text:
अरीतक्यादिवर्ग
दक्षं प्रजापतिं वस्थं अश्विनौ वाक्यं ऊचतुः -
कुतो हरीतकी जाता तस्यास्तु कति जातयः -- १
रसाः कति समाख्याताः कति चोपरसाः स्मृताः -
नामानि कति चोक्तानि किंवा तासां च लक्षणं -- २
के च वर्णा गुणाः के च का च कुत्र प्रयुज्यते -
केन द्रव्येण संयुक्ता कांश्च रोगान्व्यपोहति -- ३
प्रश्नमेतद्यथा पृष्टं भगवन्वक्तुमर्हसि -
अश्विनोर्वचनं श्रुत्वा दक्षो वचनमब्रवीत् -- ४
पपात बिन्दुर्मेदिन्यां शक्रस्य पिबतोऽमृतं -
ततो दिव्यात्समुत्पन्ना सप्तजातिर्हरीतकी -- ५
हरीतक्यभया पथ्या कायस्था पूतनामृता -
हैमवत्यव्यथा चापि चेतकी श्रेयसी शिवा -- ६
वयःस्था विजया चापि जीवन्ती रोहिणीति च -- ७
विजया रोहिणी चैव पूतना चामृताभया -
जीवन्ती चेतकी चेति पथ्यायाः सप्त जातयः -- ८
विन्ध्याद्रौ विजया हिमाचलभवा स्याच्चेतकी पूतना सिन्धौ स्यादथ रोहिणी निगदिता जाता प्रतिष्ठानके -
चम्पायां अमृताभया च जनिता देशे सुराष्ट्राह्वये जीवन्तीति हरीतकी निगदिता सप्त प्रभेदा बुधैः -- ९
अलाबुवृत्ता विजया वृत्ता सा रोहिणी स्मृता -
पूतनास्थिमती सूक्ष्मा कथिता मांसलामृता -- १०
पञ्चरेखाभया प्रोक्ता जीवन्ती स्वर्णवर्णिनी -
त्रिरेखा चेतकी ज्ञेया सप्तानां इयमाकृतिः -- ११
विजया सर्वरोगेषु रोहिणी व्रणरोहिणी -
प्रलेपे पूतना योज्या शोधनार्थेऽमृता हिता -- १२
अक्षिरोगेऽभया शस्ता जीवन्ती सर्वरोगहृत् -
चूर्णार्थे चेतकी शस्ता यथायुक्तं प्रयोजयेत् -- १३
चेतकी द्विविधा प्रोक्ता श्वेता कृष्णा च वर्णतः -
षडङ्गुलायता शुक्ला कृष्णा त्वेकाङ्गुला स्मृता -- १४
काचिदास्वादमात्रेण काचिद्गन्धेन भेदयेत् -
काचित्स्पर्शेन दृष्ट्यान्या चतुर्धा भेदयेच्छिवा -- १५
चेतकीपादपच्छायामुपसर्पन्ति ये नराः -
भिद्यन्ते तत्क्षणादेव पशुपक्षिमृगादयः -- १६
चेतकी तु धृता हस्ते यावत्तिष्ठति देहिनः -
तावद्भिद्येत वेगैस्तु प्रभावान्नात्र संशयः -- १७
नृपाणां सुकुमाराणां कृशानां भेषजद्विषां -
चेतकी परमा शस्ता हिता सुखविरेचनी -- १८
सप्तानां अपि जातीनां प्रधाना विजया स्मृता -
सुखप्रयोगा सुलभा सर्वरोगेषु शस्यते -- १९
हरीतकी पञ्चरसालवणा तुवरा परं -
रूक्षोष्णा दीपनी मेध्या स्वादुपाका रसायनी -- २०
चक्षुष्या लघुरायुष्या बृंहणी चानुलोमिनी -
श्वासकासप्रमेहार्शःकुष्ठशोथोदरक्रिमीन् -- २१
वैस्वर्यग्रहणीरोगविबन्धविषमज्वरान् -
गुल्माध्मानतृषाछर्दिहिक्काकण्डूहृदामयान् -- २२
कामलां शूलमानाहं प्लीहानं च यकृत्तथा -
अश्मरीं मूत्रकृच्छ्रं च मूत्राघातं च नाशयेत् -- २३
स्वादुतिक्तकषायत्वात्पित्तहृत्कफहृत्तु सा -
कटुतिक्तकषायत्वादम्लत्वाद्वातहृच्छिवा -- २४
पित्तकृत्कटुकाम्लत्वाद्वातकृन्न कथं शिवा -- २५
प्रभावाद्दोषहन्तृत्वं सिद्धं यत्तत्प्रकाश्यते -
हेतुभिः शिष्यबोधार्थं नापूर्वं क्रियतेऽधुना -- २६
कर्मान्यत्वं गुणैः साम्यं दृष्टमाश्रयभेदतः -
यतस्ततो नेति चिन्त्यं धात्रीलकुचयोर्यथा -- २७
पथ्याया मज्जनि स्वादुः स्नाय्वामम्लो व्यवस्थितः -
वृन्ते तिक्तस्त्वचि कटुरस्थिस्थस्तुवरो रसः -
स्निग्धा घना वृत्ता गुर्वी क्षिप्ता च याम्भसि -
निमज्जेत्सा प्रशस्ता च कथितातिगुणप्रदा -- २८
नवादिगुणयुक्तत्वं तथैकत्र द्विकर्षता -
हरीतक्याः फले यत्र द्वयं तच्छ्रेष्ठमुच्यते -- २९
चर्विता वर्धयत्यग्निं पेषिता मलशोधिनी -
स्विन्ना संग्राहिणी पथ्या भृष्टा प्रोक्ता त्रिदोषनुत् -- ३०
उन्मीलिनी बुद्धिबलेन्द्रियाणां निर्मूलिनी पित्तकफानिलानां -
विस्रंसिनी मूत्रशकृन्मलानां हरीतकी स्यात्सह भोजनेन -- ३१
अन्नपानकृतान्दोषान्वातपित्तकफोद्भवान् -
हरीतकी हरत्याशु भुक्तस्योपरि योजिता -- ३२
लवणेन कफं हन्ति पित्तं हन्ति सशर्करा -
घृतेन वातजान्रोगान्सर्वरोगान्गुडान्विता -- ३३
सिन्धूत्थशर्कराशुण्ठीकणामधुगुडैः क्रमात् -
वर्षादिष्वभया प्राश्या रसायनगुणैषिणा -- ३४
अध्वातिखिन्नो बलवर्जितश्च रूक्षः कृशो लङ्घनकर्शितश्च -
पित्ताधिको गर्भवती च नारी विमुक्तरक्तस्त्वभयां न खादेत् -- ३५
विभीतकस्त्रिलिङ्गः स्यादक्षः कर्षफलस्तु सः -
कलिद्रुमो भूतवासस्तथा कलियुगालयः -- ३६
विभीतकं स्वादुपाकं कषायं कफपित्तनुत् -
उष्णवीर्यं हिमस्पर्शं भेदनं कासनाशनं -- ३७
रूक्षं नेत्रहितं केश्यं कृमिवैस्वर्यनाशनं -
विभीतमज्जा तृट्छर्दिकफवातहरो लघुः -
कषायो मदकृच्चाथ धात्रीमज्जापि तद्गुणः -- ३८
त्रिष्वामलकमाख्यातं धात्री तिष्यफलामृता -- ३९
हरीतकीसमं धात्रीफलं किंतु विशेषतः -
रक्तपित्तप्रमेहघ्नं परं वृष्यं रसायनं -- ४०
हन्ति वातं तदम्लत्वात्पित्तं माधुर्यशैत्यतः -
कफं रूक्षकषायत्वात्फलं धात्र्यास्त्रिदोषजित् -- ४१
यस्य यस्य फलस्येह वीर्यं भवति यादृशं -
तस्य तस्यैव वीर्येण मज्जानमपि निर्दिशेत् -- ४२
पथ्याविभीतधात्रीणां फलैः स्यात्त्रिफलासमैः -
फलत्रिकं च त्रिफला सा वरा च प्रकीर्तिता -- ४३
त्रिफला कफपित्तघ्नी मेहकुष्ठहरा सरा -
चक्षुष्या दीपनी रुच्या विषमज्वरनाशिनी -- ४४
शुण्ठी विश्वा च विश्वं च नागरं विश्वभेषजं -
ऊषणं कटुभद्रं च शृङ्गवेरं महौषधं -- ४५
शुण्ठी रुच्यामवातघ्नी पाचनी कटुका लघुः -
स्निग्धोष्णा मधुरा पाके कफवातविबन्धनुत् -- ४६
वृष्या स्वर्या वमिश्वासशूलकासहृदामयान् -
हन्ति श्लीपदशोथार्शऽनाहोदरमारुतान् -- ४७
आग्नेयगुणभूयिष्ठात्तोयांशपरिशोषि यत् -
संगृह्णाति मलं तत्तु ग्राहि शुण्ठ्यादयो यथा -- ४८
विबन्धभेदिनी या तु सा कथं ग्राहिणी भवेत् -
शक्तिविबन्धभेदे स्याद्यतो न मलपातने -- ४९
आर्द्रकं शृङ्गवेरं स्यात्कटुभद्रं तथार्द्रिका -
आर्द्रिका भेदिनी गुर्वी तीक्ष्णोष्णा दीपनी मता -- ५०
कटुका मधुरा पाके रूक्षा वातकफापहा -
ये गुणाः कथिताः शुण्ठ्यास्तेऽपि सन्त्यार्द्रकेऽखिलाः -- ५१
भोजनाग्रे सदा पथ्यं लवणार्द्रकभक्षणं -
अग्निसंदीपनं रुच्यं जिह्वाकण्ठविशोधनं -- ५२
कुष्ठषाण्ड्वामये कृच्छ्रे रक्तपित्ते व्रणे ज्वरे -
दाहे निदाघशरदोर्नैव पूजितं आर्द्रकं -- ५३
पिप्पली मागधी कृष्णा वैदेही चपला कणा -
उपकुल्योषणा शौण्डी कोला स्यात्तीक्ष्णतण्डुला -- ५४
पिप्पली दीपनी वृष्या स्वादुपाका रसायनी -
अनुष्णा कटुका स्निग्धा वातश्लेष्महरी लघुः -- ५५
पिप्पली रेचनी हन्ति श्वासकासोदरज्वरान् -
कुष्ठप्रमेहगुल्मार्शःप्लीहशूलाममारुतान् -- ५६
आर्द्रा कफप्रदा स्निग्धा शीतला मधुरा गुरुः -
पित्तप्रशमनी सा तु शुष्का पित्तप्रकोपिणी -- ५७
पिप्पली मधुसंयुक्ता मेदःकफविनाशिनी -
श्वासकासज्वरहरा वृष्या मेध्याग्निवर्धिनी -- ५८
जीर्णज्वरेऽग्निमान्द्ये च शस्यते गुडपिप्पली -
कासाजीर्णारुचिश्वासहृत्पाण्डुकृमिरोगनुत् -
द्विगुणः पिप्पलीचूर्णाद्गुडोऽत्र भिषजां मतः -- ५९
मरिचं वेल्लजं कृष्णमूषणं धर्मपत्तनं -- ६०
मरिचं कटुकं तीक्ष्णं दीपनं कफवातजित् -
उष्णं पित्तकरं रूक्षं श्वासशूलकृमीन्हरेत् -- ६१
तदार्द्रं मधुरं पाके नात्युष्णं कटुकं गुरु -
किंचित्तीक्ष्णगुणं श्लेष्मप्रसेकि स्यादपित्तलं -- ६२
विश्वोपकुल्या मरिचं त्रयं त्रिकटु कथ्यते -
कटुत्रिकं तु त्रिकटु त्र्यूषणं व्योष उच्यते -- ६३
त्र्यूषणं दीपनं हन्ति श्वासकासत्वगामयान् -
गुल्ममेहकफस्थौल्यमेदःश्लीपदपीनसान् -- ६४
ग्रन्थिकं पिप्पलीमूलमूषणं चटकाशिरः -
दीपनं पिप्पलीमूलं कटूष्णं पाचनं लघु -- ६५
रूक्षं पित्तकरं भेदि कफवातोदरापहं -
आनाहप्लीहगुल्मघ्नं कृमिश्वासक्षयापहं -- ६६
त्र्यूषणं सकणामूलं कथितं चतुरूषणं -
व्योषस्येव गुणाः प्रोक्ता अधिकाश्चतुरूषणे -- ६७
भवेच्चव्यं तु चविका कथिता सा तथोषणा -
कणामूलगुणं चव्यं विशेषाद्गुदजापहं -- ६८
चविकायाः फलं प्राज्ञैः कथिता गजपिप्पली -
कपिवल्ली कोलवल्ली श्रेयसी वशिरश्च सा -- ६९
गजकृष्णा कटुर्वातश्लेष्महृद्वह्निवर्धिनी -
उष्णा निहन्त्यतीसारं श्वासकण्ठामयक्रिमीन् -- ७०
चित्रकोऽनलनामा च पीठो व्यालस्तथोषणः -
चित्रकः कटुकः पाके वह्निकृत्पाचनो लघुः -- ७१
रूक्षोष्णो ग्रहणीकुष्ठशोथार्शःकृमिकासनुत् -
वातश्लेष्महरो ग्राही वातघ्नः श्लेष्मपित्तहृत् -- ७२
पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरैः -
पञ्चभिः कोलमात्रं यत्पञ्चकोलं तदुच्यते -- ७३
पञ्चकोलं रसे पाके कटुकं रुचिकृन्मतं -
तीक्ष्णोष्णं पाचनं श्रेष्ठं दीपनं कफवातनुत् -
गुल्मप्लीहोदरानाहशूलघ्नं पित्तकोपनं -- ७४
पञ्चकोलं समरिचं षडूषणमुदाहृतं -
पञ्चकोलगुणं तत्तु रूक्षमुष्णं विषापहं -- ७५
यवानिकोग्रगन्धा च ब्रह्मदर्भाजमोदिका -- ७६
सैवोक्ता दीप्यका दीप्या तथा स्याद्यवसाह्वया -
यवानी पाचनी रुच्या तीक्ष्णोष्णा कटुका लघुः -- ७७
दीपनी च तथा तिक्ता पित्तला शुक्रशूलहृत् -
वातश्लेष्मोदरानाहगुल्मप्लीहकृमिप्रणुत् -- ७८
अजमोदा खराश्वा च मायूरी दीप्यकस्तथा -
तथा ब्रह्मकुशा प्रोक्ता कारवी लोचमस्तका -- ७९
अजमोदा कटुस्तीक्ष्णा दीपनी कफवातनुत् -
उष्णा विदाहिनी हृद्या वृष्या बलकरी लघुः -
नेत्रामयकृमिच्छर्दिहिक्कावस्तिरुजो हरेत् -- ८०
पारसीकयवानी तु यवानीसदृशी गुणैः -
विशेषात्पाचनी रुच्या ग्राहिणी मादिनी गुरुः -- ८१
जीरको जरणोऽजाजी कणा स्याद्दीर्घजीरकः -- ८२
कृष्णजीरः सुगन्धश्च तथैवोद्गारशोधनः -
कालाजाजी तु सुषवी कालिका चोपकालिका -- ८३
पृथ्वीका कारवी पृथ्वी पृथुकृष्णोपकुञ्चिका -
उपकुञ्ची च कुञ्ची च बृहज्जीरक इत्यपि -- ८४
जीरकत्रितयं रूक्षं कटूष्णं दीपनं लघु -
संग्राहि पित्तलं मेध्यं गर्भाशयविशुद्धिकृत् -- ८५
ज्वरघ्नं पावनं वृष्यं बल्यं रुच्यं कफापहं -
चक्षुष्यं पवनाध्मानगुल्मच्छर्द्यतिसारहृत् -- ८६
धान्यकं धानकं धान्यं धाना धानेयकं तथा -
कुनटी धेनुका छत्त्रा कुस्तुम्बुरु वितुन्नकं -- ८७
धान्यकं तुवरं स्निग्धमवृष्यं मूत्रलं लघु -
तिक्तं कटूष्णवीर्यं च दीपनं पाचनं स्मृतं -- ८८
ज्वरघ्नं रोचकं ग्राहि स्वादुपाकि त्रिदोषनुत् -
तृष्णादाहवमिश्वासकासकार्श्यक्रिमिप्रणुत् -
आर्द्रं तु तद्गुणं स्वादु विशेषात्पित्तनाशनं -- ८९
शतपुष्पा शताह्वा च मधुरा कारवी मिसिः -
अतिलम्बी सितच्छत्त्रा संहितछत्त्रिकापि च -- ९०
छत्त्रा शालेयशालीनौ मिश्रेया मधुरा मिसिः -
शतपुष्पा लघुस्तीक्ष्णा पित्तकृद्दीपनी कटुः -- ९१
उष्णा ज्वरानिलश्लेष्मव्रणशूलाक्षिरोगहृत् -
मिश्रेया तद्गुणा प्रोक्ता विशेषाद्योनिशूलनुत् -- ९२
अग्निमान्द्यहरी हृद्या बद्धविट्कृमिशुक्रहृत् -
रूक्षोष्णा पाचनी कासवमिश्लेष्मानिलान्हरेत् -- ९३
मेथिका मेथिनी मेथी दीपनी बहुपत्त्रिका -
बोधिनी बहुबीजा च ज्योतिर्गन्धफला तथा -- ९४
वल्लरी चक्रिका मन्था मिश्रपुष्पा च कैरवी -
कुञ्चिका बहुपर्णी च पीतबीजा मुनिच्छदा -- ९५
मेथिका वातशमनी श्लेष्मघ्नी ज्वरनाशिनी -
ततः स्वल्पगुणा वन्या वाजिनां सा तु पूजिता -- ९६
चन्द्रिका चर्महन्त्री च पशुमेहनकारिका -
नन्दिनी कारवी भद्रा वासपुष्पा सुवासरा -- ९७
चन्द्रशूरं हितं हिक्कावातश्लेष्मातिसारिणां -
असृग्वातगदद्वेषि बलपुष्टिविवर्धनं -- ९८
मेथिका चन्द्रशूरश्च कालाजाजी यवानिका -
एतच्चतुष्टयं युक्तं चतुर्बीजं इति स्मृतं -- ९९
तच्चूर्णं भक्षितं नित्यं निहन्ति पवनामयं -
अजीर्णं शूलमाध्मानं पार्श्वशूलं कटिव्यथां -- १००
सहस्रवेधि जतुकं वाह्लीकं हिङ्गु रामठं -- १०१
हिङ्गूष्णं पाचनं रुच्यं तीक्ष्णं वातबलासनुत् -
शूलगुल्मोदरानाहकृमिघ्नं पित्तवर्धनं -- १०२
वचोग्रगन्धा षड्ग्रन्था गोलोमी शतपर्विका -
क्षुद्रपत्त्री च मङ्गल्या जटिलोग्रा च लोमशा -- १०३
वचोग्रगन्धा कटुका तिक्तोष्णा वान्तिवह्निकृत् -
विबन्धाध्मानशूलघ्नी शकृन्मूत्रविशोधिनी -
अपस्मारकफोन्मादभूतजन्त्वनिलान्हरेत् -- १०४
पारसीकवचा शुक्ला प्रोक्ता हैमवतीति सा -
हैमवत्युदिता तद्वद्वातं हन्ति विशेषतः -- १०५
सुगन्धाप्युग्रगन्धा च विशेषात्कफकासनुत् -
सुस्वरत्वकरी रुच्या हृत्कण्ठमुखशोधिनी -- १०६
स्थूलग्रन्थिः सुगन्धा स्यात्ततो हीनगुणा स्मृता -- १०७
द्वीपान्तरवचा किंचित्तिक्तोष्णा वह्निदीप्तिकृत् -
विबन्धाध्मानशूलघ्नी शकृन्मूत्रविशोधिनी -- १०८
वातव्याधीनपस्मारमुन्मादं तनुवेदनां -
व्यपोहति विशेषेण फिरङ्गामयनाशिनी -- १०९
हवुषा वपुषा विस्रा पराश्वत्थफला मता -
मत्स्यगन्धा प्लीहहन्त्री विषघ्नी ध्वाङ्क्षनाशिनी -- ११०
हवुषा दीपनी तिक्ता मृदूष्णा तुवरा गुरुः -
पित्तोदरसमीरार्शोग्रहणीगुल्मशूलहृत् -
पराप्येतद्गुणा प्रोक्ता रूपभेदो द्वयोरपि -- १११
पुंसि क्लीबे विडङ्गः स्यात्कृमिघ्नो जन्तुनाशनः -
तण्डुलाश्च तथा वेल्लं अमोघा चित्रतण्डुला -- ११२
विडङ्गं कटु तीक्ष्णोष्णं रूक्षं वह्निकरं लघु -
शूलाध्मानोदरश्लेष्मकृमिवातविबन्धनुत् -- ११३
तुम्बुरुः सौरभः सौरो वनजः सानुजोऽन्धकः -- ११४
तुम्बुरु प्रथितं तिक्तं कटुपाकेऽपि तत्कटु -
रूक्षोष्णं दीपनं तीक्ष्णं रुच्यं लघु विदाहि च -- ११५
वातश्लेष्माक्षिकर्णौष्ठशिरारुग्गुरुताकृमीन् -
कुष्ठशूलारुचिश्वासप्लीहकृच्छ्राणि नाशयेत् -- ११६
स्याद्वंशरोचना वांशी तुगाक्षीरी तुगा शुभा -
त्वक्क्षीरी वंशजा शुभ्रा वंशक्षीरी च वैणवी -- ११७
वंशजा बृंहणी वृष्या बल्या स्वाद्वी च शीतला -
तृष्णाकासज्वरश्वासक्षयपित्तास्रकामलाः -
हरेत्कुष्ठं व्रणं पाण्डुं कषाया वातकृच्छ्रजित् -- ११८
समुद्रफेनः फेनश्च डिण्डीरोऽब्धिकफस्तथा -- ११९
समुद्रफेनश्चक्षुष्यो लेखनः शीतलश्च सः -
कषायो विषपित्तघ्नः कर्णरुक्कफहृत्सरः -- १२०
जीवकर्षभकौ मेदे काकोल्यौ ऋद्धिवृद्धिके -
अष्टवर्गोऽष्टभिर्द्रव्यैः कथितश्चरकादिभिः -- १२१
अष्टवर्गो हिमः स्वादुर्बृंहणः शुक्रलो गुरुः -
भग्नसंधानकृत्कामबलासबलवर्धनः -
वातपित्तास्रतृड्दाहज्वरमेहक्षयप्रणुत् -- १२२
जीवकर्षभकौ ज्ञेयौ हिमाद्रिशिखरोद्भवौ -
रसोनकन्दवत्कन्दौ निःसारौ सूक्ष्मपत्त्रकौ -- १२३
जीवकः कूर्चकाकार ऋषभो वृषशृङ्गवत् -
जीवको मधुरः शृङ्गो ह्रस्वाङ्गः कूर्चशीर्षकः -- १२४
ऋषभो वृषभो धीरो विषाणी द्राक्ष इत्यपि -
जीवकर्षभकौ बल्यौ शीतौ शुक्रकफप्रदौ -- १२५
मधुरौ पित्तदाहास्रकार्श्यवातक्षयापहौ -- १२६
महामेदाभिधः कन्दो मोरङ्गादौ प्रजायते -
महामेदा खनीमेदा स्यादित्युक्तं मुनीश्वरैः -- १२७
शुक्लार्द्रकनिभः कन्दो लताजातः सुपाण्डुरः -
महामेदाभिधो ज्ञेयो मेदालक्षणमुच्यते -- १२८
शुक्लकन्दो नखच्छेद्यो मेदोधातुमिव स्रवेत् -
यः स मेदेति विज्ञेयो जिज्ञासातत्परैर्जनैः -- १२९
शल्यपर्णी मणिच्छिद्रा मेदा मेदोभवाध्वरा -
महामेदा वसुच्छिद्रा त्रिदन्ती देवतामणिः -- १३०
मेदायुगं गुरु स्वादु वृष्यं स्तन्यकफावहं -
बृंहणं शीतलं पित्तरक्तवातज्वरप्रणुत् -- १३१
जायते क्षीरकाकोली महामेदोद्भवस्थले -- १३२
यत्र स्यात्क्षीरकाकोली काकोली अत्र जायते -
पीवरीसदृशः कन्दः सक्षीरः प्रियगन्धवान् -- १३३
स प्रोक्तः क्षीरकाकोली काकोलीलिङ्गमुच्यते -
यथा स्यात्क्षीरकाकोली काकोल्यपि तथा भवेत् -- १३४
एषा किंचिद्भवेत्कृष्णा भेदोऽयं उभयोरपि -
काकोली वायसोली च वीरा कायस्थिका तथा -- १३५
सा शुक्ला क्षीरकाकोली वयःस्था क्षीरवल्लिका -
कथिता क्षीरिणी धीरा क्षीरशुक्ला पयस्विनी -- १३६
काकोलीयुगलं शीतं शुक्रलं मधुरं गुरु -
बृंहणं वातदाहास्रपित्तशोषज्वरापहं -- १३७
ऋद्धिर्वृद्धिश्च कन्दौ द्वौ भवतः कोशलेऽचले -
श्वेतलोमान्वितः कन्दो लताजातः सरन्ध्रकः -- १३८
स एव ऋद्धिर्वृद्धिश्च भेदं अप्येतयोर्ब्रुवे -
तूलग्रन्थिसमा ऋद्धिर्वामावर्तफला च सा -- १३९
वृद्धिस्तु दक्षिणावर्तफला प्रोक्ता महर्षिभिः -
ऋद्धिर्योग्यं सिद्धिलक्ष्म्यौ वृद्धेरप्याह्वया इमे -- १४०
ऋद्धिर्बल्या त्रिदोषघ्नी शुक्रला मधुरा गुरुः -
प्राणैश्वर्यकरी मूर्छारक्तपित्तविनाशिनी -- १४१
वृद्धिर्गर्भप्रदा शीता बृंहणी मधुरा स्मृता -
वृष्या पित्तास्रशमनी क्षतकासक्षयापहा -- १४२
राज्ञामप्यष्टवर्गस्तु यतोऽयं अतिदुर्लभः -
तस्मादस्य प्रतिनिधिं गृह्णीयात्तद्गुणं भिषक् -
मुख्यसदृशः प्रतिनिधिः -- १४३
मेदाजीवककाकोल्यृद्धिद्वंद्वेऽपि चासति -
वरीविदार्यश्वगन्धावाराहीश्च क्रमात्क्षिपेत् -
मेदामहामेदास्थाने शतावरीमूलं -
जीवकर्षभकस्थाने विदारीमूलं -
काकोलीक्षीरकाकोलीस्थाने अश्वगन्धामूलं -
ऋद्धिवृद्धिस्थाने वाराहीकन्दं गुणैस्तत्तुल्यं क्षिपेत् -- १४४
यष्टीमधु तथा यष्टीमधुकं क्लीतकं तथा -
अन्यत्क्लीतनकं तत्तु भवेत्तोये मधूलिका -- १४५
यष्टी हिमा गुरुः स्वाद्वी चक्षुष्या बलवर्णकृत् -
सुस्निग्धा शुक्रला केश्या स्वर्या पित्तानिलास्रजित् -
व्रणशोथविषच्छर्दितृष्णाग्लानिक्षयापहा -- १४६
काम्पिल्लः कर्कशश्चन्द्रो रक्ताङ्गो रोचनोऽपि च -
काम्पिल्लः कफपित्तास्रकृमिगुल्मोदरव्रणान् -
हन्ति रेची कटूष्णश्च मेहानाहविषाश्मनुत् -- १४७
आरग्वधो राजवृक्षः शम्याकश्चतुरङ्गुलः -
आरेवतो व्याधिघातः कृतमालः सुवर्णकः -- १४८
कर्णिकारो दीर्घफलः स्वर्णाङ्गः स्वर्णभूषणः -
आरग्वधो गुरुः स्वादुः शीतलः स्रंसनोत्तमः -- १४९
ज्वरहृद्रोगपित्तास्रवातोदावर्तशूलनुत् -
तत्फलं स्रंसनं रुच्यं कुष्ठपित्तकफापहं -- १५०
ज्वरे तु सततं पथ्यं कोष्ठशुद्धिकरं परं -- १५१
कट्वी तु कटुका तिक्ता कृष्णभेदा कटंभरा -
अशोका मत्स्यशकला चक्राङ्गी शकुलादनी -- १५२
मत्स्यपित्ता काण्डरुहा रोहिणी कटुरोहिणी -
कट्वी तु कटुका पाके तिक्ता रूक्षा हिमा लघुः -- १५३
भेदिनी दीपनी हृद्या कफपित्तज्वरापहा -
प्रमेहश्वासकासास्रदाहकुष्ठक्रिमिप्रणुत् -- १५४
किराततिक्तः कैरातः कटुतिक्तः किरातकः -- १५५
काण्डतिक्तोऽनार्यतिक्तो भूनिम्बो रामसेनकः -
किरातकोऽन्यो नैपालः सोऽर्धतिक्तो ज्वरान्तकः -- १५६
किरातः सारको रूक्षः शीतलस्तिक्तको लघुः -
संनिपातज्वरश्वासकफपित्तास्रदाहनुत् -
कासशोथतृषाकुष्ठज्वरव्रणकृमिप्रणुत् -- १५७
उक्तं कुटजबीजं तु यवमिन्द्रयवं तथा -
कलिङ्गं चापि कालिङ्गं तथा भद्रयवा अपि -- १५८
क्वचिदिन्द्रस्य नामैव भवेत्तदभिधायकं -
फलानीन्द्रयवास्तस्य तथा भद्रयवा अपि -- १५९
इन्द्रयवं त्रिदोषघ्नं संग्राहि कटु शीतलं -- १६०
ज्वरातीसाररक्तार्शोवमिवीसर्पकुष्ठनुत् -
दीपनं गुदकीलास्रवातास्रश्लेष्मशूलजित् -- १६१
मदनश्छर्दनः पिण्डो नटः पिण्डीतकस्तथा -
करहाटो मरुवकः शल्यको विषपुष्पकः -- १६२
मदनो मधुरस्तिक्तो वीर्योष्णो लेखनो लघुः -
वान्तिकृद्विद्रधिहरः प्रतिश्यायव्रणान्तकः -
रूक्षः कुष्ठकफानाहशोथगुल्मव्रणापहः -- १६३
रास्ना युक्तरसा रस्या सुवहा रसना रसा -
एलापर्णी च सुरसा सुगन्धा श्रेयसी तथा -- १६४
रास्नामपाचिनी तिक्ता गुरूष्णा कफवातजित् -- १६५
शोथश्वाससमीरास्रवातशूलोदरापहा -
कासज्वरविषाशीतिवातिकामयसिध्महृत् -- १६६
नाकुली सुरसा नागसुगन्धा गन्धनाकुली -
नकुलेष्टा भुजंगाक्षी सर्पाङ्गी विषनाशिनी -- १६७
नाकुली तुवरा तिक्ता कटुकोष्णा विनाशयेत् -
भोगिलूतावृश्चिकाखुविषज्वरकृमिव्रणान् -- १६८
माचिका प्रस्थिकाम्बष्ठा तथा चाम्बालिकाम्बिका -
मयूरविदला केशी सहस्रा बालमूलिका -- १६९
माचिकाम्ला रसे पाके कषाया शीतला लघुः -
पक्वातिसारपित्तास्रकफकण्ठामयापहा -- १७०
तेजस्विनी तेजवती तेजोह्वा तेजनी तथा -
तेजस्विनी कफश्वासकासास्यामयवातहृत् -
पाचन्युष्णा कटुस्तिक्ता रुचिवह्निप्रदीपिनी -- १७१
ज्योतिष्मती स्यात्कटभी ज्योतिष्का कङ्गुनीति च -
पारावतपदी पिण्या लता प्रोक्ता ककुन्दनी -- १७२
ज्योतिष्मती कटुस्तिक्ता सरा कफसमीरजित् -
अत्युष्णा वामनी तीक्ष्णा वह्निबुद्धिस्मृतिप्रदा -- १७३
कुष्ठं रोगाह्वयं वाप्यं पारिभव्यं तथोत्पलं -- १७४
कुष्ठमुष्णं कटु स्वादु शुक्रलं तिक्तकं लघु -
हन्ति वातास्रवीसर्पकासकुष्ठमरुत्कफान् -- १७५
उक्तं पुष्करमूलं तु पौष्करं पुष्करं च तत् -
पद्मपत्त्रं च काश्मीरं कुष्ठभेदमिमं जगुः -- १७६
पौष्करं कटुकं तिक्तं उष्णं वातकफज्वरान् -
हन्ति शोथारुचिश्वासान्विशेषात्पार्श्वशूलनुत् -- १७७
कटुपर्णी हैमवती हेमक्षीरी हिमावती -
हेमाह्वा पीतदुग्धा च तन्मूलं चोकमुच्यते -- १७८
हेमाह्वा रेचनी तिक्ता भेदिन्युत्क्लेशकारिणी -
कृमिकण्डूविषानाहकफपित्तास्रकुष्ठनुत् -- १७९
शृङ्गी कर्कटशृङ्गी च स्यात्कुलीरविषाणिका -
अजशृङ्गी तु चक्रा च कर्कटाख्या च कीर्तिता -- १८०
शृङ्गी कषाया तिक्तोष्णा कफवातक्षयज्वरान् -
श्वासोर्ध्ववाततृट्कासहिक्कारुचिवमीन्हरेत् -- १८१
कट्फलः सोमवल्कश्च कैटर्यः कुम्भिकापि च -
श्रीपर्णिका कुमुदिका भद्रा भद्रवतीति च -- १८२
कट्फलस्तुवरस्तिक्तः कटुर्वातकफज्वरान् -
हन्ति श्वासप्रमेहार्शःकासकण्ठामयारुचीः -- १८३
भार्गी भृगुभवा पद्मा फञ्जी ब्राह्मणयष्टिका -
ब्राह्मण्यङ्गारवल्ली च खरशाकश्च हञ्जिका -- १८४
भार्गी रूक्षा कटुस्तिक्ता रुच्योष्णा पाचनी लघुः -
दीपनी तुवरा गुल्मरक्तनुन्नाशयेद्ध्रुवं -
शोथकासकफश्वासपीनसज्वरमारुतान् -- १८५
पाषाणभेदकोऽश्मघ्नो गिरिभिद्भिन्नयोजिनी -
अश्मभेदो हिमस्तिक्तः कषायो वस्तिशोधनः -- १८६
भेदनो हन्ति दोषार्शोगुल्मकृच्छ्राश्महृद्रुजः -
योनिरोगान्प्रमेहांश्च प्लीहशूलव्रणानि च -- १८७
धातकी धातुपुष्पी च ताम्रपुष्पी च कुञ्जरा -
सुभिक्षा बहुपुष्पी च वह्निज्वाला च सा स्मृता -- १८८
धातकी कटुका शीता मृदुकृत्तुवरा लघुः -
तृष्णातीसारपित्तास्रविषक्रिमिविसर्पजित् -- १८९
मञ्जिष्ठा विकसा जिङ्गी समङ्गा कालमेषिका -- १९०
मण्डूकपर्णी भण्डीरी भण्डी योजनवल्ल्यपि -
रसायन्यरुणा काला रक्ताङ्गी रक्तयष्टिका -- १९१
भण्डीतकी च गम्भीरी मञ्जूषा वस्त्ररञ्जिनी -
मञ्जिष्ठा मधुरा तिक्ता कषाया स्वरवर्णकृत् -- १९२
गुरुरुष्णा विषश्लेष्मशोथयोन्यक्षिकर्णरुक् -
रक्तातीसारकुष्ठास्रविसर्पव्रणमेहनुत् -- १९३
स्यात्कुसुम्भं वह्निशिखं वस्त्ररञ्जकमित्यपि -
कुसुम्भं वातलं कृच्छ्ररक्तपित्तकफापहं -- १९४
लाक्षा पलंकषालक्तो यावो वृक्षामयो जतुः -
लाक्षा वर्ण्या हिमा बल्या स्निग्धा च तुवरा लघुः -- १९५
अनुष्णा कफपित्तास्रहिक्काकासज्वरप्रणुत् -
व्रणोरःक्षतवीसर्पकृमिकुष्ठगदापहा -- १९६
अलक्तको गुणैस्तद्वद्विशेषाद्व्यङ्गनाशनः -- १९७
हरिद्रा काञ्चनी पीता निशाख्या वरवर्णिनी -
कृमिघ्नी हलदी योषित्प्रिया हट्टविलासिनी -- १९८
हरिद्रा कटुका तिक्ता रूक्षोष्णा कफपित्तनुत् -
वर्ण्या त्वग्दोषमेहास्रशोथपाण्डुव्रणापहा -- १९९
दार्वीभेदाम्रगन्धा च सुरभीदारु दारु च -
कर्पूरा पद्मपत्त्रा स्यात्सुरीमत्सुरतारका -- २००
आम्रगन्धिर्हरिद्रा या सा शीता वातला मता -
पित्तहृन्मधुरा तिक्ता सर्वकण्डूविनाशिनी -- २०१
अरण्यहलदीकन्दः कुष्ठवातास्रनाशनः -- २०२
दार्वी दारुहरिद्रा च पर्जन्या पर्जनीति च -
कटंकटेरी पीता च भवेत्सैव पचम्पचा -
सैव कालीयकः प्रोक्तस्तथा कालेयकोऽपि च -- २०३
पीतद्रुश्च हरिद्रश्च पीतदारु च पीतकं -
दार्वी निशागुणा किंतु नेत्रकर्णास्यरोगनुत् -- २०४
दार्वीक्वाथसमं क्षीरं पादं पक्त्वा यदा घनं -
तदा रसाञ्जनाख्यं तन्नेत्रयोः परमं हितं -- २०५
रसाञ्जनं तार्क्ष्यशैलं रसगर्भं च तार्क्ष्यजं -
रसाञ्जनं कटु श्लेष्मविषनेत्रविकारनुत् -- २०६
उष्णं रसायनं तिक्तं छेदनं व्रणदोषहृत् -- २०७
अवल्गुजो वाकुची स्यात्सोमराजी सुपर्णिका -
शशिलेखा कृष्णफला सोमा पूतिफलीति च -- २०८
सोमवल्ली कालमेषी कुष्ठघ्नी च प्रकीर्तिता -
वाकुची मधुरा तिक्ता कटुपाका रसायनी -- २०९
विष्टम्भहृद्धिमा रुच्या सरा श्लेष्मास्रपित्तनुत् -
रूक्षा हृद्या श्वासकुष्ठमेहज्वरकृमिप्रणुत् -- २१०
तत्फलं पित्तलं कुष्ठकफानिलहरं कटु -
केश्यं त्वच्यं कृमिश्वासकासशोथामपाण्डुनुत् -- २११
चक्रमर्दः प्रपुन्नाटी दद्रुघ्नो मेषलोचनः -
पद्माटः स्यादेडगजश्चक्री पुंनाट इत्यपि -- २१२
चक्रमर्दो लघुः स्वादू रूक्षः पित्तानिलापहः -
हृद्यो हिमः कफश्वासकुष्ठदद्रुक्रिमीन्हरेत् -- २१३
हन्त्युष्णं तत्फलं कुष्ठकण्डूदद्रुविषानिलान् -
गुल्मकासकृमिश्वासनाशनं कटुकं स्मृतं -- २१४
विषा त्वतिविषा विश्वा शृङ्गी प्रतिविषारुणा -
शुक्लकन्दा चोपविषा भङ्गुरा घुणवल्लभा -- २१५
विषा सोष्णा कटुस्तिक्ता पाचनी दीपनी हरेत् -
कफपित्तातिसारामविषकासवमिक्रिमीन् -- २१६
लोध्रस्तिल्वस्तिरीटश्च शावरो गालवस्तथा -- २१७
द्वितीयः पट्टिकालोध्रः क्रमुकः स्थूलवल्कलः -
जीर्णपत्त्रो बृहत्पत्त्रः पट्टी लाक्षाप्रसादनः -- २१८
लोध्रो ग्राही लघुः शीतश्चक्षुष्यः कफपित्तनुत् -
कषायो रक्तपित्तासृग्ज्वरातीसारशोथहृत् -- २१९
लशुनस्तु रसोनः स्यादुग्रगन्धो महौषधं -
अरिष्टो म्लेच्छकन्दश्च यवनेष्टो रसोनकः -- २२०
यदामृतं वैनतेयो जहार सुरसत्तमात् -
तदा ततोऽपतद्बिन्दुः स रसोनोऽभवद्भुवि -- २२१
पञ्चभिश्च रसैर्युक्तो रसेनाम्लेन वर्जितः -
तस्माद्रसोन इत्युक्तो द्रव्याणां गुणवेदिभिः -- २२२
कश्चापि मूलेषु तिक्तः पत्त्रेषु संस्थितः -
नाले कषाय उद्दिष्टो नालाग्रे लवणः स्मृतः -
बीजे तु मधुरः प्रोक्तो रसस्तद्गुणवेदिभिः -- २२३
रसोनो बृंहणो वृष्यः स्निग्धोष्णः पाचनः सरः -
रसे पाके च कटुकस्तीक्ष्णो मधुरको मतः -- २२४
भग्नसंधानकृत्कण्ठ्यो गुरुः पित्तास्रवृद्धिदः -
बलवर्णकरो मेधाहितो नेत्र्यो रसायनः -- २२५
हृद्रोगजीर्णज्वरकुक्षिशूलविबन्धगुल्मारुचिकासशोफान् -
दुर्नामकुष्ठानलसादजन्तुसमीरणश्वासकफांश्च हन्ति -- २२६
मद्यं मांसं तथाम्लं च हितं लशुनसेविनां -
व्यायाममातपं रोषं अतिनीरं पयो गुडं -
रसोनमश्नन्पुरुषस्त्यजेदेतान्निरन्तरं -- २२७
पलाण्डुर्यवनेष्टश्च दुर्गन्धो मुखदूषकः -
पलाण्डुस्तु बुधैर्ज्ञेयो रसोनसदृशो गुणैः -- २२८
स्वादुः पाके रसेऽनुष्णः कफकृन्नातिपित्तलः -
हरते केवलं वातं बलवीर्यकरो गुरुः -- २२९
भल्लातकं त्रिषु प्रोक्तं अरुष्कोऽरुष्करोऽग्निकः -
तथैवाग्निमुखी भल्ली वीरवृक्षश्च शोफकृत् -- २३०
भल्लातकफलं पक्वं स्वादुपाकरसं लघु -
कषायं पाचनं स्निग्धं तीक्ष्णोष्णं छेदि भेदनं -- २३१
मेध्यं वह्निकरं हन्ति कफवातव्रणोदरं -
कुष्ठार्शोग्रहणीगुल्मशोफानाहज्वरक्रिमीन् -- २३२
तन्मज्जा मधुरो वृष्यो बृंहणो वातपित्तहा -
वृन्तमारुष्करं स्वादु पित्तघ्नं केश्यमग्निकृत् -- २३३
भल्लातकः कषायोष्णः शुक्रलो मधुरो लघुः -
वातश्लेष्मोदरानाहकुष्ठार्शोग्रहणीगदान् -
हन्ति गुल्मज्वरश्वित्रवह्निमान्द्यकृमिव्रणान् -- २३४
भङ्गा गञ्जामातुलानी मादिनी विजया जया -- २३५
भङ्गा कफहरी तिक्ता ग्राहिणी पाचनी लघुः -
तीक्ष्णोष्णा पित्तला मोहमन्दवाग्वह्निवर्धिनी -- २३६
तिलभेदः खसतिलः खाखसश्चापि स स्मृतः -
स्यात्खाखसफलाद्भूतं वल्कलं शीतलं लघु -- २३७
ग्राहि तिक्तं कषायं च वातकृत्कफकासहृत् -- २३८
धातूनां शोषकं रूक्षं मदकृद्वाग्विवर्धनं -
मुहुर्मोहकरं रुच्यं सेवनात्पुंस्त्वनाशनं -- २३९
उक्तं खसफलक्षीरमाफूकमहिफेनकं -
आफूकं शोषणं ग्राहि श्लेष्मघ्नं वातपित्तलं -
तथा खसफलोद्भूतवल्कलप्रायमित्यपि -- २४०
उच्यन्ते खसबीजानि ते खाखसतिला अपि -- २४१
खसबीजानि बल्यानि वृष्याणि सुगुरूणि च -
जनयन्ति कफं तानि शमयन्ति समीरणं -- २४२
सैन्धवोऽस्त्री शीतशिवं माणिमन्थं च सिन्धुजं -
सैन्धवं लवणं स्वादु दीपनं पाचनं लघु -
स्निग्धं रुच्यं हिमं वृष्यं सूक्ष्मं नेत्र्यं त्रिदोषहृत् -- २४३
शाकम्भरीयं कथितं गुडाख्यं रौमकं तथा -- २४४
गुडाख्यं लघु वातघ्नं अत्युष्णं भेदि पित्तलं -
तीक्ष्णोष्णं चापि सूक्ष्मं चाभिष्यन्दि कटुपाकि च -- २४५
सामुद्रं यत्तु लवणं अक्षीबं वशिरं च तत् -
समुद्रजं सागरजं लवणोदधिसम्भवं -- २४६
सामुद्रं मधुरं पाके सतिक्तं मधुरं गुरु -
नात्युष्णं दीपनं भेदि सक्षीरमविदाहि च -
श्लेष्मलं वातनुत्तीक्ष्णमरूक्षं नातिशीतलं -- २४७
विडं पाकं च कृतकं तथा द्राविडमासुरं -
विडं सक्षारं ऊर्ध्वाधःकफवातानुलोमनं -
ऊर्ध्वं कफमधो वातं संचारयेदित्यर्थः -- २४८
दीपनं लघु तीक्ष्णोष्णं रूक्षं रुच्यं व्यवायि च -
विबन्धानाहविष्टम्भहृद्रुग्गौरवशूलनुत् -- २४९
सौवर्चलं स्याद्रुचकं मन्थपाकं च तन्मतं -
रुचकं रोचनं भेदि दीपनं पाचनं परं -- २५०
सुस्नेहं वातनुन्नातिपित्तलं विशदं लघु -
उद्गारशुद्धिदं सूक्ष्मं विबन्धानाहशूलजित् -- २५१
औद्भिदं पांशुलवणं यज्जातं भूमितः स्वयं -
क्षारं गुरु कटु स्निग्धं शीतलं वातनाशनं -- २५२
चणकाम्लकमत्युष्णं दीपनं दन्तहर्षणं -
लवणानुरसं रुच्यं शूलाजीर्णविबन्धनुत् -- २५३
पाक्यं क्षारो यवक्षारो यावशूको यवाग्रजः -
स्वर्जिकापि स्मृतः क्षारः कापोतः सुखवर्चकः -- २५४
कथितः स्वर्जिकाभेदो विशेषज्ञैः सुवर्चिका -
यवक्षारो लघुः स्निग्धः सुसूक्ष्मो वह्निदीपनः -- २५५
निहन्ति शूलवातामश्लेष्मश्वासगलामयान् -
पाण्ड्वर्शोग्रहणीगुल्मानाहप्लीहहृदामयान् -- २५६
स्वर्जिकाल्पगुणा तस्माद्विज्ञेया गुल्मशूलहृत् -
सुवर्चिका स्वर्जिकावद्बोद्धव्या गुणतो जनैः -- २५७
सौभाग्यं टङ्कणं क्षारो धातुद्रावकमुच्यते -
टङ्कणं वह्निकृद्रूक्षं कफहृद्वातपित्तकृत् -- २५८
स्वर्जिका यावशूकश्च क्षारद्वयमुदाहृतं -
टङ्कणेन युतं तत्तु क्षारत्रयमुदीरितं -- २५९
मिलितं तूक्तगुणकृद्विशेषाद्गुल्महृत्परं -
पलाशवज्रिशिखरिचिञ्चार्कतिलनालजाः -- २६०
यवजः स्वर्जिका चेति क्षाराष्टकं उदाहृतं -
क्षारा एतेऽग्निना तुल्या गुल्मशूलहरा भृशं -- २६१
भुक्तं सहस्रवेधि स्याद्रसाम्लं शुक्लमित्यपि -
चुक्रमत्यम्लमुष्णं च दीपनं पाचनं परं -- २६२
शूलगुल्मविबन्धामवातश्लेष्महरं सरं -
वमितृष्णास्यवैरस्यहृत्पीडावह्निमान्द्यहृत् -- २६३
Translation - भाषांतर
N/A


c: text/html

text:
हमारा टी वी कार्यक्रम कर्म कुण्डली और ज्योतिष YouTube पर देखने के लिए यहां क्लिक कीजिए
संबंधित लेख : मंत्रों की शक्ति
वैदिक ज्योतिष में महत्वपूर्ण माने जाने वाले 27 नक्षत्रों के वेद मंत्र निम्नलिखित हैं :
अश्विनी नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ अश्विनौ तेजसाचक्षु: प्राणेन सरस्वती वीर्य्यम वाचेन्द्रो
बलेनेन्द्राय दधुरिन्द्रियम । ॐ अश्विनी कुमाराभ्यो नम: ।
भरणी नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ यमायत्वा मखायत्वा सूर्य्यस्यत्वा तपसे देवस्यत्वा सवितामध्वा
नक्तु पृथ्विया स गवं स्पृशस्पाहिअर्चिरसि शोचिरसि तपोसी।
कृतिका नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ अयमग्नि सहत्रिणो वाजस्य शांति गवं
वनस्पति: मूर्द्धा कबोरीणाम । ॐ अग्नये नम: ।
रोहिणी नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ ब्रहमजज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद्विसीमत: सूरुचोवेन आव: सबुधन्या उपमा
अस्यविष्टा: स्तश्चयोनिम मतश्चविवाह ( सतश्चयोनिमस्तश्चविध: )
ॐ ब्रहमणे नम: ।
मृगशिरा नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ सोमधेनु गवं सोमाअवन्तुमाशु गवं सोमोवीर: कर्मणयन्ददाति
यदत्यविदध्य गवं सभेयम्पितृ श्रवणयोम । ॐ चन्द्रमसे नम: ।
आर्द्रा नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ नमस्ते रूद्र मन्यवSउतोत इषवे नम: बाहुभ्यां मुतते नम: ।
ॐ रुद्राय नम: ।
पुनर्वसु नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ अदितिद्योरदितिरन्तरिक्षमदिति र्माता: स पिता स पुत्र:
विश्वेदेवा अदिति: पंचजना अदितिजातम अदितिर्रजनित्वम ।
ॐ आदित्याय नम: ।
पुष्य नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ बृहस्पते अतियदर्यौ अर्हाद दुमद्विभाति क्रतमज्जनेषु ।
यददीदयच्छवस ॠतप्रजात तदस्मासु द्रविण धेहि चित्रम ।
ॐ बृहस्पतये नम: ।
अश्लेषा नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ नमोSस्तु सर्पेभ्योये के च पृथ्विमनु:।
ये अन्तरिक्षे यो देवितेभ्य: सर्पेभ्यो नम: ।
ॐ सर्पेभ्यो नम:।
मघा नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ पितृभ्य: स्वधायिभ्य स्वाधानम: पितामहेभ्य: स्वधायिभ्य: स्वधानम: ।
प्रपितामहेभ्य स्वधायिभ्य स्वधानम: अक्षन्न पितरोSमीमदन्त:
पितरोतितृपन्त पितर:शुन्धव्म । ॐ पितरेभ्ये नम: ।
पूर्वाफाल्गुनी नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ भगप्रणेतर्भगसत्यराधो भगे मां धियमुदवाददन्न: ।
भगप्रजाननाय गोभिरश्वैर्भगप्रणेतृभिर्नुवन्त: स्याम: ।
ॐ भगाय नम: ।
उत्तराफालगुनी नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ दैव्या वद्धर्व्यू च आगत गवं रथेन सूर्य्यतव्चा ।
मध्वायज्ञ गवं समञ्जायतं प्रत्नया यं वेनश्चित्रं देवानाम ।
ॐ अर्यमणे नम: ।
हस्त नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ विभ्राडवृहन्पिवतु सोम्यं मध्वार्य्युदधज्ञ पत्त व विहुतम
वातजूतोयो अभि रक्षतित्मना प्रजा पुपोष: पुरुधाविराजति ।
ॐ सावित्रे नम: ।
चित्रा नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ त्वष्टातुरीयो अद्धुत इन्द्रागी पुष्टिवर्द्धनम ।
द्विपदापदाया: च्छ्न्द इन्द्रियमुक्षा गौत्र वयोदधु: ।
त्वष्द्रेनम: । ॐ विश्वकर्मणे नम: ।
स्वाती नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ वायरन्नरदि बुध: सुमेध श्वेत सिशिक्तिनो
युतामभि श्री तं वायवे सुमनसा वितस्थुर्विश्वेनर:
स्वपत्थ्या निचक्रु: । ॐ वायव नम: ।
विशाखा नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ इन्द्रान्गी आगत गवं सुतं गार्भिर्नमो वरेण्यम ।
अस्य पात घियोषिता । ॐ इन्द्रान्गीभ्यां नम: ।
अनुराधा नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ नमो मित्रस्यवरुणस्य चक्षसे महो देवाय तदृत
गवं सपर्यत दूरंदृशे देव जाताय केतवे दिवस्पुत्राय सूर्योयश
गवं सत । ॐ मित्राय नम: ।
ज्येष्ठा नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ त्राताभिंद्रमबितारमिंद्र गवं हवेसुहव गवं शूरमिंद्रम वहयामि शक्रं
पुरुहूतभिंद्र गवं स्वास्ति नो मधवा धात्विन्द्र: । ॐ इन्द्राय नम: ।
मूल नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ मातेवपुत्रम पृथिवी पुरीष्यमग्नि गवं स्वयोनावभारुषा तां
विश्वेदैवॠतुभि: संविदान: प्रजापति विश्वकर्मा विमुञ्च्त ।
ॐ निॠतये नम: ।
पूर्वाषाढ़ा नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ अपाघ मम कील्वषम पकृल्यामपोरप: अपामार्गत्वमस्मद
यदु: स्वपन्य-सुव: । ॐ अदुभ्यो नम: ।
उत्तराषाढ़ा नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ विश्वे अद्य मरुत विश्वSउतो विश्वे भवत्यग्नय: समिद्धा:
विश्वेनोदेवा अवसागमन्तु विश्वेमस्तु द्रविणं बाजो अस्मै ।
श्रवण नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ विष्णोरराटमसि विष्णो श्नपत्रेस्थो विष्णो स्युरसिविष्णो
धुर्वोसि वैष्णवमसि विष्नवेत्वा । ॐ विष्णवे नम: ।
धनिष्ठा नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ वसो:पवित्रमसि शतधारंवसो: पवित्रमसि सहत्रधारम ।
देवस्त्वासविता पुनातुवसो: पवित्रेणशतधारेण सुप्वाकामधुक्ष: ।
ॐ वसुभ्यो नम: ।
शतभिषा नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ वरुणस्योत्त्मभनमसिवरुणस्यस्कुं मसर्जनी स्थो वरुणस्य
ॠतसदन्य सि वरुण स्यॠतमदन ससि वरुणस्यॠतसदनमसि ।
ॐ वरुणाय नम: ।
पूर्वभाद्रपद नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ उतनाहिर्वुधन्य: श्रृणोत्वज एकपापृथिवी समुद्र: विश्वेदेवा
ॠता वृधो हुवाना स्तुतामंत्रा कविशस्ता अवन्तु ।
ॐ अजैकपदे नम:।
उत्तरभाद्रपद नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ शिवोनामासिस्वधितिस्तो पिता नमस्तेSस्तुमामाहि गवं सो
निर्वत्तयाम्यायुषेSत्राद्याय प्रजननायर रायपोषाय ( सुप्रजास्वाय ) ।
ॐ अहिर्बुधाय नम: ।
रेवती नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ पूषन तव व्रते वय नरिषेभ्य कदाचन ।
स्तोतारस्तेइहस्मसि । ॐ पूषणे नम: ।
लेखक
हिमांशु शंगारी

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सर्वसौख्यकरं स्तोत्रम्
यस्य नाम श्रुते सद्यो मृत्युर्दूरात्पलायते । दुःखवार्ता विलीयेत दत्तात्रेय नमोऽस्तुते ॥१॥
शोको नंदाय कल्पेत दैन्य दारिद्र्यहेतये । रोगःस्वंगाप्तये सम्यग् दिगंबर नमोऽस्तुते ॥२॥
परयंत्रादिकं किञ्चत् प्रभवेन्नैव सूरिषु । कर्ता कृतेन बघ्येत अवधूत नमोऽस्तुते ॥३॥
कायिकं वाचिकं वाऽपि मानसं वा तथेव च । पापं तापं च दह्येत कालकाल नमोऽस्तुते ॥४॥
विषबाधा भवेन्नैव भूतादिविप्लवः कुतः । शत्रवो मित्रतामीयुवैद्यराज नमोऽस्तुते ॥५॥
दुर्बुद्धिः साधुतामेनि शठः शाठ्यं जहात्मरम् । पीत्वा यन्नामपीयूषं सिद्धराज नमोऽस्तुते ॥६॥
भयं दिंक्षु प्रधावेत चिंतां चिल्लिमियात् द्रुतम् । वैषम्यं विपिनं गच्छेद् योगिराज नमोऽस्तुते ॥७॥
दुःखष्नदुखदावाग्निं ग्रहार्निघ्नं ह्यनुत्तमम् । संसारभेषजं सौम्यं मृत्युंजय नमामि तम् ॥८॥
रोगाभिसंकुले देहे निःसारे भेषजे सति । औषधं नार्मदं वारि दत्तो धन्वंतरिः स्वयम् ॥९॥
भेषजं निष्कलं विद्धि दतमेकं विहाद यत् । जन्ममृत्युजराहंतृ दत्तानामामृतं महत् ॥१०॥
य इदं पठति स्तोत्रं ‘ रंग ’ रोगर्तिनाशनम् । सर्वसौख्यकरं नृणां सायंकाले विशेषतः ॥११॥
त्रिसप्तं स्वापकाले वा वा मंदवारे सुयंयतः । तस्य रोगभयं नास्ति त्रिः सत्यं नात्र संशयः ॥१२॥
॥ इति श्रीदत्तपादारविंद्रमिलिंदब्रह्मचारि पांडुरंग ( रंग अवधूत ) महाराज विरचितं सर्वसौख्यकरं स्तोत्रं संपूर्णम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
'निपा'ज्वरः - नितान्तजाग्रता आवश्यकीति स्वास्थ्यविभागस्य पूर्वसूचना।कोच्ची > सप्तदशजनानां मृत्युकारणत्वेन वर्तमानः निपावैरस् सूक्ष्माणुः रोगसंक्रमणस्य द्वितीयसोपानं प्रविष्टः इत्यतः जनैः नितान्तजाग्रता पालनीया इति केरलस्य स्वास्थ्यविभागेन निगदितम्। ये निपाबाधितैः सह सम्पर्कमकुर्वन् ते एव इदानीं रोगबाधिताः दृश्यन्ते। झटित्येव मस्तिष्कं बाधयित्वा मृत्युकारणं भविष्यति।
वयनाट् जनपदे सर्वासां शैक्षिकसंस्थानां कृते जूण् पञ्चमदिनपर्यन्तं विरामः उद्घोषितः। जूण् १६ पर्यन्तं विनिश्चिताः पि एस् सि परीक्षा सर्वाः परिवर्तिताः। वैरस् बाधितमण्डलेषु अधिकं जनसञ्चयं प्रतीक्ष्यमाणानां नीतिन्यायव्यवहाराणानाम् अपि न्यायालयैः नियन्त्रणं कारितम्।


text:
किमपि कारणं भवितव्यम्।(There has to be a reason.)
अद्य आवयोः कन्या ज्वलिता रात्रौ शयमाना पुस्तकम् पठति स्म। तस्याः प्रकोष्ठे ऊर्धवं स्तिथः एकः दीपः अस्ति (bulb on the ceiling)। किञ्चित् काल-पूर्वं तस्याः माता मीता ताम् एकं पटलदीपम् (table lamp) अददात् किन्तु ज्वलिता तम् पटलदीपकम् अन्यत्र स्थापितवान्। यदा मीता ज्वलितां पठन्ती अपश्यत् तदा सा अकथयत् – कुत्र तव पटलदीपः इति। ज्वलिता अकथयत् – मह्यं पटलदीपः न रोचते इति। तत् श्रुत्वा मीता ज्वलितायै क्रुध्यति स्म – कथं न रोचते? न रोचनाय कीमपि कारणं भवितव्यम्।
इदं सर्वं श्रुत्वा मम मनसि भावः उतपतत् – अपि सा स्वयं यत् वदति तत् शृणोति अथवा न शृणोति। यदापि अहं तस्याः कारणं पृच्छमि तदा सा मह्यं कुप्यति किन्तु ज्वलितया कारणं दातव्यमेव। अहो विचित्रः अयं संसारः।
२००८-०१-३१ गुरुवासरः (2008-01-31 Thursday)


text:
`शे` इति। शेश्रुतेरविशिष्टत्वात् काशे कुशे इत्यत्र यः शेशब्दस्तस्यापि ग्रहणं प्राप्नोति, अतो विशेषो वक्तव्य इत्यभिप्रायेणाह- `किमिदं शे` इति। `सुपाम्ित्यादि। यस्तु काशकुशशब्दाभ्यां सप्तम्येकवचने च कृते आद्गुणे 6|1|84
च शेशब्दः सम्पद्यते, तस्येह ग्रहणं न भवति; लाक्षमिकत्वादिति भावः। `युष्मे, अस्मे` इति।षष्ठीबहुवचनस्य `सुपां सुलुक्` 7|1|39
इत्यादिना शेशब्दादेशः, `शेषे लोपः` 7|2|90
अथ वा- प्रथमाबहुवचनस्यैव शेभावः, छान्दसत्वात् `यूयवयौ जसि` 7|2|93
इत्येतन्न प्रवर्तते। `त्वे इति, मे इति`। सप्तम्येकवचनस्य पञ्चम्येकवचनस्य च शेभावः। `त्वमा-वेकवचने` 7|2|97
इति युष्मदस्मदोस्त्वमावादेशौ। `इतरत् तु लौकिकमनुकरणम्` इति।यदा `युष्मे इति` एवमादिकं तदा लौकिकमनुकरणमिति भावः। यदा `युष्मे`, `अस्मे` इत्याददीनां वेदवाक्यस्थानामर्थाद्वयवच्छिद्य स्वरूपेऽवस्थानार्थं पदकारैरितिकरणोऽध्या-ह्यियते, तदा `युष्मे इति`, `अस्मे इति` एवमादिकमुदाहरणमिति भवति। इतरत् तु लौकिकमनुकरणमित्युक्ते `न युष्मे वाजबन्धवः` (ऋ।8।69।19), `त्वे रायः` (तै।सं।1.2.5।2), `मे रायः` (वा।सं।4।22) इत्येतेष्वपि वेदवाक्येषु यत् `युष्मे` इत्यादिशेशब्दान्तं शब्दरूपम्, तत् स्वरूपेण दर्शयितुमाह- `युष्मे इति, अस्मे इति, त्वे इति, मे इति`।यद्येववं किमर्थं `न युष्मे वाजबन्धवः` )ऋ 8।69।19) इत्यादीनामुपन्यासः? एषु वेदवाक्येषु ये `युष्मे` इत्यादयः शब्दाः, तेषामेतान्यनुकरणनीति प्रदर्शनार्थः; अन्यथाहि ज्ञायते कस्यैतान्यतनुकरणनीति॥


text:
सूत्रच्छेद:
उः - पञ्चम्येकवचनम् , च - अव्ययम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
ऋवर्णान्ताद् धातोः परौ लिङ्सिचौ आत्मनेपदेषु झलादी कितौ भवतः । कृषीष्ट , हृषीष्ट । सिचः खल्वपि - अकृत, अहृत । झलित्येव - वरिषीष्ट, अवरिष्ट, वॄतो वा 7|2|38
- अवरीष्ट ॥
लिङसिचाविहानुवर्तमानौ धातुं सन्निधापयतः, तत एव तयोर्विधानात्। न च ऋकारेण विशिष्यते। `येन विधिस्तदन्तस्य ` 1|1|71
इति ऋकारेण तदन्तविधिर्विज्ञायत इत्याह--`ऋकारान्ताद्धातोः` इत्यादि। अथ `ऋ गतौ` (धातुपाठः-1098) इत्यस्य धातोग्र्रहणं कस्मान्न भवति? शैलीहेयमाचार्यस्य यत्र यस्य धातोग्र्रहणमिच्छति तत्र यस्य श्तिपा निर्देशः करोति, यथा-- `अर्तिपिपत्र्योश्च` 7|4|77
`सर्तिशास्त्यर्तिभ्यश्च` 3|1|56
इति, न चेह श्तिपा निर्देशः कृतः; तस्मादृवर्ण्सयैवेदं ग्रहणम्, न धातोः। `अकृत` इति। `ह्यस्वादङ्गात् 8|2|27
इति सिचो लोपः। `वरिषीष्ट` इति। वृङो वृञो वैकस्य रूपम्। `लिङसिचोरात्मनेपदेषु` 7|2|42
इतीट्।
लिङसिज्भ्यामाक्षिप्तस्य धातोरुरित्यनेन तदन्तविधिरित्याह- ऋवर्णान्तादिति । ऽऋ गतौऽ इत्यस्य तु ग्रहणं न भवति; ऽसर्तिशास्त्यर्तिश्चऽ इत्यङे विधानेन सिचोऽसम्भवात् । नन्वङ्विधौ कर्तरीत्यनुवृतेः कर्मणि सिजपि सम्भवति, एवं तर्हि शैलीयमाचार्यस्य यत्रास्य धातोर्ग्रहणमिच्छति तत्र श्तिपा निर्देशं करोति-ऽअर्तिपिपर्त्योश्चऽ,ऽसर्तिशास्त्यर्तिभ्यश्चऽ इति स्वरूपेणापि ग्रहणं दृष्टम् । एवं तर्हि व्याप्तिन्यायाद्वर्णग्रहणम् । अकृतेति । ऽह्रस्वादङ्गात्ऽ इति सिचो लोपः । अवरिष्टेति । ऽलिङसिचोरात्मनेपदेषुऽ इतीट् । ऽवा गमःऽ । संगंसीष्टेति । ऽसमो गम्यर्च्छिऽ इत्यात्मनेपदम् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
ऋवर्णात्परौ झलादी लिङ् तङ्परः सिच्चेत्येतौ । कितौ स्तः । भृषीष्ट । भृषीयास्ताम् । अभार्षीत् । अभार्ष्टाम् । अभार्षुः ॥
आशीर्लिङि भृषीष्टेत्यत्र गुणे प्राप्ते-- उश्च। `लिङ्गिचावात्मनेपदेषु` इति सूत्रमनुवर्तते। `इको झ`लित्यतो झलिति च। तदाह--ऋवर्णादिति। भृषीष्टेति। कित्त्वान्न गुणः। अभार्षीदिति। परस्मैपदे सिचि वृद्धौ रपरत्वम्।
उश्च। `इको झ`लित्यतो झल्ग्रहणं , `लिङ्सिचौ` इति पूर्वसूत्रं चानुवर्तते। तदाह-- ऋवर्णादित्यादि। अभार्षीदिति। `सिचि वृद्धि`रिति वृद्धिः।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
ऋवर्णात्परौ झलादी लिङ्सिचौ कितौ स्तस्तङि। भृषीष्ट। भृषीयास्ताम्। अभार्षीत्॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
भीष्मस्तुतिः
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यायाम् संहितायां! ३२)इति मतिरुपकल्पिता वितॄश्णा भगवति सात्वतपुङ्गवे! विभूम्निस्वसुखमुपगतेक्वचिद्विहर्तुं प्रकृतिमुपेयुशियद्भवप्रवाहः!
भीष्म कृत श्रीकृष्ण स्तुति[सम्पाद्यताम्]
श्री भीष्म उवाच -
इति मतिरुपकल्पिता वितृष्णा भगवति सात्वत पुङ्गवे विभूम्नि । स्वसुखमुपगते क्वचिद्विहर्तुं प्रकृतिमुपेयुषि यद्भवप्रवाहः ॥१॥
त्रिभुवनकमनं तमालवर्णं रविकरगौरवराम्बरं दधाने । वपुरलककुलावृताननाब्जं विजयसखे रतिरस्तु मेऽनवद्या ॥२ ॥
युधि तुरगरजोविधूम्रविष्वक्कचलुलितश्रमवार्यलंकृतास्ये । मम निशितशरैर्विभिद्यमानत्वचि विलसत्कवचेऽस्तु कृष्ण आत्मा ॥३॥
सपदि सखिवचो निशम्य मध्ये निजपरयोर्बलयो रथं निवेश्य । स्थितवति परसैनिकायुरक्ष्णा हृतवति पार्थ सखे रतिर्ममास्तु ॥४॥
व्यवहित पृथनामुखं निरीक्ष्य स्वजनवधाद्विमुखस्य दोषबुद्ध्या। कुमतिमहरदात्मविद्यया यश्चरणरतिः परमस्य तस्य मेऽस्तु ॥५॥
स्वनिगममपहाय मत्प्रतिज्ञा मृतमधिकर्तुमवप्लुतो रथस्थः । धृतरथचरणोऽभ्ययाच्चलत्गुः हरिरिव हन्तुमिभं गतोत्तरीयः ॥६॥
शितविशिखहतोविशीर्णदंशः क्षतजपरिप्लुत आततायिनो मे । प्रसभमभिससार मद्वधार्थं स भवतु मे भगवान् गतिर्मुकुन्दः ॥७॥
विजयरथकुटुम्ब आत्ततोत्रे धृतहयरश्मिनि तच्छ्रियेक्षणीये। भगवति रतिरस्तु मे मुमूर्षोः यमिह निरीक्ष्य हताः गताः सरूपम् ॥८॥
ललित गति विलास वल्गुहास प्रणय निरीक्षण कल्पितोरुमानाः । कृतमनुकृतवत्य उन्मदान्धाः प्रकृतिमगन् किल यस्य गोपवध्वः ॥९॥
मुनिगणनृपवर्यसंकुलेऽन्तः सदसि युधिष्ठिरराजसूय एषाम् । अर्हणमुपपेद ईक्षणीयो मम दृशि गोचर एष आविरात्मा ॥१०॥
तमिममहमजं शरीरभाजां हृदिहृदि धिष्टितमात्मकल्पितानाम् । प्रतिदृशमिव नैकधाऽर्कमेकं समधिगतोऽस्मि विधूतभेदमोहः ॥११॥
॥इति श्रीमद्भागवत महापुराण भीष्म स्तुति सम्पूर्णम्॥


text:
१९०५
१९०५ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
- ६ सम्बद्धाः लेखाः
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जून् मासस्य १२ दिनाङ्के गोपालकृष्णगोखले नेतृत्वे "Servants of India" इत्यस्याः सामाजिकसंस्थायाः स्थापना अभवत् ।
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे रष्यादेशीयः विज्ञानी इलिच् मेच्निकाफ् नामकः "रक्ते विद्यमानानां "फ्यागोसैट्" इत्येतेषां कार्यस्य" संशोधनार्थं "नोबेल्"प्रशस्त्या पुरस्कृतः ।
- अस्मिन् वर्षे फ्रेडरिक् ब्ल्याक्मन् नामकः सस्यविज्ञानी सस्यानां वर्धनस्य अवरोधकान् अंशान् संसोधितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे फ्रान्स्-देशीयौ आल्फ्रेड् बीने तथा थियोडोर् सैमन् नामकौ बालानां बुद्धिमत्तायाः परीक्षार्थं अनेकाः परीक्षाः सज्जीकृतवन्तौ ।
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशीयः वैद्यविज्ञानी राबर्ट् कोख् क्षयरोगस्य कारणीभूतान् "ब्याक्तीरिया" नामकान् सूक्ष्मजीवीन् संशोध्य "नोबेल्"प्रशस्तिं प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे तमिळुलिपिसदृशग्रन्थलिप्या लिखितः कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रम् देवनागरीलिप्या पुनर्लिखित्वा श्यामशास्त्री लोकाय अर्पितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे प्रसिद्धः कृषिविज्ञानी डा. लेस्लि सि. कोल्मन् कोल्मन् टोराण्टो-विश्वविद्यालयतः वैद्यपदवीं प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे कन्नडलेखकेषु अन्यतमस्य मुदवीडुकृष्णरायस्य कादम्बरी "चित्तूर मुत्तिगे" प्रकाशिता ।
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य संविधानस्य रचयितुः बि.आर्.अम्बेड्करस्य विवाहः रमाबाय्या सह जातः ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य प्रसिद्धः चतुरङ्गक्रीडापटुः मीर् सुल्तान् खान् पञ्जाब्राज्ये "मित्था" इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे कर्णाटकस्य प्रसिद्धः कविः पु ति नरसिंहाचार्यः भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य "मेलुकोटे" इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे आधुनिक-संस्कृतमहाकाव्यरचयितृषु अन्यतमः श्रीकृष्णरामभट्टः भारतस्य राजस्थानराज्यस्य "जयपुरे" जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे "मास्टर् हिरण्णयः" इत्येव प्रसिद्धः कन्नडवृत्तिनाटकरङ्गस्य प्रमुखेषु अन्यतमः, कन्नडभाषायाः लेखकः हिरण्णय्यः बेङ्गळूरुनगरे जन्म प्राप्नोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
निधनानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य महान् दार्शनिकः समाज-सुधारकः रवीन्द्रनाथठाकुरस्य पिता देवेन्द्रनाथ ठाकुरः इहलोकम् अत्यजत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
बाह्य-सूत्राणि[सम्पादयतु]


text:
सूत्रच्छेद:
ष्णान्ता - प्रथमैकवचनम् , षट् - प्रथमैकवचनम्
अनुवृत्ति:
संख्या [1|1|23
] - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
ष्णान्ता संख्या षट्
सूत्रार्थ:
षकारान्ताः नकारान्ताः च संख्यासंज्ञकाः शब्दाः "षट्" संज्ञकाः भवन्ति ।
बहुगणवतुडति संख्या 1|1|23
इत्यनेन संख्या-शब्दस्य व्याख्या क्रियते । ये संख्याशब्दाः षकारान्ताः नकारान्ताः वा सन्ति, तेषाम् वर्तमानसूत्रेण "षट्" इत्यपि संज्ञा भवति ।
अतः षट्-संज्ञकाः शब्दाः एते - पञ्चन्, षष्, सप्तन्, अष्टन्, नवन्, दशन्, एकादशन्, द्वादशन्, त्रयोदशन्, चतुर्दशन्, पञ्चदशन्, षोडषन्, सप्तदशन्, अष्टादशन्, नवदशन् ।
षट्-संज्ञायाः प्रयोग षड्भ्यो लुक् 7|1|22
, षट्चतुर्भ्यश्च 7|1|55
आदिषु सूत्रेषु क्रियते ।
One-line meaning in English
The षकारान्त and the नकारान्त words which are given the term "संख्या" also get the term "षट्".
काशिकावृत्तिः
स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् सङ्ख्य इति सम्बध्यते । षकारान्ता नकारान्ता च या सङ्ख्या सा षट्संज्ञा भवति । षकारान्ता तावत् - षट् तिष्ठन्ति, षट् पश्य । नकारान्ताः - पञ्च, सप्त, नव, दश । अन्तग्रहणम् औपदेशिकार्थम् । तेनैह न भवति - शतानि, सहस्राणि । अष्टानाम् इत्यत्र नुड् 7|1|55
भवति । षट्प्रदेशाः षड्भ्यो लुक् 7|1|22
इत्येवम् आदयः ॥
`स्त्रीलिङ्ग निर्देशात्` इत्यादि। ष्णान्तेति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः क्रियते, न चेह किञ्चित् स्त्रीलिङ्गं श्रूयते, नापि प्रकृतमन्यत् संख्यायाः। तस्मात्स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् संख्यैव `ष्णान्ता` इत्यनेन विशेषणेन विशिष्यते। `षट्` इति चानया संज्ञया सम्बध्यते। यदि ष्णान्तेत्यत्र स्त्रीलिङ्गनिर्देशो न क्रियते, सर्वं ष्णान्तं शब्दरूपं षट्संज्ञं स्यात्। ततः `पामानः` विप्रुषः` इत्यादावपि `षड्भ्यो लुक्` 7|1|22
इति लुक् प्रसज्येत। ननु च संख्येत्यनुवर्त्तिष्यते, तत् कुतोऽतिप्रसङ्गः? सत्यमेतत्; सैवानुवृत्तिः स्त्रीलिङ्गनिर्देशेन स्पष्टीक्रियते। यदि संख्येत्यनुवत्र्तते, सामथ्र्यादेव तदन्ता विज्ञास्यते, न हि षकारमात्रं वानकारमात्रं वा संख्यास्ति, तदपार्थकमन्तग्रहणम्, नैतदस्ति; उपदेशावस्थायां या ष्णान्ता सा षट्संज्ञा यथा स्यादित्येवमर्थत्वादन्तग्रहणस्य। असति तस्मिन् शतानिसहरुआआणीति नुमि कृते षट्संज्ञा स्यात्। इह च अष्टानाम्? इत्यष्टन आत्वे कृतेषट्संज्ञा न स्यात्। ततश्च `षट्चतुभ्र्यश्च` 7|1|55
इति नुण् न भवति।
इह कस्मान्न भवति-विप्रुषः, पामान इति ? सङ्ख्येति वर्तते । ननु च तत्सङ्ख्याग्रहणं संज्ञाप्रधानम्, इहानुवृतमपि ष्णान्तानां संज्ञामेव विदध्याद्, न तु ष्णान्तेत्यस्य विशेष्यं समर्पभेद्; अत आह--स्त्रीलिङ्गनिर्देशादिति । "ष्णान्ता" इत्यत्र स्त्रीलिङ्गस्य विशेष्यापेक्षायां सम्बध्यमानं प्रदेशेष्विव संज्ञिप्रधाने भविष्यतीत्यर्थः । अत एवात्रान्तग्रहणम् । इतरथा वर्णग्रहणे सर्वत्र तदन्तविधिरित्येव सिद्धम् । इह कस्मान्न भवति-शतानि, सहस्राणि ? नुमि कृते तस्य पूर्वभक्तत्वान्नान्ता सङ्ख्या भवति । अस्तु, लुक्कस्मान्न भवति ? सर्वनामस्थानसन्निपातकृतो नुम् न तद् विहन्ति । अथेह कथं संज्ञा-अष्टानामिति ? कथं च न स्यात् ? अष्टन् अ आम् इति स्थिते परत्वान्नित्यत्वाच्च "अष्टन आ विभक्तौ" इत्यात्वे कृतेऽनान्तत्वादसत्यां संमज्ञायां नुड् न स्यात्, अष्टनो दीर्घग्रहणं ज्ञापकम्-कृतात्वस्याप्यष्टनः संज्ञा भवतीति । एतच्च तत्रैवोपपादयिष्यामः । यद्वा, प्रागेव विभक्त्युत्पतेरनुद्दिश्य प्रयोजनविशेषं षट्संज्ञा भविष्यति । सा च कृतेऽप्यात्वे न निवर्तते ॥
सिद्धान्तकौमुदी
षान्ता नान्ता च सङ्ख्या षट्संज्ञा स्यात् । षड्भ्यो लुक् (कौमुदी-261)
। पञ्च । पञ्च । सङ्ख्या किम् । विप्रुषः । पामानः । शतानि सहस्त्राणीत्यत्र संनिपातपरिभाषया न लुक् । सर्वनामस्थानसंनिपातेन कृतस्य नुमस्तदविघातकत्वात् । पञ्चभिः । पञ्चभ्यः । पञ्चभ्यः । षट्चतुर्भ्यश्च (कौमुदी-338)
इति नुट् ॥
पञ्चन्शब्दो नित्यं बहुवचनान्तः। तस्य षट्संभाकार्यं लुकं विधास्यन् षट्संज्ञामाह--ष्णान्ता षट्। ष्च नश्च ष्णौ। ष्टुत्वेन णः। ष्णौ अन्तौ यस्याः सा ष्णान्ता। `बहुगणवतुडति सङ्ख्या` इत्यतः सङ्ख्येत्यनुवर्तते। तच्च पूर्वसूत्रे बहुगणवतुडतिपरमपि शब्दाधिकारादिह पञ्च षडित्यादिप्रसिद्धसङ्ख्याबोधकशब्दपरमाश्रीयते, बहुगणवतुडतिषु ष्णान्तत्वाऽसम्भवात्। तदाह--षान्तेत्यादिना। षड्भ्यो लुगिति। `अनेन जश्शसोर्लु`गिति शेषः। पञ्च पञ्चेति। जश्शसोर्लुकि नलोप इति भावः। सङ्ख्या किमिति। सङ्ख्याग्रहणानुवृत्तेः किं फलमिति प्रश्नः। विप्रुषः पामान इति विप्रुष्शब्दस्य पामन्शब्दस्य च ष्णान्तत्वेऽपि सङ्ख्यावाचकत्वाऽभावेन षट्संज्ञाविरहात्ततः परस्य जसो लुगिति भावः। ननु शतशब्दाज्जश्शसोः शिभावे `नपुंसकस्य झलचः` इति नुमि `सर्वनामस्थाने चे`ति दीर्घे शतानीति रूपम्। एवं सहरुआआणीत्यपि रूपम्। तत्र `अट्कुप्वाङि`ति णत्वं विशेषः। इह `तदागमाः` इति न्यायेन नुमोऽङ्गभक्तत्वाच्छतन्शब्दसहरुआन्शब्दयोर्नान्तसङ्ख्याशब्दत्वात् षट्संज्ञायां सत्यां `षड्भ्यो लु`गिति जश्शसोर्लुक् स्यादत आह--शतानीत्यादि। सर्वनामेति। सर्वनामस्थानं परत्वेन उपजीव्य प्रवृत्तस्य नुमः सन्निपातपरिभाषया सर्वनामस्थानभूतजश्शसोर्लुकं प्रति निमित्तत्वाऽभावादित्यर्थः। पञ्चभिः पञ्चभ्य इति। नलोपे रूपम्।
ष्णान्ता षट्। स्त्रीलिङ्गनिर्देशः सङ्ख्यां विश्षयितुम्, तत्सामार्थ्याच्च पूर्वत्र संज्ञापरमपि सङ्ख्याग्रहणमिह संज्ञिपरं संपद्यत इत्यदाशयेनाह--सङ्ख्येति। प्राचा तूपदेशकाले षान्ता नान्ता चेत्युक्तम्, तत् `पञ्चेत्यत्र नलोपे कृतेऽपी`त्यादिवक्ष्यमाणस्वग्रन्थविरुद्धम्। संप्रत्यनान्तत्वेऽप्युपदेशे नान्तत्वमासीदिति किमसिद्धत्वेनेति दिक्। संनिपातेति। तथा चोपदेशकाले इति व्याख्यानं निष्पलमपीति भावः। यत्त्वहुः--परिभाषाया अनित्यत्वाल्लक् स्यादिति, तत्साहसमात्रम्। इष्टस्थलेऽप्यप्रवृत्तौ परिभाषाया अकिञ्चित्करत्वापत्तेः। यदप्याहुः--`उपदेशग्रहणमिह कुतः समागत`मित्याशङ्क्य `ष्णान्ते`त्यन्तग्रहणसामर्थ्यादौपदेशिकत्वं लभ्यत इति। तदपि न। `सङ्क्ये`त्यस्याकर्षणेन संज्ञपरत्वसंपादनेन च सामर्थ्यो पक्षयात्।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
ष्णान्ता षट् षट्संज्ञायामुपदेशवचनम्। षट्संज्ञायामुपदेशग्रहणं कर्तव्यम्। उपदेशे षकारनकारान्ता सङ्ख्या षट्संज्ञा भवतीति वक्तव्यम्। किं प्रयोजनम्? शताद्यष्टनोनुम्नुडर्थम्। शतानि सहस्राणि नुमि कृते ष्णान्ता षडिति षट्संज्ञा प्राप्नोति। उपदेशग्रहणान्न भवति। अष्टानामित्यत्रात्वे कृते षट्संज्ञा न प्राप्नोति। उपदेशग्रहणाद् भवति। उक्तं वा। किमुक्तम्? इह तावत् शतानि सहस्राणीति संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति। अष्टनोऽप्युक्तम्। किमुक्तम्? अष्टनो दीर्घग्रहणं षट्संज्ञाज्ञापकमाकारान्तस्य नुडर्थमिति। अथवाऽऽकारोप्यत्र निर्दिश्यते पकारान्ता ‐ षकारन्ता नकारान्ता आकारान्ता च सङ्ख्या षट्संज्ञा भवतीति। इहापि तर्हि प्राप्नोति ‐ सधमादो द्युम्न एकास्ताः। एका इति। नैष दोषः। एकशब्दोऽयं बह्वर्थः। अस्त्येव सङ्ख्यापदम्। तद्यथा ‐ एको द्वौ बहव इति। अस्त्यसहायवाची। तद्यथा- एकाग्नयः। एकहलानि। एकाकिभिः क्षुद्रकैर्जितमिति। असहायैरित्यर्थः। अस्त्यन्यार्थे वर्तते। तद्यथा ‐ प्रजामेका रक्षत्यूर्जमेकेति। अन्येत्यर्थः। सधामादो द्युम्न एकास्ताः। अन्या इत्यर्थः। तद्योऽन्यार्थे वर्तते तस्यैष प्रयोगः। इह तर्हि प्राप्नोति ‐ द्वाभ्यामिष्टये विंशत्या चेति। एवं तर्हि सप्तमे योगविभागः करिष्यते ‐ अष्टाभ्य औश्। ततः षड्भ्यः। षड्भ्यश्च यदुक्तमष्टाभ्योपि तद् भवति। ततः ‐ लुक् लुक् च भवति। षड्भ्य इति। अथवा ‐ उपरिष्टाद् योगविभागः करिष्यते ‐ अष्टन आ विभक्तौ। ततो रायः। रायश्च विभक्तावाकारादेशो भवति। हलीत्युभयोः शेषः। यद्येवं प्रियाष्टौ प्रियाष्टाः इति न सिध्यति। प्रियाष्टानौ प्रियाष्टानः इति प्राप्नोति। यथालक्षणमप्रयुक्ते।


text:
मीनाक्षी सुन्दरेस्वर देवालयः दक्षिणभारते तमिलनाडु राज्ये वैगै नदी तीरे मीनाक्षी सुन्दरेस्वरः इति एकः विश्वविख्यातः देवालयः अस्ति। एषः मीनः अक्षि इवRead more
साम् दून् मरुः (Sam Sand Dune) – जैसल्मेर्
साम् दून् मरुः (Sam Sand Dune) – जैसल्मेर् यत्र पुष्पं तत्र भ्रमरः । यत्र मरवः तत्र पवनः। यत्र यत्र मरुधन्वःRead more
कनकमयः कोट्टः (Golden Fort)
जैसल्मेर् कोट्टः – कनकमयः कोट्टः (Golden Fort) पीता वालुकाशिला (Yellow Sand Stone) भाषणं करोति। वालुकाशिला भाषणमं करोति । कुत्र इतिRead more
सौवर्ण नगरम् – जैसल्मेर्
जैसल्मेर् – सौवर्ण नगरम् (वास्तुविद्या नगरम्) राजस्तथाने मरौ मध्ये जैसल्मेर् इति नाम एकं नगरं अस्ति। महरवल् जैसल् सिङ्हः इति नामRead more
एर्कार्ड् – लघु ऊटि इति अपि ज्ञातम्
एर्कार्ड् – लघु ऊटि इति अपि ज्ञातम् तमिलुनाडुराज्यस्य सेलं मण्डले एर्कार्ड् पर्वतस्थ अस्ति| एतत् अतिरमणीय पर्वतस्थ अस्ति | एतत् सेलंRead more


text:
सूत्रच्छेद:
स्त्री - प्रथमैकवचनम् , पुंवत् - अव्ययम् , च - अव्ययम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
शेषः इति वर्तते, वृद्धो यूना इति च सर्वम् स्त्री वृद्धा यूना सहवचने शिष्यते, तल्लक्षणश्चेदेव विशेषो भवति। पुंसः इव अस्याः कार्यं भवति। स्त्र्यर्थः पुमर्थवद् भवति। गर्गी च गर्ग्यायणश्च गार्ग्यौ। वात्सी च वात्स्यायनश्च वात्स्यौ। दाक्षी च दाक्षायाणश्च दाक्षी।
स्त्र्यर्थस्य वैरूप्यकारणस्याधिक्यात् पूर्वेण न सिध्यतीति वचनम्। `पुंवच्च` इति वचनादतदेशोऽयम्। `स्त्री` इति। स्त्रीप्रत्ययग्रहणं वेदं स्यात्? स्त्र्यर्थवृत्तिशब्दस्य वा ग्रहणम्? अर्थग्रहणं वा? यदि स्त्रीप्रत्ययस्य ग्रहणं स्यात्, ततोऽनेन तस्यैव निवृत्तिः क्रियते-- पुंवत् स्त्रीप्रत्ययो भवतीति; न तु स्त्र्यर्थस्य निवृत्तिः क्रियते; ततो गाग्र्यश्च गाग्र्यायणश्चेति गर्गा इत्यत्र `अस्त्रियाम` 2|4|62
इत्यनुवत्र्तमाने `यञञोश्च` 2|4|64
इति लुङन स्यात्; इह तु गर्गान् पश्यतीति `तस्माच्छसो नः पुंसि` 6|1|99
इति नत्वं न स्यात्। द्वितीये तु पक्षे स्त्र्यर्थवृत्तेः शब्दस्यानेन पुंवद्भावः क्रियते, न तु स्त्रीत्वस्य निवृत्तिः; तथापि स एव दोषः स्यात्। अर्थगर्हणे तु न कश्चिद्दोष इत्यतः स्त्र्यर्थस्येदं ग्रहणमिति मत्वाऽऽह-- `स्त्र्यर्थः पुंवद्भवति` इति। कथं पुनरर्थस्येदं ग्रहणं लभ्यते? उच्यते; स्त्रीप्रत्ययानां तु तस्याभिधेयपातन्त्र्यात्। अर्थस्याप्राधान्यमपारतन्त्रयात्। प्रधानगुणन भवति; अप्राधान्यात्। अप्रधान्यं तु तस्याभिधेयपारतन्त्र्यात्। अर्थस्याप्राधान्यमपारतन्त्र्यात्। प्रधानगुणसन्निपाते तु प्रधानस्य ग्रहणं न्याय्यम् अतः स्त्र्यर्थं एव गृह्रते। `गार्गी, वात्सी च` इति। गाग्र्यवात्स्यशब्दाभ्यां `यञश्च` 4|1|16
इति ङीप्,पूर्ववदकारयकारलोपो। `दाक्षी` इति। पूर्ववन्ङीप्। `दाक्षायणश्च` इति। दाक्षेरपत्यमिति `यञिञोश्च` 4|1|101
इति फक्॥
स्त्रीत्वस्य वैरूप्यकारणस्याधिक्याद्वचनं पुंवच्चेति वक्ष्यामीति च । अत्र स्त्रीशब्दस्य स्वरित्वे स्त्र्यधिकारविहितानां टाबादीनां ग्रहणादयमर्थो भवति- पुंवत् स्त्रीप्रत्ययो न भवति । यथा पुंवदस्यास्तनावित्यभावातिदेशस्तद्वत् । ततश्च स्त्रीत्वस्यानिवृतत्वाद् गार्ग्यश्च स्त्रियो गार्ग्यायणश्च गर्गा इत्यत्र ऽयञञोश्चऽ इति लुग् न स्यात् । ऽअस्त्रियाम्ऽ इत्यधिकारात् प्रसज्यप्रतिषेधेऽयं दोषः । पर्युदासे तु शिष्यमाणस्य निवर्तमानार्थाभिधायित्वादिस्ति स्त्रीसदृशोऽयं दोषः ।च पर्युदासे तु शिष्यमाणस्य निवर्तमानार्थाभिधायित्वादस्ति स्त्रीसदृशोऽर्थं इति सिद्ध्यति । इह तु गर्गान्पश्येति स्त्रीत्वस्यानिवृतत्वान्नायं पुंसां बहुत्वे शस् उत्पन्न इति नत्वं न स्यात् । स्त्र्यर्थवृतेः शब्दस्य तु ग्रहणे स्त्रीशब्दस्य पुंशब्दस्येव रूपं भवतीत्यर्थः स्यात् । स्त्रीत्वं त्वनुवृतमेव । तत्र यद्यपि गर्गा इति बहुषु पुंशब्दस्य रूपमिति तस्मिन्नतिदिष्टे जसादिषु न दोषः, नत्वं तु विभक्तिकार्यं न स्यात् । एवं स्त्र्यर्थग्रहणे तु पुमर्थातिदेशातत्प्रतिबद्धानां कार्याणां सिद्धिरिति न कश्चिद् दोषः । स्त्रीति चोक्तेऽर्थ एव प्रतियते । शब्दानामर्थपरत्वात्स्वरूपग्रहणं त्वनाशङ्क्यमेव; वृद्धो यूनेत्यनुवर्तनाद् । अतोऽर्थस्यैव ग्रहणमित्याह-स्त्र्यर्थः पुमर्थवद्भवतीति । गार्गी चेत्यादि । गार्ग्यवात्स्यशब्दाभ्याम् । ऽयञश्चऽ इति ङीप् । दाक्षीति । ऽइतो मनुष्यजातेःऽ दाक्षी इति ङीषि निवृते इञन्ताद् द्विचने ऽप्रथमयोःऽ इति दीर्घः । इतमपि द्वन्द्वनिवृत्यर्थमेव वचनम् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
यूना सहोक्तौ वृद्धा स्त्री शिष्यते तदर्थश्च पुंवत् । गार्गी च गार्ग्यायणौ च गर्गाः । अस्त्रियामित्यनुवर्तमाने यञञोश्च (कौमुदी-1108)
इति लुक् । दाक्षी च दाक्षायणश्च दाक्षी ॥
स्त्री पुंवच्च। `वृद्धेति स्त्रीलिङ्गेन विपरिणम्यते। तदाह--यूना सहोक्तौ वृद्धा स्त्री शिष्यत इति। गोत्रप्रत्ययान्तः स्त्रीवाचकः शब्दः शिष्यत इति भावः। स्त्रीत्वस्य वैरूप्यकारणस्याधिकस्य सत्त्वात् सत्त्वात् पूर्वेणाऽप्राप्ते वचनमिदम्। तदर्थ इति। तस्य=शिष्यमाणस्य स्त्रीवाचकगोत्रप्रत्ययान्तस्यार्थः पुमानिव स्यादित्यर्थः। गर्गी चेति। गर्गस्यापत्यं स्त्रीत्यर्थः। गर्गादियञन्तात् `यणश्चे`ति ङीप्। गार्ग्यायणौ चेति। गर्गाद्यञन्ताद्यून्यपत्ये `यञिञोश्चे`ति फक्। गर्गा इति। अत्र स्त्रीत्वकृतवैरूप्याधिक्येऽपि गोत्रप्रत्ययान्तः स्त्रीवाचको गार्गीशब्दः शिष्यते। स पुंवत्। कर्हि यञ् कितो न श्रूयत इत्यत आह--अस्त्रियामितीति। उपलक्षणमिदम्। `तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियामि`त्यतोऽस्त्रियामिति, तेनैवेति, बहुष्विति चानुवर्तमाने सतीत्यर्थः। एतेन `पुंव`दित्यतस्य प्रयोजनमुक्तम्। गार्गी च गार्ग्यायणश्चेति विग्रहस्तु न दर्शितः। तता सत्यबहुत्वाद्यञो लुगभावे सति पुंस्त्वे स्त्रीत्वे च रूपं तुल्यं--गार्ग्याविति। तत्र पुंवत्त्वं निरर्थकं स्यात्। उदाहरणान्तरमाह--दाक्षी चेति। दक्षस्य गोत्रा पत्यं स्त्री दाक्षी। `अत इञि`तीञन्तात् `इतो मनुष्यजाते`रिति ङीष्। दाक्षायणश्चेति। दक्षस्यापत्यं पुमान् दाक्षिः, तस्यापत्यं युवा दाक्षायणः। `यञिञोश्चे`ति फक्। दाक्षी च दाक्षीयणश्चेति विग्रहे दाक्षीशब्दः शिष्यते। तस्य पुंवत्त्वे निरर्थकं स्यात्। उदाहरणान्तरमाह--दाक्षी चेति। दक्षस्य गोत्रापत्यं स्त्री दाक्षी। `अत इञि`तीञन्तात् `इतो मनुष्यजाते`रिति ङीष्। दाक्षायणश्चेति। विग्रहे दाक्षीशब्दः शिष्यते। तस्य पुंवत्त्वे सति ङीषो निवृत्तौ दाक्षिशब्दात् प्रथमाद्विवचने `दाक्षी`इति भवति। अत्र तल्लक्षणश्चेदेव विशेष इत्यप्यनुवर्तते। ततश्च भागवित्ती च भागवित्तिकश्च, गर्गी च वात्स्याययनश्चेत्यत्र न भवति।
स्त्री पुंवच्च। वृद्धा स्त्रीति। गोत्रप्रत्ययान्तं स्त्रीवाचकमित्यर्थः। पुंवद्भावकृतवैलक्षण्यं स्फुटिकर्तुं द्विवचनान्तेन विग्रहमाह गार्ग्यायणाविति। अनुवर्तमान इति। `तद्राजस्य बहुषु---`इत्यतः `पुंव`दित्यर्थातिदेशस्य फलमनेन दर्शितम्। अन्यथा स्त्रीत्वस्याऽनिवर्तनाल्लुङ् न स्यात्। `गर्गान्पश्ये`त्यत्र नत्वं च सिद्धम्। रूपातिदेशे तु नैतत्सिद्ध्येत्, सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशादित्याहुः। `वृद्धो यूना` इत्याद्यनुवर्तनान्नेह---गार्गी च वात्स्यायनौ च।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
स्त्री पुंवच्च इदं सर्वेष्वेव स्त्रीग्रहणेषु विचार्यते- स्त्रीग्रहणेषु स्त्रीप्रत्ययग्रहणं वा स्यात्, स्त्र्यर्थग्रहणं वा, स्त्रीशब्दग्रहणं वा इति। किं चातः? यदि प्रत्ययग्रहणं वा, शब्दग्रहणं वा, गार्गी च गार्ग्यायणौ च गर्गाः केन यशब्दो न श्रूयते। अस्त्रियाम् इति हि लुगुच्यते। इह च गार्गी च गार्ग्यायणौ च गर्गान्पश्य तस्माच्छसो नः पुसि 6|1|103
इति नत्वं च प्राप्नोति। अथाऽर्थग्रहणम्, न दोषो भवति। यथा न दोषस्तथास्तु। इह कस्मान्न भवति- अजा च बर्करश्च, वडवा च किशोरश्च, उष्ट्री च करभश्चेति? तल्लक्षणश्चेदेव विशेष इत्युच्यते। न चाऽत्र तल्लक्षण एव विशेषः। तल्लक्षण एव विशेषो यत्समानायामाकृतौ शब्दभेदः ।। स्त्री पुंवच्च ।। 66 ।।