text:
सूत्रम्
दीपजनबुधपूरितायिप्यायिभ्योऽन्यतरस्याम्॥ ३।१।६१
काशिका-वृत्तिः
दीपजनबुधपूरितायिप्यायिभ्यो ऽन्यतरस्याम् ३।१।६१
चिण् ते इति वर्तते। दीपी दीप्तौ, जनी प्रादुर्भावे, बुध अवगमने, पूरी आप्यायने, तायृ सन्तानपालनयोः, ओप्याऽयी वृद्धौ, एतेभ्यः परस्य च्लेः तशब्दे परतो ऽन्यतरस्यां चिणादेशो भवति। अदीपि, अदीपिष्ट। अजनि, अजनिष्ट। अबोधि, अबुद्ध। अपूरि, अपूरिष्ट। अतायि, अतायिष्ट। अप्यायि, अप्यायिष्ट।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
दीपजनबुधपूरितायिप्यायिभ्योऽन्यरतस्याम् ६४३, ३।१।६१
एभ्यश्च्लेश्चिण् वा स्यादेकवचने तशब्दे परे॥
न्यासः
दीपजनबुधपूरितायिप्यायिभ्योऽन्यतरस्याम्। , ३।१।६१
"जनी प्रादुर्भावे" (धा।पा।११४९), "बुध अवगमने" (धा।पा।११७२) इति। एतेन "जन जनने" (धा।पा।११०५), "{ बुधिर् बोधने धा।पा।८७५ भ्वादिगतः (८५८) दिवादिगतश्च (११७२) "बुध अवबोधने" इत्येव पठ()ते। "अदुग्ध" इति। "शल इगुपधादनिटः क्सः" ३।१।४५
इति क्सः, तस्य "क्सस्याचि" ७।३।७२
इत्यतः "क्सस्य" इत्यनुवत्र्तमाने "लुग्वा दुहदिह" ७।३।७३
इति लुक्। "दादेर्धातोर्घः" ८।२।३२
पूर्ववज्जश्त्वम्। "अदोहि" इति। शुद्धे कर्मणि तशब्दः, तेनात्र नित्यं चिण् भवति॥
बाल-मनोरमा
दीपजनबुधपूरितायिप्यायिभ्योऽन्यतरस्याम् १६८, ३।१।६१
दीपजन। "च्लेः सि"जित्यत च्लेरिति, "चिण् ते पदः" इत्यस्माच्चिण् ते इति चानुवर्तते। तदाह--एभ्यश्च्लेरिति। एकवचन इति। दीपादीनामात्मनेपदित्वेन तेभ्यस्तशब्दस्य एकवचनत्वनियमादिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
दीपजनबुधपूरितायिप्यायिभ्योऽन्यतरस्याम् १४१, ३।१।६१
दीपजन। "दीपी दीप्तौ", "जनी प्रादुर्भावे", "बुध अवगमने", "पूरी आप्यायने"। एते दिवादयः।


c: text/html

text:
सूत्रम्
कॄ धान्ये॥ ३।३।३०
काशिका-वृत्तिः
कृ̄ धान्ये ३।३।३०
उन्न्योः इति वर्तते। कृ̄ इत्येतस्माद् धातोरुन्न्योः उपपदयोः घञ् प्रतयो भवति, धान्यविषयश्चेद् धात्वर्थो भवति। विक्षेपार्थस्य किरतेर् ग्रहणं, न हिंसार्थस्य, अनभिधानातुत्कारो धान्यस्य। निकारो धान्यस्य। धान्ये इति किम्? भैक्ष्योत्करः। पुष्पनिकरः।
न्यासः
कृ धान्ये। , ३।३।३०
धान्यमिह प्रकृत्यर्थो वा स्यात्? प्रत्ययार्थो वा स्यात्? प्रकृत्यर्थस्तावन्नोपपद्यते;धान्यस्य द्रव्यत्वात् धातोश्च क्रियावाचित्वात्। प्रत्ययार्थस्तूपपद्यते धान्यम्;किन्तु प्रत्ययेनाबिहितत्वादुत्कारो धान्यस्येति धान्यशब्दस्य प्रयोगो न प्राप्नोति। अथापि प्रयोगः स्यात्? एवमपि प्रत्ययर्थेऽन्तर्भूतत्वात् षष्ठी नोपपद्यते-- उत्कारो धान्यस्येति। सामानाधिकरण्यमेव प्रत्ययान्तेन स्यात्, एवं हि प्रत्ययर्थो भवति यदि प्रत्ययान्तेन सामानाधिकरण्यं भवति, यथा-- दृतिहरिः पशुरिति। तस्मान्नेदं प्रत्ययार्थः,नापि प्रकृत्यर्थः, अपि तु प्रकृत्यर्थविशेषणमिति हिंसार्थस्य" इति। "कृ हिंसायाम्" (धा।पा।१४९६) इत्यस्य ग्रहणं न भवति। किं कारणमित्याह-- "अनभिधानात्" इति। शब्दशक्तिस्वाभाव्यादुत्कारशब्दाभ्यां धान्यविषयो विक्षेप एवाभिधीयते, न हिंसा। यस्य चार्थः प्रत्ययान्तेनाभिधीयते तस्यैव ग्रहणं युक्तम्, नेतरस्य। "उत्कारो धान्यस्य" इति। विक्षेपो दान्यस्येत्यर्थः॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सूत्रम्
द्वितीयायां च॥ ३।४।५३
काशिका-वृत्तिः
द्वितियायां च ३।४।५३
परीपसायाम् इत्येव। द्वितीयान्त उपपदे परीप्सायां गम्यमानायां धातोः णमुल् प्रत्ययो भवति। यष्टिग्राहं युध्यन्ते, यष्टिं ग्राहम्। लोष्टग्राहम्, लोष्टं ग्राहम्। एवं नाम त्वरते यदायुधग्रहणम् अपि न अद्रियते। लोष्तादिकं यत् किंचिदासन्नं तद् गृह्णाति।
न्यासः
द्वितीयायाश्च। , ३।४।५३
तत्त्व-बोधिनी
द्वितीयायां च १६२८, ३।४।५३
द्वितीयायां। परीप्सायामित्येवेति। कथं तर्हि "अनुदात्तं पदमेकवर्ज"मिति, नह्रत्र त्वरा गम्यते?। अत्राहुः- अस्यां हि परिभाषायां त्वरा विवक्षिता। तेनयमर्थः--उदात्तः स्वरितो वा यत्र विधीयते तत्र तत्समकालमेवैकमचं वर्जयित्वा परिशिष्टमनुदात्तं कर्तव्यं, न विलम्बतिव्यमिति। यष्टिग्राहमित्यादि। एवं खलु युद्धाय त्वरन्ते यदासन्नं यष्ट()आदिकमपि गृहीत्वा धावन्ति नायुधं प्रतीक्षन्त इति भावः।


text:
सूत्रम्
अवृद्धादपि बहुवचनविषयात्॥ ४।२।१२४
काशिका-वृत्तिः
अवृद्धादपि बहुवचनविषयात् ४।२।१२५
जनपदतदवध्योः इत्येव। अवृद्धाद् वृद्धाच् च जनपदात् तदवधिवाचिनश्च बहुवनचविषयात् प्रातिपदिकाद् वुञ् प्रत्ययो भवति शैसिकः। अण्छयोरपवादः। अवृद्धाज् जनपदात् तावत् अङ्गाः। वङ्गाः। कलिङ्गाः। आङ्गकः। वाङ्गकः। कालिङ्गकः। अवृद्धाज् जनपदावधेः अजमीढाः। अजक्रन्द्राः। आजमीढकः। आजक्रन्दकः। वृद्धाज् जनपदात् दार्वाः। जाम्ब्वाः। दार्वकः। जाम्ब्वकः। वृद्धाज् जनपदावधेः कालञ्जराः। वैकुलिशाः। कालञ्जरकः। वैकुलिशकः। विषयग्रहणमनयत्र भावार्थम्। जनपदएकशेषबहुत्वे मा भूत्। वर्तन्यः। वार्तनः। अपिग्रहणं किम् यावता वृद्धात पूर्वेण एव सिद्धम्? तक्रकौण्डिन्यन्यायेन बाधा मा विज्ञायि इति समुच्चीयते।
न्यासः
अवृद्धादपि बहुवचनविषयात्। , ४।२।१२४
"अण्छयोरपवादः" इति। अवृद्धादणोऽपवादः, वृद्धाच्छस्य। अथ विषयग्रहणं किमर्थम्, विनापि तेन विशेषो लभ्यत एव। कथम्? इह जनपदतदवधिशब्दाभ्यां समानाधिकरणत्वाद्वहुवचनशब्दो न पारिभाषिको विज्ञायते,किं तर्हि? अन्वर्थः-- बहूनामर्थानां वचनो यो जनपदस्तदवधिश्चेति। यश्च बहूनामर्थानां वचनः सोऽर्थान् बहून् ब्राऊवन् सामथ्र्यादेव बहुवचनविषयो भवति? इत्याह-- "विषयग्रहणम्" इत्यादि। अनन्यत्रभावः कथं नाम लभ्यत इत्येवमर्थं विषयग्रहणम्। अनन्यत्रभावः किमर्थमिष्यत इत्याह-- जनपदैकदेशः क्रियते। वत्र्तनी च वत्र्तनी च वत्र्तनी च वत्र्तन्यः,तद्बहूनां वाचको भवति। ततश्च यदि विषयघणं न क्रियते ततो वत्र्तनीषु भव इति वुञ् स्यात्। विषयग्रहणे तु सति न भवति, अनन्यत्रभावो विषयः। तेनैवं विज्ञायते-- बहुवचनं न यो व्यभचरति। यश्चैकशेषः स बहूवचनं व्यभिचरति, तस्यहि विवक्षाभावे बहुत्वात्। द्वयोरपि च कदाचिद्()वृत्तेः।
"अपिग्रहणम्" इति। अपिग्रहणं हि वृद्धादपि यथा स्यादित्येवमर्थं क्रियते। वृद्धात्पूर्वेणैव सिद्धः प्रत्ययः, तत् किमपिग्रहणेन? "तक्रकौण्डिन्यायेन" इति। यथा "ब्राआहृणेभ्यो दधि दीयता तक्रं कौण्()डिन्याय" इति सामान्येन वृत्तस्य दधिदानस्य विशेषे वत्र्तमानेन तक्रदानेन बाधा क्रियते, तथेहापि बहुवचनविषये च सामान्येन प्रवृत्तस्य पूर्वयोगस्य बहुवचनविषये वत्र्तमानेनानेन योगेन बाधा विज्ञायते। तस्माद्()वृद्धादपि यथा स्यादित्यपि शब्देन समुच्चीयते॥
बाल-मनोरमा
अवृद्धादपि बहुवचनविषयात् १३३०, ४।२।१२४
अवृद्धादपि बहुवचनविषयात्। अवृद्धाज्जनपदादिति। "उदाह्यियते" इति शेषः। आजमीढक इति। अजमीढेषु भव इत्यर्थः। आजमीढक इति। अजमीढेषु भव इत्यर्थः। अजमीढाख्यो जनपदः कस्यचिज्जनपदस्यावधिः। वृद्धाज्जनपदादिति। "उदाह्यियते" इति शेषः। दार्वक इति। "दार्वा" इति बहुवचनान्तो जनपदविशेषे वर्तते। तत्र भव इत्यर्थः। कालञ्जरक इति। कलञ्जरेषुभव इत्यर्थः।


text:
सूत्र १७
अपरिग्रहाच्चात्यन्तमपेक्षा ॥१७॥
अपरिग्रहाच्चात्यन्तपेक्षा ।
प्रधानकारणवादो वेदविद्भिरपि कैश्चिन्न्मन्वादिभि: सत्कार्यत्वाद्यंशोअजीवनाभिप्रायेणोपनिबद्ध: ।
अय़ं तु परमाणुकारणवादो न कैश्चिदपि शिष्टै: केनचिदप्यंशेन परिगृहीत इत्यत्यन्तमेवानादरणीयो वेदवादिभि: ।
अपि च वैशेषिकास्तन्त्रार्थभूतान्षट पदार्थान्द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाख्यानत्यन्तभिन्नान्भिन्नलक्षणानभ्युपगच्छन्ति यथा मनुष्योऽश्व: श इति ।
तथात्वं चाभ्युपगम्य तद्विरुद्धं द्रव्याधीनत्वं शेषाणामभ्युपगच्छन्ति । तन्नोपपद्यते ।
कथं यथा हि लोके शशकुशपलाशाप्रभृतीनामत्यन्तभिन्नानां सतां नेतरेतराधीनत्वं भवत्येवं द्रव्यादीनामप्यत्यन्तभिन्नत्वान्नैव द्रव्याधीनत्वं गुणादीनां भवितुमर्हति ।
अथ भवति द्रव्याधीनत्वं गुणादीनां ततो द्रव्यभावे भावाद्द्रव्याभावेऽभावाद्द्रव्यमेव संस्थानादिभेदादनेकशाब्दप्रत्यय़भाग्भवति ।
यथा देवदत्त एक एव सन्नवस्थान्तरयोगादनेकशब्दप्रत्ययभाग्भवति तद्वत् ।
तथा सति सांख्यसिद्धान्तप्रसङ्ग: स्वसिद्धान्तविरोधश्चापद्येयाताम् ।
नन्वग्निधूमौयोरन्यत्वं निश्चीयते ।
इह तु शुक्ल: कम्बलो रोहिणी धेनुर्नीलमुत्पलमिति द्रव्यस्यैव तस्य तस्य तेन तेन विशेषेण प्रतीयमानत्वान्नैव द्रव्यगुणयोरग्निधूमयोरिव भेदप्रतीतिरस्ति ।
तस्माद्द्रव्यात्मकता गुणस्य ।
एतेन कर्मसामान्यविशेषसमवायानां द्रव्यात्मकता व्याख्याता ।
गुणादीनां द्रव्याधीनत्वं द्रव्यगुणयोरयुतसिद्धत्वादिति यद्युच्येत तत्पुनरयुतसिद्धत्वमपृथग्देशत्वं वा स्यादपृथक्कालत्वं वाऽपृथक्स्वभवत्वं वा ।
सर्वथापि नोपपद्यते ।
अपृथग्देशत्वे तावत्स्वाभ्युपगमो विरुध्येत ।
कथम् । तन्त्वारब्धो हि पटस्तन्तुदेशोऽभ्युपगम्यते न पटदेश: ।
पटस्य तु गुणा: शुक्लादय: पटदेशा अभ्युपगम्यन्ते न तन्तुदेशा: ।
तथा चाहु" - द्रव्याणि द्रव्यान्तरमारभन्ते गुणाश्च गुणान्तरम् - इति ।
तन्तवो हि कारणद्रव्याणि कार्यद्रव्यं पटमारभन्ते तन्तुगताश्च गुणा: शुक्लादय: कार्यद्रव्ये पटे शुक्लदिगुणान्तरमारभन्ते - इति हि तेऽभ्युपगच्छन्ति ।
सोऽभुपगमो द्रव्यगुणयोरपृथग्देशत्वेऽभ्युपगम्यमाने बाध्येत ।
अथापृथक्कालत्वमयुतसिद्धत्वमुच्येत सव्यदक्षिणयोरपि गोविषाणयोरयुतसिद्धत्वं प्रसज्येत ।
तथाऽपृथस्वभावत्वे त्वयुतसिद्धत्वे न द्रव्यगुनयोरात्मभेद: संभवति । तस्य तादात्म्येनैव प्रतीयमानत्वात् ।
युतसिद्धयो: संबन्ध: संयोगोऽयुतसिद्धयोऽस्तु समवाय इत्ययमभ्युपगमो मृषैव तेषाम ।
प्राक्सिद्धस्य कार्यात्कारणस्यायुतसिद्धत्त्वानुपपत्ते: ।
अथान्यतरापेक्ष एवायमभ्युपगम: स्यादयुतसिद्धस्य कार्यस्य कारणेन संबन्ध: समवाय इति ।
एवमपि प्रागसिद्धस्यालब्धात्मकस्य कार्यस्य कारणेन संबन्धो नोपपद्यते ।
द्वयायत्तत्वात्संबन्धस्य ।
सिद्धं भूत्वा संबध्यत इति चेत् ।
प्राक्कारणसंबन्धात्कार्यस्य सिद्धावभ्युपगम्यमानायामयुतसिद्धयभावात्कार्यकारणयो: संयोगविभागौ न विद्येते इतीदं दुरुक्तं स्यात् ।
यथा चोत्पन्नमात्रस्याक्रियस्य कार्यद्रव्यस्य विभुभिराकाशादिभिर्द्रव्यान्तरै: संबन्ध: संयोग एवाभ्युपगम्यते न समवाय एवं कारणद्रव्येणापि संबन्ध: संयोग एव स्यान्न समवाय: ।
नापि संयोगस्य समवायस्य वा संबन्धस्य संबन्धिव्यतिरेकणोस्तित्वे किंचित्प्रमाणमस्ति ।
संभन्धिसब्दप्रत्ययव्यतिरेकेण संयोगसमवायशब्दप्रत्ययदर्शनात्तयोरस्तित्वमिति चेत् । न ।
एकत्वेऽपि स्वरूपबाहयरूपापेक्षयाऽनेकशब्दप्रत्ययदर्शनात् ।
यथैकोऽपि सन्देवदत्तो लोके स्वरूपं संबन्धिरूपं चापेक्ष्यानेकसब्दप्रत्ययभाग्भवति मनुप्यो ब्राम्हाण: श्रोत्रियो वदान्यो बालो युवा स्थविर: पिता पुत्र: पौत्रो भ्राता जामातेति यथा चैकापि सती रेखा स्थानान्यत्वेन निवेश्यमानैकदशशतसहस्रादिशब्दप्रत्ययभेदमनुभवति तथा संबन्धिनोरेव संबन्धिशब्दप्रत्ययव्यतिरेकेण संयोगसमवायशब्दप्रत्ययार्हत्वं न व्यतिरिक्तवस्त्वस्तित्वेनेत्युपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेरभावो वस्त्वन्तरस्य ।
नापि संबन्धिविषयत्वे संबन्धशब्दप्रत्यययो: सन्ततभावप्रसङ्ग: ।
स्वरूपबाहयरूपापेक्षयेत्युक्तोत्तरत्वात् ।
तथाण्वात्ममनसामप्रदेशत्वान्न संयोग: संभवति ।
प्रदेशवतो द्रव्यस्य प्रदेशवता द्रव्यान्तरेण संयोगदर्शनात् ।
कल्पिता: प्रदेशा अण्वात्ममनसां भविप्यन्तीति चेत् । न ।
अविद्यमानार्थकल्पनायां सर्वार्थसिद्धिप्रसङगात् ।
इअयानेवाविद्यमानो विरुदवोऽविरुदवो वाऽथं: कल्पनीयो नातोऽधिक इति नियमहेत्वभावात् ।
कल्पनायाश्च स्वायत्तत्वात्प्रभृतत्वसंभवाच्च ।
न च वैशेषिकै: कल्पितेभ्य: षडभ्य: पदार्थेभ्योऽन्येऽधिका: शतं सहस्रं वाऽर्था न कल्पयितव्या इति निवारको हेतुरस्ति ।
तस्माद्यस्मै यस्मै यद्यद्रोचते तत्तत्सिध्येत ।
कश्चित्कृपालु: प्राणिनां दु:खबहुल: संसार एव मा भूदिति कल्पयेत ।
अन्यो वा व्यसनी मुक्तानामपि पुनरुत्पत्तिं कल्पयेत् ।
कस्तयोर्निवारक: स्यात् । किंचान्यत् ।
द्वाभ्यां परमाणुभ्यां निरवयवाभ्यां सावयवस्य व्द्यणुकस्याकाशेनेव संश्लेषानुपपत्ति: ।
न हयाकाशास्य पृथिव्यादीनां व जतुकाष्ठावत्संश्लेषोऽस्ति ।
कार्यकारणद्रव्ययोराश्रिताश्रयभावोऽन्यथा नोपपद्यत इत्यवश्यं कल्प्य: समवाय इति चेत् । न ।
इतरेतराश्रयत्वात् । कार्यकारणयोर्हि भेदसिद्धावाश्रिताश्रयभावसिद्धिराश्रिताश्रयभावसिद्धौ च तयोर्भेदसिद्धि: कुण्डबदरवदितीतरेतराश्रयता स्यात ।
न हि कार्यकारणयोर्भेद आश्रिताश्रयभावो वा वेदातवादिभिरभ्युपगम्यते ।
कारणस्यैव संस्थानमात्रं कार्यमित्यभ्युपगमात् । किंचान्यत् ।
परमाणूनां परिच्छिन्नत्वाद्यावत्यो दिश: षडष्टौ दश वा तावद्भिरवयवै: सावयवास्ते स्यु: सावयवत्वादनित्याश्चेति नित्यत्वनिरवयवत्वाभ्युपगमो बाध्येत । यांस्त्वं दिग्भेदभेदिनोऽवयवान्कल्पयसि त एव परमाणव इति चेत् । न ।
स्थूलसूक्ष्मतारतम्यक्रमेणापरमकारणाद्विनाशोपपत्ते: । यथा पृथिवी व्द्यणुकाद्यपेक्षया स्थूलतमा वस्तुभूताऽपि विनश्यति तत: सूक्ष्मं च पृथिव्येकजातीयकं विनश्यति ततो व्द्यणुकं तथा परमाणवोऽपि पृथिव्येकजातीयकत्वाद्विनश्येयु: ।
विनश्यन्तोऽप्यवयवविभागेनैव विनश्यन्तीति चेत् । नायं दोष: ।
यतो घृतकाठिन्यविलयन वदपि विनाशोपपत्तिमवोचाम ।
यथा हि घृतसुवर्णादीनामविभज्यमानावयवानामप्यग्निसंयोगाद्द्रवभावापत्त्या काठिन्यविनाशो भवत्येवं परमाणूनामपि परमकारणभावापत्त्या मूर्त्यादिविनाशो भविष्यति ।
तथा कार्यारम्भोऽपि नावयवसंयोगेनैव केवलेन भवति ।
क्षीरजलादीनामन्तरेणाप्यवयवसंयोगान्तरं दधिहिमादिकार्यारम्भदर्शनात् ।
तदेवमसारतरर्कसंदृब्धत्वादीश्चरकारणश्रुतिविरुद्धत्वाच्छुतिप्रवणैश्च शिष्टैर्मन्वादिभिरपरिगृहीतत्वादत्यन्तमेवानपेक्षाऽस्मिन्परमाणुकारणवादे कार्या श्रेयोऽर्थिभिरिति वाक्यशेष: ॥१७॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
ओमित्यस्मिन् त्रिमात्रिके निःशब्दाक्षरोऽपि अन्तर्हितोऽस्ति। इमाः श्रुतत्रिमात्राः निःशब्दात् उदेति निःशब्दे अप्येति (अपि + इण्)। अस्य अन्वयोऽस्ति व्याकृतम् (manifested / phenomena) अव्याकृतात् (unmanifested / noumena ) स्फुरति अन्ते अव्याकृतं निर्गच्छतीति। तदनु त्रिकालाः त्रिलोकाः त्रिप्रज्ञधामानि च अव्याकृतात् प्रभवन्ति अव्याकृते एव अपियन्ति। अयम् अव्याकृतो निःशब्दाक्षरोऽपि ओंकार एव इति अनेन श्लोकेन दीप्यते। पूर्णम् अदः पूर्णम् इदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते इत्यनेनापि इदम् एव सत्यं प्रकीर्तितम्। रज्जुः सर्पोऽस्तीति मूढकल्पनाप्रसङ्गे मूढतया सर्पः रज्जोः प्रभवति ज्ञनोदयेन सर्पः रज्जौ अप्येति। तदा सर्पः रज्जुरेव इति अपरोक्षानुभूतिर्भवति। एवमेव लोकः कालः प्रज्ञधामानि च केवलं मूढतया स्फुरितं मनस्पन्दनम् यत् सर्वं ज्ञानोदयेन अव्याकृते अप्येतीति श्लोकेन प्रेरितम्।
अतोहि भिन्नत्वं भ्रान्तिदर्शनम्। विश्वैकता नियतसत्यं।


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam). View this in सरल दॆवनागरी (हिंन्दी), with simplified anuswaras for easy reading.
रचन: वेद व्यास
अथ सप्तमोஉध्यायः ।
श्रीभगवानुवाच ।
मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।
असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥ 1 ॥
ज्ञानं तेஉहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।
यज्ज्ञात्वा नेह भूयोஉन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ 2 ॥
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।
यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥ 3 ॥
भूमिरापोஉनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।
अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ 4 ॥
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।
जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ 5 ॥
एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।
अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥ 6 ॥
मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।
मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ 7 ॥
रसोஉहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः ।
प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु ॥ 8 ॥
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।
जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥ 9 ॥
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।
बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥ 10 ॥
बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् ।
धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोஉस्मि भरतर्षभ ॥ 11 ॥
ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।
मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ॥ 12 ॥
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।
मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥ 13 ॥
दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥ 14 ॥
न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।
माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ॥ 15 ॥
चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोஉर्जुन ।
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ 16 ॥
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।
प्रियो हि ज्ञानिनोஉत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥ 17 ॥
उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।
आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥ 18 ॥
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ।
वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥ 19 ॥
कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेஉन्यदेवताः ।
तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥ 20 ॥
यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥ 21 ॥
स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।
लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान् ॥ 22 ॥
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।
देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥ 23 ॥
अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।
परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥ 24 ॥
नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।
मूढोஉयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥ 25 ॥
वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।
भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥ 26 ॥
इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।
सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप ॥ 27 ॥
येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ॥ 28 ॥
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।
ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ॥ 29 ॥
साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।
प्रयाणकालेஉपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥ 30 ॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोஉध्यायः ॥7 ॥
– श्रीमद् भगवद् गीत अष्टमोஉध्यायः
– श्रीमद् भगवद् गीत षष्ठोஉध्यायः
– श्रीमद् भगवद् गीत प्रथमोஉध्यायः
– कृष्णाष्टकम्
– बाल मुकुन्दाष्टकम्


text:
2-1 बोधिसत्त्वलिङ्गपटलम्
Technical Details
आधारानुधर्मयोगस्थानम्
बोधिसत्त्वलिङ्गपटलम्
उद्दानम्।
स्वभावोऽधिष्ठानं [फलानुशंसः] अनुक्रमः संग्रहेण च।
पञ्चेमानि भूतस्य बोधिसत्त्वस्य बोधिसत्त्वलिङ्गानि यैः समन्वागतो [बोधिसत्त्वो] बोधिसत्त्व इति संख्यां गच्छति। कतमानि पञ्च। अनुकम्पा प्रियवादिता वैर्यं मुक्तहस्तता गम्भीरार्थसन्धिनिर्मोचनता च। इमे पुनः पञ्च धर्माः पञ्च परिवर्तेन वेदितव्याः। स्वभावतोऽधिष्ठानतः फलानुसंशतः अनुक्रमतः संग्रहतश्च।
तत्रानुकम्पायाः स्वभावो द्विविधः। आशयगतः प्रतिपत्तिगतश्च। तत्राशयगतो हिताशयः सुखाशयश्च बोधिसत्त्वस्य सत्त्वेष्वनुकम्पेत्युच्यते। प्रतिपत्तिगतश्च स्वभावतोऽनुकम्पायाः यदाशयो भवति बोधिसत्त्वः सत्त्वेषु तदेव यथाशक्त्या यथाबलं कायेन वाचा उपसंहरति। तत्र प्रियवादितायाः स्वभावः पूर्ववदामोदनी संमोदनी उपकरा च वाग्वेदितव्या। तद्यथा संग्रहवस्तुपटले। तत्र सत्त्वं धृतिरलीनत्वं च यद्बलं बोधिसत्त्वस्य अयं वैर्यंस्वभाव इत्युच्यते। तत्र या बोधिसत्त्वस्योदारदानता असंक्लिष्टदानता वा। अयं मुक्तहस्ततायाः स्वभावो वेदितव्यः। चतस्रः प्रतिसंविदस्तासामेव चाभिनिर्हाराय यत्सम्यक् प्रायोगिकं ज्ञानमयं बोधिसत्त्वानां गम्भीरार्थसन्धिनिर्मोचनतायाः स्वभावो वेदितव्यः।
तत्रानुकम्पायाः पञ्चाधिष्ठानानि। कतमानि पञ्च। दुःखिताः सत्त्वा दुश्चरितचारिणः प्रमत्ता मिथ्याप्रतिपन्नाः क्लेशानुशयिताश्च। नारकान्सत्त्वानुपादाय शेषां केषांचित्सत्त्वानां दुःखा वेदना प्राबन्धिकी सन्ततिसमारूढा वर्तते। इमे [ते] सत्त्वा दुःखिता इत्युच्यन्ते। ये पुनर्नावश्यं दुःखिताअपि तु बहुलं कायदुश्चरितमध्याचरन्ति वाग्दुश्चरितं मनोदुश्चरितमध्याचरन्ति। तत्र चाभिरतरूपा विहरन्ति। इमे सत्त्वा दुश्चरितचारिण इत्युच्यन्ते तद्यथा औरभ्रिक-शौकरिक-कौक्कुटिकप्रभृतयः। ये पुनर्नावश्यं दुःखिता न दुश्चरितचारिणोऽपि त्वध्यवसिताः कामानुपभुञ्जते नटनर्तकहासकलासकप्रेक्षणपरा विहरन्ति आत्मोपलाडनपराः। इमे सत्त्वाः प्रमत्ता इत्युच्यन्ते तद्यथा तदेकत्याः कामोपभोगिनः। ये पुनर्नावश्यं दुःखिता न दुश्चरितचारिणो न वापि प्रमत्ताः अपि तु दृष्टिविपत्तिमाश्रित्य दुःखविमोक्षाय प्रतिपन्नाः। इमे सत्त्वा मिथ्याप्रतिपन्ना इत्युच्यन्ते तद्यथा कामानुत्सृज्य दुराख्याते धर्मविनये प्रव्रजिताः। ये पुनः सत्त्वा नावश्यं दुःखिता विस्तरेण यावन् न मिथ्याप्रतिपन्नाः अपि तु सकलबन्धनाश्च विकलबन्धनाश्च क्लेशैः इमे सत्त्वाः क्लेशानुशयिता इत्युच्यन्ते तद्यथा ये च सम्यक् प्रयुक्ताः पृथग्जना कल्याणका ये च शैक्षाः एतावदनुकम्पाधिष्ठानं बोधिसत्त्वानां येनाधिष्ठानेन येनालम्बनेनानुकम्पा प्रवर्तते। नात उत्तरि नातो भूयः।
पञ्चेमानि बोधिसत्त्वानां प्रियवादिताया अधिष्ठानानि। कतमानि पञ्च। सम्यगालपना सम्यगानन्दना सम्यगाश्वासना सम्यक्प्रवारणा न्यायोपदेशश्च। तेषां पुनः प्रतिभागो वेदितव्यः। तद्यथा संग्रहवस्तुपटले। एभिः पच्चभिरधिष्ठानैरेभिरालम्बनैर्बोधिसत्त्वानां प्रियवादिता प्रवर्तते। नात उत्तरि नातो भूयः।
पञ्चेमानि बोधिसत्त्वस्य वैर्याधिष्ठानानि वेदितव्यानि। कतमानि पञ्च। यैरेव पञ्चभिराकारैर्बोधिपक्षपटले धृतिबलाधानता बोधिसत्त्वानामुक्ता तान्येव बोधिसत्त्वस्य वैर्याधिष्ठानानि वे दितव्यानि। यैरधिष्ठानैर्यैरालम्बनैर्बोधिसत्त्वस्य वैर्य प्रवर्तते। नात उत्तरि नातो भूयः।
पञ्चेमानि बोधिसत्त्वस्य मुक्तहस्तताया अधिष्ठानानि। कतमानि पञ्च। अभीक्ष्णदानता प्रमुदितदानता सत्कृत्यदानता असंक्लिष्टदानता अनिश्रित्यदानता च। एषां पुनर्विस्तरेण विभागो वेदितव्यः। तद्यथा दानपटले। एभिरधिष्ठानैरेभिरालम्बनैर्बोधिसत्त्वानां मुक्तहस्तता प्रवर्तते। नात् उत्तरि नातो भूयः।
पञ्चेमानि बोधिसत्त्वस्य गम्भीरार्थसन्धिनिर्मोचनताया अधिष्ठानानि। कतमानि पञ्च। ये ते तथागतभाषिताः सूत्रान्ताः गम्भीरागम्भीरावभाषाः शून्यता-प्रतिसंयुक्ता इदंप्रत्ययता। प्रतीत्यसमुत्पादानुलोमाः। इदं प्रथममधिष्ठानम्। विनये वा पुनरापत्तिकौशल्यमापत्तिव्युत्थान-कौशल्यं च। इदं द्वितीयमधिष्ठानम्। मातृकायां वा पुनरविपरीतं धर्मलक्षणव्यवस्थानम्। इदं तृतीयमधिष्ठानम्। आभिप्रायिकनिगूढधर्मसंज्ञार्थविभावनता। इदं चतुर्थमधिष्ठानम्। सर्वधर्माणाञ्च धर्मार्थनिर्वचनप्रकारभेदः। इदं पञ्चममधिष्ठानम्। येनाधिष्ठानेन येनालम्बनेन बोधिसत्त्वानां गम्भीरार्थसन्धिनिर्मोचनता प्रवर्तते। नात उत्तरि नातो भूयः।
अनुकम्पा बोधिसत्त्वस्य सत्त्वेष्वादित एव तावद्वैरप्रहाणाय संवर्तते। तथानुकम्पको बोधिसत्त्वः सर्वसत्त्वार्थक्रियासु अदिनमनाः प्रयुज्यते। तस्मिंश्च प्रयोगे न परिखिद्यते। अनुकम्पा तद्-बहुलविहारिता चास्यानवद्यदृष्टधर्मसुखविहाराय परानुग्रहाय च संवर्तते। ये च भगवता मैत्र्या अनुशंसा उक्तानास्य काये विषं क्रामति न शस्रमित्येवमादयः। तेऽप्यनुकम्पकस्य बोधिसत्त्वस्य सर्वे वेदितव्याः। इत्ययमनुकम्पाया बोधिसत्त्वानां फलानुशंसो द्रष्टव्यः।
प्रियवादी बोधिसत्त्वो दृष्टे धर्मे चतुर्विधं वाग्दोषं विजहाति मृषावादं पैशून्यं षारुष्यं सम्भिन्नप्रलापञ्च। सा चास्य बागात्मानुग्रहाय परानुग्रहाय च प्रवृत्ता भवति। दृष्ट एव च धर्मे आयत्यां च प्रियवादी बोधिसत्त्वः आदेयवचनो भवति ग्राह्यवचनः। इत्ययं बोधिसत्त्वस्य प्रियवादितायाः [फला] नुशंसो वेदितव्यः।
धीरो बोधिसत्त्वो दृष्टे [तावत] धर्मे सर्वेण सर्वमालस्यकौसीद्यापगतो भवति प्रमुदितचित्तश्च। बोधिसत्त्वशीलसंवरसमादानं करोति। कृत्वा च न विषीदति। आत्मानं च परञ्च क्षान्त्यानुगृह्णाति। आयत्यां च सर्वबोधिसत्त्वकृत्यसमारम्भेषु प्रकृत्या दृढसमारंभो भवति। नाकृत्वा विनिवर्तते। इतीमे बोधिसत्त्वानां वैर्यफलानुशंसा वेदितव्या।
मुक्तहस्तताया गम्भीरार्थसन्धिनिर्मोचनतायाश्च फलानुशंसा वेदितव्याः। तद्यथा प्रभावपटले दानप्रभावे प्रज्ञाप्रभावे च। अयमेषां बोधिसत्त्वविज्ञानां फलानुशंसः।
कश्चैषामनुक्रमः। पूर्वं तावद्बोधिसत्त्वोऽनुकम्पया सत्त्वाननुगृह्णाति तेषु च सापेक्षो भवत्यर्थकामः। ततश्चाकुशलात्स्थानाद्व्युत्थाप्य कुशले स्थाने प्रतिष्ठापनाय युक्तिं भाषते ग्राहयति व्यपदिशति। एवमवतीर्णेषु च सत्त्वेषु सत्त्वविप्रतिपत्तिषु [च] क्लेशविप्रकृतास्वर्थविधासु विमर्दसहो भवति। प्रतिपत्तिविप्रति [पत्ति] स्थितानां सत्त्वानामनुत्सर्गतया। स एवं धीरः एकत्यान्सत्त्वानामिषसंग्रहेण परिपाचयति एकत्यान्धर्मसंग्रहेण तदेकत्यांस्तदुभाभ्यां धर्माभिषसंग्रहाभ्याम्। अयमेषां पञ्चानां बोधिसत्त्वलिङ्गानामनुक्रमो वेदितव्यः।
पञ्चेमानि बोधिसत्त्वलिङ्गानि षट्पारमिताः। आसां षण्णां पारमितानां कतमया पारमितया कतमद्बोधिसत्त्वलिङ्गं संगृहीतम्। अनुकम्पा ध्यानपारमितया संगृहीता। प्रियावादिता शीलपारमितया प्रज्ञापारमितया च संगृहीता। वैर्यं वीर्यपारमितया क्षान्तिपारमितया प्रज्ञापारमितया च संगृहीतम्। मुक्तहस्तता दानपारमितायैव संगृहीता। गम्भीरार्थसन्धिनिर्मोचनता ध्यानपारमितया प्रज्ञापारमितया च संगृहीता एवमिमानि [पञ्च बोधि] सत्त्वलिङ्गानि पञ्चपरिवर्तेन वेदितव्यानि। स्वभावतोऽधिष्ठानतः फलानुसंशतोऽनुक्रमतः संग्रहतश्च वेदितव्यानि।
इति बोधिसत्त्वभूमावाधारानुधर्मे योगस्थाने प्रथमं बोधिसत्त्वलिङ्गपटलम्।


text:
सूत्रम्
तपोऽनुतापे च॥ ३।१।६५
काशिका-वृत्तिः
तपो ऽनुतापे च ३।१।६५
न इति वर्तते। तप सन्तापे, अस्मात् परस्य च्लेः चिणादेशो न भवति कर्मकर्तरि अनुतापे च। अनुतापः पश्चात्तपः। तस्य ग्रहणम् कर्मकर्त्रर्थं, तत्र हि भावकर्मणोरपि प्रतिषेधो भवति। अतप्त तपस्तापसः। अन्ववातप्त पापेन कर्मणा।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
तपोऽनुतापे च ७५९, ३।१।६५
तपश्च्लेश्चिण् न स्यात् कर्मकर्तर्यनुतापे च। अन्वतप्त पापेन। घुमास्थेतीत्त्वम्। दीयते। धीयते। ददे॥
न्यासः
तपोऽनुतापे च। , ३।१।६५
"तपस्तपः कर्मकस्यैव" ३।१।८८
इत्यतिदेशात् "चिण् भावकर्मणोः" ३।१।६६
इति प्राप्तस्य चिणोऽयं प्रतिषेधः। "अतप्त तपस्तापसः" इति। उपवासादिलक्षणं तपस्तापसं तपति दुःखयतीत्यर्थः। तपसोऽत्र कर्त्तृत्वम्, तापसस्य तु कर्मत्वम्। यदा तु स तापस्त्वगस्थीभूतः स्वर्गाय तपस्तप्यते, तदायं प्रयोगः- अतप्त तपस्तापस इति। इदानां तपसः कर्मत्वं तापसस्य कर्त्तृत्वम्। तपःशब्दश्चेह ज्ञानविशेषे स्वर्गाद्यवाप्तिहेतौ वत्र्तते। तपिरप्यर्जने। अर्जितवान् ज्ञानविशेषं तापस इत्यर्थः। "अन्ववातप्त पापेन कर्मणा" इति। यत् पूर्वं पापकर्म कृतं तेन पश्चात् तप्तोऽभ्याहत इत्यर्थः। कर्मण्यत्र लकारः॥
तत्त्व-बोधिनी
तपोऽनुतापे च ४८१, ३।१।६५
तपोऽनु चकारेण "अचः कर्मकर्तरी" त्यतः कर्मकर्तरीत्येतदनुकृष्यते। कर्मण्युदाहरणमिति ध्वनयति-- अभ्याहत इत्यर्थ इति। भावेऽपीदमुदाहरणमित्याह-- पापेन पुंसेति। अविचार्य कर्म कृत्वा पश्चादशोचीत्यर्थः। कर्मकर्तरि तु तत्प्रक्रियायामुदाहरिष्यति।


text:
सूत्रम्
अस्यतितृषोः क्रियाऽन्तरे कालेषु॥ ३।४।५७
काशिका-वृत्तिः
अस्यतितृषोः क्रियान्तरे कालेषु ३।४।५७
द्वितीयायाम् इत्येव। क्रियामन्तरयति क्रियान्तरः, क्रियाव्यवधायकः। क्रियान्तरे धात्वर्थे वर्तमानाभ्याम् अस्यतितृषिभ्यां द्वितीयान्तेषु कालवाचिषु उपपदेषु णमुल् प्रत्ययो भवति। द्व्यहात्यासं गाः पाययति, द्व्यहमत्यासं गाः पाययति। त्र्यहात्यासं गाः पाययति, त्र्यहमत्यासं गाः पाययति। द्व्यहतर्षं गाः पाययति, द्व्यहंतर्षं गाः पाययति। अत्यसनेन तर्षणेन च गवां पानक्रिया व्यवधीयते विच्छिद्यते। अद्य पाययित्वा द्व्यहमतिक्रम्य पुनः पाययति इत्यर्थः। अस्यतितृषोः इति किम्? द्व्यहमुपोष्य भुङ्क्ते। क्रियान्तरे इति किम्? अहरत्यस्य इषून् गतः। न गतिर् व्यवधीयते। कालेषु इति किम्? योजनम् अत्यस्य गाः पाययति। अध्वकर्मकम् अत्यसनं व्यवधायकम्, न कालकर्मकम्।
न्यासः
अस्यतितृषोः क्रियान्तरे कालेषु। , ३।४।५७
"अस्यतितृषोः"इति। "असु क्षेपणे" (धा।पा।१२०९), ञितृषा पिपासायाम्" (धा।पा।१२२८)। "क्रियामन्तरयति" इत्यादि। अन्तरं करोतीति "तत्करोति"(वा।२००) इत्यादिना णिच्। "क्रियामन्तरयति क्रियान्तरः" (इति) कर्मण्यण्, णिलोपः।अन्तरशब्दश्चायमिह व्यवधाने वत्र्तत इति दर्शयन्नाह--"क्रियाव्यवधायकः"इति। "पाययति"इति। "पा पाने" (धा।पा।९२५), णिच्। "शाच्छा"७।३।३७
इत्यादिना युक्। "अत्यसनेन तर्षणेन च गवां पानक्रिया व्यवधीयते" इति। यच्चायं पानं यच्च द्व्यहेऽतीते पानं भविता तन्मध्यवर्तित्वाद्तयसननतर्षणयोः। "अद्य पाययित्वा" इत्यादिना द्व्यहात्यासं गाः पाययतीत्यस्यार्थमाचष्टे। एतदनुसारेणान्यस्याप्यर्थो गम्यत इतिन व्याख्यातः।
"द्व्यहमुपोध्य"इति। "वस निवासे"(धा।पा।१९४२), वच्यादिना ६।१।१५
सम्प्रसारणम्, क्त्वो ल्यबादेशः "शासिवसिघसीनाञ्च" ८।३।६०
इति षत्वम्। अत्रोपवसने भुजिक्रियाव्यवधायके वसिर्वत्र्तते। अत्र "अस्यतितृषोः"इति यदि नोच्येत तदेहापि स्यात्। "न गतिव्र्यवधीयते" इति। यथा मलोदाहरणेऽत्यसनेन तर्षणेन च मध्यवर्त्तिना पानक्रिया व्यवधीयते, न तथेह गतिः। तत्र चाहञ्छब्दातृ "कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे" २।३।५
इति द्वितीया। सकलस्याह्न इष्वत्यसनेन व्याप्तत्वादिषुशब्दात् कर्मण्येव। "योजनमत्यस्य गाः पाययति" इति। अत्राध्ववाच्युपपदम्। क्वचित् रुआउध्नादौ पाययित्वा योजनमतिक्रम्य पाययतीत्यर्थः। "अध्वकर्मकम्()", "न कालकर्मकम्िति द्वावपि बहुव्रीही॥


text:
॥ नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स॥
खुद्दकनिकाये
धम्मपदपाळि
१. यमकवग्गो
१. चक्कुपालथेरा वात्तू
मनोपुब्बङ्गमा धम्मा, मनोसेट्ठा मनोमया।
मनसा चे पदुट्ठेन, भासति वा करोति वा।
ततो नं दुक्खमन्वेति, चक्कंव वहतो पदं॥
२. मत्थाकुंडली वात्तू
मनोपुब्बङ्गमा धम्मा, मनोसेट्ठा मनोमया।
मनसा चे पसन्नेन, भासति वा करोति वा।
ततो नं सुखमन्वेति, छायाव अनपायिनी [अनुपायिनी (क॰)]॥
३. थेरातिसा वात्तू
अक्कोच्छि मं अवधि मं, अजिनि [अजिनी (?)] मं अहासि मे।
ये च तं उपनय्हन्ति, वेरं तेसं न सम्मति॥
४. थेरातिसा वात्तू
अक्कोच्छि मं अवधि मं, अजिनि मं अहासि मे।
ये च तं नुपनय्हन्ति, वेरं तेसूपसम्मति॥
५. कालायाख्खीनी वात्तू
न हि वेरेन वेरानि, सम्मन्तीध कुदाचनं।
अवेरेन च सम्मन्ति, एस धम्मो सनन्तनो॥
६. कोसंबाका वात्तू
परे च न विजानन्ति, मयमेत्थ यमामसे।
ये च तत्थ विजानन्ति, ततो सम्मन्ति मेधगा॥
७. महाकालाथेरा वात्तू
सुभानुपस्सिं विहरन्तं, इन्द्रियेसु असंवुतं।
भोजनम्हि चामत्तञ्ञुं, कुसीतं हीनवीरियं।
तं वे पसहति मारो, वातो रुक्खंव दुब्बलं॥
८. महाकालाथेरा वात्तू
असुभानुपस्सिं विहरन्तं, इन्द्रियेसु सुसंवुतं।
भोजनम्हि च मत्तञ्ञुं, सद्धं आरद्धवीरियं।
तं वे नप्पसहति मारो, वातो सेलंव पब्बतं॥
९. देवदत्त वात्तू
अनिक्कसावो कासावं, यो वत्थं परिदहिस्सति।
अपेतो दमसच्चेन, न सो कासावमरहति॥
१०. देवदत्त वात्तू
यो च वन्तकसावस्स, सीलेसु सुसमाहितो।
उपेतो दमसच्चेन, स वे कासावमरहति॥
११. सरीपुत्तथेरा वात्तू
असारे सारमतिनो, सारे चासारदस्सिनो।
ते सारं नाधिगच्छन्ति, मिच्छासङ्कप्पगोचरा॥
१२. सरीपुत्तथेरा वात्तू
सारञ्च सारतो ञत्वा, असारञ्च असारतो।
ते सारं अधिगच्छन्ति, सम्मासङ्कप्पगोचरा॥
१३. नंदाथेरा वात्तू
यथा अगारं दुच्छन्नं, वुट्ठी समतिविज्झति।
एवं अभावितं चित्तं, रागो समतिविज्झति॥
१४. नंदाथेरा वात्तू
यथा अगारं सुछन्नं, वुट्ठी न समतिविज्झति।
एवं सुभावितं चित्तं, रागो न समतिविज्झति॥
१५. चूंडासूकारिका वात्तू
इध सोचति पेच्च सोचति, पापकारी उभयत्थ सोचति।
सो सोचति सो विहञ्ञति, दिस्वा कम्मकिलिट्ठमत्तनो॥
१६. धाम्मिका-उपासका वात्तू
इध मोदति पेच्च मोदति, कतपुञ्ञो उभयत्थ मोदति।
सो मोदति सो पमोदति, दिस्वा कम्मविसुद्धिमत्तनो॥
१७. देवदत्त वात्तू
इध तप्पति पेच्च तप्पति, पापकारी [पापकारि (?)] उभयत्थ तप्पति।
“पापं मे कत”न्ति तप्पति, भिय्यो [भीयो (सी॰)] तप्पति दुग्गतिं गतो॥
१८. सुमनदेवी वात्तू
इध नन्दति पेच्च नन्दति, कतपुञ्ञो उभयत्थ नन्दति।
“पुञ्ञं मे कत”न्ति नन्दति, भिय्यो नन्दति सुग्गतिं गतो॥
१९. धाम्मासाहाकाया वात्त्तू
बहुम्पि चे संहित [सहितं (सी॰ स्या॰ कं॰ पी॰)] भासमानो, न तक्करो होति नरो पमत्तो।
गोपोव गावो गणयं परेसं, न भागवा सामञ्ञस्स होति॥
२०. धाम्मासाहाकाया वात्त्तू
अप्पम्पि चे संहित भासमानो, धम्मस्स होति [होती (सी॰ पी॰)] अनुधम्मचारी।
रागञ्च दोसञ्च पहाय मोहं, सम्मप्पजानो सुविमुत्तचित्तो।
अनुपादियानो इध वा हुरं वा, स भागवा सामञ्ञस्स होति॥
Source: http://www.tipitaka.org/deva/


text:
शिरःप्रावरणम् (Head Covering)
ह्यः अहं ज्वलितां तरणाय तरणकुण्डम् अनयम्। यदा सा तरति स्म तदा कुण्डस्य पार्श्वे अहम् उपविश्य मम कार्यं करोमि स्म। एकः सज्जनः तदा तरणम् आरभत तेन शिरःप्रावरणम् न परिधारितम्। तरणकुण्डस्य नियमः अस्ति सर्वैः शिरःप्रावरणं धारणीयम् इति। यदा एकेन कार्यकरेण सः दृष्टः तदा सः कार्यकरः तरणकुण्डस्य एकं शिरःप्रावरणम् आदाय पार्श्वे गत्वा तैराकस्य (swimmer?) प्रतीक्षाम् अकरवम्। यदा सः तैराकः वर्तनाय पार्श्वे आगच्छत् तदा कार्यकरः नत्वा तं आस्थाय विनम्रभावेन अवदत् – तरणकुण्डे शिरःप्रावरणं परिधातव्यं कृपया अद्य अस्माकं शिरःप्रावरणं परिदधातु परं स्वशिरःप्रावरणम् आनयतु।
तौ कथं विनम्रभावेन वार्तालापम् अकुरुताम् इति दृष्ट्वा अहं चकितः अभवम्।
मया सर्वे शब्दाः समीचीनं न उपयुक्ताः। पण्डिताः परिष्कुर्युः इति आशासे।
२०१२-०६-१५ शुक्रवासरः (2012-06-15 Friday)


text:
प्रास्तविकः
मध्यदेशेऽमान्त एव मास: सर्वकृत्येषु । माधकार्तिकवैशाग्वस्नानेषु तु पूर्णान्त एवंति सर्वसिद्धान्त: । तत्र शुक्लप्रतिपद सूर्यो दयव्यापिनी ग्राह्या । दिनद्वये तद्व्याप्तावव्याप्तौ वा पूर्वैव, तस्यां ब्रह्मध्वजपूजनम् । तच्चेत्थं प्रातस्तैलाभ्यङ्गपूर्वकं मङ्गलस्नानं विधाय कृतनित्याक्रियो नूतनवस्त्रालङ्कारभूषितो गृहद्वारप्रदेशे पुष्पमालाभूषितमारक्तवस्त्रनिर्मितं ध्वजमुछित्व देशकालौ स्मृत्वा० प्राप्त्यर्थं मम सकुटुम्बस्य सपरिवारस्यायुरारोग्यपुत्रपौत्राद्यैश्वर्याभिवृद्धयर्थं संवत्सरारम्भे ब्रह्मध्वजपूजनमहं करिष्ये । ओं ब्रह्मध्वजाय नम इति नाममन्त्रेण षोडशोपचारै: सम्पूज्य प्रार्थंयेत् । ब्रह्मध्वजनमस्तेऽस्तु सर्वाभीष्टफलप्रद । प्राप्तेऽस्मिन् वत्सरे नित्यं मदगृहे मङ्गलं कुरु ॥ इति सम्प्रार्थ्य, अनेन ब्रह्मध्वज० प्रीयताम् । तत आरोग्यावाप्तये निम्बपत्राणि भक्षयित्वा दैवज्ञं सम्पूज्य तन्मुखाद्वत्सरफलपूर्वकं पञ्चाङगं श्रुत्वा तं दक्षिणादिभि: परितोष्य विप्रसुहृद्युतो मधुरमन्नं भुज्जीयादिति । अस्यामेव नवरात्रारम्भ: । संवत्सरे सार्धत्रयो मुहूर्ता: । तेच-प्रतिपद्वत्सरादिर्यातृतीयाऽक्षय्यसंज्ञिका । दशमी विजयाख्या च मुहूर्तास्त्रय ईरिता: ॥ प्रतिपत्कार्तिके शुक्ला समुहूर्तोऽर्धसंज्ञक: । स्वयं सिद्धा इमे ज्ञेया: सर्वकार्यप्रसाधका: ॥ इति वाराहसंहितायां दर्शनात्सर्वकार्यारम्भोऽत्र शुभप्रद: ॥
चैत्रशुक्लतृतीयायां गौरीपूजनम् । तृतीया च मुहूर्तमात्रापि परा ग्राह्या, गौरीदेवताकत्वात् । मासपर्यन्तमान्दोलनमपि कार्यम् । देशकालौ स्मृत्वा० प्राप्त्यर्थमखण्डितसौभाग्यपुत्रपौत्राद्यभिवृद्धयर्थं चैत्रशुक्लतृतीयामारभ्यवैशाखशुक्लतृतीयापर्यन्तं प्रत्यहं गौरीपूजनं दोलोत्सवं च करिष्ये । तत्राद्यगौर्या: स्थापनपूजनादि करिष्ये । कुङ्कुमागरुलिसाङ्रगां सर्वाभरणभूषिताम् । नीलकण्ठप्रियां गौरी वन्देऽहं मङ्गलाभिधाम् ॥ श्रीगौर्यै नम इति ध्यानादिषोडशोपचारै: सम्पूज्य प्रार्थयेत् । पुत्रान् देहि धनं देहि सौभाग्यंदेहि मङ्गले । अन्यांश्च सर्वकामांश्च देहि देवि नमोऽस्तुते ॥ तत: सुवासिनीं पूजयित्वा तस्यै खाद्यादि वाणकं दद्यादित्याचार: । अनेन मया कृतेन पूज० गौरी प्रीयताम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सूत्रम्
लिङ् चोर्ध्वमौहूर्तिके॥ ३।३।१६४
काशिका-वृत्तिः
लिङ् च ऊर्ध्वमौहूर्तिके ३।३।१६४
प्रैषादयो वर्तन्ते। प्रैषादिषु गम्यमानेषु ऊर्ध्वमौहूर्तिके ऽर्थे वर्तमानाद् धातोः लिङ् प्रत्ययो भवति, चकाराद् यथा प्राप्तं च। ऊर्ध्वं मुहूर्तात्, उपरि मुहूर्तस्य भवता खलु कटः कर्तव्यः, करणीयः, कार्यः। भवान् खलु कटं कुर्यात्, भवान् खलु करोतु। भवानिह प्रेषितः। भवानतिसृष्टः। भवान् प्राप्तकालः।
न्यासः
लिङ् चोध्र्वमौहूर्तिके। , ३।३।१६४
"यथाप्राप्तञ्च" इति। लोट्, कृत्याश्च॥
बाल-मनोरमा
लिङ् चोध्र्वमौहूर्तिके ६४०, ३।३।१६४
लिङ् चोध्र्वमौहूर्तिके। "लोडर्थलक्षणे चे"त्युत्तरमेवंजातीयकमेव सूत्रं लिङ्लड्लुङ्लृड्()विधायकं प्राक् पठितम्। तत्र ऊध्र्वमौहूर्तिकशब्दो व्याख्यातः। प्रैषादय इति। तथा च मुहूर्तादूध्र्वं यजेत यजतां यष्टव्यमिति। अत्र प्राप्तकालेऽप्राप्तस्य लिङो विधिः, विध्यादिसूत्रे लिङ्()विधौ प्राप्तकालस्य ग्रहणाऽभावात्। प्रैषातिसर्गयोस्तु विद्यादिसूत्रेणैव लिङ् सिध्यति। लिङ एवात्र विधौ तु तेन लोटः कृत्यानां च बाधः स्यात्, अतश्चकारेण तेषामिति विधिरिति ज्ञेयम्।
तत्त्व-बोधिनी
लिङ् चोध्र्वमौहूर्तिके ५३२, ३।३।१६४
लिङ् चोध्र्व। प्राप्तकालविशेषेऽप्राप्तस्य लिङो विधानार्थमिदं सूत्रम्। प्रैषातिसर्गयोस्तु पूर्वेण प्राप्त एव लिङ्। लोट्()कृत्यानां कालविशेषेऽस्मिन् लिङा माभूदिति चकारः।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३०८
त्रैलोक्यमोहनीलक्ष्म्यादिपूजा[सम्पाद्यताम्]
अग्निरुवाच
वक्षः सवह्निर्वामाक्षौ दण्डी श्रीः सर्व्वसिद्धिदा ।
महाश्रिये महासिद्दे महाविद्युत्प्रभे नमः ।। ३०८.१ ।।
श्रिये देवि विजये नमः । गौरि महाबले बन्ध नमः ।
हूँ महाकाये पद्महस्ते हूँ फट् श्रियै नमः । श्रियै फट्
श्रियै नमः । श्रियै फट् श्रीं नमः । श्रिये श्रीद नमः स्वाहा श्रीफट् ।।
अस्याङ्गानि नवोक्तानि तेष्वेकञ्च समाश्रयेत् ।
त्रिलक्षमेकलक्षं वा जप्त्वाक्षाव्जैस्च भूतिदः ।। ३०८.२ ।।
श्रीगेहे विष्णुगेहे वा श्रियं पूज्य धनं लभेत् ।
आज्याक्तैस्तण्डुलैर्ल्लक्षं जुहुयात् खादिरानले ।। ३०८.३ ।।
राजा वश्यो भवेद्वृद्धिः श्रीश्च स्यादुत्तरोत्तरं ।
सर्षपाम्भोभिषेकेण नश्यन्ते शकला ग्रहाः ।। ३०८.४ ।।
विल्वलक्ष्हुता लक्ष्मीर्वित्तवृद्धिश्च जायते ।
शक्रवेश्म चतुर्द्वारं हृदये चिन्तयेदथ ।। ३०८.५ ।।
बलाकां वामनां श्यामां श्वेतपङ्कजधारिणीम् ।
ऊद्र्ध्ववाहुद्वयं ध्यायेत्क्रीडन्तीं द्वारि पूर्ववत् ।। ३०८.७ ।।
हरितां दोर्द्वयेनोद्र्ध्वमुद्वहन्तीं सिताम्बुजम् ।
ध्यायेद्विभीषिकां नाम श्रीदूतीं द्वारि पश्चिमे ।। ३०८.८ ।।
शाङ्करीमुत्तरे द्वारि तन्मध्येऽष्टदलपङ्कजम् ।
वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नस्चानिरुद्धकः ।। ३०८.९ ।।
ध्येयास्ते पद्मपत्रेषु शङ्कचक्रगदाधराः ।
अञ्जनक्षीरकाश्मीरहेमाभास्ते सुवाससः ।। ३०८.१० ।।
आग्नेयादिषु पत्रेषु गुग्गुलुश्च कुरुण्टकः ।
दमकः शलिलश्चैति हस्तिना रजतप्रभाः ।। ३०८.११
हेमकुम्भधराश्चैते कर्णिकायां श्रियं स्मरेत् ।
स्वेतगन्धांशुकामेकरौम्यमालाश्त्रधारिणीं ।। ३०८.१२ ।।
ध्यात्वा सपरिवारान्तामभ्यर्च्य सकलं लभेत् ।
द्रोणाव्जपुष्पश्रीवृक्षपर्णं मूद्र्ध्नि न धारयेत् ।। ३०८.१३ ।।
ध्यात्वा सपरिवारान्तामभ्यर्च्य सकरं लभेत् ।
द्रोणाव्जपुष्पश्रीवृक्षपर्णं मूद्र्ध्नि न धारयेत् ।। ३०८.१४ ।।
लवणामलकं वर्ज्जं नागादित्यतिथौ क्रमात् ।
पायसाशी जपेत् सूक्तं क्षियस्तेनाभिषेचयेत् ।। ३०८.१५ ।।
आवाहादिविसर्गान्तां मूद्र्ध्नि ध्यात्वार्च्ययेत् श्रियम् ।
विल्वाज्याव्जपायसेन पृथग् योगः श्रिये भवेत् ।। ३०८.१६ ।।
ओं ह्रीँ महामहिषमर्हिनि ठ ठ मूलमन्त्रं महिषहिसके नमः ।
महिषशत्रुं भ्रामय हूँ फट् ठ ठ महिषं हेषय हूं महिषं
हन देवि हूँ महिषनिसूदनि फट् ।
दुर्गाहृदयमित्युक्तं साङ्गं सर्वार्थसाधकम् ।। ३०८.१७ ।।
यजेद्यथोक्तं तां देवीं पीठञ्चैवाङ्गमध्यागम् ।
ओं ह्रीँ दुर्गे रक्षणि स्वाहा चेति दुर्गायै नमः । वरवर्ण्यै नमः ।
आर्य्यायै कनकप्रभायै कृत्तिकायै अभयप्रदायै कन्यकायै सुरूपायै ।।
पत्रस्थाः पूजयेदेता पूर्त्तीराद्यैः स्वरैः क्रमात् ।। ३०८.१८ ।।
चक्राय शङ्खाय गदायै खड्गाय धनुषे वाणाय ।।
अष्टम्याद्यैरिमां दुर्गा लोकेशान्तां यजेदिति ।
दर्गायोगः समायुःश्रीस्वामिरक्ताजयादिकृत् ।।
ससाध्येसानमन्त्रेण तिलहोमो वशीकरः ।
जयः पद्मैस्तु दुर्व्वाभिः शान्तिः कामः पलाशजैः ।। ३०८.२० ।।
पुष्टिः स्यात् काकपक्षेण मृतिद्वेषादिकं भवेत् ।
ग्रहक्षुद्रभयापत्तिं सर्वमेव मनुर्हरेत् ।। ३०८.२१ ।।
ओं दुर्गे दुर्गे रक्षणि स्वाहा ।
रक्षाकरीयमुदिता जयदुर्गाङ्गसंयुता ।
श्यामां त्रिलोचनां देवीं ध्यात्वात्मानं चतुर्भुजम् ।। ३०८.२२।।
शङ्खचक्राव्जशूलादित्रिशूलां रौद्ररूपिणीं ।
युद्धादौ सञ्जयेदेतां यजेत् शड्घादिके जये ।। ३०८.२३ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये त्रैलोक्यमोहनीलक्ष्म्यादिपूजा नामाष्टाधिकत्रिशततमोऽध्यायः ।।


text:
॥श्री कृष्ण कृपा-कटाक्ष स्त्रोत्र ॥—-
भजे व्रजैकमण्डनं समस्तपापखण्डनं, स्वभक्तचित्तरंजनं सदैव नन्दनन्दनम्।
सुपिच्छगुच्छमस्तकं सुनादवेणुहस्तकं, अनंगरंगसागरं नमामि कृष्णनागरम्॥ (१)
मनोजगर्वमोचनं विशाललोललोचनं, विधूतगोपशोचनं नमामि पद्मलोचनम्।
करारविन्दभूधरं स्मितावलोकसुन्दरं, महेन्द्रमानदारणं नमामि कृष्णावारणम्॥ (२)
कदम्बसूनकुण्डलं सुचारुगण्डमण्डलं, व्रजांगनैकवल्लभं नमामि कृष्णदुर्लभम्।
यशोदया समोदया सगोपया सनन्दया, युतं सुखैकदायकं नमामि गोपनायकम्॥ (३)
सदैव पादपंकजं मदीय मानसे निजं, दधानमुक्तमालकं नमामि नन्दबालकम्।
समस्तदोषशोषणं समस्तलोकपोषणं, समस्तगोपमानसं नमामि नन्दलालसम्॥ (४)
भुवो भरावतारकं भवाब्धिकर्णधारकं, यशोमतीकिशोरकं नमामि चित्तचोरकम्।
दृगन्तकान्तभंगिनं सदा सदालिसंगिनं, दिने दिने नवं नवं नमामि नन्दसम्भवम्॥ (५)
गुणाकरं सुखाकरं कृपाकरं कृपापरं, सुरद्विषन्निकन्दनं नमामि गोपनन्दनम्।
नवीनगोपनागरं नवीनकेलिलम्पटं, नमामि मेघसुन्दरं तडित्प्रभालसत्पटम्॥ (६)
समस्तगोपनन्दनं हृदम्बुजैकमोदनं, नमामि कुंजमध्यगं प्रसन्नभानुशोभनम्।
निकामकामदायकं दृगन्तचारुसायकं, रसालवेणुगायकं नमामि कुंजनायकम्॥ (७)
विदग्धगोपिकामनोमनोज्ञतल्पशायिनं, नमामि कुंजकानने प्रव्रद्धवन्हिपायिनम्।
किशोरकान्तिरंजितं दृअगंजनं सुशोभितं, गजेन्द्रमोक्षकारिणं नमामि श्रीविहारिणम्॥ (८)
यदा तदा यथा तथा तथैव कृष्णसत्कथा, मया सदैव गीयतां तथा कृपा विधीयताम्।
प्रमाणिकाष्टकद्वयं जपत्यधीत्य यः पुमान, भवेत्स नन्दनन्दने भवे भवे सुभक्तिमान॥ (९)
॥ हरि: ॐ तत् सत् ॥


text:
अविनिर्वतनीयाकारलिङ्गनिमित्तपरिवर्तो नाम सप्तदशः
Technical Details
XVII
अविनिर्वतनीयाकारलिङ्गनिमित्तपरिवर्तो नाम सप्तदशः।
'मोक्षनिर्वेधभागीये शैक्षोऽवैवर्तिको गणः।' इति पूर्वमुद्दिष्टम्। तत्र द्वे उक्ते। तृतीयो वक्तव्यः। अतः शास्त्रम्-
[97] निर्वेधाङ्गान्युपादाय दर्शनाभ्यासमार्गयोः।
ये बोधिसत्त्वा वर्तन्ते सोऽत्रावैवर्तिको गणः॥४-३८॥
'अत्र' इति महायाने। 'अवैवर्तिकगणः'। तल्लक्षणम्। विवर्ताय प्रभवति वैवर्तिकः। न तथेत्यवैवर्क्तिकोऽविनिवर्तनीयः। अथास्य निर्वेधभागीयेषु स्थितस्य कति लिङ्गानीत्यत आह।
[98] रूपादिभ्यो निवृत्याद्यलिङ्गर्विशतिधेरितैः।
निर्वेधाङ्गस्थितस्येदमवैवर्तिकललक्षणम्॥४-३९॥
अवैवर्तिकत्वपरिज्ञानमित्यर्थः। अथ कतमे रूपादिनिवृत्त्यादयः ?
[99] रूपादिभ्यो निवृत्तिश्च विचिकित्साऽक्षणक्षयौ।
आत्मानः कुशलस्थस्य परेषां तन्नियोजनम्॥४-४०॥
[100] पराधारं च दानादि गम्भीरेऽर्थेप्यकाङ्क्षणम्।
मैत्रं कायाद्यसंवासः पञ्चधावरणेन च॥४-४१॥
[101] सर्वानुशयहानं च स्मृतिसम्प्रज्ञता शुचि।
चीवरादिशरीरे च कृमीणामसमुद्भवः॥४-४२॥
[102] चित्ताकौटिल्यमादानं धुतस्यामत्सरादिता।
धर्मतायुक्तगामित्वं लोकार्थं नरकैषणा॥४-४३॥
[103] परैरनेयता मारस्यान्यमार्गोपदेशिनः।
मार इत्यवबोधश्च चर्या बुद्धानुमोदिता॥४-४४॥
[104] ऊष्ममूर्धसु स क्षान्तिष्वग्रधर्मेष्ववस्थितः।
लिङ्गैरमीभिर्विशत्या सम्बोधेर्न विवर्तते॥४-४५॥
अत आह। अथ खल्वित्यादि। आक्रियन्ते व्यज्यन्त एभिरिति आकाराः। लिङ्ग्यन्ते गम्यन्त एभिरिति लिङ्गानि। निमीयन्ते निरूप्यन्त एभिरिति निमित्तानि। एकार्थत्वेपि त्रयाणामुपादान(नं) सत्त्वान्तरशङ्काया व्यवच्छेदार्थम्। पर्यायस्कन्धं (वचनं) अथवा अपरः पर्यायः। कथमित्यादि। अत एव वाशब्दः। कथं वे ति केन प्रकारेण जानीयाम इति सम्बन्धः।
अतिबहूनि लिङ्गानि तत्राद्यं तावदाह या चेत्यादिना। चतुर्धा भूमिः। पृथग्जनश्रावकप्रत्येकबुद्धबुद्धसम्बन्धात्। इयं चतुर्विधापि तथताभूमिरित्युच्यते। कुत इत्याह। सर्वाश्च इत्यादि। चशब्दो हेतौ। यस्मात्सर्वा एतास्तथतयाऽद्वयाः। रूपादीनां सर्वधर्माणां यथालक्षणमसत्त्वात् तथतैवैताः। तथता चैकैव न द्वे न बहव्यः। तस्मात्तथतयाऽद्वया अभिन्नाः अद्वैधीकारादच्छिन्नाः विकल्पस्वभावविरहात् अविकल्पाः। विकल्पागोचरत्वात् निर्विक्रल्पाः। इतीति। एवं लक्षणा या तथता तां तथतां धर्मतामवतरति। कथमवतरतीत्याह तथतायामित्यादि। स्थितस्तन्मात्रदर्शनात्। न कल्पयति सम्यक् न विकल्पयति वितथम्। एवमवतरतीत्येवं सत्यवतरति।..........त्याह। एवमवतीर्ण इत्यादि। उक्तेन क्रमेणावतीर्णः सन्। यथेति यया मात्रया श्रुत्वापीति श्रवणानन्तरमपि। ततोपि वातिक्रम्येति तत उत्तरकालमपि। न काङ्क्षतीति न बाधते। नैवमितीति सम्बन्धः। विविधा मतिः विमतिः। तन्न करोति एवं वा न वेति। अत एवाह न विचिकित्सतोति। न धन्धायतीत्यप्रतिपत्तेः प्रतिषेधः। किं तर्हि करोतीत्याह। अपि त्वित्यादि। तथतैव सर्वं न सन्ति रूपादय इत्यधिमुञ्चति श्रद्धया। अवगाहते प्रज्ञया। एतदेव ज्ञानं मुख्यं लिङ्गम्। अस्य परिच्छेदमाह। न चेत्यादिना। परिच्छेदापेक्षया बहुवचनं एभिर्लिङ्गैरिति। तथतैव सर्वमिति ज्ञानात् 'रूपादिभ्यो निवृत्तिः' निर्वेधाङ्गेष्ववैवर्तिकलिङ्गं प्रथमम्॥
पुनरपरमित्यादि। अन्येषामिति। इतो धर्माद्वाह्यानाम्। श्रमणानामिति प्रव्रजितानाम्। मुखमुल्लोकयति प्रणतः पश्यति। किमितीत्याह। इमे इत्यादि। जानन्ति लौकिकेन ज्ञानेन। पश्यन्ति लोकोत्तरेण। दातव्यमिति भक्तितो देयम्। व्यपाश्रयत इति सेवते शरणं वा गच्छति। सत्येषु रत्नेषु च विमतिर्विचिकित्सा। तस्याः क्षये सति सर्वमेतन्न करोतीति 'विकित्साक्षयो' द्वितीयं तेषु तल्लिङ्गम्॥
स खल्वित्यादि। अपाया नरकप्रेततिर्यञ्चः। स्वीभावः स्त्रीत्वम्। स चावशिष्टानामक्षणानामुपलक्षणमिति 'अक्षणक्षयः' तृतीयं तेषु तल्लिङ्गम्॥
पुनरपरमित्यादि। दशसु कुशलेषु स्वयं स्थित्वा 'परेषां' तेषु 'समादापनं' दृढीकरणं चेति चतुर्थं तेषु तल्लिङ्गम्॥
पुनरपरमित्यादि। यं यं धर्ममिति सूत्रगेयादिकम्। ददाति च परस्मै हिताय सुखाय चष भवत्विति तेषामेव हितसुखाय। इति अनेनाकारेण साधारणं करोति। यथा च धर्मदानं तथान्यदपि दानशीलादिकमिति 'पराधारं दानादि' पञ्चमं तेषु तल्लिङ्गम्॥
पुनरपरमित्यादिना न धन्धायतीत्येतदन्तेन 'गम्भीरेऽर्थेप्यकाङ्क्षणं' षष्ठं तेष्वेव तल्लिङ्गम्॥
'मैत्रं कायादि' इति कायादि कर्म। तदाह हितवचनश्चेत्यादिना। उपलक्षणत्वादिति 'मैत्रं कायादि' सप्तमं तेषु तल्लिङ्गम्॥
'असंवासः पञ्चधावरणेन वा' इति। पञ्च निवरणानि। कामच्छन्दो व्यापादस्त्यानमिद्धमौद्धत्यकौकृत्यं विचिकित्सा चेति। एभिरसंवासोऽसमन्वागमः। तमाह। अल्पस्त्यानमिद्धश्च भवतीत्युपलक्षणत्वात्। इति पञ्चभिर्निवरणैसंवासोऽष्टमं तेषु तल्लिङ्गम्॥
सर्व यथा भवति तथाऽनुशयस्य द्वेषानुबन्धस्य हानं 'सर्वानुशयहानम्'। तदाह निरनुशयश्च भवतीति। नवमं तेषु तल्लिङ्गम्॥
'स्मृतिसंप्रज्ञता' इतिस्मृतिसहितं संप्रजन्यम्। तदाह सोभिक्रामन्वेत्यादिना। अभिक्रमो गमनम्। अप्रतिक्रम आगमनम्। भ्रान्तं विक्षिप्तम्। न विलम्बितमिति विलम्बे विक्षेपात्। सहसेति असमीक्ष्य भूमिम्। उपलक्षणं चैतच्चंक्रमस्थाननिषद्याशयनेषु विक्षेपस्येति स्मृतिसंप्रजन्यं दशमं तेषु तल्लिङ्गम्॥
तस्य खल्वित्यादि यानीत्यतः प्राक्। यूकायोगाद् यूकिलः। पिच्छादित्वादिलच्। चौक्षः शुचिः। आबाधः पीडा। आदीनव उपद्रव इति 'शुचिचीवरादिता' एकादशं तेषु तल्लिङ्गम्॥
यानीत्यादि सुभूतिराहेत्यतः प्राक्। सम्भवन्ति जायन्ते कायस्य भक्षणाय। अभ्युद्गतानीति प्रतिविशिष्टानि। इति 'शरीरे क्रि(कृ)मीणामसमुभ्दवो' द्वादशं तेषु तल्लिङ्गम्॥
सुभूतिराहेत्यादि पुनरपरात् प्राक्। चित्ताल्पकृत्यता अल्पत्वादविक्षेपाच्च। चित्तस्य कौटिल्यं कुटिलता। यत्तु स्वदोषप्रच्छादनोपायस्तच्छाठ्यम् यत्परवञ्चनाय स वङ्कः। परवञ्चनार्थमभूतस्वगुणसंदर्शनं माया। एभिर्विरहाद्यथाक्रमं चित्ताकौटिल्यं चित्ताशाठ्यता चित्तावङ्कता चित्तामायाविता च। शेषं सुबोधम्। इति 'चित्तकौटिल्यं' त्रयोदशं तेषु तल्लिङ्गम्॥
पुनरपरमित्यादि। अत्र लाभादिगुरूकताप्रतिषेधेन धुतग्रहोत्प्युपलभ्यते। इति 'धुतगुणसमादनं' चतुर्दशं तेषु तल्लिङ्गम्॥
नेर्ष्यामात्मसर्यबहुलो भवतीति मात्सर्यग्रहणेन षट्पारमिताविपक्षा उपलक्ष्यन्ते। इति 'अमत्सरादिता' पञ्चदशं तेषु तल्लिङ्गम्॥
न च गम्भीरेष्वित्यादि पुनरपरात् प्राक्। संस्यन्दनं संयोजनम्। धर्मतया युक्तं सर्वमवगच्छतीति 'धर्मतायुक्तगामित्वं' षोडशं तेषु तल्लिङ्गम्॥
पुनरपरमित्यादि धारयितव्यान्तरम्। प्रतिदेशयेत्येयमत्ययतो देशय। प्रतिनिःसजेति प्रतिनियमेनात्यन्तिकत्वेन परित्यज। एवमिति बोधिचित्तत्यागे सति। एवमपीति। ईदृशेपि मायेणोक्तै। शेषं सुबोधम्। इति लोकानामर्थोऽस्मादिति 'लोकार्थं नरकैषणा' नरकस्वीकारः। सप्तदशं तेषु तल्लिङ्गम्॥
पुनरपरादि धारयितव्यान्तम्। यच्छ्रुतं प्रज्ञापारमितादि तत्प्रतिदेशय प्रत्याचक्ष्व। यद् गृहीतं बधिचित्तपारमिताचर्यादि तत्परित्यज। अभूतविचित्रवादी कविः। तस्य कर्म काव्यम्। अविनिवर्तनीयस्य धातुः प्रकृतिः। अप्रत्युदावर्तनीयधर्मेति परेण सम्बध्यते। शेषं सुबोधम्। इति 'परैरनेयता' ऽष्टादशं तेषु तल्लिङ्गम्॥
पुनरपरादि धारयितव्यान्तम्। संसारे चारिकेत्यादिना बोधिसत्त्वमार्गं दूषयति। इहैव त्वमित्यादिना श्रावकादिमार्गं ग्राहयति। अभिनिर्वृत्त इति क्षीणायुः। वाशब्दो विकल्पे। इहैवेत्यादिकं वा वक्ष्यति। अहो वतेत्यादिकं वा। चित्तं न कुप्यति न चलतीति मारभाषितस्य हीनमार्गस्य मारभाषितत्वेन ज्ञानात्। अत इदं मारस्यान्यमार्गोपदेशिनो 'मार इत्यवबोधः' ऊनविंशतितमं तेषु तल्लिङ्गम्॥
सा चेदित्यादि धारयितव्यान्तम्। विवेको महायानत्यागः। तदर्थानि वचनानि विवेकपदानि। तानि परतो मारादितः श्रुत्वा चित्तं न परिहीयते इति सम्बन्धः। न चलतीत्यर्थः। कुत इत्याह। धर्मताया इति धर्म एव धर्मता महायानचर्या ततः। न प्रत्युदावर्तत इति न विमुखीभवति। नान्यथाभाव इति न विपर्ययः। न हीनयाने बहुमान इत्यर्थः। तानीति विवेकपदानि। चशब्दो हेतौ। यस्मान्मारकर्माणि जानाति। अस्थानमिति परेण सम्बध्यते। तथेति यथा बुद्धानुवर्णितम्। शेषं सुबोधम्। इति 'चर्याबुद्धानुमोदिता' विंशतितम तेषु तल्लिङ्गम्॥
ऊष्मामूर्धसु स क्षान्तिष्वग्रधर्मेष्ववस्थितः।
लिङ्गैरमीभिर्विशत्या सम्बोधेर्न विवर्तते॥
अयमुपसंहारः। ऊष्मादिषु निर्वेधभागीयेषु स्थिते य एभिर्विशत्या लिङ्गैर्लक्षितः स सम्बोधेर्न निवर्तते। सोऽविनिवर्तनीय इत्यर्थः॥
दर्शनमार्गे स्थितमधिकृत्य शास्त्रम्-
[105] क्षान्तिज्ञानक्षणाः षट् च पञ्च पञ्च च दृक्पथे।
बोधिसत्त्वस्य विज्ञेयमवैवर्तिकलक्षणम्॥४-४६॥
दर्शनमार्गे स्थितस्य बोधिसत्त्वस्यावैवर्तिकं लिङ्गं वेदितव्यम्। किं तत् ? 'क्षान्तिज्ञानलक्षणाः' क्षान्तिक्षणाः ज्ञानक्षणाश्च। 'षट् च पञ्च पञ्च च' इति षोडशेत्यर्थः। कतमे षोडश?
[106] रूपादिसंज्ञाव्यावत्तिर्दाढ्र्य चित्तस्य हीनयोः।
यानयोर्विनिवृत्तिश्च ध्यानाद्यङ्गपरिक्षयः॥४-४७॥
[107] कायचेतोलघुत्वं च कामसेवाभ्युपायिकी।
सदैव ब्रह्मचारित्वमाजीवस्य विशुद्धता॥४-४८॥
[108] स्कन्धादावन्तरायेषु सम्भारे सेन्द्रियादिके।
समरे मत्सरादौ च नेति योगानुयोगयोः॥४-४९॥
[109] विहारे प्रतिषेधश्च धर्मस्याणोरलब्धता।
निश्चितत्त्वं स्वभूमौ च भूमित्रितयसंस्थितिः॥४-५०॥
[110] धर्मार्थं जीवितत्याग इत्यमी षोडश क्षणाः।
अवैवर्तिकलिङ्गानि दृङ्मार्गस्थस्य धीमतः॥४-५१॥
तत्राद्यमाह। पुनरपरमित्यादिना धारयितव्यान्तेन। अभिसंस्करोतीति उत्पादयतीत्यर्थः। तमपि धर्ममिति रूपादिकं नोपलभत इत्यादि। अत्र उपलम्भ एवाभिसंस्कारः। स एवोत्पादनम्। अनुत्पादज्ञाने क्षान्तिरस्येति बहुव्रीहिः। इति 'रूपादिसंज्ञाव्यावृत्तिः' दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिः। सा दृङ्मार्गे प्रथमं तल्लिङ्गम्॥
पुनरपरमित्यादि धारयितव्यान्तम्। विच्छन्क्यिस्यतीति विगतच्छन्दं करिष्यति। आज्ञास्यति लोकोत्तरेण ज्ञानेन। विहन्यसे क्लिष्यसे। विवेचनता बोधिचित्तत्याजनम्। तत्रेति सम्यक्सम्बोधौ। दृढचित्तेन इति सम्यक्सम्बोधौ 'चित्तदार्ढ्यय' दुःखे धर्मज्ञानम्। तद् दृङ्मार्गे द्वितीयं तल्लिङ्गम्॥
पुनरपरादि भवत्यन्तम्। इति 'हीनयानविनिवृत्तिः' दुःखेऽन्वयज्ञानक्षान्ति। सा दृङ्मार्गे तृतीयं लिङ्गम्॥
स आकाङ्क्षन्नित्यादि वेदितव्यान्तम्। इति 'ध्यानादीनामङ्गपरिक्षयः' कामोत्पत्तिविबन्धे दौर्बल्यं दुःखेऽन्वयज्ञानम्। तद् दृङ्मार्गे चतुर्थं तल्लिङ्गम्॥
पुनरपरादि स चेदित्यतः प्राक्। अत्र न नामगुरुक इत्यादिकं 'चेतोलघुत्वम्'। सोऽभिक्रामन्वेत्यादिकं 'कायलघुत्वम्'। तदुभयं समुदये धर्मज्ञानक्षान्तिः। सा दृङ्मार्गे पञ्चमं तल्लिङ्गम्॥
स चेदित्यादि प्रागनर्थिकात्। यथोक्तैव संज्ञाऽभ्युपायः तेन निर्वृत्ता 'कामसेवाभ्युपायिकी'। सा समुदये धर्मज्ञानम्। तद् दृङ्मार्गे षष्ठं तल्लीङ्गम्॥
अनर्थिका एव चेत्यादि धारयितव्यान्तम्। अत्यर्थं सौमनस्यजननात् प्रियरूपैः। अत्यर्थं सुखजननात् सातरूपैः। प्रशंसायां रूपप् वा। अनर्थिका एवेति नित्यमनर्थिकाः। न समविषमेणेति न युक्तायुक्तेन। कथमित्याह। धर्मेणैवेत्यादि। अपमर्दनं पीडा। पञ्चभिर्मोक्षभागीयैश्चतुर्भिर्निर्वेधभागीयैः सप्तभिश्च दर्शनक्षणैर्योगात् सत्पुरुषैरित्यादिनि षोडशपदानि। इति 'सदैव ब्रह्मचारित्वं समुदयेऽन्वयज्ञानक्षान्तिः। सा दृङ्मार्गे सप्तमं तल्लिङ्गम्॥
पुनरपरादि धारयितव्यान्तम्। मन्त्रजातिर्मन्त्राविशेषः ग्रहदेवतायाः। औषधिः पा(फ)लपाकान्ता। स्त्रीदेवताया मन्त्रो विद्या। भैषज्यमौषधम्। आदिशब्देन यन्त्रमन्त्रादिपरिग्रहः। विग्रहः कायेन कलहो विवादस्तु वाचा। इति 'आजीवपरिशुद्धिः' समुदयेऽन्वयज्ञानम्। दृङ्मार्गेऽष्टमं तालिङ्गम्॥
नवमात् प्रभृति पञ्चक्षणानधिकृत्य शास्त्रम्-
'स्कन्धादावन्तरायेषु सम्भारे सेन्द्रियादिके।
समरे मत्सरादौ च नेति योगानुयोगयोः॥
विहारे प्रतिषेधश्च'
इति। 'योगः' साभिनिवेशा वृत्तिः। 'अनुयोगो' निरभिनिवेशा वृत्तिः। ताभ्यां विहारस्तयोर्विहारस्तद्वान्समाधिः। तस्य 'प्रतिषेधः'। 'नेति' इति नञो सम्बन्धादित्यर्थः। स पुनर्विहारः 'स्कन्धादौ' प्रथमः। 'अन्तरायेषु' द्वितीयः। 'सम्भारे' तृतीयः। 'सेन्द्रियादिके समरे' चतुर्थः। 'मत्सरादौ' पञ्चमः। तत्र चतुरं तावदाह पुनरपरमित्यादिना न च ते कलहेत्यतः प्राक्। न ते स्कन्धायतनेत्यादि। योगाश्चानुयोगश्च योगानुयोगं तदनुयुक्तास्तेन सह युक्ताः। सहार्थेऽनुशब्दः। न विहरन्तीति सम्बन्धः। अत्रोपपत्तिर्महत्योभंगवत्योरुक्ता-"तथा हि स शून्यतायां स्थितो न कस्यचिद्धर्मस्य हीनत्वं वा उत्कृष्टत्वं वा समनुपश्यति" इति। एनामस्यां वाक्यद्वयेनाह। संक्लेशपक्षो निःसारत्वेन सङ्गणिकारामताविषयत्वात् सङ्गणिकारामता। सैवासत्त्वेन कथामात्रत्वात् कथा। शेषं पूर्ववत्। उत्कृष्टत्वाद्राजसंक्लेशनिरोधः। स एव कथा असाक्षात्कृतत्वेन कथामात्रत्वात् कथा। एतावेव कथे द्वे। यथायोगमुत्तरत्रापीति स्कन्धादियोगानुयोगविहारविरहो निरोधे धर्मज्ञानक्षान्तिः। सा दृङ्मार्गे नवमं तल्लिङ्गम्॥
पञ्च निवरणानि चौराः कुशलद्रव्यहरत्वात्। शेषं पूर्ववत्। इति निरोधे धर्मज्ञानम्। तद् दृङ्मार्गे दशमं तल्लिङ्गम्॥
कुशलधर्मसम्भारः सेना। शेषं पूर्ववत्। इति निरोधेऽन्वयज्ञानक्षान्तिः। सा दृङ्मार्गे एकादशं तल्लिङ्गम्॥
तया सेनया विपक्षाणां बाधनं युद्धम्। शेषं पूर्ववत्। युद्धे सति निरोधः प्राप्यते। निरोधो निर्वाणं विमुक्तिः। कश्चासौ ? देहप्रतिष्ठाबोगप्रतिभासानां विज्ञप्तीनां परावृत्तिः। तस्माद्देहादीनामविकल्पनात् न ग्रामनगरनिगमजनपदराष्ट्रराजधानीकथायोगानुयोगमनुयुक्ता विहरन्ति। तत्र चक्षुरादि पञ्चकं देहः। स हि ग्राम इन्द्रियग्रामत्वात्। देहानामाधारत्वात् प्रतिष्ठा नगरम्। नियतेन्द्रियगम्यत्वात् निगमो भोगः पञ्चविषयाः। जनपदादयः प्रतिष्ठाविशेषाः। आत्मात्मीयविकल्पक्षये सति मोक्षः। तत आत्मविकल्पानधिकृत्याह। नात्मकथेत्यादि। आत्मीयविकल्पानधिकृत्याह। नामात्येत्यादि। इत उर्ध्वरूपाः कथास्ते यथायोगमात्मीयविकल्पा भोगविकल्पाः प्रतिष्ठाविकल्पा वा वेदितव्याः। यदि तथा तथा न विहरन्ति कथं तर्हि विहरन्तीत्याह। अपि न्वित्यादि। प्रज्ञापारमितैव कथ प्रत्यवेक्षा। शेषं पुर्ववत्। सर्वत्र धर्मतया समतायोगानुयोगमनुयुक्ता एव विहरन्तीत्यर्थः। सर्वज्ञताप्रतिसंयुक्तैरिति बोधिचित्तप्रतिसंयुक्तैः। युद्धेन्द्रियादिकथायोगानुयोगविहारविरहो निरोधेऽन्वयज्ञानम्। तद् दृङ्मार्गे द्वादशं तल्लिङ्गम्॥
'मत्सरादौ च' इति शास्त्रम्। यदाह महत्योः। "स दानपारमितायां चरन्न मात्सर्यकथायोगमनुयुक्तो विहरति यावत् प्रज्ञापारमितायां चरन्न दौष्ठुल्यकथायोगमनुयुक्तो विहरति" इति। तदस्यामाह। न च ते कलहभण्डनविग्रहविवादकथायोगानुयोगमनुयुक्ता विहरन्तीति। विपक्षत्वात्कलहा मात्सर्यादयः। प्रतिपक्षत्वात्कलहा मात्सर्यादयः। प्रतिपक्षत्वाभ्दण्डनादयः। यदोभयेषां चेतसि चारस्तुल्यबलता च तदा विग्रहः। यदा तु प्रतिपक्षैर्विपक्षा दुर्बलीक्रियन्ते तदा विवादः। तावेव विग्रहविवादौ कथा विकल्पत्वात्। तस्यां योगानुयोगमनुयुक्ता न विहरन्ति। अभेदः समताज्ञानम्। भेदो नानात्वविकल्पः। मित्रकामाश्चेत्यादि धारयितव्यान्तं सुगमम्। इति मार्गे धर्मज्ञानक्षान्तिः। सा दृङ्मार्गे त्रयोदशं तल्लिङ्गम्॥
पुनरपरादि स चेदित्यतः प्राक्। अनेतैतदाह।
'धर्मस्याणोरलब्धता। निश्चितत्वं स्वभूमौ च' इति। सोऽणुमपि धर्म न समनुपश्यति यो विवर्ते, भवान् वा विवर्तेन। तथापि स्वस्यामविनिवर्तनीयभूमौ निःसंशयो भवति। विचिकित्सा संशयः। संसीदनं मन्दोत्साहता। आनन्तर्यचित्तेनेति। अनन्तर्यपश्चात्तापेन। प्रतिविनोदनं सर्वथात्यागः। विष्कम्भणं मन्दाकरणम्। अविनिवर्तनीयचित्तमात्मनोऽविनिवर्तनीयत्वनिश्चयः। असंहार्यमप्रत्यानेयम्। इत्यवैवर्तिकभूमौ'स्थिरनिश्चयत्व' मार्गे धर्मज्ञानम्। तद् दृङ्मार्गे चतुर्दशं तल्लिङ्गम्॥
'भूमित्रितयसंस्थितिः।' मारकर्म तथागतभाषितस्यान्यथात्वं भाविनी चात्मनः सम्यक्सम्बोधिरिति त्रीणि स्थानानि 'भूमित्रितयम्'। तस्मिन् 'संस्थितिः' आत्यन्तिको निश्चयः। तामाह। स चेत्खल्वित्यादिना धारयितव्यान्तेन। इहैवेत्यस्मिन्नेव जन्मनि। नायं तथागत इत्यस्मात्पूर्व इति शब्दः परो द्रष्टव्यः। तथा तन्नान्यथेत्युक्तेऽर्थाद्गम्यते भविष्यत्येव मेऽनुत्तरा सम्यक्सम्बोधिरिति। बुद्धाधिष्ठानं बुद्धनिर्माणम्। अद्धेति तत्त्वत इत्यर्थः। इति भूमित्रयसंस्थितिमार्गेऽन्वयज्ञानक्षान्तिः। सा दृङ्मार्गे पञ्चदशं तल्लिङ्गम्॥
पुनरपरमित्यादि आपरिवर्तान्तात्। आत्मनः परित्यागो विक्रयादि। जीवितस्य परित्यागो मरणम्। बुद्धैर्भगवभ्दिर्देशितो धर्मः सर्वधर्माः शून्या इति। तमेव मोहपुरुषाः प्रतिक्षिपन्ति। तस्य स्वयं परैश्च परिग्रहाय जीवितमपि त्यजति। स हि बुद्धेषु यत्प्रेमगौरवं तद्धर्मे करोति। धर्मकायास्तथागता इति ज्ञानात्। आत्मनश्च भाविबुद्धत्वदर्शनात्। श्रावकस्यापीत्युपलक्षणम्। बोधिसत्त्वस्यापि देवादेरपि। शेषं सुबोधमिति। 'धर्मार्थं जीवितत्यागः' मार्गेऽन्वयज्ञानम्। तद् दृङ्मार्गे षोडशं तल्लिङ्गम्॥
'इत्यमी षोडश क्षणाः। अवैवर्तिकलिङ्गानि दृङ्मार्गस्थस्य धीमतः'॥ इत्युपसंहारः॥
अविनिवर्तनीयस्य यान्याकारलिङ्गनिमित्तानि तद्द्योतकः परिवर्तस्तत्परिवर्तः॥
आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमानाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकरशान्तिविरचितायां सप्तदशः परिवर्तः॥


text:
The epics, Iliad and Odyssey of Homer, largely complement each other in terms of what they offer to connoisseurs. Using the terminology of the rasas (flavours of emotions), the predominant rasa in the Iliad, which also acts as the sthāyi-bhāva, is valour (vīra). To sustain the undercurrent of valour for
The etymological meaning of the word ‘sāhitya’ is sahitasya bhāvaḥ – the union of several entities. In popular usage, however, it has come to mean a literary work—comprising genres like prose, verse, drama, and novel—that induces delight in its readers. Sāhitya is equivalent to the English word ‘literature.’
Kāvya, which is
विपश्चिता तेन भरते वात्सल्यरसस्याभावः प्रदर्शितः[1]। नायं नूतनाक्षेपः । सर्वेऽपि विवेकिनो विशदानुभवशीलिनो निर्विवादमङ्गीकुर्वन्ति यद्रससङ्ख्यामीमांसापेक्षया रससिद्धान्तः परमं गरीयानिति । मुनिनापि भरतेन तत्र तत्र प्रादर्शि स्वागमे यच्छास्त्रविस्तरणं गच्छता कालेन यथोचितरीत्या सूरिभिः कार्यमिति । प्रायेण विधिमिममेव शिरसिकृत्वा नैक आलङ्कारिकमूर्धन्याः स्वं स्वं विचारं यद्भरतोपज्ञोपष्ठम्भकं प्राचीकटन् । समग्रमिदं शास्त्रमखण्डैकवृत्त्या जङ्गमशीलतया च ग्राह्यमिति सुधीमतां मतम् । तदिदं
यथा वेदान्तविद्यायां जीवन्मुक्तपरम्परा ।
तथा साहित्यविद्यायां महाकविपरम्परा ॥
तदिदमवधेयं यद्भारतीयपरम्परायां सर्वप्रमाणापेक्षया निस्सामान्यसार्वत्रिकानुभव एव सार्वभौमत्वमर्हतीति । अनेनैव शुष्कतर्कापेक्षया स्वरसानुभवरासिक्यं वरमिति स्फुरति । तथा च शतानां शब्दशरणानां शास्त्रज्ञंमन्यानां गड्डरिकाप्रवाहापेक्षया त्वेक एव ज्ञानविज्ञानवान्प्रशस्यते । अनेनैव नयेन वेदान्तविद्यायां वामदेव-याज्ञवल्क्य-श्रीकृष्ण-शङ्कर-रामकृष्ण-रमणादीनां जीवन्मुक्तपरम्परेव साहित्यविद्यायां महाकविपरम्परा यद्व्यास-वाल्मीकि-कालिदास-शूद्रक-बाणादीनां, होमर्-शेक्स्पियर्-दोस्तोविस्किप्रमुखाणां च साहित्यशास्त्रज्ञनामधारिणां महासमूहापेक्षया बलवत्तरेति निश्चीयते । अन्यास्वपि कलासु यथा गीत-नृत्य-चित्र-शिल्पादिष्वपि सरणिरियं समूह्या
Alexander Solzhenitsyn, the Nobel Laureate (1970, for literature), is one of the eminent writers of Soviet Russia of the twentieth century. Although he won the most coveted Noble Prize he was expelled from the USSR’s union of writers, and he was denied the use of state archives and libraries. Besides,


text:
उत्तरकन्नडमण्डलम्
उत्तरकन्नडं (Uttarakannada District) कर्णाटकराज्यस्य सागरतीरमण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति । कारवारनगरम् अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति । एतन्मण्डलं हावेरी-बेळ्गावी-धारवाड-शिवमोग्गा-उडुपी- प्रदेशानां सीमाभिः अवृत्तम् अस्ति । पश्चिमे सुन्दरः सिन्धुसागरः (अरब्बी) अस्ति । अस्य मण्डलस्य बहुभागः निबिडारण्येन अवृतः अस्ति । अतः प्रकृतिरम्यम् इदं मण्डलम् । अत्र नैके मनोहराः जलपाताः सन्ति । कर्णाटकस्य विशिष्टा शास्त्रीयकला यक्षगानम् अस्ति । यक्षगानक्षेत्रे अस्य मण्डलस्य योगदानम् अधिकम् अस्ति । इतिहासप्रसिद्धा दाण्डीयात्रा इति ख्याता गान्धीमहोदयेन अरब्धः लवणसत्याग्रहः अस्मिन् मण्डले एव अभवत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ विस्तीर्णता
- २ उपमण्डलानि-११
- ३ नद्यः
- ४ जलपाताः
- ५ क्षेत्राणि
- ६ गुणवन्ते
- ७ इडुगुञ्जी
- ८ गोकर्णम्
- ९ सोन्दा(स्वादि)
- १० सहस्रलिङ्गम्
- ११ बनवासी
- १२ मुरुडेश्वरम्
- १३ पौराणिकी कथा
- १४ समीपस्थानि स्थानानि
- १५ योग्यकालः
- १६ उळवि- दाण्डेली
- १७ मञ्जुगुणि
- १८ इतराणि दर्शानीयानि स्थानानि
- १९ प्रसिद्धाः व्यक्तयः
- २० कलाविदः
- २१ राजकीयनायकाः
- २२ कवयः लेखकाः च
- २३ विविधानां दर्शनीयस्थानानां विशेषसूचनाः
विस्तीर्णता[सम्पादयतु]
१०२९१ च.कि.मी. मिता ।
उपमण्डलानि-११[सम्पादयतु]
अत्र अङ्कोला, भट्कळ, हळियाळ, होन्नावर, जोयिडा, कारवार, कुमटा, मुण्डगोडु, सिद्धापुर, शिरसि, यल्लापुर इति ११ उपमण्डलानि भवन्ति ।
नद्यः[सम्पादयतु]
काळी, गङ्गावळी, शरावती, दोणेहळ्ळ
जलपाताः[सम्पादयतु]
उत्तरकन्नडमण्डलं जलपातानां मण्डलम् इति च कथयन्ति । यतः अत्र मागोडुजलपातः उञ्चळ्ळीजलपातः, सातोड्डीजलपातः इत्यादयः जलपाताः सन्ति । पर्वतप्रदेशः सागरतीरः एवम् अत्र प्राकृतिकदृश्यानि वैभवपूर्णानि सन्ति ।
क्षेत्राणि[सम्पादयतु]
मञ्जुगुणि, उळवि , बनवासी, शिरसि, हाडुवळ्ळि, कूर्मगड, नरसिंहगडम् इडुगुञ्जी, मुरुडेश्वरम्, गोकर्णं, रामतीर्थं, करिकानुबेट्ट, सोन्दा, सहस्रलिङ्गं, धारेश्वरं गुणवन्ते, याणम् ।
गुणवन्ते[सम्पादयतु]
पश्चिमसागरतीरे स्थितेषु पञ्चचमहाक्षेत्रेषु इदमपि एकम् । अत्रैव रावणः वटुरुपि गणेशस्य हस्ते आत्मलिङ्गं ग्रहीतुं दत्तवान् । गणेशः लिङगं भूमौ स्थापितवान् । रावणः लिङ्गमुन्मूलयितुं प्रलयं कृतवान् । तदा एकः भागः अत्र पतितः इति पुराणाधारः अस्ति । अत्र गुणवन्तेश्वरदेवालयः (१५ शतकीयः) अस्ति । मार्गः -होन्नावरतः १० कि.मी. गोकर्णतः ६० कि.मी।
इडुगुञ्जी[सम्पादयतु]
भरतखण्डे स्थितेषु अष्टसिद्धिप्रदक्षेत्रेषु इदमेकम् अस्ति । हव्यकब्राह्मणजनानां यात्रास्थलम् । अत्र महागणपतेः पञ्चमशतके प्रतिष्ठापितः विग्रहः अस्ति । कदम्बशैल्या कणशिलया निर्मितः गोकर्णगणपतिसदृशः अस्ति। जानपदकलासु इडुगुञ्जीया यक्षगानमण्डली प्रसिद्धा अस्ति । मार्गः - होन्नावरतः १२ कि.मी।
गोकर्णम्[सम्पादयतु]
अरब्बीसमुद्रस्य तीरस्थितं एतत् क्षेत्रं काशीरामेश्वरम् इव प्रसिद्धं शिवक्षेत्रम् । पूर्वं त्रेतायुगे रावणेन आनीतम् आत्मलिङ्गं वटुरुपिगणपतिः अत्र स्थापितवान् । महाबलेन रावणेनानीतस्य लिङ्गस्य महाबलेश्वरम् इति नाम।
शिलादेवालयः द्राविडशैल्या निर्मितः अस्ति । महाबलेश्वरस्य वामपार्श्वे महागणपतिमन्दिरम् अस्ति । लघुहस्तपादविशिष्टः महोदरः त्रिपादपरिमितोन्नतः गणपतिः आदिपूज्यः सर्वजनानां कष्ट निवारकः इति च प्रसिद्धः । दक्षिणपार्श्वे काशीविशालाक्ष्याः मन्दिरमस्ति ।
श्रीवादिराजस्वामिनः गोकर्णक्षेत्रस्य दर्शनं कृत्वा ‘तीर्थप्रबन्धः’ इति ग्रन्थे वर्णितवन्तः सन्ति । गोकर्णक्षेत्रे शिवरात्रिपर्व, त्रिपुरदहनोत्सवः कामदहनोत्सवः, गङ्गाष्टमी इत्यादयः विशेषोत्सवाः भवन्ति| शिवरात्रिपर्वणि महारथोत्सवः भवति। द्वादशवर्षेषु एकवारम् अष्टबन्धमहोत्सवः प्रचलति।
गोकर्णक्षेत्रे कोटितीर्थं ताम्रगौरी, पट्टेविनायकः, श्रीवेङ्कटरमणदेवालयः च सन्ति । कोटितीर्थस्य पार्श्वे जनाः आत्मसंस्कारकार्याणि कुर्वन्ति । सुन्दरसागरतीरम् ॐबीच् इति च प्रसिद्धौ समुद्रस्नानयोग्यौ प्रदेशौ । मार्गः -कोङ्कणरेलयानमार्गे -गोकर्णरोडनिस्थानतः ९ कि.मी कुमटा-अङ्कोलाराष्ट्रियमार्गे (सं १७) कुमटातः २६ कि.मी बेङ्गळूरुतः ४३८ कि.मी. कारवारतः ५३ कि.मी गोवात :३० कि.मी शिरसितः ७२ कि.मी मुरुडेश्वरतः ८२ कि.मी दाण्डेलीतः २२० कि.मी । हुब्बळ्ळी २६५ कि.मी।
सोन्दा(स्वादि)[सम्पादयतु]
एतत् क्षेत्रं 'सोन्दापुर' 'स्वादि' 'सोन्दा’ इति च कथयन्ति । श्रीमन्मध्वाचार्यस्य सहोदरः श्रीविष्णुतीर्थः स्वादिमठस्य यतिषु प्रथमः। श्रीवागीशतीर्थस्य शिष्यस्य श्रीवादिराजस्वामिनः तथा परम्परागतयतीनां वृन्दावनानि अत्र धवलगङ्गायाः सरसः तीरे सन्ति । अत्र शुद्धः शान्तपरिसरः मनमोहकम् अरण्यम् श्री त्रिविक्रमदेवालयाः प्रसिद्धाः सन्ति । वनमध्ये स्थितम् अपूर्वयात्रास्लनमेतत् । अत्र तपःशिला, वटवृक्षः शीतलगङगा, पातालगङ्गा, रमाविक्रमदेवालयः, भूतराजगुडि, श्रीवादिराजस्वामिना संवर्धितः पनसवृक्षः च महत्वपूर्णाः विषयाः । फाल्गुणकृष्णतृतीयायाम् अत्र त्रिविक्रमदेवस्य रथोत्सवः श्रीवादिराजस्वामिनः आराधनोत्सवः च भवति । इतः समीपे स्वर्णवल्लीमठः इति अस्ति । शङ्कराचार्येण तत्वप्रचारार्थं स्थापितः मठः एषः। अत्र श्रीलक्ष्मीनरसिंहदेवालयः श्रीराजराजेश्वरी देवालयः च सन्ति । प्राचीनयतीनां वृन्दावनानि सन्ति । अत्र नवरात्रिपर्व, नृसिंहजयन्ती पर्वसु विशेषपूजादिकं च भवति। नरसिंहजयन्ती दिने रथोत्सवः प्रचलति । मार्गः शिरसीतः २२ कि.मी । बेङ्गळूरुतः ३९९ कि.मी, उडुपितः १७३ कि.मी रेलयानार्थं हावेरीनिस्थानकम् (६५ कि.मी), शिवमोग्गतः १३५ कि.मी। मठेषु वसतिभोजनादिकव्यवस्थाः सन्ति ।
सहस्रलिङ्गम्[सम्पादयतु]
शाल्मली नद्यां हुळ्गोळग्रामसमीपे सहस्रशः शिवलिङगाः निर्मिताः सन्ति। शिवलिङ्गस्य पुरतः नन्दी अपि अस्ति । बाह्यवलये नवग्रहानां शिल्पमपि अस्ति । पूर्वं स्वर्णवल्लीमठः अत्र आसीत् । इदानीं मठः किञ्चिद्दूरे अस्ति । शिवरात्रिदिने सहस्रशः जनाः आगत्य शिवाराधनं कुर्वन्ति । नदी स्नानयोग्यास्ति । सुन्दरप्रकृतिः अस्ति। मार्गः शिरसितः २५ कि.मी।
बनवासी[सम्पादयतु]
प्राचीनकालात् प्रसिद्धः श्रीमधुकेश्वर देवालयः अत्रत्यः विशेषः। शिलामन्दिरम् एतत् दशमे शतके वरदानदीतीरे निर्मितम् अस्ति । कदम्बवंशीयानाम् अत्र प्रशासनम् आसीत् । कदम्बानां राजधानी अपि आसीत् । मधुकेश्वरस्य पुरतः बृहन्नन्दीविग्रहः अस्ति। द्विसहस्रवर्षादारभ्य श्री मधुकेश्वराराधनं प्रचलति । देवः ६४ अङ्गुलश्प्रमाणाकारकः उन्नतः मधुमयरुपः अस्ति। मन्दिरे अष्टदिक्पालकाः दत्तात्रेयः हनुमान् कालभैरवः गणपतिः सरस्वती परशुरामः वेङ्कटरमणः च मन्दिरस्य शोभां वर्धयन्तः सन्ति। प्राङ्गणे शिलामञ्चः त्रैलोक्यमण्डपः शिलास्तम्भः च सन्ति । शिल्पकला चालुक्यहोय्सलमिश्रिता शौली । शिवरात्रिपर्वणि अत्र रथोत्सवः प्रचलति । मार्गः- शिरसितः २३ कि.मी, बेङ्गळूरुतः ३८४ कि.मी, गोकर्णतः ३०० कि.मी, हावेरीरेलनिस्थानतः ३० कि.मी।
मुरुडेश्वरम्[सम्पादयतु]
कर्णाटकराज्यस्य उत्तरकन्नडमण्डले भाट्कळ-उपमण्डले समुद्रमध्ये मुरुडेश्वरक्षेत्रम् अस्ति । तालुकुकेन्द्रभट्कळतः १५कि.मी.दूरे अस्ति । होन्नावर – भट्कळ मध्ये सपदशसङ्ख्यायाः राष्ट्रियराजमार्गात् १ कि.मी. दूरे एषः देवालयः शोभते । कर्णाटकस्य प्रभासपुण्यक्षेत्रेषु अतिसुन्दरम् अस्ति मुरुडेश्वरम् । मृडः ईश्वरः प्रादेशिकभाषया मुरुडेश्वरः इति ख्यातः ।
पौराणिकी कथा[सम्पादयतु]
भूकैलासकथायां गोकर्णक्षेत्रस्य विषये यथोक्तं तथा रावणः भूमौ प्रतिष्ठापितम् आत्मलिङ्गं खण्डशः कृत्वा पञ्चदिशासु प्राक्षिपत् इति । तेषु एकम् आत्मलिङ्गकणं मुरुडेश्वरः इति ख्यातम् इति पुराणकथा । पूर्वस्यां दिशि पर्वतशृङ्खला पश्चिमदिशि समुद्रघोषः एवम् अस्य सौन्दर्यं वर्णनातीतम् । समुद्रतटस्य अनतिदूरे वर्तमाने कन्दुकगिरिः इति ख्याते प्रस्तरशैले मुरुडेश्वरदेवालयः निर्मितः । प्राचीनः एषः देवालयः पाण्डवैः निर्मितः इत्यपि प्रतीतिः अत्र अस्ति । भट्कळस्य राजा भट्टप्पनायकः क्रि.श.चतुर्दशे शतके अस्य मन्दिरस्य जीर्णोद्दारं कृतवान् इति आलेखः अस्ति । स्कन्दपुराणे अपि मुरुडेश्वरस्य उल्लेखः कृतः । मुरुडेश्वरक्षेत्रम् इदानीम् आधुनिकीकृतम् अस्ति । महाशिवभाक्तः महोद्यमी आर्.एन्.शेट्टि महोदयः देवालयस्य परिसरस्य च सौन्दर्यं वर्धयितुं बहुव्ययं कृतवान् कुर्वन् च अपि अस्ति । अस्य मार्गदर्शनेन मन्दिरस्य प्रवेशद्वारे २५० पादपरिमितोन्नतः विमानगोपुरः निर्मितः । मन्दिरस्य पृष्ठभागे अनन्या १५० पादपरिमिता अत्युन्नता तपो निरतशिवस्य मूर्तिः निर्मिता । देवालयस्य आवरणे गणपतेः, पार्वत्याः, दत्तात्रेयस्य, हनूमतः, सुब्रह्मण्यस्य च लघुमन्दिराणि सन्ति । अस्मिन् तीर्थक्षेत्रे काकतीर्थः जठायुतीर्थः, भीमतीर्थः, कुम्भतीर्थः,च इति निर्झराः प्रवहन्ति । मन्दिरस्य अनतिदूरे विशाला पुष्करिणी अस्ति । भक्ताः अत्र स्नात्वा देवदर्शनं प्राप्नुवन्ति । अस्मिन् सरसि वर्षे द्विवारं 'तेप्पोत्सवः’ आचर्यते । अत्र क्रि.श २००८ तमे वर्षे शेट्टिमहोदयस्य प्रयोजकत्वेन एव द्राविडशैल्या निर्मितः विमानगोपुरः अतीव सुन्दरः विशिष्टः च । अस्मिन् गोपुरे २० अट्टाः सन्ति यत्र गन्तुं शक्यते । आरोहणावरोहणार्थं ’लिफ्ट्’व्यवस्था कल्पिता । १८ अट्टतः सूर्यास्तस्य दृश्यं नयनमनोहरम् । किन्तु अत्र एकस्मात् वातायनात् एव सर्वैः द्रष्टव्यं भवति अतः जनसम्मर्दः भवति । इतः उपरि नवदशं विंशतितमं च अट्टं गन्तुम् अनुमतिः नास्ति । सोपानमार्गः चेदपि तेन गन्तुम् अवसरः न दीयते । मन्दिरस्य पार्श्वे समुद्रतटे एकं महावसतिगृहम् अस्ति । यात्रर्थिनः स्वद्रव्यव्ययेन अत्र सुखेन वस्तुं शक्नुवन्ति । राजधानीतः बेङ्गळूरुतः प्रतिरात्रं सर्वकारीयानि असर्वकारीयानि बस् यानानि सन्ति । मुरुडेश्वरपत्तने तु आवासभोजनादीनां सुव्यवस्था अस्ति एव । रेल् यानेन गन्तव्यं चेत् मङ्गळूरु गत्वा ततः गोवागमनस्य कोङ्कणरेल् मार्गेण मुरुडेश्वरस्थानके अवतीर्य किञित् दूरं कार् अथवा त्रिचक्रिकया मुरुडेश्वरपत्तनं प्राप्तुं शक्नुवन्ति । बेङ्गळूरुतः स्वकीयेन यानेन गन्तुम् इच्छन्ति चेत् ३८०कि.मी. दूरं, १० होरावधेः प्रवासः भवेत् ।
समीपस्थानि स्थानानि[सम्पादयतु]
समीपे विद्यमानानि इडुगुञ्जी, कोल्लूरु, गोकर्णम् याणं, सोन्दा, बनवासी, शिरसि, इत्यादीनि उत्तरकन्नडामण्डलस्य सुन्दराणि स्थानानि सन्दर्शयितुम् इच्छन्ति चेत् रात्रित्रयस्य दिनचतुष्टयस्य यात्रा भवितुमर्हति ।
योग्यकालः[सम्पादयतु]
नवेम्बर् मासतः जनेवरी पर्यन्तं प्रवासार्थं साधुकालः ।
उळवि- दाण्डेली[सम्पादयतु]
द्वादशशतके शिवशरणानां क्रान्तेरनन्तरं चेन्नबसवण्णेन सह शरणाः उळवी प्रदेशे वने वासं कृतवन्तः। शरणानां नाम्ना अत्र अनेकाः गुहाः सन्ति । अक्कनागम्म, मडिवाळमाचय्य, किन्नरिबोमय्यः इत्यादि शरणानां स्मारकस्थानानि अत्र सन्ति। अस्य महामने इति कथयन्ति। चेन्नबसवण्णस्य स्मारकम् अपि अस्ति । शिवरात्रिपूर्वपूर्णिमायाम् अत्र चेन्नबसवण्णयात्रामहोत्सवः भवति। प्रकृतिसौन्दर्यस्य अत्र विशेषानुभवः भवति। मार्गः- जोयडातः ३६ कि.मी दाण्डेलीनगरतः ५६ कि.मी , एल्लापूरतः ३२ कि.मी, कारवारतः ९० कि.मी.।
मञ्जुगुणि[सम्पादयतु]
तिरुपतिवेङ्कटरमणः एकदा मृगयार्थं गतवान् । प्रकृतिसौन्दर्येण आकृष्टः तत्रैव स्थितवान् । अनन्तरं तत्र श्री वेङ्कटरमणस्य देवालयः निर्मितः अस्ति। श्रीवेङ्कटरमणः कृष्णाशिलानिर्मितः धनुर्बाणहस्तः पादयोः पादरक्षासहितः शङ्खचक्रगदाधरः च अस्ति । अत्र सुन्दराः कासाराः रथमार्गाः पूगनारिकेलादिवृक्षक्षेत्राणि, दर्शनीयानि सन्ति । अत्र समीपे गुहाः सन्ति चैत्रपूर्णिमायां रथोत्सवः भवति । मार्गः -शिरसी-कुमटाराजमार्गे २० कि.मी, ततः ५ कि.मी । शिरसीतः लोकयानानि सन्ति ।
इतराणि दर्शानीयानि स्थानानि[सम्पादयतु]
प्रकृतिरमणीयः याणंपर्वतप्रदेशः, बनवासी मधुकेश्वरदेवालयः, मागोडुजलपातः, उञ्चळ्ळीजलपातः, मुरुडेश्वरं, कारवार, दाण्डेलीअभयारण्यम्, गोकर्णं, शिरसि मारिकाम्बादेवालयः, अप्सरकोण्ड, इडुगुञ्जी, सोन्दा, स्वर्णवल्लीलिमठः, सहस्रलिङ्गं, गेरुसोप्प चतुर्मुखबसदि, मुण्डगोड टिबेटीयमन्दिराणि,
प्रसिद्धाः व्यक्तयः[सम्पादयतु]
कलाविदः[सम्पादयतु]
शिवरामहेगडे, महाबलहेगडे, शम्भुहेगडे, चिट्टाणिरामचन्द्रहेगडे,
राजकीयनायकाः[सम्पादयतु]
रामकृष्णहेगडे, आर्.वि.देशपाण्डे, अनन्तकुमारहेगडे, विश्वेश्वरहेगडे कागेरी, शिवानन्दनायकः
कवयः लेखकाः च[सम्पादयतु]
दिनकरदेसायी, गौरीश काय्किणि, यशवन्तचित्तालः, गङ्गाधरचित्तालः, अरविन्द नाडकर्णि, जि.एस्.अवधानि, जि.एच्.नायक, जयन्त काय्किणि, विवेकशानभागः, अशोकहेगडे, श्रीधरबलगारः, सुनन्दाकडमे, सन्दीपनायकः, विष्णुनायकः, सच्चिदानन्द हेगडे भत्तगुत्तिगे, ना.सु.भरतनहळ्ळी, गीतावसन्तः, अरविन्द-कर्किकोडि, कर्णाटकशब्दानुशासनकृतेः कर्ता भट्टाकलङ्कः जैनमुनिः इत्यादयः अस्य मण्डलस्य गौरवं वर्धितवन्तः।
विविधानां दर्शनीयस्थानानां विशेषसूचनाः[सम्पादयतु]
कारवारतः
२कि.मी.दूरे ट्यागोर् सागरतटः।
७कि.मी.दूरे देवभाग रेसार्ट ।
४कि.मी.दूरे सञ्जेश्वरदेवालयः ।
६कि.मी.दूरे शान्तादुर्गादेवालयः ।
८कि.मी.दूरे तिलमति समुद्रतीरम् ।
शिरसितः
२४कि.मी.दूरे मधुकेश्वरदेवालयः ।
१२कि.मी.दूरे शाल्मलानद्यां सहस्रलिङ्गम् ।
३८कि.मी.दूरे गणेशजलपातः ।
२०कि.मी.दूरे सोदेमठः, स्वर्णवल्लीमठः ।
२४कि.मी.दूरे शिवगङ्गाजलपातः ।
सिद्धापुरतः
१६कि.मी.दूरे सवदत्ति रेणुकादेवालयः ।
२२कि.मी.दूरे जोगजलपातः ।
८कि.मी.दूरे भुवनगिरिः भुवनेश्वरीमन्दिरम् ।
यल्लापुरतः
१०कि.मी.दूरे कवडिकेरे (विशालं सुन्द्ररं च सरः)
२०कि.मी.दूरे जेनुकल् गुड्ड (पर्वतमस्तकात् सूर्यास्तदर्शनम्)
३०कि.मी.दूरे सातोड्डिजलपातः ।
१३कि.मी.दूरे लालगुळिजलपातः ।
कुमटातः
२८कि.मी.दूरे याण (पर्वतशिखराणि)
३६कि.मी.दूरे गोकर्णक्षेत्रम् ।
४२कि.मी.दूरे ओम् समुद्रतीरः ।
जोयिडातः
३२कि.मी.दूरे आकळगवि ।
२१कि.मी.दूरे सूपा जलबन्धः ।
२७कि.मी.दूरे कवळागुहा ।
२०कि.मी.दूरे सिन्थेरी प्रसतरः ।
३५कि.मी.दूरे उळवि बसवेश्वरक्षेत्रम् ।
- ↑ "Uttara Kannada (North Canara) : Census 2011". Government of India. Retrieved February 17, 2012.


text:
उदयपुरमण्डलम्
उदयपुरमण्डलं (हिन्दी: उदयपुर जिला, आङ्ग्ल: Udaipur district) राजस्थानराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति उदयपुरम् इत्येतत् नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
उदयपुरमण्डलस्य विस्तारः ११,६३० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे चित्तौडगढमण्डलं, पश्चिमे गुजरातराज्यम्, अरावली पर्वतश्रेणी च, उत्तरे राजसमन्दमण्डलं, दक्षिणे डुङ्गरपुरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ६२.४५ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले बानस, अहर, माही इत्येताः तिस्रः नद्यः प्रवहन्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं उदयपुरमण्डलस्य जनसङ्ख्या ३०,६७,५४९ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २४२ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २४२ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २३.६६% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९५८ अस्ति । अत्र साक्षरता ६२.७४ % अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
- गिरवा
- खेरवाढा
- मावली
- वल्लभनगर
- कोटडा
- जाडोल
- सालुम्बर
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
- उदयपुर महल्
- सास-बहू मन्दिरम्
- एकलिङ्गजी


text:
वराहपुराणम्/अध्यायः ३९
सत्यतपा उवाच ।
भगवन् द्वे शरीरे तु इति यत्परिकीर्त्तितम् ।
तन्मे कथय भेदं वै के ते ब्रह्मविदां वर ।। ३९.१ ।।
दुर्वासा उवाच ।
न द्वे त्रीणि शरीराणि वाच्यं तद्विपरीतकम् ।
विभोगायतनं चैव त्रिशरीराणि प्राणिनाम् ।। ३९.२ ।।
प्रागवस्थमधर्माख्यं परिज्ञानविवर्जितम् ।
अपरं सव्रतं तद्धि ज्ञेयमत्यन्तधार्मिकम् ।। ३९.३ ।।
धर्माधर्मोपभोगाय यत् तृतीयमतीन्द्रियम् ।
तत्त्रिभेदं विनिर्दिष्टं ब्रह्मविद्भिर्विचक्षणैः ।
यातना धर्मभोगश्च भुक्तिश्चेति त्रिभेदकम् ।। ३९.४ ।।
यस्तु भावः पुरा ह्यासीत् प्राणिनो निघ्नतः स वै ।
तत्पापाख्यं शरीरं ते पापसंज्ञं तदुच्यते ।। ३९.५ ।।
इदानीं शुभवृत्तिं तु कुर्वतस्तप आर्जवम् ।
अपरं धर्मरूपं तु शरीरं ते व्यवस्थितम् ।
तेन वेदपुराणानि ज्ञातुमर्हस्यसंशयम् ।। ३९.६ ।।
यदाष्टाकं संपरिवर्त्तते पुमां-
स्तदा त्र्यवस्थः परिकीर्त्यते तु वै ।
गताष्टवर्गस्त्रिगतः सदा शुभः
स्थिरो भवेदात्मनि निश्चयात्मवान् ।। ३९.७ ।।
यदा पञ्च पुनः पञ्च पञ्च पञ्चापि संत्यजेत् ।
एकमार्गस्तदा ब्रह्म शाश्वतं लभते नरः ।। ३९.८ ।।
सत्यतपा उवाच ।
भगवन् यदि विज्ञानं शरीरं नोपजायते ।
तदा केन प्रकारेण परं ब्रह्मोपलभ्यते ।। ३९.९ ।।
दुर्वासा उवाच ।
कर्मकाण्डं ज्ञानमूलं ज्ञानं कर्मादिकं तथा ।
एतयोरन्तरं नास्ति यथाऽश्ममृदयोर्मुने ।। ३९.१० ।।
कर्मकाण्डं चतुर्भेदं ब्राह्मणादिषु कीर्तितम् ।
तत्र वेदोक्तकर्माणि त्रयः कुर्वन्ति नित्यशः ।
त्रिशुश्रूषामथैकस्तु एषा वेदोदिता क्रिया ।। ३९.११ ।।
एतान् धर्मानवस्थाय ब्रह्मणोपास्तिं रोचते ।
तस्य मुक्तिर्भवेन्नूनं वेदवादरतस्य च ।। ३९.१२ ।।
सत्यतपा उवाच ।
यदेतत् परमं ब्रह्म त्वया प्रोक्तं महामुने ।
तस्य रूपं न जानन्ति योगिनोऽपि महात्मनः ।। ३९.१३ ।।
अनाममसगोत्रं च अमूर्त्तं मूर्त्तिवर्जितम् ।
कथं स ज्ञायते ब्रह्म संज्ञानामविवर्जितम् ।
तस्य संज्ञां कथय मे वेदमार्गव्यवस्थिताम् ।। ३९.१४ ।।
दुर्वासा उवाच ।
यदेतत् परमं ब्रह्म वेदव्यासेषु पठ्यते ।
स देवः पुण्डरीकाक्षः स्वयं नारायणः परः ।। ३९.१५ ।।
स यज्ञैर्विविधैरिष्टैर्दानैर्दत्तैश्च सत्तम ।
प्राप्यते परमो देवः स्वयं नारायणो हरिः ।। ३९.१६ ।।
सत्यतपा उवाच ।
भगवन् बहुवित्तेन ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः ।
प्राप्यते पुण्यकृद्भिर्हि क्वचिद् यज्ञः कथंचन ।
तेन प्राप्तेन भगवान् लभ्यते दुःखतो हरिः ।। ३९.१७ ।।
वित्तेन च विना दानं दातुं विप्र न शक्यते ।
विद्यमानेऽपि न मतिः कुटुम्बासक्तचेतसः ।
तस्य मोक्षः कथं ब्रह्मन् सर्वथा दुर्लभो हरिः ।। ३९.१८ ।।
अल्पायासेन लभ्येत येन देवः सनातनः ।
तन्मे सामान्यतो ब्रूहि सर्ववर्णेषु यद् भवेत् ।। ३९.१९ ।।
दुर्वासा उवाच ।
कथयामि परं गुह्यं रहस्यं देवनिर्मितम् ।
धरण्या यत्कृतं पूर्वं मज्जन्त्या तु रसातले ।। ३९.२० ।।
पृथिव्याः पार्थिवो भावः सलिले नातिरेचितः ।
तस्मिन् सलिलमग्ने तु पृथ्वी प्रायाद् रसातलम् ।। ३९.२१ ।।
सा भूतधारिणी देवी रसातलगता शुभा ।
आराधयामास विभुं देवं नारायणं परम् ।
उपवासव्रतैर्देवी नियमैश्च पृथग्विधैः ।। ३९.२२ ।।
कालेन महता तस्याः प्रसन्नो गरुडध्वजः ।
उज्जहार स्थितौ चेमां स्थापयामास सोऽव्ययः ।। ३९.२३ ।।
सत्यतपा उवाच ।
कोऽसौ धरण्या संचीर्ण उपवासो महामुने ।
कानि व्रतानि च तथा एतन्मे वक्तुमर्हसि ।। ३९.२४ ।।
दुर्वासा उवाच ।
यदा मार्गशिरे मासि दशम्यां नियतात्मवान् ।
कृत्वा देवार्चनं धीमानग्निकार्यं यथाविधि ।। ३९.२५ ।।
शुचिवासाः प्रसन्नात्मा हव्यमन्नं सुसंस्कृतम् ।
भुक्त्वा पञ्चपदं गत्वा पुनः शौचं तु पादयोः ।। ३९.२६ ।।
कृत्वाऽष्टाङ्गुलमात्रं तु क्षीरवृक्षसमुद्भवम् ।
भक्षयेद् दन्तकाष्ठं तु तत आचम्य यत्नतः ।। ३९.२७ ।।
स्पृष्ट्वा द्वाराणि सर्वाणि चिरं ध्यात्वा जनार्दनम् ।
शङ्खचक्रगदापाणिं किरीटिं पीतवाससम् ।। ३९.२८ ।।
प्रसन्नवदनं देवं सर्वलक्षणलक्षितम् ।
ध्यात्वा पुनर्जलं हस्ते गृह्य भानुं जनार्दनम् ।। ३९.२९ ।।
ध्यात्वाऽर्ध्यं दापयेत् तस्य करतोयेन मानवः ।
एवमुच्चारयेद् वाचं तस्मिन् काले महामुने ।। ३९.३० ।।
एकादश्यां निराहारः स्थित्वाऽहमपरेऽहनि ।
भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत ।। ३९.३१ ।।
एवमुक्त्वा ततो रात्रौ देवदेवस्य सन्निधौ ।
जपन्नारायणायेति स्वपेत् तत्र विधानतः ।। ३९.३२ ।।
ततः प्रभाते विमले नदीं गत्वा समुद्रगाम् ।
इतरां वा तडागं वा गृहे वा नियतात्मवान् ।। ३९.३३ ।।
आनीय मृत्तिकां शुद्धां मन्त्रेणानेन मानवः ।
धारणं पोषणं त्वत्तो भूतानां देवि सर्वदा ।
तेन सत्येन मे पापं यावन्मोचय सुव्रते ।। ३९.३४ ।।
ब्रह्माण्डोदरतीर्थानि करैः स्पृष्टानि देव ते ।
तेनेमां मृत्तिकां स्पृष्ट्वा मा लभामि त्वयोदिताम् ।। ३९.३५ ।।
त्वयि सर्वे रसा नित्याः स्थिता वरुण सर्वदा ।
तेनेमां मृत्तिकां प्लाव्य पूतां कुरु ममाचिरम् ।। ३९.३६ ।।
एवं मृदं तथा तोयं प्रसाद्यात्मानमालभेत् ।
त्रिः कृत्वा शेषमृदया कुण्डमालिख्य वै जले ।। ३९.३७ ।।
ततस्तत्र नरः सम्यक् चक्रवर्त्युपचारतः ।
स्नात्वा चावश्यकं कृत्वा पुनर्देवगृहं व्रजेत् ।। ३९.३८ ।।
तत्राराध्य महायोगिं देवं नारायणं प्रभुम् ।
केशवाय नमः पादौ कटिं दामोदराय च ।। ३९.३९ ।।
ऊरुयुग्मं नृसिंहाय उरः श्रीवत्सधारिणे ।
कण्ठं कौस्तुभनाथाय वक्षः श्रीपतये तथा ।। ३९.४० ।।
त्रैलोक्यविजयायेति बाहू सर्वात्मने शिरः ।
रथाङ्गधारिणे चक्रं शंकरायेति वारिजम् ।। ३९.४१ ।।
गम्भीरायेति च गदामम्भोजं शान्तिमूर्त्तये ।
एवमभ्यर्च्य देवेशं देवं नारायणं प्रभुम् ।। ३९.४२ ।।
पुनस्तस्याग्रतः कुम्भान् चतुरः स्थापयेद् बुधः ।
जलपूर्णान् समाल्यांश्च सितचन्दनलेपितान् ।। ३९.४३ ।।
चूतपल्लवसग्रीवान् सितवस्त्रावगुण्ठितान् ।
स्थगितान् ताम्रपात्रैश्च तिलपूर्णैः सकाञ्चनैः ।। ३९.४४ ।।
चत्वारस्ते समुद्रास्तु कलशाः परिकीर्तिताः ।
तेषां मध्ये शुभं पीठं स्थापयेद् वस्त्रगर्भितम् ।। ३९.४५ ।।
तस्मिन् सौवर्णरौप्यं वा ताम्रं वा दारवं तथा ।
अलाभे सर्वपात्राणां पालाशं पात्रमिष्यते ।। ३९.४६ ।।
तोयपूर्णं तु तत्कृत्वा तस्मिन् पात्रे ततो न्यसेत् ।
सौवर्णं मत्स्य्रूपेण कृत्वा देवं जनार्दम् ।
वेदवेदाङ्गसंयुक्तं श्रुतिस्मृतिविभूषितम् ।। ३९.४७ ।।
तत्रानेकविधैर्भक्षैः फलैः पुष्पैश्च शोभितम् ।
गन्धधूपैश्च वस्त्रैश्च अर्चयित्वा यथाविधि ।। ३९.४८ ।।
रसातलगता वेदा यथा देव त्वयाहृताः ।
मत्स्यरूपेण तद्वन्मां भवानुद्धर केशव ।
एवमुच्चार्य तस्याग्रे जागरं तत्र कारयेत् ।। ३९.४९ ।।
यथाविभवसारेण प्रभाते विमले तथा ।
चतुर्णां ब्राह्मणानां च चतुरो दापयेद् घटान् ।। ३९.५० ।।
पूर्वं तु बह्वृचे दद्याच्छन्दोगे दक्षिणं तथा ।
यजुःशाखान्विते दद्यात् पश्चिमं घटमुत्तमम् ।
उत्तरं कामतो तद्यादेष एव विधिः स्मृतः ।। ३९.५१ ।।
ऋग्वेदः प्रीयतां पूर्वे सामवेदस्तु दक्षिणे ।
यजुर्वेदः पश्चिमतो अथर्वश्चोत्तरेण तु ।। ३९.५२ ।।
अनेन क्रमयोगेन प्रीयतामिति वाचयेत् ।
मत्स्यरूपं च सौवर्णमाचार्याय निवेदयेत् ।। ३९.५३ ।।
गन्धधूपादिवस्त्रैश्च संपूज्य विधिवत् क्रमात् ।
यस्त्विमं सरहस्यं च मन्त्रं चैवोपपादयेत् ।
विधानं तस्य वै दत्त्वा फलं कोटिगुणोत्तरम् ।। ३९.५४ ।।
प्रतिपद्य गुरुं यस्तु मोहाद् विप्रतिपद्यते ।
स जन्मकोटि नरके पच्यते पुरुषाधमः ।
विधानस्य प्रदाता यो गुरुरित्युच्यते बुधैः ।। ३९.५५ ।।
एवं दत्त्वा विधानेन द्वादश्यां विष्णुमर्च्य च ।
विप्राणां भोजनं कुर्याद् यथाशक्त्या सदक्षिणम् ।। ३९.५६ ।।
ताम्रपात्रैश्च सतिलैः स्थगितान् कारयेद् घटान् ।
तत्र सज्जलपात्रस्थं ब्राह्मणाय कुटुम्बिने ।। ३९.५७ ।।
देवं दद्यान्महाभागस्ततो विप्रांश्च भोजयेत् ।
भूरिणा परमान्नेन ततः पश्चात् स्वयं नरः ।
भुञ्जीत सहितो बालैर्वाग्यतः संयतेन्द्रियः ।। ३९.५८ ।।
अनेन विधिना यस्तु धरणीव्रतकृन्नरः ।
तस्य पुण्यफलं चाग्र्यं श्रृणु बुद्धिमतां वर ।। ३९.५९ ।।
यदि वक्त्रसहस्त्राणि भवन्ति मम सुव्रत ।
आयुश्च ब्रह्मणस्तुल्यं भवेद् यदि महाव्रत ।। ३९.६० ।।
तदानीमस्य धर्मस्य फलं कथयितुं भवेत् ।
तथाप्युद्देशतो ब्रह्मन् कथयामि श्रृणुष्व तत् ।। ३९.६१ ।।
दश सप्त दश द्वे च अष्टौ चत्वार एव च ।
लक्षायुतानि चत्वारि एकस्थं स्याच्चतुर्युगम् ।। ३९.६२ ।।
तैरेकसप्ततियुगं भवेन्मन्वन्तरं मुने ।
चतुर्दशाहो ब्राह्मस्तु तावती रात्रिरिष्यते ।। ३९.६३ ।।
एवं त्रिंशद्दिनो मासस्ते द्वादश समा स्मृता ।
तेषां शतं ब्रह्मणस्तु आयुर्नास्त्यत्र संशयः ।। ३९.६४ ।।
यः सकृद् द्वादशीमेतामनेन विधिना क्षिपेत् ।
स ब्रह्मलोकमाप्नोति तत्कालं चैव तिष्ठति ।। ३९.६५ ।।
ततो ब्रह्मोपसंहारे तल्लयं तिष्ठते चिरम् ।
पुनः सृष्टौ भवेद् देवो वैराजानां महातपाः ।। ३९.६६ ।।
ब्रह्महत्यादिपापानि इह लोककृतान्यपि ।
अकामे कामतो वापि तानि नश्यन्ति तत्क्षणात् ।। ३९.६७ ।।
इह लोके दरिद्रो यो भ्रष्टराज्योऽथ वा नृपः ।
उपोष्य तां विधानेन स राजा जायते ध्रुवम् ।। ३९.६८ ।।
वन्ध्या नारी भवेद् या तु अनेन विधिना शुभा ।
उपोष्यति भवेत् तस्याः पुत्रः परमधार्मिकः ।। ३९.६९ ।।
अगम्यागमनं येन कृतं जानाति मानवः ।
स इमं विधिमासाद्य तस्मात् पापाद् विमुच्यते ।। ३९.७० ।।
ब्रह्मक्रियाया लोपेन बहुवर्षकृतेन च ।
उपोष्येमां सकृद् भक्त्या वेदसंस्कारमाप्नुयात् ।। ३९.७१ ।।
किमत्र बहुनोक्तेन न तदस्ति महामुने ।
अप्राप्यं प्राप्यते नैव पापं वा यन्न नश्यति ।। ३९.७२ ।।
अनेन विधिना ब्रह्मन् स्वयमेव ह्युपोषिता ।
धरण्या मग्नया तात नात्र कार्या विचारणा ।। ३९.७३ ।।
अदीक्षिताय नो देयं विधानं नास्तिकाय च ।
देवब्रह्मद्विषे वाऽपि न श्राव्यं तु कदाचन ।
गुरुभक्ताय दातव्यं सद्यः पापप्रणाशनम् ।। ३९.७४ ।।
इह जन्मनि सौभाग्यं धनं धान्यं वरस्त्रियः ।
भवन्ति विविधा यस्तु उपोष्य विधिना ततः ।। ३९.७५ ।।
य इमं श्रावयेद् भक्त्या द्वादशीकल्पमुत्तमम् ।
श्रृणोति वा स पापैस्तु सर्वैरेव प्रमुच्यते ।। ३९.७६ ।।
।। इति श्रीवराहपुराणे भगवच्छास्त्रे ऊनचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ३९ ।।


text:
Tuesday, December 30th, 2014
अमित्रे विश्वासः श्वपचकरके सोमिकरसः कपाले गंगाम्भः खलपरिषदङ्के सुजनता । परिक्षीणाचारे श्रुतमनुपनीते च निगमः स्वतस्सिद्धां शुद्धिं त्यजति विपरीतं च फलति।।
Thursday, December 25th, 2014
अयममृतनिधानं नायकोप्योषधीनां शतभिषगनुयातः शंभुमूर्ध्नोवतंसः । विरहयति न चैनं राजयक्ष्मा शशाङ्गं हतविधिपरिपाकः केन वा लंघनीयः ।।
Friday, December 19th, 2014
वरं प्राणोच्छेदस्समदमघवन्मुक्तकुलिशः प्रहारैरुद्गच्छद्बहुलदहनोद्गारगुरुभिः । तुषाराद्रेसूनोः अहह पितरि क्लेशविवशे न चासौ संपातः पयसि पयसां पत्युरुचितः ।।
Thursday, December 18th, 2014
नूनं दुग्धाब्धिमन्थोत्थाविमौ सुजनदुर्जनौ । किंत्विन्दोः सोदरः पूर्वः कालकूटस्य चेतरः।। गोत्रस्थितिं न मुञ्चान्ति सदा सन्नतिरमाश्रिताः। उदन्वन्तश्च सन्तश्च महासत्वतयानया ।।
Wednesday, December 17th, 2014
क्षीरेणात्मगतोदकाय हि गुणा दत्ताः पुरा तेऽखिलाः क्षीरोत्तापमवेक्ष्य तेन पयसा स्वात्मा कृशानौ हुतः । गन्तुं पावकमुन्मनस्तदभवत् दृष्ट‰ा तु मित्रापदं युक्तं तेन जलेन शाम्यति सतां मैत्री पुनस्त्वीदृशी ।।
Tuesday, December 16th, 2014
मूर्खाणां पण्डिता द्वेष्या अधनानां महाधनाः। वाराऽऽङ्गनाः कुलस्त्रीणां सुभगानां च दुर्भगाः।। Fools are jealous of learned people, poor are jealous of rich ones, prostitutes hate pious women and windows envy women with living husbands. (6) (कौटिल्यस्य नयः५)
Monday, December 15th, 2014
एकोदरसमुद्भूता एक नक्षत्रजातकाः। न भवन्ति समाः शीले यथा बदरिकण्टकाः।। Children born out of the same womb and under the same stars are not a like in qualities and nature. Ber tree’s fruits and thorns are not alike in shape, size and taste. (4) (कौटिल्यस्य...
Saturday, December 13th, 2014
कान्ताकटाक्षविशिखा न लुनन्ति यस्य चित्तं न निर्दहति कोपकृशानुतापः । कर्षन्ति भूरिविषयाश्च न लोभपाशा लोकत्रयं जयति कृत्स्नमिदं स धीरः ।।
Friday, December 12th, 2014
अयममृतनिधानं नायकोप्योषधीनां शतभिषगनुयात: शंभुमूर्ध्नोवतंस:। विरहयति न चैनं राजयक्ष्मा शशाङ्कं हतविधिपरिपाक: केन वा लंघनीय: ।।
Thursday, December 11th, 2014
नैवाकृति फलति नैव कुलं न शीलं विद्यापि नैव न च यत्नकृतापि सेवा । भाग्यानि पूर्वतपसा खलु संचितानि काले फलन्ति पुरुषस्य यथेव वृक्षा ।।


text:
मधुकर्कटीफलम्
एतत् मधुकर्कटीफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा मधुकर्कटी आङ्ग्लभाषायां Carica papaya इति उच्यते । कदली इव मधुकर्कटी अपि शलाटुदशायां शाकत्वेन उपयुज्यते । किन्तु सा एव यदा पक्वा भवति तदा तु फलायते । मधुकर्कटीसस्यं क्रान्तिवलयभूमौ प्रायः सर्वत्र वर्धते । भारते तु सर्वत्र दृश्यते एतत् । मधुकर्कट्यां बहवः औषधीयगुणाः सन्ति । यदा सस्यछेदः क्रियते तदा एतस्मात् सस्यात् श्वेतः द्रवविशेषः निर्गच्छति । फलदशायाम् एषः द्रवविशेषांशः सान्द्ररुपेण सङ्गृहीतः भवति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य मधुकर्कटीफलस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
- १. मधुकर्कटीफले पपेननामकः अंशः यथा, तथा ’ए’जीवसत्त्वम् अपि आधिक्येन भवति ।
- २. मधुकर्कटी वर्धमानानां बालानां कृते उत्तमः आहारः एषः ।
- ३. पक्वतादशायां मधुकर्कटी जीवसत्त्वस्य आकरः भवति ।
- ४. पक्वायाः मधुकर्कटयाः खादनेन भवन्ति बहवो लाभाः । मधुकर्कटी मलबद्धतां यथा तथा अतिसारमपि निवारयति ।
- ५. एषा मधुकर्कटी क्षुधावर्धिका अपि ।
- ६. अल्पाहारस्य अर्धघण्टातः पूर्वं यदि प्रतिदिनं मधुकर्कटी सेव्येत, तर्हि रक्तचापपीडा निगृहीता भवेत् निश्चयेन ।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
अनुपराभ्यां कृञः॥ १।३।७९
पदच्छेदः॥
अनुपराभ्याम् ५।२ कृञः ५।१ परस्मैपदम् १।१ ७८
काशिका-वृत्तिः
अनुपराभ्यां कृञः १।३।७९
कर्त्रभिप्राये क्रियाफले गन्धनादिषु च करोतेरात्मनेपदं विहितम्। तदपवादः परस्मैपदं विधीयते। अनु परा इत्येवं पूर्वात् करोतेः परस्मैपदं भवति। अनुकरोति। पराकरोति।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
अनुपराभ्यां कृञः ७४८, १।३।७९
कर्तृगे च फले गन्धनादौ च परस्मैपदं स्यात्। अनुकरोति। पराकरोति॥
न्यासः
अनुपराभ्यां कृञः। , १।३।७९
बाल-मनोरमा
अनुपराभ्यां कृञः ५७०, १।३।७९
अनुपराभ्यां कृञः। "परस्मैपदमिति शेषः। ननु "स्वरितञितः" इत्यात्मनेपदस्य कर्तगाम्नियेव फले विधानादकर्तृगामिनि फले "शेषात्कर्तरी"ति परस्मैपदस्य सिद्धत्वात् किमर्थ मिदमित्यत आह-- कर्तृगेऽपीति। गन्धनादाविति। गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसिक्यप्रतियत्नप्रकथनोपयोगेषु इत्यर्थः। मा भूदिति। भावे कर्मणि लकारस्य कर्तृगे फलेपरस्मपैदनिवृत्त्यर्थं कर्तरीत्यस्याऽनुवृत्तिरिति भावः। ननु कर्तरीत्यस्यानुवृत्तावपि "अनुक्रियते शब्दः स्वयमेवे"त्यत्र कर्मकर्तरि परस्मैपदं दुर्वारमित्याशङ्क्य परिहरति-- नचेति। एवमपि = कर्तरीत्यस्यानुवृत्तावपि कर्मकर्तरि आत्मनेपदस्य प्रसङ्गो न शङ्क्य इत्यर्थः। कुत इत्यत आह-- कार्यातिदेशेति। तत्र कर्मकर्तरि "कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः" इत्यात्मनेपदेन परेणाऽस्य परस्मैपदस्य बाधादित्यन्वयः। नु कर्मणि यच्छास्त्रं तत् "कर्मवत्कर्मणे"ति कर्मकर्तर्यतिदिश्यते, तथा चाऽत्र कर्मकर्तरि "भावकर्मणो"रित्यात्मनेपदशास्त्रमिह प्राप्तम्। तस्य च परत्वाऽभावात् "अनुपराभ्यां कृञः" इत्यनेन कथं बाधः स्यादित्यत आह-- कार्यातिदेशपक्षस्य मुख्यतयेति। शास्त्रातिदेशस्य कार्यातिदेशार्थतया कार्यातिदेशस्य मुख्यत्वम्। ततश्च "कर्मवत् कर्मणे"त्यनेन कर्मणि विहितमात्मनेपदं कर्मकर्तरि विधीयते। तस्य च परत्वात्तेनात्मनेपदेन "अनुपराभ्याटमिति परस्मैपदं कर्मकर्तरि बाधमर्हतीति भावः। "कर्मवत्कर्मणे"त्यत्र शास्त्रातिदेशमभ्युपगम्याअह----- शास्त्रातिदेशपक्षे त्विति। "अनुपराभ्यां कृञः" इत्यत्र "कर्तरि कर्मव्यतिहारे" इत्यस्मादेकं कर्तृघणमनुवर्तते। तथा "शेषात्कर्तरि परस्मैपद"मित्यस्माद्द्वितीयं कर्तृग्रहणमनुवर्तते। तथा च "स्वभावतः एव यः कर्ता, नतु विवक्षाधीनः कर्मकर्ता तथाविधकर्तर्येव अनुपराभ्यां कृञः परस्मैपद"मिति लभ्यते। एवं च कर्मकर्तरि नास्य प्रवृत्तिरित्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
अनुपराभ्यां कृञः ४७१, १।३।७९
अस्य बाधादिति। "अनुपराभ्या"मित्यस्येत्यर्थः। अत एव "कर्मवत्कर्मणे"ति सूत्रे कार्यातिदेशोऽयमिति वक्ष्यति। शास्त्रातिदेशपक्षे "कर्मवत्कर्मणे" त्यनेनात्मनेपदं न विधीयते, किं तु तद्विधायकं "भावकर्मणो"रिति शास्त्रमतिदिश्यते, तस्य च पूर्वत्वात्परेण "अनुपराभ्या"मित्यनेन बाधमाशङ्क्याह-- शास्त्रातिदेश इत्यादि। स्वरितेदिति। तथा च कर्तृगामिनि क्रियाफलेऽपि परस्मैपदार्थः सूत्रारम्भ इति भावः।


text:
२३ गद्गदस्वरपरिवर्तः
Technical Details
२३ गद्गदस्वरपरिवर्तः।
अथ खलु भगवान् शाक्यमुनिस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धस्तस्यां वेलायां महापुरुषलक्षणाद् भ्रूविवरान्तरादूर्णाकोशात् प्रभां प्रमुमोच, यया प्रभया पूर्वस्यां दिशि अष्टादशगङ्गानदीवालिकासमानि बुद्धक्षेत्रकोटीनयुतशतसहस्राणि आभया स्फुटान्यभूवन्। तानि च अष्टादशगङ्गानदीवालिकासमानि बुद्धक्षेत्रकोटीनयुतशतसहस्राण्यतिक्रम्य वैरोचनरश्मिप्रतिमण्डिता नाम लोकधातुः, तत्र कमलदलविमलनक्षत्रराजसंकुसुमिताभिज्ञो नाम तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धस्तिष्ठति ध्रियते यापयति विपुलेनायुष्प्रमाणेन। विपुलेन बोधिसत्त्वसंघेन सार्धं परिवृतः पुरस्कृतो धर्मं देशयति स्म। अथ खलु या भगवता शाक्यमुनिना तथागतेनार्हता सम्यक्संबुद्धेनोर्णाकोशात् प्रभा प्रमुक्ताः, सा तस्यां वेलायां वैरोचनरश्मिप्रतिमण्डितां लोकधातुं महत्या आभया स्फरति स्म। तस्यां खलु पुनर्वैरोचनरश्मिप्रतिमण्डितायां लोकधातौ गद्गदस्वरो नाम बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रतिवसति स्म अवरोपितकुशलमूलः। दृष्टपूर्वाश्च तेन बहूनां तथागतानामर्हतां सम्यक्संबुद्धानामेवंरूपा रश्म्यवभासाः।
बहुसमाधिप्रतिलब्धश्च स गद्गदस्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः। तद्यथा ध्वजाग्रकेयूरसमाधिप्रतिलब्धः सद्धर्मपुण्डरीकसमाधिप्रतिलब्धो विमलदत्तसमाधिप्रतिलब्धो नक्षत्रराजविक्रीडितसमाधिप्रतिलब्धः अनिलम्भसमाधिप्रतिलब्धो ज्ञानमुद्रासमाधिप्रतिलब्धः चन्द्रप्रदीपसमाधिप्रतिलब्धः सर्वरुतकौशल्यसमाधिप्रतिलब्धः सर्वपुण्यसमुच्चयसमाधिप्रतिलब्धः प्रसादवतीसमाधिप्रतिलब्धः ऋद्धिविक्रीडितसमाधिप्रतिलब्धो ज्ञानोल्कासमाधिप्रतिलब्धो व्यूहराजसमाधिप्रतिलब्धो विमलप्रभाससमाधिप्रतिलब्धो विमलगर्भसमाधिप्रतिलब्धोऽप्कृत्स्नसमाधिप्रतिलब्धः सूर्यावर्तसमाधिप्रतिलब्धः।
पेयालं यावद् गङ्गानदीवालिकोपमसमाधिकोटीनयुतशतसहस्रप्रतिलब्धो गद्गदस्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः। तस्य खलु पुनर्गद्गदस्वरस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य सा प्रभा काये निपतिताभूत्। अथ खलु गद्गदस्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्व उत्थायासनादेकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणाम्य तं भगवन्तं कमलदलविमलनक्षत्रराजसंकुसुमिताभिज्ञं तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धमेतदवोचत्-गमिष्याम्यहं भगवंस्तां सहां लोकधातुं तं भगवन्तं शाक्यमुनिं तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धं दर्शनाय वन्दनाय पर्युपासनाय, तं च मञ्जुश्रियं कुमारभूतं दर्शनाय, तं च भैषज्यराजं बोधिसत्त्वं दर्शनाय, तं च प्रदानशूरं बोधिसत्त्वं दर्शनाय, तं च नक्षत्रराजसंकुसुमिताभिज्ञं बोधिसत्त्वं दर्शनाय, तं च विशिष्टचारित्रं बोधिसत्त्वं दर्शनाय, तं च व्यूहराजं बोधिसत्त्वं दर्शनाय, तं च भैषज्यराजसमुद्गतं बोधिसत्त्वं दर्शनाय॥
अथ खलु भगवान् कमलदलविमलनक्षत्रराजसंकुसुमिताभिज्ञस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धस्तं गद्गदस्वरं बोधिसत्त्वं महासत्त्वमेतदवोचत्-न त्वया कुलपुत्र तस्यां सहायां लोकधातौ गत्वा हीनसंज्ञोत्पादयितव्या। सा खलु पुनः कुलपुत्र लोकधातुरुत्कूलनिकूलामृन्मयी कालपर्वताकीर्णा गूथोडिल्लपरिपूर्णा। स च भगवान् शाक्यमुनिस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो ह्रस्वकायः, ते च बोधिसत्त्वा ह्रस्वकायाः। तव च कुलपुत्र द्वाचत्वारिंशद्योजनशतसहस्राण्यात्मभावप्रतिलाभः। मम च कुलपुत्र अष्टषष्टियोजनशतसहस्राण्यात्मभावप्रतिलाभः। त्वं च कुलपुत्र प्रासादिको दर्शनीयोऽभिरूपः, परमशुभवर्णपुष्करतया समन्वागतः, पुण्यशतसहस्रातिरेकलक्ष्मीकः। तस्मात्तर्हि कुलपुत्र तां सहां लोकधातुं गत्वा मा हीनसंज्ञामुत्पादयिष्यसि तथागते च बोधिसत्त्वेषु च तस्मिंश्च बुद्धक्षेत्रे॥
एवमुक्ते गद्गदस्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तं भगवन्तं कमलदलविमलनक्षत्रराजसंकुसुमिताभिज्ञं तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धमेतदवोचत्-तथाहं भगवन् करिष्ये, यथा तथागत आज्ञापयति। गमिष्याम्यहं भगवंस्तां सहां लोकधातुं तथागताधिष्ठानेन तथागतबलाधानेन तथागतविक्रीडितेन तथागतव्यूहेन तथागताभ्युद्गतज्ञानेन। अथ खलु गद्गदस्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तस्यां वेलायामनुच्चलित एव तस्माद् बुद्धक्षेत्रादनुत्थितश्चैव तस्मादासनात् तथारूपं समाधिं समापद्यते स्म, यस्य समाधेः समनन्तरसमापन्नस्य गद्गदस्वरस्य बोधिसत्त्वस्य अथ तावदेवेह सहायां लोकधातौ गृध्रकूटे पर्वते तस्य तथागतधर्मासनस्य पुरस्ताच्चतुरशीतिपद्मकोटीनयुतशतसहस्राणि प्रादुर्भूतान्यभूवन् सुवर्णदण्डानि रुप्यपत्राणि पद्मकिंशुकर्वणानि संदृश्यन्ते स्म॥
अथ खलु मञ्जुश्रीः कुमारभूतस्तं पद्मव्यूहप्रादुर्भावं दृष्ट्वा भगवन्तं शाक्यमुनिं तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धमेतदवोचत्-कस्येदं भगवन् पूर्वनिमित्तं येनेमानि चतुरशीतिपद्मकोटीनयुतशतसहस्राणि संदृश्यन्ते स्म सुवर्णदण्डानि रूप्यपत्राणि पद्मकिंशुकवर्णानि? एवमुक्ते भगवान् मञ्जुश्रियं कुमारभूतमेतदवोचत्-एष मञ्जुश्रीः पूर्वस्माद्दिग्भागाद्वैरोचनरश्मिप्रतिमण्डिताया लोकधातोस्तस्य भगवतः कमलदलविमलनक्षत्रराजसंकुसुमिताभिज्ञस्य तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य बुद्धक्षेत्राद् गद्गदस्वरो बोधिसत्वो महासत्त्वश्चतुरशीतिबोधिसत्त्वकोटीनयुतशतसहस्रैः परिवृतः पुरस्कृत इमां सहां लोकधातुमागच्छति मम दर्शनाय वन्दनाय पर्युपासनाय, अस्य च सद्धर्मपुण्डरीकस्य धर्मपर्यायस्य श्रवणाय। अथ खलु मञ्जुश्रीः कुमारभूतो भगवन्तमेतदवोचत्-कस्तेन भगवन् कुलपुत्रेण कुशलसंभारः कृतः, येन स कुशलसंभारेण कृतेनोपचितेन अयं विशेषः प्रतिलब्धः? कतमस्मिंश्च भगवन् समाधौ स बोधिसत्त्वश्चरति? तं वयं भगवन् समाधिं शृणुयाम, तत्र य वयं भगवन् समाधौ चरेम। तं च वयं भगवन् बोधिसत्त्वं महासत्त्वं पश्येम, कीदृशस्तस्य बोधिसत्त्वस्य वर्णः, कीदृग् रूपम्, कीदृग् लिङ्गम्, कीदृकू संस्थानम्, कोऽस्याचार इति। तत्साधु भगवन् करोतु तथागतस्तथारूपं निमित्तं येन निमित्तेन संचोदितः समानः स बोधिसत्त्वो महासत्त्व इमां सहां लोकधातुमागच्छेत्॥
अथ खलु भगवान् शाक्यमुनिस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धस्तं भगवन्तं प्रभूतरत्नं तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धं परिनिर्वृतमेतदवोचत्-करोतु भगवांस्तथारूपं निमित्तं येन गद्गदस्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्व इमां सहां लोकधातुमागच्छेत्। अथ खलु भगवान् प्रभूतरत्नस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः परिनिर्वृतस्तस्यां वेलायां तथारूपं निमित्तं प्रादुश्चकारगद्गदस्वरस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य संचोदनार्थम्-आगच्छ कुलपुत्र इमां सहां लोकधातुम्। अयं तु मञ्जुश्रीः कुमारभूतो दर्शनमभिनन्दति। अथ खलु गद्गदस्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तस्य भगवतः कमलदलविमलनक्षत्रराजसंकुसुमिताभिज्ञस्य तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य पादौ शिरसाभिवन्द्य त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य सार्धं तैश्चतुरशीतिबोधिसत्त्वकोटीनयुतशतसहस्रैः परिवृतः पुरस्कृतस्तस्या वैरोचनरश्मिप्रतिमण्डिताया लोकधातोरन्तर्हितः इमां सहां लोकधातुमागच्छति स्म, प्रकम्पद्भिः क्षेत्रैः, प्रवर्षद्भिः पद्मैः, प्रवाद्यमानैस्तूर्यकोटीनयुतशतसहस्रैः, नीलोत्पलपद्मनेत्रेण वदनेन, सुवर्णवर्णेन कायेन, पुण्यशतसहस्रालंकृतेनात्मभावेन, श्रिया जाज्वल्यमानः, तेजसा देदीप्यमानः, लक्षणैर्विचित्रितगात्रो नारायणसंहननकायः। सप्तरत्नमयं कूटागारमभिरुह्य वैहायसे सप्ततालमात्रेण बोधिसत्त्वगणपरिवृतः पुरस्कृत आगच्छति स्म।
स येनेयं सहा लोकधातुः, येन च गृध्रकूटः पर्वतराजस्तेनोपसंक्रामत्। उपसंक्रम्य तस्मात् कूटागारादवतीर्य शतसहस्रमूल्यं मुक्ताहारं गृहीत्वा येन भगवांस्तेनोपसंक्रामत्। उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसाभिवन्द्य सप्तकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य तं मुक्ताहारं भगवतः पूजाकर्मणे निर्यातयामास। निर्यात्य च भगवन्तमेतदवोचत्-कमलदलविमलनक्षत्रराजसंकुसुमिताभिज्ञो भगवांस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो भगवतः परिपृच्छति अल्पाबाधताम् आल्पतङ्कतां लघूत्थानतां यात्रां बलं सुखसंस्पर्शविहारताम्। एवं च स भगवानवोचत्-कच्चित्ते भगवन् क्षमणीयम्, कच्चिद् यापनीयम्, कच्चिद्धातवः प्रतिकुर्वन्ति, कच्चित्ते सत्त्वाः स्वाकाराः सुवैनेयाः सुचिकित्साः, कच्चिच्छुचिकाया मा अतीव रागचरिताः, मा अतीव द्वेषचरिता मा अतीव मोहचरिता मा अतीव भगवन् सत्त्वा ईर्ष्यालुका मा मत्सरिणो मा अमातृज्ञा मा अपितृज्ञा मा अश्रामण्य मा अब्राह्मण्या मा मिथ्यादृष्ट्यो मा अदान्तचित्ता मा अगुप्तेन्द्रियाः। कच्चित्ते भगवन् निहतमारप्रत्यर्थिका एते सत्त्वाः। कच्चिद् भगवन् प्रभूतरत्नस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः परिनिर्वृतः इमां सहां लोकधातुमागतो धर्मश्रवणाय सप्तरत्नमये स्तूपे मध्यगतः। तं च भगवन्तं तथागतर्महन्तं सम्यक्संबुद्धं स भगवान् परिपृच्छति-कच्चिद्भगवंस्तस्य भगवतः प्रभूतरत्नस्य तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य क्षमणीयम्, कच्चिद् यापनीयम्, कच्चिद् भगवन् प्रभूतरत्नस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धश्चिरं स्थास्यति। वयमपि भगवंस्तस्य प्रभूतरत्नस्य तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य धातुविग्रहं पश्येम। तत्साधु भगवान् दर्शयतु तथागतस्तस्य भगवतः प्रभूतरत्नस्य तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य धातुविग्रहमिति॥
अथ खलु भगवान् शाक्यमुनिस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धस्तं भगवन्तं प्रभूतरत्नं तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धं परिनिर्वृतमेतदवोचत्-अयं भगवन् गद्गदस्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तं प्रभूतरत्नं तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धं परिनिर्वृतं द्रष्टुकामः। अथ खलु भगवान् प्रभूतरत्नस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धस्तं गद्गदस्वरं बोधिसत्त्वं महासत्त्वमेतदवोचत्-साधु साधु कुलपुत्र, यत्र हि नाम त्वं भगवन्तं शाक्यमुनिं तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धं द्रष्टुकामोऽभ्यागतः, इमं च सद्धर्मपुण्डरीकं धर्मपर्याय श्रावणाय मञ्जुश्रियं च कुमारभूतं दर्शनायेति॥
अथ खलु पद्मश्रीर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तमेतदवोचत्-कीदृशं भगवन् गद्गदस्वरेण बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन पूर्वं कुशलमूलमवरोपितम्, कस्य वा तथागतस्यान्तिके? अथ खलु भगवान् शाक्यमुनिस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः पद्मश्रियं बोधिसत्त्वं महासत्त्वमेतदवोचत्-भूतपूर्वं कुलपुत्र अतीतेऽध्वनि असंख्येये कल्पे असंख्येयतरे विपुले अप्रमेये अप्रमाणे यदासीत्। तेन कालेन तेन समयेन मेघदुन्दुभिस्वरराजो नाम तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो लोक उदपादि विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवानां च मनुष्याणां च बुद्धो भगवान् सर्वरूपसंदर्शनायां लोकधातौ प्रियदर्शने कल्पे। तस्य खलु पुनः कुलपुत्र भगवतो मेघदुन्दुभिस्वरराजस्य तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य गद्गदस्वरेण बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन तूर्यशतसहस्रप्रवादितेन द्वादशवर्षशतसहस्राणि पूजा कृताभूत्। सप्तरत्नमयानां च भाजनानां चतुरशीतिसहस्राणि दत्तान्यभूवन्। तत्र कुलपुत्र मेघदुन्दुभिस्वरराजस्य तथागतस्य प्रवचने गद्गदस्वरेण बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन इयमीदृशी श्रीः प्राप्ता। स्यात् खलु पुनस्ते कुलपुत्र काङ्क्षा वा विमतिर्वा विचिकित्सा वा-अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन गद्गदस्वरो नाम बोधिसत्त्वो महासत्त्वोऽभूत्, येन सा तस्य भगवतो मेघदुन्दुभिस्वरराजस्य तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य पूजा कृता, तानि चतुरशीतिभाजनसहस्राणि दत्तानि? न खलु पुनस्ते कुलपुत्र एवं द्रष्टव्यम्। तत्कस्य हेतोः? अयमेव स कुलपुत्र गद्गदस्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वोऽभूत्, येन सा तस्य भगवतो मेघदुन्दुभिस्वरराजस्य तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य पूजा कृता, तानि चतुरशितिभाजनसहस्राणि दत्तानि। एवं बहुबुद्धपर्युपासितः कुलपुत्र गद्गदस्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः बहुबुद्धशतसहस्रावरोपितकुशलमूलः कृतबुद्धपरिकर्मा।
दृष्टपूर्वाश्चानेन गद्गदस्वरेण बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन गङ्गानदीवालिकासमा बुद्धा भगवन्तः। पश्यसि त्वं पद्मश्रीरेतं गद्गदस्वरं बोधिसत्त्वं महासत्त्वम्? पद्मश्रीराह-पश्यामि भगवन्, पश्यामि सुगत। भगवानाह-एष खलु पुनः पद्मश्रीर्गद्गदस्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो बहुभी रूपैरिमं सद्धर्मपुण्डरीकं धर्मपर्यायं देशयति स्म। तद्यथा-क्वचिद् ब्रह्मरूपेण, क्वचिद् रूद्ररूपेण, क्वचिच्छक्ररूपेण, क्वचिदीश्वररूपेण, क्वचित् सेनापतिरूपेण, क्वचिद् वैश्रवणरूपेण, क्वचिच्चक्रवर्तिरूपेण, क्वचित् कोट्टराजरूपेण, क्वचिच्छ्रेष्ठिरूपेण, क्वचिद् गृहपतिरूपेण, क्वचिन्नैगमरूपेण, क्वचिद् ब्राह्मणरूपेण इमं सद्धर्मपुण्डरीकं धर्मपर्यायं देशयति स्म। क्वचिद् भिक्षुरूपेण, क्वचिद् भिक्षुणीरूपेण, क्वचिदुपासकरूपेण, क्वचिदुपासिकारूपेण क्वचिच्छ्रेष्ठिभार्यारूपेण, क्वचिद् गृहपतिभार्यारूपेण, क्वचिन्नैगमभार्यारूपेण, क्वचिद्दारकरूपेण, क्वचिद्दारिकारूपेण, गद्गदस्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः इमं सद्धर्मपुण्डरीकं धर्मपर्यायं सत्त्वानां देशयति स्म। इयद्भिः कुलपुत्र रूपसंदर्शनैर्गद्गदस्वरो बोधिसत्वो महासत्त्व इमं सद्धर्मपुण्डरीकं धर्मपर्यायं सत्त्वानां देशयति स्म। यावत् केषांचिद् यक्षरूपेण गद्गदस्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्व इमं सद्धर्मपुण्डरीकं धर्मपर्यायं सत्त्वानां देशयति स्म। केषांचित् सुररूपेण, केषांचिद् गरूडरूपेण, केषांचित् किन्नररूपेण, केषांचिन्महोरगरूपेण गद्गदस्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्व इमं सद्धर्मपुण्डरीकं धर्मपर्यायं सत्त्वानां देशयति स्म।
यावन्निरयतिर्यग्योनियमलोकाक्षणोपपन्नानामपि सत्त्वानां गद्गदस्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्व इमं सद्धर्मपुण्डरीकं धर्मपर्यायं देशयंस्त्राता भवति। यावदन्तःपुरमध्यगतानामपि सत्त्वानां गद्गदस्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः स्त्रीरूपमभिनिर्माय इम सद्धर्मपुण्डरीकं धर्मपर्यायं सत्त्वानां देशयति स्म। अस्यां सहायां लोकधातौ सत्त्वानां धर्मं देशयति स्म। त्राता खल्वपि पद्मश्रीर्गद्गदस्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सहायां लोकधातावुपपन्नानां सत्त्वानाम्। तस्यां च सहायां लोकधातावेव स गद्गदस्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्व इयद्भी रूपनिमित्तैरिमं सद्धर्मपुण्डरीकं धर्मपर्यायं सत्त्वानां देशयति। न चास्य सत्पुरुषस्य ऋद्धिहानिर्नापि प्रज्ञाहानिः। इयद्भिः कुलपुत्र ज्ञानावभासैर्गद्गदस्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वोऽस्यां सहायां लोकधातौ प्रज्ञायते। अन्येषु च गङ्गानदीवालिकासमेषु लोकधातुषु बोधिसत्त्ववैनेयानां सत्त्वानां बोधिसत्त्वरूपेण धर्मं देशयति। श्रावकवैनेयानां सत्त्वानां श्रावकरूपेण धर्मं देशयति। प्रत्येकबुद्धवैनेयानां सत्त्वानां प्रत्येकबुद्धरूपेण धर्मं देशयति। तथागतवैनेयानां सत्त्वानां तथागतरूपेण धर्मं देशयति। यावत्तथागतधातुवैनेयानां सत्त्वानां तथागतधातुं दर्शयति। यावत् परिनिर्वाणवैनेयानां सत्त्वानां परिनिर्वृतमात्मानं दर्शयति। एवं ज्ञानबलाधानप्राप्तः खलु पुनः पद्मश्रीर्गद्गदस्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः॥
अथ खलु पद्मश्रीर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तमेतदवोचत्-अवरोपितकुशलमूलोऽयं भगवन् गद्गदस्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः। कतम एष भगवन् समाधिर्यस्मिन् समाधाववस्थितेन गद्गदस्वरेण बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन इयन्तः सत्त्वा विनीता इति? एवमुक्ते भगवान् शाक्यमुनिस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः पद्मश्रियं बोधिसत्त्वं महासत्त्वमेतदवोचत्- एष हि कुलपुत्र सर्वरूपसंदर्शनो नाम समाधिः। अस्मिन् समाधाववस्थितेन गद्गदस्वरेण बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन एवमप्रमेयः सत्त्वार्थः कृतः॥
अस्मिन् खलु पुनर्गद्गदस्वरपरिवर्ते निर्दिश्यमाने यानि गद्गदस्वरेण बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन सार्धं चतुरशीतिबोधिसत्त्वकोटीनयुतशतसहस्राणि इमां सहां लोकधातुमागतानि, सर्वेषां तेषां सर्वरूपसंदर्शनस्य समाधेः प्रतिलम्भोऽभूत्। अस्यां च सहायां लोकधातौ गणनासमतिक्रान्तानां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां येषां सर्वरूपसंदर्शनस्य समाधेः प्रतिलम्भोऽभूत्॥
अथ खलु गद्गदस्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवतः शाक्यमुनेस्तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य तस्य च भगवतः प्रभूतरत्नस्य तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य धातुस्तूपे विपुलां विस्तीर्णां पूजां कृत्वा पुनरपि सप्तरत्नमये कूटागारेऽभिरुह्य प्रकम्पद्भिः क्षेत्रैः प्रवर्षद्भिः पद्मैः प्रवाद्यमानैस्तूर्यकोटीनयुतशतसहस्रैः सार्धं तैश्चतुरशीतिबोधिसत्त्वकोटीनयुतशतसहस्रैः परिवृतः पुरस्कृतः पुनरपि स्वं बुद्धक्षेत्रमभिगतः। समभिगम्य च तं भगवन्तं कमलदलविमलनक्षत्रराजसंकुसुमिताभिज्ञं तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धमेतदवोचत्-कृतो मे भगवन् सहायां लोकधातौ सत्त्वार्थः। तस्य च भगवतः प्रभूतरत्नस्य तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य धातुस्तूपो दृष्टः वन्दितश्च। स च भगवान् शाक्यमुनिस्तथागतो दृष्टो वन्दितश्च। स च मञ्जुश्रीः कुमारभूतो दृष्टः। स च भैषज्यराजो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो वीर्यबलबेगप्राप्तः, स च प्रदानशूरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो दृष्टः। सर्वेषां च तेषां चतुरशीतिबोधिसत्त्वकोटीनयुतशतसहस्राणां सर्वरूपसंदर्शनस्य समाधेः प्रतिलम्भोऽभूत्॥
अस्मिन् खलु पुनर्गद्गदस्वरस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य गमनागमनपरिवर्ते भाष्यमाणे द्वाचत्वारिंशतां बोधिसत्त्वसहस्राणामनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिप्रतिलम्भोऽभूत्। पद्मश्रियश्च बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य सद्धर्मपुण्डरीकस्य समाधेः प्रतिलम्भोऽभूत्॥
इति श्रीसद्धर्मपुण्डरीके धर्मपर्याये गद्गदस्वरपरिवर्तो नाम त्रयोविंशतिमः॥


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
अदसो मात्॥ १।१।१२
पदच्छेदः॥
अदसः ६।१ मात् ५।१ ईदूदेत् १।१ ११ प्रगृह्यम् १।१ ११
अर्थः॥
अदसः सम्बन्धः यः मकारः तस्मात् परे य ईदूदेतः तेषां प्रगृह्यसंज्ञा भवति।
उदाहरणम्॥
अमी अत्र, अमी आसते। अमू अत्र, अमू आसाते।
काशिका-वृत्तिः
अदसो मात् १।१।१२
अदसः सम्बधी यो मकारस्तस्मात् परे ईदूदेतः प्रग्र्ह्यसंज्ञा भवन्ति। अमी अत्र। अमी आसते। अमू अत्र। अमू आसाते। एकारस्य उदाहरणं न अस्ति। अदसः इति किम्? शम्यत्र। दाडिम्यत्र। मातिति किम्? अमुके ऽत्र।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
अदसो मात् ५२, १।१।१२
अस्मात्परावीदूतौ प्रगृह्यौ स्तः। अमी ईशाः। रामकृष्णावमू आसाते। मात्किम्? अमुकेऽत्र॥
न्यासः
अदसो मात्। , १।१।१२
"अदसः सम्बन्धी यो मकारः" इति। अवयनवावयविभावलक्षणेन सम्बन्धेन षष्ठी।
"अमी अत्र" इति अदस्()शब्दात् परस्य जसः शी ७।१।१७
त्यदाद्यत्वम् ७।१।१०२
,
अतो गुणो" ६।१।९४
पररूपत्वम्, ईकारेण सह "आद्()गुणः" ६।१।८४
"एत ईद्बहुवचने"
८।२।८१
इतीत्त्वम्, दस्य च मत्वम्, ८।२।८०
। अयमद्विवचनार्थ आरम्भः। "अमू
आसाते" इति। अदसो द्विवचनमौ। त्यदाद्यत्वम्,"वृद्धिरेचि" ६।१।८५
इति वृद्धिः; "अदसोऽसेर्दादुदो मः" ८।२।८०
इत्यौकारस्य दीर्घस्य स्थाने तादृश एवान्तरतम्यादुकरः।अत्राप्यूकारादिकार्यमसिद्धमिति पूर्वेणाप्राप्तिः। अतः "पूर्वात्रासिद्धम्" ८।२।१
इत्यस्य बाधनार्थं आरम्भः। कथं पुनः "पूर्वत्रासिद्धम्"८।२।१
इत्येतच्छक्यं
बाधितुम्, वचनसामथ्र्यात्?
नैतदस्ति; यत् सिद्धे प्रगृह्रकार्यम् "अणोऽप्रगृह्र-
स्यानुनासिकः" ८।४।५६
इति, तदर्थं वचनं स्यात्, नैतदेवम्; न ह्रेकं प्रयोजनं
योगारम्भं प्रयोजयति। यदि ह्रेतावत् प्रयोजनं स्यात्, तत्रैवेदं ब्राऊयात्,
"अणोऽप्रगृह्रस्यानुनासिकः, अदसो न" इति। "शम्य्तर, दाडिम्यत्र" इति। "षिद् गौरादिभ्यश्च" ४।१।४१
इति ङीष्, "यस्येति च" ६।४।१४८
इत्यकारलोपः। भवत्ययं
मकारात्पर ईकारः, न त्वदः सम्बन्धीति। "अमुकेऽत्र" इति। "अव्ययसर्वनाम्नाम्"(५।३।
७१) इत्यकच्, "जसः शी" ७।१।१७
, "आद्()गुणः" ६।१।८४
, पूर्ववदुत्वमत्वे अमुके इति
स्थिते परत्र चात्रशब्दे "एङः पदान्तादति" ६।१।१०५
इति पूर्वरूपत्वम्।
बाल-मनोरमा
अदसो मात् १०२, १।१।१२
अदसो मात्। "अदस" इत्यवयवषष्ठी। अदश्शब्दावयवान्मकारादित्यर्थः। "ईदू"दिति "प्रगृह्र"मिति चानुवर्तते। "मा"दिति दिग्योगे पञ्चमी। परसभ्दोऽध्याहार्यः। तदाह--अस्मात्पराविति। अदश्शब्दावयवमकारात्परावित्यर्थः। "ए"दिति नानुवर्तते, अदश्शब्दे मकारात्परस्यैकारस्याऽसंभवात्। "द्विवचन"मित्यपि नानुवर्तते, अदश्शब्दे मकारात्परस्य ईकारस्य "अमी" इति बहुवचनत्वात्, ऊकारस्य च मकारात्परस्य तत्र द्विवचनान्तेष्वेव सत्त्वेन व्यावर्त्त्याऽभावात्। अमी ईशा इति। अदश्शब्दाज्जसि त्यदाद्यत्वं पररूपत्वं। जसश्शी। आद्गुणः। "अदे" इति स्थिते एकारस्य "एत ई"दिति ईत्त्वं, दस्य च मत्त्वम्। तदेवम्-"अमी"#इति रूपम्। अत्र ईकारस्य द्विवचनत्वा।ञभावात्पूर्वसूत्रेण प्रगृह्रसंज्ञा न प्राप्तेत्यनेन सा विधीयते। रामकृष्णावमू इति। पुँल्लिङ्गाददश्शब्दात्प्रथमाद्विवचने औङि, त्यदाद्यत्वं, पररूपत्वं। वृद्धिरेचि। अदौ इति स्थिते, अदसोऽसेरित्यौकारस्य ऊत्वं, दस्य मत्वम्। अमू इति रूपम्। यद्यप्ययमूकारो द्विवचनं भवति, तथापि पूर्वसूत्रेण प्रगृह्रत्वे कर्तव्ये उत्वमत्वयोरसिद्धतया दकारादौकारस्यैव शास्त्रदृष्ट()आ सत्त्वात्पूर्वस#ऊत्रेण तस्य प्रगृह्रत्वं न प्राप्तमित्यनेन विधीयते। "अदसो मा"दिति सूत्रं प्रति तु उत्वमत्वे नासिद्धे, आरम्भसामथ्र्यात्। पूर्वसूत्रस्य तु तत्र न सामथ्र्यं, हरी एतौ, विष्णू इमावित्यादौ चरितार्थत्वात्। "स्त्रियौ फले वा अमू आसाते" इति स्त्रीलिङ्गो नपुंसकलिङ्गश्च अदश्शब्दो नात्रोदाहरणम्। तथाहि स्त्रीलिङ्गददश्शब्दादौङि, त्यदाद्यत्वे, पररूपत्वे, टापि, "ओङ आप" इति शीभावे, आद्गुणे, उत्वमत्वयोरमू इत्येव रूपम्। तथा नपुंसलिङ्गात्तस्मादौङि, त्यदाद्यत्वे, पररूपत्वे, नपुंसकाच्चेति शीभावे, आद्गुणे, उत्वमत्वयोरमू #इत्येव रूपम्। अत्र पूर्वसूत्रेणैव प्रगृह्रत्वं सिद्धम्। उत्वमत्वयोरसिद्धत्वेऽप्येकारस्य द्विवचनस्य सत्त्वात्। अतः पुँल्लिङ्ग एव अदश्शब्दोऽत्रोदाहरणमिति प्रदर्शयितुं "रामकृष्णा" वित्युक्तम्। मात्किमिति। "अदस" इत्येव सूत्रमस्तु, माद्ग्रहणस्य किं प्रयोजनमिति प्रश्नः। अमुकेत्रेति "अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक्टेः" #इत्यकचि अदकश्शब्दाज्जसि, त्यदाद्यत्वं, पररूपत्वम्, जसश्शी, आद्गुणः उत्वमत्वे। "अमुके" इति रूपम्। अत्र एकारस्य प्रगृह्रत्वनिवृत्त्यर्थं माद्ग्रहणम्। कृते च तस्मिन्नेकारस्य म#आत्परत्वाऽभावान्न प्रगृह्रत्वमिति भावः। नन्वेवमपि माद्ग्रहणं व्यर्थम्, एद्ग्रहणमननुवर्त्त्य ईदूतोरेवाऽत्र प्रगृह्रत्वविधानाब्युपगमेन "अमुके" इत्यत्र प्रगृह्रत्वप्रसक्तेरेवाऽभावादित्यत आह--असतीति। "अदसो मा"दित्यत्र ईदूदेतामेकसमासपदोपात्तानां मध्ये ईदूतोद्र्वयोरनुवृत्तौ एतोऽप्यनुवृत्तिप्रसक्तौ माद्ग्रहणादेतोऽनुवृत्तिः प्रतिबद्धा। माद्ग्रहणाऽभावे तु बाधकाऽभावादेतोऽप्यनुवृत्तिः स्यात्। ततश्च "अमुके" इत्यत्रापि एकारस्य प्रगृह्रत्वप्रसक्तौ तन्निवृत्त्यर्थं माद्ग्रहणम्। कृते तु तस्मिन्नेतोऽनुवृत्तिप्रतिबन्धादमुके इत्यत्र न प्रगृह्रत्वम्। तथाच एकाराननुवृत्तिफलसकं माद्ग्रहणमिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
अदसो मात् ८२, १।१।१२
अदसो मात्। इह एकारो नानुवर्तते, असंभवादित्यभिप्रेत्याह-ईदूताविति। अदसः किम्?। शम्यत्र, वाम्यत्र। ननूकारानुवृत्तिव्र्यर्था, "स्त्रियौ फले वा अमू आसाते" इत्यत्र पूर्वेणैव सिद्धेः। मुत्वस्यासिद्धत्वेऽप्येकारान्तत्वादत आह--रामकृष्णाविति। पुंसि पूर्वेण न सिध्द्यति, औकारान्तत्वादिति भावः। "अदसो मा"दिति सूत्रं प्रति मूत्वमीत्वं च नाऽसिद्धम्, आरम्भसामथ्र्यात्। अमुकेऽत्रेति। स्त्रीलिङ्गद्विवचनस्य तु पूर्वसूत्रेण प्रगृह्रत्वे प्रकृतिभाव एव। अमुकेऽत्र। एकारोऽप्यनुवर्तेतेति। तथाच एकाराननुवृत्तितात्पर्यग्रहफलकं माद्ध्रहणमिति भावः।


text:
सूत्र ४३
अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके ॥४३॥
अंगो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके ॥
जीवेश्चरयोरुपकार्योपकारकभाव उक्त: ।
स च संबद्धयोरेव लोके दृष्टो यथा स्वामिभृत्ययोर्यथावाऽग्निविस्फुलिङ्गयो: ।
ततश्च जीवेश्वरयोरप्युपकार्योपकारकभावाभ्युपगमात्कि स्वमिभृत्यवत्संबन्ध आहोस्विदग्निविस्फुलिङ्गवदित्यस्यां विचिकित्सायामनियमो वा प्राप्नोति ।
अथवा स्वामिभृत्यप्रकारेष्वेवेशित्रीशितव्यभावस्य प्रसिद्धत्वात्तद्विध एव संबन्ध इति प्राप्नोति ।
अतो ब्रवीत्यंश इति ।
जीव ईश्वरस्यांशो भवितुमर्हति यथाऽग्नेर्विस्फुलिङ्गा ।
अंश इवांश: ।
न हि निरवयवस्य मुख्योंऽश: संभवति ।
कस्मात् । पुनर्निरवयवत्वात् ।
स एव न भवति नानाव्यपदेशात् ।
सोऽन्वेष्टव्य: स विजिज्ञासि तव्य एतमेव विदित्वा मुनिर्भवति य आत्मनि तिष्ठन्नात्मानमन्तरो यमयतीति चैवंजातीयको भेदनिर्देशो नासति भेदे युज्यते ।
ननु चायं नानाव्यपदेश: सुतरां स्वामिभृत्यसारूप्ये युज्यत इत्यत आह ।
अन्यथा चापीति ।
न च नानाव्यपदेशादेव केव लादंशत्वप्रतिप्रत्ति: ।
किं तहर्यन्यथा चापि व्यपदेशो भवत्यनानात्वस्य प्रतिपादक: ।
तथा हयेके शाखिनो दाशकितवादिभावं ब्रम्हाण आमनन्त्याथर्वणिका: ब्रम्हासूक्ते ब्रम्हादाशा ब्रम्हादासा ब्रम्हौवेमे कितवा इत्यादिना ।
दाशा य एते कैवर्ता: प्रसिद्धा ये चामी दासा: स्वामिष्वात्मानमुपक्षपयन्ति ये चान्ये कितवा द्यूतकृतस्ते सर्वे ब्रम्हौवेति हीनजन्तूदाहरणेन सर्वेषामेव नामरूपकृतकार्यकरणसंघातप्रविष्टानां जीवानां ब्रम्हात्वमाह ।
तथाऽन्यत्रापि ब्रम्हाप्रक्रियायामेवायमर्थ: प्रपञ्च्यते त्वं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारि ।
त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुख इति ।
सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाऽभिवदन्यदास्त इति च ।
नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टेत्यादिश्रुतिभ्यश्चास्यार्थस्य सिद्धि: ।
चैतन्यं च विवाशष्ट जीवेश्वरयोर्यथाऽग्निविस्फुलिङ्गयोरौष्ण्यम् ।
अतो भेदाभेदावगमाभ्यामंशत्वावगम: ॥४३॥
Translation - भाषांतर
N/A