्रतिपत्तुः । प्रतिभासमानतया एक
संविदन्तर्गमादनेकतानिषेधः । ज्ञानोपाधिरिति जडाद् व्यावृत्त्या ज्ञानात्मतया बाधका
भावः । आकारान्तरं पीतादिमभजन् न शक्यते द्रष्टुमित्यनेन भेदव्यवहारे प्रयोजना
भावमाह । यदि हि ततः पृथगप्येको लभ्यः स्यात्, तस्माच्च तत्साध्यसिद्धिश्चैत्रमैत्रादि
वदुचितोऽनेकव्यवहारः । न चैवं, तत एक एवोचितः । तं हीत्यादिना च यावदेव
बहिरित्यादिकमर्थमाह । बुद्धिरूपतापरामर्शे हि बुद्ध्यादिकलापे विहितचैत्राद्येकशब्दं
तत्रापि तथैव प्रवर्तयेत् । विवेचयन् भिन्दन् पुनरर्थ एव पतेत्, अर्थस्यैव जन्मग्रहणं वा
पृथक्, न ज्ञानस्य । यतः,
नाम संज्ञावाचकः शब्द इत्यर्थः । स एवैकभावो न तात्त्विकः । भासत इति
जायत इत्यर्थः, प्रकाशमानस्यैव जन्मेत्यभिप्रायात् । तदेवमेकानेक98b स्वभावविधुरमेव
ज्ञानं चित्राद्वैतमपेतबाधनम् । संवृतौ चैकव्यवहारगोचर एव क्षणिकत्वादिवदिति दर्शितम् ।
ननु तथापि तच्च नास्ति तद्व्याप्तं चास्तीति कथं संप्रत्ययविषयः ? न चैवं क्वचिद्धेतावा
श्वासः । एकनिषेधेन चान्यविधाने राश्यन्तराभावाद् भावेषु उभयपक्षवदनुभयस्यापि कुतः
संभवः ? अतो लक्षणकरणकाल एव प्रकाराभ्यां सिद्धा व्याप्तिः । परस्य तु वस्तुस्वभावादु
भयाभावो न बाधक इत्यसंबद्धमेतत् ।
सत्यमसंबद्धमेतत्, तद्द्वयीमन्तरेणापि सत्त्वसिद्धेर्व्याप्तेरेवायोगात् । क्व
चैवम् ? नन्विहैव बुद्धिवपुषि । तत् किमिदानीं पक्षीभूतेनैव व्यभिचारः ? को वा
दोषो यदि व्यभिचारे प्रमाणवृत्तिः ? धर्म्यन्तरेऽपि हि तयैव साधारणानैकान्तिकः
क्रियते । यदि चात्र पक्षीकरणमात्रेण त्राणम्, तत्रापि कः प्रतिरोधः ? यदा च
विपक्षे साक्षादीक्षणेऽपि न साध्यक्षतिः, तदा सन्देहमात्रमकिञ्चित्करमिति नानैकान्तिकत्वं
तावद् दोषः ।
नाप्यसिद्ध्यादिः, यतः कुतश्चित् हेतोः सिद्धेः, अध्यक्षबाधनादरात् । एवं च
प्रमाणव्यस्तसाध्याद्धेतोरनाश्वासेऽपि न क्षतिः । अन्यत्र तु कः शङ्कावकाशः ? तत
एव लक्षणकालेऽपि न व्याप्तिसिद्धिः । एकनिषेधेनान्यविधाने राश्यन्तरनिषेधो बाह्य
एव । न हि तत्रापि प्रत्यक्षबाधोपदर्शनं शक्यम्, इदं तदेतदपेक्षया न भिन्नं नाभिन्न
मिति वक्तुमशक्तेः । स्वसंवेदनं च निसर्गदुर्गमेव, बाह्यस्य भेदाभेदाभावे च संव्यवहार
विलोपप्रसङ्गात् । यदाह,
इत्यादि । तस्माद् बाह्य एवायं न्यायो नियतश्च, तदनुरोधात्तु यदि बुद्धिरपि व्यवस्थाप्येत
व्यवस्थामात्रमस्तु । यथोक्तम्,
इत्यादि । न तु तदाप्याञ्जसः । यत्तु,
इत्यादि बुद्ध्यधिकारेऽप्युक्तम्, तन्माध्यमिकविशेषाभिप्रायात्
इत्यस्य स्फुटीकरणार्थम् । यथा तर्हि नैकं नानेकं, तथा न प्रकाशं नाप्रकाशमित्यपि
स्यात्—न, प्रकाशनिषेधस्य प्रकाशेनैव बाधितत्वात् । नैवमेकानेकत्वयोः शक्यम् । परस्य
त्वित्यादिना च नोपन्यस्तेनोपयोगः । 447
तस्मान्नैकानेकविवेचकस्य बुद्धावधिकारोऽसत्त्वसाधनाय, विषयविशेषापेक्षत्वाद्
व्याप्तिसिद्धेरित्यनैकान्तिकत्वम् । यदि च सामान्येनैव व्याप्तिसिद्ध्यध्यवसायस्तत्र
भवताम्, व्याप्यस्य सत्त्वस्य सिद्धत्वादेकानेकत्वयोरेवैकेनेव भवितव्यम्, न चानेकत्वं
क्षममित्येकमेवास्तु । अनेकत्वे ह्यापरमाणुदलनात्परमा99a णुप्रतिभासेन भवितव्यम् ।
न चैवम्, तस्माद्,
अनणुरूपतयानेकव्यावृत्त्येत्यर्थः ।
प्राप्त्यर्थत्त्वादनुगम्यते उपगम्यत इति यावत् ।
नामेति अव्ययमुपगमे । एतच्च न जडस्य संवित्तेरेवाभावादिति ज्ञानमित्यनेन
दर्शितम् । यदा तु ज्ञानपरमाणोरपि दिग्भागभेदादनुपपत्तिरेव, न चानंशैः सांश
राशेरारम्भ इत्यनाभास एव स्यात् नानात्वपक्षे, अतोऽयमाभास एकत्व एव विश्राम्य
तीति । यद् यथा यतः प्रकारादभेदलक्षणात् भासते ज्ञानं तत्तथैवानुभूयते अभेदेनैवास्ति,
अनुभवः सत्तेति न्यायात् । इति नामेत्यादि सुगमम् । नाम संभावनायाम् । एतेन
तदभ्युपगमायातमसिद्धत्वम् ॥
ननु चित्रमेकमित्यनुभवविरुद्धमेतत्, नीलपीतादीनां भेदेनैव भासनात् । किं च,
चित्रं नानेकमित्यनर्थान्तरम्, तच्चैकपर्युदासेन स्थितमिति तत्कथं चित्रमेकम् ? अन्यथा
प्रकाशो जडः स्यादिति चेत्—न, नीलादित्वे हि संवेदनव्यापारो, न भेदे । भेदाभेदाव्यवस्था
तु निबन्धनानुसारमर्हति । नन्विदं नीलमिदं पीतमिति परस्परात्मतयैव प्रतीतिर्भेदप्रतीति
रिति चेत् ? बाह्यार्थवादे एवमेतत् । अभ्यासवासनावशात् तु बुद्धावप्यारोप्यते । बुद्धौ
त्वेतानि रूपाणि भिन्नान्यभिन्नानि वेति चिन्तामर्हति । बुद्धावपि तदनुसारेणैव व्यवस्थेति
चेत् ? न खलु सर्वा । तथा हि,
प्रकाश्यमर्थक्रियया बहिःसत् ।
र्नाभ्यासवश्यं विपरीतमन्तः ॥
अन्तरिति चित्तं तद्विपरीतम् । कथं पुनः स्थिरेतरत्वे नियतं न बुद्धिरूपम्, तत्त्वतः
पूर्वापराप्रतीतेः ?
तत्र भेदे व्यतिवित्तेः स्थूलाभासस्य चाभावप्रसङ्गोऽनाभासप्रसङ्गश्च दुर्निवारः ।
अथैकत्वेऽपि नीलं पीतमेव स्यात् । तदुक्तम्,
न चैवं भासते । तथापि,
नामेत्यङ्गीकारे । अयमर्थः, सत्यमनेकवदेकभावो न स्यात्, प्रकाशमानस्य तु सत्तापह्नवो
मा भूदिति नानिष्टं किञ्चित् । अयमभिप्रायः,
सत्तासिद्धौ चानेकत्वेनापि नापराद्धमस्माकं किञ्चित् । केवलं न्यायानुसारिण
एकत्वमनुशिष्मः । 99b तथा हि,
यत् तूच्यते, एकत्वे नीलं पीतमेव स्यादिति । स बाह्य एव दोषः, तदर्थ
क्रियार्थिनां तत्रापि प्रवृत्तेः क्रियायाश्च प्रसङ्गात् । क्रियार्थिताव्यतिरेकेऽपि यन्नीलं तत्
किं पीतं भवितुमर्हतीति चेत् ? तत् किं स्वरूपसत्तया वियुज्यताम् ? वरमेवमिति
चेत् ? यदि परोक्षता स्यात् स्यादप्येवम् । तस्माद् बाह्यत्वे नानात्वमेव नीलपीतयोर्मा
भूत् प्रवृत्तिसंकरादिरिति । ज्ञानत्वे त्वेकत्वमेव । बहिर्व्यवहाराभ्यासात् तु महतः
संमुखमध्यन्दिनादित्य इव दुःसहपक्ष एव इति किमत्र कुर्मः ? तदिह प्रत्यक्षविरोधा
दयोऽपि प्लवन्त एव । पीतादन्यत् नीलमिति विकल्पस्य स्वबेदनव्यापारमनादृत्य
वृत्तेः, इन्द्रियज्ञानव्यापारानुसारस्येकस्य स्वरसवाहित्वात् । अतएव च चित्रमेकमिति
न विरोधः । नीलपीतादितया हि चित्रं, न तु नानात्वेन । केवलं नानात्वेन व्याप्त्य
भिमानात् तथोच्यते । व्याप्तिश्च बाह्य एव । अथवानुवादमात्रं चित्रमिति, यन्नानेति
भवतां संमतम्, तद् बुद्धिरूपं सदेकमेवेति नाश्वारूढवद्दोषः ।
ननु विरुद्धधर्माध्यासो भेद उच्यते, स च बाह्यस्य बुद्धेर्वेति नात्र नियम इति
चेत् ? नियम एव । बाह्याभेदे हि नार्थक्रियाप्रतिनियम एव, तदनादरे च प्रतिभास
मात्रात् न विशेष इति तदभाव एव स्यात् । बुद्धेस्तु भेदे एव स्वरूपहानिः, अर्थक्रिया
नपेक्षायास्तस्याः प्रकाशादेव सत्त्वात् । भेदे च प्रकाशाभावप्रसक्तिस्तदवस्थायाः । यद्यपि
च भेदेन निर्बन्धे द्वयोरपि स्वभावहानिः, तथापि तावद्दूरमनीत्वा यथाणुसंघात
संख्यातं बाह्यं भेदेऽपि सत्त्वं सहते, अण्वाकारोल्लेखाभावेऽपि चैकघनस्थूलाकारेण
ज्ञानेन संवादलेशाद् ग्रहणस्थितिं च, न तथा ज्ञानमित्युच्यते । न वा बाह्यस्य हानिरपि
पीडयति, अभिमानमात्रव्यवस्थापितत्वात् । अभिमानादेव वा निर्वहेद् बहिः ।
अध्यक्षसिद्धायास्तु बुद्धेः कुत एव तद् द्वयमपि बहीरूपपरामर्शप्राप्तेश्च भेदे नियतः
स्वभावभ्रंशः । यदाह,
2573
तथान्योऽस्मादयमिति बाह्य एव विवेचनम् ॥
नैष स्वसंवेदनानुसारः, किं तु बाह्याभ्यासवासनाविलास एव । तस्माद्
यथा अपराधीनवेदनत्वादिभिर्धर्मैर्बहिरसाधारणं धियः स्वरूपम्, तथा विरुद्धधर्मा
450
ध्यासकृतभेदव्यवस्थापरिभवेनापि न्यायसामर्थ्यादिति युक्तम् । यदि तर्हि बहिरेव
विरुद्धधर्मेतरकृतो भेदाऽभेदो वानुभवाकारे का गतिः ? इष्टश्च तत्राप्येको 100a
भगवानिति व्यवस्था, नियमनिबन्धनाभावे हि सन्तानान्तरेणाप्यभेदप्रसङ्गः इत्याह,
इत्यादि ।
बुद्धेरेकभावो नाम स्यादशक्यविवेचनात्मा नानेकत्वम् । यद् वा बुद्धेर्नाम
स्यान्न जडस्य । प्रतियोग्यक्षमायां नामशब्दोऽवधारणपरः । यच्च यथा भासते चित्र
मप्येकसंविदन्तर्गतम्, तत्तथैवानुभूयते इत्येकत्वमेकसन्तानप्रज्ञप्तिगोचरस्य नाम
चेतसः स्यात्, नत्वेतादृशमशक्यविवेचनत्वं पराभिमतस्येति न दोषः । तदेवं स्वतन्त्रे
च व्यापकानुपलब्धेरसिद्धिः, बुद्ध्याकाराणामेकताया एवोपपत्तेरिति । अपि च,
किमिदमेकत्वमनेकत्वं वा क्व वा, वस्तुत्वव्याप्तिरनयोः ?
अत्रोत्तरम्, निरंशमेकमनेकं च समुच्चितं तदेव । लोके चैकानेकतयैव वस्तु
स्थितिरास्थीयते । अथ परार्थानुमाने स्वदृष्टमुपयोगीति उच्यते, विचाराश्रये संवृतौ
स्वयमेव तथोपलब्धमिति न दोषः ? अत्रोच्यते, संवृतावपि तदेव दृष्टमभिधीयते
यत्सिद्धमध्यक्षानुमानाभ्यां, न चाभ्यां क्वचिदुपलम्भगोचरो निरंशः । ततस्तत्समुच्चय
रूपमनेकमपि नोपलब्धम्, तत्कथमाभ्यां वस्तुव्याप्तिसिद्धिः ? नापि किञ्चिदस्ति
वस्तु, परोपगमस्तु न स्वतन्त्रहेतावधिक्रियते । प्रसङ्गसाधनत्वे च विपर्ययपर्यवसानात्
साध्यविरोधः । यस्य चैकानेकत्वाभ्यां वस्तुव्याप्तिरभिमता तस्यायमस्तु दण्डः । यस्य
तु प्रकाशमात्रेण वस्तुता तस्य कस्तदनुरोधः ?
तस्मात् स्वयमुपपादयितव्या व्याप्तिः । यदि च क्वचित् संबन्धबोध एकानेक
त्वाभ्यां वस्तुनः, तदेव न शून्यमिति व्याप्तिशून्यता साधनोद्धूतिः । ननु वस्तुस्थितिः
एकानेकव्यवहारः प्रमाणसिद्ध्यवसायश्च लोके तावदस्ति । विचारे तु नास्तीत्येतदेव
साध्यमस्माकं कथं बाधकं भवितुमर्हतीति चेत्—न, स्वभावाभावो हि भवतां साध्यः,
नैकानेकत्वाभाव एव साधनत्वेनोपन्यासात् । न चेदमसिद्धतोद्भावनम् । किं तु
व्याप्त्यसिद्धिरभिधीयते । विपर्ययव्याप्तिश्च व्यापकानुपलम्भादौ शरणम्, सा च
क्वचिद् व्याप्यव्यापकयोरसिद्धेरसिद्धैव, सांवृतेनापि प्रमाणेनाविषयीकरणात् । न च
451
व्यवहारमात्रं प्रमाणम्, न च लक्षणान्तरम् । अप्रमाणेऽपि प्रमाणस्य न व्यवस्था
नियमः ।
इत्यन्तरश्लोकः ।
ततो यदि प्रमाणनिरस्तेनैव रूपेण व्याप्तिमवकल्प्य सर्वत्र तदभावादभावो
भावानामभिमतः, अबन्ध्यस्तर्हि बन्ध्यासुतवियोगोऽपि तत्साधने स्यादिति साध्वी
साध्यप्रत्याशा । तस्मात् क्वचिद् व्याप्य100b व्यापकयोरुपलम्भे व्याप्तिग्रहण
निबन्धनेऽध्यक्षरूपे विपर्ययबाधकसमाख्यातानुमानरूपे वा प्रवृत्ते क्वचित् तदभावात्
अन्याभावनिश्चय इति युक्तम् । क्षणिकत्वेनापि सत्त्वस्य व्याप्तिसाधनं क्षणिकसत्ता
निश्चयनान्तरीयकमेवेति सैवोपलब्धिरस्य । प्रकृते तु तद्वत् तयोः सामान्येनापि
सत्ताक्षेपे तन्नान्तरीयको हेतुरिष्टविघातकृद् विरुद्धः । अनाक्षेपेऽपि न व्याप्तिरिति
अनेकान्तः ।
ततः कुतश्चित्राकारबोधनिषेधः ? बाह्यस्यापि कुतस्तर्हीति चेत् ? तत्त्वतोऽ
प्रकाशादेव । न ह्यनुपलब्धेरन्योऽभाव इति सुप्रसिद्धम् । न वा निरंशतैकलक्षणमिति
कः शक्तिप्रतिबन्धो बहिरर्थे व्यापकानुपलम्भस्य ? किं पुनस्तदेकतालक्षणम्, यतो
नोक्तोपालम्भसंभवः ? विवेच्याशक्यदर्शनत्वं, तत्तु न बाह्यस्य । तदभावात् तत्संहति
रूपमनेकमपि नास्ति । अथ शक्यविवेचनमनेकं भविष्यतीति चेत् ? यद्यशक्य
विवेचनं किञ्चिदन्तिमं स्यात्, तदा तदपेक्षया शक्यविवेचनता परस्परं स्यात्, न
चैवम्, परमाणोरप्यनवस्थानात् । बुद्धौ तु स्वसन्तानभाविन्यां चित्रायामशक्य
विवेचनत्वमस्ति, न तु सन्तानान्तरेण सहेति दर्शयति । एतेन बुद्धौ व्याप्यव्यापक
भावसिद्धिरन्यत्र व्यापकानुपलम्भव्यापार इति व्यक्तमुक्तम् ।
अत एवाचार्यवसुबन्धुपादैरपि बाह्याधिकारेणैव व्यापकानुपलम्भ उद्भावितो,
न ज्ञानाधिकारेण । समानन्यायतया तत्राप्यवकाशमानो दुर्वार इति चेत्— न,
विज्ञानमात्रमेवेदमित्यादिना समानन्यायतया निषिद्धत्वात् । अतएव ग्राह्यग्राहक
द्वयासत्तया त्रैधातुकचित्तचैत्तलक्षणाभूतपरिकल्पसत्तया च समारोपापवादप्रतिषेध
निर्वृतिः कृता, नेतरसत्त्वासत्त्वमुक्तम् । तद्वदूहितुं शक्यत्वादनुक्तिरिति चेत् ? ग्राह्यस्य
452
तर्हि साक्षादेव बाधकमुक्तमिति तदभाव एव नाभिधेयः । तस्मात् तस्यैव बाधकमुक्तम्
इतीष्टं चेत्यलं विस्तरेण । तथा विवेच्याशक्यदर्शनेतरत्वमेवैकानेकत्वमन्योन्य
परिहारस्थितलक्षणतया व्यापकं स्वभावे दृष्टत्वात्, न निरंशराशित्वं, अंशचिन्ता तु
परानुरोधेन । अथवा तद्द्वारेणाशक्यविवेचनत्वाभाव एव व्यज्यत इति वेदितव्यम्,
सन्तानान्तरवदिति । ननु स्वविदेकतत्त्ववादिनोऽनेकव्यवस्थाश्रयः,
वा अस्तु किमत्र निर्बन्धेन ? एवमपि हि बुद्धेरनेकत्वमेव मा भूत्, एकत्वेनाप्येकेन
व्यापकानुपलब्धेरसिद्धिसिद्धेः । कल्पितानेकविवेकेन चैकशब्दो भविष्यति यावद्
व्यवहारः । तस्मान्न बहिरिव बुद्धेर्विरुद्धधर्माध्यासकृतो भेदः ।
अस्तु चैवं, 101a किं पुनस्तत्र प्रमाणम् ? एकत्वेऽपि किं प्रमाणम् ?
प्रत्यक्षमेव । विकल्पेनाननुगमान्नेति चेत् ? विकल्पस्यैवायमपराधः । अध्यक्षस्यैव
किं नेति चेत्—न, अन्योन्यसंविदन्तर्गतप्रतिभासादेव । किं च मया दृष्टा नीलपीतादय
इत्येककर्तुरुल्लेखः । ममायं चित्रः प्रतिभास इत्येकसंबन्धिनश्च । एकप्रत्यक्षविकल्प
एवायमभेदेन पटवत्यनुभवाकारवान् । एवमेकतैव बुद्धिरेकस्तस्य विकल्पस्त्रिभुवन
विकल्पो वा ? एकस्यां बुद्धौ चित्रः प्रतिभास इत्यपि शिलापुत्रशरीरवत्, शरीरे
पाणिपादादिवद् वा । एकावसाय एवायं, बहिरभिमानात् तु समुच्चयमात्रमुच्यते ।
तदभावे त्वेकत्वमेवेदमुल्लिख्यते । एवं वृक्षक्ष्माधरादावपि धीमात्रत्वे तूभयत्र एक
व्यवहारः ।
तस्मान्न प्रत्याक्षापराधः । नापि विकल्पस्य भाव एवेति सिद्धमध्यक्षमभेदग्राहि ।
भेदेऽपि तर्हि प्रत्यक्षमेव शरणम् । न चैका पर्वतबुद्धिरित्यादौ विपरीतोदयाद्विकल्पेन
अननुगमो, भूयोदृष्टत्वात् । तत् किमिदानीमुभयमस्तु ? अतो व्यापकानुपलब्धेर्विप्लवः ।
सोऽयमुभयनिषेधेन शून्यतासाधनारम्भे उभयसाधनेन स्याद्वादमुद्दीपयितुं प्रवृत्तः इति
प्रहारपातः । अथैकैकसाधनमन्यान्यबाधनपरं, न तु स्थितिरेव तस्य विवक्षिता,
पर्यायेण तस्यापि बाधनात् । यद्येवं यदैक्यं सिद्धमध्यक्षेण तदा द्वितीयबाधैव जाता,
कथं तदाश्रयः परस्य बाधः ? न हि पूर्वबाधितस्य कुतश्चित् प्रत्युज्जीवनम् । तथाभावे
अनेनापि बाध्यमानस्य पुनः प्रत्युज्जीवनाशंसायां कीदृशी मनोरथसिद्धिः ? पुनरितरेण
453
बाधनजीवनपरम्पराया अनुपरमादेकैकसनाथतया धर्मिणो न कदाचिद् व्यापकानुप
लम्भसंभवः ।
तदयमर्थः, यदुच्यते न तावदेकं बुद्धिरूपं, नीलपीतादीनामव्यतिकरप्रतिभासनात् ।
नाप्यनेकं, परम्परासंवेदनप्रसङ्गादिति । तत्र यदेकत्वनिषेधाय प्रतिभासभेदो दूषणीयते,
तदा यद्यसौ स्वसंवेदनसिद्धः, तस्य केन पुनरपोहः ? तस्यादृढत्वे एकत्वस्यापि कुतो
बाधा ? एवं नाप्यनेकमित्यत्रापि वाच्यम् । यदि पुनः प्रतियोगिसंभवानपेक्षः परपरिभवः
साधनान्तरकृतः स्यात्, तदा न दोषः । स्वयमेव तु प्रमाणसिद्धसंमतस्य पुनः
प्रतिवहनमित्यसंबद्धम् । न च प्रमाणान्तरमेकानेकत्वविपर्यासनमस्ति । तत्संभवाभिमानेऽपि
नैकस्यापि स्वसंवेदनसिद्धस्योद्धूतिः । अवस्तुत्वान्नैकमपीति परस्परापेक्षम् । विरुद्धयोरेकत्रा
संभव इति न द्वयोर्निषेधः । तदत्र यस्यैव न संवेदनमित्युपपादयितुं शक्यं तदेवासदस्तु ।
द्वयोरपि न संवेदनमिति तु सर्वथा संवेदनाभावे स्यात् । तच्चासिद्धमिति । 101b
अथापि स्यात् स्वसंवेदनवादिनोऽनिष्टापादनमात्रमेतत्, ततस्तस्यैवायं दोषो नास्माकं
तदनिष्टे चेति चेत् ?
व्यापकाभ्युपगमवादिनो हि प्रसह्यायातः स्वसंवेदनाभ्युपगम इत्युक्तम् । ततो
यद्यभेदवदध्यक्षसिद्धिर्भेदेऽपि न शक्यः स्याद्वादपरिहारः । प्रमाणानुपगमे च सर्वस्य
यथेष्टसिद्धावपि कस्तत्परिहारः ? एवं तर्हि,
अत्रोच्यते,
मात्मा नभस्वन्न विभुस्तथापि ।
मनःसमाध्यातिशयो न तत्त्वम् ॥
न खलु ज्ञानस्य तादृग्व्यापकत्वं नाम तत्त्वमेव, अन्यदा अन्यस्य चाभावात् ।
भगवतस्तु सिद्धिविशेषोऽसौ । पूर्वापररूपसंस्पर्शस्तु संवेदनेनास्तीति कुतो नित्यता ?
454
एतेन ह्रस्वतान्तपरिहारः । न च स्वसंवेदनमेव कदाचिदात्मानं विरमन्तमनुभवतीति
उच्छेदान्तस्य प्रबन्धद्वारेण तु शाश्वतोच्छेदपरिहारोऽवान्तरव्यवस्थापेक्ष इष्ट एव ।
अतीतादिनाप्यभेदो भाष्यकारस्येति स्थवीयसी भ्रान्तिर्लोकस्य, प्रकाशमानस्यैवातीतादि
भावनानिषेधात् । तस्मान्न तावन्मात्रमेकत्वं गगनवद् वैभवदोषाकर्षि । नापि नित्यता
प्रतीतिरिति कथं वेदान्तसिद्धान्तशङ्का ?
अथ तावद्देशव्यापीदमिदं चान्यथेत्यपि प्रत्ययः कथम् ? यद्येवं कालवद्
देशस्यापि न दैर्ध्यप्रतीतिरिति नतरां नित्यविभुत्वे । उभयसिद्धिवादस्त्वह्रीकस्यैव ।
ननु दिगम्बरस्य बाह्यमप्यस्ति । तत्रापि कथञ्चिद् भेदाभेदौ, भावानां च नैकान्तेन
बाह्यत्वमान्तरत्वं वेत्याद्यवकरपरिहारेऽपि प्रत्यक्षसिद्धबुद्धिरूपैकानेकत्वमात्रेण कः
तन्मतोपनिपातः ? न खलु सर्वथा साम्यपरिहारः शक्यः, परस्परविरोधस्तु ध्वस्तो
बुद्ध्यधिकारेण प्रतिभासादेव । तस्मात्,
ज्ञानग्रहणेनैतदाह । न बहिर्द्व्यात्मकैकत्वेन क्वचित् प्रतिभासो भ्रमस्यापि
संभवात्, प्रमाणान्तरावतारदर्शनाच्चन्द्रद्वयादिवत् । तत् कथमेकत्वं चित्राकारस्य ?
उच्यते,
अस्माभिर्यदनुष्ठेयं भवद्भिस्तदनुष्ठितम् ॥
का कथा द्वयसंसिद्धावेकं स्यादपि दुर्बलम् ॥
चित्रैकताचोद्येऽप्युत्तरम्,
चित्राकारे एकानेकाकारे 102a रूपे इत्ययमप्यर्थः । चेतसि नाम स्यान्नजाते
जडे एकभावोऽपि, न त्वेकभाव एव । न हि नीलं चतुरस्रं न नीलमिति युक्तम् ।
अथवा,
अनेकव्यवहारोऽपि तर्हि स्यात् । यदि प्रयोजनमस्ति को निवारयति ? यथा
ह्येको भगवानुच्यते, तथा चत्वारि वैशारद्यानि, द्वात्रिंल्लक्षणानीत्यादि दृश्यते एवेति
का क्षतिरस्माकम् ? भवतस्तु स्ववधाय कृत्योत्थापनमेतत् । नन्वेवं परहेतुदूषणमस्तु,
स्वाभिमतचित्राद्वैतसिद्धिस्तु कथम्, प्रत्यक्षप्रतिक्षिप्तत्वादेकतायाः, नीलपीतयोः प्रति
भासङ्करात् ? यदप्यशक्यविवेचनत्वमुक्तं तदपि समानसामग्रीजन्यत्वेनाव्यभिचार
निमित्तं भेदहेतुः, बुद्धिरूपत्वात्तु समुदाय एकदेशो वा न गोचरः परस्येति किमेकत्व
मस्तु ?
यच्चेदमुच्यते, एकत्वनान्तरीयकः प्रतिभास इति, तदप्ययुक्तम्,
तद्भेदनान्तरीयत्वमप्याभासस्य किं न वः ॥
नीलपीतादितन्त्रत्वमेवं भेदः स एव च ॥
तस्मात्,
अत्रोच्यते,
तत्रेति नामैकभावः स्यादिति कोऽर्थः ? एतदशक्यविवेचनत्वमेकत्वमित्यर्थः ।
इदं वस्तुबलायतमरुचिः क्वोपयोगिनी ॥
तदैक्यवादी निग्राह्यो बाह्यैषी बाह्यविप्लवात् ॥
एतेनाभेदेन प्रत्यक्षप्रतिक्षेपः प्रयुक्तः ॥
किं च,
तद्भिद्यमानमथवाभिदमेव भिन्द्यात् ।
भिन्द्यादभेदि मन इत्यपि कस्य शक्यम् ॥
बहिरपि हि भिद्यमानैव बुद्धिरर्थान् भिनत्ति । न चात्र बुद्धिस्वरूपे प्र
माणान्तराणामवकाशः स्वसंवेदनादन्यत्र । तच्चैकं भिनत्ति चेति व्याहतम् । बहिस्तु
निराकारपक्षेऽभिद्यमानापि बुद्धिरर्थक्रियादिभेदेन दृढीकृताद् भिन्नस्वरूपग्रहणाभि
मानात् अर्थान् भिन्द्यात् । संवेदनं तु स्वधर्म एव स्वभावात्मा नीलपीतयोर्न भिद्यते ।
भिनत्ति चैताविति महत् साहसम् । प्रत्यात्मं भिद्यमानं तु भिन्द्यात् । केवलमन्यान्य
वार्ताविरहात् चित्रप्रतिभास एवासंभवी तदेति कुतो भेदस्थितिः ? अथवा कुतः स
काशाद् भिनत्त्ववधेरप्रतीयमानत्वात् ? न च किमत्रावधिप्रतीत्या कर्तव्यम् यत एव
तस्य न प्रतीतिस्तत एव तस्य ततो भेदस्थितिः । न चान्योपलम्भेऽपि पररूपेण भावो
भिद्यते, किं तु तादात्म्येन प्रतीतिरेवान्यतो भेदप्रतीतिः सा चाप्रतीतेऽपि परस्मिन्न
विकलेति न भेदप्रतीतिक्षतिः ।
अत्रोत्तरम्, यदि तावदप्रतीयमानस्यापि सत्त्वपक्षापेक्षयेदमभिधीयते तदा
बाह्यवाद एव युक्तमेतत्; न विज्ञप्तिमात्रतानये । तथा हि,
तस्मात् नाप्रकाशादसत्त्वादेव तदपेक्षाभेदसंस्थितिः । न चासदपेक्षैव भवितु
मर्हति, न हि शशविषाणापेक्षया कस्यचिदभेदस्थितिः, ऐक्यनिषेधमात्रं तु स्यात्,
तच्चेष्यत एव । यदि न ततो व्यावृत्तं तदेव किं भवतु घट इति चेत् ? अत एवैक्य
निषेधमात्रं ब्रूमः । नन्वसतो व्यावृत्तं सदभिधीयते, यच्चासतो व्यावृत्तं तद् बन्ध्या
सुतादपि, न हि वृक्षाद् व्यावृत्तं न प्लक्षादिति युक्तम् । तत् कथं खरशृङ्गान्न व्यावृत्तो
घटः ? यद्येवं खपुष्पस्यापि कुम्भादिभ्यो भेदः सुतरां दुर्निवारः । न हि यद् यतो न
व्यावर्तते ततस्तद् व्यावृत्तिमत् । ततश्च विन्ध्याद् बन्ध्यासुतस्य न भेदो नाभेद इति
न वक्तव्यम् । उभयनिषेधस्याभावनियतत्वेन सामान्यपुद्गलाद्यभावसाधनायानुप
न्यासः । ततो व्यावर्तत इति हि प्रथमार्थः पञ्चम्यर्थो वा साधारण एव, वस्तुधर्मतया
कल्पितधर्मतया वा । तदिदमत्रार्थसतत्त्वम् । अस्मादिदं भिद्यत इति यदि वक्तुरेक
स्वभावतानिषेधमात्रमभिमतम्, तदा घटतुरङ्गशृङ्गयोः परस्परतो व्यावृत्तिरस्तु, का
क्षतिः ?
अथात्मात्मीयवस्तुरूपस्थितिरभिमता, 103a तदा घटपटादीनामेव, न
नरखरशृङ्गयोर्न वा नरस्य खरशृङ्गस्य च, एकस्यैव वस्तुत्वात् । तथा च सति पुद्गलः
458
स्कन्धान्न भिन्न इति नात्मात्मीयरूपेणानयोः स्थितिरित्येव विवक्षितम् । नाप्येक इति
बन्ध्यासूनुसमानतामनुभवतीति न दोषः । भावाभावयोस्त्वभावस्य कल्पितं रूप
माश्रित्य परस्परपरिहारेण व्यवस्थितलक्षणत्वमुच्यते, न वस्तुरूपत्वमुभयोः । अत
एवात्मात्मीयवस्तुरूपस्थितिरित्युक्तम् । तस्माद् यावदप्रतिभासमानमपि न वस्तुतामति
क्रामति तावत् परस्परासंकीर्णत्वेऽनुपलभ्यमानादपि भेदग्रहणमिति स्यादिति मति
सत्तासाधने । अन्यथा तु तदापि संशय एव । प्रकाशैकस्वभावे तु सत्त्वेन प्रतीयमानं नैकं
न नाना । प्रतिभासी तु भावोऽभावो न भवतीति भेदार्थोऽभिमत एव । तच्चोद्भावना
संवृत्त्याभिधोयते, न तु तत्राभावांशस्य निषेधस्योल्लेखः, उल्लेखे तादात्म्यापरिहारात्
कुतोऽभावता ? अतएव भावाभावतयापि न द्वैतप्राप्तिः । तस्मादन्याभिमतस्य लेश
स्यापि न प्रतीतिरित्यभावादेव कुतो भिनत्त्विति युक्तमुक्तम् । अतएव पूर्वापरयोः
सहानुपलम्भेऽपि भेदः प्रसिध्यत्येवेति व्यक्तमात्मप्रतारणमात्रमेतत् । पूर्वापरत्वस्या
प्रकाशात् प्रकाशस्य च पूर्वापरत्वायोगात् । तस्मादसत्त्वादेव नातीतादिवेदनं नाम,
प्रकाशस्यैव सत्त्वात् । तथा च,
शातासितादिन्यखिलाक्षजानि ।
पूर्वापरत्वं तु न वेद्यमेव ॥
इति संग्रहः ॥
अथवा कुतो भिनत्त्विति भेदावधेरप्रतिभासादेव, किमत्र भावाभावचिन्तया
इत्यर्थः । तथा हि,
ननु संबन्ध्यन्तराप्रतिभासेऽपि संबन्धिनः पित्रादेः प्रतीतिरस्तीति चेत् ?
तत्रापि काल्पनिकमेव संबन्धित्वं विद्मः, वस्तुरूपत्वे सर्वस्य संबन्धिनो बोधाक्षेपात् ।
अवधिरपि हि संबन्धिविशेष एव । अतएव हेतुफलयोरेकप्रतीतिरन्यप्रतीतिविनाकृता
भवन्ती शुद्धस्वभावविषया परस्परापेक्षालक्षणसंबन्धविप्लवसंकल्पशिल्पिनिर्मितमेवोप
459
पादयति । तस्मादवधेरबोधेऽवधिमतो मतिरिति विमतिरेवेति कुतश्चिद् भेदग्राहि
प्रत्यक्षमप्रतिभासिनः । ननु नीलमनीलाद् भिन्नमवश्यमेषितव्यम्, तद्ग्राहिणा च
प्रत्यक्षेण तथा न गृह्यत इति न गृहीतमेव नीलम् । वयमप्येवं ब्रूमः । अनीलाग्रहणे
ततो भिद्यमानं न गृह्यत इति नीलमेव कथं गृहीतम् ? यत एव तस्याग्रहणं तत एव
ततो भेदग्रहः, अन्यथा ह्यपलम्भानुपलम्भावेव न सिध्येयाता 103b मिति चेत् ? यथा
तर्हि तस्य नोपलम्भः तथा तदवधेर्भेदस्यापि कथमुपलम्भः ? ततश्च तद्ग्रहो नाम
यथैकतामस्य विरुणद्धि, तथा तदवधिकभेदग्रहमपि । अथास्यैतद्रूपप्रतीतिरेव भेद
प्रतीतिरित्युच्यते ? भेदप्रतीतिनिषेधेऽपि समानमेतत् ।
उभयावभासने हि तदपेक्षः स्वभाव एवास्य न स्फुरतीत्युच्यते, न विकल्प
मात्रप्रतिक्षेपः । तस्माद् यथान्यसंकीर्णरूपभासनमेव भेदप्रतिभास उच्यते, तथावधि
निरपेक्षमीक्षणमेवास्य भेदप्रतिभासभ्रंश इत्युच्यते, स्वरूपमात्रप्रतिभासात् । यद्येवम्,
यदि समीचीनमालोच्यत एवमेतत्,
केवलं बहिरभिनिवेशपारवश्ये चिन्तेयम्, तत्र च समानमेव दूषणमिदम् ।
यथा हि भेदग्रहानङ्गीकारे एकस्य, तथा भेदग्रहनिबन्धनस्यावधिग्रहस्याभावे द्वितीयस्य ।
तत्र यदि चक्षुषी निमील्य बाह्यग्रहवदवधेरबोधेऽपि भेदग्रहव्यवस्थैकस्य, तदा चक्षुषी
निमील्यैव भेदग्रहाभावेऽपि वस्तुग्रहव्यवस्था किं नापरस्य, यथा परमाणुरूपानु
ल्लेखेऽपि ? न हि परमाणुभ्योऽन्यदस्ति वस्तु, ततस्तत्रापि निमीलिताक्षस्यैव तदनु
ल्लेखेऽपि वस्तुग्रहव्यवस्था । एवं भेदाप्रतीतावपि न दोषः ।
कथं तर्हि भेदग्रहः ? न कथञ्चित् । भेदग्रहव्यवस्थामात्रं तु पश्चिमनिश्चया
पेक्षया स्यात् । स हि नीलमनीलराशिं च स्वानुरूपप्रतिभासविषयीकृतमन्योऽन्य
460
प्रत्यनीकतया विभजन् स्वव्यापारमपि नीलमिदं दृष्टं नानीलमिति प्रत्यक्ष एव क्षिपतीति
तदपेक्षयाध्यक्षमेव परस्य व्यावृत्तिं गृह्णातीति व्यवस्थाप्यते, सोऽपि वा स्मृतिरिति,
यथा धारावाहिज्ञानान्तरस्य गृहीतग्रहणमगृहीतेऽप्येकत्वनिश्चयापेक्षया । एतेन तत्
परिच्छिनत्तीत्यादेरविरोधो व्याख्यातः । तदनेनावान्तरव्यवस्थामात्रेण न प्रत्यक्षस्या
भेदग्रहनिसर्गविसर्गयोगः । तत् किमिदानीमुपलब्धानुपलब्धयोरैक्यमस्तु ? न, भेद
ग्रहनिषेधमात्रस्य विवक्षितत्वात् । विकल्पस्तु सह क्रमेण वा प्रतियोगिनः प्रतिपत्तौ
संकल्पे वा भेदमभेदं वा व्यवहारयेत्, प्रत्यक्षापेक्षया त्वप्रतिभासमानं नैकं न नाना ।
प्रतिभासमाने का गतिरिति चेत् ? तत्रापि यदि ग्राहकयोर्भेदः, तदान्यविषयानुल्लेखात्
पूर्ववद्विकल्प एव भेदग्राही । अभेदे सिद्धश्चित्राद्वैतवादः, बुद्धिरूप 104a मेवाभेद
ग्राहकमेव प्रत्यक्षमित्यपि । संग्रहः,
तस्माद् व्यवहारपरायणमेव भेदः ॥
ननु पुरः स्पष्टाकारं नीलपीतादिविरुद्धधर्माध्यासि भासमानं कथमपह्नोतुं
शक्यते ? नेदमपह्नयते, अतएव चित्रमुच्यते । तस्य चित्रशब्दाभिधेयस्य नीलपीतादेः
प्रतिस्वं भेदं तत्त्वतो न क्षमते, स्वसंवित्तिरित्युच्यते । तत्र च विरुद्धधर्माध्यास इति
विरुद्धौ वा धर्मौ विरुद्धयोर्वा ? प्रथमपक्षे अप्याश्रयद्वारेण वा, स्वरूपेण वा ?
आश्रयपक्षे, संवेदनादेवाधिकरणतासिद्धेरसिद्धिर्विरुद्धधर्माध्यासस्य, स्वसंवेदनस्वीकृते
प्रमाणान्तरावतारविरहात् । अथ स्वरूपेण, तन्मात्रं न व्यथतेऽभेदिन्याश्रये प्रति
भासमानौ मैत्रीमेवावहतो हतो विरोधः कृतकनित्यत्ववत् ।
तयोः कल्पनाकृत एव भेदोऽत्र तु प्रतिभासकृत इति चेत् ? अभिन्नाश्रयत्व
मात्रेण निदर्शनमेतत् । आश्रयाभेदस्तर्हि तत्र प्रतिभासाभेदादेवेति चेत् ? अत्रापि
स्वसंवेदनाभेदात् । प्रतिभासभेदात् तर्हि भेद एव किं न वेति चेत्—न, बाह्ये हि
प्रतिभासः प्रमाणमाकारापरनामा, तदभावे त्वाभास एव विषयः । प्रमाणं तु स्व
संवेदनम्, स तेनैकीक्रियमाणः केन भेत्तुं शक्यः ? विरुद्धयोर्धर्माविति तु दूरोत्सारि
तम्, भेदस्यैवाभावात् क्व विरोधः इति । तस्मान्न भेदसाधनं किञ्चित् । अभेदसाधनं
461
तु स्वसंवेदनमेव भेदबाधनं च स्वरसवाही बहिर्व्यवहारस्तूपस्थापयतीति स्थितम् ।
एतदप्याह,
इति । अनन्यभागित्यनन्यस्वभावभाक् । पीतादिस्वभावमभजन्नीलादिरशक्यप्रतिभासश्चित्र
विज्ञानस्थ एकाकी शक्यदर्शनः स्यादपि पीताद्येकैकनियतत्वात् तद्धर्मतापन्नस्य प्रतिभासस्य ।
परस्परस्वभावस्त्यजन्नेव शक्यप्रतिभास इत्यर्थः । तं हि विवेचयन् भिन्दन् नियतं
तद्धर्मतामनापन्नतां प्रतिभासस्य स्वीकुर्यादिति बहिरर्थवाद एव निपतेत् । ज्ञानोपाधिश्चायं
नीलादिः, तस्माद्,
नीलपीतादिभासित्वेन तत्तत्रैवानुभूते पीतादित्वेन स्वसंवेदनात् परस्परात्मत्वेनेति
इत्यर्थः । शेषं सुगमम् । अतो युक्तमाह भाष्यकारः,
अत्र ह्यचित्रादनानारूपात् स्वसंवेदनाद् भेदेनाव्यवस्थापनमिति, अभेदेन
व्यवस्थापनं पर्युदासपर्यवसायि विवक्षितम् । तच्च प्रसाधितं स्वयमेव । पूर्वमशक्य
विवेचनत्वमव्यभिचारलक्षणमेकत्वमुक्तम्, अधुना त्वेकसंविदन्तर्गतत्वमेवेति वा
शब्दः । तेन चित्राकारतापि संवृत्त्योच्यते । परमार्थतः पुनरद्वैतमेवेत्यर्थं परिकल्प्य
भेदप्रतीतिनिषेधमात्राभिप्रायेण यदुक्तम्, 104b यद्येवं न वा तदद्वैतं द्वैताद् भेदेना
प्रतिभासनात्, एवं न वा ज्ञानम्, न वा स्वसंवेदनमिति, तन्निरस्तम् । द्वैतं हि
भेदः, तस्य च क्व प्रतिभासः ? तेन ततो भेदप्रतिभासाभावेऽपि कुत एकत्वम्, एक
स्यैकसंविदन्तर्गमेण प्रतिपादितत्वात् ? एवं शेषमपि, प्रतिभासे हि सर्वस्य विपर्ययस्य
स्वभावभङ्गप्रसङ्गः ?
उद्भावनासंवृत्त्या चात्र चित्रवद् भेदोऽपि व्यवस्थार्ह इत्यपि न युक्तम्, अनु
भवस्य भेदविरोधेनोदयप्रतिपादनात् । नीलपीतादिमात्रेण चित्रस्याद्वैतवचनमेवोद्भावना
संवृतिः, न भेदवचनम् । अभ्यासभावितं तु भेदवचनमनभ्यूहिततत्त्वस्य न तत्त्वो
परोधीति । वस्तुतस्तु, प्रसज्यप्रतिषेध एवायं वाचकाक्षरः, एकत्वसाधनायेति तु भ्रान्ति
र्लोकस्य । तदयमर्थः, अथवा तद्ग्राह्यग्राहकाभिमतं नीलपीतादि वा चित्रशब्दाभिधेयं
न चित्रं, न नाना, अचित्रात् स्वसंवेदनाद्धेतोर्भेदेन व्यवस्थापनाभावादिति नानात्व
निषेधमात्रमिष्टम्, परेण चैकत्वनिषेधोऽध्यक्षादेव कुत इत्युभयविनिर्मुक्त एव प्रकाशः ।
क्षणिकं क्षणित्वमुक्त इव सन्नित्युक्तं भवति, यथा प्रथमं प्रथितमस्माभिः । अत
एवान्यस्य जडस्य ग्राह्यग्राहकस्य वा अभावात् केवलार्थोऽयमद्वैतशब्दो न द्वैतपर्युदासे
नैकार्थ इति दर्शयन्नाह,
तेन यदेव चोद्यमुखेन पूर्वमाह, अथ प्रतिभासमानं कथमेकानेकत्वविकल्पनादेव न भवति,
विकल्प्यमानमपि तत्प्रतिभासत एव, अभावे कथं प्रतिभासः ? प्रतिभासश्चेत्, कथमभाव
इति ? टीका चात्र एकानेकरूपपरिहृतस्याप्युपलम्भात्मतयोपलम्भः सत्तेति न्यायात्
सदेवेति । तदेव सिद्धान्तान्तरत्वेन व्यक्तीकृतम् । तदेवमेकत्वोपाधिश्चित्राद्वैतवादो वार्तिक
कारस्य मुख्य उपलक्ष्यते । भाष्यकारस्य तूभयव्यावृत्तिविशेषणः । तत्त्वतस्तु उभयोरप्येक
एवाभिप्रायः । अभिव्यक्तिरीतिभेदात् तु मुख्येतरव्यवस्था ॥
यदि चाचार्यस्यान्योऽभिप्रायो भाष्यकारस्याप्यक्षरव्याख्येयमभिप्रायस्त्वन्य इति
नाशक्यमिति धिक् प्रकाश एव स्खलनम् ! तदेवमेकताया एव बुद्धिरूपे चित्रेऽप्युप
पत्तेर्व्यापकानुपलब्धेरसिद्धिः । नोपयोगश्चित्राद्वैतेन व्यवहारिणामिति तु न बाधकं
बुद्धगोचरत्वात्, शून्यतावत् ।
तथा हि,
प्रकाशमानस्य मनस्त्वसिद्धेः ।
प्रकाशिनापीति विशेष एषः ॥
विमुच्यते चक्र105a मिदं मतीनाम् ।
चित्तस्वभावत्वहतिप्रसक्तेः ॥
आकारभेदोत्कलितश्च सोऽपि ।
परव्यपेक्षाविरहेऽस्ति भेदः ॥
स्वभावशून्यत्वमपि द्वयोः समम् ।
त्ययं विभागो भवतोऽपि किंकृतः ॥
अथवा,
तथा च सूत्रालङ्कारे,
सदर्थवृत्त्या शमजन्मनोरिह ।
शमस्य लाभः शुभकर्मकारिणाम् ॥
सदर्थवृत्त्या परमार्थवृत्त्या, शेषं संवृत्त्या । अभिसमयालंकारेऽपि,
इत्यादिकम् । ततश्च जातिसिद्धम् ।
इति । अस्य दूषणं निरपराधमातृवध एव तदयं प्रकरणार्थः,
विजानातीति विज्ञानमित्यादिकल्पितप्रपञ्चशून्यता तु सर्वत्र । तथा च न हि ते
स्वभूते धर्मास्तथा संविद्यन्ते यथा बालपृथग्जना अश्रुतवन्तोऽभिनिविष्ट इत्यादि विस्तरः ।
बुद्धिधर्मा अपि हि बुद्ध्यन्तरपरिकल्पितेन रूपेण सन्त एव न स्वसंवेद्यतया एव सत्त्वात् ।
एतेन स्वप्नमायोपमत्वं भगवतो व्याख्यातम् । दृष्टान्तेष्वपि हि निषेधोऽध्यवसितस्यैव न
प्रतिभासमानस्य । तस्मात् साकारस्यैव भगवतः सिद्धिर्बाधाविनाकृतेति स्थितम् । तथा च
नमस्कारश्लोकस्यार्थसिद्धिः—
यद्गम्भीरमनन्यगोचरतया शून्यं प्रपञ्चोर्मिभिः ।
लीकत्वेन कलङ्कितं वपुरतो भद्रं समन्तान्मुनेः ॥
किं भूयः,
प्रकर्षपर्यन्तमुपेतमक्षयम् ।
तथैव बौद्धं वपुरस्तु देहिनाम् ॥
चित्राद्वैतपरिच्छेदश्चतुर्थः ॥


c: text/html

text:
Saturday, May 25, 2013
Sanskrit blog: Humour-73
हास्यसीकरः-७३
शर्वर्यां गाढान्धकारे पर्जन्यः तडित्स्तनितसहितधारासम्पातैः वर्षति स्म । ब्रह्मदत्तः एकाकी विजने राजपथे चलति स्म । “किञ्चित् कार्-यानमागच्छेत् यदि चालकं प्रार्थयित्वा कार्-याने गच्छेयम्” इति चिन्तयन् जलसिक्तः तमसि तडित्ज्वलितराजपथे न्यस्तदृष्टिः शनैः प्राचलत् । तदा किमपि यानं शिरोदीपं विना शनैः आगच्छदिव दृष्टम् । कार्-यानस्य द्वारमपावृतमासीत् । झटिति कार्-यानमारुह्य पृष्ठपीठे उपाविशत् । यदा सिक्तोत्तरीयं परित्यज्य सावधानं परितः तमस्येव दृष्टिमचालयत् तदा तस्मै अवगतमभवत् यत् चार्-चालकस्थानम् रिक्तमासीत्, कार्-याने अन्यः कोऽपि नासीत्, परन्तु कार्-यानं चलन्नेव आसीत् । दिग्भ्रान्तः भयभीतश्च अभवत् । पर्जन्ये निरन्तरं वर्षति सति सः कुत्र वा गच्छेत् । पीठे एव नमितसंकुचिताङ्गः ईश्वरं प्रार्थयन् तस्थौ । सपदि कार्-यानस्य वेगः वर्धन्निव अभात् । राजपथे दृष्टिं न्यदधात् । कस्यापि हस्तः यानस्य मार्गनियन्त्रणचक्रं भ्रामयन्निव बभौ । पूर्वमेव भीतस्य ब्रह्मदत्तस्य भयं सीमातीतमभवत् । दैववशात् राजपथपार्श्वे ज्वलन् दीपः दृष्टः । झटिति कार्-यानादवातरत् । दीपः अनतिदूरे स्थितस्य कस्यचन उपाहारगृहस्य आसीत् । तं गृहं प्रति द्रुतं प्राचलत् । अचिरेणैव उपाहारगृहमवाप च ।
उपाहारगृहे परिधानशोषणं कृत्वा उपाहारं भक्षयितुं प्रारभत । तदा द्वौ बृहत्कायौ सिक्तवस्त्रौ पुरुषौ तत्र आगतौ । तयोः एकः ब्रह्मदत्तं क्रूरदृष्ट्या पश्यन् अन्यमवदत्, “रे, अयमेव धूर्तः यः यदा आवां अस्मत्-कार्-यानस्य पृष्ठे यानं हस्ताभ्यां बलात् प्रणुदन्तौ आस्व तदा झटिति कार्-याने समुपाविशत्” इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:06 AM 0 comments
Friday, May 17, 2013
Sanskrit blog: An ode to Google
गूगलगीता
“कुत्र किं क्रीयते वस्तु कुत्र विक्रीयते च तत् ।
किं मूल्यं च भवेन्मित्र” “गूगलं शरणं व्रज” ॥ १ ॥
“अस्वस्थमद्यमेऽपत्यं को गदः किं च भेषजम् ।
कुत्रास्ति वैद्यो मे ब्रूहि” “गूगलं शरणं व्रज” ॥ २॥
“भोजनाय क्व गच्छाम किं खाद्यं तत्र लभ्यते ।
किं मूल्यं च कियद्दूरं” “गूगलं शरणं व्रज” ॥ ३ ॥
“चलचित्रालयं कुत्र तत्र किं चित्रदर्शनम् ।
तत्र दर्शनवेला का” “गूगलं शरणं व्रज” ॥ ४ ॥
“कुत्रास्म्यहमिदानीं भोः कियद्दूरं हि मद्गृहम् ।
वर्त्मना केन गच्छानि” “गूगलं शरणं व्रज” ॥ ५ ॥
“विश्रान्त्यै कुत्र गच्छाम तत्रासीदाम वा कथम् ।
तत्र पश्याम किं मित्र” “गूगलं शरणं व्रज” ॥ ६ ॥
“कोऽर्थः पदस्य तत् वाक्ये कथं सम्यक् प्रयुज्यते ।
समानार्थपदं किं स्यात्” “गूगलं शरणं व्रज” ॥ ७ ॥
“चित्राणि द्रष्टुमिच्छामि श्रोतुमिच्छामि गायनम् ।
इच्छामि पठितुं ग्रन्थं” “गूगलं शरणं व्रज” ॥ ८ ॥
“शालायां सहपाठी मे कुत्राद्येति कुतूहलम्” ।
“देशकालततायामं गूगलं शरणं व्रज” ॥ ९ ॥
“चेतुमिच्छसि किं पत्नीं पतिं जामातरं स्नुषाम् ।
नवोद्योगं तदा सद्यः गूगलं शरणं व्रज” ॥ १० ॥
“विमानरेल्-यानानां गमनागमनेषु किम्।
विलम्बं सूच्यते मित्र” “गूगलं शरणं व्रज” ॥ ११ ॥
“कुत्र वर्षति पर्जन्यः कुत्र शैत्यं कियन्मितम् ।
कुत्र सूर्यप्रखरता” “गूगलं शरणं व्रज” ॥ १२ ॥
“नगरे मम का वार्ता मद्देशे वा महीतले ।
क्रीडासु जनसौख्ये च” “गूगलं शरणं व्रज” ॥ १३ ॥
“तत्त्वार्थशास्त्रविज्ञानगणिताध्ययने स्पृहा” ।
“सर्वज्ञानमहाद्वारं गूगलं शरणं व्रज” ॥ १४ ॥
“आत्मानन्दं मनःशान्तिं तृप्तिं वाञ्छसि वा यदि ।गूगलं सम्परित्यज्य श्रीहरिं शरणं व्रज” ॥ १५ ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 11:02 PM 3 comments
Saturday, May 11, 2013
Sanskrit blog: Humour-72
हास्यसीकरः-७२
कश्चन पुरुषः आरक्षकमुपेत्य अध्यक्षिपत्, “आर्य, कष्टमापतितम् । मम गृहात् चोराः साक्षात्करम् (T.V.) एकं विहाय सर्वाणि वस्तून्यादाय पलायितवन्तः “ इति ।
आरक्षकः अपृच्छत्, “ आश्चर्यम् खलु ! कुतः साक्षात्करम् आदाय न गताः?” ।
पुरुषः प्रत्यवदत्, “ अहं साक्षात्करे चलचित्रं प्रेक्षमाणः आसम् खलु “ इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:48 AM 2 comments
Saturday, May 4, 2013
Sanskrit blog: The horse and the sheep
मेषतुरङ्गमौ
कृषीवलः कश्चन मेषमेकं तुरंगमं पालयति स्म घोषे ।
हयस्तु रोगव्यथितोऽभवद्यदा स वाजिवैद्यं त्वरयानिनाय । १ ॥
परीक्ष्य वैद्यः प्रसभं तुरङ्गम् ददौ च तस्मै अगदं सुखप्रदम् ।
बभाण भोः कर्षक खादयेममश्वं सयत्नं दिवसत्रयावधि । २॥
भवेत् तुरंगः सबलो निरामयो भवेः सहर्षस्त्वमपि प्रसन्नः ।
यद्यन्यथा चेत् प्रसभं तुरंगमं हन्या न यावत् प्रसरेत् विषक्रिमिः । ३॥
विषक्रिमिग्रस्तहयात् यथान्यजीवी न यात्यामयदोषशीलताम् ।
तथाप्रमत्तस्त्वमिमं तुरंगमं दिनत्रयं पालय सादरं सखे ॥ ४ ॥
आदेशमेनं श्रुतवान् समीपे स्थितः स मेषोऽवहितस्तदानीम् ।
कृषीवलस्त्वश्वमखादयत् ततो निर्दिष्टरीत्या प्रथमे दिनेऽगदम् ॥ ५ ॥
उवाच मेषो विनयान्वितोऽश्वं भो मित्र शीघ्रं सबलो भव त्वम् ।
यद्यन्यथा त्वां कृषको हनिष्यते उत्तिष्ठ यत्नेन जिजीविषुश्चेत् ॥ ६ ॥
उत्थातुमश्वोऽपि मनाक् न येते तथैव चाभूदहनि द्वितीये ।
मेषस्तृतीयेऽहनि भूय एव हयं कृपालुः समुपाजगाम ॥ ७ ॥
उवाच कष्टं शृणु मित्र मद्वचो निस्संशयं त्वं यमसद्मगन्ता ।
श्व एव तस्मात् कुरु सर्वशक्त्या उत्थातुमद्यैव भियात्र यत्नम् ॥ ८ ॥
श्रुत्वा गिरस्तस्य हयस्तदानीं शनैः शनैः भीरुतयोदतिष्ठत् ।
मेषः सहर्षं व्यनदत्सुदीर्घं श्रुत्वागमत्तत्र कृषीवलस्तदा ॥ ९ ॥
पादैः स्थितं तं तुरगं विलोक्य सानन्दमुच्चैरवदत् स्वभृत्यान् ।
अयं मदीयस्तुरगो निरामयो श्व एव भूयात् स्वगृहे महोत्सवः ॥ १० ॥
हनाम मेषं द्रुतमद्य पुष्टं पिबाम खादाम च मेषसूपम् ।
प्रायेण सत्कार्यपरा हि जन्तवो क्लिश्यन्ति लोके स्वकृतैः सुकर्मभिः ॥ ११ ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 6:00 AM 1 comments
Subscribe to: Posts (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
श्री गणेश महिमा स्तोत्र, Shri Ganesh Mahima Stotram, Shri Ganesh Mahima Stotram ke fayde,Shri Ganesh Mahima Stotram ke labh, Shri Ganesh Mahima Stotram benefits, Shri Ganesh Mahima Stotram pdf, Shri Ganesh Mahima Stotram in sanskrit, Shri Ganesh Mahima Stotram lyrics.
श्री गणेश महिमा स्तोत्र [ Shri Ganesh Mahima Stotram & Ganesh Mahima Stotram ]
श्री गणेश महिमा स्तोत्र भगवान श्री गणेश जी को समर्पित हैं ! श्री गणेश महिमा स्तोत्र का नियमित पाठ करने से भगवान श्री गणेश जी प्रशंस किया जाता हैं !! जय श्री सीताराम !! जय श्री हनुमान !! जय श्री दुर्गा माँ !! यदि आप अपनी कुंडली दिखा कर परामर्श लेना चाहते हो तो या किसी समस्या से निजात पाना चाहते हो तो कॉल करके या नीचे दिए लाइव चैट ( Live Chat ) से चैट करे साथ ही साथ यदि आप जन्मकुंडली, वर्षफल, या लाल किताब कुंडली भी बनवाने हेतु भी सम्पर्क करें : 7821878500 shri ganesh mahima stotram by acharya pandit lalit sharma
श्री गणेश महिमा स्तोत्र || Shri Ganesh Mahima Stotram
अनिर्वाच्यं रूपं स्तवननिकरो यत्र गलित- स्तथा वक्ष्ये स्तोत्रं प्रथमपुरुषस्यात्र महतः।
यतो जातं विश्वं स्थितमपि च सदा यत्र विलयः स कीदृग्गीर्वाणः सुनिगमनुतः श्रीगणपतिः ॥१॥
गणेशं गाणेशाः शिवमिति च शैवाश्च विबुधाः रविं सौरा विष्णुं प्रथमपुरुषं विष्णुभजकाः।
वदन्त्येकं शाक्ता जगदुदयमूलां परशिवां न जाने किं तस्मै नम इति परं ब्रह्म सकलम् ॥२॥
तथेशं योगज्ञा गणपतिमिमं कर्म निखिलं स मीमांसा वेदान्तिन इति परं ब्रह्म सकलम्।
अजां सांख्यो ब्रूते सकलगुणरूपां च सततं प्रकर्तारं न्याय्यास्त्वथ जगति बौद्धा धियमिति ॥३॥
कथं ज्ञेयो बुद्धेः परतर इयं बाह्यसरणि-र्यथा धीर्यस्य स्यात्स च तदनुरूपो गणपतिः।
महत्कृत्यं तस्य स्वयमपि महान् सूक्ष्ममणुव-द्ध्वनिर्ज्योतिर्बिन्दुर्गगनसदृशः किञ्च सदसत् ॥४॥
अनेकास्योऽपाराक्षिकरचरणोऽनन्तहृदय-स्तथा नानारूपो विविधवदनः श्रीगणपतिः ।
अनन्ताह्वः शक्त्या विविधगुणकर्मैकसमये त्वसंख्यातानन्ताभिमतफलदोऽनेकविषये ॥५॥
न यस्यान्तो मध्यो न च भवति चादिः सुमहतो-प्यलिप्तः कृत्वेत्थं सकलमपि खं वत्स च पृथक्।
स्मृतः संस्मर्तॄणां सकलहृदयस्थः प्रियंकरो नमस्तस्मै देवाय सकलसुवन्द्याय महते ॥६॥
गणेशाद्यं बीजं दहनवनितापल्लवयुतं मनुश्चैकार्णोयं प्रणवसहितोभीष्टफलदः।
स बिन्दुश्चांगाद्यां गणक ऋषिछन्दोस्य च निचृत् स देवः प्राग्बीजं विपदधि च शक्तिर्जपकृताम् ॥७॥
गकारो हेरंबः सगुण इति पुनर्निर्गुणमयो द्विधाप्येको जातः प्रकृतिपुरुषौ ब्रह्म हि गणः ।
सचेशश्चोत्पत्तिस्थितिलयकरोऽयं प्रथमको यतो भूतं भव्यं भवति पतिरीशे गणपतिः॥८॥
गकारः कण्ठोर्ध्वं गजमुखसदृशो मर्त्यसदृशो णकारः कण्ठाधो जठरसदृशाकार इति च ।
अधोभागः कट्यां चरण इति हीशोस्य च तनु-र्विभातीत्थं नाम त्रिभुवनसमं भूर्भुवःसुवः ॥९॥
गणेशेति त्र्यर्णात्मकमपि वरं नाम सुखदं सकृत्प्रोच्चैरुच्चारितमिति नृभिः पावनकरम्।
गणेशस्यैकस्य प्रतिजपकरस्यास्य सुकृतं न विज्ञातो नाम्नः सकलमहिमा कीदृशविधः ॥१०॥
गणेशेत्याह्वां यः प्रवदति मुहुस्तस्यपुरतः प्रपश्यंस्तद्वक्त्रं स्वयमपि गणस्तिष्ठति तदा।
स्वरूपस्य ज्ञानन्त्वमुक इति नाम्नाऽस्य भवति प्रबोधः सुप्तस्य त्वखिलमिह सामर्थ्यममुना ॥११॥
गणेशो विश्वेस्मिन् स्थित इह च विश्वं गणपतौ गणेशो यत्रास्ते धृतिमतिरमैश्वर्यमखिलम्।
समुक्तं नामैकं गणपतिपदं मंगलमयं तदेकास्ये दृष्टे सकलविबुधास्येक्षणसमम्॥१२॥
बहुक्लेशैर्व्याप्तः स्मृत उत गणेशे च हृदये क्षणात् क्लेशान्मुक्तो भवति सहसा त्वभ्रचयवत्।
वने विद्यारम्भे युधि रिपुभये कुत्र गमने प्रवेशे प्राणान्ते गणपतिपदं चाशु विशति ॥१३॥
गणाध्यक्षः ज्येष्ठः कपिल अपरो मंगलनिधि-र्दयालुर्हेरम्बो वरद इति चिन्तामणिरजः ।
वरानीशो डुण्ढिर्गजवदननारः शिवसुतो मयूरेशो गौरीतनय इति नामानि पठति ॥१४॥
महेशोऽयं विष्णुः सकविरविरिन्दुः कमलजः क्षितिस्तोयं वह्निः श्वसन इति खं त्वद्रिरुदधिः ।
कुजस्तारः शुक्रो पुरुरुडुबुधोऽगुश्च धनदो यमः पाशी काव्यः शनिरखिलरूपो गणपतिः ॥१५॥
मुखं वह्निः पादौ हरिरपि विधाता प्रजननं रविर्नेत्रे चन्द्रो हृदयमपि कामोस्य मदनः।
करौ शक्रः कट्यामवनिरुदरं भानि दशनं गणेशस्यासन्वै क्रतुमयवपुश्चैव सकलम् ॥१६॥
अनर्घ्यालङ्कारैररुणवसनैर्भूषिततनुः करीन्द्रास्यः सिंहासनमुपगतो भाति बुधराट्।
स्मितास्या तन्मध्येप्युदितरविबिम्बोपमरुचि स्थिता सिद्धिर्वामे मतिरितरे चामरकरा ॥१७॥
समन्तात्तस्यासन् प्रवरमुनिसिद्धास्सुरगणाः प्रशंसन्त्यग्रे विविधनुतिभिः साञ्जलिपुटाः।
बिडौजाद्यैर्ब्रह्मादिभिरनुवृतो भक्तनिकरै-र्गणाक्रीडामोदप्रमुदविकटाद्यैस्सहचरैः ॥१८॥
वशित्वाद्यष्टाष्टा दशदिगखिलोल्लोलमनुवाग्-धृतिः पाद्मः खड्गोऽञ्जनरसबलाः सिद्धय इमाः।
सदा पृष्ठे तिष्ठन्त्यनिमिषदृशस्तन्मुखलया गणेशं सेवन्तेप्यतिनिकटसूपायनकराः ॥१९॥
मृगाङ्कास्या रंभाप्रभृति गणिका यस्य पुरतः सुसंगीतं कुर्वन्त्यतिकुतुकगन्धर्वसहिताः।
मुदः पारो नात्रेत्यनुपमपदे द्योर्विगलिता स्थिरं जातं चित्तं चरणमवलोक्यास्य विमलम् ॥२०॥
हरेणायं ध्यातस्त्रिपुरमथने चासुरवधे गणेशः पार्वत्या बलिविजयकालेपि हरिणा।
विधात्रा संसृष्टावुरगपतिना क्षोणिधरणे नरैः सिद्धौ मुक्तौ त्रिभुवनजये पुष्पधनुषा ॥२१॥
अयं सुप्रासादे सुर इव निजानन्दभुवने महान् श्रीमानाद्यो लघुतरगृहे रङ्कसदृशः।
शिवद्वारे द्वाःस्थो नृप इव सदा भूपतिगृहे स्थितो भूत्वोमाङ्के शिशुगणपतिर्लालनपरः॥२२॥
अमुष्मिन् सन्तुष्टे गजवदन एवापि विबुधे ततस्ते सन्तुष्टास्त्रिभुवनगताः स्युर्बुधगणाः।
दयालुर्हेरंबो न भवति यस्मिंश्च पुरुषे वृथा सर्वं तस्य प्रजननमतः सान्द्रतमसि ॥२३॥
वरेण्योभ्रूशुण्डिर्भृगुगुरुकुजा मुद्गलमुखा ह्यपारास्तद्भक्ता जपहवनपूजास्तुतिपराः।
गणेशोयं भक्तप्रिय इति सर्वत्र गतयो विभक्तिर्यत्रास्ते स्वयमपि सदा तिष्ठति गणः ॥२४॥
मृदः काश्चिद्धातोश्छदविलिखिता वापि दृषदः स्मृता व्याजा मूर्तिः पथि यदि बहिर्येन सहसा।
अशुद्धोऽद्धा द्रष्टा प्रवदति तदाह्वां गणपतेः श्रुता शुद्धो मर्त्यो भवति दुरिताद्विस्मय इति ॥२५॥
बहिर्द्वारस्याध्वं गजवदनवर्ष्मेन्धनमयं प्रशस्तं वा कृत्वा विविधकुशलैस्तत्र निहितं ।
प्रभावात्तन्मूर्त्या भवति सदनं मंगलमयं विलोक्यानन्दस्तां भवति जगतो विस्मय इति ॥२६॥
सिते भाद्रे मासे प्रतिशरदि मध्याह्नसमये मृदो मूर्तिं कृत्वा गणपतितिथौ डुण्ढिसदृशीम्।
समर्चन्नुत्साहः प्रभवति महान् सर्वसदने विलोक्यानन्दस्तां प्रभवति नृणां विस्मय इति ॥२७॥
तथाह्येकःश्लोको वरयति महिम्नो गणपतेः कथं स श्लोकेस्मिन् स्तुत इति भये संप्रति तते।
स्मृतं नामास्यैकं सकृदिदमनन्ताह्वयसमं यतो यस्यैकस्य स्तवनसदृशं नान्यदपरम् ॥२८॥
गजवदनविभो यद्वर्णितं वैभवं ते त्विह जनुषि ममेत्थं चारु तद्दर्शयाशु।
त्वमसि च करुणायास्सागरः कृत्स्नदाता-प्यपि तव भृतकोऽहं सर्वदा चिन्तकोऽस्मि ॥२९॥
सुस्तोत्रं प्रपठतु नित्यमेतदेव स्वानन्दं प्रतिगमनेप्ययं सुमार्गः।
सञ्चिन्त्यं स्वमनसि तत्पदारविन्दं स्थाप्याग्रे स्तवनफलं नतिः करिष्ये ॥३०॥
गणेशदेवस्य महात्म्यमेत-द्यः श्रावयेद्वापि पठेच्च तस्य।
क्लेशा लयं यान्ति लभेच्च शीघ्रं स्त्रीपुत्रविद्यार्थगृहं च मुक्तिम् ॥३१॥
॥ इति श्रीपुष्पदन्तविरचितं श्रीगणेशमहिमस्तोत्रं संपूर्णम् ॥
10 वर्ष के उपाय के साथ अपनी लाल किताब की जन्मपत्री ( Lal Kitab Horoscope ) बनवाए केवल 500/- ( Only India Charges ) में ! Mobile & Whats app Number : 7821878500
>>
जन्मकुंडली सम्बन्धित, ज्योतिष सम्बन्धित व् वास्तु सम्बन्धित समस्या के लिए कॉल करें Mobile & Whats app Number : 7821878500
किसी भी तरह का यंत्र या रत्न प्राप्ति के लिए कॉल करें Mobile & Whats app Number : 7821878500
बिना फोड़ फोड़ के अपने मकान व् व्यापार स्थल का वास्तु कराने के लिए कॉल करें Mobile & Whats app Number : 7821878500
नोट : ज्योतिष सम्बन्धित व् वास्तु सम्बन्धित समस्या से परेशान हो तो ज्योतिष आचार्य पंडित ललित शर्मा पर कॉल करके अपनी समस्या का निवारण कीजिये ! +91- 7821878500 ( Paid Services )
New Update पाने के लिए पंडित ललित ब्राह्मण की Facebook प्रोफाइल Join करें : Click Here
आगे इन्हें भी जाने :
जानें : तुलसी पूजा विधि व् मंत्र : Click Here
जानें : तुलसी के उपाय : Click Here
10 वर्ष के उपाय के साथ अपनी लाल किताब की जन्मपत्री ( Lal Kitab Horoscope ) बनवाए केवल 500/- ( Only India Charges ) में ! Mobile & Whats app Number : 7821878500
ऑनलाइन पूजा पाठ ( Online Puja Path ) व् वैदिक मंत्र ( Vaidik Mantra ) का जाप कराने के लिए संपर्क करें Mobile & Whats app Number : 7821878500


text:
समुद्रः प्रक्षुब्धः-तीरदेशवासिभ्यः जाग्रतानिर्देशः दत्तः।
तिरुवनन्तपुरम् > केरलेषु समुद्रः प्रक्षुब्धावस्थायां वर्तते इत्यतः सर्वकारेण तीरदेशप्रदेशेषु जाग्रतानिर्देशः दत्तः। समुद्रप्रक्षोभेण मत्स्यबन्धनकर्मकराः अतिदुरितमनुभवन्ति। तिरुवनन्तपुरे विष़िञ्ञं, वेली, कोच्चुवेली, अटिमलत्तुरा, वल्लक्कटव् इत्यादिषु प्रदेशेषु समुद्रः प्रक्षुब्धः भवति। एतेभ्यः प्रदेशेभ्यः जनाः दुरिताश्वासकेन्द्रं प्रति परिवर्तिताः। समीपस्थाः विद्यालया: एव दुरिताश्वासकेन्द्ररूपेण निश्चिताः वर्तन्ते।एतावता विंशत्यधिकानां परिवाराणां दुरिताश्वासकेन्द्रं प्रति परिवर्तनम् अभवत्।षष्ट्यधिकानि गृहाणि समुद्रक्षोभेण जलपूर्णानि अभवन्।कर्मकराः मत्स्यबन्धनाय समुद्रं प्रति न गन्तव्याः इति सर्वकारनिर्देशः वर्तते।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ९
मत्स्य उवाच।
एवं श्रुत्वा पुनः प्राह पुनरेव जनार्दनम्।
पूर्वेषां चरितं ब्रूहि मनूनां मधुसूदन ।।
मन्वन्तराणि सर्वाणि मनूनां चरितञ्च यत्।
प्रमाणञ्चैव कालस्य तच्छृणुष्व समाहितः।। ९.१ ।।
एकचित्तः प्रशान्तात्मा श्रृणु मार्तण्डनन्दन।
यामा नाम पुरा देवा आसन् स्वायम्भुवान्तरे।। ९.२ ।।
सप्तैव ऋषयः पूर्वे ये मरीच्यादयः स्मृताः।
आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च सहः सवन एव च।। ९.३ ।।
ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यो मेधा मेधातिथिर्वसुः।
स्वायम्भुवस्यास्य मनोर्दशैते वंशवर्द्धनाः।। ९.४ ।।
प्रतिसर्गमिमे कृत्वा जग्मुर्यत्परमम्पदम्।
एतत् स्वायम्भुवं प्रोक्तं स्वारोचिषमतः परम्।। ९.५ ।।
स्वारोचिषस्य तनयाश्चत्वारो देववर्चसः।
नभो नभस्य प्रसृति भानवः कीर्तिवर्द्धनाः।। ९.६ ।।
दत्तो निश्च्यवनस्तम्बः प्राणः कश्यप एव च।
और्वो बृहस्पतिश्चैव सप्तैते ऋषयः स्मृताः।। ९.७ ।।
देवाश्च तुषिता नाम स्मृताः स्वारोचिषेऽन्तरे।
हवीन्द्रः सुकृतो मूर्तिरापोज्योतिरयस्मयः।। ९.८ ।।
वसिष्ठस्य सुताः सप्त ये प्रजापतयः स्मृताः।
द्वितीयमेतत्कथितं मन्वन्तरमतः परम्।। ९.९ ।।
औत्तमीयं प्रवक्ष्यामि तथा मन्वन्तरं शुभम्।
मनुर्नामौत्तमिर्यत्र दशपुत्रानजीजनत्।। ९.११ ।।
ईष ऊर्जश्च तर्जश्च शुचिः शुक्रस्तथैव च।
मधुश्च माधवश्चैव नभस्योऽथ नभास्तथा।। ९.१२ ।।
सहः कनीयानेतेषामुदारः कीर्त्तिवर्द्धनः।
भावनास्तत्र देवाः स्युरूर्जाः सप्तर्षयः स्मृताः।। ९.१३ ।।
कौकुरुण्डिश्च दाल्भ्यश्च शङ्खः प्रवहणः शिवः।
सितश्च सस्मितश्चैव सप्तैते योगवर्द्वनाः।। ९.१४ ।।
मन्वन्तरं चतुर्थं तु तामसं नाम विश्रुतम्।
कविः पृथुस्तथैवाग्निरकपिः कपिरेव च।। ९.१५ ।।
तथैव जल्पधीमानौ मुनयः सप्तनामतः।
साध्या देवगणा यत्र कथितास्तामसेऽन्तरे।। ९.१६ ।।
अकल्मषस्तथा धन्वी तपोमूलस्तपोधनः।
तपोरति तपस्यश्च तपोद्युति परन्तपौ।। ९.१७ ।।
तपोभागी तपोयोगी धर्माचाररताः सदा।
तामसस्य सुताः सर्वे दश वंश विवर्द्धनाः।। ९.१८ ।।
पञ्चमस्य मनोस्तद्वद्रैवतस्यान्तरं श्रृणु।
ऐन्द्रबाहुः सुबाहुश्च पर्जन्यः सोमपो मुनिः।। ९.१९ ।।
हिरण्यरोमा सप्ताश्वः सप्तैते ऋषयः स्मृताः।
देवाश्चाभूतरजसस्तथा प्रकृतयः शुभाः।। ९.२० ।।
अरुणस्तत्वदर्शी च धृतिमान् हव्यवान् कविः।
युक्तो निरुत्सुकः सत्वो निर्मोहोऽथ प्रकाशकः।। ९.२१ ।।
धर्मवीर्यबलोपेता दशैते रैवतात्मजाः।
भृगुः सुधामा विरजाः सहिष्णुर्नाद एव च।। ९.२२ ।।
विवस्वानतिनामा च षष्ठे सप्तर्षयोऽपरे।
चाक्षुषस्यान्तरे देवा लेखा नाम परिश्रुताः।। ९.२३ ।।
ऋभवोऽथ ऋभाद्याश्च वारिमूलादिवाकसः।
चाक्षुषस्यान्तरे प्रोक्ता देवानां पञ्चयोनयः।। ९.२४ ।।
रुरुप्रभृतयस्तद्वच्चाक्षुषस्य सुता दश।
प्रोक्ताः स्वायम्भुवे वंशे ये मया पूर्वमेव तु।। ९.२५ ।।
अन्तरं चाक्षुषं चैतन्मया ते परिकीर्त्तितम्।
सप्तमं तत् प्रवक्ष्यामि यद्वैवस्वतमुच्यते।। ९.२६ ।।
अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च कश्यपो गौतमस्तथा।
भरद्वाजस्तथायोगी विश्वामित्रः प्रतापवान्।। ९.२७ ।।
जमदग्निश्च सप्तैते साम्प्रतं ये महर्षयः।
कृत्वा धर्म्मव्यवस्थानं प्रयान्ति परमम्पदम्।। ९.२८ ।।
साध्या विश्वे च रुद्राश्च मरुतो वसवोऽश्विनौ।
आदित्याश्च सुरास्तद्वत् सप्तदेवगणाः स्मृताः।। ९.२९ ।।
इक्ष्वाकुप्रमुखाश्चास्य दशपुत्राः स्मृता भुवि।
मन्वन्तरेषु सर्वेषु सप्त सप्त महर्षयः।। ९.३० ।।
कृत्वा धर्म्मव्यवस्थानं प्रयान्तिपरमम्पदम्।
सावर्ण्यस्य प्रवक्ष्यामि मनोर्भावि तथान्तरम्।। ९.३१ ।।
अश्वत्थामा शरद्वांश्च कौशिको गालवस्तथा।
शतानन्दः काश्यपश्च रामश्च ऋषयः स्मृताः।। ९.३२ ।।
धृतिर्वरीयान् यवसः सुवर्णो वृष्टिरेव च।
चरिष्णुरीड्यः सुमतिर्वसुः शुक्रश्च वीर्यवान्।। ९.३३ ।।
भविष्या दशसावर्णेर्मनोः पुत्राः प्रकीर्त्तिताः।
रौच्यादयस्तथान्येऽपि मनवः सम्प्रकीर्तिताः।। ९.३४ ।।
रुचेः प्रजापतेः पुत्रो रौच्यो नाम भविष्यति।
मनुर्भूतिसुतस्तद्वद् भौत्यो नाम भविष्यति।। ९.३५ ।।
ततस्तु मेरुसावर्णिर्ब्रह्मसूनुर्मनुः स्मृतः।
ऋतश्च ऋतधामा च विष्वक्सेनो मनुस्तथा।। ९.३६ ।।
अतीतानागताश्चैते मनवः परिकीर्तिताः।
षडूनं युगसाहस्रमेभिर्व्याप्तं नराधिप।। ९.३७ ।।
स्वेस्वेऽन्तरे सर्वमिदमुत्पाद्य सचराचरम्।
कल्पक्षये विनिर्वृत्ते मुच्यन्ते ब्रह्मणा सह।। ९.३८ ।।
एते युगसहस्रान्ते विनश्यन्ति पुनः पुनः।
ब्रह्माद्या विष्णुसायुज्यं याता यास्यन्ति वै द्विजाः।। ९.३९ ।।


text:
स्वामी विवेकानन्दः
सन्ति बहवो भारतस्य वरपुत्राः येषु अविस्मरणीयः स्वामी विवेकानन्दः। सः विश्वधर्मसम्मेलने भारतीय-संस्कृतेः उपादेयतां श्रेष्ठतां च प्रादर्शयत्। बङ्गप्रान्तस्य कोलकातानगरे त्रिषष्ट्यधिकशततमे(१८६३) वर्षे जनवरी मासस्य द्वादशे दिने एतस्य जन्म अभवत्। तस्य पिता श्री विश्वनाथदत्तमहोदय:। पूर्वं तस्य नाम नरेन्द्रनाथदत्तः इति आसीत्। एषः उत्साही, हास्यप्रियः, करुणापरः च आसीत्। नरेन्द्रः बाल्ये कपीन्, मयूरान्, कपोतान् च पालयति स्म। एषः पितुः हयान् अपि रक्षति स्म। अध्ययनपटुरयं नरेन्द्रः शास्त्रीयसङ्गीतस्य अभ्यासं करोति स्म। प्रतिदिनं व्यायामं करोति स्म। ध्यानसिद्धः अयं भ्रूमध्ये ज्योतिरेकं पश्यति स्म। ईश्वर-जिज्ञासुः अयं सर्वान् पृच्छति स्म यत् किं भवान् ईश्वरं दृष्टवान्? इति। ईश्वरं ज्ञातुं पाश्चात्यदर्शनस्य भारतीयदर्शनस्य च गभीरम् अध्ययनं कुर्वन् अयं नरेन्द्रः विश्वविद्यालयस्य स्नातकपदवीम् अधिगतवान्। अस्मिन्नेव समये दैवयोगात् दक्षिणेश्वरस्थे कालीमन्दिरे परमहंसस्य रामकृष्णदेवस्य दर्शनं तेन प्राप्तम्। रामकृष्णमुद्दिश्य नरेन्द्रः पृष्टवान् ‘किं भवान् ईश्वरं दृष्टवान् ?’ इति। ‘आम्। त्वामिव ईश्वरमपि पश्यामि’ इति श्रीरामकृष्णदेवः स्मयमानः अवदत्। एष एव महापुरुषः नरेन्द्रस्य अध्यात्म-गुरुः अभवत्।
सन्यासदीक्षानन्तरं नरेन्द्रस्य नाम विवेकानन्दः इति अभवत्। अयं च नरेन्द्रः भारतभ्रमणं योगसाधनां च कृत्वा त्रिनवत्यधिकाष्टादशत(१८९३)तमे वर्षे अमेरिकादेशस्य शिकागोनगरे विश्वधर्मसभायां भारतस्य गौरवं प्रतिष्ठापितवान् । तत्र सभास्थले विविध धर्मग्रन्थाः एकस्य उपरि एकः इति क्रमेण स्थापिताः आसन् । संयोगवशात् श्रीमद्भगवद्गीता सर्वेषां पुस्तकानाम् अधः आसीत् । एकः अमेरिकावासी उपहासपूर्वकम् अवदत् - ‘स्वामिन्। भवतां गीता सर्वेषां धर्मग्रन्थानाम् अधः वर्तते’ इति । प्रत्युत्पन्नमतिः स्वामी विवेकानन्दः हसन्नेव प्रत्यवदत् - ‘आम् । सत्यम्। आधारशिला तु अधः एव भवति। सा यदि बहिः स्वीक्रियेत तर्हि समग्रम् अधः पतिष्यति’ इति। विदेशेषु वेदान्तधर्मस्य प्रचारं कृत्वा भारतं प्रत्यागतः सः देशोद्धाराय युवकान् प्रेरितवान्। जनसेवा, स्वास्थ्यरक्षा, स्त्रीशिक्षा, आधुनिकप्रौद्योगिकी प्रभृतिषु क्षेत्रेषु असाधारणं कार्यं कर्तुं ‘रामकृष्णमिशन्’ इति संस्थां संस्थाप्य जनेषु शक्तिजागरणं कृतवान्। स्वामिविवेकानन्दस्य अयं सन्देशः अद्यापि भारतीयान् प्रेरयति - "उत्तिष्ठत, जाग्रत, प्राप्य वरान्निबोधत।"
अन्तर्विषयाः
स्वामी विवेकानन्दः[सम्पादयतु]
"हे सोदरसोदरीमणयः ! सुदीर्घायाः कालरात्रेः इदानीम् अन्तिमक्षणाः आगताः । कष्टानि, दुःखानि नाशं यान्ति । पवित्रा भूमिरस्माकम् । सर्वत्र प्रसृतानां मलयवीचिकानां स्पर्शेन भारताम्बा प्रबुध्यमानाऽस्ति । तस्याः महाशक्तिं अवरोद्धुं कोऽपि न शक्तः भवति ।"
"अस्मन्मातृभूमये सर्वम् अर्पयितुं भवन्तः सिद्धाः वा ? सिद्धाः चेत् अस्मिन् देशे दारिद्र्यस्य, आज्ञानस्य च नाशं कर्तुं समर्थाः भवन्ति भवन्तः । अस्माकं देशीयाः सोदराः कोटिशः जनाः क्षुधातुराः कष्टानि अनुभवन्तः सन्तीति भवन्तः जानन्ति किम् ? तेषां विषये भवन्तः परितपन्ति किम् ?"
"गिरयः इव विघ्नाः भवन्तु नाम तानतिक्रान्तुं धैर्यसाहसे भवत्सु स्तः वा ? भवताम् आप्ताः सन्निहिताः, भवतां विरोधिनो वा भवन्तु नाम लक्ष्यसाधनाय पुरोगन्तुं वज्रसङ्कल्पः भवतामस्ति वा ? स्वेषु विश्वासः अस्ति चेदेव भवन्तः स्वतन्त्रजीविनः भवन्ति । सुदृढदेहं भवन्तः वर्धयेयुः । अध्ययनद्वारा ध्यानद्वारा भवतां मनसां रूपनिर्माणं करणीयम् । तदैव भवन्तः विजयिनः भवन्ति ।
"अमेरिकादेशम्, इङ्ग्लण्ड्देशं प्रति च गमनात् पूर्वं मम मातृभूमिं प्रगाढं प्रीणामि स्म । ततः निर्वर्त्य आगमनानन्तरम् अस्याः भूम्याः प्रतिधूलिकणमपि मे पवित्रं दृश्यते ।"
अमुं सन्देशं भरतखण्डस्य कोणं कोणं प्रति कः नीतवानिति भवन्तः जानन्ति वा ? सः एव स्वामी विवेकानन्दः ।
चैतन्यवान् बालकः[सम्पादयतु]
संन्यासी भूत्वा स्वामी विवेकानन्दः इति नाम प्राप्तवान् सः । पितरौ नरेन्द्र इति आह्वयतः स्म तम् । नरेन्द्रस्य जनकस्य नाम विश्वनाथदत्तः । जननी भुवनेश्वरीदेवी । कोलकातानगरे १८६३ संवत्सरे जनवरीमासस्य १२ दिनाङ्के नरेन्द्रः जातः । शैशवे एव अत्यन्तचैतन्यवान्, चपलः च आसीत् सः ।
नरेन्द्रे बाल्ये पदं न्यस्यति सति तस्य चापलता अपि प्रवृद्धा । परितः विद्यमानानां बालकानां सहजतया सः एव नायकः भवति स्म । सहचराः सर्वदा तस्य निर्णयं शिरसा वहन्ति स्म । एकदा कश्चित् गृहयजमानः "तस्मिन् वृक्षे एकः पिशाचः अस्ति, सः बालान् निगिरति" इत्युकत्वा बालान् भायितवान् । तेन तर्जनेन नऱेन्द्रः किञ्चिदपि न भीतः । तं वृक्षमारुह्य एकस्यां शाखायाम् उपविष्टवान् । इतरे बालाः सर्वे भीरुतां प्रदर्शितवन्तः । नऱेन्द्रः बहुकालं वृक्षे एव उपविश्य निरीक्षां कृतवान् । पिशाचः प्रेतः वा कोऽपि नागतः । अतः गृहस्वामिना उक्ता काककथा (असत्यकथा) इति सर्वान् अवदत् । ध्यानमपि तस्य क्रीडा इवासीत् । किन्तु ध्यानसमये प्रापञ्चिकसम्बन्धिस्पृहाहीनः भवति स्म । ध्यानसमये गृहगोधिका सर्पः वा समीपमागच्छतु नाम तस्य एकाग्रता भग्ना न भवति स्म ।
बाल्यतः एव नरेन्द्रः साधूनां संन्यासिनां विषये गौरवं प्रीतिं च दर्शयति स्म । याचनमात्रेण सर्वस्मै अपि सर्वं ददाति स्म सः । यदा स्वजन्मदिने नूतनवस्त्रं धरति स्म, तदा कोऽपि भिक्षुकः 'भिक्षां देहि' इति हस्तं प्रसारयति चेत् तत् नूतनवस्त्रमपि तस्मै ददाति स्म । अत एव तस्य माता स्वगृहं प्रति कस्यापि भिक्षुकस्यागमनं पश्यति चेत् नरेन्द्रं प्रकोष्ठे स्थापयित्वा कीलयति स्म । किन्तु नरेन्द्रस्य स्वभावं सर्वोऽपि भिक्षुकः जानाति स्म, अतः ते नऱेन्द्रः यत्रास्ति तत्प्रकोष्ठवातायनसमीपमागत्य याचन्ते स्म । नरेन्द्रः स्वसमीपे यदस्ति तद्वस्तु तेषां भिक्षापात्रे समर्पयति स्म । त्यागभावः वैराग्यभावः अन्ये च सुगुणाः तस्मिन् विकस्यमानाः आसन् ।
विरामसमयेषु तन्माता तस्य कृते रामायणकथां वदति स्म । रामायणस्थां यां कमपि कथां न वदति चेत् सः न निद्राति स्म । मातरि कथां कथयन्त्यां सत्यां नरेन्द्रः स्वीयाध्ययनं, क्रीडाः, गीतानि सर्वाणि विस्मृत्य एकनिष्ठया शृणोति स्म । आञ्जनेये तस्य अमिता भक्तिः आसीत् । एकदा सः शरीरे सर्वत्र भस्म विलेप्य शिवविग्रहस्य पुरतः उपविष्टवान् । तं दृष्ट्वा विस्मिता तस्य माता 'नरेन्द्र! कः एषः वेषः ?' इति पृष्टवती । तदा सः हसन् 'अम्ब! अहं शिवः, जानाति वा ?' इति अवदत् । तत्पितामहः इव एषः अपि संन्यासी भवेदिति तन्माता भीता भवति स्म ।
बाल्यम्[सम्पादयतु]
नरेन्द्रस्य जनकः न्यायवादी आसीत् । प्रतिदिनं विविधकुलजाः न्यायार्थिनः बहवः तदगृहमायान्ति स्म । तदगृहं धर्मशाला इव भवति स्म । ते सर्वेऽपि तत्रैव अल्पाहारं भोजनं च कुर्वन्ति स्म । भोजनानन्तरं धूमपानार्थं हुक्कानां प्रदानं तत्र सम्प्रदायः आसीत् । तत्र एकैककुलजानां प्रत्येकतया हुक्का भवति स्म । इतरकुलजानां हुक्काम् अहं पिबामि चेत् किं भवतीति ज्ञातव्यम् इति नरेन्द्रस्य उत्सुकता आसीत् । एकदिने तादृशप्रयोगं कृतवानपि । अनर्थं न किञ्चित् जातम् । कुलभेदाः निरर्थकाः इति सः तदानीमेव निर्णीतवान् ।
"वार्धक्यलक्षणानि बाल्ये एव द्र्ष्टुं शक्यन्ते" इति सूक्तिः करुणार्द्रहृदयस्य नरेन्द्रस्य विषये सम्पूर्णतया सत्यार्था अभवत् । एकदा तत्रत्य-व्यायामशालायां व्यायामविन्यासानां प्रदर्शनम् आसीत् । अनूह्यतया एका भारयुक्ता अयश्शलाका सन्दर्शकेषु कस्यचन नाविकस्योपरि पतिता । स च मूर्छितः । आरक्षकाः प्रश्नं करिष्यन्तीति सन्दर्शकाः सर्वे भयेन पलायितवन्तः । नरेन्द्र: द्वयोः मित्रयोः साहाय्येन व्रणितस्य नाविकस्य प्रथमचिकित्सां कृतवान् । अन्यस्मिन् सन्दर्भे अश्वशकटस्य चक्रयोरधः पतितं किञ्चन मित्रं नरेन्द्रः चक्रयोर्मध्यतः बहिरानीय रक्षितवान् । अन्यदा अज्ञातं बालकं कञ्चन रक्षितवान् । तीव्रज्वरेण मध्येमार्गं नष्टप्रज्ञं तं बालकं स्वगृहं नीत्वा तस्य सेवामकरोत् ।
नरेन्द्रः न केवलं क्रीडासु निपुणः, विद्यास्वपि सः निपुणः एव । यं कञ्चन पाठम् एकवारं पठित्वा अक्षरशः सर्वं स्मरति स्म सः । तस्य स्मरणशक्तिः अपूर्वा आसीत् । अध्ययने विजयप्राप्तेः मूलकारणं तस्य एकाग्रता एव ।
विश्वनाथदत्तः यदा यदा समयः लभ्यते तदा तदा नरेन्द्रमेवं बोधयति स्म "सत्यधर्मयुतं मार्गं यावदनुसरति भवान् तावत् कस्मादपि भयं अनुभोक्तव्यं नास्ति । दुष्टानां वशः मा भवतु । आत्मगौरवं सर्वदा रक्षतु भवान् । स्वमते प्रेम इत्यस्य अर्थः परमते द्वेषः न । देशभक्तिरस्ति चेत् एव मानवः सुखेन जीवति । परदेशीयाः शत्रवः अस्माकं देशस्य उपरि आक्रमणं कृतवन्तः चेदपि अस्माकं देशस्य प्राचीनां महिमान्वितां संस्कृतिं ते हर्तुं न शक्नुवन्ति" इति । स्वकुमारस्य नरेन्द्रस्य मधुरं कण्ठस्वरं श्रोतुम् इच्छति स्म पिता । भक्तिगीतानाम् आलापनसमये नरेन्द्रस्य मुखम् उज्ज्वलं प्रकाशते स्म ।
नरेन्द्रः स्वजननीं प्राणसमं प्रीणाति स्म । तां साक्षात् देवतां मनुते स्म । तस्य चिन्तनानुसारं त्यागे मातृसमः जनः अन्यः कोऽपि न भवति । न केवलं गृहे किन्तु समाजेऽपि तस्याः कृते अत्युन्नतस्थानं दातव्यम् । जनकेऽपि नरेन्द्रे अपारं प्रीत्यादरवान् आसीत् । सर्वमिदं तस्य स्वेच्छायाः, स्वतन्त्रविहाराणां वा प्रतिबन्धकं नासीत् । पितरमुद्दिश्यापि स्वाभिप्रायान् स्पष्टतया प्रकटयामास सः । "आतिथ्यमिति सत्यमेव सुगुणः, किन्तु अलसानां कृते भोजनदानं किमुचितम् ? धूमपानाय तेषां कृते धूमवर्तिकानां, हुक्कानां प्रदानं न्याय्यं वा ?" इति पितरं दृढं पृच्छति स्म । तस्य पिता तु 'पुत्र ! तेषां कष्टानि भवान् न जानाति, धूमपानावसरे वा ते स्वजीवनस्य कष्टं विस्मरेयुः इति वदति स्म ।।
१८८० तमे वर्षे नरेन्द्रः माध्यमिकशिक्षां समाप्य मेट्रिक्युलेषन्, कलाशालाप्रवेशपरीक्षाञ्चोत्तीर्णवान् । सः काञ्चन कलाशालां प्राविशत् । तस्य ज्ञानतृष्णा दिने दिने वर्धते स्म । विविधानि पुस्तकानि ग्रन्थालयतः आनीय तृष्णायाः निवारणाय पठति स्म सः । विशेषतया भगवतः सृष्टिरहस्यानि तं सम्मोहयन्ति स्म । न केवलम् इतिहासं, विज्ञानशास्त्रं पाश्चात्यतत्त्वशास्त्रमपि सम्यगधीतवान् सः । अध्ययनेन तस्य मेधाशक्तिः विकसिता भवति स्म । सन्देहसन्दोहाः तं परितः भवन्ति स्म । अन्धविश्वासान् मनसः सः तिरस्कर्तुं शक्तवान्, तत्त्वस्य साक्षात्कारन्तु न प्राप्तवान् ।
प्रसिद्धपण्डितान् सन्दृश्य, स्वसन्देहान् तेषु निवेद्य तेषां मार्गदर्शनं प्रार्थयति स्म । तर्कवितर्केषु पण्डिताः एकमन्यो विशिष्यन्ते स्म, किन्तु तेषां तर्काः नरेन्द्रस्य तृप्तिकराः नासन् । तेषां विचारशैली शिथिला, पुरातनी आसीत् । तेषु कस्यचन वा देवस्य साक्षात्कारानुभूतेः अविद्यमानत्वात् तद्विचारधारा नरेन्द्रस्य अतृप्तिकरी आसीत् ।
गुरोः अन्वेषणम्[सम्पादयतु]
जगन्मातुः कालीदेव्याः मन्दिरे रामकृष्ण परमहंस।श्रीरामकृष्णः अर्चकः आसीत् । सः तु न पण्डितः । किन्तु भक्तौ परमोन्नतः आसीत् । सः भगवतः साक्षात्कारं प्राप्तवानिति वदन्ति स्म सर्वे । तस्य सन्दर्शनार्थं गताः पण्डिताः तस्य शिष्याः अभवन् । एकदा नरेन्द्रः मित्रैः सह तस्य दर्शनाय दक्षिणेश्वरं गतवान् । श्रीरामकृष्णं परितः भक्ताः आसन् । सः भगवद्विषयकचर्चायां निमग्रः आसीत् । नऱेन्द्रः स्वमित्रैः सह एकस्मिन् कोणे उपविष्टवान् । श्रीरामकृष्णस्य मनसि किमपि चलनं प्रारब्धम् । आनन्दः अनुभूतः । केऽप्यनिर्वचनीयाः भावाः तस्य मनः कल्लोलितम् अकुर्वन् । पूर्वानुबन्धविषयिकाः काः अपि स्मृतयः तस्मिन्नुदभूय व्याप्नुवन्ति स्म । किञ्चित्कालपर्यन्तं सः भावसमाधाविव निश्चलः जातः । नरेन्द्रस्य आकर्षणीया मूर्तिः, प्रकाशवत् नेत्रयुगलञ्च तमाश्चर्यचकितमकरोत् । 'भवान् गातुं श्क्नोति वा ?' इति श्रीरामकृष्णः नरेन्द्रं पृष्टवान् । वीणारवसदृशेन श्राव्येण स्वकण्ठस्वरेण नरेन्द्रः वङ्गभाषया गीतद्वयं गीतवान् । तत् सङ्गीतमाधुर्यम् आस्वदमानः भगवान् श्रीरामकृष्णः समाधिं गतः । सः नरेन्द्रं कञ्चन प्रकोष्ठं नीतवान् । नरेन्द्रस्य पृष्ठं स्पृशन् 'वत्स ! कुतः विलम्बः ? एतावत्पर्यन्तं भवतः निरीक्षया मम नेत्रद्वयं श्रान्तं जातम् । मम दिव्यानुभूतयः योग्येन जनेन सह चर्चनीयाः । भवान्न साधारणः । नररूपधारी नारायणो भवान् । अहं बहुकालतः निरीक्षणं करोमीति जानाति वा भवान् ?' इति उक्त्वा भृशं रुदितवान् श्रीरामकृष्णः ।
श्रीरामकृष्णस्य प्रवर्तनं दृष्ट्वा नरेन्द्रः आश्चर्यचकितः । 'वृद्धः एषः उन्मत्तः’ इत्ति चिन्तितवान् । ‘वत्स ! पुनः आगच्छति वा ? आगच्छामीति वचनं ददातु ।' इति श्रीरामकृष्णः तमभ्यर्थितवान् । 'अस्तु' इत्यवदत् नरेन्द्रः बहिरागमनमेव ततः श्रेयः इति चिन्तयन् । श्रीरामकृष्णस्य भाषणस्यान्ते नऱेन्द्रः 'भवान् भगवन्तं दृष्टवान् वा?' इत्ति पृष्टवान् । ‘सत्यं भोः! दृष्टवान् । भवन्तमिव भगवन्तं दृष्टवान् । तेन सह वार्तालापं कृतवानपि । भवते अपि दर्शयामि । किन्तु भगवन्तं द्रष्टुं तातप्यमानः कः अस्ति?’ इति श्रीरामकृष्णः प्रत्यवदत् । नरेन्द्रः स्वगतमेवं चिन्तितवान् ‘अद्यपर्यन्तं भगवन्तमहं दृष्टवानिति वक्ता कोऽपि जनः न दृष्टः । एषः तु मतिहीनः इव अस्ति । उन्मत्तः स्यात् । अथवा परिशीलनम् अकृत्वा निर्णयस्वीकारः नोचितः अत्र' इति ।
एकः मासः अतीतः । कदाचित् नरेन्द्रः एकाकी दक्षिणेश्वरं गतः । श्रीरामकृष्णः स्वप्रकोष्ठे खटवायाम् उपविष्टवानासीत् । नरेन्द्रं दृष्ट्वा आनन्दितः सः तं खटवायाम् उपवेशितवान् । सः समाधिं गतः । स्वपादं नरेन्द्रस्याङ्के न्यस्तवान् । नरेन्द्रः बाह्यप्रपञ्चं विस्मृतवान् । स्वयं शून्ये आर्दीभवन्निव अनुभूतिं प्राप्तवान् ।'किमेतत् ? भवान् मां किं कुर्वन्नस्ति ? मम पितरौ जीवन्तौ स्तः । अहं तयोः समीपं गच्छामि' इति सम्भ्रान्तः उक्तवान् नरेन्द्रः । श्रीरामकृष्णः हसन् 'अस्तु । अद्य एतावत् पर्याप्तम् ।' इति वदन् स्वपादं तदङ्कतः स्वीकृतवान् । नरेन्द्रः पुनः साधारणस्थितिं प्राप्तवान् ।
दिनेषु गच्छत्सु तयोः परस्परम् आकर्षणं सञ्जातम् । परस्परं त्यक्त्वा जीवनम् असाध्यम् इति भावः उत्पन्नः । नरेन्द्रस्य सामर्थ्यं विज्ञातुं श्रीरामकृष्णस्य अधिककालः नावश्यकः अभवत् । विशिष्य सः जगन्मातुः कालिकायाः इच्छानुसारं प्रवर्तते स्म । युवकः नरेन्द्रः तु श्रीरामकृष्णं परीक्ष्य एव गुरुत्वेन अङ्गीकर्तुम् इच्छति स्म । 'भगवतः साक्षात्करणाय ऐहिकवाञ्छाः त्याज्याः' इति श्रीरामकृष्णः वदति स्म । एकस्मिन् दिने नरेन्द्रः श्रीरामकृष्णे बहिर्गते सति तस्य शय्यायाः अधः नाणकमेकं स्थापितवान् । श्रीरामकृष्णः प्रत्यागत्य खट्वायां शयितवान् । तत्क्षणम् एव सः वृश्चिकेन दष्ट इव उत्पतितः । शय्यायाम् अन्वेषणेन नाणकं प्राप्तं तेन । तत् नरेन्द्रस्य कार्यमेवेति सः अनन्तरं ज्ञातवान् । नरेन्द्रः श्रीरामकृष्णस्य प्रियशिष्यः सञ्जातः । sa
नरेन्द्रस्य वचनानि श्रीरामकृष्णः यथातथं नाङ्गीकरोति स्म । नरेन्द्रः विग्रहाराधकान् तीव्रतया विमृशति स्म । अद्वैतसिद्धान्तं तिरस्करोति स्म । लोकोत्तरानुभूतीः न विश्वसिति स्म । 'अहं ब्रह्मास्मि' 'शिवोऽहम्' इत्येतादृशानि अद्वैतबोधकवाक्यानि नरेन्द्रे कमपि परिणामं न अजनयन् । श्रीरामकृष्णः सर्वदा नरेन्द्रम् एवं वदति स्म - "किञ्चन् गम्यस्थानं गन्तुं बहवः मार्गाः भवन्ति । इतरप्रवासिनां मार्गः अनुचितः इति वक्तुं कस्यापि अधिकारः नास्ति । अज्ञातविषयानुद्दिश्य स्वसिद्धान्तप्रकटनं नोचितम्" इति । एवं श्रीरामकृष्णः नरेन्द्रं क्रमशः समीचीनमार्गं प्रापयति स्म ।
एकदा श्रीरामकृष्णः नरेन्द्रं निर्जनप्रदेशं नीतवान् । 'बहुकालं अत्र तपः कृत्वा नरेन्द्रः काश्चन् सिद्धीः सम्पादितवान् । एताभिः मानवः वाञ्छितं प्राप्तुं शक्नोति । अहं तु सर्वान् कामान् त्यक्तवान् । एताभिः शक्तिभिः मम प्रयोजनं नास्ति । एताः भवते यच्छामि वा ?' इति नरेन्द्रं पृष्टवान् रामकृष्णः । 'एताभिः शक्तिभिः आत्मसाक्षात्कारः मया लभ्यते वा ?' इति नरेन्द्रः तं पृष्टवान् । 'न लभ्यते' इति श्रीरामकृष्णस्य समाधानम् ।"तथा चेत् एताः शक्तयः मम नावश्यक्यः, मम वाञ्छा तु भगवत्साक्षात्कारः एव" इति नरेन्द्रस्य वचनं श्रुत्वा श्रीरामकृष्णे आनन्दः सुविकसितः । गुरुदेवः नरेन्द्रं परीक्षितवान् । परीक्षायां नरेन्द्रः सफलः अभवत् ।
क्रमशः नरेन्द्रः प्रापञ्चिकवासनाः त्यक्त्वा, वैराग्यधर्मासक्तः भवति स्म । तस्य पितरौ अमुमंशं ज्ञातवन्तौ । तदा नरेन्द्रः स्नातकपरीक्षायै (B.A) पठति स्म । तस्य विवाहं कृत्वा प्रापञ्चिकजीवनं प्रति आनेतुं तौ चिन्तितवन्तौ । अमुं विषयं ज्ञात्वा श्रीरामकृष्णः कल्लोलितस्वान्तः अभवत् । 'कौटुम्बिकबन्धेषु लग्रः भवति चेत् मानवसेवां कर्तुं न शक्नोति भवान्' इति तं बोधितवान् । कदाचित् श्रीरामकृष्णस्य बोधनेषु नरेन्द्रः न विश्वसिति स्म । तादृशसमयेषु श्रीरामकृष्णः आदौ तं स्वहस्ताभ्यां स्पृशति स्म । तेन नरेन्द्रः प्रापञ्चिकविषयनिस्स्पृहः भवति स्म । गुरुबोधेन पुनः प्राप्तचैतन्यः भवति स्म । एवं क्रमशः स गुरुः स्वशक्तिं शिष्याय दत्तवान् । १८८४ संवत्सरे नरेन्द्रः स्नातकपरीक्षाम् (B.A) उत्तीर्णवान् । तस्य किञ्चन मित्रं मिष्टान्नोपहारं पुरस्कृतवान् । तत्र नरेन्द्रः गीतमेकं गीतवान् । तस्मिन्नेव समये अशनिपात इव जनकस्य मरणवार्ता नरेन्द्रेण श्रुता ।
पितुः मरणानन्तरं तत् कुटुम्बं दारिद्र्येण आवृतम् । ऋणदातारः ऋणनिर्यातनाय पीडनम् आरब्धवन्तः । तेषु केचन न्यायालये अभियोगम् अग्च्छन् । आजीविकासम्पादनाय नरेन्द्रः बहुधा अटितवान् । तस्य वस्त्राणि खण्डशः छिन्नानि अभवन् । दिने एकवारं भोक्तुम् अपि कष्टमभवत् । स्वजननी-सोदरी-सोदराणाम् उदरपूरणाय सः बहुदिनानि निराहारः आसीत् । क्षुधया कदाचित् वीथीषु विसंज्ञः सन् पतति स्म । एवं दौर्भाग्ये तमनुसरति सत्यपि सः भगवति विश्वासं तु न त्यक्तवान् । 'मानवसेवां, जगन्मातुः कालिकायाः कार्यं निर्वोढुम् एव लोकेऽस्मिन् भवानस्ति । धीरः भवतु' इति तं सान्त्वयति स्म श्रीरामकृष्णः ।
'मम गुरुणा दृष्टः भगवान् सर्वं ददाति । अतः गुरोः सन्निधौ अभ्यर्थनं कार्यसाधनाय, वाञ्छापूरणाय उत्तमोपायः' इत्ति चिन्तितवान् एकदा नरेन्द्रः । साक्षात् गुरोः समीपं गत्वा 'एतस्मात् दारिद्र्यात् मां मोचयितुं मम पक्षतः जगन्मातरं कृपया प्रार्थयतु । भवान् यत्पृच्छति सा देवी तत्पूरयत्येव खलु ।' इत्यवदत् । 'वत्स ! मम तु जनन्यां सुतरां विश्वासः नास्ति । सा कथं मम प्रार्थनां शृणोति ? भवानेव तस्याः समीपं गत्वा पृच्छतु । तदा सा भवतः अभीष्टं सफलं करोति' इति गुरुः उक्तवान् । नरेन्द्रः अर्धरात्रिवेलायां कालीमातुः विग्रहस्य पुरतः उपविष्य गाढं ध्यानम् अकरोत् । 'अम्ब ! मह्यं त्यागभावं, वैराग्यभावं च ददातु । भवत्याः प्रत्यक्षदर्शनं ददातु । भवतीमहम् एतावदेव प्रार्थयामि' इति अभ्यर्थितवान् । नरेन्द्रः बहिरागते सति गुरुः 'भवतः आभीष्टं मातरि निवेदितवान् वा ? सा किम् उक्तवती ?' इति पृष्टवान् । नरेन्द्रः विस्मितः । 'अये ! तं विषयं सम्पूर्णतया विस्मृतवान्' इति उक्तवान् ।' तर्हि पुनः गत्वा कालीं प्रार्थयतु' इति उक्तवान् गुरुः । 'दारिद्य्रबाधां वारयतु 'इति प्रार्थनां सः पुनरपि विस्मृतवान् । गुरुः पुनरपि तं कालीसमीपं प्रेषितवान् । स च पुनरपि तं विषयं विस्मृतवान् । गुरोः आनन्दस्य सीमा एव नासीत् । 'वत्स! भोजनवस्त्रादिषु विषयेषु चिन्तां न करोतु । भगवति विश्वसितु । भवतः कुटुम्बस्य योगक्षेमं सा एव वहति’ इति गुरुः प्रेम्णा उक्तवान् ।
नरेन्द्रः उपाध्यायवृत्तिं स्वीकृतवान् । किञ्चित्कालं विद्यासागरस्य पाठशालायां विद्याबोधनं कृतवान् । तदानीं कुटुम्बस्य यथावसरं खादितुं धनं लभ्यते स्म । उपाध्यायः भूत्वा एव न्यायशास्त्राध्ययनम् अनुवर्तितवान् । गुरोः स्वास्थ्यं सम्यक् नासीत् । श्रीरामकृष्णस्य कण्ठे व्रणः जातः । नरेन्द्रः स्वोद्योगं विद्याभ्यासं च परित्यज्य गुरोः परिचर्यार्थम् उपस्थितः जातः । सः गुरोः अन्त्यसमयः । तस्मिन् दिने सः नरेन्द्रं शय्यासमीपम् आहूय स्पृष्टवान् । आध्यात्मिकशक्तीः सर्वाः नरेन्द्राय दत्तवान् । 'नरेन्द्र ! इदानीं भवान् सर्वशक्तिसमन्वितः । एते सर्वे मम पुत्राः । एतेषाम् आवश्यकातादिविषये भवानेव चिन्तयतु' इति उक्तवान् । तानि वचनानि श्रुत्वा नरेन्द्रस्य हृदयं दुःखपूरितं जातम् । शिशुरिव उच्चैः रुदन् प्रकोष्ठात् बहिः गतवान् । श्रीरामकृष्णस्य निर्णयानुसारं तस्य युवशिष्याः सर्वे बारानगरे एकं भाटकगृहं स्वीकृत्य तत्र निवासं कृतवन्तः । तद् गृहं पुरातनं नगरतः दूरे गङ्गानदीतटे आसीत् । श्रीरामकृष्ण्स्य समाधेः अत्यन्तसमीपे अस्ति तत् । अतः तत्रैव मठस्य निर्माणं कृतवन्तः । तेषां युवसन्यासिनां द्वे लक्ष्ये आस्ताम् । मोक्षसाधनम्, मानवसेवनञ्च । केचन युवकाः स्वगृहाणि त्यक्त्वा संन्यासं स्वीकृतवन्त: । नरेन्द्रोऽपि संन्यासी भूत्वा तस्याः संस्थायाः नायकः अभवत् । भोजनेन, वस्त्रेण च हीना अपि युवसंन्यासिनः किमपि न गणितवन्तः । निराहारिणः सन्तोऽपि शास्त्राध्ययनं, ध्यानसाधनं च कृतवन्तः । नरेन्द्रः संस्कृतं वेदान्तं च बोधितवान् । मठसन्दर्शकान् गुरुबोधनानि वदति स्म ।
तीर्थयात्रा[सम्पादयतु]
संन्यासी एकस्मिन्नेव स्थाने चिरं न तिष्ठेत् । मठः अपि कारागारसदृशः । एकस्मिन् प्रदेशे अनुबन्धः अपि दोषाय एव । नरेन्द्रः संन्यासी भूत्वा 'विवेकानन्दः' अभवत् । भारतदेश एव तस्य गृहं, भारतीयाः सर्वे तस्य सहोदराः । तेन देशे पर्यटनं करणीयम् । काषायवस्त्रदण्डकमण्डलादयः एव तस्य सम्पदः अभवत् । पर्यटनं कुर्वन् सः अनेकपुण्यक्षेत्राणि सन्दृष्टवान् । पर्णशालासु धर्मशालासु वसन् कठिनभूमौ निद्रां करोति स्म । भिक्षाटनं कृत्वा उदरपूरणं, साधुभिः सह सहवासः, धार्मिकचर्चाभिः पुण्यकर्मभिः कालयापनं, पादभ्यां गमनं तस्य दिनचर्या आसीत् ।कोऽपि सहृदयः वाहनचालकः लभ्यते चेत् तस्य प्रवासः तेन सह भवति स्म । विवेकानन्देन दृष्टं प्रथमक्षेत्रं वाराणसी । तत्र कतिचन दिनानि निवसन् तत्रत्यपण्डितान् स्वीयविचारान् श्रावितवान् । तत्त्वशास्त्रसम्बद्धचर्चायां तान् जितवानपि । अयोध्यायां सीतारामयोः स्मृतिभिः तस्य ऊहालोकः नन्दितः । आगरायां ताजमहल् तस्य विस्मयं जनयामास । बृन्दावनं गच्छन् मध्येमार्गं कञ्चन धीवरं याचित्वा हुक्कां पीतवान् । कस्यचन पारियागृहे जलं पीतवान् । भिक्षाटनं कृतवान् । केनचित् चर्मकारेण दत्तम् आहारं भुक्तवान् । श्रीकृष्णवासस्थाने बृन्दावने पदं स्थापयन् भावपरवशोऽभूत् ।
आल्वारुमध्ये केचन महम्मदीयाः तस्य शिष्याः अभवन् । तेषां गृहेषु निवाससमये एव स्वामिनः महाराजस्य मङ्गलदाससिंहस्य परिचयः अभवत् । आदौ महाराजस्य विवेकानन्दे विश्वासः नोत्पन्नः । तयोः मध्ये तीव्रवादोपवादाः अभवन् । 'स्वामिन्! मूर्त्याराधने मम विश्वासः नास्ति' इति उक्तवान् महाराजः । तदा विवेकानन्दः मूर्तिः तु प्रतीकमात्रम् । तस्य दूषणं निरर्थकम् । सर्वोऽपि भक्तः स्वीयया पद्धत्या दैवसाक्षात्कारं प्राप्नोति । मानवस्य स्वस्वभक्तिश्रद्धयोः अनुरूपा पूजापद्धतिः भवति' इति उक्तवान् । स्वामिनः स्पष्टीकरणेन राज्ञः तृप्तिः नाभवत् । समीपे राज्ञः चित्रमेकम् आसीत् । ‘तत् कस्य चित्रम् ?' इति स्वामी अमात्यं पृष्टवान् । 'तत् महाराजस्य चित्रम्' इति अमात्यः उक्तवान् । 'तस्मिन् निष्ठीवनं करोतु' इति स्वामी उक्तवान् । अमात्यः आश्चर्यचकितः ।'किं तथा दीनवदनः अस्ति?' स्वामी पृष्टवान् । ‘एषः वस्तुतः उन्मत्तः स्यात्’ इति अमात्यः चिन्तितवान् । तदा स्वामी एवं स्पृष्टीकृतवान् - 'चित्रं राज्ञः छायामात्रम् । तस्मिन् रक्तमांसादिकं नास्ति । अत्र निष्ठीवने कः क्लेशः ?' इति । ‘चित्रं राजानमेव स्मारयति खलु !' अमात्यः पृष्टवान् । तदा महाराजस्य ज्ञानोदयः अभवत् । सः स्वामिनः सविधे क्षमां प्रार्थितवान् । ततः स्वामी जयपुरम्, अज्मीरम् अतिरिच्य अबूपर्वतं गतवान् । तत्र गुहायां कञ्चित् कालं तपसा यापितवान् ।
विवेकानन्दे रेलयानेन प्रवासं कुर्वति सति राजस्थाने एका कुतूहलकरी घटना अभवत् । सः द्वितीयश्रेणीशकटापवर्गे प्रवासं कुर्वन् आसीत् । धनाभावात् अधिककालतः सः आहारं न खादितवान् आसीत् । एकदा स्वामिनः सहप्रवासी कश्चन वणिक् बहुविधखाद्यानि खादति स्म । स्वामी तु क्षुधया, श्रान्त्या च पीडितः आसीत् । वणिक् तं विडम्बयन् 'भवान् सुतराम् अलसः । कार्यं कर्तुमनिच्छन् काषायवस्त्राणि धृत्वा अटति । भवते कः ददाति ? मम खादनं भवान् पश्यति चेदपि कः दयां करोति ?' इत्यवदत् । स्वामी शान्ततया अवदत् - ‘देवः मम आहारव्यवस्थाम् अवशयं करिष्यति’ इति । किंचित्कालानन्तरं कश्चित् मिष्टविक्रेता स्वामिसमीपमागत्य कानिचन मिष्टानि तस्मै समर्प्य 'स्वामिन् ! अद्य प्रगे स्वप्ने भवन्तं दृष्टवान् । भगवान् श्रीरामचन्द्रः एव भवते आहारं दातुं माम् आदिष्टवान्' इति अवदत् । सर्वमिदं दृष्ट्वा अहङ्कारी वणिक् लज्जया अवनतमुखः जातः ।
अमेरिकाप्रवासः[सम्पादयतु]
मैसूरनगरे स्वामी दिवान् शेषाद्रिअय्यरेण मैसूरुमहाराजेन सह च अमिलत् । कस्याञ्चन पण्डितसभायां स्वामिना कृतेन संस्कृतप्रसङ्गेण आकृष्टः महाराजः ‘भवतः भविष्यत्प्रणालिका का ?' इति पृष्टवान् । 'भारतदेशः अनेकमतानां, दर्शनसिद्धान्तानां च आश्रयस्थानम् अस्ति । एतयोः द्वयोः समन्वयेन एव समाजस्य श्रेयः साध्यं भवति । अतः वेदान्तबोधनं कर्तुम् अहम् अमेरिकादेशं गच्छामि' इति स्वामी उक्तवान् । 'तस्य व्ययभारम् अहं वहामि' इति महाराजः उक्तवान् । महाराजस्य निर्णयाय स्वामी धन्यवादान् समर्प्य 'यथावसरं साहाय्यं प्राप्स्यामि' इति उक्त्वा ततः निर्गतः । अनन्तरं स्वामी रामनाडं दृष्टवान् । तदानीन्तनः रामनाडपालकः भास्करसेतुपतिः । सः देशस्य समस्याः अधिकृत्य स्वामिना सह चर्चां कृतवान् । स्वामिनि राजा महत् गौरवं दर्शितवान् । 'अमेरिकादेशे भविष्यमाणां विश्वधर्ममहासभां प्रति भवता गन्तव्यम् । भवतः प्रवासभारम् अहं वहामि' इति राजा उक्तवान् । एतं विषयं परिशीलयामि इति उक्त्वा स्वामी रामेश्वरं गत्वा ततः अन्ते कन्याकुमारीं प्राप्तवान् । समुद्रे प्लवनं कुर्वन् काञ्चन शिलां दृष्ट्वा तत्रोपविष्टवान् । एवं समुद्रमध्ये उपविश्य भारतदेशस्य विषयकचिन्तने मग्रः अभवत् । देशे प्रजाः पीडयन्ती दारिद्र्यदशा तं दुःखितम् अकरोत् । कुलतत्त्वस्य निर्मूलनेन विना स्वदेशप्रजानां विमुक्तिः न भवतीति निर्णीतवान् स्वामी पाश्चात्यदेशेषु पर्यटन् तत्रत्यानां कृते भारतीयायाः आध्यात्मिकसम्पदः औनन्त्यस्य स्पष्टीकरणमेव स्वस्य प्रथमकर्तव्यमिति निर्णीतवान् । ततः निद्रां कुर्वतः स्वदेशीयान् प्रबोधयेयमिति चिन्तितवान् । नरेन्द्ररूपेण स्थितः वङ्गराज्यस्य लघुदीपः विवेकानन्दरूपेण समग्रभारतस्य कृते कान्तिप्रदा महाज्वाला इव परिणतः अभवत् । अमेरिकां प्रति अवश्यं गन्तव्यमिति दृढता मद्रपुर्यामेव प्राप्ता । मद्रास् नगरे तेन सम्पादिता कीर्तिः भाग्यनागरं प्रति तस्य प्रवासमकारयत् । भाग्यनगरे तस्य भाषणं श्रोतुं सहस्रशः जनाः उपस्थिताः । स्वामिनः प्रथमभाषणस्य महासभावेदिका भाग्यनगरे एव अभवत् ।
भाग्यनगरतः मद्रासनगरं प्रत्यागत्य विदेशपर्यटनाय सिद्धतां कृतवान् स्वामी । तस्य प्रयाणव्ययाय देशस्य सर्वकोणेभ्यः धनसाहाय्यं प्राप्तम् । स्वप्रवासाय अपेक्षितमात्रं परिमितं धनं स्वीकृत्य अवशिष्टं दातृभ्यः प्रत्यर्पितवान् स्वामी ।
१८९३ संवत्सरे मे मासे ३१ तमे दिनाङ्के मुम्बयीनौकाश्रयतः नौका प्रस्थिता । मध्येमार्गं कोलम्बो, सिंगपूर्, हांगकांग्, टोक्यो नौकाश्रयान् अतिक्रम्य जुलैमासे स्वामी चिकागोनगरं प्राप्तवान् । निवासाय किञ्चन वसतिगृहं स्वीकृतवान् । इतोऽपि मासत्रयानन्तरं विश्वधर्ममहासभायाः प्रारम्भः इति ज्ञातम् । अस्मिन् अपरिचितप्रदेशे मासत्रयं यावत् कथं स्थातव्यम् ? इति सः अचिन्तयत् । तत्र कोऽपि अन्तर्जातीयवाणिज्योत्सवः प्रचलति स्म । तत्स्थाने स्वामी अटन्नासीत् । भारतीयः कश्चन महाराजः तेन दृष्टः । स्वामी महाराजसमीपं गत्वा भाषितुं प्रयत्नं कृतवान् । किन्तु महाराजः मुखं परिवर्त्य ततः गतवान् ।
चिकागो महानगरे व्ययः अधिकः भवतीति स्वामी समीपस्थं बोस्टन् पट्ट्णं गतवान् । मध्येमार्गं सः काञ्चन महिलां दृष्टवान् । सा बोस्टन् नागरवासिनी एव । स्वामिनः चित्रं वेषधारणम् , विस्मयकारिणीं मूर्तिं, कान्तिमयनेत्रे च दृष्ट्वा सा चकिता । सः साधारणजनः न इति सा ज्ञातवती । अतिथित्वेन मम गृहे तिष्ठतु इति तं सा अभ्यर्थितवती । स्वामी अङ्गीकृतवान् । तया उपकल्पितेषु लघुसमावेशेषु सः विषयम् उपन्यस्यति स्म । भारतीयसंस्कृतिः हिन्दुधर्मः तस्य भाषणविषयः आसीत् । क्रमशः बहवः पण्डिताः तस्य मित्राणि अभवन् । जान् हेन्री रैट् तेषु अन्यतमः । हार्व्रर्डविश्वविद्यालये सः ग्रीक् प्राचार्यः आसीत् । स्वामिनः पाण्डित्यप्रकर्षं दृष्ट्वा सः अत्यन्तम् आश्चर्यचकितः । विश्वधर्ममहासभायां भागग्रहीतृभिः सर्वैः स्वीयपरिचयपत्राणि सभानिर्वाहकाणां कृते दातव्यानि आसन् । स्वामिनः समीपे परिचयपत्रं न आसीत् । प्राचार्यः रैट् स्वामिने परिचयपत्रं ददत् ‘प्राचार्यान् अस्मान् पराजितान् कर्तुं समर्थः महाशेमुषीधुरन्धरः एषः' इति तत्र लिखितवान् ।
स्वामी पुनः चिकागोनगरं गतवान् । तत्र मेलनीयानां जनानां सङ्केतानां सूची नष्टा जाता इत्यतः किं करणीयमिति स्वामी न ज्ञातवान् । मार्गान्तरस्य अभावात् रेल् स्थाने कस्मिंश्चिद् स्थगिते रिक्तशकटापवर्गे निद्राणवान् । अनन्तरदिने क्षुद्बाधया पीड्यमानः सः वीथीषु अटितवान् । कोऽपि किमपि न दत्तवान् । श्रान्तः स्वामी एकत्र क्रीडाङ्गण्स्य सोपानेषु उपविष्टवान् । क्रीडाङ्गणस्य पुरतः विद्यमानगृहतः काचन महिला बहिरागत्य तम् उपेत्य 'भवान् विश्वधर्ममहासभासु प्रतिनिधिरूपेण आगतवान् वा ?' इति तं पृष्टवती । आम् इत्युक्तवान् स्वामी । 'कृपया अस्मद् गृहम् आगच्छतु ।स्नानं, भोजनं च करोतु । अनन्तरम् अहं भवन्तं सभास्थलीं प्रापयामि' इति सा अवदत् । तस्याः नाम श्रीमती जार्ज् हेल्स् ।
१८९३ संवत्सरे सेप्टेम्बर् मासे ११ दिनाङ्के महासभायाः प्रारम्भः अभवत् । विविधदेशेभ्यः सहस्रशः प्रतिनिधयः तां सभां प्रति आगतवन्तः । तेषु कनीयान् विवेकानन्दः एव । भाषणाय स्वपर्यायः आगच्छतीति तस्य हृदयस्पन्दनम् अधिकम् अभवत् । कण्ठः शुष्कः अभवत् । इतरप्रतिनिधयः इव भाषणस्य पूर्वसज्जतामपि न कृतवान् आसीत् सः । सर्वेषां भाषणानन्तरम् अन्तिमवक्तृरूपेण अहं भाषणं करोमि इति सभाध्यक्षं निवेदितवान् । अन्ते तस्य समयः आगतः एव । श्रीरामकृष्णं च सम्प्रार्थ्य वक्तुमारब्धवान् ।
"अमेरिकादेशीयाः सोदरसोदरीमणयः !" इति मृदुमधुरकण्ठेन सः स्वभाषणम् आरब्धवान् । तेन एकदैव सभायां सर्वत्र हर्षोद्गारः उद्गतः । निमेषत्रयं यावत् करतालध्वनयः एवासन् । तेषां स्थगनानन्तरं सः स्वलघुभाषणम् अनुवर्तितवान् । विविधप्रदेशेषु उत्पन्नाः नद्यः सर्वाः अपि समुद्रमेव प्राप्नुवन्ति, एवं विविधधर्मेषु जाताः जनाः सर्वे एकमेव भगवन्तं प्राप्नुवन्ति इति सः उक्तवान् । कोपि धर्मः धर्मान्तरापेक्ष्या महान् भवितुं नार्हति इति सः उक्तवान् । प्रतिनिधयः सर्वेऽपि तस्य भाषणं प्रशंसितवन्तः । वार्तापत्रिकासु अपि तस्य छायाचित्राणि भाषणविषयश्च सर्वप्रमुखतया प्रकाशिताः आसन् । तदनन्तरदिनेषु तस्य भाषणं श्रोतुं जनाः प्रवाहरूपेण आगच्छन्ति स्म । तत्रत्यानां प्रजानां अत्यन्तं प्रियः अभवत् सः । भाषणाय विवेकानन्दस्य उत्थानमात्रेण जनाः हर्षातिरेकेण जयघोषं कुर्वन्ति स्म ।
धर्ममहासभासु एव अनेकाः विद्यासंस्थाः, सङ्घाः विवेकानन्दाय आह्वानानि अयच्छन् । स्वगृहम् आगत्य स्वातिथ्यं स्वीकृत्य अनुगृह्यताम् इति बहवः धनिनः विवेकानन्दं प्रार्थितवन्तः । अल्पसमये एव सः जगद्व्याप्तां कीर्तिं सम्पादितवान् । सर्वत्र सः भारतीयसंस्कृतेः महत्त्वम् अधिकृत्य एव भाषते स्म । इतिहासे, सामाजिकशास्त्रे, तत्त्वशास्त्रे, साहित्ये इत्याद्यंशेषु अपि आशु प्रवाहरूपेण तस्य भाषणमासीत् । भारतदेशे क्रैस्तसंस्थाजनैः क्रियमाणान् कुतन्त्रपूरितान् दुष्प्रचारान् विरुद्ध्य सः भाषितवान् ।
'ह्स्ते स्मरणाय लिखितविषयं पत्रखण्डं वा अगृहीत्वा आशुभाषणं करोति स्म सः । विचित्रं काषायवेषधारणम् उत्पतत् तेजः, विलक्षणं व्यक्तित्वम्, विरला आकर्षणीयता हिन्दुमतस्वरूपस्य स्पष्टीकरणे विस्मयकरं नैपुण्यम् - एतादृशविशिष्टवरसम्पदा सः प्रजाहृदयानि हृतवान् । वशीकरणे मान्त्रिकः जातः । आङ्ग्लभाषायाम् अपूर्वः अधिकारः तस्यासीत् । तादृशः जनः युगे एक एवावतरति । तस्य दर्शनं, तस्य वचसां श्रवणं वस्तुतः भाग्यमेव' इति वार्तापत्रिकासु आनन्दातिरेकः प्रकटितः । भारतीयाः अज्ञानिनः इति, अन्धविश्वासशीलाः इति चिन्तयताम् अमेरिकावासिनां स्वामिनः प्रबोधभाषणस्य श्रवणात् भ्रमः निर्गतः । न केवलममेरिकादेशे किन्तु प्रगतदेशेषु सर्वत्र भारतदेशस्य गौरवध्वजः उत्तोलितः अनेन।
इंग्लण्ड्तः तेन बहुधा आह्वानं प्राप्तम् । तेन लण्डन् नगरे पदस्थापनमात्रेण अपूर्वस्वागतं प्राप्तवान् सः । हिन्दुयोगिनः एतस्य वाक्प्रावीण्यं, विशाललक्ष्यं च पत्रिकासु बहुधा प्रशंसितम् । असंख्याकाः जनाः तस्य शिष्याः अभवन् । 'सोदरी निवेदिता' इति प्रसिद्धिं गता मार्गरेट् नोबेल् अपि तेषु अन्यतमा । सा भारतदेशम् आगत्य अत्रैव स्थिरवासमकरोत् ।
वर्षचतुष्टयं यावत् विदेशेषु पर्यटनं कृत्वा स्वामी विवेकानन्दः भारतभूमिं प्रत्यागतः ।
आशयसाफल्यम्[सम्पादयतु]
भारतदेशे पदन्यासात् पूर्वमेव स्वामिनः कीर्तिः दिगन्तव्याप्ता अभवत् । १८९७ संवत्सरे जनवरी १५ दिनाङ्के सः कोलम्बो नगरे यदा पादं स्थापितवान् तदा तस्य चक्रवर्तिनः इव स्वागतोपचाराः अभवन् । सः यदा मद्रास् नगररेलस्थानं प्राप्तवान् तदा असंख्याकाः अभिमानिनः स्वागतं चक्रुः । अभिमानिनः तेन उपविष्टं शकटं स्वयं कर्षन्तः शोभां कल्पितवन्तः । तदा प्रशंसावाक्यानां, पुष्पमालानां वा मितिरेव नासीत् । स्वामी यत्र यत्र गतवान् तत्र सर्वत्र स्वगुरुदेवस्य सन्देशं श्रावितवान् । अभ्यर्थितवतां सर्वेषां कृते आध्यात्मिकतायाः साधने मार्गदर्शनं कृतवान् सः । सोदरसंन्न्यासिनः मानवसेवायै अङ्कितजीवनाः अभवन् । स्वीयमोक्षाय इच्छाऽपि स्वार्थपूर्णा एव इति वारं वारं स वदति स्म । 'भारतदेशे बाधाग्रस्तः एकः अपि न भवेत् । तावदवधि अहं मोक्षं न इच्छामि' इति वदति स्म स्वामी । संस्थारूपेण सेवाकार्यं भवेत् । तदैव सामाजिकसेवा साध्या भवतीति सः चिन्तितवान् । १८९७ संवत्सरे 'श्रीरामकृष्णमिषन्' इति संस्थां प्रारभ्य तस्याः सिद्धान्तानां, लक्ष्यस्य च रूपकल्पनां कृतवान् । वर्षद्वयानन्तरं गङ्गानदीतीरे बेलूरुसमीपे किञ्चित् स्थलं क्रीत्वा भवनानि निर्माय श्रीरामकृष्णमठं स्थापितवान् स्वामी ।
विरामरहितकार्यैः स्वामिनः स्वास्थ्यं क्षीणम् अभवत् । विश्रान्तये हिमालयेषु अनुकूलपर्वतप्रदेशान् अनेकान् आश्रितवान् । तत्रापि स्वसेवाकार्यम् अनुवर्तयति स्म । जनानाम् अभ्यर्थनानुसारम् उत्तरभारते बहूनि पट्ट्णानि सः दृष्टवान् । अमेरिकाशिष्याणाम् आह्वानम् अङ्गीकृत्य पुनरेकवारं अमेरिकादेशपर्यटनं कृतवान् । प्यारिस् नगरे प्रचलितासु धर्मसभासु भागं गृहीत्वा भारतं प्रत्यागतवान् ।
शिष्यैः बहुधा अनुनीतोऽपि विश्रान्तिं न स्वीकरोति स्म सः । सः अन्तर्मुखी जातः । शरीरं दुर्बलं जातम् । मनः जागरितम्, आत्मा उत्तेजितः च आसीत् ।
१९०२ संवत्सरे जुलै ४ दिनाङ्के सः यथापूर्वं शिष्यान् पाठान् बोधितवान् । भोजनानन्तरं किञ्चिदिव विश्रान्तिं स्वीकृतवान् । किञ्चित्कालानन्तरं कोऽपि परिणामः जातः इव । अनुचरैः सह वार्तालापं कुर्वन्, हास्योक्तीः वदन् आनन्देन किञ्चित् कालं यापितवान् । रात्रौ नववादनसमये श्रान्तः इव दृष्टः । तस्य ह्स्तौ कम्पमानौ आस्ताम् । दीर्घं निश्वस्य निद्रां कृतवान् । अचिरात् सः महासमाधिं प्राप्तवान् । तस्य शिष्याः, सोदरसंन्यासिनः अनाथा वयमिति शिशवः इव रोदनम् अकुर्वन् । स्वामी इदानीं नास्ति । तस्य वचांसि तु शाश्वतानि सन्ति । लक्षशः जनानां कृते स्फूर्तिं यच्छन्ति । एतत् पुनरेकवारं स्मरन्तु - "महापुरुषाणां, महर्षीणां च औरसाः अपत्यानि वयमिति भवन्तः आनन्दम् अनुभवन्तः जीवन्तु । अकिञ्चनानां भाग्यहीनानां समुद्धरणाय सम्पन्नाः यावदग्रे नायान्ति, लुण्ठनतत्त्वस्य नाशः यावत् न भवति तावत् भारतदेशः श्मशानवाटिका एव भवति । निर्धनकृषिकस्य कुटीरात् भारतमातृदेवी नूतनशक्त्या उदयं प्राप्नुयात् ।
धीवरगृहेषु सा अवतरतु । पादरक्षानिर्मातुः, वीथीसम्मार्जकस्य पर्णशालाभ्यः सा बहिरायातु । धान्यागारेषु, कर्मगारेषु सा प्रतिष्ठिता भवतु । सर्वत्र पर्वतेषु, उपत्यकासु, कन्दरेषु नवभारतोदयगीतं प्रतिध्वनिभिः नर्तयतु विश्वम् " इति ।
सन्दर्भः[सम्पादयतु]
- ↑ {{cite web।last=Vivekananda।first=Swami।title=Paper On Hinduism।url=http://www.advaitaashrama.org/cw/volume_1/addresses_at_the_parliament/v1_c1_paper_on_hinduism.htm।work=Complete Works Of Swami Vivekananda।accessdate=16 August 2011।author=Swami Vivekananda।date=19।month=September।year=1893}}


text:
सूत्रच्छेद:
आदि-अन्तवत् - अव्ययम् , एकस्मिन् - सप्तम्येकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
एकस्मिन् आदि-अन्तवत्
सूत्रार्थ:
केवलं एकः वर्णः अस्ति चेत् सः यथा आदिवत् कार्यम् करोति, तथैव अन्तवदपि कार्यं करोति ।
यदि कुत्रचित् शब्दस्य "आदिवर्णस्य" किमपि कार्यम् उक्तम् अस्ति तत्र यद्यपि तस्मिन् शब्दे एकः एव वर्णः अस्ति, तथापि सः एव आदिवर्णसंज्ञां स्वीकरोति । तथैव, यदि कुत्रचित् शब्दस्य "अन्तिमवर्णस्य" किमपि कार्यम् उक्तम् अस्ति तत्र यद्यपि तस्मिन् शब्दे एकः एव वर्णः अस्ति, तथापि सः एव अन्तिमवर्णः ज्ञातव्यः - इति अस्य सूत्रस्य आशयः । यथा -
1. "अ" (= विष्णुः) इति अकारान्तपुँल्लिङ्गशब्दः । अस्य तृतीयाद्विवचनस्य रूपसिद्धौ "अ + भ्याम्" इति स्थिते एकः प्रश्नः आगच्छति - सुपि च 7|3|102
इत्यनेन अङ्गस्य अन्तिम-अकारस्य दीर्घादेशः भवति । परन्तु अत्र अङ्गे केवलं एकः एव वर्णः अस्ति । तर्हि सः एव अन्तिमवर्णरूपेण स्वीकर्तुं शक्यते वा? (तस्मात् पूर्वम् किमपि नास्ति चेत् अयम् अन्तिमवर्णः कथं स्यात् - इति संशयः ।) अस्य उत्तरम् अनेन सूत्रेण दीयते - यत्र एकः एव वर्णः अस्ति, तत्र सः आदिवर्णवत् अपि कार्यं करोति, अन्तिमवर्णवत् अपि कार्यं करोति । अतः अत्र अनेन सुपि च 7|3|102
इत्यनेन अकारस्य दीर्घः भवितुम् अर्हति ।
2. "गुरोः भावः" अस्मिन् अर्थे गुरु-शब्दस्य अण्-प्रत्यये कृते "गौरव" शब्दः सिद्ध्यति । अत्र प्रत्यये णकारः इत्संज्ञकः अस्ति, अतः केवलं अकारः एव अवशिष्यते । अयम् यद्यपि एकाल्-प्रत्ययः अस्ति, तथापि आद्यन्तवदेकस्मिन् 1|1|21
इत्यनेन सः आदिवत् अपि कार्यम् करोति, अतः आद्युदात्तश्च 3|1|3
इत्यनेन "गौरव" अस्मिन् शब्दे वकारात् परः अयम् (प्रत्ययस्य आदिभूतः) अकारः उदात्तसंज्ञकः भवति ।
सामान्यभाषायाम् एतत् सूत्रम् स्पष्टीकर्तुम् एकम् उदाहरणम् दीयते - "देवदत्तस्य एकः एव पुत्र अस्ति चेत्, स एव ज्येष्ठः, स एव कनिष्ठः " । इत्युक्ते, देवदत्तस्य यदि केवलं एकः एव पुत्रः अस्ति, तर्हि "रे देवदत्त, तव ज्येष्ठपुत्रः कः" इति पृष्टेऽपि देवदत्तः तस्यैव निर्देशं करोति यस्य सः "रे देवदत्त, तव कनिष्ठपुत्रः कः" इति पृष्टे करोति । अनेनैव प्रकारेण शब्दे एकः एवः वर्णः अस्ति चेत् सः एव आदिवर्णः, सः एव अन्तिमवर्णः भवति ।
परिभाषेन्दुशेखरे विषयेऽस्मिन् एका परिभाषा दत्ता अस्ति - व्यपदेशिवदेकस्मिन्
। अस्याः परिभाषायाः अर्थः अयम् - कस्यापि पदार्थस्य "एकस्य भागस्य" दत्तम् अभिधानम् अपि सः पदार्थः तदा स्वीकरोति यदा सः पदार्थः स्वयम् एकभाग-इत्येव अस्ति । इयम् परिभाषा अस्य सूत्रस्यैव अर्थम् स्पष्टीकरोति ।
One-line meaning in English
If a word has a single letter, any action told on the first letter of that word also happens on this letter, and any action told on the last letter of that word also happens on this letter.
काशिकावृत्तिः
असहायस्याद्यन्तौपदिष्टानि कार्याणि न सिध्यन्ति इति अयमतिदेश आरभ्यते । सप्तम्यर्थे वतिः । आदाविव अन्ते इव एकस्मिन्नपि कार्यं भवति । यथा - "कर्तव्यम्" इत्यत्र प्रत्ययाद्युदात्तत्वं 3|1|3
भवति, एवम् "औपगवम्" इत्यत्र अपि यथा स्यात् । यथा - वृक्षाभ्याम् इत्यत्र अतोऽङ्गस्य 7|3|102
दीर्घत्वम् एवम् "आभ्याम्" इत्यत्र अपि यथा स्यात् । एकस्मिन्निति किम् ? सभासन्नयने भवः साभासन्नयनः - आकारम् आश्रित्य वृद्धसंज्ञा न भवति ॥
`असहायस्य` इत्यादिना सूत्रारम्भस्य फलं दर्शयति। इति करणो हेतौ। यस्मादादेरन्तस्य यानि कार्याण्युपदिष्टानि, तान्यविद्यमानसहायस्य न सिध्यन्ति; तस्मादतिदेशोऽयमारभ्यते। द्वितीयादिकं हि सहायमपेक्ष्याद्यन्तशब्दौ प्रवत्र्तते। तथा हि - लोकः सति हि परस्मिन् सहाये पूर्वाभावे चादिरिति व्यपदिशति, सति च पूर्वस्मिन्पराभावे चान्त इति। अतस्तदुभयमसहाये नास्तीति। तत्राद्यन्तप्रतिबद्धानि कार्याणि न स्युः, यद्ययमतिदेशो आरभ्यते। `एकस्मिन्` इति वचनात् `आद्यन्तवत` इत्यत्र सप्तमीसमर्था-द्वतिर्गम्यत इत्याह- `सप्तम्यर्थे वतिः` इति। आद्यन्तयोरिवाद्यन्तवत्, `तत्र तस्येव` 5|1|115
इति वतिः। `औपगवम्` इत्यत्राप्यादिव्यपदिष्टं कार्यमतिदेशस्य फलम्। प्रत्ययाद्युदात्तत्वं ह्रादेरुपदिष्टम्, `आद्युदात्तश्च` 3|1|3
इति वचनात्। `आभ्याम्` इति। अत्रान्तोपदिष्टं दीर्घत्वं ह्रन्तस्योपदिष्टम्, `अलोऽन्त्यस्य` 1|1|51
इति वचनात्। इदमो भ्याम्, त्यदाद्यत्वम्, 7|2|102
, `अतो गुणे` 6|1|94
पररूपत्वम्, `हलि लोपः` 7|2|113
इतीद्रूपस्य लोपः, `सुपि च` 7|3|102
इति दीर्घः।
"द्वन्द्वे घि" इत्येतद्वाधित्वा "अजाद्यदन्तम् " इत्यन्तशब्दस्य पूर्वनिपातः प्राप्नोऽस्मादेव निर्द्देशान्न भवति । न चात्यन्तबाधः, अन्तादिवच्चेति लिङ्गात् । असहायस्येत्यादिना सूत्रारम्भस्य प्रयोजनमाह । सति परस्मिन् यस्मात्पूर्वं नास्ति स आदिः, सति च पूर्वस्मिन्यस्मात्परं नास्ति सोऽन्तः, तदेतदुभयमसहाये न सम्भवति । तस्मादाद्यन्तयोर्यान्युपदिष्टानि उक्तानि कार्याणि तान्यसहायस्यापि यथा स्युरित्ययमारम्भः । असहायस्येत्यनेनासहायवचन एकशब्दो न संख्यावचन इति दर्शयति । बहुष्वपि व्यवस्थितस्यैकत्वसंख्यास्तीति "एकस्मिन्" इति व्यर्थं स्यादिति भावः । "एकस्मिन्" इत्युपमेये सप्तमीश्रवणादुपमानस्यापि सप्तमीसमर्थतेत्याह-सप्तम्यर्थे वतिरिति । वर्तमानादिति शेषः । "तत्र तस्येव" इति इवार्थे वतिः । पूर्वं त्वसहायस्येति षष्ठीनिर्देशः सप्तम्यर्थस्यैव शेषरूपविवक्षया । कार्यार्थत्वात्सर्वातिदेशानां प्राधान्यात्कार्यातिदेशोऽयमित्याह-कार्ये भवतीति । । आद्यन्तवद्व्यपदेशो निमितम् । "पूर्ववत्सनः" इति तु निर्मूलम्, व्यपदेशातिदेशे हि कुरुते, कुर्वे इत्यादौ अन्तवद्व्यपदेशेऽपि अन्त्योऽजादिरस्येत्येवं रूपस्य बहुव्रीह्यर्थस्याभावाट्टिसंज्ञाया अभावे टेरेत्वं न स्यात् । कुर्वाते इत्यादौ तु दृष्टस्य टेरेत्वाख्यस्य कार्यस्यातिदेशे न दोषः । आभ्यामिति । अत्र द्वे अन्तत्वे उपयुज्येते-आकारान्तस्याङ्गस्यालोऽन्त्यस्य दीर्घ इति । सभासन्नयन इति । असत्येकग्रहणे यत्रादिव्यपदेशो नास्ति मध्येऽसहाये च सोऽतिदेशस्य विषयः । "वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद्वृद्धम्" इत्यत्रादिग्रहणस्याप्येतदेव व्यावर्त्यमिति विकल्पः स्यात्-कदाचिद् वृद्धसंज्ञा, कदाचिन्न इति । तस्मादाकारमाश्रित्य पक्षे वृद्धसंज्ञा न भवतीति ग्रन्थार्थः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
एकस्मिन् क्रियामाणं कार्यमादाविवाऽन्त इव स्यात् । आभ्याम् ॥
ननु इदम् भ्यामिति स्थिते त्यदाद्यत्वे पररूपे इदो लोपे च कृते अ-भ्याम् इति स्थिते अङ्गस्याकारात्मकत्वाददन्तत्वाभावात्कथं `सुपि चे`ति दीर्घ इत्यत आह-आद्यन्तवदे। आदित्वान्तत्वयोर्नित्यमन्यसापेक्षत्वादेकस्मिन् तत्प्रयुक्तकार्याणामप्राप्तौ तत्पाप्त्यर्थमिदमारभ्यते।एकशब्दोऽसहायवाची। `एके मुख्यान्यकेवलाः` इत्यमरः। सप्तम्यन्ता`त्तत्र तस्येवे`ति वतिः, एकस्मिन्नित्युपमेये सप्तमीदर्शनात्। वतिश्च द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणत्वात्प्रत्येकं संबध्यते। तदाह-एकस्मिन्नित्यादि। तदादितदन्तयोः क्रियमाणं कार्यं तदादौ तदन्त इव च असहायेऽपि स्यादित्यर्थः। एकस्मिन्निति किम् ?। दरिद्रातेरेरजिति न। आदिवत्त्वफलम्-औपगव इत्यादौ अण्प्रत्ययाद्युदात्तत्वम्। आभ्यामित्यादौ अन्तवत्त्वाद्दीर्घादिर्भवति। भाष्ये तु आद्यन्तवदित्यपनीय व्यपदेशिवदेकस्मिन्निति सूत्रपाठः शिक्षितः। तेन इयायेत्यादौ `एकाचो द्वे प्रथमस्ये`ति द्विर्भावः, धुगित्यत्र व्यपदेशिवत्त्वेन धात्ववयवत्वाद्भष्भावश्च सिध्यति। विशिष्टोऽपदेशो-व्यपदेश=मुख्यो व्यवहारः। सोऽस्यास्तीति व्यपदेशी। मुख्य इति यावत्। एकस्मिन् तदादित्वतदन्तत्वतदवयवत्वादिप्रयुक्तकार्यं स्यादिति फलितम्। इदमोऽन्वादेशेऽशनुदात्तस्तृतीयादौ।2.4.32।
आद्यन्तवत्। `सत्यन्यस्मिन् यस्य पूर्वो नास्ति स आदिः`, `सत्यन्यस्मिन्यस्य परो नास्ति सोऽन्तः`इति लोके प्रसिद्धं, तदुभयमेकस्मिन्नसहाये न संभवतीति तत्राद्यन्तव्यपदिष्टानि कार्याणि नस्युरतोऽयमतिदेश आरभ्यते। नच परत्वात्, `सुपिचे`ति दीर्घे पश्चाद्धिलि लोपे सति आभ्यामित्यादि सिध्यतीति किमत्राद्यन्तवत्सूत्रोपन्यासेनेति शङ्क्यम्, नित्यत्वाद्धलि लोर इत्यस्य दीर्घात्पूर्वमेव प्रवृत्तेः। `एकस्मि`न्नित्युपमेये सप्तमीदर्शनात्सप्तम्यर्थ एव वतिरित्यभिप्रेत्याह--आदाविवान्त इवेति। आदिवत्किम्?। औपगवः। अत्राऽण आद्युदात्तत्वं यथा स्यात्। भाष्ये त्वादियविदित्यपनीय `व्यपदेशिवदेकस्मि`न्निति सूत्रमूहितम्। विशिष्टोऽपदेशो व्यपदेशः---मुख्यो व्यवहारः। सोऽस्यातीति व्यपदेशी, मुख्य इति यावत्। तेन तुल्यमेकस्मिन्नसगायेऽपि कार्यं स्यादित्यर्थः। तेन `इयाय``आरे`त्यादौ`एकाचः`इति द्वित्वं सिध्यति। अन्यथा आद्यन्तापदिष्टत्वाद्धित्वं न स्यादिति दिक्।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
एकस्मिन्क्रियमाणं कार्यमादाविवान्त इव स्यात्। सुपि चेति दीर्घः। आभ्याम्॥
महाभाष्यम्
आद्यन्तवदेकस्मिन् किमर्थमिदमुच्यते ? सत्यन्यस्मिन्नाद्यन्तवद्भावादेकस्मिन्नाद्यन्तवद्वचनम्। सति अन्यस्मिन् यस्मात् पूर्वं नास्ति परमस्ति स आदिरित्युच्यते। सति अन्यस्मिन् यस्मात् परं नास्ति पूर्वमस्ति सोऽन्त इत्युच्यते। सत्यन्यस्मिन्नाद्यन्तवद्भावादेतस्मात् कारणात् एकस्मिन्नाद्यन्तापदिष्टानि कार्याणि न सिध्यन्ति इष्यन्ते च स्युरिति। तान्यन्तरेण यत्नं न सिध्यन्ति इत्येकस्मिन्नाद्यन्तवद् वचनम्। एवमर्थमिदमुच्यते। अस्ति प्रयोजनमेतत्। किं तर्हीति। तत्र व्यपदेशिवद्वचनम्। तत्र व्यपदेशिवद्भावो वक्तव्यः। व्यपदेशिवदेकस्मिन् कार्यं भवतीति वक्तव्यम्। किं प्रयोजनम् ? एकाचो द्वे प्रथमार्थम्। वक्ष्यति- एकाचो द्वे प्रथमस्येति बहुव्रीहिनिर्देश इति। तस्मिन् क्रियमाणे इहैव स्यात् पपाच पपाठ। इयाय आर इत्यत्र न स्यात्। व्यपदेशिवदेकस्मिन् कार्यं भवतीत्यत्रापि सिद्धं भवति। षत्वे चादेशसम्प्रत्ययार्थम्। वक्ष्यति- आदेशप्रत्यययोरित्यवयवषष्ठीति। एतस्मिन् क्रियमाणे इहैव स्यात् करिष्यति हरिष्यति। इह न स्यात् इन्द्रो मा वक्षत्, स देवान्यक्षत् इति। व्यपदेशिवदेकस्मिन् कार्यं भवतीत्यत्रापि सिद्धं भवति। स तर्हि व्यपदेशिवद्भावो वक्तव्यः। न वक्तव्यः। अवचनाल्लोकविज्ञानात् सिद्धम्। अन्तरेणैव वचनं लोकविज्ञानात् सिद्धमेतत्। तद्यथा लोके शालासमुदायो ग्राम इत्युच्यते। भवति चैतदेकस्मिन्नपि ‐ - एकाशालो ग्राम इति। विषम उपन्यासः। ग्रामशब्दोऽयं बह्वर्थः। अस्त्येव शालासमुदाये वर्तते। तद्यथा ग्रामो दग्धः इति। अस्ति वाटपरिक्षेपेवर्तते। तद्यथा ग्रामं प्रविष्ट इति। अस्ति च मनुष्येषुवर्तते। तद्यथा ग्रामो गतो ग्राम आगत इति। अस्ति सारण्यके ससीमके सस्थण्डिलके वर्तते। तद्यथा ग्रामो लब्ध इति। तद् यः सारण्यके ससीमके सस्थण्डिलके वतते तमभिसमीक्ष्यैतत् प्रयुज्यते एकशालो ग्राम इति। यथा तर्हि वर्णसमुदायः पदम्। पदसमुदाय ऋक्। ऋक् समुदायः सूक्तमित्युच्यते। भवति चैतदेकस्मिन्नप्येकवर्णं पदम् एकपदा ऋक्, एकर्चं सूक्तमिति। अत्राप्यर्थेन युक्तो व्यपदेशः। पदं नामार्थः। ऋङ् नामार्थः। सूक्तं नामार्थ इति। यथा तर्हि बहुषु पुत्रेषु एतदुपपन्नं भवति अयं मे ज्येष्ठोऽयं मे मध्यमोऽयं मे कनीयानिति। भवति चैतदेकस्मिन्नपि अयमेव मे ज्येष्ठोऽयमेव मे मध्यमोऽयमेव मे कनीयानिति। तथाऽसूतायामसोष्यमाणायां च भवति ‐ - प्रथमगर्भेण हतेति। तथाऽनेत्यनाजिगमिषुराह- इदं मे प्रथममागमनमिति । आद्यन्तवद्भावश्य शक्योऽवक्तुम्। कथम्? अपूर्वानुत्तरलक्षणत्वादाद्यन्तयोः सिद्धमेकस्मिन्। अपूर्वलक्षण आदिः, अनुत्तरलक्षणोऽन्तः, एतच्चैकस्मिन्नपि भवति। अपूर्वानुत्तरलक्षणत्वाद् एतस्मात् कारणाद् एकस्मिन्नप्याद्यन्तापदिष्टानि कार्याणि भविष्यन्तीति नार्थ आद्यन्तवद्भावेन। गोनर्दीयस्त्वाह ‐ सत्यमेतत् सति त्वन्यस्मिन्निति। कानि पुनरस्य योगस्य प्रयोजनानि? आदिवत्त्वे प्रयोजनं प्रत्ययञ्ञ्निदाद्युदात्तत्वे। प्रत्ययस्यादिरुदात्तो भवतीति इहैव स्यात् कर्तव्यं, तैत्तिरीयः। औपगवः कापटवः इत्यत्र न स्यात्। ञ्ञ्नित्यादिर्नित्यम् इति इहैव स्यात् ‐ अहिचुम्बकायनिः, आग्निवेश्यः। गार्ग्यः, कृतिः इत्यत्र न स्यात्। वलादेरार्धधातुकस्येट् प्रयोजनम्। आर्धधातुकस्येड् वलादेरितीहैव स्यात् ‐ करिष्यति हरिष्यति। जोषिषत् मन्दिषदित्यत्र न स्यात्। यस्मिन्विधिस्तदादित्वे। यस्मिन् विधिस्तदादित्वे प्रयोजनम्। वक्ष्यति यस्मिन् विधिस्तदादावल्ग्रहणे इति। तस्मिन् क्रियमाणे अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ इति इहैव स्यात् ‐ - श्रियः भ्रुवः। श्रियौ भ्रुवौ ‐ इत्यत्र न स्यात्। अजाद्याट्त्वे प्रयोजनम्। आडजादीनाम् इति इहैव स्यात् ऐक्षिष्ट, ऐहिष्ट । ऐष्ट अध्यैष्ट इत्यत्र न स्यात्। अथान्तवत्त्वे कानि प्रयोजनानि ? अन्तवद् द्विवचनान्तप्रगृह्यत्वे। अन्तवद् द्विवचनान्तप्रगृह्यत्वे प्रयोजनम्। इर्दूदेद् द्विवचनं प्रगृह्यम् इतीहैव स्यात् पचेते इति, पचेथे इति। खट्वे इति, माले इति इत्यत्र न स्यात्। मिदचोऽन्त्यात्परः प्रयोजनम्। इहैव स्यात् ‐ - कुण्डानि वनानि। तानि यानीत्यत्र न स्यात्। अचोन्त्यादि टि प्रयोजनम्। टित आत्मनेपदानां टेरे इहैव स्यात् ‐ कुर्वाते, कुर्वाथे। कुरुते-कुर्वे इत्यत्र न स्यात्। अलोन्त्यस्य प्रयोजनम्। अतो दीर्घो यञ्ञि सुपि च इहैव स्यात् ‐ - घटाभ्यां पटाभ्यामिति। आभ्याम् इत्यत्र न स्यात्। येन विधिस्तदन्तत्वे प्रयोजनम्। अचो यत् इहैव स्यात् चेयं जेयम्। एयमध्येयमित्यत्र न स्यात्। आद्यन्तवदेकस्मिन् कार्यं भवतीत्यत्रापि सिद्धं भवति।।21।।