text:
KRITA
Hindu mythology enumerates four cycles of time – Krita, Tretaa, Dwaapara and Kali yugas. Krita yuga is considered the best in which Dharma is in it’s full swing. Then in successive yugas, Dharma starts decaying gradually. This is an apparent view of yugas. But when one peeps deeper inside, then these statements convey their hidden esoteric meanings.( For esoteric nature of Kaliyuga, one can click here ). Regarding the nature of Krita yuga according to sacred puraanic and vedic texts, one can start from different ways of achieving bliss. One can taste a sweet thing by putting it on his tongue, or one can enjoy sex for higher bliss etc. In ordinary sense, this type of achievements can be called krita, but from vedic point of view, they are not. Vedic texts perceive krita only when the highest bliss has been achieved from an event. Take for example sex. One can direct his sex in vertical direction which may lead to higher types of bliss. Then the harmful effects of sex will not be faced. Similarly, if one wants to enjoy sweet, then vedic texts contemplate enjoying with thinking only, then harmful effects of sweet will not be faced(Similar thoughts have been expressed in connection with Kalpa also) .Similar is the situation of so many events specific to vedic texts. For example, Agni has been stated to become krita only when it is able to transport share of gods to them.
कृत
टिप्पणी : कृत का क्या अर्थ है, यह शतपथ ब्राह्मण के कुछ उद्धरणों से समझा जा सकता है । शतपथ ब्राह्मण १४.२.२.५३ में महावीर पात्र के निर्माण के संदर्भ में कहा गया है कि महावीर पात्र का निर्माण करते समय मृदा में जो जल मिलाते हैं, उसमें मृदा इस भूमि का तथा जल द्युलोक/द्यावा का प्रतीक है । इन दोनों के परस्पर मिलने से महावीर पात्र कृत होता है । यहां कहा गया है कि यह जो मृदा व जल हैं, यह यज्ञ का सिर कटने से उत्पन्न रस से निर्मित हैं । ऋग्वेद १०.१०१.३, शतपथ ब्राह्मण ७.२.२.५ तथा तैत्तिरीय संहिता ४.२.५.५ में सीर/हल द्वारा भूमि का कर्षण करने के संदर्भ में कहा गया है कि योनि के कृत होने पर उसमें बीज बोया जाए । इस वाक्य की व्याख्या करते हुए कहा गया है कि सीता ही योनि है । सीर या हल द्युलोक से प्राप्त ऊर्जा का प्रतीक हो सकता है । उसके द्वारा भूमि कृता होती है । लक्ष्मीनारायण संहिता में सीता को सिता कहा गया है । इन संदर्भों से यह निष्कर्ष निकाला जा सकता है कि जड पदार्थ में चेतन तत्त्व का संचार करना, उसमें उषा उत्पन्न करना ही उसे कृत करना है । सिता को भी उषा के समकक्ष समझा जा सकता है । ऐतरेय ब्राह्मण ५.१ में द्वादशाह के संदर्भ में तीसरे दिन के लक्षणों में से एक लक्षण कृतम् मिलता है । इससे पहले २ दिनों के लक्षण कुर्वत, करिष्यत् आदि हैं । भागवत पुराण में तीसरे स्कन्ध में देवहूति व कर्दम से कपिल का प्राकट्य होता है । जैसा कि अन्यत्र टिप्पणियों में कहा जा चुका है, जड अवस्था में चेतना आना कपि है, उससे भी परे की अवस्था कपिल हो सकती है । द्वादशाह के छठे व नवें दिन भी कृतम् लक्षण की पुनरावृत्ति मिलती है, लेकिन तब कृतम् तीसरे दिन से किसी उच्चतर स्तर का होगा (भागवत पुराण के नवम स्कन्द में कार्तवीर्य अर्जुन की कथा मिलती है ) ।
मान लिया जाए कि हमारे समक्ष कोई स्वादिष्ट वस्तु है और हमें उसका उपभोग करना है । सामान्य विधि तो यही है कि उसको जिह्वा पर रसकर उसका आनन्द लिया जाए । लेकिन पुराणों में तृप्त होने के अन्य साधनों का भी उल्लेख मिलता है । पुराणों में कहा गया है कि दिव्य प्राणियों की कोई योनि केवल दर्शन मात्र से, कोई स्पर्श मात्र से, कोई ध्यान मात्र से, कोई मिथुन से तृप्त/कृत होती है । जब मिथुन द्वारा कृत अथवा तृप्ति होती है, वह तो कृत होने का स्थूलतम रूप है । उसमें क्रिया निहित है । प्रश्न यह है कि क्रिया को बीच में लाए बिना ही कैसे कृत हुआ जाए । यदि क्रिया बीच में आ गई तो संभवतः परम सौन्दर्य का अनुभव नहीं हो पाएगा । केवल भाव द्वारा ही सौन्दर्य का पूर्ण बोध अपेक्षित है । ऋग्वेद ६.५८.३-४, ६.४९.८, तैत्तिरीय ब्राह्मण २.५.५.५ आदि में पूषा की नौका को काम द्वारा कृत, संचालित कहा गया है । पुराणों में इस अनुभूति को कृत, त्रेता आदि ४ युगों में बांटा गया है । कृतयुग में सौन्दर्य का पूर्ण बोध बिना क्रिया के हो जाता है, जबकि त्रेता में विशिष्ट क्रिया रूप यज्ञ प्रधान हो जाते हैं । द्वापर और कलियुग में तो सम्यक् क्रिया रूप यज्ञ का भी लोप हो जाता है । इन्दौर से डा. लक्ष्मीनारायण धूत के अभी तक अप्रकाशित बहुत महत्त्वपूर्ण शोध के आधार पर यह कहा जा सकता है कि ऋग्वेद १०.३४.६, १०.४२.९, १०.४३.५, अथर्ववेद ४.३८.१-३, ७.५२/७.५०, २०.१७.५, २०.८९.९, तैत्तिरीय ब्राह्मण ३.४.१६.१ आदि में जो द्यूत में कृत पांसों को, धन को ग्रहण करने आदि के उल्लेख आते हैं, वहां द्यूत या ग्लह से तात्पर्य क्रिया द्वारा कृत को ग्रहण करने से है । प्रकृति में क्रिया ही प्रधान है । अतः प्रकृति का प्रत्येक कार्य द्यूत द्वारा सम्पन्न होता है । द्यूत को अङ्ग्रेजी में चांस कहते हैं । कोई कार्य हो भी सकता है, नहीं भी । यह उल्लेखनीय है कि द्यूत में कृत का चयन तभी हो सकता है जब चयनकर्ता श्वघ्नी हो । श्वघ्नी का अर्थ जैमिनीय ब्राह्मण में भविष्य में आने वाले कल ( श्व: ) का हनन करने वाला किया गया है । श्वघ्नी को अश्व भी कह सकते हैं । यह एक विचारणीय विषय है कि कृत के संदर्भ में भविष्य को क्यों नकारा गया है । यह कहा जा सकता है कि भाव प्रधान स्थिति में भूत, भविष्य और वर्तमान का अस्तित्व समाप्त हो जाता है । ऋग्वेद ६.१८.१३ में इन्द्र के आज किए गए करण के कृत बन जाने का उल्लेख है ।
ऋग्वेद १.१३२.१, ९.९७.५८, १०.१०२.२ में भर में कृत के उल्लेख आते हैं । वैदिक निघण्टु में भर को सङ्ग्राम नामों में परिगणित किया गया है और लगता है कि यह भर भी द्यूत का रूप ही है । पुराणों में संभल, सं - भर में तो कलियुग को समाप्त करने वाले कल्कि अवतार का जन्म होता है । आधुनिक विज्ञान की दृष्टि से, कृत अवस्था को प्राप्त करना बहुत महत्त्वपूर्ण है क्योंकि यहां प्रत्येक कार्य क्रिया पर आधारित है और जहां क्रिया है, वहां घटना का सम्यक् बोध नहीं हो सकता । दूसरे शब्दों में, जहां द्रष्टा व दृश्य दो अलग - अलग घटनाएं हैं, वहां सम्यक् बोध नहीं हो सकता ।
ऋग्वेद ६.४९.८, ६.५८.४ आदि में पूषा की नौका के कामेन कृत होने का उल्लेख है । ऋग्वेद ६.६१.१३ में विभु में कृत होने का उल्लेख है । जैमिनीय ब्राह्मण ३.२४१ में द्वादशाह के संदर्भ में नवम दिन में एष देवो विपा कृता ऋचा का विनियोग है । यह विचारणीय है कि क्या वैदिक साहित्य के कृत को डा. फतहसिंह की विचारधारा के अनुसार ऋभु, विभु व वाज या ज्ञान, इच्छा व क्रिया में बांटा जा सकता है ? ऋग्वेद १.१६१.४ में ऋभुगण एक चमस को ४ चमसों में कृत करते हैं । जैमिनीय ब्राह्मण १.३११ का कथन है कि तृच द्वारा कृत होता है, ऋचा द्वारा नहीं । सामवेद में तृच तीन ऋचाओं को मिलाकर बनाई जाती है और फिर तृच के सामगान में उसमें निहित ३ ऋचाओं की विभिन्न प्रकार से पुनरावृत्तियां करके स्तोम बनाएं जाते हैं । स्तोमों का वास्तविक निहितार्थ क्या है, यह अभी स्पष्ट नहीं है । कृत के संदर्भ में मुख्य रूप से ४ स्तोमों त्रिवृत्, पञ्चदश, सप्तदश और एकविंश का उल्लेख मिलता है ( जैमिनीय ब्राह्मण १.२३६, तैत्तिरीय ब्राह्मण १.५.११.१ ) । हो सकता है कि आधुनिक भौतिक विज्ञान के आधार पर स्तोम ऐसे स्तर हों जहां कर्म करते रहने पर भी ऊर्जा का ह्रास न होता हो, जैसे जड पदार्थ में इलेक्ट्रान नाभिक के परितः किन्हीं स्थिर ऊर्जा के स्तरों पर चक्कर लगाते रहते हैं ।
कृत के संदर्भ में साम के महत्त्व को देखते हुए पुराणों में कृत ऋषि को सामवेद की शाखाओं के कर्त्ता के रूप में प्रदsशत करना उचित ही प्रतीत होता है । पुराणों में च्यवन - पुत्र कृत के संदर्भ में ऋग्वेद २.१२.४ द्रष्टव्य है जहां इन्द्र इन विश्वों को च्यवन योग्य कर देता है । जैसा कि ऊपर टिप्पणी में भी कहा गया है, उच्चतर स्तरों से स्रवित, च्युत रस से ही नीचे के कोश कृत होते हैं । सन्नतिमान् - पुत्र तथा हिरण्यनाभ - शिष्य कृत के संदर्भ में, सन्नति शब्द पुराणों में सूर्य के समक्ष नतमस्तक होने के लिए आता है । क्रतु ऋषि की पत्नी का नाम भी सन्नति है । सन्नति का क्या रहस्य है, क्या सन्नति क्रिया से सम्बन्धित है, यह अन्वेषणीय है ।
शतपथ ब्राह्मण २.६.१.२७-३१( पितरों के लिए ), ५.३.४.१५, १०.४.१.१४, १०.४.१.२० आदि में सार्वत्रिक रूप से वषट्कृत का उल्लेख मिलता है । शतपथ ब्राह्मण १.८.३.२५( विश्वेदेवा ), १.९.२.२०, १.३.३.१७( भुवपति आदि ३ स्कन्दित अग्नियों के लिए ), ३.२.२.२०( मूत्र का आहुति में रूपान्तरण ), ३.८.२.२१( घृत स्तोक का आहुति में रूपान्तरण ), ५.४.४.२३( सूर्य रश्मियों के द्वारा अक्षों के लिए ) आदि में सार्वत्रिक रूप से स्वाहाकृतम् का उल्लेख मिलता है । ऐसा प्रतीत होता है कि जिन देवताओं को वषट्कृत द्वारा आहुति प्राप्त नहीं हो सकती, जैसे अश्विनौ ( शतपथ ब्राह्मण १४.२.२.१६), उनके लिए स्वाहाकार (अग्नि से सम्बन्धित ) का विधान है । स्कन्दित हवि को कृत करने के लिए भी स्वाहाकार का विधान है । इसके अतिरिक्त पितरों से सम्बन्धित स्वधा द्वारा कृत करने के भी उल्लेख हैं ( शतपथ ब्राह्मण ६.६.२.६, तैत्तिरीय संहिता ४.१.९.२ ) । वाक् को हविष्कृत कहा गया है ।
शतपथ ब्राह्मण ६.५.३.७ में यजुष्कृत और अयजुष्कृत का कथन है । जो निरुक्त है, परिमित है, उसका संस्कार यजुष्कृत होता है । जो अनिरुक्त, अपरिमित है, उसका संस्कार अयजुष्कृत होता है । शतपथ ब्राह्मण ४.२.५.२ में स्कन्दित हवि के लिए मनसा वषट्कृतं स्वाहा का विनियोग किया गया है । ऐतरेय ब्राह्मण १.२२ का कथन है कि सोम, घर्म व वाजिन् की हवियों का अवदान स्विष्टकृत् द्वारा होता है । ऋग्वेद १०.१७६.४, ऐतरेय ब्राह्मण १.२८ के अनुसार यदि अग्नि का चयन सह के अनुसार किया जाए तो वह जीवन के लिए कृत बन जाती है ।
मन, प्राण और वाक् के त्रिक् के संदर्भ में शतपथ ब्राह्मण ४.१.१.२२ में प्राण ग्रह को कृतं, स्वयं कृत कहा गया है तथा मन से अपेक्षा की गई है कि वह प्राण में व्याप्त हो । अथर्ववेद ३.९.२ में मनु द्वारा कृत का उल्लेख है । शतपथ ब्राह्मण ४.२.५.२ में मन द्वारा वषट्कृत का उल्लेख है । शतपथ ब्राह्मण ४.४.१.९ में वैश्वदेव ग्रह के संदर्भ में मन द्वारा वैश्वदेव ग्रह को कृतानुकरवर्त्मा होते कहा गया है । शतपथ ब्राह्मण १.१.४.११ में वाक् को हविष्कृत् कहा गया है - जो तब कृत होती है जब वह देवों को हवि ले जाने में समर्थ हो जाए । अन्यथा वह मन की कृतानुकरवर्त्मा बनी रहती है ( शतपथ ब्राह्मण १.४.५.९, ७.२.२.१ ) । शतपथ ब्राह्मण ६.६.२.६ में उखा को आसुरी माया कहा गया है जो स्वधा द्वारा कृत होती है । यहां आसुरी में असु को प्राण कहा गया है । तैत्तिरीय संहिता १.१.२.१, तैत्तिरीय ब्राह्मण ३.२.२.२ में इसी मन्त्र का विनियोग बर्हि आहरण के समय अश्वपर्शु द्वारा बर्हि के स्पर्श के लिए किया जाता है । अथर्ववेद ५.२०.८ में दुन्दुभि के संदर्भ में कहा गया है कि वह धी द्वारा कृत वाक् को बोलती है ।
कृत के संदर्भ में ऋग्वेद तथा अथर्ववेद के कुछ मन्त्र विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं क्योंकि उनकी अन्यत्र पुनरावृत्ति यह संकेत करती है कि वे किसी धारा विशेष का प्रतिनिधित्व करते हैं । ऋग्वेद ८.९३.८, अथर्ववेद २०.४७.२, २०.१३७.१३ में इन्द्र के दाम में कृत होने का उल्लेख है । ऋग्वेद ९.७१.६, १०.५३.६, अथर्ववेद ५.२०.८, २०.१३.३, में धी द्वारा कृत करने का उल्लेख है । ऋग्वेद १.८५.६, ९.७१.६ में सद: को कृत करके उरु बनाने का उल्लेख है । ऋग्वेद १.११७.४, २. २.११.६, ५.४२.६, ७.९८.५ आदि में इन्द्र के पूर्व और नूतन कृतों का उल्लेख है ।
अथर्ववेद ६.९७.२,७.४३.१/७.४२.१, ९.३.२, १२.१०.१४, १२.११.४, १४.२.६२, ऋग्वेद १.२४ .९, ३.७.१०, ६.५१.८, तैत्तिरीय संहिता १.५.११.३, १.८.२२.५, में एनः / पाप के कृत होने के भी उल्लेख आते हैं । शतपथ ब्राह्मण ४.४.५.२२ में देवकृत एनः का सोम द्वारा तथा मर्त्यकृत एनः का पशुपुरोडाश द्वारा अपनयन का उल्लेख है । अथर्ववेद ६.९७.२ आदि में एनः /पाप के कृत होने पर उसे दूर करने की प्रार्थना की गई है । यहां कृतं चित् शब्द है जिसका अर्थ विशेष चयन द्वारा कृत करना लिया जा सकता है । तैत्तिरीय आरण्यक १०.५९ में देवकृत, मनुष्यकृत, पितृकृत, आत्मकृत, अन्यकृत, अस्मत् कृत एनः का उल्लेख है । शतपथ ब्राह्मण ४.४.५.२२, १२.९.२.४, तैत्तिरीय संहिता १.४.४५.१ में अवभृथ स्नान द्वारा देव और मनुष्यकृत एनः से मुक्ति का उल्लेख है ।
ऋग्वेद २.२५.१, ६.२०.३, ७.७०.६ में ब्रह्म द्वारा कृत का उल्लेख है । यह विचारणीय है कि ब्रह्म द्वारा कृत होता है या क्षत्र द्वारा, क्योंकि अन्यत्र तो सार्वत्रिक रूप से इन्द्र आदि क्षत्र के कृतों का ही उल्लेख आता है । अथर्ववेद ४.२६.७, ५.१४.७ आदि में पौरुष द्वारा कृत की अपेक्षा दैव द्वारा कृत को वरीयस् कहा गया है । ऋग्वेद ८.३२.१ में इन्द्र के कृतों को गिनाया गया है । वास्तव में इन्द्र के इन कृतों का क्या महत्त्व है, यह अन्वेषणीय है ।
शतपथ ब्राह्मण ६.६.४.२ में दिन व रात्रि में कृत करने के संदर्भ में आहुतिकृतं का उल्लेख है । अथर्ववेद ६.११.१ में पुंसवन के कृत प्रकार को दर्शाया गया है । जब अश्वत्थ शमी में रेतः स्थापित करे, वैसा पुंसवन कृत होता है । शतपथ ब्राह्मण १.७.२.१४ के अनुसार वषट्कार द्वारा योनि में सिंचन होता है ।
प्रथम लेखनः- २६.१.२००२ई.
संदर्भ
*शतं ते राजन् भिषजः सहस्रमुर्वी गभीरा सुमतिष्टे अस्तु। बाधस्व दूरे निर्ऋतिं पराचैः कृतं चिदेनः प्र मुमुग्ध्यस्मत् ॥ - ऋग्वेद १.२४.९
*अव ते हेळो वरुण नमोभिरव यज्ञेभिरीमहे हविर्भिः। क्षयन्नस्मभ्यमसुर प्रचेता राजन्नेनांसि शिश्रथः कृतानि। - ऋ. १.२४.१४
*यत्र द्वाविव जघनाधिषवण्या कृता। उलूखलसुतानामवेद्विन्द्र जल्गुलः ॥ - ऋ. १.२८.२
*त्रिरश्विना सिन्धुभिः सप्तमातृभिस् त्रय आहावास्त्रेधा हविष्कृतम्। तिसः पृथिवीरुपरि प्रवा दिवो नाकं रक्षेथे द्युभिरक्तुभिर्हितम् ॥ - ऋ. १.३४.८
*अर्चा दिवे बृहते शूष्यं वचः स्वक्षत्रं यस्य धृषतो धृषन्मनः। बृहच्छ्रवा असुरो बर्हणा कृतः पुरो हरिभ्यां वृषभो रथो हि षः ॥ - ऋ. १.५४.३
*आ वो वहन्तु सप्तयो रक्षुष्यदो रघुपत्वानः प्र जिगात बाहुभिः। सीदतो बर्हिरुरु वः सदस्कृतं मादयध्वं मरुतो मध्वो अन्धसः ॥ - ऋ. १.८५.६
*स सव्येन यमति व्राधतश्चित् स दक्षिणे संगृभीता कृतानि। स कीरिणा चित् सनिता धनानि मरुत्वान् नो भवत्विन्द्र ऊती ॥ - ऋ. १.१००.९
*असौ यः पन्था आदित्यो दिवि प्रवाच्यं कृतः। न स देवा अतिक्रमे तं मर्तासो न पश्यथ वित्तं मे अस्य रोदसी ॥ - ऋ. १.१०५.१६
*अश्वं न गूळ्हमश्विना दुरेवैर्ऋषिं नरा वृषणा रेभमप्सु। सं तं रिणीथो विप्रुतं दंसोभिर्न वां जूर्यन्ति पूर्व्या कृतानि ॥ - ऋ. १.११७.४
*युवं श्यावाय रुशतीमदत्तं महः क्षोणस्याश्विना कण्वाय। प्रवाच्यं तद् वृषणा कृतं वां यन्नार्षदाय श्रवो अध्यधत्तम् ॥ - ऋ. १.११७.८
*स मानुषे वृजने शंतनो हितो ऽग्निर्यज्ञेषु जेन्यो न विश्पतिः प्रियो यज्ञेषु विश्पतिः। स हव्या मानुषाणामिळा कृतानि पत्यते। स नस्त्रासते वरुणस्य धूर्तेर्महो देवस्य धूर्तेः ॥ - ऋ. १.१२८.७
*त्वया वयं मघवन् पूर्व्ये धन इन्द्रत्वोताः सासह्याम पृतन्यतो वनुयाम वनुष्यतः। नेदिष्ठे अस्मिन्नहन्यधि वोचा नु सुन्वते। अस्मिन् यज्ञे वि चयेमा भरे कृतं वाजयन्तो भरे कृतम् ॥ - ऋ. १.१३२.१
*रथो न यातः शिक्वभिः कृतो द्यामङ्गेभिररुषेभिरीयते। आदस्य ते कृष्णासो दक्षि सूरयः शूरस्येव त्वेषथादीषते वयः ॥ (दे. अग्निः) - ऋ. १.१४१.८
*चकृवांस ऋभवस्तदपृच्छत् क्वेदभूद् यः स्य दूतो न आजगन्। यदावास्यच्चमसाञ्चतुरः कृतानादित् त्वष्टा ग्नास्वन्तर्न्यानजे। - ऋ. १.१६१.४
*स्तवा नु त इन्द्र पूर्व्या महान्युत स्तवाम नूतना कृतानि। स्तवा वज्रं बाह्वोरुशन्तं स्तवा हरी सूर्यस्य केतू ॥ - ऋ. २.११.६
*येनेमा विश्वा च्यवना कृतानि यो दासं वर्णमधरं गुहाकः। श्वघ्नीव यो जिगीवाँ लक्षमाददर्यः पुष्टानि स जनास इन्द्रः ॥ - ऋ. २.१२.४
*तव त्यन्नर्यं नृतोऽप इन्द्र प्रथमं पूर्व्यं दिवि प्रवाच्यं कृतम्। यद्देवस्य शवसा प्रारिणा असुं रिणन्नपः। भुवद् विश्वमभ्यादेवमोजसा विदादूर्जं शतक्रतुर्विदादिषम् ॥ - ऋ. २.२२.४
*इन्धानो अग्निं वनवद् वनुष्यतः कृतब्र|ह्मा शूशुवद् रातहव्य इत्। जातेन जातमति स प्र सर्सृते यं यं युजं कृणुते ब्रह्मणस्पतिः ॥ - ऋ. २.२५.१
*एता ते अग्ने जनिमा सनानि प्र पूर्व्याय नूतनानि वोचम्। महान्ति वृष्णे सवना कृतेमा जन्मन्जन्मन् निहितो जातवेदाः ॥ - ऋ. ३.१.२०
*पृक्षप्रयजो द्रविणः सुवाचः सुकेतव उषसो रेवदूषुः। उतो चिदग्ने महिना पृथिव्याः कृतं चिदेनः सं महे दशस्य ॥ - ऋ. ३.७.१०
*अस्तीदमधिमन्थनमस्ति प्रजननं कृतम्। एतां विश्पत्नीमा भराग्निं मन्थाम पूर्वथा ॥ - ऋ. ३.२९.१
*न ते दूरे परमा चिद् रजांस्या तु प्र याहि हरिवो हरिभ्याम्। स्थिराय वृष्णे सवना कृतेमा युक्ता ग्रावाणः समिधाने अग्नौ ॥ - ऋ. ३.३०.२
*स्तीर्णं ते बर्हिः सुत इन्द्र सोमः कृता धाना अत्तवे ते हरिभ्याम्। तदोकसे पुरुशाकाय वृष्णे मरुत्वते तुभ्यं राता हवींषि ॥ - ऋ. ३.३५.७
*युवं प्रत्नस्य साधथो महो यद्दैवी स्वस्तिः परि णः स्यातम्। गोपाजिह्वस्य तस्थुषो विरूपा विश्वे पश्यन्ति मायिनः कृतानि ॥ - ऋ. ३.३८.९
*कृतं चिद्धि ष्मा सनेमि द्वेषो ऽग्न इनोषि मर्तात्। इत्था यजमानादृतावः ॥ - ऋ. ४.११.७
*आ यज्ञैर्देव मर्त्य इत्था तव्यांसमूतये। अग्निं कृते स्वध्वरे पूरुरीळीतावसे ॥ - ऋ. ५.१७.१
*प्र नु वयं सुते या ते कृतानीन्द्र ब्रवाम यानि नो जुजोषः। वेददविद्वाञ्छृणवच्च विद्वान् वहतेऽयं मघवा सर्वसेनः ॥ - ऋ. ५.३०.३
*प्र ते पूर्वाणि करणानि वोचं प्र नूतना मघवन् या चकर्थ। शक्तीवो यद्विभरा रोदसी उभे जयन्नपो मनवे दानुचित्राः ॥ - ऋ. ५.३१.६
*मरुत्वतो अप्रतीतस्य जिष्णोरजूर्यतः प्र ब्रवामा कृतानि। न ते पूर्वे मघवन् नापरासो न वीर्यं नूतनः कश्चनाप ॥ - ऋ. ५.४२.६
*ईळे अग्निं स्ववसं नमोभिरिह प्रसत्तो वि चयत् कृतं नः। रथैरिव प्र भरे वाजयद्भिः प्रदक्षिणिन्मरुतां स्तोममृध्याम् ॥ - ऋ. ५.६०.१
*तदू षु वामेना कृतं विश्वा यद्वामनु ष्टवे। नाना जातावरेपसा समस्मे बन्धुमेयथुः ॥ - ऋ. ५.७३.४
*प्र तत् ते अद्या करणं कृतं भूत् कुत्सं यदायुमतिथिग्वमस्मै। पुरू सहस्रा नि शिशा अभि क्षामुत् तूर्वयाणं धृषता निनेथ ॥ - ऋ. ६.१८.१३
*महाँ इन्द्रो नृवदा चर्षणिप्रा उत द्विबर्हा अमिनः सहोभिः। अस्मद्र्यग् वावृधे वीर्यायोरुः पृथुः सुकृतः कर्तृभिर्भूत् ॥ - ऋ. ६.१९.१
*तूर्वन्नोजीयान् तवसस्तवीयान् कृतब्रह्मेvन्द्रो वृद्धमहाः। राजाभवन्मधुनः सोम्यस्य विश्वासां यत् पुरां दर्त्नुमावत्॥ - ऋ. ६.२०.३
*पथस्पथः परिपतिं वचस्या कामेन कृतो अभ्यानळर्कम्। स नो रासच्छुरुधश्चन्द्राग्रा धियंधियं सीषधाति प्र पूषा ॥ - ऋ. ६.४९.८
*नम इदुग्रं नम आ विवासे नमो दाधार पृथिवीमुत द्याम्। नमो देवेभ्यो नम ईश एषां कृतं चिदेनो नमसा विवासे ॥ - ऋ. ६.५१.८
*यास्ते पूषन्नावो अन्तः समुद्रे हिरण्ययीरन्तरिक्षे चरन्ति। ताभिर्यासि दूत्यां सूर्यस्य कामेन कृत श्रव इच्छमानः ॥ पूषा सुबन्धुर्दिव आ पृथिव्या इळस्पतिर्मघवा दस्मवर्चाः। यं देवासो अददुः सूर्यायै कामेन कृतं तवसं स्वञ्चम् ॥ - ऋ. ६.५८.३-४
*ता हुवे ययोरिदं पप्ने विश्वं पुरा कृतम्। इन्द्राग्नी न मर्धतः ॥ - ऋ. ६.६०.४
*प्र या महिम्ना महिनासु चेकिते द्युम्नेभिरन्या अपसामपस्तमा। रथ इव बृहती विभ्वने कृतोपस्तुत्या चिकितुषा सरस्वती ॥ - ऋ. ६.६१.१३
*सोमारुद्रा युवमेतान्यस्मे विश्वा तनूषु भेषजानि धत्तम्। अव स्यतं मुञ्चतं यन्नो अस्ति तनूषु बद्धं कृतमेनो अस्मत् ॥ - ऋ. ६.७४.३
*प्र सम्राजो असुरस्य प्रशस्तिं पुंसः कृष्टीनामनुमाद्यस्य। इन्द्रस्येव प्र तवसस्कृतानि वन्दे दारुं वन्दमानो विवक्मि ॥ - ऋ. ७.६.१
*अग्निरीशे बृहतो अध्वरस्याऽग्निर्विश्वस्य हविषः कृतस्य। क्रतुं ह्यस्य वसवो जुषन्ताऽथा देवा दधिरे हव्यवाहम् ॥ - ऋ. ७.११.४
*नि गव्यवोऽनवो द्रुह्यवश्च षष्टिः शता सुषुपुः षट् सहस्रा। षष्टिर्वीरासो अधि षड् दुवोयु विश्वेदिन्द्रस्य वीर्या कृतानि ॥ - ऋ. ७.१८.१४
*कृते चिदत्र मरुतो रणन्ताऽनवद्यासः शुचयः पावकाः। प्र णोऽत सुमतिभिर्यजत्राः प्र वाजेभिस्तिरत पुष्यसे नः ॥ - ऋ. ७.५७.५
*समु वां यज्ञं महयं नमोभिर्हुवे वां मित्रावरुणा सबाधः। प्र वां मन्मान्यृचसे नवानि कृतानि ब्रह्म जुजुषन्निमानि ॥ - ऋ. ७.६१.६
*उत सूर्यो बृहदर्चींष्यश्रेत् पुरु विश्वा जनिम मानुषाणाम्। समो दिवा ददृशे रोचमानः क्रत्वा कृतः सुकृतः कर्तृभिर्भूत् ॥ - ऋ. ७.६२.१
*यो वां यज्ञो नासत्या हविष्मान् कृतब्र|ह्मा समर्यो भवाति। उप प्र यातं वरमा वसिष्ठमिमा ब्रह्माण्यृच्यन्ते युवभ्याम् ॥ - ऋ. ७.७०.६
*यत्रा नरः समयन्ते कृतध्वजो यस्मिन्नाजा भवति किं चन प्रियम्। यत्रा भयन्ते भुवना स्वर्दृशस्तत्रा न इन्द्रावरुणाधि वोचतम् ॥ - ऋ. ७.८३.२
*प्रेन्द्रस्य वोचं प्रथमा कृतानि प्र नूतना मघवा या चकार। यदेददेवीरसहिष्ट माया अथाभवत्केवलः सोमो अस्य ॥ - ऋ. ७.९८.५
*यथा गौरो अपा कृतं तृष्यन्नेत्यवेरिणम्। आपित्वे नः प्रपित्वे तूयमा गहि कण्वेषु सु सचा पिब ॥ - ऋ. ८.४.३
*मा भेम मा श्रमिष्मोग्रस्य सख्ये तव। महत् ते वृष्णो अभिचक्ष्यं कृतं पश्येम तुर्वशं यदुम् ॥ - ऋ. ८.४.७
*यदप्सु यद्वनस्पतौw यदोषधीषु पुरुदंससा कृतम्। तेन माविष्टमश्विना ॥ - ऋ. ८.९.५
*त्या न्वश्विना हुवे सुदंससा गृभे कृता। ययोरस्ति प्र णः सख्यं देवेष्वध्याप्यम् ॥ - ऋ. ८.१०.३
*तमिच्च्यौत्नैरार्यन्ति तं कृतेभिश्चर्षणयः। एष इन्द्रो वरिवस्कृत् ॥ - ऋ. ८.१६.६
*यस्य त्वमूर्ध्वो अध्वराय तिष्ठसि क्षयद्वीरः स साधते। सो अर्वद्भिः सनिता स विपन्युभिः स शूरैः सनिता कृतम् ॥ - ऋ. ८.१९.१०
*प्र कृतान्यृजीषिणः कण्वा इन्द्रस्य गाथया। मदे सोमस्य वोचत ॥ - ऋ. ८.३२.१
*दभ्रं चिद्धि त्वावतः कृतं शृण्वे अधि क्षमि। जिगात्विन्द्र ते मनः ॥ - ऋ. ८.४५.३२
*पनाय्यं तदश्विना कृतं वां वृषभो दिवो रजसः पृथिव्याः। सहस्रं शंसा उत ये गविष्टौ सर्वाँ इत् ताँ उप याता पिबध्यै ॥ - ऋ. ८.५७.३
*इन्द्रे विश्वानि वीर्या कृतानि कर्त्वानि च। यमर्का अध्वरं विदुः ॥ - ऋ. ८.६३.६
*एता च्यौत्नानि ते कृता वर्षिष्ठानि परीणसा। हृदा वीड्वधारयः ॥ - ऋ. ८.७७.९
*इन्द्रः स दामने कृत ओजिष्ठः स मदे हितः। द्युम्नी श्लोकी स सोम्यः ॥ - ऋ. ८.९३.८
*इयं या नीच्यर्किणी रूपा रोहिण्या कृता। चित्रेव प्रत्यदर्श्यायत्यन्तर्दशसु बाहुषु ॥ - ऋ. ८.१०१.१३
*एष देवो विपा कृतो ऽति ह्वरांसि धावति। पवमानो अदाभ्यः ॥ - ऋ. ९.३.२
*कृतानीदस्य कर्त्वा चेतन्ते दस्युतर्हणा। ऋणा च धृष्णुश्चयते ॥ - ऋ. ९.४७.२
*श्येनो न योनिं सदनं धिया कृतं हिरण्ययमासदं देव एषति। ए रिणन्ति बर्हिषि प्रियं गिरा ऽश्वो न देवाँ अप्येति यज्ञियः ॥ - ऋ. ९.७१.६
*त्वया वयं पवमानेन सोम भरे कृतं वि चिनुयाम शश्वत्। तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः ॥ - ऋ. ९.९७.५८
*सभामेति कितवः पृच्छमानो जेष्यामीति तन्वा शूशुजानः। अक्षासो अस्य वि तिरन्ति कामं प्रतिदीव्ने दधत आ कृतानि ॥ - ऋ. १०.३४.६
*उत प्रहामतिदीव्या जयाति कृतं यच्छ्वघ्नी विचिनोति काले। यो देवकामो न धना रुणद्धि समित् तं राया सृजति स्वधावान् ॥ - ऋ. १०.४२.९
*कृतं न श्वघ्नी विचिनोति देवने संवर्गं यन्मघवा सूर्यं जयत्। न तत् ते अन्यो अनु वीर्यं शकन्न पुराणो मघवन् नोत नूतनः ॥ - ऋ. १०.४३.५
*मह्यं त्वष्टा वज्रमतक्षदायसं मयि देवासोऽवृजन्नपि क्रतुम्। ममानीकं सूर्यस्येव दुष्टरं मामार्यन्ति कृतेन कर्त्वेन च ॥ - ऋ. १०.४८.३
*तन्तुं तन्वन् रजसो भानुमन्विहि ज्योतिष्मतः पथो रक्ष धिया कृतान्। अनुल्बणं वयत जोगुवामपो मनुर्भव जनया दैव्यं जनम् ॥ - ऋ. १०.५३.६
*य ईशिरे भुवनस्य प्रचेतसो विश्वस्य स्थातुर्जगतश्च मन्तवः। ते नः कृतादकृतादेनसस्पर्यद्या देवासः पिपृता स्वस्तये ॥ - ऋ. १०.६३.८
*ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः। ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥ - ऋ. १०.९०.१२
*स्रुवेव यस्य हरिणी विपेततुः शिप्रे वाजाय हरिणी दविध्वतः। प्र यत् कृते चमसे मर्मृजद्धरी पीत्वा मदस्य हर्यतस्यान्धसः ॥ - ऋ. १०.९६.९
*अश्वत्थो वो निषदनं पर्णे वो वसतिष्कृता। गोभाज इत् किलासथ यत् सनवथ पूरुषम् ॥ - ऋ. १०.९७.५
*युनक्त सीरा वि युगा तनुध्वं कृते योनौ वपतेह बीजम्। गिरा च श्रुष्टिः सभरा असन्नो नेदीय इत् सृण्यः पक्वमेयात् ॥ - ऋ. १०.१०१.३
*उत स्म वातो वहति वासो अस्या अधिरथं यदजयत् सहस्रम्। रथीरभून्मुद्गलानी गविष्टौ भरे कृतं व्यचेदिन्द्रसेना ॥ - ऋ. १०.१०२.२
*मनीषिणः प्र भरध्वं मनीषां यथायथा मतयः सन्ति नृणाम्। इन्द्रं सत्यैरेरयामा कृतेभिः स हि वीरो गिर्वणस्युर्विदानः ॥ - ऋ. १०.१११.१
*प्र त इन्द्र पूर्व्याणि प्र नूनं वीर्या वोचं प्रथमा कृतानि। सतीनमन्युरश्रथायो अद्रिं सुवेदनामकृणोर्ब्रह्मणे गाम् ॥ - ऋ. १०.११२.८
*यथाभवदनुदेयी ततो अग्रमजायत। पुरस्ताद्बुध्न आततः पश्चान्निरयणं कृतम् ॥ - ऋ. १०.१३५.६
*अयमग्निरुरुष्यत्यमृतादिव जन्मनः। सहसश्चित् सहीयान् देवो जीवातवे कृतः ॥ - ऋ. १०.१७६.४
*अस्थिजस्य किलासस्य तनूजस्य च यत् त्वचि। दूष्या कृतस्य ब्रह्मणा लक्ष्म श्वेतमनीनशम् ॥ - अथर्ववेद १.२३.४
*अश्रेष्माणो अधारयन् तथा तन्मनुना कृतम्। कृणोमि वध्रि विष्कन्धं मुष्काबर्हो गवामिव ॥ - अ. ३.९.२
*युनक्त सीरा वि युगा तनोत कृते योनौ वपतेह बीजम्। विराजः श्नुष्टिः सभरा असन्नो नेदीय इत् सृण्यः पक्वमा यवन् ॥ - अ. ३.१७.२
*शतहस्त समाहर सहस्रहस्त सं किर। कृतस्य कार्यस्य चेह स्फातिं समावह ॥ - अ. ३.२४.५
*ये अपीषन् ये अदिहन् य आस्यन् ये अवासृजन्। सर्वे ते वध्रयः कृता वध्रिर्विषगिरिः कृतः ॥ - अ. ४.६.७
*यन्मेदमभिशोचति येनयेन वा कृतं पौरुषेयान्न दैवात्। स्तौमि द्यावापृथिवी नाथितो जोहवीमि ते नो मुञ्चतमंहसः ॥ - अ. ४.२६.७
*उद्भिन्दतीं संजयन्तीमप्सरां साधुदेविनीम्। ग्लहे कृतानि कृण्वानामप्सरां तामिह हुवे। विचिन्वतीमाकिरन्तीमप्सरां साधुदेविनीम्। ग्लहे कृतानि गृह्णानामप्सरां तामिह हुवे। यायैः
परिनृत्यत्याददाना कृतं ग्लहात्। सा नः कृतानि सीषती प्रहामाप्नोvतु मायया। सा नः पयस्वत्यैतु मा नो जैषुरिदं धनम् ॥ - अथर्ववेद ४.३८.१-३
*यद्दण्डेन यदिष्वा यद्वारुर्हरसा कृतम्। तस्य त्वमसि निष्कृतिः सेमं निष्कृधि पूरुषम् ॥ - अ. ५.५.४
*उदायुरुद् बलमुत् कृतमुत् कृत्यामुन्मनीषामुदिन्द्रियम्। आयुष्कृदायुष्पत्नी स्वधावन्तौ गोपा मे स्तं गोपायतं मा। आत्मसदौ मे स्तं मा हिंसिष्टम् ॥ - अ. ५.९.७
*यदि वासि देवकृता यदि वा पुरुषैः कृता। तां त्वा पुनर्णयामसीन्द्रेण सयुजा वयम् ॥ - अ. ५.१४.७
*कृतव्यधनि विध्य तं यश्चकार तमिज्जहि। न त्वामचक्रुषे वयं वधाय सं शिशीमहि। - अ. ५.१४.९
*धीभिः कृतः प्र वदाति वाचमुद्धर्षय सत्वनामायुधानि। इन्द्रमेदी सत्वनो नि ह्वयस्व मित्रैरमित्राँ अव जङ्घनीहि ॥ - अ. ५.२०.८
*शमीमश्वत्थ आरूढस्तत्र पुंसुवनं कृतम्। तद् वै पुत्रस्य वेदनं तत् स्त्रीष्वा भरामसि ॥ - अ. ६.११.१
*यथा सोम ओषधीनामुत्तमो हविषां कृतः। तलाशा वृक्षाणामिवाहं भूयासमुत्तमः ॥ - अ. ६.१५.३
*यथा पसस्तायादरं वातेन स्थूलभं कृतम्। यावत्परस्वतः पसस्तावत्ते वर्धतां पसः ॥ - अ. ६.७२.२
*स्वधास्तु मित्रावरुणा विपश्चिता प्रजावत्क्षत्रं मधुनेह पिन्वतम्। बाधेथां दूरं निर्ऋतिं पराचैः कृतं चिदेनः प्र मुमुक्तमस्मत् ॥ - अ. ६.९७.२
*दिवो नु मां बृहतो अन्तरिक्षादपां स्तोको अभ्यपप्तद् रसेन। समिन्द्रियेण पयसाहमग्ने छन्दोभिर्यज्ञैः सुकृतां कृतेन ॥ - अ. ६.१२४.१
*सोमारुद्रा वि वृहतं विषूचीममीवा या नो गयमाविवेश। बाधेथां दूरं निर्ऋतिं पराचैः कृतं चिदेनः प्र मुमुक्तमस्मत् ॥ सोमारुद्रा युवमेतान्यस्मद् विश्वा तनूषु भेषजानि धत्तम्। अव स्यतं मुञ्चतं यन्नो असत् तनूषु बद्धं कृतमेनो अस्मत् ॥ - अ. ७.४३.१-२
*तुराणामतुराणां विशामवर्जुषीणाम्। समैतु विश्वतो भगो अन्तर्हस्तं कृतं मम ॥ ईडे अग्निं स्वावसुं नमोभिरिह प्रसक्तो वि चयत् कृतं नः। रथैरिव प्र भरे वाजयद्भिः प्रदक्षिणं मरुतां स्तोममृध्याम् ॥ - अ. ७.५२.२-३
*अजैषं त्वा संलिखितमजैषमुत संरुधम्। अविं वृको यथा मथदेवा मथ्नामि ते कृतम् ॥ उत प्रहामतिदीवा जयति कृतमिव श्वघ्नी वि चिनोति काले। यो देवकामो न धनं रुणद्धि समित् तं रायः सृजति स्वधाभिः ॥ - - - -कृतं मे दक्षिणे हस्ते जयो मे सव्य आहितः। गोजिद् भूयासमश्वजिद् धनंजयो हिरण्यजित् ॥ अक्षाः फलवती द्युवं दत्त गां क्षीरिणीमिव। सं मा कृतस्य धारया धनुः स्नाव्नेव नह्यत ॥ - अ. ७.५२.५-९
*तृष्टिके तृष्टवन्दन उदमूं छिन्धि तृष्टिके। यथा कृतद्विष्टासोऽमुष्मै शेप्यावते ॥ - अ. ७.११८.१
*यत् ते काम शर्म त्रिवरूथमुद्भु ब्रह्म वर्म विततमनतिव्याध्यं कृतम्। तेन सपत्नान् परि वृङ्ग्धि ये मम पर्येनान् प्राणः पशवो जीवनं वृणक्तु ॥ - अ. ९.२.१६
*यत् ते नद्धं विश्ववारे पाशो ग्रन्थिश्च यः कृतः। बृहस्पतिरिवाहं बलं वाचा वि स्रंसयामि तत् ॥ - अ. ९.३.२
*शूद्रकृता राजकृता स्त्रीकृता ब्रह्मभिः कृता। जाया पत्या नुत्तेव कर्तारं बन्ध्वृच्छतु ॥ - अ. १०.१.३
*यथा सूर्यो मुच्यते तमसस्परि रात्रिं जहात्युषसश्च केतून्। एवाहं सर्वं दुर्भूतं कर्त्रं कृत्याकृता कृतं हस्तीव रजो दुरितं जहामि ॥ - अ. १०.१.३२
*इयं कल्याण्यजरा मर्त्यस्यामृता गृहे। यस्मै कृता शये स यश्चकार जजार सः ॥ - अ. १०.८.२६
*अघ्न्ये प्र शिरो जहि ब्रह्मज्यस्य कृतागसो देवपीयोरराधसः। - अ. १२.१०.१४
*एवा त्वं देव्यघ्न्ये ब्रह्मज्यस्य कृतागसो देवपीयोरराधसः। - अ. १२.११.४
*स यज्ञस्तस्य यज्ञः स यज्ञस्य शिरस्कृतम्। - अ. १३.७.१२
*यत् ते प्रजायां पशुषु यद्वा गृहेषु निष्ठितमक्षकृद्भिरक्षं कृतम्। अग्निष्ट्वा तस्मादेनसः सविता च प्र मुञ्चताम्। - अ. १४.२.६२
*यदासन्द्यामुपधाने यद्वोपवासने कृतम्। विवाहे कृत्यां यां चक्रुरास्नाने तां नि दध्मसि ॥ - अ. १४.२.६५
*प्रजापतेरावृतो ब्रह्मणा वर्मणाहं कश्यपस्य ज्योतिषा वर्चसा च। जरदष्टिः कृतवीर्यो विहायाः सहस्रायुः सुकृतश्चरेयम् ॥ - अ. १७.१.२७
*सप्तास्यासन् परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः। देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन् पुरुषं पशुम् ॥ - अ. १९.६.१५
*तैर्मे कृतं स्वस्त्ययनमिन्द्रो मे शर्म यच्छतु ब्रह्मा मे शर्म यच्छतु। विश्वे मे देवाः शर्म यच्छन्तु सर्वे देवाः शर्म यच्छन्तु ॥ - अ. १९.९.१२
*यस्मात् कोशादुदभराम वेदं तस्मिन्नन्तरव दध्म एनम्। कृतमिष्टं ब्रह्मणो वीर्येण तेन मा देवास्तपसावतेह ॥ - अ. १९.७२.१
*आ वो वहन्तु सप्तयो रघुष्यदो रघुपत्वानः प्र जिगात बाहुभिः। सीदतो बर्हिरुरु वः सदस्कृतं मादयध्वं मरुतो मध्वो अन्धसः ॥ - अ. २०.१३.२
*कृतं न श्वघ्नी वि चिनोति देवने संवर्गं यन्मघवा सूर्यं जयत्। न तत् ते अन्यो अनु वीर्यं शकन्न पुराणो मघवन् नोत नूतनः ॥ - अ. २०.१७.५
*स्रुवेव यस्य हरिणी विपेततुः शिप्रे वाजाय हरिणी दविध्वतः। प्र यत् कृते चमसे मर्मृजद्धरी पीत्वा मदस्य हर्यतस्यान्धसः ॥ - अ. २०.३१.४
*येनेमा विश्वा च्यवना कृतानि यो दासं वर्णमधरं गुहाकः। श्वघ्नीव यो जिगीवां लक्षमाददर्यः पुष्टानि स जनास इन्द्रः ॥ - अ. २०.३४.४
*इन्द्रः स दामने कृत ओजिष्ठः स मदे हितः। द्युम्नी श्लोकी स सोम्यः ॥ - अ. २०.४७.२
*प्रेन्द्रस्य वोचं प्रथमा कृतानि प्र नूतना मघवा या चकार। यदेददेवीरसहिष्ट माया अथाभवत्केवलः सोमो अस्य ॥ - अ. २०.८७.५
*उत प्रहामतिदीवा जयति कृतमिव श्वघ्नी वि चिनोति काले। यो देवकामो न धनं रुणद्धि समित् तं रायः सृजति स्वधाभिः ॥ - अ. २०.८९.९
*इन्द्रः स दामने कृत ओजिष्ठः स मदे हितः। द्युम्नी श्लोकी स सोम्यः ॥ - अ. २०.१३७.१३
*यदप्सु यद्वनस्पतौw यदोषधीषु पुरुदंससा कृतम्। तेन माविष्टमश्विना ॥ - अ. २०.१३९.५
*पनाय्यं तदश्विना कृतं वां वृषभो दिवो रजसः पृथिव्याः। सहस्रं शंसा उत ये गविष्टौ सर्वाँ इत्ताf उप याता पिबध्यै ॥ - अ. २०.१४३.९
*वाजपेय ब्राह्मणे पुनराधानम् : कृतयजुः संभृतसंभार इत्याहुः। न संभृत्याः संभाराः। न यजुः कार्यमिति। अथो खलु। संभृत्या एव संभाराः। कार्यं यजुः। पुनराधेयस्य समृद्ध्यै। - तैत्तिरीय ब्राह्मण १.३.१.४
*नक्षत्रेष्टका। अथर्वशिरोभिधानेष्टका मन्त्राः :- इन्द्रः स दामने कृतः। ओजिष्ठः स बले हितः। द्युम्नी श्लोकी स सौम्यः। - तै.ब्रा. १.५.८.३
*सवनीय पशुपुरोडाशाः :- ये वै चत्वारः स्तोमाः। कृतं तत्। अथ ये पञ्च। कलिः सः। तस्माच्चतुष्टोमः। - तै.ब्रा. १.५.११.१
*द्वे ह्येते छन्दसी। गायत्रं च त्रैष्टुभं च। जगतीमन्तर्यन्ति। न तेन जगती कृतेत्याहुः। यदेनां तृतीयसवने कुर्वन्तीति। यदा वा एषाऽहीनस्याहर्भजते। साह्नस्य वा सवनम्। अथैव जगती कृता। - तै.ब्रा. १.८.१०.३
*इष्टो अग्निराहुतः। स्वाहाकृतः पिपर्तु नः। स्वगा देवेभ्य इदं नमः। - तै.ब्रा. २.४.१.९
*(हे शत्रो) अपनह्यामि ते बाहू। अपनह्याम्यास्यम्। अग्नेर्देवस्य ब्रह्मणा। सर्वं तेऽवधिषं कृतम् ॥ - तै.ब्रा. २.४.२.३
*(हे ओषधे) अस्थिजस्य किलासस्य। तनूजस्य च यत्त्वचि। कृत्यया कृतस्य ब्रह्मणा। लक्ष्म श्वेतमनीनशम् ॥ - तै.ब्रा. २.४.४.२
*ब्रह्म स्रुचो घृतवतीः। ब्रह्मणा स्वरवो मिताः। ब्रह्म यज्ञस्य तन्तवः। ऋत्विजो ये हविष्कृतः। - तै.ब्रा. २.४.७.१०
*(हे पूषन्) यास्ते पूषन्नावो अन्तः समुद्रे। हिरण्ययीरन्तरिक्षे चरन्ति। याभिर्यासि दूत्यां सूर्यस्य। कामेन कृतः श्रव इच्छमानः ॥ - तै.ब्रा. २.५.५.५
*पुरोडाशस्य याज्या : इन्धानो अग्निं वनवद्वनुष्यतः। कृतब्र|ह्मा शूशुवद्रातहव्य इत्। जातेन जातमति सृत्प्रसृंसते। यं यं युजं कृणुते ब्रह्मणस्पतिः ॥ - तै.ब्रा. २.८.५.२
*दर्शपूर्णमासः :- मनुना कृता स्वधया वितष्टेत्याह। मानवी हि पर्शुः स्वधा कृता। - तै.ब्रा. ३.२.२.२
*हुतः स्तोको हुतो द्रप्स इत्याह प्रतिष्ठित्यै। हविषोऽस्कन्दाय। न हि हुतं स्वाहाकृतं स्कन्दति। - तै.ब्रा. ३.२.३.५
*हविष्कृदेहीत्याह। य एव देवानां हविष्कृतः। तान्ह्वयति। त्रिर्ह्वयति। त्रिषत्या हि देवाः। - तै.ब्रा. ३.२.५.८
*अक्षराजाय कितवम्। कृताय सभाविनम्। त्रेताय आदिनवदर्शम्। द्वापराय बहिःसदम्। कलये सभास्थाणुम् ॥ - तै.ब्रा. ३.४.१६.१
*सद्योजातो व्यमिमीत यज्ञम्। अग्निर्देवानामभवत्पुरोगाः। अस्य होतुः प्रदिश्यृतस्य वाचि। स्वाहाकृतं हविरदन्तु देवाः ॥ - तै.ब्रा. ३.६.३.
*सोमभक्षणे मन्त्रम् : मा यजमानं तमो विदत्। मार्त्विजो मो इमाः प्रजाः। मा यः सोममिमं पिबात्। संसृष्टमुभयं (हुताहुतम्) कृतम् ॥ - तै.ब्रा. ३.७.८.३
*आश्रावितमत्याश्रावितम्। वषट्कृतमत्यनूक्तं च यज्ञे। अतिरिक्तं कर्मणो यच्च हीनम्। यज्ञः पर्वाणि प्रतिरन्नेति कल्पयन्। स्वाहाकृताऽऽहुतिरेतु देवान्। - तै.ब्रा. ३.७.११.१
*रशनया अश्वबन्धनाभिधानम् : स्वाहाकृत इत्याह। होम एवास्यैषः। - तै.ब्रा. ३.८.३.६
*त्रिरात्रस्योत्तमेऽहनि पशवोऽभिधीयन्ते तत्राऽऽदौ तावत्प्रथमद्वितीये अग्नी प्रशंसा : प्रथमेन वा एष स्तोमेन राद्ध्वा। चतुष्टोमेन कृतेनायानामुत्तरेऽहन्। एकविँशे प्रतिष्ठायां प्रतितिष्ठति। - तै.ब्रा. ३.९.९.१
*अग्ने वीहीत्यनुवषट्करोति स्विष्टकृद्भाजनम्। त्रयाणां ह वै हविषां स्विष्टकृतेन समवद्यन्ति सोमस्य धर्मस्य वाजिनस्येति स यदनुवषट्करोत्यग्नेरेव स्विष्टकृतोऽनन्तरित्यै। विश्वा आशा दक्षिणसादिति ब्रह्मा जपति। स्वाहाकृतः शुचिर्देवेषु - - - - - - - -। श्येनो न योनिं सदनं धिया कृतमा यस्मिन्सप्त वासवा इति संसाद्यमानायान्वाह। - ऐतरेय ब्राह्मण १.२२
*सहसश्चित्सहीयान्देवो जीवातवे कृत इति। देवो ह्येष एतज्जीवातवे कृतो यदग्निः। - ऐ.ब्रा. १.२८
*सादया यज्ञं सुकृतस्य योनाविति यजमानो वै यज्ञो यजमानायैवैतामाशिषमाशास्ते। - ऐ.ब्रा. १.२८
*तदाहुः का देवताः स्वाहाकृतय इति। विश्वे देवा इति ब्रूयात्। तस्मात्स्वाहाकृतं हविरदन्तु देवा इति यजन्तीति। - ऐ.ब्रा. २.१३
*ब्रह्म वै बृहस्पतिः क्षत्त्रं सोम स्तुतशस्त्राणि नीथानि चोक्थामदानि च दैवेन चैवैतद्ब्रह्मणा प्रसूतो दैवेन च क्षत्त्रेणोक्थानि शंसति। एतौ ह वा अस्य सर्वस्य प्रसवस्येशाते यदिदं किंच। तद्यदेताभ्यामप्रसूतः करोत्यकृतं तदकृतमकरिति वै निन्दन्ति। कृतमस्य कृतं भवति नास्याकृतं कृतं भवति य एवं वेद। - ऐ.ब्रा. २.३८
*विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्रवोचमिति वैष्णवीं शंसति यथा वै मत्यमेवं यज्ञस्य विष्णुस्तद्यथा दुष्कृष्टं दुर्मतीकृतं सुकृष्टं सुमतीकृतं कुर्वन्नियादेवमेवैतद्यज्ञस्य दुष्टुतं दुःशस्तं सुष्टुतं सुशस्तं कुर्वन्नेति यदेतां होता शंसति। - ऐ.ब्रा. ३.३८
*यद्वै समानोदर्कं तत्तृतीयस्याह्नो रूपं यदश्ववद्यदन्तवत्- - - - - यद्वैरूपं यज्जागतं यत्कृतमेतानि वै तृतीयस्याह्नो रूपाणि। - ऐ.ब्रा. ५.१
*तद्धैक आहुः सर्वाप्तिर्वा एषा यदेता व्याहृतयोऽतिसर्वेण हास्य परस्मै कृतं भवतीति तमेतेनाभिषिञ्चेद्देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे - - - ऐ.ब्रा. ८.७
*नाना हि वां देवहितं सदस्कृतं मा संसृक्षाथां परमे व्योमनि। सुरा त्वमसि शुष्मिणी सोम एष राजा मैनं हिंसिष्टं स्वां योनिमाविशन्ताविति। - ऐ.ब्रा. ८.८
*यदक्षरं भूतकृतम्। विश्वे देवा उपासते। महर्षिमस्य गोप्तारम्। जमदग्निमकुर्वत। - तैत्तिरीय आरण्यक १.९.६
*स्वाहाकृतस्य घर्मस्य। मधोः पिबतमश्विना। स्वाहाऽग्नये यज्ञियाय। शं यजुर्भिः इति। - तै.आ. ४.९
*हविर्वै दीक्षितः। यज्जुहुयात्। हविष्कृतं यजमानमग्नौ प्रदध्यात्। यन्न जुहुयात्। यज्ञपरुरन्तरियात्। यजुरेव वदेत्। न हविष्कृतं यजमानमग्नौ प्रदधाति। - तै.आ. ५.२.२
*स्वाहाकृतस्य घर्मस्य मधोः पिबतमश्विनेत्याह। अश्विनावेव भागधेयेन समर्धयति। - तै.आ. ५.८.१
*घृतं मिमिक्षिरे घृतमस्य योनिर्घृते श्रितो घृतमुवस्य धाम। अनुष्वधमावह मादयस्व स्वाहाकृतं वृषभ वक्षि हव्यम् ॥ - तै.आ. १०.१०.२
*अग्निश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युकृतेभ्यः। पापेभ्यो रक्षन्ताम्। - - - - तै.आ. १०.२४.१
*सूर्यश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युकृतेभ्यः। पापेभ्यो रक्षन्ताम्। - - - - - तै.आ. १०.२५.१
*देवकृतस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा। मनुष्यकृतस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा। पितृpकृतस्यैनसो ऽवयजनमसि स्वाहा। आत्मकृतस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा। अन्यकृतस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा। अस्मत्कृतस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा। - तै.आ.परिशिष्ट ५९
*अथ हविष्कृतमुद्वादयति - हविष्कृदेहि हविष्कृदेहि इति। वाग् वै हविष्कृत् वाचमेवैतद् विसृजते। - शतपथ ब्राह्मण १.१.४.११
*तद्ध स्मैतत्पुरा जायैव हविष्कृदुपोत्तिष्ठति। तदिदमप्येतर्हि य एव कश्चोपोत्तिष्ठति। स यत्रैष हविष्कृतमुद्वादयति। तदेको दृषदुपले समाहन्ति। तद्यदेतामत्र वाचं प्रत्युद्वादयन्ति। - श.ब्रा. १.१.४.१३
*एष(अग्निः) हि यजुष्कृतो मेध्यः। तस्मान्मध्यमेन कपालेनाभ्युपदधाति। - श.ब्रा. १.२.१.७
*एतानि वै तेषामग्नीनां नामानि - यद्भुवपतिः, भुवनपतिः, भूतानां पतिः। तद् यथा वषट्कृतं हुतम् - एवमस्यैतेष्वग्निषु भवति। - श.ब्रा. १.३.३.१७
*तद्ध मन (वाचं)उवाच अहमेव त्वच्छ्रेयोऽस्मि, न वै मया त्वं किञ्चनानभिगतं वदसि सा यन्मम त्वं कृतानुकरानुवर्त्मासि, अहमेव त्वच्छ्रेयोऽस्मीति। - श.ब्रा. १.४.५.९
*स प्रजापतिर्मनस एवानूवाच - मन एव त्वच्छ्रेयः, मनसो वै त्वं कृतानुकारानुवर्त्मासि, श्रेयसो वै पापीयान् कृतानुकरोऽनुवर्त्मा भवतीति। - श.ब्रा. १.४.५.११
*स ह एष यज्ञो यातयामेवास - यथा वषट्कृतम्, हुतम्, स्वाहाकृतम्। - श.ब्रा. १.५.३.२३
*अवदानक्लृप्तिः :-- - - - - - - - स य एतानि सर्वाणि करोति, स कृतकर्मा, तस्य सर्वमाप्तं, सर्वं जितम्। - श.ब्रा. १.७.२.५
*तस्मादु सह वैव वषट्कारेण जुहुयात्, वषट्कृते वा। देवपात्रं वा एष यद्वषट्कारः। तद्यथा पात्र उद्धृत्य प्रयच्छेत् - एवं तत्। अथ यत्पुरा वषट्काराज्जुहुयात् - यथाधो भूमौ निदिग्धं तदमुया स्यात् - एवं तत्। तस्मादु सह वैव वषट्कारेण जुहुयात्, वषट्कृते वा।। - - - - - -श.ब्रा. १.७.२.१२-१४
*इडाकर्म : ब्रह्मा देवकृतोपहूतेति - ब्रह्मा ह्येषां देवकृतोपहूता। - श.ब्रा. १.८.१.२७
*- - - एतदु वैश्वदेवं करोति। आसद्यास्मिन् बर्हिषि मादयध्वं स्वाहावाट् इति। तद्यथा वषट्कृतं हुतम् - एवमस्यैतद्भवति। - श.ब्रा. १.८.३.२५
*- - - - सुषदा योनौ इति। आत्मन्येतदाह। स्वाहा वाड् इति। तद्यथा वषट्कृतं हुतम् - एवमस्यैतद्भवति। - श.ब्रा. १.९.२.२०
*उच्चैरुत्तममनुयाजं यजति। कृतकर्मेव हि स तर्हि भवति। सर्वो हि कृतमनुबुध्यते। - श.ब्रा. २.२.३.१७
*द्वया वै देवाः - देवा अहैव देवाः, अथ ये ब्राह्मणाः शुश्रुवांसोऽनूचानास्ते मनुष्यदेवाः। तद् यथा वषट्कृतं हुतम्, एवमस्यैतद्भवति। - श.ब्रा. २.४.३.१४
*वरुणप्रघास पर्व : अथैनां वाचयति - अक्रन् कर्म कर्मकृतः इति। अक्रन् हि कर्म कर्म्मकृतः। सह वाचा मयोभुवा इति। सह हि वाचाऽक्रन। देवेभ्यः कर्म कृत्वा इति। देवेभ्यो हि कर्म कृत्वा। अस्तं प्रेत सचाभुवः इति। - श.ब्रा. २.५.२.२९
*वरुणप्रघासपर्व : कृतानुकर एव प्रतिप्रस्थाता। क्षत्रं वै वरुणो, विशो मरुतः। तत् क्षत्रायैवैतद्विशं कृतानुकरामनुवर्त्मानं करोति प्रत्युद्यामिनीं ह क्षत्राय विशं कुर्याद्। - श.ब्रा. २.५.२.३४
*अथोपरिष्टादाज्यस्याभिघारयति, प्रत्यनक्त्यवदाने, अतिक्रामति। अतिक्रम्याश्राव्याह वरुणं यज इति, वषट्कृते जुहोति। - श.ब्रा. २.५.२.३७
*अथोपरिष्टादाज्यस्याभिघारयति, प्रत्यनक्त्यवदाने, अतिक्रामति। अथाध्वर्युरेवाश्राव्याह - मरुतो यज इति, वषट्कृते जुहोति। - श.ब्रा. २.५.२.३८
*- - - - अतिक्रम्याश्राव्याध्वर्युरेवाह - अग्निं स्विष्टकृतं यज इति। ता उभावेव वषट्कृते जुहुतः। - श.ब्रा. २.५.२.३९
*अवभृथ! निचुम्पुण, निचेरुरसि निचुम्पुणः। अव देवैर्देवकृतमेनोऽयासिषमव मर्त्यैर्मर्त्यकृतम्। पुरुराव्णो देव रिषस्पाहि इति। - श.ब्रा. २.५.२.४७
*साकमेध पर्व : स दक्षिणस्योदनस्य सर्पिरासेचनाच्चतुराज्यस्यावदायातिक्रामति। अतिक्रम्याश्राव्याह अग्निं यज इति। वषट्कृते जुहोति। - - - -अतिक्रम्याश्राव्याह - सोमं यज इति। वषट्कृते जुहोति। - - - -अतिक्रम्याश्राव्याह - मरुतो गृहमेधिनो यज इति। वषट्कृते जुहोति। - - - - - - अतिक्रम्याश्राव्याह - अग्निं स्विष्टकृतं यज इति। वषट्कृते जुहोति। अथेडामेवावद्यति, न प्राशित्रम्। - श.ब्रा. २.५.३.७-१०
*- - - स स्थाल्यै चतुराज्यस्यावदायातिक्रामति। अतिक्रम्याश्राव्याह - अग्निं यज इति। वषट्कृते जुहोति। - - - - सोमं यज इति। वषट्कृते जुहोति। - - - - मरुतो गृहमेधिनो यज इति। वषट्कृते जुहोति। - - - - अग्निं स्विष्टकृतं यज इति। वषट्कृते जुहोति। - श.ब्रा. २.५.३.१२-१५
*- - - इत एवोपोत्थाय, आश्राव्याह - पितृqन् सोमवतो यज इति। वषट्कृते जुहोति। - - - पितृqन् बर्हिषदो यज इति। वषट्कृते जुहोति। पितृqनग्निष्वात्तान् यज इति। वषट्कृते जुहोति। - - - - - अग्निं कव्यवाहनं यज इति। वषट्कृते जुहोति। - श.ब्रा. २.६.१.२७-३१
*दीक्षित धर्माः :-- - - व्रतमुपोत्सिञ्चन्व|तं प्रमीणाति। तस्यो हैषा प्रायश्चित्तिः। तथो हास्यैतन्न मिथ्या कृतं भवति, न व्रतं प्रमीणाति। - श.ब्रा. ३.२.२.१९
*अपो मुञ्चामि न प्रजाम् इति। उभयं वाऽअत एति अपश्च रेतश्च। स एतदप एव मुञ्चति, न प्रजाम्। अंहोमुचः स्वाहाकृताः इति।- - - - - स्वाहाकृताः पृथिवीमाविशत इति। - श.ब्रा. ३.२.२.२०
*स आहातिक्रामन् - अग्नयेऽनुब्रूहीति। आश्राव्याह - अग्निं यजेति। वषट्कृते जुहोति। अथाह - सोमायानुब्रूहीति। आश्राव्याह - सोमं यजेति। वषट्कृते जुहोति। - - - - आश्राव्याह - विष्णुं यजेति। वषट्कृते जुहोति। - श.ब्रा. ३.४.४.११-१३
*यूपशकल : तद् यदेष एव भवति, नान्यः। एष हि यजुष्कृतो मेध्यः। तस्माद्यूपशकलं प्रास्यति। - श.ब्रा. ३.७.१.८
*सा या प्रज्ञाताश्रिः (अभ्रिः) तयाभिनिदधाति। सा हि यजुष्कृता मेध्या। - श.ब्रा. ३.८.२.१३
*संज्ञपनान्तरभावि प्रयोगकथनं : अथ स्रुवेणोपहत्याज्यमध्वर्युर्वपामभिजुहोति - अग्निराज्यस्य वेतु स्वाहा इति। तथो हास्यैते स्तोकाः शृताः स्वाहाकृता आहुतयो भूत्वाग्निं प्राप्नुवन्ति। - श.ब्रा. ३.८.२.२१
*हुत्वा वपां समीच्यौ वपाश्रपण्यौ कृत्वानुप्रास्यति - स्वाहाकृते। ऊर्ध्वनभसं मारुतं गच्छतम् इति। - श.ब्रा. ३.८.२.२८
*तद् यदेनेनेमाः प्रजाः प्राणत्यश्चोदनत्यश्चान्तरिक्षमनुचरन्ति - तेन वैश्वदेवम्। वषट्कृते जुहोति - यानि जुह्वामवदानानि भवन्ति। अथ जुह्वा पृषदाज्यस्योपघ्नन्नाह - वनस्पतयेऽनुब्रूहि इति - आश्राव्याह - वनस्पतये प्रेष्ये इति। वषट्कृते जुहोति। - श.ब्रा. ३.८.३.३२-३३
*आश्राव्याह - अग्नये स्विष्टकृते प्रेष्यै इति। वषट्कृते जुहोति। - श.ब्रा. ३.८.३.३४
*स्वांकृतोऽसि इति। प्राणो वाऽअस्यैष ग्रहः। स स्वयमेव कृतः, स्वयं जातः। तस्मादाह स्वाङ्कृतोऽसीति। विश्वेभ्य इन्द्रियेभ्यो दिव्येभ्यः पार्थिवेभ्यः इति। सर्वाभ्यो ह्येष प्रजाभ्यः स्वयं जातः। मनस्त्वाऽष्टु इति। प्रजापतिर्वै मनः - श.ब्रा. ४.१.१.२२
*अथाश्राव्याह - प्रातः प्रातःसवस्य शुक्रवतो मधुश्चुत इन्द्राय सोमान्प्रस्थितान्प्रेष्य इति। वषट्कृतेऽध्वर्युर्जुहोति। तदनु प्रतिप्रस्थाता। - श.ब्रा. ४.२.१.२३
*अध्वर्योर्वा हि पाणिभ्यां स्कन्दति, पवित्राद्वा। तं ते जुहोमि मनसा वषट्कृतं स्वाहा इति। तद् यथा वषट्कृतं हुतम् - एवमस्यैतद्भवति। - श.ब्रा. ४.२.५.२
*माध्यन्दिनसवनग्रहाः :- सर्वे वाऽअन्यऽउद्गातुः प्राञ्च आर्त्विज्यं कुर्वन्ति, तथो हास्यैतत् प्रागेवार्त्विज्यं कृतं भवति। - श.ब्रा. ४.३.२.२
*- - - तत् क्षत्रायैवैतद्विशं कृतानुकरामनुवर्त्मानं करोति। तस्मादिन्द्रायैव मरुत्वते गृह्णीयात्। नापि मरुद्भ्यः। - श.ब्रा. ४.३.३.१०
*वैश्वदेवग्रहः :- यद्वेव वैश्वदेवं ग्रहं गृह्णाति। मनो ह वाऽअस्य सविता। सर्वमिदं विश्वेदेवाः। इदमेवैतत्सर्वं मनसः कृतानुकरमनुवर्त्म करोति। तदिदं सर्वं मनसः कृतानुकरमनुवर्त्म करोति। - श.ब्रा.४.४.१.९
*अथ चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वा, आश्राव्याह - घृतस्य यजेति। वषट्कृते जुहोति। - - - - अथोपरिष्टादाज्यस्याभिघारयति। आश्राव्याह - सौम्यस्य यजेति। वषट्कृते जुहोति। अथापरं चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वा आश्राव्याह - घृतस्य यजेति। वषट्कृते जुहोति। तद् या अत ऊर्ध्वा आहुतीर्होष्यन्भवति। ताभ्य एवैतदन्तर्दधाति। - श.ब्रा. ४.४.२.३-६
*अथाह - धानासोमेभ्योऽनुब्रूहीति। आश्राव्याह - धानासोमान्प्रस्थितान्प्रेष्येति। वषट्कृते जुहोति - अनुवषट्कृते। अथ धाना विलिप्सन्ते भक्षाय। - श.ब्रा. ४.४.३.९
*समिष्टयजुः :- सं सूरिभिर्मघवन्त्सं स्वस्त्या। सं ब्रह्मणा देवकृतं यदस्ति इति। ब्रह्मणेति। तद्ब्रह्मणा रिरचानमाप्याययति। - श.ब्रा. ४.४.४.७
*- - - -सकृदभिघारयति। प्रत्यनक्त्यवदाने। आश्राव्याह - वरुणं यज इति। वषट्कृते जुहोति। - श.ब्रा. ४.४.५.१६
*अथोपरिष्टाद्विराज्यस्याभिघारयति। आश्राव्याह - अग्नीवरुणौ यज इति। वषट्कृते जुहोति। - श.ब्रा.४.४.५.१७
*अवभृथ स्नानम् : अथोपमारयति - अवभृथ निचुम्पुण निचेरुरसि निचुम्पुणः। अव देवैर्देवकृतमेनोऽयासिषमव मर्त्यैर्मर्त्यकृतम् इति। अव ह्येतद्देवैर्देवकृतमेनोऽयासीत्सोमेन राज्ञा अव मर्त्यैर्मर्त्यकृतम् इति। अव ह्येतन्मर्त्यैर्मर्त्यकृतमेनोऽयासीत्पशुना पुरोडाशेन। - श.ब्रा. ४.४.५.२२
*तस्यां प्रतिप्रस्थाता मेधायोपस्तृणीते द्विरवद्यति सकृदभिघारयति प्रत्यनक्त्यवदाने। अथानुवाच आह। आश्राव्याह - प्रेष्य इति। वषट्कृतेऽध्वर्युर्जुहोति। अध्वर्योरनु होमं जुहोति प्रतिप्रस्थाता। - श.ब्रा. ४.५.२.९
*अथोपरिष्टाद् द्विराज्यस्याभिघारयति। आश्राव्याह - प्रेष्य इति। वषट्कृतेऽध्वर्युर्जुहोति। अध्वर्योरनु होमं जुहोति प्रतिप्रस्थाता। - श.ब्रा. ४.५.२.११
*पुरश्चरणोपनिषत् : यत्किंचावषट्कृतं स्वाहाकारेण यज्ञे हूयते -ततऽइति। तस्माद्यत्किंचावषट्कृतं स्वाहाकारेण यज्ञे हूयते - तद् वाचः। - श.ब्रा. ४.६.७.६
*तस्मादद्वारेण सदः प्रेक्षमाणं ब्रूयात् - मा प्रेक्षथा इति। यथा ह मिथुनं चर्यमाणं पश्येद् - एवं तत्। कामं द्वारेण। देवकृतं हि द्वारम्। - श.ब्रा. ४.६.७.९
*तस्मादद्वारेण हविर्धानं प्रेक्षमाणं ब्रूयात् - मा प्रेक्षथा इति। यथा ह मिथुनं चर्यमाणं पश्येद् - एवं तत्। कामं द्वारेण। देवकृतं हि द्वारम्। - श.ब्रा. ४.६.७.१०
*तऽउत्तरस्य हविर्धानस्य जघन्यायां कूबर्यां सामाभिगायन्ति। सत्रस्य ऋद्धिः इति। राद्धिमेवैतदभ्युत्तिष्ठन्ति। उत्तरवेदेर्वोत्तरायां श्रोणौ। इतरं तु कृततरम्। - श.ब्रा. ४.६.९.११
*प्रजापतय इत्येवोपांशूक्त्वा छागानां हविः प्रस्थितं प्रेष्येति वषट्कृते जुहोति। - श.ब्रा. ५.१.३.१४
*तस्मादन्तरेणाहुतीऽएतत् कर्म क्रियते। आश्राव्याह - अग्निं स्विष्टकृतं यज इति। वषट्कृते जुहोति। - श.ब्रा. ५.२.२.१८
*तस्मादूष्मणा शृतो भवति। तयोरुभयोरवद्यन्नाह - मित्राबृहस्पतिभ्यामनुब्रूहि इति। आश्राव्याह - मित्राबृहस्पती यज इति वषट्कृते जुहोति। - श.ब्रा. ५.३.२.८
*आश्राव्याह - अग्नये स्विष्टकृते प्रेष्येति। वषट्कृते जुहोति। - श.ब्रा. ५.३.३.१५
*अभिषेकोत्तर कर्माणि : क्रूरमिव वाऽएतत्करोति यदाह - जिनामीमाः कुर्वऽइमा इति। तथो हास्यैतदक्रूरं कृतं भवति। - श.ब्रा. ५.४.३.१२
*अथाक्षान्निवपति - स्वाहाकृताः सूर्यस्य रश्मिभिर्यतध्वम्। सजातानां मध्यमेष्ठ्याय इति। एष वाऽअग्निः पृथुः। यदधिदेवनम्। तस्यैतेऽङ्गाराः - यदक्षाः। तमेवैतेन प्रीणाति। - श.ब्रा. ५.४.४.२३
*ता एता यजुष्कृतायै करोति, अयजुष्कृतायाऽइतराः। निरुक्ता एता भवन्ति, अनिरुक्ता इतराः। परिमिता एता भवन्ति, अपरिमिता इतराः। - श.ब्रा. ६.५.३.६
*उभयम्वेतत् प्रजापतिः - निरुक्तश्चानिरुक्तश्च, परिमितश्चापरिमितश्च। तद् या यजुष्कृतायै करोति, यदेवास्य निरुक्तं परिमितं रूपम्, तदस्य तेन संस्करोति। अथ या अयजुष्कृतायै - यदेवास्यानिरुक्तम् अपरिमितं रूपम् - तदस्य तेन संस्करोति। - श.ब्रा. ६.५.३.७
*दृंहस्व देवि पृथिवि स्वस्तये इति। यथैव यजुस्तथा बन्धुः। आसुरी माया स्वधया कृताऽसि इति। प्राणो वाऽअसुः। तस्यैषा माया स्वधया कृता। - श.ब्रा. ६.६.२.६
*- - - - -तद्यत् किञ्चातो रात्र्योपसमादधाति, आहुतिकृतं हैवास्मै तदुपसमादधाति। - श.ब्रा. ६.६.४.१
*- - - -अह्नऽएवैतामरिष्टिं स्वस्तिमाशास्ते। तद्यत्किञ्चातोऽह्नोपसमादधाति - आहुतिकृतं हैवास्मै तदुपसमादधाति। - श.ब्रा. ६.६.४.२
*तदाहुः - यदहर्विष्णुक्रमाः, रात्रिर्वात्सप्रम् - अथोभे ऽएवाहन्भवतो, न रात्र्याम्। कथमस्यापि रात्र्यां कृते भवत इति। - - - - - - -एवमु हास्योभेऽएवाहन् कृते भवतः - उभे रात्र्याम्। - श.ब्रा. ६.७.४.१३
*अथ प्रायणीयं निर्वपति। तस्य हविष्कृता वाचं विसृजते। वाचं विसृज्य स्तम्बयजुर्हरति। - श.ब्रा. ७.२.२.१
*युनक्त सीरा वि युगा तनुध्वम् इति। युञ्जन्ति हि सीरं, वि युगानि तन्वन्ति। कृते योनौ वपतेह बीजम् इति। बीजाय वाऽएषा योनिष्क्रियते - यत् सीता। - श.ब्रा. ७.२.२.५
*सोमातिथ्यम् : राजानं क्रीत्वा पर्युह्य - अथास्माऽआतिथ्यं हविर्निर्वपति। तस्य हविष्कृता वाचं विसृजते। - श.ब्रा. ७.३.१.४
*द्वियजुरिष्टकोपधानम् : अमृतं वाऽअस्य तद्रूपं देवरूपम्, अमृतं हिरण्यम्। अथ यदियं मृदः कृता भवति, मानुषं ह्यस्येदं रूपं। - श.ब्रा. ७.४.२.१७
*उखेष्टकोपधानम् : तदाहुः - कथमस्यैषा पक्वा शृतोपहिता भवतीति। यदेव यजुष्कृता, तेन। अथो यद्वै किं चैतमग्निं वैश्वानरमुपनिगच्छति - तत एव तत् - पक्वं शृतमुपहितं भवति। - श.ब्रा. ७.५.१.२९
*मारुतहोमः :- तं वा एतं पुरोऽनुवाक्यवन्तं याज्यवन्तं वषट्कृते स्रुचा जुहोति। हस्तेनैवेतरान् – आसीनः स्वाहाकारेण। क्षत्रायैव तद् - विशं कृतानुकरामनुवर्त्मानं करोति। - श.ब्रा. ९.३.१.१६
*अष्टानां धिष्ण्याग्नीनां चयनम् : यावत्यो ह्येवामुष्य यजुष्मत्यः - तावत्यः परिश्रितः। क्षत्रायैव तद्विशं कृतानुकरामनुवर्त्मानं करोति। - श.ब्रा. ९.४.३.९
*ते यदा स्तुवते, यदाऽनुशंसति - अथास्मिन्नेदं वषट्कृते जुहोति। तदेनमेष रसोऽप्येति। - - - - - आत्मा ह्यग्निः। तदेनमेतेऽउभे रसो भूत्वाऽपीतः। ऋक् च साम च। तदुभे ऋक्सामे यजुरपीतः। - श.ब्रा. १०.१.१.६
*ते यदा स्तुवते। यदाऽनुशंसति। अथास्मिन्नेतं वषट्कृते जुहोति। वौगिति वा एषः। षडितीदं षड्विधमन्नं कृत्वाऽस्मा अपिदधात्यात्मसंमितम्। - - - - -श.ब्रा. १०.४.१.१४
*ते यदा स्तुवते, यदाऽनुशंसति। अथास्मिन्नेतं वषट्कृते जुहोति। वौगिति वा एषः। षडितीदं षड्विधमन्नं कृत्वाऽस्मा अपिदधात्यात्मसंमितम्। - - - - -श.ब्रा. १०.४.१.२०
*अथ यद्वषट्कृते जुहोति। एष वै वषट्कारो य एष तपति। स एष मृत्युः। - - - श.ब्रा. ११.२.२.५
*हेमन्तो होता। तस्माद्धेमन् वषट्कृताः पशवः सीदन्ति। एता ह वा एनं देवता याजयन्ति। - श.ब्रा. ११.२.७.३२
*ब्रह्मयज्ञलक्षण स्वाध्यायप्रशंसाख्यं ब्राह्मणम् : यदि ह वा अप्यभ्यक्तः अलंकृतः सुहितः सुखे शयने शयानः स्वाध्यायमधीते। आ हैव स नखाग्रेभ्यस्तप्यते। - श.ब्रा. ११.५.७.४
*सौत्रामण्यामवभृथः :- यद्देवा देवहेडनम् इति। देवकृतादेवैनमेनसो मुञ्चति। यदि दिवा यदि नक्तम् इति। यदेवाहोरात्राभ्यामेनः करोति। तस्मादेवैनं मुञ्चति। - श.ब्रा. १२.९.२.२
*अव देवैर्देवकृतमेनोऽयक्षि इति। देवकृतमेवैनोऽवयजते। अव मर्त्यैर्मर्त्यकृतम् इति। मर्त्यकृतमेवैनोऽवयजते। - श.ब्रा. १२.९.२.४
*सप्रथसं गच्छ इति। प्रजयैवैनं पशुभिः प्रथयति। स्वाहाकृतः इति। वषट्कार एवास्यैषः। स्वगा त्वा देवेभ्यः इति। - - श.ब्रा. १३.१.२.३
*तस्मात्प्राजापत्य एवाश्वः। देवदेवत्या इतरे। क्षत्त्रायैव तद्विशं कृतानुकरामनुवर्त्मानं करोति। - श.ब्रा.१३.२.२.१५
*अश्वस्य प्राजापत्याक्षिप्रभवत्वं, ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तिश्च : परमेण वा एष स्तोमेन जित्वा चतुष्टोमेन कृतेनायानाम् उत्तरेऽहन्नेकविंशे प्रतिष्ठायां प्रतितिष्ठति। एकविंशात्प्रतिष्ठाया उत्तरमहर्ऋतूनन्वारोहति। - श.ब्रा. १३.३.२.१
*पूर्वोमहिमग्रहः :- वषट्कृते जुहोति - यस्तेऽहन्संवत्सरे महिमा संबभूव इति। नानुवषट्करोति। - श.ब्रा.१३.५.२.२३
*वषट्कृते जुहोति - यस्ते रात्रौ संवत्सरे महिमा संबभूव इति। नानुवषट्करोति। - श.ब्रा. १३.५.३.७
*अथ त्रयोदश पादमात्र्य इष्टका अलक्षणाः कृता भवन्ति। या एवामूरग्नाविष्टकाः। ता एताः। यजुषा ता उपदधाति। तूष्णींमिमाः। दैवं चैव तत्पित्र्यं च व्याकरोति। - श.ब्रा. १३.८.३.६
*यज्ञस्य शीर्षच्छिन्नस्य रसो व्यक्षरत्। स इमे द्यावापृथिवी अगच्छत्। यन्मृत्। इयं तत्। यदापः। असौ तत्। मृदश्चापां च महावीराः कृता भवंति। तेनैवैनमेतद्रसेन समर्द्धयति। - श.ब्रा. १४.१.२.९
*यजत वाट् इति। तद्यथा वषट्कृतं हुतम्। एवमस्यैतद्भवति। - श.ब्रा. १४.२.१.२०
*घर्मप्रचरणम् : स्वाहाकृतस्य घर्मस्य मधोः पिबतमश्विना इति। अश्विनावेवैतदाह। - श.ब्रा. १४.२.२.१६
*यज्ञस्य शीर्षच्छिन्नस्य रसो व्यक्षरत्। स इमे द्यावापृथिवी अगच्छत्। यन्मृत्। इयं तत्। यदापः। असौ तत्। मृदश्चापां च महावीराः कृता भवन्ति। - श.ब्रा. १४.२.२.५३
*वषट्कृते जुहोति। अनुवषट्कृते आहरति भक्षम्। तं यजमानाय प्रयच्छति। - श.ब्रा. १४.३.१.३०
*सोष्यन्तीकर्म : यथा वातः पुष्करिणीं समींगयति सर्वतः। एवा ते गर्भ एजतु सहावैतु जरायुणा ॥ इन्द्रस्यायं वज्रः कृतः सार्गडः सपरिश्रयः। तमिन्द्र निर्जहि गर्भेण सावरं सह इति। - श.ब्रा. १४.९.४.२०
*तस्य प्राणः प्रथम उत्क्रामति। स हे य त्ता देवेभ्य आचष्ट इयद् अस्य साधु कृतम् इयत् पापम् इति। अथ हायं धूमेन सहोर्ध्व उत्क्रामति। - जैमिनीय ब्राह्मण १.१८
*स एतम् सुकृतरसम् अप्यति। तस्य पुत्रा दायम् उपयन्ति पितरस् साधुकृत्याम्। स हैवं विद्वान् द्वयात्मा द्विदायः। - जै.ब्रा. १.१८
*उपसृज्याग्निहोत्रीम् इत्य् आह उपसृष्टे द्यावापृथिवी। रुद्रा उपगृह्णन्ति वसूनां दुग्धम्। भूतकृत स्थ निरूढ जन्यं भयम् इत्य अङ्गारान् निरूहति। - जै.ब्रा. १.३९
*कृतं तद् यद् अशीतिशतं कृतम् इदं दशकृतं सत्। तद् उ ह कुरव आहुर् द्वापर एष यन् नवतिशतं स्तोत्रियास् त्रयाणाम् अयानाम् अधमः। कृतं वै त्रेताद्वापरम्। द्वे स्तोत्रिये उपप्रस्तुत्यै। स कृतस् स्तोमस् संपद्यते। कृतेन तज~ जयति यज~ जिगीषति। कृतेनोद्भिनत्ति। अथो पक्षाव् एतौ यत् पवमानौ। - जै.ब्रा. १.२३५
*तद् आहुर् यद् द्वापरस् स्तोमो ऽथ केन कृतस् स्तोम इति। अक्षरैर् इति ब्रूयात्। अथो स्तोत्रैर् इति। अथो स्तुतशस्त्रैर् इति। अथो यद्दशकृतम् इति ब्रूयात् तेनो एव कृतस् स्तोम इति। अयं ह वाव दशकृतम् उपाप्नोvति। - जै.ब्रा. १.२३६
*एकर्च इति त्रीण्य् अक्षराणि तृच इति द्वे। यो ह त्वावैतान्य् ऋक्तृचांश् चाक्षरतृचांश् च वेदोभये मे तृचाः कृता भवन्तीत्य् उभे हैवास्य तृचाः कृता भवन्ति। अथो यद् एवर्क्साम हिंकारस् तेनास्य तृचाः कृता भवन्ति। - जै.ब्रा. १.३११
*इदं वा अन्तरिक्षं बृहती। तस्याम् अयं वायुर् अन्तः पवते। तत् पृष्ठं, तस्या उ एव यद् द्वादशाक्षरं पदं तेन, जगतीषु कृतं भवति। एवं तृतीयसवनम् अयातयाम क्रियत इति। - - - - --ततो यास् तिस्रो जगत्यश् चतस्रस् ता बृहत्यः। तेन बृहतीषु कृतं भवति। - जै.ब्रा. २.३६
*यवोर्वरा वेदिर् भवति। सा हि पुराकृता हि भवति। - जै.ब्रा. २.११७
*इन्द्र द्वारा त्रिशीर्षा वध के पश्चात् देव - इन्द्र संवाद : एत वै त्वया संधा अतीता एतानि देवकिल्बिषाणि कृतानि न त्वा याजयिष्याम इति। - जै.ब्रा. २.१३४
*अथ रुद्राः कृततरं पन्थानम् अपश्यन्। त एकेनैव त्रिवृतेमं लोकं प्रायुवन्। त्रिभिः पञ्चदशैर् अन्ववास्यन्।-- - - - - - तद् यथा ह वै कृतस्य पथो यत् तत् त्रिविषमम्। तत् पश्चात् समं कुर्वन्न् एवम् एव तद् रुद्रा आयन्। अथादित्याश् चतुर्भिर् एव त्रिवृद्भिश् चतुर्भिः पञ्चदशैस् त्रिभिस् सप्तदशैर् एकेनैकविंशेन कृतेन पथायन्। - जै.ब्रा. २.२०९
*अथैते द्विरात्राः। हविष्मांश् च हविष्कृच् चाङ्गिरसाव् आस्ताम् ताव् अस्मिन् लोके स्त्रीचर्यम् प्रमत्तौ चरन्ताव् ऋषयो ऽङ्गिरसः पितरश् च पितामहाश् च सुकृतो हित्वा स्वर्गं लोकम् आयन्। - - - - - -जै.ब्रा. २.२३५
*तस्मिन्न् उ ह तर्ह्य् उभे हाविष्मत - हाविष्कृते कुर्यु स्वर्ग्ये, स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै। - जै.ब्रा. २.२४०
*तृतीयेन च ह वै तस्यै तृतीयेन च सहस्रस्य सह सानुस्तरणी कृता भवति, नो हाचक्रुर् इव मन्येत। - जै.ब्रा. २.२५०
*स वा एष कृतस्तोमः। श्रद्धा वै कृतम्। यद्ध वा इदं कृतेन जित्वा हरन्ति, श्रद्धया हैव तद् धरन्ति। तस्मात् कृतस्तोमः। - जै.ब्रा. २.२९०
*यथा ह वा इदं वृक्षस्याक्रमणानि कृतान्य् एवम् एतानि गौरिवीतस्याक्रमणानि कृतानि स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै। - जै.ब्रा. ३.१७
*द्वादशाहे द्वितीयं अहः :- हविष्मांश च वै हविष्कृच् चाङ्गिरसाव, अंगिरसां स्वर्गं लोकं यताम्, अहीयेताम्। ताव अकामयेताम् अनूत्पतेव स्वर्गं लोकम् इति। तौ तपो ऽतप्येताम्। ताव् एते सामनी अपश्यताम्। ताभ्याम् अस्तुवताम्। तौ स्तुत्वेव हविष्मते हविष्कृत इत्य् एव स्वर्गं लोकम् अनूदपतताम्। पशवो ह खलु वै हविष्मन्तः, पशवो हविष्कृतः। - जै.ब्रा. ३.२८
*अथ यद्धाविष्कृतं नवमे ऽहनि भवति, हविष्कृत स्म इत्य् एवैतद् देवेभ्यो निराहुः। हविष्कृत इव हि तर्हि भवन्ति। ते ह वा एते सामनी प्रोक्तिश् चैव हविषो निरुक्तिश् च। यद् उ हविष्मांश् च हविष्कृच् चाङ्गिरसाव् अपश्यतां तस्माद् धाविष्मत - हाविष्कृते इत्य् आख्यायेते। - जै.ब्रा. ३.२९
*वाचम् एवैतद् यज्ञम् ऊहिषीमन्त त उपह्वयन्ते पप्ने विश्वं पुरा कृतम् इति। पुरेव ह्य् एतद् एतर्हि कृतं भवति। - जै.ब्रा. ३.३९
*अत कार्तेवेशम्। त्रेधा भरतेषु राष्ट्रम् आसीत् - वैतहव्येषु तृतीयं, मित्रवत्सु तृतीयं, कृतवेशे तृतीयम्। सो ऽकामयत कृतवेशो - ह त्व् इमे द्वे राष्ट्रे एकधा राष्ट्रं स्याद् इति। स एतद् द्विनिधनं सामापश्यत्। - जै.ब्रा. ३.१९६
*द्वादशाहे अष्टम अहः :- तद् यत् त्रिष्टुभो मरुत्वतीर् भवन्ति, क्षत्रायैव तद् विशम् अनुवर्त्मानं कुर्वन्ति। तस्मात् क्षत्रस्य विड् अनुवर्त्मा कविर् गीर्भिः काव्येन कविस् सन् सोमः पवित्रम् अत्य् एति रेभन्न् इत्य् अतिहायन्। ऋषिमना य ऋषिकृत् स्वर्षास् सहस्रनीथः पदवी कवीनाम् इति सहस्ररूपं छन्दोमानाम् उपगच्छन्ति। - जै.ब्रा. ३.२०५
*इन्द्रस् स दामने कृत ओजिष्ठस् स बले हित इति। एतेन वै तृतीयेन त्र्यहेण देवा ऊर्ध्वा स्वर्गं लोकम् आयन्। - जै.ब्रा. ३.२०८
*नवम अहः :- एष देवो अमर्त्य, एष देवो विपा कृत, एष देवो विपन्युभिर् इति। इदं वै प्रथमं पदम् , इदं द्वितीयं, अदस् तृतीयम्। - जै.ब्रा. ३.२४१
*नवमे अहनि आर्भव पवमानः :- अथ हाविष्कृतम् उक्तब्राह्मणं निरुक्तिर् हविषः। तच् चतुरक्षरणिधनं भवति - चतुष्पदा वै पशवः। - जै.ब्रा. ३.२६६
*नवम अहः :- अथ साध्रं सिद्ध्या एव। - - - - देवा वा अकामयन्त कृतंकृतं नस् सिध्येद् इति। स एतत् सामापश्यन्। तेनास्तुवत। ततो वै तेषां कृतंकृतम् असिध्यत्। कृतंकृतं नस् सिध्येद् इति सत्रम् आसते। कृतंकृतं हैवैभ्यस् सिध्यति। यद् व् एवैषाम् एतेन साम्ना कृतंकृतम् असिध्यत् तस्मात् साध्रम् इत्य् आख्यायते। - जै.ब्रा. ३.२७२
*बर्हिराहरणम् : (इयम् अश्वपर्शुः) मनुना कृता स्वधया वितष्टा - - - तैत्तिरीय संहिता १.१.२.१
*दर्शपूर्णमासविकृतिभूत काम्येष्टीनां याज्यापुरोनुवाक्या मन्त्राः :- पथस्पथः परिपतिं वचस्या कामेन कृतो अभ्यानडर्कम् - तै.सं. १.१.१४.२
अवभृथाभिधानम् : शतं ते राजन्भिषजः सहस्रमुर्वी गभीरा सुमतिष्टे अस्तु। बाधस्व द्वेषो निर्ऋतिं पराचैः कृतं चिदेनः प्र मुमुग्ध्यस्मत्। (इति अपो दृष्ट्वा जपति) - तै.सं. १.४.४५.१
*कृतयजुः संभृतसंभार इत्याहुर्न संभृत्याः संभारा न यजुः कर्तव्यमित्यथो खलु संभृत्या एव संभाराः कर्तव्यं यजुर्यज्ञस्य समृद्ध्यै - तै.सं. १.५.२.४
*द्वितीय हविषः पुरोनुवाक्या : अव ते हेडो वरुण नमोभिरव यज्ञेभिरीमहे हविर्भिः। क्षयन्नस्मभ्यमसुर प्रचेतो राजन्नेनांसि शिश्रथः कृतानि। - तै.सं. १.५.११.३
*सोमारुद्र चरौ पुरोनुवाक्या : सोमारुद्रा वि वृहतं विषूचीममीवा या नो गयमाविवेश। आरे बाधेथां निर्ऋतिं पराचैः कृतं चिदेनः प्र मुमुक्तमस्मत्। सोमारुद्रा युवमेतान्यस्मे विश्वा तनूषु भेषजानि धत्तम्। अव स्यतं मुञ्चतं यन्नो अस्ति तनूषु बद्धं कृतमेनो अस्मत्। - तै.सं. १.८.२२.५
*वशालम्भनार्थ मन्त्राणामभिधानम् : तन्तुं तन्वन्रजसो भानुमन्विहि ज्योतिष्मतः पथो रक्ष धिया कृतान्। - तै.सं. ३.४.२.२
*पाशुकहोत्रोपयोगिमन्त्राभिधानम् : सहसश्चित्सहीयान्देवो जीवातवे कृतः ॥(इति उत्तरवेदिं प्रत्यग्निं प्रणयेत्) - तै.सं. ३.५.११.१
*अग्न्युत्पादनाभिधानम् : दृंहस्व देवि पृथिवि स्वस्तय आसुरी माया स्वधया कृताऽसि। जुष्टं देवानामिदमस्तु हव्यमरिष्टा त्वमुदिहि यज्ञे अस्मिन्।(इति शृणकुलायेन मुञ्जकुलायेन वोखां प्रच्छाद्य आहवनीये प्रवृणक्ति) - तै.सं. ४.१.९.२
*आहवनीय चयनार्थ भूकर्षणाभिधानम् : युनक्त सीरा वि युगा तनोत कृते योनौ वपतेह बीजम्। गिरा च श्रुष्टिः सभरा असन्नो नेदीय इत्सृण्यां पक्वमाऽयत्। - तै.सं. ४.२.५.५
*आहवनीय चयनार्थ ओषधिवापाभिधानम् : अश्वत्थे वो निषदनं पर्णे वो वसतिः कृता। - तै.सं. ४.२.६.२
*आहवनीय चयनार्थ रुक्माद्युपधानाभिधानम् : येऽदो रोचने दिवो ये वा सूर्यस्य रश्मिषु। येषामप्सु सदः कृतं तेभ्यः सर्पेभ्यो नमः ॥ - तै.सं. ४.२.८.३
*अपानभृदिष्टकाभिधानम् : प्राची दिशां वसन्त ऋतूनामग्निर्देवता ब्रह्म द्रविणं त्रिवृत्स्तोमः स उ पञ्चदशवर्तनिस्त्र्यविर्वयः कृतमयानां पुरोवातो वातः। - तै.सं. ४.३.३.१
*अयं पुरो हरिकेशः सूर्यरश्मिस्तस्य रथगृत्सश्च रथौजाश्च सेनानिग्रामण्यौ पुञ्जिकस्थला च कृतस्थला चाप्सरसौ यातुधाना हेती रक्षांसि प्रहेति - - - तै.सं. ४.४.३.१
*सूचीभिरसिपथक्लृप्तिः :- त्र्यविर्वयः कृतमयानामित्याह वयोभिरेवायानव रुन्धेऽयैर्वयांसि सर्वतोv वायुमतीर्भवन्ति तस्मादयं सर्वतः पवते। - तै.सं. ५.२.१०.७
*आश्विनग्रहकथनम् : तस्मादुदपात्रम् उपनिधाय ब्राह्मणं दक्षिणतो निषाद्य भेषजं कुर्याद्यावदेव भेषजं तेन करोति समर्धुकमस्य कृतं भवति - तै.सं. ६.४.९.३


c: text/html

text:
सूत्रम्
नखमुखात् संज्ञायाम्॥ ४।१।५८
काशिका-वृत्तिः
नखमुखात् संज्ञायाम् ४।१।५८
नखमुखान्तात् प्रातिपदिकात् संज्ञायाम् विषये स्त्रियां ङीष् प्रत्ययो न भवति। शूर्पणखा। वज्रनखा। गौरमुखा। कालमुखा। संज्ञायाम् इति किम्? ताम्रनखी कन्या। चन्द्रमुखी।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
नखमुखात्संज्ञायाम् १२७०, ४।१।५८
न ङीष्॥
न्यासः
नखमुखात्संज्ञायाम्। , ४।१।५८
"सूर्पणखा" इति। "पूर्वपदात्संज्ञायामगः" ८।४।३
इति णत्वम्। अथ कथं शूर्पनखी राक्षसीति?
असंज्ञात्वात्। संज्ञायामित्युच्यते, न चेयं संज्ञा। तथा हि-- "पूर्वपदात्" ८।४।३
इत्यादिना णत्वं न भवति। यौगिकस्त्वेष तस्या व्यपदेशः; शूर्पाकारनखयोगात्-- शूर्पमिव नखो यस्याः शूर्पनखीति॥
बाल-मनोरमा
नखमुखात्संज्ञायाम् ५०७, ४।१।५८
नखमुखात्। नखमुखादिति। समाहारद्वन्द्वः। शेषपूरणेन सूत्रे व्याचष्टे--ङीष् नेति। "स्वाङ्गाच्चे"ति प्राप्तस्य निषेधोऽयम्। शूर्पणखेति। राक्षसीविशेषस्य नाम। शूर्पाणीव कररूहा यस्या इत्यस्वपदविग्रहः, संज्ञात्वेन नित्यसमासत्वात्। "पूर्वपदात्संज्ञाया"मिति णत्वम्। केवलयौगिकत्वे तु ङीष् भवत्येव। णत्वं तु न। गौरमुखेति--कस्याश्चिन्नाम। ()ओतं मुखं यस्या इत्यस्वपदविग्रहः ताम्रमुखीति। यौगिकोऽयम्। ताम्रं मुखं यस्या इति विग्रहः।
तत्त्व-बोधिनी
नखमुखात्संज्ञायाम् ४५७, ४।१।५८
शर्पणखेति। "पूर्वपदात्संज्ञाया"मिति णत्वम्। यदा तु शूर्पवन्नखानि यस्या इति योगमात्रं विवक्ष्यते न तु संज्ञा, ततोऽसंज्ञात्वान्न ङीष्निषेधो, न वा णत्वं, तेन राक्षस्यपि योगवृत्त्या "शर्पनखी"ति भवतीत्याहुः।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सूत्रम्
संज्ञायां शरदो वुञ्॥ ४।३।२७
काशिका-वृत्तिः
संज्ञायां शरदो वुञ् ४।३।२७
शरच्छब्दात् सप्तमीसमर्थाज् जातः इत्येतस्मिन्नर्थे वुञ् प्रत्ययो भवति ऋत्वणः अपवादः, समुदायेन चेत् संज्ञा गम्यते। शारदका दर्भाः। शारदका मुद्गाः। दर्भविशेषस्य मुद्गविशेषस्य च इयं संज्ञा। संज्ञायाम् इति किम्?
शारदं सस्यम्। संज्ञाधिकारं केचित् कृतलब्धक्रीतकुशलाः ४।३।३८
इति यावदनुवर्तयन्ति।
न्यासः
संज्ञायां शरदो वुञ्। , ४।३।२७
"समुदायेन चेत्संज्ञा गम्यते" इति। अनेन समुदायोपाधित्वं संज्ञाया दर्शयति।प्रकृतिप्रत्ययसमुदायेन चेत्संज्ञा गम्यते इत्यर्थः। यद्येवम्, शारदका दर्भा इतिदर्भशब्दस्य प्रयोगो न प्राप्नोति, प्रत्ययान्तेनाभिहितत्वात्?
नैष दोषः; यथैव हि शारदकशब्दो दर्भविशेषस्य नामधेयं तथा मुद्गविशेषस्यापि। तत्रासति दर्भशब्दप्रयोगेऽनेकार्थसाधारणत्वात् कस्य नामधेयमिति सन्देहः स्यात्--- कोऽर्थः शारदकशब्दे विवक्षित इति। तस्मादसन्देहार्थो दर्भशब्दो उपादीयते। "संज्ञाधिकारम्" इत्यादि। "केचित्" इति वचनात् केचिन्नानृवत्र्तयन्तीत्युक्तं भवति॥
"पूर्वाह्णकः,अपराह्णकः" इति। पूर्ववदेकदेशिसमासादिकं कार्यं विधेयम्-- "विभाषा पूर्वाह्णापराह्णाभ्याम्" ४।३।२४
इति, तत्र ट()उट()उल्()विधिश्च। "आद्र्रकः, मूलकः" इति। "नक्षत्रेण युक्तः कालः" ४।२।३
इत्यागतस्यार्थः "लुबविशेषे" ४।२।४
इति लुप् ततो वुन्। "निशाप्रदोषाभ्याम्िति। ठञ्विधेः। "ठञादय एव " आदिशब्देन ट()उट()उलादयो गृह्रन्ते॥
बाल-मनोरमा
संज्ञायां शरदो वुञ् १३७५, ४।३।२७
संज्ञायां शरदो वुञ्। संज्ञायामित्येतदत् "कृतलब्धक्रीते"त्येतत्पर्यन्तमनुवर्तत इति केचिदिति वृत्तिकृतः।
तत्त्व-बोधिनी
संज्ञायां र?सदो वुञ् १०८१, ४।३।२७
संज्ञायां शरदः। समुदायेन चेत्संज्ञा गम्यत इत्यर्थः। संज्ञायां किम्()। शारदं सस्यम्। "संज्ञाया"मित्येतत् "कृतलब्धे"त्येतत्पर्यन्तं केचिदनुवर्तयन्तीति वृत्तिकृत्।


text:
॥ श्रीगणपत्यथर्वशीर्षोपनिषत् ॥
ॐ भ॒द्रं कर्णे॑भिः शृणु॒याम॑ देवाः । भ॒द्रं प॑श्येमा॒क्षभि॒र्यज॑त्राः ।
स्थि॒रैरङ्गै᳚स्तुष्टु॒वाꣳ स॑स्त॒नूभिः॑ । व्यशे॑म दे॒वहि॑तं॒ यदायुः॑ ।
ॐ स्व॒स्ति न॒ इन्द्रो॑ वृ॒द्धश्र॑वाः । स्व॒स्ति नः॑ पू॒षा वि॒श्ववे॑दाः ।
स्व॒स्ति न॒स्तार्क्ष्यो॒ अरि॑ष्टनेमिः । स्व॒स्ति नो॒ बृह॒स्पति॑र्दधातु ॥
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥
ॐ नम॑स्ते ग॒णप॑तये । त्वमे॒व प्र॒त्यक्षं॒ तत्त्व॑मसि ।
त्वमे॒व के॒वलं॒ कर्ता॑ऽसि । त्वमे॒व के॒वलं॒ धर्ता॑ऽसि । त्वमे॒व के॒वलं॒ हर्ता॑ऽसि ।
त्वमेव सर्वं खल्विदं॑ ब्रह्मा॒सि । त्वं साक्षादात्मा॑ऽसि नि॒त्यम् ॥ १॥
ऋ॒तं व॑च्मि । स॒त्यं व॑च्मि ॥ २॥
अव॑ त्वं॒ माम् । अव॑ व॒क्तारम्᳚ । अव॑ श्रो॒तारम्᳚ । अव॑ दा॒तारम्᳚ । अव॑ धा॒तारम्᳚ ।
अवानूचानम॑व शि॒ष्यम् । अव॑ प॒श्चात्ता᳚त् । अव॑ पु॒रस्ता᳚त् । अवोत्त॒रात्ता᳚त् ।
अव॑ दक्षि॒णात्ता᳚त् । अव॑ चो॒र्ध्वात्ता᳚त् । अवाध॒रात्ता᳚त् ।
सर्वतो मां पाहि पाहि॑ सम॒न्तात् ॥ ३॥
त्वं वाङ्मयस्त्वं॑ चिन्म॒यः । त्वमानन्दमयस्त्वं॑ ब्रह्म॒मयः । त्वं सच्चिदानन्दाद्वि॑तीयो॒ऽसि ।
त्वं प्र॒त्यक्षं॒ ब्रह्मा॑सि । त्वं ज्ञानमयो विज्ञान॑मयो॒ऽसि ॥ ४॥
सर्वं जगदिदं त्व॑त्तो जा॒यते । सर्वं जगदिदं त्व॑त्तस्ति॒ष्ठति ।
सर्वं जगदिदं त्वयि ल॑यमे॒ष्यति । सर्वं जगदिदं त्वयि॑ प्रत्ये॒ति ।
त्वं भूमिरापोऽनलोऽनि॑लो न॒भः । त्वं चत्वारि वा᳚क्पदा॒नि ॥ ५॥
त्वं गुणत्र॑याती॒तः । त्वं अवस्थात्र॑याती॒तः । त्वं देहत्र॑याती॒तः ।
त्वं कालत्र॑याती॒तः । त्वं मूलाधारस्थितो॑ऽसि नि॒त्यम् । त्वं शक्तित्र॑यात्म॒कः ।
त्वां योगिनो ध्याय॑न्ति नि॒त्यम् । त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वमिन्द्रस्त्वमग्निस्त्वं
वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चन्द्रमास्त्वं ब्रह्म॒ भूर्भु॑वः स्व॒रोम् ॥ ६॥
ग॒णादिं᳚ पूर्व॑मुच्चा॒र्य॒ व॒र्णादिं᳚स्तद॒नन्त॑रम् । अनुस्वारः प॑रत॒रः । अर्धेन्दु॑लसि॒तम् ।
तारे॑ण ऋ॒द्धम् । एतत्तव मनु॑स्वरू॒पम् । गकारः पू᳚र्वरू॒पम् । अकारो मध्य॑मरू॒पम् ।
अनुस्वारश्चा᳚न्त्यरू॒पम् । बिन्दुरुत्त॑ररू॒पम् । नादः॑ सन्धा॒नम् । संहि॑ता स॒न्धिः ।
सैषा गणे॑शवि॒द्या । गण॑क ऋ॒षिः । निचृद्गाय॑त्री छ॒न्दः ।
श्रीमहागणपति॑र्देव॒ता । ॐ गं गणप॑तये॒ नमः॑ ॥ ७॥
ए॒क॒द॒न्ताय॑ वि॒द्महे॑ वक्रतु॒ण्डाय॑ धीमहि । तन्नो॑ दन्तिः प्रचो॒दया᳚त् ॥ ८॥
ए॒क॒द॒न्तं च॑तुर्ह॒स्तं॒ पा॒शम॑ङ्कुश॒धारि॑णम् । रदं॑ च॒ वर॑दं ह॒स्तै॒र्बि॒भ्राणं॑ मूष॒कध्व॑जम् ।
रक्तं॑ ल॒म्बोद॑रं शू॒र्प॒क॒र्णकं॑ रक्त॒वास॑सम् । रक्त॑ग॒न्धानु॑लिप्ता॒ङ्गं॒ र॒क्तपु॑ष्पैः सु॒पूजि॑तम् ।
भक्ता॑नु॒कम्पि॑नं दे॒वं॒ ज॒गत्का॑रण॒मच्यु॑तम् । आ॒विर्भू॒तं च॑ सृ॒ष्ट्या॒दौ॒ प्र॒कृतेः᳚ पुरु॒षात्प॑रम् ।
एवं॑ ध्या॒यति॑ यो नि॒त्यं॒ स॒ योगी॑ योगि॒नां व॑रः ॥ ९॥
नमो व्रातपतये नमो गणपतये नमः प्रमथपतये नमस्तेऽस्तु लम्बोदराय
एकदन्ताय विघ्नविनाशिने शिवसुताय श्रीवरदमू᳚र्तये॒ नमः॑ ॥ १०॥
एतदथर्वशीर्षं॑ योऽधी॒ते । स ब्रह्मभूया॑य क॒ल्पते । स सर्वविघ्नै᳚र्न बा॒ध्यते ।
स सर्वतः सुख॑मेध॒ते । स पञ्चमहापापा᳚त् प्रमु॒च्यते ।
सा॒यम॑धीया॒नो॒ दि॒वस॑कृतं पा॒पं ना॑शयति । प्रा॒तर॑धीया॒नो॒ रात्रि॑कृतं पा॒पं ना॑शयति ।
सा॒यं प्रा॒तः प्र॑युञ्जा॒नः॒ पा॒पोऽपा॑पो भ॒वति । धर्मार्थकाममोक्षं॑ च वि॒न्दति ।
इदमथर्वशीर्षमशिष्याय॑ न दे॒यम् । यो यदि मोहा᳚द् दास्य॒ति । स पापी॑यान् भ॒वति ।
सहस्रावर्तनाद्यं यं काम॑मधी॒ते । तं तमने॑न सा॒धयेत् ॥ ११॥
अनेन गणपतिमभि॑षिञ्च॒ति । स वा᳚ग्मी भ॒वति । चतुर्थ्यामन॑श्नन् ज॒पति ।
स विद्या॑वान् भ॒वति । इत्यथर्व॑णवा॒क्यम् । ब्रह्माद्याचर॑णं वि॒द्यान्न बिभेति कदा॑चने॒ति ॥ १२॥
यो दूर्वाङ्कु॑रैर्य॒जति । स वैश्रवणोप॑मो भ॒वति । यो ला॑जैर्य॒जति ।
स यशो॑वान् भ॒वति । स मेधा॑वान् भ॒वति । यो मोदकसहस्रे॑ण य॒जति ।
स वाञ्छितफलम॑वाप्नो॒ति । यः साज्य समि॑द्भिर्य॒जति ।
स सर्वं लभते स स॑र्वं ल॒भते ॥ १३॥
अष्टौ ब्राह्मणान् सम्यग् ग्रा॑हयि॒त्वा । सूर्यवर्च॑स्वी भ॒वति ।
सू॒र्य॒ग्र॒हे म॑हान॒द्यां॒ प्र॒तिमासन्निधौ॑ वा ज॒प्त्वा । सिद्धम॑न्त्रो भ॒वति ।
म॒हा॒वि॒घ्ना᳚त् प्रमु॒च्यते । म॒हा॒दो॒षा᳚त् प्रमु॒च्यते । म॒हा॒पा॒पा᳚त् प्रमु॒च्यते ।
म॒हा॒प्र॒त्यवाया᳚त् प्रमु॒च्यते । स सर्वविद्भवति स सर्व॑विद्भ॒वति ।
य ए॒वं वेद॑ । इत्यु॑प॒निष॑त् ॥ १४॥
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥
ॐ भ॒द्रं कर्णे॑भिः शृणु॒याम॑ देवाः । भ॒द्रं प॑श्येमा॒क्षभि॒र्यज॑त्राः ।
स्थि॒रैरङ्गै᳚स्तुष्टु॒वाꣳ स॑स्त॒नूभिः॑ । व्यशे॑म दे॒वहि॑तं॒ यदायुः॑ ।
स्व॒स्ति न॒ इन्द्रो॑ वृ॒द्धश्र॑वाः । स्व॒स्ति नः॑ पू॒षा वि॒श्ववे॑दाः ।
स्व॒स्ति न॒स्तार्क्ष्यो॒ अरि॑ष्टनेमिः । स्व॒स्ति नो॒ बृह॒स्पति॑र्दधातु ॥
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥
Encoded by Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com
without Vedic accents (Svaras.) The accents and
re-proofreading by Kirk Wortman kirkwort@hotmail.com
BACK TO TOP
% Text title : Ganapati Atharvashirsha Upanishad with Vedic Accents
% File name : ganapatiaccent.itx
% itxtitle : gaNapatyatharvashIrShopaniShat (sasvarA)
% engtitle : gaNapatyatharvashIrShopaniShat
% Category : atharvashIrSha, upanishhat, svara
% Location : doc_veda
% Sublocation : upanishhat
% Texttype : svara
% Author : Vedic tradition
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism
% Transliterated by : Sunder Hattangadi (sunderh at hotmail.com) and Kirk Wortman kirkwort at hotmail.com
% Proofread by : Kirk Wortman kirkwort at hotmail.com
% Description-comments : 89 / 108; Atharva Veda - Shaiva upanishad
% Indexextra : (also without accents, meaning, sabhAShya)
% Latest update : January 15, 2004
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
॥ अथ सप्तधातुगतज्वराणां लक्षणम् ॥
॥ अथ सप्तधातुगतज्वराणां लक्षणम् ॥
गुरुता हृदयोत्केश: सदनं छर्द्यरोचकौ । रसस्थे च ज्वरे लिड्गं दैन्यं चास्योपजायते ॥१॥
रक्तनिष्ठीवनं दाहो मोहश्छर्दनविभ्रमी । प्रलाप: पिटिका तृष्णा रक्तप्राप्ते ज्वरे नृणाम् ॥२॥
पिण्डिकोद्वेष्टने मूर्छा सृष्टमूत्रपुरीषता । उष्मान्तर्दाहविक्षेपौ ग्लानि: स्यान्मांसगे ज्वरे ॥३॥
भृशं स्वेदस्तृषा मूर्छा प्रलापश्छर्दिरेव च । दौर्गन्ध्यारोचकौ ग्लानिर्मेदस्थे चासहिष्णुता ॥४॥
भेदोऽस्त्रां कूजनं श्वासो विरेकश्च्छार्दिरेव च । विक्षेपनं च गात्राणां विद्यादस्थिगतज्वरे ॥५॥
तम: प्रवेशनं हिक्का कास: शैत्यं वमिस्तथा । अन्तर्दाहो महाश्वासो मर्मच्छेदश्च मज्जगे ॥६॥
मरणं प्राप्रुयात्तत्र शुक्रस्थानगते ज्वरे । शेफस: स्तब्धता मोक्ष: शुक्रस्य च विशेषत: ॥७॥
इति सप्तधातुगतज्वरलक्षणम् ॥
॥ अथैषां चिकित्सा ॥
रसस्थे च ज्वरे तस्मिन्कुर्याद्वमनलड्घने । सेकसंशमनालेपरक्तमोक्षास्त्वकृग्गते ॥१॥
तीक्ष्णान्विरेकांश्च तथा कुर्यान्मांसगते ज्वरे । मेदोगे मेदसो नाशमस्थिस्थे कान्तमासनम् ॥२॥
वस्तिकर्म प्रयोक्तव्यमभ्यड्गोद्वर्तनं तथा । मज्जशुक्रे क्रिया नोक्ता मरणं तत्र भाषितम् ॥३॥
कटुका रोहिणी मुस्ता पिप्पलीमूलमेव च । हरीतकी च तत्तोयमामाशयगते ज्वरे ॥४॥
इति सप्तधातुगतज्वर्चिकित्सा ।
॥ अथ मधुरज्वरलक्षणम् ॥
ज्वरो दाहो भ्रमो मोहो ह्यतीसारो वमिस्तृषा । अनिद्रा मुखरोगश्च ताले जिह्वा च शुष्यति ॥१॥
ग्रीवायां परिदृश्यन्ते स्फोटका: सर्षपोपमा: । एभिस्तु लक्षणैर्विद्यान्मन्थराख्यं ज्वरं नृणाम् ॥२॥
मुस्ता पर्पटको यष्टी गोस्तनी समभागत: अष्टावशेषत: क्वाथो निपीतो मधुना सह ॥३॥
पित्तभ्रमं ज्वरं दाहं हन्ति च्छर्दियुक्तं मन्थरज्वरनाशनम् । मक्षिका गुडसंयुक्ता ज्वरे मन्थरके तथा । भ्रममोहातिसारांश्च नाशयत्र्यविलम्बत: ॥५॥ इति मधुरज्वरचिकित्सा ।
चलदलतरुसेवाहोममन्त्रास्त्रिनेत्रद्विजगुरुजनपूजा विष्णुनाम्नां सहस्त्रम् । मणिधृतिरपि दनान्याशिषस्तापसानां सकलमिदमरिष्ठं स्पष्टमष्टज्वराणाम् ॥१॥
समुद्रस्योत्तरे तीरे द्विरदो नाम वानर: । तस्य स्मरणमात्रेण ज्वरा यान्ति दिगन्तरम् ॥२॥ इति ज्वरचिकित्साकथनम् ॥
॥ अथ पथ्यापथ्यविधिमाह ॥
आलोक्य वैद्यतन्त्राणि यत्नादेष निबध्यते । व्याधितानां चिकित्सार्थं पथ्यापथ्यविनिश्चय: ॥१॥
निदानौषधपथ्यानि त्रीणि यत्नेन चिन्तयेत् । तेनैव रोगा: शीर्यन्ते शुष्के नीर इवाड्कुरा: ॥२॥
रुक्षु सर्वास्वपथ्यानि यथास्वं परिवर्जयेत् तात्स्वपथ्यैर्विवर्धन्ते दोहदैरिव वीरुध: ॥३॥
विनापि भ्षजैर्व्याधि: पथ्यादेव विलोयते । न तु पथ्यविहोतस्य भेषजानां शतैरपि ॥४॥
दोषान्दूष्यान्देशकालौ सात्म्यं सत्वं बलं वय: । विकृतिं भेषजं वह्निमाहरं च विशेषत: ॥५॥
नीरीक्ष्य मतिमान्वैद्यश्चिकित्सां कर्तुमुद्यत: । पथ्यानि योजयेन्नित्यं यथास्त्वं सर्वरोगिषु ॥६॥
मत: सर्वेषु रोगेषु प्राय: श्रेष्ठतमो ज्वर: । अतस्त्वस्यिव प्रथमं पथ्यापथ्यं वदाम्यहम् ॥७॥
॥ अथ तरूणज्वरे दोषादीन्वीक्ष्य वमनादीनि कार्याणीत्याह ॥
वमनं लड्घनं काले यवागूस्वेदनानि च । कटुतिक्तरसैश्वैव पाचनं तरुणे ज्वरे ॥१॥
सन्निपाते हितान्याह । सन्निपाते त्विदं सर्वं कुर्यादामाकफापहम् । अवलेहोऽञ्जनं नस्यं गण्डूषाश्च रसक्रिया: ॥२॥
अन्यान्यपि हितान्याह । पादयोर्हस्तयोर्मूले कण्ठकूपे च गण्डयो: । स्वेदे भृष्ट्कुलत्थानां चूर्णघर्षणमाचरेत् ॥१॥
॥ अथ तरुणज्वरेऽहितान्याह ॥
स्नानं विरेकं सुरतं कषायं व्यायाममभ्यञ्जनमह्नि निद्राम् । दुग्धं घृतं वैदलमामिषं च तक्रं सुरां स्वादुग्रुरुद्रवं च ॥ अन्नं प्रवातं भ्रमणं प्रकोपं त्यजेत्प्रयत्नात्तरुणज्वरार्त: ॥१॥
॥ अथ मध्यमज्वरे हितान्याह ॥
पुरातना: षष्टिकशालयश्च वार्ताकसौभाञ्जनकारवेल्लम् । वेत्राग्रमाषाढपलं पटोलं कर्कोटकं मूलकपोतिका च ॥१॥
मुद्गैर्मसूरैश्चणकै: कुलत्थैर्मकुष्ठकैर्वा विहितश्च यूष: पाठापृतावास्तुकतण्डुलीयजीवन्तिशाकानि च काकमाची ॥२॥
द्राक्षाकपित्थानि च दाडिमानि वैकड्कतान्येव पचेलिमानि । लघूनि सात्म्यानि च भेषजानि पथ्यानि मध्यज्वरिणाममूनि ॥३॥
॥ अथ पुराणज्वरे हितान्याह ॥
विरेचनं छर्दनमञ्जनं च नस्यं च धूमोऽप्यनुवासनं च । शिराव्यध: संशमनं प्रदेहोऽम्यड्गोऽवगाह: शिशिरोपचार: ॥१॥
अन्यान्यपि पुराणज्वरे हितानि । एण: कुलिड्गो हरिणो मयूरो लाव: शशस्तित्तिरकुकुटौ च । क्रौञ्च: कुरड्ग: पृषश्चकोर: कपिञ्जलो वर्तककालपुच्छौ ॥१॥
गवामजायाश्च पयो घृतं च हरीतकी पर्वतनिर्झराम्भ: । एरण्डतैलं सितचन्दनं च द्र्व्याणि सर्वाणि पुरेरितानि । ज्योत्स्ना प्रियालिड्गनमप्यं स्याद्वर्ग: पुराणज्वरिणां सुखाय ॥२॥
॥ अथागन्तुकज्वरे हितानि ॥
आगन्तुके ज्वरे नैव नर: कुर्वीत लड्घनम् । अभिचाराभिशापोत्थे जपहोमादिभेषजम् ॥१॥
उत्पातग्रहपीडोत्थे दानस्वस्त्ययनादिभि: । कामशोकभयोद्भुते सर्वा वातहरी क्रिया ॥२॥
आश्वासनं चेष्टलाभो हर्षदायीनि यानि च । हर्षेण च समायान्ति कामशोकभयज्वरा: ॥३॥
क्रोधजे पित्तजित्कार्यं प्रियासद्वाक्यमेव च । औषधी गन्धविषजौ विषपित्तप्रसादनै: ॥४॥
अध्वश्रान्तेषु चाभ्यड्ग दिवा निद्रां च कारयेत् । मन: क्षोभसमुत्पन्ने मनस: सान्त्वनानि च ॥
अभिघातसमुत्थाने पानाभ्यड्गौ च सर्पिष: । रक्तावसेकमद्यैश्च तथा मांसरसौदनै: ॥६॥
क्षतजे व्राजे चापि क्षतव्रणचिकित्सितम् । इत्यागन्तुज्वरे पूर्वं भिषग्मि: पथ्यमीरितम् ॥७॥
॥ अथ विषमज्वरे हितानि ॥
विष्णोर्नामसहस्त्रस्य पठनं श्रवणं श्रुते: । देवानां ब्राम्हणानां च गुरुणामपि पूजनम् ॥१॥
ब्रम्हचर्यं तपो होम: प्रदानं नियमो जप: । साधूनां दर्शनं श्रेष्ठं रत्नौषविविधारणम् ॥ मड्गलाचरणं चेति वर्ग: सर्वज्वराञ्जयेत् ॥२॥
व्यायामं च व्यवायं च स्त्नानं चड्क्रमणानि च । ज्वरमुक्तो न सेवेत यावन्नो बलवान्भवेत् ॥३॥
इति ज्वरचिकित्साकथनं समाप्तम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
एच इग्घ्रस्वादेशे॥ १।१।४७
पदच्छेदः॥
एचः ६।१ एक् १।१ ह्रस्वादेशे ७।१
समासः॥
ह्रस्वस्य आदेशः ह्रस्वादेशः, षष्ठीतत्पुरूषः
अर्थः॥
एचः स्थाने ह्रस्वादेशे कर्त्तव्ये इक् एव भवति नान्यः।
उदाहरणम्॥
अतिरि कुलम्। अतिनु कुलम्। अपगु।
काशिका-वृत्तिः
एच इग्घ्रस्वाऽदेशे १।१।४८
एचो ह्रस्वाऽदेशे कर्तव्ये इकेव ह्रस्वो भवति, न अन्यः। रैअतिरि। नौअतिनु। गोउप गु। एचः इति किम्? अतिखट्वः। अतिमालः। ह्रस्वाऽदेशे इति किम्? दे३वदत्त। देवद३त्त।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
एच इग्घ्रस्वादेशे २५१, १।१।४७
आदिश्यमानेषु ह्रस्वेषु एच इगेव स्यात्। प्रद्यु। प्रद्युनी। प्रद्यूनि। प्रद्युनेत्यादि॥ प्ररि। प्ररिणी। प्ररीणि। प्ररिणा। एकदेशविकृतमनन्यवत्। प्रराभ्याम्। प्ररीणाम्॥ सुनु। सुनुनी। सुनूनि। सुनुनेत्यादि॥
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
इत्यजन्तनपुंसकलिङ्गाः। २५१, १।१।४७
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
अथ हलन्त पुंल्लिङ्गाः २५१, १।१।४७
न्यासः
एच इग्घ्रस्वादेशे। , १।१।४७
परिभाषेयमादेशनियमार्था "ह्यस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य"१।२।४७
इत्यादावु-पतिष्ठते। इहेम् एचोऽवयवसमाहारवर्णाः। तत्र "ए ऐ" इत्येतयोः पूर्वो भागो वर्णसमा-
नाकृतिर्मात्रात्मैव तालव्यः। अत एव "ए ऐ कण्ठ()तालव्यौ" (आ।शि। १७) इति
शिक्षाकाराः पठन्ति; तदवयवोः कण्ठ()तालव्यत्वात्। "ओऔ" इत्येतयोः पूर्वो भागस्तादृश एव, यादृश एकारैकारयोः। उत्तरस्तूवर्णसमानाकृतिर्मात्रिक ओष्ठ्यः। अत एव "ओ औ
कण्ठ()ओष्ठ्यौ" (आ।शि।१८) इति शिक्षाकाराः पठन्ति; तदवयवोः कण्ठ()ओष्ठ()त्वात्।
तत्र समुदायात्मनामेचां समुदायान्तरतमो ह्यस्वो नास्तीति तदवयवस्य योऽन्तरतमः, तनैव युक्तं भवितुम्। स पुनरकारा इकार उकारो वा। तत्र एकारैकारयोह्र्यस्वो विधीयमानः
कदाचिदकारः स्यात्,कदाचिदिकारः। ओकारौकारयोरपि कदाचिकारः स्यात्, कदाचिदुकारः।
इकारोकारावेव यथायोगं यथा स्याताम्, कदाचिदप्यकारो मा भूदित्येवमर्थमिदमारभ्यते।
अत्र यद्यप्येचामिकां साम्यम्, तथापि संख्यातानुदेशो न भवति, यस्मादन्नेदं विधायकम्, किं तर्हि?
नियामकम्। प्राप्तिपूर्वकश्च नियम इति ये प्राप्ता अन्तरतमा इक
एचो ह्यस्वास्तेषामनेन नियमः क्रियते। न च प्राप्तावृकारलृकाराविति कुतो यथासंख्य-
त्वम्? यद्येवम्, इण्णित्येव वक्तव्यम्, न त्वगिति, सत्यमेतत्; किन्त्वेवमुच्यमाने सन्देहः स्यात्- किं पूर्वेण णकारेण प्रत्याहारः? उत परेण? इति; तस्मादसन्देहार्थमिगित्युक्तम्
। "अतिरि, अतिनु" इति। रायमतिक्रान्तं, नावमतिक्रान्तं ब्राआहृणकुलम्
"अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया" (वा।९१) इति "कुगति" २।२।१८
इत्या-
दिना समासः, "परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः" २।४।२६
इति पुंल्लिङ्गे
स्त्रीलिङ्गे च प्राप्ते "द्विगुप्राप्तापन्नालंपूर्वगतिसमासेषु तल्लिङ्गमेव भवति। "ह्यस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य" १।२।४७
इति ह्यस्वः। इक् कण्ठतालव्यस्यैकारस्य
तालव्य इकारो भवति। कण्ठ()ओष्ठ()स्यौकारस्यौष्ठ() उकारः। "उपगु" इति। गोः समीपमिति। "अव्ययं विभक्ति" २।१।६
इत्यादिना सामीप्येऽव्ययीभावः। "गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य" १।२।४८
इति ह्यस्वः। कण्ठ()ओष्ठ()ओकार्सयौष्ठ() उकारः। एकारस्य तूदाहरणम्- हे
इतीमं शब्दमतिक्रान्तं ब्राआहृणकुलमतिहि। "अततिखट्वः" इति। पूर्ववत् प्रादिसमासे कृते "गोस्त्रिरुपसर्जनस्क" १।२।४८
इत्येवमादिना ह्यस्वोऽकार एव भवत्यन्तरतमः।
"दे३वदत्त" इति। अत्रामन्त्रित्सयादेरुदात्तादेशे कत्र्तव्ये "देवद३त्त" इत्यत्र च "गुरोरनृतोऽन्त्यस्य" ८।२।८६
इत्यादिना प्लुतादेशे कत्र्तव्य इङ न भवति॥
न्यासः
उपान्वध्याङ्वसः , १।१।४७
लुग्विकरणालुग्विकरणपरिभाषया (व्या।प।५०) "वस निवासे" (धा।पा।१००५) इत्यस्य भौवादिकस्य ग्रहणम्, न "वस आच्छादने" (धा।पा।१०२३) इत्यस्यादादिकस्य।
"वसेरश्यर्थस्य" इत्यादि। "उपोष्य रजनीमेकाम्" इति, त्रिरात्रमुपवसतीत्यत्र च "कालाध्वनोः" २।३।५
इति द्वितीया। अथ वा "कालभावाध्वगन्तव्याः" (वा; म।भा।१।३३६) इति कर्मत्वे। अत्रार्थशब्दो निवृत्तिवचन इति भोजननिवृत्तिवाचिन इत्यर्थ-। "वक्तव्यम्" इति
। व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-- इहाप्यन्यतरस्याग्रहणनुवर्तते, सा च व्यवस्थितविभाषा विज्ञायते; तेन वसेरश्यर्थस्य प्रतिषेधो भविष्यति॥
बाल-मनोरमा
एच इग्घ्रस्वादेशे ९४२, १।१।४७
अथ ओदन्ताः। प्रकृष्टा द्यौर्यस्येति बहुव्रीहौ प्रद्योशब्दस्य "ह्यस्वो नपुंसके" इति ह्यस्वः प्राप्नुवन्नेचो ह्यस्वाऽभावात्तेषां द्विस्थानत्वेन अ, इ, उ, ऋ, लृ, इत्येतेषां ह्यस्वानामन्तरतमत्वाऽभावादन्तरस्थानसाम्याश्रयेण अवर्णादिषु यस्य कस्यचिदनियमेन पर्यायेण वा प्राप्ताविदमारभ्यते--एच इक्। आदिश्यते इत्यादेशः। कर्मणि घञ्। तस्य ह्यस्वपदेन सह कर्मधारयः विशेष्यस्यार्षः पूर्वनिपातः। आदेश इति निर्धारणसप्तमी। सौत्रमेकवचनम्। तदाह--आदिश्यमानेष्वित्यादिना। "मध्ये" इत्यपपाठः, तद्योगे षष्ठ()आ एवौचित्यात्। इगेवेति। तेन अकारव्यावृत्तिः फलतीति भावः। यद्यपीकश्चत्वारः, एचोऽप्येवं, तथापि स्थान्यादेशानां यथासङ्ख्यं न भवति। न ह्रयमपूर्वविधिः, किन्तु नियमविधिः। यताप्राप्तमेव नियम्यते। एचां हि पूर्वभागोऽवर्णसदृशः। उत्तरभागस्तु इवर्णोवर्णसदृशः। तत्पर पूर्वभागसादृश्यमवर्णस्यास्ति। तस्य च इग्ग्रहणेन निवृत्तौ इवर्णसादृश्यमात्रमादाय एकारस्य ऐकारस्य च इवर्णः, उवर्णसादृस्यादोकारस्य औकारस्य च उवर्ण इति व्यवस्था न्यायप्राप्ता। यताप्राप्तमेव च नियम्यत इति न यतासङ्ख्यम्। ततश्च प्रद्योशब्दे ओकारस्य उकारो ह्यस्व इत्यभिप्रेत्योदाहरति--प्रद्यु इत्यादि। ननुं पुंनपुंसकयोः प्रकृष्टस्वर्गवत्त्वमेकमेव प्रवृत्तिनिमित्तमिति टादौ पुंवत्त्वविकल्पः कुतो नेत्यत आह--इह न पुंवदिति। कुत इत्यत आह--यदिगन्तमिति। प्रद्योशब्द ओदन्तः पुंसि। प्रद्युशब्दस्तु उदन्तो नपुंसके। तथाच पुंसि प्रद्योशब्दस्य भाषितपुंस्कत्वेऽपि नपुंसके प्रद्युशब्दस्य तदपेक्षया भिन्नत्वेन भाषितपुंस्कत्वाऽभावान्न पुंवत्वमित्यर्थः। केचित्तु पुंसि यः प्रद्योशब्द ओदन्तः स एवेदानीं नपुंसकः, तस्य ह्यस्वान्तत्वेऽपि एकदेशविकृतस्याऽनन्यत्वात्, अतः पुंवत्वविकल्पोऽस्त्येवेत्याहुः। एवमग्रेऽपीति। प्ररि, सूवु इत्यादावपीत्यर्थः। इत्योदन्ताः। अथ ऐदन्ताः। एकारान्तस्योदाहरणं तु स्मृत इः कामो येन स स्मृतेः। सु=शोभनः स्मृतेर्यस्य तत् "सुस्मृति" इत्यादि बोध्यम्। प्ररीति। प्रकृष्टो रा=धनं यस्य इति बहुव्रीहौ प्ररैशब्दः। तस्य नपुंसकह्यस्वत्वेन इकारः। सुटि वारिवत्। सोर्लुप्तत्वात् "रायो हली"त्यात्वं न, टादावचि पुंवत्त्वविकल्पः प्रद्युशब्दवत्। भ्यामादौ हलि विशेषमाह--रायो हलीत्यात्वमिति। ननु रैशब्दस्य ऐदन्तस्य बिहितमात्वं कथमिदन्तस्येत्यत आह--एकदेशविकृकतस्यानन्यत्वादिति। आमि विशेषमाह--नुमचिरेति। नुटि "रायो हली"त्यात्वे प्रराणामित्यन्वयः। ननु प्ररि-आमिति स्थिते नुटं बाधित्वा परत्वान्नुमि तस्याङ्गभक्तत्वाद्धलादिविभक्त्यभावात्कथमात्वमित्यत आह--नुमचिरेति। पूर्वविप्रतिषेधान्नुमं बाधित्वा नुठ()आत्वं निर्बाधमिति भावः। संनिपातेति। ह्यस्वान्तत्वमुपजीव्य प्रवृत्तस्य नुटस्तद्विघातकमात्वं प्रति निमित्तत्वाऽसंभवादिति भावः। ननु तर्हि ह्यस्वान्तत्वमुपजीव्य प्रवृत्तस्य नुटस्तद्विघातकं "नामी"ति दीर्घं प्रति कथं निमित्तत्वमित्यत आह--नामीति दीर्घस्त्विति। इत्युक्तमिति। "रामशब्दाधिकारे" इति शेषः। इत्यैदन्ताः। अथ औदन्ताः। सु=शोभना नौर्यस्येति विग्रहे बहुव्रीहौ "ह्यस्वो नपुंसके" इति ह्यस्व उकार इति मत्वाह--सुनु इति। इत्यौदन्ताः॥
*****इति बालमनोरमायामजन्ता नपुंसकलिङ्गाः*****
अथाऽलुक्समासप्रकरणम्।
------------------
तत्त्व-बोधिनी
एच इग्घ्रस्वादेशे ८१५, १।१।४७
एचः। आदिश्यत इत्यादेशः, ह्यस्वाश्चसावादेशश्च ह्यस्वादेशः। निर्धरणे सप्तमी, जातबेकवचनमतो व्यचष्टे-----आदिश्यमानेषु ह्यस्वेष्विति। एचां पूर्वभागोऽकारसदृशः, उत्तरस्तु इवर्णोवर्णसदृशः, तत्रोभयान्तरतमस्य ह्यस्वस्याऽभावात्पर्यायेण अकारः स्यादिकारोकारौ च स्याताम्, तथाच मा कदाप्यकारो भूदिति नियमार्थेयं परिभाषेत्यभिप्रेत्याह---इगेव स्यादिति। आन्तरतम्यादेकारोकारयोरिकारः। ओकारौकारयोस्तूकारः। एकान्तस्योदाहरणं तु हः स्मृतो येन स स्मृतेः। शोभनः स्मृतेर्यस्य तत् "सुस्मृती"त्यादि। एतच्च परिभाषासूत्रमपार्थकम्। तथाच वार्तिककृतोक्तं--"सिद्धमेडः सस्थानत्वात्," ऐचोश्चोत्तरभूयस्त्वा"दिति। अस्यार्थः--शब्दपरविप्रतिषेधेन एङौत्तरभादान्तरतमौ इउवर्णावेवेति सिद्धम्। "एचोश्चे"ति चकारो भिन्नक्रमः "उत्तरभूयस्त्वाच्चे"ति हेतोरन्तरं बोध्यः। अर्धमात्रा, अवर्णस्य, अध्यर्धमात्रा इवर्णोवर्णयोरित्युत्तरभागाधिक्यान्मल्लग्रामातदिवद्भूयसा व्यपदेशेनाऽपि इकारोकारौ भविष्यत इति। प्रद्युनेति। ननु प्रकृष्टस्वर्गवत्त्वादिकं यत्प्रवृत्तिनिमित्तं तत्पुंनपुंसकयोः समानमिति भाषितपुंस्कत्वात्पक्षे पुंवद्भावोऽत्र स्यादेवेत्याशङ्कायाम#आह----यदिगन्तमिति। एतच्च "रा दाने"इति धातौ "अत्र् ब्राआहृआणकुल"मिति प्रकम्यमाधवेन स्पष्टीकृतम्। कथं तर्हि प्राचा "प्रद्यवा""प्रराया""सुनावे"त्युदाह्मतमिति चेदत्राहुः--प्रकृष्टम्वर्गवत्त्वादिप्रवृत्तिनिमित्तैक्यात्सुद्योशब्दो भाषितपुंस्कः, स एवेदानीमिगन्तः। तथाच प्रद्युशब्दोऽपि भाषितपुंस्क एव, एकदेशविकृतस्यानन्यन्यत्वात्, अतः पुंवद्भावो भवतीति। इत्थं च पुंवद्भाव एजन्तेषु क्लीबेषु माधवमते नास्ति, मतान्तरे त्वस्तीति बोध्यम्। प्ररीति। प्रकृष्टो रा यस्य तत् "प्ररि"इति। शोभमा नौर्यस्य तत्--"सुनु"। इति तत्त्वबोधिन्याम् अजन्ता नपुंसकलिङ्गाः।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
नेर्विशः॥ १।३।१७
पदच्छेदः॥
नेः ५।१ विशः ५।१ आत्मनेपदम् १।१ १२
अर्थः॥
निपूर्वात् निश् (तुदा॰प॰) धातोः, आत्मनेपदं भवति।
उदाहरणम्॥
निविशते, निविशेते, निविशन्ते।
काशिका-वृत्तिः
नेर् विशः १।३।१७
शषात् कर्तरि पर्स्मैपदम् १।३।७८
इति प्रस्मैपदे प्राप्ते निपूर्वाद् विश आत्मनेपदं विधीयते। नेः परस्माद् विश आत्मनेपदं भवति। निविशते। निविशन्ते। नेः इति किम्?
प्रविशति। यदागमास् तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते तेन अटा न अस्ति व्यवधानम्। न्यविशत। नेरुपसर्गस्य ग्रहणम्, अर्थवद्ग्रहने न अनर्थकस्य ग्रहणम् इति। तस्मादिह न भवति, मधुनि विशान्ति भ्रमराः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
नेर्विशः ७३६, १।३।१७
निविशते॥
न्यासः
नेर्विशः। , १।३।१७
"निविशते" इति। "विश प्रवेशने" (१४२४) तुदादित्वाच्छः।
"न्यविशत" इति। अडागमेन व्यवधानमित्यात्मनेपदेन न भविव्यमिति कस्यचिद्भ्रान्तिः स्यात्, अतस्तन्निराकर्त्तुमाह-- "{यदागमास्तद्()ग्रहणेन" इति-- काशिका।पदमञ्जरी च। अडागमः" इत्यादि। "मधुनि विशन्ति" इति। अत्र नेः परस्य विशतेरात्मनेपदं प्राप्नोति, तत्कस्मान्न भवतीत्याह-- "नेरुपसर्गस्य" इत्यादि। मधुशब्दस्य सप्तमेयकवचने "इकोऽचि विभक्तौ" ७।१।७३
इति नुमि मधुनीति रूपं भवति, तस्य चावयवो निशब्दोऽनर्थकः॥
बाल-मनोरमा
नेर्विशः ५०८, १।३।१७
नेर्विशः। निपूर्वाद्विश आत्मनेपदं स्यादित्यर्थः। नेति निवृत्तम्। यद्यपि न्यविशतेत्यत्र न विशिर्नेः परः, अटा व्यवधानात्टो विकरणान्ताङ्गभक्तत्वेन विशधात्ववयवत्वऽभावात्, तथापि "अड्()व्यवाये उपसङ्ख्यान"मिति वार्तिकाद्भवतीति "शदेः शितः" इत्यत्र भाष्ये स्पष्टम्।
तत्त्व-बोधिनी
नेर्विशः ४३६, १।३।१७
नेर्विशः। नेः किम्?। प्रविशति। अर्थवद्ग्रहणलक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषाभ्यां नेरुपसर्गस्य ग्रहणम्। तेनेह न-- "मधूनि विशन्ति भ्रमराः"। "इत्युक्त्वा मैथिली भर्तुरङ्के निविशी भया" दित्यत्र तु "अङ्गानि विशती"ति पाठ()म्। न च पदसंस्कारपक्षे त्वङ्के नि विशतीति पाठेऽप्यदोष इति वाच्यं, त्वं करोति भवान् करोषीत्यादिप्रयोगस्यापि त्वदुक्तरीत्या साधुत्वापत्तेः, "वा लिप्साया"मित्यदेर्वैयथ्र्यापत्तेश्च। स्यादेतत्-- "नवाऽम्बुदश्यामतनुन्र्यविक्षते" त्यत्रात्मनेपदं न स्यात्, अटा व्यवधानात्। न च स्वाङ्गमव्यवधायकमिति वाच्यम्ङ्गभक्तस्याऽटो विकरणविशिष्टस्याऽवयवत्वेऽपि धातोरनवयवत्वादिति चेत्। अत्राहुः-- "लावस्थायामडागम"इति भाष्यमते न कश्चिद्दोषः। मतान्तरे तु उपसर्गनियमे "अड्व्यवाये उपसङ्ख्यान"मिति वार्तिकमस्तीति [दिक्]।


text:
चतुर्थोच्छ्वासः
१
’देव, महीसुरोपकारायैव देवो गतवानिति निश्चित्यापि देवेन गन्तव्यं देशं निर्णेतु मशक्नुवानो मित्रगणः परस्परं वियुज्य दिक्षु देवमन्वेष्टुमगच्छत् ॥१॥
२
अहमपि देवस्यान्वेषणाय महीमटन्कदाचिदम्बरमध्यगतस्याम्बरमणेः किरणमसहिष्णुरेकस्य गिरितटमहीरुहस्य प्रच्छायशीतले तले क्षणमुपाविशम् ।
मम पुरोभागे दिनमध्यसंकुचितसर्वावयवां कूर्माकृतिं मानुषच्छायां निरीक्ष्योन्मुखो गगनतलान्महारयेण पतन्तं पुरुषं कञ्चिदन्तराल एव दयोपनतहृदयो ऽहमवलम्ब्य शनैरवनितले निक्षिप्य दूरापातवीतसंज्ञं तं शिशिरोपचारेण विबोध्य शोकातिरेकेणोद्गतबाष्पलोचनं तं भृगुपतनकारणमपृच्छम् ॥२॥
३
सो ऽपि कररुहैरश्रुकणानपनयन्नभाषत-"सौम्य, मगधाधिनाथामात्यस्य पद्मोद्भवस्यात्मसंभवो रत्नोद्भवो नामाहम् ।
वाणिज्यरूपेण कालयवनद्वीपमुपेत्य कामपि वणिक्कन्यकां परिणीय तया सह प्रत्यागच्छन्नम्बुधौ तीरस्यानतिदूर एव प्रवहणस्य भग्नतया सर्वेषु निमग्नेषु कथङ्कथमपि दैवानुकूल्येन तीरभूमिमभिगम्य निजाङ्गनावियोगदुःखार्णवे प्लवमानः कस्यापि सिद्धतापसस्यादेशादरेण षोडश हायनानि कथञ्चिन्नीत्वा दुःखस्य पारमनवेक्षमाणः गिरिपतनमकार्षम्ऽ इति ॥३॥
४
तस्मिन्नेवावसरे किमपि नारीकूजितमश्रावि-"नखलु समुचितमिदं यत्सिद्धादिष्टे पतिततनयमिलने विरहमसहिष्णुर्वैश्वानरं विशसिऽ इति ॥४॥
५
तन्निशम्य मनोविदितजनकभावं तमवादिषम्-"तात, भवते विज्ञापनीयानि बहूनि सन्ति ।
भवतु ।
पश्चादखिलमाख्यातव्यम् ।
अधुना नारीकूजितमनुपेक्षणीयं मया ।
क्षणमात्रम् भवता स्थीयताम्ऽिति ॥५॥
६
तदनु सो ऽहं त्वरया किञ्चिदन्तरमगमम् ।
तत्र पुरतो भयङ्करज्वालाकुलहुतभुगवगाहनसाहसिकां मुकुलिताञ्जलिपुटां वनितां काञ्चिदवलोक्य संभ्रममनलादपनीय कूजन्त्या वृद्धया सह मत्पितुरभ्यर्णमभिगमय्य स्थविरामवोचम्-"वृद्धे, भवत्यौ कुत्रत्ये ।
कान्तारे निमित्तेन केन दुरवस्थानुभूयते ।
कथ्यताम्ऽ इति ॥६॥
७
सा सगद्गदमवादीत्-"पुत्र, कालयवनद्वीपे कालगुप्तनाम्नो वणिजः कस्यचिदेषा सुता सुवृत्ता नाम रत्नोद्भवेन निजकान्तेनागच्छन्ती जलधौ मग्ने प्रवहणे निजधात्र्या मया सह फलकमेकमवलम्ब्य दैवयोगेन कूलमुपेतासन्नप्रसवसमया कस्याञ्चिदटव्यामात्मजमसूत ।
मम तु मन्दभाग्यतया बाले वनमातङ्गेन गृहीते मद्द्वितीया परिभ्रमन्ती "षोडशवर्षानन्तरं भर्तृपुत्रसङ्गमो भविष्यतिऽ इति सिद्धवाक्यविश्वासादेकस्मिन्पुण्याश्रमे तावन्तं समयं नीत्वा शोकमपारं सोढुमक्षमा समुज्ज्वलिते वैश्वानरे शरीरमाहुतीकर्तुमुद्युक्तासीत्ऽ इति ॥७॥
८
तदाकर्ण्य निजजननीं ज्ञात्वा तामहं दण्डवत्प्रणम्य तस्यै मदुदन्तमखिलमाख्याय धात्रीभाषणफुल्लवदनं विस्मयविकसिताक्षं जनकमदर्शयम् ।
पितरौ तौ साभिज्ञानमन्योन्यं ज्ञात्वा मुदितान्तरात्मानौ विनीतं मामानन्दाश्रुवर्षेणाबिषिच्य गाढमाश्लिष्य शिरस्युपाघ्राय कस्याञ्चिन्महीरुहच्छायायामुपाविशताम् ॥८॥
९
’कथं निवसति महीवल्लभो राजहंसःऽ इति जनकेन पृष्टो ऽहं तस्य राज्यच्युतिं त्वदीयजननं सकलकुमारावाप्तिं तव दिग्विजयारम्भो भवतः मातङ्गानुयानमस्माकं युष्मदन्वेषणकारणं सकलमभ्यधाम् ।
ततस्तौ कस्यचिदाश्रमे मुनेरस्थापयम् ।
ततो देवस्यान्वेषणपरायणो ऽहमखिलकार्यनिमित्तं वित्तं निश्चित्य भवदनुग्रहाल्लब्धस्य साधकस्य साहाय्यकरणदक्षं शिष्यगणं निष्पाद्य विन्ध्यवनमध्ये पुरातनपत्तनस्थानान्युपेत्य विविधसूचकानां महीरुहाणामधोनिक्षिप्तान् वसुपूर्णान् कलशान् सिद्धाञ्जनेन ज्ञात्वा रक्षिषु परितः स्थितेषु खननसाधनैरुत्पाट्य दीनारानसंख्यान् राशीकृत्य तत्कालागतमनतिदूरे निवेशितं वणिक्कटकं कञ्चिदभ्येत्य तत्र बलिनो बलीवर्दान् गोणींश्च क्रीत्वान्यद्रव्यमिषेण वसु तद्गोणीसञ्चितं तैरुह्यमानं शनैः कटकमनयम् ॥९॥
१०
तदधिकारिणा चन्द्रपालेन केनचिद्वणिक्पुत्रेण विरचितसौहृदो ऽहममुनैव साकमुज्जयिनीमुपाविशम् ।
यत्पितरावपि तां पुरीमभिगमय्य सकलगुणनिलयेन बन्धुपालनाम्ना चन्द्रपालजनकेन नीयमानो मालवनाथदर्शनं विधाय तदनुमत्या गूढवसतिमकरवम् ।
ततः काननभूमिषु भवन्तमन्वेष्टुमुद्युक्तं मां परममित्रं बन्धुपालो निशम्यावदत्-"सकलं धरणितलमपारमन्वेष्टुमक्षमो भवान्मनोग्लानिं विहाय तूष्णीं तिष्ठतु ।
भवन्नायकालोकनकारणं शुभशकुनं निरीक्ष्य कथयिष्यामि, इति ॥१०॥
११
तल्लपितामृताश्वासितहृदयो ऽहमनुदिनं तदुपकण्ठवर्ती कदाचिदिन्दुमुखीं नवयौवनालीढावयवां नयनचन्द्रिकां बालचन्द्रिकां नाम तरुणीरत्नं वणिङ्मन्दिरलक्ष्मीं मूर्तामिवावलोक्य तदीयलावण्यावधूतधीरभावो लतान्तबाणबाणलक्ष्यतामयासिषम् ॥११॥
१२
चकितबालकुरङ्गलोचना सापि कुसुमसायकसायकायमानेन कटाक्षवीक्षणेन मामसकृन्निरीक्ष्य मन्दमारुतान्दोलिता लतेवाकम्पत ।
मनसाभिमुखैः समाकुञ्चितै रागलज्जान्तरालवर्तिभिः साङ्गवर्तिभिरीक्षणविशेषैर्निजमनोवृत्तिमकथयत् ॥१२॥
१३
चतुरगूढचेष्टाभिरस्या मनो ऽनुरागं सम्यग्ज्ञात्वा सुखसंगमोपायमचिन्तयम् ।
अन्यदा बन्धुपालः शकुनैर्भवद्गतिं प्रैक्षिष्यमाणः पुरोपान्तविहारवनं मया सहोपेत्य कस्मिंश्चिन्महीरुहे शकुन्तवचनानि शृण्वन्नतिष्ठत् ॥१३॥
१४
अहमुत्कलिकाविनोदपरायणो वनान्तरे परिभ्रमन्सरोवरतीरे चिन्ताक्रान्तचित्तां दीनवदनां मन्मनोरथैकभूमिं बालचन्द्रिकां व्यलोकयम् ॥१४॥
१५
तस्याः ससंभ्रमप्रेमलज्जाकौतुकमनोरमं लीलाविलोकनसुखमनुभवन् सुदत्या वदनारविन्दे विषण्णभावं मदनकदनखेदानुभूतं तन्निमित्तं ज्ञास्यंल्लीलया तदुपकण्ठमुपेत्यावोचम्-"सुमुखि, तव मुखारविन्दस्य दैन्यकारणं कथयऽ इति ॥१५॥
१६
सा रहस्यसंजातविश्रम्भतया विहाय लज्जाभये शनैरभाषत-"सौम्य, मानसारो मालवाधीश्वरो वार्धक्यस्य प्रबलतया निजनन्दनं दर्पसारमुज्जयिन्यामभ्यषिञ्चत् ।
स कुमारः सप्तसागरपर्यन्तं महीमण्डलं पालयिष्यन्निजपैतृष्वस्रेया उद्दण्डकर्माणौ चण्डवर्मदारुवर्माणौ धरणीभरणे नियुज्य तपश्चरणाय राजराजगिरिमभ्यगात् ॥१६॥
१७
राज्यं सर्वमसपत्नं शासति चण्डवर्मणि दारुवर्मा मातुलाग्रजन्मनोः शासनमतिक्रम्य पारदार्यपरद्रव्यापहरणादिदुष्कर्म कुर्वाणो मन्मथसमानस्य भवतो लावण्यात्तचित्तां मामेकदा विलोक्य कन्यादूषणदोषं दूरीकृत्य बलात्कारेण रन्तुमुद्युङ्क्ते ।
तच्चिन्तया दैन्यमगच्छम्ऽ इति॥१७॥
१८
तस्या मनोगतम्, रागोद्रेकं मन्मनोरथसिद्ध्यन्तरायं च निशम्य वाष्पपूर्णलोचनां तामाश्वास्य दारुवर्मणो मरणोपायं च विचार्य बल्लभामवोचम् "तरुणि, भवदभिलाषिणं दुष्टहृदयमेनं निहन्तुं मृदुरुपायः कश्चिन् मया चिन्त्यते ।
यक्षः कश्चिदधिष्ठाय बालचन्द्रिकां निवसति ।
तदाकारसंपदाशाशृङ्खलितहृदयो यः संबन्धयोग्यः साहसिको रतिमन्दिरे तं यक्षं निर्जित्य तया एकसखीसमेतया मृगाक्ष्या संलापामृतसुखमनुभूय कुशली निर्गमिष्यति, तेन चक्रवाकसंशयाकारपयोधरा विवाहनीयेति सिद्धेनैकेनावादीति पुरजनस्य पुरतो भवदीयैः सत्यवाक्यैर्जनैरसकृत् कथनीयम् ।
तदनु दारुवर्मा वाक्यानीत्थंविधानि श्रावंश्रावं तूष्णीं यदि भिया स्थास्यति तर्हि वरम्, यदि वा दौर्जन्येन त्वया संगमङ्गीकरिष्यति, तदा स भवदीयैरित्थं वाच्यः ॥१८॥
१९
’सौम्य, दर्पसारवसुधाधिपामात्यस्य भवतो ऽस्मन्निवासे साहसकरणमनुचितम् ।
पौरजनसाक्षिकभवन्मन्दिरमानीतया अनया तोयजाक्ष्या सह क्रीडन्नायुष्मान् यदि भविष्यति तदा परिणीय तरुणीं मनोरथान् निर्विशऽ इति ।
सो ऽप्येतदङ्गीकरिष्यति ।
त्वं सखीवेषधारिणा मया सह तस्य मन्दिरं गच्छ ।
अहमेकान्तनिकेतने मुष्टिजानुपादाघातैस्तं रभसान्निहत्य पुनरपि वयस्यामिषेण भवतीमनुनिःशङ्कं निर्गमिष्यामि ।
तदेनमुपायमङ्गीकृत्य विगतसाध्वसलज्जा भवज्जनकजननीसहोदराणां पुरत आवयोः प्रेमातिशयमाख्याय सर्वथास्मत्परिणयकरणे ताननुनयेः ।
ते ऽपि वंशसंपल्लावण्याढ्याय यूने मह्यं त्वां दास्यन्त्येव ।
दारुवर्मणो मारणोपायं तेभ्यः कथयित्वा तेषामुत्तरमाख्येयं मह्यम्ऽ इति ॥१९॥
२०
सापि किञ्चिदुत्फुल्लसरसिजानना मामब्रवीत्-"सुभग, क्रूरकर्माणं दारुवर्माणं भवानेव हन्तुमर्हति ।
तस्मिन् हते सर्वथा युष्मन्मनोरथः फलिष्यति ।
एवं क्रियताम् ।
भवदुक्तं सर्वमहमपि तथा करिष्येऽ इति मामसकृद्विवृत्तवदना विलोकयन्ती मन्दं मन्दमगारमगात् ।
अहमपि बन्धुपालमुपेत्य शकुनज्ञात्तस्मात् त्रिंशद्दिवसानन्तरमेव भवत्सङ्गः संभविष्यति इत्यशृणवम् ।
तदनु मदनुगम्यमानो बन्धुपालो निजावासं प्रविश्य मामपि निलयाय विससर्ज ॥२०॥
२१
मन्मायोपायवागुरापाशलग्नेन दारुवर्मणा रतिमन्दिरे रन्तुं समाहूता बालचन्द्रिका तं गमिष्यन्तीदूतिकां मन्निकटमभिप्रेषितवती ।
अहमपि मणिनूपुरमेखलाकङ्कणकटकतटङ्कहारक्षौमकज्जलं वनितायोग्यं मण्डनजातं निपुणतया तत्तत्स्थानेषु निक्षिप्य सम्यगङ्गीकृतमनोज्ञवेशो वल्लभया तया सह तदागारद्वारोपान्तमगच्छम् ॥२१॥
२२
द्वाःस्थकथितास्मदागमनेन सादरं विहिताभ्युद्गतिना तेन द्वारोपान्तनिवारिताशेषपरिवारेण मदन्विता बालचन्द्रिका सङ्केतागारमनीयत ।
नगरव्याकुलां यक्षकथां परीक्षमाणो नागरिकजनो ऽपि कुतूहलेन दारुवर्मणः प्रतीहारभूमिमगमत् ॥२२॥
२३
विवेकशून्यमतिरसौ रागातिरेकेण रत्नखचितहेमपर्यङ्के हंसतूलगर्भशयनमानीय तरुणीं, तस्यै मह्यं तमिस्रासम्यगनवलोकितपुंभावाय मनोरमस्त्रीवेशाय च चामीकरमणिमण्डनानि सूक्ष्माणि चित्रवस्त्राणि कस्तूरिकामिलितं हरिचन्दनं कर्पूरसहितं ताम्बूलं सुरभीणि कुसुमानीत्यादिवस्तुजातं समर्प्य मुहूर्तद्वयमात्रं हासवचनैः संलपन्नतिष्ठत् ॥२३॥
२४
ततो रागान्धतया सुमुखीकुचग्रहणे मतिं व्यधत्त ।
रोषारुणितो ऽहमेनं पर्यङ्कतलान्निःशङ्को निपात्य मुष्टिजानुपादघातैः प्राहरम् ।
नियुद्धरभसविकलालङ्कारं पूर्ववन्मेलयित्वा भयकम्पितां नताङ्गीमुपलालयन्मन्दिराङ्गणमुपेतः साध्वसकम्पित इवोच्चैरकूजमहम्-"हा, बालचन्द्रिकाधिष्ठितेन घोराकारेण यक्षेण दारुवर्मा निहन्यते ।
सहसा समागच्छत ।
पश्यतेमम् इति ॥२४॥
२५
तदाकर्ण्य मिलिता जना समुद्यद्वाष्पा हाहानिदानेन दिशो बधिरयन्तः बालचन्द्रिकामधिष्ठितं यक्षं बलवन्तं शृण्वन्नपि दारुवर्मा मदान्धस्तामेवायाचत ।
तदसौ स्वकीयेन कर्मणा निहतः ।
"किं तस्य विलापेनऽ इति मिथो लपन्तः प्राविशन् ।
कोलाहले तस्मिंश्चललोचनया सह नैपुण्येन सहसा निर्गतो निजानुवासमगाम् ॥२५॥
२६
ततो गतेषु कतिपयदिनेषु पौरजनसमक्षं सिद्धादेशप्रकारेण विवाह्य तामिन्दुमुखीं पूर्वसंकल्पितान् सुरतविशेषान् यथेष्टमन्वभूवम् ।
बन्धुपालशकुननिर्दिष्टे दिवसे ऽस्मिन्निर्गत्य पुराद्बहिर्वर्तमानो नेत्रोत्सवकारि भवदवलोकनसुखमनुभवामि इति ॥२६॥
२७
एवं मित्रवृत्तान्तं निशम्याम्लानमानसो राजवाहनः स्वस्य च सोमदत्तस्य च वृत्तान्तमस्मै निवेद्य सोमदत्तं "महाकालेश्वराराधनानन्तरं भवद्वल्लभां सपरिवारां निजकटकं प्रापय्यागच्छऽ इति नियुज्य पुष्पोद्भवेन सेव्यमानो भूस्वर्गायमानमवन्तिकापुरं विवेश ।
तत्र "अयं मम स्वामिकुमारःऽ इति बन्धुपालादये बन्धुजनाय कथयित्वा तेन राजवाहनाय बहुविधां सपर्यां कारयन् सकलकलाकुशलो महीसुरवर इति पुरि प्रकटयन् पुष्पोद्भवो ऽमुष्यराज्ञो मज्जनभोजनादिकमनुदिनं स्वमन्दिरे कारयामास ॥२७॥
इति श्रीदण्डिनः कृतौ दशकुमारचरिते पुष्पोद्भवचरितं नाम चतुर्थ उच्छ्वासः
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सूत्रम्
यङश्चाप्॥ ४।१।७४
काशिका-वृत्तिः
यङश् चाप् ४।१।७४
यङन्तात् प्रातिपदिकात् स्त्रियां चाप् प्रत्ययो भवति। ञ्यङः ष्यङश्च सामान्यग्रहणम् एतत्। आम्बष्ठ्या। सौवीर्या। कौसल्या। ष्यङ् कारीषगन्ध्या। वाराह्या। बालाक्या। षाच् च यञः। षात् परो यो यञ् तदन्ताच् चाप् वक्तव्यः। शार्कराक्ष्या। अपुतिमाष्या। गौकक्ष्या। उत्तरसूत्रे चकारो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः, तेन वा भविष्यति।
न्यासः
यङश्चाप्। , ४।१।७४
पकारोऽत्र "ङ्याप्प्रातिपदिकात्" ४।१।१
इत्यत्र सामान्यग्रहणार्थः,चकारस्तदविघातार्थः, एवमुभयोरन्यत्र चरितार्थयोः "अनुदात्तौ सुप्पितौ" ३।१।४
इत्येतद्बाधित्वा परत्वात् "चितः" ६।१।१५७
इत्यन्तोदात्तत्वं चापो भवति। "ञ्यङः ष्यङश्च सामान्यग्रहणमेतत्" इति। विशेषकरानुबन्धानुत्सृज्य यत्सामान्यं यङमात्रं तस्येदं ग्रहणम्। कथं पुनः सामान्यग्रहणं युज्यते; यावता ञ्यङ एव तत्र ग्रहणं युक्तम्, तथा हि-- सोऽपत्ये विधीयमानः स्त्रीत्वं वक्तुमसमर्थ इति स्त्रीप्रत्ययमपेक्षते, न तु ष्यङ, तस्य स्त्रियामेव विधानात्?
नैतदस्ति; यदि हि सामान्यग्रहणं न स्यात् ष्यङो ङित्करणमनर्थकं स्यात्। तस्य ह्रत्र सूत्रे सामान्यग्रहणेव प्रयोजनम्, नान्यत किञ्चित्। तस्मात् ङित्करणसामथ्र्यात् ष्यङोऽपि ग्रहणं भवति। "आम्बष्ठ()आ" इत्यादि। आम्बष्ठसौवीरकोसलशब्देभ्योऽपत्येऽर्थे "वृद्धेत्कोसलाजादाञ्ञ्यङ्" ४।१।१६९
इति ञ्यङ्, तदन्ताच्चाप्। "कारीषगन्ध्या" इति। एतत् स्वादिसूत्रे ४।१।२
व्युत्पादितम्। "वाराह्रा" इति। वराहशब्दात् "अत इञ्" ४।१।९५
। "बालाक्या" इति। बलाकाशब्दाद्बाह्वादिलक्षम इञ्। उभयत्र "अणिञोरनार्षयोः" ४।१।७८
इत्यादिना ष्यङादेशः, तदन्ताच्चाप्।
"शार्कराक्ष्या" इत्यादि। शर्कराक्षपूतिमाषगोरक्षशब्देभ्यो गर्गादियञन्तेभ्यश्चाप्॥
बाल-मनोरमा
यङश्चाप् ५२१, ४।१।७४
यङश्चाप्। पकारो "हल्ङ्याब्भ्यः" इत्यत्र ग्रहणार्थः। चकारः "चितः" इत्यन्तोदात्तार्थः। सामान्येति। यङ्रूपस्य उभयत्रापि सत्त्वादिति भावः। ञ्यङमुदाहरति--आम्बष्ठ()एति। आम्बषष्ठस्यापत्यं स्त्रीत्यर्थः। "वृद्धेत्कोसले"ति ञ्यङ्। आम्बष्ठ()शब्दाच्चाप्। ष्यङमुदाहरति--कारीषगन्ध्येति। करीषं=गवादिपशुपुरीषं, तस्येव गन्धो यस्य सः-करीषगन्धिः। "उपमानाच्चे"ति गन्धस्य इकारोऽन्तादेशः। करीषगन्धेर्गोत्रापत्यं स्त्रीत्यर्थेऽण्प्रत्ययः। "अणिञोरनार्षयोः" इति तस्य ष्यङादेशः।
षाद्यञ इति। षकारात्परो यो यञतदन्तादपि चाबित्यर्थः। शार्कराक्ष्येति। शर्कराक्षस्यापत्यं स्त्रीत्यर्थः। पौतिमाष्येति। पूतिमाषस्यापत्यं स्त्रीत्यर्थः। "गर्गादिभ्यो य"ञित्युभयत्र यञ्।
तत्त्व-बोधिनी
ङश्चाप् ४७०, ४।१।७४
यङ्श्चाप्। पकारोऽत्र "हल्ङ्याबि"ति सामान्ग्रहणार्थः। चकारस्य तदविघातेन चरितार्थत्वेऽपि परत्वाच्चित्स्वरः पित्स्वरं बाधते। आम्बष्ठ()एति। आम्बष्ठस्यापत्यं स्त्री। "वृद्धेत्कोशला----"इति ञ्यङ्। कारीषगन्ध्येति। करीषस्येव गन्धोऽस्य करीषगन्धिः। "उपमानाच्चे"ति गन्धस्येदन्तादेशः। तस्य गोत्रापत्यं स्त्री। अण्। "अणिञोरनार्षयोः----"इति ष्यङादेशः। स च यद्यपि स्त्रियामेव विहितसतथापि ङित्करणसामथ्र्यात्तदन्तादप्ययं चाप्। षाद्यञ इति। एतच्च "आवट()आच्चे"ति चकारस्यानुक्त समुच्चयार्थत्वाल्लभ्यत इत्यहुः। पौतिमष्येति। पूतिमाषशब्दो गर्गादिः।
षाद्यञश्चाववाच्यः। तद्धिताः। बहुवचनमनुक्तानामुपसङ्ग्येयानां सङ्ग्रहार्थम्। महासंज्ञाकरणं तु --तेभ्यः प्रयोगेभ्यो हितास्तद्धिता इत्यन्वर्थलाभाय। तेन यथाप्रयोगमेव स्युः। ननु टापः प्रागेवायमधिकारोऽस्तु, ष्फविधौ तद्धितग्रहणं यस्येतिलोपे, ईद्ग्रहणं च मास्त्विति चेन्मैवम्; "पठ्वी""मृद्वी"त्यादावोर्गुणपर्सङ्गात्। यदि तु "यस्येति चे"त्यत्र ईद्ग्रहणमेव ङीषि तद्धितकार्याऽभावं ज्ञापयतीति स्वीक्रियेत, तर्हि टापः प्राक्तद्धिताधिकारेऽपि न कश्चिद्दोष इथि केचित्। तच्चिन्त्यम्। "कुरु"रित्यादौ ओर्गुणादिप्रसङ्गादिति नव्याः।


text:
सूत्रम्
कालात् साधुपुष्प्यत्पच्यमानेषु॥ ४।३।४३
काशिका-वृत्तिः
कालात् साधुपुष्प्यत्पच्यमानेषु ४।३।४३
तत्र इत्येव कालविशेषवाचिभ्यः सप्तमीसमार्थेभ्यः साध्वादिष्वर्थेषु यथाविहितं प्रत्ययो भवति। हेमन्ते साधुः हैमन्तः प्राकारः। शैशिरमनुलेपनम्। वसन्ते पुष्प्यन्ति वासन्त्यः कुन्दलताः। ग्रैष्म्यः पाटलाः। शरदि पच्यन्ते शारदाः शालयः। ग्रैष्म यवाः।
न्यासः
कालात्साधुपुष्प्यत्पच्यमानेषु। , ४।३।४३
कालादिति स्वर्यते, प्रकृतीरुत्तरा विशेषयितुम्। न च स्वरूपग्रहणे सत्युत्तराः प्रकृतयः शक्या विशेषयितुम्; स्वरूपस्याधारणत्वात्। तस्मादर्थग्रहणमेवैतत्। तेनकालविशेषवाचिभ्यः प्रत्ययो विज्ञायत इत्याह-- "कालविशेषवाचिब्यः" इत्यादि। "हैमनः" इति। "सर्वत्राण् च तलोपश्च" ४।३।२२
। "शैशिरः" इत्यादौ सन्धिवेलादिसूत्रेण ४।३।१६
ऋत्वण्॥
बाल-मनोरमा
कालात्साधुपुष्फ्यत्पच्यमानेषु १३९७, ४।३।४३
कालात्साधुपुष्प्यत्। तत्रेत्येव साधुः, पुष्प्यत्, पच्यमानमित्यर्थेषु सप्तम्यन्ताद्यथधाविहितं प्रत्ययाः स्युरित्यर्थः। "पुष्प विकसने" इति दैवादिकाल्लटः शतरि "पुष्प्य"दिति भवति। हैमनः प्रावार इति। "सर्वत्राऽण्च तलोपश्चे"त्यणितलोपः। वासन्त्य इति। "टिड्ढे"ति ङीप्। "शारदा" इत्यत्र ऋत्वण्। "तत्र भवः" इति यावत्कालादित्यनुवर्तते।
बाल-मनोरमा
उप्ते च १३९८, ४।३।४३
उप्ते च। तत्रेत्येव। कालवाचिनः सप्तम्यन्तादुप्तेऽर्थे यथाविहितं प्रत्ययाः स्युः। उप्यन्त इति। "डु वप् बीजसन्ताने"। भूतकालस्त्वविवक्षित इति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
कालत्साधुपुष्प्यत्पच्यमानेषु १०९८, ४।३।४३
कालात्। "पुष्य"दिति दैवादिकः शत्रन्तः। तदाह--पुष्प्यन्तीति।


text:
सूत्रम्
तदस्मै दीयते नियुक्तम्॥ ४।४।६६
काशिका-वृत्तिः
त दस्मै दीयते नियुक्तम् ४।४।६६
ततिति प्रथमासमर्थादस्मा इति चतुर्थ्यर्थ ठक् प्रत्ययो भवति यत् तत् प्रथमासमर्थं तच् चेद् दीयते नियुक्तम्। नियोगेन अव्यभिचारेण दीयते इत्यर्थः। अव्यभिचारो नियोगः। अग्रे भोजनम् अस्मै नियुक्तं दीयते आग्रभोजनिकः। आपूपिकः। शाष्कुलिकः। केचित् तु नियुक्तं नित्यम् आहुः। अपूपा नित्यम् अस्मै दीयन्ते आपूपिकः।
न्यासः
तदस्मै दीयते नियुक्तम्। , ४।४।६६
ननु च "तदसय् पण्यम्" ४।४।५१
इत्यतस्तदिति प्रथमा समर्थविभक्तिरनुवर्तिष्यते, तदपार्थकं पुनः प्रथमासमर्थविभक्त्युपादानाम्; "अस्मै" इति प्रत्ययार्थोप्यपार्थक एव। तथा हि "अस्य" ४।४।५१
इत्यनुवत्र्तते, तत्र "दीयतौ" इति इत्यभिसम्बन्धात्त्तु सम्()परदानत्वेन भवितव्यम्। ततश्च शेषसम्बन्धे निवृत्ते चतुथ्र्यमत्र विपरिणम्यते, तस्मात् "दीयते नियुक्तम्" इत्येतावदेव वक्तव्यम्? अत्रोच्यते-- समर्थविभक्त्युपादानं तावत् पूर्वसूत्रे समर्थविभक्तिविशेषः प्रत्ययनुत्पादयतीत्यसय् सूचनार्थम्
। तेनेह न भवति-- दुःखमस्याध्यने वृत्तम्, अजयोऽस्याध्ययने वृत्त इति। अपपाठ एव हि वृत्ते प्रत्यय इष्यते। दीयमाने न सर्वस्मात् चतुर्थी-- अरेः पृष्ठं ददातीति। स च षष्ठ()आ एव विषयोऽर्थः। षष्ठ()र्थं एव प्रत्ययो विज्ञायते, चतुथ्र्यन्ताद्यथा स्यात्। एवं "अस्मै" इति प्रत्ययार्थो निर्दिश्यते॥
बाल-मनोरमा
तदस्मै दीयते नियुक्तम् १५९७, ४।४।६६
तदस्मै दीयते नियतम्। अस्मिन्नर्थे प्रथमान्ताट्ठगित्यर्थः।