text:
कृषिः
कृषिः ( ( शृणु) /ˈkrʃhɪhɪ/) (हिन्दी: कृषि, आङ्ग्ल: Agriculture) शब्द आङ्ग्लभाषायां ‘एग्रीकल्चर्’ इति उच्यते । एग्रीकल्चर् इत्यस्य शब्दस्य उत्पत्तिः लैटिन-भाषायाः जाता । लैटिन-भाषायाम् एगर् वा एग्री शब्दः अस्ति, यस्य अर्थःमृत्तिका इति भवति । अनन्तरं कल्चर् इत्यस्य शब्दस्य अर्थः कृषिः इति । कृषिः एका प्राथमिकी क्रिया अस्ति । सस्यानि, फलानि, पुष्पाणि, पशुपालनम् इत्यादयः विषयाः कृषिकार्येण सह सम्बद्धाः अस्ति । विश्वस्य ५०% जनाः कृषिकार्येण सह संलग्नाः सन्ति ।[१]
अन्तर्विषयाः
- १ कृषेः इतिहासः
- २ कृषितन्त्रम्
- ३ कृषेः प्रक्रियाः
- ४ कृषेः प्रकाराः
- ५ सस्यानां प्रकाराः
- ६ मुख्यानि सस्यानि
- ७ कृषेः उपकरणानि
- ८ कृषौ हरितक्रान्तिः
- ९ जलवायुपरिवर्तनस्य प्रभावः
- १० कृषौ वैश्वीकरणस्य प्रभावः
- ११ खाद्य-सुरक्षा
- १२ कृषिविज्ञानम्
- १३ सम्बद्धाः लेखाः
- १४ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
- १५ सन्दर्भः
कृषेः इतिहासः[सम्पादयतु]
आदिमानवकाले मानवाः वन्यपशून् मृगयन्ति स्म । तस्मिन् काले तदेव तेषां भोजनम् आसीत् । कालान्तरे कन्दमूलानि, फलानि, स्वतः जायमानानि अन्नानि च खादन्ति स्म । तदनन्तरं तैः मानवैः कृष्याः अन्नोपादनस्य प्रारम्भः कृतः । फ्रान्स्-देशे आदिमकालिनाः कन्दराः प्राप्ताः । तासां कन्दराणाम् उत्खननेन अध्ययनेन च ज्ञातं भवति यत् पूर्वपाषाणयुगे एव मनुष्याः कृषिकर्मणि व्यापृताः अभवन् । वृषभैः कृष्याः प्रमाणं मिश्र-देशस्य पुरातनसभ्यता अस्ति ।
भारते पाषाणयुगे कृषेः विकासः कीयत्, कथम् अभवत् ? इति न ज्ञायते । किन्तु सिन्धुनद्याः तटे तत्कालीनाः अवशेषाः प्राप्ताः । गोधूमस्य ट्रिटिकम कम्पैक्टम, ट्रिटिकम स्फीरौकोकम इति प्रकारद्वयस्य प्रजातेः अवशेषाः प्राप्ताः ।
कृषितन्त्रम्[सम्पादयतु]
कृषिः तन्त्ररूपेण अस्ति । कृषौ बीजानाम्, उर्वरकस्य, आधुनिकयन्त्राणां, श्रमिकाणां च निवेशः भवति । अस्मिन् तन्त्रे ऊर्णानां, दुग्धशालायाः, कुक्कुटानां, सस्यानां च उत्पादनं भवति ।
- एग्रीकल्चर् - अस्यां कृषौ सस्योत्पादनं, पशुपालनस्य विज्ञानं कलाश्च इत्यादयः भवन्ति ।
- सेरीकल्चर् – कौशेयस्य(silk) कीटकानां वाणिज्यं पालनं सेरीकल्चर् इत्युच्यते । इयं कृषिः कृषकस्य धनार्जने सहायिका भवति ।
- पिसीकल्चर् – तडागानां नदीनां च मत्स्यानां पालनं पिसीकल्चर् इत्युच्यते ।
- विटिकल्चर् – विटिकल्चर् इत्यस्यां द्राक्षाणां कृषिः भवति ।
- हॉर्टीकल्चर् – वाणिज्योपयोगाय शाकानां, पुष्पाणां, फलानां च उत्पादनं हॉर्टीकल्चर् इत्युच्यते ।[२]
कृषेः प्रक्रियाः[सम्पादयतु]
कृषिकार्ये अनुकूलस्थलाकृतेः, मृत्तिकायाः, जलवायोः च आवश्यकता वर्तते । यस्यां भूमौ सस्योत्पादनं भवति सा कृषिगतभूमिः इति कथ्यते ।
सस्यानां रोपणकार्यस्य आरम्भात् कृषिकार्ये प्रकारत्रयस्य आर्थिकक्रियाः सम्मिलिताः सन्ति ।
- प्राथमिकी क्रिया
- द्वैतीयिकि क्रिया
- तार्तीयिकि क्रिया
येषां कार्याणां सम्बन्धः प्राकृतिकसंसाधनानाम् उत्पादनैः, निष्कर्णेण च सह अस्ति तानि कार्याणि प्राथमिकक्रियायाम् अन्तर्भवति । प्राथमिकक्रियायां कृषिः, मत्स्यपालनं, संग्रहणम् इत्यादीनि कार्याणि सन्ति ।
द्वैतीयिकक्रियायाः सम्बन्धः संसाधनानां प्रसंस्करणेन सह भवति । अस्यां क्रियायाम् आयसानां विनिर्माणं, पाचनं, वस्त्रनिर्माणम् इत्यादीनि कार्याणि भवन्ति ।
तार्तीयिकक्रिया प्राथमिक-दवैतीयिकक्रियाभ्यां सेवाकार्यैः साहाय्यं कुर्वन्ति । तस्यां क्रियायां व्यापारः, यातायातं, अधिकोष-व्यापारः(Banking), अभिरक्षा (Insurance), विज्ञापनम् इत्यादीनि कार्याणि सन्ति ।[३]
कृषेः प्रकाराः[सम्पादयतु]
विश्वस्मिन् बहुषु प्रकारेषु कृषिः क्रियते । कृषेः मुख्यप्रकारद्वयम् अस्ति । प्रथमा निर्वाहकृषिः अपरा वाणिज्यकृषिः ।
निर्वाहकृषिः[सम्पादयतु]
यया कृष्या कृषकपरिवारस्य आवश्यकतापूर्तिः भवति सा निर्वाहकृषिः उच्यते । न्यूनानाम् उपजानां प्राप्तयै निम्नस्तरीयस्य प्रौद्योगिकेः, पारिवारिकश्रमस्य च उपयोगः क्रियते । निर्वाहकृषिः प्रकारद्वयस्य अस्ति ।[४]
अस्यां कृषौ कृषकः एकस्मिन् लघुस्थाने एव अधिकश्रमेण कृषिं करोति । यस्मिन् क्षेत्रे उष्णतापी जलवायुः, उर्वरा भूमिः च वर्तते, तस्मिन् क्षेत्रे प्रतिवर्षम् एकाधिकानां सस्यानाम् उत्पादनं भवितुम् अर्हति । तेषु सस्येषु तण्डुलाः मुख्याः सन्ति । अन्येषु सस्येषु गोधूमः, मखाः सम्मिलिताः सन्ति । इयं कृषिः दक्षिणी, दक्षिण-पूर्वी, पूर्वी एशिया इत्येतेषु अधिकजनसङ्ख्यायुक्तेषु प्रदेशेषु प्रचलिता अस्ति ।
आदिमनिर्वाहकृषिः[सम्पादयतु]
अस्याः कृषेः प्रकारद्वयम् अस्ति । स्थानांतरीतकृषिः, पशुपालनम् च ।
स्थानान्तरीतकृषिः[सम्पादयतु]
स्थानान्तरीतकृषिः अमेजन-द्रौण्याः वन्यक्षेत्रे, उष्णकटिबन्धिये आफ्रिका-देशे, एशिया-खण्डस्य दक्षिण-पूर्वभागेषु, भारतस्य उत्तर-पूर्वभागेषु प्रचलिता अस्ति । एतेषु क्षेत्रेषु अधिकमात्रायां वर्षा भवति । वनस्पतेः उत्पादनम् अपि शीघ्रं भवति । वृक्षाणां छेदनं, दाहनं च कृत्वा भूमेः स्वच्छता क्रियते । तदनन्तरं रक्षाः मृत्तिकासु मेलयन्ते । ततः परं मखाः, आलुकाः, सूरकन्दः इत्यादयानि सस्यानि उत्पाद्यन्ते । उत्पादनानन्तरं कृषकः तत्स्थानं त्यक्त्वा अन्यं स्थानं गत्वा कृषिं करोति । अतः स्थानान्तरीकृषिः इति कथ्यते । कर्तनकृषिः, दहनकृषिः च इत्यस्याः कृषेः अपरे नामनी स्तः ।[५]
पशुपालनम्[सम्पादयतु]
सहारा इत्यस्य शुष्कप्रदेशेषु, मध्यएशियाखण्डे, भारतस्य राजस्थानराज्ये जम्मु-कश्मीरराज्ये च इयं कृषिः प्रचलति । पशुपालकः स्वस्य पशुभिः सह एकस्मात् स्थानात् अन्यस्थानं प्रति निश्चितमार्गेषु गच्छति । तत्र ते जलम् अन्नं च प्राप्नुवन्ति । अनेन जलवायोः क्लेशः भवति । पशुपालकाः उष्ट्रान्, अजा, मेषान्, याक् इत्यादीन् पशून् पालयन्ति । तेभ्यः पशुभ्यः कृषकाः दुग्धं, मांसम्, ऊर्णम्, चर्म अन्योत्पादनानि च प्राप्नुवन्ति ।[६]
वाणिज्यकृषिः[सम्पादयतु]
वाणिज्यकृषौ सस्योत्पादनं पशुपालनं च आपणेषु विक्रयणार्थं भवति । अस्यां कृषौ विस्तृतभूमेः आवश्यकता भवति । अधिकधनस्य निवेशः अपि आवश्यकः वर्तते । अधिकतमानि कार्याणि यन्त्रैः भवन्ति । वाणिज्यकृषेः प्रकारत्रयम् अस्ति । १ वाणिज्यधान्यकृषिः, २ मिश्रितकृषिः ३ रोपणकृषिः च ।
वाणिज्यधान्यकृषिः[सम्पादयतु]
अस्यां कृषौ वाणिज्यदृष्ट्या एव सस्यानाम् उत्पादनं भवति । गोधूमः, मखाः च सामान्यकृषेः सस्याः सन्ति । उत्तर-अमेरिका-खण्डे, यूरोप-खण्डे, एशिया-खण्डे च शीतोष्णतृणक्षेत्राणि सन्ति । तानि क्षेत्राणि वाणिज्यधान्यकृषेः प्रमुखाणि क्षेत्राणि सन्ति । तत्र क्षेत्रम् अधिकं शीतलं भवति । अधिका शीतलता सस्योत्पादने बाधां करोति । अतः एकम् एव सस्यम् उत्पादयितुं शक्यते ।[७]
मिश्रितकृषिः[सम्पादयतु]
अस्याम् कृषौ भूमेः उपयोगः भोजनस्य तृणस्य च सस्यानाम् उत्पादनाय, पशुपालनाय च क्रियते । यूरोप-खण्डे, सयुक्त राज्य अमेरिका इत्यस्य पूर्वभागे, अर्जेण्टीना, आस्ट्रेलिया-खण्डस्य दक्षिण-पूर्वभागे, न्यूजीलैण्ड-देशे, दक्षिण-आफ्रिका-देशे इयं कृषिः प्रचलिता अस्ति ।
रोपणकृषिः[सम्पादयतु]
इयं वाणिज्यकृषेः कश्चित् प्रकारः वर्तते । अस्यां कृषौ चायस्य, काजूतकस्य, कहवा इत्यस्य, निर्यासस्य(rubber), कदलीफलस्य, कार्पासस्य इत्यादीनाम् उत्पादनं भवति । रोपणकृषौ श्रमस्य धनस्य च द्वयोः महत्यावश्यकता भवति । सस्यानाम् उत्पादनानन्तरं स्वच्छताकार्यं क्षेत्रे समीपस्थे यन्त्रागारे एव भवति । अतः अस्यां कृषौ परिवहनसाधनानाम् आवश्यकता भवति ।
विश्वस्य उष्णकटिबन्धीयप्रदेशेषु रोपणकृषिः भवति । मलेशिया इत्यस्मिन् आघर्षणेः(rubber), ब्राजील-देशे कहवा इत्यस्य, भारत-देशे श्रीलङ्का-देशे च चायस्य उत्पादनं भवति ।[८]
सस्यानां प्रकाराः[सम्पादयतु]
भारत-देशे विविधाः संस्कृतयः सन्ति । तथैव कृषिः, सस्यानि च बहुप्रकारकाणि सन्ति । भारत-देशे उत्पाद्यमानानि सस्यानि बहुप्रकारकाणि सन्ति । तेषु सस्येषु खाद्यान्नं, तन्तुसस्यं, शाकानि, फलानि च भवन्ति ।[९] [[भा]रत]]-देशे त्रयः सस्यर्तवः सन्ति । रबी, खरीफ, जायद च ।
रबी[सम्पादयतु]
शीतर्तौ अक्टूबर-मासतः दिसम्बर-मासाभ्यान्तरं रबी-सस्यानां रोपणं क्रियते । ततः परं ग्रीष्मर्तौ अप्रैल-मासतः जून-मासाभ्यान्तरं रबी-सस्यानां कर्तनं क्रियते । गोधूमः, यवः, हरेणुः(मटर), चणकः, सर्षपः च इत्यादीनि मुख्यानि रबी-सस्यानि सन्ति । इदं सस्यं भारत-देशस्य विस्तृतभागेषु उत्पाद्यते । उत्तर-उत्तरपश्चिमस्थ राज्येषु (पञ्जाब, हरियाणा, हिमाचलप्रदेश, जम्मू-कश्मीर, उत्तराखण्ड, उत्तरप्रदेश) उत्पाद्यते । एतानि राज्यानि रबी-सस्यानाम् उत्पादने महत्वपूर्णराज्यानि सन्ति । शीतर्तौ पश्चिमीवर्षा रबी-सस्यानाम् उत्पादने साहाय्यं करोति ।[१०]
खरीफ[सम्पादयतु]
ग्रीष्मर्तोः परं वर्षर्तोः आगमने खरीफ-सस्यानां रोपणं क्रियते । ततः परं सितम्बर-मासतः अक्टूबर-मासाभ्यान्तरं खरीफ-सस्यानां कर्तनं क्रियते । अस्मिन् ऋतौ तण्डुलाः, मखाः, ज्वार, बाजरा, तुअर(अरहर), मुद्गः, माषः, कार्पासः, जूट, कलायः (मुंगफली), सोयाबीन च इत्यादीनि महत्वपूर्णानि सस्यानि भवन्ति ।[११]
जायद[सम्पादयतु]
रबी-खरीफ इत्येतयोः सस्ययोः मध्ये ग्रीष्मर्तौ जायद-सस्यानां रोपणं क्रियते । अस्मिन् सस्ये कालिङ्गं, वृत्तकर्कटी, शाकः, तृणसस्यं च उत्पाद्यते ।[१२]
मुख्यानि सस्यानि[सम्पादयतु]
विश्वस्य जनसङ्ख्यायाः वृद्धिः वेगेन भवति । अतः जनानाम् आवश्यकतापूर्त्यर्थं विविधानि सस्यानि उत्पाद्यन्ते । सस्यानि कृष्याधारितेभ्यः व्यवसायेभ्यः अपक्वसामग्र्याः पूर्तिं कुर्वन्ति । तेषु गोधूमः, मखाः, तण्डुलाः खाद्यसस्यानि सन्ति । शणं(पटसन), कार्पासः तन्तुसस्यानि सन्ति । कहवा, चायं पेयसस्ये स्तः ।
खाद्यसस्यानि[सम्पादयतु]
तण्डुलाः[सम्पादयतु]
इदं विश्वस्य प्रमुखं खाद्यवस्तुः अस्ति । इदम् उष्णकटिबन्धीयस्य, उपोष्णकटिबन्धीयस्य च प्रदेशस्य मुख्याहारः अस्ति । तण्डुलेभ्यः उच्चतापमानं(२५ सेल्सियस् इत्यस्मात् अधिकः), अधिकार्द्रतायाः, अधिकवर्षायाः(१०० से. मी. इत्यस्मात् अधिकः) आवश्यकता भवति ।[१३] इदं चीका-युक्तायां मृत्तिकायां भवति । सा मृत्तिका जलावरोधनाय श्रेष्ठ भवति । चीन-देशः अस्य सस्योत्पादने सर्वप्रथमः गण्यते । ततः परं क्रमशः भारत-देशः, जापान्-देशः, श्रीलङ्का-देशः, मिस्र-देशः च अस्ति ।
तण्डुलानां कृषिः मुख्यत्वेन असम-राज्ये, पश्चिमबङ्गाल-राज्ये, ओडिशा-राज्ये, आन्ध्रप्रदेश-राज्ये, तमिळनाडु-राज्ये, केरल-राज्ये, महाराष्ट्र-राज्ये उत्तरप्रदेश-राज्ये, बिहार-राज्ये च क्रियते ।[१४]
तण्डुलानाम् उत्पादने पञ्जाब-राज्यं, हरियाणा-राज्यं च प्रसिद्धम् अस्ति । अनयोः राज्ययोः तण्डुलानां विशिष्टानि सस्यानि प्राप्यन्ते । असम-राज्ये, पश्चिमबङ्गाल-राज्ये, ओडिशा-राज्ये च तण्डुलानां सस्यत्रयम् उत्पाद्यते । तानि - ऑस, अमन, बोरो च ।
गोधूमः[सम्पादयतु]
गोधूमस्य उत्पादनकाले मध्यमतापमानस्य वर्षायाः च आवश्यकता भवति । सस्यकर्तने उच्चतापस्य आवश्यकता भवति । ५० से. मी. तः ७५ से. मी. पर्यन्तं वार्षिकवर्षायाः आवश्यकता भवति ।[१५] दुमट-मृत्तिकायाम् अस्य विकासः उत्तमः भवति । संयुक्त राज्य अमेरिका-देशे, कनाडा-देशे, अर्जेण्टीना-देशे, रूस्-देशे, यूक्रेन-देशे, आस्ट्रेलिया-देशे, भारत-देशे च विशेषरूपेण अस्य उत्पादनं भवति । भारत-देशे इदं शीतर्तौ भवति ।[१६]
मिलेट् (Millets) (बाजरा/ज्वार/रागी)[सम्पादयतु]
इदं सस्यम् उर्वरामृत्तिकायां भवति । अस्य सस्यस्य उत्पादने न्यूनवर्षायाः, उच्चमध्यमस्य तापमानस्य, सूर्यस्य पर्याप्तप्रकाशस्य आवश्यकता भवति । इदं भारत-देशे उत्पाद्यते । नाइजीरिया-देशे, चीन-देशे, नाइजर-देशे च अस्य सस्यस्य उत्पादनं भवति ।[१७]
मखाः (मक्का)[सम्पादयतु]
इदं कॉर्न इति अपि कथ्यते । अस्य विभिन्नाः प्राजतयः सन्ति । अस्य सस्यस्य उत्पादने मध्यमतापमानस्य(२१ तः २७ सेल्सियस्), वर्षायाः, उष्णतापस्य आवश्यकता भवति ।[१८]अस्योत्पादने उर्वरामृत्तिकायाः आवश्यकता भवति । इदं सस्यम् उत्तर-अमेरिका, ब्राजील-देशे, चीन-देशे, रूस-देशे, कनाडा-देशे, भारत-देशे, मेक्सिको-देशे च भवति ।[१९]
दाल-सस्यं[सम्पादयतु]
भारत-देशः विश्वस्मिन् दाल-सस्यस्य बृहदुत्पादकः उपभोक्ता च वर्तते । शाकाहारीभोजने दाल-सस्यं सर्वाधिकं प्रोटिन् इतीदं ददाति । तुर(अरहर), माषः, मुद्गः, मसूरिकाः, हरेणुः, चणकः च इत्यादीनि मुख्यानि दाल-सस्यानि सन्ति । दाल-सस्येभ्यः न्यूनार्द्रतायाः आवश्यकता भवति । एतानि सस्यानि शुष्कपरिस्थितौ अपि उत्पादयितुं शक्यन्ते । अरहर इतीदं विहाय अन्यानि दाल-सस्यानि वायोः नाइट्रोजन-वायुं प्राप्यन्ते । भारत-देशस्य मध्यप्रदेश-राज्ये, उत्तरप्रदेश-राज्ये, राजस्थान-राज्ये, महाराष्ट्र-राज्ये, कर्नाटक-राज्ये च अस्य कृषिः भवति ।[२०]
इक्षुदण्डम्[सम्पादयतु]
इक्षुदण्डम् उष्ण-उपोष्णकटिबन्धीयसस्यं वर्तते । अस्य उत्पादने २१ सेल्सियस् तः २७ सेल्सियस् पर्यन्तं तापमानस्य, ७५ से. मी. तः १०० से. मी. पर्यन्तं वर्षायाः, आर्द्रजलवायोः च आवश्यकता भवति । अस्य उत्पादने शारीरिकश्रमः अधिकः भवति । ब्राजिल-देशे इक्षुदण्डस्य सर्वाधिकतया कृषिः भवति । ततः परं भारत-देशे भवति । इक्षुदण्डेभ्यः शर्करा, गुडः इत्यादीनि वस्तूनि निर्मीयन्ते । भारत-देशे उत्तरप्रदेश-राज्ये, महाराष्ट्र-राज्ये, कर्नाटक-राज्ये, तमिळनाडु-राज्ये, आन्ध्रप्रदेश-राज्ये, बिहार-राज्ये, पञ्जाब-राज्ये, हरियाणा-राज्ये च अस्य कृषिः भवति । [२१]
तिलहन[सम्पादयतु]
तिलहन-सस्यानां सर्वश्रेष्ठोपादकः भारत-देशः वर्तते । भारतस्य कृषिक्षेत्रेषु १२% कृषिक्षेत्रेषु विभिन्नानि तिलहन-सस्यानि उत्पाद्यन्ते । कलायः(groundnut), सर्षपः, नारिकेलं, तिलः, सोयाबीन, एरण्डः, बिनौला, अलसी, सूरजमुखी इत्यादीनि प्रमुखाणि तिलहन-सस्यानि सन्ति । एतेषु अधिकतमानि खाद्यसस्यानि सन्ति । अस्य पाचने अपि उपयोगः भवति ।[२२]
कलायः खरीफ-सस्यम् अस्ति । भारत-देशस्य तिलहन-उत्पादनस्य ५०% कलायस्य कृषिः भवति । आन्ध्रप्रदेश-राज्यम् अस्य सस्यस्य प्रमुखोत्पादकम् अस्ति । तमिळनाडु-राज्ये, कर्नाटक-राज्ये, गुजरात-राज्ये, महाराष्ट्र-राज्ये अपि अस्य कृषिः भवति ।
अलसी, सर्षपः च रबी-सस्यम् अस्ति । उत्तरभारते तिलः खरीफ-सस्यम् अस्ति । दक्षिणभारते तिलः रबी-सस्यमस्ति । एरण्डः रबी-खरीफ इत्येतयोः द्वयोः सस्यम् अस्ति ।[२३]
काफी[सम्पादयतु]
भारत-देशः काफी इत्यस्य गुणवत्तायां विश्वस्मिन् प्रसिद्धः अस्ति । अस्य सस्यस्य कृषेः आरम्भः बाबा बूदन पर्वते अभवत् । विश्वस्य ४% काफी इत्यस्य उत्पादनं [[भारत[[-देशे भवति ।[२४] अस्माकं देशे अरेबिका प्रजातेः काफी उत्पाद्यते । यमन-देशात् इदं सस्यम् आनीतम् आसीत् । अस्य प्रजातेः अभियाचना सम्पूर्णे विश्वे अस्ति । इदानीम् अस्य कृषिः नीलगिरि-पर्वतेषु भवति । कर्नाटक-राज्ये, केरल-राज्ये, तमिळनाडु-राज्ये अस्य कृषिः भवति ।
काफी इत्यस्य अन्वेषणं ८५० तमे वर्षे एकेन कालदी-नामकेन अरबवासिना कृतम् आसीत् ।[२५]अस्य सस्यस्य उत्पादने उष्णार्द्रयोः जलवायोः आवश्यकता भवति । पर्वतरोधसि अस्य उत्पादनम् उत्तमरीत्या भवति । ब्राजील-देशः काफी इत्यस्य उत्पादने अग्रणी अस्ति । ततः परं कोलम्बिया-देशः, भारत-देशः च अस्ति ।
चायम्[सम्पादयतु]
चायस्य कृषिः रोपणकृषिः अस्ति । चाय-सस्यम् कश्चित् पेयपदार्थः अस्ति । अयं पेयपदार्थः आङ्ग्लैः आनीतः आसीत् । अस्योत्पादने उष्ण-उपोष्णकटिबन्धीयजलवायोः, ह्युमस-जीवांशयुक्तायाः गूढामृत्तिकायाः आवश्यकता भवति । मन्दवर्षा अस्योत्पादने साहाय्यं करोति ।[२६]
चायम् उद्यानेषु उत्पाद्यते । अस्योत्पादने शीतलजलवायोः, आवर्षम् उच्चवर्षायाः आवश्यकता भवति । अस्मिन् सस्ये पत्राणि भवन्ति । अतः कर्तनकार्ये अधिकानां श्रमिकाणाम् आवश्यकता भवति ।[२७]
भारतस्य पश्चिमबङ्गाल-राज्यस्य दार्जिलिङ्ग-मण्डलस्य, जलपाईगुडी-मण्डलस्य च पर्वतक्षेत्रे चायस्य कृषिः भवति । तमिळनाडु-राज्ये, केरल-राज्ये, हिमाचलप्रदेश-राज्ये, उत्तराखण्ड-राज्ये, मेघालय-राज्ये, आन्ध्रप्रदेश-राज्ये, त्रिपुरा-राज्ये च अपि चायस्य कृषिः भवति । भारत-देशः चाय-उत्पादने सर्वप्रथमः अस्ति ।[२८]
बागवानी-सस्यानि[सम्पादयतु]
भारते विश्वस्य सर्वाधिकानां फलानाम् उत्पादनं भवति । भारत-देशे उष्ण-शीतोष्णकटिबन्धीय इत्येतयोः द्वयोः प्रकारयोः फलानाम् उत्पादनं भवति ।
महाराष्ट्र-राज्ये, आन्ध्रप्रदेश-राज्ये, उत्तरप्रदेश-राज्ये, पश्चिमबङ्गाल-राज्ये, च आम्रस्य उत्पादनं भवति ।
नागपुर-मण्डले, चेरापूञ्जी-मण्डले च नारङ्गफलस्य उत्पादनं भवति ।
केरल-राज्ये, मिजोरम-राज्ये, महाराष्ट्र-राज्ये, तमिळनाडु-राज्ये च कदलीफलस्य उत्पादनं भवति ।
मेघालय-राज्ये अनासफलस्य उत्पादनं भवति ।
आन्ध्रप्रदेश-राज्ये, महाराष्ट्र-राज्ये च द्राक्षाफलस्य उत्पादनं भवति ।
हिमाचलप्रदेश-राज्ये, जम्मू-कश्मीर-राज्ये च आताफलस्य(apple), अक्षोटफलस्य च उत्पादनं भवति ।[२९]
भारतदेशः विश्वस्य १३% शाकानि उत्पाद्यन्ते । हरेणुः, पलाण्डुः, कपिशाक, पुष्पशाक, रक्तफलं, वृन्ताकः, आलुकं च इत्यादीनि शाकानि भारतस्य प्रमुखोत्पादनानि सन्ति ।
अखाद्यसस्यानि[सम्पादयतु]
कार्पासः[सम्पादयतु]
अस्योत्पादने उच्चतापमानस्य, न्यूनवर्षायाः, २१० दिनानां, उष्णतापस्य आवश्यकता भवति । इदं सस्यं कृष्णमृत्तिकायाम् उत्तमं भवति । चीन-देशः, संयुक्त-राज्य-अमेरिका-देशः, भारत-देशः, पाकिस्तान-देशः, ब्राजील-देशः, मिश्र-देशः च कार्पासस्योत्पादने प्रसिद्धः अस्ति । सूतीवस्त्रोद्योगे अस्य उपयोगः भवति ।[३०]
महाराष्ट्र-राज्यं, गुजरात-राज्यं, मध्यप्रदेश-राज्यं, कर्नाटक-राज्यं, आन्ध्रप्रदेश-राज्यं, तमिळनाडु-राज्यं, पञ्जाब-राज्यं, हरियाणा-राज्यं, उत्तरप्रदेश-राज्यं च कार्पासस्य प्रमुखोत्पादकानि राज्यानि सन्ति ।[३१]
शणम्(पटसन)[सम्पादयतु]
अयं स्वर्णमयः तन्तुः अपि कथ्यते । अस्योत्पादने उच्चतापमानस्य, अधिकवर्षयाः, आर्द्रजलवायोः च आवश्यकता भवति । इदं सस्यम् उष्णकटिबन्धीयक्षेत्रे उत्पाद्यते । भारत-देशः, बाङ्गलादेशः च अस्य सस्यस्य मुख्योत्पादनकेन्द्रम् अस्ति ।[३२]
भारत-देशस्य पश्चिमबङ्गाल-राज्यं, बिहार-राज्यं, असम-राज्यं, ओडिशा-राज्यं, मेघालय-राज्यं च अस्य सस्यस्य मुख्योत्पादकम् अस्ति ।[३३]
निर्यास(rubber)[सम्पादयतु]
निर्यासस्य उत्पादने २०० से. मी. वर्षायाः, २५ सेल्सियस् तापमानस्य जलवायोः च आवश्यकता भवति । इदं सस्यं भूमध्यरेखीयक्षेत्रस्य सस्यम् अस्ति । किन्तु विशेषपरिस्थितौ उष्ण-उपोष्णक्षेत्रेषु अपि अस्य कृषिः क्रियते ।
इदम् अपक्वं वस्तु अस्ति । निर्यासस्य उपयोगः उद्योगेषु भवति । केरल-राज्ये, तमिळनाडु-राज्ये, कर्नाटक-राज्ये, अण्डमान-निकोबार द्वीपसमूहे, मेघालय-राज्ये च गोरोपर्वतक्षेत्रेषु इदम् उत्पाद्यते । प्राकृतिकस्य निर्यासस्य उत्पादने भारत-देशः विश्वस्मिन् पञ्चमे क्रमाङ्के अस्ति ।[३४]
कृषेः उपकरणानि[सम्पादयतु]
सुसस्योत्पादननिमित्तं कृषौ बहूनि उपकरणानि उपयुज्यन्ते । तेषु – हलः, कुदाली(pick), कृषीवलः च । एतानि प्रमुखाणि उपकरणानि सन्ति ।
हलः[सम्पादयतु]
प्राचीकालादेव हलस्य उपयोगः कृष्यर्थं भवति । इदम् उपकरणं काष्ठेन निर्मितं भवति । वृषभयुग्मैः अन्यपशूनां युग्मैः च हलः उह्यते । अस्य उपकरणस्य अग्रभागे लौहस्य क्षुरपत्रं भवति । तत् फाल् इति कथ्यते । हलस्य मुख्यभागः काष्ठेन निर्मितः भवति । तत् हल-शैफ्ट् इति कथ्यते । अस्य एकस्मिन् कोणे ग्राहः(handle) भवति । अपरः कोणः जोत इत्यनेन सम्बद्धः भवति । तत् वृषभयोः ग्रीवायोः स्थाप्य सम्बद्ध्यते । वृषभयुग्मं, कश्चित् व्यक्तिः च अयं सारल्येन चालयितुं शक्यते । साम्प्रतं तु काष्ठस्य स्थाने लौहस्य हलाः भवन्ति ।[३५]
कुदाली(pick)[सम्पादयतु]
इदम् एकं सरलम् उपकरणं वर्तते । मृत्तिकायाः उपस्थापने विस्थापने च अस्योपयोगः क्रियते । अस्मिन् उपकरणे लौहस्य दण्डः भवति । तस्य दण्डस्य एकस्मिन् भागे लौहस्य विस्तृता वक्री च प्लेत् इति भवति । तत् क्षुरपत्रमिव कार्यं करोति । अपरः भागः पशुभिः कर्षते ।[३६]
कल्टीवेटर्[सम्पादयतु]
अद्यतने युगे कृषेः प्रकारः आधुनिकः जातः । इदानीं ट्रेक्टर्-यानेन कल्टीवेटर् इत्यस्य उपयोगः भवति । अस्योपयोगेन श्रमस्य समयस्य च संचयं भवति ।[३७]
कृषौ हरितक्रान्तिः[सम्पादयतु]
भारत-देशे हरितक्रान्तेः प्रारम्भः १९६६-६७ तमात् वर्षात् अभवत् । हरितक्रान्तेः श्रेयः प्रोफेसर नारमन् बोरलॉग् इत्ययं प्राप्तवान् | सः नोबेल-पुरस्कारस्य विजेता आसीत् । देशस्य सिञ्चित-असिञ्चितक्षेत्रेषु अधिकाधिकतया सस्यानाम् उत्पादनं भवेत् इति हरितक्रान्तेः उद्देश्यम् आसीत् ।
जलवायुपरिवर्तनस्य प्रभावः[सम्पादयतु]
जलवायोः परिवर्तनेन कृषिः प्रभाविता भवति । सस्यानाम् उत्पादने तापमाने परिवर्तनस्य, आर्द्रतायाः च कारणेन प्रभावः भवति । कृष्या ग्लोबल वॉर्मिङ्ग इतीदं न्यूनम् अधिकं वा भवितुं शक्यते । मृत्तिकायां कार्बनिक-पदार्थानाम् अपघटनेन वायुमण्डले कार्बनडाई ऑक्साईड इत्यस्य वायोः वृद्धिः भवति । अनन्तरम् आर्द्रमृत्तिका अवायवीयमृत्तिका च विनाईट्रीकरण इत्यनेन च नाइट्रोजन-वायुं मुक्तं करोति । मृत्तिकायाः उपयोगः वायुमण्डलात् कार्बनडाई ऑक्साइड वायुं पृथक्करणे भवति ।
कृषौ वैश्वीकरणस्य प्रभावः[सम्पादयतु]
नवदश्यां शताब्द्यां यदा युरोपीयव्यापारिणः भारतम् आगतवन्तः तदा अपि भारतीयगन्धद्रव्याणां विश्वस्य विभिन्नदेशेषु निर्यातः भवति स्म । दक्षिणभारते अस्य उत्पादनाय कृषकाणां प्रोत्साहनं क्रियते स्म । इदानीमपि गन्धद्रव्याणि भारतदेशात् निर्यातवस्तुषु अन्यतमानि सन्ति ।
ब्रिटिश-काले अपि आङ्ग्लव्यापारिणः भारतदेशस्य कार्पासक्षेत्रे आकृष्टाः अभवन् । तेन कारणेन आङ्ग्लजनैः भारतीयकार्पासस्य विदेशे वस्त्रोद्योगार्थं निर्यातः कृतः । विदेशस्य मैनचेस्टर्, लिवरपुल् इति द्वयोः नगरयोः कार्पासोद्योगः भारतस्य उत्तमकार्पासैः सम्पन्नः जातः ।
१९१७ तमे वर्षे बिहार-राज्ये चम्पारन-आन्दोलनम् अभवत् । तस्य आन्दोलनस्य मुख्यं कारणम् अपि कार्पासोद्योगः एव आसीत् । बिहार-राज्यस्य कृषकाः स्वस्यभूमौ अन्नोत्पादनं कुर्वन्ति स्म । किन्तु आङ्ग्लैः कृषकेभ्यः नील-सस्यस्य कृष्याः आदेशः दत्तः । नील-सस्यं ब्रिटेन-देशस्य कार्पासवस्त्रोद्योगाय अपक्वं वस्तु आसीत् । तेन कारणेन कृषकाः धान्यानां कृषिं कर्तुम् असमर्थाः आसन् । तदा सर्वे कृषकाः खिन्नाः जाताः । तेन चम्पारण-आन्दोलनम् अभवत् ।
१९९० तमात् वर्षात् परं वैश्वीकरणेन भारतीयानां कृषकाणां स्थितिः दयनीया जाता । कृषकाः अधिकपरिश्रमेण अपि वैश्विकस्तरस्य सफलतां प्राप्तुम् असमर्थाः आसन् । भारते बहूनि सस्यानि मुख्यानि सन्ति तथापि सर्वकारस्य साहाय्यं विना ते कृषकाः असमर्थाः आसन् । अन्येषु देशेषु तेषां सर्वकारः कृषौ साहाय्यं कुर्वन्ति ।[३८]
खाद्य-सुरक्षा[सम्पादयतु]
भोजनं मनुष्यस्य आधारभूतम् अस्ति । प्रत्येकेभ्यः नागरिकेभ्यः न्यूनतमपोषणस्तरस्य भोजनं दातव्यम् इति । यदि कोऽपि जनः इदं न प्राप्तवान् अस्ति सः खाद्यसुरक्षया वञ्चितः अस्ति । अतः अस्माकं सर्वकारैः एका प्रणाली आरब्धा । तस्याः नाम राष्ट्रिय खाद्य सुरक्षा प्रणाली इति । अस्याः प्रणाल्याः मुख्यं घटकद्वयम् अस्ति । १ बफर स्टॉक, २ सार्वजनिक वितरण प्रणाली (पी.डी.एस.) ।
सार्वजनिकवितरणप्रणाली इति इयं नगरजनेभ्यः ग्रामजनेभ्यः च खाद्यपदार्थान् निम्नमूल्येषु ददाति । अनेन निर्धनजनाः भोजनं प्राप्तुं समर्थाः अभवन् । खाद्यान्नानां व्यवस्थां फूड् कॉर्पोरेशन् ऑफ् इण्डिया (एफ् सी आई) इति इयं संस्था करोति ।[३९]
कृषिविज्ञानम्[सम्पादयतु]
कृषिविज्ञाने प्राकृतिकं, आर्थिकं, सामाजिकं च विज्ञानम् अस्ति । अस्मिन् क्षेत्रे निम्नलिखितानि कार्याणि भवन्ति ।
- सेचनस्य प्रबन्धनम् इत्यादीनि उत्पादनस्य प्रौद्यौगिककार्याणि सन्ति ।
- गुणवत्तायाः परिमाणस्य च दृष्ट्या कृषेः उत्पादने समीचीनता ।
- प्राथमिकोत्पादनानाम् अन्तिमभोक्त्रेः उत्पादे परिवर्तनम् ।
- पर्यावरणीयानां प्रभावाणां समीचीनता ।
- सस्योत्पादनसम्बन्धयः परम्परागताः कृषिप्रणालयः - इयं प्रणाली जीविकाकृषिः इति अपि कथ्यते । इमाः प्रणालयः विश्वस्य सर्वाधिकानां निर्धनानां पोषणं करोति ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- http://www.ncert.nic.in/ncerts/textbook/textbook.htm?jhss1=4-7
- http://asianagrihistory.org/articles.php
- http://www.deshbandhu.co.in/newsdetail/941/10/0
- http://paryavaran-digest.blogspot.in/2009/01/blog-post_3402.html
- http://www.hindusthangaurav.com/krishi.asp
सन्दर्भः[सम्पादयतु]
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2008). संसाधन एवं विकास. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 40. ISBN 9788174508232.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2008). संसाधन एवं विकास. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 41. ISBN 9788174508232.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2008). संसाधन एवं विकास. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 40. ISBN 9788174508232.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2008). संसाधन एवं विकास. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 42. ISBN 9788174508232.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2008). संसाधन एवं विकास. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 43. ISBN 9788174508232.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2008). संसाधन एवं विकास. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 43. ISBN 9788174508232.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2008). संसाधन एवं विकास. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 43. ISBN 9788174508232.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2008). संसाधन एवं विकास. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 44. ISBN 9788174508232.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). समकालीन भारत. 2. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 38. ISBN 8174506675.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). समकालीन भारत. 2. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 38. ISBN 8174506675.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). समकालीन भारत. 2. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 38. ISBN 8174506675.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). समकालीन भारत. 2. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 38. ISBN 8174506675.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). समकालीन भारत. 2. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 40. ISBN 8174506675.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2008). संसाधन एवं विकास. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 44. ISBN 9788174508232.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). समकालीन भारत. 2. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 40. ISBN 8174506675.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2008). संसाधन एवं विकास. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 44. ISBN 9788174508232.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2008). संसाधन एवं विकास. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 44. ISBN 9788174508232.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). समकालीन भारत. 2. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 42. ISBN 8174506675.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). समकालीन भारत. 2. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 45. ISBN 8174506675.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). समकालीन भारत. 2. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 42. ISBN 8174506675.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). समकालीन भारत. 2. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 42. ISBN 8174506675.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). समकालीन भारत. 2. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 42. ISBN 8174506675.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). समकालीन भारत. 2. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 43. ISBN 8174506675.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). समकालीन भारत. 2. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 43. ISBN 8174506675.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2008). संसाधन एवं विकास. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 45. ISBN 9788174508232.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). समकालीन भारत. 2. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 43. ISBN 8174506675.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2008). संसाधन एवं विकास. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 46. ISBN 9788174508232.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). समकालीन भारत. 2. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 43. ISBN 8174506675.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). समकालीन भारत. 2. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 43. ISBN 8174506675.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2008). संसाधन एवं विकास. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 45. ISBN 9788174508232.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). समकालीन भारत. 2. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 45. ISBN 8174506675.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2008). संसाधन एवं विकास. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 45. ISBN 9788174508232.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). समकालीन भारत. 2. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 45. ISBN 8174506675.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). समकालीन भारत. 2. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 44. ISBN 8174506675.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2008). विज्ञान, कक्षा - ८. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 3. ISBN 9788174508201.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2008). विज्ञान, कक्षा - ८. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 3. ISBN 9788174508201.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2008). विज्ञान, कक्षा - ८. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 4. ISBN 9788174508201.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). समकालीन भारत. 2. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 48. ISBN 8174506675.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). समकालीन भारत. 2. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 47. ISBN 8174506675.


c: text/html

text:
श्रवणा
रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते श्रवणानक्षत्रम् । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् श्रवणानक्षत्रं भवति द्वाविंशतितमं नक्षत्रम् ।
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।
अन्तर्विषयाः
आकृतिः[सम्पादयतु]
श्रवणं मत्स्याकारत्रयम् - मीनस्याकृतौ विद्यमानानि त्रीणि नक्षत्राणि ।
सम्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
जू जे जो ख - श्रवणानक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्[सम्पादयतु]
- शृण्वन्ति श्रोणाममृतस्य गोपां पुण्यामस्या उपशृणोमि वाचम् ।
- महीं देवीं विष्णुपत्नीमजूर्याम् । प्रतीचीमेनां हविषा यजामः ।
- त्रेधा विष्णुरुरुगायो विचक्रमे दिवं पृथिवीमन्तरिक्षम् ।
- तच्छ्रोणेति श्रव इच्छमाना पुण्यं श्लोकं यजमानाय कृण्वती ॥
वैदिककाले श्रवणनक्षत्रं श्रोणानक्षत्रम् इत्यपि निर्दिश्यते स्म । श्रोणानक्षत्रं विष्णुर्देवता इति उल्लिखितम् अस्ति । तन्नाम श्रवणानक्षत्रस्य देवता विष्णुः । अथर्ववेदे श्रवणनक्षत्रं पुष्टिदायकं नक्षत्रमिति उल्लिखितम् । तैत्तिरीयब्राह्मणस्य अनुसारम् इदं नक्षत्रम् अमृतस्य संरक्षणकारि विष्णोः भोग्यम् अस्ति । अस्मिन् नक्षत्रे पुण्यवचनानि श्रोतव्यानि । इदं सन्तापहारकम् अस्ति । वयम् अस्य यजनं कुर्मः । विष्णुः श्रवणनक्षत्रे स्थितः अस्ति । इदं नक्षत्रं यजमानं पुण्यात्मानं कुर्वत् तेन अभीष्टं सर्वं प्रददाति ।
आश्रिताः पदार्थाः[सम्पादयतु]
- श्रवणे मायापटवो नित्योद्युक्ताश्च कर्मसु समर्थाः ।
- उत्साहिनः सधर्मा भागवताः सत्यवचनाश्च ॥
मायापटवो मायाविनः प्रपञ्चकुशलाः । नित्योद्युक्ताः सर्वकालं सोद्यमाः कर्मसु व्यापारेषु समर्थाः सक्ताः । उत्साहिनः सोत्साहाः । सधर्मा धर्मसंयुक्ताः । भागवता भगवद्भक्ताः । सत्यवचनाः सत्यभाषिणः । एते सर्व एव श्रवणे ॥
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
- शान्तिकपौष्टिकमङ्गलविचित्रकृषिशिल्पसम्बराद्यं च ।
- धामविधानसस्थापनमुपनयनं विष्णुभे कार्यम् ॥
श्रवणानक्षत्रे शान्ति-पौष्टिक-माङ्गलिककार्याणि, कृषि-शिल्प-वस्त्रादिकार्याणि, गृहनिर्माणम्, उपनयनम् इत्यादीनि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
चरसंज्ञकनक्षत्राणि[सम्पादयतु]
श्रवणत्रयमादित्यानिले च चरकर्मणि हितानि ॥ श्रवणत्रयं श्रवणं धनिष्ठा शतभिषगिति । आदित्यं पुनर्वसुः । आनिलं स्वातिः । ते आदियानिले च । एतानि पञ्च नक्षत्राणि । तानि च चरकर्मण्यस्थिरे कर्मणि हितानि प्रशस्तानि ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
घृत
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
घृतः, पुं क्ली, (जघर्त्ति क्षरतीति । घृ + “अञ्जि- घृसिभ्यः क्तः ।” उणां । ३ । ८९ । इति क्तः ।) पक्वनवनीतम् । घि इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । आज्यम् २ हविः ३ सर्पिः ४ । इत्यमरः । २ । ९ । ५२ ॥ पवित्रम् ५ नवनीतकम् ६ अमृतम् ७ अभि- घारः ८ होम्यम् ९ आयुः १० तैजसम् ११ । इति राजनिर्घण्टः ॥ आजम् १२ । यथा, -- “घृतोऽस्त्री चाजमाज्यञ्च सर्पिः स्यादमृतं हविः ।” इति जटाधरः ॥ तस्य गुणाः । बुद्ध्यग्निशुक्रौजोमेदःस्मृतिकफ- कारित्वम् । वातपित्तविषोन्मादरोगशोथालक्ष्मी- ज्वरनाशित्वम् । मांसादष्टगुणगुरुत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ रसायनत्वम् । स्वादुत्वम् । चक्षु- र्हितत्वम् । शीतवीर्य्यत्वम् । पापनाशित्वम् । अल्पाभिस्यन्दित्वम् । कान्तितेजोलावण्यस्वरायु- र्हितबलकारित्वम् । पवित्रत्वम् । गुरुत्वम् । उदा- वर्त्तशूलानाहव्रणक्षयवीसर्परक्तनाशित्वम् । स्निग्ध- त्वम् । रूक्षत्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ अथ गव्यघृतस्य गुणाः । विशेषेण चक्षुर्हितत्वम् । शीतत्वम् । वातपित्तकफालक्ष्मीपापरक्षोनाशि- त्वम् । शुक्राग्निस्वादुपाकमेधालावण्यकान्त्योज- स्तेजोवृद्धिवयःस्थितिबलायुर्हितकारित्वम् । गुरु- त्वम् । पवित्रत्वम् । सुमङ्गल्यत्वम् । रसायनत्वम् । सुगन्धित्वम् । रोचनत्वम् । चारुत्वम् । सर्व्वा- ज्येषु गुणाधिकत्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥ बुद्धिस्मृतिपुष्टिवपुःस्थैर्य्यकारित्वम् । श्रमोपशमन- त्वम् । हव्यतमत्वम् । बहुगुणत्वञ्च ॥ * ॥ माहिष- घृतगुणाः । उत्तमत्वम् । धृतिसौख्यकान्तिबलवर्ण- चक्षुर्हितकारित्वम् । वातश्लेष्मदुर्नामग्रहणी- विकारनाशित्वम् । मन्दानलोद्दीपनत्वम् । नव- गव्यतः परमहृद्यत्वम् । मनोहारित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ स्वादुत्वम् । पित्तरक्तनाशित्वम् । शीतत्वम् । श्लेष्मशुक्रवृद्धिकारित्वम् । गुरुत्वम् । स्वादुपाकित्वञ्च ॥ * ॥ छागीघृतगुणाः । अग्निचक्षुर्हितबलकारित्वम् । कासश्वासक्षयेषु हितत्वम् । कटुपाकित्वञ्च । इति भाव- प्रकाशः ॥ कफनाशित्वम् । इति राज- निर्घण्टः ॥ * ॥ मेषीघृतगुणाः । पित्तमेदस्कारि- त्वम् । योनिदोषे शोषे कफे अनिले च शस्त- त्वम् । रूक्षत्वम् । दुर्नामोन्मादनाशित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ पाके लघुत्वम् । पित्तकोपाकारि- त्वम् । शोफे कम्पे च हितत्वञ्च ॥ * ॥ भेडक- घृतगुणाः । अतिगौरवात् सुकुमारदेहिवर्ज्य- कासे श्वासे क्षये चापि पथ्यं पाके च तल्लघु ॥ मधुरं रक्तपित्तघ्नं गुरुपाके कफावहम् । वातपित्तप्रशमनं सुशीतं माहिषं घृतम् ॥ औष्ट्रं कटुरसं पाके शोफक्रिमिविषापहम् । दीपनं कफवातघ्नं कुष्ठगुल्मोदरापहम् ॥ पाके लघ्वाविकं सर्पिर्न च पित्तप्रकोपणम् । कफेऽनिले योनिदोषे शोषे कम्पे च तद्धितम् ॥ पाके लघूष्णवीर्य्यञ्च कषायं कफनाशनम् । दीपनं वद्धमूत्रञ्च विद्यादैकशफं घृतम् ॥ चक्षुष्यमग्र्यं स्त्रीणान्तु सर्पिः स्यादमृतोपमम् । वृद्धिं करोति देहाग्न्योर्लघुपाकं विषापहम् ॥ कषायं बद्धविन्मूत्रं तिक्तमग्निकरं लघु । हन्ति कारेणवं सर्पिः कफकुष्ठविषक्रमीन् ॥” क्षीरघृतं पुनः संग्राहि रक्तपित्तभ्रममूर्च्छा- प्रशमनं नेत्ररोगहितञ्च । सर्पिर्मण्डस्तु मधुरः सरो योनिश्रोत्राक्षिशिरसां शूलघ्नो वस्तिनस्याक्षि- प्रपूरणेषूपदिश्यते । सर्पिः पुराणं सरं कटु- विपाकं त्रिदोषापहं मूर्च्छामेदोन्माद उदर- ज्वरगरशोफापस्मारयोनिश्रोत्राक्षिशिरःशूलघ्नं दीपनं बस्तिनस्याक्षिपूरणेषूपदिश्यते । भवन्ति चात्र । “पुराणं तिमिरश्वासपीनसज्वरकासनुत् । मूर्च्छाकुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशनम् ॥ एकादशशतञ्चैव वत्सरानुषितं घृतम् । रक्षोघ्नं कुम्भसर्पिः स्यात् परतस्तु महाघृतम् ॥ पेयं महाघृतं भूतैः कफघ्नं पवनाधिकैः । बल्यं पवित्रं मेध्यञ्च विशेषात्तिमिरापहम् ॥ सर्व्वभूतहरञ्चैव घृतमेतत् प्रशस्यते ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४५ अध्याये ॥ * ॥ क्ली, सलिलम् । इति मेदिनी । ते । १७ ॥)
घृतः, त्रि, (जघर्त्ति दीप्यते घरति सिञ्चतीति वा । घृ + “अञ्जिघृसिभ्यः क्तः ।” उणां । ३ । ८९ । क्तः ।) दीप्तः । सेचकः । इति शब्दरत्ना- वली ॥
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
घृत नपुं।
घृतम्
समानार्थक:घृत,आज्य,हविस्,सर्पिस्
2।9।52।1।1
घृतमाज्यं हविः सर्पिर्नवनीतं नवोद्घृतम्. तत्तु हैयङ्गवीनं यद्ध्योगोदोहोद्भवं घृतम्.।
पदार्थ-विभागः : पक्वम्
घृत नपुं।
जलम्
समानार्थक:अप्,वार्,वारि,सलिल,कमल,जल,पयस्,कीलाल,अमृत,जीवन,भुवन,वन,कबन्ध,उदक,पाथ,पुष्कर,सर्वतोमुख,अम्भस्,अर्णस्,तोय,पानीय,नीर,क्षीर,अम्बु,शम्बर,मेघपुष्प,घनरस,कम्,गो,काण्ड,घृत,इरा,कुश,विष
3।3।76।1।2
वार्तं फल्गुन्यरोगे च त्रिष्वप्सु च घृतामृते। कलधौतं रूप्यहेम्नोर्निमित्तं हेतुलक्ष्मणोः॥
अवयव : जलकणः,मलिनजलम्
वैशिष्ट्यवत् : निर्मलः
: जलविकारः, मलिनजलम्, अर्घ्यार्थजलम्, पाद्यजलम्, शुण्डानिर्गतजलम्, ऋषिजुष्टजलम्, अब्ध्यम्बुविकृतिः
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, जलम्
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
घृत¦ पुंन॰ घृ--सेके क्त। अर्द्धर्चादि दुग्धभवे
“सर्पिर्विली-[Page2798-b+ 38] नमाज्यं तु घनीभूतं घृतं भवेत्” उक्ते घनीभूते
१ आज्ये घृत गुणभेदादि भावप्र॰ उक्तं यथा
“वृतमाज्यं हविः सर्पिः कथ्यन्ते तद्गुणा अथ। घृतं र-सायनं स्वादु चक्षुव्यं वह्निदीपनम्। शीतं वीर्य्ये विषालक्ष्मीपापपित्तानिलापहम्। अल्पाभिष्यन्दि कान्त्योजस्तेजोलावण्यबुद्धिकृत्। स्वरस्मृतिकरं मेध्यमायुष्यं बलकृद्गुरु। उदावर्त्तज्वरोन्मादशूलानाहव्रणान् हरेत्। स्निग्धंकफकरं रक्षःक्षयवीसर्परक्तनुत्। गव्यस्य घृतस्य गुणाः गव्यं घृतं विशेषेणेत्यादि भावप्र॰वाक्यम्
२५
८२ पृ॰ उक्तम् घृतभेदगुणा भावप्र॰ उक्तायथामाहिषस्य गुणाः।
“माहिषन्तु घृतं स्वादु पित्तरक्तानिला-पहम्। शीतलं श्लेष्मलं वृष्यं गुरु स्वादुविपच्यते”। छागस्य गुणाः
“आजमाज्यङ्करोत्यग्निं चक्षुष्यं बलवर्द्ध-नम्। कासे श्वासे क्षये चांपि हितं पाके भवेत्कटु”। अथ उष्ट्रीवृतम्
“औष्ट्रं कटु घृतं पाके शोषक्रिमिविषा-पहम्। दीपनं कफवातघ्नं कुष्ठगुल्मोदरापहम्”। अथ आविकघृतम्
“पाके लघ्वाविकं सर्षिः सर्वरोगविनाश-नम्। वृद्धिं करोति चास्थीनामश्मरीशर्करापहम्। चक्षुष्यमग्निव्युषणं वातदोषनिवारणम्”। अथ नारीघृतम्।
“कफेऽनिले योनिदोषे पित्ते रक्ते चतद्धितम्। चक्षुष्यमाज्यं स्त्रीणां वा सर्पिः स्यादमृतो-पमम्”। अथाश्वघृतम्
“वृद्धिं करीति देहाग्नेर्लघु पाके विषा-पहम्। तर्पणं नेत्ररोगघ्नं दाहनुद्बडवाघृतम्”। दुग्धघृतस्य गुणाः
“वृतं दुग्धभवं ग्राहि शीतलं नेत्ररोगहृत्। निहन्ति षित्तदाहास्रमदमूर्च्छाभ्रमानिलान्”। अथ ह्यस्तनदधिजवृतगुणाः
“हविर्ह्यस्तनदुग्धोत्थ तत्स्या-द्धैयङ्गवीनकम हैयङ्गवीनं चक्षुष्यं दीपनं रुचिकृत्प-रम्। बलकृद्वृंहणं वृष्यं विशेषाज्ज्वरनाशनम्”। पुराणघृतस्य गुणाः
“वर्षादूर्द्ध्वं भवेदाज्य पुराणं तत्-त्रिदोषनुत्। मूर्च्छाकुष्ठविषोन्मादापस्मारतिमिरापहम्। यथा यथाऽखिलं सर्पिः पुराणमधिकं भवेत्। तथा तथागुणैः स्वैः स्वैरधिकं तदुदाहृतम्” अथ नतनस्य घृतस्य विषयाः
“योजयेन्नवमेवाज्यं भोजनेतर्पणे श्रमे। वलक्षये पाण्डुरोगे कामलानेत्ररोगयोः”। घतप्रयोगस्याविपयाः
“राजयक्ष्मणि बाले च वृद्धे श्लेष्म-कृते गदे। रोग सामे विसूच्याञ्च विबन्ध च मदायये। ज्वरे च दहने मन्दे न सर्पर्वहु मन्यते”। [Page2799-a+ 38] अस्य गव्यादिघृतभेदास्तद्गुणादिकं च सुश्रुतेनोक्तं यथा
“घृतन्तु सौम्यं शीतबीर्य्यं भृदु मधुरमल्पाभिस्यन्दिस्नेहनमुदावर्तोन्मादापस्मारशूलज्वरानाहवातपित्तप्रशम-नमग्निदीपनं स्मृतिमतिमेधाकान्तिस्वरलावण्यसौकुमार्य्यौ-जस्तेजोबलकरमायुष्यं वृष्यं मेध्यं वयःस्थापनं गुरुचक्षुष्यं श्लेष्माभिवर्द्धनं पाप्मालक्ष्मीपशमनं विषहरंरक्षोघ्नञ्च। विप्राके मधुरं शीतं वातपित्तविषापहम्। चक्षुष्यमग्र्यं बल्यञ्च गव्य सर्पिर्गुणोत्तरम्। आजंघृतं दीपनीयं चक्षुष्य बलवर्द्धनम्। कासे श्वासे क्षयेचापि पथ्यं पाके च तल्लघु। मधुर रक्तपित्तघ्नं गुरुपाके कफापहम्। वातपित्तप्रशमनं सुशीतं माहिषंघृतम्। औष्ट्र कटुरसं पाके शोफक्रिमिविषापहम्। दीपनं कफवातघ्नं कुष्ठगुल्मोदरापहम्। पाके लघ्वा-विकं सर्पिर्नच पित्तप्रकोपणे। कफेऽनिले योनिदोषेशोषे कम्पे च तद्धितम्। पाके लघूष्णवीर्य्यञ्चकषायं कफनाशनम्। दीपनं बद्धमूत्रञ्च विद्यादेकशफंघृतम्। चक्षुष्यमग्र्यं स्त्रीणान्तु सर्पिः स्यादमृतो-पमम्। वृद्धिं करोति देहाग्न्योर्लघुपाकं विषापहम्। कषायं बद्धविण्मूत्रं तिक्तमग्निकरम् लघु। हन्तिकारेणवं सर्पिः कफकुष्ठविषक्रिमीन्। क्षीरघृतं पुनःसंग्राहि रक्तपित्तभ्रममूर्च्छाप्रशमनं नेत्ररोगहितञ्च। ( सर्पिर्मण्डस्तु मधुरः सरोयोनिश्रोत्राक्षिशिरसांशूलघ्नो वस्तिनस्याक्षिपूरणेषूपदिश्यते। सर्पिः पुराणंसरं कटुविपाकं त्रिदोषापहं मूर्च्छामेद उन्मादोदर-ज्वरगरशोफापस्मारयोनिश्रोत्राक्षिशिरःशूलघ्नं दीपनंवस्तिनस्याक्षिपूरणेषूपदिश्यते। भवन्ति चात्र। पुराणं तिमिरश्वासपीन सज्वरकासनुत्। मूर्च्छाकुष्ठविषो-न्मादग्रहापस्मारनाशनम्। एकादशशतञ्चैव वत्सरानुषितंघृतम्। रक्षोघ्नं कुम्भसर्पिः स्यात्परतस्तु महाघृतम्। पेयं महाघृत भूतैः कफघ्नं पवनाधिकैः। बल्यं पवित्रंमेध्यञ्च विशेषात्तिमिरापहम्। सर्वभूतहरञ्चैव घृतमेत-त्प्रशस्यते”।
“उग्रगन्धं पुराणं स्याद्दशवर्षस्थितं घृतम्। लाक्षारसनिभं शीतं प्रपुराणमतः परम्” राजवल्लभः। तस्य गुरुतमत्वमाह वैद्यके
“अन्नादष्टगुणं चूर्णं चूर्णा-दष्टगुणं पयः। पयसोऽष्टगुणं मांसं मांसादष्टगुणंघृतम्” पक्वघृतस्य वर्षोन्तेऽवीर्य्यतामाह
“घृतमव्दात्परं पक्वं हीनवीर्य्यत्वमाप्नुयात्” राजव॰।
“घृतंकांस्ये दशाहिकम्” इत्युक्तघृतस्याभक्ष्यता।
“तेजोवै[Page2799-b+ 38] घृतमिति” श्रुत्या वाक्यशेषे घृतप्रशसनात्
“अक्ताःशर्करा उपदधाति” इत्यादौ घृतेनैवाञ्जनम् न तैलेनेतिमीमांसायां स्थितम्। घृतघटितौषधस्य षण्मासपर्य्यन्तंबीर्य्यवत्त्वं वैद्यके उक्तम्। पक्ववृतादि नानाविधंचक्रदत्तादौ उक्तं विस्तरभयान्नोक्तम्।
“घृतं घृत-पावानः पिबत वसां वसापावानः” यजु॰
६ ।
१९ । घृ--दोप्तौकर्त्तरि--क्त।
२ दीप्ते
३ सेचके च त्रि॰ शब्दर॰। अस्यघृतादित्वात् अन्तोदात्तता।
४ जले न॰ शब्दार्थचि॰।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
घृत¦ mfn. (-तः-ता-तं)
1. Sprinkled.
2. Illumined. n. (-तं)
1. Ghee, clarified butter, or butter which has been boiled gently, and allowed to cool: it is then used for culinary and religious purpose and is highly esteemed by the Hindus.
2. Water. f. (-ता) The name of a tree: see घृतमण्डा। E. घृ to sprinkle Unadi affix क्त।
Apte[सम्पाद्यताम्]
घृत [ghṛta], a. [घृ-क्त]
Sprinkled.
Illumined.
तम् Ghee, clarified butter; (सर्पिर्विलीनमाज्यं स्याद् घनीभूतं घृतं भवेत् Sāy.).
Butter.
Water.
Spirit, energy (तेजस्); मधुच्युतो घृतपृक्ता विशोकास्ते नान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति Mb.1.92.15. -Comp. -अक्त a. annointed with ghee. विधवायां नियुक्तस्तु घृताक्तो वाग्यतो निशि । एकमुत्पादयेत्पुत्रं... ॥ Ms.9.6. -अन्नः, -अर्चिस् m. blazing fire; शुचिश्रवा हृषीकेशो घृतार्चिर्हंस उच्यते Mb.12.43.7. -अवनिः the spot on the sacrificial post which is smeared with ghee.-आहवनः fire. -आहुतिः f. an oblation of ghee.
आह्वः the Sarala tree.
turpentine. -उदः 'ocean of ghee' one of the seven oceans. -ओदनः boiled rice mixed with ghee. -कुमारिका, -कुमारी Aloe Indica (Mar. कोरफड); Bhāvapr.5.3.282. -कुल्या a stream of ghee.
केशः fire.
one whose locks are unctuous; ऊर्जो नपातं घृतकेशमीमहे Rv.8.6.2. -गन्धः a horse having the smell of ghee; घृतगन्धो भवेद्वैश्यो ... । Śālihotra Appendix II,17. -दीधितिः fire. -धारा a continuous stream of ghee. -धेनुः ghee in the shape of milch-cow. -निर्णिज् a. shining. (-m.) fire. -पदी an epithet of the goddess Ilā; (whose foot drops with ghee); इळा देवी घृतपदी जुषन्त Rv.1.7.8. -पशुः a sacrificial victim represented by ghee; कुर्याद् घृतपशुं संगे Ms.5.37. -पूरः, -वरः a kind of sweetmeat; also ˚पूर्वकः, -पृच् a. accompanied with ghee; घृतेन द्यावापृथिवी अभीवृते घृतश्रिया घृतपृचा घृतावृधा Rv.6.7.4. -पृष्ठ a. having a shining body.-प्रतीकः, -प्रय m., -प्रसत्त fire; घृतप्रतीको घृतपृष्ठो अग्ने Av. 2.13.1; घृतप्रया सधमादे मधूनाम् Rv.3.43.3; घृतप्रसत्तो असुरः सुशेवः 5.15.1. -प्राशः, -प्राशनम् swallowing ghee; Ms.11.143;5.144. -प्लुत a. sprinkled with ghee; अग्नौकरिष्यन्नादाय पृच्छत्यन्नं घृतप्लुतम् Y.1.236; Bhāg.3.16.8.-मण्डः the scum of melted butter. -योनिः fire; तनूनपाद् घृतयोनिं विधन्तम् Rv.3.4.2. -लेखनी a ladle for ghee.-हेतुः butter.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
घृत mfn. sprinkled L.
घृत n. ( g. अर्धर्चा-दि)ghee i.e. clarified butter or butter which has been boiled gently and allowed to cool (it is used for culinary and religious purposes and is highly esteemed by the Hindus) , fat (as an emblem of fertility) , fluid grease , cream RV. VS. AV. etc.
घृत n. (= उदक)fertilizing rain (considered as the fat which drops from heaven) , water Naigh. i , 12 Nir. vii , 24
घृत m. N. of a son of धर्म(grandson of अनुand father of दुदुह) Hariv. 1840
घृत mfn. ( Pa1n2. 6-4 , 37 Ka1s3. )illumined L.
घृत See. 1. and2. घृ.
Purana index[सम्पाद्यताम्]
--a son of Dharma and father of Durdama. M. ४८-8; Vi. IV. १७. 4.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
GHṚTA : A King of the Aṅga dynasty. He was the son of Gharman and father of Viduṣa. (Agni Purāṇa, Chapter 277).
_______________________________
*8th word in left half of page 291 (+offset) in original book.


text:
परमाणु
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
परमाणुः, पुं, (परमः सर्व्वचरमकोऽणुः ।) पृथिव्यादिभूतचतुष्टयानां द्ब्यणुकानामवयवः । स च नित्यः निरवयवः ततः किमपिसूक्ष्मं नास्ति । यथा, -- “नित्यानित्या च सा द्वेधा नित्या स्यादणुलक्षणा । अनित्या तु तदत्या स्यात् सैवावयवयोगिनी ॥” पारिमाण्डल्यनामकतत्परिमाणन्तु न कस्यापि कारणम् । यथा, “पारिमाण्डल्यभिन्नानां कारणत्वमुदाहृतम् ॥” जलादिपरमाणुरूपस्य नित्यत्वम् । पार्थिवपर- माणुरूपस्यानित्यत्वम् । पार्थिवपरमाणुरूप- स्यानित्यत्वम् । यथा, भाषापरिच्छेदे ॥ “जलादिपरमाणौ तन्नित्यमन्यत् सहेतुकम् ।” तैरेव परमाणुभिराद्युपादानैर्द्व्यणुकत्रसरेण्वादि- क्रमेण स्थूलक्षितिजलतेजोमरुतः सृजति परमे- श्वरः । यथा आयोजनं परमाणुकर्म्म तथा च सर्गाद्यकालीनं द्ब्यणुकारम्भकपरमाणुकर्म्म यत्नजन्यं प्रयत्नवदात्मसंयोगजन्यं वा कर्म्मत्वात् अस्मदादिशरीरकर्म्मवत् इति कुसुमाञ्जलिः ॥ प्रलयेऽतिस्थूलस्थूलनाशानन्तरं परमाणुक्रिया- विभागपूर्ब्बसंयोगनाशादिक्रमेण द्व्यणुकनाशा- त्तिष्ठन्ति परमाणव एवेति । यथा, -- “दोधूयमानास्तिष्ठन्ति प्रलये परमाणवः ।” इति प्राचीनकारिका ॥ तस्य महत्त्वाभावादतीन्द्रियत्वम् । यथा । महत्त्वं षड्विधे हेतुरिति भाषापरिच्छेदः ॥ * ॥ कालविशेषः । यथा, श्रीभागवते ३ । ११ । ४-५ ॥ “स कालः परमाणुर्वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम् । सतो विशेषभुग् यस्तु कालः स परमो महान् ॥ अणुर्द्वौ परमाणू स्यात्त्रसरेणुस्त्रयः स्मृतः । जालार्करश्म्यवगतः खमेवानुपतन्नगात् ॥” अस्यार्थः । एतदेव प्रपञ्चयति स इत्यादिना । सतः प्रपञ्चस्य परमाणुतां परमाण्ववस्थां यो भुङ्क्ते स कालः परमाणुः तस्यैवाविशेषं साकल्यं यो भुङ्क्ते स परममहान् । अयमर्थः ग्रहर्क्षताराचक्रस्थ इत्यादिना यत् सूर्य्यपर्य्यटनं वक्ष्यति तत्र सूर्य्यो यावता परमाणुदेशमति- क्रामति तावान् कालः परमाणुः । यावता च द्वादशराश्यात्मकं सर्व्वं भुवनकोषमतिक्रामति स परममहान् संवत्सरात्मकः तस्यैवावृत्त्या युगमन्वन्तरादिक्रमेण द्विपरार्द्धान्तत्वमिति । तथा च पञ्चमे सूर्य्यगत्यैव कालादिविभागं वक्ष्यति । ५ । इदानीं द्व्यणुकादिलक्षणपूर्व्वकं मध्यमकालावस्थां कथयति द्वौ परमाणू अणुः स्यात् त्रयोऽणव- स्त्रसरेणुः स तु प्रत्यक्ष इत्याह जालार्केति गवाक्षप्रविष्टेष्वर्करश्मिष्ववगतः कोऽसौ योऽति- लघुत्वेन खमेवानुपतन् अगात् गतः । न गामिति पाठे खमेवानुपतन्नवगतः न तु गां पृथ्वीम् । इति श्रीधरस्वामी ॥
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
परमाणु¦ पु॰{??}र्म॰। सर्वापकृष्टे परिमाणयुक्ते वैशेषिकमत-प्रसिद्धे क्षित्यप्तेजोमरुतां
१ सूक्ष्मांशभेदे तस्य च नि-त्यत्वं तैरङ्गीकृतम् तन्नाशकाभावात्। ततो महाभूता-रम्भप्रकारस्तु उत्पत्तिशब्दे
११
१५ पृ॰ कणादभाष्यन्याय-कन्दल्योरुक्तो दर्शितः।
“दोधूयमानास्तिष्ठन्ति प्रलयेपवमाणवः” इत्युक्तिस्तु सर्जनोन्मुखवायुपरमाणुविषया उत्पत्तिशब्ददर्शिते कणादभाष्यवाक्ये वायवीयपर-माणूनां प्रथमं क्रियोत्पत्त्यैव दोधूयमानत्वोक्तेः अ-न्येषां च तत्प्रेरणेनैव ततः परं क्रियोत्पत्तेः सम्भवात्। अन्यथा वायवीयपरमाणौ दोधूयमानत्वविशेषणासम्भवइति विवेच्यम्।
२ परमाण्ववच्छिन्ने कालभेदे
“स कालःपरमाणुर्वै यो भुङ्क्ते षरमाणुताम्। सतो विशेष-भुग्यस्तु कालः स परमो महान्” भाग॰
३ ।
११ ।
५
“सतः प्रपञ्चस्य परमाणुतां परमाण्ववस्थां यो भुङ्क्तेस कालः परमाणुः तस्यैव विशेषं साकल्यं यो भुङ्क्तेस परमोमहान्। अयमर्थः
“ग्रहर्क्षताराचक्रस्थ” इत्यादिना यत् सूर्य्यपर्य्यटनं वक्ष्यति तत्र सूर्य्यो या-वता परमाणुदेशमतिक्रामति तावान् कालः परमाणुः। यावता च द्वादशराश्यात्मकं सर्वं भुवनकोषमतिक्रामतिस परमो महान् संवत्सरात्मकः तस्यैवावृत्त्या युग-मन्वन्तरादिक्रमेण द्विपरार्द्धान्तत्वमिति” श्रीधरस्वामी।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
परमाणु¦ m. (-णुः)
1. An atom, the invisible base of all aggregate bodies; thirty of them are supposed to form a mote in a sunbeam; the lowest measure of weight; in Logic, six of them form the first perceptible object.
2. A measure of time, the sun's passage past an atom of matter. E. परम first, and अणु an atom.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
परमाणु/ परमा m. an infinitesimal particle or atom (30 are said to form a mote in a sun-beam) Ya1jn5. Yogas. MBh. etc. (See. भृत्य-प्)
परमाणु/ परमा m. the passing of a sun-beam past an atom of matter Pur.
परमाणु/ परमा n. 1/8 of a मात्राVPra1t.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
PARAMĀṆU : See under Trasareṇu.
_______________________________
*5th word in right half of page 567 (+offset) in original book.


text:
होगेनकल् जलपातः
होगेनकल् जलपातः मेलगिरिपर्वतप्रदेशे अस्ति । अत्र कावेरीनदी कर्णाटकतः तमिळ्नाडुराज्यं प्रविशति, घट्टप्रदेशतः समतलप्रदेशं गच्छति । शिलासु पतत् जलं धूमः इव जलकणान् निस्सरति । सर्वत्र धूमावृतं वातावरणम् इव भवति । अतः एव होगेनकल् (प्रादेशिकभाषया होगे नाम धूमः इति अर्थः) इति नाम आगतम् अस्ति । जलपातस्य दर्शनाय आदौ दोलासेतुद्वारा गन्तव्यम् । अनन्तरं नैकायानेन । ततः शिलामार्गद्वारा गन्तव्यम् । ७० पादपरिमितात् प्रदेशात् जलं पतति । उपरिष्ठात् वीक्षणार्थं वीक्षणगोपुराणि सन्ति । अत्र तैलाभ्यञ्जनव्यवस्था अस्ति । प्रशिक्षिताः अङ्गमर्दनकुशलाः जनाः अत्र सन्ति । समीपे मकराणां केन्द्रमस्ति । एतत् स्थलम् अतीव अपायकरम् अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
चेन्नैतः प्रस्थाय( कोवै एक्स्प्रेस् ) मोरप्पूरनिस्थाने अवतरणीयम् । ततः धर्मपुरी मार्गेण (२७ कि.मी ) होगेनकल् स्थानं प्राप्तुं शक्यते । बेङ्गळूरुतः होसूरु –धर्मपुरी पर्यन्तम् वाहनमार्गेण १४० कि.मी गत्वा जलपातः दृष्टुं शक्यः । चामराजनगरतः मलेमहदेश्वरबेट्टद्वारापि जलपातस्थलं गन्तुं शक्यते । मैसूरुतः १८० कि.मी । उत्तमकालः अक्टोबरमासतः जूनमासपर्यन्तम् ।


text:
सर्प
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
सर्पः, पुं, (सृप्यते इति । सृप + घञ् ।) नाग- केशरः । इति रत्नमाला ॥ (सृप + भावे घञ् ।) गमनम् । इति सृपधात्वर्थदर्शनात् । (सर्पति इतस्ततो गच्छतीति । सृप + अच् ।) श्मश्रु- धारी म्लेच्छजातिविशेषः । पुरा अयं क्षत्त्रिय आसीत् । सगरराजेन अस्य वेदयागादौ अन- धिकारित्वं कृत्वा वेशान्यत्वं धर्म्मनाशञ्च चकार । यथा, महाभारते हरिवंशे २४ अध्याये । “सगरः स्वां प्रतिज्ञान्तु गुरोर्व्वाक्यं निशम्य च । धर्म्मं जघान तेषां वै वेशान्यत्वं चकार ह ॥ अर्द्धं शकानां शिरसो मुण्डयित्वा व्यसर्जयत् । यवनानां शिरः सर्व्वं काम्बोजानां तथैव च ॥ पारदान् मुक्तकेशांस्तु पह्नवान् श्मश्रुधारिणः । निःस्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना ॥ शका यवनकाम्बोजाः पारदाः पह्नवास्तथा । कोलिसर्पा माहिषका दार्व्वाश्चोलाः सकेरलाः ॥ सर्व्वे ते क्षत्त्रियास्तात धर्म्मस्तेषां निराकृतः । वशिष्ठवचनाद्राजन् सगरेण महात्मना ॥” हिंस्रजन्तुविशेषः । साप इति भाषा । तत्- पर्य्यायः । पृदाकुः २ भुजगः ३ भुजङ्गः ४ अहिः ५ भुजङ्गमः ६ आशीविषः ७ विषधरः ८ चक्री ९ व्यालः १० सरीसृपः ११ कुण्डली १२ गूढपात् १३ चक्षुःश्रवाः १४ काकोदरः १५ फणी १६ दर्व्वीकरः १७ दीर्घपृष्ठः १८ दन्द- शूकः १९ विलेशयः २० उरगः २१ पन्नगः २२ भोगी २३ जिह्मगः २४ पवनाशनः २५ । इत्य- मरः । १ । ८ । ३ ॥ विलशयः २६ कुम्भीनसः २७ द्विरसनः २८ भेकभुक् २९ श्वसनोत्सुकः ३० फणाधरः ३१ फणधरः ३२ फणावान् ३३ फणवान् ३४ फणाकरः ३५ फणकरः ३६ सम- कोलः ३७ व्याडः ३८ दंष्ट्री ३९ विषास्यः ४० गोकर्णः ४१ उरङ्गमः ४२ गूढपादः ४३ विल- वासी ४४ दर्व्विभृत् ४५ हरिः ४६ । इति शब्द- रत्नावली ॥ प्रचलाकी ४७ द्बिजिह्वः ४८ जल- रुण्डः ४९ कञ्चुकी ५० चिकुरः ५१ भुजः ५२ । इति जटाधरः ॥ अस्योत्पत्तिव्युत्पत्ती यथा, “अप्रियेणास्य तान् दृष्ट्वा केशाः शीर्य्यन्त वेधसः । हीनाः स्वशिरसो भूयः समरोहन् ततः शिरः । सर्पणात्तेऽभवन् सर्पा हीनत्वादहयः स्मृताः ॥” इति वह्निपुराणे सर्गकथननामाध्यायः ॥ * ॥ सर्पाणामुत्सवतिथिर्यथा, -- सुमन्तुरुवाच । “पञ्चमी दयिता राजन् नागानां नन्दिवर्द्धिनी । पञ्चम्यां किल नागानां भवतीत्युत्सवो महान् ॥ वासुकिस्तक्षकश्चैव कालीयो मणिभद्रकः । ऐरावतो धृतराष्ट्रः कर्क्कोटकधनञ्जयौ ॥ एते प्रयच्छन्त्यभयं प्राणिनां प्राणजीविनाम् । पञ्चम्यां स्नापयन्तीह नागान् क्षीरेण ये नराः ॥ तेषां कुले प्रयच्छन्ति अभयं प्राणदक्षिणम् । शप्ता नागा यदा मात्रा दह्यमाना दिवानिशम् । संददात्येव संयुक्तो भूतेजोव्यत्ययात् स्थितः ॥ भूवायुव्यत्ययान्मन्त्रो विषं संक्रामयत्यसौ । अन्तस्थो निजवेश्मस्थो बीजाग्नीन्दुजलाम्बुभिः ॥ एतत् कर्म्म नयेन्मन्त्री गरुडाकृतिविग्रहः । तार्क्ष्यवारणगेहस्थस्तर्जनान्नाशयेद्विषम् ॥ जानुदण्डीन्दुमुदितं स्वधाश्रीबीजलाञ्छितम् । स्नानपानात् सर्व्वविषजरारोगापमृत्युजित् ॥ पक्षि पक्षि महापक्षि महापक्षि विवि स्वाहा । पक्षि पक्षि महापक्षि महापक्षि क्षीक्षी स्वाहा ॥ द्वावेतौ पक्षिराड्मन्त्रौ विषघ्नावभिमन्त्रणात् । पक्षिराजाय विद्महे पक्षिदेवाय धीमहि तन्नो गरुडः प्रचोदयात् ॥ वह्निस्थौ पार्श्वतत्पूर्व्वौ दन्तश्रीकौ च दन्तिनौ । सकलो लाङ्गली चेति नीलकण्ठाद्यमीरितः ॥ वक्षःकण्ठशिखाश्वेतं न्यसेत् स्तम्भे सुसंस्कृतौ । हर हर हृदयाय नमः कपर्द्दिने च शिरसे नील- कण्ठाय वै शिखाम् ॥ कालकूटविषभक्षणाय स्वाहार्थर्व्व वर्म्म च । कण्ठिनेत्रं कृत्तिवासं नेत्रैः प्रत्येकशस्त्रिभिः । पूर्व्वाद्यैराननैर्युक्तं श्वेतपीतारुणासितैः ॥ अभयं वरदञ्चापं वासुकिञ्च दधद्भजः । यज्ञोपवीतपार्श्वन्तु गौरी रुद्रोऽस्य देवता ॥ पादजानुगुहानाभिहृत्कण्ठाननमूर्द्धसु । मन्त्रार्णान्न्यस्य करयोरङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीषु च ॥ तर्ज्जन्यादितदन्तासु सर्व्वमङ्गुष्ठयोर्न्यसेत् । ध्यात्वैवं संहरेत् क्षिप्रं बद्धया मूलमुद्रया ॥ कनिष्ठा ज्येष्ठया बद्ध्वा तिस्रोऽन्याः प्रसृतिर्जवः । विषनाशो वामहस्तमन्यस्मिन् दक्षिणं करम् ॥ नमो भगवते नीलकण्ठाय चिः । अमलकण्ठाय चिः सर्व्वज्ञकण्ठाय चिः क्षिप ओम् स्वाहा ॥ नमो नीलकण्ठाय नैकसर्व्वविषापहाय । नमस्ते रुद्रमन्यव इति सम्मार्ज्जनाद्विषं विनश्यति ॥ न सन्देहः कर्णजाप्या उपनेत्रा विधानतः । यजेद्रुद्रविधानेन नीलग्रीवं महेश्वरम् । विषव्याधिविनाशः स्यात् कृत्वा रुद्र विधानतः ॥” इत्याग्नेये महापुराणे दष्टचिकित्सा नाम २९५ अध्यायः ॥ * ॥ * ॥ यात्राकाले तस्य शुभा- शुभसूचकत्वं यथा, -- “गोनासदर्व्वीकरराजिलाद्या जात्यैव सर्व्वे भयदा भुजङ्गाः । विलोक्य सर्पं यदि निर्व्विकल्प्या निवृत्तविप्रस्य शुभं विचिन्त्यम् ॥ पाषाणसंस्तम्भितकण्टकेषु दत्त्वा पदं यान्ति विनण्टविघ्नाः । सर्पेच्छया पञ्चनखाभिधेयः प्रयाणकाले स तु वामभागे । दृष्टः शुभैः सिद्धिकृदुन्नताग्र- स्तिष्ठेत् पथार्द्ध यदि राज्यलाभः ॥” इति सर्पः । इति वसन्तराजशाकुने १५ वर्गः ॥
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
सर्प पुं।
सर्पः
समानार्थक:सर्प,पृदाकु,भुजग,भुजङ्ग,अहि,भुजङ्गम,आशीविष,विषधर,चक्रिन्,व्याल,सरीसृप,कुण्डलिन्,गूढपाद्,चक्षुःश्रवस्,काकोदर,फणिन्,दर्वीकर,दीर्घपृष्ठ,दन्दशूक,बिलेशय,उरग,पन्नग,भोगी,जिह्मग,पवनाशन,लेलिहान,द्विरसन,गोकर्ण,कञ्चुकिन्,कुम्भीनस,फणधर,हरि,भोगधर,भोग,व्याड,द्विजिह्व,व्याल
1।8।6।2।1
मालुधानो मातुलाहिर्निर्मुक्तो मुक्तकञ्चुकः। सर्पः पृदाकुर्भुजगो भुजङ्गोऽहिर्भुजङ्गमः॥
अवयव : सर्पशरीरम्,विषपूर्णाहिदंष्ट्रा,सर्पविष-अस्थ्यादिः
वृत्तिवान् : सर्पग्राहिः
: सर्पविशेषः, अजगरसर्पविशेषः, जलव्यालसर्पविशेषः, निर्विषः_द्विमुखसर्पः, चित्रसर्पः, मुक्तत्वचः_सर्पः
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, मनुष्येतरः, जन्तुः, सरीसृपः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
सर्प¦ पु॰ सृप--अच्।
१ नागकेशरे उणा॰।
२ भुजङ्गमे पुंस्त्री॰अमरः स्त्रियां ङीष्।
३ सर्पदैवते अश्लेषानक्षत्रे ज्यो॰ त॰
“सर्पणादऽभवन् सर्पा हीनत्वादहयः स्मृताः” वह्निपु॰तन्नामनिरुक्तिः। भावे घञ्।
४ गमने सुश्रुतोक्तं तद्-भेदादिकम् अहिशब्दे
५८
१ पृ॰ दृश्यम्। तद्दंशने तस्यदंष्ट्र भेदेन विषादिकं च भविष्यपु॰ उक्तं यथा
“दष्ट्रा शुक्ला च कृष्णा च रक्ता पीता च दक्षिणा। समासेन तु वक्ष्यामि यथा वै वर्णतः स्मृताः। शुक्ला तुब्राह्मणी ज्ञेया रक्ता तु क्षत्रिया स्मृता। वैश्या तुपीतिका ज्ञेया कृष्णा शूद्रा तु कथ्यते। अतापरं प्रव-क्ष्यामि दंष्ट्राणां विषलक्षणम्। दंष्ट्रायान्तु विषं नास्तिनित्यमेव भुजङ्गमे। दक्षिणं नेत्रमासाद्य विषं सर्पस्यतिष्ठति। संक्रुद्धस्यैव सर्पस्य विषं गच्छति मस्तके। मस्तकाद्धमनीं याति ततो नाडीषु तिष्ठति। नाडीभ्योगच्छते दंष्ट्रे विषं तत्र प्रवर्त्तते। तत्सर्वं कथयिष्यामियथावदनुपूर्वशः। अष्टमिः कारणैः सर्पो दशते नात्रसंशयः। आक्रान्तो दशते पूर्वं द्वितीयं पूर्ववैरिणम्। तृतीयं दशते भीतश्चतुर्थं मददर्पितः। पञ्चमन्तु क्षुधा-विष्टः षष्ठञ्चेह विषोल्वणः। सप्तमं पुत्ररक्षार्थम् अष्टमंकालचोदितम्। यस्तु सर्पो दशित्वा तु उदरं परिवर्त्त-येत्। बलभुग्नाकृतिर्दंष्ट्रा आक्रान्तं तं विनिर्दिशेत्। यस्य सर्पेण दष्टस्य गम्भीरं दृश्यते व्रणम्। वैरदष्टंविजानीयात् कश्यपस्य वचो यया। एकदंष्ट्रा पदे यस्यअव्यक्तं न च कोपितम्। भीतदष्टं विजानीयात् यथो-वाच प्रजापतिः। यस्य सर्पेण दष्टस्व रेखा दण्डस्य जा-यते। मददष्टं विजानीयात् कश्यप्रस्य वचो यथा। [Page5251-b+ 38] द्वे च दंष्ट्रापदे यस्य दृश्येते च महाक्षतम्। क्षुघाविष्टंवि जानीयात् यथोवाच प्रजापतिः। द्वे दष्ट्रे यस्यदृश्येते क्वचिद्रुधिरसंकुले। विषोल्वणं विजानीयाद्वंशंतं नात्र संशयः। द्यपत्यरक्षणार्थायं जानीयान्नात्रसंशयः। यत्तु काकपदाकारं त्रिभिर्दन्तैर्विछिद्रितम्। महानाग इति प्रोक्तः कालदष्टं विनिर्दिशेत्। द्विविधंदष्टजातेस्तु लक्षणं समुदाहृतम्। दष्ट दष्ट्वा तु पीतञ्चदष्ट्वोद्धृतं तथैव च। यस्तु सर्पो दशित्वा तु पिबते तुविचक्षणः। दष्ट्वा तु पीतं विज्ञेयं कश्यपस्य वचो यथा। विषभागो तु सर्पस्य त्रिभागस्तत्र संक्रमेत्। उदरं दर्श-येद् यस्तु उद्धृत तं विनिर्दिशेत्। छर्दितं विषपेगेननिर्विषः पन्नगो भवेत्। अमाध्यश्चापि विज्ञेयश्चतुर्दंष्ट्राभिपीडितः। पीवाभङ्गो भवेत् किञ्चित् सदष्टो विषयो-गतः। आर्द्राऽश्लेषामघायाम्यकृत्तिकासु विशेषतः। विशाखासु त्रिपूर्वासु मूलास्वातिशतात्मके। सर्पदष्टान जीवन्ति विषं पीतञ्च यैस्तथा। शून्यागारे श्मशानेच शुष्कवृक्षे तथैव च। न जीवन्ति नरा दष्टा नक्षत्रेतिथिसंयुते। हतो दंशस्ततः शुद्वोव्यन्तरः परिकीर्त्तितः” भविष्यपु॰
“अतःपरं प्रवक्ष्यामि कालदष्टस्य लक्षणम्।
“जिह्वाभङ्गो हृदिशूलं चक्षुर्भ्याञ्च न पश्यति। दशञ्चदग्धसङ्काशं पक्वजम्बूफलोपमम्। वैवर्ण्यं चैव टलानांश्यामो भवति वर्णतः। सर्वेष्वङ्गेषु शैथिल्यं पुरीषस्य चभेदनम्। भग्नस्कन्धकटिग्रीव ऊर्द्ध्वदृष्टिरयोमुखः। दह्यते वेपते चैव स्वपते च मुहुर्मुहुः। शस्त्रेण छिद्य-सानस्य रुधिरं न प्रवर्चते। दण्डेन ताड्यमानस्य दण्ड-राजी न जायते। दंशे काकपदे सुनीलमसकृज्जम्बू-फलाभं घनम् घच्छूनं रुधिराङ्गसेकबहुलं कृच्छ्रान्नि-रोधो भवेत्। हिक्काश्वासगलग्रहस सुमहान् यादुस्त्वचा दृश्यते संस्थानं प्रवदन्ति शास्त्रनिपुणास्तं काल-दष्टं पिदुः। दंशे य{??}थ शोथः प्रचलितवडितं मण्डलंवा सुनीलं प्रस्वेदो णात्रमेदः स्रयांत च रुधरं सानु-नासञ्च जल्पेत। दलोष्ठाभ्यां वियोसो म्रसति च हृदयंसन्निरोधश्च तीज्ञो दिव्यानामेव दशरथलविपुलमयो किद्धितं कालदष्टम। दलैर्दन्तान् स्पृशति बहुलो दृष्टि-रायासखिन्ना स्थूलो दंष्ट्रः स्रवति रुधिरं केकरंचक्षुरेकम्। प्रत्वादिष्टः श्वसिति सततं सानुनासञ्च भाषेत्यद् यद् ब्रूते सकलनदितं कालदष्टं तमायुः। वेपतेवेदनातस्तु रक्तनेत्रश्व जायते।{??}प्तीयाभङ्गश्च लालाभि[Page5252-a+ 38] कालदष्टं विनिर्दिशेत्। दर्पणे सलिले वापि आत्म-च्छायां न पश्यति। मन्दरश्मि तथा दीपं तेजोहीनंदिवाकरम्। वेपते वेदनातस्तु रक्तनेत्रश्च जायते। सयाति निधनं जन्तुः कालदष्ट विनिर्दिशेत्। अष्टम्याञ्चनवम्याञ्च कृष्णपक्षे चतुर्दशीम्। नागपञ्चमीदष्टानां जी-वितस्य च संशयः। आर्द्राऽश्लेषामथायाम्यकृत्तिकासुविशेषतः। विशाखासु त्रिपूर्वासु मूलास्वातिशता-त्मके। सर्पदष्टा न जीवन्ति विषं पीतञ्च यैस्तथा। शून्यागारे श्मशाने च शुष्कवृक्षे तथैव च। न जीवन्तिनरादष्टा नक्षत्रे तिथिसंयुते। अष्टोत्तर मर्मशतं प्राणिनांसमुदाहृतम्। तेषां मध्ये तु मर्माणि दश द्वे चापिकीर्त्तिते। शङ्खे नेत्रे भ्रुवोर्मध्ये वस्तिभ्यां वृषणान्तरे। कक्षे स्कन्धे हृदिमध्ये तालुके चिवुके गुदे। एषुद्वादशकर्मसु दष्टः शस्त्रेण वा हतः। न जीवन्तिनरा लोके कालदष्टान् विनिर्दिशेत्”। दूतो वादण्डहस्तो भवति च युगलं पाशहस्तस्तथा वा रक्तंवस्त्रञ्च कृष्णम् ह्यथ शिरसि गतम् चैकवस्त्रश्च दूतः। तैलाभ्यक्तश्च तद्वत् त्वरितगतियुतो युक्तकेशश्च याति, यःकुर्य्यात् घोरशब्दं करचरणयुगैः प्राप्तकालस्य दूतः। नागोदयं प्रवक्ष्यामि ईशानेन तु भाषितम्। ब्रह्मणातु पुरा सृष्टा ग्रहा नागास्त्वनेकशः। अनन्त भास्करविद्यात् सोम विद्यात्तु वासुकिम्। तक्षकं भूमिपुत्रन्तुकर्कोटञ्च बुधं विदुः। पद्म वृहस्पतिं विद्यान्महा-पद्मञ्च भार्गवम्। कुलिकः शङ्खपालश्च द्वावेतौ तु शनै-श्चरः। पूर्वपादः शङ्खपालो द्वितीयः कुलिकोऽस्य च। नेत्रभागे यमौ दिष्टौ दिनरात्री तथैव च। शुक्रसोमौच सध्याह्ने उदये तु क्षमासुतम्। प्राणः प्राग{??} भागेदिवासन्धाविहोच्यते। ग्रहाश्च भुञ्जते॰ राजन्! पथिमृत्यु व्रजत्यधः। अधो गत्वा भवेत् सर्पो निर्विषोनात्र संशयः” भविष्यपु॰
“मास्याषादे तथा ज्यैष्ठे प्रमा-द्यस्ति भुजङ्गमाः। ततो नागो नागिनी च मैथुनंसंप्रपद्यो। चतुरो वार्षिकान् मासान् नागी गर्भमधा-रयत्। ततः कार्त्तिकमासे तु अण्डकानि प्रसूयते। अण्डकानान्तु विज्ञेयं द्वे शते द्वे च विंशती। तान्येवभक्षयेत् सा तु भागैकं घृणया त्यजेत्। सुवर्णार्कवर्ण-निभात् पुमात् संजायतेऽण्डकात। तानेव खदतेसपी अहोरात्राणि विशतिम्। अर्कोदकसुवर्णाभात्दीर्घराजीवसन्निमात्। तस्मादुत्पाद्यते स्त्री वै अण्डाद्[Page5252-b+ 38] व्राह्मणसत्तम!। शिरीषपुष्पवर्णाभादण्डकात्स्यान्नपुसकम्। ततो भिनत्ति चाण्डानि षणमासेन तु गौ-तम!। ततस्ते प्रीतिसम्बन्धात् स्नेहं वध्नन्ति बालकाः। ततोऽसौ सप्तरात्रेण कृष्णो भवति यत्नतः। आयुःप्रमाणंसर्पाणां शतं विंशोत्तर स्मृतम्। मृत्युश्चाष्टविधो ज्ञेयःशृणुष्यात्र यथाक्रमम्। मयूरात् मानुषाद्वापि चकोराङ्गो-खुरात्तथा। विडालान्नकुलाच्चैव वराहाद्वृश्चिकात्तथा। एतभ्यो यदि मुच्येत जीवेद्वि शोत्तरं शतम्। सप्ताहे तु ततःपूर्णे दंष्ट्राणान्तु विरोहणम्। विषस्यागमनं तत्र विक्ष-पश्च पुनः पुनः। एव ज्ञात्वा तु तत्त्वेन विषकर्म समा-रभेत्। एकविंशतिरात्रेण विषं दंष्टासु जायते। नागीपार्श्वसमावर्त्ती बालसर्पस्तु उच्यते। पञ्चविंशतिरात्रस्तुसद्यः प्राणहरो भवेत्। षण्मासाज्जातमात्रस्तु कञ्चुकंवै प्रमुञ्चति। पादानाञ्चापि विज्ञेया द्वे शते द्वे चविंशती। गोलोमसदृशाः पादाः प्रविशन्ति क्रमन्ति च। सन्धीनां चास्य विज्ञेयं द्वे शते विंशती तथा। पांशुल्यश्चापि विज्ञेया द्वे शते विंशतिस्तथा। अकालजाता येसर्पा निर्विषास्ते प्रकीर्त्तिताः। पञ्चसप्ततिवर्षाणि आ-युस्तेषां प्रकीर्त्तितम्। रक्तपीतशुक्लदन्ता आनीला म-न्दवेगिनः। एते अल्पायुषो ज्ञेया अल्पाहाराश्च भी-रवः। एकञ्चास्य भवेद्वक्त्रं द्वे जिह्वे च प्रकीर्त्तिते। दंष्ट्राश्चतस्रो विज्ञेया प्रजापतिवचो यथा। प्रथमा ब्रह्म-दैवत्या द्वितीया विष्णुदैवता। तृतीया रुद्रदैवत्याचतुर्थी यमदैवता। हीना प्रमाणतः सा तु वामनेत्रंसमाश्रिता। नास्यां मन्त्राः प्रयोक्तव्या नौषधं नैव भे-षजम्। वैद्यः पराङ्मुखो याति मृत्यु स्तस्या विलेखनात्। चिकित्सा न बुधैः कार्य्या तदन्तं तस्य जीवितम्। मकरीं मासिकीं विद्यात् करालीञ्च द्विमासिकीम्। काल-रात्री भवेत् त्रीणि चतुरो यमदूतिका। मकरीं शस्त्रकंविद्यात् कराली काकपादिका। ढककाकृतिः काल-रात्री याम्या कूपाकृतिः स्मृता। मकरी वातुला ज्ञेयाकराली पैत्तिकी स्मृता। कफात्मिका कालरात्री यम-दूती त्रिदोषिका। शुक्ला तु मकरी ज्ञेया करालीरक्तसन्निभा। कालरात्री भवेत् पीता कृष्णा च यम-दूतिका” भविष्यपु॰। कश्यप उवाच
“सविषा दंष्ट्रयो-र्मध्ये यमदूती तु चेद्भवेत्। न चिकित्सा बुधैः कार्य्यातं गतासुं विनिर्दिशेत्। प्रहरार्द्धं दिवारात्रौ एकैकंभुञ्जते त्वहिः। एकस्य च समानञ्च द्विताय षोडशं[Page5253-a+ 38] तथा। नागोदये य उद्दष्टो हतो विद्धो विदारितः। काल-दष्टं विजानीयात् कश्यपस्य वचो यथा। यन्मात्रः पतते-बिन्दुर्वालाग्रसलिलोद्धृतः। तन्मात्रं स्रवते दंष्ट्राविषंसर्पस्य दारुणम्। ज्वालाशते तु संपूर्णे देहे संक्रमतेविषम्। यावत् संक्रामयेदबाहुं कुञ्चितं वा प्रसारयेत्। अनेन क्षणमात्रेण विषं गच्छति मस्तके। एधते विष-वेगस्तु शतशोऽथ सहस्रशः। वर्द्धते रक्तमासाद्य ततोवाते शिखी यथा। तैलबिन्दुर्जलं प्राप्य यथा वेगेन वर्द्धते। शिखण्डी आश्रयं प्राप्य मारुतेन समीरितः। ततस्ता-लाशतं प्राप्य त्वचास्थानं विचेष्टितम्। त्वचासु द्विगुणंविद्याच्छोणितेषु चतुर्गुणम्। पित्ते तु त्रिगुणं यातिष्मेष्मे वै षोडशं भवेत्। वायौ त्रिंशद्गुणञ्चैव मज्जेषष्टिगुणं तथा। प्राणे चैकार्णवीभूते सर्वस्रोतो निरो-धयेत्। स्नातसा रुध्यमानेन याति साध्यमसाध्यताम्। ततोऽसौ म्रियते जन्तुर्निश्वासाच्छ्वासवर्जिनः। निष्क्रान्तेतु ततो जीवे भूते पञ्चत्वमागते। तानि भूतानि गच्छन्तियस्य यस्य यथालयम्। पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाश-मेव च। इत्येषामेव संक्षातः शरीरमभिधीयते। पृथिवीपृथिवीं याति आपस्तीयेषु लीयते। तेजो गच्छति चा-दित्य मारुतो मारुतं व्रजेत्। आकाशञ्चैव आकाशेसह तेनैव गच्छति। स्वस्थानं ते प्रपद्यन्ते परस्परनि-योजिताः। न जीवेदागतः कश्चिदिह जन्मनि सुव्रव!। विषाथ न उपेक्षेत त्वरितं तु चिकित्सयेत्। एकमस्तिविषं लोके द्वितीयञ्चोपपद्यत। यथा चलविषञ्चैव स्था-वरन्तु तथैव च। प्रथमे विषयेगे तु रोमहर्षः प्रजायते। द्वितीये विषवेगे तु स्वेदो गात्रेषु जायते। तृतीये विष-येगे तु कम्पो गात्रेषु जायते। चतुर्थे विषवेगे तुश्रोत्रान्तरनिरोधकृत्। पञ्चमे विषवगे तु हिक्का गात्रेषुजायते। षष्ठे तु विषवेगे तु ग्रीवाभङ्गस्तु जायते। सप्तमे विषवेगे तु प्राणभ्यो विप्रमुच्यते सप्तधातुवहाह्येते वैनतेयेन भाषिताः। त्वचास्थाने विषप्राप्ते तस्यरूपाणि मे शृणु। अङ्गानि तिमिरायन्ते यतन्ते चमुहुर्मुहुः। एतानि यस्य चिह्नानि तस्य त्वचगतं वि-षम्। तस्यागदे प्रवक्ष्यामि येन सम्मद्यते सुखम्। अर्क-मूलसपामार्गं प्रियङ्गुं तगर तथा। एतदालोड्यदातव्यं ततः सम्पद्यते सुखम् ततस्तस्मिन् कृते विप्र! ननिवर्त्तेत चेद्विषम्। त्वचःस्थानं ततो भित्त्वा रक्तस्थानंप्रधावति। विषे च रक्तसप्राप्ते तस्य रूपाणि मे शृणु। [Page5253-b+ 38] दह्यते मुह्यते चैव शीतलं बहुमन्यते। एतानि यस्यरूपाणि तस्य रक्तं गत विषम्। तत्रागदं प्रवक्ष्यामियेन सम्पद्यते सुखम्। उशीरं चन्दनं कुष्ठमुत्पलंतगरं तथा। कहाकालस्य मूलानि सिन्धुवार-मृगस्य च। हिङ्गुञ्च मरिचञ्चैव पूर्वयेगे तु दापयेत्। वृहती वृश्चिकाली च इन्द्रवारुणिमूलकम्। सर्पगन्धाघृतं चैव द्वितीये परिकीर्त्तितम्। सिन्धुवारं तथा हिङ्गुतृतीये कारयेद्बुधः। नस्यं पानञ्च कूर्वीत अञ्जनंलेपनं तथा। एतेनैवोपचारेण ततः सम्पद्यते सुखम्। रक्तस्थानं ततो गत्वा पित्तस्यानं प्रधावति। पित्त-स्थानगते विप्र! विषे रूपाणि मे शृणु। उत्तिष्ठते नि-पतते दह्यते मुह्यते तथा। गात्रतः पीतता स्याद्वै दिशःपश्यति पीतिकाः। धवलाश्च भवेन्मूर्च्छा न चात्मानंविजानते। विषक्रियां तस्य कुर्य्यात् यथा सम्पद्यतेसुखम्। पिप्पलं मधुकं चैव मधुखण्डघृतं तथा। मधुसारमलाबूञ्च जातिशर्करबालुकाम्। इन्द्रवारुणिमूलञ्च गवां मूत्रेण पेषयेत्। नस्यं तस्य प्रयुञ्जीत पान-मालेपमञ्जनम्। एतेनैवोपचारेण ततः सम्प्रद्यते सुखम्। पित्तस्थानमतिक्रम्य श्लेष्मस्थानञ्च गच्छात। श्लेष्मस्थानेततः प्राप्ते तस्य रूपाणि मे शृणु। गात्राणि तस्यरुध्यन्ते निश्वासश्च न जायते। लाला च स्रवते तस्यकण्टो घुरघुरायते। एतानि यस्य रूपाणि श्लेष्मस्थान-गतं विषम्। तस्यागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यत सुखम्। त्रिकटुकं कोशातकी लोध्रञ्च म{??}सारकम्। एतेषां सप्त-भागानि गवां मूत्रेण पेषयेत्। नस्यं पानञ्च कुर्वीतअञ्जनं लेपनं तथा। एतेनैवोपचारेण ततः सम्पद्यतेसुखम्। श्लेष्मस्थान्मतिक्रम्य वायुस्थानञ्च गच्छति। तत्र रूपाणि वक्ष्यामि वायुस्थानगते विषे। आध्मायतेच जठरं यत्नवांश्च न पश्यति। ईदृशं कुरुते रूपं दृष्टि-भङ्गश्च जायते। एतानि यस्य रूपाणि तस्य वायुगतंविषम्। तस्यागद प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम्। शोणभूलं पियालञ्चा रक्ता च गजपिप्पली। हिङ्गुञ्चपिष्ट्वा गुडिकाञ्च कुर्य्याद्दद्याच्च तस्याञ्जनलेपादीन्। एषो-ऽगदः सर्वविषाणि हन्यात् स्वयम्भुवा देववरेण सृष्टः। अञ्जनञ्चैव नस्यञ्च क्षिप्रं दद्याद्विषान्विते। वायुस्थानंततो मुक्त्वा मज्जस्थानं प्रधावति। विषे मज्जगते विप्र!तस्य रूपाणि मे शृणु। दृष्टिश्च हीयते तस्य भृश-मङ्गानि मुञ्चति। एतानि यस्य रूपाणि तस्य मज्जगत[Page5254-a+ 38] विषम्। तस्यागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम्। वृत मधु शर्कराञ्च उशीरं चन्दनं तथा। एतदालाड्यदातव्यं प्रानं तस्य च सुव्रत!। ततः प्रणश्यते दुःखंततः सम्पद्यते सुखम्। अथ तस्मिन् कृते योगे विषंतस्य निवर्त्तते। मज्जस्थानं ततो गत्वा मर्मस्थान प्र-धावति। विषे च मर्मसंप्र प्ते शृणु रूपं यथा भवेत्। नि-श्चेष्टः पतते भूमौ कर्णाभ्यां वधिरो भवेत्। वारिणासिच्यमानस्य रामहर्षो न जायते। दण्डेन हन्यमानस्यदण्डराजी न जायते। शस्त्रेण छिद्यमानस्य रुधिरं नप्रवर्त्तते। केशेषु लुच्यमानेषु नैव क्त्र शंप्रवेदने। यस्यकर्णौ च पार्श्वौ च हनूप्रादौ च सन्धयः। शिथिलानिभवन्तीह स गतासुरिति श्रुतिः। एतानि यस्य{??}पाणिविपरीतानि गौतम!। मृतन्तु तं विजानीयात् कश्य-पस्व वचो यथा। वैद्यास्तस्य न पश्यन्ति ये पश्यन्तिकुशिक्षिताः। विचक्षणास्तु पश्यन्ति मन्त्रौषधिसम-न्विताः। तस्यागदं प्रवक्ष्यामि स्वयं रुद्रेण भाषितम्। मयूरपित्तं मार्ज्जारपित्तं नकुलपित्तकम्। मत्स्य-महिषपित्तञ्च धानालीमूलमेव च। कुङ्कुमं भार्गवंकष्ठं काश्मरी च त्वचं तथा। उद्पलस्य च किञ्जल्कंपद्मस्य कुमुदस्य च। एतानि समभागानि गामूत्रेण चपेषयेत्। एषोऽगदो यस्य हस्ते दष्टेन म्रियते न वै। कालाहिनापि दष्टोऽपि क्षिप्रं भवति निर्विषः। क्षिप्र-मेव प्रदातव्यं मृतसञ्जीवबौषधम्। अञ्जनञ्चिव नस्वञ्चक्षिप्रं दद्यात् विचणणः” भविष्यपु॰। कश्यप उवाच
“अतःपर प्रवक्ष्यामि नानानां रूपलक्षणम्। सर्पदष्टस्वच तथा सनामाद्द्विजपुङ्गव!। अथ सर्पेण दष्टस्यऊर्ध्वा वृष्टिः प्रजायते। सर्प्पादष्टस्य च तथा व्यधो-दृष्टिः प्रजायते। नपुंसकेन दष्टस्य अद्गमर्दः प्रजा-यते। रुपा दष्टख वा साम्या दृष्टिर्व्विजवरोत्तम!। कुमारेणापि दष्टस्य दक्षिणा एव जायते। गुर्विण्यावाथ दष्टस्य तथा स्वेदश्च जायते। रोसाञ्चःस्यात् हूति-कया वेपयुश्चापि जायते। पत्रनी प्रमवदात्नौ दिवासर्पो विवाघिकः। नपुंसकस्वु मख्यायां कश्यपेन तुभापितम्। चन्धकारे तु दष्टानामुदके गहने वने। सप्तस्य वै प्रमत्तख पदे सर्पो न दृश्यते। दष्ट{??}पाण्य-जानन् वै कयं वैद्यश्चिकित्सति चतुविंघास्तु सपोक्ताःपन्नगास्तु महात्मना। दर्वीकरा मण्डतिनो राजिलाव्यन्तरास्तथा। दर्वीकरा वातविपा मण्डलाः मैत्तिकाः[Page5254-b+ 38] स्मृताः। श्लेष्मला राजिला ज्ञेया व्यन्तराः सान्निपा-तिकाः। रक्तं परीक्षयेद्गाढं सर्पाणान्त पृथक् पृथक्। कृष्णं दपींकराणान्तु जायते वातमुल्वणम्। रक्तं घनञ्चबहुशः शोणितं मण्डलिक्षते। पिच्छिलं राजिले स्वल्पंतद्वद्व्यन्तरके तथा। ज्ञेयाः सर्पास्तु चत्वारः पञ्चमीनोपलायते। ब्रह्मणः क्षक्षित्रो वैश्यः शूद्रश्चैव चतु-र्थकः। ब्राह्मणे मधुरं दद्यात् तिक्तं दद्यात्तथोत्तरे। वैश्यं कर्षफलं दद्यात् शूद्रे त्रिफलमेव वा। व्राह्मणेनतु द्रष्टस्य दाहो गात्रेषु जायते। मर्च्छा च प्रबलास्याद्वैन ज्ञानमभिजायते। श्यामवर्णं मुखञ्च स्यान्मन्या-स्तम्भश्च जायते। तस्य कुर्य्यात् प्रतीकारं येन सम्पद्यतसुखम्। अश्वगन्धामपामार्गं सिन्धुवारं सुरालयम्। एतत् सर्पिः समायुक्तं पानं नस्यञ्च दापयेत्। एतेनै-वोपचारेण सुखी भवति मानवः। क्षत्रियेण तु दष्टस्यकम्पो गात्रेषु जायते। मूर्च्छा मोहस्तथा स्याद्वै नज्ञानमभिजायते। जायते वेदना तस्य ऊर्ध्वञ्चेवनिरीक्षते। तस्य कुर्य्यात् प्रतीकारं येन सम्पद्यते सुखम्। अर्कमूलमपानार्गं प्रियङ्गुमथ वारुणीम्। एतत् सर्पिः-समायुक्तं पानं तस्य प्रदापयेत्। एतेनैवोपचारेण मुखीभवति मानवः। वैश्येनापि हि दष्टस्य शृणु रूपाणियानि तु। श्लेष्ममकोपो लाला च नवोद्वहति वेदना। मूर्च्छा च प्रबला यस्य आत्मानं नाभिनन्दति। तस्यकुर्य्यात् प्रतीकारं येन सम्पद्यते सुखम्। अश्वगन्धां सगोमूत्रां गृहधूभं सगुग्गुलम्। शिरीषार्कपलाशञ्चश्वेतां च गिरिकर्णिकाम्। गोमूत्रेण समायुक्तं पानंनस्यञ्च दापयेत्। एष वैश्येन दष्टानामगदः परिकी-र्त्तिवः। शूद्रेणापि हि दष्टस्य शृणु तत्त्वेन गोतम!। कुप्यते वेपते चैव ज्वरः शीतञ्च जायते। अङ्गानि चुलु-चुलायन्ते शूद्रदष्टस्य लक्षणम्। तस्यागदं प्रवक्ष्यामियेन सम्पद्यते सुखम्। पद्मञ्च लोध्रकञ्चैव क्षौद्रं पद्मस्यकेसरम्। मधु मधूकसारञ्च श्वेता च गिरिकर्णिका। एतानि सममागानि पेषयेत् शीतवारिणा। पान लेपा-ञ्जनं नस्यं सुखी भवति मानवः। पूर्वाह्णे चरते विप्रोमध्याह्णे क्षत्रियश्चरेत्। अपराह्णे चरेद्वैश्यः शूद्रःक{??}याचरो भवेत्। व्याहारश्चात्र पुष्पाणि ब्राह्मणानांविवुर्वुदाः। मूषिकाः क्षत्रियाणाञ्च आहारो द्विज-सत्तम!। वैश्या मण्डूकमक्ष्याश्च शूद्राः सर्वाशिनकथा। अग्रतो दशते विप्रः क्षत्रियो दक्षिणेन तु। वामपार्श्वे[Page5255-a+ 38] सदा वैश्यः पश्चाद्वै शूद्र आदशेत्। मदकाले तु संप्राप्तेपीड्यमाना महाविषाः। अवेलाया दशन्ते वै मैथुनार्त्ताभुजङ्गमाः। पुष्पगन्धाः स्मृता विप्राः क्षत्रियाश्चन्दना-बहाः। वैश्याश्च घृतगन्धा वै शूद्राः शूर्मस्य गन्धिनः। वासं तेषां प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः। नदीकूप-तडागेषु गिरिप्रस्रवणेषु च। आरामेषु पवित्रेषु शुचि-ष्वायतनेषु च। वसन्ति ब्राह्मणाः सर्पा ग्रामद्वारेचतुष्पथे। क्षत्रियो वसते नित्यं तोरणेषु पुरेषु च। गोशालास्वश्वशालासु पलालेषु तटेषु च। गोष्ठेषु पथिवृक्षेषु विप्र! वैश्या वसन्ति च। अविविक्तेषु स्थानेषुनिर्झरेषु वनेषु च। शून्यागारे श्मशाने च शूद्रा विप्र!वसन्ति च। श्वेताश्च कपिलाश्चैव ये सर्पास्त्वनलप्रभाः। मनस्विनः सात्त्विका ये ब्राह्मणास्ते बुधैः स्मृताः। रक्तवर्णसुवर्णाभाः प्रबालमणिसन्निभाः। सूर्य्यप्रभास्तथाविप्र! क्षत्रियास्ते भुजङ्गमाः। नानाविचित्रराजीभि-रतसीवर्णसन्निभाः। माणपुष्पसुवर्णाभा वैश्यास्ते चभुजङ्गमाः। काकोदरनिभाः केचित् ये च अञ्जन-सन्निभाः। काकवर्णा धूम्रवर्णास्ते शूद्राः परिकीर्त्तिताः। यस्य सर्पेण दष्टस्य दंशमङ्गुलमन्तरम्। बालदष्टं विजा-नीयात् कश्यपस्य वचो यथा। यस्य सर्पेण दष्टस्य दंशंद्व्यङ्गुलमन्तरम्। योवनस्थेन दष्टस्य एतद्भवति लक्षणम्। यस्य सर्पेण दष्टस्य सार्द्धद्व्यङ्गुलमन्तरम्। वृद्धदष्टं वि-जानीयात् कस्यपस्य वचो यथा” भविष्यपु॰।
“स्थाना-म्यादौ प्रवक्ष्यामि नद्यां दष्टो न जीवति। चितावल्-मीकशैलादौ कूपे च विवरे तरोः। दंशे रेखात्रयं यस्यप्रच्छन्नं स न जीवति। षष्ठ्याञ्च कर्कटे मेषे मूलाश्लेषामघादिषु। कक्षाश्रोणिगले सन्धौ शङ्खकर्णोदरादिषु। दण्डी शस्त्रधरो भिक्षुर्नग्नादिः कालदूतकः। वक्त्रेवाहौ च ग्रीवायां पृष्ठे च न हि जीवति। पूर्वंदिनपतिर्भुङ्क्ते ह्यर्द्धयामन्ततो परे। शेषाः ग्रहाःप्रतिदिनं षट्संख्यापरिवर्त्तनैः। नागभोगक्रमो ज्ञेयारात्रौ बाणविवर्त्तनैः। शेषोऽर्कः फणिप्रश्चन्द्रस्तक्षकोभौम ईरितः। कर्कोटोज्ञो गुरुः पद्मो महापद्मश्चभार्गवः। शङ्खः शनैश्चरो राहुः कुलिकश्चाहयो ग्रहाः। रात्रौ दिवा सुरगुरोर्भोगे स्यादमरान्तकः। पङ्गोःकालो दिवा राहुः कुलिकेन सह स्थितः। यामार्द्ध-सन्धिसंस्थः स वेलां कालयतीञ्चरेत्। बाण द्विषड्वह्निवाजियुगभूरेकभागतः। दिवा मड्वेदनेत्रादि-[Page5255-b+ 38] पञ्चत्रिवसुखांशकैः। पादाङ्गुष्ठे पादपृष्ठे गुलफेजानुनि लिङ्गके। नामौ हृदि स्तनतटे कण्ठे नासा-पुटेक्षणे। कर्णयोश्च भ्रुवोः शङ्खे मस्तके प्रतिपत्क्रमात्। तिष्ठेच्चन्द्रश्च जीवेन पुंसो दक्षिणभागके। का-यस्य वामभागे तु स्त्रिया वायुवहक्रमात्। अमवत्त्व-कृतो मोहो निवर्त्तेत च मर्दनात्” गारुडे
१९ अ॰।
“आषाढादित्रिमासैः स्याद् गर्भो मासचतुष्टये। अण्ड-कानां शतेद्वे च चत्वारिंशत् प्रसूयते। सर्पा ग्रसन्ति सूतौतान विना स्त्रीं, पुंनपुंसकान्। उन्मीलतेऽक्षि सप्ताहात्हृष्टो मासाद्भवेद्बहिः। द्वादशाहात् सुबोधः स्याद्दन्ताःस्युः सूर्य्यदर्शनात्। द्वात्रिंशद्दिनविंशत्या चतरस्रस्तेषुदंष्ट्रिकाः। कराली मकरी कालरात्री च यमदूतिका। एतास्ताः सविषा दंष्ट्रा वामदक्षिणपार्श्वगाः। षण्मा-सान्मुञ्चते कृत्तिं जीवेत् षष्टिसमाद्वयम्। नागाःसूर्य्यादिवारेशाः सप्त उक्ता दिवानिशि। तेषां षट्प्रतिवारेषु कुलिकः सर्वसन्धिषु। शङ्खेन वा महाब्जेनसह तस्योदयोऽथ वा। द्वयोश्चैव नाडिकयोरन्तरंकुलिकोदयः। दुष्टः सकालः सर्वत्र सर्वदंशे विनि-र्दिशेत्। कृत्तिका भरणी स्वातिर्मूलं पूर्वत्रयाश्विनी। विशाखार्द्रा मघाश्लेषा चित्रा श्रवणरोहिणी। हस्ता म-न्दकुजौ वारौ पञ्चमी चाष्टमी तिथिः। षष्ठी रिक्ता शिवानिन्द्या पञ्चमी च चतुर्दशी। सन्ध्याचतुष्टयं दुष्टंदग्धयोगश्च राशयः। एकद्विबहवो दंशा दष्टविद्धञ्चखण्डितम्। अदंशमवगुप्तं स्याद्दंशमेवं चतुर्विधम्। त्रयो द्व्येकक्षता दंशा वेदना रुधिरं नृणाम्। नक्तंद्व्येकाङ्घ्रिकूर्माभा दंशाश्च यमचोदिताः। दाहीपिपीलिकास्पर्शी कण्ठशोषरुजान्वितः। सतोदो ग्र-न्थितो दंशः सविषो न्यस्तनिर्विषः। देवालये शून्यमृहेवल्मीकोद्यानकोटरे। सथ्या सन्ध्या रमशाने च शुष्कद्रौसिन्धुसङ्गमे। द्वीपे चतुष्पथे सौष्ठे गृहेऽब्जे पर्वता-ग्रतः। बिलद्वारे जीर्णकूपे जीर्णवेश्मनि कुड्यके। शिग्रुश्लेष्मातकाक्षेषु जम्बूडुम्बरकेषु च। वटे चजीर्णप्राकारे खास्यहृतकक्षजत्रुणि। तालौ शङ्खे गलेमूर्ध्नि चिवुके नाभिपादयोः। दंशोऽशुभः” अग्निपु॰। सुश्रुते तद्दंशलक्षणभेदादिर्दर्शितो यथा
“तत्र सर्वेषां सर्पाणां सामान्यत एव दष्टलक्षणं वक्ष्यामः। किं कारणं विषं हि निशितनिस्त्रिंशाशनिहुतवहदेश्य-कारि मुहूर्त्तमप्युपेक्षितमातुरमतिपातयति। न चाव-[Page5256-a+ 38] काशोऽस्ति वाक् समूहमनुसर्तुम्। प्रत्येकमपि दष्ट-लक्षणेऽभिहिते सर्वत्र त्रैविध्यं भवति। तस्मात्रैविध्यमेव वक्ष्यामः। एतद्धातुरहितमसम्मोहकरञ्च। अपिचात्रैव सर्वसर्पव्यञ्जनावबोधः। ( तत्र दर्वीकरविषेण त्वङ्नयननखदशनमूत्रपुरीषदंश-कृष्णत्वं रौक्ष्यं शिरसो गौरवं सन्धिवेदनाकटीपृष्ठ-ग्रीवादौर्बल्यं जृम्भणं वेपथुः स्वरावसादो घुर्घुरकोजडता शुष्कोङ्गारः कासश्वासौ हिक्का वायोरूर्ध्वगमनं शूलोद्वेष्टनं तृष्णा लालास्रावः फेनागमनं स्रोतो-ऽवरोधस्तास्ताश्च वातवेदना मवन्ति। ( मण्डलिविषेण त्वगादोनां पीतत्वं शीताभिलाषः परि-धूपनं दाहस्तृष्णा मदो मूर्च्छा ज्वरः शोणितागमनमूर्ध्व-मधश्च मांसानामवशातनं श्वयथुर्दंशकोथः पीतरूपदर्शन-माशुकोपस्तास्ताश्च पित्तवेदना भवन्ति। ( राजिमद्विषेण शुक्लत्वं त्वगाटीनां शीतज्वरो रोमहर्ष-स्तब्धत्वं गात्रानामोदंशशोफः सान्द्रकफप्रसेकश्छर्दिर-भीक्ष्णमक्ष्णोः कण्डूः कण्ठे श्वयथुर्घुर्घुरक उच्छासनिरो-धस्तमःप्रवेशस्तास्ताश्च कफवेदना भवन्ति। ( पुरुषाभिदष्ट ऊर्ध्वं प्रेक्षतेऽधस्तात् स्त्रिया सिरा-श्चोत्तिष्ठन्ति ललाटे। नपुंसकाभिदष्टस्तिर्य्यक्प्रेक्षीभवति। गर्भिण्या पाण्डुमुखोध्मातश्च। सूतिकयाशूलार्त्तो रुधिरं मेहत्युपजिह्विका चास्य भवति।{??}सार्थिनान्नं काङ्क्षति। वृद्धेन मन्दा वेगाश्च। बालेनाशु मृदवश्च निर्विषेणाविषलिङ्गम्। अन्धा-हिकेनान्धत्वमित्येके। ग्रसनादजगरः शरीरप्राण-हरो न विषात्। तत्र सद्य प्राणहराहिदष्टः पततिशस्त्राशनिहत इव भूमौ स्रस्ताङ्गः स्वपिति। तत्र सर्वेषां सर्पाणां विषस्य सप्त वेशा भवन्ति तत्रदर्वीकराणां प्रथमे वेगे विष शोणितं दूषयति तत् प्र-दुष्टं कृष्णतामुपैति तेन कार्ष्ण्यं पिपीलिकापरिसर्पणमिवचाङ्गे भवति। द्वितीये मांसं दूषयति तेनात्यर्थं कृष्णताशोफो ग्रन्थयश्चाङ्गे भवन्ति। तृतीये मेदो दूषयति तेनदंशक्लेदः शिरोगौरवं स्वेदश्चक्षुर्ग्रहणञ्च। चतुर्थेकीष्ठमनुप्रविश्य कफप्रधानान् दोषान् दूषयति। तेनतन्द्राप्रसेकसन्धिविश्लेषा भवन्ति। पञ्चमेऽस्थीन्यनुप्रवि-शति प्राणमग्निञ्च दूषयति तेन पर्वभेदो हिक्का दा-हश्च भवति। षष्ठे मज्जानमनुप्रविशति ग्रहणोञ्चात्यर्थंदृषयति तेन गात्राणां गौरवमतीसारो हृत्पीडा मूर्च्छा[Page5256-b+ 38] च सवति। सप्तमे शुक्रमनुप्रविशति व्यानञ्चात्यर्थकोपयति कफञ्च सूक्ष्मस्रोतोभ्यः प्रच्यावयति तेन श्लेष्म-वर्त्तिप्रादुर्भावः कटीपृष्ठभङ्गश्च सर्वचेष्टाविघातो लाला-स्वेदयोरतिप्रवृत्तिरुच्छासनिरोधश्च भवति। ( तत्र मण्डलिनां प्रथमे वेगे विषं शोणित्रं दूषयति तत्तत्रप्रदुष्टं शीततामुपैति तत्र परिदाहः पीतावभासताचाङ्गानां मवति। द्वितीये मांसं दूषयति तेनात्यर्थं पीत-तापरिदाहौ दंशे श्वयथुश्च भवति। तृतीये मेदो दूषयतितेन पूर्ववच्चक्षुर्ग्रहणं तृष्णा दंशे क्लेदः स्वेदश्च। चतुर्थेकोष्ठमनुप्रविश्य ज्वरमापादयति पञ्चमे परिदाहं सर्व-गात्रेषु करोति। षष्ठसप्तमया पूर्ववत्। ( राजिमतां प्रथमे वेगे विषं शोणितं दूषयति तत्प्रदुष्टंपाण्डुतामुपैति तेन रोमहर्षः शुक्लावभासश्च पुरुषो भवति। द्वितीये मांसं दूषयति तेन प्राण्डुतात्यर्थं जाड्यं शिरः-शोफश्च भवति। तृतीये मेदो दूषयति तेन चक्षुर्ग्रहणंस्वेदो घ्राणाक्षिम्रावश्च भवति। चतुर्थे कोष्ठमनुप्रविश्यमन्यास्तम्भं शिरोगौरवं चापाइयति। पञ्चमे वाक-सङ्गं शीतज्वरञ्च करोति षष्ठसप्तमयोः पूर्ववदिति। ( भवन्ति चात्र। धात्वन्तरेषु याः सप्त कलाः संपरिकी-र्त्तिताः। तास्वेकैकामतिक्रम्य वेगं प्रकुरुते विषम्। ये-नान्तरेण हि कलां कालकल्पं भिनत्ति हि। समीरणे-नोह्यमानं तत्तु वेगान्तरं स्मृतम्। शूनाङ्ग प्रथमे वेगेपशुर्ध्यायति दुःखितः। लालास्रावो द्वितीये तु कृष्णाङ्गःपीद्ध्य्यते हृदि। तृतीये च शिरो दुःख कण्ठग्रीवञ्च तक्ष्यते। चतुर्थे वेपते मूढः खादन् दन्तान् जहात्यसून्। केचि-द्वेगत्रयं प्राहुरन्तश्चैतेषु तद्विदः। ध्यायति प्रथमे वेगेपक्षी मुह्यत्यतः परम्। द्वितीये विह्वलः प्रोक्तस्तृतीयेमृत्युमृच्छति। केचिदेकं विहङ्गेषु विषवेगमुशन्ति हि। मार्ज्जारनकुलादीनां विषं नातिप्रवर्त्तते”।
“अथातःसर्पदष्टचिकित्सितकल्पं व्याख्यास्यामः। सर्वैरेवादितः सर्पैःशाखादष्टस्य देहिनः। दंशस्योपरि बध्नीयादरिष्टा(तागा)-श्चतुरङ्गुले। प्लोतचमान्तवल्कानां मृदुनाऽन्यतमेन च। न गच्छति विषं देहमरिष्टाभिर्निवारितम्। दहेद्दंश-मथोत्कृत्य यत्र बन्धो न जायते। आचूषणच्छेददाहा{??}सर्वत्रैव तु पूजित। प्रतिपूर्य्य मुखं वस्त्रैर्हितमाचूषणंभवेत्। स दष्टव्योऽथ वा सर्पो लोष्टो वापि हि तत्-क्षणम्। अथ{??}ण्डलिना दष्टं न कथञ्चन दाहयेत्। स पित्तविषबाहुल्याद्दशो दाहाद्विसर्पति। अरिष्टामपि[Page5257-a+ 38] मन्त्रैश्च बध्नीयान्मन्त्रकोविदः। सा तु रज्ज्वादिभिर्बद्ध्वाविषघ्नतिकरो मता। देवब्रह्मर्षिभिः प्रोक्ता मन्त्राः सत्यतपोमयाः। भवन्ति नान्यथा क्षिप्रं विषं हन्युः सुदु-न्तरम्। विषं तेजोमयैर्सन्त्रैः सत्यब्रह्मतपोमयैः। यथानिवार्य्यते क्षिप्रं प्रयुक्तैर्न तथौषधैः। मन्त्राणां ग्रहणंकाय्य स्त्रीमांसमधुवर्जिना। जिताहारेण शुचिना कु-शास्तरणशायिना। गन्धमाल्योपहारैश्च बलिभिश्चापिदेवताः। पूजयेन्मन्त्रसिद्ध्यर्थं जपहोमैश्च यत्नतः। म-न्त्र स्तु विधिना प्रोक्तः हीना वा स्वरवर्णतः। यस्मान्नसिद्धिमायान्ति तस्माद् योज्योऽगदक्रमः। समन्ततःसिरादंशाद्विद्धेषु कुशलो भिषक्। शाखाग्रे वा ल-लाटे वा वेध्यास्ता विसृते विषे। रक्ते निर्ह्रियमाणेतु कृत्स्नं निर्ह्रियते विषम। तस्माद्विसावयेद्रक्तं सा ह्यस्यपरमा क्रिया”।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
सर्प¦ m. (-र्पः)
1. A snake, a serpent.
2. Gentle or twining motion, gliding, flowing, creeping. f. (-र्पी) The female of the snake. E. सृप् to go, to glide, aff. अच् |
Apte[सम्पाद्यताम्]
सर्पः [sarpḥ], [सृप्-घञ्]
Serpentine or winding motion, gliding.
Flowing, going.
A snake, serpent.
N. of a tree (नागकेशर).
The Āśleṣā constellation.
N. of a tribe of Mlechchhas or barbarians. -Comp. -अक्षी a kind of plant (Mar. थोर मुंगूसवेल). -अदनी the ichneumon plant (Mar. मुंगूसवेल).
अरातिः, अरिः an ichneumon.
an epithet of Garuḍa.-अशनः a peacock. -आवासः an ant-hill. -आवासम्, -इष्टम् the sandal tree. -ईश्वरः N. of Vāsuki.-गतिः a snake's tortuous movement (in wrestling).-गन्धा the ichneumon plant (Mar. लघु मुंगूसवेल). -छत्रम् a mushroom. -तृणः an ichneumon.
दंष्ट्रा a snake's fang.
Croton Polyandrum (दन्ती). -दण्डा a kind of pepper. -दमनी N. of a plant (Mar. वांझ कर्टोली). -द्विष् a peacock. -धारकः a snake charmer. -निर्मोचनम् the cast-off skin of a snake. -फणिजः the gem found in a snake's head, the snake-gem. -बन्धः an artifice, subtle device. -भुज् m.
a crane.
a large snake. -भृता the earth. -मणिः a snake-gem. -राजः N. of Vāsuki. -लता Piper Betel (नागवल्ली); also सर्पवल्ली. -विद्m. a conjuror, snake-charmer. -विद्या, -वेदः Snakescience; सर्पदेवजनविद्यामेतद्भगवो$ध्येमि Ch. Up.7.1.2.-सत्रम् a sacrifice for the destruction of serpents (performed by king Janamejaya). -सत्रिन् m. N. of king Janamejaya; see जनमेजय. -हन् m
an ichneumon.
N. of Garuḍa.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
सर्प mf( ई)n. creeping , crawling , stealing along Gaut. (See. पीठ-, वृक्ष-स्)
सर्प m. ( ifc. f( आ). )a snake , serpent , serpent-demon(See. नाग; सर्पाणाम् अयनम्, " a partic. annual festival ") , tortuous motion RV. etc.
सर्प m. a partic. constellation (when only the three unfavourable planets are situated in the three केन्द्रs) VarBr2S.
सर्प m. Mesua Roxburghii L.
सर्प m. N. of one of the 11 रुद्रs MBh. of a राक्षसVP.
सर्प m. ( pl. )N. of a partic. tribe of म्लेच्छs (formerly क्षत्रियs and described as wearing beards) Hariv.
सर्प m. N. of the wife of a रुद्रib.
सर्प n. = सप-सामन्See. ([ cf. Gk. ? Lat. serpens ; See. also under स्रिप्.])
सर्प etc. See. p. 1184 , col. 1.
Purana index[सम्पाद्यताम्]
(I)--a राक्षस with the sun in nabhonabha months; a son of यातुधान. Br. II. २३. ११; III. 3. ७०; 7. ९०; वा. ६९. १२८.
(II)--a son of ब्रह्मधान. Br. III. 7. ९८; वा. ६९. १३३.
(III)--to be worshipped in house-building. M. २५३. २७.
(IV)--one of the eleven Rudras. वा. ६६. ६९.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
SARPA : A son of Tvaṣṭā. According to Agni Purāṇa the sons of Tvaṣṭā were called Ekādaśarudras; But according to Mahābhārata, Sarpa, one of the Ekādaśa- rudras is the son of Sthāṇu and the great-grandson of Brahmā. (Ādi Parva, Chapter 66, Verse 2).
_______________________________
*4th word in left half of page 698 (+offset) in original book.


text:
अहमित्यष्टर्चस्य सूक्त स्य वागाम्भृणी ऋषि:
सच्चित्सुखात्मक: सर्वगत: परमात्मा देवता,
द्वितीयाया ऋचो जगती, शिष्टानां त्रिष्टुप् छन्द:, देवीमाहात्म्य पाठे विनियोगः।
ध्यानम्
सिंहस्था शशिशेखरा मरकतप्रख्यैश्चतुर्भिर्भुजै: शङ्खं चक्रधनु:शरांश्च दधती नेत्रैस्त्रिभि: शोभिता।
आमुक्ताङ्गदहारकङ्कणरणत्काञ्चीरणन्नूपुरा दुर्गा दुर्गतिहारिणी भवतु नो रत्नोल्लसत्कुण्डला॥
अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चराम्यहमादित्यैरुत विश्वदेवैः।
अहं मित्रावरुणोभा बिभर्म्यहमिन्द्राग्नी अहमश्रि्वनोभा॥१॥
अहं सोममाहनसं बिभर्म्यहं त्वष्टारमुत पूषणं भगम्।
अहं दधामि द्रविणं हविष्मते सुप्राव्ये यजमानाय सुन्वते॥२॥
अहं राष्ट्री संगमनी वसूनां चिकितुषी प्रथमा यज्ञियानाम्।
तां मा देवा व्यदधु: पुरुत्रा भूरिस्थात्रां भूय्र्यावेशयन्तीम्॥३॥
मया सो अन्नमत्ति यो विपश्यति य: प्राणिति य ई श्रृणोत्युक्त म्।
अमन्तवो मां त उप क्षियन्ति श्रुधि श्रुत श्रद्धिवं ते वदामि॥४॥
अहमेव स्वयमिदं वदामि जुष्टं देवेभिरुत मानुषेभिः।
यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम्॥५॥
अहं रुद्राय धनुरा तनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्तवा उ।
अहं जनाय समदं कृणोम्यहंद्यावापृथिवीआविवेश॥६॥
अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन्मम योनिरप्स्वन्त: समुद्रे।
ततो वि तिष्ठे भुवनानु विश्वोतामूं द्यां वर्ष्मणोप स्पशमि॥७॥
अहमेव वात इव प्रवाम्यारभमाणा भुवनानि विश्वा।
परो दिवा पर एना पृथिव्यैतावती महिना संबभूव॥८॥


text:
इगुवास्सुजलपातः
इगुवास्सु जलपातः (पुर्तगाली: Cataratas do Iguaçu; स्पैनिश: Cataratas del Iguazú; इगुवासु एवम् इगुवाझ् अन्यनामानि) दक्षिण-अमेरिकाभूभागस्य ब्रासील- अर्जन्टीनादेशयो: सीमामध्ये प्रवहति इगुवास्सुनदी। तस्याः अनेका: समूहजलपाताः सन्ति। विश्वस्य नैसर्गिक-अद्भुतेषु अन्यतमम् इति परिगणयन्ति। एते जलपाताः इगुवास्सुनदीं उपरितनीय-इगुवास्सु एवम् अधस्तरीय-इगुवास्सु इति विभाजयन्ति। बाह्यप्रपञ्चं प्रति अस्य जलपातस्य परिचयश्रेयः १५४१ तमे वर्षे अल्बर् न्यूनेज् कबेज विबाका नाम स्पेन्देशीयस्य भवति। इगुवास्सु जलपातसमूहे आहत्य द्विशतोत्तर पञ्चसप्तत्यधिकजलपाताः सन्ति। एते इगुवास्सुनदीं अनुसृत्य २.७ कि.मी. दूरं यावत् व्यस्ताः। जलपातेऽस्मिन् केचन ८२ मी औनात्यवन्तः (२६९पादोन्नतवन्तः)। बहूनां जलपातानाम् औन्नत्यं ६४ मीटरमितम् (२२०पादमितम्)। जलपातेषु २/३अंशमिताः अर्जन्टीनादेशे सन्ति अन्ये ब्रासीलदेशे। इगुवास्सुजलपातप्रदेशः ब्रासील- अर्जन्टीनादेशयो: राष्ट्रिय-उद्यानयोः व्याप्तौ अस्ति। राष्ट्रिय-उद्यानम् एतत् युनेस्कोद्वारा क्रमशः १९८४ तमे वर्षे तथा १९८६ तमे वर्षे विश्वपरम्परास्थानेषु उद्दघोषितम्।
इगुवास्सुजलपातस्य वीक्षणसौलभ्यार्थम् उभयदेशौ अपि अनेकान् पादमार्गान् युक्तस्थले निर्मितवन्तः स्तः। अस्मिन् जलपाते जलक्रीडा – अश्मारोहणादिसाहसक्रीडानाम् आनुकूल्यम् अस्ति । इगुवास्सुजलपातः नयागराजलपातस्य सादृश्यं भजते । तथैव विक्टोरियाजलपातेन साकं अस्य तुलना अपि क्रियते । इगुवास्सुजलपातः जगति विस्तृतः जलपातः इति ख्यातः । किन्तु एषः २७०विभिन्नधाराभिः युक्तः अस्ति । अतः २६०० मी. विस्तृतः विक्टोरिया-एकधारावान् जलपातः एव श्रेष्ठतम: इति वादोऽपि अस्ति । इगुवास्सुजलपाते विश्वे एव अधिकवार्षिकजलप्रवाहः भवति । अस्य जलपातस्य सामान्यप्रवाहपरिमाणं तावत् प्रतिक्षणं २३०० तः २५५० घ.मी भवति । स्वस्य विशिष्ट- U -आकारात् इगुवास्सु जलपातः दर्शकाणां अतिविशालम् एवम् अद्भुतं दृश्यं कल्पयति ।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
इतरेतरान्योन्योपपदाच्च॥ १।३।१६
पदच्छेदः॥
इतरेतरान्योन्योपपदात् ५।१ च ० न ० १५ कर्म-व्यतिहारे ७।१ १४ आत्मनेपदम् १।१ १२
समासः॥
इतरेतरश्च, अन्योन्यश्च, इतरेतरान्योन्यौ, तौ उपपदे यस्य, सः इतरेतरान्योन्योपपदः, तस्मात् ॰ द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः।
अर्थः॥
इतरेतरान्योन्योपपदात् धातोः, आत्मनेपदं न भवति, कर्मव्यतिहारे अर्थे॥
उदाहरणम्॥
इतरेतरस्य व्यतिलुनन्ति, अन्योन्यस्य व्यतिलुनन्ति॥
काशिका-वृत्तिः
इतरेतरान्योन्यौपपदाच् च १।३।१६
इतरेतरः, अन्योन्यः इत्येवम् उपपदाद् धातोः कर्मव्यतिहारे आत्मनेपदं न भवति। इतरेतरस्य व्यतिलुनन्ति। अन्योन्यस्य व्यतिलुनन्ति। परस्परौपपदाच् च इति वक्तव्यम्। पर्स्परस्य व्यतिलुनन्ति।
न्यासः
इतरेतरान्योऽन्योपपदाच्च। , १।३।१६
उपोच्चारितं पदमुपपदम्। इतरेतरान्योऽन्यशब्दावुपपदे यस्य स तथोक्तः। अथोपपदग्रहणं किमर्थम्, "नेतरेतरान्योऽन्याभ्याम्" इत्युच्यताम्?
अशक्यमेवं वक्तुम्; एवं ह्रुच्यमाने पञ्चमीनिर्देशात् "तस्मादित्युत्तरस्य" १।१।६६
इत्युत्तरस्यैव स्यात्-- इतरेतरस्य व्यतिलुनन्तीति, इह तु न स्यात्-- व्यतिलुनन्तीतरेतरस्येति।
"परस्परोपपदाच्चेति वक्तव्यम्" इति
। परस्परशब्द उपपदं यस्य तस्मात् प्रतिषेधो भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्()- चकारोऽत्र क्रियते। स चानुक्तसमच्चयार्थः। तेन परस्परोपपदादपि प्रतिषेधो भविष्यतीति।
बाल-मनोरमा
इतरेतरान्योन्योपपदाच्च ५०७, १।३।१६
इतरेतर।"नात्मनेपद"मिति शेषः।
तत्त्व-बोधिनी
इतरेतरान्योन्योपपदाच्च ४३५, १।३।१६
इतरेतरा। नन्वितरेतरादिशब्दैरेव कर्मव्यतिहारस्य द्योतितत्वात्()तद्द्()योतकमात्मनेपदं न प्राप्नोतीतित किमर्थो निषेधः?। अत्राहुः लौकिके व्यवहारे लाघवाऽनादरादात्मनेपदं प्रसज्येतेति निषेधोऽयमारभ्यते। अत एव व्यतिलुनीते इत्यादौ कर्मव्यतिहारद्योतनाय "व्यती" त्युपसर्गावात्मनेपदं च समुञ्चित्य प्रयुज्यत इति।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
स्पर्धायामाङः॥ १।३।३१
पदच्छेदः॥
स्पर्धायाम् ७।१ आङः ५।१ ह्वः ५।१ ३० आत्मनेपदम् १।१ १२
काशिका-वृत्तिः
स्पर्धायाम् आङः १।३।३१
अकर्त्रभिप्रायार्थो ऽयमारम्भः। स्पर्धायां विषये आङ्पूर्वाद् ह्वयतेरात्मनेपदं भवति। स्पर्धा सङ्घर्षः, पराभिभवेछा, स विषयो धात्वर्थस्य। धातुस् तु शब्दत्रिय एव। मल्लो मल्लम् आह्वयते। छात्रश् छात्रम् आह्वयते। स्पर्धमानस् तस्याऽह्वानं करोति इत्यर्थः। स्पर्धायाम् इति किम्? गाम् आह्वयति गोपालः।
न्यासः
स्पद्र्धायामाङः। , १।३।३१
"स्पद्र्धायां विषये" इति। स्पर्धेह धात्वर्थस्य विषयोऽभिमतः, न धातोः। अत एवाह-- "स्पर्धा सङ्घर्षः। "पराभिभवेच्छा" इति। स्पर्धायाः स्वरूपं दर्शयित्वा धात्वर्थस्य विषयं दर्शयितुमाह- "स विषयो धात्वर्थस्य" इति। कः पुनर्धातोरर्थो नाम यस्यैवं विषयः? इत्याह-- "धातुस्तु शब्दक्रियः" इत्यादि। शब्दनं शब्दः। सा क्रिया यस्य स तथोक्तः। शब्दनक्रियावाचीति यावत्। यद्यपि ह्वयतिः स्पद्र्धायामपि पठ()ते, तथाप्याङपूर्वस्तत्र न वत्र्तते, यथा-- तिष्ठतिर्गतिनिवृत्तौ पठ()ते, अथ च प्रपूर्वो गतावेव वत्र्तते, न गतिनिवृत्तौ; तथा हि प्रतिष्ठित इत्युक्ते गच्छतीत्यर्थः। तस्मादाङपूर्वस्य ह्वयतेः स्पद्र्धायां वृत्त्यभावात् स्पद्र्धा धात्वर्थस्य विषयः। धात्वर्थविषयत्वं तु तद्धेतुभावेन वेदितव्यम्॥
बाल-मनोरमा
स्पर्धायामाङः ५२७, १।३।३१
स्पर्दायामाङः। आङ्पूर्वकात् स्पर्धाविषयकात् ह्वेञ आत्मनेपदमित्यर्थः। कृष्णश्चाणूरमाह्वयते इति। स्पर्धार्थमाकारयतीत्यर्थः।
बाल-मनोरमा
समाहारः स्वरितः ९, १।३।३१
अथ स्वारितसंज्ञामाह-समाहारः स्वरितः। पूर्वसूत्राभ्यामुदात्त इति अनुदात्त इति चानुवर्तते। ऊकालोऽजित्यस्मादजित्यनुवर्तते। ततश्चोदात्तोऽनुदात्तश्च अच समाह्यियमाणः स्वरित इत्यर्थः प्रतीयते। एवं सति वर्णद्वयस्य स्वरितसंज्ञा स्यान्न त्वेकस्य। अतो नैवमर्थः। किंतु उदात्तानुदात्तपदे अनुवृत्ते धर्मप्रधाने षष्ट()न्ततया च विपरिणम्येते। यत्र समाहरणं स समाहारः। अधिकरणे घञ्। ततश्च उदात्तत्वानुदात्तत्वयोर्धर्मयोर्यस्मिन्नचि मेलनं सोऽच् स्वरितसंज्ञक इत्यर्थः।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
षष्ठ्यतसर्थप्रत्ययेन॥ २।३।३०
पदच्छेदः॥
षष्ठी १।१ अतसर्थप्रत्ययेन ३।१
काशिका-वृत्तिः
षष्ठ्यतसर्थप्रत्ययेन २।३।३०
दक्षिणौत्तराभ्याम् अतसुच् ५।३।२८
इति वक्ष्यति, तस्य इदं ग्रहनम्। अतसर्थेन प्रत्ययेन युक्ते षष्ठी विभक्तिर् भवति। दक्षिणतो ग्रामस्य। उत्तरतो ग्रामस्य। पुरस्ताद् ग्रामस्य। उपरि ग्रामस्य। उपरिष्टाद् ग्रामस्य।
न्यासः
षष्ठ�तसर्थप्रत्ययेन। , २।३।३०
बाल-मनोरमा
षष्ठ�तसर्थप्रत्ययेन ६०१, २।३।३०
षष्ठ()तसर्थ। एतद्योगे इति। "दिक्शब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्योदिग्देशकालेष्वस्तातिः" इत्यारभ्य "आहि च दूरे" "उत्तराच्चे"त्यन्तैः सूत्रैर्दिग्देशकालवृत्तिभ्यः शब्देभ्यः स्वार्थे प्रत्यया विहिताः। तत्र "दक्षिणोत्तराभ्यामतसुच्" इति विहितो योऽतसुच्प्रत्ययः, तस्यार्थः=दिग्देशकालरूपः, स एवार्थो यस्य स-अतसर्थप्रत्ययः, तद्योगे इत्यर्थः। यद्यप्यतसर्थप्रत्ययेषु अस्तातिरेव प्रथमस्थापि लाघवादतसर्थेत्युक्तम्, न त्वस्तात्यर्थेति, संयुक्ताक्षरघयितत्वेन गौरवात्। दिक्शब्देतीति। "अन्यारादि"ति सूत्रे दिक्शब्देत्यनेन या पञ्चमी विहिता तदपवाद इत्यर्थः। दक्षिणत इति। सप्तमीपञ्चमीप्रथमान्तात् स्वार्थे दिग्देशकालवृत्तेर्दक्षिणशब्दादतसुच्। दक्षिणस्यां, दक्षिणस्याः, दक्षिणा वा दिगित्यर्थः। एवं देशे काले च। पुर इति। पूर्वाशब्दादस्तात्यर्थे"पूर्वाधरावराणामसि पुरधवश्चैषाम्" इत्यसिप्रत्ययः प्रकृतेः पुरादेशश्च। पूर्वस्यां, पूर्वस्याः, पूर्वा वेत्यर्थः। पुरस्तादिति। पूर्वशब्दादस्तातिप्रत्यये सति "आस्ताति चे"ति प्रकृतेः पुरादेशः। पुरश्शब्दसमानार्थकमिदम्। उपरीति। "उपर्युपरिष्टादि"ति सूत्रेण ऊध्र्वशब्दाद्रिल्प्रत्ययो शिष्टातिल्प्रत्ययः प्रकृतेरूपादेशश्च निपातितः। ऊध्र्वायां दिशि, ऊध्र्वाया दिशः, ऊध्र्वादिगिति वा अर्थः। एवं देशे कालेऽपि।
तत्त्व-बोधिनी
षष्ठ�तसर्थप्रत्ययेन ५३९, २।३।३०
षष्ठ()सर्थ। "दक्षिणोत्तराभ्यामतसुच्" इत्यस्य योऽर्थे दिग्देशकालरूपः सोऽर्थे यस्य प्रत्ययस्य सोऽतसर्थप्रत्ययः, अस्तातिप्रभृतियञ्च, तदन्तेन योगे इत्यर्थः। अचसुचोऽस्तात्यनन्तरत्वेपि लाघवानुरोधेन अस्तात्यर्थेति नोक्तमित्याहुः। पञ्चाम्या अपवाद इति। "ततः पश्चात्स्त्रंस्यते ध्वंस्यते च" इति भाष्यप्रयोगात्पश्चाच्छब्दयोगे तु पञ्चम्यपि साधुः। अस्मादेव भाष्यप्रयोगात्पश्चाच्छब्देनाऽव्ययीभावो न भवतीति वक्ष्यते। प्रत्ययग्रहणं किम्()। इह मा भूत्, प्राग्ग्रामात्। प्रत्यग्ग्रामात्। कृतेऽपि प्रत्ययग्रहणे कृतो नेति चेत्। अत्राहुः कैयटादयः--प्रत्ययग्रहणमधिकं क्रियमाणं श्रूयमाणप्रत्ययग्रहणार्थं विज्ञास्यत इति लुप्तेऽस्तातौ षष्ठ()भावः। "अन्यारात्---"इत्यत्राञ्चूत्तरपदस्यापीदं प्रयोजनमुक्तम्। तत्रान्यतरच्छक्यमवक्तुम्, एक प्रयोजनत्वादिति। प्रत्ययग्रहणं चिनत्यप्रयोजनमिति तु मनोरमायां स्थितम्। पुर इति। "पीर्वाधरावराणाम्" इत्यसिप्रत्यये पुरादेशः। पुरस्तादिति।"दिक्शब्देभ्यः" इत्यादिनाऽस्तातिः, "अस्ताति च" इति पूर्वस्य पुरादेशः।


text:
Sunday, July 01, 2007
आई-दूरवाणी
शुक्रवासर-भोजानाय बहिर्गतः। महान् सङ्कीर्णः। महान् कोलाहलः। उत्सुकितानां जनानां महती पङ्क्तिः। आश्चर्यमयं दृष्यं कुतः इति अचिन्तयम्। तदा स्मृतम् यत् "एपल्" आपणस्य उपकण्ठे तिष्ठन्ति इमे जनाः। अधुनात् नूतन-वस्तु--आई-पाड् नाम्ना दूरवाणी--सर्वैः क्रेतुं शक्यते। प्रायः इयं वार्ता श्रुतपूर्वा एव, यतः अस्य वस्तुनः मनोरथत्वं जननाय बहु प्रयत्नं कृतम्। बहुत्र अस्य प्रयत्नस्य सफलता दृष्टा च। किन्तु, एवं परिणामः कुतः इति सम्यक्तया अवगन्तुं न शक्यते मया। मूल्यम् अधिकम्। अपि तु, इदम् वस्तु अपूर्वः नास्ति। बहवः आधुनिक-दूरवाण्यः अपि समान-कार्यं कुर्वन्ति ... आकाशवाण्या श्रुतं यत् एकः युवकः स्वस्य कारयानस्य विक्रयणं कृत्वा आई-पाड् क्रेतुम् इच्छति इति। अयो मूढता!


text:
अथ सप्तमोऽध्यायः | ज्ञानविज्ञानयोगः
श्रीभगवानुवाच |
मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः |
असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥ BG : 7-1 ॥
ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः |
यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ BG : 7-2 ॥
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये |
यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥ BG : 7-3 ॥
भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च |
अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ BG : 7-4 ॥
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् |
जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ BG : 7-5 ॥
एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय |
अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥ BG : 7-6 ॥
मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय |
मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ BG : 7-7 ॥
रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः |
प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु ॥ BG : 7-8 ॥
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ |
जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥ BG : 7-9 ॥
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् |
बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥ BG : 7-10 ॥
बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् |
धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥ BG : 7-11 ॥
ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये |
मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ॥ BG : 7-12 ॥
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् |
मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥ BG : 7-13 ॥
दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया |
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥ BG : 7-14 ॥
न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः |
माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ॥ BG : 7-15 ॥
चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन |
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ BG : 7-16 ॥
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते |
प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥ BG : 7-17 ॥
उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् |
आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥ BG : 7-18 ॥
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते |
वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥ BG : 7-19 ॥
कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः |
तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥ BG : 7-20 ॥
यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति |
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥ BG : 7-21 ॥
स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते |
लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान् ॥ BG : 7-22 ॥
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् |
देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥ BG : 7-23 ॥
अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः |
परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥ BG : 7-24 ॥
नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः |
मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥ BG : 7-25 ॥
वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन |
भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥ BG : 7-26 ॥
इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत |
सर्वभूतानि सम्मोहं सर्गे यान्ति परन्तप ॥ BG : 7-27 ॥
येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् |
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ॥ BG : 7-28 ॥
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये |
ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ॥ BG : 7-29 ॥
साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः |
प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥ BG : 7-30 ॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः || 7||
Bhagwat Geeta – Chapter 07 : Sanskrit Text
अथ सप्तमोऽध्यायः | ज्ञानविज्ञानयोगः
- Bhagwat Geeta – Chapter 06 : Sanskrit Text
- Bhagwat Geeta – Chapter 10 : Sanskrit Text