text:
समम्पादककः - मलयपपोडड आलङम्पाररिककः - तथम्पागतमण्डलकः, नडपम्पालदम्पासकः, शभश ददीपपम्पालकः सस च दीपत्रम म मम्पायम्पा
श दककः- कम्पारर्त्तिक-मण्डलकः अनवम्पा
(मसलम -म शदीमरद्विवडकम्पानन्दसम्पारमपम्पादम्पानम्पानां जम्पानयपोगकः)
अद्यतड सनांसस्कृतम म
अभ्यथ रनस्य प्ररतवचनम म
(रववडकम्पानन्दसम्पारमनम्पानां रशकम्पागपोभम्पाषणम)म
प्रम्पाथ रनम्पा
रववडकपञ्चकम म शदम्पारववडश, सपोसोऽमन्यत
कस्कृ ष्णगपोपम्पालपम्पात्रकः
श दककः- मलय पपोडड अनवम्पा तपनदम्पासकः आवदीरिलम्पालगङपोपम्पाधम्पायकः श सरप्रयगपोसम्पा मदी
मम्पायम्पा (मस ल म म - शदीमरद्विवडक म्पानन्दसम्पारमपम्पादम्पानम्पानां जम्पानयपोगकः )
अन वश म्पादककः- कम्पारर्त्तिक-मण्डलकः, समरन्वित-एम-ए-ककम्पायम्पानां तस्कृ त दीयवषर्षीयकः श णम्पानां जदीवनड एकदम्पा नम्पारिदकः शदीकस्कृ ष्णनां पस्कृष्टवम्पान -म 'हड भगवन, म मम्पायम्पा कम्पा? मनषम्पा श मम्पायम्पा कथम म आगच्छरत?' तरस्मिन म समयड शदीकस्कृ ष्णकः रकमरप न प्रतर्त्तिररितवम्पा न।म एवनां कम्पारनचन रदनम्पारन गतम्पारन। एकरस्मिन म रदनड शदीकस्कृ ष्णडन सह नम्पारिदकः भ्रमणम्पाय अरिण्यनां
म गतकः। कस्कृ ष्णकः रकरञ्चद म दूरिनां पयरट्य नम्पारिदम उक्तवम्पा न-म नम्पारिद, अहनां तस्कृष्णम्पातकःर अरस्मि। मदथर म म रकरञ्चज्जलमम्पानतड नां श शकपोरष वम्पा? इरत। नम्पारिदकः तम उक्तवम्पा न-म 'भगवन, म भवम्पान कणकम्पा लम म अत्रतव रतष्ठत,श अहनां जलमम्पानयम्पारम'। ततकः रकरञ्चदरिडस एव एकपो गम्पाम आसदीत।म नम्पारिदकः जलम्पानयनम्पाय तनां गम्पाम नां गतकः। तत्र गतम्पा नम्पारिदकः एकस्य गस्कृहस्य द्विम्पारिमपश म्पागतकः। द्विम्पारिड श रस्थितकः स गस्कृहस्थिम मआहूतवम्पान।म तदम्पा एकम्पा सन्दरिदी कन्यकम्पा गस्कृहम्पाद म बरहरिम्पागतवतदी। तम्पानां
कन्यम्पानां दृषम्पा नम्पारिदकः तस्यम्पाकः ससौन्दयर्येण मग्श धकः। कन्यकम्पारूपमग्श धकः सकः अरिण्यड रस्थितनां तस्कृष्णम्पातर शदीकस्कृ ष्णमरप रवस्मिस्कृतवम्पान।म स तयम्पा कन्यकयम्पा सह वम्पातम्पारलम्पापम म आरिब्धवम्पान।म मरदवसड स तम्पानां कन्यकम्पानां प्ररत समम्पागतकः। तयपोमध श श न्नम।म नम्पारिदकः र ड प्रडम समत्प पनस्तरस्मिन म श म्पामकः तस्यम्पाकः रपतरिम अभ्य तम्पानां पररिणडतक पश म्पागच्छत।म रपतस्कृसकम्पाशम्पात मस कन्यम्पानां सपतदीतडन प्रम्पारथतवम्पान।म कन्यम्पायम्पाकः रपतम्पा सम्पानन्दनां सम्मतत प्रम्पायच्छत।म ततकः नम्पारिदकः तम्पानां पररिरणनम्पाय।
श कः समत्प श न्नम्पाकः। एवनां सखमयजदीवनयम्पा श रववम्पाहम्पानन्तरिनां तस्य त्रयकः पत्रम्पा पनडन नम्पारिदस्य
द्विम्पादशवषम्पाररण गतम्पारन। तस्य श्वशरिश स्य मस्कृतपोकः परिनां स एव भसमम्पारदसमदम्पानां सम्पामदी श सनांवर्त्ति स्कृ कः। स आतम्पान नां सरखननां मन्यतड स्मि। एकदम्पा तरस्मिन म गम्पाम ड वस्कृरष्टकम्पारिणम्पात म नद्यम्पानां श कः पशवश पम्पावननां सनांवर्त्ति स्कृ म।म तडन समसणर्णो गम्पामपो जलमगकः। बहवकः गम्पामवम्पास्तवम्पा मनषम्पा श मकः हस्तडन एकड न मस्कृतम्पाकः। नम्पारिदस्य गस्कृहमरप जलमगम।म तदम्पा स सपररिजननां रिरकतकम्पा श सपतत, अपरिडण च पत्रद्वियम , म सन्धयपोकः चम्पापरिनां पत्रनांश धस्कृतम्पा नददीम मअरतक्रम गम्पामम्पान्तरिनां
श ड तस्य गन्त नां श प्रम्पायतत। यदम्पा नद्यम्पाकः मधभम्पाग नां तड आगतम्पाकः तदम्पा रवपलजलप्रवम्पा हण श जलड परततकः। तदम्पा नम्पारिदडन क्रन्दननां प्रम्पारिब्धम।म तस्य पत्रस्य श सन्धस्थिकः पत्रकः सनांरिकणम्पाय
म क्त श म।म तडन तस्य पत्रद्वियनां श श स्तदम्पा एकस्य हस्तस्य बन्धनम उन यदम्पा स उद्यक्त जलमगम।म
श ररिसपोतसम्पा सम्पा अरन्तमड नम्पारिदकः रनजम्पारखलशकम्पा पतत रिरकत नां श प्रम्पायतत, परिन्त श रवपलवम्पा अरप जलमगम्पा। जलवडगनड स तदीरिम्पान्तरिड रनरकपकः। तत्र सम्पापतपतदीरवयपोगडन महरत
ड कः गमदीरिसरिकः शतश कःदकःखड रनमगपो नम्पारिदकः क्रन्दननां करिपोरत स्मि। क्रन्दनसमयड पशम्पादक
'वत, जलनां कशत्र? अत्र आगतस्य तव सम्पाधक र हपोरिम्पा अतदीतम्पा।' इरत। नम्पारिदकः सरवस्मियम म अरचन्तयत-म 'सम्पाधक र हपोरिम्पा! अहनां त श द्विम्पादश वषम्पाररण यम्पारपतवम्पान' म इरत। तदम्पा कस्कृ ष्णकः हसन म प्रपोवम्पाच- 'एष तव मम्पायम्पा' इरत।
अद्यतड सनांसस्कृ तम म लड ख ककः- कस्कृ ष्णगपोपम्पालपम्पात्रकः , समरन्वित-एम-ए-ककम्पायम्पानां तस्कृ त दीयवषर्षीयकः धरिण्यम्पाम म अनन्तप्रकम्पारिकम्पाकः प्रम्पारणनकः रनवसरन्त। सवर्येष श प्रम्पारणष श कड वलनां
श एव सभम्पावनां वम्पाचम्पा प्रकटरयत नां श समथम्पारकः। समनपोभम्पावप्रकम्पाशनस्य मम्पाधममडव मनषम्पा श । भम्पाषम्पा नम्पाम वक्तम्पा वम्पाक।म रवश्वडसोऽरस्मिन मअनडकम्पाकः भम्पाषम्पाकः सरन्त। परिन्त श भम्पाषम्पा इतच्यतड सवम्पारस श अरप भम्पाषम्पास श सनांसस्कृतभम्पाषम्पा प्रम्पाचदीनम्पा। सनांसस्कृतभम्पाषम्पा रकरञ्चत म रक्लिष्टम्पा इरत जनम्पाकः
मन्यन्तड, रकन्त श वम्पास्तरवकदी रस्थिरतन र तथम्पा। समम्पासम्पामरप भम्पाषम्पाणम्पानां मम्पातस स्कृ रूरपणदी इयनां श रिश म्पा च। सनांसस्कृतभम्पाषम्पा अतदीव सरिलम्पा, सरिसम्पा, समध
भम्पाषम्पावगर्येष श इयनां भम्पाषम्पा अतन्तनां महत्त्वपसणम्पार। इयमडव भम्पाषम्पा न कड वलनां भम्पारितदीयम्पानम्पाम, म अरप तश चदीन-मङपोरलयम्पा-जम्पापम्पान-कपोररियम्पा-शदीलङम्पा-
श मलयद्विदीपप्रभस्कृरतवम्पारसनम्पामरप इरतवस्कृर्त्ति नां सरिरकतरूपड ण सष्ठश श धम्पारियरत। दडवम्पानम्पानां भम्पाषयड म म म टड-प्रभस्कृतयकः इतरप उच्यतड। सनांसस्कृतस्य सरिसतम्पानां सरिलतम्पानां च वदीक्ष्य रवरलयम्जपोन -गड पम्पाशम्पातरवद्विम्पास नां कः अतदीव मग्श धम्पाकः। भम्पाषम्पायम्पा अस्यम्पा दडवभम्पाषम्पात ड प्रमम्पाण नां तम्पावत-म "अमस्कृत नां मधरिश नां समक म सनांसस्कृतनां रह ततपोसोऽरधकम।म दडवभपोग्यरमदनां यस्मिम्पाद म दडवभम्पाषरड त कथ्यतड॥'' इरत। भम्पारितवषर्ये
रिम्पाजनदीतम्पायवश दर्ये गरणतजपोरतषजम्पारमरतमन्त्रतन्त्रकम्पामकलम्पाप्रभस्कृरतरवषयम्पाणम्पानां
बदीजनां
तश
सनांसस्कृतड एव रनरहतमरस्त। सम्पारहतस्यम्पारप मसलनां सनांसस्कृतसम्पारहतमडव। तत्र सवम्पारण्यरप तत्त्वम्पारन बहु रवस्तस्कृततयम्पा प्ररतपम्पारदतम्पारन। भम्पारितदीयम्पानम्पानां जदीवन ड प्रम्पायकः सवरमरप म सस्कृतनां सनांसस्कृरतश भम्पारितनां रिकरत।" इरत। सनांसस्कृतमसलमडव दृश्यतड। तस्मिम्पाद म उच्यतड यत "सनां
परिन्त श अद्यतड सनांसस्कृतस्य रस्थिरतकः तथम्पा उतस्कृ ष्टम्पा नम्पारस्त। बम्पालम्पावस्थिम्पायम्पानां श इदम्पानदीन्तनकम्पालड यथम्पा बम्पाधक र ड समम्पातरिम म एव तजरन्त तथ तव मम्पात्रम्पा पम्पारलतम्पाकः पत्रम्पा भम्पारितदीयम्पाकः अरप इदम्पानत तडषम्पानां सनांसस्कृतमम्पातरिनां तक्तवन्तकः, तस्यम्पाकः अवमम्पानननां च कस्कृ तवन्तकः। प्रम्पायकः सवर्येष श दडशषड श इदनां दृश्यतड यत म तत्रतम्पाकः जनम्पा आदसौ सभम्पाषम्पायम्पाकः उन्नत त प्रयतन्तड।
म रितवषर्ये यथम्पा आङलभम्पाषम्पायम्पाकः महत्त्वनां, न तथम्पा सनांसस्कृतस्य। तडषम्पामवड परिन्त श अत्रम्पारस्मिन भम्पा ऋषदीणम्पानां वयनां वनांशजम्पाकः वम्पा? यडषम्पानां रचन्तनड मननड रिम्पाजतड स्मि सनांसस्कृतम।म तत्र तत्र रशकम्पाप्ररतष्ठम्पानषड श इतरिडषम्पानां रवषयम्पाणम्पानां महतदी आलपोचनम्पा भवरत, परिन्त श न तथम्पा सनांसस्कृतस्य।
यडय नां भम्पारितभसरमकः ऋषदीणम्पानां प्रम्पाणस्थिलनां तत्र तव अस्यम्पाकः तथम्पा स्थिम्पानमधनश म्पा न दृश्यतड। म जमरन्प्रभस्कृरतभम्पाषम्पाणम्पाम अरप तस्कृतदीयभम्पाषम्पातनड सदीकम्पारिड नम्पारस्त क्लिडशकः, यम्पा त श एकम्पा वतदरड शकदी भम्पाषम्पा। परिन्त श सनांसस्कृतस्य तस्कृतदीयभम्पाषम्पातनड सदीकम्पारिड सरत कड षम्पारञ्चत मरवद्वित्प्रवरिम्पाणम्पानां मनरस प्रश्न उदडतदीरत अहपो महतकः खडदस्यम्पाय नां रवषयकः!
अभ्यरर नस्य प्रततिवचनमम् (तवववे क कानन्दस्वकातमनकानां तशिककागगोभकाषणमम्) अननुव कादकक- मलय पगोडवे , एमम्-तफिलम्-कककायकामधधीयकानक हड अमडररिकम्पावम्पारसनपो भरगन्यपो भ्रम्पातरिश। यद म आन्तररिकनां सम्पादरिनां च अरभनन्दननां श श भवरदकः अस्मिम्पाकनां रवरहतनां, तस्य प्रतर्त्तिरिप्रदम्पा नम्पाय समरत्थितस्य मड हृदयम म अवक्तड न मपोदडन श तनस्य न्यम्पारससमम्पाजस्य पकतकः अहनां भवदकः सम्पाधवश म्पादम्पान म र ।म पस्कृरथवम्पा अरतपरिम्पा भवरत पररिपसणम जनन्यम्पाकः पकतकः अहनां भवदपो धन्यवम्पादम्पान म वम्पाहरिम्पारम। समस्तवगरसम्प्रदम्पायम्पान्तगरतम्पानम्पाम मअगरणतम्पानम्पा नां रहन्दुधमम्पारवलरम्बिनम्पा नां जनम्पानम्पा नां पकतकः अहनां भवदकः जम्पापयम्पारम।
धमम्पारणम्पा नां
र नां रवरनवडदयम्पारम। कम्पातज
म चकम्पान प्रतरप म श तम्पान वम्पा अस्यम्पा नां सभम्पायम्पा नां मम धन्यवम्पादम्पाकः पनश , यड प्रम्पाच्यदडशदीयम्पानम्पा नां श प्ररतरनधदीनम्पा नां रवषयड भवतम्पा नां परितकः प्रम्पावपोचन म यद म 'बहुदूरिदडशवम्पारसनपो जम्पारतसमसहम्पाद म यड अत्र
समम्पागतम्पाकः, तडसोऽरप रवरभन्नडष श दडशषड श परिमतसरहष्णतश म्पाभम्पावप्रचम्पारिप्रम्पाथ रनम्पा नां रवधम्पात नां श शकशयकःश ' इरत। यपो श नां सवररवधमतसदीकस्कृ तत च रशकयन म अरस्त, तदमम्पारन्तगरतकः सन म धमर्णो जनम्पान म परिधमरसरहष्णतम्पा अहनां गरवतपोसोऽरस्मि। न कड वलनां वयनां सवरधमरसरहष्णतश म्पा नां रवश्वरसमकः, अरप त श वयनां सतरूपडण सवम्पारन म म श मरकः। अहनां तज्जम्पातन्तगतर कः सन म गरवतपोसोऽरस्मि, यम्पा जम्पारतकः पस्कृरथवम्पाकः समस्तधमरस्य धमम्पारन सदीक
ड रनपदीरडतडभ्यपो जनडभ्यस्तथम्पा शरिणम्पारथभ्य आशयनां दर्त्तिवतदी। एतद म वक्तशम म समस्तजम्पातश अहमम्पातम्पान नां गसौरिवम्पारन्वितनां मन्यड यद म वयमडव इहुददीजम्पातकःड अवरशष्टडभ्यपो वनांशधरिडभ्य आशयनां ड यरस्मिन म वतरिड तडषम्पा नां मरन्दरिम्पारण भगम्पारन , तरस्मिन्नडव दर्त्तिवन्तकः। रिपोमवम्पारसनम्पाम म अतम्पाचम्पारिण वतरिड अस्मिम्पास श आशयलम्पाभम्पाय तड दरकणभम्पारितम म आगतम्पाकः। जरिम्पाथष्ट्रश मतम्पावलरम्बिनम्पा नां श रप तम्पान म पम्पालयरत, श पम्पारिरसकजम्पातदीनम्पाम म अवरशष्टडभ्यपो यपो धमर आशयनां दर्त्तिवम्पान,म पनश अधनम्पा तदमम्पारन्तगरतकः सन्नहनां गवम्पाररन्वितपोसोऽरस्मि। प्ररतरदननां यत म स्तपोत्रनां जनम्पा गम्पायरन्त, यतपोत्रमहनां म म शन पक्तयकः अहनां भवतम्पा नां समकम उदरिम्पा म शतशवम्पाद म गम्पायम्पारम, तस्मिम्पात स्तपोत्रम्पा त कम्पा रम श श रटलनम्पानम्पापथजषम्पा श नां “रुचदीनम्पा नां वतरचतम्पादृजक
ड पो गमस्त्वमरस पयसम्पामणरव इव॥” इरत। नस्कृणम्पामक
एतम्पावत म पयरन्त नां यम्पाकः सभम्पाकः पस्कृरथवम्पा नां समम्पायपोरजतम्पाकः तम्पास श अन्यतमम्पा शडष्ठम्पा सभडय नां सयमडव तस्यम्पापवस र्णोपदडशस्य सततम्पा नां प्ररतपम्पादयरत, य उपदडशकः प्रदर्त्तिपो गदीतम्पायम्पा-नां “यड यथम्पा मम्पा नां प्रपद्यन्तड तम्पास्त नां थ तव भजम्पामहम।म श न्त ड मनषम्पा श कः पम्पाथ र सवरशकः॥” इरत। मम वतम्पारनवतर
सम्पाम्प्रदम्पारयकतम्पा समतम्पासरक्तस्तथम्पा तयपोदरष्पररिणम्पामरूपम्पा धमर्णोनर्त्तितम्पा बहुकम्पालम म श एतम्पा नां सन्दरित पस्कृरथवदीम म अरधचक्रशकः। एतम्पाकः पस्कृरथवत तहसम्पापररिपसणम्पार रवरहतवतकः, भसयपो भसय एतम्पा नां श नरिशपोरणतरसक्तम्पा नां चक्रशकः, सभ्यतम्पा नां नम्पाशयम्पामम्पासस्तथम्पा रनरखलनां जम्पारतसमसहनां न तरिम्पाश्यमगनां चक्रशकः। श यथम्पारस्त ततपोसोऽप्यरधकम्पा एतम्पाकः रपशम्पाचरूपम्पाशतड म नम्पास्थिम्पास्यन म तरह मम्पानवसभ्यतम्पा अधनम्पा
अगडसरिम्पा अभरवषत।म परिन्त श तम्पासम्पा नां मस्कृतकम्पालकः समम्पासन्नकः। अहनां सपोतम्पाहम म आशम्पास ड यद म अस्यम्पा धमरमहम्पासभम्पायम्पाकः सम्मम्पानम्पाय प्रम्पातकः यम्पा घण्टम्पा रननम्पारदतम्पा सम्पा एव समगम्पायम्पा धमर्णोनर्त्तिम्पायम्पाकः, अरसनम्पा लडखन्यम्पा च रवरहतस्य रनरखलस्य अतम्पाचम्पारिस्य तथम्पा एकनां लक्ष्यनां म श नम्पा नां मधड सवररवधम्पानम्पाम असदम्पा श प्रतगडसरिम्पाणम्पा नां मनजम्पा वम्पानम्पा नां मस्कृतघण्टम्पा सरूपम्पा।
र म्पा प्रम्पाथ न तपन-दम्पासकः, समरन्वित-एम.ए.ककम्पायम्पानां पञ्चमवषर्षीयकः म वनड म सम्पारिदी अहमरस्मि। श रदगम्पान्त इव करशत सनां हड प्रभपो! तव गहनवनरूपडसोऽरस्मिन भ
म म सम्पारिम्पारिण्यम्पात बरहकः म श तष्टश नां मड मनकः। अधनश म्पा अस्मिम्पात सनां अरिण्यप्रकस्कृ तम्पाकः ससौन्दयरम उपभ ज
गमनम्पाय बहु यतड। परिन्त श कथरञ्चदरप मम्पागर्णो न तव उपलभ्यतड। अजम्पात ड अरिण्यपरथ दडहरिथनां
श कः आशयकः अपडक्ष्यतड। बहु चम्पालरयतम्पा अद्यम्पाहनां बहु शम्पान्तपोसोऽरस्मि। शम्पारन्तशमनम्पाय उपयक्त श परिन्त श शष्कबम्पा लुमयमरिसौ जलम्पान्विषड णरमव सनांसम्पारिड आशयम्पान्विषड णनां वथ रकः प्रयम्पास एव इरत म सम्पारिड सखम्पा श न्विषड णनां बहु कस्कृ तनां, प्रम्पापञ्च रकरञ्चत।म रकन्त श जम्पानम्पारम। मम्पायम्पाकम्पाय र्ये अरस्मिन सनां श भम्पासरमव भम्पारत। आतरन्तकनां सखनां श तन्न। यतपो रह मनसकः तरष्टकः श न अधनश म्पा ततवर सखम्पा
जम्पायतड। इयमडव दशम्पा ममम्पाद्य। म म क्त श म्पान आहत श कः अहमम्पासम।म तत्प्रम्पाप ड रश उद्य अथवम्पा भवरितम्पाकरिड अरतमसलमरणमक्त म
दकःखम म अन्तनां भरवषरत इरत मतम्पा स तन्धववम्पाररि च बहु पदीतवम्पान।म अजम्पानम्पान्ध एव अहमम्पासम।म यदम्पा रकरञ्चत मजम्पान नां जम्पात,नां दृष्टनां यत मभवसम्पागरिस्य आवर्त्तिर्ये एव परततपोसोऽरस्मि।
आवर्त्तिम्पारदम्पावर्त्तिम्पारन्तरिञ्च गच्छम्पारम, दकःखनां न रनगरच्छरत। स तन्धववम्पाररि पदीतम्पा शरिदीरिनां मड जदीणर जम्पातम।म अधनश म्पा तन्न महनां सहतड। मम्पायम्पा अस्मिम्पारभकः सह प्रतहनां क्रदीडम्पानां करिपोरत। जदीवनधम्पारिणरूपक्रदीडम्पायम्पानां प्ररतवम्पारिञ्च म जयतड। एकवम्पारिनां तम्पानां परिम्पाजतड नां श मम महतदी इच्छम्पा वतरत।ड कमरणकः भम्पारिकः रशरिरस अस्मिम्पान परिम्पा बहु धस्कृतकः। शदीणर च मड शरिदीरिम।म इतपोसोऽरप तन्न तव शकतड। तथम्पारप कम्पाषम्पायवडश नां धस्कृतम्पा श यम्पानां क्वरचदन्यत्र वम्पा धम्पात नां श न शकपोरम। यतपो रह गस्कृहड मम सनांसम्पारिञ्च पररितज अरिण्यड गहम्पा श दयश सरन्त। सकतरव नां रवस्मिस्कृत तम्पान म पररितक्तनां श न शकपोरम। मम्पातम्पारपतरिसौ भम्पायम्पार पत्रम्पा म तस्मिम्पात तत्रतव लगनां मड मनकः। एवनां रस्थितसौ तककतरवरवमसढपो जम्पातपोसोऽरस्मि। बहु जरटलम्पा मम मम्पानरसकदी रस्थिरतकः।
हड प्रभपो! तस्मिम्पात म तमडव शरिणमधनश म्पा मम। तमडव गरतमरम। मम उपररि तव कस्कृ पम्पा कदम्पारप भरवतम्पा वम्पा? तव कस्कृ पम्पा भवडत म चडत म अत्रतव सनांसम्पारिड भसतम्पा मम्पायम्पानां परिम्पाजतड नां श
शकपोरम। तव पम्पादपदड आशयनां तक न प्रम्पापपोरम? तव परवत्रचरिणस्पशर्येण मम्पामपरवत्रनां श तम्पानां मम कमरबन्धनम।म शमय मम मम्पानरसकनां सन्तम्पापम।म उदरि मम्पाम म परवत्रदीकशरु। मच्य म म सम्पारिम्पात ।म वष रय तव आशदीकः इरत मम प्रम्पाथनर म्पा। अस्मिम्पात घपोरिरूपम्पा त सनां श मड कमरबन्धनम।म दडरह पदतलड स्थिम्पान नां मञ्च
श नां कशरु च मम्पानां मसढनां सततरमरत प्रम्पाथ रयड॥ मक्त
तवववे क पञ्चकमम् लवे ख कक- आवधीरलकालगङगोपकाध्यकायक , समनन्वति-एमम्-ए-कककायकानां तद्वितिधीयवषर्षीयक श चनसरस्थिरिकः श यपो गरिपोवर सदम्पा
न तव न तव भवरत कणड च्यतश कः।
भसरमरिस्त श रनजककरवच्यतश म्पा
म श तनां भजड भवनरवभ्रमम्पा न्तकम॥१॥
वज्रमरश ष्टपतनडन बपोरधतम्पाकः
पम्पादयग्श मरिमणप्रबपोरधतम्पाकः।
जनभसरमसहजम्पास्तमपोवस्कृतम्पा वम्पातनदीतमरलनम्पाकः सदम्पा यथम्पा॥२॥ कल्मषम्पान्धदृश एव तड रकल
भम्पारितम्पाश रनजगवररवच्यतश म्पाकः। जम्पाह्नवदीयरवमलम्पाम्बिरश नमरलम्पान म सम्पाधयतमस्कृततपोयधम्पारिणकः॥३॥
ततभश म्पावमनन डन सन्ततनां
नडरतभम्पावगमननां सतकः सशटम।म
श सगतचन्द्रमम्पा यथम्पा भम्पानभम्पा
म श तनां भजड भवनतम्पा मसम्पान्तकम॥४॥
यकः शसौदपोदरनमम्पानसडन च समनां न्यम्पासनड वत शसरलनपो श शक श श श वच्छदीलडन यतर्त्तिमकः। मम्पायम्पामक्तचररित्रय क्त यपो वम्पाचय नां मवडदवतजसरहतपो रवश्वस्य रनलर्णोडननां
म चक्रड ब्रह्मरवदनां नमम्पारम परिमनां वदीरिनां च वदीरिडश्वरिम॥५॥
शदम्पारववडश , सपोसोऽ मन्यत म स रश प्रयगपोसम्पामदी, समरन्वित-एम -ए-ककम्पायम्पा नां तस्कृ त दीयवषर्षीयकः श सड मरहरम्नि प्ररतष्ठम्पाय त र पनकः रववडकम्पानन्दसम्पारमचरिणम्पाकः हतगसौरिवस्य भम्पारितवषस्य सनांसस्कृतरशकम्पायम्पा महतदी आवश्यकतम्पास्तदीरत बहुधम्पा प्रपोक्तवन्तकः। रकमथ ररमरत चडद म र भम्पारितवषस्य ददरशम्पायम्पाकः कम्पारिणतडन तडन उक्तनां यद म भम्पारितदीयम्पानम्पानां ससनांसस्कृरतरवषयड र दम्पा एव अस्मिम्पाकनां गसौरिवरवनम्पाशस्य मसलम।म हदीनभम्पावनम्पा तथम्पा पम्पाशम्पातसनांसस्कृतत प्ररत पसणश अतकः सम्पा हदीनभम्पावनम्पा यथम्पा दूरिदीभवडत म अस्मिम्पाकमम्पातशदम्पा च यथम्पा वधर्येत तदथमर वड सनांसस्कृतपठनस्य उपयपोरगतम्पा सम्पारमरभरुक्तम्पा। कदीदृशनां सनांसस्कृतनां तकःत इष्टनां कदीदृशनां च श तडन सनांसस्कृतडन अस्मिम्पाकमम्पातशदम्पा पनजम्पार श गररितम्पा भवरत अस्मिम्पारभकः सडवमम्पानमरस्त, पनश
ड वयरमदम्पानत सवर्येसोऽरप वडरत रवषयड समतनां रकरञ्चद म अरभवजतड। पम्पाशम्पातप्रभम्पावण श श म्पापरड कणकः परिम्पानकरिणरितम्पा परिमख श समन्नम्पाकः। अस्मिम्पाकनां वसडष,श गदीतडष,श चलरच्चित्रडष,श
आहम्पारिम्पारदष श सवरत्रवत पम्पाशम्पातसनांसस्कृरतकः पररिलरकतम्पा भवरत। सबरश दबलडष श रवश्वम्पास नां पररितज परिवस्कृरर्त्तिसदीकरिणड एव वयम म अरधकनां गसौरिवनां मन्यम्पामहड। तम्पादृशमडव कञ्चन सरशषनां शरिच्चिन्द्रचक्रवरतननां सम्पारमपम्पादम्पा अधम्पापनरूपम्पायम्पाकः आङलवस्कृर्त्तिकःड पररितम्पागनड सबरश दकसौशलडन वम्पारणजम्पाय प्रपोतम्पारहतवन्तकः। यतपो रह तडन परिरनभररितम्पा अपगतम्पा स्यम्पात, म अरप च आतशदम्पा वरधतम्पा स्यम्पात।म सम्पा च आतशदम्पा अस्मिम्पारभकः
सनांसस्कृतभम्पाषम्पाधयननड सनम्पातनसनांसस्कृतडकः जम्पाननड तव समम्पादनदीयम्पा, तस्मिम्पादवड सनांसस्कृतमधडयम।म उक्तनां रह सम्पारमवयरकः- 'भम्पारितवषर्ये सम्मम्पान नां सनांसस्कृतनां च सहगम्पारमनदी, म कशन उतहतड तम्पानां प्ररतकस लरयतमश ।म एतदडव रिहस्यम, म श रितदी तम्पावत न यम्पावदरधगतम्पा सरिभम्पा एतदडव शरिणम' म इरत। इदम्पानदीमत्रम्पावधडय नां कदीदृशस्य सनांसस्कृतस्य चचम्पार सम्प्ररत प्रचलरत
भम्पारितड यडन सनांसस्कृतच्छम्पात्रम्पाणम्पामवड अरधकम्पा हदीनभम्पावनम्पा दृश्यतड। अधडतम्पारिकः सनांसस्कृतपठन ड श रहतम्पाकः, परठतम्पा च अगड अधम्पापनरूपम्पा वस्कृरर्त्तिरिडव समम्पादनदीयम्पा इरत रचन्तम्पायम्पानां च अनतम्पा
आबदम्पाकः। कथरमरत चडद म अस्मिम्पारभकः न्यम्पायसम्पारहतम्पारदशम्पासषड श एव अरधकनां कम्पालयम्पापननां रक्रयतड तडषम्पामवड प्रचम्पारिकः प्रसम्पारिश रक्रयमम्पाणपोसोऽरस्त। एतडषम्पानां शम्पासम्पाणम्पाम म अद्यतड
सम्पामम्पारजककडत्रषड श तथम्पा प्रयपोजननां नम्पाङदीकशवररन्त अवम्पारचदीनम्पा रवद्विम्पास नां कः। यतपो रह एतरद्विषयपररितम्पागनड म्पारप लकम्पारधकम्पा जनम्पा जदीवननां यम्पापयरन्त एव। तड एतडषम्पानां प्रयपोजननां श नम्पानभवरन्त। सनांसस्कृतभम्पाषम्पायम्पानां रनरहतमरस्त महत म न तरतकनां मसौरलकनां च तत्त्वनां, यडषम्पानां च अभम्पावनड समम्पाजस्य ईदृशदी हदीनदशम्पा सनांवर्त्ति स्कृ म्पा। सवरत्रवत चसौयर, रवश्वम्पासघम्पातकतम, म ईषम्पार, श कः कस्कृ ष्णमडघम्पा इव समम्पाजनभरस वम्पापम्पाकः। द्विडषकः, सवरतपोवम्पापदी नडरतभम्पावकः इतम्पादयकः अपगणम्पा
श रषतम्पारदष श उपरनषत श गदीतम्पारदष श सहजलभ्यकः, तडषम्पानां च पररिहम्पारिपोपम्पायकः सनांसस्कृतवम्पाङ्मयड सभम्पा
र ।ड एतम्पादृशतत्त्वम्पानम्पानां जम्पान डन सजदीवनड तडषम्पानां परिन्त श एतड रवषयम्पाकः अस्मिम्पारभकः तथम्पा न चच्यन्त प्रयपोगडण च सनांसस्कृतभम्पाषम्पा सवर्णोपकम्पाररिणदीतम म अरधगच्छरत। सम्पाधम्पारिणजन तकः सनांसस्कृतम्पाधयनस्य प्रयपोजननां नम्पाम रकमन्यत।म
अपरिश रवषयकः, इदम्पानदीन्तनड कम्पालड प्रम्पायपोरगकरवषयम्पाणम्पामवड अरधककः आदरिकः रक्रयतड जन तकः। सम्पामदी रववडकम्पानन्दकः अरप भम्पारितदीयम्पान म प्ररत प्रपोक्तवम्पान-म म 'एकम्पानां ससचत रनमम्पारतमश रप अशकम्पा यसयम आङलजनम्पा नम्पानां रनन्दम्पानां कशरुथ, आदसौ तडषम्पानां पम्पादयपोकः परततम्पा जदीवनसनांगम्पामपोपयपोरगनत रवद्यम्पानां जम्पानदीथ अनन्तरिनां सशम्पासम्पारभमम्पारनतनां च प्रकम्पाशयथ' इरत। यपोग्यम्पानम्पानां सवरत्रवत आदरिकः समवरत। एवनां कम्पारचद म रवद्यम्पा अरधगन्तवम्पा यस्यम्पाकः प्रयपोगकः परिवरतरन कम्पालड अस्मिम्पारभकः कतर श शकडत। परिन्त श सनांसस्कृतजपो नम्पाम कड वलनां
वतयम्पाकरिणकः, न तयम्पारयककः, मदीमम्पास नां ककः, वडदम्पान्तदी इतडव भवडरदरत आस्मिम्पाकदी रशकम्पाववस्थिम्पा अस्मिम्पान म रशकयरत। सनांसस्कृतप्रपञ्चड यड रवषयम्पाकः प्रम्पायपोरगकम्पाकः यथम्पा जपोरतषम, म आयवश दर्ये कः
इतम्पादयकः छम्पात्रकःत न तथम्पा पम्पाठ्यक्रमडष श उपलभ्यन्तड। बहवपो रवषयम्पाकः सरन्त यडषम्पामद्यम्पारप श म्पारिपो न जम्पातकः, कत रशदरप न जम्पायतड यत म कदीदृशकः रितभम्पाण्डम्पारिकः अस्मिम्पाकनां कस्कृ तड समद
अपडक्ष्यमम्पाणकः अरस्त। तरस्मिन म रवषयड छम्पात्रम्पाणम्पानां महम्पान म आगहपो न वतरत,ड यतपो रह म रवषयडष श श रशकम्पापदरतरिस्मिदथर तथम्पा रचन्तनम्पाय अवकम्पाश नां न कल्पयरत। एवनां कड षरचत अस्मिम्पारभदृररष्टकः
इतपोसोऽरप
ड नदीयम्पा समम्पावश
यडन
रववडकम्पानन्दसम्पारमचरिणम्पानम्पानां वयमम्पातशदम्पावन्तपो भवडम, अस्मिम्पाकनां हदीनभम्पावनम्पा च दूरिदीभवडरदरत रशवम।म
नयड


c: text/html

text:
भण्डारामण्डलम्
भण्डारामण्डलं (मराठी: भंडारा जिल्हा, आङ्ग्ल: Bhandara District) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं भण्डारा इत्येतन्नगरम् । तडागप्राचुर्यात् आमहाराष्ट्रं प्रसिद्धमिदं मण्डलम् । मण्डलेऽस्मिन् खनिजसम्पत्तेः, वनसम्पत्तेः अपि प्राचुर्यमस्ति ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
भण्डारामण्डलस्य विस्तारः ३,६४८ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि गोन्दियामण्डलं, पश्चिमदिशि नागपुरमण्डलम्, उत्तरदिशि मध्यप्रदेशराज्यं, दक्षिणदिशि गडचिरोलीमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले वैनगङ्गा, बावनथरी, वाघ इत्येताः नद्यः प्रवहन्ति । वैनगङ्गानद्याः तटे मण्डलमिदं तिष्ठति । मण्डलस्य वायव्य-पूर्वदिशोः पर्वतप्रदेशः वर्तते । मण्डलेऽस्मिन् विषमवातावरणं भवति । मण्डलेऽस्मिन् १४७ से.मी.वार्षिकवृष्टिपातः भवति ।
ऐतिहासिकं किञ्चित्[सम्पादयतु]
'भन्नारा' इत्यस्मात् पदात् अस्य मण्डलस्य नाम भण्डारा इति । बिलासपुर-उपमण्डलस्य रत्नपुर इत्यत्र लब्धात् शिलालेखात् ज्ञायते यत् ११ शतके अपि भण्डारापरिसरः महत्त्वपूर्णः आसीत् । 'लाञ्जी' इत्यस्मात् स्थानात् 'लाञ्जी'राजा अस्य प्रदेशस्य शासनं करोति स्म । १९६० तमे वर्षे महाराष्ट्रनिर्माणसमये अस्य परिसरस्य समावेशः महाराष्ट्रराज्यस्य गोन्दियामण्डले आसीत् । अन्ततः १९९९ तमे वर्षे भण्डारा, गोन्दिया इतीमे पृथक्-मण्डलत्वेन स्थापिते ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
भण्डारामण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) १२,००,३३४ अस्ति । अस्मिन् ६,०५,५२० पुरुषाः, ५,९४,८१४ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे २९४ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २९४ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ११.२३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९८४ अस्ति । अत्र साक्षरता ८५.१४% अस्ति ।
कृषिः उद्यमाश्च[सम्पादयतु]
तण्डुलः, गोधूमः, यवनालः(ज्वारी), चणकः, 'तूर', कलायः, द्विदलसस्यम् इत्यादीनि अस्य मण्डलस्य प्रमुखसस्योत्पादनानि सन्ति । 'चिन्नोर', 'दुभराज', 'कालिकाम्मोड' इत्यादयः अत्रस्थाः तण्डुलस्य उपजातयः आमहाराष्ट्रं प्रसिद्धाः । नदीनां, तडागानां च प्राचुर्यात् मत्स्यव्यवसायस्य प्रगतिः जायमाना अस्ति । कृषिसम्बद्धानि कार्याणि जनाः कुर्वन्ति । वनप्रदेशे शाकोटवृक्षाः, 'शिसव', 'तेन्दू', 'धावडा', 'मोह', 'तिवस', 'खैर' इत्यादयः काष्ठवृक्षाः उपलभ्यन्ते । मण्डलेऽस्मिन् 'Manganese', लोहः इत्यादयः खनिजसम्पत्तयः उपलभ्यन्ते । विद्युच्छक्त्युत्पादनं, खनिजशुद्धिकरणं, लाक्षा-'तपकीर'-काच-प्लास्टिक-कर्गजनिर्माणोद्यमाः प्रचलन्ति अत्र । पित्तलभाजनानां निर्माणार्थं पुराणकालात् इदं मण्डलं प्रसिद्धम् इति कथ्यते । सर्वेषु व्यवसायक्षेत्रेषु 'सहकार'स्य प्रभावः दृश्यते ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
१. भण्डारा २. साकोली ३. तुमसर ४. पवनी ५. मोहाडी ६. लाखनी ७. लाखान्दूर
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
जनानां भोजने ओदनं, 'चूर्ण'(उपसेचनं), 'भाकरी', सूपः, शाकम् इत्येतेषां समावेशः भवति । शमायाः(जवस) तैलस्य उपयोगं जनाः पाचने कुर्वन्ति । मण्डलेऽस्मिन् कृषीवलानां, कर्मकराणां च प्रमाणं प्रायशः समानं वर्तते । मण्डलेऽस्मिन् मराठी भाषया सह हिन्दी, 'गोण्डी', 'पोवारी', उर्दु, 'कोष्ठी', 'कालारी' इत्यादयाः भाषाः व्यवहारे प्रचलन्ति । आदिवासिजनानां विशिष्टा संस्कृतिः प्रवर्तते अत्र । 'गोवारी'जनाः दीपावल्यां 'मुतूया' इत्येतस्याः देवतायाः मन्दिरसमीपं गत्वा पशून् बद्ध्वा ढोलवादनेन सह नृत्यन्ति । कृषिभूमौ 'सेवा' इति देवतायाः स्थापनाम् एते जनाः कुर्वन्ति । प्रत्येकस्मिन् गृहे 'धुला'देवतायाः पूजनं भवति । मण्डलेऽस्मिन् 'गवळी'-आभीरजनानां प्राचुर्यं दृश्यते ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
- अड्यार इत्यत्र हनुमानमन्दिरम्
- चान्दपुर इत्यत्र चान्दपुर-तडागः
- आमगाव इत्यत्र जलसिञ्चनप्रकल्पः
- दरेकसा इत्यत्र गह्वरः
- सिवनी जलबन्धः
- आन्धळगाव
- बावन्थडी
- चौण्डेश्वरीदेवी
- पावनी कोटः, अम्बागड दुर्गः, सहानगड दुर्गः, चान्दपुर कोटः
- सिन्धपुरी इत्यत्र बौद्धविहारः
- कोराम्भी देवी

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
मध्यमव्यायोगः
भासकविकृतेषु संस्कृतनाटकेषु "मध्यमव्यायोगः" कश्चन व्यायोगः ।
अन्तर्विषयाः
मध्यमव्यायोगः इति नाम्नः सार्थकता[सम्पादयतु]
मध्यमव्यायोगः इति अस्य नाम अन्वर्थं विद्यते । मध्यमम् अधिकृत्य अयं व्यायोगः रचितः वर्तते । अस्मिन् व्यायोगे द्वौ मध्यमौ स्तः । एकः पाण्डवानां मध्यमः भीमः, अपरः वुध्दब्राह्मणस्य मध्यमः पुत्रः । एतौ द्वौ मध्यमौ अधिकृत्य सरसतया भासः इमं व्यायोगं रचितवान् अस्ति ।
मध्यमव्यायोगस्य आकरग्रन्थः[सम्पादयतु]
मध्यमव्यायोगस्य प्रधानानि पात्राणि महाभारते सन्ति । मध्यमपाण्डवः भीमः । तस्य पत्नी हिडिम्बा, पुत्रः च घटोत्कचः । भासेन कल्पिता एषा कथा मूलमहाभारते कुत्रापि न उपलभ्यते । एकं लघु प्रसङ्गं कल्पयित्वा एनं व्यायोगं भासः रचितवान् अस्ति । तस्य प्रतिभायाः, कौशलस्य च दर्शनम् अस्मिन् जातम् अस्ति ।
मध्यमव्यायोगस्य विशेषता[सम्पादयतु]
उत्तमकाव्यं नाम किम् इति चिन्तनसमये सामान्यतः केचन अंशाः परिगण्यन्ते एव । यथा- • तत्र विशिष्टानां शब्दानां प्रयोगः स्यात् । • भाषा प्रौढा भवेत् । • भाषायां लालित्यं स्यात् । • समस्तपदानां प्रयोगः प्राचुर्येण भवेत् । • तत्र तत्र सुभाषितानि, सूक्तयः च भवेयुः । इत्यादि । परं भासः रसाभिव्यक्तये एतेषाम् आवश्यकता नास्ति इति अस्य नाटकस्य रचनाद्वारा निरुपितवान् अस्ति । अनेन व्यायोगद्वारा भासः अनेकानि भारतीयजीवनमौल्यानि प्रेक्षकाणां हृदयं प्रापयति ।
मध्यमव्यायोगस्य कथावस्तु[सम्पादयतु]
केशवदासः नाम ब्राह्मणः सपत्नीकः त्रिभिः पुत्रैः सह हिडिम्बावने गच्छन् आसीत् । तदा भीमसेनपुत्रः घटोत्कचः तत्र आगत्य तेषां मार्गम् अवरुध्दवान् । सः ब्राह्मणं वदति-“मम मातुः उपवासनिसर्गार्थं (उपवाससमापनार्थं) कश्चन मानुषः अपेक्षितः । अतः तव त्रिषु पुत्रेषु अन्यतमं (एकं) विसर्जय। अन्यथा सर्वानपि नेष्यामि” इति । तदा गन्तुम् उद्युक्तं ज्येष्ठपुत्रं वारयन् केशवदासः वदति-“ ज्येष्ठम् इष्टतमं न शक्नोमि परित्यक्तुम्” इति । तदा ब्राह्मणी –“ यथार्यो ज्येष्ठमिच्छति, तथाहमपि कनिष्ठम् इच्छामि” इति वदन्ती कनिष्ठस्य गमनं वारयति । तदा पितृवत्सलः मध्यमः एव घटोत्कचेन सह गमनाय प्रतिष्ठते । आसन्नमरणः सः मध्यमः घटोत्कचं संप्रार्थ्य पिपासाप्रतीकारार्थं (निवारणार्थं) कञ्चित् जलाशयम् अन्विष्य वनं गतः । चिरायमाणे तस्मिन् मातुः आहारकालः अतिक्रामेत् इति शङ्कया घटोत्कचः –“भोः मध्यम ! शीघ्रमागच्छ” इति उच्चैः असकृत् (बहुवारं) आह्वयति। तदा वनवासाय आगतानां पाण्डवानाम् आश्रमोऽपि तस्मिन् एव वने आसीत् । तस्मिन् समये मध्यमपाण्डवः भीमः एकः एव आश्रमे आसीत् । अन्ये यागं द्रष्टुं महर्षेः धौम्यस्य आश्रमं गताः आसन् । घटोत्कटस्य ‘मध्यम’ इति आह्वानशब्दं पाण्डवमध्यमः भीमः आशृणोत् । “ मामेव कश्चिद् आह्वयति” इति विचिन्त्य भीमः तत्र उपस्थितः भवति । आगतं भीमम् अभिज्ञाय केशवदासः तं शरणं गच्छति । भीमः तस्मै अभयं दत्त्वा स्वयमेव घटोत्कचम् अनुगन्तुम् अङ्गीकरोति । घटोत्कचं हिडिम्बायाः पुत्रः इति ज्ञात्वा भीमः तस्य बलपरीक्षां कर्तुम् इच्छन् – “ शक्तः चेत् बलात्कारेण मां नय” इति वदति । ततः प्रवृत्ते युध्दे भीमं पराजेतुम् अशक्तः घटोत्कचः भीमं पूर्वसमयं (पूर्वप्रतिज्ञां) स्मारयति । तदा भीमः तम् अनुसरन् हिडिम्बायाः वासस्थानं प्राप्नोति, घटोत्कचोऽपि मातृवाक्यात् तम् आत्मनः पितरं विज्ञाय नमस्करोति । भीमः अपि तं परिष्वज्य(आलिङ्गय) आशीर्भिः अभिनन्दति । भरतवाक्येन व्यायोगः समाप्तिम् एति ।
मध्यमव्यायोगस्य भाषा[सम्पादयतु]
मध्यमव्यायोगस्य भाषा सरला हृद्या च । संस्कृतच्छात्राः अपि इदं नाटकं सुलभतया अवगन्तुं प्रभवन्ति । भीमघटोत्कचयोः संवादस्य कश्चन भागः अत्र उदाहरणत्वेन दीयते –
- भीमः- आर्य ! मा मा एवम् । क्षत्रियकुलोत्पन्नः अहम् । पूज्यतमाः खलु ब्राह्मणाः । तस्मात् मच्छरीरेण ब्राह्मणशरीरं विनिमातुम् इच्छामि ।
- घटोत्कचः – एवं क्षत्रियोऽयं, तेन अस्य दर्पः । भवतु इमम् एव हत्वा नेष्यामि । (भीमं प्रति) अथ केन अयं वारितः ?
- भीमः – मया
- घटोत्कचः- किं त्वया ?
- भीमः – अथ किम् ?
- घटोत्कचः – ते हि भवान् एव आगच्छतु ।
- भीमः – एवम् अतिबलवीर्यात् नानुगच्छामि । यदि ते शक्तिरस्ति बलात्कारेण मां नय ।
- घटोत्कचः –किं मां प्रत्यभिज्ञानीते भवान् ?
- भीमः –मत्पुत्र इति जाने ।
- घटोत्कचः (क्रोधेन) कथं ? कथं? तव पुत्रोऽहम् ?
- भीमः – कथं रुष्यति ? मर्षयतु भवान् । सर्वाः प्रजाः क्षत्रियाणां पुत्रशब्देन अभिधीयन्ते । अतः एवं मया अभिहितम् ।
- घटोत्कचः- भीतानाम् आयुधम् गृहीतम् ….----------
मध्यमव्यायोगस्य जीवनदृष्टिः[सम्पादयतु]
• विपदि धैर्यम् –स्वयं भीतः अपि केशवदासः पत्नीपुत्रान् समाश्वास्य अपायं वारयितुं प्रयत्नं करोति । • शरणागतरक्षणम् – ब्राह्मणकुटुम्बस्य रक्षणाय भीमः स्वयं गन्तुं सिध्दः भवति । • त्यजेदेकं कुलस्यार्थे – त्रयः अपि ब्राह्मणकुमाराः कुटुम्बस्य रक्षणार्थं स्वप्राणान् दातुं सिध्दाः भवति । • मातृदेवो भव – घटोत्कचस्य मातृभक्तिः अस्मिन् नाटके अत्यन्तं प्रधाना विद्यते । • क्षमा- भीमः अज्ञानेन घटोत्कचेन कृतम् अपराधं क्षमते ।
सूक्तयः[सम्पादयतु]
- १. ज्येष्ठो भ्राता पितृसमः ।
- २. आपदं हि पिता प्राप्तो ज्येष्ठपुत्रेण तार्यते ।
- ३. माता किल मनुष्याणां दैवतानां च दैवतम् ।
मध्य्मव्यायोगस्य पात्राणि[सम्पादयतु]
मध्यमव्यायोगे षड्पुरुषपात्राणि द्वे स्त्रीपात्रे च सन्ति । वृध्दः ब्राह्मणः केशवदासः, तस्य त्रयः पुत्राः, भीमः घटोत्कचश्च षड् पुरुषपात्राणि । ब्राह्मणी, हिडिम्बा च द्वे स्त्रीपात्रे । भीमः अस्य नायकः ।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ५
दक्षादूर्ध्वं मैथुनतः सृष्टिः।
ऋषय ऊचुः।
देवानां दानवानाञ्च गन्धर्वोरगरक्षसाम्।
उत्पत्तिविस्तरेणैव सूत ब्रूहि यथातथम्।। ५.१ ।।
सूत उवाच।
सङ्कल्पाद्दर्शनात् स्पर्शात् पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते।
दक्षात्प्राचेतसादूर्ध्वं सृष्टिर्मैथुनसम्भवा।। ५.२ ।।
प्रजासृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयम्भुवा।
यथा ससर्ज चैवादौ तथैव श्रृणुत द्विजाः!।। ५.३ ।।
यदा तु सृजतस्तस्य देवर्षिगणपन्नगात्।। ५.४ ।।
तांस्तु दृष्ट्वा महाभागः सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः।
नारदः प्राह हर्यश्वान् दक्षपुत्रान् समागतान्।। ५.५ ।।
भुवः प्रमाणं सर्वत्र ज्ञात्वोर्ध्वमध एव च।
ततः सृष्टिं विशेषेण कुरुध्वमृषिसत्तमाः।। ५.६ ।।
ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतो दिशं।
अद्यापि न निवर्त्तन्ते समुद्रादिव सिन्धवः।। ५.७ ।।
हर्यश्वेषु प्रणष्टेषु पुनर्दक्षः प्रजापतिः।
वीरिण्यामेव पुत्राणां सहस्रमसृजत्प्रभुः।। ५.८ ।।
शबला नाम ते विप्राः समेताः सृष्टिहेतवः।
नारदोऽनुगतान् प्राह पुनस्तान् पूर्ववत्सतान्
भुवः प्रमाणं सर्वत्र ज्ञात्वा भ्रातॄनथो पुनः।। ५.९ ।।
आगत्य चाथ सृष्टिञ्च करिष्यथ विशेषतः।
तेऽपि तेनैव मार्गेण जग्मुर्भ्रातॄन् यथा पुरा।। ५.१० ।।
ततः प्रभृति न भ्रातुः कनीयान् मार्गमिच्छति।
अन्विषन्दुःखमाप्नोति तेन तत्परिवर्जयेत्।। ५.११ ।।
ततस्तेषु विनष्टेषु षष्टिं कन्याः प्रजापतिः।
वैरिण्यां जनयामास दक्षः प्राचेतसस्तथा।। ५.१२ ।।
प्रादात्स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश।
सप्तविंशति सोमाय चतस्त्रोऽरिष्टनेमये (मिने)।। ५.१३ ।।
द्वे चैव भृगुपुत्राय द्वे कृशाश्वाय धीमते।
द्वे चैवाङ्गिरसे तद्वत्तासान्नामानि विस्तरात्।। ५.१४ ।।
श्रृणुध्वं देवमातॄणां प्रजाविस्तरमादितः।
मरुत्वती वसूर्यामी लम्बा भानुररुन्धती।। ५.१५ ।।
सङ्कल्पा च मुहूर्त्ता च साध्या विश्वा च भामिनी।
धर्मपत्न्यः समाख्यातास्तासां पुत्रान्निबोधत।। ५.१६ ।।
विश्वेदेवांस्तु विश्वायाः साध्या साध्यानजीजनत्।
मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो वसोस्तु वसवस्तथा।। ५.१७ ।।
भानोस्तु भानवस्तद्वन् मुहूर्त्तायां मुहूर्तकाः।
लम्बायां घोषनामानो नागवीथीतुयामिजा।। ५.१८ ।।
पृथिवीतलसम्भूतमरुन्धत्यामजायत ।
सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्पो वसुसृष्टिन्निबोधत।। ५.१९ ।।
ज्योतिष्मन्तस्तु ये देवा व्यापकाः सर्वतोदिशम्।
वसवस्ते समाख्यातास्तेषां सर्गन्निबोधत।। ५.२० ।।
आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलोऽनलः।
प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः।। ५.२१ ।।
आपस्य पुत्राश्चत्वारः शान्तो वैदण्ड एव च।
शाम्वोऽथमणिवक्त्रश्च यज्ञरक्षाधिकारिणा।। ५.२२ ।।
ध्रुबस्य कालपुत्रस्तु वर्चाः सोमादजायत।
द्रविणो हव्यवाहश्च धरपुत्रावुभौ स्मृतौ।। ५.२३ ।।
कल्याणिन्यां ततः प्राणो रमणः शिशिरोऽपि च।
मनोहराधरात्पुत्रानवापाथ हरेः सुता।। ५.२४ ।।
शिवा मनोजवं पुत्रमविज्ञातगतिं तथा!
अवापाचानलात् पुत्रावग्निप्रायगुणौ पुनः।। ५.२५ ।।
अग्निपुत्रः कुमारस्तु शरस्तम्बे व्यजायत।
तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्ठजाः।। ५.२६ ।।
अपत्यं कृत्तिकानां तु कार्तिकेयस्ततः स्मृतः।
प्रत्यूष स ऋषेः पुत्रो विभुर्नाम्नाथ देवलः।
विश्वकर्मा प्रभासस्य पुत्रः शिल्पी प्रजापतिः।। ५.२७ ।।
प्रासादभवनोद्यानप्रतिमाभूषणादिषु।
तडागारामकूपेषु स्मृतः सोमरवर्धकिः।। ५.२८ ।।
अजैकपादहिर्बुध्न्य विरूपाक्षोऽथ रैवतः।
हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्च सुरेश्वरः।। ५.२९ ।।
सावित्रश्च जयन्तश्च पिनाकी चापराजितः।
एते रुद्राः समाख्याता एकादश गणेश्वराः।। ५.३० ।।
एतेषां मानसानान्तु त्रिशूलवरधारिणाम्।
कोटयश्चतुराशीतिस्तत्पुत्राश्चाक्षया मताः।। ५.३१ ।।
दिक्षु सर्वासु ये रक्षां प्रकुर्वन्ति गणेश्वराः।
पुत्रपौत्रसुताश्चैते सूरभी गर्भसम्भवाः।। ५.३२ ।।


text:
TITUS
Rg-Veda: Rg-Veda-Samhita
Part No. 966
Hymn: 129_(955)
Verse: 1
Halfverse: a नास॑दासी॒न्नो सदा॑सीत्त॒दानीं॒ नासी॒द्रजो॒ नो व्यो॑मा प॒रो यत् ।
नास॑दासी॒न्नो सदा॑सीत्त॒दानीं
न अस॑त् आसीत् न उ सत् आसीत् त॒दानी॑म्
नास॑द् आसीन् नो सद् आसीत् त॒दानीं
Halfverse: b नासी॒द्रजो॒ नो व्यो॑मा प॒रो यत् ।
न आ॑सीत् रजः न उ व्यो॑म+ प॒रः यत् ।
नासी॑द् रजो नो विओ॑मा प॒रो यत् ।
Halfverse: c किमाव॑रीवः॒ कुह॒ कस्य॒ शर्म॒न्नम्भः॒ किमा॑सी॒द्गह॑नं गभी॒रम् ।।
किमाव॑रीवः॒ कुह॒ कस्य॒ शर्म॑न्न्
किम् आ अ॑वरीवर् कुह कस्य शर्म॑न्
किम् आव॑रीवः कुह कस्य शर्म॑न्न्
Halfverse: d अम्भः॒ किमा॑सी॒द्गह॑नं गभी॒रम् ।।
अम्भः किम् आसीत् गह॑नम् गभी॒रम् ।।
अम्भः किम् आसीद् गह॑नं गभी॒रम् ।।
Verse: 2
Halfverse: a न मृ॒त्युरा॑सीद॒मृतं॒ न तर्हि॒ न रात्र्या॒ अह्न॑ आसीत्प्रके॒तः ।
न मृ॒त्युरा॑सीद॒मृतं॒ न तर्हि
न मृ॒त्युः आ॑सीत् अ॒मृत॑म् न तर्हि
न मृ॒त्युर् आसीद् अ॒मृतं न तर्हि
Halfverse: b न रात्र्या॒ अह्न॑ आसीत्प्रके॒तः ।
न रात्र्याः अह्नः आसीत् प्रके॒तः ।
न रात्रि॑या अह्न आसीत् प्रके॒तः ।
Halfverse: c आनी॑दवा॒तं स्व॒धया॒ तदेकं॒ तस्मा॑द्धा॒न्यन्न प॒रः किं च॒नास॑ ।।
आनी॑दवा॒तं स्व॒धया॒ तदेकं
आनी॑त् अवा॒तम् स्व॒धया तत् एक॑म्
आनी॑द् अवा॒तं स्व॒धया तद् एकं
Halfverse: d तस्मा॑द्धा॒न्यन्न प॒रः किं च॒नास॑ ।।
तस्मा॑त् ह अ॒न्यत् न प॒रः किम् च॒न आ॑स ।।
तस्मा॑द् धा॒न्यन् न प॒रः किं च॒नास ।।
Verse: 3
Halfverse: a तम॑ आसी॒त्तम॑सा गू॒ऴमग्रे॑ ऽप्रके॒तं स॑लि॒लं सर्व॑मा इ॒दम् ।
तम॑ आसी॒त्तम॑सा गू॒ऴमग्रे
तमः आसीत् तम॑सा गू॒ऴम् अग्रे
तम आसीत् तम॑सा गू॒ऴम् अग्रे
Halfverse: b ऽप्रके॒तं स॑लि॒लं सर्व॑मा इ॒दम् ।
अ॑प्रके॒तम् सलि॒लम् सर्व॑म् आः इ॒दम् ।
अ॑प्रके॒तं स॑लि॒लं सर्व॑म् आ इ॒दम् ।
Halfverse: c तु॒छ्येना॒भ्वपि॑हितं॒ यदासी॒त्तप॑स॒स्तन्म॑हि॒नाजा॑य॒तैक॑म् ।।
तु॒छ्येना॒भ्वपि॑हितं॒ यदासी॑त्
तु॒छ्येन आ॒भु अपि॑हितम् यत् आसी॑त्
तु॒छ्येना॒भु अपि॑हितं यद् आसी॑त्
Halfverse: d तप॑स॒स्तन्म॑हि॒नाजा॑य॒तैक॑म् ।।
तप॑सः तत् महि॒ना अ॑जायत एक॑म् ।।
तप॑सस् तन् महि॒नाजा॑य॒तैक॑म् ।।
Verse: 4
Halfverse: a काम॒स्तदग्रे॒ सम॑वर्त॒ताधि॒ मन॑सो॒ रेतः॑ प्रथ॒मं यदासी॑त् ।
काम॒स्तदग्रे॒ सम॑वर्त॒ताधि
कामः तत् अग्रे सम् अवर्तत अधि
काम॑स् तद् अग्रे सम् अवर्त॒ताधि
Halfverse: b मन॑सो॒ रेतः॑ प्रथ॒मं यदासी॑त् ।
मन॑सः रेतः प्रथ॒मम् यत् आसी॑त् ।
मन॑सो रेतः प्रथ॒मं यद् आसी॑त् ।
Halfverse: c स॒तो बन्धु॒मस॑ति॒ निर॑विन्दन्हृ॒दि प्र॒तीष्या॑ क॒वयो॑ मनी॒षा ।।
स॒तो बन्धु॒मस॑ति॒ निर॑विन्दन्
स॒तः बन्धु॑म् अस॑ति निः अ॑विन्दन्
स॒तो बन्धु॑म् अस॑ति निर् अविन्दन्
Halfverse: d हृ॒दि प्र॒तीष्या॑ क॒वयो॑ मनी॒षा ।।
हृ॒दि प्र॒तीष्या क॒वयः मनी॒षा ।।
हृ॒दि प्र॒तीष्या क॒वयो मनी॒षा ।।
Verse: 5
Halfverse: a ति॑र॒श्चीनो॒ वित॑तो र॒श्मिरे॑षाम॒धः स्वि॑दा॒सी३दु॒परि॑ स्विदासी३त् ।
ति॑र॒श्चीनो॒ वित॑तो र॒श्मिरे॑षाम्
तिर॒श्चीनः वित॑तः र॒श्मिः ए॑षाम्
तिर॒श्चीनो वित॑तो र॒श्मिर् एषाम्
Halfverse: b अ॒धः स्वि॑दा॒सी३दु॒परि॑ स्विदासी३त् ।
अ॒धः स्वि॑त् आसीत् उ॒परि स्वित् आसीत् ।
अ॒धः स्वि॑द् आ॒सी३द् उ॒परि स्विद् आसी३त् ।
Halfverse: c रे॑तो॒धा आ॑सन्महि॒मान॑ आसन्स्व॒धा अ॒वस्ता॒त्प्रय॑तिः प॒रस्ता॑त् ।।
रे॑तो॒धा आ॑सन्महि॒मान॑ आसन्
रेतो॒धाः आ॑सन् महि॒मानः आसन्
रेतो॒धा आ॑सन् महि॒मान आसन्
Halfverse: d स्व॒धा अ॒वस्ता॒त्प्रय॑तिः प॒रस्ता॑त् ।।
स्व॒धा अ॒वस्ता॑त् प्रय॑तिः प॒रस्ता॑त् ।।
स्व॒धा अ॒वस्ता॑त् प्रय॑तिः प॒रस्ता॑त् ।।
Verse: 6
Halfverse: a को अ॒द्धा वे॑द॒ क इ॒ह प्र वो॑च॒त्कुत॒ आजा॑ता॒ कुत॑ इ॒यं विसृ॑ष्टिः ।
को अ॒द्धा वे॑द॒ क इ॒ह प्र वो॑चत्
कः अ॒द्धा वे॑द कः इ॒ह प्र वो॑चत्
को अ॒द्धा वे॑द क इ॒ह प्र वो॑चत्
Halfverse: b कुत॒ आजा॑ता॒ कुत॑ इ॒यं विसृ॑ष्टिः ।
कुतः आजा॑ता कुतः इ॒यम् विसृ॑ष्टिः ।
कुत आजा॑ता कुत इ॒यं विसृ॑ष्टिः ।
Halfverse: c अ॒र्वाग्दे॒वा अ॒स्य वि॒सर्ज॑ने॒नाथा॒ को वे॑द॒ यत॑ आब॒भूव॑ ।।
अ॒र्वाग्दे॒वा अ॒स्य वि॒सर्ज॑नेन
अ॒र्वाक् दे॒वाः अ॒स्य वि॒सर्ज॑नेन
अ॒र्वाग् दे॒वा अ॒स्य वि॒सर्ज॑नेन
Halfverse: d अथा॒ को वे॑द॒ यत॑ आब॒भूव॑ ।।
अथ+ कः वे॑द यतः आब॒भूव ।।
अथा को वे॑द यत आब॒भूव ।।
Verse: 7
Halfverse: a इ॒यं विसृ॑ष्टि॒र्यत॑ आब॒भूव॒ यदि॑ वा द॒धे यदि॑ वा॒ न ।
इ॒यं विसृ॑ष्टि॒र्यत॑ आब॒भूव
इ॒यम् विसृ॑ष्टिः यतः आब॒भूव
इ॒यं विसृ॑ष्टिर् यत आब॒भूव
Halfverse: b यदि॑ वा द॒धे यदि॑ वा॒ न ।
यदि वा द॒धे यदि वा न ।
यदि वा द॒धे यदि वा न ।
Halfverse: c यो अ॒स्याध्य॑क्षः पर॒मे व्यो॑म॒न्सो अ॒ङ्ग वे॑द॒ यदि॑ वा॒ न वेद॑ ।।
यो अ॒स्याध्य॑क्षः पर॒मे व्यो॑मन्
यः अ॑स्य अध्य॑क्षः पर॒मे व्यो॑मन्
यो अ॒स्याध्य॑क्षः पर॒मे विओ॑मन्
Halfverse: d सो अ॒ङ्ग वे॑द॒ यदि॑ वा॒ न वेद॑ ।।
सः ।!। अ॒ङ्ग वे॑द यदि वा न वेद ।।
सो अ॒ङ्ग वे॑द यदि वा न वेद ।।
This text is part of the TITUS
edition of Rg-Veda: Rg-Veda-Samhita
.
Copyright TITUS Project
,
Frankfurt a/M, 10.12.2008.
No parts of this document may be republished in any form
without prior permission by the copyright holder.


text:
अत सातत्य गमने
443 अत आदेः 7.4.70
अनुवृत्तिः दीर्घः, लिटि, अभ्यासस्य, अङ्गस्य
अर्थः अभ्यासस्यादेरकारस्य दीर्घो भवति लिटि परतः।
उदाहरणम् अ अत् अ -> आ अत् अ (अत आदेः) -> आ आत् अ (अत उपधायाः) -> आत
टिप्पणी अतो गुणे इत्यनेन पररूपत्वे प्राप्ते तदपवादो दीर्घत्वं विधीयते।
लङ्
444 आडजादीनाम् 6.4.72
अनुवृत्तिः लुङ् लङ् लृङ्क्षु, उदात्तः, अङ्गस्य
अर्थः अजादीनां अङ्गानां आट् आगमो भवति, लुङ् लङ् लृङ्क्षु परतः, उदात्तश्च स भवति।
उदाहरणम् अत् शप् तिप् -> अत् अ त् (इतश्च) -> आट् अत् अ त् (आडजादीनाम्) -> आ अत् अ त् -> आ त् अ त् (आटश्च – वृद्धिः) -> आतत्
लुङ्
445 अस्तिसिचोऽपृक्ते 7.3.96
अनुवृत्तिः ईट्, हलि, सार्वधातुके, अङ्गस्य
अर्थः अस्तेरङ्गात् सिजन्ताच्च उत्तरस्यापृक्तस्य हलादेः सार्वधातुकस्य ईडागमो भवति।
उदाहरणम् अत् तिप् -> अत् च्लि तिप् -> अत् सिच् तिप् -> आट् अत् सिच् तिप् -> आत् स् त् -> आत् इस् त् (आर्धधातुकस्येड् वलादेः) -> आत् इस् ईट् त् (अस्तिसिचोऽपृक्ते) -> आत् इस् ईत्
446 इट ईटि 8.2.28
अनुवृत्तिः सस्य, लोपः
अर्थः इट उत्तरस्य सकारस्य लोपो भवति ईटि परतः
उदाहरणम् आत् इ ईत्
वार्त्तिकम् सिज्लोप एकादेशे सिद्धो वाच्यः
उदाहरणम् आतीत् (अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.97)
आतिष्टाम। आत् इस् झि इति स्थिते
447 सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च 3.4.109
अनुवृत्तिः झेर्जुस्, लस्य, ङितः,
अर्थः सिचः परस्य अभ्यस्तसंज्ञकेभ्यो वेत्तेश्चोत्तरस्य ङितो झेर्जुसादेशो भवति।
उदाहरणम् आत् इस् झि -> आत् इस् झुस् -> आतिषुः (आदेशप्रत्ययोः)
448 ह्रस्वं लघु 1.4.10
अनुवृत्तिः
अर्थः ह्रस्वमक्षरं लघुसंज्ञकं स्यात्।
उदाहरणम्
449 संयोगे गुरु 1.4.11
अनुवृत्तिः ह्रस्वम्
अर्थः संयोगे परतो ह्रस्वमक्षरं गुरुसंज्ञकं भवति।
उदाहरणम्
450 दीर्घं च 1.4.12
अनुवृत्तिः गुरु
अर्थः दीर्घं चाक्षरं गुरुसंज्ञकं भवति।
उदाहरणम्
षिध गत्याम्
451 पुगन्तलघूपधस्य च 7.3.86
अनुवृत्तिः सार्वधातुकार्धधातुकयोः, गुणः, अङ्गस्य
अर्थः पुगन्तस्याङ्गस्य लघूपधस्य च इकः सार्वधातुके आर्धधातुके च परतो गुणो भवति।
उदाहरणम् सिध् तिप् -> सिध् शप् तिप् -> सिध् अ ति -> सेधति।
लिट्
452 असंयोगाल्लिट् कित् 1.2.5
अनुवृत्तिः अपित्
अर्थः असंयोगान्ताद्धातोः परोऽपिल्लिट् प्रत्ययः किद्वद् भवति।
उदाहरणम् षिध गत्याम् -> सिध् (धात्वादेः षः सः) -> सिध् तिप् -> सिध् णल् -> सि सिध् अ (लिटि धातोरनभ्यासस्य, हलादि शेषः) -> सि सेध् अ (असंयोगाल्लिट् कित्) -> सिषेध (आदेशप्रत्ययोः)


text:
॥ श्रीदेव्युवाच ॥
कामाख्या या महादेवी, कथिता सर्वरुपिणी ।
सा का वद जगन्नाथ ! कपटं मा कुरु प्रभो ! ॥१॥
कुर्यास्तु कपटं नाथ ! यदि में शपथस्त्वयि ।
रतौ का कामिनी योनि, सम्यक् न दर्शयेत् पतिम् ॥२॥
श्रुत्वैतत् गिरिजा - वाक्यं, प्रहस्योवाच शङ्करः ।
॥ श्रीशिव उवाच ॥
श्रृणु देवि ! मम प्राण - वल्लभेक ! कथयामि ते ॥३॥
यो देवी कालिका माता, सर्व - विद्या - स्वरुपिणी ।
कामाख्या सैव विख्याता, सत्यं देवि ! न चान्यथा ॥४॥
कामाख्या सैव विख्याता, सत्यं सत्यं न संशयः ।
सैव ब्रह्मेति जानहि, यज्ञार्थ दर्शनानि च ॥५॥
विचरन्ति चोत्सुकानि, यथा चन्द्रे हि वामनः ।
तस्यां हि जायते सर्व, जगदेतच्चराचरम् ॥६॥
लीयते पुनरस्यां च, सन्देहं मा कुरु प्रिये ! ।
स्थूला सूक्ष्मा परा देवी, सच्चिदानन्द - रुपिणी ॥७॥
अमेया विक्रमाख्या सा, करुणा - सागरा माता ।
मुक्तिमयी जगद्धात्री, सदाऽऽनन्दमयी तथा ॥८॥
विश्वम्भरी क्रिया - शक्तिस्तथा चैव सनातनी ।
यथा कर्म - समाप्तौ च, दक्षिणा फल - सिद्धिदा ॥९॥
तथा मुक्तिरसौ देवी ! सर्वेषां फल - दायिनी ।
अहो हि दक्षिणा काली, कथ्यते वर - वर्णिनी ॥१०॥
वे ही विश्व का पालन करनेवाली क्रियाशक्ति और
सनातनी महादेवी हैं । जिस प्रकार यज्ञादि कर्मों की समाप्ति
पर ' दक्षिणा ' ही अभीष्ट फल देती है, उसी प्रकार हे
देवी ! वे ही मुक्ति और सबके अभीष्ट फल को देनेवाली
हैं । इसी से हे सुन्दरी ! वे ' दक्षिणा काली ' कही जाती हैं ।
कृष्ण - वर्णा सदा काली, आगमस्येति निर्णय ।
उक्तानि सर्वतन्त्राणि, तथा नान्येति निर्णयः ॥११॥
कृत्वा सङ्कल्पमित्यस्य, काम्येषु पाठयेद् बुधः ।
पठेत् वा पाठयेद् वापि, श्रृणोति श्रावयेदपि ॥१२॥
तं तं काममवाप्नोति, श्रीमत् - काली - प्रसादतः ।
यथा स्पर्श - मणिर्देवि ! तथैतत् तन्त्रमुत्तमम् ॥१३॥
यथा कल्पतरुर्दाता, तथा ज्ञेयं मनीषिभिः ।
यथा सर्वाणि रत्नानि, सागरे सन्ति निश्चितम् ॥१४॥
तथाऽत्र सिद्धयः सर्वाः, भुक्ति - मुक्तिर्वरानने ! ।
सर्व - देवाश्रयो मेरुर्यथा सिद्धिस्तथा पुनः ॥१५॥
सर्व - विद्या - युतं मन्त्रं, शपथेन वदाम्यहम् ।
यस्य गेहे स्थितं देवि ! तन्त्रमेतद् भयापहम् ॥१६॥
रोग - शोक - पातकानां, लेशो नास्ति कदाचन ।
तत्र दस्यु - भयं नास्ति, ग्रह - राज - भयं न च ॥१७॥
न चोत्पात - भयं तस्य, न च मारी - भयं तथा ।
न पराजस्तेषां हि, भयं नैव मयोदितम् ॥१८॥
भूत - प्रेत - पिशाचानां, दानवानां च राक्षसाम् ।
न भयं क्वापि सर्वेषां, व्याघ्रादीनां तथैव च ॥१९॥
कूष्माण्डानां भयं नैव, यक्षादीनां भयं न च ।
विनायकानां सर्वेषां, गन्धर्वाणां तथा न च ॥२०॥
स्वर्गे मर्त्ये च पाताले, ये ये सन्ति भयानकाः ।
ये विघ्न - कराश्चैव, न तेषां भयमीश्वरि ! ॥२१॥
यम - दूताः पलायन्ते, विमुखा भय - विह्वलः ।
सत्यं सत्यं महादेवि ! शपथेन वदाम्यहम् ॥२२॥
सम्पत्तिरतुला तत्र, तिष्ठति सप्त - पौरुषम् ।
वाणी तथैव देव्यास्तु, प्रस्तादेन तु ईरिता ॥२३॥
एतत् ते कथितं स्नेहात् , न प्रकाश्यं कदाचन ।
गोपनीयं गोपनीयं, गोपनीयं सदा प्रिये ! ॥२४॥
पशोरग्रे विशेषण, गोपयेत् तु प्रयत्नतः ।
भ्रष्टानां साधकानां च, सान्निध्यं न वदेदपि ॥२५॥
न दद्यात् काण - खञ्जेभ्यो, विगतेभ्यस्तथैव च ।
उदासीन - जनस्यैव, सान्निध्ये न वदेदपि ॥२६॥
दाम्भिकाय न दातत्यं, नाभक्ताय विशेषतः ।
मूर्खाय भाव - हीनाय, दरिद्राय ममाज्ञया ॥२७॥
दद्यात् शान्ताय शुद्धाय, कौलिकाय महेश्वरी ! ।
काली - भक्ताय शैवाय, वैष्णवाय शिवाज्ञया ॥२८॥
अद्वैत - भाव - युक्ताय, महाकाल प्रजापिने ।
कुल - स्त्री - वन्द्य - कायाऽपि, शिवाय विनीताय च ॥२९॥
॥ श्री कामाख्या - तन्त्रे पार्वतीश्वर - सम्वादे दशमः पटलः ॥


text:
अनिष्ठुराणि अपरुषाणि अक्षराणि वर्णाः प्रायाणि भूयांसि यस्मिंस्तथा अनिष्ठुरैर्वाक्षरैः प्रायं समधिकं काव्यमित्यनूद्य सुकुमारमपरुषमिष्यत इति विधिः । निष्ठुराणि तु स्वल्पानीति प्रायग्रहणेन सूचितम । इहेति वैदर्भमार्गे सर्वानिष्ठुराक्षरं किं न सुकुमारमिंष्यत इति चेदाह—बन्धेत्यादिं । हिर्यस्मात्सर्वाणिं अक्षराणि कोमलानिं सुकुमाराणि यस्मिंस्तत्तथा । सर्वैरेवाक्षरैः कोमलं तस्मिन् काव्ये बन्धस्य निवेशनस्य शैथिल्यं लाघवं तदेव दोषो वैकृतं दर्शित उदाहृतः पूर्वम् । मालतीमाला लोलालिंकलितेति60 । तस्मादनिष्ठुराक्षरप्रायमेव सुकुमारमिहेष्यते न सर्वानिष्ठुराक्षरमिति योज्यम ॥
- १.४३↩


text:
वाराहपुराण-
अष्टादशसु पुराणेषु अन्यतमं वर्तते वाराहपुराणम्(VarahaPurana) । इदं किञ्चन प्राचीनं पुराणम्। पुराणस्य पञ्च अपि लक्षणानि अत्र दृश्यन्ते।वराहरूपीनारायणः भूदेवीम् प्रति उक्तमिदं पुराणम् नारदपुराणे १०३ अध्याये वाराहपुराणस्य लक्षणम् एवम् उक्तम् अस्ति। भागद्वययुतं पुराणं भवति।
शृणु वत्स ! प्रवक्ष्यामि वाराहं वै पुराणकम्।
भागद्वययुतं शश्वद्विष्णुमाहात्म्यसूचकम्॥इति॥
महावराहस्य पुनर्माहात्म्यमधिकृत्य च।
विष्णुनाभिहितं क्षोण्यै तद्वाराहमिहोच्यते॥
मानवस्य प्रसङ्गेन कल्पस्य मुनिसत्तमाः।
चतुर्विंशसहस्राणि तत्पुराणमिहोच्यते॥
अस्मिन् पुराणे २४,००० सहस्र सङ्ख्याकाः श्लोकाः सन्ति। नारदपुराणे एवं मत्स्यपुराणेच २४,००० श्लोकाः सन्ति इति उल्लेखः अस्ति। किन्तु सध्यःकालीन ग्रन्थेषु १७,००० श्लोकाः लभ्यन्ते। अस्मिन् पुराणे व्रताणाम् विवरणानि सन्ति। तानि विष्णुविषयकानि व्रतानि भवन्ति। अस्मिन् महत्वपूर्णौ अंशौ भवतः। एकं मथुरामाहात्म्यम्, अत्र मथुरा तथा अन्यतीर्थक्षेत्राणाञ्च निरूपणं दृश्यते। अपरं नचिकेतोपाख्यानम्,दशावतारद्वादशीव्रथा,गोदान,शालग्रामपूजा, यमनचिकेतयोः संवादरूपात्मकाः कथाः लभ्यन्ते। एवं स्वर्गनरकयोः निरूपणं कृतं दृश्यते। कठोपनिषदि विद्यमानानां कथानां छायाः दृश्यन्ते।
अस्मिन् वाराहपुराणे २१७, २१८ अध्यायाः सन्ति। उत्तरार्दम्, पूर्वार्दम् इति विभागद्वये विभक्तम् अस्ति इति नारदपुराणे उल्लेखः अस्ति।
व्रतानि
दानानि
- तिलधेनुदानम्
- जलधेनुदानम्
- रसधेनुदानम्
- गुडधेनुदानम्
- शर्कराधेनुदानम्


text:
पच्ञमोsध्याय:
बृहदश्व उवाच ।
अथ काले शुभे प्राप्ते तिथौ पुण्ये क्षणे तथा ।
आजुहाव महीपलान्भीमो राजा स्वयंवरे ॥१॥
तच्छ्रत्वा पृथिवीपाला: सर्वे ह्रच्छयपीडिता: ।
त्वरिता: समुपाजग्मुर्दमयन्तीमभीप्सव: ॥२॥
कनकस्तम्भरुचिरं तोरणेन विराजितम् ।
विविशुस्ते नृपा रग्ङं महासिंहा इवाचलम् ॥३॥
तत्रासनेषु विविधेष्वासीना: पृथिवीक्षित: ।
सुरभिस्त्रग्धरा: सर्वे प्रमृष्टमणिकुण्डला: ॥४॥
तत्र स्म पीना दृश्यन्ते बाहव: परिघोमपा: ।
आकारवन्त: सुश्लक्ष्णा: पच्ञशीर्षा इवोरगा : ॥५॥
सुकेशान्तानि चारुणि सुनासाक्षिभ्रुवाणि च ।
मुखनि राज्ञां शोभन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि ॥६॥
दमयन्ती ततो रग्ङं प्रविवेश शुभानना ।
मुष्णन्ती प्रभया राज्ञां चक्षूंषि च मनांसि च ॥७॥
तस्या गात्रेषु पतिता तेषां दृष्टिर्महात्मनाम् ।
तत्र तत्रैव सक्ताभून्न चचाल च पश्याताम् ॥८॥
तत: संकीर्त्यमानुषु राज्ञां नामसु भारत ।
ददर्श भैई पुरुषान्पच्ञ तुल्याकृतीनथ ॥९॥
तान्समीक्ष्य तत: सर्वान्निर्विशेषाकृतीन्स्थितान् ।
संदेहादथ वैदर्भी नाभ्यजानान्नलं नृपम् ॥१०॥
यं च ददृशे तेषां तं तं मेने नलं नृपम् ।
सा चिन्तयन्ती बुध्द्याथ तर्कयामास भाविनी ॥११॥
कथं हि देवाग्ञानीयां कथं विद्यां नलं नृपम् ।
एवं संचिन्तयन्ती सा वैदर्भी भृगदु:खिता ॥१२॥
श्रुतानि देवालिग्ङानि तर्कयामास भारत ।
देवानां यानि लिग्ङानि स्थविरेभ्य: श्रुतानि मे ।
तानीह तिष्ठतां भूमावेकस्यापि न लक्षये ॥१३॥
एवं विचिन्त्य बहुधा विचार्य च पुन: पुन: ।
शरणं प्रति देवानां प्राप्तकालममन्यत ॥१४॥
वाचा च मनसा चैव नमस्कारं प्रयुज्य सा ।
देवेभ्य़: प्राच्ञलिर्भूत्वा वेपामानेदमब्रवीत् ॥१५॥
हंसानां वचनं श्रुत्वा यथा मे नैषधो वृत:
पतित्वे तेन सत्येन देवास्तं प्रदिशन्तु मे ॥१६॥
वचसा मनसा चैव यथा नाभिचराम्यहम् ।
तेन सत्येन विबुधस्तमेव प्रदिशन्तु मे ॥१७॥
यथा देवै: स मे भर्ता विहितो निषधाधिप: ।
तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे ॥१८॥
यथेदं व्रतमारब्धं नलस्याराधने मया ।
तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे ॥१९॥
स्वं चैव रुपं कुर्वन्तु लोकपाला महेश्वरा: ।
यथाहमभिजानीयां पुण्यश्लोकं नराधिपम् ॥२०॥
निशम्य दमयन्तास्तत्करुणं परिदेवितम् ।
निश्चयं परमं तथ्यमनुरागं च नैषधे ।
यथोक्तं चक्रिरे देवा: सामर्थ्य लिग्ङधारणे ॥२१॥
सापश्यद्विधान्सर्वानस्वेदान्स्तब्धलोचनान् ।
अम्लानस्त्रग्रजोहीनान्स्थितानस्पृशत: क्षितिम् ॥२२॥
छायाद्वितीयो म्लानस्त्रग्रज:स्वेदद्समन्वित: ।
भूमिष्ठौ नैषधश्चैव निमेषेण च सूचित: ॥२३॥
सा समीक्ष्य तु तान्देवान्पुण्यश्लोकं च भारत ।
नैषधं वरयामास भैमी धर्मेण पाण्डव ॥२४॥
विलज्जमाना वस्त्रान्ते जग्राहायतलोचना ।
स्कन्धदेशेsसृजत्तस्य स्त्रजं परमशोभनाम् ॥२५॥
वरयामास चैवैनं पतित्वे वरवर्णिनी ।
ततो हा हेति सहसा मुक्त: शब्दो नराधिपै: ॥२६॥
देवैर्महर्षिभिस्तत्र साधु साध्विति भारत ।
विस्मितैरीरित: शब्द: प्रशंसद्भिर्नल नृपम् ॥२७॥
दमयन्तीं तु कौरव्य वीरसेनसुतो नृप: ।
आश्वासयव्दरारोहां प्रह्रष्टेनान्तरात्मना ॥२८॥
यत्त्वं भजसि कल्याणि पुमांसं देवसंनिधौ ।
तस्मान्मां विध्दि भर्तारमेवं ते वचने रतम् ॥२९॥
यावच्च मे धरिष्यन्ति प्राणा देहे शुचिस्मिते ।
तावत्त्वयि भविष्यामि सत्यमेतद्रवीमि ते ॥३०॥
दमयन्ती तथा वाग्भिरभिनन्द्य कृताच्ञलि: ।
तौ परस्परत: प्रीतौ दृष्टा त्वग्निपुरोगमान् ।
तानेव शरणं देवाच्ञग्मतुर्मनसा तदा ॥३१॥
वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजस : ।
प्रह्रष्टमनस: सर्वे नलायाष्टौ वरान्ददु: ॥३२॥
प्रत्यक्षदर्शनं यज्ञे गतिं चानुत्तमां शुभाम् ।
नैषधाय ददौ शक: प्रीयमाण: शचीपति: ॥३३॥
अग्निरात्मभवं प्रादाद्यत्र वाञ्छति नैषध: ।
लोकानात्मप्रभांश्चैव ददौ तस्मै हुताशन: ॥३४॥
यमस्त्वन्नरसं प्रादाध्दर्मे च परमां स्थितिम् ।
अपांपतिरपां भावं यत्र वाञ्छति नैषध: ॥३५॥
स्त्रजश्चोत्तमगन्धाढ्या: सर्वे च मिथुन ददु: ।
वरानेवं प्रदायास्य देवास्ते त्रिदिवं गता: ॥३६॥
पार्थिवाश्चानुभूयास्य विवाहं विस्मयान्विता: ।
दमयन्त्याश्च मुदिता: प्रतिजग्मुर्यथागतम् ॥३७॥
गतेषु पार्थिवेन्द्रेषु भीम: प्रीतो महामना: ।
विवाहं कारयामास दमयन्ता नलस्य च ॥३८॥
उष्य तत्र यथाकामं नैषधो द्विपदां वर: ।
भीमेन समनुज्ञातो जगाम नगरं स्वकम् ॥३९॥
अतीव मुदितो राजा भ्राजमानोंsशुमानिव ।
अरच्ञयत्प्रजा वीरो धर्मेण परिपालयान् ॥४०॥
ईजे चाप्यश्वमेधेन ययातिरिव नाहुष: ।
अन्यैश्च बहुभिर्धीमान्कतुभिश्चाप्तदक्षिणै: ॥४१॥
पुनश्च रमणीयेषु वनेषूपवनेषु च ।
दमयन्त्या सह नलो विजहारामरोपम: ॥४२॥
जनयामास च नलो दमयन्त्यां महामना: ।
इन्द्रसेनं सुतं चापि इन्द्रसेनां च कन्यकाम् ॥४३॥
एवं स य जमानश्च विहरंश्च नराधिप: ।
ररक्ष वसुसंपूर्णी वसुधां वसुधाधिप: ॥४४॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
Thursday, August 10, 2006
मातृभाषा
भारत-देशः एकः देशः, परन्तु पुरातन-काले अनेकाः राज्याः आसन्. प्रथमतः, प्रतिराज्यम्, संस्कृतम् एव मातृभाषा आसीत् प्रायः. परन्तु, अनेकाः वर्षाः अनन्तरम्, अनेकेषु राज्येषु, अनेकाः भाषाः अविकसन्. ततः, अद्य अपि तेलुगु, तमिल्, कन्नदा, हिन्दी इत्यादि भाषाभिः अनेकाः जनाः भाषन्ते. अमेरिका-देशे, एकः विश्वविद्यालयस्य संस्कृत-शिक्षकः उक्तवान्--भारत-देशं गत्वा, एकस्मिन् विद्यालये प्रविश्य, शिक्षिकाः अपश्यम्. कर्नाटक-राज्ये आसीत्, परन्तु सा भाषा अज्ञाता. किं कर्तव्यं इति अचिन्तयम्. ततः, संस्कृत-भाषया एव मन्दं मन्दं सर्वम् उक्तम्. छात्राः अहसन्, परन्तु, शिक्षिकाः मां अवागच्छन्! (शिक्षिकाः हसतः बालकान् छात्रान् दृष्ट्वा, बालकाः मौनाः भूत्वा, ते छात्राः प्रकोष्ठे धावितवन्तः) तस्मिन् समये, अहं निश्चयेन ज्ञातवान्, संस्कृत-भाषा एव भारत-देशस्य मातृभाषा--इति सः अमेरिका-देशीयः अध्यापकः उक्तवान्.


text:
अध्याय ९
इति रक्तोऽपि रसेन्द्रो बीजेन विना न कर्मकृद्भवति ।
द्विविधं तत्पीतसितं नियुज्यते सिद्धमेवैतत् ॥१॥
तस्य विशुद्धिर्बहुधा गगनरसोपरसलोहचूर्णैश्च ।
द्विविधं बीजं तैरपि नाशुद्धैः शुध्यते वै तत् ॥२॥
यः पुनरेतैः कुरुते कर्माशुद्धैर्भवेद्रसस्तस्य ।
अव्यापकः पतंगी न रसे रसायने योग्यः ॥३॥
(महारस) वैक्रान्तकान्तसस्यकमाक्षिकविमलाद्रिदरदरसकाश्च ।
अष्टौ रसास्तथैषां सत्त्वानि रसायनानि स्युः ॥४॥
(सारलोह) उपरससंज्ञकमिदं स्यात्शिखिशशिनौ सारलोहाख्यौ ॥५॥
(पूतिलोह) ताम्रारतीक्ष्णकान्ताभ्रसत्त्वलोहानि वङ्गनागौ च ।
कथितास्तु पूतिसंज्ञास्तेषां संशोधनं कार्यं ॥६॥
(त्रिक्षार) षट्लवणान्येतानि तु स्वर्जीटङ्कणयवक्षाराः ॥७॥
(उपरसः: शोधन, सत्त्वपातन) सूर्यावर्तः कदली वन्ध्या कोशातकी च सुरदाली ।
शिग्रुश्च वज्रकन्दो नीरकणा काकमाची च ॥८॥
आसामेकरसेन तु लवणक्षाराम्लभाविता बहुशः ।
शुध्यन्ति रसोपरसा ध्माताः सत्त्वानि मुञ्चन्ति ॥९॥
(कान्त (चुम्बक):: शोधन) तद्द्रुतमात्रं शुध्यति कान्तं शशरक्तभावनया ॥१०॥
(सस्यकः: शोधन) सस्यकमपि रक्तगणैः सुभावितं स्नेहरागसंसिक्तं ।
शुध्यति वारैः सप्तभिरतः परं युज्यते कार्ये ॥११॥
(विमल, रसक, दरद, माक्षिकः: शोधन)
क्षारैः स्नेहैरादौ पश्चादम्लेन भावितं विमलं ।
शुध्यति तथा च रसकं दरदं माक्षिकमप्येवं ॥१२॥
तनुरपि पत्रं लिप्तं लवणक्षाराम्लरविस्नुहिक्षीरैः ।
ध्मातं निर्गुण्डीरससंसिक्तं बहुशो भवेद्धि रक्तं च ॥१३॥
शुध्यति नागो वंगो घोषो रविणा च वारमपि मुनिभिः ।
निर्गुण्डीरससेकैस्तन्मूलरजः प्रवापैश्च ॥१४॥
रक्तगणगलितपशुजलभावितपुटितं हि रज्यते तीक्ष्णं ।
शुध्यति कदलीशिखिरसभावितपुटितं त्रिभिर्वारैः ॥१५॥
सर्वं शुध्यति लोहो रज्यति सुरगोपसन्निभो वापात् ।
माक्षिकदरदेन भृशं शुल्वं वा गन्धकेन मृतं ॥१६॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
दक्षिणत्रिपुरामण्डलम्
दक्षिणत्रिपुरामण्डलं (वङ्ग: দক্ষিণ ত্রিপুরা জেলা आङ्ग्ल: South Tripura District) त्रिपुराराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् उदयपुर इत्येतन्नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
दक्षिणत्रिपुरामण्डलस्य विस्तारः २,६२४ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्व-दक्षिण-नैऋत्यदिशि बाङ्गलादेशः अस्ति, वायव्यदिशि धलाइमण्डलम्, उत्तरदिशि पश्चिमत्रिपुरामण्डलम् अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् २००० मिल्लीमिटर्मित: वार्षिकवृष्टीपात: भवति । अत्र तिस्र: प्रमुखपर्वतावल्य: सन्ति । ता: देवतामुरा, दक्षिणबारामुरा, अथरामुरा च सन्ति । गुमती, मुहुरी, फेणी च अत्रस्था: प्रमुखनद्य: सन्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
दक्षिणत्रिपुरामण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ८,७६,००१ अस्ति । अस्मिन् ४,४७,५४४ पुरुषा:, ४,२८,४५७ महिला: च सन्ति । अस्मिन् मण्डले चतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे २८७ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २८७ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १४.१५% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९५७ अस्ति । अत्र साक्षरता ८४.६६ % अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् ८५.९६% जना: ग्रामेषु निवसन्ति ।
कृषि:[सम्पादयतु]
कृषि: एव अत्रस्थजनानां प्रमुखोपजीविकासाधनम् । तण्डुल:, आलुकम्, इक्षु:, 'ज्युट', क्षुज्जनिका(mustard), चायं(tea), काफीबीजं(coffee), रबर, पनसफलं, आम्रं, इत्यादीनि अस्य मण्डलस्य प्रमुखसस्योत्पादनानि सन्ति ।
ऐतिहासिकं किञ्चित्[सम्पादयतु]
१९४७ तमवर्षपर्यन्तं त्रिपुराराज्यपरिसरोऽयं राजा वीरविक्रम किशोर माणिक्य बहादुर् अस्य आधिपत्ये आसीत् । अस्य मरणानन्तरं तस्य विधवा-पत्नी स्वपुत्रै: सह शासनं कृतवती । ९ सप्टेम्बर १९४७ दिनाङ्के परिसरोऽयं राज्यविभाग-३ मध्ये समाविष्ट: जात: । १ नवेम्बर १९५६ दिनाङ्के राज्यमिदं केन्द्रशासितप्रदेशत्वेन संस्थापितम् । १९७० तमे वर्षे राज्यमिदं मण्डलत्रयेणसह स्थापितम् । तदा एव अस्य मण्डलस्य स्थापना जाता ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
- अमरपुर
- बोकाफा
- हृष्यमुख
- काक्राबान्
- कर्बुक्
- किल्ला
- मतरबरी
- ओम्पी
- राज्ञनगर
- रुपैच्छरी
- सत्चन्द
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
कृषि: अत्रस्थजनानां प्रमुखोपजीविकासाधनम् । ३२% भूमि: एव कृषियोग्या । मण्डलस्य कृषि: वर्षाजलावलम्बिता अस्ति । इदानीं भूमि-उपयोगवर्धनाय सर्वकार: प्रयत्नरत: अस्ति । अत्रस्था: बहव: जना: दैनन्दिन-उपजीविकां कल्पयन्ति । बहुजना: सर्वकारोपरि अवलम्बिता: सन्ति । कृष्युत्पादनं विहाय बहव: जना: इक्षुकाष्ठै: वस्तूनि तक्षयन्ति, वयनं, कुम्भकार्यं, लोहकार्यं, सुवर्णकार्यं च जना: कुर्वन्ति । तेषां बहि: वितरणं च भवति । मण्डलेऽस्मिन् ३७% आदिवासिजनजातय: निवसन्ति । तासु त्रिपुरी, जमतिया, रिआङ्ग, हलम्, चक्मा इत्येतासां समावेश: भवति । अस्य प्रदेशस्य आदिवासिसंस्कृत्या: बाङ्ग्लादेशस्य संस्कृत्या सह सादृश्यं दृश्यते । अत्रस्था: जना: सामान्यत: बङ्गाली भाषया वदन्ति । आदिवासिजना: प्रायशः 'काकबोराक्' भाषाप्रयोगं कुर्वन्ति । ६८% जना: निर्व्यापारा: सन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
- उदयपुर इत्यत्र त्रिपुरेश्वरी मन्दिरम्
- बेलोनिया इत्यत्र तृष्णा अभयारण्यं
- बेलोनिया इत्यत्र चन्द्रपुर-दिमताली-यवन-देवालय:
- लैलक्बरी ओरेञ्ज स्पोट्
- उदयपुर इत्यत्र हुरिजाला
- अमरपुर इत्यत्र चबी मुरा
- उदयपुर इत्यत्र भुवनेश्वरी मन्दिरम्
- उदयपुर इत्यत्र महादेव बारी
- सन्त्रीबाझार इत्यत्र पिल्लल् 'टुरिजम्'


text:
महात्मा गान्धी
महात्मा गान्धी इति प्रसिद्धः मोहनदासकरमचन्द गान्धी ( ( शृणु) (/ˈməhɑːtmɑː ɡɑːndhiː/)) (गुजराती: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી, आङ्ग्ल: Mohandas Karamchand Gandhi) (क्रि.श.१८६९-१९४८) गुजरातराज्यस्य पोरबन्दरनामके नगरे जन्म प्राप्तवान् । तस्य उदारान् मानवीयान् गुणान् दृष्ट्वा कविः रवीन्द्रनाथ ठाकुरः तं महात्मा[२] इति शब्देन सम्बोधितवान् । ततः पश्चात् सर्वे भारतीयाः तं महात्मा गान्धी इति एव अभिजानन्ति । भारतमातुः श्रेष्ठः पुत्रः महात्मा गान्धी स्वातन्त्र्यान्दोलने सर्वेषां भारतीयानाम् आधारभूतः मार्गदर्शकः च आसीत् । अत एव गान्धिजयन्तीपर्व राष्ट्रियपर्वरूपेण आचर्यते । दक्षिणआफ्रिकादेशेऽपि महात्मा गान्धी उत्तमं कार्यं कृतवान् । अस्य पिता श्री करमचन्द गान्धी राजकोटसंस्थाने पोरबन्दरसंस्थाने च दिवान् इति प्रसिद्धः आसीत् । माता श्रीमती पुतलीबायी साध्वी व्रतोपावासादिधर्मानुसारिणी प्रेममयी च आसीत् । मोहनदासगान्धिमहोदयस्य बाल्यं पोरबन्दरनगरे उत्तमपरिसरे सहजसुन्दरम् आसीत् । मातुः सेवाभावः त्यागबुद्धिः सर्वप्रियता इत्येते गुणाः पुत्रेऽपि परिणामम् अकुर्वन् । विद्याभ्याससमये मोहनदास गान्धी साधारणबालकः आसीत् । मोहनदास गान्धी राजकोटनगरे प्रौढविद्याभ्यासं कृतवान् । विनयशीलः लज्जालुः विधेयः इति च सहपाठिषु प्रख्यातः आसीत् । गान्धिमहोदयः सत्यम् अहिंसाम् च जीवने प्रतिष्ठापयितुं दृढव्रतः आसीत् । सः वैदेशिकानां शासनं मूलतः उच्छेत्तुं भारतमातुः स्वतन्त्रतायै दृढां प्रतिज्ञाम् अकरोत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ जन्म
- २ बाल्यम्
- ३ बाल्यविवाहः
- ४ चौर्यं, तस्य प्रायश्चित्तम्
- ५ दक्षिणाफ़्रिकाप्रस्थानसज्जीकरणम्
- ६ स्वदेशयात्रा
- ७ वर्णद्वेषः
- ८ ‘खादी ’ जन्म
- ९ बाल्ये सत्यप्रियतायाः पाठः
- १० दक्षिण-आफ्रिकादेशे गान्धी
- ११ स्वातन्त्र्यान्दोलनस्य नेतृत्वम्
- १२ गान्धिदर्शनम्
- १३ सम्बद्धाः लेखाः
- १४ उल्लेखाः
- १५ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
जन्म[सम्पादयतु]
गान्धिवंशीया बनियाख्यवैश्यवर्णाः । तेऽमी पुरास्तोकानापणान्प्रतिष्ठाप्य वाणिज्यं कुर्वते स्मेति प्रतिभाति । किन्त्वस्मत्तातमारभ्यैते त्रिपौरुषपर्यन्तं काठियावाडदेशस्य कतिपयसंस्थानेषु प्रधानसचिवा बभूवुः । ओतागान्ध्यपराख्येनोत्तमचन्दगान्धिनाखण्डितवादिना भाव्यम् । तस्यास्य पोरबन्दरसंस्थाने प्रधानपदमारूढस्य क्वचित्कूटनीतिवशात्तत्संस्थानं परित्यज्य जूनागढसंस्थान आश्रयः समन्वेषणीयोऽभूत् । तदा तत्रत्यनवाबप्रभोरयं सव्यहस्तेन सभाजनं चकार । तत्प्रेक्षकेण केनचित्पुरुषेण तावदविनीतवर्तनस्य हेतुं पृष्टः स प्रत्याह इतः पूर्वमेव मम दक्षिणो हस्तः पोरबन्दरसंस्थानस्य वशवर्ती भवतीति ॥
मृतजानिरोतागान्धिद्वितीयां भार्यामुवाह । अस्य प्रथमभार्यायां चत्वारः पुत्रा द्वितीयायां च द्वौ बभूवुः । एते भिन्नोदरा इति बाल्य नाहमवेदम् । न च तद्वृत्ततो वा प्रकाशितम् । षण्णामेषां करमचन्द गान्धी कबागान्ध्यपराख्यः पञ्चमः । तुलसीदासगान्धिश्चरमः । द्वावेतौ भ्रातरौ पोरबन्दरसंस्थाने क्रमशः प्रधानसचिवावभूताम् । कबागान्धिर्हि मे पिता । स च राजास्थानिकन्यायसभायां सदस्योऽभूत् । सा सभा साम्प्रतं न विद्यते । पुरा खलु सा राज्ञश्च तद्वंश्यानां च विवादव्यवस्थापनाय प्रतिष्ठापिता भूत्या गौरवास्पदमासीत् । अपि च मे तातः कियन्तं कालं राजकोटसंस्थाने क्वचिद्वाङ्कानेरसंस्थाने च प्रधानसाचिव्यमकोरत् । अस्य निर्याणकाले राजकोटसंस्थानाद्विश्रान्तिवेतनं लभ्यते स्म ॥
कबागान्धिरनुक्रमेण चतस्रो भार्या उदवहत् । द्वयोर्द्वयोर्दवे दुहितरौ चरमायां पूतलीबाईनाम्न्यामेका पुत्री त्रयः पुत्राश्च समजायन्त । एतेषामहमेवान्तिमः ॥ मम पिता कुटुम्बवत्सलः सत्यप्रियः शूर उदारश्च । परन्तु क्रोधनः । मनाग्विषयासक्त इत्यपि वक्तव्यम् । स किल व्यतिक्रान्तचत्वारिंशद्वत्सरोऽपि चतुर्थी भार्यामुपायस्त । किन्त्वयमुत्कोचादिलोभपरवशो नाभूत् । यथा स्वकुटुम्बे तथा बहिरप्ययं निष्पक्षपातीति प्रथां सम्पादितवान् । अस्य राजनिष्ठा सर्वलोकविदिताभवत् । कदाचिदयं निजस्वामिनो राजकोटप्रभोष्ठाकूराह्वयस्य कृतापमानं 'असिस्टेण्ट्र पोलिटिकल् एजेण्ट्’ इति व्यपदिश्यमानराजकीयप्रतिनिधिं प्रत्यवतस्थे । क्रुद्धेन तेन प्रतिनिधिना क्षमामभ्यर्थयस्वेति कबा गान्धी समादिष्टोऽपि न तथाकर्तुं प्रत्यपद्यत । ततस्तेन कतिपयहोराकालपर्यन्तमसाववष्टभ्य स्थापितोऽभवत् । परन्तु वज्रकठोरमनस्कतामस्यावबुध्य स राजकीयप्रतिनिधिर्विमुच्यतामयमित्यादिदेश ॥
मम पितुर्द्रव्यसङ्ग्रहलोभो न कदाप्यासीत् । तदस्माकं पैतृकं रिक्थमल्पमल्पमागतम् ॥ अनुभवमेकं मुक्त्वा तस्य शिक्षाक्रमः कोऽपि नासीत् । अध्ययनमपि भूयसा गुजरातीपञ्चमश्रेणीपर्यन्तमेव तस्य प्रवृत्तम् । चरित्रभूगोलपरिज्ञानं तस्य न कञ्चित् । तथाप्यस्य व्यावहारिकज्ञानसम्पन्नत्वादतिसूक्ष्मप्रश्नानां निर्णये परःशतानां जनानां शासनेऽपि प्रगल्भोऽभवत् । तेन लब्धं धार्मिकशिक्षणमत्यल्पम् ।तथाप्यसंख्यातैर्हिन्दुजनैर्देवस्थानगमनपुराणपुण्यकथाश्रवणादिभिर्यावती धार्मिकज्ञानसम्पत्तिरधिगन्तुं शक्या तावती तेनापि सम्पादिता । स्वस्य मरणात् कतिपयवत्सरेभ्यः पूर्वमस्मदीयकुटुम्बमित्रेण केनचिद्ब्राह्मणविदुषा बोधितो मे पिता गीतापारायणं कर्तुमारभत । अपि च प्रत्यहं पूजासमये कतिपयश्र्लोकानुच्चैः पठति स्म ॥
मम मातुर्विषये कदाप्यविस्मणीयतया यन्मे मनसि निरूढस्थितं तत्खलु सा पतिव्रता स्त्रीति । सेयं धर्मभीरुः । प्रतिदिनमापूजापाठावसानं भोजनचिन्तामपि न कलयति स्म । हवेल्याख्यवैष्णवदेवालयगमनं तस्याः प्रात्याहिककर्तव्येष्वेकतममासीत् । स्मारं स्मारमपि तस्याश्चातुर्मास्यव्रताचरणलोपः कदाचित्कोऽपि मम स्मृतिपथं नायाति । अत्यन्तकृच्छव्रतान्यपि सा सर्वात्मना समापयते स्म । आरब्धव्रतं व्याधिवशान्न कदापि पर्यत्यजत् । एकदा चान्द्रायणव्रतमाचरन्त्या रोगपीडीतयाप्यपरित्यज्य व्रतं यथावत्समापितं मम स्मृतिमुपैति । द्वित्रदिनानि यावदुपवासो नाम तस्या ईषत्करः । चातुर्मास्ये प्रतिदिनमेकमुक्तं तयाभ्यस्तमासीत् । इयताप्यपरितृप्य चातुर्मास्ये क्वचिदेकाहिकमुपवासं कुर्वती व्रतं समापयत् । अपरस्मिंश्चातुर्मास्ये सूर्यनारायणदर्शनं विना नाहारं स्वीकरिष्य इति व्रतमग्रहीत् । तदास्माभिर्बालकैर्बहिः स्थित्वा गगनैकद्रष्टिभिः सूर्यदर्शनं मात्रे निवेदयितुमवसरः प्रतीक्ष्यते स्म । वर्षाकालमध्ये सूर्यदर्शनमतीवविरलमिति सर्वेषामपि विदितमेव । बहुषु दिवसेषु सहसा प्रत्यक्षीभवति सूर्ये यथा वयं 'अम्ब अम्ब सूर्यो दृश्यते’ इति ससम्भ्रममवोचाम कदाचन यावदम्बा स्वयं द्रष्टुं बहिरूपधावति तावत्सूर्यस्तिरोहितोऽभूत् यथा चानेन तस्यास्तस्मिन्दिने भोजनाभावः प्राप्तस्तथा सर्वं स्मरामि । ईदृक् सम्भवेष्वस्माताम्लानमुखी 'न कापि चिन्ता । ममाद्य भोजनं देवता न रोचते’ इति वदन्ती स्वकार्यमनुष्ठातुं प्रतिनिवर्तते स्म ॥
सा व्यवहारकुशला । राजास्थानसम्बन्धिनामखिलवृत्तान्तानामप्यभिज्ञाभवत् । अस्या बुद्धिकौशलमवरोधजनस्य सुविदितमासीत् । अहमनेकशो बाल्ये वयसि जनन्या सह राजमन्दिरं गत्वा तत्र मदम्बाठाकूरप्रभुजनन्योः संवृत्तं कथालापं श्रुतवानित्यद्यापि स्मरामि ॥ अनयोर्मातापित्रोर्गर्भादहं संवत् १८३५ भाद्रपदबहुलद्वादश्यां (तथा च श्रीशालिवाहनशकस्य द्विनवत्युत्तरसप्तशताधिकैकसहस्रतमे शुक्लनाम्नि संवत्सरे भाद्रपदकृष्णद्वादशीतिथौ) अधुना पोरबन्दरेतिप्रसिद्धे सुदामापुर्यां जन्माग्रहीषम् ॥
पोरबन्दरे मया बाल्यमतिवाहितम् । कामप्येकां प्रति मया गम्यते स्मेति ज्ञप्तिरस्ति । गणितकोष्टकानां घट्टीकरणं मम क्लेशावहं संवृत्तम् । अपि च सहपाठिभिः सहास्मदुपाध्यायनिन्दामशिक्षिषि । इदमुक्त्वा नान्यत् किञ्चिदपि स्मरामि । एतेन तदानीं मे बुद्ध्या मन्दया भवितव्यं ज्ञापकशक्त्या चापक्वया भाव्यमिति तर्कये ॥
बाल्यम्[सम्पादयतु]
यदा मे पिता राजास्थानिकन्यायसभासदस्यत्वमिच्छू राजकोटं प्रति प्रस्थितस्तदा मया सप्तवर्षदेशीयेन भाव्यम् । तत्राहं प्राथमिकशालां प्रवेशितोऽभवम् । तदात्वे पाठयितॄणामुपाध्यायानां नामानि सम्यगहं स्मरामि । यथा पोरबन्दरपुरे, तथैवात्रापि मम पाठलेखनादिषु न कोऽपि विशेषो दृष्टः । न चाहमितरापेक्षया बुद्धिमत्तर इति गणनीयोऽभवम् । एनां शालामतिक्रम्य नगराबाह्यवर्तिन्यां पाठशालायां दिनकतिपयान्यावदध्यगीषि । तदनु द्वादशे वर्षे हाईस्कूलाख्यमुच्चविद्यालयमहं प्रविष्टः । अस्मिन्नल्पीयसि कालेऽस्मदुपाध्यायान् वा सहपाठिनो वा नाहमनॄतं कदाप्यचकथम् । अतीव लज्जालुतया परगोष्ठीं पर्यहार्यम् । मदीयपुस्तकपाठा एव मे सहायाः । घण्टावादनसमये पाठशालोपस्थानं शालाविरामे च गृहाभिमुखीभवनं-एवं हि मेऽभ्यासः । अन्यैः सह कथालापनिस्सहेन गृहं प्रति त्वरित गतिना गम्यते स्म मा कोऽपि द्रष्ट्वा मां परिहसीदिति ॥
उच्चविद्यालये मम प्रथमवर्षपरीक्षायां यत् संवृत्तं सा घटनाद्य कथनीया भवति । तदानीन्तनविद्याभ्यासपरीक्षको जैईल्सनामा समागतः । अस्मत्परीक्षणार्थं पञ्च शबसानमस्माभिरलेखयत् । तेषामेकतमः 'केटल' इति पदमासीत् । तस्य लेखनेऽहं स्खलितमकार्षम् । अस्मदुपाध्यायः स्वपारदरक्षाग्रेण मत्पादमभिस्पृश्य स्खालित्यसूचनाय महान्तं यत्नमकरोत् । तथापि तत्संविदं नाहमग्रहीषम् । मत्पार्श्वस्थितबालकस्य फलकं निरूप्य तल्लिखितानुकारेण स्खलितं मदीयं समीकर्तव्यमित्यस्मदुपाध्यायस्याशयोऽभवत् । तदेतन्मनसो मे नास्फुरत् । अन्योन्यलिखितानुकरणस्य निवारणमेवोपाध्यायानां कर्तव्यमिति मया हि गृहीतम् । मदेकवर्जमन्ये सर्वेऽपि शब्दान्निर्दोषेण व्यलेखिषुः । अहमेक एव मूर्खः । ततः परमुपाध्यायो मम मुग्धतां दर्शयितुं प्रायतिष्ट । तेन तस्यैव वृथाश्रमो जातो न पुनर्मया लिखितानुकरणमशिक्षि ॥
अथाप्येतेनोपाध्यायं प्रति मे गौरवं नाहीयत। ज्येष्ठगतानां हि दोषाणां यदुद्भावनं तन्मे स्वभावदूरमासीत् । यद्यपि तदुपाध्यायस्येतरे दोषा मया क्रमेणोपलब्धास्तथापि तन्निष्ठभक्तिभावो मे नान्यथा पर्यवर्तत । ज्येष्ठानामाज्ञानुवर्तनमेवास्मत्कर्तव्यं न पुनस्तेषां चारित्रपरिशोधनमित्यर्थो मम हृदयंगतोऽभूत् ॥ एतस्मिन्नेव समये संवृत्तं घटनाद्वयमपि मे मनसि लग्नं भवति । शालापुस्तकानि मुक्त्वा पुस्तकानन्तरपठनं मम नेष्टमासीत् । उपाध्यायादाक्षेपवचनं वा मया तत्प्रतारणं वा न मे रोचते स्म । अतो मया दैनन्दिनीयपाठाः शिक्षणीया एवापतिताः । तथाप्येवं शिक्षमाणस्य मानसं सर्वदा पाठैकव्यग्रमासीदिति वक्तुं न शक्यते । एवं मयि पाठ्यपुस्तकेऽपि निरवधाने सति पुस्तकानन्तरं न हि पठ्यते स्मेति किमु वक्तव्यम् । किन्तु मम पित्रा क्रितस्थापितस्य श्रवणपितृभक्त्याख्यनाटकग्रन्थस्योपरि कथमपि मे द्रष्टिरपतत् । तमेनं तत्परतयाहमपाठिषम् । तत्कालमेव ग्रामाद्ग्रामं पर्यटन्तः पुत्तलिकाप्रदर्शनोपजीविनः केचिदस्मद्ग्राममुपागमन् । तत्प्रदर्शितपुत्तलिकासु यात्रामुद्दिश्य स्कन्धावलम्बिवीवधेन स्वमातापितरौ वहमानस्य श्रवणस्य प्रतिकृतिरेका व्यलोकि । एतत्पुस्तकं पुत्तलिकाचेति द्वयं मिलित्वा श्रवणकथां मे मनसः कदाप्यप्रमार्जनीयामकरोत् । श्रवणस्य पितृभक्तिरादर्शरूपेण त्वया स्थापनीयेत्यात्मनात्मानमबोधयम् । श्रवणस्य मरणेन सन्तप्यमानयोस्यत्पित्रोर्विलापोऽद्यापि मे मनसि शोश्रूयत इव । मदर्थे पित्रा वितीर्णया रागमालिकया तमहमालापयम् । स रागो मे ह्रदयं व्यलीनयदिव ॥
नाटकान्तरसम्बन्धिन्यपरा तत्सदृशी घटनैका संवृत्ता । एतत्कालमेव कयापि नाटकमण्डल्या प्रयुक्तं नाटकमवलिकयितुं पितुरनुज्ञामध्यगच्छम् । तन्नाटकं हरिश्चन्द्रचरितात्मकमासीत् । तदेतल्लोचनासेचनकं मम मानसमकर्षत् । किन्त्वनुज्ञां कतिकृत्वः प्राप्य गन्तुं शक्येत । तथाप्येतन्निमित्तं व्यसनं नैव माममुञ्चत् । निस्संख्यवारमिदं नाटकं मया स्वयं मनसा प्रयुक्तं स्यात् । हरिश्चन्द्रेणेव सर्वैरपि कस्मात्सत्यवद्भिर्न भवितव्यम् । इत्येष प्रश्नो दिवानिशं मे मनसि पुस्फोर्यते स्म । सत्यानुसरणं सत्यस्यार्थे हरिश्चन्द्रवन्निर्विकल्पेन मनसा क्लेशानामनुभवः । इत्येष आदर्श एक एव मे मनस्याविरभूत् । हरिश्चन्द्रकथायामक्षरशः सत्यत्वप्रतीतिर्मयासीत् । सर्वस्यास्य स्मरणमनेकशो मे नेत्रोभ्यामश्रूणि निरसारयत् । कथाहरिश्चन्द्रः कश्चिद्वस्तुतो न जीवन् स्थित इत्यधुना मम लौकिकज्ञानमाख्याति । किन्तु हरिश्चन्द्रश्रवणावुभावपि मम ह्रदये नित्यसंनिहितौ स्तः । अद्यापि तन्नाटकपाठेन पूर्ववन्मे ह्रदयं विलीयत इत्यहं जाने ॥
बाल्यविवाहः[सम्पादयतु]
एतदध्यायलेखनसन्दर्भो मा सम्भवत्विति बहुतरमाशंसमानस्याप्येतद्वृत्तान्तं कथयिष्यतो मे विदितमेवेदं यदेतत्सदृशास्तिक्तगुलिका इतोऽपि भूयस्यो मया निगरीतव्याः सन्तीति । यद्यहं परमार्थेन सत्योपासकोऽस्मि तदा मे नान्या गतिः । मम त्रयोदशे वयसि संवृत्तविवाहवृत्तान्तवर्णनरूपं मनस्सन्तापकरं कर्तव्यमिदानीं प्राप्तम् । मत्पोष्यवर्गस्थितानेतद्वयस्कान्बालकान्विलोक्य मद्विवाहः स्मर्यते यदि तदाहमात्मन एव न केवलं दयनीयो भविष्यामि परन्तु परिह्रतबाल्यविवाहान्बालकान्प्रति यूयमेव भाग्यशालिन इति विवक्षा मे जायते । एवमतिबाल्ये वयसि विवाहकरणं नाम नीत्यनुरोधीति किमपि प्रमाणं नोपलभे ॥
अत्र विषये पाठकं मान्यथा विदाड्कुर्वन्तु । मम यत्संवृत्तं स विवाह एव न पुनर्भाविनं विवाहं प्रति संमतिमात्रम् । काठियावाडदेशे विवाहः संमतिरिति द्वौ पृथक् संस्कारौ स्तः । संमतिर्नाम बालकबालिकयोर्मातापितृभिभाविनं विवाहं प्रति परस्परं वाग्दानम् । संमतिरियं नोल्लड्घनीयेति निर्बन्धः कोऽपि न हि । न च मृते बालके बालिकाया वैधव्यप्राप्तिः । बालिकाबालकौ न खलु तत्रे भागिनौ भवतः । बहुशस्तद्विचारोऽपि तयोरविदितो भवेत् । एष संमतिसंस्कारो मम त्रिवारं समपद्यतेति प्रतिभाति । अपि तु कदा सम्पन्न इति न जाने । मदर्थनिश्चिते द्वे बालिके क्रमशोऽम्रियेतामिति कथितोऽस्मि । तृतीया संमतिर्मम सप्तमे वयसि संवृत्तेति क्वचित्स्मरामि । न तावत्स्मर्यते तदिदं केनापि मे निवेदितमिति । इह लेखिष्यमाणो वृत्तान्तो मद्विवाहविषयः स तु स्पष्टतरं स्मर्यते ॥
उक्तपूर्वं खल्विमे वयं त्रयो भ्रातर इति । तत्र प्रथमः पूर्वमेवोढः । मदपेक्षाया द्वित्रवर्षज्येष्ठस्य द्वितीयभ्रातुरेकवत्सरज्येष्ठस्य मे कस्यचिद्दायादस्य मम च त्रयाणामेकदा विवाहः करणीय इति वृद्धैर्निरणायि । एवंविधप्रवृत्तेरस्मत्सुखदुःखचिन्ता वास्मदिष्टानिष्टभावना वा न हेतुरासीत् । एतेन स्वानुकूल्यं मितव्ययश्च सिध्यत इत्यभिप्रायेणैव तथा संविहितम् ॥ हिन्दुजनेषु विवाहो नाम न खलु साधारणो विषयः । विवाहेन वधूवरयोर्माता पितरोऽनेकशो निर्धना भविष्यन्ति । अस्य कृते निजस्वं नाशयन्ति । कालं वृथा क्षिपन्ति । एतदावश्यकानां वस्त्राभरणवस्तूनां सज्जीकरणाय भोजनोपचारव्ययपट्टिकालेखनाय च मासशः कालोऽपेक्ष्यते । विविधभक्ष्याद्युपकल्पने वरपक्षीयाणां वधूपक्षीयाणां च स्पर्धा जरीजृम्भ्यते । ध्वनिमाधुर्यं तावदस्तु वा न वा स्त्रियः पुनराकण्ठशोषं गायन्ति । एतेन व्याधिसम्भवेऽपि न हि चिन्ता । प्रातिवेशिकजनानान्तु विश्रान्तिरेव नास्ति । तेऽपि तत्कलकलमुच्छिष्टकच्चरं च तूष्णीं सहन्ते । यतस्तैरपि करिष्यमाणविवाहप्रसड्गेष्वेवंविधैव प्रवृत्तिराश्रयणीया भविष्यतीति तेषां विदितम् ॥ सर्वस्यास्य क्लेशस्यैकदैव परिहारोऽस्त्वित्यस्मज्ज्येष्ठा व्यचिन्तयन् । समष्टया व्ययोऽल्पः । उत्कावस्तु महान् । त्रिः पृथग्व्ययस्थाने सकृदेव व्ययसम्भवः । ततो मुक्तहस्तेन धनं विकरीतुं शक्यते । मम पिता ज्येष्ठपितृव्यश्च वाधकं प्राप्तौ । अस्मद्विवाहा एव ताभ्यां निर्वर्तनीयेषु चरमाः। चरमाड्कः कुतो विभवोत्तरं न प्रयोक्तव्य इति तेषां मनसि विद्येत । सर्वमेतेदभिसमालोच्य विवाहत्रयमेकदा निर्वर्तनीयमिति निश्चितमभूत् । पूर्वोक्तरीत्या वैवाहिकसंविधानं कियद्भिरपि मासैः समाप्तिमगात् ॥ प्रचलद्वैवाहिककार्यविशेषैरेव विवाहो भावीत्यस्माभिरवगतम् । विवाह इत्येतेन धारणार्थे प्रशस्तवस्त्रलाभः । वाद्यतम्मटघोषः । वधूवरप्रदर्शनोत्सवः । महाभोजनसन्तर्पणनम् । मया सह क्रीडितुमेककन्याप्राप्तिश्च । इत्येतावन्मुक्त्वा नान्यो विचारो मम मनस्यस्फुरत् । विषयसुखापेक्षा त्वनन्तरमागता । मुक्त्वा कतिचिदवश्यवर्णनीयान्विषयानेतदधिकृत्य नान्यत्किमपि लिलेखिषामि । ते च विषया अग्रे निरूपयिष्यन्ते । तेऽप्येतद्वृत्तान्तलेखने यन्मम मुख्योद्देश्यं तस्य भूयसा नोपकारका भवेयुः ॥ साग्रजं मां राजकोटात्पोरबन्दरपुरमनैषुः । सन्ति केचिच्चरमदृश्यात्पूर्वभावितो हरिद्राचूर्णेन सर्वाड्गलेपाविका विनोदावहा विषयाः । ते पुनः सर्वे वर्णयितुं न शक्यन्ते ॥
अस्मत्पिता प्रधानसचिव इति यद्यपि सत्यं तथापि किमयं न परोपजीवी । ठाकोरप्रभोर्विश्वासपात्रतया तस्य परतन्त्रता समाधिकैवेति वक्तव्यम् । अतिप्रत्यासन्नेऽपि विवाहदिवसे ठाकोरप्रभुरस्मत्पितरं नैवाऽमुचत् । ततो मुक्तस्यास्य दिनद्वयात्पूर्वमेव यथा प्रयाणं समाप्येत तथा मार्गयानानि पृथगस्थाप्यन्त । परन्तु किमनेन । अन्या ह्येवासीदीश्वरेच्छा । सुदामापुरं राजकोटाद्विंशत्युत्तरैकशतपाषाणदूरे वर्तते । शकटेन पञ्चर्भिर्दिनैर्निर्वर्त्यं प्रयाणम् । तदेतत्प्रयाणमस्मत्पिता त्रिभिरेव दिनैः समापयत् । किन्तु तृतीयदिवसे यानं पर्यस्तपतितमभूत् । एतेन तस्य बहुनि क्षतान्यजायन्त । असौ सर्वाड्गबद्धपट्टकः सदनमागतः । एतेन तस्य चास्माकं चोत्साहो यद्यप्यर्थे न ह्रासमगच्छत् पितृक्षतनिमित्तं मे दुःखं वैवाहिकविनोदसंरम्भमध्ये सर्वं विस्मृतमभूत् ॥
अहं मातापित्रोरतीव भक्तिमानासम् । किन्तु मे भोगासक्तिरासीत्ततोऽपि नाल्पीयसी । मातापित्रोः शुश्रूषमाणेन जनेन परित्यक्तनिजसुखसन्तोषेण भवितव्यमिति नाहमद्याप्यवेदम् । भोगासक्तस्य मे दण्डरूपेणेव संवृता काचिद्घटना मम मानसमद्यापि कृन्ततीव । एतद्वृत्तान्तस्तु पुरस्तान्निरूपयिष्यते । श्रीनिष्कुलानन्दो गायति यथा-
भोगतृष्णामनिर्धूय भोग्यमात्रं विमुञ्चतः । त्यागोऽयं सर्वथा न स्याच्चिरस्थायीति निश्चयः ॥ इति ॥ अभव्यः शोचनीयोऽयं वृत्तान्तो गीतिमेनां स्वयं पठतो वा गीयमानामितरैः श्रुतवतो वा मम ह्रदयकुहरं प्रविश्य तत्स्मारणेन मामवनतमुखं करोति ॥व्रणपीडितोऽपि मे पिता वेदनां बहिरप्रकटयन् विवाहं साड्गं निरवाहयत् । विवाहे स्मर्यमाणे तत्तद्विधिकर्माणि यत्र स्थलेष्वनुष्ठीयन्ते स्मेत्यद्यापि मे मनश्चक्षुषः पुरस्ताच्चित्रयितुं शक्रोमि । निष्पन्नबाल्यविवाहहेतोः कदाचित्पितरं निष्ठुरखण्डनस्य विषयीकरिष्यामीति न हि स्वप्नेऽपि मया व्यचिन्ति । तदानीं सम्भवन्तोऽर्थाः सर्वेऽपि सुसड्गता लोकसिद्धाः सुखदायकाश्चेति प्रत्यभासन्त । किं च ममाप्यासीत्परिणयनकुतूहलम् । अस्मत्पित्रानुष्ठितस्य सर्वस्यापि निर्दोषत्वेन मया गृहीतत्वात्सर्वमिदानीं स्पष्टमेव स्मर्यते । यथावाभ्यां विवाहवेदिकायामुपविषिटं यथावाभ्यां सप्तपदी रचिता यथा नवोढाभ्यामावाभ्यां कंसाराख्यमधुर गोधूमभक्ष्यविशेषोऽन्योन्ययोर्मुखे विन्यासि यथा चावाभ्यां सहावस्थानमारब्धं तथा सर्वमेतदिदनीमपि मे मनसि चित्रयितुं शक्नोमि । अहो सा प्रथमा रात्रिर्यस्यामत्यन्तमुग्धापत्ययोरायति परिज्ञानशून्ययोर्द्वयोरावयोः सहसा संसारसागरे निपातः समजनि । प्रथमरात्रौ यथा वर्तितव्यमिति प्रजावत्या सम्यगुपदिष्टोऽभवम् । मम भार्या तु केनोपदिष्टेति न जाने । मया सा न तत् पृष्टा । न चाद्य मे तस्य जिज्ञासा । आदावन्योन्यमुखदर्शनेऽप्यधीरा बभूवेति पाठकैर्निस्संशयं विज्ञायेत । लज्जा हि प्रबला स्थिता । कथमहं तया सम्भाषेय । किं वा सम्भाषितव्यम् । अस्मत्प्रजावत्या यदुपदिष्टं तेन नातिदूरमाकृष्टोऽभवम् । किन्त्वेवविधप्रसड्गेषु परोपदेशो नावश्यकः । प्राग्जन्मवासना प्राबल्याद्दैहिकशिक्षणसापेक्षता नास्त्येव । शनैः शनैरन्योन्यसंस्तवो जातः । परस्परमालपितुं प्रावर्तावहि । उभावपि समानवयसावभूव । तथापि पत्यधिकारवहने न मया कृतो विलम्बः । वृत्तान्तोऽयमुत्तराध्याये वर्णयिष्यते ॥
चौर्यं, तस्य प्रायश्चित्तम्[सम्पादयतु]
मांसाशनकालिकानाम् तत्पूर्वकालिकानां च मम केषांचिद्दुरभ्यासानामुपवर्णनमवशिष्टं भवति । ते च मद्विवाहप्राक्कलिका वा विवाहोत्तरकालीनकतिपयदिनान्तर्भाविनो वा भवन्ति ॥ मम च मम बन्धोरेकस्य च कदाचिद्धूमवर्ति सेवनोपेक्षा जाता । अस्मिन्निकटे पणस्तु नासीत् । तत् सेवने किमपि प्रयोजनमस्तीति नावामजीगणाव । न च वा तत्परिमलोऽस्मदीयं मनः समाकर्षति स्म । किन्तु मुखाद्धूममोक्षे कोऽप्यानन्दविशेषोऽनुभूयत इत्यमंस्वहि । अस्मत्कनिष्ठपितृव्यः पूर्वमेव तदभ्यासी । तत्प्रभृतिभिर्जनैः सेव्यमानं धूमपानमवलोकमानयोरावयोरपि तत्सिसेविषा समजनि । किंत्वस्मदीयकञ्चुककोशे पणाभावात्पितृव्येन सेवितमुक्तानि वर्तिशकलानि गुप्तमेवोच्चित्य गृहीतुं प्रावर्तावहि ॥ किन्त्वेतानि शकलानि सर्वदा न लभ्यन्ते स्म । न हि तेभ्यः प्रकामं धूमोऽपि निरसरत् । तस्माद्गृहभृत्यस्य कञ्चुककोशान्मुषितलब्धाभिः पञ्चषकाकिणीभिर्धूमवर्तीः क्रीत्वा सम्पादयितुमारप्स्वहि । परं त्वेता वर्तयः कुत्र निगूहितव्याः । ज्येष्ठसमक्षं तु तत्सेवनमशक्यमेव । एवं चोर्यमाणद्रव्येण कथंचित्कतिपयदिवसान्निरवाहयाव । एतन्मध्ये कस्यचिद्वृक्षविशेषस्य रिक्तकनालानि धूमवर्तिपानोपयोज्यानि भवन्तीत्यश्रौष्व । ततस्तान्येवानीय सेवितुमुपाक्तमावहि । किन्त्वेतदावयोर्न परितोषमजनयत् । अस्मत्पारतन्त्र्यमावां तुदति स्म । ज्येष्ठानुज्ञां विना न किञ्चिदनुष्ठातव्यमिति निर्बन्धो दुस्सहोऽभवत् । पर्यन्ते परमजुगुप्सया स्वात्महत्यां विधातुं निश्चयमकार्ष्व । किन्तु कथमिदं साधयितव्यम् ? विषं कुतः सम्पादनीयम् ? धातुरबीजभक्षणं प्राणहरमिति पूर्वमावाभ्यां श्रुतमासीत् । वनं गत्वा तद्बीजमानैष्व । सायं प्रतीक्ष्य केदारेश्वरदेवालयं गत्वा देवाग्रस्थितदीपे घृतं दत्त्वा निष्पन्नदेवतादर्शनौ किंचिद्विविक्तस्थानमगाव । परं तु विषप्राशनाय न धैर्यमागतम् । सद्यः प्राणानामनपगमे का गतिः ? आत्महत्यया वा तावत्को हि लाभः ? पराधीनतापि कस्मान्न सोढव्या । अथापि त्रिचतुरबीजानि गिलितानि । ततोऽप्यधिकभक्षणाय न धैर्यमलप्स्वहि । उभावपि मरणपराङ्मुखावभूव । श्रीरामदेवालयं गत्वा देवदर्शनं प्राप्य शान्तचित्ताभ्यामात्महत्याप्रसड्गो विस्मर्तव्य इति निरणायि ॥ आत्महत्यासड्कल्पस्तावत्सुकरः । परं तत्साधनं दुष्करमित्यनुभवाद्विदितमभूत् । तदाप्रभृत्यात्महत्यासड्कल्पघोषणेन यः कोऽपि मां भीषयति चेत्तदहं नैवाद्रिये ॥
एवंविधप्रयत्नस्य फलितांशस्तु धूमवर्तिशकलसेवनाभ्यासस्य भृत्यकञ्चुकाद्द्रव्यमोषणप्रसड्गस्य चात्यन्तिकः परित्यागः ॥ प्राप्तवयसो मम धूमपानेच्छा न कदापि जाता । अपि चाभ्यसोऽयमनागरिकश्च मलीमसश्चानर्थप्रदश्चेति सदा प्रत्येमि । लोके सर्वत्राप्यस्मिन्नभ्यासे कुतो हि जनानां तत्तादृश्यासक्तिरित्यद्यापि मया नावगतम् । धूमवर्तिसेविभिर्जनैः सम्बाधायां धूमशकट्यां प्रयाणं मे दुष्करम् । तद्धूमेन मम श्वासः प्रतिबद्धो भवति ॥ इतो दिनकतिपयात्परं यच्चौर्यमकारि तत्खलु पूर्वतनमप्यत्यशेत । काकिणीचौर्यकालेऽहं द्वादशत्रयोदशवर्षदेशीयोऽभवम् । ततोऽपि न्यूनवया वा । द्वितीयचौर्यकालेऽहं पञ्चदशाब्दवयस्कः । मांसाहारिण पूर्वोक्तमदग्रजस्य हस्तगतसुवर्णकटकात् खण्डमेकमहमचोरयम् । अयमग्रजः कस्मैचिज्जनाय पञ्चविंशतिरूप्यकानधारयत् । सौवर्णं घनकटकं तदीयहस्तगतमासीत् । ततः शकलमेकमुत्पाट्य स्वीकरणं नाम नाभूद्दुष्कारो व्यापारः ॥
अथ कृतं तदुत्पाटनम् ऋणं च निर्यातितम् । परं त्वेतदकृत्याचरणं मम दुस्सहं जातम् । इतः परं नैव चौर्यं करिष्य इति निश्चयमकरवम् । अपि च पितुरग्रे स्वापराधमड्गीकरिष्यामीति मतिमकरवम् । किन्तु तत्समक्षं वक्तुमधीरोऽभवम् । न तावत्स मां ताडयिष्यतीति भयादपि तु तस्य दुःखप्रदो माभूवमिति । अस्मन्मध्ये कमपि तेन ताडितं न हि स्मरामि । पर्यन्ते च यद्भवतु सर्वथा तं विदितार्थं करिष्यामीति निर्धारितवान् । अन्यथा तु स्वदोषस्यानड्गीकारे नान्तःशुद्धिर्भवितेति मया व्यचिन्ति ॥ मदपराधवृत्तान्तमखिलमेकस्मिन् पत्रे विलिख्य तत्तस्मै प्रदाय क्षमाभ्यर्थनीयेत्यवधार्य तथा च लिखितपत्रखण्डं तस्य हस्ते न्यधाम् । तत्र न केवलं स्वापराधाभ्युपगतिरूपन्यस्ता परं स्वस्मिन्दण्डपातनमपि प्रार्थितमभूत् । अपि चास्य कॄते भवता विषादो न कर्तव्य इत्यभ्यर्थ्य न पुनरेवमपरात्स्यामीति प्रतिज्ञाक्षरमप्यलेखि ॥ जनकाय पत्रिकां ददानस्य मम शरीरं कम्पते स्म । तत्कालमसौ भगन्दरव्याधिना सन्तप्यमानः शयनपतितोऽभवत् । तदानीं तु फलकमेकध्यशेत । पत्रं समर्प्य तदग्रेऽहमुपाविशम् ॥
स च पत्रमवाचयत् । नयनाभ्यां मुक्ताफलसन्निभा अश्रुबिन्दवो निःसृत्य पत्रमार्द्रीकुर्वन्ति स्म । कंचित्कालं पर्याकुलीभूय चक्षुषी न्यमीलयत् । तदनु पत्रमुत्पाट्य प्राक्षिपत् । अथोत्त्थाय पठितुमुपविष्टः क्षणात्पुनः शयनमभजत । अहमप्यरुदम् । पितुः सड्कटं तु प्रत्यक्षमालक्ष्यते स्म । यद्यहं चित्रकरोऽभविष्यं तदा तत्कालीनदृश्यमचित्रयिष्यम् । तच्चित्रमद्यापि मे मनश्चक्षुषः स्पष्टतरं भासतो ॥ तेऽमी मुक्ताबिन्दवो मम ह्रदयकालुष्यं निरसारयन् । तत्प्रेमबाणो मम पापानि निरभिनत् । स च प्रेम स्वानुभवैकवेद्यः । तथा हि प्रेमबाणाविषयीभवन्नरस्तस्य तीक्ष्णगतिविन्न चापरः ॥ इत्याहुः ॥ अयमेव ममाहिंसावस्तुपाठः संवृत्तः । तस्मिंन्किलावसरे पितुः प्रेमैकमन्तरा न किंचिदपरं भासते स्म । अद्य हि सैष शुद्धाहिंसाप्रयोग इत्यवगच्छामि । सेयमहिंसा विश्वव्यापिनी कस्य वा शीलं न परिवर्तयेत् । अपरिमेयः खलु तस्याः प्रभावः ॥ ईदृक् शान्तिमयी महनीया क्षमा मम पितुर्निसर्गसिद्धा नाभवत् । मया हि चिन्तितं यदसौ सललाटघातं क्रोधेन मां शप्स्यतीति । परन्त्वयमगाधशान्तिरसपरिप्लुतोऽभवत् । इदं हि विशुद्धान्तःकरणेन मया स्वापरधाड्गीकरणस्य फलमिति तर्कयामि । इदं हि मन्ये कृतापराधस्य शुद्धतमं प्रायश्चित्तं यत् क्षमितुरग्रे स्वापराधातां प्रकटमड्गीकृत्य पुनस्तदकरणे प्रतिज्ञानं नाम । जानेऽहमेवंविधया मम प्रवृत्त्या पिता निःशड्कः समजनीती । मद्विषयिणी च तत्प्रीतिरमेया पर्यवर्धतेति ॥
दक्षिणाफ़्रिकाप्रस्थानसज्जीकरणम्[सम्पादयतु]
मया तदाधिकार्युपसर्पणं सर्वथा दोष एव । परन्तु तदीयाग्रहक्रोधगर्वानपेक्ष्य मदीयोऽपराधस्तावदत्यल्प आसीत् । न खल्वयं बहिर्निष्कालनमार्हित् । पञ्चनिमेषाधिकः कालस्तदीयो मया न क्षपितः । तथापि मद्वचनोपन्यास एव तस्य दुस्सहोऽभवत् । गम्यतामिति सभ्यरीत्या वक्तव्यमुचितमासीत् । किन्तु तस्याधिकारदर्पोऽत्यारूढ स्थितः । क्षमायास्तस्मिन्नामापि न श्रूयते स्मेति पश्चादवगतोऽस्मि । स्वपार्श्वमुपागतानां यदवहेलनं तत्किल तस्य साधारणो विषयः । अणुमात्रविपर्यणाप्यसौ रोषेण ज्वलति स्म ॥ प्रायेण मम कार्याणां भूयिष्ठोंऽशस्तदीयन्यायसभायामेव परीक्षणीयोऽभवत् । न्यायतस्तस्याधिकारिणः समाधानकरणं ममाशक्यमासीत् । तस्य प्रसादनाय नीचैः प्रह्वताश्रयणं न मेऽभिमतमासीत् । किं बहुना । व्यवहारेण त्वामभियोक्ष्य इति प्रथममेनं भीषयित्वा पश्चात्तूष्णीमासिका न मे समञ्जसा प्रत्यभासीत् ॥
अत्रान्तरे तत्रत्यराजकीयप्रपञ्चस्य कार्यगतिविशेषाणामनुभवो मया बहुशः समपादि । काठियावाडदेशस्य प्रायेणाल्पाल्पराज्यभूयिष्ठतया स्वभावादेव तत्र राजनीतिकुशलैर्भूयोभिर्भवितव्यम् । संस्थानानां मध्ये परस्परं कूटनीतिप्रचारः सेवकजनानामप्यधिकारप्रेप्सयान्योन्य द्रोहचिन्तनमित्येतत्तदानीं सुप्रचरितमासीत् । राजानश्च मधुरवाचां कर्णेजपानां वचनमाकर्ण्य पराधीनप्रवृत्तयोऽभवन् । मुख्याधिकारिणः प्रागलभ्यतः स्वामिनप्यशेत । यतः स एव निजस्वामिनश्चक्षुः । स एव तस्य श्रोत्रम् । स एव तस्य मुखम् । तस्येच्छैव सर्वनियामिका । तस्य द्रव्यादायः स्वामिनो द्रव्यायतेरप्यधिकतरः । नन्वत्र काचिदतिशयोक्तिः स्यात् परन्तु तस्य वेतनादप्यधिक आसीत्तदीयव्यय इत्यत्र न कोऽपि सन्देहः । वातावरणमिदं विषयमलक्ष्य । एतदीयसम्स्पर्शं कथं वा परिहरेयमित्येषैव मे सार्वदिकी चिन्ताभवत् ॥
एतेनाहं परं खेदभवापम् । इदं ममाग्रजोऽलक्षयत् । यत्र काप्युद्योगलाभे तदड्गीकरणेन मयादितः प्रपञ्चाद्विमुक्तिः स्यादित्युभावचिन्तयाव । किन्तूपप्रदानं विना प्रधानसाचिव्यं वा न्यायाधीशपदं वा कथं लभ्येत । मुख्याधिकारिणा सह कलहप्रसड्गान्मम व्यवहारेषु हानिरुदपद्यत ॥ तदानीं पोरबन्दरसंस्थानमाड्ग्लसाम्राज्येन नियमितस्याधिकारिणाः शासने स्थितम् । तत्रत्यराणाप्रभोरधिकारवृद्धये मया प्रयत्नः करणीय आपतितः । मेराख्येभ्यस्तत्रत्यकृषीवलेभ्योऽत्यधिकः करो गृह्यते स्म । अस्मिन्विषयेऽपि मया (अडमिनिस्ट्रेटर इत्येतदाख्यः) शास्तिकर्ता द्रष्टव्योऽभवत् । सोऽधिकारी देशीयोप्याड्ग्लाधिकारिणं दर्पतोऽतिशयान इवालक्ष्यत । स च स्वकार्ये विचक्षणः परन्तु तदीयकार्यकौशलात् कृषिकाणां न कोऽपि लाभः समजनि । राणाप्रभोरधिकारस्य काचिद्वृद्धिप्रापणे मम प्रयत्नः सफलोऽभवत् । किन्तु कर्षकसार्थस्य भारो न लघूकृतः । तदीयकष्टविचारो यथावदधिकारिणा न पर्यशोधीति मन्ये ॥
एवं च प्रसक्तविषये श्रमानुरूपं फलं मया न लब्धम् । मदीयकार्यिणां च न्यायलाभो नासिध्यत् । तदर्थे न्यायसम्पादनाय यक्तिमपि साधनं मयि नासीत् । बहुकृत्य 'पोलिटिकलएजेण्ट' इत्येतदाख्यराजकीयप्रतिनिधेर्वा 'गवर्नर' इत्येतदाख्यराजप्रतिनिधेर्वा सन्निधाने प्रार्थनापत्रं समर्पणीय मासीत् । एवं कृतेऽपि 'वयमत्र प्रस्तावे न हि प्रवेक्ष्यावः’ इति तेनाधिकारिणा विलिख्य प्रार्थनापत्रं निरकासयिष्यत । एवंविधार्थनिर्णयः कमपि शासननियमं प्रमाणीकृत्य यदि क्रियते तदा स साधुरेव स्यात् । परन्त्वत्र तस्याधिकारिणः स्वेच्छैव नियमिकाभवत् । ततो विनष्टक्षान्तिरहं संवृत्तः ॥अत्रान्तरे पोरबन्दरवर्ती वणिक्सार्थ एको मदग्रजस्य पत्रमेवं व्यलिखत् -
“ वयं दक्षिणाफ्रिकादेशे वाणिज्यकर्तारः । अस्मदीयो व्यापारः परमूर्जितो भवति । तत्रास्माकमेको महाव्यवहारः प्रवर्तते । चत्वारिंशत्सहस्रसुवर्णमुद्रासाध्यकोऽयं व्यवहारस्तत्रत्यन्यायसभायां प्रवेशितोऽस्माभिः । स च बहुभिर्दिनैः प्रचलति । परमघटका न्यायवादिनो ब्यारिस्टजनाश्च तदर्थेऽस्माभिः स्थापिता भवन्ति । भवदीयमनुजं यदि भवन्तः प्रेषयेयुस्तदा नस्तेन बहूपकृतं स्यात् । सोऽप्यानुकूल्यमाप्स्यति । स खल्यस्मदपेक्षया व्यवहारसम्बद्धान्विषयानस्मदीयन्यायवादिभ्यः स्पष्टतरं व्याख्यायात् । किं चास्य नवीनदेशदर्शनं च सेत्स्यति नूतनपरिचयश्च सम्पत्यत इति ॥
अस्य कृते मदग्रजो मया साकममन्त्रयत । प्रस्तुतोऽर्थो न हि मया स्पष्टमबोधि । व्यवहारमधिकृत्य न्यायवादिषु विषयनिरूपणमात्रं मया कर्तव्यमुताहो न्यायसभापि मयोपस्थातव्येत्यहं नाज्ञासिषम् । तथापि गमनोत्साहो मामग्रहीत् ॥ 'दादा’ अबदुल्ला-वाणिज्यशालाव्यस्थापकानामेकतमं शेठ-अबदुल-करीम-झवेरीमहाशयं मदग्रजो मां पर्यचाययत् । स च श्रेष्ठी मह्यामित्थं न्यवेदयद्यथा- भवद्भिस्तावदतिश्रमो न वोढव्यो भवति । सन्ति नः सुह्रदो महान्त ऎरोप्यजनाः । तै सहापि परिचयो वः सम्पत्स्यते । अस्मद्विपणिकार्येऽपि साहाय्यं कर्तुं भगवतामवकाशो भविष्यति । अस्मदीयलेख्यपत्राणां भूयिष्ठो भाग आड्ग्लभाषामयो वर्तते । तत्सम्बद्धकार्येष्वस्माकं भवद्भिरूप कर्तुं शक्यते । युष्मन्निवासोऽस्मदीयहर्म्यान्तर एव वसतिः परिकल्प्यते । तस्माद्वसतिनिमित्तव्ययभारो युष्यदुपरि न पतिष्यतीति ॥ अथाहमपृच्छम् - ‘ कियन्ति दिनानि मया वः सेवा कर्तव्या । कियद्वेतनं मे प्रदीयत इति ।’ "समयस्तावदेकवत्सरं नातिवर्तेत । युष्मदीयगतागतस्य प्रथमश्रेणीभाटिका प्रदीयते । किञ्च भोजनोपहारव्ययेन सह पञ्चोत्तरशतं सुवर्णमुद्राश्च प्रदीयन्ते” ।
तदेतदुद्दिष्टं मदीयगमनं न खलु न्यायवादिकार्यार्थमिति वक्तुं शक्येत । तद्धि केवलं तदीयविपण्यां भृत्यत्वस्वीकारार्थमेवेति स्पष्टम् । परं तु यथा तथा वा हिन्दुस्थानाद्बहिर्गन्तुमिच्छा मां नुदति स्म । गमनान्न केवलं नवीनदेशदर्शनं नवनवानुभवश्च सिध्यतः परन्तु मदग्रजस्य कुटुम्बव्ययार्थे पञ्चोत्तरशतं सुवर्णमुद्राः प्रेषयितुं शक्यं भविष्यति । तस्मात्किञ्चिदप्यविब्रुवंस्तदुक्तवेतनेन तदीयकार्यमनुष्ठातुं प्रतिपद्य दक्षिणाफ्रिकादेशं प्रति प्रस्थातुं सज्जोऽभवम् ॥
स्वदेशयात्रा[सम्पादयतु]
प्रायः षण्णवत्युत्तराष्टशताधिकैकसहस्रतमस्य कैस्तशताब्दस्य मध्यभागे 'पोंगोला’ नाम-कनौकायानेन स्वदेशं प्रति प्रयाणमड़्गीकृतवान् । एषा तरणिः कलकत्तानगरगामिन्यासीत् ॥ अस्यां नौकायां केचिदेव पान्था अविद्यन्त । तेषामांग्लाधिकारिणौ द्वावास्ताम् । ममैताभ्यामधिकपरिचयो जातः । अनयोरेकेन सह चतुरंगक्रीडया प्रत्यहमेकहोराकालमत्यवाहयम् । नौकायां वैद्यमहाशयो मे द्राविडभाषास्वयंबोधिनीमदात् । तत्पुस्तकेन तालिमभाषां शिक्षितुमुपाक्रमे । मुसलमानजनैर्निकटसम्बन्धाधिगमायोर्दूभाषाशिक्षणं तथा च मद्रासप्रदेशवर्तिनां भारतीयानां स्नेहसंपादनाय तामिलभाषाशिक्षणं चावश्यकमिति नातालदेशे मदनुभवाद्विदितमासीत् ॥
उर्दूभाषां मया सह शिक्षमाणेनाड्ग्लेयामित्रेणानुबोधितः सन्नौकाबाह्यशालामध्युषितेषु पथिकेषूर्दूमहापण्डितमेकमन्विष्याग्रहीषम् । आवयोरध्ययनव्यासड्गः सम्यगेव प्राचलत् । अधिकारी मदपेक्षया प्रकृष्टतरमेधाशक्तिमानभूत् । सकृदवलोकनादसौ नैकमप्युर्दूशब्दं व्यस्मरत् । मम तावदक्षरपाठ एवानेकशः क्लिष्टतरोऽलक्ष्यत । तदपेक्षया भूयः प्रयस्यन्नपि नाहं तत्समानकोटिमारोढुमशकम् ॥ द्राविडभाषाभ्यासो मे प्रचलित स्म । अभ्यासेऽस्मिन्न किमपि साहाय्यं मयालभ्यत । किन्तु मन्निकटस्थिता 'तामिलस्वयंबोधिनी’ समीचीनं पुस्तकमासीत् । अतः साहाय्यान्तरं नात्यन्तमावश्यकमासीत् ॥
अथेदानीं पाठकाः पोंगोलाख्यनौकाप्रवहणस्य मुख्याधिकारिणः परिचयं कारयितव्याः । आवयोर्मैत्री परस्परं समवर्धत । आसीदयं प्लीमथभ्रातृसंप्रदायानुवर्ती । अस्मदीयकथालापविषयस्तु न तावज्जलयानविद्याज्ञानं यावदाध्यात्मिको विचारः । स किल नीतिधर्मश्रद्धयोर्भेदं प्रत्यपादयत् । तदीयद्रष्टया कैस्तवेदोपदेशो लेशतोऽपि क्लिष्टवाड़्म्यो नाभूत् । तस्य सौन्दर्यं नाम तद्गता सरलता आबालस्त्रीपुरुषमखिलजनैरापि कैस्ते तन्महाबलिदाने च यदि विश्वासः क्रियते नूनं तर्हि तत्पापानां परिहारो भविष्यतीति कथयति स्म । तमेनमनुचिन्तयतो मम प्रिटोरियाभ्रातरः स्मरणमागताः। नीतिनियमोपेताः सर्वेऽपि धर्मास्तस्य नीरसा अभूवन् ॥
अस्याः सर्वस्या अपि धर्मचर्चाया मदीयशाकाहारित्वमेव हेतुरासीत् । कुतो मांसं भवता न भक्षणीयम्। गोमांसमक्षणे को दोषः । यथा सस्यवृक्षादयः फलमूलादयश्च मनुष्योपभोगायैव देवेन निर्मितास्तथापि ननु हीनजातयः सर्वेऽपि प्राणिनो मनुष्यजातेरूपभोगायैव सृष्टोः । एवंविधा प्रश्नमाला आध्यात्मिकवार्ताप्रवेशमपरिहार्यमकरोत् ॥ आवयोरभिप्रायसांगत्यं नैवासिध्यत् । धर्मनीत्योर्नास्ति पारमार्थिको भेद इत्यभिप्रायो मयि दार्ढ्यमापद्यत । किन्तु मुख्याधिकारी तद्विरुद्धं निजाभिप्रायमेव निःसंशयेन संगतममन्यत ॥ गतेषु चतुर्विंशतिदिनेषु प्रमोदावहमिदं समुद्रयानं समाप्तिमगमत् । हुगलीनदीसौन्दर्यावलोकनेनान्दमनुभवन् कलकत्तानगरे नौकायानादवतीर्य तस्मिन्नेव दिने धूमशकट्या मोहमयीनगरं प्रायासिषम् ॥
वर्णद्वेषः[सम्पादयतु]
न्यायाधिदेवतामविषमतुलाधरीं निष्पक्षपातिनीमन्धामपि कुशलां वृद्धवनितां सांप्रदायिका - श्चित्रयन्ति । न खलु मनुष्याणां मुखदर्शनेन परन्तु पारमार्थिकयोग्यतानुगुण्येन न्यायनिर्णयो देय इति बोधयितुमेव दैवेन सा द्रष्टिविधुरा न्यधायि । नातालदेशस्य न्यायवादिसभा यथा तत्प्रत्यन्यायस्थानमेतत्तत्प्रतिकूलमाचरेत्तथा कारयितुं प्रवृत्ता ॥ तस्मिन्न्यायस्थाने मया न्यायवादित्वेन प्रवेशो लिप्सितः मन्निकटे मोहमयीनगरस्योच्चन्यायस्थानेन प्रदत्तं प्रमाणपत्रं स्थितम् । तत्र न्यायवादित्वेन प्रवेशावसरे विदेशलब्धं प्रमाण पत्रमर्पणीयमासीत् । नातालदेशे न्यायसभां प्रविविक्षुणा प्रार्थनापत्रेण सह चारित्रप्रशंसापत्रद्वयमवश्यमेव प्रेषयितव्यमासीत् । तदेतदैरोप्यजनप्रदत्तं चेत् प्रशस्यतरमित्यालोच्य शेठअबदुल्ला महाशयद्वारा कृतपरिचयाभ्यामैरोप्यजनाभ्यां प्रमाणपत्रं समपादयम् । प्रार्थनापत्रं च केनापि न्यायवादिना मदर्थे समुपस्थापनीयमासीत् । प्रायशः प्रार्थनापत्राण्येवंविधानि राजकीयमहान्यायवादिनैव (अटर्नी जनरल) विनार्थग्रहणं समर्प्यन्ते स्म । एस्कूंबमहाशयस्तदानीं तत्पदमध्यास्त । स किल दादा- अबदुल्ला-कंपनीपक्षेऽपि न्यायवाद्यभूत् । स एष मया द्रष्टः। सोऽपि मम प्रार्थना पत्रिकां समर्पयिष्यामीति हर्षुलः प्रतिज्ञातवान् ॥ अत्रान्तरे न्यायवादित्वेन मम प्रवेशं प्रत्यवतिष्ठमानन्यायदिसभायाः सकाशात्सूचना पत्रमेकमागतम् । प्रत्यवस्थानहेतुश्च मम प्रार्थनापत्रेण सहाड्ग्लविदेशीयलब्धं प्रमाणपत्रं न प्राहायीति । किन्तु प्रधानहेतुरन्योऽभूत् पुरा खलु न्यायवादिप्रवेशनियामकशासनस्य निर्माणाकाले कृष्णवर्णा वा हरिद्रवर्णा वा मनुष्या न्यायवादित्वाड्गीकाराय प्रार्थनापत्राण्येवं समर्पयेरन्निति केनापि स्वप्नेपि न चिन्तितम् । नातालदेशो हि श्वेतजनानां साहसेनैवाभिवृद्धि मागतः । अतस्तत्रत्यन्यायसभासु प्राधान्यमैरोप्याणामेव रक्षणीयम् । कृष्णवर्णेषु प्रवेशितेषु शनैः शनैराड्ग्लेयानां प्राधान्यमल्पीभूय स्वात्मरक्षापि तेषां दुष्कार स्यात् ॥
एतदर्थं न्यायवादिसभया कश्चित्प्रख्यातन्यायवादी नियुक्तः । स च दादा-अबदुल्ला-कम्पनीजनैः कार्यवान् । तस्मादयमबदुल्लाशेठमहाशयद्वारा मामाकार्य प्रस्तुतार्थमधिकृत्य मया सह निर्व्याजस्पष्टमभाषत । तस्मै मदीयपूर्वचरित्रजिज्ञासवे सर्वं न्यवेदयम् । अथ सोऽब्रवीत् - भवत्प्रतिकूलतया वक्तव्यं किमपि नास्ति । अत्रैव लब्धजन्मनां धूर्तानामेकतमैर्भवद्भिर्भवितव्यमिति मे शड्का । किं च भवता प्रार्थनापत्रस्य मूलप्रमाणपत्रराहित्यात् स संशयो बलवत्तरोऽभूत । अन्यदीयप्रमाणपत्रयोजका जना न किलात्र दृश्यन्ते । ऎरोप्यजनसकाशादानी तप्रशंसापत्रद्वयहमकिंचित्करं मन्ये । भवद्विषयमेतौ किं वा विधाताम् । तयोर्भवत्परिचयोऽपि कीद्रयो व स्यादिति ॥
अहमवोचम् - अत्र सर्वेऽपि मम नूतना एव। अबदुल्लाशेठमहाशयस्य परिचयोऽपि मे प्रथमं जात इति । तेन पुनः कथितम् - उक्तपूर्वं हि भवद्भिः यदबल्लाशेठमहाशयो भवन्तश्चैकस्थलादागता इति । तत्र भवत्पितरि प्रधानसचिवे सति नूनमबदुल्लाशेठमहाशयेन युष्मत्कुटुम्बपरिचयवतैव भाव्यम् । तत्सकाशाद्भवद्भिः प्रशंसापत्रमानीयते यदि न मे किंचित्प्रतिबंधकं तिष्ठेत् । अथाहमपि भवत्प्रवेशं प्रतिरोद्धुं न शक्नुयामिति न्यायवादिसभां प्रति सप्रमोदं लिखेयमिति ॥
अहमेतदाकर्ण्य क्रोधमूर्च्छितोऽभवम् । परन्तु मया निगृहीतः स कोपः । अथाहमात्मन्येवाचिन्तयम् । अबदुल्लाशेठमहाशयादेव यद्यपि प्रशंसापत्रमानेष्यत तथाप्यांग्लमहापुरुषात्पत्रमेतदा नेतव्यमित्यवदिष्यन् । मदीयन्यायवादित्वांगीकारस्य मदीयजन्मचरित्रयोश्च कः संबन्धः ? दारिद्र्याद्वा दुश्चरित्राद्वा लब्धजन्मा भवत्वयं जनः । तदेतत्कथमप्रतिकूलतया प्रयुज्यत इति । किन्तु सर्वमेतन्निगीर्य प्रत्यवोचम् - यद्यप्येनमर्य्थविस्तरं न्यायवादिसभा जिज्ञासितुमधिकारिणीति नाहमड्गीकरोमि तथापि भवदपेक्षानुसारेण प्रशंसापत्रमेकं अबदुल्लाशेठमहाशयादानेतुं सज्जोऽस्मि स्थित इति ॥ अथाबदुल्लाशेठप्रदत्तं प्रमाणपत्रं तस्मै न्यायवादिने प्रादायि । तेन चाड्गीकृतम् । परंत्वेतन्न्यायवादिसभायै नारोचत । तत्सदस्या मम प्रवेशयोग्यतां प्रति प्रत्यवातिष्ठन्त । प्राड्विवाकश्च श्रीएस्कूंबमहाशयस्य प्रत्युत्तरमशुश्रूषुरेव प्रार्थनापत्रं निरकासयत् ॥ ततः प्रधानप्राड्विवाकेनेत्थमभ्यधायि । प्रार्थयिता मूलप्रमाणपत्रं नोपस्थापितवानिति फल्गुरयं वादः । यद्यनेन प्रेषितं प्रमाणपत्रं मृषात्मकं स्यात् तदासौ व्यवहारेणाभियुक्तः सन्निर्णीतस्वापराधश्चेत् न्यायदिवर्गान्निष्कासनमर्हति । धर्मतः परीक्ष्यमाणे कृष्णो जनः श्वेतो जन इति भेदो न ग्राह्यः । न्यायवादित्वेन श्रीगांधेः प्रवेशं निरोद्धुं न्यायसभा नाधिकारिणी । तस्य प्रार्थना पत्रमड्गीक्रियतेऽस्माभिः । गांधिमहाशय क्रियतामद्यप्रमाणवचनव्याहार इति ॥
ततोऽहमुत्थाय 'रजिस्ट्रार' इति व्यपदिश्यमानं न्यायाधिकरणकार्यदर्शिनमुपसृत्य प्रमाणवचनोच्चारमकार्षम् । अवसितेऽस्मिन्कर्मणि न्यायाधीशो मामाहूय प्राह-भवतः शिरो-वेष्टनमिदानीमपनीयताम् । न्यायदिमिर्धार्यवेषसंबन्धिनो नियमा भवताप्यनुवर्तनीया इति ॥ अथ मया निरूपिता तादात्विकी मदीयपरिस्थितिः । डरबननगरस्य न्यायसभायां यदेव शिरोवेष्टनं नापनेष्यामीति बद्धाग्रहोऽभवं तदेवात्राहमपनीतवान् । नैवापनेष्य इत्यभिनिवेशबंधस्यात्रापि न किल कारणानि नाविद्यन्त । किंत्वेतदपेक्षया महत्तरायोधनमुमुद्यमाय मामकी शक्ती रक्षितव्याभवत् । शिरोवेष्टनधारणाभिनिवेशमात्रे न खलु युद्धाभियोगकुशलता व्ययीकर्तव्या । तत्कौशलप्रयोगाय प्रशस्यतरः समयः प्रतीक्षणीयः ॥
एवंविधा मदनुमतिः (मदीयनिर्बलता वा) अबदुल्लाशेठप्रभृतिमित्राणामनभिमताभवत् । न्यायवादिना मया शिरोवेष्टनधारणाधिकारो न परित्याज्य इति तेऽमन्यन्त । अहमेतान्बोधयितुं प्रवृत्तः देशानुरूपरिधानमावश्यकमिति तेभ्यो न्यवेदयम् । पुनरप्येतानवोचम्-हिन्दु-प्रत्यवस्थातव्यम् । किन्तु नातालसदृशविदेशवर्तिनीन्यायसभाकृत्यकारिणो मम न्यायसभासंप्रदायविरूद्धमाचरणं न खल्वनुमोदनीयमित्यादिसयुक्तिकवादैः मदीयमित्राण्यहं समादधि । किन्तु विषयस्तावदेकोऽपि संदर्भभेदात् भिन्नद्रष्ट्यावेक्षणीय इति यत्तत्त्वं तदत्र प्रसंगेऽप्युपयोक्तव्यमित्युपदेशो मदीयस्तेषां हृदयंगमोऽभूदिति वक्तुं न शक्यते । अन्याभिप्राये सहिष्णुतामूलं यत्सुखं तन्मदीयजीवने सत्यानुवर्तिनो मम सम्यग्यिदितमभूत् । तदेवत्तत्त्व सत्याग्रहस्य जीवितमित्यनुभवसिद्धमासीत् । ईदृशक्षमावृत्तिवशादनेकशो मम प्राणापायः सृह्रदसंतापश्च समजनि । परन्तु सत्यं वज्रकठोरं कमलवत्कोमलं च भवति ॥ एवं न्यायवादिसभया प्रत्यवस्थितोऽहं भूयः ख्यातिमगमम् । बहूनि वृत्तपत्राणि न्यायवादिसभयानुष्ठितमकृत्यमसूयानिमित्तकमिति च प्राहुः । किं च व्याख्यानटीकादिभिरीदृशैर्मम कार्यं भूयः सुकरमासीत् ॥
‘खादी ’ जन्म[सम्पादयतु]
पंचदशोत्तरैकोनविंशतिसहस्रतमे वर्षे दक्षिणाफ्रिकादेशतोऽहं पश्चाद्वृत्तः । तदा मया वस्तुतः 'चरखो’ न द्रष्टः । साबरमत्यां सत्याग्रहाश्रमनिर्माणकाले कतिपयान् वायदंडान् वयं प्रावेशयाम । तत्प्रवेशनादनंतरमेव प्रातिकूल्यमुत्थितम् । सर्वे वयमुदारवृत्तिग्राहिणोऽथवा कार्यपराः । नैकोऽप्यस्माकं शिल्पी बभूव । वायदंडेषु कार्यकरणात्पूर्वमस्माकमेको वयनकुशलो वयनं शिक्षयितुमावश्यक आसीत् । पर्यंते पालनपुरग्रामादेको लब्धः । किंतु तस्य सर्वं शिल्पिज्ञानमस्माकं न ददौ । परंतु मगनलालगांधिमहाशयः शीघ्रमेव निराशो न संवृत्तः । शिल्पयंत्रकार्ये स्वभावतः समर्थोऽचिराच्छिल्पविद्यामग्रहीत् । अपि चैकैकशः कतिपयनूतनवायकाः शिक्षिता आश्रमे । स्वहस्तनिर्मितवस्त्रेणात्मानं वासयितुं शक्यं यथा स्यात्तथा भवितुमस्माकमुद्देश आसीत् । अतो वयं तत्क्षणमेव यंत्रनिर्मितवस्त्राणि परित्यज्याश्रमस्य सर्वे जना स्वदेशीयसूत्रैर्निर्मितानि वस्त्राण्येव धारयितुं निश्चिता बभूवुः । एतदभ्यासस्वीकारो महान्तमनुभवमानिनाय । वायकानां जीवितनियमान् साक्षात्संपर्केणावगन्तुं शक्तानकरोत् । अपि चोत्पन्नस्य प्रमाणं सूत्रसंपादनमार्गे स्थितानंतरायान् वंचना-ग्रस्ताः भवितुं मार्गोऽपि च पर्यन्ते सर्वदा वर्धमानं ऋणित्वं एतत्सर्वं ज्ञातुं शक्तांश्चकार । यादवस्माकमावश्यकं तावत्सर्वं लब्धुं न समर्था अभूम । अतोऽवशिष्टः पक्षो हस्तवेम्नस्तंतुवायाद्वस्त्रं संभरणीयम् । परंतुः सज्जस्थितवस्त्रं भारतीययंत्रसूत्रनिर्मितवस्त्रविक्रयिभ्यो वा तंतुवायेभ्यो वा लब्धुं न सुकरम् । तंतुवायैर्निर्मितं वस्त्रं सर्वं समीचीनं विदेशीयसूदेव । यतो भारतीययंत्राणि तर्कुद्वारेण तंतून्न चक्रुः । अद्यापि यंत्राणामुत्पादनमत्यल्पं स्वदेशीयसूत्राणां तंतुवायान् पर्यन्ते महता प्रयत्नेन लब्धुमशक्नुम । नियमस्तु तैरुत्पादितं सर्वमस्मद्धारणवस्त्राणामिति यंत्रनिर्मितसूत्राणां वस्त्रस्वीकारेण सुह्रदां च मध्ये प्रसारणेन भारतीयसूत्रकरणयंत्राणामैच्छिकप्रतिनिधीभूताः । एतद्यंत्रैः सह संपर्कमजनयत् । तेन तेषां कार्यसंविधानं कार्यप्रत्यूहांश्च ज्ञातुमवकाशो लब्धः । यंत्राणामुद्देशे निर्मितसूत्रेण तंतुवायानधिकं कर्तुमासीत् । हस्तमेवतंतुवायैस्तेषां सहकारः यथेप्सितो नासीत् । किंत्वपरिहार्योऽनित्यश्च । अस्मत्स्वकीयसूत्रस्य तांतवकरणे वयमातुराः स्थिताः । यावद्वयमेतत् कर्तुमवस्थितास्तावद्यंत्राणामालंबनं स्थास्यतीति स्पष्टम् । भारतीययंत्राणां प्रतिनिधीभूय देशसेवां कर्तुं समर्था भवेमेति नान्वभूम ॥
सप्तदशोत्तरैकोनविंशे वर्षे भरूचपत्तने संवृत्तशिक्षणपरिषदध्यक्षो भवितुं सुह्रदस्तत्र मामनैषुः । तत्रैवाहं तां महासाहसिनीं गंगाबाईमहाशयामदर्शम् । सा विधवा । तथापि तस्याः साहसं निरवधिकमासीत् । सामान्यगणनया सा यद्यपि तावच्छिक्षिता नासीत्तथापि धैर्ये ज्ञाने च सास्मत्-सुशिक्षितस्त्रीजनमतीवातिक्रान्ता । सा न केवलमस्पृश्यताकलंकं परित्यकवती परं निर्भयेनास्पृश्यैर्मिलित्वा तत्सेवामकरोत् । तस्याः स्वीयं विषयमासीत् । यदस्या आवश्यकं तदत्यल्पम् । सा सुघटितशरीरा सहचरं विना सर्वत्र संचारं करोति स्म। अश्वारोहणं नाम तस्याः सामान्यम् । गोधरानगरे संवृत्तपरिषदि मम तया सह गाढः परिचयोऽभूत् । 'चरखा’ संबंधे मम दुःखमस्यै न्यवेदयम् । अहं राटं परिशोधयितुं निरंतरं प्रयतिष्य इत्युक्त्वा सा मम भारमल्पीचकार ॥
बाल्ये सत्यप्रियतायाः पाठः[सम्पादयतु]
बाल्ये एकदा मोहनदास गान्धी 'श्रवणपितृभक्तिः ‘सत्यहरिश्चन्द्रः’ च इति नाटाकद्वयं दृष्टवान् । तदा बालकस्य मनसि महान् परिणामः दृष्टः आसीत् । मोहनदासः “श्रवणकुमारः इव भक्तियुक्तः तथा हरिश्चन्द्रः इव सत्यप्रियः भवामि “ इति निश्चितवान् । आजीवनं सत्यप्रियतां त्यक्तुं न इष्टवान् । मोहनदास गान्धी बाल्ये मातुः सकाशात् पुराणकथाः श्रुतवान् । सदा निष्कपटः सन् स्वकृतं दोषमपि मात्रे कथयति स्म । ग्रामजीवनं तस्य इष्टम् आसीत् । अतः एव स्वदेशीवस्तुषु मोहनदासगान्धिमहोदयस्य अतीव प्रीतिः आसीत् । त्रयोदशे वयसि मोहनदास गान्धी कस्तूरबा इति कन्यया सह विवाहं कृतवान् । त्रयाणां भ्रातॄणां विवाहः एकदा एव कृतः आसीत् । बाल्ये मोहनदासः कदापि असत्यं न वदति स्म । एकदा प्राथमिकविद्यालये निरीक्षकाः आगच्छन् । ते शब्दान् लेखितुम् अवदन् । बालकः मोहनदासः एकं शब्दं दोषपूर्णं लिखितवान् । अध्यापकः समीकर्तुं संज्ञया सूचितवान् तथापि मोहनदासः स्वापराधम् अङ्गीकृतवान् आसीत् । भारतदेशात् आङ्गलान् उच्चाटयितुं प्रबलानां सैनिकानां यूनाम् आवश्यकता अस्ति । अतः शरीरं बलिष्ठं कर्तुं मांसाहारः उत्तमः इति मित्रवचनात् अनिच्छन्नपि मांसाहारं स्वीकृतवान् । भ्रातुः ऋणविमोचनार्थं गृहे सुवर्णं चोरितवान् । किन्तु एतत् सर्वं दुष्टं कार्यम् इति मत्वा पित्रे पत्रमेकं लिखितवान् । अग्रे दुष्टं कार्यं न करोमि इति प्रतिज्ञां कृतवान् तथैव अग्रे अनुसरन् आसीत् ।
दक्षिण-आफ्रिकादेशे गान्धी[सम्पादयतु]
एतस्मिन् समये दक्षिणआफ्रिकादेशे विवादे आङ्ग्लन्यायवादिने साहाय्यकरणस्य अवसरः प्राप्तः अभवत् । एतदर्थं भ्रात्रा अनुमतिं प्राप्य मोहनदास गान्धी दक्षिणआफ्रिकादेशं गतवान् । तत्र कार्यकरणसमये रेलयानेन यात्रासमये यानात् निष्कासितः सन् अतीव दुःखितः अभवत् । दक्षिणआफ्रिकादेशे अनेके भारतीयाः श्रमिकाः पीडिताः आसन् । दादा अब्दुल् सेटनामकस्य विवादः परस्परं वार्तालापेन द्वयोः पक्षयोः इच्छानुसारं समाप्तः आसीत् किन्तु भारतीयानां श्रमिकाणां समस्याः परिहर्तुं कार्यं कर्तुं तत्रैव स्थातव्यम् इति निर्धारं कृतवान् । एतदर्थं नेटाल्-इण्डियन्-काङ्ग्रेस इति संस्थां स्थापयित्वा कार्यरतः अभवत् । तत्र आन्दोलनद्वारा भारतीयानां कष्टपरिहारकार्ये यशस्वी अभवत् । तेन गान्धिमहाभागस्य विश्वे एव प्रसिध्दिः अभवत् । अहिंसारीत्या सत्याग्रहः सफलः आसीत् । क्रि.श.१९२५ तमे वर्षे मोहनदासगान्धिी भारतदेशं प्रत्यागतवान् ।
स्वातन्त्र्यान्दोलनस्य नेतृत्वम्[सम्पादयतु]
भारतदेशे काङ्ग्रेससंस्था क्रि.श.१८८५ तमे वर्षे एव स्थापिता आसीत् स्वातन्त्र्यान्दोलनकार्यं करोति स्म । गान्धी काङ्ग्रेससंस्थायां प्रविष्टः अहमदाबादसमीपे सत्याग्रहार्थम् आश्रमं स्थापयित्वा अत्यन्तसरलरीत्या वासं कर्तुम् इष्टवान् । सरलजीवनम् उदात्तचिन्तनं राष्ट्रसेवा स्वातन्त्र्यलाभाय कार्यकरणं गान्धिमहात्मनः कार्यम् अभवत्। अहिंसापूर्वकं स्वातन्त्र्यप्राप्तिः इति महात्मा गान्धी सरदारपटेलः जवाहरलालनेहरुः लालबहादुरशास्त्री राजेन्द्रप्रसादः इत्यादिभिः अनेकैः नायकैः प्राप्तव्यः विषयः आसीत् । लाला लजपतरायः सुभाषचन्द्रबोसः इत्यादिप्रमुखाः नायकाः आधुनिककाले क्रान्तिमार्गं स्वीकृतवन्तः आसन् । एवं सर्वेषां प्रयत्नेन भारतदेशः क्रि.श.१९४७ तमे वर्षे आगष्टमासे १५दिनाङ्के स्वतन्त्रः अभवत् । अङ्गलाः भारतं त्यक्त्वा स्वदेशं गतवन्तः । भारते अस्मदीयः सर्वकारः स्थापितः अभवत् । डा बाबूराजेन्द्रप्रसादः राष्ट्राध्यक्षः, श्री सर्वपल्ली राधाकृष्णन् महोदयः उपराष्ट्रपतिः अभवत् । प्रधानमन्त्रिरूपेण श्रीजवाहरलालनेहरु-महोदयः अधिकारं स्वीकृतवान् । महात्मा गान्धी अधिकारं न स्वीकृतवान् । महात्मगान्धी भारतपाकिस्तानविभागे विरोधं प्रकटितवान् आसीत् । किन्तु भारतेन साकं पाकिस्तानदेशे अपि स्वातन्त्र्यं प्राप्तम् इति तु बहुजनानां दुःखकारणम् अभवत् । क्रि.श.१९४८ तमे वर्षे जनवरी ३० तमे दिने नाथूरामगोडसे इति कश्चित् भारतीयः मोहनदासगान्धिमहोदस्य हत्यां कृतवान् । भारतदेशे मोहनदासकर्मचन्दगान्धिमहोदयस्य जन्मदिनं गान्धिजयन्ती इति अक्टोबरमासस्य द्वितीये दिने आचरन्ति । तस्मिन् दिने रघुपतिराघव राजाराम पतितपावन सीताराम ॥ इत्यादिकीर्तनैः कुर्वन्ति जनाः । श्रमदानं, पथसञ्चारः, गान्धिमहोदयस्य पुष्पाञ्जलिप्रदानं महात्मगान्धिमहोदयस्य कार्याणां स्मरणं, रक्तदानम् इत्यादयः नैके कार्यक्रमाः प्रचलन्ति ।
गान्धिदर्शनम्[सम्पादयतु]
महात्मनो गान्धिनः सम्पूर्ण चिन्तनं दैवीय-आदर्शैः परिपूर्णमस्ति । अत एवेदं स्वाभाविकमस्ति यत् महात्मा गान्धी व्यक्तिसमाजयोरुभयोः कृते धर्मस्य अनिवार्यतां स्थापितवान् । गान्धिमते धर्मस्यानिवार्यतायाः कश्चिद् विकल्पो नास्ति । आस्तिकता, विश्वासो धर्मश्च गान्धिनः कृते अविभाज्यम् चरमं सत्यं वर्तते । “ हिन्दु –स्वराज" नाम्न्यां कृतौ तेनोद्दिष्टं यत् "कश्चिदपि जनः धर्मं विना जीवितस्तिष्ठतीति भवददृष्टावसम्भवमेवास्ति”।
गान्धिमते ईश्वरे जीवे च मिथः प्रगाढः सम्बन्धोऽस्ति । गान्धी कथयति यत् जीवः आत्मनः स्वं समुन्नीय ईश्वरत्वम् आपाद्येत । गान्धिनः कल्पनायाम् ईश्वरोऽनादिः निर्गुणो निराकारश्चास्ति । सः सर्वव्यापकः सर्वशक्तिमान् च वर्तते ।ईश्वरस्य मूलस्वरूपं ब्रह्मणि विलीनीकरणमात्रं विद्यते । एवञ्चेत् प्राणिनो मौलिकं कर्त्तव्यं वर्तते यत् सः ईश्वरे आस्थां विश्वासं च दृढयेत् ।
गान्धिनो मनोवृत्तिरस्मिन् तथ्ये आधारिताऽस्ति यत् ईश्वरः सत्यात् पृथक् नास्ति । सः तु पुनः कथितवान् यत् सत्यमेव ईश्वरो वर्तते । "यंग इण्डिया” ग्रन्थे सः लिखति-“ यत्कृते ईश्वरः सत्यं प्रेमरूपं चास्ति स नीतिरूपः नैतिकतापूर्णश्चास्ति । अभयस्य पूर्णता केवलम् ईश्वरे एव दृश्यते । ईश्वरस्तु जीवनस्य अनन्यं स्रोतोऽस्ति । स एवात्मा उच्यते” । प्राणी स्वस्मिन्नेव ईश्वरस्यान्वेषणं कुर्यात्, यतो हि स ईश्वरः प्राणिषु प्रत्येकस्मिन् आत्मरूपेण तिष्ठति ।
गान्धिमते आत्मानुभूतेः उद्देश्यमपीदमेवास्ति यत् प्राणी ईश्वरस्य साक्षात्कारं कुर्यात् । एवञ्चेश्वरेण साक्षात्कृतो भवेत् । तदानीमेव स सत्यं अर्थात् यथार्थं ज्ञातुं शक्नोति, अन्यथा न । सत्यानुभूत्यै गान्धी प्राणिनः आत्मनो दृढताया अपेक्षां कामयते । दृढात्मा एव जनः स्वान्तः स्थानि अनात्मतत्त्वानि जेतुं क्षमते । अनात्मतत्त्वानां निराकरणाय महात्मा गान्धी अन्तरात्मानं निर्देष्टुं उपदिशति । एवं गान्धिमतानुसारेण यदि प्रत्येकं जनः स्वान्तरात्मनः प्रेरणया कर्मणि अग्रेसरो भवेत् तदा निश्चितमेव सः धर्मानुपालनेऽपि तत्परो भविष्यति ।
सत्यमेवेश्वरोऽस्तीति चेत् सत्यस्य संज्ञाने सति प्राणी प्रकृतेर्नियमान् गतींश्च अवगन्तुम् क्षमते । यदा च प्राणी कर्त्तव्यपरायणो भूत्वा नैतिकतादिभिः सद्गुणैश्च सहितः कर्म करोति तदा तस्यायमादर्शः स्थिरीभवति यत् आत्मोन्नत्यै सततम् अभिवर्धेत । एतादृश आदर्शः स्वान्तःप्रेरणयैव जायते । एवं गान्धिमते सत्यमेव आदर्शस्योपस्थापकोऽस्ति । सत्यं स्वस्मिन् परिपूर्णं नितान्तं सापेक्षं चास्ति । ईश्वरस्तु परमं सत्यं वर्तते, अपरिमितं सर्वव्यापकं परिपूर्णं च विद्यते । मानवस्य चिन्तनं तु सीमितं अपूर्णं च भवति । अस्यां स्थितौ ईश्वरान्वेषणं प्राणिनः पुनीतं शाश्वतञ्च कर्त्तव्यमस्ति ।
गान्धिमहोदयः धर्मं ईश्वरप्राप्त्यै मार्गरूपं स्वीकरोति । तन्मतेन विविधा धर्माः ईश्वरं प्राप्तुमुपदिष्टा विभिन्ना मार्गा एव सन्ति । यतः सर्वेषां धर्माणां प्रयोजनं तु ईश्वरप्राप्तिरित्येकमेवास्ति तथापि प्राणिनः स्वधर्म एव उत्तमो भवति । गान्धिमते धर्मपरिवर्तनं अनावश्यकम् अनुचितं चास्ति । यतो हि तेन ईश्वरे अनास्थाया अविश्वासस्य वा पुष्टिर्भवति । अतः एतादृशं कार्यं अनैतिकम् अमानवीयञ्च प्रतीयते । धर्मान्तराणां याथार्थ्यम् अवगन्तुं स्वधर्मपरित्यागः आवश्यको नास्ति । अत एव धर्मान्तरणस्यापेक्षया विविधधर्मेषु सामञ्जस्यं सहिष्णुता वा एव अधिकां सार्थकतामादत्ते ।
नैतिकता धर्मात् भिन्नास्ति । यतो धर्महीनोपि कश्चिद् जनः नैतिको भवितुमर्हति । तथापि धार्मिकजनस्य धर्माचरणानां धर्मकृत्यानां च चरमप्रयोजनम् ईश्वरसाक्षात्कार एव भवति । अतः इदं वक्तुं शक्यते यत् धार्मिको जनः नैतिको भवति, किन्तु नैतिको भवति, किन्तु नैतिको जनः धार्मिको भवेदेवेति आवश्यकं नास्ति । धर्मप्रभावात् नैतिकः प्राणी आत्मानुभूतिदिशायां कृतप्रयासो जायते । स अस्यामेव दिशि स्वसद्गुणात्मकप्रवृत्तीनां विस्तारमपि करोति, किन्तु धर्मशून्यो नैतिकोऽपि प्राणी ईश्वरं साक्षात्कर्त्तुं नैरन्तर्येण प्रयासं कुर्यादेवेति बन्धनं नास्ति ।
यद्यपि आत्मकथायां गान्धिमहोदयः स्वयं स्वीकरोति यत् धर्मो नैतिकता चेति उभयमेव तत्त्वद्वयं यथार्थतो भिन्नं नास्ति । सः अस्मिन् परिप्रेक्ष्यें धर्मं परिभाषते –ते सर्वे प्रयासाः, सर्वे विचाराः, सर्वाः क्रियाः ईश्वरसाक्षात्काराय उद्देश्यं निर्धारयन्ति । अतः धर्मपदवाच्या भवन्ति । अतः धार्मिकः कर्मण्यो भवति, न तु अकर्मण्य इति तस्य सिद्धान्तः । गान्धिप्रतिपादितः कर्मवादोऽपि मूलरूपेण धार्मिकमान्यताभिः प्रेरित आसीत् । कर्मण्यतायाः क्षेत्रे महात्मा गान्धी सर्वेषु स्तरेषु स्वगतिविधीनां माध्यमेन ईश्वरप्राप्त्यै सप्रयासोऽतिष्ठत् । एवञ्चेत् गान्धिदर्शने स्वधर्म एव कर्मयोग आसीत् । कर्मयोगस्य उद्देश्यमासीत्- मोक्षप्राप्तिरिति ।
मोक्षप्राप्तिः ईश्वरसाक्षात्कारेण भवति । ईश्वरश्च सत्यमेवासीत् । अतः तेनोक्तम् –न हि सत्यात् पर्ः ईश्वरः । सत्यस्य विषये गान्धिमहोदयस्य एतत् चिन्तनं वस्तुगतयथार्थमाश्रित्य अवर्तत । गान्धिमहोदयस्य एतत् चिन्तनं वस्तुगतयथार्थमाश्रित्य अवर्तत । गान्धिमतेन ईश्वरः तर्कात् पर अस्ति । अतः तार्किकेण युक्तिकरणेन ईश्वरस्य प्रामाण्यं नैव स्थापयितुं शक्यते । गान्धी अकथयत् यत् ईश्वरस्य बोधस्तु सम्भवोऽस्ति किन्तु तस्य तार्किकं युक्तिकरणम् अनुचितमेवास्ति । एवं गान्धिमहोदयः बोधरूपेण विश्वासरूपेण अनुभूतिरूपेण एव ईश्वरास्तित्त्वं स्वीकरोति ।
गान्धिनः चिन्तने विभिन्नधर्माणां प्रभावो दृश्यते । जन्मतो भारतीय संस्कृतेः सम्बन्धवशात् वैष्णवधर्मस्य प्रभावो मूलरूपेण अवर्तत । गान्धिनः परिवारोऽपि वैष्णवधर्मेण प्रभावित आसीत् । विशेषेण तत्पितरौ वैष्णवधर्मस्य नैतिकतादिभिर्जीवनमूल्यैः प्रेरितावास्ताम् । हिन्दुधर्मस्य प्रभाववशात् गान्धिचिन्तने मानववादस्य अवधारणा बलीयसी वर्तते, धर्मसहिष्णुतायाः कृतेऽपि अत्र पर्याप्तं स्थानमस्ति । जैनधर्मस्य प्रभावात् अहिंसाया अवधारणा गान्धिदर्शने सर्वोपरी स्थानमलभत । जैनदर्शनप्रेरणया गान्धिना लिखितम् यत् पञ्चमहामन्त्रैरेव जीवनं सृजनशीलं परोपकारि च विधातुं शक्यते । एते पञ्च महामन्त्राः सन्ति- अहिंसा सत्यम् अस्तेयं ब्रह्मचर्यम् अपरिग्रहश्चेति । श्रीमद्भगवद्गीतायाः उपनिषदां च कर्मवादस्य प्रभावोऽपि गान्धिदर्शने विद्यमानः अस्ति । बौद्धदर्शनस्य प्रभाववशात् गान्धी स्वयं साधनानां प्राथमिकतां शुद्धिं च सर्वोपरित्वेन स्वीकृतवान् । एवं गान्धिदर्शने चिन्तनस्य व्यापकता परिलक्षिता भवति ।
गान्धिदर्शनस्य प्रमुखाः सिद्धान्ताः[सम्पादयतु]
- (१) ईश्वरः अस्ति । स च सत्यात्मः वर्तते ।
- (२) धर्म एव जीवनस्य प्रेरणास्रोतः अतः, धर्म आचरणीयः । धर्मः हेयो नास्ति ।
- (३) कृत्रिमा आवरणवादी च भौतिकता जीवनस्य कृते अनाहार्या अस्ति ।
- (४) सर्वधर्मसमभाव एव यथार्थतः मानववादी अवधारणा वर्तते ।
- (५) मनसा वाचा कर्मणा व्यवहारेण च अहिंसा अनुपालनीया ।
- (६) कर्म एव प्राणिनः कृते श्रेयसो मूलम् ।
- (७) पञ्च महामन्त्रा अनुष्ठेयाः ।
- (८) एकादश महाव्रतानि अनिवार्यरूपेण आत्मोन्नत्यै पालनीयानि ।
- (९) ईश्वरः सर्वत्र व्यापकोऽस्ति । तत् सर्वेषां समाजानाम् अपरिमितनैतिकतायाः स्रोतोऽस्ति ।
- (१०) प्राणिनः प्रकृति-स्वभाव-विचाराणां रूपान्तरणं प्राथमिकमस्ति ।
- (११) शाश्वतं सत्यं विज्ञातुं सङ्कीर्णतायाः परित्याग आवश्यकः ।
- (१२) कर्मण्यताया विकल्पो नास्ति । अतः निःस्वार्थकर्त्तव्यबोधेन कर्त्तव्यताम् आचरन् जनः जीवनप्रयोजनं साधयति ।
- (१३) मानवमूल्यानि एव समाजोत्थानस्य कारकाणि सन्ति ।
- (१४) विश्वबन्धुत्वेन एव मानवतायाः रक्षा सम्भवा ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
उल्लेखाः[सम्पादयतु]
- ↑ Gandhi, Rajmohan (2006), pg 1-3.
- ↑ "महात्मा उपाधिप्राप्तिः". Retrieved 8 फ़ेब्रुवरि 2014.
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Sannuti, Arun (6 April 2010). "Mohandas K. Gandhi (1869–1948) – Vegetarianism: The Road to Satyagraha". International Vegetarian Union (IVU). Retrieved 12 January 2012.
- Riggenbach, Jeff (2 February 2011). "Does Gandhi Deserve a Place in the Libertarian Tradition?". Mises Daily (Ludwig von Mises Institute). https://mises.org/daily/5002/Does-Gandhi-Deserve-a-Place-in-the-Libertarian-Tradition.
- About Mahatma Gandhi
- Gandhi Ashram at Sabarmati
- Gandhi Smriti — Government of India website
- Mani Bhavan Gandhi Sangrahalaya Gandhi Museum & Library
- Sughosh, India (2 October 2010). "Bapu: Complete Life History". Research Work. http://www.bapu.sughosh.in. Retrieved 15 August 2012.
- Gandhi Research Foundation – One-Stop info on Gandhi
- Mohandas K. Gandhi materials in the South Asian American Digital Archive (SAADA)


text:
डि.वि.जि. महोदयस्य कन्नडभाषायां रचितात् “मंकुतिम्मनकग्ग”काब्यात् उद्धृतस्य श्लोकचतुष्टयस्य अनुवादः: [भारतीयविज्ञानसंस्थायाः संस्कृतसंघस्य “संस्कृतिः”पत्रिकायां २००७तमे वर्षे प्रकटितः]
शैले तृणं भव गृहे भव मल्लिका त्वम्
कृच्छ्राणि वर्षति विधौ उपलो भव त्वम् ।
दीनस्य दुर्बलजनस्य तु शर्करा त्वम्
युक्तो भवाखिलजनैस्सह मंकुतिम्मो ॥
चित्ते स्वलाभपरता जठरे बुभुक्षा
तालाद्वयं सुनिभृतं खलु सृष्टियन्त्रे ।
उन्मूलयन्नुडुगणान् रचयन्श्च कोटान्
तत्त्वां करोत्यनृजुं बत मूढतिम्मो ॥
कस्मिंश्चिदन्धविपिने प्रकृतिः प्रसूने
वल्ल्याः स्वचित्ररचनाप्रतिभां प्रयुङ्क्ते ।
कुर्वन्ति ये गुणमयं सकलं स्वकर्म
ते जीविते हि कृतिनो खलु मूढतिम्मो ॥
बालस्य वातिजरठस्य पुराणिकस्य
रूपे स्पृहास्ति न हि कस्य पुरोहितस्य ।
सर्वे समीक्ष्य मुकुरे रहसि स्वबिंबम्
कुर्वन्ति वक्त्रविकृतिं खलु मूढतिम्मो ॥