text:
राजाधिराजनन्दन , नगरन्ध्रगतस्य ते गतिं ज्ञास्यन्नहं च गतः कदाचित्कलिङ्गोन ।
कलिङ्गनगरस्य नात्यासन्नसंस्थितजनदाहस्थानसंसक्तस्य कस्यचित्कान्तारधरणिजस्यास्तीर्णसरसकिसलयसंस्तरे तले निपद्य निद्रालीढदृष्टिरशयिषि ।
गलति च कालरात्रिशिखण्डजालकालान्धकारे , चलितरक्षिसि क्षरितनीहारे निजनिलयनिलीननिः शेषजने नितान्तशीते निशीथे घनतरसालशाखान्तरालनिर्ह्रादिनि नेत्रनिंसिनीं निद्रां निगृह्णत् , कर्णदेशं गतं "कथं खलेनानेन दग्धसिद्धेन रिंरसाकाले निदेशं दित्सता जन एष रागेणानर्गलेनार्दित इत्थं खलीकृतः ।
क्रियेताम्याणकनरेन्द्रस्य केनचिदनन्तशक्तिना सिद्ध्यन्तरायऽ इति किङ्करस्य किङ्कर्याश्चातिकारतरं रटितम् ।
तदाकर्ण्य "क एष सिद्धः , किं चानेन किङ्करेण करिष्यतेऽ इति दिदृक्षाक्रान्तहृदयः किङ्करगतया दिशा किञ्चिदन्तरं गतस्तरलतरनरास्थिशकलरचितालङ्काराक्रान्तकायम् , दहनदग्धकाष्ठनिष्ठाङ्गाररजःकृताङ्गरागम् , तडिल्लताकारजटाधरम् , हिरण्यरेतस्यरण्यचक्रान्धकारराक्षसे क्षणगृहीतनानेन्धनग्रासचञ्चदर्चिषि दक्षिणेतरेण करेण तिलसिद्धार्थकादीन्निरन्तरचटचटायितानाकिरन्तं कञ्चिदद्राक्षम् ।
तस्याग्रे स कृताञ्जलिः किङ्करः "किं करणीयम् , दीयतां निदेशःऽ इत्यतिष्ठत् ।
आदिष्टश्चायं तेनातिनिकृष्टाशयेन -"गच्छ , कलिङ्गराजस्य कर्दनस्य कन्यां कनकलेखां कन्यागृहादिहानयऽ इति ।
स च तथाकार्षित् ।
ततश्चैनां त्रासेनालधीयसास्रजर्जरेण च कण्ठेन रणरणिकागृहीतेन च हृदयेन "हा तात , हा जननिऽ ति क्रन्दन्तीं कीर्णग्लानशेखरस्रजि शीर्णनहने शिरसिजानां संचये निगृह्यासिना शिलाशितेन शिरश्चिकर्तिषयाचेष्टत ।
झटिति चाच्छिद्य तस्य हस्तात्तां शस्त्रिकां तया निकृत्य तस्य तच्छिरः सजटाजालम् , निकटस्थस्य कस्यचिज्जीर्णसालस्य स्कन्धरन्ध्रेन्यदधाम् ।
तन्निध्याय हृष्टतरः स राक्षसः क्षीणाधिरकथयत् -"आर्य , कदर्यस्यास्य कदर्थनान्न कदाचिन्निद्रायाति नेत्रे ।
तर्जयति त्रासयति च अकृत्ये चाज्ञां ददाति ।
तदत्र कल्याणराशिना साधीयः कृतम् ।
यदेष नरकाकः कारणानां नारकिणां रसज्ञानाय नीतः शीतेतरदीधितिदेहजस्य नगरम् , तदत्र दयानिधेरनन्ततेजसस्ते ऽयं जनः काञ्चिदाज्ञां चिकीर्षति ।
आदिश , अलं कालहरणेनऽ इत्यनंसीत् ।
आदिशं च तम् -"सखे , सैषा सज्जनाचरिता सरणिः , यदणीयसिकारणे ऽनणीयानादरः संदृश्यते ।
न चेदिदं नेच्छसि सेयं संनताङ्गयष्टिरक्लेशार्हासत्यनेनाकृत्यकारिणात्यर्थं क्लेशिता , तन्नयैनां निजनिलयम् ।
नान्यदितः किञ्चिदस्ति चित्ताराधनं नःऽ इति ।
अथ तदाकर्ण्य कर्णशेखरनिलीननीलनीरजायितां धीरतलतारकां दृशं तिर्यक्किञ्चिदञ्चितां संचारयन्ती , सलिलचरकेतनशरासनानतां चिल्लिकालतां ललाटरङ्गस्थलीनर्तकीं लीलालसं लालयन्ती , कण्टकितरक्तगण्डलखा , रागलज्जान्तरालचारिणी , चरणाग्रेण तिरश्चीननखार्चिश्चन्द्रिकेण धरणितलं साचीकृताननसरसिजं लिखन्ती , दन्तच्छदकिसलयलङ्घिना हर्षास्रसलिलधाराशीकरकणजालक्लेदितस्य स्तनतटचन्दनस्यार्द्रतां निरस्यतास्यान्तरालनिः -सृतेन तनीयसानिलेन हृदयलक्ष्यदलनदक्षिणरतिसहचरशरस्यदायितेन तरङ्गितदशनचन्द्रिकाणि कानिचिदेतान्यक्षराणि कलकण्ठीकलान्यसृजत् -"आर्य , केन कारणेनैनं दासजनं कालहस्तादाच्छिद्यानन्तरं रागानिलचालितरणरणिकातरङ्गिण्यनङ्गसागरे किरसि ।
यथा ते चरणसरसिजरजःकणिका तथाहं चिन्तनीया ।
यद्यस्ति दया ते ऽत्रजने , अनन्यसाधारणः करणीयः स एव चरणाराधनक्रियायाम् ।
यदि च कन्यागाराध्यासनेरहस्यक्षरणादनर्थ आशङ्क्येत , नैतदस्ति ।
रक्ततरा हि नस्तत्रसख्यश्चेट्यश्च ।
यता न कश्चिदेतज्ज्ञास्यति तथा यतिष्यन्तेऽ इति ।
स चाहं देहजेनाकर्णाकृष्टसायकासनेन चेतस्यतिनिर्दयं ताडितस्तत्कटाक्षकालायसनिगडगाढसंयतः किङ्करानननिहितदृष्टिरगादिषम् -"यथेयं रथचरणजघना कथयति तथा चेन्नाचरेयम् , नयेत नक्रकतेनः क्षणेनैकेनाकीर्तनीयां दशाम् ।
जनं चैनं सह नयानया कन्यया कन्यागृहं हरिणनयनयाऽ इति ।
नीतश्चाहं निशाचरेण शारदजलधरजालकान्ति कन्यकानिकेतनम्ष तत्र च काञ्चित्कालकलां चन्द्राननानिदेशाच्चन्द्रशालैकदेशे तद्दर्शनचलितधृतिरतिष्ठम् ।
सा च स्वच्छन्दं शयानाः करतलालससंघटनापनीतनिद्राः काश्चिदधिगतार्थाः सखीरकार्षीत् ।
अथागत्य ताश्चरणनिहितशिरसः क्षरदस्रकरालितेक्षणा निजशेखरकेसराग्रसंलग्नपट्चरणगणरणितसंशयितकलग् इरः शनैरकथयन् -"आर्य , यदत्यादित्यतेजसस्त एषा तयनलक्ष्यतां गता , ततः कृतान्तेन गृहीता ।
दत्ता चेयं चित्तजेन गरीयसा साक्षीकृत्य रागानलम् ।
तदनेनाश्चर्यरत्नेन नलिनाक्षस्य ते रत्नशैलशिलातलस्थिरं रागतरलेनालङ्क्रियातां हृदयम् ।
अस्याश्चरितार्थं स्तनतटं गाढालिंङ्गनैः सदृशतरस्य सहचरस्य चऽ इति ।
ततः सखीजनेनातिदक्षिणेन दृढतरीकृतस्नेहनिगलस्तया संनताङ्ग्या संगत्यारंसि ।
अथ कदाचिदायासितजायारहितचेतसि , लालसालिलङ्घनग्लानघनकेसरे , राजदरण्यस्थलीललाटालीलायिततिलके , ललितानङ्गराजाङ्गीकृतनिर्निद्रकर्णिकारकाञ्चनच्छत्रे , दक्षिणदहनसारथिरयाहृतसहकारचञ्चरीककलिके , कालाण्डजकण्ठरागरक्तरक्ताधरारतिरणाग्रसंनाहशीलिनि , शालिनकन्यकान्तःकरणसंक्रान्तरागलङ्घितलज्जे , दर्दुरगिरितटचन्दनाश्लेषशीतलानिलाचार्यदत्तनानालतानृत्यलीले काले , कलिङ्गराजः सहाङ्गनाजनेन सह च तनयया सकलेन च नगरजनेन दश त्रीणि च दिनादि दिनकरकिरणजाललङ्घनीये , रणदलिसङ्घलङ्घितनतलताग्रकिसलयालीढसैकततटे , तरलतरङ्गशीकरासारसङ्गशीतले सागरतीरकानने क्रीजारसजातासक्तिससीत् ।
अथ संततगीतसंगीतसंगताङ्गनासहस्रशृङ्गारहलानिरर्गलानङ्गसंघर्षहर्षितश्च रागतृष्णैकतन्त्रस्तत्र रन्ध्र आन्ध्रनाथन जयसिंहेनसलिलतरणसाधनानीतेनानेनानेकसंख्येनानीकेन द्रागागत्यागृह्यत सकलत्रः सा द्यानीयत त्रासतरलाक्षी दयिता नः सह सखीजनेन कनकलेखा ।
तदाहं दाहेनानङ्गदहनजनितेनान्तरिताहारचिन्तश्चिन्तयन्दयितां गलितगात्रकान्तिरित्यतर्कयम् -"गता सा कलिङ्गराजतनया जनयित्रा जनयित्र्या च सहारिहस्तम् ।
निरस्तधैर्यस्तां स राजा नियतं संजिघृक्षेत् ।
तदसहा च सा सती गररसादिना सद्यः संतिष्ठेत ।
तस्यां च तादृशीं दशां गतायां जनस्यास्यानन्यजेन हन्येत शरीरधारणा ।
सा का स्याद्गतिःऽ इति ।
अत्रान्तर आन्ध्रनगरादागच्छन्नग्रजः कश्चिदैक्ष्यत ।
तेन चेयं कथा कथिता -"यथा किल जयसिंहेनानेकनिकारदततसंघर्षणजिघांसितः स कर्दनः कनकलेखादर्शनैधितेन रागेणारक्ष्यत ।
सा च दारिका यक्षेण केनचिदधिष्ठिता न तिष्ठत्यग्रे नरान्तरस्य ।
आयस्यति च नरेन्द्रसार्थसंग्रहणेन तन्निराकरिष्यन्नरेन्द्रो न चास्ति सिद्धिःऽ इति ।
तेन चाहं दर्शताशः शङ्करनृत्यरङ्गदेशजातस्य जरत्सालस्यत्कन्धरन्द्रान्तर्जटाजालं निष्कृष्य तेन जटिलतां गतः कन्थाचीरसंचयान्तरितसकलगात्रः कांश्चिच्छिष्यानग्रहीषम् ।
तांश्चनानाश्चर्यक्रियातिसंहिताज्जनादाकृष्टान्नचेलादित्यागान्नित्यहृष्टानकाष्रम् ।
अयासिषं च दिनैः कैश्चिदान्ध्रनगरम् ।
तस्य नात्यासन्ने सलिलराशिसदृशस्य कलहंसगणदलितनलिनदलसंहतिगलिताकिञ्जल्कशकलशारस्य सारसश्रेणिशेखरसय सरसस्तीरकानने कृतानिकेतनः स्थितः शिष्यजनकथितचित्रचेष्टाकृष्टसकलनागरजनाभिसंधानदक्षः सन्दिशिदिशीत्यकीर्त्ये जनेन -"य एष जरदरण्यस्थलीसरस्तीरे स्थण्डिलशायी यतिस्तस्य किल सकलानि सरहस्यानि सषडङ्गानि च छन्दांसिरसनाग्रे संनिहिताति , अन्यानि च शास्त्राणि , येन यानि न ज्ञायन्ते स तेषां तत्सकाशादर्थनिर्णयं करिष्यति ।
असत्येन नास्यास्यं संसृज्यते ।
सशरीरश्चैष दयाराशिः ।
एतत्संग्रहेणाद्य चिरं चरितार्था दीक्षा ।
तच्चरणरजः कणैः कैश्चनशिरसि कीर्णैरनेकस्यानेक आतङ्कश्चिरं चिकित्सकैरसंहार्यः संहृतः तदङ्घिक्षालनसलिलसेकैर्निष्कलङ्कशिरसां नश्यन्ति क्षणेनैकेनाखिलनरेन्द्रयन्त्रलङ्घिनश्चण्डतारा ग्रहाः ।
न तस्य शक्यं शक्तेरियत्ताज्ञानम् ।
न चास्याहङ्कारकणिकाऽ इति ।
सा चेयं कथानेकजनास्यसंचारिणी तस्य कनकलेखाधिष्ठानधनदाज्ञाकरनिराक्रियाक्रियातिसक्तचेतः क्षत्र्रियस्याकर्षणायाशकत् स चाहरहरागत्यादरेणातिगरीयसार्चयन्नर्थैश्च शिष्यान्संगृह्णन्निधिगतक्षणः कदाचित्काङ्क्षितार्थसाधनाय शनरैयाचिष्ट ।
ध्यानधीरः स्थानदर्शितज्ञानसंनिधिश्चैनं निरीक्ष्य निचाय्याकथयम् -"तात् स्थान एष हि यत्नः ।
तस्य हि कन्यारत्नस्य सकलकल्याणलक्षणैकराशेराधिगतिः क्षीरसागररशनालङ्कृताया गङ्गादिनदीसहस्रहारयाष्टिराजिताया धराङ्गनाया एवासादनाय साधनम् ।
न च स यक्षस्तदधिष्ठायी केनचिन्नरेन्द्रेण तस्या लीलाञ्चितनीलनीरजदर्शनाया दर्शनं सहते , तदत्र सह्यतां त्रीण्यहानि , यैरहं यतिष्येर्ऽथस्यास्य साधनायऽ इति ।
तथादिष्टे च हृष्टे क्षितीशे गते निशि निशि निर्निशाकरार्चिषि नीरन्ध्रान्धकारकणनिकरनिगीर्णदशदिशि निद्रानिगडितनिखिलजनदृशि निर्गतय जलतलनिलीनगाहनीयं नीरन्ध्रं कृच्छ्राच्छिद्रीकृतान्तरालं तदेकतः सरस्तटं तीर्थासंनिकृष्टं केनचित्खननसाधनेनाकार्षम् ।
घनशिलेष्टकाच्छन्नच्छिद्राननं तत्तीरदेशं जनैरशङ्कनीयं निश्चित्य , दिनादिस्ना ननिर्णिक्तगात्रश्च नक्षत्रसंतानहारयष्ट्यग्रग्रथितरत्नम् ।
क्षणदान्धकारगन्धहस्तिदारणैककेसारिणम् , कनकशैलशृङ्गरङ्गलास्यलीलानटम् , गगनसागरघनतरङ्गराजिलङ्घनैकनक्रम् , कार्याकार्यसाक्षिणम् , सहस्रार्चिषं सहस्राक्षदिगङ्गनाङ्गरागरागायितकिरणजालम् , रक्तनीरजाञ्जलिनाराध्य निजनिकेतनं न्यशिश्रियम् ।
याते च दिनत्रये , अस्तगिरिशिखरगैरिकतटसाधारणच्छये ।
अचलराजकन्यकाकदर्थनयान्तरिक्षाख्येन शङ्करशरीरेण संसृष्टायाः संध्याङ्गनायाः रक्तचन्दनचर्चितैकस्तनकलशदर्शनीये दिनाधिनाथे , जनाधिनाथः स आगत्य जनस्यास्य धरणिन्यस्तचरणनखकिरणच्छादितकिरीटः कृताञ्जलिरतिष्ठत् ।
आदिष्टश्च -"दिष्ट्या दृष्टेष्टसिद्धिः ।
इह जगति हि न निरीहं देहिनं श्रियः संश्रयन्ते ।
श्रेयांसि च सकलान्यनलसानां हस्ते नित्यसांनिध्यानि ।
यतस्ते साधीयसा सच्चरितेनानाकलितकलङ्केनार्चितेनात्यादररचितेनाकृष्टचेतसा जनेनानेन सरस्तथा संस्कृतम् , यथेह ते ऽद्य सिद्धिः स्यात् ।
तदेतस्यां निसि गलादर्दायां गाहनीयम् ।
गाहनानन्तरं च सलिलतले सततगतीनन्तःसंचारिणः संनिगृह्य यथाशक्ति शय्याकार्या ।
ततश्च तटस्खलितजलस्थगितजलजखण्ढचलितदण्डकण्टकाग्रदलितदेहराजहंसत्रासजर्जररसितसंदत्तकर्णस्य जनस्य क्षणादाकर्णनीयं जनिष्यते जलसंघातस्य किञ्चिदारटितम् ।
शान्ते च तत्र सलिलरटिते क्लिन्नगात्रः किञ्चिदारक्तदृष्टिर्येनाकारेण निर्यास्यति निचाय्य तं निखिलजननेत्रानन्दकारिणं न यक्षः शक्ष्यत्यग्रतः स्थितये ।
स्थिरतरनिहितस्नेहशृङ्खलानिगडितं च कन्यकाहृदयं क्षणेनैकेनासहनीयदर्शनान्तरायं स्यात् ।
अस्याश्च धराङ्गनाया नात्यादृतनिराकृतारिचक्रं चक्रं करतलगतं चिन्तनीयं न तत्र संशयः ।
तच्चेदिच्छस्यनेकशास्त्रज्ञानधीरधिषणैरधिकृतैरितरैश्च हितैषिगणैराकलय्य जालिकशतं चानाय्य , अन्तरङ्गनरशतैर्यथेष्टदृष्टान्तरालं सरः क्रियेत , रक्षा च तीरात्र्रिंशद्दण्डान्तराले सैनिकजनेन सादरं रचनीया ।
कस्तत्र तज्जानाति यच्छिद्रेणारयश्चिकीर्षन्तिऽ इति ।
तत्त्वस्य हृदयहारि जातम् , तदधिकृतैश्च तत्र कृत्ये रन्ध्रदर्शनासहेरिच्छां च राज्ञा कन्यकातिरागजनितां नितान्तनिश्चलां निश्चित्यार्थ एष न निषिद्धः ।
तथास्थितश्च तदासादनदृढतराशयश्च स आख्यायत -"राजन् , अत्र ते जनान्ते चिरं स्थितम् , न चैकत्र चिरस्थानं नः शस्तम् ।
कृतकृत्यश्चेह न द्रष्टासि ।
यस्य ते राष्ट्रे ग्रासाद्यासादितं तस्य ते किञ्चिदनाचर्य कार्यं गतिरार्यगर्ह्याऽ इति ।
तत्रैतच्चिरस्थानस्य कारणम् ।
तच्चाद्य सिद्धम् ।
गच्छ गृहान् ।
यथार्हजलेन हृद्यगन्धेन स्नातः सितस्रगङ्गरागः शक्तिसदृशेन दानेनाराधितधरणितलतैतिलगणस्तिलस्नेहसिक्तयष्ट्यग्रग्रथितवर्तिकाग्निशिखासहस्रग्रस्तनैशान्धकारराशिरागत्यार्थसिद्धये यतेथाःऽ इति ।
स किल कृतज्ञतां दर्शयन् -"असिद्धिरेषा सिद्धिः , यदसंनिधिरिहार्याणाम् ।
कष्टा चेयं निःसङ्गता , या निरागसं दासजनं त्याजयति ।
न च निषेधनीया गरीयसां गिरःऽ इति स्नानाय गृहानयासीत् ।
अहं च निर्गत्य निर्जने निशीथे सरस्तीररन्ध्रनिलीनः सन्नीषच्छिद्रदत्तकर्णः स्थितः ।
स्थिते चार्धरात्रे कृतयथादिष्टक्रियः स्थानस्थानरचितरक्षः स राजा जालिकजनानानीय निराकृतान्तःशल्यं शङ्काहीनः सरःसलिलं सलीलगतिरगाहत ।
गतं च कीर्णकेशं संहतकर्णनासं सरसस्तलं हास्तिनं नक्रलीलया नीरातिनिलीनतया तं तथा शयानं कन्धरायां कन्यता व्यग्रहीषम् ।
खरतरकालदण्डघट्टनातिचण्डैश्च करचरणघातैर्निर्दयदत्तनिग्रहः क्षणेनैकेनाजहात्स चेष्टाम् ।
ततश्चा कृष्य तच्छरीरं छिद्रे निधाय नीरान्निरयासिषम् ।
सङ्गतानां च सैनिकानां तदत्यचित्रीयताकारान्तरग्रहणम् ।
गजस्कन्धगतः सितच्छत्रादिसकलराजचिह्नराजितश्चण्डतरदण्डिदण्डताडनत्रस्तजनदत्तान्तरालया राजवीथ्या यातस्तां निशां रसनयननिरस्तनिद्रारतिरनैषम् ।
नीते च जनाक्षिलक्ष्यतां लाक्षारसदिग्धधिग्गजशिरःसदृक्षे शक्रदिगङ्गनारत्नादर्शेर्ऽकचक्रे कृतकरणीयः किरणजालकरालरत्नराजिराजितराजार्हासनाध्यासी यथासदृशाचारदर्शिनः शङ्कायन्त्रिताङ्गान्संनिधिनिषादिनः सहायानगाहिषम् -"दृश्यतां शक्तिरार्षी , यत्तस्य यतेरजेयरयेन्द्रियाणां संस्कारेण नीरजसा नीरजसांनिध्यशालिनि सहर्षालिनि सरसि सरसिजदलसंनिकाशच्छायस्याधिकतरदर्शनयिन्याकारान्तरस्य सिद्धिरासीत् ।
अद्य सकलनास्तिकानां जायेत लज्जानतं शिरः ।
तदिदानीं चन्द्रशेखरनरकशासनसरसिजासनादीनां त्रिदशेशानां स्थानान्यादररचितनृत्यगीताराधनानि क्रियन्ताम् ।
ह्नियन्तां च गृहादितः क्लेशनिरसनसहान्यर्थिसार्थैर्धनानिऽ इति ।
आश्चर्यरसीतिरेकहृष्टदृष्टयस्ते जय जगदीश , जयेन सातिशयं दश दिशः स्थगयन्निजेन यशसादिराजयशांसिऽ इत्यसकृदाशास्यारचयन्यथादिष्टाः क्रियाः ।
स चाहं दयितायाः सखीं हृदयस्थानीयां शशाङ्कसेनां कन्यकां कदाचित्कार्यान्तरागतां रहस्याचक्षि -"कच्चिदयं जनः कदाचिदासीद्दृष्टःऽ इति ।
अथ सा हर्षकाष्ठां गतेन हृदयेनेषदालक्ष्य दशनदीधितिलतां लीलालसं लासयन्ती , ललिताञ्चितकरशाखान्तरितदन्तच्छदकिसलया , हर्षजलक्लेदजर्जरनिरञ्जनेक्षणा , रचिताञ्जलिः "नितरां जाने यदि न स्यादैन्द्रजालिकस्य जालं किञ्चिदेतादृशम् ।
कथं चैतत् ।
कथय , इति स्नेहनिर्यन्त्रणं शनैरगादीत् ।
अहं चास्यै कार्त्स्न्येनाख्याय , तदाननसंक्रान्तेन संदेशेन संजनय्यसहचर्या निरतिशयं हृदयाह्लादम् , ततश्चैतया दयितया निरर्गलीकृतातिसत्कृतकलिङ्गनाथन्यायदत्तया संगत्यान्ध्रकलिङ्गराजराज्यशासी तस्यास्यारिणा लिलङ्खयिषितस्याङ्गराजस्य साहाय्यकायालघीयसा साधनेनागत्यात्र ते सखिजनसंगतस्य यादृच्छिकदर्शनानन्दराशिलङ्घितचेता जातःऽ इति ।
तस्य तत्कौशलं स्मितज्योत्स्नाभिषिक्तदन्तच्छदः सह सुहृद्भिरभिनन्द्य "चित्रमिदं महामुनेर्वृत्तम् ।
अत्रैव खलु फलितमतिकष्टं तपः तिष्ठतु तावन्नर्म ।
हर्षप्रकर्षस्पृशोः प्रज्ञासत्त्वयोर्दृष्टमिह स्वरूपम्ऽ इत्यभिधाय , पुनः "अवतरतु भवान्ऽ इति बहुश्रुते विश्रुते विकचराजीवसदृशं दृशं चिक्षेप देवो राजवाहनः ॥२ ,७॥
इति श्रीदण्डिनः कृतौ दशकुमारचरिते मन्त्रगुप्तचरितं नाम सप्तम उच्छ्वासः


c: text/html

text:
પુજાની શરૂઆત
દૂર્વા વડે યજમાન પર, આસન પર અને આજુબાજુ પાણી છાંટવું.
ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थांगतोऽपि वा,
यः स्मरेत्पुंडरीकाक्षं स बाह्याभ्यंतर शुचिः.
આચમન– ડાબા હાથ વડે ચમચી પકડી જમણા હાથમાં પાણી લેવું. મંત્ર બોલાયા પછી દરેક વખતે પાણી પી જવું.
ॐ केशवाय नमः, ॐ नारायणाय नमः, ॐ माधवाय नमः.
ફરીથી પાણી લઈ હાથ ધોવા.-
ॐ गोविंदाय नमः
ચાંલ્લા–
स्वस्तिस्तु पाविनि साक्षात् पूण्यकल्याण वृद्धिदा,
विनायक प्रिया नित्या तां च स्वस्तिं ब्रुवन्तु नः.
નાડાછડી–
येन बद्धो बलिराजा दानवेन्द्रो महाबल,
तेन त्वामऽपि बद्धनामि रक्षे मा चल मा चल.
यावद् भागीरथी गंगा यावद् देवो महेश्वर,
यावद् वेदा प्रवर्तंते तावत्त्वं विजयी भव.
ॐ श्रीमन्न महागणाधिपतये नमः, ॐ गुरवे नमः, परमेष्ठी गुरवे नमः, परात्पर गुरवे नमः, ईष्टदेवताभ्यो नमः, कुलदेवताभ्यो नमः, ग्राम देवताभ्यो नमः, वास्तु देवताभ्यो नमः, वाणीहिरण्यगर्भाभ्यां नमः, लक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः, उमामहेश्वराभ्यां नमः, शचीपुरंदराभ्यां नमः, मातापिताचरण कमलेभ्यो नमः, नवग्रह देवताभ्यो नमः, षोडशमातृकेभ्यो नमः, सर्वेभ्यो देवताभ्यो नमः, सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमः,
ॐ एतत् कर्म प्रधान देवताभ्यो नमः.
દીગ્બંધન– ડાબા હાથમાં ચોખા લઈ જમણો હાથ ઢાંકી રાખવો.
ॐ अपसर्पन्तु ते भूता ये भूता भूमि संस्थिता,
ये भूता विघ्न कर्तारस् ते नश्यन्तु शिवाज्ञया.
अपक्रामन्तु भूतानि पिशाचा सर्वतो दिशम्,
सर्वेषाम विरोधेन नवचंडीपूजां करोम्यहम्.
यदत्र संस्थितं भूतं स्थानमाश्रित्य सर्वतः
स्थानं त्यक्त्वा तु तत्सर्वं यत्रस्थं तत्र गच्छतु.
भूतानि राक्षसा वाऽपि येऽत्र तिष्ठन्ति केचन,
ते सर्वप्य गच्छन्तु देवपूजां करोम्यहम्.
–પોતાની ફરતે ચોખા ચારે દિશામાં વર્તુળાકારે વેરવા.
—દીવો, અગરબત્તી સળગાવવાં.
પ્રાણાયામ–
(१) ॐ भुः (२) ॐ भूवः (३) ॐ स्वः (४) ॐ महः (५) ॐ जनः (६) ॐ तपः (७) ॐ सत्यम्.
અંગસ્પર્શ–
ॐ वांगमे आस्ये अस्तु (હોઠ)
ॐ नसोर्मेप्राणाः अस्तु (નાક)
ॐ अक्ष्णोर्मे चक्षुः अस्तु ( આંખ)
ॐ कर्णयोर्मे श्रोतं अस्तु (કાન)
ॐ बाह्वोर्मे बलम् अस्तु (ખભા)
ॐ ऊर्वोर्मे ओजः अस्तु (ઘૂંટણ)
ॐ अरिष्टानि मे अंगानि तनुस्तन्वा
मे सह सन्तु (આખા શરીરે)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Runamochana Mangala Stotram in Hindi
ऋणमॊचन मंगल स्तॊत्रम्
.
मंगलॊ भूमिपुत्रश्च ऋणहर्ता धनप्रद: ।
स्थिरासनॊ महाकाय: सर्वकर्म विरॊधक: ॥
लॊहितॊ लॊहिताक्षश्च सामगानां कृपाकर: ।
धरात्मज: कुजॊ भौमॊ भूतिदॊ भूमिनंदन: ॥
अंगारकॊ यमश्चैव सर्वरॊगापहारक: ।
वृष्टॆ: कर्ताऽपहर्ता च सर्वकार्यफलप्रद: ॥
ऎतानि कुजनामानि नित्यं य: श्रद्धया पठॆत् ।
ऋणं न जायतॆ तस्य धनं शीघ्रमवाप्नुयात् ॥
धरणीगर्भसंभूतं विद्युत्कांतिसमप्रभम् ।
कुमारं शक्तिहस्तं तं मंगलं प्रणमाम्यहम् ॥
स्तॊत्रमंगारकस्य तत्पठनीयं सदा नृभि: ।
न तॆषां भौमजा पीडा स्वल्पापि भवति क्वचित् ॥
अंगारक महाभाग भगवन् भक्तवत्सल ।
त्वां नमामि ममाशॆषमृणमाशु विनाशय ॥
ऋणरॊगादि दारिद्र्यं यॆ चान्यॆ ह्यपमृत्यव: ।
भयक्लॆश मनस्तापा नश्यंतु मम सर्वदा ॥
अतिवक्त्र दुराराध्य भॊगमुक्त जितात्मन: ।
तुष्टॊ ददासि साम्राज्यं रुष्टॊ हरसि तत् क्षणात् ॥
विरिंचिशक्रविष्णूनां मनुष्याणां तु का कथा ।
तॆन त्वं सर्वसत्त्वॆन ग्रहराजॊ महाबल: ॥
पुत्रान् दॆहि धनं दॆहि त्वामस्मि शरणं गत: ।
ऋणदारिद्र्य दु:खॆन शत्रूणां च भयात्तत: ॥
ऎभिर्द्वादशभि: श्लॊकैर्य: स्तौति च धरासुतम् ।
महतीं श्रीयमाप्नॊति ह्यपरॊ धनदॊ युवा ॥
इति श्री स्कंदपुराणॆ भार्गवप्रॊक्तं ऋणमॊचन मंगलस्तॊत्रं संपूर्णम्


text:
महालक्ष्मीपूजाविधि:
॥ षोडशदिनात्मकव्रताङगमहालक्ष्मीपूजाविधि: ॥
भाद्रपदशुक्लाष्टमीमारम्य कृष्णाष्टमीपर्यन्तं पूजा कार्या । अष्टमी च अर्धरात्रोत्तरव्यापिनी ग्राह्मा । तस्यां प्रात: षोडशवारं हस्तौ पादौ प्रक्षाल्य षोडशगण्डूषांश्च कृत्वा स्नानादि नित्यकर्म कुर्यात् । आचम्य देशकालौ स्मृत्वा, मम सकुटुम्बस्य सपरिवारस्य अविच्छिन्नस्थिरलक्ष्मीप्राप्त्यर्थं पुत्रपौत्रादिसकलैश्वर्याद्यभिवृद्धिसौभाग्यादिप्राप्त्यर्थं श्रीमहालक्ष्मीप्रीत्यर्थं भाद्रपदशुक्लाष्टमीमारभ्य कृष्णाष्टमीपर्यन्तं षोडशदिनात्मकं महालक्ष्मीव्रतं करिष्ये । तत्रादौ महालक्ष्मीव्रताङ्गभूतं अद्यारभ्य कृष्णाष्टमीपर्यन्तं प्रत्यहं दोरकपूजनं कथाश्रवणं च करिष्ये । आदौ निर्विघ्नतासिध्यर्थं महागणपतिपूजनं कलशपूजनं च करिष्ये । गणानां० गणपतिं सम्पूज्य । कलशे वरुणं सम्पूज्य, अपवित्र:० । षोडशतन्तुमयं षोडशग्रन्थियुतं दोरकं निर्माय, पुरत: संस्थाप्य, मालतीपुष्पचन्दनागरुणा तं धूपयित्वा दोरकमभिमन्त्रयेत् । श्रीमहालक्ष्म्यै नम: महालक्ष्मीं प्रथमग्रन्थौ न्यसामि । एवं षोडशग्रन्थीनभिमन्त्र्य धारयेत् । तत्र मन्त्र:-धनं धान्यं धरां धर्मं कीर्तिमायुर्यश: श्रियम् । तुरगान् दन्तिन: पुत्रान्महालक्ष्मी प्रयच्छ मे ॥ अनेन मन्त्रेण दक्षिणकरे, स्त्री तु वामकरे कण्ठे वा बध्वा, षोडश साग्रान् समूलान् दूर्वाङ्कुरान् षोडश तण्डुलांश्च हस्ते गृहीत्वा, एकचित्त: कथां श्रुत्वा गृहीतषोडशदूर्वाङकुरतण्डुलैश्च करस्थं दोरकं पूजर्यत् । एवमेव कृष्णाष्टमीपर्यन्तं प्रत्यहं पादहस्तगण्डूषस्नानकरणादिदोरकपूजनान्तं कुर्यात् ॥
तत: कृष्णाष्टम्यां नक्तकाले स्नात्वा धौतवाससी परिधाय, पूजागृहं प्रविश्य, आसने स्थित्वा, श्वेतवस्त्रे श्वेतपात्रे वा कर्पूरागरुचन्दनै: अष्ट केशरसहितं पङकजं विलिख्य, पूर्वद लादिक्रमेण अष्टदलेषु ऐन्द्यादिअष्टदेवता:, मध्ये ध्यानोक्तने प्रकारणे महालक्ष्मीं च विलिख्य पूजयेत् । आचम्य देशकालौ स्मृत्वा, मम सकुटुम्बस्य अविछिन्नस्थिरलक्ष्मीप्राप्त्यर्थं पुत्रपौत्रादिसकलैश्वर्याद्यभिवृध्यर्थं सौभाग्यप्राप्त्यर्थं श्रीमहालक्ष्मीप्रीत्यर्थं श्रीमहालक्ष्मीव्रताङ्गभूतं यथामिलिताष्टत्रिंशदुपचारद्रव्यै: श्रीसूक्तने पुराणोक्तमन्त्रैश्च महालक्ष्मीपूजनमहं करिष्ये । आदौ निर्विघ्नतासिध्यर्थं महागणपतिपूजनं आसनविधिं श्रीसूक्तन्यासान् कलशशङखघण्टापूजनं च करिष्ये । इति सङकलप्य, गणपतिं सम्पूज्य, आसनविधिं विधाय, श्रीसूक्तन्यासान् कुर्यात् । हिरण्यवर्णामिति पञ्चदशर्चस्य सूक्तस्य । आनन्दकर्दमश्रीदचिल्कीदेन्दिरासुता ऋषय: । श्रीर्देवता । आद्याऽनुष्टुप् । द्वितीया भुरिगनुष्टुप् । तृतीया निचृदनुष्टुप् । चतुर्थी भुरिकपुरस्तादवृहती । पञ्चमीषष्ठयौ त्रिष्टुभौ । तत: पञ्चानुष्टुभ: । द्वादशी निचृदनुष्टुप् । त्रयोदशीचतुर्दश्यावनुष्टुभौ । अन्त्या आस्तारपङक्ति: । न्यासे विनियोग: ।
१. हिरण्यव० शिरसि ।
२. तांमआव० नेत्रे ।
३. अश्वपूर्वां० कर्णयो: ।
४. कांसोस्मि० नासिका० ।
५. चन्द्रांप्रभा० मुखे ।
६. आदित्य० ग्रीवायाम् ।
७. उपैतुमां० बाह्नो: ।
८. क्षुत्पिपासा० हृदये ।
९. गन्धद्वा० नाभौ ।
१०. मनस:० गुह्ये ।
११. कर्दमेन० गुदे ।
१२. आप: सृ- ऊर्वो: ।
१३. आर्द्रांपु० जान्वो: ।
१४. आर्द्रांयष्क० जङ्घयो: ।
१५. तांमआ० पादयो: ।
इति विन्यस्य ।
कलशशङ्खघण्टापूजनादिसम्भारप्रोक्षणान्तं कृत्वाऽष्टद्लेषु पूर्वादिक्रमेण देवता आवाहयेत् ।
१. पूर्वदले ऐन्द्रयै नम: ऐन्द्रीं आवाहयामि ।
२. आग्नेयदले कौमार्यै नम: कौमारीं आवा० ।
३. दक्षिणदले ब्राह्मयै नम: ब्राह्मीं आवा० ।
४. नैऋतिदले वाराह्यै नम: वाराहीं आवा० ।
५. पश्चिमदले चामुण्डायै नम: चामुण्डां आवा० ।
६. वायव्यदले वैष्णव्यै नम: वैष्णवीं आवा० ।
७. उत्तरदले माहेश्वर्यै नम: माहेश्वरीं आवा० ।
८. ईशानदले वैनायक्यै नम: वैनायकीं आवा० ।
इति देवता आवाह्य, मध्ये महालक्ष्मीं आवाहयेत् । महालक्ष्मि समागच्छ पद्मनाभपदादिह । पञ्चोपचारपूजेयं त्वदर्थं देवि सम्भृता ॥ श्रीमहालक्ष्म्यैनम: महालक्ष्मीं साङ्गां सपरिवारां सायुधां सशक्तिकां आवाहयामि । अथ ध्यायेत् । हिरण्यवर्णां० । शुभ्रवस्त्रपरीधानां मुक्तामणिविभूषिताम् । पङ्कजासनसंस्थानां स्मेराननसरोरुहाम् ॥१॥
शारदेन्दुकलाकान्तिस्निग्धनेत्रां चतुर्भुजाम् । पद्मयुग्मामभयदां वरव्यग्रकराम्वुजाम् । अभितो गजयुग्मेन सिच्यमानां घटाम्बुभि: ॥ श्रीमहालक्ष्मै नम: महालक्ष्मीं ध्यायामि ॥ तांमआवह० । आलयस्ते हि कथित: कमलं कमलालये ॥ विमले कमले ह्यस्मिन स्थितिं त्वं कृपया कुरु ॥ श्रीमहा० आसनं० ॥ अश्वपूर्वां० । गङ्गादिसलिलाधारं तीर्थमन्त्राभिमन्त्रितम् । दूरयात्राश्रमहरं पाद्यं मे प्रति० ॥ श्री० पाद्यं० ॥ कांसोस्मितां० । निधीनां सर्वरत्नानां त्वमनर्ध्यगुणा ह्यसि । तथापि भक्तिसंयुक्तं गृहाणार्ध्यं नमोऽस्तु ते । श्री० अर्ध्यं० ॥ चन्द्रांप्रभासां० । आचम्य जगदाधारे सिद्धि लक्ष्मि जगत्प्रिये । चपले देवि ते दत्तं तोयं गृह्ल नमोऽस्तु ते । श्रीम० आचमनीयं० ॥ आदित्यवर्णे० । इदं तव महालक्ष्म्या: कर्पूरागरुवासितम् । तीर्थेभ्य: सुसमानीतं स्नानार्थं प्रति० ॥ श्रीम० स्नानं० ॥ पयो दधि घृतं क्षौद्रं सितया च समर्पितम् । स्नानं पञ्चामृतेनाद्य कुरु देवि दयानिधे ॥ आप्याय०, दधिक्रा०, घृतंमि०, मधुवा०, स्वादु:प०, इत्यादिमन्त्रै: पञ्चाभृतस्नानं स० ॥ स्नानान्तरेण आचमनीयं स० ॥ अभ्यङ्गार्थं मयाऽऽनीतं तैलं पुष्पादिवासितम् । प्रयत्नेनार्जितं शुद्धं महालक्ष्मी गृहाण भो: ॥ सुगन्धतैलस्नानं० ॥ अङ्गोद्वर्तनकं देवि कस्तूर्या कुङ्कुमेन च । अन्यैःसुगन्धद्रव्यैश्च निर्मितं प्रति० ॥ अङ्गोद्वर्तनं० ॥ नानातीर्थादाहृतं च तोयमुष्णं मया कृतम् । स्नानार्थं च मया दत्तं गृह्य० ॥ उष्णोदकस्नानं० ॥ नाममन्त्रेण पञ्च्पोपचारपूजां कृत्वा श्रीसूक्तादिनाभिषेक: । उपैतुमां० । तन्तुसन्तानसंसिद्धं कलाकौशलकल्पितम् । सर्वाङ्गाभरणं श्रेष्ठं वसनं परिधीयताम् ॥ वस्त्रं० ॥ क्षुत्पिपासा० । मुक्तामणिगणोपेतामनर्ध्यां च सुखप्रदाम् । कञ्चुकीं ते सुखस्पर्शां ददामि हरिवल्लभे ॥ कञ्चुकीं० ॥ वस्त्रानन्तरेण आचमनीयं० ॥ कण्ठसूत्रं ताडपत्रं हरिद्रां कुङ्कुमाञ्जनम् । सिन्दूरादि प्रदास्यामि सौभाग्यं देहि मेऽव्ययम् ॥ अहिरिवभो० सौभाग्यद्रव्याणि स० ॥ हारकङ्कणकेयूरमेखलाकुण्डलानि च । रत्नाढयं मुकुटोपेतं भूषणानि प्रगृह्यताम् ॥ आभूषणानि स० ॥ गंधद्वारांदु० । मलयाचलसम्भूतं नानापनगसेवितम् । शीतलं बहुलामोदं चन्दनं प्रति० ॥ चन्दनं० ॥ अक्षतानरविन्दाक्षि नक्षत्रेण सहोदरि । माणिक्यप्रतिमान् पदमे गृहाण त्वं मयार्पितान् ॥ अक्षतान् स० ॥ मनस:का० । मिलत्परिमलामोदमत्तालिकुलसङकुलम् । आनन्दिनन्दनोद्यानं पद्मायै कुसुमं नम: ॥ पुष्पाणि स० ॥ मधुकै:शङ्खपुष्पैश्च शतपत्रैर्विचित्रिताम् । पुष्पमालां प्रयच्छामि गृहाण परमेश्वरि ॥ पुष्पमालां स० ॥ विष्णवादिसर्वदेवानां प्रियपत्रां सुशोभनीम् । क्षीरसागरसम्भूतां दूर्वां स्वीकुरु सर्वदा ॥ दूर्वाङ्कुरान् स० ॥ अमृतोद्भव श्रीवृक्ष महादेव प्रिय सदा । बिल्वपत्रं प्रयच्छामि दुर्गे दुर्गार्तिनाशिनि ॥ बिल्वपत्रं ० ॥
॥ अथाङ्गपूजा ॥
१. लक्ष्म्यै नम:पादौ पूज० ।
२. पद्मायै० गुल्फौ पूज० ।
३. कमलायै० जानुनी पू० ।
४. हरिप्रियायै० ऊरू पू० ।
५. इन्दिरायै न० कटी पूज० ।
६. मङ्गलायै० नाभिं पूज० ।
७. मन्मथवासिन्यै० स्तनौ० ।
८. क्षमायै नम:हृदयं पू० ।
९. क्षीराब्धितनयायै० कं० ।
१०. उमायै नम: नेत्रे पू० ।
११. रमायै नम: शिर: पू० ।
१२. श्रीमहालक्ष्म्यै० सर्वां० ।
॥ अथ नामपूजा ॥
१. श्रियै नम: ।
२. लक्ष्म्यै नम: ।
३. वनमालिकायै नम: ।
४, विभीषणायै नम: ।
५. मालिकायै नम: ।
६. शाङ्कर्यै नम: ।
७. वसुमालिकायै नम: ।
८. पङ्कजद्वयधारिण्यै नम: ।
९. मुक्ताहारसमप्रभायै नम: ।
१०. सूर्यायै नम:
११. पुष्करिण्यै नम: ।
१२. पिङ्गलायै नम: ।
१३. हेममालिन्यै नम: ।
१४. इन्दिरायै नम: ।
१५. जमदग्निप्रियायै० ।
१६. जगन्नाथायै नम: ।
॥ षोडशदूर्वापत्रपूजा ॥
१. श्रियै नम: ।
२. लक्ष्म्यै नम: ।
३. कालिकायै नम: ।
४. महाकाल्यै नम: ।
५. विकराल्यै नम: ।
६. त्रैलोक्यजनन्यै नम: ।
७. एकनाथायै नम: ।
८. रेणुकायै नम: ।
९. राममात्रे नम: ।
१०. शिवायै नम: ।
११. भूतनाथायै नम: ।
१२. भक्तवत्सलायै नम: ।
१३. भवान्यै नम: ।
१४. सिद्धेश्वयैं नम: ।
१५. विश्वरूपिण्यै नम: ।
१६. शर्वाण्यै नम: ।
कर्दमेन० । गन्धसम्भारसन्नद्धं कस्तूरीमोदसम्भवम् । सुरासुरनरानन्दि धूपं देवि गृहाण मे ॥ धूपमा० ॥ आप: सृ० । मार्तण्डमण्डलाखण्डचन्द्रबिम्बाग्नितेजसाम् । निधानं देवि दीपोऽयं निर्मितस्तव भक्तित: । दीपं द० ॥ आर्द्रां पु० । देवतालयपातालभूतलाधारघान्यजम् । षोडशाकाकारसम्भारनैवेद्यं ते नम: श्रिये ॥ अन्नं च० नानाविधपक्वान्ननैवेद्यं स० ॥ एलोशीरलवङगादिकर्पूरपरिवासितम् । प्राशनार्थं हृतं तोयं गृहाण कमले शुभे । मध्येपानीयं० ॥ उत्तरापोशनं कर्तुं तोयमुद्धृतमुज्वलम् । मया निवेदितं भक्त्या गृहाण कमले शुभे ॥ उत्तरापोशनं स० ॥ हस्तप्रक्षालनं स० ॥ मुखप्रक्षालनं स० ॥ सुगन्धद्रव्यसंयुक्तं सुवासितजगत्त्रयम् । करोद्वर्तनकं मातर्गृहाण परमेश्वरि ॥ करोद्वर्तनार्थे चन्दनं स० ॥ बीजपूराम्रपनसखर्जूरीदलसंयुतम् । नारिकेलफलं दिव्यं गृहाण कमलालये ॥ फलानि स० ॥ पातालतलसम्भूतं वदनाम्भोजभूषणम् । नानागुणसमाकीर्णं ताम्बूलं देवि ते नम: ॥ ताम्बूलं स० ॥ सुवर्णं सर्वधातून श्रेष्ठं देवि प्रियं सदा । भक्त्या ददामि वरदे स्वर्णवृष्टिं प्रदेहि मे ॥ दक्षिणां० ॥ सुरासुरशिरोरत्नप्रभानीराजितक्रमे । रूपसाम्राज्यसंसिध्यै कुर्वे नीराजनं विधिम् । श्रियेजात० ।
॥ आरतीलक्ष्मीची ॥
करविरपुरवासिनिसुरवरमुनिमाता । पुरहरवरदायिनीमुरहरप्रियकांता । कुमराकारजठरीजनलज्जादाता । सहस्त्रवदनीधरणीनपुरेगुणगाता ॥ जयदेवीजयदेवीजयजयमहालक्ष्मी वसतीव्यापकरूपेतुलानिसुक्षूमि । जयदे० ॥१॥
तारामुक्तागमाशोभेगजगौरी । सांखीह्मणतीनेतीप्रकृतिगुणधारी । गायत्रीनिजबिजनिगमाश्रुतसारी । प्रगटपद्मावतीजयधर्माचारी ॥ जयदे० ॥२॥
अमृतभरितेचरितेअगदुरितेवारी । वारीअसुरभयदुस्तरनेवारी । हेरूपचिद्रूपदाखविनिर्धारी । हारीपडलोआतांभयदुस्तरनेवारी ॥ जयदेवी० ॥३॥
मातुलिंगगदाखेटकररविकरणी । छालकहाटकवाटकपीयूषशरपाणी । माणिकदशिकनाशिकमोतीमृगनयनी । निशकरवदनाराजसमदनाचीजननी ॥ जय दे० ॥४॥
चतुराननकुत्सितकर्माचीहोळी । लिहिलेहस्तेमातेनिजभाळी । पुसूनिचरणातळीसाजेवक्षाळी । मुक्तीश्वरनागरक्षीरसागरभाळी ॥ जयदे० ॥ घालिन्लोटांग० ॥
आर्तिक्यदीपं० ॥ कर्पूरनिर्मितं दीपं स्वर्णपात्रे निवेशितम् । नीराजनं मया दत्तं गृहाण परमेश्वरि ॥ कर्पूरदीपं० ॥ आर्द्रांयष्क० । कायवाङमानसं पापं यत्कृतं जन्मजन्मनि । तन्मे नाशय देवि त्वं प्रदक्षिणविधानत: ॥ प्रदक्षिणां० ॥ तांमआ० । या देवी सर्वभूतेषु लक्ष्मीरूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम: ॥ नमस्कारान्० ॥ य:शुचि: प्र० । पारिजातादिजातीयं नानाकुसुमसञ्चयम् । अर्पयेऽनल्पसंसिध्यै पूजा सम्पूर्णताकृते ॥ पुष्पाञलिं स० ॥ विष्णोर्वक्षसि पदमे च शङ्खे चक्रे तथाम्बरे । लक्ष्मीर्नित्या यथाऽसि त्वं मयि नित्या तथा भव ॥ प्रार्थनां० ॥ स्तुतिभि:सह दिव्याभि:सहितं नर्मितं मया । नृयं तत् कल्पितं भक्त्या गृहाण परमेश्वरि ॥ नृत्यं प्रदर्शयामि ॥ सवितृकिरणस्पर्धिस्फुरत्किरणमण्डलम् । दर्पणं मुनिभि: क्लृप्तं गृहाण सुरपूजिते ॥ दर्पणं दर्शयामि ॥ हरिन्मणिगणाबद्धदण्डशक्तिवरप्रदम् । सुवर्णकलशं छत्रं गृहाण परमेश्वरि ॥ छत्रं स० ॥ वियन्नदीप्रभे हैमे चामरे विशदप्रभे । स्वर्णदण्डोपशोभाढये गृहाण प० ॥ चामरे स० ॥ प्रवालनालसदगात्रं मुक्तामञ्चकमण्डितम् । पट्टसूत्रमयं दत्तं गृहाण सरसीरुहे ॥ मञ्चकं स० ॥ उष्णगङ्गोदकं दिव्यं नानागन्धसुवासितम् । चरणक्षालनं कर्तुं गृहाण प० ॥ चरणक्षालनार्थं उष्णोदकं स० ॥ उशीरनिर्मितं दिव्यं हेमदण्डपरिष्कृतम् । व्यजनं कल्पितं भक्त्या गृहाण प० ॥ व्यजनं० ॥ सुगन्धनिर्मितं तैलं पुष्पसारैरनेकधा ॥ घाणाय ते महादेवि वरदा भव मङ्गले ॥ सुगन्धतैलं स० ॥ अथ दोरकोत्तारणम् ॥ लक्ष्मि देवि गृहाण त्वं दोरकं यन्मया धृतम् । व्रतं सम्पूर्णतां यातु कृपा कार्या मयि त्वया ॥ इति दोरकं बाह्वो: उत्तार्य लक्ष्मीपार्श्वे निवेदयेत् । कथां श्रृणुयात् ॥ अथ वायनदानविधि: ॥ द्वात्रिंशत्सङ्खयाकान् गोधूमपिष्टनिर्मितान् दीपान् पिण्डीश्च कृत्वा तन्मध्ये षोडश दीपान षोडश पिण्डीश्च वंशपात्रै निधाय ब्राह्मणाय दद्यात । अद्य० पूजासाङ्गतासिध्यर्थं ब्राह्मणाय षोडशसङख्याकदीपपिण्डीवायनदानं करिष्ये । तदङ्गं ब्राह्मणपूजनं करिष्ये । आसनादिना विप्रं सम्पूज्य, स्वत्यस्तु, दीर्घ० । दानमन्त्र:---इन्दिरा प्रतिगृह्णाति इन्दिरा वै ददाति च । इन्दिरा तारकोभाभ्यामिन्दिरायै नमो नम: ॥ इदं षोडशसङख्याकदीपपिण्डीवायनदानं सदक्षिणाकं सघृतं सधान्यं अमुकश० । प्रति०, प्र० । अनेन वायनदानाख्येन कर्मणा तेन श्री महालक्ष्मी: प्रीयताम् । कृतस्य कर्मण: साङ्गतासिध्यर्थं त० सुवासिनीं ब्राह्मणांश्च भोजयिष्ये । तेभ्यश्च भूयसीं दक्षिणां दातुमहमुत्सृजे । तत: षोडशदीपान् षोडशपिण्डीश्च स्वयं भक्षयित्वा जागरणं कार्यम् ।
चन्द्रोदये जाते चन्द्रं सम्पूज्य, शङ्खपुष्पचन्दनफलसहितं जलमादाय अर्ध्यं दद्यात् । तत्र मन्त्र:---नमोऽस्तु ते निशानाथ लक्ष्मीभ्रातर्नमोऽस्तु ते । व्रतं सम्पूर्णतां यातु गृहाणार्ध्यं विधो मम ॥ रोहिणीसहितचन्द्रमसे नम: इदमर्ध्यं स० । अनेन अर्ध्यप्रदानाख्येन कर्मणा तेन श्रीचन्द्र: प्रीयताम् ॥
तत: प्रात:काले नित्यविधिं कृत्वा, अद्य०र्थं आवाहितमहालक्ष्म्या: उत्तरपूजनं क० । नाममन्त्रेण पञ्चोपचारै: सम्पूज्य विसर्जयेत् । पङ्कजं देवि सन्त्यज्य मम वेश्मनि संविश । यथा सपुत्रभृत्योऽहं सुखी स्यां त्वत्प्रसादत: ॥ इति मन्त्रेण पुष्पं समर्प्य तत्सूत्रं नद्यां प्रवाहयेत । यस्य स्मृ० । अनेन षोडशदिनात्मकमहालक्ष्मीव्रताख्येन कर्मणा तेन श्रीमहालक्ष्मी: प्रीयताम् ॥
॥ अथ महालक्ष्मीव्रतकथाप्रारम्भ: ॥
युधिष्ठिर उवाच ॥ स्वस्थानलाभपुत्रायु: सर्वैश्वर्यसुखप्रदम । व्रतमेकं समाचक्ष्व विचार्य पुरुषोत्तम ॥ श्रीकृष्ण उवाच ॥ दुर्वारवृत्तदैतेयपरिव्याप्ते त्रिविष्टपे । एतदेव कृतस्यादौ देवेन्द्र: प्राह नारदम् ॥ इन्द्र उवाच ॥ गता स्वराज्यलक्ष्मीर्मे कथमायाति सत्वरम् । दानं व्रतं पुण्यकर्म तदर्थं वद साम्प्रतम् ॥ तस्य श्रुत्वा ततो वाक्यं स मुनि: प्रत्यभाषत । नारद उवाच ॥ पुरन्दर पुरा पूर्वं पुरमासीच्छुभान्वितम् ॥ रत्नागर्भाऽभवद् भूमिर्यत्र रत्नाढयभूधरै: । यत्राङगनाजनापाङ्गभङ्ग्या लोचनसायकै: ॥ त्रैलोक्यं च वशं चक्रे देव: कुसुमसायक: । चतुर्वर्गजनिर्यत्र यच्च विश्वविभूषणम् ॥ विश्वकर्माऽपि यद्वीक्ष्य कम्पयत्यनिश शिर: । तत्राभवन्महीपालो मङ्गलो मङ्गलालय: ॥ चिल्लदेवी प्रिया तस्य दुर्भगैका बभूव ह । अन्या तु चोलदेवी या महिषी सा तपस्विनी ॥ कदाचिन्मङ्गलो राजा चोलदेवीसहायवान् । प्रासादशिखरारूढ: स्थलीमेकामपश्यत ॥ तामालोक्य महीपाल: स्मरस्मेरमुखाम्बुज: । चोलदेवीं प्रति प्राह दन्तद्योतितदिङमुख: ॥१०॥
चञ्चलाक्षि तवोद्यानं कान्तिनिन्दितनन्दनम् । कारयामि तवोदिष्टमत्रोद्यानमकारयत् ॥ सम्पन्नं च तदुद्यानं नानाद्रुमलतान्तितम् । नानारक्षकसंयुक्तं नानापक्षिसमावृतम् ॥ तत्रागत्य महाकोलस्तनुन्यस्तनभस्थल: । प्रावृटकालघनश्यामश्चक्षुराक्षिप्तचञ्चल: । दंष्ट्रावकृष्टचन्द्रार्क: प्रलयाम्भोधरध्वनि: । उद्यानं भञ्जयामास नानाद्रुमलतान्वितम् ॥ कांश्चिदुत्पाटयामास पादपान् पाण्डुनन्दन । कांश्चिद्दन्तप्रहारेण कांश्चिद्दन्तप्रघर्षणै: ॥ जघान कांश्चित्पुरुषान् रक्षकानन्तकोपमान् । तद भुनक्तीति विज्ञाय समेत्योद्यानपालका; ॥ सभयास्तस्य वृत्तान्तमूचुस्ते नृपते: पुर: । तदाकर्ण्य ततो राजा क्रोधारुणितलोचन: ॥ वधाय दंष्ट्रिनस्तस्य सन्दिदेशाखिलं बलम् । ततश्चचाल भूपालस्त्रिगण्डगलितैर्गजै: ॥ आप्लावयन्महीं सर्वां वाजिवृन्दवृताम्बराम् । चालयन्नखिलान्सैन्यान् स्यन्दनौघमरुद्बवै: ॥ पत्तिव्रातमहाध्वानै: पूरयन्नखिला दिश: । ततो गाढं समावृत्य तदुद्यानं नरेश्वर: ॥२०॥
उवाचोच्चै: प्रतिध्वानैर्दिशो मुखरयन्दश । पथि यस्य वराहोऽयं प्रयात्युपवनान्तिकम् ॥ तस्यावश्यं शिरश्छेदं विदधामि रिपोरिव । तस्य भूपस्य तद्वाक्यं समाकर्ण्य स शूकर: ॥ जगामास्यैव मार्गेण प्राणिनां चेष्टितं यथा । तत: क्रुद्धो धराशक्र: कशयाऽश्वं प्रताडय च ॥ व्रीडाकलङकितास्येन्दुर्मार्गं तस्यैव सोऽगमत् । गत्वाऽथ विपिनं घोरं सिंहशार्दूलसङ्कुलम् ॥ तमालतालहिन्तालशालार्जुनसमावृतम् । भिल्लीभङ्कारसम्भारवाचालितदिगन्तरम् ॥ तत्रैकचेतास्तं पश्यन् बहु बभ्राम भूपति: । कोलो वेलामवाप्यैव सोऽभवद्राजसम्मुख: ॥ भल्लेन सोऽवधीत्कोलं वज्रेणाद्रिं यथा हरि: । अथ व्योम्नि विमानस्थ: स्मरसुन्दरविग्रह: । कोलरूपं परित्यज्य सोऽब्रवीन् मङ्गलं नृपम् । गन्धर्व उवाच ॥ स्वस्त्यस्तु ते महीपाल त्वया मुक्ति: कृता मम ॥ तदाकर्णय वृत्तान्तं येनाहं जात ईद्दश: । एकदा देवतावृन्दै: संवृत: कमलासन: ॥ चञ्चत्पुटादिभिस्तालै: षडजाद्यै: सप्तभि: स्वरै: । मन्दादिभिस्त्रिभिर्गानैर्गीयमानं मया नृप ॥३०॥
नानास्थानगुणोपेतमश्रौषीद गीतमुत्तमम् ॥ गीयमाने च्युतस्तालस्ततोऽहंकर्मपाकत: ॥ शप्तश्चित्ररथस्तेन सृष्टिकर्त्रा हि वेधसा । ब्रह्मोवाच ॥ कोलो भव त्वं मेदिन्यां मुक्तिस्ते तु यदा तदा ॥ निर्जिताखिलभूपालो मङगलस्त्वां हनिष्यति । तदद्य घटितं सर्वं त्वत्प्रसादान्महीपते ॥ त्वं गृहाण वरं भूप यद्देवस्यापि दुर्लभम् । महालक्ष्मीव्रतं दिव्यं चतु र्वर्गफलप्रदम् ॥ लभस्व सार्वभौमत्वं गच्छ राज्यं निजं द्रुतम् । नारद उवाच ॥ चित्ररथोऽथ गन्धर्व उक्त्वेत्थं भूपर्ति प्रति ॥ अन्तर्धानं गतस्तुष्ट: शरत्काल इवाम्वुद: । अथ मङ्गलभूपाल: पार्श्वस्थं द्विजमागतम् ॥ विलोक्य बटुकं कञ्चित्कक्षानिक्षिप्तशम्बलम् । उवाच मधुरां वाचं स्मितपूर्वं शुचिस्मिताम् ॥ देवस्त्वं दानवस्त्वं वा गन्धर्वो वाथ राक्षस: । तथ्यं वद बटो करमात्किमर्थं त्वमिहागत: ॥ श्रुत्वेत्याशिष्य तं बिप्र:प्राह त्वद्देशसम्भव: । बटुरुवाच ॥ सार्धं त्वया यातस्तदादिश यथोचितम् ॥ राजाऽथ तमुवाचेदं त्वं बटो नूतनाख्यक: । अफल्याणं विधायाश्वं तूर्णं तोयं च पायय ॥४०॥
अथ विश्रम्य भूपालं बटुको वटपादपे । तथा कृतं तुरङ्गं च समारुह्य महामति: ॥ जगाम पक्षिघोषेण यत्रास्ते सुन्दरं सर: । कमलैकविलासेन रथाङ्गाभरणेन च ॥ वनमालालयत्वेन दधन्नारायणीं तनुम् । भयवायुसुतोयोगमक्षारं विषवर्जितम् ॥ नाशितागस्त्यतृष्णार्तिप्रसन्नं सागराधिपम् । पङ्के मग्नोऽथ तत्राश्व: पृष्ठादुत्तीर्य तस्य स: ॥ चतुर्दिक्षु निरीक्ष्याथ तस्यैव सरसस्तटे । दिव्यवस्त्रपरीधानं दिव्याभरणभूषितम् ॥ कथयन्तं कथां दिव्यां स्त्रीणां सार्थमपश्यत । उपसृत्याथ तं सार्थं सवृत्तान्तं निवेद्य च ॥ कृताञ्चलिरिति प्राह बटुर्मधुरया गिरा । बटुरुवाच । किं क्रियते तडागे हि भवतीभिर्विशेषत: ॥ व्रतं वा पूजनं वापि वदध्वं देवताऽत्र का । सार्थ उवाच । श्रृणु विप्रैकचित्तस्त्वं श्रद्धाभक्तिसमन्वित: ॥ या माया प्रकृति: शक्तिस्त्रैलोक्ये सचराचरे । व्रतमेतन्महालक्ष्म्यास्तस्या: सर्वफलप्रदम् ॥ आकर्णय विधिं चास्य कथ्यमानं मया बटो । भाद्रे मासि सिताष्टम्यां प्रारम्भोऽस्य विधीयते ॥५०॥
प्रात: षोडशकृत्वस्तु प्रक्षाल्याङव्रीकरौ मुखम् । तन्तुषोडशसंयुक्तं ग्रन्थिषोडशसंयुतम् ॥ मालतीपुष्पकर्पूरचन्दनागरुधूपितम् । लक्ष्म्यै नमोऽथ मन्त्रेण प्रतिग्रन्थ्यभिमन्त्रितम् ॥ धनं धान्यं धरां हर्म्यं कीर्तिमायुर्यश: श्रियम् । तुरगान्दतिन: पुत्रान्महालक्ष्मि प्रयच्छ मे ॥ मन्त्रेणानेन बध्वाऽथ दोरकं दक्षिणे करे । काण्डानि षोडशादाय दूर्वाया: साक्षतानि च ॥ एकचित्त: कथां श्रुत्वा पूजयेत्तैश्च दोरकम् । ततस्तु प्रातरारभ्य यावत्स्यादसिताष्टमी ॥ तावत्प्रक्षान्य तद्वत्तु पादादीनि कथां तथा । श्रृणुयात्प्रत्यहं विप्र तत्सङ्ख्यैरक्षतादिभि: ॥ अथ कृष्णाष्टमीं प्राप्य नक्तकाले जितेन्द्रिय: । स्नात: शुक्लाम्बरधरो व्रती पूजागृहं विशेत् ॥ तत्रोपविश्य पूर्वास्यश्चारुधौतासनोपरि । श्वेतवस्त्रे लिखेदष्टदलं कमलमुत्तमम् । ऐन्द्री माहेश्वरी ब्राह्मी कौमारी वैष्णवी तथा । वाराही नारसिंही च भैरवीत्यष्टशक्तय: ॥ ऐन्द्रयादिशक्तिसंयुक्तं पार्श्वपत्रं सकेसरम् । कर्णिकायां ततो लक्ष्मीं कर्पूरक्षोदपाणडुराम् ॥६०॥
शुभ्रवस्त्रपरीधानां मुक्तामणिविभूषिताम् । पङकजासनसंस्थानां रमेराननसरोरुहाम् । शारदेन्दुकलाकान्तिस्निग्धनेत्रां चतुर्भुजाम् । पद्मयुग्मामभयदां वरव्यग्रकराम्बुजाम् ॥ अभितो गजयुग्मेन सिञ्च्यमानां घटाम्बुभि: । सञ्चिन्त्यैवं लिखेद्देवीं कर्पूरागरुचन्दनै: ॥ ततस्त्वावाहनं कुर्यान्मत्रेणानेन सुव्रती । महालक्ष्मि समागच्छ पद्मनाभपदादिह । पञ्चोपचारपूजेयं त्वदर्थं देवि सम्भृता ॥ आवाहनमन्त्र: । आलयस्ते हि कथित: कमलं कमलालये । विमले कमले ह्यस्मिन् स्थितिं मे कृपया कुरु ॥ स्थापनमन्त्र: । गङ्गादिसलिलाघारं तीर्थमन्त्राभिमन्त्रितम् । दूरयात्राश्रमहरं पाद्यं मे प्रतिगृह्यताम् । पाद्यमन्त्र: । महालक्ष्मि महामाये मलयाचलवासिनि । मया निवेदितं भक्त्या गृहाणार्ध्यं सुरेश्वरि ॥ अर्ध्यंमन्त्र: । स्नानं तव महालक्ष्म्या: कर्पूरागरुवासितम् । सुतीर्थेभ्य: समानीतं तोयं मे प्रतिगृह्यताम् ॥ स्नानीयमन्त्र: । स्नानादिकं विधायाथ यत: शुद्धिरवाप्यते । एतदाचमनीयं मे महालक्ष्मि विधीयताम् ॥ आचमनमन्त्र: । तन्तुसन्तानसंसिद्धं कलाकौशलकल्पितम् । सर्वाङ्गाभरणं श्रेष्ठं बसनं परिधीयताम् ॥७०॥
वस्त्रमन्त्र: । मलयाचलसम्भूतं नानापन्नगसेवितम् । शीतलं बहुलामोदं चन्दनं प्रतिगृह्यताम् ॥ चन्दनमन्त्र: । मिलत्परिमलामोदमत्तालिकुलसङ्कुलम् । आनन्दनन्दनोद्यानं पद्मायै कुसुमं नम: ॥ पुष्पमन्त्र: । गन्धसम्भारसन्नद्धं पृथग्वस्तुसमुद्भवम् ॥ सुरासुरनरानन्दि धूपं देवि गृहाण मे ॥ धूपमन्त्र: । मार्त्तणडमणडलाखणडचन्द्रबिम्बाग्नितेजसाम् ॥ निधानं देवि दीपोऽयं निर्मितस्तव भक्तित: ॥ दीपमन्त्र: । देवतालयपातालभूतलाधारधान्यजम् । षोडशाकारसम्भारनैवेद्यं ते नम: श्रियै ॥ नैवेद्यमन्त्र: । पातालतलसम्भूतं वदनाम्भोजभूषणम् । नानागुणसमाकीर्णं ताम्बूलं देवि ते नम: । ताम्बूलमन्त्र: । विष्णोर्वक्षसि पद्मे च शङखे चक्रे तथाम्बरे । लक्ष्मीर्नित्या यथाऽसि त्वं मयि नित्या तथा भव ॥ प्रार्थनामन्त्र: । उतार्य दोरकं बाह्णोर्लक्ष्मीपार्श्वे निवेदयेत् ॥ लक्ष्मि देवि गृहाण त्वं यन्मया दोरकं धृतम् । व्रतं सम्पूर्णतां यातु कृपा कार्या मयि त्वया ॥ दोरकोत्तारणमन्त्र: । नानाप्रकारपूजा च कार्यं तौर्यत्रिकादिकम् ॥ कथां श्रुत्वा सुवर्णं च आचार्याय च दक्षिणाम् ॥ एवं निर्वर्त्य विधिवत्पूजनं बटुकश्रिय: । चातुर्वर्ण्याय देया च दत्वाऽऽचार्याय दक्षिणाम् ॥८०॥
दीपान्षोडशपिणडीश्च गोधूमस्य द्विजाय ते । दत्वा तत्सङख्यकान्भुक्त्वा रात्रौ जागरणं चरेत् ॥ चन्द्रोदयेऽथ सञ्जाते दद्यादर्ध्यं ततो व्रती । मन्त्रेणानेन राजेन्द्र शङखेनाम्बुफलादिना ॥ नमोऽस्तु ते निशानाथ लक्ष्मीभ्रातर्नमोऽस्तु ते । व्रतं सम्पूर्णतां यातु गृहाणार्ध्यं विधो मम ॥ चन्द्रार्ध्यमन्त्र: । प्रातर्विसर्जयेद्देवीं मन्त्रेणानेन सुव्रती । पङ्कजं देवि सन्त्यज्य मम वेश्मनि संविश ॥ यथा सपुत्रभृत्योऽहं सुखी स्यां त्वत्प्रसादत: ॥ देविविसर्जनमन्त्र: । षोडशाब्दे तु सम्पूर्णे कुर्यादुद्यापनं व्रती । अनेन विधिना बिप्र कुरु श्रद्धासमन्वितम् ॥ दातव्या धेनुरेका वै स्वर्णश्रृङ्गादिसंयुता । आचार्याय सुवर्णं च दद्याद गोवसनानि च ॥ यथाशक्त्या सुवर्णं च दत्वा पूर्णं भवेद व्रतम् । एतत्ते कथितं विप्र वतानामुत्तमं व्रतम् ॥ यद्विधानादनायासाल्लभते वाञ्छितं फलम् । कृत्वा त्वं सत्वरं विप्र राजानं तं च कारय ॥ वतमेतत्त्वया विप्र देयं श्रद्धावते परम् । नास्तिकानां पुरस्तात्त न प्रकाश्यं कथञ्चन ॥ तदक्षतं च नैवेद्यं बटो गृह्लीष्व सत्वरम् । नमस्कृत्य तु तं सार्थं पङ्कादुत्थाप्य वाजिनम् ॥९०॥
प्रपीयाम्भ: समादाय पद्मिनीपत्रयन्त्रितम् । आरुह्य तुरगं विप्रो राजान्तिकमुपागमत् ॥ स घोटकं बटुं तत्र राजाऽपश्यन्मुदान्वितम् । उपनीतं जलं तेन तृषार्त्ताय महीभुजे ॥ पीत्वा तदुदकं राजा पृच्छतिस्म बटुं तदा । किंनु जातो विलम्बस्ते कस्मात्ते हर्षसम्भव: ॥ इति पृष्टो यथावृत्तं सर्वं राज्ञेन्यवेदयत् । निवेद्य तदव्रतं विप्रो राजानं तमकारयत् ॥ नानाप्रकारसम्भारं शम्बलं बटुकस्य च । व्रतप्रभावादभवद बुभुजे भूभुजां पति: ॥ आरुह्य च महीपालो बटुपल्याणि तं हयम् । तद्वतस्य प्रभावेण तूर्णं स्वपुरमागत: ॥ तमायान्तं समालोक्य मङगलं भूपुरन्दरम् । उत्सवं चक्रिरे पौरास्तौर्यत्रिकपुर:सरम् ॥ चलत्पताकदोर्मालं राजत्कलशमौक्तिकम् । पुरं नृत्यदिवा भाति क्षुद्रघण्टौघघर्घरै: ॥ अथोत्कलिकया काचिद्धावतिस्म पुराङ्गना । स्वर्णमुक्तालताजालैश्चतुष्कमिव कुर्वती ॥ काचिद्विमुक्तकेशी च परैकनयनाञ्जना । काचिन्नितम्बभारार्त्ता काचित्पीनपयोधरा ॥१००॥
अथाविशन्महीपाल: सहितो बटुनालयम् । पौरनारीजनाक्षिप्तलाजै: पूरितविग्रह: ॥ अथोत्तीर्य हयात्तस्माद् बटुबाहुविलम्बित: । जगाम मङ्गलो राजा चोलदेवी तु यत्र वै ॥ द्दष्ट्वाऽथ चोलदेवी सा दोरकं राजबाहुके । विमृश्य मनसा क्रुद्धा शङ्कां चक्रे ततस्त्विमाम् । आखेटकस्य व्याजेन गतोऽन्यां वल्लभां प्रति ॥ सौभाग्याय तया बद्धो दोरको दक्षिणे करे । तयैव बटुकश्चायं द्र्ष्टुं मां प्रेषितो धुवम् ॥ ततो दुर्दैवदुष्टा सा कोपादाच्छिद्य दोरकम् । निचिक्षेप महीपृष्ठे स्वसौभाग्यसुखै: सह ॥ न वुबोध च तां राजा त्रोटयन्तीं तु दोरकम् । सामन्तमन्त्रिभृत्याद्यै: कुर्वन वार्तां वनोद्भवाम् ॥ चिल्लदेव्यास्तदा काचिद्दासी द्रष्टुं समागता । तया दोरकमादाय बटुमापृच्छय तद्वतम् ॥ तद्वतस्य विधानं च स्वस्वामिन्यै न्यवेदयत् । ततो नूतनमाहूय चिल्लदेव्यकरोद् वतम् ॥ अथ संवत्सरेऽतीते लक्ष्मीपूजादिने नृप: । तौर्यत्रिकस्य निस्वानं चिल्लदेवीगृहेऽश्रृणोत् ॥ तमाकर्ण्य महीपालो नूतनं बटुमब्रवीत् । अहहाद्य दिनं लक्ष्म्या: क्व गतो मम दोरक: ॥११०॥
इति श्रुत्वा नृपं प्राह दोरकत्रोटनक्रमम् । तच्छुत्वा मङ्गलो राजा चोलदेव्यै प्रकुप्य च ॥ मयापि पूजनं कार्यं चिल्लदेवीगृहं प्रति । अथ मङ्गलभूपालो बटुबाहुविलम्बित: ॥ जगाम कमलार्चायै चिल्लदेवीगृहं प्रति । अत्रान्तरे महालक्ष्मीर्वृद्धारूपं विधाय च ॥ जिज्ञासार्थं गृहे तस्याश्चोलदेव्या जगाम सा । गच्छ गच्छाथ दुष्टे किमिहागत्य करोषि मे ॥ तया दुराशयात्यर्थं लक्ष्मी: साप्यपमानिता । शशापाथ महालक्ष्मीश्चोलदेवीमिति क्रुधा ॥ कोलास्या भव दुष्टे त्वं त्वयाहमपमानिता । चोलदेवी श्रिय: शापात्कोलास्या तत्क्षणादभूत् ॥ कोलापुरमिति ख्यातं क्षितौ तन्मङ्गलं पुरम् । अथागता महालक्ष्मीश्चिल्लदेवीनिकेतनम् ॥ बहुधा चिल्लदेव्या सा लक्ष्मी: सम्मानितार्चिता । वृद्धारूपं परित्यज्य प्रत्यक्षा साऽभवत्तदा ॥ पञ्चोपचारपूजाभि: श्रियं राज्ञी ततोऽर्चयत् । परितुष्टा ततो लक्ष्मीर्चिल्लदेवीमुवाच ह ॥ श्रीरुबाच ॥ प्रसन्नास्म्यर्चनैरेभिश्चिल्लदेवि वरं वृणु । वरं वव्रे ततो राज्ञी चिल्लदेवी शुभाशया ॥१२०॥
चिल्लदेव्युवाच । ये करिष्यन्ति ते देवि व्रतमेतत्सुरेश्वरि । न तद्वेश्म त्वया त्याज्यं यावच्चन्द्रदिवाकरौ ॥ अद्यारभ्य कथा ह्येषा भूपसम्बन्धिनी मम । ख्यातिं यातु क्षितौ देवि भक्तिर्भवतु मे त्वयि ॥ सद्भावेन कथामेतां ये श्रृण्वन्ति पठन्ति च । तेषां च वाञ्छितं सर्वं त्वया कार्यं सदैव हि ॥ तथेत्युक्त्त्वा महालक्ष्मीस्तत्रैवान्तरधीयत । अथ मङ्गलभूपालस्तत्रागत्य श्रियोऽर्चनम् ॥ चक्रे परमया भक्त्या चिल्लदेवीसमन्वित: । अथेर्ष्यया दुराचारा चिल्लदेवीगृहं प्रति ॥ चोलदेवी समायाता द्वारस्थैर्वारिता जनै: । जगाम विपिनं घोरं यत्रासीदङगिरा मुनि: ॥ अथालोक्यादभुताकारां ज्ञानद्दष्ठया व्यचिन्त्य च । स मुनि:श्रीव्रतं दिव्यं चोलदेवीमकारयत् ॥ व्रते कृतेऽथ सञ्जाता चोलदेवी शुभानना । दाक्षिण्यकेलिलीलाभिर्लावण्यैकनिकेतना ॥ तत: कदाचिदागत्य वनमाखेटकं नृप: । मुनेर्वेश्मनि तां राजा ददर्शोत्पललोचनाम् ॥ अथ राजा मुनिं प्राह केयं धन्येति कथ्यताम् । तद्वृत्तान्तं समाख्याय राज्ञे तामददान्मुनि: ॥१३०॥
अथागत्य नृपो राज्यं चोलदेवीसमन्वित: । चोलदेव्या च सहितो बुभुजे मङ्गलो नृप: ॥ चिल्लदेवी वरं वव्रे चोलदेवीसमागमम् । चिल्लदेवी सुखापन्ना चोलदेवीसमागमे ॥ समुद्रस्य यथा गङ्गायमुने वल्लभे सदा । परस्पराधिके प्रीते तत्य राज्ञो बभूवतु: ॥ चिल्लदेव्या समं राज्यं चोलदेव्या समन्वितम् । सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं वुभुजे मङ्गलो नृप: ॥ व्रतस्यास्य प्रभावेण बटुक: सोऽपि नूतन: । अभून्मङ्गलभूपस्य मन्त्री तव यथा गुरु: ॥ भुक्त्वाऽथ विपुलान्भोगान् मङ्गलो भूभृतां वर: । स पुन: स्वर्गमागत्य नक्षत्रं विष्णुदैवतम् ॥ नारद उवाच । एतत्ते कथितं शक्र वतानामुत्तमं वतम् । यत्कथाश्रवणेनापि लभते वाञ्छितं फलम् ॥ प्रयाग इव तीर्थेषु देवेषु मघवानिव । नदीषु च यथा गङ्गा वतेष्वेतत्तथा वतम् ॥ धर्मं चार्थं च कामं च मोक्षं च यदि वाञ्छसि । तर्ह्येदं च वतं शक्र कुरु श्रद्धासमन्वित: ॥ श्रीकृष्ण उवाच । वतमिदमथ चक्रे नारदेनोपदिष्टं सुरपतिरपि यस्माद्वाञ्छितार्थं स लेभे । त्वमपि कुरु तदेतद्धर्मसूनो यथा स्यादभिमतफलसिद्धि: पुत्रपौत्र दिवृद्धि: ॥१४०॥
इति श्रीभविष्योत्तरपुराणे नारदसंवादन्तर्गतकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे महालक्ष्मीवतकथा समाप्ता ॥
Translation - भाषांतर


text:
भू सत्तायाम्। उदात्त: परस्मैभाष:। भू इत्ययं धातु: सत्तायामर्थे वर्तते। भू इति स्थिते भूवादयो धातव: (पा०सू० १/३/१) भू इत्येवमादय: शब्दा: क्रियावाचिनो धातुसंज्ञा भवन्ति। साध्यमानरूपा हि क्रिया। सा च पूर्वापरीभूतावयवा तत्र पूर्वावयवोऽधिश्रयणादिरपर उदकसेकादि: पाकक्रियाया: एवमन्यासामपि यदि पूर्वापरीभूतावयवा क्रिया तद्वाचक: शब्दो धातु: कथं तर्हि भवतेरर्थस्य क्रियात्वम्। पूर्वापरीभावस्यैवासम्भवात्। तथाहि भवतिरयं सत्तार्थ:। सत्ता च नित्या नित्यस्य चाक्रियारूपत्वात् पौर्यापर्यं नास्ति कथं तद्वाचकस्य धातुसंज्ञा, तथा अभावो नाम विनाश: स कथं क्रिया भवेत्। नहि तस्य पौर्वापर्यमस्ति। कथं तद्वाचकस्य नशेर्धातुत्वम्। श्वेतसंयोगावपि गुणौगुणत्वाच्च पौर्यापर्यं नास्तीति कथंचित् कथं युजे: संयुजेश्च धातुत्वं समवायोऽपि नित्यत्वादक्रमत्वाच्च। क्रियातोत्यन्तभिन्न एवेति तद्वाचिन: समवपूर्वस्य इणो न धातुत्वमिति, उच्यते इह व्याकरणे सर्व साधनायत्तोदयमिति नित्यमपि वस्तु पूर्वापरीभावेनोच्यमानं क्रियात्वेनावभासते। अयमर्थ:-सत्तावत: पदार्थस्यार्थ: क्रियायां पूर्वापरीभावेन व्यापारोपलम्भात् तद्गता सत्तापि पूर्वापरीभूता बुद्ध्या कल्प्यते। तन्निबन्धनस्तस्यामपि क्रियाव्यवहार एवमभावादिष्वपि तथा वदनैकदेशे द्रव्येऽपि वर्तमानस्य गण्डे: पूर्ववद्धातुत्वम्। तेन गण्ड इति सिद्धम्। तथा बिदि अवयवे इति अवयवे द्रव्येऽपि बिन्दुरिति। अथवा अक्रियावाचिनामपि क्रियावाचिषु मध्येपाठाद्धातुत्वं वेदितव्यम्। नन्वङ्कुरो जायत इति कथमिदं, तथा हि प्रादुर्भाव: कर्तृत्वं चेति द्वितीयमिह न घटते प्रादुर्भावोह्यसत: उत्पत्ति: कर्तृत्वं च सत इति परस्परं विरुद्धयो: कर्मणोरेकं सन्धित्सतेऽन्यत् प्राच्यवत इति सत्यमेकस्य विरुद्धकर्मद्वयानुसन्धानं न घटते। अत्र तु द्वयमस्ति। सामान्यं विशेषश्च तत्राङ्कुरसामान्यं कर्तृ तद्विशिष्टा च व्यक्ति:। पूर्वमसति जायते अन्तस्तत्वगृहीत: पूर्वमदृष्टाङ्कुर: कर्ता बाह्यरूपतया च जन्म, जन्मनि चाभूतप्रादुर्भाव एवेति न वक्तव्यम् अन्य: कर्तान्यश्च बाह्ये जायते। ततो भिन्नविषयत्वादयुक्तमिति अन्तस्तत्वगृहीतस्य बाह्ये नैकत्वाध्यवसायात्। तथाहि य एव मयाध्यवसित: स एवायं दृश्यते बाह्य इति। दृश्यविकल्पयोरेकत्वेन व्यवहारो दृश्यते। यथोक्त दृश्यविकल्पार्थावेकीकृत्य व्यवहारप्रवृत्तेरिति सत्कार्यवादिनां तु मते कारणमेव कार्यरूपेण विपरिणमत इति युक्तम्। कर्तृत्वमङ्कुरादे: कारणावस्थायामेव कार्यस्य शक्तिरूपेण विद्यमानत्वात् आविर्भावश्च जन्मार्थ:। स च पूर्वमपि सत एवेति अभूतप्रादुर्भावो जन्मापि संगच्छत एवेति। एवमङ्कुरो भवति अथवा प्रकृतिविकार-भावविवक्षायां तु च्विप्रत्यय: बीजमङ्कुरीभवतीति। न खल्वत्यन्तमसत उत्पत्ति: प्रादुर्भाव: अपि तु जायते विशेषणोपलभ्यते। पत्रकाण्डनालादिभावेन स्फुटीभवतीत्यर्थ:। तथाहि प्राहुर्भाशब्द: प्रकाशेऽभिधानकाण्डेषु पठ्यते प्रकाशश्च सत एव भवति। अतोङ्कुरस्यैव कर्तृत्वमिति पूर्वापरीभावो हि जन्मनिपातादि-क्रियावद्विद्यत इति सर्वमनवद्यम्। सा च क्रिया द्विविधा परिस्पन्दनसाधनसाध्या अपरिस्पन्दनसाधनसाध्या। तत्र परिस्पन्दनसाधनसाध्यो धात्वर्थ: क्रियेत्युच्यते इतरस्तु भाव इति। सा पुनरपि द्विविधा कर्मस्था कर्तृस्था चेति। तत्र कर्मसमवायेनोत्पद्यमाना कर्मस्था क्रिया कुसूलं भिनत्तीति। कर्मस्थो भाव: ओदनं पचतीति। कर्तरि समवेतोत्पद्यमाना कर्तृस्था। गच्छति ग्राममिति कर्तृस्था क्रिया। आस्ते शेत इति कर्तृस्थो भाव:।
भू इत्येतस्य धातुसंज्ञायां क्रियाप्रधानत्वार्थविशेषणाय कालकारकविशेष-विवक्षायां तावद्वर्तमानकाल उपतिष्ठते। प्रत्ययार्थत्वेन कर्ता च ततो धातो: (पा०सू० ३/१/९०) इत्यधिकृत्य वर्तमाने लट् (पा०सू० ३/२/०२३)। कश्च वर्तमान: प्रारब्धापरिसमाप्तश्च वर्तमानस्तस्मिन् वर्तमानेऽर्थे वर्तमानाद्धातोः लट्प्रत्ययो भवति। कर्तरि कृत् (पा०सू० ३/४/६७) इत्यधिकृत्य ल: कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्य: (पा०सू० ३/४/६९) लकारा: सकर्मकेभ्य: कर्मणि अकर्मकेभ्यो भावे उभयेभ्यश्च कर्तरि भवन्तीति। ततो लट: प्रत्ययत्वेन परश्च (पा०सू० ३/१/२) इति धातो: परत्र कर्त्रर्थप्रयोगप्रसङ्गे ‘लस्य इत्यधिकृत्य तिप्तस्झिसिप्तस्थमिब्वसमस्ताताञ्झथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् (पा०सू०३/४/७८) तिबादयः अष्टादश प्रत्यया लस्य स्थाने भवन्ति। ततो युगपत्तिबादिसर्वप्रत्ययप्रसङ्गे शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् (पा०सू० १/३/७८) कश्च शेष: उपयुक्तादन्य: शेष: येभ्यो धातुभ्यो येन विशेषणेनात्मनेपदं न विहितं शेष:। तत्र कर्तरि परस्मैपदं भवति। स च चतुर्विध:-
अर्थादुपपदाच्चैव तथा चैवानुबन्धनात्।
कारकाच्चेति विज्ञेय: तस्माच्छेषश्चतुर्विध:।।इति।
अर्थात् भुजपालनाभ्यवहारयोरित्येतस्मात् भुजोनऽवने इत्यवनादन्यत्रात्मनेपदविधानादवनार्थ: शेष: तथोपपदात् नेर्विश (पा०सू० १/३/१७ ) इति नेरुपपदात् विशेरात्मनेपदविधानात् अन्योपपदपूर्व: केवलश्च विशिश्शेष:। विशिग्रहणमुपलक्षणम्। अनुबन्धाच्छेष:। अनुदात्तङित: स्वरितञितश्च वर्षयित्वा योऽन्यो धातु: स शेष:। कारकाच्छेष:। शुद्ध: कर्ता कर्मकर्तरि शुद्धे कर्मणि भावेकर्तरि कर्मव्यतिहारविषये कर्तरि च यथाक्रमं कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रिय: (पा०सू० ३/१/८७) भावकर्मणो: (पा०सू० १/३/१३) कर्तरि कर्मव्यतिहारे (पा०सू० १/३/१४) इत्यात्मनेपदविधानात् तत्र भवते: कर्तरि परस्मैपदसंज्ञकेन वचनप्रसङ्गे शेषविवक्षायां शेषे प्रथम: (पा०सू० १/४/००७) कश्च शेष: उच्यते- युष्मदष्मदो: प्रयोगे समानाधिकरणयो: तत्प्रसंगे च मध्यमोत्तमपुरुषविधानात् ततोऽन्य: किंयत्तदेतद्भगवदादीनां प्रयोगप्रसङ्गे य: स शेष:। तत्र प्रथमपुरुष:, तत्र वचनत्रयप्रसङ्गे द्व्येकयोर्द्विवचनैकवचने (पा०सू० १/४/२२) प्रसङ्गे एकत्व विवक्षायां कर्तुरेकवचनम् लार्थाभिधानसमर्थस्तिबित्ययं शब्द: सानुबन्ध: प्रयुज्यते उच्चरितप्रध्वंसिनोऽनुबन्धा: कार्यार्था:। प्रकृतिप्रत्ययविकारागमेष्वनुबध्यन्ते तत तिङ्शित् सार्वधातुकम् (पा०सू० ३/४/००३) तिङ: शितश्च धात्वधिकारविहिता: प्रत्यया: सार्वधातुकसंज्ञा भवन्ति सार्वधातुके यक् (पा०सू० ३/१/६७) इति वर्तमाने कर्तरि शप् (पा०सू० ३/१/६८) शुद्धकर्तृवाचिनि सार्वधातुके परतो धातो: शप् प्रत्ययो भवति। इहैकयैव संज्ञया नेकं कार्यं क्रियत इति दर्शने लकारोत्पत्तिनिमित्तभूतामेव धातुसंज्ञामाश्रित्य भवते: शप् प्रत्यय: प्रतिकार्यं संज्ञाप्रवृत्तिरित्यस्मिन् दर्शने पुनरपि धातुसंज्ञा कर्तव्या यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादिप्रत्ययेऽङ्गम् (पा०सू० १/४/०३) इत्यङ्गसंज्ञायां अङ्गस्य (पा०सू० ६/४/१) इत्यधिकृत्य सार्वधातुकार्धधातुकयो: (पा०सू० ७/३/८४) सार्वधातुके आर्धधातुके च परत: इगन्तस्याङ्गस्य गुणो भवतीति गुण: एचोऽयवायाव: (पा०सू० ६/१/७८) इत्यवादेश भवति। द्वित्वविवक्षायां भवत:। बह्वर्थविवक्षायां बहुषु बहुवचनम् (पा०सू० १/४/२०) इति बहुवचनं झोऽन्त: (पा०सू० ७/१/३) प्रत्यायादेर्झस्यान्त इत्ययमादेशो भवति। अकार उच्चारणार्थ: शपोकारेण अतो गुणे (पा०सू० ६/१/९७) पररूपत्वं सवर्णदीर्घो न भवत्यपदान्तत्वात् भवन्ति। भवसि। भवथ:। भवथ। उत्तमपुरुषे तदादिवचनस्यादिनुमर्थमिति वचनात् शब्विकरणस्याङ्गसंज्ञायां अतो दीर्घो यञि (पा०सू० ७/३/०००) अकारान्तस्याङ्गस्य यञादौ सार्वधातुके परतो दीर्घो भवति। भवामि। भवाव:। भवाम:। ‘भूते (पा०सू० ३/२/८४) इत्यधिकृत्य अनद्यतने लङ् (पा०सू० ३/२/०००) भूतानद्यतनविशिष्टेऽर्थे वर्तमानाद्धातो: लङ्प्रत्ययो भवति लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्त: (पा०सू० ६/४/७०) लुङ् लङ् लृङ् इत्येतेषु परतोङ्गस्याडागमो भवति परस्मैपदाधिकारे नित्यं ङित: (पा०सू० ३/४/९९) इत्यधिकृत्य इतश्च ङिल्लकारसंबंधिन: परस्मैपदेकारस्य लोपो भवति। अभवत्। नित्यं ङित: (पा०सू० ३/४/९९) इत्यधिकृत्य तस्थस्थमिपां तान्तन्ताम: (पा०सू० ३/४/१०१) ङिल्लकारसंबंधिनां तस्थस्थमिपां यथासङ्ख्यं ताम् तम् त अम् इत्येते आदेशा भवन्ति। अभवत। इतश्च लोपे कृते सुप्तिङन्तं पदम् (पा०सू० १/४/०४) इति पदसंज्ञायां संयोगान्तस्य लोप: (पा०सू० ८/२/२३) संयोगान्तस्य पदान्तस्य लोपो भवति इति तकारलोप: अभवत्। अभव:। अभवतम्। अभवत। अभवम्। नित्यं ङित: (पा०सू० ३/४/९९) ङिल्लकारसम्बन्धिन: उत्तमपुरुषसकारस्य नित्यं लोपो भवति, दीर्घ: पूर्ववत् अभवाव। अभवाम। विध्यादिष्वर्थेषु प्रत्ययार्थविशेषणेषु सत्सु तदधिकारे लोट् च (पा०सू० ३/३/०६२) विध्यादिष्वर्थेषु प्रत्ययार्थविशेषणभूतेषु धातोर्लोट् प्रत्ययो भवति। सर्वलकाराणामपवाद:। प्रैषादिसर्गप्राप्तकालेषु कृत्याश्च (पा०सू० ३/३/०६३) इति लोडित्यनुवर्तते। प्रैषादिष्वर्थेषु कृत्यप्रत्यया भवन्ति चकाराल्लोट् च आशिषि लिङ्लोटौ (पा०सू० ३/३/०७३) आशंसनमाशी: इष्टस्यार्थस्य प्राप्तुमिच्छाप्रकृत्त्यर्थविशेषणं चेतत् आशीर्विशिष्टेऽर्थ वर्तमानाद्धातोर्लिङ्लोटौ प्रत्ययौ भवत: क्रिसमभिहारे लोटो हिस्वौ वा च तद्ध्वमो: पौन: पुन्यं भृशार्थो वा क्रियासमभिव्याहार:। प्रकृत्यर्थविशेषणं चैतत् समभिव्याहारविशिष्टक्रियावचनाद्धातो: लोट् प्रत्ययो भवति। सर्वलकाराणमपवाद: तस्य लोट: हि स्व इत्येतावादेशौ भवत:। तत्र परस्मैपदिभ्यो धातुभ्यो परस्मैपदवचनापवादेन हिरादेश:। आत्मनेपदिभ्यस्तु स्वादेश: तद्ध्वम्भाविनस्तु वा भवत:। भवतेः धातुसंज्ञादि पूर्ववदनुसन्धेयम् एरु: (पा०सू० ३/४/८६) लोडित्येव लोडादेशानामिकारस्य उकारादेशो भवति। एकदेशविकारद्वारेण तिशब्दस्य स्थाने तु शब्द:। तथा चोक्तम्-
सर्वे सर्वपदादेशा दाक्षीपुत्रस्य पाणिने:।
एकदेशविकारे तु नित्यत्वं नोपपद्यते।। इति।
लोटो लङ्वत् (पा०सू० ३/४/८५) लोट् संबंधिनां लङ्वत् कार्यं भवति तच्च तामादय: सलोपश्च। भवताम्। भवन्तु। सेर्ह्यपिच्च (पा०सू० ३/४/८७) लोडित्येव लोडादेशस्य सेर्हिरादेशो भवति। आशिषिविषये तातङादेशो भवति अतो हे: (पा०सू० ६/४/१०५) अकारादङ्गादुत्तरस्य हेर्लुग्भवति। तत्र । आशिषि लोटि तुह्योस्तातङ्गाशिष्यन्यतरस्यां (पा०सू० ७/१/३५) तुहि इत्येतयो: आशिषि विषये तातङित्ययमादेशो भवति, भवतात् भवान्, भवतात् त्वं स्थानिवद्भावेन अतो हे: (पा०सू० ६/४/१०५) इति हिस्थानिकस्य तातङो लुङ् न भवति। तथा चोक्तम्-
तातङो ङित्वसामर्थ्यात् नायमन्त्यविधि: स्मृत:।
नतद्वदतनङादीनां तेन्त्यविकारजा:।।
भवतम्। भवत:। मेर्नि: (पा०सू० ३/४/८९) लोडादेशस्य मे: निरादेशो भवति। आडुत्तमस्य पिच्च (पा०सू० ३/४/९२) लोड्संबंधिन: उत्तमपुरुषस्याडागमो भवति। स चोत्तमपुरुष: पिद्वद् भवति। भवानि। नित्यं ङित (पा०सू०३/४/९९) स उत्तमस्येति वर्तमाने ङिल्लकारसम्बन्धिन उत्तमपुरुषसकारस्य नित्यं लोपो भवति। भवाव। भवाम। क्रियासमभिव्याहारेऽपि अनुभवानुभवेत्येवायमनुभवति। इमावनुभवत:। इमे अनुभवन्ति इत्यादि। सर्वलकारेषूदाहार्य:, परस्मैपदेष्वेव विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् (पा०सू०३/३/१६१) विध्यादिष्वर्थेषु धातोर्लिङ् प्रत्ययो भवति सर्वलकाराणामपवाद:। धातुसंज्ञादिपूर्ववत् यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च (पा०सू० ३/४/१३) लिङित्यनुवर्तते परस्मैपदविषयस्य लिङो यासुडागमो भवति स च ङिद्वद्भवति। लिङो ङित्वविधानं ज्ञापकं तत्र तत्कार्याणामसम्भवात्। तेन लकाराश्रयङित्वमादेशानां न भवति अचिनवमसुनवमिति। भवयास् त् इति स्थिते लिङ: सलोपोऽनन्त्यस्य (पा०सू० ७/२/२९) सार्वधातुक इत्येवलिङ्सम्बन्धिन: सकारस्यानन्त्यस्य लोपो भवति। अतो येय: (पा०सू० ७/२/८०) अकारान्तादङ्गादुत्तरस्य या इत्येतस्य इय् इत्ययमादेशो भवति लोपो व्योर्वलि (पा०सू० ६/१/६४) धातोरधातोश्च यकारवकारयोर्लोपो भवति वलि परत:। भवेत् तसादीनां तामादय: भवेतां झेर्जुस् (पा०सू० ३/४/१०८) लिङ् इत्येव लिङादेशस्य झेर्जुसादेशो भवति। झोऽन्तापवाद:। भवेयु:। भवे:। भवेतम्। भवेत्। भवेयम्। नित्यं ङित: (पा०सू० ३/४/९९) इति सलोप: भवेव। भवेम। अकर्मका अपि धातव: सोपसर्गा: सकर्मका भवन्ति भवतेरनुपूर्वाद्यदा कर्मणि लकार: तदा सार्वधातुके यक् (पा०सू० ३/१/६७) भावकर्मणो: (पा०सू० ३/१/१३) इत्यनुवर्तते। भावकर्मवाचिनि सार्वधातुके परतो धातो: यक् प्रत्ययो भवति। भावकर्मणो: आत्मनेपदमिति वर्तते। भावकर्मविहितस्य लकारस्य स्थाने आत्मनेपदं भवति। टेरेत्वं। अनुभूयते लक्ष्मी: सार्वधातुकमपित् (पा०सू० १/२/४) ङित्येव, सार्वधातुकं यदपित् तत् ङिद्वत् भवति, आतो ङित: (पा०सू० ७/२/८१) अकारान्तादङ्गादुत्तरस्य ङितामकारस्य इय् इत्ययमादेशो भवति, वलि लोप: अनुभूयेते। अनुभूयन्ते। थास: से (पा०सू० ३/४/८०) टितो लकारस्य थास: से इत्ययमादेशो भवति से इत्येकारान्तादेशकरणं ज्ञापकं तदादेशानां टेरेत्वाभाव तेन वक्ता। वक्तारौ। वक्तार इति टेरेत्वं न भवति अनुभूयसे। अनुभूयेथे। अनुभूयध्वे। अनुभूय इ इति स्थिते टेरेत्वं अतो गुणे (पा०सू० ६/१/४४) पररूपत्वं अनुभूये। अतो दीर्घो यञि (पा०सू० ७/३/१०१) अनुभूयावहे। अनुभूयामहे। लङि अन्वभूयत। शेषं नेयम्। उत्तमैकवचने अन्वभूय इति स्थिते आद्गुण: (पा०सू० ६/१/८४) अन्वभूये। अन्वभूयावहि। अन्वभूयामहि लङि अन्वभूयत। लोटि टेरेत्वे कृते आमेत: (पा०सू० ३/४/९०) लोट्सम्बन्धिन एकारस्य आमित्ययमादेशो भवति अनुभूयतामित्यादि। मध्यमैकवचने से आदेशे कृते सवाभ्यां वामौ (पा०सू० ३/४/९१) लोट् सम्बन्धिन एकारस्य सकारवकाराभ्यामुत्तरस्य यथासङ्ख्यं व अम् इत्येतावादशौ भवत:। अमोपवाद:। अनुभूयस्व। उत्तमैकवचनस्य इट् एत्वे एत ऐ (पा०सू० ३/४/९३) लोट् सम्बन्धिन: एकारस्यैकारादेशो भवति। अमोपवाद: आडुत्तमस्य (पा०सू० ३/४/९२) इत्यादिना आट् आटश्च (पा०सू० ६/१/८७) इति वृद्धि:, अनुभूयै। अनुभूयावहै। अनुभूयामहै। लिङि लिङ: सीयुट् (पा०सू० ३/४/१०२) लिङादेशानां सीयुडागमो भवति आत्मनेपदविषये। उकारटकारावनुबन्धौ वलि लोप: सलोपश्च इकारेण आद्गुण (पा०सू० ६/१/८४) अनुभूयेत। झस्य रन् (पा०सू० ३/४/१०५) लिङादेशस्य झस्य रन्नित्ययमादशो भवति झोन्तापवाद:। अनुभूयेरन्। इटोत् (पा०सू० ३/४/१०६) लिङादेशस्येट: इत्ययमादेशो भवति। तकार: मुखसुखार्थ: नादेशावयव:। अनुभूयेय। अनुभूयेवहि। अनुभूयेमहि। भवते केवलाद्यदाभावे लकार: तदा भावस्यैकत्वादेकवचनमेव भूयते अभूयत इत्यादि योज्यम्। आशिषि लिङि कर्तरि भावकर्मणोश्च लिङाशिषि (पा०सू० ३/४/११६) आशिषि विषयो यो लिङ् तदादेशास्तिङार्धधातुकसंज्ञो भवति इत्यार्धधातुकत्वाद्विकरणाभाव: किदाशिषि (पा०सू० ३/४/१०४) आशिषि विषये यो लिङ् तस्य यासुट् किद्भवति प्रत्ययस्यैवेदं कित्वं नागमस्य कित्वङित्वयो: सम्प्रसारणे जागर्ति गुणे च विशेष: कित्वात् गुणाभाव: इतश्च लोप: स्को: संयोगाद्योरन्ते च (पा०सू० ८/२/२९) झलीत्येव पदान्ते य: संयोग: झलि परतो य: संयोग: तदाद्यो: सकारककारयोर्लोपो भवति इति सलोप: भूयात्। भूयास्ताम्। अत्र लिङ: सलोपोनन्त्यस्य (पा०सू० ७/२/२९) इति न भवति तस्य सार्वधातुकविषयत्वात् शेषं सुबोधम्। भावकर्मणोस्तु पूर्ववदात्मनेपदं सीयुट् तस्य स्स्यसिच्सीयुट्तासिषु भावकर्मणोः उपदेशेऽज्झनग्रहदृशां वा चिण्वदिट् च (पा०सू० ६/४/६२) स्यसीयुट् तासि इत्येतेषु भावकर्मविषयेषु परत उपदेशेऽजन्तानां धातूनां हनग्रहदृशां च वा चिण्वदिट् भवतीति स्यसिच्सीयुट्तासीनामिडागमो विधीयते चिण्वद्भावश्च। उपदेशेजन्तानां मध्ये ये सेटस्तेषां चिण्वदिडभावपक्षे वलादिलक्षण इट् भवति। उपदेशेजन्तास्सनाद्यन्ताश्च भवन्ति। तेन णिजाद्यन्तानाम् अपि चिण्वद्भाव:। कानि पुनरस्य चिण्वद्भावस्य प्रयोजनानि -
चिण्वद्वृद्धियुक् च हन्तेश्च घत्वंदीर्घश्चोक्तोये मितां वा चिणिति।
इट्चासिद्धस्तेन मे लुप्यते णिर्नित्यश्चायं वल्निमित्तो विघाती।।
अस्यार्थ: चिण्वद्भावस्य अनुभाविषीष्टेत्यादौ वृद्धि: अतो युक्चिण्वकृतोरिति युक् घानिष्यत इत्यत्र होहन्तेर्णिन्नेष्वु (पा०सू० ७/३ ५४/) इति कुत्वं घकार:। शमिष्यत इत्यत्र अमन्तत्वेन मितां ह्रस्व: चिण्णमुलोदीर्घोन्यतरस्याम् (पा०सू० ६/४/९३) इति वा दीर्घ:। कथमत्र णिलोप:। यावता णेरनिटि (पा०सू० ६/४/५१) इत्याह इट् चासिद्धस्तेन मे लुप्यतेर्णि: णिलोपचिण्वद्भावयोः आभाच्छास्त्रीयत्वात् णिलोपे कर्तव्ये चिण्वदिदिडसिद्ध: तेन मे लुप्यतेर्णि:। ननु सेटापरत्वात् वालादिलक्षणेनेटा भवितव्यम्, नैतत् नित्यश्चायं कृताकृप्रसङ्गित्वेन वल्निमित्ते विघाती वल्निमित्त इडनित्य: विपर्ययात्। एवं शमिष्यते शामिष्यत इत्यत्र चिण्ण्मुलोरित्यादिना दीर्घविकल्पश्चेति एतानि प्रयोजनानीति संक्षेपार्थ:। सुट्तिथो: (पा०सू० ३/४/१०७) लिङ् इत्येव लिङ्सम्बन्धिनोस्तकारथकायो: सुडागमो भवति। षुटस्तकारथकारावागमिनौ। सीयुटस्तु लिङागमीति तेन भिन्नविषयत्वात् अनयोरविरोध:। अनयो: सकारस्य षत्वम्। अनुभाविषीष्ट। चिण्वदिडभावे अनुभविषीष्ट वलादिलक्षण इट् अनुभाविषीयास्ताम्। अनुभाविषीरन्। अनुभाविषीष्ठा:। अनुभाविषीयास्थां इण: षीध्वंलुङ्लिटांधोऽङ्गात् (पा०सू० ८/३/७८) इण्णन्तादङ्गादुत्तरेषां षीध्वं लुङ्लिटां धकास्य मूर्धन्यादेशो भवति। विभाषेट: (पा०सू० ८/३/७९) इणन्तादङ्गादुत्तरो य य इट् तत उत्तरेषां षीध्वंलुङ्लिटां धकारस्य विभाषा मूर्धन्यादेशो भवति। अनुभाविषीध्वम् अनुभाविषीढ्वम्। अनुभाविषीय। अनुभविषीवहि। अनुभविषीमहि। अनुभाविषीवहि। अनुभाविषीमहि। परोक्षे लिट् (पा०सू० ३/२/११५) भूतानद्यतनपरोक्षेर्थे वर्तमानाद्धातोर्लिट् प्रत्ययो भवति। परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमा: (पा०सू० ३/४/८२) लिट् इत्येव लिडादेशानां परस्मैपदवचनानां नवानां यथासंख्यं णल् अतुस् उस्। थल् अथुस् अ। णल् व म इत्येते नवादेशा भवन्ति। लिटि धातोरनभ्यासस्य (पा०सू० ६/१/८) लिटि परतोऽनभ्यासस्य धातोरवयवस्य प्रथमस्यैकाचो द्वितीयस्य वा यथायोगं द्वे भवत: इन्धिभवतिभ्याञ्च (पा०सू० १/२/६) इन्धि भवति इत्येताभ्यां परो लिट्प्रत्यय: किद्भवति। भुवो वुक् लुङ्लिटो: (पा०सू० ६/४/८८) ओरित्येव भुवोङ्गस्य वुगागमो भवति अजाद्यो: लुङ् लिटो: परत: भवतेर: (पा०सू० ७/४/७३) अभ्यासस्येत्येव भवतेरभ्यासस्य अकारादेशो भवति लिटि परत: अभ्यासे चर्च (पा०सू० ८/४/५३) अभ्यासे वर्तमानानां झलां चरादेशो भवति भकारस्य चकाराज्जश्त्वं बकार: तत्रायं क्रम: लिट: स्थाने तिप् प्रसङ्गे णल् तत: कित्वात् गुणवृद्ध्यभावो वुक ततो द्विर्वचनम् अभ्यासकार्यं चेति। सङ्क्रमार्थं भुव: कित्वं न कर्तव्यं वुको यदि नित्यत्वं स्यान्नचास्त्यैतदुवर्णान्तस्य वुग् विधे: शब्दान्तरस्य प्राप्त्या वा ततो वृद्धिगुणौ परौ प्राप्नुतो भवतेत्तस्मालिट: कित्वं पित: कृत:-
निर्दिष्टस्थानिकावृद्धि: कथं कित्वेन वार्यते।
कित्वाधिकारसामर्थ्यात् गुणवत् सा निषिध्यते।।
बभूव। बभूवतु:। बभूवु:। सिपि थलि। अत्र अनिट्
अनिट् स्वरान्तो भवतीति दृश्यताम्
इमांस्तु सेट: सम्प्रवदन्ति तद्विद:।
अदन्त शीङ्शिङावपि।
गणस्थमूदन्तमुताञ्च रुस्नुवौ क्षुवन्तथोर्णोतिमथो युनुक्ष्णुव:।
इति स्वरान्ता निपुणं समुच्चिता: ततो हलन्तानपि सन्निबोधत।।
अत्र गणस्थमूदन्तमिति वचनात् आर्धधातुकस्येड्वलादे: (पा०सू० ७/२/३५) वलादेरार्धधातुकस्य इडागमो भवतीति इडागम: कित्वादगुणं बभूविथ बभूथेति निगमे बभूथाततन्थजगृह्मेति वचनात्। शेषं नेयम् भावकर्मणो: (पा०सू० १/३/१३) लिटस्तज्झयोरेशिरेच् (पा०सू० ३/४/८१) लिडादेशयोस्तज्झयोरेश् इरेच् इत्येतावादेशौ भवत: भावे बभूवे। कर्मणि अनुबभूवे। अनुबभूवाते। अनुबभूविरे इत्यादि भूत (पा०सू० ३/२/८४) इत्यधिकृत्य लुङ् (पा०सू० ३/२/११०) भूतेऽर्थे वर्तमानाद्धातो: लुङ् प्रत्ययो भवति इतश्च (पा०सू० ३/४/१००) लोप: अडागम: च्लि लुङि (पा०सू० ३/१/४३) लुङि परत: श्च्लिप्रत्ययो भवति च्ले: सिच् (पा०सू० ३/१/४४) च्ले: सिजादेशो भवति अ भू स् त् इति स्थिते गातिस्थाघुपाभूभ्य: सिच: परस्मैपदेषु (पा०सू० २/४/७७) गापाग्रहणे इण्पिबत्योर्ग्रहणम् इण्पिबत्योर्ग्रहणे घुग्रहणेन डुदाञ् दाने। दो अवखण्डने। देङ् रक्षणे। दाञ् दाने। डुधाङ् दानधारणपोषणयो:। धेट् पाने। एषां ग्रहणम् गातिस्थादिभ्य: परस्य सिचो लुक् भवति तत: सार्वधातुकगुणे प्राप्ते भूसुवोस्तिङि (पा०सू० ७/३/८८) भू सू इत्येतयो: तिङि सार्वधातुके परतो गुणो न भवति अभूत्। तसादीनां तामादय:। अभूतां भुवो वुग् लुङ्लिटो: (पा०सू० ६/४/८८) इति वुक् अभूवन्। अत इति नियमात् जुस् न भवति भावकर्मणो: (पा०सू० १/३/१३) चिण् भावकर्मणो: धातो: परस्य च्लेश्चिणादेशो भवति। भावकर्मवाचिनि त शब्दे परत: चिणो लुक्। चिण उत्तरस्य तत्प्रत्ययस्य लुग्भवति अचो ञ्णिति (पा०सू० ७/२/११५) इति वृद्धि: अभावि देवदत्तेन। धनम् अन्वभावि लक्ष्मी:। आतामादौ सिजादेश: चिण्वदिट् च अन्वभाविषातामित्यादि। झस्य आत्मनेपदेष्वनत इत्यत् अन्वभाविषत अन्वभाविष्ठा: अन्वभाविषाथां ध्वमि धि च (पा०सू० ८/२/२५) इति सकारलोप: ‘विभाषेट’ इति मूर्धन्यादेश: अन्वभाविढ्वं अन्वभाविध्वं इत्यादि णौ चङि भवतेर्हेतुमण्णिजन्तस्य सनाद्यन्ता धातव (पा०सू० ३/१/३१) इति धातुसंज्ञायां लुङि णिश्रि० (पा०सू० ३/१/४८) इत्यादिना च्लेश्चङ् भावि अत् इति स्थिते णौ चङ्युपधाया ह्रस्व: (पा०सू० ७/४/१) चङ्परे णौ यदङ्गं तस्योपधाया ह्रस्वो भवतीति ह्रस्व:। चङीति द्विर्वचनं भू इत्येतस्य स्थानिवद्भावात्। ननु द्विर्वचननिमित्तं अण्यव्यवहित ज्ञापकात्। किं तत्ज्ञापकं ओ: पुयण्ज्यपर (पा०सू० ७/४/८०) इति द्विर्वचनं पवर्गयणि जकारे चावर्णपरे परत इवर्णान्तस्याभ्यासस्य सन्वद्भावे चर्त्त्वविधानम् उवर्णान्तत्वमभ्यासस्य सम्पादयितुं द्विर्वचनमित्तेऽपि स्थानिवद्भावमजादेशस्य ज्ञापयति तस्माद्. भू इत्येतस्य द्विर्वचनमभ्यासकार्यम् सन्वल्लघूनि (पा०सू० ७/४/९३) इति सन्वद्भाव: ओ: पुयण्ज्यपर (पा०सू० ७/४/८०) इत्यभ्यासस्येत्वं दीर्घो लघो: (पा०सू० ७/४/९४) लघुनीत्येव लघुनि धात्वक्षरे परतोऽभ्यासस्य दीर्घो भवतीति दीर्घ:। अबीभवत्। क्रियाफले कर्त्रभिप्राये णिचश्च (पा०सू० १/३/७४) इत्यात्मनेपदम् अबीभवत। लृट् शेषे च (पा०सू० ३/३/१३) भविष्यतीत्येव। ‘कश्च शेष:’ क्रियार्थोपपदादन्य: शेष:। शेषे शुद्धे भविष्यति काले चकारात् क्रियार्थायां चोपपदे धातोर्लिट् प्रत्ययो भवति। भविष्यामीति मन्यत इति क्रियार्थोपपदम् उदाहरणम्, शुद्धे तु भविष्यति काले भविष्यति भविष्यत: भविष्यन्तीत्यादि सुबोधम्। भावकर्मणो: (पा०सू० १/३/१३) भाविष्यते। भविष्यते। अनुभाविष्यते। अनुभविष्यते। अत्र स्यतासी लृलुटो: (पा०सू० ३/१/३३) इति स्य प्रत्यय:। परत्वादन्तरङ्गत्वाच्च यकं बाधते। लिङ्निमित्ते लृङ् क्रियातिपत्तौ (पा०सू० ३/३/१३९) भविष्यतीत्येव हेतुहेतुमद्भावादिकेऽर्थे लिङ्निमित्तं तत्र लिङ्निमित्ते भविष्यति काले लृङ्प्रत्ययो भवति क्रियातिपत्तौ सत्याम्। कुतश्चित् कारणवैगुण्यात् क्रियाया अनभिनिर्वृत्ति: क्रियातिपत्ति: विधुरप्रत्ययोपनिपात:। कारणवैकल्यं वा वैगुण्यम्, दक्षिणेन चेदास्यत् न शकटं पर्याभविष्यत् भविष्यत्कालविषयमेतद्वचनं भविष्यदपरिभवनं हेतुमत् तद्धेतुभूतं च कमलकाह्वानं बुद्ध्वा कोऽर्थ:। असकृत्प्राक्कमलकाह्वाने सति शकटापर्याभवनं दृष्ट्वा भाविनोऽपि कमलकाह्वानस्य शकटपर्याभवनहेतुत्वं लिङ्गेनबुद्ध्वा लिङ्गं पुन: लिङ्गेन पुन: कमलकाह्वा सामान्यधर्मा: तदतिपत्ति: कमलकाह्वानस्यातिपत्ति: कमलकस्य देशान्तरागमनालिङ्गेनाऽवगम्य शकटापर्याभवनातिपत्तिमपि शकटस्य गुरुतरभारारोपणादिनावगम्य वक्ता वाक्यं प्रयुङ्क्ते। भूते च लिङ्निमित्त इत्यादि सर्वमनुवर्तते। भूते च काले च पूर्वसूत्रविषये लृङ् प्रत्ययो भवति उताप्यो: (पा०सू० ३/३/१५२) इति आरण्यलिङ्निमित्तविधानमेतत् प्राक्ततो विकल्पं वक्ष्यति। उदाहरणं तु दृष्टो माया भवत: पुत्राणार्था चङ्क्रम्यमाण: इतरस्य ब्राह्मणार्थी यदि स तेन दृष्टो भविष्यत: अतो भोक्ष्यत: न भुक्तवान् अन्येन पथा स गत इति स्यतासी लृलुटो: (पा०सू० ३/१/३३) लृ इति लृङ् लृटो: सामान्येन ग्रहणं तयोर्लृङ्लृटो: यथासंख्यं स्यतासी भवत: कर्तरि अभविष्यत अभविष्यतामभविष्यन्नित्यादि भावकर्मणो: (पा०सू० ३/१/१३) चिण्वदिट् अचो ञ्णिति (पा०सू० ७/२/११५) इति वृद्धि: अभाविष्यत त्वया कर्मणि अन्वभाविष्यत, श्रीरित्यादि शेषं नेयम्। अनद्यतने लुट् (पा०सू० ३/३/१५) भविष्यतीत्येव। भविष्यदनद्यतनेऽर्थे वर्तमानाद्धातोर्लुट् प्रत्ययो भवति लृटोपवाद: लुट: प्रथमस्य डारौरस: (पा०सू० २/४/८५) लुडादेशस्य प्रथमपुरुषस्य परस्मैपदस्यात्मनेपदस्य च यथासंख्यं डारौरस इत्येते आदेशा भवन्ति। एकवचनादेशस्य डित्वात् तासन्तस्याङ्गस्य टिलोपेकृते भवित् आ इति स्थिते लघूपधगुण: प्राप्नुवन् दीधीवेवीटाम् (पा०सू० १/१/५) इति प्रतिषिध्यते भविता रि च (पा०सू० ७/४/५१) इति सलोप: भवितारौ भवितार: मध्यमैकवचने भवितास् इति स्थिते तासस्त्योर्लोप: (पा०सू० ७/४/५०) स: सीत्येव सकारादौ प्रत्यये परस्तासेरस्तेश्च सकारस्य लोपो भवति। भवितासि। भवितास्थ:। भवितास्थ। भवितास्मि। भवितास्व:। भवितास्म:। चिण्वदिटि भाविता। भाविता त्वया। शुद्धकर्मणि अनुभाविता अनुभविता श्री:। अनुभावितारौ। अनुभवितारौ। अनुभावितार:। अनुभवितार:। पूर्ववदनुबन्धलोप: थासस्से (पा०सू० ३/४/८०) अनुभावितासे। अनुभावितासाथे टेरेत्वं धि च (पा०सू० ८/२/२५) इति सकारलोप: ‘जश्त्वं वा अनुभाविताद्ध्वे। अनुभविताद्ध्वे। उत्तमैकवचनस्य टेरत्वे तासस्त्योर्लोप (पा०सू० ७/४/५०) इति वर्तमाने ह एति (पा०सू० ७/४/५२) तासेरस्तेश्च सकारस्य ह इत्ययमादेशो भवति एति परत:, अनुभाविताहे अनुभविताहे इत्यादि। धातो: कर्मण: समानकर्तृकादिच्छायां वा (पा०सू० ३/१/७) सनित्यनुवर्त्तते इषिकर्मयो धातुरिषिणैव समानकर्तृकस्तस्मादिच्छायां सन् प्रत्ययो भवति इको झल् (पा०सू० १/२/९) इगन्ताद्धातो: परे झलादि: सन् किद्भवतीति कित्वादगुणत्वं सनिग्रहगुहोश्च (पा०सू० ७/२/१२) सति परत: ग्रहगुह इत्येतयोरुगन्तानाञ्च इडागमो न भवति सन्यङो: (पा०सू० ६/१/९) सनन्तस्य यङन्तस्य च धातो: प्रथमस्यैकाचो द्वितीयस्य वा यथायोगं द्वे भवत:। भू स इत्येतस्य द्विर्वचनं हलादि शेष: (पा०सू० ७/४/६०) अभ्यासस्य हलादि: शिष्यते अनादिर्हल्लुप्यते अभ्यासस्य ह्रस्वत्वं इण्कोरिति षत्वं बुभूष इति स्थिते सनाद्यन्ता धातव: (पा०सू० ३/१/३२) सन् आदिर्येषां प्रत्यायानां ते सनादय: के पुनस्ते सनादय: सुप आत्मन क्यच् (पा०सू० ३/१/८) काम्यच्च (पा०सू० ३/१/९) उपमानादाचारे (पा०सू० ३/१/१०)कर्तु: क्यङ्सलोपश्च (पा०सू० ३/१/११) आचारेवगल्भ्यक्लीबहोढेभ्य: क्विब्वा वक्तव्य: सर्वप्रातिपदिकेभ्य इत्येके लोहितादिडज्भ्य: क्यष् नमोवरिवश्चित्रङ् क्यच् (पा०सू० ३/१/१९) पुच्छभाण्डचीवराण्णिङ् (पा०सू० ३/१/२०) मुण्डमिश्रश्लक्ष्णलवणव्रतवस्त्रहलकलकृततूस्तेभ्यो णिच् (पा०सू० ३/१/२१) धातोरेकाचो हलादे: क्रियासमभिव्याहारे यङ् (पा०सू० ३/१/२२) सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् (पा०सू० ३/१/२५) कण्ड्वादिभ्यो यङ् (पा०सू० ३/१/२७) गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आय: (पा०सू० ३/१/२८) ऋतेरीयङ् (पा०सू० ३/१/२९) कमेर्णिङ् (पा०सू० ३/१/३०) इत्येते वा तदन्ता: समुदाया धातुसंज्ञा भवन्ति, ततो लडादय: बुभूषतीत्यादि सनोकारस्य प्रयोजनम् प्रतीतिषषतीति द्वितीयस्यैकाचो द्विर्वचनं धातोरेकाचो हलादे: क्रियासमभिव्याहारे यङ् (पा०सू० ३/१/२२) पौन: पुन्यं भृशार्थो वा क्रिया समभिव्याहार:। एकाचो हलादेधातो: समभिव्याहारविशिष्टक्रियायां वर्तमानाद्यङ्प्रत्ययो भवति, पूर्ववद्विर्वचनम् हलादि शेष: (पा०सू० ७/४/६०) अभ्यासकार्यं गुणो यङ्लुको: (पा०सू० ७/४/८२) यङ्लुकोपरतोऽभ्यासस्य गुणो भवति, बोभूय इति स्थिते सनाद्यन्ता धातव: (पा०सू० ३/१/३२) इति धातुसंज्ञायां लकारा: ङित्वादात्मनेपदं बोभूयते। अबोभूयत। बोभूयताम्। बोभूयेत। बोभूयिषीष्ट। बोभूयाञ्चक्रे। बोभूयिता। बोभूयिषते बोभूयाम्बभूवे। बोभूयामास। लुङि अबोभूयिष्ट। बोभूयिष्यते। अबोभूयिष्यत। बोभूयिष्यताम्। कर्मणि लुङि अबोभूयि इत्यादि योज्यम्। सनाद्यन्तधातूनामेतदनुसारेण यदेतदुपक्रान्तं तिङन्तपदसाधारणं तदुत्तरत्र यथासम्भवमनुसन्धेयं विशेषस्तु यथासम्भवं वक्ष्याम:।


text:
अन्तरीक्षमलिनीकरणः - दिल्याम् स्वास्थ्य सूचना।
नवदिल्ली > अन्तरीक्षमलिनीकरणस्य आधिक्येन नवदिल्यां सर्वकारेण स्वास्थ्य सूचना प्रसारिता । कठिना धूमपटलेन विद्यालयेभ्यः दिनत्रयपर्यन्तं विराम: ख्यापितः। जनाः गृहात् बहिः मा गच्छन्तु इति निशितनिर्देशः प्रदत्तः। राजधानीस्थानि निर्माण प्रवर्तना न्यखिलं निवारितम्।
.सोमवासरे सायाह्नादारभ्य अन्तरीक्षे रुक्षतरधूम-पटलानि आविर्भुतानि। २०० मीट्टर् अधिकतया किमपि द्रष्टुं न शक्यते। सुरक्षितावस्थातः दशगुणितो भवति इदानीन्तन मलिनीकरणमानः। दिल्षाद् गार्डन्, द्वारका, आनन्दविहारं इत्येतेषु प्रदेशेषु मलिनीकरणमानः भयानकरीत्या भवति इत्यनेन विरामदानाय निश्चयः स्वीकृतः आसन्। सर्वकारसंस्थासु च विरामः प्रख्यापितः।
पञ्चाब् हरियान इत्येदेषु प्रदेशेष्वपि धूमपटलाः व्याप्यन्ते। तत्रापि मलिगीकरणस्य मानः परिधिम् उल्लङ्घ्यते इति वातावरण निरीक्षण केन्द्रण उक्तम्।


text:
बाळ ठाकरे
बाळ ठाकरे हिन्दुत्वस्य प्रतिपादकः, महाराष्ट्रवादी नायकः, शिवसेनापक्षस्य संस्थापकाध्यक्षश्च । अस्य जन्म १९२६ तमवर्षस्य जनवरीमासस्य २३ दिनाङ्के अभवत् । स्वस्य विचाराणाम् उपस्थापनार्थं १९६६ तमवर्षस्य जूनमासस्य नवदशदिनाङ्के शिवसेनानामकं राजकीयदलम् आरब्धवान् । एतस्य पिता केशवठाक्रे सामाजिककार्यकर्ता तथा प्रगतिपरः लेखकः आसीत् । महाराष्ट्रस्य एकीकरणस्य आन्दोलने सक्रियः आसीत् । हिन्दुत्वस्य प्रादेशिकतायाः च विषये तीव्रम् आग्रहवान् बाळासाहेबः एतयोः विषये निरन्तरं जनान् प्रेरयन् सङ्घटनस्य बलम् वर्धितवान्। महाराष्ट्रे भारतीयजनतापक्ष-शिवसेनयोः संयुक्तसर्वकारस्य रचनायाम् एतस्य महत् योगदानम् अस्ति । २०१२ तमवर्षस्य नवम्बरमासस्य १७ दिनाङ्के मुम्बयीनगरे दिवङ्गतः । अस्य अन्त्यक्रियायां सम्मिलितः ऐतिहासिकः २०लक्षात्मकः जनसागरः एतस्य जनप्रियतां द्योतयति ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ Menon, Meena. "Leader who brought ethnic politics to Mumbai melting pot", The Hindu, 17 November 2012.
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Profile by BBC dated 19 July 2000 referring to him as the "uncrowned monarch of Maharashtra"
- Funeral pictures


text:
सूत्रम्
क्रतूक्थादिसूत्रान्ताट्ठक्॥ ४।२।५९
काशिका-वृत्तिः
क्रतूक्थादिसूत्रान्ताट् ठक् ४।२।६०
क्रतुविशेषवाचिभ्यः उक्थादिभ्यश्च सूत्रान्ताच् च ठक् प्रत्ययो भवति तदधीते तद्वेद इत्येतस्मिन् विषये। अणो ऽपवादः। अग्निष्टोमम् अधीते वेद वा आग्निष्टोमिकः। वाजपेयिकः। उक्थादिभ्यः औक्थिकः। लौकायतिकः। सूत्रान्तात् वार्त्तिकसूत्रिकः। साङ्ग्रहसूत्रिकः। सूत्रान्तादकल्पादेरिष्यते। कल्पसूत्रम् अधीते काल्पसूत्रः। अणेव भवति। उक्थशब्दः केषुचिदेव सामसु रूढः। यज्ञायज्ञीयात् परेण यानि गीयन्ते, न च तान्यधीयाने प्रत्यय इष्यते, किं तर्हि, सामलक्षणे औक्थिक्ये वर्तमानः उक्थशब्दः प्रत्ययम् उत्पादयति। उक्थम् अधीते औक्थिकः। औक्थिक्यम् अधीते इत्यर्थः। औक्थिक्यशब्दाच् च प्रत्ययो न भवत्येव, अनभिधानात्। विद्यालक्षणकल्पसूत्रान्तादिति वक्तव्यम्। वायसविद्यिकः। सार्पविद्यिकः। गौलक्षणिकः। आश्वलक्षणिकः। मातृकल्पिकः। पाराशरकल्पिकः। विद्या च न अङ्गक्षत्रधर्मसंसर्गत्रिपूर्वा। अङ्गविद्याम् अधीते आङ्गविद्यः। क्षात्रविद्यः। धार्मविद्यः। सांसर्गविद्यः। त्रैविद्यः। आख्यानाख्यायिकेतिहासपुराणेभ्यष् ठग् वक्तव्यः। आख्यानाख्यायीकयोरर्थग्रहणम्, इतिहासपुराणयोः स्वरूपग्रहणं यावक्रीतिकः। प्रैयङ्गविकः। वासवदत्तिकः। सौमनोत्तरिकः। ऐतिहासिकः। पौराणिकः। सर्वसादेर् द्विगोश्च लः। सर्ववेदः। सर्वतन्त्रः। सादेः सवार्त्तिकः। ससङ्ग्रहः। द्विगोः द्विवेदः। पञ्चव्याकरणः। अनुसूर्लक्ष्यलक्षणे च। अनुसूर्नामग्रन्थः, तम् अधीते आनुसुकः। लाक्षिकः। लाक्षणिकः। इकन् बहुलं पदोत्तरपदात्। पूर्वपदिकः। शतषष्टेः षिकन् पथो बहुलम्। शतपथिकः। शतपथिकी। षष्टिपथिकः। षष्टिपथिकी। बहुलग्रहणादणपि भवति। शातपथः। षाष्टिपथः। उक्थ। लोकायत। न्याय। न्यास। निमित्त। पुनरुक्त। निरुक्त। यज्ञ। चर्चा। धर्म। क्रमेतर। श्लक्ष्ण। संहिता। पद। क्रम। सङ्घात। वृत्ति। सङ्ग्रह। गुणागुण। आयुर्वेद। सूत्रान्तादकल्पादेः। विद्यालक्षणकल्पान्तात्। विद्याचानङ्गक्षत्रधर्मसंसर्गत्रिपूर्वा। आख्यानाख्यायिकेतिहासपुराणेभ्यष् ठक्। सर्वसादेर् द्विगोश्च लः। अनुसूर्लक्ष्यलक्षणे च। द्विपदि ज्योतिषि। अनुपद। अनुकल्प। अनुगुण। इकन्बहुलं पदोत्तरपदात्। शतषष्टेः षिकन्। पथो बहुलम्।
तत्त्व-बोधिनी
क्रतूक्थादिसूत्रान्ताट्ठक् १०१७, ४।२।५९
क्रतूक्थादि। क्रतुविशेषेति। स्वरूपस्य तु न ग्रहणं, तथात्वे सत्युक्थादिष्वेव क्रतुशब्दः पठ()एत। नापि क्रतुपर्ययाणाम्, उक्थादिगणे यज्ञशब्दपाठादिति भावः। अध्यतरीति। अध्येतर्यपीत्यर्थः। आग्निष्टोमिक इति। संस्थाविशेषवाचकस्याप्यग्निष्टोमशब्दस्य तत्संस्थाके क्रतौ निरूढप्रयोग। तल्लक्षणेत्यादि। तत्प्रतिपादकं प्रातिशाख्यमित्यर्थः।
मुख्यार्थात्तूक्थशब्दाठ्ठगणौ नेष्यते। नेष्येते इति। अनभिधानादिति भावः।
अङ्गक्षत्रधर्मत्रिपूर्वाद्विधान्तान्नेति वक्तव्यम्।
त्रिविधेति। "तिरुआओ विद्या अधीते"इति विग्रहे तु तद्धितार्थे द्विगौ "त्रिविद्यः"इत्येव स्यात्, द्विगोर्लुगनपत्ये "इति लुक्प्रवृत्तेरिति भावः।
आख्यानाख्यायिकेतिहासपुराणेभ्यश्च। आख्यायिकेति। गद्यपद्यरूपो ग्रन्थविशेष इत्यर्थः।
सर्वादेः सादेश्च लुग्वक्तब्यः। सर्वादेरिति। "सादे"रित्येव सिद्धे सर्वाग्रहणमर्थवत्परिभाषाज्ञापनार्थम्। सवार्तिक इति। वार्तिकान्तमधीत इत्यर्थः। अन्तवचने अव्ययीभावः॥ "अव्ययीब्वे चाऽकाले"इति सहस्य सभावः।
इकन्पदोत्तरपदाच्छतपष्टेः षिकन्पथः। इकन्निति। पदशब्द उत्तरपदं यस्य तस्मादिकन्। शतशह्दात्षष्टिशब्दाच्च परो यः पथिन्()शब्दस्तदन्तास्तुषिकन् वाच्य इत्यर्थः। शतपथिक इति। वृत्तिकृता तु वार्तिके "बहुल"मिति पूरयित्वा "शातपथः" इत्यणन्तमप्युदाह्मतम्। तत्तु भाष्ये न दृष्टम्। षित्त्वफलं दर्शयति--शतपथिकीति।


text:
सूत्रम्
शोणात् प्राचाम्॥ ४।१।४३
काशिका-वृत्तिः
शोणात् प्राचाम् ४।१।४३
शोणशब्दात् प्राचाम् आचार्याणां मतेन स्त्रियां ङीष् प्रत्ययो भवति। शोणी, शोणा वडवा।
न्यासः
शोणात्प्राचाम्। , ४।१।४३
शोणशब्दोऽयं वर्णवचनः। "वर्णानां तणतिनितान्तानाम्" (फि।सू।२।३३) इतिवचनादाद्युदात्तः। तत्र "अन्यतो ङीष्" ४।१।४०
इति सिद्धे वचनं नियमार्थम्-- प्रचामेद यथा स्यात्, अन्येषां मा भूदिति॥
बाल-मनोरमा
शोणात्प्राचाम् ४९४, ४।१।४३
शोणात्प्राचाम्। "रोहितो लोहितो रक्तः शोणः कोकनदच्छविः" इत्यमरः। "वर्णानां तणतिनितान्ताना"मिति शोणशब्द आद्युदात्तोऽनुदात्तान्तः। "अन्यतो ङी"षिति नित्यं ङीषि प्राप्ते विकल्पार्थमिदम्।
तत्त्व-बोधिनी
शोणात्प्राचाम् ४४५, ४।१।४३
शोणात्। "शोणः कोकनदच्छवि"रिति कोशाच्छोणशब्दस्य वर्णवाचित्वात् "वर्णानां तणे"त्याद्युदात्ततया "अन्यतो ङी"षिति सिद्धेऽपि प्राचामेव ङीष् नान्येषामिति नियमार्थमिदम्।


text:
सूत्रम्
श्राद्धे शरदः॥ ४।३।१२
काशिका-वृत्तिः
श्राद्धे शरदः ४।३।१२
शरच्छब्दात् ठञ् प्रत्ययो भवति श्राद्धे ऽभिधेये शैषिकः। ऋत्वणः अपवादः। श्राद्धे इति च कर्म गृह्यते, न श्रद्धावान् पुरुषः, अनभिधानात्। शारदिकं श्राद्धम्। शारदम् अन्यत्।
न्यासः
श्राद्धे शरदः। , ४।३।१२
"ऋत्वणोऽपवादः"इति। सन्धिवेलादिसूत्रेण ४।३।१६
प्राप्तस्य। "{श्राद्ध इति न कर्म गृह्रते" इत्येव मूलपाठो दृश्यते।"श्राद्ध इति कर्म गृह्रते-- पदमञ्जरी।} श्राद्धं इति न कर्म गृह्रते" इति। क्रियाविशेषः कश्चित् शास्त्रोक्तेन विधिना साध्यः श्राद्धग्रहणेन गृह्रते, न तु श्रद्धावान् पुरुषः। कुत एतत्?
तस्य प्रत्ययेनानाभिधानात्। शारदिकशब्देन ह्रभिधानशक्तिस्वाभाव्यात् कर्मण एवाभिधानम्, न पुरुषस्य॥
बाल-मनोरमा
श्राद्धे शरदः १३६२, ४।३।१२
श्राद्धे शरदः। ठञ् स्यादिति। शेषपूरणमिदम्। ननु "कालाट्ठ"ञित्येव सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह--ऋत्वण इति। "सन्धिवेसाद्यृतुनक्षत्रेभ्योऽणि"ति वक्ष्यमाणस्येत्यर्थः। शारदिकमिति। शरदि ऋतौ भवमित्यर्थः। शरच्छब्दस्य संवत्सरवाचित्वे तु पूर्वेणैव सिद्धम्।
तत्त्व-बोधिनी
श्राद्धे शरदः १०७३, ४।३।१२
श्राद्धमिति। भक्त्या क्रियमाणं पित्र्यं कर्मेत्यर्थः। "प्रज्ञाश्रद्धार्चाभ्योऽणः"इति मत्वर्थीयेन व्युत्पादितः श्रद्धातान्पुरुषस्तु न गृह्रते, अनभिधानात्।


text:
सूत्रम्
पक्षिमत्स्यमृगान् हन्ति॥ ४।४।३५
काशिका-वृत्तिः
पक्षिमत्स्यमृगान् हन्ति ४।४।३५
तदित्येव। पक्ष्यादिभ्यो द्वितीयासमर्थेभ्यो हन्ति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति। स्वरूपस्य पर्यायाणां तद्विशेषाणाम् च ग्रहणम् इह इस्यते। पक्षिणो हन्ति पाक्षिकः। शाकुनिकः। मायूरिकः। तैत्तिरिकः। मत्स्य मात्स्यिकः। मैनिकः। शाफरिकः। शाकुलिकः। मृग मार्गिकः। हारिणिकः। सौकरिकः। सारङ्गिकः।
न्यासः
पक्षिमत्स्यमृगान्हन्ति। , ४।४।३५
"स्वरूपस्य पर्यायाणाञ्च तद्विशेषणानाञ्च ग्रहमिष्यते" इति। कथं पुनरिष्यमाणमपि पर्यायादीनां ग्रहणं लभ्यते? अर्थप्रधानत्वान्निर्देशस्य। शब्दप्रधाने हि निर्दे()शे स्वरूपस्य ग्रहणं भवति, नार्थप्रधान इति प्रतिपादितमेतत् प्राक्। यदि तर्हि पर्यायाणामपि ग्रहणम्, अजिहृआन् हन्त्यनिमिषान् हन्तीत्यत्रापि प्राप्नोति? नैष दोषः इह द्वितीयासमर्थविभक्तौ लब्धायां पुनर्दितीयासमर्थविभक्तिनिर्देशो लौकिकवाक्यप्रदर्शनार्थः। असय् परिग्रहः-- यत्र लौकिकवाक्यव्यवहारस्तत्र प्रत्ययो भवति नान्यत्रेत्यस्यार्थस्य सूचनार्थम्, तेनाजिहृआन् हन्तीत्यादौ प्रत्ययो न भवति। अजिहृआन् हन्त्यनिमिषान् हन्तीत्यस्यार्थस्य विवक्षायामाजिहिऋकः, आनिमिषिक इति लोके न व्यवहारोऽस्ति। तत्र पक्षिषु "पाक्षिकःर" इतचि स्वरूपस्योदाहरणम्। "शाकुनिकः" इति पर्यायस्य। "मायूरिकः, तैत्तिरिकः" इति। विशेषस्य। मत्स्येषु "मात्स्यिकःर" इति स्वरूपस्य। "मैनिकःर" इति पर्यायस्य। "शाफरिकःर, शाकुलिकः"इति विशेषस्य। मृगेषु "मार्गिकः" इति स्वरूपस्य। "हारिणिकःर" इति पर्यायस्य। "सौकरिकः, सारङ्गिकः" इति विशेषस्य॥
बाल-मनोरमा
पक्षिमत्स्यमृगान्हन्ति १५६४, ४।४।३५
पाक्षिमत्स्यमृगान्हन्ति। अस्मिन्नर्थे पक्ष्यादिशब्देभ्यो द्वितीयान्ताट्ठगित्यर्थः।
स्वरूपस्येति। पक्षिमत्स्यमृगशब्दैस्तत्तत्स्वरूपाणां, तत्तत्पर्यायाणां, तद्विशेषवाचिनां च ग्रहणमित्यर्थः, "स्वं रूप"मिति सूत्रभाष्ये तथोक्तेरिति भावः। मीनस्यैवेति। मत्स्यपर्यायेषु मीनस्यैव ग्रहणं, न त्वनिमिषादिशब्दानामित्यर्थः। इदमपि "स्वं रूप"मित्यत्र भाष्ये स्थितम्। पाक्षिक इति --स्वरूपस्योदाहरणम्। शाकुनिक इति--पक्षिपर्यायस्य। मायूरिक इति--पक्षिविशेषस्य। तथा मात्स्यिकः, मैनिकः, शाकलिक इति क्रमेण स्वरूपपर्यायविशेषाणामुदाहरणम्। तथा मार्गिकः, हारिणिकः, सारङ्गिक इति क्रमेण स्वरूपपर्यायविशेषाणामुदाहरणम्।


text:
लोकराष्ट्राणाम् पुरत: शक्ति: प्रकटीकृता भारतेन -राजनाथ सिंहः
लख्नौ>लोकराष्ट्राणाम् पुरत: स्वीयशक्ति: भारतेन प्रकटीकृतेति केन्द्राभ्यन्तरमन्त्री राजनाथसिंह:। अग्रे शक्तराष्ट्राणाम् पट्टिकायामेव भारतस्य स्थानम्, लोकराष्ट्रै: तत् अवगतम् अङ्गीकृतमित्यपि तेन भाषणे योजितम्। लख्नौ मध्ये कस्याश्चन माध्यमसंस्थाया: नेतृत्वे आयोजिते कार्यक्रमे भाषमाण: आसीत् स:। राष्ट्रान्तरतले भारतस्य प्राधान्यम् वर्धितमेव। लोक एव महत्सु साम्पत्तिकशक्तिषु अग्रगण्यस्थानमाप्तम् भारतेन यच्च लोकराष्ट्रै: प्रत्यभिज्ञातम् च। भारतम् इत: परं दुर्बलराष्ट्राणाम् पट्टिकायां नास्त्येव। कानिचनविमर्शनानि एव इदानीम् अस्माकम् पुरत: सन्ति। किम् अवाप्तुं वयम् ऐच्छाम तत्तु प्राप्तवन्त: एव इति च स: सूचितवान्।


text:
सूत्रम्
कृञ् चानुप्रयुज्यते लिटि॥ ३।१।४०
काशिका-वृत्तिः
कृञ् च अनुप्रयुज्यते लिटि ३।१।४०
आम्प्रत्ययस्य पश्चात् कृञनुप्रयुज्यते लिटि परतः। कृञिति प्रत्याहारेण कृभ्वस्तयो गृह्यन्ते, तत् सामर्थ्यादस्तेर् भूभावः न भवति। आचयाञ् चकार। पाचयाम् बभूव। पाचयाम् आस।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
कृञ् चानुप्रयुज्यते लिटि ४७४, ३।१।४०
आमन्ताल्लिट्पराः कृभ्वस्तयोऽनुप्रयुज्यन्ते। तेषां द्वित्वादि॥
न्यासः
कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि। , ३।१।४०
"अनुप्रयुज्यते" इति। अनुप्रशब्दौ प्रत्येकं प्रथमान्ते पदे। "युज्यते" इत्यात्ममनेपदे प्रथमपुरुषैकवचनान्तं पदम्। "आम्प्रत्ययस्य" इति। आम् प्रत्ययो यस्मादिति बहुव्रीहिः। पश्चादित्यनेनानुशब्दस्यार्थमाचक्षाणः प्राक् प्रयोगं निराकरोति। सावधारणफलत्वाच्च सर्ववाक्यानामाम्प्रत्ययस्यैव पश्चात् कृञ् प्रयुज्यते-- इत्यवधारणमिहाश्रितम्, तेन व्यवधाने प्रयोगो निराकृतो भवति। न हि व्यवधाने कृञनुप्रयुज्यमान आम्प्रत्ययस्यैवानुप्रयुक्तो भवति, अपि तु शब्दान्तरस्यापि।"लिटि परतः" इत्यनेन प्रत्ययान्तरे परे प्रयोगाभावमाह। ननु च "आमः" २।४।८१
इति लिटो लुका भवितव्यम्, तत्कथं लिटि परतः कृञ नुप्रयुज्यते?
नैष दोषः; न ह्रयमत्रार्थः-- लक्षणान्तरेण यो विहितो लिट्परः कृञनुप्रयुज्यत इति यावत्। ननु च कृञित्युच्यते, पाचयाम्बभूव पाचयामासेति भवतेरस्तेश्चानुप्रयोगो न सिध्यतीत्याह-- "कृञिति प्रत्याहारेण" इत्यादि।"अभूततद्भावे कृभ्वस्तियोगे" ५।४।४०
इतीतं कृशब्दं गृहीत्वा "कृञो द्वितीयतृतीयशम्बबीजात् कृषौ" ५।४।५८
इति ञकारेण प्रत्याहारग्रहणमेतत्। तेन प्रत्याहारग्रहणेन कृभ्वस्तयस्त्रयो गृह्रन्ते। तत्र च त्रयाणामप्यन्तर्भावादित्यदोषः। एवमप्यस्तेरनुप्रयोगो न सिध्यति, यस्मात् "अस्तेर्भूः" २।४।५२
इति भूभावेन भवितव्यमित्याह-- "तत्सामथ्र्यात्" इति। प्रत्याहेरण कृभ्वस्तीनां ग्रहणसामथ्र्यादस्तेर्भूभावो न भवति। तेषां प्रत्याहारगर्हणस्यैतत् प्रयोजनम्-- अस्तेरनुप्रयोगो यथा स्यात्। यद्यस्तेरनुप्रयोगस्य भूभावः स्यात् निष्फलं प्रत्याहारग्ररहणं स्यात्, "कृभ्वनुप्रयुज्यते लिटि" इत्येवं ब्राऊयात्। तत्राप्ययमर्थः-- किमिदं करोतेग्र्रहणम्? उत प्रत्याहारस्य?
इति सन्देहः परिह्मतो भवति। यदि तर्हि कृञिति प्रत्याहारग्रहणम्, एवं सति "अभिविधौ सम्पदा च" ५।४।५३
इति सम्पदानुप्रयोगः प्राप्नोति; तस्य प्रत्याहारेऽन्तर्भूतत्वात्?
नैष दोषः; "सनाद्यन्ता धातवः" ३।१।३२
इत्यतो धातुग्रहणमनुवत्र्तते, तेन च कृञ् विशिष्यते--कृञ् यो धातुरिति, न च सम्पदेत्यं धातुः, किं तर्हि?
धातूपसर्गसमुदायः, तस्मान्नानुप्रयुज्यते।
"पाचयाम्बभूव" इति। पचेण्र्यन्तादाम्। "अयामन्ताल्वाय्येत्न्विष्णुषु" ६।४।५५
इति णेरयादेशः। "भवतेरः" ७।४।७३
इत्यभ्यासस्यात्त्वम्। "भुवो वुग् लुङलिटोः" ६।४।८८
इति वुगागमः।
किमर्थं पुनरिदमुच्यते, यावताऽमन्तमिदम्, अनभिव्यक्तक्रियापदार्थम्। अतो हि क्रियाकालमात्रस्याभिव्यक्तिर्भवति, न साधनपुरुषसंख्यानम्। न हि विना तिङन्तपदेन तासामभिव्यक्तिर्भवति। तस्मादपरिसमाप्त्यर्थत्वादेवामन्तस्यानुप्रयोगो भविष्यति?
कृभ्वस्तीनामनुप्रयोगो यथा स्यात्, "{पचादीनां मा भूत्। पचादीनामिति चेन्न"} इति मुद्रितः पाठः} पचादीनां मा भूदिति चेत्, न; पचादीनां विशेषवाचित्वादनुप्रयोगस्यानुपपत्तेः। विशेषवाची ह्रनुप्रयुज्यमानः सामान्यवाचिनो ह्रामन्तस्यानुप्रयुज्यते? विशेषवाचिनो वा?
तत्र न तावत् सामान्यवाचिन आमन्तस्य विशेषवाच्यनुप्रयोगमर्हति, तस्यासम्भवात्। कृभ्वस्तयो हि सामान्यवाचिनः, न च तेभ्यः केनचिदाम् विहितः। विशेषवाचिनोऽप्यामन्तस्य विशेषवाची समानार्थोऽनुप्रयुज्येत? भिन्नार्थो वा?
तत्र समानार्थस्तावन्नानुप्रयुज्यते; उक्तार्थत्वात्। त()स्मश्चानुप्रयोक्तुमिष्ट आमन्तस्य सकलक्रियाकालाद्यर्थाभिव्यक्तिर्भवति। सामथ्र्यात् स एवानुप्रयोक्तव्यो यत्र सर्वाभव्यक्तिर्भवति। तत्र क्रियामन्तेन समानार्थेन पूर्वेण ! भिन्नार्थोऽपि नानुप्रयोगमर्हति; तदर्थानभिव्यक्तेः। अनुप्रयोगो ह्रामन्तस्यार्थस्य#आभिव्यक्तये क्रियते, न चात्यन्तभिन्नार्थेनामन्तवाच्यस्यार्थस्य सम्बन्धिनः साधनादयः शक्यन्तेऽभिव्यङक्तुम्। सामान्यवाचिना तु शक्यन्तेऽभिव्यङक्तुम्। विशेषसन्निधौ हि सामान्यशब्दस्य विशेषेऽवस्थानादामन्तस्य सन्निधौ सामान्यशब्दाः कृभ्वस्तयोऽनुप्रयुज्यमानास्तद्वाच्य एवार्थविशेषे वत्र्तन्ते, तस्मादेषामेव कृभ्वस्तीनामनुप्रयोगो भविष्यतीति नारब्धव्यमिदम्?
नैतदस्ति; यथैव हि कृभ्वस्तयः क्रियासामान्यवचनाः, एवं विद्यतिरपीति तस्याप्यनुप्रयोगः स्यात्। तस्मात् तन्निवृत्त्यर्थमिदमारब्धम्। व्यवहितप्रयोगनिवृत्त्यर्थञ्च, पाचयां देवदत्तश्चकारेति मा भूत्। व्यवहितप्रयोगानिवृत्तिस्त्ववधारणविशेषाल्लभ्यते। अवधारणं तु सर्ववाक्यानां व्यवच्छेदफलत्वात् सावधारणफलत्वाच्चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वाद्वा लभ्यते। विपर्ययनिवृत्त्यर्थश्चारब्धव्यः, विपर्ययनिवृत्तिस्त्वनोः पश्चादर्थत्वाल्लभ्यते॥
बाल-मनोरमा
कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि ८५, ३।१।४०
कृञ्चानु। "कास्प्रत्ययादा" मित्यत आमित्यनुवृत्तं पञ्चम्या विपरिणम्यते। प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तं गृह्रते।लिटि परे यः कृञ् सोऽनुप्रयुज्यत इत्यन्वयः। फलितमाह-- आमन्ताल्लिट्परा इति। लिट्()शिरस्का इत्यर्थः। कृभ्वस्तय इति। "कृ"ञित्यनेन कृभ्वस्तीनां ग्रहणमिति भावः। अनुप्रयुज्यन्त इति। प्रशब्दादनुशब्दाच्चाऽव्यवहिताः पश्चात्पयुज्यन्त इत्यर्थः। "विपर्यासनिवृत्त्यर्थं व्यवहितनिवृत्यर्थं चे"ति वार्तिकाद्भाष्याच्च। एवं च "तं पातयां प्रथममास पपात पश्चात्" "प्रभ्रंशयां यो नहुषं चकारे"त्यादिप्रयोगाः प्रामादिका एव। धातोराम् स्यात्, कृञ्चानुप्रयुज्यत इत्युक्तसमुच्चयार्थश्चकारः। ननु कृञ एवाऽनुप्रयोगश्रवणात्कथं भ्वस्त्योरप्यनुप्रयोग इत्यत आह-- आम्प्रत्ययवदित्यादिना। "कृञ्चानुप्रयुज्यत" इत्यत्र कृञ एकस्यैवानुप्रयोगविधौ सति "आम्प्रत्यव"दिति सूत्रे अनुप्रयुज्यमानस्येत्यस्य कृञ इति विशेषणं व्यर्थं स्यात्, धात्वन्तरस्याऽनुप्रयोगाऽप्रसक्तेः। ततश्च "कृञ" इति विशेषणादन्यस्ाप्यनुप्रयोगो विज्ञायत इत्यर्थः। ननु कृञोऽन्यस्याऽप्यनुप्रयोगो विज्ञायतां, भ्वस्त्योरपीत्येव कुत आयातमित्यत आह-- तेनेति। कृञ्ग्रहणेनेत्यर्थः। प्रत्याहाराश्रयणादिति। एतच्च भाष्ये स्पष्टम्। नन्वनुप्रयुज्यमानानां कृभ्वस्तीनामाम्प्रकृतिभूतानां च कथमन्वय इत्यत आह-- तेषामित्यारभ्याभेदेनान्वय इत्यन्तेन। सामान्यविसेयोरभेदान्वयस्य न्याय्यत्वादिति भावः। कृञ इव भ्वस्त्योरपि क्रियासामान्यवाचित्वात्, धातूनामनेकार्थत्वादिति ज्ञेयम्। ननु "कृभ्वस्तियोगे" इत्यस्य, "कृञो द्वितीये" त्यस्य च सूत्रस्य मध्ये "अभिविधौ संपदा चे"ति पठितम्। एवं च कृञ्प्रत्याहारे संपदोऽपि कुतो न ग्रहणमित्यत आह-- संपदिस्त्विति। अनन्वितार्थत्वादिति। सिद्धस्य वस्तुनो रूपान्तरापत्तिः सम्पदेरर्थः। एधादिधातोस्त्वाम्प्रकृतिभूतस्य वृद्ध्यादिरर्थः। तयोरुभयोरपि विशेषरूपत्वेन सामान्यविशेषभावाऽभावेन अभेदान्वयाऽसंभवादित्यर्थः। अत एव कृभ्वस्तीनां ग्रहणमिति भाष्यं सङ्गच्छत इति भावः। ननु आम्प्रत्ययवदिति कृञ आत्मनेपदविधायकसूत्रं वक्ष्यमाणं व्यर्थं, "स्वरितञित" इत्येव तत्सिद्धेरित्याशङ्क्याह---कृञस्त्विति।
तत्त्व-बोधिनी
कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि ६६, ३।१।४०
कथं तर्हि "तं पातयां प्रथममास पपात पश्चात्"। "प्रभ्रंशयां यो नहुषं चकारे"ति?। प्रमाद एवायम्। न च विपरीतप्रयोगनिवृत्तिमात्रे सूत्रस्य तात्पर्यात्पश्चात्प्रयोगो व्यवहितोऽपि न दुष्यतीति वाच्यम्, "विपर्यासनिवृत्त्यर्थं व्यवहितनिवृत्त्यर्थं चे"ति वार्तिकविरोधात्। अन्यस्यापीति। यदीह कृञ्शब्देन एक एव धातुर्गृह्रेत तदा धात्वन्तरस्य प्राप्त्यभावात्ाम्प्रत्ययव"दिति सूत्रेऽनुप्रयुज्यमानस्य कृञ इति विशेषणं व्यर्थं स्यादिति भावः। न चात्र "कृञ्चे"ति चकारेणैवाऽनुप्रयोगोऽन्यस्यापीति ज्ञायत इति शङ्क्यं, "धातोराम्?
स्यात्, अनुप्रयुज्यते च लिट्परः कृञित्यर्थसमर्पकतया तस्योपक्षीणत्वात्। अभेदान्वय इति। सामान्यविशेषयोरभेदान्वयो लोकसिद्ध इति भावः। एवं च एंधाचक्रे एधांबभूवे इत्यादौ एककर्तृका भूतानद्यतनपरोक्षा वृद्ध्यभिन्ना क्रियेति तुल्यो बोधः। ननु करोतिः सकर्मको भवतिस्त्वकर्मक इति कथमिह तुल्यतेति चेत्?। अत्राहुः-- यदा हि करोतिरुत्पादनार्थकः स्वातन्त्र्येण प्रयुज्यते-- घटं चक्रे राज्यं चकारेति, तदा नियमेन सकर्मकत्वम्। यदा तु क्रियान्तरसमानाधिकरणः करोतिः प्रयुज्यते-- जुहवांचकारेत्यादौ, तदा यत्समानाध#इकरणः करोतिस्तस्य सकर्मकत्वाऽकर्मकत्वाभ्यां स्वयमपि तथाबावं भजते। एवं भ्वस्त्योरप्याम्प्रकृतिसामानाधिकरण्येन क्वचित्सकर्मकत्वं बोध्यम्। अत एवाऽनुप्रयुज्यमानाद्भवतेः सकर्मकत्वात्कर्मणि लिट्। तथा च माघः-- "तस्यातपत्रं बिभरांबभूवे"इति, श्री हर्षश्च। "तपर्त्तुपूर्तावपि मेदसां भरा विभावरीभिर्बिभरांबभूविरे" इति। अत्रेदमवधेयं-- जुहाव जुहवां चकार जुहवांबभूवेत्यादौ केवलो होमो गम्यते, इतरत्र तु होमरूपा क्रियेति बोधः। फले तु न कश्चिद्विशेषः, घटमानय द्रव्यघटमानयेत्यत्र यथा। एवं चाऽऽम्प्रकृत्यर्थगतिकारकसङ्ख्यादिविशेषाभिव्यक्तिरनुप्रयोगस्य फलमिति। अनन्वितेति। संपद्यर्थस्याऽऽम्प्रकृत्यर्थस्य चाऽभेदान्वयो न संभवति, उभयोरपि विशेषरूपत्वादिति भावः।


text:
सूत्रम्
समि ख्यः॥ ३।२।७
काशिका-वृत्तिः
समि ख्यः ३।२।७
सोपसर्गार्थः आरम्भः। संपूर्वात् ख्या इत्येतस्माद् धातोः कर्मण्युपपदे कप्रत्ययो भवति। अणो ऽपवादः। गां संचष्टे गोसङ्ख्यः।
न्यासः
समि ख्यः। , ३।२।७
"गां सञ्चष्टे" इति। वाक्यविशेषेण "चक्षिङः ख्याञ्" २।४।५४
इति ख्याञादेशस्य ग्रहणम्, न "ख्या प्रकथने" (धा।पा।१०६०) इत्येतस्येति दर्शयति। एतच्च संपूर्वस्य ख्यातेः प्रयोगासम्भवाल्लभ्यते॥
बाल-मनोरमा
समि ख्यः ७३७, ३।२।७
समि ख्यः। "समी"ति पञ्चम्यर्थे सप्तमी। गोसङ्ख्य इति। गाः संचष्ट इति विग्रहः। संपूर्वाच्चक्षिङः ख्याञि रूपम्। "ख्या प्रकथने" इत्यस्य तु संपूर्वस्य प्रयोगाऽभावात्, सार्वधातुकमात्रविषयत्वाच्च नेह सम्बध्यते।
तत्त्व-बोधिनी
समि ख्यः ६१६, ३।२।७
गोसङ्ख्य इति। गाः संचष्टे इति विग्रहः। "चक्षिङः ख्याञ्"। ख्या प्रकथन इत्यस्य तु संपूर्वस्य प्रोयगो नास्तीति न्यासकारः। सार्वधातुकमात्रविषयोऽसौ धातुरिति च मनोरमादौ स्थितम्।


text:
सूत्रम्
वर्षप्रमाण ऊलोपश्चास्यान्यतरास्यम्॥ ३।४।३२
काशिका-वृत्तिः
वर्षप्रमाण ऊलोपश् च अस्य अन्यत्रस्याम् ३।४।३२
कर्मणि इत्येव। पूरयतेः धातोः णमुल् प्रत्यय् भवति, ऊलोपश्च अस्य पूरय्तेरन्यतरस्यां भवति, समुदायेन चेद् वर्षस्य प्रमाणम् इयत्ता गम्यते। गोष्पदपूरं वृष्टो देवः, गोष्पदप्रं वृष्टो देवः। सीतापूरं वृष्टो देवः, सीताप्रं वृष्टो देवः। अस्य ग्रहणं किमर्थम्। उपपदस्य मा भूत्। मूषिकाबिलपूरं वृष्टो देवः, मूषिकाबिलप्रम्।
न्यासः
वर्षप्रमाण ऊलोपश्चास्यान्यतरस्याम्। , ३।४।३२
"समुदायेन" इति। प्रकृतिप्रत्ययोपपदसमुदायेन। एतेन वर्षप्रमाणस्य समुदायोपाधित्वं दर्शयति।
"अस्यग्रहणं किमर्थम्" इति। प्रकृतत्वात् पूरयतेः, अस्येति वचनमन्तरेणापि तस्यैव लोपो विज्ञास्यत इत्यभिप्रायः। "उपपदस्य मा भूत्" इति। यद्यस्येति नोच्येत ततो यथा वर्षप्रमाणं समुदायोपाधिर्विज्ञायते, ऊलोपोऽपि तथा समुदायोपाधिर्विज्ञायेत। प्कृतिप्रत्ययोपपदस्य समुदायस्य य ऊकारान्तस्य लोपो भवतीति, ततश्चोपपदस्यापि स्यात्। तस्मात् मा भूदेष दोष इति "अस्य" इत्युच्यते॥
तत्त्व-बोधिनी
जान्तनशां विभाषा १५९८, ३।४।३२
खात्वना। खनित्वेति। "उदितो वे"ति वेट्।


text:
सूत्रम्
अव्ययात्त्यप्॥ ४।२।१०३
काशिका-वृत्तिः
अव्ययात् त्यप् ४।२।१०४
अव्ययात् त्यप् प्रत्ययो भवति शैषिकः। अमेहक्वतसित्रेभ्यस् त्यद्विधिर् यो ऽव्ययात् स्मृतः। निनिर्भ्यां घ्रुवगत्योश्च प्रवेशो नियमे तथा। अमात्यः। इहत्यः। क्वत्यः। इतस्त्यः। तत्रत्यः। यत्रत्यः। परिगणनं किम्? औपरिष्टः पौरस्तः। पारस्तः। वृद्धात्तुधो भवति। आरातीयः। त्यब् नेर्घ्रुवे। नियतं घ्रुवम् नित्यम्। निसो गते। निर्गतो वर्णाश्रमेभ्यः निष्ट्यः चण्डालादिः। आविसश् छन्दसि। आविस् शब्दाच् छन्दसि त्यप् प्रत्ययो भवति। आविष्ट्यो वर्धते चारुरासु। अरण्याण् णो वक्तव्यः। आरण्याः सुमनसः। दूरादेत्यः। दूरेत्यः पथिकः। उत्तरादाहञ्। औत्तराहम्।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
अव्ययात्त्यप् १०७७, ४।२।१०३
(अमेहक्वतसित्रेभ्य एव)। अमात्यः। इहत्यः। क्वत्यः। ततस्त्यः। तत्रत्यः। (त्यब्नेर्ध्रुव इति वक्तव्यम्)। नित्यः॥
न्यासः
अव्ययात्त्यप्। , ४।२।१०३
"अमेह" इत्यादि। परिगणनम्। एतच्चोत्तरसूत्रस्थस्यान्यतरस्यांग्रहणस्यभोर्योगयोः विज्ञायते व्यवस्थितविभाषाविज्ञानाच्च लभ्यते। अमाशब्दः समीवाची, स्वरादिपाठादव्ययत्वम्। इहेत्यादीनां "तद्धितश्चासर्वविभक्तिः"१।१।३७
इति। अमा भवोऽमात्यः।
"औपरिष्टः" इति। उपरिष्टाद्भवतीत्यणि कृते "अव्ययानां भमात्रे टिलोपो वक्तव्यः" (वा
।८४२) इति टिलोपः।परतो भवः "पारस्तः"। परतः शब्दः "विभाषा परावराभ्याम्" ५।३।२९
इत्यसुजन्तः। "आरातीयः" इति। अत्र टिलोपो न भवति; "बहिषष्टिलोपश्च" (वा।३७८) इत्यत्रानित्यत्वस्य ज्ञापितत्वात्।
"त्यब्नेध्र्रुवे" इति। निशब्दाध्रुवे वाच्ये त्यब्भवति। नियते सर्वकाले भवो नित्यः।
"निसो गते" इति। निःशब्दाद्गते वाच्ये त्यब्भवति। "निष्ट()ः" इति। "ह्यस्वात्तादौ तद्धिते" ८।३।९९
इति मूर्धन्यः। एवमादविष्ट() इत्यत्रापि भवति॥
बाल-मनोरमा
अव्ययात्त्यप् १३०५, ४।२।१०३
अव्ययात्त्यप्।
अमेहेति। अमा, इह, क्व, तसि, त्र एभ्य एव अव्ययेभ्यस्त्यप्प्रत्यय इति परिगणनवार्तिकमिदम्। अमात्य इति। समीपे सह वा जात इत्यर्थः। औपरिष्ट इति। "उपरिष्टा"दित्यव्ययस्य परिगणितेष्वनन्तर्भावान्न त्यप्। अणि "औपरिष्ट" इति रूपमित्यर्थः।
कथमिह टिलोप इत्यत आह--अव्ययानामिति। वार्तिकमिदम्। भमात्रे इति। कार्त्स्न्ये मात्रशब्दः। कृत्स्नस्य भस्याव्ययस्य टेर्लोपः। "नस्तद्धिते" इत्याद्युपाधिर्नापेक्षित इत्यर्थः। नन्वेवं सति आरादित्यव्ययाच्छस्य ईयादेशे टिलोपे "आरीय" इति स्यादित्यत आह--अनित्योऽयमिति।
त्यब्नेरिति। नि इत्यव्ययात्त्यप् स्याद्ध्रुवे गम्ये इत्यर्थः। नियतं भवं नित्य"मिति भाष्यम्।
निसो गत इति। निस् इस्यव्ययात्त्यब्वक्तव्यो गते गम्ये इत्यर्थः। निस्-त्य इति स्थिते सकारस्य पदान्तत्वादादेशप्रत्ययावयवत्वाऽभावाच्च षत्वे अप्राप्ते--।


text:
आत्मशक्ते: प्रणवस्य च प्रभाव: — अगस्त्यमहर्षिणा बोदित: राम:
रामरावनयोर्युद्धं प्राचलत् अस्ति | रावण: आगच्छति | रामेण किमपि कर्तुं न शक्यते | रावण: वरप्रभावात् बहुशक्त: अस्ति | तत्र बहूणि वराणि रावणेन प्राप्तानि | अथ: किमपि रामेण कर्तुं न शक्यते | एकवारं गच्छति | पुन: द्वितीयवारम् आगच्छति | तदापि किमपि न कर्तुं शक्यते | “तपस्वी अस्ति | वरप्रभावेन बलवानपि अस्ति | एतं रावणं कथं हन्तुं शक्तोऽहम् ? अहं न शक्त: अस्मि ” इति चिन्ताक्रान्त: अभवत् राम: | स: रावण: अधर्मे एव तिष्टतिचेत् राम: हन्तुं शक्नोति | परन्तु स: तु तपस्वी अपि अस्ति | राम: तं स्पर्ष्टुं अपि न शक्त: | कथं हनिष्यामि इति चिन्ताक्रान्त: अभवत् | रामरावनयोर्युद्धस्य रामरावणयोर्स्युद्ध: एव समम् | अन्य उपमा नास्ति एव | देवादिदेवा: स्वर्गलोके स्थित्वा पश्यन्त: आसन् | तदानीम् अगस्त्य: चिन्तयति रामस्य किञ्चित् ज्ञानम् अपेक्षितमिति | अगस्त्यमहर्षिः तत्र युद्धभूमौ अवतरति | राम: अगस्त्यं दृष्ट्वा नमस्करोति | अनुग्रहं कर्तुं प्रार्तयति | तदानीम् अगस्त्यमहर्षिणा रामं प्रति एवम् उक्तम् अस्ति – “हे राम | भवान् चिन्तयति – मम समीपे दिव्यास्त्रा: सन्ति | एतेषां दिव्यास्त्राणां शक्त्या रावणं हन्तुं शक्नोमि इति | नैव | तथा मा चिन्तयतु | यदि तत्र दैहिकशक्त्या रावणम् अहं हनिष्यामि इति चिन्त्यते भवता तत् न साद्यम् | तपसा बहु प्रबल: अस्ति रावण: | अत: किं करणीयम् इति सम्यक् जानातु | आत्मा शक्तिं वर्धनीयम् | यदा आत्मा प्रबल: भवति, सशक्त: भवति, तदा आत्माशक्ति: भवत: देहे प्रवहति | भवत: अस्त्रेषु अपि प्रवहति | तदा भवान् तं हन्तुं शक्नोति |” अगस्त्यमहर्षि: ब्रह्मोपदेशं कृत्वा आदित्य हृदयं पाठयति |
आत्मशक्ति वर्धनाय एष: कठोपनिषद: श्लोकः सर्वे प्रतिदिनं पठन्तु |
सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति — तपाँसि सर्वाणि च यद्वदन्ति ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति — तत्ते पदँ संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत् ॥ १.२.१५ ॥
सर्वे वेदा: यत् पदम् आमनन्ति, तपाँसि सर्वाणि च यत् वदन्ति, यत्+इच्छन्त: ब्रह्मचर्यं चरन्ति, तत् ते पदँ संग्रहेण ब्रवीमि ॐ इति एतत् |
एतस्मिन् कठोपनिषद: श्लोके प्रणवस्य प्रभावं उक्तम् अस्ति |
एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम् ।
एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ १.२.१६ ॥
एतत् हि एव अक्षरं ब्रह्म | एतत् हि एव अक्षरं परम् । एतत् हि एव अक्षरं ज्ञात्वा, य: यत् इच्छति, तस्य तत् |


text:
सूत्रम्
ओर्देशे ठञ्॥ ४।२।११८
काशिका-वृत्तिः
ओर् देशे ठञ् ४।२।११९
वृद्धातेति नावुवर्तते, उत्तरसूत्रे पुनर्वृद्धग्रहणात्। उवर्णान्तात् देशवाचिनः प्रातिपदिकात् ठञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः। नैषादकर्षुकः। शावरजम्बुकः। देशे इति किम्? पटोश्छात्राः पाटवाः। ठञ्ञिठयोः प्रकरणे ठञः केवलस्य अनुवृत्तिः न लभ्यते इति ठञ्ग्रहणं कृतम्।
न्यासः
और्देशे ठञ्। , ४।२।११८
"नैषादकर्षुकः। शावरजम्बुकः" इति। निषादकर्षूवरजम्बूशब्दाभ्यां ठञ्, "इसुसुक्तान्तात् कः" ७।३।५१
, "केऽणः" ७।४।१३
इति ह्यस्वः। ननु च ठञ् प्रकृत एव, स एवेहानुकृष्यते, त()त्क ठञ्ग्रहणेन?
इत्यत आह-- "ठञ्ञिठयोः" इति। यथैव हि ठञ् प्रकृतः, एवं ञिठोऽपि। तत्र द्वयोरपि प्रकरणे ठञ् चानुवर्तिष्यते, नेतर इत्येतन्न लभ्यते। तस्मात् ञिठस्य निवृत्तये पुनष्ठञ्ग्रहणं कृतम्। ननु चास्वरितत्वादेव ञिठो नानुवर्तिष्यते?
सत्यमेतत्; तदेवास्वरितत्वं ज्ञापयितुं ञिठस्य ठञ्ग्रहणं कृतम्। तच्चास्वरितत्वमाख्यायते मन्दबुद्धीनामनुग्रहाय॥
बाल-मनोरमा
ओर्देशे ठञ् १३२४, ४।२।११८
ओर्देशे ठञ्। निषादकर्षूरिति। "कश्चिद्ग्राम" इति शेषः। नैषादकर्षुक इति। उगन्तात्परत्वात्कादेशः।


text:
कथं स दन्तरहितः सूर्यः सूरिभिरुच्यते ।
यो मीनराशिं भुक्त्वैव मेषं भोक्तुं समुद्यतः ॥
– इति पं पाजकस्य (सुभाषितावलिः ५५३)
पण्डितैः सूर्यः दन्तरहितः दन्तविहीनः इति उच्यते। किन्तु तदसत्यं ननु … यतो हि – पण्डितप्रतीतं यत् सूर्यः मीनराशिं भुक्त्वा मेषमपि भुक्तुम् उद्यतः – इति।
श्लोकेऽस्मिन् शब्दचमत्कारः दृश्यते। समस्यायां मीनराशिः नाम मीनबाहुल्यम्। यः बहून् मीनान् खादति, मेषं च खादितुकामः, कथं सः दन्तहीनः? किमिति समाधानम्? ज्योतिषशास्त्रे द्वादशराशयः। तेषु द्वादशः मीनः, प्रथमश्च मेषः। अतः सूर्यः मीनराशिं भुक्त्वा (आक्रम्य) मेषराशिं भोक्तुं समुद्यतः एव इति पण्डितैरपि अङ्गीक्रियते एव।


text:
सूत्र १८
परामर्शं जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॥१८॥
परामर्शं जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॥ त्रयो धर्मस्कन्धा इत्यादयो ये शब्दा ऊर्ध्वरेतसामाश्रमाणां सद्भावायोदाह्रता न ते तत्प्रतिपादनाय प्रभवन्ति ।
यत: परामर्शमेषु शब्देष्वाश्रमान्तराणां जैमिनिराचार्यो मन्यते न विधिम् । कुत: ।
न हयत्र लिङ्गादीनामन्यतमश्चोदनाशब्दोऽस्ति ।
अर्थान्तरपरत्वं चैष प्रत्येकमुपलभ्यते ।
त्रयो धर्मस्कन्धा इत्यत्र तावद्यज्ञोऽध्ययनं दानमिति प्रथमस्तप एव द्वितीयो ब्रम्हाचार्याचार्यकुलवासी तृतीयोऽत्यन्तमात्मनमाचार्यकुलेऽवसादयन्सर्व एते पुण्यलोका भवन्तीति परामर्शपूर्वकमाश्रमाणामनात्यन्तिकफलत्वं संकीर्त्यात्यन्तिकफलया ब्रम्हा्संस्थता स्तूयते ब्रम्हासंस्थोऽमृतत्वमेतीति ।
ननु परामर्शेऽप्याश्रमा गम्यन्त एव । सत्यं गम्यन्ते ।
स्मृत्याचाराभ्यां तु तेषां प्रसिद्धिर्न प्रत्यक्षश्रुते: ।
अतश्च प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे सत्यनादरणीयास्ते भविष्यन्ति अनधिकृअविषया वा ।
ननु गार्हस्थ्यमपि सहैवोर्ध्वरेतोभि: परामृष्टं यज्ञोऽध्ययनं दानमिति प्रथम इति ।
सत्यमेवं तथापि तु गृहस्थं प्रत्येवाग्निहोत्रादीनां कर्मणां विधानाच्छुतिप्रसिद्धमेव हि तदस्तित्वम् ।
तस्मात्स्युत्यर्थ एवायं परामर्शो न चोदनार्थ: ।
अपि चापवदति हि प्रत्यक्षा श्रुतिराश्रमान्तरं वीरहा वा एष देवानां योऽग्निमुद्वासमयते ।
आचार्याय प्रियं धनमाहृत्यप्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सी: ।
नापुत्रस्य लोकोऽस्तीति तत्सर्वे पशवो विदुरित्येवमाद्या ।
तथा ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते ।
तप: श्रद्धे ये हयुवसन्त्यरण्य इति च देवयानोपदेशो नाश्रमान्तरोपदेश:
संदिग्धं चाश्रमान्तराभिधानं तप एव द्वितीय इत्येवमादिषु ।
तथैतमेव प्रव्राजिनो लोकमिच्छन्त: प्रब्रजन्तीति लोकसंस्तवोऽयं न पारिव्राज्यविधि: ।
ननु ब्रम्हाचर्यादेव प्रव्रजेदिति विस्पष्टामिदं प्रत्यक्षं पारिव्राज्यविधानं जाचालानाम् । सत्यमेवमेतत् ।
अनपेक्ष्य त्वेतां श्रुतिमयं विचार इति द्रष्टव्यम् ॥१८॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam). View this in सरल दॆवनागरी (हिंन्दी), with simplified anuswaras for easy reading.
वसुदेव सुतं देवं कंस चाणूर मर्दनम् ।
देवकी परमानन्दं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥
अतसी पुष्प सङ्काशं हार नूपुर शोभितम् ।
रत्न कङ्कण केयूरं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥
कुटिलालक संयुक्तं पूर्णचन्द्र निभाननम् ।
विलसत् कुण्डलधरं कृष्णं वन्दे जगद्गुरम् ॥
मन्दार गन्ध संयुक्तं चारुहासं चतुर्भुजम् ।
बर्हि पिंछाव चूडाङ्गं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥
उत्फुल्ल पद्मपत्राक्षं नील जीमूत सन्निभम् ।
यादवानां शिरोरत्नं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥
रुक्मिणी केलि संयुक्तं पीताम्बर सुशोभितम् ।
अवाप्त तुलसी गन्धं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥
गोपिकानां कुचद्वन्द कुङ्कुमाङ्कित वक्षसम् ।
श्रीनिकेतं महेष्वासं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥
श्रीवत्साङ्कं महोरस्कं वनमाला विराजितम् ।
शङ्खचक्र धरं देवं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥
कृष्णाष्टक मिदं पुण्यं प्रातरुत्थाय यः पठेत् ।
कोटिजन्म कृतं पापं स्मरणेन विनश्यति ॥
– मधुराष्टकम्
– अच्युताष्टकम्
– गोविन्दाष्टकम्
– श्रीमद् भगवद् गीत प्रथमोஉध्यायः
– श्री विष्णु सहस्र नाम स्तोत्रम्


text:
॥ श्रीराधास्तोत्रं ब्रह्मदेवकृतम् ॥
ब्रह्मोवाच ।
हे मातस्त्वत्पदाम्भोजं दृष्टं कृष्णप्रसादतः ॥ १॥
सुदुर्लभं च सर्वेषां भारते च विशेषतः ।
षष्टिवर्षसहस्त्राणि तपस्तप्तं पुरा मया ॥ २॥
भास्करे पुष्करे तिर्थे कृष्णस्य परमात्मनः ।
आजगाम वरं दातुं वरदाता हरिः स्वयम् ॥ ३॥
वरंवृणीष्वेत्युक्ते च स्वाभिष्टं च वृतं मुदा ।
राधिकाचरणाम्होजं सर्वेषामपि दुर्लभम् ॥ ४॥
हे गुणातित मे स्न्हीघ्रमधुनैव प्रदर्शय ।
मयेत्युक्तो हरिरयमुवाच मां तपस्विनम् ॥ ५॥
दर्शायिष्याम्मि काले च वत्सेदानीं क्समेति च ।
न हीश्वराज्ञा विफला तेन दृष्टं पदाम्बुजम् ॥ ६॥
सर्वेषां वाञ्चितं मातर्गोलोके भारतेऽधुना ।
सर्वा देव्यः प्रकृत्यंशा जन्याः प्राकृतिका ध्रुवम् ॥ ७॥
त्वं कृष्णाङ्गार्धसम्भूता तुल्या कृष्णेन सर्वतः ।
श्रीकृष्णस्त्वमयं राधा वा हरीः स्वयम् ॥ ८॥
न हि वेदेषु मे दृष्ट इति केन निरूपितम् ।
ब्रह्माण्डाद् बहिरूर्ध्वं च गोलोकोऽस्ति यथाम्बिके ॥ ९॥
वैकुण्ठशचाप्यजन्यश्च त्वमजन्या तथाम्बिके ।
यथा समस्तब्रह्माण्डे श्रीकृष्णांशांश जीविनः ॥ १०॥
तथा शक्तिस्वरूपा त्वं तेषु सर्वेषु संस्थिता ।
पुरुषाश्च हरेरंशास्वदंशा निखिलाः स्त्रियः ॥ ११॥
आत्मनो देहरूपा त्वमस्याधारस्वमेव हि ।
अस्या नु प्राणैस्त्वं मातस्वत्प्राणैरयमीश्वरः ॥ १२॥
किमहो निर्मितः केन हेतुना शिल्पकारिणा ।
नित्योऽयं च यथा कृष्णस्त्वं च नित्या तथाम्बिके ॥ १३॥
अस्यांशा त्वं त्वदंशो वाप्ययं केन निरूपितः ।
अहं विधाता जगतां वेदानां जनकः स्वयम् ॥ १४॥
तं पठित्वा गुरुमुखाद् भवन्त्येव बुधा जनाः ।
गुणानां वा स्तवानां ते शतांशं वक्तुमक्षमः ॥ १५॥
वेदो वा पण्दितो वान्यः को वा त्वां स्तोतुमीश्वरः ।
स्तवानां जनकं ज्ञानं बुद्धिर्ज्ञानाम्बिका सदा ॥ १६॥
त्वं बुद्धेर्जननी मातः को वा त्वां स्तोतुमीश्वरः ।
यद्वस्तु दृष्टं सर्वेषां तद्विवक्तुं बुधः क्समः ॥ १७॥
यददृष्टाश्रुतं वस्तु तन्निर्वक्तुं च कः क्षमः ।
अहं महेशोऽनन्तश्च स्तोतुं त्वां कोऽपि न क्षमः ॥ १८॥
सरस्वती च वेदाश्च क्समः कः स्तोतुमीश्वरि ।
यथागमं यथोक्तं च न मां निन्दितुमर्हसि ॥ १९॥
ईस्वराणामीस्वरस्य योग्यायोग्ये समा कृपा जनस्य ।
प्रतिपाल्यस्य क्षणे दोषः क्षणे गुणः ॥२०॥
जननी जनको यो वा सर्वं क्समति स्नेहतः ।
इत्युक्त्वा जगतां धाता तथौ च पुरतस्तयोः ॥ २१॥
प्रणम्य चरणाम्भोजं सर्वेस्ःआं वन्द्यमीप्सितम् ।
ब्रह्मणा च कृतं स्तोत्रं त्रिसंध्यं यः पठेन्नरः ।
राधामाधवयोः पादे भक्तिं दास्यं लभेद् ध्रुवम् ॥ २२॥
कर्मनिर्मूलनं कृत्वा मृत्युं जित्वा सुदुर्जयम् ।
विलङ्घ्य सर्वलोकाश्च याति गोलोकमुत्तमम् ॥ २३॥
॥ इति श्रीब्रह्मवैवर्ते ब्रह्मण कृतं श्रीराधास्तोत्रं सम्पुर्णं॥
Encoded by Daniel Mohanpersad danielmohanpersad98@msn.com
BACK TO TOP
% Text title : brahmaNakRitaM shriiraadhaastotram brahmaNakRitaM
% File name : raadhaabrahma.itx
% itxtitle : rAdhAstotram (brahmadevakRitam)
% engtitle : Radhastotram Brahmanakritam
% Category : devii, radha, stotra
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% SubDeity : radha
% Texttype : stotra
% Author : brahma
% Language : Sanskrit
% Subject : stotra
% Transliterated by : Daniel Mohanpersad danielmohanpersad98 at msn.com
% Proofread by : Daniel Mohanpersad danielmohanpersad98 at msn.com
% Source : brahmavaivarta puraaNa
% Indexextra : (needs proofreading)
% Latest update : August 15, 2002
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
सूत्रम्
अस्तिनास्तिदिष्टं मतिः॥ ४।४।६०
काशिका-वृत्तिः
अस्तिनास्तिदिष्टं मतिः ४।४।६०
तदस्य इत्येव। तदिति प्रथमासमर्थेभ्यः अस्ति नास्ति दिष्ट इत्येतेभ्यः शब्देभ्यः अस्य इति षष्ठ्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति यत् तत् प्रथमासमर्थं मतिश्चेत् तद् भवति। अस्ति मतिः अस्य आस्तिकः। नास्ति मतिः अस्य नास्तिकः। दैष्टिकः। न च मतिसत्तामात्रे प्रत्यय इष्यते, किं तर्हि, परलोको ऽस्ति इति यस्य मतिः स आस्तिकः। तद्विपरीतो नास्तिकः। प्रमाणानुपातिनी यस्य मतिः स दैष्टिकः। तदेतदभिधानशक्तिस्वभावाल् लभ्यते। अस्तिनास्तिशब्दौ निपातौ, वचनसामर्थ्याद् वा आख्याताद् वाक्याच् च प्रत्ययः।
न्यासः
अस्तिनास्तिदिष्टं मतिः। , ४।४।६०
"किं तर्हि परलोकोऽस्तीति {यस्य मतिः---काशिका} मतिर्यस्य" इति। कथं पुनरसति विशेषोपादान एतल्लभ्यते? इत्याह-- "तदेतत्" इत्यादि। अभिधानशक्तिस्वाभाव्याल्लभ्यते। ननु चास्तीति तिङन्तम्, नास्तीति वाक्यम्। अत एताभ्यां न प्राप्नोति प्रत्ययः, प्रातिपदिकाधिकारात् (४।१।१।)? इत्यत आह-- "अस्तिनास्तिशब्दौ" इत्यादि। अभ्युपगम्यापि तिङन्तत्वं वाक्यत्वञ्च परिहारान्तरमाह-- "वचनादाख्याताद्वाक्याच्च प्रत्ययः" इति॥
बाल-मनोरमा
अस्तिनास्ति-दिष्टं मतिः १५८९, ४।४।६०
अस्ति नास्ति। तदस्येत्येवेति। अस्तीति मतिरस्यास्ति, नास्तीति मतिरस्यास्ति, दिष्टमिति मतिरस्यास्तीत्यर्थेषु क्रमेण अस्तीत्यस्मान्नास्तीत्यस्माद्दिष्टमित्यस्माच्च प्रथमान्ताट्ठगित्यर्थः। अस्तिनास्तिशब्दौ निपातौ। यद्वा वचनादेव आख्यातात्प्रत्ययः। "दैवं दिष्ट"मित्यमरः।
तत्त्व-बोधिनी
आस्तिनास्ति--दिष्टं मतिः १२२६, ४।४।६०
आस्तिक इति। अस्तिनास्तिशब्दौ निपातौ। यद्वा वचनसामथ्र्यादस्तीत्याख्यातात्, नास्तीति निपाताख्यातसमुदायाच्च प्रत्ययः। दिष्टमिति। "दैवं दिष्टं भागधेय"मित्यमरः।"नालम्बते दैष्टिकता"मिति माघः। "प्रमाणानुगा मतिर्दिष्टा"--इति प्राचोक्तिस्तूपेक्ष्या। दिष्टशब्दस्य स्त्रीत्वे, प्रमाणानुगमतिवाचकत्वे चोक्तकोशविरोधादिति दिक्।