text:
आडुबान् जान् जेम्स्
(कालः – २६. ०४. १७८५ तः २७. ०१. १८५१)
अयम् आडुबान् जान् जेम्स् (Audubon John James) पक्षिणां चित्रणं कृतवान् प्रकृतिप्रियः । प्रकृतिप्रियाणां सर्वेषाम् अपि चिरपरिचितं नाम एतत् अयम् आडुबान् जान् जेम्स् इति । सः ज्ञानार्जने कलायां च समानतया आसक्तः आसीत् । अयम् आडुबान् जान् जेम्स् १७८५ तमे वर्षे एप्रिल् मासस्य २६ तमे दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । अस्य पिता फ्रेञ्च्–नौकाधिकारी आसीत् । सः यार्कटौन् इति नगरे अमेरिकादेशस्य अध्यक्षेन जार्ज वाषिङ्ग्टन्नेन सह युद्धम् अपि कृतवान् आसीत् । युद्धस्य अनन्तरं पुत्रम् आडुबान् जान् जेम्सं फ्रान्स्-देशं प्रति अनयत् । तत्र तेषां गृहस्य पार्श्वे एव कस्यचित् प्रकृतिप्रियस्य गृहम् आसीत् । तत्रैव अयम् आडुबान् जान् जेम्स् प्रकृतिप्रेम्णः विषये, वर्णचित्रस्य रचनायाः विषये च प्रशिक्षणं प्राप्नोत् । तदा तत्र एतम् आडुबान् जान् जेम्सं प्रशिक्षितवान् आसीत् फ्रान्स्-देशस्य प्रसिद्धः कलाकारः जक् लूयि डेविड् । अयम् आडुबान् जान् जेम्स् १८ वयसि अमेरिकादेशस्य फिलिडेल्फिया इति नगरे विद्यमानायाः पित्रा अर्जितायाः सम्पत्तेः निर्वहणार्थं तत्र गतवान् । जीवनस्य बहुभागं तत्रैव अयापयत् अपि । आर्थिके व्यवहारे अनासक्तः अयम् आडुबान् जान् जेम्स् पक्षिणां वीक्षणे एव कालं यापयति स्म । परितः दृष्टानां सर्वेषां पक्षिणां परिचयार्थं तेषाम् अभिज्ञानार्थं च तेषां कण्ठे पट्टिकाम् अबध्नात् । ते पक्षिणः यावत् दूरं गच्छन्ति चेदपि पुनः प्रस्थितं स्थानम् एव प्रत्यागच्छन्ति इति अंशं संशोधितवान् प्रथमवारम् अयम् आडुबान् जान् जेम्स् एव । अनेन संशोधनेन पक्षिणां गमनागमनस्य वैज्ञानिकः आधारः प्राप्तः ।
अयम् आडुबान् जान् जेम्स् संसारविषये अनासक्तः सन् ऋणम् अपि न प्रत्यर्पितवान् । तदर्थं १८१९ वर्षे कारागृहम् अपि अगच्छत् । तस्य पत्नी एव कुटुम्बस्य निर्वहणम् अकरोत् । १८२० तमे वर्षे सः आडुबान् जान् जेम्स् कारागृहतः विमुक्तः सन् प्रत्यागच्छत् । तदनन्तरं सः अत्यधिकं कालं ग्रामस्य पश्चिमदिशि विद्यमाने वने एव अयापयत् । तत्रैव वनेषु वसन् पक्षिणां सहजानि, वर्णचित्राणि च अलिखत् । तदनन्तरम् अयम् आडुबान् जान् जेम्स् सर्वाणि चित्राणि एकत्रीकृत्य प्रकाशकम् अन्विषन् १८२६ तमे वर्षे इङ्ग्लेण्ड्-देशम् अगच्छत् । तत्र तेन यत् स्थानं प्राप्तव्यम् आसीत् तत् प्राप्तम् । १८३८ तमवर्षाभ्यन्तरे तेन लिखितानि ४३५ चित्राणि अपि प्रकृतिप्रियान् आश्चर्यचकितान् अकुर्वन् । ततः अस्य "आडुबान्” नाम्नः सोसैटी बहुषु देशेषु आरब्धम् । "परिसरसंरक्षणस्य महत्त्वं ज्ञापितवान् प्रथमः अमेरिकीयः" इति अयम् आडुबान् जान् जेम्स् प्रसिद्धिम् अपि प्राप्नोत् । १९०० तमे वर्षे अमेरिकादेशे आरब्धे "हाल् आफ् फेल्” इत्यत्र अपि अस्य आडुबान् जान् जेम्सस्य स्मरणम् उल्लिखितम् अस्ति । अयम् आडुबान् जान् जेम्स् १८५१ तमे वर्षे जनवरिमासस्य २७ तमे दिनाङ्के मरणम् अवाप्नोत् ।
आडुबान् जान् जेम्सस्य कानिचित् चित्राणि[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- John James Audubon at American Art Gallery
- Audubon's Birds of America at the University of Pittsburgh, a complete high resolution digitization of all 435 double elephant folios as well as his Ornithological Biography
- The John James Audubon Collection, Houghton Library, Harvard University
- "Audubon biography", National Audubon Society
- "Louise Hauss and David Brent Miller Audubon Collection", Jule Collins Smith Museum of Art, Auburn University
- James Audubon State Park
- National Gallery of Art: Selections from John James Audubon's The Birds of America (1826–1838)
- Audubon's Birds of America, podcast from the Beinecke Library, Yale University
- John James Audubon and Audubon family letters, (ca. 1783–1845) from the Smithsonian Archives of American Art
- View works by John James Audubon online at the Biodiversity Heritage Library.
- Watercolors for "Birds of America" at the New-York Historical Society
- Burgwin Family Papers, 1844-1963, AIS.1971.14, Archives Service Center, University of Pittsburgh. Includes Audubon-Bakewell family materials.
- John James Audubon Collection at the Library of Congress


c: text/html

text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
कुगतिप्रादयः॥ २।२।१८
पदच्छेदः॥
कुगतिप्रादयः १।३ नित्यं १।१ १७ तत्पुरुषः १।१ २।१।२१ सह ० २।१।४ सुपा ३।१ २।१।४ समासः १।१ २।१।३ सुप् १।१ २।१।२
काशिका-वृत्तिः
कुगतिप्राऽदयः २।२।१८
नित्यम् इति वर्तते। कुशब्दो ऽव्ययं गृह्यते गत्यादिसाहचर्यात्, न द्रव्यवचनः। कुगतिप्रादयः समर्थेन शब्दान्तरेण सह नित्यं समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति। कुः पापार्थे कुपुरुषः। गति उररीकृतम्। यदूरीकरोति। प्रादयः दुर्निन्दायाम् दुष्पुरुषः। स्वती पूजायाम् सुपुरुषः। अतिपुरुषः। आङीषादर्थे आपिङ्गलः। प्रायिकं च एतदुपाधिवचनम्। अन्यत्र अपि हि समासो दृश्यते। कोष्णम्। कदुष्णम्। कवोष्णम्। दुष्कृतम्। अतिस्तुतम्। आबद्धम् इति। प्रदयो गताद्यर्थे प्रथमया। प्रगत आचार्यः प्राचार्यः। प्रान्तेवासी। अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया। अतिक्रान्तः खट्वाम् अतिखट्वः। अतिमालः। अवादयः क्रुष्टाद्यर्थे तृतीयया। अवक्रुष्टः कोकिलया अवकोकिलः। पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्या। परिग्लानो ऽध्ययनाय पर्यध्ययनः। अलं कुमार्यै अलंकुमारिः। निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या। निष्क्रान्तः कौशाम्ब्याः निष्कौशाम्बिः। निर्वाराणसिः। इवेन सह समासो विभक्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च वक्तव्यम्। वाससी इव। वस्त्रे इव। प्रादिप्रसङ्गे कर्मप्रवचनीयानां प्रतिषेधो वक्तव्यः। वृक्षं प्रति विद्युत्। साधुर्देवचत्तो मातरं प्रति।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
कुगतिप्रादयः ९५२, २।२।१८
एते समर्थेन नित्यं समस्यन्ते। कुत्सितः पुरुषः कुपुरुषः॥
न्यासः
कुगतिप्रादयः। , २।२।१८
"कुशब्दोऽव्ययं परिगृह्रते" इति। अलिङ्गसंख्यत्वादव्ययत्वम्, न तु निपातेषु पाठात्। न ह्रयं तत्र पठ()ते। "न द्रव्यवचनः" इति। पृथिव्यादौ यो द्रव्ये वत्र्तते तस्यात्र ग्रहणं न भवति। कुत एतदित्याह-- "गत्यादिभिः साहचर्यात्" इति। गतार्थम्।
"कोष्णम्" इति। "ईषदर्थे च" ६।३।१०४
इति कोः कादेशः। "कवोष्णम्" इति। "कव()?चोष्णे" ६।३।१०६
इति कवादेशः। "कदुष्णम्" इति। "कोः कत्तत्पुरुषेऽचि" ६।३।१००
इति कत्। "कुपुरुषः" इति पापार्थे। "दुष्कृतम्" इति। "दुस्" कृच्छ्रार्थे वत्र्तते। "इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य" ८।३।४१
इति षत्वम्। "{नास्ति काशिकायाम्; पदमञ्जर्यां दृश्यते-- सुष्टुतम् इति।}सुस्तुतम्" इति। सुशब्दोऽतिशये वत्र्तते। "अतिस्तुतम्" इति। अतिरक्रमणे। "{आबद्धम्- काशिका}आविद्धम्" इति। आङ क्रियायोगे, मर्यादायां वा।
"पर्यायदयो ग्लानाद्यर्थे" इति। पर्यादिराकृतिगणः। "पर्यध्ययनः" इति। परिग्लानोऽध्ययनायेत्यर्थः। "वापसी इव" इत्यादि। "सर्वधातुभ्योऽसुन्" (द।उ।९।४९) इत्यनुवत्र्तमाने "वसेर्णिच्च" (द।उ।९।७७) इत्यसुन्प्रत्ययान्तो वासःशब्दो व्युत्पादितः, वस्त्रशब्दोऽप्यौगणादिकष्ट्रन्प्रत्ययान्तः, तेन द्वावप्येतौ "ञ्नत्यादिर्नित्यम्" ६।१।१९१
इत्याद्युदात्तौ।
"प्रादिप्रसङ्गे" इत्यादि। प्रादिग्रहणे यः प्रसङ्गः समासशास्त्रस्य तत्र कर्मप्रवचनीयानां प्रतिषेधो वक्तव्यः
। व्याख्येय इत्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-- लक्षणादिष्वर्थेषु कर्मप्रवचनीयसंज्ञा भवति। न च तेऽर्थाः समासेन गम्यन्त इत्यनभिधानात् कर्मप्रवचनीयानां समासो न भवति। यत्र तेऽर्था गम्यन्ते तत्र भवत्येव समासः -- अतिस्तुतमिति॥
बाल-मनोरमा
कुगतिप्रादयः ७५०, २।२।१८
कुगतिप्रादयः। समस्यन्त इति। स तत्पुरुष इत्यपिज्ञेयम्। कुत्सितः पुरुष इति। नित्यसमासत्वादस्वपदविग्रहः। कुत्सितार्थकस्य "कु" इत्यव्ययस्यैवात्र ग्रहणं, न तु पृथ्वी पर्यायस्य, गत्वादिसाहचर्यात्। गतिश्चेत्यनुवर्तमान इति। क्रियायोग इति चेति बोध्यम्।
तत्त्व-बोधिनी
कुगति प्रादयः ६६४, २।२।१८
कुगति। "कु"शब्दोऽत्राव्ययं गृह्रते, न तु पृथिवीवाचको, गत्यादिसाहचर्यात्।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
देवि
[देवी कवच]
.. अथ देव्याः कवचम् ..
ॐ अस्य श्री चण्डीकवचस्य .. ब्रह्मा ऋषिः . अनुष्टुप् छन्दः . चामुण्डादेवता . अङ्गन्यासोक्तमातरो बीजम् . दिग्बन्धदेवतास्तत्त्वम् . श्रीजगदम्बाप्रीत्यर्थे सप्तशती पाठाङ्गत्वेन जपे विनियोगः ..
.. ॐ नमश्चण्डिकायै ..
मार्कण्डेय उवाच .
ॐ यद्गुह्यं परमं लोके सर्वरक्षाकरं नृणाम् . यन्न कस्यचिदाख्यातं तन्मे ब्रूहि पितामह .. १..
ब्रह्मोवाच .
अस्ति गुह्यतमं विप्र सर्वभूतोपकारकम् . देव्यास्तु कवचं पुण्यं तच्छृणुष्व महामुने .. २..
प्रथमं शैलपुत्री च द्वितीयं ब्रह्मचारिणी . तृतीयं चन्द्रघण्टेति कूष्माण्डेति चतुर्थकम् .. ३..
पञ्चमं स्कन्दमातेति षष्ठं कात्यायनीति च . सप्तमं कालरात्रीति महागौरीति चाष्टमम् .. ४..
नवमं सिद्धिदात्री च नवदुर्गाः प्रकीर्तिताः . उक्तान्येतानि नामानि ब्रह्मणैव महात्मना .. ५..
अग्निना दह्यमानस्तु शत्रुमध्ये गतो रणे . विषमे दुर्गमे चैव भयात्तार्ः शरणं गताः .. ६..
न तेषां जायते किंचिदशुभं रणसंकटे . नापदं तस्य पश्यामि शोकदुःखभयं न हि .. ७..
यैस्तु भक्त्या स्मृता नूनं तेषां वृद्धिः प्रजायते . ये त्वां स्मरन्ति देवेशि रक्षसे तान्न संशयः .. ८..
प्रेतसंस्था तु चामुण्डा वाराही महिषासना . ऐन्द्री गजसमारूढा वैष्णवी गरुडासना .. ९..
माहेश्वरी वृषारूढा कौमारी शिखिवाहना . लक्ष्मीः पद्मासना देवी पद्महस्ता हरि प्रिया .. १०..
श्वेतरूपधरा देवी ईश्वरी वृषवाहना . ब्राह्मी हंससमारूढा सर्वाभरणभूषिता .. ११..
इत्येता मातरः सर्वाः सर्वयोग समन्विताः . नानाभरणशोभाढ्या नानारत्नो पशोभिताः .. १२..
दृश्यन्ते रथमारूढा देव्यः क्रोधसमाकुलाः . शङ्खं चक्रं गदां शक्तिं हलं च मुसलायुधम् .. १३..
खेटकं तोमरं चैव परशुं पाशमेव च . कुन्तायुधं त्रिशूलं च शाङ्गर्मायुधमुत्तमम् .. १४..
दैत्यानां देहनाशाय भक्तानामभयाय च . धारयन्त्यायुधानीत्थं देवानां च हिताय वै .. १५..
नमस्तेऽस्तु महारौद्रे महाघोरपराक्रमे . महाबले महोत्साहे महाभयविनाशिनि .. १६..
त्राहि मां देवि दुष्प्रेक्ष्ये शत्रूणां भयवद्धिर्नि . प्राच्यां रक्षतु मामैन्द्री आग्नेय्यामग्निदेवता .. १७..
दक्षिणेऽवतु वाराही नैऋर्त्यां खड्गधारिणी . प्रतीच्यां वारुणी रक्षेद् वायव्यां मृगवाहिनी .. १८..
उदीच्यां पातु कौमारी ऐशान्यां शूलधारिणी . ऊध्वर्ं ब्रह्माणि मे रक्षेदधस्ताद् वैष्णवी तथा .. १९..
एवं दश दिशो रक्षेच्चामुण्डा शववाहना . जया मे चाग्रतः पातु विजया पातु पृष्ठतः .. २०..
अजिता वाम पाश्वेर् तु दक्षिणे चापराजिता . शिखामुद्योतिनी रक्षेदुमा मूध्निर् व्यवस्थिता .. २१..
मालाधरी ललाटे च भ्रुवौ रक्षेद् यशस्विनी . त्रिनेत्रा च भ्रुवोर्मध्ये यमघण्टा च नासिके .. २२..
शङ्खिनी चक्षुषोर्मध्ये श्रोत्रयोद्वार्रवासिनी . कपोलौ कालिका रक्षेत्कर्णमूले तु शाङ्करी .. २३..
नासिकायां सुगन्धा च उत्तरोष्ठे च चर्चिका . अधरे चामृतकला जिह्वायां च सरस्वती .. २४..
दन्तान् रक्षतु कौमरी कण्ठदेशे तु चण्डिका . घण्टिकां चित्रघण्टा च महामाया च तालुके .. २५..
कामाक्षी चिबुकं रक्षेद् वाचं मे सर्वमङ्गला . ग्रीवायां भद्रकाली च पृष्ठवंशे धनुर्धरी .. २६..
नीलग्रीवा बहिःकण्ठे नलिकां नलकूबरी . स्कन्धयोः खङ्गिनी रक्षेद् बाहू मे वज्रधारिणी .. २७..
हस्तयोर्दण्डिनी रक्षेदम्बिका चाङ्गुलीषु च . नखाञ्छूलेश्वरी रक्षेत्कुक्षौरक्षेत्कुलेश्वरी .. २८..
स्तनौरक्षेन्महादेवी मनःशोकविनाशिनी . हृदये ललिता देवी उदरे शूलधारिणी .. २९..
नाभौ च कामिनी रक्षेद् गुह्यं गुह्येश्वरी तथा . पूतना कामिका मेढ्रं गुदे महिषवाहिनी .. ३०..
कट्यां भगवती रक्षेज्जानुनी विन्ध्यवासिनी . जङ्घे महाबला रक्षेत्सर्वकामप्रदायिनी .. ३१..
गुल्फयोर्नारसिंही च पादपृष्ठे तु तैजसी . पादाङ्गुलीषु श्री रक्षेत्पादाधस्तलवासिनी .. ३२..
नखान् दंष्ट्राकराली च केशांश्चैवोध्वर्केशिनी . रोमकूपेषु कौबेरी त्वचं वागीश्वरी तथा .. ३३..
रक्तमज्जावसामांसान्यस्थिमेदांसि पार्वती . अन्त्राणि कालरात्रिश्च पित्तं च मुकुटेश्वरी .. ३४..
पद्मावती पद्मकोशे कफे चूडामणिस्तथा . ज्वालामुखी नखज्वालामभेद्या सर्वसन्धिषु .. ३५..
शुक्रं ब्रह्माणि मे रक्षेच्छायां छत्रेश्वरी तथा . अहंकारं मनो बुद्धिं रक्षेन्मे धर्मधारिणी .. ३६..
प्राणापानौ तथा व्यानमुदानं च समानकम् . वज्रहस्ता च मे रक्षेत्प्राणं कल्याणशोभना .. ३७..
रसे रूपे च गन्धे च शब्दे स्पर्शे च योगिनी . सत्त्वं रजस्तमश्चैव रक्षेन्नारायणी सदा .. ३८..
आयू रक्षतु वाराही धर्मं रक्षतु वैष्णवी . यशः कीर्तिं च लक्ष्मीं च धनं विद्यां च चक्रिणी .. ३९..
गोत्रमिन्द्राणि मे रक्षेत्पशून्मे रक्ष चण्डिके . पुत्रान् रक्षेन्महालक्ष्मीर्भार्यां रक्षतु भैरवी .. ४०..
पन्थानं सुपथा रक्षेन्मार्गं क्षेमकरी तथा . राजद्वारे महालक्ष्मीर्विजया सर्वतः स्थिता .. ४१..
रक्षाहीनं तु यत्स्थानं वर्जितं कवचेन तु . तत्सर्वं रक्ष मे देवि जयन्ती पापनाशिनी .. ४२..
पदमेकं न गच्छेत्तु यदीच्छेच्छुभमात्मनः . कवचेना वृतो नित्यं यत्र यत्रैव गच्छति .. ४३..
तत्र तत्रार्थलाभश्च विजयः सार्वकामिकः . यं यं चिन्तयते कामं तं तं प्राप्नोति निश्चितम् . परमैश्वर्यमतुलं प्राप्स्यते भूतले पुमान् .. ४४..
निर्भयो जायते मत्यर्ः संग्रामेष्वपराजितः . त्रैलोक्ये तु भवेत्पूज्यः कवचेनावृतः पुमान् .. ४५..
इदं तु देव्याः कवचं देवानामपि दुर्लभम् . यः पठेत्प्रयतो नित्यं त्रिसन्ध्यं श्रद्धयान्वितः .. ४६..
दैवी कला भवेत्तस्य त्रैलोक्येष्वपराजितः . जीवेद् वर्षशतं साग्रमपमृत्युविवर्जितः .. ४७..
नश्यन्ति व्याधयः सर्वे लूताविस्फोटकादयः . स्थावरं जङ्गमं चैव कृत्रिमं चापि यद्विषम् .. ४८..
अभिचाराणि सर्वाणि मन्त्रयन्त्राणि भूतले . भूचराः खेचराश्चैवजलजाश्चोपदेशिकाः .. ४९..
सहजा कुलजा माला डाकिनी शाकिनी तथा . अन्तरिक्षचरा घोरा डाकिन्यश्च महाबलाः .. ५०..
ग्रहभूतपिशाचाश्च यक्षगन्धर्वराक्षसाः . ब्रह्मराक्षसवेतालाः कुष्माण्डा भैरवादयः .. ५१..
नश्यन्ति दर्शनात्तस्य कवचे हृदि संस्थिते . मानोन्नतिर्भवेद् राज्ञस्तेजोवृद्धिकरं परम् .. ५२..
यशसा वद्धर्ते सोऽपि कीर्ति मण्डितभूतले . जपेत्सप्तशतीं चण्डीं कृत्वा तु कवचं पुरा .. ५३..
यावद्भूमण्डलं धत्ते सशैलवनकाननम् . तावत्तिष्ठति मेदिन्यां सन्ततिः पुत्र पौत्रिकी .. ५४..
देहान्ते परमं स्थानं यत्सुरैरपि दुर्लभम् . प्राप्नोति पुरुषो नित्यं महामाया प्रसादतः .. ५५..
लभते परमं रूपं शिवेन सह मोदते .. ॐ .. ५६..
प्रेस गर्ने उत्तमप्रसाद पण्डित


text:
१४ बोधिसत्त्वपृथिवीविरसमुद्गमपरिवर्तः
Technical Details
१४ बोधिसत्त्वपृथिवीविरसमुद्गमपरिवर्तः।
अथ खलु अन्यलोकधात्वागतानां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानामष्टौ गङ्गानदीवालुकासमा बोधिसत्त्वा महासत्त्वास्तस्मिन् समये ततः पर्षन्मण्डलादभ्युत्थिता अभूवन्। तेऽञ्जलिं प्रगृह्य भगवतोऽभिमुखा भगवन्तं नमस्यमाना भगवन्तमेतदूचुः-सचेद् भगवानस्माकमनुजानीयात्, वयमपि भगवन् इमं धर्मपर्यायं तथागतस्य परिनिर्वृतस्य तस्यां सहायां लोकधातौ संप्रकाशेयम वाचयेम लेखयेम पूजयेम, अस्मिंश्च धर्मपर्याये योगमापद्येमहि। तत्साधु भगवानस्माकमपीमं धर्मपर्यायमनुजानातु। अथ खलु भगवांस्तान् बोधिसत्त्वानेतदवोचत्-अलं कुलपुत्राः। किं युष्माकमनेन कृत्येन? सन्ति कुलपुत्रा इह ममैवास्यां सहायां लोकधातौ षष्टिगङ्गानदीवालुकासमानि बोधिसत्त्वसहस्राणि एकस्य बोधिसत्त्वस्य परिवारः। एवंरूपाणां च बोधिसत्त्वानां षष्ट्येव गङ्गानदीवालुकासमानि बोधिसत्त्वसहस्राणि, येषामेकैकस्य बोधिसत्त्वस्य इयानेव परिवारः ये मम परिनिर्वृतस्य पश्चिमे काले पश्चिमे समये इमं धर्मपर्यायं धारयिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति संप्रकाशयिष्यन्ति॥
समनन्तरभाषिता चेयं भगवता वाक्, अथेयं सहा लोकधातुः समन्तात् स्फुटिता विस्फुटिता अभूत्। तेभ्यश्च स्फोटान्तरेभ्यो बहूनि बोधिसत्त्वकोटीनयुतशतसहस्राण्युत्तिष्ठन्ते स्म सुवर्णवर्णैः कायैर्द्वात्रिंशद्भिर्महापुरुषलक्षणैः समन्वागताः, येऽस्यां महापृथिव्यामध आकाशधातौ विहरन्ति स्म। इमामेव सहां लोकधातुं निश्रित्य ते खल्विममेवंरूपं भगवतः शब्दं श्रुत्वा पृथिव्या अधं समुत्थिताः, येषामेकैको बोधिसत्त्वः षष्टिगङ्गानदीवालुकोपमबोधिसत्त्वपरिवारो गणी महागणी गणाचर्यः। तादृशानां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां गणीनां महागणीनां गणाचार्याणां षष्टिगङ्गानदीवालुकोपमानि बोधिसत्त्वकोटीनयुतशतसहस्राणि, ये इतः सहाया लोकधातोर्धरणीविवरेभ्यः समुन्मज्जन्ते स्म। कः पुनर्वादः पञ्चाशद्गङ्गानदीवालुकोपमबोधिसत्त्वपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादश्चत्वारिंशद्गङ्गानदीवालुकोपमबोधिसत्त्वपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादस्त्रिंशद्गङ्गानदीवालुकोपमबोधिसत्त्वपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादो विंशतिबोधिसत्त्वपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादो दशगङ्गानदीवालुकोपमबोधिसत्त्वपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादः पञ्चचतुस्त्रिद्विगङ्गानदीवालुकोपमबोधिसत्त्वपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्?
कः पुनर्वाद एकगङ्गानदीवालुकोपमबोधिसत्त्वपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादोऽर्धगङ्गानदीवालुकोपमबोधिसत्त्वपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादश्चतुर्भाग-षड्भागाष्टभाग-दशभाग-विंशतिभाग-त्रिंशद्भाग-चत्वारिंशद्भाग-पञ्चाशद्भागशतभागसहस्रभागशतसहस्रभागकोटीभागकोटीशतभागकोटीसहस्रभागकोटीशतसहस्रभागकोटी-नयुतशतसहस्रभागगङ्गानदीवालुकोपमबोधिसत्त्वपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादो बहुबोधिसत्त्वकोटीनयुतशतसहस्रपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादः कोटीपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादः शतसहस्रपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादः सहस्रपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादः पञ्चशतपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादश्चतुःशतत्रिशतद्विशतपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादः एकशतपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादः पञ्चाशद्बोधिसत्त्वपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? पेयालम्।
कः पुनर्वादश्चत्वारिंशत्रिंशद्विंशतिदशपञ्चचतुस्त्रिद्विबोधिसत्त्वपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वाद आत्मद्वितीयानां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादोऽपरिवाराणामेकविहारिणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? न तेषां संख्या वा गणना वा उपमा वा उपनिषद्वा उपलभ्यते, य इह सहायां लोकधातौ धरणीविवरेभ्यो बोधिसत्त्वा महासत्त्वाः समुन्मज्जन्ते स्म। ते च उन्मज्ज्योन्मज्ज्य येन स महारत्नस्तूपो वैहायसमन्तरीक्षे स्थितः, यस्मिन् स भगवान् प्रभूतरत्नस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः परिनिर्वृतः, भगवता शाक्यमुनिना तथागतेनार्हता सम्यक्संबुद्धेन सार्धं सिंहासने निषण्णः, तेनोपसंक्रामन्ति स्म। उपसंक्रम्य च उभययोस्तथागतयोरर्हतोः सम्यक्संबुद्धयोः पादौ शिरोभिर्वन्दित्वा सर्वांश्च तान् भगवतः शाक्यमुनेस्तथागतस्यात्मीयान् निर्मितांस्तथागतविग्रहान् ये ते समन्ततो दशसु दिक्ष्वन्योन्यासु लोकधातुषु संनिपतिताः, नानारत्नवृक्षमूलेषु सिंहासनोपविष्टाः, तान् सर्वानभिवन्द्य नमस्कृत्य च अनेकशतसहस्रकृत्वस्तांस्तथागतानर्हतः सम्यक्संबुद्धान् प्रदक्षिणीकृत्य नानाप्रकारैर्बोधिसत्त्वस्तवैरभिष्टुत्य एकान्ते तस्थुः। अञ्जलिं प्रगृह्य भगवन्तं शाक्यमुनिं तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धं भगवन्तं च प्रभूतरत्नं तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धमभिसंमुखं नमस्कुर्वन्ति स्म॥
तेन खलु पुनः समयेन तेषां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां पृथिवीविवरेभ्य उन्मज्जतां तथागतांश्च वन्दमानानां नानाप्रकारैर्बोधिसत्त्वस्तवैरभिष्टुवतां परिपूर्णाः पञ्चाशदन्तरकल्पा गच्छन्ति स्म। तांश्च पञ्चाशदन्तरकल्पान् स भगवान् शाक्यमुनिस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धस्तूष्णीमभूत्। ताश्चतस्रः पर्षदस्तानेव पञ्चाशदन्तकल्पांस्तूष्णींभावेनावस्थिता अभूवन्। अथ खलु भगवांस्तथारूपमृद्ध्यभिसंस्कारमकरोत्, यथारूपेण ऋद्ध्यभिसंस्कारेणाभिसंस्कृतेन ताश्चतस्रः पर्षदस्तमेवैकं पश्चाद्भक्तं संजानन्ते स्म। इमां च सहां लोकधातुं शतसहस्राकाशपरिगृहीतां बोधिसत्त्वपरिपूर्णामद्राक्षुः। तस्य खलु पुनर्महतो बोधिसत्त्वगणस्य महतो बोधिसत्त्वराशेश्चत्वारो बोधिसत्त्वा महासत्त्वाः, ये प्रमुखा अभूवन्, तद्यथा विशिष्टचारित्रश्च नाम बोधिसत्त्वो महासत्त्वः, अनन्तचारित्रश्च नाम बोधिसत्त्वो महासत्त्वः, विशुद्धचारित्रश्च नाम बोधिसत्त्वो महासत्त्वः, सुप्रतिष्ठितचारित्रश्च नाम बोधिसत्त्वो महासत्त्वः। इमे चत्वारो बोधिसत्त्वा महासत्त्वास्तस्य महतो बोधिसत्त्वगणस्य महतो बोधिसत्त्वराशेः प्रमुखा अभूवन्। अथ खलु चत्वारो बोधिसत्त्वा महासत्त्वास्तस्य महतो बोधिसत्त्वगणस्य महतो बोधिसत्त्वराशेरग्रतः स्थित्वा भगवतोऽभिमुखमञ्जलिं प्रगृह्य भगवन्तमेतदूचुः-कच्चिद् भगवतोऽल्पाबाधता मन्दग्लानता सुखसंस्पर्शविहारता च? कच्चिद् भगवन् सत्त्वाः स्वाकाराः सुविज्ञापकाः सुविनेयाः सुविशोधकाः? मा हैव भगवतः खेदमुत्पादयन्ति॥
अथ खलु ते चत्वारो बोधिसत्त्वा महासत्त्वा भगवन्तामाभ्यां गाथाभ्यामध्यभाषन्त-
कच्चित् सुखं विहरसि लोकनाथ प्रभंकर।
आबाधविप्रमुक्तोऽसि स्पर्शः काये तवानघ॥१॥
स्वाकाराश्चैव ते सत्त्वाः सुविनेयाः सुशोधकाः।
मा हैव खेदं जनयन्ति लोकनाथस्य भाषतः॥२॥
अथ खलु भगवांस्तस्य महतो बोधिसत्त्वगणस्य महतो बोधिसत्त्वराशेः प्रमुखांश्चतुरो बोधिसत्त्वान् महासत्त्वानेतदवोचत्-एवमेतत् कुलपुत्राः, एवमेतत्। सुखसंस्पर्शविहारोऽस्मि अल्पाबाधो मन्दग्लानः। स्वाकाराश्च ममैव ते सत्त्वाः सुविज्ञापकाः सुविनेयाः सुविशोधकाः। न च मे खेदं जनयन्ति विशोध्यमानाः। तत्कस्य हेतोः? ममैव ह्येते कुलपुत्राः सत्त्वाः पौर्वकेषु सम्यक्संबुद्धेषु कृतपरिकर्माणः। दर्शनादेव हि कुलपुत्राः श्रवणाच्च ममाधिमुच्यन्ते, बुद्धज्ञानमवतरन्ति अवगाहन्ते। यत्र येऽपि श्रावकभूमौ वा प्रतेकबुद्धभूमौ वा कृतपरिचर्या अभुवन्, तेऽपि मयैव एतर्हि बुद्धधर्मज्ञानमवतारिताः संश्राविताश्च परमार्थम्॥
अथ खलु ते बोधिसत्त्वा महासत्त्वास्तस्यां वेलायामिमे गाथे अभाषन्त—
साधु साधु महावीर अनुमोदामहे वयम्।
स्वाकारा येन ते सत्त्वाः सुविनेयाः सुशोधकाः॥३॥
ये चेदं ज्ञान गम्भीरं शृण्वन्ति तव नायक।
श्रुत्वा च अधिमुच्यन्ते उत्तरन्ति च नायक॥४॥
एवमुक्ते भगवांस्तस्य महतो बोधिसत्त्वगणस्य महतो बोधिसत्त्वराशेः प्रमुखेभ्यश्चतुर्भ्यो बोधिसत्त्वेभ्यो महासत्त्वेभ्यः साधुकारमदात्-साधु साधु कुलपुत्राः, ये यूयं तथागतमभिनन्दथ इति॥
तेन खलु पुनः समयेन मैत्रेयस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य अन्येषां चाष्टानां गङ्गानदीवालुकोपमानां बोधिसत्त्वकोटीनयुतशतसहस्राणामेतदभवत्-अदृष्टपूर्वोऽयमस्माभिर्महाबोधिसत्त्वगणो महाबोधिसत्त्वराशिः। अश्रुतपूर्वश्च योऽयं पृथिवीविवरेभ्यः समुन्मज्य भगवतः पुरतः स्थित्वा भगवन्तं सत्कुर्वन्ति गुरुकुर्वन्ति मानयन्ति पूजयन्ति भगवन्तं च प्रतिसंमोदन्ते। कुतः खल्विमे बोधिसत्त्वा महासत्त्वा आगता इति?
अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्त्व आत्मना विचिकित्सां कथंकथां विदित्वा तेषां गङ्गानदीवालुकोपमानां बोधिसत्त्वकोटीनयुतशतसहस्राणां चेतसैव चेतः परिवितर्कमाज्ञाय तस्यां वेलायामञ्जलिं प्रगृह्य भगवन्तं गाथाभिगीतेनैतमेवार्थं परिपृच्छन्ति स्म—
बहुसहस्रा नयुताः कोटीयो च अनन्तकाः।
अपूर्वा बोधिसत्त्वानामख्याहि द्विपदोत्तम॥५॥
कुतो इमे कथं वापि आगच्छन्ति महर्द्धिकाः।
महात्मभावा रूपेण कुत एतेष आगमः॥६॥
धृतिमन्ताश्चिमे सर्वे स्मृतिमन्तो महर्षयः।
प्रियदर्शनाश्च रूपेण कुत एतेष आगमः॥७॥
एकैकस्य च लोकेन्द्र बोधिसत्त्वस्य विज्ञिनः।
अप्रमेयः परिवारो यथा गङ्गाय वालिकाः॥८॥
गङ्गावालिकसमा षष्टि परिपूर्णा यशस्विनः।
परिवारो बोधिसत्त्वस्य सर्वे बोधाय प्रस्थिताः॥९॥
एवंरूपाण वीराणां पर्षवन्तान तायिनाम्।
षष्टिरेव प्रमाणेन गङ्गावालिकया इमे॥१०॥
अतो बहुतराश्चान्ये परिवारैरनन्तकैः।
पञ्चाशतीय गङ्गाय चत्वारिंशच्च त्रिंशति॥११॥
समो विंशति गङ्गाया परिवारः समन्ततः।
अतो बहुतराश्चान्ये येषां दश च पञ्च च॥१२॥
एकैकस्य परीवारो बुद्धपुत्रस्य तायिनः।
कुतोऽयमीदृशी पर्षदागताद्य विनायक॥१३॥
चत्वारि त्रीणि द्वे चापि गङ्गावालिकया समाः।
एकैकस्य परीवारा येऽनुशिक्षा सहायकाः॥१४॥
अतो बहुतराश्चान्ये गणना येष्वनन्तिका।
कल्पकोटीसहस्रेषु उपमेतुं न शक्नुयात्॥१५॥
अर्धगङ्गा त्रिभागश्च दशविंशतिभागिकः।
परिवारोऽथ वीराणां बोधिसत्त्वान तायिनाम्॥१६॥
अतो बहुतराश्चान्ये प्रमाणैषां न विद्यते।
एकैकं गणयन्तेन कल्पकोटीशतैरपि॥१७॥
अतो बहुतराश्चान्ये परिवारैरनन्तकैः।
कोटी कोटी च कोटी च अर्धकोटी तथैव च॥१८॥
गणनाव्यतिवृत्ताश्च अन्ये भूयो महर्षिणाम्।
बोधिसत्त्वा महाप्रज्ञाः स्थिताः सर्वे सगौरवाः॥१९॥
परिवारसहस्रं च शतपञ्चाशदेव च।
गणना नास्ति एतेषां कल्पकोटीशतैरपि॥२०॥
विंशतिद्दश पञ्चाथ चत्वारि त्रीणि द्वे तथा।
परिवारोऽथ वीराणां गणनैषां न विद्यते॥२१॥
चरन्त्येकात्मका ये च शान्तिं विन्दन्ति चैककाः।
गणना तेष नैवास्ति ये इहाद्य समागताः॥२२॥
गङ्गावालिकासमान् कल्पान् गणयेत यदी नरः।
शलाकां गृह्य हस्तेन पर्यन्तं नैव सो लभेत्॥२३॥
महात्मनां च सर्वेषां वीर्यन्तान तायिनाम्।
बोधिसत्त्वान वीराणां कुत एतेष संभवः॥२४॥
केनैषां देशितो धर्मः केन बोधीय स्थापिताः।
रोचन्ति शासनं कस्य कस्य शासनधारकाः॥२५॥
भित्त्वा हि पृथिवीं सर्वां समन्तेन चतुर्दिशम्।
उन्मज्जन्ति महाप्रज्ञा ऋद्धिमन्ता विचक्षणाः॥२६॥
जर्जरा लोकधात्वेयं समन्तेन कृता मुने।
उन्मज्जमानैरेतैर्हि बोधिसत्त्वैर्विशारदैः॥२७॥
न ह्येते जातु अस्माभिर्दृष्टपूर्वाः कदाचन।
आख्याहि नो तस्य नाम लोकधातोर्विनायक॥२८॥
दशादिशा हि अस्माभिरञ्चितायो पुनः पुनः।
न च दृष्टा इमेऽस्माभिर्बोधिसत्त्वाः कदाचन॥२९॥
दृष्टो न जातुरस्माभिरेकोऽपि तनयस्तव।
इमेऽद्य सहसा दृष्टा आख्याहि चरितं मुने॥३०॥
बोधिसत्त्वसहस्राणि शतानि नयुतानि च।
सर्वे कौतूहलप्राप्ताः पश्यन्ति द्विपदोत्तमम्॥३१॥
व्याकुरुष्व महावीर अप्रमेय निरोपधे।
कुत एन्ति इमे शूरा बोधिसत्त्वा विशारदः॥३२॥
तेन खलु पुनः समयेन ये ते तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा अन्येभ्यो लोकधातुकोटीनयुतशतसहस्रेभ्योऽभ्यागता भगवतः शाक्यमुनेस्तथागतस्य निर्मिताः, येऽन्येषु लोकधातुषु सत्त्वानां धर्मं देशयन्ति स्म, ये भगवतः शाक्यमुनेस्तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य समन्तादष्टभ्यो दिग्भ्यो रत्नवृक्षमूलेषु महारत्नसिंहासनेषूपविष्टाः पर्यङ्कबद्धाः, तेषां तथागतानामर्हतां सम्यक्संबुद्धानां ये स्वकस्वका उपस्थायकाः, तेऽपि तं महान्तं बोधिसत्त्वगणं बोधिसत्त्वराशिं दृष्ट्वा समन्तात् पृथिवीविवरेभ्य उन्मज्जन्तमाकाशधातुप्रतिष्ठितम्, तेऽप्याश्चर्यप्राप्तास्तान् स्वान् स्वांस्तथागतानेतदूचुः-कुतो भगवन् इयन्तो बोधिसत्त्वा महासत्त्वा आगच्छन्त्यप्रमेया असंख्येयाः? एवमुक्तास्ते तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धास्तान् स्वान् स्वानुपस्थायकानेतदूचुः-आगमयध्वं यूयं कुलपुत्रा मुहूर्तम्। एष मैत्रेयो नाम बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवतः शाक्यमुनेरनन्तरं व्याकृतोऽनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ, स एतं भगवन्तं शाक्यमुनिं तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धमेतमर्थं परिपृच्छति। एष च भगवान् शाक्यमुनिस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो व्याकरिष्यति। ततो यूयं श्रोष्यथेति॥
अथ खलु भगवान् मैत्रेयं बोधिसत्त्वं महासत्त्वमामन्त्रयते स्म-साधु साधु अजित। उदारमेतदजित स्थानं यत्त्वं मां परिपृच्छसि। अथ खलु भगवान् सर्वावन्तं बोधिसत्त्वगणमामन्त्रयते स्म-तेन हि कुलपुत्राः सर्व एव प्रयता भवध्वम्। सुसंनद्धा दृढस्थामाश्च भवध्वम्, सर्वश्चायं बोधिसत्त्वगणः। तथागतज्ञानदर्शनं कुलपुत्रास्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः सांप्रतं संप्रकाशयति, तथागतवृषभितं तथागतकर्म तथागतविक्रीडितं तथागतविजृम्भितं तथागतपराक्रममिति॥
अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत—
प्रयता भवध्वं कुलपुत्र सर्व
इमां प्रमुञ्चामि गिरामनन्यथाम्।
मा खू विषादं कुरुथेह पण्डिता
अचिन्तियं ज्ञानु तथागतानाम्॥३३॥
धृतिमन्त भूत्वा स्मृतिमन्त सर्वे
समाहिताः सर्विः स्थिता भवध्वम्।
अपूर्वधर्मो श्रुणितव्यु अद्य
आश्चर्यभूतो हि तथागतानाम्॥३४॥
विचिकित्स मा जातु कुरुध्व सर्वे
अहं हि युष्मान् परिसंस्थपेमि।
अनन्यथावादिरहं विनायको
ज्ञानं च मे यस्य न काचि संख्या॥३५॥
गम्भीर धर्माः सुगतेन बुद्धा
अतर्किया येष प्रेमाणु नास्ति।
तानद्य हं धर्म प्रकाशयिष्ये
शृणोथ मे यादृशका यथा च ते॥३६॥
अथ खलु भगवानिमा गाथा भाषित्वा तस्यां वेलायां मैत्रयं बोधिसत्त्वं महासत्त्वमामन्त्रयते स्म-आरोचयामि ते अजित, प्रतिवेदयामि। य इमे अजित बोधिसत्त्वा अप्रमेया असंख्येया अचिन्त्या अतुल्या अगणनीयाः, ये युष्माभिरदृष्टपूर्वाः, य एतर्हि पृथिवीविरेभ्यो निष्क्रान्ताः, मयैते अजित सर्वे बोधिसत्त्वा महासत्त्वा अस्यां सहायां लोकधातावनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्य समादापिताः समुत्तेजिताः संप्रहर्षिताः, अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ परिणामिताः। मया चैते कुलपुत्रा अस्मिन् बोधिसत्त्वधर्मे परिपाचिताः प्रतिष्ठापिता निवेशिताः परिसंस्थापिता अवतारिताः परिबोधिताः परिशोधिताः। एते च अजित बोधिसत्त्वा महासत्त्वा अस्यां सहायां लोकधातौ अधस्तादाकाशधातुपरिग्रहे प्रतिवसन्ति। स्वाध्यायोद्देशचिन्तायोनिशोमनसिकारप्रवृत्ता एते कुलपुत्रा असंगणिकारामा असंसर्गाभिरता अनिक्षिप्तधुरा आरब्धवीर्याः। एते अजित कुलपुत्रा विवेकारामा विवेकाभिरताः। नैते कुलपुत्रा देवमनुष्यानुपनिश्राय विहरन्ति असंसर्गचर्याभिरताः। एते कुलपुत्रा धर्मारामाभिरता बुद्धज्ञानेऽभियुक्ताः॥
अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत—
ये बोधिसत्त्वा इमे अप्रमेया
अचिन्तिया येष प्रमाणु नास्ति।
ऋद्धीय प्रज्ञाय श्रुतेनुपेता
बहुकल्पकोटीचरिताश्च ज्ञाने॥३७॥
परिपाचिताः सर्वि मयैति बोधये
ममैव क्षेत्रस्मि वसन्ति चैते।
परिपाचिताः सर्वि मयैव एते
ममैव पुत्राश्चिमि बोधिसत्त्वाः॥३८॥
सर्वे ति आरण्यधुताभियुक्ताः
संसर्गभूमिं सद वर्जयन्ति।
असङ्गचारी च ममैति पुत्रा
ममोत्तमां चर्यनुशिक्षमाणाः॥३९॥
वसन्ति आकाशपरिग्रहेऽस्मिन्
क्षेत्रस्य हेष्ठा परिचारि वीराः।
समुदानयन्ता इममग्रबोधिं
उद्युक्त रात्रिंदिवमप्रमत्ताः॥४०॥
आरब्धवीर्याः स्मृतिमन्त सर्वे
प्रज्ञाबलस्मिन् स्थित अप्रमेये।
विशारदा धर्मु कथेन्ति चैते
प्रभास्वरा पुत्र ममैति सर्वे॥४१॥
मया च प्राप्य इममग्रबोधिं
नगरे गयायां द्रुममूलि तत्र।
अनुत्तरं वर्तिय धर्मचक्रं
परिपाचिताः सर्वि इहाग्रबोधौ॥४२॥
अनास्रवा भूत इयं मि वाचा
श्रुणित्व सर्वे मम श्रद्दधध्वम्।
एवं चिरं प्राप्त मयाग्रबोधि
परिपाचिताश्चैति मयैव सर्वे॥४३॥
अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तानि च संबहुलानि बोधिसत्त्वकोटीनयुतशतसहस्राण्याश्चर्यप्राप्तान्यभूवन्, अद्भुतप्राप्तानि विस्मयप्राप्तानि-कथं नाम भगवता अनेन क्षणविहारेण अल्पेन कालान्तरेण अमी एतावन्तो बोधिसत्त्वा महासत्त्वा असंख्येयाः समादापिताः, परिपाचिताश्च अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ। अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तमेतदवोचत्-कथमिदानीं भगवंस्तथागतेन कुमारभूतेन कपिलवस्तुनः शाक्यनगरान्निष्कस्य गयानगरान्नातिदूरे बोधिमण्डवराग्रगतेन अनुत्तरा सम्यक्संबोधिरभिसंबुद्धा? तस्याद्य भगवन् कालस्य सातिरिंकाणि चत्वारिंशद्वर्षाणि। तत्कथं भगवंस्तथागतेन इयता कालान्तरेणेदमपरिमितं तथागतकृत्यं कृतम्, तथागतेन तथागतवृषभिता तथागतपराक्रमः कृतः, योऽयं बोधिसत्त्वगणो बोधिसत्त्वराशिरियता भगवन् कालान्तरेण अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ समादापितः परिपाचितश्च? अस्य भगवन् बोधिसत्त्वगणस्य बोधिसत्त्वराशेर्गण्यमानस्य कल्पकोटीनयुतशतसहस्रैरप्यन्तो नोपलभ्यते। एवमप्रमेया भगवन् इमे बोधिसत्त्वा महासत्त्वाः, एवमसंख्येयाश्चिरचरितब्रह्मचर्या बहुबुद्धशतसहस्रावरोपितकुशलमूला बहुकल्पशतसहस्रपरिनिष्पन्नाः॥
तद्यथापि नाम भगवन् कश्चिदेव पुरुषो नवो दहरः शिशुः कृष्णकेशः प्रथमेन वयसा समन्वागतः पञ्चविंशतिवर्षो जात्या भवेत्। स वर्षशतिकान् पुत्रानादर्शयेत्, एवं च वदेत्-एते कुलपुत्रा मम पुत्रा इति। ते च वर्षशतिकाः पुरुषा एवं च वदेयुः-एषोऽस्माकं पिता जनक इति। तस्य च पुरुषस्य भगवंस्तद्वचनमश्रद्धेयं भवेल्लोकस्य दुःश्रद्धेयम्। एवमेव भगवानचिराभिसंबुद्धोऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिम्, इमे च बोधिसत्त्वा महासत्त्वा बह्वप्रमेया बहुकल्पकोटीनयुतशतसहस्रचीर्णचरितब्रह्मचर्याः, दीर्घरात्रं हि कृतनिश्चयाः, बुद्धज्ञाने समाधिमुखशतसहस्रसमापद्यनव्युत्थानकुशलाः महाभिज्ञापरिकर्मनिर्याताः महाभिज्ञाकृतपरिकर्माणः पण्डिता बुद्धभूमौ, संगीतकुशलास्तथागतधर्माणाम्, आश्चर्याद्भुता लोकस्य महावीर्यबलस्थामप्राप्ताः। तांश्च भगवानेवं वदति-मयैते आदित एव समादापिताः समुत्तेजिताः परिपाचिताः, परिणामिताश्च अस्यां बोधिसत्त्वभूमाविति। अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धेन मयैष सर्ववीर्यपराक्रमः कृत इति। किंचापि वयं भगवंस्तथागतस्य वचनं श्रद्धयागमिष्यामः-अनन्यथावादी तथागत इति। तथागत एवैतमर्थं जानीयात्। नवयानसंप्रस्थिताः खलु पुनर्भगवन् बोधिसत्त्वा महासत्त्वा विचिकित्सामापद्यन्ते। अत्र स्थाने परिनिर्वृते तथागते इमं धर्मपर्यायं श्रुत्वा न पत्तीयिष्यन्ति न श्रद्धास्यन्ति नाधिमोक्ष्यन्ति। ततस्ते भगवन् धर्मव्यसनसंवर्तनीयेन कर्माभिसंस्कारेण समन्वागता भविष्यन्ति। तत्साधु भगवन् एतमेवार्थ देशय, यद्वयं निःसंशया अस्मिन् धर्मे भवेम, अनागतेऽध्वनि बोधिसत्त्वयानीयाः कुलपुत्रा वा कुलदुहितरो वा श्रुत्वा न विचिकित्सामापद्येरन्निति॥
अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तस्यां वेलायां भगवन्तमाभिर्गाथाभिरध्यभाषत—
यदासि जातो कपिलाह्वयस्मिन्
शाक्याधिवासे अभिनिष्क्रमित्वा।
प्राप्तोऽसि बोधिं नगरे गयाह्वये
कालोऽयमल्पोऽत्र तु लोकनाथ॥४४॥
इमे च ते आर्य विशारदा बहू
ये कल्पकोटीचरिता महागणी।
ऋद्धीबले च स्थित अप्रकम्पिताः
सुशिक्षिताः प्रज्ञबले गतिंगताः॥४५॥
अनूपलिप्ताः पदुमं व वारिणा
भित्त्वा महीं ये इह अद्य आगताः।
कृताञ्जली सर्वि स्थिताः सगौरवाः
स्मृतिमन्त लोकाधिपतिस्य पुत्राः॥४६॥
कथं इमं अद्भुतमीदृशं ते
तं श्रद्दधिष्यन्तिमि बोधिसत्त्वाः।
विचिकित्सनिर्घातनहेतु भाष तं
त्वं चैव देशेहि यथैव अर्थः॥४७॥
यथा हि पुरुषो इह कश्चिदेव
दहरो भवेया शिशु कृष्णकेशः।
जात्या च सो विंशतिरुत्तरे वा
दर्शेति पुत्रान् शतवर्षजातान्॥४८॥
वलीहि पलितेहि च ते उपेता
एषो च नो देहकरो ति ब्रूयुः।
दुःश्रद्दधं तद्भवि लोकनाथ
दहरस्य पुत्रा इमि एवरूपाः॥४९॥
एमेव भगवांश्च नवो वयस्थः
इमे च विज्ञा बहुबोधिसत्त्वाः।
स्मृतिमन्त प्रज्ञाय विशारदाश्च
सुशिक्षिताः कल्पसहस्रकोटिषु॥५०॥
धृतिमन्त प्रज्ञाय विचक्षणाश्च
प्रासादिका दर्शनियाश्च सर्वे।
विशारदा धर्मविनिश्चयेषु
परिसंस्तुता लोकविनायकेहि॥५१॥
असङ्गचारी पवनेव सन्ति
आकाशधातौ सततं अनिश्रिताः।
जानेन्ति वीर्यं सुगतस्य पुत्राः
पर्येषमाणा इम बुद्धभूमिम्॥५२॥
कथं नु श्रद्धेयमिदं भवेया
परिनिर्वृते लोकविनायकस्मिन्।
विचिकित्स अस्माक न काचिदस्ति
शृणोमथा संमुख लोकनाथा॥५३॥
विचिकित्स कृत्वान इमस्मि स्थाने
गच्छेयु मा दुर्गति बोधिसत्त्वाः।
त्वं व्याकुरुष्वा भगवन् यथावत्
कथ बोधिसत्त्वाः परिपाचिता इमे॥५४॥
इत्यार्यसद्धर्मपुण्डरीके धर्मपर्याये बोधिसत्त्वपृथिवीविवर-
समुद्गमपरिवर्तो नाम चतुर्दशमः॥


text:
सूत्र २९-३३
अबाधाच्च ॥२९॥
अबाधाच्च ॥ एवं चसत्याहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिरित्येवमादि भक्ष्याभक्ष्यव्भागशास्त्रमबाधितं भविष्यति ॥२९॥
अपि च स्मर्यते ॥३०॥
अपि च स्मर्यते ॥ अपि चापदि सर्वान्नक्षक्षणमपि स्मर्यते विदुषोऽविदुषश्चाविशेषेण ।
जीवितात्ययमापन्नो योऽन्नमत्ति यतस्तत: ।
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसेति ।
तथा मद्यं नित्यं ब्राम्हाण: ।
सुरापस्य ब्राम्हाणस्योष्णामासिञ्चेयु: ।
सुरापा: कृमयो भवन्त्यभक्ष्यभक्षणादिति च स्मयेते वर्जनमनन्नस्य ॥३०॥
शब्दश्चातोऽकामकारे ॥३१॥
शब्दश्वातोऽकामकारे ॥ शब्दश्चानन्नस्य प्रतिषेधक: कामकारनिवृत्तिप्रयोजन: काठकानां संहितायां श्रूयते तस्मादब्राम्हाण: सुरां न पिबेदिति ।
सोऽपि न ह वा एवंविदीत्यस्यार्थवादत्वादुपपन्नतरो भवति ।
तस्मादेवंजातीयका अर्थवादा न विधत इति ॥३१॥
विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापि ॥३२॥
विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापि ॥ सर्वापेक्षा चेत्यत्राश्रमकर्मणां विद्यासाधनत्वमवधारितम् ।
इदानीं तु किममुमुक्षोरप्याश्रममात्रनिष्ठस्य विद्यामकामयमानस्य तान्यतुष्ठेयान्युताहो नेति चिन्त्यते ।
तत्र तमेतं वेदानुवचनेन ब्राम्हाणा विविदिषन्तीत्यादिनाऽऽशअमकर्मणां विद्यासाधनत्वेन विहितत्वाद्विद्यामनिच्छत: फलान्तरं कामयमानस्य नित्यान्यननुष्ठेयानि ।
अथ तस्याप्यनुष्ठेयानि न तहर्येषां विद्यासाधनत्वं नित्यानित्यसंयोगविरोधादिति ।
अस्यां प्राप्तौ पठति - आश्रममानिष्ठस्याप्यमुमुक्षो: कर्तव्यान्येव नित्यानि कर्माणि यावज्जीवमग्निहोत्र जुहोतीत्यादिना विहितत्वात् ।
न हि वचनस्यातिभारो नाम कश्चिदस्ति ॥३२॥
सहकारित्वेन च ॥३३॥
अथ यदुक्तं नैवं सति विद्यासाधनत्वमेषां स्यादित्यत उत्तरं पठति ॥ सहकारित्वेन च ॥
विद्यासहकारीणि चैतानि स्युर्विहितत्वादेव तमेतं वेदानुवचनेन ब्राम्हाणा विविदिषन्तीत्यादिना ।
तदुक्तं सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववदिति ।
न चेदं विद्यासहकारित्ववचनमाश्रमकर्मणां प्रयाजादिवद्विद्याफलविषयं मन्तव्यम् ।
अविधिलक्षणत्वाद्विद्याया: ।
असाध्यत्वाच्च विद्याफलस्य ।
विधिलक्षणं हि साधनं दर्शपूर्णमासादि स्वर्गफलसिषाधयिषया सहकारिसाधनान्तरमपेक्षते नैवं विद्या ।
तथा चोक्तमत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षेति ।
तस्मादुत्पत्तिसाधनत्व एवैषां सह्कारित्ववाचोयुक्ति: ।
न चात्र नित्यानित्यसंयोगविरोध आशङकय: ।
कर्माभेदेऽपि संयोगभेदात् ।
नित्यो हयेक: संयोगो यावज्जीवादिवाक्यकल्पितो न तस्य विद्याफलत्वम् ।
अनित्यस्त्वपर: संयोगस्तमेतं वेदानुवचनेनेत्यादिवाक्यकल्पितस्तस्य विद्याफलत्वम् ।
यथैकस्यापि खादिरत्वस्य नित्येन संयोगेन क्रत्वर्थत्वमनित्येन संयोगेन पुरुषार्थत्वं तद्वत् ॥३३॥
Translation - भाषांतर


text:
सूत्रम्
राष्ट्रावारपाराद्घखौ॥ ४।२।९२
काशिका-वृत्तिः
राष्ट्रावारपाराद् घखौ ४।२।९३
राष्ट्रियः। अवारपारीणः। शेषे इति लक्षणं च अधिकारश्च। चक्षुषा गृह्यते चाक्षुषं रूपम्। श्रावणः शब्दः। दृषदि पिष्टाः दार्षदाः सक्तवः। उलूखले क्षुण्णः औलूखलो यावकः। अश्वैरुह्यते आश्वो रथः। चतुर्भिरुह्यते चातुरं शकटम्। चतुर्दश्यां दृश्यते चातुर्दशं रक्षः इति।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
राष्ट्रावारपाराद्घखौ १०७२, ४।२।९२
आभ्यां क्रमाद् घखौ स्तः शेषे। राष्ट्रे जातादिः राष्ट्रियः। अवारपारीणः। (अवारपाराद्विगृहीतादपि विपरीताच्चेति वक्तव्यम्)। अवारीणः। पारीणः। पारावारीणः। इह प्रकृतिविशेषाद् घादयष्ट्युट्युलन्ताः प्रत्यया उच्यन्ते तेषां जातादयोर्ऽथविशेषाः समर्थ विभक्तयश्च वक्ष्यन्ते॥
न्यासः
राष्ट्रावारपाराद्घखौ। , ४।२।९२
राष्ट्रशब्दात् "वृद्धाच्छः"४।२।११३
इति च्छे प्राप्ते।अवारपारशब्दादणि घखौ विधीयेते। अवारस्य पारमवारपारमिति षष्ठीसमासः। राजदन्तादिषु दर्शनात् पारावारमित्यपि पक्षे भवति। विगृहीताद्विपरीताच्च लभ्यते। वक्तव्यमेवैतत्
। अथ वा-- एकशेषो विज्ञास्यते, तत्रैकः समुदायारेथः, अपरोऽवयवार्थो भविष्यति। विपरीतस्यापि "एकार्थानां विरूपाणाम्" (१।२।६४।वा।२३) इत्येकशेषो न विरुध्यते, था-- वक्रदण्डश्च कुटिलदण्डश्च कुटिलदण्डाविति, यथा च यङ्लुकाविति। ननु च तस्यैवं प्रकृतयो भवन्ति, पञ्च राष्ट्रादिशब्दाः,प्रत्ययौ तु द्वौ-- इति वैषम्यात् संख्यातानुदेशो न सिध्यति?
नैष दोषः;निर्देशापेक्षं हि यथासंख्यत्वम्। निर्देशश्च द्वयोरेव तदपेक्षया प्रकृते यथासंख्यत्वम्। एवं पञ्चाद्यभेद उपजायते, न स यथासंख्यं बाधते। यथा वुञादीनाञ्च गणापेक्षया यथासंख्यं प्रवृत्ते तु यथासंख्येन प्रत्ययोत्पत्तिवेलायां गणेषु यद्यपि प्रातिपदिकरूपाण्यसमसंख्यानि भवन्ति, तथात्रापि यथासंख्यं न हीयते। कुतः पुनरवगतम्-- एकशेषोऽयमिति?
व्याख्यानात्।
"प्रकृतिविशेषोपादानमात्रेण" इति। मात्रशब्दो जाताद्यर्थविभक्तिनिर्देशस्य च व्यवच्छेदाय॥
बाल-मनोरमा
राष्ट्राऽवारपाराद्ध्खौ १२९४, ४।२।९२
राष्ट्रावारपाराद्धखौ। आभ्यामिति। राष्ट्रशब्दादवारपारशब्दाच्चेत्यर्थः। राष्ट्रिय इति। राष्ट्रे जातः भव इत्यादिरर्थो यथायथं बोध्यः। धस्य इयः। अवारपारीण इति। खस्य ईनादेशः, णत्वम्।
अवारपारादविगृहीतादपीति। अवारशब्दात्पारशब्दाच्च पृथग्भूतदादपि खो वक्तव्य इत्यर्थः। विपरीताच्चेति। पाराऽवारशब्दादपीत्यर्थः। ननु "सार्ष्टावारपारे"त्यरभ्य "विभाषा पूर्वाह्णाऽपराह्णाभ्या"मित्यन्तैः सूत्रै राष्ट्रादिशब्देभ्यः प्रकृतिभ्यः शेषेऽर्थे प्रत्यया विहिताः। तस्यापत्यमित्यादिवदर्थविशेषास्तु न निर्दिश्यन्ते, यत्किञ्चिद्विभक्त्यन्तेभ्यो राष्ट्रादिप्रकृतिविशेषेभ्यो घादयः ट()उट()उलन्ताः प्रत्ययाः स्युः, "समर्थानां प्रथमाद्वे"त्थस्यानुपस्थित्या प्रथमोच्चारितविभक्तिविशेषानुपस्थितेः। किंच "तत्र जातः" इत्यादिसूत्रेषूत्तरेषु अर्थविशेषा एव निर्दिष्टाः। तत्र प्रथमोच्चारितसप्तम्यन्तादितत्तद्विभक्त्यन्तेभ्यः सर्वेभ्यः साधारणा अणादय एव स्युः। तत्राह--इह प्रकृतीत्यादिना। "राष्ट्रावारे"त्यादिसूत्राणां प्रकृतिविशेषेभ्यः केवलप्रत्ययविधीनामर्थविशेषविभक्तिविशेषाकाङ्क्षायां, "तत्र जातः" इत्यादि सूत्राणां च केवलमर्थविशेषनिर्देशपराणां "समर्थाना"मिति सूत्रलब्धतत्तद्विभक्तिकप्रकृतिविशेषाणां विधेयप्रत्ययविशेषाकाङ्क्षायां परस्परमेकवाक्यत्वे सति तत्र जात इत्याद्यर्थेषु प्रथमोच्चारिततत्तद्विभक्त्यन्तेभ्यो राष्ट्रादिशब्देभ्यो घादयः ठ्युठ्युलन्ताः प्रत्ययाः स्युरिति लभ्यत इति भावः। राष्ट्राद्यन्याभ्यस्तु प्रकृतिभ्यो जाताद्यर्थेषु अणादयः साधारणा भवन्त्येव।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च॥ २।१।५०
पदच्छेदः॥
तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे ७।१ च ० दिक्सङ्ख्ये १।२ ४९ समानाधिकरणेन ३।१ ४८ तत्पुरुषः १।१ २१ विभाषा १।१ ११ सह ० ४ सुपा ३।१ ४ समासः १।१ ३ सुप् १।१ २
काशिका-वृत्तिः
तद्धितर्थौत्तरपदसमाहारे च २।१।५१
दिक्सङ्ख्ये इत्यनुवर्तते। तद्धितार्थे विषये उत्तरपदे च परतः समाहारे च अभिधेये दिक्सङ्ख्ये समानाधिकरणेन सुपा सह समस्येते, तत्पुरुषश्च समासो भवति। तद्धितार्थे तावत् पूर्वस्यां शालायां भवः, दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां ञः ४।२।१०६
, पौर्वशालः। आपरशालः। उत्तरपदे पूर्वशालाप्रियः। अपरशालाप्रियः। समाहारे दिक्शब्दो न सम्भवति। सङ्ख्या तद्धितार्थे पाञ्चनापितिः। पञ्चकपालः। उत्तरपदे पञ्चगवधनः। दशगवधनः। समाहारे पञ्चपूली। दशपूली। पञ्चकुमारि। दशकुमारि। स नपुंसकम् २।४।१७
इति नपुंसकत्वम्। ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य १।२।४७
इति ह्रस्वत्वम्।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ९३९, २।१।५०
तद्धितार्थे विषये उत्तरपदे च परतः समाहारे च वाच्ये दिक्संख्ये प्राग्वत्। पूर्वस्यां शालायां भवः - पूर्वा शाला इति समासे जाते (सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः)॥
न्यासः
तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च। , २।१।५०
एकस्या अपि सप्तम्या विषयभेदेन भेदं दर्शयितुमाह-- "तद्धितार्थे विषये" इत्यादि। यदि तद्धितार्थेऽभिधेय इत्येवं विज्ञायेत, तदा पाञ्चनापितिरित्यादौ तद्धितो दुर्लभः स्यात्। तदर्थस्य समासेनैवोक्तत्वादित्येतन्मनसि कृत्वा तद्धितार्थापेक्षया विषयसप्तमीयमिति दर्शयितुं "तद्धितार्थे विषये" इत्युक्तम्। तद्धिताः = अणादयः, तेषामर्थोऽपत्यादिः, तस्मिन् विषये। अनन्यत्रभावो विषयशब्दस्यार्थः, यथा-- मत्स्यानां जलं विषः इति। "पौर्वशालः" इति। पूर्वस्यां शलायां भव इति तद्धितार्थे विषयभूते?प्राक् समासः। ततः सुब्लुक्। ततस्तद्धितः। "पूर्वशालाप्रियः" इति। पूर्वा शाला प्रियाऽस्येति पूर्वं पदानां त्रयाणां बहुव्रीहिः। पश्चात् प्रियशब्दे उत्तरपदे परतः पर्वयोः पदयोस्तत्पुरुषः। तस्मिन् सति समासान्तोदात्तत्वं भवति शालेत्यत्र। "समाहारे {दिक्शब्दः इति मूलपाठः, पदमञ्जरी च। } दिङ न सम्भवति" इति। समाहारो हि समूहः। स च भिन्नार्थानामेवैककालानां भवति। बुद्ध्या युगपदार्थानां परिग्रहादेककालत्वम्, न त्वभिन्नवस्तुनः। संखायैव च भेदमाचष्टे; तस्या भिन्नार्थाभिधायित्वात्, न तु दिक्शब्दः; तस्य प्रतिनियतविषयत्वात्। तस्मात् समाहारे द#इक्शब्दोन सम्भवतीति स न तत्र समस्यते। "पञ्चानापितिः" इति। पञ्चानां नापितानामपत्यमिति तद्धितार्थे विषयभूते प्राक् समासः। पश्चात् "अत इञ्" (४।१। ९५)। "पञ्चकपालः" इति। पञ्चसु कपालेषु संस्कृत इति तद्धितार्थे विषयभूते पूर्वं समासः; पश्चादण्। तस्य "द्विगोर्लुगनपत्ये" ४।१।८८
इति लुक्। "{पञ्चगवधनम् इति मुद्रित पाठः}पञ्चगवधनः" इति। पञ्च गावो धनमस्येति प्राक् त्रयाणां पदानां बहुव्रीहिः। उत्तरकालं धनशब्द उत्तरपदे परतः पूर्वयोः पदयोस्तत्पुरुषः। तस्मिन् सति "गोरतद्धितलुकि" ५।४।९२
इति टच् समासान्तः। तत्र हि "तत्पुरुषस्याङ्गुलेः" ५।४।८६
इत्यतस्तत्पुरुषग्रहणमनुवत्र्तते। "पञ्चपूली"इति। पञ्चानां पूलानां समहार इति विग्रहः। "द्विगुरेकवचनम्" (२।४।१।) इत्येकवद्भावः। "अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियां भाष्यते" (वा।१५६) इति स्त्रीलिङ्गता; "द्विगोः" ४।१।२१
इति ङीप्। ननु समाहारः = समूहः, समूहश्च तद्धितकार्थो भवतीत्यपार्थकं समाहारग्रहणम्; तद्धितार्थ इत्येव सिद्धत्वात्?
नैतदस्ति; पञ्चकुमारीत्यत्र हि समूहप्रत्ययस्य "द्विगोर्लुगनपत्ये" ४।१।२१
इति लुकि कृते "लुक् तद्धितलुकि" १।२।४९
इति स्त्रीप्रत्ययस्यापि लुक् स्यात्। समाहारे तु पृथग्गृहीते तद्धितानुत्पत्तिरेवात्र विषये समाख्यायते। ततो न भवत्येष दोषः। पञ्चानां कुमारीणां समाहारः पञ्चमकुमारि। "एकविभक्तिचापूर्वनिपाते" १।२।४४
इत्युपसर्जनसंज्ञायाम् "गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य" १।२।४८
इति ह्यस्वत्वम्। कथं पुनरत्रैकविभक्तत्वम्?
षष्ठ()ऐवैकया योगात्। तथा हि समाहारः समूहः, तेन च तत्सम्बन्धे षष्ठ()ऐव भवितव्यम्। अतः समाहारः कुमा४रीणाम्, समाहारं कुमारीणां पश्य, समाहारेण कुमारीणामित्येवमादिभिरनेकाभिर्विभक्तिभिर्युज्यमानेऽपि समाहारशब्दे कुमारीशब्दः षष्ठ()ऐवैकया युज्यत इत्येकविभक्तिकत्वम्॥व
बाल-मनोरमा
तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ७१८, २।१।५०
तद्धितार्थ। एकापि सप्तमी विषयभेदाद्भिद्यते। तत्र तद्धितार्थेत्यंशे वैषयिकाधारत्वे वर्तते। उत्तरपदेत्यंशे सामीपिकमाधारत्वमादाय परसप्तमी पर्यवस्यति। समाहारांशे तु वाच्यतया आधारत्वे सप्तमी। पूर्वसूत्राद्दिक्संख्ये इत्यनुवर्तते। तदाह--तद्धितार्थे विषये इति। तद्धितार्थे भविष्यत्तद्धितजन्यज्ञानविषये सतीत्यर्थः। तद्धिते भविष्यतीति यावत्। प्राग्वदिति। समानाधिकरणेन समस्यते स तत्पुरुष इत्यर्थः। तद्धितार्थे दिक्समासमुदाहरति--पूर्वस्यामिति। समासे कृते इति। पूर्वस्यां शालायां भव इति विग्रहे "तद्धितार्थ" इति समासे कृते "दिक्पूर्वपदा"दिति ञप्रत्यते कृते "यस्येति चे"त्याकारलोपे आदिवृद्धिरिति भावः।
सर्वनाम्न इति। मात्रशब्दः कार्त्स्न्ये। समासतद्धितादिवृत्तिगतसर्वनाम्नां पुंवत्त्वमिति तदर्थः। यदि तु "तद्धिते परे दिक्सङ्ख्ये समस्येते" इत्युच्यते, तर्हि उत्पन्ने तद्धिते समासः, समासे कृते दिक्पूर्वपदत्वात्तद्धित इत्यन्योन्याश्रयप्रसङ्गः। "तद्धितार्थे वाच्ये दिक्संख्ये समस्येते" इति तु न व्याख्यातं, तद्धितार्थस्य तद्धितवाच्यतया समासार्थत्वाऽभावात्। अतस्तद्धिते भविष्यतीत्येव व्याख्यातुमुचितम्। आपरशाल इति। अपरस्यां शालायां भव इति विग्रहः। समासादि पौर्वशालवत्।
उत्तरपदे परतो दिक्समासमुदाहरति-पूर्वा शाला प्रिया यस्येत्यादिना। ननु बहुव्रीहिसमासे कृते सुपां लुप्तत्वादुत्तरपदे परतः पूर्वयोः किमनेन समासेनेत्यत आह--तेन शालाशब्दे आकार उदात्त इति। अवान्तरतत्पुरुषे सति समासान्तोदात्तत्वेन लकारादाकार उदात्त इत्यर्थः। असति त्ववान्तरतत्पुरुषे पूर्वपदप्रकृतिस्वरेणाद्युदात्तत्वं स्यादिति भावः। ननु पूर्वेषां पुरुषाणां समाहार इत्यत्रापि समासः स्यादित्यत आह--दिक्ष्विति। दिक्षु समाहारो द्विगुविषयो न भवतीत्यर्थः। समाहारे दिक्पूर्वपदसमासो नास्तीति यावत्।
सङ्ख्यायास्तद्धितार्थे इति। समास उदाह्यियत इत्यर्थः। तत्र तद्धितार्थे उदाहरति-षाण्मातुर इति। मातुरुत्सह्ख्यासम्भद्रपूर्वायाः" इत्यण्, प्रकृतेरुकारश्चादेशः, आदिवृद्धिश्च। अथ उत्तरपदे परत उदाहरति-पञ्चगाव इति। अवान्तरतत्पुरुषस्येति। उत्तरपदे परतो विहितस्येत्यर्थः। विकल्पे प्राप्ते इति। "महाविभाषाधिकारा"दिति शेषः। ततश्च पञ्चगोशब्दयोस्तत्पुरुषाऽभावपक्षे "गोरतद्धितलुकी"ति तत्पुरुषप्रयुक्तटजभावे "पञ्चगोधन" इत्यपि स्यादिति भावः।
द्वन्द्वतत्पुरुषयोरिति। उत्तरपदे परतो यौ द्वन्द्वतत्पुरुषौ तयोर्नित्यत्वं वक्तव्यमित्यर्थः। समासग्रहणं तु संपातायातम्, अनन्वयात्, उत्तरपदे परतः समाससंज्ञया अव्यभिचाराच्च, उत्तरपदशब्दस्य समासोत्तरखण्डे रूढत्वात्।
तत्त्व-बोधिनी
तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ६३६, २।१।५०
तद्धितार्थे विषये इत्यादि। यदि तु "तद्धितार्थे वाच्ये"इति व्याख्यायेत, तर्हि "पौर्वशाल"इत्यादौ तद्धितो न स्यात्, तदर्थस्य समासेनैवलोक्तत्वात्। "द्विगोर्लुगनपत्ये"इति ज्ञापकादुक्तेऽपि तद्धितार्थे तद्धितो भवतीति कल्पनायां प्रतिपत्तिगौरवमिति भावः। "तद्धिते परे"इति तु न व्यख्यायमेव, तद्धिते परतः समासः, समासे कृते "दिक्पूर्वपदा"दित्यादिना तद्धित इत्यन्योन्याश्रयप्रसङ्गात्। समाहारे च वाच्ये इति। तेन "पञ्चगव"मित्यादौ समासेनैव समाहारस्योक्तत्वात्समूहार्थप्रत्ययो नोत्पद्यते। अन्यथा अत्र "गोरतद्धितलुकी"ति टज्न स्यात्, समूहिकप्रत्ययस्य "द्विगोर्लुगनपत्ये"इति लुक्()प्रवृत्तेरिति भावः।
सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावे पुंव्द्भावः। सर्वनाम्ना इति। एतच्च पूर्वापरोदाहरणान्वयि। यद्यपि "स्त्रियाः पुंव"दित्येनेनापि प्रकृतरूपसिद्धिः, तथाप्युत्तर पूर्वेत्याद्यर्थं "सर्वनाम्न"इति वचनमावश्यकं, प्रतिपदोक्तत्वादिहापि तदुपन्यासो न्याय्य इति भावः। वृत्तिमात्रे इति। तद्धितवृत्तौ समासवृत्तौ चेति कैयटः। आकार उदात्त इति। असति त्ववान्तरे तत्पुरुषे पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण पूर्वशब्दस्याद्युदात्तत्वमेव स्यादिति भावः। षाण्मातुर इति। "मातुरुत्सङ्ख्यासंभद्रपूर्वायाः"इत्युदादेशः। "अनपत्ये"इत्युक्तेः "द्विगोर्लु"गिति लुग् न। विकल्पे प्राप्त इति।"महाविभाषये"ति शेषः। ततश्च तत्पुरुषप्रयुक्तटजभावे "पञ्चगोधन"इत्यपि स्यादिति भावः। मनोरमायां तु--विकल्पे प्राप्ते नित्यसमासार्थं द्वन्द्वतत्पुरुषयोरित्येतद्वचन"मिति प्राचां ग्रन्थमनुसृत्योक्तम्। वस्तुतस्तु त्रयाणां समासे कृतेऽन्यपदार्थोपसङ्क्रमेण परस्पर संबन्धाऽभावाद्द्वन्द्वतत्पुरुषयोरप्राप्तौ सत्यां त्रिपदे बहुव्रीहौकृते पूर्वयोर्नित्यं द्वन्द्वः, तेन "द्वन्द्वाच्चुदषहान्ता"दिति समासान्तष्टजपि नित्य एव।


text:
सूत्रम्
हनो वध लिङि॥ २।४।४२
काशिका-वृत्तिः
हनो वध लिङि २।४।४२
हन्तेर् धातोः वध इत्ययम् आदेशो भवति लिङि परत आर्धधातुके। वध्यात्, वध्यास्ताम्, वध्यासुः। अकारान्तश्च अयम् आदेशः। तत्र अकारस्य लोपो भवति। तस्य स्थानिवद्भावादवधीतिति हलन्तलक्षना वृद्धिः न भवति।
न्यासः
हनो वध लिङि। , २।४।४२
"अकारान्तश्चायमादेशः" इति। कुत एतत्?
शैलीयमाचार्यस्य यत्रेह प्रकरणे व्यञ्जनान्त आदेशः, तत्रोच्चारणार्थमिकारं करोति, यथा--जग्धिरित्यादौ। तस्मादिकारान्ताकरणादकारान्तोऽयमादेश इति विज्ञायते। "हलन्तलक्षणा" इति। "वदव्रजहलन्तस्याचः" ७।२।३
इत्यनेन या वृद्धिर्विधीयते सा हलन्तलक्षणा।
बाल-मनोरमा
हनो वध लिङि २६४, २।४।४२
हनो वध। "वधे"ति लुप्तप्रथमाकम्। हनो वधादेशः स्यादाद्र्धधातुके लिङीत्र्थः।
तत्त्व-बोधिनी
संज्ञायाम् १६२१, २।४।४२
संज्ञायाम्। अनधिकरणार्थ आरम्भः।


text:
सूत्रम्
कलापिवैशम्पायनान्तेवासिभ्यश्च॥ ४।३।१०४
काशिका-वृत्तिः
कलापिवैशम्पायनान्तेवासिभ्यश् च ४।३।१०४
कलाप्यन्तेवासिनां वैशम्पायनान्तेवासिनां च ये वाचकाः शब्दास् तेभ्यो णिनिः प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तम् इत्येतस्मिन् विषये। अणो ऽपवादः। छं तु परत्वाद् बाधते। तत्र कलाप्यन्तेवासिनश्चत्वारः हरिद्रुः, छगली, तुम्बुरुः, उलपः इति। वैशम्पायनान्तेवसिनः नव आलम्बिः, पलङ्गः, कमलः, ऋचाभः, आरुणिः, ताण्ड्यः, श्यामायनः, कठः, कलापी इति। प्रत्यक्षकारिणो गृह्यन्ते न तु व्यवहिताः शैष्यशिष्याः। कुतः? कलापिखाण्डायनग्रहणात्। तथा हि वैशम्पायनान्तेवासी कलापी, तदन्तेवासिनो वैशम्पायनान्तेवासिन एव भवन्ति, किं कलापिग्रहणेन? तथा वैशम्पायनान्तेवासी कठस् तदन्तेवासी खाण्डायनः, तस्य किं शौनकादिसु पाठेन? तदेतत् प्रत्यक्षकारिग्रहणस्य लिङ्गम्। कलाप्यनतेवासिभ्यः तावत् हरिद्रुणा प्रोक्तम् अधीयते हारिद्रविणः। तौम्बुरविणः। औलपिनः। छङ्गलिनः ढिनुकं वक्ष्यति। वैशम्पायनान्तेवासिभ्यः आलम्बिनः। पालङ्गिनः। कामलिनः। आर्चाभिनः। आरुणिनः। ताण्डिनः। श्यामायनिनः। कठाल्लुकं वक्ष्यति, कलापिनश्चाणम्। हरिद्रुरेषां प्रथमस्ततश्छगलितुम्बुरू। उलपेन चतुर्थेन कालापकम् इह उच्यते। आलम्बिश्चरकः प्राचां पलङ्गकमलावुभौ। ऋचाभारुणिताण्ड्याश्च मध्यमीयास्त्रयो ऽपरे। श्यामायन उदिच्येषु उक्तः कठकलापिनोः। चरकः इति वैशम्पायनस्याख्या, तत्सम्बन्धेन सर्वे तदन्तेवासिनश्चरकाः इत्युच्यन्ते।
न्यासः
कलापिवैशम्पायनान्तेवासिभ्यश्च। , ४।३।१०४
अभिधानेऽभियोपचारात् कलापिवैशम्पायनान्तेवास्यभिधायिनः शब्दा इह कलापिवैशम्पायनान्तेवासिशब्देन निर्दिष्टाः। अत एवाह-- "कलाप्यन्तेवासिनाम्" इति।
ननु च ये व्यवहिताः शिष्यशिष्याः, ते कलापिवैशम्पायनान्तेवासिन एव भवन्ति, तदयुक्तमुक्तम्-- कलाप्यन्तेवासिनश्चत्वारः,वैशम्पायनान्तेवासिनो नव?
इत्याह-- "प्रत्यक्षकारिणःर" इत्यादि। करोतिरत्राध्ययने वत्र्तते। यैः साक्षादधीतं ते प्रत्यक्षकारिणः। इहान्तेवासिनो गृह्रन्ते चैतावन्त एवेति। किमत्रायुक्तम्?
कुत इह साक्षात्कारिणो गृह्रन्ते, न हि व्यवहिता इत्यत्र हेतुं पृच्छति। "कलापिखाण्डायनग्रहणात्" इति। हेतुनिर्देशः। "{तथा हि--काशिका}तथा च" इत्यादि। अस्यैव विवरणम्। वैशम्पायनसय् कलाप्यन्तेवासी, तस्य येऽन्तेवासिनस्ते वैशम्पायनान्तेवासिनो भवन्त्येव। यदि तत्र ये व्यवहितास्तेऽप्यन्तेवासिनो गृह्रेरन् कलापिग्रहणमनर्थकं स्यात्, "वैशम्पायनान्तेवासिभ्यः" इत्येवं ब्राऊयात्। तथा वैशम्पायनान्तेवासी खाण्डायनः;तत्र यदि व्यवहिता अपिगृह्रेरन्, ततो वैशम्पायनान्तेवासित्वादनेनैव सूत्रेण सिद्धे शौनकादिषु खाण्डायनशब्दस्य पाठो निष्फल एव स्यात्। तस्मादिहापि कलापिग्रहणं शौनकादिषु खाण्डायनशब्दस्य पाठ एतदुभयमपि साक्षात्कारिग्रहणस्य लिङ्गं ज्ञापकम्। "हारिद्रविणः" इत्यादि। हरिद्रुप्रभृतिभ्यः प्रोक्तार्थे णिनिः,तदन्तात् "तदधीते तद्वेद" ४।२।५८
इत्यण्, तस्य "प्रोक्ताल्लुक्"
"उलपेन चतुर्थेन" इति। सहार्थे तृतीया। "कालापकम्" इति। कलापिन इदं कालापकम्, "गोत्रचरणाद् वुञ्" ४।३।१२६
। ननु च "धर्माम्नाययोर्वुञ्" (वा।४७६), न चेमे शिव्या धर्माम्नायाः,तत्कथं वुञ्?
एवं तर्ह्रुपमानाद्भविष्यतीति। कालापकमिव धर्मवच्छिष्या उच्यन्ते। यथा धर्मः कलापिसम्बन्धी, तथा शिष्या इत्युच्यत उपमानार्थः। "आलम्बिर्नाम प्राचां देशः, तत्रोत्पन्नः "चरकः"। एवं "पलङ्गकमलावुभौ"। प्राचामेवत्रयः। एते प्राच्याः वैशम्पायनशिष्याः "ऋचाभारुणिताण्ड()आश्च मध्यमीयास्त्रयोऽपेर" चरकाः। मध्यदेशे भवा मध्यमीयाः। गहादिषु "मध्यमध्यमञ्चाण् चरणे" (ग।सू।९९) इति पठ()ते। तस्यायमर्थः-- मध्यशब्दो मध्यमभावमापद्यते, छप्रत्ययश्च ततो भवति, चरणे तु प्रत्ययार्थेऽण् च भवतीति। तत्र यदा ऋचाभादीनां चरणत्वं न विवक्ष्यते,तदा छे कृते मध्यमीया इति भवति। चरणविवक्षायां त्वणि कृते माध्यमा इति भवति। उदक्षु भवा उदीच्याः, "द्युप्रागपाग्" ४।२।१००
इत्यादिना यत्। उदीच्येषु मध्ये श्यामायनिश्चरकः।कठकलापिनावप्युदीच्येषु चरकौ, अपरस्याप्युक्तम्-- "कलापिनोऽण्" ४।३।१०८
इति। ननु च वैशम्पायनान्तेवासिनां कठेनैव चरक इत्येषाख्या, तत्कथं चरक इत्युच्यत?
इत्याह-- "चरक इति वैशम्पायनस्य" इत्यादि। यद्यपि तेषां चरक इत्याख्यानं न भवति, तद्गुरोस्तु वैशम्पायनस्य भवति, तत्सम्बन्धेन तच्छिष्या अपि तथोच्यन्ते॥
बाल-मनोरमा
कलापिवैशम्पायनान्तेवासिभ्यश्च १४६३, ४।३।१०४
कलापि। "तेन प्राक्त"मित्येव। कलापिशिष्यवाचिभ्यो, वैशम्पायनशिष्यवाचिभ्यश्च णिनिः स्यादित्यर्थः। कलाप्यन्तेवासिभ्य इति। "उदाह्यियते" इति शेषः। हारिद्रविण इति। हरिद्रुर्नाम कलापिनः शिष्यः। ततः प्रोक्ते णिनिः। "ओर्गुणः"। आदिवृद्धिः। हरिद्रविन्शब्दादध्येत्रणः "प्रोक्ताल्लु"हिति लुगिति भावः। हरिद्रुः, छगली, तुम्बुरुः, उलप इति चत्वारः कलापिशिष्याः। तुम्बुरुणा प्रोक्तमधीयते तौम्बुरविणः। छगलिनस्तु ढिनुग्वक्ष्यते। औलपिनः। वैशम्पायनान्तेवासिभ्य इति। "उदाह्यियते" इति शेषः। आलम्बिन इति। आलम्बिः, कलिङ्गः, कमलः, ऋचाभः, आरुणिः, ताण्ड()ः, श्यामायनः, कठः, कलापी इति नव वैशम्पायशिष्याः। तत्र आलम्बिशब्दादध्येत्रणः प्रोक्ते णिनि। आलम्बिन्शब्दादध्येत्रणः "प्रोक्ताल्लु"गिति लुक्। आलम्बिनः, कालिङ्गिनः, कामलिनः, आर्चाभिनः, आरुणिनः, ताण्डिनः। अत्र "आपत्यस्ये"ति यलोपः। श्यामायनिनः। कठात्तु लुग्वक्ष्यते। कलापिनस्त्वण्वक्ष्यते। वैशम्पायनशिष्यः कलापी। तता च कलाप्यन्तेवासिनां वैशम्पायनशिष्यत्वादेव सिद्धे पृथग्ग्रहणात्तच्छिष्यशिष्याणां न ग्रहणमिति भाष्ये स्पष्टम्।
तत्त्व-बोधिनी
कलापिवैशम्पयनान्तेवासिभ्यश्च ११४५, ४।३।१०४
कलापिवेशंपायना। अणोऽपवादः छं तु परत्वाद्बाधते। कलाप्यन्तेवासिनश्चत्वारः। हरिद्रुः छगली तुम्बुरुः उलप इति। वैशंपायनान्तेवासिनस्तु नव आलम्बिः कलिङ्गः कमलः ऋचाभः आरुणिः ताण्ड()ः श्यामायनः कठः कलापी-इति। हारिद्रविण इति। एवं तौम्बुरविणः, औलपिनः छगलिनस्तु ढिनुकं वक्ष्यति। आलम्बिन इति। एवं कालिङ्गिनः कामलिनः आर्चाभिनः आरुणिनः ताण्डिनः श्यामायनिनः। कठाल्लुकं वक्ष्यति, कलापिनश्चाणम्। याज्ञवस्क्याश्मरथ्यशब्दौ कण्वादी, तेन ताभ्यां यञन्ताभ्यां वृद्धाच्छो न भवतीत्यशयेनाह अणि आपत्यस्येतीति। "यज्ञवस्क्यादयो ह्रचिरकालाः" इति भारतादिषु व्यवहारः, स एवानुमृत सूत्रकृत।


text:
॥ रमापत्यष्टकम् ॥
श्रीगणेशाय नमः ॥
जगदादिमनादिमजं पुरुषं शरदम्बरतुल्यतनुं वितनुम् ।
धृतकञ्जरथाङ्गगदं विगदं प्रणमामि रमाधिपतिं तमहम् ॥ १॥
कमलाननकञ्जरतं विरतं हृदि योगिजनैः कलितं ललितम् ।
कुजनैः सुजनैरलभं सुलभं प्रणमामि रमाधिपतिं तमहम् ॥ २॥
मुनिवृन्दहृदिस्थपदं सुपदं निखिलाध्वरभागभुजं सुभुजम् ।
हृतवासवमुख्यमदं विमदं प्रणमामि रमाधिपतिं तमहम् ॥ ३॥
हृतदानवदृप्तबलं सुबलं स्वजनास्तसमस्तमलं विमलम् ।
समपास्त गजेन्द्रदरं सुदरं प्रणमामि रमाधिपतिं तमहम् ॥ ४॥
परिकल्पितसर्वकलं विकलं सकलागमगीतगुणं विगुणम् ।
भवपाशनिराकरणं शरणं प्रणमामि रमाधिपतिं तमहम् ॥ ५॥
मृतिजन्मजराशमनं कमनं शरणागतभीतिहरं दहरम् ।
परितुष्टरमाहृदयं सुदयं प्रणमामि रमाधिपतिं तमहम् ॥ ६॥
सकलावनिबिम्बधरं स्वधरं परिपूरितसर्वदिशं सुदृशम् ।
गतशोकमशोककरं सुकरं प्रणमामि रमाधिपतिं तमहम् ॥ ७॥
मथितार्णवराजरसं सरसं ग्रथिताखिललोकहृदं सुहृदम् ।
प्रथिताद्भुतशक्तिगणं सुगणं प्रणमामि रमाधिपतिं तमहम् ॥ ८॥
सुखराशिकरं भवबन्धहरं परमाष्टकमेतदनन्यमतिः ।
पठतीह तु योऽनिशमेव नरो लभते खलु विष्णुपदं स परम् ॥ ९॥
इति श्रीपरमहंसस्वामिब्रह्मानन्दविरचितं श्रीरमापत्यष्टकं सम्पूर्णम् ॥
Proofread by PSA EASWARAN psaeaswaran at gmail.com
BACK TO TOP
% Text title : ramApatyaShTakam
% File name : ramApatyaShTakam.itx
% itxtitle : ramApatyaShTakam
% engtitle : ramApatyashtakam
% Category : aShTaka, vishhnu, vishnu_misc, brahmAnanda
% Location : doc_vishhnu
% Sublocation : vishhnu
% SubDeity : vishnu_misc
% Author : Swami Barhmananda
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Proofread by : PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
% Latest update : June 13, 2013
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
सूत्रम्
न शब्दश्लोककलहगाथावैरचाटुसूत्रमन्त्रपदेषु॥ ३।२।२३
काशिका-वृत्तिः
न शब्दश्लोककलहगाथावैरचाटुसूत्रमन्त्रपदेषु ३।२।२३
शब्दादिषु उपपदेषु करोतेः टप्रत्ययो न भवति। हेत्वादिषु प्राप्तः प्रतिषिध्यते। शब्दकारः। श्लोककारः। कलहकारः। गाथाकारः। वैरकारः। चाटुकारः। चटुकारः। सूत्रकारः। मन्त्रकारः। पदकारः।
न्यासः
न शब्दश्लोककलहगाथावैरचाटुसूत्रमन्त्रपदेषु। , ३।२।२३
"हेत्वादिषु टः प्राप्तः" इति। "कृञो हेतु" ३।२।२०
इत्यादिना॥
बाल-मनोरमा
न शब्दश्लोककलहगाथावैरचाटुसूत्रमन्त्रपदेषु ७५०, ३।२।२३
न शब्दश्लोक। शब्द, श्लोक, कलह, गाथा, वैर, चाटु, सूत्र, मन्त्र, पद- एषां नवानां द्वन्द्वः। हेत्वादिष्विति। "कृञो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु" इति प्राप्तः टप्रत्ययोऽनेन प्रतिषिध्यते इत्यर्थः।


text:
जय देव जगन्नाथ जय शंकर शाश्वत ।
जय सर्वसुराध्यक्ष जय सर्वसुरार्चित ।।1।।
जय सर्वगुणातीत जय सर्ववरप्रद ।
जय नित्यनिराधार जय विश्वम्भराव्यय।।2।।
जय विश्वैकवन्द्येश जय नागेन्द्रभूषण ।
जय गौरीपते शम्भो जय चन्द्रार्धशेखर ।।3।।
जय कोट्यर्कसंकाश जयानन्तगुणाश्रय ।
जय भद्र विरूपाक्ष जयाचिन्त्य निरंजन ।।4।।
जय नाथ कृपासिन्धो जय भक्तार्तिभंजन ।
जय दुस्तरसंसारसागरोत्तारण प्रभो ।।5।।
प्रसीद मे महादेव संसारार्तस्य खिद्यत: ।
सर्वपापक्षयं कृत्वा रक्ष मां परमेश्वर ।।6।।
महादारिद्रयमग्नस्य महापापहतस्य च ।
महाशोकनिविष्टस्य महारोगातुरस्य च ।।7।।
ऋणभारपरीतस्य दह्यमानस्य कर्मभि: ।
ग्रहै: प्रपीड्यमानस्य प्रसीद मम शंकर ।।8।।
दरिद्र: प्रार्थयेद् देवं प्रदोषे गिरिजापतिम्।
अर्थाढ्यो वाSथ राजा वा प्रार्थयेद् देवमीश्वरम्।।9।।
दीर्घमायु: सदारोग्यं कोशवृद्धिर्बलोन्नति: ।
ममास्तु नित्यमानन्द: प्रसादात्त्व शंकर ।।10।।
शत्रव: संक्षयं यान्तु प्रसीदन्तु मम प्रजा: ।
नश्यन्तु दस्यवो राष्ट्रे जना: सन्तु निरापद: ।।11।।
दुर्भिक्षमारिसंतापा: शमं यान्तु महीतले ।
सर्वसस्यसमृद्धिश्च भूयात् सुखमया दिश: ।।12।।
एवमाराधयेद् देवं पूजान्ते गिरिजापतिम् ।
ब्राह्मणान् भोजयेत् पश्चाद् दक्षिणाभिश्च पूजयेत् ।।13।।
सर्वपापक्षयकरी सर्वरोगनिवारिणी।
शिवपूजा मयाख्याता सर्वाभीष्टफलप्रदा ।।14।।
।।इति प्रदोषस्तोत्रं सम्पूर्णम् ।।


text:
सूत्र ४२
कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषिद्धावैयर्थ्यादिभ्य: ॥४२॥
नन्वेवमीश्वरस्य कारयितृत्वे सति वैषम्यनैर्घृण्ये स्यातामकृताभ्यागमश्च जीवस्येति ।
नेत्युच्यते ।
कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषिद्धावैयर्थ्यादिभ्य: ॥
तुशद्बश्चोदितदोषव्यावर्तनार्थ: ।
कृतो य: पयत्नो जीवस्य धर्माधर्मलक्षणस्तदपेक्ष एवैनमीश्वर: कारयति ।
ततश्चैते चोदिता दोषा न प्रसज्यन्ते ।
जीवकृतधर्माधर्मवैषम्यापेक्ष एव तत्तत्फलानि विषम विभजते पर्जन्यवदाश्वरो निमित्तत्वमात्रेण ।
यथा लोके नानाविधानां गुच्छगुलमादीनां व्रीहियवादीनां चासाधारणेभ्य: स्वस्वबीजेभ्यो जायमानानां साधारणं निमित्तं भवति पर्जन्य: ।
न हयसति पर्जन्ये रसपुष्पफलपलाशादिवैषभ्यं तेणं जायते नाप्यसत्सु स्वस्वबीजेषु ।
एवं जीवकृतप्रयत्नापेक्ष ईश्वरस्तेषां शुभाशुभं विदध्यादिति श्लिष्यतं ।
ननु कृतप्रयत्नापेक्षवमेव जीवस्य परायत्ते कर्तृत्वे नोपपद्यते ।
नैष दोष: ।
परायत्तेऽपि हि कर्तृत्वे करोत्येव जीव: ।
कुर्वन्तं हि तमीश्वर: कारयति ।
अपि च पूर्वप्रयत्नमपेक्ष्येदानीं कारयति पूर्वतरं च प्रयत्नमपेक्ष्य पूर्वमकारयदिल्यनादित्वात्संसरस्येत्वनवद्यम् ।
कथं पुनरवगम्यते कृतप्रयत्नापेक्ष ईश्वर इति ।
विहितप्रतिषिद्धावैयर्थ्यादिभ्य इत्याह ।
एवं हि स्वर्गकामो यजेत ब्राम्हाणो न हन्तव्य इत्येवंजातीयकस्य विहितस्य प्रतिषिद्धस्य चावैयर्थ्यं भवति ।
अन्यथा तदनर्थकं स्यात् ।
ईश्वर एव विधिप्रतिषेधयोर्नियुज्येत ।
अत्यन्तपरतन्त्रत्वाज्जीवस्य ।
तथा विहितकारिणमप्यनर्थेन संसृजेत्प्रतिषिद्धकारिणमप्यर्थेन ।
ततश्च प्रामाण्य वेदस्यास्तिमियात् ।
ईश्वरस्य चात्यन्तानपेक्षत्वे लौकिकस्यापि पुरुषकारस्य वैयथ्य तथा देशकालनिमित्तानां पूर्वोक्तदोषप्रसङ्गश्चेत्येवंजातीयकं दोपजातमादिग्रहणेन दर्शयति ॥४२॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
समर्थः पदविधिः॥ २।१।१
पदच्छेदः॥
समर्थः १।१ पदविधिः १।१
समासः॥
चतुर्विधः अत्र विग्रहः द्रष्टव्यः। सङ्गतार्थः समर्थः। संसृष्टार्थः समर्थः। सम्प्रेक्षितार्थः समर्थः। सम्बद्धार्थः समर्थः। उत्तरपदलोपी कर्मधारयः तत्पुरुषः।
पदस्य विधिः, पदयोः विधिः, पदानां विधिः, पदात् विधिः=पदविधिः इति सर्वविभक्त्यन्तः समासः अत्र बोध्यः
अर्थः॥
परिभाषासूत्रम् इदम्। येन सह यस्य सम्बन्धः भवति, तेन सह सः समर्थः भवति। अर्थात् समर्थात् समर्थस्य वा पदस्य विधिः भवति। तत् यथा समासविधौ - राज्ञः पुरुषः राजपुरुषः इत्यत्र समासः भवति यतः हि अत्र--राज्ञः पुरुषः--इति उभे पदे परस्परं सम्बद्धार्थे=समर्थे स्तः, अतः एव अनयोः समासः जायते, परं--भार्या राज्ञः पुरुषः देवदत्तस्य--इत्यत्र राज्ञः, पुरुषः इति अनयोः पदयोः सम्बद्धार्थता=परस्परम् आकाङ्क्षता नास्ति, इत्यतः समासः न भवति। एवं कष्टश्रितः इत्यत्र समर्थता-भावात् समासः भवति। एवं सर्वत्र योजनीयम्॥
काशिका-वृत्तिः
समर्थः पदविधिः २।१।१
परिभाषेयम्। यः कश्चिदिह शास्त्रे पदविधिः श्रूयते स समर्थो विदितव्यः। विधीयते इति विधिः। पदानां विधिः पदविधिः। स पुनः समासादिः। समर्थः शक्तः। विग्रहवाक्यार्थभिधाने यः शक्तः स समर्थो विधितव्यः। अथ वा समर्थपदाश्रयत्वात् समर्थः। समर्थनां पदानां सम्बद्धार्थानां संसृष्टार्थानां विधिर्वेदितव्यः। वक्ष्यति, द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्ताऽपन्नैः २।१।२३
कष्टं श्रितः कष्टश्रितः। समर्थग्रहणं किम्?
पश्य देवदत्त कष्टं, श्रितो विष्णुमित्रो गुरुकुलम्। तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन २।१।२९
शङ्कुलया खण्डः शङ्कुलाखण्डः। समर्थग्रहणं किम्?
किं त्वं करिष्यसि शङ्कुलया, खण्डो देवदत्त उपलेन। चतुर्थी तदर्थार्थवलिहितसुखरक्षितैः २।१।३५
यूपाय दारु यूपदारु। समर्थग्रहणं किम्?
गच्छ त्वं यूपाय, दारु देवदत्तस्य ग्रेहे। पञ्चमी भयेन २।१।३६
वृकेभ्यो भयं वृकभयम्। समर्थग्रहणं किम्?
गच्छ त्वं मा वृकेभ्यो, भयं देवदत्तस्य यज्ञदत्तात्। षष्ठी २।२।८
राज्ञः पुरुषः राजपुरुषः। समर्थग्रहणं किम्?
भार्या राज्ञः, पुरुषो देवदत्तस्य। सप्तमी शौण्डैः २।१।३९
अक्षेषु शौण्डः अक्षशौण्डः। समर्थग्रहणं किम्?
शक्तस्त्वं अक्षेषु, शौण्डः पिबति पानागारे। पदग्रहणं किम्?
वर्णविधौ समर्थपरिभाशा मा भूत्। तिष्ठतु दध्यशान त्वं शाकेन। तिष्ठतु कुमारी च्छत्रं हरदेवदत्तात्। यणादेशो, नित्यश्च तुग् भवति।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
समर्थः पदविधिः ९०७, २।१।१
पदसंबन्धी यो विधिः स समर्थाश्रितो बोध्यः॥
न्यासः
समर्थः पदविधिः। , २।१।१
"परिभाषेयम्" इति। परितो व्यापृता भाषा = परिभाषा। तथा चोक्तम्-- "परिभाषा पुनरेकस्था सर्व शास्त्रमभिज्वलयति, यथा-- वश्मप्रदीपः"। कुतः पुनरेतद्विज्ञायते-- परिभाषेयम्, नाधिकार इति?
पदविधिग्रणाल्लिङ्गात्। उत्तरत्र हि सर्वः पराङ्गवद्भावादिरनुकरस्यमानः पदविधिरेव। तत्र यद्यमधिकारः स्यात्, पदविधिग्रहणमनर्थकं स्यात्; वयावत्र्याभावात्। परिभाषायां त्वस्याम्, परिभाषा ह्रेकदेशस्यापि सर्वत्र शास्त्रे व्याप्रियत इत्यसति पदविधिग्रहणे वर्णविधायवप्युपतिष्ठेत। ततो वर्णविधिनिरासार्थ क्रियमाणं पदविधिग्रहणमर्थवद्भवति। तस्मात् पदिविधग्रहणाल्लिङ्गात् परिभाषेयं नाधिकार इत्यवसीयते। यद्यवम्, "इसुसोः सामर्थ्ये" ८।३।४४
, "न चवाहाहैवयुक्ते" ८।१।२४
इत्येवमादिषु योगेषु सामथ्र्यग्रहणं युक्तग्रहणञ्च किमर्थं क्रियते, यावता "पदस्य" इति तत्रानुवत्र्तते, तत्र पदविधित्वादेवासामर्थ्ये न भविष्यति?
सत्यमेतत्; यदर्थं तु क्रियते तत् तत्रैव प्रतिपादयिष्यामः।
विधिशब्दोऽयमस्त्येव भावसाधनः-- विधानं विधिरिति। अस्ति च कर्मसाधनः-- विधीयत इति विधिः। तत्र भावसाधने विधिशब्द आश्रीयमाणे पदानामपरिनिष्पन्नानां परिनिष्पादनं पदविधिरिति पदेषु कर्मणि कृद्योगलक्षणा षष्ठी; तेषां विधिना सम्बन्धात्। कर्मसाधने तु परिनिष्पन्नानां व्यवस्थितानामेव पदानां यत्समासादि कार्यं विधीयते स पदिविधिः। तत्र पदेषु च शेषलक्षणा षष्ठी भवति; विधीयमानस्य कार्यस्य पदसम्बन्धित्वेनोपादानात्। तत्र यदीह भावसाधनो विधिशब्द आश्रीयेत तदा विभक्तिविधानमेव सङ्गृहीतं स्यात्,समास-- पराङ्गवद्भाव--तद्धितवृत्त्यादिकं न सङ्गृह्रेतच न हि तत्र पदानामसतां विधानम्; किं तर्हि?
व्यवस्थितानामेव पदानां समासादि कार्यं विधीयते। इतरत्र तु विधिशब्द आश्रीयमाणे तेऽपि सङ्गृहीता भवन्तीति मन्यमानः कर्मसाधनं विधिशब्दमाश्रित्याह-- "विधीयत इति विधिः" इति। ननु चात्रापि पक्षे विभक्तिविधानं न सङ्गृह्रेत, न हि "कर्मणि द्वितीया" २।३।२
इत्येवमादिशास्त्रेण व्यवस्थितानां पदानां किञ्चित् कार्यं विधीयते, अपि तु पदान्येव विधीयन्ते?
यदि न सङ्गृहीतं स्यान्न नाम। न च तदसङ्ग्रहे किञ्चिदनिष्टमापद्यत इत्युत्तरत्र प्रतिपादयिष्य#आमः। "समासादिः" इति। आदिशब्देन तद्धितवृत्यादीनां ग्रहणम्।
"समर्थः शक्तः" इति। स्वकार्यनिर्वर्तनक्षम इत्यर्थः। स हि लोके समर्थ इत्युच्यते। स्वार्थप्रतिपादनमेव शब्दानां स्वकार्यम्। ये चेह लौकिका वैदिकाश्च शब्दा अधिकृतास्ते सर्वे एव स्वकार्यप्रतिपादनं प्रति समर्थाः। तस्मात् "समर्थः" इत विशेषणोपादानसामथ्र्याद्विशेषः कश्चिदाश्रीयते। स च विशेषः-- वृत्त्यर्थं यद्वाक्यमुपादीयते, प्रत्यासत्तेस्तदर्थप्रतिपादने या शक्तता तल्लक्षमो विज्ञायत इत्याह-- "विग्रहवाक्यर्थाभिधाने" इत्यादि। विशेषेण गृह्रते विज्ञायतेऽनेनेति विग्रहः, विग्रहश्च तद्वाक्यम्। अथ वा-- विशेषेण ग्रहणं विग्रहः, विग्रहार्थं यद्वाक्यं तद्विग्रहवाक्यम्। शाकपार्थिवादित्वान्मध्यमपदलोपी समासः। विग्रहवाक्यस्यार्थो विग्रहवाक्यार्थः, तदभिधाने तत्प्रत्यायने यः शक्तः स समर्थो वेदितव्यः, यथा-- राजपुरुष इत्ययं समसाः, एतदर्थं यद्वाक्यं राज्ञः पुरुष इति तस्य योऽर्थस्तदभिधाने राजपुरुष इत्ययं शब्दं शक्तः; ततोऽपि तदर्थस्य प्रतीतेः। स पुनरर्थः-- संसर्गः, भेदश्च;भेदसंसर्गौ वा।तत्र स्वविशेषस्य स्वामिविशेस्य स्वामिविशेषेण यः सम्बन्धः स "संसर्गः" आख्यायते। स्वान्तरस्य स्वाम्यन्तरेभ्यः, स्वाम्यतरस्य स्वातन्तरेभ्यश्च व्यावृत्तिः "भेदः" आख्यायते।
तत्र संसर्गवादिनो मते संसर्ग एव शब्दार्थः, व्यावृत्तिस्त्वर्थसंगृहीता। न ह्रव्यावर्त्त्यसंगृहीता। न ह्रव्यावर्त्त्यमानयोः स्वस्वामिनोः सम्बन्ध्यन्तरेभ्यः संसर्ग उपपद्यते। भेदवादिनस्तु व्यावृत्तिरव शब्दार्थः, संसर्गोऽर्थसङ्गृहीतः; न हि व्यावर्त्त्यमानस्य सम्बन्ध्यन्तरेणासम्बद्धस्य स्वाम्यादेरवस्थानमस्ति। उभयवादिनस्तु उभय एव शब्दार्थः। यदि विग्रहवाक्यार्थाभिधाने यः शक्तः स समर्थो विज्ञायेत, एवं सति समासतद्धितविषयमेव सामथ्र्यामिति पराङ्गवद्भावविभक्तिविधानयोरियं परिभाषा नोपतिष्ठेत; न हि तत्र विग्रहवाक्यार्थाभिधानमस्ति?
यदि नोपतिष्ठेत, न नाम; न च तदनुपस्थाने किञ्चिदनिष्टमापद्येत। तथा हि-- पराङ्गवद्भावे तावन्निमित्तग्रहणं देशयिष्यति भाष्यकारः। तत्र च निमित्तस्य निमित्तिना सामथ्र्यमस्त्येव-- मद्राणां राजन्, परशुना वृश्चन्निति। विभक्तिविधानेऽपि यास्तावत् कारकविभक्तयस्ता येष्वेव कारकेषु कर्मादिषु विधीयन्ते तेषां क्रियया सम्बन्धोऽस्त्येव। उपपदविभक्तिष्वपि "सहयुक्तेऽप्रधाने" २।३।१९
इत्येवमादिषु युक्तग्रहणादीनि सन्ति, तत्रापि सामथ्र्यमस्त्येव। तत्रैवं सम्बन्धे सति विभक्तय इष्यन्ते, न तु व#इग्रहवाक्यार्थाभिधानलक्षणसामर्थ्ये। एवं तावन्मुख्यार्थवृत्तिः समर्थशब्दो दर्शितः।
इदानीमुपचरितवृतिं()त दर्शयितुमाह-- "अथ वा" इत्यादि। समर्थानि पदान्याश्रयो यस्य स समर्थपदाश्रायः; तद्भावः समर्थपदाश्रयत्वम्। ततो हेतोः समासादिः समर्थ उच्यते। आश्रयस्य समर्थत्वादुपचारेणाश्रितोऽपि तथेति व्यपदिश्यते; कारणधर्मस्य कार्य उपचारात्, यथा-- नड्()वलोदकं पादरोगः। "समर्थानाम्" इत्यनेन वाक्ये व्यपदेशलक्षणं सामथ्र्यमाह। तथा हि "राज्ञः पुरुषः" इत्यत्र वाक्ये राजा पुरुषमपेक्षते -- ममायमिति, पुरुषोऽपि राजानमपेक्षते-- अहमस्येति। "संसृष्टार्थानाम्" इत्यनेन समासे पदानामेकार्थीभावनलक्षमं सामथ्र्यं दर्शयति। एकार्थीभावश्च पृथगवस्थितानां भिन्नार्थानां पदानां समासे साधारणार्थता नामावस्थाविशेषः। वाक्ये हि साधारणार्थता नास्ति; भिन्नार्थत्वात्। अत एव तत्र भेदनिबन्धना षष्ठ्युपजायते-- राज्ञः पुरुष इति। वृत्तौ तूभयपदव्यवच्छिनार्थाभिधानत् साधारणार्थता भवति। एतेनैतदुक्तं भवति-- समासे हि विशेषणं विशेष्यमनुप्रविशत्येकार्थी भवति विशेष्येण सरह, वाक्ये हि विशेषमं विशेष्यात् पृथगवतिष्ठत इति। यस्मिन्नसति, वाक्ये राज्ञो गौश्चा()आश्च पुरुषश्चेति भेदनिबन्धनसमुच्चयप्रतिपादनाय चशपब्द प्रयुज्यते। समासे तु यस्मिन् सति स निवत्र्तते राज्ञो गवा()आपुरुषा इत्ययमेकार्थीभावो वेदितव्यः। "पश्य देवदत्त कष्टम्, श्रितो विष्णुमित्रो गुरुकुलम्" इति। अत्र कष्टशब्दस्य पश्येत्यनेन सम्बन्धः; न तु श्रितशब्दन; तेन सामथ्र्याभावात्समासो न भवति। ननु च श्रितादीनां श्रुतत्वात्तैरेव द्वितीयां विशेषयिष्यामः-- श्रितादीनां सम्बन्धिनी या द्वितीयेति शक्यते व्यपदेष्टम् : असति तु तस्मिन्, द्वितीयामात्रं श्रितादिभिः समस्यत इति विज्ञायते। एवं सापेक्षस्यापि समासः स्यादेव-- महत् कष्टं श्रित इति, भवति ह्रत्र श्रितादिनिमित्ता द्वितीया। तस्मात् समर्थग्रहणं कत्र्तव्यम्। "किं त्वं करिष्यसि सङ्कुलया, खण्डो देवदत्त उपलेन" इति। अत्रोपलेन तृतीयान्तेन कृतं खण्डनम्। अतस्तत्कृतत्वमस्तीति प्राप्नोति समासः; समर्थग्रहमान्न भवति। समर्थग्रहणे तु सत्ययमर्थो भवति-- यस्यैव तृतीयान्तस्य समासस्तेनैव यदि कृतं खण्डनमिति। न चेह तत्कृतं खण्डनमतो न भवति समासः। एवमन्यत्राप्यसामथ्र्यादसमासो वेदितव्यः।
बाल-मनोरमा
समर्थः पदविधिः ६३९, २।१।१
अथ समासेष्वव्ययीभावः। तदेवं विभक्त्यर्थं निरूप्य तदाश्रितसमासान्निरूपयिष्यंस्तदुपोद्धातत्वेनाह समर्थः पदविधिः। विधीयते इति विधिः-कार्यम्। पदस्य विधिः पदविधिरिति शेषषष्ठ()आ समासः। तदाह-पदसंबन्धी यो विधिरिति। समर्ताश्रित इति। सूत्रे समर्थशब्दः समर्थाश्रिते लाक्षणिक इति भावः। सामथ्र्यं द्विविधम्-व्यपेक्षालक्षणमेकार्थीभावलक्षणं च। तत्र स्वार्थपर्यवसायिनां पदानामाकाङ्क्षादिवशाद्यः परस्परान्वयस्तद्व्यपेक्षाभिधं सामथ्र्यम्, विशिष्टा अपेक्षा व्यपेक्षेति व्युत्पत्तेः। संबद्धार्थः समर्थ इति व्युत्पत्तेश्च। इदं च राज्ञः पुरुष इत्यादिवाक्य एव भवति। तत्र च एकैकस्य शब्दस्य यो यः संनिहितो योग्यश्च तेन तेनान्वयो भवति। यथा राज्ञः पुरुषोऽ()आश्चेति, राज्ञो देवदत्तस्य च पुरुष इति, ऋद्धस्य राज्ञः पुरुष इति च। एकार्थीभावलक्षणसामथ्र्यं तु प्रक्रियादशायां प्रत्येकमर्थवत्त्वेन पृथग्गृहीतानां पदानां समुदायशक्त्या विसिष्टैकार्थप्रतिपादकतारूपम्। "सङ्गतार्थः समर्थः", "संसृष्टार्थः समर्थ" इति व्युत्पत्तेः। सङ्गतिः संसर्गश्च एकीभाव एव। यथा-सङ्गतं घृतं तैलेनेति। एकीभूतमिति गम्यते। यथा वा संसृष्ट#ओऽग्निरिति। एकीभूत इति गम्यत इति भाष्याच्च। इदंच सामथ्र्यं राजपुरुष इत्यादिवृत्तावेव। अत एव "ऋद्धस्य राजपुरुष" इत्येवं राज्ञि पुरुषविशेषणे ऋद्धत्वविशेषणं नान्वेति, विशिष्टस्य एकपदार्थतया राज्ञः पदार्थैकदेशत्वात्। "देवदत्तस्य गुरुकुल"मित्यत्र तु उपसर्जनस्य नित्यसापेक्षत्वात्समासः। यद्वा गुरुवद्देवदत्तोऽपि विशेष्ये प्रदाने कुल एवान्वेति। तत्र गुरुणा कुलस्य उत्पाद्यत्वसंबन्धेनान्वयः। देवदत्तेन तु कुलस्य तदीयगुरूत्पाद्यतयाऽन्वयो गुरुगर्भः। उक्तं च हरिणा-"संबन्धिशब्दः सापेक्षो नित्यं सर्वः समस्यते। वाक्यवत्सा व्यपेक्षा हि वृत्तावपि न हीयते।" इति। समुदायेन संबन्धो येषां गुरुकलादिना। संस्पृश्यावयवांस्ते तु युज्यन्ते तद्वता सह।" इति च।
एतेन "अयश्शूल" इति सूत्रे भाष्ये "शिवस्य भगवतो भक्तः" इत्यर्थे "शिवभागवतः" इत्यादि व्याख्यातम्। एकार्थीभावश्चाऽयमलौकिकविग्रहवाक्ये कल्प्यते। यथा लादेशभूतशतृशानचोरप्रथमासामानाधिकरण्यं लकारेऽपि कल्प्यते तद्वत्। अत एव "लस्य अप्रथमासमानाधिकरणेनार्थेनाऽयोगादादेशानुपपत्तिः, तस्य क्वापि प्रयोगाऽभावा"दि त्याक्षिप्य "आदेशे सामानाधिकरण्यं दृष्ट्वा अनुमानाद्गन्तव्यं प्रकृतेरपि तद्भवति " इति "लटश्शतृशानचौ" इति सूत्रभाष्ये समाहितम्। "सिद्धानां शब्दानामन्वाख्यानात् पचन्तं देवदत्तं पश्येत्यादिप्रयोगदर्शनात् स्थानिनोऽपि लस्य प्रक्रियार्थं कल्पितस्य बोधकत्वकल्पना सूचिता। अलोकिकविग्रहवाक्ये श्रूयमाणानां च शब्दानां क्लृप्तशक्तित्यागे मानाऽभावात् प्रत्येकशक्तिसहकृतया समुदायशक्त्या विशिष्टोपस्थितिः। ततश्च?यमेकार्थीभावोऽजहत्स्वार्था वृत्तिरिष्यते। वृत्तिविषये पदानां प्रत्येकमनर्थकत्वमाश्रित्य जहत्स्वार्था वृत्तिस्तु नाश्रयितुं युक्ता, महाबाहुः, सुपन्था इत्यादौ आत्त्वाद्यनापत्तेः, वृत्तौ महादादिशब्दानामनर्थकत्वादर्थवद्ग्रहणसंभवे अनर्थकस्य "आन्महतः" इत्यादौ ग्रहणाऽयोगात्। तदुक्तम्--"जहत्स्व#आर्था तु तत्रैव यत्र रूढिर्विरोधिनी" इति। अवयवार्थविरुद्धो यत्र समुदायार्थस्तत्रैव सेति तदर्थः। यथा अ()आकर्णमण्डपादौ। विस्तरस्तु शब्देन्दुशेखरे मञ्जूषायां चानुसंधेयः। समर्थः किम्?। पश्य कृष्णं, श्रितो रामं मित्रम्। अत्र कृष्णश्रितयोः परस्परान्वयाऽभावाद्विशिष्टैकार्थोपस्थित्यजनकत्वान्न सामथ्र्यम्।
तत्त्व-बोधिनी
समर्थः पदविधिः ५६७, २।१।१
समर्थः पदविधिः। सामथ्र्यं च द्विविधं--व्यपेक्षालक्षणमेकार्थीभावलक्षणं चेति। तत्र स्वार्थपर्यवसायिना पदानामाकाङ्क्षादिवशाद्यः परस्परसंबन्धः सा व्यपेक्षा। सैव वाक्ये राज्ञः पुरुष इत्यादौ। तत्प व्यपेक्षायां सत्यां यो यः संनिहितो योग्यश्च तेन तेन संबन्धोऽभ्युपेयते। यथा राज्ञः पुरुषोऽ()आश्च। राज्ञो देवदत्तस्य च पुरुष इति। एकर्थीभावस्तु राजपुरुष इत्यादिवृत्तावेव। स च प्राक्रियादशायां पृथगर्थत्वेन प्रथमगृहीतस्य विशिष्टैकार्थत्वरूपः। अतएव राजपुरुष इत्यत्र राज्ञि ऋद्धस्येति विशेषणं नान्वेति, पदार्थैकदेशत्वात्। न चैवं देवदत्तस्य गुरुकुलमित्यादावनन्वयापत्तिः, तत्रापि देवदत्तोत्तरषष्ठ()र्थस्य गुरुणाऽन्वयादिति वाच्यम्। देवदत्तस्य प्रधानीभूतकुलैनैवान्वयात्। संबन्धस्तूपस्थितगुरुद्वारक एव षष्ठ()र्थो, न तु तदितरः। उक्तं च---"समुदायेन सम्बन्धो येषां गुरुकुलादिना। संस्पृश्यवयवांस्ते तु युज्यन्ते तद्वता सह"। इति। यद्वा---ससंबन्धिकपदार्थस्यैकदेशत्वेऽपि भवत्येव विशेषणान्वयः। उक्तं च---"संबन्धिशब्दः सापेक्षो नित्यं सर्वः समस्यते। वाक्यवत्सा व्यपेक्षा हि वृत्तावपि न हीयते" इति। नन्वेवं राज्ञोऽपि नित्यसापेक्षत्वादेशत्वेऽपि ऋद्धस्येति विशेषणेनान्वयोऽस्तचु। मैवम्। राज्ञ ईशितुरीशितव्यं प्रति साकाङ्क्षत्वेऽपि ऋद्धं प्रत्यनाकाङ्क्षत्वात्। ननु वाक्ये क्लृप्तयैवाऽवयवशक्त्योपपत्तौ विशिष्ट
र्थविषयं शक्त्यन्तरमेव मास्तु। सत्यम्---"बहूनां वृत्तिधर्माणां वचनैरेव साधने। स्यान्मदद्गौरवं तस्मादेकार्थीभाव आस्थितः। चकारादिनिषेधोऽथ बहुव्युत्पत्तिभञ्जनम्। कर्तव्यं ते, न्यायसिद्धं त्वस्माकं तदिति स्थितम्"। तथाहि---धवखदिराविति वृत्त्यैव क्रीडीकृतार्थत्वाच्चकारो न प्रयुज्यते, तथा चित्रग्वादौ यत्पदम्। त्वया तु वचनं कर्तव्यम्। निरूढलक्षणा तु शक्तितो नातीव भिद्यते। किंच प्राप्तमुदकं यमिति व्यस्ते समीचीनमुदकमिति विशेषणत्समस्तेऽपि उदकविशेषणप्रयोगः[समासघटव पदार्थानां]प्राप्तः, स च "वृत्तस्य विशेषणयोगो न" इति वचनेनैव वारणीयः, "नामार्थयोरभेदान्वयः", "प्रत्ययार्थः प्रधानम्िति व्युत्पत्तित्यागश्च। "प्राप्तोदक" इत्यादौ उदकर्तृकप्राप्तिकर्मेत्यचाद्यर्थाभ्युपगमात्। एकार्थीभावे तु लाघवमिति दिक्। पदग्रहणं किम्()। वर्णविधौ समर्थपरिभाषा मा भूत्। तिष्ठतु दध्यानय तक्रम्। इह स्यादेव यण्। विधिग्रङणं तु पदस्य विधिः पदयोर्विधिः पदानां विधिरित्यनेकविभक्तयन्तसमासलाभार्थम्। पदस्येत्युक्तौ तु "उपपदमतिङ्" इत्यादावेवास्योपस्थितिः स्यादित्याहुः। सूत्रे समर्थशब्दो लाक्षणिक इति ध्वनयन्नाह--समर्थाश्रित इति। समर्थेति किम्()। पश्यति कृष्णं, श्रितो देवदत्तमित्यादौ कृष्णश्रित इत्यादि समासो मा भूत्। यथा वस्त्रमुपगोरपत्यं चैत्रस्येत्यत्र "तस्यापत्यम्" इत्युपगुशब्दादण्मा भूदिति। क्वचित्तु सापेक्षत्वेऽपि भाष्यप्रामाण्याद्वृत्तिरङ्गीक्रियते। तद्यथा---"किमोदनः शालीनाम्"। केषां शालीनामोदन इत्यर्थः। सक्त्वाढकमापणीयानाम्"। आपणीयानां सक्तूनामाढकमित्यर्थः। "कृतो भवान्पाटलिपुत्रकः"। द्वे पाटलिपुत्रे, तत्र कस्मात्पाटलिपुत्राद्भवानागत इत्यर्थः। "रोपधेतोः प्राचाम्" इति वुञ्।


text:
इन्दीवरेन्द्रमणिसुन्दरमिन्दिरेशं.मन्दीकृतेन्द्ररिपुवृन्दमनन्तवीर्यं।
मन्दस्मित्प्रसरनन्दितलोकवृन्दं वन्दे दिनेन्द्रकुलनन्दनरामचन्द्रं॥
आपदामपहर्तारं दातारं सर्वसंपदां
लोकाभिरामं श्रीरामं भूयो भूयो नमाम्यहं॥
तमिल्नाडुराज्ये सुरभारतीप्रणयिनः संस्कृतभारतीनाम्नीम् संस्थां प्रकल्प्य तद्वारा अत्र संस्कृतप्रचारं विदधति इत् विदित्वा नितरां मोदामहे।
संस्कृता नाम दैवी वाक् अन्वाख्याता महर्षिभिः॥
इति रीत्या इयं संस्कृतभाषा देवभाषा इति कथ्यते। देवाः अनया भाषया व्यवहरन्तीति कृत्वा इयम् देवभाषा इति व्यपदेशम् भजते। अत एव अस्यां अनितरसाधारणं वैशिष्ट्यं अस्ति। यद्वैशिष्ट्यं जगतीतले वर्तमानायाः अन्यस्याः कस्यापि भाषाया नास्ति।
I pay respects to Ramachandra who is the noblest scion of the solar dynasty, who by His radiating smile fills the hearts of the whole world with ecstasy , who is as beautiful as a lotus and the gem Indraneealam, and who has slackened the enemies of Indra with his eternal valour.
I bow again and again to Sri Rama who is the cynosure to the eyes of all the world, who drives away all dangers, and who bestows on us all wealth,
It gives me great pleasure to state that in the state of Tamilnadu the lovers of the language of the Gods, Sanskrit, have set up an organization called Samskritabhaarati, and they are spreading the glory of the language through the activities of the great organization.
Samskritam is praised as the words of God by the great sages. Therefore Sanskrit is called by us also as the language of Gods. Gods converse in this language, it is said and therefore this language is called the Devabhaasha. It is for this reason, there is immense greatness without comparison in this language. This greatness is not possessed by any of the other languages which are existing In this world.
तादृशी वैशिष्ट्यं आवहन्ती इयं भाषा अस्माकं सर्वेषामपि अतितरां समादरणीया वर्तते। सर्वासां भाषाणां इयं मातृभाषा इत्यस्माकं विश्वासः। यथा वा जनन्या विषये सर्वैरपि लोकैः श्रद्धावद्भिः समादरवद्भिः भवितव्यम् तथैव अस्यापि भाषायाः विषये अस्माभिः नितरां श्रद्धावद्भिः भाव्यं। अस्माकं संस्कृतिः सर्वापि अस्यामेव भाषायां उपरिबद्धा वर्तते। यदि भारतीयसंस्कृतिः ज्ञातव्या तर्हि इयं भाषा अभ्यसनीया। इमां भाषां अनभ्यस्य अस्यां भाषायां परिचयं अनवाप्य भारतीयसंस्कृतेः सनातनधर्मस्य च ज्ञानं यदावत् न अपयितुं अर्हति इति वस्तुस्थितिः। बहवो लोकाः वयं अनुवादग्रन्थान् पठामः तेभ्य एव वयं सनातनधर्मस्य तत्त्वं ज्ञातुं प्रभवामः इति कथयेयुः। तथाऽपि अनुवादग्रन्थेभ्यः यथावत् तत्त्वं अवबोद्धुं नैव शक्यते।
The language possessed of such greatness is the subject matter of utmost respect by all of us. Our firm belief is that Sanskrit is the mother of all the languages. In the case of our mother, we are expected to be of great care and respect, similarly we are expected to be the most caring and respectful towards this language. Our culture and civilization are firmly entwined and is carried forth by this language.It is a fact that, if we are to understand the culture of India, we have to know Sanskrit. Without gaining expertise in this language, without gaining experience in using this language, we cannot have proper and correct knowledge of our civilization and the Sanatana Dharama. Many people say that they will study translated texts and from there itself they would gain knowledge of the principles of Sanatana Dharma. However, it has to be noted that the cardinal principles of our culture and religion cannot be properly understood from translated books.
तादृशा सन्ति विषयाः ये भषान्तरैः अनुवदितुं न शक्यते। तादृशान् विषयान् कथं वा वयं अनुवदितुं पारयामः? काळिदासस्य शाकुन्तळनातके एकः प्रसंगः आयाति। शकुन्तळायाः पुत्रः सर्वदमनः इति तत्र प्रसिद्धः अस्ति। अग्रे सः एव भरतः इति नाम्ना चक्रवर्तित्त्वेन प्रसिद्धः आसीत् यस्य नाम्ना इदं भारतं वर्षं जातं। स सर्वदमनः बाल्ये वयसि महान् पराक्रमी आसीत्। यथा सः पञ्चवयस्कः आसीत् तदानीमेव सिंहशाबकान् गृह्णन् तेषां वदनानि विस्तारयन् आसीत्। शाकुन्तळस्तं सर्वदमनस्य मुखात् निःसारितं वचनमिदम् “ जृंभस्व जृंभस्व दन्तांस्ते गणयिष्यामि”। सिंहशाबकं सः अब्रवीत् जृंभस्व जृंभस्व दन्तांस्ते गणयिष्यामि इति। अत एव सर्वदमन इति सार्त्थकं नाम महर्षिना कण्वेन तस्य अकारीत्। तादृशं सर्वदमनं दृष्ट्वा आश्रमवासिनः अहो अयं नितरां धृष्टोऽस्ति। अत्रत्यान् सर्वान् सत्वान् अयं पीठयति इति कृत्वा तस्य क्रीडार्थं मृण्मयं एकं मयूरं आनीय तस्मै दधुः आश्रमवासिनः। तद् मृण्मयं मयूरं दृष्ट्वा काचन आश्रमस्था वदति भरत शकुन्तलावण्यं पश्य इति। शकुन्तः इति पक्षिणः नाम। तस्य लावण्यं पश्य इति। शकुन्तलावण्यं पश्य। शकुन्तला इति तस्य मातुः नामक्षराणि तत्र आगतानि तत् श्रवणानुपदं सः अकथयत् मम मातः कुत्र। श कु न्त ल इति अक्षरचतुष्ठयश्रवणेन तस्य मातुः स्मरणमागतं। मम माता कुत्र इति ब्रवीति। कस्माभिः इदम् अन्यभाषान्तरे अनुवदितुं शक्यते। शकुन्तलावण्यं पश्य इत् भाषान्तरे अनूद्यते चेत् तस्य मातुः स्मरणं कथमायात् ततः? न इत्येव। अतः केचित् विषयाः तादृशाः अस्माकं संस्कृतभाषायां सन्ति ये सर्वथा एव अनुवादैः अनुवादेषु आनेतुं न शक्यन्ति।
There are many things in a language like Sanksrit which will not yield to translation. How will we be able to translate such nuances? Once such situation arises in the Shakuntala natakam of Kalidasa. In that drama there is a very famous child of Shakuntala by name Sarvadhamana. Later on this prince because famous and ruled India under that name Bharatha and the country was called Bharatha after him. That Sarvadhamana was very bold and valorous even in his childhood days. Even when he was a boy of five years, he would catch hold of lion cubs in the ashrama precints and would open their mouths. There is a statement from that Sarvadhamana in the play addressed to a lion cub. “Keep quiet, kept quiet, I want to count your teeth”. It is only for this reason that Maharsi Kanva gave the name of Sarvadhamana or “conqueror of everything” which was absolutely suitable to the child. Seeing such a naughty and active child, the dwellers of the hermitage thought that the child is very active and strong. He would trouble all the living beings in this hermitage. So they brought for him a toy in the shape of a Peacock made of clay. Seeing that peacock of clay, one of the inmates of the ashram told the child, “bharatha, you see the beauty of the bird ( shakunta laavanyam). Sakuntha in sankrit means a bird. Laavanyam is beauty. So the boy was asked to not the Shakuntalaavnyam. In this process the child came to hear the name of Shakuntala.. (part of shakuntalaavanyam). Immediately he asked where his mother was. In this conversation, while talking of the peacock made of clay, the four letters in the name of Shakuntala also sprang up and the boy anxiously enquired about his mother. When the word and conversation is translated into another language, from where can the child get the memory of his mother Shakuntala? Never. Therefore some subjects are there is our Sanskrit language which we will not be able to bring in their full context in translation.
सत्याम् ईदृश्यां स्थितौ वयं अनुवादेभ्यः एव सर्वं धर्मतत्त्वं जानीम इति कथनं तु रिक्तं वचः। अस्माभिः अनुवादेभ्यः तत्त्वमधिगन्तुं नैव शक्यते। अतः यदि कश्चित् धर्मतत्त्वं जिज्ञासते भारतीयां संस्कृतिं अधिजिगमिषति तेन संस्कृतभाषा अवश्यं अवगन्तव्या अभ्यसनीया। वेदाः स्मृतयः पुराणानि शास्त्राणि सर्वमप्यस्माकं वाङ्ग्मयं संस्कृतं एव उपरिबद्धं वर्तते। काश्मीरे वर्तमानः अभिनवगुप्तो वा भवतु दक्षिणदेशे वर्तमानः अप्पय्यदीक्षितो वा भवतु आन्ध्रदेशे उत्पन्नः पन्डितराज जगन्नाथो वा भवतु ते सर्वेऽपि स्वीयां भाषां अस्पृष्ट्वा गैर्वाण्यैव ग्रन्थान् उपनिबबन्धुः॥ किमर्थं॥ तेषां स्वमातृभाषासु प्रीतिर्न्न आसीत् इति वा? आसीत्॥ परन्तु तेषां मनसि अयं आशयः आसीत्॥ मया निबद्ध्यमानः ग्रन्थः आसेतुशीतनकं सर्वैरप्यध्येयः। यद्यहं मदीय मातृभाषया ग्रन्थमिमं रचयेयं तर्हि केवलं एतद् प्रान्तीया एव जनाः इमं ग्रन्थं पश्येयुः। अन्ये तु न पश्येयुः। यद्यहं देववाण्यां इमं ग्रन्थं रचयेयं सर्वे अस्मै ग्रन्थाय स्पृहयेयुः। तदैव अस्य ग्रन्थस्य सार्वत्रिकप्रचारः स्यात्। अत्रत्यं विषयं सर्वेऽपि अवबोद्धुम् पारयेयुः। अन्यथा सर्वेषां एतद् ग्रन्थस्य विषयं मनसि न आयात्। इदमेव मनसि कृत्वा ते सर्वेऽपि संस्कृतभाषयैव ग्रन्थरचनं व्यदाशिषुः। एते तु साहित्यनिपुणाः।
When the facts are like this how are we going to learn the essence of dharma from translated books alone? Such a claim is false in all respects. We will not be able to learn the deeper meanings of dharma from translated texts. Therefore, if someone is eager to learn the nuances of dharma, if he wants to understand the culture of India in depth then it is inevitable that he should learn Sanskrit language and train himself how to use it. Vedas, Upanishads, Puranaas and all the great traditional knowledge of India in the Oral traditions of Sanskrit and even at present they are dependent on this language. Abhinavagupta who hailed from Kashmir, Appayya Deekshita who belonged to the deep south and Panditaraja Jagannatha of Andhra Pradesh, all created their monumental works in Sanskrit without touching their own mother tongues. Was it because the three did not have love for their own mother tongue? Definitely not. They loved their own languages. But the idea that prompted them to compose in Sanskrit was that they wanted to have their creations read and appreciated all over India from Sethu to the Icy mountains. If they had written their works in their own mother tongues, the people following those languages alone could have read or even seen such books. The works became popular all over the country only because they were written in the language of the Gods, Sanskrit. This is the case with great masters of literature.
ये पुनः वेदान्तदर्शने अभियुक्ताः आसन्। आदौ श्रीमत् शङ्करभगवत्पादाचार्याः। ते वेदान्ततत्त्वं सर्वत्र प्राचिचारयिष्यन्। तेषां सा प्रतिचारयिषा तैः संस्कृतभाषयैव ग्रन्थान् विरचितुम् प्रोतसाहयत्। अन्यथा ते केरळभाषया स्वीयान् ग्रन्थान् कुतः नारचयन्? रामानुजाचार्याः तमिलभाषया कुतो ग्रन्थान् नारचयन्? मध्वाचार्याः कन्नडभाषया कुतो नारचयन्? तेषां तेषां ताः मतृभाषा आसन्। परन्तु ते सर्वेऽपि संस्कृत्भाषामेवे स्वीकृतवन्तः स्वीयतत्त्वप्रचाराय। इदमेकं निदर्शनं अलं संस्कृतभाषायाः सर्वादरणीयत्वे। एतद् अपेक्ष्य किमन्यं निदर्शनं अपेक्षितं अस्याः भाषायाः सर्वादरणीयत्वे। सत्यां च ईदृश्यां स्तितौ केचन संस्कृतभाषाविषये यथन्यथा अन्यथा जल्पन्ते तत्तु तेषां मौढ्यमेव प्रकशयति।
There where others who were in deep study of the principles of Vedanta. Let us take first the great ShankarabagavatpaadaaH. He was eager to propagate the his ideas about Vedanta everywhere. It was with this desire in mind that the great saint wrote his books in Sanskrit. What else could be reason that he did not compose his works in the language of Kerala? What was the reason why the great RamaaujaachaaryaaH did not create his writings in Tamil? What was the reason again that MaadhwaachaaryaaH did not use Kannada language? In fact their respective mother tongues were Malayalam, Tamil and Kannada. They selected the language Sanskrit alone to educate people on their own schools of philosophy. This is the paramount evidence for the popularity and universal acceptability of Sanskrit language all over India. What more evidence is necessary to underline the universal popularity of Sanskrit? When facts are like this, some people blabber otherwise in opposition to Sanskrit, and such thoughts only expose their utter ignorance.
यथा केषांचित् कश्चन भ्रममस्ति इयं भाषा न सर्वेषां। अपि तु इयं केषाञ्चिदेवे भाषा। अयं तु प्रचारः अस्माकं दुरदृष्टवशात् सार्द्धद्विशतवर्षाणि यावत् यैः वैदेशिकैः आङ्गलैः अस्मिन् भारतदेशे पालनं अकारीः तैः अयं प्रचारं समारभ्धा। इयं भाषा मृतभाषा। इयं अस्माभिः न स्वीकार्या। तैः वराकैः अयम् प्रचारः समारभ्धा। परन्तु अस्मदीयाः मन्दमतयः गतानुगतिकाः तदीयं इमं दुष्प्रचारं सत्यं मेनिरे। अतः इयं मृतभाषा इत्येषामपि भ्रान्तिरासीत्।
एतर्हि अनया भाषया अस्माकं किं कार्यं? इत्यनया भ्रान्त्या बहवः इमां भाषां अनभ्यसन्तः आसन्। अधुना अस्माकं इदं अत्यावश्यकं वर्त्तते इयं भ्रान्तिः अपनोदनीया। नेयं मृतभाषा। इयमेव अमृतभाषा। अस्याः भाषायाः अमृतत्वं अस्माभिः स्थापनीयं।
There is a very false notion for some people that Sanskrit language is not for everyone. They feel that this language is only for some. This false publicity was resorted to by the foreigners, the English people who ruled over us for about 250 years. They spread the false notion that this language is a dead language. It is not suitable for all the people. This scandal was started by the intruders to our country. But people among us who lacked intelligence and who were just following the will of the mob accepted this false propaganda as true. So for many among us also the false notion that Sanskrit is a dead language gained acceptance. So they thought. What is the use for us with a dead language? With this faulty notion many among us did not care to learn this language. Now it is our immediate duty and need that this false notion should be eradicated.. Sanskrit is not a dead language. It is the language of eternity, the amruthabaashaa. The eternal nature of this language should be established by us.
मया क्वचित् संस्कृतभाषाविषये अनयैव रीत्या प्रसङ्गं विदधता कश्चन विषयं उपस्थापितं। भवद्भिः संस्कृतभाषा मृतभाषा इत्युच्यते तस्य कः आशयः?
जगति वर्तमानाः सर्वेपि लोकाः अनया भाषया न व्यवहरन्ति अतः इदं मृतभाषा इति अस्माभिरुच्यते तर्हि सर्वापि भाषाः मृतभाषाः एव। कया वा भाषया जगति वर्तमानाः सर्वेपि लोकाः व्यवहरन्ति? न कयाचित् भाषया सर्वे लोकाः व्यवहरन्ति। यदि सर्वैरपि लोकैः व्यवह्रियमाणा एव अमृतभाषा इति यद्युच्यते तर्हि लोके कापि तादृशी भाषा नास्ति इति सर्वा अपि भाषाः मृतभाषात्वेन भवद्भिः परिगणनीयाः स्युः। तदा अनायत् अन्यो विकल्पः। अनया भाषया न कोपि व्यवहरति। अतः इदं मृतभाषा इत्यस्माभिरुच्यते चेद् इदमपि अनृतमेव। परो लक्षं लोकाः अनया भाषया व्यवहरन्तः अधुना अपि दृश्यते। कति पण्डिता न सन्ति? अपण्डिताः अपि संस्कृतभाषायां आदरं विदधाना कति न सन्ति? संस्कृतभाषया व्यवहर्तुं प्रेयमाणाः कति न सन्ति? अनया भाषया व्यवहरन्तो वा कति न सन्ति? अतः न कोपि अनया भाषया व्यवहरन्तीति कृत्वा इयम् मृतभाषा इति यद्युच्यते तर्हि इयं कदञ्चित् मृतभाषा न भवितुमर्हति बहुभिर्लोकैः अस्या भाषया व्यवह्रियमाणत्वाद्। अतः इयम् भाषा मृतभाषेति कथनं सर्वथैव भ्रान्तिविलसितं।
When I was delivering a speech earlier a point was established regarding the eternal nature of Sanskrit language. I raised the issue, you are calling Sanskrit as a dead language. If you are calling Sanskrit as a dead language for the reason that all the people in the world are not speaking in this language, then all the languages in the world are dead languages. . What is the material with you to establish that idea? Which is the language in which all the people living in this world are conversing? There is no single language by which all the people are exchanging ideas. If only the language spoken by all is to be called a living language, then there in no language in the world to qualify that test and therefore all the languages will be categorized as dead languages. Then there is another argument. Nobody is speaking in Sanskrit.. If Sanskrit is to be treated as dead language on this count, then that presumption is also false. Lakhs of people are conversing in Sanskrit language. We see it even in the present days. Are there no scholars who do speak in Sanskrit? Are there no laymen who make valiant attempt to speak in Sanskrit out of their great affection and respect for the language? Are there no people who are propagating the spread of this language? Are there no people who use the language for exchange of ideas on a day to day basis? If this language is to be deemed as a dead language because it is not spoken by many people, that idea is not correct because in fact many of the people use this language for conversation. On the whole it is madness only to call this language as a dead language.
अस्या भाषायाः विषये अस्मदपेक्षया विदेशेषु महान् आदरः अस्तीति श्रूयते। तत्तु भारतीयानां नितरां लज्जावहः। ये विदेशेषु वर्तमानाः अधुना इमां भाषां प्रशंसन्तः अस्यां भाषायां आदरमावह्नतः विश्वविद्यालयेषु अस्याः भाषायाः एकं विशिष्टं स्थानं कल्पितवन्तः इति वयं शृणुम। यथा तथा वस्तुतः एषा इयं भाषा तादृशैः अस्माभिः यदियं नाद्रियते कीदृशं लज्जास्पदमिदं? अतः इयं परिस्तितिः अस्माभिः सर्वदा दूरीकर्तव्या। लोकेषु वर्तमाना संस्कृतभाषा मृतभाषा इति भ्रान्तिः अपनोदनीया। अन्यच्छ केषांचिद् अन्यादृशी काचन भ्रान्तिर्वर्ततेऽस्यां भाषायां व्याकरणनियमाः बहवस्सन्ति। ते नियमाः सर्वे अस्माभिरभिगन्तुं न शक्यन्ते। अतः शुद्धया व्याकरणनिबद्धया भाषया व्यवहर्तुं नेष्महे। अतः वयं अस्याः भाषायाः दूरे भवामः इति। तदपि न साधु। कस्याः भाषायाः व्याकरणनियमाः न सन्ति? किम् संस्कृतस्य एकस्य एव वा। आङ्गलभाषाया व्याकरणं नास्ति वा? तमिळभाषाया नास्ति वा? आन्ध्रभाषायाः नास्ति वा? कस्या भाषाया व्याकरणम् नास्ति? भाषा इति चेत् तस्या केनचित् व्यकरणेन बोध्यमेव। तत्र व्याकरणनियमाः केचन स्युरेव। ते नियमाः सर्वैरपि भाषा अध्येतुभिरवगन्तव्या एव। तत् केवलम् न संसृतभाषायाः। अतः यथा अन्यासां भाषाणां व्याकरणनियमाः सन्ति तान् नियमान् अनुसृत्य एव ताभिर्भाषाभिर्व्यवहर्तव्यं भवति तथैव अस्यापि भाषायाः व्याकरण्नियमाः अवगन्तव्याः। शुद्धा भाषा प्रयोक्तव्या।
It is heard that this language is getting more acceptance and respect in foreign lands. This is indeed shameful in a way to we Indians. The foreigners are praising this language, they are exhibiting great respect for this language, they are giving a special place as a subject of study for this language in their universities. When this is the fact, how shameful it is for us Indians that we are not evincing much interest in the study of this language? This condition should not be allowed to continue. The notion among people of India that Sanskrit is a dead language, should be eradicated. Another issue is that there is a false notion that there are impossible grammatical rules in this language. Those rules are very difficult for us to understand, they claim. Therefore they try to keep away from this language. This idea is also unwelcome. Which language does not contain its grammatical rules? Does not English have a grammar? Does Tamil not have its grammar? Does the language of Andhra not have its grammar? Which language does not have a grammar? If there is a language, there should necessarily be a set of grammatical rules attached to it. Such rules are to be necessarily learned by the students of the respective languages. Grammar is not a unique feature of Sanskrit alone. Just as other languages have their grammatical rules and those languages are to be learnt and applied by the students of the respective languages, the grammatical rules of Sanskrit also are to be learnt. And we should use the pure language.
अतः व्याकरणनियमास्सन्ति ततः इयम् भाषा अस्माभिर्न्नाद्रियते इति कथनमपि सर्वथैव अनुचितं। अतः ये इमाम् भाषां नाद्रियते तत्र एकमेव कारणं अस्माभिः वक्तुं शक्यं। अश्रद्धा। केवलं अश्रद्धैव इमाम् भाषां अभ्यसति भवतः प्रतिबध्नाति। यदि सा अश्रद्धा दूरीक्रियते तदा अवश्यं भवन्तः इमाम् भाषायां अभ्यस्येयुरेव। अस्यां भाषायां ज्ञानं अवाप्नुयुरेव। अनया भाषया भाषितुं समर्थाः भवेयुरेव। कति बालकाः संस्कृतभाषया न व्यवहरन्त्यधुना? कथं ते व्यवहरन्ति? श्रद्धा अस्ति तेषां। इयं अस्माकं भाषा। अस्माकं भाषाणां सर्वासां जननी। अतः इयं अस्माभिरवगन्तव्या। यदि अनया भाषया अहं वक्तुं न पारयेयं तर्हि अहं मूर्खोह्यवेयं। इति काचन श्रद्धा। इति श्रद्धया प्रेरिता सन्तः बहवः माणवकाः संस्कृतभाषया भाषन्ते। वैदेशिकाः संस्कृतभाषां प्रयतन्ते। कश्चन वैदेशिकः संस्कृतव्याकरणमेवे पाठयति। शृङ्गगिरिमागतवान् समीपकाले सः यः संस्कृतव्याकरणम् पाठयति। श्रद्धा तत्र। तद सर्वैरपि संस्कृतभाषाविषये श्रद्धा समधिगन्तव्या।
Therefore it is meaningless to take shelter to the existence of grammatical rules to state that Sanskrit language is not taken up for study by us. I can find only one reason for people not studying and using this divine language. Lack of care and devotion. Only lack of interest and lack of devotions keeps us away from the study of this language. If you shed that lack of devotion you will be eager to study this language. Then you will gain erudition in this language. If that lack of reverence is shed by you you will become capable of speaking in that language. Many young children are speaking in that language now. How are they learning to speak? It is absolute devotion. This language is our mother.If I am not able to study and converse in this great language, I will be arrayed in the line of the worst idiots. Such motivation triggers their enthusiasm to study the language. There are foreigners who are coming forward even to teach the grammar of Sanskrit. Recently such a foreign teacher came to Shrinagagiri to meet me. I find commitment in him. If all of us work with such commitment, all of us will be capable of learning Sanskrit.
अन्यत्य एव कारणमस्ति बहूनाम् लोकानं मनसि एवम् तत्र ये पालकाः सन्ति मन्त्रिपदेषु सन्ति अधिकारस्थानेषु सन्ति तेषां सर्वेषाम् एको भ्रमो वर्तते यदि संस्कृतभाषा प्रवृद्धा स्यात् अस्माकं भाषायाः न्यूनता स्यात् वा अस्माकं भाषायाः प्रचारे न्यूनता स्यात् वा इति कश्चन भ्रमः। तस्यापि भ्रमस्य अवसरो नास्ति। संस्कृतभाषायाः समादरेण भवतां देशभाषापि वृद्धिर्भवति। अस्माकं कर्णाटकराज्ये आङ्गलपदानां अनुवादः क्रियते इति कथयन्ते। इन्जिनीर् अभियन्ता इति कथयन्ते। अभियन्ता इति कुत्रत्यं पदं। कन्नडकोशे कुत्रापि नास्ति। संस्कृतपदम् अभियन्ता अभियन्तारु इति कन्नडलिखितम् दत्वा अस्माभिः कन्नडभाषानुवादं कृतं इति कथयन्ति। प्रिन्सिपाल् इत्यस्य प्राम्शुपालः इति अनुवादम् कुर्वन्--प्राम्शुपालः-- प्रांशु शब्दः कुत्र पाल शब्दः कुत्र सः कन्नडशब्दकोशे कुत्रापि नास्ति। प्रिन्सिपाल् इत्यस्य प्राम्शुपालः। लेक्चरर् इत्यस्य उपन्यासकः। उपन्यासकशब्दः कुत्रत्यः?
There is another reason for the lack of interest among people to study Sanskrit. The administrators, those who are in influential posts, ministers, etc., feel that if there is growth for Sanskrit, their own local languages may suffer in the bargain. This fear is out of place. If Sanskrit Language is encouraged, the incidental benefit out of it will accrue to the local language. In the state of Karnataka, there is a talk that English words are being substituted in administration with Kannada words. They call the engineer abhiyantaa. Can you find a work abhiyanta in kannada lexicon? It is not there. Abhiyanta is a Sanskrit word. To make it look like Kannada they have made it abhiyantaaru. The principal is now called praamsupaala. The words praamsu and pala come from Sanskrit alone. Lecturer is called upanyaasaka. Upanyaasaka again is Sanskrit. From where else it can come?
।
अतः संस्कृतभाषायाम् यदि अभिवृद्धिर्भवति तदानीं अस्माकं भाषायाः ह्रासो भवति इति केनापि न मन्तव्यं। अस्माकं भाषायाः कथापि ह्रासो न भवेदेव। संस्कृतभाषायाः वृद्ध्या अस्माकं भाषा एव वृद्धिर्भवति। अतः यानि यानि कारणानि संस्कृतभाषायाः अनभ्यासे भ्रान्तैः दीयते तानि सर्वाण्यपि कारणानि कारणाभासानि न तु कारणानि। अतः एतानि कारणाभासानि दूरिकृत्य संस्कृतविषये श्रद्धामास्थाय यदि सर्वेपि संस्कृतमभ्यसेयुः तदानीम् नितरां समञ्जसं स्यात्। सर्वेपि अस्माकं धर्मं वेदान्ततत्त्वं च सम्यक् अवबोद्धुम् पारयेयुः। तथैव धर्मं आचर्य तत्त्वम् अवबुद्ध्य आत्मानं कृतार्थं विदध्युः। अतः सर्वस्यापि श्रेयसः निदानं संस्कृतभाषायाः अभ्यासः इति कृत्वा संस्कृतभाषाप्रचाराय भवत्भिः ये ये प्रयत्नाः विधीयन्ते तत्र अस्माकं विशिष्ठाः आशिषः समुल्लसन्ति। अतः भवन्तः अस्मिन्नेव विषये अग्रे सरन्तु। अनेनैव वर्त्मना गच्छन्तु। गच्छन् पिपीलिका याति योजनानि शतान्यपि अगच्छन् वैनतेयोऽपि पदमेकं न गच्छति। पिपीलिका वा भवतु इति प्रतिष्टति चेत् गच्छत्येव। वैनतेयः अहं तु नितरां वेगवान् इति मत्वा एकत्र एव तिष्टति तस्य पुरोगमनम् नास्ति।
Therefore the theory that if there is improvement and encouragement in the study of Sanskrit, our local languages will be weakened is misconceived. Our own language will never be weakened on account of Sanskrit. When the Sanskrit language gets a shot in the arm, our own languages also achieve improvement. Therefore, whatever reasons are set forth for discouraging people from studying Sanskrit are all erroneous. We should she such erroneous concepts and should bestow our attention to the study of Sanskrit. All of us will be able to study in depth our ancient philosophies. By that way, following our dharma, knowing our tattwa, we can progress towards spiritual elevation and physical well being. If all people learn Sanskrit across the country in unison, it will be a fillip to national unity. Therefore the great attempts of all who consider the study of Sanskrit and its propagation as a means of the welfare of all, have my special blessings. You just follow this path without hesitation. You go along this path to success. It is said. “ The ant once it started walking will cover hundreds of miles. But even the master of speed, the Garuda, if he does not take the first step, cannot progress any further. Even if one is an ant and it starts moving, it will be progressing along. If, in spite of being Vainateya the Garuda, harbouring the feeling that I am the fastest, one does not move ahead, he can never be successful in his forward movement.


text:
सूत्रम्
प्रभवति॥ ४।३।८३
काशिका-वृत्तिः
प्रभवति ४।३।८३
ततः इत्येव। पञ्चमीसमर्थात् ङ्याप्प्रातिपदिकात् प्रभवति इत्येतस्मिन् विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति। प्रभवति प्रकाशते, प्रथमत उपलभ्यते इत्यर्थः। हिमवतः प्रभवति गैमवती गङ्गा। दारदी सिन्धुः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
प्रभवति ११०६, ४।३।८३
हिमवतः प्रभवति हैमवती गङ्गा॥
न्यासः
प्रभवति। , ४।३।८३
"{प्रथमतः--काशिका"} प्रथम उपलभ्यत इत्यर्थः" इति। प्रथम इत्यनेन प्रशब्दस्यार्थमाचष्टे। "उपलभ्यते" इत्यनेनापि भवतेः। अनेकार्थत्वाद्धातूनां भवतिरिहोपलब्धौ भवतिरिहोपलब्धौ वत्र्तते। "हिमवतः प्रभवति" इति। "भुवः प्रभवः" १।४।३१
इति हिमवतोऽपादानसंज्ञा॥
बाल-मनोरमा
हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्यां रूप्यः १४४०, ४।३।८३
हेतुमनुष्येभ्यः। "तत आगत" इत्येव। हेतुभ्य उदाहरति--समादागतमित्यादि। मनुष्यवाचिन उदाहरति--देवदत्तरूप्यमिति।
बाल-मनोरमा
प्रभवति १४४२, ४।३।८३
प्रभवति। तत इत्येवेति। "आगत" इति तु निवृत्तम्। प्रभवतीत्यर्थे पञ्चम्यन्ताद्यथाविहितं प्रत्ययाः स्युरित्यर्थः। प्रभवः-प्रथमप्रकाशः। हिमवतः प्रभवतीति। हिमवति प्रथमं प्रकाशत इत्यर्थः। "भुवः प्रभवः" इत्यापादानत्वम्।
बाल-मनोरमा
अभिनिष्क्रामति द्वारम् १४४५, ४।३।८३
अभिनिष्क्रामति द्वारम्। कान्येति। कान्यकुब्जाख्यजनपदस्य द्वारमित्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
प्रभवति ११२९, ४।३।८३
हैमवतीति। हिमवतः प्रकाशते। तत्र प्रथमं दृश्यत इत्यर्थः। उत्पत्तिवचनस्तु प्रभवतिर्न गृह्रते, "तत्र जातः"इत्यतो भेदेन निर्देशात्।


text:
Wednesday, December 31st, 2014
राजना कश्चन रोगपीडितः आसीत् । कुशलाः राजचिकित्सकाः आगमन् । चिकित्सां च यथोचितमकुर्वन् । सः न स्वस्थः अभूत् । अन्ये समीपग्रामस्थाः निपुणाः चिकित्सकाश्च आजग्मुः । तेऽप्यसमर्थाः राज्ञः रोगनिवारणे समजनिषतः । राजा घोषणां प्राकटयत् ‘‘यः कोपि मां नीरोगं करोति तस्मै अर्धराज्यं प्रदास्यामि’’ इति । देशीयाः, अन्ये च...
Tuesday, December 30th, 2014
अस्मत्पूर्वैः सुरपतिहृतं द्रष्टुकामैस्तुरङ्गं भित्वा क्षोणीमगणितबलैः सागरो वर्धितत्मा । सत्कारार्थं तव यदि गिरीनादिशेत् गुप्तपक्षान् अश्रान्तोऽपि प्रणयमुचितं नैव बन्धोर्विहन्याः।। रामचन्द्रः हनुमता प्रोक्तां कथां मनसि विचिन्त्य हंसं स्वस्य पूर्वजैः यथा सागरः वर्धितोऽभूत्, सः हनूमन्तं यथा उपचरितुमयतत इति विवृणोति। ‘‘हे ! राजहंस ! अस्मत्पूर्वजैः कथं सागरः वर्धितोऽभूत् इति कथयामि।...
Saturday, December 27th, 2014
ग्रन्थनाम : संस्कृतकवितासाधना ग्रन्थकर्ता : डा.रामकिशोरमिश्रः स्थलम् : १९५/१४, पट्टीरामपुरम् खेिकडा२५० १०१, उत्तरप्रदेशः मूल्यम् : १०० रूप्यकाणि ग्रन्थकारस्य परिचय इत्थं दत्तो ग्रन्थे ओश्ङ्कारमिश्रसम्भूतो होतीलालमिश्रः पिता। देवी प्रातः स्मरणीया मातृत्वेन कलावती। ययोरंशेन मे देहे रक्तं वहत्यहर्निशम् । संस्कृतकवितासाधना मया ताभ्यामर्पिता ।। भारत उत्तरप्रदेशे एटाजनपदसोरोंवासी काव्यकथोपन्यासरचयिता शूकरक्षेत्रवासवान्।...
Thursday, December 25th, 2014
सव्यं तस्याः किंयदिव गतः श्यामताळीतमालां त्वत्प्रायाणां तरुणवयसां चेतसो नन्दयित्रीम्। वेलामब्धेर्विविधलहरीदत्तमुक्ताभिरामां लक्ष्यस्यारात् द्विगुणपुलिनां केतकीनां परागैः।। रामचन्द्रः विश्रान्तियोग्यात् ताम्रपर्णीनदीपुलिनप्रदेशात् गच्छतः तव मार्गे वामभागे एव सागरः वर्तते। त त्वं द्रक्ष्यसि इति हंसं वक्ति। ‘हे राजहंस! प्रदेशादस्मादेव समुद्रः तव दृग्गोचरो भविष्यति। अत्यन्तसमीपे एव वर्तमानस्य समुद्रस्य मार्गे केतकीवृक्षाः तमालवृक्षाश्च असंख्याकाः...
Wednesday, December 24th, 2014
तस्यास्स्वैरं सरसिजमुखास्वादसंप्रीतचेताः शीतीभूतस्तरळलहरीबाहुसंश्लेषणेन । अध्यासीनः पुलिनमनिलैः वीजितश्चन्दनाद्रेः श्रान्ति ̈ शान्ति ̈ गमयतु भवान् सागरं लङ्घयिष्यन् ।। रामचन्द्रः ताम्रपर्णीनदीपुलिनेषु कञ्चाित्कालं विश्रम्य ततः समुद्रं त्वं लङ्घयेः इति संसूच्य हंसं तत्रत्यां परिस्थितिं वर्णयति। ‘हे राजहंस! भविष्यति त्वया सुमहत् कार्यं करिष्यमाणं वर्तते। समुद्रः लङ्घयितव्यः। अद्य त्वं बहुदूरं क्रमितवानसि। विश्रातिं...
Saturday, December 20th, 2014
मुक्ताजालैर्जनितपुलिनां शुक्तिसन्तानमुक्तैः तारापूर्णां दिवमिव ततस्ताम्रपर्णिं भजेथाः। प्रत्यासत्या नियतविशदं पीतसिन्धोर्महर्षेः पानीयं ते परिणमयिता तत्र मुक्तामयत्वम्।। रामचन्द्रः हंसं वक्ष्यति ‘पाण्ड्यदेशात्पुरः गच्छता त्वया ताम्रपर्णी नदी संदृश्यते। अपि च आरादेव सागरः परिदृश्यते’ इति। ‘हे राजहंस ! संक्रान्तेषु पाण्ड्येषु त्वं ताम्रपणर्ीं नदीं पश्यसि। समुद्रस्यातीव सामीप्यात् ताम्रपर्ण्यां नद्यां शुक्तयः असंख्याकाः। शुक्तयः...
Wednesday, December 17th, 2014
ईशादस्त्राण्यधिगतवतां क्षत्रियाणां प्रभावात् काराऽऽवाससस्मरणचकितैस्सिक्तसस्यांपयोदैः। पश्यन्यायाः परमलकया स्पर्धमानैरजस्रं पुण्यावासैः पुरजनपदैर्मण्डितान्पाण्ड्यदेशान् ।। रामचन्द्रः स्वप्रियायै सन्देशनयनकर्मणि विलम्बः नैव भूयादितीव पाण्ड्यदेशे द्रष्टव्यप्रदेशान् संक्षेपेण प्रर्यचाययन् ‘‘शीघ्रं यायाः’’ इति हंसं सूचयति। ‘‘हे ! राजहंस ! पाण्ड्यदेशे महाराजाः सर्वे पार्वतीजानेः भक्ता आसन्। ते क्षत्रियाः तपःकरणेन ईश्वरं तोषयित्वा, तेन तुष्टेन हरेण प्रदत्तसर्वास्त्रसम्पदः। तेषु...
Tuesday, December 16th, 2014
नित्यावासं वृषभमचलं सुन्दराख्यस्य विष्णोः प्रत्यासीदन् सपदि विनमद्भागधेयं नतस्स्याः। यस्योत्सङ्गे बलिविजयिनस्तस्य मञ्जीरवान्तं पाथो दिव्यं पशुपतिजटास्पर्शशून्यं विभाति।। रामचन्द्रः पाण्ड्यदेशेषु वृषभाचलः, तत्र वरदस्य विष्णोः स्थानं, तस्मिन् नूपुरगङ्गेति प्रसिद्धं पुण्यतीर्थं च वर्तन्ते इति हंसं सूचयति। ‘‘हे राजहंसं ! पुरो गच्छता त्वया वृषभाख्यं पर्वतः संदृश्यते। तस्मिन् महाविष्णोः सुन्दरबाहुरिति ख्यातस्य दिव्यं...
Saturday, December 13th, 2014
स्नस्तापीडं प्रचलदलकं व्यक्तताटङ्करत्नं मुक्ताचूर्णस्फुरिततिलकं वक्त्रमुत्तानयन्त्य:। देशे तस्मिन् कुवलयदृशो जातकौतूहलास्त्वां मालादीर्घैर्मधुरविरुतं मानयिष्यन्त्यपाङ्गै:।। रामचन्द्र विपिनस्य महत: क्रमणस्यानुपदमेव पाण्ड्यान् प्रविशता त्वया कुतूहलेन पश्यन्त्य: योषित: संदृश्यन्ते। ता तव स्वागतं ब्रुवन्ति इति हंसं विवृणोति। ‘‘हे राजहंस ! पाण्ड्यप्रदेशस्योपरि डयनावसरे त्वया अवश्यं तव: श्रुतिमनोहर: ध्वनि: प्रकाशनीय।: तत्रत्या युवतय तव मधुरनिनादं श्रुत्वा...
Friday, December 12th, 2014
श्रीमद्भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसंमितम् इति भगवत वाङ्मयावतार सच्चिदानन्दलक्षणं भवति। बादरायण इत्यपरनामधेय कृष्णद्वैपायन व्यास कुरुवंशपितामह एवास्य रचयिता इति सुप्रसिद्धम्। कलिदावानलतप्तस्य जीवस्योद्धारणाय करतलामलकवत् प्राप्तमिदं श्रीमद्भागवतपुराणं व्यासपुत्रात् शुकमुखात् गलितम् अमृतदद्रवसंयुतं फलं भवति। यत श्रीमद्भागवतमाहात्म्ये कलिजानां विषये एवमुक्तं ‘‘मन्दा समुन्तमतयां मन्दभाग्या ह्युपद्रुता। पाखण्डनिरता सन्तो विरक्ता सपरिग्रहा’’ इति। अत तापत्रयोन्मूलनाय...


text:
सूत्रम्
मासाद्वयसि यत्खञौ॥ ५।१।८०
काशिका-वृत्तिः
मासाद् वयसि यत्खञौ ५।१।८१
मासशब्दाद् वयस्यभिधेये यत्खञौ प्रत्ययौ भवतः। ठञो ऽपवादौ। अधीष्टादीनां चतुर्णाम् अधिकारे ऽपि सामर्थ्याद् भूत एव अत्र अभिसम्बध्यते। मासं भूतः मास्यः, मासीनः। वयसि ति किम्? मासिकम्।
न्यासः
मासाद्वयसकि यत्खञौ। , ५।१।८०
"सामथ्र्याद्भूत्?
एवात्राभिसम्बध्यते" इति। वयसि भूतार्थस्यैव सम्भवादिति भावः। भाव्यर्थोऽपि तत्र सम्भवतीति चिन्त्यमेतत्()। अथ तु नेष्यते, पुनरभिधानं शरणमाश्रयितव्यम्()। खञो ञित्करणं स्वरार्थम्(), वृद्ध्यर्थञ्च। ननु च वृद्ध एव मासशब्दः?
सत्यं वृद्धोऽयम्(), तथापि वृद्धस्यापि वृद्धिरेषितव्या। मासीनाभार्य इति "वृद्धिनिमितस्य च तद्धितस्यारक्तविकारे" ६।३।३८
इति पुंवद्भावप्रतिषेदो यथा स्यात्()॥
बाल-मनोरमा
मासाद्वयसि यत्खञौ १७२२, ५।१।८०
मासाद्वयसि। अत्र भूत इत्येवानुवर्तते, व्याख्यानात्। मासशब्दाद्द्वितीयान्ताद्भूत इत्यर्थे यत्खञौ स्तो वयसि गम्ये इत्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
मासाद्वयसि यत्खञौ १३३०, ५।१।८०
मासाद्वयसि। खञो ञित्करणं स्वरार्थं, पुवंद्भावप्रतिषेधार्थं च। मासीनाभार्यः। अधीष्टादीनां चतुर्णामधिकारेऽपि सामथ्र्याद्भूत इत्येतदत्र संबध्यते।न हि मासमधीष्टो भृतो वेत्याद्युक्तौ काचित्कालकृता शरीरावस्था गम्यत इत्याशयेनाह---मासं भूत इति। एतच्च वृत्तिपदमञ्जर्योः स्पष्टम्। मासीन इति। बालकः।