text:
सूत्रच्छेद:
प्रथम-चरम-तय-अल्प-अर्ध-कतिपय-नेमाः - प्रथमाबहुवचनम् , च - अव्ययम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
विभाषा जसि 1|1|32
इति वर्तते । "द्वन्द्वे" इति निवृत्तम् । प्रथम, चरम, तय, अल्प, अर्ध, कतिपय, नेम - इत्येते जसि विभाषा सर्वनामसंज्ञा भवन्ति । प्रथमे, प्रथमाः ; चरमे, चरमाः ; द्वितये, द्वितयाः ; अल्पे, अल्पाः ; अर्धे, अर्धाः ; कतिपये, कतिपयाः ; नेमे, नेमाः । "तय" इति तयप् प्रत्ययः । शिष्टानि प्रातिपदिकानि । तत्र "नेम" इति सर्वादिषु पठ्यते, तस्य प्राप्ते विभाषा, अन्येषाम् अप्राप्ते । "उभय"शब्दस्य तयप्प्रत्ययान्तस्य गणे पाठात् नित्या सर्वनामसंज्ञा, इह अपि जस्कार्यं प्रति विभाषा । काकचोर्यथायोगं वृत्तिः ॥
उभयशब्दस्य तयप्प्रत्ययान्तस्य` इति। `संख्याया अवयवे तयप्` 5|2|42
इत्युभशब्दाद्विहितस्य तयपो यद्यपि`उभादुदात्तो नित्यम्` 5|2|44
इत्ययजादेशो विधीयते, तथापि स्थानिवद्भावात् तद्ग्रहणेन गृह्रत इत्युभयशब्दस्तयप्प्रत्ययान्तो भवति।`तस्य गणे पाठान्नित्या सर्वनामसञ्ज्ञा`इति। न त्वनेन योगेन परेणापि पाक्षिकी। एतच्च व्यवस्थितविभाषात्वाल्लभ्यते। `काकचोर्यथायोगं वृत्तिः`इति। तेनोभय- नेम-शब्दयोः सर्वादित्वान्नित्यमकचो वृत्तिः, प्रथमादिभ्यस्तु कप्रत्ययस्य- इत्येष यथा-योगार्थः॥
उभयशब्दस्येत्यादि । उभाववयवावस्य "उभादुदातो नित्यम्" इति तयपोऽयजादेशः । स्थानिवद्भावाद्भवत्ययं तयबन्तः, तथापि गणे पाठाद् नित्यैव संज्ञा भवति । ननु गणे पाठस्योभयस्मिन्नुभयेषामित्यादिरवकाशः, इह तयब्ग्रहणस्य द्वितये द्वितया इति, उभयशब्दाज्जस्युभयप्रसङ्गे परत्वादियमेव विभाषा प्राप्नोति, नैष दोषः; अन्तरङ्गा नित्या संज्ञा विभक्त्यनपेक्षत्वादिति सैव प्रवर्तते । काकचोर्यथायोगं वृत्तिरिति । नेमशब्देऽकचो वृत्तिः, अन्येषु कस्येत्येष यथायोगार्थः । कः पनर्दोषो नेमशब्दे, यदि जसः कार्यं प्रति न स्यात्, पक्षे कोऽपि स्यात् ? अस्तु; नेमके, नेमकाः"-नित्येऽप्यकचि तस्य तद्ग्रहणेन ग्रहणादस्मिन् विकल्पे सति एतद्रूपद्वयं भवत्येव, सत्यम्; प्रथमादिषु पक्षेऽकज्न भवतीत्येवम्परो ग्रन्थः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
एते जसः कार्यं प्रत्युक्तसंज्ञा वा स्युः । प्रथमे । प्रथमाः । शेषं रामवत् । तयो प्रत्ययस्ततस्तदन्ता ग्राह्याः । द्वितये । द्वितयाः । शेषं रामवत् । नेमे । नेमाः । शेषं सर्ववत् ॥ ।विभाषाप्रकरणे तीयस्य ङित्सूपसङ्ख्यानम्
(वार्तिकम्) ॥ द्वितीयस्मै । द्वितीयायेत्यादि । एवं तृतीयः । अर्थवद्ग्रहणान्नेह । पटुजातीयाय ॥ निर्जरः ॥
प्रथमचरम। `विभाषा जसी`त्यनुवर्तते, `सर्वनामानी`ति च। तदाह--एते इति। प्रतमादय इत्यर्थः। उक्तसंज्ञा इति। सर्वनामसंज्ञका इत्यर्थः। तत्र नेमशब्दस्य जसि सर्वनामसंज्ञा गणे पाठान्नित्या प्राप्ता। तद्विकल्पोऽत्र विधीयते। नेमशब्दव्यतिरिक्तानां प्रथमादिशब्दानां तु गणे पाठाऽभावादप्राप्तैव सर्वनामसंज्ञा जसि विकल्पेन विधीयते। अतो नेमशब्दव्यतिरिक्तानां प्रथमादिशब्दानां जसोऽन्यत्र न सर्वनामकार्यमित्याह-शेषं रामवदिति।
प्रथमचरम। नेमशब्दस्य नित्यं प्राप्तेऽन्येषामप्राप्ते चायमारम्भः। तयः प्रत्यय इति। `सङ्ख्याया अवयवे तय`बिति विहितः। तीयस्येति। `द्वेस्तीयः`, `त्रेः सम्प्रसारणं चेतिविहितस्य।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
एते जसि उक्तसंज्ञा वा स्युः। प्रथमे, प्रथमाः॥ तयः प्रत्ययः। द्वितये, द्वितयाः। शेषं रामवत्॥ नेमे, नेमाः। शेषं सर्ववत्॥ (तीयस्य ङित्सु वा)। द्वितीयस्मै, द्वितीयायेत्यादि। एवं तृतीयः॥ निर्जरः॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


c: text/html

text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २२७
राजधर्मवर्णने दण्डविधानवर्णनम्।
मत्स्य उवाच।
निक्षेप्यस्य समं मूल्यं दण्ड्ये निक्षेपभुक् तथा।
वस्रादिकसमस्तस्य तदा धर्मो न हीयते ।। २२७.१ ।।
यो निक्षेपं नार्पयति यश्चानिक्षेप्य याचते।
तावुभौ चोरवच्छास्यौ दाप्यौ वा द्विगुणन्धनम् ।। २२७.२ ।।
उपधाभिश्च यः कश्चित्परद्रव्यं हरेन्नरः।
स सहायः स हन्तव्यः प्रकामं विविधैर्वधैः ।। २२७.३ ।।
यो याचितं समादाय न तद्दद्याद्यथाक्रमम्।
न निगृह्य बलाद्दाप्यो दण्ड्यो वा पूर्वसाहसम् ।। २२७.४ ।।
अज्ञानाद्यदि वा कुर्यात्परद्रव्यस्य विक्रयम्।
निर्दोषो ज्ञानपूर्वन्तु चोरवद्वधमर्हति ।। २२७.५ ।।
मूल्यमादाय यो विद्यां शिल्पं वा न प्रयच्छति।
दण्ड्यः समूल्यं सकलं धर्मज्ञेन महीक्षिता ।। २२७.६ ।।
द्विजभोज्ये तु सम्प्राप्ते प्रतिवेश्ममभोजयन्।
हिरण्यमाषकं दड्यः पापे नास्ति व्यतिक्रमः ।। २२७.७ ।।
आमन्त्रितो द्विजो यस्तु वर्तमानश्च स्वे गृहे।
निष्कारणं न गच्छेद्यः स दाप्योऽष्टशतं दमम् ।। २२७.८ ।।
प्रतिश्रुत्या प्रदातारं सुवर्णं दण्डयेन्नृपः।
भृत्यश्चाज्ञां न कुर्याद्यो दर्पात्कर्म यथोदितम् ।। २२७.९ ।।
स दण्ड्यः कृष्मलान्यष्टौ न देयञ्चास्य वेतनम्।
संगृहीतं न दद्याद्यः काले वेतनमेव च ।। २२७.१० ।।
अकाले तु त्यजेत् भृत्यं दण्ड्यः स्याच्छतमेव च।
यो ग्रामदेशसस्यानां कृत्वा सत्येन सम्विदम् ।। २२७.११ ।।
विसम्वदेन्नरो लोभात् तं राष्ट्राद्विप्र वासयेत्।
क्रीत्वा विक्रयवान् किञ्चित् यस्येहानुशयो भवेत् ।। २२७.१२ ।।
सोऽन्तर्दशाहात्तत्साम्यन्दद्याच्चैवाददीत वा।
परेण तु दशाहस्य न दद्यान्नैव दापयेत् ।। २२७.१३ ।।
आददन्विददंश्चैव राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट्।
यस्तु दोषवतीं कन्यामनाख्याय प्रयच्छति ।। २२७.१४ ।।
तस्य कुर्यान्नृपो दण्डं स्वयं षण्णवतिं पणान्।
अकन्यैवेति यः कन्यां ब्रूयाद्दोषेणमानवः ।। २२७.१५ ।।
स शतं प्राप्नुयाद्दण्डं तस्या दोषमदर्शयन्।
यस्त्वन्यां दर्शयित्वान्यां वोढुः कन्यां प्रयच्छति ।। २२७.१६ ।।
उत्तमन्तस्य कुर्वीत राजा दण्डं तु साहसम्।
वरो दोषाननाख्याय यः कन्या वरयेदिह ।। २२७.१७ ।।
दत्ताप्यदत्ता सा तस्य राज्ञा दड्यः शतद्वयम्।
प्रदाय कन्यां योऽन्यस्मै पुनस्तांसां प्रयच्छति ।। २२७.१८ ।।
दण्डः कार्यो नरेन्द्रेण तस्याप्युत्तम साहसः।
तत्प्रकारेण वा वाचा युक्तं पण्यमसंशयम् ।। २२७.१९ ।।
लुब्धोह्यन्यत्र विक्रेता षट्शतं दण्डमर्हति।
दुहितुः शुक्लविक्रेता सत्यं कारात्तु सन्त्यजेत् ।। २२७.२० ।।
द्विगुणं दण्डयेदेनमिति धर्मो व्यवस्थितः।
मूल्यैकदेशं दत्वा तु यदि क्रेता धनन्त्यजेत् ।। २२७.२१ ।।
स दण्ड्यो मध्यमं दण्डं तस्य पण्यस्य मोक्षणम्।
दुह्याद्धेनुञ्च यः पालो गृहीत्वा भक्तवेतनम् ।। २२७.२२ ।।
स तु दण्ड्यः शतं राज्ञा सुवर्णञ्चाप्यरक्षिता।
दण्डं दत्वा तु विरमेत् स्वामितः कृतलक्षणः ।। २२७.२३ ।।
बद्धः कार्ष्णायसैः पाशैस्तस्य कर्मकरो भवेत्।
धनुः शतपरीणाहो ग्रामस्य तु समन्ततः ।। २२७.२४ ।।
द्विगुणं त्रिगुणं वापि नगरस्य तु कल्पयेत्।
वृत्तिं तत्र प्रकुर्वीत यामुष्ट्रो नावलोकयेत् ।। २२७.२५ ।।
छिद्रं वा वारयेत्सर्वं श्वसूकरमुखानुगम्।
यत्रापरिकृतं धान्यं विहिंस्तुः पशवो यदि ।। २२७.२६ ।।
न तत्र कारयेद्दण्डं नृपतिः पशुरक्षिणे।
अनिर्दशाहाद्गां सूतां वृषं देवपशुं तथा।। २२७.२७ ।।
छिद्रं वा वारयेत्सर्वं न दण्ड्या मनुरब्रवीत्।
अतोऽन्यथा विनष्टस्य दशांशं दण्डमर्हति ।। २२७.२८ ।।
पाल्यस्य पालक स्वामी विनाशे क्षत्रियस्य तु।
भक्षयित्वोपविष्टस्तु द्विगुणं दण्डमर्हति ।। २२७.२९ ।।
विशं दण्ड्याद्दशगुणं विनाशे क्षत्रियस्य तु।
गृहं तडागमारामं क्षेत्रं वापि समाहरन् ।। २२७.३० ।।
शतानि पञ्चदण्डः स्यादज्ञानाद् द्विशतोदमः।
सीमा बन्धनकाले तु सीमान्तं यो हि कारयेत् ।। २२७.३१ ।।
तेषां संज्ञां ददानस्तु जिह्वाच्छेदनमाप्नुयात्।
अथैनामपि यो दद्यात् संविदं वाधिगच्छति ।। २२७.३२ ।।
उत्तमं साहसं दंड्यः इति स्वायम्भुवोऽब्रवीत्।
वर्णानामानुपूर्व्येण त्रयाणामविशेषतः ।। २२७.३३ ।।
अकार्यकारिणः सर्वान् प्रायश्चित्तानि कारयेत्।
असत्येन प्रमाप्य स्त्री शूद्रहत्या व्रतं चरेत् ।। २२७.३४ ।।
दानेन च धनेनैकं सर्पादीनामशक्नुवन्।
एकैकं स चरेत्कृच्छ्रं द्विजः पापापनुत्तये।। २२७.३५ ।।
फलदानाञ्च वृक्षाणां छेदने जप्यमृक्शतम्।
गुल्मवल्ली लतानाञ्च पुष्पितानाञ्च वीरुधाम् ।। २२७.३६ ।।
अस्थिमताञ्च सत्वानां सहस्रस्य प्रमापणे।
पूर्णेवानस्य वस्थातुं शूद्रहत्या व्रतञ्चरेत् ।। २२७.३७ ।।
किञ्चिद्देयञ्च सत्वानां सहस्रस्य प्रमापणे।
अनस्न्याञ्चैव हिंसायां प्राणायामैर्विशुध्यति ।। २२७.३८ ।।
अन्नादिजानां सत्वानां रसजानाञ्च सर्वशः।
फलपुष्पोद्गतानाञ्च घृतप्राशो विशोधनम् ।। २२७.३९ ।।
कृष्टानामोषधीनाञ्च जातानाञ्च स्वयं वने।
वृथाच्छेदेन गच्छेत दिनमेकं पयोव्रती ।। २२७.४० ।।
एतैर्व्रतैरपोह्यं स्यादेनो हिंसा समुद्भवम्।
स्तेयकर्त्रपहर्तॄणां श्रूयतां व्रतमुत्तमम् ।। २२७.४१ ।।
धान्यान्न धनचौर्याणि कृत्वा कामं द्विजोत्तमः।
सजातीयगृहादेव कृच्छ्रार्द्धेन विशुध्यति ।। २२७.४२ ।।
मनुष्याणान्तु हरणे स्त्रीणां क्षेत्रगृहस्य तु।
कूपवापीजलानान्तु शुद्धिश्चान्द्रायणं स्मृतम् ।। २२७.४३ ।।
द्रव्याणामल्पसाराणां स्तेयं कृत्वान्य वेश्मतः।
चरेत्सान्तपनं कृच्छ्रन्तन्निर्यात्य विशुद्धये ।। २२७.४४ ।।
भक्ष्यभोज्यापहरणे यानशय्यासनस्य तु।
पुष्पमूलफलानान्तु पञ्चगव्यं विशोधनम् ।। २२७.४५ ।।
तृणकाष्ठद्रुमाणान्तु शुष्कान्नस्य गुडस्य च।
चैलचर्मामिषाणान्तु त्रिरात्रं स्यादभोजनम् ।। २२७.४६ ।।
मणिमुक्ताप्रवालानां ताम्रस्य रजतस्य च।
अयः कांस्योपलानाञ्च द्वादशाहं कणान्नभुक् ।। २२७.४७ ।।
कार्पासकीटवर्णानां द्विशफैक शफस्य च।
पक्षिगन्धौषधानाञ्च रज्वाश्चैव त्र्यहं पयः ।। २२७.४८ ।।
एतैर्व्रतैरपोहन्ति पापं स्तेयकृतं द्विजः।
अगम्यागमनीयन्तु व्रतैरेभिरपानुदेत् ।। २२७.४९ ।।
गुरुतल्पव्रतं कुर्याद्रेतः सिक्त्वा स्वयोनिषु।
सख्युः पुत्रस्य चस्त्रीषु कुमारीष्वंत्यजासु च ।। २२७.५० ।।
पितृष्वस्रीयभगिनीं स्वस्रीयां मातुरेव च।
मातुश्च भ्रातुरार्यायां गत्वा चान्द्रयणं चरेत् ।। २२७.५१ ।।
एतास्त्रियस्तु भार्यार्थे नोपगच्छेत्तु बुद्धिमान्।
ज्ञातींश्च मातुलेयास्ते पतिता उपयन्ति ये ।। २२७.५२ ।।
अमानुषीषु पुरुषो उदक्यायाम योनिषु।
रेतः सिक्त्वा जले चैव कृच्छ्रं सान्तपनं चरेत् ।। २२७.५३ ।।
मैथुनञ्च समालोक्य पुंसि योषिति वा द्विजः।
गोयानेऽप्सुदिवा चैव सवासा स्नानमचरेत् ।। २७७.५४ ।।
चाण्डालान्त्य स्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च।
पतत्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात् साम्यन्तु गच्छति ।। २२७.५५ ।।
विप्रदुष्टां स्त्रियं भर्ता निरुन्ध्यादेकवेश्मनि।
यत्पुंसः परदारेषु तच्चैनाञ्चारयेद् व्रतम् ।। २२७.५६ ।।
सा चेत्पुनः प्रदुष्येत्तु सदृशेनोपमन्त्रिता।
कृच्छ्रं चान्द्रायणञ्चैव तत्तस्याः पावनं स्मृतम् ।। २२७.५७ ।।
यः करोत्येकरात्रेण वृषली-सेवनं द्विजः।
तदेकभुक् जपेन्नित्यं त्रिभिर्वर्षैर्व्यपोहति ।। २२७.५८ ।।
एषा पापकृतामुक्ता चतुर्णामपि निष्कृतिः।
पतितैः संप्रयुक्तानामिमां श्रृणुत निष्कृतिम् ।। २२७.५९ ।।
संवत्सरेण पतति पतितेन समाचरन्।
याजनाध्यापनाद्यौनादनुयानाशनासनात् ।। २२७.६० ।।
यो येन पतितेनैषां संसर्गं याति मानवः।
स तस्यैव व्रतं कुर्यात् तत्संसर्गविशुद्धये ।। २२७.६१ ।।
पतितस्योदकं कार्यं सपिण्डैर्बान्धवैः सह।
निन्दितेऽहनि सायाह्ने ज्ञातिभिर्गुरुसन्निधौ ।। २२७.६२ ।।
दासीघटमपां पूर्णं पर्यस्येत् प्रेतवत्सदा।
अहोरात्रमुपासीरन् नाशौचं बान्धवैः सह ।। २२७.६३ ।।
निवर्त्तयेरन् तस्मात्तु सम्भाषणसहासनम्।
दायादस्य प्रमाणञ्च यात्रामेवञ्च लौकिकीम् ।। २२७.६४ ।।
ज्येष्ठभावान्निवर्तेत ज्यैष्ठ्यावाप्तं च यत्पुनः।
ज्येष्ठांशं प्राप्नुयाच्चास्य यो वा स्याद् गुणतोऽधिकः ।। २२७.६५ ।।
स्थापिताञ्चापि मर्यादां ये भिन्द्युः पापकर्मिणः।
सर्वे पृथक् दण्डनीया राज्ञा प्रथमसाहसम् ।। २२७.६६ ।।
शतं ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्रियो दण्डमर्हति।
वैश्यस्तु द्विशतं राजन्! शूद्रस्तु वधमर्हति ।। २२७.६७ ।।
पञ्चाशद् ब्राह्मणो दण्ड्य क्षत्रियस्याभिशंसने।
वैश्यस्याप्यर्द्धपञ्चाशच्छूद्रे द्वादशको दमः ।। २२७.६८ ।।
क्षत्रिस्याप्नुयाद्वैश्यः साहसं पुनरेव च।
शूद्रः क्षत्रियमाक्रुश्च जिह्वाच्छेदनमाप्नुयात् ।। २२७.६९ ।।
पञ्चाशत् क्षत्रियो दण्ड्यस्तथा वैश्याभिशंसने।
शूद्रे चैवार्द्धपञ्चाशत्तथा धर्मो न हीयते ।। २२७.७० ।।
वैश्यस्याक्रोशने दण्ड्यः शूद्रश्चोत्तमसाहसम्।
शूद्राक्रोशे तथा वैश्यः शतार्द्धं दण्डमर्हति ।। २२७.७१ ।।
सवर्णाक्रोशने दंड्यस्तथा द्वादशकं स्मृतम्।
वादेष्ववचनीयेषु तदेव द्विगुणं भवेत् ।। २२७.७२ ।।
एकजातिर्द्विजातिन्तु वाचा दारुणया क्षिपन्।
जिह्वायाः प्राप्नुयाच्छेदं जघन्यः प्रथमो हि सः ।। २२७.७३ ।।
नामजातिगृहं तेषामभद्रोहेण कुर्वतः।
निक्षेप्योऽयो मयः सङ्कुर्ज्वलन्नास्ये दशाङ्गुलः ।। २२७.७४ ।।
धर्मोपदेशं शूद्रस्तु द्विजानामभिकुर्वतः।
तप्तमासेचयेत् तैलं वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिवः ।। २२७.७५ ।।
श्रुतिं देशञ्च जातिञ्च कर्म शारीरमेव च।
वितथञ्च ब्रुवन् दण्ड्यो राजा द्विगुणसाहसम् ।। २२७.७६ ।।
यस्तु पातकसंयुक्तः क्षिपेद्वर्णान्तरं नरः।
उत्तमं साहसं दण्डः पात्यस्तस्मिन् यथाक्रमम् ।। २२७.७७ ।।
राज्ञो निवेशनियमं वितथं यान्ति वै मिथः।
सर्वे द्विगुणदण्ड्यास्ते विप्रलम्भान्नृपस्य तु ।। २२७.७८ ।।
प्रीत्या मयास्याभिहितं प्रमादेनाथ वा वदेत्।
भूयो न चैवं वक्ष्यामि स तु दण्डार्द्धभाग् भवेत् ।। २२७.७९ ।।
काणं वाप्यथ वा खञ्जमन्धं चापि तथा विधम्।
तथैवापि ब्रुवन्दाप्यो दण्डं कार्षापणं धनम् ।। २२७.८० ।।
मातरं पितरं ज्येष्ठं भ्रातरं श्वशुरं गुरुम्।
आक्रोशयन्शतं दण्ड्यः पन्थानं चार्थयन्गुरोः ।। २२७.८१ ।।
गुरुवर्ज्यन्तु मार्गार्हं यो हि मार्गं न यच्छति।
स दाप्यः कृष्णलं राज्ञस्तस्य पापस्य शान्तये ।। २२७.८२ ।।
एकजातिर्द्विजातिन्तु येनाङ्गेनापराध्नुयात्।
तदेव च्छेदयेत्तस्य क्षिप्रमेवाविचारयन् ।। २२७.८३ ।।
अवनिष्ठीवतो दर्पात् द्वावोष्ठौच्छेदयेन्नृप!।
अवमूत्रयतोमेढ्रमपशब्दयतो गुदम् ।। २२७.८४ ।।
सहासनमभिप्रेप्सुरुत्कृष्टस्यापकृष्टजः ।
कट्यां कृताङ्को निर्वास्यः स्फिचं वाप्यस्य कर्तयेत् ।। २२७.८५ ।।
केशेषु गृह्णतो हस्तं छेदयेदविचारयन्।
पादयोर्नासिकायाञ्च ग्रीवायां वृषणेषु च ।। २२७.८६ ।।
त्वग्भेदकः शतं दण्ड्यो लोहितस्य च दर्शकः।
मांसभेत्ता च षण्णिष्कान् निर्वास्यस्त्वस्थिभेदकः ।। २२७.८७ ।।
अङ्गभङ्गकरस्याङ्गं तदेवापहरेन्नृपः।
दण्डपारुष्यकृद्दण्ड्यौ समुत्थानव्ययन्तथा ।। २२७.८८ ।।
अर्द्धपादकरः कार्यो गोगजाश्वोष्ट्रघातकः।
पशुक्षुद्रमृगाणाञ्च हिंसायां द्विगुणो दमः ।। २२७.८९ ।।
पञ्चाशच्च भवेद्दण्ड्यस्तथैव मृगपक्षिषु।
कृमिकीटेषु दण्ड्यस्याद्रजतस्य च माषकम् ।। २२७.९० ।।
तस्यानुरूपं मौल्यञ्च प्रदद्यात् स्वामिने तथा।
स्वस्वामिकानां सकलं शेषाणां सकलं तथा ।। २२७.९१ ।।
वृक्षन्तु सफलं च्छित्वा सुवर्णं दण्डमर्हति।
द्विगुणं दण्डयेच्चैनं पथिसीम्नि जलाशये ।। २२७.९२ ।।
छेदनादफलस्यापि मध्यमं साहसं स्मृतम्।
गुल्मवल्लीलतानाञ्च सुवर्णस्य च माषकम् ।। २२७.९३ ।।
वृथाच्छेदी तृणस्यापि दण्ड्यः कार्षापणं भवेत्।
त्रिभागं कृष्णला दण्ड्याः प्राणिनस्ताडने तथा ।। २२७.९४ ।।
देशकालानुरूपेण मूल्यं राजा द्रुमादिषु।
तत्स्वामिनस्तथा दण्ड्या दण्डमुक्तन्तु पार्थिव! ।। २२७.९५ ।।
यत्रातिवर्तते युग्यं वैगुण्यात् प्राजकस्य तु।
तत्र स्वामी भवेद्दण्ड्यो नाप्तश्चेत् प्राजको भवेत् ।। २२७.९६ ।।
प्राजकश्च भवेदाप्तः प्राजको दण्डमर्हति।
नास्ति दण्डश्च तस्यापि तथा वै हेतुकल्पकः ।। २२७.९७ ।।
द्रव्याणि यो हरेद् यस्य जानतोऽजानतोऽपि वा।
स तस्योत्पादयेत्तुष्टिं राज्ञो दद्यात्ततो दमम् ।। २२७.९८ ।।
यस्तु रज्जुं घटं कूपाद्धरेद्भिन्द्याच्च तां प्रपाम्।
स दण्डं प्राप्नुयान्माषं तच्च सम्प्रतिपादयेत् ।। २२७.९९ ।।
धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतोऽभ्यधिकं वधः।
शेषेऽप्येकादशगुणं तस्य दण्डं प्रकल्पयेत् ।। २२७.१०० ।।
तथा भक्ष्यान्नपानानां न तथाप्यधिके वधः।
सुवर्णरजतादीनामुत्तमानाञ्च वाससाम् ।। २२७.१०१ ।।
पुरुषाणां कुलीनानां नारीणाञ्च विशेषतः।
महापशूनां हरणे शस्त्राणामौषधस्य च ।। २२७.१०२ ।।
मुख्यानाञ्चैव रत्नानां हरणे वधमर्हति।
दध्नः क्षीरस्य तक्रस्य पानीयस्य रसस्य च ।। २२७.१०३ ।।
वेणु वैदलभाण्डानां लवणानां तथैव च।
मृण्मयानाञ्च सर्वेषां मृदो भस्मन एव च।। २२७.१०४ ।।
कालमासाद्य कार्य्यञ्च राजा दण्डं प्रकल्पयेत्।
गोषु ब्राह्मणसंस्थासु महिषीषु तथैव च ।। २२७.१०५ ।।
अश्वापहारकश्चैव सद्यः कार्योऽर्द्धपादकः।
सूत्रकार्पासकिण्वानां गोमयस्य गुड़स्य च ।। २२७.१०६ ।।
मत्स्यानां पक्षिणाञ्चैव तैलस्य च घृतस्य च।
मांसस्य मधुनश्चैव यच्चान्यद्वस्तु-सम्भवम्।। २२७.१०७ ।।
अन्येषां लवणादीनां मद्यानामोदनस्य च।
पक्वान्नानाञ्च सर्वेषान्तन्मूल्याद् द्विगुणोदमः ।। २२७.१०८ ।।
पुष्पेषु हरिते धान्ये गुल्मवल्लीलतासु च।
अन्नेषु परिपूर्णेषु दण्डः स्यात्पञ्चमाषकम् ।
परिपूर्णेषु धान्येषु शाकमूलफलेषु च ।। २२७.१०९ ।।
निरन्वये शतं दण्ड्यः सान्वये द्विशतन्दमः।
येन येन यथाङ्गेन स्तेनोऽन्येषु विचेष्टते ।। २२७.११० ।।
तत्तदेव हरेत्तस्य प्रत्यादेशाय पार्थिवः।
द्विजोऽध्वगः क्षीणवृत्तिर्द्वाविक्ष् द्वे च मूलके ।। २२७.१११ ।।
त्रपुसोर्वारुकौ द्वौ च तावन्मात्रं फलेषु च।
तथाच सर्वधान्यानां मुष्टिग्राहेण पर्थिव! ।। २२७.११२ ।।
शाके शाकप्रमाणेन गृह्यमाणेन दुष्यति।
वानस्पत्यं फलं मूलं दार्वग्न्यर्थं तथैव च ।। २२७.११३ ।।
तृणङ्गेऽभ्यवहारार्थमस्तेयं मनुरब्रवीत्।
अदेववाटिजं पुष्पं देवतार्थं तथैव च ।। २२७.११४ ।।
आददानः परक्षेत्रात् न दण्डं दातुमर्हति।
श्रृङ्गिणं नखिनं राजन्! दंष्ट्रिणञ्च वधोद्यतम् ।। २२७.११५ ।।
यो हन्यान्न स पापेन लिप्यते मनुजेश्वर!।
गुरुं वा बालवृद्धं वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् ।। २२७.११६ ।।
आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन्।
आततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन ।। २२७.११७ ।।
प्रकाशं वाऽप्रकाशं वा मन्युस्तं मन्युमृच्छति।
गृहक्षेत्राभिहर्तारस्तथागम्याभिगामिनः ।। २२७.११८ ।।
अग्निदोगरदश्चैव तता चाभ्युद्यतायुधः।
अभिचारन्तु कुर्वाणो राजगामि च पैशुनम् ।। २२७.११९ ।।
एते हि कथिता लोके धर्मज्ञैराततायिनः।
परस्त्रीणान्तु सम्भाषे तीर्थेऽरण्येक गृहेऽपि वा ।। २२७.१२० ।।
नदीनाञ्चैव सम्भेदैः स संग्रहणमाप्नुयात्।
न सम्भाषेत्सहस्त्रीभिः प्रतिषिद्धः समाचरेत् ।। २२७.१२१ ।।
प्रतिषिद्धे समाभाष्य सुवर्णं दण्डमर्हति।
नैव चारणदारेषु विधिरात्मोपजीविषु ।। २२७१२२ ।।
सज्जयन्ति मनुष्यैस्ता निगूढं वाचरन्त्युत।
किञ्चिदेवतुदाप्यः स्यात्सम्भाषेणापचारयन् ।। २२७.१२३ ।।
प्रेष्यासु चैव सर्वासु गृहप्रव्रजितासु च।
योऽकामां दूषयेत्कन्यां स सद्यो वधमर्हति ।। २२७.१२४ ।।
सकामां दूषमाणस्तु प्राप्नुयाद्द्विशतं दमम्।
यश्चसंरक्षकस्तत्र पुरुषः स तथा भवेत् ।। २२७.१२५ ।।
पारदारिकवद्दण्ड्यो योऽपि स्यादवकाशदः।
बलात्संदूषयेद्यस्तु परभार्यां नरः क्वचित् ।। २२७.१२६ ।।
वधो दण्डो भवेत्तस्य नापराधो भवेत्स्त्रियः।
रजस्तृतीयं या कन्या स्वगृहे प्रतिपद्यते ।। २२७.१२७ ।।
अदण्ड्या सा भवेद्राज्ञा वरयन्ती पतिं स्वयम्।
स्वदेशे कन्यकान्दत्त्वा तामादाय तथा व्रजेत् ।। २२७.१२८ ।।
परदेशे भवेद्वध्यः स्त्रीचोरः स यतो भवेत्।
अद्रव्यां मृतपत्नीन्तु संगृह्णन्नापराध्यति ।। २२७.१२९ ।।
सद्रव्यां तां संग्रहीता दण्डन्तु क्षिप्रमर्हति।
उत्कृष्टं या भजेत्कन्या देया तस्यैव सा भवेत् ।। २२७.१३० ।।
यच्चान्यं सेवमानाञ्च संयतां वासयेद्गृहे।
जघन्यमुत्तमा नारी सेवमाना तथैव च ।। २२७.१३१ ।।
भर्त्तारं लङ्घयेद्या स्त्री ज्ञातिभिर्बलदर्पिता।
ताञ्च निष्कासयेद्राजा संख्याने बहुसंस्थिते ।। २२७.१३२ ।।
हृताधिकारं मलिनां पिण्डमात्रोपजीविनीम्।
वासयेत् स्वैरिणीं नित्यं सवर्णोनाभिदूषिताम् ।। २२७.१३३ ।।
ज्यायसा दूषिता नारी मुण्डनं सम???प्नुयात्।
वासश्चमलिनंनित्यंशिखांसंप्राप्नुयाद्दश ।। २२७.१३४ ।।
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः क्षत्रविट्शूद्रयोषितः।
ब्रह्मदाप्यो भवेद्राजादण्डमुत्तमसाहसम् ।। २२७.१३५ ।।
वैश्यागमे च विप्रस्य क्षत्रियस्यान्त्यजागमे।
मध्यमं वैश्योदण्ड्यःशूद्रागमाद्भवेत् ।। २२७.१३६ ।।
शूद्रः सवर्णागमने शतं दण्ड्योमहीक्षिता।
वैश्यस्तुद्विगुणंराजन्! क्षत्रस्तुत्रिगुणन्तथा ।। २२७.१३७ ।।
ब्राह्मणश्च भवेद्दण्ड्यस्तथाराजंश्चतुर्गुणम्।
अगुप्तासुभवेद्दण्डः स्वगुप्तास्वधिको भवेत् ।। २२७.१३८ ।।
मातापितृष्वसाश्वश्रुर्मातुलानी पितृव्याजा।
पितृव्यसखिशिष्यस्त्री गर्भिणी तत्सखी तथा ।। २२७.१३९ ।।
भातृभार्यागमे पूर्वाद् दण्डस्तुक द्विगुणो भवेत्।
चण्डालीञ्च श्वपाकीञ्च गच्छन् वधमवाप्नुयात् ।। २२७.१४० ।।
तिर्यग्योनिञ्च गोवर्ज्यं मैथुनं यो निषेवेते।
वपनं प्राप्नुयाद्दण्कडं तस्याश्च यवसादिकम् ।। २२७.१४१ ।।
सुवर्णञ्च भवेद्दण्ड्यो गां व्रजन्मनुजोत्तम!।
वेश्यागामी द्विजोदण्ड्यो वेश्याशुल्कसमम्पणम् ।। २२७.१४२ ।।
गृहगीत्वा वेतनं वेश्या लोभादन्यत्र गच्छति।
वेतनं द्विगुणं दद्याद्दण्डञ्च द्विगुणं तथा ।। २२७.१४३ ।।
अन्यमुद्दिश्ययोवेश्यांनयेदन्यस्यकारयेत्।
तस्यदण्डोभवेद्राजन्! सुवर्णस्यच माषकम् ।। २२७.१४४ ।।
नीत्वा भोगान्न यो दद्याद्दाप्यो द्विगुणवेतनम्।
राज्ञश्च द्विगुणं दण्डस्तथा धर्म्मो न हीयते ।। २२७.१४५ ।।
बहूनां व्रजतामेकां सर्वे ते द्विगुणन्दमम्।
दद्युः पृथक् पृथक् सर्वे दण्डञ्च द्विगुणं परम् ।। २२७.१४६ ।।
न माता न पिता न स्त्री न ऋत्विग् याज्यमानवाः।
अन्योन्यं पतितास्त्याज्या योगे दण्ड्याः शतानि षट् ।। २२७.१४७ ।।
पतिता गुरुवस्त्याज्या न तु माता कथञ्चन।
गर्भधारणपोषाभ्यां तेन माता गरीयसी ।। २२७.१४८ ।।
अधीयानोऽप्यनध्याये दण्ड्यः कार्षापणत्रयम्।
अध्यापकश्चद्विगुणं तथाचारस्य लङ्घने ।। २२७.१४९ ।।
अनुक्तस्य भवेद्दण्डः सुवर्णस्य च कृष्णलम्।
बार्यापुत्रश्चदासश्चशिष्योभ्राताचसोदरः ।। २२७.१५० ।।
कृतापराधास्ताड्याः स्यु रज्वा वेणुदलेन वा।
पृष्ठतस्तु शरीलस्य नोत्तमाङ्गं कथञ्चन ।। २२७.१५१ ।।
अतोऽन्यथा प्रहरतः प्राप्तःश्याच्योरकिल्विषम्।
दूतीं समाह्वयंश्चैवयोनिषिद्धंसमाचरेत् ।। २२७.१५२ ।।
आच्छन्नं वा प्रकाशं वा स दण्डयः पाथिवेच्छया।
वासांसि फलकैः श्लक्ष्णैर्निर्णिज्याद्रजकः शनैः ।। २२७.१५३ ।।
अतोऽन्यथाहि कुर्वंस्तु दण्ड्यः स्याद्रुक्ममाषकम्।
रक्षास्वधिकृतैश्चैवप्रदेयंयैर्विलुप्यते ।। २२७.१५४ ।।
कर्षकेभ्योऽर्थमादाय यः कुर्यात्करमन्यथा।
तस्य सर्वस्वमादाय तं राजा विप्रवासयेत् ।। २२७.१५५ ।।
ये नियुक्ताः स्वकार्येषु हन्युः कार्याणि कार्यिणाम्।
निर्घृणाः क्रूरमनसः सर्वे कर्मापराधिनः ।। २२७.१५६ ।।
धनोष्मणा पच्यंमानास्तान्निः स्वान्कारयेन्नृपः।
कूटशासनकर्तॄं श्चप्रकृतीनाञ्च दूषकान् ।। २२७.१५७ ।।
स्त्रीबालब्राह्मणघ्नांश्च वध्या द्विट्सेविनस्तथा।
अमात्यः प्राड्विवाको वा यः कुर्यात्कार्यमन्यथा ।। २२७.१५८ ।।
तस्य सर्वस्वमादाय तं र्जा विप्रवासयेत्।
ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च तस्करो गुरुतल्पगः ।। २२७.१५९ ।।
एतान्सर्वान्पृथक्हिंस्यात्महापातकिनोनरान्।
महापातकिनोबध्याब्राह्मणन्तुविवासयेत् ।। २२७.१६० ।।
कृतचिह्नं स्वदेशाच्च श्रृणु चिह्नाकृतिन्ततः।
गुरुतल्पे भगः कार्यः सुरापाने सुराध्वजः ।। २२७.१६१ ।।
स्तेने तु श्वपदन्तद्वद्ब्रह्महण्यशिराः पुमान्।
असम्भाष्याह्यसम्भोज्याअसंवाह्याविशेषतः ।। २२७.१६२ ।।
त्यक्तव्यास्चतथारजन्! ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवैः।
महापातकिनोवित्तमादायनृपतिःस्वयम् ।। २२७.१६३ ।।
अप्सुप्रवेशयेद्दण्कडवरुणायोपपादयेत्।
सहोढं कन विना चोरं घातयेद्धार्मिको नृपः ।। २२७.१६४ ।।
सहोढं सोपकरणं घातयेदविचारयन्।
ग्रामेष्वपि च ये केचिच्चोराणां भक्ष्यदायकाः ।। २२७.१६५ ।।
भाण्डावकाशदाश्चैव सर्वांस्तानपिघातयेत्।
राष्ट्रेषु राज्ञाधिकृताः सामन्ताश्चैवदूषकाः ।। २२७.१६६ ।।
अभ्यघातेषु मध्यस्थाः क्षिप्रंशास्यास्तु चोरवत्।
ग्रामघाते मठाभङ्गे पथिमोषाफभिमर्दने ।। २२७.१६७ ।।
शक्तितो नाभिधावन्तो निर्वास्याः सपरिच्छदाः।
राज्ञः कोशापहर्तॄंश्चक प्रतिकूलेषु संस्थिताम् ।। २२७.१६८ ।।
अरीणामुपजर्तॄंश्च घातयेद्विविधैर्वधैः।
सन्धिं कृत्वा तु ये चौर्यं रात्रौकुर्वन्ति तस्कराः ।। २२७.१६९ ।।
तेषां छित्वा नृपोहस्तौ तीक्ष्णशूले निवेशयेत्।
तड़ागभेदकं हन्यादप्सु शुद्धवधेन तु ।। २२७.१७० ।।
यस्तु पूर्वंनिविष्टंस्यात्तड़ागस्योदकं हरेत्।
आगमञ्चाप्यपंभिन्द्यात्सदाप्यः पूर्वशासनम् ।। २२७.१७१ ।।
कोष्ठागारायुघागारदेवागारविभेदकान्।
पापान् पापसमाचारान् घातयेच्छीघ्रमेव च ।। २२७.१७२ ।।
समुत्सृजेद्राजमार्गे यस्त्वमेध्यमनापदि।
स हि कार्षापणं दण्ड्यस्तत्त्वमेध्यञ्चशोधयेत ।। २२७.१७३ ।।
अजङ्गमोऽथवा वृद्धो गर्भिणी बाल एव च।
परिभाषणमर्हन्ति न च शोध्यमिति स्थितिः ।। २२७.१७४ ।।
प्रथणं साहसं दण्ड्योयश्च मिथ्या चिकित्सते।
परुषे मध्यमं दण्डमुत्तमञ्च तथोत्तमे ।। २२७.१७५ ।।
छत्रस्य ध्वजयष्टिनां प्रतिमानाञ्च भेदकाः।
प्रतिकुर्युस्ततः सर्वे पञ्चदण्ड्याः शतानि च ।। २२७.१७६ ।।
अदूषितानां द्रव्याणां दूषणे भेदने तथा।
मणीनामपि भेदेन दण्ड्य प्रथमसाहसम् ।। २२७.१७७ ।।
समञ्च विषम़ञ्चैव कुरुते मूल्यतोऽपि वा।
समाप्नुयात्स वै पूर्वं दममध्यममेव च ।। २२७.१७८ ।।
बन्धनानि च सर्वाणि राजमार्गेनिवेशयेत्।
कर्षन्तो यत्र दिश्यन्ते विकृताःपापकारिणः ।। २२७.१७९ ।।
प्राकारस्य च भेत्तरं परिखानाञ्च भेदकम्।
द्वाराणां चैव भेत्तारं क्षिप्रं निर्वासयेत् पुरात् ।। २२७.१८० ।।
मूलकर्माभिचारेषु कर्त्वयो द्विशतोदमः।
अवीजविक्रयी यश्च बीजोत्कर्षक एव च ।। २२७.१८१ ।।
मर्यादाभेदकश्चापि विकृतं बन्धमाप्नुयात्।
सर्वसङ्करपापिष्ठं हेमकारं नराधिप! ।। २२७.१८२ ।।
अन्याये वर्तमानञ्च च्छेदयेल्लवशः क्षुरैः।
द्रव्यमादाय वणिजामनर्घेणावरुन्धताम् ।। २२७.१८३ ।।
द्रव्याणां दूषकोयस्तु प्रतिच्छन्नस्य विक्रयी।
मध्यमं प्राप्नुयाद्दण्डं कूटकर्त्तातथोत्तमम् ।। २२७.१८४ ।।
राजा पृथक् पृथक् कुर्याद्दण्डं चोत्तमसाहसम्।
शास्त्राणां यज्ञतपसां देशानां क्षेपको नरः ।। २२७.१८५ ।।
देवतानां सतीनाञ्च उत्तमं दण्डमर्हति।
एकस्य दण्डपारुष्ये बहूनां द्विगुणोदमः ।। २२७.१८६ ।।
कलहो यद्गतोदाप्यो दण्डश्च द्विगुणस्ततः।
मध्यमं ब्राह्मणं राजा विपयाद्विप्रवासयेत् ।। २२७.१८७ ।।
लशूनञ्च पलाण्डुञ्च शूकरं ग्रामकुक्कुटम्।
तथा पञ्चनखं सर्वं भक्ष्यादन्यत्तु भक्षयेत् ।। २२७.१८८ ।।
विवासयेत् क्षिप्रमेव ब्राह्मणं विषयात् स्वकात्।
अभक्ष्यभक्षणे दण्डयः शूद्रो भवति कृष्णलम् ।। २२७.१८९ ।।
ब्राह्मणक्षत्रियविशां चतुस्त्रिद्विगुणं स्मृतम्।
यःसाहसंकारयति सदण्ड्योद्विगुणन्दमम् ।। २२७.१९० ।।
यस्त्वेवमुक्त्वाऽहन्दाता कारयेत्स चतुर्गुणम्।
सन्दिष्टस्याप्रदाता च समुद्रगृहभेदकः ।। २२७.१९१ ।।
पञ्चाशत्पणिको दण्डस्तत्र कार्यो महीक्षिता।
अस्पृश्यञ्चास्पृशन्नार्य्यो ह्ययोग्योऽयोग्यकर्मकृत् ।। २२७.१९२ ।।
पुंस्त्वहर्त्तापशूनाञ्च दासीगर्भविनाशकृत्।
शूद्रप्रव्रजितानाञ्च दैवे पैत्र्ये च भोजकः ।। २२७.१९३ ।।
अव्रजन् वाढ़मुक्त्वा तु तथैव च निमन्त्रणे।
एते कार्षापणशतं सर्वे दण्ड्या महीक्षिता ।। २२७.१९४ ।।
दुःखोत्पादिगृहे द्रव्यं क्षिपेदन्धस्यकृष्णलम्।
पितापुत्रविरोधेच साक्षिणांद्विशतोदमः ।। २२७.१९५ ।।
तुलाशासनमानानां कूटकृन्नाणकस्य च।
एभिश्च व्यवहर्ता च स दण्ड्यो दममुत्तमम् ।। २२७.१९६ ।।
विषाग्निदाम्पतिगुरुनिजापत्यप्रमापणीम्।
विकर्णनासिकांव्योष्ठीं कृत्वागोभिःप्रमापयेत् ।। २२७.१९७ ।।
खलस्य दाहका येच येच क्षेत्रस्य वेश्मनः।
राजपत्न्यभिगामी च दग्धव्यास्तेकटाग्निना ।। २२७.१९८ ।।
ऊनं वाप्यधिकञ्चापि लिखेद्यो राजशासनम्।
परदारिकचौरं वा मुञ्चतो दण्ड उत्तमः ।। २२७.१९९ ।।
अभक्ष्येण द्विजं दूष्य दण्ड उत्तमसाहसः।
क्षत्रियं मध्यमं वैश्यं प्रथमं शूद्रमर्द्धकम् ।। २२७.२०० ।।
मृताङ्गलग्नविक्रेतुर्गान्तु ताडयतस्तथा।
राजयानासनारोढुर्दण्ड उत्तमसाहसः ।। २२७.२०१ ।।
यो मन्येताजितोऽस्मीति न्यायेनापि पराजितः।
तमायान्तं पुनर्जित्वा दण्डयेद् द्विगुणन्दमम् ।। २२७.२०२ ।।
आह्वानकरो मध्यः स्यादनाह्वाने तथाह्वयन्।
दण्डिकस्य च योहस्तादभियुक्तःपलायते ।। २२७.२०३ ।।
हीनपुरुषकारेण तं दण्ड्याद्दाण्डिकोधनम्।
प्रेष्यापराधात्प्रेष्यस्तु स दण्ड्याश्चार्द्धमेवच ।। २२७.२०४ ।।
दण्डार्थं नियमार्थञ्च नीयमानेषु बन्धनम्।
यदि कश्चित्पलायेत दण्डश्चाष्टगुणो भवेत् ।। २२७.२०५ ।।
अनिन्दिते विवादे तु नखरोमावतारणम्।
कारयेद्य स पुरुषो मध्यमं दण्कडमर्हति ।। २२७.२०६ ।।
बन्धनञ्चाप्यवध्यस्य बलान्मोचयते तु यः।
वन्ध्यं विमोचयेद्यस्तु दण्डदुद्विगुणभाग्भवेत् ।। २२७.२०७ ।।
दुर्दृष्टव्यवहाराणां सभ्यानां द्विगुणोदमः।
राज्ञा त्रिंशद्गुणोदण्डः प्रक्षेप्य उदके भवेत् ।। २२७.२०८ ।।
अल्पदण्डेऽधिकं कुर्याद्विपुले चाल्पमेव च।
ऊनाधिकन्तु तं दण्डं सभ्यो दद्यात् स्वकाद् गृहात् ।। २२७.२०९ ।।
यावानवध्यस्य वधे तावान् वध्यस्य रक्षणे।
अधर्मोनृपतेर्दृष्टस्तथा बध्यस्य मोक्षणे ।। २२७.२१० ।।
ब्राह्मणं नैव हन्यात्तु सर्वपापेष्ववस्थितम्।
प्रवासयेत् स्वकाद्राष्ट्रात्समग्रधनसंयुतम् ।। २२७.२११ ।।
न जातु ब्राह्मणंवध्यात् पातकं त्वधिकं भवेत्।
यस्मात्तस्मात्प्रयत्नेनब्रह्महत्यांविवर्जयेत् ।। २२७.२१२ ।।
अदण्ड्यान्दण्कडयेद्राजादण्ड्यांश्चैववाप्यदण्डयन्।
अयशोमहदाप्नोतिनरकञ्चाधिगच्छति ।। २२७.२१३ ।।
ज्ञात्वापराधं पुरुषस्य राजा कालं तथा चानुमतं द्विजानाम्।
दण्ड्येषु दण्डं परिकल्पयेत्तु यो यस्य युक्तः स समीक्ष्य कुर्यात् ।। २२७.२१४ ।।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
द्युतिशक्तिः
द्युतिः अथवा प्रकाशः शक्तेः अन्या विधा । सूर्यः प्रकाशस्य मूलम् । दीपादयः तु अल्पद्युतिं ददति । ते मानवनिर्मिताः। प्रकाशः मूलास्रोतसः सर्वासु दिक्षु किरणरूपेण प्रसरति । फोटोन् (photon) नामकाः कणाः द्युतिशक्तिवाहकाः सन्ति ।
द्युतिशक्तेः चलनं किरणरूपेण (सरलरेखाप्रसरणं) तरङ्गरूपेण च विविधेषु स्तरेषु दर्शिता वर्तते । यत्र द्युतेः गुणः किरणरूपेण अङ्गीकृतः सः विभागः ज्यामितीयद्युतिशास्त्रमिति (geometrical optics) कथ्यते । यत्र तरङ्गरूपम् अङ्गीकृतं सः विभागः भवति भौतिकद्युतिशास्त्रम् । प्रकाशस्य केचन गुणाः प्रथमविधानेन, अन्ये द्वितीयेन वर्णिताः भवन्ति यतः द्युतिशक्तिः गुणद्वयमपि प्रकाशयति ।
अन्तर्विषयाः
प्रकाशस्य गुणाः[सम्पादयतु]
प्रतिफलनम् (Reflection)[सम्पादयतु]
यदा वयं दर्पणस्य पुरतः तिष्ठामः, तदा अस्माकं प्रतिबिम्बम् पश्यामः । एष द्युतेः प्रतिफलनस्य परिणामः । (प्रथमचित्रम्) ’उऊ’ इति दर्पणम् । ’अ आ’ इति दिशायां प्रतिनिवर्तते । किरणयोः गमनागमनदिशौ बाणाङ्कनेन (arrow mark) सूचितौ । एवं किरणानां प्रत्यागमनं प्रतिफलनमिति कथ्यते । प्रतिफलनबिन्दुना एका लम्बरेखा (perpendicular line) निर्मिता । अनेन सह पतनकिरणः ’प’ इति पतनकोणं निर्मान्ति। ’प्र’ इति तथैव प्रतिफलनकोणं भवति । प्रतिफलननियमानुसारेण एते कोणे समाने भवतः ।
समतलदर्पणे प्रतिबिम्बम्[सम्पादयतु]
(द्वितीयचित्रम्) ’अ’ इति वस्तु दर्पणस्य पुरतः स्थापितमस्ति । वस्तुना एकः लम्बः किरणः (normal ray) दर्पणस्योपरि पतति । प्रतिफलनस्य नियमानुसारेण पतनकोणं प्रतिफलनकोणं च समाने शून्ये च भवतः । अतः लम्बकिरणः लम्बदिशायामेव प्रतिफलितः भवति । अन्यः किरणः ’अ इ’ ’इई’ दिशायां प्रतिफलितः । द्वयोः समागमबिन्दौ प्रतिबिम्बम् उद्भवति । अत्र दर्पणस्य अग्रे तौ किरणौ समागमं न प्राप्यते । अतः तयॊः वर्धनं कृतम् । तदा ’ आ’ इति बिन्दौ प्रतिबिम्बं दृश्यते। प्रतिफलनकिरणानां नैजसमागमः समतलदर्पणे (plane mirror) न सम्भवति । अतः प्रतिबिम्बं ’मिथ्या’ (virtual) भवति । मिथ्याप्रतिबिम्बस्य ग्राहके ग्रहणम् असाध्यम् । अन्यच्च, समतलदर्पणे प्रतिबिम्बं वस्तुनः समानाकारकं दर्पणात् समानदूरयुतं च वर्तते । अत एव वयं सर्वे स्वरूपदर्शनार्थं समतलदर्पणस्य उपयोगं कुर्मः ।
अन्यौ द्वौ दर्पणौ स्तः निम्नदर्पणः (तृतीयचित्रम्) (concave mirror) पीनदर्पणः (convex mirror) च इति । तत्रापि प्रतिफलननियमादयः अनुवर्तन्ते ।(तृतीयचित्रम्) किन्तु तयोः प्रतिबिम्बं विविधाकारकाः भवन्ति । निम्नदर्पणे वस्तुनः दूरमनुसृत्य प्रतिबिम्बस्य गात्रं सङ्कुचितं बृंहित्तं वा भवति । तस्मिन् सत्यप्रतिबिम्बं (real image). प्रादुर्भूयते । यदा वस्तु दर्पणस्य अतिसमीपं वर्तते, तदा प्रतिबिम्बं मिथ्या भवति । पीनदर्पणे तु सदा सङ्कुचितं मिथ्याप्रतिबिम्बम् उद्भवति । वाहनस्य पृष्ठदृश्यवीक्षणे ( rear view mirrors) अस्य महान् उपयोगः अस्ति ।
द्युतेः वक्रीभवनम् (Refraction of light)[सम्पादयतु]
(४-५ चित्रम्)यदा द्युतिकिरणाः माध्यमं (medium) परिवर्तयन्ति, तदा परिवर्तनसीमायां चलनदिक् व्यत्ययं प्राप्नोति । एतत् वक्रीभवनम् । (तृतीयं चतुर्थं च चित्रम्) किरणानां नमनं माध्यमयोः सान्द्रताम् (density) अनुसरति । यदि किरणः अधिकसान्द्रमाध्यमात् अल्पसान्द्रं माध्यमं प्रविशति, तद वक्रीभूतकिरणः लम्बात् दूरं गच्छति पतनकोणात् वक्रीभवनकोणम् अधिकं वर्तते । यदा अल्पसान्द्रमाध्यमात् अधिकसान्द्रमाध्यमं गच्छति तदा वक्रीभवनकोणम् अल्पं भवति ।
वक्रीभवनस्य परिणामाः[सम्पादयतु]
- १. पारदर्शकेषु इष्टकेषु (transparent slabs) किरणाः पार्श्वं पल्लटं (lateral shift) प्राप्नुवन्ति ।
- २. अन्तर्जलॆ स्थिताः प्राणिनः स्वस्थानात् किञ्चित् उन्नयिता इव दृश्यन्ते (normal shift) । जलपात्रे स्थितं नाणकं स्वस्य स्थानात् उपरि आगतमिव भासते । जले भागतः स्थितः दण्डः नतः इव दृश्यते ।
- ३. सूर्योदये सूर्यास्ते च तद्बिम्बं किञित्दुन्नमितम् इव भासते ।
पूर्ण-आन्तरिकं प्रतिफलनम्[सम्पादयतु]
(६ चित्रम्) द्युतेः एषः गुणः तु वक्रीभवन-प्रतिफलनयोः मेलनस्य परिणामः । यदा किरणः सान्द्रमाध्यमेन अल्पसान्द्रमाध्यमं प्रविश्यति तदा लम्बात् दूरं नमतीति उक्तं खलु । पतनकोणस्य वर्धनेन वक्रीभवनकोणमपि आधिक्यं प्राप्नोति । ’इ’ इत्यत्र वक्रीभवनकोणं तु ९०० भवति । तदा किरणः समतलस्य उपरि गच्छति ।
यदि पतनकोणम् इतोsपि अधिकं भवति, तदा किरणः द्वितीयं माध्यमं प्रवेष्टुं न शक्नोति । तदा प्रतिफलित्वा पुनरागच्छति । एषः अत्युपयुक्तः परिणामः । मरुभूमौ मरीचिकादर्शनम् अस्य प्राकृतिकम् उदाहरणम् । द्युतितन्तवः (optical fibres) अपि एतत् तत्त्वम् आधारीकृत्य कार्यं कुर्वन्ति । दूरवाणीक्षेत्रे (telephone) वैद्यकीयक्षेत्रे च अस्य महान् उपयोगः भवति ।
निम्नोन्नतकाचाः (concave and convex lens)[सम्पादयतु]
यदा पारदर्शकः माध्यमः द्वयोः वर्तुलाकारप्रान्तयोः मध्ये भवति तदा विशिष्टान् गुणान् प्रदर्शयति । एते निम्नोन्नतकाचाः । षड्विधाः काचाः सन्ति ।(चित्रम्)
- १. द्विपीनकाचः (double convex lens)
- २. समतलपीनकाचः (plano convex lens)
- ३. निम्नपीनकाचः (concavo-convex lens)
- ४. द्विनिम्नकाचः (double concave lens)
- ५. समतलनिम्नकाचः (plano concave lens)
एतेषु प्रथमः चतुर्थश्च प्रमुखौ । पीनकाचे किरणाः तु सङ्गच्छन्ते । निम्ने तु विक्षिप्ताः भवन्ति (चित्रे पश्यतु)
(चित्रम्)अतः पीनकाचः सत्यप्रतिबिम्बं, निम्नकाचः मिथ्याप्रतिबिम्बं च ददाति । द्युत्युपकरणेषु (optical instruments) दर्पणानां काचानां च उपयोगः अधिकं भवति । बिम्बग्राहकः (camera), सूक्ष्मदर्शकः (microscope), दूरदर्शकः (telescope), प्रक्षेपकः (projector) इत्यादिषु उपकरणेषु द्युतिकिरणान् काचानां द्वारा प्रेशयन्ति । अनेन प्रतिबिम्बानां संवर्धनं, समीपनयनम् इत्यादीनि कार्याणि भवन्ति । तदर्थं विविधगात्रयुक्तानां दोषरहितानां काचानां निर्माणं कुर्वन्ति ।
द्युतिकिरणानां वर्णविभजननम् (Dispersion of light )[सम्पादयतु]
(चित्रम्) यदा श्वेतवर्णिय किरणः पट्टकं (prism) प्रविशति, तदा स विभाजितो भवति । श्वेतकिरणः सप्तवर्णकिरणैः युक्तः भवति । पट्टके एते विविधवर्णीयाः किरणः वेगव्यत्ययेन सञ्चरन्ति । अतः तेषां नमनं न समानं भवति । रक्तवर्णीयानां किरणानां वेगः अल्पः । अतः तेषां नमनमपि अल्पमेव । जम्बुवर्णं (violet) अतिवेगेन चलति; नमनमपि अधिकं वर्तते । अन्ये वर्णाः मध्ये वर्तन्ते । ते तु जम्बु (violet) क्लीतक (indigo) हरित (green) नील (blue) पीत (yellow) नारङ्ग (Orange) रक्त (Red)वर्णीयाः सन्ति । सूर्यः ’सप्ताश्वः’ इति संबुध्यते । इन्द्रचापः (Rainbow) वर्णविभजनस्य प्राकृतिकः परिणामः । यदा वर्षाबिन्दवः द्युतिकिरणम् पट्टक इव विभज्यन्ते तदा एवं सम्भवति । वस्तुतः विविधवर्णीयानां किरणानां व्यत्यासः तु तेषां तरङ्गान्तरे एव विद्यते । यदि तरङ्गान्तरं ४ x १०−५ मी वर्तते तदा किरणः जम्बुफलवर्णीयाः भवन्ति । यदा एषा संख्या ८ x १०−५ मी भवति, तदा रक्तवर्णीयाः भवन्ति । एषः विद्युत्कान्तीयतरङ्गाणाम् एकः अल्पः भागः । विकिरणाः (r rays), क्ष- किरणाः (x rays) अतिजम्बुकिरणाः ( ultra violet rays) शाखाकिरणाः (infrared rays), सूक्ष्मकिरणाः (microwaves) इत्यादियोsपि अस्य कुटुम्बस्य सदस्याः सन्ति ।
द्युतिकिरणानां वेगः[सम्पादयतु]
द्युतिकिरणानां वेगः अतिप्रमुखः भौतिकपरिमाणः । पुरातनाः एतं वेगं मापितुम् असाध्यम् इति भावितवन्तः यतः द्युतिः अत्यन्तं वेगेन सञ्चरति । यदा अकाशे विद्युत् द्योतते तदा तत्क्षणमेव ज्योतिः दृश्यते । स्वल्पकालानन्तरं घनगर्जितं श्रूयते। शब्दवेगस्य अपेक्षया द्युतिवेगः अत्यधिकः । तस्य मापनाय बहवः प्रयत्नाः कृताः सन्ति । गलीलियो नामकः एतदर्थं प्रथमः यतितवान् । द्वौ वीक्षकौ उन्नतप्रदेशे स्थितौ । तयोः मध्ये अन्तरः ’ x’ किलोमीतर् इति भावयामः । द्वौ अपि दीपधारिणौ स्तः ।प्रतमतः स्वदीपं वस्त्रेण प्रच्छाद्य, तदनन्तरं वस्त्रं अपनीयति । यदाद्वितीयः दीपं पश्यति, सः अपि स्वस्य दीपस्योपरि स्थितं वस्त्रं अपनयति । प्रथमः घटियन्त्रस्य साहाय्येन तस्य दीपप्रज्वालनादारभ्य, द्वितीयदीपदर्शनपर्यन्तं कालं मापयति (t) | तदा प्रकाशस्य वेगः c = 2x /t क्.मी/से. भवति । अस्मिन् प्रयोगे वेगः निखरतया ज्ञायते । अनतरं ’ रोमर्’ नमकः विज्ञानी गुरुग्रहस्य उपग्रहाणां चलं विख्श्य, तत्सहायेन प्रकाशस्य वेगं सिद्धान्तितवान् । मैकेल्सन् नामकः निखरं प्रयोगं कृत्वा प्रकाशस्य वेगः, वायुमाध्यमे, 2.99797 x 108 मी/से इति सिद्धान्तं कृतवान् । एष एव प्रकृतौ अत्यधिकः। अस्य साहाय्यनेव ऎन्स्टीन् स्वं सापेक्षिकसिद्धान्तं (Theory of Relativity) निरूपितवान् । प्रकाशास्य वेगः द्रववस्तुनि च तनूभवति । शब्दतरङ्गाः अस्य अपवादाः । तस्य वेगः धनवस्तुनि अधिकं वर्तते । प्रकाशस्य वेगं उपौज्ज्य बैजिकक्रियासु (Nuclear reactions ) शक्तिं गणयन्ति ।
प्रकाशस्य व्यक्तिकरणम् (Interference of light) :- द्युतिशक्तेः केचन गुणाः तरङ्गस्वभावाम् अनुसरन्ति । व्यक्तिकरणम् तु एतादृशः गुणः । यदा द्वौ समानरूपे प्रकाशतरङ्गौ परस्परं सङ्गच्छते तदा कनिष्ट-गरिष्ठ-प्रकाशरूपः पट्टः उत्पद्यते । यत्र तरङ्गाः समानदिशायां पतन्ति ( in-phase ) तत्र गरिष्ठप्रकाशः विद्यते । यत्र विरुद्ध दिशयायां सन्ति तत्र प्रकाशः कनिष्ठतमः। अतः प्रकाश-तमोरूपो: रेखाः डृश्यन्ते ।
प्रकाशस्य नमनम् (Diffraction) : सूक्ष्मवस्तुनः शूर्पे अन्ते, प्रकाशः छायायाः दिशि नमन्ं प्राप्नोति । छायाप्रदेशे प्रकाशतपोरूपाः श्रेणी प्रातुर्भवतिः किन्तु एते व्यक्तिकरणस्यापेक्षया अल्पसंख्याका अल्पप्रकाशयुक्ताश्च भवन्ति ।
प्रकाशस्य ध्रुवीकरणम् (Polarization of light) :- एषः गुणः प्रकाशस्य तरङ्गाणां तिर्यक्स्वभावं ( transverse nature ) अवलम्बते । एषु तरङ्गेषुमाध्यमस्य कणाः तरङ्गचलनस्य लम्बदिशायां कम्पन्ते । अन्यश्च, द्युतितरङ्गाः विद्युत्कान्तीयः । तेषु विद्युत्घटकः कान्तीयघ्टकश्च परस्परं लम्बदिशायां कम्पन्ते । यदा द्युतितरम्ङ्गाः स्फटिकमणिरिव केषुचन वस्तुयु प्रवहन्ति, तदा एतो विभज्यन्ते । तदा बहिरागतानां द्युतितरङ्गाणां प्रकाशसामर्थ्यः परिवर्तनं प्राप्नोतिः । एकस्मिन् दिशि गरिष्ठः प्रकाशः भवति, तस्यां लम्बदिशायां तु कनिष्ठतमः। एषः परिणामः ध्रुवीकरणमिति कथ्यते । शब्दतरङ्गेषु एषः परिणामः न भवति ।
द्युतिविद्युत्परिणामः (Photo-electric effect) :- यदा द्युतितरङ्गाः केषाञ्चन लोहानामुपरि पतति, तदा विद्युत उत्पद्यते । परमानुषु स्थिताः ऋणविद्द्युत्कणाः द्युतितरङ्गात् शक्तिं स्वीकृत्य बहिः निर्गच्छन्ति । अस्य परिणामस्य विवरणम् ऎन्स्टीन् नामकेन विज्ञानिना दत्तम् । सः तदार्थं नोबेल् पारितोषकं प्राप्तवान् । अस्मिन् विवरणे सः द्युतेः द्विविधं प्रवृत्तिं सिद्धान्तितवान् । द्युतिः कणरूपमपि तरङ्गरूपमपि प्रदर्शयति । एषः गुणः अनन्तरम् इलेक्ट्रान् इत्यादीनां कणानां विषयेsपि विस्तारितः । अयमेव क्वान्टम् सिद्धान्तः (Quantum theory) इति प्रसिद्धः अस्ति ।
एवं द्युतिशक्तिः भौतिकशास्त्रे अतिप्रसिद्धः शक्तिरूपः । अस्य विशये बहवः गुणाः सिद्धान्तः च निरूपिताः ।


text:
सूत्रच्छेद:
कणेमनसी - प्रथमाद्विवचनम् , श्रद्धाप्रतीघाते - सप्तम्येकवचनम्
अधिकार:
आकडारात् एका संज्ञा [1|4|1
] , प्राग्रीश्वरान्निपाता: [1|4|56
]
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
कणेशब्दो मनस्शब्दश्च श्रद्धाप्रतीघाते गतिसंज्ञौ भवतः। कणेहत्य पयः पिबति। मनोहत्य पयः पिबति। तावत् पिबति यावदस्य अभिलाशो निवृत्तः। श्रद्धा प्रतिहता इत्यर्थः। श्रद्धाप्रतीघाते इति किम्? कणे हत्वा गतः। मनो हत्वा गतः।
कणेशब्दः सप्तम्यन्तप्रतिरूपको निपातः। न चेहाभिलाषातिशये वत्र्तमानो गृह्रते। तस्य हि श्रद्धाप्रतीघात इत्युपाधिः सम्भवति। मनःशब्दोऽपि तत्साहचर्यादभिलाषवृत्तिरेव विज्ञायते।`कणे` हत्वा, मनो हत्वा` इति। अत्र कणेशब्दः सूक्ष्मे तण्डुलावयवे वत्र्ततेऽधिकरणभूते, मनश्शब्दश्चेतसि॥
कणेशब्दः सप्तमीप्रतिरूपको निपातोऽभिलाषातिशये वर्तते। मनःशब्दोऽपि साहचर्यादभिलाषावृत्तिरेव विज्ञेयः। कणेहत्येति। अतिशयेनाभिलष्य तन्निवृत्तिपर्यन्तं पिबतीत्यर्थः। तदाह--तावदिति। श्रद्धा प्रतिहन्यत इत्यर्थः। इति यावदस्येत्यपेक्षते। प्रत्युदाहरणे कणेशब्दः पूक्ष्मतण्डुलावयवोऽधिकरणभूते वर्तते। मनःशब्दोऽपि चेतसि॥
सिद्धान्तकौमुदी
कणेहत्य पयः पिबति । मनोहत्य । कणेशब्दः सप्तमीप्रतिरूपको निपातऽभिलाषातिशये वर्तते । मनः शब्दोऽप्यत्रैव ॥
कणेमनसी। कणेशब्दो मनश्शब्दश्च श्रद्धाप्रतीघाते गतिसंज्ञकौ स्तः। अत्यन्ताभिलाषः=श्रद्धा, तस्या निवृत्तिः=प्रतीधातः। कणेहत्येति। गतिसमासे क्त्वो ल्यप्। मनोहत्येति। `पयः पिबती`त्यनुषज्यते। ननु समासे कृते `कणे` इति सप्तम्याः कथं न लुगित्यत आह--कणेशब्द इति। ननु श्रद्धाप्रतीघातस्य कथमिहावगतिः, श्रद्धावाचकशब्दाऽभावात्। मनसो घाते सति कथं वा पयःपानमित्यत आह--अभिलाषातिशये इति। `कणेशब्द` इत्यनुषज्यते। `परावरयोगे चे`ति सूत्रेण क्त्वा। अभिलाषनिवृत्तिपर्यन्तं पयः पिबतीत्यर्थः। श्रद्धाप्रतीघाते किम् ? कणे हत्वा गतः। सूक्ष्मस्तण्डुलावयवः कणः, तद्विषये हत्वा गत इत्यर्थः। मनो हत्वा गतः। विषपानादौ मनः प्रवृतिं?त प्रतिवध्य गत इत्यर्थः।
कणेहेत्येति। अत्यन्तमभिलष्य तन्निवृत्तिपर्यन्तं पिबतीत्यर्थः। तथा च श्रद्धाया अपगमात्तत्प्रतीघातो गम्यते। प्रत्युदाहरणं तु कणे हत्वा गतः। सूक्ष्मस्तण्डुलावयवः कणः। तस्मिन् हत्वेत्यर्थः।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
डा.कृष्ण प्रसाद आचार्य
जय हिन्दु राष्ट्र नेपाल
हिमाल पहाड तराई कोहि छैन पराई जय नेपाल
कालसर्प योगको शान्तिकर्म गर्दा भरिसक्य सुनको वा कुनै एउटा धातुबाट निर्माण गरिएका एघारवटा नागको प्रतिमा आवश्यक पर्दछ । यी एघारवटा प्रतिमाहरूमध्ये नौवटा तामाका र अन्य तीनवटा सुन, चाँदी, सिसा वा फलामका भए पनि कर्म सम्पादन हुनसक्छ । यदि एघार वटै प्रतिमा एउटै धातुको निर्माण गर्न सकिंदैन भने पनि केवल तीनवटा तामा, चाँदी, सिसा वा फलामका प्रतिमा बनाएर बाँकी आठवटा प्रतिमाका स्थानमा प्रतीकात्मक रूपमा सुपारी राखेर पनि शान्तिविधान कर्म सम्पादन गराउन सकिन्छ । यसबाहेक तिल, चामल वा गहुँको पिठोले बनेको छुट्टै नाग, तीनवटा कलश, नौवटा सिधा, सम्भव भए आठवटा गाई र एउटा गोरु, सो नभए एउटा गाई, सो पनि नभए नौवटा मूल्यकल्पित गोदानद्रव्यदक्षिणा(एउटा गोरुका लागि), लगभग तीन पाथी जति चरु(हवन सामाग्री), एउटा फलामको लौरो, एउटा काठको नयाँ पिर्का, एउटा नचलाएको कालो हाँडी, नौ जना ब्राह्मणलाई वरणसामाग्री(सामर्थ्य बमोजिम धोती, गम्छा, कपडा, टोपी आदि), अग्निस्थापना विधि सम्पन्न गर्न आवश्यक पर्ने पूजासामाग्री, चन्दन, राता, काला र नीला अक्षता, कुमकुम, अगरबत्ती, धूप, फलफूल, माला, तिल, जौ, कुश, समिधा(ग्रहका लागि छुट्टाछुट्टै समिधा समेत), च्यातचुते कपडा(रातो, सेतो, पहेंलो, कालो), धानचामल, आवश्यक खाद्यपदार्थ, भेटीदक्षिणा, भाडाकुँडा, दुनाटपरी आदि आवश्यक पर्दछ । नैवेद्यादि पदार्थ जुटाउँदा यथाशक्य नौ किसिमका वस्तुहरू जम्मा पार्नु पर्दछ । आरतीमा समेत नौ जोर बाती प्रयोग गर्ने विधान छ । सौभाग्यवती स्त्रीहरू, कन्याकुमारीहरू, ब्राह्मणहरू, गरिबगुरुबाहरू आदिलाई विशेष निमन्त्रणा गरी भोजन गराई वस्त्रपात्रादि दान गरी दक्षिणा समेत दिनु पर्दछ ।
कालसर्प योगको शान्तिकर्ममा गौमुखप्रसवपछि प्रधान सङ्कल्पानुसार पञ्चाङ्गकर्म, विशेष देवमण्डल, क्रमानुसार देवस्थापन, प्रतिष्ठा एवं पूजनादि कर्म प्रारम्भ गर्नु पर्दछ । कर्मसमाप्तिपछि स्थापना गरिएका मुख्यमुख्य तीनवटा नागमध्ये एउटा नाग प्रमुख आचार्यलाई र दोस्रो नाग नजिकैको शिवालयमा अर्पण गर्नु पर्दछ एवं तेस्रो नाग बग्दो पानी भएको ठूलो नदीमा बगाउनु पर्दछ । अन्य नागहरू समेत स्थापना गरिएको भए र नभए तन्मूल्योपकल्पित द्रव्यभेटीका साथै स्थापित सुपारी भिन्नाभिन्नै ब्राह्मणहरूलाई दान गर्नु पर्दछ । त्यसपछि ब्राह्मणहरूलाई भोजन गराई सन्तुष्ट तुल्याई विदावारी गर्नु पर्दछ । यसरी विधिविधानपूर्वक कालसर्प योगको शान्तिकर्म सम्पादन गर्दा कर्ताले आरोग्य, सुयोग्य सन्तति, ऐश्वर्य, धनधान्य र सम्मृद्धि प्राप्त गर्दछ ।
कालसर्पयोगजननशान्तिकर्मप्रयोगः
ॐ श्री गणेशाय नमः । जातस्य एकादशाहे द्वादशाहे जन्मर्क्षे वा शुभदिने शान्तिं कुर्यात् । शान्तिसूक्तपाठः । शिखाबन्धनम् । आचमनम् । प्राणायामः । तिलकं कृत्वा देवतान्नमस्कृत्य ।
गोमुखप्रसवप्रयोगः
ॐ अद्येत्यादिदेशकालौ स्मृत्वाऽमुकगोत्रस्यामुकबालस्य बालायाः वा जन्मकुण्डल्यां राहुकेतुसंज्ञकक्रूरग्रहान्तराले पतित आदित्यादि–सकलग्रह–सम्भूतकालसर्पनामक–अनिष्टयोगेन शरीरे व्यवहारे च उत्पन्नानामुत्पद्यमानानां च विघ्नानां प्रशमनार्थं श्रीसरस्वतीप्रीत्यर्थे गोमुखप्रसवमहं करिष्ये इति सङ्कल्प्य, कलशं संस्थाप्य, तत्र वरुणमावाह्य सम्पूज्य, गणेशञ्च सम्पूज्य इन्द्रादि लोकपालाँश्च पूजयेत् ।
आचार्यकृत्यम् –
ततो गामादाय गोमयोपलिप्ते भूमौ पिष्टेनाष्टदलं विलिख्य तस्योपरि यथाशक्तिः धान्यं निक्षिप्य तस्योपरि शूर्पं निधाय शूर्पे रक्तवस्त्रं प्रसार्य कृष्णतिलान् विकीर्य शूर्पं सूत्रेण त्रिवारं वेष्टयित्वा तस्योपरिं प्राङ्मुखं शिशुं निधाय शिशुसमीपे गोमुखमानीय प्रसवं भावयित्वाऽऽचार्यो बालं स्पृष्ट्वेमं मन्त्रं पठेत् – ॐ विष्णुर्य्योनिङ्कल्प्यतुत्त्वष्टारूपाणिपि§.शतु । आसिञ्चतुप्प्रजापतिर्द्धातागर्ब्भन्दधातुते ।। ॐ गर्ब्भन्धेहिसिनीवालिगर्ब्भन्धेहिपृथुष्टके । गर्ब्भन्तेऽअश्चिनौदेवावाधत्तांपुष्क्करस्रजौ ।।
गवाङ्गस्पर्श –
ततः पञ्चगव्येन शिशुं सम्प्रोक्ष आचार्यः शूर्पसहितं बालं हस्तेनादाय गोस्पर्शनं कारयित्वा वक्ष्यमाणमन्त्रेण गोमुखमारभ्य लाङ्गूलपर्यन्तं स्पृशेत् । ॐ गवामङ्गेषु तिष्ठन्ति भुवनानि चतुर्दश । यस्मात् तस्माच्छिवं मे स्यादिह लोके परत्र च ।।
इति शिशुं मात्रे दद्यादाचार्यः । माता पित्रे च दद्यात् । पुनः पिता मात्रे दद्यात् । माता वस्त्रमपसार्य प्रसन्नं मुखमीक्षेत् ।
शिशोरभिषेकः – ततः आचार्यः ॐ आपोहिष्ठेति तिसृभिः पञ्चगव्येन शिशुमभिषिञ्चेत् । ततः पिता – ॐ अङ्गादङ्गात् सम्भवसि हृदयादभिजायसे । आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम् ।। इति मन्त्रेण शिशुं मूर्ध्नि त्रिरवघ्राय मात्रे दद्यात् । आचार्यादिब्राह्मणेभ्यो यथाशक्तिः दक्षिणां दद्यात् । धान्यादिकञ्चाचार्याय दत्वा भूयसीञ्च दद्यात् । इति गोमुखप्रसवप्रयोगः ।।
शान्तिविधानम्
गोमयोपलिप्तायां भूमौ स्वशाखोक्तविधिनाग्निं संस्थापयेत् । बलबर्द्धननामाग्निं सम्पूज्य होमकार्यः ।
सङ्कल्प – ॐ विष्णुः ॐ विष्णुः ॐ विष्णुः अद्येत्यादि(संवत्सरादीन् सङ्कीर्त्य गोत्रोच्चारः)देशकालौ स्मृत्वा मम ममास्य कुमारस्य कुमार्याः वा जन्मकुण्डल्यां राहुकेतुसंज्ञकक्रूरग्रहान्तराले पतित आदित्यादि–सकलग्रह–सम्भूतकालसर्पनामक–अनिष्टयोगेन शरीरे व्यवहारे च उत्पन्नानामुत्पद्यमानानां च विघ्नानां प्रशमनार्थं ज्वरादिपीडानिवृत्त्यर्थं त्रिविधतापोपशमनार्थं सम्पत्ति–सन्तानादिवृद्ध्यर्थं मनोकामनापरिपूर्त्यर्थं अभीष्टसिद्ध्यर्थं श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं सङ्ग्रहमखां कालसर्पयोगजननशान्तिं करिष्ये ।। इति सङ्कल्प्य, श्रीगणेशपूजनमारभ्य पुण्याहवाचनमाचार्यादिब्राह्मणवरणञ्च कृत्वा ब्राह्मणान् मधुपर्कवस्त्रालङ्कारादिभिर्यथाविभवमर्चयेत् । ततः पञ्चवारुणीयपर्यन्तमग्निकर्मकृत्वा, अग्नीशानदेशे रक्षोहणमित्यादि मन्त्रेण सर्षपान् विकीर्य, आपोहिष्ठेत्यादि तिसृभिः कर्मभूमिं सम्प्रोक्षेत् । मण्डपपक्षे मण्डपदेवतापूजनमधिकम् ।
कलशस्थापनम्
तत्र सम्प्रोक्षितायां भूमौ मध्ये पूर्वोत्तरेषु च वर्णकैरष्टदलं विलिख्य सर्वतोभद्रमण्डले ब्रह्मादिदेवान् आवाह्य सम्पूज्य तत्र पूर्णपात्रसहितान् पञ्चकलशान् कलशमेकं वा स्थापयेत् । तत्र महीद्यौरिति मन्त्रेण भूमिं स्पृष्ट्वा ओषधयः सम् इति मन्त्रेण द्रोणपरिमितान् यथाशक्तिः वा व्रीहीन् प्रक्षिप्य तदुपरिं ताम्रादिमयान् पञ्चकुम्भान्निधाय इमम्मे इति मन्त्रेण वारिणा प्रयूर्य गन्धद्वारामिति गन्धम्, या ओषधीरिति सर्वौषधीः, तदभावे चूतपल्लवान्, स्योनापृथिवीति सप्तमृदः, या फलानीरिति पूगीफलम्, हिरण्यगर्ब्भ इति पञ्चरत्नानि, आपोहिष्ठेति पञ्चगव्यं क्षिपेत् । ततः ॐ हिरण्यवर्णां हरिणीं सुवर्णरजतस्रजाम् । चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो ममावह ।। इति मन्त्रेण सुवर्णं क्षिपेत् । ततो बृहस्पते अतीति वस्त्रयुग्मेन कलशं वेष्टयित्वा पूर्णादर्व्वीति तस्योपरि ताम्रादिमयं पूर्णपात्रं निदध्यात् ।
मध्यमकलशे रुद्रप्रतिमास्थापनम् – ततो मध्यमकुम्भे कर्षेण तधर्द्धेन तधर्द्धेन वा सुवर्णेन निर्मितां रुद्रप्रतिमां पूर्णपात्रोपरि पिष्टेन चतुर्विंशतिदलानि लिखित्वा स्थापयित्वा रुद्रमावाह्य षोडषोपचारैः पञ्चोपचारैर्वा पूजयेत् ।
आग्नेयकलशे शेषादि नवनागप्रतिमास्थापनम् – ततः पूर्वस्थापितपञ्चकुम्भेषु आग्नेयदेश–स्थापितान्यतमकुम्भे पूर्णपात्रं संस्थाप्य वस्त्रेणाच्छाद्य तस्योपरि तन्दुलखण्डेनाष्टदलात्मकं नागमण्डलं लिखित्वा तत्र पूर्वोक्तप्रमाणेन सुवर्णेन निर्मितं मध्यभागे नागत्रयं, अष्टदलेषु प्रत्येकमेकैकं नागञ्च संस्थाप्य मध्ये शेषमावाह्य षोडषोपचारैः पञ्चोपचारैर्वा पूजयेदेवं क्रमेण तत्रैव पूर्वे तक्षकं आग्नेये वासुकीं दक्षिणे कर्कोटकं नैऋत्ये अनन्तं पश्चिमे शङ्खपालं, वायव्ये महापद्ममुत्तरे नीलमीशाने कम्बलं चावाह्य षोडषोपचारैः पञ्चोपचारैर्वा पूजयेत् ।
सर्पध्यानम् –
एह्येहि नागेन्द्र धराधरेश सर्वामरैर्वदन्तिपादपद्म । नाना फणामण्डलराजमान गृहाण पूजां भगवन्नमस्ते ।। आशीविषसमोपेत नागकन्याविराजित । आगच्छ नागराजेन्द्र कलशे सन्निधो भव ।। ॐ नमोस्तुसर्प्पेब्भ्योयेकेचपृथिवीमनु । येऽअन्तरिक्षेयेदिवितेब्भ्यःसर्प्पेब्भ्योनमः ।। ॐ याऽइषवोयातुधानानांय्येवाव्वनस्पतीँरनु । येवावटेषुशेरतेतेब्भ्यःसर्प्पेब्भ्योनमः ।। ॐ येवामीरोचनेदिवोयेवासूर्य्यस्यरश्म्मिषु । येषामप्प्सुसदस्कृतन्तेब्भ्यःसर्प्पेब्भ्योनमः ।। ॐ भूर्ब्भुवः स्वः अनन्तादय नवनागदेवता इहागच्छतेत्यावाह्य इह तिष्ठतेति स्थापयित्वा सर्पान्नावाह्य षोडषोपचारैः पूजयेत् ।
सर्पदेवतानामपूजनम् –
ॐ अनन्ताय शेषाय वासुकये शङ्खाय पद्माय कम्बलाय कर्कोटकाय अश्वतराय धृतराष्ट्राय शङ्खपालाय तक्षकाय कालियाय कपिलाय नमः ।
सर्पप्रार्थना –
ब्रह्मलोके च ये सर्पाः शेषनागपुरोगमाः । नमोस्तु तेभ्यः सुप्रीताः प्रसन्नाः सन्तु मे सदा ।। विष्णुलोके च ये सर्पाः वासुकीप्रमुखाश्च ये । नमोस्तु तेभ्यः सुप्रीताः प्रसन्नाः सन्तु मे सदा ।। रुद्रलोके च ये सर्पाः तक्षकप्रमुखास्तथा । नमोस्तु तेभ्यः सुप्रीताः प्रसन्नाः सन्तु मे सदा ।। खाण्डवस्य यथा दाहे स्वर्गं ये च समाधितः । नमोस्तु तेभ्यः सुप्रीताः प्रसन्नाः सन्तु मे सदा ।। सर्पसत्रे च ये सर्पाः अस्तिकेन च रक्षिताः । नमोस्तु तेभ्यः सुप्रीताः प्रसन्नाः सन्तु मे सदा ।। प्रलये चैव ये सर्पाः कर्कोटप्रमुखाश्च ये । नमोस्तु तेभ्यः सुप्रीताः प्रसन्नाः सन्तु मे सदा ।। धर्मलोके च ये सर्पाः वैतरिण्यां समाश्रिताः । नमोस्तु तेभ्यः सुप्रीताः प्रसन्नाः सन्तु मे सदा ।। ये सर्पाः पार्वतीयेषु दरीसन्धिषु संस्थिताः । नमोस्तु तेभ्यः सुप्रीताः प्रसन्नाः सन्तु मे सदा ।। ग्रामे वा यदि वारण्ये ये सर्पाः प्रचरन्ति हि । नमोस्तु तेभ्यः सुप्रीताः प्रसन्नाः सन्तु मे सदा ।। पृथिव्यां चैव ये सर्पाः ये सर्पाः विलसंस्थिताः । नमोस्तु तेभ्यः सुप्रीताः प्रसन्नाः सन्तु मे सदा ।। रसातले च ये सर्पाः अनन्ताद्याः महाबलाः । नमोस्तु तेभ्यः सुप्रीताः प्रसन्नाः सन्तु मे सदा ।।
नवनागनामस्तोत्रम् –
अनन्तं वासुकीं शेषं पद्मनाभञ्च कम्बलम् । शङ्खपालं धार्तराष्ट्रं तक्षकं कालियं तथा ।। एतानि नवनामानि नागानां च महात्मनां । सायङ्काले पठेन्नित्यं प्रातःकाले विशेषतः । तस्मै विषभयं नास्ति सर्वत्र विजयी भवेत् ।।
स्तुतिपाठः –
एतैत सर्पाः शिवकण्ठभूषाः लोकोपकाराय भुवं वहन्तः । भूतैः समेताः मणिभूषिताङ्गाः गृह्णीत पूजां परमां नमो वः ।। कल्याणरूपं फणिराजमग्य्रं नानाफणामण्डलराजमानम् । भक्त्यै गम्यं जनताशरण्यं यजाम्यहं नः स्वकुलाभिवृद्ध्यै ।।
नागमन्त्रः –
ॐ नवकुलाय विद्महे विषदन्ताय धीमहि तन्नो सर्पः प्रचोदयात् ।।
प्रधानदेवता आह्वानपूजनञ्च –
मध्ये – अनन्तं विप्रवर्गञ्च तथा कुङ्कुमवर्णकम् । फणासहस्रसंयुक्तं तं देवं प्रणमाम्यहम् ।। ॐ अनन्ताय नमः अनन्तं आवाहयामि स्थापयामि ।।
पूर्वे – क्षत्रवर्गं पीतवर्णं फणैः सप्तशतैर्युतम् । युक्तमुत्तुङ्गकायञ्च वासुकीं प्रणमाम्यहम् ।। ॐ वासुकये नमः वासुकीं आवाहयामि स्थापयामि ।।
आग्नेये – शूद्रवर्गं श्वेतवर्णं शतत्रयफणायुतम् । युक्तमुत्तुङ्गकायञ्च कर्कोटं च नमाम्यहम् ।। ॐ कर्कोटकाय नमः कर्कोटकं आवाहयामि स्थापयामि ।।
दक्षिणे – वैश्यवर्गं नीलवर्णं फणैः पञ्चशतैर्युतम् । युक्तमुत्तुङ्गकायञ्च तक्षकं प्रणमाम्यहम् ।। ॐ तक्षकाय नमः तक्षकं आवाहयामि स्थापयामि ।।
नैऋत्ये – शङ्खपालं क्षत्रियञ्च पीतं सप्तशतैः फणैः । युक्तमुत्तुङ्गकायञ्च शिरसा प्रणमाम्यहम् ।। ॐ शङ्खपालाय नमः शङ्खपालं आवाहयामि स्थापयामि ।।
पश्चिमे – वैश्यवर्गं नीलवर्णं फणैः पञ्चशतैर्युतम् । युक्तमुत्तुङ्गकायञ्च महापद्मं नमाम्यहम् ।। ॐ महापद्माय नमः महापद्मं आवाहयामि स्थापयामि ।।
वायव्ये – वैश्यवर्गं नीलवर्णं फणैः पञ्चशतैर्युतम् । युक्तमुत्तुङ्गकायञ्च तन्नीलं प्रणमाम्यहम् ।। ॐ नीलाय नमः नीलं आवाहयामि स्थापयामि ।।
उत्तरे – कम्बलं शूद्रवर्गञ्च शतत्रयफणायुतम् । आवाहयामि नागेशं प्रणमामि पुनः पुनः ।। ॐ कम्बलाय नमः कम्बलं आवाहयामि स्थापयामि ।।
ईशाने – विप्रवर्गं श्वेतवर्णं सहस्रफणसंयुतम् । आवाहयाम्यहं देवं शेषं वै विश्वरूपिणम् ।। ॐ शेषाय नमः शेषं आवाहयामि स्थापयामि ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः अनन्तादि नवनागदेवताः सुप्रतिष्ठिताः वरदाः भव । लाभोपचारैः पूजनम् ।
सङ्क्षिप्तग्रहपूजनप्रयोगः
ततः मध्यमकलशस्य दक्षिणपार्श्वे वारुणकलशस्थापनं विधाय गन्धपुष्पाक्षतधूपदीपनैवेद्यवस्त्रादिभिः सम्पूज्य सूर्यादीनां नवग्रहस्थापनपूर्वकं पूजा कार्या ।
पद्मासनः पद्मकरो द्विबाहुः पद्मद्युतिः सप्ततुरङ्गवाहनः । दिवाकरो लोकगुरुः किरीटी मयि प्रसादं विदधातु देवः ।। ॐ आकृष्णेनरजसाव्वर्त्तमानोनिवेशयन्नमृतम्मर्त्त्यञ्च । हिरण्ययेनसवितारथेनदेवो–यातिभुवनानिपश्यन् ।। ॐ सूर्याय नमः । ॐ भूर्ब्भुवः स्वः कलिङ्गदेशोद्भव काश्यपगोत्र सूर्य इहागच्छ इत्यावाह्य इह तिष्ठेति स्थापयित्वा सूर्यमावाह्य षोडषोपचारैः पञ्चोपचारैर्वा पूजयेत् ।
श्वेताम्बरः श्वेतविभूषणश्च श्वेतद्युतिर्दण्डधरो द्विबाहुः । चन्द्रोऽमृतात्मा वरदः किरीटी श्रेयांसि मह्यं विदधातु देवः । ॐ इमन्देवाऽअसपत्क्न§.सुवद्धम्महतेक्षत्रायमहतेज्ज्यैष्ठायेन्द्रस्येन्द्रियाय । इमममुष्ष्य–पुत्रमममुष्ष्यै–पुत्रमस्यैव्विशऽएषवोमीराजासोमोस्म्माकम्ब्राह्मणाना§.राजा ।। ॐ सोमाय नमः । ॐ भूर्ब्भुवः स्वः यमुनातीरोद्भव आत्रेयगोत्र सोम इत्यावाह्य इह तिष्ठेति स्थापयित्वा सोममावाह्य षोडषोपचारैः पञ्चोपचारैर्वा पूजयेत् ।
रक्ताम्बरो रक्तवपुः किरीटी चतुर्भुजो मेषगमो गदाभृत् । धरासुतः शक्तिधरश्च शूली सदा मम स्याद् वरदः प्रशान्तः ।। ॐ अग्ग्निर्म्मूर्द्धादिवः ककुत्पतिः पृथिव्याऽअयम् । अपा§.रेता§.सिजिन्न्वति ।। ॐ भौमाय नमः । ॐ भूर्ब्भुवः स्वः अवन्तिदेशोद्भव भारद्वाजगोत्र भौम इहागच्छ इत्यावाह्य इह तिष्ठेति स्थापयित्वा भौममावाह्य षोडषोपचारैः पञ्चोपचारैर्वा पूजयेत् ।
पीताम्बरः पीतवपुः किरीटी चतुर्भुजो दण्डधरश्च हारी । चर्मासिभृत् सोमसुतः सदा मे सिंहाधिरूढो वरदो बुधोऽस्तु ।। ॐ उद्बुद्धस्वाग्ग्नेप्प्रतिजागृहित्त्वामिष्टापूर्त्तेस§.सृजेथामयञ्च । अस्म्मिन्त्सधस्त्थेऽ-अद्ध्युत्तरस्म्मिन्न्विश्श्वे-देवायजमानश्श्चसीदत ।। ॐ बुधाय नमः । ॐ भूर्ब्भुवः स्वः मगधदेशोद्भव आत्रेयगोत्र बुध इहागच्छ इत्यावाह्य इह तिष्ठेति स्थापयित्वा बुधमावाह्य षोडषोपचारैः पञ्चोपचारैर्वा पूजयेत् ।
पीताम्बरः पीतवपुः किरीटी चतुर्भुजो देवगुरुः प्रशान्तः । दधाति दण्डश्च कमण्डलुश्च तथाक्षसूत्रं वरदोऽस्तु मह्यम् ।। ॐ बृहस्पतेऽअतियदर्य्योऽअर्हाद्युमद्विभातिक्क्रतुमज्जनेषु । यद्दीदयच्छवसऽऋत-प्प्रजाततदस्म्मासुविणन्धेहिचित्रम् ।। उपयामिगृहीतोसिबृहस्प्पतयेत्त्वैषतेयोनिर्बृहस्प्पतयेत्वा ।। ॐ बृहस्पतये नमः । ॐ भूर्ब्भुवः स्वः सिन्धुदेशोद्भव आङ्गीरसगोत्र बृहस्पते इहागच्छ इत्यावाह्य इह तिष्ठेति स्थापयित्वा बृहस्पतिमावाह्य षोडषोपचारैः पञ्चोपचारैर्वा पूजयेत् ।
श्वेताम्बरः श्वेतवपुः किरीटी चतुर्भुजो दैत्यगुरुः प्रशान्तः । तथाक्षसूत्रञ्च कमण्डलुञ्च दण्डञ्च बिभ्रद् वरदोऽस्तु मह्यम् ।। ॐ अन्नात्त्परिस्रुतोरसंब्रह्मणाव्व्यपिबत्क्षत्रम्पयःसोमम्प्रजापतिः । ऋतेनसत्त्यमिन्द्रियंव्विपान§.शुक्क्रमन्धसऽइन्द्रस्येन्द्रिय-मिदम्पयोमृतम्मधु ।। ॐ शुक्राय नमः । ॐ भूर्ब्भुवः स्वः भोजकटदेशोद्भव भार्गवगोत्र शुक्र इहागच्छ इत्यावाह्य इह तिष्ठेति स्थापयित्वा शुक्रमावाह्य षोडषोपचारैः पञ्चोपचारैर्वा पूजयेत् ।
नीलद्युतिः शूलधरः किरीटी गृध्रस्थितस्त्रासकरो धनुष्मान् । चतुर्भुजः सूर्यसुतः प्रशान्तः सदास्तु मह्यं वरमन्दगामी ।। ॐ शन्नोदेवीरभिष्टयऽआपोभवन्तुपीतये । शंय्योरभिस्रवन्तु नः ।। ॐ शनिश्चराय नमः । ॐ भूर्ब्भुवः स्वः सौराष्ट्रदेशोद्भव काश्यपगोत्र शनिश्चर इहागच्छ इत्यावाह्य इह तिष्ठेति स्थापयित्वा शनिश्चरमावाह्य षोडषोपचारैः पञ्चोपचारैर्वा पूजयेत् ।
नीलाम्बरो नीलवपुः किरीटी करालवक्त्रः करवालशूली ।। चतुर्भुजश्चर्मधरश्च राहुः सिंहाधिरूढो वरदोस्तु मह्यम् ।। ॐ कयानश्श्चित्रआभूवदूती सदावृधः सखा । कया शचिष्टया वृत्ता ।। ॐ राहवे नमः । ॐ भूर्ब्भुवः स्वः वैराटिनपुरोद्भव पैठिनसिगोत्र राहो इहागच्छ इत्यावाह्य इह तिष्ठेति स्थापयित्वा राहुमावाह्य षोडषोपचारैः पञ्चोपचारैर्वा पूजयेत् ।
धूम्रोद्विवाहुर्वरदो गदाभृद् गृध्रासनस्थो विकृताननश्च । किरीटकेयूरविभूषिताङ्गः सदास्तु मे केतुगणः प्रशान्तः ।। ॐ केतुङ्कृण्वन्नकेतवेपेशोमर्य्याऽअपेशसे । समुषद्भिरजायथाः ।। ॐ केतुभ्यो नमः । ॐ भूर्ब्भुवः स्वः अन्तर्वेदीसमुद्भवा जैमिनीगोत्रा केतव इहागच्छत इत्यावाह्य इह तिष्ठतेति स्थापयित्वा केतून्नावाह्य षोडषोपचारैः पञ्चोपचारैर्वा पूजयेत् ।
वायव्यकलशे पृथक्केतुप्रतिमास्थापनम् – ततः पूर्वस्थापितपञ्चकुम्भेषु वायव्यदेशस्थापितान्यतमकुम्भे पूर्णपात्रं संस्थाप्य कृष्णवस्त्रेणाच्छाद्य तस्योपरि पिष्टेनाष्टदलात्मकं मण्डलं लिखित्वा तत्र पूर्वोक्तप्रमाणेन सुवर्णेन निर्मितां केतुमावाह्य षोडषोपचारैः पञ्चोपचारैर्वा पूजयेत् ।
केतुध्यानम् –
भगवन्तं केतुं कामरूपं जैमिनसगोत्रं धूम्रवर्णध्वजाकृतिं द्विभुजं गदावरदानाङ्कितं चित्रमाल्यानुलेपनं वैदूर्यमण्याभरणभूषितं सर्वाङ्गं चित्रध्वजापताकोपशोभितं चित्रकपोतरथवाहनं केतुं सदा नमामि । धूम्रोद्विवाहुर्वरदो गदाधरो गृध्रासनस्थो विकृताननश्च । किरीटकेयूरविभूषितो यः सदास्तु मे केतुगणः प्रशान्तः ।। ॐ केतुङ्कृण्वन्नकेतवेपेशोमर्य्याऽअपेशसे । समुषद्भिरजायथाः । अन्तर्वेदीसमुद्भवेभ्यो जैमिनसगोत्रेभ्यो धूम्रवर्णेभ्यो केतुभ्यो नमः । ॐ सैंहिकेयाय विद्महे कबन्धरूपाय धिमही तन्नो केतुः प्रचोदयात् ।। शङ्करीसहिताय श्री केतुभ्यो नमः । केतून् ध्यायामि, चिन्तयामि । ॐ केतुभ्यो नमः । ॐ भूर्ब्भुवः स्वः अन्तर्वेदीसमुद्भवा जैमिनीगोत्राः केतव इहागच्छत इत्यावाह्य इह तिष्ठतेति स्थापयित्वा केतून्नावाह्य षोडषोपचारैः पूजयेत् ।
नैऋत्यकलशे पृथक्राहुप्रतिमास्थापनम् – ततः पूर्वस्थापितपञ्चकुम्भेषु नैऋत्यदेशस्थापितान्यतमकुम्भे पूर्णपात्रं संस्थाप्य कृष्णवस्त्रेणावेष्टितं तिलपूर्णं कृष्णवर्णात्मकं मृत्तिकापात्रं संस्थाप्य तस्योपरि पिष्टेनाष्टदलात्मकं मण्डलं लिखित्वा तत्र पूर्वोक्तप्रमाणेन सुवर्णेन निर्मितां राहुमावाह्य षोडषोपचारैः पञ्चोपचारैर्वा पूजयेत् । पूजाधिकारार्थं न्यासविधिं कुर्यात् ।
विनियोग –
कयानश्श्चित्र इति मन्त्रस्य वामदेव ऋषिः गायत्रीच्छन्दः राहुर्देवता कयान इति बीजं शचीरिति शक्तिः राहुप्रीत्यर्थे न्यासे पूजने च विनियोगः ।
ऋष्यादि न्यासः –
वामदेवऋषये नम इति शिरसि । गायत्रीच्छन्दसे नम इति मुखे । राहुदेवतायै नम इति हृदि । कयान इति बीजाय नम इति गुह्ये । शचीरिति शक्तये नम इति पादयोः । इति ऋष्यादि न्यासाः ।
करादि न्यासाः –
कयानश्श्चित्र इति अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । आभूवदूती इति तर्जनीभ्यां नमः । सदावृध इति मध्यमाभ्यां नमः । सखा इति अनामिकाभ्यां नमः । कया शचिष्टया इति कनिष्ठिकाभ्यां नमः । वृत्ता इति करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः । एवं हृदयादि न्यासः ।
पदन्यासः –
कया इति शिरसि । न इति ललाटे । चित्र इति मुखे । आभूवत् इति हृदये । ऊती इति नाभौ । सदावृधः इति कट्याम् । सखा इति उर्वोः । कया इति जान्वोः । शचिष्टया इति गुल्फयोः । वृत्ता इति पादयोः ।
बीजन्यासः –
ॐ हृदयाय नमः । भ्रां शिरसे स्वाहा । भ्रीं शिखाय वषट् । भ्रों कवचाय हुम् । सः अस्त्राय फट् । मूर्तौ प्राणप्रतिष्ठां कुर्यात् ।
राहुध्यानम् –
किरीटिनं करालवदनं खड्गचर्मशूलधरं सिंहासनस्थं पूर्वदेशजं पाटलिगोत्रं आङ्गीरसं आर्षं छन्दसं कृष्णाभरणं भूषितं कृष्णगन्धानुलेपनं कृष्णछत्रध्वजापताकिनं मुकुटकेयूरमणिशोभितं आरुढदिव्यरथं मेरुं प्रदक्षिणीकुर्वाणं ग्रहमण्डलेप्रविष्टं सर्पाधिदेवतासहितं कालप्रत्यधिदेवतासमेतं दक्षिणाभिमुखं राहुं सदा नमामि नमामि । नीलाम्बरो नीलवपुः किरीटी करालवक्त्र करवालशूली ।। चतुर्भुजः शक्तियुतश्च राहुः सिंहासनस्थो वरदोस्तु मह्यम् ।। ॐ कयानश्श्चित्रआभूवदूती सदावृधः सखा । कया शचिष्टया वृत्ता ।। बर्बरदेशोत्पत्राय कायवर्जिताय सिंहासनाय वरप्रदाय पौर्णमासीदिने भरणीनक्षत्रसञ्जाताय शूद्रवर्गाय हुताग्निरूपिणे करालवदनाय श्रेष्ठाकपालरूपाय अञ्जनप्रभाय पैठिनसभगोत्राय रोदनवदनाय कालसर्परूपाधिदेवताप्रत्यधिदेवता सहिताय राहवे नमः । ॐ सैंहिकेयाय विद्महे उग्ररूपाय धिमही तन्नो राहु प्रचोदयात् । धूमासहित श्रीराहवे नमः । राहुं ध्यायामि, चिन्तयामि । ॐ भूर्ब्भुवः स्वः वैराटिनपुरोद्भव पैठिनसिगोत्र राहो इहागच्छ इत्यावाह्य इह तिष्ठेति स्थापयित्वा राहुमावाह्य षोडषोपचारैः पूजयेत् ।
कलशोपरि पीठशक्तीनां स्थापनं पूजनञ्च –
क्रूरायै नमः । क्रूरास्यायै नमः । बक्रधोणायै नमः । बक्रगत्यै नमः । पीठशक्त्यै नमः । गन्धं पुष्पं समर्पयामि । आसनादारभ्य पुष्पाञ्जलिं पर्यन्तं ॐराहुकेतुभ्यां नम इति नाममन्त्रेण पूजनम् ।।
राहुकेतु आवरणपूजा –
ॐ राहवे नमः । ॐ केतवे नमः । ॐ भौमाय नमः । ॐ बुधाय नमः । ॐ गुरवे नमः । ॐ शुक्राय नमः । ॐ शनैश्चराय नमः । ॐ वरुणसुतेभ्यो नमः । ॐ सूर्यसुतेभ्यो नमः । ॐ अग्निपुत्रेभ्यो नमः । ॐ कुबेरपुत्रेभ्यो नमः । ॐ वायुपुत्रेभ्यो नमः । ॐ कटुरसाय नमः । ॐ आम्लरसाय नमः । ॐ क्षाररसाय नमः । ॐ कषायरसाय नमः । ॐ स्वादुरसाय नमः । ॐ षष्ठिसहस्रमन्दे हारुणी राक्षसेभ्यो नमः । ॐ मेषादिद्वादशराशिभ्यो नमः । ॐ अश्विन्यादिसप्तविंशतिनक्षत्रेभ्यो नमः । ॐ विष्कुम्भादिसप्तविंशतियोगेभ्यो नमः । ॐ बबादि करणेभ्यो नमः । ॐ सप्तद्वीपेभ्यो नमः । ॐ ऋग्वेदादिचतुर्वेदेभ्यो नमः । ॐ भूरादिसप्तलोकेभ्यो नमः । ॐ सप्तसागरेभ्यो नमः । ॐ ध्रुवाय नमः । ॐ सप्तर्षिभ्यो नमः । ॐ एकोनपञ्चाशन्मरुद्भ्यो नमः । ॐ षडृतुभ्यो नमः । ॐ द्वादशमासेभ्यो नमः । ॐ द्वयनाभ्यां नमः । ॐ पञ्चदशतिथिभ्यो नमः । ॐ षष्ठिसंवत्सरेभ्यो नमः । ॐ सुपर्णेभ्यो नमः । ॐ नागेभ्यो नमः । ॐ यक्षेभ्यो नमः । ॐ गन्धर्वेभ्यो नमः । ॐ विद्याधरेभ्यो नमः । ॐ अप्सरेभ्यो नमः । ॐ अक्षोभ्यो नमः । ॐ ब्रह्मणे नमः । ॐ विष्णवे नमः । ॐ रुद्राय नमः । ॐ सत्वाय नमः । ॐ रजसे नमः । ॐ तमसे नमः । ॐ इन्द्रादिदशदिक्पालेभ्यो नमः । ॐ वज्राय नमः । ॐ शक्तये नमः । ॐ दण्डाय नमः । ॐ खड्गाय नमः । ॐ पाशाय नमः । ॐ अङ्कुशाय नमः । ॐ गदायै नमः । ॐ त्रिशूलाय नमः । ॐ पद्माय नमः । ॐ चक्राय नमः । ॐ ऐरावताय नमः । ॐ पुण्डरीकाय नमः । ॐ वामनाय नमः । ॐ कुमुदाय नमः । ॐ अञ्जनाय नमः । ॐ पुष्पदन्ताय नमः । ॐ सार्वभौमाय नमः । ॐ दामिन्यै नमः । ॐ छायायै नमः । ॐ अभीष्टसिद्धिं मे देही । ॐ समस्तावरणार्चनदेवेभ्यो नमः । ॐ राहुकेतुभ्यां नमः ।
केतुस्तोत्रम् –
ॐ प्रां प्रीं प्रौं सः केतवे नमः । अनेकरूपवर्णैश्च शतशोथ सहस्रशः । उत्पातरूपां जगतां पीडां हरतु मे तमः । केतुः कालकलयिता धूम्रकेतुर्विवर्णकः । लोककेतुर्महाकेतुः सर्वकेतुः भयप्रदः । रौद्रो रुद्रप्रियो रुद्रः क्रूरकर्मा सुगन्धधृक् । पलालधूमशङ्काशश्श्चित्रयज्ञोपवितधृक् । तारागणविमर्दी च जैमिनेयो ग्रहाधीपः । पञ्चविंशतिनामानि केतोर्यः सततं पठेत् । तस्य नश्यन्ति बाधाश्च सर्वाः केतुप्रसादतः । धनधान्यपशूनाञ्च भवेद् वृद्धिर्न संशयः । महाशिरो महावक्त्रो दीर्घद्रंष्ट्रो महाबलः । अतनुश्चोध्र्वकेशिश्च पीडां हरतु मे शिखि ।।
राहुस्तोत्रम् –
ॐ भ्रां भ्रीं भ्रौं सः राहवे नमः । राहुदानवमन्त्री च सिंहिकाचित्तनन्दनः । अर्द्धकायः सदाक्रोधी चन्द्रादित्यविमर्दनः । रौद्रो रुद्रप्रियो दैत्यः स्वर्भानुर्भानुभीतिदः । ग्रहराजा सुधापायी राकातिथ्याभिलाषुकः । कालदृष्टिः कालरूपः श्रीकण्ठहृदयाश्रयः । विधन्तुदः सैंहिकेयो घोररूपो महाबलः । ग्रहपीडाकरो द्रंष्ट्री रक्तनेत्रो महोदरः । पञ्चविंशतिनामानि स्मृत्वा राहुः सदा नरः । यः पठेत् महती पीडा तस्य नश्यति केवलम् । आरोग्यं पुत्रमतुलां श्रियं धान्यं पशूंस्तथा । ददाति राहुस्तस्मै यः पठेत्स्तोत्रमुत्तमम् । सततं पठते यस्तु जीवेद्वर्षशतं नरः । कायाहीनः महाशक्तिः ग्रसते शशिभास्करौ सैंहिकेयो महावीर्यो राहुः प्रीतो भवेन्मम ।।
राहुनामपूजनम् –
ॐ विधुन्तुदाय नमः । सदा कालाय करालवदनाय अनन्ताय राहवे ।।
कलापूजनम् –
ॐ दमन्यै नमः । ॐ दामन्यै नमः । ॐ छायायै नमः ।
केतुप्रार्थना –
महाशिरो महावक्त्रो दीर्घद्रंष्ट्रो महाबलः । अतनुः चोध्र्वकेशश्च पीडां हरतु मे शिखी ।। भगवन्तं केतुं कामरूपं जैमिनसगोत्रं धूम्रवर्णध्वजाकृतिं द्विभुजं गदावरदानाङ्कितं चित्रमाल्यानुलेपनं वैदूर्यमयाभरणभूषितं सर्वाङ्गं चित्रध्वजापताकोपशोभितं चित्रकपोतरथवाहनं केतुं सदा नमामि ।।
राहुप्रार्थना –
कायाहीनः महाशक्तिः ग्रसते शशिभास्करौ । सिंहिकेयो महावीर्यो राहुप्रीतो भवेन्नमः ।। किरीटिनं करालवदनं खड्गचर्मशूलधरं सिंहासनस्थं पूर्वदेशजं पाटलिगोत्रं आङ्गीरसं आर्षं छन्दसं कृष्णाभरणं भूषितं कृष्णगन्धानुलेपनं कृष्णछत्रध्वजापताकिनं मुकुटकेयूरमणिशोभितं आरुढदिव्यरथं मेरुं प्रदक्षिणीकुर्वाणं ग्रहमण्डलेप्रविष्टं सर्पाधिदेवतासहितं कालप्रत्यधिदेवतासमेतं दक्षिणाभिमुखं राहुं सदा नमामि नमामि ।।
ईशानकलशे मनसादेवीप्रतिमास्थापनम् –
ततः पूर्वस्थापितपञ्चकुम्भेषु ईशानदेशस्थापितान्यतमकुम्भे पूर्णपात्रं संस्थाप्य श्वेतवस्त्रं प्रसार्य तस्योपरि पिष्टेनाष्टदलात्मकं मण्डलं लिखित्वा तत्र पूर्वोक्तप्रमाणेन सुवर्णेन निर्मितां मनसादेवीमावाह्य षोडषोपचारैः पञ्चोपचारैर्वा पूजयेत् । ॐ अमृतरक्षिण्यै नमः आवस्था ।। ॐ ह्रीं श्रीं क्रीं ऐं मनसादेव्यै स्वाहा, मनसादेवी आस्था ।। मनोजूतिः लाभोपचारैः पूजनम् । नागसूक्तं नवनागनामस्तोत्रं च पठेत् ।।
मनसादेवीस्तोत्रम् –
महेन्द्र उवाच – देवीं त्वां स्तोतुमिच्छामि साध्वीनां प्रवरां पराम् । परात्परां च परमां न हि स्तोतुं क्षयोधुना ।। स्तोत्राणां लक्षणैः वेदैः स्वभावाख्यानतः परम् । न क्षमः प्रकृतिं वक्तुं गुणानां तव सुव्रते ।। शुद्धसत्वस्वरूपा त्वं कोपहिंसाविवर्जिता । न च शप्तो मुनिस्तेन त्यक्तया च त्वया यतः ।। त्वं मया पूजिता साध्वी जननी च यथादितिः। दयारूपा च भगिनी क्षमारूपा यथा प्रसूः ।। त्वया मे रक्षिताः प्राणाः पुत्रलेखा सुरेश्वरी । अहं करोमि त्वां पूज्यां मम प्रीतिश्च वर्द्धते ।। नित्यं यद्यपि पूज्या त्वं भवेत्र जगदम्बिके । तथापि तव पूजां वै बर्द्धयामि पुनः पुनः ।। ये त्वामाषाढसङ्क्रान्त्यां पूजयिष्यन्ति भक्तितः । पञ्चम्यां मनसाख्यायां मासान्ते वा दिने दिने ।। पुत्रपौत्रदयास्तेषां बर्द्धन्तेपि धनानि च । यशस्विनः कीर्तिमन्तो विद्यावन्तो गुणान्विताः ।। ये त्वां न पूजयिष्यन्ति निन्दन्त्यज्ञानतो जनाः । लक्ष्मीहीनाः भविष्यन्ति तेषां नागभयं सदा ।। त्वं स्वर्गलक्ष्मीः स्वर्गे च वैकुण्ठे कमलाकलाः । नारायणांशो भगवान् जरत्कारुर्मुनीश्वरः ।। तपसा तेजसा त्वां च मनसा ससृजे पिता । अस्माकं रक्षणायैव तेन त्वं मनसाभिधाः ।। मनसि वेदितुं शक्याः चात्मना सिद्धयोगिनी । तेन त्वं मनसादेवी पूजिता वन्दिता भवे ।। यां भक्त्या मनसादेवीं पूजयन्त्यनीशं भृशम् । तेन त्वां मनसादेवी प्रवदन्ति पुराविदः ।। सत्वरूपा च देवी त्वं शश्वत्सर्वात्रसेवया । यो हि यद्भावयेत्रित्यं शतं प्राप्नोति तत्समम् ।। इदं स्तोत्रं पुण्यबीजं तां सम्पूज्य च यः पठेत् । तस्य नागभयं नास्ति तस्य वंशोद्भवस्य च ।। विषं भवेत्सुधातुल्यं सिद्धस्तोत्रं यदा पठेत् । पञ्चलक्षजपेनैव सिद्धस्तोत्रो भवेन्नरः । सर्पशायी भवेत्सोपि निश्चितं सर्पवाहनः ।।
मनसादेवी नागस्तोत्रम् –
ॐ नमो मनसायै । जगत्कारू जगद्गौरी मनसा सिद्धयोगिनी । वैष्णवी नागभगिनी शैवी नागेश्वरी तथा ।। जगत्कारूप्रियास्तिकमाता विषहरीति च । महाज्ञानयुता चैव सा देवी विश्वपूजिता ।। द्वादशैतानि नामानि पूजाकाले च यः पठेत् । तस्य नागभयं नास्ति तस्य वंशोद्भवस्य च ।। नागभीते च शयने नागग्रस्ते च मन्दिरे । नागभीते महादुर्गे नागवेष्टितविग्रहे ।। इदं स्तोत्रं पठित्वा तु मुच्यते नात्र संशयः । नित्यं पठेद्यः तं दृष्ट्वा नागवर्गं पलायते ।। नागौधं भूषणं कृत्वा स भवेत्रागवाहनः । नागासनो नागतल्पो महासिद्धो भवेन्नरः ।।
अन्यदेवतास्थापनम् –
रुद्रकलशस्य वामपार्श्वे कालमावाह्य पूजयेत् ।
कालध्यानम् –
एह्येहि दण्डायुधः धर्मराज कालाञ्जनाभासः विशालनेत्रः । विशालवक्षस्थलरुद्ररूपः गृहाण पूजां भगवन्नमस्ते ।। चित्रगुप्तादि संयुक्त दण्डमुद्गरधारकः । आगच्छ भगवन् काल पूजार्थं सन्निधो भव ।। कालाय कालरूपाय कालाञ्जनसम प्रभो । दक्षिणस्यां कृतावास कालदेव नमोस्तुते ।। ॐ भूर्भुवः स्वः भो काल इहागच्छ इहतिष्ठ वरदो भव । ॐ कार्षिरसि समुद्रस्य त्वां क्षित्या उन्नयामि । समापो अद्भिभरग्मत समोषथी भिरोषथीः ।।
कालनामपूजनम् –
ॐ यमाय धर्मराजाय मृत्यवे अन्तकाय वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय औदुम्बराय दध्नाय नीलाय परमेष्ठिने वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय नमः ।।
कालप्रार्थना –
यमो निहन्ताऽपितु धर्मराजो वैवस्वतो दण्डधरश्च कालः । प्रेताधिपो दत्तकृपानुसारी कृतान्त एतद् दशभिर्जपन्ति ।। धर्मराज महाकाय दक्षिणाधिप ते नमः । रक्तेक्षण महाबाहो मम पीडां निवारय ।।
तद्दक्षिणे इन्द्रम्, उत्तरे अप आवाह्य पूजयेत् । चतुर्विंशतिदलेषु पूर्वादिक्रमेण विश्वान् देवान्, विष्णुम्, वसून्, वरुणम्, अजैकपादम्, अहिर्बुध्न्यम्, पूषणम्, अश्विनौ, यमम्, अग्निम्, प्रजापतिम्, सोमम्, रुद्रम्, अदितिम्, बृहस्पतिम्, पितृन्, भगम्, अर्यमणम्, सवितारम्, त्वष्टारम्, वायुम्, इन्द्राग्नी मित्रञ्च सम्पूजयेत् ।
सङ्क्षिप्तनागबलिप्रयोगः
सपत्नीको यजमानो ब्राह्मणान्नमस्कृत्य गामेकं वृषमेकं च कल्पितद्रव्ये स्थापयित्वा जन्मनीह जन्मान्तरे वा कृतं सर्पबधदोषपरिहारार्थं तान्प्रार्थयेत् । त्राहि त्राहि महाभोगिन् सर्पोपद्रवदुःखतः । सन्तानं देहि मे पुण्यं निर्दुष्टं दीर्घजीवितम् ।। प्रपन्न पाहि मां भक्त्या कृपालो दिनवत्सलः । ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि कृतः सर्पबधो मया ।। जन्मान्तरेऽथवा तस्मिन्नस्मत्पूरोऽथवा विभो । तत्पापं नाशय क्षिप्रमपराध क्षमस्व मे ।।
ब्राह्मणास्तु पूर्वाङ्गोत्तराङ्गयुक्तममुकप्रत्याम्नायद्रव्येण चतुर्दशकृच्छ्राणां प्रायश्चित्तद्वारा तयोः शुद्धिं भवेदिति निर्दिशेत् ।
सङ्कल्पः –
ॐ अद्येत्यादिदेशकालौ स्मृत्वा मम ममास्य कुमारस्य कुमार्याः वा कालसर्प–योग–जनन–सूचित–सूच्यमाणसूचयिष्यमाणारिष्टदोषोपशमनार्थं पित्रादिपीडनदोषविनाशनाथ–मायुरारोग्याभिवृद्धये श्रीपरमेश्वर–प्रीत्यर्थं दालभ्योक्तप्रायश्चित्तं नागबलिकर्माधिकारसिद्ध्यर्थमचिकृच्छ्रचान्द्रायणद्वयमथवा चतुर्दशप्राजापत्यात्मकप्रायश्चित्तं प्रतिप्राजापत्यं धेन्वादिदानरूपं यथाकालेऽहमाचरिष्ये ।
प्राणायामकर्मपात्रनिर्माणपञ्चगव्यप्राशनानि –
आचम्य प्राणानायम्य अपवित्रः पवित्रो वेत्यात्मानं पूजासामाग्रीञ्च सम्प्रोक्ष पञ्चगव्यं यत्त्वगस्थिगतमिति प्राश्याऽऽचम्य गोदानादिकं कुर्यात् । ततः मुण्डनादिकं कारयेत् तदभावे द्विगुणात्मकं प्रत्याम्नायत्वं निर्दिष्टम् । ततो लौहदण्डदानम् ।
ॐ अद्येत्यादिदेशकालौ स्मृत्वा मम ममास्य कुमारस्य कुमार्याः वा कालसर्प–योग–जनन–सूचित–सूच्यमाण–सूचयिष्यमाणारिष्टदोषोपशमनार्थं सर्पबधदोषपरिहारार्थं पित्रादि–पीडन–दोष–विनाशनार्थ–मायुरारोग्याभिवृद्धये श्रीपरमेश्वर–प्रीत्यर्थं दालभ्योक्तप्रायश्चित्तस्वरूपमिमं लौहदण्डं सदक्षिणं तुभ्यमहं सम्प्रददे ।
तत आचार्याज्ञया तिलस्य, गोधूमस्य, तण्डुलस्य वा पिष्टेन निर्मितं सर्पमेकं नूतनकाष्ठखण्डे स्थापयित्वा कृतबद्धाञ्जलिः सर्पं प्रार्थयेत् –
एहि पूर्वमृत सर्प अस्मिन् पिष्टे समाविश । संस्कारार्थमहं भक्त्या प्रार्थयामि समाहितः ।।
ततः षोडषोपचारविधिनाऽऽचमनादि पूजां सम्पाद्य पुष्पाञ्जल्यारार्तिकं च कृत्वा बलिं दद्यात् –
भो सर्प इमं बलिं गृहाण मम अभ्युदयं कुरु ।
ततो धौतपादपाणिराचम्य सङ्कल्पयेत् –
ॐ अद्येत्यादिदेशकालौ स्मृत्वा मम ममास्य कुमारस्य कुमार्याः वा कालसर्पयोगजननसूचित–सूच्यमाणसूचयिष्यमाणारिष्टदोषोपशमनार्थं मम जन्मनीह जन्मान्तरे ज्ञानादज्ञानाद्वा जातसर्पबधोत्थदोष–परिहारार्थं पित्रादिपीडनदोषविनाशनार्थमायुरारोग्याभिवृद्धये श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं सर्पसंस्कारकर्ममहं करिष्ये । सर्पसंस्कारकर्मण्यस्मिन् देवतापरिग्रहार्थमन्वाधानं करिष्ये चाक्षुषि आज्येन इत्यन्ते अग्नौ अग्निं वायुं सूर्यमाज्येन सर्पमुखे प्रजापतिमाज्येन सर्पं यक्षे, तदनन्तरं समिधाद्वयं जुहुयात् । ततः कुण्डस्याग्नेयकोणे जलसिञ्चनपूर्वकं यथामिलितदारुभिश्चितां कृत्वा चितोपरि कुशास्तरणं विधाय चितायां सर्पं स्थापयेत् । ततः महाव्याहृतिहोमः । ॐ भूः स्वाहा, इदमग्नये न मम । ॐ भुवः स्वाहा, इदं वायवे न मम । ॐ स्वः स्वाहा, इदं सूर्याय न मम । ततः समस्तव्याहृतिमन्त्रेण सर्पस्य मुखे ॐ भूर्भुवः स्वः स्वाहा, इदमग्नये न मम । ततः सर्पायाग्निदानं । ततः सर्वप्रायश्चित्तहोमः । ॐ त्वन्नोऽअग्नेव्वरुणस्यव्विद्वान्देवस्यहेडोऽअवयासिसिष्ठाः । यजिष्ठोव्वन्न्हितमः शोशुचानोविश्श्वाद्द्वेषा§.सिप्रमुमुग्ध्यस्मत् ।। स्वाहा इदमग्निवरुणाभ्याम् । ॐ सत्त्वन्नोऽअग्नेवमोभवोतीनेदिष्ठोऽअस्याऽउषसोव्व्युष्ठौ । अवयक्ष्वनोव्वरुण§.रराणोव्वीहिमृडीक§.सुहवोनऽएधि ।। स्वाहा इदमग्नीवरुणाभ्याम् । ॐ अयाश्श्चाग्नेश्यनभिशस्त्तिपाश्श्चसत्त्यमित्त्वमयाऽअसि । अयानोयज्ञंव्वहास्ययानोधेहिभेषज§.स्वाहा । इदमग्नये । ॐ येतेशतंव्वरुणयेसहस्रंय्यज्ञियाः पाशाव्विततामहान्तः । तेभिन्र्नोऽअद्यसवितोतव्विष्णुव्र्विश्श्वेमुञ्चन्तुमरुतः स्वर्क्काः स्वाहा । इदं व्वरुणाय सवित्रे व्विष्णवे व्विश्श्वेब्भ्यो देवब्भ्यो मरुद्भ्यः स्वर्क्केब्भ्यः । ॐ उदेत्तमंव्वरुणपाशमस्म्मदवाधमंव्विमद्ध्यम§.श्रथाय । अथाव्वयमादित्त्यव्व्रतेतवानागसोऽअदितयेस्याम । स्वाहा इदं वरुणाय । ॐ प्रजापतये स्वाहा इदं प्रजापतये इति मनसा ।
अत्र नोक्तं स्विष्टकृतादिहोमः ।
ततः घृतं स्रुवेण गृहीत्वा दक्षिणाभिमुखस्तूष्णीमेकामाहुतिञ्जुहुयात् । अनेनरक्षणो वशिष्ठौग्निर्गायत्री सर्पायाग्निदाने विनियोग इति चितां जलसिञ्चनम् ।
तत अनेन मन्त्रेणोपस्थापनम् –
नमोस्तु सर्पेभ्यो ये के च पृथिवी मताः । ये अन्तरिक्षे ये दिवि तेभ्य सर्पेभ्यो नमः । ये दोरोयने दिवो ये वा सूर्यस्य राशिभिः येषामण्सु सदस्कृतं तेभ्याः । या इषवो यातु धातूनां ये वा वनस्पतिरनुदेवा वटेषु शरते तेभ्यः । त्राहि त्राहि महाभोगिन् सर्पोपद्रवदुःखतः । सन्तानं देहि मे पुण्यं निर्दुष्टं दीर्घजीवितम् ।। प्रपन्न पाहि मां भक्त्या कृपालो दिनवत्सलः । ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि कृतः सर्पबधो मया ।। जन्मान्तरेऽथवा तस्मिन्नस्मत्पूरोऽथवा विभो । तत्पापं नाशय क्षिप्रमपराधं क्षमस्व मे ।।
ततः कर्ता स्नानादिकं विधाय व्याहृतिमुच्चारयन् चितामग्निं घृतं दुग्धञ्चाभिषिञ्चेत् । चितां जलेन शान्तां कृत्वा सङ्क्षिप्तविधिनान्त्येष्टिं सम्पादयेत्, नात्रास्थिसञ्चयनम् ।
ततो धौतपादपाणिराचम्याचार्याय पाद्यपूजां सम्पादयेत् – सर्पस्वरूपिणे ब्राह्मणाय इदं ते पाद्यम् । क्रमेणानेन सप्तेभ्य अन्येभ्यो ब्राह्मणेभ्योऽपि, अनन्तस्वरूपिणे, शेषस्वरूपिणे, कपिलस्वरूपिणे, नागस्वरूपिणे, कालियनागस्वरूपिणे, शङ्खपालनागस्वरूपिणे, भूधरनागस्वरूपिणे इति पाद्यम् ।
ततो धौतपादपाणिराचाम्य ब्राह्मणेभ्यः सर्पस्वरूपिणे ब्राह्मणाय इदमासनमास्यतामित्यासनं, सर्पस्थाने क्षणः क्रीयतामिति क्षणं प्रदातव्यम् । ॐ तथाप्राप्नोतु भवान् इति प्रार्थयेत्, प्राप्तवानीति प्रतिवचनम् । ततो भो सर्पस्वरूप इदं ते गन्धमिति गन्धं समर्पयेत् । पुष्पाक्षतधूपदीपवस्त्राद्यलङ्कारान् समर्पयेत् ।
ततः सोपस्करं तिलजलयुतमन्नमुपनीय सर्पाय इदमन्नं परिशिष्टं परिवेक्ष्यमाणं च दत्तं दास्यमानं च अतृप्ते अमृतरूपेण स्वाहा सर्पद्यतां न मम इति ब्राह्मणकरे प्रत्येकं दद्यात् । भो सर्प अयं ते बलिरिति बलिः । ततो ॐ शिवा आपः सन्तु इति जलम्, ॐ सौमनस्यमस्तु इति पुष्पम्, ॐ अक्षतं चारिष्टमस्तु तण्डुलान् दद्यात् ।
ततः हस्तौपादौ प्रक्षाल्याग्नेयकलशस्य संस्थापितान् नागान्नालक्ष्य प्रार्थयेत् –
ब्रह्मलोके च ये सर्पाः शेषनागपुरोगमाः । नमोस्तु तेभ्यः सुप्रीताः प्रसन्नाः सन्तु मे सदा ।। विष्णुलोके च ये सर्पाः वासुकीप्रमुखाश्च ये । नमोस्तु तेभ्यः सुप्रीताः प्रसन्नाः सन्तु मे सदा ।। रुद्रलोके च ये सर्पाः तक्षकप्रमुखास्तथा । नमोस्तु तेभ्यः सुप्रीताः प्रसन्नाः सन्तु मे सदा ।। खाण्डवस्य यथा दाहे स्वर्गं ये च समाधितः । नमोस्तु तेभ्यः सुप्रीताः प्रसन्नाः सन्तु मे सदा ।। सर्पसत्रे च ये सर्पाः अस्तिकेन च रक्षिताः । नमोस्तु तेभ्यः सुप्रीताः प्रसन्नाः सन्तु मे सदा ।। प्रलये चैव ये सर्पाः कर्कोटप्रमुखाश्च ये । नमोस्तु तेभ्यः सुप्रीताः प्रसन्नाः सन्तु मे सदा ।। धर्मलोके च ये सर्पाः वैतरिण्यां समाश्रिताः । नमोस्तु तेभ्यः सुप्रीताः प्रसन्नाः सन्तु मे सदा ।। ये सर्पाः पार्वतीयेषु दरीसन्धिषु संस्थिताः । नमोस्तु तेभ्यः सुप्रीताः प्रसन्नाः सन्तु मे सदा ।। ग्रामे वा यदि वारण्ये ये सर्पाः प्रचरन्ति हि । नमोस्तु तेभ्यः सुप्रीताः प्रसन्नाः सन्तु मे सदा ।। पृथिव्यां चैव ये सर्पाः ये सर्पाः विलसंस्थिताः । नमोस्तु तेभ्यः सुप्रीताः प्रसन्नाः सन्तु मे सदा ।। रसातले च ये सर्पाः अनन्ताद्याः महाबलाः । नमोस्तु तेभ्यः सुप्रीताः प्रसन्नाः सन्तु मे सदा ।।
तत आचार्यो मध्यमकलशं स्पृष्ट्वा षडङ्गादिशतरुद्रियं जपेत् । पावमानीयसूक्तञ्च पठेत् । रक्षोहणमिति ऋचं पठेत् । त्र्यम्बकमिति मन्त्रसहस्रं शतं वा जपेत् । अन्येषु कुम्भेषु आशुः शिशानः इत्यादि, श्रीसूक्तम्, शान्तिपाठञ्च पठेत् । इति पूजां समाप्य अग्निसमीपे गत्वा होमयेत् ।
होमसङ्कल्पः –
ॐ अद्येत्यादिदेशकालौ स्मृत्वा मम ममास्य कुमारस्य कुमार्याः वा कालसर्प–योग–जनन–सूचित–सूच्यमाण–सूचयिष्यमाणारिष्टदोषोपशमनार्थं पित्रादि–पीडन–दोष–विनाशनार्थ–मायुरारोग्याभिवृद्धये श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं प्रत्येकमष्टोत्तरसङ्ख्याकाभिराहुतिभिः रुद्र–शेषादिनवनाग–राहु–केतु–मनसादेवीभ्यो विश्वदेवादि–देवताभ्योधिदेवता–प्रत्यधिदेवता–विनायकादिलोकपालादिभ्यः सर्वेभ्योऽमुकसङ्ख्याकाभि–राहुतिभिरमुकारमुकद्रव्येण ब्राह्मणद्वारा होमयिष्ये । रुद्राय पायसम्, कालादिभ्यः देवेभ्यः कृसरम्, अन्येभ्यो देवेभ्यश्चर्वाज्यं तत्तन्मन्त्रैर्होमयेत् । ग्रहहोमं समाप्य ह्रीं तत्कारिणी विषहारिणी विषरूपिणी विषं हन इन्द्रस्य वज्रेण नमः स्वाहा इति मन्त्रेण चर्वादिद्रव्यैरष्टोत्तरशतं जुहुयात् । तथा च मनसादेवीं मन्त्रस्य होमः कुर्यात् पश्चात् नवनागमन्त्रैः पृथक्पृथक् सङ्कल्पानुसारहोमः । सर्पसूक्तेन यथाशक्त्या होमः । शतं सहस्रमयुतं वा । व्याहृतिहोमः । उत्तरतन्त्रम् । ततः स्रुवेण महाव्याहृतिभिराज्यं हुत्वा स्विष्टकृदादि प्रायश्चित्तहोमान्तं कुर्यात् ।
बलिदानम् –
ततो दिक्पालनवग्रहविनायकादिभ्यो रुद्रराहुकेतुमनसादेवीभ्यः क्षेत्रपालाय च सदीपमाषभक्तबलिं नागेभ्यः क्षीरबलिदानं तेभ्यो नमः इति मन्त्रेण दद्यात् ।
ततो ब्रह्मणे पूर्णपात्रदानं कृत्वा यजमान आचार्यो वा पूर्णाहुतिं जुहुयात् । ततः प्रणीताविमोकादि कर्मशेषं समाप्य चतुर्दिक्षु स्थापितांश्चतुरः कुम्भान् मध्यमकुम्भञ्च स्पृष्ट्वा त्र्यम्बकमिति मन्त्रमष्टोत्तरशतं पठेदाचार्यः । रुद्रशेषादिनवनागराहुकेतुमनसादेवीन् तत्तन्मन्त्रेण पञ्चोपचारैः पूजयेत् ।
अभिषेकः –
एवं पूजां समाप्य सर्वकलशस्थजलं पात्रान्तरे गृहीत्वाचार्यो यजमानं सर्वौषधिभिरनुलिप्ताङ्गधृतनववस्त्रं तद्वामतो धृतनववस्त्रां सपुत्रां पुत्रीं वा तत्पत्नीमुपवेश्य तेषामुपरि वक्ष्यमाणमन्त्रैरभिषिञ्चेत् ।
अभिषेकमन्त्राः –
ॐ योसौ वज्रधरो देवो महेन्द्रो जलवाहनः । कालसर्पशिशोर्दोषं मातापित्रोव्र्यपोहतु ।। योसौ शक्तिधरो देवो हुतभुङ्मेषवाहनः । सप्तजिह्वश्च देवोग्निः सर्पदोषं व्यपोहतु ।। योसौ दण्डधरो देवो धर्मो महिषवाहनः । कालसर्पशिशोर्दोषं मातापित्रोव्र्यपोहतु ।। योसौ खड्गधरो देवो निऋती राक्षसाधिपः । प्रशामयतु सर्पोत्थदोषं गण्डान्तसम्भवम् ।। योसौ पाशधरो देवो वरुणश्च जलेश्वरः । नक्रवाहः प्रचेता नो सर्पदोषं व्यपोहतु ।। योसौ देवो जगत्प्राणो मारुतो मृगवाहनः । मातापित्रोः शिशोश्चैव सर्पदोषं व्यपोहतु ।। योसौ पशुपतिर्देवः पिनाकी वृषवाहनः । आश्लेषमूलगण्डान्तसर्पदोषान् व्यपोहतु ।। विघ्नेशो क्षत्रपो दुर्गा लोकपालाः नवग्रहाः । सर्वदोषप्रशमनं सर्वे कुर्वन्तु शान्तिदाः ।। सुरास्त्वामभिषिञ्चन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । वासुदेवो जगत्राथस्तथा सङ्कर्षणो विभुः ।। प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च भवन्तु विजयाय ते । आखण्डलोग्ग्निर्भगवान् यमो वै निऋतिस्तथा ।। वरुणः पवनश्चैव धनाध्यक्षस्तथा शिवः । ब्रह्मणा सहितः शेषो दिक्पालाः पान्तु वः सदा ।। कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मतिः । बुद्धिर्लज्जावपुः शान्तिः तुष्टिः कान्तिश्च मातरः ।। एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु धर्मपत्न्यसमागताः । आदित्यश्चन्द्रमा भौमो बुधजीवसितार्कजाः ।। ग्रहास्त्वामभिषिञ्चन्तु राहुः केतुश्च पूजिताः । देवदानवगन्धर्वाः यक्षराक्षसपन्नगाः ।। ऋषयो मनवो गावो देवमातर एव च । देवपत्न्यो द्रुमाः नागाः दैत्याश्चाप्सरसां गणाः ।। अस्त्राणि सर्वशस्त्राणि राजानो वाहनानि च । औषधानि च रत्नानि कालस्यावयवाश्च ये ।। सरितः सागराः शैलास्तीर्थानि जलदाः नदाः । एते त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वकार्यार्थसिद्धये ।। इति ।।
दानादिकम् –
स्नानं विधाय धौते वाससी परिधाय तत्स्नानार्द्रवस्त्रः सवस्त्रां धेनुञ्चाचार्याय दद्यात् । घृतपात्रदानम् । तिलपात्रदानम् । ब्रह्मणे वृषम्, रुद्रजापिने कृष्णमनड्वाहम्, अन्येभ्यो ब्राह्मणेभ्यो प्रत्येकं नागप्रतिमासहितां यथाशक्तिः दक्षिणां भूयसीञ्च दद्यात् । आग्नेयकलशमध्यभागस्थापितनागत्रयमध्ये आचार्यायमेकं दद्यादेकं शिवालयेऽर्पयेत् गङ्गायां विसर्जयेदन्यम् ।
दक्षिणासङ्कल्पः –
ॐ अद्येत्यादिदेशकालौ स्मृत्वाऽमुकगोत्रस्य मम ममास्य कुमारस्य कुमार्याः वा कालसर्पयोगजननशान्तिकर्मकरणसिद्ध्यथमिमं हैमं नागं सकलशं सवस्त्रं सदक्षिणमग्निदैवतम्, गां सवत्सां रुद्रदैवताम्, वृषभं रुद्रदैवतम्, सुवर्णमग्निदैवतम्, रौप्यं चन्द्रदैवतम्, ताम्रं सूर्यदैवतममुकगोत्रेभ्योऽमुकशर्मभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणात्वेन युष्मभ्यमहं सम्प्रददे इति सङ्कल्प्य गवादीनां दानप्रतिष्ठाञ्च कुर्यात् । अनेन स्वर्णनागादिदानेन अनन्तादयो नागदेवता प्रीयताम् ।
अघ्र्यदानम् –
ततो रुद्रशेषादिनवनागराहुकेतुमनसादेवीनां ॐ उत्तिष्ठब्रह्मणस्पते इति मन्त्रेणोत्तरपूजां विधाय अर्घं दद्यादनेन मन्त्रेण – केतुः ग्रहः सदा क्रूरः सोमसूर्यस्य पीडकः । शान्त्यर्थं तु मया दत्तं अघ्र्योयं प्रतिगृह्यताम् । राहुग्रहः सदा क्रूरः सोमसूर्यस्य पीडकः । शान्त्यर्थं तु मया दत्तः अघ्र्योयं प्रतिगृह्यताम् ।।
स्थापितदेवतानां विसर्जनम् –
ॐ यान्तु देवगणाः सर्वे पूजामादाय पार्थिवीम् । इष्टकामप्रसिद्ध्यर्थं पुनरागमनाय च ।। क्षमापनम् ।।
कर्मसम्पूर्णतावाचनम् –
राहुः केतुः प्रीतस्तस्य सर्वबाधाव्यपोहति । दद्यात् सर्वसम्मृद्धिं च पुत्रपौत्रादि सन्ततिम् । आयुष्यं दीर्घमारोग्यं सर्वत्र विजयं दिशेत् ।। मयाकृतं कालसर्पयोगजननशान्तिकर्मं तद्भक्तां विप्राणां वचनात्परमेश्वरप्रसादात्सर्वं परिपूर्णमस्तु ।
उत्तराङ्गकृत्यम् –
ब्राह्मणाः वैदिकमन्त्रैरभिषेकं कृत्वा आशीर्मन्त्राँश्च पठेयुः । यजमानोपि ब्राह्मणेभ्यस्तिलकादिप्रसादं गृहीत्वा कर्म परमेश्वरार्पणं कुर्यात् । ततो ब्राह्मणभोजनम् ।। इति ।।


text:
35a गौडीयस्य यतः परिस्फुटमन्तरं भेदसामान्यप्रविशेषमिदं तदिति गम्यत इत्याह—तद्भेदास्त्वित्यादि । तुशब्दोऽर्थान्तरविवक्षायाम् । तस्य मार्गद्वयस्य भेदा अवान्तराः प्रकाराः । यथोक्तसामान्यलक्षणन्यस्ता अनन्ताः गवाश्वप्रभेदवत्, किमाश्रयाः ? प्रतिकवि स्थिताः कविं कविं प्रति प्रतिकवि । ये केचिदिह कवयः सम्भवन्ति मार्गद्वयानुसारिणस्ते तदाश्रया इतस्ततो व्यवस्थिताः । न तु क्वचिदेकत्र परिसंख्यातास्तिष्ठन्ति । तस्मात् वक्तुं साकल्येन विवरीतुं न शक्यन्ते आनन्त्यादिति भावः ॥
यदि तावत्सन्ति किं न वक्तुं शक्यन्ते ? वक्तुमशक्यास्तु न सन्त्येव ते । ततश्च यथोक्तमपि भेदसामान्यमसदिव ।
निर्विशेषं च सामान्यं भवेच्छशविषाणवत् । इत्येव शङ्कानैकान्तिकमेतत् । सतोऽपि कथञ्चिद् वक्तुमशक्यस्य दर्शनादिति प्रतिपादयन्नाह—
इक्षुक्षीरगुडद्राक्षादीनां मधुरद्रव्याणां माधुर्यस्य सामान्यधर्मस्य प्रतिद्रव्यं विशेषात्मना अन्तरं भेदो महत् परिस्फुटम् । तथापि तदन्तरं सरस्वत्यापि वागधिदेवतयापि आख्यातुं वक्तुं विभागेनास्येदृशं माधुर्यमस्येदृशमिति न शक्यते । प्रागेवान्येन । केवलमनुभवगम्यं तत् । सामान्यशब्देन मधुरमिति तु व्यपदिश्यते । यद्यपीक्षो


text:
Panchatantram – Karnataka PUC First Year – Lesson 3 – विवादः विनाशाय
Note: Since the PUC book has the original text with the lengthy conjoined words with the sandhis, the text is given here splitting the sandhis for easier reading.
कस्मिंश्चित् वृक्षे पुरा अहम् अवसम्। तत्राधस्तात् कोटरे कपिञ्जलः नाम चटकः प्रतिवसति स्म। अथ सदा एव अस्तमनवेलायाम् आगतयोः द्वयोः अनेक-सुभाषित-गोष्ठ्या देवर्षि-ब्रह्मर्षि-राजर्षि-पुराण-चरित-कीर्तनेन च पर्यटन-दृष्टानेक-कौतूहल-प्रकथनेन च परम-सुखम् अनुभवतोः कालः व्रजति। अथ कदाचित् कपिञ्जलः प्राण-यात्रार्थम् अनयैः चटकैः सह अन्यं पक्व-शालि-प्राञं देशं गतः। ततः यावत् निशा-समये अपि न आयातः तावत् अहं सोद्वेग-मनाः तद्-विप्रयोग-दुःखितः चिन्तितवान् – “अहो किम् अद्य कपिञ्जलः न आयातः । किं केन अपि पाशेन बद्धः? उत अहोस्वित् केनापि व्यापादितः ? सर्वथा यदि कुशलः भवति, तत् मां विना न तिष्ठति ।
एवं मे चिन्तयतः बहूनि अहानि व्यतिक्रान्तानि। ततः च तत्र कोटरे कदाचित् शीघ्रगः नाम शशकः अस्तमनवेलायाम् आगत्य प्रविष्टः । मया अपि कपिञ्जल-निराशत्वेन न निवारितः । अथ अन्यस्मिन् अहनि कपिञ्जलः शालि-भक्षणात् अतीव पीवर-तनुः स्वाश्रयं स्मृत्वा भूयः अपि अत्र एव समायातः । अथवा साधु इदम् उच्यते –
न तादृक् जायते सौख्यम् अपि स्वर्गे शरीरिणाम्।
दारिद्रियेपि हि यादृक् स्यात् स्व-देशे स्व-पुरे गृहे ॥ पञ्च_३.९२ ॥
(अन्वयः – शरीरिणां दारिद्रिये स्व-देशे स्व-पुरे गृहे च यादृक् सौख्यं स्यात् हि तादृक् स्वर्गे अपि न जायते । )
अथ असौ कोटर-अन्तर्-गतं शशकं दृष्ट्वा साक्षेपम् आह “भोः शशक ! न त्वया सुन्दरं कृतं, यत् मम अवसथ-स्थाने प्रविष्टः असि। तत् शीघ्रं निष्क्रम्यताम्” ।
शशकः आह – “न तव इदं गृहम्, किंतु मम एव। तत् किं मिथ्या परुषाणि जल्पसि ?” उक्तं च –

“तत् मम एतद् गृहम्, न तव” इति।
कपिञ्जलः आह – “भोः! यदि स्मृतिं प्रमाणीकरोषि, तत् आगच्छ मया सह येन स्मृति-पाठकं पृष्ट्वा सः यस्य ददाति सः गृह्णातु” ।
तथा अनुष्ठिते मया अपि चिन्तितं “किम् अत्र भविष्यति ? मया द्रष्टव्यः अयं न्यायः”। ततः कौतुकात् अहम् अपि तौ अनुप्रस्थितः । अत्रा अन्तरे तीक्ष्णदंष्ट्रः नाम अरण्य-मार्जारः तयोः विवादं श्रुत्वा मार्गासन्नं नदी-तटम् आसाद्य कृत-कुशोपग्रहः निमीलित-नयनः ऊर्ध्व-बाहुः अर्ध-पाद-स्पृष्ट-भूमिः श्री-सूर्याभिमुखः इमां धर्मोपदेशनम् अकरोत् “अहो ! असारः अयं संसारः। क्षण-भंगुराः प्राणाः। स्वप्न-सदृशः प्रिय-समागमः। इंद्र-जालवत् कुटुंब-परिग्रहः अयम् । तत् धर्मं मुक्त्वा न अन्या गतिः अस्ति”। उक्तं च-
अनित्यानि शरीराणि विभवो नैव शाश्वतः ।
नित्यं संनिहितो मृत्युः कर्तव्यो धर्म-संग्रहः ॥ पञ्च_३.९६ ॥

अन्यत् च –

संक्षेपात् कथ्यते धर्मो जनाः किं विस्तरेण वः ।
परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ॥ पञ्च_३.१०३ ॥

अथ तस्य तां धर्मोपदेशनां श्रुत्वा शशकः आह “भोः भोः | कपिञ्जल ! एष नदी-तीरे तपस्वी धर्म-वादी तिष्ठति। तद् एनं पृच्छावः” ।
कपिञ्जलः आह “ननु स्वभावतः अस्माकं शत्रु-भूतः अयम् अस्ति। तत् दूरे स्थित्वा पृच्छावः। कदाचित् अस्य व्रत-वैकल्यं संपद्येत”। ततः दूरस्थितौ उचतुः “भोः | तपस्विन् ! धर्मोपदेशक ! आवयोः विवादः वर्तते । तत् धर्म-शास्त्र-द्वारेण अस्माकं निर्णयं कुरु। यः हीनवादी सः ते भक्ष्यः” इति।
सः आह “भद्रौ ! मा मा एवं वदतम् । निवृत्तः अहं नरक-पातक-मार्गात् । अहिंसा एव धर्म-मार्गः” । उक्तं च –
अहिंसा-पूर्वको धर्मो यस्मात् सद्भिरुदाहृतः ।
यूक-मत्कुण-दंशादीः तस्मात् तान् अपि रक्षयेत् ॥ पञ्च_३.१०५ ॥

“एते अपि ये याज्ञिका यज्ञ-कर्मणि पशून् व्यापादयन्ति ते मूर्खाः। परमार्थं श्रुतेः न जानन्ति। तत्र किल एतद् उक्तम् – ‘अयैः यष्टव्यम्’ इति । अजा व्रीहयः तावत् सप्त-वार्षिकाः कथ्यन्ते | न पुनः पशु-विशेषाः” ।
“तत् न अहं भक्षयामि। परं जय-पराजय-निर्णयं करिष्यामि। किन्तु अहं वृद्धः दूरात् न यवयोः भाषा अन्तरं सम्यक् न शुणोमि । एवं ज्ञात्वा मम समीप-वर्तिनौ भूत्वा मम अग्रे न्यायं वदतं, येन विज्ञाय, विवाद-परमार्थं वचः वदतः मे पर-लोक-बाधः न भवति।
तस्मात् विश्रब्धौ भूत्वा मम कर्णोपांतिके स्फुटं निवेदयतम्।
किं बहुना, तेन क्षुद्रेण तथा तौ पूर्णं विश्वासितौ यथा तस्योत्संग-वर्तिनौ सञ्जातौ। ततः च तेन अपि सम-कालम् एव एकः पादान्तेन आक्रांतः अन्यः दंष्ट्राक्रकचेन च | एवं द्वौ अपि गत-प्राणौ भक्षितौ इति।
References:
- पञ्चतन्त्रम्_०४ख in https://sa.wikisource.org/wiki/
- http://www.kar.nic.in/pue/PUE/support_html/academic/sylb.htm
- PDF of the PUC text book – https://drive.google.com/file/d/0B5WLdFVMntmtLUU1UEY1S2d0NEE/view?usp=drive_web


text:
समानतावादः
समानतावादः कार्ल् मार्क्सेन परिपोषितः प्रसारितश्च । स एव “माक्सवाद’ इत्यनेन नाम्नापि विश्रुत आस्ते। साम्प्रतं जगदिदं प्रायशः वर्गद्वयसंविभक्तम्-
- समानतावादिनः (Communists)
- धनवादिनश्च (Capitalists)
द्वयोरप्येतयोर्वादयोः रूस-अमेरिका-देशयोः प्रवर्तनं, प्रचारणं, प्रसारणं, परीक्षणं च संदृश्यते। रूसदेशे समानतावादस्य, अमेरिकादेशे धनवादस्य च प्रसारणं दृश्यन्ते। जर्मनदेशीयो विद्वान् कार्ल् मार्क्स् महोदयस्य 'दास कापिटाल्" प्रथिततमो ग्रन्थः वर्तते। तत्र समानतावादस्य उपयोगित्वं, महत्त्वं, लोकोपकारित्वं च विशदीक्रियते। समानतावादस्य प्रवर्तकेषु ‘एञ्जेल्स् (Angels) महोदस्य नामधेयोऽपि सादरम् उल्लिख्यते। विश्वस्य सकलामपि महापरिवर्तनकारिण सन्देश जनसमुदायं प्रति प्रयच्छन् निजगाद–“अयि संसारस्य श्रमजीविनो मानवाः, संगच्छध्वं संवदध्वञ्च यूयम्, स्त च संघटिताः। मानवसमाजस्य इतिहास-अवलोकनेन ज्ञातं भवति यद् यस्मात् कालात् सृष्टिरारब्धा जाता तस्मादेव कालात् मानव-समाजः समृद्धिशालिनां धनपतीनां वर्गेण सदैव शोषणमेव नीतः। ते हि समाजं द्वयोर्विरोधिवर्गयोर्विभक्तं कृतवन्त:-शोषके शोषिते च। अधिनायकतावाद एव साम्राजवादिनी भावनाम् उत्पाद्य समाजस्य रक्तमपिवत् कृतवांश्च तं सर्वविधतया जर्जरम्।
अन्तर्विषयाः
समानतावादस्य सिद्धान्ताः[सम्पादयतु]
सामाजिकीं विषमतां दूरीकर्तुं मावसः समानतावादं प्रवर्तयामास। माक्र्सस्य समानतावादसम्बन्धिनो विचारा: अतिसंक्षेपेण इमे सति
- वर्गसंघर्षस्य विश्वव्यापिनी सत्ता समूलम् उन्मूल्य वर्गहीनस्य समाजस्य प्रतिष्ठापनम्।
- जनस्य तत्क्षमतानुकूले कर्मणि नियोजनं तदपेक्षितापेक्षणीयजीवनोपयोगिपदार्थानां प्रस्तुतीकरणम्।
- वर्गसंघर्ष-संवृत्य वर्गहीनं च समाजं प्रतिष्ठाप्य तस्य च सहायतया असमानताया अपनयनम्।
- उत्पाद्यसाधनेपु व्यक्तिविशेषस्य वर्गविशेषस्य वा स्वामित्वमपसार्य समाजस्य राज्यस्य वा अधिकारस्य समुपस्थापनम्।
- ईश्वर-धर्म-भाग्यादि-प्रवृत्तीनां वारणम्।
- समानतावादस्य लक्ष्यं न कश्चिद् देशविशेषो भूभागो वा भवेदपि तु सकलः संसार एव स्यात् ।
- धनवादं विनाश्य सर्वविधशोषण-प्रकारस्य विनाशनम् ।
- क्रियामूलकमेव जीवनोपयोगि-वस्तुवितरणम् ।
यत् उत्पादन-साधनेषु व्यक्तेर्वर्गविशेषस्य वा स्वत्वमपहृतं भवेत् भवेच्च तत्र राज्यस्य अधिकारः तदा व्यक्त्या व्यक्तेर्वर्गस्य वर्गेण शोषणं सम्भवमेव न कदापि भवेत्।
विचारधारा[सम्पादयतु]
विचारधारी समयानुसारिण्यो भवति साम्यवादिनी विचारधारा व्यक्तिं प्रति गरीयस्कता न प्रयच्छति अपि तु सा समाजम्प्रति त विश्राणयति। समानतावादप्रक्रियाश्रयेण सर्वेषामेव मानवानां विकासादिकार्येषु समानोऽवसरः, सदृशा एव च सुविधाः लप्स्यते। तदा समाजे न कश्चन शोषको, न च कश्चन शोषितो भविता। एतादृशस्य वर्गहीनसमाजस्य संस्थापनं समानतावादस्य प्रक्रिययैव सम्भाव्यते। समानतावादपद्धतौ जनशासितस्य राज्यस्य एव उत्पादनसाधनेषु पूर्णाधिकारः स्यात्। मार्क्सवादस्य कथनमिदमस्ति यद् उत्पादकोषु साधनेपु राष्ट्रस्य एव अधिकार: पूर्णत्वेन एतेषु अपि लघूद्योगेषु भवितुं योग्योऽस्ति। मार्क्स-महोदयः राज्यस्य अस्तित्वमपि नानुमनुते। वास्तविकं शासनं तु जनशासनमेव तस्याभिमतम्। प्रान्तीयभेदान् प्रदेशादि भेदाश्च अपवार्य विश्वसमाजसंस्थापनम् अभिमतत्वेन प्रतिपादयति। एष वादो हि एकनायकतीमच्छति, अस्ति स हिंसात्मकः, भौतिकतोपासकः, आध्यात्मिकतायां द्रुह्यति, वैयक्तिकं स्वातन्त्र्यमपहरति इत्यादिबहवो दोषा: आरोपाश्च अस्मिन् वादे आरोप्यन्ते। परं वैज्ञानिकविश्लेषेण सिद्धयति यदि उपरिष्टादुक्ता दोषा वितथा: नैष वादो व्यक्तेरधिकारमपहरति अपितु स सर्वहद्वर्ग स्यैवाधिकारितायां प्रहारं करोति। तदीया हिंसा रक्तसम्बन्धिनी न, अपि तु शोषणसम्बन्धिन्यस्ति।
समानतावादस्य प्रसारः[सम्पादयतु]
मार्क्स् विचारधारा विश्वव्यापिनी विद्यते। एतस्या विचारधारायाः समस्याः खलु मानवस्य समस्याः सन्ति। एतया दृष्ट्या प्रतिदेशस्य अधिकारोऽस्ति यत् सः अनया विचारधारया स्वकीयं मार्गं प्रकाशवन्तं विदध्यात्। मार्क्सप्रतिपादितसिद्धान्तानां प्रचारको मूर्तरूपप्रदश्च लेनिन (Lenin) महोदयः आसीत्। स एव समानतावादं व्यावहारिकस्वरूपं प्रदत्तवान्। मार्क्समहोदयस्य सन्देशं प्रतिगृहं स एव प्रसारितवान्-
(workers of the world, unite. you have nothing to lose but your chains and have a world to win.)
स एव जार-शासनविनाशाय धनवादक्षयाय च सर्वहारावर्ग संगृह्य विद्रोहं प्रवर्तयत् । तत्सहयोगम् अवाप्य रूसदेशस्य भाग्यपरिवर्तनं संजातम् जारशासनसंहारेण विश्वे सर्वप्रथम श्रमिकशासनं प्रवृत्तम् एवं प्रकारेण रूसदेशे समाजवादिलोकतन्त्रस्य संस्थापनम् अभूत्। रूसदेशे समानतावादस्य साफल्यं राष्ट्राणि अन्यान्यपि समानतावादसंस्थापनार्थ प्रैरयत्। श्रमिकवर्गे स्वातन्त्र्यभावतरङ्गाः समुद्वेलिताः। यत्र तत्र विद्रोहाः राज्य-क्रान्तयः समजायन्त। साम्यवादिसमाजसंस्थापनार्थ च समानतावाद-अनुयायीनि शासकानि प्रावर्तन्त। तेषु चीनदेशस्य नाम प्राधान्येन उल्लेखमर्हति। सङ्कीर्णविचारवशात् चेत् कोऽपि देशोऽस्या विचारधारायाः आश्रयणे वेपते बिभेति वा, कि वा स तस्यां विविधान् आरोपान् आरोपयति इत्येषा वार्ता तु अन्यैव।
समानतावादालोचनम्[सम्पादयतु]
एतद् निश्चयेन वक्तुं शक्यते यत् समानतावादस्त सिद्धान्तः लोकप्रियः, जन-अभ्युदयकारी, शोषणप्रक्रियाविनाशकः, शोषितपीडननिवारकः, अत्याचारादिदोषशमकः लोके प्रचरिष्यति। स्व-अधिकारलाभप्रेरिता जनाः इमं वादं सादरम् आश्रयते । शोषणप्रक्रिया तु विश्वव्यापिनी वर्तते ।
एतद् सुविदितं यत् समानतावादप्रक्रिया लोकोपकारिणी समाजस्य उन्नतिसाधिका च। परं विचारदृशा परीक्ष्यते चेत् तत्र केचन दोषा निसर्गसिद्धाः । स्व-इष्टसाधनार्थं विद्रोहेण समं हिंसाश्रयणमपि न विश्वशान्तिसाधनम्। आस्तिक्यभावस्य अभावः नास्तिक्यम् एव एतस्य वादस्य मूलम्। नास्तिक्यवादे अङ्गीकृते का नाम शक्तिय विश्वशान्तिस्थापने प्रवर्तयेत्। साम्यवादे अन्नवस्त्रादिप्राप्तौ यथा बलम् प्राप्यते। न तथा नैतिक-आचार-विचारसंरक्षणे। अधिनायकवादस्य उत्पत्तिः अपि एतन्मतस्य दोषम् आवहति। वेदस्य निन्दा, धर्मस्य उपेक्षा, ईश्वरे अविश्वासः, नास्तिक्यबुद्धिः, संस्कृतिप्राप्तिकृल्यं, नैतिक-आचारआध्यात्मोपेक्षा चेत्यादय: दोषाः समानतावादस्य गरिमाणम् अपहरति। भौतिकतोपासकतास्येत्यत्र तु वक्तव्यमेतदेव यद् भौतिकताध्यात्मिकतयोः अन्तराले निकटतमो सम्बन्धो वर्तते । जीवनं नेतुमुभयमपि अपेक्षणीयम् द्वयोरपि स्व-स्व-महत्त्वमास्ते।
इत्थं निश्चितभावेन इदं समासेन वक्तुं शक्यं भवति यन्माक्सस्य साम्यवादिनी विचारधारा स्वल्पपरिवर्तनदोषपरिहारपूर्वकञ्च ग्राह्मास्ति।


text:
.
इदानीमेतदुपायविलक्षणं सुगममुपायान्तरं दर्शयितुमाह–
ईश्वरप्रणिधानाद्वा ॥२३॥
ईश्वरो वक्ष्यमाणलक्षणः । तत्र प्रणिधानं भक्तिविशेषो विशिष्टमुपासनं सर्वक्रियाणां तत्रार्पणम् ।
विषयसुखादिकं फलमनिच्छन् सर्वाः क्रियास्तस्मिन् परमगुरावर्पयति । तत्प्रणिधानं समाधेस्तत्फललाभस्य च
प्रकृष्ट उपायः ॥२३॥
.
.
2 ПocлoBHaя paзбиBka
.
इदानीम् एतद्+उपाय+वि–लक्षणम् सुगमम् उपाय–अन्तरम् दर्शयितुम् आह–
ईश्वर+प्रणिधानात् वा ॥२३॥
ईश्वरः वक्ष्यमाण+लक्षणः । तत्र प्रणिधानम् भक्ति+विशेषः विशिष्टम् उपासनम् सर्व+क्रियाणाम् तत्र उर्पणम् । विषय–सुख–आदिकम् फलम् अनिच्छन् सर्वाः क्रियाः तस्मिन् परमगुरौ अर्पयति । तत्+प्रणिधानम् समाधेः तत्+फल+लाभस्य च प्रकृष्टः उपायः ॥२३॥


text:
नवोदयविद्यालयाः
नवोदयविद्यालयाः (Navodaya Vidyalaya) शिक्षणसम्बद्धाः संस्थाः भवन्ति । भारतीय शालाशिक्षणक्रमे नवोदयविद्यालयपद्धतिकल्पना नूतना अस्ति । एतेषाम् आशयः अस्ति अत्र ग्रामीणबालाः ये धीमन्तः भवन्ति तान् चित्वा तेभ्यः शिक्षणदानम् इति । शिक्षणे गुणवत्ताम् अपि परिगणय्य एते विद्यालयाः स्थापिताः सन्ति । एते आवसीयविद्यालयाः सन्ति । एतावत्पर्यन्तं गुणवत्ताशिक्षणं केवलं धनिकपुत्राणाम् कृते लभ्यते स्म । राष्ट्रियशिक्षानियमस्य (१९८६) अनुगुणं जवाहरलालनवोदयविद्यलयाः स्थापिताः ।
अन्तर्विषयाः
उद्देशाः[सम्पादयतु]
- *शिक्षणे उत्कृष्टता तेन सह मत-सामाजिकन्यायः च
- *राष्ट्रिय-भावैक्यं, धीमतां ग्रामीणच्छात्राणाम् अवसरः, देशस्य विभिन्नप्रदेशतः अगत्य पठनेन तेषां सर्वतोमुखाभिवृद्धिः ।
- *अधुनिकशिक्षणपद्धत्या शिक्षणप्रदानम् । तेन सह सांस्कृतिकशिक्षणं, नैतिकशिक्षणं, परिसरविषये प्रज्ञा, साहसकार्यं च
- *नवोदयविद्यालयस्य छात्राः भाषात्रयेऽपि निरीक्षितस्तरं प्राप्नुयुः ।
- *देशस्य प्रत्येकमण्डले एकः नवोदयविद्यालयः स्थापितः भवेत्।
प्रवेशपरीक्षा[सम्पादयतु]
प्रतिवर्षं प्रवेशार्थं परीक्षा प्रचाल्यते । परिशिष्टजातीयस्य परिशिष्टवर्गस्य बालानां कृते आरक्षणं भवति । स्थानेषु १/३ भागः बालिकानां कृते आरक्षितः भवति । विकलाङ्गानां कृते अपि ३ प्रतिशतम् आरक्षितः भवति । षष्टकक्ष्यातः आरभ्य द्वादशकक्ष्यापर्यन्तम् अत्र केन्द्रीयमाध्यमिकशिक्षामण्डल्याः पाठ्यक्रमः अनुस्रियते । बालकाः बालिकाः च एकत्र पठन्ति । नवमीतः आरभ्य मासे २०० रूप्यकाणि शुल्करूपेण स्वीक्रियते । परन्तु परिशिष्टजातीयानां, परिशिष्टवर्गस्य, बालिकानां, विकलाङ्गीयच्छात्राणां च शुल्कं न भवति । दारिद्र्यरेखातः अधः ये भवन्ति ते अपि शुल्कदानेन विमुक्ताः भवन्ति । नवोदयविद्यालयाः ग्रामीणभागेषु एव स्थापिताः सन्ति । राज्यसर्वकाराः एतदर्थं विना शुल्कं भूमिं दद्युः । तात्कालिकरूपेण भवनं दद्युः यावत् पर्यन्तं नूतनभवनस्य निर्माणं न भवेत् ।
नवोदयगीतम्[सम्पादयतु]
- हम नवयुग की नई भारती, नई आरती !
- हम स्वराज्य की रिचा नवल, भारत की नवलय हों
- नव सूर्योदय, नव चंद्रोदय, हमी नवोदय हों !!
- रंग जाति पद भेद रहित, हम सब का एक भगवान हो
- संतान हैं धरती माँ की हम, धरती पूजा स्थान हो !
- पूजा के खिल रहे कमल दल, हम भव जल में हो
- सर्वोदय के नव बसंत के, हमी नवोदय हो !!
- मानव हैं हम हलचल हम, प्रकृति के पावन वेश में
- खिलें फलें हम में संस्कृति इस, अपने भारत देश की!
- हम हिमगिरि हम नदियाँ हम, सागर की लहरें हो
- जीवन की मंगलमाटी के, हमी नवोदय हो !!
- हरी दूधिया क्रांति शांति के, श्रम के वंदनवार हो
- भागीरथ हम धरती माँ के, सूरम पहरेदार हो !
- सत शिव सुन्दर की पहचान, बनाए जग में हम
- अंतरिक्ष के यान ग्यान के, हमी नवोदय हो...
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
शृङ्खला;
school overview इत्यस्य आधारः अज्ञातः


text:
सूत्रच्छेद:
पुरः - अव्ययम् , अव्ययम् - प्रथमैकवचनम्
अधिकार:
आकडारात् एका संज्ञा [1|4|1
] , प्राग्रीश्वरान्निपाता: [1|4|56
]
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
असिप्रत्ययान्तः पुरःशब्दो ऽव्ययम्। स गतिसंज्ञो भवति। समासस्वरोपचाराः प्रयोजनम्। पुरस्कृत्य। पुरस्कृतम्। यत् पुरस् करोति। अव्ययम् इति किम्? पूः, पुरौ। पुरः कृत्वा काण्डं गतः।
`पुरस्कृत्य` इति। पूर्वस्माद्देशागत इत्यस्मिन्नर्थे `पूर्वाधरावराणामसि पुरधवश्चैषाम्` 5|3|39
इत्यसिप्रत्ययः पूर्वशब्दस्य च पुरादेशः। `तद्धितश्चासर्वविभक्तिः` 1|1|37
इत्यव्ययसंज्ञा विसर्जनीयस्थानिकस्य सकारस्योपचार इत्येषा संज्ञा पूर्वाचार्यप्रणीता। `नमस्पुरसोर्गत्योः` 8|3|40
इति सकारः।`पूः पुरौ, पुरः कृत्वा गतः` इति। पुरः कृत्वेतीदं प्रत्युदाहरण्। पूः परावित्येतयोस्तूपन्यसस्तत्साहचर्येण पुरःशब्दस्यानव्ययत्वप्रदर्शनार्थः। `पृ? पालनपूरणयोः` (धातुपाठः-1489), `भ्राजभ्रास` 3|2|177
इत्यादिना। क्विप्। `उदोष्ठपूर्वस्य` 7|1|102
इत्युक्तम्, रपरत्वञ्च। गतिसंज्ञाया अभावादिह समासादि कार्यं न भवति। `नमस्पुरसोर्गत्योः` 8|3|40
इति विसर्जनीयस्य सकारोऽपि न भवति। ननु च यद्यत्र गतिसंज्ञा स्यात् गतिसमासे कृते सुपो निवृत्त्या भवितव्यम्, तदा पुर इति रूपं न स्यात्; असति तस्मिन् संज्ञाऽपि निवत्र्तते, नैतदस्ति; यद्यपि विभक्तौ निवृत्तायां पुर इति रूपं न स्यात्, नैवं संज्ञा निवत्र्तते; एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् (व्या।प।16)॥
असिप्रत्ययान्तः पुरः शब्दोऽव्ययमिति। ठ्पूर्वाधरावाराणामसिपुरधवश्चैषाम्ऽ इत्यसिप्रत्ययः, पूर्वशब्दस्य पुरादेशः, ठ्तद्धितश्चासर्वविभक्तिऽ इत्यव्ययसंज्ञा, विसर्जनीयस्थानिकः सकार उपचारः। पुरस्कृत्येति। पूर्वस्मिन्देशे कृत्वेत्यर्थः। पूः पुरौ, पुरः कृत्वेति। एतदत्र प्रत्युदाहरणम्। इतरयोस्तूपन्यासस्तत्साहचर्यात्पुर इति शसन्तम्, नाव्ययमिति प्रदर्शनार्थः। अत्र ठ्नमस्पुरसोर्गत्योःऽ इति सत्वं न भवति, समासश्च न भवति॥
सिद्धान्तकौमुदी
पुरस्कृत्य ॥
पुरोऽव्ययं। पुर इत्यव्ययं गतिसंज्ञकं स्यात्। पुरस्कृत्येति। गतिसमासे क्त्वो ल्यप्। अव्ययं किम् ?। पुरम्, पुरौ, पुरः कृत्वा गतः।
पुरस्कृत्येति। `पूर्वधरावराणा`मित्यसिप्रत्ययान्तोऽयमव्ययम्। `नमस्पुरसो`रिति विसर्गस्य सः। `अमुं परः पश्यसी`त्यत्र तु` स्थित`मित्यध्याहारेण दृशि प्रत्ययतित्वात्सत्वाऽभावः। अव्ययं किम्?। पुरं पुरौ पुरः कृत्वा गतः। अस्तं च। अवययमिति किम्?। अस्तं कृत्वा काण्डं गतः। क्षिप्तमित्यर्थः।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
तिरप् मण्डलम्
तिरप् जनपदम् (Tirap District) अरुणाचलप्रदेशराज्ये स्थितं किञ्चन जनपदम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं तिरप्नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
तिरप् मण्डलस्य विस्तारः २३६२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य जनपदम् परितः म्यान्मार, चांगलांग, नागाल्याण्डराज्यम् च अस्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२००१ जनगणनानुगुणं तिरप् मण्डलस्य जनसङ्ख्या १११९९७ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ४७ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ४७ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ११.६३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३१ अस्ति । अत्र साक्षरता ५२.२३ % अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
१.नंसंग्
४.कनुबारि


text:
पुष्पशाकम्
एतत् पुष्पशाकम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् पुष्पशाकम् आङ्ग्लभाषायां Cauliflower इति उच्यते । एतत् पुष्पशाकं भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनं,भर्ज्यम् इत्यादिकं निर्मीयते । अनेन पुष्पशाकेन "गोबिमञ्चूरि" नामकं विशिष्टं खाद्यम् अपि निर्मीयते । एतत् पुष्पशाकम् अपि बहुवर्णयुतं भवति । सामान्यतया काषायवर्णस्य, नीललोहितवर्णस्य, श्वेतवर्णस्य, हरितवर्णस्य च पुष्पशाकानि प्रसिद्धानि सन्ति । तद्विना पाटालवर्णस्य, पीतवर्णस्य चापि लभ्यन्ते ।


text:
केरवृक्षः
परिचयः[सम्पादयतु]
कल्पवृक्षः भारतीयभाषासु कथ्यमानः अयं वृक्षः बहुवर्षीयं सस्यम् अस्ति । नारिकेलः कल्पवृक्षः इति अस्य नामान्तरम् । अस्य सर्वेऽपि अङ्गानि उपयोगाय भवन्ति इति अपि च अयं वृक्षः बहुकालं स्वपालकाय आहारं ददाति । उक्तं च ....
प्रथमवयसि पीतं तोयमल्पं स्मरन्तः ।
शिरसिनिहितभारा नारिकेला नराणाम् ।
ददाति जलमतल्पास्वादमाजीवितान्तं
न हि कृतमुपकारं साधवो विस्मरन्ति ॥
नारिकेरवृक्षे शाखाविशाखाः न भावन्ति स्य पत्रवली दीर्घा भवति । दीर्घे दण्डे कृषाणि पत्राणि समान्तरेण संलग्नानि भवन्ति । अयं वृक्षः समुद्रतीरेषु अथवा लावण्यक्शेत्रेषु सम्यक् प्ररोहति । अस्य फलं भारतीयानां पवित्रतमं भवति । सर्वेषु धार्मिकविधिषु पूर्णफलरूपेण एतत् एव उपयोजयन्ति । नारिकेलवृक्षः भारते अधिकतया संरोहति । केरलराज्ये, पश्चिमबङ्गालराज्ये, ओडिशाराज्ये, अपि च महाराष्ट्रराज्ये, गोवाराज्ये नारिकेलस्य उपचयः अधिकः अस्ति ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ Hahn, William J. (1997). Arecanae: The palms. Retrieved April 4, 2011 from the Tree of Life Web Project website.