text:
श्रुतिप्रमाणत्वाच् छेषाणां मुख्यभेदे यथाधिकारं भावः स्यात् ॥१ -१॥
उत्पत्त्यर्थाविभागाद् वा सत्त्ववद् ऐकधर्म्यं स्यात् ॥१ -२॥
चोदनाशेषभावाद् वा तद्भेदाद् व्यवतिष्ठेरन्न् उत्पत्तेर् गुणभूतत्वात् ॥१ -३॥
सत्वे लक्षणसंयोगात् सार्वत्रिकं प्रतीयेत ॥१ -४॥
अविभागात् तु नैवं स्यात् ॥१ -५॥
द्व्यर्थत्वं च विप्रतिषिद्धम् ॥१ -६॥
उत्पत्तौ विध्यभावाद् वा चोदनायां प्रवृत्तिः स्यात् ततश् च कर्मभेदः स्यात् ॥१ -७॥
यदि वाप्य् अभिधानवत् सामान्यात् सर्वधर्मः स्यात् ॥१ -८॥
अर्थस्य त्व् अविभक्तत्वात् तथा स्याद् अभिधानेषु पूर्ववत्त्वात् प्रयोगस्य कर्मणः शब्दभाव्यत्वाद् विभागाच् छेषाणाम् अप्रवृत्तिः स्यात् ॥१ -९॥
स्मृतिर् इति चेत् ॥१ -१०॥
न पूर्ववत्वात् ॥१ -११॥
अर्थस्य शब्दभाव्यत्वात् प्रकरणनिबन्धनाच् छब्दाद् एवान्यत्र भावः स्यात् ॥१ -१२॥
सामाने पूर्ववत्वाद् उत्पन्नाधिकारः स्यात् ॥१ -१३॥
श्येनस्येति चेति ॥१ -१४॥
नासन्निधानात् ॥१ -१५॥
अपि वा यद्य् अपूर्वत्वाद् इतरदधिकार्थे ज्यौतिष्टोमिकाद् विधेस् तद्वाचकं समानं स्यात् ॥१ -१६॥
पञ्चसञ्चरेष्व् अर्थवादातिदेशः सन्निधानात् ॥१ -१७॥
सर्वस्य वैकशब्द्यात् ॥१ -१८॥
लिङ्गदर्शनाच् च ॥१ -१९॥
विहिताम्नानान् नेति चेत् ॥१ -२०॥
नेतरार्थत्वात् ॥१ -२१॥
एककपालैन्द्राग्नौ च तद्वत् ॥१ -२२॥
एककपालानां वैश्वदेविकः प्रकृतिर् आग्रयणे सर्वहोमापरिवृत्तिदर्शनाद् अवभृथे च सकृद् द्व्यवदानस्य वचनात् ॥१ -२३॥
साम्नो ऽभिधानशब्देन प्रवृत्तिः स्याद् यथाशिष्टम् ॥२-१॥
शब्दैस् त्व् अर्थविधित्वाद् अर्थान्तरे ऽप्रवृत्तिः स्यात् पृथग्भावात् क्रियाया ह्य् अभिसम्बन्धः ॥२ -२॥
स्वार्थे वा स्यात् प्रयोजनं क्रियायास् तदङ्गभावेनोपदिश्येरन् ॥२ -३॥
शब्दमात्रम् इति चेत् ॥२ -४॥
नौत्पत्तिकत्वात् ॥२ -५॥
शास्त्रं चैवम् अनर्थकं स्यात् ॥२ -६॥
स्वरस्येति चेत् ॥२ -७॥
नार्थाभावाच् छ्रुतेर् असंबन्धः ॥२ -८॥
स्वरस् तूत्पत्तिषु स्यान् मात्रावर्णाविभक्तत्वात् ॥२ -९॥
लिङ्गदर्शनाच् च ॥२ -१०॥
अश्रुतेस् तु विकारस्योत्तरासु यथाश्रुति ॥२ -११॥
शब्दानां चासामञ्जस्यम् ॥२ -१२॥
अपि तु कर्मशब्दः स्याद् भावो ऽर्थः प्रसिद्धग्रहणत्वाद् विकारो ह्य् अविशिष्टो ऽन्यैः ॥२ -१३॥
अद्रव्यं चापि दृश्यते ॥२ -१४॥
तस्य च क्रिया ग्रहणार्था नानार्थेषु विरूपित्वाद् अर्थो ह्य् आसामलौकिको विधानात् ॥२ -१५॥
तस्मिन् संज्ञाविशेषाः स्युर् विकारपृथक्त्वात् ॥२ -१६॥
योनिशस्याश् च तुल्यवद् इतराभिर् विधीयन्ते ॥२ -१७॥
अयोनौ चापि दृश्यते ऽतथायोनि ॥२ -१८॥
ऐकार्थ्ये नास्ति वैरूप्यम् इति चेत् ॥२ -१९॥
स्याद् अर्थान्तरेष्व् अनिष्पत्तेर् यथा पाके ॥२ -२०॥
शब्दानां च सामञ्जस्यं ॥२ -२१॥
उक्तं क्रियाभिधानं तच्छ्रुताव् अन्यत्र विधिप्रदेशः स्यात् ॥३-१॥
अपूर्वे वापि भागित्वात् ॥३ -२॥
नाम्नस् त्व् औत्पत्तिकत्वात् ॥३ -३॥
प्रत्यक्षाद् गुणसंयोगात् क्रियाभिधानं स्यात् तदभावे ऽप्रसिद्धं स्यात् ॥३ -४॥
अपि वा सत्रकर्मणि गुणार्थैषा श्रुतिः स्यात् ॥३ -५॥
विश्वजिति सर्वपृष्ठे तत्पूर्वकत्वाज् ज्यौतिष्टोमिकानि पृष्ठान्य् अस्ति च पृष्ठशब्दः ॥३ -६॥
षडहाद् वा तत्र हि चोदना ॥३ -७॥
लिङ्गाच् च ॥३ -८॥
उत्पन्नाधिकारो ज्योतिष्टोमः ॥३ -९॥
द्वयोर् विधिर् इति चेत् ॥३ -१०॥
न व्यर्थत्वात् सर्वशब्दस्य ॥३ -११॥
तथावभृथः सोमात् ॥३ -१२॥
प्रकृतेर् इति चेत् ॥३ -१३॥
न भक्तित्वात् ॥३ -१४॥
लिङ्गदर्शनाच् च ॥३ -१५॥
द्रव्यादेशे तद्द्रव्यः श्रुतिसंयोगात् पुरोडाशस् त्व् अनादेशे तत्प्रकृतित्वात् ॥३ -१६॥
गुणविधिस् तु न गृह्णीयात् समत्वात् ॥३ -१७॥
निर्मन्थ्यादिषु चैवम् ॥३ -१८॥
प्रणयनं तु सौमिकम् अवाच्यं हीतरत् ॥३ -१९॥
उत्तरवेदिप्रतिषेधश् च तद्वत् ॥३ -२०॥
प्राकृतं वानामत्वात् ॥३ -२१॥
परिसङ्ख्यर्थं श्रवणं गुणार्थवादो वा ॥३ -२२॥
प्रथमोत्तमयोः प्रणयनमुत्तरवेदिप्रतिषेधात् ॥३ -२३॥
मध्यमयोर् वा गत्यर्थवादात् ॥३ -२४॥
औत्तरवेदिको ऽनारभ्यवादप्रतिषेधः ॥३ -२५॥
स्वरसामैककपालामिक्षं च लिङ्गदर्शनात् ॥३ -२६॥
चोदनासामान्याद् वा ॥३ -२७॥
कर्मजे कर्म यूपवत् ॥३ -२८॥
रूपं वाशेषभूतत्वात् ॥३ -२९॥
विशये लौकिकः स्यात् सर्वार्थत्वात् ॥३ -३०॥
न वैदिकम् अर्थनिर्देशात् ॥३ -३१॥
तथोत्पत्तिर् इतरेषां समत्वात् ॥३ -३२॥
संस्कृतं स्यात् तच्छब्दत्वात् ॥३ -३३॥
भक्त्या वायज्ञशेषत्वाद् गुणानाम् अभिधानत्वात् ॥३ -३४॥
कर्मणः पृष्टशब्दः स्यात् तथाभूतोपदेशात् ॥३ -३५॥
अभिधानोपदेशाद् वा विप्रतिषेधाद् द्रव्येषु पृष्ठशब्दः स्यात् ॥३ -३६॥
इतिकर्तव्यता विधेर् यजतेः पूर्ववत्त्वम् ॥४-१॥
स लौकिकः स्याद् दृष्टप्रवृत्तित्वात् ॥४ -२॥
वचनात् तु ततो ऽन्यत्वम् ॥४ -३॥
लिङ्गेन वा नियम्येत लिङ्गस्य तद्गुणत्वात् ॥४ -४॥
अपि वान्यायपूर्वत्वाद् यत्र नित्यानुवादवचनानि स्युः ॥४ -५॥
मिथो विप्रतिषेधाच् च गुणानां यथार्थतल्पना स्यात् ॥४ -६॥
भागित्वात् तु नियम्येत गुणानाम् अभिधानत्वात् सम्बन्धाद् अभिधानवद् यथा धेनुः किशोरेण ॥४ -७॥
उत्पत्तीनां समत्वाद् वा यथाधिकारं भावः स्यात् ॥४ -८॥
उत्पत्तिशेषवचनं च विप्रतिषिद्धम् एकस्मिन् ॥४ -९॥
विध्यन्तो वा प्रकृतिवच् चोदनायां प्रवर्तेत तथा हि लिङ्गदर्शनम् ॥४ -१०॥
लिङ्गहेतुत्वाद् अलिङ्गे लौकिकं स्यात् ॥४ -११॥
लिङ्गस्य पूर्ववत्तवाच् चोदनाशब्दसामान्याद् एकेनापि निरूप्येत यथा स्थालीपुलाकेन ॥४ -१२॥
द्वादशाहिकम् अहर्गणे तत्प्रकृतित्वाद् ऐकाहिकम् अधिकागमात् तदाख्यं स्याद् एकाहवत् ॥४ -१३॥
लिङ्गाच् च ॥४ -१४॥
न वा क्रत्वभिधानाद् अधिकानाम् अशब्दत्वम् ॥४ -१५॥
लिङ्गं संघातधर्मः स्यात् तदर्थापत्तेर् द्रव्यवत् ॥४ -१६॥
न वार्थधर्मत्वात् संघातस्य गुणत्वात् ॥४ -१७॥
अर्थापत्तेर् द्रव्येषु धर्मलाभः स्यात् ॥४ -१८॥
प्रवृत्त्या नियतस्य लिङ्गदर्शनम् ॥४ -१९॥
विहारदर्शनं विशिष्टस्यानारभ्यवादानां प्रकृत्यर्थतवात् ॥४ -२०॥


c: text/html

text:
सूत्र ४४-४५
लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपि ॥४४॥
लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपि । वाजसनेयिनोऽग्निरहस्थे नैव वा इदमग्रे सदासीदित्यस्मिन्ब्राम्हाणे मनोऽविकृत्याधीयते तत्षटत्रिंशत्सहस्राण्यपश्यदात्मनोऽग्नीनर्कान्मनोमयात्मनश्चित इत्यादि ।
तथैव वाकचित: प्राणचितश्चक्षुश्चित: श्रोत्रचित: कर्मचितोऽग्निचित इति पृथगग्नीनामनन्ति सांपादिकान् ।
तेषु संशय: किमेते मनश्चिदादय: क्रियानुप्रवेशिनस्तच्छेषभूता उत स्वतन्त्र: केवलविद्यात्मका इति ।
तत्र प्रक्ररणात्क्रियानुप्रवेशे प्राप्ते स्वातन्त्र्यं तावत्प्रतिजानीते लिङ्गभूयस्त्वादिति ।
भूयांसि हि लिङ्गान्यस्मिन्ब्रम्हाणे केवलविद्यात्मकत्वमेषामुपोद्वलयन्ति द्दश्यन्ते तद्यत्किं चेमानि भूतानि मनसा संकल्पयन्ति तेषामेव सा कृतिरिति तान्हैतानेवंविद सर्वदा सर्वाणि भूतानि चिन्वन्त्यपि स्वपत इति चैवंजातीयकानि ।
तद्धि लिङ्गं प्रकरणाद्बलीय: ।
तदप्युक्तं पूर्वस्मिन्क्राण्डे श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यायां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रक्रर्षादिति ॥४४॥
पूर्वविकल्प: प्रकरणात्स्यात्क्रिया मानसवत् ॥४५॥
पूर्वदिकल्प: प्रकरणात्स्यात्क्रिया मानसवत् ॥ नेतद्युक्तं स्वतन्त्रा एतेऽग्नयोऽनन्यशेषभूता इति ।
पूर्वस्य क्रियामयस्याग्ने: प्रकरणात्तद्विषय एवायं विकल्पविशेषोपदेश: स्यान्न सवतन्त्र: ।
ननु प्रकरणाल्लिङ्गं बलीय: ।
सत्यमेव तत् ।
लिङ्गमपि त्वेवंजातीयकं न प्रकरणाद्वलीयो भवति ।
अन्यार्थदर्शनं हयेतत् ।
सांपादिकाग्निप्रशंसारूफत्वात् ।
अन्यार्थदर्शनं चासत्यामन्यस्यां प्राप्तौ गुणवादेनाप्युपपद्यमानं न प्रकरणं बाधितुमुत्सहते ।
तस्मात्सांपादिका अप्येतेऽग्नय: प्रकरणात्क्रियानुप्रवेशिन एव स्यु: । मानसवत् ।
यथा दशरात्रस्य दशमेऽहन्यविवाक्ये पृथिव्या पात्रेण समुद्रस्य सोमस्य प्रजापतये देवतायै गृहयमाणस्य ग्रहणासादनहवनाहरणोपहवानभक्षणानि मानसान्येवान्नायन्ते ।
स च मानसोऽपि ग्रहकल्प: क्रियाप्रकरणात्क्रियाशेष एव भवत्येवमयमप्यग्निकल्प इत्यर्थ: ॥४५॥
Translation - भाषांतर
N/A

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
आण्डाळ्
तमिळ्नाडुराज्ये सप्तमशतकादारभ्य नवमशतकपर्यन्तं वैष्णवसम्प्रदायस्य विकासकालः आसीत् । तदा बहवः विष्णुदासाः उत्पन्नाः । तेषु १२ जनाः प्रसिद्धाः । ते “ आळ्वार्गळ् “ नाम्ना आहूयन्ते स्म । तेषु आण्डाळ् नामिका विष्णुभक्ता अष्टमे शतके आसीत् । प्रसिद्धेषु १२ विष्णुदासेषु (आळ्वार्गळ् मध्ये ) अन्यतमा अस्ति । १२ आळ्वार्गळ् मध्ये एषा एका एव महिला अस्ति । आण्डाळ् “ तिरुप्पावै “, “ नाच्चियार् तिरुमोळि “ इति ग्रन्थद्वयं रचितवती । वैष्णवसम्प्रदायग्रन्थे एतस्याः चरितं भगवतः उपरि विद्यमानम् एतस्याः प्रेम विवृणोति ।
अन्तर्विषयाः
जननं , जीवनचरितञ्च[सम्पादयतु]
विष्णुचित्तः ( पेरियाळ्वार् ) मधुरैनगरात् समीपस्थे श्रीविल्लिपुत्तूर् इत्यस्मिन् नगरे वासं कुर्वन्नासीत् । स: मन्दिराय पुष्पाणि अवचित्य अर्पयति स्म । कदाचित् सः पुष्पचयनार्थं गतवान् । तदा तुलसीसस्यस्य अधः एकं शिशुं दृष्टवान् । स्वस्य कुटुम्बे यद्यपि कोऽपि नासीत् तथापि तां बालिकाम् सः एव वर्धितवान् । तस्याः “ गोदा “ इति नामकरणं कृतवान् । बाल्यकाले एव विष्णुचित्तः गोदायै तमिळ्भाषाम्, उत्तमसंस्कारान् च बोधितवान् । अतः तस्याः बाल्ये एव कृष्णस्य विषये भक्तिः, तमिळ्भाषायां पाण्डित्यं च आसीत् । कृष्णस्य उपरि विद्यमानात् अपरिमितप्रेमकारणात् सा तेन सहैव विवाहः करणीयः इति निश्चितवती । सा स्वयं कृष्णस्य वधूरूपेण आत्मानम् भावयन्ती प्रवृद्धा प्राप्तवती । विष्णुचित्तः प्रतिदिनं कृष्णाय मालां रचयित्वा अन्यकार्याणि समाप्य तां मालां अर्पयितुं मन्दिरं प्रति गच्छति स्म । तदभ्यन्तरे गोदा तां मालां स्वीकृत्य कृष्णस्य वधूः इव स्वयं धृत्वा दर्पणे पश्यति स्म । पितुः आगमनात् पूर्वं मालां यथा स्थानं स्थापयति स्म। विष्णुचित्तः अपि एतं विषयम् अज्ञात्वा पुत्र्या धृतां मालामेव कृष्णाय धारयति । एकस्मिन् दिने विष्णुचित्तः मालायाम् एकं दीर्घं केशं अपश्यत् । भीतः सः पुत्र्या अपराधः कृतः इति दुःखितः अभवत् । अतः कृष्णस्य समीपं क्षमां याचयित्वा पुत्र्या धृतां मालां त्यक्त्वा नूतनां मालां रचयित्वा कृष्णाय धारितवान् । तस्मिन् दिने रात्रौ कृष्णः विष्णुचित्तस्य स्वप्ने आगत्य गोदया धृता माला एव मह्यं रोचते, अतः तया धृताः मालाः एव धारयतु इति प्रार्थितवान् । तेन कारणेन तस्याः “ सूडिक्कोडुत्त सुडर्कोडी “ इति नाम आगतम् । भगवन्तमेव स्वस्याधीने आनीतवती इत्यर्थे “ आण्डाळ् “ इति नाम आगतम् । गोदा यदा प्राप्तवयस्का अभवत् तदा पित्रा तस्याः विवाहं कारयितुं बहुवारं प्रयत्नः कृतः । किन्तू सा तु श्रीरङ्गस्थेन देवेन सहैव विवाहः इति अन्यान् सर्वान् निराकृतवती । विष्णुचित्तः किङ्कर्तव्यमूढतया भगवन्तमेव प्रार्थितवान् । भगवान् विष्णुः तस्य स्वप्ने आगत्य गोदायाः सर्वालङ्कारं कारयित्वा श्रीरङ्गं प्रति आनयतु इति आदिष्टवान् । निश्चिते दिने गोदाम् अलङ्कृत्य श्रीरङ्गं प्रति नीतवान् विष्णुचित्तः । श्रीरङ्गस्थं देवम् दृष्ट्वा तस्मिन् एव लयं प्राप्तवती गोदा ।
आण्डाळ् गीतानि[सम्पादयतु]
आण्डाळ् तस्याः पञ्चदशे वयसी भगवति ऐक्यभवनात् पूर्वं तिरुप्पावै, नाच्चियार्तिरुमोळि इति ग्रन्थद्वयं लिखितवती । ग्रन्थद्वयमपि साहित्यकदृष्ट्या, तत्वार्थदृष्ट्या, भक्तेः उत्कृष्ट-उदाहरणम् अस्ति । एतस्याः प्रथमाकृतिः “ तिरुप्पावै “ अस्ति । तस्मिन् ३० गीतानि सन्ति । आण्डाळ् तस्मिन् ग्रन्थे आत्मानं गोपिका इव चित्रयन्ती गीतेषु मधुरभक्तिं प्रकटितवती अस्ति । एतस्याः द्वितीयः ग्रन्थः अस्ति “ नाच्चियार् तिरुमोळि “ । तस्मिन् १४३ गीतानि सन्ति । अस्मिन् ग्रन्थे अपि सा मधुरभक्तिमेव प्रकटयति । ग्रन्थद्वयमपि तमिळ्नाडुराज्यस्य वैष्णवस्थलेषु प्रधानोत्सवेषु गीयते ।
तिरुप्पावै ग्रन्थस्य वैशिष्ट्यानि[सम्पादयतु]
वैष्णवसम्प्रदाये तिरुप्पावै प्रधानः ग्रन्थः अस्ति । श्री कृष्णस्य इष्टतमे मार्गशीर्षमासे उषःकाले सर्वेषु वैष्नवस्थलेषु तिरुप्पावै गीयते इत्येव एतस्य वैशिष्ट्यम् अस्ति । तमिळ्भाषया रचितं चेदपि तमिळ्भाषेतरस्थानेषु अपि गीयते । भारते यत्र यत्र विष्णोः देवालयाः सन्ति तत्र सर्वत्रापि आण्डाळ् वर्यायाः कृते पृथक् सन्निधिः अस्ति । एतादृशं वैशिष्ट्यद्वयमपि अन्यस्य कस्यापि विष्णुदासस्य नास्ति । भाषाभेदं विना वैकुण्ठनाथस्य स्तुतिषु तिरुप्पावै भरतकण्डं पूर्णं व्याप्तम् अस्ति । तिरुप्पावैवैशिष्ट्यं भक्तिः केवलं न, आग्रन्थं गोदायाः कृष्णस्य उपरि विद्यमानं शुद्धप्रेम अपि च तेन कारणेन सर्वेभ्यः भक्तेभ्यः प्राप्तः तमिळ्सुगन्धः अपि अस्ति ।


text:
परिच्छेदः ६
कलिकृतकुमनीषागर्वदर्वीविपाकोन्मदजनमथनोत्थध्वांतलीढोपगूढान् ।
अभित अनुकृतार्का यन्मुखांभोजवाचः श्रुतिगतिमतितर्कैः प्रीणयंतुस्वधर्मान् ॥
अध्यात्मब्रह्मविद्या तु सर्वविद्याभरणमौलिभूत उपनिषदर्थविज्ञान परविद्यारूपा
भगवन्महर्षिव्याससिद्धांतदर्शनानुसारेण परपक्षखंडनपूर्वकं सूचिता आत्मविद्योपायतया
भगवन्महर्षि जैमिनिप्रणीताधर्मज्ञानरूपाऽपरविद्यारूपाप्यस्माकमभिसंमता परंतु
विशिष्टाद्वैताद्यधुनातनानां वादानामार्षदर्शनेषु कुत्रापि मूलमनुपलभ्य
वसिष्ठहारीतपराशरादिस्मृतिषु भार्ग वपुराणादिषु देवद्विजनिंदापरा बहवो
विभागा विरच्य प्रक्षेपिताः येषु बहूनामपरिशीलितश्रुतिस्मृतिकानां
सत्यत्वभ्रमो जायते तैः पाराशरादिस्मृतिषु यथेष्टं कल्पिता मंत्राः
"श्रीमन्नारायणचरणौ शरणं प्रपद्ये" "श्रीमते नारायणाय नमः ॥
इति तथा "श्रीकृष्णः शरणं मम" इत्यादो मंत्रा आनुपूर्व्या वेदबर्हिभूता
अष्टाक्षराद्याः सर्वथा आर्षमूला न भवंत्येवेति सिद्धांतः ॥
"विनाद्वयेन वै विप्रो चांडालत्वमवाप्नुयात्" इत्यादिवचनात्
अपराण्यपि रतिरहस्यलीलाप्रदर्शनमंत्ररूपाणि बचनान्यनिर्वचनीयानि
गायत्रीमंत्रवद्द्विजैःप्रत्यहमुपास्यमानानिपरिदृश्यंते न तानि मंत्रवचनानि
वेदमूलानि न परमहर्षिप्रणीतार्षस्मृतिमूलानीति सर्वथा अवैदिकत्वमिदानीं
तनानां संप्रदायानां कल्पितानामिति किं पृथक्वक्तव्यं भवेत् अथ च वेदमूलहीनानां
कुमतप्रचारविलासबालानां कामिनां कुतः वेदमान्यत्वं स्यात्
"नाविरतो दुश्र्चरितान्नाशांतो नासमाहितः" इत्यादिना कामाद्याचारस्य सर्वथा निंदितत्वात् तैः
श्रुतिस्मृतिप्रतिपादिता सनातनमर्यादापिदूरतोपास्ता परिदृश्यते यतः
"वैश्र्वदेवविशुद्धोसौ विष्णोरन्नं निवेदयेत् "यज्ञशिष्टाशिनः संतो मुच्यंते सर्व किल्बिषैः ॥
भुजंते ते त्वधं पापा ये पचंत्यात्मकारणात्" इत्यादिस्मृतयः ।
श्रुतिरपि "मोघमन्न विन्दते अप्रचेताः सत्यंब्रवीमिवधइत्सतस्य नार्यमणं
पुष्यति नो सखायं केवलाघो भवति केवलादी" इत्यादि अकृतवैश्र्वदेवादिपंचमहायज्ञानां
पापमात्राशित्वं वक्ति इदमुपलक्षणं श्रौतानां स्मार्तानां नित्यकर्मणा
द्विजैर्नित्यकर्माण्यवश्यमनुष्ठेयानीति प्रजापतिवचनार्थः ।
"पंचसूना गृहस्थस्य ताभिःस्वर्गं न विंदति ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
ङ
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
ङ, ङकारः । स तु व्यञ्जनपञ्चमवर्णः । अस्योच्चारण- स्थानं सनासिककण्ठः । इति व्याकरणम् ॥ (“जिह्वामूले तु कुः प्रोक्तः ।” इति । “अनुस्वारयमानाञ्च नासिकास्थानमुच्यते ॥” इति च शिक्षोक्तेस्तथात्वम् ॥) अस्य स्वरूपं यथा, कामधेनुतन्त्रे । “ङकारं परमेशानि ! स्वयं परमकुण्डली । सर्व्वदेवमयं वर्णं त्रिगुणं लोललोचने ! ॥ पञ्चप्राणमयं वर्णं ङकारं प्रणमाम्यहम् ॥” अपि च । “ऊर्द्ध्वाधःक्रमतो रेखा किञ्चिदाकुञ्चिता ततः । अधोगता कुण्डली तु मात्रा शक्तिस्वरूपिणी ॥ रेखात्रयेषु ब्रह्मेशविष्णवः सन्ति देवताः ॥ ध्यानं यथा, वर्णोद्धारतन्त्रे । “धूम्रवर्णां महाघोरां ललज्जिह्वां चतुर्भुजाम् । पीताम्बरपरीधानां साधकाभीष्टसिद्धिदाम् ॥ एवं ध्यात्वा ब्रह्मरूपां तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” तस्य नामानि यथा, -- “ङः शङ्खी भैरवश्चण्डो बिन्दूत्तंसः शिशुप्रियः । एकरुद्रो दक्षनखः खर्परो विषयस्पृहा ॥ कान्तिः श्वेताह्वयो धीरो द्विजात्मा ज्वालिनी वियत् । मन्त्रशक्तिश्च मदनो विघ्नेशी चात्मनायकः ॥ एकनेत्रो महानन्दो दुर्द्धरश्चन्द्रमा यतिः । शिवयोषा नीलकण्ठः कामेशी च मयांशुकौ ॥” इति नानातन्त्राणि ॥ (मातृकान्यासे अस्य दक्षिणकराङ्गुलाग्रेषु न्यस्यता ॥)
ङः, पुं, (ङयते गृह्य इन्द्रियैरिति । ङु + बाहुलकात् डः ।) विषयः । विषयस्पृहा । इति मेदिनी । ङे । १ ॥ भैरवः । इत्येकाक्षरकोषः ॥ (यथा, स्तुतिपञ्चाशत् । “ङवन्दिते ! ङलिप्सिते ! ङकारवर्णरूपिणि ! ॥”)
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
ङ¦ पु॰ ङु--बा॰ ड।
१ विषये
२ विषयस्पृहायां मेदि॰
३ भैरवे एकाक्षरकोषः।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
ङ¦ The fifth consonant of the Sanskrit alphabet, and the nasal of the first class; the sound of this letter corresponds with that of the nasal N in Song, &c. or in the French word bon.
ङ¦ m. (-ङः)
1. An object of sense.
2. Desire, wish for any sensual object. E. ङु to sound, affix. ड | विषये विषयस्पृ हायां भैरवे च |
Apte[सम्पाद्यताम्]
ङ [ṅ], No word in general use begin with this letter.
ङः [ṅḥ], 1 An object of sense.
Desire, wish.
An epithet of Śiva; ङः प्राणस्तुरगो ङा धरा रमा and ङं वितानंच
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
ङ the 5th consonant of the Sanskrit alphabet , nasal of the 1st class. No word in use begins with this letter
ङ it is usually found as the 1st member of a conjunct consonant preceded by a vowel.
ङ m. an object of sense L.
ङ m. desire for any sensual object L.
ङ m. शिव( भैरव) L.


text:
दिल्याम् अन्तिमे यामे धूलीवातः - व्यापकनाशः
नवदिल्ली> भारतराजधान्याम् अतिप्रभाते त्रिवादनात् आरभ्य जातेन वातेन महान् नाशः जातः। ७० कि.मी वेगेन वातः वाति स्म। वाहनानाम् उपरि वृक्षाः पतिताः। भवनानि भग्नानि। रविवासरात् आरभ्य इतःपर्यन्तं ८० जनाः मृताः । उत्तरप्रदेशे ५१ जनाः मृताः।
जम्मुकाश्मीर: हिमाचल प्रदेशः, उत्तरखण्डः, उत्तरप्रदेशस्य दक्षिणभगाः इत्येदेषु देशेषु वज्रपातः वातः च शक्तिं प्राप्स्यतः इति केन्द्रवातावाणविभागेन पूर्व सूचना प्रदत्ता। राजस्थानम् पश्चिमबंगालः बीहारः छत्तीस्घट् इत्येतेषु राज्येषु अपि धूलीवातः भविष्यति इत्यपि पूर्वसूचना अस्ति।


text:
अहमदाबाद
कर्णावती ( ( शृणु) /ˈkərnɑːvətiː/) (गुजराती: અમદાવાદ, आङ्ग्ल: Ahmedabad)) उत अहमदाबाद-महानगरं गुजरातराज्यस्य अहमदाबादमण्डलस्य प्रशासनिककेन्द्रमस्ति । गुजरातराज्यस्य बृहत्तममेतन्नगरं भारतस्य महानगरेषु पञ्चमम् अस्ति । अस्य कर्णावती इति नामान्तरं प्रख्यातमस्ति । अत्र गान्धि-आश्रमः, 'सिदी-सैयदनी जाली', 'काङ्करिया'तडागः, साबरमती 'रिवरफ्रन्ट्' च प्रेक्षणीयस्थलानि सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
११ शताब्द्यां कर्णावतीनगरं परितः 'भील'वंशीयस्य 'आशावल'नामकराज्ञः राज्यम् आसीत् । पाटणपत्तनस्य 'सोलङ्की'वंशीयः राजा कर्णदेवः 'आशावल'राजानं पराज्य कर्णावत्याः अधिपतिः जातः । तत् स्थानम् अधुना मणिनगरम् इति नाम्ना प्रसिद्धमस्ति । 'सोलङ्की'वंशराजानः अत्र १३ शताब्दपर्यन्तं शासनं कृतवन्तः । ततः 'मुजाफ्फरदीन'वंशराज्ञां शासनम् आसीत् । कर्णावतीनगरनिर्माणस्य एका रोचकी कथा वर्तते ।
एकवारम् 'अहमद्'नामकः राजा साबरमतीनद्याः तीरे स्वश्वानेन सह अटन्नासीत् । सः श्वानः अत्यन्तः आक्रामकः, मदान्धश्च आसीत् । राजा अटन् अग्रे गतवान्, तस्मिन्नेव समये श्वानः एकस्य शशकस्य पृष्टे अधावत् । परन्तु राजा आश्चर्यचकितः जातः । शशकः निर्भयो भूत्वा श्वानोपरि एवाक्रमणं कृतवान् । शशकाक्रमेण भीतः श्वानः प्रत्यधावत्, शशकश्च तस्य श्वानस्य पृष्ठे धावन्नासीत् । एतत् दृश्यं दृष्ट्वा राजा अचिन्तयत्, "यदि अत्रस्थः एकः शशकः एतावत् निर्भयः, पराक्रमी चास्ति, तर्हि अत्रस्थानां जनानां विषये तु किं चिन्तनीयम् ? अहम् अत्रैव मम नगरस्य निर्माणं करिष्यामी"ति । एषा घटना १४११ तमे वर्षे घटिता आसीत् । तस्मिन्नेव वर्षे राजा अत्र नगरं निर्मापितवान् । नगरप्रवेशाय 'शेख अहमद्', 'गञ्जबक्षी काजी अहमद्', 'मलेक अहमद्', 'सुल्तान अहमद्' इत्याख्यानि चत्वारि द्वाराणि निर्मापितवान् । द्वाराणां निर्माणकार्यं १४१७ तमे वर्षे समाप्तं जातम् ।
'मुजाफ्फरदीन'वंशस्य शासनं १५७३ वर्षपर्यन्तम् आसीत् । पश्चात् मुघलवंशीयः राजा 'अक्बर' गुजरातराज्यस्य अधिपतिः जातः । तस्य आधिपत्ये व्यापारक्षेत्रे वृद्धिः जाता आसीत् । अतः कर्णावतीनगरं मुघलशासितेषु व्यापारकेन्द्रेषु मुख्यस्थानं प्राप्तवत् । व्यापारीकरणे सति कर्णावतीनगरस्थाः श्रेष्ठीजनाः बहु धनम् अर्जितवन्तः । ते इतः प्रस्तरैः निर्मितानि वस्तूनि यूरोप्-देशं प्रेषयन्ति स्म । तथा च कार्पास(cotton)वस्त्राणि, कौषेय(silk)वस्त्राणि अपि प्रेषयन्ति स्म । विश्वे क्लीतनी(Indigo,नील)सस्यस्य ९०% उत्पादनं कर्णावतीनगरस्य 'सरखेज'क्षेत्रे भवति स्म । अतः अस्योद्योगः कर्णावतीनगरस्य नियन्त्रणे आसीत् । व्यापारस्य अधिके प्रसारे सति नगरसीमाविस्तारस्य आवश्यकताम् अनुभवन्तः धनिकाः, नगरात् बहिः नवीनलघुक्षेत्राणां विकासं कृतवन्तः । 'नवरङ्गमिया'-'उस्मानखान'-'चेङ्गीसखान'नामकश्रेष्ठिनः क्रमेण 'नवरङ्गपुरा'-'उस्मानपुरा'-'मीठाखळी'क्षेत्राणां विकासं कृतवन्तः । तस्मिन्नेव काले मुघल-राज्ञैः उद्यानानि अपि निर्मापितानि आसन् । तानि अधुना 'शाहिबाग', 'अमराइवाडी', 'आम्बावाडी' इति नामभिः प्रख्यातानि सन्ति ।
१७५३ तमे वर्षे मराठाप्रदेशसैनिकौ दामजीगायकवाड-रघुनाथौ कर्णावतीनगरं स्वाधिकारे गृहीत्वा मुघलसाम्राज्यस्य विनाशं स्पष्टं कृतवन्तौ । ततः नगरस्य नवनिर्माणस्यापि आरम्भः जातः । १८१७ वर्षपर्यन्तं मराठाशासकैः सुचारुरीत्या साम्राज्यस्य वहनं कृतम् । परन्तु १८१८ तमे वर्षे 'ईस्ट इण्डिया कम्पनी'जनाः मराठाशासकेभ्यः नगरं बलात् नीतवन्तः । तस्मात् कालात् आराभ्य १९१५ वर्षपर्यन्तं आङ्ग्लाः अस्य नगरस्य सञ्चालनं दृढतया कृतवन्तः । १९१५ तमे वर्षे महात्मना कोचरब-आश्रमस्थापनापर्यन्तं, आङ्ग्लाः निग्रहरूपेण नगरसञ्चालनं कृर्वन्तः आसन् । परन्तु, आश्रमस्य स्थापना आङ्ग्लशासकेभ्यः सूचनासीत् यत् "युष्माकं शासनसमाप्तेः समयः आगतः" इति । एवं कर्णावतीनगरे भारतस्वतन्त्रतान्दोलनस्य आरम्भः अभूत् । कोचरब-आश्रमात् स्थानान्तरं कृत्वा महात्मा सत्याग्रहाश्रमस्य स्थापनां कृतवान् । इतः 'दाण्डीकूच'द्वारा आङ्ग्लविरोधस्य आरम्भः जातः । अस्यां दाण्डीयात्रायां लक्षशः 'अहमदाबादी'जनाः भागं गृहीतवन्तः । ततः १९४२ तमे वर्षे 'भारतछोडो'-आन्दोलने बहवः 'अहमदाबादी'जनाः बलिदानं दत्तवन्तः ।
१९७० तमे वर्षे साबरमतीनद्यां यदा पूरः (Flood) आगतः, तदा ३८०० गृहाणि जलमग्नानि अभूवन्, सम्पत्तेः नाशः जातः, रोगैः बहवः जनाः मृताश्च । सर्वकारः ७.५ लक्षरूप्यकाणां हानिः निर्धारितवान् । एतस्याः प्राकृतिकहानेः पश्चात् नगरस्य व्यवस्थापुनःस्थापनाय महत्समयः जातः ।
पूर्वराजधानी कर्णावती[सम्पादयतु]
१९६० तमे वर्षे 'मे'मासस्य १ दिनाङ्के महाराष्ट्रराज्यात् भिन्ने जाते सति, गुजरातराज्यस्य राजधानी कर्णावतीनगरम् अभूत् । कर्णावती राजधानी आसीत्, अतः नवीनविश्वविद्यालयानां, संशोधनसंस्थानां च स्थापना जाताऽत्र । एवं कर्णावतीमहानगरं गुजरातराज्यस्य शिक्षणकेन्द्रं जातम् । यन्त्रशालानां, व्यापारीकरणस्य च विकासः अपि अधिकः जातः । पश्चात् १९८० तमे वर्षे सर्वकारः कर्णावतीनगरस्य एकं भागं पृथक्कृत्वा गान्धिनगरनामकं नवीननगरं घोषितवान् । ततः हरितनगरम् इत्युपाधिधातृ गान्धिनगरं गुजरातराज्यस्य राजधानी इति घोषणापि जाता । तथापि गुजरातराज्यस्य आर्थिकराजधानी तु कर्णावती एव ।
वीक्षणीयस्थानानि[सम्पादयतु]
स्थापत्यम्[सम्पादयतु]
कर्णावती ‘अहमद्-शाह’राज्ञः मुख्यनगरम् आसीत् । अतः तेन निर्मापितानि स्थापत्यानि अधिकानि सन्त्यत्र । 'सिदी-सैयदनी जाली' इति सुप्रसिद्धं यवनप्रार्थनास्थानं कर्णावतीनगरे अस्ति । तत्र प्रस्तरेषु कृताः शिल्पकलाः विश्वप्रसिद्धाः सन्ति । सरखेजक्षेत्रे ‘सरखेजरोजा’ इतीदं स्थापत्यकलायाः अद्भुतोदाहरणमस्ति । कर्णावतीनगरे जनाः स्वसम्प्रदायानुसारं भिन्नेषु संरक्षितस्थलेषु निवसन्ति स्म । यत्र 'देसाई'जनाः निवसन्ति, तस्य स्थानस्य ‘देसाईनी पोळ’ इति नाम । एवम् एकैकस्यापि वसतिप्रदेशस्य 'पोळ’ इति व्यवहारः । सर्वत्र ‘पोळ’-प्रवेशद्वारे रक्षणकक्षः भवति स्म । तथा च प्रत्येकस्मिन् 'पोळ'प्रदेशे एकस्मात् 'पोळ'स्थानात् अपरं 'पोळ'स्थानं गन्तुं गुप्तमार्गाश्च भवन्ति स्म । अधुना सम्प्रदायानुसारं विभाजनं नास्ति, परन्तु ‘पोळ’संस्कृतिः अखण्डास्ति ।
उद्यानानि[सम्पादयतु]
कर्णावत्याम् उद्यानेषु प्रप्रथमनाम 'ला'-उद्यानस्य(Law Garden) एव अस्ति । एतत् अतिप्रख्यातं तथा च बृहत् उद्यानमस्ति । ‘ला’ इति नाम न्यायमहाविद्यालयत्वात् अस्ति । एतस्योद्यानस्य कारणेन समीपस्थविस्तारस्य विकासः जातः । अधुना आबालवृद्धाः अत्रागत्य स्वश्रान्ततां दूरी कुर्वन्ति । विक्टोरिया-उद्यान-बालवाटिके अपि द्वे प्रसिद्धे उद्याने स्तः । विक्टोरिया-उद्यानं भद्रक्षेत्र(‘लालदरवाजा’)स्य दक्षिणदिशि अस्ति । अत्र विक्टोरियाराज्ञाः पुत्तलः (Statue) अस्ति । बालवाटिका कर्णावत्याः सर्वाधिकप्रसिद्धे ‘काङ्करीया’तडागे अस्ति । अत्र अधिकतया यात्रिकाः, युवानश्च गच्छन्ति । रात्रौ व्युत्प्रकाशन(Laser Light)कार्यक्रमः अपि भवत्यत्र । अन्यानि प्रमुखानि उद्यानानि परिमल-प्रह्लाद-‘लालदरवाजा’-उद्यानानि सन्ति । नगरे भिन्नेषु क्षेत्रेषु लघूद्यानानि सन्ति । यत्र नगरजनाः विहर्तुं गच्छन्ति ।
तडागाः[सम्पादयतु]
कर्णावत्याः प्रख्यातः मानवनिर्मिततडागः ‘काङ्करीया’तडागः अस्ति । एषः तडागः कर्णावत्याः मणिनगरक्षेत्रस्य पश्चिमे भागे अस्ति । अस्य तडागस्य निर्माणं १४५१ तमे वर्षे अभूत् । ‘कुतुब्-होज्’ इति नामान्तरमस्य । यदा एतस्य तडागस्य निर्माणं भवत् आसीत्, तदा एतस्मात् स्थलात् अधिकानि लघुप्रस्तराणि निर्गतानि । तेषां प्रस्तराणां नाम गुर्जरभाषायां ‘काङ्करा’ इति अस्ति । अतः अस्य नाम 'काङ्करीया' इति । वर्तुलाकारः एषः तडागः २.५ कि.मी. विस्तृतः अस्ति । पूर्वम् अत्र प्रवेशाय मूल्यं नासीत्, परन्तु पुनर्निर्माणानन्तरम् अन्तःप्रवेशाय १० रूप्यकाणि प्रवेशमूल्यमस्ति । बापुनगरक्षेत्रस्य लालबहादुरशास्त्रीतडागः निर्माणावस्थायाम् अस्ति । अन्येषां ३४ नवतडागानां निर्माणयोजना अस्ति । ह
साबरमती ‘रिवर्-फ्रन्ट्’[सम्पादयतु]
साबरमती-‘रिवर्-फ्रन्ट्’ प्रकल्पः 'अहमदाबाद् म्युनिसिपल् कोर्पोरेशन्'द्वारा कार्याधीनः अस्ति । प्रकल्पाय १ कोटिरूप्यकाणां व्ययः भविष्यतीति पूर्वयोजनायां निश्चितम् । १०.४ कि.मी. यावत् साबरमतीनद्याः तीरे अस्य निर्माणं भविष्यतीति योजनास्ति । अत्र प्रवासनोद्योगः भवेत् तथा च नगरजनेभ्यः विहर्तुं स्थलं भवेत् इति प्रकल्पस्य मुख्योद्देशः अस्ति । एतस्मिन् स्थले पतङ्गोत्सवः मुख्यपर्व अस्ति, यत्र देश-विदेशतः जनाः आगच्छन्ति । अत्र सायङ्काले जनानां गमनमधिकं भवति ।
पर्वाणि[सम्पादयतु]
एवं तु गुजरातीजनाः पर्वप्रियाः सन्त्येव । परन्तु गुजरातराज्यस्य मुख्यनगरत्वात् अत्र पर्वाणाम् आयोजनं विशिष्टतया भवति । उत्तरायण-गरबानृत्य-दीपावली-होलीका-गणेशचतुर्थी-गुडीपडवा-ईद्-रथयात्रादिपर्वाणां भव्योत्सवः भवति । उत्तरायणपर्वणि पतङ्गोत्सवकार्यक्रमे २०१३ तमे वर्षे ९५ देशेभ्यः स्पर्धालवः भागं गृहीतवन्तः । गरबानृत्यं दशदिनानि यावत् चलति । एतेषु दशदिनेषु रात्रौ सर्वत्र गरबागीतानि एव श्रूयन्ते । रात्रौ ९ वादनतः प्रातः ५ वा ६ वादनपर्यन्तं गरबारसिकाः नृत्यमग्नाः एव भवन्ति । गरबानृत्यम् एतावत् प्रख्यातमस्ति यत्, लग्नप्रसङ्गेषु, उत्तरायणपर्वणि, शरदपूर्णिमायां, गणेशचतुर्थ्याम् अपि गरबानृत्यं कुर्वन्ति गुजरातीजनाः । जगन्नाथपुर्यां जगन्नाथमन्दिरे यथा रथयात्रोत्सवः भवति, तथैव कर्णावत्यामपि जगन्नाथयात्रा भवति ।
विक्षणीयस्थलानाम् आवलिः[सम्पादयतु]
मार्गाः[सम्पादयतु]
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
सरदार् वल्लभभाई पटेल-अन्तर्राष्ट्रियविमानस्थानकं मुख्यनगरात् १५ कि.मी. दूरे अस्ति । विदेशस्थितलण्डनादिनगरेभ्यः, भारतस्य विविधेभ्यः नगरेभ्यः, गुजरातराज्यस्य अन्यनगरेभ्यः च कर्णावतीनगराय वायुयानानि सन्ति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
भारतस्य, गुजरातराज्यस्य च अन्यभागेभ्यः कर्णावतीनगराय धूमशकटयानानि सन्ति । मुख्यतः मुम्बई-देहली-हैदराबाद्-पुणे-बेङ्गळूरु-तिरुपति-हावडा-जयपुरम्-हरिद्वार-भोपालादिनगरेभ्यः धूमशकटयानानि सन्ति ।
भूमार्गः[सम्पादयतु]
भारतस्य, गुजरातराज्यस्य च अन्यभागेभ्यः कर्णावतीनगराय 'बस'यानानि अपि सन्ति । मुख्यतः मुम्बई-देहली-हैदराबाद्पुणे-बेङ्गळूरु-जयपुरादिनगरेभ्यः 'बस'यानानि सन्ति ।


text:
Friday, June 25, 2010
॥ निर्वाण षटकम्॥
॥ निर्वाण षटकम्॥
मनो बुद्ध्यहंकारचित्तानि नाहम् न च श्रोत्र जिह्वे न च घ्राण नेत्रे
न च व्योम भूमिर् न तेजॊ न वायु: चिदानन्द रूप: शिवोऽहम् शिवॊऽहम् ॥
न च प्राण संज्ञो न वै पञ्चवायु: न वा सप्तधातुर् न वा पञ्चकोश:
न वाक्पाणिपादौ न चोपस्थपायू चिदानन्द रूप: शिवोऽहम् शिवॊऽहम् ॥
न मे द्वेष रागौ न मे लोभ मोहौ मदो नैव मे नैव मात्सर्य भाव:
न धर्मो न चार्थो न कामो ना मोक्ष: चिदानन्द रूप: शिवोऽहम् शिवॊऽहम् ॥
न पुण्यं न पापं न सौख्यं न दु:खम् न मन्त्रो न तीर्थं न वेदा: न यज्ञा:
अहं भोजनं नैव भोज्यं न भोक्ता चिदानन्द रूप: शिवोऽहम् शिवॊऽहम् ॥
न मृत्युर् न शंका न मे जातिभेद: पिता नैव मे नैव माता न जन्म
न बन्धुर् न मित्रं गुरुर्नैव शिष्य: चिदानन्द रूप: शिवोऽहम् शिवॊऽहम् ॥
अहं निर्विकल्पॊ निराकार रूपॊ विभुत्वाच्च सर्वत्र सर्वेन्द्रियाणाम्
न चासंगतं नैव मुक्तिर् न मेय: चिदानन्द रूप: शिवोऽहम् शिवॊऽहम् ॥
1 comment:


text:
नवमोsध्याय:
बृहदश्व उवाच ।
ततस्तु याते वार्ष्णेये पुण्यश्लोकस्य दीव्यत: ।
पुष्करेण ह्रतं राज्यं यच्चान्यद्वसु किंचन ॥१॥
ह्रतराज्यं नलं राजन्प्रहसन्पुष्करोsब्रवीत ।
द्युतं प्रवर्ततां भूय: प्रतिपाणोsस्ति कस्तव ॥२॥
शिष्टा ते दमयन्त्येका सर्वमन्यज्जितं मया ।
दमयन्त्या: पण: साधु वर्ततां यदि मन्यसे ॥३॥
पुष्करेणौवमुक्तस्य पुण्यश्लोकस्य मन्युना ।
व्यदीर्यतेव ह्रदयं न चैनं किंचिदब्रवीत् ॥४॥
तत: पुष्करमालोक्य नल: परममन्युमान् ।
उत्सृज्य सर्वगात्रेभ्यो भूषणानि महायशा: ॥५॥
एकवासा ह्यसंवीत: सुह्रच्छोकविवर्धन: ।
निश्चक्राम ततो राजा त्यक्त्वा सुविपुलां श्रियम् ॥६॥
दमयन्त्येवस्त्राथ गच्छन्तं पृष्ठतोsन्वगात् ।
स तया बाह्यत: सार्ध त्रिरात्रं नैषधोsवसत् ॥७॥
पुष्करस्तु महाराज घोषयामास वै पुरे ।
नले य: सम्यगातिष्ठेत्स गच्छेद्वध्यतां मम ॥८॥
पुष्करस्य तु वाक्येन तस्य विद्वेषणेन च ।
पौरा न तस्य सत्कारं कृतवन्तो युधिष्ठिर ॥९॥
स तथा नगराभ्यासे सत्कारार्हो न सत्कृत: ।
त्रिरात्रमुषितो राजा जलमात्रेण वर्तयन् ॥१०॥
पीड्यमान: क्षुधा तत्र फलमूलानि कर्षयन् ।
प्रातिष्ठत ततो राजा दमयन्ती तमन्वगात् ॥११॥
क्षुधया पीड्यमानस्तु नलो बहुतिथेsहनि ।
अपश्यच्छकुनान्कांश्चिध्दिरण्यसदृशच्छदान् ॥१२॥
स चिन्तयामास तदा निषधाधिपतिर्बली ।
अस्ति भक्ष्यो ममाद्यायं वसु चेदं भविष्यति ॥१३॥
ततस्तान्परिधानेन वाससा स समावृणोत् ।
तस्य तद्वस्त्रमादाय सर्वे जग्मुर्विहायसा ॥१४॥
उत्पतन्त: खगा वाक्यमेतदाहुस्ततो नलम् ।
दृष्टा दिग्वाससं भूमौ स्थितं दीनमधोमुखम् ॥१५॥
वयमक्षा: सुदुर्बुध्दे तव वासो जिहीर्षव: ।
आगता न हि न: प्रीति: सवाससि गते त्वयि ॥१६॥
तान्समीक्ष्य गतानक्षानात्मानं च विवाससम ।
पुण्यश्लोकस्तदा राजन्दमयन्तीमथाब्रवीत् ॥१७॥
येषां प्रकोपादैश्वर्यात्प्रच्युतोsहमनिन्दिते ।
प्राणायात्रां न विन्दे च दु:खित: क्षुधयान्वित: ॥१८॥
येषां कृते न सत्कारमकुर्वन्मयि नैषधा: ।
त इमे शकुना भूत्वा वासोsप्यपहरन्ति मे ॥१९॥
वैषम्यं परमं प्राप्तो दु:खितो गतचेतन: ।
भर्ता तेsहं निबोधेदं वचनं हितमात्मन: ॥२०॥
एते गच्छन्ति बहव: पन्थानो दक्षिणापथम् ।
अवन्तीमृक्षवन्तं च समतिक्रम्य पर्वतम् ॥२१॥
एष विन्ध्यो महाशैल: पयोष्णी च समुद्रगा ।
आश्रमाश्च महर्षीणां बहुमूलफलान्विता: ॥२२॥
एष पन्था विदर्भाणामसौ गच्छति कोशलान् ।
अत: परं च देशोsयं दक्षिणे दक्षिणापथ: ॥२३॥
एतद्वाक्यं नलो राजा दमयन्तीं समाहित: ।
उवाचासकृदार्तो हि भैमीमुद्दिश्य भारत ॥२४॥
तत: सा बाष्पकलया वाचा दु:खेन कर्षिता ।
उवाच दमयन्ती तं नैषधं करुणं वच: ॥२५॥
उद्वेजते मे ह्रदयं सीदन्त्यङगानि सर्वश: ।
तव पार्थिवं संकल्पं चिन्तयन्त्या: पुन: पुन: ॥२६॥
ह्रतराज्यं ह्रतद्रव्यं विवस्त्रं क्षुत्तृषान्वितम् ।
कथमुत्सृज्य गच्छेयमहं त्वां निर्जने वने ॥२७॥
श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य चिन्तयानस्य तत्सुखम् ।
वने घोरे महाराज नाशयिष्याम्यहं क्लमम् ॥२८॥
न च भार्यासमं किंचिद्विद्यते भिषजां मतम् ।
औषधं सर्वदु:खेषु सत्यमेतद्रवीमि ते ॥२९॥
नल उवाच ।
एवमेतद्यथात्थ त्वं दमयन्ति सुमध्यमे ।
नास्ति भार्यासमं मित्रं नरस्यार्तस्य भेषजम् ॥३०॥
न चाहं त्यक्तुकामस्त्वां किमर्थ भीरु शक्ङसे ।
त्यजेयम्हमात्मानं न चैवं त्वामनिन्दिते ॥३१॥
दमयन्त्युवाच ।
यदि मां त्वं महाराज न विहातुमिहेच्छसि ।
तत्किमर्थ विदर्भाणां पत्था: समुपदिश्यते ॥३२॥
अवैमि चाहं नृपते न तु मां त्यक्तुमर्हसि ।
चेतसा त्वपकृष्टेन मां त्यजेथा महीपते ॥३३॥
पत्थानं हि ममाभीक्ष्णमाख्यासि च नरोत्तम ।
अतो निमित्तं शोकं मे वर्धयस्यमरोपम् ॥३४॥
यदि चायमभिप्रायस्तव ज्ञातीन्व्रजेदिति ।
सहितावेव गच्छावो विदर्भन्यदि मन्यसे ॥३५॥
विदर्भराजस्तत्र त्वां पूजयिष्यति मानद ।
तेन त्वं पूजितो राजन्सुखं वत्स्यसि नो गृहे ॥३६॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
Thursday, September 30, 2010
उच्चन्यायालयनिर्णयः
उच्चन्यायालयेन ध्वनितम् -- अयोध्यायाः विवादितभूमिः पक्षत्रयाय विभाजनीया। पक्षे मन्दिरं तिष्ठति। पक्षदानं हिन्दुसमाजाय। पक्षदानं मुस्लिमसमाजाय -- इति। मुस्लिमजनैः पुनर्विचारार्थं सर्वोच्चयन्यायालयः प्रार्थ्यते इति सूचितम्। यः निर्णयः हिन्दुसमाजसन्तोषं नैव जनयति, स एव निर्णयः कथमपि मुस्लिमसमाजदुःखं जनयति।
सिद्धं यत् भूमौ अस्यां देवालयः वर्त्तते स्म। आक्रमणस्य फलम् अनुभूय कैश्चन चिरं कालः नीतः। यावत् दीनाः मूकाः अतिष्ठन्, तावत् असहनीया स्थितिः स्वीकृता। किन्तु न्यायविरुद्धं धर्मविरुद्धं च इदम् आसीत्। तथापि अद्य त्रिधाविभक्तभूमिः प्राप्ता अस्ति तैः। तथापि न कोऽपि सन्तोषः। केषाञ्चन चेष्टा ईदृशी। वयम् अपि केचन निवसामः भूमौ अस्याम्, यस्मात् अस्कामपि अपि अर्हता रक्षणीया भवति इति सर्वन्यायसिद्धम्। बिडालायमानैः सिंहैः अस्माभिः क्वचित् एकवाण्या गर्जनीयम्।
सिद्धं यत् भूमौ अस्यां देवालयः वर्त्तते स्म। आक्रमणस्य फलम् अनुभूय कैश्चन चिरं कालः नीतः। यावत् दीनाः मूकाः अतिष्ठन्, तावत् असहनीया स्थितिः स्वीकृता। किन्तु न्यायविरुद्धं धर्मविरुद्धं च इदम् आसीत्। तथापि अद्य त्रिधाविभक्तभूमिः प्राप्ता अस्ति तैः। तथापि न कोऽपि सन्तोषः। केषाञ्चन चेष्टा ईदृशी। वयम् अपि केचन निवसामः भूमौ अस्याम्, यस्मात् अस्कामपि अपि अर्हता रक्षणीया भवति इति सर्वन्यायसिद्धम्। बिडालायमानैः सिंहैः अस्माभिः क्वचित् एकवाण्या गर्जनीयम्।
Wednesday, September 29, 2010
अयोध्यायां कलहः
आसेतुहिमालयमपि सोत्कण्ठम् उच्चन्यायालयघोषणां सावधानं श्रोतुं स्तम्भायते। पञ्चषदिनेभ्यः प्राक्, आसन्ने काले, अधिवक्तृभिः पुनः कालक्षेपः कृतः। सर्वेऽपि योद्धारः अनन्यगतिकतया भीताः शान्ताः इव। किं वा कुर्याम? अस्मिन् वा अवसरे अस्माकं मानः रक्षितः भवति? अस्माकं संस्कृतिः रक्षिता भवति? मतान्तराधिकारिनः अधिकृत्य यः मृदुस्पर्शः आचर्यते, या पूजाभावना विधीयते, किं तस्य अंशमात्रं वा भारतीयधर्मं मनसि निधाय अपि विडम्बयेत? किम् अनादरः अपमानश्च एकवारं वा त्यज्येते? किं विश्वासपात्रता प्रदर्श्यते यस्मात् जनाश्वासः श्रूयेत? अथवा पुनः हताशाः वयं भवेम? धर्मो रक्षति रक्षितः इति ननु वचनम्। प्रत्युत यदि धर्मः पुनः त्यक्तः भवति, अस्माकं का स्थितिः?
Tuesday, September 28, 2010
अमृतानन्दमयी देवी
सद्यः अमृतानन्दमयीदेव्याः जालपुटप्रकाशः संस्कृतभाषयाऽपि सञ्जातः। क्वचित् तादृशप्रयोगः दृश्यते, यत्र अनुवादमात्रं कृतं भवति। अहो आश्चर्यम्। अत्र न केवलम् अनुवादः, प्रत्युत लेखाः अपि उचिताः। तैः क्रियमाणाः प्रयोगाः श्लाघनीयाः। एवमेव संस्कृतध्वजः सर्वत्र प्रसारितः भवतु। अवश्यं स्फूर्तिदायकम् इदम्। जालपुटोऽयम् अत्र वर्त्तते -- http://www.amrita.in/sanskrit -- इति।
Monday, September 27, 2010
२००८ विश्वसंस्कृतदिनम्
२००८-तमे संवत्सरे विश्वसंस्कृतदिनोत्सवे, कृष्णशास्त्रिणः भाषणं श्रुणुमः
Sunday, September 26, 2010
कथामाला
अस्माकं परम्परायां कथानाम् उन्नतपदवी वर्त्तते। रामायणं वा, महाभारतं वा, पुराणं वा, पञ्चतन्त्रं वा, अन्यत् वा भवतु, गृहेषु एताः एव कथाः ज्ञानवृद्धैः वयोवृद्धैश्च श्राव्यन्ते। किन्तु कथञ्चित् अनुवादपरम्परा जाता, संस्कृतपरम्परा नष्टा जाता इव। अतर्जाले तु प्रादेशिकभाषाभिः एताः सर्वाः अपि कथाः श्रूयन्ते, किन्तु मूलभाषया एव, संस्कृतभाषया एव, न किञ्चित् अपि श्रूयते। किं भवद्भिः कैश्चन सरलया मधुरया अनया एव देवभाषया एताः कथाः श्रावयितुं शक्यन्ते? बहवः श्रोतारः सन्ति इति न अतिशयोक्तिः ...
Friday, September 24, 2010
संस्कृतगृहम्
संस्कृतगृहं नाम तादृशगृहं यत्र कुटुम्बं प्रतिदिनमपि किञ्चित् आलापं संस्कृतेन कुर्यात्। गच्छता कालेन कालावधिवृद्धिः अवश्यम् अनायासेन जायेत। तादृशानां कृतसंकल्पानां मेलने भाषणानि इमानि मुद्रितानि इति भाति। पश्यामः श्रुणुमश्च।
संप्रति वर्ताः श्रूयन्ताम्
आहबोः कालात्, AIR-संस्थया संस्कृतभाषामुद्रितवार्ताः अन्तर्जाले आरोप्यन्ते। किन्तु, मुद्रणसमीकरणे अपेक्षिते सति, श्रवणविघ्नाः आसन्। किन्तु, परिष्कारः जातः। यद्यपि प्रतिपदं नैव अवगम्यते, तथाऽपि महान् लाभः श्रवमात्रेण। अन्तर्जालसङ्केतं दक्षिणभागस्थायां मञ्जूषायां निवेदितम्। श्रुणुमः वयम् -- इयम् आकाशवाणी ...
Wednesday, September 22, 2010
इतिहासस्य मार्जनम्
क्वचित् घटनाः लोकचैतन्ये रेखिताः भवन्ति। इदनीन्तनम् उदाहरणं किञ्चन ९/११ यथा। तथैव घटनान्तरं पुरा titanic-नैकायाः निमज्जनम्। किन्तु भाति यत् वास्तविकघटना न केनापि ज्ञायते इति। अद्य, नाविकस्य पौत्री अघोषयत् -- निमज्जनस्य कारणान्तरं वर्त्तते -- इति। यद्यपि एषा कथा सुप्रसिद्धा, बहुभिः विद्वद्भिः कारणान्वेषणे महान् प्रयासः कृतः, तथापि अंशोऽयम् अन्धतमसि स्थितः। उद्घुष्टं यत् तस्मिन् एव काले नूतनः केनिपातप्रयोगः आरब्धः। पूर्वतनप्रयोगस्य नूतनप्रयोगस्य च प्रतिकूलता। अतः, यद्यपि हिमपर्वतः नाविकस्य दृष्टिपथम् आगतः, यद्यपि मार्गपरिवर्तनं विहितं, तथापि नूतनप्रयोगस्य स्थाने पुरातप्रयोगः अभ्यस्तः केनचन। अतः अन्ततो गत्वा अपेक्षितमार्गपरिवर्तनं नैव जातम्।
किन्तु कथा इतोऽपि अनुवर्त्तते। दुर्घटनायां जातायां, नाविकः उपदिष्टः नौकास्वामिना -- अग्रेसर -- इति। यदि अग्रे सर्तुं प्रयासः अकृतः अभविष्यत्, तर्हि प्रायेण सर्वेऽपि यात्रिकाः रक्षिताः अभविष्यन् इत्यपि अद्य उद्घुष्टं तया एव। अहो दौर्भाग्यम् ! कथं वा इदं सर्वं जातं, गोपितं च इति आश्चर्यं जनयति।
Tuesday, September 21, 2010
कावेरी-शिबिरम्
गते सप्ताहान्ते कावेरीनामकशिबिरम् आवासीयं प्रावर्तत देशस्य अस्य पश्चिमे तटे, golden-gate-सेतोः पार्श्वे, पर्वतशिखरे। रमणीयं स्थलं, सुखमयं संस्कृतव्याप्तदिगन्तरं, रुचिकरं महार्हं भोजनम् इत्यादि सर्वमपि आह्लादजनकम्। कुटुम्बशिबिरेऽस्मिन् न केवलं ज्येष्ठाः, प्रत्युत बालाः युवकाः युवत्यः प्रौढाश्च भागम् अवहन्। दिनद्वयेऽपि उपषष्टि संस्कृतप्रेमिनः कालं नीतवन्तः। संस्कृतेन पठनं, संस्कृतेन योगाचरणं, तेनैव भाषया क्रीडा इत्यादि। अग्रिमे संवत्सरे अस्माभिः साकं भवन्तः सर्वेऽपि पठितारः भागं वहेयुः इति सर्वेषाम् अस्माकं भागिनां प्रार्थना !
Wednesday, September 15, 2010
उपनिषदः पठनम्
वेदान्तदर्शनस्य मूलभूतग्रन्थाः उपनिषदः एव, यस्मात् सर्वेऽपि ताः पठितुकामाः। यतो हि बहुत्र आर्षप्रयोगाः विहिताः, भाष्यं लाभाय भवति। किन्तु भाष्ये पूर्वपक्षसिद्धन्तनिराकारः इत्यादयः अंशाः अपि अन्तर्हिताः भवन्ति। आदौ प्रथमावृत्तौ अनावश्यकम् इदं सर्वम्। अमरदासस्य मणिप्रभा व्याख्या वर्त्तते, यत्र मुख्यभूताः एव अंशाः प्रकाशिताः। कथमपि बहूनां संस्कृतज्ञानां ग्रन्थोऽयम् अपरिचितः।
संस्कृतभाषा सरला मधुरा
कथमपि संस्कृते काठिन्यबुद्धिः प्रसृता। सरलमुखे प्रदर्शिते सति, नैव इदं निजसंस्कृतं -- इति प्रतिवचनम्। नाम, संस्कृतस्य द्वैविध्यं (सरलमुखं प्रौढमुखं) अङ्गीक्रियते। तथापि सरलमुखं बालानाम् एव, न तु अस्काकम् इति भावना। एतैः महर्षिः वाल्मीकिः अपि बालेन गण्यते इव।
सोऽन्तःपुरं प्रविश्यैव कौसल्यामिदमब्रवीत् ।
पायसं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रीयं त्विदमात्मनः ॥
कौसल्यायै नरपतिः पायसार्धं ददौ तदा ।
अर्धादर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिपः ॥
कैकेय्यै चावसिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात् ।
प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम् ॥
अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महामतिः ।
एवं तासां ददौ राजा भार्याणां पायसं पृथक् ॥
ताश्चैवं पायसं प्राप्य नरेन्द्रस्योत्तमस्त्रियः ।
संमानं मेनिरे सर्वाः प्रहर्षोदितचेतसः ॥ १,१६ ॥
एतादृशं ऋषिप्रयुक्तं संस्कृतं पठितुं किं प्रयतामहे?
Tuesday, September 14, 2010
छान्दसः सौन्दर्यम्
आदौ, यदा व्यावहारिकसंस्कृतस्य उपस्थापनं क्रियते, बहूनि सरलवाक्यानि वदामः -- मम पुस्तकं ददातु -- यथा। कर्ता, कर्म, क्रिया यथाक्रमं योजयित्वा, वाक्यरचना। गच्छता कालेन, सः एव प्रयोगः अभ्यस्तः भवति। परन्तु, यदा विद्वद्वचनं परिशीलयामः, क्रमान्तरं बहुत्र दृश्यते। कदाचित् अंशोऽयं भाति -- छादसः सौन्दर्यं श्रूयते। रामायणे विश्वामित्रः वसिष्ठात् पृच्छति -- शबला दीयतां मम। छान्दसः कारणात् सौन्दर्यं वर्त्तते इति मम भाति। तथैव ननु -- ददातु पुस्तकं मम -- इत्यस्य सौन्दर्यम् अपि किञ्चित् वर्त्तते इति?
आपृच्छा
पस्थानकाले सर्वेषु गृहेषु मङ्गलोक्तिः श्रूयते। गृहिण्यः संस्कृतभाषाम् अजानत्यः अपि कदाचित् परम्परागतानि "ईश्वरो रक्षतु" इत्यादीनि वाक्यानि उच्चारयेयुः। अद्यत्वे संस्कृतबालाः वयं -- पुनर्मिलामः -- इत्यादीनि उच्चारयेम। यदा स्मृतिग्रन्थान् परिशीलयामः, अन्येऽपि प्रयोगाः शतशः दृश्यते। उदाह्रियते। विश्वामित्रः महाराजः वसिष्ठाश्रमं गत्वा, सत्कारं स्वीकृत्य निर्वर्तनाकाङ्क्षी सन्, उच्चारयति -- नमस्तेऽस्तु गमिष्यामि मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा -- इति। सर्वप्रसङ्गेषु उच्चारणयोग्यं नन्विदं वाक्यम्? मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा -- इति।
पठनम्
ज्ञानवर्धनाय बहुविधग्रन्थान् पठितुं प्रयते सम। तदा तु बहूनि अपरिचितपदानि दृष्टिपथम् आयान्ति। तादृशं प्रतिपदं कोशे अन्वेष्टव्यम्। अर्थः कः, लिङ्गं किं, विग्रहवाक्यं किम् इति विज्ञेयम्। पठने पिपीलिकागतिः। कदाचित् पृष्टोऽहं मित्रेण -- किं भोः, एवमेव सर्वभाषाग्रन्थपठने चेष्टा -- इति। हुं, परिशील्यम् -- इति उत्तरितम्। अग्रे कदाचित् ग्रन्थशालां गतः। तत्र बालानां पठनाभ्यासाय स्तरयुक्ताः ग्रन्थाः राशीकृताः। यूनां निमित्तं द्वौ ग्रन्थौ अवलोकितौ। किं तत्र प्रतिपदं ज्ञायेत? नैव। बहुत्र भावार्थः ज्ञातश्चेदपि सूक्ष्मार्थः अज्ञातः स्यात्। किन्तु तत्र न पिपीलिकागतिः। न वा पठनार्हता नास्ति इति स्वप्नेऽपि कल्प्यते। तस्मिन् एव क्षणे संस्कृतक्षेतेऽपि "आत्मबलं धर" इति स्मृतिवचनं प्रबुद्धम्।
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
एवं च नाटकप्रकरणनाटिकातिरेकेण वस्त्वादेः प्रकरणिकायामभावादङ्कपात्रभेदाद्यदि भेदः, तत्र—
तत्र नाटिकेति स्त्रीसमाख्ययौचित्यप्राप्रं स्त्रीप्रधानत्वम् । कैशिकीवृत्त्याश्रयत्वाच्च तदङ्गसंख्ययाल्पावमर्शत्वेन चतुरङ्कत्वमप्यौचित्यप्राप्तमेव । विशेषस्तु—
एवं चेति । एवं वस्तुनेतृरसादीनां नाटिकात्वापादन इव प्रकरणिकाया वस्त्वादिः पृथङ्नास्ति । एवं स्थिते पात्रभेदादङ्कभेदाद्वा भेदो वक्तव्यः । सोऽपि नास्तीत्यर्थः । स्त्रीप्रायेति । स्त्रीप्रायत्वं स्त्र्यन्तसंज्ञाविधानादौचित्यप्राप्तम् । चतुरङ्कत्वमपि कैशिकीवृत्तिप्राधान्यात् तस्याश्चाङ्गसंख्यया भवत्यौचित्यप्राप्तम् । संधिसंख्यायामपि विमर्श संधेः स्वल्पत्वेन चतुरङ्कत्वमौचित्यप्राप्तम् । अतस्ततोऽपि विशेषो न भवति । ततो विशेषङ्गीकारे त्रिप्रभृत्यङ्कादेरपि776 प्रसज्यत्वात् सत्त्वप्रसङ्ग अनन्तत्वप्रसङ्गः इत्यर्थः । केन तर्हि विशेष इत्याकाङ्क्षायामाह विशेषस्त्विति ।
-
triprabhṛtyaṅkāder api prabandhasya is the reading in Tri.MS., and M.G.T., and it seems to be so even in Gr.MS. T.MS. however reads what is given in the text.↩


text:
Eng
प्रो कबड्डी लीग प्रतियोगिताया: प्रथमसत्रस्य निर्णायकक्रीडायां जयपुर पिंक पैंथर्स समूह: विजित: । इंडियन प्रीमियर लीग क्रिकेट प्रतियोगिताया: अभूतपूर्वसाफल्येन प्रेरणां प्राप्य भारतस्य ग्रामीणक्षेत्रे सर्वाधिकप्रसिद्धक्रीडाया: अपि गौरववर्धनाय नूतनं प्रतियोगितां ''प्रो कबड्डी'' संचालितम् । सम्प्रति एषा क्रीडा समाप्ता जयपुरस्य विजित्वेन ।
जयपुर समूह: यू मुंबा समूहं पराजयित्वा प्रथमसत्रस्य विजेता अभवत् । प्रो कबड्डी प्रतियोगिता द्वारा कबड्डी क्रीडाया: पुनरूद्धार: वैश्विकस्तरे भविष्यति इति आशास्महे ।।
Abhishek Bachhan's Jaipur Pink Panthers won the Pro Kabaddi League.
इति


text:
सङ्गणकम्
सङ्गणकं किञ्चिद् अभिकलकयन्त्रं भवति। सङ्गणकं गणिताशास्त्रस्य तर्कशास्त्रस्य च सङ्क्रियाः स्वचालितविधिना कर्तुं शक्नोति। सङ्गणकं केवलम् 'आम्', 'न' इत्येते ज्ञातुं शक्नोति। तस्य भाषायाम् '०' अङ्कस्य अर्थः 'न' अस्ति, '१' अङ्कस्य अर्थः 'आम्' अस्ति च। आं न इति सङ्केताभ्यां सङ्गणकं कार्याणि करोति। तस्य द्वौ भागौ स्तः- तन्त्रांशः, यन्त्रांशः च। तन्त्रांशः एव यन्त्रांशं कार्यम् कर्तुम् आदेशं यच्छति। आधुनिके युगे सङ्गणकानि विना जीवनं न सम्भवति। गणकयन्त्रं तु एकम् विद्युन्मानयन्त्रं वर्तते । एकविंशतितमं शतकं गणकयन्त्रयुगनाम्ना निर्दिश्यते । अद्यत्वे गणकयन्त्रेण विना जगति किमपि न प्रचलति जगच्च न अग्रे सरति। यथा धूमशकटयानस्य, लोकयानस्य च चीटिकादानादारभ्य वित्तकोशीयव्यवहारपत्राणां सज्जतापर्यन्तं सर्वाणि कार्याणि गणकयन्त्रसाहाय्येन एव प्रचलन्ति । पुरातनकाले मानवः अश्मायुधेन मृगयया च स्वकीयम् आहारं सम्पादयति स्म । अतः तद्युगं शिलायुगम् इति कथ्यते स्म । तदनन्तरं कालक्रमेण अश्मायुधं परित्यज्य शराग्रे तीक्ष्णलोहभागं विधाय, परशोः साहाय्येन वा आहारं प्राप्य उदरम्भरणं करोति स्म । तद्युगं लोहयुगमिति कथ्यते स्म । कालान्तरेण यथा यथा विज्ञानस्य प्रगतिः अभवत् तथा तथा नूतनानि उपकरणानि आविष्कृतानि । अनेकानि औषधानि संशोधितानि । अधुना मानवः गगने खगः इव विमानयानेन उड्डयनं यथा तथा अर्णवे अन्तर्जलगामिन्या मत्स्य इव तरणं कर्तुम् शक्नोति ।
अन्तर्विषयाः
गणकयन्त्रस्य इतिहासः[सम्पादयतु]
गणकयन्त्रं चार्लस् ब्याबेज्महोदयेन आविष्कृतम् । अपरा महिला लेडी आडा अपि अस्य यन्त्रस्य आविष्करणकार्ये धनसाहाय्यं कृत्वा तस्य परिज्ञानप्राप्तये साहाय्यं कृतवती । हङ्गेरीदेशस्य गणितज्ञः जानवान् न्यूमन् अस्मिन् यन्त्रे कथं कार्यविषयान् संगृह्य स्थापयितुं शक्यम् इति आविष्कृतवान् । ईदृशम् संगणकं आङ्लभाषायां stored programme computer इति, संस्कृतभाषया संगृहीतविधिसंगणकम् इति च अभिधीयते। विश्वे प्रथमगणकयन्त्रम् अमेरिकादेशस्य पेन्सिल्वेनिया विश्वविद्यालयस्य विद्युद्यन्त्रशाखायां निर्मितम् । एक्कर्ट् तथा म्याकले महोदयाभ्यां गणकयन्त्रं परिष्कृतम् । अद्यपर्यन्तं नानाविधानि गणकयन्त्राणि आविष्कृतानि । अधुना अस्माकं पुरतः चतुर्थ-परम्परीय-गणकयन्त्रं वर्तते । पञ्चम-परम्परीय-गणकयन्त्रस्य आविष्करणकार्यं प्रचलदस्ति यस्मिन् कृतकबुद्धियोजनस्य प्रयत्नः प्रचलति । यथा धान्यानां पिष्टरूपप्राप्तये धान्यमर्दनयन्त्रस्य एकस्मिन् द्वारे धान्यं स्थाप्यते चेत् अन्यस्मात् द्वारात् पिष्टरूपं प्राप्यते । तथैव गणकयन्त्रे विषयाः पूर्यन्ते चेत् इदं यन्त्रं विषयाणाम् अनेकानि रूपाणि प्रदर्शयति । आङ्गलभाषायां इदं इन् पुट् (Input) इति, संस्कृतभाषया निवेश्यं इति चाभिधीयते।
गणकयन्त्रस्य अन्तर्भागाः[सम्पादयतु]
- अधुना चतुर्विधा गणकयन्त्राणि उपलभ्यन्ते–
(१) फलकाधार/पीठिकाधार गणकयन्त्रं [Desk Top]
(२) अङ्गाधार गणकयन्त्रम् [Tower Top] यस्मिन् यन्त्रे संस्मरणं तथा चालनं सर्वेऽपि उत्थापित स्थम्भे वर्तन्ते।
(३) अङ्कगणकयन्त्रम् [Lap Top]
(४) करतलस्थापितगणकयन्त्रम् [Palm Top]
- गणकयन्त्रस्य त्रय: प्रमुखा: विभागा: सन्ति ।
(१) प्रदर्शकं - दूरदर्शनपेटिका इव आवरणपटम् । [V.D.U or Monitor]
(२) अङ्कुरफलकम् [Key board]
(३) केन्द्रीयसंस्करणाघटकम् [System]
(१) आवरण पटम्-आवरणपटं सितासितं व अन्यवर्णस्य वर्तते । अस्मिन् पटे पञ्चविंशति पङ्कायः, एका पङ्कायां अ- शीति अक्षराणि सन्ति । आवरणपटस्य गुणं मूख्याङ्कने तथा चित्रस्य तीक्ष्णवोपरि वर्तते ।
(२) अङ्कुर फलकम्-अङ्कुर फलकं मुद्रणयन्त्रमिव वर्तते । किन्तु अस्मिन् फलके अन्यं विशेसं अङ्कुरं वर्तते । यथा “फ १ तः फ १२” पर्यन्तं एतानि द्वादश अङ्कुरानि कार्यक्षमताङ्कुरानि इत्युच्यते । अन्ये तु चक्रयन्त्र अङ्कुरम् [Cap-s Lock Key] उच्छेदनाङ्कुरम् [Delete Key], नियन्त्रणाङ्कुरम् [Controll Key] इति विभिन्नानि अङ्कुरा-नि वर्तन्ते । प्रत्येकस्य कार्यक्षमता विभिन्ना एव । अङ्कुरफलकम् तथा आवरणपटं एते द्वयोः संयोगं सामान्यतः अन्तिमम् [Terminal] इत्युच्यते । (३) केन्द्रीयसंस्करणघटकम्-इदं गणकयन्त्रस्य हृदयमिव । अस्मिन् घटके अनेकानि विद्युन्मानफलकानि सन्ति । यथा- दारुफलकम्, (विद्युन्मान घटकेन संयोजितम्) ध्वनेः फलकम् (Sound Board) यस्मिन् फलके “परुष परिधिः” इति विशेष परिधमः (Hard disks) सन्ति । एतत् फलकम् विञ्चेस्टर महोदयेन आविष्कृतम् । अतः अस्य फलक-स्य नाम “विंचेस्टर” इति कतिपयः कथयन्ते । अयं परिधिः “प्लास्टिक्” इति वस्तुना निर्मितम् तस्योपरि आयस्का-न्त वस्तुना आवृतम् अस्थूलपरिधिः । आंग्लभाषायां “Flapee” इति वदति ।अस्य परिधेः वर्तुलं अङ्गुलत्रयं वर्तते। अस्मिन् परिधेषु विषयसंग्रहः कार्यं कर्तुं शक्यते । परुषपरिधि मध्ये विषयसंग्रहः स्थिररूपेण विद्यते ।संस्मरणमूल्यं “मेगाबैट्” रूपेण ज्ञातुं शक्यते । तत्र तु चत्वारिंशत् मेगाबैट् तथा अशीति मेगाबैट् इति द्वौ विद्यौ । अयं परिधिं ग-णकयन्त्र मध्ये स्थापयित्वा कर्माचरणं “Flapee Drive” इत्युच्यते । (४) मूषकः-अस्मिन् यन्त्रे द्वौ गण्डौ विद्येते । गणकयन्त्र कार्यारम्भानन्तरं विशेष सङ्कैतः आवरण पटे दृश्यते । एतद् आंग्लभाषायां “कर्सर् [Cursor]” अयं सङ्केतः मूषके स्थिते गण्ड साहाय्येन आवरण पटे प्रचालयिंतु शक्यते । मुद्रणयन्त्रम्-अस्मिन् यन्त्रे नानाविधानि यन्त्राणि सन्ति यथा- डाटा (Data) “म्याट्रिक् (Matric)” लैनप्रिन्टर् (Line Printer), लैसर् (Laser) एतेषु ‘डाटा’ ‘म्याट्रिक्’ ‘लेसर् प्रिन्टर’ बहुमूल्यमपि श्रेष्ठः इति परिगण्यते । स्क्यानर्-निरूपणम्-अस्य साहाय्येन आवरण पटे चित्राणि दर्शयितुं शक्यते । गणकयन्त्रस्य कार्यक्रमाणां “मृदुत्रंत्राशः (Software) इत्युच्यते । गणकयन्त्रस्य रचना कार्ये आवश्य यन्त्रान् “परुषयन्त्रांशः (Hard ware) इति । यथा अङ्कुरफल-कम्, आवरणपटम् इति । गणकयन्त्रस्य कार्यविधायिन्-गणकयन्त्रं स्वयमेव सर्वकार्याणि करोति इति भ्रामकपरिकल्पनम् । गणकयन्त्रे क्रमशः तर्कशुद्धविधानं निवेदितव्यम् । गणकयन्त्रस्य भाषा अनेका सन्ति । प्रत्येक अङ्कुरे सङ्केतं वर्तते । तत् व-र्णासरं वा संख्या वा भवति । यथा “A” इति आंग्ल भाषा वर्णाक्षर “4” इति संख्या । अन्ये विशेष सङ्केताः अपि सन्ति । सामान्यतः आंग्ल भाषा पदानि एव गणकयन्त्रे प्रयुज्यते । तदनन्तरं संकलन कार्येन [Compailer] “गणकयन्त्रस्या भाषायां अनुवादन कार्यं भवति । यथा “कोबाल्” “पास्कल्” “बेसिक् (Basic)” “सि++” तथा मैकोसाफट इति पूर्वनियोजित कार्यस-ङ्ग्रहः । साफट् वेर प्रोडक्ट् इत्युच्यते । पदं (word) साफट् वेयर् साहाय्येन पत्रे मुद्ररण कार्यं भवति । स्वीकारपत्रं (Rece-ipt) “एक्सेल् (Excell)” साहाय्येन निर्मितुं शक्यते । कश्चिद् संस्थायाः अनेकविषयसंग्रह कार्यानि कर्तुं शक्यते । एतत् “ए-क्सेस् (Access)” अथवा “डाटाबेस् (Data base)” इत्युच्यते । श्रद्धया गणकयन्त्रस्य परिचयं ज्ञातुं शक्यते । अन्तर्जालरुपेण गृहे स्थास्येव सर्वकार्याणि कर्तुं शक्यते । अन्तर्जाल नाम किम् चेत् अनेकगणकयन्त्राणां जालानि एकीकृत महाजालं ।
अन्तर्जालम्[सम्पादयतु]
अन्तर्जालस्य अपरं नाम ‘जालप्रपञ्चम्’ [Cyber world] | एतत् ज्ञानार्णवं अस्मिन् अर्णवे तरणं “सर्फिंग्” (Surfi-ng) इत्युच्यते । अन्तर्जालरूपस्य प्रयोजनं कर्तुं एता उपकरणानि आवश्यकानि ।
(१) गणकयन्त्रम्-चित्रपटफलकम्, स्वीकरणीय चित्रफलकम् (Grafic board) ध्वनिनिर्माणयन्त्रम् (Sound Board)
(२) दूरवाण्याः सम्पर्कम्
(३) मोडम् इति उपकरणम् (गणकयन्त्रं तथा दूरवाणी सम्पर्कस्य साधनम्)
अन्तर्जालस्यकार्यनिरूपणम्-यः कोऽपि भारतीयः विदेशं जिगमिष्यति चेत्, सः तस्य देशस्य सकलविषयान् यथा तस्यदे स्य शीतोष्णप्रकृतेः परिज्ञानं वस्तुं वसतिगृह, भोजन, यानस्य मार्गपरिज्ञानं इति एतत् ज्ञातुं किमपि गण्यं विक्रीय ज्ञातुं न अवश्यकम् ।तं देशं रामनार्थं “याहू काम्” इति अन्तर्जाले प्रविश्य ज्ञातुं शक्यते । प्रथमतः सः गणकयन्त्रं दूरवाणी सम्पर्केण सन्देशं प्रेषति । तत् सम्पर्कं VSN (विदेश संचार निगम्) अथवा ISP (अन्तर्जाल सेवा समिति) अन्तर्जालसेवा निगमस्य स-म्पर्केण तस्य देशस्य सर्वविषयान् क्षणार्धे गृहे एव प्राप्तुं शक्यते । गणकयन्त्रे अनेकविषय तथा वार्तासङ्ग्रहः वर्तते । “पोर्टल् (Portal)” इत्युच्यते । विषय वार्तासंग्रहः www इति आरम्भते । अस्य अर्थः प्रपञ्चाद्यना अन्तर्जाल सेवा इति । अन्तर्जालरूपस्य प्रयोजनानि-इति पूर्वं उद्योगावकाशस्य विषयं ज्ञातुं दिनपत्रिकायां मध्ये आकाङ्क्षा आवश्यक वा इति पत्र-भागं द्यष्टुं आवश्यकमेव । अधुना तस्यावश्यकता नास्ति । अन्तर्जालं प्रविश्य www.naukari.com इति स्थाने गत्वा उद्यो-गावकाश सम्पर्धा सर्वविषयान् ज्ञातुं शक्यते । तथैव विवाहार्थे वधूवरान्वेषण कार्यमपि कर्तुं शक्यते । सुगम् तथा शास्त्रीय संगीतमपि श्रोतुं शक्यते । विद्युन्मान सन्देशः [E-mail] यं प्रति सन्देशं प्रेषितुं इच्छति प्रथमतः तस्य सङ्केतं ज्ञातुं अवश्यमेव । इदं E mail ID इत्युच्यते । विद्युन्मान् साहाय्येन पत्रस्य प्रतिरूपं (Fax) प्रेषितुं शक्यते ।
अन्तर्जाल साहाय्येन परस्पर अभिमुखं भूत्वा संवादं कर्तुं शक्यते । इदं ऐ सी क्यु (ICQ) इत्युच्यते । अन्तर्जाल सा-हाय्येन वित्तकोशस्य कार्याणि स्थलान्तरे स्थित कार्यलस्त्र कलापः कर्तुं शक्यते ।इदं e-banking e-commerse इत्युच्यते। गणकयन्त्रस्य वैकल्पनानि- अतः पर्यन्तं वयं गणकयन्त्रस्य अभ्यत कार्य निर्वहणं दृष्टन्तः । तस्य अगाधशक्तिं ज्ञात्वा तस्य कार्यक्षमतां प्रति आश्चर्यं प्रकटितवन्तः । किन्तु गणकयन्त्रस्य कानिचित् वैकल्पनानि सन्ति । अन्तर्जाल साहाय्येन विचित्र तथा अश्लील दृश्यानि दृष्ट्वा बालाः युवाः युवतयः नीति मार्गं परित्यज्य अनैतिक मार्गे पर्यटनं कुर्वन्ति ।इरदर्शने प्रदर्शयन्तः धारावाही कथाः समाजस्य प्रति वैकल्पनानि कुर्वन्ति ।गणकयन्त्रस्य अभिमुखं सदा उपविश्य, सविदा गणकयन्त्रकार्येषु म- ग्नः भवति चेत् तस्य शिरोवेदना, दृष्टिदोषः सञ्जायते । सर्वदा अङ्कुरस्योपरि अङ्गुलि चालनेन तथा सदा मूषकस्योपरि ह-स्तं स्थाप्य चालनेन “कार्पल् टनल् सिण्ड्रोम् (Carpal Turnel Syndrome)” इति धमनि रोगं अनुभवितुं शक्यते । तथैव कष्ठप्रदेशे, बाहूभ्यास्थाने अतीव वेदना भवति । अकाले एव दृष्टिदोषः, दृष्टि आवरणरोगः अनुभवितुं शक्यते । गणकयन्त्रे उ-पयुक्तः प्लास्टिक परिधिः [Flapee Disk],लेसर मुद्रणः अपाय कारकाः । गणकयन्त्रे सङ्गटित विषयाणाम् तथा रहस्य विषयान् अपहरन्ति । नूतन लोकवादः – यथा मानवः बुद्धिशालिन् तथा नीतिवन्तः भवति तदा सः शिक्षकः, यदि मानवः बुद्धिशालीन् तथा अनीतिवन्तः भवति तदा सः गणकयन्त्र विषयवस्करः । गणकयन्त्रे यदि अन्यानि रोगकणानि प्रविशन्ति चेत् गणकयन्त्रस्य स्मरणशक्तिः शिथिला भवति । गणकयन्त्रस्य रोगकणान् “वैरस् (Virus)” इति । तस्य निवरणर्थे अनेकानि संशोधनानि प्रचलन्तिस्म । गणकयन्त्रस्य तथा अन्तर्जालरूप-यन्त्रस्य कारणेन अद्य मानव-मानव मध्ये मानवीय सम्बधाः त्रृप्तिः । अद्य मानवस्य सहनशील भावना नष्टा ।
कानिचित् गणकयन्त्रस्य पदानि[सम्पादयतु]
“com” वाणिज्यव्यवहार सेवासंस्था ।
“edu” शिक्षण सेवासंस्था।
“gov” सर्वकारस्य सेवासंस्था ।
“org” वाणिज्येतर सेवासंस्था ।
“net” अनार्जाल सेवासंस्था ।
“in” भारतदेशः ।
“uk” इंग्लण्डदेशः ।
“au” आस्त्रेलियादेशः ।
गणकयन्त्रस्य ज्ञातुं विषये कानिचित् दोषाणि भवति इति शङ्का उत्पाद्यते एव । प्रथमतः गणकयन्त्रनिर्वहणभय-म्-गणकयन्त्रा चालन समये यदि अयुक्त अङ्कुरं अज्ञानेन उत्पीडयेत् तदा गणकयन्त्रं विनश्यति इति भयं आवृतं भवति । किन्तु अज्ञानेन वा ज्ञानेन वा अङ्कुर उत्पीडनेन गणकयन्त्रं न विनश्यति । द्वितीयतः यदा उच्छेदन अङ्कुर उत्पीडनेन सर्व विषयसंग्रहं नष्टं भवति इति शङ्का भवति चेत् तर्हि भयं मास्तु । कस्य अक्षरस्य उपरि सङ्केतं (कैर्सर्) चालनं करोति तद-क्षरं अन्तर्हितं भवति । कदापि गणकयन्त्रस्य कार्यचालनेन आवरणपटे किमपि न दृश्यते । सावधानेन प्रतीक्षां करणीयम् आ-वरणपटे अक्षरगोचरार्थे समचावकाशमस्ति ।
वीथिका[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- A Brief History of Computing - slideshow by Life magazine


text:
पुष्पाणि अथवा कुसुमानि वृक्षाणां लतानां वा सन्तानसंवर्धकानां बीजानाम् निर्माणस्य मूलानि भवन्ति । लोके कुसुमानि सर्वजनप्रियाणि तेषां क्वचित् सौन्दर्येण क्वचित् सुगन्धेन क्वचित् उभयाभ्यां च । पुष्पाणि सस्यानां बीजोत्पादनस्य प्रक्रियायाः परागस्पर्शः गर्भीकरणस्य मूलस्थानं भवन्ति।पुष्पाणि सुन्दराणि इति जनैः मन्यन्ते। तेषां सुगन्धं जनानां चित्तम् आह्लादयति। अतः एव ते उपवनेषु पुष्पाणि निरोपयन्ति। ललनाः पुष्पाणि स्वकेशेषु Read More
सिंहःपशुः वनवासी पशुः अस्ति।सिंहः ग्रामे न वसति, किन्तु वने । अरण्यवासिनां गजशार्दूलवराहादीनां मध्ये सिंहः शूरः गम्भीरः बलिष्ठश्च । अनुपमपराक्रमेण सः सर्वान् मृगान् अतिशेते । अत एव तस्य 'मृगराजः’ इति प्रसिद्धिः अस्ति पराक्रमे सिंहाः लोकसिद्धाः । अनेन कारणेन वीरपुरुषान् सिंहाः इति प्रशंसन्ति ।सिंहस्य शिरसि कण्ठे च केसराः सन्ति । तस्मात् तस्य Read More
जलम् एव जीवनम् इति उक्त्यनुसारम् अस्माकं जीवने जलस्य आवश्यकता वर्तते । जीवनाय जलम् आवश्यकं वर्तते । तृष्णायां सत्यां जलेन एव निवारणं भवति । पृथिव्याः जीवानां कृते आवश्यकं तत्त्वम् अस्ति जलम् । अस्माकं सौभाग्यम् अस्ति यत् पृथिवी जलीयः ग्रहः वर्तते । जलं सौरमण्डले दुर्लभं वर्तते । अन्यत्र कुत्रापि जलं नास्ति । Read More
सूर्यः किञ्चन नक्षत्रं विद्यते । किन्तु ज्योतिष्शास्त्रदृष्ट्या अयं कश्चन ग्रहः इति निर्दिश्यते । खगोलपदार्थेषु सूर्यः अत्यन्तं प्रमुखः अस्ति । तदीयाः किरणाः भूमेः उपरि अन्येषां ग्रहाणाम् उपरि प्रकाशम् उष्णतां च प्रसरन्ति । सूर्यस्य आकर्षणपरिधौ एव अन्येषां ग्रहाणां सञ्चलनं भवति । नित्यजीवनव्यवहारे तस्य प्रभावः अस्ति अनन्यः। सूर्यं विना मानवजीवनस्य कल्पना अपि अशक्या Read More
नदी इति नैसर्गिको जलमार्गः भवति, प्रायेणैतत् जलं मृदुजलं भवति। जलमेतत् महासागरं प्रति, कासारं प्रति, समुद्रं प्रति अथवा अन्यां काञ्चित् नदीं प्रति प्रवहद्भवति। केषुचिच्च प्रकरणेषु, नदी तु धरातलस्य अन्तरे गच्छति, अथवा अन्यं किञ्चित् जलाशयं अप्राप्यैव शुष्यति। नदी इत्यस्य भौगोलिकपदस्य प्रयोगार्थं आधिकारिकपरिभाषा न विद्यते। यद्यपि केषुचित् देशेषु समुदायेषु वा धारायाः आकारमनुसृत्य तेषां Read More


text:
हावडामण्डलम्
हावडामण्डलम्(Howrah) पश्चिमबङ्गराज्ये स्थितम् एकं मण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रं हावडानगरम् ।
अन्तर्विषयाः
नामौचित्यम्[सम्पादयतु]
हावडा इति पदस्य व्युत्पत्तिविषये विप्रतिपत्तिः अस्ति । अष्टादशशतके वर्तमान हावडातः अदूरे हाडिडा नामकः ग्रामः आसीत् । 'हावडा' इति 'हडिडा' पदस्य अपभ्रंशरूपम् इति एकः पक्षः । हावड(यस्यार्थः 'यत्र पङ्कः अधिकः भवति')इति शब्दात् 'हावडा' रूपमागतम् इति अपरपक्षः । भाषातात्विकः सुकुमार सेन् महोदयस्य मतानुसारं 'हावडा' शब्दस्यार्थः 'अवनतस्थले यत्र वर्षाजलं सञ्चितं भवति'। हावडाप्रान्तस्य भू-रूपमपि तथैव आसीत्, एतस्मात् कारणात् उक्तनामकरणं जातम् ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
- यद्यपि हावडामण्डले पुरातात्विक-निदर्शनानि अधिकानि न सन्ति तथापि वागनान्, श्यामपुर्, जगत्-वल्लभपुर् इत्यादिषु प्रान्तेषु उत्खननेन प्राचीननिदर्शनानि स्वल्पं लब्धानि । हावडामण्डले दग्धमृत्तिकायाः कारुकार्यसमन्वितानि प्राचीनमन्दिराणि सन्ति । प्राचीनजैन-बौद्ध-हिन्दूसाहित्ये हावडाप्रदेशविषये सुनिर्दिष्टः उल्लेखः नास्ति । मध्ययुगे पश्चिमबङ्गस्य अन्यतमः प्रधानपोताश्रयः आसीत् सप्तग्रामः । परन्तु वाणिज्यानुकुला परिस्थितिः हावडामण्डले अधिकासीत् । अनन्तरवर्तीकाले सरस्वतेः गभीरता ह्रासकारणात् सप्तग्रामस्य विकल्परूपेण हावडास्थितः बेतर्नामकः वाणिज्यप्रदेशः अधिकः प्रसिद्धः अभवत् । विप्रदासस्य (१४१७-१४९७)मङ्गलचण्डीकाव्ये बेतर्-प्रदेशस्य उल्लेखः अस्ति । १५५३ तमे वर्षे ब्यारोज़्-महोदयेन निर्मितमानचित्रे हावडामण्डलस्य विविधस्थलानि चिह्नितानि अभवन् ।
- अष्टादशशतकस्य शेषभागतः हावडामण्डलस्य विकाशापरम्परायाः आरम्भः अभूत् । १७९६ तमे वर्षे पोतनिर्माणकेन्द्रम् अत्र आसीत् । १८१७ तमे वर्षे बाउरियायां भारतस्य प्रथमकार्पासकेन्द्रं निर्मीतमासीत् । वर्तमाने हावडामण्डले ४० कार्पासकेन्द्राणि सन्ति । इयमेव हावडामण्डलस्य वाणिज्यिकविकाशस्य सूचना आसीत् ।
भौगोलिकावस्थानम्[सम्पादयतु]
भूरूपम्[सम्पादयतु]
हावडामण्डलस्य विस्तीर्णम् - उत्तर-अक्षांशः २२˚१२'- २२˚४८' पूर्वरेखांशः - ८७˚५०'- ८८˚२३' । पूर्वदिशि विद्यमाना हुगलिनदी हावडामण्डलम्, उत्तर २४ परगणा-कोलकता-दक्षिण २४ परगणा मण्डलेभ्यः पृथक् करोति । तथैव पश्चिमदिशि रूपनारायणनदेन पूर्वमेदिनीपुरमण्डलतः हावडामण्डलं पृथक्करोति । दामोदरनदेन धौतपललमृत्तिकया निर्मितसमभूमेः उपरि 'हावडामण्डलम्' अवस्थितम् । हावडामण्डलस्य भूमिरूपस्य द्वे वैशिष्ट्ये यथा उच्चनदीतटः, दीर्घजलनिमज्जभूमिः निम्नभूमिः वा ।
नद-नद्यः[सम्पादयतु]
हावडामण्डलस्य नद-नदीषु हुगलि, रूपनारायणः, दामोदरः, सरस्वती इत्याद्याः उल्लेखयोग्याः । हावडामण्डलस्य पूर्वदिशि हुगलिनदी, पश्चिमदिशि रूपनारायणनदः च प्रवहति । दामोदरनदः मण्डलस्य मध्यभागे समानान्तरे प्रवहति । वर्षाकाले नदीतटभङ्गः, जलप्लावनम् इत्यादि प्राकृतिकविपर्ययाः अत्र समस्यायन्ते । दामोदर-उपत्यका-निगमेन(दमोदर-व्यालि-कर्पोरेशन्) निर्मितजलबन्धेन जलप्रकोपसमस्यातः इदं मण्डलमिदं सुरक्षितमस्ति ।
वातावरणम्[सम्पादयतु]
हावडामण्डलस्य वातावरणम् उष्णतायुक्तं परिक्लिन्नं च वर्तते । अस्य मण्डलस्य ऋतुमानम् एवं भवति - ग्रीष्म(मार्च-जुन्)-वर्षा(जुन्-सेप्टेम्बर्)-शरत(सेप्टेम्बर्-अक्टोबर्)-शिशिर(नवेम्बर्-फेब्रुवारि) । ग्रीष्मकाले अस्मिन् मण्डले उष्णता-आर्द्रता च भवति, शीतकाले शुष्कता । हावडामण्डले वार्षिकवृष्टेः परिमाणः १४००-१६०० मिलिमिटर् ।
प्रशासनिकविभागः[सम्पादयतु]
हावडामण्डलं प्रशासनिकदृष्ट्या द्विधा विभाजितम् । यथा-
- हावडासदरमहकुमा
- उलुवेडियामहकुमा
हावडासदरमहकुमा[सम्पादयतु]
हावडासदरमहकुमायां हावडापौरनिगमः बालिपौरसभा च अन्तर्भवति । अस्मिन् विभागे बालि-जगाछा-डोमजुर्-पांचाला-सांकराईल्-जगत्-वल्लभादयः उन्नयनपरिषदः सन्ति ।
उलुवेडियामहकुमा[सम्पादयतु]
उलुवेडियामहकुमायाम् उलुवेडियापौरसभा तथा दश उन्नयनपरिषदः(उलुवेडिया,आमता, उदयनारायणपुर्, बागनान्, श्यामपुर् इत्यादि) सन्ति ।
उपविभागः[सम्पादयतु]
समग्रे हावडामण्डले एकः पौरनिगमः, पौरसभाद्वयम्, एकादश उपनगरपरिषदः, ५० परिकल्पितनगराणि च सन्ति । तथा १४ पञ्चायतसमितयः, १५७ ग्रामोन्नयनपरिषदः सन्ति ।
संस्कृतिः[सम्पादयतु]
पश्चिमबङ्गस्य अन्यमण्डलसदृशः दुर्गोत्सवः अस्य मण्डलस्याऽपि मुख्योत्सवः । अन्यान्यसामाजिक-उत्सवाः यथा जगद्धात्रीपूजा, कालीपूजा, ईदुल्-फितर्, होलि, वैशाखी, रवीन्द्रजयन्ती, सरस्वतीपूजा, रथयात्रा, पौषपालनेत्यादयः महोत्साहेन जनैः पालिताः भवन्ति । पश्चिमबङ्गस्य प्रचलितोत्सवान् त्यक्त्वा हावडामण्डलस्य चण्डीपुजा विख्यातः । अस्मिन् मण्डले चण्ड्याः असंख्यलौकिकरूपप्रसिद्धाः सन्ति । तासु कल्याणचण्डी, मङ्गलचण्डी, माकालचण्डी, माकडचण्डी, ओलाइचण्डी इत्याद्याः अन्यतमाः । मण्डलस्य आमताप्रदेशे स्थितं मेलाइचण्डीमन्दिरं देव्याः द्विपञ्चाशत्सु पीठेषु अन्यतमम् । हावडामण्डले आवर्षं विभिन्नसामाजिकोत्सवाः भवन्ति । एतादृशं मेलनं प्रधानतः द्विविधम् - धार्मिकोत्सवः तथा धर्मनिरपेक्षोत्सवः ।
धार्मिकोत्सवाः[सम्पादयतु]
धार्मिकोत्सवोऽपि पुनश्च त्रिविधं यथा- हिन्दूदेवदेवीकेन्द्रीतधार्मिकोत्सवः, मुस्लिमधार्मिकोत्सवः, आदिवासी धार्मिकोत्सवः इति । हावडामण्डलस्य 'रामराजातला' इति स्थाने पश्चिमबङ्गस्य दीर्घकालिकधार्मिकोत्सवः भवति । १७५१ वर्षतः प्रतिरामनवमीतिथौ अस्य मेलनस्य शुभारम्भः भवति । तथा श्रावणमासान्तपर्यन्तं अयं धार्मिकोत्सवः तिष्ठति । मण्डलस्य अन्योत्सवाः यथा- उलुवेडियायां रासोत्सवः, सिंटि ग्रामे प्रचलितः 'पिरोत्सवः', 'वाणीवन' ग्रामे पालितः काननविलासोत्सवः इत्यादयः
धर्मनिरपेक्षोत्सवः[सम्पादयतु]
हावडामण्डलस्य आमता रसपुरग्रामे दामोदर नदकेन्द्रिकोत्सवः तथा 'कुलगाछिया'प्रदेशस्य नवान्नोत्सवः धर्मनिरपेक्षोत्सवेषु अन्यतमौ ।
धार्मिकस्थलानि[सम्पादयतु]
हावडामण्डलस्य धार्मिकस्थलेषु रामराजातलायाः राममन्दिरं, जलेश्वरे स्थितं शिवमन्दिरं, मध्यहावडानगरस्थितं सहस्रहस्ताकालीमन्दिरं, सुलतान्-पुरस्थितं शिवमन्दिरं, बेलुडमठमेत्यादिनि अन्यतमानि भवन्ति ।
शिक्षा स्वास्थ्यश्च[सम्पादयतु]
- हावडामण्डले २६६८ विद्यालयाः सन्ति । तेषु २११६ प्राथमिकविद्यालयाः, ३७८ माध्यमिकविद्यालयाः तथा १७४ उच्चविद्यालयाः सन्ति । एते विद्यालयाः पश्चिमबङ्गमध्यशिक्षापर्षदा पश्चिमबङ्गशिक्षासंसदा वा अनुमोदिताः भवन्ति । अस्मिन् मण्डले १६ स्नातकमहाविद्यालयाः, द्वौ चिकित्सामहाविद्यालयौ, पञ्चमिश्रयान्त्रिकमहाविद्यालयाश्च सन्ति । हावडामण्डले द्वौ विश्वविद्यालयौ स्तः(शिवपुरे बङ्गीय यन्त्रविज्ञानविश्वविद्यालयः तथा बेलुडे विवेकानन्दविश्वविद्यालयः) ।
- नगरकेन्द्रिक हावडामण्डलस्य स्वास्थ्यपरिसेवा उत्कर्षतां सूचयति । मण्डलेऽस्मिन् ३३ सर्वकारस्य चिकित्सालयाः, ५२ स्वास्थ्यकेन्द्राणि ८९ लघ्वारोग्यालयाः तथा ४४ ओषधालयाः सन्ति ।


text:
मोढेरा सूर्यमन्दिरम्
मोढेरा सूर्यमन्दिरम् (गुजराती: સૂર્યમંદિર, મોઢેરા, आङ्ग्ल: Sun Temple, Modhera) अहमदाबाद् इत्यस्मात् महानगरात् १०६ कि.मी. दूरे अत्यद्भुतः, सुन्दरः सूर्यदेवालयः अस्ति । एषः सोलङ्कीवंशीयानां राज्ञां सृष्टिविशेषः अस्ति । गुजरातराज्यस्य 'कोनार्क' इति अयं देवालयः प्रसिद्धः अस्ति । एतं देवालयं प्रथमं भीमदेवः निर्मापितवान् । १०२७ तमे वर्षे एतस्य मन्दिरस्य निर्माणमभवत् । अस्य देवालयस्य बाह्यभागः सुन्दरशिल्पैः समृद्धः अस्ति । प्रातःकाले सूर्यकिरणाः गर्भगृहे स्थितस्य सूर्यविग्रहस्य उपरि पतन्ति । देवालयस्य अर्धभागः नष्टः अस्ति । सोमनाथदेवालयस्य इव अत्रापि मोहम्मद् गझनी आक्रमणम् आसीत् । एतत् आक्रमणम् एव अस्य नाशस्य कारणमस्ति । अत्र सूर्यदेवालयेन साकं मातङ्गी (अथवा मोढेश्वरी)-देवालयोऽपि अस्ति । रामकुण्डं क्रमेण विरचितम् अस्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
अहमदाबाद् इत्यस्मात् महानगरात् १०६ कि.मी. दूरे इदं मन्दिरं तिष्ठति । मन्दिरं गन्तुम् उत्तमः वाहनसम्पर्कः अस्ति । वसतिव्यवस्थाऽपि अत्र शक्या अस्ति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
मेहसाणाधूमशकटनिस्थानतः ४० कि.मी. दूरे इदं मन्दिरम् अस्ति ।
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
अहमदाबाद् महानगरे विमाननिस्थानम् अस्ति । ततः वाहने मन्दिरं गन्तव्यम् ।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १६१
नरसिंहमाहात्म्यवर्णनम्।
ऋषय ऊचुः।
इदानीं श्रोतुमिच्छामो हिरण्यकशिपोर्वधम्।
नरसिंहस्य माहात्म्यं तथा पापविनाशनम् ।। १६१.१
सूत उवाच।
पुरा कृतयुगे विप्रा हिरण्यकशिपुः प्रभुः।
दैत्यानामादिपुरुषश्चकार स महत्तपः ।। १६१.२
दशवर्षसहस्राणि दशवर्ष शतानि च।
जलवासी समभवत् स्नानमौन घृतव्रतः ।। १६१.३
ततः शमदमाभ्याञ्च ब्रह्मचर्येण चैव हि।
ब्रह्मा प्रीतोऽभवत्तस्य तपसा नियमेन च ।। १६१.४
ततः स्वयम्भूर्भगवान् स्वयमागम्य तत्र ह।
विमानेनार्कवर्णेन हंसयुक्तेन भास्वता ।। १६१.५
आदित्यैर्वसुभिः साध्यैर्मरुद्भिर्दैवतैस्तथा।
रुद्रैर्विश्वसहायैश्च यक्षराक्षस पन्नगैः ।। १६१.६
दिग्भिश्चैव विदिग्भिश्च नदीभिः सागरैस्तथा।
नक्षत्रैश्च मुहूर्तैश्च खेचरैश्च महाग्रहैः ।। १६१.७
देवैर्ब्रह्मर्षिभिः सार्द्धं सिद्धैः सप्तर्षिभिस्तथा।
राजर्षिभिः पुण्यकृद्भिर्गन्धर्वाप्सरसाङ्गणैः ।। १६१.८
चराचरगुरुः श्रीमान् वृतः सर्वैर्दिवौकसैः।
ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठो दैत्यं वचनमब्रवीत् ।। १६१.९
प्रीतोऽस्मि तव भक्तस्य तपसाऽनेन सुव्रत!।
वरं वरय भद्रं ते यथेष्टं काममाप्नुहि ।। १६१.१०
हिरण्यकशिपुरुवाच।
न देवासुरगन्धर्वा न यक्षोरगरक्षसाः।
न मानुषाः पिशाचा वा हन्युर्मां देव सत्तम!।। १६१.११
ऋषयो वा न मा शापैः शपेयुः प्रपितामह।
यदि मे भगवान्प्रीतो वर एष वृतो मया ।। १६१.१२
न चास्त्रेण न शस्त्रेण गिरिणा पादपेन च।
न शुष्केण न चार्द्रेण न दिवा न निशाऽथवा ।। १६१.१३
भवेयमहमेवार्कः सोमो वायुर्हुताशनः।
सलिलञ्चान्तरिक्षञ्च नक्षत्राणि दिशो दश ।। १६१.१४
अहं क्रोधश्च कामश्च वरुणो वासवो यमः।
धनदश्च धनाध्यक्षो यक्षः किंपुरुषाधिपः ।। १६१.१५
ब्रह्मोवाच।
एते दिव्या वरास्तात! मया दत्तास्तवाद्भुताः।
सर्वान् कामान् सदा वत्स! प्राप्स्यसे त्वं न संशयः ।। १६१.१६
एवमुक्त्वा स भगवान् जगामाकाश एव हि।
वैराजं ब्रह्मसदनं ब्रह्मर्षि गणसेवितम् ।। १६१.१७
ततो देवाश्च नागाश्च गन्धर्वा ऋषिभिः सह।
वरप्रदानं श्रुत्वैव पितामहमुपस्थिताः ।। १६१.१८
देवा ऊचुः।
वरप्रदानाद् भगवन्! वधिष्यति स नोऽसुरः।
तत्प्रसीदाशु भगवन्! वदोऽप्यस्य विचिन्त्यताम् ।। १६१.१९
भगवन्। सर्वभूतानां आदिकर्ता स्वयं प्रभुः।
स्रष्टा त्वं हव्यकव्यानामव्यक्त प्रकृतिर्बुधः ।। १६१.२०
सर्वलोकहितं वाक्यं श्रुत्वा देवः प्रजापतिः।
आश्वासयामास सुरान् सुशीतैर्वचनाम्बुभिः ।। १६१.२१
अवश्यं त्रिदशास्तेन प्राप्तव्यं तपसः फलम्।
तपसोऽन्तेऽस्य भगवान् वधं विष्णुः करिष्यति ।। १६१.२२
तच्छ्रुत्वा विबुधा वाक्यं सर्वे पङ्कज जन्मनः।
स्वानि स्तानानि दिव्यानि विप्रा जग्मुर्मुदान्विताः ।। १६१.२३
लब्धमात्रे वरे चाथ सर्वाः सोऽबाधत प्रजाः।
हिरण्यकशिपुर्दैत्यो वरदानेन दर्पितः ।। १६१.२४
आश्रमेषु महाभागान् स मुनीन्शंसितव्रतान्।
सत्यधर्मपरान् दान्तान् धर्षयामासदानवः ।। १६१.२५
देवांस्त्रिभुवनस्थांश्च पराजित्य महासुरः।
त्रैलोक्यं वशमानीय स्वर्गे वसति दानवः ।। १६१.२६
यदा वरमदोत्सिक्तश्चोदितः कालधर्मतः।
यज्ञियानकरोद्दैत्यानयज्ञियांश्च देवताः ।। १६१.२७
तदादित्याश्च साध्याश्च विश्वे च वसवस्तथा।
सेन्द्रा देवगणा यक्षाः सिद्ध द्विजमहर्षयः ।। १६१.२८
शरणं शरणं विष्णुमुपतस्थुर्महाबलम्।
देवदेवं यज्ञमयं वासुदेवं सनातनम् ।। १६१.२९
देवा ऊचुः।
नारायण! महाभाग! देवास्त्वां शरणं गताः।
त्रायस्व जहि दैत्येन्द्रं हिरण्यकशिपुं प्रभो! ।। १६१.३०
त्वं हि नः परमो धाता त्वं हि न परमो गुरुः।
त्वं हि नः परमो देवो ब्रह्मादीनां सुरोत्तम ।। १६१.३१
विष्णुरुवाच।
भयन्त्यजध्वममरा अभयं वो ददाम्यहम्।
तथैव त्रिदिवं देवाः प्रतिपद्यत मा चिरम् ।। १६१.३२
एषोऽहं सगणं दैत्यं वरदानेन दर्पितम्।
अवध्यममरेन्द्राणां दानवेन्द्रं निहन्म्यहम् ।। १६१.३३
एवमुक्त्वा तु भगवान् विसृज्य त्रिदशेश्वरान्।
वधं सङ्कल्पयामास हिरण्यकशिपोः प्रभुः ।। १६१.३४
सहायश्च महाबाहुरोङ्कारं गृह्य सत्वरम्।
अथोङ्कारसहायस्तु भगवान् विष्णुरव्ययः ।। १६१.३५
हिरण्यकशिपुस्थानं जगाम हरिरीश्वरः।
तेजसा भास्कराकारः शशी कान्त्येव चापरः ।। १६१.३६
नरस्य कृत्वार्द्धतनुं सिंहस्यार्द्धतनुं तथा।
नारसिंहेन वपुषा पाणिं संस्पृश्य पाणिना ।। १६१.३७
ततोऽपश्यत विस्तीर्णां दिव्यां रम्यां मनोरमाम्।
सर्वकामयुतां शुभ्रां हिरण्यकशिपोः सभाम् ।। १६१.३८
विस्तीर्णां योजनशतं शतमध्यर्द्धमायताम्।
वैहायसीङ्कामगमां पञ्चयोजनविस्तृताम् ।। १६१.३९
जराशोकक्लमोपेतां निष्प्रकम्पां शिवां सुखाम्।
वेश्महर्म्यवतीं रम्यां ज्वलन्तीमिव तेजसा ।। १६१.४०
अन्तः सलिल संयुक्तां विहितां विश्वकर्म्मणा।
दिव्यरत्नमयैर्वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर्युताम् ।। १६१.४१
नीलपीतसितश्यामैः कृष्णैर्लोहितकैरपि।
अवतानैस्तथा गुल्मैर्मञ्जरी शतधारिभिः ।। १६१.४२
सिताभ्रघनसङ्काशा प्लवन्तीव व्यदृश्यत।
रश्मिवती भास्वरा च दिव्यगन्ध मनोरमा ।। १६१.४३
सुसुखा न च दुखा स न शीता न च घर्मदा।
न क्षुत्पिपासे ग्लानिं वा प्राप्यतां प्राप्नुवन्ति ते ।। १६१.४४
नानारूपैरुपकृतां विचित्रैरति भास्वरैः।
स्तम्भैर्न विभृता सा वै शाश्वती चाक्षपा सदा ।। १६१.४५
सर्वे च कामाः प्रचुरा ये दिव्या ये च मानुषाः।
रसयुक्तं प्रभूतञ्च भक्ष्य भोज्यमनन्तकम् ।। १६१.४६
पुण्यगन्ध स्रजश्चात्र नित्यपुष्पफलद्रुमाः।
उष्णे शीतानि तोयानि शीते चोष्णानि संति च ।। १६१.४७
पुष्पिताग्रा महाशाखाः प्रवालाङ्कुरदारिणः।
लतावितानसंच्छन्ना नदीषु च सरःसु च ।। १६१.४८
वृक्षान् बहुविधांस्तत्र मृगेन्द्रो ददृशे प्रभुः।
गन्धवन्ति च पुष्पाणि रसवन्ति फलानि च ।। १६१.४९
नातिशीतानि नोष्णानि तत्र तत्र सरांसि च।
अपश्यत् सर्वतीर्थानि सभायां तस्य सो विभुः ।। १६१.५०
नलिनैः पुण्डरीकैश्च शतपत्रैः सुगन्धिभिः।
रक्तैः कुवलयैर्नींलैः कुमुदैः संवृतानि च ।। १६१.५१
सुकान्तैर्धार्तराष्ट्रैश्च राजहंसैश्च सुप्रियः।
कारण्डवैश्चक्रवाकैः सारसैः कुररैरपि ।। १६१.५२
विमलैः स्फाटिकाभैश्च पाण्डुरैश्च दनैर्द्विजैः।
बहु हंसोपगीतानि सारसाभिरुतानि च ।। १६१.५३
गन्धवत्यः शुभास्तत्र पुष्टमञ्जरि धारिणीः।
दृष्टवान् पर्वताग्नेषु नागपुष्पधरा लताः ।। १६१.५४
केतक्यशोकसरलाः पुन्नाग तिलकार्जुनाः।
चूता नीपाः प्रस्थपुष्पाः कदम्वा बकुलाधवाः ।। १६१.५५
प्रियङ्गु पाटलावृक्षाः शाल्मल्यः सहरिद्रकाः।
सालास्तालास्तमालाश्च पञ्चकाश्च मनोरमाः ।। १६१.५६
तथैवान्ये व्यराजन्त सभायां पुष्पिता द्रुमाः।
विद्रुमाश्च द्रुमाश्चैव ज्वलिताग्निसमप्रभाः ।। १६१.५७
स्कन्धवन्तः सुशाखाश्च बहुतालसमुच्छ्रयाः।
अर्जुनाशोकवर्णाश्च बहवश्चित्रका द्रुमाः ।। १६१.५८
वरुणो वत्सनाभश्च पनसाः सह चन्दनैः।
नीलाः सुमनसश्चैव निम्बा अश्वत्थतिन्दुकाः ।। १६१.५९
पारिजाताश्च लोघ्राश्च मल्लिका भद्रदारवः।
आमलक्यस्तथाजम्बु लकुचाः शैलवालुकाः।। १६१.६०
कालीयकाद्रुकालाश्च हिङ्गवः पारियात्रकाः।
मन्दारकुन्दलक्ताश्च पतङ्गाः कुटजास्तथा ।। १६१.६१
रक्ताः कुरण्टकाश्चैव नीलाश्चागरुभिः सह।
कदम्बाश्चैव भव्याश्च दाडिमा वीजपूरकाः ।। १६१.६२
सप्तपर्णाश्च बिल्वाश्च मधुपैरावतास्तथा।
अशोकाश्च तमालाश्च नाना गुल्मलतावृताः ।। १६१.६३
मधूकाः सप्तपर्णाश्च बहवस्तीरगा द्रुमाः।
लताश्च विविधाकाराः पत्रपुष्पफलोपगाः ।। १६१.६४
एते चान्ये च बहवस्तत्र काननजा द्रुमाः।
नानापुष्पफलोपेता व्यराजन्त समन्ततः ।। १६१.६५
चकोराः शतपत्राश्च मत्तकोकिल सारिकाः।
पुष्पिताः पुष्पिताग्रैश्च सम्पतन्ति महाद्रुमाः ।। १६१.६६
रक्तपीतारुणास्तत्र पादपाग्रगताः खगाः।
परस्परमवेक्षन्ते प्रहृष्टा जीवजीवकाः ।। १६१.६७
तस्यां सभायां दैत्येन्द्रो हिरण्यकशिपुस्तदा।
स्त्रीसहस्रैः परिवृतो विचित्राभरणाम्वरः ।। १६१.६८
अनर्घ्यमणिवज्रार्चि शिखा ज्वलितकुण्डलः।
आसीनश्चासने चित्रे दश नल्वप्रमाणतः ।। १६१.६९
दिवाकरनिभे दिव्ये दिव्यास्तरण संस्तृते।
दिव्यगन्धवहस्तत्र मारुतः सुसुखो ववौ ।। १६१.७०
हिरण्यकशिपुर्दैत्य आस्ते ज्वलितकुण्डलः।
उपचेरुर्महार्दैत्यं हिरण्यकशिपुं तदा ।। १६१.७१
दिव्यतानेन गीतानि जगुर्गन्धर्वसत्तमाः।
विश्वाची सहजन्याच प्रम्लोचेत्यभिविश्रुता ।। १६१.७२
दिव्याथ सौरभेयीच समीची पुञ्चिकस्थली।
मिश्रकेशीचरम्भा च चित्रलेखा शुचिस्मिता ।। १६१.७३
चारुकेशी घृताची च मेनका चोर्वशी तथा।
एताः सहस्रशश्चान्या नृत्यगीत विशारदाः ।। १६१.७४
उपतिष्ठन्त राजानं हिरण्यकशिपुं प्रभुम्।
तत्रासीनं महाबाहुं हिरण्यकशिपुं प्रभुम् ।। १६१.७५
उपासन्त दितेः पुत्राः सर्वे लब्धवरास्तथा।
तमप्रतिमकर्माणं शतशोऽथ सहस्रशः ।। १६१.७६
बलिर्विरोचनस्तत्र नरकः पृथिवीसुतः।
प्रह्लादो विप्रचित्तिश्च गविष्ठश्च महासुरः ।। १६१.७७
सुरहन्ता दुःखहन्ता सुनामा सुमतिर्वरः।
घटोदरो महापार्श्वः क्रथनः कठिनस्तथा ।। १६१.७८
विश्वरूपः सुरूपश्च स्वबलश्च महाबलः।
दशग्रीवश्च वालीच मेघवासा महासुरः ।। १६१.७९
घटास्यो कम्पनश्चैव प्रजनश्चेन्द्र तापनः।
दैत्यदानवसंघास्ते सर्वे ज्वलितकुण्डलाः ।। १६१.८०
स्रग्विणो वाग्मिनः सर्वे सदैव चरितव्रताः।
सर्वे लब्धवराः शूराः सर्वे विगतमृत्यवः ।। १६१.८१
एते चान्ये च बहवो हिरण्यकशिपुं प्रभुम्।
उपासन्ति महात्मानं सर्वे दिव्यपरिच्छदाः ।। १६१.८२
विमानैर्विविधाकारैर्भ्राजमानैरिवाग्निभिः।
महेन्द्रवपुषः सर्वे विचित्राङ्गदवाहवः ।। १६१.८३
भूषिताङ्गा दितेः पुत्रास्तमुपासन्त सर्वशः।
तस्यां सभायान्दिव्यायामसुराः पर्वतोपमाः ।। १६१.८४
हिरण्यवपुषः सर्वे दिवाकरसमप्रभाः।
न श्रुतन्नैव दृष्टं हि हिरण्यकशिपोर्यथा ।। १६१.८५
ऐश्वर्यं दैत्यसिंहस्य यथा तस्य महात्मनः।
कनकरजतचित्रवेदिकायां परिहृतरत्न विचित्रवीथिकायाम्। १६१.८६
स ददर्श मृगाधिपः सभायां सुरचितरत्न गवाक्षशोभितायाम् ।। १६१.८७
कनकविमलहारविभूषिताङ्गं दितितनयं स मृगाधिपो ददर्श।
दिवसकर महाप्रभालसं तन्दितिजसहस्रशतैः निषेव्यमाणम् ।। १६१.८८


text:
शनिवार, 1 मार्च 2014
देव पूजा विधि Part-3 पुण्याहवाचनम्
पुण्याहवाचन के दिन आरम्भ में वरुण-कलश के पास जल से भरा एक कलश भी रख दे। वरुण-कलश के पूजन के साथ-साथ इसका भी पूजन कर लेना चाहिए। पुण्याहवाचन का कर्म इसी से किया जाता है। सबसे पहले वरुण की प्रार्थना करें।
वरुण प्रार्थना -ॐ पाशपाणे नमस्तुभ्यं पद्मिनीजीवनायक।
पुण्याहवाचनं यावत् तावत् त्वं सुस्थिरो भव।।
यजमान अपनी दाहिनी ओर पुण्याहवाचन-कर्म के लिए वरण किये हुए युग्म ब्राह्मणों को, जिनका मुख उत्तर की ओर हो, बैठा ले। इसके बाद यजमान घुटने टेककर कमल की कोढ़ीं की तरह अञ्जलि बनाकर सिर से लगाकर तीन बार प्रणाम करे। तब आचार्य अपने दाहिने हाथ से स्वर्णयुक्त उस जलपात्र (लोटे) को यजमान की अञ्जलि में रख दे। यजमान उसे सिर से लगाकर निम्नलिखित मन्त्रा पढ़कर ब्राह्मणों से अपनी दीर्घ आयु का आशीर्वाद मांगे-
यजमान-ॐ दीर्घा नागा नद्यो गिरयस्त्राीणि विष्णुपदानि च।
त्राीणि पदा विचक्रमे विष्णुर्गोपा अदाभ्यः अतो धर्माणि धारयन्।
तेनायुष्यप्रमाणेन पुण्यं पुण्याहं दीर्घमायुरस्तु, इति भवन्तो ब्रुवन्तु विप्र-ॐ पुण्याहं दीर्घमायुरस्तु कुल तीन बार इसी आनुपूर्वी से यजमान ब्राह्मण संवाद कर यजमान सिर पर रखे कलश को कलश के स्थान पर रखे पुनः इसी कलश को सिर से लगाकर पूर्वोक्त आनुपूर्वी मंत्र ॐ दीर्घा नागा आदि तीन बार करें। विप्र-इति अस्तु। पुनः कर्ता पूर्वाभिमुख बैठे युग्म ब्राह्मणों के सुप्रोक्षितमस्तु कहकर जल दे। ब्राह्मण-अस्तु सुप्रोक्षितम्। यजमान-ॐ शिवा आपः सन्तु, ऐसा कहकर आम्र पल्लव आदि के द्वारा ब्राह्मण के दाहिने हाथ में जल दे। विप्र-ॐ सन्तु शिवा आपः, ऐसा कहकर ग्रहण कर ले। इसी प्रकार आगे यजमान ब्राह्मण के हाथ में पुष्पादि देता जाय और ब्राह्मण इन्हें स्वीकार करते हुए यजमान की मङ्गलकामना करें। यजमान-ॐ सौमनस्यमस्तु पुष्पं दद्यात्। विप्र- अस्तु सौमनस्यम्। यजमान-अक्षतं चारिष्टं चास्तु। विप्र-अस्त्वक्षतमरिष्टं च। यजमानं-ॐ गन्धाः पान्तु। विप्र-सौमंगल्यं चास्तु। यजमान-ॐ अक्षताः पान्तु। विप्र-आयुष्यमस्तु। यजमान-ॐ पुष्पाणि पान्तु। विप्र-सौश्रियमस्तु। यजमान-ॐ सफलानि ताम्बूलानि पान्तु विप्र-ऐश्वर्यमस्तु। यजमान-दक्षिणापान्तु। विप्र-बहुधनञ्चास्तु। यजमान-ॐ स्वर्चितमस्तु। विप्र-अस्तु स्वर्चितम्। इसके बाद यजमान आचार्य एवं ब्राह्मणों को पुनः प्रणाम कर प्रार्थना कर-श्रीर्यशो विद्या विनयो वित्तं बहुपुत्रां चायुष्यं चास्तु। विप्र-श्रीर्यशो विद्या विनयो वित्तं बहुपुत्रां चायुष्यं चास्तु। ऐसा कहकर ब्राह्मण उसी कलश के जल से यजमान के सिर पर छिड़कते हए बोलें। ‘दीर्घमायुः शान्तिः पुष्टिस्तुष्टिश्चास्तु’। यजमान अक्षत लेकर-यं कृत्वा सर्ववेद यज्ञक्रियाकरणकर्मारम्भाः शुभाः शोभनाः प्रवर्तन्ते तमहमोकारमादिं कृत्वा ऋग्यजुः सामाथर्वाशीर्वचनं बहुऋषिमतं समनुज्ञातं भवद्भिरनुज्ञातः पुण्यं पुण्याहं वाचयिष्ये ऐसा कहे। विप्र-वाच्यताम्। पुनः यजमान अञ्जलि में अक्षत लेकर बोले-व्रत-जपनियम-तप-स्वाध्याय- क्रतु-दया-दम दान-विशिष्टानां सर्वेषां भवतां ब्राह्मणानां मनः समाधीयताम्। विप्र- समाहितमनसः स्मः। यजमान- प्रसीदन्तु भवन्तः। विप्र-प्रसन्नाः
स्म। इसके बाद कलश के ऊपर अक्षत डालते हुए यजमान हर बार प्रणाम करे या पहले से रखे गये दो पात्रों में से पहले पात्र में आम के पल्लव या दूूब से थोड़ा-थोड़ा जल गिरायें। ब्राह्मण बोलें-ॐ शान्तिरस्तु। ॐ पुष्टिरस्तु। ॐ तुष्टिरस्तु। ॐ वृद्धिरस्तु। ॐ अविघ्नमस्तु। ॐ आयुष्यमस्तु। ॐ आरोग्यमस्तु। ॐ शिवमस्तु। ॐ शिवं कर्मास्तु। ॐ कर्मसमृद्धिरस्तु। ॐ वेदसमृद्धिरस्तु। ॐ शास्त्रासमृद्धिरस्तु। ॐ धनधान्यसमृद्धिरस्तु। ॐ पुत्रपौत्रासमृद्धिरस्तु। ॐ इष्टसम्पदस्तु। इसके बाद दूसरे पात्र में ॐ अरिष्टनिरसनमस्तु। ॐ यत्यापं यद्रोगमशुभमकमल्याणं तद्दूरे प्रतिहतमस्तु। पुनः पहले पात्र में-ॐ यच्छेयस्तदस्तु। ॐ उत्तरे कर्मणि निर्विघ्नमस्तु। ॐ उत्तरोत्तरमहरहरिभवृद्धिरस्तु। शुभाः शोभनाः सम्पद्यन्ताम्। ॐ तिथिकरणे समुहर्ते सनक्षत्रो सग्रहे सलग्ने साधिदैवते प्रीयेताम्। ॐ दुर्गापंचाल्यौ प्रीयेताम्। ॐ अग्निपुरोगा विश्वदेवाः प्रीयन्ताम्। ॐ इन्द्रपुरोगा मरुद्गणाः प्रीयन्ताम्। ॐ माहेश्वरीपुरोगा उमामातरः प्रीयन्ताम्। ॐ वसिष्ठपुरोगा ऋषिगणाः प्रीयन्ताम्। ॐ अरुन्धतीपुरोगा एकपत्न्यः प्रीयन्ताम्। ॐ ब्रह्मपुरोगाः सर्वे वेदाः प्रीयन्ताम्। ॐ विष्णुपुरोगाः सर्वेदेवाः प्रीयन्ताम्। ॐ ऋषयश्छन्दांस्याचार्या वेदा देवा यज्ञाश्च प्रीयन्ताम्। ॐ ब्रह्मा च ब्राह्मणाश्च प्रीयन्ताम्। ॐ अम्बिकासरस्वत्यौ प्रीयेताम्। ॐ श्रद्धामेधे प्रीयेताम्। ॐ भगवती कात्यायनी प्रीयताम्। ॐ भगवती माहेश्वरी प्रीयताम्। ॐ भगवती ऋद्धिकरी प्रीयताम्। ॐ भगवती तुष्टिकरी प्रीयताम्। ॐ भगवन्तौ
विध्नविनायकौ प्रीयेताम्। ॐ सर्वाः कुलदेवताः प्रीयन्ताम्। दूसरे पात्र में-
ॐ हताश्च ब्रह्मद्विषः। ॐ हताश्च परिपन्थिनः। ॐ हताश्च विघ्नकर्तारः।
ॐ शत्रावः पराभवं यान्तु। ॐ शाम्यन्तु घोराणि। ॐ शाम्यन्त पापानि।
ॐ शाम्यन्तु ईतयः। ॐ शाम्यन्तूपद्रवाः। पुनः प्रथम पात्र में-ॐ शुभानि वर्द्धन्ताम्। ॐ शिवा आपः सन्तु। ॐ शिवा ऋतवः सन्तु। ॐ शिवा
ओषधयः सन्तु। ॐ शिवा वनस्पतयः सन्तु। ॐ शिवा अग्नयः सन्तु।
ॐ शिवा आहूतयः सन्तु। ॐ शिवा अतिथयः सन्तु। ॐ अरोहात्रो शिवे स्याताम्। ॐ निकामे निकामे नः पर्जन्यो वर्षतु फलवत्यो न ओषघयः पच्यन्तां योगक्षेमो नः कल्पताम्। शूक्रांगारक-बुध-बृहस्पति- शनैश्चर-राहु-केतु-सोमसहिता आदित्यपुरोगाः सर्वे ग्रहाः प्रीयन्ताम्।
ॐ भगवान् नारायणः प्रीयताम्। ॐ भगवान् पर्जन्यः प्रीयताम्। ॐ भगवान् स्वामी महासेनः प्रीयताम्। ॐ पुरोऽवाक्यया यत्पुण्यं तदस्तु। ॐ याज्यया यत्पुण्यं तदस्तु। ॐ वषट्कारेण यत्पुण्यं तदस्तु। प्रातः सूर्योदये यत्पुण्यं तदस्तु। इसके बाद यजमान कलश को भूमि पर रखकर पहले पात्र में गिराये गये जल से मार्जन करें, परिवार के लोगों का एवं घर का भी अभिसिंचन करें। द्वितीय पात्र के जल को एकान्त स्थान में गिरा दे।
यजमान हाथ जोड़कर प्रार्थना करे-ॐ पुण्याहकालान् वाचयिष्ये। विप्र-ॐ वाच्यताम्। पुनः यजमान ब्राह्मणों को हाथ जोड़कर प्रार्थना करे-ॐ ब्राह्मं पुण्यं महद्यच्चय सृष्ट्युत्पादनकारकम्। वेदवृक्षोद्भवं नित्यं तत्पुण्याहं ब्रुवन्तु नः।। भो ब्राह्मणः। मम सकुटुबस्य सपरिवारस्य गृहे क्रियमाणस्यामुकर्मणः पुण्याहं भवन्तो ब्रुवन्तु। ब्राह्मण-ॐ पुण्याहम् इस प्रकार यजमान ब्राह्मण इस विधि की कुल तीन आवृत्ति करें। ॐ पुनन्तु मा देवजनाः पुनन्तु मनसा धियः। पुनन्तु विश्वाभूतानि जातवेदः पुनीहि माम्। यजमान-ॐ पृथिव्यामुद्धृतायान्तु यत्कल्याणं पुरा कृतम्। ऋषिभिः सिद्ध-गन्धर्वैस्तत्कल्याणं ब्रुवन्तु नः।। भो ब्राह्मणाः। मम सकुटुम्बस्य सपरिवारस्य गृहे क्रियमाणस्यामुककर्मणः कल्याणं भवन्तो बु्रवन्तु। ब्राह्मण-ॐ कल्याणम्3 ॐ यथेमां वाचं कल्याणीमावदानि जनेभ्यः ब्रह्मराजन्याभ्यांỦ शूद्राय चार्याय च स्वाय चारणाय च। प्रियो देवानां दक्षिणायै दातुरिह भूया समयं मे कामः समृद्वîतामुपमादो नमतु।। यजमान-सागरस्य यथा वृद्धिर्महालक्ष्म्यादिभिः कृता सम्पूर्णा सुप्रभावा च तां च ऋद्धिं बु्रवन्तु नः। भो ब्राह्मणाः मम सकुटुम्बस्य सपरिवारस्य गृहे क्रियमाणस्यामुककर्मणः ऋद्धिं भवन्तो ब्रुवन्तु। ब्राह्मण-ॐ ऋध्यताम्, 3
ॐ सत्रास्य ऋद्धिरस्यगन्म ज्योतिरमृता अभूम। दिवं पृथिव्याऽअध्यारुहामाविदाम देवान् स्वज्योर्तिः। यजमान-स्वस्तिर्याऽविनाशाख्या पुण्यकल्याणवृद्धिदा। विनायकप्रिया नित्यं ताञ्च स्वस्ति ब्रुवन्तु नः। भो ब्राह्मणाः मम कुटुम्बस्य सपरिवारस्य गृहे क्रियमाणस्यामुककर्मंणः स्वस्ति भवन्तो बु्रवन्तु। ब्राह्यण-ॐ आयुष्मते स्वस्ति3, ॐ स्वस्तिन इन्द्रो वृद्वश्रवाः स्वस्तिनः पूषा विश्ववेदाः। स्वस्तिनस्ताक्ष्र्योऽअरिष्टनेमिः स्वस्तिनो बृहस्पतिर्दधातु।। यजमान-समुद्रमथनाज्जाता जगदानन्दकारिका। हरिप्रिया च माङ्गल्या तां श्रियञ्च ब्रुवन्तु नः।। भो ब्राह्मणाः! मम सकुटुम्बस्य सपरिवारस्य गृहे क्रियमाणस्यामुकर्मणः ”श्रीरस्तु“ इति भवन्तो ब्रुवन्तु। ब्राह्मण-ॐ अस्तु श्रीः 3 ॐ श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यावहोरात्रो पाश्र्वे नक्षत्राणि रूपमश्विनौ व्यात्तम्। इष्णन्निषाणामुम्म इषाण सर्वलोकम्म इषाण। इसके बाद यजमान हाथ में अक्षत जल लेकर-ॐ कृतैतदस्मिन् दानखण्डोक्तपुण्याहवाचने न्यूनातिरिक्तो यो विधिः स उपविष्टब्राह्मणानां वचनात् श्रीमहागणपतिप्रसादाच्च सर्वः परिपूर्णाऽस्तु ऐसा कहकर जल छोड़ दे। ब्राह्मण-ओं अस्तु परिपूर्णः।
इति पुण्याह वाचन
अभिषेक
पुण्याहवाचनोपरान्त कलश के जल को पहले पात्र में गिरा लें। अब अविधुर (जिसकी धर्मपत्नी जीवित हो) ब्राह्मण उत्तर या पश्चिम मुख होकर दूब और पल्लव के द्वारा इस जल से यजमान का अभिषेक करे। अभिषेक के समय यजमान अपनी पत्नी केा बायीं तरफ कर ले। परिवार भी वहाँ बैठ जाय। अभिषेक के मन्त्रा निम्नलिखित हैं-
ॐ पयः पृथिव्यां पय ओषधीषु पयो दिव्यन्तरिक्षे पयो धाः। पयस्वतीः प्रदिशः सन्तु मह्यम्।। ॐ पञ्च नद्यः सरस्वतीमपि यन्ति सश्रोतसः। सरस्वती तु पञ्चधा सो देशेऽभवत्सरित्।। ॐ वरुणस्योत्तम्भनमसि वरुणस्य स्कम्भसर्जनी स्थो वरुणस्य ऋतसदन्यसि वरुणस्य ऋतसदनमसि वरुणस्य ऋतसदनमा सीद।। ॐ पुनन्तु मा देवजनाः पुनन्तु मनसा धियः। पुनन्तु विश्वा भूतानि जातवेदः पुनीहि माम्।। ॐ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम्। सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रिाये दधामि बृहस्पतेष्ट्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चाम्यसौ। ॐ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम्। सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रोणाग्नेः साम्राज्येनाभिषिञ्चामि।। ॐ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम्। अश्विनोर्भैषज्येन तेजसे ब्रह्मवर्चसायाभिषिञ्चामि सरस्वत्यै भैषज्येन वीर्यायान्नाद्यायाभिषिञ्चामीन्द्रस्येन्द्रियेण बलाय श्रियै यशसेऽभिषिञ्चामि।। ॐ विश्वानि देव सवितुर्दुरितानि परा सुव। यद्भद्रं तन्न आ सुव।।
ॐ धामच्छदग्निरिन्द्रो ब्रह्मा देवो बृहस्पतिः। सचेतसो विश्वे देवा यज्ञं प्रावन्तु नः शुभे।। ॐ त्वं यविष्ठ दाशुषो नँ¤ः पाहि शृणुधी गिरः। रक्षा तोकमुत त्मना। ॐ अन्नपतेऽन्नस्य नो देह्यनमीवस्य शुष्मिणः। ँ प्रदातारं तारिष ऊर्जं नो धेहि द्विपदे चतुष्पदे।। ॐ द्यौः शान्तिरन्तरिक्ष Ủ शान्तिः पृथिवी शान्तिरापः शान्तिरोषधयः शान्तिः। वनस्पतयः शान्तिर्विश्वे देवाः शान्तिब्र्रह्म शान्तिः सर्व Ủ शान्तिः शान्तिरेव शान्तिः सा मा शान्तिरेधि।। यतो यतः समीहसे ततो नो अभयं कुरु। शं नः कुरु प्रजाभ्योऽभयं नः पशुभ्यः।। सुशान्तिर्भवतु। सरितः सागराः शैलास्तीर्थानि जलदा नदाः। एते त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वकामार्थसिद्धये।। शान्तिः पुष्टिस्तुष्टिश्चास्तु। अमृताभिषेकोऽस्तु।।
दक्षिणादान-ॐ अद्य.. कृतैतत्पुण्याहवाचनकर्मणः साङ्गता-सिद्धयर्थं तत्सम्पूर्णफलप्राप्त्यर्थं च पुण्याहवाचकेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो यथाशक्ति मनसोद्दिष्टां दक्षिणां विभज्य दातुमहमुत्सृजे।
सदस्यता लें टिप्पणियाँ भेजें (Atom)


text:
तद्दिनेषु (1899-1916) श्रीरमणः अरुणाचले विरूपाक्षगुहायां वसति स्म । एकदा गणपति मुनिः तस्य दर्शनार्थं समागतवान् । गणपति मुनिः संस्कृतपाण्डित्ये अप्रतिमः, वेदवेदांगपारंगतोऽपि आसीत् । तस्य बहवः शिष्याः अपि आसन् । तथापि सः एकं प्रामाणिकं अध्यात्मिकगुरुं अन्विष्यमान आसीत् । सः श्रीरमणाय प्रणाममकरोत् । श्री रमणः कृपार्द्रदृष्ट्या तं वीक्षितवान् ।
तदा एकः भक्तः गणपति मुनिः महान् विद्वान् इति ज्ञात्वा तं पृष्टवान्, “शुक्लांबरधरं विष्णुं.. इत्यस्य श्लोकस्य व्याख्यानं करोतु” इति. “एतस्य श्लोकस्य बहवः व्याख्यानाः सन्ति” इत्युक्त्वा मुनिः एनं श्लोकं विष्णोः, ब्रह्मणः, गणेशस्य च सम्बन्धे व्याख्यातवान् । तदनन्तरं “श्री रमणस्य विषये अपि एनं श्लोकं व्याख्यातुं शक्यते” इत्युक्त्वा सः एवं अवर्णयत्।
शुक्लाम्बरधरम् – यः शुक्लवर्णं वस्त्रं धरति ।
विष्णुम् – यः आत्मरूपेण सर्वत्र व्याप्तः अस्ति ।
शशिवर्णम् – यस्य वर्णं धवलमस्ति ।
चतुर्भुजम् – यः नाहं “मनोबुध्यहंकारचित्तानि” परन्तु आत्मा एव इति ज्ञात्वा तानि चत्वारि भुक्तवानिति चतुर्भुक् ।
प्रसन्नवदनम् – यस्य मुखं प्रसन्नमस्ति ।
ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये – एतादृशं श्रीरमणं सर्वविघ्नानां उपशान्तयर्थं ध्यायेत् ।
एतद् श्रुत्वा सर्वे श्रोतारः विस्मिता अभवन्, श्रीरमणः गणपति मुनिं सस्मितं वीक्षितवान् च ॥


text:
दक्षिणभारतस्य अटनसमये कर्षितानि कानिचन् चित्राणि - Some Great Pictures Captured During My South India Tour
गत जून मासे 19 दिनाँकत: मम दक्षिणभारतस्य अटनं आसीत् परिवारेण सह । आवां द्वौ परिवारौ आस्ताम् । अस्माकं वायुयानं लखनउत: आसीत् विंशति: दिनांके । प्रात: वयं वायुस्थानकं प्राप्तवन्त: । सर्वप्रथमं चित्रमस्ति किंगफिशर वायुयानस्य । एतत् यानं आस्मान् देहलीपर्यन्तं नीतवान् । तत: अग्रिम दिवसे अस्माकं यानं कोच्चिकृते आसीत् । वायुयाने वायुमार्गे एव मया कानिचन् चित्राणि कर्षितानि यत् प्रतिबन्धितम् आसीत् । किन्तु मया नियमानाम् उल्लंघनं कृत्वा तानि चित्राणि कर्षितानि । किन्तु तदा अनन्तरं अहं नियमानां सम्यकतया पालनम् अपि कृतवान् । एतानि सन्ति अस्माकं यत्राया: कानिचन् चित्राणि । पश्यन्तु आनन्दं स्वीकुर्वन्तु च । यत् चित्रं सम्यक् भाति तत् तलपूरयितुं अपि शक्यते ।
संस्कृतजगत्


text:
काश्चन् विशेषता: राकमेल्ट जालसंचालकस्य
राकमेल्ट जालसंचालक: (RockMelt Web Browser) अत्यधिकं रोमांचकरम् आनन्ददायकं चास्ति । अद्य प्रथमवारं मया अस्य प्रयोग: कृत: एवं च प्रथमे एव अहम् अस्य वशीभूत: अभवम् । भवतां सम्मुखे अस्य कस्याश्चित् विशेषता: प्रस्तुतोमि । यथा चित्रे दत्तमस्ति -
1- सर्वतो उपरि भवत: फेसबुकसूचनामंजूषावत् (Facebook Notification Box) एव एका मंजूषा (Box) स्थाप्यते । एषा मंजूषा भवत: फेसबुकपृष्ठस्य सर्वा: सूचना: विनापृष्ठोद्घाटने एव प्रददाति ।
2- वामभागे अनुप्रयोगसूची (Application List) भवति । अत्र भवान् बहुविधानाम् अनुप्रयोगानां प्रयोगं प्राप्नोति ।
3- सर्वतो दक्षिणभागे चैटजनानां सूची प्रदर्श्यते । अत्र के सक्रिया: (Online) सन्ति के निष्क्रिया: (Offline) च इत्यपि प्रदर्श्यते ।
4- सर्वतो उपरि दक्षिणभागे आवंटनपिंज: (Share Button) अस्ति । सरलतया आवंटयितुम् ।
5- तस्य साक्षात् दक्षिणत: पिंज: (Button) अस्ति सर्वेषां सुविधानां विलोपनाय (Hide) ।
6- कस्मिश्चिदपि पृष्ठे सति साक्षात् चैट कर्तुं शक्यमस्ति अनेन ।
इतोपि बहुगुणानि सन्ति । भवन्त: स्वयमेव प्रयोज्य पश्यन्तु ।
अध: दत्तश्रृंखलायां नोदनं कृत्वा तलपूरयतु ।


text:
डा डि एन् वाडिया
(कालः - २५. १०. १८८३ तः १५. ६ .१९६९)
अयं डा. डि. एन्. वाडिया (Dr. D. N. Vadiya) भारतस्य प्रख्यातः भूगर्भशास्त्रज्ञः । सः "भारतस्य भूगर्भशास्त्रस्य पितामहः" इत्येव प्रसिद्धः । गुजरातराज्यस्य सूरतनगरे १८८३तम संवत्सरस्य अक्टोबर् मासस्य २५ तमे दिनाङ्के अजायत। एतस्य कुटुम्बस्य जनाः नौकायाः निर्माणकार्यं कुर्वन्तिस्म। प्राथमिकशिक्षणं सूरतनगरे प्राप्तवान्। स्नातकोत्तरपदवीं जीवशास्त्रभूगर्भशास्त्रयोः वडोदरा कलाशालायां प्राप्तवान्। विशिष्य भूगर्भशास्त्रे नैरन्तर्यम् अध्ययनम् आसीत्। १९०६तमे संवत्सरे, अस्य परिश्रमस्य फलं २० तमे वयसि सः जम्मू नगरस्य महात्मा गान्धिः कलाशालायाम् आचार्यपदं प्राप्तवान्। अयं कलाशालायाः विरामेषु समयेषु हिमालयगर्भे विद्यमानं खनिजं, गर्भे विद्यमानवस्तूनि, शिलाञ्च आनीय संशोधनं करोतिस्म। छात्राणाम् अध्ययनार्थं 'भूगर्भशास्त्रविज्ञानम्’ इति ग्रन्थम् लिखितवान्। १९२१ तमे संवत्सरे स्वपदत्यागाय त्यागपत्रं दत्तवान्। समनन्तरं भूगर्भशास्त्रविभागे उद्योगं प्राप्य संशोधनकार्ये सदा निरतः जातः। ५५ तमे वयसि भूगर्भशास्त्रविभागीय पदम्प्रत्यपि त्यागपत्रं दत्तवान्। अस्मिन् समये भारते तथा श्रीलङ्कायाञ्च आङ्ग्लेयानां शासनमासीत्। अस्मै, आङ्ग्लसार्वकारेण श्रीलङ्कादेशस्य भूविज्ञानशास्त्रं तथा भूमापनविभागस्य मुख्यं स्थानं दत्तम्। तत्र इतोपि यशं प्राप्तवान्। तत्रत्य सहकर्मिणेभ्यः प्रशिक्षणं तथा स्वानुभवञ्च सर्वदा बोधयतिस्म। अनन्तरं भारतसार्वकारस्य भूमापकविभागस्य निदेशकः जातः। किञ्चित्कालानन्तरं खनिजं तथा लोहविभागस्य निदेशकोपि जातः। भारतस्य स्वातन्त्र्यानन्तरम् "डा.होमिबाबास्य" आध्यक्षे अणुशक्त्यायाः अध्ययनार्थं अस्मै अवकाशं कल्पितवन्तः। वाडिया खनिजविभागस्य मुख्यस्थः जातः। अयं २२ तम अन्ताराष्ट्रीय भूगर्भशास्त्रस्य उपकरणानां सम्मेलनम् भारते प्रप्रथमवारम् आयोजितवान्। एतस्य सम्मेलनस्य अध्यक्षः आसीत्। एष्याखण्डे विद्यमानेषु विभागेषु गत्वा महत्वपूर्णं संशोधनं कृतवान्। खनिजानाम् विस्तृतम् अध्ययनं कृत्वा वृत्तान्तं निवेदितवन्तः। विशिष्य मरुत्स्थलानां रचनाप्रकारविषये मण्डित विचारधाराः विश्वप्रख्याताः जाताः। "नङ्गाप्रभारतस्य भूगर्भः” एवं ”हिमालयस्य रचना” इत्यादि ग्रन्थान् रचयित्वा जनप्रियः सञ्जातः। ५० वयसि अपि अस्य ज्ञानशक्तिम् अवलोकयामश्चेत् युवानोऽपि लज्जामनुभवन्ति। काश्मीरतः कान्याकुमारीपर्यन्तम्, अस्सां तः कराची, बलुचिस्तान् तथा सरोवरसमुद्रादयः अस्य अध्ययनस्य केन्द्राणि भवन्ति। अनेन रचितेषु पुस्तकेषु भारतस्य तथा बर्मादेशस्य भूगर्भशास्त्रसंबन्धितशोधाः आश्चर्यकराः भवन्ति। अनेन लिखितः ग्रन्थः विश्वस्मिन् विश्वे सर्वेषु भूगर्भशास्त्रं तथा भूमापनविभागीयग्रन्थालयेषु लभ्यते। तं ग्रन्थम् आदरेण पश्यन्ति जनाः। १९५७ तमे संवत्सरे लण्डन्देशस्य 'रायल्’ संस्थायाः संशोधकत्वेन परिगणितम्। प्रथमः भारतीयः भवति अस्मिन् क्षेत्रे इत्यतः महद्गौरवमस्य। भारतीय विज्ञानकाङ्ग्रेस् विभागस्य वारद्वयम् अध्यक्षस्थानम् अलङ्कृतवान्। राष्ट्रीय विज्ञानाकाडमि संस्थातः "मेगांद साहा” पुरस्कारभाजः जातः। कोलकता "असेटिक्” संस्थातः "भोस्” पुरस्कारभाजः जातः। १९५८ तमे संवत्सरे भारतदेशस्य श्रष्ठं पद्मभूषणपुरस्कारम् अलभत्। स्व ८५ तमे वयसि १९६९ तमे संवत्सरे जून् मासे १५ दिनाङ्के पञ्चभूतेषु लीनः जातः।
""


text:
२३. यथेव चक्खुविञ्ञाणं मनोधातुअनन्तरं ।
न चेव आगतं, नापि न निब्बत्तं अनन्तरं ।।
तथेव पटिसन्धिम्हि वत्तते चित्तसन्तति ।
पुरिमं भिज्जति चित्तं, पच्छिमं जायति ततो ।।
तेसं अन्तरिका नत्थि, वीचि तेसं न विज्जति ।
न चितो गच्छति किञ्चि, पटिसन्धि च जायती ति ।।
२४. एवं चुति-पटिसन्धिवसेन वेदितब्बधम्मस्स सब्बाकारेन नामरूपस्स पच्चयपरिग्गहञाणं थामगतं होति, सोळसविधा कड्खां सुट्ठुतरं पहीयति । न केवळञ्च सा एव, “सत्थरि कड्खती” ति [धम्म १८३] आदिनयप्पवत्ता अट्ठविधा पि कड्खा पहीयति येव, द्वासट्ठि दिट्ठिगतानि विक्खम्भन्ति ।
२५. एवं नानानयेहि नामरूपस्स पच्चयपरिग्गहणेन तीसु अद्धासु कड्खं वितरित्वा ठितं ञाणं कड्खावितरणविसुद्धी ति वेदितब्बं । धम्मट्ठितिञाणं ति पि यथाभूतञाणं ति पि सम्मादस्सनं ति पि एतस्सेवाधिवचनं ।
२६. वुत्तं हेतं – “अविज्जा पच्चयो, सड्खारा पच्चयसमुप्पन्ना, उभो पेते धम्मा पच्चयसमुप्पन्ना ति पच्चयपरिग्गहे पञ्ञा धम्मट्ठितिञाणं” ति [पटि १।५०] । “अनिच्चतो मनसिकरोन्तो कतमे धम्मे यथाभूतं जानाति पस्सति? कथं सम्मादस्सनं होति ? कथं तदन्वयेन सब्बे सड्खारा अनिच्चतो सुदिट्ठा होन्ति ? कत्थ कड्खा पहीयति ? दुक्खतो... अनत्ततो मनसिकरोन्तो कतमे धम्मे यथाभूतं जानाति पस्सति..पे... कत्थ कड्खां पहीयती ति ? अनिच्चतो मनसिकरोन्तो निमित्तं यथाभूतं जानाति पस्सति । तेन वुच्चति सम्मादस्सनं। एवं तदन्वयेन सब्बे सड्खारा अनिच्चतो सुदिट्ठा होन्ति । एत्थ कड्खा पहीयति । दुक्खतो मनसिकरोन्तो पवत्तं तथाभूतं जानाति पस्सति... अनत्ततो मनसिकरोन्तो निमित्तञ्ञ पवत्तञ्च यथाभूतं जानाति पस्सति । तेन वुच्चति सम्मादस्सनं । एवं तदन्वयेन सब्बे धम्मा अनत्ततो सुदिट्ठा होन्ति । एत्थ कड्खा पहीयति । यञ्च यथाभूतञाणं यञ्च सम्मादस्सनं, या च कड्खावितरणा, इमे धम्मा नानत्था नानाब्यञ्जना, उदाहु एकत्था, ब्यञ्जनमेव नानं ति? यञ्च यथाभूतञाणं यञ्च सम्मादस्सनं, या च कङ्खावितरणा, इमे धम्मा एकत्था, ब्यञ्जनमेव नानं” ति [पटि २।६२-६३]।
२७. इमिना पन ञाणेन समन्नागतो विपस्सको बुद्धसासने लद्धस्सासो लद्धपतिट्ठो नियतगतिको चूळसोतापन्नो नाम होति ।
तस्मा भिक्खु सदा सतो नामरूपस्स सब्बसो ।
पच्चये परिगण्हेय्य कङ्खावितरणत्थिको ति ।।
इति साधुजनपामुज्जत्थाय कते विसुद्धिमग्गे
पञ्ञाभावनाधिकारे कङ्खावितरणविसुद्धिनिद्देसो नाम
एकूनवीसतिमो परिच्छेदो ।


text:
तर्ककाण्डः
यस्य रबळ द्रव्यात् पर्याया भिद्यन्ते तस्य--द्रव्यमात्रार्थिनो द्रव्यस्य स्थितेर्विनाशाभावादपूर्वस्यानुपादान्मध्यस्थता, रुचकार्थिनस्तस्यापूर्वस्योपः प्रीतिः, वर्धमानकार्थिनस्तस्य विनशाच्छोकः- इति व्यवस्था करुपेते । यस्य तु पर्यायेभ्योऽनन्यद्रव्यं न द्रव्यादन्ये पर्यायाःतस्य--उत्पत्तिस्थि तिभङ्गानांमेकत्रॐ समवाये द्रव्यार्थिनो मध्यस्थत भवेत्, न भवेच; प्रति शोकौ स्याताम्, न स्याताम् । न हि तद्रव्यमवतिष्ठत एव, विनश्यत्य'- पूर्व चोत्पद्यते; तत्र विनाशादपूर्वारातेश्च प्रीतिशोकौ स्याताम्, न मध्य स्थता; मध्यस्थता च स्थितेः स्यात्- इति दुर्घटमापधेत । तथा वर्धमा- नकार्थिनस्तन्नाशाच्छोकः स्यात्; न च स्यात् स्थितेः; प्रीतिश्च तस्यापू- र्वस्यो¢त्पादात् स्यात्, न च स्यात् । तथा रुचकाथिनस्तस्यापूर्वस्योदयात् प्रीतिः स्यात्; न च भवेत्, पूर्वस्यैव स्थितेः ; विनाशाच शेकः स्या दिति । अथ भेदोऽप्यस्तीति नायं दोषःअभेदेऽप्यस्तीति किं न भवति ? अथ नात्यन्तमभेदःतेन न संकरः ; नात्यन्तमभेद इति व्यवस्थापि न, युज्यते; न चास्य 'किंचित् कचिदेकान्ततः सर्वत्रानेकान्तमभ्युपयतः, येनायं विशेष उच्यते-- नात्यन्तमभेद इत्यसंकर इति । तथा च
यदा हेि सर्वप्रकारेष्वनैकान्तिकत्वं भावानां, तथा सति—नाय लोकः कचिदभिमतसाधनताप्रकारमवधार्यं प्रवर्तेत, यतो नासौ तथैव; नापि निव तंत, यतो नासावतथव ; , तथा दुःस्वहेतोर्न निवर्तेत, यतो नासौ तथैव ; नापि न निवर्तेत, यतो नासावतयैव--इति कष्ट बत ! दशामपद्यत ।
अथ वा यदुक्तम्-प्रतिमध्यस्थताशोका स्युर्न स्युरिति दुखीठमिति, तत्र यु:--सर्ववस्तुषु सर्वप्रकाराणामनैकान्तिकत्वात का दुर्घटता तथा "हि –प्रीतिमध्यस्थताशोका नैकान्ततः सन्ति, नैकान्ततो न सन्तीति ।
अत्रोच्यते-मैक्रान्तः सर्वमावानामिति । यदि खलु प्रत्यवनां सदसवेऽ


text:
प्रसादविप19a र्ययमितरस्मिन् मार्गे दर्शयन्नाह—
गौडीयैः पौरस्त्यैर्नातिरूढमपि अतिरूढमत्यन्तप्रसिद्धार्थम् । तद्विपरीतं नातिरूढमत्यन्ताप्रसिद्धार्थमपि । न केवलमप्रसिद्धमित्यपिशब्दः । अप्रसिद्धार्थमिष्यत एव । यद्यपि अतिशयेनाप्य प्रसिद्धार्थं गूढ़ामिधेयमप्रसन्नतरं तदपीष्यते इत्यर्थः । किं पुनः कारणं प्रसन्नं परित्यज्य अप्रसन्नमिष्यतो निष्कारणमेतन्न सम्भाव्यत इति चेदाह—व्युत्पन्नमिति कृत्वा प्रसिद्धं सुकरमेवायत्ने[ना]पूर्वशब्दकल्पनया व्युत्पन्नं संस्कृतं विशिष्टं तद् व्युत्पन्नमन्यै रेतादिष्यते इतीदमत्र कारणम् । यथेत्युदाहरति । वलक्षाः शुक्ला32 गावो रश्मयो यस्य स वलक्षगुश्चन्द्रः अत्यर्जुनं [अति]शुक्लं [न] तथाऽनत्यर्जुनं नीलम् अप्सु जन्म यस्य तदब्जन्म तच्च नीलसन्निधानान्नीलोत्पलम् । तेन सदृक्षः समानः [अङ्कः] चिह्नं यस्य सः । तथा नीलोत्पलसमानचिह्नश्चन्द्र इत्येतावत्यर्थे इयती व्युत्पत्तिः कृतेति व्युत्पन्ना गौडा इति ॥


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २०७
वृषोत्सर्गविधिवर्णनम्।
मनुरुवाच।
भगवंच्छ्रोतुमिच्छामि वृषभस्य च लक्षणम्।
वृषोत्सर्गविधिञ्चैव तथा पुण्यफलं महत् ।। २०७.१ ।।
मत्स्य उवाच।
धेनुमादौ परीक्षेत सुशीलाञ्च गुणान्विताम्।
अव्यङ्गामपरिक्लिष्टां जीववत्सामरोगिणीम् ।। २०७.२ ।।
स्निग्धवर्णां स्निग्धखुरां स्निग्ध श्रृङ्गीं तथैव च।
मनोहराकृतिं सौम्यां सुप्रमाणामनुद्धताम् ।। २०७.३ ।।
आवर्तैर्दक्षिणावर्तैर्युक्तां दक्षिणतस्तथा।
वामावर्तैर्वामतश्च विस्तीर्ण जघनां तथा ।। २०७.४ ।।
मृदुसंहतताम्रेष्ठीं रक्तग्रीवासुशोभिताम्।
अश्यामदीर्घास्फुटिता रक्तजिह्वा तथा च या ।। २०७.५ ।।
विस्रावामलनेत्रा च शफैरविरलैर्दृढ़ैः।
वैढूर्यमधुवर्णैश्च जलबुद्बुदसन्निभैः ।। २०७.६ ।।
रक्तस्निग्धैश्च नयनैस्तथा रक्तकनीनिकैः।
सप्त चतुर्दशदन्ता च तथा वा श्यामतालुका ।। २०७.७ ।।
षडुन्नता सुपार्श्वोरुः पृथुपञ्चसमायता।
अष्टायतशिरोग्रीवा या राजन्! सा सुलक्षणा ।। २०७.८ ।।
मनुरुवाच।
षडुन्नताः के भगवन्! के च पञ्चसमायताः।
आयाताश्च तथैवाष्टौ धेनूनाङ्के शुभावहाः ।। २०७.९ ।।
मत्स्य उवाच।
उरः पृष्ठं शिरः कुक्षी श्रोणी च वसुधाधिप!।
षडुन्नतानि धेनूनां पूजयन्ति विचक्षणाः ।। २०७.१० ।।
कर्णौ नेत्रे ललाटञ्च पञ्चभास्करनन्दन!।
समायतानि शस्यन्ते पुच्छं सास्ना च सक्थिनी ।। २०७.११ ।।
चत्वारश्चस्तना राजन्! ज्ञेया ह्यष्टौ मनीषिभिः।
शिरोग्रीवायताश्चैते भूमिपाल! दशस्मृताः ।। २०७.१२ ।।
तस्याः सुतं परीक्षेत वृषभं लक्षणान्वितम्।
उन्नतस्कन्धककुदं ऋजुलाङ्गूलकम्बलम् ।। २०७.१३ ।।
महाकटितटस्कन्धं वैढूर्यमणिलोचनम्।
प्रवालगर्भश्रृङ्गाग्रं सुदीर्घ पृथुबालधिम् ।। २०७.१४ ।।
नवाष्टादशसङ्ख्यैर्वा तीक्ष्णाग्रैर्दर्शनैः शुभैः।
मल्लिकाक्षश्च मोक्तव्यो गृहेऽपि धनधान्यदः ।। २०७.१५ ।।
वर्णतस्ताम्रकपिलो ब्राह्मणस्य प्रशस्यते।
श्वेतोरक्तश्च कृष्णश्च गौरः पाटक एव च ।। २०७.१६ ।।
श्रृङ्गिणस्ताम्रपृष्ठश्च शबलः पञ्चबालकैः।
पृथुकर्णौ महास्कन्धः श्लक्ष्णरोमा च यो भवेत्
रक्ताक्षः कपिलो यश्च रक्तश्रृङ्गतलो भवेत् ।। २०७.१७ ।।
श्वेतोदरः कृष्णपार्श्वो ब्राह्मणस्य तु शस्यते।
स्निग्धा रक्तेन वर्णेन क्षत्रियस्य प्रशस्यते ।। २०७.१८ ।।
काचनाभेन वैश्यस्य कृष्णेनाप्यन्त्यजन्मनः।
यस्य प्रागायते शृङ्गे भ्रूमुखाभिमुखे सदा ।। २०७.१९ ।।
सर्वेषामेव वर्णानां सर्वः सर्वार्थसाधकः।
मार्जारपादः कपिलो धन्यः कपिल पिङ्गलः ।। २०७.२० ।।
श्वेतो मार्जारपादस्तु धन्यो मणि निभेक्षणः।
करटः पिङ्गलश्चैव श्वेतपादस्तथैव च ।। २०७.२१ ।।
सर्वापादसितो यश्च द्विपादः सत्य एव च।
कपिञ्जलनिभो धन्यस्तथा तित्तिरिसन्निभः ।। २०७.२२ ।।
आकर्णमूलश्वेतन्तु मुखं यस्य प्रकाशते।
नन्दीमुखः स विज्ञेयो रक्तवर्णो विशेषतः ।। २०७.२३ ।।
श्वेतन्तु जठरं यस्य भवेत् पृष्ठं च गोपतेः।
वृषभः स समुद्राख्यः सततं कुलवर्धनः ।। २०७.२४ ।।
मल्लिकापुष्पचित्रश्च धन्यो भवति पुङ्गवः।
कमलैर्मण्डलैश्चापि चित्रो भवति भाग्यदः ।। २०७.२५ ।।
अतसीपुष्पवर्णश्च तथा धन्यतरः स्मृतः।
एते धन्यास्तथा धन्यान् कीर्तयिष्यामि ते नृप! ।। २०७.२६ ।।
कृष्ण ताल्वोष्ठवदना रूक्षश्रृङ्ग शफाश्च ये।
अव्यक्तवर्ण ह्रस्वाश्च व्याघ्रसिंह-निभाश्च ये।। २०७.२७ ।।
ध्वाङ्क्ष गृध्र सवर्णाश्च तथा मूषकसन्निभाः।
कुण्ठाः काणास्तथा खञ्जाः केकराक्षास्तथैव च ।। २०७.२८ ।।
विषमश्वेतपादाश्च उद्भ्रान्तनयनास्तथा।
नैते वृषाः प्रमोक्तव्या न च धार्यास्तथा गृहे ।। २०७.२९ ।।
मोक्तव्यानाञ्च धार्याणां तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्।
स्वस्तिकाकारश्रृङ्गाश्च तथा मेघौघनिस्वनाः ।। २०७.३० ।।
महाप्रमाणाश्च तथा मत्तमातङ्गगामिनः।
महोरस्का महोच्छ्राया महाबलपराक्रमाः ।। २०७.३१ ।।
शिरः कर्णौ ललाटञ्च बालधिश्चरणास्तथा।
नेत्रे पार्श्वे च कृष्णानि शस्यन्ते चन्द्रभासिनाम् ।। २०७.३२ ।।
श्वेतान्येतानि शस्यन्ते कृष्णस्य तु विशेषतः।
भूमौ कर्षति लाङ्गूलं प्रलम्बस्थूलबालधीः ।। २०७.३३ ।।
पुरस्तादुद्यतो नीलो वृषभश्च प्रशस्यते।
शक्तिध्वजपताकाढ्या येषां राजी विराजते ।। २०७.३४ ।।
अनड्वाहस्तु ते धन्याश्चित्रसिद्धिजयावहाः।
प्रदक्षिणं निवर्तन्ते स्वयं ये विनिवर्तिताः ।। २०७.३५ ।।
समुन्नतशिरोग्रीवा धन्यास्ते यूथवर्द्धनाः।
रक्तश्रृङ्गाग्रनयनः श्वेतवर्णो भवेद्यदि ।। २०७.३६ ।।
शफैः प्रवालसदृशैर्नास्ति धन्यतरस्ततः।
एते धार्य्याः प्रयत्नेन मोक्तव्या यदि वा वृषाः।। २०७.३७ ।।
धारिताश्च तथा मुक्ता धनधान्यप्रवर्द्धनाः।
चरणानि मुखं पुच्छं यस्य श्वेतानि गोपतेः ।। २०७.३८ ।।
लाक्षारस-सवर्णश्च तं नीलमिति निर्दिशेत्।
वृष एष स मोक्तव्यो न सन्धार्यो गृहे भवेत् ।। २०७.३९ ।।
तदर्थमेषा चरति लोके गाथा पुरातनी।
एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् ।। २०७.४० ।।
गौरीञ्चाप्युद्वहेत्कन्यां नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ।। २०७.४१ ।।
एवं वृषं लक्षणसंप्रयुक्तं गृहोद्भवं क्रीतमथापि राजन्!
मुक्ता न शोचेन्मरणं महात्मा मोक्षं गतश्चाहमतोऽभिधास्ये ।। २०७.४२ ।।


text:
॥ अथ क्रिमिनिदानम् ॥
॥ अथ क्रिमिनिदानम् ॥
तत्र क्रिमिभेदानाह ॥ क्रिमयस्तु द्विधा प्रोक्ता बाह्याभ्यन्तरभेदत: । बहिर्मलकफासृग्विड्जन्मभेदाच्चतुर्विधा: ॥१॥
नामतो विंशतिविधा बाह्यास्तत्र मलोद्भवा: ॥ बाह्यक्रिमिरुपाण्याह ॥ तिलप्रमाणसंस्थानवर्णा: केशाम्बराश्रया: ॥२॥
बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूकालिक्षाश्च नामत: । द्विधा ते कोष्ठपिटिकाकण्डूगण्डान्प्रकुर्वते ॥३॥
तेषां निदानमाह । अजीर्णभोजी मधुराम्लसेवी द्रवप्रिय: पिष्टगुडोपभोक्ता । व्यायामवर्जी च दिवाशयो च विरुद्धभोक्ता लभते कृमींश्च ॥४॥
पुरीषजानां निदानमाह । माषपिष्टान्नलवणगुडशाकै: पुरीषजा: ॥ कफोद्भवनिदानमाह । मांसमाषगुडक्षीरदधिशुक्तै: कफोद्भवा: ॥५॥
शोणितजानां कारणमाह । विरुद्धाजीर्णशाकाद्यै: शोणितोत्था भवन्ति हि ॥ संजाताभ्यन्तरकृमिलक्षणमाह । ज्वरो विवर्णंता शूलं हृद्रोगश्छर्दनं भ्रम: ॥६॥
भक्तद्वेषोऽतिसारश्च संजातक्रिमिलक्षणम् ॥ कफजानां स्वरुपमाह । कफादामाशये जाता वृद्धा: सर्पन्ति सर्वत: ॥७॥
पृथुवर्ध्रनिभा: केचित्केचिद्गण्डूपदोपमा: । रुढधान्याड्कुराकारास्तनुदीर्घास्तथाणव: ॥८॥
श्वेतास्ताम्रावभासाश्च नामत: सप्तधा तु ते । अन्नादाश्चोदरावेष्टा हृदयादा महामुखा: ॥९॥
चुरवा दर्भकुसुमा: सुगन्धास्ते च कुर्वते । हल्लासमास्यस्त्रवणमाविपाकमरोचकम् ॥१०॥
मूर्छाछर्दिज्वरानाहकार्श्यक्षवथुपीनसान् ॥ अथ रक्तजानां स्वरुपमाह । रक्तवाहिशिरास्थाना रक्तजा जन्तवोऽणव: ॥११॥
अपादवृत्तास्ताम्राश्च सौक्ष्म्यात्केचिददर्शना: । केशादा लोमविध्वंसा रोमद्वीपा उदुम्बरा: ॥१२॥
षट् ते कुष्ठैककर्माण: सहसौरसमातर: ॥ पुरीषजानां स्वरुपमाह ॥ पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्तेऽधोविसर्पिण: ॥१३॥
वृद्धास्ते स्युर्भवेयुश्च ते यदामाशयोन्मुखा: । तदास्योद्गारनिश्वासविड्बन्धानिविधायिन: ॥१४॥
तेषां शरीरमाह । पृथगवृत्ततनुस्थूला: श्यावपीतसितासिता: । ते पञ्च नाम्ना कृमय: ककेरुकमकेरुका: ॥१५॥
सौसुरादा: सलूनाख्या लेलिहाजनयन्ति च । भ्रम: शूलं तथा छर्दिर्हृदयज्वलनज्वरा: ॥१६॥
वैवर्ण्यमतिसार: स्यादरुचि: कृमिलक्षणम् । विड्भेदशूलविष्टम्भकार्श्यपारुष्यपाण्डुता: ॥ रोमहर्षोऽग्निसदनं गुदे कण्डूर्विमार्गगा: ॥१७॥
इति किमिनिदानम् ॥
==
॥ अथातः किमिचिकित्सितं व्याख्यास्याम: ॥
मुस्ताखुपर्णीफलदारुशिग्रुक्वाथ: । सकॄष्णाकृमिशत्रुकल्क: । मार्गद्वयेनापि चिरप्रवृत्तान् कृमीन्निहन्ति क्रिमिजांश्च रोगान् ॥१॥
दाडिमत्वक्वृत: क्वाथस्तितैलेन संयुत: । त्रिदिनात्पातयत्येवं कोष्ठत: कृमिजालकम् ॥२॥
खदिर: कुटज: पिचुमन्दवचात्रिकटुत्रिफलात्रिवृतासहितम् । पशुमूत्रयुतं पिब सप्तदिनं कृमिकोटिशतान्यपि हन्त्यचिरात् ॥३॥
निम्बवत्सकविड्गसैन्धवं रामठेन सह जन्तुनाशनम् । निम्बषट्कमजमोदकान्वितं चूर्णमेव मधुना प्रशस्यते ॥४॥
आखुकर्णीद्लै: पिष्टै: पिष्टकेन च पूपकान् । भुक्त्वा सौवीरकं चानु पिबेत्कृमिहरं परम् ॥५॥
मुवर्चिकारामठपत्रिकाह्वाविडड्गबाल्हीककणाग्निविश्वा: । यवानिकाग्रन्थिकभद्रमुस्तास्तक्रेण चूर्णं कृमिकोटिहारि ॥६॥
भल्लातको वा दग्धा च चिञ्चाम्लेन हरेत्कृमीन् । विड्ड्गं पारिभद्राग्रं ब्रम्हबीजं पृथक् पिबेत् ॥७॥
मधुना कृमिनाशाय निम्बं वा हिड्गुना युतम् । निम्बाजमोदाजन्तुग्नं ब्रह्मबीजं सचोरकम् ॥ सहिड्गुकं समगुडं सद्यो जन्तुविनाशनम् ॥८॥
हरीतकी चैव तथा दरिद्रा सौवर्चलं चैव समं विचूर्णितम् । इन्द्रवारूणिजलेन भावितं कीटसड्घविनिवारणं परम् ॥९॥
काकुभकुसुमविडड्गं लाड्गलि भल्लातकं तथोशीरम् । श्रीविष्टकसर्जरसं चन्दनमथ कुष्टमष्टमं दद्यात् ॥१०॥
एष सुगन्धो धूप: सकृत्कृमीणां विनाशक: प्रोक्त: । शय्यासु मत्कुणानां शिरसि च गात्रेषु यूकानाम् ॥११॥
इति सुगन्धो धूप: ॥ विशालाया: फलं पक्वं तप्तलोहे परिक्षिपेत् । तद्धूमो दन्तलग्रश्चेत्कीटनां पातन: पर: ॥१२॥
अथ विड्ड्गादितैलम् ॥ सविड्ड्गं च शिलया सिद्धं सुरभिजलेन कटुतैलम् । निखीला नयति विनाशं लिक्षासहिता दिनैर्यूका: ॥१॥
इति विड्ड्गादितैलम् । पारदं मर्दयेन्निष्कं कृष्णधत्तूरकद्रवै: । नागवल्लीद्रवैर्वाथ वस्त्रखण्डं प्रलेपयेत् ॥१॥
तद्वस्त्रं मस्तके पेष्यधार्यं यामत्रयं तत: । यूका: पतन्ति निश्चेष्टा: सलिक्षा नात्र संशय: ॥२॥
चित्रकं दन्तिनीमूलं कोशातकीसमन्वितम् । कल्कं पिष्ट्वा पचेत्तैलं केशशत्रुविनाशनम् ॥३॥
॥ अथ रसादिलेप: ॥
रसेन्द्रेण समायुक्तो रसो धत्तूरपत्रज: । ताम्बूलपत्रजो वापि लेपनाद्यूकनाशन: ॥१॥
॥ अथ कृमिमुद्गरो रस: ॥
क्रमेण वृद्धं रसगन्धकाजमोदाविड्ड्गं विषमुष्टिका च । पलाशबीजं च विचूर्णंमस्य निष्कप्रमाणं मधुनावलीढम् ॥१॥
पिबेत्कषायं घनजं तदूर्ध्वं रसोऽयमुक्त: कृमिमुद्गराख्य: । क्रिमीन्निहन्ति क्रिमिजांश्च रोगान् संदीपयत्यग्निमयं त्रिरात्रात् ॥२॥
॥ अथ कृमिकुठार: ॥
विश्वं रामठसैन्धवाग्निमरिचं पथ्या वचा गुग्गुलुर्बोलं रात्रिविडड्गकुष्ठलशुनं गन्ध: कुबेराक्षक: । इन्द्रोद्भूतपलाशबीजखदिराजाजीकणादीप्यकं सौवर्चं मधुना गुटी कृमिकुठाराह्वा रुजाजन्तुनुत् ॥१॥
कृमिषु वर्ज्याण्याह । क्षीराणि मांसानि घृतानि चैव दधीनि शाकानि च पत्रवन्ति । समासतोऽम्लं मधुरान्रसांश्च कृमीञ्जिघांसु: परिवर्जयेत्तु ॥२॥
शीताम्बु मधुरं क्षारं दधिक्षीरघृतादिकम् । सौवीरं पत्रशाकांश्च वर्जयेत्कृमिवान्नर: ॥५॥
इति कृमिचिकित्सा ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
वर्षा ऋतू पर संस्कृत निबंध। Rainy Season Sanskrit Essay
ऋतुषु तृतीयः ऋतुः वर्षा-ऋतुः भवति। ग्रीष्मानन्तरं वर्षा-ऋतुः आगच्छति। वर्षा-ऋतौ अधिकतया वृष्टिः भवति। अत एव अयं ऋतुः वर्षा-ऋतुः कथ्यते। वर्षा-ऋतौ प्रायेण सर्वत्र वृष्टिः भवति। आकाशमण्डलं निरन्तरं मेघैः आच्छन्नं तिष्ठति। कदाचित् जलबिन्दवः पतन्ति।
वर्षा-ऋतौ दृश्यम् अतीव रमणीयं भवति। वनेषु उपवनेषु, वाटिकासु, वृक्षेषु च सर्वत्र हरीतिमा दृष्टिगोचरीभवति। वर्षा-ऋतौ प्रकृतिनटी विविधानि रूपाणि धारयति। कदाचित् मेघाः गर्जन्ति। कदचित् विद्युतः विस्फुरन्ति। कदाचित् झंझावातः वाति। कदाचित् प्रकाशः भवति। कदाचित् अन्धकारः भवति। कदाचित् च इंद्रधनुषः प्रकाशते।
वर्षा-ऋतौ सर्वेषां महान् आनन्दः भवति। वनेषु मयूरः नृत्यन्ति। जलाशयेषु मण्डूकः रटन्ति। बिलेषु झिल्लिकाः नदन्ति। वृक्षेषु चातकाः कूजन्ति तथा वीथिषु बालकाः खेलती।
वर्षाणां समयः कृष्यै अपि बहु लाभदायकः भवति। अस्मिन् समये कृषकाः भूमि कर्षन्ति। क्षेत्रेषु बीजानि वपन्ति।
SHARE THIS


text:
परीक्षा भीः - १६ दिनाङ्के छात्राः मोदिना सम्बुद्ध्यन्ते।
नवदिल्ली > छात्रेभ्यः परीक्षा भीतिं निर्मार्जयितुम् उद्दिश्य प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी दूरदर्शनद्वारा छात्रान् प्रति संवक्ष्यति। कथं भीतिं विना परीक्षां लिखामः, सम्मर्द रहितया रीया कथं परीक्षाकालं यापयामः इति प्रतिपाद्यते अस्मिन् कार्यक्रमे। अस्मिन्मासस्य षोडश दिनाङ्के (१६) प्रभाते द्वादशवादने (११) कार्यक्रमोऽयं प्रसारयिष्यते ।
'परीक्षा पे चर्चा' इति कार्यक्रमः विद्यालये, कलालये, साङ्केतिक कलाशालायां च छात्राणां पुरतः प्रदर्शनीयः इत्युक्तवा, विश्वविद्यालय -साहायधनायाेगः शिक्षा संस्थाभ्यः पत्रम् अलिखत्। दिल्यां तल्कतोरा क्रीडागृहे एव कार्यक्रमः प्रचालयिष्ते।


text:
काव्यस्य प्रयोजनानि ।
काव्यं यशसेSर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये ।
सद्यः परिनिर्वृत्तये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ।।
1. यशप्राप्त्यर्थं काव्यम् - कालिदासादिप्रभृति यशप्राप्तुम् ।
2. अर्थप्राप्यत्यर्थम् - मयूरादिवत् धनप्राप्तुम् ।
3. व्यवहारज्ञानाय काव्यम्- बाणादिवत् व्यवहारज्ञानं प्राप्तुम् ।
4. कल्याणाय काव्यम् - अकल्याणनिवारणाय ।
5. सद्य: परिनिर्वृत्तये - सत्वरमानन्दं प्राप्तुम् ।
6. कान्तायाः उपदेशसदृषं सद्यः निवृत्यर्थं काव्यम् - स्त्री यथा पतिम् उपदिशति तथैव उपदेशं प्राप्तुम् ।
इति एतेषां प्राप्त्यर्थं काव्यं क्रियते ।


text:
साक्ष्य
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
साक्ष्यम्, क्ली, (साक्षिणो भावः कर्म्म वा । साक्षिन् + ष्यञ् । यद्वा, साक्षिणि भवम् । साक्षिन् + “दिगादिभ्यो यत् ।” ४ । ३ । ५४ । इति यत् ।) साक्षिकर्म्म । यथा । मनुः । “समक्षदर्शनात् साक्ष्यं श्रवणाच्चैव सिध्यति ।” एतत् प्रमाणमात्रोपलक्षणम् । “अनुभावी च यः कश्चित् कुर्य्यात् साक्ष्यं विवा- दिनाम् ।” इति तद्वचनान्तरात् ॥ अतएवाकृतमपि साक्षिणमाह । मनुः । “यत्रानिरुद्धो वीक्ष्येत शृणुयाद्वापि किञ्चन । पृष्टस्तत्रापि तद्ब्रूयात् यथादृष्टं यथाश्रुतम् ॥” अनिरुद्धस्तत्र साक्षित्वेनानियुक्तः । परम्परयापि श्रवणमाह विष्णुः । “उद्दिष्टसाक्षिणि मृते देशान्तरगतेऽपि वा । तदभिहितश्रोतारः प्रमाणं नात्र संशयः ॥” अस्योत्तरसंज्ञामाह नारदः । “साक्षिणामपि यत् साक्ष्यं स्वपक्षं परिभाषताम् । श्रवणात् श्रावणाद्वापि स साक्ष्युत्तमसंज्ञकः ॥” म्वपक्षसम्बन्धिसाक्ष्यं परिभाषतां साक्षिणां यः स्वयं शृणोति अर्थिना श्राव्यते वा स श्रवणात् श्रावणादुत्तरसाक्षीत्यर्थः । एवं योऽर्थिना गूढ- तया प्रत्यर्थिवचनं श्रावितः स गूढसाक्षीत्याह स एव । “अर्थिना स्वार्थसिद्ब्यर्थं प्रत्यर्थिवचनं स्फुटम् । यः श्राव्यते तदा गूढो गूढसाक्षी स उच्यते ॥” तेनान्यतरवाद्यभिहितार्थविषयकदृष्टकारणजं विज्ञापनं साक्ष्यमिति स्थितम् । तत्र नारदः । “तषामपि न बालः स्यान्नैको न स्त्री न दुष्ट- कृत् । न बान्धवो न चारतिब्रूयुस्ते कार्य्यमन्यथा ॥” कार्य्यं सदपि अन्यथा तद्विरुद्धत्वेन । एवञ्च यदि परमधार्म्मिकत्वेन बान्धवादीनामपि सत्य- वादित्वं निश्चीयते तदा तेऽपि साक्षिणो भवितु- मर्हन्तीति । तेषां साक्ष्यविधायकं वक्ष्यमाण- मनुवचनमपि एतादृग्विषयम् ॥ * ॥ याज्ञवल्क्यः । “त्र्यवराः साक्षिणो ज्ञेयाः श्रौतस्मार्त्तक्रिया- रताः । यथाजाति यथावर्णं सर्व्वे सर्व्वेष वा स्मृताः ॥” त्रयोऽवरा निकृष्टा येषां ते त्र्यवराः त्रिभ्यो अन्यूना भवन्तीत्यर्थः । यथेति यो यज्जातीय- स्तस्य तज्जातीयः साक्षी । स्त्रीणां स्त्रियोऽन्त्य- जानामन्त्यजाः । यथावर्णं ब्राह्मणानां ब्राह्मणाः क्षत्त्रियादीनां क्षत्त्रियादयः । अभावे तु तत्त- द्भेदं विना सर्व्व एव ॥ * ॥ त्र्यवरा इत्यस्याप- वादमाह स एव । प्रक्रान्ते साहसे वापि पारुष्ये दण्डवाचिके । बलोद्भवेषु कार्य्येषु साक्षिणो दिव्यमेव च ॥” बृहस्पतिः । “लेख्यं वा साक्षिणो वापि विवादे यस्य दूषिताः । तस्य कार्य्यं न सिध्येत यावत्तन्न विशोधयेत् ॥” तल्लेख्यसाक्षिरूपप्रमाणम् ॥ * ॥ लेख्यशोधन- माह । कात्यायनः । “सहस्तलेख्यसन्देहे जीवतो वा मृतस्य च । तत् स्वहस्तकृतैरन्यैः पत्रैस्तल्लेख्यनिर्णयः ॥” तथा । “समवेतैश्च यद्दृष्टं वक्तव्यं तत्तथैव च । विभिन्नेनैव कार्य्ये तु तद्वक्तव्यं पृथक् पृथक् ॥ नापृष्टैरनियुक्तैर्वा समं सत्यं प्रयत्नतः । वक्तव्यं साक्षिभिः साक्ष्यं विवादस्थानमागतैः ॥ अनुद्विग्नेन चित्तेन दृष्टं सम्यग्विदा तु यत् । प्रत्यक्षं तत स्मृतं कार्य्यं साक्ष्यं साक्षी तु तद्ब- देत् ॥” नारदः । “यः परार्थेऽपहरति स्वां वाचं पुरुषाधमः । आत्मार्थे किं न कुर्य्यात् स पापी नरकनिर्भयः ॥ अर्थावै वाचि नियता वाङ्मूला वाग्विनिःसृता । यस्तु तांस्तेनयेद्वाचं स सर्व्वस्तेयकृन्नरः ॥” बौधायनः । “पञ्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते । शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते ॥ हन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन् । सर्व्वं भूम्यनृते हन्ति साक्ष्ये साक्षी मृषा वदन् ॥” बृहस्पतिः । “यस्याशेषं प्रतिज्ञातं साक्षिभिः प्रतिपादितम् । स जयी स्यादन्यथा तु साध्यार्थं न समाप्नुयात् ॥” याज्ञवल्क्यः । “उक्तेऽपि साक्षिभिः साक्ष्ये यद्यन्ये गुणवत्तराः । द्विगुणा वान्यथा ब्रुयुः कूटाः स्युः पूर्व्व- साक्षिणः ॥” अन्यथा पूर्व्वविपरीतार्थप्रकारेण । कूटा अना- देयवचनाः । तथा, -- “यः साक्ष्यं श्रावितोऽन्येभ्यो निह्रुते तमसावृतः । स दाप्योऽष्टगुणं दण्डंब्राह्मणञ्च विवासयेत् ॥” त्वमन्येभ्यः साक्ष्यं श्रावयेति वादिना प्रयुक्तो यः श्रावितः कारितद्वयात् पदसिद्धिः । एवम्भूतो- ऽपि सभायां निगदकाले साक्ष्यं निह्रुते यस्तस्याष्ट- गुणो दण्डः । इति व्यवहारतत्त्वम् ॥ (त्रि, दृश्यः इति श्रीधरस्वामी ॥ यथा, भागवते । ५ ११ । ७ । “तावानयं व्यवहारः सदाविः क्षेत्रज्ञसाक्ष्यो भवति स्थूलसूक्ष्मः ॥”)
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
साक्ष्य¦ न॰ साक्षिणो भावः कर्म वा ष्यञ्।
१ व्यवहारविषय-वृत्तवृत्तान्तकथनरूपे साक्षिकर्मणि
२ तद्भावे च
“समक्षदर्श-नात् साक्ष्यं श्रवणाच्चैव सिध्यति” मनुः।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
साक्ष्य¦ n. (-क्ष्यं) Testimony, evidence. E. साक्षिन्, and ष्यञ् aff.
Apte[सम्पाद्यताम्]
साक्ष्यम् [sākṣyam], 1 Evidence, testimony; तमेव चाधाय विवाहसाक्ष्ये R.7.2.
Attestation.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
साक्ष्य/ सा mfn. visible to( comp. ) BhP.
साक्ष्य/ सा n. testimony , evidence , attestation( अं-कृ, " to give evidence for ") Mn. MBh. etc.