c: text/html

text:
॥ ढुण्ढिराजभुजंगप्रयातस्तोत्रम् ॥
उमाङ्गोद्भवं दन्तिवक्त्रं गणेशं भजे कङ्कणैः शोभितं धूम्रकेतुम् ।
गले हारमुक्तावलीशोभितं तं नमो ज्ञानरूपं गणेशं नमस्ते ॥ १॥
गणेशैकदन्तं शुभं सर्वकार्ये स्मरन् मन्मुखं ज्ञानदं सर्वसिद्धिम् ।
मनश्चिन्तितं कार्यसिद्धिर्भवेत्तं नमो बुद्धिकल्पं गणेशं नमस्ते ॥ २॥
कुठारं धरन्तं कृतं विघ्नराजं चतुर्भिर्मखैरेकदन्तैकवर्णम् ।
इदं देवरूपं गणं सिद्धिनाथं नमो भालचन्द्रं गणेशं नमस्ते ॥ ३॥
शिरःसिन्दुरं कुङ्कुमं देहवर्णं शुभैभादिकं प्रीयते विघ्नराजम् ।
महासङ्कटच्छेदने धूम्रकेतुं नमो गौरिपुत्रं गणेशं नमस्ते ॥ ४॥
तथा पातकं छेदितुं विष्णुनामं तथा ध्यायतां शंकरं पापनाशम् ।
यथा पूजितं षण्मुखं शोकनाशं नमो विघ्ननाशं गणेशं नमस्ते ॥ ५॥
सदा सर्वदा ध्यायतामेकदन्तं सदा पूजितं सिन्दुरारक्तपुष्पैः ।
सदा चर्चितं चन्दनैः कुङ्कुमाक्तं नमो ज्ञानरूपं गणेशं नमस्ते ॥ ६॥
नमो गौरिदेह-मलोत्पन्न तुभ्यं नमो ज्ञानरूपं नमः सिद्धिपं तम् ।
नमो ध्यायतामर्चतां बुद्धिदं तं नमो गौर्यपत्यं गणेशं नमस्ते ॥ ७॥
भुजङ्गप्रयातं पठेद् यस्तु भक्त्या प्रभाते नरस्तन्मयैकाग्रचित्तः ।
क्षयं यान्ति विघ्ना दिशः शोभयन्तं नमो ज्ञानरूपं गणेशं नमस्ते ॥ ८॥
॥ इति श्रीढुण्ढिराजभुजङ्गप्रयातस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
Proofread by Ravin Bhalekar ravibhalekar at hotmail.com
BACK TO TOP
% Text title : DhuNDhirAjabhujangaprayAtastotra
% File name : DhuNDhirAjabhujangaprayAtastotra.itx
% itxtitle : DhuNDhirAjabhujaNgaprayAtastotram
% engtitle : DhuNDhirAjabhujangaprayAtastotram
% Category : ganesha, bhujanga
% Location : doc_ganesha
% Sublocation : ganesha
% Subcategory : bhujanga
% Author : DhuNDhirAja
% Language : Sanskrit
% Subject : hinduism/religion
% Transliterated by : Available at webdunia.com
% Proofread by : Ravin Bhalekar ravibhalekar at hotmail.com
% Latest update : April 23, 2004
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सभादीपदानविधि:
॥ श्रावणशुक्लपूर्णिमायां सभादीपदानविधि: ॥
तण्डुलपिष्टनिर्मितं घृतवर्त्तियुक्तं तण्डुलप्रस्थश्रीफलादि पञ्चफलपूगीफलसंयुतं दीपं कांस्यपात्रे निधाय, सपत्नीक उपविश्य, आचम्य देशकालौ स्मृत्वा, मम सपत्नीकस्य इह जन्मनि जन्मान्तरे च अखण्डितसौभाग्यदीर्घायुष्मत्सुपुत्रलक्ष्मीविविधसुखाद्यभीष्टकामनासिद्धिद्वारा श्रीब्रह्मविष्णुमहेश्वरप्रीत्यर्थं ब्राह्मणाय सभादीपदानं करिष्ये । तद्ङ्गत्वेन दीपपूजनं ब्राह्मणपूजनं च करिष्ये । पञ्चोपचारै:दीपं ब्राह्मणं च सम्पूज्य, स्वस्त्यस्तु, दीर्घ० । भो दीप ब्रह्मरूपस्त्वं ज्योतिषां प्रभुरव्यय: । सौभाग्यं देहि मे पुत्रानवैधव्यं च देहि मे ॥ अभीष्टस्यास्तु मे प्राप्तिर्भवेस्मिंश्च भवान्तरे । तव प्रदानात्सकला मम सन्तु मनोरथा: ॥ श्रावण्यां श्रवणे ऋक्षे सभायामग्निसन्निधौ । सभादीपं प्रदास्यामि तुभ्यं विप्र सदक्षिणम् ॥ इदं सभादीपदानं दक्षिणाताम्बूलसहितं अमुकश० तुभ्यमहं सम्प्रददे । प्रति गृ० प्र० । अनेन सभादीपदानाख्येन कर्मणा तेन श्रीब्रह्मविष्णुमहेश्वरा: प्रीयन्ताम् ।
अथोद्यापनविधि: । तद्यथा, पञ्चप्रस्थसम्मितानि पञ्चधान्यानि पञ्चसु पात्रेषु भूमौ वा चतुर्दिक्षुमध्ये च निधाय मध्यस्थधान्यराशौ प्रस्थतण्डुलपूरितं कांस्यपात्रं निधाय तत्र पिष्टमयं दीपं संस्थाप्य, तत्समीपे यथासम्भवसुवर्णादिनिर्मितां दीपिकां यथासम्भवसुवर्णवर्तिसहितघृताक्तकार्पासवर्तियुतां निधाय, प्रज्वाल्य दीपद्वयं यज्ञोपवीतवस्त्रद्वयवेष्टितं कृत्वा, आचम्य देशका० मया कृतस्य पञ्चवर्षपर्यन्तस्य सभादीपदानकर्मण: सम्पूर्णतासिध्यर्थं उद्यापनं करिष्ये । तदङ्गं गणपतिपूजनं दीपपूजनं ब्राह्मणपूजनं च करिष्ये । गणपतिं दीपं ब्राह्मणं च सम्पूज्य, भोदीप इत्यादिमन्त्रान् पठित्वा, सभादीपदानसम्पूर्णतायै इमं सोपस्करं सदक्षिणं सभादीपदानोद्यापनाख्येन कर्मणा तेन श्रीब्रह्मविष्णुमहेश्वरा: प्रीयन्ताम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text: ॥२.२०॥ दृशिमात्र इति दृक्शक्तिरेव विशेषणापरामृष्टेत्यर्थः । स पुरुषो बुध्देः प्रतिसंवेदी । स बुध्देर्न सरूपो नात्यन्तं विरूप इति । न तावत्सरूपः । कस्मात् । ज्ञाताज्ञातविषयत्वात्परिणामिनि हि बुध्दिः । तस्याश्च विषयो गवादिर्घटादिर्वा ज्ञातश्चाज्ञातश्चेति परिणमित्वं दर्शयति । सदाज्ञातविषयत्वं तु पुरुषस्यापरिणामित्वं परिदीपयति । कस्मात् । नहि बुध्दिश्च नाम पुरुषविषयश्च स्यादगृहीता चेति सिध्दं पुरुषस्य सदाज्ञातविषयत्वं ततश्चापरिणामित्वमिति । किं च परार्था बुध्दिः संहत्यकारित्वात्, स्वार्थः पुरुष इति । तथा सर्वार्थाध्यवसायकत्वात्त्रिगुणा बुध्दिस्त्रिगुणत्वादचेतनेति । गुणानां तूपद्रष्टा पुरुष इत्यतो न सरूपः । अस्तु तर्हि विरूप इति । नात्यन्तं विरूपः । कस्मात्, शुध्दोऽप्यसौ प्रत्ययानुपश्यो यतः । प्रत्ययं बौध्दमनुपश्यति, तमनुपश्यन्नतदात्माऽपि तदात्मक इव प्रत्यवभासते । तथा चोक्तम् ॥ अपरिणामिनीहि भोक्तृशक्तिरप्रतिसंक्रमा च परिणामिन्यर्थे प्रतिसंक्रान्तेव तद्वृत्तिमनु पतति, तस्याश्च प्राप्तचैतन्योपग्रहरूपाया बुध्दिवृत्तेरनुकारमात्रतया बुध्दिवृत्त्यविशिष्टा हि ज्ञानवृत्तिरित्याख्यायते ।


text:
८ अचला नाम अष्टमी भूमिः
Technical Details
८ अचला नाम अष्टमी भूमिः।
वज्रगर्भो बोधिसत्त्व आह - योऽयं भवन्तो जिनपुत्रा बोधिसत्त्वः सप्तसु बोधिसत्त्वभूमिषु सुकृतविचयः प्रज्ञोपायाभ्यां सुपरिशोधितमार्गः सुसंभृतसंभारः सुपरिबद्धमहाप्रणिधानः अधिष्ठिततथागताधिष्ठानः स्वकुशलमूलबलाधानप्राप्तः तथागतबलवैशारद्यावेणिकबुद्धधर्मानुगतसंज्ञामनसिकारः सुपरिशोधिताध्याशयसंकल्प पुण्यज्ञानबलाभ्युद्गतः महाकरुणाकृपाभ्यां सर्वसत्त्वानुत्सृष्टप्रयोगः अप्रमाणज्ञानपथानुगतः, स सर्वधर्माणामाद्यनुत्पन्नतां च यथाभूतमवतरति। अजाततां च अलक्षणतां च असंभूततां च अविनाशितां च अनिष्ठिततां च अप्रवृत्तितां च अनभिनिवृत्तितां च अभावस्वभावतां च आदिमध्यपर्यवसानसमतां च तथताविकल्पसर्वज्ञज्ञानप्रवेशतां च सर्वधर्माणां यथाभूतमवतरति। स सर्वशश्चित्तमनोविज्ञानविकल्पसंज्ञापगतोऽनवगृहीताकाशसमोऽभ्यवकाशप्रकृतितोऽवतीर्णोऽनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिप्राप्त इत्युच्यते॥
तत्र भवन्तो जिनपुत्रा एवं क्षान्तिसमन्वागतो बोधिसत्त्वः सहप्रतिलम्भादचलाया बोधिसत्त्वभूमेर्गम्भीरं बोधिसत्त्वविहारमनुप्राप्तो भवति दुराज्ञातमसंभिन्नं सर्वनिमित्तापगतं सर्वसंज्ञाग्रहव्यावृत्तमप्रमाणमसंहार्यं सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धैः सर्वविवेकाभिमुखीभूतम्। तद्यथापि नाम भवन्तो जिनपुत्रा भिक्षुरृद्धिमांश्चेतोवशिपारमिताप्राप्तोऽनुपूर्वेण नवमं निरोधं समापन्नः सर्वेञ्जितमन्यनास्पन्दितविकल्पापगतो भवति, एवमेव भवन्तो जिनपुत्रा बोधिसत्त्वोऽस्या अष्टम्या अचलाया बोधिसत्त्वभूमेः सहप्रतिलम्भात्सर्वाभोगविगतोऽनाभोगधर्मताप्राप्तः कायवाक्चित्तौत्सुक्यापगतः सर्वेञ्जितमन्यनास्पन्दितविकल्पापगतो विपाकधर्मतावस्थितो भवति। तद्यथापि नाम भो जिनपुत्राः पुरुषः सुप्तः स्वप्नान्तरगतो महौघप्राप्तमात्मानं संजानीते। स तत्र महद्व्यायामौत्सुक्यमारभेतोत्तरणाय। स तेनैव महता व्यायामौत्सुक्येन विबुध्येत। समनन्तरविबुद्धश्च व्यायामौत्सुक्यभयापगतो भवेत्। एवमेव भो जिनपुत्रा बोधिसत्त्वश्चतुर्महौघप्राप्तं सत्त्वकायं संजानान उत्तरणाभिप्रायः सर्वज्ञज्ञानाभिसंबोधाय महद्व्यायामौत्सुक्यमारभते। स महावीर्यारम्भप्राप्तः समनन्तरमनुप्राप्त इमामचलां बोधिसत्त्वभूमिं सर्वाभोगविगतो भवति। तस्य सर्वेण सर्वं द्वयसमुदाचारो वा निमित्तसमुदाचारो वा नाभासीभवति। तद्यथापि नाम भो जिनपुत्रा ब्रह्मलोकोपपत्तिस्थितः कामावचरान् क्लेशान् न समुदाचरति, एवमेव भो जिनपुत्रा बोधिसत्त्वोऽचलायां बोधिसत्त्वभूमौ स्थितः सर्वचित्तमनोविज्ञानसमुदाचारान्न समुदाचरति। सर्वबुद्धसमुदाचारमपि...बोधिसमुदाचारमपि...बोधिसत्त्वसमुदाचारमपि...प्रत्येकबुद्धसमुदाचारमपि...श्रावकसमुदाचारमपि...-निर्वाणसमुदाचारमपि...अर्हत्समुदाचारमपि...अनागामिसमुदाचारमपि...निर्वाणसमुदाचारमपि...अर्हत्समुदाचारमपि...-अनागामिसमुदाचारमपि...सकृदागामिसमुदाचारमपि...स्रोतआपन्नसमुदाचारमपि न समुदाचरति। कः पुनर्वादो लौकिकान् समुदाचारान् समुदाचरिष्यतीति॥
तस्य खलु भो जिनपुत्र बोधिसत्त्वस्य एवमिमामचलां बोधिसत्त्वभूमिमनुगतस्य पूर्वप्रणिधानबलाधानस्थितस्य बुद्धा भगवन्तस्तस्मिन् धर्ममुखस्रोतसि तथागतज्ञानोपसंहारं कुर्वन्ति। एवं चैनं ब्रुवन्ति - साधु साधु कुलपुत्र। एषा परमार्थक्षान्तिर्बुद्धधर्मानुगमाय। अपि तु खलु पुनः कुलपुत्र या अस्माकं दशबलचतुर्वैशारद्यबुद्धधर्मसमृद्धिः, सा तव नास्ति। तस्या बुद्धधर्मसमृद्धेः पर्येषणाय अभियोगं कुरु, वीर्यमारभस्व। एतदेव क्षान्तिमुखं मोन्मोक्षीः। अपि तु खलु पुनः कुलपुत्र किंचापि त्वयैवं शान्तविमोक्षविहारोऽनुप्राप्तः, इमान् पुनरशान्तानप्रशान्तान् बालपृथग्जनान् नानाक्लेशसमुदाचारप्राप्तान् विविधवितर्कोपहतमानसान् समन्वाहर, अपेक्षस्व। अपि तु खलु पुनः कुलपुत्र पूर्वप्रणिधानमनुस्मर सत्त्वार्थसंप्रापणं ज्ञानमुखाचिन्त्यतां च। अपि तु खलु पुनः कुलपुत्र एषा सर्वधर्माणां धर्मता। उत्पादाद्वा तथागतानामनुत्पादाद्वा स्थितैवैषा धर्मता धर्मधातुस्थितिः यदिदं सर्वधर्मशून्यता सर्वधर्मानुपलब्धिः। नैतया तथागता एव केवलं प्रभाव्यन्ते, सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धा अपि ह्येतामविकल्पधर्मतामनुप्राप्नुवन्ति। अपि तु खलु पुनः कुलपुत्र प्रेक्षस्व तावत् त्वमस्माकं कायाप्रमाणतां च ज्ञानाप्रमाणतां च बुद्धक्षेत्राप्रमाणतां च ज्ञानाभिनिर्हाराप्रमाणतां च प्रभामण्डलाप्रमाणतां च स्वराङ्गविशुद्ध्यप्रमाणतां च। तथैव त्वमप्यभिनिर्हारमुत्पादय। अपि तु खलु पुनः कुलपुत्र एकस्त्वेष आलोको योऽयं सर्वधर्मनिर्विकल्पालोकः। ईदृशास्तु कुलपुत्र धर्मालोकास्तथागतानामपर्यन्तगता अपर्यन्तकृता अपर्यन्तबद्धाः, येषां संख्या नास्ति, गणना प्रमाणमुपनिषदौपम्यं नास्ति, तेषामधिगमाय अभिनिर्हारमुत्पादय। अपि तु खलु पुनः कुलपुत्र प्रेक्षस्व तावद्दशसु दिक्षु अप्रमाणक्षेत्रतां च अप्रमाणसत्त्वतां च अप्रमाणधर्मविभक्तितां च। तत्सर्वमनुगणय। यथावत्तया अभिनिर्हारमुत्पादय। इति हि भो जिनपुत्र ते बुद्धा भगवन्त एवंभूम्यनुगतस्य बोधिसत्त्वस्य एवं प्रमुखान्यप्रमेयाण्यसंख्येयानि ज्ञानाभिनिर्हारमुखान्युपसंहरन्ति, यैर्ज्ञानाभिनिर्हारमुखैर्बोधिसत्त्वोऽप्रमाणज्ञानविभक्तितोऽभिनिर्हारकर्माभिनिष्पादयति॥
आरोचयामि ते भो जिनपुत्र, प्रतिवेदयामि। ते चेद्बुद्धा भगवन्तस्तं बोधिसत्त्वमेवं सर्वज्ञज्ञानाभिनिर्हारमुखेषु नावतारयेयुः, तदेवास्य परिनिर्वाणं भवेत्सर्वसत्त्वकार्यप्रतिप्रस्रब्धिश्च। तेन खलु पुनर्बुद्धा भगवन्तस्तस्य बोधिसत्त्वस्य तावदप्रमाणं ज्ञानाभिनिर्हारकर्मोपसंहरन्ति, यस्यैकक्षणाभिनिर्हृतस्य ज्ञानाभिनिर्हारकर्मणः स पूर्वकः प्रथमचित्तोत्पादमुपादाय यावत्सप्तमीं भूमिप्रतिष्ठामुपागत आरम्भः शततमीमपि कलां नोपेति, सहस्रतमीमपि, शतसहस्रतमीमपि...पेयालं...कोटीनियुतशतसहस्रतमीमपि कलां नोपेति, संख्यामपि, गणनामपि, उपमामपि, उपनिसामपि, यावदौपम्यमपि न क्षमते। तत्कस्य हेतोः? तथा हि भो जिनपुत्र पूर्वमेककायाभिनिर्हारतया चर्याभिनिर्हारोऽभूत्। इमां पुनर्भूमिं समारूढस्य बोधिसत्त्वस्य अप्रमाणकायविभक्तितो बोधिसत्त्वचर्याबलं समुदागच्छति। अप्रमाणघोषाभिनिर्हारतः अप्रमाणज्ञानाभिनिर्हारतः अप्रमाणोपपत्त्यभिनिर्हारतः अप्रमाणक्षेत्रपरिशोधनतः अप्रमाणसत्त्वपरिपाचनतः अप्रमाणबुद्धपूजोपस्थानतः अप्रमाणधर्मकायानुबोधतः अप्रमाणाभिज्ञाबलाधानाभिनिर्हारतः अप्रमाणपर्षन्मण्डलविभक्त्यभिनिर्हारतश्च अप्रमाणानुगतेन कायवाङ्मनस्कर्माभिनिर्हारेण सर्वबोधिसत्त्वचर्याबलं समुदागच्छत्यविचाल्ययोगेन। तद्यथापि नाम भो जिनपुत्र महासमुद्रगामी पोतोऽप्राप्तो महासमुद्रं साभोगवाहनो भवति। स एव समनन्तरमनुप्राप्तो महासमुद्रमनाभोगवाहनो वातमण्डलीप्रणीतो यदेकदिवसेन महासमुद्रे क्रमते, तत्सर्वसाभोगवाहनतया न शक्यं वर्षशतेनापि तावदप्रमेयमनुप्राप्तुम्। एवमेव भो जिनपुत्र बोधिसत्त्वः सुसंभृतमहाकुशलमूलसंभारो महायानसमुदागमाभिरूढो महाबोधिसत्त्वचर्यासागरमनुप्राप्तो यदेकमुहूर्तेन ज्ञानानाभोगतया सर्वज्ञज्ञानेनाक्रमति, तन्न शक्यं पूर्वकेण साभोगकर्मणा कल्पशतसहस्रेणापि तावदप्रमेयमनुप्राप्तुम्॥
तत्र भो जिनपुत्र बोधिसत्त्वोऽष्टमीं बोधिसत्त्वभूमिमनुप्राप्तो महत्या उपायकौशल्यज्ञानाभिनिर्हारानाभोगप्रसृतया बोधिसत्त्वबुद्ध्या सर्वज्ञज्ञानं विचारयन् लोकधातुसंभवं च विचारयति, लोकधातुविभवं च विचारयति। स यथा च लोकः संवर्तते, तं च प्रजानाति। यथा च लोको विवर्तते,...। येन च कर्मोपचयेन लोकः संवर्तते,...। येन च कर्मक्षयेण लोको विवर्तते,...। यावत्कालं च लोकः संवर्तते, ...। यावत्कालं च लोको विवर्तते, ...। यावत्कालं च लोकं संवृत्तस्तिष्ठति,...। यावत्कालं च लोको विवृत्तस्तिष्ठति, तं च प्रजानाति सर्वत्र चानवशेषतः। स पृथिवीधातुपरीत्ततां च प्रजानाति महद्गततां च...अप्रमाणतां च...विभक्तितां च प्रजानाति। अब्धातु...। तेजोधातु...। वायुधातु...। स परमाणुरजःसूक्ष्मतां च प्रजानाति, महद्गततां च अप्रमाणतां च विभक्तितां च प्रजानाति।
अप्रमाणपरमाणुरजोविभक्तिकौशल्यं च प्रजानाति। अस्यां च लोकधातौ यावन्ति पृथिवीधातोः परमाणुरजांसि तानि प्रजानाति। यावन्ति अब्धातोः...। तेजोधातोः...। वायुधातोः...। यावन्त्यो रत्नविभक्तयो यावन्ति च रत्नपरमाणुरजांसि तानि प्रजानाति। सत्त्वकाय...। क्षेत्रकाय...। स सत्त्वानां कायौदारिकतां च कायसूक्ष्मतां च कायविभक्तितां च प्रजानाति। यावन्ति परमाणुरजांसि संभूतानि नैरयिककायाश्रयतस्तानि प्रजानाति। तिर्यग्योनिकायाश्रयतः...। ...यमलोककायाश्रयतः...। ...असुरलोककायाश्रयतः....। देवलोककायाश्रयतः ....। मनुष्यलोककायाश्रयतः....। स एवं परमाणुरजःप्रभेदज्ञानावतीर्णः कामधातुसंवर्तं च प्रजानाति। रूपधातुविवर्तं...। आरूप्यधातुविवर्तं च प्रजानाति। रूपधातुपरीत्ततां.... आरूप्यधातुपरीत्ततां...। ख़ामधातुपरीत्ततां च महद्गततां च अप्रमाणतां च विभक्तितां च प्रजानाति। रूपधातुपरीत्ततां... आरूप्यधातुपरीत्ततं...। कामधातुपरीत्ततां च महद्गततां च अप्रमाणतां च विभक्तितां च प्रजानाति। रूपधात्वारूप्यधातुपरीत्ततां...। त्रैधातुकविचारज्ञानानुगमे स्वभिनिर्हृतज्ञानालोकः सत्त्वकायप्रभेदज्ञानकुशलः क्षेत्रकायविभागज्ञानकुशलश्च सत्त्वोपपत्त्यायतनाभिनिर्हारे बुद्धिं चारयति। स यादृशी सत्त्वानामुपपत्तिश्च कायसमुदागमश्च, तादृशमेव स्वकायमधितिष्ठति सत्त्वपरिपाचनाय। स एकामपि त्रिसाहस्रमहासाहस्रां लोकधातुं स्फरित्वा सत्त्वानां स्वकायं विभक्त्यधिमुक्तिषु तथत्वायोपपत्तयेऽभिनिर्हरति प्रतिभासज्ञानानुगमनतया (यथा सत्त्वाः परिपाकं गच्छन्त्यनुत्तरसम्यक्संबोधिविमुक्तये)। एवं द्वे वा तिस्रो वा चतस्रो वा पञ्च वा दश वा विंशतिर्वा त्रिंशद्वा चत्वारिंशद्वा पञ्चाशद्वा शतं वा यावदनभिलाप्या अपि त्रिसाहस्रमहासाहस्रा लोकधातूः स्फरित्वा सत्त्वानां स्वकायं...पेयालं...प्रतिभासज्ञानानुगमनतया। स एवंज्ञानसमन्वागतोऽस्यां भूमौ सुप्रतिष्ठित एकबुद्धक्षेत्राच्च न चलति, अनभिलाप्येषु बुद्धक्षेत्रेषु तथागतपर्षन्मण्डलेषु च प्रतिभासप्राप्तो भवति॥
यादृशी सत्त्वानां कायविभक्तिश्च वर्णलिङ्गसंस्थानारोहपरिणाहाधिमुक्त्यध्याशयश्च तेषु बुद्धक्षेत्रेषु तेषु च पर्षन्मण्डलेषु तत्र तत्र तथा तथा स्वकायमादर्शयति। स श्रमणपर्षन्मण्डलेषु श्रमणवर्णरूपमादर्शयति। ब्राह्मणपर्षन्मण्डलेषु ब्राह्मणवर्णरूपमादर्शयति। क्षत्रिय...। वैश्य...। शूद्र...। गृहपति...। चातुर्महाराजिक...। त्रायस्त्रिंश...। एवं याम...। तुषित...। निर्माणरति...। परनिर्मितवशवर्ति...। मार...। ब्रह्म...। यावदकनिष्ठ...। श्रावकवैनेयिकानां सत्त्वानां श्रावककायवर्णरूपमादर्शयति। प्रत्येकबुद्धवैनेयिकानां सत्त्वानां प्रत्येकबुद्धकायवर्णरूपमादर्शयति। बोधिसत्त्व...। तथागत...। इति हि भो जिनपुत्र यावन्तोऽनभिलाप्येषु बुद्धक्षेत्रेषु सत्त्वानामुपपत्त्यायतनाधिमुक्तिप्रसरास्तेषु तथत्वाय स्वकायविभक्तिमादर्शयति॥
स सर्वकायविकल्पापगतः कायसमताप्राप्तः (तच्चास्य कायसंदर्शनमक्षूणमवन्ध्यं च सत्त्वपरिपाकविनयाय) स सत्त्वकायं च प्रजानाति। क्षेत्रकायं च...। कर्मविपाककायं च...। श्रावककायं च...। प्रत्येकबुद्धकायं च ...। बोधिसत्त्वकायं च...। तथागतकायं च...। ज्ञानकायं च...। धर्मकायं च...। आकाशकायं च प्रजानाति। स सत्त्वानां चित्ताशयाभिनिर्हारमाज्ञाय यथाकालपरिपाकविनयानतिक्रमादाकाङ्क्षन् सत्त्वकायं स्वकायमधितिष्ठति। एवं क्षेत्रकायं कर्मविपाककायं...आत्मकायमधितिष्ठति। स सत्त्वानां चित्ताशयाभिनिर्हारमाज्ञाय यं यमेव कायं यस्मिन् यस्मिन् काये आकाङ्क्षति, तं तमेव कायं तस्मिन् तस्मिन् काये (स्वकायं) अधितिष्ठति। स सत्त्वकायानां कर्मकायतां च प्रजानाति। विपाककायतां च...। क्लेशकायतां च...। रूपकायतां च...। आरूप्यकायतां च प्रजानाति। क्षेत्रकायानां परीत्ततां च प्रजानाति, महद्गततां च अप्रमाणतां च संक्लिष्टतां च विशुद्धतां च व्यत्यस्ततां च अधोमूर्धतां च समतलतां च समवसरणतां च दिग्जालविभागतां च प्रजानाति। कर्मविपाककायानां विभक्तिसंकेतं प्रजानाति। एवं श्रावकाकायानां प्रत्येकबुद्धकायानां बोधिसत्त्वकायानां विभक्तिसंकेतं प्रजानाति। तथागतकायानामभिसंबोधिकायतां च प्रजानाति। प्रणिधानकायतां च...। निर्माणकायतां च। अधिष्ठानकायतां च। रूपलक्षणानुव्यञ्जनविचित्रालंकारकायतां च। प्रभाकायतां च। मनोमयकायतां च। पुण्यकायतां च। ज्ञानकायतां च। धर्मकायतां च प्रजानाति। ज्ञानकायानां सुविचारिततां च प्रजानाति। यथावन्निस्तीरणतां च फलप्रयोगसंगृहीततां च लौकिकलोकोत्तरविभागतां च त्रियाणव्यवस्थानतां च साधारणासाधारणतां च नैर्याणिकानैर्याणिकतां च शैक्षाशैक्षतां च प्रजानाति। धर्मकायानां समतां च प्रजानाति। अविकोपनतां च अवस्थानसंकेतसंवृत्तिव्यवस्थानतां च सत्त्वासत्त्वधर्मव्यवस्थानतां च बुद्धधर्मार्यसंघव्यवस्थानतां च प्रजानाति। आकाशकायानामप्रमाणतां च सर्वत्रानुगततां च अशरीरतां च अवितथानन्ततां च रूपकायाभिव्यक्तितां च प्रजानाति॥
स एवं कायज्ञानाभिनिर्हारप्राप्तो वशवर्ती भवति सर्वसत्त्वेषु। आयुर्वशितां च प्रतिलभतेऽनभिलाप्यानभिलाप्यकल्पायुःप्रमाणाधिष्ठानतया। चेतोवशितां च प्रतिलभतेऽप्रमाणासंख्येयसमाधिनिध्यप्तिज्ञानप्रवेशतया। परिष्कारवशितां च सर्वलोकधात्वनेकव्यूहालंकारप्रतिमण्डिताधिष्ठानसंदर्शनतया। कर्मवशितां च यथाकालं कर्मविपाकाधिष्ठानसंदर्शनतया। उपपत्तिवशितां च सर्वलोकधातूपपत्तिसंदर्शनतया अधिमुक्तिसंदर्शनतया सर्वलोकधातुबुद्धप्रतिपूर्णसंदर्शनतया प्रणिधानसंदर्शनतया यथेष्टबुद्धक्षेत्रकालाभिसंबोधिसंदर्शनतया ऋद्धिसंदर्शनतया सर्वबुद्धक्षेत्रऋद्धिविकुर्वणसंदर्शनतया धर्मसंदर्शनतया अनन्तमध्यधर्ममुखालोकसंदर्शनतया ज्ञानसंदर्शनतया तथागतबलवैशारद्यावेणिकबुद्धधर्मलक्षणानुव्यञ्जनाभिसंबोधिसंदर्शनतया॥
स आसां दशानां बोधिसत्त्ववशितानां सहप्रतिलम्भेन अचिन्त्यज्ञानी च भवति अतुल्यज्ञानी च अप्रमेयज्ञानी च विपुलज्ञानी च असंहार्यज्ञानी च भवति। तस्यैवंभूम्यनुगतस्य एवं ज्ञानसमन्वागतस्य अत्यन्तागवद्यः कायकर्मसमुदाचारः प्रवर्तते, अत्यन्तानवद्यश्च वाक्...। अत्यन्तानवद्यश्च मनःसमुदाचारः प्रवर्तते। ज्ञानपूर्वंगमो ज्ञानानुपरिवर्ती प्रज्ञापारमिताधिपतेयो महाकरुणापूर्वक उपायकौशल्यसुविभक्तः प्रणिधानस्वभिनिर्हृतस्तथागताधिष्ठानस्वधिष्ठितोऽप्रतिप्रस्रब्धसत्त्वार्थप्रयोगोऽपर्यन्तलोकधातुविभक्तिगतः। समासतो भो जिनपुत्र बोधिसत्त्वस्य इमामचलां बोधिसत्त्वभूमिमनुप्राप्तस्य सर्वबुद्धधर्मसमुदानयनाय कायवाङ्मनस्कर्मसमुदाचारः प्रवर्तते। स एवमिमामचलां बोधिसत्त्वभूमिमनुप्राप्तः सुप्रतिष्ठिताशयबलश्च भवति सर्वक्लेशसमुदाचारापगतत्वात्। सुप्रतिष्ठिताध्याशयबलश्च भवति मार्गाविप्रवासितत्वात्। महाकरुणाबलसुप्रतिष्ठितश्च भवति सत्त्वार्थानुत्सर्गत्वात्। महामैत्रीबल...सर्वजगत्परित्राणत्वात्। धारणीबल...असंप्रमोषधर्मत्वात्। प्रतिभानबल...सर्वबुद्धधर्मप्रविचयविभागकुशलत्वात्। अभिज्ञाबल...अपर्यन्तलोकधातुचर्याविभागकुशलत्वात्। प्रणिधानबल...सर्वबोधिसत्त्वक्रियानुत्सर्गत्वात्। पारमिताबल...सर्वबुद्धधर्मसमुदानयनत्वात्। तथागताधिष्ठानबल...सर्वाकारसर्वज्ञानाभिमुखत्वात्। स एवंबलाधानप्राप्तः सर्वक्रियाश्च संदर्शयति, सर्वक्रियासु च अनवद्यो भवत्यनुपलिप्तश्च॥
इयं भो जिनपुत्र बोधिसत्त्वस्य अष्टमी ज्ञानभूमिरचलेत्युच्यतेऽसंहार्यत्वात्। अविवर्त्यभूमिरित्युच्यते ज्ञानाविवर्त्यत्वात्। दुरासदभूमिरित्युच्यते सर्वजगद्दुर्ज्ञानत्वात्। कुमारभूमिरित्युच्यते अनवद्यत्वात्। जन्मभूमिरित्युच्यते यथाभिप्रायवशवर्तित्वात्। परिनिष्पन्नभूमिरित्युच्यते अपुनःकार्यत्वात्। परिनिष्ठितभूमिरित्युच्यते। सुकृतज्ञानविचयत्वात्। निर्माणभूमिरित्युच्यते स्वभिनिर्हृतप्रणिधानत्वात्। अधिष्ठानभूमिरित्युच्यते। पराविकोपनत्वात्। अनाभोगभूमिरित्युच्यते पूर्वान्ताभिनिर्हृतत्वात्॥
एवं ज्ञानस्वभिनिर्हृतः खलु पुनर्भो जिनपुत्र बोधिसत्त्वो बुद्धगोत्रानुगतो बुद्धगुणप्रभावभासितस्तथागतेर्यापथचर्याचारित्रानुगतो बुद्धविषयाभिमुखः सततसमितं स्वधिष्ठिततथागताधिष्ठानश्च भवति शक्रब्रह्मलोकपालप्रत्युद्गतश्च वज्रपाणिसततानुबद्धश्च समाधिबलानुत्सृष्टश्च च अप्रमाणकायविभक्त्यभिनिर्हृतश्च सर्वकायचर्याबलोपगतश्च महाभिज्ञाविपाकपरिनिष्पन्नश्च अनन्तसमाधिवशवर्ती च अप्रमाणव्याकरणप्रत्येषकश्च यथापरिपवक्कजगदभिसंबोधिनिदर्शकश्च भवति। स एवं ज्ञानभूम्यनुगतो महायानमण्डलानुप्रविष्टः सुविचारितमहाज्ञानाभिज्ञः सततसमितं प्रमुक्तप्रज्ञालोकरश्मिरसङ्गधर्मधातुपथावतीर्णो लोकधातुपथविभक्तिकोविदः सर्वाकारगुणसंदर्शकः स्वचित्तोत्पादवशवर्ती पूर्वान्तापरान्तसुविचितज्ञानः सर्वमारपथावर्तनविवर्तनज्ञानानुगतः सर्वतथागतविषयगोचरानुप्रविष्टोऽपर्यन्तलोकधातुप्रसरेषु बोधिसत्त्वचर्यां चरत्यप्रत्युदावर्त्ययोगेन। तत उच्यते बोधिसत्त्वोऽचलां बोधिसत्त्वभूमिमनुप्राप्त इति॥
तत्र भो जिनपुत्र अचलां बोधिसत्त्वभूमिमनुप्राप्तो बोधिसत्त्वः सततसमितमपर्यन्ततथागतदर्शनाविरहितो भवति समाधिबलस्वभिनिर्हृतत्वात्। औदारिकं बुद्धदर्शनपूजोपस्थानं नोत्सृजति। स एकैकस्मिन् कल्पे एकैकस्मिन् लोकधातुप्रसरे अनेकान् बुद्धान्, अनेकानि बुद्धशतानि...पेयालं...अनेकानि बुद्धकोटीनयुतशतसहस्राणि सत्करोति गुरुकरोति मानयति पूजयति सर्वाकारपूजाभिनिर्हारं चोपसंहरति। तांश्च तथागतान् पर्युपास्ते, लोकधातुविभक्तिपूर्वकं च धर्मालोकोपसंहारं प्रतीच्छति। स भूयस्या मात्रया तथागतधर्मकोशप्राप्तोऽसंहार्यो भवति लोकधातुपरिपृच्छानिर्देशेषु। तानि चास्य कुशलमूलान्यनेकान् कल्पानुत्तप्यन्ते...। तद्यथापि नाम भो जिनपुत्र तदेव जातरूपं सुपरिनिष्ठितं कुशलेन कर्मारेण सुपरिकर्मकृतं जम्बूद्वीपस्वामिनः कण्ठे शिरसि वा आबद्धमसंहार्यं भवति सर्वजम्बूद्वीपकानां सत्त्वानामाभरणविकृतैः, एवमेव भो जिनपुत्र अस्यामचलायां बोधिसत्त्वभूमौ स्थितस्य बोधिसत्त्वस्य तानि कुशलमूलान्यसंहार्याणि भवन्ति सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धैर्यावत्सप्तमीभूमिस्थितैश्च बोधिसत्त्वैः। इमां च भूमिमनुगतस्य बोधिसत्त्वस्य महती प्रज्ञाज्ञानप्रभा सत्त्वानां क्लेशतमांसि प्रशमयति सुविभक्तज्ञानमुखाभिनिर्हारतया। तद्यथापि नाम भो जिनपुत्र साहस्रिको महाब्रह्मा साहस्र लोकधातुं मैत्र्या स्फरित्वा प्रभयावभासयति, एवमेव भो जिनपुत्र बोधिसत्त्वोऽस्यामचलायां बोधिसत्त्वभूमौ स्थितो यावद्दशबुद्धक्षेत्रशतसहस्रपरमाणुरजःसमान् लोकधातून् महता मैत्र्यवभासेन स्फरित्वा सत्त्वानां क्लेशपरिदाहाननुपूर्वेण प्रशमयति, आश्रयांश्च प्रह्लादयति। तस्य दशभ्यः पारमिताभ्यः प्रणिधानपारमिता अतिरिक्ततमा भवति, न च परिशेषासु न समुदागच्छति यथाबलं यथाभजमानम्। इयं भवन्तो जिनपुत्रा बोधिसत्त्वस्य अचला नाम अष्टमी बोधिसत्त्वभूमिः समासनिर्देशतः। विस्तरशः पुनरपर्यन्तकल्पनिर्देशनिष्ठातोऽनुगन्तव्या। यस्यां प्रतिष्ठितो बोधिसत्त्वो भूयस्त्वेन महाब्रह्मा भवति साहस्राधिपतिः। अभिभूरनभिभूतोऽन्वर्थदर्शी वशिप्राप्तः कृती प्रभुः सत्त्वानां सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धबोधिसत्त्वपारमितोपदेशोपसंहारेषु असंहार्यो लोकधातुविभक्तिपरिपृच्छानिर्देशेषु। यच्च किंचित्...॥
अचला नाम अष्टमी भूमिः॥


text:
अथ तृतीयं प्रकरणम्
Technical Details
अथ तृतीयं प्रकरणम्।
द्वाविंशतिविधा निग्रहस्थानापत्तिः। १ प्रतिज्ञाहानिः, २ प्रतिज्ञान्तरम्, ३ प्रतिज्ञाविरोध, ४ प्रतिज्ञासंन्यासः, ५ हेत्वन्तरम्, ६ अर्थान्तरम्, ७ निरर्थकम्, ८ अविज्ञातार्थम्, ९ अपार्थकम्, १० अप्राप्तकालं, ११ न्यूनम्, १२ अधिकम्, १३ पुनरुक्तम्, १४ अननुभाषणम्, १५ अज्ञानम्, १६ अप्रतिभा, १७ विक्षेपः (व्याजैर्दूषणपरिहारः) १८ मतानुज्ञा (परदूषणानुज्ञा), १९ पर्यनुयोज्योपेक्षणम् (निग्रहस्थानप्राप्तस्य निग्रहस्थानापत्त्युपेक्षणम्), २० निरनुयोज्यानुयोगः (अस्थाने निग्रहस्थानाभियोगः), २१ अपसिद्धान्तः, २२ हेत्वाभासाश्चेति द्वाविंशतिबिधानि निग्रहस्थानानि। यदि कस्यचिन्निग्रहस्थानापत्तिर्भवेत्, न पुनस्तेन सह वादः कर्तव्यः।
१. प्रतिज्ञाहानिः। स्वप्रतिज्ञायां प्रतिपक्षाभ्यनुज्ञेति प्रतिज्ञाहानिः।
नित्यः शब्दः। कस्मात्। अमूर्तत्वात्। आकाशवत्। इति स्थापिते ऽपरः प्राह। शब्द आकाशसाधर्म्यन्नित्य इति चेत्ततो यदि वैधर्म्यं स्यात्, तदाऽनित्यः। वैधर्म्यञ्च शब्दस्य सहेतुकत्वमाकाशस्य त्वहेतुकत्वमिति। शब्द ऐन्द्रियक आकाशस्त्वनैन्द्रियकः। तस्माच्छब्दोऽनित्य इति प्रत्यवस्थित इदमाह। साधर्म्यं वैधर्म्यं वा न मया समालोच्यते। नित्यसाधर्म्यं तु मयोक्तम्। यदि नित्यसधर्मा तदा नित्य इति।
अत्रापरः। नित्यसाधर्म्यमनैकान्तिकम्। अमूर्तान्यनित्यान्यपि बस्तूनि विद्यन्ते। यथा सुखदुःखादीनि। तस्मादसिद्धो हेतुः। वैधर्म्यं तु सर्वमनित्यं नित्यव्यतिरिक्तमिति निश्चितं व्यनक्ति। तस्मादनित्यतासाधने समर्थमित्युक्ते ब्रूयात्। अनित्यं सहेतुकम्। नित्यं त्वहेतुकमिति मयापि प्रतिपादितम्। इति प्रतिज्ञाहानिनिग्रहस्थानापत्तिः।
२. प्रतिज्ञान्तरम्। प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधे परेण कृते धर्मान्तरविकल्पादर्थनिर्देशः प्रतिज्ञान्तरमुच्यते।
नित्यः शब्दः। कस्मात्। अस्पर्शत्वात्। आकाशवदिति स्थापिते अपरः प्राह। अस्पर्शत्वहेतुना नित्यः शब्द इति भवता स्थापितम्। अस्पर्शत्वहेतुश्चानैकान्तिकः। चित्तेच्छक्रोधाद्यस्पर्शमप्यनित्यम्। शब्दो ऽप्यस्पर्शस्तस्मादनैकान्तिकता। आकाशादिवन्नित्यश्चित्तादिवदनित्यो वेत्यस्पर्शत्वमनैकान्तिकमेव। तस्माद्भवद्धेतुरसिद्धः। यदि हेतुरसिद्धस्तदा प्रतिज्ञाप्यसिद्धेति प्रसिद्धमिति प्रत्यवस्थित इदमाह। शब्दो नित्यता चेति न मम प्रतिज्ञा। अपि तु नित्यता शब्देन संबद्धा, शब्दश्च नित्यतथा सम्बद्ध इत्यस्मत्प्रतिज्ञा। यो मया निर्दिष्टः शब्दः स रूपादिनिषेधार्थः।
या च मया निर्दिष्टा नित्यता, सा नित्यतानिषेधार्था। नित्यता शब्दान्न व्यतिरिच्यते रूपादिभ्यस्तु व्यतिरिच्यते। शब्दो नित्यताया न व्यतिरिच्यते श्रोत्रग्राह्यादिकात्तु व्यतिरिच्यते। यद्यस्मान्न व्यतिरिच्यते, तत्तेन सम्बद्धम्, एषाऽस्मत्प्रतिज्ञा। मया न शब्दो न च नित्यता स्थाप्यते। भवान् पुनः शब्दञ्च नित्यताञ्च खण्डयति न तु मम प्रतिज्ञां खण्डयति। इयमुच्यते प्रतिज्ञान्तरानग्रहस्थानापत्तिः।
३. प्रतिज्ञाविरोधः। हेतुप्रतिज्ञयोर्विरोधः प्रतिज्ञाविरोध इत्युच्यते।
प्रतिवादी प्राह। नित्यः शब्दः। कस्मात्। सर्वस्यानित्यत्वात्। आकाशवत्। इति स्थापिते ऽपरः प्राह भवतोक्तं सर्वमनित्यं तस्मान्नित्यः शब्द इति। अथ शब्दः सर्वस्मिन्नन्तर्भवति न वा। सर्वस्मिन्नन्तर्भवति चेत्। सर्वस्यानित्यत्वाच्छब्दोऽप्यनित्यः। सर्वस्मिन्नान्तर्भवति चेत्तदा सर्वमित्यसिद्धम्। कुत इति चेत्। शब्दस्यासङ्ग्रहात्। हेतुवचने प्रतिज्ञाहानिः। प्रतिज्ञावचने च हेतुहानिः। तस्माद्भवतोऽर्थोऽसिद्धः। इयं प्रतिज्ञाविरोधनिग्रहस्थानापत्तिरुच्यते।
४. प्रतिज्ञासंन्यासः। परेण स्वप्रतिज्ञाप्रतिषेधे कृते संन्यासोऽसमर्थनेति प्रतिज्ञासंन्यासः।
नित्यः शब्दः। कुतः। ऐन्द्रियकत्वात्। यथा सामान्यमैन्द्रियकं नित्यञ्च। शब्दोऽप्यैन्द्रियकत्वान्नित्यः। इति स्थापितेऽपरः प्राह नित्यः शब्द ऐन्द्रियकत्वादिति भवतोक्तम्। अथ यदैन्द्रियकं तदनित्यलक्षणाक्रान्तं घटादिवत्। घटो ह्यैन्द्रियकत्वादनित्यः। तस्माच्छब्दोप्यनित्य इति। यद्भवतोक्तं सामान्यवन्नित्यमिति तदयुक्तम्। तथा हि गवादिसामान्यं गवादेरभिन्नं भिन्नं वा। अभिन्नञ्चेद्, गौरेव सन् सामान्यं त्वसत्। भिन्नञ्चेद्, गोर्व्यतिरिक्तं सामान्यं प्रकाशेत न तु गोर्व्यतिरिक्तं सामान्यं प्रकाशते तस्माद्दृष्टान्तो न नित्यतासाधकः। प्रतिज्ञा चासिद्धा। इति दूषणे कृते प्रतिवादी प्राह केनैतत्स्थापितम्। इयं प्रतिज्ञासन्न्यासनिग्रहस्थानापत्तिरित्युच्यते।
५. हेत्वन्तरम्। अविशेषहेतौ स्थापिते पश्चाद्धेत्वन्तरोक्तिरिति हेत्वन्तरम्।
नित्यः शब्दः। कस्मात्। द्विरनभिव्यक्तत्वात्। यन्नित्यं तत्सर्वं सकृदभिव्यक्तमाकाशवत्। शब्दस्यापि तथात्वम्। इति स्थापितेऽपरः प्राह। नित्यः शब्दो द्विरनभिव्यक्तत्वात्। आकाशवदिति न त्वेष हेतुर्युक्तः। कुत इति चेद्द्विरनभिव्यक्तस्य नित्यतानैकान्तिकत्वात्। यथा वायोः स्पर्शस्य च सकृदेवाभिवक्तवापि वायुरनित्यः। शब्दोऽपि तथेति प्रत्यवस्थित इदमाह। शब्दो वायुविलक्षणः। वायुर्हि त्वगिन्द्रियग्राह्यः। शब्दस्तु श्रवणग्राह्यः। तस्माच्छब्दो वायुविलक्षण इति।
अत्रापरः प्राह। पूर्वमुक्तं भवता शब्दो नित्यो द्विरनभिव्यक्तत्वादित्यधुना तूच्यते शब्दो वायुविलक्षणः पृथगिन्द्रियग्राह्यत्वादिति प्रथमहेतुत्यागेन भवत हेत्वन्तरं प्रतिष्ठापितम्। तस्माद्भवतो हेतुरसिद्धः। इयं हेत्वन्तरनिग्रहस्थानापत्तिरुच्यते।
६. अर्थान्तरम्। प्रकृतार्थाप्रतिसम्बद्धार्थाभिधानमर्थान्तरम्।
नित्यः शब्दः। कस्मात्। रूपादिपञ्चस्कन्धा दशहेतुप्रत्ययाः। एतदुच्यते अर्थान्तरम्।
७. निरर्थकम्। यदा वाद इष्टस्तदा मन्त्रभाषणमिति निरर्थकिम्।
८. अविज्ञातार्थम्। परिषत्प्रतिवादिभ्यां त्रिरभिहितमप्यविज्ञातमित्यविज्ञातार्थम्।
यदि कश्चिद्धर्मं वक्ति परिषत्तु प्रतिवादी च जिज्ञासावपि त्रिरभिहितं ज्ञातुमसमर्थौ। यथा (कश्चिद्वदेद्) अणुरमूर्तः सुखोत्पादकः दुःखोत्पादकोऽप्राप्तो सापकर्षोत्कर्षः समितोऽसन्न्यासो न विनाशः। शब्दो नित्यः कस्मात्। अनित्यस्य नित्यत्वात्। इयमविज्ञातार्थनिग्रहस्थानापत्तिरुच्यते।
९. अपार्थकम्। पौर्वापर्य्यासम्बन्धोऽपार्थकम्। यथा कश्चिद्वदेत्। दशविधं फलं त्रिविधः कंबल एकविधं पानभोजनमेतदपार्थकमुच्यते।
१०. अप्राप्तकालम्। प्रतिज्ञायां दुष्टायां पश्चाद्धेतुस्थापनमप्राप्तकालम्।
नित्यः शब्दः। यथा पारिमाण्डल्याश्रयस्य परमाणोर्नित्यत्वात्पारिमाण्डल्यं नित्यं शब्दस्यापि तथात्वसम्भव इति कृतेऽपरः प्राह। भवता नित्यतास्थापने हेतुर्नोक्तः, पञ्चावयवन्यूनवचनस्थापनाद्भवदर्थोऽसिद्ध इति दूषित इदं प्राह। अस्ति मे हेतुर्नाम्ना तु नोक्तः। कोऽयं हेतुरिति चेत्। नित्याकाशाश्रयत्वमिति।
अत्रापरः। यथा गृहे दग्धे तत्परित्राणायोदकान्वेषणं तथाऽनवसरेऽर्थरक्षणाय हेतुस्थापनम्। एतदप्राप्तकालमुच्यते।
११. न्यूनम्। पञ्चावयवा अन्यतमेन हीना इति न्यूनम्। प्रतिज्ञा हेतुरुदाहरणमुपनयनं निगमनमिति पञ्चावयवाः।
यथा (कश्चिद्वदत्य) नित्यः शब्द इत्ययं प्रथमोऽवयवः। कृतकत्वादिति द्वितीयोऽवयवः। यद्वस्तु कृतकं तदनित्यं यथा घटः कृतकोऽनित्यश्चेति तृतीयोऽवयवः। शब्दोऽपि तथेति चतुर्थोऽवयवः। तस्माच्छब्दोऽनित्य इति पञ्चमोऽवयवः। पञ्चावयवानामन्यतमेन न्यूनता न्यूननिग्रहस्थानापत्तिरित्युच्यते।
१२. अधिकम्। बहुहेतूदाहरणोक्तिरधिकम्। यथा (कश्चिद्वदे) च्छब्दोऽनित्यः। कस्मात् ?। प्रयत्नानन्तरीयकत्वादमूर्तत्वादैन्द्रियकत्वादुत्पादविनाशाभ्यां वाच्यत्वाच्चैतद्धेतुबाहुल्यमित्युच्यते। अपि च शब्दोऽनित्यः कृतकत्वाद् घटवत्पटवत्गृहवत्कर्म्मवत्। एतद्दृष्टान्तबाहुल्यमित्युच्यते।
वादी प्राह। भवता हेतूदाहरणबहुल्यमुक्तम्। यद्येको हेतुः साधनासमर्थस्तदा कथमेकहेतुप्रयोगः। अथ साधनसमर्थस्तदा किं हेतुबाहुल्येन उदाहरणबहुल्येऽपि तथात्वसम्भवः। तद्बाहुल्योक्तेरप्रयोजनत्वात्।
१३. पुनरुक्तम्। पुनरुक्तं त्रिविधं, शब्दपुनरुक्तं, अर्थ पुनरुक्तं, अर्थापत्तिपुनरुक्तञ्च। शब्दपुनरुक्तं यथा (कश्चिद्वदे) च्छक्रः शक्रः। अर्थपुनरुक्तं यथा (कश्चिद्वदेत्) चक्षुरक्षि। अर्थापत्तिपुनरुक्तं यथा (कश्चिद्वदेत्) सत्यं संसारो दुःखं सत्यं निर्वाणं सुखम्। प्रथममेव वचनं वक्तव्यं द्वितीयं त्वप्रयोजनम्। कस्मात्। पूर्ववचनस्य स्पष्टार्थत्वात्। पूर्ववचनस्यार्थ स्पष्टश्चेद्, द्वितीयवचनेन किं स्पष्टं भवेत्। यदि न किञ्चित् प्रकटयितव्यं तदा तदप्रयोजनम्। एतत्पुनरुक्तमित्युच्यते।
१४. अननुभाषणम्। परिषदा विज्ञातायाः प्रतिज्ञायास्त्रिरभिहिताया अपि यदि कश्चित्प्रत्युच्चारणासमर्थस्तदाननुभाषणम्।
१५. अज्ञानम्। परिषदा विज्ञाताया अपि प्रतिज्ञायाः केनचिदविज्ञानमज्ञानमुच्यते।
६. अप्रतिभा। यदि परस्य प्रतिज्ञां न्यायवदीक्षते दूषणे चासमर्थस्तदाऽप्रतिभा।
अपरे तु वदन्ति। अज्ञानेऽप्रतिभायाञ्चोभयत्रानिग्रहस्थानापत्तिः। कस्मात् ?। यदि कश्चिदर्थं न विजानाति दूषणे चासमर्थस्तेन सह वादो न कर्तव्य इति।
एते त्वतिमन्दे निग्रहस्थाने। अन्येषु निग्रहस्थानेषु, सदोषस्य वचनस्य विविधेनोपायेनोद्धरणं शक्यम्। अत्र तूभयत्र न कश्चिदुपाय उद्धरणसमर्थः। एष मनुष्यः पूर्वं पाण्डित्यगौरवं स्थापयति, पश्चात्तु पाण्डित्यं प्रकटयितुमशक्तः।
१७. विक्षेपः। स्वप्रतिज्ञाया दोषं ज्ञात्वा व्याजैः परिहारः कार्यान्तरकथनम्। यथाहं स्वयं रोगी, अहं परं रोगिनं द्रष्टुमिच्छामि। तदा तु यदि नापक्रामति परदूषणनिराकरणं न कल्पयति। कस्मात्। बन्धुस्नेहापगमभयात्। इति विक्षेपनिग्रहस्थानापत्तिरुच्यते।
१८. मतानुज्ञा। परदूषणे स्वपक्षदोषाभ्युपगम इति मतानुज्ञा। यदि कश्चित् परेण दूषणे कृते, स्वपक्षदोषमनुजानाति, यथा मम दोष एवं भवतोऽपीत्यभ्युपगच्छन्। इयं मतानुज्ञोच्यते।
१९. पर्यनुयोज्योपेक्षणम्। यदि कश्चिन्निग्रहस्थानं प्राप्नुयात्, तस्य निग्रहापत्त्यनुद्भावनं तद्दूषणेच्छया तु दुषणस्थापनम्। तदर्थे च हीने किं प्रयोजनं दूषणेन। असिद्धमेतद्दूषणम्। एतदुच्यते पर्यनुयोज्योपेक्षणम्।
२०. निरनुयोज्यानुयोगः। कस्यचिदनिग्राह्यत्वेऽपि निग्रहस्थानाभियोगो निरनुयोज्यानुयोगः। अन्यच्च। प्रतिवादिनि स्वप्रतिज्ञाहान्यापन्ने स्वपक्षभिन्नार्थोपादानेनास्थाने परनिग्रहस्थानद्योतनम्। अयमपि निरनुयोज्यानुयोगः।
२१. अपसिद्धान्तः। पूर्वं चतुर्विधे सिद्धान्ते स्वयमङ्गीकृतेऽपि पश्चाच्चेद्यथासिद्धान्तं न ब्रूयादयमपसिद्धान्तः।
२२. हेत्वाभासाः। यथा पूर्वमुक्तास्त्रिविधाः। असिद्धोऽनेकान्तिको विरुद्धश्चेति हेत्वाभासाः।
असिद्धः। यथा कश्चित् स्थापयेदश्व आगच्छति। कस्मात्। शृङ्गदर्शनात्। अश्वो ऽशृङ्ग इति शृङ्गहेतुरसिद्धो ऽश्वागमनस्थापनासमर्थः।
अनैकान्तिकः। यथा कश्चित् स्थापयेत्गौरागच्छति। कस्मात्। शृङ्गदर्शनात्। यः सशृङ्ग स गौरित्यनैकान्तिकः छागरुर्वादीनां सशृङ्गत्वात्। शृङ्गहेतुरनैकान्तिकः। तस्माद्गवागमनस्थापनासमर्थः।
विरुद्धः। यथा कश्चित् स्थापयेत्प्रभाते रात्रिः। कस्मात्। अरुणोदयात्। अरुणोदयो रात्र्या विरुद्धः। अरुणोदयहेतू रात्रिस्थापनासमर्थः। यदि केनचिदेष हेतुः प्रयुज्यते तदा हेत्वाभासनिग्रहस्थानापत्तिः।
इति तृतीयं प्रकरणम्।
समाप्तश्चायं ग्रन्थ।


text:
॥ श्रीरमणहृदयम् ॥
विषयानुक्रमणिका (श्लोकसंख्या)
१ ग्रन्थावतरणम् । (१-३)
२ मङ्गलम् । (४-५)
३ विवेकप्रकरणम् । (६-२७)
४ साधनप्रकरणम् । (२८-३४)
५ अनुभवप्रकरणम् । (३५-४५)
६ सत्सङ्गप्रकरणम् । (४६-५१)
७ अद्वैतप्रकरणम् । (५२-५७)
८ साधकाचारप्रकरणम् । (५८-६३)
९ उपासनाप्रकरणम् । (६४-७३)
१० जीवन्मुक्तप्रकरणम् । (७४-७९)
११ परोक्षज्ञानप्रकरणम् । (८०-८५)
१२ सिद्धान्तसारप्रकरणम् । (८६)
========================================
॥ ॐ नमो भगवते श्रीरमणाय ॥
॥ श्रीरमणहृदयम् ॥
॥ ग्रन्थावतरणम् ॥
हृद्गेहेऽहमहन्तयाखिलवपुष्यन्तः स्फुरन् सर्वदा
नैजानां निजतत्त्वरूपममृतं सन्दर्शयिष्यन् स्वयम् ।
प्रेम्णा स्वीकृतवानजो नरवपुर्योऽसौ गुरूणां गुरुः
वन्दे श्रीरमणाभिधं मुनिवरं तं स्वात्मनाथं परम् ॥ १॥
प्रेम्णा यं रमणो मुनिर्व्यरचयद् ग्रन्थं निजानां मुदे
द्राविड्या निजतत्त्वरूपममृतं सन्दर्शयन्तं स्फुटम् ।
तच्छक्त्या तमनूद्य कोऽपि विनतश्चक्रे तदीयः कृतिं
गैर्वाण्या सरलामिमां रमणहृन्नाम्नीं मनश्शान्तये ॥ २॥
याऽगम्या वचसो धियोऽपि पदवी निर्वासना चिन्मयी
गत्वा यां न निवर्तते मुनिवरस्तस्यां दिशन् निर्वृतिम् ।
सद्यश्चापि ददन्मुदं विजयते संविन्मयो भास्करः
संसेव्यः सततं मुमुक्षुभिरयं ग्रन्थो मुनीशोदितः ॥ ३॥
॥ मङ्गलम् ॥
अस्तीत्यस्मिन् कथं धीर्भवति यदि न सत् ? तद्विभिन्ना नु सच्चित् ?
सत्यं निश्चिन्तनं तद्भवति हृदि यतस्तस्य हृन्नामकस्य ।
ध्याता को वास्ति भिन्नो ? भवति च तदिदं ध्यानगम्यं कथं तु ?
तस्य ध्यानं हृदन्तः प्रशमितमनसा तन्मयत्वेन निष्ठा ॥ ४॥
मृत्योर्बिभ्यति ये भृशं सुमनसः, सर्वान्तरं ते शिवं
यान्तीशं शरणं परं विरहितं मृत्युद्भवाभ्यां स्वयम् ।
साकं तन्ममताभिरेति निधनं तेषामहन्ता ततः
स्यात् तेषां मरणस्य धीः किमु पदे नित्ये गतानां स्थितिम् ॥ ५॥
॥ विवेकप्रकरणम् ॥
पश्यामो भुवनं यतो, भवति सत् तन्मूलमेकं परं
यच्छक्तेः परिणामभूतमखिलं; नैतद्विवादास्पदम् ।
आख्यारूपमयं च चित्रमिदमप्याधारवस्त्रं द्युतिः
द्रष्टा चेति चतुष्टयं स परमो यः स्वात्मभूतो हृदि ॥ ६॥
विश्वं जीवपरौ वदेत् प्रथमतः सर्वं जगत्यां मतं
एकं सत् त्रिविधं प्रतीयत इति, त्रीण्येव तानीत्यपि ।
वादौ यावदहं मतिर्वपुषि; तां हित्वा तु सम्मोहिनीं
स्वस्मिन्नेव पदे स्थितिर्भवति या सर्वोत्तमा सैव हि ॥ ७॥
वादैः किं भविता जगद्भवति सन्मिथ्याभ्रमश्चिज्जडं
आनन्दं ननु दुःखमेव तदिति ? त्यक्त्वा समस्तं जगत् ।
स्वात्मानं समवेत्य सत्यममलं द्वैतैक्यवादातिगे
याहन्तारहिता स्थितिर्निजपदे सर्वादृता सैव हि ॥ ८॥
रूपी स्वो यदि रूपमस्तु जगतो रूपं परस्याप्युत
वीक्षा केन कथं च रूपरहितः स्वात्मा यदि स्याद्वद ? ।
दृश्यं किं नु दृशोऽन्यथा वद भवेद् ? दृक् सा स्व एवं स्वयं
निस्सीमा निरुपाधिका चितिमयी सा निष्प्रपञ्चाद्वया ॥ ९॥
देहो यन्निखिलस्य चापि भुवने स्यात् पञ्चकोशात्मकः
कोशानामपि पञ्चकं तत इदं देहाभिधानं भवेत् ।
सत्येवं वद देहतः किमु जगद्भिन्नं भवेत् तत्त्वतः ?
किं केनापि च वीक्षितं जगदिदं देहं विना प्रोच्यताम् ॥ १०॥
शब्दादीन् विषयान् विहाय जगतो रूपं भवेन्नो पृथक्
एवं धीन्द्रियपञ्चकस्य विषयो निश्शेषमेतज्जगत् ।
एतैः पञ्चभिरिन्द्रियैर्जगदिदं ह्येकं मनो बुध्यते
सत्येवं मनसो जगत् कथय किं भिन्नं भवेत् तत्त्वतः? ॥ ११॥
विश्वं बुद्धिरिति द्वयं समुदियाल्लीयेत चाप्येकवत्
एवं सत्ययि भास्यते जडमिदं विश्वं धियैवाखिलम् ।
यस्मिंस्तद्द्वितयस्य जन्मविलयौ भास्वत्यनस्तोदये
सज्जानीहि तदेव पूर्णममलं चिद्रूपकं केवलम् ॥ १२॥
रूपे कुत्रचिदाख्ययापि च कयाऽप्याराधनं भक्तितो
रूपाख्यारहितस्य यद्यपि भवेत् तस्येक्षणाय क्रमः ।
तत्त्वे तस्य निजं च वीक्ष्य विलयं गत्वापि तस्मिन् परे
तेनाभिन्नतया स्थितिर्निजपदे वीक्षा भवेत् तत्त्वतः ॥ १३॥
संश्रित्य प्रभवन्त्यहम्मतिमिमां सर्वास्त्रिपुट्यस्तथा
द्वन्द्वान्यप्युत सम्भवन्ति; तदहन्नामा भवेत् को न्विति ।
अन्वेषाद् हृदयं प्रविश्य यदि तत्तत्त्वं समालोकयेत्
सर्वं तद्विगलेत् स्वयं, स च भवेज्ज्ञानी, स नैति भ्रमम् ॥ १४॥
अज्ञानान्न पृथक् कदापि जगति ज्ञानं भवेत् कुत्रचित्
नाज्ञानं च कदापि कस्यचिदपि ज्ञानात् पृथक् सम्भवेत् ।
अन्वेषादहमित्ययं भवति को यस्योभयं स्यादिति
मूलात्मावगतिः स्वयं समुदिता ज्ञानं भवेन्नेतरत् ॥ १५॥
ज्ञातारं स्वमजानतोऽन्यविषयज्ञानं भवे यद्भवेत्
ज्ञानं तद्भविता कथं नु कथय? ज्ञानस्य चान्यस्य च ।
आधारोऽहमितीह यो भवति, तत्तत्त्वं विजानाति चेत्
अज्ञानेन समं तदा प्रविलयं तानं च गच्छेदिदम् ॥ १६॥
ज्ञानाज्ञानविवर्जितं भवति यज्ज्ञानं विजानीहि तत्
ज्ञानं वैषयिकं त्ववेहि किमपि ज्ञानं यथार्थं न हि ।
ज्ञातृज्ञेयविवर्जितो विलसति ह्यात्मा सदैकः स्वयं
ज्ञानात्मैव भवत्यसौ; न स भवेच्छूत्यात्मकः कर्हिचित् ॥ १७॥
आत्मा ज्ञानमयो य एष गदितस्सत्यस्स एवाद्वयो
ज्ञानं नाम बहुप्रकारमिदं त्वज्ञानमेवाखिलम् ।
स्वस्माज्ज्ञानमयात् सतस्त्वसदिदं नो भिद्यते कर्हिचित्
नानासन्त्यपि भूषणानि कथय स्वर्णात् सतोऽन्यानि किम्? ॥ १८॥
भाति त्वं स इति द्वयं, समुदिताहधीः शरीरे यदा
तत्त्वं किं न्वहमो ममेदिति धिया स्वान्वेषणेन स्वयम् ।
नीतेऽस्मिन्निधनं, समं तदितरप्रज्ञे ततो नश्यतोः
यद्भात्येकतया तदा, गणय तत् तत्त्वं भवेदात्मनः ॥ १९॥
संश्रित्यैव हि वर्तमानमुभयं भूतं भविष्यत् स्थितं
स्वे कालेऽपि च वर्तमानमुभयं; तद्वर्तमानं त्रयम् ।
सत्येवं प्रविहाय बोधमधुना सद्वस्तुनोऽन्वेषणात्
भूतागामविचारणं गणनवत् स्यादेकसङ्ख्यां विना ॥ २०॥
कालो देश इमौ पृथक् किमहमो?ऽधीनास्तयोः स्मो वयं
देहाः स्याम यदि स्वयं; किमु वयं देहा भवामो वद ।
सर्वत्रापि च सर्वदापि च विभात्यात्मा समानो यतः
तस्मात्सन्तमवेहि केवलममुं तौ द्वौ निगीर्य स्थितम् ॥ २१॥
स्वो देहो भवति द्वयोरविदुषो विज्ञाततत्त्वस्य च
स्वं देहावधिकं पृथक् परविभोरज्ञो जनो मन्यते ।
ज्ञस्य स्वो वपुषोऽन्तरहितोऽभिन्नः परस्माद्विभोः
भात्येवं महती भिदास्ति हि तयोः स्वज्ञस्य चाज्ञस्य च ॥ २२॥
सत्यं ह्येव जगद्वयोरविदुषो विज्ञाततत्त्वस्य च
सत्यं यावदिदं जगत् तु मनुते सज्ज्ञानहीनो जनः ।
ज्ञस्याकारविहीनमस्य निखिलस्याधारभूतं हि सत्
भात्येवं महती भिदास्ति हि तयोस्सज्ज्ञस्य चाज्ञस्य च ॥ २३॥
मध्ये दैवधियोर्जयं प्रति भवेत् तेषां विवादे रतिः
धीदैवद्वितयस्य मूलमहमित्येकं न जानन्ति ये ।
अन्वेषादवगत्य तत्त्वमहमस्ताभ्यां विमुक्तो मुनिः
संसक्तो भविता तयोः किमु पुनः स्वज्ञानहीनो यया ॥ २४॥
द्रष्टारं स्वमुपेक्ष्य पश्यति नरो रूपं परेशस्य चेत्
सा रूपस्य मनोमयस्य हि भवेद्वीक्षा न सत्या विभोः ।
तत्त्वं स्वं किमु न प्रपश्यति परं त्वस्येक्षको वा मुनिः?
नष्टाहङ्कृतिरेष किञ्चिदपि नो भिन्नः परस्माद्विभोः ॥ २५॥
वीक्षा स्वस्य परस्य चेति गदितं ग्रन्थेषु वीक्षाद्वयं
तत्तत्त्वं किमिति ब्रवीमि; घटते वीक्षा कथं न्वात्मनः? ।
एकत्वान्न स वीक्ष्यते यदि, परं वीक्षेत को वा कथं?
ईशस्यौदनभावमेव गणय स्वेक्षां परेक्षामपि ॥ २६॥
चैतन्यद्युतिमेष चिन्मयतनुर्मत्यै प्रयच्छन् स्वयं
आत्मत्वेन सदैव भाति हि मतेरन्तस्तुरीयश्शिवः ।
तत् तस्मिन् विनियोजनं हृदि मतेरन्तर्मुखीकृत्य तां
हित्वा तं प्रभवेत् कथं वद परं मत्यैव मन्तुं नरः ॥ २७॥
॥ साधनप्रकरणम् ॥
चैतन्येन विवर्जितं वपुरिदं नाहङ्करोति स्वयं
ब्रूते नैव कदापि कोऽपि भुवने नासं सुषुप्ताविति ।
सर्वं चाप्युदियादिदं समुदिते त्वस्मिन्नहन्नामके
तद्बुद्ध्या शितया कुतोऽयमुदियादित्येवमन्वेषय ॥ २८॥
ब्रूयान्नाहमिति स्वयं जडवपुः, सत्या चितिर्नोदियात्
तन्मध्ये तु वपुः प्रमाणमहमित्याविर्भवेत् किञ्चन ।
एतद्ध्येव भवेन्मनो जडचितोर्ग्रन्थिर्भवोऽहङ्कृतिः
बन्धः सूक्ष्मशरीरमेतदुदितं जीवस्य तत्त्वं स्वयम् ॥ २९॥
धृत्वा रूपमुदेति च स्थितिमुत प्राप्नोति रूपग्रहात्
धृत्वा रूपमुतोपभुज्य विषयानुच्चैस्तमां वर्धदे ।
*संसारे बत वर्धते च नितरां रूपाशनो नित्यशः । - इति पाठान्तरः
हित्वा रूपनुपाददीत नवमप्यन्विष्यते चेत् तदा
धावेद्रूपविहीन एष सहसाहन्तापिशाचो ध्रुवम् ॥ ३०॥
एतस्मिन्नहमाख्यके समुदिते सर्वं जगच्चोदियात्
नो चेदस्त्यहमित्ययं न च भवत्येतज्जगत् किञ्चन ।
तत्सर्वं ह्यहमाख्यकः स्वयमतः कोऽसौ कुतस्सम्भवेत्
इत्येवं निजमार्गणं भवति यत् तत् सर्वहानं भवे ॥ ३१॥
तत्र स्याम हि तद्वयं भवति नो यत्रोदयोऽहङ्कृतेः
चेतस्तु प्रविशेदहञ्जनिभुवं नो चेदहन्ता कथम् ।
नीयेतापुनरुद्भवां मृतिमियं नीता तथान्तं न चेत्
साध्या नस्सहजा स्थितिः कथमसौ यस्यां वयं तत् स्वयम्? ॥ ३२॥
यत्किञ्चित् सलिलाशये निपतितं चिन्वन्निमज्जेद्यथा
तद्वद्वागनिलौ नियम्य जगतश्चिन्तां विहायाखिलाम् ।
अन्वेषादुदियात् कुतोऽहमिति धीरित्येवमेकाग्रया
बुद्ध्यान्तर्हृदये निमज्ज्य विमलं विद्यात् स्वतत्त्वं परम् ॥ ३३॥
रुध्वा वाङ्मनसी उभे, चितिरहंरूपा क्व भातीत्यलं
बुद्ध्यान्विष्य निमज्जनं हृदि निजज्ञानाप्तये साधनम् ।
देहो नायमहं स्वयं तदहमित्येवं निदिध्यासनं
अन्वेषाङ्गमवेहि; किं नु भविता सोऽयं विचारो निजः? ॥ ३४॥
॥ अनुभवप्रकरणम् ॥
कोऽहं स्यामिति मार्गणोद्यमवशादन्तर्मुखे मानसे
हृल्लीने सति, लज्जया नतमुखे चास्मिन्नहन्नामके ।
चैतन्यं विमलं तदाहमहमित्याभाति किञ्चित् स्वयं
मिथ्याहं न हि तत्, सदेव परमं पूर्णं स्वतत्त्वं शिवम् ॥ ३५॥
कर्तव्यं किमिहास्त्यमुष्य कृतिनोऽहन्तां ग्रसित्वोदिते
भावे स्वे मुदितस्य तन्मयतया शान्ते तुरीये शिवे ।
स्वान्यत् किञ्चन वेत्ति नो निजपदे निष्ठां गतोऽसौ यतो
मन्तुं तां पदवीं नरो वद कथं निर्मानसीं शक्नुयात्? ॥ ३६॥
निष्ठां तत् त्वमसीति वेदशिरसा दिष्टामलब्ध्वा निजां
कोऽहं स्यामिति मार्गणेन हृदयं बुद्ध्या प्रविश्य स्वयम् ।
धीर्दौर्बल्यवशात् करोति मनुजो ध्यानं तदेवास्म्यहं
नो देहोऽहमिति; स्वयं तदनिशं भात्यात्मरूपेण हि ॥ ३७॥
हासार्हं भवति द्वयं च, गदितं जाने न मामित्यहं
जाने मामिति चोदितं; विषयतां स्वस्यैव नेतुं स्वयम् ।
आत्मानं, किमु कत्यचिद्वद भवेदात्मद्वयं कुत्रचित्?
आत्मैको भवतीति विद्ध्यनुभवाल्लोके समस्तस्य च ॥ ३८॥
आत्मत्वेन समस्तजन्तुषु सदा सत्यं हृदन्तः स्फुरत्
अन्वेषादवगत्य तन्मयतया निष्ठामलब्ध्वा निजाम् ।
सत् किञ्चिद्भवतीति नेति तदिदं रूपीति नेत्येककं
द्वेधा नोभयथेति वा विवदते मायाभिभूतो जनः ॥ ३९॥
सिद्धं स्वं समवेत्य तन्मयतया निष्ठा भवेद्या निजा
सिद्धिस्सैव हि; सिद्धयस्तदितराः स्वप्नोपलब्धा इव ।
स्वप्नार्थः किमु सन् प्रबोधसमये? मुक्तोऽनृतादन्ततो
निष्ठामेत्य सति स्वयं मुनिवरः किं तासु मोहं व्रजेत् ॥ ४०॥
देहोऽस्मीत्युदियान्नरस्य धिषणा यावत् तु नाहं वपुः
तद्ध्यस्मीत्यनुचिन्तनं हितकरं तादात्म्यनिष्ठाप्तये ।
कुर्याद् ध्यानमिदं किमर्थमनिशं? ध्यायेन्नरोऽस्मीति किं
लोके कोऽपि नरो? वयं हि सततं सत्यं तदेव स्वयम् ॥ ४१॥
यावत्साधकता नरस्य भवति द्वैतं यथार्थं भवेत्
साध्ये त्वद्वयतेति चापि गदितं नो सत्यमुक्तं भवेत् ।
अन्विष्यन्नपि सादरं च दशमं नष्टत्वबुद्ध्या स्वयं
स्वं लब्ध्वापि च को बभूव दशमादन्यः कथायामसौ ॥ ४२॥
कर्तात्मा स्वयमेव चेत् कृतिफलं भुञ्जीत सोऽयं स्वयं
कर्ताहं क इति स्वमार्गणवशाज्जानाति चेत् स्वं विभुम् ।
कर्तृत्वं विगलेद्यतो, विगलितं तेनैव साकं भवेत्
कर्मापि त्रिविधं स्वयं; स्थितिमिमां नित्यां विमुक्तिं विदुः ॥ ४३॥
बद्धोऽस्मीति मतिर्भवेद्यदि तदा मुक्तेर्मतिश्चोदियात्
बद्धोऽहं क इति स्वमार्गणवशात् स्वे नित्यमुक्ते स्वयम् ।
शिष्टे सत्यजरेऽमरे वद भवेद्बन्धस्य चिन्ता कथं?
सा नो चेदिदुयात्, तदास्य कृतिनो मोक्षस्य चिन्ता कथम् ॥ ४४॥
मुक्ती रूपवतीति रूपरहिता सेति द्विधा सेत्यपि
वादा ये मतिभेदतोऽत्र विषये तत्त्वं ब्रवीमि स्फुटम् ।
योऽहन्नामक एवमत्र विमृशेद्वादेषु तत्त्वं मुधा
तस्यात्यन्तिकनाश एव भविता तत्त्वं विमुक्तेः स्वयम् ॥ ४५॥
॥ उत्तरभागः ॥
॥ मङ्गलश्लोकः ॥
यस्मिन्नेव भवेत् स्थितं जगदिदं यस्यैव सर्वं जगत्
यस्मात्सर्वमिदं भवेत्समुदितं यस्मै समस्तं भवेत् ।
येनेदं निखिलं जगत् समुदियात् सर्वं यदेव स्वयं
सत्यं गुप्तधनं तदेव हृदये तत्सत् परं धीमहि ॥ ४६॥
॥ सत्सङ्गप्रकरणम् ॥
सत्सङ्गस्य निषेवणेन मनुजो निस्सङ्गतां प्राप्नुयात्
निस्सङ्गत्ववशादसावुत मनोमोहेन मुक्तो भवेत् ।
निर्मोहत्वमुपैति चेदथ परे गत्वा लयं निश्चले
जीवन्मुक्तिपदं व्रजेदनुपमं सेवस्व तत्सङ्गतिम् ॥ ४७॥
साध्यं यत् परमं पदं सुखमयं मर्त्यैर्विचारान्निजात्
सत्सङ्गाभ्यसनोदिताच्छितधिया हृन्मज्जनापादनात् ।
शास्त्रार्थाधिगमेन नो भवति तन्नो बोधकोक्तिश्रुतेः
नो पुण्यैरपि कर्मभिर्बहुविधैरन्यैश्च नो साधनैः ॥ ४८॥
सद्भिस्सङ्गतिमादरेण मनुजः सेवेत यो भाग्यवान्
एतैः किं नियमैरमुष्य निखिलैर्निःश्रेयसप्राप्तये ।
शीतो दक्षिणमारुतो वहति चेत् सन्तापशान्ति दिशन्
हस्तेन व्यजनं विधृत्य भविता किं ब्रूहि कार्यं पुनः ॥ ४९॥
तापं केवलमेकमेव शमयेन्नॄणां हिमांशुस्तथा
दैन्यं कल्पकपादपो दिविभवः पापं तथा जाह्नवी ।
साधूनामवलोकनात् त्रयमिदं तापादिकं यास्यति
नो तेषामुपमास्ति कापि सदृशी लोकत्रये कुत्रचित् ॥ ५०॥
तीर्थान्यम्बुमयानि नैव महतां तुल्यानि तेषां कदा-
प्येवं दैवतमूर्तयोऽप्युपलमृन्मात्राश्च सम्पूजिताः ।
तैर्मर्त्योऽमितकालतो विमलतां प्राप्नोति भक्त्या युतः
साधूनामवलोकनेन मनुजः सद्यो भवेन्निर्मलः ॥ ५१॥
॥ अद्वैतप्रकरणम् ॥
को देवः सयाद्यो मनो वेत्ति सोऽयं
जानाम्येतज्जीवनामाहमेव ।
तस्मात् स त्वं; वक्ति साक्षाच्छ्रुतिश्चा-
ष्येको देवः सर्वभूतेष्वपीति ॥ ५२॥
किं ज्योतिस्तव भानुमानहनि मे रात्रौ प्रदीपादिकं
किं ज्योतिस्तदवेक्षणाय नयनं तस्येक्षणे किं मनः ।
तस्येक्षा वद केन तत् स्वयमहं पश्यामि तज्ज्योतिषां
ज्योतिस्त्वं भवसि स्वयं विभु परं सत्यं तदेवास्म्यहम् ॥ ५३॥
हृदयकुहरमध्ये केवलं ब्रह्ममात्रं
ह्यहमहमिति साक्षादात्मरूपेण भाति ।
हृदि विश मनसा स्वं चिन्वता मज्जता वा
पवनचलनरोधादात्मनिष्ठो भव त्वम् ॥ ५४॥
अमलाप्यचलाहमित्यजस्रं
विलसन्ती हृदयाम्बुजे चिदेव ।
वितरेत् पदवीं स्वयं विमुक्तेः
यदि जह्यान्मनुजो वपुष्यहन्ताम् ॥ ५५॥
देहं मृण्मयवज्जडात्मकमहम्बुद्धिर्न तस्यास्ततो
नाहं तत्तदभावसुप्तिसमये सिद्धात्मसद्भावतः ।
कोऽहम्भावयुतः कुतो वरधिया दृष्ट्वात्मनिष्ठात्मनां
सोऽहंस्फूर्तितयारुणाचलशिवः पूर्णो विभाति स्वयम् ॥ ५६॥
लेभे जनिं यः परमे स्वमूले
विचार्य कस्मादहमित्युदारः ।
स एव जातः स च नित्यजातो
नवो नवोऽयं सततं मुनीन्द्रः ॥ ५७॥
॥ साधकाचारप्रकरणम् ॥
हिस्वाहधियमत्र दोषनिलये देहे जडेऽनात्मनि
नित्यानन्दमयं स्वतत्त्वममलं जानीहि सच्चिन्मयम् ।
यो मर्त्यो वपुषस्तु पोषणरतो ज्ञातुं स्वमिच्छत्यसौ
ग्राहं दारुधिया प्रगृह्य सरितं पुंसस्तितीर्षोस्समः ॥ ५८॥
यो देहात्ममतिक्षयो भवति तद्दानं च यज्ञस्तपो
धर्मः सत्यवचः परेशकरुणा योगोऽपि भक्तिः परा ।
न्यासो मौनमपि स्थितिश्च सहजा कामार्थमोक्षा अपि
शान्तिर्द्यौमृतिवर्जितं च मरणं ज्ञानं च सत्यं स्वयम् ॥ ५९॥
कस्यैतानि कृतिर्विभक्तिरपि चाज्ञानं वियोगोऽपि च
सन्तीत्यात्मविचार एव भविता कर्मादियोगक्रमाः ।
यस्यां नास्ति विचारकोऽहमिधो न स्यादिदं चाष्टकं
सा सत्या स्थितिरित्यवेहि विमला स्वात्मानुभूतिः शिवा ॥ ६०॥
स्वं शक्त्या परमस्य चालितमविज्ञायोद्यतो योऽखिलाः
सिद्धीः साधयितुं स एव मनुजो यद्वत् स पङ्गुर्नरः ।
योऽवादीद्भविता श्रमो मम कियानेतान् विजेतुं रिपून्
मामुत्थाप्य निवेशयेर्यदि रणे तेषां पुरस्तादिति ॥ ६१॥
या शान्तिर्मनसः स्वयं भवति सा मुक्तिर्बुधैः कीर्तिता
या पारैर्मनसोऽधिकैर्भवति यल्लाभस्तु तास्सिद्धयः ।
ता लब्धुं जडधीर्यतेत मनुजो यस्तेन लभ्यं कथं
स्यान्मुक्तेस्सुखमन्तहीनममलं चित्तोपशान्त्यात्मकम् ॥ ६२॥
परे वहति भूभरं भरमिदं मृषाजीवको
वहन् भवति गोपुरोद्वहनबिम्बतुल्यो ह्यसौ ।
भरं शिरसि धारयन्नतिभरक्षमेणानसा
व्रजन् भजति चेद्व्यथां भवति तत्र को दोषवान् ॥ ६३॥
॥ उपासनाप्रकरणम् ॥
उपरि च जठरादुरसो मध्ये बहुवर्णकेषु षट्स्वेकम् ।
कुवलयकलिकासदृशं दक्षिणभागेऽङ्गुलद्वये हृदयम् ॥ ६४॥
आवृतमस्ति तदास्यं वियति तदन्तर्भवति नाड्यश्च ।
तमसोऽपि वासनानां भवनमिदं प्राणचित्तदीप्तीनाम् ॥ ६५॥
गुहेशाख्योऽसौ यो निवसति गुहायां हृदि परः
स एवास्मीत्येवं सततमननात् सोऽहमिति चेत् ।
मतिः स्थैर्यं गच्छेद्वपुरहमिति प्रत्यय इव
तदाज्ञानं नश्येत् तम इव पुरस्ताद्दिनमणेः ॥ ६६॥
मुकुरे बिम्बितमिव यस्यान्तः
विलसति बहिरिव जगदिदमखिलम् ।
सर्वेषामपि हृदयाख्यं तत्
किं न्विति पृच्छति रामे भगवान् ॥ ६७॥
आह वसिष्ठो हृदय द्वेधा
हेयं चादेयमिति ज्ञेयम्?
देहस्याङ्गं पलमयमेकं
जीरज्जडमपि हेयं ज्ञेयम् ॥ ६८॥
अन्यत् प्रज्ञामयमादेयं
हृदयं बिम्बितमखिलं यस्मिन् ।
बहिरन्तस्तन्न बहिर्नान्तः
सम्पत्तीनां निधिरखिलस्य ॥ ६९॥
तस्मिन् मुख्ये हृदये निष्ठां
गतवति चेतसि नैजविचारात् ।
भवति स्वयमपि निर्गन्धस्वं
विरतिर्वायोरपि भवतीति ॥ ७०॥
सर्वोपाधिविमुक्तं यच्छिवमनिशं चिदात्मकं भाति ।
तत् स्वयमहमित्यनिशं ध्यात्वा निखिला व्यपोहयासक्तीः ॥ ७१॥
सर्वाश्चापि दशा विचार्य परमं यच्छेषितं सत्पदं
तत् संश्रित्य कुरुष्व कर्म भुवने कामैर्गृहीतो यथा ।
भावानां समवैषि तत्त्वममृतं दृष्टिं समालम्ब्य तां
इच्छाप्रेरितवत् प्रशान्तमनसा लोके क्रियावान् भव ॥ ७२॥
मिथ्योल्लासितहर्षभागचलधीर्मिथ्याधृतोद्वेगवान्
मिथ्यागर्हणसम्भ्रमः कुरु मृषारम्भः क्रिया लौकिकीः ।
आशापाशशतैर्विमुक्तहृदयः सर्वत्र साम्यं वहन्
लोके वेषसमानकर्मनिरतस्तिष्ठ त्वमज्ञो यथा ॥ ७३॥
॥ जीवन्मुक्तप्रकरणम् ॥
आत्मानं समवेत्य नैजयदवीमास्थाय संविन्मयीं
सन्त्यक्ताखिलवासनोऽभिरमते यस्तन्मयत्वे सदा ।
तं वीरं निजतत्त्वबोधकुलिशं संवित्कृशानुं तथा
जानीयादुत कालकालमभवं मृत्योश्च मृत्युं स्वयम् ७४॥
गुणास्सुन्दरत्वादयो यान्ति वृद्धिं
वसन्तस्य योगाद्यथा भूरुहस्य ।
तथा दृष्टतत्त्वस्य तेजो बलं धीः
निजानन्दतृप्तस्य वर्धन्त एव ॥ ७५॥
शृण्वन्नेव यथा कथां न शृणुते दूरं गतश्चेतसा
ज्ञानी तद्वदवासनेन मनसा कृत्वाप्यकर्ता भवेत् ।
चेतश्चेद्बहुवासनं बत नरः कर्तास्त्यकुर्वन्नपि
देहे सत्यचलेऽपि पश्य पतति श्वभ्रे गिरेः स्वप्नदृक् ॥ ७६॥
याने सुप्तिमितस्य यानगमयं स्थानं च तस्य क्वचित्
तस्यैवाश्ववियोजनं त्रयमिदं यद्वद्भवेदेकधा ।
सुप्तिं ज्ञानमयीं गतस्य विदुषो याने वपुष्येकधा
तद्वत् स्यात् त्रितयं क्रियापि वपुषो निष्ठापि निद्रापि च ॥ ७७॥
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु स्थितिजुषां यत् तुर्यमित्युच्यते
जाग्रत्सुप्तिरितीरितं स्वविदुषः शान्तं पदं शाश्वतम् ।
सत्यं तद्धि पदं मृषेतरदिदं त्वाभासमात्रं त्रयं;
तुर्यातीतमतस्तदेव मुनयः शंसन्ति संविन्मयम् ॥ ७८॥
कर्मागामि च सञ्चितं च विदुषो नष्टे भवेतां ध्रुवं,
प्रारब्धं न तथेत्युदीरितमिदं ग्रन्थेषु मन्दान् प्रति ।
पत्न्येका न सुमङ्गली पतिमृतौ बह्वीषु यद्वद्भवेत्
त्रेधा कर्म तथा विनाशमयते नाशं गते कर्तरि ॥ ७९॥
॥ परोक्षज्ञानप्रकरणम् ॥
कुटुम्बं ह्येकैकं भवति सुतभार्यादिकमिह
नृणामल्पज्ञानां; पटुतरधियां किन्तु विदुषाम् ।
कुटुम्बानि ग्रन्था अपि च हृदि योगस्य नितरां
भवन्ति प्रत्यूहा; भवतरणमेषां वद कथम् ॥ ८०॥
लिपिज्ञोऽहन्नामा कुत इति निजान्वेषणधिया
लिपिं स्वां निर्माष्टुं लिपिमधिगतो यो न यतते ।
लिपिज्ञानात् किं वा फलमधिगतं तेन कथय
समो वाग्यन्त्रेणारुणगिरिविभोऽन्यो भवति कः ॥ ८१॥
अशान्तस्य क्लेशा विदुष इह ये सन्त्यविदुषो
न ते सन्ति; ग्रस्तो न स मदपिशाचेन भवति ।
न वाक् चित्तक्लेशं भजति बहुमानार्थमटनं
न कुर्यानैकस्मादवितमिह जानीहि तमिमम् ॥ ८२॥
तृणतुलिताखिलजगतां करकलिताखिलनिगमरहस्यानाम् ।
श्लाघावारवधूटीघटदासत्वं सुदुर्निरसम् ॥ ८३॥
स्वतो भवति कः परः? किमपि कोऽपि चेत्स्वं प्रति
वदेद्भवति तेन किं? गदितवत् स्वयं तद्भवेत् ।
भिदामनधिगच्छतः स्व इति चान्य इत्यव्यये
स्थितस्य सहजे पदे स्थिरतया परस्मिन् शिवे ॥ ८४॥
धिया कुरुष्व भावनां सतोऽद्वयस्य सन्ततं
क्रियाद्वयत्वमाचर क्वचित्तु मैव संसृतौ ।
कुरुष्व भावनामिमां धियाखिले च पुत्रक
गुरौ तु भावनामिमां कुरुष्व मैव कर्हिचित् ॥ ८५॥
॥ सिद्धान्तसारप्रकरणम् ॥
सिद्धान्तो यो भवति परमः सर्ववेदान्तसारो
वच्मि स्पष्टं तमिममधुना तत्त्वतोऽत्यन्तगूढम् ।
सत्यं तत् स्वो भवति निधनाच्चेदहन्नामकस्य
शिष्येतासौ चितिमयतनुः सत्य आत्मैव विद्धि ॥ ८६॥
॥ ॐ नमो भगवते श्रीरमणाय ॥
॥ श्रीरमणहृदयतात्पर्यसङ्ग्रहः ॥
विश्वं दृग्दृश्यभिन्नं स्थितिलयजननान्येति चित्तेन साकं
स्वप्ने जाग्रत्यपीदं भवति च, विलयं गच्छतीदं सुषुप्तौ ।
एवं विश्वं समस्तं भवति हि मनसो वृत्तयो; नित्यभाने
जातं लीनं च यस्मिन् भवति मन इदं, तत् स्वतत्त्वं विशोकम् ॥
अज्ञात्वैवं स्वतत्त्वं वपुरहमिति धीमोहयोगात् प्रपञ्चं
मत्वा सत्यं च, सौख्यं विषयजमिति चोपैति शोकं प्रमत्तः ।
हित्वैतच्चेन्निमज्जेद्-हृदि विविदिषया स्वात्मनः, शान्तिमृच्छेत्
सत्ये स्वस्मिन्निति श्रीरमणभगवता दिष्टमस्मिन् प्रबन्धे ॥
॥ ॐ नमो भगवते श्रीरमणाय ॥
Encoded and proofread by Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com
The text was composed by K.LakShmana Sarma
This work is published by Sri Ramanasramam www.sriramanamaharshi.org
It has been approved to be posted on sanskritdocuments.org
by permission of Sri V.S. Ramanan, President, Sri Ramanasramam.
% Text title : ramaNahRidayam
% File name : ramaNahRidayam.itx
% itxtitle : ramaNahRidayam
% engtitle : Revelation
% Category : hRidaya, deities_misc, ramana
% Location : doc_deities_misc
% Sublocation : deities_misc
% SubDeity : ramana
% Author : Componsed by K.Lakshmana Sarma
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion It has been approved to be posted on Sanskritdocuments.org by permission of Sri V.S. Ramanan, President, Sri Ramanasramam.
% Transliterated by : Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com
% Proofread by : Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com
% Description-comments : Ramanashram Publication www.sriramanamaharshi.org
% Indexextra : (Revelation)
% Acknowledge-Permission: Sri V.S. Ramanan, President, Sri Ramanasramam sriramanamaharshi.org
% Latest update : November 3, 2014
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
स्थानेऽन्तरतमः॥ १।१।४९
पदच्छेदः॥
स्थाने ७।१ अन्तरतमः १।१ स्थाने ७।१ ४८
अर्थः॥
सर्वे इमे अन्तराः, अयम् एषाम् अतिशयेन अन्तरः = अन्तरतमः, सदृशतमः, {अतिशयने तमबिष्ठनौ (५।४।५५)} इति तमप् प्रत्ययः॥
स्थाने प्राप्यमाणानाम् अन्तरत्मः=सदृशतमः आदेशः भवति॥ आन्तर्यं चतुर्विधं भवति -- स्थानकृतम्, अर्थकृतम्, प्रमाणकृतम्, गुणकृतं चेति॥
उदाहरणम्॥
स्थानकृतम् - दण्डाग्रम्, दधीदम्, भानूदयः॥
अर्थकृतम् - अभवताम्, वातण्ड्ययुवतिः॥
प्रमाणकृतम् - अमुष्मै, अमूभ्याम्॥
गुणकृतम् - भागः, यागः, त्यागः॥
काशिका-वृत्तिः
स्थाने ऽन्तरतमः १।१।५०
स्थाने प्राप्यमाणानाम् अन्तरतम् आदेशो भवति सदृशतमः। कुतश्च शब्दस्य अन्तर्यम्?
स्थानार्थगुणप्रमाणतः। स्थानतः अकः सवर्णे दीर्घः ६।१।९७
। दण्डाग्रम्। यूपाग्रम्। द्वयोरकारयोः कण्ठ्य एव दीर्घ आकारो भवति। अर्थतः वतण्डी च असौ युवतिश्च वातण्ड्ययुवतिः। पुंवद्भावेन अन्तरतमः पुंशब्दो ऽतिदिश्यते। गुणतःपाकः। त्यागः। रागः। चजोः कु घिण्यतोः ७।३।५२
इति चकारस्य अल्पप्राणस्य अघोषस्य तादृश एव ककारो भवति। जकारस्य घोषवतो ऽल्पप्राणस्य तादृश एव गकारः। प्रमाणतः अनुष्मै। अमूभ्याम्। अदसो ऽसेर् दादु दो मः ८।२।८०
इति ह्रस्वस्य ह्रस्वः, दीर्घस्य दीर्घः। स्थाने इति वर्तमाने पुनः स्थाने ग्रहणं किम्?
यत्र अनेकम् आन्तर्यं सम्भवति तत्र स्थानत एव आन्तर्यं बलीयो यथा स्यात्। चेता, स्तोता। प्रमाणतो ऽकारो गुणः प्राप्तः, तत्र स्थानत आन्तर्यादेकारौकारौ भवतः। तम्ब्ग्रहणं किम्?
वाग् घसति। त्रिष्टुब् भसति। झयो हो ऽन्यतरस्याम् ८।४।६१
इति हकारस्य पूर्वसवर्णे क्रियमाणे सोष्मणः सोष्माणः इति द्वितीयाः प्रसक्ताः, नादवतो नादवन्तः इति तृतीयाः, तमब्ग्रहणाद् ये सोष्माणो नादवन्तश्च ते भवन्ति चतुर्थाः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
स्थानेऽन्तरतमः १७, १।१।४९
प्रसङ्गे सति सदृशतम आदेशः स्यात्। सुध्य् उपास्य इति जाते॥
न्यासः
स्थानेऽन्तरतमः। , १।१।४९
परिभाषेयमादेशनियमार्था।"स्थाने प्राप्यमाणानाम्" इति। एतेन नेदं विधायकं
वाक्यम्, किं तर्हि?
लक्षणान्तरेण प्राप्तानामनन्तरतमानामितरेषां च योऽन्तरतमः, स एव भवतीति नियमार्थमिति दर्शयति। विधायकत्वे हि "दधि मधु" इतादावपि प्रसज्यते।
किं पुनरत्रानिष्टम्?
यावतान्तरतम्याद् दधिमधुशब्दयोस्तावेवादेशौ भविष्यतः, तयोरप्यादेशयोरन्यौ दधिमधुशब्दौ यावादेशौ स्याताम्, तयोरप्यन्यावित्येवमपरिसमाप्तादेशपर-
म्पराविधानादनवस्था स्यात्। ततश्चार्थप्रत्यायनं प्रति शब्दानां विनियोगो न स्यात्न्वाख्यायकस्य शास्त्रस्य प्रवृत्त्यनुपरमात्। शास्त्रोपरतौ ह्रन्वाख्यातास्ते प्रयुज्यते, नान्यथेत्यनिष्टम्। ननु च सकृत्प्रवृत्तौ लक्षणस्य चरितार्तत्वात् पुनः
प्रवृत्तिर्न भविष्यति, नैतदस्तिच यत्र हि प्रयोजनार्था प्रवृत्तिस्तत्रैतदुक्तम्, इह पुनरकस्मादन्तरतमो विधीयत इत्यनुपरतैवास्य प्रवृत्तिः। नियमाकत्वेऽप्यस्य यदीदं विहितानां नियमं कुर्यात् ! अनर्थकमेव वचनं स्यात्। यो हि भुक्तवन्तं ब्राउयात्-
"मा भुङ्क्ष्य" इति,किं तस्य तेन कृतं स्यात् ! तस्मात् प्राप्यमाणावस्थायामेव
वाक्यान्तरः सह संहत्यानन कार्यं निर्वत्र्यते; तदेकदेशभूत्वादस्य। "सदृशतमः" इति।?
अन्तरतमशब्दस्यार्थ कथयति।
"अर्थतः" इत्यादि। वतण्डशब्दात् स्त्रियामपत्यार्थे "वतण्डाच्च" ४।१।१०८
इति यञ्,तस्य "लुक् स्त्रियाम्"६।४।१४
इत्यकारलोपः, वतण्डी चासौ युवतिश्चेति
"पोटायुवति" २।१।६४
इत्यादिना समासः। तत्रानेन "पुंवत कर्मधारयः" ६।३।४१
इत्यादिना पुंवद्भावे कर्तव्ये सर्वः पुंशब्दः प्रसक्तः। तत्रानेन वतण्डापत्यार्थ-
स्य वतण्डी शब्दस्यार्थतोऽन्तरतमो वतण्डापत्यार्थ एव वातण्ड()शब्दो भवति।
"पाकः" इत्यादौ भावे घञ्। "चकारस्य" इत्यादि। "वर्गाणां प्रथमा अल्पप्राणाः" (आपि।शि। ४।३।) इति चकारककारावल्पप्राणौ। "वर्गाणां प्रथमद्वितीयाः शषसविसर्जनीय-
जिह्वामूलीयोपध्मानीया यमौ च प्रथमद्वितीयौ विवृतकण्ठाः ()आआसानुप्रदाना अघोषाः" (आपि।शि।४।२।) इत्यघोषौ। "जकारस्य" इत्यादि। "वर्गाणां तृतीयचतुर्था अन्तःस्था
हकारानुस्वारौ यमौ च द्वितीयचतुर्थौ नासिक्याश्च संवृकण्ठा नादानुप्रदाना घोषवन्तः"महाप्राणाः" इत्यल्पप्राणौ। "अमुष्मै, अमूभ्याम्" इति। अदसश्चतुर्थ्येकवचने भ्यामि च परतस्त्यदाद्यत्वम्,तो गुणे" ६।१।९४
पररूपत्वम्, "सर्वनाम्नः स्मैः" ७।१।४
इति स्मैभावः। भ्यामि "सुपि च" ७।३।१०२
इति दीर्घः, ततो ह्यस्वस्य ह्यस्व उकारो
भवति, दीर्घस्य दीर्घः।
"स्थाने इति वत्र्तमाने" इति। प्रकृतो हि स्थानशब्दः प्रसङ्गवाची। तदनुवृ-
त्तौ स्थाने प्राप्यमाणानामन्तरतमो भवति" इत्येषोऽर्थो लभ्यते। ननु च यत्रानेकमा-
न्तर्यं तत्र ताल्वादिस्थानत एवान्तर्यस्य बलीयस्त्वम्, तस्मात् तद् यथा स्यादिति
पुनस्ताल्वादिस्थानवाचिनः स्थानशब्दस्योपादानं क्रियते। यद्येवम्,स्थानकृतमेवेहान्तर्यं विशिष्टमुपात्तमिति प्रमाणादिकृतं परित्यक्तं स्यात्?
नैष दोषः, वाक्यभेदं हि कृत्वा तत्र सम्बन्धः क्रियते, स्थाने प्राप्यमाणानामन्तरतम आदेशो भवति। "स्थाने च भवति" इति पूर्वत्र वाक्ये प्रसङ्गवाची स्थाशब्दः, उत्तरत्र ताल्वादिस्थानवाची।
एवं वाक्यभेदेन सम्बन्धे सति, पूर्वस्मिन् वाक्ये स्थानादिकृतानामान्तर्याणां -
परिग्रहः प्रतीयते। द्वितीये तु तेषामेव बलाबलवत्त्वम्। "स्थाने" इति च निमित्तसप्तमी। तेनेदमुक्तं भवति- यत्रानेकमान्तर्यं तत्र स्थानेन निमित्तेन योऽन्तरतमः, स एव भवति। वाक्यभेदस्य च तमब्ग्रहणं लिङ्गम्। सादृश्ये प्रकर्षो हि तेन प्रतिपादयितुमिष्टः। स चानेकस्मिन् सादृश्ये सति सादृश्यान्तरापेक्षया भवति। एकवाक्यतायां च स्थानग्रहणेन सादृश्यान्तरे निरस्ते किमपेक्षया सादृश्यप्रकर्षः स्यात् ! तस्मात् तम-
ब्ग्रहणाद् वाक्यभेदोऽनुमीयते, अन्यथा हि तस्य वैयथ्र्यं स्यात्।
"चेता" इति। अत्रेकारस्य तालव्यत्वादेकारस्य कष्ठतालव्यत्वात् स्थानत
आन्तर्यम्; इकाराकारयोस्तु प्रमाणयोरपि मात्रिकत्वात्। "स्तोता" इति। अत्राप्युकार-स्यौष्ठ()त्वादोकारस्य कण्ठ्यौष्ठ()त्वात् स्थानत आन्तर्यम्। उकाराकायोस्तु
प्रमाणतः पूर्ववत्। तत्रासति पुनः स्थानग्रहणे, प्रमाणत आन्तर्यात् कदाचिदकारो गुणः स्यात्, स्थानत आन्तर्यात् कदाचिदेकारौ। पुनः स्थानग्रहणात् तु स्थानकृतस्यान्तर्यस्य बलीयस्त्वादेकारौकारौ एव भवतः, न कदाचिदकारः। "सोष्मणः, सोष्माण इति "
इत्यादि। इतिकरणो हेतौ; यस्मात् सोष्माणो द्वितीयस्तस्मात् सोष्मणो हकारस्य
द्वितीयाः प्रसक्ता इत्यर्थः। एवं "नादवतो नादवन्तः" इत्यादौ वाक्ये हेत्वर्थो
योज्यः। "शादय ऊष्माणः सस्थानेन द्वितीया हकारेण चतुर्थाः" इति शिक्षा (आ।शि।१।४।
द्वितीयाः" इत्यनेन तु वर्गद्वितीयानां खकारादीनाम्। "हकारेण चतुर्थाः" इत्यनेनापि वर्गचतुर्थानां धकारादीनाम्। समानं स्थानं यस्य स सस्थानः। "सस्थानेन" इति। इत्थ-
म्भूतलक्षणे तृतीया। सस्थानेन द्वितीया ऊष्मतया लक्ष्यन्ते। एतदुक्तं भवति- "यथा
सस्थान एवेषामूष्मा, एवमेतेऽपि वर्गाणां द्वितीया ऊष्माणः" इति। अथ वा - तुल्यार्थयोग एषा तृतीया, तुल्यशब्दस्त्वध्याहार्यः, तुल्यत्वमूष्मतया वेदितव्यम्। तत्र खकारस्य सस्थानो हकारः, छकारस्य शकारः, ठकारस्य षकारः, थकारस्य सकारः। फकारस्य
सस्थान ऊष्मा नास्ति। तस्मात् तस्यापि विशेषेणोष्मत्वं लक्ष्यन्ते, तत्सदृशत्वात्। तेन यथा हकार ऊष्मा एवं तेऽपीत्यर्थः। "नादवतः" इत्यादि। "वर्गाणां तृतीयचतुर्थाः" इत्यादिना पूर्वोक्तेन ग्रन्थेन तृतीयानां हकारस्य नादवत्त्वमुक्तम्। ये सोष्माणो "नादवन्तश्च" इति। सोष्मत्वं हकारस्य "शादय ऊष्माणः" (आ।शि।१।४।८) इत्यनेनाख्यातम्,चतुर्थानां तु "हकारेण चतुर्थाः" (आ।शि। १।४।१) इत्यनेन नादवत्त्वम्, उभयेषां वर्गाणां तृतीयचतुर्था इत्यादिनैव पूर्वोक्तेन।
बाल-मनोरमा
स्थानेऽन्तरतमः ४१, १।१।४९
स्थानेऽन्तरतमः। "स्थानं प्रसङ्ग" इत्युक्तम्। अन्तरशब्दोऽत्र सदृशपर्यायः, अतिशयतोऽन्तरोऽन्तरतमः। तदाह--प्रसङ्गे सतीत्यादिना। एकस्य स्थानिनोऽनेकादेशप्रसङ्गे सति यः स्थानार्थगुणप्रमाणतः स्थानिना सदृशतमः स एवादेशो भवतीत्यर्थः। अत्र स्थानशब्देन ताल्वादिस्थानं विवक्षितम्। गुणशब्देन प्रयत्नः। प्रमाणशब्देन एकद्विमात्रादिपरिमाणम्। तत्र स्थानतो यथा--दध्यत्र। तालुस्थानकस्य इकारस्य तालुस्थानको यकारः। अर्थतो यथा--तृज्वत्क्रोष्टुरिति क्रोष्टुशब्दस्य उकारान्तस्य तृजन्त आदेशो भवन्नर्थसाम्यात् क्रोष्टृशब्द एव तृजन्त आदेशो भवति। गुणतो यथा--वाग्घरिः। अत्र हकारः स्थानी घोषनादसंवारमहाप्राणप्रयत्नवान्। तस्य गकारसवर्णो भवंश्चतुर्थो घकारो भवति, तस्य हकारेण स्थानिना घोषनादसंवारमहाप्राणप्रयत्नसाम्यात्। ककारस्तु न भवति, तस्य ()आआसाऽघोषविवाराल्पप्राणप्रयत्नकत्वात्। तथा खकारोऽपि द्वितीयो न भवति, तस्य महाप्राणप्रयत्नसाम्येऽपि ()आआसाऽघोषविवारप्रयत्नभेदात्। तथा तृतीयो।ञपि गकारो न भवति, तस्य घोषनादसंवारप्रयत्नसाम्येऽपि निना हकारेण ()आआसाऽघोषविवारप्रयत्नबेदे सत्यपि महाप्राणप्रयत्नसाम्यसत्त्वात् , तथा तृतीयो वा गकारः कुतो न स्यात्, तस्य स्थानिना हकारेण अल्पप्राणप्रयत्नभेदेऽपि घोषनादसंवारप्रयत्नसाम्यसत्त्वात्। अत एव ङकारो वा कुतो न स्यादिति चेन्न ,तमब्ग्रहणेन उक्तातिप्रसङ्गनिरासात्। अतिशयितो ह्रन्तरोऽन्तरतमः। अतिशयितं च प्रयत्नतः सादृश्यं हकारेण घकारस्यैव, उभयोरपि घोषनादसंवारमहाप्राणात्मकप्रयत्नचतुष्टयसाम्येन सादृश्यातिशयसत्त्वात्। खकारस्य महाप्राणप्रयत्नसाम्येऽपि घोषनादसंवारप्रयत्नविरहात्। गङयोः घोषनादसंवारप्रयत्नसाम्येऽपि महाप्राणप्रयत्नविरहात्। प्रमाणतो यथा--"अदसोऽसोर्दादुदोमः" इति। ह्यस्वस्य उकारो दीर्घस्य ऊकारः। नन्वेवमपि चेता स्तोतेत्यत्र इकारस्य उकारस्य च सार्वाधातुकार्धधातुकयोरिति गुणो भवन् प्रमाणत आन्तर्यवानकारः कुतो न स्यादित्यत आह--यत्रेति। तेन इकारस्य एकार उकारस्य ओकारश्च गुणो भवति, स्थानसाम्यात्, न त्वकारः, स्थानभेदात्। नच इकारेण एकारस्य, उकारेण ओकारस्य कथं स्थानसाम्यम्। एकारस्य ओकारस्य च कण्ठस्थानाधिक्यादिति वाच्यं, यावत्स्थानसाम्यस्य सावण्र्यप्रयोजकत्वेऽपि आन्तरतम्यपरीक्षायां कथञ्चित्स्थानसाम्यस्यैव प्रयोजकत्वात्। अत्र सूत्रे पूर्वसूत्रात्स्थानेग्रहणमनुवर्तते, एकदेशे स्वरितत्वप्रतिज्ञाबलात्। तृतीयान्तं च विपरिणम्यते। अनुवर्त्त्यमानस्चायं "स्थान"शब्दः पूर्वंसूत्रे प्रसङ्गपरोऽप्यत्र ताल्वाद्यन्तयतमस्थानपरः, शब्दाधिकाराश्रयणात्। "अन्तरतम" इत्यपि तेन संबध्यते। ततश्च "स्थानेनाऽन्तरतम" इति वाक्यान्तरं संपद्यते। सति संभवे ताल्वादिस्थानत एवान्तरतमो भवतीत्यर्थः। ततश्च "यत्रानेकविधमान्तर्यं तत्र स्थानत एवान्तर्यं बलीय" इति (सिद्धं) भवति।
तत्त्व-बोधिनी
स्थानेऽन्तरतमः ३५, १।१।४९
स्थाने। सदृशतम इति। अर्थात्प्राप्यमाणानां मध्ये एव। अत एव "गङ्गोदक"मित्यत्र त्रिमात्र ओकारो न। इह "स्थाने" इत्यनुवर्तमाने पुनःस्थाने ग्रहणादन्योऽपि वाक्यार्थः संमतः, "ताल्वादिरूपे स्थाने योऽन्तरतमः, तत्प्रयुक्तान्तर्यवानिति यावत्। स तु प्राप्यमाणानां मध्ये स्या"दिति।
तदेतदाह-यत्रानेकविधमिति। स्थानार्थगुणप्रमाणतश्चतुर्विधमित्यर्थः। स्थानतो यथा-दध्यत्र। तालुस्थानस्येकारस्य तालुस्थानो यकारः। अर्थतो यथा-वातण्ड()युवतिः। वतण्डशब्दात् "वतण्डाच्चे"ति गोत्रापत्ये यञ्। तस्य "लुक् स्त्रिया"मिति लुक्। शाङ्र्गरवादित्वान्ङीन्। वतण्डी चासौ युवतिश्चेति विग्रहे "पोटायुवती"त्यादिना समासः। "पुंवत्कर्मधारयेत्यतिदिश्यमानःपुंशब्दो वतण्डापत्यवाचिनो वतण्डीशब्दस्य तदपत्यवाचीवातण्ड()शब्दो भवति, न तु वतण्डादिः। गुणतो यथा वाग्घरिः। घोषवतो नादवतो महाप्राणस्य तादृश एव घकारः। प्रमाणतो यथा-अमुम् अमू अमून्। "अदसोऽसे"-रित्यनेन ह्यस्वस्य ह्यस्वो दीर्घस्य दीर्घ उकारः। तमब्ग्रहणं किम्? "वाग्घरि"रित्यत्र "झयो होऽन्यतरस्या"मिति पूर्वसवर्णे क्रियमाणे महाप्राणत्वसाम्येन द्वितीयो, नादवत्त्वसाम्येन तृतीयश्च मा भूत्। किंतु महाप्राणाश्चतुर्थो घ एव यथा स्यादिति। बलीय इति। तेन "चेता" "स्तोते"त्यत्र प्रमाणत आन्तर्यवानकारो नेति भावः।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
साधकतमं करणम्॥ १।४।४२
पदच्छेदः॥
साधकतमम् १।१ ४४ करणम् १।१ कारके ७।१ २३
अर्थः॥
क्रियायाः सिद्धौ, यत् साधकतमं, तत् कारकं करणसंज्ञकं भवति।
उदाहरणम्॥
दात्रेण लुनाति। परशुना छिनत्ति।
काशिका-वृत्तिः
साधकतमं करणम् १।४।४२
क्रियासिद्धौ यत् प्रकृष्टोपकारकं विवक्षितम् तत् साधकतमं कारकम् करणसंज्ञं भवति। दात्रेण लुनाति। परशुना छिनत्ति। तमब्ग्रहनम् किम्?
गङ्गायां घोषः। कूपे गर्गकुलम्। करणप्रदेशाः कर्तृकरणयोस् तृतीया २।३।१८
इत्येवम् आदयः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
साधकतमं करणम् ८९७, १।४।४२
क्रियासिद्धौ प्रकृष्टोपकारकं करणसंज्ञं स्यात्॥
न्यासः
साधकतमं करणम्। , १।४।४२
ननु च सामग्र्यधीना हि क्रियासिद्धरेकस्याप्यभावेन न भवति। तत् कस्यात्र प्रकर्षो यत्परिग्रहाय साधकतमशब्दस्य ग्रहममित यश्चोदयेत्, तं प्रत्याह-- "क्रियासिद्धौ" इत्यादि। प्रकृष्टम् = अत्यन्तमुपकारकम्। अथ वा -- प्रकर्षः प्रकृष्टम् "नुपंसके भावे क्तः" ३।३।११४
। प्रकृष्टेन प्रकर्षेणोपकारकं प्रकृष्टोपकारकं यत् क्रियायसिद्धिविषये प्रकर्षेणोपकारकं विवक्षितं तत् साधकतमम्। विवक्षितग्रहणं यदा प्रकृष्टोपकारकत्वेन विवक्ष्यते, तदा साधकतमव्यवहारो विज्ञायते, नान्येदित ज्ञापनार्थम्। तथाहि-- विवक्षावशाद् यदेव कदाचित् करणम्भवति-- धनुषा विध्यतीति, तदेव कदाचित् स्वातन्त्र्यविवक्षायां कर्त्तृत्वमनुभवति-- टधनुर्विध्यतीति। "लुनाति" इति। "प्वादीनां ह्यस्वः" ७।३।८०
।
"तमब्ग्रहणं किम्?
गङ्गायां घोषः" इति। यदि तमब्ग्रहणं न क्रियेत, ततोऽत्राधिकरणसंज्ञा न स्यात्। इह हि द्विवध आधारः- गौणः,मुख्यश्च। तत्र मुख्यो य आधेयेन व्याप्यते, यथा-- तिलेषु तैलमस्ति;अत्र तैलेनाधेयेनाधारभूतास्तिला व्याप्ताः। अव्याप्तो गौणो यथा-- गङ्गायां घोष इति। अत्र हि सामीप्याद् गङ्गायां आधारत्वमुपचरितम्, न मुख्यम्; व्याप्त्यभावात्। तत्रासति तमब्ग्रहणे "गौणमुख्ययोर्मुख्ये कार्यसंम्प्रत्ययः" (व्या।प।४) इति मुख्यस्यैवाधिकरणसंज्ञा स्यात्, नेतरस्य; तमब्ग्रहणात् तस्यापि भवति; तथपीह तमब्ग्रहणं न कत्र्तव्यम्,कथम्?
विनापि तेन प्रकर्षावगतेः। यथैव ह्रनभिरूपाय कन्यादानस्य प्रवृत्तिर्नास्तीत्यभिरूपाय कन्या देयेत्युक्ते विनापि प्रकर्षप्रत्ययेनाभिरूपतमायेति गम्यते; तथेहापि कारकाधिकारादसाधके संज्ञायाः प्रवृत्तिर्नस्तीति "साधकं करणम्" इत्युक्तेऽन्तरेणापि तमब्ग्रहणं साधकतममिति गम्यते, त()त्क तमब्ग्रहणेन?
तदेतत् तमब्ग्रहणं ज्ञापनार्थं कृतम्। एतदनेन ज्ञाप्यते-- "इह कारकाधिकारे इतः सूत्रादन्यत्र विना तमब्ग्रहणेन प्रकर्षो नाश्रीयते" इति। तेन "आधारोऽधिकरणम्" १।४।४५
इत्यनेन "गङ्गायां घोषः" इत्यादावमुख्यस्यापि गङ्गादेराधारस्याधिकरणसंज्ञा सिद्धा भवति॥
बाल-मनोरमा
साधकतमं करणम् ५५२, १।४।४२
साधकतमं करणं। क्रियासिद्धाविति। क्रियोत्पत्तावित्यर्थः। कारकाधिकारलभ्यमिदम्। प्रकृष्टोपकारकमिति। कत्र्रा क्रियायां जनयितव्यायां यत्सहायभूतं तदुपकारकमित्युच्यते। "साधकतम"मित्यस्य व्याख्यानमेतत्। साधकशब्दादतिशायने तमबिति तमप्। अतिशयितं साधकं साधकतममिति भावः। यद्व्यापारानन्तरं क्रियानिष्पत्तिस्तत् प्रकृष्टम्। कर्तृव्यापाराधीनयद्व्यापाराऽव्यवहिता क्रियानिष्पत्तिस्तत्तस्यां करणमिति यावत्। तमब्ग्रहणं किमिति। साधकमित्येवोच्यताम्, कारकाधिकारादेव सिद्धे पुनः साधकग्रहणादेव प्रकृष्टं साधकमिति विज्ञायत इति प्रश्नः। गङ्गायां घोष इति। अयमाशयः, --कारकप्रकरणे गौणमुख्यान्याय एतत्सूत्रादन्यत्र न प्रवर्तते इति ज्ञापनार्थं तमब्ग्रहणम्। अन्यथा "आधारोऽधिकरण"मित्यत्र अन्वर्थमहासंज्ञाबलादेवाधारलाभे पुनस्तद्ग्रहणसामथ्र्यात्रुआआववयवव्याप्त्या य आधारः सोऽधिकरणमित्यर्थः स्यात्। एवं च "तिलेषु तैलं", "दध्नि सर्पि"रित्यादावेव स्यात्। "गङ्गायां घोषः", कूपे गर्गकुल"मित्यादौ न स्यात्। अतस्तमब्ग्रहणमिति भाष्ये स्पष्टम्। अत्र यद्वक्तव्यं तत् "आधारोऽधिकरणं" "सप्तम्यधिकरणे च" इत्यत्र वक्ष्यते
।
तत्त्व-बोधिनी
साधकतमं करणम् ४९५, १।४।४२
साधकतमं करणम्। प्रकृष्टेति। यद्द्यापारानन्तरं फलनिष्पत्तिस्तत्पर्रकृष्टम्। उक्तञ्च----"क्रियायाः फलनिष्पत्तिर्यद्द्यापारादनन्तरम्। विवक्ष्यते यदा यत्र करणं तत्तदा स्मृतम्िति। "विवक्ष्यते"इत्यनेन स्थाल्यादीनामपि करणत्वमस्तीति सूचितम्। आह च--"वस्तुतस्तदनिर्देश्यं न हि वस्तु व्यवस्थितम्। स्थाल्या पच्यत इत्येषा विवक्षा दृश्यते यतः"इति। अयं भावः--कारकत्वं तद्द्यप्यकर्तृत्वादिषट्कं च वस्तुविशेषे विशेषणविशेष्यभाववन्न नियतं, किन्तु वैवक्षिकम्। न हि "गौः सर्वं प्रति गौरवे, न तु कञ्चित्प्रत्यगौः" इति वद्विशेषणं सर्वं प्रति विशेषणमेवेति वक्तुं शक्यम्। तथाच कया धातुव्यक्त्या उपस्थापितेऽर्थे किं कत्र्रादिकमिति प्रश्ने "प्रकृतधातुव्यक्त्युपात्तव्यापाराश्रयतया विवक्षितः कर्ता, व्यापारव्यधिकरणफलाश्रयः कर्म, कर्तृकर्मद्वारकसम्बन्धेन व्यापारस्य फलस्य वा आश्रयोऽधिकरण"मिति स्थितम्। पच्यर्थो व्यापार श्चाऽनेकधा। एवञ्च पचेरधिश्रयणतण्डुलावपनैधोपकर्षणादितात्पर्यकत्वे तदाश्रयो देवदत्तः कर्ता, ज्वलनातात्पर्यकत्वे एधाः कत्र्तारः, तण्डुलधारणादिपरत्वे स्थाली कत्रीं, अवयवविभागादिपरत्वे तण्डुलाः कर्तारः। "स्थाल्या पचती"त्यत्र तृतीयोपात्तव्यापाराश्रयाऽपि स्थाली करणमेव, नतु कत्र्री, देवदत्तादिव्यापारास्यैव तद्धातीपात्तत्वात्, तथा आदिखादिभ्यामुपात्तेऽर्थे प्रयोज्यः कर्ता, तस्मिन्नेवार्थे भक्षयतिनोपात्ते प्रयोज्यः कर्म। अधिपूर्वैः शीहादिभिरुपात्तेऽर्थे आधारः कर्म, केवलैरुपात्ते अधिकरणामित्यादि ज्ञेयम्। एतेन ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वे कर्तृकर्मविरोध इति केषाञ्चिदुक्तिः परास्ता। यद्धातूपात्तक्रियायां यदा यस्त स्वातन्त्र्यं विवक्ष्यते तदा तत्क्रियायां स कर्ता, यदुपात्तया कर्तुऋ क्रियाया यदा आप्तुमिष्टतमत्वेन यद्विवक्ष्यते तदा तत्कारकं तत्क्रियायां कर्मेत्येव शब्दविशेषपाधिकस्य कर्तृत्वादेः प्रत्यक्षे उक्तिसम्भवाऽभावात्। यत्तुत केचित्परसमवेतक्रियाजन्यफलशालित्वं कर्मत्वं चेत् "वृक्षात्पर्णं पतती"त्यादौ स्वसमवेतक्रियाजन्यविभागादिफलशालिनि कर्तर्यतिव्याप्त्यभावेऽप्यापादानेऽतिव्याप्तिः स्यादेव। अतश्च धात्वर्थताव्च्छेदकफलशालित्वं कर्मत्वमित्येवाभ्युपगन्तव्यम्। एवञ्च सति "ग्रामं गच्छती"त्यादिसकर्मकेषु गमनजन्यसंयोगादाविष्टाऽनुरोधेने धात्वर्थतावच्छदकत्वेऽभ्युपगतेऽपि, "वृक्षात्पतती"त्याद्यकर्मकेषु पतनाद#इजन्यविभागादौ तदवच्छेदकत्वाऽकल्पनान्नापादानेऽतिव्याप्तिः, नवा" ग्रामं गच्छती"त्यादौ कर्तर्यतिव्याप्तिः,संयोगादिफलजनकीभूतधात्वर्थस्य परसमवेतत्वविशेषणात्कर्मत्वेनाभिमतं यत्तद्भिन्नस्य परशब्देनाऽत्र विवक्षितत्वादित्याहुः। तदप्येतेन प्रत्युक्तम्। "ग्रामं गमयति देवदत्त"मित्यादौ गन्तर्यव्याप्तेः। णिजर्थप्रेरणाजन्यप्रयोज्यव्यापारे गमनादौ धात्वर्थतावच्छेदकत्वाऽभावात्। तत्त्वाभ्युपगमे तु "देवदत्तेन पाचयती"त्यादौ प्रयोज्यकर्तर्यतिव्याप्तेः। "गतिबुद्धी"त्यादिशास्त्राभ्युपगमं विना क्वचित्प्रयोज्यकर्तरि क्रमत्वं, क्वचित्तु कर्तृत्वमिति निर्धारयितुमशक्यत्वात्। "ह्मक्रोरन्यतरस्या"मिति शास्त्रमन्तरेण "हारयति कारयति वा कटं भृत्येन भृत्य"मित्यत्र वैकल्पिककर्मत्वस्य दुरुपपादत्वाच्च। एतादृशेषि वैयाकरणोक्त्यैव निर्वाह इति चेत्, तर्हि "आकडारादेका सञ्ज्ञा, या पराऽनवकाशा चे"त्यक्त्वान्निरवकाशया अपादानसंज्ञया सावकाशायाः कर्मसञ्ज्ञाया बाधान्नोक्तातिव्याप्तिरिति किमनेन "धात्वर्थतावच्छेदके"त्यादि परिश्रमेण()। स्यादेतत्--"आत्मानमात्मना वेत्सि सृजस्यात्मानमात्मने"त्यादिप्रयोगः कथं सङ्गच्छते, एकस्यैव वस्तुनो युगपदेकक्रियानिरूपितकर्तृत्वकर्मत्वादेरसम्भवात्, परया कर्तृसञ्ज्ञया कर्मकरणादिसञ्ज्ञाया बाधात्। नैष दोषः। अहङ्काराद्युपधिभेदेनात्मनोऽपि बेदमाश्रित्य "आत्मानमात्मना हन्ति"इत्यादिप्रयोगस्याकरे समर्थितत्वात्। ननु "साधकं करण"मित्येवास्तु, कारकाधिकारादिह कारकमिति वर्तते, साधकं कारकं हि पर्यायः, तथा चोभयोपादानेन प्रकर्षो लभ्यत इत्याशयेन पृच्छति---तमब्ग्रहणं किमिति। इतरस्तु कारकप्रकरणे गौणमुक्यन्याय एतत्सूत्रादन्यत्र न प्रवर्तत इति ज्ञापनाय तमब्ग्रहणमित्याशयेन ज्ञापनफलमुदाहरति---गङ्गायां घोष इति। उक्तज्ञापनाऽनङ्गीकारे त्विहाधिकरणसञ्ज्ञा न स्यात्। तिलेषु तैलं, दधनि सर्पिरित्यादौ मुख्याधारे तस्याश्चरितार्थत्वादिति भावः। अत्र व्याचख्युः--यदा च तीरधर्म आधारत्वं सामीप्यात्प्रवाहे उपचर्यते तदेदं प्रयोजनम्, यदा तु गङ्गाशब्द एव तीरे वर्तते तदा तु न प्रयोजनम्, तीरस्य मुख्याधारत्वात्। तत्रा द्यपक्षे विभक्तिर्लाक्षणिकी,द्वितीये तु प्रकृतिर्लाक्षणिकीत्यादि।


text:
"उपपूर्वादिणः क्वसुः" इति। लिडादेश इति वेदितव्यः। "अभ्यासदीर्घत्वम्" इति। "दीर्घ इणः किति" ७।४।६९
इत्यनेन। "तत्सामथ्र्यात्" इत्यादि। दीर्घत्वविधानसामथ्र्यादकः सवर्णे दीर्घ्तवमेकादेशः प्रतिषिध्यते, प्रवृत्तिविघातोऽस्य क्रियत इत्यर्थः। यदि ह्रेकादेशः स्यात्, दीर्घत्वभिधानमनर्थकं स्यात्; एकादेशेनैव दीर्घत्वसिद्धेः। ननु चाभ्यासदीर्घस्येयतुः, इयुरित्ययमवकाशः स्यात्-- यत्र धातुरूपस्य "इणो यण्" (६।४।८१) इति यणादेशः क्रियते?
नैषोऽस्यावकाशः, अत्र हि "अचः परस्मिन् पूर्वविधौ" १।१।५६
इति स्थानिवद्भावेन भवितव्यम्। कथम्?
सवर्णदीर्घत्वे हि पूर्वापरविधितवात् पूर्वविधिरिति शक्यते व्यपदेष्टुम्। यो ह्रुभयस्थानी निष्पद्यते लभतेऽसावन्यतरव्यपदेशम्। न चात्र "न पदान्त" १।१।५७
इत्यादिसूत्रेण दीर्घविधिं प्रति स्थानिवद्भावप्रतिषेधोऽस्ति; यस्मात् "स्वरदीर्घयलोपेषु लोपाजादेशौ न स्थानिवदेव" (काशिका।१।१।५८) इत्यादिसूत्रेण दीर्घविधिं प्रति स्थानिवद्भावप्रतिषेधोऽस्ति; यस्मात् "स्वरदीर्घयलोपेषु लोपाजादेशौ न स्थानिवदेव" (काशिका।१।१।५८) इति स्थानिवद्भावादकः सवर्णे दीर्घत्वेनात्र भवितव्यम्। तदेतदभ्यासदीर्घत्वमनवकाशत्वात् सवर्णदीर्घत्वं बाधत इति स्थितमेतत्-- सामथ्र्यादेकादेशः प्रतिषिध्यत इति। "तत्र" इत्यादि। एकादेशप्रतिबन्धके हि सत्यनेकाच्त्वं भवति, तेन "वस्वेकाजाद्()घसाम्" ७।२।६७
इत्यनेनेडागमो न प्राप्नोतीति स निपात्यते। "धातुरूपकस्य यणादेशः" इति। "इणो यण्" ६।४।८१
इत्यनेन, तर्दीदं निपातनमेव। सत्यजादावपि परतो वसोः सम्प्रासरणमिति। सम्प्रसारणे कृते सतीट् प्राप्नोति स "वस्वेकाजाद्घसाम्" ७।२।६७
इति प्रतिषिद्धः, स एवानेन निपातनन प्रतिप्रसूयते। प्रतिषिद्धः स पुनः प्रवत्र्तते, न त्वपूर्व विधीयते। "तेनाजादौ न भवति" इति। अपिपूर्वस्य हि विधानेन विशेषानुपादानादजादावपि प्रसङ्गः स्यात्; न तु लक्षणप्रतिषेधस्येटः प्रसवे; तस्य वलादित्वात्। "उपेयुषा" इति। सम्प्रसारणे कृते धातोर्यणादेशः, "आदेशप्रत्यययोः" ८।३।५९
इति षत्वम्। "न चात्रोपसर्गस्तन्त्रम्" इति। उपस्र्गोऽत्र न प्रधानमित्यर्थः। तन्त्रत्वं तस्य "बहुलं छन्दसि" ३।२।८८
इत्यतो बहुलग्रहणानुवृत्तेर्लभ्यते। "उपागात्" इति। लुङ, "इणो गा लुङि" २।४।४५
इति गादेशः। "गातिस्था"( २।४।७७) इत्यादिना सिचो लुक्। "उपैत्" इति। लङ, तिप्, अदादित्वाच्छपो लुक्, "आडजादीनाम्" ६।४।७२
इत्याट्, "आटश्च" ६।१।८७
इति वृद्धिः। "उपेयाय"इति। लिट्, तिप्, णल्, "अचो ञ्णिति" ७।२।११५
इति वृद्धिः, आयादेशः, स्थानिवद्भावादद्विर्वचनमिकारस्येति; "अभ्यासस्यासवर्णे"६।४।७८
इतीयङ, इकारेण सह "आद्गुणः" ६।१।८४
। "अना()आआन्" इति। "अश भोजने" (धा।पा।१५२३) लिट्, क्वसुः, द्विर्वचनम्, "अश"इत्यस्य "अत आदेः" ७।४।७०
इत्यभ्यासस्य दीर्घत्वम्, इडभावश्च,"वस्वेकाजाद्धसाम्" ७।२।६७
इत्यनेन प्राप्तस्येटोऽभावो निपात्यते। न आ()आआन् अना()आआन्-- नञ्समासः, "नलोपो नञः" ६।३।७२
इति नलोपः;"तस्मान्नुडचि" ६।३।७३
इति नुडागमः। "नाशीत्" इति। लुङ, "च्लेः सिच्" ३।१।४४
, "इट ईटि" ८।२।२८
इति सिचो लोपः, पूर्ववदाट्, वृद्धिः, नञा सह सवर्णदीर्घत्वम्। "नाश्नात्" इति। लङ्, क्र्यादित्वात् श्ना, आडागमः। "नाश" इति। लिट्, तिप्,णल्, द्विर्वचनम्, पूर्ववदभ्यासदीर्घत्वम्, धातुना नञा सहाकः सवर्णे दीर्घत्वम्।
"वचेः"इत्यादि। "वच परिभाषणे" (धा।पा।१०६३)-- इत्यस्मात् "ब्राउवो वचिः"२।४।५३
इति वच्यादेशाद्वा वचेरनुपूर्वात्, कानच् कत्र्तर्यात्मनेपदसंज्ञको न प्राप्नोति;परस्मैपदित्वात्, इतरस्मात् कर्त्त्रभिप्रायफलस्य विवक्षितत्वात्, अतः स निपात्यते। वच्यादिसूत्रेण ६।१।१५
धातोः सम्प्रसारणम्, "लिट()भ्यासस्योभयेषाम्" ६।१।१७
इत्यभ्यासस्य पश्चादनुशब्देन सहाकः सवर्णे दीर्घत्वम्। "अन्ववोचत्" ६।१।८४
। "अन्वब्रावीत्" इति। ब्राउवो लङ,शपो लुक्, "ब्राउव ईट्" ७।३।९३
। "अनूवाच" इति। लिट्, णल्, "अत उपधायाः" ७।२।११६
इति वृद्धिः, पूर्ववदभ्यासस्य सम्प्रासरमेकादेशः॥


text:
॥ श्रीचतुर्विंशत्यवतारस्तोत्रम् ॥
श्रीगणेशाय नमः ।
पातालगं क्षितितलं सुरवृन्दपाता हत्वाऽऽदिदैत्यमुदधेर्निदधौ जलोर्ध्वम् ।
उद्धृत्य चातनुत यस्तनुतो यजूंषि तं सूकरं प्रथमप्रथमं नमामि ॥ १॥ var तं शङ्करं
स्वायम्भुवं मनुमपाच्च भुवं समस्तां भूत्वा तदीयतनयातनयोऽथ हत्वा ॥
यः स्वात्मजैः सुरगणैरसुरव्रजं तं यज्ञं द्वितीयमभवाय भजेऽद्वितीयम् ॥ २॥
प्रादुर्बभूव भवदुर्बलचित्तवृत्तीन् ज्ञानोपदेशरहितानुपदेष्टुकामः ।
यो देववन्द्यचरणो ननु देवहूत्यां वन्देऽवगाहकपिशं कपिलं तृतीयम् ॥ ३॥
यः सूनुकामुकमसूनुपरोधयन्तं सन्तोषयन् स्वजनकं स्वजनार्तिहात्रिम् ।
जज्ञे विधूतभवभीरवधूतवेषो दत्तो भवप्रभवदुःखहरोऽस्तु तुर्यः ॥ ४॥
सङ्कल्पमात्रकरणाद्गतकल्पनष्टं गूढं स्वतत्त्वनिगमं सुगमं करिष्यन् ।
धातुर्विचारचतुरोऽजनि यश्चतुर्धा सेवस्व पञ्चममपञ्चशरं कुमारम् ॥ ५॥
सत्कारमर्हति सतामपकारकोऽपीत्येवंविधामृषिगिरं विशदां विध्यास्यन् ।
योऽशेषदोषसदने मदनेऽदयिष्ट नारायणो विजयदो जयतात् स षष्ठः ॥ ६॥
यः केशवेऽकृतरतिं किल शैशवेऽपि दृष्ट्वा स्वदुःखहरणं शरणं तदेव ।
तस्मै सुनीतितनयाय नयान्विताय नित्यं ध्रुवाय वरदं वरयेऽश्वसंख्यम् ॥ ७॥
किं वेनमुत्पथगतं पुपुवे न भूमिं किं दुग्धरूपमथ सारमदुग्ध यो न ।
तं वै हिताय जगतां विहितावतारं वन्देऽष्टमं पृथुमहं पृथुलप्रतापम् ॥ ८॥
पूर्वं निजाचरणतो गृहिणामपूर्वं धर्मं जनाय निदिदेश जनान्तरज्ञः ।
योऽन्ते तथैव विरजस्तमसां विरज्यन्नत्यर्षभोऽस्तु नवमो नवसिद्धिदः सः ॥ ९॥
निद्रान्वितस्य मुखतो हि चतुर्मुखस्य स्रस्ता जले प्रतिददेऽप्रितमः श्रुतीर्यः ।
हत्वा तुरङ्गवदनं चतुरं रणे तं सौख्येहया किल भजे दशमं हयास्यम् ॥ १०॥
सत्यव्रताय निजभक्तिरताय नित्यं गुह्यं पुरा विविदिषुः स्वपुराणतत्त्वम् ।
योऽकालजे प्रलयकालजले व्यहार्षीदेकादशो जगति मे गतिरस्तु मत्स्यः ॥ ११॥
पृष्ठेन मन्दरममन्दभरं गिरिं यः क्षीरोदधावमरदैत्यकृते दधार ।
निःश्वासनर्तिततरङ्गसुरङ्गलुब्धः स द्वादशोऽस्तु कुदशोपशमाय कूर्मः ॥ १२॥
सर्वं जगद्धरिमयं जगतीति वाक्यं तथ्यं विधातुमथ चित्रतनूं विधाय ।
स्तम्भादजायत सदा यततां दुरापः सोऽस्तु त्रियुक्तदशमः शमदो नृसिंहः ॥ १३॥
वात्सल्यमात्मपुरुषेषु पुरुप्रतापः सन्दर्शयन्नविरतं निरतं स्वभक्तौ ।
ग्राहादमोचयदमोघबलो गजेन्द्रं भूत्यै हरिर्मनुमितोऽस्त्वमितोपमः सः ॥ १४॥
सर्वस्वमेव बलयेऽर्पयते स्वमेष प्रत्यर्पयत्तदपरं न तदर्हमग्र्यम् ।
लोकत्रये किमपि वस्तु विलोकमानः श्रिवामनो वसतु पञ्चदशो मनोऽब्जे ॥ १५॥
पृष्टान्निगूढविषयान् सुविषण्णचित्ते जाते विधातरि विधातृसुतैः सुविज्ञैः ।
उद्भूय सुष्ठुतरमुत्तरयाञ्चकार स्यात् षोडशः परमहंसगतिः स हंसः ॥ १६॥
आविर्बभूव भुवि भूवलयं प्रपातुं यः सज्जनेषु किल कल्पपलाशिकल्पः ।
दुष्टव्रजस्य दहने दहनोऽद्वितीयस्तं त्वां मनुं पुरुषसप्तदशं मनुष्व ॥ १७॥
योऽर्थाय विष्णुरुदघेरुदभूत् सुराणां नानाविधामयविनाशविधानविज्ञः ।
पीयूषयूषपरिपूर्णघटं गृहीत्वा धन्वन्तरिः सुखकरोऽस्तु करोनविंशः ॥ १८॥
राजन्यकं प्रवरराजगुणैर्विहीनं गर्वात्स्वधर्मपरधर्मविचारशून्यम् ।
योऽनेकवारमवधीदवधीरितस्तमेकोनविंशमवबुध्यति को न रामम् ॥ १९॥
पित्र्यं नियोगमतिदीर्घवियोगदायि सम्मानयन् मनुसमा व्यनयद्वनेषु ।
यः स्वीयरक्षणकृते विहितक्षणस्तं श्रीराममाश्रयवरं श्रय चित्त विंशम् ॥ २०॥
सम्पीडितां मनुजपैर्दनुजस्वभावैरुज्जीवयन् वसुमतीं वसुदेवगेहे ।
आविर्बभूव जनतापरितापहृत् स कृष्णोऽस्तु मेऽपि गदहा गदयैकविंशः ॥ २१॥
कालेन नष्टधिषणान् प्रबलेन वीक्ष्य लोकान् पराशरमुनेः शरणेऽवतीर्णः ।
भक्तप्रियः श्रुतिगणं बहुधा व्यभंक्त व्यासोऽस्तु मे शिवकरः करनेत्रसंख्यः ॥ २२॥
लोके मखादिमिषतस्त्वसुखादिबीजां व्याप्तां प्रभूतकरणेऽमितभूतहिंसाम् ।
यो मूलतः किल विमूलयितुं प्रजज्ञे चित्ते त्रिनेत्रकलनं कलयामि बुद्धम् ॥ २३॥
प्राप्तेषु सत्सु तनुतां प्रचुरेष्वसत्सु धर्मे तिरोहितवति प्रसृते त्वधर्मे ।
जज्ञेऽथ विष्णुयशसो निलये यशस्वी कल्की प्रसिद्धचरितोऽवतु सिद्धसंख्यः ॥ २४॥
॥ इति श्री चतुर्विंशत्यवतारस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
This stotram praises the 24 important incarnations
of Vishnu as described in Srimad Bhagavatam
Canto-sarga 1 chapter-adhyAya 3 and
Canto 2 chapter 7
with some variations.
Encoded by Dinesh Agarwal dinesh.garghouse at gmail.com
Proofread by Dinesh Agarwal, K S Ramachandran, PSA Easwaran
BACK TO TOP
% Text title : chaturviMshatyavatArastotram
% File name : chaturviMshatyavatArastotram.itx
% itxtitle : chaturviMshatyavatArastotram
% engtitle : chaturviMshatyavatArastotram
% Category : vishhnu, dashAvatAra, stotra
% Location : doc_vishhnu
% Sublocation : vishhnu
% SubDeity : dashAvatAra
% Subcategory
% Texttype : stotra
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Dinesh Agarwal dinesh.garghouse at gmail.com
% Proofread by : Dinesh Agarwal, KSR, Psa Easwaran
% Description/comments : brihatastotraratnakar 464
% Indexextra : (1, 2, 3)
% Latest update : May 17, 2015
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
अथाङ्गपूजा
॥ अथाङ्गपूजा ॥
१. उमायै० पादौ पू० ।
२. गौर्यै नम: जङ्घे पू० ।
३. पार्वत्यै० जानुनी पू० ।
४. जगद्धात्र्यै न० उरू पू० ।
५. जगत्प्रतिष्ठा० कटी पू० ।
६. शान्तिरूपिण्यै० नाभिं पू० ।
७. देव्यै० उदरं पू० ।
८. लोकवन्द्या० स्तनौ पू० ।
९. काल्यै० कण्ठं पू० ।
१०. शिवायै न० मुखं पू० ।
११. भवान्यै न० नेत्रे पू० ।
१२. रुद्राण्यै न० कर्णौ पू० ।
१३. महादेव्यै० ललाटं पू० ।
१४. मङ्गलदात्र्यै० शिर: पू० ।
१५. पुत्रदायिन्यै० सर्वाङ्गं पू० ।
अपामार्गस्य पत्रैश्च दूर्वा धत्तूरसंज्ञकै: ।
दूर्वा षोडशसङख्याकैर्बिल्वपत्रैश्च पञ्चभि: ॥
॥ अथ पत्रपूजा ॥
१. अम्बिकायै० अर्कपत्रं स० ।
२. कात्यायन्यै० दाडिमीप० ।
३. मङ्ग्गलायै० धत्तूरप० ।
४. सुभद्रायै न० जातीप० ।
५. भवान्यै० बदरीप० ।
६. शिववल्लभायै० देवदारु० ।
७. पार्वत्यै० भृङ्गिराज० ।
८. कल्याण्यै० अगस्तिप० ।
९. मन्मथमात्रे० बिल्वप० ।
१०. शिवायै न० शतप० ।
११. दक्षयज्ञ विध्वंसिन्यै० करवीर० ।
१२. महिषासु रमर्दिन्यै० दूर्वाप० ।
१३. परमेश्वर्यै० शमीप० ।
१४. वाराह्यै० तुलसीप० ।
१५. वृषभवाहिन्यै० अर्जुन० ।
१६. भक्तवत्सला- विष्णुक्रां० ।
१७. उमायै न० अपामार्ग० ।
१८. भक्तिप्रियायै० आमप० ।
१९. गिरिजायै० ताडप० ।
२०. गौर्यै० विल्वपत्रं० ।
देवद्रुमरसोदभूत: कृष्णागरुसमन्वित: । आघ्रेय: सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रति० ॥ धूपं० ॥ त्वं ज्योति: सर्वदेवानां तेजसां तेज उत्तमम् आत्मज्योति: परं धाम दीपोऽयं प्रति० ॥ दीपं० । अन्नं चतुर्विधं स्वादु रसै: षडभि: समन्वितम् । भक्ष्यभोज्यसमायुक्तं नैवेद्यं प्र० ॥ नैवेद्यं० ॥ आचमनीयं० ॥ इदं फलं मया० फलं० ॥ पूगीफलं म० ताम्बूलं० ॥ हिरण्यगर्भ० दक्षिणां० ॥ वज्रमाणिक्यवैडूर्यमुक्ताविद्रुममण्डितम् । पुष्परागसमायुक्तं भूषणं प्र० ॥ पिष्टमयभूषणानि स० ॥ आर्तिक्यं गिरजे तुभ्यं मया दत्तं शिवप्रिये । तेन सन्तानवृद्धिं मे कुरु कल्याणकारके ॥ गोधूमपिष्टनिर्मितषोडशदीपसहितमार्तिक्यदी पं० ॥ यानि कानि च० प्रदक्षिणां० ॥ अन्यथा शर० । नमो देव्यै म० नमस्कारान् ॥ पुष्पाञ्जलिमिमं देवि नानापुष्पैर्मनोहरम् । समर्पयामि देविशि गृहाण जगदम्बिके ॥ पुष्पाञ्जलिं० ॥ पुत्रान्देहि धनं देहि सौभाग्यं देहि मङ्गले । अन्यांश्च सर्वकामांश्च देहि देवि नमोऽस्तु ते ॥ प्रार्थनां० ॥ आवाहनं न जा० क्षमार्पणं० ॥ ततो विशेषार्घ: । पूजा सम्पूर्णतार्थं तु गन्धपुष्पाक्षतै: सह । विशेषार्घ्यं मया दत्तं मम सौभाग्यहेतवे ॥ श्रीमङ्गलागौर्यै नम: विशेषार्घ्यं स० ॥ यस्य स्मृत्या० । अनेन पूजनेन तेन श्रीमङ्गलागौरी प्रीयताम् ॥ ततो वैणवपात्रे तु सौभाग्यद्रव्यमाक्षिपेत् ॥ अद्य० र्थं पूजासाङ्गतासिध्यर्थं सौभाग्यवायनदानं ब्राह्मणपूजनं च करिष्ये । आसनादिना विप्रं सम्पूज्य, अन्नं कञ्चुकिसंयुक्तं सवस्त्रं फलदक्षिणम् । वायनं गौरि विप्राय ददामि प्रीतये तव ॥ सौभाग्यारोग्यकामानं सर्वसम्पत्समृद्धये । गौरीगिरीशतुष्टयर्थं वायनं ते ददाम्यहम् ॥ इदं वाय० प्र० दानसां० । तेन श्रीमङ्गलागौरी प्रीयताम् ॥ अद्य० र्थं मम सौभाग्याद्यभिवृद्धयर्थं मात्रे वायनदानं क० । ताम्रे वा वैणवे पात्रे सौभाग्यद्रव्यमाक्षिपेत् । लङ्डुकञ्चुकिसंयुक्तं सवस्त्रं फलदक्षिणम् ॥ इदम् अमुकद्रव्यसहितं वायनं मात्रे तुभ्यमहं सम्प्रददे ॥ प्र० दानसां० इमां दक्षि० । अनेन वायनदानेन श्रीमङ्ग० प्रीयताम् ॥ कृतस्य क० यथाशक्ति सुवासिनी: भोजयिष्ये ॥ स्वयं मौनेन भुञ्जीयात् ॥ रात्री पञ्चोपचारपूजां कृत्वा जागरणं कर्यम् । तत: प्रभाते पञ्चोपचारपूजां कृत्वा विसर्जयेत् ॥ इति मङ्गलागौरीपूजाविधि: समाप्त: ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
पतिः समास एव॥ १।४।८
पदच्छेदः॥
पतिः १।१ ९ समासे ७।१ एव ० घि १।१ ७
काशिका-वृत्तिः
पतिः समास एव १।४।८
पतिशब्दस्य घिसंज्ञायां सिद्धायाम् अयं नियमः क्रियते, पतिशब्दः समासे एव घिसंज्ञओ भवति। प्रजापतिना। प्रजापतये। समासे इति किम्? पत्या। पत्ये। एवकार इश्टतो ऽवधारणार्थः। दृढमुष्टिना। दृढमुष्टये।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
पतिः समास एव १८५, १।४।८
घिसंज्ञः। पत्युः २। पत्यौ। शेषं हरिवत्। समासे तु भूपतये। कतिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः॥
न्यासः
पतिः समसा एव। , १।४।८
"पतिशब्दस्य सिद्धायां घिसंज्ञायाम्" इति। अनन्तरसूत्रेणैवेति शेषः। "प्रजापतिना" इति षष्ठीसमासः। यदि सिद्धायां घिसंज्ञायामिदमारभ्यते तदा "सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः" (दु।सि।का।सू।वृ।५९) इति विनाप्येवकारेण लभ्यत एव नियमः, तत् किमर्थमेवकारकरणमित्यत आह-- "एवकारकरणम्" इत्यादि। विना ह्रेवकारेण विपरीतमप्याशङ्क्येत-- पतिरेव समसा इति। ततश्च दृढमुष्टिनेत्यादौ न स्यात्, एवकारे तु सति भवतीति। तथा ह्रतर् समासशब्दादनन्तरं प्रयुज्यमानं यत एवकारकरणं ततोऽन्यत्रावधारणमिति पतिशब्द एव नियम्यते, न समासः॥
बाल-मनोरमा
पतिः समास एव २५५, १।४।८
अथ पतिशब्दे विशेषं दर्शयति--पतिः समास एव। "शेषो घ्यसखी"त्यतो "घी"त्यनुवर्तते। तदाह पतिशब्द इति। पत्या। पत्ये इति। घित्वाऽभावान्नात्वगुणाऽभावे यणि रूपम्। पत्युरिति। "ख्यत्या"दित्युत्त्वम्। पत्याविति। घित्वाऽभावात् "अच्च घेः" इत्यस्य प्रवृत्तेरभावे "औत्" इति ङेरौत्त्वे यणि रूपम्। आरम्भसामथ्र्यादेव नियमार्थत्वे सिद्धे एवकारस्तु "पतिरेव समासे घि"रिति विपरीतनियमव्यावृत्त्यर्थः। तेन सुहरिणेत्यादि सिध्यति। समासे तु भूपतये इति। "भूपतिने"त्याद्युपलक्षणम्। "सीतायाः पतये नमः" इत्यादि त्वार्षम्।
अथ कतिशब्दे विशेषं दर्शयति-कतिशब्दे नित्यं बहुवचनान्त इति। "किमः सङ्ख्यापरिमाणे" इत्यनेन किंशब्दाद्बहुत्वसङ्ख्यावच्छिन्नसङ्ख्येयविषयप्रश्न एव डतिरिति भाष्ये स्पष्टत्वादिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
पतिः समास एव २१६, १।४।८
पतिः समास एव। एवकार इष्टतोऽवधारणार्थः। अन्यथा हि "समासे पतिरेवे"ति नियमः संभाव्येत्, ततश्च "महाकविने"त्यादिप्रयोगो न सिध्यते। "अनल्विधौ", "धात्वादे"रित्यादिज्ञापकानुसरणे तु प्रतिपत्तिगौरवं स्यादिति भावः। पत्येत्यादि। नन्वेवं "शेषो ध्यसखिपती"इत्येवोच्यतां, किमनेन "पतिः समास एवे"ति सूत्रेणेति चेन्न; समुदायस्य पतिरूपत्वाऽभावने बहुच्पूर्वकपतिशब्दस्यापि घिसंज्ञा स्यात्। ततश्च "सुसखिने"त्यादिवद्बहुपतिनेत्यादिवब्दहुपतिनेत्यादि प्रसज्येत, इष्यते तु "वहुपत्ये"त्यादि। नापि "सखिपती समास एवे" त्येवसूत्र्यतामिति शङ्क्यम्, "बहुपत्ये"त्यादिवद्बहुसख्येत्याद्यापत्तेः, इष्यते तु "बहुसखिने"त्यादि। अथ कथं "सीतायाःपतये नमः"इति, "नष्टे मृते प्रव्रजिते क्लीबे इः" इत्यौणादिक इप्रत्यये "णेरनिटी"ति णिलोपे च निष्पन्नोऽयं पतिशब्दः "पतिः समास एव" इत्यत्र न गृह्रते, लाक्षणिकत्वादिति। एतेन "कृष्णस्य सखिर्जुनः"इति भारतम्, "सखिना वानरेन्द्रेणे"ति रामायणं च व्याख्यातम्। कति शब्द इति। का सङ्ख्या येषां ते कति। "किमः सङ्ख्यापरिमाणे डति च" इति डतौ डित्त्वाट्टिलोपः।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
सुप्प्रतिना मात्राऽर्थे॥ २।१।९
पदच्छेदः॥
सुप् १।१ प्रतिना ३।१ मात्राऽर्थे ७।१ अव्ययीभावः १।१ ५ सह ० ४ सुपा ३।१ ४ समासः १।१ ३
काशिका-वृत्तिः
सुप् प्रैत्ना मात्राऽर्थे २।१।९
मात्रा बिन्दुः, स्तोकम्, अल्पम् इति पर्यायाः। मात्राऽर्थे वर्तमानेन प्रतिना सह सुबन्तं समस्यते, अव्ययीभावश्च समासो भवति। अस्त्यत्र किञ्चित् शाकम् शाकप्रति। सूपप्रति। मात्राऽर्थे इति किम्? वृक्षं प्रति विधोतते विद्युत्। सुपिति वर्तमाने पुनः सुब्ग्रहणम् अव्ययनिवृत्त्यर्थम्।
न्यासः
सुप्प्रतिना मात्रार्थे। , २।१।९
"वृक्षं प्रति" इत्यत्र लक्षणे प्रतिशब्दो वत्र्तते, न मात्रार्थे। ननु परं सुब्ग्रहणं कमर्थंम्?
यावता "सुबामन्त्रिते" २।१।२
इत्यतः सुब्ग्रहणमतुवर्तिष्यत इत्यत आह-- "सुब्ग्रहणम्" इत्यादि। सुब्ग्रहणं पूर्वं ह्रव्ययेन सम्बद्धम्; अतस्तदनुवृत्तौ तस्याप्यनुवृत्तिः स्यात्। तस्मादव्ययनिवृत्त्यर्थमिदमन्यत सुब्ग्रहणं क्रियते॥
बाल-मनोरमा
सुप्प्रतिना मात्रार्थे ६५५, २।१।९
सुप्प्रतिना मात्रार्थे। सुबिति छेदः। मात्रा-लेशः। तस्मिन्नर्थे विद्यमानेन प्रतिना सुबन्तं समस्यत इत्यर्थः। सुबित्यनुवर्तमाने पुनः सुब्ग्रहणं संनिहितस्याऽव्ययमित्यस्याननुवृत्त्यर्थं, तद्ध्वनयन्नुदाहरति-शाकस्य लेश इति। अत्र "प्रती"त्यव्ययं मात्रार्थकम्। अतस्तेन शाकस्येति सुबन्तस्य समासः। समासविधौ सुबन्तस्य प्रथमानिर्दिष्टत्वेन उपसर्जनत्वात्पूर्वनिपातः, न तु प्रतेः, तस्य समासविधौ तृतीयानिर्दिष्टत्वात्। वृक्षं प्रतीति। अत्र प्रतेर्मात्रार्थकत्वाऽभावान्न तेन समासः। न च "लक्षणेत्थ"मिति कर्मप्रवचनीयत्वविधानसामथ्र्यादेवाऽत्र समासो न भविष्यति, सति समासे द्वितीयायाः षष्ठ()आ वा लुकि अविशेषात्, सकृत्प्रवृत्ततया समासात्तद्विभक्त्यनुत्पत्तेरिति वाच्यम्, "वृक्षं प्रति सिञ्चती"त्यादौ "उपसर्गात्सुनोती"ति षत्वनिवृत्त्या कर्मप्रवचनीयत्वस्य चरितार्थत्वादित्यन्यत्र विस्तरः।
तत्त्व-बोधिनी
सुप्प्रतिना मात्रार्थे ५८०, २।१।९
सुप्प्रतिना। सुबित्यनुवर्तमाने पुनः सुब्ग्रहणमव्ययनिवृत्त्यर्थमिति ध्वनयन्नुदाहरति--शाकप्रतीति।नन्वारम्भसामथ्र्यादव्ययभिन्नमेव सुप्समस्यत इति चेत्। अत्राहुः--पुनः सुब्ग्रहणाऽभावे दोषामन्यमहर्दिवामन्या रात्रिरिति वृत्तिविषये सत्त्वप्रधानतादर्शनात्तादृशाव्ययान्येव मात्रार्थे प्रतिना समस्येरन्, तथा च दिवसस्य लेशो दिवाप्रति दोषाप्रतीत्यादीनाहरणत्वं संभाव्येतेति। वृक्षं प्रतीति। ननु लक्षणादौ प्रतेः कर्मप्रवचनीयसंज्ञाविधानसामथ्र्याद्ध्वितीयागर्भं वाक्यमेव स्यात्, न तु समासः, तस्य लेशार्थे सावकाशत्वादिति चेत्। मैवम्। "वृक्षं प्रति सिञ्चन्ती"त्यादौ षत्वनिवारकत्वेन कर्मप्रवचनीयसंज्ञाविधानस्य चरुतार्थत्वान्मात्रार्थग्रहणाऽभावे लक्षणादाबप्यनेन समासप्रसङ्गात्। वीप्सायामव्ययीभावे तु प्रत्यादेः पूर्वनिपातत्वे "प्रत्यर्थं सिञ्चन्ती"त्यादौ षत्वाऽप्रसक्त्या कर्मप्रवचनीयविधानस्याऽचरितार्थतया तत्सामथ्र्याद्द्वितीयागर्भं वाक्यमपीत्युक्तं मूलकृता "अव्ययं विभक्ती"ति सूत्रे। अत्र नव्याः--प्रत्यर्थमित्यव्ययीभावे वीप्सायां द्योतकत्वेन विद्यमानमव्ययं समस्यते। वीप्साद्योतकस्य यदि कर्म प्रवचनीयसंज्ञाविधिः स्वीक्रियते, तदापि प्रतिस्तवनं प्रतिस्थानमित्यादौ षत्वनिवारणाय प्रतीत्यस्य कर्मप्रवचनीयसंज्ञा चरितार्थैव। वस्तुतस्तु वीप्सायां विषयभूतायां प्रत्यादेः कर्मप्रवचनीयसंज्ञा, न तु वीप्साद्योतकस्यैव। अन्यथा "वृक्षं वृक्षं प्रति सिञ्चती"त्यत्र द्विर्वचनेनैव वीप्सा द्योत्यते। प्रतिशब्दस्तु क्रियाया संबध्यते। कर्मणि द्वितीया। कर्मप्रवचनीयसंज्ञया उपसर्गसंज्ञाया बाधात् षत्वं ने"त्यादिमनोरमाग्रन्थस्य "लक्षणेत्थंभूते"ति सूत्रस्थस्य दत्तजलाञ्जलिः स्यात्, ततश्च संज्ञाविधानसामथ्र्यास्योपक्षीणत्वात्, अर्थमर्थं प्रतीत्यादिभाष्यप्रयोगादेव द्वितीयागर्भं वाक्यमपि भवतीत्येवं व्याख्येयमित्याहुः। पराजयं द्योतयितुमाह---विपरीतं वृत्तमिति। पूर्वं जये यथा वृत्तं तथा न वृत्तमित्यर्थः। एकपरीति। एकंन विपरीतं वृत्तमित्यर्थः। एवं द्विपरीत्यादि। "विभाषाऽपपरिबहि"रिति योगं विभज्य व्याचष्टे।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
यमो गन्धने॥ १।२।१५
पदच्छेदः॥
यमः ५।१ १६ गन्धने ७।१ सिच् १।१ १४ आत्मनेपदेषु ७।३ ११ कित् १।१ ५
अर्थः॥
गन्धने अर्थे वर्त्तमानात् यम्-धातोः परह् सिच् आत्मनेपदविषये किद्वत् भवति। गन्धनम् = सूचनम्, परस्य दोषाविष्करणम्
उदाहरणम्॥
उदायत, उदायसाताम्, उदायसत।
काशिका-वृत्तिः
यमो गन्धने १।२।१५
सिच आत्मनेपदेषु इति वर्तते। यमेर् धातोर् गन्धने वर्तमानात् परः सिच् प्रत्ययः किद् भवति आत्मनेपदेषु परतः। गन्धनं सूचनं, परेण प्रच्छाद्यमानस्यावद्यस्याविष्करणम्। अनेकार्थत्वाद् धातूनां यमिस् तत्र वर्तते। उदयत, उदायसाताम्, उदायसत। सूचितवानित्यर्थः। सिचः कित्त्वादनुनासिकलोपः। आङो यमहनः १।३।२८
इत्यात्मनेपदम्। गन्धन इति किम्?
उदायंस्त पादम्। उदायंस्त कूपादुदकम्। उध्दृतवानित्यर्थः। सकर्मकत्वे ऽपि समुद्दाङ्भ्यो य्मो ऽग्रन्थे १।३।७५
इत्यात्मनेपदम्।
न्यासः
यमो गन्धने। , १।२।१५
ननु च "यम उपरमे" (धा।पा।९८४) इति पठ()ते, तत् कथमयं गन्धने वर्तते, इत्यत आह-- "अनेकार्थत्वात्" इति। "आङो यमहनः" १।३।२८
इत्यत्र "अकर्मकाच्च" १।३।२६
इत्यतोऽकर्मकग्रहणमनुवर्तते। तत् कथमिह सकर्मकत्वे सत्यात्मनेपदमित्यत आह-- "सकर्मकत्वेऽपि इत्यादि। सकर्मकत्वन्तु पदादेः क्रमणोऽत्र विद्यमानत्वात्। "उदायंस्त पादम्" इति। आकृष्टवानित्यर्थः॥
बाल-मनोरमा
यमो गन्धने ५२२, १।२।१५
यमो गन्धने। सिच्कित्स्यादिति। शेषपूरणम्। सिचः कित्त्वे मकारस्य "अनुदात्तोपदेशे" ति लोपः।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
उपसर्जनं पूर्वम्॥ २।२।३०
पदच्छेदः॥
उपसर्जनम् १।१ ३१ पूर्वम् १।१ ३८ समासः १।१ २।१।३
काशिका-वृत्तिः
उपसर्जनं पूर्वम् २।२।३०
समासे इति वर्तते। उपसर्जनसंज्ञकं समासे पूर्वं प्रयोक्तव्यम्। पूर्ववचनं परप्रयोगनिवृत्त्यर्थम्। अनियमो हि स्यात्। द्वितीया कष्टश्रितः। तृतीया शङ्कुलाखण्डः। चतुर्थी यूपदारु। पञ्चमी वृकभयम्। षष्ठी राजपुरुषः। सप्तमी अक्षशौण्डः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
उपसर्जनं पूर्वम् ९१३, २।२।३०
समासे उपसर्जनं प्राक्प्रयोज्यम्। इत्यधेः प्राक् प्रयोगः। सुपो लुक्। एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात्प्रातिपदिकसंज्ञायां स्वाद्युत्पत्तिः। अव्ययीभावश्चेत्य व्ययत्वात्सुपो लुक्। अधिहरि॥
न्यासः
उपसर्जनं पूर्वम्। , २।२।३०
"पूर्ववचनं परप्रयोगनिवृत्त्यर्थम्" इति। ननु च परप्रयोगविपर्ययो लोके न दृष्ट एव; तत्कथं परप्रयोगनिवृत्त्यर्थेन पूर्वग्रहणेनेत्यत आह-- "अनियमो हि स्यात्" इति। सम्भावनायां लिङ। एवं मन्यते-- यद्यपि परप्रयोगविपर्ययो न दृष्टः, तथाप्यसति नियामके वाक्ये पुरुषापराधाद्विपरीतप्रयोगोऽपि सम्भाव्येत। येषाञ्च वाक्यमेव समासीभवतीति दर्शनम्, तेषां वाक्यस्यानितयतक्रमत्वात् तद्विकारोऽपि समासोऽनियतक्रमः स्ादिति सूत्रारम्भः॥
बाल-मनोरमा
उपसर्जनं पूर्वम् ६४६, २।२।३०
उपसर्जनं पूर्वम्। प्राक्कडारात् समास इत्यदिकृतम्। समास इति प्रथमान्तं योग्यतया सप्तम्यन्तं विपरिणम्यते। तदाह--समासे उपसर्जनं प्राक् प्रयोज्यमिति। पूर्वमित्यस्य पूर्वं प्रयोज्यमित्यर्थ इति भावः। एवंच प्रकृते अपेत्यस्य पूर्वं प्रयोगनियमः सिद्धः। अप दिशा इति स्थितम्।


text:
e - governance Feed
- चलवाणी सेवा
- अस्मिन् भागे चलवाणीशासनान्तर्गतं चलवाणीशासनेन सह चलवाणीसेवायाः सूचना प्रदत्ता।
- चलवाणी-आपणिकाः भविष्यन्ति वित्तकोशाः
- लेखेस्मिन् सर्वकारेण वित्तसेवायाः(बैंकिंग) सरलीकरणे तथा च षड्लक्षग्रामं यावद् वित्तसेवायाः (बैंकिंगसुविधायाः) संस्थापनायै गृहीतनवोपचाराणां चर्चा विहिता।
- चलवाणी-अनुप्रयोगसम्बद्धाः नवीनतमसूचनाः
- भागेस्मिन् चलवाण्या तदनुप्रयोगैश्च सम्बद्धाः नवीनतमसंसूचनाः अवगमयितुं प्रयासो विहितः।
- चलवाणीशासनम् (एम्-गवर्नेंस्)
- चलवाणीसेवाः- आदानप्रदानयोः लोकप्रियो माध्यमः
- दिनं-प्रतिदिनं जनग्राह्यत्वात् प्रयोगाधिक्याच्च सेवानाम् आदानप्रदानयोः लोकप्रियसाधनम् सञ्जाता अस्ति चलवाणी। सर्वकारनागरिकमध्ये वित्तीयसेवातः परिवादनिवारणं यावत् प्रवृत्तेषु पारस्परिकसंवादेषु अस्याः महती भूमिका वर्तते।
- ई-शासनम्
- The e-Governance section provides one stop information access to available online citizen services, state specific e-Governance initiatives, mobile governance, RTI etc.
- डिजीटल वित्तीयसेवाः
- अस्मिन् भागे डिजीटल वित्तीयसेवाः सूचना प्रदत्ता।
- राष्ट्रिय-ई-शासनयोजना
- अस्मिन् भागे राष्ट्रिय-ई-शासनयोजना सूचना प्रदत्ता।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
सम्बोधने च॥ ३।२।१२५
पदच्छेदः॥
सम्बोधने ७।१ च ० लटः ६।१ १२४ शतृ-शानचौ १।२ १२४ वर्त्तमाने ७।१ १२४ धातोः ५।१ ?
अर्थः॥
सम्बोधने च विषये धातोः लटः स्थाने शतृशानचौ आदेशौ भवतः।
उदाहरणम्॥
हे पचन्, हे पचमान।
काशिका-वृत्तिः
सम्बोधने च ३।२।१२५
प्रथमासमनाधिकरणार्थ आरम्भः। सम्भोधने च विषये लटः शतृशानचौ प्रत्ययौ भवतः। हे पचन्। हे पचमान।
न्यासः
सम्बोधने च। , ३।२।१२५
"प्र()थमासमानाधिकरणार्थ आरम्भः" इति। अवधारणमिह द्रष्टव्यम्। पूर्वयोगो ह्रप्रथमासमानाधिकरणार्थः, क्वचित् प्रथमासमानाधिकरणार्थश्च; अयं तु प्रथमासमानाधिकरणार्थं एव। यदि तर्हि पूर्वसूत्रं प्रथमासमानाधिकरणार्थमपि, तह्र्रेषंसति तौ यथा अन्यत्र प्रथमासमानाधिकरणेऽपि भवतस्तथा सम्बोधनेऽपि भविष्यत इत्यपार्थकम्?
नापार्थकम्; तस्यैव प्रपञ्चार्थत्वात्। "हे पचन्" इति। "न ङिसम्बुद्ध्योः" ८।२।८
इति नलोपप्रतिषेधान्नलोपाभावः। "हे पचमान" इति। "एङ ह्यस्वात् सम्बुद्धेः" ६।१।६७
इति सुलोपः॥
बाल-मनोरमा
संबोधने च ९०४, ३।२।१२५
संबोधने च। "शतृशानचा"विति शेषः। प्रथमासमानाधिकरणार्थ आरम्भः। पूर्सूत्रस्थपुनर्लड्ग्रहणस्य अधकविधानार्थत्वादेव सिद्धे प्रपञ्चार्थमिदम्।


text:
यज्ञस्य कर्म यज्ञकर्म, तस्मिन् यज्ञकर्मणि, षष्ठीतत्पुरुषः। जपश्च न्यूङ्खश्च साम च, जपन्यूङ्खसामानि, न जपन्यूङ्खसामानि अजपन्यूङ्खसामानि तेषु अजपन्यूङ्खसामसु द्वन्द्वगर्भनञ्तत्पुरुषः।
यज्ञकर्मणि, उदात्तानुदात्तस्वरितस्वराणाम् एकश्रुतिः भवति, जयन्यूङ्खसामानि वर्जयित्वा। जप उपांशुप्रयोगः। नूङ्खा निगदविशेषाः, आश्वलायनश्रौतसूत्रे {७।११} व्याख्यातास्तत्र द्रष्टव्याः॥
समिधाग्निं दुवस्यत घृतैर्बोधयतातिथिम्। आस्मिन् हव्या जुहोतन॥ यजु॰३।१॥ अग्निर्मूर्द्धा दिवः ककुत्पतिः पृथिव्या अयम्। अपां रेतांसि जिन्वतो३म्॥ यजु॰ ३।१२॥ अत्रैकश्रुतिरभूत्।
त्रैस्वर्येण वेदे मन्त्राः पठ्यन्ते। तेषां यज्ञक्रियायाम् अपि तथैव प्रयोगे प्राप्ते एकश्रुतिर् विधीयते जपन्यूङ्खसामानि वर्जयित्वा। यज्ञकर्मणि मन्त्राणाम् ऐकश्रुत्यं भवति। अग्निर् मूर्धा दिवः ककुत् पतिः पृथिव्या अयम्। अपां रेतंसि जिन्वतो३म्। यज्ञकर्मणि इति किम्? सम्पाठे मा भूत्। अजपेष्विति किम्? ममाग्ने वर्चो विहवेष्वस्तु। जपो ऽनुकरणमन्त्र उपांशुप्रयोगः। अन्यूङ्खाइति किम्? न्यूङ्खा ओकाराः षोडश। तेषु केचिदुदात्ताः केचिदनुदात्ताः। असामसु इति किम्? विश्वं समत्रिणं दह। सामानि वाक्यविशेषस्थगीतय उच्यन्ते। तत्रैकश्रुतिर् न भवति।
"अग्निर्मूर्धा दिवः" इत्यादि। "अगि रगि गत्यर्थाः" (धा।पा।१४६,१४४)। "वीज्याज्वरिभ्यो निः" (द।उ।१।१८) इत वत्र्तमाने "अङ्गेर्निर्नलोपश्च" (द।उ।१।२०) इति निप्रत्ययः; नलोपश्च भवति। अग्निशब्दः प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः। "मुर्वी बन्धने" (धा।पा।५७५),"अकनिन् युवृषितक्षिराजिधन्विद्युप्रतिदिवः" (द।उ।६।५१) इत्यतः कनिन्निति वत्र्तमाने "()आन्नुक्षन्पूषन्()प्लीहन्क्लेदन्()स्नेहन्()मूर्धन्मज्जन्नर्यमन्वि()आप्सन्परिज्मन्मातरि()आन्मघवन्" (द।उ।६।५५) इति मूर्धन्शब्दः कनिन्प्रत्यान्तो निपातित इति निपातनादाद्युदात्तः। वकारस्य धकारोऽत्र निपातनादेव। "दिवु क्रीडादौ" (धा।पा।११०७) डिविन् प्रत्ययः। इकार उच्चारणार्थः। डित्यभस्याप्यनुबन्धकरणसामथ्र्यात् "ट
#ए#ः" ६।४।१४३
इति टिलोपः। "दिव्" इति स्थिते "ऊडिदम्पदाद्यप्पुम्रैद्युभ्यः" ६।१।१६५
इति विभक्तेरन्तोदात्त्वम्। ककुच्छब्दः "{फिषोन्त उदात्तः- #इति मुद्रितं सूत्रम्}प्रातिपदिकमन्तोदात्तं भवति" (फि।सू। १।१)इत्यन्तोदात्तः। पतिशब्दः "पातेर्डतिः" (द।उ।१।२७) इति डतिप्रत्ययान्तः प्रत्ययस्वरेणाद्युदात्तः, ततः ककुदः पतिः ककुत्पतिरिति षष्ठीसमासः, स"समासस्य" ६।१।२१७
इत्यन्तोदात्तत्वम्। "प्रथ प्रख्याने" (धा।पा।१५५३), "प्रथेः षिवन् संप्रसारणञ्च" (द।उ।८।१२४)। "षिद्गौरादिभ्यश्च"४।१।४१
इति पृथिवशब्दान्()ङीष्। प्रत्ययस्वरेण धातुप्रत्यङीष आद्युदात्तोदात्तः। षष्ठ()ऐकवचनम् ङस्। "आण्नद्याः"इत्यनुदात्तत्वम्। सवर्णदीर्घः। "इको यणचि" ६।१।७४
इति यणादेशः। "उदात्तयणो हल्पूर्वात्" ६।१।१६८
इति विभक्तिरुदात्ता। "अयम" इति। "इदि परमै()आर्ये" (धा।पा।६३) "इदितो नुम् धातोः" ७।१।५८
इति नुम्, "इन्देः कमिर्नलोपश्च" (पं।उ।५९६) इति कमिप्रत्ययो नलोपश्च; इदम्शब्दः कमिप्रत्ययेनान्तोदात्तः। सौ परतः "इदोऽय् पुंसि"
इतीदम इद्रूपस्यादेशः। "अपाम्" इति। "आप्लृव्याप्तौ" (धा।पा।१२६०), "आप्नोतेह्र्यस्वश्च" (द।उ।१।१२७) इति क्विप्, ह्यस्वश्च, षष्ठीबहुवनचम्। "ऊडिदं पद" ६।१।१६५
इति विभक्तेरुदात्तत्वम्। तेनापामित्यस्यान्तोदात्तत्वम्। "रि गतौ" (धा।पा।१४०४), "स्त्रुरिभ्यां तुट् च" (द।उ।९।६२) इत्यसुन् प्रत्ययः। तुडागमः। "रेतांसि" इति नित्स्वरेणाद्युदात्तः। "जिन्वति" इति। "जि जये" (धा।पा।५६१) लट्,शत्रादेशः। "व्यत्ययो बहुलम्" ३।१।८५
इति व्यत्ययेन श्नुप्रत्ययः।"हुश्नुवोः सार्वधातुके" ६।४।८७
इति यणादेशः। "उगितश्च" ४।२।६
इति ङीप्। "अम्बार्थनद्योह्र्यस्वः" ७।३।१०७
इति ह्यस्वः। "एङ ह्यस्वात् सम्बुद्धेः" ६।१।६७
इति सुलोपः। "ये यज्ञकर्मणि" ८।२।८८
इति वत्र्तमाने "प्रणवष्टेः"८।२।८९
इति प्रणवादेशः। स च प्लुत
उदात्तश्च,"वाक्यस्य टेः प्लुत उदात्तः" ८।२।८२
इत्यधिकरात्। प्रणव इत्योकारम्, ओङ्कारं वाऽऽचक्षते। प्रणवस्योदात्तविधानसामथ्र्यादसिद्धत्वाच्च पदादुत्तरस्य "आमन्त्रितस्य च" ८।१।१९
इत्यनुदात्तं न भवति; शेषस्य तु भवति। एषु स्वरेषु प्राप्तेष्वेकश्रुतिर्विधीयते।
"संपाठे मा भूत्" इति। संपाठ= स्वाध्यायकालः। "ममाग्ने" इत्यादि। "असु क्षपणे" (धा।पा।१२०९), "युष्यसिम्यां मदिक्" (द।उ।६।५०) इति मदिक्। अस्मच्छब्दः
प्रत्ययस्वेरणान्तोदात्तः। षष्ठ()एकवचनस्य "युष्मदसमद्भ्यां ङसोऽश्" ७।१।२७
इत्यशादेश-, "तवममौ ङसि" ७।२।९६
इत्यस्मदो ममादेशः। स्था४निवद्भावादन्तोदात्तः। "अतो गुणे" ६।१।९४
पररूपत्वम्। "एकादेश उदात्तेनोदात्तः" ८।२।५
अग्निशब्दस्य "आमन्त्रितस्य च" ८।१।१९
इति निघातः। "वर्च दीप्तौ" (धा।पा।१६२), "असुन्" (द।उ।९।४९) इतिअसुन् प्रत्ययः। वर्चशब्दो नित्स्वरेणाद्युदात्तः। "ह्वेञ् स्पर्धायाम्" (धा।पा।१००८)। "ह्वः संप्रासारणञ्च न्यभ्युपदिषु ३।३।७२
इत्यप् प्रत्ययः। "उपपदमतिङ" २।२।१९
इति समासः। "गतिकारकोपपदात् कृत्" ६।२।१३८
इत्युत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वे
प्राप्ते, "अन्तः" ६।२।१४२
इत्यनुवर्तमाने "थाथघञ्क्ताजवित्रकारणाम्" ६।२।१४३
इत्यन्तोदात्तत्वम्, सप्तमीबहुवचने "बहुवचने झल्येत्"७।३।१०३
इत्येत्त्वम्, स्थानिवद्भावादेकारोऽपब्यदात्त एव। "अस भुवि" (धा।पा।१०६५) , लोट्, तिप्, "एरुः" ३।४।८६
इत्युत्वम्, अदादित्वाच्छपो लुक्। "तिङङतिङः" ८।१।२८
इति निघातेन "अस्तु" शब्दोऽनुदात्तः। "जपोऽनुकरणमन्त्रः" इति। "जप" इत्यक्तेरर्थकथनमनुकरणमन्त्र इति। अनुकृतिः = अनुकरणम्। सर्वत्र मन्त्रे स्फुटमुच्चारणमित्यनुकरणमन्त्रः। अत एवाह-- "उपांशुप्रयोगः" इति। यता जले निमग्नस्य पाठः।
क्वचिदकरणमन्त्र इति पाठः। तत्रायमर्थः-- ईषत् करणमुच्चारणं यस्य सोऽकरणमन्त्र इति; नञ ईषदर्थत्वात्।
एशब्दो निपातः। "निपाता आद्युदात्ताः" (फि।सू।४।८०)। "विश प्रवेशने" (धा।पा।१४२४),"अशूप्रुषिलटिकणिखटिविशिभ्यः क्वन्" (द।उ।१२५) इति क्वप्रत्ययान्तत्वाद्वि()आशब्दो नित्स्वरेणाद्युदात्तः। समञ्च तत् अत्रिणञ्चेति विशेषणसमासः। समासान्तोदात्तत्वम्। "दह भस्मीकरणे" (धा।पा।९९१), लोट्,सिप्, सेर्हिरादेशः,"अतो हेः" ६।४।१०५
इति हेर्लुक्, "तिङङतिङ" ८।१।२८
इति निघातविधानात् दहशब्दोऽनुदात्तः। केचिद् वहा३ इति प्लुतान्तं पठन्ति; तेषां साहसमनिच्छतां "सर्वत्र विभाषा प्लुतो वक्तव्यः" (म
।भा।३।४२०) इत्यतो वचनात् प्लुतो वक्तव्यः, स चोदात्तः
।
अन्ये त्वाकारान्तं पठन्ति, तेषां छान्दसत्वादाकारः। ह्यस्वोऽपि हि वर्णो व्यत्ययेन दीर्घो भवति,"पुरुषः" "नारकः" इति यथा। "वाक्यविशेषस्था गीतयः" इति। यथोक्तं जैमिनिना-- "गीतिषु सामाख्या" इति। गीतिः = ध्वनिविशेषः।
कर्मग्रहणं किमर्थम्,यज्ञ इत्येवोच्येत, यज्ञमन्त्राणां यज्ञक्रियार्थत्वाद्यज्ञकर्मणि भविष्यति?
सत्यमेतत्; विस्पष्टार्थ हि कर्मग्रहणम्। अथ वा -- योऽपि न प्रसिद्धो यज्ञः पञ्चयजनादिः, तत्रापि यथा स्यादित्येवमर्थम्; अन्यथा "यज्ञे" इच्युच्यमाने प्रसिद्धो यो यज्ञोऽ()आमेधादिस्त्तत्रैव स्यात्॥


text:
॥ श्रीगायत्री सुप्रभातम् ॥
श्री पातूरि सीतारामांजनेयुलु कृत
॥ श्रीरस्तु ॥
श्री जानिरद्रितनयापतिरब्जगर्भः
सर्वे च दैवतगणाः समहर्षयोऽमी ।
एते भूतनिचयाः समुदीरयन्ति
गायत्रि - लोकविनुते तव सुप्रभातम् ॥ १॥
पुष्पोच्चयप्रविलसत्करकंजयुग्माम्
गंगादिदिव्यतटिनीवरतीरदेशे- ।
ष्वर्घ्यम् समर्पयितुमत्रजनास्तवैते
गायत्रि - लोकविनुते - तव सुप्रभातम् ॥ २॥
कर्णेऽमृतम् विकिरता स्वरसंचयेन
सर्वे द्विजाः श्रुतिगणम् समुदीरयन्ति ।
पश्याश्रमासथ वृक्षतलेषु देवि
गायति -लोकविनुते -तव सुप्रभातम् ॥ ४॥
गावो महर्षिनिचयाश्रम भूमिभागात्
गन्तुम् वनाय शनकैः शनकैः प्रयान्ति ।
वत्सान् पयोऽमृतरसम् ननु पाययित्या
गायत्रि - लोकविनुते - तव सुप्रभातम् ॥ ४॥
शिष्य प्रबोधनपरा वर मौनि मुख्याः
व्याख्यान्ति वेदगदितम् स्फुट धर्म ततत्त्वम् ।
स्वीयाश्रमाङ्गणतलेषु मनोहरेषु
गायत्रि - लोकविनुते - तव सुप्रभातम् ॥ ५॥
श्रोत्रामृतम् श्रुतिरवम् कलयन्त एते
विस्मृत्य गन्तुमटवीम् फललाभलोभात् ।
वृक्षाग्र भूमिषु वनेषु लसन्ति कीराः
गायत्रि - लोकविनुते - तव सुप्रभातम् ॥ ६॥
मूर्तित्रयात्मकलिते निगम त्रयेण
वेद्ये स्वरत्रय परिस्फुट मन्तरूपे
तत्त्वप्रबोधनपरोपनिषत्प्रपञ्चे
गायत्रि - लोकविनुते - तव सुप्रभातम् ॥ ७॥
विश्वात्मिके निगमशीर्षवतंसरूपे
सर्वागमान्तरुदिते वरतैजसात्मन् ।
प्राज्ञात्मिके सृजनपोषणसंहृतिस्थे
गायत्रि - लोकविनुते - तव सुप्रभातम् ॥ ८॥
तुर्यात्मिके सकलतत्त्वगणानतीते
आनन्दभोगकलिते परमार्धदत्रि
ब्रह्मानुभूतिवरदे सततम् जनानाम् ।
गायत्रि - लोकविनुते -सुप्रभातम् ॥ ९॥
तारस्वरेण मधुरम् परिगीयमाने
मन्द्रस्वरेण मधुरेण च मध्यमेन ।
गानात्मिके निखिललोक मनोज्ञ भावे
गायत्रि - लोकविनुते - तव सुपभातम् ॥ १०॥
पापाटवी दहन जागृत मानसा त्वम्
भक्तौघ पालन निरंतर दीक्षिताऽसि ।
त्वय्येव विश्वमखिलम् स्थिरतामुपैति
गायत्रि - लोकविनुते - तव सुप्रभातम् ॥ ११॥
या वैदिकी निखिल पावन पावनी वाक्
या लौकिकी व्यवहृति प्रवणा जनानाम् ।
या काव्यरूप कलिता तव रूप मेताः
गायत्रि - लोकविनुते - तव सुप्रभातम् ॥ १२॥
दिव्यम् विमानमधिरुह्य नभोङ्गणेऽत्र
गायन्ति दिव्य महिमानमिमे भवत्याः ।
पश्य प्रसीद निचया दिविजाङ्गनानाम्
गायत्रि - लोकविनुते - तव सुप्रभातम् ॥ १३॥
हैमीम् रुचम् सकल भूमिरुहाग्रदेशे-
ष्वाधाय तत्कृत परोपकृतौ प्रसन्नः ।
भानुः करोत्यवसरे कनकाभिषेकम्
गायत्रि - लोकविनुते - तव सुप्रभातम् ॥ १४॥
दिव्यापगासु सरसीषु वनी निकुङ्जे-
षूच्चावचानि कुसुमानि मनोहराणि ।
पुल्लानि सन्ति परितस्तव पूजनाय
गायत्रि - लोकविनुते - तव सुप्रभातम् ॥ १५॥
कुर्वन्ति पक्षिनिचयाः कलगानमेते
वृक्षाग्रमुन्नततरासनमाश्रयन्तः
देवि - त्वदीय महिमानमुदीरयन्तो
गायत्रि - लोकविनुते - तव सुप्रभातम् ॥ १६॥
विश्वेशि - विष्णुभगिनि - श्रुतिवाक्स्वरूपे -
तन्मात्रिके - निखिलमन्तमयस्वरूपे -
गानात्मिके - निखिलतत्त्वनिजस्वरूपे -
गायत्रि - लोकविनुते - तव सुप्रभातम् ॥ १७॥
तेजोमयि - त्रिभुवनावनसक्तचित्ते -
सन्धात्मिके - सकल काल कला स्वरूपे -
मृत्युंजये - जयिनि - नित्यनिरंतरात्मन् -
गायत्रि - लोकविनुते - तव सुप्रभातम् ॥ १८॥
त्वामेव देवि - परितो निखिलानि तन्त्रा-
ण्याभाति तत्त्वमखिलम् भवतीम् विवृण्वत् ।
त्वम् सर्वदाऽसि तरुणारुणदिव्यदेहे -
गायत्रि - लोकविनुते - तव सुप्रभातम् ॥ १९॥
नित्याऽसि देवि - भवती निखिले प्रपञ्चे
वन्द्याऽसि सर्व भुवनैः सततोद्यतासि ।
धी प्रेरिकाऽसि भुवनस्य चराचरस्य
गायत्रि - लोकविनुते - तव सुप्रभातम् ॥ २०॥
वन्दामहे भगवतीम् भवतीम् भवाब्धि-
सन्तारिणीम् त्रिकरणैः करुणामृताब्दे-
सम्पश्य चिन्मयतनो - करुणार्द्रदृष्ट्या
गायत्रि - लोकविनुते - तव सुप्रभातम् ॥ २१॥
त्वम् मातृकामयतनुः परम प्रभावा
त्वय्येव देवि - परमः पुरुषः पुराणः ।
त्वत्तः समस्त भुवनानि समुल्लसन्ति
गायत्रि - लोकविनुते - तव सुप्रभातम् ॥ २२॥
त्वम् वै प्रसूर्निखिलदेवगणस्य देवि
त्वम् स्तूयसे त्रिषवणम् निखिलैश्च लोकैः ।
त्वम् देश काल परमार्थ परिस्फुटासि
गायत्रि - लोकविनुते - तव सुप्रभातम् ॥ २३॥
त्वम् गाधिसूनु परमर्षि वरेण दृष्टा
तेजोमयी सवितुरात्ममयाखिलार्था ।
सर्वार्थदा प्रणत भक्त जनस्य शश्वत्
गायत्रि - लोकविनुतो - तव सुप्रभातम् ॥ २४॥
संकल्प्य लोकमखिलम् मनसैव सूषे
कारुण्यभाव कलिताऽवसि लोकमाता ।
कोपान्विता तमखिलम् कुरुषे प्रलीनम्
गायत्रि - लोकविनुते - तव सुप्रभातम् ॥ २५॥
मुक्ताभ विद्रुम सुवर्ण महेन्द्र नील
श्वेतप्रभैर् भुवन रक्षण बुद्धि दीक्षैः ।
वक्त्रैर्युते - निगम मातरुदारसत्त्वे
गायत्रि - लोकविनुते - तव सुप्रभातम् ॥ २६॥
कारुण्य वीचि निचयामल कान्ति कान्ताम्
ब्रह्मादि सर्व दिविजेड्य महाप्रभावाम् ।
प्रीत्या प्रसारय दृशम् मयि लोकमातः
गायत्रि - लोकविनुते - तव सुप्रभातम् ॥ २७॥
श्री लक्ष्मणादि गुरु सत्करुणैकलब्ध-
विद्या विनीत मतियानय माङनेयः ।
संसेवतेऽत्रभवतीम् भुवतीम् वचोभिः
गायत्रि - लोकविनुते - तव सुप्रभातम् ॥ २८॥
इति सीतारामाङ्जनेय कवि कृत गायत्री सुप्रभातम् ॥
Shri Paturi SitarAmAnjaneyulu is a contemporary
poet both in Sanskrit and Telugu.
This septuagenarian is a resident of Hyderabad, AP. India.
BACK TO TOP
% Text title : gAyatrI suprabhAtam
% File name : gAyatrIsuprabhAtaM.itx
% itxtitle : gAyatrI suprabhAtam
% engtitle : gAyatrI suprabhAtam
% Category : suprabhAta, devii, gAyatrI
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% SubDeity : gAyatrI
% Author : Shri Paturi Sitaramanjaneyulu
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : MyP
% Proofread by : Desiraju H. Rao
% Latest update : June 9, 2004
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org