text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.९८
बृहस्पते प्रति मे देवतामिहि मित्रो वा यद्वरुणो वासि पूषा ।
आदित्यैर्वा यद्वसुभिर्मरुत्वान्स पर्जन्यं शंतनवे वृषाय ॥१॥
आ देवो दूतो अजिरश्चिकित्वान्त्वद्देवापे अभि मामगच्छत् ।
प्रतीचीनः प्रति मामा ववृत्स्व दधामि ते द्युमतीं वाचमासन् ॥२॥
अस्मे धेहि द्युमतीं वाचमासन्बृहस्पते अनमीवामिषिराम् ।
यया वृष्टिं शंतनवे वनाव दिवो द्रप्सो मधुमाँ आ विवेश ॥३॥
आ नो द्रप्सा मधुमन्तो विशन्त्विन्द्र देह्यधिरथं सहस्रम् ।
नि षीद होत्रमृतुथा यजस्व देवान्देवापे हविषा सपर्य ॥४॥
आर्ष्टिषेणो होत्रमृषिर्निषीदन्देवापिर्देवसुमतिं चिकित्वान् ।
स उत्तरस्मादधरं समुद्रमपो दिव्या असृजद्वर्ष्या अभि ॥५॥
अस्मिन्समुद्रे अध्युत्तरस्मिन्नापो देवेभिर्निवृता अतिष्ठन् ।
ता अद्रवन्नार्ष्टिषेणेन सृष्टा देवापिना प्रेषिता मृक्षिणीषु ॥६॥
यद्देवापिः शंतनवे पुरोहितो होत्राय वृतः कृपयन्नदीधेत् ।
देवश्रुतं वृष्टिवनिं रराणो बृहस्पतिर्वाचमस्मा अयच्छत् ॥७॥
यं त्वा देवापिः शुशुचानो अग्न आर्ष्टिषेणो मनुष्यः समीधे ।
विश्वेभिर्देवैरनुमद्यमानः प्र पर्जन्यमीरया वृष्टिमन्तम् ॥८॥
त्वां पूर्व ऋषयो गीर्भिरायन्त्वामध्वरेषु पुरुहूत विश्वे ।
सहस्राण्यधिरथान्यस्मे आ नो यज्ञं रोहिदश्वोप याहि ॥९॥
एतान्यग्ने नवतिर्नव त्वे आहुतान्यधिरथा सहस्रा ।
तेभिर्वर्धस्व तन्वः शूर पूर्वीर्दिवो नो वृष्टिमिषितो रिरीहि ॥१०॥
एतान्यग्ने नवतिं सहस्रा सं प्र यच्छ वृष्ण इन्द्राय भागम् ।
विद्वान्पथ ऋतुशो देवयानानप्यौलानं दिवि देवेषु धेहि ॥११॥
अग्ने बाधस्व वि मृधो वि दुर्गहापामीवामप रक्षांसि सेध ।
अस्मात्समुद्राद्बृहतो दिवो नोऽपां भूमानमुप नः सृजेह ॥१२॥
सायणभाष्यम्
‘बृहस्पते प्रति ' इति द्वादशर्चमष्टमं सूक्तं त्रैष्टुभं बृहस्पतिमित्रादिसर्वदेवताकम् । ऋष्टिषेणपुत्रो देवापिर्नामर्षिः । तथा चानुक्रान्तं- बृहस्पते द्वादशार्ष्टिषेणो देवापिर्वृष्टिकामो देवांस्तुष्टाव' । गतः सूक्तविनियोगः । अस्य सूक्तस्याख्यानं निरुक्तकारः प्रदर्शयति-- देवापिश्चार्ष्टिषेणः शंतनुश्च कौरव्यौ भ्रातरौ बभूवतुः । स शंतनुः कनीयानभिषेचयांचक्रे देवापिस्तपः प्रतिपेदे । ततः शंतनो राज्ये द्वादश वर्षाणि देवो न ववर्ष । तमूचुर्ब्राह्मणा अधर्मंस्त्वया चरितो ज्येष्ठं भ्रातरमन्तरित्या भिषेचितं तस्मात्ते देवो न वर्षतीति । स शंतनुर्देवापिं शिशिक्ष राज्येन । तमुवाच देवापिः पुरोहितस्तेऽसानि याजयानि च एवेति । तस्यैतद्वर्षकामसूक्तम्' (निरु. २. १०) इति ॥
बृह॑स्पते॒ प्रति॑ मे दे॒वता॑मिहि मि॒त्रो वा॒ यद्वरु॑णो॒ वासि॑ पू॒षा ।
आ॒दि॒त्यैर्वा॒ यद्वसु॑भिर्म॒रुत्वा॒न्स प॒र्जन्यं॒ शंत॑नवे वृषाय ॥
बृहस्पते । प्रति । मे। देवताम् । इहि । मित्रः । वा । यत् । वरुणः । वा । असि । पूषा ।
आदित्यैः । वा । यत् । वसुऽभिः । मरुत्वान् । सः । पर्जन्यम् । शम्ऽतनवे । वृषय ।। १॥
तत्र ब्रह्मत्वे प्रवृत्तो बृहस्पतिमनुधावति । हे "बृहस्पते “मे मम वृष्ट्यर्थं प्रति “देवतां “प्रति “इहि प्रतिगच्छ । यष्टव्या देवताः प्रतिगच्छ । यदि त्वं “मित्रो “वा “असि अथवा “वरुणः असि “यद्वा “पूषा असि अथवा “आदित्यैः द्वादशादित्यैररुणादिभिः “वसुभिः वासकैरष्टवसुभिर्धरध्रुवादिभिः सह “मरुत्वान् । मरुतो देवाः । तद्वानसि। “सः त्वं “पर्जन्यं तर्पयितारं मेघं “शंतनवे राज्ञे “वृषाय वर्षय । “ छन्दसि शायजपि ' इति व्यत्ययेन शपोऽपि शायजादेशः ॥
आ दे॒वो दू॒तो अ॑जि॒रश्चि॑कि॒त्वान्त्वद्दे॑वापे अ॒भि माम॑गच्छत् ।
प्र॒ती॒ची॒नः प्रति॒ मामा व॑वृत्स्व॒ दधा॑मि ते द्यु॒मतीं॒ वाच॑मा॒सन् ॥
आ। देवः । दूतः । अजिरः । चिकित्वान् । त्वत् । देवऽआपे । अभि । माम् । अगच्छत् ।
प्रतीचीनः । प्रति । माम् । आ । ववृत्स्व । दधामि । ते। द्युऽमतीम् । वाचम् । आसन् ॥२॥
“देवः कश्चित् “दूतः “अजिरः गमनशीलः “चिकित्वान् चेतनावान् हे “देवापे त्वत् त्वत्तः सकाशात् त्वया प्रेषितः सन् "माम् अभि “आ “अगच्छत् अभ्यागच्छतु । हे बृहस्पते “प्रतीचीनः अस्मदभिमुखः "मां "प्रति “आ “ववृत्स्व मां प्रत्यागच्छ। “ते तुभ्यं त्वदर्थं “द्युमतीं दीप्तियुक्तां “वाचं स्तुतिरूपां “दधामि “आसन् आस्येऽस्मदीये ॥
अ॒स्मे धे॑हि द्यु॒मतीं॒ वाच॑मा॒सन्बृह॑स्पते अनमी॒वामि॑षि॒राम् ।
यया॑ वृ॒ष्टिं शंत॑नवे॒ वना॑व दि॒वो द्र॒प्सो मधु॑माँ॒ आ वि॑वेश ॥
अस्मे इति । धेहि । द्युऽमतीम् । वाचम् । आसन् । बृहस्पते । अनमीवाम् । इषिराम् ।।
यया । वृष्टिम् । शम्ऽतनवे । वनाव । दिवः । द्रप्सः । मधुऽमान् । आ। विवेश ॥ ३ ॥
हे "बृहस्पते त्वम् “अस्मे अस्मासु “द्युमतीं दीप्तिमतीं वाचं स्तोत्रात्मिकाम् “आसन् आस्येऽस्मदीये “धेहि स्थापय। कीदृशीं वाचम्। “अनमीवाम् अमीवारहिताम् । वाचोऽमीवा नाम गद्गदादिदोषः । तथा “इषिरां गमनशीलाम् । यया वाचा स्तुत्यात्मिकया देवानिष्वादो “शंतनवे वृष्टिकामाय “वनाव संभजेवहि “वृष्टिं त्वं चाहं च "दिवः द्युलोकात् । त्वयाधिष्ठितः “द्रप्सः उदकस्यन्दः “मधुमान् माधुर्योपेतः “आ “विवेश आविशति । तां वाचमिति समन्वयः ॥
आ नो॑ द्र॒प्सा मधु॑मन्तो विश॒न्त्विन्द्र॑ दे॒ह्यधि॑रथं स॒हस्र॑म् ।
नि षी॑द हो॒त्रमृ॑तु॒था य॑जस्व दे॒वान्दे॑वापे ह॒विषा॑ सपर्य ॥
आ। नः । द्रप्साः । मधुऽमन्तः । विशन्तु । इन्द्रं । देहि। अधिऽरथम् । सहस्रम् ।
नि । सीद । होत्रम् । ऋतुऽथा। यजस्व । देवान् । देवऽआपे । हविषा । सपर्य ।। ४ ।।
“नः अस्मान् “द्रप्साः वृष्टिसंस्त्यायाः "मधुमन्तः माधुर्योपेताः “आ “विशन्तु । हे “इन्द्र परमेश्वर बृहस्पते “अधिरथं रथस्याध्युपरि वर्तमानं “सहस्रं सहस्रसंख्याकं धनं “देहि धेहि । यद्वा । रथमधिकं यस्य सहस्रस्य तादृशं गोसहस्रम् । हे “देवापे “नि “षीद “होत्रम् । आर्त्विज्ये निषीद। निषण्णश्च त्वम् “ऋतुथा काले काले “यजस्व यष्टव्यान् "देवान् स्तुत्या “हविषा च “सपर्य परिचर ॥
आ॒र्ष्टि॒षे॒णो हो॒त्रमृषि॑र्नि॒षीद॑न्दे॒वापि॑र्देवसुम॒तिं चि॑कि॒त्वान् ।
स उत्त॑रस्मा॒दध॑रं समु॒द्रम॒पो दि॒व्या अ॑सृजद्व॒र्ष्या॑ अ॒भि ॥
आर्ष्टिषेणः । होत्रम् । ऋषिः । निऽसीदन् । देवआपिः । देवऽसुमतिम्। चिकित्वान् ।
सः । उत्ऽतरस्मात् । अधरम् । समुद्रम् । अपः । दिव्याः । असृजत् । वर्ष्याः । अभि ॥
“आर्ष्टिषेणः ऋष्टिषेणस्य पुत्रः “देवापिः “ऋषिः "देवसुमतिं देवानां कल्याणीं मतिं स्तुतिं “चिकित्वान् जानन् "होत्रं होतृकर्म कर्तुं निषीदन् निषण्णो भवति । “स “उत्तरस्मात् उपरि वर्तमानादन्तरिक्षाख्यात् समुद्रात् "अधरम् अधो वर्तमानं पार्थिव "समुद्रम् “अभि "दिव्याः दिवि भवाः “वर्ष्याः वर्षभवाः “अपः “असृजत् सृजतु । अत्र ' आर्ष्टिषेण ऋष्टिषेणस्य पुत्रः' (निरु. २. ११) इत्यादि निरुक्तं द्रष्टव्यम् ॥
अ॒स्मिन्स॑मु॒द्रे अध्युत्त॑रस्मि॒न्नापो॑ दे॒वेभि॒र्निवृ॑ता अतिष्ठन् ।
ता अ॑द्रवन्नार्ष्टिषे॒णेन॑ सृ॒ष्टा दे॒वापि॑ना॒ प्रेषि॑ता मृ॒क्षिणी॑षु ॥
अस्मिन् । समुद्रे । अधि । उत्ऽतरस्मिन् । आपः । देवेभिः । निऽवृताः । अतिष्ठन् ।
ताः । अद्रवन् । आर्ष्टिषेणेन । सृष्टाः । देवऽआपिना । प्रऽईषिताः । मृक्षिणीषु ॥ ६ ॥
“अस्मिन् पार्थिवे “समुद्रे पूरणीये सति । “अधि इति सप्तम्यर्थानुवादी । “उत्तरस्मिन् समुद्रे अन्तरिक्षाख्ये "आपः उदकानि “देवेभिः द्योतमानैः “निवृताः निरुद्धाः “अतिष्ठन् । “ताः आपः “आर्ष्टिषेणेन ऋष्टिषेणस्य पुत्रेण “देवापिना “सृष्टाः “प्रेषिताः प्रकर्षेणेच्छां प्राप्ताः काङ्क्षिताः “मृक्षिणीषु मृष्टवतीषु परिमृष्टासु स्थलीषु “अद्रवन् स्रवन्ति ॥ ॥ १२ ॥
यद्दे॒वापि॒ः शंत॑नवे पु॒रोहि॑तो हो॒त्राय॑ वृ॒तः कृ॒पय॒न्नदी॑धेत् ।
दे॒व॒श्रुतं॑ वृष्टि॒वनिं॒ ररा॑णो॒ बृह॒स्पति॒र्वाच॑मस्मा अयच्छत् ॥
यत् । देवऽआपिः । शम्ऽतनवे । पुरःऽहितः । होत्राय । वृतः । कृपयन् । अदीधेत् ।
देवऽश्रुतम् । वृष्टिऽवनिम्। रराणः । बृहस्पतिः । वाचम् । अस्मै । अयच्छत् ॥ ७ ॥
“यत् यदा “देवापिः आर्ष्टिषेणः “शंतनवे स्वभ्रात्रे कौरव्याय “पुरोहितः सन् "होत्राय होत्रार्थं "वृतः सन् "देवश्रुतम् । देवा एनं शृण्वन्तीति देवश्रुत् । तं तथा “वृष्टिवनिं वृष्टियाचिनं बृहस्पतिम् “अदीधेत् अन्वध्यायत् स च “रराणः रममाणः “बृहस्पतिः देवः “अस्मै देवापये “वाचम् अयच्छत् ॥
यं त्वा॑ दे॒वापिः॑ शुशुचा॒नो अ॑ग्न आर्ष्टिषे॒णो म॑नु॒ष्यः॑ समी॒धे ।
विश्वे॑भिर्दे॒वैर॑नुम॒द्यमा॑न॒ः प्र प॒र्जन्य॑मीरया वृष्टि॒मन्त॑म् ॥
यम् । त्वा । देवऽआपिः । शुशुचानः । अग्ने । आर्ष्टिषेणः । मनुष्यः । सम्ऽईधे ।
विश्वेभिः । देवैः । अनुऽमद्यमानः । प्र । पर्जन्यम् । ईरय । वृष्टिऽमन्तम् ॥ ८ ॥
हे "अग्ने “यं “त्वा त्वां “शुशुचानः स्तोत्रेण ज्वलन् “मनुष्यः “आर्ष्टिषेणः "देवापिः “समीधे सम्यग्दीपयति स त्वं “विश्वेभिः सर्वैः "देवैः “अनुमद्यमानः अनुमाद्यमानः सन् "पर्जन्यं मेघं वृष्टिमन्तं वर्षणवन्तं “प्र “ईरय गमय ।।
त्वां पूर्व॒ ऋष॑यो गी॒र्भिरा॑य॒न्त्वाम॑ध्व॒रेषु॑ पुरुहूत॒ विश्वे॑ ।
स॒हस्रा॒ण्यधि॑रथान्य॒स्मे आ नो॑ य॒ज्ञं रो॑हिद॒श्वोप॑ याहि ॥
त्वाम् । पूर्वे । ऋषयः । गी:ऽभिः । आयन्। त्वाम् । अध्वरेषु । पुरुहूत । विश्वे ।
सहस्राणि । अधिऽरथानि । अस्मे इति । आ । नः । यज्ञम् । रोहित्ऽअश्व । उप। याहि ॥९॥
हे अग्ने “त्वां “पूर्वे “ऋषयः “गीभिः स्तुतिभिः “आयन् आगच्छन् । तथा हे “पुरुहूत बहुभिराहूताग्ने “विश्वे सर्वेऽपदानींतना यजमानाः “अध्वरेषु यज्ञेषु स्तुतिभिः गच्छन्तीति शेषः। किंच “सहस्राणि सहस्रसंख्यानि गोयूथानि “अधिरथानि रथाधिकानि "अस्मे अस्माकं शंतनुना दक्षिणात्वेन संकल्पितानि भवन्त्विति शेषः। हे “रोहिदश्व “नो यज्ञम् उप “याहि उपागच्छ॥
ए॒तान्य॑ग्ने नव॒तिर्नव॒ त्वे आहु॑ता॒न्यधि॑रथा स॒हस्रा॑ ।
तेभि॑र्वर्धस्व त॒न्वः॑ शूर पू॒र्वीर्दि॒वो नो॑ वृ॒ष्टिमि॑षि॒तो रि॑रीहि ॥
एतानि । अग्ने । नवतिः । नव । त्वे इति । आऽहुतानि । अधिऽरथा । सहस्रा ।
तेभिः । वर्धस्व । तन्वः । शूर । पूर्वीः । दिवः । नः । वृष्टिम् । इषितः । रिरीहि ॥ १० ॥
हे “अग्ने गवां “नवतिः "नव च तथा “एतानि अधिरथानि "सहस्रा सहस्राणि च रथाधिकानि गवां सहस्राणि च “त्वे त्वयि “आहुतानि त्वयि प्रीणयितव्ये सत्याहुतानि । यद्वा । त्वे त्वयि आहुतानि समर्पितानीत्यर्थः । “तेभिः तैः प्रत्तैः “पूर्वीः बह्वीः “तन्वः तनूः युष्मदीयाः “वर्धस्व वर्धय । “नः अस्मदर्थं “दिवः द्युलोकात् "वृष्टिम् "इषितः प्रार्थितः सन् "रिरीहि पूरय ॥
ए॒तान्य॑ग्ने नव॒तिं स॒हस्रा॒ सं प्र य॑च्छ॒ वृष्ण॒ इन्द्रा॑य भा॒गम् ।
वि॒द्वान्प॒थ ऋ॑तु॒शो दे॑व॒याना॒नप्यौ॑ला॒नं दि॒वि दे॒वेषु॑ धेहि ॥
एतानि । अग्ने । नवतिम् । सहस्रा । सम् । प्र । यच्छ। वृष्णे। इन्द्राय । भागम् ।
विद्वान् । पथः । ऋतुऽशः । देवऽयानान् अपि । औलानम् । दिवि । देवेषु । धेहि॥११॥
हे “अग्ने गवाम् “एतानि "नवतिं "सहस्रा सहस्राणि च "वृष्णे वर्षित्रे “इन्द्राय “भागं “सं “प्र “यच्छ । तत्प्रीत्यर्थमृत्विग्भ्यो देहि । किंच “देवयानान् "पथः देवयानान् मार्गान् “विद्वान् त्वम् “ऋतुशः काले काले “औलानम् “अपि कुरुकुलजातमपि शान्तनवं “देवेषु मध्ये “धेहि निधेहि स्थापय ।।
अग्ने॒ बाध॑स्व॒ वि मृधो॒ वि दु॒र्गहापामी॑वा॒मप॒ रक्षां॑सि सेध ।
अ॒स्मात्स॑मु॒द्राद्बृ॑ह॒तो दि॒वो नो॒ऽपां भू॒मान॒मुप॑ नः सृजे॒ह ॥
अग्ने । बाधस्व । वि। मृधः । वि। दु:ऽगहा । अप । अमीवाम् । अप । रक्षांसि । सेध ।।
अस्मात् । समुद्रात् । बृहतः । दिवः । नः। अपाम् । भूमानम् । उप । नः । सृज। इह ॥१२॥
हे “अग्ने “दुर्गहा दुर्गहाणि दुःखेन गाहितव्यानि शत्रुपुराणि "वि “बाधस्व । तथा “अमीवां रोगम् "अप सेध । तथा “रक्षांसि “अप सेध अपवारय । “अस्मात् "समुद्रात् समुद्रवणसाधनात् “बृहतः महतः “दिवः द्युलोकादन्तरिक्षाद्वा “अपाम् उदकानां “भूमानं बहुभावं वृष्टिसंस्त्यायम् “इह अस्मिँल्लोके “उप "सृज प्रयच्छेत्यर्थः ॥ ॥ १३ ॥
[सम्पाद्यताम्]
टिप्पणी
आर्ष्टिषेणस्तु देवापिः कौरव्यश्चैव शंतनुः ।
भ्रातरौ कुरुषु त्वेतौ राजपुत्रौ बभूवतुः ।।१५५ ।।
ज्येष्ठस्तयोस्तु देवापिः कनीयांश्चैव शंतनुः ।
त्वग्दोषी राजपुत्रस्तु ऋष्टिषेणसुतोऽभवत् ।। १५६।।
राज्येन छन्दयामासुः प्रजाः स्वर्गं गते गुरौ ।
स मुहूर्त्तमिव ध्यात्वा प्रजास्ताः प्रत्यभाषत ।। बृहद्देवता ७.१५७।।
न राज्यमहमर्हामि नृपतिर्वोऽस्तु शंतनुः ।
तथेत्युक्त्वाभ्यसिञ्चस्ताः प्रजाः राज्याय शंतनुम् ।। १।।
ततोऽभिषिक्ते कौरव्ये वनं देवापिराविशत् ।
न ववर्षाय पर्जन्यो राज्ये द्वादश वै समाः ।। २ ।।
ततोऽभ्यगच्छद्देवापिं प्रजाभिः सह शंतनुः ।
प्रसादयामास चैनं तस्मिन्धर्मव्यतिक्रमे ।। ३ ।।
शिशिक्ष चैनं राज्येन प्रजाभिः सहितस्तदा ।
तमुवाचाय देवापिः प्रह्वं तु प्राञ्जलिस्थितम् ।। ४ ।।
न राज्यमहमर्हामि त्वग्दोषोपहतेन्द्रियः ।
याजयिष्यामि ते राजन् वृष्टिकामेज्यया स्वयम् ।। ५ ।।
ततस्तं तु पुरोऽधत्त आर्त्विज्याय स शंतनुः ।
स चास्य चक्रे कर्माणि वार्षिकाणि यथाविधि ।। ६ ।।
बृहस्पते प्रतीत्यृग्भिर् ईजे चैव बृहस्पतिम् ।
द्वितीययास्य सूक्तस्य बोधिते जातवेदसा ।। ७ ।।
आस्ये ते द्युमतीं वाचं दधामि स्तुहि देवताः ।
ततः सोऽस्मै ददौ प्रीतो वाचं देवीं तथा च सः ।। ८ ।।
ऋग्भिश्चतसृभिर्देवाञ् जगौ वृष्ट्यर्थमेव तु ।
अग्निं च सूक्तशेषेण कमैन्द्रं सूक्तमुत्तरम् ।। बृहद्देवता ८.९ ।।
आर्ष्टिषेणोपरि पौराणिकाः संदर्भाः


c: text/html

text:
सूत्रच्छेद:
आङः - पञ्चम्येकवचनम् , दः - पञ्चम्येकवचनम् , अनास्यविहरणे - सप्तम्येकवचनम्
अनुवृत्ति:
आत्मनेपदम् [1|3|13
] - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
आङ: द: अनास्यविहरणे आत्मनेपदम्
सूत्रार्थ:
"मुखस्य उद्घाटनम्" एतम् अर्थम् वर्जयित्वा अन्येषु अर्थेषु "आङ् + दा" धातुः आत्मनेपदी ज्ञातव्यः ।
वस्तुतः डुदाञ् (दाने) अयम् उभयपदी धातुः अस्ति । परन्तु आङ्-उपसर्गपूर्वकः दा-धातुः आत्मनेपदी भवति । यथा - छात्रः विद्याम् आदत्ते (गृह्णाति इत्यर्थः) ।
परन्तु "मुखस्य उद्घाटनम् / विकसनम्" अस्मिन् अर्थे अयं धातुः परस्मैपदमेव स्वीकरोति । यथा - सः मुखम् व्याददाति (उद्घाटयति इत्यर्थः) ।
अस्मिन् विषये वार्तिकद्वयं ज्ञातव्यम् -
1.आस्यग्रहणमविवक्षितम् - या क्रिया "विकसनक्रिया" / "उद्घाटनक्रिया" अस्ति, सा यद्यपि "मुखस्य" विषये नास्ति, तथापि केवलं परस्मैपदिनः प्रत्ययाः एव प्रयोक्तव्याः । यथा - नदी तटं व्याददाति (तटस्य विच्छेदं कृत्वा विकसति इत्यर्थः) । अत्र विकसनक्रिया नद्याः स्वयं अस्ति, तटस्य न इति ज्ञातव्यम् ।
2. स्वाङ्गकर्मकाच् च इति वक्तव्यम् - यत्र विकसनक्रियायाः कर्तुः विकसनम् न भवति, कस्यचित् अन्यस्यैव भवति, तत्र अयं प्रतिषेधः न भवति - इत्युक्ते, तत्र "आङ् + दा" इत्यस्य आत्मनेपदमेव करणीयम् । यथा - पिपीलिकाः पतङ्गस्य मुखम् व्याददते (उद्घाटयन्ति इत्यर्थः) ।
One-line meaning in English
When used in a meaning other than "opening the mouth", the verb आङ् + दा is आत्मनेपदी.
काशिकावृत्तिः
अकर्त्रभिप्रायर्थो ऽयम् आरम्भः। आङ्पूर्वाद् ददातेरनास्यविहरणे वर्तमानादात्मनेपदं भवति। विध्यामादत्ते। अनास्यविहरणे इति किम्? आस्यं व्याददाति। आस्यविहरणसमानक्रियादपि प्रतिषेधो वक्तव्यः। विपादिकां व्याददाति। कुलं व्याददाति। स्वाङ्गकर्मकाच् च इति वक्तव्यम्। इह मा भूत्, व्याददते पिपीलिकाः पतङ्गस्य मुखम्।
ददातेरेवास्यविहरणे वृत्तिः सम्भवति, नान्येषां दारूपाणां धतूनामिति। अतस्तत्प्रतिषेधेन तस्यैव ग्रहणं विज्ञायत इत्यत आह-- `आङपूर्वाद्दाञः` इति। `आदत्ते` इति। पूर्ववदाकारलोपः, `खरि च` 8|4|54
इति चत्र्वम्।`आस्यविहरणसमानक्रियादपि प्रतिषेधो वक्तव्यः` इत्युपसंख्यानध्याजेनास्यविहरणविषयं दर्शयति। कथम्? विहरणग्रहणं न कत्र्तव्यम्, इह `आङो दोऽनास्ये` इत्येतद्वक्तव्यम्, तत्रास्ये दाञो वृत्तिर्न सम्भवतीति सामथ्र्यादास्यसमवायिन्यां क्रियायां वृत्तिर्विज्ञास्यते, तत्रैव प्रतिषेधः,तत् किं विहरणग्रहणेन? ननु च `आङो दोऽनास्ये` इत्येतावत्युच्यमाने, स्वं मुखमादत्ते देवदत्त इत्यत्रापि प्रतिषेधः स्यात्, नैष दोषः, वा ह्रास्यविषयैव क्रिया तस्यां वत्र्तमानो ददातिरास्यवृत्तिर्भवति, विहरणमेवास्यविषयम्, ग्रहणं त्वास्यविषयं ग्रहीतृविषयञ्च। तदेवं विहरणमन्तेरणापि सिद्धे यद्विहरणग्रहणं क्रियते तस्यैतत् प्रयोजनम्-- आस्यविहरणसमानक्रियादपि प्रतिषेधोऽयं यथा स्यादित्येवमित्येके। `इतरेतरान्योऽन्योपपदाच्च` 1|3|16
इत्यतश्चकारोऽनुवर्तते, स चानुक्तसमुच्चयार्थः। तेनास्यविहरणसानक्रियादपि प्रतिषेधो भवतीत्यपरे।`स्वाङ्गकर्मकाच्च` इति। वक्तव्यमिति शेषः। न चात्राद्रवमूर्तिमल्लक्षमं पारिभाषिकं स्वाङ्गं विवक्षितम्, किं तर्हि? स्वमङ्गं स्वाङ्गमिति। तत् कर्म यस्य स स्वाङ्गकर्मकः,तस्मात् स्वाङ्गकर्मात् प्रतिषेधो भवतीत्येतदर्थरूपं वक्तव्यमित्यर्थः। तेन परसम्बन्धिना मुखेन यदा सकर्मको भवति तदा भवत्येवात्मनेपदम्-- `व्याददते पिपीलिकाः पतङ्गस्य मुखम्` इति। वक्तव्यशब्दस्य व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-- कत्र्तरीति वत्र्तते, आस्यमिति च सम्बन्धिशब्दः, तत्रैवं विज्ञायते-- `यस्मिन् कत्र्तर्यैवात्मनेपदं भवति तस्य चेदास्यम्` इति। `आङ` इति योगविभागः क्रियते-- आगमयस्व तावन्माणवकम्, आनुते शृगालः, आपृच्छते गुरूनित्येवमर्थः। तेन `आगमेः क्षमायाम्` (वा।35) इति `आङि नुप्रसच्छयोः` (वा।40) इति च नोपसंख्येयं भवति॥
यथैवावत्सा धेनुरानीयतामित्युक्ते सम्भवद्वत्ससम्बन्धा गोधेनुरेवानोयते, न महिष्यादिधेनुः, तथेहापि सम्भवदास्यविहरणस्य ठ्डुदाञ् दानेऽ इत्यस्यैव ग्रहणम्, न तु ठ्गामादाग्रहणेष्वविशेषःऽ इति सर्वेषां दारूपाणामित्याह-आङ्पूर्वाद्दाञ इति॥ आदत इति । श्लौ द्विर्वचनम्, पूर्ववदाकारलोपः, दकारस्य चर्त्वम्। क्वचिद्-आङे ङिद्रिशिष्टस्य किम् ? भिक्क्षामाददातीति पठ।ल्ते, तत्र स्मृतावाकारः। आस्यविहरणसमानक्रियादपीति। कथमिह ठाङे दोऽनास्येऽइतीयता सिद्धं द्रव्ये धातोर्वृत्यसम्भवादास्यसमवायिन्यां क्रियायां वर्तमानस्य समुदायस्य निषेधो विज्ञायते, नचैवं स्वं मुखमादत इत्यत्रापि मुखविषयत्वादानस्य प्रतिषेधप्रसङ्गः, ग्राह्यास्य एव समवेता क्रिया, तस्यां वर्तमानो ददातिरास्ये वृत्तिर्भवति, ग्रहणन्तु ग्राह्यहिणोरुभयोरपि समवेतम्। अनास्य इति पर्युदासः, आस्यानास्यसमुदायश्चास्यादन्य इति विधिरेव भविष्यति । एवं सिद्धे विहरणग्रहणं विहरणविशेषोपलक्षार्थम्, तेनासत्यप्यास्ये ताद्दशे विहरणे भविष्यति याद्दशमास्यविहरणम् आस्यव्यादानम्। विपादिकेति । पादस्फोटःउविपादिका। स्वाङ्गकर्मकाच्चेति। स्वमङ्गं स्वाङ्गम् न तु पारिभाषिकमद्रवादिलक्षणम्। एतच्च न्यायसिद्धमेवोक्तम्, कथम् ? कर्तरीति वर्तते, आस्यशब्दश्चायं सम्बन्धिशब्दः, कस्यास्यमित्यपेक्षायां यस्मिन् कर्तर्यात्मनेपदं तस्य चेतदास्यमिति विज्ञाते तेन परकीयास्यविहरणे विधिरेव भवति॥
सिद्धान्तकौमुदी
आङ्पूर्वाद्ददातेर्मुखविकसनादन्यत्रार्थे वर्तमानादात्मनेदं स्यात् । विद्यमादत्ते । अनास्येति किम् ? मुखं व्याददाति । आस्यग्रहणमविवक्षितम् । विपादिकां व्याददाति । पादस्फोटो विपादिका । नदी कूलं व्याददाति ॥ ।पराङ्गकर्मकान्न निषेधः
(वार्तिकम्) ॥ व्याददते पिपीलिकाः पतङ्गस्य मुखम् ॥
आङो दो। आस्यविहरणं --मुखविकसनम्। दा इत्यस्य दः इति पञ्चमी। तदाह-- ददातेर्मुखविकसनादन्यत्रेति। विद्यामादत्ते इति। गृह्णातीत्यर्थः। दाञो ञित्त्वेऽप्यकर्त्रभिप्रायार्थमिदम्। अविवक्षितमिति। `अविहरणे` इत्येतावदेव विवक्षितमित्यर्थः। विपादिकां व्याददातीति। क्षारौषधादिना विदारयतीत्यर्थः। अत्र आस्यविहरणाऽभावेऽपि विकसनसत्त्वान्नात्मनेपदमिति भावः। नदी कूलं व्याददातीति। भिनत्तीत्यर्थः। अत्रापि विकसनसत्त्वादास्यविहरणाऽभावेऽपि नात्मनेपदम्। पराङ्गकर्मकान्न निषेध इति, - वार्तिकम्। पतङ्गस्येति। पक्षिणो मुखं भक्षणाय विकासयन्तीत्यर्थः।
आङो दो। अकर्त्रभिप्रयार्थमिदम्। तेन `व्यादत्ते विहगपतिर्मुखं स्वकीय`मिति प्रयोग आस्यविहरणेऽपि सिद्धः, क्रियाफलस्य कर्तृमित्वविवक्षणात्।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
आङो दोऽनास्यविहरणे आङो दोऽव्यसनक्रियस्य ।। 1 ।। आङो दोऽव्यसनक्रियस्येति वक्तव्यम्। इहापि यथा स्यात् ‐ विपादिकां व्याददाति। कूलं व्याददातीति। तत्तर्हि वक्तव्यम्। न वक्तव्यम्। इह आङो दोऽनास्य इतीयता सिद्धम्। सोऽयमेवं सिद्धे सति यद्विहरणग्रहणं करोति तस्यैतत्प्रयोजनम् ‐ आस्यविहरणसमानक्रियादपि यथा स्यात्। यथाजातीयका चास्यविहरणक्रिया तथाजातीयकात्रापि। स्वाङ्गकर्मकाच्च ।। 2 ।। स्वाङ्गकर्मकाच्चेति वक्तव्यम्। इह मा भूत् ‐ व्याददते पिपीलिकाः पतङ्गस्य मुखम् इति ।। 20 ।।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- - - -
Saturday, October 12, 2013
Sanskrit blog: Humour-83
हास्यसीकरः-८३मित्रे देवदत्तब्रह्मदत्तौ मिष्टान्नविपणिं काञ्चन प्राविशताम् । पश्यतः देवदत्तस्य ब्रह्मदत्तः विपणौ त्रीणि चाकोलेटभिधानि मिष्टानि चोरयित्वा तानि स्वकञ्चुकस्यूते न्यवेशयत् । विपणी तच्चौर्यं नापश्यत् । ब्रह्मदत्तः विपण्याः बहिरागत्य देवदत्तं सगर्वमवदत्, “पश्य, मम साहसम् । विपणिना अदृष्ट एव सुकरमहमचूचुरम्” इति । देवदत्तः तं “ तव साहसात् चतुरतरं साहसं करिष्यामि । पश्यतो विपणिनः मिष्टानि चोरयिष्यामि । द्रक्ष्यसि किम्? । आगच्छ, विपणिं पुनः प्रविशाव” इत्यब्रवीत् । तौ विपणिं प्रविष्टौ । देवदत्तः विपणिनमवदत्, “आर्य, अनुमन्यसे चेत् तुभ्यं मायामेकां दर्शयितुमिच्छामि” इति । विपणी अनुमेने । देवदत्तः विपणिनमवदत्, “मह्यं त्रीणि चाकोलेट्-मिष्टानि देहि” इति । विपणी तथैव अकरोत् । देवदत्तः तानि प्रसभमखादत् । क्रुद्धः विपणी देवदत्तमपृच्छत्, “तत्र का माया?” । देवदत्तः अवदत्, “इदानीं ब्रह्मदत्तस्य कञ्चुकस्यूते पश्य । तत्र त्रीण्यपि भवन्ति” इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:00 AM
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
बीरभूममण्डलम्
बीरभूम(Birbhum,बङ्गला-বীরভূম জেলা)) इति भारतवर्षस्य पश्चिमबङ्गराज्यस्य एकं प्रशासनिकमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रनगरं सिउरि ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
बीरभूम-मण्डलस्य विस्तारः ४५४५ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य जनपदम् परितः मुर्शिदाबादजनपदम्, बर्धमानजनपदम्, झारखण्डराज्यम् च अस्ति। अस्मिन् मण्डले १३०० मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले अजया, मयूराक्षि, कोपाइ, बकरेश्वर, ब्रह्मानि, इत्यादि नद्यः प्रवहन्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२००१ जनगणनानुगुणम् बीरभूम-मण्डलस्य जनसङ्ख्या ३५०२३८७ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ७७१ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ७७१ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १६.१५% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९५६ अस्ति । अत्र साक्षरता ७०.९% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले त्रीणि उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
१.सुरी
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
औरङ्गाबादमण्डले इदं प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलं शान्तिनिकेतन्, पण्ड्डराजस्य डिबि च अस्ति ।
नामौचित्यम्[सम्पादयतु]
वीरभूमिः इति संस्कृतशब्दात् प्रादेशिकबीरभूमशब्दस्य निष्पत्तिः । अत्र "वीरः" नाम जैनतीर्थङ्करमहावीरः, तस्य भूमिः वीरभूमिः इति । जैनागमग्रन्थः आचारङ्गसंहितायां महावीरस्य "राढभूमिभ्रमणं"(बीरभूमप्रदेशस्य पूर्वनाम) वर्णितम् अस्ति । भिन्नमतानुसारम्, अत्र राजत्वकारी वीरराजवंशस्य नामानुसारेण मण्डलस्य नामकरणम् अभवत् इति । तथा सन्थालीभाषायां 'बीर'शब्दस्य अर्थः अरण्यमिति । तदनुसृत्य बीरभूमिः नाम अरण्यभूमिः इति सिद्ध्यति ।
वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
बीरभूममण्डलं सांस्कृतिक-ऐतिह्यस्वातन्त्र्यात् समग्रपश्चिमबङ्गे विशिष्टस्थानं भजते । बीरभूममण्डलस्य पश्चिमभागः अरण्यमयः । तथा पूर्वदिशि पललसमृद्धम् उर्वरकृषिक्षेत्रम् अस्ति । मण्डलमिदम् सांस्कृतिक-धार्मिकभावस्य पीठभूमिः । विश्वकविरवीन्द्रनाथेन प्रतिष्ठितः विश्वभारती विश्वविद्यालयः अन्ताराष्ट्रियख्यातिसम्पन्नः विश्वविद्यालयः अत्रैव वर्तते । सुसम्मृद्धे अस्मिन् मण्डले पौषोत्सवः वैभवेन आचर्यते ।
अवस्थानम्[सम्पादयतु]
- बीरभूममण्डलस्य अवस्थानम्-
- उत्तर अक्षांशः २३° ३२'३०" - २४° ३५' ०" (कर्कटक्रान्तिरेखा) तथा पूर्वरेखांशः ८७°५'४५" -८८° १' ४०"
- आयतनम्- ४५४५ वर्ग कि मी
- पूर्वदिक्- मुर्शिदाबादमण्डलम् ।
- पश्चिमदिक्-जामताड़ामण्डलम्, झारखण्डराज्यम् ।
- उत्तरदिक्- पाकुड़मण्डलम्, झारखण्डराज्यम्
- दक्षिणदिक्-बर्धमानमण्डलम् ।
बीरभूममण्डलस्य पश्चिमांशः पुराकाले वज्रभूमिः अथवा वज्जभूमिः (प्राकृतरूपम्) नाम्ना ख्यातः आसीत् । प्रान्तेऽस्मिन् ऊषरतरङ्गायितोच्चभूमिः वर्तते । परन्तु मण्डलस्य पूर्वांशः तु उर्वरतरः । राढप्रदेशस्य उत्तर-पूर्वदिशि अवस्थितस्य अस्य मण्डलस्य पूर्वांशः गाङ्गेयसमभूमौ अन्तर्भवति ।
वातावरणम्[सम्पादयतु]
बीरभूममण्डलस्य वातावरणं शुष्क-चरमभावापन्नं च । पूर्वांशस्य वातावरणं मृदुः । सामान्यतः ग्रीष्मकाले ४०º सेण्टिग्रेड्परिमितं तथा शिशिरकाले १०º सेन्टिग्रेड्परिमितं तापमानम् अत्र भवति । वार्षिकवृष्टेः परिमाणम् - १४०५ -१२१२ मिलिमिटर्-परिमितम् ।
नद-नद्याः[सम्पादयतु]
बीरभूममण्डले बहुनद-नद्याः प्रवहन्ति । तासु अजयः, मयूराक्षी(मोर), कोपाइ, वक्रेश्वरः, ब्राह्मणी, द्वारका, हिंलो, बांशलै इत्याद्याः उल्लेखयोग्याः ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
प्राचीनयुगः[सम्पादयतु]
बीरभूममण्डले प्रत्नस्थलानि बहुत्र दृश्यन्ते, यथा- आउसप्रदेशस्य पाण्डुराज्ञः स्तूपादयः (बाङ्गला- আউসগ্রামের পাণ্ডুরাজার ঢিবি) ताम्रप्रस्तरयुगस्य निदर्शनानि । आचाराङ्गसूत्रम् इति जैनागमग्रन्थानुसारं सर्वशेषतीर्थङ्करः महावीरः अत्र आगतवान् । क्रैस्तपूर्वपञ्चमशतके अस्य प्रान्तस्य नाम लाढदेशः आसीत् । दिव्यावदानम् इति बौद्धग्रन्थम् आधारीकृत्य डां अतुल सुर् प्रतिपादितवान् यत्- भगवान् गौतमबुद्धः अत्र धर्मप्रचारं कृतवान् इति ।
मध्ययुगः[सम्पादयतु]
बीरभूममण्डले क्रैस्तवीय त्रयोदशशतके मुस्लिमशासनम् आसीत् । तथापि मुस्लिमशासनं सम्पूर्णमण्डले नासीत्(पश्चिमांशे केवलम्) । वस्तुतः प्रान्तोऽयं वीरः इति स्थानीयहिन्दूराजवंशेन शासितासीत् । तेषां राजत्वस्य ध्वंसावशेषाः हेतमपुरे, वीरसिंहपुरे तथा राजनगरे इदानीमपि सन्ति । पौराणिकविवरणानुसारं वज्जभूमिः वा वज्रभूमिः(पश्चिमबीरभूम) हिन्दूतान्त्रिकक्रियायाः पीठभूमिः आसीत् । ऐतिहासिकस्य डां अतुल सुर्-महोदयस्य मतानुसारं वज्रभूमेः जनवसतिविरलता धर्मीय-आचारानुष्ठानादि पालने अनुकूला आसीत् । तान्त्रिकपरिप्रेक्षितेन बहुग्रन्थकारेण कामकोटी इति अविधया मण्डलमिदं वर्णितमस्ति । शाक्त-बौद्धतान्त्रिकाः तन्त्रसाधनार्थमत्र बहुमन्दिराणि निर्मितवन्तः। अष्टादशशक्तिपीठेषु अन्यतमं तारापीठम् अत्रैव अस्ति ।
आधुनिकयुगः[सम्पादयतु]
१७८७ तमे वर्षे इस्ट् इन्डिया संस्थायाः शासने बीरभूम नामकस्य अस्य प्रशासनिकमण्डलस्य निर्माणम् अभवत् । पुराकाले प्रान्तोऽयं मुर्शिदाबादमण्डलस्य अंशः आसीत् । नवनिर्मितबीरभूममण्डलं वर्तमानस्वरूपतः बृहदासीत् । १७९३ वर्षपर्यन्तं विष्णुपुरं(वर्तमाने वांकुडामण्डलम्) बीरभूममण्डले आसीत् । १८५७ तमे वर्षे सेनाविद्रोहसमये अस्य मण्डलस्य विस्तृतिः देवघरपर्यन्तम् आसीत् । १८५५ वर्षे अविभक्तबीरभूममण्डले सन्थालिविद्रोहात् आदिवासिभिः अध्युषितस्य पश्चिमप्रान्तस्य विभाजनस्य आशुप्रयोजनम् सर्वकारेण अनुभूतमासीत् । तदर्थं कर्तृपक्षेण विद्रोहदमनानन्तरं मण्डलस्य विभाजनमपि कृतमासीत् । इदानीमपि बीरभूममण्डले सन्थालिविद्रोहस्य सिधु-कान्हु इति वीरनायकयोः विजयदिवसरूपेण संपाल्य स्मृतिचारणां जनाः कुर्वन्ति ।


text:
सूत्रच्छेद:
देवब्रह्मणोः - सप्तमीद्विवचनम् , अनुदात्तः - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
सुब्रह्मण्यायाम् एव देवा ब्रह्माणः इति पठ्यते, तत्र पूर्वेण स्वरितस्य उदात्ते प्राऽप्ते ऽनेनानुदात्तो विधीयते। देवब्रह्मणोः स्वरितस्य अनुदात्त आदेशो भवति। देवा ब्रह्माण आगच्छत। द्वयोरपि पदयोरामन्त्रिताऽद्युदात्तत्वे शेषनिघाते च उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः कृतस् तस्यानुदात्तो भवति।
`द्वयोरपि पदयोरामन्त्रिताद्युदात्तत्वे कृते` इति। `विभाषितं विशेषितं विशेषवचने बहुवचनम्` 8|1|74
इति पूर्वस्याविद्यामानत्वात् `आमन्त्रितस्य च` 8|1|19
इति पदात् परस्यापि निघातो न भवति। तेन द्वयोरपि पृथगेव षाष्ठिकमाद्युदात्तत्वं भवति। `शेषनिघातः` इति। `अनुदात्तं पदमेकवर्जम्` 6|1|152
इत्यनेन।
स्वरितस्योदाते प्राप्ते इति । कथं प्राप्तः, यावताऽसिद्धः स्वरितः ? एवं तर्ह्येतज्ज्ञापयत्याचार्यः-ऽतस्यादितःऽ इत्यारभ्य नबसूत्री ऽउदातादनुदातस्य स्वरितःऽ त्यिस्मात्परा द्रष्टव्येति । उक्तानि प्रयोजनानि, उतरत्र च वक्ष्यामः । सामान्यापेक्षत्वाज्ज्ञापकस्य नवसूत्र्यप्युत्कृष्यते, न सुब्रह्मण्यास्वर एव । द्वयोरपि पदयोरिति । द्वितीयस्य पदत्परस्यापि निघातो न भवति; ऽ आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवद्ऽ इति पूर्वस्याविद्यमान्त्वात् । प्रथमस्यापि न भवति; भिन्नवाक्यत्वात् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अनयोः स्वरितस्यानुदात्तः स्यात्सुब्रह्मण्यायाम् । देवाब्रह्माण आगच्छत ।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
देवब्रह्मणोरनुदात्तः - देवब्रह्मणोरनुदात्तत्वमेके - देवब्रह्मणोरनुदात्तत्वमेक इच्छन्ति। देवा ब्रह्माणः, देवा ब्रह्माणः ।। देवब्रह्मणोरनुदात्तः ।। 38 ।।


text:
अध्याय २६
सद्यो-व्रणा ये सहसा संभवन्त्य् अभिघाततः ।
अन्-अन्तैर् अपि तैर् अङ्गम् उच्यते जुष्टम् अष्ट-धा ॥१॥
घृष्टावकृत्त-विच्छिन्न-प्रविलम्बित-पातितम् ।
विद्धं भिन्नं विदलितं तत्र घृष्टं लसीकया ॥२॥
२६.२ -प्रविलम्बि-निपातितम् रक्त-लेशेन वा युक्तं स-प्लोषं छेदनात् स्रवेत् ।
अवगाढं ततः कृत्तं विच्छिन्नं स्यात् ततो ऽपि च ॥३॥
प्रविलम्बि स-शेषे ऽस्थ्नि पतितं पातितं तनोः ।
सूक्ष्मास्य-शल्य-विद्धं तु विद्धं कोष्ठ-विवर्जितम् ॥४॥
२६.४ प्रविलम्बि स-शेषास्थि भिन्नम् अन्यविदलितं मज्ज-रक्त-परिप्लुतम् ।
प्रहार-पीडनोत्पेषात् सहास्थ्ना पृथु-तां गतम् ॥५॥
२६.५ प्रहार-पीडनोत्पातैः २६.५ प्रहार-पीडनात् तेषां सद्यः सद्यो-व्रणं सिञ्चेअथ यष्ट्य्-आह्व-सर्पिषा ।
तीव्र-व्यथं कवोष्णेन बला-तैलेन वा पुनः ॥६॥
क्षतोष्मणो निग्रहार्थं तत्-कालं विसृतस्य च ।
कषाय-शीत-मधुर-स्निग्धा लेपादयो हिताः ॥७॥
सद्यो-व्रणेष्व् आयतेषु संधानार्थं विशेषतः ।
मधु-सर्पिश् च युञ्जीत पित्त-घ्नीश् च हिमाः क्रियाः ॥८॥
२६.८ मधु-सर्पिः प्रयुञ्जीत स-संरम्भेषु कर्तव्यम् ऊर्ध्वं चाधश् च शोधनम् ।
उपवासो हितं भुक्तं प्रततं रक्त-मोक्षणम् ॥९॥
२६.९ उपवासो हितस् तत्र घृष्टे विदलिते चैष सु-तराम् इष्यते विधिः ।
तयोर् ह्य् अल्पं स्रवत्य् अस्रं पाकस् तेनाशु जायते ॥१०॥
अत्य्-अर्थम् अस्रं स्रवति प्राय-शो ऽन्य-त्र विक्षते ।
ततो रक्त-क्षयावायौ कुपिते ऽति-रुजा-करे ॥११॥
२६.११ अत्य्-अर्थम् अस्रं वमति २६.११ प्राय-शो ऽन्य-त्र च क्षते स्नेह-पान-परीषेक-स्वेद-लेपोपनाहनम् ।
स्नेह-वस्तिं च कुर्वीत वात-घ्नौषध-साधितम् ॥१२॥
२६.१२ स्नेहैर् वस्तिं च कुर्वीत २६.१२ वात-घ्नौषध-साधितैः इति साप्ताहिकः प्रोक्तः सद्यो-व्रण-हितो विधिः ।
सप्ताहागत-वेगे तु पूर्वोक्तं विधिम् आचरेत् ॥१३॥
२६.१३ इति सप्ताहिकः प्रोक्तः प्रायः सामान्य-कर्मेदं वक्ष्यते तु पृथक् पृथक् ।
घृष्टे रुजं निगृह्याशु व्रणे चूर्णानि योजयेत् ॥१४॥
कल्कादीन्य् अवकृत्ते तु विच्छिन्न-प्रविलम्बिनोः ।
सीवनं विधिनोक्तेन बन्धनं चानु पीडनम् ॥१५॥
२६.१५ बन्धनं चाशु पीडनम् अ-साध्यं स्फुटितं नेत्रम् अ-दीर्णं लम्बते तु यत् ।
संनिवेश्य यथा-स्थानम् अ-व्याविद्ध-सिरं भिषक् ॥१६॥
२६.१६ उदीर्णं लम्बते तु यत् २६.१६ संनिवेश्य यथा-स्थानं २६.१६ सूच्या विध्येत् सिरां भिषक् पीडयेत् पाणिना पद्म-पलाशान्तरितेन तत् ।
ततो ऽस्य सेचने नस्ये तर्पणे च हितं हविः ॥१७॥
२६.१७ तर्पणे कथितं हविः विपक्वम् आजं यष्ट्य्-आह्व-जीवकर्षभकोत्पलैः ।
स-पयस्कैः परं तधि सर्व-नेत्राभिघात-जित् ॥१८॥
गल-पीडावसन्ने ऽक्ष्णि वमनोत्कासन-क्षवाः ।
प्राणायामो ऽथ-वा कार्यः क्रिया च क्षत-नेत्र-वत् ॥१९॥
२६.१९ गल-पीडो ऽवसन्ने ऽक्ष्णि २६.१९ वमनोत्क्लेशन-क्षवाः कर्णे स्थानाच्युते स्यूते श्रोतस् तैलेन पूरयेत् ।
कृकाटिकायां छिन्नायां निर्गच्छत्य् अपि मारुते ॥२०॥
२६.२० कर्णे स्थान-च्युते स्यूते २६.२० स्रोतस् तैलेन पूरयेत् समं निवेश्य बध्नीयात् स्यूत्वा शीघ्रं निर्-अन्तरम् ।
आजेन सर्पिषा चात्र परिषेकः प्रशस्यते ॥२१॥
२६.२१ समां निवेश्य बध्नीयात् २६.२१ आजेन सर्पिषा तत्र उत्तानो ऽन्नानि भुञ्जीत शयीत च सु-यन्त्रितः ।
घातं शाखासु तिर्यक्-स्थं गात्रे सम्यङ्-निवेशिते ॥२२॥
स्यूत्वा वेल्लित-बन्धेन बध्नीयाघन-वाससा ।
चर्मणा गोष्-फणा-बन्धः कार्यश् चा-संगते व्रणे ॥२३॥
२६.२३ कार्यश् चांस-गते व्रणे २६.२३ कार्यश् चांश-गते व्रणे पादौ विलम्बि-मुष्कस्य प्रोक्ष्य नेत्रे च वारिणा ।
प्रवेश्य वृषणौ सीव्येत् सेवन्या तुन्न-संज्ञया ॥२४॥
२६.२४ सेवन्या पिचु-युक्तया २६.२४ सीवन्या पिचु-युक्तया कार्यश् च गोष्-फणा-बन्धः कट्याम् आवेश्य पट्टकम् ।
स्नेह-सेकं न कुर्वीत तत्र क्लिद्यति हि व्रणः ॥२५॥
२६.२५ तत्र क्लिद्यन्ति हि व्रणाः २६.२५ तेन क्लिद्यन्ति हि व्रणाः कालानुसार्य्-अगुर्व्-एला-जाती-चन्दन-पर्पटैः ।
शिला-दार्व्य्-अमृता-तुत्थैः सिद्धं तैलं च रोपणम् ॥२६॥
२६.२६ -जाती-चन्दन-पद्मकैः छिन्नां निःशेषतः शाखां दग्ध्वा तैलेन युक्तितः ।
बध्नीयात् कोश-बन्धेन ततो व्रण-वआचरेत् ॥२७॥
२६.२७ दग्ध्वा तैलेन युक्तिभिः कार्या शल्याहृते विद्धे भङ्गाविदलिते क्रिया ।
शिरसो ऽपहृते शल्ये वाल-वर्तिं प्रवेशयेत् ॥२८॥
मस्तुलुङ्ग-स्रुतेः क्रुद्धो हन्याएनं चलो ऽन्य-था ।
व्रणे रोहति चैकैकं शनैर् अपनयेत् कचम् ॥२९॥
२६.२९ मस्तुलुङ्ग-स्रुते क्रुद्धो मस्तुलुङ्ग-स्रुतौ खादेन् मस्तिष्कान् अन्य-जीव-जान् ।
शल्ये हृते ऽङ्गाअन्यस्मात् स्नेह-वर्तिं निधापयेत् ॥३०॥
दूरावगाढाः सूक्ष्मास्या ये व्रणाः स्रुत-शोणिताः ।
सेचयेचक्र-तैलेन सूक्ष्म-नेत्रार्पितेन तान् ॥३१॥
भिन्ने कोष्ठे ऽसृजा पूर्णे मूर्छा-हृत्-पार्श्व-वेदनाः ।
ज्वरो दाहस् तृड् आध्मानं भक्तस्यान्-अभिनन्दनम् ॥३२॥
सङ्गो विण्-मूत्र-मरुतां श्वासः स्वेदो ऽक्षि-रक्त-ता ।
लोह-गन्धि-त्वम् आस्यस्य स्यागात्रे च वि-गन्ध-ता ॥३३॥
आमाशय-स्थे रुधिरे रुधिरं छर्दयत्य् अपि ।
आध्मानेनाति-मात्रेण शूलेन च विशस्यते ॥३४॥
२६.३४ शूलेन च विनश्यति २६.३४ शूलेन च विशिष्यते पक्वाशय-स्थे रुधिरे स-शूलं गौरवं भवेत् ।
नाभेर् अधस्-ताछीत-त्वं खेभ्यो रक्तस्य चागमः ॥३५॥
अ-भिन्नो ऽप्य् आशयः सूक्ष्मैः स्रोतोभिर् अभिपूर्यते ।
असृजा स्यन्दमानेन पार्श्वे मूत्रेण वस्ति-वत् ॥३६॥
तत्रान्तर्-लोहितं शीत-पादोच्छ्वास-कराननम् ।
रक्ताक्षं पाण्दु-वदनम् आनद्धं च विवर्जयेत् ॥३७॥
आमाशय-स्थे वमनं हितं पक्वाशयाश्रिते ।
विरेचनं निरूहं च निः-स्नेहोष्णैर् विशोधनैः ॥३८॥
२६.३८ हितं पक्वाशयाश्रये २६.३८ हितं पक्वाशय-स्थिते २६.३८ निः-स्नेहोष्णैर् विशोधनम् यव-कोल-कुलत्थानां रसैः स्नेह-विवर्जितैः ।
भुञ्जीतान्नं यवागूं वा पिबेत् सैन्धव-संयुताम् ॥३९॥
२६.३९ पिबेत् सैन्धव-संयुतम् अति-निःस्रुत-रक्तस् तु भिन्न-कोष्ठः पिबेअसृक् ।
क्लिष्ट-च्छिन्नान्त्र-भेदेन कोष्ठ-भेदो द्वि-धा स्मृतः ॥४०॥
२६.४० अति-निःसृत-रक्तस् तु २६.४० क्लिन्न-भिन्नान्त्र-भेदेन २६.४० श्लिष्ट-च्छिन्नान्त्र-भेदेन मूर्छादयो ऽल्पाः प्रथमे द्वितीये त्व् अति-बाधकाः ।
क्लिष्टान्त्रः संशयी देही छिन्नान्त्रो नैव जीवति ॥४१॥
२६.४१ क्लिन्नान्त्रः संशयी देही २६.४१ क्लिष्टान्त्रः संशये देही २६.४१ श्लिष्टान्त्रः संशयी देही २६.४१ भिन्नान्त्रो नैव जीवति यथा-स्वं मार्गम् आपन्ना यस्य विण्-मूत्र-मारुताः ।
व्य्-उपद्रवः स भिन्ने ऽपि कोष्ठे जीवत्य् अ-संशयम् ॥४२॥
अ-भिन्नम् अन्त्रं निष्क्रान्तं प्रवेश्यं न त्व् अतो ऽन्य-था ।
उत्पङ्गिल-शिरो-ग्रस्तं तअप्य् एके वदन्ति तु ॥४३॥
२६.४३ उरोगल-शिरो-ग्रस्तं २६.४३ उरोङ्गिल-शिरो-ग्रस्तं २६.४३ पुपुङ्गल-शिरो-ग्रस्तं २६.४३ वयङ्गिल-शिरो-ग्रस्तं प्रक्षाल्य पयसा दिग्धं तृण-शोणित-पांसुभिः ।
प्रवेशयेत् कॢप्त-नखो घृतेनाक्तं शनैः शनैः ॥४४॥
क्षीरेणार्द्री-कृतं शुष्कं भूरि-सर्पिः-परिप्लुतम् ।
अङ्गुल्या प्रमृशेत् कण्ठं जलेनोद्वेजयेअपि ॥४५॥
तथान्त्राणि विशन्त्य् अन्तस् तत्-कालं पीडयन्ति च ।
व्रण-सौक्ष्म्याबहु-त्वावा कोष्ठम् अन्त्रम् अन्-आविशत् ॥४६॥
२६.४६ तत्-कालं पीडयेत च तत्-प्रमाणेन जठरं पाटयित्वा प्रवेशयेत् ।
यथा-स्थानं स्थिते सम्यक् अन्त्रे सीव्येअनु व्रणम् ॥४७॥
२६.४७ यथा-स्थान-स्थिते सम्यग् स्थानाअपेतम् आदत्ते जीवितं कुपितं च तत् ।
वेष्टयित्वानु पट्टेन घृतेन परिषेचयेत् ॥४८॥
२६.४८ जीवितं कुपितं च यत् चूर्णैर् यथोक्तैः संधानं कृत्वा क्षौद्र-घृत-प्लुतैः ।
ततः कवलिकां दत्त्वा वेष्टयेअनु-पूर्व-शः ॥४८.१-१॥
पाययेत ततः कोष्णं चित्रा-तैल-युतं पयः ।
मृदु-क्रियार्थं शकृतो वायोश् चाधः-प्रवृत्तये ॥४९॥
२६.४९ पाययेत् तं ततः कोष्णं २६.४९ चित्र-तैल-युतं पयः अनुवर्तेत वर्षं च यथोक्तं व्रण-यन्त्रणाम् ।
उदरान् मेदसो वर्तिं निर्गतां भस्मना मृदा ॥५०॥
२६.५० यथोक्तं व्रण-यन्त्रणम् अवकीर्य कषायैर् वा श्लक्ष्णैर् मूलैस् ततः समम् ।
दृढं बद्ध्वा च सूत्रेण वर्धयेत् कुशलो भिषक् ॥५१॥
२६.५१ श्लक्ष्णैर् मूले ततः समम् २६.५१ श्लक्ष्णैश् चूर्णैस् ततः समम् तीक्ष्णेनाग्नि-प्रतप्तेन शस्त्रेण सकृएव तु ।
स्याअन्य-था रुग् आटोपो मृत्युर् वा छिद्यमानया ॥५२॥
स-क्षौद्रे च व्रणे बद्धे सु-जीर्णे ऽन्ने घृतं पिबेत् ।
क्षीरं वा शर्करा-चित्रा-लाक्षा-गोक्षुरकैः शृतम् ॥५३॥
२६.५३ स-क्षौद्रे तु व्रणे बद्धे २६.५३ सु-जीर्णान्नो घृतं पिबेत् रुग्-दाह-जित् स-यष्ट्य्-आह्वैः परं पूर्वोदितो विधिः ।
मेदो-ग्रन्थ्य्-उदितं तत्र तैलम् अभ्यञ्जने हितम् ॥५४॥
२६.५४ मेदो-ग्रन्थ्य्-उदितं चात्र तालीशं पद्मकं मांसी हरेण्व्-अगुरु-चन्दनम् ।
हरिद्रे पद्म-बीजानि सोशीरं मधुकं च तैः ॥५५॥
पक्वं सद्यो-व्रणेषूक्तं तैलं रोपणम् उत्तमम् ।
गूढ-प्रहाराभिहते पतिते विषमोच्चकैः ॥५६॥
२६.५६ मूढ-प्रहाराभिहते कार्यं वातास्र-जित् तृप्ति-मर्दनाभ्यञ्जनादिकम् ।
विश्लिष्ट-देहं मथितं क्षीणं मर्माहतं हतम् ॥५७॥
२६.५७ कुर्यावातासृग्-उक्तं हि २६.५७ -मर्दनाभ्यङ्ग-शोधनम् २६.५७ मर्दनाभ्यङ्ग-शोधनम् २६.५७ क्षीणं मर्माहताहतम् २६.५७ क्षीणं मर्माहतं च तम् वासयेत् तैल-पूर्णायां द्रोण्यां मांस-रसाशिनम् ॥५७ऊ̆अ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
मानवाधिकाराणां जागत-अभिघोषणाया: पंचाशत्तमा वर्षपूर्ति:।
1948-1998
मानवाधिकाराणां जागत-अभिघोषणा {अन्य-भाषा-रूपान्तराणि सामग्र्यश्च}
एतच्छताब्दस्य अष्टचत्वारिंशत्तमे वर्षे डिसेम्बर-मासे अभ्युपगत: अभिघोषितश्च, महासभाया: 217-अ-{3}-इत्याय्व्य: प्रस्ताव:।
प्रस्तावना
यत्र जगति शान्ति-न्याय-स्वातन्त्र्याणां आधार: मानव-परिवारस्य सर्वेषामपि सदस्यानां साम्यानां अय
्वण्डितानाञ्च अधिकाराणां, पारम्परिक-गौरवस्य चाभिज्ञाने स्यात्,यत्र मानवाधिकाराणां अवमानेन अनादरेण च
कार्याणि दुर्दान्तरूपेण परिणमितानि, यै: मानवीय-चेतना विक्षोभिता, अपि च,सामान्य-जनानां उच्चतमाकांक्षा:
अभिघोषिता: स्यु:, एवं हि नूतनविश्वारंभेण, मानवा: अभिव्यक्ते: स्वातन्त्र्यमनुभवितुं शक्ष्यन्ति, निर्भया
श्च भवितार:, यत्र चैतत् अनिवार्यम् यदि शोषणात्याचारान् विरुध्य अन्तिम-प्रयासत्वेन मनुष्य:, प्रया
सानुष्ठानार्थं नैव विवशीक्रियते चेत्तदा, मानवाधिकारा: विधि-नियमेन संरक्षणीया:,यत्र च राष्ट्रेषु परस्परं
सय्व्य-सम्बन्धानां विकासजातं समुन्नेतुं परमावश्यकं स्यात्,यत्र मौलिकेषु मानवाधिकारेषु संयुक्त-राष्ट्र-संघस्य
जना: घोषणापत्रे स्वीयास्थां दृढ़ीकृतवन्त:, बृहत्तरे च स्वातन्त्र्ये भद्रतरं जीवनस्तरं सामाजिक-प्रगतिं च सम
ुन्नेतुं निर्णीतम्, स्त्री-पुरुषाणां साम्याधिकारेषु मानव-व्यक्ते: गौरवे मूल्ये च निष्ठा दृढ़ीकृता,यत्र,
सदस्यदेशा: मौलिक-स्वातन्ञ्याणां मानवाधिकाराणाञ्च परिपालनार्थं वैश्विकादरस्य समुन्नतये च, संयुक्त-र
ाष्ट्र-संघेन संभूय प्रतिश्रुता: स्यु:,यत्र स्वीय-प्रतिश्रुतीनां परिपूर्णतायै एतेषां अधिकाराणां स्वातन्ञ्या
णां च सामान्यावगमनं महत्तमं महत्त्वाधायि च स्यात्,तदर्थं साम्प्रतम्,महासभा सर्वेषां राष्ट्राणां सर्वेषां
च जनानां कृते सामान्योपलब्धि-स्तर-रूपेण मानवाधिकाराणां एनां जागताभिघोषणां अभिघोषयति। समाजस्य प्
रत्येकमपि अंगम्, प्रत्येकमपि जन:, मनसि सततं अभिघोषणामेनां निधाय, एतेषां अधिकाराणां स्वातन्ञ्याणां
च कृते सम्मानं समुन्नेतुं शिक्षाध्यापनार्थं प्रयतिष्यते, अपि च, स्वीय-क्षेत्राधिकारान्तर्गत
ं क्षेत्रवास्तव्येषु जनेषु स्वेषु च सदस्यदेशेषु तदीयेषु जनेषु च स्वीय-वैश्विक-प्रभावि-परिपालनाभ्युपगमनान
ि संरक्षितुं आन्ताराष्ट्रिकाणां राष्ट्रिकाणाञ्च प्रगतिशीलोपायानां च माध्यमेन प्रयतिष्यते।
अनुच्छेद: 1 सर्वे मानवा: स्वतन्त्रा: समुत्पन्ना: वर्तन्ते अपि च, गौरवदृशा अधिकारदृशा च समाना: एव वर्तन्ते। एते सर्वे चेतना-तर्क-शक्तिभ्यां सुसम्पन्ना: सन्ति। अपि च, सर्वेऽपि बन्धुत्व-भावनया परस्परं व्यवहरन्तु।
अनुच्छेद: 2 अस्यां अभिघोषणायां निर्दिष्टा: सर्वेऽपि अधिकारा: सर्वाण्यपि च स्वातन्त्र्याणि, विनैव जाति-वर्ण-लिंग-भाषा-धर्म-राजनीतिक-तदितर-मन्तव्यादि-भेदम्, राष्ट्रीयं सामाजिकाधारं सम्पज्जन्म-तदितर स्तरञ्च अविगणय्य, अधिगन्तुं सर्वोऽपि जन: प्रभवति। एतदतिरिक्तम्, कस्याश्चिदपि प्रभुसत्ताया: नियमनान्तर्गतम्, स्वाधीनस्य आत्मप्रशासनेतर-तन्त्रस्य, न्यासितन्त्रस्य वा वास्तव्यस्य प्रदेशस्य देशस्य वा राजनीतिक-सीमा-निबन्धनान्ताराष्ट्रिक-स्तराधारेण न कोऽपि भेदो विधास्यते।
अनुच्छेद: 3 सर्वोऽपि जन: जीवन-स्वातन्त्र्य-सुरक्षाधिकारं संधत्ते।
अनुच्छेद: 4 न कमपि जनं दासत्वेन पराधीनत्वेन वा धारयितुं अनुज्ञास्यते। अपि च दासव्यापार: पूर्णरूपेण प्रतिषिद्ध: स्थास्यति।
अनुच्छेद: 5 न कमपि जनं विरुध्य अवमाननात्मकं व्यवहारं दण्डं वा क्रूरं अमानवीयं प्रतोदनं वा प्रवर्तयितुं अनुज्ञास्यते।
अनुच्छेद: 6 विधे: समक्षं सर्वोऽपि जन: सर्वत्र अभिज्ञातुं अधिकारं संधत्ते।
अनुच्छेद:7 विधे: समक्षं सर्वेऽपि तुल्या: समानाश्च वर्तन्ते। अपि च विनैव कमपि भेदं विधे: तुल्यं संरक्षणमवाप्तुं अर्हन्ति। अस्या: अभिघोषणाया: उल्लंघने कमपि भेदं, एतादृग्भेदं वा अभिलक्ष्य कामपि चेष्टां विरुध्य समान-संरक्षणार्हा: सर्वेऽपि वर्तन्ते।
अनुच्छेद: 8 विधिना संविधानेन वा प्रदत्तानां मौलिकाधिकाराणामुल्लंघन-कार्याणां कृते, योग्यै: राष्ट्रीय-न्यायपीठै: संस्तुतानां प्रभाविनां समुपायानां प्रयोगार्हो हि सर्वो जनोऽस्ति।
अनुच्छेद: 9 न कोऽपि जन: स्वेच्छया निग्रहीतुं, धर्तुं, निष्कासयितुं वा अनुज्ञास्यते।
अनुच्छेद: 10 सर्वोऽपि जन:, स्वं विरुध्य प्रवर्त्तितस्य कस्यापि आपराधिकाक्षेपस्य, स्वीयाधिकाराणां दायित्वानां च, विनिर्धारणस्य च कृते, स्वाधीनेन निष्पक्षेण च न्यायपीठेन विधीयमानस्य समुचितस्य सार्वजनिकस्य श्रवणस्य च कृते सर्वोऽपि जन: पूर्णां समानतां धारयति।
अनुच्छेद: 11 प्रत्येकमपि जन:, विधेरनुसारेण यावदवधि सार्वजनिकाभियोग-प्रकरणे प्रमुय्वापराध-सिद्धिं नैव भजते, तावत्पर्यन्तं निर्दुष्ट: इत्यामंस्यते। अपि च, स्वीय-प्रतिरक्षार्थं तेन जनेन सर्वमपि आवश्यक-प्रतिभूतिजातं उपपादनीयं वर्तते। आन्ताराष्ट्रिकस्य राष्ट्रिकस्य च विधेरन्तर्गतम् प्रमुय्वापराध-निष्प्रभावकस्य कस्यापि कार्यस्य कारणात् न कोऽपि प्रमुय्वापराधार्थं अपराधीति गणयिष्यते। न वा, प्रमुय्वापराध-काले प्रवर्तनीय-दण्ड-दानात् नाधिकतरो दण्ड: कस्मिंश्चिदपि प्रवर्तनीयो भविता।
अनुच्छेद: 12 द्वादशोऽनुच्छेद:न कस्यापि व्यक्तिगते पारिवारिके च जीवने, गृहे, पत्रव्यवहारे च स्वेच्छया हस्तक्षेपोऽनुज्ञास्यते, न वा कस्यापि य्व्यातिं सम्मानं वाक्रान्तुं कोऽपि शक्ष्यति। एताहक्-हस्तक्षेपाक्रमणानि विरुध्य प्रत्येकमपि-जन: विधि-संरक्षणं संधत्ते।
अनुच्छेद: 13 प्रत्येकमपि राष्ट्रस्य सीम्नि आवासस्य गमनागमनस्य च स्वातन्ञ्याधिकारं प्रत्येकमपि जन: संधारयति।स्वदेशोपेतं कमपि देशं त्यक्तुं स्वदेशं च प्रत्यागन्तुं प्रत्येकमपि अधिकृतोऽस्ति। [missing?]
अनुच्छेद: 14 उपद्रवेभ्यो रक्षितुं अन्यदेशेषु शरणमधिगन्तुं प्रत्येकमपि अधिकारं संधत्ते।संयुक्तराष्ट्रसंघस्य सिद्धान्तानां उद्देश्यानां च प्रतिकूलकार्येभ्य: राजनीतिकेतरापराधेभ्यश्च समुत्त्थितेषु वास्तविकाभियोग-प्रकरणेषु अधिकारोऽयं नैव प्रभविता। [missing?]
अनुच्छेद: 15 प्रत्येकमपि राष्ट्रियताया: अधिकारं धारयति।न कोऽपि स्वेच्छया स्वीयराष्ट्रीयतातो वञ्चित: स्यात्, न वा स्वीय-राष्ट्रीयता-परिवर्तनाधिकारात् प्रत्याय्व्यातो भवेत्। [missing?]
अनुच्छेद: 16 जाति-धर्म-राष्ट्रीयता-नियमनं विनैव पूर्ण-वयस्का: स्त्री-पुरुषा:, परिवारं प्रतिष्ठापयितुं विवाहाधिकारवन्तो वर्त्तन्ते। विवाहार्थं, विवाहावसरे, विवाह-विच्छेदे वा ते समानाधिकारान् संधारयन्ति। विवाहेच्छुकानां पूर्ण-स्वतन्त्र-सहमत्यैव विवाह-संस्कार: अनुष्ठेयोऽस्ति।परिवारस्तु, समाजस्य स्वाभाविको मौलिकश्च वर्गीयैकांशो वर्तते, अपि चायं समाजेन राष्ट्रेण वा संरक्षणीयोऽस्ति।
अनुच्छेद: 17 प्रत्येकमपि अन्येषां सहयोग-पुरस्सरं एकाकि एव वा सम्पत्संधारण-स्वामित्वाधिकारं संधत्ते। न कोऽपि स्वेच्छया स्वीयसंपत्स्वामित्वाधिकारात् वञ्चितो भवेत्।
अनुच्छेद: 18 प्रत्येकमपि विचाराणां चेतनाया: धर्मस्य च स्वातन्ञ्याधिकारं संधत्ते। अस्मिन् अधिकारे, स्वीयं धर्मं विश्वासं वा शिक्षयितुं अभ्यस्तुं अर्चितुं परिपालयितुं वा, वैयक्तिके सामाजिके च जीवने, अन्यैश्च सह सामुदायिकजीवने एकाकिना वा स्वीयं धर्मं विश्वासं स्वातन्ञ्यं च परिवर्तयितुमपि प्रत्येकं जन: स्वातन्त्र्यं धारयति।
अनुच्छेद: 19 प्रत्येकमपि मन्तव्याभिव्यक्त्यो: अधिकारं संधत्ते। सीमाव्यवधानं अविगणय्य, केनापि संचार-माध्यमेन विचाराणां सूचनानां च आदान-प्रदानार्थं विनैव हस्तक्षेपं किश्चदपि जन:, स्वीय-मन्तव्य-संघारणार्थं अधिकारेऽस्मिन् अर्हिष्यते।
अनुच्छेद: 20 प्रत्येकमेव जन: शान्तिपूर्णरीत्या सम्मिलितुं संघटनानि च विरचयितुमर्हो वर्तते।केनचिदपि संघटनेन सह आत्मानं संयोजयितुं न कोऽपि विवशीकर्तुं शक्यते। [missing?]
अनुच्छेद: 21 स्वीयराष्ट्रस्य प्रशासने प्रत्यक्षरीत्या अथवा निष्पक्षनिर्वाचित-प्रतिनिधि-माध्यमेन प्रत्येकं जन: सहभागिभवितुमर्हति। प्रत्येकं जनस्तदीये राष्ट्रे लोकसेवाया: तुल्यमधिकारं संधत्ते। लोकेच्छया प्रशासनाधिकारो विरचयिष्यते; इयमिच्छा कालबद्धै: नियमोचितैश्च निर्वाचनै: प्रकाश्यम् आगन्त्री; इमानि निर्वाचनानि च वैश्विकं तुल्यं गुप्तं मतदानेन अथवा तुल्यमेवेतरेण मतदानविधिना भवितार:।
अनुच्छेद: 22 प्रत्येकमेव जन:, सामाजिकत्वात्, सामाजिक-सुरक्षाया अधिकारं सन्धारयति; असौ हि राष्ट्रीयप्रयासेन आन्ताराष्ट्रीयसहयोगे न च प्रत्येकं राज्यस्य संघटन-संसाधनानुरूपम्, स्वीयाविभाज्यार्थिक-सामाजिक-सांस्कृतिकाधिकाराणां प्रतिष्ठायै, स्वीयव्यक्तित्वस्य उन्मुक्त {सर्वांगीण} विकासार्थं च संसिद्धिं अर्हति।
अनुच्छेद: 23 प्रत्येकमपि निर्वृत्तितां विरुध्य संरक्षणमधिगन्तुं, अनुकूल-कार्य-स्थितीनां न्यायीकरणमवाप्तुं स्वतन्त्र-वृत्तिता-चयनं विधातुं कार्याणि चानुष्ठातुं अधिकारं धत्ते।प्रत्येकम्, विनैव भेदम्, सम-कार्यार्थम्, समान-वेतनमानं {पारिश्रमिकं} अधिगन्तुं अधिकृतोऽस्ति। कार्यनिरत: प्रत्येकमपि जन:, स्वस्य स्वीय-परिवारस्य च मानवीय-गौरव-युतस्य अस्तित्वस्य संरक्षणार्थं समुचितानुकूल-पारिश्रमिकादानस्य अधिकारं धारयति। आवश्यके सति चासौ सामाजिक-संरक्षणस्य अन्योपायै: एतत्पूरयितुं अर्हिष्यते। स्वीयहितानां संरक्षणार्थं प्रत्येकम् श्रमिकसंघटनै: साकं आत्मानं संयोजयितुं एतादृक्-संघटनं वा संरचयितुं अधिकृतोऽस्ति।
अनुच्छेद: 24 कार्यहोराणां समुचित-नियमन-पुरस्सरम्, सवेतनं च नियतावधिकावकाशेन सह विश्रमाधिकार: प्रत्यकस्मै प्रदेयोऽस्ति।
अनुच्छेद: 25 प्रत्येकं जन: य्वाद्य-वस्त्रावास-चिकित्सोपचर्यादिभि:, आवश्यक-सामाजिक-सेवाभिश्च सह स्वस्य स्वीयपरिवारस्य च अनामयतायै स्वस्थतायै च पर्याप्तं जीवनस्तरं संधारयितुं अधिकृतोऽस्ति। अपि च, नियन्त्रण-शून्यासु परिस्थितिषु अन्यस्मिन् जीवकोपार्जनाभावे वृद्धावस्थायां, वैधव्यप्राप्तौ, अयोग्यतायां, रुग्णतायां निर्वृत्तितायां च सत्याम्, प्रत्येकमपि सुरक्षाधिकारं सन्धारयति। मातृत्वस्य शिशुत्वस्य च कृते विशिष्टसाहाय्योपचर्याजातं प्रदेयं भविता। अवैधा: वैधाश्च सर्वेऽपि बाला:, समानं सामाजिकं संरक्षणं अवाप्तुं अर्हिष्यन्ति।
अनुच्छेद: 26 प्रत्येकमपि जन: शिक्षाधिकारं संधत्ते। प्राथमिकेषु, मौलिकस्तरेषु च शिक्षा नि:शुल्का वर्तिता। प्राथमिकी शिक्षा अनिवार्या भविता। प्राविधिकी व्यावसायिकी च शिक्षा सामान्यतया उपपादयिष्यते, उच्चतरशिक्षा च, सर्वेषामपि कृते योग्यताधारेण समानरूपेण प्राप्या भविता। शिक्षैषा मानवीय व्यक्तित्वस्य सर्वांगीण-विकासं प्रति निर्दिष्टा भविता अपि चैषा मौलिक स्वातन्ञ्याणां मानवाधिकाराणां च कृते सम्मान-संवर्धिका भविता। सर्वेस्वपि राष्ट्रेषु जातीयेषु धार्मिकेषु-वा वर्गेषु शिक्षैषा। सय्व्यसहिष्णुता-सद्भाव-संवर्धिका वर्त्तिता। अपि चैषा, शान्ति-संधारणार्थं संयुक्त राष्ट्रसंघस्य कार्याणि इतोऽप्यग्रे प्रसारयिष्यति। बालानां कृते प्रदेयां शिक्षां चेतुं पितरौ प्राथम्याधृतं अधिकारं धारयत:।
अनुच्छेद: 27 विविधकलानां आनन्द-सन्दोहमनुभवितुं वैज्ञानिको-पलस्धीनां लाभान् च संविभक्तुं विभिन्नानां समुदायानां सांस्कृतिक-जीवने च स्वतन्त्रतया सहयोक्तुं सर्वोऽपि जन: अधिकारयुतोऽस्ति। कस्यापि वैज्ञानिक-साहित्यिक-कलात्मकानां निर्माणानां, यस्यासौ रचयितास्ति, नैतिकानां वस्तुगतानां हितानां संरक्षणार्थं प्रत्येकं जनोऽधिकारं संधत्ते।
अनुच्छेद: 28 अस्यां अभिघोषणायां निर्दिष्टानां अधिकाराणां स्वातन्त्र्याणां च प्राप्तये सामाजिकान्ताराष्ट्रिक-व्यवस्थायां च पूर्णतया एतान् अधिगन्तुं प्रत्येकमपि जनोऽर्हिष्यते।
अनुच्छेद: 29 प्रत्येकं जन: समुदायस्य कृते कर्तव्यदायित्वं धारयति येन हि स्वीय-व्यक्तित्वस्य पूर्ण-स्वतन्त्र-विकास: संभवेत्। स्वीयाधिकार-स्वातन्त्र्याणां क्रियान्वयने प्रत्येकम् जन:, अन्येषां अधिकार-स्वातन्त्र्याणि प्रति समुचिताभिज्ञानादर-संरक्षणदृशा नूनं व्यवहरिष्यति। अपि चासौ लोकतान्त्रिक-समाजे, सामान्य-कल्याणं सार्वजनिक-व्यवस्थां नैतिकताया: समुचितावश्यकताश्च प्रति पूर्णं दायित्वं निर्वक्ष्यति। एतेऽधिकारा: एतानि स्वातन्त्र्याणि च, संयुक्तराष्ट्रसंघस्य उद्देश्यानि सिद्धान्तान् च विरुध्य न कथमपि प्रयोक्ष्यन्ते।
अनुच्छेद: 30 अस्यां अभिघोषणायां निर्दिष्टानां अधिकाराणां स्वातन्त्रयाणां च न कोऽप्यंश:, प्रणाश-लक्ष्याधारेण किमपि कार्यमनुष्ठातुं एतादृक्कार्यानुष्ठानार्थं वा कस्यचित् राष्ट्रस्य वर्गस्य जनस्य वा समीहित-सिद्धयर्थं अन्यथा व्याय्व्यातुं नैव शक्ष्यते। स्वत्वाधिकार: 1997 मानवाधिकाराणां कृते संयुक्तराष्ट्रोच्चायुक्तस्य कार्यालय: जिनेवा, स्वीट्ज़रलैण्ड


text:
कार्बेट् राष्ट्रियोद्यानम्
उत्तराञ्चलराजस्य नैनितालपौरीमण्डलयोः भागः एषः । अभयारण्यमेव ५२३चतुरस्र कि.मी. अस्ति । कुमाम्व् पर्वतप्रदेशे रामगङ्गा नदी प्रवहति । एतत् रक्षितारण्यं सा.श.१९३५ तमे वर्षे घोषितमस्ति । प्रख्यातः मृगयाविहारी मृगयाप्रियः लेखकः जिम् कार्बेट् कदाचित् अनेकजनान् व्याघ्रेभ्यः रक्षितवान् । नरभक्षकव्याघ्राणां जीवनविषये अध्ययनं कृत्वा पुस्तकं Man eaters of kumaon लिखितवान् । अतः एव अरण्यं प्रति तस्य नाम एवम् आगतम् अस्ति । अस्य राष्ट्रियोद्यानस्य Tiger Country इत्यपि नाम अस्ति । अत्र किञ्चन पक्षिधाम अपि अस्ति । मृगाः वनप्राणिनः व्याघ्राः गजाः भल्लूकाः अत्र सन्ति । अत्र विविधाः पक्षिणः सन्ति । अतः खगवीक्षकस्वर्गः (Bird Watcher’s Paradise) इति कथयन्ति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
समीपे रामनगरे धूमशकटस्थानकमस्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
देहलीतः २१० कि.मी. दूरे भवति।
वीथिका[सम्पादयतु]
- ↑ Sinha, B. C., Thapliyal, M. and K. Moghe. "An Assessment of Tourism in Corbett National Park". Wildlife Institute of India. Retrieved 2007-10-12.


text:
आङ्ग्लदेशस्य राज्ञीम् निकषा किमपि राजबलं नास्ति ततः अपि सा राजते। कथम् एतत्? सा कौटिल्येन जनान् चीत्वा पुरस्करोति। सा यस्मात् जनान् चिनोति यस्मात् पुरस्करोति च तस्मात् ये जनाः पुरस्कारं न प्राप्नुवन्ति ते सदैव पुरस्कारस्य अभिलाषां धारयन्ति। ये जनाः पुरस्कारम् अप्राप्नुवन् ते सदैव राज्ञ्याः गुणान् स्तुवन्ति यतो हि राज्ञ्याः प्रकाशात् ते अपि भान्ति। अस्मात् कौटिल्यात् सा अद्यापि विराजते।
तथैव सोनियामहाभागा अपि विराजते। शरदयादवाय नितीश-भाजप-दलयोः प्रणयः न रोचते। कथम्? अस्मिन् भाचित्रे पश्यतु कस्मात् शरदवर्यः आत्मानं सोनियामाहाभागया सह उपविश्य धन्यं मन्यते इति। इदम् अद्य मया लब्धं भविष्यकाले किं प्राप्स्यामि इति सः स्वप्नं पश्यति लालायति च। सः सोनिया-राहुलाभ्यां वशीकृतः। सः किमपि अन्यं न पश्यति। यदा सः स्वप्नात् जागरिष्यति तदा सः ज्ञास्यति न तत्र सोनियामहाभागा न तत्र राहुलः केवलः वराकः शरदः।
२०१७-०८-०१ मङ्गलवासरः (2017-08-01 Tuesday)


text:
विधेः प्रकरणान्तरे ऽतिदेशात्सर्वकर्म स्यात् ॥१ -१॥
अपि वाभिधानसंस्कारद्रव्यर्थे क्रियेत तादर्थ्यात् ॥१ -२॥
तेषामप्रत्यक्षविशिष्टत्वात् ॥१ -३॥
इष्ठिरारम्भसंयोगादङ्गभूतान्निवर्तेतारमभस्य प्रधानसंयोगात् ॥१ -४॥
प्रधानाच्चान्यसंयुक्तात्कसर्वारम्भान्निवर्तेतानङ्गत्वात् ॥१ -५॥
तस्यां तु स्यात्प्रयाजवत् ॥१ -६॥
न वाङ्गभूतत्वात् ॥१ -७॥
एकवाक्यत्वाच्च ॥१ -८॥
कर्म च द्रव्यसंयोगार्थमर्थाभावान्निवर्तेत तादर्थ्यं श्रुतिसंयोगात् ॥१ -९॥
स्थाणौ तु देशमात्रत्वादनिबृत्तिः प्रतीयेत ॥१ -१०॥
अपि वा शेषभूतत्वात्संस्कारः प्रतीयेत ॥१ -११॥
समाख्यानं च तद्वत् ॥१ -१२॥
मन्त्रवर्णश्च तद्वत् ॥१ -१३॥
प्रयाजे च तन्न्यायत्वात् ॥१ -१४॥
लिङ्गदर्शनाच्च ॥१ -१५॥
तथाज्यभागाग्निरपीति चेत् ॥१ -१६॥
व्यपदेशाद्देवतान्तरम् ॥१ -१७॥
समत्वाच्च ॥१ -१८॥
पशावपीति चेत् ॥१ -१९॥
न तदभूतवचनात् ॥१ -२०॥
लिङ्गदर्शनाच्च ॥१ -२१॥
गुणो वा स्यात्कपालवद्गुणभूतविकाराच्च ॥१ -२२॥
अपि वा शेषभूतत्वात्तत्संस्कारः प्रतीयेत स्वाहाकारवदङ्गानामर्थसंयोगात् ॥१ -२३॥
व्यृद्धवचनञ्च विप्रतिपत्तौ तदर्थत्वात् ॥१ -२४॥
गुणेपीति चेत् ॥१ -२५॥
नासंहानात्करालवत् ॥१ -२६॥
ग्रहाणाञ्च सम्प्रतिपत्तौ तद्वचनं तदर्त्वात् ॥१ -२७॥
ग्रहाभावे च तद्वचनम् ॥१ -२८॥
देवतायाश्च हेतुत्वं प्रसिद्धं तेन दर्शयति ॥१ -२९॥
अविरुद्वोपपत्तिरर्थापत्तेः शृतवद्भूतविकारः स्यात् ॥१ -३०॥
स द्व्यर्थः स्यादुभयोः श्रुतिभूतत्वाद्विप्रतिपत्तौ तादर्थ्याद्विकारत्लमुक्तं तस्यार्थवादत्वम् ॥१ -३१॥
विप्रतिपत्तौ तासामाख्याविकारः स्यात् ॥१ -३२॥
अभ्यासो वा प्रयाजवदेकदेशो ऽन्यदेवत्यः ॥१ -३३॥
चरुर्हविर्विकारः स्यादिज्यासंयोगात् ॥१ -३४॥
प्रसिद्धग्रहणत्वाच्च ॥१ -३५॥
ओदनो वान्नसंयोगात् ॥१ -३६॥
न द्व्यर्थत्वात् ॥१ -३७॥
कपालविकारो वा विशये ऽर्थोपपत्तिभ्याम् ॥१ -३८॥
गुणमुख्यविशेषाच्च ॥१ -३९॥
तच्छ्रुतौ चान्यहविष्ठात् ॥१ -४०॥
लिङ्गदर्शनाच्च ॥१ -४१॥
ओदनो वा प्रयुक्तत्वात् ॥१ -४२॥
अपूर्वव्यपदेशाच्च ॥१ -४३॥
तथा च लिङ्गदर्शनम् ॥१ -४४॥
स कपाले प्रकृत्या स्यादन्यस्य चाश्रुतित्वात् ॥१ -४५॥
एकस्मिन्वाविप्रतिषेधात् ॥१ -४६॥
न वार्ऽथान्चरसंयोगादपूपे पाकसंयुक्तं धारणार्थं तरौ भवति तत्रार्थात्पात्रलाभः स्यादन्यमो ऽविशेषात् ॥१ -४७॥
चरौ वा लिङ्गदर्शनात् ॥१ -४८॥
तस्मिन्पेषणमनर्थलोपात्स्यात् ॥१ -४९॥
अक्रिया वा अपूपहेतुत्वात् ॥१ -५०॥
पिण्डार्थत्वाच्च संयवनम् ॥१ -५१॥
संवपनञ्च तादर्थ्यात् ॥१ -५२॥
सन्तापनमधःश्रपणात् ॥१ -५३॥
उपधानं च तादर्थ्यात् ॥१ -५४॥
पृथुश्र्लक्ष्णे वानपूपत्वात् ॥१ -५५॥
अभ्यूहश्चोपरिपाकार्थत्वात् ॥१ -५६॥
तथावज्वलनम् ॥१ -५७॥
व्युद्धृत्यासादनं च प्रकृतावश्रुतित्वात् ॥१ -५८॥
कृष्णलेष्वर्थलोपाकः स्यात् ॥२-१॥
स्याद्वा प्रत्यक्षशिष्टत्वात्प्रदानवत् ॥२ -२॥
उपस्तरणाभिघारणयोपमृतार्थत्वादकर्म स्यात् ॥२ -३॥
क्रियेत वार्ऽथवादत्वात्तयोः संसर्गबेतुत्वात् ॥२ -४॥
अकर्म वा चतुर्भिराप्तिवचनात्सह पूर्णं पुनश्चतुरवत्तम् ॥२ -५॥
क्रिया वा मुख्यावदानपरिमाणात्सामन्यात्तद्गुणत्वम् ॥२ -६॥
तेषां चैकावदानत्वात् ॥२ -७॥
आप्तिः संख्या समानत्वात् ॥२ -८॥
सतोस्त्वाप्तिवचनं व्यर्थम् ॥२ -९॥
विकल्पस्त्वेकावदानत्वात् ॥२ -१०॥
सर्वविकारे त्वभ्यसानर्थक्यं हविषो हीतरस्य स्यादपि वा स्विष्टकृतः स्यादितरस्यान्याय्यत्वात् ॥२ -११॥
अकर्म वा संसर्गार्थनिवृत्तस्मादाप्तिसमर्थत्वं ॥२ -१२॥
भक्षाणां तु प्रत्यर्थत्वादकर्म स्यात् ॥२ -१३॥
स्याद्वा निर्धानदर्शनात् ॥२ -१४॥
वचनं वाज्यभक्षस्य प्रकृतौ स्यादभागित्वात् ॥२ -१५॥
वचनं वा हिरण्यस्य प्रदानवदाज्यस् . गुणभूतत्वात् ॥२ -१६॥
एकधोपहारे सहत्वं ब्रह्मभक्षाणां प्रकृतौ विहितत्वात् ॥२ -१७॥
सर्वत्वं च तेषामधिकारात्स्यात् ॥२ -१८॥
पुरिषापनयो वा तेषामवाच्यत्वात् ॥२ -१९॥
पुरुषापनयात्स्वकालत्वम् ॥२ -२०॥
एकार्थत्वादविभागः स्यात् ॥२ -२१॥
ऋत्विद्जानं धर्ममात्रार्थं स्याद्ददातिसामर्थ्यात् ॥२ -२२॥
परिक्रयार्थं वा कर्मसंयोगाल्लोकवत् ॥२ -२३॥
दक्षिणायुक्तवचनाच्च ॥२ -२४॥
नचान्येनानम्येत परिक्रीयात्कर्मणः परार्थत्वात् ॥२ -२५॥
परिक्रीतवचनाच्च ॥२ -२६॥
सनिवन्येव भृति वचनात् ॥२ -२७॥
नैष्कर्तृकेण समस्तवाच्च ॥२ -२८॥
शेषभक्षाश्च तद्वत् ॥२ -२९॥
संस्कारो वा द्रव्यस्य परार्थत्वात् ॥२ -३०॥
शेषे च समत्वात् ॥२ -३१॥
स्वामिनि त दर्शनात्तत्सामान्यादितरेषान्तथात्वम् ॥२ -३२॥
तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥२ -३३॥
वरणमृत्विजामानमनार्थत्वात्सत्रे न स्यात्स्वकर्मत्वात् ॥२ -३४॥
परिक्रयश्च तादर्थ्यात् ॥२ -३५॥
प्रतिषेघश्च कर्मवत् ॥२ -३६॥
स्याद्वाप्रासर्पिकस्य धर्ममात्रत्वात् ॥२ -३७॥
न दक्षिणाशब्दात्तस्मान्नित्यानुवादः स्यात् ॥२ -३८॥
उदवसानीयः सत्रधर्मा स्यात्तदङ्गत्वात्तत्र दाने धर्ममात्रं स्यात् ॥२ -३९॥
न त्वेतत्प्रकृतित्वाद्विभक्तचोदितत्वाच्च ॥२ -४०॥
तेषां तु वचवाद्द्वियज्ञवत्सहप्रयोगः स्यात् ॥२ -४१॥
तत्रान्यानृत्विजो वृणीरन् ॥२ -४२॥
एकैकशस्तवविप्रतिषेधात्प्रकृतेश्चैकसंयोगात् ॥२ -४३॥
कामेष्टौ च दानशब्दात् ॥२ -४४॥
वचनं वा सत्रत्वात् ॥२ -४५॥
द्वेष्ये च चोदनाद्दक्षिणापनयात् ॥२ -४६॥
अस्थियज्ञो ऽविप्रतिषेधादितरेषां स्याद्विप्रतिषेधादस्थ्नाम् ॥२ -४७॥
यावादुक्तमुपयोगः स्यात् ॥२ -४८॥
यदि तु वचनात्तेषां जपसंस्कारमर्थलुप्तं सेष्टि तदर्थत्वात ॥२ -४९॥
काम्यानि तु न विद्यन्ते कामा ज्ञामाद्यथेतरस्यानुच्यमानानि ॥२ -५०॥
ईहार्थाश्चाभावात्सूक्तवाकवत् ॥२ -५१॥
स्युर्वार्ऽथवादत्वात् ॥२ -५२॥
नेच्छाभिधानात्तदभावादितरस्मिन् ॥२ -५३॥
स्युर्वा होतृकामाः ॥२ -५४॥
न तदाषीष्ट्वात् ॥२ -५५॥
सर्वस्वारस्यदिष्टगतौ समापनं न विद्यते कर्मणो जीवसंयोगात् ॥२ -५६॥
स्याद्वोभयोः प्रत्क्षशिष्टत्वात् ॥२ -५७॥
गते करमास्थियज्ञवत् ॥२ -५८॥
जीवत्यवचनमायुराशिषस्तदर्थत्वात् ॥२ -५९॥
वचनं वा भागित्वात्प्राग्यथोक्तात् ॥२ -६०॥
क्रिया स्याद्धर्ममात्राणाम् ॥२ -६१॥
गुणलोपे च मुख्यस्य ॥२ -६२॥
मुष्टिलोपात्तु संख्यालोपस्तद्गुणत्वात्स्यात् ॥२ -६३॥
न निर्वापशेषत्वात् ॥२ -६४॥
संख्यातु चोदनां प्रति सामान्यात्तद्विकारः संयोगाच्च परं मुष्ठेः ॥२ -६५॥
न चोदनाभिसम्बन्धात्प्रक्रतौ संस्कारयोगात् ॥२ -६६॥
औतपत्तिके तु द्रव्यतो विकारः स्यादकार्यात्वात् ॥२ -६७॥
नैमितेतिके तु कार्यत्वात्प्रकृतेः स्यात्त दापत्तेः ॥२ -६८॥
विप्रतिषेधे तद्वचनात्प्राकृतगुणलोपः स्यात्तेनच कर्मसंयोगात् ॥२ -६९॥
परेषां प्रतिषेधः स्यात् ॥२ -७०॥
प्रतिषेधाच्च ॥२ -७१॥
अर्थाभावे संस्कारत्वं स्यात् ॥२ -७२॥
अर्थेन च विपर्यासे तादर्यात्तत्त्वमेव स्यात् ॥२ -७३॥
विकृतौ शब्दवत्त्वात्प्रधानस्य गुणानामधिकोत्पत्तिः सन्निधानात् ॥३-१॥
प्रकृतिवत्तस्य चानुपरोधः ॥३ -२॥
चोदनाप्रभुत्वाच्च ॥३ -३॥
प्रधानं त्वङ्गसंयुक्तं तथाभूतमपूर्वं स्यात्तस्य विध्युपलक्षणात्सर्वो हि पूर्ववान्विधिरविशेषात्प्रवर्तितः ॥३ -४॥
न चाङ्गविधिरनङ्गे स्यात् ॥३ -५॥
कर्मणश्चै कशब्द्यात्सन्निधाने विधेराख्यासंयोगो गुणेनतद्विकारः स्याच्छब्दस्य विधिगामित्वाद्गुणस्य चोपदेश्यत्वात् ॥३ -६॥
अकार्यत्वाच्च नाम्नः ॥३ -७॥
तुल्याच प्रभुता गुणे ॥३ -८॥
सर्वमेवंप्रधानमिति चेत् ॥३ -९॥
तथाभूतेनसंयोगाद्यथार्थविधयः स्युः ॥३ -१०॥
विधित्वं चाविशिष्ठ मेवं प्राकृतानां वैकृतैः कर्मणायोगात्तस्मात्सर्वं प्रधानार्थम् ॥३ -११॥
समत्वाच्च तदुत्पत्तेः संस्कारैरधिकारः स्यात् ॥३ -१२॥
हिरण्यगर्भः पूर्वस्य मन्त्रलिङ्गात् ॥३ -१३॥
प्रकृत्यनुपरोधाच्च ॥३ -१४॥
उत्तरस्य वा मन्त्रार्थित्वात् ॥३ -१५॥
विध्यतिदेशात्तच्छ्रुतौ बिकारः स्याद्गुणानामुपदेश्यत्वात् ॥३ -१६॥
पूर्वस्मिश्चामन्त्रत्वदर्शनात् ॥३ -१७॥
संस्कारे तु क्रियान्तर तस्य विधयकत्वात् ॥३ -१८॥
प्रकृत्यनुपरोधाच्च ॥३ -१९॥
विधेस्तु तत्र भावात्सन्देहे यस्य शब्दस्तदर्थः स्यात् ॥३ -२०॥
संस्कारसामर्थ्याद्गुणसंयोगाच्च ॥३ -२१॥
विप्रतिषेधात्क्रियाप्रकरणे स्यात् ॥३ -२२॥
षड्भिर्ःदीक्षयतीति तासां मन्त्रविकारः श्रुतिसंयोगात् ॥३ -२३॥
अभ्यासात्तु प्रधानस्य ॥३ -२४॥
आवृत्त्या मन्त्रकर्म स्यात् ॥३ -२५॥
अपिवा प्रतिमन्त्रत्वात्प्राकृतानामहानिः स्यादन्यायश्च कृते ऽभ्यासः ॥३ -२६॥
पौर्वापर्यञ्चाभ्यासे नोपपद्यते नैमित्तिकत्वात् ॥३ -२७॥
तत्प्रथक्त्वं च दर्शयति ॥३ -२८॥
न चाविशेषाद्व्यपदेशः स्यात् ॥३ -२९॥
अग्न्याधेयस्य नैमित्तिके गुणविकारे दक्षिणादानमधिकं स्याद्वाक्यसंयोगात् ॥३ -३०॥
शैष्ठत्वाच्चेतरासां यथास्थानम् ॥३ -३१॥
विकारस्त्वप्रकरणे हि काम्यानि ॥३ -३२॥
शङ्कते च निवृत्तेरुभयत्वंहिश्रूयते ॥३ -३३॥
वासो वत्सञ्च सामान्यात् ॥३ -३४॥
अर्थापत्तेस्तद्धर्माः स्यान्निमित्ताख्याभिसंयोगात् ॥३ -३५॥
दाने पाको ऽर्थलक्षणः ॥३ -३६॥
पाकस्थ चान्नकारित्त्वात् ॥३ -३७॥
तथाभिघारणस्य ॥३ -३८॥
द्रव्यविधिसन्निधौ सङ्ख्या तेषां गुणत्वात्स्यात् ॥३ -३९॥
समत्वात्तु गुणानामेकस्य श्रुतिसंयोगात् ॥३ -४०॥
यस्य वा सन्निधाने स्याद्वाक्यतोह्यभिसम्बन्धः ॥३ -४१॥
असंयुक्तास्तु तुल्यवदितराभिर्विधीयन्ते तस्मात्सर्वाधिकारः स्यात् ॥३ -४२॥
असंयोगाद्विधिश्रुतावेकजाताधिकारः स्याच्छ्रुत्याकोपात्क्रतोः ॥३ -४३॥
शब्जार्थश्चापि लोकवत् ॥३ -४४॥
सापशूनामुत्पत्तितो विभागात् ॥३ -४५॥
अनियमो ऽविशेषात् ॥३ -४६॥
भागित्वाद्वा गवां स्यात् ॥३ -४७॥
प्रत्ययात् ॥३ -४८॥
लिङ्गदर्शनाच्च ॥३ -४९॥
तत्र दानं विभागेन प्रदानानां पृथक्त्वात् ॥३ -५०॥
परिक्राच्च लोकवत् ॥३ -५१॥
विभागं चापि दर्शयति ॥३ -५२॥
समं स्यादश्रुतित्वात् ॥३ -५३॥
अपि वा कर्मवैषम्यात् ॥३ -५४॥
अतुल्याः स्युः परिक्रये विषमाख्या विधिश्रुतौ परिक्रयान्न कर्मण्युपपद्यते दर्शनाद्विशेषस्य तथाभ्युदये ॥३ -५५॥
तस्य धेनुरिति गवां प्रकृतौ विभक्तचोदितत्वात्सामान्यात्तद्विकारः स्याद्यथेष्टिर्गुणशब्देन ॥३ -५६॥
सर्वस्य वा क्रतुसंयोगादेकत्वं दक्षिणार्थस्य गुणानां कार्यैकत्वादर्थे विकृतौ श्रुतिभूतं स्यात्तस्मात् समवायाद्धिकर्मभिः ॥३ -५७॥
चोदनानामनाश्रयाल्लिङ्गेन नियमः स्यात् ॥३ -५८॥
एका पञ्चेति धेनुवत् ॥३ -५९॥
त्रिवत्सश्च ॥३ -६०॥
तथा च लिङ्गदर्शनम् ॥३ -६१॥
एके ति श्रुतिभूतत्वात्सङ्ख्यया गवां लिङ्गविशेषेण ॥३ -६२॥
प्राकाशौ तथेति चेत् ॥३ -६३॥
अपि त्ववयवार्थत्वाद्विभक्तप्रकृतित्वाद्गुणेदन्ताविकारः स्यात् ॥३ -६४॥
धेनुवच्चाश्चदक्षिणा स ब्रह्मण इति पुरुषापनयो यथा हिरण्यस्य ॥३ -६५॥
एके तु कर्तृसंयोगात्स्रग्वत्तस्य लिङ्गविशेषेण ॥३ -६६॥
अपि वा तदधिकाराद्धिरण्यवद्विकारः स्यात् ॥३ -६७॥
तथा च सोमचमसः ॥३ -६८॥
सर्वविकारो वा क्रत्वर्थे प्रतिषेधात् पशूनां ॥३ -६९॥
ब्रह्मदाने ऽविशिष्टमिति चेत् ॥३ -७०॥
उत्सर्गस्य क्रत्वर्थत्वात्प्रतिषिद्धस्य कर्मस्यान्न च गौणः प्रयोजनमर्थः स दक्षिणानां स्यात् ॥३ -७१॥
यदि तु ब्रह्मणस्तदूनं तद्विकारः स्यात् ॥३ -७२॥
सर्वं वा पुरुषापनयात्तासां क्रतुप्रधानत्वात् ॥३ -७३॥
यजुर्युक्ते ऽध्वर्योर्दक्षिणा विकारः स्यात् ॥३ -७४॥
अपि वा श्रुतिभूतत्वात्सर्वासां तस्य भागो नियम्यते ॥३ -७५॥
प्रकृतिलिङ्गासंयागात्कर्मसंस्कारंविकृतावधिकं स्यात् ॥४-१॥
चोदनालिङ्गसंयोगे तद्विकारः प्रतीयेत प्रकृतिसन्निधानात् ॥४ -२॥
सर्वत्र तु ग्रहाम्नानमधिकं स्यात्प्रकृतिवत् ॥४ -३॥
अधिकैश्चैकवाक्यत्वात् ॥४ -४॥
लिङ्गदर्शनाच्च ॥४ -५॥
प्राजापत्येषु चाम्नानात् ॥४ -६॥
आमने लिङ्गदर्शनात् ॥४ -७॥
उपगेषु शरवत्स्यात्प्रकृतिलिङ्गसयोगात् ॥४ -८॥
आनर्थक्यात्त्वधिकं स्यात् ॥४ -९॥
संस्कारे चान्यसंयोगात् ॥४ -१०॥
प्रयाजवदिति चेत् ॥४ -११॥
नार्थान्यत्वात् ॥४ -१२॥
आच्छादने त्वैकार्थ्यात्प्राकृतस्य विकारः स्यात् ॥४ -१३॥
अधिकं वान्यार्थत्वात् ॥४ -१४॥
समुच्चयं च दर्शयति ॥४ -१५॥
सामस्वर्थान्तरश्रुतेरविकारः प्रतीयेत ॥४ -१६॥
अर्थे त्वश्रूयमाणे शेषत्वात्प्राकृतस्य विकारः स्यात् ॥४ -१७॥
सर्वेषामविशेषात् ॥४ -१८॥
एकस्या वा श्रुतिसामर्थ्यात्प्रकृतेश्चाविकारात् ॥४ -१९॥
स्तोमविबृद्धौ त्वधिकं स्यादविबृद्धौ द्रव्यविकारः स्यादितरस्याश्रुतित्वाच्च ॥४ -२०॥
पवमाने स्यातां तस्मिन्नावापोद्वापदर्शनात् ॥४ -२१॥
वचनानित्वपूर्वत्वात् ॥४ -२२॥
विधिशब्दस्य मन्त्रत्वे भावः स्यात्तेन चोदना ॥४ -२३॥
शेषाणां वा चोदनैकत्वात्तस्मात्सर्वत्र श्रूयते ॥४ -२४॥
तथोत्तरस्यान्ततौ तत्प्रकृतित्वात् ॥४ -२५॥
प्राकृतस्य गुणश्रुतौ सगुणेनाभिधानं स्यात् ॥४ -२६॥
अविकारो वार्ऽथशब्दानपायात्स्याद्द्रव्यवत् ॥४ -२७॥
तथारम्भासमवायद्वा चोदितेनाभिधानं स्यादर्थस्य श्रुतिसमवायित्वादवचने च गुणशाःस्त्रमनर्थकंस्यात् ॥४ -२८॥
द्रव्येष्वारम्भगामित्वादर्थे विकारः सामर्थ्यात् ॥४ -२९॥
बुधन्वान्पवमानवद्विशेषनिर्देशात् ॥४ -३०॥
मन्त्रनिशेषनिर्देशान्न देवताविकारः स्यात् ॥४ -३१॥
विधिनिगमभेदात्प्रकृतौ तत्प्रकृतित्वाद्विकृतावपिभेदः स्यात् ॥४ -३२॥
यथोक्तं वा विप्रतिपत्तेर्न चोदना ॥४ -३३॥
स्विष्टकृद्देवतान्यत्वे तच्छब्दत्वान्निवर्तेत ॥४ -३४॥
संयोगो वार्ऽथापत्तेरभिधानस्य कर्मजत्वात् ॥४ -३५॥
सगुणस्य गुणलोपे निगमेषु यावदुक्तं स्यात् ॥४ -३६॥
सर्वस्य वैककर्म्यात् ॥४ -३७॥
स्विष्टकृदावापिको ऽनुयाजे स्यात्प्रयोजनवदङ्गानामर्थसंयोगात् ॥४ -३८॥
अन्वाहेति च शस्त्रवत्कर्म स्याच्चोदनान्तरात् ॥४ -३९॥
संस्कारो वा चोदितस्य शब्दस्य वचनार्थत्वात् ॥४ -४०॥
स्याद्गुणार्थत्वात् ॥४ -४१॥
मनोतायां तु वचनादविकारः स्यात् ॥४ -४२॥
पृष्ठार्थे ऽन्यद्रथन्तरात्तद्योनिपूर्वत्वादृचां प्रविभक्तत्वात् ॥४ -४३॥
स्वयोनौ वा सर्वाख्यत्वात् ॥४ -४४॥
यूपवदिति चेत् ॥४ -४५॥
न कर्मसंयोगात् ॥४ -४६॥
कार्यत्वादुत्तरयोर्यथाप्रकृति ॥४ -४७॥
समानदेवते वा तृचस्याविभागात् ॥४ -४८॥
ग्रहाणां देवतान्यत्वे स्तुतशस्त्रयोः कर्मत्वादविकारः स्यात् ॥४ -४९॥
उभयपानात्पृषदाज्ये दध्नःस्यादुपलक्षणं निगमेषु पातव्यस्योपलक्षणात् ॥४ -५०॥
न वा परार्थत्वाद्यज्ञपतिवत् ॥४ -५१॥
सायाद्वा आवाहनस्य तादर्थ्यात् ॥४ -५२॥
न वा संस्कारशब्दत्वात् ॥४ -५३॥
स्याद्वाद्रव्याभिधानात् ॥४ -५४॥
दध्नस्तुगुणभूतत्वादाज्यपानिगमाः स्युर्गुणत्वं श्रुतेराज्यप्रधानत्वात् ॥४ -५५॥
दधिवा स्यात्प्रधानमाज्ये प्रथमान्त्यसंयोगात् ॥४ -५६॥
अपिवाज्यप्रधानत्वाद्गुणार्थे व्यपदेशे भक्त्या संस्कारशब्दः स्यात् ॥४ -५७॥
अपि वाख्याविकारत्वात्तेन स्यादुपलक्षणम् ॥४ -५८॥
न वा स्याद्गुणशास्त्रत्वात् ॥४ -५९॥
आनुपूर्व्यवतामेकदेशग्रहणेष्वागमवदन्त्यलोपः स्यात् ॥५-१॥
लिङ्गदर्शनाच्च ॥५ -२॥
विकल्पो वा समत्वात् ॥५ -३॥
क्रमादुपजनो ऽन्तेस्यात् ॥५ -४॥
लिङ्गमविशिष्टं सङ्ख्याया हि तद्वचनम् ॥५ -५॥
आदितो वा प्रवृत्तिः स्यादारम्भस्य तदादित्वाद्वचनादन्त्यत्यविधिः स्यात् ॥५ -६॥
एकत्रिके तृचादिषु माध्यन्दिनेछंन्दसां श्रुतिभूतत्वात् ॥५ -७॥
आदितो वा तन्न्यायत्वादितरस्यानुमानिकत्वात् ॥५ -८॥
यथानिवेशञ्च प्रकृतिवत्सङ्ख्यामात्रविकारत्वात् ॥५ -९॥
त्रिकस्तृचे धुर्ये स्यात् ॥५ -१०॥
एकस्यां वा स्तोमस्यावृत्तिधर्मत्वात् ॥५ -११॥
चोदनासु त्वपूर्वत्वाल्लिङ्गेन धर्मनियमः स्यात् ॥५ -१२॥
प्राप्तिस्तु रात्रिशब्दसम्बन्धात् ॥५ -१३॥
अपूर्वासु तु सङ्ख्यासु विकल्पः स्यात्सर्वासामर्थवत्त्वात् ॥५ -१४॥
स्तोमविवृद्धौ प्राकृतानामभ्यासेन सङ्ख्यापूरणमविकारात्सङ्ख्यायां गुणशब्दत्वादन्यस्य चाश्रुतित्वात् ॥५ -१५॥
आगमेन वाभ्यासस्याश्रुतित्वात् ॥५ -१६॥
सङ्ख्यायाश्च पृथक्त्वनिवेशात् ॥५ -१७॥
पराक्शब्दत्वात् ॥५ -१८॥
उक्ताविकाराच्च ॥५ -१९॥
अश्रुतित्वान्नेति चेत् ॥५ -२०॥
स्यादर्थचोदितानां परिमाणशास्त्रम् ॥५ -२१॥
आवापवचनं चाभ्यासे नोपपद्यते ॥५ -२२॥
साम्नाञ्चोत्पत्तिसामर्थ्यात् ॥५ -२३॥
धूर्येष्वपीति चेत् ॥५ -२४॥
नावृत्तिधर्मत्वात् ॥५ -२५॥
वहिष्पवमाने न ऋगागमः सामैकत्वात् ॥५ -२६॥
अभ्यासेन तु संख्यापूरणं सामिधेनीष्वभ्यासप्रकृतित्वात् ॥५ -२७॥
अविशेषान्नेति चेत् ॥५ -२८॥
स्यात्तद्धर्मत्वात् प्रकृतिवदभ्यस्येताऽसङ्ख्यापूरणात् ॥५ -२९॥
यावदुक्तं वा कृतपरिमाणत्वात् ॥५ -३०॥
अधिकानाञ्च दर्शनात् ॥५ -३१॥
कर्मस्वपीति चेत् ॥५ -३२॥
न चोदितत्वात् ॥५ -३३॥
षोडशिनो वैकृतत्वं तत्र कृत्स्नविधानात् ॥५ -३४॥
प्रकृतौ चाभावदर्शनात् ॥५ -३५॥
अयज्ञवचनाच्च ॥५ -३६॥
प्रकृतौ वा शिष्टत्वात् ॥५ -३७॥
प्रकृतिदर्शनाच्च ॥५ -३८॥
आम्नातंपरिसङ्ख्यार्थम् ॥५ -३९॥
उक्तमभावदर्शनम् ॥५ -४०॥
गुणादयज्ञत्वम् ॥५ -४१॥
तस्याग्रणाद्ग्रहणम् ॥५ -४२॥
उक्थ्याच्च वचनात् ॥५ -४३॥
तृतीयसवने वचनात्स्यात् ॥५ -४४॥
अनभ्यासे पराक्शब्दस्य तादर्थ्यात् ॥५ -४५॥
उक्थ्यविच्छेदवचनत्वाच्च ॥५ -४६॥
आग्रयणाद्वा पराक्शब्दस्य देशवाचत्वात्पुनराधेयवत् ॥५ -४७॥
विच्छेदः स्तोमसामान्यात् ॥५ -४८॥
उक्थ्याग्निष्टोमसंयागादस्तुतशस्त्रः स्यात्सतिहि संस्थान्यत्वम् ॥५ -४९॥
संस्तुतशस्त्रो वा तदङ्गत्वात् ॥५ -५०॥
लिङ्गदर्शनाच्च ॥५ -५१॥
वचनात्संस्थान्यत्वम् ॥५ -५२॥
अभावादतिरात्रेषुगृह्मते ॥५ -५३॥
अन्वयो वानारभ्य वानारभ्य विधानात् ॥५ -५४॥
चतुर्थेचतुर्थे ऽहन्यहीनस्य गृह्मतैत्यभ्यासेन प्रतीयेतभोजनवत् ॥५ -५५॥
अपि वा सङ्ख्यावत्त्वान्नानाहीनेषौ गृह्मते पक्षवदेकस्मिन्संख्यार्थभावात् ॥५ -५६॥
भोजने तत्सङ्ख्यं स्यात् ॥५ -५७॥
जगक्साम्नि सामाभावागृक्तः सामतदाख्यं स्यात् ॥५ -५८॥
उभयसाम्नि नैमित्तिकं विकल्पेन समत्वात्स्यात् ॥५ -५९॥
मुख्येन वा नियम्येत ॥५ -६०॥
निमित्तविघाताद्वा क्रतुयुक्तस्य कर्म स्यात् ॥५ -६१॥
ऐन्द्रवायवस्याग्रवचनादादितः प्रतिकर्षः स्यात् ॥५ -६२॥
अपि वा धर्माविशेषात्तद्धर्माणां स्वस्थाने प्रतरणादग्रत्वमुच्यते ॥५ -६३॥
धारासंयोगाच्च ॥५ -६४॥
कामसंयोगे तु वचनादादितः प्रतिकर्षः स्यात् ॥५ -६५॥
तद्देशानां वाग्रसंयोगात्तद्युक्तं कामशास्त्रं स्यान्नित्यसंयोगात् ॥५ -६६॥
परेषु चाग्रशब्दः पूर्ववत्स्यात्तदादिषु ॥५ -६७॥
प्रतिकर्षो वा नित्यार्थेनाग्रस्य तदसंयोगात् ॥५ -६८॥
प्रतिकर्षञ्च दर्शयति ॥५ -६९॥
पुरस्तादैन्द्रवायवस्याग्रस्य कृतदेशत्वात् ॥५ -७०॥
तुल्यधर्मत्वाच्च ॥५ -७१॥
तथा च लिङ्गदर्शनम् ॥५ -७२॥
सादनं चापि शेषत्वात् ॥५ -७३॥
लिङ्ग दर्शनाच्च ॥५ -७४॥
प्रदानं चापि सादनवत् ॥५ -७५॥
न वा प्रधानत्वाच्छेषत्वात्सादनन्तथा ॥५ -७६॥
त्र्यनीकायां न्यायोक्तेष्वाम्नानं गुणार्थं स्यात् ॥५ -७७॥
अपि वाहर्गणेष्वग्निवत्समानविधानं स्यात् ॥५ -७८॥
द्वादशाहस्य व्यूढसमूढत्वं पृष्ठवत्समानविधानं स्यात् ॥५ -७९॥
व्यूढो वा लिङ्गदर्शनात्समूढविकारः स्यात् ॥५ -८०॥
कामसंयोगात् ॥५ -८१॥
तस्योभयथा प्रवृत्तिरैककर्म्यात् ॥५ -८२॥
एकादशिनीवत् त्र्यनीका परिवृत्तिः स्यात् ॥५ -८३॥
स्वस्थानविवृद्धिर्वाह्रामप्रत्यक्षसङ्ख्यत्वात् ॥५ -८४॥
पृष्ठ्यावृत्तौ चाग्रयणस्य दर्शनात् त्रयस्त्रिंशे परिवृत्तौ पुनरैन्द्रवायवः स्यात् ॥५ -८५॥
वचनात्परिवृत्तिरैकादशिनेषु ॥५ -८६॥
लिङ्गदर्शनाच्च ॥५ -८७॥
छन्दोव्यतिक्रमाद्व्यूढे भक्षपवमानपरिधिकरालस्यम न्त्राणां यथोत्पत्तिवचनमूहवत्स्यात् ॥५ -८८॥
एकर्च स्थानि यज्ञे स्युः स्वाध्यायवत् ॥६-१॥
तृचे वा लिङ्गदर्शनात् ॥६ -२॥
स्वर्दृशं प्रतिवीक्षणं कालमात्रं परार्थत्वात् ॥६ -३॥
पृष्ठ्यस्य युगपद्विधेरेकाहवद्द्विसामत्वम् ॥६ -४॥
विभक्ते वा समस्तविधानात्तद्विभागेविप्रतिषिद्धम् ॥६ -५॥
समासस्त्वेकादशिनेषु तत्प्रकृतित्वात् ॥६ -६॥
विहारप्रतिषेधाच्च ॥६ -७॥
श्रुतितो वा लोकवद्विभागः स्यात् ॥६ -८॥
विहाप्रकृतित्वाच्च ॥६ -९॥
विशये च तदासत्तेः ॥६ -१०॥
त्रयस्तथेति चेत् ॥६ -११॥
न समत्वात्प्रयाजवत् ॥६ -१२॥
सर्वपृष्ठे पृष्ठशब्दात्तोषां स्यादेकदेशत्वं पृष्ठस्य कृतदेशत्वात् ॥६ -१३॥
विधेस्तु विप्रकर्षः स्यात् ॥६ -१४॥
वैरूपसामा क्रतुसंयागात् त्रिवृदेवदेकसामा स्यात् ॥६ -१५॥
पृष्ठार्थे वा प्रकृतिलिङ्गसंयोगात् ॥६ -१६॥
त्रिवृद्वदिति चेत् ॥६ -१७॥
न प्रकृतावकृत्स्नसंयोगात् ॥६ -१८॥
विधित्वात्नेति चेत् ॥६ -१९॥
स्याद्विशये तन्नयायत्वात्कर्माविभागात् ॥६ -२०॥
प्रकृतेश्चाविकारात् ॥६ -२१॥
त्रिवृति सङ्ख्यात्वेन सर्वसंख्याविकारः स्यात् ॥६ -२२॥
स्तोमस्य वा तल्लिङ्गत्वात् ॥६ -२३॥
उभयसाम्नि विश्वजिद्वद्विभागः स्यात् ॥६ -२४॥
पृष्टार्थे वातदर्थत्वात् ॥६ -२५॥
लिङ्गदर्शनाच्च ॥६ -२६॥
पृष्ठे रसभोजनमावृत्ते संस्थिते त्रयस्त्रिंशे ऽहनि स्यात्तदानन्तर्यात्प्रकृतिवत् ॥६ -२७॥
अन्ते वा कृतकालत्वात् ॥६ -२८॥
अभ्यासे च तदभ्यासः कर्मणः पुनः प्रयोगात् ॥६ -२९॥
अन्ते वा कृतकालत्वात् ॥६ -३०॥
आवृत्तिश्चु व्यवाये कालभेदात् स्यात् ॥६ -३१॥
मधु न दीक्षिता ब्रह्मचारित्वात् ॥६ -३२॥
प्राश्येत यज्ञार्थत्वात् ॥६ -३३॥
मानसमहरन्तरं स्याद्भेदव्यपदेशात् ॥६ -३४॥
तेन च संस्तवात् ॥६ -३५॥
अहरन्ताच्च परेण चोदना ॥६ -३६॥
पक्षे सङ्ख्या सहस्रवत् ॥६ -३७॥
अहरङ्ग वांशुवच्चोदनाभावात् ॥६ -३८॥
दशमविसर्गवचनाच्च ॥६ -३९॥
दशमे ऽहनीति च तद्गुणशास्त्रात् ॥६ -४०॥
सङ्ख्यासामञ्जस्यात् ॥६ -४१॥
पश्वतिरेके चैकस्य भावात् ॥६ -४२॥
स्तुतिव्यपदेशमङ्गेनविप्रतिषिद्धं व्रतवत् ॥६ -४३॥
वचनादतदन्तत्वम् ॥६ -४४॥
सत्रमेकः प्रकृतिवत् ॥६ -४५॥
वचनात्तु बहूनां स्यात् ॥६ -४६॥
अपदेशः स्यादिति चेत् ॥६ -४७॥
नैकव्यपदेशात् ॥६ -४८॥
सन्निवापञ्च दर्शयति ॥६ -४९॥
बहूनामिति चैकस्मिन्विशेषवचनं व्यर्थम् ॥६ -५०॥
अन्ये स्युर् ऋत्विजः प्रकृतिवत् ॥६ -५१॥
अपि वा यजमानाः स्युर् ऋत्विजामभिधानसंयोगात्तेषां स्याद्यजमानत्वम् ॥६ -५२॥
कर्तृ संस्कारो वचनादाधातृवदिति चेत् ॥६ -५३॥
स्याद्विशये तन्नयायत्वात्प्रकृतिवत् ॥६ -५४॥
स्वाम्याख्याः स्युर्गृहपतिवदिति चेत् ॥६ -५५॥
न प्रसिद्धग्रहणत्वादसंयुक्तस्य तद्धर्मेण ॥६ -५६॥
दीक्षितादीक्षितव्यपदेशश्च नोपपद्यते ऽर्थयोर्नित्यभावित्वात् ॥६ -५७॥ अदक्षिणत्वाच्च ॥६ -५८॥
द्वादशाहस्य सत्रत्वमासनोपायिचोदनेन यजमानबहुत्वेन च सत्रशब्दाभिसंयोगात् ॥६ -५९॥
यजतिचोदनादहीनत्वं स्वामिनां चास्थितपरिमाणत्वात् ॥६ -६०॥
अहीने दक्षिणाशास्त्रं गुणत्वात्प्रत्यह कर्मभेदः स्यात् ॥६ -६१॥
सर्वस्य वैककर्म्यात् ॥६ -६२॥
पृषदाज्यवद्वाह्रां गुणशास्त्रं स्यात् ॥६ -६३॥
ज्यौतिष्टोम्यस्तु दक्षिणाः सर्वासामेककर्मत्वात्प्रकृतिवत्तस्मान्नासां विकारः स्यात् ॥६ -६४॥
द्वादशाहे तु वचनात्प्रत्यहं दक्षिणाभेदस्तत्प्रकृतित्वात्परेषु तासां संख्याविकारः स्यात् ॥६ -६५॥
परिक्रयाविभागाद्वा समस्तस्य विकारः स्यात् ॥६ -६६॥
भेदस्तु गुणसंयोगात् ॥६ -६७॥
प्रत्यहं सर्वसंस्कारः प्रकृतिवत्सर्वासां सर्वशेषत्वात् ॥६ -६८॥
एकार्थत्वान्नेति चेत् ॥६ -६९॥
स्यादुत्पत्तौ कालभेदात् ॥६ -७०॥
विभज्य तु संस्कारवचनाद्द्वादशाहवत् ॥६ -७१॥
लिङ्गेन द्रव्यनिर्देशे सर्वत्र प्रत्ययः स्याल्लिङ्गस्य सर्वगामित्वादाग्नेयवत् ॥६ -७२॥
यावदर्थंवार्थ शेषत्वादल्पेन परिमाणं स्यात्तस्मिंश्च लिङ्गसामर्थ्यम् ॥६ -७३॥
आग्नेये कृत्स्त्रविधिः ॥६ -७४॥
ऋजीषस्य प्रधानत्वादहर्गणे सर्वस्य प्रतिपत्तिः स्यात् ॥६ -७५॥
वाससि मानोपावहरणे प्रकृतौ सोमस्य वचनात् ॥६ -७६॥
तत्राहर्गणे ऽर्थाद्वासःप्रकृतिः स्यात् ॥६ -७७॥
मानं प्रत्युत्पादयेत्प्रकृतौ तेन दर्शनादुपावहरणस्य ॥६ -७८॥
हरणे वा श्रुत्यसंयोगादर्थाद्विकृतौ तेन ॥६ -७९॥
पशोरेकहविष्ट्वं समस्तचोदितत्वात् ॥७-१॥
प्रत्यङ्गं वा ग्रहवदङ्गानां पृथक्कल्पनत्वात् ॥७ -२॥
हविर्भेदात्कर्मणे ऽभ्यासस्तस्मात्तेभ्यो ऽवदानं स्यात् ॥७ -३॥
आज्यभागवद्वा विर्देशात्परिसंख्यास्यात् ॥७ -४॥
तेषां वा द्व्यवदानत्वं विवक्षन्नभिनिर्दिशेतपशोः पञ्चावदानत्वात् ॥७ -५॥
अंसशिरोनूकसक्थिप्रतिषेधश्च तदन्यपरिसङ्घ्याने ऽनर्थकः स्यात्प्रदानत्वात्तेषां निरवदानप्रतिषेधः स्यात् ॥७ -६॥
अपि वा परिसङ्ख्या स्यादनवदानीयशब्दत्वात् ॥७ -७॥
अब्राह्मणे च दर्शनात् ॥७ -८॥
शृताशृतोपदेशाच्च तेषामुत्सर्गवदयज्ञशेषत्वं ॥७ -९॥
इज्याशेषात्सिवष्टकृदिज्येत प्रकृचिवत् ॥७ -१०॥
त्र्यङ्गैर्वा शरवद्विकारः स्यात् ॥७ -११॥
अध्यूध्नी होतुस्त्र्यङ्गवदिडाभक्षविकारः स्यात् ॥७ -१२॥
शेषे वा समवैति तस्माद्रथवन्नियमः स्यात् ॥७ -१३॥
अशास्त्रत्वात्तु नैवं स्यात् ॥७ -१४॥
अपि वा दानमात्रं स्याद्भक्षशब्दानभिसम्बन्धात् ॥७ -१५॥
दातुस्त्वविद्यमानत्वादिडाभक्षविकारः स्याच्छेषं प्रत्यविशिष्चत्वात् ॥७ -१६॥
अग्नीधश्च वविष्ठुपध्यूध्नीवत् ॥७ -१७॥
अप्राकृतत्वान्मैत्रावरुणस्याभक्षत्वम् ॥७ -१८॥
स्याद्वा होत्रध्वर्युविकारत्वात्तयो कर्माभिसम्बन्धात् ॥७ -१९॥
द्विभागः स्याद्द्विकर्मत्वात् ॥७ -२०॥
एकत्वाद्वैकभागः स्याद्भागस्याश्रुतिभूतत्वात् ॥७ -२१॥
प्रतिप्रस्थातुश्च वपाश्ररणात् ॥७ -२२॥
अभक्षो वा कर्मभेदात्तस्याः सर्वप्रदानत्वात् ॥७ -२३॥
विकृतौ प्राकृतस्य विधेर्ग्रहणात्पुनः श्रुतिरनर्थिका स्यात् ॥७ -२४॥
अपि वाऽग्नेयवद्द्विशब्दत्वं स्यात् ॥७ -२५॥
न वा शब्दपृथक्त्वात् ॥७ -२६॥
अधिकं वार्थवत्त्वात्स्यादर्थवादगुणाभावे वचनादविकारे तेषु हि तादर्थ्यं स्यादपूर्वत्वात् ॥७ -२७॥
प्रतिषेधः स्यादिति चेत् ॥७ -२८॥
नाश्रुतत्वात् ॥७ -२९॥
अग्रहणादिति चेत् ॥७ -३०॥
न तुल्यत्वात् ॥७ -३१॥
तथा तद्ग्रहणे स्यात् ॥७ -३२॥
अपूर्वतां तु दर्शयोद्ग्रहणस्यार्थवत्त्वात् ॥७ -३३॥
ततो ऽपि यावदुक्तं स्यात् ॥७ -३४॥
स्विष्टकृद्भक्षप्रतिषेधः स्यात्तुल्यकारणत्वात् ॥७ -३५॥
अतिषेधो वा दर्शनादिडायां स्यात् ॥७ -३६॥
प्रतिषेधो वा विधिपूर्वस्य दर्शनात् ॥७ -३७॥
शंय्विडान्तत्वे विकल्पः स्यात्परेषु पत्न्यनुयाजप्रतिषेधो ऽनर्थकः स्यात् ॥७ -३८॥
नित्यानुवादो वा कर्मणः स्यादशब्दत्वात् ॥७ -३९॥
प्रतिषेधार्थवत्त्वाच्चोत्तरस्य परस्तात्प्रतिषेधः स्यात् ॥७ -४०॥
प्राप्तेर्वा पूर्वस्य वचनादतिक्रमः स्यात् ॥७ -४१॥
प्रतिषेधस्य त्वरायुक्तत्वात्तस्य च नान्यदेशत्वम् ॥७ -४२॥
उपसत्सु यावदुक्तमकर्म स्यात् ॥७ -४३॥
स्त्रोवेण वागुणत्वाच्छेपप्रतिषेधः स्यात् ॥७ -४४॥
अतिषेझं वा प्रतिषिध्यप्रतिप्रसवात् ॥७ -४५॥
अनिज्या वा शेषस्य मुख्यदेवतानभीज्यत्वात् ॥७ -४६॥
अवभृथे बर्हिषः प्रतिषेधाच्छेषकर्म स्यात् ॥७ -४७॥
आज्यभागयोर्वा गुणत्वाच्छेषप्रतिषेधः स्यात् ॥७ -४८॥
प्रयाजानां त्वेकदेशप्रतिषेधाद्वाक्यशेषत्वं तस्मान्नित्यानुवादः स्यात् ॥७ -४९॥
आज्यभागयोर्ग्रहणं वित्यानुवादो वा गृहमेधीयवत्स्यात् ॥७ -५०॥
विरोधिनामेकश्रुतौ नियमः स्याद्ग्रहणस्यार्थवत्त्वाच्छरवच्च श्रुतितो विशिष्टत्वात् ॥७ -५१॥
उभयप्रदेशान्नेतिचेत् ॥७ -५२॥
शरेष्वपीति चेत् ॥७ -५३॥
विरोध्यग्रहणात्तथा शरेष्विति चेत् ॥७ -५४॥
तथेतरास्मिन् ॥७ -५५॥
श्रुत्यानर्थक्यमिति चेत् ॥७ -५६॥
ग्रहणस्यार्थवत्त्वाद्ग्रहणमप्रवृत्ते स्यात् ॥७ -५७॥
अधिकं स्यादिति चेत् ॥७ -५८॥
अधिकं स्यादिति चेत् ॥७ -५९॥
नार्थाभावात् ॥७ -६०॥
तथैकार्थविकारे प्राकृतस्याप्रवृत्तिः प्रवृत्तौ हि विकल्पः स्यात् ॥७ -६१॥
यावच्छ्रतीति चेत् ॥७ -६२॥
न प्रकृतावशब्दत्वात् ॥७ -६३॥
विकृतौ त्वनियमः स्यात्प्रषदाज्यवद्ग्रहणस्य गुणार्थत्वादुभयोश्च प्रदिष्टत्वाद्गुणशास्त्रं यदेति स्यात् ॥७ -६४॥
ऐकार्थ्याद्वा नियभ्येत श्रुतितो विशिष्टत्वात् ॥७ -६५॥
विरोधित्वाच्च लोकवत् ॥७ -६६॥
क्रतोश्चतद्गुणत्वात् ॥७ -६७॥
विरोधिनाञ्च तच्छ्रुतावशब्दत्वाद्विकल्पः स्यात् ॥७ -६८॥
पृषदाज्ये समुच्चयाद्ग्रहणस्य गुणार्थत्वम् ॥७ -६९॥
यद्यपिचतुरवत्तीति तु नियमे नोपपद्यते ॥७ -७०॥
क्रत्वन्तरे वा तन्नयायत्वात्कर्मभेदात् ॥७ -७१॥
यथाश्रुतीति चेत् ॥७ -७२॥
न चोदनैकत्वात् ॥७ -७३॥
प्रतिषेधः प्रदेशे ऽनारभ्यविधाने च प्राप्तप्रतिषिद्धत्वाद्वि कल्पःस्यात् ॥८-१॥
अर्थप्राप्तवदिति चेत् ॥८ -२॥
न तुल्यहेतुत्वादुभयं शब्दलक्षणम् ॥८ -३॥
अपि तु वाक्यशेषः स्यादन्याय्यत्वाद्विकल्पस्य विधोनामेकदेशः स्यात् ॥८ -४॥
अपूर्वे चार्थवादः स्यात् ॥८ -५॥
शिष्ट्वा तु प्रतिषेधः स्यात् ॥८ -६॥
न चेदन्यं प्रकल्पयेत्प्रकॢप्तावर्थवादः स्यादानर्थक्यात्परसामर्थ्याच्च ॥८ -७॥
पूर्वैश्चच तुल्यकालत्वात् ॥८ -८॥
उपवादश्च तद्वत् ॥८ -९॥
प्रतिषेधादकर्मेति चेत् ॥८ -१०॥
न शब्दपूर्वत्वात् ॥८ -११॥
दीक्षितस्य दानहोमपाकप्रतिषेधो ऽविशेषात्सर्वदानहोमपाकप्रतिषेधः स्यात् ॥८ -१२॥
अक्रतुयुक्तानां वा धर्मः स्यात्क्रतोः प्रत्यक्षशिष्टत्वात् ॥८ -१३॥
तस्य वाप्यानुमानिकमविशेषात् ॥८ -१४॥
अपि तु वाक्यशेषत्वादितरपर्युदासः स्यात्प्रतिषेधे विकल्पः स्यात् ॥८ -१५॥
अविशेषेण यच्छास्त्रमन्याय्यत्वाद्विकल्पस्य तत्सन्दिग्धमाराद्विशेषशिष्ट स्यात् ॥८ -१६॥
अकरणे तु यच्छास्त्रं विशेषे श्रुयमाणमविकृतमाज्य भागवत्प्राकृतप्रतिषेधार्थम् ॥८ -१७॥
विकारे तु तदर्थं स्यात् ॥८ -१८॥
वाक्यशेषो वा क्रतुना ग्रहणात्स्यादनारभ्यविधानस्य ॥८ -१९॥
मन्त्रेष्ववाक्यशेषत्वं गुणोपदेशात्स्यात् ॥८ -२०॥
अनाम्नाते च दर्शनात् ॥८ -२१॥
प्रतिषेधाच्च ॥८ -२२॥
अग्न्यतिग्राह्यस्य विकृतावुपदेशादप्रवृत्तिः स्यात् ॥८ -२३॥
मासि ग्रहणञ्च तद्वात् ॥८ -२४॥
ग्रहणं वा तुल्यत्वात् ॥८ -२५॥
लिङ्गदर्शनाच्च ॥८ -२६॥
ग्रहणं समानविधानं स्यात् ॥८ -२७॥
मासिग्रहणमभ्यासप्रतिषेधार्थम् ॥८ -२८॥
उत्पत्तितादर्थ्याच्चतुरवत्तम प्रधानस्य होमसंयोगादधिकमाज्यमतुल्यत्वाल्लोकवदुत्पत्तेर्गुणभूतत्वात् ॥८ -२९॥
तत्संस्कारश्रुतेश्च ॥८ -३०॥
ताभ्यां वा सह स्विष्टकृतः सकृत्त्वे द्विपभिघारणेन तदाप्तिवचनात् ॥८ -३१॥
तुल्यवच्चाभिधाय सर्वेषु भक्त्यनुक्रमणात् ॥८ -३२॥
साप्तदश्यवन्नियम्येत ॥८ -३३॥
हविषो वा गुणभूतत्वात्तथाभूतविवक्षा स्यात् ॥८ -३४॥
पुरोडाशाभ्यामित्यधिकृतानां पुरोडाशयोरुपदेशस्तच्छ्रुतित्वाद्वैश्यस्तोमवत् ॥८ -३५॥
न त्वनित्याधिकारो ऽस्ति विधौ नित्येनसम्बन्धस्तस्मादवाक्यशेषत्वम् ॥८ -३६॥
सति च नैकदेशेन कर्तुः प्रधानभूतत्वात् ॥८ -३७॥
कृत्स्नत्वात्तु तथा स्तोमे ॥८ -३८॥
कर्तुः स्यादिति चेत् ॥८ -३९॥
न गुणार्थत्वात्प्राप्ते न चोपदेशार्थः ॥८ -४०॥
कर्मणोस्तु प्रकरणे तन्न्यायत्वाद्गुणानां लिङ्गेन कालशास्त्रं स्यात् ॥८ -४१॥
यदि तु सान्नाय्यं सोमयाजिनो न ताभ्यां समवायोस्ति विभक्तकालत्वात् ॥८ -४२॥
अपि वा विहितत्वाद्गुणार्थायां पुनः श्रुतौ सन्देहे श्रुतिर्द्विदेवतार्था स्याद्यथानभिप्रेतस्तथाऽग्नेयो दर्शनादेकदेवते ॥८ -४३॥
विधिं तु बादरायणः ॥८ -४४॥
प्रतिषिद्धविज्ञानाद्वा ॥८ -४५॥
तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥८ -४६॥
उपांशुयाजमन्तरा यजतीति हविर्लिङ्गाश्रुतित्वाद्यथाकामी प्रतीयेत ॥८ -४७॥
ध्रौवाद्वा सर्वसंयोगात् ॥८ -४८॥
तद्वच्च देवतायां स्यात् ॥८ -४९॥
तान्द्रीणां प्रकरणात् ॥८ -५०॥
धर्माद्वा स्यात्प्रजापतिः ॥८ -५१॥
देवतायास्त्वनिर्वचनं तत्र शब्दस्येह मृदुत्वं तस्मादिहाधिकारेण ॥८ -५२॥
विष्णुर्वा स्याद्धौत्राम्नानादमावास्याहविश्च स्याद्धौत्रस्य तत्र दर्शनात् ॥८ -५३॥
अपि वा पौर्णमास्यां स्यात्प्रधानशब्दसंयोगाद्गुणत्वान्मन्त्रो यथा प्रधान स्यात् ॥८ -५४॥
आनन्तर्यञ्च सान्नाय्यस्य पुरोडाशेन दर्शयत्यमावास्या विकारे ॥८ -५५॥
अगनीषामविधानासत्तु पौर्णमास्यामुभयत्र विधीयते ॥८ -५६॥
प्रतिषिद्ध्यविधानाद्वा विष्णुः समानदेशः स्यात् ॥८ -५७॥
तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥८ -५८॥
न चानङ्ग सकृच् छ्रुताव् उभयत्र विधीयोतासम्बन्धात् ॥८ -५९॥
गुणानां च परार्थत्वात्प्रवृत्तौ विधिलिङ्गानि दर्शयति ॥८ -६०॥
विकारे चाश्रुतित्वात् ॥८ -६१॥
द्विपुरोडाशायां स्यादन्तरार्थत्वात् ॥८ -६२॥
अजामिकरणार्थत्वाच्च ॥८ -६३॥
तदर्थमिति चेन्नतत्प्रधानत्वात् ॥८ -६४॥
अशिष्ठेन च सम्बन्धात् ॥८ -६५॥
उत्पत्तेस्तु निवेशः स्याद्गुस्यानुपरोधेनार्थस्य निद्यमानत्वाद्विधानादन्तरार्थस्य नैमित्तिकत्वात्तदभावे ऽश्रुतौ स्यात् ॥८ -६६॥
उभयोस्तु विधानात् ॥८ -६७॥
गुणानाञ्च परार्थत्वादुपवेषवद्यदेति स्यात् ॥८ -६८॥
अनपायश्च कालस्य लक्षणं हि पुरोडाशौ ॥८ -६९॥
प्रशंसार्थमजामित्वम् ॥८ -७०॥


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३४६< अग्निपुराणम्
काव्यगुणविवेकः ।
अग्निरुवाच ।
अलंकृतमपि प्रीत्यै न काव्यं निर्गुणं भवेत् ।
वपुष्य ललिते स्त्रीणां हारो भारयते परं ।। ३४६.१ ।।
न च वाच्यं गुणो दोषो भाव एव भविष्यति ।
गुणाः श्लेषादयो दोषा गुढ़ार्थाद्याः पृथक् कृताः ।। ३४६.२ ।।
यः काव्ये महतीं छायामनुगृह्णात्यसौ गुणः ।
सम्भवत्येष सामान्यो वैशेषिक इति द्विधा ।। ३४६.३ ।।
सर्व्वंसाधारणीभूतः सामान्य इति मन्य्ते ।
शव्दमर्थमुभौ प्राप्तः सामान्यो भवति त्रिधा ।। ३४६.४ ।।
शब्दमाश्रयते काव्यं शरीरं यः स तद्गुणः ।
श्लेषो लालित्यगाम्भीर्य्यसौकुमार्य्यमुदारता ।। ३४६.५ ।।
सत्येव यौगिकी चेति गुणाः शब्दस्य सप्तधा ।
सुश्लिष्टसन्निवेशत्वं शब्दानां श्लेष उच्यते ।। ३४६.६ ।।
गुणादेशादिना पूर्व्वं पदसम्बद्धमक्षरं ।
यत्र सन्धीयते नैव तल्लालित्यमुदाहृतं ।। ३४६.७ ।।
विशिष्टलक्षणोल्लेखलेख्यमुत्तानशब्दकम् ।
गाम्भीर्य्यं कथयन्त्यार्य्यास्तदेवान्येषु शब्दतां ।। ३४६.८ ।।
अनिष्ठुराक्षरप्रायशब्दता सुकुमारता ।
उत्तानपदतौदार्य्ययुतश्लाघ्यैर्विशेषणैः ।। ३४६.९ ।।
ओजः समासभूयस्त्वमेतत्पद्यादिजीवितं ।
आब्रह्म स्तम्भपर्य्यन्तमोजसैकेन पौरुषं ।। ३४६.१० ।।
उच्यमानस्य शब्देन येन केनापि वस्तुनः ।
उत्कर्षमावहन्नर्थो गुण इत्यबिधीयते ।। ३४६.११ ।।
माधुर्य्यं सम्बिधानञ्च कोमलत्वमूदारता ।
प्रौढ़िः सामयिकत्वञ्च तद्भेदाः षट्चकाशति ।। ३४६.१२ ।।
क्रोधेर्ष्याकारगाम्भीर्य्यान्माधुर्य्यं धैर्य्यगाहिता ।
सम्बिधानं परिकरः स्यादपेक्षइतसिद्धये ।। ३४६.१३ ।।
यत्काठिन्यादिनिर्मुक्तसन्निवेशविशिष्टता ।
तिरस्कृत्यैव मृकदुता भाति कोमलतेति सा ।। ३४६.१४ ।।
लक्ष्यते स्थूललक्षत्वप्रवृत्तेर्यत्र लक्षणम् ।
गुणल्य तदुदारत्वमाशयस्यातिसौष्ठवं ।। ३४६.१५ ।।
अभिप्रेतं प्रति यतो निर्व्वाहस्योपपादिकाः ।
युक्तयो हेतुगर्भिण्यः प्रौढाप्रौढिरुदाहृता ।। ३४६.१६ ।।
स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य वाह्यान्तः समयोगतः ।
तत्र व्युत्पत्तिरर्थस्य या सामयिकतेति सा ।। ३४६.१७ ।।
शब्दार्थावुपकुर्व्वाणो नाम्नोभयगुणः स्मृतः ।
तस्य प्र्सादः सौभाग्यं यथासङ्ख्यं प्रशस्तता ।। ३४६.१८ ।।
काको राग इकति प्राज्ञैः षट् प्रपञ्चविपञ्चिताः । पाको राग इति प्राज्ञैः पाठभेदः
सुप्रसिद्धार्थपदता प्रसाद इति गीयते ।। ३४६.१९ ।।
उत्कर्षवान् गुणः कश्चिद्यस्मिन्नुक्तेप्रतीयते ।
तत्सौभाग्यमुदारत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः ।। ३४६.२० ।।
यथासङ्ख्यमनुद्देशः सामान्यमतिदिश्यते ।
समये वर्णनीयस्य दारुणस्यापि वस्तुनः ।। ३४६.२१ ।।
अदारुणेन शब्देन प्राशसत्यमुपवर्णनं ।
उच्चैः परिणतिः कापि पाक इत्यभिधीयते ।। ३४६.२२ ।।
मृद्वीकानारिकेलाम्बुपाकभेदाच्चतुव्विधः ।
आदावन्ते च सौरस्यं मृद्वीकापाक एव सः ।। ३४६.२३ ।।
काव्येच्छया विशेषो यः स राग इति गीयते ।
अब्यासोपहितः कान्तिं सहजामपि वर्त्तते ।। ३४६.२४ ।।
हारिद्रश्चैव कौसुम्भो नीली रागश्च स त्रिधा ।
वैशेषिकः परिज्ञेयो यः स्वलक्षणगोचरः ।। ३४६.२५ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये काव्यगुणविवेको नाम षट्चत्बारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः ।।


text:
दूतीवचनव्रज्या
लावण्येन पिधीयते ऽङ्गतनिमा संधार्यते जीवितं त्वद्ध्यानैः सततं कुरङ्गकदृशः किं त्व् एतद् आस्ते नवम् ।
निःश्वासैः कुचकुम्भपीठलुठनप्रत्युद्गमान् मांसलैः श्यामीभूतकपोलम् इन्दुर् अधुना यत् तन्मुखं स्पर्धते १८.१ ॥५३५॥
शृङ्गारस्य
सोद्वेगा मृगलाञ्छने मुखम् अपि स्वं नेक्षते दर्पणे त्रस्ता कोकिलकूजिताद् अपि गिरं नोन्मुद्रयत्य् आत्मनः ।
चित्रं दुःसहदाहदायिनि धृतद्वेषापि पुष्पायुधे बाला सा सुभग त्वयि प्रतिपदं प्रेमाधिकं पुष्यति १८.२ ॥५३६॥
शृङ्गारस्यैतौ
विलिम्पत्य् एतस्मिन् मलयजरसाद्रेण महसा दिशां चक्रं चन्द्रे सुकृतमय तस्या मृगदृशः ।
दृशोर् बाष्पः पाणौ वदनम् असवः कण्ठकुहरे हृदि त्वं ह्रीः पृष्ठे वचसि च गुणा एव भवतः १८.३ ॥५३७॥
अम्भोरुहं वदनम् अम्बकम् इन्दुकान्तः पाथोनिधिः कुसुमचापभृतो विकारः ।
प्रादुर्बभूव सुभग त्वयि दूरसंस्थे चण्डालचन्द्रधवलासु निशासु तस्याः १८.४ ॥५३८॥
वक्त्रेन्दोर् न हरन्ति बाष्पपयसां धारा मनोज्ञां श्रियं निश्वासा न कदर्थयन्ति मधुरां बिम्बाधरस्य द्युतिम् ।
तस्यास् त्वद्विरहे विपक्वलवलीलावण्यसंवादिनी छाया कापि कपोलयोर् अनुदिनं तन्व्याः परं शुष्यति १८.५ ॥५३९॥
धर्मकीर्तेः
तापोम्भःप्रसृतंपचः प्रचयवान् बाष्पः प्रणालोचितः श्वासा नर्तितदीपवर्तिलतिकाः पाण्डिम्नि मग्नं वपुः ।
किं चान्यत् कथयामि रात्रिम् अखिलां त्वद्वर्त्मवातायने हस्तच्छत्रनिरुद्धचन्द्रनिरुद्धचन्द्रमहसस् तस्याः स्थितिर् वर्तते १८.६ ॥५४०॥
चन्द्रं चन्दनकर्दमेन लिखितं सा मार्ष्टि दष्टाधरा वन्द्यं निन्दति यच् च मन्मथम् असौ भङ्क्त्वाग्रहस्ताङुरीः ।
कामः पुष्पशरः किलेति सुमनोवर्गं लुनीते च यत् तत् काम्या सुभग त्वया वरतनुर् वातूलतां लम्भिता १८.७ ॥५४१॥
राजशेखरस्य
वपुः शारङ्गाक्ष्यास् तद् अविरलरोमाञ्चनिचयं त्वयि स्वप्नावाप्ते स्नपयति परः खेदविसरः ।
बलाकर्षत्र्युट्यद्वलयजकडत्कारनिनदैर् विनिद्रायाः पश्चाद् अनवरतबाष्पाम्बुनिवहाः १८.८ ॥५४२॥
वसुकल्पस्य
नो शक्या गदितुं स्मरानलदशा यास्यास् त्वयि प्रस्थिते पत्रैः सास्रसखीजनोपरचिते तल्पे लुठन्त्या मुहुः ।
यल् लिप्तं कुचचन्दनेन सुतनोर् अद्यापि चन्द्रच्छलाच् छ्वासोड्डीनविशुष्कपाण्डुबिसिनीपत्रं दिवि भ्राम्यति १८.९ ॥५४३॥
रुद्रस्य
प्रकटयति क्षणभङ्गं पश्यति सर्वं जगद् गतं शून्यम् ।
आचरति स्मृतिबाह्यं जाता सा बौद्धबुद्धिर् इव १८.१० ॥५४४॥
त्वदर्थिनी चन्दनभस्मदिग्ध- ललाटलेखाश्रुजलाभिषिक्ता ।
मृणालचीरं दधती स्तनाभ्यां स्मरोपदिष्टं चरति व्रतं सा १८.११ ॥५४५॥
ये निर्दहन्ति दशनश्वसितावलोकैः क्रूरं द्विजिह्वकुटिलाः क्व विलासिनस् ते ।
भीष्मोष्मभिः स्मरणमात्रविषैस् तवेयम् अव्याल मारयति कापि भुजङ्गभङ्गिः १८.१२ ॥५४६॥
स्वेदापूरविलुप्तकुङ्कुमरसाश्लेषाविलप्रच्छदात् तल्पाद् व्यक्तमनोभवानलशिखालीढाद् इवाशङ्किता ।
सा बाला बलवन् मृगाङ्ककिरणैर् उत्पादितान्तर्ज्वरा त्वत्संकल्पजडे त्वदङ्कशयने निद्रासुखं वाञ्छति १८.१३ ॥५४७॥
धूमेनेव हते दृशौ विसृजतो बाष्पं प्रवाहक्षमं क्वाथोत्फेणम् इवात्तचन्दनरसं स्वेदं वपुर् मुञ्चति ।
अन्तःप्रज्वलितस्य कामशिखिनो दाहार्जितैर् भस्मभिः श्वासावेगविनिर्गतैर् इव तनोः पाण्डुत्वम् उन्मीलति १८.१४ ॥५४८॥
मनोविनोदस्यैतौ
अत्रैष स्वयम् एव चित्रफलके कम्पस्खलल्लेखया संतापार्तिविनोदनाय कथम् अप्य् आलिख्य सख्या भवान् ।
बाष्पव्याकुलम् ईक्षितः सरभसं चूताङ्कुरैर् अर्चितो मूर्ध्ना च प्रणतः सखीषु मदनव्याजेन चापह्नुतः १८.१५ ॥५४९॥
डिम्बोकस्य
सा सुन्दरी तव वियोगहुताशने ऽस्मिन्न् अभ्युक्ष्य बाष्पसलिलैर् निजदेहहव्यम् ।
जन्मान्तरे विरहदुःखविनाशकामा पुंस्कोकिलाभिहितिमन्त्रपदैर् जुहोति १८.१६ ॥५५०॥
प्रभाकरस्य
सुभग सुकृतप्राप्यो यद्य् अप्य् असि त्वम् असाव् अपि प्रियसहचरी नाधन्यानाम् उपैति विधेयताम् ।
तद् अलम् अधुना निर्बन्धेन प्रसीद परस्परं प्रणयमधुरः सद्भावो वां चिराय विवर्धताम् १८.१७ ॥५५१॥
वाक्कूटस्य
दोलालोलाः श्वसनमरुतश् चक्षुषी निर्झराभे तस्याः शुष्यत्तगरसुमनःपाण्डुरा गण्डभित्तिः ।
तद्गात्राणां किम् इव हि वयं ब्रूमहे दुर्बलत्वं येषाम् अग्रे प्रतिपद् उदिता चन्द्रलेखाप्य् अतन्वी १८.१८ ॥५५२॥
तस्यास् तापभुवं नृशंस कथयाम्य् एणीदृशस् ते कथं पद्मिन्याः सरसं दलं विनिहितं यस्याः शमायोरसि ।
आदौ शुष्यति संकुचत्य् अनु ततश् चूर्णत्वम् आदद्यते पश्चान् मुर्मुरतां दधद् दहति च श्वासावधूतं सखीम् १८.१९ ॥५५३॥
उत्पलरजास्य
विषं चन्द्रालोकः कुमुदवनवातो हुतवहः क्षतक्षारो हारः स खलु पुटपाको मलयजः ।
अये किंचिद्वक्रे त्वयि सुभग सर्वे कथम् अमी समं जातास् तस्याम् अहह विपरीतप्रकृतयः १८.२० ॥५५४॥
अचलसिंहस्य
त्वां चिन्तापरिकल्पितं सुभग सा सम्भाव्य रोमाञ्चिता शून्यालिङ्गनसंवलद्भुजयुगेनात्मानम् आलिङ्गति ।
किं चान्यद् विरहव्यथाप्रणयिनी सम्प्राप्य मूर्छां चिरात् प्रत्युज्जीवति कर्णमूलपठितैस् त्वन्नाममन्त्राक्षरैः १८.२१ ॥५५५॥
गाढावधःकृतवलित्रितयौ सुसङ्गौ तुङ्गौ स्तनाव् इति तयोस् तलम् आर्तम् आगात् ।
तस्याः स्फुटं हृदयम् इत्य् अपि न स्मरेषूंस् तौ रक्षतः प्रविशतो विमुखो ऽथ वा क्व १८.२२ ॥५५६॥
वल्लणस्य
मृगशिशुदृशस् तस्यास् तापं कथं कथयामि ते दहनपतिता दृष्टा मूर्तिर् मया न हि वैधवी ।
इति तु नियतं नारीरूपः स लोकदृशां प्रियस् तव शठतया शिल्पोत्कर्षो विधेर् विघटिष्यते १८.२३ ॥५५७॥
पुनर् उक्तावधि वासरम् एतस्याः कितव पश्य गणयन्त्याः ।
इयम् इव करजः क्षीणस् त्वम् इव कठोराणि पर्वाणि १८.२४ ॥५५८॥
धरणीधरस्य
इति दूतीवचनव्रज्या
Translation - भाषांतर
N/A


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १८६
नर्मदामाहात्म्यप्रारम्भः।
ऋषय ऊचुः।
माहात्म्यमविमुक्तस्य यथावत् कथितन्त्वया।
इदानीं नर्मदायास्तु माहात्म्यं वद सत्तम ! ।। १८६.१ ।।
यत्रोङ्कारस्य माहात्म्यं कपिला सङ्गमस्य च।
अमरेशस्य चैवाहुर्माहात्म्यं पापनाशनम् ।। १८६.२ ।।
कथं प्रलयकाले तु न नष्टा नर्मदा पुरा।
मार्कण्डेयश्च भगवान्न विनष्टस्तदा किल ।।
त्वयोक्तं तदिदं सर्वं पुनर्विस्तरतो वद ।। १८६.३ ।।
सूत उवाच।
एतदेव पुरा पृष्टः पाण्डवेन महात्मना।
नर्मदायास्तु माहात्म्यं मार्कण्डेयो महामुनिः।। १८६.४ ।।
उग्रेण तपसा युक्तो वनस्थो वनवासिना।
पृष्टः पूर्वां महागाथां धर्मपुत्रेण धीमता ।। ११८६.५ ।।
युधिष्ठर उवाच।
श्रुता मे विविधा धर्मास्त्वत्प्रसादाद्द्विजोत्तम!।
भूयश्च श्रोतुमिच्छामि तन्मे कथय सुव्रत! ।। १८६.६ ।।
कथमेषा महापुण्या नदी सर्वत्र विश्रुता।
नर्मदा नाम विख्याता तन्मे ब्रूहि महामुने! ।। १८६.७ ।।
मार्कण्डेय उवाच।
नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी।
तारयेत् सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च ।। १८६.८ ।।
नर्मदायास्तु माहात्म्यं पुराणे यन्मया श्रुतम्।
तदेतद्धि महाराज! तत्सर्वं कथयामि ते ।। १८६.९ ।।
पुण्या कनखले गङ्गा कुरुक्षेत्रे सरस्वती।
ग्रामे वा यदि वाऽरण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा ।। १८६.१० ।।
त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्ताहेन तु यामुनम्।
सद्यः पुनाति गाङ्गेयं दर्शनादेव नार्मदम् ।। १८६.११ ।।
कलिङ्गदेशे पश्चार्दे पर्वतेऽमरकण्टके।
पुण्ये च त्रिषु लोकेषु रमणीया मनोरमा ।। १८६.१२ ।।
सदेवासुरगन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः।
तपस्तप्त्वा महाराज! सिद्धिञ्च परमाङ्गताः ।। १८६.१३ ।।
तत्र स्नात्वा नरो राजन्नियमस्थो जितेन्द्रियः।
उपोष्य रजनीमेकां कुलानां तारयेच्छतम् ।। १८६.१४ ।।
जलेश्वरे नरः स्नात्वा पिण्डं दत्त्वा यथाविधि।
पितरस्तस्य तृप्यन्ति यावदाभूतसंप्लवम् ।। १८६.१५ ।।
पर्वतस्य समन्तात्तु रुद्रकोटिः प्रतिष्ठिता।
स्नात्वा यः कुरुते तत्र गन्धमाल्यानुलेपनैः ।। १८६.१६ ।।
प्रीतस्तस्य भवेच्छर्वो रुद्रकोटिर्न संशयः।
पश्चिमे पर्वतस्यान्ते स्वयं देवो महेश्वरः ।। १८६.१७ ।।
तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः।
पितृकार्यञ्च कुर्वीत विधिवन्नियतेन्द्रियः ।। १८६.१८ ।।
तिलोदकेन तत्रैव तर्पयेत् पितृदेवताः।
आसप्तमं कुलं तस्य स्वर्गे मोदेत पाण्डव! ।। १८६.१९ ।।
षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते।
अप्सरोगणसंकीर्णे सिद्धचारणसेविते ।। १८६.२० ।।
दिव्यगन्धानुलिप्तश्च दिव्यालङ्कारभूषितः।
ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जायते विपुले कुले ।। १८६.२१ ।।
धनवान् दानशीलश्च धार्मिकश्चैव जायते।
पुनः स्मरति तत्तीर्थं गमनं तत्र रोचते ।। १८६.२२ ।।
कुलानि तारयेत् सप्त रुद्रलोकं स गच्छति।
योजनानां शतं साग्रं श्रूयते सरिदुत्तमा ।। १८६.२३ ।।
विस्तारेण तु राजेन्द्र! योजनद्वयमायता।
षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथैव च ।। १८६.२४ ।।
सर्वं तस्य समन्तात्तु तिष्ठतेऽमरकण्टके।
ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा जितक्रोधो जितेन्द्रियः ।। १८६.२५ ।।
सर्वहिंसा निवृत्तस्तु सर्वभूतहिते रतः।
परं शर्वसमाचारो यस्तु प्राणान् परित्यजेत् ।। १८६.२६ ।।
तस्य पुण्यफलं राजन्! श्रृणुष्वावहितो मम।
शतवर्षसहस्राणां स्वर्गे मोदेत पाण्डव! ।। १८६.२७ ।।
अप्सरोगणसंकीर्णे सिद्धचारण सेविते।
दिव्यगन्धानुलिप्तश्च दिव्यपुष्पोपशोभितः ।। १८६.२८ ।।
क्रीड़ते देवलोकस्थो दैवतैः सह मोदते।
ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो राजा भवति वीर्यवान् ।। १८६.२९ ।।
गृहन्तु लभते स वै नानारत्नविभूषितम्।
स्तम्भैर्मणिमयैर्दिव्यैर्वज्रवैढूर्यभूषितैः ।। १८६.३० ।।
आलेख्यसहितं दिव्यं दासीदाससमन्वितम्।
मत्तमातड्गशब्दैश्च हयानां हेषितेन च ।। १८६.३१ ।।
क्षुभ्यते तस्य तद्द्वारं इन्द्रस्य भवनं यथा।
राजराजेश्वरः श्रीमान् सर्वस्त्रीजनवल्लभः ।। १८६.३२ ।।
तस्मिन् गृहे वसित्वा तु क्रीड़ाभोग-समन्विते।
जीवेद्वर्षशतं साग्रं सर्वरोगविवर्जितः ।। १८६.३३ ।।
एवं भोगो भवेत्तस्य यो मृतोऽमरकण्टके।
अग्नौ विषजले वापि तथा चैव ह्यनाशके ।। १८६.३४ ।।
अनिवर्तिका गतिस्तस्य पवनस्याम्बरे यथा।
पतनं कुरुते यस्तु अमरेशे नराधिप! ।। १८६.३५ ।।
कन्यानां त्रिसहस्राणि एकैकस्यापि चापरे।
तिष्ठन्ति भुवने तस्य प्रेषणं प्रार्थयन्ति च ।। १८६.३६ ।।
दिव्यभोगैः सुसम्पन्नः क्रीड़ते कालमक्षयम्।
पर्वतस्य समन्तात्तु रुद्रकोटिः प्रतिष्ठिताः ।। १८६.३७ ।।
स्नानं यः कुरुते तत्र गन्धमाल्यानुलेपनैः।
प्रीतः सोऽस्य भवेत् सर्वो रुद्रकोटिर्नसंशयः ।। १८६.३८ ।।
पश्चिमे पर्वतस्यान्ते ह्ययं देवो महेश्वरः।
तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।। १८६.३९ ।।
पितृकार्यश्च कुर्वीत विधिवन्नियतेन्द्रियः।
तिलोदकेन विधिवत्तर्पयेत् पितृदेवताः ।। १८६.४० ।।
आसप्तमं कुलन्तस्य स्वर्गे मोदेत पाण्डव!।
षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ।। १८६.४१ ।।
दिव्यगन्धानुलिप्तश्च दिव्यालङ्कारभूषितः ।
ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जायते विपुले कुले ।। १८६.४२ ।।
धनवान् दानशीलश्च धार्मिकश्चैव जायते।
पुनः स्मरति तीर्थार्थं गमनं तत्र रोचते ।। १८६.४३ ।।
तारयेत्तु कुलान् सप्त रुद्रलोकं स गच्छति।
योजनानां शतं साग्रं श्रूयते सरिदुत्तमा ।। १८६.४४ ।।
विस्तारेण तु राजेन्द्र! योजनद्वयमायता।
षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथैव च ।। १८६.४५ ।।
पर्वतस्य समन्तान्तु तिष्ठत्यमरकण्टके।
ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा जितक्रोधो जितेन्द्रियः ।। १८६.४६ ।।
सर्वहिंसानिवृत्तस्तु सर्वभूतहिते रतः।
एवं शर्वसमाचारो यस्तु प्राणान् परित्यजेत् ।। १८६.४७ ।।
तस्य पुण्यफलं राजन्! श्रृणुष्वावाहितो मम।
शतं वर्षसहस्राणां स्वर्गे मोदेत पाण्डव! ।। १८६.४८ ।।
पृथिव्यामासमुद्राणामीदृशो नैव जायते।
यादृशोऽयं नृपश्रेष्ठ! पर्वतेऽमरकण्टके ।। १८६.४९ ।।
तावत्तीर्थं तु विज्ञेयं पर्वतस्य तु पश्चिमे।
ह्रदो जलेश्वरो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।। १८६.५० ।।
तत्र पिण्डप्रदानेन सन्ध्योपासनकर्मणा।
पितरो दशवर्षापि तर्पितास्तु भवन्ति वै ।। १८६.५१ ।।
दक्षिणे नर्मदाकूले कपिलेति महानदी।
सकलार्जुन-संच्छन्ना नातिदूरे व्यवस्थिता ।। १८६.५२ ।।
सापि पुण्या महाभागा त्रिषु लोकेषु विश्रुता।
तत्र कोटिशतं साग्रं तीर्थानां तु युधिष्ठिर ।। १८६.५३ ।।
पुराणे श्रूयते राजन्! सर्वं कोटिगुणं भवेत्।
तस्यास्तीरेतु ये वृक्षाः पतिताः कालपर्ययात् ।। १८६.५४ ।।
नर्मदातोयसंस्पृष्टास्तेऽपि यान्ति परङ्गतिम्।
द्वितीया तु महाभागा विशल्यकरणी शुभा ।। १८६.५५ ।।
तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा विशल्यो भवति क्षणात्।
तत्र देवगणा सर्वेऽते किन्नरमहोरगाः ।। १८६.५६ ।।
यक्षराक्षसगन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः।
सर्वे समागतास्तत्र पर्वतेऽमरकण्टके ।। १८६.५७ ।।
तैश्च सर्वैः समागम्य मुनिभिश्च तपोधनैः।
नर्मदामाश्रिता पुण्या विशल्या नाम नामतः ।। १८६.५८ ।।
उत्पादिता महाभागा सर्वपापप्रणाशिनी।
तत्र स्नात्वा नरो राजन्! ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।। १८६.५९ ।।
उपोष्य रजनीमेकां कुलानान्तारयेच्छतम्।
कपिला च विशल्या तु श्रूयते राजसत्तम! ।। १८६.६० ।।
ईश्वरेण पुरा प्रोक्ते लोकानां हितकाम्यया।
तत्र स्नात्वा नरो राजन्नश्वमेधफलं लभेत् ।। १८६.६१ ।।
अनाशकन्तु यः कुर्यात् तस्मिंस्तीर्थे नराधिप!।
सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति ।। १८६.६२ ।।
नर्मदायास्तु राजेन्द्र! पुराणे यन्मया श्रुतम्।
यत्र तत्र नरः स्नात्वा चाश्वमेधफलं लभेत् ।। १८६.६३ ।।
ये वसन्त्युत्तरे कूले रुद्रलोके वसन्ति ते।
सरस्वत्याञ्च गङ्गायां नर्मदायां युधिष्ठिर!।। १८६.६४ ।।
समं स्नानं च दानञ्च यथा मे शङ्करोऽब्रवीत्।
परित्यजति यः प्राणान् पर्वतेऽमरकण्टके ।। १८६.६५ ।।
वर्षकोटिशतं साग्रं रुद्रलोके महीयते।
नर्मदाया जलं पुण्यं केनोर्मिभिरलङ्कृतम् ।। १८६.६६ ।।
पवित्रं शिरसा वन्द्यं सर्वपापैः प्रमुच्यते।
नर्मदा पर्वतः पुण्या नर्मदा पाण्डुनन्दन! ।। १८६.६७ ।।
त्रयाणामपि लोकानां पुण्या ह्येषा महानदी।
वटेश्वरे महापुण्ये गङ्गाद्वारे तपोवने ।। १८६.६८ ।।
एतेषु सर्वस्थानेषु द्विजाः स्युः संशितव्रताः।
श्रुतं दशगुणं पुण्यं नर्मदो दधिसङ्गमे ।। १८६.६९ ।।


text:
लकारस्य स्थाने तिप्-तस्-झि-सिप्-थस्-थ-मिप्-वस्-मस्-त-आताम्-झ-थास्-आथाम्-ध्वम्-इड्-वहि-महिङ् एते आदेशाः भवन्ति ।
अनेन सूत्रेण लकाराणाम् स्थाने सर्वप्रथमम् ये आदेशाः भवितुम् अर्हन्ति, ते पाठिताः सन्ति । एते अष्टादश-आदेशाः "तिङ्" अनेन प्रत्याहारेण गृह्यन्ते । लः परस्मैपदम् 1|4|99
तथा च तङानावात्मनेपदम् 1|4|100
इत्यनेन एतेषाम् परस्मैपद-आत्मनेपद-संज्ञाः भवन्ति । अग्रे तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः 1|4|101
इत्यनेन तेषां त्रयाणाम् त्रयाणाम् प्रथम-मध्यम-उत्तमसंज्ञाः भवन्ति, तथा च तान्येकवचनद्विवचनबहुवचनान्येकशः 1|4|102
इत्यनेन तेषां क्रमेण एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञाः भवन्ति ।
एते अष्टादश प्रत्ययाः तथा तेभ्यः विहिताः संज्ञाः एतादृशाः -
तिप् = परस्मैपदम् + प्रथमपुरुषः + एकवचनम्
तस् = परस्मैपदम् + प्रथमपुरुषः + द्विवचनम्
झि = परस्मैपदम् + प्रथमपुरुषः + बहुवचनम्
सिप् = परस्मैपदम् + मध्यमपुरुषः + एकवचनम्
थस् = परस्मैपदम् + मध्यमपुरुषः + द्विवचनम्
थ = परस्मैपदम् + मध्यमपुरुषः + बहुवचनम्
मिप् = परस्मैपदम् + उत्तमपुरुषः + एकवचनम्
वस् = परस्मैपदम् + उत्तमपुरुषः + द्विवचनम्
मस् = परस्मैपदम् + उत्तमपुरुषः + बहुवचनम्
त = आत्मनेपदम् + प्रथमपुरुषः + एकवचनम्
आताम् = आत्मनेपदम् + प्रथमपुरुषः + द्विवचनम्
झ = आत्मनेपदम् + प्रथमपुरुषः + बहुवचनम्
थास् =आत्मनेपदम् + मध्यमपुरुषः + एकवचनम्
आथाम् = आत्मनेपदम् + मध्यमपुरुषः + द्विवचनम्
ध्वम् = आत्मनेपदम् + मध्यमपुरुषः + बहुवचनम्
इट् = आत्मनेपदम् + उत्तमपुरुषः + एकवचनम्
वहि = आत्मनेपदम् + उत्तमपुरुषः + द्विवचनम्
महिङ् = आत्मनेपदम् + उत्तमपुरुषः + बहुवचनम्
अनेन विभाजनेन प्रत्येकस्य तिङ्-प्रत्ययस्य विशिष्टः उल्लेखः भवितुम् अर्हति ।
ज्ञातव्यम् -
1. सर्वेषाम् लकाराणाम् तिङन्तरूपसिद्धौ प्रारम्भे एतेभ्यः एव एकः आदेशः विधीयते । तस्य आदेशस्य आवश्यकं चेत् अग्रे परिवर्तनम् भवति ।
2. वर्तमानसूत्रेण "तिङ्" तथा "तङ्" एतयोः द्वयोः प्रत्याहारयोः निर्माणम् भवति ।
3. एतेषाम् अष्टादशप्रत्ययानाम् विभक्तिश्च 1|4|104
इत्यनेन विभक्तिसंज्ञा अपि भवति ।
4. एतेषु सर्वेषु -
- तिप्, सिप्, मिप् इत्यत्र पकारस्य इत्संज्ञा भवति ।
- इट् इत्यत्र टकारस्य इत्संज्ञा भवति ।
- महिङ् इत्यत्र ङकारस्य इत्संज्ञा भवति । तस्य ग्रहणम् "तिङ्" तथा "तङ्" प्रत्याहारस्य निर्माणार्थम् कृतम् अस्ति ।
- "झि" / "झ" इत्यत्र झकारस्य प्रयोजनाभावात् इत्संज्ञा न भवति ।


text:
16a पठ्यते विरच्यते । संस्कृतेन चेति गतार्थमपि पृथगुक्तम् । प्राधान्यख्यापनार्थं न तु केवलार्थम्, प्राकृतादेरत्रातिपृथगभिधानप्रसङ्गात् । यथा संस्कृतप्राकृतापभ्रंशाख्यं भाषात्रयं शुद्धमपि प्रयुक्तं दृश्यते, न तथा पैशाचिकम् । भाषानुगतमेव तु दृश्यते चेदाह । भूतभाषामयीत्यादि । भूतभाषा पैशाचिकवाक् तद्विकारस्तन्मयीं शुद्धपैशाचिकाम् । तुशब्दोऽर्थान्तरविवक्षायाम् । बृहत्कथामाहुः कथयन्ति तद्विदः । केवलपैशाचिकी बृहत्कथा दृश्यते इत्यर्थः । किंविशिष्टामित्याह—अद्भुतार्थामिति । अद्भुतः प्रकृष्टो नानाविधः अपूर्वः अर्थोऽभिधेयं यस्यां तामाहुरिति प्रकृतं प्रधानकथनं चैतत् । अतएवाद्भुतार्थामिति । न त्वयमेव, अन्यस्या अपि भूतभाषामय्या रत्नप्रभादिकाया दर्शनात् ॥
यदेतत्त्रिविधं काव्यशरीरं भाषाभेदाच्चतुर्विधमुक्तम्, तदेव द्विधाविनियोगभेदाद् दर्शयन्नाह—
लास्यं श्रृङ्गारप्रधानं नृत्तम् । तदुक्तम्—
छलिनं [छद्म]प्रधानं नृत्तम् । लस्या तालविशेषप्राधान्यम् । सा च दक्षिणपाणिपातलक्षणा । यथोक्तम्—
तत्प्रतिपादकं काव्यं लास्याद्यक्तं तादर्थ्यात् । आदिशब्देन च स्कन्धकादि-


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २५४
व्यवहारकथनम्[सम्पाद्यताम्]
अग्निरुवाच
गृहीतार्थः क्रमाद्दाप्यो धनिनामधमर्णिकः ।
दत्वा तु ब्राह्मणायादौ नृपतेस्तदनन्तरम् ।। २५४.१ ।।
राज्ञाधमर्णिको दाप्यः साधिताद्दशकं स्मृतम् ।
पञ्चकन्तु शतं दाप्यः प्राप्तार्थो ह्युत्तमर्णिकः ।। २५४.२ ।।
हीनजातिं परिक्षीणमृणार्थं कर्म्म कारयेत् ।
ब्राह्मणस्तु परिक्षीणः शनैर्द्दाप्यो यथोदयम् ।। २५४.३ ।।
दीयमानं न गृह्णाति प्रयुक्तं स्वकन्धनम् ।
मध्यस्थस्थापितं तत्स्याद्वर्द्धते न ततः परं ।। २५४.४ ।।
ऋक्थग्राह ऋणं दाप्यो योपिद्ग्राहस्तथैव च ।
पुत्रोऽनन्याश्रितद्रव्यः पुत्रहीनस्य ऋक्थिनः ।। २५४.५ ।।
अविभक्तैः कुटुम्वार्थं यदृणन्तु कृतम्भवेत् ।
दद्युस्तदृक्थिनः प्रेते प्रोषिते वा कुटुम्बिनि ।। २५४.५ ।।
न योषित् पतिपुत्राभ्यां न पुत्रेण कृतं पिता ।
दद्यादृते कुटुम्बार्थान्न पतिः स्त्रीकृतं तथा ।। २५४.६ ।।
गोपशौण्डिकशैलूषरजकव्याधयोषितां ।
ऋणं दद्यात्पतिस्त्वासां यस्माद्वृत्तिस्तदाश्रया ।। २५४.८ ।।
प्रतिपन्नं स्त्रिया देयं पत्या वा सह यत् कृतं ।
स्वयं कृतं वा यदृणं नान्यस्त्री दातुमर्हति ।। २५४.९ ।।
पितरि प्रोषिते प्रेते व्यसनाभिप्लुतेऽथ वा ।
पुत्रपौत्रैर्ऋणं देयं निह्नवे साक्षिभावितम् ।। २५४.१० ।।
सुराकामद्यूतकृतन्दण्डशुल्कावशिष्टकम् ।
वृथा दानं तथैवेहपु त्रो दद्यान्न पैतृकम् ।। २५४.११ ।।
भ्रातॄणामथ दम्पत्योः पितुः पुत्रस्य चैव हि ।
प्रतिभाव्यमृणं ग्राह्यमविभक्तेन च स्मृतम् ।। २५४.१२ ।।
दर्शने प्रत्यये दाने प्रव्भिव्यं विधीयते ।
आधौ तु वितथे दाप्या वितथस्य सुता अपि ।। २५४.१३ ।।
दर्शनप्रतिभूर्यत्र मृतः प्रात्ययिकोऽपि वा ।
न तत्पुत्रा धनं दद्युर्दद्युर्दानाय ये स्थिताः ।। २५४.१४ ।।
बहवः स्युर्यदि स्वांशैर्दद्युः प्रतिभुवो धनम् ।
एकच्छायाश्रितेष्वेषु धनिकस्य यथारुचि ।। २५४.१५ ।।
प्रतिभूर्दापितो यत्र प्रकाशं धनिने धनम् ।
द्विगुणं प्रतिदातव्यमृणिकैस्तस्य तद्भवेत् ।। २५४.१६ ।।
स्वस्न्ततिस्त्रीपशव्यं धान्यं द्विगुणमेव च ।
वस्त्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं रसश्चाष्टगुणस्तथा ।। २५४.१७ ।।
आधिः प्रणश्येत् द्विगुणे धने यदि न मोक्ष्यते ।
काले कालकृतं नश्येत् फलभोग्यो न नश्यति ।। २५४.१८ ।।
गोप्याधिबोग्यो नावृद्धिः सोपकारेऽथ भाविते ।
नष्टो देयो विनष्टश्च दैवराजकृतादृते ।। २५४.१९ ।।
आधेः स्वीकरणात्सिद्धीरक्षमाणोप्यसारताम् ।
यातश्चेदन्य आधेयो धनभाग् वा धनी भवेत् ।। २५४.२० ।।
चरित्रं बन्धककृतं सवृद्धं दापयेद्वनं ।
सत्यह्कारकृतं द्रव्यं द्विगुणं प्रतिदापयेत् ।। २५४.२१ ।।
उपस्थितस्य मोक्तव्य आधिर्दण्डोऽन्यथा भवेत् ।
प्रयोजके सति धनं कुलेन्यस्याधिमाप्नुयात् ।। २५४.२२ ।।
तत्कालकृतमूल्यो वा तत्र तिष्ठेदवृद्धिकः ।
विना धारणकाद्वापि विक्रीणीते ससाक्षिकम् ।। २५४.२३ ।।
यदा तु द्विगुणीभूतमृणमाधौ तदा खलु ।
मोच्यश्चाधिस्तदुत्पाद्य प्रविष्टे द्विगुणे धणे ।। २५४.२४ ।।
व्यसनस्थमनाख्याय हस्तेऽन्यस्य यदर्पयेत् ।
द्रव्यं तदौपनिधिकं प्रतिदेयं तथैव तत् ।। २५४.२५ ।।
न दाप्योऽपहृतं तत्तु राजदैवकतस्करैः ।
प्रेपश्चेन्मार्गिते दत्ते दाप्यो दण्डश्च तत्समम् ।। २५४.२६ ।।
आजीवन् स्वेच्छया दण्ड्यो दाप्यस्तच्चापि सोदयं ।
याचितावाहितन्यासे निक्षेपेष्वप्ययं विधिः ।।२५४.२७ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये व्यवहारो नाम चतुःपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।