text:
रसायनाध्याय १
अथातो ऽभयामलकीयं रसायनपादं व्याख्यास्यामः ॥६-१.१॥
इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥६-१.२॥
आयुर्वेददीपिका
पूर्वस्थानोक्तलक्षणाभावेनावधारितायुष्मद्भावेन चिकित्सा धर्मार्थयशस्करी कर्तव्येत्यनन्तरं चिकित्साभिधायकं स्थानम् उच्यते ॥१॥
रसायनवाजीकरणसाधनमपि यथा चिकित्सोच्यते तथानन्तरम् एव वक्ष्यति ॥२॥
तत्रापि ज्वरादिचिकित्सायाः प्राग्रसायनवाजीकरणयोर् महाफलत्वेनादाव् अभिधानम् ॥३॥
तयोरपि च रसायनमेव वर्षसहस्रायुष्ट्वादिकारणतया महाफलम् इति तद् अभिधीयते तत्रापि चाभयामलकीयश् चिकित्सास्थानार्थसूत्राभिधायकतयाग्रे ऽभिधीयते ॥४॥
चिकित्सितं व्याधिहरं पथ्यं साधनमौषधम् ।
प्रायश्चित्तं प्रशमनं प्रकृतिस्थापनं हितम् ॥६-१.३॥
॥
आयुर्वेददीपिका
तत्रादौ व्यवहारार्थं स्थानाभिधेयस्य भेषजस्य पर्यायानाह चिकित्सितम् इत्यादि ॥१॥
करोति चैवमादौ प्रधानाभिधेयपर्यायाभिधानं यथानिदाने हेतुरूपादिपर्यायकथनम् ॥२॥
एतच्च पर्यायाभिधानं प्राधान्येन चतुष्पादस्यैव भेषजस्य यदुक्तं चतुष्पादं षोडशकलं भेषजमिति भिषजो भाषन्ते इति ॥३॥
एवंभूतभेषजाङ्गरूपतया तु स्थावरजङ्गमद्रव्यरूपस्य भेषजस्य भेषजत्वमेवान्तरव्यवहारकृतं ज्ञेयम् ॥४॥
प्रायश्चित्तम् इति भेषजसंज्ञा प्रायश्चित्तवद् भेषजस्याधर्मकार्यव्याधिहरत्वेन ॥५॥
विद्याद् भेषजनामानि भेषजं द्विविधं च तत् ।
स्वस्थस्योर्जस्करं किंचित् किंचिदार्तस्य रोगनुत् ॥६-१.४॥
आयुर्वेददीपिका
द्वैविध्यं विवृणोति स्वस्थस्येत्यादि ॥१॥
किंचिदिति न सर्वम् ॥२॥
स्वस्थत्वेन व्यवह्रियमाणस्य पुंसो जरादिस्वाभाविकव्याधिहरत्वेन तथाप्रहर्षव्ययायक्षयित्वानुचितशुक्रत्वाद्यप्रशस्तशारीरभावहरत्वेन ऊर्जः प्रशस्तं भावम् आदधातीति स्वस्थस्योर्जस्करम् ॥३॥
आर्तस्य रोगनुदिति विशेषणेन ज्वरादिनार्तस्य ज्वरादिहरम् ॥४॥
रोगनुद् इति वचनेनैवार्तविशेषितायां लब्धायां यद् आर्तस्य इति करोति तेन सहजजरादिकृतां पीडाम् अनुद्वेजिकां परित्यज्य ज्वरादिनास्वाभाविकेन रोगेण पीडितस्येति दर्शयति ॥५॥
अभेषजं च द्विविधं बाधनं सानुबाधनम् ।
आयुर्वेददीपिका
भेषजप्रसङ्गाद् अभेषजद्वैविध्यम् आह अभेषजम् इत्यादि ॥१॥
बाधनम् इह तदात्वमात्रबाधकं यथास्वल्पम् अपथ्यम् ॥२॥
सानुबाधनं च दीर्घकालावस्थायिकुष्ठादिविकारकारि ॥३॥
स्वस्थस्योर्जस्करं यत्तु तद्वृष्यं तद्रसायनम् ॥६-१.५॥
प्रायः प्रायेण रोगाणां द्वितीयं प्रशमे मतम् ।
प्रायःशब्दो विशेषार्थो ह्य् उभयं ह्य् उभयार्थकृत् ॥६-१.६॥
आयुर्वेददीपिका
द्विविधं भेषजमुक्तं विभजते स्वस्थस्येत्यादि ॥१॥
तद्वृष्यं तद्रसायनं प्राय इति छेदः ॥२॥
यद्वृष्यं प्रायो भवति तथा रसायनं यत् प्रायो भवति आर्तस्य रोगहरं यद्बाहुल्येन तत् स्वस्थोर्जस्करम् उच्यते यत्तु द्वितीयम् आर्तरोगहरं तत् प्रायेण ज्वरादिशमनं रसायनं वाजीकरणं च भवति यथाक्षतक्षीणोक्तं सर्पिर्गुडादि रसायनं वृष्यं च भवति तथा पाण्डुरोगोक्तो योगराजो रसायनत्वेनोक्तः तथा कासाधिकारे ऽगस्त्यहरीतकी रसायनत्वेनोक्तेत्याद्य् अनुसरणीयम् ॥३॥
रसायनोक्तानां च ज्वरादिहरत्वम् अत्र सुव्यक्तमेव रसायनग्रन्थेषु ॥४॥
अन्ये तु ब्रुवते यद् व्याधिमात्रहरं न तद् रसायनं किंतु शरीरसंयोगदार्ढ्याद् दीर्घायुःकर्तृत्वसाधारणधर्मयोगाद् उपचरितव्याधिहरं रसायनम् इहोच्यत इति ॥५॥
ननु यदि स्वस्थोर्जस्करमपि व्याधिहरं व्याधिहरं च स्वस्थोर्जस्करं तत्किं किंचिदिति पदेन भेषजकर्मव्यवस्थादर्शकेन क्रियते ब्रूमः बाहुल्येन स्वस्थोर्जस्करत्वं व्याधिहरत्वं च व्यवस्थाप्यते न चेह सर्वार्तरोगहरस्य स्वस्थोर्जस्करत्वमिति प्रतिज्ञायते येन पाठासप्तपर्णादीनाम् अपि रसायनत्वं साधनीयशक्तित्वाद् आर्तरोगहरत्वेन यदुच्यते तदपि रसायनं वाजीकरणं च भवतीति लवमात्रोपदर्शनं क्रियते तत् स्वस्थार्तयोर् उभयार्थकर्तृत्वम् ॥६॥
प्रायःशब्दतात्पर्यं विवृणोति प्राय इत्यादि ॥७॥
विशेषार्थम् इति बाहुल्यार्थम् इत्यर्थः ॥८॥
दीर्घमायुः स्मृतिं मेधामारोग्यं तरुणं वयः ।
प्रभावर्णस्वरौदार्यं देहेन्द्रियबलं परम् ॥६-१.७॥
वाक्सिद्धिं प्रणतिं कान्तिं लभते ना रसायनात् ।
लाभोपायो हि शस्तानां रसादीनां रसायनम् ॥६-१.८॥
आयुर्वेददीपिका
रसायनकार्यम् आह दीर्घम् इत्यादि ॥१॥
प्रभादीनां त्रयाणाम् औदर्यं योजनीयम् ॥२॥
वाक्सिद्धिः यद् उच्यते तद् अवश्यं भवतीत्यर्थः ॥३॥
प्रणतिः लोकवन्द्यता ॥४॥
कथम् एतद् रसायनेन क्रियत इत्याह लाभेत्यादि रसादिग्रहणेन स्मृत्यादयो ऽपि गृह्यन्ते ॥५॥
अपत्यसंतानकरं यत् सद्यः सम्प्रहर्षणम् ।
वाजीवातिबलो येन यात्यप्रतिहतः स्त्रियः ॥६-१.९॥
भवत्यतिप्रियः स्त्रीणां येन येनोपचीयते ।
जीर्यतो ऽप्यक्षयं शुक्रं फलवद्येन दृश्यते ॥६-१.१०॥
प्रभूतशाखः शाखीव येन चैत्यो यथा महान् ।
भवत्यर्च्यो बहुमतः प्रजानां सुबहुप्रजः ॥६-१.११॥
संतानमूलं येनेह प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते ।
यशः श्रियं बलं पुष्टिं वाजीकरणमेव तत् ॥६-१.१२॥
आयुर्वेददीपिका
वाजीकरणकार्यम् आहापत्येत्यादि ॥१॥
अपत्यसंतानः अपत्यपरम्परा तेन पुत्रपौत्रकरम् इत्यर्थः वाजीकरणजनिताच्छुक्राज् जातः पुत्रः पुत्रजननसमर्थो भवतीत्यर्थः ॥२॥
अतिप्रियत्वं चेहोपचितशुक्रतया निरन्तरव्यवायकर्तृत्वात् यद् उच्यते ।
विरूपम् अपि योद्धारं भृत्यमिच्छन्ति पार्थिवाः ।
व्यवायव्यायतं मूर्खं धृष्टं पतिमिव स्त्रियः ॥३॥
इति ॥४॥
उपचीयत इति पुष्टिं प्राप्नोति ॥५॥
अक्षयम् इवाक्षयम् ॥६॥
फलवद् इति गर्भजनकम् ॥७॥
चैत्यो देवतायतनम् ॥८॥
अर्च्यः अर्चनीयः ॥९॥
आनन्त्यमिवानन्त्यं दीर्घसंतानताम् इत्यर्थः ॥१०॥
स्वस्थस्योर्जस्करं त्व् एतद् द्विविधं प्रोक्तम् औषधम् ।
यद्व्याधिनिर्घातकरं वक्ष्यते तच्चिकित्सिते ॥६-१.१३॥
चिकित्सितार्थ एतावान् विकाराणां यदौषधम् ।
रसायनविधिश्चाग्रे वाजीकरणमेव च ॥६-१.१४॥
आयुर्वेददीपिका
चिकित्सित इति ज्वरादिचिकित्सिते ॥१॥
ननु रसायनवाजीकरणे अपि ज्वरादिचिकित्सिते एव तत् किं विशिष्योच्यते वक्ष्यते तच्चिकित्सिते इत्याह चिकित्सितार्थ इत्यादि ॥२॥
सत्यं रसायनं वाजीकरणं च ज्वरादिव्याधिहरत्वाच् चिकित्सितशब्देनोच्यत इत्यर्थः ॥३॥
अथ व्याधिहरत्वाच्चिकित्सिते वक्तव्यत्वाच्च रसायनवाजीकरणे क्व नु वक्तव्ये इत्याह रसायनेत्यादि ॥४॥
विधिः विधानं रसायनाभिधानम् इत्यर्थः ॥५॥
अग्रे इति अनन्तरम् ॥६॥
वाजीकरणं चाग्रे अभिधास्यते इति शेषः ॥७॥
अभेषजमिति ज्ञेयं विपरीतं यदौषधात् ।
तदसेव्यं निषेव्यं तु प्रवक्ष्यामि यदौषधम् ॥६-१.१५॥
आयुर्वेददीपिका
अभेषजमपि पूर्वोद्दिष्टं विवृणोत्यभेषजमित्यादि ॥१॥
विपरीतं रोगजननलक्षणार्थकारि ॥२॥
रसायनानां द्विविधं प्रयोगमृषयो विदुः ।
कुटीप्रावेशिकं चैव वातातपिकमेव च ॥६-१.१६॥
कुटीप्रावेशिकस्यादौ विधिः समुपदेक्ष्यते ।
नृपवैद्यद्विजातीनां साधूनां पुण्यकर्मणाम् ॥६-१.१७॥
निवासे निर्भये शस्ते प्राप्योपकरणे पुरे ।
दिशि पूर्वोत्तरस्यां च सुभूमौ कारयेत्कुटीम् ॥६-१.१८॥
विस्तारोत्सेधसम्पन्नां त्रिगर्भां सूक्ष्मलोचनाम् ।
घनभित्तिमृतुसुखां सुस्पष्टां मनसः प्रियाम् ॥६-१.१९॥
शब्दादीनाम् अशस्तानाम् अगम्यां स्त्रीविवर्जिताम् ।
इष्टोपकरणोपेतां सज्जवैद्यौषधद्विजाम् ॥६-१.२०॥
अथोदगयने शुक्ले तिथिनक्षत्रपूजिते ।
मुहूर्तकरणोपेते प्रशस्ते कृतवापनः ॥६-१.२१॥
धृतिस्मृतिबलं कृत्वा श्रद्दधानः समाहितः ।
विधूय मानसान्दोषान् मैत्रीं भूतेषु चिन्तयन् ॥६-१.२२॥
देवताः पूजयित्वाग्रे द्विजातींश्च प्रदक्षिणम् ।
देवगोब्राह्मणान् कृत्वा ततस् तां प्रविशेत् कुटीम् ॥६-१.२३॥
तस्यां संशोधनैः शुद्धः सुखी जातबलः पुनः ।
रसायनं प्रयुञ्जीत तत्प्रवक्ष्यामि शोधनम् ॥६-१.२४॥
आयुर्वेददीपिका
कुटीप्रवेशेन यत् क्रियते तत् कुटीप्रावेशिकम् ॥१॥
वातातपसेवयापि यत् क्रियते तद् वातातपिकम् ॥२॥
त्रिगर्भां प्रथममेकं गृहं तस्याभ्यन्तरे द्वितीयम् एवं त्रिगर्भास्त्रयो गर्भा अन्तराणि यस्यां सा त्रिगर्भामिति अन्तस् त्रिप्रकोष्ठाम् ॥३॥
सूक्ष्मलोचनामिति अल्पद्वारजालकाम् ॥४॥
शुक्ले शुक्लपक्षे ॥५॥
सज्जा वैद्यादयो यस्यां सा तथा ॥६॥
तिथिनक्षत्रपूजित इति शुभतिथिनक्षत्रयोगात् पूजिते ॥७॥
कृतवापन इति कृतक्षौरः ॥८॥
मानसान् दोषानिति कामक्रोधादीन् ॥९॥
संशोधनैर् इति वमनविरेचनास्थापनशिरोविरेचनैः ॥१०॥
सुखीति अरोगः ॥११॥
जातबल इति संशोधनापहृतमलतया संसर्जनादिक्रमेण पुनर् जातबलः ॥१२॥
यद्यपीह संशोधनैर् इति बहुवचनप्रयोगात् सर्वाण्येव संशोधनानि संमतानि तथापीह रसायने विशेषेण यौगिकत्वाद्धरीतक्यादिप्रयोग एवोक्तः अन्ये तु हरीतक्यादिप्रयोगेणैव परं संशोधनं कर्तव्यम् इत्याहुः संशोधनैर् इति बहुवचनं पुनर् यावच्छुद्धेर् हरीतक्यादिप्रयोगस्यैव करणं दर्शयति ॥१३॥
हरीतकीनां चूर्णानि सैन्धवामलके गुडम् ।
वचां विडङ्गं रजनीं पिप्पलीं विश्वभेषजम् ॥६-१.२५॥
पिबेदुष्णाम्बुना जन्तुः स्नेहस्वेदोपपादितः ।
तेन शुद्धशरीराय कृतसंसर्जनाय च ॥६-१.२६॥
त्रिरात्रं यावकं दद्यात् पञ्चाहं वापि सर्पिषा ।
सप्ताहं वा पुराणस्य यावच्छुद्धेस्तु वर्चसः ॥६-१.२७॥
शुद्धकोष्ठं तु तं ज्ञात्वा रसायनमुपाचरेत् ।
वयःप्रकृतिसात्म्यज्ञो यौगिकं यस्य यद्भवेत् ॥६-१.२८॥
आयुर्वेददीपिका
यावकमिति यवान्नम् ॥१॥
त्रिरात्रादिविकल्पत्रयं हीनमध्योत्तमशुद्धिविषयम् ॥२॥
हरीतकीं पञ्चरसामुष्णामलवणां शिवाम् ।
दोषानुलोमनीं लघ्वीं विद्याद्दीपनपाचनीम् ॥६-१.२९॥
आयुष्यां पौष्टिकीं धन्यां वयसः स्थापनीं पराम् ।
सर्वरोगप्रशमनीं बुद्धीन्द्रियबलप्रदाम् ॥६-१.३०॥
कुष्ठं गुल्ममुदावर्तं शोषं पाण्ड्वामयं मदम् ।
अर्शांसि ग्रहणीदोषं पुराणं विषमज्वरम् ॥६-१.३१॥
हृद्रोगं सशिरोरोगमतीसारमरोचकम् ।
कासं प्रमेहमानाहं प्लीहानम् उदरं नवम् ॥६-१.३२॥
कफप्रसेकं वैस्वर्यं वैवर्ण्यं कामलां क्रिमीन् ।
श्वयथुं तमकं छर्दिं क्लैब्यमङ्गावसादनम् ॥६-१.३३॥
स्रोतोविबन्धान् विविधान् प्रलेपं हृदयोरसोः ।
स्मृतिबुद्धिप्रमोहं च जयेच्छीघ्रं हरीतकी ॥६-१.३४॥
अजीर्णिनो रूक्षभुजः स्त्रीमद्यविषकर्शिताः ।
सेवेरन् नाभयाम् एते क्षुत्तृष्णोष्णार्दिताश् च ये ॥६-१.३५॥
तान् गुणांस्तानि कर्माणि विद्यादामलकीष्वपि ।
यान्युक्तानि हरीतक्या वीर्यस्य तु विपर्ययः ॥६-१.३६॥
अतश्चामृतकल्पानि विद्यात् कर्मभिरीदृशैः ।
हरीतकीनां शस्यानि भिषगामलकस्य च ॥६-१.३७॥
आयुर्वेददीपिका
यद्यपि द्रव्यान्तराणि दशवर्षशतायुष्कररसायनाधिकृतानि सन्ति तथापि हरीतक्यामलके एव रोगहरत्वायुष्करत्वरूपोभयधर्मयोगाद् अध्यायादौ गुणकर्मभ्यामुच्येते तत्रापि यद्यपि आमलकं वयःस्थापनानाम् इत्युक्तं तथापि रोगहरत्वे हरीतकी प्रकर्षवतीति कृत्वा हरीतक्य् अग्रे ऽभिहिता ॥१॥
हरीतक्यादिषु पञ्चरसत्वाद्युत्पादो ऽदृष्टवशाद् भूतसंनिवेशविशेषप्रभावकृतः तेन नात्रोपपत्तयः क्रमन्ते ॥२॥
शिवामिति कल्याणकरिणीं प्रशस्तगुणयुक्तत्वात् ॥३॥
सर्वरोगप्रशमनीमिति संयोगसंस्कारादिना ॥४॥
सर्वरोगहरत्वम् अभिधायापि कुष्ठादिहन्तृत्वाभिधानं विशेषेण कुष्ठादिहन्तृत्वोपदर्शनार्थम् ॥५॥
प्रवर्तकत्वे ऽप्यतीसारग्रहणीहरत्वं विबद्धदोषप्रवर्तकतया ज्ञेयं यदुक्तं स्तोकं स्तोकं विबद्धं वा सशूलं यो ऽतिसार्येते ॥६॥
अभयापिप्पलीकल्कैः सुखोष्णैस्तं विरेचयेद् इति ॥७॥
बुद्धिस्मृतिप्रदत्वमभिधायापि स्मृतिबुद्धिप्रमोहहरत्वाभिधानं तत्र विशिष्टशक्त्युपदर्शनार्थम् ॥८॥
वीर्यस्य तु विपर्यय इत्यनेनामलकस्य शीतवीर्यत्वम् उक्तम् ॥९॥
शस्यानीति अस्थिरहितानि फलानि ॥१०॥
ओषधीनां परा भूमिर् हिमवाञ्शैलसत्तमः ।
तस्मात्फलानि तज्जानि ग्राहयेत्कालजानि तु ॥६-१.३८॥
आपूर्णरसवीर्याणि काले काले यथाविधि ।
आदित्यपवनच्छायासलिलप्रीणितानि च ॥६-१.३९॥
यान्य् अजग्धान्य् अपूतीनि निर्व्रणान्यगदानि च ।
तेषां प्रयोगं वक्ष्यामि फलानां कर्म चोत्तमम् ॥६-१.४०॥
आयुर्वेददीपिका
यद्यपि हिमवान् औषधभूमीनाम् इत्युक्तं तथापि रसायने हिमवत्प्रभवाण्येव भेषजानि ग्राह्याणीति दर्शयितुम् औषधीनाम् इत्याहाभिधानम् ॥१॥
काले काले इति फलपाककाले इत्यर्थः ॥२॥
यथाविधीति यथा भेषजग्रहणं मङ्गलदेवतार्चनादिपूर्वकं स्यात् तथावश्यं रसायने कर्तव्यम् ॥३॥
अगदानीत्यनेन पवनदहनाद्यदोषं फलस्य दर्शयति ॥४॥
पञ्चानां पञ्चमूलानां भागान् दशपलोन्मितान् ।
हरीतकीसहस्रं च त्रिगुणामलकं नवम् ॥६-१.४१॥
विदारिगन्धां बृहतीं पृश्निपर्णीं निदिग्धिकाम् ।
विद्याद्विदारिगन्धाद्यं श्वदंष्ट्रापञ्चमं गणम् ॥६-१.४२॥
बिल्वाग्निमन्थश्योनाकं काश्मर्यमथ पाटलाम् ।
पुनर्नवां शूर्पपर्ण्यौ बलाम् एरण्डमेव च ॥६-१.४३॥
जीवकर्षभकौ मेदां जीवन्तीं सशतावरीम् ।
शरेक्षुदर्भकाशानां शालीनां मूलमेव च ॥६-१.४४॥
इत्येषां पञ्चमूलानां पञ्चानामुपकल्पयेत् ।
भागान् यथोक्तांस्तत्सर्वं साध्यं दशगुणे ऽम्भसि ॥६-१.४५॥
दशभागावशेषं तु पूतं तं ग्राहयेद्रसम् ।
हरीतकीश्च ताः सर्वाः सर्वाण्यामलकानि च ॥६-१.४६॥
तानि सर्वाण्यनस्थीनि फलान्यापोथ्य कूर्चनैः ।
विनीय तस्मिन्निर्यूहे चूर्णानीमानि दापयेत् ॥६-१.४७॥
मण्डूकपर्ण्याः पिप्पल्याः शङ्खपुष्प्याः प्लवस्य च ।
मुस्तानां सविडङ्गानां चन्दनागुरुणोस्तथा ॥६-१.४८॥
मधुकस्य हरिद्राया वचायाः कनकस्य च ।
भागांश् चतुष्पलान् कृत्वा सूक्ष्मैलायास् त्वचस् तथा ॥६-१.४९॥
सितोपलासहस्रं च चूर्णितं तुलयाधिकम् ।
तैलस्य ह्य् आढकं तत्र दद्यात् त्रीणि च सर्पिषः ॥६-१.५०॥
साध्यमौदुम्बरे पात्रे तत् सर्वं मृदुनाग्निना ।
ज्ञात्वा लेह्यमदग्धं च शीतं क्षौद्रेण संसृजेत् ॥६-१.५१॥
क्षौद्रप्रमाणं स्नेहार्धं तत्सर्वं घृतभाजने ।
तिष्ठेत् संमूर्छितं तस्य मात्रां काले प्रयोजयेत् ॥६-१.५२॥
या नोपरुन्ध्यादाहारमेकं मात्रा जरां प्रति ।
षष्टिकः पयसा चात्र जीर्णे भोजनमिष्यते ॥६-१.५३॥
वैखानसा वालखिल्यास्तथा चान्ये तपोधनाः ।
रसायनमिदं प्राश्य बभूवुर् अमितायुषः ॥६-१.५४॥
मुक्त्वा जीर्णं वपुश्चाग्र्यमवापुस्तरुणं वयः ।
वीततन्द्राक्लमश्वासा निरातङ्काः समाहिताः ॥६-१.५५॥
मेधास्मृतिबलोपेताश् चिररात्रं तपोधनाः ।
ब्राह्मं तपो ब्रह्मचर्यं चेरुश्चात्यन्तनिष्ठया ॥६-१.५६॥
रसायनमिदं ब्राह्ममायुष्कामः प्रयोजयेत् ।
दीर्घम् आयुर् वयश् चाग्र्यं कामांश्चेष्टान् समश्नुते ॥६-१.५७॥
आयुर्वेददीपिका
पञ्चानाम् इत्यादौ प्रतिद्रव्यं दशपलभागग्रहणम् उक्तं हि जातूकर्णे इति पञ्च पञ्चमूलानि तेषां प्रतिद्रव्यं दशपलानि इति ॥१॥
हरीतकीसहस्रमिति हरीतकीफलसहस्रम् ॥२॥
शूर्पपर्ण्यौ मुद्गमाषपर्ण्यौ ॥३॥
वीरा जालंधरं शाकम् ॥४॥
कूर्चनं जर्जरीकरणसाधनं शिलापुत्रकमुसलादि ॥५॥
विनीयेति प्रक्षिप्य ॥६॥
प्लवः कैवर्तमुस्तकम् ॥७॥
कनकं नागकेशरम् ॥८॥
त्वग् गुडत्वक् ॥९॥
औदुम्बरे इति ताम्रमये ॥१०॥
स्नेहार्धमिति सर्पिस्तैलार्धम् ॥११॥
एकम् अनपराह्णिकम् आहारम् ॥१२॥
यथोक्तगुणानाम् आमलकानां सहस्रं पिष्टस्वेदनविधिना पयस ऊष्मणा सुस्विन्नमनातपशुष्कमनस्थि चूर्णयेत् ।
तदामलकसहस्रस्वरसपरिपीतं स्थिरापुनर्नवाजीवन्तीनागबलाब्रह्मसुवर्चलामण्डूकपर्णीशतावरीशङ्खपुष्पीपिप्पलीवचाविडङ्गस्वयङ्गुप्तामृता चन्दनागुरुमधुकमधूकपुष्पोत्पलपद्ममालतीयुवतीयूथिकाचूर्णाष्टभागसंयुक्तं पुनर् नागबलासहस्रपलस्वरसपरिपीतम् अनातपशुष्कं द्विगुणितसर्पिषा क्षौद्रसर्पिषा वा क्षुद्रगुडाकृतिं कृत्वा शुचौ दृढे घृतभाविते कुम्भे भस्मराशेर् अधः स्थापयेद् अन्तर्भूमेः पक्षं कृतरक्षाविधानम् अथर्ववेदविदा पक्षात्यये चोद्धृत्य कनकरजतताम्रप्रवालकालायसचूर्णाष्टभागसंयुक्तम् अर्धकर्षवृद्ध्या यथोक्तेन विधिना प्रातः प्रातः प्रयुञ्जानो ऽग्निबलम् अभिसमीक्ष्य जीर्णे च षष्टिकं पयसा ससर्पिष्कम् उपसेवमानो यथोक्तान् गुणान् समश्नुत इति ॥६-१.५८॥
इदं रसायनं ब्राह्मं महर्षिगणसेवितम् ।
भवत्यरोगो दीर्घायुः प्रयुञ्जानो महाबलः ॥६-१.५९॥
कान्तः प्रजानां सिद्धार्थश् चन्द्रादित्यसमद्युतिः ।
श्रुतं धारयते सत्त्वमार्षं चास्य प्रवर्तते ॥६-१.६०॥
धरणीधरसारश्च वायुना समविक्रमः ।
स भवत्यविषं चास्य गात्रे संपद्यते विषम् ॥६-१.६१॥
आयुर्वेददीपिका
पिष्टस्वेदनविधिनेति यथा पिष्टकं तोयपरिपूरितपात्रोपरिदत्ततृणादिसंस्थितं स्वेद्यते तथा तत् स्वेदनीयम् इत्यर्थः ॥१॥
स्वरसपरिपीतमिति स्वरसभावितम् ॥२॥
ब्रह्मसुवर्चलाद्यौषधान्य् आयुर्वेदसमुत्थानीये वक्ष्यमाणानि ॥३॥
युवतिः नवमालिका ॥४॥
अष्टमो भागो ऽष्टभागः ॥५॥
क्षुद्रगुडाकृतिम् इति फाणिताकृतिम् ॥६॥
अर्धकर्षवृद्ध्येति अर्धकर्षात्प्रभृति वर्धयेत् ॥७॥
यथोक्तविधिनेति कुटीप्रावेशिकेन विधिना ॥८॥
यथोक्तान् गुणानिति पूर्वप्रयोगफलश्रुतिपठितान् ॥९॥
धरणीधरसार इति उष्ट्रमुखवत् तेन धरणीधराः पर्वतास् तेषां सारो लौहं तद्वत्सार इत्यर्थः ॥१०॥
अविषमिति विषम् अविकारि ॥११॥
बिल्वो ऽग्निमन्थः श्योनाकः काश्मर्यः पाटलिर्बला ।
पर्ण्यश् चतस्रः पिप्पल्यः श्वदंष्ट्रा बृहतीद्वयम् ॥६-१.६२॥
शृङ्गी तामलकी द्राक्षा जीवन्ती पुष्करागुरु ।
अभया चामृता ऋद्धिर् जीवकर्षभकौ शटी ॥६-१.६३॥
मुस्तं पुनर्नवा मेदा सैला चन्दनमुत्पलम् ।
विदारी वृषमूलानि काकोली काकनासिका ॥६-१.६४॥
एषां पलोन्मितान् भागाञ्शतान्य् आमलकस्य च ।
पञ्च दद्यात्तदैकध्यं जलद्रोणे विपाचयेत् ॥६-१.६५॥
ज्ञात्वा गतरसान्येतान्य् औषधान्यथ तं रसम् ।
तच्चामलकमुद्धृत्य निष्कुलं तैलसर्पिषोः ॥६-१.६६॥
पलद्वादशके भृष्ट्वा दत्त्वा चार्धतुलां भिषक् ।
मत्स्यण्डिकायाः पूताया लेहवत्साधु साधयेत् ॥६-१.६७॥
षट्पलं मधुनश्चात्र सिद्धशीते प्रदापयेत् ।
चतुष्पलं तुगाक्षीर्याः पिप्पलीद्विपलं तथा ॥६-१.६८॥
पलमेकं निदध्याच्च त्वगेलापत्त्रकेसरात् ।
इत्ययं च्यवनप्राशः परमुक्तो रसायनः ॥६-१.६९॥
कासश्वासहरश् चैव विशेषेणोपदिश्यते ।
क्षीणक्षतानां वृद्धानां बालानां चाङ्गवर्धनः ॥६-१.७०॥
स्वरक्षयम् उरोरोगं हृद्रोगं वातशोणितम् ।
पिपासां शुक्रस्थान् दोषांश्चाप्यपकर्षति ॥६-१.७१॥
अस्य मात्रां प्रयुञ्जीत योपरुन्ध्यान्न भोजनम् ।
अस्य प्रयोगाच् च्यवनः सुवृद्धोऽभूत्पुनर्युवा ॥६-१.७२॥
मेधां स्मृतिं कान्तिमनामयत्वम् आयुःप्रकर्षं बलमिन्द्रियाणाम् ।
स्त्रीषु प्रहर्षं परमग्निवृद्धिं वर्णप्रसादं पवनानुलोम्यम् ॥६-१.७३॥
रसायनस्यास्य नरः प्रयोगाल् लभेत जीर्णो ऽपि कुटीप्रवेशात् ।
जराकृतं रूपमपास्य सर्वं बिभर्ति रूपं नवयौवनस्य ॥६-१.७४॥
आयुर्वेददीपिका
पर्ण्यश् चतस्र इति शालपर्णी पृश्निपर्णी मुद्गपर्णी माषपर्णी च ॥१॥
तामलकी भूम्यामलकी ॥२॥
काकनासा नासाफला काकतुण्डक इत्यन्ये ॥३॥
गतरसत्वमिह द्रव्याणां चतुर्भागस्थितजले भवति ॥४॥
निष्कुलमिति निरस्थि ॥५॥
तैलसर्पिषोरिति समासनिर्देशाद् उभाभ्यामेव द्वादशपलानि न पृथक् पृथक् ॥६॥
मत्स्यण्डिका खण्डसंहतिः ॥७॥
अत्र षट्पलत्वेन समयोरपि मधुसर्पिषोर् द्रव्यान्तरयुक्तत्वेनाविरुद्धत्वम् ॥८॥
अथामलकहरीतकीनाम् आमलकविभीतकानां हरीतकीविभीतकानाम् आमलकहरीतकीविभीतकानां वा पलाशत्वगवनद्धानां मृदावलिप्तानां कुकूलस्विन्नानाम् अकुलकानां पलसहस्रमुलूखले संपोथ्य दधिघृतमधुपललतैलशर्करासंयुक्तं भक्षयेद् अनन्नभुग् यथोक्तेन विधिना तस्यान्ते यवाग्वादिभिः प्रत्यवस्थापनम् अभ्यङ्गोत्सादनं सर्पिषा यवचूर्णैश्च अयंच रसायनप्रयोगप्रकर्षो द्विस्तावदग्निबलम् अभिसमीक्ष्य प्रतिभोजनं यूषेण पयसा वा षष्टिकः ससर्पिष्कः अतः परं यथासुखविहारः कामभक्ष्यः स्यात् ।
अनेन प्रयोगेणर्षयः पुनर् युवत्वम् अवापुर् बभूवुश् चानेकवर्षशतजीविनो निर्विकाराः परशरीरबुद्धीन्द्रियबलसमुदिताश् चेरुश् चात्यन्तनिष्ठया तपः ॥६-१.७५॥
आयुर्वेददीपिका
कुकूलकः करीषाग्निः ॥१॥
अकुलकानामिति अनस्थ्नाम् ॥२॥
द्रव्यादीनामत्र मानं नोक्तं तेन प्रधानस्य चूर्णस्य दध्यादिभिर् मिलितैः समानमानत्वं किंवा प्रत्येकमेव दध्यादीनां चूर्णसमत्वम् ॥३॥
पललं तिलचूर्णम् ॥४॥
भक्षयेदिति वचनं लेह्येऽपि अल्पाभ्यवहरणमात्रार्थत्वाद् उपपन्नम् ॥५॥
अनन्नभुगिति सर्वथाहारान्तराभुक् ॥६॥
तस्यान्त इति एतत्प्रयोगपरित्यागकाले ॥७॥
प्रत्यवस्थापनमिति यवाग्वादिक्रमविशेषणं तेन प्रयोगान्ते यदा अन्नसंसर्जनं कर्तव्यं तदा यवाग्वादिक्रमेणेत्य् उक्तस्यार्थस्य प्रत्यवस्थापनं क्रियत इत्यर्थः ॥८॥
यूषेण पयसा वेति विकल्पोऽग्निबलापेक्षया ॥९॥
हरीतक्यामलकविभीतकपञ्चपञ्चमूलनिर्यूहे पिप्पलीमधुकमधूककाकोलीक्षीरकाकोल्यात्मगुप्ताजीवकर्षभकक्षीरशुक्लाकल्कसम्प्रयुक्तेन विदारीस्वरसेन क्षीराष्टगुणसम्प्रयुक्तेन च सर्पिषः कुम्भं साधयित्वा प्रयुञ्जानो ऽग्निबलसमां मात्रां जीर्णे च क्षीरसर्पिर्भ्यां शालिषष्टिकम् उष्णोदकानुपानम् अश्नञ्जराव्याधिपापाभिचारव्यपगतभयः शरीरेन्द्रियबुद्धिबलम् अतुलम् उपलभ्याप्रतिहतसर्वारम्भः परमायुर् अवाप्नुयात् ॥६-१.७६॥
आयुर्वेददीपिका
अत्र हरीतक्यादौ क्षीरशुक्ला क्षीरविदारिका ॥१॥
अत्र हरीतक्यादिक्वाथस्य त्व् एको भागः क्षीरस्याष्टौ भागाः सर्पिष एको भागः ॥२॥
कुम्भो द्रोणद्वयम् ॥३॥
वचनं हि द्रोणस्तु द्विगुणः शूर्पो विज्ञेयः कुम्भ एव च इति ॥४॥
हरीतक्यामलकविभीतकहरिद्रास्थिराबलाविडङ्गामृतवल्लीविश्वभेषजमधुकपिप्पलीसोमवल्कसिद्धेन क्षीरसर्पिषा मधुशर्कराभ्यामपि च संनीयामलकस्वरसशतपरिपीतम् आमलकचूर्णम् अयश्चूर्णचतुर्भागसम्प्रयुक्तं पाणितलमात्रं प्रातः प्रातः प्राश्य यथोक्तेन विधिना सायं मुद्गयूषेण पयसा वा ससर्पिष्कं शालिषष्टिकान्नम् अश्नीयात् त्रिवर्षप्रयोगादस्य वर्षशतम् अजरं वयस् तिष्ठति श्रुतम् अवतिष्ठते सर्वामयाः प्रशाम्यन्ति विषमविषं भवति गात्रे गात्रम् अश्मवत् स्थिरीभवति अधृष्यो भूतानां भवति ॥६-१.७७॥
यथामराणाम् अमृतं यथा भोगवतां सुधा ।
तथाभवन् महर्षीणां रसायनविधिः पुरा ॥६-१.७८॥
न जरां न च दौर्बल्यं नातुर्यं निधनं न च ।
जग्मुर्वर्षसहस्राणि रसायनपराः पुरा ॥६-१.७९॥
न केवलं दीर्घमिहायुरश्नुते रसायनं यो विधिवन्निषेवते ।
गतिं स देवर्षिनिषेवितां शुभां प्रपद्यते ब्रह्म तथेति चाक्षयम् ॥६-१.८०॥
आयुर्वेददीपिका
अमृतवल्ली गुडूची ।
सोमवल्कः विट्खदिरः ।
क्षीरसर्पिः क्षीरसमुत्थितसर्पिः ।
अयश्चूर्णस्य चतुर्थो भागः यत एतदयश्चूर्णं चतुर्थभागमत एकस्मिन् प्रयोगे जातूकर्णेन अयश्चूर्णपादयुक्तम् इति कृतम् ।
अमराणाममृतं जरादिहरं नागानां च सुधा जरामरणहरी इत्युभयोपादानं दृष्टान्ते ।
ब्रह्म मोक्षः ।
मोक्षसाधनत्वं चेह रसायनस्य विशुद्धसत्त्वकर्तृतयोच्यते ॥१॥
अभयामलकीये ऽस्मिन् षड् योगाः परिकीर्तिताः ।
रसायनानां सिद्धानाम् आयुर् यैर् अनुवर्तते ॥६-१.८१॥
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने रसायनाध्याये ऽभयामलकीयो नाम रसायनपादः प्रथमः ॥६-१.८२॥
आयुर्वेददीपिका
अभयेत्यादिना संदेहनिरासार्थम् उक्तप्रयोगसंख्यां दर्शयति ।
एवमन्यत्रापि संख्याप्रणयनम् अन्ते ज्ञेयम् ॥१॥
Translation - भाषांतर
N/A


c: text/html

text:
॥ गणेशतापिन्युपनिषत् पूर्वं उत्तरं च ॥
अथ गणेश पूर्वतापिन्युपनिषत् ॥
गणेशं प्रमथाधीशं निर्गुणं सगुणं विभुम् ।
योगिनो यत्पदं यान्ति तं गौरीनन्दनं भजे ॥ १॥
ॐ नमो वरदाय विघ्नहर्त्रे ॥ अथातो ब्रह्मोपनिषदं
व्याख्यास्यामः । ब्रह्मा देवानां सवितुः कवीनामृषि-
र्विप्राणां महिषो मृगाणाम् । धाता वसूनां सुरभिः
सृजानां नमो ब्रह्मणेऽथर्वपुत्राय मीढुषे ॥ धाता
देवानां प्रथमं हि चेतो मनो वनानीव मनसाऽकल्पयद्यः ।
नमो ब्रह्मणे ब्रह्मपुत्राय तुभ्यं ज्येष्ठायाथर्वपुत्राय
धन्विने ॥ १॥
ॐ प्रजापतिः प्रजा असृजत । ताः सृष्टा अब्रुवन्
कथमन्नाद्या अभवन्निति । स त्रेधा व्यभजद्भूर्भुवःस्वरिति ।
स तपोऽतप्यत । स ब्रह्मा स विष्णुः स शिवः स प्रजापतिः
सेन्द्रः सोऽग्निः समभवत् । स तूष्णीं मनसा ध्यायन्
कथमिमेऽन्नाद्याः स्युरिति । सोऽपश्यदात्मनाऽऽत्मानं
गजरूपधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजं यतो वा इमानि
भूतानि जायन्ते यतो वायन्ति यत्रैव यन्ति च । तदेतदक्षरं
परं ब्रह्म । एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च ।
खं वायुरापो ज्योतिः पृथिवी विश्वस्य धारिणी । पुरुष
एवेदं तपो ब्रह्म परामृतमिति ॥ २॥
सोऽस्तुवत नमो ब्रह्मणे नमो ब्राह्मणेभ्यो नमो वेदेभ्यो नम
ऋषिभ्यो नमः कुल्येभ्यः प्रकुल्येभ्यो नमः सवित्रे प्रसवित्रे
नमो भोज्याय प्रकृष्टाय कपर्दिने चक्राय चक्रधराया-
न्नायान्नपतये शिवाय सदाशिवाय तुर्याय तुरीयाय भू-
र्भुवःस्वःपते रायस्पते वाजिपते गोपते ऋग्यजुःसामाथर्वाङ्-
गिरःपते नमो ब्रह्मपुत्रायेति ॥ ३॥
सोऽब्रवीद्वरदोऽस्म्यहमिति । स प्रजापतिरब्रवीत्कथमिमे-
न्नाद्याः स्युरिति । स होवाच ब्रह्मपुत्रस्तपस्तेपे सिद्धक्षेत्रे
महायशाः । स सर्वस्य वक्ता सर्वस्य ज्ञातासीति । स
होवाच तपस्यन्तं सिद्धारण्ये भृगुपुत्रं पृच्छध्वमिति ।
ते प्रत्यायुयुः । स होवाच किमेतदिति । ते होचुः कथं
वयमन्नाद्या भवाम इति । स तूष्णीं मनसा ध्यायन्
कथमिमेऽन्नाद्याः स्युरिति । स एतमानुष्टुभं
प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तस्यैषा भवति --- अनुष्टुप्प्रथमा
भवत्यनुष्टुबुत्तमा भवति । वाग्वा अनुष्टुब्वाचैव प्रयन्ति
वाचैवोद्यन्ति । परमा वा एषा छन्दसां यदनुष्टुप् ।
सर्वमनुष्टुप् । एतं मन्त्रराजं यः पश्यति स पश्यति । स
भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति । तेन सर्वज्ञानं भवति ।
तदेतन्निदर्शनं भवति --- एको देवः प्रापको यो वसूनां
श्रिया जुष्टः सर्वतोभद्र एषः । मायादेवो बलगहनो
ब्रह्मारातीस्तं देवमीडे दक्षिणास्यम् ॥ आ तू न इन्द्र
क्षुमन्तं चित्रं ग्राभं सङ्गृभाय । महाहस्ती
दक्षिणेन ॥ इति सहस्रकृत्वस्तुष्टाव ॥ ४॥
अथापश्यन्महादेवं श्रिया जुष्टं मदोत्कटम् ।
सनकादि महायोगिवेदविद्भिरुपासितम् ॥
द्रुहिणादिमदेवेशषट्पदालिविराजितम् ।
लसत्कर्णं महादेवं गजरूपधरं शिवम् ॥
स होवाच वरदोऽस्मीति । स तूष्णीं मनसा वव्रे । स तथेति
होवाच । तदेष श्लोकः --- स संस्तुतो दैवतदेवसूनुः सुतं
भृगोर्वाक्यं उवाच तुष्टः । अवेहि मां भार्गव
वक्रतुण्डमनाथनाथं त्रिगुणात्मकं शिवम् ॥ अथ तस्य
षडङ्गानि प्रादुर्बभूवुः । स होवाच जपध्वमानुष्टुभं
मन्त्रराजं षट्पदं सषडक्षरम् । इति यो जपति स भूतिमान्
भवतीति यूयमन्नाद्या भवेयुरिति । तदेतन्निदर्शनम्--- गणानां
त्वा गणनाथं सुरेन्द्रं कविं कवीनामतिमेधविग्रहम् ।
ज्येष्ठराजं वृषभं केतुमेकं सा नः शृण्वन्नूतिभिः
सीद शाश्वत् ॥ ५॥
ते होचुः कथमानुष्टुभं मन्त्रराजमभिजानीम इति । स
एतमानुष्टुभं षट्पदं मन्त्रराजं कथयाञ्चक्रे । स
साम भवति । ऋग्वै गायत्री यजुरुष्णिगनुष्टुप् साम । स
आदित्यो भवति । ऋग्वै वसुर्यजू रुद्राः सामादित्या इति । स
षट्पदि भवति । साम वै षट्पदः । स सागरां सप्तद्वीपां
सपर्वतां वसुन्धरां तत्साम्नः प्रथमं पादं जानीया-
द्रायस्पोषस्य दातेति । तेन सप्तद्वीपाधिपो भवति भूःपतित्वं
च गच्छति । यक्षगन्धर्वाप्सरोगणसेवितमन्तरिक्षं
द्वितीयं पादं जानीयान्निधिदातेति । तेन धनदादिकाष्ठा-
पतिर्भवति भुवःपतित्वं च गच्छति । वसुरुद्रादित्यैः
सर्वैर्देवैः सेवितं दिवं तत्साम्नस्तृतीयं पादं जानीया-
दन्नदो मत इति । तेन देवाधिपत्यं स्वःपतित्वं च गच्छति ।
ऋग्यजुःसामाथर्वाङ्गिरोगणसेवितं ब्रह्मलोकं तुर्यं
पादं जानीयाद्रक्षोहण इति । तेन देवाधिपत्यं
ब्रह्माधिपत्यं च गच्छति । वासुदेवादिचतुर्व्यूहसेवितं
विष्णुलोकं तत्साम्नः पञ्चमं पादं जानीयाद्बलगहन इति ।
तेन सर्वदेवाधिपत्यं विष्णुलोकाधिपत्यं च गच्छति ।
ब्रह्मस्वरूपं निरञ्जनं परमव्योम्निकं तत्साम्नः षष्ठं
पादं जानीयात् । तेन वक्रतुण्डाय हुमिति यो जानीयात्-
सोऽमृतत्वं च गच्छति । सत्यलोकाधिपत्यं च गच्छति ॥ ६॥
ऋग्यजुःसामाथर्वाश्चत्वारः पादा भवन्ति । रायस्पोषस्य
दाता चेति प्रथमः पादो भवति ऋग्वै प्रथमः पादः ।
निधिदाताऽन्नदो मत इति द्वितीयः पादः यजुर्वै द्वितीयः पादः ।
रक्षोहणो वो बलगहन इति तृतीयः पादः साम वै तृतीयः
पादः । वक्रतुण्डाय हुमिति चतुर्थः पादः अथर्वश्चतुर्थः
पादोऽथर्वश्चतुर्थः पाद इति ॥ ७॥
इति गणेशपूर्वतापिन्युपनिषत्सु प्रथमोपनिषत् ॥ १॥
स होवाच प्रजापतिरग्निर्वै वेदा इदं सर्वं विश्वानि भूतानि
विराट् स्वराट् सम्राट् तत्साम्नः प्रथमं पादं जानीयात् ।
ऋग्यजुःसामाथर्वरूपः सूर्योऽन्तरादित्ये हिरण्मयः
पुरुषस्तत्साम्नो द्वितीयं पादं जानीयात् । य ओषधीनां
प्रभविता तारापतिः सोमस्तत्साम्नस्तृतीयं पादं जानीयात् ।
यो ब्रह्मा तत्साम्नश्चतुर्थं पादं जानीयात् । यो
हरिस्तत्साम्नः पञ्चमं पादं जानीयात् । यः शिवः स
परं ब्रह्म तत्साम्नोऽन्त्यं पादं जानीयात् । यो जानीते
सोऽमृतत्वं च गच्छति परं ब्रह्मैव भवति ।
तस्मादिदमानुष्टुभं साम यत्र क्वचिन्नाचष्टे । यदि
दातुमपेक्षते पुत्राय शुश्रूषवे दास्यत्यन्यस्मै शिष्याय
वेति ॥ १॥
तस्य हि षडङ्गानि भवन्ति --- ॐ हृदयाय नमः शिरसे
स्वाहा शिखायै वषट् कवचाय हुम् । नेत्रत्रयाय वौषट्
अस्त्राय फडिति प्रथमं प्रथमेन द्वितीयं द्वितीयेन तृतीयं
तृतीयेन चतुर्थं चतुर्थेन पञ्चमं पञ्चमेन षष्ठं
षष्ठेन प्रत्यक्षरमुभयतो माया लक्ष्मीश्च भवति ।
माया वा एषा वैनायकी सर्वमिदं सृजति सर्वमिदं रक्षति
सर्वमिदं संहरति तस्मान्मायामेतां शक्तिं वेद । स
मृत्युं जयति । स पाप्मानं तरति । स महतीं श्रियमश्नुते ।
सोऽभिवादी षट्कर्मसंसिद्धो भवत्यमृतत्वं च गच्छति ।
मीमांसन्ते ब्रह्मवादिनो ह्रस्वा वा दीर्घा वा प्लुता वेति ।
यदि ह्रस्वा भवति सर्वपाप्मानं तरत्यमृतत्वं च
गच्छति । यदि दीर्घा भवति महतींश्रियमाप्नुयादमृतत्वं
च गच्छति । तदेतदृषिणोक्तं निदर्शनम् --- स ईं पाहि य
ऋजीषी तरुद्रः स श्रियं लक्ष्मीमौपलाम्बिकां गाम् ।
षष्ठीं च यामिन्द्रसेनेत्युत आहुस्तां विद्यां ब्रह्मयोनि-
स्वरूपाम् ॥ तामिहायुषे शरणं प्रपद्ये । क्षीरोदार्णव-
शायिनं कल्पद्रुमाधःस्थितं वरदं व्योमरूपिणं
प्रचण्डदण्डदोर्दण्डं वक्रतुण्डस्वरूपिणं पार्श्वाधः-
स्थितकामधेनुं शिवोमातनयं विभुम् ।
रुक्माम्बरनिभाकाशं रक्तवर्णं चतुर्भुजम् ।
कपर्दिनं शिवं शान्तं भक्तानामभयप्रदम् ॥
उन्नतप्रपदाङ्गुष्ठं गूढगुल्फं सपार्ष्णिकम् ।
पीनजङ्घं गूढजानुं स्थूलोरुं प्रोन्नमत्कटिम् ॥
निम्ननाभिं कम्बुकण्ठं लम्बिष्ठं लम्बनासिकम् ।
सिद्धिबुद्ध्युभयाश्लिष्टं प्रसन्नवदनाम्बुजम् ॥
इति संसर्गः ॥ २॥
अथ छन्दोदैवतम् । अनुष्टुप्छन्दो भवति द्वात्रिंश-
दक्षरानुष्टुब् भवति । अनुष्टुभा सर्वमिदं सृष्ट-
मनुष्टुभा सर्वमुपसंहृतम् । शिवोमायुतः परमात्मा
वरदो देवता । ते होचुः कथं शिवोमायुत इति । स होवाच
भृगुपुत्रः प्रकृतिपुरुषमयो हि स धनद इति प्रकृतिर्माया
पुरुषः शिव इति । सोऽयं विश्वात्मा देवतेति । तदेतन्निदर्शनम्
--- इन्द्रो मायाभिः पुरुहूत ईडे शर्वो विश्वं मायया
स्विद्दधार । सोऽजः शेते मायया स्विद्गुहायां विश्वं न्यस्तं
विष्णुरेको विजज्ञे ॥ तदेतन्माया हंसमयी देवानाम् ॥
सर्वेषां वा एतद्भूतानामाकाशः परायणम् । सर्वाणि ह
वा इमानि भूतान्याकाशादेव जायन्ते जातानि जीवन्त्याकाशं
प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तस्मादाकाशबीजं शिवो विद्यात् ।
तदेतन्निदर्शनम् --- हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता
वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । नृषाद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जा
गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहदिति ॥ ३॥
अथाधिष्ठानम् --- मध्ये बिन्दुं त्रिकोणं तदनु ऋतुगणं
वसुदलं द्वादशारं षोडशकर्णिकेति । मध्ये बीजात्मकं
देवं यजेत् । वामदक्षिणे सिद्धिर्बुद्धिः । अग्रे कामदुघा
षट्कोणे सुमुखादयः षड्विनायकाः । वसुदले वक्रतुण्डा-
द्यष्टविनायकाः । द्वादशारे बटुको वामनो महादशक-
महोदरौ सुभद्रो माली वरो राम उमा शिवः स्कन्दो नन्दी ।
तद्बाह्येऽणिमादिसिद्धयः । षोडशारे दिक्पालाः सायुधा
इति ॥ ४॥
अथ प्रसारः --- य एतेन चतुर्थीषु पक्षयोरुभयोरपि ।
लक्षं जुहुयादपूपानां तत्क्षणाद्धनदो भवेत् ॥
सिद्धौदनं त्रिमासं तु जुह्वदग्नावनन्यधीः । तावज्जुह्व-
त्पृथुकान्हि साक्षाद्वैश्रवणो भवेत् ॥ उच्चाटयेद्विभीतैश्च
मारयद्विषवृक्षजैः । वश्याय पङ्कजोर्विद्वान्धनार्थी
मोदकैर्हुनेत् ॥ एवं ज्ञात्वा कृतकर्मा भवति कृतकर्मा
भवतीति ॥ ५॥
इति गणेशपूर्वतापिन्युपनिषत्सु द्वितीयोपनिषत् ॥ २॥
अथ होवाच भृगुपुत्रस्तन्त्रं विजिज्ञासितव्यमिति । मूले
शून्यं विजानीयात् । शून्यं वै परं ब्रह्म । तत्र सतारं
समायं साम न्यसेत्त्रिरेखं भवति त्रयो हीमे लोकास्त्रयो हीमे
वेदाः । ऋग्वै भूः सा माया भवति । यजुर्वै भुवः स शिवो
भवति । साम वै स्वः स हिरण्यगर्भो भवति । षट्कोणं
भवति षड् हीमे लोकाः षड्ढा ऋतवो भवन्ति । तत्र
तारमायारमामारविश्वेशधरणीक्रमान्न्यसेत् । अष्टपत्रं
भवत्यष्टाक्षरा गायत्री भवति ब्रह्मगायत्रीं न्यसेत् ।
द्वादशपत्र भवति द्वादशादित्या भवन्ति ते स्वरा भवन्ति ।
स्वरान् ज्ञात्वादित्यलोकमश्नुते । षोडशपत्रं भवति
षोडशकलो वै पुरुषो वर्णो ह वै पुरुषः स लोकाधिष्ठितो
भवत्यनुष्टुब् वै पुरुषः ॥ १॥
स होवाच भृगुपुत्र एतमानुष्टुभं मन्त्रराजं साङ्गं
स प्रसृतिकं समायं साधिष्ठानं सतन्त्रं यो जानाति स
भूतिमान् भवति सोऽमृतत्वं च गच्छति सोऽमृतत्वं च
गच्छतीति ॥ २॥
इति गणेशपूर्वतापिन्युपनिषत्सु तृतीयोपनिषत् ॥ ३॥
इत्याथर्वणीया गणेशपूर्वतापिन्युपनिषत्समाप्ता ॥
अथ गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत् ॥
ॐ ॥ ओमित्येकाक्षरं ब्रह्मेदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानम् ।
सर्वं भूतं भव्यं भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एव ।
एतच्चान्यच्च त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव । सर्वं
ह्येतद्गणेशोऽयमात्मा ब्रह्मेति । सोऽयमात्मा चतुष्पात् ।
जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः
स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः । स्वप्नस्थानोऽन्तः-
प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो
द्वितीयः पादः । यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न
कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत्सुषुप्तम् । सुषुप्तिस्थान एकीभूतः
प्रज्ञानघन एवानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः
पादः । एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येष योनिः
सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् । नान्तःप्रज्ञं न
बहिःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञं नाप्रज्ञं
न प्रज्ञानघनमदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षण-
मचिन्त्यमव्यपदेश्यमैकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं
शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स गणेश आत्मा विज्ञेयः ।
सदोज्ज्वलो विद्यातत्कार्यहीनः स्वात्मबन्धरहितः सर्वदोषरहित
आनन्दरूपः सर्वाधिष्ठानः सन्मात्रो निरस्ताविद्यातमोमोह-
मेवेति सम्भाव्याहमों तत्सत्परं ब्रह्म विघ्नराजश्चिदात्मकः
सोऽहमों तद्विनायकं परं ज्योती रसोऽहमित्यात्मानमादाय
मनसा ब्रह्मणैकीकुर्यात् । विनायकोऽहमित्येतत्तत्त्वतः प्रवदन्ति
ये । न ते संसारिणो नूनं प्रमोदो वै न संशयः ॥ इत्युपनिषत् ।
य एवं वेद स मुख्यो भवतीति याज्ञवल्क्य इति याज्ञवल्क्य इति ।
एतदेव परं ध्यानमेतदेव परं तपः । विनायकस्य यज्ज्ञानं
पूजनं भवमोचनम् ॥ अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च ।
एकस्य ध्यानयोगस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥
इति गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत्सु प्रथमोपनिषत् ॥ १॥
ॐ ॥ स विष्णुः स शिवः स ब्रह्मा सेन्द्रः सेन्दुः स सूर्यः
स वायुः सोऽग्निः स ब्रह्मायमात्मने सर्वदेवाय आत्मने
भूताय आत्मन इति मन्यन्ते । ॐ सोऽहं ॐ सोऽहं ॐ
सोऽहमिति । ॐ ब्रह्मन् ॐ ब्रह्मन् ॐ ब्रह्मन्निति । ॐ शिवं
ॐ शिवं ॐ शिवमिति । तं गणेशं तं गणेशमिदं
श्रेष्ठम् । ॐ गणानां त्वा गणपतिः ।सप्रियाणां त्वा
प्रियपतिः । सनिधीनां त्वा निधिपतिः । ॐ तत्पुरुषाय
विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि । तन्नो दन्ती प्रचोदयात् ।
ॐ तद्गणेशः । ॐ सद्गणेशः । ॐ परं गणेशः ।
ॐ ब्रह्म गणेशः । गणनाकारो नादः । एतत्सर्वो नादः ।
सर्वाकारो नादः । एतदाकारो नादः । महान्नादः । स
गणेशो महान् भवति । सोऽणुर्भवति । स वन्द्यो भवति । स
मुख्यो भवति । स पूज्यो भवति । रूपवान् भवति ।
अरूपवान् भावति । द्वैतो भवति । अद्वैतो भवति ।
स्थावरस्वरूपवान् भवति । जङ्गमस्वरूपवान् भवति ।
सचेतनविचेतनो भवति । सर्वं भवति । स गणेशोऽव्यक्तो
योऽणुर्यः श्रेष्ठः स वै वेगवत्तरः । अह्रस्वाह्रस्वश्च ।
अतिह्रस्वातिह्रस्वातिह्रस्वश्च । अस्थूलास्थूलास्थूलश्च ।
ॐ न वायुर्नाग्निराकाशो नापः पृथिवी न च । न
दृश्यं न दृश्यं न दृश्यम् । न शीतं नोष्णं न
वर्षं च । न पीतं न पीतं न पीतम् । न श्वेतं न
श्वेतं न श्वेतम् । न रक्तं न रक्तं न रक्तं । न
कृष्णं न कृष्णं न कृष्णम् । न रूपं न नाम न
गुणम् ंअ प्राप्यं गणेशं मन्यन्ते । स शुद्धः स
शुद्धः स शुद्धो गणेशः । स ब्रह्म स ब्रह्म स ब्रह्म
गणेशः । स शिवः स शिवः स शिवो गणेशः । इन्द्रो गणेशो
विष्णुर्गणेशः सूर्यो गणेश एतत्सर्वं गणेशः । स निर्गुणः
स निरहङ्कारः स निर्विकल्पः स निरीहः स निराकार आनन्द-
रूपस्तेजोरूपमनिर्वाच्यमप्रमेयः पुरातनो गणेशो निगद्यते ।
स आद्यः सोऽक्षरः सोऽनन्तः सोऽव्ययो महान्पुरुषः ।
तच्छुद्धं तच्छबलं ततः प्रकृतिमहत्तत्त्वानि जायन्ते ।
ततश्छाहङ्कारादिपञ्चतन्मात्राणि जायन्ते । ततः
पृथ्व्यप्तेजो वाय्वाकाशपञ्चमहद्भूतानि जायन्ते ।
पृथिव्या ओषधयः ओषधीभ्योमन्नाद्रेतस्ततः पुरुषस्ततः
सर्वं ततः सर्वं ततः सर्वं ततः सर्वं जगत् । सर्वाणि
भूतानि जायन्ते । देवा नु जायन्ते । ततश्च जीवन्ति । देवा
नु जीवन्ति । यज्ञा नु जीवन्ति । सर्वं जीवति । स गणेश आत्मा
विज्ञेयः । इत्युपनिषत् । य एवं वेद स मुख्यो भवतीति
याज्ञवल्क्य इति याज्ञवल्क्य इति ॥
इति गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत्सु द्वितीयोपनिषत् ॥ २॥
ॐ ॥ गणेशो वै ब्रह्म तद्विद्यात् । यदिदं किञ्च सर्वं
भूतं भव्यं जायमानं च तत्सर्वमित्याचक्षते ।
अस्मान्नातः परं किञ्चित् । यो वै वेद स वेद ब्रह्म
ब्रह्मैवोपाप्नोति । तत्सर्वमित्याचक्षते । ब्रह्मविष्ण्वादि-
गणानामीशभूतमित्याह तद्गणेश इति । तत्परमित्याह
यमेते नाप्नुवन्ति पृथिवी सुवर्चा युवतिः सजोषाः । यद्वै
वाङ् नाक्रामति मनसा सह नाग्निर्न पृथ्वी न तेजो न
वायुर्न व्योम न जलमित्याह । नेन्द्रियं न शरीरं न नाम
न रूपम् । न शुक्लं न रक्तं न पीतं न कृष्णमिति । न
जाग्रन्न स्वप्नो न सुषुप्तिर्न वै तुरीया । तच्छुद्धमप्रा-
प्यमप्राप्यं च । अज्ञेयं चाज्ञेयं च । विकल्पासहिष्णु
तत्सशक्तिकं गजवक्त्रं गजाकारं जगदेवावरुन्धे ।
दिवमनन्तशीर्षैर्दिशमनन्तकरैर्व्योमानन्तजठरैर्मही-
मनन्तपादैः स्वतेजसा बाह्यान्तरीयान्व्याप्य तिष्ठतीत्याह ।
तद्वै परं ब्रह्म गणेश इत्यात्मानं मन्यन्ते । तद्वै
सर्वतः पश्यति स्म न किञ्चिद्ददर्श । ततो वै सोऽहमभूत् ।
नैकाकिता युक्तेति गुणान्निर्ममे । नामे रजः स वै ब्रह्मा ।
मुखात्सत्त्वं स वै विष्णुः । नयनात्तमः स वै हरः ।
ब्रह्माणमुपदिशति स्म ब्रह्मन् कुरु सृष्टिम् । ब्रह्मोवाच
नाहं वेद्मि । गणेश उवाच मद्देहे ब्रह्माण्डान्तर्गतं
विलोकय तथाविधामेव कुरु सृष्टिम् ।
अथ ब्रह्मा जन्मद्वारेण ब्रह्माण्डान्तर्गतं विलोकयति स्म ।
समुद्रान् सरितः पर्वतान् वनानि महीं दिवं पातालं च
नरान् पशून्मृगान्नागान् हयान् गोव्रजान् सूर्याचन्द्रमसो
नक्षत्राण्यग्नीन् वायुन्दिशस्ततो व सृष्टिमचीकरत् ।
ततश्चात्मानमिति मन्यते स्म । न वै मत्तः परं
किञ्चिदहमेव सर्वस्येश इति यावद्वदति तावत्क्रूरा अजायेरन् ।
महद्देहा जिह्वया भुवं लिहाना दंष्ट्राव्याप्ताकाशा
महच्छब्दा ब्रह्माणं हन्तुमुद्युक्ताः । तान्दृष्ट्वा-
बिभ्यत्तत्सस्मार । ततश्चाग्रे कोटिसूर्यप्रतीकाशमानन्दरूपं
गजवक्त्रं विलोकयति स्म । तुष्टावाथ गणेश्वरम् । त्वं
निर्माता क्ष्माभृतां सरितां सागराणां स्थावराणां
जङ्गमानां च । त्वत्तः परतरं किञ्चिन्नैवास्ति जगतः
प्रभो । कर्ता सर्वस्य विश्वस्य पातसंहारकारकः ।
भवानिदं जगत्सर्वं व्याप्यैव परितिष्ठति ॥ इति स्तुत्वा
ब्रह्माणं तदुवाच ब्रह्मस्तपस्व तपस्वेत्युक्त्वाऽन्तर्हिते
अस्मिन् ब्रह्मा तपश्चचार । कियत्स्वतीतेष्वनेहःसु तपसि
स्थिते ब्रह्मणि पुरो भूत्वोवाच । प्रसन्नोऽहं प्रसन्नोऽहं
वरान् वरय । श्रुत्वैवं वचोन्मील्य नयने यावत्पुरः पश्यति
तावद्गणेशं ददर्श । स्तौति स्म । त्वं ब्रह्मा त्वं
विष्णुस्त्वं हरस्त्वं प्रजापतिस्त्वमिन्द्रस्त्वं सूर्यस्त्वं
सोमस्त्वं गणेशः । त्वया व्याप्तं चराचरं त्वदृते न
हि किञ्चन । ततश्च गणेश उवाच । त्वं चाहं च न वै
भिन्नौ कुरु सृष्टिं प्रजापते । शक्तिं गृहाण मद्दत्तां
जगत्सर्जनकर्मणि ॥ ततो वै गृहीतायां शत्वा ब्रह्मणः
सृष्टिरजायत । ब्राह्मणो वै मुखाज्जज्ञे बाह्वोः
क्षत्रमूर्वोर्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रश्चक्षुषो वै सूर्यो
मनश्चन्द्रमा अग्निर्वै मुखात्प्राणाद्वायुर्नाभेर्व्योम
शीर्ष्णो द्यौः पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् । तथा
लोकानकल्पयन्निति । ततो वै सत्त्वमुवाच त्वं वै विष्णुः पाहि
पाहि जगत्सर्वम् । विष्णुरुवाच न मे शक्तिः । सोवाच
गृहानेमां विद्याम् । ततो वै सत्त्वं तामादाय जगत्पाति स्म ।
हरमुवाच कुरु हर संहारम् । जगद्धरणाद्धरो भव ।
हरश्चात्मानमित्यवैति स्म न वै मत्परं किञ्चिद्विश्वस्यादि-
रहं हर इति गर्वं दधौ यावत्तावद्व्याप्तं व्योम गजवक्त्रै-
र्महच्छब्दैर्हरं हर्तुमुद्युक्तैः । हरो वै विलोक्य रुदति स्म ।
रोदनाद्रुद्रसञ्ज्ञः । ततस्तं पुरुषं स्मृत्वा तुष्टाव
त्वं ब्रह्मा त्वं कर्ता त्वं प्रधानं त्वं लोकान् सृजसि
रक्षसि हरसि । विश्वाधारस्त्वमनाधारोऽनाधेयोऽनिर्देश्यो-
ऽप्रतर्क्यो व्याप्येदं सर्वं तिष्ठसीति स्तवनाद्विनायकं
ददर्श । ततश्च तं ननाम । गणेश उवाच कुरु हर
हरणम् । तद्वै संहर्ताऽभूद्रुद्रः । य एवं वेद स गणेशो
भवति । इत्युपनिषत् ॥
इति गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत्सु तृतीयोपनिषत् ॥ ३॥
ॐ ॥ गणेशो वै सदजायत तद्वै परं ब्रह्म । तद्विदाप्नोति
परम् । तदेषाभ्युक्ता यदनादिभूतं यदनन्तरूपं
यद्विज्ञानरूपं यद्देवाः सर्वे ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते न
वै कार्यं करणं न तत्समश्चाधिकश्च दृश्यः ।
सूर्योऽस्माद्भीत उदेति । वातोऽस्माद्भीतः पवते । अग्निर्वै
भीतस्तिष्ठति । तच्चित्स्वरूपं निर्विकारमद्वैतं च ।
तन्मायाशबलमजनीत्याह । अनेन यथा तमस्ततश्चोमिति
ध्वनिरभूत् । स वै गजाकारः । अनिर्वचनीया सैव माया
जगद्बीजमित्याह । सैव प्रकृतिरिति गणेश इति प्रधानमिति च
मायाशबलमिति च । एतस्माद्वै महत्तत्त्वमजायत । ततः
कराग्रेणाहङ्कारं सृष्टवान् । स वै त्रिविधः सात्त्विको
राजसतामसश्चेति । सात्त्विकी ज्ञानशक्तिः । राजसी
क्रियाशक्तिः । तामसी द्रव्यशक्तिः । तामस्याः पञ्च-
तन्मात्रा अजायन्त पञ्चभूतान्यजायन्त । राजस्याः
पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि पञ्च
वायवश्चाजायन्त । सात्त्विक्या दिशो वायुः सूर्यो
वरुणोऽश्विनाविति ज्ञानेन्द्रियदेवता अग्निरिन्द्रो विष्णुः
प्रजापतिर्मित्र इति कर्मेन्द्रियदेवताः । इदमादिपुरुषरूपम् ।
परमात्मनः सूक्ष्मशरीरमिदमेवोच्यते । अथ द्वितीयम् ।
पञ्चतन्मात्राः पञ्चसूक्ष्मभूतान्युपादाय
पञ्चीकरणे कृते पञ्चमहाभूतान्यजायन्त ।
अवशिष्टानां पञ्चपञ्चाशानां कल्पारम्भसमये
भूतविभागे चैतन्यप्रवेशादहमित्यभिमानः ।
तस्मादादिगणेशो भवानुच्यते । ततो वै भूतेभ्यश्चतुर्दश
लोक अजायेरन् । तदन्तर्गतजीवराशयः स्थूलशरीरैः सह
विराडित्युच्यते । इति द्वितीयम् । राजसो ब्रह्मा सात्त्विको
विष्णुस्तामसो वै हरः । त्रयं मिलित्वा परस्परमुवाच
अहमेव सर्वस्येश इति । ततो वै परस्परमसहमानाश्चोर्ध्वं
जग्मुः । तत्र न किञ्चिद्ददृशुः । ततश्चाधःप्रदेशे
दशदिक्षु भ्रमन्तो न किञ्चित्पश्यन्ति स्म । ततो वै
ध्यानस्थिता अभूवन् । ततश्च हृद्देशे महान्तं
पुरुषं गजवक्त्रमसङ्ख्यशीर्षमसङ्ख्यपाद-
मनन्तकरं तेजसा व्याप्ताखिललोकं ब्रह्ममूर्धानं
दिक्श्रवणं ब्रह्माण्डगण्डं चिद्व्योमतालुकं सत्यजननं
च जगदुत्पत्त्यपायोन्मेषनिमेषं सोमार्काग्निनेत्रं
पर्वतेशरदं पुण्यापुण्योष्ठं ग्रहोडुदशनं
भारतीजिह्वं शक्रघ्राणं कुलगोत्रांसं सोमेन कण्ठं
हरशिरोरुहं सरिन्नदभुजमुरगाङ्गुलिकमृक्षनखं
श्रीहृत्कामाकाशनाभिकं सागरोदरं महीकटिदेशं
सृष्टिलिङ्गकं पर्वतेशोरुं दस्रजानुकं जठरान्तः-
स्थितयक्षगन्धर्वरक्षःकिन्नरमानुषं पातालजङ्घकं
मुनिचरणं कालाङ्गुष्ठकं तारकाजाललाङ्गुलं
दृष्ट्वा स्तुवन्ति स्म । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते
यतोऽग्निः पृथिव्यप्तेजो वायुर्यत्कराग्राद्ब्रह्मविष्णुरुद्रा
अजायन्त यतो वै समुद्राः सरितः पर्वताश्च यतो वै
चराचरमिति स्तवनात्प्रसन्नो भूत्वोवाचाऽहं सर्वस्येशो
मत्तः सर्वाणि भूतानि मत्तः सर्वं चराचरं भवन्तो
वै न मद्भिन्ना गुणा मे वै न संशयः । गुणेशं मां
हृदि सञ्चिन्त्य राजस त्वं जगत्कुरु सात्विक त्वं पालय
तामस त्वं हरेत्युक्त्वान्तर्हितः । स वै गणेशः । सर्वात्मा
विज्ञेयः सर्वदेवात्मा वै स एकः । य एवं वेद स गणेशो
भवति । इत्युपनिषत् ।
इति गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत्सु चतुर्थोपनिषत् ॥ ४॥
ॐ ॥ देवा ह वै रुद्रमब्रुवन् कथमेतस्योपासनम् । स
होवाच रुद्रो गणको निचृद्गायत्री श्रीगणपतेरेनं
मन्त्रराजमन्योन्याभावात्प्रणवस्वरूपस्यास्य परमात्म-
नोऽङ्गानि जानीते स जानाति सोऽमृतत्वं च गच्छति ।
योऽधीते स सर्वं तरति । य एनं मन्त्रराजं गणपतेः
सर्वदं नित्यं जपति सोऽग्निं स्तम्भयति स उदकं
स्तम्भयति स वायुं स्तम्भयति स सूर्यं स्तम्भयति स
सर्वान्देवान्स्तम्भयति स विषं स्तम्भयति स सर्वोपद्रवा-
न्स्तम्भयति । इत्युपनिषत् । य एनं मन्त्रराजं नित्यमधीते
स विघ्नानाकर्षयति देवान्यक्षान् रोगान् ग्रहान्मनुष्यान्
सर्वानाकर्षयति । स भूर्लोकं जयति स भुवर्लोकं जयति
स स्वर्लोकं स महर्लोकं स जनोलोकं स तपोलोकं स
सत्यलोकं स सप्तलोकं स सर्वलोकं जयति । सोऽग्निष्टोमेन
यजते सोऽत्यग्निष्टोमेन स उक्थ्येन स षोडशीयेन स
वाजपेयेन सोऽतिरात्रेण सोऽप्तोर्यामेण स सर्वैः
क्रतुभिर्यजते । य एनं मन्त्रराजं वैघ्नराजं
नित्यमधीते स ऋचोऽधीते स यजूंष्यधीते स
सामान्यधीते सोऽथर्वणमधीते सोऽङ्गिरसमधीते स
शाखा अधीते स पुराणान्यधीते स कल्पानधीते स गाथा
अधीते स नाराशंसीरधीते स प्रणवमधीते । य एनं
मन्त्रराजं गाणेशं वेद स सर्वं वेद स सर्वं वेद ।
स वेदसमः स मुनिसमः स नागसमः स सूर्यसमः
सोऽग्निसम इति । उपनीतैकाधिकशतं गृहस्थैकाधिकशतं
वानप्रस्थकाधिकशतं रुद्रजापकसमम् ।
यतीनामेकाधिकशतमथर्वशिरःशिखाध्यापकसमम् ।
रुद्रजापकैकाधिकशतमथर्वशिरःशिखाध्यापकैकाधिकशतं
गाणेशतापनीयोपनिषदध्यापकसमम् । मन्त्रराजजापकस्य
यत्र रविसोमौ न तपतो यत्र वायुर्नक्षत्राणि न वाति
भान्ति यत्राग्निर्मृत्युर्न दहति प्रविशति यत्र मोहो न
दुःखं सदानन्दं परानन्दं समं शाश्वतं
सदाशिवं परं ब्रह्मादिवन्दितं योगिध्येयं परमं
पदं चिन्मात्रं ब्रह्मणस्पतिमेकाक्षरमेवं
परमात्मानं बाह्यान्ते लब्धांशं हृदि समावेश्य
किञ्चिज्जप्त्वा ततो न जपो न माला नासनं न
ध्यानावाहनादि । स्वयमवतीर्णो ह्ययमात्मा ब्रह्म
सोऽहमात्मा चतुष्पात् । बहिःप्रज्ञः प्रविविक्तभुक्
तैजसः । यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न
कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत्सुषुप्तम् । तत्रैकीभूतः
प्रज्ञानघन एवानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञः । एष
सर्वेश्वरः सर्वान्तर्यामी एष योनिः सर्वभूतानाम् । न
बहिःप्रज्ञं नान्तःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न
प्रज्ञानघनमव्यपदेश्यमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षण-
मचिन्त्यमैकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं
शिवमद्वैतमेवं चतुष्पादं ध्यायन् स एवात्मा
भवति । स आत्मा विज्ञेयः सदोज्ज्वलोऽविद्यातत्कार्यहीनः
स्वात्मबन्धरहितो द्वैतरहितो निरस्ताविद्यातमोमोहा-
हङ्कारप्रधानमहमेव सर्वमिति सम्भाव्य विघ्नराज-
ब्रह्मण्यमृते तेजोमये परञ्ज्योतिर्मये सदानन्दमये
स्वप्रकाशे सदोदिते नित्ये शुद्धे मुक्ते ज्ञेश्वरे परे ब्रह्मणि
रमते रमते रमते रमते । य एवं गणेशतापनी-
योपनिषदं वेद स संसारं तरति घोरं तरति दुःखं
तरति विघ्नांस्तरति महोपसर्गं तरति । आनन्दो भवति स
नित्यो भवति स शुद्धो भवति स मुक्तो भवति स स्वप्रकाशो
भवति स ईश्वरो भवति स मुख्यो भवति स वैश्वानरो
भवति स तैजसो भवति स प्राज्ञो भवति स साक्षी भवति
स एव भवति स सर्वो भवति स सर्वो भवतीति । इत्युपनिषत् ।
ॐ स ह नाववतु ॥
इति गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत्सु पञ्चमोपनिषत् ॥ ५॥
ॐ ॥ अथोवाच भगवती गौरी ह वै रुद्रमेतस्य
मन्त्रराजस्यानुष्ठानविधिं मे ब्रूहीति । स होवाच
रुद्रो विधिं लब्धांशं गुरुदेवतयोरालभ्य मनसा
पुष्पं निवेद्योपक्रम्य भूतोत्सारणमासनबन्धाद्यात्म-
रक्षासुनियमभूतशुद्धिप्राणस्थापनप्रणवावर्तन-
मातृपूजनान्तर्मातृकान्तर्यागादि सम्पाद्यात्र
केचन समन्त्रं मूलवैदिककल्परुपक्रमं ग्रहण-
समर्पणनिवेदनानि बाह्येऽन्यथेति महार्थ्यं शङ्खं
त्रिपाद्योर्गन्धादिना पूजितयोः स्थाप्य पात्रासादनं
दक्षिणोपक्रमेण पाद्यार्घ्याचमनमधुपर्कपुन-
राचमननिवेदनपात्राणि संस्थासु यथोपदिष्टं
चतुर्थ्योः पर्वणि संस्थासु यथाविधि स्थाप्य निवेदने
प्रक्षालनमेव ततोऽर्वाक् पञ्चामृतपात्राणि रिक्तं
च मूलेनालभ्य निवेदिनार्घ्योदकेनात्मानं पात्राणि
सम्भारं च प्रोक्ष्य पात्रातिरिक्तानि महार्घ्योदकेन
सर्वनिवेदनं करशुद्धिं मूलासुनियमं यथोक्तर्षि-
च्छन्दोदैवतं स्मृत्वा विनियोगश्च नित्ये पूजाङ्गो
जपो जपाङ्गा पूजा जप इत्यङ्गुष्ठव्यापकस्यान्ता-
ष्टाङ्गदण्डिमुण्डिन्यासादि कृत्वा मुखमवेक्ष्या-
त्मानं देवरूपिणं सम्भाव्य मूर्ध्नि पुष्पं दत्त्वा
पीठं सम्पूज्यासनं दत्त्वा ऋष्यादि कृत्वा ध्यात्वा
हृदयाम्भोजे योगिनोऽत्र जपन्ति । स्वान्ताम्भोजाद्देव-
मावाह्य मुद्रां दर्शयित्वा देवस्य सकलीकरणाङ्गु-
ष्ठहृदयार्पिन्या स्वान्ते मुद्रां निवेद्य पात्राणि च
मूलेन दत्त्वा रिक्ते पञ्चामृतं संयोज्य तेन
पञ्चवारं सकृद्वाऽभिषिच्य नित्येन सन्तर्प्य
कल्पस्तवनादिपुरुषसूक्तरुद्राध्यायघोषशान्त्यादिना
मूलेन चाभिषिच्य सर्वपूजां निवेद्य दीपं त्रिर्भ्राम्य
सव्येनाप्लाव्य महानैवेद्यपीठावरणान्युपसंहृत्य
दर्शयेत् । ताम्बूलान्ते किञ्चिन्मूलमावर्त्य पुनर्धू-
पादित्रयभक्ष्यादि निवेद्य मुद्राः सर्वोपचारस्य
दर्शयित्वा निवेदनमिदमासनं नमः पाद्ये एषोऽर्घ्यः
स्वाहेति दक्षिणकरेऽर्घ्ये इदं स्वधेति पुरस्त्रिके मुखे नम
इति स्नानेष्वेष गन्धो नमोऽक्षतेषु ॐ पुष्पाणि नमः
पुष्पेष्वेष धूपो दीपो नमो धूपदीपयोः समर्पयामीति
नैवेद्यफलताम्बूलेषु निवेदयामि नमो हिरण्ये एष
पुष्पाञ्जलिर्नम इति मालायामिति परमं रहस्यमप्र-
काश्यं बीजं य एवं वेद स सर्वं वेद स सर्वं वेद ।
वर्णार्थं लब्धांशेन मन्त्रार्थेन च पीठावरण-
देवतावधानेन वा जपति स जपति । मुख्यं लब्धांश-
मासनं मृदुलं भुक्तरिक्तवासःकौसुम्भमाञ्जिष्ठ-
रक्तकम्बलचित्रमृगव्याघ्राजिनं वा यथोक्तमुक्तान्यतरै
रासनान्तरयोजनास्फटिककमलभद्राक्षमणिमुक्ता-
प्रवालरुद्राक्षकुशग्रन्थिषु वा जपति स जपति ।
कुशमयी नित्याक्षालनं चन्दनालेपो धूपेनाभिमन्त्रय
पृथगभिमन्त्रणं सद्योजातैः पञ्चभिः प्राण-
स्थापनजीवनतर्पणगुप्तानि च स्वमूले गुह्यं वामेन
स्पृशेन्न दर्शयेत् । एवं श्रावणे पवित्रेण मधौ
दमनेन जपमालया महानवम्यां तापस्यां चतुर्थ्यां
तिललड्डुकैः सप्तम्यां शीतलचन्दनेन शिवरात्र्यां
बिल्वदलमालयाऽन्यस्मिपर्वणि महत्यार्चयन्ति तेऽर्चयन्ति ।
मोदकपृथुकलाजसक्तुरम्भाफलेक्षुनारीकेला-
पूपानन्यानि च यथोपदिष्टमाहुतिभिर्जुहोति । जपश्च
प्राक्प्रवणे होमोऽन्यथोपास्यः । एवं यः करोति
सोऽमृतत्वं विन्दति स प्रतिष्ठां प्राप्नोति मुक्तिं विन्दति
भुक्तिं भुनक्ति वाचं वदति यशो लभते । इदं रहस्यं
यो जानाति स जानाति योऽधीते सोऽधीते स आनन्दो भवति स
नित्यो भवति स विशुद्धो भवति स मुक्तो भवति स प्रकाशो
भवति स दयावान्भवति ज्ञानवान्भवत्यानन्दवान्भवति
विज्ञानवान्भवति विज्ञानानन्दो भवति सोऽमृतत्वं-
भवत्यमृतत्वं भवतीति ।
ॐ स ह नाववत्विति शान्तिः ॥
इति गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत्सु षष्ठोपनिषत् ॥ ६॥
इत्याथर्वणीया गणेशतापिन्युपनिषत्समाप्ता ॥
Encoded and proofread by Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com
BACK TO TOP
% Text title : gaNeshatApinIupaniShat
% File name : gaNeshatApinIupaniShat.itx
% itxtitle : gaNeshatApinyupaniShat pUrvauttarau bhAgaH
% engtitle : gaNeshatApinIupaniShat pUrva and uttara parts
% Category : upanishhat
% Location : doc_upanishhat
% Sublocation : upanishhat
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com
% Proofread by : Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com
% Description-comments : Atharvaveda category
% Latest update : April 18, 2015
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
विकिपीडिया:प्रयोगपृष्ठम्
रक्षाबन्धनम् (Rakshabandhan ):
रक्षाबन्धन श्रावणमासस्य शुक्लपूर्णिमायाम् आचर्यते । भ्रातृभगिन्योः पवित्रसम्बन्धस्य सम्मानाय एतत् पर्व भारतीयाः आचरन्ति । निर्बलतन्तुना बद्धः भ्रातृभगिन्योः सबलसम्बन्धः भारतीयसंस्कृतेः गहनतायाः प्रतीकः । मानवसभ्यतायां विकसिताः सर्वाः संस्कृतयः प्रार्थनायाः माहात्म्यं भूरिशः उपस्थापयन्ति । आदिभारतीयसंस्कृतेः विचारानुगुणं भ्रातुः रक्षायै भगिन्या ईश्वराय कृता प्रार्थना एव रक्षाबन्धनम् ।भगिनी ईश्वराय प्रार्थनां करोति यत्, “हे ईश्वर ! मम भ्रातुः रक्षणं करोतु” इति । एतां प्रार्थनां कुर्वती भगिनी भ्रातुः हस्ते रक्षासूत्रबन्धनं करोति । भगिन्याः हृदि स्वं प्रति निःस्वार्थं प्रेम दृष्ट्वा भ्राता भगिन्यै वचनं ददाति यत्, “अहं तव रक्षां करिष्ये” इति । ततः उभौ परस्परं मधुरं भोजयतः । भगिन्या ईश्वराय स्वरक्षणस्य या प्रार्थना कृता, तस्याः प्रार्थनायाः कृते भगिनीं प्रति कृतज्ञतां प्रकटयितुं भ्राता भगिन्यै उपहारम् अपि यच्छति । भ्रातृभगिन्योः सम्बन्धस्य एतत् आदानप्रदानम् अमूल्यं वर्तते ।सूत्रबन्धनस्य पृष्ठे रक्षायाः भावत्वात् रक्षाबन्धनम् इति उच्यते । "आपत्तिभ्यः, रोगेभ्यः, दूषणेभ्यः च भ्रातुः रक्षणं भवतु" इति भगिनी प्रार्थनां करोति । ततः भ्राता अपि भगिन्यै रक्षणस्य वचनं यच्छति । अतः रक्षाबन्धनम् इति । आदिभारतीयसंस्कृतौ रक्षाबन्धनं न केवलं भ्रातृभगिन्योः सम्बन्धे सीमितम् आसीत्, अपि तु अन्यसम्बन्धेषु अपि रक्षाबन्धनस्य व्यवहारः आसीत् । यतो हि सूत्रं अविच्छिन्नतायाः प्रतीकत्वेनापि परिगण्यते । मौक्तिकमालायाः, पुष्पमालायाः च आधारः यथा सूत्रं भवति, तथैव रक्षासूत्रं प्रेमप्रतीकत्वेन जनानां सम्बन्धस्य आधाररूपं मन्यते । प्राचीनकिंवदन्त्यानुसारं संसारे यदा यदा नैतिकतायाः न्यूनता भवति, तदा तदा सदाशिवः ब्रह्मद्वारा पवित्रसूत्राणि पृथ्वीलोकं प्रेषयति । तानि सूत्राणि एव रक्षासूत्रत्वेन भगिनी स्वभ्रातुः हस्ते बध्नाति । "शिवेन प्रेषितानि तानि सूत्राणि भ्रातुः मनसः नकारात्मकविचारान् दूरीकुर्वन्ति, अभद्राचरणात् स्वभ्रातरं रक्षन्ति च" इत्यपि मन्यते । अतः भगिनी स्वया क्रीतानि स्वनिर्मितानि वा रक्षासूत्राणि शिवलिङ्गस्य समीपं स्थापनानन्तरम् एव भ्रातुः हस्ते बध्नाति ।पवित्रसम्बन्धः काल-क्षेत्र-व्यवस्थायाः उपरि आधीनः न भवति । एतस्मिन् आधुनिके युगे विदेशे, देशस्य अन्यभागे वा निवसताय भ्रात्रे अपि भगिन्यः रक्षासूत्रं प्रेषयन्ति । काश्चन पत्रालयविभागस्य साहाय्यं स्वीकुर्वन्ति, काश्चन ई-पत्रमाध्यमेन स्वभ्रात्रे रक्षासूत्रं प्रेषयन्ति । ई-रक्षासूत्रस्य चित्राणि अन्तर्जाले प्राप्यन्ते । “भगिनी स्वभ्रातरं रक्षासूत्रं बध्नाति” इत्यस्य गतिमच्चित्राणि अपि अन्तर्जाले प्राप्यन्ते । विडियो कॉन्फरस्-द्वारा अपि जनाः रक्षाबन्धनस्य उत्सवम् आचरन्ति ।


text:
अज्ञताया: अन्धकारे मग्ने स्वसमाजे ज्ञानस्य प्रकाशं दर्शयन् महर्षिदयानन्द: आधुनिकनवोत्थाननायकेषु प्रमुख: अभवत्। ऊनविंशतितमशतकस्य उत्तरार्धे 1825 फेब्रुवरि 12 तमे दिनाङ्के लब्धजन्मोयं समाजस्य अनाचारान् प्रति स्वजीवनं समर्पितवान्।
Friday, 12 January 2018
नवोत्थाननायक: महर्षिदयानन्दसरस्वती।
Research Article No: 20180112
अनुसन्धानाध्ययनम्
Dr. ROHINI K.
Guest Lecturer
Dept. of SanskritSree Krishna college, Guruvayoor.
अज्ञताया: अन्धकारे मग्ने स्वसमाजे ज्ञानस्य प्रकाशं दर्शयन् महर्षिदयानन्द: आधुनिकनवोत्थाननायकेषु प्रमुख: अभवत्। ऊनविंशतितमशतकस्य उत्तरार्धे 1825 फेब्रुवरि 12 तमे दिनाङ्के लब्धजन्मोयं समाजस्य अनाचारान् प्रति स्वजीवनं समर्पितवान्।
तस्मिन् काले भारते अनाचारा: अन्धविश्वासा: च प्रचलिता: आसन्। तदवसरे आसीत् दयानन्दसरस्वतीवर्यस्य जननम्। सामाजीकपरिष्करणाय राष्ट्रनवीकरणाय च अहर्निशं प्रयत्नमकरोत् अयं संन्यासीवर्य: स्वतन्त्रभारतम् इति आशयस्य प्रचारकश्चासीत्। भारतीयानां जीवनरीतय: विश्वासा: च वेदाधिष्ठितं भवति इति तै: उद्घोषितम्।
गुजरात् राज्यस्य कतियवार् देशे टङ्कारनगरे अयं जनिमलभत। बाल्ये तस्य नाम मूलशङ्कर: इत्यासीत्। दयाल्जी इति गृहे तम् आह्वयति स्म। संन्यासदीक्षाया: स्वीकरणानन्तरमेव दयानन्द: इति प्रशस्तो%भवत्। बाल्यादेव सामाजिकोन्नमनाय प्रयत्नमकुर्वन्। मूलशङ्करस्य बाल्यं दुरितपूर्णमासीत्। भगिन्या: तथा पितृसहोदरस्य च देहवियोग: दयानन्दं चिन्तामग्नमकरोत्। तत: मोक्षमार्गमन्विष्य यात्रा: आरब्धा:। स्वगृहमुपेक्ष्य विविधदेशेषु यात्राम् अकरोत्। महर्षिणमुपगम्य मोक्षमार्गम् अपृच्छत्। किन्तु तेषाम् उपदेशेषु अतृप्त: स: पुनरपि बहुदूरम् अटति स्म। अन्ते स: परमानन्दसरस्वती महाभागात् संन्यासदीक्षां स्वीचकार। तत: दयानन्दसरस्वती इति नाम स्वीचकार। तदनन्तरं योगशास्त्रादि विषयान् पठित्वा वादप्रतिवादान् अकरोत्। दुराचरान् प्रति विरोधं प्रकटयति स्म। महर्षिवर्य: मोक्ष-पुनर्जन्म-कर्मफलसिद्धान्तादि विषयान् अङ्गीकृतवान्।
त्रैतवाद: आसीत् तस्य सिद्धान्त:। साधारणजना: अपि तस्य सिद्धान्तं अजानन्। 1875 एप्रिल् 10 तमे दिनाङ्के आर्यसमाजम् अस्थापयत्। आर्यसमाजस्थापनाय दयानन्द: महान् प्रयत्न: अकरोत्। आर्यसमाजेन वेदा: सत्यप्रमाणत्वेन अङ्गीकृता:। 1883 ओक्टोबर् मासस्य 31 दिनाङ्के दीपावल्यां समाधिं प्राप।
त्रैतवाद:।
त्रैतवात: दयानन्दस्य तत्त्वशास्त्रं भवति। तन्मते ईश्वर:, आत्मा, प्रकृति: च तत्त्वत्रयं भवति। एते क्रमश: निमित्त-साधारण-उपादानकारणत्वेन कल्पिता:। अचेतनप्रकृते: चेतनवस्तुकारक: शक्तिविशेष: ईश्वर:। स: ईश्वर: सच्चिदानन्द:, निराकार:, सर्वशक्त:, न्यायकारी, दयालु:, जन्मरहित:, सर्वव्यापि, सर्वान्तर्यामी, जरादिरहित:, अनश्वर:, निर्भय:, नित्य:, पवित्रश्च। उपादानकारणात् प्रकृते: पञ्चेन्द्रियानुभवयोग्यवस्तूनि सञ्जातानि, साधारणकारणरूप आत्मना तानि उपभुज्यन्ते।
श्रीशङ्करस्य अद्वैतदर्शनमिव न क्लिष्टमिदं नास्त्यत्र कर्मज्ञाननिषेध: अपि च अद्वैतापग्रथने त्रैतवादसमन्वये अद्वैतं च द्रष्टुं शक्यते। अत्र अयमेव भेद: - शङ्करमते माया प्रधाना, महर्षिदयानन्दमते सर्वं सत्यम्, माया अप्रधाना च।
आर्यसमाजस्य स्थापनम्।
आर्यसमाजद्वारा महर्षि: लोकान् पुनरुद्बोधयत्। निर्मितेषु नियमेषु 1932 वैक्रमाब्दस्य चैत्रशुक्ल पञ्चमी तिथौ बुधवासरे तदनु 1975 ईसवीयवर्षस्य एप्रिल् मासस्य दशमे दिनाङ्के सायं सार्धपञ्चवादने मुम्बई नगरस्य गिरगांवोपवसतिसम्भागे श्री डा. मणिक्चन्द्रमहोदयस्य वाटिकायाम् आर्यसमाजस्य स्थापनमभूत्। श्रीगिरिधारीदयास् दास् कोठारि महोदयश्च आर्यसमाजस्य प्रथम सभापतिरूपेण तथा श्रीसेवककृष्णदास्महाभाग: मन्त्रित्वेन च नियुक्त:। तदानीम् एकशतसंख्यकाश्च सदस्या: आसन्। सर्वजनाग्रहेणा%पि किमपि पदमस्वीकुर्वन् महर्षिणा साधरणसदस्यरूपेणैव स्थित:। पूर्वम् आर्यसमाजेन अष्टाविंशति संख्यका: नियमा: निर्धारिता आसन्। परं यदा लाहोर् नगरे आर्यसमाजस्य संस्थापनमभवत् तदा दश संख्याका एव नियमा: निश्चिता:।
तियोसफिकल् सोसाइटि
1875 वर्षस्थनवम्बरमासस्य सप्तदशतारिकायां मैडमब्लैवट्स्कीकर्नल अल्काटमहोदयश्चोभौ तियोसफिकल् सोसाइटिसंस्थापयताम्। संस्थाया: संस्थापनं सम्पन्नं परं तौ हि स्वकर्मभिरतितरां कुख्यातावास्ताम्, तयोर्भोजनप्राप्तिरपि दुर्लभा%भवत्। तत्रावासो%प्यसम्भव आसीत्, अतस्तौ हि भारतवर्षं प्रत्याशान्वितावभवताम्। भारतवर्षे पदमारोपयितुं कस्यचित् शक्तिमतो महापुरुषस्याश्रयो%पेक्षित आसीत्। श्रीहरिश्चन्द्रचिन्तामणिमहोदयात् श्रीअल्काटमहाशयो महर्षेर्दयानन्दस्य परिचयं प्राप्नोत्।
एवं तियोसफिकल् सोसाइटि संस्था तदार्यसमाजेन समं स्वसम्बन्धं समायोजयत्, यदा हि अमेरिकावासिन: संस्थासञ्चालका: स्वश्वोभोजनप्राप्तिविषये%पि सन्देहयुता आसन्। तत्र ते%तितरां कुख्याता: दुःखिताश्चासन्। पर्याप्तपत्रव्यवहारानन्तरं तियोसफिकल् सोसाइटि युगलमिदं 1879 तमवर्षस्य जनवरिमासे मुम्बईनगरमागच्छत्।
महर्षिदयानन्दसरस्वतीकृतग्रन्थावलि:
सत्यार्थप्रकाश:, ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका, वेदभाष्याणि, संस्कारविधि:, आर्याभिविनयम्, गोकरुणानिधि:, पञ्चमहायज्ञविधि:, संस्कृतवाक्यप्रबोधम्, व्यवहारभानु, काशीशास्त्रार्थम्, वेदविरुद्धमतखण्डनम्, ब्रह्मोछेदनम्, भ्रान्तिनिवारणम्, सत्यधर्मविचार:, आरोद्देश्यरत्नमाला, वेदाङ्गप्रकाश: इत्यादय: दयानन्दसरस्वते: कृतय: भवति।
Monday, 1 January 2018
“मनोगतम्” [सोपानम् ३९]
- नरेन्द्रमोदी
[“मनोगतम्” - “मन की बात”- इति कार्यक्रमस्य संस्कृत-भाषिकानुवादः ]
(प्रसारण-तिथि:- 31.12.2017)
- भाषान्तर-कर्ता - डॉ बलदेवानन्द-सागरः (संस्कृत वार्ता प्रसारकः)
मम प्रियाः देशवासिनः ! नमस्कारः | इदं ‘मन की बात’-प्रसारणं हि, अस्य वर्षस्य अन्तिमोऽयं कार्यक्रमः, तथा च संयोगं पश्यन्तु यत् अद्य, सप्तदशोत्तर-विंशति-शत-तमस्य वर्षस्य अपि अन्तिमो दिवसोऽस्ति | सम्पूर्णेsपि वर्षेऽस्मिन् अनेके विषयाः अस्माभिः भवद्भिः च संविभाजिताः | ‘मन की बात’-प्रसारणस्य कृते भवद्भिः प्रेषितानां बहूनां पत्राणाम्, अनेकासां टिप्पणीनां, विविधानां च विचाराणाम् आदान-प्रदानम्, मम कृते तु सदा नूतनायाः ऊर्जायाः प्रदायकं सिद्ध्यति |
कासाञ्चन होराणाम् अनन्तरं वर्षमिदं परिवर्तिष्यते, परञ्च अस्मदीयः एषः कथा-क्रमः इतः परमपि एवमेव प्रवर्तिता | आगमिष्यमाणे वर्षे वयं, नवीनाः कथाः करिष्यामः, नूतनान् अनुभवान् च संविभाजयिष्यामः | भवद्भ्यः सर्वेभ्यः अष्टादशोत्तर-विंशति-शत-तम-वर्षस्य कृते भूरिशो मङ्गल-कामनाः | नातिचिरं डिसेम्बर-मासे पञ्चविंशति-तमे दिनाङ्के अशेष-जगति क्रिस्मस्-पर्व सोत्साहम् आमानितम् | भारतेsपि जनैः सोत्साहं पर्वेदम् आमानितम् | क्रिस्मस्-पर्वणि वयं ईसा-मसीहस्य बहुमूल्यान् उपदेशान् स्मरामः, तथा च, ईसा-मसीहेन यस्मै विषयाय सर्वाधिकं बलं प्रदत्तम्, सः आसीत् - “सेवा-भावः” | सेवा-भावनायाः सारं वयं बाइबले अपि पश्यामः | “The Son of Man has come, not to be served, But to serve, And to give his life, as blessing, To all humankind.” अर्थात् मानव-पुत्रः समायातः, सेवा-प्राप्तये नैव, अपि तु सेवा-कार्यार्थम्, आशीर्भूतं स्वीयं जीवनं मानवतायै अर्पयितुम्”
इदं द्योतयति यत् किं नाम सेवायाः माहात्म्यम् ? भवतु नाम विश्वस्य काचिदपि जातिः, कश्चन अपि धर्मः, परम्परा, वर्णः वा, परञ्च सेवाभावो हि मानवीय-मूल्यानाम् अनुपम-अभिज्ञानत्वेन प्रवर्तते | अस्मदीये देशे ‘निष्काम-कर्म’-विषये सुबहु श्रूयते अर्थात् तादृशी सेवा या हि काञ्चिदपि अपेक्षां विना क्रियते | अस्माकं ग्रन्थेषु तु प्रोक्तमेव– “सेवा परमो धर्मः” | ‘जीव-सेवा एव शिव-सेवा’ तथा च, गुरुदेवः रामकृष्ण-परम-हंसः तु कथयति – शिव-भावेन जीव-सेवां कुर्यात् अर्थात् विश्वस्मिन् विश्वे एतानि सर्वाणि मानवीय-मूल्यानि तुल्यानि एव सन्ति | आगच्छन्तु, वयं सर्वे एतान् महापुरुषान्, पवित्र-दिवसान् च स्मरन्तः, अस्मदीयायै अस्यै महत्यै मूल्य-परम्परायै नूतनां चेतनां, नवीनाञ्च ऊर्जाम् आनयेम तथा च,
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
सूत्र १५
रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् ॥१५॥
रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् ।
सावयवानां द्रव्याणामवयवशो विभज्यमानानां यत: परो विभागो न संभवति ते चतुर्विधा रूपादिमन्त: परमाणवश्चतुर्विधस्य रूपादिमतो भूतभौतिकस्यारम्भका नित्याश्चेति यद्वैशेषिका अभ्युपगच्छन्ति स तेषामभ्युपगमो निरालम्बन एव ।
यतो रूपादिमत्त्वात्परमाणूनामणुत्वनित्यत्वविपर्यय: प्रसज्येत ।
परमकारणापेक्षया स्थृलत्वमनित्यत्वं च तेषामभिप्रेतविपरीतमापद्येतेत्यर्थ: ।
कुत: । एवं लोके दृष्टत्वात् ।
यद्धि लोके रूपादिमद्वस्तु तत्स्वकारणापेक्षया स्थृलमनित्यं च दृष्टम् ।
तद्यथा पटस्तन्तूनपेक्ष्य स्थूलोऽनित्यश्च भवति तन्तवश्चांशनपेक्ष्य स्थूला अनित्याश्च भवन्ति तथा चामी परमाणवो रूपादिमन्तस्तैरभ्युपगम्यन्ते तस्मात्तेऽपि कारणवन्तस्तदपेक्षया स्थूला अनित्याश्च प्राप्नुवन्ति ।
यच्च नित्यत्वे कारणं तैरुक्तं सदकारणवन्नित्यमिति तदप्येवं सत्यणुपु न संभवति ।
उक्तेन प्रकारेणाणूनामपि कारणवत्त्वोपपत्ते: ।
यदपि नित्यत्वे द्वितीयं कारणमुक्तम्अनित्यमिति च विशेषत: प्रतिषेधाभाव इति - तदपि नावश्यं परमाणूनां नित्यत्वं साधयति ।
असति हि यस्मिन्कस्मिंश्चिन्नित्ये वस्तुनि नित्यशब्देन नञ: समासो नोपपद्यते ।
न पुन: परमाणुनित्यत्वमेवापेक्ष्यते ।
तच्चास्त्येव नित्यं परमकारणं ब्रम्हा ।
न च शब्दार्थव्यवहारमात्रेण कस्यचिदर्थस्य प्रसिद्धिर्भवति प्रमाणान्तरसिद्धयो: शब्दार्थयोर्व्यवहारावतारात् ।
यदपि नित्यत्वे तृतीयं कारणमुक्तमविद्या चेति तद्यद्येवं विव्रीयेत सतां परिदृश्यमानकार्याणां कारणानां प्रत्यक्षेणाग्रहणमविद्येति ततो व्द्यणुकनित्यताप्यापद्येत ।
अथाद्रव्यत्वे सतीति विशेष्येत तथाप्यकारणवत्त्वमेव नित्यतानिमित्तमापद्येत ।
तस्य च प्रागेवोक्तत्वादविद्या चेति पुनरुक्तं स्यात् ।
अथापि कारणविभागात्कारणविनाशाच्चान्यस्य तृतीयस्य विनाशहेतोरसंभवोऽविद्या सा परमाणूनां नित्यत्वं ख्यापयतीति व्याख्यायेत ।
नावश्यं विनश्यद्वस्तु द्वाभ्यामेव हेतुभ्यां विनष्टुमर्हतीति नियमोऽस्ति ।
संयोगसचिवे हयनेकस्मिंश्च द्रव्ये द्रव्यान्तरस्यारम्भकेऽभ्युपगम्यमान एतदेवं स्यात् ।
यदा त्वपास्तविशेषं सामान्यात्मकं कारणं विशेषवदवस्थान्तरमापद्यमानमारम्भकमभ्युपगम्यते तदा घृतकाठिन्यविलयनवन्मूर्त्यवस्थाविलयनेनापि विनाश उपपद्यते ।
तस्माद्रूपादिमत्त्वात्स्यादभिप्रेतविपर्यय: परमाणूनाम् ।
तस्मादप्यनुपपन्न: परमाणुकारणवाद: ॥१५॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अनुसन्धाने (To Search)
त्रयः धातवः अनुसन्धाने इति अर्थे उपयोक्तुं शक्यते। मृग अन्वेषणे चुरादिगणीयः आत्मनेपदी सेट् धातुः, गवेष मार्गणे चुरादिगणीयः उभयपदी सेट् धातुः, अनु + इष् गतौ दिवादिगणीयः परस्मैपदी सेट् धातुः।
अहं रत्नान् मृगये। अहं गृहे मम पुस्तकं गवेषये। सा बालकानां कृते भोजनं गवेषयते। सः कुञ्चिकां गवेषयति। अहं सत्यम् अन्वेष्यामि। सः मार्गम् अन्वेष्यति।
उपरि दत्तं धातुत्रयं सेट् अस्ति। तस्मात् मृगितं मृगयितुं मृगयित्वा गवेषितं गवेषयितुं गवेषयित्वा अन्वेषितम् अवेषितुम् अन्वेषित्वा।
२०१६-०७-१० रविवासरः (2016-07-10 Sunday)


text:
नानो मिसैल् निर्माणं कृत्वा (निर्मीय) भारतीय विद्यार्थी प्रशंसा पात्रमभव् ।
विश्वस्य अत्यन्तलघु नानो मिसैल् निर्मय भारतीयविद्यार्थी डेचर्ला पाण्डुररङ्गा रोहित् प्रशंसायाः कार णभूतोभूत् । चेन्नै एस् आर् एं विश्वविद्यालयस्य विद्यार्थी भवति एष : । भीकरवाद विरुद्धप्रवर्तनाय सैनिकेभ्यः आरक्षकेभ्य: च प्रयत्नमिमं अत्यन्तम् उपकरिष्यति ၊ भीकरकेन्द्रं प्राप्तस्य मिसैलस्य (अणु अस्त्रस्य ) प्रयोगेण तत् विरुद्ध भीकर प्रवर्तनानि आचरितुं शक्नोति इति विद्यार्थी अकथयत् । अत्यन्त लघुमिसैल् भवति इति अस्य सविशेषता । छात्रस्य एषा प्राप्तिः विश्वे प्रथमा प्रशंसनीया च।


text:
॥ अथ पारद: ॥
॥ अथ पारद: ॥
रसो विप्र: सितो रक्त: क्षत्रिय: पीत ऊरुज: । शूद्र: कृष्ण इति प्रोक्तो वर्णभेदाच्चतुर्विध: ॥१॥
ब्राम्हण: कल्प्यते कल्पे गुटिकाया च बाहुज: । धातुवादे तथा वैश्य: शूद्रश्वेतरकर्मणि ॥२॥
अन्त: सुनीलो बहिरुज्जवलाड्गो मध्याह्यचन्द्रप्रतिमप्रकाश: । शस्तोऽथ धूम्र: परिपाण्डुरश्च चित्रो न योज्यो रसकर्मसिध्यै ॥३॥
पूर्वैर्दोषा रसेन्द्रस्य ये च पोक्ता मनीषिभि: । अतस्तेषां प्रशान्त्यर्थं प्रोच्यते कर्म सास्प्रतम् ॥४॥
यथा । मलशिखिविषनामानो रसस्य नैसर्गिकास्त्रयो दोषा: मूर्छां मलेन कुरुते शिखिना दाहं विषेण मृत्युं च ॥५॥
अन्यच्च । मलेन मूर्छा दहनेन दाहं विषेण मृत्युं वितनोति सूत: । मलादिदोषत्रयमेतदत्र नैसर्गिकं शुद्धिमतोऽभिधास्ये ॥१॥
नागो वड्गो मलो वह्यिश्चाञ्चल्यं च गिरिर्विषम् । पारदे कञुका: सप्त सन्ति नैसर्गिका इमे ॥२॥
रक्तेष्टिकानिशाधूमसारोर्णाभस्मचूर्णकै: । जम्बीरद्रवसंयुक्तैर्नागदोषापनुत्तये ॥३॥
विशालाड्कोलमूलानां रजसा काज्जिकेन च । शनै: शनै: स्वहस्तेन वड्गदोषविमुक्तये ॥४॥
राजवृक्षस्य मूलोत्थचूर्णेन सह कन्यका । मलदोषापनुत्यर्थं चित्रको वह्यिदूषनम् ॥५॥
चाच्चल्यं कृष्णधत्तूरो गिरिं हन्ति फटुत्रयम् । त्रिपला विषनाशाय कन्यका सप्त कञ्जुकान् ॥६॥
॥ अथान्यप्रकार: ॥
आरग्वधो हन्ति मलं प्रयत्नात्कुमारिका सप्त हि कञ्जुकांश्च । अड्कोलमूलं च विषं निहन्याद्रसस्य वह्यि: किल पावकं च ॥१॥
प्रत्येकं सप्तवारं च मर्दितं: पारदो भवेत् । तदा विशुद्धतां याति सर्वयोगार्हितो भवेत् ॥२॥
अन्यच्च । कुमारीत्रिफ्लाव्योषचित्रकं निम्बुकं रसम् । दिनैकं मर्दितं धृत्वा शुद्धो भवति पारद: ॥१॥
अथ फ़्च । आरनालेन चोष्णेन क्षालयेत्प्रतिमर्दनम् । रसं तत्र प्रयात तु शोषयित्वाथ पातयेत् ॥१॥
गृहीत्वा प्रक्षिपेत्सूते स्यादेवं पारद: शुचि: । पारदात्षोडशांशं तु मिलित्वा सकलं भिषक् ॥२॥
चूर्णं प्रदेयं च पलं मर्दने तप्तखल्वके । अजाशकृत्तुषाग्निं च खनित्वा भूमिमावपेत् ॥३॥
तस्योपरि स्थितं खल्वं तप्तखल्वं जगुर्बुधा: ॥ एतन्मर्दनमाख्यातं रससंशुद्धये बुधै: ॥४॥
इति मर्दनम् ॥ त्र्यूषणं त्रिफला वन्ध्या कन्दक्षुद्राद्वयान्वितम् । चित्रकेण निशाक्षारकन्यार्ककनकद्रवै: ॥१॥
सूतं कृतेन क्वाथेन वारान्सप्त विमर्दयेत् । इत्थं संमूर्छित: सूतो जह्यात्सप्तापि कञ्चुकान् ॥२॥
इति मूर्छनम् ॥
॥ अथोत्थापनम् ॥
तत उत्थापयेत्सूतमातपे निम्बुकार्दितम् । उत्थापनं विशिष्टं तु चूर्णपातनयत्रके । धृत्वाग्रा ऊर्ध्वभाण्डातं संग्रहेत्पारद: शुचि: ॥१॥
इत्युत्थापनम् ॥
॥ अथ स्वेदनम् ॥
रसं चतुर्गुणे वस्त्रे रसोनकशरावके । नियत्र्य दोलायत्रे तु प्रकल्प्य दिवसं पचेत् ॥१॥
सव्योषत्रिफलावह्यिकन्याकल्के तुषाम्बुनि । शेषदोषापनुत्यर्थमिदं स्वेदनमीरितम् ॥२॥ इति स्वेदनम् ॥
पलादूनस्य सूतस्य शतपल्यधिकस्य च । न संस्कार: प्रकर्तव्य: संस्कार: स्यात्ततोऽपर: ॥१॥
शुभेऽहनि प्रकर्तव्य आरम्भो रसशोधने एकान्ते धामनि शुभे पुराभ्यर्च्यो हि भैरव: ॥२॥
इति रसशोधनप्रकार: ।
॥ अथ गुणागुणा: ॥
सूतोऽशुद्धतया गुणं न कुरुते कुष्ठाग्निमान्द्यक्रिमिच्छर्द्यारोचकजाड्यदाहमरणं धत्ते नृणां सेवनात् । शुद्धं स्यात्सकलामयौघशमनो यो योगवाहो मृतो युक्त्या षडगुणगन्ध्युग्गदहरो योगेन धात्वादिभुक् ॥१॥
मूर्च्छार्तो गदह्यत्तथैव खगतिं दत्ते निबद्धोऽर्थदस्तद्भस्मामयवार्धकादिहरणं दृक्पुष्ठिकान्तिप्रदम् । वृष्यं मृत्युविनाशनं बलकरं कान्ताजनानन्ददं शार्दूलातुलसत्वकृत्क्रमभुजां योगानुसारि स्फुटम् ॥२॥
अन्यच्च । मूर्च्छा गतो यो हरते च रोगान् बद्धो यदा खेचरतामुपैति । लीनो भवेत्सर्वसमृद्धिदायी विराजतेऽसौ नितरां रसेन्द्र: ॥१॥
मूर्छित्वा हरति रुजम्बन्धनमनुभय मुक्तिदो भवति । अमरीकरोति हि मृत: कोऽन्य: करूणाकर: सूतात् ॥२॥
अर्था: सहाया निखिलं च शास्त्रं हस्तक्रियाकर्मणि कौशलं च । नित्योद्यमस्तत्परता च वह्यिरेभिर्गुणै: सिध्यति सूतकेन्द्र: ॥३॥
अथवा दरदाकृष्टं स्विन्नं लवणाम्बुभाजि दोलायाम् । रसमादाय यथेच्छं कर्तव्यस्तेन भैषजो योग:॥४॥
निम्बूरसेन संपिष्टं प्रहरं दरदं दृढम् । ऊर्ध्वपातनयस्त्रेण सड्गाह्यो निर्मलो रस: ॥५॥ इति दरदाकृष्टि: ॥
॥ अथ रसस्य मुखकरणम् ॥
अथ षडबिन्दुकीटैश्च रसो मर्द्यस्त्रिवासरम् । लवणाम्लैर्मुखं तस्य जायते धातुभक्षकम् ॥१॥
अन्यच्च । सास्यां रस: स्यात्पटुशिग्रुतुल्यै: सराजिकै: शोषणकैस्त्रिवारम् पिष्टस्तत: खिन्नतनु: सुवर्णमुख्यानयं खादति सर्वधातून् ॥१॥
इति मुखकरणम् ।
॥ अथ षडगुणगन्धकजारणम् ॥
तप्तखल्वे रसं क्षिप्त्वा अधश्रुल्यास्तुषाग्रिभि: । स्तोकं स्तोकं क्षिपेद्गन्धमेवं वै षडगुणं चरेत् ॥१॥
अथवा कच्छपयन्त्रेण गन्धकजारणम् । मृत्कुण्डे निक्षिपेन्नीरं तन्मध्ये च शरावकम् । मृत्कुण्डे च पिधानम् मध्ये मेखलया युतम् ॥१॥
क्षिप्तवा च मेकलामध्ये संशुद्धं रसमुत्तमम् । रसस्योपरि गन्धस्य रजो दद्यात्समांशकम् ॥२॥
दत्वोपरि शरावं च भस्ममुद्रां प्रदापयेत् । तस्योपरि पुटं दद्याच्चतुर्भिर्गोमयोपलै: ॥३॥
एवं पुन: पुनर्गन्धं षडगुणं जीर्यते बुधै: । गन्धे जीर्णे भवेत्सूतस्तीक्ष्णाग्नि: सर्वकर्मसु ॥४॥ इति गन्धकजारणम् ।
अथ तद्रुणा: ॥
समे गन्धे तु रोगघ्नो द्विगुणे राजयक्ष्मनुत् । जीर्णे तु त्रिगुणे गन्धे कामिनीदर्पनाशन: ॥१॥
चतुर्गुणे तु तेजस्वी सर्वशास्त्रविशारद: । भवेत्पच्चगुणे सिद्ध: षड्गुणे मृत्युनाशन: ॥२॥
इति षड्गुणगन्धकजारणम् ॥ दिनमेकं रसेन्द्र्स्य यो दताति हुताशनम् । द्रवन्ति तस्य पापानि कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥इति शिवागमोक्तम् ।
॥ अथ रसबन्धनम् ॥
रम्भा वीरस्नुही चैव क्षीरककञ्चुकिरेव च । दिनारिश्चैव गोरम्भा मीनाक्षी काचमाचिका ॥ एभिस्तु मर्दित: सूत: पुनर्जन्म न विद्यते ॥१॥
अन्यच्च । पुष्पितमनोजमन्दिरमध्ये सूतो नियोजितो युक्त्या । बद्धो भवति कियद्भिर्दिवसै: पुष्पप्रभावेण ॥२॥
अन्यच्च । भूलताशीवरीमूलं वारिणा मर्दयेदृढम् । तन्मूषां लेपयेन्मध्ये तन्मध्ये निक्षिपेद्रसम् ॥३॥
कञ्चटड्कप्रमाणं तां मूषामड्गारके क्षिपेत् । एवं बद्धोभवेत्सूतो मूषान्त:स्थो दृढो भवेत् ॥४॥
मुखमध्यगतस्तिष्ठेन्मुखरोगविनाशन: । शरीरे क्रंमिते सूते जरापालितजिन्नर: ॥५॥
स्तम्भयेच्छ्स्त्रसंघातं कामोत्पादनकारक: । पुनर्नवं वय: कुर्यात्साधकानां न संशय: ॥६॥
इति रसबन्धनम् ।
॥ अथ रसमारणम् ॥
अपामार्गस्य बीजानां मूषायुग्मं प्रकल्पयेत् । तत्सम्पुटे न्यसेत्सूतं मलयूदुग्धमिश्रितम् ॥१॥
द्रोणपुष्पीप्रसूनानि विडड्गमरिमेदक: । एतच्चूर्णमधश्चोर्ध्वं दत्वा मुद्रांप्रदापयेत् ॥२॥
तं गोलं मुद्रयेत्सम्यग् मृन्मूषासंपुटे सुधी: । मुद्रां दत्वा शोषयित्वा ततो गजपुटे पचेत् । एवमेकपुटेनैव जायते सूतभस्मकम् ॥३॥
अन्यच्च । शुद्धसूतं समं गन्धं वटक्षीरैर्विमर्दयेत् ॥ पाचयेन्मृत्तिकापात्रे वटकाष्ठैर्विघट्ट्येत् ॥१॥
लघ्वग्निना दिनं पाच्यं भस्मसूतं भवेद्ध्रुवम् । द्विगुञ्जं पर्णखण्डेन पुष्टिमग्निं च वर्धयेत् ॥२॥ इति रसमारणम् ।
॥ अथ रससिन्दूर: ॥
पलद्वयं शुद्ध्रसं पलार्धं शुद्ध्गन्धकम् । कर्षार्धं नवसारं च जम्बीरेण विमर्दयेत् ॥१॥
काचकुप्यां क्षिपेच्चैव सप्तधा मृदकर्पटै: । विलेप्य काचकूपीं तामातपे शोषयेदृढम् ॥२॥
छिद्रभाण्डे तत: कूपीं न्यसेत्सिकतयन्त्रके । कूपिकां कण्ठमानेन पूजयेदिष्टदेवता: ॥३॥
पञ्च पूज्या: कुमार्यश्च तताश्चुल्यां विनिक्षिपेत् । पचेद्यामाष्टकं चैव कूपिकां च क्षणे क्षणे ॥४॥
संशोध्य पाचयेद्यन्त्रे स्वाड्गशीतं समुद्धरेत् । ग्राह्यं च दरदाकारं देवदानवदुर्लभम् ॥५॥
सेवयेद्रोगनाशाय तत्तद्रोगानुपानत: । वल्लं वा वल्लयुग्मं वा कणया मधुना सह ॥६॥
सेवितं कामिनी कामं दर्शयेद्रतिकौतुकम् । वीर्यबन्धकरं शीघ्रं योषामदविनाशनम् ॥७॥
सिन्दूरं हरवीर्य सम्भवमिदं रुक्षाग्रिमान्द्यापहं यक्ष्मादिक्षयपाण्डुशोफमुदरं गुल्मप्रमेहापहम् । शूलप्लीहविनाशनं ज्वरहरं दुष्ट्व्रन्नाशयेदर्शांसि ग्रहणीभगन्दरहरं छर्दित्रिदोषापहम् ॥८॥
इति रससिन्दूर:
अन्यच्च । सूत: पञ्चपल: स्वदोषरहितस्तत्तुल्यभागो बलिर्द्वौटड्कौ नवसारपादकलितौ संमर्द्य कूप्यां न्यसेत् । तां यन्त्रे सिकताख्यके तलबिले पक्त्वाऽर्कयामं हिमं भित्वा कुड्कुमपिकञ्जरं रसवरं भस्माददेद्वैद्यराट् ॥१॥
वाते सक्षौद्रपिप्पल्यपि च कफरुजि त्र्यूषणं साग्रिचूर्णं पित्ते सैला सिता स्पाद्व्रणवति बृहती नागरार्द्रामृताम्बु । पुष्टौ साज्यत्रियामा हरनयनफला शाल्मली पुष्पवृन्तं किंवा कान्ताललाटाभरणरसपते: स्यादनूपानमेतत् ॥२॥
अन्यच्च । भागो रसस्य त्रय एव भागा गन्धस्य माष: पवनाशनस्य । संमर्द्य गाढं सकलं सुभाण्डे तां कज्जलीं काचकृते निदध्यात् ॥१॥
संरुध्य मृत्कर्पटकैर्वटीनां मुखे सचूर्णां गुटिकां च दत्वा । क्रमाग्निना त्रीणि दिनानि पक्त्वा तां वालुकायन्त्रगतां तत; स्यात् ॥२॥
बन्धूकपुष्पारूणभं रसस्य भस्म प्रयोज्यं च किलामयेषु । निजानुपानैर्मरणं जरां च हन्तस्य वल्ल: क्रमसेवनेन ॥३॥
अपहरति रोगवृन्दं द्रढयति कायं महद्धलं कुरुते । शुक्रशतानि च सूते सिन्दूराख्यो रस: पुंसाम् ॥४॥
निखिलक्षयमभक्षणदक्षतरं व्रणकुष्ठभगन्दरमेहहरम् । बलदीधितिशुक्रसमृद्धिकरं रसभस्म समस्तगदापरहम् ॥५॥
अन्यच्च । पलमात्रं रसं शुद्धं तावन्मात्रं तु गन्धकम् । विधिवत्कज्जलीं कृत्वा न्यग्रोधाड्कुरवारिणा ॥१॥
भावनात्रितयं दत्वा स्थालीमध्ये निधापयेत् । विधाय काच्छपं यन्त्रं वालुकाभि: प्रपूरयेत् ॥२॥
दद्यात्तदनुमन्दाग्निं भिषग्यामचतुष्टयम् । जायते रससिन्दूरं तरूणारुणसन्निभम् ॥३॥
अनुपानविशेषेण करोति विविधान् गुणान् । क्षयकुष्ठमरुप्लीहमेहघ्रं पाण्डुनाशनम् ॥४॥
॥ अथ विशिष्टानुपानानि ॥
यथा जलगतं तैलं तत्क्षणादेव सर्प्ति । एवमौषधमड्गेषु प्रसर्पत्यनुपनत: ॥१॥
पिप्पलीमधुना सार्धं बातमेहं हिनस्त च । त्रिफलाशर्करासार्धं पित्तमेहहर: स्मृत: ॥२॥
पिप्पली मरिचं शुण्ठी भार्गी च मधुना सह । कासश्वासप्रशमन: शूलस्य च विनाशन: ॥३॥
हरिद्राशर्करासार्धं रुधिरस्य विकारनुत् । त्यपूषणं त्रिफला वासा कामलापाण्डुमान्द्यहृत् ॥४॥
पिप्पली चित्रकं पथा तथा सौवर्चलं क्षिपेत् । अग्निमान्द्यवद्धकोष्ठहृद्यथानाशनं परम् ॥५॥
शिलाजतुतथैला च सितोपलस्मन्वितम् । मूत्रकृच्छ्रे प्रशस्तोऽयं सत्यं नागार्जुनतोदितम् ॥६॥
लवड्गं कुड्कुमं पत्री हिड्गुलं करहाटिका । पिप्पली विजया चैव समानेमानि कारयेत् ॥७॥
कर्पूरादहिफेनं च नागाद्भागार्धकं क्षिपेत् । सर्वमेकत्र संमर्द्य धातुवृद्धौ प्रदापयेत् ॥८॥
सौवर्चलं लवड्गं च भूनिम्बश्च हरीतकी । श्रस्यानुपानयोगेन सर्वज्वरविनाशन: ॥९॥
तथा रेच्कर: प्रोक्त: सौवचेलपलत्रिक: । लवड्गं कुड्कुमं चैव दरदेन च संपुत: ॥१०॥
ताम्बूले समं भक्ष्यो धातुवृद्धिकर: पर: । विदारीचूर्णयोगेन धातुवृद्धिकरो मत: ॥ विजयादीप्यसंयुक्तो वमनस्य विकारनुत् ॥११॥
सौवर्चलं हरिद्रा च विजया दीप्यकस्तथा । अनेनोदरपीडां च सद्योजातां विनाशयेत् ॥१२॥
चतुर्वल्लं पलाशस्य बीजाच्च द्विगुणं गुडात् । अस्यानुपानयोगेन कृमिदोषविनाशन: ॥१३॥
अहिफेनं लवड्गं च दरदं विजया तथा । अस्यानुपानत: सद्य: सर्वातीसारनाशन: ॥१४॥
सौवर्चलेन दीप्येन चाग्निमान्द्यहर: पर: । क्षुब्दोधजनकश्वैव सिद्धनागेश्वरोतितम् ॥१५॥
गुडूचीतसत्वयोगेन सर्वपुष्टिकर: स्मृत: । युक्तानुपानसहित: सर्वान् रोगान्विनाशयेत् ॥१६॥
॥ अथ रसेन्द्रस्य पथ्यापथ्यानि ॥
सैन्धवामृतधान्याकजीरकार्द्रकसंयुतम् । तण्डुलीयकवार्ताकपटोलालाजसाधितम् ॥१॥
गोधूमजीर्णशाल्यन्नं गव्यं क्षीरं घृतं दधि । हंसोदकं मुद्ररसं रसेन्द्रे च हितं विदु: ॥२॥
ग्रन्थान्तरे । अभ्यड्गं मलिने योज्यं तैलैर्नारायनादिभि: । अबला शीततोयेन मस्तके परिषेचयेत् ॥१॥
तृष्णायां नारिकैलाम्बु मुद्रयूषं सशर्करम् । द्राक्षादाडीमखर्जूरकदलीनां फलं भजेत् ॥२॥
बृहतीबिल्वकूष्माण्डं वंशाग्रं कारवेल्लकम् । माषान् मसूरनिष्पावं कुलत्थाल्लवणं तिलान् ॥३॥
लड्घनोद्वर्तनं स्नानं ताम्रभाण्डे सुरासवम् । अनूपमांसं धान्याम्लं भोजनं कदलीदले ॥४॥
कांस्यके गुरु विष्टम्भि तीक्ष्णं चोष्णं भृशं तथा । अपथ्यं सूतराजस्य पुरा प्रोक्तं महर्षिभि: ॥५॥
कूष्माण्डं कर्कटी कोलं कलिड्गं करमर्दकम् । करीरं चेति षट्कादीन् रसभुग्वर्जयेज्जन: ॥६॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
Having borne the title of Śatāvadhāni, I’m often referred to as having a ‘computer mind.’ Whether this is done out of affection or ignorance, it causes me a great deal of embarrassment. It’s true that the art of avadhāna is a special one and gaining any level of mastery over
संहितात्मकमिदं जगत् । संहिता नाम कश्चन समूहो यत्र नैकानि द्रव्याणि परस्परं संनिकृष्टानि। “परः संनिकर्षः संहिता” इतीदं पाणिनिमहर्षिभिः सन्दृब्धं सूत्रमत्रावधेयम् । यद्यपि समूह-समुदाय-संमेलनादयः शब्दा अमुमेवार्थं प्रकटीकुर्वन्ति तथापि गहनार्थगर्भितविषयाणां प्रस्तावनावसरे संहिताशब्दप्रयोग एवाभ्यर्हिततमः । अयमेव हि साम्प्रदायिको नयः ।
यत्र नैकद्रव्याणां समवायो दृश्यते, यत्र पुनस्तानि द्रव्याण्येकीभूय स्वीयकर्मसु प्रवृत्तानि दृश्यन्ते तत्र सर्वत्रापि संहितैषा विलसति।
किं नाम
संस्कृते विद्यमानानि विविधानि शास्त्राणि
सन्ति नैकानि शास्त्राण्यैहिकान्यामुष्मिकानि संस्कृते विद्यमानानि। एतेषां सर्वेषां परामर्शनं नाम बहुसमयग्रसिष्ण्विति मत्वा केवलं शृङ्गग्राहिकया भङ्ग्या कतिपयविद्यानामेव परिमितविधौ विवेचनं शक्यम्। एतेषु भाषा-व्याकरणयोः प्रायः पूर्वमेव किञ्चिदिव परामृष्टमिति मुख्यतयावशिष्टानि प्रस्तुतकालेऽपि यथावत्प्रयोजकानि कतिचिद्विलोकयामः।
अत्रेदमवधेयं यद्भारतस्य जगद्योगदानविवेचनासरे धर्म-ब्रह्म-रस इति त्रितयस्य महदस्ति प्राशस्त्यम् । तत्त्वत्रयस्यास्य स्थूलसंवादं तु पाश्चात्यलोकस्य शिव-सत्य-सुन्दर-मौल्यत्रये (Good, Truth and Beauty) द्रष्टुं शक्यम्।
"भारतस्य प्रतिष्ठे द्वे संस्कृतं संस्कृतिस्तथा"
"संस्कृतं नाम दैवी वागन्वाख्याता महर्षिभिः"
शास्त्र-काव्यप्रतिभाविलासानां व्यक्तीकरणाय परमं माध्यमं संस्कृतम्
यद्यपि भगवता पाणिनिना भाषेत्येव व्यवहृता तथापि तस्यैव महर्षेः प्रभावात् संस्कृतमिति भूत्वा राजलोह (Royal Metal) इति गीयमानस्य सुवर्णस्य नित्यकान्तिलकायमिव स्वीयं नित्यनिर्विकारशरीरं प्राप्य परिपूर्णतायाः पर्यायवत्, निस्सन्दिग्धतायाः प्रतिरूपवत्, निरुपमानसाध्यतानां साकारवत् विजृम्भते। अतो हि केवलं संस्कृतभाषायां विद्यमानं ज्ञानराशिं विहाय तस्याः शब्दरूपाणां, वाग्रूढीनां
Shatavadhani Dr. Ganesh’s in depth critique of the contemporary phenomenon of litterateurs writing and lecturing on topics they have little or no idea about.
Kosambi finally gives his homemade add-salt-to-taste philosophy of how we should view ancient texts:
“Modern life is founded upon science and freedom. That is, modern production rests in the final analysis upon accurate cognition of material reality (science), and recognition of necessity (freedom). A myth may grip us by its imagery,
The final episode of D V Gundappa’s essay on Rta, Satya and Dharma that talks about man’s alignment with universal principles, nature and the cosmic order.
The uniqueness of sanatana dharma is its universality. Three cardinal features confer upon it its universal character. These three are however not mutually exclusive; they, in fact, nourish one another.
1. The Natural Foundation
न वा अरे देवानां कामाय देवा: प्रिया: भवन्ति
आत्मनस्तु कामाय देवा: प्रिया: भवन्ति ।
न वा अरे वेदानां कामाय वेदा:


text:
सूत्रम्
ऊङुतः॥ ४।१।६६
काशिका-वृत्तिः
ऊङुतः ४।१।६६
मनुस्यजातेः इति वर्तते। उकारान्तात् मनुस्यजातिवाचिनः प्रातिपदिकात् स्त्रियाम् ऊङ् प्रत्ययो भवति। कुरूः। बह्मबन्धूः। वीरबन्धूः। ङकारो नोङ्धात्वोः ६।१।१६९
इति विशेषणार्थः। दीर्घोच्चारणं कपो बाधनार्थम्। अयोपधातित्येतदत्र अपेक्ष्यते। अध्वर्युर् ब्राह्मणी। अप्राणिजातेश्चारज्ज्वादीनाम् इति वक्तव्यम्
। अलाबूः। कर्कन्धूः। अप्राणिग्रहणं किम्?
कृकवाकुः। अरज्ज्वादीनाम् इति किम्?
रज्जुः। हनुः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
ऊङुतः १२७४, ४।१।६६
उदन्तादयोपधान्मनुष्यजातिवाचिनः स्त्रियामूङ् स्यात्। कुरूः। अयोपधात्किम्? अध्वर्युर्ब्राह्मणी॥
न्यासः
ऊङुतः। , ४।१।६६
"कुरूः" इति। कुरोरपत्यं स्त्री-- कुरुनादिभ्यो ण्यः" ४।१।१७०
, "स्त्रियामवन्ति" ४।१।१७४
इत्यादिना तस्य लुक्। गोत्रमिह जातिः। "ब्राहृबन्धूः" इति। ब्राहृ बन्धरस्याः, वीरो बन्धुरस्या इति बहुव्रीहिः। ब्राहृबन्धूवीरबन्धूशब्दौ कस्याञ्चिदेव जातौ वत्र्तेते। जातित्वं पुनरसर्वलिङ्गभाक्त्वात्। तौ हि स्त्रीलिङ्गपुंल्लिङ्गादेव, न नपुंसकलिङ्गौ। "उतः" इति तपरकरणं मुखसुखार्थम्। न तु दीर्घनिवृत्त्य्रथम्; ऊकारान्तस् मनुष्यजातिवाचिनोऽभावात्।
"ङकारः"इत्यादि। ऊङो यदि ङकारो न क्रियेत तदा "नोङ्धात्वोः" ६।१।१६९
इत्यस्मिन्नपि न कत्र्तव्यः स्यात् ; ङाकारानुबन्धवतोऽन्यस् कस्यचिदूकारस्याभावात्। ततश्च "नोधात्वोः" इत्युच्यमाने यवाग्वा, यवाग्वै इत्यत्रापि "उदात्तयणो हल्पूर्वात्" ६।१।१६८
इति तृतीयादिविभक्तेरुदात्तत्वस्य प्राप्तस्य प्रतिषेधः स्यात्। ननु चार्थवत ऊकारस्य ग्रहणात् "अर्थवद्()ग्रहणे नानर्थकस्य" (व्या।प।१) इत्यनर्थकस्य न भविष्यति, यवागूशब्दो हि "सृयुवचिभ्योऽन्युजागूजक्नुचः" (द।उ।१०।४) इत्यागूच्प्रत्ययान्तो व्युत्पादितः, तत्रागूच्छब्द एव प्रत्ययार्थेनार्थवान्, ऊकारस्त्वनर्थक एव?
नैतदस्ति; यस्मान्न वर्णग्रहणेष्वियं परिभाषा व्यवस्थिता, वर्णग्रहणञ्चेदम्, अतो नोपतिष्ठते। अथोपतिष्ठेत?
एवमपि "कृषिचमितनिधनिसर्जिखर्जिभ्य ऊः" (द।उ।१।१६४) इत्यूप्रत्ययस्य ग्रहणं स्यात्। ततश्च खर्ज्वा, खर्ज्वे-- इत्यत्र प्रतिषेधः प्रसज्येत। तस्माद्विशेषणार्थो ङकारः कत्र्तव्यः। अथ दीर्घोच्चारणं किमर्थम्, ननु उङेवोच्येत, "अकः सवर्णे दीर्घः" (६।१।१०१) इति दीर्घत्वेन हि दीर्धस्य ग्रहणं भवति?
इत्यत आह-- "दीर्घोच्चारणम्" इत्यादि। यदि दीर्घो नोच्चार्येत तदा "शेषाद्विभाषा" ५।४।१५४
इति परत्वात् पक्षे कप् स्यात्, अतस्तद्बाधनार्थं दीर्गोच्चारणम्। कथं पुनर्दीघोच्चारणेन कपो निवृत्तिः? ब्राहृआ बन्धूरस्येति समासादनन्तरमूङ् क्रियताम्ुत कबिति?
तत्र परत्वात् कप् स्यात्; दीर्घोच्चारणेनोकारप्रश्लेषात्। पुनर्विधानं तुल्यकालप्राप्तिकं स्वार्थिकतया समानजातीयं कब्विधिमेव निवर्तयति, न स्वादिविधिम्। स्वादयस्तूङन्ताद्भवन्त्येव; त्यूङोरपि ग्रहणात्; ज्ञापकाद्वा, "()आशुरः ()आश्रवा" १।२।७१
इतिनिर्देशात्। तेन ब्राहृबन्धूरिति नित्यमूकारान्त एव भवति, न तु कदाचित् कबन्तः। "अध्वर्युः" इति। अध्वरमिच्छतीति क्यच्, "क्याच्छन्दसि" ३।२।१७०
इत्युप्रत्ययः, "कब्यघ्वरपृतनस्यर्चि लोपः" ७।४।३९
इत्यकारलोपः।
"अप्राणिजातेश्च" इत्यादि। अप्राणिजातिवाचिनश्च प्रातिपदिकादूङ् प्रत्ययो भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-- "पङ्गोश्च" ४।१।६८
इत्यत्र चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः, तेनाप्रणिजातेश्च रज्ज्वादिवर्जिताद्भविष्यति। "अलाबूः, कर्कन्धूः" इति। कः पुनरस्योङि सत्यसति वा विशेषः, यावतोभयत्र तदेव रूपं स व स्वरः; तथा हि-- अलाबूशब्द उणादिषूकारप्रत्ययान्त एव व्युत्पाद्यते, "कृषिचमितनिधनिसर्जिखर्जिभ्य ऊः" (द।उ।१।१६४) "{इति वत्र्तमाने णित् इति च (द।उ।१।१६८) नञि लम्बेर्नलोपश्च" (द।उ।१।१७०) इतिनञ्पूर्वात् "लबि अवरुआंसने इत्यस्मादूप्रत्ययः" इति पाठेन भवितव्यम्। इति "वत्र्तमाने णित्" इति च "नञि लम्बेर्नलोपश्च" (द।उ।१।१७०) इति नञ्पूर्वात् "लबि अवरुआंसने" (धा।पा।३७९) इत्यस्मादूप्रत्यययः, "इदितो नुम्" ७।१।५८
इत्यनेन कृतनुमागरूपस्य नकारस् नलोपश्च विहितः; कर्कन्धूशब्दोऽपि "नृतिशृध्योः कूः" (द।उ।१।१७४) इति वत्र्तमाने "अन्दूदृन्भूजम्बूकफेलूकर्कन्धूदिधिषूः" (द।उ।१।१७६) इत्यूकारान्त एव व्युत्पादितः, तत्किमर्थमूङ् विधीयते?
अलाब्वा, अलाब्वै-- इत्यत्र "नोङधात्वोः" ६।१।१६९
इति विभक्त्याद्युदात्तत्वप्रतिषेधो यथा स्यात्। असति हि तस्मिन् यथा खलप्वौ, खलप्वः- इत्यत्र स न भवति तथेहापि न स्यात्॥
बाल-मनोरमा
ऊडुतः ५१४, ४।१।६६
ऊडुतः। "अयोपधा"दिति "मनुष्यजाते"रिति चानुवर्तते, उत इति तद्विशेषणम्, तदन्तविधिः। तदाह--उकारान्तादित्यादिना। कुरूरिति। कुरुक्षेत्रस्य राजा कुरुः, तस्यापत्यं स्त्रीत्यर्थः। "गोत्रं च चरणैः सहे"ति जातित्वम्। कुरुशब्दाडूङि सवर्णदीर्घः। ऊङि दीर्घोच्चारणस्य प्रयोजनं भाष्ये स्पष्टम्। "तस्यापत्य"मित्यणमाशह्क्याह--कुरुनादिभ्यो ण्य इति। अपत्याधिकारस्थमिदं सूत्रम्। अनेन सूत्रेम अणपवादो ण्यप्रत्यय इत्यर्थः। तर्हि स श्रूयेतेत्यत आह--तस्येति। अध्वर्युरिति। अध्वर्युशाखाध्यायिनीत्यर्थः। चरणत्वाज्जातित्वम्। "पुरा युगेषु नारीणां मौञ्जीबन्धनमिष्यते। अध्यापनं च वेदानां सावित्रीवचनं तथा।" इति यमादिस्मृतिः।
अप्राणिजातेश्चेति। "वाचकाना"मिति शेषः। रज्ज्वादिभिन्नानामप्राणिजातिवाचकानामपि ऊङ उपसङ्ख्यानमित्यर्थः। नन्वत्र उत इति संबध्यते वा, न वा?। नाद्यः, अलाबूरिति भाष्योदाहरणविरोधात्, अलाबूशब्दस्य ऊदन्तत्वात्। न द्वितीयः, अदन्तादपि अप्राणिजातिवाचन ऊङापत्तेरित्यत आह--रज्ज्वादिपर्युदासादिति। "उत" इति न संबध्यतो। अदन्तेषु नातिप्रसङ्गः "नञिवयुक्तमन्यसदृशाधिकरणे तथा ह्रर्थगतिः" इति न्यायेन रज्ज्वादिसदृशानामुवर्णान्तानामेव ग्रहणादिति भावः। अलाब्वेति। अलाबूशब्दादूङि सवर्णदीर्घे अलाबूशब्दादूङन्तात्सुबुत्पत्तिः। टायां यणादेशे अलाब्वा इति रूपम्। एवं कर्कन्धूशब्दादूङन्ताट्टायां "कर्कन्ध्वा" इति रूपम्। "कर्कन्धूर्बदरी"त्यमरः, "तुम्ब्यलाबूरुभे समे" इति च। ननु ऊदन्तत्वादनयोरूङ्विधिव्र्यर्थ इत्यत आह--अनयोरिति। कृकवाकुरिति। पक्षिजातिविशेषः। अत्र मनुष्यजातित्वाऽभावात्पूर्वेणापि न ङीष्।
तत्त्व-बोधिनी
ऊङुतः ४६४, ४।१।६६
ऊङुतः। ङकारो "नोङ्धात्वोः" इति विशेषणार्थः। अन्यथा "यगाग्वै" "यगाग्वै"इत्यत्रापि स निषेधः स्यात्। दीर्घोच्चारणं तु "()आश्रू"शब्दार्थम्। अन्यत्र सवर्णदीर्घेणापि सिद्धेः। कुरुरिति। लिङ्गविशिष्टपरिभाषया स्वादयः। अत्र व्याचक्षते---"यद्येकादेशस्य पूर्वान्तत्वेन ग्रहणात्स्वादय इति व्याख्यायेत तर्हि "काण्डे" "कुड()ए"इत्यादावपि "एकवचनमुत्सर्गतः"इति सुःप्रवर्तत, तद्वारणाय "अप्रत्ययः"इति प्रसज्यप्रतिषेधाभ्युपगमे तु प्रकृते दोषः। "()आश्रू"रित्यत्रैकादेशाऽभावाल्लिङ्गविशिष्टपरिभाषाया आवश्यकत्वाच्च। अतएव "रमे"इत्यत्र "एकादेशस्य पूर्वान्तत्वेन ग्रहणात्स्वादयैति मनोरमादौ न व्याख्यातमिति। अध्वर्युरिति। अध्वर्युशाखाध्येत्री, अध्वर्युशाखाध्यायिवंशोद्भवेति वार्थः। चरणलक्षणेयं जातिः। अध्वरं यातीति विग्रहे "मृगय्यादयष्चे"त्यौणादिकेन अध्वरशब्दस्यान्तलोपः, याधातोः कुप्रत्ययश्च।
अप्राण्जातेश्चारज्ज्वादीनामुपसङ्ख्यानम्। पर्युदासादिति। यदि सूत्रादुत इति गृह्रते तर्हि अलाब्बादावूहः संभवो नेति भावः। अलाब्वेत्यादि। प्रथमान्तं द्वितीयान्तं वा नोदाह्मतम्। वक्ष्यमाणप्रयोजनस्य तत्राऽसभवात्। नोङ्धात्वोरिति। ऊङ्धात्वोर्यणः परे शसादय उदात्ता न स्युरिति सूत्रार्थः।


text:
सूत्रम्
स्थानान्तगोशालखरशालाच्च॥ ४।३।३५
काशिका-वृत्तिः
स्थानानतगोशालखरशालाच् च ४।३।३५
स्थानान्तात् प्रातिपदिकात् गोशालशब्दात् खरशालशब्दात् च जातार्थे प्रत्ययस्य लुग् भवति। गोस्थाने जातः गोस्थानः। अश्वस्थानः। गोशालः। खरशालः।
न्यासः
स्थानान्तगोशालखरशालाच्च। , ४।३।३५
गोशालखरशालयोह्र्यस्वान्तयोः पाठान्नपुंसकयोग्र्रहणं विज्ञायते। नपुंसकलिङ्गता तु "विभाषा सेनासुरा" २।४।२५
इत्यादिना। यद्यपि नपुंसकयोग्र्रहणम्, तथापि प्रतिपदिकग्रगणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणं भविष्यति इति स्त्रीलिङ्गाभ्यामपि लुग्भवत्येव। उदाहरणेऽप्यौत्सर्गिस्याणौ लुक्॥
बाल-मनोरमा
स्थानान्तगोशालखरशालाच्च १३८९, ४।३।३५
स्थानान्तगोशाल। एभ्य इति। स्थानान्त, गोशाल, खरशाल--एतेभ्यः इत्यर्थः। गोस्थान इति। गोस्थाने जात इत्यर्थः। गोशाल इति। गोशाले जात इत्यर्थः। एवं खरशालः। सर्वत्र अणो लुकि नादिवृद्धिः। ननु शालाशब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वाद्ध्रस्वनिर्देशोऽनुपपन्न इत्यत आह--विभाषा सेनेति। लिङ्गविशिष्टपरिभाषया स्त्रीलिङ्गादवपि लुक्।
तत्त्व-बोधिनी
स्थानान्तगोशालखरशालाच्च १०९१, ४।३।३५
स्थानान्त। गोशालेत्यत्र "विभाषा सेने"ति नपुंसकत्वे ह्यस्वत्वं, तत्साहचर्यत्खरशालेऽप्येवमेव। न चैवं स्त्रीत्वपक्षे लुङ् न स्यादिति शङ्क्यं, लिङ्गविशिष्टपरिभाषया तत्रापि लुक्सिद्धेरित्याहुः। यद्यपि टाबन्तयोः पाठेऽप्येकदेशविकृतन्यायेन क्लीबेऽपीष्टं सिध्यति, तथापि लाघवार्थं ह्यस्वपाठः। नपुंसकत्वे ह्यस्वत्वमिति। "सूत्रे "इति शेषः।


text:
प्रथमेऽहनि
[ज्येष्ठ शु. ६ शनिवार शके १५९६: ३० मे १६७४]
काले राजा देशकालौ संकीर्त्य । मम प्रजापरिपालनाधिकारिसिध्दिव्दारा परमेश्वरप्रीत्यर्थे साम्राज्यादिफलप्राप्त्यर्थे गणेशपूजन तदंगत्वेन ब्राह्मणै: पुण्याहवाचन मातृकावसोव्दारापूजन नांदीश्राध्दं पुरोहितवरणादिकं च करिष्ये ॥ इति संकल्प्य ।
[अनुष्टुभ ]
हे हेरंब त्वमे ह्येहि अंबिकात्र्यंबकात्मजम् ।
सिध्दिरिध्दियुतत्र्यक्ष सर्वलोकपित: प्रभो ॥९८॥
नागास्य नागहार त्वं गणनाथ चतुर्भुज ।
भूषणै: स्वायुधैर्दिव्यै: पाशांकुशपरस्वधै: ॥९९
आवाहयामि पूजार्थ रक्षार्थ च मम क्रतो: ।
इहागच्छ गृहाण त्वं पूजां रक्ष च मे क्रतु: ॥१००॥
इत्यावाह्य षोडशोपचारैंर्गधादिपंचोपचारैर्वा संपूज्य पुष्पफलयुतमर्ध्यमादाय ।
रक्ष गणाध्यक्ष मम त्रैलोक्यनायक ।
भक्तानामभयं कर्ता त्राता भव भवार्णवात् ॥१०१॥
व्दै मातरकृपासिंधो बाण्मातुराग्रजप्रभो ।
वरद त्वं वरं देहि वांछितं वांछितार्थद ॥१०२॥
गृहाणार्ध्यमिदं देव सर्वदेव नमस्कृत ।
अनेन फलदानेन फलदो भव मे प्रभो ॥१०३॥
इत्यर्ध्य दत्वा प्रार्थयेत् ।
[वसंततिलका]
विश्वेश्वराय वरदाय सुराधिपाय
लंबोदराय सकलाय जगध्दिताय ।
नागाननाय सितसर्पविभूषणाय
गौरीसुताय गणनाथ नमो नमस्ते ॥१०४॥
भक्तार्तनाशनपराय गणेश्वराय
सर्वेश्वराय शुभदाय सुरेश्वराय ।
विद्याधराय विकटाय च वामनाय
भक्तप्रसन्नवरदाय नमो नमस्ते ॥१०५॥
[ अनुष्टुभ ]
[नमस्ते] ब्राह्मरुपाय विष्णुरुपाय ते नम: ।
नमस्ते रुद्ररुपाय करिरुपाय ते नम: ॥१०६॥
वक्रतुंड [ महाकाय सूर्यकोटिसमप्रभ] ।
निर्विघ्रं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥१०७॥
ततो दक्षिणोत्तरयो: कलशौ संस्थाप्य गंधदूर्वापल्लवहेमरत्नानि प्रक्षिप्य तन्मुखयो: पूर्णपात्रे संस्थाप्य ।
पाशहस्तं च वरुण अर्णव संप्रतिमीश्वरम् ।
आवाहयामि यज्ञेऽस्मिन् पूजेयं प्रतिगृह्यतम् ॥१०८॥
इति वरुणमावाह्य पूजयित्वा कलशस्य मुखे विष्णुरिति मंत्रै: । मातृदेवो भव । पितृदेवो भव ।आचार्यदेवो भव ॥ इति कलशं संप्रार्थ्य । तत: अवनिकृतजानुमंडल: कमलमुकुलसदृशमंजलिं शिरस्याध्याय दक्षिणेन पणिना सुवर्णापूर्णकलशं धारयित्वा आशिष: प्रार्थयंते ।
एता: सत्या आशिष: संतु । दीर्घा नागा नद्यो गिरयस्त्रीणि विष्णुपदानि च तेनायु: प्रमाणेन पुण्याहं दीर्घमायुरस्तु । शिवा आप: संतु ।
सौमनस्यमस्तु । अक्षतं चारिष्टं चास्तु । गंधा: पांतु । सुमांगल्यं चास्तु । अक्षता: पांतु । आयुष्यमस्तु । पुष्पाणि पांतु । सौश्रियमस्तु । तांबुलानि पांतु । ऐश्वर्यमस्तु । दक्षिणा: पांतु । बहुदेयं चास्तु ॥
इति विप्रान् प्रार्थ्य संपूज्य । भवद्भिरनुज्ञात: पुण्यं पुण्याहं वाचयिध्ये । वाच्यतामित्युक्त: ।
मा विघ्रे मा च मे पापं मा संतु परिपंथिन:
सौम्या भवंतु सुखिन: सर्वलोका: सुखावहा: ॥१०९॥
इत्युक्ता विप्रास्तुक्ता वक्ष्यमाणश्लोका: पठेयु: ।
करोतु स्वस्ति मे ब्रह्मा स्वस्ति चापि व्दिजातय: ।
सरीसृपाश्च ते श्रेष्ठास्तेभ्यस्ते स्वस्ति सर्वदा ॥११०॥
ययातिनहुषश्चैव धुंधुमारो भगीरथ: ।
तुभ्यं राजर्षये सर्वे स्वस्तिं कुर्वतु नित्यश: ॥१११॥
स्वाहा स्वधा शची चैव लक्ष्मीश्चैव अरुंधती ।
[ ] कुरुतां स्वस्ति ते सदा ॥११२॥
असितो देवलो व्यास: विश्वामित्रांगिरास्तथा ।
वसिष्ठ: कश्यपश्चैव स्वस्तिं कुर्वतु ते सदा ॥११३॥
धातार्यमा च लोकेशा दिशश्च सदिगीश्वरा ।
तुभ्यं स्वस्तिं प्रयच्छंतु कार्तिकेयश्च षण्मुख: ॥११४॥
विवस्वान् भगवान् स्वस्तिं करोतु तव सर्वदा ।
दिग्गजाश्चैव चत्वार: क्षितिश्च गगनं ग्रहा: ॥११५॥
शेषश्च पन्नगश्रेष्ठ: स्वस्तिं तुभ्यं प्रयच्छतु ।
स्वस्तिस्तेऽस्तु व्दिपादेभ्य: चतुष्पादेभ्य एव च ॥११६॥
स्वस्त्यस्त्वपादकेभ्यश्च सर्वेभ्य: स्वस्ति ते सदा ॥११७॥
तत: कर्ता: मन: समाधीयतां । समाहितमनस: स्म: । प्रसीदंतु भवंत: । प्रसन्ना: स्म: । तत: कर्ता वक्ष्यमाणमंत्रै: जलं पात्रे दद्यात् ।
शांतिरस्तु । पुष्टिरस्तु । तुष्टिरस्तु । वृध्दिरस्तु । अविघ्नमस्तु । आयुष्यमस्तु । आरोग्यमस्तु । शिवं कर्मास्तु । कर्मसमृध्दिरस्तु । शास्त्रसमृध्दिरस्तु । पुत्रसमृध्दिरस्तु । इष्टसंपदस्तु । अनिष्टनिरसनमस्तु । यत्पापं तत्प्रतिहतमस्तु । यच्छ्रेयस्तदस्तु । उत्तरे कर्मण्यविघ्नमस्तु । उत्तरोत्तरा: क्रिया: शुभा: शोभना: संपद्यतां । तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रसंपदस्तु । तिथिकरणमुहुर्तनक्षत्रग्रहलग्रहलग्राधि देवता: प्रीयंतां । तिथिकरणे मुहुर्ते नक्षत्रे सग्रहे सदैवते प्रीयेतां । दुर्गापांचाल्यौ प्रीयेतां । अग्रिपुरोगाविश्वेदेवा : प्रीयंतां । इंद्रपुरोगा मरुद्रणा: प्रीयंतां । विष्णुपुरोगा: सर्वे देवा: प्रीयंतां । ब्रह्मपुरोगा: सर्वे वेदा: प्रीयंतां । वसिष्ठपुरोगा ऋषिगणा: प्रीयंतां । अरुंधतीपुरोगा एकपत्न्य: प्रीयंतां । ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च प्रीयंतां । श्रीसरस्वत्यौ प्रीयेतां । श्रध्दा मेधे प्रीयेतां । भगवती कात्यायनी प्रीयंतां । भगवती माहेश्वरी प्रीयतां । भगवती पुष्टिकरी प्रीयतां । भगवती तुष्टिकरी प्रीयतां । भगवती वृध्दिकरी प्रीयंतां । भगवती शुध्दिकरी प्रीयंतां । भगवंतौ विघ्नविनायकौ प्रीयेतां । भगवान् स्वामी महासेन: सपत्नीक: ससुत: सर्वस्थानगत: प्रीयतां । हरिहरहिरण्यगर्भा: प्रीयंतां । हता ब्रह्मव्दिष : । हता: परिपंथिन: । हता अश्चकर्मणो विघ्नकर्तार: । शत्रव: पराभवं यांतु । शाम्यंतु घोराणी । संतु शिवा ऋतव: संतु । शिवा अग्रया: संतु । शिवा ओषधय: संतु । शिवा आहुतय: संतु । शिवा वनस्पतय: संतु । अहोरात्रे शिवे स्यातां ॥
निकामे निकामेन: पर्जन्यो वर्षतु । फलिन्यो न ओषधय: पच्यंतां । योगक्षेमो न: कल्पताम् ॥
शुक्रांगारकबुधबृहस्पतिशनैश्चरराहुकेतुसोमसहिता आदित्यपुरोगा: सर्वे प्रहा: प्रीयंतां । भगवान्नारायण: प्रीयतां । भगवान्पर्जन्य: प्रीयतां ।भगवान्स्वामी महासेन: प्रीयताम् ॥
पुण्याहकालान्वाचयिष्ये । वाच्यतां उद्रातेव शकुने०, यत्पुण्यं नक्षत्र । पुनान: सोमेति सामब्राह्मणा: पठेयु: । ततो यजमान: ।
ब्राह्मं पुण्यं महर्यच सृष्टयुत्पादनकारकम् ।
देववृक्षोद्भवं नित्यं तत्पुण्याहं ब्रुवंतु न : ॥११८॥
ब्राह्मणा मम गृहे अस्य कर्मण: पुण्याहं भवंतो ब्रुवंतु त्रिर्वदेत् पुण्याहं इत्युत्तरं । स्वस्तिरिध्दि प्रपथे ऋक्क् । अष्टौ देवा यजु: । त्रातारमिंद्रमिति साम ब्राह्मणा: प्रति ।
स्वस्तिर्याचाविना शाख्या पुण्यकल्याणवृध्दिदा ।
विनायकप्रिया नित्यं तां तां स्वस्तिं ब्रुवंतु न : ॥११९॥
ब्राह्मणा इत्यादि स्वस्ति भवंतो ब्रुवंत्विति त्रि: । ऊँ आयुष्मते स्वस्ति । ॠध्याम स्तोमं० । ऋध्यास्मह० यजु: । कयानश्चित्रेति साम ।
सागरस्य तु षा ऋध्दिर्महालक्ष्मादिभि: कृता ।
संपूर्णा चैव ऐंद्रेया यां तां ऋर्ध्दि ब्रुवंतु न: ॥१२०॥
ब्राह्मणा इत्यादि ऋध्दिं भवंतो ब्रुवंतु । ऋध्यतां ॥ अपा: सोमेति ऋक् । त्वष्टा नक्षत्रमिति यजु: । अग्रिर्जोतिरिति सामब्राह्मणा: । प्रति ।
पृथिव्यां उधृता यांतु यत्कल्याणं पुरा कृतम् ।
ऋषिभि: सिध्दगंधर्वै: तत्कल्याणं ब्रुवंतु न : ॥१२१॥
ब्राह्मणा इत्यादि कल्याणं भवंतो ब्रुवंतु । कल्याणं ॥ श्रिये जात: ऋक् । यस्मिन् ब्रह्मा यजु: । तं वो दस्मेति साम: ब्राह्मणा: । प्रति ।
क्षीरोदधि समुद्भूता मध्यमाने महोदधौ ।
विष्णुर्या च प्रिया नित्यं तां श्रियं भो ब्रुवंतु न: ॥१२२॥
ब्राह्मणा श्रीरस्तु इति भवंतो ब्रुवंतु । अस्तु श्री: । वर्षशतं पूर्णमस्तु । वंशाभिवृध्दिरस्तु । प्रजापति: प्रीयतां । ततो ब्राह्मणा: सुरास्त्वेति पौराणिकमंत्रैर्यजमानमभिषिच्य ।
सुरास्त्वाभिषिंचंतु ब्रह्माविष्णुमहेश्वरा: ।
वासुदेवो जगन्नाथस्तथा संकर्षणो विभु: ॥१२३॥
प्रद्युम्नश्चानिरुध्दश्च भवंतु विजयाय ते ।
आखंडलोग्रिर्भगवान्यमो वै नैऋतिस्तथा ॥१२४॥
वरुण: पवनश्चैव धनाध्यक्षस्तथा शिव: ।
ब्रह्मणा सहित: शेषो दिक्पला: पांतु ते सदा ॥१२५॥
कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा पुष्टि: श्रध्दा क्रिया मति : ।
बुध्दिर्लज्जा वपु: शांति: तुष्टिश्च कांति मातर: ॥१२६॥
एतास्त्वामभिषिंचंतु देवपत्न्य: समागता: ॥१२७॥
आदित्यचंद्रमा भौमो बुधो जीव: सितार्कजौ ।
ग्रहास्त्वामभिषिंचंतु राहुकेतुश्च तर्पिता: ॥१२८॥
देवदानवगंधर्वा यक्षराक्षसपन्नगा: ॥१२९॥
ऋषयो मनवो गावो देवमातर एव च ।
देवपत्न्यो द्रुमा नागा: दैत्याश्चाप्सरसां गणा : ॥१३०॥
अस्त्राणि सर्वशस्त्राणि राजानो वाहनानि च ।
औषधानि च रत्नानि कालस्यावयवाश्चये ॥१३१॥
सरिता: सागरा: शैला: तीर्थानि जलदा नदा: ।
एते त्वामभिषिंचंतु सर्वकामार्थ सिध्दये ॥१३२॥
इति अभिषिच्य । करोतु ते स्वस्ति ब्रह्येत्यादि मंत्रै: यजमानस्य नीराजनतिल-कभाशिष्यश्च कुर्यु: । ततस्तंडुलपूजादौ गौर्यादिषोडशमातृका आवाह्य । पंच सप्त वा घृतधारा: कृत्वा वसुधाराद्यै नम: इति पूजयेत् । तत्र मंत्रा: ।
हिमाद्रितनयां देवीं वरदा भैरवप्रियाम् ।
लंबोदरस्य जननीं गौरीमावाहयाम्यहम् ॥१३३॥
पद्मास्यां पद्मनयनां पद्मनाभिरसिस्थिताम् ।
जगत्प्रियां पद्मवासां पद्मामावाहयाम्यहम् ॥१३४॥
दिव्यरुपां विशालाक्षीं शुचिकुंडलधारिणी ।
रत्नयुक्ताद्यलंकारां शचीमावाहयाम्यहम् ॥१३५॥
विश्वस्मिन् भूरिरक्ताब्जे जलनिर्झरसेविताम् ।
बुध्दिप्रबोधिनीसौम्यां मेधामावायाम्यहम् ॥१३६॥
जगत्सृष्टिकरीं धात्रीं देवीं प्रसवमातृको ।
वेदगर्भा जगन्मायां सावित्रीं स्थापयाम्यहम् ॥१३७॥
सर्वास्त्रधारिणीं देवीं सर्वाभरणभूषिताम् ।
सर्वदेवनतां ध्येयां विजयां स्थापयाम्यहम् ॥१३८॥
दैत्यक्षयकरीं देवीं देवानामभयप्रदाम् ।
त्रैलोक्यवंदितां देवीं जयामावाहयाम्यहम् ॥१३९॥
मयूरवाहिनीं देवीं खडशक्तिधनुर्धराम् ।
आवाहचे देवसेनां तारकासुरधातिनीम् ॥१४०॥
हविर्गृहीत्वा सततं देवेभ्यो य: प्रयच्छति ।
तां दिव्यरुपां परमां स्वाहामावाहयाम्यहम् ॥१४१॥
अग्रिष्वाता पितृभ्यो या काव्यार्थे या प्रतिष्ठिता ।
पितृणां तृप्तिदां देवीं स्वधामावाहयाम्यहम् ॥१४२॥
विश्वस्मिन् मातृरुपेण स्थितां देवीं वरप्रदां ।
संस्तुतैव जगन्मात: शांतामावाहयाम्यहम् ॥१४३॥
सर्वहर्षकरीं देवीं भक्तायामयप्रदाम् ।
हर्षोत्फुल्लाक्षकमलां दृष्टिमावाहयाम्यहम् ॥१४४॥
या पुष्णाति जगत्सर्व निजदेहसमुद्रवै: ।
शाकै: रत्नैर्जलै: चैव पुष्टिमावाहयाम्यहम् ॥१४५॥
नरैराराधितां देवीं सदा संतोषशालिनीम् ।
प्रसादसुमुखीं देवीं तुष्टिमावाहयाम्यहम् ॥१४६॥
पत्तने नगरे प्रामे विपिने पर्वते गृहे ।
नानाजातिकुलेशानिं देवीमावाहयाम्यहम् ॥१४७॥
समीपे मातृवर्गस्य सर्वाविघ्रहरे सदा ।
त्रैलोक्यपूजितं देव गणेशं स्थापयाम्यहम् ॥१४८॥
एतैरावाह्य ।
ब्राह्मी माहेश्वरी [चैव] कौमारी वैष्णवी [तथा] ।
वाराही [ च त] थेंद्राणी चामुण्डा [ सप्तमातर:] ॥१४९॥
ब्राह्मादिसप्तमातृका आवाह्य संपूज्य । कुडयादौ सप्तपंचवाससोधारायै नम: इति घृतधारा: कृत्वा संपूज्य सां कल्पिकेन विधिना नांदीश्राध्दं कुर्यात् । तद्यथा दूर्वायवफलाद्यात् आपसत्य्वसुसंज्ञिका विश्चेदेवा: नांदीमुखा: भूर्भुव: स्व: इदं व: पाद्यं स्वाहा नम इयं च वृध्दि: । एवं मातृपितामहीप्रतितामह्य: नांदीमुखा: भूर्भुव: स्व: इदं व: पाद्यं स्वाहा नम इयं च वृध्दिरिति क्षिपेत् । पितृपितामहप्रतितामहा: नांदीमुखा : भुर्भुव: स्व: इदं व: [पाद्यं स्वाहा नम इयं च वृध्दि: ] । एवं मातामहमातृपितामहमातृप्रतिमहा: पत्नीसहिता: नांदीमुखा: इदं व: पाद्यं दत्वा आचम्य । ततो दूर्वागंधाक्षतयवानादाय सत्यवसुसंज्ञिकाविश्वेदेवो: नांदीमुखा: स्व: इदं व: आसनगंधाद्युपचारकल्पनं स्वाहा नम इयं च वृध्दि: । एवं मातृपितामहीप्रतितामह्य: पितृपितामहप्रतितामहा: मातामहमातु: पितामहमातु: प्रतितामहा: पत्नीसहिता: नांदीमुखा: भूर्भुव: स्व: आसनगंधाद्युपचारकस्पनं स्वाहा नम: इयं च वृध्दि: । ततो दूर्वाक्षतयवानादाय सत्य [वसुसंशिकाविश्वेदेवा: ] नांदीमुखा: युग्मब्राह्माणभोजनपर्याप्तामत्रं ग्रामं हिरण्यं वा यथाशक्तिसोपस्कारं स्वाहा नम: इयं च वृध्दि: । एवमग्रेऽपि मातामहेभ्यो दत्वा गौर्यादिषोडशमातर: ब्राह्मादिसप्तमातर: इदं व: युगा ब्राह्मणेत्यादि दत्त्वा उपास्मै गायना नर इति पठित्वा । कृतस्य नांदीश्राध्दस्य प्रतिष्ठा [फल] सिध्यर्थ द्राक्षामलकनिष्क्रियभूतं द्रव्यं दक्षिणात्वेन स्वाहा नम: इयं च वृध्दि: इति दक्षिणा दत्त्वा प्रजापते न त्व इति पठित्वा । अनेन नांदीश्राध्देन नांदीमुखादेवता: प्रीयतां नम: इदं च वृध्दि: इति जलं क्षिपेत् ।
मातापितामहीश्चैव तथैव प्रतितामही ।
पितापितामहश्चैव तथैव प्रतितामह: ॥१५०॥
मातामहस्तत्पिता च प्रमातामहकादय: ।
एते भवंतु सुप्रीता: प्रयच्छंतु च मंगलम् ॥१५१॥
इळामग्रे इति । घंटादिवाद्यं कुर्यात् । इति नांदीश्राध्दं ॥
अथ पुरोहितवरणं कुर्यात् । फलकुंडलमुद्रिकाह्यलंकारहस्तकरिष्यमाण राजाभिषेककर्मणि पौरोहित्यं कर्तु अमुकप्रवरामुकगोत्रममुकगोत्रममुकशर्माणं राष्ट्रगोपं पौरोहित्येन एभि: वस्त्रालंकारादिभि: त्वामहं वृणे इति वृणुयात् ।
ऊँ । अमोहमस्मि सा त्वं सा त्वमस्य मोहं धौरहं पृथिवी त्वं सामाहं ऋक् त्वं तावेह संभवावहै ॥
पुराण्यस्मान् महाभयात् । तनुरसि तन्वं मे पाहि शते पठित्वा ।
[इंद्रवज्रा ]
धर्मस्य धौम्यो जनकस्य वाम-
देवो वसिष्ठश्च यथा रघूणाम् ।
पुरोहितो मे भव विप्रमुख्य
पुरोहितत्वं मम संचिकीर्ष्य ॥१५२॥
इति प्रार्थयेत् ।तत: मधुपर्काद्येन अर्ध्ये संपाद्य कोटिमध्यात्तृतीयं भागं यथा भूमि प्रमाणेन हस्त्यश्वनरयानदिव्याभरणमातपत्रं हिरण्य क्षितिगोधनधान्यादिकं च गुरवे दद्यात् येन स तुष्यतेति । तत: फलाद्यादाय करिष्यमाणराजाभिषेकसादस्य कर्मकट सादस्यत्वेन त्वामहं वृणे ।
[अनुष्टुभ ]
त्वं नो गुरु: पिता माता प्रभुस्त्वं च परायणम् ।
त्वत्प्रसादाच विप्रर्षे सर्व मे स्यान्मनोगतम् ॥१५३॥
आपव्दिमोक्षणार्थाय कुरु यज्ञमतंद्रित: ।
ऋत्विग्भि: सहितै: शुध्दै: संयतै: सुसमाहितै: ॥१५४॥
आचार्येणापि सहित: सादस्यं कुरु सुव्रत: ॥१५५॥
इति सादस्यं वृणुयात् । वृतोस्मि कर्म करिष्यामि इति सादस्य: । तत: आचार्यकर्मकर्तु अमुकप्रवरमौकगोत्रनामानं आचार्यत्वेन त्वामहं वृणे ।
आचार्यस्तु यथा स्वर्गे शक्रादीनां बृहस्पति: ।
तथा त्वं मम यज्ञेऽस्मिन् आचार्यो भव सुव्रत ॥१५६॥
वृतोस्मि कर्मकरिष्यामि इत्याचार्य: । एवं ब्रह्माणं ब्रुत्वा तत: ऋत्विग्वरणं उक्तद्रव्यै: पूर्वकुंडे होतृत्वेन त्वामहं वृणे इति वृत्वा ।
अस्य यागस्य निष्पत्तौ भवं संप्रार्थिता मया ।
सुप्रसन्नेन कर्तव्यं यज्ञकर्म यथोदितम् ॥१५७॥
इति प्रार्थयेत् । एवं सर्वत्र आग्रेयकुंडे दक्षिणकुंडे इत्यादि ईशानकुंडपर्येतं आष्टौ होतृन वृत्वा अष्टौ ब्राह्मणान् अष्टौ जापकांश्च वृणुयात् । ते च पूर्वाग्रेयकुंडयो वव्हृचा: दक्षिणनिऋत्यो याजुषा पश्चिमवायव्ये सामगा: उत्तरईशानयो अथर्वणा: । ततो व्दारपालान् वृणुयात् । उक्तद्रव्यै : अमुकप्रवरामुकगोत्रनामानौ पूर्वव्दारे शांतिसूक्तपाठार्थे युवामहं वृणे इति युगपत् व्दौ वृत्वा ।
ऋग्वेद: पद्मपत्राक्षो गायन: सोमदैवत: ।
अत्रिगोत्रस्तु विप्रेंद्र ऋत्विक्त्वं मे मखे भव ॥१५८॥
इति प्रार्थयेत् । प्रत्येकं वरणं इति केचित् एवं दक्षिणव्दारे यजुर्वेदिनौ ।
कातराक्षो यजुर्वेदस्त्र्यैष्टुभो विष्णुदैवत: ।
काश्यपेयस्तु विप्रेंद्र ॠत्विक्त्वं मे मखे भव ॥१५९॥
इति प्रार्थयेत् । एवं पश्चिमव्दारे सामवेदिनौ ।
सामवेदस्तु पिंगाक्षो जाग्रत: शक्रदैवत: ।
भारव्दाजस्तु विप्रेंद्र ऋत्विक्त्वं मे मखे भव ॥१६०॥
इति प्रार्थयेत् । एवमुत्तरव्दारे अथर्वणौ ।
बृहन्नेत्रो अथर्वेदो नुष्टुभो रुद्रदैवत: ।
वैशंपायन विपेंद्र ऋत्विक्त्वं मे मखे भव ॥१६१॥
इति प्रार्थयेत् । तत: आचारात् उपद्रष्टारं वृणुयात् । तत: सर्वान् प्रत्येकं मधुपर्केणार्चयेत् । स च पूज्यशाखया पूजकशाखया वा । तत: ऋग्वेदिनां एकविंशति- कुशपत्रसूत्रवेष्टितं विष्टरमादाय । प्रामुख उदमुखो वा यजमानो विष्टरो ३ प्रतिगृह्यतामिति ब्रूयात् उक्तोऽर्चस्तण प्रतिगृह्णामीति प्रतिगृह्य । अहं वर्ष्म सजातानां विद्युतामिव सूर्य: । इदं तमाधितिष्टामि यो भाकश्चमिदा सति ॥ इति तस्मिनुदगग्रे उपविश्य । एवं यजमानेन पाद्यं ३ प्रतिगृह्यतामित्युक्ते प्रतिगृह्णामीति प्रतिगृह्य पादप्रक्षालनं कारयेत् । ‘अस्मिन् राष्टे’ इत्यादि मंत्रान्पठेत् । पादप्रक्षालनानंतर स्वयमाचामेत् । एवं अर्ध्य प्रतिगृह्यतामित्युक्ते प्रतिगृह्य । तज्जलं स्वां जलौ क्षिपेत् । एवमाचमनीयं । प्रतिगृह्य तदेकदेशं [ऊँ] अमृतोपस्तरणमसीत्याचामेत् । तत: कांस्यविहितं मधुपकों ३ प्रतिगृह्यतामित्युक्ते ।[ ऊँ] मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रतीक्षे इति तं वीक्ष्य ।
[ऊँ] देवस्य त्वा सवितु: प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् । प्रतिगृहामि ॥
इत्यंजलिना प्रतिगृह्य सव्ये पाणौ कृत्वा मधुवाता ऋतायते मधु इति ऋचेनालोढय पूर्वादि दिक्षु ।
[ऊँ] वसवस्त्वा गायत्रेज छंदसा भक्षयंतु । [ऊँ] रुद्रास्त्वा त्रैष्टुभेन छन्नसा भक्षयंतु । [ऊँ ] आदित्यास्त्वा जागतेन छम्दसा भक्षय़ंतु ।[ऊँ] विश्वे त्वा देवा आनुष्टुभेन छन्दसा भक्षयंतु ।
इति तै: क्षिप्रा ॥ भूतेभ्यस्वैति त्रिरुर्ध्व क्षिपेत् । ततो मधुपर्कैकदेशं ।
विराजो दोहोसीति प्राश्य लौकिकोदकेनाचम्य । विराजो दोहमशीय इति व्दितीयं प्राश्य लौकिकोदकेनाचम्य । मयि दोह: पद्यायै विराज: इति तृतीयं प्राश्य लौकिकोदकेनाचम्य ।
आचमनीयै[ कदेशं] ।
अमृतापिधानमसीत्याचम्य पुनर्लौकिकोदकेनाचम्य । सत्यं यश: श्रीर्मयि श्री: श्रयतामित्याचमनीयेनाचम्य । लौकि कोदकेन पुनराचामेत् ।
ततो गंधादिनाभ्यर्च्य गोगोंरिति प्रतिगृह्यतामित्यर्च्यको ब्रुयात् । ततोऽयं मातारुद्राणामिति पठित्वा ऊँ उत्सृजतेती ब्रूयात् इति ॥
अथ अजुर्वेदिना अर्चकेन विष्टरमादाय कूर्च इत्युक्त अर्च तं प्रतिगृह्य ।
राष्टभृदस्याचार्यासन्दी मा त्वद्योषम् ।
तस्मिन्नुपविशति आप: पाद्या इत्युक्ते ।
आप: पादावनेजनीव्दिषन्तं निर्हतु मे । अस्मिनकुले ब्रह्मवर्चस्यसानि ।
पाद्यमवेक्ष्य प्रक्षालयितारं उपस्पृश्य ।
मयि महो मयि यशो मयींद्रियं वीर्यम् ।
आत्मानं अपउपस्पृश्य । अर्हणीया आप इत्युक्ते ।
आ मा गन् यशसा वर्चसा संसृज पयसा तेजसा च । तं मा प्रियं प्रजानां कुर्वधिपति पशूनाम् ।
इत्युक्ता ।
विराजो दोहोसि विराजो दोहमशीय मम पद्याय विराज ।
अंजला वा नीयमाने ।
समुद्रं व: प्र हिणोमि स्वां योनिमपिगच्छत । अच्छिद्र: प्रजया भूयासं मा परासेचि मत्पय ।
इत्याभिमंत्रयेत् । अर्चको दधिमधुकांस्याभ्यां च प्रतिगृह्य मधुपर्क इति वदेत् ततोर्च्य ।
त्रय्यै विद्यायै यशोसि यशसो यशोसि ब्रह्मणो दीप्तिरसि । तं मा प्रियं [प्रजानां कुर्वधिपतिं ] पशूनाम् । आ मा गन् यशसा [ वर्चसा संसृज पयसा तेजसा च । तं मा प्रियं प्रजानां कुर्वधिपतिं पशूनाम् ] ।
इति अभिमंत्र्य ।
अमृतोपस्तरणमासि ।
इत्याचम्य गंधवस्त्रादिभिरभ्यर्च गौरित्युक्ते अर्च्य ।
यज्ञो वर्धतां यज्ञस्य वृध्दिमनु वर्धाऽपचितिरस्यापचितिं मा कुर्वपचितोऽहं मनुष्येषु भूयासम् । गौर्धेनुभव्या माता रुद्राणां [दुहिता वसूनां स्वसाऽऽदित्यानाममृतस्य नाभि: । प्रणु वोचं चिकितुषे जनाय मा गामनोगामदिति] वधिष्ट । पिवतूदकं तृणान्यत्तु ॥
तत: सिध्दमत्रं भूतमित्युक्ते अर्च्य ।
भूतं । स विराट । तन्माक्षायि तस्य तेऽशीय तन्मा ऊर्ज धा: । ओं कल्पयत् ॥
इत्युक्त्वा किंचिद्भक्षयेत् । इति ॥
अथाथर्वाणानां अर्चक: कुशानर्चाय दत्वा विष्ठरान् कुर्विति वदेत् । ततो अर्च्य: दर्भानादाय ऋतेन त्वा कर्मणा सनह्यामीत्येकशाखं । सत्येन त्वा कर्मणा सनह्यामिती व्दिशाखं । तपसा त्वा कर्मणा सनह्यामीति त्रिशाखं । तूर्ष्णो त्रीन् विष्टरान् कृत्वा ।
अतिसृष्टो व्देष्टयां योऽस्मान्व्देष्टि यं च वयं व्दिष्म: । शिववर्मण: च दातु: ।
इति ।तान् विष्ठरान् अर्चकहस्ते दद्यात् । ततो अर्चकेन एखशाखं व्दिशाखं विष्टरेण सहितं पाद्यं प्रतिगृह्य ।
हिरण्यवर्णा: शुचय: पावका यासु जात: सविता यास्वग्रि: ।
या अग्रिं गर्भ दधिरे सुवर्णास्ता न आप: शं स्योना भवन्तु ॥१॥
यासां राजा वरुणो याति मध्ये सत्यानृते अवपश्यन् जनानाम् ।
या अग्रिं गर्भे दधिरे सुवर्णास्ता न आप: शं स्योना भवन्तु ॥२॥
यासां देवा दिवि कृण्वन्ति भक्षं या अन्तरिक्षे बहुधा भवन्ति ।
या अग्रिं गर्भ [ दधिरे सुवर्णास्ता न आप: शं स्योना भवन्तु] ॥३॥
शिवेन मा चक्षुषा पश्यत्ताप : शिवया तन्वोप स्पृशत त्वचं मे ।
[घृतश्रुत: शुचयो या: पावकास्ता न आप: शं स्योना भवन्तु] ॥४॥
ततो अर्च्य । मयि ब्रह्म च तपश्च धारयामीति दक्षिणं । मयि क्षत्रं च विशश्च धारयामीति वामं पादं प्रक्षालयेत् ।
इमौ पादाववनिक्तौ ब्राह्मणं यशसावताम् ।
आप: पादावनेजनीव्दिषन्तं निर्दहन्तु मे ॥१६२॥
अस्य स दातु: इत्युक्तवंतं पश्येत् । ततो अर्चको व्दित्रिशाखं विष्टरं आसनार्थ दद्यात् तं प्रतिगृह्य । विमृग्वरीं पृथिवीमावदामिक्षमां भूमिं ब्रह्मण्यं वा दधानां ओज: पुष्टिं विभ्रति मध्यभागं घृतं त्वामनीषिद्दमे भूमे । तत: एकशाखे विष्टरे व्देष्टा योऽस्मान्द्रेष्टि यं च वयं व्दिष्म: । अस्य दातुरिति पठित्वा पादं स्थापयेत् । ततो अर्चकेन निवेदितमर्ध्ये ।
अन्नानां मुखमसि मुखमहं श्रेष्ठ: समानानां भूयासम् । आपोऽमृतं स्यामृतं मा कृणुत दासास्माकं बहवो दासास्माकं बहवो भवन्तु । अश्वावद्रोमन्मय्यस्तु पुष्टे भूर्भुव: स्वर्जनदोम् ।
इति अभिमंत्र्य आत्माभिमुखं निनीय । तेजोऽस्यमृतमसि तज्जलं ललाटे कुर्यात् । अर्चकेन भो इति दत्तमाचमनीयं प्रतिगृह्य ।
जीवा स्थ जीव्यासं सर्वमायुर्जीव्यासम् ॥१॥
उपजीवा स्योप जीव्यांस सर्वमायुर्जीव्यासम् ॥२॥
संजीवा स्थ सं जीव्यासं सर्वमायुर्जीव्यासम् ॥३॥
जीवला स्थ जीव्यासं सर्वमायुर्जीव्यासम् ॥४॥
इन्द्र जीव सूर्य जीव देवा जीवा जीव्यासमहम् । सर्वमायुर्जीव्यासम् ॥
इत्याचामेत् । ततो दाता दधिघृतयुतं मधुकांस्यस्थं तेन पिहितुं मधु: त्रिशाखविष्टर- मूर्ध्वस्थितैकशाखविष्टरं मधुपर्क भो इति दत्तं तत्करस्थमेवार्च्य अभिमंत्रयेन्मंत्रै: ।
मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिंधव: । माध्वीर्गावो भवन्तु न: ॥१॥
मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवं रज: । माध्वीर्न: सन्त्वोषधी: ॥२॥
मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमाँ अस्तु सूर्य: । मधु द्यौरस्तु न: पिता ॥३॥
इति पुनरेतै: प्रत्यमिमंत्र्य । सूर्यस्य त्वा चक्षुषा प्रतीक्ष इति प्रेक्ष्य ।
अयुतोऽहमयुतो म आत्मायुतं मे चक्षुरयुतं मे श्रोत्रमयुतो मे प्राणोऽयुतो मेऽपानोऽयुतो मे व्यानोऽयुतोऽहं सर्व: ॥१॥
देवस्य त्वा सवितु: प्रसवेऽश्विनोर्वाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रसूत आरभे ॥२॥
प्रशिष्या: प्रतिगृह्णामीति प्रतिगृह्य । स्थंडिले प्राग्दंडं निधाय । पृथिव्यास्त्वा नामौ सादयम्यदित्या उपस्थ इति भूमौ निधाय । अंगुलिव्दयेन प्रदक्षिणमालोडायानामिकांगुष्टाभ्यां गृहीत्वा व्दादशवारं प्राश्रीयात् । यथा ।
ऊँ भूस्तत्सवितुर्वरेण्यं भू: स्वहेति प्रथमम् । भर्गो देवस्य धीमहि भुव: स्त्राहेति व्दितीयम् । धियो यो न: प्रचोदयात्स्व: स्वाहेति तृतीयम् । वयं देवस्य धीमहि जनत्स्वाहेति चतुर्थम् । तुरं देवस्य भोजनं वृध्दत्स्वाहेति पश्चमम् । तत्स्वाहेति षष्ठम् । रुहत्स्वाहेति सप्तमम् । महत्स्वाहेत्यष्टमम् । तत्स्वाहेति नवमम् । शं स्वाहेति दशमम् । ऊँ मित्येकादशम् । तूष्णीं व्दादशम् ॥
प्राश्य आचम्योच्छिष्टं विप्राय शूद्राय च दद्यात् । ततो दाता गौगौंरिति दत्तां गां ।
भूतमसि भवदस्यन्नं प्राणो बहुर्भव । ज्येष्ठं यन्नाम नामत । ऊँ भूर्भुव: स्वर्जनादोम् ।
इत्यतिसृज्य ।
माता रुद्राणां दुहिता वसूनां स्वसादित्यानाममृतस्य नाभि: ।
प्र नु वोचं [ चि कितुषे जनायं मा गामनागामदितिं ] वधिष्ट ।
तृणानि गोरुत्तुसूयवसाद्भवती गंधंतीमनुमंत्र्य यजमानस्य मम च पाप्महत इति वदेत । ततो यजमान वरणवूमेण वृतानां हस्ते ।
यदा बध्नन्दाक्षायणा हिरण्यं शतानीकाय सुमनस्यामाना: । तन्न आवध्नामि शतशारदायायुष्मां जरदष्टिर्वा यथा सत् ।
इति मंत्रेण रक्तसूत्रं कंकणं बध्नीयात् । तत: स्वपुरं पताकदिभिर्भूपयेत् । ततो अमात्यान् सांवत्सरं च कुंडलमुद्रिकादिभिर्भूषयित्वा आमात्याश्च ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रा: तव्दस्ते कंकण बध्नीयात् व्दादशवाजस्रतोऽपि ॥
ततो विनायकशांति: करिध्यमाण राजाभिषेकांगत्वेन विनायकशांतिं करिष्ये । इति संकल्प्य । तत्र न ऋत्विग्वरणं वृतत्वात् । आचार्यो गोमयोपलिप्ते देशे भद्रास नार्थमेकं स्वस्तिकं कृत्वा तस्य पूर्वादि दिक्षुचतुर: स्वस्तिकान् ऋत्विग्भि: कारयित्वा मध्यस्वस्तिके रक्तमनुडुहं चर्मोत्तरलोमं प्राचीनग्रीवं आस्तीर्य । तस्योपरि श्रीपणीपीठं संस्थाप्य श्वेतवस्त्रेणाच्छादयेत् । ततो ऋत्विजश्चतुर्दिक्षु स्वस्तिके चतु: कलशांश्चंदनं चर्चितान् ऋकदामवेष्टितकंठानवाहतवस्त्रभूषितान्धान्यराशौ निधाय । र्हदोदकेन नददंगमोदकेन वा पूर्य ।
उध्दृता सिवराहेण कृष्णेन शतबाहुना ।
मृत्तिके हन मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम् ॥१६२अ॥
इति कुंभेषु पंचमृद: प्रक्षिप्य गंधव्दारामिति चन्दनागरुकस्तुरीकर्पूरगंधान् गोरोचनं गुग्गुल सहकारादिपल्लवं निक्षिप्य । पूर्णपात्रनिधानांते कलशस्य मुखे० देवदानव इत्यादि पठित्वा कुभेषु त्वन्नो अग्रिवरुणस्येति वरुणमावाह्य षोडषोपचारपूजां वा निवर्त्य । आ नो भद्रा इत्यादिकं शन्नो वात: पवतामित्यादिका वा अन्यां स्वशाखापठितां शांति पठेयु: । केचित्तु ऐशान्यां पंचमो रुद्रकलश: । पूर्वे कुंभे श्रीसूक्तं दक्षिणे महित्रीणां इति सूक्तं पश्चिमे नहि ते क्षत्रमिति वारुणं उत्तरे वामदेव्यं पश्चिमे रुद्रसूक्तान् ते जपमाहु: । आचार्यो भद्रासनस्योत्तरभागे ऐशान्यां वा विनायकं तज्जननीमंबिकां च पीठादिस्थापितप्रतिमयो पूजयेत् । तत्र मंत्रौ ।
ऊँ तत्पुरुषाय विद्महे वक्रतुंडाय धीमहि । तन्नोदंती प्रचोदयात् ॥
सुभगायै विद्महे काममालिन्यै धीमहि । तन्नो [गौरी] प्रचोदयात् ॥
ततस्तत्रेव व्योमकेशं पार्वती भीमजं वसुदेव अर्के सोम मंगलं बुधं बृहस्पतिं शुक्र शनैश्चरं राहुं स्कदं विष्णु एतान्संपूज्य । गृह्योक्त विधिना अग्रिं प्रतिष्ठाप्यान्वादध्यात् । अत्र प्रधानं । मितं समितं शालं कटंकटं कुष्मांडं राजपुत्रं चैकैकयार्चया जुहुत्येत्यादि । चरुं श्रपयेत् । यजमानो गव्याज्यलोलीकृतेन गौरसर्षपकल्प्येनोव्दर्तितांगसर्वोषधि चूर्णौश्चदनागरुकस्तुरिकादिभिश्च लिप्तशिरा भद्रासनोपविश्य: स्वगृह्योक्तमार्गेण स्वस्तिवाचन कुर्यात् । ताभ्यो वस्त्रादिदानं [कुर्यात् ] पूर्वकलशमादाय ।
सहस्राक्षं शतधारमृषिभि: पावनं कृतम् ।
तेन त्वामभिषिंचामि पावमान्य: पुनंतु ते ॥१६३॥
इति अभिषिंचेत् । ततो दक्षिणं कलशं आदाय ।
भंग ते वरुणो राजा भगं सूर्यो बृहस्पति : ।
भगमिंद्रश्च वायुश्च भंग सप्तर्षयो ददु: ॥१६४॥
इत्यनेन । तत :पश्चिमकलशमादाय ।
यत्ते केशेषु दौभार्ग्य सीमते यच्च मूर्धनि ।
ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तद्घ्रंतु सर्वदा ॥१६५॥
इत्यनेन । तत उदीच्यं कलशमादाय पूर्वोक्तैस्त्रिभिर्मत्रैरभिषिंच्य बृहत्पराशरोक्तै र्मेत्रैरभिषिंचेत् ।
एतव्दैपावनं स्नानं सहस्राक्षमृषि स्मृतम् ।
तेन त्वा शतधारेण पावमान्य: पुनंत्विमा ॥१६६॥
शक्रादिदशादिक्पाला ब्रह्मेशा: केशवादय: ।
आपस्ते घ्रंतु दौर्भाग्यं शांतिं ददतु सर्वदा ॥१६७॥
सुमित्र्यान् आप ओषधय: सन्तु दुर्मित्र्यास्तस्मै सन्तु योस्मान् व्देष्टि यं च वयं व्दिष्म: ।
समुद्रा गिरयो नद्यो मुनयश्च पतिव्रता: ।
वौर्भाग्यं घ्नतु ते सर्वे शांतिं यच्छंतु सर्वदा ॥१६८॥
एवमभिषिंच्य । यजमानस्य पश्चात् तिष्टन् सव्यपाणिनागृहीतकुशांतरिते यजनान मूर्धनि सार्षपं तैलमौदुंबरेण स्रुवेण जुहुयात् ।
ऊँ मिताय स्वाहा । ऊँ शालाय स्वाहा । ऊँ कटंकटाय स्वाहा । ऊँ कुष्मांडाय स्वाहा । ऊँ राजपुत्राय स्वाहा ।
यजमानस्त्यागं कुर्यात् । इध्माधानादि क्रुत्वा पूवोक्तै: षट् मंत्रैश्चरुं रुत्वा प्रायश्चित्त होमातं कृत्वा चरुशेषेणाभिषेकशालायां चेंद्रादिलोकपालेभ्यो बलिं दद्यात् ।
इंद्राय नम: । अग्रये नम: । यमाय नम: । निऋतये नम: । वरुणाय नम: । वायवे नम: । सोमाय नम: । ईशानाय नम: । ब्रह्मणे नम: । अनंताय नम: ।
अथ यजमाना: स्नात्वा शुकमाल्यांबरधरो गुरुणा सहितो विनायकांबिकायै च कृताऽकृत तंडुलतिलयुक्तोदकेन पक्कापक्कमत्स्यपक्कापक्कमांसत्रिविधासुराभूलकापूप पूरिकोंडेरकस्रज: दध्योदनं पायसगुडमिश्रपिष्टतंदुलकुल्माषफलानि पूर्वोक्तमंत्राभ्यां विनायकांबिकायैश्चेतमुपहारं ददामि इति दत्वा शिरसा भूमिं गत्वा दूर्वाकुसुमसहि तेनोदकेन पूर्वोक्तमंत्राभ्यां अर्ध्य दूर्वासर्षपांजलिं दत्वा विनायकांबिकां चोपतिष्ठेत् ।
रुपं देहि जय देहि यशो देहि व्दिषो जहि ॥१६९॥
[रुपं देहि जयं देहि] भगं भगवन्देहि मे ।
पुत्रान्देहि धनं देहि सर्वकामांश्च देहि मे ॥१७०॥
इत्यंबिकां । तत: शूर्पे कुशानास्तीयोपहारशेषं तत्र निधाय चतुष्पथं गच्छेत् । अन्य: कश्चित दीपं नयेत् । तत्र मंत्रै: बलिं दद्यात् ।
बलिं गृहंत्विमं देवा आदित्या वसवस्तथा ।
मरुतश्चाश्विनौ रुद्रा: सुपर्णा: पन्नगाग्रहा: ॥१७१॥
असुरा यातुधानाश्च पिशाचा मातरोरगा: ।
शाकिन्यो यक्षवेताला योगिन्य: पूतना शिव: ॥१७२॥
जृंभका: सिध्दगंधर्वा नागा विद्याधरा नगा: ।
दिक्पाला लोकपालाश्च येच विघ्रविनायका: ॥१७३॥
जगतां शांतिकर्तारो ब्रह्माद्याश्च महर्षय: ।
मा विघ्नं मा च मे पापं मा संतु परिसंथिन: ॥१७४॥
सौम्या भवंतु तृताश्च भूतप्रेता: सुखावहा: ॥१७५॥
तत आचम्य गृहं गत्वा आचार्याय वस्त्रव्दयं ऋत्विग्भ्योऽन्येभ्यश्च यथाशक्तिदक्षिणां दत्वा विनायकांबिकयोरुत्तरपूजां कृत्वा विसृज्य । आचार्याय प्रतिपाद्य प्रतिपाद्य । विभूतिं धृत्वा अग्रिं विसृज्य । ब्राह्मणान्मोचयेत् ॥ इति विनायकशांति: ॥
८६.हा ‘विनायकशांति’ प्रयोग कमलाकरभट्टांच्या ‘शांतिकमलाकर’ ग्रंथांत पृ ४-६ वर( प्रकाशक: बी जी. शहरकर, अंबाप्रसाद प्रेस, पुणें, १८८९) दिल्याप्रमाणें आहे. ‘शांतिकमलाकरांत’ ‘विनियोग’ जरा अधिक तपशीलवार आहे. त्यानें विधिमंत्र ‘मदनरत्न’, ‘विज्ञानेश्वर’, ‘बृहत्पराशर’, ‘अथर्वणकौशिकगृह्यपरिशिष्ट’ या ग्रंथांतून घेतले आहेत.
Translation - भाषांतर
N/A