text:
वृत्तरत्नाकर
अन्तर्विषयाः
- १ [श्रीः]
- २ प्रथमोऽध्यायः
- ३ द्वितीयोऽध्यायः
- ४ तृतीयोऽध्यायः
- ५ चतुर्थोऽध्यायः
- ६ पञ्चमोऽध्यायः
- ७ षष्ठोऽध्यायः
- ८ सन्दर्भ
[श्रीः][सम्पाद्यताम्]
वृत्तरत्नाकरः
प्रथमोऽध्यायः[सम्पाद्यताम्]
सुखसन्तानसिद्ध्यर्थं नत्वा ब्रह्मा ऽच्युता ऽर्चितम् ।
गौरीविनायकोपेतं शङ्करं लोकशङ्करम् ॥ केवृ१.१ ॥
वेदार्थशैवशास्त्रज्ञः पव्येको ऽभूद् लोकशङ्करम् ।
तस्य पुत्रो ऽस्ति केदारः शिवपादार्चने रतः ॥ केवृ१.२ ॥
तेनेदं क्रियते छन्दो लक्ष्यलक्षणसंयुतम् ।
वृत्तरत्नाकरं नाम बालानां सुखसिद्ध्ये ॥ केवृ१.३ ॥
पिङ्गलादिभ्राचार्यैर्यदुक्तं लौकिकं द्विधा ।
मात्रावर्णविभेदेन च्छन्दस्तदिह कथ्यते ॥ केवृ१.४ ॥
षडध्यायनिबद्धस्य च्छन्दसो ऽस्य परिस्फुटम् ।
प्रमाणमपि विज्ञेयं षड्त्रिंशदधिकं शतम् ॥ केवृ१.५ ॥
म्यरस्तजभ्नगैर्लान्तैरेभिर्दशभिरक्षरैः ।
समस्तं वाङ्मयं व्याप्तं त्रैलोक्यमिव विष्णुना ॥ केवृ१.६ ॥
सर्वगुर्मो मुखान्तर्लौ यरावन्तगलौ सतौ ।
ग्मध्याद्यौ ज्मौ त्रिलो नो ऽष्टौ भवन्त्यत्र गणास्त्रिकाः ॥ केवृ१.७ ॥
ज्ञेयाः सर्वान्तमध्यादिगुरवो ऽत्र चतुष्कलाः ।
गणाश्चतुर्लघूपेताः पञ्चार्यादिषु संस्थिताः ॥ केवृ१.८ ॥
सानुस्वारो विसर्गान्तो दीर्घो युक्तपरश्च यः ।
वा पादान्ते त्वसौ ग्वक्रो ज्ञेयो ऽन्यो मात्रिको लृजुः ॥ केवृ१.९ ॥
पादादाविह वर्णस्य संयोगः क्रमसंज्ञकः ।
पुरःस्थितेन तेन स्याल्लघुता ऽपि क्वचिद् गुरोः ॥ केवृ१.१० ॥
तरुणं सर्षपशाकं नवौदनं पिच्छिलानि च दधीनि ।
अल्पव्ययेन सुन्दरि (!) ग्राम्यजनो मिष्टमिश्नाति ॥ केवृ१.११ ॥
अब्धिभूतरसादीनां ज्ञेयाः संज्ञास्तु लोकतः ।
ज्ञेयः पादश्चतुर्थाशो यतिर्विच्छेदसंज्ञितः ॥ केवृ१.१२ ॥
युक्समं विषमं चालूक्स्थानं सद्भिर्निगद्यते ।
सममर्धसमं वृत्तं विषमं च तथापरम् ॥ केवृ१.१३ ॥
अङ्घ्रयो यस्य चत्वारस्तुल्यलक्षणलक्षिताः ।
तच्छन्दःशास्त्रतत्त्वज्ञाः समं वृत्तं प्रचक्षते ॥ केवृ१.१४ ॥
प्रथमाङ्घ्रिसमो यस्य तृतीयश्चरणो भवेत् ।
द्वितीयस्तुर्यवद्वृत्तं तदर्धसममुच्यते ॥ केवृ१.१५ ॥
यस्य पादचतुष्के ऽपि लक्ष्म भिन्नं परस्परम् ।
तदाहुर्विषमं वृत्तं छन्दःशास्त्रविशारदाः ॥ केवृ१.१६ ॥
आरभ्यैकाक्षारात्पादादेकैकक्षरवद्धितैः ।
पृथक्छन्दो भवेत्पादैर्यावत्षड्विंशतिं गतम् ॥ केवृ१.१७ ॥
तदूर्ध्वं चण्डवृष्ट्यादिदण्डकाः परिकीर्तिताः ।
शेषं गाथास्त्रिभिः षड्भिश्चरणैश्चोपलक्षिताः ॥ केवृ१.१८ ॥
उक्ता ऽत्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्ठा ऽन्या सुपूर्विका ।
गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिरेव च ॥ केवृ१.१९ ॥
त्रिष्टुप् च जगती चैव तथा ऽतिजगती मता ।
शक्वरी सा ऽतिपूर्वा स्यादष्ट्यत्यष्टी ततः स्मृते ॥ केवृ१.२० ॥
धृतिश्चा ऽतिधृतिश्चैव क्र्टिः प्रकृतिराकृतिः ।
विकृतिः सङ्कृतिश्चैव तथा ऽतिकृतिरुत्कृतिः ॥ केवृ१.२१ ॥
इत्युक्ताश्छन्दसां संज्ञाः क्रमतो वच्मि साम्प्रतम् ।
लक्षणं सर्ववृत्तानां मात्रावृत्ता ऽनुपूर्वकम् ॥ केवृ१.२२ ॥
इति श्रीकेदारभट्टविरचिते वृत्तरत्नाकरे संज्ञाभिधानो नाम प्रथमो ऽध्यायः ।
द्वितीयोऽध्यायः[सम्पाद्यताम्]
[ आर्या-प्रकरणम् (१-७) ][सम्पाद्यताम्]
लक्ष्मैतत्सप्त गणा गोपेता भवति नेह विषमे जः ।
षष्ठो ऽयं नलघू वा प्रथमे ऽर्धे नियतमार्यायाः ॥ केवृ२.१ ॥
षष्थे द्वितीयलात्परके न्ले मुखलाच्च सयतिपदनियमः ।
चरमे ऽर्धे पञ्चके तस्मादिह भवति षष्ठो लः ॥ केवृ२.२ ॥
त्रिष्वङ्केषु पादो दलयोराद्येषु दृश्यते यस्याः ।
पथ्येति नाम तस्याः प्रकीर्तितं नागराजेन ॥ केवृ२.३ ॥
संलङ्घ्य गणत्रयमादिमं शकलयोर्द्वयोर्भवति पादः । === [सं(अनुनासिक)-लङ्घ्य] === यस्यास्तां पिङ्गलनागो विपुलामिति समाख्याति ॥ केवृ२.४ ॥
उभयार्धयोर्जकारौ द्वितीयतुर्यौ गमध्यगौ तस्याः ।
चपलेति नाम तस्या प्रकीर्तितं नागराजेन ॥ केवृ२.५ ॥
आद्यं दलं समस्तं भजेय लक्ष्म चपलागतं यस्याः ।
शेषे पूर्वजलक्ष्मा मुखचपलासोदिता मुनिना ॥ केवृ२.६ ॥
प्राक्प्रतिपादितमर्धे प्रथमे प्रथमेतरे च चपलायाः ।
लक्ष्माश्रयते सोक्ता विशुद्धधीभिर्जघनचपला ॥ केवृ२.७ ॥
[ गीति-प्रकरणम् (८-११) ][सम्पाद्यताम्]
आर्याओरथमदलोक्तं यदि कथमपि लक्षणं भवेदुभयोः ।
दलयोः क्र्टयतिशोभां तां गीतिं गीतवान्भुजङ्गेशः ॥ केवृ२.८ ॥
आर्याद्वितीयके ऽर्धे यद्गदितं लक्षणं तत्स्यात् ।
यद्युभयोरपि दलयोरुपगीतिं ता मुनिर्ब्रूते ॥ केवृ२.९ ॥
आर्याशकलद्वितयं व्यत्ययरचितं भवेद्यस्याः ।
सोद्गीतिः किल गदिता तद्वद्यत्यंशभेदसंयुक्ता ॥ केवृ२.१० ॥
आर्यापूर्वार्धं यदि गुरुणैकेनाधिकेन निधने युक्तम् ।
इतरत्तद्वन्निखिलं दलं यदीयमुदितेयमार्यागीतिः ॥ केवृ२.११ ॥
[ वैतालीय-प्रकरणम् (१२-२०) ][सम्पाद्यताम्]
षड्विषमे ऽष्टौ समे कलास्ताश्च समे स्युर्नो निरन्तराः ।
न समात्र पराश्रिता कला वैतालीये ऽन्ते रला गुरुः ॥ केवृ२.१२ ॥
पर्यन्ते र्यौ तथैव शेषमौपच्छन्दसिकं सुधीभिरुक्तम् ॥ केवृ२.१३ ॥
आपातलिका कथितेयं भाद्गुरुकावथ पूर्ववदन्यत् ॥ केवृ२.१४ ॥
तृतीययुग्दक्षिणान्तिका समस्तपादेषु द्वितीयलः ॥ केवृ२.१५ ॥
उदीच्यवृत्तिर्द्वितीयलः सक्तो ऽग्रेण भवेदयुग्मयोः ॥ केवृ२.१६ ॥
पूर्वेण युतो ऽथ पञ्चमः प्राच्यवृत्तिरुदितेति युग्मयोः ॥ केवृ२.१७ ॥
यदा समावोजयुग्मकौ पूर्वयोर्भवति तत्प्रवृत्तकम् ॥ केवृ२.१८ ॥
अस्य युग्मरचिता ऽपरान्तिका ॥ केवृ२.१९ ॥
अयुग्भवा चारुहासिनी ॥ केवृ२.२० ॥
[ वक्त्र-प्रकरणम् (२१-३०) ][सम्पाद्यताम्]
वक्त्रं नाद्यान्नसौ स्यातामब्धेर्यो ऽनुष्टुभि ख्यातम् ॥ केवृ२.२१ ॥
युजोर्जेन सरिद्भर्तुः पथ्यावक्त्रं प्रकीर्तितम् ॥ केवृ२.२२ ॥
ओजयोर्जेन वारिधेस्तदेव विपरीतादि ॥ केवृ२.२३ ॥
चपलावक्त्रमयुजोर्नकारश्वेत्पयोराशेः ॥ केवृ२.२४ ॥
यस्या लः सप्तमो युग्मे सा युग्मविपुला मता ॥ केवृ२.२५ ॥
सौतवस्या ऽखिलेष्वपि ॥ केवृ२.२६ ॥
भेना ऽब्धितो भाद्विपुला ॥ केवृ२.२७ ॥
इत्थमन्या रश्चतुर्थात् ॥ केवृ२.२८ ॥
नो ऽम्बुधेश्चेन्नविपुला ॥ केवृ२.२९ ॥
तो ऽब्धेस्तत्पूर्वान्या भवेत् ॥ केवृ२.३० ॥
[ मात्रासमक-प्रकरणम् (३१-३८) ][सम्पाद्यताम्]
द्विगुणितवसुलधुरचलधृतिरिति ॥ केवृ२.३१ ॥
मात्रासमकं नवमो ल्गान्तम् ॥ केवृ२.३२ ॥
जो न्लावथाम्बुधेर्विश्लोकः ॥ केवृ२.३३ ॥
तद्युगलाद्वानवासिका स्यात् ॥ केवृ२.३४ ॥
बाणाष्टनवसु यदि लश्चिता ॥ केवृ२.३५ ॥
उपचित्रा नवमे परयुक्ते ॥ केवृ२.३६ ॥
यदतीतकृतविविधलक्ष्मयुतैर्मात्रासमादिपादैः कलितम् ।
अनियतवृत्तपरिमाणयुक्तं प्रथितं जगत्सु पादाकुलकम् ॥ केवृ२.३७ ॥
वृत्तस्य ला विना वर्णैर्गा वर्णा गुरुभिस्तथा ।
गुरुवो लैर्दले नित्यं प्रमाणमिति निश्चितम् ॥ केवृ२.३८ ॥
शिखिगुणितदशलघुरचितमपगतलघुयुगलमपरमिदमखिलम् ।
सगुरु शकलयुगलकमपि सुपरिघटितललितपदवितति भवति शिखा ॥ केवृ२.३९ ॥
विनिमयविनिहितशकलयुगलकलितपदविततिविरचितगुणनिचया ।
श्रुतिसुखकृदियमपि जगति ञि जशिर उपगतवति सति भवति खजा ॥ केवृ२.४० ॥
अष्टावर्धे गा द्वयभ्यस्ता यस्याः सा ऽनङ्गक्रीडोक्ता ।
दलमपरमपि वसुगुणितसलिलनिधिलघु कविरचितं पदवितति भवति ॥ केवृ२.४१ ॥
त्रिगुणनवलघुरंवसितिगुरुरितिदलयुगकृततनुरतिरुचिरा ॥ केवृ२.४२ ॥
इति श्रीमद्भट्टरामेश्वरसूनुनारायणभट्टविरचितायां वृत्तरत्नाकरव्याख्यायां मात्रावृत्ताधिकारो नाम द्वितीयो ऽध्यायः ॥
तृतीयोऽध्यायः[सम्पाद्यताम्]
गुः श्त्रीः ॥ केवृ३.१ ॥
गौ स्त्री ॥ केवृ३.२ ॥
मो नारी ॥ केवृ३.३ ॥
रो मृगी ॥ केवृ३.४ ॥
म्गौ चेत्कन्या ॥ केवृ३.५ ॥
भ्गौ गिति पङ्क्तिः ॥ केवृ३.६ ॥
त्यौ स्तस्तनुमध्या ॥ केवृ३.७ ॥
शशिवदना न्यौ ॥ केवृ३.८ ॥
विद्युल्लेखा मो मः ॥ केवृ३.९ ॥
त्सा चेद्वसुमती ॥ केवृ३.१० ॥
म्सौ गः स्यान्मदलेखाः ॥ केवृ३.११ ॥
भौ गिति चित्रपदा गः ॥ केवृ३.१२ ॥
मो मो गो गो विद्युन्माला ॥ केवृ३.१३ ॥
माणवकं भात्तलगा ॥ केवृ३.१४ ॥
म्नौ गौ हंसरुतमेतत् ॥ केवृ३.१५ ॥
र्जौ समानिका गलौ च ॥ केवृ३.१६ ॥
प्रमाणिका जरौ लगौ ॥ केवृ३.१७ ॥
वितानमाभ्यां यदन्यत् ॥ केवृ३.१८ ॥
राम्नसाविह हलमुखी ॥ केवृ३.१९ ॥
भुजगशिशुभृतां नौ मः ॥ केवृ३.२० ॥
म्सा ज्गौ शुद्धविराडिदं मतम् ॥ केवृ३.२१ ॥
म्नौ ज्गौ चेति पणवनामकम् ॥ केवृ३.२२ ॥
र्जौ रगौ मयूरसारिणी स्यात् ॥ केवृ३.२३ ॥
भ्मौ सगयुक्तौ रुक्मवतीयम् ॥ केवृ३.२४ ॥
मत्ता ज्ञेया मभसगयुक्ता ॥ केवृ३.२५ ॥
नरजगौर्भवेन्मनोरमा ॥ केवृ३.२६ ॥
त्जौ जो गुरुणेयमुपस्थिता ॥ केवृ३.२७ ॥
स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः ॥ केवृ३.२८ ॥
उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ ॥ केवृ३.२९ ॥
पादौ यदीयावुपजातयस्ताः ॥ केवृ३.३० ॥
स्मरन्ति जातिष्विदमेव नाम मे ॥ केवृ३.३१ ॥
नजजलगैर्गदिता सुमुखी ॥ केवृ३.३२ ॥
दोधकवृत्तमिदं भभभाद्गौ ॥ केवृ३.३३ ॥
शालिन्युक्ता म्तौ तगौ गो ऽब्धिलोकैः ॥ केवृ३.३४ ॥
वातोर्मीयं कथिता म्भौ तगौ गः ॥ केवृ३.३५ ॥
वाणरसैः स्याद्भतनगगैः श्रीः ॥ केवृ३.३६ ॥
म्भौ न्लौ गः स्याद् भ्रमरविलसितम् ॥ केवृ३.३७ ॥
रान्नराविह रथोद्धता लगौ ॥ केवृ३.३८ ॥
स्वागतेति रनभाद्गुरुयुग्मम् ॥ केवृ३.३९ ॥
ननरलगुरुरचिता वृन्ता ॥ केवृ३.४० ॥
ननरमगुरुभिश्च भद्रिका ॥ केवृ३.४१ ॥
श्येनिका रजौ रलौ गुरुर्पदा ॥ केवृ३.४२ ॥
मौक्तिकमाला यदि भतनाद्गौ ॥ केवृ३.४३ ॥
उपस्थितमिदं ज्सौ ताद्गकारौ ॥ केवृ३.४४ ॥
चन्द्रवर्त्म निगदन्ति रनभसैः ॥ केवृ३.४५ ॥
जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ ॥ केवृ३.४६ ॥
स्यादिन्द्रवंशा ततजै रसंयुतैः ॥ केवृ३.४७ ॥
इह तोटकमम्बुधिसैः प्रथितम् ॥ केवृ३.४८ ॥
द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ ॥ केवृ३.४९ ॥
मिनुशरविरतिर्नौ म्यौ पुटो ऽयम् ॥ केवृ३.५० ॥
प्रमुदितवदना भवेन्नौ च रौ ॥ केवृ३.५१ ॥
नयसहितौ न्यौ कुसुमवचित्रा ॥ केवृ३.५२ ॥
रसैर्जसजसा जलोद्धतगतिः ॥ केवृ३.५३ ॥
चतुर्जगणं वद मौक्तिकदाम ॥ केवृ३.५४ ॥
भुजङ्गप्रयातं भवेद्यैश्चतुर्भिः ॥ केवृ३.५५ ॥
रैश्चतुर्भिर्युता स्रग्विणी सम्मता ॥ केवृ३.५६ ॥
भुवि भवेन्नभजरैः प्रियंवदा ॥ केवृ३.५७ ॥
त्यौ त्यौ मणिमाला च्छिन्ना गुहवक्त्रैः ॥ केवृ३.५८ ॥
धीरैरभाणि ललिता तभौजरौ ॥ केवृ३.५९ ॥
प्रमिताक्षरा सजससैरुदिता ॥ केवृ३.६० ॥
ननभरसहिता महितोज्ज्वला ॥ केवृ३.६१ ॥
पञ्चाश्वैश्छिन्ना वैश्यदेवी ममौ यौ ॥ केवृ३.६२ ॥
अब्ध्यष्टाभिर्जलधरमाला म्भौ स्मौ ॥ केवृ३.६३ ॥
इह नवमालिका नजभयैः स्यात् ॥ केवृ३.६४ ॥
स्वरशरविरतिर्ननौ रौ प्रभा ॥ केवृ३.६५ ॥
भवति नजावथ मालती जरौ ॥ केवृ३.६६ ॥
जभौ जरौ वदति पञ्चामरम् ॥ केवृ३.६७ ॥
अभिनवतामरसं नजजाद्यः ॥ केवृ३.६८ ॥
तुरगरसयतिर्नौ ततौ गः क्षमा ॥ केवृ३.६९ ॥
म्नौ ज्रौ गस्त्रिदशयतिः प्रहर्षिणीअम् ॥ केवृ३.७० ॥
चतुर्ग्रहैरतिरुचिरा जभस्जगाः ॥ केवृ३.७१ ॥
वेदै रन्ध्रैर्म्तौ यसगा मत्तमयूरम् ॥ केवृ३.७२ ॥
( उपस्थितमिदं ज्सौ त्सौ सगुरुकं चेत् ) ॥ केवृ३.७३ ॥
सजसा जगौ भवति मञ्जुभाषिणी ॥ केवृ३.७४ ॥
ननततगुरुभिश्चन्द्रिकाश्वर्तुभिः ॥ केवृ३.७५ ॥
म्तौ न्सौ गावक्षग्रहविरतिसम्बाधा ॥ केवृ३.७६ ॥
ननरसलघुगैः स्वरैरपराजिता ॥ केवृ३.७७ ॥
ननभनलघुगैः प्रहरणकलिता ॥ केवृ३.७८ ॥
उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः ॥ केवृ३.७९ ॥
सिंहोन्नतेयमुदिता मुनिकाश्यपेन ॥ केवृ३.८० ॥
उद्धर्षिणीयमुदिता मुनिसैतवेन ॥ केवृ३.८१ ॥
इन्दुवदना भजसनैः सगुरुयुग्मैः ॥ केवृ३.८२ ॥
द्विःसप्तच्छिदलोला म्सौ म्भौ गौ चरणे चेत् ॥ केवृ३.८३ ॥
द्विहतहयलघुरथ गिति शशिकला ॥ केवृ३.८४ ॥
स्रगिति भवति रसनवकयतिरियम् ॥ केवृ३.८५ ॥
वसुहययतिरिह मणिगुणनिकरः ॥ केवृ३.८६ ॥
ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः ॥ केवृ३.८७ ॥
भवति नजौ भजौ रसहितौ प्रभद्रकम् ॥ केवृ३.८८ ॥
सजना नयौ शरदशयतिरियमेला ॥ केवृ३.८९ ॥
म्रौ म्यौ यान्तौ भवेतां सप्ताष्टभिश्चन्द्रलेखा ॥ केवृ३.९० ॥
भ्रत्रिनगैः स्वरात्खमृषभगजविलसितम् ॥ केवृ३.९१ ॥
नजभजरैः सदा भवति वाणिनी गयुक्तैः ॥ केवृ३.९२ ॥
रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी ॥ केवृ३.९३ ॥
जसौ जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुः ॥ केवृ३.९४ ॥
दिङ्मुनि वंशपत्रपतितं भरनभनलगैः ॥ केवृ३.९५ ॥
रसयुगहयैर्न्सौ म्रौ स्लौ गौ यदा हरिणी तदा ॥ केवृ३.९६ ॥
मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैर्म्भौनतौ ताद् गुरू चेत् ॥ केवृ३.९७ ॥
हयदशभिर्नजौ भजजला गुरु नर्कुटकम् ॥ केवृ३.९८ ॥
मुनिगुहकार्णवैः कृतयतिं वद कोकिलकम् ॥ केवृ३.९९ ॥ (यदि भवतो नजौ भजजला गुरुर्नर्कुटकम् । १०१ इति सुल्हणपाठः।)
स्याद् भूतर्त्वश्वैः कुसुमितलतावेल्लिता म्तौ नयौ यौ ॥ केवृ३.१०० ॥
सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम् ॥ केवृ३.१०१ ॥
ज्ञेया सप्ताश्वषड्भ्र्मरभनययुता भ्लो गः सुवदना ॥ केवृ३.१०२ ॥
त्री रजौ गलौ भवेदिहेदृशेन लक्षणेन वृत्तनाम ॥ केवृ३.१०३ ॥
म्रभ्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम् ॥ केवृ३.१०४ ॥
भ्रौ नरना रनावथ गुरुर्दिगर्कविरमं हि भद्रकमिति ॥ केवृ३.१०५ ॥
यदिह नजौ भजौ भ्जभलगास्तदश्वललितं हरार्कयतिमम् ॥ केवृ३.१०६ ॥
मताक्रीडा मौ त्नौ नौ नल्गिति भवति वसुशरदशयतियुता ॥ केवृ३.१०७ ॥
भूतमुनिनैर्यतिरिह भतनाः स्भौ भनयाश्च यदि भवति तन्वी ॥ केवृ३.१०८ ॥
क्रौञ्जपदा भमौ स्मौ ननना न्गाविषशरवसुमुनिविरतिरिह भवेत् ॥ केवृ३.१०९ ॥
वस्वीशाश्वच्छेदोपेतं ममतनयुगनरसलगैर्भुजङ्गविजृम्भितम् ॥ केवृ३.११० ॥
मो नाः षट् सगगिति यदि नवरसरसशरयतियुतमपवाहाख्यम् ॥ केवृ३.१११ ॥
यदि ह नयुगलं ततः सप्तरेफा स्तदा चण्डवृष्टिप्रपातो भवेद्दण्डकः ॥ केवृ३.११२ ॥
प्रतिचरणविवृद्धरेफाः स्युर्णार्णवव्यालजीमूतलीलाकरोद्दामशङ्खादयः ॥ केवृ३.११३ ॥
प्रचितकसमभिधो धीरधीभिः स्मृतोदण्डको नद्वयादुत्तरैः सप्तभिर्यैः ॥ केवृ३.११४ ॥
इति श्रीमद्भट्टरामेश्वरसूनुनारायणभट्टविरचितायां वृत्तरत्नाकरव्याख्यायां समवृत्ताध्यायस्तृतीयः ॥
चतुर्थोऽध्यायः[सम्पाद्यताम्]
विषमे यदि सौ सलगा दले भौ युजि भाद् गुरुकावुपचित्रम् ॥ केवृ४.१ ॥ भत्रयमोजगतं गुरुणी चेद्युजि च नजौ ज्ययुता द्रुतमध्या ॥ केवृ४.२ ॥ सयुगात्सगुरू विषमे चेद्भाविह वेगवती युजि भाद्गौ ॥ केवृ४.३ ॥ ओजे तपरौ जरौ गुरुश्चेन्मसौ ज्गौग्भद्रविराङ् भवेदनोजे ॥ केवृ४.४ ॥ असमे सजो सगुरुयुक्तौ केतुमती समे भरनगाद्गः ॥ केवृ४.५ ॥ आख्यानकीं तौ जगुरू ग ओजे जतावनोजे जगुरू गुरुश्चेत् ॥ केवृ४.६ ॥ जतौ जगौ गो विषमे समे चेत्तौ ज्गौ ग एषा विपरीतपूर्वा ॥ केवृ४.७ ॥ सयुगात्सलघू विषमे गुरुर्युजि नभौ भरकौ हरिणप्लुता ॥ केवृ४.८ ॥ अयुजि ननरला गुरुः समेन्जमपरवक्त्रमिदं ततो जरौ ॥ केवृ४.९ ॥ अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा ॥ केवृ४.१० ॥
वदन्त्यपरवक्त्राख्यं वैतालीयं विपश्चितः ।
पुष्पताग्राभिधं केचिदौपच्छन्दसिकं तथा ॥ केवृ४.११ ॥
स्याअयुग्मके रजौ रयौ समे चेज्जरौ जरौ गुरुर्यवात्परा मतीयम् ॥ केवृ४.१२ ॥
इति श्रीमद्भट्टरामेश्वरसूनुनारायणभट्टविरचितायां वृत्तरत्नाकरव्याख्यायामर्धसमाध्यायश्चतुर्थः ॥
पञ्चमोऽध्यायः[सम्पाद्यताम्]
[पदचतुरूर्ध्व-प्रकरणम् (१-५)][सम्पाद्यताम्]
मुखवादो ऽष्टभिर्वर्णैः परे स्युर्मकरालयैः क्रमाद् वृद्धैः ॥ सततं यस्य विचित्रैः पादैः सम्पन्नसौन्दर्यं तदुदितममलमतिभिः पदचतुरूर्ध्वाभिधं वृत्तम् ॥ केवृ५.१ ॥
प्रथममुदितवृत्ते विरचितविषमचरणभाजि ॥ गुरुकयुगलनिधन इह सहित आङा लघुविरतपदविततियतिरिति भवति पीडः ॥ केवृ५.२ ॥
प्रथममितरचरणसमुत्थं श्रयति स यदि लक्ष्म ।
इतरदितरगतितमपि यदि च तुर्यं चरणयुगलकमिति कलिका सा ॥ केवृ५.३ ॥
द्विगुरुयुतसमलचरणान्ता मुखचरणगतमनुभवति च तृतीयः ।
अपरमिह लक्ष्म प्रकृतमखिलमपि यदिदमनुभवति लवली सा ॥ केवृ५.४ ॥
प्रथमधिवसति यदि तुर्यं, चरमचरणपदमवसितगुरुयुग्मम् ।
निखिलमपरमुपरिगतमिति ललितपदयुक्ता, तदिदममृतधारा ॥ केवृ५.५ ॥
[उद्गता-प्रकरणम् (६-८)][सम्पाद्यताम्]
सजादिमे सलघुकौ च नसजगुरुकैरथोद्गता ।
त्र्यङ्घ्रिगतभनजला गयुताः सजसा अगौ चरणमेकतः पठेत् ॥ केवृ५.६ ॥
चरणत्रयं व्रजति लक्ष्म यदि सकलमुद्गतागतम् ।
ना भगौ भवति सौरभकं चरणे यदीह भवतस्तृतीयके ॥ केवृ५.७ ॥
नयुगं सकारयुगलं च भवति चरणे तृतीयके ।
तदुदितमुरुमतिभिर्ललितं यदि शेषमस्य खलु पूर्वतुल्यकम् ॥ केवृ५.८ ॥
[उपस्थितप्रचुपित-प्रकरणम् (९-११)][सम्पाद्यताम्]
म्सौ ज्भौ गौ प्रथमाङ्घ्रिरेकतः पृथगन्यत्त्रितयं सनजरगास्ततो ननौ सः ।
त्रिनपरिकलितजयौ प्रचुपितमिदमुदितमुपस्थितपूर्वम् ॥ केवृ५.९ ॥
नौ पादे ऽथ तृतीयके सनौ नसयुक्तौ प्रथमाङ्घ्रिकृतयतिस्तु वर्धमानम् ।
त्रितयमपरमपि पूर्वसदृशमिह भवति प्रततमतिभिरिति गदितं लघु वृत्तम् ॥ केवृ५.१० ॥
प्रथमे च विरतिरार्षभं ब्रुवन्ति ॥ तच्छुद्धविराट् पुरः स्थितं त्रितयमपरमपि यदि पूर्वसमं स्यात् ॥ केवृ५.११ ॥
विषमाक्षरपादं वा पादैरसमं दशध्र्मवत् ।
यच्छन्दो नोक्तमत्र गाथेति तत्सूरिभिः प्रोक्तम् ॥ केवृ५.१२ ॥
इति श्रीमद्भट्टरामेश्वरसूनुनारायणभट्टविरचितायां वृत्तरत्नाकरव्याख्यायां पञ्चमो ऽध्यायः ॥
षष्ठोऽध्यायः[सम्पाद्यताम्]
[प्रस्तारः][सम्पाद्यताम्]
प्रस्तारो नष्टमुद्दिष्टमेकद्वयादिलगक्रिया ।
सङ्ख्यानमध्वयोगश्च षडेते प्रत्ययाः स्मृताः ॥ केवृ६.१ ॥
पादे सर्वगुरावाद्याल्लघुं न्यस्य गुरोरधः ।
यथोपरि तथा शेषं भूयः कुर्यादमुं विधिम् ॥ केवृ६.२ ॥
ऊने दद्याद् गुरूनेव यावत्सर्वलघुर्भवेत् ।
प्रस्तारो ऽयं समाख्यातश्छन्दोविचितिवेदिभिः ॥ केवृ६.३ ॥
[नष्टम्][सम्पाद्यताम्]
नष्टस्य यो भवेदङ्कस्तस्यार्धे ऽर्धे समे च लः ॥ विषमे चैकमाधाय स्यादर्धे ऽर्धे गुरुभवेत् ॥ केवृ६.४ ॥
[उद्दिष्टम्][सम्पाद्यताम्]
उद्दिष्टं द्विगुणानाद्यादुपर्यङ्कान्समालिखेत् ।
लघुस्था ये च तत्राङ्कास्तैः सैकैर्मिश्रितैर्भवेत् ॥ केवृ६.५ ॥
[एकद्वयादिलगक्रिया][सम्पाद्यताम्]
वर्णान्वृत्तभवान्सैकानौत्तराधर्यतः स्थितान् ।
एकादिक्रमतश्चैतानुपर्युपरि निक्षिपेत् ॥ केवृ६.६ ॥
उपान्त्यतो निवर्तेत त्यजन्नेकैकमूर्ध्वतः ।
उपर्याद्याद् गुरोरेकमेकद्व्यादिलगक्रिया ॥ केवृ६.७ ॥
[सङ्ख्यानम्][सम्पाद्यताम्]
लगक्रियाङ्कसन्दोहे भवेत्सङ्ख्या विमिश्रिते ।
उद्दिष्टाङ्कसमाहारः सैका वा जनयेदिमाम् ॥ केवृ६.८ ॥
[अध्वयोगः][सम्पाद्यताम्]
सङ्ख्यैव द्विगुणैकोना सद्भिरध्वा प्रकीर्तितः ॥ वृत्तस्याङ्गुलिका व्याप्तिरधः कुर्यात्तथाङ्गुलिम् ॥ केवृ६.९ ॥
वंशे ऽभूत्कश्यपस्य प्रकटगुणगणः शैवसिद्धान्तवेत्ता विप्रः पव्येकनामा विमलतरमतिर्वेदतत्त्वार्थबोधे ।
केदारस्तस्य सूनुः शिवचरणयुगाराधनैकाग्रचित्तश्छन्दस्तेनाभिरामं वृत्तरत्नाकराख्यम् ॥ केवृ६.१० ॥
इति श्रीमद्भट्टरामेश्वरसूनुनारायणभट्टविरचितायां वृत्तरत्नाकरव्याख्यायां प्रस्ताराध्यायः षष्ठः समाप्तः ॥


c: text/html

text:
१८६३
१८६३ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे ब्रिटन्देशीयः विलियम् आट्किन् "क्लिनिकल् थर्मोमीटर्" इत्यस्य उपकरणस्य उपयोगम् आरब्धवान् ।
- अस्मिन्नेव वर्षे वाल् डेयर् नामकः "क्यान्सर्"रोगं तदानीन्तनया वैज्ञानिकरीत्या विवृणोत् ।
- अस्मिन् वर्षे सुसन्ततेः संशोधकः जीवविज्ञानी फ्रान्सिस् गाल्टन् "मीटियोरोग्राफिक्” इति पुस्तकम् अलिखत् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे प्रख्यातः भौतविज्ञानी क्यालेण्डर् ह्यू लाङ्ग् बोर्न् जन्म प्राप्नोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जनवरिमासस्य १२ दिनाङ्के महापुरुषः स्वामी विवेकानन्दः भारतदेशस्य बङ्गप्रान्तस्य कोलकतानगरे जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे फेब्रवरिमासस्य २१ तमे दिनाङ्के संस्कृतस्य महान् कविः आ॰ रा॰ राजराजवर्मा भारतदेशस्य केरलराज्यस्य चङ्ङनाश्शेरि इति प्रदेशे लक्ष्मीपुरस्थराजमन्दिरे जन्म प्राप्नोत् ।
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे आगस्ट्मासे भारतदेशस्य गुजरातराज्यस्य सूरत्-नगरे प्रसिद्धः रसायनशास्त्रज्ञः प्रो. त्रिभुवनदास गज्जारः जन्म प्राप्नोत् ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
चन्द्रशेखर कम्बारः
डा.चन्दशेखर कम्बारस्य जननं क्रि.श.१९३७तमे वर्षे जनवरिमासस्य द्वितीये दिने बेळगाविमण्डलस्य घोडिगेरि ग्रामे अभवत् । अस्य पिता बसवेण्णप्प कम्बाराः माता चेन्नम्मा च । बेळगाविनगरस्य लिङ्गराजमहाविद्यालयतः स्नातकपदवीम्, क्रि.श. १९६२तमे वर्षे कर्णाटकविश्वविद्यालयतः स्नातकोत्तरपदवीं, पि.एच्.डि.उपाधिं च अवाप्तवान् । बेङ्गळूरुविश्वविद्यालयस्य आध्यापकः, कर्णाटकजानपद अकादेमी अध्यक्षः, देहल्याः राष्ट्रीय नाटकशालायाः निदेशकः, हम्पिकन्नडविश्वविद्यालस्य आरम्भिककुलपतिः, च भूत्वा कम्बारः कन्नडसरस्वत्याः सेवम् अकरोत् । क्रि.श.१९६८तमवर्षतः क्रि.श.१९६९पर्यन्तं चिकागो विश्वविद्यालये कन्नडाध्यापकत्वेन कार्यम् अकरोत् । चिकागो, न्यूयार्क, बर्लिन्, मास्को, जपान् इत्यादिषु देशेषु विश्ववियालयान् गत्वा विशेषोपन्यासान् कृतवान् ।
अन्तर्विषयाः
वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
युवा चन्द्रशेखर कम्बारः धारवडस्य कविस्मेलने पद्मेकं वाचितवान् । कम्बारस्य पद्यम् अन्यषामपेक्षया भिन्नम् आसीत् । तदा तत्र आध्यक्ष्यपीठे विराजमानः कश्चित् कविवर्यः अयसः कर्मकरः कव्यं करोति इति कुवचनम् अवदत् । कम्बारः अस्य वचनानि गभीरतया परिगणय्य काव्यकषौ परिश्रमं कर्तुम् आरब्धवान् । जानपदीयं सौन्दार्यं स्वस्य लेखनेषु आत्मसात्कृतः कम्बारः विविधमुखप्रतिभानां सङ्गमः । कविः, नाटकरचयिता, सङ्गीतनिदेशकः, चलच्चित्रनिदेशकः, अध्यापकः, जानपदज्ञः, प्रशासकः च भूत्वा देशसेवां कुर्वन् तिष्ठति । बेङ्गळूरुविश्वविद्यालये अनेकवर्षाणि उपन्यासकवृत्तिं कृत्वा तदनन्तरं हम्पीप्रदेशे कन्नडविश्वविद्यालयस्य कुलपतिः इति सेवां स्म्पूर्य निवृत्तः सन् इदानीं बेङ्गळूरुमहानगरे बनशङ्करीविस्तरणे विश्रान्तं जीवने अस्ति । स्वस्य वृत्तिजीवने न केवलं वेतनस्य कार्यं न कुर्वन् जनपदनृत्यानां, गीतानां, नाटकानां च विषयान् सङ्गृह्य स्वलेखेषु उपयुक्तवान् । उत्तरकर्णाटके तत्रापि बेळगाविमण्डलस्य, धारवाडमण्डलस्य च विशिष्टां भाषां स्वसाहितकृतिषु विशेषतया उपयुक्तवान् । वरकवेः द.रा.बेन्द्रेमहोदयस्य असन्तरं तादृशभाषायाः प्रयोगः अनेनैव कृतः । कम्बरमहोदयः स्वरचितानां कथाग्रन्थानां चलच्चित्राणि अकरोत् । करिमायि, सङ्गीता, काडुकुदुरे इत्यादीनि तत्र स्मरणीयानि । स्वस्य चलच्चित्रस्य स्वयं सङ्गीतस्वरसंयोजनमपि कृतवान् इति विशेषः । काडुकुदुरे चलच्चित्रस्य शीर्षिकगीतस्य गायकस्य शिवमोग्ग सुब्बण्ण इत्यनेन राष्ट्रपतिफलकमपि प्राप्तम् । जीके मास्तरर प्रणयपसङ्गः इति कथाग्रन्थं दूरदर्शनचलच्चित्ररूपेण निर्मितवान् । दशाधिकानि साक्ष्यचित्राणि अपि निर्मितवान् कम्बारः उत्तमः नाटककारः अपि । जानपदशैल्याः पद्यरचनायां गाने च सिद्धहस्तः ।
कृतयः[सम्पादयतु]
हेळतेन केळ (ಹೇಳತೇನ ಕೇಳ), सिरिसम्पिगे(ಸಿರಿಸಂಪಿಗೆ), बेळ्ळिमीनु(ಬೆಳ್ಳಿಮೀನು), ऋष्यशृङ्ग(ಋಷ್ಯಶೃಂಗ), काडुकुदुरे(ಕಾಡುಕುದುರೆ), नायिकथे(ನಾಯಿಕಥೆ), हरकेय कुरि(ಹರಕೆಯ ಕುರಿ), बेळेशङ्कर(ಬೋಳೇಶಂಕರ), सिङ्गारव्व मत्तु अरमने(ಸಿಂಗಾರವ್ವ ಮತ್ತು ಅರಮನೆ) च अस्य कथाग्रन्थाः, महामायि (ಮಹಾಮಾಯಿ) अस्य नूतना नाटककृतिः, शिखरसूर्य(ಶಿಖರ ಸೂರ್ಯ) २६वर्षाणाम् अन्तरेण क्रि.श.२००६तमे वर्षे लोकार्पितः महाकथाग्रन्थः । उत्तरकर्णाटकस्य रङ्गभूमिः एव अस्य संशोधनक्षेत्रम् । क्रि.श. १९८५तमे वर्षे "जानपदविश्वकोश " बृहद्ग्रन्थं कन्नडे लोकार्पितवान् इति अस्य विशेषा कीर्तिः । अहत्य २२रूपकाणि, ८पद्यसङ्कलनानि, ४कथाग्रन्थाः, चकोरी इति महाकाव्यम्, जानपदरङ्गभूमिसम्बद्धाः, शिक्षाक्षेत्रसम्बद्धाः १४संशोधनकृतयः अपि कम्बारमहोदयः सारस्वतलोकाय अर्पिताः माहानिधयः । अस्य नैकाः कृतयः हिन्दीभाषया, आङ्ग्लभाषया चानूदिताः । बेम्बत्तिद कण्णु (‘ಬೆಂಬತ್ತಿದ ಕಣ್ಣು’क्रि.श.१९६१), नार्सिसस् (‘ನಾರ್ಸಿಸಸ್’ क्रि.श.१९६९) अस्य प्रसिद्धे रूपके ।
प्रशस्तिपुरस्काराः[सम्पादयतु]
- कर्णाटकराज्योत्सवस्य प्रशस्तिः (क्रि.श. १९९१) ।
- सिरिसम्पिगे नाटकस्य केन्द्रसाहित्याकदेमीप्रशस्तिः
- पद्मश्रीप्रशस्तिः (क्रि.श.२००१) ।
- हम्पीविश्वविद्यालयस्य नाडोज प्रशस्तिः (क्रि.श. २००४)।
- केरळस्य कुमारन् आशन् प्रशस्तिः ।
- जोकुमारस्वामी नाटकस्य भारतीयभाषायाः अत्तुत्तमं नाटाकम् इति कमलादेवी चट्टोपाध्यायप्रशस्तिः (क्रि.श.१९७५) ।
- राज्यसाहित्याकदेमी जेरोवा प्रशस्तिः ।
- सिखरसूर्य कृतेः ठ्यागोर् प्रशस्तिः ।
- कबीर् सम्मान् प्रशस्तिः (क्रि.श.२००२) - आळ्वास् नुडिसिरि इति विशिष्टसांस्कृतिकसम्मेलनस्य अध्यक्षः अभवत् (क्रि.श.२००६)
- कर्णाटकस्य विधानपरिषदः सदस्यः अभवत् ।
- ज्ञानपीठप्रशस्तिः (क्रि.श. २०१०)


text:
धर्मशास्त्रम्
धर्मशास्त्रम् (Dharmaśāstra) भारतीयशास्त्रेषु अन्यतमम् । भारतीयपरम्परायाम् अस्य शास्त्रस्य बहुमुख्यं प्राशस्त्यम् अस्ति । धर्मशब्दः ‘धृ’ धारणे इति धातोः व्युत्पन्नः । तत्र महाभारते ‘धारणाद्धर्म इत्याहुः धर्मो धारयते प्रजाः’ इति यद् उपवर्णितं तद् धर्मस्य यथार्थस्वरूपं संक्षेपेण प्रतिपादयति । एवं धर्मः समाजस्य धारणं नाम संरक्षणम् संवर्धनं च करोति, अर्थात् समाजकल्याणकारिणीं कामपि जीवनयापनपद्धतिं निर्दिशति । धर्मशब्दः प्रप्रथमतया ऋग्वेदे दृश्यते । अस्मिन् धर्मः इत्येतत् पदं धार्मिकविधिः, व्रतम्, आचारः इत्येतेषु अर्थेषु प्रयुक्तः अस्ति । अन्येषु सन्दर्भेषु धारकः पोषकः इत्येतौ अर्थौ बोधितः । तैत्तिरीय उपनिषदि 'धर्मञ्चर’ इति शिष्यानुशासनम्, मनुस्मृतौ 'भगवान्, सर्ववर्णानां यथावदनुपूर्वशः । अन्तरप्रभवाणां च धर्मान्नो वक्तुमर्हसि ॥' इति, याज्ञवल्क्यस्मृतौ ’योगिश्वरं याज्ञवल्क्यं सम्पूज्य मुनयोऽब्रुवन् । वर्णाश्रमेतराणां नो ब्रूहि धर्मानशेषतः ॥' इति, पराशरस्मृतौ ’चातुर्वर्ण्यसमाचारं किञ्चित् साधारणं वद । चतुर्णामपि वर्णानां कर्तव्यं धर्मकोविदैः ॥' इत्येतेषु उक्तिषु प्राक्तनभारतीयसमाजस्य चतुर्वर्णीयैः आश्रमस्थैः अनुसरणीयाः आचाराः एव धर्मपदेन उपदिष्टाः भवन्ति ।
जैमिनिमते धर्मः इत्यस्य निरूपणं, ’बोधनालक्षणोऽर्थोधर्मः’ इति कृतमस्ति । वैशेषिकसूत्रे ’अथातो धर्मं व्याख्यास्यामः’।, 'यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्मः’ इति व्याख्यातम् अस्ति । एवमेव ’ध्रियते अनेनेति धर्मः’, ’धर्मे सर्वं प्रतिष्ठितम्’, ’धारणात् धर्ममित्याहुः’ 'धर्मोधारयते प्रजाः’ इत्याद्याः उक्तयः धर्मस्य व्याप्तिं प्रयोजनञ्च प्रतिपादयन्ति ।
अन्तर्विषयाः
धर्मस्य प्रकाराः[सम्पादयतु]
धर्मा बहुविधा लोके श्रुतिभेदमुखोद्बवाः ।
देशधर्माश्च दृश्यन्ते कुलधर्मास्तथैव च ॥
जातिधर्मा वयोधर्मा गुणधर्माश्च शोभने ।
शरीर-कालधर्माश्च आपद्धर्मास्तथैव च ॥
एतद्धर्मस्य नानात्वं क्रियते लोकवासिभिः।[१]
देशधर्मः, कुलधर्मः, जातिधर्मः, वयो(आश्रम)धर्मः, गुणधर्मः, शरीर-कालधर्मः, आपद्धर्माश्च धर्मस्य प्रकाराः भवन्ति । वर्णधर्मः, आश्रमधर्मः, वर्णाश्रमधर्मः, नैमित्तिकधर्मः, गुणधर्मश्च धर्मस्य पञ्चप्रकाराः सन्ति इति मनुस्मृतेः टीकाकारः गोविन्दराजः, गौतमधर्मस्य सूत्रस्य टीकाकारः हरदत्तश्च प्रतिपादयन्ति ।
धर्मस्य आकराः[सम्पादयतु]
धर्मस्य आकराः विभिन्नेषु ग्रन्थेषु प्रतिपादिताः सन्ति । तानि,
- "वेदो धर्म मूलम् ।"
"तद्विदां च स्मृतिशीले ।" गौ.ध.सू, १,१.२
- "धर्मज्ञसमयः प्रमाणम् ।"
वेदाश्च । आ.ध.सू,१ , १.१, २-३
- उपदिष्टो धर्मः प्रतिवेदम् । बो.ध.सू १.१.१
स्मार्तो द्वितीयः । तृतीयश्शिष्टागमः । १, १,३-४
श्रुतिस्मृतिविहितो धर्मः ।
तदलाभे शिष्टाचारः प्रमाणम् । व,ध.सू १ ४-५
- अथातो धर्मं व्याख्यास्यामः ।
श्रुतिप्रमाणको धर्मः ॥ हा.ध.सू
- वेदोऽखिलो धर्ममूलम् । स्मृतिशीले च तद्विदाम् ।
आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च ॥ म. २, ६
- वेदाः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः ।
एतच्चतुर्विधु प्राहुः साक्षाद्धर्मस्य लक्षणम् ॥ म, २ १-२
- श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रयमात्मनः ।
सम्यक् सङ्कल्पजः कामो धर्ममूलमिदं स्मृतम् ॥ या १,७
धर्मशास्त्रसाहित्यस्य विकासः[सम्पादयतु]
धर्मशास्त्रस्य सहस्राधिकाः उपलभ्यमानाः ग्रन्थाः प्रायशः २५ दशकेभ्यः पूर्वदारभ्य धारावाहितया अद्यापि लभ्याः सन्ति । धर्मशास्त्रग्रन्थाः रचनाशैलीम् अनुसृत्य सूत्र-स्मृति-टीकादिभिः विभक्ताः सन्ति । रचनाकालादारभ्य समर्थतया विभक्ताः सन्ति एते ग्रन्थाः । धर्मशास्त्रस्य ग्रन्थाः आदौ धर्मप्रचारयोग्यं प्रदेशं दर्शयन्ति । मनुस्मृतौ सरस्वती दृषद्वती नद्योः विद्यमानं मध्यभागं (प्रदेशं) ब्रह्मावर्तमिति उपदिष्टम् अस्ति । कुरुक्षेत्र-मत्स्य-पाञ्चाल-शूरसेनप्रदेशाणां प्रदेशः ब्रह्मर्षिदेशः इति । हिमवद् विन्द्यपर्वतयोः मध्ये विद्यमानं कुरुक्षेत्रं पूर्वप्रदेशः इति, प्रयागस्य पश्चिमदिशि विद्यमानं प्रदेशं मध्यदेशः इति, पूर्वपश्चिमसमुद्रयोः हिमवद् विन्द्यपर्वतयोः च विद्यमानयो मध्यविशालप्रदेशम् आर्यवर्तप्रदेशः इति च निर्दिष्टः अस्ति । एतेषु उत्तरोत्तरदेशस्यापेक्षया पूर्वदेशाः धर्मानुष्ठाय योग्याः इति ।
धर्मशास्त्रस्य प्रमेयाः[सम्पादयतु]
धर्मशास्त्रे सामान्यतया विषयाः त्रिषु विभागेषु विभक्ताः । आचारः, व्यवहारः, प्रायश्चित्तञ्च इति । वेदेषु विद्यमानाः बीजरूपविषयाः धर्मसूत्रेषु निबद्धाः सन्ति । मनोः, याज्ञवल्क्यस्य, नारदस्य, पराशरस्य च स्मृतिषु शास्त्रीयदृष्ट्या विभागः कृतः अस्ति ।
आचारः[सम्पादयतु]
आचारः नाम श्रुतिस्मृतिप्रोक्तं शास्त्रीयम् आचरणम् । अस्मिन् व्यक्तिजीवने, सामाजिकजीवने, गृहजीवने च अनुसरणीयाः नीतयः नियमाश्च, मानवेन आजीवने अनुसरणीयाः संस्काराः, संस्कारानन्तरं करणीयाः आचारनियमाः च निरूपिताः ।
आचारः परमो धर्मः श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च [२]-मनस्मृतिः,-१-१०८
आचारः परमो धर्मः सर्वेषामिति निश्चयः[३]-वसिष्ठः,६,१
चतुर्णामपि वर्णानामाचारो धर्मपालकः [४]
आचारहीनः षडङ्गसहितं वेदं पठति चेदपि निष्फलं भवति । आचारयुक्तः चेदेव सम्पूर्णफलं प्राप्नोति । तपसः आधारः आचारः एव भवति । सदाचारः एव धर्मस्य मूलम् । आचारेण आयुष्यम्, इष्टार्थसिद्ध्यादीः च लभ्यन्ते । अशुभं नाशयति च । दुराचारी लोके निन्दितः भवति, दुःखभाजनः सततव्याधिग्रस्थः अल्पायुः च भवति । धर्माचरणे निरतः एवं चिन्तयन्ति, वयं फलं न प्राप्नुमः, दुःखमयं जीवनं, दारिद्र्यञ्च बाधते इति । एतेषां प्रश्नानाम् उत्तरं मनुः एवं वदति,
नाधर्मश्चरितो लोके सद्यः फलति गौरिव ।
शनैरावर्तमानस्तु कर्तुर्मूलानि कृन्तति ॥
यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पुत्रेषु नप्तृषु ।
न त्वेव तु कृतो धर्मः कर्तुर्भवति निष्फलम् ॥
अधर्मेणैधते तावत्ततो भद्राणि पश्यति ।
ततः सपत्नान् जयति समूलस्तु विनश्यति ॥
- आचारकाण्डे प्रमुखाः विषयाः वर्णधर्मः, आश्रमधर्मः, अनयोः धर्मयोः सम्बद्धाः संस्काराः च निरूपिताः ।
वर्णधर्मः[सम्पादयतु]
सर्वेषु धर्मशास्त्रग्रन्थेषु अस्याः वर्णव्यवस्थायाः निरूपणं कृतम् अस्ति । चत्वारो वर्णाः ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्र इति । "ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् बाहु राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्ब्भ्यां शूद्रो अजायत"[५] इति ऋग्वेदे अपि वर्णितम् अस्ति । वर्णविभजनस्य उद्देश्यं तु लोकस्य अभिवृद्धिः एव । उक्तं तद्यथा,
लोकानां विवृध्यर्थं मुखबाहूरुपादतः ।
ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं शूद्रं च निरवर्तयत् ॥
आश्रमव्यवस्था[सम्पादयतु]
धर्मशास्त्रे चात्वारः आश्रमाः व्यवस्थितया निरूपितवान् अस्ति । ब्रह्मचर्य-गृहस्थ-वानप्रस्थ-सन्यासादयाः (चत्वारः) आश्रमाः । आश्रमाणां धर्माचरणम् उपनयनोत्तरम् इत्येव निर्दिष्टमिति ।
- ब्रह्मचर्याश्रमः- मुख्यः आदिमः आश्रमः। सद्गृहस्थः भवितुम् अस्य आश्रमस्य प्रामुख्यता वर्तते । ब्रह्मचर्यशब्दस्य अर्थः वेदानाम् अध्ययनम् एवं तेषां अनुष्ठानं च भवति । केचन नियमाः यथा,
षट्त्रिंशदाब्दिकं चर्यं गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम् ।
तदर्धकं पादिकं वा ग्रहणान्तिकमेव वा ॥
वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वापि यथाक्रमम् ।
अविप्लुतब्रह्मचर्यो गृहस्थाश्रममासेत् ॥[६]
- गृहस्थाश्रमः- सकलाश्रमाणाम् आधारभूतः अतिमुख्यः च आश्रमः गृहस्थाश्रमः । सकलाश्रमाणां आधारस्तम्भः भवति । अस्य आश्रमस्य वैशिष्ट्यम् एवं निरूपितम्,
गृहस्थ एव यजते गृहस्थस्तप्यते तपः ।
चतुर्णामाश्रमाणां तु गृहस्थश्च विशिष्यते ॥[७]
- गृहस्थाः सन्ध्यादि षट् कर्माणि करणीयानि । तानि उक्तानि,
संध्यास्नानं जपो होमो देवतानां च पूजनम् ।
आतिथ्यं वैश्वदेवश्च षट् कर्माणि दिने दिने ॥
- गृहस्थेभ्यः कानिचन कर्तव्यानि निर्दिष्टानि सन्ति । तानि भवन्ति,
अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः, षितैयज्ञस्तु तर्पणम् ।
होमो दैवो बलिर्भौतोनृयज्ञोऽतिथिपूजनम्॥[८]
- वानप्रस्थः- देवऋणात्,ऋषिऋणात्, पितृऋणात् च मुक्तो भूत्वा , एवं क्रमशः यजनयाजनम्, अध्ययनम्, अध्यापनम्, पुत्रप्रजननानन्तरं पौत्रस्य जननं च दृष्ट्वा जटाधारीभूत्वा आवसथाग्निना सह काननं प्रति गन्तव्यम् । वन्यफलादिकं भुक्त्वा जीवितव्यम् । प्रतिनित्यं त्रिषवणम्(त्रिवारं स्नानम्), त्रिसन्ध्याजपम्, भूमौ शयितव्यम् । आत्मसिद्धि प्राप्तुं यतमानः भवेत् । श्रुतेः, उपनिषदानां च अध्ययनं निरन्तरतया भवेत् ।
- सन्यासाश्रमः- वानप्रस्तस्य अस्य च भेदः तावान् नास्ति । वानप्रस्थाश्रमे जटाधारिः भवति । अस्मिन् तु मुण्डितः भवति । अस्मिन् आत्मसाधनार्थं सर्वदा यतमानाः भवेयुः । उक्तञ्च,
वनेषु च विहृत्यैवं तृतीयं भागमायुषः ।
चतुर्थमायुषो भागं त्यक्त्वा सङ्गान् परिव्रजेत् ॥
सन्यासाश्रमधर्माः केचन पठिताः सन्ति । ते यथा,
न कुट्यां नोदरे सङ्गो न चैले न त्रिपुष्करे ।
नागारे नासने नान्ने यस्य वै मोक्षवित्तु सः ॥[९]
अरण्यनित्यस्य जितेन्द्रियस्य सर्वेन्द्रियप्रीतिनिवर्तकस्य ।
आध्यात्म चिन्तागमानसस्य ध्रुवाह्यसौवृत्तिरुपेक्षकस्य ॥[१०]
- संस्काराः- संस्काराः सामान्यतया द्विधा विभक्ताः । जननपूर्वाः जननानन्तराणि च । संस्काराः षोडष उक्ताः सन्ति । तानि मनस्मृतौ उक्तानि सन्ति । यथा,गर्भादानम्, पुंसवनम्, सीमन्तोनयनम्, जातकर्म, नामकरणम्, निष्क्रमणम्, अन्नप्राशनम्, चूडाकरणम्, कर्णवेध, विद्यारम्भः, उपनयनम्, वेदारम्भः, केशान्तः, समावर्तनम्, विवाहः, अन्तेष्टिः च ।
- संस्काराणाम् उद्देश्यं निरूपितं मनुस्मृतौ । तद्यथा,
वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर्निषेकादिर्द्विजन्मनाम् ।
कार्यः शरीरसंस्कारः पावनः प्रेत्य चेह च ॥
गार्बैर्होमैर्जातकर्म चौडमौञ्जीनिबन्धनैः ।
बैजिकं गार्भिकं चैनो द्विजानामपमृज्यते ॥
स्वाध्यायेन व्रतैर्होमैस्त्रैविद्येनेज्यया सुतैः ।
महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः॥
व्यवहारः[सम्पादयतु]
स्मृत्युक्तेषु धर्मेषु व्यवहारभागः (आचारकाण्डेषु) प्रमुखः अस्ति । लौकिकालौकिकव्यवहाराः सुवर्णिताः सन्ति । राजधर्मस्य कथनं नाम व्यवहारधर्मः इत्यर्थः । मनुस्मृतौ सप्तमे एवं अष्टमे अध्याये राजधर्मः निरूपितः अस्ति । याज्ञवल्क्यस्मृतौ अपि व्यवहारधर्मः निरूपितः अस्ति । अस्मिन् व्यवहारकाण्डे प्रथमश्लोकः एवं विद्यते,
व्यवहारान् नृपः पश्येत् विद्वद्भिः ब्राह्मणैः सह ।'
धर्मशास्त्रानुसारेण क्रोधलोभे विवर्जितः ।
स्मृत्यानुसारं नृपः न्यायदानं कुर्यात् । अतः न्यायनिर्णयार्थं वेदधर्मशास्त्रपारङ्गतानाम्, सत्यवादिनाम्, निष्पक्षपातिनाम्, विद्वज्जनानां च समूहः भवतिस्म । समूहे विद्यमानानां सख्यायाः विषये स्मृतिग्रन्थेषु ऐक्यमत्यं नास्ति । समूहे नृपाः, गौरवस्थकुटुम्बिनः, वृद्धवणिक्, धनिकाः च भवेयुः । नृपस्य अनुपस्थाने कश्चित् न्यायाधीशः नृपेणैव निर्दिष्टाः भवति । एवं ग्रामेषु मण्डलादिषु च निर्दिष्टाः भवन्ति । न्यायालयादिषु गणक, लेखकः, साध्यपालि इति च त्रयः अधिकार्यः आसन् । समस्यायाः निर्णयदाने प्रतिज्ञा, उत्तरम्, संशयहेतुपरामर्शः, निर्णयप्रमाणञ्च परीक्ष्य निर्णयः देयः भवतिस्म । प्रमाणं द्विविधं, मानुषम्, दैविकञ्चेति । मानुषप्रमाणस्य अभावे दैविकप्रमाणं स्वीकुर्वन्तिस्म ।
व्यवहारः अष्टादशेषु विभागेषु विभक्ताः । ऋणम्, दानम्, निक्षेपः, अस्वामिविक्रयः, सम्भूयसमुत्थानम्, दत्तानपाकर्म, वेतनादानम्, संविद्व्यतिक्रमः, क्रयविक्रयः, स्वामिपालविवादः, सीमाविवादः, दण्डपारुष्य, वाक्पारुष्य, स्तेय, साहसम्, स्त्रीसङ्ग्रहणम्, स्त्रीपुंधर्मः, विभागः, द्यूतसमाह्वयः इति व्यवहारस्य विभागः ।
प्रायश्चित्तम्[सम्पादयतु]
प्रायश्चित्तं नाम पश्चात्तापप्राप्तं मनः इति । अस्य वर्णनं मनुस्मृतौ एवं निरूपितम्,
प्रायो नाम तप-प्रोक्तं चित्तं निश्चय उच्यते ।
तपो निश्चयसंयुक्तं प्रायश्चित्तमितिस्मृतम् ॥
आत्मशुद्ध्यर्थम् उक्तानि सन्ति प्रायश्चित्तानि । अतः मनस्मृतौ,याज्ञवल्क्यस्मृतौ , गतमस्य, बोधायनस्य, आपस्तम्भस्य, वसिष्ठधर्मसूत्रादिषुच प्रायश्चित्तस्य विषये निरूपितम् अस्ति । प्रायश्चित्तेषु दैहिकप्रायश्चित्तानि विहाय जपतपादयः, कृच्छ्रः, अतिकृच्छाः, पराकः, चान्द्रायणादीनि प्रायश्चित्तानि निरूपितानि । प्रायश्चित्तस्य विषये भवदेवभट्टस्य प्रायश्चित्तप्रकरणम्, शूलपाणेः प्रायश्चित्तविवेकः च मुख्यौ ग्रन्थौ भवतः । रघुनन्दनस्य कृतिषु महापातकाः, उपपातकाः च वैज्ञानिकदृष्ट्या निरूपिताः । हत्या, अभक्ष्यभक्षणम्, अगम्यगमनादिषु विषयेषु स्पष्टतया निरूपितवान् अस्ति ।
अधाराः[सम्पादयतु]
- ↑ पराशरधर्मसंहिता-माधवीयवृत्ति १.१७
- ↑ मनस्मृतिः, १, १०८
- ↑ वसिष्ठः ६, १
- ↑ पराशरः, १, ३७
- ↑ ऋग्वेदः, १.९०.१२
- ↑ मनुस्मृतिः, ३.१२
- ↑ वसिष्ठः, ८. १४
- ↑ मनुस्मृतिः, ३.७०
- ↑ वसिष्ठः, १०-२३
- ↑ वसिष्ठः, १०-२३
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- Dharma Shastra-Code of Law For Hindus
- The Cooperative Annotated Bibliography of Hindu Law and Dharmaśāstra
- Alois Payer's Dharmaśāstra Site (in German, with copious extracts in English)
- "Maharishi University of Management – Vedic Literature Collection" A Sanskrit reference to the texts of all 18 Smritis.


text:
कडपामण्डलम्
कडपामण्डलम् (Kuddapah District) आंध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकं मण्डलमस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रः कडपा नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
स्वातन्त्र्यात्पूर्वं १८०० तमवर्षात् आङ्ग्लेयाधीने अवर्ततेदं मण्डलं कडपा । १९६० तमे वर्षे आविष्कृतम् । प्रान्तमिदं पूर्वं शातवाहनैः, चालुक्यैः,चोलैः, राष्ट्रकूटिभिः, काकतीयैः, विजयनगरराजैः, गण्डिकोटा कडपा मैसूरुपालकैः, नैजां नवाब् जनैः च पालितमिदं मण्डलम् ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
मण्डलेस्मिन् ३२-३७% भूभागः अरण्येन विस्तृतः । वेलिगोण्डा, लङ्कमलः, शेषाचलपर्वतश्रेण्यः वर्तन्ते । मदनपल्ली अरण्यप्रान्ते रक्तचन्दनम् उपलभ्यते ।
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
सुधाशिलाः, सीसं, हेमलैट् इत्यादि खनिजसम्पद् वर्ततेऽत्र । मङ्गम्पेटप्रान्ते बैरैट्निधिः वर्तते । प्रोद्दुटूरु, कडपाप्रान्तयोः पारिश्रामिककेन्द्राणि वर्तन्ते । कडपाप्रान्ते पारिश्रामिकपरिकराणां परीक्षाकेन्द्रमपि अस्ति । माधवरप्रान्ते वस्त्रवयन केन्द्राणि सन्ति । भूभागेऽस्मिन् पादभागः सेद्यार्थम् उपयुज्यते । कर्नूलु, कडपा कुल्याभ्यः, मैदुकूरु, चेय्यूरु, पुलिवेन्दुल इत्यादि जलसेतुभिः, श्रीशैलदक्षिणकुल्याभ्यः च सस्यार्थं जलदानं प्रचलति । मुद्दनूरु अङ्गारविद्युत्केन्द्रद्वारा विद्युतः दानम् ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
पदकविता पितामहस्य श्रीमतः ताल्लपाक अन्नमाचार्यस्य जन्मभूमिः ताल्लपाकः ग्रामः, सिध्दय्यामठः, श्रीश्रीश्रीपोतुलूरिवीरब्रह्मेन्द्रस्वामिमठः, पुष्पगिरिमठः गण्डिकोटवेम्पल्ले च प्रमुखपर्याटककेन्द्राणि वर्तन्ते । मण्डलेस्मिन् महाविद्यालयाः श्रीवेङ्कटेश्वरविश्वविद्यालयपरिधौ प्रचाल्यन्ते ।


text:
पवनमुक्तासनम्
पवनमुक्तासनं योगासनस्य एकम् आसनमस्ति ।
आसनकरणविधिः[सम्पादयतु]
- पृष्ठमवलम्व्य भूमौ शयनं करोतु ।
- हस्तद्वयं शरीरमुभयतः भूमौ स्थापयतु ।
- एकं जानु पुटीकृत्य हस्तद्वयेन दृढं गृह्णातु ।
- पूरकेण वक्षस्थलं प्रति जानु आकर्षतु ।
- मस्तकम् अल्पमुत्थाप्य नासाग्रं स्पृशतु ।
- अपरपादं ऋजुतया भूमौ स्थापयतु ।
- पञ्चनिमेषान् तस्यामवस्थायां तिष्ठतु ।
- शनैः शनैः रेचकेण पादम् ऋजुकृत्य भूमौ स्थापयतु ।
- निमेषमेकं विश्रम्य अपरजानु पूर्ववत् करोतु ।
- ततः परं जानुद्वयमेकस्मिन् समये वक्षस्थलं प्रति आकर्षतु ।
- पुनः भूमौ पादद्वयं स्थापयतु ।
लाभः[सम्पादयतु]
- यकृतः पाकस्थल्याः च उपरि अस्य आसनस्य प्रभावः सम्यक् भवति ।
- आसनमिदम् उदरस्य दोषयुक्तवायुं नाशयति ।
- अम्लदोषं विनाश्य कटिग्रन्थिं मृदु करोति ।
- कोष्ठकाठिन्यं , पाकस्थलीरोगाः च नश्यन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- "Pavanamuktasana / The Wind-Releasing Pose / Yoga Poses / A2ZYoga.com". Retrieved 2011-04-11.


text:
पञ्चगव्यम्
क्षीरं, दधि, घृतम्, गोमूत्रं, गोमयम् - इति एतेषु एकैकमपि गव्यं विशिष्टगुणयुक्तं भवति । यदि पञ्च अपि गव्यानि विधिवत् मन्त्रपूर्वकं योजयाम: तर्हि तद्भवति इतोऽपि विशिष्टं 'पञ्चगव्यम् ।’ भारतीयानां सुपरिचितमेव इदं शुद्धिकारकं पञ्चगव्यम् । आशौचान्ते पञ्चगव्यप्राशनं कृत्वा शुद्धा: भवन्ति जना: । पञ्चगव्यसेवनसमये उच्यमानोऽयं श्लोकं ज्ञापयति तदीयं महत्त्वम् -
- यत् त्वगस्थिगतं पापं देहे तिष्ठति मामके ।
- प्राशनं पञ्चगव्यस्य दहत्यग्निरिवेन्धनम् ॥ इति ।
पञ्चगव्यघृतम्’ इति विशिष्ट: योग: आयुर्वेदे प्रयुज्यते । तदुक्तम् -
- गोशकृद्रसदध्यम्लक्षीरमूत्रै: समैर्घृतम् ।
- सिद्धं पिबेदपस्मारकामलाज्वरनाशनम् ॥ (च.चि.17) इति ।


text:
भरद्वाजमहर्षिः
सुदीर्घकालं जीवन् अपि मानवः इतोऽपि अधिककालं जीवितुम् इच्छति । एषः मानवस्य स्वभावः । परन्तु तदेव जीवनम् उन्नतध्येयसाधननिमित्तं यदि भवति तर्हि तत् नितरां प्रशस्यते । सप्तर्षिषु अन्यतमस्य भरद्वाजस्य कथा अत्र उत्तमम् उदाहरणम् अस्ति । भरद्वाजः अत्रिमुनेः पुत्रः आदिकाव्यस्य रामायणास्य कर्तुं वाल्मीकिमुनेः शिष्यः च । सः वेदाध्ययने, देवध्याने च निरतः आसीत् । यदा मराकालः सन्निहितः तदा पुनः इन्द्रस्य ध्यानं कृत्वा - ‘मम आयुः वर्धयतु’ इति प्रार्थितवान् भरद्वाजः । प्रत्यक्षीभूतः इन्द्रः भरद्वाजम् आत्मना सह किञ्चिद्दूरं नीतवान । दूरे उन्नताः त्र्यः पर्वताः द्दश्यन्ते स्म । इद्न्रः भरद्वज्स्य अञ्जल्यां मुष्टित्रयपरिमिताः सिकताः स्थापितवान् । भरद्वाजः मौनं स्थितवान् आसीत् ।
"दूरे स्थितानां पर्वतानां महत्वं मनसि निधाय भवान् वदतु -अञ्जल्यां स्थितानां सिकतानां परिमाणं कियत् ?" इति प्रुष्ट्वान क्न्द्रः । "क्क ते पर्वताः क्क च अञ्जलिमिताः सिकताः ! महत् अन्तरम् एतयोः " इति उक्तवान् भाद्वाजः । तदा इन्द्रः -"भवता ज्ञातं वेदज्ञानम् अपि मुष्टिपरिमितम् एव । बवता पर्वतपरिमितं ज्ञातव्यम् अस्ति " इति उक्तवान् इन्द्रः । भरद्वाजः मदवचनात् भीतः सन्- यावत् ज्ञातं तावता अलम् इति वदेत् , अथवा अहङ्कार्ण -मया सर्वं ज्ञातम् अस्ति इति व वदेत्’ इति इन्द्रः चिन्तितवान् आसीत् । भरद्वाजः तु किञ्चितकालं यावत् मौनं स्थित्वा - "तर्हि ज्ञानं नाम तावत् बृहत वा ! तत् मया सम्पादनीयम । भवतः आशीर्वादःअ अस्ति चेत् तान् त्रीन् अपि पर्वतान् मदीयान् करिष्यामि" इति म्,अहता विनयेन उक्तवान । भरद्वाजस्य द्दढम् आत्मविश्वासम्, उन्नतध्येयं च ज्ञात्वा इन्द्रः आश्चर्यचकितः अभवत् । सः भरद्वाजं पुनः अपि शतवर्षपरिमितेन आयुषा अनुगृह्य अद्दश्यतां गतः ।


text:
भीमबेट्का-शिलाश्रयाः
भीमबेट्का (भीमबैठका) भारतस्य मध्यप्रदेराज्यस्य रायसेनमण्डले स्थितः पुरातनकास्य आवासः । अयम् आदिमानवैः निर्मितचित्रैः शैलाश्रयैः च प्रसिद्धः । एतानि चित्राणि शिलायुगतः मध्ययुगपर्यन्तकालस्य इति इतिहासकाराणां विश्वासः । प्राचीनकालस्य भित्तयः, लघुस्तूपानि, पाशाणनिर्मितगृहाणि, शुङ्गराजवंशस्य, गुप्तवंशस्य कालीनाः आभिलेखाः, परमारराजवंशीयकालस्य मन्दिरावशेषाः च अस्मिन् शिलाश्रये सन्ति । भीमबेट्काक्षेत्रं भोपालमण्डलस्य भारतीयपुरातत्त्वसर्वेक्षणविभागेन सामान्यशकस्य१९९०तमवर्षे एतत् राष्ट्रियमहत्स्थानम् इति उद्घुष्टम् । तत् पश्चात् सा.श. २००३तमवर्षे युनेस्कोद्वारा एतत् स्थानं विश्वपरम्परास्थानम् इति उद्घुष्टम् । महाभारतस्य भीमेन सह सम्बद्धं स्थानम् आसीत् अतः तस्य नाम्नि आह्वयन्ति । एताः गुहाः मध्यभारतस्य पठारस्य दक्षिणकोणे स्थिते विन्ध्याचलस्य शिखरसीमान्ते सन्ति ।[१];अस्य दक्षिणे सतपुडायाः पर्वताश्रेण्याः आरम्भः ।[२]अस्य संशोधनवर्षम् सा.श.१९५७-१९५८वर्षयोः डा. विष्णु श्रीधर वाकणकर्]] कृतवान् ।
शिलाकलाः[सम्पादयतु]
भीमभेट्कायाः शिलाश्रये ७५० गुहगृहाणि सन्ति । तेषां भित्तयः विचित्रचित्रैः सज्जिताः । पूर्वशिलायुगात् मध्यैतिहासिककालपर्यन्तः एताः गुहाः मानवानां गतिविधीनां केन्द्रः आसीत् । । बहूमूल्या ऐतिहासिकसम्पत्तिः भारतसर्वकारस्य पुरातत्त्वसर्वेक्षणविभागस्य सम्पालने अस्ति । भिमबेट्काक्षेत्रस्य प्रवेशे एव शिलोच्चये लिखिताः कश्चन अंशाः दृग्गोचराः भवन्ति । अत्र विद्यमानानि चित्राणि समूहिकनृत्यस्य, मृगयायाः, पशुपक्षीणां, युद्धस्य, रेखाङ्कितमानवाकृतीनां, प्राचीनकालस्य मानवजीवनस्य च विषये बोधयन्ति । चित्राणि खनिजमूलस्य पाटलवर्णेन, रक्तवर्णेन, श्वेतवर्णेन, पीतवर्णेण, हरिद्वर्णेन च चित्राणि रचितानि । शिलाश्रयाणाम् अन्तः चालस्य सानुप्रदेशः उत्कीर्णम् अञ्जलिचिह्नम् एकलक्षवर्षप्राचीनम् । एतासु कृतिषु मानवजीवनस्य घटनाः चित्रितानि सन्ति । एतत् सहस्राधिकवर्षाणां जीवनदर्शनम् । अत्र रचितानि चित्राणि मुख्यतया नृत्यानां, साङ्गीतानां, मृगयायनाम्, अश्वारोहणस्य, गजारोहणस्य, आभूषणानां, मधुसङ्ग्रहस्य, च सन्ति । एतदतिरिच्य व्याघ्राः, सिंहाः, वराहाः, हस्तिनः, श्वानाः,मकराः च अत्र वर्णवैविध्येन चित्रिताः । अत्र भित्तषु धार्मिकसङ्केताः चित्रिताः ये पूर्वैतिहासिककाले प्रसिद्धाः आसन् । एव भीमबेट्कायाः प्राचीनमानवस्य संज्ञात्मकः विकासः विश्वस्य अन्यस्थलानाम् अपेक्षया सहस्राधिकवर्षेभ्यः पूर्वमेव अभवत् । अनेन एतत् स्थानं मानवजीवनविकासस्य आरम्भिकं स्थानम् इति विश्वासः ।
निकटवर्तिपुरातात्त्विकं स्थानम्[सम्पादयतु]
भिमभेटकायाः शिलाश्रयसदृशः शैलचित्रं रायगाढमण्डलस्य सिङ्घनपुरस्य समिपे कबरा इति पर्वतप्रदेशस्य गुहासु अपि सन्ति । [३], होशङ्गाबादप्रदेशस्य समीपम् आदमगढ् इति स्थाने छतरपुरमण्डलस्य बिजावरस्य समीपस्थेषु पर्वतेषु च रायसेनमण्डलस्य बरेली उपमण्डलस्य पाटनी इति ग्रामे मृगेन्द्रनाथस्य गुहाशिलाचित्राणि, च भोपालतः रायसेनगमनस्य मार्गपर्श्वे पर्वतेषु अपि लब्धानि । सद्यः एव होशङ्गाबादस्य समीपे कस्मिंश्चित् महाशिलाखनौ अपि शिलाचित्राणि अन्विष्टानि । भिमबेट्कायाः ५कि.मी.दूरे पेङ्गावन इति स्थाने ३५शिलाश्रयाः अन्विष्टाः । अत्र रचितानि शिलाचित्राणि अतिविरलशैल्याः सन्ति । एतेषां सर्वेषां चित्राणां प्राचीनता प्रायः १००००तः ३५००० वर्षप्राचीनानि ।[४]
उल्लेखाः[सम्पादयतु]
- ↑ "भीमभेट्कायाः गुहाः" (एचटीएम) (in हिन्दी). अतुल्यभारतम्. pp. ०१. Retrieved सा.श. २००९तमवर्षस्य जुलै १८.
- ↑ "भीमबेट्कायाः पर्वतगुहाः" (पीएचपी). विषयवस्तुप्रबन्धदसस्य राष्ट्रियप्रवेशद्वारम् (in हिन्दी). भारतसर्वकारः. pp. ०१. Retrieved सा.श. २००९तमवर्षास्य जुलै१८.
- ↑ "हुसैनबाद इति प्रदेशे सार्धद्विसहस्रवर्षप्राचीनसभ्यतायाः अवशेषाः सन्ति ।" (एचटीएमएल) (in हिन्दी). याहू जागरण. p. ०१. Retrieved सा.श.२००९तमवर्षस्य जुलै १८.
- ↑ सुब्रमणियण्, पा.ना. "भोपालस्य परिसरे आदिमानवानां पदचिह्नम्" (एचटीएम). मल्लारः (in हिन्दी). वर्ल्ड प्रेस्. pp. ०१. Retrieved सा.श.२००९जुलैमासस्य १८.
बाह्नानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- गुहाचित्राणि
- युनेस्को विश्वपरम्परास्थानानं शिलाश्रयाः
- भीमबेट्का प्रागैतिहासिककला
- ए.एन्.महेश्वरीनिर्मिता भीमकेट्कायाः वीथिका
- गुहाविज्ञानं (बायोस्पैलियोलॉजी) भारतस्य गुहासम्बद्धजिज्ञासूनां कृते परिहारः ।
- - मध्यप्रदेशे भीमबेट्कायः चित्रम् ।
- भिमबेटकायः लेखः उपेन्दरसिंहद्वारा रचितम् ।
- मध्यप्रदेशस्य पर्यटनविभागस्य जालस्थाने भीमबेट्कायः विषयः ।
- प्री-हिस्टॉरिक पेन्टिंग्स ऑफ भीमबेटका - एल्. एल्. कामत्
- भीमभेट्कायाः विहङ्गमावलोकनमचित्रम्
- द रॉक आर्ट्स ऑफ सेंट्रल इंडिया


text:
देवलस्मृतिः
महर्षिः देवलः प्राचीनधर्मशास्त्रकारेषु अन्यतमः । पुराणेषु अस्य विचारः संक्षेपरूपेण प्राप्यते । अयम् ऋग्वेदमन्त्रद्रष्टा अपि । ऋग्वेदस्य ९ पवमानमण्डले अनेन रचिताः सूक्तयः दृश्यन्ते । अयं महान् तपस्वी, योगाचार्यश्च ।
- नाम्ना मे देवलः पुत्रो योगाचार्यो महातपाः ॥ (कूर्मपुराणम्-१९/५)
एषः भगवन्तं शङ्करं सम्पूज्य सिद्धिं प्राप्तवान् आसीत् । एषः वेदव्यासस्य शिष्यः इत्यपि निर्दिश्यते ।
परिचयः[सम्पादयतु]
ब्रह्माण्डपुराणे निर्दिश्यते यत् हिमवतः पत्न्याः मेनायाः तिस्रः पुत्र्यः - अपर्णा, एकपर्णा, एकपाटला चेति । एतासु अपर्णा एव जगज्जननी पार्वती । एताः तिस्रः अपि महातपस्विन्यः ब्रह्मवादिन्यश्च । योगशक्तियुताश्च । एकपर्णा कश्यपस्य पुत्रेण असितेन परिणीता । अनयोः पुत्रः एव देवलः । एषः पुत्रः ब्रह्मिष्ठः, दिव्ययोगज्ञानयुतश्च आसीत् । अयं शाण्डिल्येषु श्रेष्ठतमः इति निर्दिश्यते ।
- असितस्मैकपर्णातु पत्नी साध्वी पतिव्रता ॥
- दत्ता हिममता तस्मै योगाचार्याय धीमते ।
- देवलं सुषुवे सा तु ब्रह्मिष्ठं ज्ञानसंयुता ॥ (ब्रह्माण्डपुराणम्-३-१०-१८-१९)
- असितस्मै कपर्णायां ब्रह्मिष्ठः समपद्यत ।
- शाण्डिल्यानां वरः श्रीमान् देवलः सुमहायशाः ॥ (ब्रह्माण्डपुराणम्-३-८-३२)
भगवत्तत्त्वं ज्ञातवत्सु महर्षिषु असितः देवलश्च नितरां गौरवेण आद्रियते भगवद्गीतायाम् । (१०-१३)
स्मृतिः[सम्पादयतु]
अनेन देवलेन प्रणिता काचित् लघुः स्मृतिः प्राप्ता अस्ति । याज्ञवल्क्यस्य स्मृतेः मिताक्षर-अपरार्क-स्मृतिचन्द्रिकानिबन्धग्रन्थेषु देवलस्य इति निर्दिष्टाः गद्यपद्यांशाः अस्मिन् ग्रन्थे न उपलभ्यन्ते ।
आचार-व्यवहार-श्राद्ध-प्रायश्चित्त-सम्पद्विभागः-स्त्रीधनादिषु विषयेषु एतस्य इति निर्दिश्यमानानि वचनानि कानिचन उपलभ्यन्ते । महाभारते च देवलस्य इति निर्दिश्यमानाः धर्मशास्त्रविषयाः उपलभ्यन्ते । अनेन ज्ञायते यत् पूर्वं देवलस्मृतिः इति नामकः महान् ग्रन्थः स्यात्, कालानुक्रमेण अस्य अनेके भागाः लुप्ताः स्युः । इदानीम् उपलभ्यमानः अल्पप्रमाणकः ग्रन्थः अवशिष्टः स्यात् इति ऊह्यते ।
विषयाः[सम्पादयतु]
इदानीम् उपलभ्यमानायां देवलस्मृत्यां सामान्यतः ९० श्लोकाः सन्ति । अस्मिन् जातिशुद्धिः, देहशुद्धिः इत्येतयोः विषये विशेषरूपेण चर्चा कृता अस्ति । चान्द्रायणादीनां प्रायश्चित्तव्रतानां वर्णना अपि विद्यते । प्रमुखतः पञ्चगव्यस्य विशेषता उक्ता अस्ति । गोमूत्रे वरुणदेवता, गोमये अग्निदेवः, क्षीरे सोमदेवता, दध्नि वायुदेवः, घृते सूर्यदेवश्च विद्यते । पञ्चगव्ये कीदृशानां धेनूनां क्षीरं योजनीयम् इति निर्दिष्टमस्ति । ताम्रवर्णस्य गोमूत्रं, श्वेतधेनोः गोमयं, स्वर्णवर्णस्य धेनोः क्षीरं, किञ्चित् नीलवर्णस्य धेनोः दधि, कृष्णवर्णस्य धेनोः घृतञ्च पञ्चगव्ये उपयोक्तव्यम् ।
- वरुणो देवतामूत्रे गोमये हव्यवाहनः ।
- सोमः क्षीरे दध्नि वायुघृते रविरुदाहृतः ॥६२॥
- गोमूत्रं ताम्रवर्णायाः श्वेतायाश्चैव गोमयम् ।
- पयः काञ्चनवर्णायाः नीलायश्चापि गोर्दधि ॥६३॥
घृतं वै कृष्णवर्णायाः ॥६४॥ यथोक्तरीत्या पञ्चगव्यस्य निर्माणं कृत्वा यदि पिबेत् तर्हि जने विद्यमानानि दुष्कृतकर्माणि पापकर्माणि च विनश्यन्ते इति देवलः वदति । अनेन मानवः शुद्धः भवति इति उच्यते ।
- उदरं प्रविशेद्यस्य पञ्चगव्यं विधानतः ॥७९॥
- यत्किञ्चिद्दुष्कृतं तस्य सर्वं नश्यति देहिनः ॥८०॥
पापिनां स्नेहः न कर्तव्यः इति जागरयति देवलः । तादृशेन सह सम्भाषणेन, तस्य स्पर्शनेन, तेन सह उपवेषणेन, भोजनकरणेन, तस्मै विद्यादानेन, शारीरकसम्बन्धकल्पनेन च तदीयं पापम् अस्मान् प्रविशेत् ।
- संलापस्पर्शिनिः श्वास सहयसनासनाशनात् ।
- याजनाध्यापनाद्यौनात् पापं सङ्क्रमते नृणाम् ॥३३॥


text:
धारवाडमण्डलम्
धारवाड उत्तरकर्णाटकस्य प्रसिद्धं शैक्षणिकमण्डलम् अस्ति । हुब्बळ्ळी धरवाडः च यमलनगरे इति प्रसिद्धे । धारवाडमण्डलं पूर्वं मुम्बईराज्यस्य अधीने आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
उपमण्डलानि -५[सम्पादयतु]
धारवाड, नवलगुन्द, बङ्कापुर आण्णिगेरि
१ धारवाडनगर(०८३६)[सम्पादयतु]
धारवाडनगरे अनेक मन्दिराणि सन्ति । प्राणदेवः, लक्ष्मीनारायण, हरीमन्दिरम्, इस्कान्, विठलमन्दिरम् । ६ कि.मी दूरे सोमेश्वरमन्दिरं मुरुघामठः आम्मिनभाविस्थित पार्श्वनाथयबसदि अमरगोळ शङ्करालिङ्गदेवालयः दर्शनीयाः विशेषाः। कवि दत्तात्रयरामचन्द्रबेन्द्रे, डा मल्लिकार्जुनमन्सूरः सङ्गीतसम्राट् आलूरुवेङ्कटरायः श्रीमती गङ्गूबायी हानगल सङ्गीतविदुषी इत्यादीनां जन्मभूमिः धारवाडमण्डलम् अस्ति । कर्णाटकस्य प्रथमः विश्वविद्यालयः कर्णाटकविश्वविद्यालयः अपि अत्रैव कार्यरतः अस्ति ।
- मार्ग: -बेङ्गळूरुतः ४८६ कि.मी
- बेळगावीतः ७६ कि.मी । बळ्ळारीतः २१९ कि.मी। हुब्बळ्ळी-बेळगावी रेलमार्गे धारवाडनिस्थानम् अस्ति ।
२ हुब्बळ्ळी[सम्पादयतु]
प्रसिद्धः श्री सिद्धरूढस्वामिमठः मूरुसाविरमठः, मुरुघामठः, नृपतुङ्गबेट्ट, श्रीसाईबाबामन्दिरं, केदारलिङ्गज्योतिनां मन्दिरं, वरुरुप्रदेशे (१६ कि.मी) जैनानां नवग्रहतीर्थक्षेत्रं, भवानीशङ्करदेवालयः (२९ कि.मी दूरे ) दर्शनीयानि सन्ति । शिवरात्रिसमये सिद्धारुढ्मठे उत्सवः प्रचलति । अत्र श्री सिद्धारूढस्वामिनः स्मारकम् अस्ति । हुब्बळ्ळीतः ३५ कि.मी दूरे अण्णिगेरे स्थले श्री अमृतेश्वरदेवालयः अस्ति । शिलादेवालये ७६ स्तम्भाः सन्ति । प्राकारे देवानां पौराणिकविषयानां च चित्रणम् अस्ति । होय्सल-चालुक्य-विजयनगर-आदिलषाहीशासनम् अत्र आसीत् ।
विस्तीर्णता[सम्पादयतु]
- ४२३० च.कि.मी. मिता।
उपमण्डलानि-५[सम्पादयतु]
धारवाडः, हुब्बळ्ळी, कुन्दगोळ, नवलगुन्द, कलघटगि इति पञ्च उपमण्डलानि अस्मिन् मण्डले अन्तर्गच्छन्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
द्वादशशतकपर्यन्तं धारवाडमण्डलं चालुक्यसाम्राज्यस्य भागः एव आसीत् । तदनन्तरं विजयनगरसाम्राज्यस्य प्रधानकेन्द्रम् अभवत् । विजयनगरसाम्राज्यस्य पतनानन्तरं बिजापुरसुल्तानस्य आदिल्शाहीहस्तगतम् । एषः अत्र मण्णकिल्ले (किल्ले=दुर्गम्) इति दुर्गं निर्मितवान् । तस्य काले अस्य नगरस्य नजरताबाद् इति नाम आसीत् । आदिलशाहीसुल्तानस्य अनन्तरं कञ्चित्कालं एतत् मण्डलं मुघल्साम्राज्यस्य अधीनम् आसीत् । आनन्तरं क्रमशः मराठाराजाः हैदराली, टिप्पू सुल्तान् आङ्ग्लाः च शासनं कृतवन्तः । स्वातन्त्र्योत्तरं यदा धारवाडप्रदेशः मुम्बयीसर्वकारस्य प्रशासने आसीत् तदा कर्णाटकस्य एकीकरणान्दोलने अस्य प्रधानं पात्रम् आसीत् ।
प्रसिद्धाः व्यक्तयः[सम्पादयतु]
कर्णाटकस्य कलाक्षेत्रे अत्र सञ्जातानां योगदानं महत् वर्तते । अनेके सङ्गीतज्ञाः, कलाविदः, कवयः अत्रैव उद्भूताः । मुरुघामठस्य लिङ्गैक्यः मृत्युञ्जयस्वामी अत्रत्यः । अस्मिन् मठे स्थित्वा विद्याभ्यासं कृत्वा नैके गण्याः राज्यं देशं च कीर्तिपथे नीतवन्तः ।
सङ्गीतविद्वांसः कलाविदः च[सम्पादयतु]
पण्डितः भीमसेन जोशी , पण्डितः मल्लिकार्जुनमन्सूरः, पण्डितः बसवराजराजगुरुः , श्रीमती गङ्गूबायी हानगल्, कुमारगन्धर्वः, कैवल्यगुडि, माधवगुडि, प्रवीणगोड्किण्डि, श्रीमती गीताजावडेकर्, सुरेशहेब्ळीकर्, श्रीमती दामिनी, लीनाचन्दावर्कर, श्रीमती ममताकुलकर्णी, कुञ्चब्रह्माहालभावि, यशवन्त सर्देशपाण्डे, अविनाशकामत्, एम्.आर्.बालिकायि, सि.डि. जेट्टण्णनवर्, शेखर् बल्लारि, सतीश पूजारि, विजयलक्ष्मी यावगल् इत्यादयः अत्रैव सञ्जाय प्रसिद्धाः अभवन् ।
कवयः लेखकाः च[सम्पादयतु]
डा. द रा बेन्द्रे, श्री वि.कृ.गोकाक, श्री बेटगेरी कृष्णशर्मा, श्री आलूरु वेङ्कटरायः, श्री आर्.सि.हिरेमठ, श्री उत्तङ्गि चन्नप्प, श्री एम्.एम्.कल्बुर्गि, श्री कीर्तिनाथ कुर्तकोटि, श्री गिरीशकार्नाडः, श्री जि.बि.जोशी, श्री पा.वें.आचार्यः, श्री बसवराजकट्टिमनि, श्रीमती मन्दाकिनी पुरोहित, श्री राजशेखर भूसनूरुमठ, श्रीमती वीणा शान्तेश्वरः, श्रीमती शान्तादेवी माळवाड, श्री श्रीरङ्गः श्री श्री [[शं.बा.जोशी, श्रीमती सरोजिनी महिषी, श्री सुदर्शनदेसायी, श्रीमती हेमा पट्टणशेट्टी इत्यादयः प्रसिद्धाः लेखकाः कवयः च अत्रैव सञ्जन्य मण्डलं प्रसिद्धम् अकुर्वन् ।
काश्चन ऐतिहासिकाः घटनाः[सम्पादयतु]
- क्रि.श. १८२४ धारवाडमण्डलस्य आङ्गकलेक्टर् थ्याकरे कित्तूरुचेन्नम्मया हतः ।
- क्रि.श.१८२६ तमे वर्षे - प्रथमा मरठीशाला अरब्धा ।
- क्रि.श.१८३१ तमे वर्षे प्रथमकन्नडपाठशाला आरव्धा ।
- क्रि.श. १८२६ तमे वर्षे - बासेल् मिशन् आगमनम् ।
- क्रि.श. १८४४ तमे वर्षे - मानसिकारोग्यकेन्द्रस्य संस्थापनम् ।
- क्रि.श. १८४८ तमे वर्षे - सर्वकारीयस्य आङ्ग्लशालायाः संस्थापनम् ।
- क्रि.श.१८४९ तमे वर्षे– श्रीगुरुनाथराव् पाठकेन प्रथमसंस्कृतपाठशालायाः आरम्भः ।
- क्रि.श. १८५६ तमे वर्षे नगरपालिका ऐदम्प्राथम्येन आरब्धा ।
- क्रि.श.१८९२ तमे वर्षे परिव्राजकस्य स्वामी विवेकानन्दस्य सन्दर्शनम् ।
- क्रि.श. १९०७ तमे वर्षे लोकमान्यबालगङ्गाधरतिलकमहोदयेन सार्वजनिकभाषणम् ।
- क्रि.श. १९१४ तमे वर्षे – कर्णाटाकप्राच्यसंशोधनकेन्द्रस्य आरम्भः ।
- क्रि.श. १९१७ तमे वर्षे कर्णाटककालेज् शुभारम्भः ।
- क्रि.श. १९२० – महात्मागन्धिमहोदयस्य सन्दर्शनम् ।
- क्रि.श.१९२७ तमे वर्षे आङ्ग्लानां सैमन् कमिशन् विरुद्धम् अन्दोलनम् आरब्धम् ।
- क्रि.श.१९२९ तमे वर्षे – सुभासचन्द्रबोसस्य सन्दर्शनम् ।
- क्रि.श. १९४० तमे वर्षे – विनायकदामोदरसावरकर स्य सन्दर्शनम् ।
- क्रि.श. १९४२ तमे वर्षे चलेजाव् आन्दोलनस्य अङ्गतया मण्डलकार्यालयस्योपरि त्रिवर्णध्वाजारोहणम् ।


text:
पौर्णिमा
भारतीयकालगणनानुगुणं प्रत्येकं मासस्य मध्यकलः पौर्णिमा अथवा पूर्णिमा भवति । शुक्लपक्षस्य चतुर्दश्याः अनन्तरदिवसः एव पूर्णिमा अस्ति । यस्मिन् दिवसे चन्द्रः रात्रौ पूर्णः दृश्यते सा पूर्णिमा तिथिः इति व्यवहारः । भारतीयपर्वदिनानि अनेकानि पूर्णिमासु एव सम्भवन्ति ।
पूर्णिमापर्वाणि[सम्पादयतु]
- चैत्रपूर्णिमायां हनूमज्जयन्ती ।
- वैशाखपूर्णिमायां बुद्धपूर्णिमा ।
- ज्येष्ठपूर्णिमायां वटसावित्रीव्रतम् ।
- आषाढपूर्णिमायां गुरूपूर्णिमा अथवा व्यासपूर्णिमा।
- श्रावणपूर्णिमायां संस्कृतोत्सवः अपि च उपाकर्म रक्षाबन्धनम्
- भाद्रपदपूर्णिमायां उमामाहेश्वरव्रतम् ।
- आश्वीजमासःपूर्णिमायां शरत्पूर्णिमा ।
- कार्तिकपूर्णिमायां पुष्करमेला अपि च गुरुनानकजयन्ती दीपाराधनम् च ।
- मार्गशीर्षपूर्णिमायां श्रीदत्तात्रेयजयन्ती ।
- पुष्यपूर्णिमायां शाकम्भरीजयन्ती।
- माघपूर्णिमायां रविदासजयन्ती अपि च कुम्भमेला
- फाल्गुणपूर्णिमायां होलीपर्व ।


text:
विजयनगरमण्डलम्
विजयनगरमण्डलम् (Vizianagaram district) आन्ध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं विजयनगरम् ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
कलिङ्गराज्ये अन्तर्भूतमिदं विजयनगरमण्डलम् । शातवाहनैः, विष्णुकुण्डिभिः, विजयनगरराड्भिः परिपालितम् । इदं मण्डलं गोलकोण्डाराजैः वशीकृतं तल्लिकोटयुध्दे १५६५ तमे वर्षे फ्रेञ्चदेशसाहाय्येन अधिकारः प्राप्तः, अत्र सलाबज्जङ्गमहारायेन । १७५७ तमे वर्षे विजयनगर-बोब्बिलिराजयोः बोब्बिलिमहासङ्ग्रामः समभूत् । फ्रेञ्चसैन्याध्यक्षः बुस्सी आसीत् । बुस्सीसाहाय्येन विजयनगरराजस्य रामराजनामकः बोब्बिलिराजा रङ्गरायं प्रति युध्दं कृत्वा बोब्बिलेः ससैन्यं प्रासादं ध्वस्तवान् । रङ्गरायचरवः अनन्तरकाले रामराजं जघाम ।
१९५८ वर्षे संवृत्ते चन्दुर्तिसङ्ग्रामे ब्रिटिष् सैन्येन, फ्रेञ्च् सैन्यं पराजितम् । १७६८ पर्यन्तम् उत्तरप्रान्ते सर्वाणि मण्डलानि ब्रिटिष् हस्तगतानि । १८९० काले गञ्जाम्विशाखप्रान्तयोः जातीयोद्यमं कार्यमारब्धम् । १९०५ समये वङ्गदेशविभाजनं पुरस्कृत्य प्रवृत्तेषु उद्यमेषु स्थानीयाः अतीवासक्त्या भागं गृहीतवन्तः । पश्चात् प्रवृत्तेषु बहुषु उद्यमेषु समधिकोत्साहेन भागम् ऊढवन्तः । १९७९ जून् १ दिनाङ्के अस्य मण्डलस्य आविष्कारः आन्ध्रप्रदेशराज्यावतरणानन्तरम् अभवत् ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
अस्य मण्डलस्य सीमायां प्राग्दक्षिणयोः बङ्गालाखातसमुद्रः, विशाखपट्टनमण्डलं च, पश्चिमोत्तरयोः ओडिष्षाराज्यं च वर्तन्ते । अस्मिन् मण्डले नेल्लिमर्लप्रान्ते माङ्गनीस् विरलतया लभ्यते । वायव्यात् नैरुतिं प्रति पर्वतपङ्कतयः विस्तृताः सन्ति अस्मिन् मण्डले । वर्षपातः नैरुति ऋतुपवनाधारेण मण्डलेस्मिन् ६०% कृषिभूमिः वर्तते ।
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
मण्डलस्य प्रधानसस्यं धान्यम् । सामान्यतया इक्षुः, मरीचिका, कलायः इत्यादिसेद्यं कुर्वन्ति । माच्खण्ड- जलविद्युत्केन्द्रद्वारा विद्युतः योगदानम् अस्ति । आन्ध्रराज्ये जूटोत्पादनम् ५०% अस्मात् जनपदात् उपलभ्यते । बोब्बिलिप्रान्ते सङ्गीतपरिकराणां निर्माणं गृहपरिश्रमरुपेण चाल्यते ।
आन्ध्रविश्वविद्यालयपरिधौ अस्मिन् मण्डले महाविद्यालयाः प्रचाल्यन्ते । चारित्रकसङ्गीतसाहित्यकलासांस्कृतिकविशेषैः प्रख्यातिमाप्नोति इदं मण्डलं विजयनगरम्।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
पर्याटकेभ्यः मनोरञ्जकः रोचकः च वर्तते बोर्राबिल प्रदेशः । रामतीर्थग्रामे श्रीरामदेवालयः वर्तते।


text:
अतिरप्पिळ्ळी
सागरस्तरतः ४१०० पादपरिमितेन्नते प्रदेशे एषः जलपातः अस्ति । शोलेयार्नदीजलं २५० पादमितोन्नतप्रदेशात् पतति । अतीव सुन्दरः दृश्यवैभवः अत्र दृष्टुं शक्यते । बहुकालं यावत् न लक्षितः आसीत् एषः । इदानीं चलनचित्राणां चित्रीकरणमपि बहुधा अत्र भवति । तमिळ्चलनचित्रं ‘पुन्नगैमन्नन्’ अत्रैव चित्रितम् । अनेन जलपातस्य पुन्नगैमन्नन् जलपातः इति अपि नाम आगतमस्ति । अत्र वने नीलगिरिटर् प्राणिनः निवसन्ति । त्रिसहस्राधिकाः एते समूहे वसन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
बेङ्गळूरु-कन्याकुमारी-मङ्गळूरु-ट्रिवेण्ड्रम्नगरेभ्यः यानानि सन्ति । धूमशकटमार्गे चालकुडी निस्थानकं समीपेऽस्ति ।


text:
TITUS
White Yajur-Veda: Vajasaneyi-Samhita (Madhyandina)
Part No. 23
Paragraph: 23
Verse: 1
Sentence: a हि॑रण्यग॒र्भः सम॑वर्त॒ताग्रे॑ भू॒तस्य॑ जा॒तः पति॒रेक॑ आसीत् ।
Sentence: b स दा॑धार पृथि॒वीं द्यामु॒तेमां कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम ।।
Verse: 2
Sentence: a उ॑पया॒मगृ॑हीतो सि प्र॒जाप॑तये त्वा॒ जुष्टं॑ गृह्णामि ।
Sentence: b ए॒ष ते॒ योनिः॒ सूर्य॑स्ते महि॒मा ।
Sentence: c यस्ते ह॑न्त्संवत्स॒रे म॑हि॒मा सं॑ब॒भूव॒ यस्ते॑ वा॒याव॒न्तरि॑क्षे महि॒मा सं॑ब॒भूव॒ यस्ते॑ दि॒वि सूर्ये॑ महि॒मा सं॑ब॒भूव॒ तस्मै॑ ते महि॒म्ने प्र॒जाप॑तये॒ स्वाहा॑ दे॒वेभ्यः॑ ।।
Verse: 3
Sentence: a यः प्रा॑ण॒तो नि॑मिष॒तो म॑हित्वैक॒ इद्राजा॒ जग॑तो ब॒भूव॑ ।
Sentence: b य ईशे॑ अ॒स्य द्वि॒पद॒श्चतु॑ष्पदः॒ कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम ।।
Verse: 4
Sentence: a उ॑पया॒मगृ॑हीतो सि प्र॒जाप॑तये त्वा॒ जुष्टं॑ गृह्णामि ।
Sentence: b ए॒ष ते॒ योनि॑श्च॒न्द्रस्ते॑ महि॒मा ।
Sentence: c यस्ते॒ रात्रौ॑ संवत्स॒रे म॑हि॒मा सं॑ब॒भूव॒ यस्ते॑ पृथि॒व्यामग्नौ महि॒मा सं॑ब॒भूव॒ यस्ते॒ नक्ष॑त्रेषु च॒न्द्रम॑सि महि॒मा सं॑ब॒भूव॒ तस्मै॑ ते महि॒म्ने प्र॒जाप॑तये दे॒वेभ्यः॒ स्वाहा॑ ।।
Verse: 5
Sentence: a यु॒ञ्जन्ति॑ ब्र॒ध्नम॑रु॒षं चर॑न्तं॒ परि॑ त॒स्थुषः॑ ।
Sentence: b रोच॑न्ते रोच॒ना दि॒वि ।।
Verse: 6
Sentence: a यु॒ञ्जन्त्य॑स्य॒ काम्या॒ हरी॒ विप॑क्षसा॒ रथे॑ ।
Sentence: b शोणा॑ धृ॒ष्णू नृ॒साह॑सा ।।
Verse: 7
Sentence: a यद्वातो॑ अ॒पो अ॑गनीगन्प्रि॒यामिन्द्र॑स्य त॒न्व॑म् ।
Sentence: b ए॒तँ स्तो॑तर॒नेन॑ प॒था पुन॒रश्व॒मा व॑र्तयासि नः ।।
Verse: 8
Sentence: a वस॑वस्त्वाञ्जन्तु गाय॒त्रेण॒ छन्द॑सा ।
Sentence: b रु॒द्रास्त्वा॑ञ्जन्तु त्रैष्टुभेन॒ छन्द॑सा ।
Sentence: c आ॑दि॒त्यास्त्वा॑ञ्जन्तु॒ जाग॑तेन॒ छन्द॑सा ।
Sentence: d भूर्भुवः॒ स्व॑र्ला॒जी३ञ्छा॒ची३न्यव्ये॒ गव्य॑ ए॒तदन्न॑मत्त देवा ए॒तदन्न॑मद्धि प्रजापते ।।
Verse: 9
Sentence: a कः स्वि॑देका॒की च॑रति॒ क उ॑ स्विज्जायते॒ पुनः॑ ।
Sentence: b किँ स्वि॑द्धि॒मस्य॑ भेष॒जं किम्वा॒वप॑नं म॒हत् ।।
Verse: 10
Sentence: a सूर्य॑ एका॒की च॑रति च॒न्द्रमा॑ जायते॒ पुनः॑ ।
Sentence: b अ॒ग्निर्धि॒मस्य॑ भेष॒जं भूमि॑रा॒वप॑नं म॒हत् ।।
Verse: 11
Sentence: a का स्वि॑दासीत्पू॒र्वचि॑त्तिः॒ किँ स्वि॑दासीद्बृ॒हद्वयः॑ ।
Sentence: b का स्वि॑दासीत्पिलिप्पि॒ला का स्वि॑दासीत्पिशङ्गि॒ला ।।
Verse: 12
Sentence: a द्यौ॑रासीत्पू॒र्वचि॑त्तिः॒ अश्व॑ आसीद्बृ॒हद्वयः॑ ।
Sentence: b अवि॑रासीत्पिलिप्पि॒ला रात्रि॑रासीत्पिशङ्गि॒ला ।।
Verse: 13
Sentence: a वा॒युष्ट्वा॑ पचतैरवतु ।
Sentence: b असि॑तग्रीव॒श्छागैः॑ ।
Sentence: c न्य॒ग्रोध॑श्चमसैः ।
Sentence: d श॑ल्म॒लिर्वृद्ध्या॑ ।
Sentence: e ए॒ष स्य रा॒थ्यो वृषा॑ ।
Sentence: f प॒ड्भिश्च॒तुर्भि॒रेद॑गन् ।
Sentence: g ब्र॒ह्माकृ॑ष्णश्च नो वतु ।
Sentence: h नमो॒ ग्नये॑ ।।
Verse: 14
Sentence: a सँशि॑तो र॒श्मिना॒ रथः॒ सँशि॑तो र॒श्मिना॒ हयः॑ ।
Sentence: b सँशि॑तो अ॒प्स्व॑प्सु॒जा ब्र॒ह्मा सोम॑पुरोगवः ।।
Verse: 15
Sentence: a स्व॒यं वा॑जिँस्त॒न्वं॑ कल्पयस्व स्व॒यं य॑जस्व स्व॒यं जु॑षस्व ।
Sentence: b म॑हि॒मा ते॒ न्येन॒ न सं॒नशे॑ ।।
Verse: 16
Sentence: a न वा उ॑ ए॒तन्म्रि॑यसे॒ न रि॑ष्यसि दे॒वाँ इदे॑षि प॒थिभिः॑ सु॒गेभिः॑ ।
Sentence: b यत्रास॑ते सु॒कृतो॒ यत्र॒ ते य॒युस्तत्र॑ त्वा दे॒वः स॑वि॒ता द॑धातु ।।
Verse: 17
Sentence: a अ॒ग्निः प॒शुरा॑सी॒त्तेना॑यजन्त॒ स ए॒तं लो॒कम॑जय॒द्यस्मि॑न्न॒ग्निः स ते॑ लो॒को भ॑विष्यति॒ तं जे॑ष्यसि॒ पिबै॒ता अ॒पः ।
Sentence: b वा॒युः प॒शुरा॑सी॒त्तेना॑यजन्त॒ स ए॒तं लो॒कम॑जय॒द्यस्मि॑न्वा॒युः स ते॑ लो॒को भ॑विष्यति॒ तं जे॑ष्यसि॒ पिबै॒ता अ॒पः ।
Sentence: c सूर्यः॑ प॒शुरा॑सी॒त्तेना॑यजन्त॒ स ए॒तं लो॒कम॑जय॒द्यस्मि॒न्त्सूर्यः॒ स ते॑ लो॒को भ॑विष्यति॒ तं जे॑ष्यसि॒ पिबै॒ता अ॒पः ।।
Verse: 18
Sentence: a प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑ ।
Sentence: b अ॑पा॒नाय॒ स्वाहा॑ ।
Sentence: c व्या॒नाय॒ स्वाहा॒ अम्बे॒ अम्बि॒के म्बा॑लिके॒ न मा॑ नयति॒ कश्च॒न ।
Sentence: d सस॑स्त्यश्व॒कः सुभ॑द्रिकां काम्पीलवा॒सिनी॑म् ।।
Verse: 19
Sentence: a ग॒णानां॑ त्वा ग॒णप॑तिँ हवामहे प्रि॒याणां॑ त्वा प्रि॒यप॑तिँ हवामहे नि॒धीनां॑ त्वा निधि॒पतिँ॑ हवामहे वसो मम ।
Sentence: b आहम॑जानि गर्भ॒धमा त्वम॑जासि गर्भ॒धम् ।।
Verse: 20
Sentence: a ता उभौ च॒तुरः॑ प॒दः स॒म्प्र सा॑रयाव स्व॒र्गे लो॒के प्रोर्णु॑वाथां॒ वृषा॑ वा॒जी रे॑तो॒धा रेतो॑ दधातु ।।
Verse: 21
Sentence: a उत्स॑क्थ्या॒ अव॑ गु॒दं धे॑हि॒ सम॒ञ्जिं चा॑रया वृषन् ।
Sentence: b य स्त्री॒णां जी॑व॒भोज॑नः ।।
Verse: 22
Sentence: a य॒कासकौ शकुन्ति॒काहल॒गिति॒ वञ्च॑ति ।
Sentence: b आ ह॑न्ति ग॒भे पसो॒ निग॑ल्गलीति॒ धार॑का ।।
Verse: 23
Sentence: a य॒को सकौ शकुन्त॒क आ॒हल॒गिति॒ वञ्च॑ति ।
Sentence: b विव॑क्षत इव ते॒ मुख॒मध्व॑र्यो॒ मा न॒स्त्वम॒भि भा॑षथाः ।।
Verse: 24
Sentence: a मा॒ता च॑ ते पि॒ता च॒ ते ग्रं॑ वृ॒क्षस्य॑ रोहतः ।
Sentence: b प्रति॑ला॒मीति॑ ते पि॒ता ग॒भे मु॒ष्टिम॑तँसयत् ।।
Verse: 25
Sentence: a मा॒ता च॑ ते पि॒ता च॒ ते ग्रे॑ वृ॒क्षस्य॑ क्रीडतः ।
Sentence: b विव॑क्षत इव ते॒ मुखं॒ ब्रह्म॒न्मा न॒स्त्वं व॑दो ब॒हु ।।
Verse: 26
Sentence: a ऊ॒र्ध्वमे॑ना॒मुच्छ्रा॑पय गिरौ भा॒रँ हर॑न्निव ।
Sentence: b अथा॑स्यै॒ मध्य॑मेधताँ शी॒ते वाते॑ पु॒नन्नि॑व ।।
Verse: 27
Sentence: a ऊ॒र्ध्वमे॑न॒मुच्छ्रा॑पय गिरौ भा॒रँ हर॑न्निव ।
Sentence: b अथा॑स्य॒ मध्य॑मेजतु शी॒ते वाते॑ पु॒नन्नि॑व ।।
Verse: 28
Sentence: a यद॑स्या अँ॒हुभेद्याः॑ कृ॒धु स्थू॒लमु॒पात॑सत् ।
Sentence: b मु॒ष्काव॑स्या एजतो गोश॒पे श॑कु॒लावि॑व ।।
Verse: 29
Sentence: a यद्दे॒वासो॑ ल॒लाम॑गुं॒ प्र वि॑ष्टी॒मिन॒मावि॑षुः ।
Sentence: b स॒क्थ्ना दे॑दिश्यते॒ नारी॑ स॒त्यस्या॑क्षि॒भुवो॒ यथा॑ ।।
Verse: 30
Sentence: a यद्ध॑रि॒णो यव॒मत्ति॒ न पु॒ष्टं प॒शु मन्य॑ते ।
Sentence: b शू॒द्रा यदर्य॑जारा॒ न पोषा॑य धनायति ।।
Verse: 31
Sentence: a यद्ध॑रि॒णो यव॒मत्ति॒ न पु॒ष्टं ब॒हु मन्य॑ते ।
Sentence: b शू॒द्रो यदर्या॑यै जा॒रो न पोष॒मनु॑ मन्यते ।।
Verse: 32
Sentence: a द॑धि॒क्राव्णो॑ अकारिषं जि॒ष्णोरश्व॑स्य वा॒जिनः॑ ।
Sentence: b सु॑र॒भि नो॒ मुखा॑ कर॒त्प्र ण॒ आयूँ॑षि तारिषत् ।।
Verse: 33
Sentence: a गा॑य॒त्री त्रि॒ष्टुब्जग॑त्यनु॒ष्टुप्प॒ङ्क्त्या स॒ह ।
Sentence: b बृ॑ह॒त्यु॒ष्णिहा॑ क॒कुप्सू॒चीभिः॑ शम्यन्तु त्वा ।।
Verse: 34
Sentence: a द्विप॑दा॒ याश्चतु॑ष्पदा॒स्त्रिप॑दा॒ याश्च॒ षट्प॑दाः ।
Sentence: b विच्छ॑न्दा॒ याश्च॒ सच्छ॑न्दाः सू॒चीभिः॑ शम्यन्तु त्वा ।।
Verse: 35
Sentence: a म॒हाना॑म्न्यो रे॒वत्यो॒ विश्वा॒ आशाः॑ प्र॒भूव॑रीः ।
Sentence: b मै॑घीर्वि॒द्युतो॒ वाचः॑ सू॒चीभिः॑ शम्यन्तु त्वा ।।
Verse: 36
Sentence: a नार्य॑स्ते॒ पत्न्यो॒ लोम॒ वि चि॑न्वन्तु मनी॒षया॑ ।
Sentence: b दे॒वानां॒ पत्न्यो॒ दिशः॑ सू॒चीभिः॑ शम्यन्तु त्वा ।।
Verse: 37
Sentence: a र॑ज॒ता हरि॑णीः॒ सीसा॒ युजो॑ युज्यन्ते॒ कर्म॑भिः ।
Sentence: b अश्व॑स्य वा॒जिन॑स्त्व॒चि सिमाः॑ शम्यन्तु॒ शम्य॑न्तीः ।।
Verse: 38
Sentence: a कु॒विद॒ङ्ग यव॑मन्तो व॒यं चि॒द्यथा॒ दान्त्य॑नुपू॒र्वं वि॒यूय॑ ।
Sentence: b इ॒हेहै॑षां कृणुहि॒ भोज॑नानि॒ ये ब॒र्हिषो॒ नम॑उक्तिं॒ यज॑न्ति ।।
Verse: 39
Sentence: a कस्त्वा छ्य॑ति॒ कस्त्वा॒ वि शा॑स्ति॒ कस्ते॒ गात्रा॑णि शम्यति ।
Sentence: b क उ॑ ते शमि॒ता क॒विः ।।
Verse: 40
Sentence: a ऋ॒तव॑स्त्वा ऋतु॒था पर्व॑ शमि॒तारो॒ वि शा॑सतु ।
Sentence: b सं॑वत्स॒रस्य॒ तेज॑सा श॒मीभिः॑ शम्यन्तु त्वा ।।
Verse: 41
Sentence: a अ॑र्धमा॒साः परूँ॑षि ते॒ मासा॒ आ छ्य॑न्तु शम्यन्तः ।
Sentence: b अ॑होरा॒त्राणि॑ म॒रुतो॒ विलि॑ष्टँ सूदयन्तु ते ।।
Verse: 42
Sentence: a दै॑व्या अध्व॒र्यव॒स्त्वा छ्य॑न्तु॒ वि च॑ आसतु ।
Sentence: b गात्रा॑णि पर्व॒शस्ते॒ सिमाः॑ कृण्वन्तु॒ शम्य॑न्तीः ।।
Verse: 43
Sentence: a द्यौ॑स्ते पृथि॒व्य॒न्तरि॑क्षं वा॒युश्छि॒द्रं पृ॑णातु ते ।
Sentence: b सूय॑स्ते॒ नक्ष॑त्रैः स॒ह लो॒कं कृ॑णोतु साधु॒या ।।
Verse: 44
Sentence: a शं ते॒ परे॑भ्यो॒ गात्रे॑भ्यः॒ शम॒स्त्वव॑रेभ्यः ।
Sentence: b शम॒स्थभ्यो॑ म॒ज्जभ्यः॒ शम्व॑स्तु तन्वै॒ तव॑ ।।
Verse: 45
Sentence: a कः स्वि॑देका॒की च॑रति॒ क उ॑ स्विज्जायते॒ पुनः॑ ।
Sentence: b किँ स्वि॑द्धि॒मस्य॑ भेष॒जं किम्वा॒वप॑नं म॒हत् ।।
Verse: 46
Sentence: a सूर्य॑ एका॒की च॑रति च॒न्द्रमा॑ जायते॒ पुनः॑ ।
Sentence: b अ॒ग्निर्धि॒मस्य॑ भेष॒जं भूमि॑रा॒वप॑नं म॒हत् ।।
Verse: 47
Sentence: a किँ स्वि॒त्सूर्य॑समं॒ ज्योतिः॒ किँ स॑मु॒द्रस॑मँ॒ सरः॑ ।
Sentence: b किँ स्वि॑त्पृथिव्यै॒ वर्षी॑यः॒ कस्य॒ मात्रा॒ न वि॑द्यते ।।
Verse: 48
Sentence: a ब्रह्म॒ सूर्य॑समं॒ ज्योतिर्द्यौः समु॒द्रस॑मँ॒ सरः॑ ।
Sentence: b इन्द्रः॑ पृथिव्यै॒ वर्षी॑या॒न्गोस्तु॒ मात्रा॒ न वि॑द्यते ।।
Verse: 49
Sentence: a पृ॒च्छामि॑ त्वा चि॒तये॑ देवसख॒ यदि॒ त्वमत्र॒ मन॑सा ज॒गन्थ॑ ।
Sentence: b येषु॒ विष्णु॑स्त्रि॒षु प॒देष्वेष्ट॒स्तेषु॒ विश्वं॒ भुव॑न॒मा वि॑वेशा३ँ ।।
Verse: 50
Sentence: a अपि॒ तेषु॑ त्रि॒षु प॒देष्व॑स्मि॒ येषु॒ विश्वं॒ भुव॑नमावि॒वेश॑ ।
Sentence: b स॒द्यः पर्ये॑मि पृथि॒वीमु॒त द्यामेके॒नाङ्गे॑न दि॒वो अ॒स्य पृ॒ष्ठम् ।।
Verse: 51
Sentence: a केष्व॒न्तः पुरु॑ष॒ आ वि॑वेश॒ कान्य॒न्तः पुरु॑षे॒ अर्पि॑तानि ।
Sentence: b ए॒तद्ब्रह्म॒न्नुप॑वल्हामसि त्वा॒ किँ स्वि॑न्नः॒ प्रति॑ वोचा॒स्यत्र॑ ।।
Verse: 52
Sentence: a प॒ञ्चस्व॒न्तः पुरु॑ष॒ आ वि॑वेश॒ तान्य॒न्तः पुरु॑षे॒ अर्पि॑तानि ।
Sentence: b ए॒तत्त्वात्र॑ प्रतिमन्वा॒नो अ॑स्मि॒ न मा॒यया॑ भव॒स्युत्त॑रो॒ मत् ।।
Verse: 53
Sentence: a का स्वि॑दासीत्पू॒र्वचि॑त्तिः॒ किँ स्वि॑दासीद्बृ॒हद्वयः॑ ।
Sentence: b का स्वि॑दासीत्पिलिप्पि॒ला का स्वि॑दासीत्पिशङ्गि॒ला ।।
Verse: 54
Sentence: a द्यौ॑रासीत्पू॒र्वचि॑त्तिः॒ अश्व॑ आसीद्बृ॒हद्वयः॑ ।
Sentence: b अवि॑रासीत्पिलिप्पि॒ला रात्रि॑रासीत्पिशङ्गि॒ला ।।
Verse: 55
Sentence: a क ई॑मरे पिशंगि॒ला क ईं॑ कुरुपिशंगि॒ला ।
Sentence: b क ई॑मा॒स्कन्द॑मर्षति॒ क ईं॒ पन्थां॒ वि स॑र्पति ।।
Verse: 56
Sentence: a अ॒जारे॑ पिशंगि॒ला श्वा॒वित्कु॑रुपिशंगि॒ला ।
Sentence: b श॒श आ॒स्कन्द॑मर्ष॒त्यहिः॒ पन्थां॒ वि स॑र्पति ।।
Verse: 57
Sentence: a कत्य॑स्य वि॒ष्ठाः कत्य॒क्षरा॑णि॒ कति॒ होमा॑सः कति॒धा समि॑द्धः ।
Sentence: b य॒ज्ञस्य॑ त्वा वि॒दथा॑ पृच्छ॒मत्र॒ कति॒ होता॑र ऋतु॒शो य॑जन्ति ।।
Verse: 58
Sentence: a षड॑स्य वि॒ष्ठाः श॒तम॒क्षरा॑ण्यशी॒तिर्होमाः॑ स॒मिधो॑ ह ति॒स्रः ।
Sentence: b य॒ज्ञस्य॑ ते वि॒दथा॒ प्र ब्र॑वीमि स॒प्त होता॑र ऋतु॒शो य॑जन्ति ।।
Verse: 59
Sentence: a को अ॒स्य वे॑द॒ भुव॑नस्य॒ नाभिं॒ को द्यावा॑पृथि॒वी अ॒न्तरि॑क्षम् ।
Sentence: b कः सूर्य॑स्य वेद बृह॒तो ज॒नित्रं॒ को वे॑द च॒न्द्रम॑सं यतो॒जाः ।।
Verse: 60
Sentence: a वेदा॒हम॒स्य भुव॑नस्य॒ नाभिं॒ वेद॒ द्यावा॑पृथि॒वी अ॒न्तरि॑क्षम् ।
Sentence: b वेद॒ सूर्य॑स्य बृह॒तो ज॒नित्रं॒ अथो॑ वेद च॒न्द्रम॑सं यतो॒जाः ।।
Verse: 61
Sentence: a पृ॒च्छामि॑ त्वा॒ पर॒मन्तं॑ पृथि॒व्याः पृ॒च्छामि॒ यत्र॒ भुव॑नस्य॒ नाभिः॑ ।
Sentence: b पृ॒च्छामि॑ त्वा॒ वृष्णो॒ अश्व॑स्य॒ रेतः॑ पृ॒च्छामि॑ वा॒चः प॑र॒मं व्यो॑म ।।
Verse: 62
Sentence: a इ॒यं वेदिः॒ परो॒ अन्तः॑ पृथि॒व्या अ॒यं य॒ज्ञो यत्र॒ भुव॑नस्य॒ नाभिः॑ ।
Sentence: b अ॒यँ सोमो॒ वृष्णो॒ अश्व॑स्य॒ रेतः॑ ब्र॒ह्मायं वा॒चः प॑र॒मं व्यो॑म ।।
Verse: 63
Sentence: a सु॒भूः स्व॑य॒म्भूः प्र॑थ॒मो॒ न्तर्म॑ह॒त्य॑र्ण॒वे ।
Sentence: b द॒धे ह॒ गर्भ॑मृ॒त्वियं॒ यतो॑ जा॒तः प्र॒जाप॑तिः ।।
Verse: 64
Sentence: a होता॑ यक्षत्प्र॒जाप॑तिँ॒ सोम॑स्य महि॒म्नः ।
Sentence: b जु॒षतां॒ पिब॑तु॒ सोमँ॒ होत॒र्यज॑ ।।
Verse: 65
Sentence: a प्रजा॑पते॒ न त्वदे॒तान्य॒न्यो विश्वा॑ रू॒पाणि॒ परि॒ ता ब॑भूव ।
Sentence: b यत्का॑मास्ते जुहु॒मस्तन्नो॑ अस्तु ।।


text:
हंसगीता
२८८
[य्]
सत्यं क्षमां दमं प्रज्ञां प्रशंसन्ति पितामह।
विद्वांसो मनुजा लोके कथमेतन्मतं तव॥१॥
[भी]
अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम्।
साध्यानामिह संवादं हंसस्य च युधिष्ठिर॥२॥
हंसो भूत्वाथ सौवर्णस्त्वजो नित्यः प्रजापतिः।
स वै पर्येति लोकांस्त्रीनथ साध्यानुपागमत्॥३॥
[साध्या]
शकुने वयं स्म देवा वै साध्यास्त्वाम् अनुयुज्महे।
पृच्छामस्त्वां मोक्षधर्मं भवंश्च किल मोक्षवित्॥४॥
श्रुतोऽसि नः पण्डितो धीरवादी साधु शब्दः पतते ते पतत्रिन्।
किं मन्यसे श्रेष्ठतमं द्विज त्वं कस्मिन्मनस्ते रमते महात्मन्॥५॥
तन्नः कार्यं पक्षिवरप्रशाधि यत्कार्याणां मन्यसे श्रेष्ठमेकम्।
यत्कृत्वा वै पुरुषः सर्वबन्धैर् विमुच्यते विहगेन्द्रेह शीघ्रम्॥६॥
[हम्स]
इदं कार्यममृताशाः शृणोमि तपो दमः सत्यमात्माभिगुप्तिः।
ग्रन्थीन्विमुच्य हृदयस्य सर्वान् प्रियाप्रिये स्वं वशमानयीत॥७॥
नारुन्तुदः स्यान्न नृशंसवादी न हीनतः परमभ्याददीत।
ययास्य वाचा पर उद्विजेत न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम्॥८॥
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति यैराहतः शोचति रात्र्यहानि।
परस्य नामर्मसु ते पतन्ति तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु॥९॥
परश्चेदेनमतिवाद बानैर् भृशं विध्येच्छम एवेह कार्यः।
संरोष्यमाणः प्रतिमृष्यते यः स आदत्ते सुकृतं वै परस्य॥१०॥
क्षेपाभिमानादभिषङ्ग व्यलीकं निगृह्णाति ज्वलितं यश् च मन्युम्।
अदुष्टचेतो मुदितोऽनसूयुः स आदत्ते सुकृतं वै परेषाम्॥११॥
आक्रुश्यमानो न वदामि किं चित् क्षमाम्यहं ताद्यमानश् च नित्यम्।
श्रेष्ठं ह्येतत्क्षममप्याहुरार्याः सत्यं तथैवार्जवमानृशंस्यम्॥१२॥
वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः।
दमस्योपनिषन्मोक्ष एतत्सर्वानुशासनम्॥१३॥
वाचो वेगं मनसः क्रोधवेगं विवित्सा वेगमुदरोपस्थ वेगम्।
एतान्वेगान्यो विषहत्युदीर्णांस् तं मन्येऽहं ब्राह्मणं वै मुनिं च॥१४॥
अक्रोधनः क्रुध्यतां वै विशिष्टस् तथा तितिक्षुरतितिक्षोर्विशिष्टः।
अमानुषान्मानुषो वै विशिष्टस् तथाज्ञानाज्ज्ञानवान्वै प्रधानः॥१५॥
आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षतः।
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दते॥१६॥
यो नात्युक्तः प्राह रूक्षं प्रियं वा यो वा हतो न प्रतिहन्ति धैर्यात्।
पापं च यो नेच्छति तस्य हन्तुस् तस्मै देवाः स्पृहयन्ते सदैव॥१७॥
पापीयसः क्षमेतैव श्रेयसः सदृशस्य च।
विमानितो हतोऽऽक्रुष्ट एवं सिद्धिं गमिष्यति॥१८॥
सदाहमार्यान्निभृतोऽप्युपासे न मे विवित्सा न चमेऽस्ति रोषः।
न चाप्यहं लिप्समानः परैमि न चैव किं चिद्विषमेण यामि॥१९॥
नाहं शप्तः प्रतिशपामि किं चिद् दमं द्वारं ह्यमृतस्येह वेद्मि।
गुह्यं ब्रह्म तदिदं वो ब्रवीमि न मानुषाच्छ्रेष्ठतरं हि किं चित्॥२०॥
विमुच्यमानः पापेभ्यो धनेभ्य इव चन्द्रमः।
विरजः कालमाकाङ्क्षन्धीरो धैर्येण सिध्यति॥२१॥
यः सर्वेषां भवति ह्यर्चनीय उत्सेचने स्तम्भ इवाभिजातः।
यस्मै वाचं सुप्रशस्तां वदन्ति स वै देवान्गच्छति संयतात्मा॥२२॥
न तथा वक्तुमिच्छन्ति कल्यानान्पुरुषे गुणान्।
यथैषां वक्तुमिच्छन्ति नैर्गुण्यमनुयुज्ञकाः॥२३॥
यस्य वाङ्मनसी गुप्ते सम्यक्प्रनिहिते सदा।
वेदास्तपश्च त्यागश्च स इदं सर्वमाप्नुयात्॥२४॥
आक्रोशनावमानाभ्यामबुधाद्वर्धते बुधः।
तस्मान्न वर्धयेदन्यं न चात्मानं विमिंसयेत्॥२५॥
अमृतस्येव सन्तृप्येदवमानस्य वै द्विजः।
सुखं ह्यवमतः शेते योऽवमन्ता स नश्यति॥२६॥
यत्क्रोधनो यजते यद्ददाति यद्वा तपस्तप्यति यज्जुहोति।
वैवस्वतस्तद्धरतेऽस्य सर्वं मोघः श्रमो भवति क्रोधनस्य॥२७॥
चत्वारि यस्य द्वाराणि सुगुप्तान्यमरोत्तमाः।
उपस्थमुदरं हस्तौ वाक्चतुर्थी स धर्मवित्॥२८॥
सत्यं दमं ह्यार्जवमानृशंस्यं धृतिं तितिक्षामभिसेवमानः।
स्वाध्यायनित्योऽस्पृहयन्परेषाम् एकान्तशील्यूर्ध्वगतिर्भवेत्सः॥२९॥
सर्वानेताननुचरन्वत्सवच्चतुरः स्तनान्।
न पावनतमं किं चित्सत्यादध्यगमं क्व चित्॥३०॥
आचक्षाहं मनुष्येभ्यो देवेभ्यः प्रतिसञ्चरन्।
सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव॥३१॥
यादृशैः संनिवसति यादृशांश् चोपसेवते।
यादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग्भवति पूरुषः॥३२॥
यदि सन्तं सेवते यद्यसन्तं तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव।
वासो यथा रङ्ग वशं प्रयाति तथा स तेषां वशमभ्युपैति॥३३॥
सदा देवाः साधुभिः संवदन्ते न मानुषं विषयं यान्ति द्रष्टुम्।
नेन्दुः समः स्यादसमो हि वायुर् उच्चावचं विषयं यः स वेद॥३४॥
अदुष्टं वर्तमाने तु हृदयान्तर पूरुषे।
तेनैव देवाः प्रीयन्ते सतां मार्गस्थितेन वै॥३५॥
शिश्नोदरे येऽभिरताः सदैव स्तेना नरा वाक्परुषाश् च नित्यम्।
अपेद दोषानिति तान्विदित्वा दूराद्देवाः सम्परिवर्जयन्ति॥३६॥
न वै देवा हीनसत्त्वेन तोष्याः सर्वाशिना दुष्कृत कर्मणा वा।
सत्यव्रता ये तु नराः कृतज्ञा धर्मे रतास्तैः सह सम्भजन्ते॥३७॥
अव्याहृतं व्याकृताच्छ्रेय आहुः सत्यं वदेद्व्याहृतं तद्द्वितीयम्।
धर्मं वदेद्व्याहृतं तत्तृतीयं प्रियंवदेद्व्याहृतं तच्चतुर्थम्॥३८॥
[साध्या]
केनायमावृतो लोकः केन वा न प्रकाशते।
केन त्यजति मित्राणि केन स्वर्गं न गच्छति॥३९॥
[हम्स]
अनानेनावृतो लोको मात्सर्यान्न प्रकाशते।
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति॥४०॥
[साध्याह्]
कः स्विदेको रमते ब्राह्मणानां कः स्विदेको बहुभिर्जोषमास्ते।
कः स्विदेको बलवान्दुर्बलोऽपि कः स्विदेषां कलहं नान्ववैति॥४१॥
[हम्स]
प्राज्ञ एको रमते ब्राह्मणानां प्राज्ञ एको बहुभिर्जोषमास्ते।
प्राज्ञ एको बलवान्दुर्बलोऽपि प्राज्ञ एषां कलहं नान्ववैति॥४२॥
[साध्याह्]
किं ब्राह्मणानां देवत्वं किं च साधुत्वमुच्यते।
असाधुत्वं च किं तेषां किमेषां मानुषं मतम्॥४३॥
[हम्स]
स्वाध्याय एषां देवत्वं व्रतं साधुत्वमुच्यते।
असाधुत्वं परीवादो मृत्युर्मानुषमुच्यते॥४४॥
[भी]
संवाद इत्ययं श्रेष्ठः साध्यानां परिकीर्तितः।
क्षेत्रं वै कर्मणां योनिः सद्भावः सत्यमुच्यते॥४५॥
॥इति हंसगीता समाप्ता॥


text:
कबड्डिक्रीडा
कबड्डिक्रीडा(Kabaddi Sport) भारतस्य राष्ट्रियक्रीडयोः अन्यतरा क्रीडा ।
दक्षिण-एष्याखण्डप्रदेशे कबड्डिक्रीडा मल्लक्रीडासु अन्तर्भवति इति मन्यते ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
- १९३६ तमे वर्षे जर्मनीदेशस्य बर्लिन्-नगरे ओलम्पिक्-क्रीडोत्सवे प्रथमवारं कबड्डिक्रीडायाः प्रदर्शनम् अभवत् । अस्य प्रदर्शनं महाराष्ट्रराज्यस्य अमरावति प्रदेशस्य हनुमान् व्यायाम-प्रसारकमण्डलस्य सदस्याः प्रदर्शितवन्तः ।
- १९३८ तमे वर्षे भारतीय ओलम्पिक्-क्रीडोत्सवे कोलकतानगरे कबड्डिक्रीडा प्रथमवारं क्रीडारूपेण आरब्धा ।
- १९५० तमे वर्षे अखिलभारतीय कबड्डि फेडरेशन्इति संस्था आरब्धा । अनया संस्थया अस्याः क्रीडायाः आदर्शनियमाः निर्दिष्टाः ।
- १९७३ तमे वर्षे अमेचर् कबड्डि फेडारेषन् आफ् इण्डिया(AKFI)संस्थायाः स्थापना जाता ।
- १९५५ तमे वर्षे अमेचर् कबड्डि फेडारेषन् आफ् इण्डिया संस्थायाः स्थापनानन्तरं प्रथमवारं राष्ट्रियस्तरे पुरुषाणां स्पर्धा चेन्नैनगरे आयोजिता आसीत् । एवं महिलानां स्पर्धा कोलकतानगरे आयोजिता आसीत् ।
- अमेचर् कबड्डि फेडारेषन् आफ् इण्डिया संस्था कबड्डिक्रीडायाः नियमान् परिणतरूपं निर्मितम् ।
- जनार्दन सिंह गेह्लत् वर्यस्य आध्यक्षे एष्यन् कबड्डि फेडारेशन् इति संस्था स्थापिता ।
- १९७९ तमे वर्षे जपान्-देशे कबड्डिक्रीडायाः परिचयः अभवत् । तथा च जनप्रियता अपि प्राप्ता । अस्याः क्रीडायाः परिचयं कारयितुम् अमेचर् कबड्डि फेडारेषन् आफ् इण्डिया संस्थया प्रवाचकः सुन्दररामवर्यः जपान्देशाय प्रेषितः आसीत् ।
कबड्डिक्रीडायाः प्रकाराः[सम्पादयतु]
१ सञ्जीवनी[सम्पादयतु]
सञ्जीवन्यां एकः क्रीडालुः बाह्यः भवति चेत्, तस्य क्रीडालुः कृते विरुद्धगणस्य विरुद्धं क्रीडनीयं भवति । क्रीडायाः समयः, क्रीडलोः संख्याः, क्रीडाङ्गणस्य विस्तीर्णता इत्यादि अमेचर् कबड्डि फेडारेषन् आफ् इण्डिया संस्थाद्वारा निर्दिष्टं वर्तते । एषा क्रीडा ४० निमिषानि क्रीडन्ति । क्रीडायाः मध्ये ५ निमिषं विरामः भवति । अत्र ९ क्रीडालवाः प्रत्येकस्मिन् गणे क्रीडन्ति । अत्र यः क्रीडालुः प्रतिस्पर्धिगणस्य क्रीडाङ्गणे कबड्डि, कबड्डि,... इति वदन् गन्तव्यं भवति । परन्तु, अत्र उच्चारणस्य शब्दः प्रदेशानुसारं भिद्यते ।
२ गामिनी[सम्पादयतु]
गामिन्यां ९ क्रीडालवाः प्रत्येकस्मिन् गणे क्रीडन्ति । अत्र क्रीडाङ्गाणः नियमिततया विस्तीर्णं न भवति । अत्र विरुद्धगणस्य सर्वे क्रीडालवः यावत् पर्यन्तं बाह्याः न भवन्ति तावत् पर्यन्तं क्रीडनीयं भवति । अत्र समयस्य निर्धारणं न भवति ।


text:
१८९०
१८९० तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशीयः रसायनविज्ञानी एमिल् फिशर् नामकः "एन्जैन्" इत्येतेषां व्यवहारस्य विवरणार्थं "लाक् & की" नामकं तन्त्रम् एव समीचीनम् इति प्रत्यपादयत् ।
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशीयः बेह्रिङ्ग् तथा जापान्देशीयः किटसाटो नामकौ "रोगनोरोधकशक्तेः" विषये "प्रतिविष"सिद्धान्तं निरूपितवन्तौ ।
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशीयः बेह्रिङ्ग् तथा पाल् एर्लख्, जापान्देशीयः किटसाटो च "डिप्तीरिया आण्टिट्क्सिन्" संशोधितवन्तौ ।
- अस्मिन् वर्षे भारतीयः प्रसिद्धः तत्त्वज्ञानी, दार्शनिकः श्री अरविन्दः ऐ सि यस् परीक्षायाम् उत्तीर्णः ।
- अस्मिन् वर्षे आनुवंशिकविज्ञानस्य सिद्धपुरुषः थामस् हण्ट् मार्गन् जान्-हाप्किन्स्-विश्वविद्यालये "डाक्टरेट्” प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य कर्णाटकराज्ये धारवाडमण्डले "कर्णाटकविद्यावर्धकसङ्घः" आरब्धः ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य स्वानत्र्ययोद्धा, भारतरत्नं प्राप्तवान प्रथमः विदेशीयः खान् अब्दुल् गफार् खान् जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे कर्णाटके तुमकूरुमण्डलस्य गुब्बिग्रामे सुप्रसिद्धः कन्नडनाटककारः "गुब्बि" इत्यस्याः नाटकसंस्थायाः संस्थापकः गुब्बिवीरण्णः जन्म प्रप्नोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे डिसेम्बर्-मासस्य २१ अत्मे दिनाङ्के आनुवंशिकविज्ञानस्य प्रवर्तकः हर्मन् जोसेफ् म्यूल्लर् जन्म प्राप्नोत् ।


text:
सुदाबसस्यम्
इदं सुदाबसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । सामान्यतया इदं सस्यं वाटिकासु वर्धते । अस्य सस्यस्य कश्चन तीक्ष्णः गन्धः भवति । तस्मात् कारणात् सर्पाः गृहसमीपं न आगच्छन्ति इति भारतीयानाम् अनुभवः । अस्मिन् “मिथैल् नोनैल् कीटोन्” नामकः अंशः भवति । सः एव अंशः तस्य तीक्ष्णस्य गन्धस्य कारणीभूतः । अस्य सस्यस्य पर्णं रसः च औषधत्वेन उपयुज्यते ।
इतरभाषाभिः अस्य सुदाबसस्यस्य नामानि[सम्पादयतु]
अस्य सुदाबसस्यस्य वैज्ञानिकं नाम अस्ति Ruta Graveolens इति । इदं सस्यं हिन्दीभाषया “सिताब” इति, तेलुगुभाषया “सदपक” इति, तमिळ्भाषायाम् “अर्वद” इति, मलयाळभाषया “अरुत” इति कन्नडभाषया “नागदाळि” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य सुदाबसस्यस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अस्य सुदाबस्य रसः तिक्तः । इदम् उष्णवीर्ययुक्तम् । अस्य गुणः लघु तीक्ष्णः च ।
- १. इदं सुदाबसस्यम् उदरवेदनां निवारयति ।
- २. समानप्रमाणेन अस्य सुदाबस्य रसं, तुलसीरसं च योजयित्वा मधुना सह प्रातःकाले सेवनेन कासः श्वासरोगः च अपगच्छति ।
- ३. अस्य पर्णानि उद्घर्ष्य मद्येन सह लेपनेन प्राथमिकस्तरे विद्यमानः पार्श्ववायुरोगः अपगच्छति ।
- ४. अस्य शुष्कानां पर्णानां सेवनेन अरुचिः निवारिता भवति, रुचिः वर्धते ।
- ५. ज्वरावसरे अस्य रसः मधुना सह पौनःपुन्येन सेवनीयः ।
- ६. इदं “चाय”रूपेण सेव्यते चेत् शरीरे विद्यमानम् अधिकं कफं बहिः निस्सारयति । तेन कफजन्याः कासः, कण्डूयनम् इत्यादयः रोगाः परिहृताः भवन्ति ।


text:
तुलसी
तुलसी( वैज्ञानिकनाम-मेंथा अरवैन्सिस्, आङ्ग्लः-Holy basil) एकः औषधिवृक्षः । तुलसी इत्यस्य पदस्य अर्थः यस्य तुलना नास्ति इति ।
यन्मूले सर्वतीर्थानि
यन्मध्ये सर्वदेवताः ।
यदग्रे सर्ववेदाश्च
तुलसि, त्वां नमाम्यहम् ॥
परिचयः[सम्पादयतु]
विष्णुवल्लभा, सुखसुन्दरी, श्री कृष्णवल्लभा, वृन्दा, वैष्णवी इत्यादीभिः पवित्रनामैः विभूषितः तुलसीवृक्षः । सर्वरोगनिवारकः जीवनशक्तिवर्धकः अयं तुलसीवृक्षः हिन्दुजनैः देवीरूपेण पूज्यते । यतोहि एतादृशी सुगन्धित-सुलभ-औषधिः नस्ति कापि । तुलसीवृक्षस्य धार्मिकमहत्वमस्ति इत्यस्मात् प्रायः प्रतिगृहे(हिन्दुधर्मावलम्बिनः) वृक्षोऽयं विराजते । तुलसीवृक्षस्य बहुभेदाः सन्ति । तेषु प्रमुखौ श्वेत-कृष्णौ । साधारणतः सिक्तमृत्तिकायां तुलसीवृक्षस्य अधिकवृद्धिः भवति । तुलसी एकः शाखप्रधान-गुल्मजातीयवृक्षः । पूर्णाङ्गवृक्षस्य उच्चता७५-९० से मि भवति । शाखाः प्रशाखाः मृदुकठिनाः तथा चतुष्कोणाकाराः भवन्ति । अस्य वृक्षस्य पत्रस्य दैर्घ्यं प्रायः २-४ इञ्च्(inch.) पर्यन्तं भवति । पत्राणां कौणिकविभाजनं दृश्यते(खडगसदृशः) ।
उद्भवः विस्तारश्च[सम्पादयतु]
तुलसीगुल्मस्य उद्भवस्थलं भूमध्यसागरीय-समभूमिः, इति आवण्टनदृष्ट्या मतमेकम् अस्ति ।


text:
तबला (वाद्यम्)
तबलावाद्यं (Tabla) दक्षिण एषियाभागस्य एकं जनप्रियं शास्त्रीयसङ्गीतताळवाद्यम् भवति । हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीते, सुफिसङ्गीते , भजनादिषु सहवाद्यत्वेन प्रसिद्धिरस्य वाद्यस्य ।
अन्तर्विषयाः
रचना[सम्पादयतु]
हस्ताङ्गुलीभ्यां वादयन्ति वादकाः । दायाम्, बायाम्, इति द्वेवाद्ये भवतः । “दायां” नाम प्रायशः दक्षिणहस्तेन यद्वाद्यते तत् “दायां” नाम्ना सङ्गीतप्रपञ्चे प्रसिद्धम् । (दायाम्) लघु भवति दक्षिणहस्ते विद्यमानम् । (दायाम्) इदं वाद्यं मुख्यं भवति । वामहस्ते यद्वाद्यं भवति तत् “बायाम्” इति सङ्गीतप्रपञ्चे प्रसिद्धं भवति । बायां दायाम् अपेक्षया बृहत् भवति । बायां वाद्येन गाढशब्धः अयाति ।
तबलाघराणाशैल्यः[सम्पादयतु]
- दिल्लिघराणाशैली
- लखनौघराणाशैली
- आघ्राघराणाशैली
- फारुखाबाद् घराणाशैली
- बनारस् घराणाशैली
- पञ्जाब उत पटियालाघराणाशैली
प्रसिद्धवादकाः[सम्पादयतु]
- झाकीर् हुसेन्
- उस्ताद् अल्लारखा
- त्रिलोक् गुर्तु
- विक्रम् घोष्
- तौफीक् खुरेषी
- फजल् खुरेषी
- विजय् घाटे
- तल्वीन् सिंहः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Largest Hand Drum Ensemble Guinness World Record (321 Students playing tabla non stop for 1 hour)


text:
गुजराती साहित्यपरिषद्
गुजराती साहित्यपरिषद् (गुजराती: ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ, आङ्ग्ल: Gujarati Sahitya Parishad) गुजरातराज्यस्य अहमदाबाद्-महानगरे आश्रममार्गे साबरमत्याः तीरे अस्ति । गुजराती साहित्यपरिषद् गुजरातीभाषायाः साहित्यस्य विस्ताराय, रक्षणाय च कार्यरता परिषदस्ति । एषा परिषद् गुजरातीसाहित्यस्य प्रचाराय कर्मकराणां, वाणिज्यिकानां, बालकानां, यूनां, स्त्रीणाञ्च कृते रोचकसाहित्यस्य निर्माणं करोति । तत् साहित्यं वर्तमानपत्रिका-मासिकपत्रिका-वार्षिकपत्रिका-पुस्तकादीनां माध्यमेन प्रकाशयति ।
अन्तर्विषयाः
परिषदितिहासः[सम्पादयतु]
गुजरातराज्ये साहित्यिकवातावरणम् उद्भवतु इति भावं हृदि निधाय रणजितरामः वावाभाईद्वारा एतस्याः परिषदः स्थापना १९०५ तमे वर्षे जाता आसीत् । रणजितरामस्य संस्कारपुरुषः इति नामान्तरम् । रणजितरामः १९२० तमवर्षपर्यन्तं संस्थासञ्चालकरूपेण कार्यं कृतवान् आसीत् । कालान्तरे अनेके गुजरातीसाहित्यिकाः परिषदः मार्गदर्शनं कृतवन्तः ।
परिषदा अहमदाबाद्नगरे प्रप्रथमं सम्मेलनम् महतः उपन्यासकारस्य गोवर्धनरामत्रिपाठीत्यस्य अध्यक्षतायाम् आयोजितम् आसीत् । तथा च परषदा गुजरातेतरप्रदेशेषु देहली-चेन्नै-हैदराबाद्-पुणे-कोलकतादिनगरेषु अपि सम्मेलनम् आयोजितं, गुजरातीसाहित्यस्य प्रचारश्च कृतः ।
'चीमनलाल-मगनलाल'-ग्रन्थालयः[सम्पादयतु]
एतस्य ग्रन्थालयस्य स्थापना १९८० तमे वर्षे 'मार्च्'मासस्य १७ दिनाङ्के अभूत् । एतस्य ग्रन्थालयस्य विस्तारः ३४५० चतुरस्र-मीटर् अस्ति । अत्र ८०,००० अधिकानि पुस्तकानि सन्ति । एतस्मिन् ग्रन्थालये २५० अधिकाः हस्तप्रतयः, १४५० दुर्लभपुस्तकानि च सन्ति । पुस्तकानां सूचिः 'अन्तर्जाले'(Online) अपि प्राप्यते । रविवासरेऽपि एषः ग्रन्थालयः उद्घाटितः भवति । एतदेव ग्रन्थालयस्य मुख्याकर्षणमस्ति ।
परिषदि सभ्यपदम् (Membership)[सम्पादयतु]
सभ्यपदाय अत्र प्रकारद्वयमस्ति । प्रथमं "परब" इति मासिकस्य सभ्यपदं, द्वितीयं परिषदः सभ्यपदम् । परिषदः सभ्यपदं स्वीकृतं चेत् 'परब'मासिकस्य सभ्यपदं नावश्यकम् । पाठकाः वार्षिकसभ्याः, आजीवनसभ्याः वा भवितुमर्हन्ति । एतस्य शुल्कं 'मनी-ओर्डर्'माध्यमेन प्रेशयितुं, कार्यालयं गत्वा दातुं वा शक्नुवन्ति ।
'परब'मासिकविषये[सम्पादयतु]
परिषदा ४० वर्षाधिकात् चालितम् एतत् मासिकं प्रमुखं, लोकप्रियञ्च मासिकम् अस्ति । एतस्मिन् मासिके कविता-कथा-निबन्धादीनां सङ्कलनं भवति । कवितादीनां रचनासु सर्जनात्मकता तथा सारः एतस्य मासिकस्य महत्वमस्ति । 'परब'मासिके नवीनविषयाणां तथा प्रौढगुजरातीविषयाणां समावेशो भवति ।
'परब'मासिकस्य एकः अन्यः प्रकारोस्ति 'परब ओनलाइन' इति । 'परब ओनलाइन' P.D.F. प्रारूपं (Format) भवति । एतस्य विना मूल्यम् अवतरणं (Download) कर्तुं शक्यते । एतस्मिन् प्रकारे 'परब'मासिकस्य केचन एव चितविषयाः भवन्ति । परिषद् एतद् कार्यं प्रचारार्थं कृतवती अस्ति । एतेन नवपाठकानां मनसि 'परब'मासिकं प्रति आकर्षणम् उद्भवेत् इति ।
'परब'मासिके लेखकानां योगदानम्[सम्पादयतु]
ये लेखकाः स्वलेखान् एतस्मिन् मासिके प्रकाशयितुम् इच्छन्ति, ते स्वलेखान् परिषदः कार्यालयं प्रेषितुं शक्नुवन्ति । तेषु लेखेषूत्तमलेखानां चयनं कृत्वा, मासिके तेषां प्रकाशनं परिषद् करोति । प्रत्येकस्य लेखस्य भिन्नेषु आयामेषु परीक्षणं भवति । लेखचयनप्रकिया तु सम्पादकादीनां मण्डलस्य दायित्वमस्ति ।


text:
कोडगुमण्डलम्
कोडगुमण्डलं (Kodagu District) कर्णाटकराज्यस्य किञ्चन मण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति मडिकेरी नगरम् । कोडगु (कूर्ग (Coorg) इति आङ्ग्लभाषया उच्यते) कर्णाटकस्य पश्चिमाद्रिशृङ्खलायाः एकं सुन्दरं विशिष्ठं च मण्डलम् अस्ति । न्यूना जनस्ंख्या सर्वत्र सुन्दरपर्वतप्रदेशः हिमाच्छादितभूमिः निर्झराः, जलपाताः सर्वदृष्ट्या कोडगुप्रदेशः कर्णाटकस्य ’काश्मीरः’ इति कथयितुं योग्यः अस्ति । विश्वे सौन्दर्यार्थं सुप्रसिद्धेन स्काटलैण्डदेशेन सह तोलयितुं शक्यः। कावेरीनद्याः जन्मस्थानं प्रवहणभूमिः च । अतः कावेरीमण्डलम् इत्यपि ख्यातम् अस्ति । पूर्वं पृथकराज्यमासीत् । इदानीं कर्णाटकराज्ये विलीनस्य एतस्य मण्डलम् इति स्थानं कल्पितम् अस्ति । तथापि स्वकीयभाषा-संस्कृति-परम्पराणां वैशिष्ठ्यकारणतः एतस्य मण्डलस्य विशिष्ठं स्थानम् अस्ति । कन्नडभाषया कुडु नाम गिरिः इति अर्थः । गिरिकन्द्ररप्रदेशं एतं कोडगु इति कथितवन्तः । मडिकेरी (मर्केरा इति आग्ङ्गलभाषया वदन्ति) मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
कर्णाटकस्य वीरभूमिः भारतस्य स्काट्लैण्ड् इत्यादिरूपेण प्रसिद्धिः कोडगुप्रदेशस्य महत्त्वं सूचयति। पर्वतश्रेणीनां मध्ये सानुप्रदेशः निसर्गसुन्दरः अत्यन्तं रमणीयः च अस्ति । हर्मन् मौग्लिङ्ग् इत्यादयः आङ्गलाः अन्ये विदेशीयाः च कोडगुप्रदेशं मुक्तकण्ठेन सम्यक् वर्णितवन्तः सन्ति । कावेरीनद्याः जन्मस्थानं कोडगुमण्डले तलकावेरी स्थले अस्ति । कन्नडकवयः पञ्जे मङ्गेशरायः जी.पी.राजरत्नम्, सालिरामयचन्द्ररायः कोडगुप्रदेशं मनसा काव्यैः वर्णितवन्तः सन्ति । समग्रं मण्डलम् अतीवसुन्दरं भारतस्य काश्मीरसदृशम् अस्ति । कोडगुमण्डलस्य विस्तारः ४१०० चतुरस्रकि.मी अस्ति । सागरस्तरतः ३००० पादोन्नते प्रदेशे कोडगुप्रदेशः अस्ति । काफी एला मरीचम् नारङ्गम् इत्येतेषां वृक्षाणां वाटिकाः मनमोहकाः भवन्ति । अतः एव कविः द.रा. बेन्द्रेवर्यः बहूनि गीतानि रचितवान् अस्ति ।
कोडगुप्रदेशं कोडवरनाडु इत्यपि कथयन्ति । जनाः युद्धकलाचतुराः सन्ति । प्रतिगृहं योधाः सन्ति । मेजर् जनरल् कारियप्पः भारतस्य महादण्डनायकः आसीत् । जनरल् तिम्मय्यः अपि कोडगुप्रदेशीयः । कोडवजनाः दृढशरीराः व्यायामप्रियाः शूराः उन्नताः क्रिडा क्षेत्रेऽपि प्रसिद्धाः च भवन्ति । एतेषां वस्त्रधारणविधिः अपि भिना एव अस्ति ।
आवर्षम् अत्र शीतकालः इव उत्तमं वातावरणं भवति । फेब्रुवरीमासे मरीचस्य पक्वकालः । एप्रिल्मासे काफीसस्यानि पुष्पितानि भवन्ति । तदा तेषां सुगन्धः अत्यन्तम् आह्लादकरः भवति । मे मासे हरितानि बीजानि रक्तानि भवन्ति । काफी सस्ये फलानां पक्वभवनस्य कालः । मनमोहकं काफिवाटिकादृश्यं रमणीयं भवति । कावेरीनदी सदा जलपूर्णा प्रवहति । तत्र तत्र अनेके जलपाताः निर्मिताः सन्ति वर्षाकाले नदीजलं भयं जनयति । जलपातेषु अधिकं जलं तदा पतति । जूनमासे वर्षारम्भः भवति । नव रात्रिपर्यन्तं वृष्टिः भवति । तलकावेर्यां जलोद्गमः , दसरामहोत्सवः , हुत्तरिपर्व कोडगुमण्डले अतीव वैभवयुक्तानि पर्वाणि सन्ति ।
मडिकेरीतः तलकावेरी ४६ कि.मी दूरेऽसि । अत्रैव कार्वर्याः उद्गमस्थानम् अस्ति । इर्प्पुजलपातम् अब्बीफल्स् सदा जलपूर्णानि दर्शकाणां आनन्ददायकानि भवन्ति । कुशालनगरसमीपे कावेरीनिसर्गधाम सुन्दरम् अस्ति । कोडगुप्रदेशे पादचारणाय माकुट्ट, बर्पोळे नीलं पोले प्रदेशाः अतिजनप्रियाः । इग्गुतप्प, तडियण्ड् मोळ्, चिन्ननप्प शिखरारोहणं साहसयात्रा एवास्ति । तडियण्ड् मोळ् सागरस्तरतः ५००० पादोन्नतम् अस्ति । सोमवारपेटे पुष्पगिरि कुमारपर्वतशिखरं च पादचारणाय विशिष्टानि सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
विस्तीर्णता[सम्पादयतु]
४१०२ च.कि.मी.मिता ।
स्थानम्[सम्पादयतु]
अस्य मण्डलस्य पश्चिमदिशि दक्षिणकन्नडमण्डलम् , उत्तरदिशि हासनमण्डलं, पूर्वदिशि मैसूरुमण्डलं, दक्षिणदिशि केरळराज्यस्य कण्णूरुमण्डलं, च सन्ति । अस्मिन् मण्डलेपि प्रधानः उद्योगः काफीकृषिः एव । कोडगुमण्डलं पूर्वं ब्रिटिश्प्रभुत्वकाले राज्यम् एव आसीत् । कालान्तरेण ते एतत् मण्डलं मैसूरुराज्ये विलीनं कृतवन्तः ।
कृषिः[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डलेपि प्रधानः उद्योगः काफीकृषिः एव । कोडगुमण्डले मरीचिकाः, एलाः, नारङ्गाः, शालिधान्यानि च प्रधानतया प्ररोहन्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अत्र मडिकेरी, विराजपेटे, सोमवारपेटे, इति उपमण्डलत्रयम् अस्ति ।
भाषा संस्कृतिः च[सम्पादयतु]
अत्रस्थान् जनान् कोडवाः इति कन्नडे कथयन्ति । प्रशासनभाषा कन्नड एव अस्ति किन्तु कोडवतक्क् अत्र प्रादेशिका भाषा अपि जनाः भाषन्ते । मलयाळं, अरेगन्नड, तुळु, रावुल इत्याद्याः भाषाः अत्र भाष्यन्ते । कोडवभाषा इति यदस्ति तस्याः लिपिः नास्ति एव । एते सर्वे जनाः हैन्दवकृषकाः सन्ति ।
प्रेक्षणीयस्थानानि[सम्पादयतु]
कोडगुमण्डले प्रधानतया पर्यटककेन्द्रत्रयम् अस्ति । मडिकेरीमध्ये अब्बिजलपातः, ओङ्कारेश्वरमन्दिरम्, राजगद्दुगे, तलकावेरी, सोमवारपेटे मध्ये कावेरीनिसर्गधाम, कोप्पप्रदेशे स्वर्णमयदेवालयः, वीरभूमिः, दुबारे, हारङ्गिजलाशयः, चिक्लिहोळे,होन्नम्मनकेरे, मल्लळ्ळि जलपातः, वीराजपेटेप्रदेशे नागरहोळे, इर्पुजलपातः, कुन्द टि एस्टेट् च दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति ।
पवित्रस्थानानि[सम्पादयतु]
१. भागमण्डलम्[सम्पादयतु]
अस्य क्षेत्रस्य भगण्डेश्वरक्षेत्रम् इति प्रसिद्धिः अस्ति । भगण्डऋषिः अत्र तपः कृत्वा भगवतः अनुग्रहं प्राप्तवान् इति विश्वासः अस्ति। एतत् क्षेत्रम् दक्षिणप्रयागः इत्यपि कथयन्ति । अत्र कन्निका-कावेरी-सुजोतिनदीनाम् सङ्गमः अस्ति । अत्र स्नानकरणेन पुण्यसम्पादनं भवति । प्रमुखदेवालयः श्री भगण्डेश्वरदेवालयः । भगण्डमुनिना स्थापितं शिवलिङ्गम् अत्र विशिष्टम् अस्ति । प्रतिवर्षं तुलामासे तुलास्ंक्रमणसमये अत्र उत्सवः भवति । तदा बहवः यात्रिकाः गच्छन्ति ।
२.तलकावेरी[सम्पादयतु]
कावेरीनद्याः उगमस्थानं पवित्रक्षेत्रं च ब्रहमगिरिप्रदेशेऽस्ति । दक्षिणगङ्गा इति ख्याता कावेरी चौकाकारेण कासारस्य ब्रह्मकुण्डिकातः निश्चिते समये उद्भवति । तस्य ”‘तीर्थोद्भव’” इति नाम अस्ति । सूर्यस्य तुलाराशिप्रवेशसमयः एव तीर्थाद्भवमुहूर्तः अस्ति । अस्मिन् समये बहवः जनाः आगत्य तीर्थं नयन्ति ।
- मार्गः मडिकेरीतः ४८ कि.मी.
- बेङ्गलूरुतः २९७ कि.मी । मैसूरुतः १६० कि.मी भागमण्डलतः ८ कि.मी
३.मडिकेरी[सम्पादयतु]
कोडगुप्रदेशे मडिकेरीगिरिधाम सागरस्तरतः ३८०० पादोन्नते स्थलेऽस्ति । राजासीट् उद्यानं निसर्गसुन्दरं रम्यं स्थलम् । इतः सूर्यास्तदर्शनं शालीक्षेत्राणां दर्शनं, वाटिकादर्शनम् अतीव सन्तोषाय भवति । प्रतिवर्षं राजासीटप्रदेशे फलपुष्पप्रदर्शनम् अत्युत्तमतया आयोजितं भवति । उद्यानवने सन्ध्यारागनामकः कश्चन कार्यक्रमः भवति । इदानीम् अत्र लघुधूमशकटं बालानां विनोदसञ्चाराय निर्मितम् अस्ति । मडिकेरीदुर्गम् एतिहासिकं भवनमस्ति । अत्र विशालं राजगृहं, प्राच्यवस्तुसङ्ग्रहालयः, जिल्लाकेन्द्रीयन्थालयः, कोटेगणपतिदेवालयः आकर्षकाः सन्ति । दुर्गस्य रचनायाः विशेषः नाम षड्कोणाकारकः तलविन्यासः । षट्कोणेषु कोत्तलु (विशेषदर्शकस्थानम्) निर्मितम् अस्ति दर्शकस्थानं वृत्ताकारकम् अस्ति ।
राजगृहस्य मृच्छदः आङ्ग्लैः आनीतः अस्ति । सुन्दरभवनस्य द्विस्तरीयानि तोरणानि, चौकाकाराणि वातायनानि, काचकैः सम्यगलङाकृतानि सन्ति । विशालजलाशये कश्चन लघु शिलाकूर्मः अस्ति । गजाकृतयः जीवन्त्यः इव सन्ति । नगरे ओङ्कारेश्वरमन्दिरं राज्ञां मृतस्मारकाणि दर्शनीयानि सन्ति । ओङ्कारेश्वरमन्दिरं क्रिस्ताब्दे १८२० तमे वर्षे गार्थिक्-इस्लामिक् मिश्रशैल्या निर्मितम् ।
- मार्गः -कोडगुमण्डले धूमशकटमार्गः नास्ति।
- वाहनमार्गः - बेङ्गळूरुतः २६० कि.मी । मैसूरुतः १३४ कि.मी वसत्याः कृते मडिकेरी भागमण्डलम् इत्यत्र व्यवस्थाः सन्ति । (मङ्गळूरुतः १३५ कि.मी।) कुशालनगरम् इत्यादिस्थलेषु उपाहारगृहाणि सन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- ↑ १.० १.१ "Kodagu district Profile". DSERT. Retrieved 11 January 2011.


text:
सागर, कर्णाटकम्
सागरः (Sagar, Karnataka) शिवमोग्गमण्डलस्य एकं नगरम् तथा उपमण्डलं च। बेङ्गलूरुनगरात् ३६० कि. मी. दूरे सागरनगरम् अस्ति। सहजतया अत्र बहुवृष्टिः भवति। अत्र अरण्ये विविधप्राणिसङ्कुलानि च निवसन्ति। प्रकृतिप्रियाणां सागरः स्वर्गः एव। श्रीगन्धस्य शिल्पकलायां सागरः सुप्रसिद्धः। श्रीगन्धस्य आलयः इत्यपि कथ्यते।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
सागरनगरस्य चतुःशतवर्षाणाम् इतिहासः अस्ति। केळदि-नायकानां कालादेव एतत् नगरम् आसीत् इति कथयन्ति। पुरा अस्य समीपे एकः सरोवरः आसीत्। तं सरोवरं सर्वे सदाशिवसागरः इति कथयन्ति स्म। तदनन्तरं सदाशिव इति नाम लुप्तं भूत्वा केवलं सागरः इत्येव प्रसिद्धम् अभवत्। अतः अस्य प्रदेशस्य नाम सागरः इति प्रसिद्धं जातम्।
प्रेक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अत्र प्रेक्षणीयस्थलानि बहूनि सन्ति। प्रथमतः -
जोगजलपातः[सम्पादयतु]
भारतदेशे अत्युन्नतः जगत्प्रसिद्धः च अस्ति जोगचलपातः। अयं जलपातः सागरनगरात् २९ कि. मी दूरे अस्ति। शरावतीनदी, राजराणि-रोरर्-राकेट् इति नाम्ना चतुर्धा विभक्ता सती उन्नतप्रदेशतः धाराकाररूपेण अधः पतति। सागरनगरात् जोगजलपातं प्रति गन्तुं लोकयानस्य व्यवस्थाऽपि अस्ति।
इक्केरिः[सम्पादयतु]
इक्केरिः केळदिसंस्थायाः मन्दिरम्। अत्र होय्सळशौल्याः सुन्दरशिल्पकलाकृतयः सन्ति। इक्केरिपट्टणम् सागरनगरात् ५ कि.मी. दूरे अस्ति। लोकयानेन, त्रिचक्रयानेन, कार्-यानेन गन्तुं शक्यते।
केलदिः[सम्पादयतु]
ऐतिहासिकवस्तुसंग्रहालयः अत्रत्यः विशेषः।
होन्नेमरडुः[सम्पादयतु]
शरावतीनद्याः पृष्ठभूमिकया आवृतः सुन्दरः प्रदेशः होन्नेमरडुः। जोगजलपातगमनमार्गे एवं अयं प्रदेशः वर्तते। होन्नेमरडुः सागरनगरात् २५ कि.मी. दूरे अस्ति। अयं प्रदेशः साहसक्रीडानां कृते प्रशस्तः।
मारिकाम्बा देवालयः[सम्पादयतु]
सागरनगरस्य मध्यभागे मारिकाम्बा देवालयः अस्ति। त्रिषु वर्षेषु एकवारम् अत्र उत्सवः प्रचलति। अयम् उत्सवः सर्वान् जनान् आकर्षति।
वरदग्रामः[सम्पादयतु]
वरदग्रामे श्रीधरस्वामिनां स्मारकम् आश्रमश्च अस्ति। सागरात् ७ कि.मी दूरे अयं ग्रामः अस्ति। समीपस्थतः महाराष्ट्रराज्यतः बहुसंख्यया भक्ताः अत्र आगच्छन्ति। निसर्गमध्ये विद्यमानम् इदं स्थलम् अत्यन्तं प्रशान्तम् आध्यात्मचिन्तनाय प्रशस्तञ्च अस्ति।
सिगन्दूरुक्षेत्रम्[सम्पादयतु]
अत्र चौडेश्र्वरीदेवालयः अस्ति। सागरनगरात् ३२ कि.मी. दूरे अस्ति। तत्र शरावतीनद्याः द्वारा गन्तुं शक्यते।
नाडकलसिः=[सम्पादयतु]
सागरनगरात् १० कि.मी. दूरे अस्ति। अत्र शिवदेवालयः अस्ति। मूलविग्रहः सम्पूर्णतया शिलाया एव निर्मितः अस्ति।
होसगुन्दः[सम्पादयतु]
अत्र उमामहेश्र्वरी देवालयः अस्ति। सागरात् २६ कि.मी दूरे अस्ति।
वरदामूलम्[सम्पादयतु]
एतत् वरदानद्याः उगमस्थलम्। अत्र वरदाम्बादेव्याः देवालयः अस्ति। अत्र अग्नि-वरदा-लक्ष्मी इति तिस्रः नद्यः प्रवहन्ति। अत्र प्रतिवर्षं तिल-अमावास्यादिने उत्सवः भवति।
लिङ्गनमक्किजलाशयः[सम्पादयतु]
अयं जलाशयः १९६४ तमे वर्षे कर्णाटकस्य सागर-उपमण्डले शरावतीनद्याः कृते निर्मितः जलबन्धः। जलबन्धस्य अधः शरावतीजलविद्युत्-योजना कार्यं निर्वहति। एतत् जोगप्रदेशात् ६ कि.मी. दूरे अस्ति।
साहित्य-कला-संस्कृतिश्र्च[सम्पादयतु]
सागरोपमण्डलस्य जनाः कलारसिकाः साहित्याराधकाः च । म्याग्सेसे-प्रशस्तिपुरस्कृतेन के. वि. सुगुण्णकट्टीमहोदयेन निर्मितः ’नीनासम्’ (नीलकण्ठेश्र्वरनाट्यसङ्घः) बहु प्रसिद्धः। प्रख्यातसाहित्यकारः ना. डिसौजा अत्रत्यः एव।
यक्षगानम्[सम्पादयतु]
यक्षगानम् एकः सुप्रसिद्धकलाप्रकारः। सागरनगरे यक्षगानप्रदर्शनानि बहूनि भवन्ति।
दीपावलि उत्सवः[सम्पादयतु]
दीपावलिसमये ग्रामस्थाः रात्रौ एकं दीपं प्रज्वाल्य प्रतिगृहं गायनं कुर्वन्तः गच्छति। इदं ’हुब्बाडुवपद’ इति वदन्ति।
जन-मन-भाषा[सम्पादयतु]
सागर-उपमण्डलस्य जनाः शान्तिप्रियाः स्नेहजीविनश्च । अत्रत्यजनानां प्रधानकार्यं कृषिः। पूगीफल-तण्डुल-इक्षुदण्ड-वेनिल्ला-रब्बर्- इत्यादीनाम् उत्पादनमत्र मुख्यतया क्रियते। हव्यकसम्प्रदायजनाः सागर-उपमण्डले अधिकतया निवसन्ति। तेन सागरे हव्यककन्नडभाषया व्यवहारः प्रचलति। परिसरः - सागरप्रदेशः गिरिपर्वतैः तथा अरण्येन आवृतः अस्ति। सागरस्य बहुभागः लिङ्गनमक्किजलाशयस्य पृष्ठजलेन आवृतमस्ति। अत्र अरण्ये कळिङ्गसर्प-व्याघ्र-मयूर-कृष्णमृगादीनां प्राणिपक्षीणाम् आलयाः अपि सन्ति।
मार्गविवरणम्[सम्पादयतु]
सागरनगरं प्रति गन्तुं बेङ्गलूरुनगरात् लोकयानं तथा रेल्वेसम्पर्कः अस्ति। रा. मा. २०६ द्वारा ८ घण्टानां प्रवासः भवति। राज्यस्य प्रमुखपट्टणात् तथा मुंबैनगरात् लोकयानं, रेल्वेसम्पर्कः च अस्ति।


text:
लाल्बाग्
लालबाग्-उद्यानं (Lalbagh) कर्णाटकस्य बेङ्गळूरुनगरे विद्यमानं प्रसिद्धम् उद्यानम् । उद्याननगरी इति ख्यातं बेङ्गळूरुनगरं ४६० वर्षेभ्यः पूर्वं श्रीमता केम्पेगौडमहोदयेन निर्मितम् अस्ति । जनानां सौकर्यायः श्रीकेम्पेगौडः अनेकानि सरोवराणि निर्मितवान् । जलसमृद्धये सुन्दरप्रशान्तवातावरणाय च योग्यां व्यवस्थां कल्पितवान् ।
बेङ्गळूरुनगरस्य हृदयभागे स्थितं ‘रक्तोद्यानं’ लालबाग् क्रिस्ताब्दे १७६० तमे वर्षे निर्मितम् अभवत् । एतत् नगरस्य किरीटमिव अस्ति । अत्यन्तं सुन्दरं विहारस्थानम् इति इदानीमपि प्रसिद्धम् अस्ति । १६ हेक्टर् विस्तीर्णे प्रदेशे अस्ति । मैसूरु हुलि(मैसूरु व्याघ्रः) इति ख्यातः प्रशासकः टिप्पु सुल्तान् अपि देशविदेशेषु विशिष्टान् वृक्षान् सस्यानि च आदाय फलपुष्पसस्यानि संवर्धितवान् । टिप्पुसुल्तानस्य मरणानन्तरं लालबाग् उद्यानवनम् आङ्गलानाम् अधीनम् अभवत् । आदौ मैसूरुराजवंशीयानां मनोरञ्जनस्थानम् एतत् इदानीं सर्वजनानाम् उद्यानवनमिति ख्यातमस्ति । आङ्गलाधिकारिषु विशिष्य जान् क्यामरान्, गुस्टाफ् क्रुम्बिगल् इत्येतौ विशिष्टसेवां अभिवृद्धिं च कृतवन्तौ । एच्.जवरायः डा एच्.मरिगौडर इत्यादयः अधिकारिणः लालबाग् वाटिकायाः सम्यगभिवृद्धिं कृतवन्तः । एतेषां प्रयत्नेन इदानीं लालबाग् ९६ हेक्टरप्रदेशे व्याप्तम् अस्ति।
सस्यप्रभेदाः[सम्पादयतु]
देशविदेशीयाः ६५० अधिकसस्यप्रभेदाः इदानीम् उद्याने सन्ति । अकेशिया, मल्लिका, पेन्सिल् सीडर्, म्याग्नोलिया, आम्रं, निम्बम् अपूर्वाणि इतरकण्टकसस्यानि च सुन्दराणि सन्ति । केचन वृक्षाः आस्ट्रेलिया चीना बर्मा जावा श्रीलङ्का उत्तर-अमेरिका वेस्ट् इण्डीस् मेक्सिको इत्यादिभ्यः देशेभ्यः आनीताः सन्ति ।
सर्वत्र तृणावृतप्रदेशः सन्ति । हिन्दुस्थान् मशीन् टूलस् (H.M.T) यन्त्रागारेण निर्मितम् तान्त्रिकं घटीयन्त्रं ब्याण्डस्ट्याण्ड्, काचकभवनं (Glass House), मत्स्यालयः, केम्पेगौडगोपुरम् इत्यादीनी आकर्षकाणि सन्ति । काचकभवने प्रतिवर्षं द्विः सप्ताहं यावत् फलपुष्पप्रदर्शनं भवति ।
३०० कोटिवर्षप्राचीनः शिलापर्वतः, टिप्पुसुल्तानकालिकः आम्रवृक्षः, पाटलपुष्पवनं, जपानीवाटिका, उत्सांसि, राक् गार्डन्, धन्वन्तरिवनं, लालबागतटाकं च आकर्षकाणि सन्ति । काचकभवनं (गाजिनमने) लण्डननगरे स्थितं क्रिस्टलप्यालेस् सदृशम् अस्ति । आगस्टमासे जनवरीमासे च अत्र फलपुष्पप्रदर्शनं भवति । लालबाग् दर्शनार्थं प्रातः ९ वादनतः पञ्चवादनपर्यन्तं समयावसरः कल्पितः अस्ति । प्रवेशशुल्कं दातव्यमस्ति । त्रिषु प्रवेशद्वारेषु मण्डपाः कृताः सन्ति । दर्शनाय उत्तमा व्यवस्थास्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
बेङ्गळूरुमेजेस्टिक् केन्द्रनगरयाननिस्थानतः ६.कि.मी नगरयानानां सौलभ्यमस्ति ।
अत्र प्रमुखाः भागाः एवं सन्ति ।
- १ काचगृहम् (ग्लास् हौस्)
- २ लालबाग-उद्यानस्य पेनिन्सुलार् नैस् शिला
- ३ रोस् गाडन् (पाटलपुष्पोद्यानम्)
- ४ कमलसरः


text:
बाङ्गलालिपिः
बाङ्गलालिपिः(वङ्ग: বাংলা লিপি Bangla lipi or वङ्ग: বাংলা হরফ Bangla horof ) एका बाङ्गलाभाषायाः लेखनपद्धतिः । बाङ्गलालिपिः पूर्वा नागरीलिपेः एका संस्कारिता लिपिः, यस्या प्रयोगः असमिया वा विष्णुप्रिया मणिपुरी लिखने अपि भवति । पूर्वा नागरीलिपेः सम्बन्धः ब्राह्मीलिपिना सह तथा देवनागर्या एवं भारतस्य अन्यलेखनपद्धत्या सह अपि आसीत् । बाङ्गलालिपिः अबुगिडा लेखनपद्धतेः प्रकारविशेषा । अस्याः लिपेः वर्णानां वामतो गतिः । प्रसिद्धा उत्तरीलिपिः (देवनागरेत्यादि)सदृशा अस्यापि लेखनशैल्यां 'शिरोरेखायाः' प्रयोगः अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
बाङ्गलालिपेर्जन्म सिद्धमातृकालिपितः, या लिपिः भारतीयलिपिषु अन्यतमा तथा उत्तरब्राह्मीलिपेः प्रकारभेदा । बाङ्गलाभाषा व्यतिरिच्य असमिया-मनिपुरी-मैथिलीभाषी जनानामपि लेखनार्थं प्रयुज्यमाना लिपिरियम् । तथापि व्यतासस्तु अस्ति एव । यथा-
वर्णनम्
- संयुक्तवर्णः 'क्ष' (ক্ষ) (उच्चारणम् :असमिया- khyô, बङ्ग- khio) पृथक् वर्णरूपेण असमियावर्णमालायां तिष्ठति (ক্ষ  ) किन्तु बाङ्गलाभाषायाम् एषः संयुक्तवर्णरूपेणैव तिष्ठति (विश्लेषणम् क्+ष=क्ष, बङ्ग: ক্+ষ  )। परन्तु उच्चारणं समानं भवति उभयत्रापि (ख्य খ্য  ) ।
- 'र'(rô) इति व्यञ्जनवर्णः बाङ्गलायाम् র एवं लिख्यते, ৰ इत्येवम् असमिया-मनिपुरी-मैथिलीभाषाषु लिख्यते ।
- बाङ्गलाभाषायां व इति वर्णः नास्ति परन्तु असमियाभाषायां 'व'(wô) 'ৱ' इत्येवं विधा लिख्यते ।
वस्तुतस्तु बाङ्गलालिपिः, अस्याः सम्पर्कः निर्दिष्टएकया भाषया सह नास्ति । मध्ययुगीयभारते (१०००- १८००) पूर्वदिशि प्रायः विकल्पेन उपयुज्यमाना लिपिः आसीत् । बाङ्गलालिपेः उच्चस्तरीकरणम् आधुनिकयुगे ईश्वरचन्द्र विद्यासागरमहोदयेन कृतम् । एषा बाङ्गलालिपिः पूर्वं संस्कृतलेखनार्थं प्रयुक्ता आसीत् । मध्ययुगस्य अनुवर्तीकाले एषा लिपिः पालि-बाङ्गला-असमियाभाषाणां मूललिपिरूपेण स्थिता आसीत् । भारतीयसाहित्य-लेखनेतिहासे अनया लिपिना रचितं बृहत्साहित्यभाण्डारम् अस्ति ।
उच्चस्तरीकरणम्[सम्पादयतु]
बाङ्गलालिपेः वर्णमालायां संयुक्तवर्णाः विशिष्टाकारैः तिष्ठन्ति कदाचित् अत्यन्तविरलभङ्ग्या लिख्यते । एतस्मात् अस्याः लिपेर्शिक्षणं पठनं वा दुष्करम् भवति । तस्मात् बाङ्गलाभाषानिमित्तं बाङ्गलालिपेः उच्चस्तरीकरणस्य प्रचेष्टा बाङ्गलाशिक्षाजगति परिलक्ष्यते । उल्लेखयोग्यानि केन्द्राणि यथा-ढाका (बाङ्गलादेशः), कोलकाता(पश्चिमबङ्गराज्यम्, भारतम्) । इयं लिपिः अद्यपि सर्वप्रदेशेषु समरूपे विराजिता नास्ति । एकस्य शब्दस्य कृते विभिन्नप्रचीनरूपाणि प्रचलितानि सन्ति । अस्या लिपेः प्रादेशिकभेदेषु केवलं असमिया तथा बाङ्गलालिपयोः वैचित्राणि विधिबद्धव्यवस्था अस्ति ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
External links[सम्पादयतु]
- digital encoding and rendering


text:
श्वेताश्वतरोपनिषत्
श्वेताश्वतरोपनिषत् कृष्णयजुर्वेदस्य त्रयस्त्रिंशत्सु उपनिषत्सु अन्यतमा अस्ति । इमं श्वेताश्वतरशाखानां मन्त्रोपनिषत् इति श्रीशङ्कराचार्याः ब्रह्मसूत्रभाष्ये (१-१-११) उल्लिखितवन्तः सन्ति । षड्भिः अध्यायैः युक्तायाम् अस्याम् उपनिषदि ११३ मन्त्राः सन्ति । अन्तिमाध्यायस्य २१तमे मन्त्रे 'श्वेताश्वतरः स्वस्य तपःप्रभावेण दैवानुग्रहेण च ब्रह्मज्ञानं प्राप्य आत्माश्रमिणः अपि सम्यक् उपदिष्टवान्' इति लिखितम् अस्ति । तस्माद् एव अस्याः उपनिषदः नाम एवं स्यात् इति भासते । 'श्वेताश्वतर'इत्येतत् नाम प्राचीनवेदसाहित्ये अपरिचितं नाम नास्ति । श्वेत-अश्वतर - श्वेतवर्णीयः अश्वसदृशः प्राणी इत्येषः अर्थः । अयं प्राणी वैदिकयुगे अश्वः एव बहु मूल्यवान् आसीत् । श्वेतानाम् अश्वानां स्वामी श्वेताश्वश्चेत् श्वेतानाम् अश्वतराणां स्वामी श्वेताश्वतरः स्यात् ।
अन्तर्विषयाः
उल्लेखाः[सम्पादयतु]
श्रुतिषु इयम् उपनिषत् उच्चस्थाने अस्ति इत्यत्र न कोपि संशयः विद्यते । श्रीव्यासः स्वस्य ब्रह्मसूत्रेषु अस्याः नामोल्लेखं यद्यपि न कृतवान् तथापि 'श्रुत'इति स्पष्टतया निर्दिष्टवान् अस्ति । श्रुतत्वाच्च (ब्रह्मसूत्राणि-१ ४ ११) इत्येतस्य सूत्रस्य व्याख्यानकरणावसरे शङ्कराचार्यः अस्याः उपनिषदः
- न तस्य कश्चित् पतिरस्ति लोके
- न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गम्
- स कारणं करणाधिपाधिपो
- न चास्य कश्चिज्जनिता न चाधिपः ॥ ६-९ मन्त्रम् उदाहृतवान् अस्ति ।
अयं मन्त्रः सर्वज्ञः ईश्वरः एव जगत्कारणीभूतः इति सूचयति । अपि च ब्रह्मसूत्राणां चमसाधिकरणे (१-४-८) अस्याः उपनिषदः मन्त्रः विषयवाक्यं जातमस्ति ।
- अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां
- बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः ।
- अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते
जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः ॥ ४-५ जीवनस्य परिमाणस्य (उन्मानस्य) विवृण्वन् शङ्कराचार्यः स्वशब्दोन्मानाभ्याम् (२-३-२२) सूत्रस्य व्याख्यानावसरे अस्याः उपनिषदः अयं मन्त्रः उदाहृतः अस्ति -
- अङ्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपः
- सङ्कल्पाहङ्कारसमन्वितो यः ।
- बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैव
- आराग्रमात्रो ह्यपरोऽपि दृष्टः ॥ ५-८
श्रीभाष्ये अपि एताः मन्त्राः उदाहृताः सन्ति ।
कालनिर्णयः[सम्पादयतु]
अस्याः उपनिषदः कालनिर्णयः न तथा सुलभः । यतः अस्यां प्राचीनतमैः मन्त्रैः सह अर्वाचीनाः श्लोकाः अपि द्रष्टुं शक्याः । अत्रत्याः मन्त्राः ऋग्वेदे, वाजसनेयि-तैत्तिरीयसंहितासु च दृश्यन्ते । छान्दोग्य-बृहदारण्यकादिषु प्राचीनतमेषु गद्योपनिषत्सु इयं न अन्तर्भवेत् चेदपि ईशावास्य-काठक-मुण्डकादीनां पद्योपनिषदां गणे तु अन्तर्भूता इति वक्तुं शक्यम् ।
वैशिष्ट्यानि[सम्पादयतु]
हर-रुद्र-शिवादिभिः शब्दैः परमात्मनः निर्देशः[सम्पादयतु]
अनेन कारणेन इयं शैवसम्बद्धा इति निर्देशः कदाचित् क्रियते । किन्तु अयम् अभिप्रायः न समीचीनः । यतः तस्मिन् काले आगमाः न आसन् । परमात्मनः निर्देशः विविधैः शब्दैः क्रियते स्म । सर्वाणि नामानि कस्यचन विशेषगुणस्य निर्देशकम् अस्ति । हरः रुद्रः इव भगवत् (३-१४) अग्निः, आदित्यः, वायुः इत्यादिभिः शब्दैः अपि सम्बोधितः अस्ति ।
भक्तिः[सम्पादयतु]
अन्यासु उपनिषत्सु भक्तिः उपासनायाः दृष्ट्या प्रतिपादिता अस्ति । अत्र तु ऊहां विना स्पष्टरूपेण प्रतिपादिता अस्ति । षष्ठे अध्याये अन्तिमे मन्त्रे 'पराभक्तिः' इत्ययं शब्दः एव प्रयुक्तः अस्ति । शरणं प्रपद्ये इत्यादीनि पदानि अपि शरणागतिं पुष्टीकरोति ।
सगुणतायाः प्रतिपादनम्[सम्पादयतु]
भगवान् 'देवः' इति अत्र पौनःपुन्येन निर्दिष्टम् । देवः एव सृष्टिकर्ता, विश्वकर्मा, कर्माध्यक्षः, सहस्रशिरयुक्तः, सहस्राक्षी, सहस्रपात् पुरुषः सः एव । तमसः बहिः आदित्यवर्णः परमपुरुषः प्रकाशमानः अस्ति । अस्य स्वभावः एव माया । अयं मायां वशीकृतवान् महेश्वरः अस्ति । स्वस्य शक्त्या जगतः सर्जने अनुग्रहेण प्रपन्नजनानां मोक्षदाने च समर्थः अस्ति ।
साङ्ख्य-योग-प्रकृति-कपिलादिशब्दानां प्रयोगः[सम्पादयतु]
कदाचित् वेदान्तेन सह सांख्य-योगदर्शनानां समन्वयः जातः इत्येतम् अंशम् एते शब्दाः सूचयन्ति इति केचन भावयन्ति । किन्तु अस्याम् एतादृशः समन्वयः कुत्रापि न दृश्यते । अत्र 'साङ्ख्य'इत्येषः शब्दः 'सङ्ख्या'इत्यनेन उत्पन्नः अस्ति । सङ्ख्या नाम गणनम्, अवगमनम् इत्यर्थः । अस्याम् उपनिषदि एकनेमि त्रिवृत षोडशान्त पञ्चस्रोतोऽम्बु पञ्चप्राणोर्मि पञ्चावर्त... इत्यादयः गणनाः द्रष्टुं शक्याः -
- तमेकनेमिं त्रिवृतं षोडशान्तं
- शतार्धारं विंशतिप्रत्यराभिः ।
- अष्टकैः षड्भिर्विश्वरूपैकपाशं
- त्रिमार्गभेदं द्विनिमित्तैकमोहम् ॥ १-४
- पञ्चस्रोतोऽम्भुं पञ्चयोन्युग्रवक्रां
- पञ्चप्राणोर्मिं पञ्चबुद्ध्यादिमूलाम् ।
- पञ्चवर्तां पञ्चदुःखौघवेगां
- पञ्चाशद्भेदां पञ्चपर्वामधीमः ॥ १-५
अस्याम् उपनिषदि उल्लिखितः 'कपिल'शब्दः (५-६) पूर्वापराध्यैः सह यदि परिशील्येत तर्हि ज्ञायेत यत् अयं शब्दः साङ्ख्यप्रवर्तकं कपिलं न निर्दिशति इति । कपिलः नाम कनकसदृशः कपिलवर्णयुतः हिरण्यगर्भः इति - कपिलं कनक-कपिलवर्णं हिरण्यगर्भम्।
शैली[सम्पादयतु]
उपनिषदः सामान्यतह् वेदान्ततत्त्वानाम् आकराः भवन्ति । किन्तु अस्याम् उपनिषदि तानि तत्त्वानि सरसशैल्या उक्तानि सन्ति । श्वेताश्वतरह् मन्त्राद्रष्टा इत्येतत् सत्यमेव । तेनैव सह सः कश्चन रसऋषिः अपि । कवेः सृष्टाः स्वतन्त्रमन्त्राः सर्वे अपि सुन्दरकाव्यगुणैः विभूषिताः दृश्यन्ते । परमात्मा स्त्री-पुरुषरूपेण, कुमार-कुमारीरूपेण, पतङ्गशुकादिरूपेण च अत्र निरूपितः दृश्यते -
- त्वं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी ।
- त्वम् जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः ॥ ४-३
- नीलः पतङ्गो हरितो लोहिताक्षः
- तडिद्गर्भ ऋतवः समुद्राः ।
- अनादिमत्त्वं विभुत्वेन वर्तसे
- यतो जातानि भुवनानि विश्वा ॥ ४-४
प्रकृति-पुरुषयोः सम्बन्धः असदृशरूपकेन उल्लिखितं यत् तदस्ति अनन्यम् -
- अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां
- बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः ।
- अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते
- जहात्येनां भुक्तभोगामजोन्यः ॥ ४-५


text:
गाब्रियोलो फालोपियस्
(कालः – १५२३ तः ०९. १०. १५६२)
अयं गाब्रियोलो फालोपियस् (Gabriello Fallopius) प्रसिद्धः अङ्गरचनाशास्त्रज्ञः । अयं १५२३ तमे वर्षे जन्म प्राप्नोत् । एषः प्रख्यातस्य अङ्गरचनाशास्त्रज्ञस्य आण्ड्रियेस् वेसेलियसस्य शिष्यः । अयम् गाब्रियोलो फालोपियस् अपि गुरुः इव इटलीदेशस्य पादुअ–विश्वविद्यालये एव प्राध्यापकरूपेण नियुक्तः अभवत् । अयं गाब्रियोलो फालोपियस् कर्णस्य अन्तः विद्यमानानां भागानां विषये,जननेन्द्रियस्य अन्तररचनायाः विषये च गभीरम् अध्ययनं संशोधनं च अकरोत् । स्त्रीणाम् अण्डाशयतः गर्भाशयं प्रति अण्डं प्रापयन्तीनां नाडीनां विवरणं व्यवस्थितरूपेण कृतवान् । अयं गाब्रियोलो फालोपियस् एव विश्वे प्रथवारं जननेन्द्रयाणां नाडीनां संशोधनम् अकरोत् । तदर्थं तस्य स्मरणार्थं तासां नाडीनां नाम "फालोपियस् ट्यूब्स्” इत्येव उच्यते अद्यापि । सः १५६२ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासस्य ९ दिनाङ्के मरणम् अवाप्नोत् ।