text:
हठयोगः
हठयोगः शरीरशुध्देः उपरि गुरुत्वं प्रददाति । अतएव उक्तम् –शरीरमाद्यं खलुधर्मसाधनम् । अस्मिन् योगे शरीरशुध्देरुपायो वर्णितः । शरीरं यन्त्रम्, शरीरं धारयति आत्मरुपी यन्त्री । शरीरस्य मनो –बुध्दि –अहंकारादयः आत्मनः विभूतयः शक्तयो वा । शरीरशुध्दौ मनः शुध्दिर्भवति । शुध्दं मनः आत्मस्वरुपोपलब्धौ सहायकं भवति । हठयोगस्य सप्ताङ्गानि सन्ति । तदुक्तम् यथा-
- षट्कर्मासनमुद्राः प्रत्याहारश्च प्राणसंयामः ।
- ध्यानसमाधी सप्तैवाङ्गानि स्युर्हठस्य योगस्य ॥
षट्कर्म- आसन्-मुद्रा प्रत्याहार –प्राणायाम –ध्यान –समाधि-प्रभृतीनि हठयोगस्य सप्ताङ्गानि । षटकर्मद्वारा शरीरशोधनं भवति । आसनद्वारा दृढता प्राप्यते । मुद्राद्वारा स्थिरता अनुभूयते । प्रत्याहारद्वारा धीरता उत्पद्यते । प्राणायामेन लाघवं भवति । ध्यानेन आत्मनः प्रत्यक्षं भवति । समाधिद्वारा निर्लिप्तता मोक्षप्राप्तिश्च भवति । हठयोगेन शरीरस्य स्वास्थ्यविषयको विशेषो लाभो भवति ।
अन्तर्विषयाः
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
ह नाम रविः । तन्नाम अस्माकं दक्षिणनासपुटे सञ्चार्यमाणः वायुः । पिङ्गला इति नाम - यमुनानदी अस्य सङ्केतः । ठ नाम चन्द्रः । तन्नाम वामनासिकापुटे सञ्चार्यमाणः वायुः । इडा इति नाम - गङ्गानदी अस्य सङ्केतः । एतौ सहजश्वासोच्छ्वासक्रियां स्थगयित्वा सुषुम्नानाडौ (सरस्वतीनदी अस्य सङ्केतः) संयोगं प्राप्य उपरि सञ्चरणमेव 'ह' 'ठ'योः योगः । अस्याः क्रियायाः पूर्वभाविरूपेण आसनानि तदनन्तरं नादानुसन्धानम् समाधिः इत्यादयः सर्वाः क्रियाः संयोज्य हठयोगः इति निर्दिश्यते ।
मूलम्[सम्पादयतु]
श्री आदिनाथः इति ख्यातः शिवः एव अस्य मूलगुरुः देवता च । सः कदाचित् एतां विद्यां पार्वत्यै रहस्येन बोधयन् आसीत् । समीपे जलाशये स्थितः कश्चन मीनः स्वस्य स्वाभाविकं चाञ्चल्यस्वभावं परित्यज्य एकाग्रचित्तः सन् इमम् उपदेशं शृण्वन् आसीत् । लोकमाता पार्वती मीनं परमकरुणया पुत्रवत् पश्यन्ती शिवम् प्रार्थयत् - 'अनया विद्यया मीनम् अनुगृह्णातु' इति । अयं मीनः एव अग्रे मत्स्येन्द्रनाथरूपेण लोके अस्याः विद्यायाः प्रचारम् अकरोत् । अस्य शिष्यः एव गोरक्षनाथः / गोरकनाथः । अस्यां परम्परायां प्राप्तजन्मः स्वात्मारामः नाम योगी हठदीपिकाग्रन्थं संस्कृतेन अरचयत् । अयमेव अस्य शास्त्रस्य मूलप्रमाणग्रन्थः । गोरक्षपद्धतिः, शिवसंहिता, घेरण्डसंहिता इत्यादयः उपलभ्यमानाः अन्ये ग्रन्थाः । हठदीपिकाग्रन्थस्य ज्योत्स्नानामकं व्याख्यानम् उपलभ्यते । इदं ब्रह्मानन्दनामकः योगी अलिखत् ।
हठयोगस्य अङ्गानि[सम्पादयतु]
हठयोगस्य प्रथमम् अङ्गं वर्तते आसनम् । अस्य अभ्यासतः पूर्वम् अहिंसादयः दश नियमाः यमः इति, तपादयः दश नियमाः च उक्ताः सन्ति । तेषां मूलाधारेण एव अग्रे गमनं शक्यम् ।
आसनम्[सम्पादयतु]
देहस्य अङ्गोपाङ्गानि क्रमबद्धरीतौ विशिष्टभङ्गौ संस्थापनमेव आसनम् । एतस्य अभ्यासेन रोगमुक्तिः प्राप्यते । शरीरं मनः च एकस्यां स्थितौ स्थिरतया स्थातुम् अवरोधकः भवति रजोगुणः । आसनाभ्यासः एनं रजोगुणं नाशयति । शरीरं मनः च जडतां यां प्राप्नोति तस्य कारणं भवति तमोगुणः । आसनाभ्यासेन तमोगुणः अपि नष्टः भवति ।
आसनानां सङ्ख्या भवति अनन्ता । एतेषु ८४ असनानि आदिनाथेन निर्दिष्टानि सन्ति । आसनेषु द्विविधम् । उपरि उक्तप्रयोजनानां प्राप्त्यर्थं करणीयानि आसनानि - मयूरासनम्, पश्चिमोत्तानासनम्, सर्वाङ्गासनम् .... ।
प्राणायामादीनाम् अभ्यासाय स्थिरतया सुखेन अधिककालम् उपवेष्टुम् आसनानि - सिद्धासनम्, पद्मासनम्, स्वस्तिकासनम्, भद्रासनम् .... ।
आसनानाम् अभ्यासस्य अनन्तरं शवासनम् करणीयम् । एतस्य अभ्यासेन शरीरं मनः च विश्रान्तिं प्राप्नुवन्ति ।
प्राणायामः[सम्पादयतु]
प्राणायामस्य आरम्भात् पूर्वं शरीरे विद्यमानानां कफमेधादिदोषाणां निवारणं कर्तव्यम् । तन्निमित्तं षट्कर्माणि उक्तानि सन्ति - धौति-नेति-बस्ति-त्राटक-नौलि-कपालभाति च ।
प्राणाः नाम श्वासः । श्वासः बहिः यदि स्यात् वायुः इति उच्यते । अन्तः विद्यते चेत् प्राणाः इति कथ्यते । शरीरमानसिकक्रियाणां मूलजीवशक्तिः । श्वासोच्छ्वासानां नियन्त्रणेन सद्विनियोगेन च शरीरचित्तयोः सर्वेषां क्रियाणां नियन्त्रणमेव प्राणायामः । प्राणशक्तेः नियन्त्रणम् । अस्मिन् रेचक-पूरक-कुम्भकनामकाः तिस्रः क्रियाः विद्यन्ते । मन्दं समगतौ च निःश्वासः यत् क्रियते सः रेचकः । मन्दं समगतौ च उच्छ्वासः यत् क्रियते सः पूरकः । एतत् क्रियाद्वयमपि निरन्तरं प्रचलति एव । किन्तु अवधानपूर्वकं नियन्त्रणम् अत्र लक्ष्यम् । अस्य क्रमबद्धाभ्यासस्य अनन्तरं कुम्भकः अभ्यसितव्यः । पूरकस्य अनन्तरं अन्तः वायोः रक्षणम् अन्तर्कुम्भकः, रेचकस्य अनन्तरं वायोः अस्वीकरणं बाह्यकुम्भकः इति उच्यते । प्राणनिरोधद्वारा चित्तनिरोधप्राप्तिः एव हठयोगस्य मार्गः ।
अस्माकं चित्तवृत्तीनां कारणद्वयं भवति । बीजरूपेण विद्यमानाः सुप्तसंस्काराः, प्राणस्य प्रेरणा च । एतयोः अन्यतरस्य निग्रहेण अपि उभौ निगृहीतौ भवतः । प्राणनिरोधद्वारा चित्तनिरोधः एव हठयोगस्य मार्गः । ज्ञानेन्द्रिय-कर्मेन्द्रियाणां यजमानः अस्ति मनः । तस्य प्रभुः अस्ति मरुत् (प्राणाः) । एतेन प्राणायामस्य महत्त्वं ज्ञायते ।
मुद्रा[सम्पादयतु]
देहे स्थिरीकृतां प्राणशक्तिं निर्दिष्टस्थलेषु विनिवेश्य ततः च्युतः यथा न स्यात् तथा कीलनम् उद्दिष्टानाम् अग्रिमक्रियाणां निमित्तं तस्य उपयोगश्च मुद्रा इति निर्दिश्यते । शाम्भवी मुद्रा, खेचरी मुद्रा , वज्रोळी, अमरोळी इत्यादीः मुद्राः विव्रीतवान् अस्ति आदिनाथः । पुण्यशाली, आत्मसंयमी शिष्यः योग्यगुरोः मार्गदर्शनेन एतासां सदुपयोगं कृत्वा धन्यतां प्राप्तुम् अर्हेत् । एतासु महत्त्वपूर्णा अस्ति शक्तिचालिनी मुद्रा । अस्माकं शरीरस्य मेरुदण्डे नाडीजालानां मध्ये अतिसूक्ष्माणि षट् चक्राणि सन्ति । अधः विद्यमाने मूलाधारचक्रे कुण्डलिनीनामिका काचित् सुप्ता शक्तिः निगूहिता अस्ति । हठयोगी शक्तिचालिनीनामकेन विशेषाभ्यासेन सुप्तशक्तिं जागरयति । सुषुम्नाद्वारा शक्तिम् उत्सञ्चारयति । तस्मात् देहस्य अन्तः अद्भुताः सूक्ष्माः क्रियाः प्रचलन्ति । ततः अलौकिकाः दिव्यानुभवाः शक्तयश्च तेन प्राप्यन्ते ।
नादानुसन्धानम्[सम्पादयतु]
समाधेः सिद्ध्यर्थम् आदिनाथः बहु विधान् उपायान् सूचितवान् अस्ति । तेषु प्रमुखतमः अस्ति नादानुसन्धानम् । भ्रमरः मकरन्दम् अन्विष्यन् पुष्पात् पुष्पं प्रति अटन् भवति । यदा अभीप्सितं मकरन्दं प्राप्येत तदा निश्चलः सन् सर्वं विस्मृत्य रसपाने तल्लीनः भवति । एवं तन्मयावस्था एव समाधिः इति स्थूलतया वक्तुं शक्यते । अस्यां स्थितौ चित्तं चाञ्चल्यं परित्यज्य अन्तः श्रूयमाणं दिव्ये नादे एव तल्लीनं भवति ।
नादः द्विधा - आहतनादः - मुखेन उच्यमानाः शब्दाः, गानम्, वाद्यैः उत्पद्यमानः नादः च आहतनादः एव । बाह्यवस्तुसम्पर्कं विना स्वयं शरीरस्य अन्तः ध्यानावस्थायां श्रूयमाणः नादः अनाहतनादः । सुषुम्नानाडौ प्राणाः प्रविश्य सञ्चरणावसरे अनाहतनादाः श्रूयन्ते । आदौ स्थूलनादाः श्रूयन्ते । तस्मिन्नेव तल्लीनतां प्राप्तवता अग्रे सूक्ष्मनादाः श्रूयन्ते । अन्ते सः महासमाधिम् आप्नोति । तदा तस्य अज्ञानं दुःखं कर्मबन्धनञ्च विनश्यन्ति । निश्चिन्ता-निरातङ्का-निराधारा-निश्चला स्थितिः प्राप्यते । सः स्वस्य सहजस्वरूपे जीवन्मुक्तस्थितौ तिष्ठति । अयमेव शिव-शक्तियोगः । इयमेव हठयोगस्य अन्तिमा सिद्धिः ।
सिद्धयः[सम्पादयतु]
सुदीर्घे, कठिने अस्मिन् साधनामार्गे एकैकस्मिन् अपि स्तरे (आसन-प्राणायाम-मुद्रा-नादानुसन्धान) विविधाः सिद्धयः योगिना प्राप्यन्ते । शरीरं वज्रमिव दृढतां प्राप्नोति, इन्द्रियाणि शतगुणितम् अधिकां शक्तिं प्राप्नुवन्ति, दूरगमनम्, दूरदर्शनम्, दूरश्रवणम्, परकायप्रवेशः इत्यादयः सिद्धयः प्राप्यन्ते । सिद्धयः समीचीने मार्गे प्रगतिः आसाद्यमाना अस्ति इति दर्शनाय सूचिताः । किन्तु ततः आकृष्टाः सन्तः लक्ष्यच्युताः ये भवेयुः ते योगभ्रष्टाः इति कथ्यन्ते । तथा न भवेत् । महासमाधिप्राप्तिः एव लक्ष्यं भवेत् ।


c: text/html

text:
वाजीकरणाध्याय १
अथातः संयोगशरमूलीयं वाजीकरणपादं व्याख्यास्यामः ॥६-२.१.१॥
इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥६-२.१.२॥
आयुर्वेददीपिका
स्वस्थोर्जस्करत्वसामान्यात् रसायनमनु वाजीकरणं वाच्यं तत्रापि वाजीकरणे प्रवृत्त्युपदर्शकप्रकरणयुक्तत्वाद् आदौ संयोगशरमूलीय उच्यते ।
संयोगः शरमूलानाम् अस्मिन्न् अस्तीति संयोगशरमूलीयः ॥१॥
वाजीकरणम् अन्विच्छेत् पुरुषो नित्यमात्मवान् ।
तदायत्तौ हि धर्मार्थौ प्रीतिश्च यश एव च ॥६-२.१.३॥
पुत्रस्यायतनं ह्य् एतद्गुणाश्चैते सुताश्रयाः ।
आयुर्वेददीपिका
अवाजी वाजीवात्यर्थं मैथुने शक्तः क्रियते येन तद् वाजीकरणम् ॥१॥
उक्तं हि वाजीवातिबलो येन यात्यप्रतिहतः स्त्रियम् इत्यादि ॥२॥
अन्विच्छेदिति रसायनान्महाफलात् तदपेक्षयाल्पफलं वाजीकरणं पश्चाद् इच्छेत् ॥३॥
पुरुष इति पदेन तरुणपुरुषग्राहिणा बालवृद्धौ निषिद्धव्यवायौ निराकरोति ॥४॥
उक्तं हि ।
अतिबालो ह्य् असंपूर्णसर्वधातुः स्त्रियो व्रजन् ।
उपतप्येत सहसा तडागमिव काजलम् ॥५॥
शुष्कं रूक्षं यथा काष्ठं जन्तुजग्धं विजर्जरम् ।
स्पृष्टमाशु विशीर्येत तथा वृद्धः स्त्रियो व्रजन् इति ॥६॥
नित्यमित्यनेन न रसायनवत् संप्रयोगो वृष्यस्य किंत्व् आहारवत् सर्वदोषयोग इति दर्शयति ॥७॥
आत्मवानित्यनेन दुरात्मनो वृष्यकरणं निषेधति स हि वृष्योपयोगादुपचितधातुः सन्न् अगम्यागमनमपि कुर्यात् ॥८॥
धर्मादयो वृष्यायत्ता एव यथा भवन्ति तदाह पुत्रस्येत्यादि ॥९॥
आयतनं कारणम् ॥१०॥
एते गुणा इति धर्मादयः वृष्यप्रयोगजनितः पुत्रो धर्मादीन् पितुः सम्पादयतीत्यर्थः ॥११॥
वाजीकरणसेवया चेह युक्तयैव ऋतुकाले च मैथुनं प्राधान्येनाभिप्रेतं तेन तिस्रैषणीये त्रय उपस्तम्भाः इत्यादिग्रन्थेन ब्रह्मचर्यं यदुक्तं तद् ऋतुकाले यथाविधिकृतमैथुनाप्रतिषेधकम् इति न विरोधः ॥१२॥
वाजीकरणम् अग्र्यं च क्षेत्रं स्त्री या प्रहर्षिणी ॥६-२.१.४॥
इष्टा ह्य् एकैकशो ऽप्य् अर्थाः परं प्रीतिकराः स्मृताः ।
किं पुनः स्त्रीशरीरे ये संघातेन प्रतिष्ठिताः ॥६-२.१.५॥
संघातो हीन्द्रियार्थानां स्त्रीषु नान्यत्र विद्यते ।
स्त्र्याश्रयो हीन्द्रियार्थो यः स प्रीतिजननोऽधिकम् ।
स्त्रीषु प्रीतिर्विशेषेण स्त्रीष्व् अपत्यं प्रतिष्ठितम् ॥६-२.१.६॥
धर्मार्थौ स्त्रीषु लक्ष्मीश्च स्त्रीषु लोकाः प्रतिष्ठिताः ।
सुरूपा यौवनस्था या लक्षणैर्या विभूषिता ॥६-२.१.७॥
या वश्या शिक्षिता या च सा स्त्री वृष्यतमा मता ।
आयुर्वेददीपिका
सर्ववाजीकरणेभ्यः प्रधानरूपं वाजीकरणमाह वाजीत्यादि ॥१॥
क्षेत्रमिव क्षेत्रं तत्र शुक्ररूपबीजप्ररोहणात् ॥२॥
अर्था इति शब्दादयः ते च स्त्रीगताधररसकलविङ्करुतरूपादयः प्रसिद्धा एव ॥३॥
धर्मार्थौ स्त्रीष्विति सहैव पत्न्या धर्मश्चर्य इत्याद्युपदेशाद् धर्मः तथानुरक्ता गृहिणी अर्थरक्षणादि करोतीत्यर्थ इत्यर्थः ॥४॥
स्त्रिया लक्ष्म्याः संयोगे धनसम्पद् भवतीति स्त्रीषु लक्ष्मीः प्रतिष्ठितेत्यर्थः ॥५॥
वश्या आयत्ता ॥६॥
शिक्षितेति कामशास्त्रोक्तगीतवादित्रलास्यादिचतुःषष्टिकलाशिक्षिता ॥७॥
नानाभक्त्या तु लोकस्य दैवयोगाच्च योषिताम् ॥६-२.१.८॥
तं तं प्राप्य विवर्धन्ते नरं रूपादयो गुणाः ।
वयोरूपवचोहावैर् या यस्य परमाङ्गना ॥६-२.१.९॥
प्रविशत्याशु हृदयं दैवाद् वा कर्मणो ऽपि वा ।
हृदयोत्सवरूपा या या समानमनःशया ॥६-२.१.१०॥
समानसत्त्वा या वश्या या यस्य प्रीयते प्रियैः ।
या पाशभूता सर्वेषाम् इन्द्रियाणां परैर्गुणैः ॥६-२.१.११॥
यया वियुक्तो निस्त्रीकम् अरतिर् मन्यते जगत् ।
यस्या ऋते शरीरं ना धत्ते शून्यम् इवेन्द्रियैः ॥६-२.१.१२॥
शोकोद्वेगारतिभयैर् यां दृष्ट्वा नाभिभूयते ।
याति यां प्राप्य विस्रम्भं दृष्ट्वा हृष्यत्यतीव याम् ॥६-२.१.१३॥
अपूर्वामिव यां याति नित्यं हर्षातिवेगतः ।
गत्वा गत्वापि बहुशो यां तृप्तिं नैव गच्छति ॥६-२.१.१४॥
सा स्त्री वृष्यतमा तस्य नानाभावा हि मानवाः ।
अतुल्यगोत्रां वृष्यां च प्रहृष्टां निरुपद्रवाम् ॥६-२.१.१५॥
शुद्धस्नातां व्रजेन्नारीमपत्यार्थी निरामयः ।
आयुर्वेददीपिका
रूपादिव्यतिरेकेणापि काचित् कस्यचित् कर्मवशाद्वृष्या स्त्री भवतीति दर्शयन्नाह नानेत्यादि ॥१॥
दैवयोगादिति प्राक्तनकर्मवशात् ॥२॥
विवर्धन्त इति वृष्यत्वं सम्पादयन्ति ॥३॥
हावो नरं प्रति स्त्रीणां शृङ्गारचेष्टाविशेषः ॥४॥
उक्तं च भरतेन प्रकाशरूपकं सत्त्वं सत्त्वोत्प्लवाः समुद्गताः ॥५॥
तेभ्यो हावादिनिष्पत्तिरित्याहुः परमर्षयः इति ॥६॥
दैवाद् इति प्राक्तनकर्मणः ॥७॥
कर्मण इति ऐहिकाद्वशीकरणादिकर्मणः ॥८॥
मनःशयः कामः ॥९॥
पाशभूतेति मनैन्द्रियबन्धहेतुत्वात् ॥१०॥
नानाभावा हि मानवाः इत्यनेन रूपादिगुणयोगेन सर्वपुरुषान् प्रति स्त्रीणां प्रियत्वमिति दर्शयति ॥११॥
अच्छायश् चैकशाखश् च निष्फलश्च यथा द्रुमः ॥६-२.१.१६॥
अनिष्टगन्धश्चैकश्च निरपत्यस्तथा नरः ।
चित्रदीपः सरः शुष्कम् अधातुर् धातुसंनिभः ॥६-२.१.१७॥
निष्प्रजस् तृणपूलीति मन्तव्यः पुरुषाकृतिः ।
अप्रतिष्ठश्च नग्नश्च शून्यश्चैकेन्द्रियश्च ना ॥६-२.१.१८॥
मन्तव्यो निष्क्रियश्चैव यस्यापत्यं न विद्यते ।
बहुमूर्तिर् बहुमुखो बहुव्यूहो बहुक्रियः ॥६-२.१.१९॥
बहुचक्षुर् बहुज्ञानो बह्वात्मा च बहुप्रजः ।
मङ्गल्योऽयं प्रशस्योऽयं धन्योऽयं वीर्यवान् अयम् ॥६-२.१.२०॥
बहुशाखोऽयमिति च स्तूयते ना बहुप्रजः ।
प्रीतिर्बलं सुखं वृत्तिर् विस्तारो विपुलं कुलम् ॥६-२.१.२१॥
यशो लोकाः सुखोदर्कास्तुष्टिश् चापत्यसंश्रिताः ।
तस्मादपत्यमन्विच्छन् गुणांश्चापत्यसंश्रितान् ॥६-२.१.२२॥
वाजीकरणनित्यः स्यादिच्छन् कामसुखानि च ।
उपभोगसुखान् सिद्धान् वीर्यापत्यविवर्धनान् ॥६-२.१.२३॥
वाजीकरणसंयोगान् प्रवक्ष्याम्यत उत्तरम् ।
आयुर्वेददीपिका
सम्प्रति वृष्यप्रयोगसाध्यस्य पुत्रस्योपादेयेतां दर्शयन्नाह अच्छाय इत्यादि ॥१॥
एकशाख इति एकस्वरूप इत्यर्थः ॥२॥
चित्रलिखितो दीपश्चित्रदीपः ॥३॥
अधातुर् धातुसंनिभ इति असुवर्णादिरूपः सुवर्णादिवद् आभासते यो जातुषकङ्कणादिः ॥४॥
पूली नपुंसकधर्मित्वात् ॥५॥
तृणपूली पुरुषाकृतिरिति भाषया पुरुषार्थक्रियाविरहित्वं दर्शयति ॥६॥
कामसुखानि चेत्यनेन पुत्रोत्पादातिरिक्तं नातिश्लाघ्यं फलं दर्शयति ॥७॥
कामसुखानि हि ऐहिकान्येव परं न पुत्रवद् उभयलोकोपकारकाणि ॥८॥
उपभोगे मैथुने सुखं कुर्वन्तीत्युपभोगसुखाः किंवा उपभोक्तुं सुखा उपभोगसुखाः ।
वीर्यं शुक्रम् ॥९॥
शरमूलेक्षुमूलानि काण्डेक्षुः सेक्षुबालिका ॥६-२.१.२४॥
शतावरी पयस्या च विदारी कण्टकारिका ।
जीवन्ती जीवको मेदा वीरा चर्षभको बला ॥६-२.१.२५॥
ऋद्धिर् गोक्षुरकं रास्ना सात्मगुप्ता पुनर्नवा ।
एषां त्रिपलिकान् भागान् माषाणाम् आढकं नवम् ॥६-२.१.२६॥
विपाचयेज्जलद्रोणे चतुर्भागं च शेषयेत् ।
तत्र पेष्याणि मधुकं द्राक्षा फल्गूनि पिप्पली ॥६-२.१.२७॥
आत्मगुप्ता मधूकानि खर्जूराणि शतावरी ।
विदार्यामलकेक्षूणां रसस्य च पृथक् पृथक् ॥६-२.१.२८॥
सर्पिषश् चाढकं दद्यात् क्षीरद्रोणं च तद्भिषक् ।
साधयेद्घृतशेषं च सुपूतं योजयेत् पुनः ॥६-२.१.२९॥
शर्करायास्तुगाक्षीर्याश् चूर्णैः प्रस्थोन्मितैः पृथक् ।
पलैश् चतुर्भिर् मागध्याः पलेन मरिचस्य च ॥६-२.१.३०॥
त्वगेलाकेसराणां च चूर्णैर् अर्धपलोन्मितैः ।
मधुनः कुडवाभ्यां च द्वाभ्यां तत्कारयेद्भिषक् ॥६-२.१.३१॥
पलिका गुलिकास्त्यानास्ता यथाग्नि प्रयोजयेत् ।
एष वृष्यः परं योगो बृंहणो बलवर्धनः ॥६-२.१.३२॥
अनेनाश्व इवोदीर्णो बली लिङ्गं समर्पयेत् ।
आयुर्वेददीपिका
काण्डेक्षुः बृहदिक्षुः ॥१॥
इक्षुबालिका खग्गालिका ॥२॥
पयस्या क्षीरविदारी ॥३॥
वीरा क्षीरकाकोली ॥४॥
फल्गुः काष्ठोदुम्बरिका ॥५॥
शतावरीत्यन्तेन कल्कच्छेदः ॥६॥
वंशरोचना तुगाक्षीरी अन्ये वंशरोचनानुकारि पार्थिवद्रव्यं तालधीति वदन्ति ॥७॥
स्त्याना इति घनाः ॥८॥
माषाणामात्मगुप्ताया बीजानामाढकं नवम् ॥६-२.१.३३॥
जीवकर्षभकौ वीरां मेदाम् ऋद्धिं शतावरीम् ।
मधुकं चाश्वगन्धां च साधयेत् कुडवोन्मिताम् ॥६-२.१.३४॥
रसे तस्मिन् घृतप्रस्थं गव्यं दशगुणं पयः ।
विदारीणां रसप्रस्थं प्रस्थमिक्षुरसस्य च ॥६-२.१.३५॥
दत्त्वा मृद्वग्निना साध्यं सिद्धं सर्पिर्निधापयेत् ।
शर्करायास्तुगाक्षीर्याः क्षौद्रस्य च पृथक् पृथक् ॥६-२.१.३६॥
भागांश्चतुष्पलांस् तत्र पिप्पल्याश्चावपेत् पलम् ।
पलं पूर्वमतो लीढ्वा ततोऽन्नम् उपयोजयेत् ॥६-२.१.३७॥
य इच्छेदक्षयं शुक्रं शेफसश् चोत्तमं बलम् ।
आयुर्वेददीपिका
द्वितीयप्रयोगे रसे इति क्वाथे ॥१॥
शर्करा माषविदलास्तुगाक्षीरी पयो घृतम् ॥६-२.१.३८॥
गोधूमचूर्णषष्ठानि सर्पिष्य् उत्कारिकां पचेत् ।
तां नातिपक्वां मृदितां कौक्कुटे मधुरे रसे ॥६-२.१.३९॥
सुगन्धे प्रक्षिपेद् उष्णे यथा सान्द्रीभवेद् रसः ।
एष पिण्डरसो वृष्यः पौष्टिको बलवर्धनः ॥६-२.१.४०॥
अनेनाश्व इवोदीर्णो बली लिङ्गं समर्पयेत् ।
शिखितित्तिरिहंसानामेवं पिण्डरसो मतः ।
बलवर्णस्वरकरः पुमांस्तेन वृषायते ॥६-२.१.४१॥
आयुर्वेददीपिका
उत्कारिका मूषिकोत्कराकारा ॥१॥
शिखितित्तिरिहंसानां पिण्डरसैर् व्यस्तसमस्ताश् चत्वारः पिण्डरसाः ॥२॥
घृतं माषान् सबस्ताण्डान् साधयेन्माहिषे रसे ।
भर्जयेत्तं रसं पूतं फलाम्लं नवसर्पिषि ॥६-२.१.४२॥
ईषत् सलवणं युक्तं धान्यजीरकनागरैः ।
एष वृष्यश्च बल्यश्च बृंहणश्च रसोत्तमः ॥६-२.१.४३॥
चटकांस्तित्तिरिरसे तित्तिरीन् कौक्कुटे रसे ।
कुक्कुटान् बार्हिणरसे हांसे बार्हिणमेव च ॥६-२.१.४४॥
नवसर्पिषि संतप्तान् फलाम्लान् कारयेद् रसान् ।
मधुरान्वा यथासात्म्यं गन्धाढ्यान् बलवर्धनान् ॥६-२.१.४५॥
तृप्तिं चटकमांसानां गत्वा यो ऽनुपिबेत् पयः ।
न तस्य लिङ्गशैथिल्यं स्यान्न शुक्रक्षयो निशि ॥६-२.१.४६॥
माषसूपेण यो भुक्त्वा घृताढ्यं षष्टिकौदनम् ।
पयः पिबति रात्रिं स कृत्स्नां जागर्ति वेगवान् ।
न ना स्वपिति रात्रिषु नित्यस्तब्धेन शेफसा ।
तृप्तः कुक्कुटमांसानां भृष्टानां नक्ररेतसि ॥६-२.१.४७॥
निःस्राव्य मत्स्याण्डरसं भृष्टं सर्पिषि भक्षयेत् ॥६-२.१.४८॥
हंसबर्हिणदक्षाणाम् एवमण्डानि भक्षयेत् ॥६-२.१.४९॥
आयुर्वेददीपिका
निशीत्यनेन सकलनिशामैथुने ऽपीति दर्शयति ॥१॥
हंसेत्यादि हंसबर्हिदक्षाणाम् अण्डप्रयोगा यद्यपि भिन्नाः तथापि प्रयोगापेक्षया एक एवायं प्रयोगः ॥२॥
एवं संग्रहोक्ताः हंसबर्हिदक्षाणाम् एकप्रयोगेण पञ्चदशप्रयोगाः पूर्यन्ते ॥३॥
स्रोतःसु शुद्धेष्वमले शरीरे वृष्यं यदा ना मितमत्ति काले ।
वृषायते तेन परं मनुष्यस् तद्बृंहणं चैव बलप्रदं च ॥६-२.१.५०॥
तस्मात् पुरा शोधनमेव कार्यं बलानुरूपं न हि वृष्ययोगाः ।
सिध्यन्ति देहे मलिने प्रयुक्ताः क्लिष्टे यथा वाससि रागयोगाः ॥६-२.१.५१॥
आयुर्वेददीपिका
वृष्ययोगाश्च शुद्धदेहैरेव कर्तव्या इति दर्शयन्नाह स्रोतःस्वित्यादि ॥१॥
मितमिति मात्रावत् ॥२॥
क्लिष्टे इति म्लाने ॥३॥
वाजीकरणसामर्थ्यं क्षेत्रं स्त्री यस्य चैव या ।
ये दोषा निरपत्यानां गुणाः पुत्रवतां च ये ॥६-२.१.५२॥
दश पञ्च च संयोगा वीर्यापत्यविवर्धनाः ।
उक्तास्ते शरमूलीये पादे पुष्टिबलप्रदाः ॥६-२.१.५३॥
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने वाजीकरणाध्याये संयोगशरमूलीयो नाम वाजीकरणपादः प्रथमः ॥६-२.१.५४॥
आयुर्वेददीपिका
संग्रहे यस्य चैव येति यस्य या वृष्येत्यर्थः ॥१॥
Translation - भाषांतर
N/A

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ६३
रसकल्याणिनीतृतीयाव्रतकथनम्।
अथान्यामपिवक्ष्यामि तृतीयां पापनाशिनीम्।
रसकल्याणिनीमेतां पुरा कल्पविदो विदुः।। ६३.१ ।।
माघमासे तु संप्राप्ते तृतीयां शुक्लपक्षतः।
प्रातर्गव्येन पयसा तिलैः स्नानं समाचरेत्।। ६३.२ ।।
स्नापयेन् मधुना देवीं तथैवेक्षुरसेन च।
दक्षिणाङ्गानि संपूज्य ततो वामानि पूजयेत्।। ६३.३ ।।
ललितायै नमो देव्याः पादौ गुल्फौ ततोऽर्चयेत्।
जङ्घाञ्जानुं तथा शान्त्यै तथैवोरुं श्रियै नमः।। ६३.४ ।।
मदालसायै तु कटिममलायै तथोदरम्।
स्तनौ मदनवासिन्यै कुमुदायै च कन्धराम्।। ६३.५ ।।
भुजं भुजाग्रं माधव्ये कमलायै मुखस्मिते।
भ्रूललाटे च रुद्राण्यै शङ्करायै तथालकान्।। ६३.६ ।।
मुकुटं विश्ववासिन्यै शिरः कान्त्यै तथार्चयेत्।
मदनायै ललाटन्तु मोहनायै पुनर्भ्रुवौ।। ६३.७ ।।
नेत्रे चन्द्रार्द्धधारिण्यै तुष्ट्यै च वदनं पुनः।
उत्कण्ठिन्यै नमः कण्ठममृतायै नमः स्तनौ।। ६३.८ ।।
रम्भायै वामकुक्षिञ्च विशोकायै नमः कटिम्।
हृदयं मन्मथाधिष्ण्यै पाटलायै तथोदरम्।। ६३.९ ।।
कटिं सुरतवासिन्यै तथोरुञ्चम्पकप्रिये।
जानुजङ्घे नमोगौर्यै गायत्र्यै घुटिके नमः।। ६३.१० ।।
धराधरायै पादौ तु विश्वकार्यै नमः शिरः।
नमो भवान्यै कामिन्यै कामदेव्यै जगत् प्रिये।। ६३.११ ।।
एवं संपूज्य विधिवत् द्विजदाम्पत्यमर्चयेत्।
भोजयित्वान्नपानेन मधुरेण विमत्सरः।। ६३.१२ ।।
जलपूरितं तथा कुम्भं शुक्लाम्बरयुगद्वयम्।
दत्त्वा सुवर्णकमलं गन्दमाल्यैः समर्चयेत्।। ६३.१३ ।।
प्रीयतामत्र कुमुदा गृह्णीयाल्लवणव्रतम्।
अनेन विधिना देवीं मासि मासि सदार्चयेत्।। ६३.१४ ।।
लवणं वर्जयेन्माघे फाल्गुने च गुडं पुनः।
तैलं राजिं तथा चैत्रे वर्ज्ये च मधुमाधवे।। ६३.१५ ।।
पानकं ज्येष्ठमासे तु आषाढे चाथ जीरकम्।
श्रावणे वर्जयेत् क्षीरं दधि भाद्रपदे तथा।। ६३.१६ ।।
घृतमाश्वयुजे तद्वत् ऊर्जै वर्ज्यञ्च माक्षिकम्।
धान्यकं मार्गशीर्षे तु पौषे वर्ज्या च शर्करा।। ६३.१७ ।।
व्रतान्ते करकं पूर्णमेतेषां मासि मासि च।
दद्याद् द्विकालवेलायां पूर्णपात्रेण संयुतम्।। ६३.१८ ।।
लड्डुकान् श्वेतवर्णांश्च संयावमथ पूरिकाः।
घारिकानप्यपूपांश्च पिष्टापूपांश्च मण्डकान्।। ६३.१९ ।।
क्षीरं शाकञ्च दध्यन्नमिण्ड्रर्यों शोकवर्तिकाः।
माघादि क्रमशो दद्यादेतानि करकोपरि।। ६३.२० ।।
कुमुदा माधवी गौरी रम्भ भद्रा जया शिवा।
उमारतिः सती तद्वन्मङ्गला रतिलालसा।। ६३.२१ ।।
क्रमान्माघादि सर्वत्र प्रीयतामिति कीर्तयेत्।
सर्वत्र पञ्चगव्येन प्राशनं समुदाहृतम्।।
उपवासी भवेन्नित्यमशक्ते नक्तमिष्यते।। ६३.२२ ।।
पुनर्माघे तु संप्राप्ते शर्करां करकोपरि।
कृत्वा तु काञ्चनीं गौरीं पञ्चरत्नसमन्विताम्।। ६३.२३ ।।
हैमीमङ्गुष्ठमात्राञ्च साक्षसूत्रकमण्डलुम्।
चतुर्भुजामिन्दुयुतां सितनेत्रपटावृताम्।। ६३.२४ ।।
तद्वद् गोमिथुनं शुक्लं सुवर्णास्यं सिताम्बरम्।
सवस्त्रभाजनं दद्याद् भवानी प्रीयतामिति।। ६३.२५ ।।
अनेन विधिनायस्तु रसकल्याणिनी व्रतम्।
कुर्यात्स सर्वपापेभ्य स्तत्क्षणादेवमुच्यते।। ६२.२६ ।।
नवार्बुदसहस्रन्तु न दुःखी जायते नरः।
सुवर्णकमलं गौरी मासि मासि ददन्नरः।
अग्निष्टोमसहस्रस्य यत् फलं तदवाप्नुयात्।। ६३.२७ ।।
नारी वा कुरुते या तु कुमारी वा वारनने।
विधवा या तथा नारी सापि तत् फलमाप्नुयात्।
सौभाग्यरोग्यसंपन्ना गौरी लोके महीयते।। ६३.२८ ।।
इति पठति श्रृणोति यः प्रसङ्गात्।
कलिकलुषविमुक्तः पार्वती लोकमेति।
मतिमपि च नराणां यो ददाति प्रियार्थम्।
विबुधपतिविमाने नायकः स्यादमोघः।। ६३.२९ ।।


text:
तमिळनाडुराज्यम्
तमिळनाडुराज्यम् (तमिऴ्: தமிழ்நாடு) भारतस्य दक्षिणभागे विद्यमानं राज्यम् अस्ति । भारतदेशे सुप्रसिद्धं तमिळुनाडुराज्यं विस्तारदृष्ट्या जनसङ्ख्यादृष्ट्या च एकादशे स्थाने अस्ति । सहस्रकिलोमीटरविस्तृतः सागरतीरप्रदेशः अस्ति । बङ्गालोपसागरतीरे, दक्षिणभागे हिन्दुमहासागरतीरे च अनेकानि देवस्थानानि तीर्थक्षेत्राणि च सन्ति । पश्चिमे अरब्बीसमुद्रः अस्ति । कावेरीनदीतीरे च अनेकदेवस्थानानि पुण्यक्षेत्राणि च सन्ति । तमिळ्नाडुराज्यं देवालयानां राज्यम् इति च कथयन्ति । प्राचीनशौल्या अत्र पूजाराधनोत्सवादयः प्रचलन्ति । जनाः प्रतिदिनं देवालयम् आगच्छन्ति । इति तु सर्वसाधारणः विषयः । परम्परया अत्र जीवनपद्धतिः यथापूर्वमेव अस्ति । द्राविडसंस्कृतिः अत्र दृष्टिगोचरा भवति । मुख्यतया तमिळ्भाषया संवादं कुर्वन्ति । क्वचित् पूजासु अपि तमिळुभाषायाः प्रयोगं कुर्वन्ति। तमिळ् मुख्यभाषा अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
- १ भौगोलिकस्थितिः
- २ कालावस्था
- ३ पूर्वचरितम्
- ४ मध्यकालः(६००-१३००)
- ५ चोळसाम्राज्यम्
- ६ विजयनगरीयाणाम्,नायकानां च कालः(१३३६-१६४६)
- ७ नवाबानां,निजामानां कालः(१६९२-१८०१)
- ८ युरोपीयाणां शासनम्(१८०१-१९४७)
- ९ स्वतन्त्रभारते तमिळ्नाडु
- १० शासनं , निर्वहणञ्च
- ११ राजनीति क्षेत्रम्
- १२ मण्डलानि -३०
- १३ इतिहासः
- १४ नद्यः
- १५ बाह्यानुबन्धाः
भौगोलिकस्थितिः[सम्पादयतु]
तमिळुनाडु भारतद्वीपगर्भस्य दक्षिणकोट्याम् अस्ति । उत्तरे कर्णाटकम् आन्ध्रप्रदेशः च स्तः । पश्चिमे केरलम् अस्ति । तमिळ्नाडुराज्यस्य पूर्वदिशि पाण्डीचेरी अथवा पुदुचेरी अस्ति । एतस्य प्रान्तस्य दक्षिणे हिन्दुमहासागरः अस्ति । तत्रैव श्रीलङ्काद्वीपः अपि अस्ति । भारते तमिळ्नाडुराज्यस्य तस्य विस्तारानुसारम् एकादशं स्थानम् अस्ति । जनसङ्ख्यानुगुणं सप्तमं स्थानम् अस्ति । एतत् भारतस्य जनसङ्ख्यायाः ६% भवति । वाणिज्यक्षेत्रे एतस्य प्रान्तस्य भागः१०.५६% भवति । एतस्य राज्यस्य प्रमुखा नदी कावेरी। सा कर्णाटकस्य कोडगुमण्डलस्य तलकावेरीनामकात् स्थानात् उद्भूय तमिळ्नाडुराज्ये प्रवहति । वैगै,ताम्रबरणी, पालारु,तेन्पेण्णै,पोरुणै इत्यादय: अनेका: नद्य: अत्र प्रवहन्ति । चेन्नै एतस्य प्रान्तस्य राजधानी अस्ति । एतत् नगरं १९९६ तमवर्षात् पूर्वं मदरास् इति अह्वयन्ति स्म । १९९६ तमे वर्षे सर्वकारेण “चेन्नै” इति नाम दत्तम् । तमिळ्नाडु क्रि.श. ५०० वर्षेभ्यः तमिळ्जनानां भूमिः अस्ति । प्रायः २००० वर्षेभ्यः अत्र ग्रन्थाः, साहित्यानि च तमिळ्भाषया लिख्यमानाः सन्ति । एषः प्रदेशः बहुविधप्राकृतिकवस्तूनां, हैन्दवदेवालयानां, द्रविडसंस्कारस्य च उत्पत्तिस्थानं भवति । एतस्मिन् स्थाने पर्वताः,सुन्दरसमुद्र्तीराः, बहुमतानाम् देवालयाः , ८ युनेस्को स्थलानि(वर्ल्ड् हेरिटेज् सैट्स्) च सन्ति ।
कालावस्था[सम्पादयतु]
तमिळ्नाडुराज्यं प्रायः वर्षाकालवृष्टिम् आश्रित्यैव अस्ति । तस्मिन् काले वृष्ट्यभावे जलसमस्या अनुभूयते तत्रत्यैः । सप्टम्बरमासात् डिसम्बर् मासाभ्यान्तरम् अत्र वर्षाकालः भवति । जनवरीमासत: जून-मासाभ्यान्तरम् शुष्कवातावरणं भवति ।
पूर्वचरितम्[सम्पादयतु]
तमिळ्नाडुराज्यस्य चरितरस्य कालः पूर्वचरितकालादारभ्य अस्ति । अस्मिन् प्रान्ते दीर्घकालीना, निरन्तरासंस्कृतिः अस्ति इति पुरातत्त्वावशेषविभागस्य(आर्कियालजिकल् डिपार्ट्मेन्ट्) निरूपणानि सन्ति । तानि तिरुनेल्वेलीनगरात् २५ किलोमीटर् दूरे विद्यमाने आदिच्चनल्लूर् इत्यस्मात् प्रदेशात् प्राप्तानि । तत्र१६९ मनुष्यकपालानि मृत्पात्राणि ,अस्थीनि, विविधधान्यानि इत्यदीनि वस्तूनि च प्राप्तवन्तः । तानि ३८०० वर्षपूर्वतां निरूपयन्ति । तत्र तमिळ्ब्ब्राह्मिलिपिः प्रयुक्ता दृश्यते । आदिच्चनल्लूर् प्रदेशे इतोऽपि संशोधनानि करणीयानि इत्यतः तत् पुरातत्त्वावशेषविभागस्थानम् इति उद्घोषितवन्तः सन्ति । भौगोलिकशास्त्रनिपुणा: ६५ मिलियन् वर्षपूर्वतनडैनोसार् मृगस्य अण्डान् अरियलूर् मण्डले आविष्कृतवन्तः सन्ति ।
मध्यकालः(६००-१३००)[सम्पादयतु]
सङ्घकाले चोळानाम् आधिक्यम् आसीत् । तथापि ते कानिचन शतकानि यावत् न आसन् । पाण्ड्यानां ,पल्लवानां च मध्ये विद्यमानायाः स्पर्धायाः काले एव चोळानां शासनम् आरब्धम् । चोळाः महाशक्तिमन्तः आसन् । तेषां शक्तेः ह्राससमये पाण्ड्या: पुनरुत्थानं प्राप्तवन्त: । एषः कालः हिन्दुमन्दिराणां, साहित्यानां च निर्माणस्य अत्युत्तमः कालः आसीत् । चेराः सङ्घकालात् पूर्वं दक्षिणतमिळ्नाडुप्रदेशस्य शासनं क्रुतवन्तः । कोयम्बत्तूर् ,करूर् ,सेलम् ,इत्यादीनि स्थलानि,इदानीन्तनकेरले विद्यमानाः केचन भागा: च चेरानाम् अधीने आसन् । चेरानां राजधानी पश्चिमे विद्यमानं वाञ्चिमुत्तूर् आसीत् । ते धान्यानां ,गजदन्तानां , मौक्तिकानां , रत्नानां वाणिज्यं कुर्वन्ति स्म । ईजिप्तदेशः , ग्रीस , श्रीलङ्का , फ्रोनीसिया , अरेबिया , मेसफोटोमिया , पर्शिया इत्यादिभिः पौराणिकसाम्राज्यैः सह तेषां वाणिज्यसम्पर्कः आसीत् । कलभराणाम् आक्रमणेन तमिळ्वंशीयानां त्रयाणाम् अपि शासनस्य क्षयः अभवत् । कलभराः सङ्घकालस्य तृतीयशतकात् षष्टशतकपर्यन्तं शासनं कृतवन्तः । एषः कालः तमिळ्चरिते अधमकालः अथवा अन्धकारकालः इति कथ्यते । ते षष्टशतके पाण्ड्यैः , पल्लवैश्च पराजिताः अभवन् । कलभराणां काले तमिळ्भूमौ जैनमतस्य विकासः जातः । तस्य बोधनार्थम् “नालडियार्” नामकः कश्चन ग्रन्थ: रचित: । सः ग्रन्थः ४० अध्यायेषु ४०० श्लोकैः जैनतत्वानि बोधयति । ’वेण्पा’ इत्येकस्मिन् छन्दसि रचितः अस्ति । नालडियार् इन्द्रियनिग्रहं , सरलजीवनं , त्यागचिन्तनं च बोधयति । यतः कलभराः हैन्दवानां , बौद्धानाञ्च रक्षणं कृतवन्त: । केचन कलभराणाम् हिन्दुत्वविरोधताम् कल्पयन्ति । तत्र शङ्का वर्तते । पल्लवानाम् अभ्युदयः चतुर्थशतकात् अष्टमशतकपर्यन्तम् महेन्द्रवर्मणः , तस्य पुत्रस्य मामल्लनरसिंहवर्मणः , तस्य पुत्रस्य बोधिधर्मस्य च काले द्रष्टुं शक्नुमः । पल्लवा: दक्षिणभारते काञ्चीपुरनगरं राजधानीं कृत्वा विस्तृतप्रदेशस्य शासनं कृतवन्तः । पल्लवानां कालः द्रविडभवननिर्माणकलायाः श्रेष्ठः कालः आसीत् । चेन्नैनगरस्थ महाबलिपुरे नरसिंहवर्मणा निर्मितं मन्दिरम् अस्ति । तत् युनेस्को स्थलम् (युनेस्को वर्ल्ड् हेरिटेज् सैट्) अस्ति । दशमशतके चोळैः पल्लवाः पराजिता: । त्रयोदशशतके पाण्ड्याः चोळान् जितवन्तः । पाण्ड्यानां राजधानी आसीत् मधुरै । तत् दक्षिणभारते समुद्रतटात् दूरे आसीत् । तथापि तेषां वाणिज्यसम्पर्क: विशालः आसीत् । तेषां वाणिज्यसम्पर्क: समुद्रतटस्थ साम्राजा श्रीविजयेन सह , रोमसाम्राज्येन सह च आसीत् । त्रयोदशशतके मार्कोपोलेन उल्लिखितं यत् पाण्ड्याः बहु धनिका: आसन् , पाण्ड्यसाम्राज्यं महत् धनिकसाम्राज्यम् आसीत् इति । मधुरै नगरस्थं मीनाक्षीमन्दिरं , तिरुनेल्वेलीनगरस्थं नेल्लैयप्पर् मन्दिरं च पाण्ड्यानां भवननिर्माणकलाया: उदाहरणम् । पाण्ड्यानां वाणिज्यसाहित्यक्षेत्रयोः नैपुण्यम् आसीत् । ते मौक्तिकस्य वाणिज्यं भारत- श्रीलङ्घयोः मध्ये उपस्थापितवन्तः। तानि मौक्तिकानि श्रेष्ठानि सुप्रसिद्धानि च आसन् तस्मिन् काले ।
चोळसाम्राज्यम्[सम्पादयतु]
नवमशतकानन्तरं द्वितीयः चोळः आसीत् चक्रवर्तिः आदित्यः । अस्य पुत्रः परान्तकचोळः । परान्तकचोळ: आन्ध्रप्रदेशस्य कांश्चन भागान् , कर्णाटकस्य भागान् च जित्वा स्वसाम्राज्यस्य विस्तारं कृतवान् आसीत् । राजराजचोळस्य , राजेन्द्र्चोळस्य च काले चोळवंशीया: दक्षिण-एशियायाम् उल्लेखार्हां शक्तिं प्राप्तवन्त: । चोळचक्रवर्ति: अतिदूरस्थबङ्गालपर्यन्तं स्वसाम्राज्यस्य विस्तारं कृतवन्तः आसन् । ३,६००,०००वर्गकिलोमीटर् परिमितस्थलानि तस्याधीने आसन् । राजराजचोळः दक्षिणभारतद्वीपगर्भं , श्रीलङ्कां च जितवान् । ततोऽपि अधिकः प्रदेशः राजेन्द्रचोळस्यवशे आसीत् । बर्मा(अधुना मियान्मर्) तः वियट्नां ,दक्षिणपूर्व-एशियायाम् अण्डमान् निकोबार् द्वीपाः , लक्षद्वीप: , सुमात्रा,माल्या,पेगु द्वीपा: च तस्याधीने आसन् । स: बङ्गागालदेशस्य महाराजस्य महिपालस्य पराजयम् कारितवान् । तस्य स्मारकरूपेण गङ्गैकोण्डचोळपुरम् नाम नूतनां राजधानीं सृष्टवान् । तस्याः समीपे मेलकडम्बूर् इत्यस्मिन् प्रदेशे मन्दिरमपि निर्मितवान् । तदेव अधुना " कर्कोविल् " इत्युच्यते । चोळानाम् मन्दिरनिर्माणकलायाः समुदाहरणम् अस्ति तञ्जावूर् बृहदीश्वरमन्दिरम् । तत् युनेस्को संरक्षितस्थलेषु अन्यतमम् । एतस्य गोपुरस्य छाया भूमौ न पतति । गोपुरस्य शिखरे विद्यमाना शिला अपि अखण्डा अस्ति । तिरुवण्णामलै नगरस्थम् अण्णामलैयार् मन्दिरं , चिदम्बरं नगरस्थं नटराजमन्दिरं च चोळनिर्मितेषु मन्दिरेषु सुप्रसिद्धे । राजराजचोळस्य, राजेन्द्रचोळस्य च कालः तमिळ्नाडुराज्यस्य सुवर्णकालः आसीत् । तयोः काले चोळसाम्राज्यं दक्षिणभारते शक्तियुक्तम् आसीत् । चोळानां क्षयकाल: १२३० तः १२८० पर्यन्तम् आसीत् । तदनन्तरं पुन: पाण्ड्यानाम् अभ्युदय: अभवत् मारवर्मा सुन्दरपाण्ड्यकाले, तस्यानुजः जातवर्मा पाण्ड्यकाले च । किन्तु तदा पाण्ड्यानां शासनम् अल्पकालं यावत् एव आसीत् । तदनन्तरम् १३१६ तमे वर्षे अल्लाविद्दीन् खिल्जेः सेना तस्य सेनधिपतेः मालिक् काफरस्य नेतृत्वे आक्रान्तवन्तः । मुसल्मान् जनानां शासनम् अपि अल्पकालिकम् एव आसीत् ।
विजयनगरीयाणाम्,नायकानां च कालः(१३३६-१६४६)[सम्पादयतु]
यवनानाम् आक्रमणेन हिन्दुविजयनगरसाम्राज्यस्य संवर्धने निरोधः जात: । तस्मात् समग्रतमिळ्प्रदेशस्य ह्रासकालः आसीत् । १३७० तमवर्षतः यदा ताळीकोटेयुद्धे पराजयः अभवत् तावत् पर्यन्तं तन्नाम १५६५ तमवर्षपर्यन्तं प्रायः शतकद्वयं यावत् नष्टदिशि एव आसीत् । युद्धे पराजयानन्तरं बहूनां राज्ञां नियन्त्रणं विजयनगरीयाणां हस्तात् गतम् । मधुरै नायकाः , तञ्जावूरनायकाः च विजयनगरसाम्राज्यस्य सम्पर्कं निवारितवन्तः । तदनन्तरम् तौ द्वौ अपि आत्मानं स्वतन्त्रौ इति उद्घोषितवन्तौ । नायकाः पूर्वम् विजयनगरीयैः एव निर्वहणार्थं विभिन्नप्रदेशेषु नियुक्ताः आसन् । परन्तु विजयनगरीयाणां पराजयकाले ते स्वातन्त्र्यम् उद्घुष्टवन्तः । तमिळ्नाडुराज्ये १७ शतके मधुरैनायकाः ,तञ्जावूरुनायकाः च प्रधानाः आसन् । ते मधुरैमीनाक्षीमन्दिरसदृशपौराणिकमन्दिराणां पुनर्निर्माणं कृतवन्तः ।
नवाबानां,निजामानां कालः(१६९२-१८०१)[सम्पादयतु]
१८शताब्देः आरम्भकाले तमिळ्नाडुराज्यस्य पूर्वदिशि विद्यमानाः केचन भागा: हैदराबाद् निजामस्य , कर्णाटकनवाबस्य अधीने अभवन् । वालाजा आङ्लेयानाम् आश्रयेन , चान्दसहिब् फ़्रेञ्चजनानाम् आश्रयेन च स्थितवन्तौ । १८शतकस्य आरम्भे तमिळ्नाडुराज्यस्य पश्चिमभागा: हैदराले: तस्य पुत्रस्य टिप्पुसुल्तानस्य च अधीने आगता: । विशिष्य तयोः आङ्लो-मैसूरु युद्धानन्तरम् ।
युरोपीयाणां शासनम्(१८०१-१९४७)[सम्पादयतु]
१६०९तमे वर्षे डच्जनाः पुलिकाट् पर्यन्तं साम्राज्यस्य विस्तरणं प्राप्तवन्तः (यदा दानिश् जनाः तरङ्गम्पाडिपर्यन्तं विस्तीर्णतां प्रप्तवन्तः तदा )। १६३९तमेवर्षे आङ्लेया: ब्रिटिष् ईस्ट् इण्डिया संस्थायाः अधीने सन्तः स्वसीमाम् पुलिकाट् प्रदेशस्य दक्षिणभाग(इदानीन्तनचेन्नै)पर्यन्तं विस्तरणं कृतवन्त: । १८ शतकस्य अन्ते आङ्ग्लेयाः भारते पाण्डिचेर्यां फ़्रेन्चजनैः सह सङ्ग्रामं कृत्वा तेषां प्राबल्यस्य दमनं कृतवन्तः । ईस्ट् इण्डिया संस्थया यदा पोलिगार्युद्धे जयः प्राप्तः तदा दक्षिणभारतस्य अधिकाः भागाः तेषाम् अधीना: अभवन् । तस्य “मद्रस् प्रेसिडेन्सी” इति अपि नाम दत्तवन्तः । अवशिष्टभागा: पुदुकोट्टै “प्रिन्स्लि स्टेट्” इति अभवत् ।
स्वतन्त्रभारते तमिळ्नाडु[सम्पादयतु]
१९४७तमे वर्षे भारतस्य स्वतन्त्र्यप्राप्तेः अनन्तरं “मद्रास् प्रेसिडेन्सी” “मद्रास् स्टेट्” अभवत् । तस्मिन् समुद्रतीरस्थः आन्ध्रप्रदेशः , ओरिस्सायाः गञ्जां मण्डलम् कर्णाटके [[दक्षिणकन्नडमण्डलम्|दक्षिणकन्नडमण्डलपर्यन्तं , केरळस्य केचन भागा: च अन्तर्भूता: आसन् । १९६९ तमे वर्षे भारतस्य भाषानुसारविभजनसमये “मद्रास् स्टेट् “ इति नाम “तमिळ्नाडु” इति परिवर्तितम्। तस्यार्थ: तमिळ्देश: इति ।
शासनं , निर्वहणञ्च[सम्पादयतु]
गवर्नर् व्यवस्थानुगुणः अध्यक्ष: अस्ति । मुख्यमन्त्री शासनस्य मन्त्रीणां च अध्यक्षरूपेण भवति । मद्रास् उच्च न्यायालयस्य प्रधानन्यायादीश: एव न्यायसम्बद्धव्यवहारेषु अध्यक्ष: भवति । इदानीं गवर्नर् , मुख्यमन्त्री , न्यायाधीशश्च क्रमेण कोणीजेटि रोसैया , जे.जयललिता , एम्.आय्.इक्बाल् । निर्वहणदृष्ट्या एष: प्रान्त: ३२ मण्डलैः विभक्तः अस्ति । तस्मिन् १० महानगराणि , १२५ नगराणि , ५२९ नगरपञ्चायतस्थलानि ,१२५२४ ग्रामपञ्जायतस्थलानि च सन्ति । चेन्नै (पूर्वं मद्रास्) प्रान्तस्य राजधानी अस्ति । तत् भारते चतुर्थं बृहत् महानगरम् अस्ति । एतस्मिन् प्रान्ते ३९लोकसभास्थानानि, २३४ विधानसभास्थानानि च वर्तन्ते । भारतस्य अन्यप्रान्तेषु यथा पञ्जवर्षाणि शासनकाल: तथैव अत्रापि । अधुना ए.आय्.ए.डि.एम्.के. पक्षस्य शासनम् प्रचलति । ते २०११ तमे वर्षे अधिकारं प्राप्तवन्त: । तेषाम् ३३ मन्त्रिण: मुख्यमन्त्रिण्याः जे.जयललिताया: नेतृत्वे शासनं कुर्वन्त: सन्ति । विधानसभा( सट्टसभा)मेलनानि चेन्नैनगरे सेण्ट् जार्ज् दुर्गे प्रचलन्ति । पूर्वम् अत्र चतुर्वारं राष्ट्रपतिशासनम् आसीत् । प्रथमतया १९७६ वर्षत: १९७७ पर्यन्तम् ,१९८०तमे वर्षे अल्पकालम् , १९८८ वर्षात् १९८९ वर्षपर्यन्तम् , अन्ते १९९१ तमे वर्षे च । स्थानीयनिर्वहणं(राजस्वनिर्वहणम्) , संवर्धननिर्वहणम् इति द्विधा विभक्तं भवति । तमिळ्नाडुराजस्वनिर्वहणे राजस्वविभागा: , उपमण्डलानि च अन्तर्भवन्ति । निर्वहणविभाग: मण्डलानुसारेण विभक्तम् अस्ति । प्रत्येकं मण्डलम् उपमण्डलैः विभक्तम् । सर्वेषु अपि उपमण्डलेषु केचन राजस्वग्रामा: भवन्ति । तहसिल्दार् नामकः प्रमुख: एतेषाम् उपमण्डलानां प्रधानः अध्यक्ष: भवति । संवर्धननिर्वहणे ग्रामीणनिर्वहणार्थं पञ्चायतविभाग: भवति । पञ्चायत्विभागस्य अधीने द्वित्रा: पञ्चायत् ग्रामा: भवन्ति । नगरस्थलेषु स्थलस्य विस्तृतिम् अनुसृत्य महानगरसंस्थया वा नगरीयसम्स्थया वा ग्रामपञ्चायत् वभागेण वा निर्वहणम् क्रियते । तमिल्नाडु प्रान्ते १० महानगराणि सन्ति।तानि- चेन्नै,मदुरै,कोयम्बत्तूर्,तिरुच्चिराप्पल्ली,सेलम्,वेलूर्,तिरुनेल्वेली,ईरोड्,तिरुप्पूर्,तूत्तुकुडी । तमिल्नाडु शासका: ई-शासने अग्रेसरा: सन्ति । प्रभूतसर्वकार लेखा: (भू क्रयणस्य पञ्चीकरणपत्रादयः) सङ्गणकीकृतानि । सर्वकारकार्यालयेषु नगरस्थ स्थानीय कार्यालयाः,सर्वनगर,महानगर कार्याणि,राजस्वनिधेः सङ्ग्रहणम् इत्यादीनाम् व्यवहारः सङ्गणकद्वारा एव प्रचलति । अस्मिन् प्रान्ते न्यायपरिपालनमपि सुष्टु एव प्रचलति । अत्रत्य आरक्षकविभागस्य वयः १४० वर्षाणि । भारते प्रान्त आरक्षकेषु विस्त्रुतिम् अनुसृत्य पञ्चमम् स्थानम् अस्ति । देशे अत्यधिक आरक्षिका: अपि अत्रैव सन्ति । २००३ तमस्य वर्षस्य व्रुत्तानुसारम् ६६८ जनेभ्य: एकः इति रीत्या आरक्षकाः सन्ति अस्मिन् प्रान्ते । एतत् भारतस्य ७१७ जनेभ्यः एक: इत्यस्यापेक्षया अधिकम् ।
राजनीति क्षेत्रम्[सम्पादयतु]
स्वातन्त्र्यप्राप्तेः पूर्वम् तमिल्नाडु आङ्ग्लेयानाम् शासने आसीत् । तदानीम् अखिलभारत काङ्गरेस् पक्षः एव सर्वत्रापि प्रधानतया आसीत् । प्रादेशिकपक्षाणाम् आधिक्यम् अपि १९१६ पर्यन्तम् आसीत् । तस्मिन्नेव वर्षे तमिल्नाडु प्रान्ते “द्रविडपक्षः” इति अधुना यत् उच्यते तस्य पूर्वभूमिका रूपेण “सौत् इन्डियन् वेल् फ़ेर् अस्सोसियेश्न्” नाम्ना आरब्धा । ते अनन्तरम् जस्टिस् पक्षः इति आहूताः । अनन्तरकाले ते एव पुन: औपचरिकतया “सौत् इन्डियन् लिबेरल् फ़ेडरेशन्”(दक्षिणभरत स्वातन्त्र्य सम्स्था) इति नाम स्वीकृतवन्तः । अखिलभारत काङ्ग्रेस् पक्षीयाः अखण्डभारतम्,सम्पूर्णभारतस्य स्वातन्त्र्यप्राप्तिश्च इति घोषितवन्त: इति कारणेन ते जेयम् प्राप्तवन्तः । स्वातन्त्र्य आन्दोलनसमये मुत्तुरामलिङ्गत्तेवर् ,के.कामराज् ,सुब्रह्मण्यभारती (स्वस्य कविता शक्त्या स्वतन्त्राय जनान् प्रेरितवान्) ,सुब्रह्मण्यशिवा , व.उ.चिदम्बरम् पिल्लै ,तिरुप्पूर् कुमरन् ,राजगोपालाचार्या(राजाजी) ,सत्यमूर्तिः इत्यादयाः नेताराः आसन् । पेरियार् ई.वे.रमस्वामि जस्टिस् पक्षस्य लक्ष्यमार्गम् परिवर्तितवान् । तस्य नेतृत्वे जस्टिस् पक्षस्य वर्धनम् सम्यक् अभवत् । १९४४ तमे वर्षे जस्टिस्पक्षः इत्यस्य “ द्राविडर्कळगम् “ इति नामपरिवर्तनम् कृतवान् ई.वे.रामस्वामि । ते द्राविडनाडु (द्रविडदेशः) नाम्ना पृथक् स्वतन्त्रप्रान्तम् प्रार्थितवन्त: । कालान्तरे पक्षस्य नायकद्वयोरभ्यन्तरे (ई.वे.रा--अण्णातुरै) अभिप्रायभेदकारणेन पक्षस्य विच्छेदः अभवत् । अण्णातुरै द्राविडर्कळगम् त्यक्त्वा “द्राविडमुन्नेट्रकळगम् “ इति एकम् नूतनम् पक्षम् आरब्धवान् । द्र.मु.क पक्ष: १९५६ तमे वर्षे राजनीतिक्षेत्रे तीव्रतया प्रवेष्टुम् निश्चितवन्तः । १९ शताब्दौ पाश्चात्यपण्डिता: द्रविडभाषाः प्रभूततया दक्षिणभारते व्यवहारे सन्ति इति , उत्तरभारते इन्दो-आर्य भाषाणाम् प्रभावः अस्ति इति आविष्कृतवन्तः । ते भारतीयान् द्रविडाः ,आर्याः इति विभज्य तयोरभ्यन्तरे स्पर्धाम् कारितवन्त: । एतस्याम् स्पर्धायाम् कृष्णत्वचयुक्ताः द्रविडाः पृथक् कृता: । एतेन जनानाम् मनस्सु प्रादेशिकानुसार भेदभावः आरूढः । अतः भारतस्य भाषानुसार प्रान्तनिर्माणावसरे द्रविडा: भारतदेशात् प्रुथक् भूत्वा द्रविडेभ्यः पृथक् देश: आवश्यकः इति आदेशितवन्त: । १९६० तमे वर्षे द्र.मु.क पक्षस्य शीघ्रवर्धनम् ,श्क्तिप्राप्तिश्च अभवत् । तस्य कारणम् आसीत् हिन्दीविरुद्धभावना तत् सम्बन्धितम् कलहाश्च । द्र.मु.क.पक्ष: १९६७ तमे वर्षे निर्वाचने अखिलभारतकाङ्ग्रेस्पक्षम् जितवन्त: । काङ्ग्रस्पक्षस्य द्रुढग्राहणम् तमिल्नाडु मध्ये तदानीम् समाप्तम् । सी.एन्.अण्णातुरै द्र्.मु.क पक्षस्य प्रथम मुख्यमन्त्री अभवत् । अण्णातुरै महोदयस्य मरणानन्तरम् १९६९ तमे वर्षे पक्षस्य नायकत्वम्, मुख्यमन्त्री पदवीञ्च मुत्तुवेल् करुणानिधि: आप्तवान् । शीघ्रमेव करुणानिधे: नेत्रुत्वेन सह स्पर्धी कर्तुम् एम्.जी.रामचन्द्रः आगतः। १९७२ तमे वर्षे सः द्र.मु.क पक्षात् प्रुथक् गत्वा “ अखिल भारतीयअण्णाद्राविडमुन्नेट्र्कळ्गम् “नाम नूतनम् पक्षम् आरब्धवान् । एम्.जी.रामचन्द्रः १९७७ तः१९८७ पर्यन्तम् मुख्यमन्त्री आसीत् । तस्य मरणानन्तरम् अ.भा.अ.द्र.मु.क पक्ष: जानकीरामचन्द्रस्य नेत्रुत्वे, जे.जेयललिताया: नेत्रुत्वे इति द्विधा विभक्तः । तेन कारणेन १९८९ तमे वर्षे निर्वाचने अ.भा.अ.द्र.मु.क पक्षस्य पराजेय: अभवत् । अनन्तरकाले जे.जेयललिताया: वशमेव पूर्णपक्षः अपि आगतः । सा सम्युक्तपक्षस्य कार्यदर्शी रूपेण चिता । अद्य पर्यन्तम् सा एव तस्य पक्षस्य कार्यदर्शी अस्ति । द्र्.मु.क पक्षे, अ.भा.अ.द्र.मु.क.पक्षे अपि विच्छेदाः बहुधा अभवन् । तथापि एतयोर्मध्ये एक: एव तमिल्नाडु राज्यस्य शासनम् करोति ।
मण्डलानि -३०[सम्पादयतु]
- चेन्नै
- काञ्चिपुरमण्डलम्
- तिरुवळ्ळूरुमण्डलम्
- वेलूरमण्डलम्
- तिरुवण्णामलैमण्डलम्
- कडलूरुमण्डलम्
- विऴुप्पुरमण्डलम्
- सेलं मण्डलम्
- नामक्कलमण्डलम्
- धर्मपुरीमण्डलम्
- पुदुक्कोट्टैमण्डलम्
- ईरोडमण्डलम्
- नीलगिरीमण्डलम्
- कोयम्बत्तूरुमण्डलम्
- तिरुचिरापळ्ळिमण्डलम्
- फखर
- पेरम्बलूरुमण्डलम्
- अरियलूर् मण्डलम्
- तिरुवारूरुमण्डलम्
- मधुरैमण्डलम्
- तेनिमण्डलम्
- दिन्डुगलमण्डलम्
- रामनाथपुरमण्डलम्
- शिवगङ्गामण्डलम्
- विरुदुनगरमण्डलम्
- तिरुनेल्वेलीमण्डलम्
- तूतुकुडिमण्डलम्
- कन्याकुमारी
- येङ्गलपेटे
- तञ्जावूरुमण्डलम्
इतिहासः[सम्पादयतु]
तमीळुनाडुराज्ये पूर्वं चोळाराजाः प्रशासनं कृतवन्तः । तेषा राजधानी तञ्जावूरु आसीत् । अनन्तरम् पल्लववंशीयानां प्रशासनम् आसीत् । तेषां राजधानी काञ्चिपुरम् आसीत् । पाण्डयराजाः मधुरैनगरं राजधानीं कृत्वा शासकाः अभवन् । तमिलुनाडुराज्यस्य राजधानी ‘चेन्नै’ अस्ति । राज्ये युगादिः, पोङ्गल् , दीपावलिः इत्यादिपर्वाणि विशिष्टानि भवन्ति।
नद्यः[सम्पादयतु]
ताम्रपर्णी, कावेरी, मणिकर्णिका, भवानी, अमृता, वेगै
सम्बन्धितविषया:
- अस्य राज्यस्य भाषा - तमिऴ्
- भरणकेन्द्रम् -- चेन्नै
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Tamil Nadu Government - Official home page
- Tamil Nadu Maps - Government website for maps
- Tamil Nadu Tourism - Government tourism site
- TIDCO - Economic Window by the Tamil Nadu Italic textGovernment
- [१] - UN report on Human Development in Tamil Nadu
- Tamil Nadu Home Page - Site with some details about Tamil Nadu


text:
उक्तानुक्तदुरुक्तानां चिन्ता यत्र प्रवर्तते ।
तं ग्रन्थं वार्तिकं प्राहुर्वार्तिकज्ञा मनीषिण: ।।
उक्तानां, अनुक्तानां, दुरुक्तानां वा यस्मिन् ग्रन्थे विचार: क्रियते स: ग्रन्थ: वार्तिकम् इति उच्यते ।
वृत्तेर्व्याख्यानम् वृत्तेरिदं वार्तिकम् ।
पाणिनीयअष्टाध्यायी ग्रन्थे 1500 सूत्रेषु आचार्यकात्यायनेन वार्तिकं कृतम् । तेन न केवलं आलोचना कृता अपितु समाधानमपि प्रकटितं । क्वचित् सूत्रेषु अनुचितालोचनाSपि कृता तेन तथापि वार्तिकपाठ: अष्टाध्यायीग्रन्थस्य पूरकग्रन्थ: एव अस्ति इति ।
सम्प्रति वार्तिकग्रन्थ: स्वतन्त्ररूपेण न प्राप्यते ।
इति


text:
पारदः
पारदः अथवा "मर्करी" एकः रसधतुः , ऐयूपाक्-अनुसारं यस्य चिह्नः "Hg" इति , परमाणु-क्रमाङ्कः 80 च वर्तते. गुरुभारिकः , रजतवर्णयुक्तः अयं धातुः "STP" अवस्थायां , ब्रोमिन्वत् ,द्रव्यरूपे विद्यते - इयमेव अस्य धातोः विशेषता | अस्य धातोः "Freezing point" −38.83 °C , "Boiling point" 356.73 °C चास्ति | पारदः समस्ते जगति "सिन्नबार" नामक पर्वतधातोः रूपेण अधिकतया प्राप्यते | अनेन पर्वतधातुना एव सिन्दूरं अपि प्रतिपद्यते | पारदः manometer-sphygmomanometer-पिञ्ज-तापमापकेयादिषु यन्त्रेषु युज्यते | किन्तु विषमयस्य पारदस्य प्रभावेन मिनमाट-इत्यादिरोगाः सम्भवन्ति | अतः तादृशाः धृतपारादाः यन्त्राः इदानीं न उपयुक्ताः अधिकतया जगति | पारद-उष्मा-विद्युद्दीपे अपि अस्य प्रयोगः |


text:
कृतयुगे "वेन" इति नाम्ना चक्रवर्ती कश्चित् भूमिं पालयति स्म। सः बहूनि
दुष्कृत्यानि करोति स्म।सः स्वभावतः स्त्रीलोलोऽपि । स्वेच्छया विहरन् विना
तृप्तिं नैकानि दुश्शासनानि च कुर्वन्नासीत् । शासनानि तानि
शास्त्रविरुद्धान्यपि ।
भर्ता यदि मृतश्चेत् भार्या पुनर्विवाहेन पतिमन्यं लब्ध्वा सन्ततिं प्राप्तुमर्हतीति शासनमेकं
कृतवांश्च
सः । एवं तदानीन्तनधर्मं विरुध्य धर्मशास्त्रं व्यत्यस्तञ्च करोति
स्म । सङ्घसंस्कारव्याजेन वेदोक्तधर्मस्य द्रोहं जनयति सः । एतद्वैपरीत्यं
दृष्ट्वा धर्मस्य रक्षणार्थं तत्कालीनाः ऋषयः एकत्रितास्सन्तः सम्भूय दीर्घमालोच्य च चक्रवर्ती स
वेनः देशं पालयितुमनर्ह इति निश्चित्य, तस्य मरणदण्डनमेव शरण्यमिति च मत्वा
तस्मै "मरणं भूया"दिति शापं दत्तवन्तः । सः मृतोऽभवत् । तस्य चक्रवर्तिनः
पुत्राः नासन् । तदा राज्यमराजकं दृष्ट्वा महर्षयः योगाग्निना चक्रवर्तिनः
वेनस्य मृतकळेबरं मथित्वा तस्य शरीरात् पुरुष कञ्चन सृष्टवन्तः । स एव
"पृथु"नामको चक्रवर्ती । एषः पितृणा कृतं धर्मविप्लवं शमयित्वा
शास्त्रमार्गेण भूमिं पालितवान् । तेनैवं देशोऽयमुद्धृत इति कारणेन
भूमेरस्याः तस्य नाम्ना "पृथिवी" इति नाम आगतम् ।
शिष्टरक्षकः पृथुचक्रवर्ती पुत्रस्य स्वस्य जन्मना पापात्मानं
पितरमुद्धारितवानिति वदत्येवं श्लोकः---
"पुत्रेण जयते लोका निति सत्यवती
श्रुतिः,
ब्रह्मदण्डहतः पापो यद्वेनोऽत्यतरत्तमः॥"
(भागवते--४ स्कन्धे---अध्या-२१--श्लो-४३)
पुत्रजन्मनः कारणेन पितरः ऊर्ध्वलोकान् प्राप्नुवन्तीति श्रुतिः
अन्वर्था जाता इति ज्ञेयम् । ऋषयः स्वेषामघटनघटनासामर्थ्येन मृतस्य पुरुषस्य
शरीरादपि सन्ततिं सृष्टवन्त इति च ज्ञेयम् । सन्ततिः सामान्यतः स्त्रीतः
भवति । अत्र पुरुषादित्युक्तम् । अत्र "आदामु"तः "अव्व" आगता इति बैबिल्
सूक्तिः उदाहर्तुमर्हति ।
अभिवाद्य
ऐवियन् ।
-->


text:
चन्द्रशेखर आजाद:
पण्डित चन्द्रशेखर ‘आजाद’ (२३ जुलाई,
1९०६ - २७ फरवरी, 1931) ऐतिहासिकदृष्ट्या भारतीयस्वतन्त्रतासंग्रामस्य
महानसेनानायकः आसीत् । सः पण्डितरामप्रसादबिस्मिल, भगतसिंहादीनां
महानक्रान्तिकारिणाम् अन्यतमः मित्रमपि आसीत् । 1922 ख्रीस्ताब्दे वर्षे
गाँन्धिना असहयोग आन्दोलनस्य आकस्मिक् पिधाने तस्य विचारधारा परिवर्तिता, तेन
क्रान्तिकारीगतिविधिषु संलग्नः अभूत् । तदैव सः हिन्दुस्तानरिपब्लिकनएसोसियन
इत्यस्य समूहस्य सक्रियसदस्यतामपि स्वीकृतवान् । अनया संस्थया सः
रामप्रसादबिस्मिलस्य नेतृत्वे 9 अगस्त 1925 ख्रीस्ताब्दे काकोरी काण्डमपि
कृतवान् । अनन्तरं भूमिगतः अपि अभवत् । एतदनन्तरं 1927 ख्रीस्ताब्दे वर्षे
बिस्मिलमहोदयेन सह एव चतुर्णाम् इतोपि बन्धूनां बलिदानानन्तरं सः
समस्तउत्तरभारतस्य क्रान्तिकारीसमूहान् एकत्रीकृत्य हिन्दुस्तान सोशलिस्ट
रिपब्लिकन एसोसियेशन इत्यस्य समूहस्य गठनं कृतवान् तथा च भगतसिंहेन सह मिलित्वा
लाहौरप्रान्ते लालालाजपतरायस्य मृत्योः प्रतिघातः साण्डर्सवधं कृत्वा
स्वीकृतवान् । अनन्तरं देहलीं प्राप्य असेम्बलीविस्फोटकाण्डमपि साधितवान्
।
जन्म प्रारम्भिकजीवनं च:-
पण्डितचन्द्रशेखराजादस्य जन्म
उन्नावजनपदस्य बदरका ग्रामे 23 जुलाई 1906 ख्रीस्ताब्दे वर्षे अभवत् ।
आजादस्य पिता पण्डित सीताराम तिवारी 1956 ख्रीस्ताब्दस्य अकालकारणात्
स्वपैत्रिकस्थानं बदरकां परित्यज्य मध्यप्रदेशस्य अलीराजपुररियासते सेवां
प्रदत्तवान् अनन्तरं भावरा ग्रामे न्यवसत् । अत्रैव बालचन्द्रशेखरस्य
बाल्यकालः अतीतः । तस्य मातुः नाम जगरानीदेवी इति आसीत् । आदिवासीप्रदेशे
बाल्यकालः व्यतीतः सन चन्द्रशेखरः अपि भीलबालकैः सह धनुषाभ्यासः सम्यकतया कृतः
। एवं विधा लक्ष्यभेदे सः बाल्यकाले एव प्रवीणः अभवत् ।
तदा वाराणसी क्रान्तिकारिणां
केन्द्रमासीत् । चन्द्रशेखरस्य मनसि देशस्य बन्धनमुक्त्यर्थं
सशस्त्रान्दोलनस्य उपायाः समागताः । सः मन्मथनाथगुप्त एवं च प्रणवेश चटर्जी
इत्ययोः सम्पर्के आगत्य क्रान्तिकारीसमूहस्य सदस्यतां स्वीकृतवान् ।
क्रान्तिकारिणां सह संघः हिन्दुस्तान प्रजातन्त्र संघ इति नाम्ना ज्ञायते स्म
।
सुसंस्काराः:-
चन्द्रशेखरस्य स्वभावे तस्य पितुः
प्रतिबिम्बनम् आसीत् । सः पितावदेव स्वाभिमानी, हठधर्मी, साहसी वचनदृढः आसीत् ।
सः परेषामुपरि अत्याचारं न तु करोति स्म नैव सहते स्म ।
सीतारामतिवारीवयर्ः एकस्मिन् उपवने
रक्षणकार्यं करोति स्म । बुभुक्षितः सन अपि सः कदापि न तु स्वयमेव उपवनस्य फलं
खादति स्म नैव अपरान् अपि फलं ददाति स्म । तस्य एतत् सर्वं गुणं चन्द्रशेखरे
अपि आगतम् ।
प्रथमा रोमांचकरी घटना:-
1919 ख्रीस्ताब्दे वर्षे
चन्द्रशेखरः अध्ययने रतः आसीत् तदैव जलियावाला बागकाण्डमभवत् येन देशस्य युवानः
उद्वेलिताः अभवन् । यदा गान्धिना 1921 ख्रीस्ताब्दे असहयोगआन्दोलनं प्रारब्धं
तदा जनानां रोषः ज्वालामुखीवत् निर्गतः । ते मार्गेषु आगताः, चन्द्रशेखरः अपि
विद्यालयस्य छात्रैः सह एव आन्दोलनं भागं गृहीतवान् । तत्र सः रक्षकैः हस्तगतः
। न्यायालये न्यायाधीषस्य प्रश्नः अभवत् - किं नाम तव
उत्तरं आगतम् - आजाद
प्रश्नः - पितुः नाम
उत्तरं - स्वतन्त्रता
कुत्र निवसति
कारागारे
न्यायाधीषः अकारणमेव तं प्रति 15
आघातस्य दण्डं निर्धारितवान् । प्रत्येकेन आघातेन सह तस्य मुखात् निर्गच्छति
स्म - भारत माता की जय ।
ततः बन्धनात् निमुक्तः सन सः
उद्घोषं कृतवान् यत् अद्य आरभ्य अहं फिरंगीवैदेशिकानां हस्ते न पतिष्यामि
जीवनपर्यन्तम् । तदा आरभ्य सः कदापि जीवने वैदेशिकानां हस्ते नैवागतम् ।
क्रान्तिकारी संगठनम्:-
असहयोगान्दोलनस्य अन्तर्गतमेव यदा
फरवरी 1922 ख्रीस्ताब्दे चैरी चैरा इत्यस्य घटनायाः अनन्तरं गान्धिना अकारणमेव
आन्दोलनं स्थगितं चेत् देशस्य बहवः नवयुवकैः सहैव आजादस्य अपि काॅंग्रेस तः
मोहभंगः जातः एवं च पण्डित रामप्रसादबिस्मिल, शचीन्द्रनाथ सान्याल, योगेशचन्द्र
चटर्जी इत्यादयैः उत्तरभारतीयक्रान्तिकारिणामेकं दलं हिन्दुस्तानी
प्रजातान्त्रिकसंघम् (एच.आर.ए.) इत्यस्य गठनं कृतम् । चन्द्रशेखरः अपि अस्मिन्
दले सम्मिलितः अभवत् । अनेन संगठनेन ग्रामस्य धनिकानां गृहे चैरकार्यं कर्तुं
विचारः प्रतिपादितः । किन्तु कस्याश्चित् महिलायाः उपरि हस्तं न उत्थापयेम
इत्यपि अंगीकृतवन्तः । एकस्मिन् गृहे चैरकार्यं कुर्वन् आजादस्य भुशुण्डिं एकया
महिलया स्वीकृते सत्यपि आजादः तस्याः उपरि हस्तं नोत्थापितवान् । अस्मिन्
चैरकार्ये संलग्नः अष्टजनानाम् उपरि यदा ग्रामीणाः आक्रमणं कृतवन्तः तदा
बिस्मिलेन महिलायाः हस्तात् आजादस्य भुशुण्डिं स्वीकर्तुं तां एका चपेटिका
दत्ता, आजादं कर्षित्वा बहिः आनीतं च । एतदनन्तरं दलेन केवलं
सर्वकारीयप्रतिष्ठानेषु एव लुण्ठनकार्यं सम्पादितुं निर्णयः स्वीकृतः । 1
जनवरी 1925 ख्रीस्ताब्दे वर्षे अनेन दलेन सम्पूर्णे भारते पत्रम् आवंटितं (द
रिवोल्युशनरी) इति यस्मिन् दलस्य नीतिनाम् उद्घाटनम् आसीत् । अस्मिन् पत्रे
सशस्त्रक्रान्तेः चर्चा आसीत् । सूचनायाः लेखकरूपेण विजयसिंह इति काल्पनिकनाम
दत्तमासीत् । शचीन्द्रनाथ सान्याल एतं पत्रं वंटितुं बंगालं प्रति गच्छन्
आसीत् तत्रैव मार्गे रक्षकैः तं बाँकुरा स्थाने बन्धने कृत्वा कारागारे पातितं ।
एच. आर. ए. इत्यस्य गठनावसरे एव एतेषु त्रिषु प्रमुखेषु (बिस्मिल, सान्याल,
चटर्जी) संगठनस्योद्देश्येषु मतवैभिन्यम् आसीत् ।
अस्य संघस्य नीतीनुसारं 9 अगस्त
1925 ख्रीस्ताब्दे काकोरीकाण्डं कृतं किन्तु ततः अपि पूर्वमेव अशफाक उल्ला खॉं
एतेषां घटनानां विरोधः कृतवान् । तस्य भयमासीत् यत् अनेन प्रशासनं तेषां दलस्य
मूलोच्छेदनं कर्तुं कृतसंकल्पं भविष्यति । अभवत् अपि तदैव । आग्लीयाः तु
चन्द्रशेखरं गृहीतुं न शक्तवन्तः किन्तु ते सर्वोच्चकार्यकर्तृन् पण्डित
रामप्रसाद बिस्मिल, अशफाकउल्ला खां, रोशन सिंह इत्यादीन 19 दिसम्बर 1926
ख्रीस्ताब्दे अथ च राजेन्द्रनाथ लाहिडी महोदयं ततोपि 2 दिनपूर्वमेव फॉंसी दत्वा
हतवन्तः । अस्मिन् समये प्रायशः दलं निष्कृयमभवत् । प्रायेण एकदा-द्विधा वा
चन्द्रशेखरेण भगतसिंहेन सह मिलित्वा बिस्मिलादिक्रान्तिकारिणां मोचनाय प्रयासं
कृतं किन्तु सफलतां न प्राप्तवन्तः ।
4 क्रान्तिकारिणां कृते फॉंसी, 16
आजीवनबन्धनदण्डानन्तरं चन्द्रशेखरेण उत्तरभारतस्य सर्वान् क्रान्तिकारिन्
आहूय 8 सितम्बर 1928 ख्रीस्ताब्दे देहली राज्यस्य फिरोजशाहकोटलाक्षेत्रे एका
गुप्तसभा कृता । अस्यां सभायामेव भगतसिंहमपि प्रचारकार्यस्य प्रमुखदायित्वं
दत्तम् । चन्द्रशेखरेण प्रमुखस्य दायित्वं स्वीकृतम् । संगठनस्य
नामपरिवर्तनं कृत्वा हिन्दुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन एसोसियेशन इति कृतम् ।
संघस्य लक्ष्यमासीत् - युद्ध अन्तिमनिर्णयपर्यन्तं भवेत् । अन्तिमनिर्णयः जयः
वा मृत्युः वा इति ।
चरम सक्रियता:-
आजादस्य प्रशंसकेषु पण्डितमोतीलाल
नेहः, पुरुषोत्तमदास टंडनयोः नाम अपि प्रसिद्धमस्ति । जवाहरलाल नेहरुमहोदयेन
आजादस्य मेलनं आनन्दभवन मध्ये एव अभवत् । नेहरुः चन्द्रशेखरआजादस्य विचाराणां
विरोधिः आसीत् । सः आजादं प्रति फांसीवादी मनोवृत्ति इति अभिधानमपि प्रयुज्ज्यते
स्म किन्तु तस्य विरोधः मन्मथनाथगुप्तेन बहुधा कृतः ।
भगतसिंहेन यदा असेम्बलीमध्ये
विस्फोटं कृतं तदा आजादः बहुवारं तस्य मुक्त्यर्थं प्रयासं कृतवान् । भगतसिंह,
सुखदेव, राजगुरुः एतेषां त्रयाणां फॉंसीदण्डम् अवरोद्धुं आजादः दुर्गा भ्रातृजायां
दुर्गां गान्धिपार्श्वे प्रेषितं, गान्धिना तु केवलं नकारात्मकप्रतिक्रिया एव
प्राप्ता तया । आजादः आत्मनः बलेन एव झॉंसी कानपुरनगयोर्ः स्थानं निर्मापितम् ।
झॉंसी मध्ये मास्टर रुद्रनारायण, सदाशिव मलकापुरकर, भगवानदास माहौर एवं च
विश्वनाथ वैशम्पायनादयाः सक्रियाः आसन्, कर्णपुरे च पण्डित शालिग्रामशुक्लः
आसीत् । 1 दिसम्बर 1930 ख्रीस्ताब्दे आजादेन सह मेलनाय गन्तुकामः शालिग्रामः
मार्गे एव रक्षकैः निपातितः ।
बलिदानम्:-
आजादेन नेहरुणा आग्रहः कृतः यत् सः
गान्धिनं प्रेरयेत् भगतादिनां फांसीदण्डं आजीवनकारावासदण्डे परिवर्तितुं, किन्तु
नेहःः तेन सह कलहः कृत्वा गन्तुं उक्तवान् । सः ततः साक्षात्
अल्फ्रेटपार्कमध्ये गतवान् । एकेन मित्रेण सह तत्र सः मन्त्रणायां व्यस्तः
आसीत् तदैव सर्वतः तं आंग्लरक्षकाः आविष्टवन्तः । तत्रैव तेन सह युद्धं कुर्वन्
आत्मनः अन्तिमगुलिकातः सः आत्मनः प्राणघातः कृतवान् । 27 फरवरी 1931
ख्रीस्ताब्दः इतिहासे वैशिष्ट्यं प्राप्तवान् ।
चन्द्रशेखर आजादः वीरतायाः नूतनी
परिभाषा लिखितवान् । तस्य मृत्युअनन्तरं आन्दोलनं इतोपि तीव्रतरं जातम् ।
तस्य बलिदानस्य 16 वर्षानन्तरं 15 अगस्त 1947 ख्रीस्ताब्दे भारतं
स्वतन्त्रं जातम् । तस्य स्वप्नः तु पूणर्ः किन्तु तत् द्रष्टुं सः
जीवितगात्रेण अस्माकं मध्ये उपस्थितः नासीत् । आजादः आत्मनः दलस्य
क्रान्तिकारिषु आदरदृष्ट्या दृष्टः सर्वेरपि । सर्वे तं सर्वदा पण्डितजी इति एव
सम्बोधितवन्तः । सः वास्तविकअर्थेषु पण्डितरामप्रसाद बिस्मिलस्य उत्तराधिकारी
आसीत् ।
जन्म प्रारम्भिकजीवनं च:-
सुसंस्काराः:-
चन्द्रशेखरस्य स्वभावे तस्य पितुः प्रतिबिम्बनम् आसीत् । सः पितावदेव स्वाभिमानी, हठधर्मी, साहसी वचनदृढः आसीत् । सः परेषामुपरि अत्याचारं न तु करोति स्म नैव सहते स्म ।
प्रथमा रोमांचकरी घटना:-
क्रान्तिकारी संगठनम्:-
चरम सक्रियता:-


text:
प्रतिदिन पारस चैनल पर पू॰ श्री ज्ञानमती माताजी षट्खण्डागम ग्रंथ का सार भक्तों को अपनी सरस एवं सरल वाणी से प्रदान कर रही है|
प.पू.आ. श्री चंदनामती माताजी द्वारा जैन धर्म का प्रारंभिक ज्ञान प्राप्त करें | 6 मई 2018 से प्रतिदिन पारस चैनल के सीधे प्रसारण पर प्रातः 6 से 7 बजे तक |
अष्टमी क्रिया ( संस्कृत )
अष्टमी क्रिया
‘‘स्यात् सिद्धश्रुतचारित्रशांतिभक्त्याष्टमी क्रिया।’’
सिद्धभक्ति, श्रुतभक्ति, सालोचना चारित्रभक्ति और शांतिभक्ति ऐसी चार भक्तियां करें। उसकी विधि निम्न प्रकार है-
नमोऽस्तु अष्टमीपर्वक्रियायां.....सिद्धभक्तिकायोत्सर्गं करोम्यहं।
(पंचांग नमस्कार करके तीन आवर्त एक शिरोनति करके सामायिक दण्डक पढ़कर पुनः तीन आवर्त एक शिरोनति करें। अनन्तर २७ उच्छ्वास में ९ बार मंत्र जपकर तीन आवर्त एक शिरोनति करके थोस्सामि स्तव पढ़कर पुनरपि तीन आवर्त एक शिरोनति करके सिद्ध-भक्ति पढ़ें।)
सिद्धभक्ति
सिद्धानुद्धूतकर्मप्रकृतिसमुदयान्साधितात्मस्वभावान् ।
वंदे सिद्धिप्रसिद्ध्यै तदनुपमगुणप्रग्रहाकृष्टितुष्टः।।
सिद्धिः स्वात्मोपलब्धिः प्रगुणगुणगणोच्छादिदोषापहारात्।
योग्योपादानयुक्त्या दृषद इह यथा हेमभावोपलब्धिः।।१।।
नाभावः सिद्धिरिष्टा न निजगुणहतिस्तत्तपोभिर्न युत्ते-
रस्त्यात्मानादिबद्धः स्वकृतजफलभुक् तत्क्षयान्मोक्षभागी।।
ज्ञाता द्रष्टा स्वदेहप्रमितिरुपसमाहारविस्तारधर्मा।
ध्रौव्योत्पत्तिव्ययात्मा स्वगुणयुत इतो नान्यथा साध्यसिद्धिः।।२।।
स त्वन्तर्बाह्यहेतुप्रभवविमलसद्दर्शनज्ञानचर्या-
सम्पद्धेतिप्रघातक्षतदुरिततया व्यञ्जिताचिन्त्यसारैः।।
कैवल्यज्ञानदृष्टिप्रवरसुखमहावीर्य-सम्यक्त्वलब्धि-
ज्योतिर्वातायनादिस्थिरपरमगुणैरद्भुतैर्भासमानः ।।३।।
जानन्पश्यन्समस्तं सममनुपरतं संप्रतृप्यन्वितन्वन्,
धुन्वन्ध्वान्तं नितान्तं निचितमनुसभं प्रीणयन्नीशभावम्।
कुर्वन्सर्वप्रजानामपरमभिभवन् ज्योतिरात्मानमात्मा।।
आत्मन्येवात्मनासौ क्षणमुपजनयन्सत्स्वयंभू प्रवृत्तः।।४।।
छिन्दन्शेषानशेषान्निगलबलकलींस्तैरनन्तस्वभावैः
सूक्ष्मत्वाग्र्यावगाहागुरुलघुकगुणैः क्षायिवैâः शोभमानः।
अन्यैश्चान्यव्यपोहप्रवणविषयसंप्राप्तिलब्धिप्रभावै-
रूध्र्वंव्रज्यास्वभावात्समयमुपगतो धाम्नि संतिष्ठतेग्र्ये।।५।।
अन्याकाराप्तिहेतुर्न च भवति परो येन तेनाल्पहीनः
प्रागात्मोपात्तदेहप्रतिकृतिरुचिराकार एव ह्यमूर्तः१।
क्षुत्तृष्णाश्वासकासज्वरमरणजरानिष्टयोगप्रमोह -
व्यापत्त्याद्युग्रदुःखप्रभवभवहतेः कोऽस्य सौख्यस्य माता।।६।।
आत्मोपादानसिद्धं स्वयमतिशयवद्वीतबाधं विशालं।
वृद्धिह्रासव्यपेतं विषयविरहितं निष्प्रतिद्वन्द्वभावम् ।
अन्यद्रव्यानपेक्षं निरुपमममितं शाश्वतं सर्वकालं।
उत्कृष्टानन्तसारं परमसुखमतस्तस्य सिद्धस्य जातम् ।।७।।
नार्थः क्षुत्तृट्विनाशाद्विविधरसयुतैरन्नपानैरशुच्या-
नास्पृष्टेर्गन्धमाल्यैर्नहि मृदुशयनैग्र्लानिनिद्राद्यभावात् ।
आतंकार्तेरभावे तदुपशमनसद्भेषजानर्थतावद्
दीपानर्थक्यवद्वा व्यपगततिमिरे दृश्यमाने समस्ते।।८।।
तादृक्सम्पत्समेता विविधनयतपः संयमज्ञानदृष्टि-
चर्यासिद्धाः समन्तात्प्रविततयशसो विश्वदेवाधिदेवाः।
भूता भव्या भवन्तः सकलजगति ये स्तूयमाना विशिष्टैः
तान्सर्वान्नौम्यनंतान्निजिगमिषुररं तत्स्वरूपं त्रिसन्ध्यम् ।।९।।
क्षेपक श्लोक-आर्या-
कृत्वा कायोत्सर्गं, चतुरष्टदोषविरहितं सुपरिशुद्धम् ।
अतिभक्ति-संप्रयुक्तो, यो वंदते स लघु लभते परमसुखम्।।
अंचलिका-इच्छामि भंत्ते! सिद्धभत्तिकाउस्सग्गो कओ तस्सालोचेउं सम्मणाण-सम्मदंसण-सम्मचारित्तजुत्ताणं अट्ठविहकम्मविप्पमुक्काणं अट्ठगुणसंपण्णाणं उढ्ढलोयमत्थयम्मि पयट्ठियाणं तवसिद्धाणं-णयसिद्धाणं संजमसिद्धाणं-चरित्तसिद्धाणं अतीताणागदवट्टमाण-कालत्तयसिद्धाणं सव्वसिद्धाणं णिच्चकालं अंचेमि पूजेमि वंदामि णमंसामि दुक्खक्खओ कम्मक्खओ बोहिलाहो सुगइगमणं समाहिमरणं जिणगुणसंपत्ति होउ मज्झं।
नमोऽस्तु अष्टमीपर्वक्रियायां.......श्रुतभक्तिकायोत्सर्गं करोम्यहं।
(पूर्वोक्त सामायिक दण्डक ९ जाप्य, थोस्सामिस्तव पढ़कर श्रुतभक्ति पढ़ें।)
श्रुतभक्ति
(पूर्वोक्त विधि से सामायिक दण्डक, ९ जाप्य और थोस्सामिस्तव पढ़कर चारित्रभक्ति पढ़ें पुनः ‘इच्छामि भंत्ते! अट्ठमियम्मि......’ आदि पाठ पढ़ें।)
स्तोष्ये संज्ञानानि, परोक्षप्रत्यक्षभेदभिन्नानि।
लोकालोकविलोकनलोलितसल्लोकलोचनानि सदा।।१।।
अभिमुखनियमितबोधनमाभिनिबोधिकमिंनद्रियेंद्रियजं।
बह्वाद्यवग्र्हादिककृतषट्त्रिंशत्त्रिशतभेदम् ।।२।।
विविधद्र्धिबुद्धिकोष्ठस्पुâटबीजपदानुसारिबुद्ध्यधिकं।
संभिन्नश्रोतृतया सार्धं श्रुतभाजनं वंदे।।३।।
श्रुतमपि जिनवरविहितं, गणधररचितं द्व्यनेकभेदस्थम्।
अंगांगबाह्यभावितमनंतविषयं नमस्यामि ।।४।।
पर्यायाक्षरपदसंघातप्रतिपत्तिकानुयोगविधीन् ।
प्राभृतकप्राभृतकं, प्राभृतकं वस्तु पूर्वं च।।५।।
तेषां समासतोऽपि च, विंशतिभेदान् समश्नुवानं तत्।
वंदे द्वादशधोत्तंâ, गभीरवर - शास्त्रपद्धत्या।।६।।
आचारं सूत्रकृतं, स्थानं समवायनामधेयं ।
व्याख्याप्रज्ञिंप्त च, ज्ञातृकथोपासकाध्ययने।।७।।
वंदेंऽतकृद्दशमनुत्तरोपपादिकदशं दशावस्थम् ।
प्रश्नव्याकरणं हि, विपाकसूत्रं च विनमामि।।८।।
परिकर्म च सूत्रं च, स्तौमि प्रथमानुयोगपूर्वगते।
साद्र्धं चूलिकयापि च, पंचविधं दृष्टिवादं च।।९।।
पूर्वगतं तु चतुर्दश-धोदितमुत्पादपूर्वमाद्यमहम् ।
आग्रायणीयमीडे, पुरुवीर्यानुप्रवादं च ।।१०।।
संततमहमभिवंदे, तथास्तिनास्तिप्रवादपूर्वं च।
ज्ञानप्रवादसत्यप्रवादमात्मप्रवादं च ।।११।।
कर्मप्रवादमीडेऽथ, प्रत्याख्याननामधेयं च।
दशमं विद्याधारं पृथुविद्यानुप्रवादं च ।।१२।।
कल्याणनामधेयं, प्राणावायं क्रियाविशालं च।
अथ लोकविंदुसारं, वंदे लोकाग्रसारपदं।।१३।।
दश च चतुर्दश चाष्टा-वष्टादश च द्वर्योिद्वषट्कं च।
षोडश च विंशतिं च, त्रिंशतमपि पंचदश च तथा।।१४।।
वस्तूनि दश दशान्येष्वनुपूर्वं भाषितानि पूर्वाणाम्।
प्रतिवस्तु प्राभृतकानि, विंशतिं विंशतिं नौमि।।१५।।
पूर्वांतं ह्यपरातं धु्रवमधु्रवच्यवनलब्धिनामानि।
अधु्रवसंप्रणिधिं चाप्यर्थं भौमावयाद्यं च।।१६।।
सर्वार्थकल्पनीयं, ज्ञानमतीतं त्वनागतं कालं।
सिद्धिमुपाध्यं च तथा, चतुर्दशवस्तूनि द्वितीयस्य।।१७।।
पंचमवस्तुचतुर्थ - प्राभृतकस्यानुयोगनामानि।
कृतिवेदने तथैव, स्पर्शनकर्मप्रकृतिमेव।।१८।।
बंधननिबंधनप्रक्रमानुपक्रममथाभ्युदयमोक्षौ ।
संक्रमलेश्ये च तथा, लेश्यायाः कर्मपरिणामौ।।१९।।
सातमसातं दीर्घं, ह्रस्वं भवधारणीयसंज्ञं च।
पुरुपुद्गलात्मनाम च, निधत्तमनिधत्तमभिनौमि।।२०।।
सनिकाचितमनिकाचितमथ कर्मस्थितिकपश्चिमश्वकंधौ।
अल्पबहुत्वं च यजे, तद्द्वाराणां चतुर्विंशम् ।।२१।।
कोटीनां द्वादशशत-मष्टापंचाशतं सहस्राणाम् ।
लक्षत्र्यशीतिमेव च, पंच च वंदे श्रुतपदानि।।२२।।
षोडशशतं चतुिंस्त्रशत्कोटीनां त्र्यशीतिलक्षाणि।
शतसंख्याष्टासप्तति-मष्टाशीतिं च पदवर्णान् ।।२३।।
सामायिकं चतुर्विंशति-स्तवं वंदना प्रतिक्रमणं।
वैनयिकं कृतिकर्म च, पृथुदशवैकालिकं च तथा।।२४।।
वरमुत्तराध्ययनमपि, कल्पव्यवहारमेवमभिवन्दे।
कल्पाकल्पं स्तौमि, महाकल्पं पुण्डरीकं च ।।२५।।
परिपाट्या प्रणिपतितोऽस्म्यहं महापुण्डरीकनामैव।
निपुणान्यशीतिकं च, प्रकीर्णकान्यङ्गबाह्यानि।।२६।।
पुद्गलमर्यादोत्तंâ, प्रत्यक्षं सप्रभेदमवधिं च।
देशावधिपरमावधि-सर्वावधिभेदमभिवन्दे ।।२७।।
परमनसि स्थितमर्थं, मनसा परिविद्य मंत्रिमहितगुणम्।
ऋजुविपुलमतिविकल्पं, स्तौमि मनःपर्ययज्ञानम् ।।२८।।
क्षायिकमनन्तमेकं, त्रिकालसर्वार्थयुगपदवभासम् ।
सकलसुखधाम सततं, वन्देऽहं केवलज्ञानम् ।।२९।।
एवमभिष्टुवतो मे, ज्ञानानि समस्तलोकचक्षूंषि।
लघु भवताज्ज्ञानद्र्धि, ज्र्ञानफलं सौख्यमच्यवनम् ।।३०।।
अंचलिका
इच्छामि भंते! सुदभत्तिकाउस्सग्गो कओ तस्सालोचेउं अंगोवंगपइण्णए पाहुडयपरियम्मसुत्तपढमाणुओगपुव्वगयचूलिया चेव१ सुत्तत्थयथुइधम्मकहाइयं णिच्चकालं अंचेमि, पूजेमि, वंदामि, णमंसामि, दुक्खक्खओ, कम्मक्खओ, बोहिलाहो, सुगइगमणं, समाहिमरणं, जिणगुणसंपत्ति होउ मज्झं।
नमोऽस्तु अष्टमीपर्वक्रियायां......सालोचनाचारित्रभक्तिकायोत्सर्गं करोम्यहं।
चारित्र भक्ति
भास्वन्मौलिमणिप्रभाप्रविसरोत्तुङ्गोत्तमाङ्गान्नतान् ।।
स्वेषां पादपयोरुहेषु मुनयश्चक्रू प्रकामं सदा।
वंदे पंचतयं तमद्य निगदन्नाचारमभ्यर्चितम् ।।१।।
अर्थव्यंजनतद्द्वयाविकलताकालोपधाप्रश्रयाः।
स्वाचार्याद्यनपन्हवो बहुमतिश्चेत्यष्टधा व्याहृतम्।।
श्रीमज्ज्ञातिकुलेन्दुना भगवता तीर्थस्य कत्र्रांऽजसा।
ज्ञानाचारमहं त्रिधा प्रणिपताम्युद्धूतये कर्मणाम् ।।२।।
शंकादृष्टिविमोहकांक्षणविधिव्यावृत्तिसन्नद्धतां।
वात्सल्यं विचिकित्सनादुपरतिं धर्मोपबृंहक्रियाम् ।।
शक्त्या शासनदीपनं हितपथाद्भ्रष्टस्य संस्थापनम् ।
वंदे दर्शनगोचरं सुचरितं मूध्र्ना नमन्नादरात् ।।३।।
एकान्ते शयनोपवेशनकृतिः संतापनं तानवम् ।
संख्यावृत्तिनिबन्धनामनशनं विष्वाणमद्र्धोदरम् ।।
त्यागं चेन्द्रियदन्तिनो मदयतः स्वादो रसस्यानिशम्।
षोढा बाह्यमहं स्तुवे शिवगतिप्राप्त्यभ्युपायं तपः।।४।।
स्वाध्याय: शुभकर्मणश्चयुतवतः संप्रत्यवस्थापनम् ।
ध्यानं व्यापृतिरामयाविनि गुरौ वृद्धे च बाले यतौ।।
कायोत्सर्जनसत्क्रिया विनय इत्येवं तपः षड्विधं।
वंदेऽभ्यंतरमन्तरंगबलवद्विद्वेषिविध्वंसनम् ।।५।।
सम्यग्ज्ञानविलोचनस्य दधतः श्रद्धानमर्हन्मते।
वीर्यस्याविनिगूहनेन तपसि स्वस्य प्रयत्नाद्यतेः।।
या वृत्तिस्तरणीव नौरविवरा लघ्वी भवोदन्वतो।
वीर्याचारमहं तमूर्जितगुणं वंदे सतामर्चितम् ।।६।।
तिस्रः सत्तमगुप्तयस्तनुमनोभाषानिमित्तोदयाः।
पंचेर्यादिसमाश्रयाः समितयः पंचव्रतानीत्यपि।।
चारित्रोपहितं त्रयोदशतयं पूर्वं न दृष्टं परै-
राचारं परमेष्ठिनो जिनपतेर्वीरं नमामो वयम् ।।७।।
आचारं सहपंचभेदमुदितं तीर्थं परं मंगलं।
निर्ग्रन्थानपि सच्चरित्रमहतो वंदे समग्रान्यतीन् ।।
आत्माधीनसुखोदयामनुपमां लक्ष्मीमविध्वंसिनी-
मिच्छन्केवलदर्शनावगमनप्राज्यप्रकाशोज्वलाम् ।।८।।
अज्ञानाद्यदवीवृतं नियमिनोऽवर्तिष्यहं चान्यथा।
तस्मिन्नर्जितमस्यति प्रतिनवं चैनो निराकुर्वति।।
वृत्ते सप्ततयीं निधिं सुतपसामृद्धिं नयत्यद्भुतं।
तन्मिथ्या गुरु दुष्कृतं भवतु मे स्वं निंदतो निंदितम्।।९।।
संसारव्यसनाहतिप्रचलिता नित्योदयप्रार्थिनः।
प्रत्यासन्नविमुक्तयः सुुमतयः शांतैनसः प्राणिनः।।
मोक्षस्यैव कृतं विशालमतुलं सोपानमुच्चैस्तरा-
मारोहन्तु चारित्रमुत्तममिदं जैनेन्द्रमोजस्विनः।।१०।।
अंचलिका-इच्छामि भन्ते! चारित्तभत्तिकाउस्सग्गो कओ तस्सालोचेउं। सम्मण्णाणुज्जोयस्स सम्मत्ताहिट्ठिस्स सव्वपहाणस्स णिव्वाणमग्गस्स कम्मणिज्जरफलस्स खमाहारस्स पंचमहव्वयसंपुण्णस्स तिगुत्तिगुत्तस्स पंचसमिदिजुत्तस्स णाणज्झाण-साहणस्स समयाइवपवेसयस्स सम्मचारित्तस्स, णिच्चकालं अंचेमि पूजेमि वन्दामि णमंसामि, दुक्खक्खओ, कम्मक्खओ, बोहिलाहो, सुगइगमणं, समाहिमरणं जिणगुणसंपत्ति होउ मज्झं।
चारित्रालोचना-इच्छामि भंते! अट्ठमियम्मि आलोचेउं अट्ठण्हं दिवसाणं अट्ठण्हं राईणं अब्भंतरादो पंचविहो आयारो णाणायारो दंसणायारो तवायारो वीरियायारो चरित्तायारो चेदि।
तत्थ णाणायारो, काले, विणए, उवहाणे, बहुमाणे, तहेव अणिण्हवणे, विंजण-अत्थ-तदुभये चेदि णाणायारो अट्ठविहो परिहाविदो, से अक्खरहीणं वा, सरहीणं वा, पदहीणं वा, विंजणहीणं वा, अत्थहीणं वा, गंथहीणं वा, थएसु वा, थुईसु वा, अत्थक्खाणेसु वा, अणियोगेसु वा, अणियोगद्दारेसु वा, अकाले सज्झाओ कओ वा, कारिदो वा, कीरंतो वा, समणुमण्णिदो, काले वा परिहाविदो अच्छाकारिदं, मिच्छा मेलिदं, आमेलिदं, वामेलिदं, अण्णहादिण्णं, अण्णहा पडिच्छिदं, आवासएसु परिहीणदाए, तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।।१।।
दंसणायारो अट्ठविहो, णिस्संकिय णिक्कंखिय णिव्विदिगिंछा१ अमूढदिट्ठी य, उवगूहण ठिदिकरणं वच्छल्ल२ पहावणा चेदि। अट्ठविहो परिहाविदो, संकाए कंखाए विदिगिंछाए३ अण्णदिट्ठीपसंसणदाए परपाखण्ड-पसंसणदाए अणायदणसेवणदाए अवच्छल्लदाए अप्पहावणदाए, तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।।२।।
तवायारो वारसविहो, अब्भंतरो छव्विहो बाहिरो छव्विहो चेदि तत्थ बाहिरो अणसणं आमोदरियं४ वित्तिपरिसंखा रसपरिच्चाओ सरीरपरिच्चाओ विवित्त-सयणासणं चेदि। तत्थ अब्भंतरो पायच्छित्तं विणओ वेज्जावच्चं सज्झाओ झाणं विउस्सग्गो चेदि। अब्भंतरं बाहिरं बारसविहं तवोकम्मं ण कदं णिसण्णेण, पडिक्कंतं, तस्स मिच्छा मे दुक्कडंं।।३।।
वीरियायारो पंचविहो परिहाविदो वरवीरियपरिक्कमेण जहुत्तमाणेण बलेण वीरिएण परिक्कमेण१ णिगूहियं तवोकम्मं ण कदं णिसण्णेण पडिक्कंतं तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।।४।।
चरित्तायारो तेरसविहो परिहाविदो, पंचमहव्वयाणि, पंच समिदीओ, तिगुत्तीओ चेदि। तत्थ पढमं महव्वदं पाणादिवादादो वेरमणं। से पुढविकाइया जीवा असंखेज्जासंखेज्जा, आउकाइया जीवा असंखेज्जासंखेज्जा, तेउकाइया जीवा असंखेज्जासंखेज्जा, वाउकाइया जीवा असंखेज्जासंखेज्जा, वणप्फ-दिकाइया जीवा अणंताणंता, हरिया बीया अंकुरा छिण्णा भिण्णा, तस्स उद्दावणं परिदावणं विराहणं उवघादो कदो वा कारिदो वा कीरंतो वा समणुमण्णिदो तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।
बेइंदिया जीवा असंखेज्जासंखेज्जा, कुक्खिकिमिशंख-खुल्लय-वराडय-अक्ख१-रिट्ठ-गंडवाल-संबुक्क२-सिप्पि-पुलविकाइया३ (पुलविआइया) तेसिं उद्दावणं परिदावणं विराहणं उवघादो कदो वा कारिदो वा कीरंतो वा समणुमण्णिदो तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।
तेइंदिया जीवा असंखेज्जासंखेज्जा, कुंथुद्देहियविंछिय-गोभिंद-गोजूव-मक्कुण-पिपीलियाइया, तेसिं उद्दावणं परिदावणं विराहणं उवघादो कदो वा कारिदो वा कीरंतो वा समणुमण्णिदो तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।
चउरिंदिया जीवा असंखेज्जासंखेज्जा, दंसमंसय (मसय)-मक्खिय-पयंग-कीड-भमर-महुयरि-गोमक्खि-याइया, तेसिं उद्दावणं परिदावणं विराहणं उवघादो कदो वा कारिदो वा कीरंतो वा समणुमण्णिदो तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।
पंचिदिया जीवा असंखेज्जासंखेजा, अंडाइया पोदाइया जराइया रसाइया संसेदिमा सम्मुच्छिमा उब्भेदिमा उववादिमा अवि चउरासीदिजोणि-पमुह-सदसहस्सेसु, एदेिंस उद्दावणं परिदावणं विराहणं उवघादो कदो वा कारिदो वा कीरंतो वा समणुमण्णिदो तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।।१।।
अहावरे१ दुव्वे२ महव्वदे मुसावादादो वेरमणं, से कोहेण वा माणेण वा माएण वा लोहेण वा राएण वा दोसेण वा मोहेण वा हस्सेण वा भएण वा (पदोसेण वा) पमादेण वा पेम्मेण वा पिवासेण वा लज्जेण वा गारवेण वा अणादरेण वा केणवि कारणेण जादेण वा सव्वो मुुसावादो भासिओ भासाविओ भासिज्जंतो वि समणुमण्णिदो तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।।२।।
अहावरे तव्वे३ महव्वदे अदिण्णादाणादो वेरमणं, से गामे वा णयरे वा खेडे वा कव्वडे वा मंडबे वा मंडले वा पट्टणे वा दोणमुहे वा घोसे वा आसमे वा सहाए वा संवाहे वा सण्णिवेसे वा तिणं१ वा कट्ठं वा वियडिं वा मणिं वा एवमाइयं अदत्तं गिण्हियं२ गेण्हावियं गेण्हिज्जंतं समणुमण्णिदो तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।।३।।
अहावरे चउत्थे महव्वदे मेहुणादो वेरमणं, से दिेविएसु वा माणुसिएसु वा तेरिच्छिएसु३ वा अचेयणिएसु वा मणुणामणुणेसु४ रूवेसु मणुणामणुणेसु सद्देसु मणुणामणुणेसु गंधेसु मणुणामणुणेसु रसेसु मणुणामणुणेसु फासेसु चकिंखदियपरिणामे सोदिंदियपरिणामे घाणिंदियपरिणामे जिब्भिंदिय-परिणामे फासिंदियपरिणामे णोइंदियपरिणामे अगुत्तेण अगुत्तिंदिएण णवविहं बंभचरियं५ ण रक्खियं ण रक्खावियं ण रक्खिज्जंतो वि समणुमण्णिदो तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।।४।।
अहावरे पंचमे महव्वदे परिग्गहादो वेरमणं, सो वि परिग्गहो दुविहो, अब्भंतरो बाहिरो चेदि तत्थ अब्भंतरो परिग्गहो णाणावरणीयं दंसणावरणीयं वेयणीयं मोहणीयं आउग्गं णामं गोदं अंतरायं चेदि अट्ठविहो, तत्थ बाहिरो परिग्गहो उवयरणभंड-फलह-पीढ-कमंडलु-संथार-सेज्ज-उवसेज्ज-भत्त-पाणादिभेएण अणेयविहो, एदेण परिग्गहेण अट्ठविहं कम्मरयं बद्धं बद्धावियं बद्धज्जंतं पि समणुमण्णिदो तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।।५।।
अहावरे छट्ठे अणुव्वदे राइभोयणादो वेरमणं, से असणं पाणं खाइयं साइयं चेदि चउव्विहो आहारो, से तित्तो वा कडुओ वा कसाइलो वा अमिलो१ वा महुरो वा लवणो वा दुिंच्चतिओ दुब्भासिओ दुप्परिणामिओ दुस्सिमिणिओ रत्तीए भुत्तो भुंजवियो भुज्जिज्जंतो वा समणुमण्णिदो तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।।छ।।
पंचसमिदीओ ईरियासमिदी भासासमिदी एसणासमिदी आदाण-णिक्खेवणसमिदी उच्चार-पस्सवण-खेल-सिंहाणय-वियडि-पइट्ठावणासमिदी चेदि। तत्थ ईरियासमिदी पुव्वुत्तर-दक्खिण-पच्छिम-चउदिसि-विदिसासु विहर-माणेण जुगंतर-दिट्ठिणा भव्वेण दट्ठव्वा डवडव-चरियाए पमाददोसेण पाण-भूद-जीव-सत्ताणं उवघादो कदो वा कारिदो वा कीरंतो वा समणुमण्णिदो तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।।६।।
तत्थ भासासमिदी कक्कसा कडुया (कडुआ) परुसा णिट्ठुरा परकोहिणी१ मज्झंकिसा२ अइमाणिणी अणयंकरा छेयंकरा३ भूयाण वहंकरा४ चेदि दसविहा भासा भासिया भासाविया भासिज्जंतो पि समणुमण्णिदो तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।।७।।
तत्थ एसणासमिदी आहाकम्मेण वा पच्छाकम्मेण वा पुराकम्मेण वा उद्दिट्ठयडेण वा णिद्दिट्ठयडेण वा कीडयडेण वा साइया रसाइया सइंगाला सधूमिया अइगिद्धीए अग्गिव छण्हं जीवणिकायाणं विराहणं काऊण अपरिसुद्धं१ भिक्खं अण्णं पाणं आहारादियं आहारियं आहारावियं आहारिज्जंतं पि समणुमण्णिदो तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।।८।।
तत्थ आदाणणिक्खेवणसमिदी चक्कलं वा फलहं वा पोथयं वा कमंडलुं वा वियडिं वा मणिं वा एवमाइयं उवयरणं अप्पडिलेहिऊण गेण्हंतेण वा ठवंतेण वा पाणभूद-जीवसत्ताणं उवघादो कदो वा कारिदो वा कीरंतो वा समणुमण्णिदो तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।।९।।
तत्थ उच्चार-पस्सवण-खेल-सिंहाणय-वियडि-पइट्ठावणिया समिदी रत्तीए वा वियाले वा अचक्खुविसए अवत्थंडिले अब्भोवयासे२ सणिद्धे सबीए सहरिए एवमाइऐसु अप्पासुगट्ठाणेसु पइट्ठावंतेण पाणभूद-जीवसत्ताणं उवघादो कदो वा कारिदो वा कीरंतो वा समणुमण्णिदो तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।।१०।।
तिण्णि गुत्तीओ, मणगुत्तीओ वचिगुत्तीओ कायगुत्तीओ१ चेदि, तत्थ मणगुत्ती अट्टे झाणे रुद्दे झाणे इहलोयसण्णाए परलोयसण्णाए आहारसण्णाए भयसण्णाए मेहुणसण्णाए परिग्गहसण्णाए एवमाइयासु जा मणगुत्ती ण रक्खिया ण रक्खाविया व रक्खिज्जंतं पि समणुमण्णिदो तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।।११।।
तत्थ वचिगुत्ती इत्थिकहाए अत्थकहाए भत्तकहाए रायकहाए चोरकहाए वेरकहाए परपासंडकहाए एवमाइयासु जा वचिगुत्ती ण रक्खिया ण रक्खाविया ण रक्खिज्जंतं पि समणुमण्णिदो तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।।१२।।
तत्थ कायगुत्ती चित्तकम्मेसु वा पोत्तकम्मेसु वा कट्ठकम्मेसु वा लेप्पकम्मेसु वा एवमाइयासु जा कायगुत्ती ण रक्खिया ण रक्खाविया ण रक्खिज्जंतं पि समणुमण्णिदो तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।।१३।।
णव बंभचेरगुत्तीसु, चउसु सण्णासु, चउसु पच्चएसु, दोसु, अट्टरुद्द-संकिलेस-परिणामेसु, तीसु अप्पसत्त्थ-संकिलेस-परिणामेसु, मिच्छाणाण१-मिच्छादंसण-मिच्छाचरित्तेसु, चउसु उवसग्गेसु, पंचसु चरित्तेसु, छसु जीवणिकाएसु, छसु आवासएसु, सत्तसु भएसु, अट्ठसु सुद्धीसु, दससु समणधम्मेसु, दससु धम्मज्झाणेसु, दससु मुंडेसु, बारसेसु संजमेसु, बावीसाए परीसहेसु, पणवीसाए भावणासु, पणवीसाए किरियासु, अट्ठारस-सीलसहस्सेसु,चउरासीदिगुण-सयसहस्सेसु, मूलगुणेसु, उत्तरगुणेसु, अट्ठमियम्मि अइक्कमो वदिक्कम्मो अइचारो अणाचारो आभोगो अणाभोगो जो तं पडिक्कमामि मए पडिक्कंतं, तस्स मे सम्मत्तमरणं समाहिमरणं पंडियमरणं वीरियमरणं दुक्खक्खओ कम्मक्खओ बोहिलाहो सुगइगमणं समाहिमरणं जिणगुणसम्पत्ती होउ मज्झं।
नमोऽस्तु अष्टमीपर्वक्रियायां......शांतिभक्ति कायोत्सर्गं करोम्यहं।
शांतिभक्ति
हेतुस्तत्र विचित्रदुःखनिचयः, संसारघोरार्णवः।।
अत्यन्तस्पुâरदुग्ररश्मिनिकर-व्याकीर्णभूमण्डलो।
ग्रैैष्मः कारयतीन्दुपादसलिल-च्छायानुरागं रविः।।१।।
व्रुâद्धाशीर्विषदष्टदुर्जयविषज्वालावलीविक्रमो।
विद्याभेषजमन्त्रतोयहवनैर्याति प्रशांतिं यथा।।
तद्वत्ते चरणारुणांबुजयुग-स्तोत्रोन्मुखानां नृणाम्।
विघ्नाः कायविनायकाश्च सहसा, शाम्यन्त्यहो! विस्मयः।।२।।
संतप्तोत्तमकांचनक्षितिधरश्रीस्पद्र्धिगौरद्युते।
पुंसां त्वच्चरणप्रणामकरणात्, पीडाः प्रयान्ति क्षयं।।
उद्यद्भास्करविस्पुâरत्करशतव्याघातनिष्कासिता।
नानादेहिविलोचनद्युतिहरा, शीघ्रं यथा शर्वरी।।३।।
त्रैलोक्येश्वरभंगलब्धविजयादत्यन्तरौद्रात्मकान् ।
नानाजन्मशतान्तरेषु पुरतो, जीवस्य संसारिणः।।
को वा प्रस्खलतीह केन विधिना, कालोग्रदावानला-
न्नस्याच्चेत्तव पादपद्मयुगलस्तुत्यापगावारणम्।।४।।
लोकालोकनिरन्तरप्रविततज्ञानैकमूर्ते! विभो!।
नानारत्नपिनद्धदंडरुचिरश्वेतातपत्रत्रय! ।।
त्वत्पादद्वयपूतगीतरवतः शीघ्रं द्रवन्त्यामयाः।
दर्पाध्मातमृगेन्द्रभीमनिनदाद्वन्या यथा कुञ्जराः।।५।।
दिव्यस्त्रीनयनाभिराम! विपुलश्रीमेरुचूडामणे!
भास्वद्बालदिवाकरद्युतिहरप्राणीष्टभामंडल!।।
अव्याबाधमचिन्त्यसारमतुलं, त्यक्तोपमं शाश्वतं।
सौख्यं त्वच्चरणारविंदयुगलस्तुत्यैव संप्राप्यते।।६।।
यावन्नोदयते प्रभापरिकरः, श्रीभास्करो भासयं-
स्तावद्-धारयतीह पंकजवनं, निद्रातिभारश्रमम् ।।
यावत्त्वच्चरणद्वयस्य भगवन्न स्यात्प्रसादोदय-
स्तावज्जीवनिकाय एष वहति प्रायेण पापं महत्।।७।।
शांतिं शान्तिजिनेन्द्र! शांतमनसस्त्वत्पादपद्माश्रयात्।
संप्राप्ताः पृथिवीतलेषु बहवः शांत्यर्थिनः प्राणिनः।।
कारुण्यान्मम भाक्तिकस्य च विभो! दृष्टिं प्रसन्नां कुरु।
त्वत्पादद्वयदैवतस्य गदतः शांत्यष्टकं भक्तितः।।८।।
शांतिजिनं शशिनिर्मलवक्त्रं, शीलगुणव्रतसंयमपात्रम्।
अष्टशतार्चितलक्षणगात्रं, नौमि जिनोत्तममम्बुजनेत्रम्।।९।।
पंचममीप्सितचक्रधराणां, पूजितमिंद्र-नरेन्द्रगणैश्च।
शांतिकरं गणशांतिमभीप्सुः षोडशतीर्थकरं प्रणमामि।।१०।।
दिव्यतरुः सुरपुष्पसुवृष्टिर्दुन्दुभिरासनयोजनघोषौ।
आतपवारणचामरयुग्मे, यस्य विभाति च मंडलतेजः।।११।।
तं जगदर्चितशांतिजिनेन्द्रं, शांतिकरं शिरसा प्रणमामि।
सर्वगणाय तु यच्छतु शांतिं, मह्यमरं पठते परमां च।।१२।।
येभ्यर्चिता मुकुटकुंडलहाररत्नैः।
शक्रादिभिः सुरगणैः स्तुतपादपद्माः।।
ते मे जिनाः प्रवरवंशजगत्प्रदीपाः।
तीर्थंकराः सततशांतिकरा भवंतु।।१३।।
संपूजकानां प्रतिपालकानां, यतीन्द्रसामान्यतपोधनानां।
देशस्य राष्ट्रस्य पुरस्य राज्ञः, करोतु शांतिं भगवान् जिनेन्द्रः।।१४।।
क्षेमं सर्वप्रजानां प्रभवतु बलवान्धार्मिको भूमिपालः।
काले काले च सम्यग्वर्षतु मघवा व्याधयो यांतु नाशं।।
दुर्भिक्षं चोरिमारी क्षणमपि जगतां मा स्म भूज्जीवलोके।
जैनेन्द्रं धर्मचक्रं प्रभवतु सततं, सर्वसौख्यप्रदायि।।१५।।
क्षेपक श्लोकौ
तद्द्रव्यमव्ययमुदेतु शुभः स देशः, संतन्यतां प्रतपतां सततं स कालः।
भावः स नन्दतु सदा यदनुग्रहेण, रत्नत्रयं प्रतपतीह मुमुक्षवर्गे।।१६।।
प्रध्वस्तघातिकर्माणः, केवलज्ञानभास्कराः।
कुर्वन्तु जगतां शांतिं, वृषभाद्या जिनेश्वराः।।१७।।
अंचलिका-इच्छामि भंते! संतिभत्ति काउस्सग्गो कओ तस्सालोचेउं पंचमहाकल्लाण-संपण्णाणं, अट्ठमहापाडिहेरसहियाणं, चउतीसाति-सयविशेषसंजुत्ताणं, बत्तीसदेवेंदमणिमयमउडमत्थयमहियाणं, बलदेववा-सुदेवचक्कहररिसिमुणिजइअणगारोवगूढाणं, थुइसयसहस्सणिलयाणं उसहाइवीरपच्छिममंगलमहापुरिसाणं, णिच्चकालं अंचेमि, पूजेमि, वंदामि, णमंसामि, दुक्खक्खओ कम्मक्खओ, बोहिलाहो, सुगइगमणं, समाहिमरणं, जिनगुणसंपत्ति होउ मज्झं।
नमोऽस्तु अष्टमीपर्वक्रियायां.......सिद्ध-श्रुत-सालोचना-चारित्र-शांति-भक्तीः कृत्वा समाधिभक्तिकायोत्सर्गं करोम्यहं।
समाधि भक्ति
पश्यन्पश्यामि देव त्वां, केवलज्ञानचक्षुषा।।१।।
शास्त्राभ्यासो जिनपतिनुतिः संगतिः सर्वदार्यैः।
सद्वृत्तानां गुणगणकथा, दोषवादे च मौनम् ।।
सर्वस्यापि प्रियहितवचो, भावना चात्मतत्त्वे।
सम्पद्यंतां मम भवभवे, यावदेतेऽपवर्गः।।२।।
जैनमार्गरुचिरन्यमार्गनिर्वेगता जिनगुणस्तुतौ मतिः।
निष्कलंकविमलोक्तिभावनाः, सम्भवन्तु मम जन्मजन्मनि।।३।।
गुरुमूले यतिनिचिते, चैत्यसिद्धांतवार्धिसद्घोषे।
मम भवतु जन्मजन्मनि, सन्यसन समन्वितं मरणम्।।४।।
जन्मजन्मकृतं पापं, जन्मकोटिसमार्जितम् ।
जन्ममृत्युजरामूलं, हन्यते जिनवंदनात् ।।५।।
आबाल्याज्जिनदेवदेव! भवतः श्रीपादयोःसेवया।
सेवासक्तविनेयकल्पलतया कालोद्ययावद्गतः।।
त्वां तस्याः फलमर्थये, तदधुना प्राणप्रयाणक्षणे।
त्वन्नामप्रतिबद्धवर्णपठने, कंठोस्त्वकुंठो मम।।६।।
तव पादौ मम हृदये, मम हृदयं तव पदद्वये लीनम् ।
तिष्ठतु जिनेन्द्र! तावद्यावन्निर्वाणसंप्राप्तिः।।७।।
एकापि समर्थेयं, जिनभक्तिदुर्गिंत निवारयितुम्।
पुण्यानि च पूरयितुं, दातुं मुक्तिश्रियं कृतिन:।।८।।
पंच अरिंजयणामे, पंचय मदिसायरे जिणे वंदे।
पंच जसोयरणामे, पंचय सीमंदरे वंदे१।।९।।
रयणत्तयं च वंदे, चउवीसजिणे च सव्वदा वंदे।
पंचगुरूणां वंदे, चारणचरणं सदा वंदे।।१०।।
अर्हमित्यक्षरब्रह्म - वाचकं परमेष्ठिनः।
सिद्धचक्रस्य सद्बीजं, सर्वतः प्रणिदध्महे।।११।।
कर्माष्टकविनिर्मुत्तं, मोक्षलक्ष्मीनिकेतनम्।
सम्यक्त्वादिगुणोपेतं, सिद्धचक्रं नमाम्यहम्।।१२।।
आकृष्टिं सुरसंपदां विदधते, मुक्तिश्रियो वश्यतां।
उच्चाटं विपदां चतुर्गतिभुवां, विद्वैषमात्मैनसाम्।।
स्तम्भं दुर्गमनं प्रति प्रयततो, मोहस्य सम्मोहनम्।
पायात्पंचनमस्क्रियाक्षरमयी, साराधना देवता।।१३।।
अनंतानन्तसंसार - संततिच्छेदकारणम् ।
जिनराजपदाम्भोज - स्मरणं शरणं मम।।१४।।
अन्यथा शरणं नास्ति, त्वमेव शरणं मम।
तस्मात्कारुण्यभावेन, रक्ष रक्ष जिनेश्वर!।।१५।।
नहि त्राता नहि त्राता, नहि त्राता जगत्त्रये।
वीतरागात्परो देवो, न भूतो न भविष्यति।।१६।।
जिने भक्ति-र्जिने भक्ति-र्जिने भक्ति-र्दिने दिने।
सदा मेऽस्तु सदा मेऽस्तु, सदा मेऽस्तु भवे भवे।।१७।।
याचेऽहं याचेऽहं जिन! तव चरणारविन्दयोर्भक्तिम्।
याचेऽहं याचेऽहं पुनरपि तामेव तामेव।।१८।।
विघ्नौघाः प्रलयं यान्ति, शाकिनीभूतपन्नगाः।
विषो निर्विषतां याति, स्तूयमाने जिनेश्वरे।।१९।।


text:
हेमन्तव्रज्या
यात्रालग्नं तुहिनमरुतां बान्धवः कुन्दलक्ष्म्याः कालः सो ऽयं कमलसरसां सम्पदः कालदूतः ।
निद्राव्याजाज् जडिमविधुरा यत्र गाढे ऽपि मन्तौ वामाः कण्ठग्रहम् अशिथिलं प्रेयसाम् आद्रियन्ते १२.१ ॥२९३॥
अग्रे श्यामलबिन्दुबद्धतिलकैर् मध्ये ऽपि पाकान्वय- प्रौढीभूतपटोलपाटलतरैर् मूले मनाग्बभ्रुभिः ।
वृन्ते कर्कशकीरपिच्छहरिभिः स्थूलैः फलैर् बन्धुराः सम्प्रत्य् उत्सुकयन्ति कस्य न मनः पूगद्रुमाणां छटाः १२.२ ॥२९४॥
दलानां मूलेषु स्तिमितपतितं केसररजः समीरो नेदानीं हरति हरितालद्युतिहरम् ।
कुमुद्वत्याः कोषे मधु शिशिरमिश्रं मधुलिहो लिहन्ति प्रत्यूषे विरसविरसं मन्दरुचयः १२.३ ॥२९५॥
आवाति स्फुटितप्रियङ्गुसुरभिर् नीहारवारिच्छलात् स्वच्छन्दं कमलाकरेषु विकिरन् प्रच्छन्नवह्निच्छटाः ।
प्रातः कुन्दसमृद्धिदर्शनरसप्रीतिप्रकर्षोल्लसन्- मालाकारवधूकपोलपुलकस्थैर्यक्षमो मारुतः १२.४ ॥२९६॥
गर्वायन्ते पलालं प्रति पथिकशतैः पामराः स्तूयमाना गोपान् गोगर्भिणीनां सुखयति बहुलो रात्रिरोमन्थबाष्पः ।
प्रातः पृष्ठावगाढप्रथमरविरुचिर् ग्रामसीमोपशल्ये शेते सिद्धार्थपुष्पच्छन्दनचितहिमक्लिन्नपक्ष्मा महोक्षः १२.५ ॥२९७॥
योगेश्वरस्य
कटुमधुराण्य् आमोदैः पर्णैर् उत्कीर्णपत्रभङ्गानि ।
दमनकवनानि सम्प्रति काण्डैर् एकान्तपाण्डूनि १२.६ ॥२९८॥
लघुनि तृणकुटीरे क्षेत्रकोणे यवानां नवकलमपलालस्रस्तरे सोपधाने ।
परिहरति सुषुप्तं हालिकद्वन्द्वम् आरात् स्तनकलशमहोष्माबद्धरेखस् तुषारः १२.७ ॥२९९॥
क्षेत्रोपान्तपलायमानशशकद्वन्द्वं परीक्ष्यापरान् आहूयातिरसेन कर्षकजनान् आबद्धकोलाहलाः ।
हस्तारोपितदात्ररज्जुलगुडैर् वृद्धैर् अवृद्धैः सह त्यक्त्वा शालिचिकर्तिषाम् इत इतो धान्वन्त्य् अमी पामराः १२.८ ॥३००॥
कृत्वा पृष्ठतरे पटच्चरम् अथ ज्योतिःप्रतङ्काङ्कयोर् ऊर्वोर् अन्तरयोर् निषेदुषि करौ कृत्वा कुकूलानले ।
पार्श्वौ कम्पजडौ पिधाय कफणिद्वन्द्वेन रोमाञ्चिता प्रातर् नो न च सायम् अद्य जरती गेहोदरं मुञ्चति १२.९ ॥३०१॥
वैश्यस्य
प्रोपोसेस् तेन्ततिवेल्य् क्षताङ्का fओर् प्रतङ्का इन् अ.
धूमप्रायः प्रतिमुहुर् अतिक्षोभनोद्वान्ततेजाः कारीषाग्निः सततमृतुना सेव्यतां नीयमानः ।
बाहुक्षेपात् स्तनपरिसराद् अस्तलीलांशुकाभिर् घोषस्त्रीभिर् दिवसविरतौ भाति निर्विश्यमानः १२.१० ॥३०२॥
आभोगिनः किम् अपि सम्प्रति वासरान्ते सम्पन्नशालिखलपल्लवितोपशल्याः ।
ग्रामास् तुषारबन्धुरगोमयाग्नि- धूमावलीवलयमेखलिनो हरन्ति १२.११ ॥३०३॥
अभिनन्दस्य
मूले हरिन्ति किंचित् पार्श्वे पीतानि लोहितान्य् अग्रे ।
मधुरसुरभीणि सम्प्रत्य् अगाढपाकानि बदराणि १२.१२ ॥३०४॥
तस्यैव
भद्रं ते सदृशं यद् अध्वगशतैः कीर्तिस् तवोद्गीयते स्थाने रूपम् अनुत्तमं सुकृतिनो दानेन कर्णो जितः ।
इत्य् आलोक्य चिरं दृशा कृपणया दूरागतेन स्तुतः पान्थेनैकपलालमुष्टिरुचिना गर्वायते हालिकः १२.१३ ॥३०५॥
योगेश्वरस्य
इति हेमन्तव्रज्या
Translation - भाषांतर
N/A


text:
मातृकाग्रन्थः
मातृकाग्रन्थः कश्चन हस्तलिखितः ग्रन्थविशेषः। एतस्य हस्तप्रतिः, लिपिग्रन्थः इत्यादीनि नामानि अपि सन्ति। आङ्ग्लभाषायां Manuscript इति शब्देन प्रसिद्धः एषः ग्रन्थः MS उत MSS इत्यनेन लघुना नाम्ना अपि आख्यायते। हिन्दीभाषायां 'पाण्डुलिपि', 'हस्तलेख', 'हस्तलिपि' इत्यादीनि नामानि प्रसिद्धानि। षोडशशताब्द्याः (१६) आरम्भे संस्कृतस्य वैदेशिकैः अध्ययनम् आरब्धम् इति मन्यते। आरम्भोत्तरं तत्प्रसिद्धिः सप्तदशशताब्द्याः अन्ते, अष्टादशशताब्द्याः आरम्भे च मन्यते। तस्मिन् कालखण्डे भारते स्थितमातृकाग्रन्थानां पठनं, संरक्षणं च विविधैः सङ्घटनैः कृतम्।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
मातृकाग्रन्थानां मुख्योद्देशः भारतीयज्ञानस्य अतिप्राचीनपरम्परायाः संरक्षणं वर्तते। वेदानां गभीरज्ञानाद् आरभ्य पञ्चतन्त्रस्य बालकथापर्यन्तं संस्कृते विषयवैविध्यं विद्यते। सहस्रेभ्यः वर्षेभ्यः सङ्कलितं, संरक्षितं च तत् ज्ञानं युगानुयुगम् अनुवर्तते। अतः मातृकाग्रन्थानाम् इतिहासः एव भारतीयपरम्परायाः इतिहासः मन्यते। बल-विक्रम-आयुभिः सह कालान्तरे मनुष्यस्य स्मृतिशक्तेः ह्रासः अभवत्। तस्मात् ह्रासात् ज्ञानस्य, शोधप्रबन्धानां च रक्षणं कर्तुं मातृकाग्रन्थस्य वैज्ञानिक्याः पद्धत्याः उपयोगः आरब्धः।
मातृकाग्रन्थानाम् नैके प्रकाराः सन्ति, परन्तु तेषु ताडपत्रं, भुर्जपत्रं, ताम्रपत्रं, सुवर्णपत्रं च प्रसिद्धप्रकाराः। सम्प्रति सर्वाधिकाः मातृकाग्रन्थाः भोजपत्रेषु, ताडपत्रेषु च सम्प्राप्यन्ते। ताडपत्रं लौहलेखिन्या सज्जीभवति स्म। मातृकाग्रन्थानां लेखने विशिष्टसाधनानि, कौशलं च अपेक्षन्ते। मातृकाग्रन्थस्य लेखकः विद्वान्, कलानिपूर्णश्च भवेत्। जर्मनदेशीयः वेदविद् मैक्समूलर (१८२३-१९००) स्वस्य पुस्तके अलिखत्, "अखिलेऽस्मिन् संसारे ज्ञानिनां, पण्डितानां च देशः भारतमेव एकमात्रं स्थानमस्ति, यत्र विपुलज्ञानसम्पदः हस्तलिखितग्रन्थरूपेण सुरक्षितम् अस्ति" इति।[१]
सूचिप्रकाशनम्[सम्पादयतु]
आरम्भे संस्कृतमातृकाग्रन्थानां संरक्षणं 'रॉयल एशियाटिक सोसायटी' संस्थया, 'इण्डिया ऑफिस्' संस्थया च अभवत्। १७८४ क्रिस्टाब्दे 'रॉयल एशियाटिक सोसाइटी' संस्थायाः स्थापना अभवत्। तया संस्थया भारते विद्यमानानां मातृकाग्रन्थानां सङ्कनकार्यम् आरब्धम्। अस्याः संस्थायाः ग्रन्थसङ्ग्रहस्य सूचिः १८०७ क्रिस्टाब्दे लन्दन-मगानगरात् प्रकाशिता। तस्याः सूच्याः मुख्यसम्पादकौ सर विलियम जोन्स, लेडी जोन्स इत्येतौ आस्ताम्। हेनरी टामस कोलब्रुक (१७६५-१८३७ क्रि.) इत्येषः १८०७ क्रिस्टाब्दे 'एशियाटिक सोसायटी ऑफ बंगाल'-संस्थायाः सभापतित्वेन नियुक्तः। सः स्वस्य कार्यकाले अनेकान् मातृकाग्रन्थान् अरक्षत। तेन लिखिताः शोधपूर्णाः विवरणिकाः अद्यत्वे लन्दन-महानगरे सुरक्षिताः। ततः अनुसरणं कुर्वन् अन्ये विद्वांसः १८१७-१९३४ मध्ये विभिन्नान् ग्रन्थसङ्ग्रहान् प्राकाशयन्। तस्मिन् कार्ये मुख्यजनः पं. हरप्रसादः शास्त्री मन्यते। अष्टमभागस्य सम्पादनं १९३४-४० मध्ये श्रीचिन्ताहरण-चक्रवर्ती कृतवान्। दशमभागस्य सम्पादनञ्च १९४५ मध्ये श्रीचन्द्रसेनगुप्तः कृतवान्।
डॉ बूलर (१८३७-१८९८ क्रि.) पेरिस-ओक्सफोर्ड-लन्दन-आदिस्थितानां मातृकाग्रन्थानाम् अनुशीलनं कृत्वा मैक्समूलर-महोदयस्य प्रेरणया भारतं सम्प्राप्तः। सः गुजरात-काठ्यावाड-सिन्धादिषु विभिन्नेषु प्रदेशेषु मातृकाग्रन्थानाम् अन्वेषणम् अकरोत्। तस्य नियुक्तः बोम्बे (सम्प्रति मुम्बई) महानगरस्य शिक्षाविभागे तस्य नियुक्तिः अभवत्। तत्र सः 'बंबई संस्कृत सीरीझ' इत्याख्यायाः ग्रन्थमालिकायाः प्रकाशनम् अकरोत्। ततः १८६६ तमे वर्षे सर्वकारेण कोलाकाता-बंबई-मद्रास-महानगरेषु शोधसंस्थानस्य स्थापाना कृता। बूलर-महोदस्य नियुक्तिः बंबई-महानगरस्थस्य शोधनसंस्थानस्य अध्यक्षत्वेन अभवत्। बूलर-महोदयेन स्वस्य कार्यकालस्य कालखण्डे उपत्रयोविंशतिः (२३००) मातृकाग्रन्थानाम् अन्वेषणं कृतम्। तेषु मातृकाग्रन्थेषु अनेके मातृकाग्रन्थाः एलिफिंसटन-महाविद्यालस्य ग्रन्थालये, बर्लिन-विश्वविद्याले, इण्डिया-ऑफिस इत्यत्र च सुरक्षताः।
बर्लिन-विश्वविद्यालयस्य राजकीयपुस्तकालये सङ्गृहीतानां संस्कृतमातृकाग्रन्थानां सूचिं डॉ. वेबर (१८२५-१९०१) निरमात्। डॉ बूलर-द्वारा प्रेषितानां पञ्चशतस्य (५००) ग्रन्थानाम् अनुशीलनं कृतवान्। १८८६ तमे वर्षे आङ्ग्लसर्वकारेण संस्कृतमातृकाग्रन्थान्वेषणाय नवीनः विभागः रचितः। एतस्य विभागस्य आरम्भात् पूर्वमेव कोलब्रूक, बूलर, वेबर इत्यादयः विद्वांसः मातृकाग्रन्थान्वेषणस्य कार्ये प्राप्तानुभवाः आसन्। तत्कालीनः 'भारतीय-काउन्सिल'-मन्त्री ह्विटली स्टोक्स १८८६ तमे वर्षे चतुर्विंशतिसहस्रं (२४,०००) रूप्यकाणि संस्कृतमातृकाग्रन्थस्य व्ययत्वेन अङ्गीकृतानि आसन्। त्रिनीति-कोलेज-कैम्ब्रिज इत्यस्य सङ्ग्रहसूचिं ओफ्रेक्ट-संस्था १८६९ तमे वर्षे प्राकाशयत्। ततः १८७० तमे वर्षे 'जेम्स डी' अलीज इत्येषः कोलम्बो-तः संस्कृतमातृकाग्रन्थानां सूचिं प्राकाशयत्। १८७० तमे वर्षे ए. सी . बर्नेल इत्येषः 'इण्डिया ऑफिस लन्दन'-संस्थया सुरक्षितानां मातृकाग्रन्थानां सूचिं सम्पाद्य प्रकाशितवान्। जूलियस एगलिंग इत्यस्य सूचयः १८८७-१८९६ मध्ये भागद्वये प्रकाशिताः।
मध्यभारतस्य संस्कृतमातृकाग्रन्थानां सूचिः १८७४ तमे वर्षे नागपुरात् एफ. कीलहार्न इत्येनेन प्रकाशिता। डॉ बूलर-महोदयः पि काश्मीर-राजपूताना-मध्यभारतादिनां क्षेत्रेभ्यः प्राप्तग्रन्थानां विवरणं निर्मीय १८७७ तमवर्षे बंबई-तः प्राकाशयत्। १८८० तमवर्षे 'ए क्लासीफाइड इण्डैक्स टु दि संस्कृत मैन्युस्क्रिप्ट्स् इन दि पैलेस एट तंजोर' इत्याख्यं सूचिपत्रं ए. सी. बर्नेल-महोदेयन लन्दन-तः प्रकाशितम्। ततः तंजोर--राजकीय-सरस्वती-महल-पुस्तकालयस्य ग्रन्थानां ग्रन्थसूचिः पी. पी. एस. शास्त्रि-महोदयेन एकोनविंशखण्डेषु (१९) प्रकाशिता। तस्मिन् पुस्तकलाये २५००० मातृकाग्रन्थाः सुरक्षिताः सन्ति। १८७७-७८ मध्ये सर्वकारेण क्रीतानां मातृकाग्रन्थानां सूचिः १८८१ मध्ये कीलहार्न-महोदयेन प्रकाशिता। १८८०-८१ तमवर्षस्य बंबई-प्रदेशस्य ग्रन्थविवरणं कीलहर्न-महोदयेन बंबई-तः १८८१ तमवर्षे प्रकाशितम्। संस्कृतमातृकाग्रन्थानाम् अन्यमेकं विवरणं १८८०-८१ मध्ये पं. काशीनाथ कुन्ते-महोदयः प्रकाशितवान्।
दक्षिणभारतेऽपि मातृकाग्रन्थानाम् अन्वेषणं कृत्वा गुस्तव-ओर्पेट इत्येषः मातृकाग्रन्थसूची क्रमशः १८८०, १८८५ च तमवर्षे प्राकाशयत्। अवधस्य संस्कृतमातृकाग्रन्थानां सूचयः पण्डित-देवीप्रसादेन निर्मीय १८८१ तः १८९३ पर्यन्तं प्रकाशिताः। ब्रिटिश-म्यूझियम-संस्थया अपि १८८३ मध्ये मातृकाग्रन्थसूचिः प्रकाशिता। १८८३ तमवर्षे कैम्ब्रिज-विश्वविद्यालयात् संस्कृत-पालि-भाषाणां मातृकाग्रन्थानां सूचिः जोसिल बेंडाल, राइस डेविड्स् इत्येताभ्यां प्रकाशिता। बूलर, कीलहार्न इत्येतयोः कालखण्डोत्तरं पीटर्सन इत्यस्य कालखण्डे मातृकाग्रन्थानां संरक्षणकार्यम् अभवत्, तेषां ग्रन्थानां सूचयश्च १८८३ तः १८९८ पर्यन्तं प्रकाशिताः। मैसूरु-प्रदेशस्य कुर्ग-ग्रन्थानां सूचिः लेबीज राइस इत्यषः सज्जीकृत्य १८८४ तमे वर्षे बेंगळुरु-तः प्राकाशयत्। मद्रास-प्रदेशस्य 'गवर्मेन्ट ओरियण्टल लाइब्रेरी'-द्वारा प्रथमा सूचिः १८९३ तमे वर्षे प्रकाशिता। एतावता तया संस्थया २९ सूचयः मुद्रिताः। कीथ, थोम्स इत्यतयोः सूचिः अपि १९३५ तमे वर्षे, ओल्डेनबर्ग इत्यस्य सूचिः १९८२ तमे वर्षे च प्रकाशिकता। १९७१–१९९० मध्ये एकादशसु (११) खण्डेषु 'नोटिसिस् ऑफ संस्कृत मैन्यस्क्रिप्ट्स्' [२] नामकस्य ग्रन्थस्य मुद्रणम् अभवत्। राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानद्वारा पुस्तकमिदं प्रकाशितम्। प्रथमानां नवखण्डानां सम्पादनं 'राजेन्द्रलाला मित्रा'-महोदयेन कृतम्। दशमैकादशयोः खण्डयोः सम्पादनं हरप्रसादशास्त्री अकरोत्।
१८९२ तमवर्षे पीटर्सन अलवर-महाराजस्य मातृकाग्रन्थानां प्रकाशनम् अकारयत्। १८९४ तमे वर्षे डॉ. स्टीन-महोदयः जम्बू-काश्मीर-प्रदेशस्य रघुनाथमन्दिरस्य ग्रन्थालयस्य मातृकाग्रन्थानां सूचिं बंबई-तः प्रकाशितवान्। डॉ. स्टीन-महोदयः 'राजतरङ्गिणी'-पुस्तकस्य मातृकाग्रन्थानाम् अन्वेषणं कृत्वा स्वरक्षयत्। सम्प्रति ते ग्रन्थाः 'इण्डियन् इन्स्टीट्युट ओक्सफोर्ड'-संस्थायां विद्यन्ते। १८८९-९१ मध्ये आर. जी भण्डारकर-द्वारा बंबई-प्रदेशस्य ग्रन्थानां सूचिः १८९७ मध्ये प्रकाशिता। ई. हल्टज इत्येषः दक्षणभारतीयमातृकाग्रन्थानां सूचीः क्रमशः १८९५-९६, १९०५ तमवर्षे प्राकाशयत्। कोलकाता-महानगरात् अपि बहव्यः सूचयः प्रकाशिताः। १८९५-१९०६ मध्ये कोलकाता-संस्कृत-ग्रन्थालयस्य मातृकाग्रन्थानां सूचिः हृषीकेशशास्त्रिणा, शिवचन्द्रेण च प्रकाशिता। लोडलियन-ग्रन्थालयस्य मातृकाग्रन्थानां सूचिनिर्माणस्य कार्यं विन्टरनित्स्-महोदयः आरभत, तस्य कार्यस्य समापनं कीथ-महोदयेन कृतम्। तदतिरक्तं ततः पालिग्रन्थानाम् अपि सूचिः फेंकफर्टर-महोदयेन सज्जीकृता। डॉ स्टीन-द्वारा सङ्ग्रहीतसूचिः, 'इण्डियन इन्स्टीट्यूट, ओक्सफर्ड'-संस्थायां सुरक्षितसूचिः च कीथ-महोदयेन १९०३ तमवर्षे क्लेरेंडन-प्रेस (ओक्सफर्ड)-तः प्रकाशिता।
राजस्थान-मध्यप्रदेशयोः मातृकाग्रन्थानां सूचिः श्रीधरभण्डाकरः सज्जीकृत्य १९०७ तमवर्षे बंबई-महानगरात् प्राकाशयत्। रायबरादुर-हीरालाल-शास्त्रिणा मध्यभारतस्य, बरार-प्रदेशस्य सूचिः १९२६ तमवर्षे नागपुरात् प्रकाशिता। महाराज-जम्मू-काश्मीर-पुस्तकालयस्य सूचिः रामचन्द्र-काक-महोदयस्य, हरभट्टशास्त्रिणः च प्रयासैः प्रकाशङ्गता। १८१६-१९३९ मध्ये 'भण्डारकर-ओरियण्टल'-ग्रन्थालयात् संस्कृतमातृकाग्रन्थानां सप्तसूचयः प्रकाशिताः। १९१९ तमवर्षे सन्धियाभवनस्य (आरा) सूचिः अपि मुद्रिता। 'गवर्नमेण्ट ओरियण्टल'-ग्रन्थालयात् (मैसुर) द्वे सूची क्रमशः १९२२, १९२८ च तमवर्षे प्रकाशिते। जी. के श्रीगोण्डेकर, के. एस रामास्वामी शास्त्री इत्येतौ 'बडौदा सेन्ट्रल लाइब्रेरी'-तः सूचीः निर्मितवन्तौ। तासां सूचीनां प्रकाशनं 'गायकवाड ओरयनण्टल सीरीज'-क्रमण्यां १९२५ तमवर्षे अभवत्।
'ए काटलॉग ऑफ दि संस्कृत मैन्युस्क्रिप्ट'-नाम्ना सूचिः 'आडियार लाइब्रेरी'-तः प्रकाशिता। क्रमशः प्रथमभागस्य १९२६, द्वितीयभागस्य च प्रकाशनं १९२८ तमवर्षे अभवत्। डॉ. काशीप्रसाद जायसवाल, ए. बनर्जी शास्त्री इत्येतयोः प्रयासैः मिथिला-प्रदेशस्य मातृकाग्रन्थानां सूचिः निर्मिता। तस्याः प्रकाशनं १९२७-१९४० मध्ये 'बिहार तथा उडीसा रिसर्च सोसायटी'-संस्थाद्वारा अभवत्। कोलकाता-विश्वविद्यालयात् १९३० तमवर्षे प्रकाशितस्य 'आसामीज मैन्युस्क्रिप्ट' (२ भागः) इत्यस्य अन्तर्गततया संस्कृतमातृकाग्रन्थानां सूचिः अपि आसीत्। 'ओरियण्टल मैन्युस्क्रिप्ट'-ग्रन्थालयद्वारा १९३६ तः १९४९ मध्ये द्वे सूची प्रकाशिते। पाटन-नगरात् प्राप्तानां मातृकाग्रन्थानां सूचिनिर्माणकार्यं सी. डी. दलाल-महोदयेन आरब्धम्। तत्र जैन-भण्डाराणां ग्रन्थाः आसन्। तस्याः सूचेः निर्माणकार्यं बी. गाँधी-महोदयेन समापितम्। तस्याः सूचेः प्रकाशनं 'गायकवाड ओरियण्टल सीरीज, बडौदा'-तः १९३७ तमवर्षे अभवत्। एच. डी. बेलकर-द्वारा 'रायल एशियाटिक सोसायटी, बंबई'-शाखायाः सङ्ग्रहस्य सूचिः क्रमशः १९२६-१२८, १९३० च तमवर्षे प्रकाशिता। एच. आइ. पोलमैन-द्वारा 'अमेरिक ओरियण्टल सीरीज'-सूचिः द्वादशभागेषु प्रकाशिता। डॉ सी. कुन्हन राजा इत्यस्य निरीक्षणे के. माधव कृष्ण शर्मा इत्येषः वैदिकभागस्य प्रकाशनं १९४२ तमवर्षे, पं. वी. कृष्णामाचार्य इत्येषः व्याकरणभागस्य प्रकाशनं च १९४७ तमवर्षे अकुरुताम्। बिकानेर-ग्रन्थालयस्य मातृकाग्रन्थानानं सूचिः १९४७ तमवर्षे प्रकाशङ्गाता।
एकनविंशस्य शताब्दस्य उत्तरार्द्धं यावत् संस्कृतविषयाणां ये मातृकाग्रन्थाः सम्प्राप्ताः, तेषां सूचयः भारतस्य विभिन्नेषु प्रान्तेषु विद्यामानाः आसन्। तासां सूचीनां सङ्कलनं कृत्वा डॉ. आफ्रेक्ट-महोदयः भागत्रयेषु बृहत्सूचिं प्राकाशयत्। तस्याः सूचेः नाम 'कैटलोगस् कैटलोगरम्' इति। सा बृहत्सूचिः क्रमशः १८९१, १८९६, १९०३ च तमवर्षे लिपजिंग-तः प्रकाशिता।


text:
कौटिल्येन रचितम् अर्थशात्रस्य आदिमः श्लोकः अस्ति -
विद्याविनीतो राजा हि प्रजानां विनये रतः।
अनन्यां पृथ्वीं भुङ्क्ते सर्वभूतहिते रतः॥
Only a king who has acquired humility through learning can instill discipline in the people. He, engaged in everyone’s welfare, without any enemy, enjoys the earth.
अपि अनन्याम् इति शब्दस्य अर्थः शत्रुरहितम् अस्ति इति अथवा अद्वितीयम् इति।
२०११-०६-२६ रविवासरः (2011-06-26 Sunday)
अद्य मया The Last Lecture by Randy Pausch इति पुस्तकं पठितम्। अस्मिन् पुस्तके एकः प्राध्यापकः यः व्रणरोगात् पीडितः अस्ति सः स्वस्य ज्ञानं जनेभ्यः यच्छति।
२०११-०६-२५ शनिवासरः (2011-06-25 Saturday)
कृपया पश्यतु http://sanskritcentral.com/। तत्र येषां संस्कृतपत्राणां संकेतानि सन्ति तानि संस्कृतपत्राणि पठित्वा अहं अत्यन्तः प्रसन्नः अस्मि।
२०११-०६-२४ शुक्रवासरः (2011-06-24 Friday)
अहं छात्रैः सह विमर्शनं करोमि। अहं आशासे छात्राः अपि विचारान् प्रस्तोष्यन्ति किन्तु प्रायः ते मां शृण्वन्ति स्वविचारान् न प्रस्तोष्यन्ति। ते सम्यग् शृण्वन्ति अथवा न इति अपि अहं न जानामि। यत् अहं वदामि तस्य अंशम् अपि ते न कुर्वन्ति। तैः सह आदानप्रदानं विमर्शनम् इति कथयितुं शक्यते इति संदेहः अस्ति।
२०११-०६-२३ गुरुवासरः (2011-06-23 Thursday)
अद्य वर्षस्य लघुतमः दिवसः अस्ति। प्रत्येकवर्षे लघुतमे दिवसे अद्य लघुतमः दिवसः अस्ति इति अहं विस्मरामि किन्तु अद्य मया तत् न विस्मृतम्।
२०११-०६-२२ बुधवासरः (2011-06-22 Wednesday)
अहं आवयोः कनियसीं कन्यां वात्सल्येन मूर्खा इति आह्वयामि। सा अकथयत् भवान् मां मूर्खा इति आह्वयति इति मह्यं न रोचते। सा पुनः अकथयत् अहं न जानामि कथं मम मित्राणि अपि मां मूर्खा इति आह्वयन्ति इति।
२०११-०६-२१ मङ्गलवासरः (2011-06-21 Tuesday)
ह्यः प्रातःकाले दिव्यांशुः संयुक्तराज्यम् अगच्छत्। सः तत्र तस्य गायकेन सह संगीतरचनां करिष्यति। तस्य सहकलाकारः फ्रेस्नोनगरे निवसति। गायकः परिवारेणसह दिव्यांशुं नयितुं लोसेन्जलनगरम् आगच्छत्। त्रिसप्ताहपरं दिव्यांशुः सिडनीनगरं प्रत्यागमिष्यति।
२०११-०६-२० सोमवासरः (2011-06-20 Monday)
ह्यः सायंकाले मन्दिरे स्वामीविज्ञानन्दस्य प्रवचनः आसीत्। सः विश्वहिन्दूपरिषदस्य अधिकारी अस्ति। सः अद्य अतीवज्ञानवर्धकं प्रेरणाजनकं व्याख्यानम् अददात्। तेन अद्यतनस्य व्याख्यानं सम्यग् सज्जीकृतम्। तेन कथितं हिन्दूजनाः यत्रापि वसन्ति तत्रापि हिन्दूविचाराणाम् अनुकरणं कर्तुं शक्नुवन्ति। तेन स्वामीविवेकानन्दः श्रीअरविन्दः च उदाहृतः। मया स्वामीविवेकानदस्य श्रीअरविन्दस्य च पुस्तकानि पठितानि तस्मात् अहं कथितुं शक्यते स्वामीविज्ञानन्दः तौ सम्यग् उदाहरत्।
२०११-०६-१९ रविवासरः (2011-06-19 Sunday)
अद्य मन्दिरे द्वयोः कन्योः मुण्डनसंस्कारः आसीत्। एका कन्या संजीववर्यस्य अग्रजस्य कन्ययाः पुत्री आसीत् अन्यतमा कन्या संजीववर्यस्य भगिन्याः पुत्रस्य पुत्री आसीत्। संजीववर्यस्य अग्रजः पत्न्या सह भगिनी वरेण सह केन्बरानगरम् अस्मै संस्काराय आगच्छन्। संस्कारः मन्दिरे अभवत्।
२०११-०६-१८ शनिवासरः (2011-06-18 Saturday)
अद्य सायंकाले एकं हिन्दीकविसम्मेलनम् आसीत्। मया निश्चितं सम्मेलने गमिष्यामि किन्तु तस्य पूर्वस्य कार्यक्रमस्य परिवर्तनम् अभवत् तस्मात् अन्वयः भग्नः अभवत् कविसम्मेलनं विस्मृतम् इति। पुरा दिव्यांशोः माता तं सर्वयानस्थले नयितुं गमिष्यति इति आयोजनम् आसीत्। अन्तकाले सा अकथयत् अहं गन्तुं न शक्नोमि भवान् गच्छतु इति। तस्मात् परिवर्तनात् अग्रे किम् अस्ति इति मया विस्मृतम्।
२०११-०६-१७ शुक्रवासरः (2011-06-17 Friday)
अद्य एकः हिन्दीपाठः आसीत्। आगामी पाठः अगस्तमासे भविष्यति। अद्य पाठे दुनियाबनानेवाले इति गीतं अपाठयम्।
२०११-०६-१६ गुरुवासरः (2011-06-16 Thursday)
अहं शोधमाणान् छात्रान् प्रथमे निरूपितस्य शोधक्षेत्रस्य सर्वेक्षणं कारयामि।
सर्वकाराः अनेकान् सर्वेक्षणान् कारयन्ति किन्तु एकस्य अपि सर्वेक्षणस्य गणनां न कुर्वन्ति।
आपणे सदैव मूल्यानां सर्वेक्षणं कृत्वा वस्तूनि क्रेतव्यानि।
२०११-०६-१५ बुधवासरः (2011-06-15 Wednesday)
अद्य बाबारामदेवः चिकित्सालयात् आश्रमं प्रत्यागच्छत्। गत सप्ताहे अहं बाबारामदेवेन सह भ्रष्टाचारस्य निवारणाय व्यस्थः आसम्। यदा रविवासरे प्रातःकाले ५-६-२०११दिनाङ्के रक्षिपुरुषाः लोकान् दण्डेन मारितवन्तः तदा रक्षिपुरुषाः मयि उपरि प्रहारं कुर्वन्ति इति माम् अन्वभवति। अहं यत् रक्षिपुरुषैः कृतं तत् विचिन्त्य अतीव दुखितः अस्मि।
२०११-०६-१४ मङ्गलवासरः (2011-06-14 Tuesday)
इदं सर्वकारस्य एकम् अधिकरणम् अस्ति। इदम् अधिकरणं भ्रष्टाचारस्य अन्वेषणं करोति। शिक्षाधिकरणं शिक्षणस्य कार्यं करोति।
२०११-०५-२९ रविवासरः (2011-05-29 Sunday)
यदि भारतदेशे कोऽपि जनः ख्याति इच्छति तर्हि सः नरेन्द्रमोदीवर्यम् अपवदतु। अन्नाहजारेवर्यः इदम् अधुना अवागच्छत्। सः अनेकेभ्यः वर्षेभ्यः भ्रष्टाचारम् अपाकर्तुं यतति किन्तु तं तस्मिन् कार्ये साफल्यं न अलभत्। अन्नाहजारेवर्यः एकः महान् पुरुषः अस्ति। तेन भ्रष्टाचारनिवारणस्य कार्यम् एव करणीयम्। नरेन्द्रमोदीवर्यं हन्तुं नैकाः जानाः उद्युक्ताः सन्ति ते नरेन्द्रवर्यं हनिष्यन्ति तस्मिन् विषये कापि शङ्का नास्ति। भ्रष्टाचारनिवारणाय अत्यल्पाः जनाः सन्ति तस्मात् अन्नाहजारेवर्येण तत् कार्यम् एव करणीयम्।
२०११-०५-२८ शनिवासरः (2011-05-28 Saturday)
अवशिष्टं कार्यं कदा करिष्यसि। अधुनैव सर्वं कार्यं समापय।
अवशिष्टेषु विषयेषु आवां चर्चयावः। अनेकाः विषयाः अस्माभिः पूर्वमेव अनुमोदिताः।
ते अवशिष्टेषु विषयेषु चर्चयन्ति।
२०११-०५-२७ शुक्रवासरः (2011-05-27 Friday)
दक्षिणे राजति अम्मा पूर्वे दीदी उत्तरप्रदेशे बहनजी।
दिल्लीनगरे चाची अखण्डभारते तु राजति मेडम।
गृहे राजति भार्या इदं खलु नारीराज्यम्॥
२०११-०५-२६ गुरुवासरः (2011-05-26 Thursday)
अकाले अत्र अतिशीतता अभवत्। प्रायः मई-मासे अस्मात् शीतता न भवति। अद्य जलं न वर्षति प्रातःकाले एव सूर्यदेवस्य दर्शनम् अभवत् किन्तु अतिवेगकरं वातम् अस्ति। बहिः गत्वा एव कथं शीततायाः आक्रमणम् अस्ति इति ज्ञास्यामि।
२०११-०५-२५ बुधवासरः (2011-05-25 Wednesday)
अद्य प्रातः पादोनसप्तवादने दिव्यांशुः संयानेन केन्बरानगरतः सिडनीनगरम् अगच्छत्। मम व्याख्यानं अष्टवादने आसीत् तस्मात् तं संयानस्थले अवतीर्य अहं कार्यालयम् आगच्छम्।
२०११-०५-२४ मङ्गलवासरः (2011-05-24 Tuesday)
अधुना अत्र केन्बरानगरे जलं वर्षति। यदा प्रातःकाले वर्षति तदा यातायातं मन्दगती भवति। यदा मार्गे सम्मर्दः न भवति तदा गृहात् कार्यालयं गमनाय विंशति-निमिषाः भवन्ति। किन्तु अद्य अहं मन्ये गमनाय एकहोरा भविष्यति।
२०११-०५-२३ सोमवासरः (2011-05-23 Monday)


text:
शुक्रवासरः १२मई२०१७तिथिः अस्मभ्यं केन्बराहिन्दुमन्दिराय च एकः ऐतिहासिकः दिवसः आसीत्। अस्मिन् दिवसे सप्ताधिकशतवर्षदेशीयेन श्रीशङ्करत्रिवेदिमहाभागेन अस्माकं शान्तिः इति पत्रिकायाः त्रिशत्वर्षस्मृतिङ्कस्य विमोचनं कृतम्। श्रीशङ्करमाहाभागः केन्बराहिन्दुमन्दिरे शनिवासर६मईतिथेः शनिवासर१३मईतिथिं पर्यन्तं भागवतकथाकुर्वाणस्य श्रीजगदीशत्रिवेदिमाहाभागस्य पिता अस्ति।विमोचनात् परं श्रीशङ्करमहाभागः श्लोकान् उच्चारयत् लघुव्याख्यानम् अपि अददात्। श्रीशङ्करमहाभागस्य दर्शनं कृत्वा वयं सर्वे अतीवानन्दम् अनुभवामः।
२०१७-०५-१२ शुक्रवासरः (2017-05-12 Friday)


text:
निबन्धोऽयं भारतदेशः इति विषये लिखित: अस्ति, भारतम् इति ग्रन्थविषये
भारतम्(IPA:/bʰɑːrət̪əm/), आधिकारिकरूपेण भारतगणराज्यम्, दक्षिण-जम्बूद्वीपे स्थितं गणराज्यम् वर्तते । जनसंख्यायां द्वितीये स्थाने विद्यते । विश्वे प्रसिद्धो जनतत्न्त्रयुत: देश: एष: ।
एषः देशः प्राचीन-सिन्धु-सभ्यतायाः मातृभूमिः । एषः भूभागः स्वस्य सांस्कृतिकसम्पदा प्रसिद्धः अस्ति । हिन्दुधर्मः, बौद्धधर्मः, जैनधर्मः, सिख्खधर्मः इत्येतेषां विश्वस्य चतुर्णां प्रमुखानां तत्त्वदर्शनानाम् उद्गमस्थानम् एतत् । क्रिस्ताब्दस्य प्रथमशतके अत्र प्रविष्टाः झरातुष्ट्रधर्मः, क्रैस्तधर्मः, इस्लामधर्मः च अत्र द्रष्टुं शक्याः । एतेन भारतस्य मतसामरस्यं ज्ञातं भवति । क्रमेण ईस्टीण्डियाकम्पनीद्वारा ब्रिटिश्शासनम् आगतम् । शासनस्य केन्द्रस्थानं लण्डन् आसीत् । अष्टादशशतकात् नवदशशतकस्य मध्यभागपर्यन्तं ते शासितवन्तः इमं देशम् । बहूनाम् आन्दोलनानां कारणतः भारतं १९४७ तमे वर्षे स्वतन्त्रः देशः अभवत् ।
भारतस्य अर्थव्यवस्था विश्वे नवमं स्थानं प्राप्ता । अधुना एषः देशः अभिवृद्धिपथे प्रचलदस्ति । एषः अण्वस्त्रयुतः देशः अस्ति । प्रादेशिकस्तरे शक्तिमान् देशः । विश्वे एव सेनाबले तृतीयं स्थानमस्ति अस्य ।सेनायाः कृते व्ययविषये अस्य दशमं स्थानमस्ति । भारतं गणतन्त्रात्मकं देशमस्ति । संसदः सदनद्वयमस्ति । अत्र २८ राज्यानि, सप्तकेन्द्रशासितप्रदेशाः च सन्ति । एतत् आर्थिकपुरोगामिपञ्चराष्ट्रेषु अयमपि अनयतमः देशः । अयं देशः बहुभाषीयः,विविधधर्मी च अस्ति । अत्र विविधाः वन्यजीविनः वसन्ति ।
भारतभूमिः पूर्वं भरतखण्डः भारतवर्षम् इति नाम्ना प्रसिद्धा असीत् । अस्य नाम्न: उद्गमं प्रति विविधा: पारम्पर्यकथा: प्रचलिता: वर्तन्ते | ऋषभपुत्रेण राजर्षिभरतेन दुष्यन्तपुत्रेण भरतेन च परिपालितस्याः अस्या भूमेः भारतम् इति नाम रूढिगतम् इत्येका कथा। अथावा पुरुवंशो पूर्वं भरतः इति महान् चक्रवर्ती आसीत् तेन प्रशासितस्य भूमेः इदम् नाम आगतम् इत्यन्या। अथवा विष्णुपुराणे उक्तं यथा....इत्यपि च||
उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् ।
वर्षं तद्भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ॥


text:
फ़रवरी 25, 2008
परहस्तगतं धनं…प्रत्यागतम् !!
अद्य कश्चन अद्भुतः प्रवृत्तः इव। अहं भोजनार्थं अन्यत्र गच्छन् आसम् । तस्मिन् एव प्रासादे (building?) वित्तकोषस्य वित्तवितरणयन्त्रम् (ATM) अपि अस्ति । मया किञ्चित् धनं तत्र स्थापनीयम् आसीत् । तदर्थं एकस्मिन् निवेष्टे (envelope) धनं स्थापयित्वा मम नाम कार्यालयस्य दूरवाणीसङ्ख्या च अलिखम् । तन्नन्तरं तत्र अगमम् ।
भोजनालयं गत्वा भोजनं हस्तयोः स्वीकर्तुं तत् निवेष्टम् प्रावारकस्य कोषे स्थापितम् । भोजनं स्वीकृत्य धनं दत्त्वा उपवेष्टुम् अन्यत्र गतम् । उपवेशनसमये लक्षितं यत् तत् निवेष्टं नासीत् प्रावारकस्य कोषे । हृदयं स्थगितम् इव अभवत् । पुनःपुनः तस्य अन्वषणं कृतं परन्तु न प्राप्तम् । निराशाभावेन भोजनं समाप्य कार्यालयं प्रति अगमम् । मनसि आशाभावः उत्पन्नः यत् कोऽपि निवेष्टं दृष्ट्वा तस्योपरि लिखितां सङ्ख्यां प्रति सम्पर्कं कुर्यात् इति । कार्यालये प्राप्ते कोऽपि दूरभाषणेन सन्देशं स्थापितवान् अस्ति इति दृष्ट्वा रोमाञ्चितः । सन्देशः इत्थम् आसीत् – “मम नाम ___ । मया भवतः निवेष्टं प्राप्तम् । तदहं प्रासादस्य स्वागतकार्यालयाय (reception desk) दत्तवानस्मि” इति । एतच्छ्रुत्वा आनन्दितोऽहं तत्र गत्वा निवेष्टं स्वीकृत्य वित्तकोषस्य यन्त्रे स्थापितवान् । तन्नन्तरं तस्य महाशयस्य सम्पर्कं कृत्वा धन्यवादान् समर्पितवान् ।
परहस्तगतं धनं न पुनरायाति इति प्रतीतिः । परन्तु दैवानुग्रहे सति पुनरायाति इति भाति 🙂


text:
गरूणपुराण
गरुडपुराणम्(GarudaPuranam) अष्टादशपुराणेषु तृतीयप्रमुखं विष्णोः कीर्तनविषयकं च वर्तते । अत्र अचारकाण्डं (कर्मकाण्डं ) , धर्मकाण्डं ( प्रेतकाण्डं ), ब्रह्मकाण्डं (मोक्षकाण्डं) इति काण्डत्रयं, तेषु च ८८०० श्लोकाः सन्ति । अस्य पुराणस्य प्रथमः भागः विष्णुगरुडयोः संवादरूपेण अस्ति। द्वितीये भागे मरणोत्तरजीवनस्य विवरणम्, अपरक्रियाः, पुनर्जन्मनः व्यवस्था च उपवर्णिता अस्ति। अतः एव अस्य पठनं हिन्दुनाम् अन्त्येष्ट्यां क्रियते।
अष्टादशपुराणेषु अन्यतमं भवति गरुडपुराणम्। विष्णुः गरुडं प्रति उक्तमिदं तावत् १९००० श्लोकात्मकं इति नारदपुराण-भागवतपुराणादिषु गीयते। किन्तु इदानीं तावत् प्रायः ९०००श्लोकाः एव लभ्यन्ते। तच्च विषयभेदेन ब्रह्मखाण्ड-प्रेतखाण्डभेदेन द्वेधा। तथा धर्मखाण्ड-ब्रह्मखाण्ड-आचारखाण्डभेदेन त्रिधा इति च विभागः। तत्र
- धर्मखाण्डः-४९अध्यायः,
- ब्रह्मखाण्डः-२९अध्यायः,
- आचार्यखाण्डः-२४० अध्यायः।
- गरुडपुराणे तावत् देवतासृष्टिः,देवतातारतम्यं,देवतावतारः,कृष्णचरित्रं,प्रह्लादचरित्रं,लोकवर्णनंइत्यादि नैके विचाराः निरूपितः।


text:
विनियोग – ॐ अस्य श्रीभगवती दुर्गा स्तोत्र मन्त्रस्य श्रीकृष्णार्जुन स्वरूपी नर नारायणो ऋषिः, अनुष्टुप् छन्द, श्रीदुर्गा देवता, ह्रीं बीजं, ऐं शक्ति, श्रीं कीलकं, मम अभीष्ट सिद्धयर्थे जपे विनियोगः।
ऋष्यादिन्यास-
कर न्यास – ॐ ह्रां अंगुष्ठाभ्याम नमः, ॐ ह्रीं तर्जनीभ्यां स्वाहा, ॐ ह्रूं मध्यमाभ्याम वषट्, ॐ ह्रैं अनामिकाभ्यां हुं, ॐ ह्रौं कनिष्ठाभ्यां वौष्ट्, ॐ ह्रः करतल करपृष्ठाभ्यां फट्।
अंग-न्यास -ॐ ह्रां हृदयाय नमः, ॐ ह्रीं शिरसें स्वाहा, ॐ ह्रूं शिखायै वषट्, ॐ ह्रैं कवचायं हुं, ॐ ह्रौं नैत्र-त्रयाय वौष्ट्, ॐ ह्रः अस्त्राय फट्।
ध्यान -
सिंहस्था शशि-शेखरा मरकत-प्रख्या चतुर्भिर्भुजैः,
शँख चक्र-धनुः-शरांश्च दधती नेत्रैस्त्रिभिः शोभिता।
आमुक्तांगद-हार-कंकण-रणत्-कांची-क्वणन् नूपुरा,
दुर्गा दुर्गति-हारिणी भवतु नो रत्नोल्लसत्-कुण्डला।।
मानस पूजन – ॐ ह्रीं दुं दुर्गायै नमः लं पृथिव्यात्मकं गन्धं समर्पयामि। ॐ ह्रीं दुं दुर्गायै नमः हं आकाशात्मकं पुष्पं समर्पयामि। ॐ ह्रीं दुं दुर्गायै नमः यं वाय्वात्मकं धूपं घ्रापयामि। ॐ ह्रीं दुं दुर्गायै नमः रं वहृ्यात्मकं दीपं दर्शयामि। ॐ ह्रीं दुं दुर्गायै नमः वं अमृतात्मकं नैवेद्यं निवेदयामि। ॐ ह्रीं दुं दुर्गायै नमः सं सर्वात्मकं ताम्बूलं समर्पयामि।
नमस्ते सिद्ध-सेनानि, आर्ये मन्दर-वासिनी,
कुमारी कालि कापालि, कपिले कृष्ण-पिंगले।।1।।
भद्र-कालि! नमस्तुभ्यं, महाकालि नमोऽस्तुते।
चण्डि चण्डे नमस्तुभ्यं, तारिणि वर-वर्णिनि।।2।।
कात्यायनि महा-भागे, करालि विजये जये,
शिखि पिच्छ-ध्वज-धरे, नानाभरण-भूषिते।।3।।
अटूट-शूल-प्रहरणे, खड्ग-खेटक-धारिणे,
गोपेन्द्रस्यानुजे ज्येष्ठे, नन्द-गोप-कुलोद्भवे।।4।।
महिषासृक्-प्रिये नित्यं, कौशिकि पीत-वासिनि,
अट्टहासे कोक-मुखे, नमस्तेऽस्तु रण-प्रिये।।5।।
उमे शाकम्भरि श्वेते, कृष्णे कैटभ-नाशिनि,
हिरण्याक्षि विरूपाक्षि, सुधू्राप्ति नमोऽस्तु ते।।6।।
वेद-श्रुति-महा-पुण्ये, ब्रह्मण्ये जात-वेदसि,
जम्बू-कटक-चैत्येषु, नित्यं सन्निहितालये।।7।।
त्वं ब्रह्म-विद्यानां, महा-निद्रा च देहिनाम्।
स्कन्ध-मातर्भगवति, दुर्गे कान्तार-वासिनि।।8।।
स्वाहाकारः स्वधा चैव, कला काष्ठा सरस्वती।
सावित्री वेद-माता च, तथा वेदान्त उच्यते।।9।।
स्तुतासि त्वं महा-देवि विशुद्धेनान्तरात्मा।
जयो भवतु मे नित्यं, त्वत्-प्रसादाद् रणाजिरे।।10।।
कान्तार-भय-दुर्गेषु, भक्तानां चालयेषु च।
नित्यं वससि पाताले, युद्धे जयसि दानवान्।।11।।
त्वं जम्भिनी मोहिनी च, माया ह्रीः श्रीस्तथैव च।
सन्ध्या प्रभावती चैव, सावित्री जननी तथा।।12।।
तुष्टिः पुष्टिर्धृतिदीप्तिश्चन्द्रादित्य-विवर्धनी।
भूतिर्भूति-मतां संख्ये, वीक्ष्यसे सिद्ध-चारणैः।।13।।
यः इदं पठते स्तोत्रं, कल्यं उत्थाय मानवः।
यक्ष-रक्षः-पिशाचेभ्यो, न भयं विद्यते सदा।।1।।
न चापि रिपवस्तेभ्यः, सर्पाद्या ये च दंष्ट्रिणः।
न भयं विद्यते तस्य, सदा राज-कुलादपि।।2।।
विवादे जयमाप्नोति, बद्धो मुच्येत बन्धनात्।
दुर्गं तरति चावश्यं, तथा चोरैर्विमुच्यते।।3।।
संग्रामे विजयेन्नित्यं, लक्ष्मीं प्राप्न्नोति केवलाम्।
आरोग्य-बल-सम्पन्नो, जीवेद् वर्ष-शतं तथा।।4।।


text: स्थगितानां न्याय-व्यवहाराणां निर्णयाय प्रभातपर्यन्तं न्यायलयः ॥मुम्बै> स्थगितानां न्याय-व्यवहाराणां निर्णयाय प्रभातपर्यन्तं न्यायलये उषित्वा न्यायाधीशः इतिहासं रचितवान्। मुम्बै उच्चन्यायालयस्य न्यायाधीशः एस् जे कताव् ला वर्यः एव नूतनाम् इमां सरणिं समारब्धवान्। मेय् मासस्य पञ्चमदिनाङ्कात् आरभ्य न्यायालयस्य विरामकालः भविष्यति इत्यनेन विधिनिर्णयाय यामान्तं यावत् न्यायाधीशः नीतिपीठे उपविष्टवान् आसीत्। एवं १३५ न्यायव्यवहारेषु निर्णयं स्वीकृतवान्। विगतैकसप्ताहं यावत् अर्धरात्रपर्यन्तं न्यायावाद-विधिप्रस्तावौ अनुवर्तितौ च आस्ताम्। एषु व्यवहारेषु ७० सङ्ख्यामिताः व्यवहाराः अधिकप्राधान्यं आवहन्तः सन्ति।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २३७
शान्तिविधानवर्णनम्।
गर्ग उवाच।
प्रविशन्ति यदा ग्राममारण्या मृगपक्षिणः।
अरण्यं यान्ति वा ग्राम्याः स्थलं यान्ति जलोद्भवाः ।। २३७.१ ।।
स्थलजाश्च जलं यान्ति घोरं वाशन्ति निर्भयाः।
राजद्वारे पुरद्वारे शिवा चाप्यशिवप्रदा ।। २३७.२ ।।
दिवारात्रिञ्चरावापि रात्रावपि दिवाचराः।
ग्राम्यास्त्यजन्ति ग्रामञ्च शून्यतां तस्य निर्दिशेत् ।। २३७.३ ।।
दीप्तावाशन्ति सन्ध्यासु मण्डलानि च कुर्वते।
वाशन्ति विस्वरं यत्र तदाप्येतत् फलं लभेत् ।। २३७.४ ।।
प्रदोषे कुक्कुटो वाशेद् धेमन्ते वापि कोकिलः।
अर्कोदये त्वभिमुखी शिवा रौति भयं वदेत् ।। २३७.५ ।।
गृहं कपोतः प्रविशेत् क्रव्यादो मूर्ध्नि लीयते।
मधुवा मक्षिकाः कुर्युर्मृत्युर्गृहपतेर्भवेत् ।। २३७.६ ।।
प्राकारद्वारगेहेषु तोरणापणवीथिषु।
केतुच्छत्रायुधाद्येषु क्रव्यादं प्रपतेद्यदि ।। २३७.७ ।।
जायन्ते वाथ वल्मीका मधु वा स्यन्दते यदि।
सदेशो नाशमायाति राजा च म्रियते तथा ।। २३७.८ ।।
मूषकान् शलभान् दृष्ट्वा प्रभूतं क्षुद् भयं भवेत्।
काष्ठोल्मुकास्थिश्रृङ्गाढ्याः श्वानो मर्कटवेदनाः ।। २३७.९ ।।
दुर्भिक्षवेदना ज्ञेया काकाधान्यमुखा यदि।
जनानभिभवन्तीह निर्भया रणवेदिनः ।। २३७.१० ।।
काको मैथुनसक्तश्च श्वेतस्तु यदि दृश्यते।
राजा वा म्रियते तत्र स च देशो विनश्यति ।। २३७.११ ।।
उलूको दृश्यते यत्र नृपद्वारे तथा गृहे ।
ज्ञेयो गृहपतेर्मृत्युर्धननाशस्तथैव च ।। २३७.१२ ।।
मृगपक्षिविकारेषु कुर्याद्धोमं सदक्षिणम्।
देवा कपोता इति वा जप्तव्याः पञ्चभिर्द्विजैः ।। २३७.१३ ।।
गावश्च देया विधिवद् द्विजानां सकाञ्चना वस्त्रयुगोत्तरीयाः।
एवं कृते शान्तिमुपैति पापं मृगैर्द्विजैर्वा विनिवेदितं यत् ।। २३७.१४ ।।


text:
पत्नी
जनी-जाया –भार्या –दारा –वधू- पत्नीत्यादिषु पर्यायवाचिशब्देषु पत्नीशब्दस्य व्यवहारो न भवति । पत्या साकं यज्ञकर्मणि या सहधर्मिणी भागं गृह्णाति सैव पत्नीशब्दवाच्या भवति । यज्ञसाधनत्वात् फलग्रहीतृत्वाद्वा यस्याः यज्ञसंयोगो भवति सा पत्नी इत्युच्यते । पाणिनिसमये यज् जातेः यज्ञाधिकारः नासीत् तेषां भार्यायै पत्नीशब्दस्य व्यावहारो नैव कृतः आसीत् । किन्तु पतञ्जलिसमये एतादृशी स्थितिः नासीत् । भार्यायाः सामान्यबोधकः शब्दः पत्नी आसीत् । सर्वासां कृते पत्नीशब्दस्य व्यवहारः प्रचलित आसीत् । अतएव पतञ्जलिना उक्तम् – पत्युर्नो यज्ञसंयोगे यज्ञसंयोग इत्युच्यते तत्रेदं न सिध्दयति । इयमस्य पत्नी । अथ तर्हि स्यात् ? पत्नीसंयाज इति यत्र यज्ञसंयोगः – एवमपि तुषजकस्य पत्नीति न सिध्द्यति । उपमानात् सिध्दम् । पत्नीव पत्नी । ( ४/१/३३)
अस्यायमाशयो यत् त्रैवर्णिकानामेव सभार्याणां यज्ञेऽधिकारो न शूद्रस्य । अग्निसाक्षिपूर्वकपाणिग्रहण- निमित्तसादृश्यात् शूद्रस्य पत्नी इति प्रयोगः सिध्द्यति ।


text:
एकं प्रत्यभिज्ञानपत्रं तत्र दोषः किम्- सर्वोच्च न्यायालयः।
नवदिल्ली>एकं राष्ट्रं एकं प्रत्यभिज्ञानपत्रं तत्र दोषः किम् इति सर्वोच्च न्यायालयः अपृच्छत् । आधारपत्रं विरुद्ध्य बंगालराज्य सर्वकारेण प्रदत्ते न्यायव्यवहारे न्यायवादाः प्रचलत् अस्ति। सर्वकारस्य कृते उपस्थितस्य न्यायवादिनः कपिल् सिबिलस्य वादान् श्रुत्वा आसीत् सर्वोच्च न्यायालयस्य मुख्यन्यायाधीशस्य दीपक् मिश्रस्य प्रश्नकरणम्। केन्द्रीकृत्य संरक्षितानि विवरणानि चोरणं कर्तुं शाक्यते इत्यनेन पूर्णतया चोरणं शक्यते इति अर्थः नास्ति। विवरणानां संरक्षणाय अधिकसुरक्षितप्रक्रमाः अवश्यकाः इत्येव सूच्चते इति न्यायाधीशः चन्द्रचूडः अवदत्। आधारपत्रस्य शासन संविधानुसारं साधुता नास्तीति कपिल् सिबिलः स्ववादमुन्नीतवान् - वादप्रतिवादाः अनुवर्तन्ते।