text:
भौतिकशास्त्रम्
भौतिकशास्त्रम् प्राकृतिकशास्त्रेएकशाखा अस्ति यः पदार्थं सम्बन्धि अध्ययनं करोति ।
भौतिकशास्त्रम् इति यत् शास्त्रम् अस्माभिः आधुनिक विज्ञाने पठ्यते तच्च शास्त्रं वेदकालादारभ्य प्रवृत्तम् दृश्यते ।
ऊर्जसंरक्षणनियमः, अणुसिध्दान्तः, द्रव्यनिर्माणम् इत्यादयः विषयाः प्रधानतया भारते प्रसृताः दृश्यन्ते | शब्दस्य प्रकाशस्य च गतिः स्वभावादयश्च न्यायवैशेषिकमीमांसादिषु चर्चाविषयाः जाताः दृश्यन्ते | शब्दः वायौ प्रचयम् अपचयं च निर्माय सञ्चरति | तरङ्गरूपस्य प्रतिफलनम् अपि चर्चितम् अस्ति | प्रकाशस्य प्रतिफलनम्, अपभ्रंशः इत्यादयः विषयाः तर्कशास्त्रे दृश्यन्ते | एते विषयाः वात्स्यायनभाष्ये रश्मिपरावर्तनशब्देन निर्दिष्टाः | प्रकाशवेगः, द्वैतस्वभाव इत्यादयः क्रिस्तीयनवमशतके जातेन आचार्यवाचस्पतिमिश्रेण विरचितायां तात्पर्यटीकायां प्रतिपादिताः | एते च विषयाः पाश्चात्यपण्डितैः सप्तदशे शतके ज्ञाताः | क्वाण्टम्-सिध्दान्तम् अधिकृत्य अपि उपनिषत्सु चर्चा कृता दृश्यते |
सायणाचार्यः प्रकाशस्य वेगम् एवं प्रतिपादयति-
- योजनानां सहस्रे द्वे द्वे शते द्वे च योजने |
- एकेन निमिषार्धेन क्रममाणाय नमोस्तु ते || इति ||
अस्य व्याख्याने प्रकाशवेगः ६४००० क्रोशमितः (१८५००० मैल् परिमितः) इति उक्तम् अस्ति | आधुनिकाः च प्रकाशवेगं १८६२०२.३९६० मैल् मितं वदन्ति |
ऊर्जं पिण्डस्य आनुपातिकम् अस्ति ("E=mc2")इति ऐन्स्टिन्महोदयस्य सिद्धान्त: इति वादः श्रूयते | "त्वाष्टृयन्त्रभ्रमिभ्रान्तमार्तण्डज्योतिरुज्ज्वलः " इति भवभूतेः प्रयोगः। विश्वकर्मणः पुत्री संज्ञा सुर्यवधूः जाता | किन्तु सूर्यस्य अधिकतेजसा पीड्यमानया संज्ञया पिता बोधितः | सः पिता सूर्यं त्वाष्टृयन्त्रम् आरोप्य ऊर्जन्यूनतां चकार इति पुराणकथा | ऊर्जपिण्डबन्धनं निरूपयति एषा कथा |
एकदा "सयन्स् टुडे" नामिकायां पत्रिकायां प्रकाशितम् ऐन्स्टिन् महाशयस्य वाक्यम् अत्र स्मरणीयम् । तत् एवं अस्ति -
अन्तर्विषयाः
भौतविज्ञानम्[सम्पादयतु]
भौतविज्ञानं तु भौतिकस्य विज्ञानस्य एषः भागः यत्र प्राकृतिकाध्ययनं प्रवर्तते। आङ्ग्लभाषायाम् अस्य नाम, ‘Physics’ इति अस्ति। अस्य पदस्य मूलं तु, ‘Fusis’ इति नामकं ग्रीक् भाषापदम्। तस्यां भाषायाम् अस्य पदस्य अर्थः, ‘प्रकृतिः’ इति भवति। ‘अरिस्टाटल्’ नामकः विज्ञानी प्रथमतः अस्य नाम्नः उपयोगं कृतवान्। प्रकृतिः नियमबद्धा वैभवसंपन्ना च वर्तते। अत्र दिनरात्रि, ऋतूना परिवर्तनं, भूमेः रचना इत्यादिषु सर्वत्र नियमबद्धता दृश्यते। अत्र सन्ति केचन मूलभूतनियमाः येषां तु अपवादः न दृश्यते। भौतशास्त्रं एतेषां नियमानाम् अन्वेषणम् अध्ययनं च करोति।
भौतशास्त्रस्य विभागाः[सम्पादयतु]
प्रथमतः भौतशास्त्रं स्थूलं स्वल्पविस्तृतं चासीत्। विज्ञानिनाम् अन्वेषणसामर्थ्येन कालक्रमेण व्यवर्धत। क्रिस्ताब्दीय एकोनविंशतितमशताब्दपर्यन्तं यत् ज्ञानं सङ्कलितमासीत् तत् पुरातनभौतिकविज्ञानं (Classical Physics) नाम्ना प्रसिद्धमस्ति। तदनन्तरं भौतविज्ञाने परमाणुप्रपञ्चमधिकृत्य सूक्ष्मतमाः प्रयोगाः प्रवृत्ताः। एषः भागः नूतनभौतविज्ञानमिति (Modern Physics) कथ्यते। भागद्वयमपि बहुधा पुनर्विभक्तं वर्तते। पुरातनभौतविज्ञाने, यान्त्रिकशक्तिः (Mechanics) इति भागः प्रथमतः दृश्यते। अस्यापि स्थिरशास्त्रं (Statics), चलनशास्त्रमिति (Dynamics) भागद्वयमस्ति। चलनशास्त्रे सरेरवाचलनं (Translatory motion), वृत्तीयचलनं (Circular motion), परिभ्रमणं (Rotation), आवर्तनं (Oscillatim) इत्यादयः अध्ययनविषयाः सन्ति। घनवस्तूनां लक्षणानि अन्यः विभागः। एवमेव द्रवलक्षणानि, अनिललक्षणानि प्रत्येकतया अध्ययनविषयाः भवन्ति। शक्तेः बहुरूपता प्रसिद्धा वर्तते। उष्णता, द्युतिः, शब्दः, विद्युत्, कान्तशक्तिः, आकाशकायानं गुणादयः एवं सर्वे विषयाः भौतशास्त्रे अभ्यस्ताः।
नूतनविज्ञानभागः परमाणुविभजनप्रयोगात् आरब्धः। अस्मिन् विभागे वस्तुनः स्थूलरूपात् परावृत्य, तस्य अन्ते या रचना वर्तते, तस्य अध्ययनं कुर्वन्ति। अस्मिन् भागे, परमाणुविज्ञानं (atomic) बीजकेन्द्रविज्ञानं (nuclear physics), अणुविकिरणं (Radio activity), ऋणकणाध्ययनं (Electronics), क्वाण्टं भौतविज्ञानम् इत्यादयः विभागाः सन्ति। सर्वेषु भागेषु बहवः उपविभागाः वर्तन्ते। एवं भौतविज्ञानम् अतीव विस्तृतं वर्तते। आधुनिकं सङ्गणकयन्त्रविज्ञानमपि मूलतः भौतविज्ञानस्य भागः एव अस्ति। दूरदर्शनं दूरवाणीव्यवस्या, जड्गमदूरवाणी (Mobile), यन्त्रमानवशास्त्रं (Robotics), अन्तरिक्षविज्ञानम् (Space Science), नूतनानां शक्तिमूलानाम् आविष्कारः इत्यादयः सर्वे भौतविज्ञानम् अवलम्बन्ते।
भौतविज्ञानेन सह अन्यविज्ञानविभागानां सम्बन्धः[सम्पादयतु]
भौतविज्ञानं तु प्राकृतिकमूलनियमानाम् अध्ययनं करोति किल ! अतः अस्य आवश्यकता सर्वत्र सुविदिता अस्ति। अन्यविभागानाम् अभिवृद्ध्यै भौतशास्त्रं प्रमुखं पात्रं वहति। रसायनशास्त्रे अणुरचनादिविषयाः रसायनिकक्रियाणाम् अध्ययने उपयुक्ताः भवन्ति। एषः भागः भौतिकरसायनशास्त्रमिति (Physical Chemistry) विश्रुतम्। भौतशास्त्रस्य अध्ययनात् सूक्ष्मदर्शकयन्त्राणि निर्मितानि। तैः जीवकोशानां रचनादयः अधीताः। एवं जीवभौतशास्त्रम् आरब्धम् (Bio-physics)। भौतशास्त्रस्य अन्यः आविष्कारः दूरदर्शकयन्त्रम् (Telescope)। अनेन आकाशकायानां वीक्षणं सुकरमभवत्। तेषां स्वरूपरचनादिकानाम् अध्ययनं भौतशास्त्रस्य भागं एव अभवत्। तदेव खगोलभौतविज्ञानम् (Astrophysics)
भूमेः रचना, तदन्तरङ्गचित्रणं च प्राकृतिकानियमान् अनुसरन्ति एव। भूगर्भशास्त्रं भौतशास्त्रस्य अङ्गभूतम्। वैद्यविज्ञानमपि भौतशास्त्रस्य ऋणं वहति। बैजिककान्तीयानुरणनं (Nuclear Magnetic Resonance), क्षकिरण्यः, द्युतितन्तवः (Optical fibres) इत्यादयः तत्र उपयुज्यन्ते। भौतशास्त्रेण विना वैद्यविज्ञानस्य प्रगतिः एवं न भविता। वायुमण्डलस्य अध्ययनेऽपि भौतशास्त्रस्य महत्तरं पात्रं वर्तते। एषः भागः वर्षातपादिकानां पूर्वसूचनां दत्त्वा जनान् प्रबोधयति। अन्येपि बहवः विज्ञानभागाः भौतशास्त्रम् एव आश्रयन्ति।
भौतशास्त्रं तथा श्रीसामान्यः[सम्पादयतु]
‘विज्ञानं तु बुद्धिमताम् अध्ययनविषयः। सामान्यजनाः तत् न ज्ञास्यन्ति, नैव अस्य, आवश्यकता वर्तते’ इति बहवः भावयन्ति। किन्तु एतदसत्यम्। विज्ञानं मानवस्य जीवनं सुखमयं करोति। पुरा नरः मृग इव जीवनं यापयति स्म। क्रमेण सुशिक्षिताः भूत्वा आधुनिकानि सौलभ्यानि उपयुञ्जते। एतानि सौलभ्यानि विज्ञानस्य कृपया एव प्राप्तानि। एकैकस्य वैज्ञानिकोपकरणस्य सज्जीकरणे शाताधिकानां विज्ञानिनां योगदानमस्ति। ते सर्वे प्रातः स्मरणीयाः स्वेषां जीवनं सुखादिकं च अविगणय्य सुन्दरं सौलभ्यपूर्णं च मानवसमाजं निर्मितवन्तः। कानिचन उदाहरणानि अत्र सन्ति -
- १. सम्पर्कसाधनानि - दूरवाण्यादयः । इदानीं वयं संगणकयन्त्रसाहय्येन क्षणमात्रे विश्वाद्यन्तं वार्तालापं कर्तुं शक्नुमः, चित्रमपि द्रष्टुं शक्नुमः।
- २. मनोरञ्जनसाधनानि - आकाशवाणी, दूरदर्शनमित्यादीनि मनोरञ्जकानि शिक्षणप्रदानि च सन्ति।
- ३. सङ्गणकक्षेत्रम् - एतत्तु मानवजीवने महत्तरं परिवर्तनम् अकरोत्। औद्योगिकक्षेत्रमनेन महता अवर्धत।
- ४. सञ्चारसाधनानिः - शकटैः आरभ्य, इदानीं तु वयम् आकाशे सागरे च प्रयाणं कुर्मः।
- ५. शक्तिमूलानि - विद्युच्छक्तिः मानवस्य अतिप्रमुखः आविष्कारः। अनेन विना वयं क्षणम् अपि जीवितुं न शक्नुमः। नवीकरणयोग्यानि बहूनि शक्तिमूलानि अपि भौतशास्त्रस्य योगदानम् अस्ति।
- ६. अन्तरिक्षगमनम् - इदानीं मानवः चन्द्रं, मङ्गलग्रहं च गत्वा अन्वेषणं करोति।
- ७. वैद्यकीयसौलभ्यम् - रोगानामुपरि विजयः विज्ञानस्य प्रमुखः उपयोगः।
एवं मानवाय सर्वोपकारकं विज्ञानं सम्यक् अधीत्य तस्य प्रयोजनं प्राप्नुयाम ।
आधाराः[सम्पादयतु]
- HyperPhysics website – HyperPhysics, a physics and astronomy mind-map from Georgia State University
- PhysicsCentral – Web portal run by the American Physical Society
- Physics.org – Web portal run by the Institute of Physics
- The Skeptic's Guide to Physics
- Usenet Physics FAQ – A FAQ compiled by sci.physics and other physics newsgroups
- Website of the Nobel Prize in physics
- World of Physics – An online encyclopedic dictionary of physics
- Nature: Physics
- Physics announced 17 July 2008 by the American Physical Society
- Physicsworld.com - News website from Institute of Physics Publishing
- Physics Central - includes articles on astronomy, particle physics, and mathematics.
- The Vega Science Trust - science videos, including physics
- Video: Physics "Lightning" Tour with Justin Morgan
- 52-part video course: The Mechanical Universe...and Beyond Note: also available at फलकम्:Google video
- Encyclopedia of Physics at Scholarpedia
- de Haas, Paul, "Historic Papers in Physics (20th Century)"


c: text/html

text:
|| सुप्तिङन्तं पदम् ||
पदं सुबन्तं भवति उत तिङन्तम्|
सुबन्तम् - सुप् अन्तम् सुबन्तम्| सुप् इति प्रत्याहारः| ( अक्षराणां *संक्षेपिकरणं प्रत्याहारः| संक्षेप्यन्ते वर्णाः यस्मिन् स प्रत्याहारः*|)
*उदा*- अक्किति प्रत्याहारे *अ इ उ ऋ ऌ* इति गृह्यते | एवमेव सुप्पिति प्रत्याहारे २१ प्रत्ययाः अन्तर्गता
*सु* औ जस
अम् औट् शस्
टा भ्याम् भिस्
ङे भ्याम् भ्यस्
ङसिँ भ्याम् भ्यस्
ङस् ओस् आम्
ङिँ ओस् सु *प्*
एते सुबन्ताः| सुबन्तेषु नाम (शब्दरूप) अव्यय ( निपाता)दि अन्तर्भवन्ति|
तिङन्तम् - तिङ् अन्ते यस्मिन् तत् तिङन्तम् |
तिङितित्यपि १८नाम् प्रत्ययानाम् प्रत्याहारः|
( परस्मैपदि आख्यातप्रत्ययाः)
तिप् तस् झि
सिप् थस् थ
मिप् वस् मस्
( आत्मनेपदि आख्यातप्रत्ययाः)
ता आताम् झ
थास् आथाम् ध्वम्
इट् वहि महिङ्
धातवः ( उपसर्गाः) तिङन्ते अन्तर्भवन्ति |

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
यष्टिकन्दुकक्रीडा
यष्टिकन्दुकक्रीडा(Hockey) एका प्रसिद्धा कन्दुकक्रीडा वर्तते । वर्तमानसमये एषा भारतदेशस्य राष्ट्रियक्रीडा वर्तते ।
अन्तर्विषयाः
- १ ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः
- २ यष्टिकन्दुकक्रीडायाः प्रकाराः
- ३ क्रीडाङ्गणं क्रीडोपकरणानि च
- ४ १. क्रीडकास्तेषां नियमाश्च
- ५ सर्वेषां कर्तव्यानि
- ६ २ क्रीडा -विधयो नियमाश्च
- ७ यष्टिकन्दुकक्रीडा सम्बद्धश्लोकः
- ८ आधारः
ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः[सम्पादयतु]
कन्दुकं प्रति विश्वमानवस्याकर्षणमतीव प्राचीनकालादेव प्रवृत्तं प्रतीयते । हस्ताभ्यां पद्भ्यां कन्दुक-क्रीडनान्याचरन्तः कदाचिदुपकरणैरपि क्रीडितुं विहितोत्साहा बालाः कठोरं कन्दुकं यष्टया ताडयित्वाऽपि खेलनमारभन्त । अस्याः क्रीडायाः प्रारम्भः कदा समजायतेति विषये न सन्ति सर्वेऽपि क्रीडेतिवृत्तविद ऐकमत्यधराः । परं सर्वेषामिदमस्त्यभिमतं यद् 'दण्डेन क्न्दुकताडन-सम्बन्धिनीयं क्रीडा वस्तुतो विश्वस्य प्राचीनासु क्रीडास्वेकाऽवश्यमस्ति ।’ अतोऽस्याः कल्पनाऽऽदिकालादेव कर्तुं शक्यते । तदा प्रारम्भे केनापि मानवेन वृक्षस्य शाखोत्पाटय सन्त्रोटय वा भूमौ पतितं किमपि पाषाणखण्डं किमपि वस्तुविशेषं वा सन्तडयैकस्मात् स्थानादपरस्मिन स्थाने प्रक्षिप्तमभविष्यत् तेनैव स्वभावेनाग्रे 'यष्टि -कन्दुक-क्रीड' या रुपं धारितमभविष्यत् ।
केषाञ्चिद् विशेषज्ञानां मतमस्ति यत् सर्वतः प्रथमं यीशोर्जन्मनः २००० वर्ष् पूर्वं फारसदेशेऽनया क्रीडया साम्यं धारयन्ती काचन क्रीडा क्रीडयते स्म । तत एवेयमन्येषु देशेषु प्रासरत । फारसदेशानन्तरं प्रथमं यूनान-देशेनेयं क्रीडात्मसात् कृता । कियदभ्यश्चिदवर्षेभ्यः पूर्वं तत्र यीशुतः ३०० वर्षपूर्वं चित्रमेकं प्राप्तं यस्मिन द्वौ क्रीडकौ हाकीक्रिडाया (बुली सदृश्यां) आरम्भमुद्रायां दर्शितौ स्तः । तयोर्हस्तयोर्थे यष्टिके वर्तेते ते साम्प्रतिक -हाकी-समाने एवाभूताम् । मध्ययुगे फ्रान्सदेशीया यष्टि कन्दुकक्रीडासदृशमेवैकं क्रीडनं कुर्वन्ति स्म । यस्याभिधानं 'हाहे’ (HOQUE) होकेट इत्यासीत् । तत्रास्य शब्दस्यार्थे 'मेषपालकस्य यष्टिका’ इत्यस्ति । स्काटलैण्डवासिषु क्रीहेयं 'शिण्टी’ (SHINTY) नाम्ना प्रशस्ताऽभूत् । तत्रेयं क्रीडा ८००-६०० वर्षेभ्यः पूर्वं प्रचलिताऽऽसीत् । शनैः शनैः रोमदेशेऽपि प्रावर्तत । रोमनसम्राज इंघ्लैण्डवासिन इमां 'हरबी’ (HURBY) नाम्ना समबोधयन् ।
आधुनिक्या यष्टिकन्दुक- क्रीडायाः क्रीडनं सर्वप्रथमम् इंग्लैण्डे एकोनविशयां शत्यामभवत् । तददेशीये राष्ट्रिय-संग्रहालये तादृशिं चित्राणि समुपलभ्यन्ते यैरनुमीयते यद विजयिनो रोमन-सैनिका इमां क्रीडां चतुर्दश्यां शत्यां क्रीडान्ति स्म । तत्रत्या इमां 'बोण्डी’ (BANDY)ति गदन्ति स्म । अस्या वास्तविकं नाम 'हाकिक' (HAWKIC) अथवा हाककिक (HOCKIC) प्रायः १८३३ ई. वत्सरे प्रवृत्तम् ।
अमेरिकाया आदिवासिनो हरिणस्य चरणास्थ्नो यष्टिकां तथा तदीयकृत्तेः कन्दुकं निर्माय क्रीडन्ति स्म । उत्तरामेरिकायां क्रीडेयं हिमे क्रीडयते स्म, यद्यपि तत्र यष्टेः प्रकारो भिन्नोऽभवत् । भारतेऽन्यासां कतिपयक्रीडानामिवेयं क्रीडाऽपि इंग्लैण्डत एव समागच्छत् । आंग्लसेनापदाधिकारिणः सर्वप्रथमं कलकत्तामहानगर्यां १६०५ तमे वर्षेऽक्रीडन । १६२५ ई. तोऽग्रे भारतीया अप्यस्यां रुचिमन्तोऽभवन् यद्यपि प्राचीना भारतीया ईदृशीमेव क्रीडामत्र 'खडो -खुड्’ नाम्ना क्रीडन्ति स्म किञ्च पञ्चाम्बुप्रान्त्तेऽस्यां विशिष्य रुचिरवर्तत तथापि राष्ट्रिय- प्रतियोगितासु समावेशादियं कामपि विशिष्टां ख्यातिमर्जयन्ति सर्वत्र प्रासरत् । पंजाबप्रदेशस्य 'संसारपुर' ग्रामं त्वद्यापि 'हाकी नर्सरी’ ति सम्बोधयन्ति 'यतोऽनेके हाकीक्रीडकाः प्रसिद्धिं प्रापन् ।
यष्टिकन्दुकक्रीडायाः प्रकाराः[सम्पादयतु]
१ फील्ड्-यष्टिकन्दुकक्रीडा[सम्पादयतु]
२ ऐस्-यष्टिकन्दुकक्रीडा[सम्पादयतु]
३ रोल्लन्-यष्टिकन्दुकक्रीडा[सम्पादयतु]
४ स्लेड्ज्-यष्टिकन्दुकक्रीडा[सम्पादयतु]
५ स्ट्रीट्(डेक्)-यष्टिकन्दुकक्रीडा[सम्पादयतु]
क्रीडाङ्गणं क्रीडोपकरणानि च[सम्पादयतु]
क्रीडाङ्गणस्यायाम-विस्तार-रेखादिविधानानि[सम्पादयतु]
- (क) क्रीडाङ्गणम् -हाकीक्रीडायाः प्राङ्गणं १०० गजमितमायतं ५५ तः ६० गजमितं च विस्तृतं भवति ।
- (ख) रेखाः आयते रेखे पार्श्च -रेखे बाह्यरेखे वा (साईड-लाइन्स) तथा विस्तृता रेखाः सीमरेखाः (गोल लाइन्स) कथ्यन्ते । सर्वा अपि रेखाः ३ इंच-स्थूला भवन्ति । समस्तस्य क्षेत्रस्य मध्ये एका मध्येरेखा दीयते या क्षेत्र द्वाभ्यां भागाभ्यां विभनक्ति । एवमेव २५-२५ गजयोरन्तरालयोरपि द्वे रेखे विधीयेते ये क्षेत्रस्य चतुर्थाशं स्पष्टयतः ।
- (ग) पताकादण्डाः (फैग पोस्ट) आदि -तदग्र-मद्य-तदग्रान्त्यरेखाणां द्वयोरपि प्रान्तभागयोः पताका -दण्डा निखन्यन्ते येषां प्रलम्बता ४ फुटमिता भवति ।
- (घ) सीम-स्तम्भः (गोल पोस्ट)-सीमरेखयोर्मध्ये ४ गनमितेऽन्तराले द्वौ द्वौ स्तम्भौ निखन्येते ययोरुच्चता सप्त ७ फुटमिता भवति । एतेषां शिखरेष्वनेका यष्टिकाः संलग्ना भवन्ति यासां स्थूलता ३ इंचमिताः क्रियन्ते । उभयोरपि भागयोः सीमस्तम्भयोः पृष्ठे सुदृढे जालिके (नेट) बध्येते ।
- (ङ) सीम-फलकम (गोल पट)सीमस्तम्भयोरन्तवर्तिनि भागे क्रीडाङ्गणं स्पृशदेकैकं काष्ठफलकं संयोज्यते, यस्योच्चता १८ इंचमिता भवति ।
(च) अर्धवृत्तम- (स्ट्राइकिंग सरकल) -उभयोरपि सीमस्तम्भयो १६ गजदूरत एकमर्धवृत्तं विधीयते, यद 'डि’ इति कथ्यते । इदमेकया ४ गजायतया रेखया ३ इंचविस्तृतया रेखायाः १६ गजमितेऽन्तराले भवति । एतदनुसारमेव प्रत्येकं सीम्नः समक्षमेकं वृत्तं च क्रियते । सीमस्तम्भावस्य मध्ये भवतस्तथा सीमरेखां स्पृशतः । (छ) बुल्ली-स्थानम् -मध्यरेखायाः पूर्णतो मध्ये एकं लधु वृत्तं निर्मियते यत्र द्वयोरपि दलयोः नेतारावुपस्थाय क्रीडारम्भं कुरुतस्तत्स्यानम् ।
(२) क्रीडोपकरणानि[सम्पादयतु]
(क)कन्दुकः -हाकी क्रीडायाः कन्दुकः कठोरो भवति । श्वेतचर्मणा निर्मितस्यास्य भारः ५ १/२ औसतोऽधिको न भवेत् । अस्य परिधिः ६८/१३ इंचत आरभ्य ६३/४ इंचपर्यन्तः स्वीक्रियते । (ख) यष्टिः (हाकी-स्टिक) -अस्याः शिरोभागस्तीक्षणो न भवति तथा तत्र कीदृशमपि लोहवरणादिकं न क्रियते । प्रायेण २ इंचमिता स्थूलता समुचिता मन्यते । अधोभागो वलितः, पृष्ठभागो वर्तुलोऽग्रभागः समतलस्तथाऽस्याः समग्रो भारः १२ औसत २८ औस-पर्यन्त उत्तमो गण्यते । (ग) पादाच्छादकद्वयम् (पै ड)-सीम-रक्षकस्य पदयो रक्षार्थं पादाच्छादकयोः प्रयोगो भवति ययोर्विशिष्टनिर्मितेः कारणात् कन्दुकाघाताद् रक्षा भवति । (घ) उपानहौ -क्रीडकस्य पदयोर्ये उपानहौ भवतस्ते कीलकरहिते चर्मखण्डसंयुते च समुचिते मन्येते । - क्रीडकाः क्रीडा -विधयश्च
१. क्रीडकास्तेषां नियमाश्च[सम्पादयतु]
(क) क्रीडक - संख्या - हाकी-क्रीडा द्वयोर्द लयोर्मध्ये सम्पद्यते । प्रतिदलं क्रीडकसंख्या ११-११ भवति । एतेष्वेकादशक्रीडकेषु ५ अग्रक्रीडकाः (फारवर्ड), ३ अर्धपृष्ठक्रीडकाः (हाफबैक), २ पूर्णपृष्ठक्रीडकाः (फुल बैक) भवन्ति तथा १ सीमरक्षको (गोलकीपर) भवति । एकैकोऽत्र दलनायको भवति । (ख) क्रीडकानां व्यूह-रचना -क्रीडाक्षेत्रे पूर्वं मध्यभागे ५ अग्रक्रीडका स्तेषां पृष्ठे ३ अर्धपृष्ठक्रीडकास्तेषां पृष्ठे सीमस्थलस्योभयोः पार्श्वयोः २ पूर्णपृष्ठक्रीडकौ (रक्षकौ) मध्ये सीमस्थले च १ सीमरक्षकः’ इत्थं सर्वे क्रीडकास्तिष्ठन्ति ।
सर्वेषां कर्तव्यानि[सम्पादयतु]
दलस्य क्रीडकेषु परस्परं सामञ्जस्य मत्यावश्यकं विद्यते । सीमरक्षाकस्त्वरित निर्णयकारी, धैर्य-स्फूर्ति- प्रतिभासम्पन्नश्च भवेत् । जय -पराजययोः श्रेयस्तदुपर्येव भवति । रक्षकौ कन्दुकं सीम- प्रवेशाद् वारयतः । एतौ सीमरक्षकेण तथा पुरोवर्तिक्रीडकैः सह सर्वथा सहयोगं कुरुतः । एतयोः स्थानं रक्षापङिक्तरपि कथ्यते । ततोऽग्रे स्थिताः क्रीडका आक्रमण-पङीक्त-रक्षका भवन्ति । ते सीमभागे प्रविशन्तं कन्दुकमवरुदध्य पुरोवर्तिभ्यः प्रयच्छन्ति स्व-स्व-स्थाने स्थिताश्च रक्षणं कुर्वन्ति । कन्दुकं ताडयित्वा यथावश्यकं क्रीडकाय प्रापणमेवात्र कौशलमस्ति । (ग) क्रीडा-समयः - अस्याः क्रीडायाः समयःअ ७५ मिनटात्मको विद्यते । प्रारम्भात ३५ मिनटानन्तरं ५ मिनटात्मको विरामो भवति । मध्यविरामात् परं दलयोः क्षेत्रपरिवर्तनं विधीयते पुनश्च ३५ मिनटं यावत् क्रीडा प्रचलति
२ क्रीडा -विधयो नियमाश्च[सम्पादयतु]
===(क) क्रीडारम्भो बुल्ली=== -(BULLY) प्रक्रिया च -क्रीडारम्भातपूर्वं दलनायको मुद्रोच्छालनविधिना स्वपक्षार्थं क्रीडाक्षेत्र निर्णयति प्रथमं द्वयोरपि पक्षयोः क्रीडाकाः परस्परमभिमुखा भूत्वोपतिष्ठन्ते । कन्दुको मध्यरेखाया मध्यवृत्ते स्थाप्यते पश्चात् प्रत्येकं दलस्यैकैकः क्रीडार्थी स्वां स्वां यष्टिं भूम्या स्पृशति ततशैको विरोधिनो यष्टिं स्वयष्टेः समतलभागेन स्पृशति । इत्यं त्रिवारं विधायोभयोरप्येकः क्रीडकः कन्दुकं सन्ताड्य क्रीडामारभते । इयं बुल्ली-प्रक्रिया -(१) क्रीडारम्भे, (२) कन्दुकस्य सीमप्रवेशानन्तरं (३)मध्यावकाशोत्तरं, (४) त्रुटयनन्तरं च सम्पाद्यते । एतत् समयेऽन्ये क्रीडकाः ५ गजदूरस्था भवन्ति । अर्धवृत्तस्य ,मद्याद यदीयं क्रिया सम्पाद्यते तदा सीमरेखातः ५ गजमितमन्तरमावश्यकं विद्यते । अस्य नियमस्योल्लङ्घने सति बुली भूयोऽपि दीयते सावबोधं नियमखण्डने सति विरोधिने क्रीडकाय यथेच्छताडन-(फ्री-हिट) सौविध्यं दीयते । अर्धवृत्ते चैवं भवति चेद दण्ड-कोणव्यवस्था (पेनल्टी कार्नर) क्रियते ।
(ख) बुल्ली-ग्रहण-स्थानानि[सम्पादयतु]
क्रीडाङ्गणस्य विभिन्नेषु षट्त्सु स्थानेषु बुल्ली-गृहीतुं शक्यते । यथा - (१) मध्याग्राद् (२) दक्ष-बाह्यपार्श्वात्, (३) दक्षान्तः पार्श्वात्, (४) वाम-बाह्यपार्श्वात्, (५) वामान्तः पार्श्वाद् (६) दण्ड-स्थानाच्च् ।
(ग) यष्टि-प्रयोग-विधयः[सम्पादयतु]
क्रीडायां यष्टेः समतलभागस्यैव प्रयोगो भवति । कन्दुकमुत्प्लाव्य ताडनावसरे स्कूप(SCOOP) इति कथनमावश्यकमस्ति । ताडनसमये कन्दुकावरोधन-काले च यष्टेः स्कन्धादूर्ध्वगमनं नोचितम् । विरोधिनो यष्टेरग्रेवरोधोपस्थापनं तदीयां यष्टिं स्वयष्ट्या सङ्गम्फ्योपर्युत्यापनमथवा ताडनं दोषाय भवति
(घ) कन्दुक-प्रयोग विधयः[सम्पादयतु]
कन्दुकं सन्ताडय विपक्षिणः पर-सीम्नि प्रवेशयितुं चेष्टन्ते । सीम-प्रवेशाधिक्यादेव विजयप्राप्तिर्भवति । एकं दलं द्वितीयदले कन्दुकं गमयति तद्दलीयाश्च तमवरुद्धय पुनः सन्ताडय तस्य सीम्नि प्रवेशयितं यतन्ते । कन्दुकः पदयोर्मध्यभागाद् न निः सार्यते । उपराष्टाद यदि कन्दुक आगच्छेत् तदा यष्टया तम्वरोदधुं शक्नोति परं नियमानुसारमेव भूमावागच्छन्तं कन्दुकं कोऽपि क्रीडको ह्स्ताभ्यां रोदधुं शक्नोति परमन्येन शरीरावयवेन तथा न विधेयम् । कन्दुकं निगृहीतं चेद भूमौ समकोणेन प्रक्षेप्तव्यं येन क्रीडनं सम्भवेत् । कन्दुकस्य सर्वविधगतये यष्टेरेव प्रयोगः कर्तव्यः ।
(ङ) सीम-रक्षक-(गोल-कीपर)नियमाः[सम्पादयतु]
सीमरक्षकः शरीरस्य् केनाप्यवयवेन कन्दुकमवरोधमनुमतः । स तं ताडयितुमपि शक्तः परमित्थं तदैव कर्तुमनुमन्यते यदा कन्दुकस्तस्य क्षेत्रमागतः स्यात्
(च) सीम-प्रवेश-निर्णयः[सम्पादयतु]
यदा विरोधिनो यष्टेस्ताडानेन कन्दुकः सीमस्तम्भयोर्मध्यादायतवंशादधस्तात् सीमरेखां पारयति तदा सीम-प्रवेशो (गोल) मन्यते ।
(छ) निर्णायक-नियमाः[सम्पादयतु]
क्रीडायाः क्षेत्रस्य द्वयोरपि भागयोद्वौ द्वौ निणयिकौ भवतः । तयोरेकः समस्य विवरणं कन्दुकस्य सीम-प्रवेशगणनां च धारयति । निर्णायक एव सत्यपराधे त्रृटौ वा दण्डयति तथा यथोचितं निर्णयं प्रस्तौति । तस्य निर्णायपालनमावश्यकम् । यष्टिक्रीडायाः प्रतियोगितावसरे प्रत्येकं क्रीडकेन यष्टिद्वयं स्वसमीपे प्रयोगार्थं संरक्षणीयम् । येन क्रीडनकाले द्वितीयस्याः प्रयोगः शीघ्रं कर्तुं शक्येत । केचन क्रीडका मनाग् भारवतीं यष्टिं केचन च सामान्यभारशालिनीं यष्टिं स्वीकुर्वन्ति । स्व-स्वबाह्वनुसारं क्रीडा यष्टिः प्रयोक्तव्या । वस्त्राणि सङ्कुचितानि न भवेयुः उपानहावपि भाररहिते धारणीये, येन धावने सौविध्यं सम्पद्येत । क्रीडायाः क्षमता-वृद्धये प्रत्यहं धावन-रज्जुकूर्दन-यष्टिभ्रामण-हस्त-पाद ग्रीवासञ्चालनादिव्यायामाः कर्तव्याः । अस्याः क्रीडायाः प्रविधौ क्रमशः इमे शब्दाः प्रयुज्यन्ते ये विधिं सूचयन्ति -
(१) ग्रहणम् (होल्ड HOLD) -यष्टिकाधारणाय । (२) कन्दुक-ताडनम् (हिटिंग दि बाल Hitting the Ball )- कन्दुकं पदयोरग्रे संस्थाप्य कटिं मनाग् वलयित्वा कन्दुके स्थिरे सति ताडनं कर्तव्यम् । (३) कन्दुकावरोधः (स्टापिंग दि बाल् Stopping the balla) पुरतो वेगेनायान्तं कन्दुकमवरोदधुं वामं हस्तमूर्ध्वं दक्षहस्तञ्च यष्टेर्मध्ये संस्थाप्य भूमौ यष्टिः स्थापनीया । यष्टिरुर्ध्वं नोत्थापनीयाऽन्यथा कन्दुकोऽधस्ताद गमिष्यति (४) कन्दुकस्याग्रे प्रापणम् ( पुश Push) मणिबन्धस्य प्रयोगेणा भूमिभागादेव यष्ट्यां कन्दुकः शनैः शनैः सन्ताडयते । परस्मै सहयोगिक्रीडकाय यावति दूरे कन्दुकः प्रापणीयो भवेत्तदनुमानेन ताडनं विधेयम् । (५)
मन्द-आघातः (फिलक Feiek)-शिथिलमणिबन्धेनायं क्रियते । अस्य द्वौ प्रकारौ विद्येते -ऋजुर्विपरीतश्च । एतदाघातसमये कन्दुकं यष्टिं च पृष्ठे कृत्वा कलाच्या आघातेन क्रीडयते । विपरोताघाते (रिवर्स् फिल्क Reverse Flick) यष्टिं विपरीतां कृत्वा कन्दुको दक्षभाग आनीयते तथा वामहस्त्मुपरि दक्षिणं ततोऽग्रे निधाय यष्टयाधातः क्रियते । विरोधिनश्छलनाय प्रयोगोऽयं विधीयते । (६) सावबोधं कन्दुकोच्छालनं (स्कूप Scoop) अनेन विधिना विरुद्धक्रीडकं प्रतार्थ स्वसहयोगिने कन्दुकदानं भवति । विपक्षस्य रक्षाङिक्तत्रोटनमनेन क्रियते । (७) कुटिलगत्या कन्दुकनयनम् (ड्रिबलिंग् Drstaleling)पूर्ववदेव । (८) विरोधिनः सकाशात् कन्दुकमुन्मोच्य स्ववशे करणम् (टेकलिंग Tacklling) इति कथ्यते । (६) सहक्रीडकेभ्यः कन्दुकदानपूर्वकमग्रे वर्धनं (पासिंग Passing )निगद्यते । (१०) बुल्ली (Bully) वर्णितैव । (११) कोणः (कार्नर Corner) २५ गजमिताया रेखाया अन्तर्यदा रक्षकदलस्य कस्यापि क्रीडकस्य यष्टिं स्पृष्ट्वा कन्दुकः सीमरेखामुल्लङ्घयति तदा विपक्षदलाय कोणक्रीडा-व्यव्यस्था दीयते । अनया साक्षात् सीमप्रवेशो न भवति, अपि तु कन्दुकं किञ्चदवरुद्धय पश्चात् ताडयन्ति । (१३) दण्ड-कोणः (पेनल्टी कार्नर Penalty Corner) रक्षकदलस्य कोपि क्रीडको 'डि’ मध्येऽथवा ज्ञानपूर्वकं २५ गजरेखाया अन्तर्भागे त्रुटिं करोति तदा दण्ड कोणक्रीडाव्यवस्था क्रियते । अन्येऽप्यस्य नियमाः सन्ति ते हि प्रायोगिकप्रक्रियाभिः परिचेतव्याः ।
यष्टिकन्दुकक्रीडा सम्बद्धश्लोकः[सम्पादयतु]
- विष्वक् कीर्तिमिता स्वराष्ट्र-वितता राष्ट्रान्तरैश्च स्तुता
- सम्यक् कौशल-दर्शिनी कृतिमतां मोदावहा सर्वदा ।
- ‘हाकी’ -नामधरा वराऽथ रुचिरा स्त्री-पुम्मनःसु स्थिरा
- क्रीडोत्कैः किल 'यष्टि -कन्दुकमयी क्रीडा’ चिरं काम्यते ॥
- नानाक्रीडासु साम्यं भवदपि सततं तत्र काञ्चिद् विशिष्टां
- रीतिं संयोज्य नीत्याऽभिनवरचनया क्रीडकान् प्रेरयन्ति ।
- तासु प्रीत्या जनानां मनसि मुदमतीवोर्जितां वर्धयन्ति
- ‘हाकी-क्रीडाऽधुनेयं प्रभवति भुवने सर्वसौख्य-प्रदात्री ॥
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरंगिणी


text:
अग्निपुराण
अग्निपुराणम् (AgniPurana) अष्टादशपुराणेषु अन्यतमः । संस्कृतविश्वकोशेषु भजते प्रधानं स्थानम् । स्वयं पुराणमिदं स्वस्मिन् अग्निपुराणे सर्वासां विद्यानां स्थानमस्तीति विस्फुटं ब्रूते । इयं हि सर्वेषां पुराणानां प्रस्तुतिभङ्गी यत् सर्वमपि विषयजातं द्वयोः संभाषणैः स्फोर्यते, एकस्यर्षस्य पर्यनुयोगम् अन्य उत्तरयतीति च । पुराणमिदमग्निनामकमपि संभाषणैरेव संघटितम् । तानि च सम्भाषणान्यग्निवसिष्ठयोः ।
पुराणमिति शब्दाकर्णनमनु सृष्टिः प्रतिसृष्टिरित्यादि वस्तुपूगं किलानुसन्दधति विमर्शनविचक्षणाः । अत्रापि सर्गस्य (सृष्टेः)विचारः १७-२० एतेष्वध्यायेषु वर्तते । प्रतिसर्गस्य तु पुनः ३३८ संख्याङ्कितस्याध्यायस्याननन्तरम् । वांशो नाम राजीयानामथवा ऋषियाणां नाम्नां पट्टिका । मन्वन्तरो नाम शासनपरिपाटयां मनूनां कालिकं क्रमिकं च परिवर्त्तनम् । राजर्षिणां चरित्राण्येव वंशानुचरितपदाभिलप्यानि । कल्पमन्वन्तरवर्णनम् अग्निपुराणे बहुषु स्थलेष्वक्षिलक्षीक्रियते । विशेषतः १५० संख्याङ्कितेऽध्याये चतुर्दशमन्वन्तराणां वर्णनं वर्तते । वंशानुचरितं तु भूयोभूयः समायाति ।
यदि केवलमेतावदभविष्यत्, पुराणमिदं भारतीयानां श्रध्दा-विश्वासभावनानां चिन्तनपरंपरायाश्च प्राचीनं लिखितसाक्ष्यं समभविष्यत् । विश्वकोशत्वरुपेणा धर्मेण महत्त्वमेतदीयम् । साहित्यशास्त्रम्, आयुर्वेदः, अश्वायुर्वेदः, गजायुर्वेदः, वृक्षायुर्वेदः, वास्तुविद्या, राजनीतिः, शस्त्रविद्या एतदादीनि वस्तूनि पर्याप्तमात्रयात्र कलृप्तस्थलावकाशानि ।


text:
उद्यानस्य एकस्मिन् भागे मल्लिका लता अस्ति। तत्र वयं अनेकवारं न गच्छामः । एकदा तस्यां लतायां नीडमेकं दृष्टवान् । सामान्यतः पक्षी सुरक्षितस्थले नीडस्य रचनं करोति, किन्तु एतत् नीडं भूम्याः निकटे एव आसीत्। अपि च नीडे अल्पाकारयुक्तौ पिङ्गलवर्णबिन्दुयुक्तौ द्वौ अण्डौ आस्तां!
अण्डं तु दृष्टवान् किन्तु कस्य खगस्य अण्डमिति ज्ञातुं पार्श्वे स्थित्वा पक्षिणः निरीक्षणं कृतवान्| किञ्चित्कालानन्तरं नीडस्योपरि उपविशन्तं मस्तके किरीटसदृश पक्षयुक्तं पक्षिणं दृष्टवान्| एषः पक्षी बेङ्गलूरु-नगरे सामान्यतः दृश्यते| अस्य नाम आङ्गलभाषायां Red-whiskered Bulbul इति अस्ति| K N Dave महोदयेन लिखितं “Birds in Sanskrit Literature” पुस्तके अस्य नाम गोवत्सकः इति दत्तमस्ति|
पश्चात् नितराम् नीडे एव उपविशन्तं पक्षिणं दृष्टवन्त:। दिनद्वयानन्तरम् अण्डाभ्यां द्वौ अरोमयुक्तौ शिशू बहिरागतवन्तौ। जन्मस्य तत्क्षणं तौ पक्षिणः शिशवः इव न दृश्येते स्म ।
यदा द्वित्राणि दिनानि अतीतानि, रोमं पक्षं च प्रप्तवन्तौ। शिशोः प्रथम-उड्डयनं द्रष्टुम् अस्माकम् आशा आसीत् किन्तु कदा पक्षिण: सर्वे नीडं त्यक्तवन्तः इति न अवगतमेव अस्माभिः!
Disclaimer:
संस्कृतं न जानामि न जानामि पाणिनिम्।
पदार्थमपि न जानामि क्षमस्व वागीश्वरि॥


text:
कुटीरोद्योगः
कुटीरोग्योगः (Cottage Industry) नाम सः उद्योगः यः गृहाधारितः भवति न तु कार्यागाराधारितः । गृहे एव तिष्ठन्तः जनाः वस्तूनां निर्माणं, सेवासौलभ्यानि वा कल्पयन्ति । अत्र निर्मितानि वस्तूनि, सेवाः च विशिष्टानि भवन्ति । किन्तु कुटीरोद्योगम् आश्रितवद्भिः कार्यागाराधारितैः उद्यमैः सह स्पर्धाकरणं भवति अति दुष्करम् ।
अन्तर्विषयाः
कुटीरोद्योगस्य प्रारम्भः[सम्पादयतु]
उन्नतये अभ्युदयाय वा कर्मसु कौशलं यः सम्पादयति सः उद्योगी इति कथ्यते। भारते प्राचीनकालादेव कुटीरोद्योगानाम् उल्लेखः उपलभ्यते। प्राचीनकाले तेषां व्यवस्थितरूपेण नियन्त्रणं संचालनं प्रवर्तनं च आसीत् न वा इति वक्तुं दुष्करम्। ऋग्वेदे तक्षा, हिरण्यकारः, चर्मकारः, वासोवायः इत्यादीनाम् उल्लेखो लभ्यते। । यजुर्वेदे (अ.30.5-22) बहवः कुटीरोद्योगाः सनामोल्लेखं प्राप्यन्ते। तत्र केचन कुटीरोद्योगाः प्राधान्येन निर्दिश्यन्ते। यथा-रथकारः, तक्षा, मणिकारः, इषुकारः, धनुष्कारः, ज्याकारः, रज्जुसर्जः, हिरण्यकारः, कुलालः, अयस्तापः, कर्मार, सुराकारः इत्यादयः। कुटीरोद्योगेषु संलग्नानां नारीणामपि वर्णनम् आप्यते। यथा-विदलकारी, रजयित्री, पेशस्कारी, कोशकारी, अञ्जनीकारी, वासः पपूली, स्मरकारी-प्रभृतयः आसन्।
नवदशशताब्दीं यावद् भारतवर्षं स्वोद्योगार्थं संसारे ख्यातिं लेभे। भारतीयनिर्मितं वस्तु शोभनं सुदृढम् इति दूरदेशं यावत् प्रसिद्धिमवाप । रोमदेशं यावत् भारतीयवस्त्राणां ख्यातिः आसीत्। ऊर्णावस्त्राणि, क्षौमवस्त्राणि, कश्मीरदेशीयानि वस्तूनि शाल-दुशाला-कम्बल-प्रभृतीनि अद्यावधि लोके ख्यातिमुपयान्ति। ढाका-नगरस्य मलमल-वस्त्रं विदेशेषु अपि प्रसिद्धिं लेभे। हस्ति-दन्त-कर्माणि, काष्ठकृतयः, लौहवस्तूनि च भारतस्य गौरवम् अद्यावधि प्रथयन्ति। भारतीयवस्तूनि अरब-फारस-सीरिया-प्रभृतिदेशेषु ख्यातिं ययुः। एतच्च १९१९ ईसवीये प्रकाशितेन औद्योगिकायोग-विवरणेन प्रमाणीक्रियते ।
कुटीरोद्योगस्य महत्त्वम्[सम्पादयतु]
उद्योगेन एव निर्धना धनिनो भवन्ति। स्वतन्त्रभारते क्रान्तदर्शिना महात्मागान्धिना कुटीरोद्योगस्य महत्त्वं बहुधा प्रतिपादितम्। यान्त्रिकसभ्यता विनाशावह इति विचारं विचारं सः तद्विरोधरूपेण कुटीतोद्योगं प्रावर्तयत् । तस्य अभिमतं यत् कुटीरोद्योगानां लघु-उद्योगानां च माध्यमेन भारते आर्थिकी समानता सम्भाव्यते। नगरस्थेषु विद्युत्संचालितेषु फेक्टरी-मिल-प्रभृतिषु अशिक्षितानां सामान्यानां ग्राम्यजनानां प्रवेशो न सम्भाव्यते। अतस्तेषां हितसम्पादनार्थम्, तेषाम् आर्थिकीं दु:साध्यां समस्यां समाधातुं च कुटीरोद्योगं वरदानरूपेण प्रतिष्ठापयत्। एतेन तस्याभिमतं यद् अवकाशकाले ग्रामीणा नागरिका वा लोकाः स्वल्पव्ययसाध्येन उद्योगेन अतिरिक्तधनोपार्जने क्षमाः स्यु:। एवं विधया रीत्या समयस्य सदुपयोगेन सहैव अतिरिक्तवित्तलाभोऽपि स्यात्। पारिवारिका जनाः बाला वृद्धाः स्त्रियश्च औद्योगिककर्मणि साहाय्यप्रदानेन स्वसमयं सफलयन्तः, अतिरिक्तं धनम् अर्जयेयुः, स्वीयाम् आर्थिकीं समस्यां च निराकुर्युः। लोकमान्यतिलक-गोखले- महात्मागान्धिप्रभृतिभिः देशभक्तैः कुटीरोद्योगेन एव वैदेशिक-पारतन्त्र्याद् इयं मातृभूमिः विमुक्ता कृता । क्रियमाणानि कार्याणि कुटीरोद्योगेन एव सिद्ध्यन्ति । लक्ष्मी उद्योगे संलग्नं जनं प्रति याति। उक्तञ्च-
- उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः, दैवेन देयमिति कापुरुषाः वदन्ति।
- दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या,यत्ने कृते यदि न सिस्तद्ध्यति कोऽत्र दोषः॥ (चा.नी.13)
अत्र एतद् अवधेयं यत् अयं भारतदेशः कृषिप्रधानः वर्तते। अस्य देशस्य नवतिप्रतिशतं जनाः कृषिकर्मनिरताः। सम्पूर्णवर्षे प्रायशः षण्मासं यावत् कृषिकर्माभावात् समयस्य दुरुपयोगः एव दरीदृश्यते। यदि समयं बहुमूल्यम् अवगच्छन्तो ग्राम्या जना: लघु-उद्योगेषु कुटीरोद्योगेषु च अतिरिक्तसमयं विनियोजयेरन्, तहिं आर्थिकस्थितिसमुद्धारसमकालमेव तेषां पारिवारिकी सामाजिकी राष्ट्रिया च स्थितिः समुद्धरेत्।
अस्मिन् जगति त्रिविधाः मानवाः सन्ति। प्रथमप्रकारकाः जनाः अभीष्टवस्तूनि प्राप्तुं प्रयत्नं कुर्वन्ति लभन्ते च। द्वितीयप्रकारकाः जनाः अपि प्रयत्नं कुर्वन्ति किन्तु विघ्नैः प्रतिहताः मध्ये एव प्रयत्नं त्यजन्ति। अन्ये तु अस्मिन् विषये विघ्नभयेन यत्नमपि न आरभन्ते। एषु प्रथमप्रकारकाः जनाः उद्योगिनः कथ्यन्ते। ते जनाः स्व-उद्योगेन असम्भवान्यपि कार्याणि सम्पादयति। यथा हि-
- प्रारभ्यते न खलु विघ्यभयेन नीचैः, प्रारभ्य विघ्नविहिता विरमन्ति मध्याः।
- विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः, प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति।
- उद्योगिनो मनुष्यस्य ननुमत्या कि दुर्घटम्।
- आकाशमपि पातालमेकीकुर्यात्कदाचन॥
कुटीरोद्योगस्य जीवनोपयोगित्वम्[सम्पादयतु]
कुटीरोद्योगाः लघु-उद्योगाश्च स्वीयावश्यकतापूर्त्यैव समं समाजस्य राष्ट्रस्य च आर्थिकस्थितिसमुन्नयने क्षमाः। तत्र केचन तथाविधा अपि लघूद्योगाः सन्ति, ये स्वल्पव्ययसाध्याः, विद्युद् अभावेऽपि च प्रक्रमन्ते। लघु-उद्योगेषु विशेषत: उल्लेख्या उद्योगाः सन्ति यथा-वस्त्र-दरी-गलीचा-रज्जु-खद्दर-कम्बल-मोजास्वेटर-शाल-इत्यादीनां निर्माणम्, सुवर्ण-रजत-ताम्र-पित्तल-प्रभृतिधातूनां पात्राणां कलात्मककृतीनां च निर्माणम्। एवमेव तैलोद्योगः, चर्मोद्योगः, फेनकोद्योगो (soap) दुग्धशालोद्योगश्च आर्थिकदृष्ट्या अतीव लाभप्रदाः। देशस्य विभिन्नराज्येषु यथा-मैसूर-मद्रास-बंगाल-असमकश्मीरादिषु अपरिष्कृत-रेशम-उद्योगः अतीव प्रथते । बंगादिषु च जूट-वस्तु-निर्माणं प्रतिवर्षं प्रवर्धत एव। उद्योगिनः एव संसारे धनविद्याज्ञानादिकं लभन्ते। उद्योगं विना तिलेभ्यः तैलमपि प्राप्तुं न शक्यते। यथोक्तम्-
- उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
- नहि सुतस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥ (सुभाषितम्)
अत एव भगवद्गीतायां श्रीकृष्ण: एतद् एव उपादिशत्—
- कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचनः।
- मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥ (श्रीमदभगवद्गीता 2/47)
कुटीरोद्योगेन लघु-उद्योगेन च निर्धनानां हीनानां दीनानां च वृत्तिसमस्या निराक्रियते। तेषाम् आर्थिकी स्थितिः उन्नीयते। तेषां भौतिकसौविध्याभावः सुतरां पूर्यते। अपह्रियते च । तेषाम् अर्थाभावजन्यं दैन्यम्, संह्रियते च तेषां स्व-उदर-पूर्तिचिन्ता, निरस्यते च अन्नवस्त्राद्यभावजा हीनत्वभावनारूपिणी पिशाचिनी। समष्टेव्र्यष्टेर्राष्ट्रस्य च उत्थाने उद्योगानाम् एषां गौरवपूर्णं स्थानम्। सुविदितमेव एतत् समेषामपि सुधियां यद् जापानदेशो लघूद्योगबलेनैव जगति स्वीयं गरिमाणम् अभ्युन्नतत्वं च प्रथयति। अत एव उन्नतये अभ्युदयाय वा कर्मसु कौशलं यः सम्पादयति स उद्योगी इति कथ्यते। उद्यमः जनस्य मित्रम् अस्ति येन सः दु:खसागरं तरति। यथोक्तम्-
- आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः।
- नास्त्युद्यमसमो बन्धुर्यं कृत्वा नावसीदति । (भर्तृ. 2/74)
अयं कुटीरोद्योगः दैन्यनाशकः, पतितोद्धारकः, दुर्गतिदमकः, समुन्नतिसाधकः, । वृत्तिसमस्यानिवारकः, आर्थिकस्तरोन्नायकः, श्रममहत्त्वप्रतिपादकः, सर्वलोकहितसाधकः, क्षुत्-पिपासा-वस्त्राभाव-धनाभावादि-दोषरोधकश्च। एवं कुटीर-उद्योगो जनस्य राष्ट्रस्य च श्रेयसेऽभिवृद्धये च प्रथते।


text:
तैत्तिरीयब्राह्मणम् (विस्वरपाठः)/काण्डः १/प्रपाठकः ०४< तैत्तिरीयब्राह्मणम् (विस्वरपाठः) | काण्डः १
1.4.1.1
उभये वा एते प्रजापतेरध्यसृज्यन्त । देवाश्चासुराश्च । तान्न व्यजानात् । इमेऽन्य इमेऽन्य इति । स देवानँ शूनकरोत् । तानभ्यषुणोत् । तान्पवित्रेणापुनात् । तान्परस्तात्पवित्रस्य व्यगृह्णात् । ते ग्रहा अभवन् । तद्ग्रहाणां ग्रहत्वम् १
देवता वा एता यजमानस्य गृहे गृह्यन्ते । यद्ग्रहाः । विदुरेनं देवाः । यस्यैवं विदुष एते ग्रहा गृह्यन्ते । एषा वै सोमस्याहुतिः । यदुपाँ शुः । सोमेन देवाँ स्तर्पयाणीति खलु वै सोमेन यजते । यदुपाँ शुं जुहोति । सोमेनैव तद्देवाँ स्तर्पयति । यद्ग्रहाञ्जुहोति २
देवा एव तद्देवान्गच्छन्ति । यच्चमसाञ्जुहोति । तेनैवानुरूपेण यजमानः सुवर्गं लोकमेति । किं न्वेतदग्र आसीदित्याहुः । यत्पात्राणीति । इयं वा एतदग्र आसीत् । मृन्मयानि वा एतान्यासन् । तैर्देवा न व्यावृतमगच्छन् । त एतानि दारुमयाणि पात्राण्यपश्यन् । तान्यकुर्वत ३
तैर्वै ते व्यावृतमगच्छन् । यद्दरुमयाणि पात्राणि भवन्ति । व्यावृतमेव तैर्यजमानो गच्छति । यानि दरुमयाणि पात्राणि भवन्ति । अमुमेव तैर्लोकमभिजयति । यानि मृन्मयानि । इममेव तैर्लोकमभिजयति । ब्रह्मवादिनो वदन्ति । काश्चतस्रः स्थालीर्वायव्याः सोमग्रहणीरिति । देवा वै पृश्निमदुह्रन् ४
तस्या एते स्तना आसन् । इयं वै पृश्निः । तामादित्या आदित्यस्थाल्या चतुष्पदः पशूनदुह्रन् । यदादित्यस्थाली भवति । चतुष्पद एव तया पशून्य-जमान इमां दुहे । तामिन्द्र उक्थ्यस्थाल्येन्द्रि यमदुहत् । यदुक्थ्यस्थाली भवति । इन्द्रि यमेव तया यजमान इमां दुहे । तां विश्वे देवा आग्रयण- स्थाल्योर्जमदुह्रन् । यदाग्रयणस्थाली भवति ५
ऊर्जमेव तया यजमान इमां दुहे । तां मनुष्या ध्रुवस्थाल्यायुरदुह्रन् । यद्ध्रुव-स्थाली भवति । आयुरेव तया यजमान इमां दुहे । स्थाल्या गृह्णाति । वायव्येन जुहोति । तस्मादन्येन पात्रेण पशून्दुहन्ति । अन्येन प्रतिगृह्णन्ति । अथो व्यावृतमेव तद्यजमानो गच्छति ६
1.4.2.1
युवँ सुराममश्विना । नमुचावासुरे सचा । विपिपाना शुभस्पती ।इन्द्रं कर्म-स्वावतम् । पुत्रमिव पितरावश्विनोभा । इन्द्रा वतं कर्मणा दँ सनाभिः । य-त्सुरामं व्यपिबः शचीभिः । सरवती त्वा मघवन्नभीष्णात् । अहाव्यग्ने हविरास्ये ते । स्रुचीव घृतं चमू इव सोमः ७
वाजसनिँ रयिमस्मे सुवीरम् । प्रशस्तं धेहि यशसं बृहन्तम् । यस्मिन्नश्वास ऋषभास उक्षणः । वशा मेषा अवसृष्टास आहुताः । कीलालपे सोमपृष्ठाय वेधसे । हृदा मतिं जनय चारुमग्नये । नाना हि वां देवहितँ सदो मितम् । मा सँ सृक्षाथां परमे व्योमन् । सुरा त्वमसि शुष्मिणी सोम एषः । मा मा हिँ सीः स्वां योनिमाविशन् ८
यदत्र शिष्टँ रसिनः सुतस्य । यदिन्द्रो अपिबच्छचीभिः । अहं तदस्य मनसा शिवेन । सोमँ राजानमिह भक्षयामि । द्वे स्रुती अशृणवं पितॄणाम् । अहं देवानामुत मर्त्यानाम् । ताभ्यामिदं विश्वं भुवनँ समेति । अन्तरा पूर्वमपरं च केतुम् । यस्ते देव वरुण गायत्रछन्दाः पाशः । तं त एतेनावयजे ९
यस्ते देव वरुण त्रिष्टुप्छन्दाः पाशः । तं त एतेनावयजे । यस्ते देव वरुण जगतीछन्दाः पाशः । तं त एतेनावयजे । सोमो वा एतस्य राज्यमादत्ते । यो राजा सन्राज्यो वा सोमेन यजते । देवसुवामेतानि हवीँ षि भवन्ति । एतावन्तो वै देवानाँ सवाः । त एवास्मै सवान्प्रयच्छन्ति । त एनं पुनः सुवन्ते राज्याय । देवसू राजा भवति १०
1.4.3.1
उदस्थाद्देव्यदितिर्विश्वरूपी ।आयुर्यज्ञपतावधात् । इन्द्रा य कृण्वती भागम् । मित्राय वरुणाय च । इयं वा अग्निहोत्री ।इयं वा एतस्य निषीदति । यस्याग्निहोत्री निषीदति । तामुत्थापयेत् । उदस्थाद्देव्यदितिरिति । इयं वै देव्यदितिः ११
इमामेवास्मा उत्थापयति । आयुर्यज्ञपतावधादित्याह । आयुरेवास्मिन्दधाति । इन्द्रा य कृण्वती भागं मित्राय वरुणाय चेत्याह । यथायजुरेवैतत् । अवर्तिं वा एषैतस्य पाप्मानं प्रतिख्याय निषीदति । यस्याग्निहोत्र्! युपसृष्टा निषीदति । तां दुग्ध्वा ब्राह्मणाय दद्यात् । यस्यान्नं नाद्यात् । अवर्तिमेवास्मिन्पाप्मानं प्रतिमुञ्चति १२
दुग्ध्वा ददाति । न ह्यदृष्टा दक्षिणा दीयते । पृथिवीं वा एतस्य पयः प्रविशति । यस्याग्निहोत्रं दुह्यमानँ स्कन्दति । यदद्य दुग्धं पृथिवीमसक्त । यदोषधीरप्यसरद्यदापः । पयो गृहेषु पयो अघ्नियासु । पयो वत्सेषु पयो अस्तु तन्मयीत्याह । पय एवात्मन्गृहेषु पशुषु धत्ते । अप उपसृजति १३
अद्भिरेवैनदाप्नोति । यो वै यज्ञस्यार्तेनानार्तँ सँ सृजति । उभे वै ते तर्ह्यार्छतः । आर्छति खलु वा एतदग्निहोत्रम् । यद्दुह्यमानँ स्कन्दति । यदभिदुह्यात् । आर्तेनानार्तं यज्ञस्य सँ सृजेत् । तदेव यादृक्कीदृक्च होतव्यम् । अथान्यां दुग्ध्वा पुनर्होतव्यम् । अनार्तेनैवार्तं यज्ञस्य निष्करोति १४
यद्युद्द्रुतस्य स्कन्देत् । यत्ततोऽहुत्वा पुनरेयात् । यज्ञं विच्छिन्द्यात् । यत्र स्कन्देत् । तन्निषद्य पुनर्गृह्णीयात् । यत्रैव स्कन्दति । तत एवैनत्पुनर्गृह्णाति । तदेव यादृक्कीदृक्च होतव्यम् । अथान्यां दुग्ध्वा पुनर्होतव्यम् । अनार्तेनैवार्तं यज्ञस्य निष्करोति १५
वि वा एतस्य यज्ञश्छिद्यते । यस्याग्निहोत्रेऽधिश्रिते श्वान्तरा धावति । रुद्र ः! खलु वा एषः । यदग्निः । यद्गामन्वत्यावर्तयेत् । रुद्रा य पशूनपिदध्यात् । अपशुर्यजमानः स्यात् । यदपोऽन्वतिषिञ्चेत् । अनाद्यमग्नेरापः । अनाद्यमाभ्यामपिदध्यात् । गार्हपत्याद्भस्मादाय । इदं विष्णुर्विचक्रम इति वैष्णव्यर्चाहवनीयाद्ध्वँ सयन्नुद्द्रवेत् । यज्ञो वै विष्णुः । यज्ञेनैव यज्ञँ संत नोति । भस्मना पदमपिवपति शान्त्यै १६
1.4.4.1
नि वा एतस्याहवनीयो गार्हपत्यं कामयते । नि गार्हपत्य आहवनीयम् । यस्याग्निमनुद्धृतँ सूर्योऽभिनिम्रोचति । दर्भेण हिरण्यं प्रबध्य पुरस्ताद्धरेत् । अथाग्निम् । अथाग्निहोत्रम् । यद्धिरण्यं पुरस्ताद्धरति । ज्योतिर्वै हिरण्यम् । ज्योतिरेवैनं पश्यन्नुद्धरति । यदग्निं पूर्वँ हरत्यथाग्निहोत्रम् १७
भागधेयेनैवैनं प्रणयति । ब्राह्मण आर्षेय उद्धरेत् । ब्राह्मणो वै सर्वा देवताः । सर्वाभिरेवैनं देवताभिरुद्धरति । अग्निहोत्रमुपसाद्यातमितोरासीत । व्रतमेव हतमनुम्रियते । अन्तं वा एष आत्मनो गच्छति । यस्ताम्यति । अन्तमेष यज्ञस्य गच्छति । यस्याग्निमनुद्धृतँ सूर्योऽभिनिम्रोचति १८
पुनः समन्य जुहोति । अन्तेनैवान्तं यज्ञस्य निष्करोति । वरुणो वा एतस्य यज्ञं गृह्णाति । यस्याग्निमनुद्धृतँ सूर्योऽभिनिम्रोचति । वारुणं चरुं निर्वपेत् । तेनैव यज्ञं निष्क्रीणीते । नि वा एतस्याहवनीयो गार्हपत्यं कामयते । नि गार्हपत्य आहवनीयम् । यस्याग्निमनुद्धृतँ सूर्योऽभ्युदेति । चतुर्गृहीतमाज्यं पुरस्ताद्धरेत् १९
अथाग्निम् । अथाग्निहोत्रम् । यदाज्यं पुरस्ताद्धरति । एतद्वा अग्नेः प्रियं धाम । यदाज्यम् । प्रियेणैवैनं धाम्ना समर्धयति । यदग्निं पूर्वँ हर-त्यथाग्निहोत्रम् । भागधेयेनैवैनं प्रणयति । ब्राह्मण आर्षेय उद्धरेत् । ब्राह्मणो वै सर्वा देवताः २०
सर्वाभिरेवैनं देवताभिरुद्धरति । पराची वा एतस्मै व्युच्छन्ती व्युच्छति । यस्याग्निमनुद्धृतँ सूर्योऽभ्युदेति । उषाः केतुना जुषताम् । यज्ञं देवेभिरन्वितम् । देवेभ्यो मधुमत्तमँ स्वाहेति प्रत्यङ्निषद्याज्येन जुहुयात् । प्रतीचीमेवास्मै विवासयति । अग्निहोत्रमुपसाद्यातमितोरासीत । व्रतमेव हतमनुम्रियते । अन्तं वा एष आत्मनो गच्छति २१
यस्ताम्यति । अन्तमेष यज्ञस्य गच्छति । यस्याग्निमनुद्धृतँ सूर्योऽभ्युदेति । पुनः समन्य जुहोति । अन्तेनैवान्तं यज्ञस्य निष्करोति । मित्रो वा एतस्य यज्ञं गृह्णाति । यस्याग्निमनुद्धृतँ सूर्योऽभ्युदेति । मैत्रं चरुं निर्वपेत् । तेनैव यज्ञं निष्क्रीणीते । यस्याहवनीयेऽनुद्वाते गार्हपत्य उद्वायेत् २२
यदाहवनीयमनुद्वाप्य गार्हपत्यं मन्थेत् । विच्छिन्द्यात् । भ्रातृव्यमस्मै जनयेत् । यद्वै यज्ञस्य वास्तव्यं क्रियते । तदनु रुद्रो ऽवचरति । यत्पूर्वमन्ववस्येत् । वास्तव्यमग्निमुपासीत । रुद्रो ऽस्य पशून्घातुकः स्यात् । आहवनीयमुद्वाप्य । गार्हपत्यं मन्थेत् २३
इतः प्रथमं जज्ञे अग्निः । स्वाद्योनेरधि जातवेदाः । स गायत्रिया त्रिष्टुभा जगत्या । देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन्निति । छन्दोभिरेवैनँ स्वाद्योनेः प्रजनयति । गार्हपत्यं मन्थति । गार्हपत्यं वा अन्वाहिताग्नेः पशव उपतिष्ठन्ते । स यदुद्वायति । तदनु पशवोऽपक्रामन्ति । इषे रय्यै रमस्व २४
सहसे द्युम्नाय । ऊर्जेऽपत्यायेत्याह । पशवो वै रयिः । पशूनेवास्मै रमयति । सारस्वतौ त्वोत्सौ समिन्धातामित्याह । ऋक्सामे वै सारसवतावुत्सौ । ऋक्सामाभ्यामेवैनँ समिन्धे । सम्राडसि विराडसीत्याह । रथन्तरं वै सम्राट् । बृहद्विराट् २५
ताभ्यामेवैनँ समिन्धे । वज्रो वै चक्रम् । वज्रो वा एतस्य यज्ञं विच्छिनत्ति । यस्यानो वा रथो वान्तराग्नी याति । आहवनीयमुद्वाप्य । गार्हपत्यादुद्धरेत् । यदग्ने पूर्वं प्रभृतं पदँ हि ते । सूर्यस्य रश्मीनन्वाततान । तत्र रयिष्ठामनु संभरैतम् । सं नः सृज सुमत्या वाजवत्येति २६ पूर्वेणैवास्य यज्ञेन यज्ञमनु संतनोति । त्वमग्ने सप्रथा असीत्याह । अग्निः सर्वा देवताः । देवताभिरेव यज्ञँ संतनोति । अग्नये पथिकृते पुरोडा-शमष्टाकपालं निर्वपेत् । अग्निमेव पथिकृतँ स्वेन भागधेयेनोपधावति । स एवैनं यज्ञियं पन्थामपिनयति । अनड्वान्दक्षिणा । वही ह्येष समृद्ध्यै २७
1.4.5.1
यस्य प्रातःसवने सोमोऽतिरिच्यते । माध्यन्दिनँ सवनं कामयमानोऽभ्य-तिरिच्यते । गौर्धयति मरुतामिति धयद्वतीषु कुर्वन्ति । हिनस्ति वै सन्ध्य-धीतम् । सन्धीव खलु वा एतत् । यत्सवनस्यातिरिच्यते । यद्धयद्वतीषु कुर्वन्ति । सन्धेः शान्त्यै । गायत्रँ साम भवति पञ्चदशः स्तोमः । तेनैव प्रातःसवनान्न यन्ति २८
मरुत्वतीषु कुर्वन्ति । तेनैव माध्यन्दिनात्सवनान्न यन्ति । होतुश्चमसमनून्नयन्ते । होतानुशँ सति । मध्यत एव यज्ञँ समादधाति । यस्य माध्यन्दिने सवने सोमोऽतिरिच्यते । आदित्यं तृतीयसवनं कामयमानोऽभ्यतिरिच्यते । गौरि-वीतँ साम भवति । अतिरिक्तं वै गौरिवीतम् । अतिरिक्तं यत्सवन- स्यातिरिच्यते २९
अतिरिक्तस्य शान्त्यै । बण्महाँ असि सूर्येति कुर्वन्ति । यस्यैवादित्यस्य सवनस्य कामेनातिरिच्यते । तेनैवैनं कामेन समर्धयन्ति । गौरिवीतँ साम भवति । तेनैव माध्यन्दिनात्सवनान्न यन्ति । सप्तदशः स्तोमः । तेनैव तृतीयसवनान्न यन्ति । होतुश्चमसमनून्नयन्ते । होतानुशँ सति ३०
मध्यत एव यज्ञँ समादधाति । यस्य तृतीयसवने सोमोऽतिरिच्येत । उक्थ्यं कुर्वीत । यस्योक्थ्येऽतिरिच्येत । अतिरात्रं कुर्वीत । यस्यातिरात्रेऽतिरिच्येत । तत्त्वै दुष्प्रज्ञानम् । यजमानं वा एतत्पशव आसाह्य यन्ति । बृहत्साम भवति । बृहद्वा इमाँ ल्लोकान्दाधार । बार्हताः पशवः । बृहतैवास्मै पशून्दाधार । शिपिविष्टवतीषु कुर्वन्ति शिपिविष्टो वै देवानां पुष्टं ।पुष्ट्यैवैनँ समर्धयन्ति । होतुश्चमसमनून्नयन्ते । होतानुशँ सति । मध्यत एव यज्ञँ समादधाति ३१
1.4.6.1
एकैको वै जनतायामिन्द्रः । एकं वा एताविन्द्र मभि सँ सुनुतः । यौ द्वौ सँ सुनुतः । प्रजापतिर्वा एष वितायते । यद्यज्ञः । तस्य ग्रावाणो दन्ताः । अन्यतरं वा एते सँ सुन्वतोर्निर्बप्सति । पूर्वेणोपसृत्या देवता इत्याहुः । पूर्वोपसृतस्य वै श्रेयान्भवति । एतिवन्त्याज्यानि भवन्त्यभिजित्यै ३२
मरुत्वतीः प्रतिपदः । मरुतो वै देवानामपराजितमायतनम् । देवानामेवाप-राजित आयतने यतते । उभे बृहद्र थन्तरे भवतः । इयं वाव रथन्तरम् । असौ बृहत् । आभ्यामेवैनमन्तरेति । वाचश्च मनसश्च । प्राणाच्चापानाच्च । दिवश्च पृथिव्याश्च ३३
सर्वस्माद्वित्ताद्वेद्यात् । अभिवर्तो ब्रह्मसामं भवति । सुवर्गस्य लोकस्या-भिवृत्त्यै । अभिजिद्भवति । सुवर्गस्य लोकस्याभिजित्यै । विश्वजिद्भवति । विश्वस्य जित्यै । यस्य भूयाँ सो यज्ञक्रतव इत्याहुः । स देवता वृङ्क्त इति । यद्यग्निष्टोमः सोमः परस्तात्स्यात् ३४
उक्थ्यं कुर्वीत । यद्युक्थ्यः स्यात् । अतिरात्रं कुर्वीत । यज्ञक्रतुभिरेवास्य देवता वृङ्क्ते । यो वै छन्दोभिरभिभवति । स संसुन्वतोरभिभवति । संवेशाय त्वोपवेशाय त्वेत्याह । छन्दाँ सि वै संवेश उपवेषः । छन्दोभिरेवास्य छन्दाँ स्यभिभवति । इष्टर्गो वा ऋत्विजामध्वर्युः ३५
इष्टर्गः खलु वै पूर्वोऽर्ष्टुः क्षीयते । प्राणापानौ मृत्योर्मा पातमित्याह । प्राणापानयोरेव श्रयते । प्राणापानौ मा मा हासिष्टमित्याह । नैनं पुरायुषः प्राणापानौ जहितः । आर्तिं वा एते नियन्ति । येषां दीक्षितानां प्रमीयते । तं यदववर्जेयुः । क्रूरकृतामिवैषां लोकः स्यात् । आहर दहेति ब्रूयात् ३६
तं दक्षिणतो वेद्यै निधाय । सर्पराज्ञिया ऋग्भिः स्तुयुः । इयं वै सर्पतो राज्ञी ।अस्या एवैनं परिददति । व्यृद्धं तदित्याहुः । यत्स्तुतमननुशस्तमिति । होता प्रथमः प्रचीनावीती मार्जालीयं परीयात् । यामीरनुब्रुवन् । सर्पराज्ञीनां कीर्तयेत् । उभयोरेवैनं लोकयोः परिददति ३७
अथो धुवन्त्येवैनम् । अथो न्ये वास्मै ह्नुवते । त्रिः परियन्ति । त्रय इमे लोकाः । एभ्य एवैनं लोकेभ्यो धुवते । त्रिः पुनः परियन्ति । षट्संपद्यन्ते । षड्वा ऋतवः । ऋतुभिरेवैनं धुवते । अग्न आयूँ षि पवस इति प्रतिपदं कुर्वीरन् । रथन्तरसामैषाँ सोमः स्यात् । आयुरेवात्मन्दधते । अथो पाप्मा- नमेव विजहतो यन्ति ३८
1.4.7.1
असुर्यं वा एतस्माद्वर्णं कृत्वा । पशवो वीर्यमपक्रामन्ति । यस्य यूपो विरोहति । त्वाष्ट्रं बहुरूपमालभेत । त्वष्टा वै रूपाणामीशे । य एव रूपाणामीशे । सोऽस्मिन्पशून्वीर्यं यच्छति । नास्मात्पशवो वीर्यमप क्रामन्ति । आर्तिं वा एते नियन्ति । येषां दीक्षितानामग्निरुद्वायति ३९
यदाहवनीय उद्वायेत् । यत्तं मन्थेत् । विच्छिन्द्यात् । भ्रातृव्यमस्मै जनयेत् । यदाहवनीय उद्वायेत् । आग्नीध्रादुद्धरेत् । यदाग्नीध्र उद्वायेत् । गार्हपत्यादुद्धरेत् । यद्गार्हपत्य उद्वायेत् । अत एव पुनर्मन्थेत् ४०
अत्र वाव स निलयते । यत्र खलु वै निलीनमुत्तमं पश्यन्ति । तदेनमिच्छन्ति । यस्माद्दारोरुद्वायेत् । तस्यारणी कुर्यात् । क्रुमुकमपि कुर्यात् । एषा वा अग्नेः प्रिया तनूः । यत्क्रुमुकः । प्रिययैवैनं तनुवा समर्धयति । गार्हपत्यं मन्थति ४१
गार्हपत्यो वा अग्नेर्योनिः । स्वादेवैनं योनेर्जनयति । नास्मै भ्रातृव्यं जनयति । यस्य सोम उपदस्येत् । सुवर्णँ हिरण्यं द्वेधा विच्छिद्य । ऋजीषेऽन्य-दाधूनुयात् । जुहुयादन्यत् । सोममेवाभिषुणोति । सोमं जुहोति । सोमस्य वा अभिषूयमाणस्य प्रिया तनूरुदक्रामत् ४२
तत्सुवर्णँ हिरण्यमभवत् । यत्सुवर्णँ हिरण्यं कुर्वन्ति । प्रिययैवैनं तनुवा समर्धयन्ति । यस्याक्रीतँ सोममपहरेयुः । क्रीणीयादेव । सैव ततः प्रायश्चित्तिः । यस्य क्रीतमपहरेयुः । आदाराँ श्च फाल्गुनानि चाभिषुणुयात् । गायात्री यँ सोममाहरत् । तस्य योऽँ! शुः परापतत् ४३
त आदारा अभवन् । इन्द्रो वृत्रमहन् । तस्य वल्कः परापतत् । तानि फाल्गुनान्यभवन् । पशवो वै फाल्गुनानि । पशवः सोमो राजा । यदा-दाराँ श्च फाल्गुनानि चाभिषुणोति । सोममेव राजानमभिषुणोति । शृतेन प्रातःसवने श्रीणीयात् । दध्ना मध्यंदिने ४४
नीतमिश्रेण तृतीयसवने । अगिष्टोमः सोमः स्याद्र थन्तरसामा । य एवर्त्विजो वृताः स्युः । त एनं याजयेयुः । एकां गां दक्षिणां दद्यात्तेभ्य एव । पुनः सोमं क्रीणीयात् । यज्ञेनैव तद्यज्ञमिच्छति । सैव ततः प्रायश्चित्तिः । सर्वाभ्यो वा एष देवताभ्यः सर्वेभ्यः पृष्ठेभ्य आत्मानमागुरते । यः सत्त्रायागुरते । एतावान्खलु वै पुरुषः । यावदस्य वित्तम् । सर्ववेदसेन यजेत । सर्व-पृष्ठोऽस्य सोमः स्यात् । सर्वाभ्य एव देवताभ्यः सर्वेभ्यः पृष्ठेभ्य आत्मानं निष्क्रीणीते ४५
1.4.8.1
पवमानः सुवर्जनः । पवित्रेण विचर्षणिः । यः पोता स पुनातु मा । पुनन्तु मा देवजनाः । पुनन्तु मनवो धिया । पुनन्तु विश्व आयवः । जातवेदः पवित्रवत् । पवित्रेण पुनाहि मा । शुक्रेण देव दीद्यत् । अग्ने क्रत्वा क्रतूँ रनु ४६
यत्ते पवित्रमर्चिषि । अग्ने विततमन्तरा । ब्रह्म तेन पुनीमहे । उभाभ्यां देव सवितः । पवित्रेण सवेन च । इदं ब्रह्म पुनीमहे । वैश्वदेवी पुनती देव्यागात् । यस्यै बह्वीस्तनुवो वीतपृष्ठाः । तया मदन्तः सध माद्येषु । वयँ स्याम पतयो रयीणाम् ४७
वैश्वानरो रश्मिभिर्मा पुनातु । वातः प्राणेनेषिरो मयोभूः । द्यावापृथिवी पयसा पयोभिः । ऋतावरी यज्ञिये मा पुनीताम् । बृहद्भिः सवितस्तृभिः । वर्षिष्ठैर्देव मन्मभिः । अग्ने दक्षैः पुनाहि मा । येन देवा अपुनत । येनापो दिव्यं कशः । तेन दिव्येन ब्रह्मणा ४८
इदं ब्रह्म पुनीमहे । यः पावमानीरध्येति । ऋषिभिः संभृतँ रसम् । सर्वँ स पूतमश्नाति । स्वदितं मातरिश्वना । पावमानीर्यो अध्येति । ऋषिभिः संभृतँ रसम् । तस्मै सरस्वती दुहे । क्षीरँ सर्पिर्मधूदकम् । पावमानीः स्वस्त्ययनीः ४९
सुदुघा हि पयस्वतीः । ऋषिभिः संभृतो रसः । ब्राह्मणेष्वमृतँ हितम् । पावमानीर्दिशन्तु नः । इमं लोकमथो अमुम् । कामान्समर्धयन्तु नः । देवीर्देवैः समाभृताः । पावमानीः स्वस्त्ययनीः । सुदुघा हि घृतश्चुतः । ऋषिभिः सम्भृतो रसः ५०
ब्राह्मणेष्वमृतँ हितम् । येन देवाः पवित्रेण । आत्मानं पुनते सदा । तेन सहस्रधारेण । पावमान्यः पुनन्तु मा ।प्राजापत्यं पवित्रम् । शतोद्यामँ हिरण्मयम् । तेन ब्रह्मविदो वयम् । पूतं ब्रह्म पुनीमहे । इन्द्रः सुनीती सह मा पुनातु । सोमः स्वस्त्या वरुणः समीच्या । यमो राजा प्रमृणाभिः पुनातु मा । जातवेदा मोर्जयन्त्या पुनातु ५१
1.4.9.1
प्रजा वै सत्रमासत तपस्तप्यमाना अजुह्वतीः । देवा अपश्यं चमसं घृतस्य पूर्णँ स्वधाम् । तमुपोदतिष्ठन्तमजुहवुः । तेनार्धमास ऊर्जमवारुन्धत । तस्मादर्धमासे देवा इज्यन्ते । पितरोऽपश्यं चमसं घृतस्य पूर्णँ स्वधाम् । तमुपोदतिष्ठन्तमजुहवुः । तेन मास्यूर्जमवारुन्धत । तस्मान्मासि पितृभ्यः क्रियते । मनुष्या अपश्यं चमसं घृतस्य पूर्णँ स्वधाम् ५२
तमुपोदतिष्ठन्तमजुहवुः । तेन द्वयीमूर्जमवारुन्धत । तस्माद्द्विरह्नो मनुष्येभ्य उपह्रियते । प्रातश्च सायं च । पशवोऽपश्यं चमसं घृतस्य पूर्णँ स्वधाम् । तमुपोदतिष्ठन्तमजुहवुः । तेन त्रयीमूर्जमवारुन्धत । तस्मात्त्रिरह्नः पशवः प्रेरते । प्रातः संगवे सायम् । असुरा अपश्यं चमसं घृतस्य पूर्णँ स्वधाम् ५३तमुपोदतिष्ठन्तमजुहवुः । तेन संवत्सर ऊर्जमवारुन्धत । ते देवा अमन्यन्त । अमी वा इदमभूवन् । यद्वयँ स्म इति । त एतानि चातुर्मास्यान्यपश्यन् । तानि निरवपन् । तैरेवैषां तामूर्जमवृञ्जत । ततो देवा अभवन् । परासुराः ५४
यद्यजते । यामेव देवा ऊर्जमवारुन्धत । तां तेनावरुन्धे । यत्पितृभ्यः करोति । यामेव पितर ऊर्जमवारुन्धत । तां तेनावरुन्धे । यदावसथेऽन्नँ हरन्ति । यामेव मनुष्या ऊर्जमवारुन्धत । तां तेनावरुन्धे । यद्दक्षिणां ददाति ५५
यामेव पशव ऊर्जमवारुन्धत । तां तेनावरुन्धे । यच्चातुर्मास्यैर्यजते । यामेवासुरा ऊर्जमवारुन्धत । तां तेनावरुन्धे । भवत्यात्मना । परास्य भ्रातृव्यो भवति । विराजो वा एषा विक्रान्तिः । यच्चातुर्मास्यानि । वैश्वदे-वेनास्मिँ ल्लोके प्रत्यतिष्ठत् । वरुणप्रघासैरन्तरिक्षे । साकमेधैरमुष्मिँ ल्लोके । एष हत्वावै तत्सर्वं भवति । य एवं विद्वाँ श्चातुर्मास्यैर्यजते ५६
1.4.10.1
अग्निर्वाव संवत्सरः । आदित्यः परिवत्सरः । चन्द्र मा इदावत्सरः । वायु-रनुवत्सरः । यद्वैश्वदेवेन यजते । अग्निमेव तत्संवत्सरमाप्नोति । तस्मा-द्वैश्वदेवेन यजमानः । संवत्सरीणाँ स्वस्तिमाशास्त इत्याशासीत । यद्वरु- णप्रघासैर्यजते । आदित्यमेव तत्परिवत्सरमाप्नोति ५७
तस्माद्वरुणप्रघासैर्यजमानः । परिवत्सरीणाँ स्वस्तिमाशास्त इत्याशासीत । यत्साकमेधैर्यजते । चन्द्र मसमेव तदिदावत्सरमाप्नोति । तस्मात्साकमे-धैर्यजमानः । इदावत्सरीणाँ सवस्तिमाशास्त इत्याशासीत । यत्पितृयज्ञेन यजते । देवानेव तदन्ववस्यति । अथ वा अस्य वायुश्चानुवत्सरश्चा- प्रीतावुच्छिष्येते । यच्छुनासीरीयेण यजते ५८
वायुमेव तदनुवत्सरमाप्नोति । तस्माच्छुनासीरीयेण यजमानः । अनुवत्सरी-णाँ स्वस्तिमाशास्त इत्याशासीत । संवत्सरं वा एष ईप्सतीत्याहुः । यश्चा-तुर्मास्यैर्यजत इति । एष ह त्वै संवत्सरमाप्नोति । य एवं विद्वाँ श्चातुर्मास्यैर्यजते । विश्वे देवाः समयजन्त । तेऽग्निमेवायजन्त । त एतं लोकमजयन् ५९
यस्मिन्नग्निः । यद्वैश्वदेवेन यजते । एतमेव लोकं जयति । यस्मिन्नग्निः । अग्नेरेव सायुज्यमुपैति । यदा वैश्वदेवेन यजते । अथ संवत्सरस्य गृहपति-माप्नोति । यदा संवत्सरस्य गृहपतिमाप्नोति । अथ सहस्रयाजिनमाप्नोति । यदा सहस्रयाजिनमाप्नोति ६० अथ गृहमेधिनमाप्नोति । यदा गृहमेधिनमाप्नोति । अथाग्निर्भवति । यदाग्निर्भवति । अथ गौर्भवति । एषा वै वैश्वदेवस्य मात्रा । एतद्वा एतेषामवमम् । अतोऽतो वा उत्तराणि श्रेयाँ सि भवन्ति । यद्विश्वे देवाः समयजन्त । तद्वैश्वदेवस्य वैश्वदेवत्वम् ६१
अथादित्यो वरुणँ राजानं वरुणप्रघासैरयजत । स एतं लोकमजयत् । यस्मिन्नादित्यः । यद्वरुणप्रघासैर्यजते । एतमेव लोकं जयति । यस्मिन्ना-दित्यः । आदित्यस्यैव सायुज्यमुपैति । यदादित्यो वरुणँ राजाअं वरुणप्रघा-सैरयजत । तद्वरुणप्रघासानं वरुणप्रघासत्वम् । अथ सोमो राजा छन्दाँ सि साकमेधैरयजत ६२
स एतं लोकमजयत् । यस्मिँ श्चन्द्र मा विभाति । यत्साकमेधैर्यजते । एतमेव लोकं जयति । यस्मिँ श्चन्द्र मा विभाति । चन्द्र मस एव सायुज्यमुपैति । सोमो वै चन्द्र माः । एष ह त्वै साक्षात्सोमं भक्षयति । य एवं विद्वान्सा- कमेधैर्यजते । यत्सोमश्च राजा छन्दाँ सि च समैधन्त ६३
तत्साकमेधानाँ साकमेधात्वम् । अथर्तवः पितरः प्रजापतिं पितरं पितृयज्ञेना-यजन्त । त एतं लोकमजयन् । यस्मिन्नृतवः । यत्पितृयज्ञेन यजते । एतमेव लोकं जयति । यस्मिन्नृतवः । ऋतूनामेव सायुज्यमुपैति । यदृतवः पितरः प्रजापतिं पितरं पितृयज्ञेनायजन्त । तत्पितृयज्ञस्य पितृयज्ञत्वम् ६४
अथौषधय इमं देवं त्र्! यम्बकैरयजन्त प्रथेमहीति । ततो वै ता अप्रथन्त । य एवं विद्वाँ स्त्र्! यम्बकैर्यजते । प्रथते प्रजया पशुभिः । अथ वायुः परमेष्ठिनँ शुनासीरीयेणायजत । स एतं लोकमजयत् । यस्मिन्वायुः । यच्छुनासी- रीयेण यजते । एतमेव लोकं जयति । यस्मिन्वायुः ६५
वायोरेव सायुज्यमुपैति । ब्रह्मवादिनो वदन्ति । प्र चातुर्मास्ययाजी मीयता३ न प्रमीयता३ इति । जीवन्वा एष ऋतूनप्येति । यदि वसन्ता प्रमीयते । वसन्तो भवति । यदि ग्रीष्मे ग्रीष्मः । यदि वर्षासु वर्षाः । यदि शरदि शरत् । यदि हेमन्हेमन्तः । ऋतुर्भूत्वा संवत्सरमप्येति । संवत्सरः प्रजापतिः । प्रजापतिर्वावैषः ६६ ४


text:
अपात्त
= त्रि० अप + आ + दा–क्त। १ प्राप्ते। “सहोवाच विज्ञायते नास्ति हिरण्यस्यापात्तमिति” वृ० उ०। “अपात्तं प्राप्तमिति” भा०।अपात्र
= न० पात्रंश्राद्धमोजनदानादियोग्यं न० त०। १ विद्यादिहीनेऽनाचारे, २ दानादियोग्यताहीने कुपात्रे, नटादौ च। दानादिपात्रञ्च पात्रशब्दे दर्शयिष्यते। “अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते। असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतमिति” गीता “अपात्रेषु च यद्दत्तं तत् सर्वं विफलं भवे दिति” स्मृतिः “अपात्रे पात्रमित्युक्ते कार्य्ये वा धर्म्मसंहिते” इति मिताक्षरायां नारदः।अपात्रीकरण
= न० अपात्रं श्राद्धभोजनाद्ययोग्यं क्रियतेऽनेन। १ निन्दितप्रतिग्रहादिजनिते “निन्दितेभ्यो धनादानं बाणिज्यं शूद्रसेवनम्। अपात्रीकरणंज्ञेयमसत्यस्य च भाषण” मिति मनूक्ते पापभेदे २ तद्धेतुभूते निन्दितधनादानादौ च।अपाद
= त्रि० नास्ति पादोऽस्य अन्त्यलोपः समा०। १ पादशून्ये “अपादपाणिर्जवनोग्रहीतेति” श्रुतिः।अपादान
= न० अपगमाय आदीयतेऽवधित्वेन अप + आ + दाल्युट्। “ध्रुवमपायेऽपादानमिति” १ व्याकरणपरिभाषि कारकभेदे। यथोक्तं हरिणा “अपाये थदुदासीनं चलं वा यदि वाऽचलम्। ध्रुवमेवातदावेशात्तदपादानमुच्यते” पत तोध्रुव एवाश्चो यस्मादश्वात् पततत्यसौ। तस्याप्यश्वस्य प्रतने कुड्यादि ध्रुवमुच्यते। मेषान्तरक्रियापेक्षमवधित्वंपृथक्पृथक्। मेषयोः स्वक्रियापेक्षं कर्तॄत्वञ्च पृथक् पृथक्” इति तच्चापादानं त्रिविधम्। “निर्द्दिष्टविषयं किञ्चिदुपात्तविषयं तथा। अपेक्षितक्रियञ्चेति त्रिधापादानमिष्यते” इति हर्य्युक्तेः। निर्द्दिष्टः श्रूयमाणो विषयो यस्य तत्, स्वापेक्षितश्रूयमाणक्रियमित्यर्थः यथा वृक्षात् पत्रं पततीत्यादौ, अपादानविषयीभूतं पतनं हि तत्रश्रूयमाणम्। द्वितीयम् उपात्तः गृहीतः धात्वन्तरार्थघटकीभूत इति यावत् विषयो यस्येति व्युत्पत्त्या स्वविषयक्रियाघटितश्रूयमाणक्रियान्तरमित्यर्थः यथा मेघात् विद्योतते विद्युदित्यादौ निःसरणपूर्ब्बकविद्योतनार्थविद्योततियोगे मेघादेस्तदेकदेशे निःसरणेऽपादानत्वम्। अपेक्षितक्रियं तृयीयं यया कुतो भवानिति प्रश्नवाक्ये, पाटलिपुत्रादित्युत्तरवाक्ये च कुत इति पाटलिपुत्रादित्यनयोरपेक्षितगत्यादिक्रियापेक्षत्वात् अपेक्षितक्रियापादानत्वम्। “अपादाने पञ्चमीति पा०।अपान
= पु० अपानयति अपसारयति मूत्रादि अप + आ + नीड अपसारयति अधोऽनिति गच्छति वा अप + अन–अच् वा १ मूत्रादेरधो नयनशीले, गुह्यदेशस्थे, “अधोनयनत्यपानस्तु आहारञ्च नृणा पुन” तित्युक्तलक्षणे “मूत्रशुक्रवहोवायुरपान इति कीर्त्त्यते” इत्युक्तलक्षणे च वायौ। “प्राणोऽपानव्यानसमान इत्येतेत् सर्वं प्राण” इति वृ० “अपनयनात् मूत्रपुरीषादेरपानोऽधोवृत्तिर्वावुः नाभिस्थान” इति मा० “अथ योऽस्य प्रत्यङ्शुषिः सोऽपान” इति छा० उ०। “अथ योऽस्य प्रत्यङ्शुषिः पश्चिमदिक्थो वायुविशेवः स मूत्रपुरीषाद्यन्नथोऽनितीत्यपान” इति भा० “यद्वै प्राणिति स प्राणः यदपानिति सोऽपान इति” छा० उ०। “यद्वै पुरुषः प्राणिति मुखनासिकाभ्यां वायुं वहिर्निस्सारयति स प्राणाख्यो वायुर्वायुवृत्तिविशेषः यदपानित्यपश्यमिति ताभ्यामेव मुखनासिकाभ्याम् अन्तराकर्षति वायुः सोऽपानोऽपानाख्या वृत्तिरिति” भा०। पदार्थादर्शे तु पूर्ब्बोक्तैव निरुक्तिर्दर्शिता यथा अपानयत्यपानोऽयमाहारं च मलार्पितम्। “शुक्रं मूत्रं तथोत्सर्गमपानस्तेन मारुतः। इन्द्रगोपप्रभाकाशः सन्ध्याजलदसन्निभः।। स च मेढ्रे च पायौ च ऊरुवङ्क्षण जानुषु। जङ्घोदरे कृकाट्याञ्च नाभिमूले च तिष्ठती” ति योगार्णवः। “प्राणापानान्तरे देवी वाग्वै नित्यं प्रतिष्ठतीति” महा० भा० “प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणा” विति गीता। अप + अन–भावे घञ्। २ अपानक्रियायाम् वहिर्गतायाः ३ प्राणवृत्तेरन्तः प्रवेशने पु० “प्रजाभ्योऽपानायेति” ता० ब्रा०। “अपानः वहिर्गतायाः प्राणवृत्तेरन्तःप्रवेशनमपाननं तेन हि वायुः शरीरे नीयते अपानेन, यतः “प्राणो न पराभवतीति” श्रुत्यन्तरमिति” ता० भा०। आधारे घञ् ४ गुह्यस्थाने पु०।अपानन
= न० अप + अन–भावे ल्युट्। १ अपश्वसने, मुखनासिकाभ्यां वहिर्निस्सारिप्राणवायोस्ताभ्यामेव मार्गाभ्यामन्तराकर्षणे २ सूत्रपुरीषादेरधोनयने च अपानशब्दे ता० ब्रा० उदा०अपान्तरतमस्
= पु० अपगतमान्तरं तमो यस्य। १ वेदार्थप्रकाशके देवसुतभेदे। “अपान्तरतमा नाम जातो देवस्य वै सुतः। कृताश्च तेन वेदार्थास्तेन सत्येन मोक्षयेति” हरिव० २६३ अ०अपाप
= त्रि० नास्ति पापं पापकारणं वा यस्य। १ पापजनकाचारशून्ये” २ निष्पापे च “इयं दाशरथे! सीता सुव्रता ब्रह्मचारिणी। अपापा हि त्वया त्यक्तेति” रामा०।अपामार्ग
= पु० अपमृज्यते व्याधिरनेन मृज्–करणे घञ् कुत्वदीर्घौ। (आपाङ्) इति १ ख्याते वृक्षे! “अपामार्ग! त्वया वयं सर्व्वं तदपमृज्महे” अथ० ४, १८, ७। “अर्पामार्ग ओषधीनां सर्व्वासामेक इद्वशीति” अथ० ४, १७, ९, ७।अपामार्गक्षारतैल
= न० “कर्णनादे कर्णक्ष्वेडे कटुतैलेन पूरणम् नादवाधिर्य्ययोः कुर्य्यात् कर्णशूलोक्तमौ षधम् अपामार्गक्षारजलैः कृतकल्केन साधितम् तिलजमपहरति कर्ण्णनादं बाधिर्य्यञ्जापि पूरणत” इति चक्रदत्तोक्ते १ तैलभेदे।अपामार्गतैल
= न० “क्षयजे क्षुयमासाद्य कर्त्तव्यो वृंहणो विधिः। पाने नस्ये च सार्मः स्याद्वातघ्नैर्मधुरैः शुभम्। कृमिजे व्योषनक्ताह्वशिग्रुवीजैश्च नायनम्। अजामूत्रयुतं नस्यं कृमिजे कृमिजित् परम्। अपामार्गफलव्योषनिशाक्षारकरामठैः। सविडङ्गं शृतं मूत्रे तैलं नस्यं कृमिं जयेदिति” चक्रदतोक्ते १ कृमिघ्नतैलभेदे।अपाय
= पु० अप + इण्–अच्। १ विश्लेषजनकक्रियायाम् “ध्रुवमपायेऽपादानमिति” पा०। “अपाये विश्लेषजनकक्रियायामिति” सि० कौ०। “अपाये यदुदासीनमिति” हरि०। २ नाशे ३ अपगमने च।अपायिन्
= त्रि० अप + इण–णिनि। १ अपाययुक्ते २ वियोगिनि २ नश्वरे च “मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय! शीतोष्णमुखदुःखदाः आगमापायिनोऽनित्यःस्तांस्तितिक्षस्व भारतेति” गीता। “अनप्रायिनि संश्रयद्रुमे गजभग्ना पतनाय वल्लरीति” कु०।अपार
= त्रि० नास्ति पारं यस्य। १ पारशूत्ये २ दुःखेनोत्तार्य्ये ३ दीर्घमर्य्यादे। “महीमपारां सदने सदस्यति” ऋ० ३, ३०, ९ ४ अगाधे “अन्तरपार ऊर्वे अनृतं दहनोः ऋ० ३, १, १४। “अपारे अगाध” इति भा०। ५ दूरपारे “रजसी अपारे ऋ० १, ४२, ४६। “इमे चिदिन्द्र । रोदसी अपारे इति ऋ० ३, ३०५। “अपारे दूरपारे” इति भा०। ६ सीमारहिते “मही अपारे रजसी” ऋ० ९, ६८, ३। “अपारे सोमारहिते” इति भा०। ७ अधिके “अपारो वो महिमा वृद्धशरण” इति ऋ० ५, ८७, ६। “अपारः अधिक” इति भा०। “अपारे पारमिच्छन्तः संसारार्णवरोधसीति” महाभा०। “तदपार, मसंख्येयं वानराणां महद्बलम्” रामा०। ८ अनुत्तार्य्ये “रावणश्च महाशत्रुरपारः प्रतिभाति मे इति” रामा०। तस्याः पारमपारञ्च व्रजन्ति विजयैषिण इति” भा० क० प० १९ अ०। ९ नद्यादेरर्वाक्पारे न०। १० पृथिव्यां स्त्री निरु०।अपार्ण
= न० अप + अर्द्द–क्तनि० न। १ अभ्यर्णे समीपे निरु०। २ समीपवर्त्तिनि त्रि०।अपार्थ
= त्रि० अपगतीऽर्थो यस्य। १ निरर्थके २ व्यर्थे ३ निष्प्रयेजते “सर्व्वमेतदपार्थंते क्षिप्रं तौ संप्रसादयेति” वनप० २१४ अ०। ४ अभिधेयशून्ये, “अपार्थंबहु सङ्कीर्णं भाषते” इति सुश्रुतम्। वा कप्। अपार्थकोऽप्यत्र। अतो यदन्यद्विब्रूयुर्धर्म्मार्यंतदपार्थकमिति” मनुः। तच्च योग्यतासत्त्याकाङ्क्षाशून्यं वाक्यंयथोक्तं गौतमेन “पौर्वापर्य्यायोगादप्रतिबन्धार्थमपार्थकमिति” “पौर्वापर्य्यं कार्य्यकारणभावस्तस्याऽयोगादसम्भवात् शाब्दबोधजनकाकाङ्क्षाज्ञानाद्यसम्भवात् अप्रतिबन्धः असम्बद्धोऽर्थः प्रयोजनं शाब्दबोधरूपं यत्र। तथाचाभिमतबाक्यार्थबोधानुकूलाकाङ्क्षादिशून्यबोधजनकत्वं तत्त्वमिति तदर्थः।अपाल
= त्रि० नास्ति पालः पालको यस्य। १ पालकशून्ये प- श्वादौ। २ ब्रह्मवादिन्यामत्रिसुतायां स्त्री। “अपालामिन्द्र! शिष्यः पूह्यकृणोरिति” ऋ० ८, ९, १७। अपालामेतन्नामिकामत्रिमुतां ब्रह्मवादिनीमिति” भा०।अपालम्ब
= पु० अपकृष्यालम्बते अप + आ–लम्ब घञ्। १ शकटपश्चाद्भागे “ततःपश्चात् परिक्रम्य अपालम्वमभिपद्याहेति” शत० ब्रा० ३, ३, ४, १२, “अपालम्बं शकटस्य पश्चाद्भागमिति” भा०।अपावर्त्तन
= न० अप + आ + वृत–ल्युट्। १ उल्लुण्ठने भूम्यादौ पतित्वा लुण्ठने, २ अपाकरणे च।अपावृत
= त्रि० अप + आ + वृ–क्त। १ अनावृते २ उद्वाटिते ३ अपसारितावरणे च “यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम्। सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ! लभन्ते युद्धमीदृशमिति” गीता। “अहो अपावृतं द्वारमापदामयमेष मे” रामा० ४ आवृते, ५ पिहिते स्वतन्त्रे च इति मेदिनिः।अपावृति
= स्त्री अप + आ + वृ–क्तिन्। १ आवरणनिवारणे उद्घाटने २ आवरणापसारणे च। “स ऊ स्वे रेजयत्यपावृतिमिति” ऋ०।अपावृत्त
= त्रि० अप + आ + वृत–क्त। १ अन्तरिते २ परावृत्ते, ३ निवृत्ते च “प्रतिग्रहादपावृत्तः सन्तुष्टो येन केनचिदिति” महा० भा० “कयंद्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूमिति” रामा०।अपावृत्ति
= स्त्री अप + आ + वृत–क्तिन्। १ उद्वर्त्तने २ नि वृत्तौ च।अपाश्रय
= पु० अप + आ + श्रि–अच्। १ मध्ये “पर्य्यङ्कस्यापाश्रये” इति काद०। २ अङ्गणावरणे चन्द्रातपादौ हेम० अपगत आश्रयो यस्य। ३ आश्रयविहीने त्रि०।अपाष्ठ
= त्रि० अप + आ + स्था–क अम्बा० षत्वम्। १ अपास्थिते “शल्याद्विषं निरवचं प्राञ्जनादुत पर्ण्णधेः। अपाष्ठाच्छुङ्गादिति” अथ० ४, ६, ५।अपासङ्ग
= पु० अप + आ + सन्ज–घञ् कुत्वम्। १ तूणे इषुधौ।अपासन
= न० अप + अस–ल्युट्। १ मारणे बधे २ अपक्षेपणे, ३ दूरीकरणे च।अपासित
= त्रि०। अप + अस + णिच्–क्त। १ अपसारिते।अपासृत
= त्रि० अप + आ + सृ–क्त। १ दूरीभूते २ पलायिते।अपास्त
= त्रि० अप + अस + क्त। १ क्षिप्ते २ निरस्ते ३ दूरीकृते ४ अपसारिते च “समुच्छ्वलितविभ्रमा गतिरपास्तसंस्था मतिरिति” माल० “निरस्तगाम्भीर्य्यमपास्तपुष्पकमिति” माघः।अपास्य
= अव्य० अप + अस–ल्यप्। १ निरस्येत्यर्थे। “किमित्यपास्याभरुणानि यौवने” इति कुमा०।अपि
= अव्य० न पियति गच्छति। पि गतौ क्विप् न तुक। अशक्यकरणायोद्यमरूपायां, १ शक्त्युत्कर्षमाविष्कर्तुमत्युक्तिरूपायाञ्च सम्भावनायां, २ सन्देहे, ३ निन्दायां, ४ प्रश्ने, ५ समुच्चये, ६ अल्पपदार्थे, ७ कामचारानुज्ञायाम्, ८ अवधारणे, ९ पुनरर्थे च। क्रियायोगेऽस्य उपसर्गसंज्ञा “अपिः पदार्थसम्भावनान्ववसर्गगर्हासमुच्चयेषु इति” पा० उक्तार्थेषु कर्म्मप्रवचनीयसंज्ञा तदर्थेषु न तु उपसर्गत्वम् तेन न षत्वादि तत्र “पदार्थे सर्पिषोऽपि स्यात्। अनुपसर्गत्वान्न षः। सम्भावनायां लिङ् तस्या एव विषयभूते भवने कर्त्तृदौर्लभ्यप्रयुक्तन्दौर्लभ्यं द्योतयन्नपिशब्दः स्यादित्यनेन सम्बध्यते सर्पिष इति षष्ठी तु अपिशब्दबलेन गम्यमानस्य विन्दीरवयवावयविभावसम्बन्धे। इयमेवापिशब्दस्य पदार्थद्योतकता नाम। द्वितीया तु नेह प्रवर्त्तते सर्पिषो विन्दुना योगो न त्वपिनेत्युक्तत्वात्” सि० कौ० सम्भावने अपि स्तुयाद्विष्णुम् सम्भावनं शक्त्युत्कर्षमाविष्कर्तुभत्युक्तिः। अन्ववसर्गः कामचारानुज्ञा अपि स्तुहि। गर्हायाम् धिग्देवदत्तमपि स्तुयाद्वृषलम्। समुच्चये अपि सिञ्च अपि स्तुहि। गणरत्ने तु “सम्भवगर्हाशीर्मृतिभूषाससुच्चयेष्वित्युक्तं तेन तेऽपि अपिशब्दार्थाः तत्र १० सम्भवे योजनमस्ति, गर्हायाम् अपि पापिन्! ११ आशीर्वादे भद्रमपि, १२ मृतौ मरणमपि, १३ भूषायाम् अपि नह्यति हारम्, समुच्चये तदपीत्युदाहृतञ्च। समुच्चये “अप्यप्रसिद्धं यशसे हि पुंसामाते” कुमा०। प्रश्ने “अपि प्रसन्नेन महर्षिणा त्वमिति” रघुः अस्य क्रियायोगभेदे अकारलोपो वा “वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयो” रित्युक्तेः। अपिधानं पिधानं अपिनद्धः पिनद्ध इति “वितत्य शार्ङ्गं कवचं पिनह्येति” भट्टिः।अपिकक्ष
= अव्य० कक्षे विभक्त्यर्थे अव्ययी०। १ कक्षप्रदेशे इत्यर्थे “ग्रीवायां बद्धो अपिकक्ष आसनि” ऋ० ४, ४०, ४।अपिकक्ष्य
= त्रि० अपिकक्षं सन्धानम् यत्। १ कक्षप्रदेशेन संधानभूते प्रवर्ग्यविद्यारूपे रहस्ये। “त्वाष्ट्रं यद्दस्रावरेऽपिकक्ष्ये वाम्” ऋ० १, ११७ २२। “अपिकक्ष्यं छिन्नस्य यज्ञशिरसः कक्षप्रदेशेन संधानभूतं प्रवर्ग्यविद्याख्यं रहस्यमिति” भा०।अपिकर्ण
= न० अपिगतः कर्णम् अत्या० स०। १ समीपे। २ तद्वर्त्तिनि त्रि०। “नु ते अपिकर्ण्ण आघृणे ऋ० ६, ४८, १६, “अपिकर्ण्णे कर्ण्णसमीपगते समीपे स्थितः इति भा०।अपिगीर्ण
= त्रि० अपि + गॄ–क्त। १ कथिते २ वर्ण्णिते ३ स्तुते च।अपिगृ(ग्रा)ह्य
= त्रि० अपि + ग्रह–वेदे–क्यप् लोके ण्यत्। १ प्रतिग्राह्ये।अपिच
= अव्य० द्व०। १ किञ्चेत्यर्थे पदद्वयमिति बहवः।अपिच्छिल
= त्रि० न० त०। १ पिच्छिलविरोधिनि गाढे २ अपङ्किले च। “प्रमेहिणो यदा मूत्रमनाविलमपिच्छिलमिति” निदा०।अपिज
= त्रि० अपि अप्सु जायते जन–ड अलुक्समा० वेदे अप्शब्दस्यैकत्वम्। १ ज्यैष्ठेमासि तस्य जलक्रीडारतिसाधनत्वात्तथात्वम्। “प्रसवाय स्वाहापिजाय स्वाहे ति” यजु० १८, २८। “अप्सु जायते इत्यपिजः जलक्रीडारतत्वाजज्यैष्ठे इति” वेददीपः।अपित्
= स्त्री आप इतोगता यस्याः वेदे न जश्। १ जलरहितायां नद्याम् “अपितः पिन्वतं धिय” ऋ० ७, ८२, ३ “अपितोजलरहिता नदीरिति” भा० “अस्य मदे जरितमिन्द्रोजिन्वदजुवोऽपिन्वदपित” इति तद्धृता श्रुतिः।अपितु
= अव्य० अपि + तु + द्व०। १ यद्यर्थे त्रिका०। २ किन्तु इत्यर्थे भूरिप्रयोगः।अपित्व
= न० अपित्वरतेऽस्मै अपि + त्वर–बा० ड। १ भागे भागिनो हि विभक्तधनाद्यादानाय त्वरन्ते इति तस्य तथात्वम्। “तस्यामपित्वमीषा ते” इति शत० ब्रा०।अपित्विन्
= त्रि० अपित्वं भागोऽस्यास्ति इनि स्त्रियां ङीप्। १ भागवति सभागे। “तस्मिन् देवता अपित्विन्योमन्यन्ते” इति शत० ब्रा०।अपिधान
= न० अपि + धा–ल्युट्। १ आच्छादने। करणे ल्युट्। २ तत्साघने त्रि०। “अमृतापिधानमसि स्वाहेति” भोजनान्त जलपानमन्त्रः “राध्यमानस्यौदनस्य द्यौरपिधानमिति” अथ० ११, ३, १। साधने आच्छादनत्वोपचारात् सामानाधिकरण्यम्। अपेरतो वा लोपे पिधानमप्यत्र “पृथिवी ते पात्रं द्यौः पिधानमिति” श्राद्धमन्त्रः “तस्य तद्द्वारं यदमावास्या चन्द्रमा एवद्वारपिधानः” शत० ब्रा०।अपिधि
= पु० अपिधीयते तृप्तिपर्य्यन्तं दीयते अपि + धा–कि। १ तृप्तिपर्यन्तदत्ते। “प्रिया~ अपिधी~ वनिषीष्ट” ऋ० १, १२७, ७, “अपधीन् तृप्तिपर्य्यन्तं दत्तानिति” भा०।अपिनद्ध
= त्रि० अपि + नह–क्त। १ परिहिते, अतोवालोपे पिनद्धश्च तत्रार्थे।अपिप्राण
= त्रि० अपि + प्र + अन–अच् स्त्रियां गौ० ङीष्। १ सर्व्वदा चेष्टमाने “यजत्रा अपिप्राणी च सदनी च भूया” इति ऋ०। १, १८६, ११। “अपिप्राणी सर्व्वदा चेष्टयित्रीति” भा०।अपिव्रत
= त्रि० अपिः संसर्गेसंसृष्टं व्रतं, कर्म्म, भोजनं वापरय। १ दायाद्येनाविभक्ते २ संसृष्टधने ३ गोत्रजे ४ संसृष्टभोजने च। “अपिव्रताश्चान्वारभन्ते यजमानमिति” का० ८, ६, ३६। “अपिव्रतास्त उच्यन्ते येषां यजमानव्रते अपित्वमस्ति दयाद्येनाविभक्ता इति” पितृभूतिः “अपिव्रता गोत्रजा इति कर्कभा० “अपिः संसर्गेसंसृष्टं व्रतं कर्म्मयेषामिति अपिव्रता अविभक्ता दायादाः तेह्येकेनापि कृष्यादि कर्म्म कृतं सर्व उपजीवन्तीति हरिस्वामी, “व्रतं भोजनं यजमानेन सह प्राप्तभोजनाः बन्धुवर्गाः” इति माधवः।अपिशर्व्वर
= त्रि० अपिः प्रादुर्भावे अव्ययी० बा० अच् समा०। १ शर्व्वरीमुखसमये प्रदोषकाले, “समिद्धमपिशर्वरे” इति ऋ० ३, ९, ७,। “अपिशर्वरे शर्वरीमुखे” इति भा०।अपिशल
= पु० अपिशलते अपि + शल–अच्। १ मुनिभेदे तस्यापत्यम् इञ्। आपिशलिः। शाब्दिकभेदे। “इन्द्रश्चन्द्रः काशकृत्स्नापिशली शाकटायनः। पाणिन्यमरजैनेन्द्राजयन्त्यष्टादिशाब्दिका” क० क० “सुप्यापिशलेः” इति पा०।अपिहित
= त्रि० अपि + धा–क्त। १ आवृते “तुच्छेनाभुरपिहित” इति श्रुतिः। अतोलोपे पिहितोऽप्यत्र “भुजङ्गपिहितद्वारमिति” रघुः।अपीच्य
= त्रि० अपिच्यवते सौन्दर्य्याद्धीयते अपि + च्यु–ड अतोलोप उपसर्गदीर्घः न० त०। १ अतिसुन्दरे “अपीच्यदर्शनं सौम्यं सर्वलोकनमस्कृतमिति” वृह० “अपीच्यवेशं द्विभुजं सौम्याकारं सुदर्शनमिति” यममूर्त्तिलक्षणम्, अपि + अन्च–क्विप् अप्यङ् तत्र साधु यत् अञ्चतेरतोलोपे पूर्ब्ब दीर्घः। २ अन्तर्हिते। “यदाविर्यदपीच्यं देवासो अस्ति दुष्कृतमिति” ऋ० ८, ४७, १३, अपीच्यमन्तर्हितम् भा० ३ गुह्ये “मर्त्तानां मनुष्याणामपीच्यम्” ऋ० ८, ३९, ६, “अपीच्यं गुह्यमिति” भा०।अपिजू
= त्रि० अपि + जव–क्विप्–ऊठ्। १ प्रेरके। “उषसानक्ता जगतामपीजुवा” ऋ० २, ३१, ५। “अपिजुवा प्रेरयित्र्य” इति वेदे उवङ् मा०।अपीत
= त्रि० अपि + इण–क्त। १ विलयप्राप्ते विलीने, “साम्य। तदा सम्पन्नोभवति स्वमपीतो भवति तस्मादेनं स्वपितीत्याचक्षते स्वंह्यपीतोभवतीति” शा० भा० धृता श्रुतिः। भावे क्त। १ विलये २ अपगमने न०। पीतवर्ण्णभिन्ने पु० तद्वति त्रि०। पीतं पानकर्म्म ३ तद्भिन्ने त्रि०।अपीति
= स्त्री अपि + इण–क्तिन्। १ विलये २ अपगमे ३ प्रलये च। “अपीतौतद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जमम” शा० सू०। आधारे क्तिन्। ४ संग्रामे। “पुरा यत् सूरस्तमसो अ- पीतेस्तमद्रिवः” इति ऋ० १, १२१, १०। “अपीतेः संग्रामादिति” भा०।अपीनस
= पु० अपीनाय अपीनत्वाय सीयते कल्पते सो कर्म्मकर्त्तरि क। १ पीनसरोगे तद्विवरणं पीनसशब्दे।अपुंस्
= पु० न पुमान् न० त०। १ नपुंसके क्लीवे। “पुमान् पुंसोऽधिके शुक्रे स्त्री भवत्यधिके स्त्रियाः। समेऽपुमान् पुंस्त्रियौ वा क्षीणेऽल्पे च विपर्य्यय इति” मनुः।अपुंस्का
= स्त्री नास्ति पुमान् यस्याः उरःप्रभृतित्वात् कप्। १ पतिशून्यस्त्रियाम्। ‘नापुंस्कासीति मे मतिरिति’ भट्टिः।अपुच्छा
= स्त्री नास्ति पुच्छमग्रं यस्याः। १ शिखरहीने शिंशपावृक्षे। २ पुच्छहीने त्रि०।अपुण्य
= न० न पुण्यं विरोधे न० त०। १ पापे। न० ब०। २ पुण्यशून्ये त्रि०।अपुण्यकृत्
= त्रि० पुण्यं न करोति अपुण्यं पापं वा करोति। ताच्छीन्ये क्विप् १ पुण्याकर्त्तरि २ पापकारिणि च। “क्षत्त्रियश्चैव वृत्तस्थोवैश्यः शूद्रस्तयैव च। यः पिबेत् कपिलाक्षीरं न ततोन्योस्त्यपुण्यकृत्” आप० स्मृतिः।अपुत्र
= पुंस्त्री नास्ति पुत्रोयस्य। १ अजातपुत्रे २ मृतपुत्रे च। “अपुत्रेणैव कर्त्तव्यः पुत्रप्रतिनिधिः सदेति” स्मृतिः “नापुत्रस्य लोकोऽस्ति” श्रुतिः। “अपुत्रा शयनं भर्त्तुः पालयन्ती व्रते स्थितेति” वृहन्मनुः। “अपुत्रस्यैव या कन्या सैवपिण्डप्रदा भवेदिति” स्मृतिः पुत्रपदञ्च पुत्रपौत्रप्रपौत्रपरमिति दायभागादयः वा कप्। अपुत्रकोऽप्युक्तार्थे।अपुनर्
= अव्य० न पुनः न० त०। पुनर्वारभिन्ने सकृदर्थे “अनानुकृत्यमपुनश्चकार” ऋ० १०, ६८, १०।अपुनरावृत्ति
= स्त्री न पुनः आवृत्तिः संसारगतिर्यतः ५ ब०। निर्वाणमुक्तौ “न स पुनरावर्त्तते” इति श्रुतेस्तयात्वम्। ६ ब०। पुनर्गमनशून्ये त्रि०। अर्थाभावे अव्ययी०। पुनरावृत्त्यभावे अव्य०।अपुनर्भव
= पु० न पुनर्भवति संसारं भजतेऽस्मिन् भू–आधारे अप्। १ मोक्षे। करणे अप् न० त०। २ पुनर्भवाभाव हेतौ तत्त्वज्ञाने अभावार्थे न० त०। पुनरुत्पत्त्यभावे पु० ३ प्रशमने निवारणे, “रोगाणामपुनर्भवे। ज्ञानं चतुर्विधं यस्येति” वैद्यकम्। नास्ति पुनर्भवः पुनरुत्पत्तिरस्य ४ पुनर्जन्मशून्ये तत्त्वज्ञानवति मुक्ते।अपुराण
= त्रि० विरोधे न० त०। १ पुराणभिन्ने नवीने।अपुष्ट
= त्रि० पुष–कर्म्मणि क्त न० त०। १ अकृतपोषणे यस्य पुष्टिर्न कृता तस्मिन्।अपुष्टता
= स्त्री अपुष्टस्य भावः तल्। अपुष्टदुष्क्रमग्राम्यव्याहता- श्लीलकष्टता” इत्यादिना सा० द० उक्ते काव्ये प्रकृतार्थापोषणाकारित्वरूपे अर्थदोषभेदे। यथा “विलोक्य वितते व्योम्नि विधुं मुञ्च रुषं प्रिये!” इत्यत्र विततशब्दो मानत्यागं प्रति न किञ्चिदुपकुरुते इति तस्य तत्पोषानुपकारित्वात्तथात्वम् अपुटस्य भावः त्व। अपुष्टत्वमप्यत्र न०। “अपुष्टत्वं मुख्यानुपकारित्वमिति” सा० द०।अपुष्प
= अव्य० पुष्पस्याभावः अव्ययी०। पुष्पाभावे। “तैरपुष्पात् वनस्पति” रित्यमरः अपुष्पादित्यत्र पञ्चम्या नाम्भावः।अपुष्पफलद
= पु० अपुष्पं पुष्पाभावेऽपि फलं ददाति दा–क। १ पुष्पं विना फलदे पनसे तथाभूते उदुम्बरादौ च। उपचारात् २ अहेतुकफलदातरि कर्त्तरि त्रि०।अपूजा
= स्त्री अभावादो न० त०। १ पूजाभावे २ आदराभावे ३ सम्मानाभावे ४ कुत्सितपूजायाम् ५ अविधानेनार्चने च।अपूजित
= त्रि० न० त०। १ पूजितभिन्ने २ अनादृते ३ अवज्ञाते चअपूत
= त्रि० न० त०। १ पवित्रभिन्ने २ अशुचौ “अपूतो वा एषोऽमेव्यो यदश्वः” इति शत० ब्रा० “यश्चापूत इव मन्येत” कात्या० २२, ४, २९। ३ संस्कारहीने व्रात्ये च “एतैरपूतैर्विधिवदापद्यपि च कर्हिचिदिति” मनुः।अपूप
= पु० न पूयते विशीर्य्यति पू–प न० त०। १ गोधूमादिचूर्ण्णपिष्टके १ पुरोडाशे हविर्भेदे “अपूपं देव घृतवन्तमग्ने” ऋ० १०, ४५, ९। “अपूपं पुरोडाशमिति” भा०। “वृथाकृशरसंयावं पायसापूपमेव चेति” मनुः। प्राचुर्य्ये मयट्। अपूपमयं पर्व अपूपमयो यज्ञः। अपूपाय हितम् “विभाषा हविरपूपादिभ्यः” पा० यत्। अपूप्यम् “छ च” पा० अपूपीयं च पिष्टकहिते यवगोधूमचूर्ण्णादौ। तत् पण्यमस्य ठक्। आपूपिकः। अपूपविक्रेतरि त्रि०।अपूपादि
= पु० ६ ब०। पाणिन्युक्ते हितार्थे छयतोः प्रकृति भूते शब्दसमूहे। स च गणः “अपूप तण्डुल, अभ्यूष, अभ्योष, अबोष, अत्येष, पृथुक, ओदन, सूप, पूप, किण्व, प्रदीप, मुसल, कटक, कर्ण्णवेष्टक।अपूपाष्टका
= स्त्री अपूपसाधनाष्टका। पौष्या ऊर्द्ध्वं १ कृष्णाष्टम्यां २ तत्र विहिते श्राद्धे च।अपूरणी
= स्त्री न पूर्य्यते सर्वतः कण्टकावृततया दुरारोहत्वात् पूर–कर्म्मणि ल्युट् ङीप् न० त०। शाल्मलिवृक्षे। करणे ल्युट्। संख्यापूरणसाधनार्थकप्रत्ययमिन्ने च।अपूर्ण
= त्रि० न पूर्ण्णम्। ऊने। “अपृर्ण्णमेकेन शतक्रतूपमः शतं क्रतूनामिति” रघुः। भावे क्त। पूरणाभावे “सारतण्डुलमपूर्ण्णं श्रपयित्वेति” का० ४, १, ५, ७, अपूर्ण्णं यथा शृतेन चरुणा स्थाल्याः पूरणं न भवतीति तथा श्रपयित्वेति” तद्घ्या०।अपूर्णकाल
= त्रि० न पूर्णः कालोयस्य। यस्य यत्काले पूरणं युक्तं तत्कालाप्राप्ते।अपूर्व्व
= त्रि० न पूर्ब्बं दृष्टम्। १ अविदिते २ आश्चर्य्ये “अधनुषि शरजालं मर्मभेदानुकारि त्रितयमिदमपूर्ब्बं दृष्टमन्तःपुरे ते” इति “अपूर्ब्बो दृश्यते वह्निः कामिन्याः स्तनमण्डले। दूरतोदहतीवाङ्गं हृदि लग्नस्तु शीतल” इति च उद्भटः। पूर्ब्बः पूर्ब्बवर्त्ती न० ब०। ३ हेतुशून्ये त्रि०। न० त०। ४ पूर्ब्बकालादिभिन्ने त्रि०। पूर्ब्बशब्दस्य दिग्देशकालवाचित्वे सर्वनामतया ततो नञ्तत्पुरुषेऽपि अस्य सर्वनामता तेन तत्कार्य्यम् अपूर्ब्बे अपूर्बर्स्मै ङिङस्योस्तु वा वृत्तौ पुंवद्भावश्च “कौमारापूर्ब्बवचने” इति पा० ५ परब्रह्मणि पु०। “तदेतद् ब्रह्मापूर्ब्बमनपरमनन्तरमपारमवाह्यमिति” शत० ब्रा०। ६ प्रमाणान्तराप्राप्ते “उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्ब्बता फलमिति” वेदा० सा० ७ वैधनिषिद्धक्रियाजन्ययोः कालान्तरभाविनोः सुखदुःखयोर्हेतुभूतयोः पुण्यपापयोः न०। अदृष्टसिद्धिवत् अपूर्ब्बसिद्धिरुन्नेया। सा च ११७ पृष्ठे दृश्या। स्वर्गकामोयजेतत्यादौ लिङा हि यागादौ इष्टसाधनत्वं बोध्यते इति नैयायिकाः कार्य्यत्वेनापूर्ब्बं बोध्यते इति प्राभाकरामन्यन्ते। तत्रोभयमतेऽपि, आशुविनाशिनः कालान्तरभाविफलजनकत्वे फलसमयपर्य्यन्तस्थायिव्यापारजनकत्वं प्रयोजकमिति तथा हि अव्यवहितपूर्ब्बस्थायिन एव कारणत्वेन यागस्य कालान्तरभाविस्वर्गस्य च मध्ये व्यापाररूपमपूर्ब्बं प्रकल्प्यते साक्षादसाधनस्य यागस्य स्वर्गसाधनता व्यापारमन्तरेणानुपद्यमाना स्वर्गनिर्वाहकं व्यापारमपूर्ब्बं कल्पयतीति। तच्चापूर्ब्बं किंनिष्ठं कथं वा तस्यैव व्यापारत्वमित्याशङ्क्य शब्दचिन्तामणौ निर्ण्णीतं यथा “तथापि ध्वंस एव व्यापारोऽस्तु तव सहभावनिरूपकस्यापि कारणत्वात् तस्यानन्तत्वेऽपि स्वभावात् सावधेः फलजनकत्वम्। यत्र ध्वंसोहेतुस्तत्र तत्प्रागभावोऽपीति चेत् न दुग्धध्वंसजन्यदध्नि, मिथ्याधीध्वंससाध्यमुक्तौ च व्यभिचारात्। प्रतिबन्धकाभावत्वेन हेतुत्वे, तथाभायाच्च ध्वंसेनानुपपत्तिः कथं तेनैव समाधातव्येति चेन्न ध्वंसे सति तद्व्यापारत्वज्ञानं विनानुपपत्तेस्तद्व्यापारत्वकल्पनया शान्तेरिति मैवं प्रतियोगिध्वंसयोरेकत्राजनकत्वात् न हि नियमतोध्वंसे सति यद्भवति तत्तत्र कारणम् न च संसर्गाभावत्वेन हेतुत्वे तथेति वाच्यं व्यभिचाराभावेन तस्यापि प्रयोजकत्वात्। अथ शब्दाद्यागकारणता, व्यापारं विना तदनुपपत्तेः न च तज्जन्यध्वंसस्य कारणत्वकल्पनमित्युभयमपि जनकम् अन्यत्र तु मानाभावान्न तथेति वाच्यं यागध्वंसस्य यागजन्यस्वर्गं प्रति जनकत्वस्य प्रमाणान्तरविरोधेनार्थापत्त्यकल्पनात्। अस्तु देवताप्रीतिरेव व्यापार इति चेन्न यागस्य देवताप्रीतिहेतुत्वे मानाभावात् गङ्गास्नानादौ देवताविरहेण तदभावात्। न च तत्रापि तत्प्रीतिः, तस्य तत्प्रीतिहेतुत्वे मानाभावात् लाघवेन कर्तृगतव्यापारकल्पनाच्च ननु नायं नियमः, पुत्रगतश्राद्धादिना पितरि, पितॄगतजातेट्या पुत्रे चादृष्टोत्पत्तेश्च अथ तत्रापि कर्त्तर्य्येवादृष्टं, विहितक्रियाया यागस्येव कर्त्तृगतादृष्ट जनकत्वात्। न च मुक्ते पुत्रे तददृष्टनाशात् पितरिस्वर्गःस्यादिति वाच्यम् अदृष्टस्य फलनाश्यतया पितरि स्वर्गाभावेनादृष्टानाशात् स्वपृत्तियागजन्यादृष्टस्य मुक्तिविरोधित्वात् न तु पितृगतमदृष्टं जन्यते मुक्ते पितरि दोषाभावेन योगिनामिव विहितक्रियायाः, पित्रदृष्टजनकचात् तथात्वे च साङ्गमपि श्राद्धादिकं निःफलं स्यादिति तद्विधेरप्रामाण्यापत्ति पुत्रगतादृष्टेन च मुक्तपितरि सुखोत्पत्तौ न विरोधः योगिनामिव सुखोत्पत्तौ दोषस्याहेतुत्वात् अथ पितृसुखं पितृपुण्यजन्यमिति पितरि न पुण्यं तेन विना तदभावात्, न, पुत्रे तत्फलप्रसङ्गात्। पितृस्वर्गकामनाजन्यक्रिया पितृपुण्यहेतुरिति पुत्रक्रियापि तज्जनिकेति चेत् एवं पितृक्रियापितृपुण्यजनिकेति न तं विना पितरि पुण्यं, पुत्रक्रिया च पुत्रपुण्यजनिकेति पुत्रेपुण्यं, पितृस्वर्गकामनाजन्यपुण्यत्वेन पितृस्वर्गहेतुरस्तु तत्पुण्यं पितृवृत्ति तत्सुखहेतुत्वात् न च पुत्रवृत्ति, तत्सुखाहेतुत्वादिति न, तत्पुण्यं न पितृवृत्ति तत्कृत्यजन्यपुण्यत्वात् पुत्रवृत्ति वा तत्कृतिजन्य पुण्यत्वात् तत्कृतपुण्यवत् तस्मात् पितृस्वर्गकामनाजन्य पुण्यस्वेन पितृस्वर्गहेतुतेति पुत्रएव तत्पुण्यमिति, मैवं स्वर्गोपपादकं ह्यपूर्ब्बं स्वर्गाश्रये कल्पते प्रधवोपस्थितिकत्वेन लाघवात् कल्पनायाः साक्षादुपपादकविषयत्वाच्च। न च स्वर्गहेतुकामनाश्रये, स्वर्गकामनाजन्यब्रियाकर्त्तरि वा, विलम्बोपस्थितिकत्वात् गौरवात् परम्परया स्वर्गोपपादकवाच्च वदि च पुत्रकृतपुण्येन मुक्तस्य शरीराद्युत्पत्तिः सुखं वा श्यात्, तदा साक्षिविषयाऽसत्याभिधानादि पुत्रक्रिंयाजन्यपापेन “स विष्ठायां कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह पच्येत” इत्यादिबोधितं नरकभागितादि मुक्तस्य पितुः स्यात् तथा च पुत्रकृततथाविधशङ्कया न कश्चिन्मोक्षार्थी व्रह्मचर्य्यादिदुःखेनात्मानमवसादयेत् “दुःखेनात्यन्तविमुक्तश्चरतीति” “न स पुनरावर्त्तत” इति श्रुतिविरोधश्च तथा च मुक्तस्य सुखदुःख शरीरादिकञ्च भवतीत्यपदर्शनम्। मुक्ते च पितरि श्राद्धादिना दोषाभावादेव नादृष्टमुत्पद्यते न चैवं साङ्गश्राद्धस्यापि नित्यफलत्वम् अदृष्टोत्पत्तौ स्वरूपसतो दोषस्याङ्गस्य वैगुण्यात्, यथा विव्नहेतुदुरितशून्ये न कृतं मङ्गलं न पापध्वंसं जनयति स्वरूपसतः पापस्याङ्गस्याभावादिति एवञ्च यागस्यापि व्यधिकरणव्यापारोभविष्यतीति।। उच्यते विहितक्रियया कर्त्तृगतव्यापारद्वारा कालान्तरे फलं जन्यत इत्युत्सर्गः स च बलवता बाधकेनापोद्यते प्रकृते च बाधकं नास्ति यथा शास्त्रदेशितं फलमनुष्ठातरीत्युत्सर्गः सुतकृतगयाश्राद्धस्य पितृस्वर्गं प्रति, पितृकृतजातेदेः पुत्रपूतत्वादिकं प्रति हेतुत्वस्य शास्त्रेण बेधनात् नन्वयंनियमएव पितृयज्ञजानेष्ट्यादौ परम्परासम्बन्धेन कर्त्तृगतमेव फलं, न हि यस्य कस्यापि पितरिपुत्रे वा फलं किन्तु स्वपितृपुत्रयोः तथा च स्वपितृगतत्वं स्वर्गभागि पितृकत्वं परम्परासम्बन्धः फलेन पुत्रस्य, एवं पूतत्वादिकं पितृगतमेव। न च फलस्य कर्त्तृगतत्वं साक्षात्सम्बन्धेनै वेति वाच्यं ग्रामपशुभूमिहिरण्यादीनां परम्परया कर्तृगतत्वमिति व्यभिचारात् न हि ग्रामादयः कर्त्तरि साक्षात्संबद्धाः। एवं फलस्य साक्षात्कर्त्तृगामित्वबोधने शास्त्रस्योत्सर्गो न तु फलस्य कर्त्तृगामिताबोधने यत्तु स्वर्गभागिपितृकत्वं न फलं तत्कामनाया अधिकारिविशेषणत्वाभावात् ‘पितृस्वर्गकाम’ इत्यादि श्रुतेः स्वतश्च तथा कामनया प्रवृत्तौ फलकामनाविरहेण प्रयोगेऽङ्गवैगुण्टात् फलाभावप्रसङ्गः। किञ्च स्वर्गभागिपितृकत्वं विशिष्टं तत्र विशेष्यं तत्पितृकत्वं न काम्यम् न वा फलं, सिद्धत्वात् तदसाध्यत्वाच्च, किन्तु विशेषणं पितृगतः स्वर्ग इति सएव फलमिति” तन्न न हि स्वर्गभागिपितृकत्वं फलम् अपि तु स्वर्गेण समं पुत्रस्य परम्परासम्बन्धरूपं तदुक्तमिति। उच्यते परम्परासम्बन्धेन यदि पुत्रगतत्वं पितृस्वर्गस्य, तदा संयुक्तसमवायेन तत्पुत्रधनस्यापि फलावं स्यात्। सम्बन्थः शास्त्रेण बोध्यत इति चेत् तदा स्वर्गमागिपितृकत्यमपि न तथा, शास्त्रेण बोधितत्वाभावात् ग्रामादिपिशुत्तिरण्यादीनाञ्च सिद्धत्वेन न काम्यत्यं किन्तु तद्विषयकं खत्वं काम्यं फलमपि कार्म्य तदेव, तच्च साक्षात्कर्तृगतमिति कर्त्तगतत्वेन फलस्य साक्षात्सम्बन्धोऽपि नियत एव तत्स्वत्वेन फले कामनात्। तस्मात् यथागममेव शास्त्रदेशितं फलम् अतएव कामनाविषयः स्वगत एव स्वर्गः फलं यागादेः, स्वर्गपूतचादेश्च पितृपुत्रगतत्वेन काम्यत्वमिति श्राद्धजातेष्ट्यादेः पितृपुत्रगतमेव फलम् एवञ्च मातापित्रांदिगतस्वर्गकामनया पुत्रादिना कृतं पुष्करिणीमहादानादिकं पित्रादिस्वर्गजनकमेव कामनाविषयस्वर्गसाधनत्वेन तेषां श्रुतत्वात् न हि स्वगतस्वर्गकामस्य कर्त्तव्यतां पुष्करिण्यादेर्विधिर्बोधयति किन्तु स्वर्गकामस्य स्वर्गः स्वगतः परगतो वेति स्वर्गकामत्वमविशिष्टम्। यजेतेत्यात्मनेपदमपि कर्त्रभिप्रेतक्रियाफलमात्रजनकत्वे। न च स्वर्गकामोयजेतेत्यादौ स्वगतस्वर्गकामनाया अन्तरङ्गत्वादौत्सर्गिकत्वाच्च स्वर्गकामत्वेन स्वगतस्वर्गकाम एवीच्यते। सामान्ये बाधकं विना विशेषपरत्वे मानाभावात्। केचित्तु सम्यग्गृहस्थाश्रमपरिपालनस्य ब्रह्मलोकावाप्तिः फलं श्रूयते इति जातेष्टिपितृयज्ञयोरपि गृहस्थकर्म्मत्वेन तदेव फलमिति फलस्य कर्त्तृगामित्वेनियमएव प्रातिस्विकफलाभिप्रायेणोत्सर्गः इत्याहुः ननु यावन्नित्यपरिपालनस्य तत् फलं न तु काम्यश्राद्धादेः काम्यान्तर्भावे मानाभावात् यावत्काम्यानुष्ठानाशक्तेश्च, यावच्छक्यानुष्ठानस्यापि नान्तर्भावः कामनाविरहादिनाप्यकरणात् यावन्नित्यानुष्ठाने तत्फलाभावप्रसङ्गान्नित्यस्यैवावश्यकत्वेनोपस्थित्यान्वयाच्च। अपि च तैः कर्म्मभिः प्रत्येकमुत्पत्त्यपूर्ब्बंतैश्च परमापूर्ब्बं जन्यत इति” न गौरवा त्मानाभावाच्च कित्त्वन्तिमक्रियया परिपालनरूपक्रियान्तरेण वेति न सर्व्वं कर्म्म ब्रह्मलोकावाप्तिफलकमिति” मैवं भगबदुद्देशेन कृतस्य नित्यस्य यस्य कस्यापि पालनात् ब्रह्मलोकप्राप्तिः फलं श्रूयत इति जातेष्टिपितृयज्ञयोरपि तथा कृतयोस्तदेव फलं तथा च श्रीभगवद्गीता “यज्ञायाचरतः कर्म्म कर्म्मग्रन्थिर्निलीयते यज्ञार्थात् कर्म्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्म्मबन्धन” इति तच्च कर्म्म यज्ञार्थतया प्रत्येकमेव तत्फलसमर्थं फलसम्बन्धे, संवलनन्तु मङ्गलवदुपयुज्यते अन्यथैकप्रयोगस्य व्यवधानादसम्भवः। परिपालनन्तु कर्त्तव्यमित्येव करणं तदुक्तं “ददामि देयमित्येव यजे यष्टव्यमित्यहमिति” यत्तु निषिद्धासम्बन्धएव सम्यक्त्वम् न तु विहितसात्रानुष्ठानमिति, तन्न वत्किञ्चिन्निषिद्धासम्बन्धस्याभावात्, सर्वनिषिद्धासम्बन्धस्य सर्वत्र सुलभत्वादिति सम्प्रदायः। अत्र ब्रूमः भगवदुद्देशेन कृतं किञ्चिदेव कर्म्म, सर्वं वा, काम्यं वा सर्वं, नित्यं वा सर्वमिति नाद्यः एकेनैव काम्येन नित्येन वा स्नानेन तथा कृतेन तत्फलसिद्धौ बहुवित्तादिसाध्ये श्राद्धादावप्रवृत्त्यापत्तेः नापरौ अशक्यत्वात् न तुर्य्यः जातेष्ठ्यादेर्नित्यत्वा- भावात् तस्मात् सम्यग्गृहस्थाश्रमपालनस्य न तत्फलं सम्यक्त्वञ्च सामस्त्यमेव अतो न श्राद्धादेः ब्रह्मलोकावाप्तिरिति साधूक्तं शास्त्रदेशितं फलमनुष्ठातरीत्युत्सर्ग इति तच्च फलं क्वचिद्विधिवाक्यश्रुतं क्वविच्चार्थवादिकमिति”। इदन्त्ववधेयं कर्मध्वंसेनापूर्बप्रत्याख्याने “ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणीत्यादि शास्त्रबोधितस्य तत्त्वज्ञाननाश्यत्वस्य बाधः ध्वंसस्य नाश्यत्वाभावात् न्यायमते तु कर्मपदेन तज्जन्यापूर्बलक्षणया तेषां क्षयसम्भव इति। अस्य च कार्य्यमात्रं प्रति कारण तेति नैयायिकादयः। कर्मण एव फलमिति मीमांसकाः। ईश्वराधिष्ठितादेव सूक्ष्मवस्थापन्नात् कर्मणः फलमिति वेदान्तिनः तथा हि “फलमत उपपत्तेरिति” शा० सू० भाष्ये “अथोच्येत कर्म्मकार्य्यादपूर्ब्बात् फलमुत्पत्स्यते” इत्याशङ्क्य। तदपि नोपपद्यते अपूर्ब्बस्याचेतनस्य काष्ठलोष्टसमस्य चेतनाप्रवर्त्तितस्य प्रवृत्त्यनुपपत्तेः तदस्तित्वे च प्रमाणाभावात् अर्थापत्तिः प्रमाणमिति चेन्न ईश्वरसिद्धेरर्थापत्तिपरिक्षयादिति” अपूर्ब्बं निराकृत्य। “धर्म्मं जैमिनिरतएवेति” शा० सू०। जैमिनिमतं धर्म्मस्यैव फलहेतुत्वं पूर्ब्बपक्षीकृत्य। “पूर्ब्बन्तु वादरायणो हेतुव्यपदेशादिति” शा० सू० निराकृतम्। व्याख्यातञ्चैतत् भाष्यकृता शङ्कराचार्य्येण। नन्वनुक्षणविनाशिनः कर्म्मणः फलं नोपपद्यते इति परित्यक्तोऽयं पक्षः नैष दोषः श्रुतिप्रामाण्यात् श्रुतिश्चेत् प्रमाणं यथायं कर्म्मफलसम्बन्धः श्रुत एव उपपद्यते तथा कल्पयितव्यः न चानुत्पाद्य किप्यपूर्ब्बं कर्म्म विनश्यत् कालान्तरितं फलं दातुं शक्नोतीति अतः कर्मणो वा काचिदुत्तरावस्था फलस्य वा पूर्ब्बावस्थाऽपूर्ब्बं नामास्तीति च तर्क्यते। उपपद्यते चायमर्थ उक्तेन प्रकारेण ईश्वरस्तु फलं ददातीत्यनुपपन्नम्। अविचित्रस्य कारणस्य विचित्रकार्य्यानुपपत्तेः वैषम्यनिर्घृण्यप्रसङ्गादनुष्ठानवैयर्थ्यापत्तेश्च तथा च धर्मत एव फलमिति “पूर्ब्बपक्षः” वादारायणस्तु आचार्य्यः पूर्ब्बोक्तमेवेश्वरं फलहेतुं मन्यते केवलात् कर्म्मणोऽपूर्ब्बाद्वा केवलात् फलमित्ययंपक्षः तुशब्देन व्यावर्त्त्यते कर्मापेक्षाद्वाऽपूर्ब्बापेक्षाद्वा यथा तथा वा ईश्वरात् फलमिति सिद्धान्तः “हेतुव्यपदेशात्” धर्म्माधर्मयोरपि कारयितृत्वेनेश्वरोहेत्तुर्व्यपदिश्यते फलदातृतया च। “एष ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्य उन्निनीषते एष उ एवासाधु कर्म कारयति तं यमघोनिनीषते” इति स्मर्य्यते चायमर्थो गीतासु। “यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्। स तया श्रद्धया युक्तस्तस्या राधनमीहते। लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हि तान् इति”। विचित्रकार्य्यानुपपत्त्यादयोऽपि दोषाः कृतप्रयत्नापेक्षत्वादीश्वरस्य न प्रसज्यन्ते” इति। एतेन “नमस्तत् कर्मभ्योविधिरपि न येभ्यः प्रभवतीत्युक्तिस्तु प्रामादिकीत्यवसेयम् एवञ्च ईश्वराधिष्ठितकर्मभ्य एव तत्तत्फलोत्पत्तिरिति सुस्थम्। कर्मणामाशुविनाशिनामपि सूक्ष्मरूपेणैव स्वकारणेऽन्तः करणे सत्त्वात् “क्षीयन्ते चास्य कर्म्माणि” इत्याद्युक्तिः सङ्गच्छते तज्जन्यापूर्ब्बस्वीकारे तु तत्र तज्जन्ये लक्षणेति भेदः। अतएव “ज्ञानाग्निः सर्वकर्म्माणीत्यादौ सूक्ष्मावस्थानां ज्ञानादेव क्षयः, स्थूलावस्थापन्नानान्तु आशुनाशात्” इति वेदान्तिमते युक्तिरूहनीया। “आत्मान्तरगुणानामात्मान्तरेऽकारणत्वादिति” वै० सू० “आत्मान्तरस्य गुणानां पुण्यपापानामात्मान्तरेऽकारणत्वात् स्वर्गफलस्येति शेषः। “शास्त्रदेशितं फलममुष्ठातरीति” जै० सू०। “आत्मान्तरे यौ दुखदुःखगुणौ तयोरकारणत्वात् प्रत्यात्मनिष्ठाभ्यामेव धर्म्माधर्माभ्यां सुखदुःखे, न व्यधिकरणाभ्याम्। अन्यथा येन यागहिंसादिकं न कृतं तस्य तत्फलं स्यादिति कृतहानिरकृताभ्यागमश्च प्रसज्येतेति” एतच्च सामान्यशास्त्रं विशेषणास्त्रेणापोद्यते तेन पितृयज्ञादेः पुत्रपूतत्वादिहेतुत्वमिति” वै० सू० उपस्करः। तच्चापूर्ब्बं त्रिविधं प्रधानापूर्ब्बमङ्गापूर्बं कलिकापूर्बञ्चेति मीमांसकाः। तत्र दर्शपौर्णमासाद्यपूर्बं प्रधानापूर्बं तदेव परमापूर्बं, प्रयाजाद्यङ्गजन्यापूर्बमङ्गापूर्बं, तदवान्तरक्रियाकूटजन्यमपूर्बं कलिकापूर्बं तच्च व्रीहिप्रोक्षणाभ्युक्षणादिजन्य द्रव्यनिष्टमिति मीमांसवाः तज्जन्यसंस्कारविशेष एव कलिकापूर्ब्बतया व्यवहियते स चात्मनिष्ठ इति नैयायिकाः विस्तरस्तु कुसुमाञ्चलौ १ स्ताके दृश्यः। कलिकापूर्बञ्च परमापूर्बं जनयित्वा नश्यति। अङ्गापूर्बैस्तु परमापूर्बे विशेष आधीयते इति भेदः तथा च अङ्गापूर्बसहितं परमापूर्बं विशिष्टफलं जनयति तद्विहीनन्तु स्वल्पं फलम्। अत एव प्रधानकरणे दैवात् शक्याङ्गाकरणे न प्रधानस्य वैफल्यं किन्तु अल्पफलत्वमेवेति सिद्धान्तः। केवलाङ्गापूर्बाणां तु न फल जनकत्वम् प्रधानासिद्धेः फलाभावात्। अतएव “प्रधानस्या क्रिया यत्र साङ्गं तत् क्रियते पुनः। अप्रधानाक्रियायान्तु नावृत्तिर्न च तत्क्रियेति” छन्दोगपरिशिष्टे तथा व्यवस्थापितम्। इदञ्च परमापूर्बं फलनाश्यं तत्त्वज्ञाननाश्यं कर्मनाशाजलस्पर्शादिनाश्यञ्च। “नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभ- मिति” “कर्मणाञ्चैव सर्वेषां भोगादेव क्षयोभवेदिति” च शास्त्रात् “ज्ञानाग्निः सर्वकर्म्माणि भस्मसात् कुरुतेऽर्ज्जुनेति” गीतावाक्याच्च। सर्वकर्मपदेन च प्रारब्धकर्म्मातिरिक्तकर्म्माण्येबोच्यन्ते तेन प्रारब्धकर्मणां भोगादेव क्षय इत्यनुपदं वक्ष्यते। परमापूर्बञ्च नित्यकर्मणि पण्डापूर्बत्वेन मीमांसकैः व्यवह्रियते सन्ध्याबन्धनस्य किञ्चित्फलाजनकत्वात्। अर्थवादोपस्थापितब्रह्मलोकादि प्राप्तिरूपफलजननात् न तत्रापूर्बस्य फलाजनकत्वेन पण्डत्वमिति नैयायिकाः। अत एव चिन्तामणौ यत्रार्थवादिकं फलं न श्रूयते तत्र तत्त्वज्ञामसाधनत्वं गीतादिवाक्येन व्यवस्थापितं तच्च पूर्बं दर्शितम्। “न कलञ्जं भक्षयेदित्यादि निषेधस्यापि पण्डापूर्बजनकत्वमिति मीमांसकाः। तत्रापि प्रत्ययाभावरूपफलाङ्गीकारान्न पण्डत्वमिति तत्त्वज्ञानप्रतिबन्धकाभावत्वेन तस्यापीष्टत्वादिति नैयायिकाः। अपूर्बस्यापूर्बशब्दवाच्यत्वे हेतुर्जैमिनिना दर्शितः। “प्रत्यक्षमनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात्” सूत्रेण व्याख्यातञ्चैतत् अदृष्टशब्दे ११६ पृष्ठे ततश्च पूर्बमविद्यमानत्वात् अपूर्बशब्दवाच्यतेति। वेदान्तिनस्तु कर्म्मणः सूक्ष्मावस्था, फलस्य पूर्ब्बावस्था वाऽपूर्वमिति स्वीचक्रुः तच्चानुपदं दर्शितम्। तत्त्वज्ञानेन कर्मक्षये कश्चिद्विशेषोऽभिधीयते। “तदधिगमे उत्तरपूर्ब्बाघयोरश्लेषविनाशौ तद्व्यपदेशात्” शा० सू० भाष्ये “अथेदानीं ब्रह्मविद्याफलं प्रति चिन्ता प्रजायते ब्रह्माधिगमे सति तद्विपरीतफलं दुरितं क्षीयते न वा क्षीयत इति संशयः किन्तावत् प्राप्तं फलहेतुत्वात् कर्म्मणः फलमदत्त्वा न सम्भाव्यते क्षयः। फलदायिनी ह्यस्य शक्तिः श्रुत्या समधिगता यदि तदन्तरेणैव फलोपभोगमुपमृद्येत, श्रुतिः कदर्थिता स्यात्। स्मरन्ति च “नहि कर्म्म क्षीयत” इति। नन्वेवं सति प्रायश्चित्तोपदेशोनिरर्थकः प्राप्नोति। नैष दोषः प्रायश्चित्तानां नैमित्तिकत्वोपपत्तेर्गृहेष्ट्यादिवत्। अपि च प्रायश्चित्तानां दोषसंयोगेन विधानात् भवेदपि दोषक्षपणार्थता नत्वेवं ब्रह्मविद्यायाविघानमस्ति। नन्वनभ्युपगम्यमाने ब्रह्मविदः कर्म्मक्षये, तत्फलस्यावश्यभोक्तव्यत्वादनिर्म्मोक्षः स्यात्। नेत्युच्यते। देशकालनिमित्तापेक्षोमोक्षः कर्म्मफल वद्भविष्यति। तस्मान्न ब्रह्मविद्याधिगमे दुरितनिवृत्तिरित्येवं प्राप्ते ब्रूमः। तदधिगमे ब्रह्माधिगमे सत्युत्तरपूर्ब्बाघयोरश्लेषविनाशौ भवतः उत्तरस्याश्लेषः पूर्बस्य विनाशः। कस्मात्? तद्व्यपदेशात्। तथा हि ब्रह्मविद्याप्रक्रियायां सम्भाव्यमानसम्बन्धस्यागामिनो दुरितस्यानभिसम्बन्धं विदुषोव्यपदिशति श्रुतौ “यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म्म न श्लिष्यत” इति। तथा विनाशमपि० पूर्ब्बोपचितस्य दुरितस्य व्यपदिशति “तद् यथेषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेतैवं हास्य सर्बे पाप्मानः प्रदूयन्त” इति। अयमपरः कर्मक्षयव्यपदेशो भवति। “भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्म्माणि तस्मिन् दृष्टेपरावरे” इति। यदुक्तमनुपमुक्तफलस्य कर्मणः क्षयकल्पनायां शास्त्रकदर्यनं स्यादिति। नैष दोषः न हि वयं कर्मणः फलदायिनींशक्तिमवजानीमहे विद्यत एव सा, सा तु विद्यादिना कारणान्तरेण प्रतिबध्यत इति वदामः। शक्तिसद्भावमात्रे च शास्त्रं व्याप्रियेत न प्रतिबन्धाभावेऽपि। “न हि कर्म क्षीयत” इत्येतदपि स्मरणमौत्सर्गिकं न भोगादृते कर्म क्षीयते तदर्थत्वादिति इष्यत एव प्रायश्चित्तादिना तस्य क्षयः। “सर्वं पाप्मानन्तरति तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजते य उ वैनमेवं वेदेत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः। यत्तूक्तं नैमित्तिकानि प्रायश्चित्तानि क्षपयिष्यन्तीति तदसत् दोषसंयोगेन नोद्यमानानामेषां दोषनिह्नुतिफलान्तरकल्पनानुपपत्तेः। यत् पुनरुक्तं न प्रायश्चित्तवद्दोषक्षयोद्देशेन विद्याविधानमस्तेत्यत्र ब्रूमः। सगुणासु तावद्विद्यासु विद्यत एव विधानं तासु च वाक्यशेषे ऐश्वर्य्यप्राप्तिः पापनिवृत्तिश्च विद्यावत उच्यते। तत्राविवक्षाकारणं नास्तीत्यतः पाप्मप्रहाणपूर्बकैश्वर्य्यप्राप्तिस्तासां फलमिति निश्चीयते। निर्गुणायान्तु विद्यायां यद्यपि विधानं नास्ति तथाप्यकर्त्रात्मबोधात् कर्मप्रदाहसिद्धिः। अश्लेष इति चागामिषुकर्मसु कर्त्तृत्वमेव न प्रतिपद्यते ब्रह्मविदिति दर्शयति। अतिक्रान्तेषु तु यद्यपि मिथ्याज्ञानात् कर्तृत्वं प्रतिपेद इव तथापि विद्यासामर्थ्यान्मिथ्याज्ञाननिवृत्तेस्तान्यपि प्रलीयन्त इत्याह विनाश इति। पूर्वप्रसिद्धकर्तृत्वभोक्तृत्वविपरीतं हि त्रिष्वपि कालेष्वकर्तृत्वामोक्तृत्वरूपं ब्रह्माहमस्मि नेतः पूर्बमपि कर्त्ता भोक्ता वाहमासं नेदानीं” नापि भविष्यति काल इति ब्रह्मविदवगच्छति। एवमेव च मोक्ष उपपद्यते अन्यथा ह्यनादिकालप्रवृत्तातां कर्मणां क्षयाभावे मोक्षाभावः स्यात्। न च देशकालनिमित्तापेक्षोमोक्षः कर्मफल वद्भवितुमर्हति अनित्यवप्रसङ्गात् परोक्षत्वानुपपत्तेश्च ज्ञानफलस्य। तस्माद्ब्रह्माधिगमे दुरितक्षय इति स्थितम्।। “इतरस्याप्येवमसंश्लेषः पाते तु” शा० सू०।। “पूर्बस्मिन्नधिकरणे बन्धहेतोरघस्याश्लेषविनाशौ ज्ञाननिमित्तौ शास्त्र- व्यपदेशान्निरूपितौ धर्मस्य पुनः शास्त्रीयत्वाच्छास्त्रीयैण ज्ञानेन विरोध इत्याशङ्क्य तन्निराकरणाय पूर्ब्बाधिकरणन्यायातिदेशः क्रियते। इतरस्यापि पुण्यस्य कर्मण एवमघवद संश्लेषोविनाशश्च ज्ञानवतो भवतः। कुतः? तस्यापि स्वफलहेतुत्वे ज्ञानफलप्रतिबन्धित्वप्रसङ्गात् “उभे उ हैवैष एतेन तरतीत्यादि” श्रुतिषु च दुष्कृतवत् सुकृतस्यापि प्रणाशव्यपदेशात् अकर्त्रात्मबोधनिमित्तस्य कर्मक्षयस्य सुकृत दुष्कृतयीस्तुल्यत्वात्। “क्षीयन्ते चास्य कर्म्माणि इति चाऽ विशेषश्रुतेः। यत्रापि केवलएव पाप्मशब्दः पठ्यते तत्रापि तेनैव पुण्यमप्याकलितमिति द्रष्टव्यं ज्ञानापेक्षयानिकृष्टफलत्वात्। अस्ति च श्रुतौ पुण्येऽपि पाप्मशब्दः “नैनं सेतुमहोरात्रे प्रतते तरत” इत्यत्र सह दुष्कृतेन सुकृतमप्यनुक्रम्य “सर्वे पाप्मानोऽतोनिवर्त्तन्त” इत्यविशेषेणैव प्रततेषु पाप्मशब्दप्रयोगात्। पाते त्विति। तुशब्दोऽवघारणार्थः। एवं धर्म्माधर्म्मयोबन्धहेत्वोर्विद्यासामर्थ्यादश्लेषविनाशसिद्धेरवश्यं भाविनी विदुषः शरीरपाते मुक्तिरित्यवधारयति “अनारव्वकर्य्ये एव तु पूर्बे तदवधेः शा० सू०।। “पूर्बयोरधिकरणयोर्ज्ञाननिमित्तः सुकृतदुष्कृतयोर्विनाशोऽवधारितः स किमविशेषेणारब्धकार्य्ययोश्च भवत्युत विशेषेणानारव्वकार्य्ययोरेवेति विचार्यते तत्र” “उभे उहैवैष एतेन तरतीत्येवमादि” श्रुतिष्वविशेषश्रवणादविशेषेणैव क्षय इत्येवं प्राप्ते प्रत्याह अनारव्वकार्ये एव त्विति। अप्रवृत्तिफले एव पूर्बजन्मान्तरसञ्चिते अस्मिन्नपि च जन्मनि प्राक् च ज्ञानोत्पत्तेः सञ्चिते सुकृतदुष्कृते ज्ञानाधिगमात् क्षीयेते न त्वारब्धकार्ये सामिभुक्तफले, याभ्यामेतद्ब्रह्मज्ञानायतन जन्म निर्म्मितम्। कुत एतत्? “तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्षैति शरीरपातावघिकरणात् क्षेमप्राप्तेः। इतरथा हि ज्ञानादशेषकर्मक्षये सति स्थितिहेत्वभावात् ज्ञान प्राप्त्यनन्तरमेव क्षेममश्नुवीत तत्र शरीरपातप्रतीक्षां नाचक्षीत। ननु वस्तुबलेनैवायमकर्त्रात्मबोधः कर्म्माणि क्षपयन् कथं कानिचित् क्षपयेत् कानिचिच्चोपेक्षेत न हि समाने ह्यग्निवीजसम्पर्के केषाञ्चिद्वीजशक्तिः क्षीयते केषाञ्चिन्न क्षीयते इति शक्यमङ्गीकर्त्तुमिति। उच्यते। न तावदनाश्रित्यारब्धकार्यकर्म्माशयं ज्ञानोत्पत्तिरुपपद्यते आश्रिते च तस्मिन् कुलालचक्रवत् प्रवृत्तवेगस्यान्तराले प्रतिबन्धासम्भवाद्भवति वेगक्षयप्रतिपालनम्। अकर्त्रात्मबोधोऽपि हि मिथ्याज्ञानबाधनेन कर्माण्युच्छिनत्ति। बाघितमपि मिथ्याज्ञानं द्विचन्द्रज्ञानवत् संस्कारवशात् कञ्चित् कालमनुवर्त्तत एव। अपि च नैवात्र विवदितव्यं ब्रह्मविदः कञ्चित् कालं शरीरं ध्रियते न ध्रियते वा इति। कथं ह्येकस्य स्वहृदयप्रत्ययं ब्रह्मवेदनं देहधारणञ्चापरेण प्रतिक्षेप्तुं शक्येत? श्रुतिस्मृतिषु च स्थतप्रज्ञलक्षणनिर्द्देशेनैतदेव निरुच्यते। तस्मादनारब्धकर्ययोरेव सुकृतदुष्कृतयोर्विद्यासामर्थ्यात् क्षय” इति भा०।अपूर्व्वता
= स्त्री अपूर्ब्बस्य अन्यतोऽप्राप्तस्य भावः तल्। १ प्रमाणान्तरागम्यत्वे “उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्ब्बता फलम् अर्थवादोपपत्तिश्च हेतुस्तात्पर्य्यनिर्ण्णये २ इत्युक्ते तात्पर्य्यावधारणहेतुभेदे च यथा छन्दोग्ये “तन्त्वौपनिषदं वेदेति ब्रह्मणो मानान्तरागम्यत्वमुक्तम्।अपूर्व्वपति
= स्त्री न पूर्ब्बः पतिर्य्यस्याः। कुमार्य्याम्। “अपूर्ब्बपतिं कुमारीमिति” सि० कौ०।अपूर्व्ववाद
= पु० अपूर्ब्बमषिकृत्य वादः तत्त्वबुभुत्सोः कथा। गङ्गेशोपाध्यायकृते शब्दचिन्तामण्यन्तर्गते ग्रन्थभेदे।अपूर्व्वविधि
= पु० अपूर्ब्बे प्रमाणान्तरेणाप्राप्ते विधिर्विधानम् वि + धा–कि। अप्राप्तप्रापके लिङादिपदवेदनोये शब्दविशेषे। यथा स्वर्गकामो यजेतेति लिङादियुक्तं वाक्यं प्रमाणान्तरेणाप्राप्तस्य स्वर्गसाधनत्वस्य यागे बोधयत् तथा। अपूर्ब्बविधिरपि चतुर्विधः कर्म्मविधिः गुणविधिः विनियोगविधिः प्रयोगविधिश्चेति। तत्र अग्निहोत्रं जुहोति इत्यादौ यागरूपे कर्मणि इष्टसाधनतायाः, कृतिसाध्यताया, भावनाया वा मतभेदेन बोधनात् कर्म्मविधित्वम्। द्रव्यदेवतादिविघायकविधिर्गुणविधिः। यथा दध्ना जुहोत्यादिवाक्यं प्राप्तस्याग्निहोत्रस्यानुवादेनाप्राप्तगुणरूपद्रव्यादेर्विधानात्। “ऐन्द्र्या गार्हपत्यमुपतिष्ठत इत्यादि ऐन्द्र्या ऋचः गार्हपत्योपस्थाने विनियोजनात् विनियोगविधिः। एवं कृत्वा एवं कुर्य्यादित्यादि प्रयोगज्ञापकोविधिः प्रयोगविधिः,। यथा अधीत्य स्नायादित्यादि “उपसद्भिश्चरित्वा मासमेकमग्निहोत्रं जुहोत्यादि च अयञ्च विशिष्टविधिरिति भेदः।अपूर्व्व्य
= त्रि० न पूर्ब्बमर्हति यत् न० त०। पूर्ब्बानर्हे “त्वं नो वायवेषामपूर्ब्यः सोमानामिति” ऋ० १, १३४, ६।अपृक्त
= त्रि० पृच–क्त न० त०। १ असंबद्धे “अपृक्त एकाल् इति पाणि न्युक्ते वर्णान्तरायुक्ते २ एकवर्ण्णे “वेरपृक्तस्य पा०अपृथक्
= अव्य० न पृथक्। सहयोगे फूर्बापरयोरेकादेशरूपे सम्भूयभवने पृथक्साहित्यमपृथक्साहित्यञ्चेति साहित्यं द्विविधमिति वृद्धाः।अपेक्षणीय
= त्रि० अप + ईक्ष–कर्म्मणि अनीयर्। १ अनुरोद्धव्ये अपेक्षाकर्मणि २ प्रतिपाल्ये च “आत्मा यत्नेन रक्ष्योरणशिरसि पुनः सोऽपि नापेक्षणीय” इति नीति०।अपेक्षा
= स्त्री अप + ईक्ष–भावे अ। १ आकाङ्क्षायां, सा च शाब्दबोधजनिका “यत्पदेन विना यस्यानुभावकता भवेदित्युक्ता तत्पदे पदवत्त्वरूपा। अपेक्षायाञ्च प्रायशोवृत्तिर्नेष्यते “सापेक्षे प्रत्ययो न स्यात् समासो वा कथञ्चन। सापेक्षं तद्विजानीयादसमस्तविशेषणम्” यथा प्रवीर पुत्रकाम्यति ऋद्धस्य राजमातङ्ग इत्यादौ प्रत्ययसमासौ न स्तः। “सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात् समास” इति भाष्योक्तेः देवदत्तस्य गुरुकुलसमित्यादौ समासः इति भेदः। १ प्रयोजकावे तच्च ज्ञाने स्थितौ उत्पत्तौ वा इतरस्यानुरोधित्वम् ज्ञानादिकार्य्ये च यस्य यत्पदार्थान्तरज्ञानाद्यनुरोधः तस्य तदपेक्षा। अतएव तर्कग्रन्थे जगदीशेन “स्वापेक्षापादकः प्रसङ्ग आत्माश्रयः अपेक्षा च ज्ञप्तावुत्पत्तौ स्थितौ च ग्राह्येत्यभिधाय एतद्घटज्ञानं यद्येतद्घटज्ञानजन्यं स्यादेतद्घटज्ञानभिन्नं स्यादिति ज्ञप्तौ। घटोऽयं यद्येतद्घटजनकः स्यात् एतद्घटभिन्नः स्यादिति उत्पत्तौ, अयं घटः यद्येतद्घटवृत्तिः स्यात् तथात्वेनोपलभ्येतेति स्थितौ च” स्वापेक्षापेक्षितत्वे उदाहृतम्। अनतिदूरे च “अपेक्षा चात्र साक्षात्परम्परासाधारणी ग्राह्ये” त्युक्तम्। तेन साक्षात् परम्परया वा स्वज्ञानादिप्रयोजकतैवापेक्षेति निष्कर्षः। स्वग्रहसापेक्ष ग्रहसापेक्षग्रहकत्वमन्योन्याश्रयलक्षणम्। ३ अनुरोधे “सत्यामपि तपःसिद्धौ नियमापेक्षया मुनिः” रघुः। ४ स्पृहायाञ्च “समुगोढेषु कामेषु निरपेक्षः परिव्रजेदिति” “अध्यात्मरतिरासीत निरपेक्षोनिरामिष इति” च मनुः। “मिरपेक्षः विगतस्पृह इति” कुल्लूकभट्टः।अपेक्षाबुद्धि
= स्त्री अयमेकः अयमेक इत्याकारिकायाम् अनेकैकत्वविषयिण्यां “अनेकैकत्वबुद्धिर्य्या साऽपेक्षाबुद्धिरिष्यते भाषा० परिभाषितायाम् बुद्धौ।अपेक्षाबुद्धिज
= त्रि० अपेक्षाबुद्धितो जायते जन–ड ५ त०। न्यायोक्ते द्वित्वादिपरार्द्धान्ते संख्याभेदे। “द्वित्वादयः परार्द्धान्ता अपेक्षाबुद्धिजा मताः अनेकाश्रयपर्य्याप्ता एते तु परिकीर्त्तिताः अपेक्षाबुद्धिनाशाच्च नाशस्तेषां प्रकीर्त्तित” इति भाषा०। अत्रायमभिसन्धिः। यद्यपि द्वित्वादि समवायः प्रत्येकं घटादावस्ति तथापि एकोद्वाविति ज्ञानाभावात् एको न द्वावितिज्ञानाच्च द्वित्वादीनां पर्य्याप्तिस्वरूपः कश्चित् संबन्धोऽनेकाश्रयोऽङ्गीक्रियते पर्य्याप्तिसंबन्धेन च प्रत्येकं घटादौ न द्वित्वादि। तादृशसम्बन्धश्च अपेक्षाबुद्धिसापेक्षस्तेन तत्सत्त्वे तथा ज्ञानं, तदसत्वे न तथाज्ञानम्। तत्र प्रथमम् अयमेकः अयमेक इत्याकारिका अपेक्षाबुद्धिस्ततोद्वित्वोत्पत्तिः ततो द्वित्वद्वित्वत्वनिर्विकल्पकं ततोद्वित्वप्रत्यक्षम्। अपेक्षाबुद्धिनाशाच्च ततोद्वित्वनाशः इति। यद्यपि योग्यविभुविशेषगुणानां स्वोत्तरवर्त्तिगुणनाश्यत्वेन ज्ञानमात्रस्य द्विक्षणस्थायित्वं तथापि अगत्या अपेक्षाबुद्धेस्त्रिक्ष्णस्थायित्वं स्वीक्रियते अन्यथा निर्विकल्पककाले अपेक्षाबुद्धिनाशे द्वित्वस्य नाशः प्रसज्येत न तु द्वित्वप्रत्यक्षं तदानीं विषयाभावात् विषयस्य प्रत्यक्षं प्रति कार्य्यकालवृत्तितयैव कारणत्वोपशमात् तथा च द्वित्वप्रत्यक्षमेवापेक्षाबुद्धिनाशकं नान्यदिति कल्प्यते। कालान्तरे द्वित्वप्रत्यक्षाभावाच्च अपेक्षाबुद्धिनाशात् द्वित्वादिनाशैति कल्प्यतैति सि० मु०।अपेक्षित
= त्रि० अप + ईक्ष–कर्म्मणि क्त। १ अपेक्षाविषय भूते २ आकाङ्क्षिते च। “अपेक्षितक्रियञ्चेति त्रिधाऽपादानमिष्यत” इति हरिः।अपेक्षिन्
= त्रि० अप + ईक्ष–णिनि स्त्रियां ङीप्। अपेक्षावति स्वकार्य्यजननादौ इतरप्रयोजकतानुरोधिनि च।अपेक्ष्य
= त्रि० अप + ईक्ष–कर्म्मणि ण्यत्। १ अपेक्षणीये। भावे ल्यप्। अनुरुध्येत्यर्थे अव्य० “किमपेक्ष्य फलं पयोधरान् ध्वनतः प्रार्थयते मृगाधिप” इति किरा०।अपेत
= त्रि० अ + इण–कर्त्तरि क्त। १ अपगते अपसृते। “यं प्रव्रजन्तमनुपेतमपेतकृत्यमिति” भाग० ३ पलायिते च।अपेतरासक्षी
= स्त्री अपेतः राक्षस इव पातकं यस्याः गौ० ङीष्। तुलस्याम् राजनि०। तस्याः राक्षमतल्यपापादिहरणात्तथात्वम्। “दूर्ब्बा दहति पापानि धात्री हरति पातकम्। हरितकी हरेद्रोगं तुलसी हरते त्रयम्” आ० त० स्कान्दोक्तेस्तस्याः पापादिहारित्वम्।अपेय
= त्रि० पा अर्हाद्यर्थे यत् न० त०। १ स्मृतौ निपिद्धपाने मद्यादौ “मद्यमदेयमपेयमनिग्राह्यमिति” ति० त० उश० एवमन्यानि अपेयानि स्मृतौ प्रसिद्धानि यथा “वर्ज्यं सलवणं क्षीरं यच्च विश्रथितं पयः। अनिर्द्दशायागोः क्षीरं पीत्वा चान्द्रायणं चरेदिति” आ० त० स्मृतिः। “अपः सुराभाजनस्था मद्यभाण्डे स्थितास्तथा पञ्चरात्रंपिवेत् पीत्वा शङ्खपुष्पीघृतं पय” इति मनुः। “शुनोच्छिष्टाः स्थिता ह्यापो यदि कश्चित् द्विजः पिबेत् शङ्खपुष्पीविपक्वेन त्र्यहं क्षीरेण वर्त्तयेदिति” यमः। “स्त्रियोच्छिष्टाः स्थिता आपो यदि कश्चित् पिबेद्द्विजः। शङ्खपुष्पीत्यादि० शङ्खः “शूद्रोच्छिष्टा स्थिताह्यापो यदि कश्चित् पिबेत् द्विजः। कुशमूलविपक्केन त्र्यहं क्षीरेण वर्त्तयेदिति हारीतः “शुना संस्पृष्ट भाण्डे तु रेतोमूत्रविदूषिते। जलक्षीरादिकं पीत्वा तप्तकृच्छ्रं समाचरेत्” लघुबौ०। “चण्डालकूपभाण्डेषु यस्त्वज्ञानाज्जलं पिबेत् प्रायश्चित्तं कथं तत्र वर्ण्णे वर्ण्णे विधीयते। चरेत् सान्तपनं विप्रः प्राजापत्यन्तु भूमिपः। तदर्द्धं तु चरेद्वैश्यः पादं शूद्रस्य निर्द्दिशेत्” आप०। “चण्डालपरिगृहीतं योह्यज्ञानाज्जलं पिवेत्। तस्य शुद्ध्विं विजानीयात् प्राजापत्येन नित्यश” इति आप०। “यस्तु चण्डालसंस्पृष्टं पिबेत् किञ्चिदकामतः स तु सान्तपनं कृच्छ्रं चरेच्छुद्ध्यर्थमात्मनः” अङ्गिराः। “किञ्चिदिति जलक्षीरादिकमिति” प्रा० बि०। आममांसादौ न दोषः। “आमं मांसं घृतं क्षौद्रं स्नेहाश्च फलसम्भवाः। म्लेच्छभाण्डस्थिता दुष्टानिष्क्रान्ताः शुचयः स्मृताः” यमः “अन्त्यजैः खानिताः कूपास्तडानि तथैव च। एषु स्नात्वा च पीत्वा च पञ्चगव्येन शुध्यति” आप०। जलान्तरालाभे तु तदप्यापदि पातुं शक्यते “अन्त्यजैः खानिते कूपे सेतौ वाप्यादिके तथा तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायश्चित्तं न विद्यते इति वृद्धशाता०। “इदमत्यन्तापद्विषयमिति” प्रा० वि०। “भाण्डस्थिता अभोज्यानामपः पीत्वा पयोदधि। ब्राह्मणो क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चैवोपसर्पति ब्रह्मकूर्चोपवासश्च याज्यवर्ण्णस्य निषकृतिः” परा०। उपसर्पति उपसर्पेत् पायश्चित्तमिति शेषः तदेवाह ब्रह्मकूर्चोपेति। “यदि विप्रः प्रमादेन शूद्रतोयं पिबेत् स्वयम्। उपोव्य विल्वपद्मानां पलाशस्य कुशस्य च। एतेषामुदकं पीत्वा तेन शुद्धिमवाप्नुयात्” शाता०। अत्रापवादः। “नवभाण्डेषु पानीयं विट्शूद्रक्षत्रजन्मनाम्। पेयं तदाहुर्विप्राणां पयोदधि तथैव च” जावा०। “घृतं तैलं पयःक्षीरं तथैवेक्षुरसो गुडः। शूद्रभाण्डस्थितं तक्रं तथा मधु न दुष्यति” शाता०। घृतादीनामाकरभाण्डस्थितानां न दोषः” शङ्खः। “पीतावशेषितं पीत्वा पानीयं ब्राह्मणः क्वचित्। त्रिरात्रं तु व्रतं कुर्य्याद्वामहस्तेन वा पुनः” शङ्खः। “वामेन केबलेनेति” प्रा० वि०। “प्रपामरण्ये घटके च कूपे द्रोण्यां जलं कोषगतास्तथापः। ऋतेऽपि शूद्रात्तदपेयमाहुरापद्गतो भूमिगताः पिबेत्ता” इति यमः। प्रपाजलं, कूपजलाहरण घटस्थजलं द्रोणी सेकपात्रविशेषः तज्जलं, खड्गादि कोषगतं जलञ्च शूद्रासम्बन्धेऽप्यपेयम् “आपदि तु तदेव जलं भूमिगतं कृत्वा ततः पात्रान्तरेणोद्धृत्य पेयमिति” प्रा० वि०। एतद्विषये एव। द्रोण्यामायसयुक्तायां छन्ने प्रावर्त्तके तथा। ग्रामप्रपाजलञ्चैव पीत्वापत्सु न दुष्यतीति लघुहारीतः। तदपि भूमिगतं कृत्वैव पेयं पूर्बवचनैकवाक्यत्वात्। “प्रावर्त्तके सेचके छन्ने अज्ञाते” प्रा० वि०। “कूपे विन्मूत्रसंसृष्टे पीत्वा तोयं द्विजोतमः। त्रिरात्रेण विशुध्येत” अङ्गिराः। “जलाशये तथान्येषुस्थावरेषुमहीतले। कूपवत् कथिता शुद्धिः महत्सु च न दूषणमिति” विष्णुः। “महत्खप्यशुचिशङ्कया तीर्थसमीपतोयग्रहणवर्ज्जनमिति” प्रा० वि०। यथोक्तं देवलेन। “तत्राक्षोभ्यतडागानि नदीर्वापीः सरांसि च कस्मलाशुचियुक्तानि तीर्थतः परिवर्जयेदिति”। “मृतपञ्चनखात् कूपादत्यन्तोपहताच्चोदकं पीत्वा ब्राह्मणस्त्रिरात्रमुपवसेदित्यादि” विष्णुः “अत्यन्तोपहतात् अमेध्यादिनेति” प्रा० वि०। “यस्तु कूपात् पिबेत् तोयं ब्राह्मणः शवदूषितात् उपवासत्रयं कृत्वेत्यादि” लघुहा०। “क्लिन्नो भिन्नः शवश्चैव कूपस्थो यदि दृश्यते। पयः पीत्वा त्रिरात्रेण इत्यादि” देवलः। “पीतशेषं पिबेत् विप्रैर्विप्रः स्यादन्यथा पशुरिति भवि० पु०। “श्लेष्मोपानहविन्मूत्रं स्त्रीरजो मद्यमेव च। एभिः संदूषिते कूपे तोयं पीत्वा कथं विधिः। एकं द्व्यहं त्र्यहञ्चैव द्विजातीनां विशोधनमिति” अत्रिः। अत्रापवादमाह स एव “गोदोहने चर्म्मपुटे च तोयं यन्त्राकरे कारुकशिल्पिहस्ते। स्त्रीबालवृद्धाचरितानि यान्यप्रत्यक्षदृष्टानि शुचीनि तानि। प्राकाररोधे विषमप्रदेशे सेवानिवेशे भवनस्य दाहे। आरब्धयज्ञेषु महोत्सवेषु तथैव दोषा न विकल्पनीयाः। शुचि गोतृप्तिकृत्तोयं प्रकृतिस्थं महीगतम्। चर्म्मभाण्डैस्तु धाराभिस्तथा यन्त्रोद्धृतं जलमिति”। प्रागुक्तवचनजातैः चर्म्मभाण्डस्थितयन्त्रोद्ध्वतयोरपेयत्वेन निषेधे प्राप्ते चर्मभाण्डैरुद्धृतं थन्त्रोद्धृतञ्च सन्ततधारयोद्धृतञ्च एतत्त्रयं यदि महीगतं गोतृप्तिकरं प्रकृतिस्थमविकृतं च तदा शुचीत्यनेन प्रतिप्रसूतम् महत्सु च न दुष्यतीत्यनेन महत्त्वस्यापेक्षाकृतत्वेन अव्यावर्त्तकतया गोतृप्तिकरत्वेन विशेषणात् तथाभूतं महत्त्वमेव प्रकृते विवक्षितम्। तदपि जलान्तराभावे शुद्धमित्यवधेयं प्रागुक्तवचने आपद्गतस्यैव भूमिगतं कृत्वा तत उद्धृत्य पानविधानेन तदेकवाक्यत्वात् तथैवेह ज्ञेयम्। एतच्च स्वभावतः पेयजलस्यैव–चर्म्मभाण्डादिस्थितिरूपदोषप्रतिप्रसवार्थम् न तु अपेयम्लेच्छादिखानिततोयस्यापि पेयताविधानार्थं तथात्वे वाक्यभेदापत्तेः न च हिरण्योदकस्पर्शस्य अन्नस्येव सामान्यशास्त्रनिषिद्धापेयजलस्य शुद्ध्यर्थतापरं स्वभावतः पेयस्यैव चर्म्मभाण्डादिगतत्वेन दोषपरिहारर्थतापरतयैव सर्व्वसामञ्जस्ये विधिद्वयकल्पनायाः अन्याय्यत्वात् एतेन इदानीन्तनम्लेच्छराजखानितस्थजलस्य यन्त्रोद्धृतत्वेन शुद्धताकीर्त्तनं साहसमेव तस्य म्लेच्छखानितजलत्वेन स्वभावतोऽपेयत्वात् जलान्तरस्य गङ्गाजलस्य च सन्निकृष्टत्वादापद्विषयत्वाभावात् प्रकृतिस्थविशेषणाच्च तस्य संस्कारविशेषेण विकारविशेषवत्त्वादेतद्वचनस्यापि तत्राप्रवृत्तेश्च। किञ्च “विचित्सा तु हृदये यस्मिन्नन्ने प्रजायते सहृल्लेखन्तु विज्ञेयं पुरीषन्तत् स्वभावतः” इति ब्रह्मपुराणेन अमेध्यस्पर्शवत्त्वेन शङ्कितान्नादेर्भोजननिषेधात् म्लेच्छामेध्यादिस्पर्शवत्त्वेन शङ्कि तस्यास्य जलादेरप्यपेयतेति गम्यते। शशिसूर्य्यकिरणास्पृष्टतया च तस्य व्यापन्नजलतया बैद्यकोक्तदोषाधायकत्वेनापिऽपेयता। “अपि चण्डालभाण्डस्थं तज्जलं पावनं महत्” इत्युक्तेस्तत्रत्यखाते गङ्गाजलानामेवाहृतत्वात्तस्य स्वभावतः शुद्धतेति तु न शङ्क्य “सर्वत्र पावनी गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुष्यति म्लेच्छस्पर्शे सुराभाण्डे मेघादिजलमिश्रणे” इति वचनात् तस्य मेघादिजलसम्पर्कशङ्कायाम्लेच्छादिस्पर्शस्य प्रत्यक्षदर्शनाच्च स्वभावतः शुद्धत्वाभावात्। धारायां प्रतिप्रसवमाह बैधायनः “अदुष्टा सन्तता धारा वातोद्धूताश्च रेणवः। आकराः शुचयः सर्वे वर्ज्जयित्वा सुराकरमिति “काले नवोदकं शुद्धं न पातव्यन्तु तत्र्यहम्। अकाले तु दशाहं स्यात् पीत्वा नाद्यादहर्निशमिति” आ० त० स्मृतिः। “स्नानमाचमनं दानं देवतापितृतर्पणम्। शूद्रोदकैर्नकुर्वीत तथा मेघाद्विनिःसृतैः”। आचमननिषेधात् पानादेः सुतरां निषेधः। “यव्यद्वयं श्रावणादि सर्व्वा नद्यो रजस्वलाः। तासु स्नानादिकं वर्ज्यं वर्ज्जयित्वा सुरापगाम् इति” छन्दो० प०। “यैः कृतः सर्वमक्ष्योऽग्निस्त्वपेयश्च महोदधिरिति” मनुः यैः विप्रैः “अन्यथा हि कृरुश्रेष्ठ। देवयोनिरपांपतिः। कुशाग्रेणापि कौन्तेय नस्पष्टव्योमहोदधिरिति भा० ब० प० स्पर्शनिषेधात् पाननिषेधः। “अनिर्द्दशाया गोः क्षीरमौष्ट्रमै शफं तथा। आविकं सन्धिनीक्षीरं विवत्सायाश्च गोः पयः। आरण्यानाञ्च सर्व्वेषां मृगाणां महिषं विना। स्त्रीक्षीरञ्चैव वर्ज्यानि सर्व्वशुक्तानि चैव हि” मनुः। “गोः क्षीरमनिर्द्दशायाः सूतके अजामहीष्योश्च नित्यमपेयमौष्ट्रमैकशफञ्च स्यन्दिनीनाञ्च याश्च वत्सव्यपेताः” अङ्गि०। “वर्ज्जयेद्गोरवत्सायाः पयश्चैवान्यवत्सया। आरण्यानाञ्च सर्व्वेषां वर्ज्जयित्वा तु माहिषमिति” यमः। “सर्वासां द्विस्तनीनां क्षीरं वर्ज्यमजावर्ज्जमिति” शङ्खः “गोजामहिषीबर्ज्जं सर्वपयांसि यान्यनिर्दशाहं तान्यपि सन्धिनीस्यन्दिनीविवत्सायमसूक्षोरं चामेध्यभुजश्च” विष्णुः। पीत्वोपवसेदित्यनुवृत्तिः। सन्धिनी वृषभाक्रान्ता स्यन्दिनी नित्यं प्रस्रवत्पयःस्तना। अमेध्यभुजः मद्यादिभक्षणशोलायाः। यमसूर्वत्सयुग्मं प्रसूता “हस्तवत्या निन्दितं रासभञ्च पयो वर्ज्जयेदिति” हारीतः। तत्राजाक्षीरं दशाहादर्वाक् निषिद्धम् ऊर्द्ध्वं तत् पेयं सर्ववचनसामञ्चस्यात् “गोघ्रातं शकनोच्छिष्टं षदास्पृष्टञ्च कामतः। सन्धिन्यनिर्द्दशावत्सगोपयः परिवर्ज्जयेत् याज्ञ०। “क्षीराणि यान्यभक्ष्याणि तद्विकाराशने पुनः सप्तरात्रं व्रतं कुर्य्यादित्यादि” या०। “उष्ट्रीक्षीरमानुषीक्षीरपाने पुनरुपनयनं तप्तकृच्छ्रञ्चेत्यादि” शाता०। “उद्धतस्नेहविलयनपिन्याकमथितप्रभृतीनि चात्तवीर्य्याणि नाश्नीयात्” गौत०। उद्धतस्नेहं, क्षीरादि विलयनं घृतमलं पिन्याकः खलिः मथितं तक्रादि आंत्तवीर्य्याणि गृहीतसाराणि।। आत्तवीर्य्यपदञ्चात्यन्तोद्धृतस्नेहपरं मथितपदं च उदकप्रायतक्रपरञ्च। “क्षत्रियश्चैव वृत्तस्थो वैश्यः शूद्रोऽथ वा पुनः। यः पिबेत् कपिलाक्षीरं न ततोऽन्योऽस्त्यपुण्यकृत्” आप०। “कापिलं यः पिबेच्छूद्रो नरकेण विपच्यते” स्मृतिः। सुश्रुते तु धातुदोषविशेषजनकतयाकानिचिदपेयान्युक्तानि तानि प्रायशः सामान्यतोऽपेयशब्दे २२६, २७, पृष्ठे उक्तानि। तत्र विशेषः कश्चित् प्रदर्श्यते “वर्षाजले गाङ्गेयत्वसामुद्रत्वपरीक्षणमुक्त्वा “वर्ण्णान्यत्वे सिक्यक्लेदे च सामुद्रमिति विद्यात्तन्नोपादेयमित्युक्तम् कीटमूत्रपुरीषाण्डशवकोथप्रदूषितम्। तृणपर्ण्णोत्कख्युतं कलुषं विपसं युतम् योऽवगाहेत वर्षासु पिबेद्वापि नवं जलम्। स वाह्याभ्यन्तरान् रोगान् प्राप्नुयात् क्षिप्रमेव तु तत्र यत् सैवालपद्मतृणपङ्कप्रमृतिभिरवच्छन्नं शशिसूर्य्यकिरणैर्नाभिजुष्टं गन्धवर्ण्णरसोपमृष्टञ्च तद्व्यापन्नमिति विद्यात्। तस्य स्पर्शरूपरसगन्धवीर्य्यविपाकाः दोषाः षट् सम्भवन्ति। व्यापन्नं वर्ज्जयेन्नित्यं तोयं यदप्यनार्त्तवम्। दोषसञ्जननं ह्येतन्नाददीताहितन्तु तत्। “व्यापन्नं सलिलं यस्तु पिबतीहाप्रसाधितम्। श्वयथु पाण्डुरोगञ्च त्वग्दोषमविपाकताम्। श्वासकासप्रतिश्यायशूलगुल्मोदराणि च। अन्यान् वा विषमान् रोगान् प्राप्नुयात् क्षिप्रमेव चेति” नदीविशेषजलस्य दोषकीर्त्तनेनापेयता च तत्रोक्ता “पूर्ब्बाभिमुखास्तु न” प्रशस्यन्ते गुरूदकत्वादिति। सह्यप्रभवाः कुष्ठं जनयन्ति, विन्ध्यप्रभवाः कुष्ठ पाण्डुरोगञ्च, मलयप्रभवाः कृमीन्, महेन्द्रप्रभवाः श्लीपदोदराणि, हिमवत्प्र- भवाः हृद्रोगश्वयथुशिरोरोगश्लीपदगलगण्डान्, प्राच्यावन्त्याः अपरावन्त्याश्चाशांस्युपजनयन्ति, इति “सामुद्रमुदकं विस्रं लवणं सर्व्वदोषकृदिति। अनेकदोषमानूपं वार्य्युभिष्यन्दि गर्हितमिति” च। रोगभेदे शीतलजलस्यापेयताप्युक्ता, “पार्श्वशूले प्रतिश्याये, वातरोगे गलग्रहे, आध्माते स्तिमिते कोष्ठे सद्यः शुद्धे नवज्वरे। हिक्कायां स्नेहपीते च शीताम्बु परिवर्ज्जयेदिति”। तक्रस्यापेयता रोगभेदे तत्रोक्ता “तक्रं नैव क्षते दद्यान्नोष्णकाले न दुर्बले। न मूर्च्छाभ्रमदाहेषु न रोगे रक्तपैत्तिके। शीतकालेऽग्निमान्द्ये च कफोत्थेष्वामयेषु चेति”। द्रव्यान्तरसंयोगादपेयता अपथ्यशब्दे २२६, २७, पृष्ठे दर्शिता। विशेषस्त्वेषः। “उष्णोदकानुपानन्तु स्नेहानामथ शस्यते, ऋतेभल्लातकस्नेहात् स्नेहात्तौवरकात्तथेति” रोगभेदेऽनुपाननिषेधेन तत्र जलादीनामपेयता भङ्ग्या तत्रैव दशिता। अनुपानगुणमभिधाय “न प्रिबेच्छ्वासकासार्त्तो रोगे चाप्यूर्द्ध्वजत्रुगे। क्षतोरस्कः प्रसेकी च यस्य चोपहतः स्वरः। पीत्वाऽध्वभाष्याध्ययनगेयस्वप्नान्न शीलयेत्। प्रदुष्यामाशयं तद्धि तस्य कण्ठोरसि स्थितः। मन्दाग्निसादछर्द्द्यादीनामयान् जनयेत् बहूनिति” सुश्रुते।।अपेशल
= त्रि० विरोधे न० त०। पेशलत्वविरोधिमान्द्ययुक्ते अदक्षेअपेहिकटा
= स्त्री अपेहि अपगच्छ कट! इत्युच्यते यस्यां क्रियायाम् मयू० स०। कटसम्बोधनकापगतिनिदेशक्रियाविशेषे। एवं मयू० समासे। अपेहिद्वितीया, अपेहिप्रथमा, अपेहिबाणिजा अपेहिस्वागता एतेऽपि शब्दाः तत्तत्सम्बोधनकागमनक्रियानिदेशे।
***