text:
जयप्रकाश नारायण
जयप्रकाश नारायण ( ( शृणु) /ˈdʒəjəprəkɑːʃə nɑːrɑːjənə/) (हिन्दी: जयप्रकाश नारायण, आङ्ग्ल: Jayaprakash Narayana) भारतस्य लोकनायकः । अस्य विषये बहूनां जनानां भ्रमः अस्ति यत्, "एषः कश्चन स्वतन्त्रसेनानी एव आसीत्, यः स्वातन्त्र्यप्राप्त्यनन्तरं स्वग्रामं गतः । ततः १९७४ तमे वर्षे देशस्य विकटपरिस्थितिं दृष्ट्वा सर्वकारस्य विरोधम् अकरोत्" इति । परन्तु भारतस्य स्वतन्त्रतायां 'गान्धी'-वत् जयप्रकाशस्य योगदानम् आसीत् । तस्य गहनचिन्तनस्य, कर्मठतायाः च परिणामः आसीत् यत्, महात्मा स्वतन्त्रभारतस्य एकाकी योद्धा (फक्कड योद्धा) इति तं सम्बोधयति स्म । महात्मा स्वकीयेषु बहुषु निर्णयेषु जयप्रकाशस्य परामर्शं, विमर्शं च स्वीचक्रुः इति तु प्रायः सर्वे जानन्ति एव ।
अन्तर्विषयाः
जन्म[सम्पादयतु]
बिहारराज्यस्य छपरामण्डलस्थे गङ्गा-सरयूनद्योः सङ्गमस्थले 'सिताब दियार'-नामकः कश्चन ग्रामः । सः ग्रामः सप्तविंशतिः (२७) द्वीपानां समूहः । तेषु सप्तविंशतिद्वीपेषु 'लाला का टोला' इति स्थानम् अन्तर्भवति । तस्मिन् स्थाने लाला हरसू दयाल इत्यस्य कस्यचित् मण्डलाधिकारिणः निवासः । तस्य पत्न्याः नाम फूल रानी इति । तस्य एकः पुत्रः, द्वे पुत्र्यौ च । तस्य पत्नी तृतीयवारं गर्भं धरते । परन्तु तस्मिन् वर्षे अर्थात् १९०२ तमे वर्षे ग्रामे 'प्लेग्' इत्यस्य रोगस्य प्रकोपः उद्भूतः । अतः लाला हरसू दयाल सपरिवारं बिहारराज्यस्य बलियामण्डलस्य बाबू खानी इतीदं स्थलम् अगच्छत् [१] । १९०२ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य एकादशे (११) दिनाङ्के तस्य पत्नी एकं बालकम् अजनयत् [२] । सः बालकः एव अस्माकं लोकनायकः जयप्रकाश नारायण ।
परिवारः[सम्पादयतु]
जयप्रकाशस्य द्वौ भ्रातरौ, द्वे भगिन्यौ च आसन् । तेषां नामानि क्रमेण हरिप्रकाशः, चन्द्रभानुः, चन्द्रकला, राजेश्वरः । त्रयोदशे वयसि हरिप्रकाशस्य 'हैजा'-रोगेण मृत्युः अभवत् । 'प्लेग्'-रोगग्रस्ता चन्द्रभानुः अपि दिवङ्गता । हरिप्रकाशचन्द्रभानू मृते सति जयप्रकाशः, चन्द्राकला च यदा बालौ आस्ताम्, तदा राजेश्वरस्य जन्म अभवत् [३][४] ।
बाल्यं शिक्षणञ्च[सम्पादयतु]
जयप्रकाशः यद्यपि चतुर्वर्षीयः अभवत्, तथापि तस्य दन्ताः न स्फुटिताः । अतः तस्य नाम 'बउल' इति प्रसिद्धमभवत् । 'बउल' इत्यस्य शब्दस्य अर्थः भवति अदन्ती (a person who doesn't have teeth) । ग्रामे 'बउलजी', 'बउल भैया' इति प्रसिद्धः आसीत् सः । तस्य विद्यारम्भसंस्कारः षड्वर्षे वयसि अभवत् । तस्य पितरौ तं ग्रामस्य प्राथमिकशालायां पठितुम् प्रैषयेताम् । प्राथमिकशिक्षानन्तरं माध्यमिकशिक्षां प्राप्तुम् सः पटना-महानगरम् अगच्छत् । पटना-महानगरस्य 'कोलेजीएट्'-विद्यालये सः प्रवेशं प्रापत् । जयप्रकाशस्य विद्यालयप्रवेशस्य षण्मासानन्तरं तस्य शिक्षकस्य स्थानान्तरणम् अभूत् । नवीनशिक्षकः ब्रिटिश-जनः आसीत् । सः ज्ञात्वैव "रक्षाबन्धनस्य पर्वदिने परीक्षा भविष्यति" इति अघोषयत् । भयभीताः विद्यार्थिनः तस्य विरोधं न अकुर्वन् । परन्तु जयप्रकाशः, तस्य पञ्चमित्राणि च रक्षाबन्धनपर्वदिने परीक्षायाम् अनुपस्थिताः आसन् । अतः द्वितीये दिने शिक्षकः अपृच्छत्, “ह्यः यूयं किमर्थं नागताः ?" इति । जयप्रकाशः उदतरत् (answered), “रक्षाबन्धनत्वात् वयं न आगताः” इति । आरम्भे तु शिक्षकः अक्रुध्यत् । परन्तु जयप्रकाशस्य स्पष्टोत्तरैः, बहुतर्कवितर्कानन्तरं च शिक्षकः अवदत्, “युष्माकं परीक्षा पश्चात् नेष्यामि, तत्र न कापि बाधा” इति । तस्मिन् विद्यालये जयप्रकाशस्य चरित्रविकासः अभूत् । तस्य विद्यालयस्य आचार्यः अमजद अली खान आसीत् । सः बालानां ज्ञानेन सह तेषां मानसिक-शारीरिकविकासविषये अपि चिन्तनं करोति स्म । तत एव जयप्रकाशस्य मनसि देशभक्त्याः, राष्ट्रवादिविचाराणां च चिन्तनं प्रारब्धम् । यदा जयप्रकाशः पटना-महानगरस्य विद्यालये पठन् आसीत्, तदा तस्य भगिन्याः चन्द्रकलायाः विवाहः ब्रज बिहारी सहाय-नामकेन युवकेन सह अभूत् । अतः जयप्रकाशः भगिन्या सह तस्याः गृहे न्यवसत् । जयप्रकाशस्य आवुत्तः (sister’s husband) पटना-महानगरस्य उच्चन्यायालये वाक्कीलः आसीत् । 'कोलेजीएट्'-विद्यालये जयप्रकाशस्य माध्यमिकशिक्षणं पूर्णमभवत् । अतः सः पटना-महानगरस्थे महाविद्यालये पौढाध्ययनं प्रारभत ।
१९१७ तमे वर्षे बकरी ईद् इत्यस्य अवसरे शाहाबाद-स्थलस्य ग्रामेषु हिन्दु-यवनयोः साम्प्रदायिकहिंसा अभूत् । बहवः हिन्दवः यवनाः च मृताः । अतः सर्वत्र तस्य कलहस्यैव चर्चा चलन्ती आसीत् । जयप्रकाशः स्वमित्रैः सह चर्चां कुर्वन् आसीत् । तत्र हिन्दु-यवनयोः साम्प्रदायिकहिंसायाः चर्चा आरब्धा एकेन । कश्चित् मित्रं स्वविचारान् प्राकटयत्, “अस्माकं देशस्य यवनाः स्वराजप्राप्तेः मार्गे अवरोधकाः एव सन्ति” इति । तस्य समर्थनं बहवः विद्यार्थिनः अकुर्वन् । उग्रस्वरेण जयप्रकाशः तस्य विरोधमकरोत् । सः अवदत्, “एतादृशं चिन्तनम् उचितं नास्ति” इति । स्वस्य जीवने प्रथमवारं जयप्रकाशः एतदृश्यां चर्चायां भागम् अवहत् । ततः सः स्वविचारान् पौनःपुन्येन सर्वेषां समक्षम् उपस्थापयति स्म । १९१९ तमे वर्षे 'मैट्रिक'-परीक्षायां जयप्रकाशः प्रथमश्रेण्या उत्तीर्णः । ततः सः पटना-महाविद्यालये 'इण्टर्' इत्यस्य अध्ययनं प्रारभत । यदा सः 'इण्टर्' पठन् आसीत्, तदा तेन तोता राम सनाढ्य इत्यनेन लिखितं महात्मनः जीवनसम्बद्धम् किञ्चित् पुस्तकं पठितम् । तस्मात् पुस्तकात् सः बहुज्ञानम् अर्जयत् । महात्मनः सत्याग्रहः, अहिंसा, राष्ट्रभावना इत्यादीनां विचाराणां आचरणं सः स्वजीवने प्रारभत । ततः १९२२ तमे वर्षे जयप्रकाशः अमेरिका-देशम् उच्चशिक्षां प्राप्तुम् अगच्छत्ल [५] । सः सप्तवर्षं यावत् तत्र अपठत् । १९२९ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य त्रयोदेशे (१३) दिनाङ्के सः 'एम्.ए' इति पदवीं प्रापत्, डॉक्टरेट् (Ph.D) पठितुम् ऐच्छत् च । परन्तु तस्य माता अस्वस्था आसीत् । अतः सः भारतं प्रत्यागच्छ्त् [६] ।
विवाहः[सम्पादयतु]
भारतीयक्रान्तिकाले बहवः क्रान्तिकारिणः तनु-मनो-धनैः राष्ट्रस्वतन्त्रतायै योगदानम् अयच्छन् । तेषु बहूनां धारणा आसीत् यत्, “विवाहः तु बन्धनमेव । तेन स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः शिथिलः भविष्यति” इति । परन्तु जयप्रकाशस्य विचाराः तु सकारात्मकाः आसन् । तस्य दृष्टौ स्त्रीः जीवनस्य पथि साधिका एव भवति न तु बाधिका । अतः सः बिहारराज्यस्य श्रीनगर-ग्रामस्य प्रतिष्ठितवाक्कीलस्य व्रज किशोर इत्यस्य पुत्र्या सह विवाहम् अकरोत् । जयप्रकाशस्य पत्न्याः नाम आसीत् प्रभावती । १९२० तमे वर्षे विवाहस्य पवित्रबन्धने यदा तौ बद्धौ, तदा जयप्रकाशः अष्टादशवर्षीयः, प्रभावती चतुर्दशवर्षीया च आसीत् । तदा विवाहे वरदक्षिणायाः (दहेज/dowry) प्रथा प्रचलिता आसीत् । परन्तु महात्मनः विचाराणाम् अनुगामी जयप्रकाशः वरदक्षिणां न स्व्यकरोत् । विवाहानन्तरं जयप्रकाशः यदा उच्चशिक्षां प्राप्तुम् अमरिका-देशम् अगच्छत्, तदा प्रभावती देशसेवायै गुजरातराज्यस्य साबरमती-आश्रमम् अगच्छत् [७] । महात्मनः सान्निध्यं सम्प्राप्य सा तत्र महात्मनः पुत्रीत्वेन पत्युः विरहवर्षाणि अयापयत् ।
महात्मा १९०६ तमे वर्षे ब्रह्मचर्यस्य प्रतिज्ञाम् अकरोत् । ततः तेन प्रभाविताः बहवः जनाः तस्य अनुगमनम् अकुर्वन् । तेषु अनुगामिषु प्रभावती अन्यतमा । साऽपि ब्रह्मचर्यपालनस्य निश्चयम् अकरोत् । सा स्वनिश्चयस्य विषये महात्मानम् अवदत् । परन्तु महात्मा तस्यै परामर्शम् अयच्छत्, “तव पतिः तु अमेरिका-देशे अस्ति । तेन सह चिन्तयित्वा ब्रह्मचर्यस्य सङ्कल्पः क्रियते चेदेव उचितम्” इति । ततः प्रभावती जयप्रकाशं पत्रं लिखित्वा स्वसङ्कल्पविषये असूचयत् । जयप्रकाशः उदतरत्, “एतादृशं विषयं पत्राचारेण चर्चयेव इति योग्यं नानुभवाम्यहम् । अतः स्वदेशं यदा प्राप्स्यामि, तदैव चर्चयिष्यावः” इति । ततः अमेरिका-देशात् पुनरागत्य जयप्रकाशः तया सह ब्रह्मचर्यसम्बद्धां चर्चाम् अकरोत् । जयप्रकाशः प्रभावत्याः ब्रह्मचर्यस्य निर्णयेन दुःखितः आसीत् । तयोः परस्परं बहुवारं चर्चाः अभूवन् । परन्तु ताः चर्चाः निष्फलाः एव आसन् । अतः जयप्रकाशः प्रभावतीं नीत्वा साबरमती-आश्रमम् अगच्छत् । महात्मना सह जयप्रकाशस्य प्रथममेलनम् आसीत् तत् । अतः तस्य हृदि हर्षः, क्रोधः च इत्यनयोः मिश्रभावः आसीत् । दीर्घकालं यावत् तेषां त्रयाणां ब्रह्मचर्यसम्बद्धा चर्चा अभवत् । परन्तु जयप्रकाशस्य मनोद्वेगः शान्तः नाभूत् । अतः गृहं प्रत्यागत्य जयप्रकाशः महात्मना सह पत्राचारं प्रारभत । सः वारंवारं महात्मानं न्यवेदयत् यत्, "प्रभावतीं बोधयतु, सा ब्रह्मचर्यस्य सङ्क्लपं त्यजेत्" इति । एकस्मिन् पत्रे महात्मा जयप्रकाशम् अबोधयत् यत्, "त्वं द्वितीयविवाहं कुरु । कारणं तव पत्नी ब्रह्मचर्यस्य सङ्कल्पं त्यक्तुं नेच्छति" इति । तत् पत्रं जयप्रकाशस्य हृदयं द्रव्यकरोत् (पिघला दिया) । सः अन्वभवत् यत्, “मम पत्नी ब्रह्मचर्यव्रतं पालयितुम् एतावती उत्सुका अस्ति चेत्, मया तस्याः निर्णयस्य सम्माननं कर्तव्यमेव” इति । ततः सोऽपि ब्रह्मचर्यस्य पालनं प्रारभत ।
स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामाय योगदानम्[सम्पादयतु]
१९३० तमे वर्षे नेहरू इत्यस्यानुरोधेन जयप्रकाशः इलाहाबाद-महानगरम् अगच्छत् । इलाहाबाद-महानगरे सः स्वराजभवन-नामके गृहे न्यवसत् [८] । तत् भवनं नेहरू इत्यस्य आनन्दभवनस्य समीपे आसीत् । अतः नेहरू-जयप्रकाशयोः सम्बन्धः घनिष्टः अभूत् । तदानीन्तन आङ्ग्लसर्वकारस्य 'वायसरॉय्' कोङ्ग्रेस-पक्षं सर्वकारविरोधी पक्षत्वेन अघोषयत् । अनया घोषणया भारते स्वतन्त्रतान्दोलनस्य वेगः अवर्धत । न केवलं जयप्रकाशः एव, अपि तु तस्य पत्नी प्रभावती अपि स्वातन्त्र्यान्दोलनाय स्वयोगदानम् अयच्छत् । इलाहाबाद-कोङ्ग्रेस-महिलाविभागस्य नेतृत्वं कमला नेहरू, प्रभावती च कुर्न्वन्त्यौ आस्ताम् । एकस्मिन् आङ्ग्लविरोधिसम्मेलने ते निगृहीते अभवताम् । प्रभावत्याः वर्षद्वयस्य कारावासः जातः । प्रभावती यदा कारागारे बन्दिनी आसीत्, तदा इङ्ग्लैण्ड-देशात् भारतस्य वास्तविकस्थितिं द्रष्टुं शिष्टमण्डलम् आगतमासीत् । जयप्रकाशः भारतस्य विविधक्षेत्राणां वास्तविकस्थितिं तस्य मण्डलस्य समक्षम् उपस्थापयत् । तेन आङ्ग्लसर्वकारस्य मानहानिः अभूत् । अतः कृद्धाः आङ्ग्लाधिकारिणः येन केनापि प्रकारेण कोलकाता-महानगरे जयप्रकाशं कारागारं प्रेषितवन्तः । कोलकाता-उच्चन्यायालयस्य न्यायाधीशः तं कोलकाता-महानगरस्य कारागारात् नासिक-नगरस्य कारागारं प्रैषयत् । १९३३ तमे वर्षे जयप्रकाशः कारागारात् मुक्तः अभूत् । १९३४ तमे वर्षे बिहारराज्ये विनाशकारी भूकम्पः जातः । अतः जयप्रकाशः सर्वं कार्यं त्यक्त्वा भूकम्पग्रस्तानां सेवाकार्ये संलग्नः अभूत् ।
१९३९ तमे वर्षे द्वितीयविश्वयुद्धस्य आरम्भः अभूत् । अतः स्वतन्त्रतासम्बद्धां चर्चां कर्तुं पटना-महानगरे 'कोङ्ग्रेस सोशलिस्ट् पार्टि' इत्यस्य सभा आरब्धा । तस्यां सभायां जयप्रकाशः मुख्यवक्ता आसीत् । सः अवदत्, “एतत् युद्धं साम्राज्यवादि अस्ति । अतः अस्माभिः तस्य विरोधः कर्तव्य एव । किञ्चत् कालानन्तरं सभाकरणाय, सम्मेलनकरणाय प्रतिबन्धस्य आदेशाः भविष्यन्ति । अतः अस्माभिः सद्यः एव देशस्वतन्त्रतायै निर्णयः कर्तव्यः । युद्धवातावरणे यदि एतादृशाः आदेशाः भवन्ति, तर्हि अस्माभिः तस्य पालनं न कर्तव्यम् । वीथीषु, गृहस्य अलिन्देषु (on terrace) स्थित्वा वयं स्वतन्त्रतायै सभाः करिष्यामः” इति ।
भारते आपतितायाः युद्धसमस्यायाः देशस्य समक्षं त्रयः विकल्पाः आसन् । युद्धे भारतदेशः ब्रिटन्-देशस्य साहाय्यं कुर्यात् इति प्रथमः विकल्पः महात्मना उपस्थापितः । युद्धस्य विरोधं कृत्वा यथा आङ्ग्लाः देशत्यागं कुर्युः, तथा चिन्तनीयम् इति द्वितीयः विकल्पः जयप्रकाशेन उपस्थापितः । ब्रिटन्-सर्वकारः भारतसम्बद्धायाः युद्धनीतेः घोषणां कुर्यात् इति तृतीयविकल्पस्तु कोङ्ग्रेस-पक्षस्य गान्धी-जयप्रकाशयोः विकल्पयोः सम्मिश्रणमासीत् । तदा या स्थितिः आसीत्, तस्याः वर्णनं जयप्रकाशः अकरोत् । सः अलिखत्, “एतस्मिन् काले देशे विचित्रवातावरणस्य दर्शनं कुर्वन्नस्मि अहम् । राजनीतिः दूषिता भवन्ती अस्ति । कुत्रचित् वादविवादाः, कुत्रचित् परस्परम् अभियोगाश्च भवन्तः सन्ति । कश्चित् जनः अन्यस्य जनस्य विरोधं कुर्वन् अस्ति इति अहं पश्यन् अस्मि । कोङ्ग्रेस-पक्षस्य स्थापनायाः चतुःपञ्चाशत् (५४) वर्षाणि अभवन् । एतेषु वर्षेषु महता परिश्रमेण सङ्घटितस्य पक्षस्य विभाजनं मा भूयात् इति मे इच्छा । सद्यः देशाय महात्मनः आवश्यकता अधिका अस्ति । परन्तु महात्मा 'वायसरॉय्' इत्यस्य कथने विश्वसिति । अतः महात्मना 'वायसरॉय्'-सदृशेभ्यः आङ्ग्लाधिकारिभ्यः सावधानेन भाव्यम् । यदि महात्मा 'चेम्बर् लेन्'-प्रस्तावम् अङ्गीकरोति, तर्हि भारतीयानां स्वतन्त्रतान्दोलनं, प्रजातान्त्रिकशान्तिः, न्यायप्रणालीत्यादयः नश्यन्ति । एतस्मिन् युद्धे ब्रिटिश्-जनानां कशेरु(spine)भङ्गः भविष्यति । अतः अस्माभिः तेषां सहायकरणे, 'चेम्बर् लेन्'-प्रस्तावस्य अङ्गीकारे च कोऽपि लाभः नास्ति” इति ।
जयप्रकाशस्य एतादृशात् विद्रोहिभाषणात् आङ्ग्लसर्वकारः क्रुद्धः सन् तं पुनः कारागारं प्रैषयत् । १९४० तमस्य वर्षस्य 'मार्च'-मासस्य षोडशे (१६) दिनाङ्के ‘हरिजन’-मासिके महात्मा जयप्रकाशस्य कारावासविषये स्वप्रतिक्रियाम् अलिखत्, “जयप्रकाशं कारागारे प्रेषयित्वा सर्वकारेण स्वस्मै महती विपदा जनिता अस्ति । जयप्रकाशः कोऽपि लघुकार्यकर्ता नास्ति । सः तु समाजवादस्य प्रवक्ता अस्ति । तस्य जीवने विश्रामाय समयः अपि नास्ति । सः एकाकी योद्धा (फक्कड़ लड़वैया) अस्ति । तस्य कारावासेन सर्वकारस्यैव हानिः अस्ति” इति । महात्मनः कथनानन्तरं नेहरू अपि स्वभाषणे जयप्रकाशस्य कारावासस्य निन्दाम् अकरोत् । एवं सर्वे नेतारः, देशवासिनः च जयप्रकाशस्य कारावसस्य विरोधम् अकुर्वन् ।
न्यायालये अभियोगस्य काले जयप्रकाशः न्यायाधीशस्य समक्षम् अवदत्, “युद्धं सफलं कर्तुं यानि अस्त्राणि, शस्त्राणि, अन्यानि वस्तूनि च आवश्यकानि आसन्, तेषां सङ्ग्रहणे सर्वकारस्य यः प्रयासः आसीत्, तस्मिन् प्रयासे अहं विघ्नम् अजनयम् इति सर्वकारेण मयि आरोपणं कृतम् अस्ति । परन्तु सर्वकारेण मयि आरोपत्वेन यत् लाञ्छनं कृतमस्ति, तत् तु भारतमातरं प्रति मम कर्तव्यमासीत् । अतः तं कर्तव्यात्मकम् आरोपम् अहं सहर्षम् अङ्गीकरोमि । अस्य आरोपस्य यः कोऽपि दण्डः अस्ति, सः मया स्वीक्रियते" इति ।
अग्रे सः अवदत्, "भारतस्य स्वतन्त्रतायाः लक्ष्ये अवरोधम् उत्पादयितुं सर्वकारेण आङ्ग्लन्यायव्यवस्था रचिता अस्ति । अतः अस्मभ्यं (भारतीयेभ्यः) तस्याः न्यायव्यवस्थायाः विरोधः स्वाभाविकः अस्ति । मम देशः विश्वयुद्धे भागं न गृहिष्यति । यतो हि शोषण-आधिपत्य-अत्याचार-प्रभुत्वादि-स्वार्थपूर्णेभ्यः उद्देशेभ्यः जर्मनि-ब्रिटन्-देशौ युद्ध्यमानौ स्तः । भारते स्थिताः एकाकिनः आङ्ग्लाः तु यद्धे धूलिकामग्नाः भविष्यन्ति इति ते जानन्ति । अतः ते भारतीयजनानां साहाय्येन एतत् युद्धं कर्तुम् इच्छन्ति, येन ते चिरकालं यावत् भारतस्योपरि आधिपत्यं कर्तुं शक्नुयुः । कोऽपि भारतीयः स्वार्थपूर्णे, साम्राज्यवादसमर्थके एतस्मिन् युद्धे भागम् ओढुं न इच्छति । सः स्वस्य देशस्य सम्पदां देशस्वतन्त्रतायै व्ययं कर्तुम् इच्छति, न तु अन्येन सह युद्धं कृत्वा स्वस्य पराधीनतायाः लोहपाशं दृढं कर्तुम् । भारतीयजनानां युद्धस्य विरोधं दृष्ट्वा अपि तस्मिन् विरोधविषये आङ्ग्लैः न किमपि अवधानं कृतम् । भारतीयानाम् इच्छाविरुद्धं भारतस्य जन-धन-साधनानाम् उपयोगं ते कुर्वन्तः सन्ति । जर्मन्-जनाः यथा पोलेण्ड्-देशस्योपरि आक्रमणम् अकुर्वन्, तथैव भारतस्योपरि आङ्ग्लानाम् आक्रमणमेतत् । वयं भारतीयाः अस्याक्रमणस्य प्रतीकारं निश्चयेन करिष्यामः । अहम् एतावता यत् अवदं, देशजनानाम् उपरि तस्य कीदृशः प्रभावः भविष्यति इति तु अहं न जाने । परन्तु मम वचनेन युद्धस्य सञ्चालनकार्ये बाधा उद्भूता अस्ति इति श्रुत्वा अहं बहु आनन्दम् अनुभवामि । अतः न्यायाधीशः यां कामपि शिक्षां दद्यात् तस्यै अहं प्रस्तुतः” इति ।
तस्य वचनस्यानन्तरं न्यायधीशस्तु शून्यत्वमेव अनुभवन् आसीत् । किंवक्तव्यमूढं तम् उद्दिश्य जयप्रकाशः पुनः तीव्रवचनप्रहारं प्रारभत । सः जानाति स्म "मम एतत् कथनं देशजनाः ध्यानेन शृण्वन्तः सन्ति । कारागारे स्थित्वापि अहं देशजनेभ्यः सन्देशं दातुम् इच्छामि चेत्, एतत् उत्कृष्टं स्थलमस्ति" इति । अतः सः किञ्चित् विरम्य सारांशत्वेन कानिचन गूढानि वाक्यानि अवदत् । “भारतस्य रक्षाकार्ये अहं विघ्नम् उत्पादितवान् इति दोषारोपणं मयि सर्वकारेण कृतमस्ति, तस्य उपहासार्थम् अहं किं वदानि ? परन्तु आङ्ग्लाः स्मरेयुः यत्, बन्दी स्वस्य बन्धनकारणानां रक्षणाय बद्धः न भवति । परन्तु सः स्वस्य बन्धनकारणं नाशयितुं बद्धः भवत्येव इति तु निश्चितम् । साम्राज्यवादस्य, 'नाजी'-वादस्य (नाजी-वादः कश्चन राजनैतिकवादः । नाजी-वादस्य अर्थः यः बलवान् अस्ति, स एव राष्ट्रस्य, संसारस्य वा शासनं बलेन स्वहस्तगतं कुर्यात् इति । एषः वादः व्यक्तिस्वातन्त्र्यस्य, लोकतन्त्रस्य च विरोधी अस्ति । अडॉल्फ् हिट्लर् 'नाजी'-वादी इति इतिहासविदां मतम् अस्ति ।) च अहं विरोधी अस्मि । अहं तु केवलं मम देशस्य स्वतन्त्रताम् एव इच्छामि” इति ।
जयप्रकाशस्य एतत् ऐतिहासिकं भाषणं महात्मा स्वस्य ‘हरिजन बन्धु’-नामकस्य मासिकस्य प्रथमे पृष्ठे अलिखत् । लेखस्य शीर्षकम् आसीत् “धीरयोद्धुः भाषणं (बहादुर योद्धा का बयान)” इति । १९४० तमस्य वर्षस्य अन्ते भारतीयानाम् आग्रहेण जयप्रकाशः कारागारात् विमुक्तः । ततः जयप्रकाशः महात्मानं, सुभाष चन्द्र बोस इत्येनं च अमिलत् । मेलनानन्तरं जयप्रकाशः कांश्चन आङ्ग्लविरोधिनीं गुप्तसंस्थाम् अस्थापयत् । तस्याः संस्थायाः कार्यकर्तारः ग्रामं ग्रामम् अटन्तः आङ्ग्लविरोधिजनमताय कार्यं कुर्वन्तः आसन् । ततः 'करो या मरो'-आन्दोलने, 'भारत छोडो' आन्दोलने च सक्रियरूपेण जयप्रकाशः भागम् अवहत् [९] ।
भारतस्वतन्त्रतानन्तरं जयप्रकाशः[सम्पादयतु]
१९५७ तमे वर्षे जयप्रकाशः समाजवादिपक्षात् आत्मानं भिन्नमकरोत् । सः केवलं समाजवादविषये बालान् पाठयति स्म । ततः जयप्रकाशः समाजवादस्य विचारकत्वेन प्रसिद्धः अभवत् । तेन वैदेशिकाः अपि आकर्षिताः अभवन् । अतः ते जयप्रकाशं स्वदेशम् आह्वयन् । अनेकेषु देशेषु अटनं कृत्वा सरलः जयप्रकाशः समजवादस्य सङ्कल्पनाम् अबोधयत् । सः षण्मासं यावत् इङ्ग्लैण्ड्-फ्रान्स्-जर्मनि-स्विट्जर्लैण्ड्-पोलेण्ड्-जेकोस्लोवाकिया-इज्राइल्-मिस्र-लेबनान्-पाकिस्थानादीनां देशानां प्रवासमकरोत् ।
१९५९ तमे वर्षे जयप्रकाशः 'भारतीय राजव्यवस्था का पुनर्निमाण' इति निबन्धम् अलिखत् । तस्मिन् लेखे सः अलिखत्, “पक्षयोः मध्ये या राजनीतिः भवति, सा पक्षप्रधाना राजनीतिः मिथ्याभाषिणः नेतॄन् जनयति । पक्षप्रधानराजनीत्याः कुपुत्राः ते मिथ्याभाषिणः नेतारः कपटप्रेरितराजनीत्यै कार्यं कुर्वन्ति । पक्षप्रधानराजनीत्यां सर्वदा राष्ट्रभावनायाः अपेक्षया पक्षः एव प्रधानः भवति । अतः स्वस्य पक्षस्य हितं यत्र रक्षितं भवति, तत्र कलहस्थितिं निवारयन्ति ते । अन्यथा स्वपक्षस्य हितं रक्षितुं कलहस्थितिमपि जनयन्ति ते नेतारः । राज्यस्य, देशस्य वा सञ्चालने जनानां साक्षात् योगदानं न भवदस्ति । अतः लघवः पक्षाः जनानां प्रतिनिधित्वेन शासनं कृत्वा लोकतन्त्राधारितस्य शासनस्य आडम्बरं कुर्वन्ति । परन्तु तस्मिन् शासने नेतारः केवलं स्वस्य, स्वपक्षस्य च स्वार्थस्य सिद्धिं कुर्वन्ति । देशस्य हितं न चिन्तयन्ति” इति ।
तेन एतादृशानि अनेकानि भाषणानि कृतानि । ततः १९६१ तमे वर्षे चीनयुद्धकाले, १९६५ तमे वर्षे पाकिस्थानयुद्धकाले च जयप्रकाशः सुष्ठुरीत्या भारतीयसर्वकारस्य मार्गदर्शनमकरोत् ।
जयप्रकाशस्य निवृत्तिः[सम्पादयतु]
१९७१ तमस्य वर्षस्य 'नवम्बर'-मासस्य षोडशे (१६) दिनाङ्के जयप्रकाशस्य हृदयाघातः अभूत् । सः मासत्रयं रुग्णालये (hospital) यापयत् । ततः सः १९७२ तमस्य वर्षस्य 'फरवरी'-मासस्य अष्टाविंशति(२८)तमे दिनाङ्के रुग्णालयात् गृहम् प्राप्नोत् (reached) । तदनन्तरं तेन गृहे कानिचन दिनानि एव व्यतीनानि आसन् । एकस्मिन् दिने स्वस्य पत्न्याः स्वास्थ्यं सम्यग्नास्ति इति तेन सूचना प्राप्ता । वैद्यः तस्याः शल्यक्रियाम् (operation) अकरोत् । शल्यक्रियानन्तरं ज्ञानमभवत् यत्, प्रभावती तु कर्करोगेण (cancer) ग्रस्ता अस्ति । जयप्रकाशस्य भ्रातृपुत्रस्य नाम अनिलः आसीत् । सः प्रभावत्याः प्रियः आसीत् । अतः प्रभावती तस्य विवाहे तु भवेदेव इति गृहे सर्वेषाम् इच्छासीत् । अतः १९७३ तमस्य वर्षस्य 'अप्रैल'-मासस्य सप्तदशे (१७) दिनाङ्के अनिलस्य विवाहः निश्चितः कृतः । परन्तु प्रभावत्याः स्वास्थ्यम् अधिकं शिथिलम् अभवत् । अतः १९७३ तमस्य वर्षस्य 'अप्रैल'-मासस्य पञ्चदशे (१५) दिनाङ्के अनिलस्य विवाहः निश्चितः । परन्तु प्रभावती चतुर्दशस्य (१४) दिनाङ्कस्य रात्रौ एव दिवङ्गता । प्रभावत्याः इच्छायाः पूर्त्यै पञ्चदशे दिनाङ्के एव अनिलस्य विवाहः अभवत् ।
प्रभावत्याः मृत्योः अनन्तरं जयप्रकाशस्य जीवने निराशा उद्भूता । सः राजनीति-पाठन-भाषणादीनि सर्वाणि कार्याणि त्यक्त्वा स्वस्य गृहे एव निवसति स्म । मितभाषी सन् सः सात्विकजीवनं यापयन् आसीत् । परन्तु इतोऽपि भारतमातुः सेवा जयप्रकाशस्य भाग्ये आसीत् । आजीवनं सः आङ्ग्लानाम् अत्याचारेभ्यः देशस्य रक्षणम् अकरोदेव । ततः अपि अधिकं तस्य योगदानम् इदमस्ति यत्, अराजकतायाः कारणेन देशस्य स्थितिः यदा विस्फोटकी अभूत्, तदा जयप्रकाशः तस्याः स्थितेः विषये नावदिष्यत् चेत् देशस्य महती हानिः अभविष्यत् ।
२६/०६/१९७५ भारते आपत्कालः[सम्पादयतु]
भारतीयराजनीतिक्षेत्रस्य कलङ्करूपः १९७५ तमस्य वर्षस्य आपत्कालः । जयप्रकाशस्य पक्षाधारितस्य राजनीतेः बहिष्कारस्य समर्थकी एषा घटना । १९७४ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य चतुर्विंशतितमे (२४) दिनाङ्के फखरुद्दीन अली अहमद राष्ट्रपतिपदगौरवरक्षणस्य शपथम् अकरोत् । तस्य यदा राष्ट्रपतित्वेन दायित्वम् आसीत्, तदा प्रधानमन्त्री इन्दिरा गान्धी आसीत् । परन्तु तस्याः राजनैतिकस्थितिः समीचीना नासीत् । यतो हि पुत्रप्रेम्णा ग्रस्ता सा देशस्य हितं विस्मृतवती आसीत् । तस्याः पुत्रः सञ्जय गान्धी, तन्मित्राणि च सर्वकारत्वेन कार्यं कुर्वन्तः आसन् । तेषां निर्णयाः देशहिताय न अपि तु देशस्य अहिताय एव आसन् । भारतीयजनसङ्ख्यां नियन्त्रितुं ते 'नसबन्धी' इत्यस्य अभियानस्य घोषणाम् अकुर्वन् । तस्मिन् अभियाने सञ्जय गान्धी इत्यस्य कृपादृष्टिं प्राप्तुं केचन मुख्यमन्त्रिणः तु अष्टादशवर्षीयाणां यूनाम् आरभ्य षष्ठिवर्षीयाणां वृद्धानां 'नसबन्धी' अकारयन् । एतत् तु उदाहरणमासीत्, इतोऽपि असांविधानिक-अराजनैतिक-अमानवीयनिर्णयाः सर्वकारेण जनेषु आरोपिताः आसन् । उत्कोचं विना सर्वाकारिविभागेषु कार्यं न भवति स्म । नेतारः भ्रष्टाचारं कृत्वापि दण्डं न प्राप्नुवन्ति स्म । सर्वत्र अराजकतायाः वातावरणमासीत् [१०] ।
जयप्रकाशस्य पत्न्याः मृत्युः अभवत् । तेन सः निराशः गृहे स्थितः आसीत् । परन्तु बिहारराज्यस्य छात्राणां स्थितिः दयनीया आसीत् । १९७४ तमस्य वर्षस्य 'मार्च'-मासस्य अष्टादशे (१८) दिनाङ्के पटना-विश्वविद्यालयस्य छात्राः सर्वकारविरोधिप्रदर्शनम् अकुर्वन् । प्रदर्शनं कुर्वन्तः ते बिहारविधानसभायाः पुरः प्राप्ताः । तेषां विद्यार्थिनां दमनं कुर्वन्तः बिहारराज्यस्य आरक्षकाः छात्रेषु दण्डानां प्रहारम् अकुर्वन् । तेन तत् प्रदर्शनं हिंसकप्रदर्शने परिवर्तितम् । तस्यां हिंसायां दश विद्यार्थिनः मृताः । ततः छात्राः जयप्रकाशं मार्गदर्शनार्थम् अप्रार्थयन् । परन्तु जयप्रकाशस्य स्वास्थ्यं समीचीनं नासीत् । अतः सः मार्गदर्शनस्य प्रस्तावं निराकरोत् । स्वल्पेषु दिनेषु किङ्कर्तव्यमूढाः केचन छात्राः जयप्रकाशं पुनः मार्गदर्शनाय आह्वयन् ।
जयप्रकाशः छात्राणां कष्टं ज्ञात्वा तेषां मार्गदर्शनाय सिद्धः अभवत् । देशस्य समस्यायाः विषये सः भाषणम् अयच्छत् । सः अवदत्, “सर्वकारेण एतत् स्मरणीयं यत् तस्य निर्णयैः जनसामान्यानां दुःखं वर्धते । तेन दुःखेन सन्तप्ताः एव ते हिंसायाः विचारं कुर्वन्ति । अहं किमर्थम् एतेषां साहाय्यं करोमि इत्यस्य प्रश्नस्य एकमेव उत्तरमस्ति । भ्रष्टाचारं, कुशासनं च दृष्ट्वा अहं तूष्णीं स्थातुं न शक्नोमि । एषा स्थितिः भारते कुत्रचिदपि भवेत् । तस्याः स्थितेः कारणं तु सर्वकारः एवास्ति । देशस्य एतादृशीं स्थितिं दृष्टुम् अहं स्वतन्त्रतान्दोलनेषु भागं नावहम्” इति ।
१९७४ तमस्य वर्षस्य 'अप्रैल'-मासस्य एकोनविंशति(१९)तमे दिनाङ्के बिहारराज्यस्य पटना-महानगरस्थे 'गान्धी मैदान' इत्यस्मिन् स्थले जयप्रकाशः विशालसभायाः आयोजनम् अकरोत् । तस्यामेव सभायां जनाः लोकनायक इति नाम्ना तं सम्बोधयन् । ततः १९७४ तमस्य वर्षस्य 'जून'-मासस्य पञ्चमे (५) दिनाङ्के सप्त कि.मी. लम्बमानस्य प्रदर्शनस्य मार्गदर्शनं कुर्वन् जयप्रकाशः बिहारराजभवनं प्रति पदयात्रां प्रारभत । तां पदयात्रां ‘सम्पूर्णक्रान्तियात्रा’ इति जानीमः वयम् । १९७५ तमस्य वर्षस्य 'मार्च'-मासस्य षष्ठे (६) दिनाङ्के 'सिंहासन खाली करो कि जनता आती है' इति सूत्रं जयप्रकाशः छात्रेभ्यः अयच्छत् [११] ।
१९७५ तमस्य वर्षस्य 'जून'-मासस्य द्वादशे (१२) दिनाङ्के इलाहाबाद-उच्चन्यायालयेन इन्दिरा गान्धी इत्यस्याः विरुद्धम् अभियोगस्य निर्णयः कृतः । इन्दिरा गान्धी निर्वाचनसम्बद्धभ्रष्टाचारस्य दोषी इति इलाहाबाद-उच्चन्यायालयेन उद्घोषितम् । भारतीयसर्वोच्चन्यायालयाय याचिकां दातुं इन्दिरा गान्धी इत्यनयाः पार्श्वे विंशतिः दिनानां कालः आसीत् । परन्तु सर्वोच्चन्यायालयः अपि एतादृशं, इतोऽपि कठिनं वा न्यायं करिष्यति इति भयः तस्याः मनसि आसीत् । तस्याः राजनैतिकक्रूरतायाः परिणामः आसीत् यत्, १९७५ तमस्य वर्षस्य 'जून'-मासस्य षड्विंशति(२६)तमे दिनाङ्के एव भारते आन्तरिकापत्कालस्य घोषणा अभूत् ।
देशभक्तानां सर्वकारविरोधिप्रदर्शनेन भीतः सञ्जय गान्धी इत्यस्य षड्पञ्चाशदधिकत्रिशततमस्य (३५६) अनुच्छेदस्य दुरुपयोगं कृत्वा आपत्कालम् अघोषयत् । परन्तु प्रधानमन्त्री इन्दिरा गान्धी आसीत् । अतः तया आपत्कालः उद्घोषितः इति तस्याः कुख्यातिः अस्ति । १९७५ तमस्य वर्षस्य आपत्काले जयप्रकाशः, मोरारजी देसाई इत्यादीनाम् अनेकानां देशभक्तानां कारावासः अभूत् । लक्षाधिकाः जनाः मृताः । कोटिशः रूप्यकाणां नाशः अभवत् । वीथीषु, मार्गेषु सर्वकारविरोधिनां हत्याः अभवन् । सर्वकारस्य बलप्रयोगेनापि देशभक्तानां हृदि भयः नोत्पन्नः । सर्वे जयप्रकाशस्य विमुक्तिम् इच्छन्ति स्म । जनविरोधेन शीघ्रं हि सर्वेषां देशभक्तानां विमुक्तिः अभवत् । ततः जयप्रकाशेन देशस्य विविधपक्षैः सह चर्चा कृता, जनतापक्षस्य रचना च कृता । परन्तु जनतापक्षस्य अन्तःकलहेन दुःखितः जयप्रकाशः पुनः राजनीतिक्षेत्रात् निवृत्तिं स्व्यकरोत् ।
जयप्रकाशस्य मृत्युः[सम्पादयतु]
१९७९ तमस्य वर्षस्य 'अक्तूबर'-मासस्य सप्तम(७)दिनाङ्कस्य प्रातः जयप्रकाशः श्वसने क्लेशम् आनुभवत् [१२] । अतः प्राणवायोः (oxygen) यन्त्रेण श्वसनं कर्तव्यमिति वैद्यः तम् असूचयत् । परन्तु अष्टमे दिनाङ्के प्रातः जयप्रकाशः देहत्यागम् अकरोत् । लोकनायकस्य जयप्रकाशस्य मृत्योः समाचारं श्रुत्वा आभारतं शोकमग्नम् अभवत् । प्रधानमन्त्री चौधरी चरण सिंह सप्तदिनात्मकस्य राष्ट्रियशोकस्य घोषणाम् अकरोत् ।
प्रशस्तयः[सम्पादयतु]
- Bharat Ratna, 1999 (Posthmus)for Public Affairs[१३]
- Rashtrabhushan Award of FIE Foundation, Ichalkaranji[४]
- Ramon Magsaysay Award,1965 for Public Service.
भाषणानि, न्यायालयकथनानि च[सम्पादयतु]
- Prakash Jha directed a 112-minute film "Loknayak ",based on the life of Jaya Prakash Narayan (JP) .[१४][१५] Chetan Pandit played the role of JP in that film.[१६]
- Achyut Potdar played role of JP in ABP News show Pradhanmantri (TV Series) and Aaj Tak Aandolan.
जीवनी[सम्पादयतु]
- Why Socialism, 1936
- War Circulars, 1–4 CSP, Lucknow
- Inside Lahore Fort, Sahityalaya Patna 1947
- Nation Building in India – JP Narayan
- Three Basic Problems of India. From Socialism to Sarvodaya, Sarva Seva Sangh Prakashan, Varansi 1957
- A Plea for Reconstruction of Indian Polity, Sarva Seva Sangh Prakashan, Varansi 1959
- Swaraj for the People, Sarva Seva Sangh Prakashan, Varansi 1961
- Sarvodaya Answer to Chinese Aggression, Sarvodaya Prachuralaya Tanjore 1963
- Face to Face, Navchetna Prakashan, Varansi 1970
- Prison Diary, Samajwadi Yuvjan Sabha Calcutta 1976 and Popular Prakashan, Bombay 1977.
सम्पादनकार्यम्:
- Towards Struggle, edited by Yusuf Meherally, Padma Publications, Bombay 1946,47
- Socialism,Sarvodaya and Democracy, edited by Bimal Prasad, Asia Publishing House Bombay 1964
- Communitarian Society and Panchayti Raj, edited by Brahmanand Navchetna Prakashan Varansi 1970
- Nation-Building in India, edited by Brahmanand Navchetna Prakashan Varansi 1974
- Towards Revolution, edited by Bhargava and Phadnis, Arnold-Heinemann New Delhi 1975
- J.P’s Jail Life (A Collection of Personal Letters) translated by G S Bhargava, Arnold-Heinemann New Delhi 1977
- Towards Total Revolution, edited by Brahmanand Popular Prakashan Bombay 1978
- J P:Profile of a non-conformist, Interviews by Bhola Chatterji, Minerva Associates, Calcutta, 1979
- To All Fighters of Freedom II, A Revolutionary’s Quest-selected writings of Jayprakash Narayan, edited by Bimal Prasad Oxford University Press New Delhi 1980
- Concept of Total Revolution: An Introductory Essay(JP and social change) by Bimal Prasad
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Red Fugitive: Jayaprakash Narayan by H L Singh Dewans Publications Lahore 1946
- Life and Time of Jayaprakash Narayan by J S Bright Dewans Publications Lahore 1946
- Jayaprakash Narayan: A Political Biography by Ajit Bhattacharyajea Vikas Publications New Delhi 1975
- J.P: His Biography, Allan and Wendy Scarfe, Orient Longmans New Delhi 1975
- Jayaprakash: Rebel Extraordinary, by Lakshmi Narayan Lal, Indian Book Company New Delhi 1975
- Loknayak Jayaprakash Narayan, by Suresh Ram Macmillan Co. Delhi 1974
- Loknayak Jayaprakash Narayan by Farooq Argali Janata Pocket Books Delhi 1977.
- Bimal Prasad (editor). 1980. A Revolutionary's Quest: Selected Writings of Jayaprakash Narayan. Oxford University Press, Delhi ISBN 0-19-561204-3
- Jai Prakash Narain, Jayaprakash Narayan, Essential Writings, 1929-1979: A Centenary Volume, 1902–2002, Konark Publishers (2002) ISBN 81-220-0634-5
- Dr. Kawaljeet, J.P.'s Total Revolution and Humanism (Patna: Buddhiwadi Foundation, 2002). ISBN 81-86935-02-9
- Dr. Ramendra (editor), Jayaprakash Vichar Sankalan [Hindi] (Patna: Rajendra Prakashan, 1986).
- Satyabrata Rai Chowdhuri, Leftism in India: 1917-1947 (London and New Delhi: Palgrave Macmillan, 2008).
- Radhakanta Barik, Politics of the JP Movement (Radiant Publications, Delhi, 1977)
- MG Devashayam, JP Movement Emergency and India's Second Freedom (Vitasta Publishing Pvt. Ltd., New Delhi, 2012). ISBN 978-93-80828-61-9
- jds.ind.in/j-p-narayan/
- http://www.biharonline.gov.in/site/%28S%281pic4v55gh0fj445vzrxryu3%29%29/home/containt.aspx?AspxAutoDetectCookieSupport=1
- A plea for the reconstruction of Indian polity
- Total revolution
- On Hindu revivalism
- Magsaysay award acceptance speech; Citation
- JP's visit to an RSS camp, as told by Sita Ram Goel in "Perversion of India's Political Parlance"
- JP information from Gandhi museum
उद्धरणम्[सम्पादयतु]
- ↑ "JP's village gets power 65 yrs after Independence", Zeenews, 22 April 2012.
- ↑ Ratan, Das (2007). Jayaprakash Narayan: His Life and Mission. Sarup & Sons. p. 7. ISBN 81-7625-734-6. http://books.google.com.hk/books?id=rdekxv8HsvMC&lpg=PA7&ots=2UKWih8hiT&dq=JayaPrakash%20Narayan%20children&pg=PA7#v=onepage&q=JayaPrakash%20Narayan%20children&f=false. Retrieved 30 July 2013.
- ↑ Das, Sandip (2005). Jayaprakash Narayan: A Centenary Volume. Mittal Publications. p. 109. ISBN 978-81-8324-001-7. http://books.google.co.in/books?id=U9U0LiT3dtMC&pg=PA239. Retrieved 13 March 2013.
- ↑ ४.० ४.१ Vaidya, Prem. "Jayaprakash Narayan – Keeper of India's Conscience". LiberalsIndia.com. Retrieved 16 August 2012.
- ↑ Das, Sandip (2005). Jayaprakash Narayan: A Centenary Volume. Mittal Publications. p. 239. ISBN 978-81-8324-001-7. http://books.google.co.in/books?id=U9U0LiT3dtMC&pg=PA239. Retrieved 25 April 2012.
- ↑ Das, Sandip (2005). Jayaprakash Narayan: A Centenary Volume. Mittal Publications. p. 230. ISBN 978-81-8324-001-7. http://books.google.co.in/books?id=U9U0LiT3dtMC&pg=PA239. Retrieved 25 April 2012.
- ↑ Ratan, Das (2007). Jayaprakash Narayan: His Life and Mission. Sarup & Sons. p. 7. ISBN 81-7625-734-6. http://books.google.com.hk/books?id=rdekxv8HsvMC&lpg=PA7&ots=2UKWih8hiT&dq=JayaPrakash%20Narayan%20children&pg=PA18#v=onepage&q&f=false. Retrieved 30 July 2013.
- ↑ Ralhan, O.P. (2002). Encyclopaedia of Political Parties. Anmol Publications Pvt. Ltd.. pp. 17998 (at pages 73–74). ISBN 978-81-7488-865-5.
- ↑ Srivastava, N.M.P. (1988). Struggle for Freedom: Some Great Indian Revolutionaries. K.P.Jayaswal Research Institute, Government of Bihar, Patna.
- ↑ Harish Khare. "Obligations of a lameduck", The Hindu, 16 May 2001. Retrieved on 2 January 2009.
- ↑ McRobie, George. "Surur Hoda: Trade unionist who spread the message of Mahatma Gandhi", 30 June 2003. Retrieved on 6 January 2012.
- ↑ Datta-Ray, Sunanda K. "Inconvenient Prophet". India Today. Archived from the original on 31 January 2009. Retrieved 6 January 2012.
- ↑ Correspondent, NDTV. "List of all Bharat Ratna award winners", 24 January 2011. Retrieved on 29 November 2012.
- ↑ Uncensored 'Loknayak' to be screened soon
- ↑ Loknayak
- ↑ “I am fully indebted to theatre”


c: text/html

text:
बुधः
बुधः(Mercury) चतुर्थः ग्रहः भवति। बुधः सूर्यमण्डले सूर्यस्य अत्यन्तं समीपे स्थितः ग्रहः। अपि च सूर्यमण्डले स्थितेषु ग्रहेषु गरिमायां कनिष्ठः अपि अस्ति । सूर्यान्तिकात् अयं ग्रहः स्फुटतया द्र्ष्टुं न शक्यते। बुधस्य गोचरप्रमाणम् २.०-५.५ वर्तते । उषःकाले नेत्राभ्याम् एव सः द्रष्टुं शक्यः भवति। अस्य ग्रहस्य विषये अद्यापि स्पष्टतया विवरणं न उपलभ्यते । १९७३ तमे वर्षे बुधं प्रति प्रेषितं म्यारिनर्-१०यानं वर्षद्वयं तं प्ररिक्रम्य तस्य ग्रहस्य ४०-५०% भागमात्रस्य मानचित्रं सम्पाद्य प्रत्यागच्छत् । बुधः सूर्यं प्रति परिभ्रमणाय ८८ दिनानि स्वीकरोति । स्वस्य भ्रमणाय १५ घण्टाधिक ५८ दिनानि यावत् स्वीकरोति ।
बुधः आकारे अस्माकं चन्द्रः इव अस्ति । बुधस्य कोऽपि नैसर्गिक उपग्रहः नास्ति। विशिष्टं वायुमण्डलम् अपि न विद्यते। ग्रहस्य अन्तर्भागे लोहवलयः वर्तते। तत् लोहवलयात् एव पृथिव्याः कान्तक्षेत्रस्य १% शक्तियुतं कान्तक्षेत्रं तत्र वर्तते। बुधस्य उपरि तापमानः ९० K - ७०० K व्याप्तौ वर्तते। अत्रत्यः ध्रुवीयः प्रदेशः अत्यन्तं शीतलः अस्ति ।
पाश्चात्यदेशेषु बुधः ’मर्क्युरी’ इति ख्यातः । भारतीयज्योतिष्शास्त्रे बुधः चन्द्रस्य पुत्रः इति अभिदीयते । चीना-कोरिया-जापानदेशेषु बुधः जलनक्षत्रमिति ख्यातः। पुराणेषु वर्णितं विद्यते यत् बुध: वेदानां वेत्ता अस्ति इति।
अन्तर्विषयाः
रचना[सम्पादयतु]
सूर्यमण्डले स्थितेषु चतुर्षु घनरूपिग्रहेषु बुधः अन्यतमः। तन्नाम बुधः अपि भूमिः इव शिलाभिः खनिजैः वा निर्मितः अस्ति। घनरूपिग्रहेषु लघुतमस्य अस्य ग्रहस्य व्यासः समभाजके ४८७९ कि मी परिमितम्। बुधग्रहः ७०% लोहैः ३०% सिलिकेट्-वस्तुभिः युक्तः अस्ति । अस्य घनता भवति प्रति घ सें मी कृते ५.४३ ग्राम्-परिमितम्। सौरमण्डले एव अति नैबिड्ययुतः ग्रहः अस्ति बुधः। इयं भूमेः घनतायाः अपेक्षया न्यूना एव। किन्तु गुरुत्वसंक्षेपणपरिष्कारेण बुधः भूमेः अपेक्षया घनवान् इति ज्ञायते।
अन्तारचना[सम्पादयतु]
बुधस्य अतिनिबिडतायाः आधरेण तदीया अन्तारचना अवगन्तव्या। भूमेः अति नैबिड्यस्य किञ्चन कारणं भवेत् तस्याः अन्तर्भागीयसंक्षेपणम्। किन्तु बुधः भूमेः अपेक्षया लघुः, तस्य अन्तर्भागः अपि तावान् निबिडयुक्तः न विद्यते । अतः बुधस्य अन्तर्भागः विस्तृता अयोमययुक्ता च स्यात्। भूविज्ञानिनां दृष्ट्या बुधस्य अन्तर्भागः तदीयस्य गात्रस्य ४२% भागं व्याप्नोतु। (भूमेः अन्तर्भागः तस्याः गात्रस्य १७% भागमात्रं व्याप्नोति)
६०० कि मी गात्रयुतः कश्चन मध्यभागः बुधस्य अन्तः दृश्यते । बुधस्य इतिहासस्य आदिमभागे शतशः कि मी गात्रयुतः कश्चन आकाशकायः तदुपरि आक्रम्य मध्यभागे विद्यमानानि मूलवस्तूनि विनाशयत् । ततः शिथिलमध्यभागमात्रम् अवशिष्टम्।
बुधस्य बाह्यविस्तरः १००-२०० कि मी स्थूलयुतः । बाह्यविस्तरस्य किञ्चन विशिष्टं लक्षणं नाम तत्र विद्यमाना कुकुदावली । एतेषु कानिचन शैलानि शताधिक कि मी औन्नत्ययुतानि । बुधस्य बाह्यविस्तारस्य घनीकरणानन्तरम् अन्तर्भागस्य मध्यभागस्य शीतलीकरणावसरे एतानि लघुशैलानि निर्मितानि स्युः इति भाव्यते । सौरमण्डले विद्यमानानाम् अन्येषां ग्रहाणाम् अपेक्षया अत्यधिकप्रमाणेन अयः अत्र दृश्यते। बुधस्य लोहाधिक्यं विवरीतुं विभिन्नाः सिद्धान्ताः प्रस्तुताः सन्ति।
भारतीयज्योतिश्शास्त्रानुसारं बुधः[सम्पादयतु]
कारकत्व-स्वरूप-स्वभावादयः[सम्पादयतु]
सुन्दरं शरीरं, श्लेषयुक्ता वाक्, हास्यप्रियता, वात-पित्त-कफप्रकृतिः, भावप्रकाशः, विषयग्रहणशक्तिः, आलोचनासामर्थ्यञ्च बुधग्रहस्य तत्त्वानि ।
बुधस्य कारकत्वानि एतानि -
ज्यौतिषम्, वेदान्तः, वाणिज्यम्, शिल्पम्, यन्त्रम्, तन्त्रम्, नपुंसकता, सेवकाः, युक्तिः, विष्णोपासना, व्याकरणम्, पुराणम्, मृदुवचनम्, अश्वः, कण्ठः, नाभिः, गुह्यम्, वामकर्णः, रत्नपरीक्षा, दायादयः, साधुत्वं, मातुः चिन्ता, मैथुनं, वाक्, विद्या, विनयः, विवेकः, मित्रं, सगोत्रः, गणितं, वेदः, पाण्डित्यं, शिल्पं, कलावित्, काव्यकौशलं, मातामहः, यन्त्रं, मन्त्रः, अश्वः, भयं, नृत्यं, कोशागारः, तीर्थयात्रा, वायव्यं, प्रीतिः, शिखराणि च ।
मानसिकास्वास्थ्यं, मतिभ्रमः, नरदौर्बल्यं, उदरव्याधयः, मूकत्वम्, अस्फुटभाषणम् - एतेषां सर्वेषां बुधः एव कारकः ।
आधिपत्यम्[सम्पादयतु]
मिथुन-कन्याराश्योः बुधः अधिपतिः। बुधः पलायनवादी । ग्रहराज्यव्यवस्थायाः दृष्ट्या अयं वणिक् विद्यते । वणिजाम् अनुपस्थितौ अपेक्षितवस्तूनां सम्पूरणं कष्टकरम्। बुधः नाम पण्डितः इत्यपि अर्थः। कालानुगुणान् निर्णयान् स्वीकुर्वन् कार्याणां सम्पादनसामर्थ्यं बुधेन एव साध्यम्। अन्येषां साहाय्यम् आचरन् स्वस्य लाभस्य सम्पादनं, सर्वेषां सन्तोषणे अत्यन्तं समर्थः नाम बुधः एव । सर्वैः सह समञ्जनं, स्वस्य प्रामुख्यप्रदर्शनञ्च एतेषां विशेषलक्षणम् । मिथुनराशिवतां वस्तुक्रयणे, कन्याराशिवतां वस्तुविक्रयणे विशेषसामर्थ्यं दृश्यते । गुणविषये ग्रहणम् आदरणं च बुधद्वारा एव निश्चीयते । समाजोन्मुखचिन्तनम् एतेषां वैशिष्ट्यम् ।
बुधग्रहस्य चलनम्[सम्पादयतु]
चन्द्रस्य मार्गः सूर्यभूकेन्द्रयोः मध्ये यदागच्छति तदा ग्रहणं भविष्यति। तदा समीपस्थः चन्द्रबिम्बः दूरे विद्यमानं सूर्यबिम्बं सम्पूर्णमाच्छादयितुम् अपेक्षितगात्रवान् भवति। बुधशुक्रौ भूसूर्ययोर्मध्ये आगच्छतः किन्तु दूरे भवतः। बिम्बौ लघुरूपेण दृश्येते । अतः सूर्यबिम्बस्य पुरतः लघुकृष्णबिन्दुरिव गच्छतः। बुधग्रहस्य पथः भूपथाय नितम्बे अस्ति। यदि तलभागे भवति तर्हि त्रिवारं बुधग्रहस्य चलनं (ट्रान्सिट्) सूर्यबिम्बस्य पुरतः दृश्यतेस्म्। कुतश्चेत्, भूमिः सूर्यम् एकवारं परिक्रमणार्थमपेक्षिते समये, बुधः चतुर्वारं परिक्रमति। एतेषु एकवारं वयमेव बुधग्रहस्य साकं उपसरणं कृतवन्तः इत्यस्मात् कारणात् त्रीणि परिक्रमणानि एव दृग्गोचराणि भवन्ति। बुधग्रहस्य पथः भूपथाय २डिग्रि परिमिते नितम्बे अस्ति। बुधग्रहस्य परिभ्रमणावधिः ८८ दिनानि,आवर्तनावधिः ५९ दिनानि। इमौ अवधी ३:२ प्रमाणे भवतः इति वैशिष्ट्यमत्र। अनेन कारणेन बुधग्रहस्योपरि स्थित्वा सूर्यं पश्यामश्चेत् सूर्यस्य गात्रं भूम्या दृष्ट द्विगुणपरिमाणे दृश्यते। गच्छताकालेन सूर्यः दिगन्तात् मध्यभागे आगत्य पृष्टेगत्वा पुनः मध्यभागे आगच्छेत्। इतस्ततः वक्रगत्यानन्तरं १७६ भूदिनान्यनन्तरं अस्तङ्गतो भवति। अतः दिनस्यावधिः १७६ दिनानि, एकः वर्षस्यावधिः ८८ दिनानि। अर्थात् दिनाय कति (वर्षाणि)वर्षमिति प्रष्टुं शक्यते।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Mercury—About Space
- Atlas of Mercury—NASA
- Mercury page at The
Nine8 Planets
- NASA’s Mercury fact sheet
- Mercury Profile at NASA's Solar System Exploration site
- ‘BepiColombo’, ESA’s Mercury Mission
- Merkur(dt.)
- ‘Messenger’, NASA’s Mercury Mission
- SolarViews.com—Mercury
- Planets—Mercury A kid’s guide to Mercury.
- Mercury World Book Online Reference Center
- Astronomy Cast: Mercury
- Geody Mercury World’s search engine that supports NASA World Wind, Celestia, and other applications.
- A Day On Mercury flash animation
- Mercury articles in Planetary Science Research Discoveries

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
अध्याय ३३
स्त्री-व्यवाय-निवृत्तस्य सहसा भजतो ऽथ-वा ।
दोषाध्युषित-संकीर्ण-मलिनाणु-रजः-पथाम् ॥१॥
३३.१ स्त्रीं व्यवाय-निवृत्तस्य अन्य-योनिम् अन्-इच्छन्तीम् अ-गम्यां नव-सूतिकाम् ।
दूषितं स्पृशतस् तोयं रतान्तेष्व् अपि नैव वा ॥२॥
विवर्धयिषया तीक्ष्णान् प्रलेपादीन् प्रयच्छतः ।
मुष्टि-दन्त-नखोत्पीडा-विष-वच्-छूक-पातनैः ॥३॥
३३.३ -विष-वल्-लूक-पातनैः वेग-निग्रह-दीर्घाति-खर-स्पर्श-विघट्टनैः ।
दोषा दुष्टा गता गुह्यं त्रयो-विंशतिम् आमयान् ॥४॥
३३.४ -खर-स्पर्शादि-घट्टनैः ३३.४ -खर-शष्पादि-घट्टनैः जनयन्त्य् उपदंशादीन् उपदंशो ऽत्र पञ्च-धा ।
पृथग् दोषैः स-रुधिरैः समस्तैश् चात्र मारुतात् ॥५॥
३३.५ जनयन्त्य् अवदंशादीन् ३३.५ अवदंशो ऽत्र पञ्च-धा मेढ्रे शोफो रुजश् चित्राः स्तम्भस् त्वक्-परिपोटनम् ।
पक्वोदुम्बर-संकाशः पित्तेन श्वयथुर् ज्वरः ॥६॥
३३.६ मेढ्र-शोफो रुजश् चित्राः श्लेष्मणा कठिनः स्निग्धः कण्डू-माञ् छीतलो गुरुः ।
शोणितेनासित-स्फोट-संभवो ऽस्र-स्रुतिर् ज्वरः ॥७॥
सर्व-जे सर्व-लिङ्ग-त्वं श्वयथुर् मुष्कयोर् अपि ।
तीव्रा रुग् आशु-पचनं दरणं कृमि-संभवः ॥८॥
३३.८ दारणं कृमि-संभवः याप्यो रक्तोद्भवस् तेषां मृत्यवे संनिपात-जः ।
जायन्ते कुपितैर् दोषैर् गुह्यासृक्-पिशिताश्रयैः ॥९॥
अन्तर् बहिर् वा मेढ्रस्य कण्डूला मांस-कीलकाः ।
पिच्छिलास्र-स्रवा योनौ तद्-वच च्छत्त्र-संनिभाः ॥१०॥
ते ऽर्शांस्य् उपेक्षया घ्नन्ति मेढ्र-पुंस्-त्वं भगार्तवं ।
गुह्यस्य बहिर् अन्तर् वा पिटिकाः कफ-रक्त-जाः ॥११॥
३३.११ मेढ्र-पुंस्-त्व-भगार्तवं ३३.११ मेढ्रं पुंसो भगार्तवं सर्षपा-मान-संस्थाना घनाः सर्षपिकाः स्मृताः ।
पिटिका बहवो दीर्घा दीर्यन्ते मध्यतश् च याः ॥१२॥
सो ऽवमन्थः कफासृग्भ्यां वेदना-रोम-हर्ष-वान् ।
कुम्भीका रक्त-पित्तोत्था जाम्बवास्थि-निभाशु-जा ॥१३॥
३३.१३ जाम्बवास्थि-निभा-शुभा अलजीं मेह-वविद्याउत्तमां पित्त-रक्त-जाम् ।
पिटिकां माष-मुद्गाभां पिटिका पिटिकाचिता ॥१४॥
३३.१४ उत्तमां रक्त-पित्त-जाम् कर्णिका पुष्करस्येव ज्ञेया पुष्करिकेति सा ।
पाणिभ्यां भृश-संव्यूढे संव्यूढ-पिटिका भवेत् ॥१५॥
मृदितं मृदितं वस्त्र-संरब्धं वात-कोपतः ।
विषमा कठिना भुग्ना वायुनाष्ठीलिका स्मृता ॥१६॥
३३.१६ मृदितं मृदितं यत् तु ३३.१६ मृदितं मृदितं वस्तु ३३.१६ संरब्धं वात-कोपतः विमर्दनादि-दुष्टेन वायुना चर्म मेढ्र-जम् ।
निवर्तते स-रुग्-दाहं क्व-चित् पाकं च गच्छति ॥१७॥
३३.१७ क्व-चित् पाकं न गच्छति पिण्डितं ग्रन्थितं चर्म तत् प्रलम्बम् अधो मणेः ।
निवृत्त-संज्ञं स-कफं कण्डू-काठिन्य-वत् तु तत् ॥१८॥
३३.१८ पिण्डितं ग्रन्थितं तच ३३.१८ विप्रलम्बम् अधो मणेः ३३.१८ प्रविलम्बम् अधो मणेः दुर्-ऊढं स्फुटितं चर्म निर्दिष्टम् अवपाटिका ।
वातेन दूषितं चर्म मणौ सक्तं रुणद्धि चेत् ॥१९॥
३३.१९ दुः-सहं स्फुटितं चर्म ३३.१९ मणौ सक्तं रुणद्धि तत् स्रोतो मूत्रं ततो ऽभ्येति मन्द-धारम् अ-वेदनम् ।
मणेर् विकाश-रोधश् च स निरुद्ध-मणिर् गदः ॥२०॥
लिङ्गं शूकैर् इवापूर्णं ग्रथिताख्यं कफोद्भवम् ।
शूक-दूषित-रक्तोत्था स्पर्श-हानिस् तद्-आह्वया ॥२१॥
छिद्रैर् अणु-मुखैर् यत् तु मेहनं सर्वतश् चितम् ।
वात-शोणित-कोपेन तं विद्याछत-पोनकम् ॥२२॥
पित्तासृग्भ्यां त्वचः पाकस् त्वक्-पाको ज्वर-दाह-वान् ।
मांस्-पाकः सर्व-जः सर्व-वेदनो मांस-शातनः ॥२३॥
स-रागैर् असितैः स्फोटैः पिटिकाभिश् च पीडितम् ।
मेहनं वेदना चोग्रा तं विद्याअसृग्-अर्बुदम् ॥२४॥
मांसार्बुदं प्राग् उदितं विद्रधिश् च त्रि-दोष-जः ।
कृष्णानि भूत्वा मांसानि विशीर्यन्ते समन्ततः ॥२५॥
पक्वानि संनिपातेन तान् विद्यात् तिल-कालकान् ।
मांसोत्थम् अर्बुदं पाकं विद्रधिं तिल-कालकान् ॥२६॥
चतुरो वर्जयेएषां शेषाञ् छीघ्रम् उपाचरेत् ।
विंशतिर् व्यापदो योनेर् जायन्ते दुष्ट-भोजनात् ॥२७॥
विषम-स्थाङ्ग-शयन-भृश-मैथुन-सेवनैः ।
दुष्टार्तवाअपद्रवैर् बीज-दोषेण दैवतः ॥२८॥
३३.२८ दुष्टार्तवाउपद्रवैर् योनौ क्रुद्धो ऽनिलः कुर्यारुक्-तोदायाम-सुप्त-ताः ।
पिपीलिका-सृप्तिम् इव स्तम्भं कर्कश-तां स्वनम् ॥२९॥
३३.२९ पिपीलिका-गतिम् इव फेनिलारुण-कृष्णाल्प-तनु-रूक्षार्तव-स्रुतिम् ।
स्रंसं वङ्क्षण-पार्श्वादौ व्यथां गुल्मं क्रमेण च ॥३०॥
३३.३० ऊरु-वङ्क्षण-पार्श्वादौ ३३.३० भृशं वङ्क्षण-पार्श्वादौ तांस् तांश् च स्वान् गदान् व्यापवातिकी नाम सा स्मृता ।
सैवाति-चरणा शोफ-संयुक्ताति-व्यवायतः ॥३१॥
३३.३१ तांस् तांश् च स्व-गदान् व्याप३३.३१ तांस् तान् स्वांस् स्वान् गदान् व्यापमैथुनाअति-बालायाः पृष्ठ-जङ्घोरु-वङ्क्षणम् ।
रुजन् संदूषयेयोनिं वायुः प्राक्-चरणेति सा ॥३२॥
वेगोदावर्तनायोनिं प्रपीडयति मारुतः ।
सा फेनिलं रजः कृच्छ्राउदावृत्तं विमुञ्चति ॥३३॥
३३.३३ वेगेनावर्तनायोनिं ३३.३३ उदावर्तं विमुञ्चति ३३.३३ उदावर्त्य विमुञ्चति इयं व्यापउदावृत्ता जात-घ्नी तु यदानिलः ।
जातं जातं सुतं हन्ति रौक्ष्यादुष्टार्तवोद्भवम् ॥३४॥
३३.३४ इयं व्यापउदावर्ता अत्य्-आशिताया विषमं स्थितायाः सु-रते मरुत् ।
अन्नेनोत्पीडितो योनेः स्थितः स्रोतसि वक्रयेत् ॥३५॥
सास्थि-मांसं मुखं तीव्र-रुजम् अन्तर्-मुखीति सा ।
वातलाहार-सेविन्यां जनन्यां कुपितो ऽनिलः ॥३६॥
३३.३६ -रुजं वक्र-मुखीति सा स्त्रियो योनिम् अणु-द्वारां कुर्यात् सूची-मुखीति सा ।
वेग-रोधाऋतौ वायुर् दुष्टो विण्-मूत्र-संग्रहम् ॥३७॥
करोति योनेः शोषं च शुष्काख्या साति-वेदना ।
षड्-अहात् सप्त-रात्रावा शुक्रं गर्भाशयान् मरुत् ॥३८॥
वमेत् स-रुङ् नी-रुजो वा यस्याः सा वामिनी मता ।
योनौ वातोपतप्तायां स्त्री-गर्भे बीज-दोषतः ॥३९॥
३३.३९ वमेत् स-रुङ् नी-रुजो वा ह्य् ३३.३९ यस्यां सा वामिनी मता ३३.३९ अस्यां सा वामिनी मता नृ-द्वेषिण्य् अ-स्तनी च स्यात् षण्ढ-संज्ञान्-उपक्रमा ।
दुष्टो विष्टभ्य योन्य्-आस्यं गर्भ-कोष्ठं च मारुतः ॥४०॥
कुरुते विवृतां स्रस्तां वातिकीम् इव दुःखिताम् ।
उत्सन्न-मांसां ताम् आहुर् महा-योनिं महा-रुजाम् ॥४१॥
यथा-स्वैर् दूषणैर् दुष्टं पित्तं योनिम् उपाश्रितम् ।
करोति दाह-पाकोषा-पूति-गन्धि-ज्वरान्विताम् ॥४२॥
३३.४२ -पूति-गन्ध-ज्वरान्विताम् ३३.४२ -पूति-गन्धां ज्वरान्विताम् भृशोष्ण-भूरि-कुणप-नील-पीतासितार्तवाम् ।
सा व्यापत् पैत्तिकी रक्त-योन्य्-आख्यासृग्-अति-स्रुतेः ॥४३॥
कफो ऽभिष्यन्दिभिः क्रुद्धः कुर्यायोनिम् अ-वेदनाम् ।
शीतलां कण्डुलां पाण्डु-पिच्छिलां तद्-विध-स्रुतिम् ॥४४॥
सा व्यापछ्लैष्मिकी वात-पित्ताभ्यां क्षीयते रजः ।
स-दाह-कार्श्य-वैवर्ण्यं यस्याः सा लोहित-क्षया ॥४५॥
३३.४५ यस्यां सा लोहित-क्षया पित्तलाया नृ-संवासे क्षवथूद्गार-धारणात् ।
पित्त-युक्तेन मरुता योनिर् भवति दूषिता ॥४६॥
शूना स्पर्शा-सहा सार्तिर् नील-पीतास्र-वाहिनी ।
वस्ति-कुक्षि-गुरु-त्वातीसारा-रोचक-कारिणी ॥४७॥
श्रोणि-वङ्क्षण-रुक्-तोद-ज्वर-कृत् सा परिप्लुता ।
वात-श्लेष्मामय-व्याप्ता श्वेत-पिच्छिल-वाहिनी ॥४८॥
उपप्लुता स्मृता योनिर् विप्लुताख्या त्व् अ-धावनात् ।
संजात-जन्तुः कण्डूला कण्ड्वा चाति-रति-प्रिया ॥४९॥
अ-काल-वाहनावायुः श्लेष्म-रक्त-विमूर्छितः ।
कर्णिकां जनयेयोनौ रजो-मार्ग-निरोधिनीम् ॥५०॥
सा कर्णिनी त्रिभिर् दोषैर् योनि-गर्भाशयाश्रितैः ।
यथा-स्वोपद्रव-करैर् व्यापत् सा सांनिपातिकी ॥५१॥
इति योनि-गदा नारी यैः शुक्रं न प्रतीच्छति ।
ततो गर्भं न गृह्णाति रोगांश् चाप्नोति दारुणान् ॥५२॥
असृग्-दरार्शो-गुल्मादीन् आबाधांश् चानिलादिभिः ॥५२ऊ̆अ॥
३३.५२ऊ̆ब्व् आबाधाश् चानिलादिभिः
Translation - भाषांतर
N/A


text:
संस्कृतप्रशिक्षणकक्ष्या- प्रथम: अभ्यास: ।।
हिन्दी भाषायां पठितुम् अत्र बलाघात: करणीय:
भवतां सर्वेषाम् अस्यां सम्भाषणकक्ष्यायां स्वागतमस्ति ।
अस्य प्रशिक्षणस्य प्रारम्भ: सर्वप्रथम विद्यादेवि सरस्वती मातु: अर्चनात: प्रारभ्यते ।
अत: सर्वप्रथमं स्व संगणकयन्त्रे सरस्वतीमातु: चित्रम् उद्घाटयन्तु ।
साम्प्रतं मया सह हस्तबन्धनं कृत्वा अपि च मुखोद्घाटनं कृत्वा निम्नोक्त प्रार्थनां अनुवदन्तु ।
या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता ।
या ब्रह्माच्युतशंकरप्रभृतिभिर्दे
शुक्लां ब्रह्मविचारसारपरमामाद्यांजगद्
हस्तेस्फाटिकमालिकांविदधती पद्मासने संस्थितां ।
वन्दे तां परमेश्वरीं भगवतीं बुद्धिप्रदां शारदाम् ।।
इदानीं किंचित् पुष्पं स्वीकृत्य सरस्वती मातु: प्रतिमायां पुष्पार्पणं करिष्यन्ति, सुगन्धवर्तिका च ज्वालयिष्यन्ति ।
अधुना कक्ष्याया: प्रारम्भ: कृयते ।।
अद्य परिचयस्वीकरणं, परिचयदानं च पठाम: ।।
सर्वेषां कृते स्वागतम् - सब का स्वागत है ।
मम नाम आनन्द: - मेरा नाम आनन्द है ।
भवत: नाम किम् - आपका क्या नाम है (पुरूष) ?
भवत्या: नाम किम् - आपका क्या नाम है (महिला) ?
मम पितु: नाम श्री अनिरूद्धमुनिपाण्डेय: - मेरे पिता का नाम श्री अनिरूद्धमुनि पाण्डेय है ।
भवत:/भवत्या: पितु: नाम किम् - आपके पिता का नाम क्या है ?
मम मातु: नाम श्रीमती इन्दुलता पाण्डेय - मेरी माँ का नाम श्रीमती इन्दुलता पाण्डेय है !
भवत:/भवत्या: मातु: नाम किम् - आपकी माँ का क्या नाम है ?
अहं शोधार्थी/विद्यार्थी/गायक:/वादक: - मैं शोधार्थी/विद्यार्थी/गायक/वादक हूँ ।
भवान क: - आप कौन/क्या हैं ?
भवती का - आप कौन/क्या हैं
मम द्वौ भातरौ स्त:/ त्रय: भातर: सन्ति - मेरे दो/तीन भाई हैं ।
भवत:/भवत्या: कति भ्रातर: सन्ति - आपके कितने भाई है ?
मम द्वे भगिन्ये/तिस्र: भगिन्य: सन्ति - मेरी दो/तीन बहने हैं !
भवत:/भवत्या: कति भगिन्य: सन्ति - आपकी कितनी बहने हैं ?
अद्यतन कृते एतावत् एव पर्याप्तं, साम्प्रतम् अद्यतन गृहकार्यं
भवन्त: स्व-स्व परिचयं लिखित्वा मह्यं जालसंदेशं प्रेषयिष्यन्ति ।
अग्रिम अभ्यासाय भवन्त: कियति सज्ज: सन्ति इति भवतां जालसंदेशा: टिप्पणय: च वदिष्यन्ति ।।
शान्तिमन्त्रं वदाम:
सर्वे भवन्तु सुखिन: सर्वे सन्तु निरामय:
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चित् दु:खभाग भवेत् ।।
नमो नम:
जयतु संस्कृतम्


text:
तदेवं भार्गविभागं [परिच्छिद्य संप्रत्यर्थ]लङ्कारं सर्वमार्गसाधारणं शासितुमुपक्रमते—
काव्यस्य पद्यगद्यमिश्रात्मकस्य यथोक्तस्य शोभां सौन्दर्यं कुर्वन्ति ये धर्मा गुणास्तान् । अनुवादोऽयम् । अलङ्कारान् प्रचक्षते कथयन्ति । तद्विद इति विधिः । ये केचित् काव्यशोभाकरा विशेषास्ते अलङ्कारा विज्ञेया इति यावत् । अलंक्रियते शोभां नीयते काव्यमेभिः शरीरनिष्ठहारादिभिरित्यलङ्काराः । एवंलक्षणा अलङ्काराः, कियन्तस्त इत्याह—ते चेत्यादि । ते चालङ्काराः किमपि दीर्घं कालमारभ्याद्यापि इदानीं यावद्विकल्प्यन्ते प्रभिद्यन्ते, अभियुक्तैरयमयमिति प्रतिपुरुषमपरापरोक्तिविशेषानिवृत्तेः, न त्वियत्ता लभ्यते । ततश्च तानेवमनन्तालङ्कारान् कार्त्स्न्येन लक्षितान् कृत्स्नान् को नाम पुरुषोऽर्वाग्दर्शी इदानीन्तनदर्शी वक्ष्यति वक्तुं शक्नुयात् । नैव निरवशेषमभिधातुमीदृशः कश्चिदीष्ट इत्यर्थः ॥
यद्येवमानन्त्यात् कार्त्स्न्ये न वक्तुं न शक्यन्ते, किमिदानीं क्रियतामित्याह—
किं त्वपि त्वित्यर्थान्तरविवक्षायां तदाह—बीजमित्यादि । विकल्पानामलङ्कारप्रभेदानां जात्युपमारूपकादीनां बीजं प्रतिनियतं सकलव्यक्तिव्यापि सामान्यं रूपम् । यतः प्रभेदा विविधास्तदनुसृताः प्रवर्तन्ते । पूर्वाचार्यैश्चिरन्तनैः काव्यलक्षणकारैः मेधाविश्यामवादि[प्रभृति]भिः प्रदर्शितम् निर्दिष्टं यत्तदेव नान्यत् । प्रतिसंस्कर्तुं संक्षेपेण


text:
2022 तमे सर्वेषां ब्रोड्बान्ट् 5 जि च ।
नवदिल्ली> दूरसञ्चारवार्ताविनिमय-मण्डले समग्रपरिवर्तनोन्मुख-नयस्य कृते केन्द्रसर्वकारेण प्राथमिकयत्नः समारब्धः। 2022 तमे 40 लक्षं कर्मसन्दर्भाणि, 5 जि अन्तर्जालोपलब्धिः, सर्वेषां ब्रोड्बान्ड्, 50 एम् बि पि एस् वेगयुक्तम् अन्तर्जालबन्धं च भवन्ति प्रधाननिर्देशाः। राष्ट्रिय-साङ्ख्यवार्ताविनिमय नयः 2018 इति नाम्ना एव नवीननयः आनयिष्यति।
राष्ट्रे प्रतिशतं पञ्चाशत् (50%) गृहेषु ब्रोड्बान्ड् सैविध्यं तथा स्थावर-दूरवाणीबन्धः च स्यातां इति भविष्यत्प्रवर्तनरेखाद्वारा उद्घोषयति। सर्वेष्वपि पञ्चायत्तेषु 1 जि बि वेगमितम् अन्तर्जालबन्धं लभते। 2022 तमे वेगः 10 जि बि इति परिवर्त्यते । सांख्यकवार्ताविनिमय मण्डले 2022 तमे 10,000 कोटि डोलर् धनस्य आयः एव लक्ष्यी क्रियते इत्यपि नयरेखायां व्यक्तीक्रियते।


text:
विद्वत्परिचयः 1
आचार्यप्रवराणां डाॅ. आद्याप्रसादमिश्राणां जन्म 1921 ईशवीयवर्षस्य मार्चमासस्य एकार्विंशतारिकायामभवत्।
श्रीमिश्रमहोदयाः 1942-43 ईशवीये सत्रे दत्तां बी.ए. परीक्षातिरक्तिं अन्याः सर्वाः परीक्षाः प्रथमश्रेण्यामुत्तीर्य प्रथमं स्थानं लब्धवन्तः।
1950 ईशवीयवत्सरस्य दिसम्बरमासे इलाहाबादविश्वविद्यालयतः शाङ्करवेदान्ते डी.फिल. उपाधिं प्राप्तवन्तः।
आचार्य-मिश्रमहोदयाः सर्वप्रथमं गोरखपुरस्य सेण्ट एण्ड्रूज कालेजे एकवर्षावधिपर्यन्तं, सागरविश्वविद्यालये सार्धद्वयवर्षावधिपर्यन्तं
तथा इलाहाबादविश्वविद्यालये सार्धषोडशवषाविधिपर्यन्तं संस्कृतप्रवक्तृरूपेण अध्यापनकार्यं सम्पादितवन्तः। तदन्तरमेव इलाहाबादविश्वविद्यालयस्य संस्कृत-विभागे आचार्यध्यक्षरूपेण कार्यं कृतवन्तः। आचार्यमिश्राः 1975 ईशवीयवर्षतः 1978 यावत् इलाहाबाद-विश्वविद्यालये कलासंकायाध्यक्षाः एवं 1978 तः 1979 यावत् तत्रैव प्रतिकुलपतयः तथा 1978 तः 1980 यावत् इलाहाबाद-विश्वविद्यालयस्य कुलपतिपद॰चाल´कुः।
आचार्यमिश्रमहोदयैः शाङ्रवेदान्तविषये एकः आङ्लभाषायां, साङ्ख्यशास्त्रे हिन्द्यां त्रयः तथा विष्णुसहस्रनामस्तोत्रमभिलक्ष्य विष्णुसहस्रनामस्तोत्रपर्यालोचनमिति नामकः एकः शोधपरकग्रन्थः प्रणीताः एतदतिरिक्तं छात्राणां कृते उपादेयाः उपनिषत्-तर्क-व्याकरणानां षड्ग्रन्थाः तथा उत्तमकाव्यांशानां संग्रहत्मिका भूमिका हिन्दी-अनुवाद-व्याकरण-टिप्पणियुक्ताः चत्वारः ग्रन्थाः लिखिताः सन्ति। एवमेव संस्कृत-निबन्धनामकः ग्रन्थः यः खलु उच्चतमपरीक्षायै सर्वथा-उपादेयः षष्ठिनिबन्ध-समन्वितः वर्तते, तथा उच्चस्तरीयेषु शोधपत्राणाम् अभिनन्दनग्रन्थानां अखिलभारतीयविद्वद्गोष्ठीनां लेखसंग्रहेषु प´्चाशदधिकाः लेखाः प्रकाशिताः सन्ति।
आचार्यमिश्रमहोदयानां शोधनिर्देशने चत्वार्रिंंशदनुसन्धित्सवः डी.फिल् तथा एकः डी.लिट् इत्युपाधिं प्राप्तवान्।
आचार्यमिश्रमहोदयाः पूनानगरे 1992 अखिलभारतीये प्राच्यविद्यासम्मेलने ‘‘प्लैटिनम् जुबली’’ अधिवेशने धर्म एवं दर्शन खण्डस्याध्यक्षतां कृतवन्तः एवं भवन्तः 1984 ईशवीये वर्षे रोहतकनगरे तथा 1996 कोलकाताधिवेशने अखिलभारतीयविद्या- सम्मेलनस्यैवोपाध्यक्षपदाय चयिताः। यू.जी.सी. द्वारा विभिन्नवर्षेषु तिसृणां समितीनां सम्मानितः सदस्यः एवमेव बहूनां संस्थानां, समितीना॰च अध्यक्षपदे, सदस्यपदे च कार्यं सम्पादितवन्तः।
आचार्यमिश्रमहोदयाः केन्द्रीयशिक्षामन्त्रालयेन उच्चशोधकार्यार्थमारब्धायां अलङ्कारचूड़ामणियोजनयां 1982 वर्षे वृत्तिं प्राप्तवन्तः या खलु 1984 वर्षे समाप्तिं याता। एभिः उत्तर प्रदेश-संस्कृतसंस्थानस्य 1985 वर्षस्य विशिष्ट पुरस्कारः अथ च 2004 वर्षस्य वाल्मीकि पुरस्कारः प्राप्ता। 1982 वर्षे भारतवर्षय महामहिमराष्ट्रपति द्वारा सम्मान-प्रमाण-पत्रमपि प्राप्तवन्तः।
न्यायकोविदां विद्वत्तल्लजानमाचार्यवशिष्ठत्रिपाठिमहोदयानां जन्म उत्तरप्रदेशस्थदेवरियाजनपदस्य रामपुरशुक्लनाम्नि ग्रामे
स्व. पं. रामजीत्रिपाठिनः पुत्ररूपेण 15-10-1940 वर्षेऽभवत्। प्रारम्भिकी शिक्षा ग्रामे एव स´्जाता। अनन्तरं दीक्षागुरुणां श्रीरङ्गाचार्यमहाशयानामन्तेवासित्वे मध्यमाकक्षापर्यन्तं व्याकरणन्यायादिशास्त्राणामध्ययनं विहितम्।
ततः इमे नव्यशास्त्रस्याध्ययनाय काश्यामागत्य गौतमकल्पानां सर्वतन्त्रस्वतन्त्राणामाचार्यबदरीनाथशुक्लमहोदयानां, सर्वशास्त्रपारङ्गतानामाचार्य श्रीरामपाण्डेयानां, मिथिलामिहिराणाम् पं. रुद्रधरझामहोदयानां तत्रस्थानामेव नैयायिकधुरीणानां
पं. किशोरीझामहोदयानां सान्निध्ये साङ्गोपाङ्न्यायादिशास्त्राणि समधीत्य सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयतः नव्यन्यायाचार्योपाधिं स्वर्णपदकं तथा च काशीहिन्दूविश्वविद्यालयात् न्यायवैशेषिकशास्त्राचार्योपाधिं च प्राप्तवन्तः।
तदनन्तरमाचार्यत्रिपाठिनः वाराणस्यामेव 1-7-1961 तः 1966 यावत् आदर्शश्रीसाङ्-गसंस्कृतब्रह्माविद्यामहाविद्यालये न्यायप्राध्यापकरूपेण 20-7-1966 तः 31-5-1970 यावत् प्राच्यविधाद्यार्मविज्ञानसङ्काये काशीहिन्दूविश्वविद्यालये-न्यायप्रवक्तृरूपेण 1-7-1970 तः 2-2-1979 यावत् गौयनकासंस्कृतमहाविद्यालये दर्शनविभागाध्यक्षरूपेण न्यायशास्त्रस्याध्यापनं कृतवन्तः।
ततः परं पुनः काश्यामेव सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य न्यायवैशेषिकविभागे आचार्यत्रिपाठिनः 6-11-1979 तिथौ न्यायशास्त्रस्य प्राध्यापका अभूवन्। तत्रैव स्थित्वा इमे शताधिकान् सुयोग्यान् शिष्यान् पाठयित्वा 1-9-1989 वर्षे आचार्यत्रिपाठिनः पदवाक्यप्रमाणपारावारीणानां स्वगुरुणामाचार्यबदरीनाथशुक्लमहाशयानां सारस्वतरसास्ववादनचरणानामाचार्य श्रीरामपाण्डेयानामधिष्ठितं न्यायवैशेषिकविभागस्य विभागाध्यक्षपद´्चालभन्त। इत एव एतेषामध्यापनकौशलं वैदुष्य॰च समग्रेऽपि भारते प्रासरत्। 30-6-2001 वर्षे विश्वविद्यालयसेवातः सेवानिवृत्तिं प्राप्य, काष्र्णीविद्यापीठस्य स्थापना एभिः कृता। अत्रापि छात्रेषु शास्त्रार्थपाटवकलामादधानाः इमे प्रतिदिनं द्वादशहोरापर्यन्तं छात्राणामध्यापनं कुर्वन्ति। एतेषां छात्राः न केवलं शास्त्रि-आचार्यकक्षायाः अपितु विश्वविद्यालयस्य आचार्य (प्रोफेसर) प्रभृतयो भवन्ति।
आचार्यत्रिपाठिनः मार्गनिर्देशने दशसंख्याकाः छात्राः विद्यावारिधि (पी.एच.डी.) इत्युपाधिं प्राप्तवन्तः। शैक्षिकं प्राशासनिकं दायित्व॰चापि एभिः बहुधानिभालितम्। विश्वविद्यालये विभागाध्यक्षपदं धारयन्तः इमे मध्ये मध्ये दर्शनसंकायाध्यक्षापदं, विनयाधिकारी (चीफ प्राक्टर) पदं, प्रतिकुलपतिपदं, कार्यकारिकुलपतिपद॰चालंकृतवन्तः। एभिः उत्तराखण्ड-संस्कृत-अकादम्याः सर्वोच्चपुरस्कारः उत्तरप्रदेशसंस्कृतसंस्थानस्य 2004 वर्षस्य वाल्मीकिपुरस्कारः प्राप्तः।
आचार्यत्रिपाठिनः प्रकाशनमपि उत्कृष्टममेवास्ति। नव्यन्यायशास्त्रस्य दुरुहान् ग्रन्थानालक्ष्य एते शब्दशक्तिप्रकाशिकायाः, अनुमितिगदाधर्याः, पक्षतायाः शक्तिवादस्य सत्प्रतिपक्षस्य, उपाधिप्रकरणस्य च यथाविधि हिन्दीभाषया संस्कृतभाषया च टीकानुवाद॰च कृतवन्तः। तत्र केचन प्रकाशिताः। केच मुद्रणाधीनाः सन्ति।
किशोरनाथ झा
प्रशस्तनैयायिकस्य आचार्य-किशोरनाथ झा महोदयस्य जन्म 10 जून 1940 तमे ईसवीये वर्षे बिहारप्रान्तस्य मधुबनी जनपदे बिट्ठो ग्रामेऽभवत्। एतेषां पिता पण्डित कृष्णमाधव झा नव्यन्यायशास्त्रस्य विद्वांसः आसन्। प्रारम्भिकी शिक्षा स्वग्रामे स्थिते लक्ष्मीवतीसंस्कृतविद्यालये पण्डितचन्द्रमाधवझा, पण्डित मधुसूदन झा एव´्च स्वपितुः अन्तेवासित्वे समर्जिता।
मिथिलासंस्कृतशोधसंस्थान, दरभंगातः न्यायवैशेषिकविषये एम.ए.कृत्वा तत एव पी-एच.डी., विद्यावाचस्पति कृता। तत्रैतेषां गुरुवय्र्याः आसन् प्राचीनन्यायविशारदाः प्रो. अनन्तलाल ठाकुरमहाभागाः, श्रीशोभाकान्त जयदेव झा इत्यादयः।
एते मधुबनीजनपदस्थिते एम.एल.एस. डिग्री कालेजे 1961 तः1962 पर्यन्तं अस्थायीरूपेण अध्यापनं विहितवन्तः ततः रांची डिग्री महाविद्यालये, रांची नगरे, डी.एस.डिग्री महाविद्यालये, कटिहारनगरे अध्यापनं विधाय 1970 तमे वर्षे गड्गनाथझाकेन्द्रीयसंस्कृतविद्यापीठे ‘‘मैन्युस्क्रिप्ट- पण्डित’’ पदं धारयन् क्रमशः 1971 तः 1980 पर्यन्तम् ‘‘अनुसन्धान अधिकारीति’’ पदं निव्र्यूढ़वन्तः। अत्रैव विद्यापीठे प्रवाचकपदमलंकृत्य 2002तमे वर्षे सेवानिवृत्तः संजातः।
आचार्य झा महाभागानां मार्गनिर्देशने 23 शोधछात्राः विद्यावारिधिः इत्युपाधिं प्राप्य विभिन्नशैक्षणिकसंस्थाने कार्यरताः सन्ति। विविधपत्रपत्रिकाषु एतैः 125 शोधनिबन्धाः लिखिताः। अखिलभारतीयप्राच्यविद्यासम्मेलनस्याधिवेशने अखिलभारतीबौद्धदर्शनपरिषदि वाराणस्यां सारनाथे गोरखपुरे चायोजिते विविधकार्यशालासु भागं गृहीत्वा शोधपत्रवाचनं सत्रसंचालन´्च कृतवन्तः।
भारतीयदर्शनसाहित्यसंस्कृतीनां सारस्वतसेवायामाजीवनं समर्पितः डाॅ. किशोरनाथझा एकविंशतिमौलिकग्रन्थानां प्रणेता नवमितग्रन्थानामनुवादकः द्वात्रिंशत्प्रतिष्ठितग्रन्थानां सम्पादकश्च विद्यन्ते। येषु ‘‘न्यायशास्त्रीय ईश्वरवादः’’ ‘‘न्यायदृष्टया आत्मवादानुचिन्तनम्’’ मौलिकौ, महामहोपाध्याय-फणिभूषणतर्कवागीशकृत बंगभाषामय्या न्यायभाष्यव्याख्याया हिन्द्यामनुवादः महाकालसंहिता, न्यायतत्वालोकः - न्यायसिद्धान्तलक्षणसुबोधनी, तन्त्रवार्तिकव्याख्या अजिता, न्यायमंजरी, तार्किकरक्षा, पंचखण्डेषु विभक्तः उद्यनग्रन्थावली प्रभृतिग्रन्थानां सम्पादनं च विशेषेण उल्लेखनीयाः विद्यन्ते।
गंगानाथझाकेन्द्रीयसंस्कृतविद्यापीठम् इलाहाबादः भवतां कार्यस्थली आसीत्। उत्तरप्रदेश- संस्कृतसंस्थानेन भवतां सप्तमितपुस्तकानि पुरस्कृतानि। राष्ट्रपतिसम्मानः, पूना नगरतः नानासाहबपेशवापुरस्कारः, दिल्लीतः राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानसम्मानः, पाटलिपुत्रतश्चेतना सम्मानश्च भवन्तं सभ्राजयन् प्राचीनपाण्डुलिपीनामध्ययनस्य तासां सामीक्षित- सम्पादनस्य च योग्यता भवन्तं दुलर्भकोटिकेषु सारस्वतसाधकेषु परिगणयति।
डाॅ. जगद्गुरुरामानन्दाचार्यः स्वामिरामभद्राचार्यः इति बहुश्रुतः डाॅ. गिरिधरलालमिश्रः 14 जनवरी 1950 तमे ईसवीये वर्षे (मकरसड्क्रान्तेः पावनदिने) जौनपुरस्य शाण्डीखुर्द इत्याख्ये ग्रामे जन्मलब्धवान्। एम.ए., आचार्य (नव्यव्याकरणम्) पी-एच.डी, डी.लिट-इत्युपाधिभिः विभूषितः स्वामिमहोदयः संस्कृतम् आँग्लम् हिन्दी चेति भाषामतिरिच्य फ्रे´्च इति विदेशिभाषां प्रायेण सर्वा अपि भारतीयदेशजभाषाश्च सम्यग्वेत्तिव्यवहारे चानयति।
रामानन्दसम्प्रदायसम्बद्धस्य चित्रकूटस्थितस्य तुलसीविद्यापीठस्य ‘जगद्गुरुरामानन्दाचार्य- विकलाड्.गविश्वविद्यालयस्य (चित्रकूटस्थितस्य) आजीवनं कुलाधिपतिः स्वामी रामभद्राचार्यः छात्रजीवनादेव लेखनमारब्धवान्। 1975 ईस्वीयेवर्षे ‘आज़ादचन्द्रशेखरचरितम्’ इति खण्डकाव्यं सम्पूर्णानन्दसम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयतः प्रकाश्यमानायां प्राची इत्याख्यायां पत्रिकायां प्रकाशितम्।
आर्षवाङ्यमधिकृत्य मौलिकचिन्तनपराणां भाष्याणां दीर्घा सूची वर्तते, यत्र एकादशोपनिषत्सु ब्रह्मसूत्रे श्रीमद्भगवद्गीताया´्च राघवकृपाभाष्मुल्लेखनीयम्। मौलिकरचनासु कुब्जापत्रमिति पत्रकाव्यम् लघुरघुवरमिति चित्रकाव्यं सरयूलहरी इति स्तोत्रकाव्यं राघवाभ्युदययिति नाट्यकाव्यमित्यादीन् 46 संस्कृतभाषयाविरचितान् ग्रन्थान् हिन्दीभाषया लिखितान् नवग्रन्थान् नवसमीक्षाग्रन्थान् सप्तप्रवचनाधृतान् ग्रन्थान् द्वौ सम्पादितौ ग्रन्थौ चेति अन्यांश्च सम्मेल्य प्रायेण अशीति ग्रन्थान् विरच्य स्वामीरामभद्राचार्यः संस्कृतवाङ्मयं समर्द्धितवान्।
स्वामिमहोदयः आचार्यपरीक्षायां (1976) सप्त स्वर्णपदकान् अखिलभारतीयसंस्कृतवादविवादप्रतियोगितायां (1975) चांसलर स्वर्णपदकम् अखिलभारतीयशास्त्रार्थे (1975) प्रथमपुरस्कारं अखिलभारतीयविविधसंस्कृतप्रतियोगिताषु (1974) चैम्पियन वैजयन्ती शास्त्रीपरीक्षायां च स्वर्णपदकं लब्ध्वा कीर्तिमानं स्थापितवान्।
कारकभावकप्रतिभयोः अप्रतिमादर्शः स्वामिरामभद्राचार्यः शारीरिक-अक्षमेभ्यः उच्चशिक्षाकेन्द्रतया चित्रकूटे विकलाड्.गविश्वविद्यालयं संस्थाप्य संस्कृतसाधनायाः उदारचेतनाया मूर्तरुपं दर्शितवान्।
भागीरथ प्रसाद त्रिपाठी
‘डाॅ. वागीश शास्त्री’ इत्युनाम्ना प्रशितयशसां बहुभाषाविदां वैयाकरणानां पण्डितप्रवराणां डाॅ. भागीरथप्रसादत्रिपाठिनामन्यतमं स्थानं संस्कृतक्षेत्रे विभ्राजते। परम्परादृशा शास्त्रालोचने काश्यामेभिव्र्याकरणमधीतं शुकदेवझामहोदयेभ्यो रघुनाथशर्ममहोदयेभ्यश्च। न्यायशास्त्रं समधीतं ढुण्ढिराजशास्त्रिभ्य उग्रानन्दझामहोदयेभ्यश्च। जर्मनप्रभृति-भाषाणामाधुनिकगवेषणाविधेज्ञानं च समर्जितं पण्डितक्षेत्रेशचन्द्रचट्टोपाध्यायमहाभागेभ्यः। इमे पाणिनीयधातूनां स्वरूपस्य अर्थप्रसारस्य, लोकप्रसारस्यच विषये गंभीरचिन्तका वैयाकरणा वर्तन्ते। एते मध्यप्रदेशस्यसागरमण्डलान्तर्गते विलइया’ इत्यभिधे ग्रामे 1991 तमे वैक्रमाब्दे आषाढ़शुक्लत्रयोदश्यां जातेन स्वजनुषा भुवं समभूषयन्। पितृचरणानां पण्डितयमुनाप्रसादत्रिपाठिनामायुर्वेदतन्त्रज्योतिषवैदुप्याय प्रसिद्धिरासीत्।
सर्वोच्च कालिदास पुरस्कार 1966-67 डिस्टिंविश्ड सर्विस टु कम्युनिटि आॅनरेरी सर्टिफिकेट आॅव मेरिट कैब्रिज, इंग्लैंड 1976, श्री काशीपण्डितपरिषद् द्वारा ‘महामहोपाध्याय’ सम्मान 1982, षड्वारम् उ.प्र. शासनेन, उत्तरप्रदेश संस्कृत संस्थान द्वारा च पुरस्कारा अखिलभारतीयवेदवेदाङ्गपुरस्कारो राजस्थान संस्कृत अकादमी द्वारा 1993-94, अनुसंधान पुरस्कार, भीमसेनपाटीदातव्यन्यास उत्कल द्वारा 1995 स्वामी विष्णुतीर्थ सम्मान पुरस्कार, 2002, राष्ट्रपति सम्मान (2013), उत्तर प्रदेशस्य सर्वोच्च यशभारती सम्मान (2014) प्रमुखाः सन्ति। 70 वारम् इंटरनेशनल हूज हू जीवनी कोशेस्य जीवनीप्रकाशनम् जातम्।
1954 तमात् ख्रीस्ताब्दादारभ्य वागीशमहोदयानां संस्कृतरचना-प्रकाशनमारब्धम्। एभिः सर्जनात्मके गवेषणात्मकलेखनक्षेत्रे चानतिसाधरणी समर्जिता कीर्तिः। टीकमणि-संस्कृतकालेजे च प॰चवर्षाणि (1959-64) अध्यापनोत्तर त्रिंशद्वषाणि यावत् सम्पूर्णानन्द-संस्कृत-विश्वविद्यालये समर्पिता स्वकीया सेवा। तत्र गवेषणालयनिदेशकपदमलङ्कुर्वाणैरनुसन्धानप्रधानां ‘सारस्वती सुषमा’ इत्याख्या त्रैमासिकी संस्कृतपत्रिका वर्षाणां सप्तविंशति यावत् सम्पादिता, सम्पादिताश्च विस्तृतभूमिकासमलङ्कृता विश्वप्रसिद्धा अनेके ग्रन्थमाला। साम्प्रतं सम्पाद्यते देवराजकृतम् अनिरुद्धचम्पूकाव्यम्। प्रवर्तिता च भारतीयसंस्कृतेर्विश्वकोशानां पुराणानां विषयानुक्रमकोशयोजना।
एभिव्र्याकरणे प्राचीनेतिहासे भाषाशास्त्रे च तावद् बहूनि नूतनमतानि स्थापितानि सन्ति। वाग्योग (निमानिक) विधितया प्रसिद्धमभिनवं शीघ्रबोधकरं व्याकरणं प्रणीतम्।
एषामन्ताराष्ट्रियख्यातिप्राप्ता बहुविधानि व्याकरणानि इण्डोयूरोपीया भाषाश्च समाश्रित्य तुलनात्मकविधिना विरचिता एतेषां।
1. पाणिनीयधातुपाठसमीक्षा 1965, 2. तद्धितान्ताः केचन शब्दाः 1967 3. धात्वर्थविज्ञानम् प्रभृतयोग्रन्थाः सन्ति। अल्पीसा कालेन संस्कृतप्रशिक्षणाय विरचितं वाग्योग (निमानिक) विधिना नैसर्गिकं व्याकरणाम्। एतदाश्रित्य हिन्द्यां प्रकाशितं ‘संस्कृत भाषा सीखने की सरल और वैज्ञानिक विधि’ (1992) इति पुस्तकम्। काश्यां लक्ष्मणपुर्यां बेंग्लूरनगर्यां राजस्थानस्य लाडनूनगरे, पेरिसनगर्यां शार्मयदेशानां स्विट्रजलैंडदेशानां चानेकेषु नगरेषु विधिमेनमाश्रित्य बहुनि शिविराणि योजितान्यभूवन्। एभिः प्रशिक्षिता बहवः शिष्या सम्प्रति विदेशेषु प्रोफेसरपदमधिरुढ़ा अध्यापन्ति।
अमरनाथ पाण्डेय
अमरनाथ पाण्डेय
प्रो. अमरनाथपाण्डेयस्य जन्म सप्तत्रिंशदधिकैकोनविंशतिशततमे ईसवीये वर्षे अक्टूबरमासस्य षष्ठदिनाङ्के (6 अक्टूबर 1937) इलाहाबादजनपदस्य अनुवाँग्रामेऽभूत्। उच्चशिक्षा इलाहाबादविश्वविद्यालये सम्पन्ना। तस्माद् बी.ए., एम.ए., डी.फिल् इति चोपाधय उपलब्धाः। हाईस्कूलपरीक्षात आरभ्य एम.ए. परीक्षां यावत् सर्वाः परीक्षाः प्रथमश्रेण्यामुत्तीर्णः। अनेकाश्छात्रवृत्तयः पुरस्काराश्चाधिगताः। षष्ट्यधिकैकोनविंशतिशततमे ईसवीये वर्षे (1960) काशीविद्यापीठे वाराणस्यां संस्कृतप्राध्यापकपदे तस्य नियुक्तिरभवत्। तत्रैव रीडरपदेऽनन्तरमल्पीयसि वयसि प्रोफेसरपदे नियुक्तिरभूत। महात्मा-गांधी-काशीविद्यापीठे मुख्यगृहपति-अवैतनिकपुस्तकालयाध्यक्ष- मानविकी-सङ्कायाध्यक्ष-छात्रकल्याणसङ्कायाध्यक्षपदैरपि प्रशासनकार्यं सम्पादितवान्। सप्तत्रिंशद्वर्षाणि यावत् संस्कृतविभागाध्यक्ष (1960-1997) सन्। अष्टानवत्यधिकैकोनविंशातिशततमे ईसवीये वर्षे (1998) सेवानिवृत्तः।
प्रो. पाण्डेयस्य निर्देशने एकोनचत्वारिंशच्छात्राः पी-एच.डी. इत्युपाधिमेकश्च डी.लिट्. इत्युपाधिम् अलभन्त।
प्रो. पाण्डेयः साहित्यव्याकरणवेदभारतीयदर्शनानां प्रतिष्ठितो विद्वान् अस्ति। स गुरुकुलकांगड़ी-विश्वविद्यालये त्रिपुराविश्वविद्यालये इन्दिराकलासंगीतविद्यालये चाप्यभ्यागताचार्यरूपेणाध्यापनकार्यमकरोत्।
प्रो. पाण्डेय महामहिमराष्ट्रपतिमहोदयेन, सर्टिफिकेट आँव् आनर्‘ इति सम्मानेन पुरस्कृतः। उत्तर प्रदेश संस्कृत संस्थानेन विशिष्टपुरस्कारः‘ प्रदत्तः। अखिलभारतीयपण्डितमहापरिषद्-काशीविद्वत्परिषद्-सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालय-भारतधर्म- महामण्डल-वाराणसी-कामेश्वरसिंहसंस्कृतविश्वविद्यालय दरभंगा-अखिलभारतीविद्वानपरिषव्संस्थाभिः सम्मानितो तथान्यैश्चः विद्यते।
प्रो. पाण्डेयस्य अष्टादशपुस्तकानि प्रकाशितानि सन्ति येषु बाणभट्ट का साहित्यिक अनुशीलन, बाणभट्ट का आदान-प्रदान, शब्दविमर्श-संस्कृतकविसमीक्षा, उपसर्गवर्ग दशरूपकदीपिका-वाररुचसङ्ग्रह-सौन्दर्यवल्ली- मङ्गल्या-आकाड्क्षा- काव्यसिद्धान्तकारिकादि-पुरस्कृतानि सन्ति, पुस्तकद्वय॰च उत्तर-प्रदेश-संस्कृत-संस्थानेन। सौन्दर्यवल्लीविषये पी-एच.डी. इत्युपाधये शोधकार्यं सम्पादितमस्ति। स भास्वतीति संस्कृतशोध-पत्रिकायाः सम्पादनं व्यदधात्। तस्य प॰चाशदधिकद्विशताधिका लेखाः पत्रपत्रिकास्वभिनन्दनग्रन्थेषु च प्रकाशितः सन्ति।
प्रो. पाण्डेयेन विविधगोष्ठीष्वन्ताराष्ट्रियसम्मेलनेषु शोधपत्राणि पठितान्यध्यक्षता च निव्र्यूढा। सोऽनेकसंस्थानां सदस्यः। तेन विश्वसंस्कृतसम्मेलनस्य प॰चमाधिवेशनस्य अध्यक्षता कृता। तेन मलयेशियादेशे आस्ट्रेलियादेशे च भारतीयदर्शन-संस्कृतिविषये व्याख्यानानि दत्तानि।
आचार्यपाण्डेयः उत्तरप्रदेशस्य तदानीन्तराज्यपाल डा.एम. चन्नरेड्डीमहोदयस्यानुरोधेन नैमिषारण्ये पुराणसंस्थानस्य स्थापनायै
स्वरूपनिधारणादिविषये परामर्शः दत्तवान्। तेजपुरविश्वविद्यालयेन प्रो. पाण्डेयस्य परामशेन विश्वविद्यालयस्यादर्शवाक्यं निर्धारितम्।
प्रो. पाण्डेयः देशस्य अशीत्यधिकविश्वविद्यालयानां संस्थाना॰च शिक्षासम्बद्धकार्येषु योगदानं कृतवान्। सः कविसमीक्षाकलेखकमौलिकचिन्तकरूपेण प्रतिष्ठितोऽस्ति।
विविधशास्त्रपरिशीलनपारावरीणः सुकवयो वेद-वेदाङ्गविशादराः लब्धप्रतिष्ठा आचार्यवर्याः प्रो. ओमप्रकाशपाण्डेयाः प्रख्यातसंस्कृतविदुषामन्वये 1-1-1948 तम वर्षे बाराबंकी उ.प्र. जनपदान्तर्गते बबुरीगाँवनाम्निग्रामे जनिं लब्ध्वा पितृपादानां वैयाकरणमूर्धन्यानामाचार्य श्रीकेशवरामपाण्डेयानां सान्निध्य एव प्रथमापर्यन्तं व्याकरणादिविषयाणामध्ययनं चक्रुः। तेषां जननी श्रीमती कृष्णा कुमारीपाण्डेयापि संस्कृतज्ञा आसीत्। अनन्तरं प्रो. पाण्डेयानां पारम्परिकी संस्कृतशिक्षा बाराबंकीस्थ एव सनातनधर्मसंस्कृतमहाविद्यालये सम्पन्ना। अनन्तरं लक्ष्मणपुरीये विश्वविद्यालये तैः आचार्य आनन्दझा-
डाँ. मातृदत्तत्रिवेदिप्रभृतिविदुषामन्तेवासितया पी-एच.डी. पर्यन्ता उपाधयः समर्जिताः। तेषांम शोधप्रबन्धः परीक्षकप्रवरेणनीदरलैण्डदेशस्य प्रख्यातमनीषिभिः प्रो. जे.सी. हीस्टरमैन महाभागैः सुप्रशंसितः। शोधग्रन्थोऽयं डाँ. चिन्तामणिगणेश काशीकरप्रभृतिरपि वेदज्ञैरभिस्तुतः। ‘सामवेदीयब्राह्मणानां परिशीलनम्’ इति विषयमधिकृत्य तैः प्रणीतं शोधप्रबन्धं परीक्ष्य कर्णपुरविश्वविद्यालयस्तान् ‘साहित्यवारिधि’ (डी.लिट् इत्युपाधिनाऽलङ्कृतवान्। अस्य शोधप्रबन्धस्य भूयसी संस्तुतिः प्रो. को.अ.सु. अय्यर-आचार्यबलदेवोपाध्याय-प्रो. एस.ए. डांगे प्रभृतिरपि विहिता।
प्रो. पाण्डेयवर्याः कर्णपुरविश्वविद्यालयान्तर्गते हरदोईस्थे सी.एस.एन.पी.जी. महाविद्यालये चतुर्दशवर्षाणि यावत् स्नातकोत्तरकक्षासु अध्यापनं कुर्वन्तः शोध-निर्देशनमपि कृतवन्तः। अनन्तरं लक्ष्मणपुरविश्वविद्यालये रीडर-प्रोफेसर विभागाध्यक्षादिपदेषु वैदिक-संस्कृत-वाङ्मयं विद्योतयन्तः शोधकार्य चानुतिष्ठवन्तः। 23 वर्षाणि ते शास्त्रसपर्यामन्वतिष्ठन् अस्मिन्नेवान्तराले ते वर्षत्रयं (10.10.1997 - 10.10.2000 ई. पर्यन्तं) फ्रान्सदेशस्य पेरिस सोरबोन नूवेल विश्वविद्यालये विजिटिंग प्रोफेसररूपेण संस्कृताध्यापनमकुर्वन्। दि. 14-12-2001 तः दि. 3-12-2005 पर्यन्तम उज्जयिन्यां भारतसर्वकारेण महर्षि-सान्दीपनिराष्ट्रियवेदविद्याप्रतिष्ठानस्य सदस्यसचिवत्वेन नियुक्ताः प्रो. पाण्डेयाः निखिलेऽपिभारते वेदविद्यायाः प्रचारेषु संलग्ना बभूवुः। वर्षद्वयं ते राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानस्य लक्ष्मणपुरस्थे परिसरे ‘शास्त्रचूड़ामणि’ रुपेण तत्रत्यशोधच्छायाणां मार्गदर्शनमप्यकुर्वन्।
देशे विदेशे च सुविदितोऽयं संस्कृतमनीषी 2003 ई. वर्षे ‘सामवेदस्य विशिष्टो विद्वान्’ इतिकृत्वा ‘भारतीयविद्याभवन, बंगलूरु’ नाम्न्या संस्थया मुम्बय्यां ‘वेदरत्न’ पुरस्कारेण (एकलक्षरुप्यकैश्च) सभाजितः। 2005 तमे वर्षे ‘सरस्वती’ वेदवेदाङ्ग’ पुरस्काराभ्यां सम्मानितः। 2008 तमे वर्षे राष्ट्रियसाहित्य अकादम्या (नवदेहलीस्थया) स्वपुरस्कारेणायं विभूषितः। उ.प्र. संस्कृतसंस्थानाप्ययं विपश्चिद्वरो ‘विविध-विशेष विशिष्ट’ संज्ञकै पुरस्कारैः भूयोभूयः सभाजितः।
अ.भा. प्राच्यविद्यासम्मेलनस्य जादवपुरविश्वविद्यालयाधिवेशने प्रो. पाण्डेयो वेदविभागस्याध्यक्षपदं समल॰चकार। अस्यैव सम्मेलनस्य बड़ौदा अधिवेशनेऽयं धर्म-दर्शनविभागस्याध्यक्षो बभूव। बहुवारमयं अ.भा. प्रा. वि. सम्मेलनस्यैव कार्यसमितौ सक्रियसदस्यत्वेन निर्वाचितः। तिरुपतिस्थ राष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठस्य शिष्टपरिषदोऽयं सदस्यत्वेन भारत-सर्वकारेण नियुक्तः। ‘वल्र्ड-संस्कृतकांफ्रेन्स’ इत्यस्य वाराणसी-बंगलूरु-टयूरिन (इटली) अधिवेशनेष्वयं शोधपत्राणि प्रस्तुतानि। फ्रान्स-हालैण्ड-जर्मनी-नीदरलैण्डप्रभृतियूरोपीयदेशेषु प्रो. पाण्डेयेन भूयांसि व्याख्यानानि प्रदत्तानि। निखिलेऽपि भारते पुनश्चर्या-पाठ्यक्रमेषु समाहूतोऽयं भूयांसि व्याख्यानानि प्रददौ। नैकेषां विश्वविद्यालयानां विद्यापरिषदि, शोधोपाधिसमितौ पाठ्यक्रमसमितौ च बाह्यसदस्यत्वेनायं दायित्वानि समुद्ववाह।
ग्रन्थाः-प्रो. पाण्डेयेन प्रणीतेषु शोध-समीक्षात्मकग्रन्थेषु वैदिकखिलसूक्त-मीमांसा’ ‘वैदिक साहित्यस्य संस्कृतेश्च स्वरुपम्, ‘वैदिक संस्कृतिर्मूलतत्त्वानि’, ‘अमृत-मन्थनम्’ ‘गोपथब्राह्मणगतानि संस्कृति-समाज-धर्म-दर्शनानि’, ‘विश्ववारा संस्कृतिः’, सामवेदीयं साहित्यं, कला, धर्मदर्शनं च’, ‘आम्बिकादत्तव्यासश्चेत्यादयो प्रामुख्यं भजन्ते। अनूदितसम्पादितग्रन्थेषु ‘वरदराजस्तवः’ ‘पारस्करगृह्îसूत्रं (हिन्दी व्याख्या सहितं), सांख्यतत्त्वकौमुदी’ (हिन्दी व्याख्या सहिता), ‘सदुक्तिकर्णामृतम्’ (हिन्दी व्याख्या सहितम्), संस्कृतवाङ्मयस्य इतिहास-ग्रन्थमालायां ‘वेदाङ्गखण्डम्’ ‘दशकुमारचरितम्’ (हिन्दीव्याख्यासहितं पूर्वपीठिकामात्रम्), ‘नीतिशतकम्’ (हिन्दी व्याख्यायुतम्), ‘सुभाषितरत्नभाण्डागारम्’ (हिन्दी व्याख्यासहितम्), ‘देवलस्मृतिः’ (हिन्दीव्याख्यासहिता), ‘मैत्रायणी उपनिषद्’ (हिन्दी व्याख्यासहिता), ‘वेदकालीना प्रौद्योगिकी’, ‘वेदकालीन पुरातत्त्वम्’ ‘वैदिकी यज्ञसंस्था वेदविज्ञान॰च’, इत्यादयो मुख्याः सन्ति।
मौलिकसंस्कृतकृतिषु ‘वेदनावल्लकी’ (गीत-संग्रहः) ‘स्वातन्×यगाथा’ (खण्डकाव्यम्), ‘जीवनपर्व’ (नाटकम्), ‘अभागिनी’ (लध्वीनाटिका), ‘निर्याति नैव स्मृतिः’ (खण्डकाव्यम्) ‘रसप्रियापेेरिसराजधानी’ (महाकाव्यम्), ‘विपल्लवोऽयं जीवनवृक्षः’ (खण्डकाव्यम्), ‘न केलिनारी सुगृहं हिनस्ति’ (खण्डकाव्यम्) इत्याद्याः मुख्याः सन्ति।
प्रो. पाण्डेयेन प्राच्यविद्याविषयेषु संस्कृते, हिन्द्याम्, आङ्ग्लभाषायां, फ्रेंचभाषाया॰च विरचितानि प्रायेण त्रीणि शतानि शोधपत्राणि, निबन्धाः, विविधलेखाश्च देशस्य विदेशस्य च प्रमुखशोधपत्रिकासु, मासिक-दैनिकसाप्ताहिक पत्रेषु च समये-समये प्रकाशिताः प्रकाश्यन्ते च।
महामहिम्नोपाध्यायस्य आचार्य-श्रीनवलकिशोर काङ्कर-महानुभावस्य ज्येष्ठात्मजः राष्ट्रपति-सम्मानितः आचार्यः डाँ. नारायणशास्त्री काङ्करः जयपुरे 30-7-1930 दिनांके लब्धजन्मा आचार्य-पी.एच.डी.-डी.लिट्., शिक्षोपाधिधारी राष्ट्रियायुर्वेद-संस्थाने संस्कृत-उपाचार्य पदतः सेवा-निवृत्तेः पश्चात् स्वनिवासे समुपस्थित-संस्कृत-शिक्षार्थिभ्यः निःशुल्कं संस्कृतशिक्षादानेन, शोधार्थिभ्यः पथ-प्रदर्शनेन, स्वाध्यायेन सह संस्कृत-हिन्दी-भाषयोः लेखन-प्रकाशनद्वारा समाजं राष्ट्रं च सेवमानः सरस्वतीं मातरं समुपास्ते।
अद्यावधि डाँ. कांकर-महोदयस्य देशस्य सुप्रीतिष्ठित 160 पत्र-पत्रिकासु, अभिनन्दनग्रन्थेषु, स्मारिकासु पुस्तकेषु च संस्कृते हिन्द्यां च गद्य-पद्ययोः प्रायः 14000 परिमिताः रचनाः यत्र प्रकाशिताः सन्ति। एतेन महानुभावेन संस्कृते 40 पुस्तकानि प्रणीतानि, स्वपितृपादानां 13 पुस्तकानां सम्पादनेन सह 3 पुस्तकानि व्याख्यया सह सम्पादितानि। इदमेव न, अनेन परेषां 10 पुस्तकानां सव्याख्यं सम्पादनं तथा 35 पुस्तकानां केवलं सम्पादनम् अपि कृतम्।
डाँ. कांकरेण संस्कृते लिखितानां 31 पुस्तकानां स्वयं द्वारा तथा परेषां द्वारा च हिन्दी भाषायां रूपान्तरणं स॰जातमस्ति।
आचार्य-कांकरस्य 32 कृतयः विभिन्न-संस्थाभिः संस्कृते कथा-निबन्ध-नाटक-समस्या-पूर्तिभिः सम्बन्धितासु प्रतियोगितासु प्राप्त-पुरस्काराः सन्ति।
राजस्थानसर्वकारः, भारतसर्वकारः, मद्रास-संस्कृताकादमी, दिल्लीसंस्कृताकादमी, उत्तरा´्चल-संस्कृताकादमी, अखिल-भारतीय संस्कृतसाहित्य-सम्मेलनम्, राजस्थान-संस्कृत साहित्य-सम्मेलनम्, आभ्यः एवम् अन्याभ्यः कतिपय-धार्मिक-सामाजिक- सांस्कृतिक- संस्थाभ्यश्च डाँ. काङ्करेण 30 सम्मानाः समधिगताः।
विभिन्न-सामाजिक-सांस्कृतिक-सङ््घटनानि चापि आचार्य- कांकरमहोदयं विद्यालङ््कारः, वैयाकरण-केसरी, विद्या-वारिधिः, साहित्य-शिरोमणिः, साहित्य-सुमेरुः, मीमांसा-केसरी इत्यादि-सम्मानोपाधिभिः समलङ्कृतवन्ति।
आचार्य-कांकरस्य आकाशवाणी-जयपुरकेन्द्रतः संस्कृते 100 कथा-वात्र्ता-कवितापाठाः अपि समये समये प्रसारिताः।
महामहिम-राज्यपाल-कुलपति-शिक्षामन्त्रिभिरपि आचार्यकांकर-विरचितानां कतिपय-पुस्तकानां भूमिका लिखिता।
आचार्य-डाँ. कांकरस्य संस्कृत-कृतिषु अनेके शोधार्थिनः शोधग्रन्थान् विलिख्य राजस्थान, कोटा, कुरुक्षेत्र, उदयपुर, रोहतक, कुरुक्षेत्र, उदयपुर, रोहतक, आगरा, राष्ट्रियसंस्कृत, राजस्थानसंस्कृत, एभ्यः एम.फिल, पी.एच.डी., डी.फिल, विद्यानिधिः, विद्याावारिधिः एताः पदवीः प्राप्तवन्तः, केचन शोधार्थिनश्च साम्प्रतमपि शोधग्रन्थान् रचयितुं संलग्नाः सन्ति।
श्रीमतां गंगाधरपण्डामहोदयानां जन्म 8.8.1957 वर्षे उत्कलप्रान्तस्थिते कटकजनपदस्थे सलारा ग्रामोऽभूत्।
प्रो. पण्डामहोदयाः संस्कृतविषये एम.ए. परीक्षां विक्रमविश्वविद्यालयोज्नैनतः उत्तीर्य, जगन्नाथ-संस्कृतविश्वविद्यालयपुरीतः पुराण साहित्य-धर्मशास्त्र सांख्ययोगविषये आचार्यपरीक्षाः प्रथमश्रेण्यामुत्तीर्णवन्तः। इमे महानुभावाः राष्ट्रीयसंसकृतसंस्थानमानित- विश्वविद्यालयतः पी.एच.डी. विद्यावारिधिरियुपाधिमधिगम्य, कामेश्वर सिंह संस्कृतविश्वविद्यालय दरभंगातः विद्यावाचस्पति-डी.लिट् इत्युपाधिं प्राप्तवन्तः।
प्रो. पण्डामहोदयः सिन्धिया ओरियण्टल अनुसन्धानसंस्थान-उज्जैनतः अनुसन्धानसहायकत्वेन सेवाकार्यं प्रारभ्य, क्रमशः राष्ट्रीय संस्कृतसंस्थाने, प्राध्यापकपदे सार्धाष्ट-वर्षं यावत् सेवां कृतवान्। अनन्तरं सी.एस.एन.एस. संस्कृतमहाविद्यालये तमिलनाडुस्थिते का॰चीपुरे सार्धत्रिवर्ष यावत् प्रधानाचार्यपदे सेवां कृत्वा पश्चात् मानवसंसाधनविकासमन्त्रालस्य शिक्षाविभागे दिल्लीनगरे संस्कृतभाषाया उच्चशिक्षासलाहकरपदे सार्धत्रिवर्षंयावत् कार्यं सम्पाद्य लालबहादुरशास्त्री राष्ट्रीय संस्कृत-विद्यापीठे वर्षद्वयं यावत् कुलसचिवपदस्य कार्य निव्यूढ़वान्। इमे महानुभावाः 23.1.1998 तमे वर्षे सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालये पुराणेतिहासविभागस्य आचार्यध्यक्षपदे नियुक्तिं प्राप्य 16.6.2000 ई. वर्षतः 15.6.2003 वर्षं यावत् सम्पूर्णानन्दसंस्कृततविश्वविद्यालयस्य साहित्यसंस्कृतसंकायस्य संकायाध्यक्षपदेऽपि सेवां कृतन्तः। एतेषां शोधः निर्देशने दशछात्राः शोधकाये संलग्ना सन्ति।
प्रो. पण्डाद्वारा दशग्रन्थाः प्रणीताः, सम्पादितश्च सन्ति। एभिः षष्ठि संख्याकानि शोधपत्राणि लिखितानि च सन्ति, तथा चत्वारिंशत् वार्ताः, सम्भाषणानि च कृतानि सन्ति, आस्टेªलियादेशस्य मेलवर्ने स्थाने पंचमविश्वसंस्कृतसम्मेलने सहभागिताकृता। एतद्द्वारा लिखितानि उत्कलीयभाषायमपि चत्वारि शोधपत्राणि तथा हिन्दीभाषायामपि अष्टादशशोधपत्राणि प्रकाशितानि सन्ति। प्रो. पण्डामहोदयाः देशादरिक्तं विदेशस्याष्ट्रेलिया, थाईलैण्ड, सिंगापुर नेपाल-देशेष्वपि संस्कृतस्य प्रचाराय भ्रमणं कृतवन्तः।
प्रो. पण्डा महोदयाः अध्यापनेरताः सन्तः देशस्य विभिन्न संस्थासु-क्वचिध्यक्षत्वेन, सदस्यत्वेन, राष्ट्रीयसंस्कृतविद्यापीठस्य
अध्ययनमण्डलस्यसदस्यत्वेन संस्कृतस्योन्नतये संलग्नाः सन् सम्प्रति श्री जगन्नाथ संस्कृत विश्वविद्यालये कुलपतिपदे राजन्ते। एतेषां प्रशासनिकपदेष्वपि महत्त्वपूर्णोपलब्धिरस्ति। पुरश्र्चापाठ्क्रमेष्वपि पण्डामहोदयस्य सहभागिता स्तुत्या अस्ति।
प्रो. पण्डामहोदयाः संस्कृतसाहित्यपरिषदा, तमिलनाडुतः गीर्वाणविद्यारत्नसम्मानेन, सम्पूर्णानन्द संस्कृतविश्वविद्यालयतः, संस्कृतवर्यसम्मानेन, अमृतवाणिसेवाप्रतिष्ठानोत्कलतः अमृतभाषा सम्मानेन, तथा इण्डियन इन्सीट्यूट आफ ओरियण्टल हेस्टिेज कोलकातातः ज्ञानभारतीपुरस्कारेण उत्तर प्रदेश संस्कृत संस्थानतः विशिष्टपुरस्कारेण सम्मानिताः सन्ति।
आचार्य-कालूरि हनुमन्तराव महोदयानां जन्म 20 सितम्बर 1931 तमे दिनांके विजयनगरे बभूव। आचार्याणां पिता कालूरि व्यासमूर्तिः माता च रमणम्मास्ताम्।
एते महाभागाः आन्ध्रविश्वविद्यालयतः ठण्ेबण्डण्चींतउण् उपाधिं प्राप्य उस्मानियाविश्वविद्यालयतः पी-एच.डी. इत्युपाधिमार्जितवन्तः। गुरुसकाशात् सिद्धान्तकौमुद्याः कि॰िचत् महाभाष्यस्य तर्कशास्त्रस्य च अध्ययनं प्राप्य स्वप्रज्ञावलेन संस्कृतभाषायां नैपुण्यं प्राप्तवन्तः। एतैः उस्मानिया विश्वविद्यालयान्तर्गत तकनीकिमहाविद्यालयतः प्रोफेसर इति पदात् सेवानिवृत्तः सन् संस्कृतस्य प्रचारप्रसाराय 14 ग्रन्थाः विरचिताः तेषु प्रकाशिताः एते मुख्यग्रन्थाः सन्ति।
रामायणम्-वाल्मीकिरामायणस्य साधारणप्रकाशनग्रन्थाः प्रक्षिप्तभरिताः। संशोधितप्रकाशनग्रन्थे ;बतपजपबंस मकपजपवदद्ध केचन पाठाः समीचीनाः न सन्ति। इमौ विगुणौ परिष्कृत्य रामायणस्य नूतनं प्रकाशनं कृतम्।
महाभारतम्-रामायणवत् विराटपर्व च कृतम्। आदिसभापर्वात्मकग्रन्थस्य ;क्ज्च् संप्रति भवति।
1, 2 ग्रन्थयोरनुबन्धेषु रामायणमहाभारतचर्चा कृता।
निबन्धाः-केचनरामायणमहाभारतविमर्शात्मकाः। रामायणसमालोचनम्, सीताग्निप्रवेशः, रामायणस्य संशोधितप्राच्यप्रकाशनयोः तुलना, कर्णः, महाभारते केचन ऊहनीयाः विषयाः द्रौपदीं प्रति कैचन भ्रमाः इत्यादयः। केचन काव्यतत्त्वविवेचनात्मकाः। साहितीजगती, काव्ये अस्पष्टता इत्यादयः। केचन काव्यभावाविष्करणात्मकाः। कालिदासस्य काव्यरीतिः, कविर्नीलकण्ठदीक्षितः इत्यादसः। केचन भाषाव्याकरणपरिशीलनात्मकाः। शब्दप्रयोगचर्चा, कन्याशब्दार्थविचारः, पुरा संस्कृतं जनभाषा आसीत् प॰चशतं रूप्यकाणिकिमुत पचं्शतानि रुप्यकाणि इत्यादयः। साहितीजगतीग्रन्थस्य 1974-75 संवत्सरस्य कृते उत्तरप्रदेशसंस्कृतसंस्थानेन पुरस्कारो लब्धः।
सीताहरणम्, पाण्डवविजयम्-अनयोर्नाटकयोः प्राचीननवीननाटकविधानसम्मेलनं कृतम्।
काव्यानि। कानिचन पौराणिकानि। मेवाडराजवंशचरित्रिम्। मण्डूकोद्घोषः सामाजिकी। मृगतृष्णा च।
कथाः-आधुनिकजीवनसमस्याचित्रणात्मिकाः।
भल्लटशतकम्-प्राचीनकाव्यव्याख्यानम् एभिः लिखिताः।
प्रो. युगलकिशोरमिश्रवर्याः त्रैपौरुष्यावेदविद्यया परिकृतान्तःकरणाः महनीयमनीषिणः सन्ति। एतेषां जन्म 1953 ईशवीवर्षे वाराणस्यां जातम्। प्रारम्भत एव वैदिकसस्वराध्ययनस्य परम्परायां प्रवृत्तिं विधाय मिश्रवर्यैर्माध्यन्दिनीयशाखा समभ्यस्ता। पूज्यपितामहपादानामाहिताग्नि-पण्डितभगवत्प्रसादमिश्राणां सान्निध्ये वेदमीमांसादिशास्त्रविशारदानां प्रथितमनीषिणां
प्रो. गोपालचन्द्रमिश्रपितृचरणानामन्तेवसित्वेन च वेदवेदांगशास्त्राणां गभीराध्यनमनुष्ठितम्।
काशीहिन्दूविश्वविद्यालयतः वेदाचार्यपरीक्षायां संस्कृतविषये एम.ए. परीक्षायां च सर्वोच्चस्थानमवाप्य स्वर्णादिपदकानि प्राप्तानि। पौरस्त्यपाश्चात्त्यसंस्कृत्योस्तौलनिकज्ञानं मिश्रवर्याणां वैशिष्ट्यमस्ति। काशीहिन्दूविश्वविद्यालयस्य कलासंकायान्तर्गते संस्कृतविभागे अध्यापनानन्तरं चतुस्त्रिंशद्वर्षेभ्यः संपूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयीये वेदविभागे आचार्यपदमलंकुर्वाणाः आचार्यमिश्राः सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य प्रतिकुलपतिपदं भारतसर्वकारीयमानवसंसाधनविकासमन्त्रालयाधीनस्य महर्षिसान्दीपनिराष्ट्रिय- वेदविद्याप्रतिष्ठानस्य सदस्यसचिवपदं, जगद्गुरुरामनन्दाचार्यराजस्थानसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य जयपुरस्थस्य कुलपतिपदं च विभूषिवन्तः। भारते कोलकाता-देहली-जयपुर-उज्जयिनी-चेन्नई-विजयवाड़ा-पुणे-अहमदाबाद-मुम्बापुरी-गुवाहाटी-पालघाट-गोवा-जम्मू- प्रभृतिनगरेषु राष्ट्रियसंगोष्ठीसत्रेषु अध्यक्षत्वं कृतवन्तः। आस्टेªलिया-थाईलैण्ड-फ्रांस-इटली-सिंगापुर-नेपालादि- देशेष्वन्ताराष्ट्रियसंगोष्ठीसत्रेषु च शोधनिबन्धाः प्रस्तुताः सत्रसंयोजनं च विहितमाचार्यमिश्रैः।
आचार्यमिश्राः सरस्वतीसम्मान-गंगेश्वरवेदवेदांगसम्मान-हारीतपुरस्कार-वेदांगपुरस्कार-व्यासपुरस्कारादिभिः सभाजिताः सन्ति। आचार्ययुगलकिशोरमिश्राणां भूयांसो ग्रन्थाः विविधैः संस्थानैः पुरस्कृताः प्रशंसिताश्च विद्यन्ते। तेषु प्र्रमुखा भवन्ति-वैदिकसूक्तमुक्ताबलिः, शुक्लयजुर्वेदप्रातिशाख्यज्योत्स्नावृत्तिः, वाजसनेयप्रातिशाख्य-एक परिशीलन, माध्यन्दिन-शतपथब्राह्मणम्, (हिन्दीव्याख्या) प्रभृतयः। भारतीयैर्वैदेशिकैश्च शोधार्थिभिर्मिश्रवर्याणां निर्देशने विद्यावारिधि-डी.लिट्-शोधोपाधयः सम्प्राप्ताः। वेदविद्यायाः भारतीयशास्त्राणां च निरन्तसाधनाया दीक्षाव्रतिनः सन्ति मिश्रवर्याः।
सौम्याकृतयः मृदुभाषिणः संस्कृतसेवार्थं समर्पिताः डा. उमारमणझा-महोदयाः हिन्दीसंस्कृतआंग्लमैथिली-भाषासु रचनाकौशलं विभावयन्तः दर्शनशास्त्रे विशेषतो न्यायनये परमनिष्णाताः व्याकरणतन्त्रायुर्वेदकाव्यशास्त्रादिष्वपि पारङ्गताः सन्ति। एते विद्वांसः
18.7.1943 ख्रीष्टाब्दे स्वीयजन्मना मिथिलायाः पावनीं भूमिमलङ्कृतवन्तः। एतेषां पितृचरणाः पं. रेवतीरमण झाः मातामहः
पं. नीलाम्बर झा मातुलश्च पं. रूपनाथ झा नैयायिकी आस्तम्। एवं न्यायदर्शनमेतेषां रक्ते विद्यते। बाल्यावस्थायामार्थिकसङ्कटापन्नोऽपि पद्भ्यां 9 किलोमीटराणि यावद्गत्वा अध्ययनं कृतवन्तः।
मुजफरनगरदरभड्गास्थनायोः बी.ए.-एम.ए.-न्यायाचार्य-पी-एच.डी.डी. लिट् इत्येतानुपाधीन् सम्प्राप्य केन्द्रीय-संस्कृतविद्यापीठस्य (सम्प्रति राष्ट्रीयसंस्कृतसंस्थानं मानितविश्वविद्यालयः) जम्मूकेरलश्रृङ्गेरी-लखनऊ-परिसरे दर्शनशास्त्रप्रवक्तृपदं व्याख्यातृपदं पुनश्च 1991 तः प्राचार्यपदं संभूष्य प॰चनवत्युत्तरैकोनविशतितमे ख्रीष्टाब्देऽवकाशं गृहीतवन्तः।
चत्वारिंशच्छात्रेभ्यः शोधनिर्देशनं कृतवन्तः झाममहोदयाः एकवर्षं यावद्वृन्दावनशोधसंस्थानस्य निदेशकपदे विराजमानाः स्वेच्छया तत्पदं त्यक्त्वेदानीं सुरेन्द्रनगरे (लखनऊ) सरस्वतीशोधसंस्थानस्य संस्थापकनिदेशकपदे विराजन्ते।
अखिलभारतीयप्राच्यविद्यासम्मेलनेषु कालिदासअकादम्यां् गोरखपुरविश्वविद्यालयेऽन्यत्र च यत्र-तत्र गरिमापूर्णमध्यक्षसचिव- सदस्यादिपदमलङ्कुर्वाणाः शास्त्रर्थनैपुण्यपारङ्गताः दर्शनशास्त्रतत्त्वोद्घाटनार्थं श्रृङ्गेरीका॰चीपुरं चेति द्वयोः पीठयोः शङ्कराचार्याभ्यां कर्णाटकप॰जावरचु॰चनगिरीत्येतन्मठाधीश्वरैश्च साशीर्वादं पुरस्कृताः एते महानुभावाः तिरुपतिकेन्द्रीयसंस्कृतविद्यापीठे आगमकोशशोध- योजानानायां महत्त्वपूर्णं कार्यं विहितवन्तः। उत्तरप्रदेशसंस्कृतसंस्थानतश्च विशिष्टपुरस्कारेण समाजिताः।
एतैः विरचितानां ग्रन्थानां त्रयस्त्रिंशत् सङ्ख्या अस्ति तत्र च त्रयोदशसु प्रकाशितेषु ग्रन्थेषु दशपदार्थशास्त्रम् आ॰जनेयचिन्तनम्, लक्ष्मीसरस्वत्योर्विवादः, शाक्तदर्शनम्-दशमहाविद्याश्च नृसिंहपाठावली विद्यापतिकृतचिकित्सा॰जनम् आचार्य-भासर्वज्ञः व्याकरणसारः मुक्तिचिन्तामणिः पा॰चरात्रसङ्ग्रहः खण्डनखण्डखाद्यम् (सम्पादितम्) भारतीयसंस्कृति की वैज्ञानिकता, मध्यवर्ती न्यायशास्त्र का एक अध्ययन, फिलासाफिकल एड्रस इत्येते सम्पादिता अनूदिताः व्याख्याताश्च। मौलिककाव्यरचनाः श्रीनेहरूचारुचर्चा विवेकसाहस्री गणेशशतकम् मुकुन्दचरितम् इत्येताः।
परः द्विशतं निबन्धलेखकविताकथादि यत्र-तत्र पत्रिकासु प्रकाशनतां गतम्।
दार्शनिकाः सुकवयः चिन्तकाः भागवताश्च एते महानुभावाः परम्परागताधुनिकपद्धत्योः संस्कृतभाषायाः सङ्गणकोपयोगित्वप्रकाशनार्थमपि कार्यं कृतवन्तः।
उत्तरप्रदेशीय ‘सण्डीला’ नगरवास्तव्यस्य महामहोपाध्यायस्य डाँ. शिवसागर त्रिपाठिनः सारस्वतकर्मस्थली राजस्थानं वर्तते। 1956 तः व्यावरस्थे राजस्थानमहाविद्यालये तथा 1962 तः राजस्थानविश्वविद्यालये कार्यरतो विद्यते स्म। तत एवं 1994 वर्षे संस्कृतविभागाध्यक्षपदात् सेवानिवृत्तोऽभूत्। सततमध्ययनं शोधः लेखनं कवनं प्रकाशन॰चास्य दिनचर्याऽस्ति। रामायण महाभारत-पुराणादिसम्बद्धं निर्वचनविज्ञानमधिकृत्य शोधकार्यं कृतमनेेन। निर्वचनविज्ञानस्य प्रस्थापनापि सद्यः प्रकाशिते वाग्ब्रह्मणः निर्वचनविज्ञानम् ग्रन्थे कृता। यू.जी.सी. द्वारा प्रायोजितौ द्वौ शोधप्रकल्पौ स्वशोधबोधेन पूरितौ। निर्देशनेऽस्य 15 शोधप्रबन्धाः 30 लघुशोधप्रबन्धाश्च लिखिताः। एभिःद्विशताधिक-संगोष्ठीषु सहभागिताकृता। षट्शताधिकशोधलेखसर्जनात्मक-साहित्यदिकं प्रकाशितम्। आकाशवाणी-दूरदर्शन-कार्यक्रमेषु अस्य संगतिः विधतेस्म पूर्वं मेधा-त्रिदिधा-मधुकक्षा-स्वरमङ्लादिपत्रिकाना सम्पादकः तथा ‘भारती’ संस्कृतपत्रिकायाः स्तम्भलेखः आसीत्।
विदुषाऽनेन मौलिक-सम्पादित-अनूदित-समीक्षिताः षट्चत्वारिंशदधिकरचनाः नैकाः रचनाः विशिष्ट-विशेष-आचार्य-ज्ञानसागर- साहित्यसम्मान-शास्त्रपुरस्कार-वेदवेदाड्ग सभाजितः पुरस्कारैः। अथ च विविध साहित्यिक संस्थाभिरपि पुरस्कृतः। सम्मानितश्च तासु प्रमुखाः सन्ति राजस्थान संस्कृत अकादमी, दिल्ली संस्कृत अकादमी-उत्तर प्रदेश संस्कृत संस्थानम्, सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालय-राजस्थान-संस्कृत निदेशालय-बालावक्ष शोध संस्थान-राजगंगा चैरिटेबलट्रस्ट-राजस्थान जनम॰च-राजस्थान जनहितम॰च-जैनअतिशयक्षेत्र-बद्रीप्रसादचैरिटेबलट्रस्ट-च राजस्थानसर्वकारन्यायअधिकारिताविभागप्रभृतयः।
देववाणीसाधकस्यास्य सारस्वतोल्लेखः त्रिशदधिकसाहित्यकारः-कोशेषु पत्रिकासु संकलनेषु इतिहासग्रन्थेषु च वर्तते। अस्य व्यक्तित्वं कृतित्व॰चाधिकृत्य शोधः सम्पन्नः। हीरकजयन्त्यां राजस्थानविश्वविद्यालयस्य जैन-अनुशीलन-केन्द्रतः ‘शिवायनम्’ अभिनन्दनग्रन्थोऽपि प्रकाशितः।
डाँ. त्रिवेणीप्रसादशुक्लस्य जन्म मातुर्विन्घ्यवासिन्याः कुक्षौ स्थितस्य मीरजापुरजनपदस्थितस्य नदौली-इति ग्रामे 30.6.1994 वर्षेऽभवत्। श्रीशुक्लस्य पिता स्व. रामनरेश शुक्लः एवं माता स्वर्गीया गुजराती देवी आसीत्।
श्री शुक्लः प्राथमिकविद्यालयाध्ययनानन्तरम् संस्कृतस्य अध्ययनं प्रथमापरीक्षातः साहित्याचार्यपर्यन्तं ग्रामस्यसमीपे आदर्श श्री शिवप्रसाद संस्कृतमहाविद्यालये दरामलगंजेजातम्।
सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालय-वाराणसीतः 1977 ईस्वीये वर्षे विद्यावारिधिः (पी.एच.डी.) इत्युपाधिराधिगता आचार्यशुक्लेन।
आचार्यः शुक्लः सर्वप्रथमं अध्यापनकार्यं 1966 तः 1969 यावत् विश्वनाथ संस्कृतपाठशालाकोराॅव-इलाहाबादे कृतवान्। अनन्तरं सम्पूर्णानन्द संस्कृतविश्वविद्यालये साहित्य विभागे अस्थायिसाहित्यशिक्षकपदे 1972 तः अक्टूबर 1978 यावत् अध्यापनं विधाय नवम्बर 1978 तः जूनमासस्य 2002 यावत् लखनऊस्थिते उत्तर प्रदेश संस्कृत संस्थाने सर्वेक्षकपदे कार्यं सम्पादितवान्। इतः प्रकाशितायाः परिशीलनम् षाण्मासिकी पत्रिकायाः सेवापर्यन्तं सम्पादनमपि कृतम्। उत्तर प्रदेश संस्कृत संस्थानात् सेवानिवृत्तः श्रीशुक्लः काशीहिन्दूविश्वविद्यालये संस्कृतविद्या धर्मविज्ञान संकायस्य साहित्य विभागे 2010-11 शिक्षासत्रे अतिथि-अध्यापकपदे अध्यापनं कृतवान्। अनन्तरं श्री शुक्लः सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालये 2012-13 शिक्षणसत्रे पुराणविभागे विजिटिंग फेलो पदे नियुक्तिं प्राप्य कार्यं कृतवान्। इदानीमपि तस्यैव विश्वविद्यालयस्य पुराणविभागे अतिथिप्राध्यापकरूपेण अध्यापनकार्यं करोति।
हिन्द्यां ‘‘गीतमाला’’ ‘‘गीतम॰जरी’’ संस्कृते प्रकाशिता अस्ति। एभिः लिखिताः शोधविषयकाःलेखाः संस्कृतस्य विविधासु पत्रपत्रिकासु प्रकाशिताः सन्ति। डाँ. शुक्लः आकाशवाणी लखनऊ द्वारा संस्कृतकाव्यसुधान्तर्गतकार्यक्रमे भागं गृहीतवान्। श्री शुक्लेन पठितानि बहुशः संस्कृतलोकगीतानि राष्ट्रगीतानि तथा अनेकाः संस्कृतवार्ताः आकाशवणीतः प्रसारिताः सन्ति। श्री शुक्लः प्राच्यविद्यासम्मलने विविधासु प्रान्तीयाः राष्ट्रिया, अन्ताराष्ट्रीया काव्यगोष्ठीसु सहभागितां कृतवान्।
आचार्यशुक्लः प्रदेशस्य विभिन्नसंस्थाभिः-मानद सम्मानेन सम्मानितः। 1999 ईश्वीये वर्षे संस्कारभारती साकेत अवधप्रान्त द्वारा प्रदत्तकालिदाससम्मानेन एवं तस्मिन्नेववर्षे गीतामानसप्रचारिणी एवं जनहितकारणी सेवा समिति अयोध्या द्वारा प्रदत्त साहित्यसाधना प्रशस्ति पत्रेण तथा नैक संस्थाभिः सम्मानेन सम्मानितोऽभवत्। 2008 वर्षे डाँ. शुक्लः उत्तरप्रदेशसंस्कृतसंस्थान द्वारा विविधसाहित्यपुरस्कारेण पुरस्कृतः वर्तते।
आचार्य शुक्लः स्व. काशिराजविभूतिनारायणसिंहजू द्वारा प्रतिष्ठापितविश्वसंस्कृतप्रतिष्ठानस्य महामन्त्रिपदे विराजमानः सन् ततः प्रकाश्यमानायाः विश्वभाषा संस्कृतपत्रिकायाः प्रबन्धकसम्पादकपदे सम्प्रति कार्यरतः वर्तते। काश्यां मुमुक्षु भवने स्थितः श्रीशुक्लः अध्ययनार्थं आगतान्’ छात्रान् पाठयति।
संस्कृतवाङ्मये कृतभूरिपरिश्रमाः परमविदुष्यः डाँ. प्रेमाऽवस्थिमहोदयाः उत्तरप्रदेशस्य सीतापुरजनपदस्य छरासीग्रामे मईमासस्य प॰चदशतरिकायां त्रिचत्वारिंशदुत्तरैकोनविशतितमे ईसवीयवर्षे (15-5-1943) जनिमलभन्त।
अवस्थिमहोदयाः सीतापुरजनपदस्य कमलापुरे प्रारम्भिकशिक्षां सम्प्राप्य लखनऊविश्वविद्यालयतः स्नातकोत्तरपरीक्षां प्रथमश्रेण्यामुत्तीर्य स्वर्णपदक॰चाप्य पी-एच.डी अपि तस्माद् विश्वविद्यालयात् कृतवत्यः।
अवस्थिमहोदयाः अगस्तमासस्य एकोनसप्तत्युत्तरनवदशतमे वर्षे कर्णपुरस्थकिदवईनगरे महिलामहाविद्यालयस्य संस्कृतविभागे नियुक्तास्तत्रैव विभागस्याध्यक्षपदमलङ्कृत्य जूनमासे ×यधिकद्विसहस्रतमे वर्षे (जून 2003 ई.) सेवानिवृत्ताः स॰जाताः।
एताः महोदयाः विंशत्यधिकग्रन्थान् प्रणीय अखिलभारतीस्तरे अन्ताराष्ट्रियस्तरे च समायोजितासु गोष्ठीसु भागं गृहीतवत्यश्शोधपत्रवाचनं विहितवत्यश्च। एताभिः प्रणीतेषु ग्रन्थेषु नारायण ‘कृत मानमेयोदयम् एकमालोचनात्मकमध्ययनम्’, भारविकृतकिरातार्जुनीयस्य समीक्षा इत्यादि प्रमुखाः सन्ति।
एताः महोदयाः भारतसर्वकारस्य विविधाभ्यः संस्थाभ्यः अनेकपुरस्कारैः सभाजिताः सन्ति। कर्णपुरे अखिलभारतीयसंस्कृतप्रचारिणीसमित्या, अखिलभारतीयहिन्दीप्रचारिणीसमित्या च सभाजिताः एताः राष्ट्रियस्तरे समायोजितकालिदासव्याख्यानमालायाः प्रदेशस्तरीयवैदिकगोष्ठ्याः राष्ट्रियस्तरेऽद्वैतवेदान्तविषयकसंगोष्ठ्याः, राष्ट्रियस्तरीयवैदिकसंगोष्ठ्याश्च सफलतापूर्वकमायोजन´्च कृतवत्यः। अवस्थिमहोदयाः उत्तरप्रदेशसंस्कृतसंस्थानेन विशिष्टपुरस्कारेणापि सम्मानिताः।
संस्कृतभारत्याः माध्यमेन संस्कृतस्य प्रचाराय प्रसाराय च सततनिरताः संस्कृतसंभाषणशिविराणि निःशुल्कं पाठयन्त्यः गीतापीयूषमिति पत्रिकायाः श्रीमöगवद्गीतायाः अमूल्याध्यात्मिकतत्वानि जने जने सम्प्रेषणे कृतसंकल्पाः, ज्ञानपिपासुशोधच्छात्रेभ्यः सन्मार्गदर्शनस्वच्छसलिलाः कर्णपुरे रतनलालनगरे दिव्यधम्नि संवसन्त्यः संस्कृतसेवामहर्निश॰चाचरत्यः शोभन्तेतराम्।
भारतस्य उत्तरप्रदेशे बुलन्दशहर-जनपदान्तर्गते खुर्जानगरे 24.12.1940 तमे दिनांके श्रीमतः ब्रह्मानन्दशुक्लात् श्रीमत्यां प्रियंवदायां लब्धजन्मा रमाकान्तशुक्लः खुर्जानगरे एव पालितो वर्धितः शिक्षितश्चाभूत्।
डाँ. शुक्लमहाभागस्य संस्कृतविद्यागुरवः आसन् कुलगुरुः विद्यावाचस्पति पं. परमानन्द जी शास्त्री, व्याकरणशास्त्रस्य गुरुः पं. कुबेरदत्त जी शास्त्री साहित्यस्य च पं. ब्रह्मानन्द जी शुक्लः। तेन आगराविश्वविद्यालयतः हिन्दी विषये एम.ए. परीक्षा प्रथमश्रेण्यां स्वर्णपदकसहिता 1961 तमे वर्ष समुत्तीर्णा, 1962 तमे वर्षे वाराणसीतः साहित्याचार्य-परीक्षा प्रथमश्रेण्यामुत्तीर्णा, 1964 तमे वर्षे आगराविश्वविद्यालयतः संस्कृतविषये एम.ए.परीक्षा प्रथमश्रेण्यामुत्तीर्णा कि´्च 1967 तमेऽब्दे आगराविश्वविद्यालयतः हिन्दी विषये, पी-एच.डी. उपाधिर्लब्धः 16.7.1962 तः 23.12.2005 पर्यन्तम् आगराविश्वविद्यालयस्य मुलतानीमल मोदी स्नातकेात्तरमहाविद्यालये दिल्लीविश्वविद्यालयस्य राजधानीमहाविद्यालये च हिन्दीविषयोऽध्यापितः। 1963 तः अद्यपर्यन्तं आकाशवाणी-दूरदर्शनयोः अनेन बहवः साहित्यिककार्यक्रमाः प्रस्तूतयन्ते च। अस्य प्रसिद्धाः संस्कृतरचनाः सन्ति- ‘भाति मे भारतम्’ (एकादश संस्करणानि) ‘जय भारतभूमे’, ‘भाति मौरीशसम्’, ‘सर्वशुक्ला’, ‘सर्वशुक्लोत्तरा’, ‘नाट्यसप्तकं’ चेति।
भाति मे भारतम् जय भारतभूमे, पण्डित राजीयम्, अभिशापम्, भारतजनताहम् एतानि पुस्तकानि उत्तरप्रदेशसंस्कृतसंस्थानेनं पुरस्कृतानि सन्ति। ध्वनिनाटकम्, नाट्यसप्तकम्, भारतजनताहम् एते त्रयो ग्रन्थाः दिल्ली संस्कृत अकादमीतः पुरस्कृताः, भारतीयविद्याभवन दिल्लीतः सर्वशुक्लोत्तरा इति ग्रन्थः कौस्तुभ पुरस्कारेण पुरस्कृतः।
डाँ. शुक्लमहोदयस्य काव्यं भाति में भारतम् अंशतः पूर्णतो वा माध्यमिक शिक्षा परषिदीयविद्यालयेषु विभिन्नविश्वविद्यालयेषु च पाठ्यक्रमरूपेण निर्धारितोऽस्ति।
अयं 1979 तः ‘अर्वाचीनसंस्कृतम्‘ इत्येतन्नाम्नाः त्रैमासिकपत्रस्य संस्थापकप्रधानसम्पादकोऽस्ति। अखिल भारतीय प्राच्यविद्यासम्मेलनस्य विश्वसंस्कृतसम्मेलनस्य च त्रिंशत्प्रायेषु अधिवेशनेषु सहभागितामकरोत्। अयं 2009 तमे वर्षे भारतस्य महामहिमराष्ट्रपतिना सम्मानपत्रेणालड्.कृतः। अद्यत्वे राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानस्य मुख्यालये शास्त्रचूड़ामणिविद्वान् सन् सारस्वतं तपोऽनुतिष्ठति।
महामहोपाध्यायप्रोफेसरजयप्रकाशनारायणदिवेदिमहोदयस्य जन्म चतुर्प॰चाशदधिकैकोनविंशतिशततमस्याप्रैलमासस्य प्रथमे दिनाङ्के उत्तरप्रदेशस्थकुशीनगरजनपदस्य पिपरैचानाम्निग्रामे पण्डितश्रीविश्वनाथधरदिवेदिनःश्रीमतीबेइलादेव्याश्च पुत्ररूपेऽभूत्। गोरक्षपुरविश्वविद्यालयतः स्नातकस्नातकोत्तरपरीक्षे आचार्यपरीक्षां भाषाविज्ञाने स्नातकोत्तरप्रमाणपत्रीयपरीक्षां विद्यावारिधिञ्च सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयतः उत्तीर्याचार्यनरेन्द्रदेवकिसानस्नातकोत्तरमहाविद्यालयेऽध्यापनं कृत्वा इमे नवत्युत्तरैकोविंशतिशततमस्य त्रयोदशमार्चतः श्रीद्वारकाधीशसंस्कृताकादम्याः गुर्जरप्रान्तस्य द्वारकानाम्नितीर्थे संप्रति आचार्यनिदेशकरूपे दायित्वं स्वं निभालयन्ति ।
डाँ. द्विवेदिना सम्पादितप्रणीतानूदितसहसम्पादितमौलिकान्यविध.तयः चतुर्विंशतिसङ्ख्याकाः प्रकाशितशोधलेखाश्च शताधिकाः सन्ति । एतेषान्निर्देशने त्रयस्त्रिंशच्छात्राः छात्राः पीएच. डी. इत्युपाधये निर्देशनं गृहीताः उपाधिरपिप्राप्ताः सन्ति। एतस्मै विविधविश्वविद्यालयैः शिक्षणसंस्थाभिः सर्वकारसंबद्धतदितरसंस्थाभिःश्च पञ्चत्रिंशदुपाधयः मानदरूपे प्रदत्ताः। प्रसारभारती-दूरदर्शन- आयकररेलवेमहर्षिसान्दीपनिराष्ट्रियवेदविद्याप्रतिष्ठानविविधविश्वविद्यालय राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानसामाजिकसंगठनाना॰च सलाहकारप्रकल्पाकादमिककार्यकारिण्यनुसन्धानविशेषज्ञसमितिषुच पञ्चविंशतिवर्षेभ्यः सततमेभिर्योगदानं कृतं संरचात्मकम् । एतदतिरिक्तं नारीविकाससशक्तिकरणयोर्दलितचेतना -जागरणे जातीयैक्ये पर्यावरणशुद्धिकरणे शैक्षणिकसंस्थासमुदायविकासे माध्यमिकशिक्षणतः उच्चशिक्षापर्यन्तं पाठ्यक्रमनिर्माणेचविविधानि कार्याणि कृतान्येभिर्महानुभावैः सार्धशतपरिमितशोधपत्राण्युपस्थाय राष्ट्रियान्तर्राष्ट्रियसम्मेलनेषु शताधिकसंस्थासुप्रबन्धकत्वमाध्यक्ष्यं मुख्यसारस्वतविशिष्टातिथिसंयोजकायोजक- स॰चालकदायित्वानि च निभालयन्तः भवन्तः भारतवर्षस्य प्रायःप॰चदशेषु राज्येषु पुरस्.ताःसम्मानिताश्च जाताः ।
संस्कृतसंस्कृत्योरुन्नयने स्वच्छभारतप्रकल्पकार्यान्वनयने हस्तलिखितपाण्डुलिपिदुर्लभग्रन्थ पुरातात्त्विकसामग्रीणा॰चसंरक्षणे संस्कृतकविसम्मेलनेषुच दायित्वं निभालयद्भिःमहत्त्वपूर्णकार्याणिकृतानिभवद्भिः ‘रेडक्रोससोसायटीविविध शोधपत्रिकापरामर्शदातृसमीक्षासमितिषु च आजीवनसदस्यतां निर्वहन्तः भवन्तः वैदिकसंशोधनमण्डल सौराष्ट्रविश्वविद्यालयमहाविद्यालयसंस्.तप्राध्यापकसंघसौराष्ट्रविश्वविद्यालयसंस्कृत-पाठ्यक्रमसेनेटबोर्डओघ््एकाउन्टप्रभृतिसमितिषु चाध्यक्षपदमलंकुर्वन्ति। सम्प्रति अखिलभारतीयसंस्कृत-पत्रकारसङ्घोपाध्यक्षकेन्द्रीयविद्यालयसमितिसदस्याना॰चद्विवेदिवर्याणामनेककार्याण्यवलोक्य वेरावलस्थ श्रीसोमनाथसंस्कृतविश्वविद्यालयकाशीस्थाखिलभारतीयविद्वत्परिषत्कोलकातास्थज्योतिषविश्वविद्यापीठैश्च ‘‘विद्यावाचस्पतिः (डी.लिट्.)’’ संस्कृतविद्याविशारदश्चेति द्वारकाशारदापीठेन महामहोपाध्यायः स्वामिनारायणसम्प्रदायेनपण्डितराजः गुजरातसर्वकारसंस्कृताकदम्या वेदशास्त्रपारङ्गतसंस्कृतगौरवः अन्याभिश्च शैक्षणिकसांस्कृतिकसंस्थाभिः वागीशःब्रह्मर्षिःसुरसरस्वतीसाधकः, भारतज्योतिः, साहित्य-भास्करः, विद्या-भास्करः, भारतशिक्षारत्नम्, समन्वयः, संस्कृतगौरवः, वरिष्ठनागरिकः, लाईफ् टाईम एजुकेशनल एक्सीलेन्स , नेशनल ग्लोरी एजुकेशनिष्ट, बेस्ट नेशनल प्रबन्धनं, श्रेष्ठ शिक्षाविद्, बेस्ट एकेडमिक, भारतीयसंस्कृतिसेवापुरुषश्चेति बहुविधपुरस्कारैः सम्मानैश्च सम्मानिताः आचार्यद्विवेदिनः अनेकख्यातिलब्धपत्रपत्रिकासु प्रकाशितशोधलेखैः काव्यरचनाभिश्च संस्कृत- लेखककविकुशलप्रशासकसारस्वतपुरुषरूपेषु च लब्धकीर्तयः सन्ति डा. दिवेदिनः निखिलेभारतवर्षे। गुर्जरे संस्.तप्रचारप्रसारोपक्रमे इमे महानुभावाः प्रादेशिकसमितिसदस्याः अप्यासन् ।
सदस्यता लें संदेश (Atom)


text:
द्वितीयमह्निकम्
९ - २ - १ अस्येदं कार्यं कारणं संयोगि विरोधि समवायि चेति लैङ्गिकम्।
९ - २ - २ अस्येदं कार्यकारणसम्बन्धश्चावयवाद्भवति।
९ - २ - ३ एतेन शाब्दं व्याख्यातम्।
९ - २ - ४ हेतुरपदेशो लिङ्गं निमित्तं प्रमाणं करणमित्यनर्थान्तरम्।
९ - २ - ५ अस्येदमिति बुद्ध्यपेक्षितत्वात्।
९ - २ - ६ आत्मनः संयोगनिशेषात् संस्काराच्च स्मृतिः।
९ - २ - ७ तथा स्वप्नः।
९ - २ - ८ स्वप्नान्तिकम्।
९ - २ - ९ धर्माच्च।
९ - २ - १० इन्द्रियदोषात् संस्कारदोषाच्चाविद्या।
९ - २ - ११ तद्दुष्टज्ञानम्।
९ - २ - १२ अदुष्टं विद्या।
९ - २ - १३ आर्षं सिद्धदर्शनं च धर्मेभ्यः।
इति कणादसूत्रपाठे नवमोऽध्यायस्य द्वितीयमह्निकम्, नवमोऽध्यायश्च॥
Translation - भाषांतर
N/A