text:
नारदपुराणम्- पूर्वार्धः/अध्यायः ८५
सनत्कुमार उवाच ।।
वाग्देवता वतारोऽन्यः कालिकेति प्रकीर्तिता ।।
तस्या मन्त्रं प्रवक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम् ।। ८५-१ ।।
सृष्टिक्रियान्विता शांतिर्बिद्वाढ्या च त्रिधा पुनः ।।
अरुणाक्ष्यादीपिका च बिंदुयुक्ता द्विधा ततः ।। ८५-२ ।।
मायाद्वयं ततः पश्चाद्दक्षिणे कालिके पदम् ।।
पुनश्च सप्तबीजानि स्वाहांतोऽयं मनूत्तमः ।। ८५-३ ।।
भैरवोऽस्य ऋषिश्छन्द उष्णिक्काली तु देवता ।।
बीजं मायादीर्घवर्त्म शक्तिरुक्ता मुनीश्वर ।। ८५-४ ।।
षड्दीर्धाढ्ये बीजेन विद्याया अंगमीरितम् ।।
मातृकार्णान्दश दश हृदये भुजयोः पदोः ।। ८५-५ ।।
विन्यस्य व्यापकं कुर्यान्मूलमंत्रेण साधकः ।।
शिरः कृपाणमभयं वरं हस्तैश्च बिभ्रतीम् ।। ८५-६ ।।
मुंडस्रङ्मस्तकां मुक्तकेशां पितृवनस्तिताम् ।।
सर्वालंकृतवर्णां च श्यामांगीं कालिकां स्मरेत् ।। ८५-७ ।।
एवं ध्यात्वा जपेल्लक्षं जुहुयादयुतं ततः ।।
प्रसूनैः करवीरोत्थैः पूजायंत्रमथोच्यते ।। ८५-८ ।।
विलिख्य पूर्वं षट्कोणं त्रिकोणत्रितयं ततः ।।
पद्ममष्टदलं बाह्ये भूपुरं तत्र पूजयेत् ।। ८५-९ ।।
जया च विजया चापि अजिता चापराजिता ।।
नित्या विलासिनी वापि दोग्ध्यघोरा च मंगला ।। ८५-१० ।।
पीठस्य शक्तयो मायात्मने हृत्पीठमंत्रकः ।।
शिवरूपशवश्थां च शिवाभिर्दिक्षु वेष्टिताम् ।। ८५-११ ।।
महाकालरतासक्तां ध्यात्वांगान्यर्चयेत्पुरा ।।
कालीं कपालिनीं कुल्लां कुरुकुल्लां विरोधिनीम् ।। ८५-१२ ।।
विप्रचित्तां च षट्कोणे नवकोणे ततोऽर्चयेत् ।।
उग्रामुष्णप्रभां दीप्तां नीलाधानां बलाकिकाम् ।। ८५-१३ ।।
मात्रां मुद्रां तथा मित्रां पूज्याः पत्रेषु मातरः ।।
पद्मस्यास्य सुयत्नेन ब्राह्मी नारायणीत्यपि ।। ८५-१४ ।।
माहेश्वरी च चामुंडा कौमारी चापराजिता ।।
वाराही नारसिंहा च पुनरेतास्तु भूपुरे ।। ८५-१५ ।।
भैरवीं महदाद्यां तां सिंहाद्यां धूम्रपूर्विकाम् ।।
भीमोन्मत्तादिकां चापि वशीकरणभैरवीम् ।। ८५-१६ ।।
मोहनाद्यां समाराध्य शक्रादीन्यायुधान्यपि ।।
एवमाराधिता काली सिद्धा भवति मंत्रिणाम् ।। ८५-१७ ।।
ततः प्रयोगान्कुर्वीत महाभैरवभाषितान् ।।
आत्मनो वा परस्यार्थं क्षिप्रसिद्धिप्रदायकान् ।। ८५-१८ ।।
स्त्रीणां प्रहारं निंदां च कौटिल्यं वाप्रियं वचः ।।
आत्मनो हितमन्विच्छन् कालीभक्तो विवर्जयेत् ।। ८५-१९ ।।
सुदृशो मदनावासं पश्यन्यः प्रजपेन्मनुम् ।।
अयुतं सोऽचिरादेव वाक्पपतेः समतामियात् । ८५-२० ।।
दिगम्बरो मुक्तकेशः श्मशानस्थोऽधियामिनि ।।
जपेद्योऽयुतमेतस्य भवेयुः सर्वसिद्धयः ।। ८५-२१ ।।
शवस्य हृदये स्थित्वा निर्वासाः प्रेतभूमिगः ।।
अर्कपुष्पसहस्रेणाभ्यक्तेन स्वीयरेतसा ।। ८५-२२ ।।
देवीं यः पूजयेद्भक्त्या जपन्नेकैकशो मनुम् ।।
सोऽचरेणैव कालेन धरणीप्रभुतां व्रजेत् ।। ८५-२३ ।।
रजः कीर्णं भगं नार्या ध्यायन्यो ह्ययुतं जपेत् ।।
सकवित्वेन रम्येण जनान्मोहयति ध्रुवम् ।। ८५-२४ ।।
त्रिपञ्चारे महापीठे शिवस्य हृदि संस्थिताम् ।।
महाकालेन देवेन मारयुद्धं प्रकुर्वतीम् ।। ८५-२५ ।।
तां ध्यायन्स्मेरवदनां विदधत्सुरतं स्वयम् ।।
जपेत्सहस्रमपि यः स शंकरसमो भवेत् ।। ८५-२६ ।।
अस्थिलोमत्वचायुक्तं मांसं मार्जारमेषयोः ।।
उष्ट्रस्य महिषस्यापि बलिं यस्तु समर्पयेत् ।। ८५-२७ ।।
भूताष्टम्योर्मध्यरात्रे वश्याः स्युस्तस्य जन्तवः ।
विद्यालक्ष्मीयशःपुत्रैः स चिरं सुखमेधते ।। ८५-२८ ।।
यो हविष्याशनरतो दिवा देवीं स्मरन् जपेत् ।।
नक्तं निधुवनासक्तो लक्षं स स्याद्धरापतिः ।। ८५-२९ ।।
रक्तांभोजैर्हुनेन्मंत्री धनैर्जयति वित्तपम् ।।
बिल्वपत्रैर्भवेद्राज्यं रक्तपुष्पैर्वशीकृतिः ।। ८५-३० ।।
असृजी महिषादीनां कालिकां यस्तु तर्पयेत् ।।
तस्य स्युरचिरादेव करस्थाः सर्वसिद्धयः ।। ८५-३१ ।।
यो लक्षं प्रजपेन्मन्त्रं शवमारुह्य मन्त्रवित् ।।
तस्य सिद्धो मनुः सद्यः सर्वेप्सितफलप्रदः ।। ८५-३२ ।।
तेनाश्वमेधप्रमुखैर्यागौरिष्टं सुजन्मना ।।
दत्तं दानं तपस्तप्तं उपास्ते यस्तु कालिकाम् ।। ८५-३३ ।।
ब्रह्मा विष्णुः शिवो गौरी लक्ष्मीर्गणपती रविः ।।
पूजिताः सकला देवा यः कालीं पूजयेत्सदा ।। ८५-३४ ।।
अथापरः सरस्वत्या ह्यवतारो निगद्यते ।।
यां निषेव्य नरा लोके कृतार्थाः स्युर्न संशयः ।। ८५-३५ ।।
आप्यायिनी चन्द्रयुक्ता माया च वदनांतरे ।।
सकामिका क्रुधा शांतिश्चन्द्रालंकृतमस्तका ।। ८५-३६ ।।
दीपिका सासना चन्द्रयुगस्त्रं मनुरीरितः ।।
मुनिरक्षोभ्य उद्दिष्टश्छन्दस्तु बृहती मतम् ।। ८५-३७ ।।
ताराख्या देवता बीजं द्वितीयञ्च चतुर्थकम् ।।
शक्तिः षड्दीर्घयुक्तेन द्वितीयेनांगकल्पनम् ।। ८५-३८ ।।
षोढा न्यासं ततः कुर्यात्तारायाः सर्वसिद्धिम् ।।
श्रीकण्ठादीन्न्यसेद्रुद्रान्मातृकावर्णपूर्वकान् ।। ८५-३९ ।।
मातृकोक्तस्थले माया तृतीयक्रोधपूर्वकान् ।।
चतुर्थीनमसायुक्तान्प्रथमो न्यास ईरितः ।। ८५-४० ।।
शवपीठसमासीनां नीलकांतिं त्रिलोचनाम् ।।
अर्द्धेन्दुशेखरां नानाभूषणाढ्यां स्मरन्न्यसेत् ।। ८५-४१ ।।
द्वितीये तु ग्रहन्यासं कुर्यात्तां समनुस्मरन् ।।
त्रिबीजस्वरपूर्वं तु रक्तसूय हृदि न्यसेत् ।। ८५-४२ ।।
तथा पवर्गपूर्वं तु शुक्लं लोमं भ्रुवोद्वेये ।।
कवर्गपूर्वं रक्ताभं मंगलं लोचनत्रयम् ।। ८५-४३ ।।
चवर्गाद्यं बुधं श्यामं न्यसेद्वक्षघस्थले बुधः ।।
ढवर्गाद्यं पीतवर्णं कठ्णकूपे बृहस्पतिम् ।। ८५-४४ ।।
तवर्गाद्यं श्वेतवर्णं घटिकायां तु भार्गवम् ।।
नीलवर्णं पवर्गाद्यं नाभिदेशे शनैश्चरम् ।। ८५-४५ ।।
शवर्गाद्यं धूम्रवर्णं ध्यात्वा राहुं मुखे न्यसेत् ।।
त्रिबीजपूर्वकश्चैवं ग्रहन्यासः समीरितः ।। ८५-४६ ।।
तृतीयं लोकपालानां न्यासं कुर्यात्प्रयत्नतः ।।
मायादिबीजत्रितयपूर्वकं सर्वसिद्धये ।। ८५-४७ ।।
स्वमस्तके ललाटादि दिक्ष्वष्टस्वधउर्द्ध्वतः ।।
ह्रस्वदीर्घकादिकाष्टवर्गपूर्वान्दिशाधिपान् ।। ८५-४८ ।।
शिवशक्त्यभिधे न्यासं चतुर्थे तु समाचरेत् ।।
त्रिबीजपूर्वकान्न्यस्येत्षट्शिवाञ्छक्तिसंयुतान् ।। ८५-४९ ।।
आधारादिषु चक्रेषु स्वचक्रवर्णपूर्वकान् ।।
ब्रह्माणं डाकिनीयुक्तं वादिसांतार्णपूर्वकम् ।। ८५-५० ।।
मूलाधारे विन्यसेच्च चतुर्द्दलसमन्वितम् ।।
श्रीविष्णुं राकिणीयुक्तबादिलांतार्णपूर्वकम् ।। ८५-५१ ।।
स्वाधिष्ठनाभिधे चक्रे लिंगस्थे षड्दले न्यसेत् ।।
रुद्रं तु डाकिनीयुक्तं डादिफांतार्णपूर्वकम् ।। ८५-५२ ।।
चक्रे दशदले न्यस्येन्नाभिस्थे मणिपूरके ।।
ईश्वरं कादिठान्तार्णपूर्वकं शाकिनीयुतम् ।। ८५-५३ ।।
विन्यसेद्द्वादशदलेहृदयस्थे त्वनाहते ।।
सदाशिवं शाकिनीं च षोडशस्वरपूर्वकम् ।। ८५-५४ ।।
कण्ठस्थे षोडशदले विशुद्धाख्ये प्रविन्यसेत् ।।
आज्ञाचक्रे परशिवं हाकिनीसंयुतं न्यसेत् ।। ८५-५५ ।।
लक्षार्णपूवं भ्रूमध्यसंस्थितेऽतिमनोहरे ।।
तारादिपंचमं न्यासं कुर्यात्सर्वेष्टसिद्धये ।। ८५-५६ ।।
अष्टौ वर्गान्स्वरद्वंद्वपूर्वकान् बीजसंयुतान् ।।
ताराद्या न्यासपूर्वाश्च प्रयोज्या अष्टशक्तयः ।। ८५-५७ ।।
ताराथोग्रा महोग्रापि वज्रा काली सरस्वती ।।
कामेश्वरी च चामुंडा इत्यष्टौ तारिकाः स्मृताः ।। ८५-५८ ।।
ब्रह्मरंध्रे ललाटे च भ्रूमध्ये कण्ठदेशतः ।।
हृदि नाभौ फले मूलाधारे चेताः क्रमान्न्यसेत् ।। ८५-५९ ।।
अङ्गन्यासं ततः कुर्यात्पीठाख्यं सर्वसिद्धिदम् ।।
आधारे कामरूपाख्यं बीजं ह्रस्वार्णपूर्वकम् ।। ८५-६० ।।
हृदि जालंधरं बीजं दीर्घपूर्वं प्रविन्यसेत् ।।
ललाटे पूर्णगिर्याख्यं कवर्गाद्यं न्यसेत्सुधीः ।। ८५-६१ ।।
उड्डीयानं चवर्गाद्यं केशसन्धौ प्रविन्यसेत् ।।
कण्ठे तु मथुरापीठं दशम यादिकं न्यसेत् ।। ८५-६२ ।।
षोढा न्यासस्तु तारायाः प्रोक्तोऽभीष्टप्रदायकः ।।
हृदि श्रीमदेकजटां तारिणीं शिरसि न्यसेत् ।। ८५-६३ ।।
वज्रोदके शिखां पातु उग्रतारां तु वर्मणि ।।
महोग्रा वत्सरे नेत्रे पिंगाग्रैकजटास्त्रके ।। ८५-६४ ।।
षड्रदीर्गयुक्तमायाया एतान्यष्टौ षडंगके ।।
अंगुष्ठादिष्वंगुलीषु पूर्वं विन्यस्य यत्नतः ।। ८५-६५ ।।
तर्जनीमध्यमाभ्यां तु कृत्वा तालत्रयं ततः ।।
छोटिकामुद्राया कुर्याद्दिग्बन्धं देवतां स्मरन् ।। ८५-६६ ।।
विद्यया तारपुटया व्यापकं सप्तधा चरेत् ।।
उग्रतारां ततो ध्यायेत्सद्यो वादेऽतिसिद्धिदाम् ।। ८५-६७ ।।
लयाब्धावंबुजन्मस्थां नीलाभां दिव्यभूषणाम् ।।
कम्बुं खङ्गं कपालं च नीलाब्जं दधतीं करैः ।। ८५-६८ ।।
नागश्रेष्ठालंकृतांगीं रक्तनेत्रत्रयां स्मरेत् ।।
जपेल्लक्षचतुष्कं हि दशांशं रक्तपद्मकैः ।। ८५-६९ ।।
हुनेत्क्षीराज्यसंमिश्रैः शंखं संस्थाप्य संजपेत् ।।
नारीं पश्यन्स्पृशन्गच्छन्महानिशि बलिं चरेत् ।। ८५-७० ।।
श्मशाने शून्यसदने देवागारेऽथ निर्जने ।।
पर्वते वनमध्ये वा शवमारुह्य मंत्रवित् ।। ८५-७१ ।।
समरे शत्रुनिहतं यद्वा षाण्यासिकं शिशुम् ।।
विद्यां साधयतः शीघ्रं साधितैवं प्रसिद्ध्यति ।। ८५-७२ ।।
मेधा प्रज्ञा प्रभा विद्या धीवृत्तिस्मृतिबुद्धयः ।।
विश्वेश्वरीति संप्रोक्ताः पीठस्य नव शक्तयः ।। ८५-७३ ।।
भृगुमन्विंदुसंयुक्तं मेघवर्त्म सरस्वती ।।
योगपीठात्मने हार्द्दं पीठस्य मनुरीरितः ।। ८५-७४ ।।
दत्त्वानेनासनं मूर्तिं मूलमंत्रेण कल्पयेत् ।।
पूजयेद्विधिवद्देवीं तद्विधानमथोच्यते ।। ८५-७५ ।।
तारो माया भगं ब्रह्मा जटे सूर्यः सदीर्घकम् ।।
यक्षाधिपतये तंद्रीसोपनीतं बलिं ततः ।। ८५-७६ ।।
गृहयुग्मं शिवा स्वाहा बलिमंत्रोऽयमीरितः ।।
दद्यान्नित्यं बलिं तेन मध्यरात्रे चतुष्पथे ।। ८५-७७ ।।
जलदानादिकं मंत्रैर्विदध्याद्दशभिस्ततः ।।
ध्रुवो वज्रोदके वर्म फट्सप्तार्णो जलग्रहे ।। ८५-७८ ।।
ताराद्या वह्निजायांता माया हि क्षालने मता ।।
तारो मायाः भृगुः कर्णोविशुद्धं धर्मवर्मतः ।। ८५-७९ ।।
सर्वपापानि शाम्यंते छेतो नेत्रयुतं जलम् ।।
कल्पान्तनयनस्वाहा मंत्र आचमने मतः ।। ८५-८० ।।
ध्रुवो मणिधरीत्यंते वज्रिण्यक्षियुता मृतिः ।।
खरिविद्यायुग्रिजश्व सर्ववांते बकोऽब्जवान् ।। ८५-८१ ।।
कारिण्यंते दीर्घवर्म अस्त्रं वह्निप्रियांतिमः ।।
त्रयोविंशतिवर्णात्मा शिखाया बंधने मनुः ।। ८५-८२ ।।
प्रणवो रक्षयुगलं दीर्घवर्मास्त्रठद्वयम् ।।
नवार्णेनामुना मंत्री कुर्याद्भूमिविशोधनम् ।। ८५-८३ ।।
नारांते सर्वविघ्नानुत्सारयेति पदं ततः ।।
हुं फट् स्वाहा गुणेंद्वर्णो मनुर्विघ्ननिवारणम् ।। ८५-८४ ।।
मायाबीजं जपापुष्पनिभं नाभौ विचिंयेत् ।।
तदुत्थेनाग्निना देहं दहेत्साद्धस्वपाप्मना ।। ८५-८५ ।।
ताराबीजं सुवर्णाभं चिंतयेद्धृदि मंत्रवित् ।।
पवनेन तदुत्थेन पापभस्म क्षिपेद्भुवि ।। ८५-८६ ।।
तुरीयं चंद्रकुंदाभं बीजं ध्यात्वाललाटतः ।।
तदुत्थसुधयादे हं स्वयं वै देवतानिभम् ।। ८५-८७ ।।
अनया भूतशुद्ध्या तु देवीसादृश्यमाप्नुयात् ।।
तारोऽनंतो भगुः कर्णो पद्मनाभयुतो बली ।। ८५-८८ ।।
खे वज्ररेखे क्रोधाख्यं बीजं पावकल्लभा ।।
अमुना द्वादशार्णेन रचयेन्मंडलं शुभम् ।। ८५-८९ ।।
तारो यथागता निद्रा सदृक्षेकभृगुर्विषम् ।।
सदीर्घस्मृतिरौ साक्षौ महाकालो भगान्वितः ।। ८५-९० ।।
क्रोधोऽस्त्रं मनुवर्णोऽयं मनुः पुष्पादिशोधने ।।
तारः पाशः परा स्वाहा पंचार्णस्चित्तशोधने ।। ८५-९१ ।।
मनवो दश संप्रोक्ता अर्ध्यस्थापनमुच्यते ।।
सेंदुभ्यां मासतो माया भुवं संसृज्य भूगृहम् ।। ८५-९२ ।।
वृतं त्रिकोणसंयुक्तं कुर्यान्मंडलमंत्रतः ।।
यजेत्तत्राधारशक्तिं वह्निमंडलमध्यगाम् ।।
वह्निमंडलमभ्यर्च्य महाशंखं निधापयेत् ।। ८५-९३ ।।
वामकर्णेन्दुयुक्तेन फडंतेन विहायसा ।।
प्रक्षालितं भृगुर्दंडी त्रिमूर्तींतुयुतं पठेत् ।। ८५-९४ ।।
ततोऽर्चयेन्महाशंखं जपन्मंत्रचतुष्टयम् ।।
दीर्घत्रयान्विता माया काली सृष्टिः सदीर्घसः ।। ८५-९५ ।।
प्रतिमासंयुतं मासं यवनं हृदयं ततः ।।
एकाधशार्णः प्रथमो महाशंखार्चने मनुः ।। ८५-९६ ।।
हंसो हरिभुजंगेशयुक्तो दीर्घंत्रयेंदुयुक् ।।
तारिण्यंते कपालाय नमोंतो द्वादशाक्षरः ।। ८५-९७ ।।
स्वं दीर्घत्रयमन्वाढ्यमेषो वामदगन्वितः ।।
लोकपालाय हृदयं तृतीयोऽयं शिवाक्षरः ।। ८५-९८ ।।
मायास्त्रीबीजमर्द्धैदुयुतं स्वं स्वर्गखादिमः ।।
पालाय सर्वाधाराय सर्वः सर्वोद्भवस्तथा ।। ८५-९९ ।।
सर्वशुद्धिमयश्चेति ङेंताः सर्वासुरांतिकम् ।।
रुधिरा रतिदीर्घा च वायुः शुभ्रानिलः सुरा ।। ८५-१०० ।।
भाजनाय भगी सत्या विकपालाय हृन्मनुः ।।
तुर्यो रसेषु वर्णोऽयं महाशंखप्रपूजने ।। ८५-१०१ ।।
नवार्कमंडलं चेष्ट्वा सलिलं मूलमंत्रतः ।।
प्रपूरयेत्सुधाबुद्ध्या गंधपुष्पाक्षतादिभिः ।। ८५-१०२ ।।
मुद्रां त्रिखंडां संदर्श्य पूजयेच्चंद्रमंडलम् ।।
वाक्सत्यपद्मागगने रेफानुग्रहबिंदुयुक् ।। ८५-१०३ ।।
मूलमंत्रो विपद्ध्वंसमनुसर्गसमन्वितम् ।।
अष्टकृत्वोऽमुना मंत्री मंत्रयेत्प्रयतो जलम् ।। ८५-१०४ ।।
मायया मदिशं क्षिप्त्वा खं योनिं च प्रदर्शयेत् ।।
तत्र वृत्ताष्टषट्कोणं ध्यात्वा देवीं विचिंतयेत् ।। ८५-१०५ ।।
पूर्वोक्तां पूजयेत्त्वेनां मूलेनाथ प्रतर्पयेत् ।।
तर्जनूमध्यमानामाकनिष्ठाभिर्महेश्वरीम् ।। ८५-१०६ ।।
सांगुष्ठानिश्चुतुर्वारं महाशंखस्थिते जले ।।
खंरेफमनुबिंद्वाढ्यां भृगुमन्विंदुयुक्तया ।। ८५-१०७ ।।
ध्रुवाद्येन नमोंतेन तर्प्यादानंदभैरवम् ।।
ततस्तेनार्धतोयेन प्रोक्षेत्पूजनसाधनम् ।। ८५-१०८ ।।
योमिमुद्रां प्रदर्श्यापि प्रणमेद्भवतारिणीम् ।।
विधानमर्घे संप्रोक्तं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ।। ८५-१०९ ।।
पूर्वोक्ते पूजयेत्पीठे पद्मे षट्कोणकर्णिके ।।
धरागृहावृते रम्ये देवीं रम्योपचारकैः ।। ८५-११० ।।
महीगृहे चतुर्दिक्षु गणेशादीन्प्रपूजयेत् ।।
पाशांकुशौ कपालं च त्रिशूलं दधतं करैः ।। ८५-१११ ।।
अलंकारचयोपेतं गणेशं प्राक्तमर्चयेत् ।।
कपालशूले हस्ताभ्यां दधतं सर्पभूषणम् ।। ८५-११२ ।।
स्वयूथवेष्टितं रम्यं बटुकं दक्षिणेऽर्चयेत् ।।
असिशूलकपालानि डमरुं दधतं करैः ।। ८५-११३ ।।
कृष्णं दिगंबरं क्रूरं क्षेत्रपालं च पश्चिमे ।।
कपालं डमरुं पाशं लिंगं शंबिभ्रतीं करैः ।। ८५-११४ ।।
अध्याकन्या रक्तवस्त्रा योगिनीरुत्तरे यजेत् ।।
अक्षोभ्यं प्रयजेन्मूर्ध्नि देव्या मंत्रऋषिं शुभम् ।। ८५-११५ ।।
अक्षोभ्यं वस्त्रपुष्पं च प्रतीच्छानवल्लभा ।।
अक्षोभ्यपूजने मंत्रः षट्कोगकम् ।। ८५-११६ ।।
वैराचनं चामिताभं पद्मनाभिभिधं तथा ।।
शंखं पांडुरसंज्ञं च दिग्दलेषु प्रपूजयेत् ।। ८५-११७ ।।
लाभकां मानकां चैव पांडुरां तारकां तथा ।।
विदिग्गताब्जपत्रेषु पूजयेदिष्टसिद्धये ।। ८५-११८ ।।
बिंदुनामादिवर्णाद्याः संबुद्ध्यंतास्तथाभिधाः ।।
व्रजपुष्पं प्रतीच्छाग्निप्रियांताः प्रणवादिकाः ।। ८५-११९ ।।
वैराचनादि पूजायां मनवः परिकीर्तिताः ।।
भूधरश्च चतुर्द्वार्षु पद्मांतकयमांतकौ ।। ८५-१२० ।।
विद्यांतकाभिधः पश्चान्नरांतक इमान्यजेत् ।।
शक्रादींश्चैव वज्रादीन्प्रजपेत्तदनंतरम् ।। ८५-१२१ ।।
एवं संपूजयन्देवीं पांडित्यं धनमद्भुतम् ।।
पुत्रान्पौत्राञ्छुभां कीर्तिं लभते जनवश्यताम् ।। ८५-१२२ ।।
तारो माया श्रीमदकजटे नीलसरस्वती ।।
महोप्रतारे देवासः सनेत्रो गदियुग्मकम् ।। ८५-१२३ ।।
सर्वदेवपिशाकर्मो दीर्घोग्रिर्मरुसान्मस ।।
अभ्रगुमम जाड्यं च छेदयद्वितयं रमा ।। ८५-१२४ ।।
मायास्त्राग्निप्रियांतोऽयं द्विपंचाशल्लिपिर्मनुः ।।
अनेन नित्यं पूजतिऽन्वहं देव्यै बलिं हरेत् ।। ८५-१२५ ।।
एवं सिद्धे मनौ मंत्री प्रयोगान्विदधाति च ।।
जातमात्रस्य बालस्य दिवसत्रितयादधः ।। ८५-१२६ ।।
जिह्वायां विलिखेन्मंत्रं मध्वाज्याभ्यां शलाकया ।।
सुवर्ण कृतया यद्वा मंत्री धवलदूर्वया ।। ८५-१२७ ।।
गतेऽष्टमेऽब्दे बालोऽपि जायते कविरद्बुतम् ।।
तथापरैरजेयोऽपि भूपसंघैर्द्धनार्चितः ।। ८५-१२८ ।।
उपरागे दतानीव नरदारुसरोजले ।।
निर्माय कीलकं तेन तैलमध्वमृतैर्लिखेत् ।। ८५-१२९ ।।
सरोजिनीदले मंत्रं वेष्टयेन्मातृकाक्षरैः ।।
निखाय तदलं कुंडे चतुरस्रे समेखले ।। ८५-१३० ।।
संस्थाप्य पावकं तत्र जुहुयान्मनुनामुना ।।
सहस्रं रक्तपद्मानां धेनुदुग्धजलाप्लुतम् ।। ८५-१३१ ।।
होमांते विवधै रत्नैः पलैरपि बलिं हरेत् ।।
बलिं मंत्रेण विधिवद्बलिमंत्रः प्रकाश्यते ।। ८५-१३२ ।।
तारः पद्मे युग तंद्री वियद्दीर्घं च लोहितः ।।
अत्रिर्विषभगारूढो वदत्पद्मावतीपदम् ।। ८५-१३३ ।।
झिंटीशाढ्योनिलस्वाहा षोडशार्णो बलेर्मनुः ।।
ततो निशीथे च बलिं पूर्वोक्तमनुना हरेत् ।। ८५-१३४ ।।
एवं कृते पंडितानां स जयी कविराड् भवेत् ।।
निवासो भारतीलक्ष्म्योर्जनतारञ्जनक्षमः ।। ८५-१३५ ।।
शताभिजप्त्या यो मंत्री रोचनां मस्ताके धरेत् ।।
यं यं पश्यति तस्यासौ दासवज्जायते क्षणात् ।। ८५-१३६ ।।
श्मशानांगारमाश्रित्य पूर्वायां कुजवासरे ।।
तेन मत्रेण संवेष्ट्य निबद्धं रक्ततंतुभिः ।। ८५-१३७ ।।
शताभिजप्तं मूलेन निक्षिपेद्वैरिवेश्मनि ।।
उच्चाटयति सप्ताहात्सकुंटुबान्विरोधिनः ।। ८५-१३८ ।।
क्षीराढ्यया निशामंत्रं लिखित्वा पौरुषेऽस्थनि ।।
रविवारे निशीथिन्यां सहस्रमभिमंत्रयेत् ।। ८५-१३९ ।।
तत्क्षिप्तं शत्रुसदने मंडलाद्भ्रंशकं भवेत् ।।
क्षेत्रे क्षिप्तं सस्यहान्योजवहृत्तुरमालयेत् ।। ८५-१४० ।।
षट्कोणांतर्लिखेन्मूलं साध्यार्णं केशरे स्वरैः ।।
बाह्येऽष्टवर्गयुक्पत्रं पद्मभूमिपरावृतम् ।। ८५-१४१ ।।
यंत्रं भूर्जे जहुरसैर्लिखेत्पूताम्बरावृतम् ।।
पट्टसूत्रेण सन्नद्धं शिशुकंठगतं ध्रुवम् ।। ८५-१४२ ।।
भूतभीतिहरं वामवाहौ स्त्रीणां च पुत्रदम् ।।
नृणां दक्षिणबाहुस्थं निर्धनानां धनप्रदम् ।। ८५-१४३ ।।
ज्ञानदं ज्ञानमिच्छूनां राज्ञां तु विजयप्रदम् ।। ८५-१४४ ।।
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे यक्षिणीमन्त्रभेदनिरूपणं नाम पञ्चाशीतितमोऽध्यायः ।। ८५ ।।


c: text/html

text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
लुङ्॥ ३।२।११०
पदच्छेदः॥
लुङ् १।१ भूते ? धातोः ? प्रत्ययः ? परश्च ?
अर्थः॥
धातोः भूते (सामान्ये) काले लुङ्-प्रत्ययः परश्च भवति।
उदाहरणम्॥
अकार्षीत्, अहार्षीत्
काशिका-वृत्तिः
लुङ् ३।२।११०
भूते इत्येव। बूते ऽर्थे वर्तमानाद् धातोः लुङ् प्रत्ययो भवति। अकार्षीत्। अहार्षीत्। वसतेर् लुङ् रात्रिविशेषे जागरणसन्ततौ वक्तव्यः। क्व भवानुषितः। अहमत्रावात्सम्।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
लुङ् ४३६, ३।२।११०
भूतार्थे धातोर्लुङ् स्यात्॥
न्यासः
लुङ्। , ३।२।११०
ङकारः "नित्यं ङितः" ३।४।९९
इति विशेषणार्थः। उकारः "लुङलङलृङक्ष्वडुदात्तः"६।४।७१
इति विशेषणार्थः। भूतसामान्ये चायं लुङ वेदितव्यः; भूतविशेषणेऽनद्यतन्यां लङलिटोर्विधानात्। "अकार्षीत्" इति। "सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु" ७।२।१
इति वृद्धिः; पूर्ववदीट्।
"वसतेः" इत्यादि। "वस निवासे" (धा।पा।१००५) इत्यस्मादनद्यतने लङि प्राप्ते लुङ वक्तव्यः
। दिवसः सकलोऽतिक्रान्ताया रात्रेश्चतुर्थो याम आगामिन्याश्च प्रथमो यामः-- इत्येषोऽनद्यतनः कालः। तत्र रात्रिविशेषेऽतिक्रान्ताया रात्रेश्चतुर्थे यामे प्रत्युत्थितः क्व भवानुषितः?
इति केनचित् पृष्टः कश्चित्, स तस्मिन् रात्रविशेषे दिवा वा प्रतिवचनं प्रयच्छन् लुङं प्रयुङ्क्ते-- "अहमत्रावात्सम्" इति। स च न प्राप्नोति; यस्मादसौ ततो रात्रिशेषात् पूर्वभागं प्रहरत्रयलक्षमधिशयितः, सोऽस्यानद्यतनकालः, ततश्चानद्यतने लङ स्यात्; तसमाल्लुङ् वक्तव्यः = व्याख्येयः
। व्याख्यानं त्विहापि बहुलग्रहणमाश्रित्य कत्र्तव्यम्। "जागरणसन्ततौ" इति। यद्यसौ रात्रिशेषं सकलं सन्तत्याऽविच्छेदेन जागरितवानेवं लुङ् भवति। मुहूत्र्तमपि यद्यस्मिन् रात्रिविशेषे शयितवांस्ततो लङेव-- आहमत्रावसमिति। "अवात्सम्" इति। लुङ्, मिप्, "तस्थस्थ" ३।४।१०१
इत्यादिनाम्भावः, "वदव्रज" ७।२।३
इत्यादिना वृद्धिः; "सः स्यार्धधातुके"७।४।४९
इति सकारस्य तत्वम्॥
बाल-मनोरमा
लुङ् ६६, ३।२।११०
लुङ्। धातोरिति भूत इति चाधिकृतम्। तदाह-- भूतार्थवृत्तेरिति।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सूत्रम्
शण्डिकादिभ्यो ञ्यः॥ ४।३।९२
काशिका-वृत्तिः
शण्दिकाऽदिभ्यो ञ्यः ४।३।९२
शण्डिक इत्येवम् आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः ञ्यः प्रत्ययो भवति सो ऽस्य अभिजनः इत्येतस्मिन् विषये। अणादेरपवादः। शाण्डिक्यः। सार्वसेन्यः। शण्डिक। सर्वसेन। सर्वकेश। शक। सट। रक। शङ्ख। बोध। शण्डिकादिः।
न्यासः
शण्डिकादिभ्यो ञ्यः। , ४।३।९२
"अणादेरपवादः" इति। आदिशब्देन छादेः। अत्र ये शण्डिकादीन् पर्वातनाचक्षते तेषां मतेन पूर्वसूत्रेण प्राप्तस्य छस्यापवादः। ये तु जनपदशब्दाः, तेषां "अवृद्धादपि बहुवचनविषयात्" ४।२।१२४
इति प्राप्तस्य वुञः। शण्डिकशब्दात् "कोपधादण्" ४।२।१३१
इति प्राप्तस्याणः॥
बाल-मनोरमा
शाण्डिकादिभ्यो ञ्यः १४५१, ४।३।९२
शाण्डिकादिभ्यो ञ्यः। "सोऽभिजन इत्यर्थे प्रथमान्तेभ्य" इति शेषः।


text:
अगस्त्योपरि टिप्पणी
वसिष्ठस्य प्रकृतिः मुख्यतया ऊर्ध्वारोहणस्य भवति। तस्य पुत्रस्य नाम शक्तिरस्ति। शक्तेः प्रसारणं तिर्यक् रूपेण भवति, किन्तु पुराणेषु एको राक्षसः शक्तेः भक्षणं करोति। अतः परं वसिष्ठस्य विकासस्य संभावना ऊर्ध्वमुखीरेव अस्ति। वसिष्ठस्य विपरीते, अगस्त्यस्य विकासः अधोमुखी भवति, अयं प्रतीयते। अगः – न प्रसारः, पर्वतः। पुराणेषु पर्वतस्य कार्यं पृथिव्याः, प्रकृत्याः प्रतिष्ठा भवति। पर्वतः पुरुषः अस्ति, पृथिवी प्रकृति। पर्वतस्य एवं वृक्षस्य समानं कार्यमस्ति। वृक्षः स्वमूलेभिः प्रकृत्याः प्रतिष्ठापनं करोति। सर्वेषु जंगमेषु जीवेषु मूलस्य अभावमस्ति। जंगमेषु जीवेषु मुख-आन्त्रादि रूपेण मूलस्य विपर्ययं, दर्पणं दृश्यते। केन प्रकारेण जीवः दर्पणं विस्मृत्वा वृक्षस्य वास्तविक मूलस्य विकासं करिष्यति, अयं अगस्त्यस्य साधनायाः लक्ष्यं प्रतीयते। जैमिनीय ब्राह्मणे २.२२० कथनमस्ति यत् यदि आगस्त्यः ब्राह्मणं आगच्छति, तर्हि सः ब्राह्मणस्य अनुचर इवैव भवति। साधनायां अनुचरं किं अस्ति, अयं अनुसंधेयः। संभावितरूपेण, प्रतिध्वनिः अनुचरमस्ति। प्रतिध्वनिः स्मृतिस्तरे भवति। यदा मंत्रस्य प्रतिध्वनिः भविष्यति, तदैव प्रकृत्याः रूपान्तरणं भविष्यति। ऋग्वेद १.१९१ सूक्ते कङ्कतो न कङ्कतो इति ऋचा अस्ति। कङ्कशब्दस्य सायणभाष्यम् अल्पविषमस्ति। महाभारते विराड्नगरे युधिष्ठिरस्य नामधेयः अपि कङ्कः अस्ति। कङ्कः अर्थात् केका, प्रतिध्वनि।


text:
॥ श्रीविष्णुकवचस्तोत्रम् ॥
हरिश्चन्द्रः -
ब्रह्मन् श्रीविष्णुकवचं कीदृशं किं प्रपालकम् ।
केनोक्तं क ऋषिश्छन्दः दैवतं कीदृशं मुने ॥
अगस्त्यः -
हरिश्चन्द्र प्रवक्ष्यामि शृणुष्वावहितोऽधुना ।
श्रीविष्णुकवचं दिव्यं रहस्यं सर्वगोपितम् ॥
सृष्ट्यादौ कमलस्थाय ब्रह्मणे हरिणोदितम् ।
कारुण्येन मम प्रोक्तं ब्रह्मणो क्षीरसागरे ॥
गोपनीयं प्रयत्नेन भवता च जयप्रदम् ॥
अस्य श्रीविष्णुकवचस्तोत्रमहामन्त्रस्य -
ब्रह्मा ऋषिः - अनुष्टुप् छन्दः, श्रीमन्नारायणो देवता,
श्रीमन्नारायणप्रसादसिद्ध्यर्थे जपे विनियोगः ।
ॐ केशवाय अङ्गुष्टाभ्यां नमः ।
ॐ नारायणाय तर्जनीभ्यां नमः ।
ॐ माधवाय मध्यमाभ्यां नमः ।
ॐ गोविन्दाय अनामिकाभ्यां नमः ।
ॐ विष्णवे कनिष्ठिकाभ्यां नमः ।
ॐ मधुसूदनाय करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ॥
ॐ त्रिविक्रमाय हृदयाय नमः ।
ॐ वामनाय शिरसे स्वाहा ।
ॐ श्रीधराय शिखायै वषट् ।
ॐ हृषीकेशाय कवचाय हुं ।
ॐ पद्मनाभाय नेत्राभ्यां वौषट् ।
ॐ दामोदराय अस्त्राय फट् ।
भूर्भुवस्युवरोमिति दिग्बन्धः ॥
ध्यानम् ।
शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं,
विश्वाकारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभाङ्गम् ।
लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिहृद्ध्यानगम्यं,
वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ॥
मेघश्यामं पीतकौशेयवासं श्रीवत्साङ्गं कौस्तुभोद्भासिताङ्गम् ।
पुण्योपेतं पुण्डरीकायताक्षं, विष्णुं वन्दे सर्वलोकैकनाथम् ॥
सशङ्खचक्रं सकिरीटकुण्डलं सपीतवस्त्रं सरसीरुहेक्षणम् ।
सहारवक्षस्थलशोभिकौस्तुभं, नमामिविष्णुं शिरसाचतुर्भुजम् ॥
ॐ पूर्वतो मां हरिः पातु पश्चात् श्रीः सदक्षिणे ।
श्रीकृष्ण उत्तरे पातु श्री गो विष्णुश्च सर्वशः ॥
ऊर्ध्वं मे नन्दनी पातु अधस्तात् शार्ङ्गभृत् सदा ।
पादौ पातु सरोजाङ्गी अङ्गे पातु जनार्दनः ॥
जानुनी मे जगन्नाथः ऊरू पातु त्रिविक्रमः ।
गुह्यं पातु हृषीकेशः पृष्ठं पातु ममाव्ययः ॥
पातु नाभिं ममानन्तः कुक्षिं राक्षसमर्दनः ।
दामोदरो मे हृदयं वक्षः पातु नृकेसरी ॥
करौ मे कालियारातिः भुजौ भक्तार्तिभञ्जनः ।
कण्ठं कालाम्बुदश्यामः स्कन्धौ मे कंसमर्दनः ॥
नारायणो मेऽव्यान्नासां कर्णौ मे च प्रभञ्जनः ।
कपालं पातु वैकुण्ठः जिह्वां पातु दयानिधिः ॥
आस्यं दशास्यहन्ताव्यात् नेत्रे मे पद्मलोचनः ।
भ्रुवौ मे पातु भूमा च ललाटं मे सदाच्युतः ॥
मुखं मे पातु गोविन्दः शिखां गरुडवाहनः ।
मां शेषशायी सर्वेभ्यो व्याधिभ्यो भक्तवत्सलः ॥
पिशाचाग्निज्वरेभ्यो मां आपद्भ्योऽवतु माधवः ।
सर्वेभ्यो दुरितेभ्यश्च पातु मां पुरुषोत्तमः ॥
इदं श्रीविष्णुकवचं सर्वमङ्गलदायकम् ।
सर्वरोगप्रशमनं, सर्वशत्रुविनाशनम् ॥
एवं जजाप तत्काले स्यात्परश्चाक्षरं परम् ।
त्रिस्सन्ध्यं यः पठेच्छुद्धः सर्वत्र विजयी भवेत् ॥
इति श्रीविष्णुकवचस्तोत्रं सम्पूर्णम् ।
Proofread by PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
% Text title : viShNukavachastotram
% File name : viShNukavachastotram.itx
% itxtitle : viShNukavachastotram
% engtitle : viShNukavachastotram
% Category : kavacha, vishhnu
% Location : doc_vishhnu
% Sublocation : vishhnu
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Proofread by : PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
% Description/comments : shrIlakShmIkaTAkSha S K Rajagopalan 2001 collection of Laxmistotras
% Latest update : May 5, 2017
% Send corrections to : sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
पिठोराव्रताङ्गोवृषपूजाविधि:
॥ अथ पिठोराव्रतकथाप्रारम्भ: ॥
इन्द्राण्युवा० । अपुत्रा लभते पुत्रं परत्र च महत्फलम् । व्रतानां परमं श्रेष्ठं कथय त्वं हि पार्वति ॥ पार्वत्युवा० ॥ प्राचीन: श्रीधरो विप्रो ह्यष्टपुत्रो धनेश्वर: । तस्य भार्या सुमित्रा च गृहधर्मण्यवर्तत ॥ श्रीधरस्य सुतो ज्येष्ठ: शङकरो नाम नामत: । तस्य भार्या विदेहा च मृतापत्याभवत्तदा ॥ श्रीधरस्य पितु: श्राद्धे विदेहा चाप्रसूयत । दुःखयुक्ता सुमित्रा च विदेहां पर्यवर्जयत् ॥ दुःखयुक्ता वनं प्राप्ता मठमेकं ददर्श सा ॥ सरिच्च प्रबला यत्र विदेहा तत्र सा गता ॥ मठमध्ये स्थितां नारीं पश्यन्ती च पुन: पुन: । कुत्रेयमधुना प्राप्ता लक्षणान्वितसुन्दरी ॥ मठाधिपाविचार्यैवं विदेहां प्राह सत्वरम् । भोटिङ्गैर्यक्षवेतालैरनेकै: स्थीयते शुभे ॥ त्वां ग्रसिष्यन्ति सकला गच्छ शीघं यथागतम् ॥ विदेहोवाच । दुःखयुक्ता ह्यहं देवि प्रयामि च वनान्तरम् । मां चेद् ग्रसन्ति भोटिङ्गा क्षेमं मम भवेत्तदा ॥ मठनार्युवाच । अत्र देव्यश्चतु:षष्टिदिव्ययोग्यादय:शुभा: । पूजनार्थं समायान्ति निशामध्ये शुभा:स्थिता: ॥ बिल्वपत्रेषु गुप्ता त्वमधुना भव भामिनि । अतिथिप्राप्तकाले च ब्रूहि त्वमिह संस्थिता ॥ तव कामं प्रकुर्वन्ति जीविष्यन्ति च बालका: । लुप्ता तत्र विदेहा च बिल्वपत्रेषु संस्थिता ॥ क्षणेनैकेन भोटिङ्गा मठमध्ये समागता: । ज्ञात्वा मनुष्यगन्धं च मठनारीमपृच्छत ॥ कुतो मनुष्यगन्धश्च समायाति वदस्व तम् ॥ मठनार्यु० । भवतामेव भ्रान्तिश्च जातेत्येवं तु वञ्चिता: । निशामध्ये चतु:षष्टिदेव्यस्तत्र समागता: ॥ अनेकैश्व महारत्नै: फलैर्नानाविधैरपि । निविष्टा:पीठदेवीनामाह्नानं कुर्वतेस्म हि ॥ श्रावणस्य तु मासस्य कृष्णपक्षे कुहूतिथौ । पूजां कृत्वा चतु:षष्टिरतिथीन्ब्रुवतेस्म हि ॥ वदतेस्म मनुष्या सा लुप्ताथ प्रकटाभवत् । ममाशुचित्वमापन्नं मातर्मे बालकं मृतम् ॥ तवाग्रे मृतमादाय स्थितास्मीति च बालकम् । सप्तगर्भाश्चतु:षष्टि सजीवाश्च भवन्त्वित: ॥ तत्र स्थितं च नैवेद्यं सा नारी प्रतिगृहय च । चतु:षष्टिस्ततस्तुष्टा ददौ तस्यै शुभं वरम् ॥ श्रीधरस्य स्नुषा त्वं हि शङ्करस्य च वल्लभा । पुत्रपौत्रयुता राज्यं भुक्त्वा पूज्या सुरालये ॥ अष्टपुत्रा भवन्त्वाशु विदेहे गम्यतां पुरम् । आगता येन मार्गेण तेनैव पुनरेव हि ॥ पुरान्तरं स्थिता गत्वा प्रविवेशस्व मन्दिरम् । श्रीधरश्च सुमित्रा च शङकरो बान्धवै:सह ॥ विदेहा चाष्टपुत्रैश्च युक्ता सा मङ्गलोत्सवै: । प्रापुर्मुदं महाभागा देवीनां च प्रसाद्त: ॥ द्विजमन्त्रादिनिर्घोषैर्दुन्दुभीनां च नि:स्वनै: । मृगाक्षी मङ्गलाचारैर्मुदङ्गैर्नृत्यघोषकै: ॥ तया सम्पूजिता देव्यश्चतु:षष्टय: प्रकीर्तिता: । तद् व्रतं श्रृणु चेन्द्राणि पिठोराख्यं कुहूतिथौ । तासां स्मरणमात्रेण पुत्रपौत्रधनान्विता ॥ नारी भवति चेन्द्राणि श्रृणु त्वं नामपूजनम् । दिव्ययोगी महायोगी सिद्धयोगी गणेश्वरी ॥ प्रेताक्षी डाकिनी काली कालरात्रिर्निशाचरी । भङ्कारी रौद्रवेताली हिङकरी भूतडाम्बरी ॥ ऊर्ध्वकेशी विरूपाक्षी शुष्काङ्गी नरभोजनी । ईश्वरी वीरभद्रा च धूम्राक्षी कलहप्रिया ॥ राक्षसी घोररक्ताक्षी विश्वरूपा भयङकरी । चण्डिका वीर कौमारी वाराही मुण्डधारिणी ॥ भासुरी रौद्राभङ्कारी भीषणा त्रिपुरान्तका । भैरवी ध्वंसिनी क्रोधी दुर्मुखी प्रेतवाहिनी ॥ खटवाङगी दीर्घलम्बोष्ठी मालिनी मन्त्रयोगिनी । कालाग्निग्रहणी दुर्गा कङकाली भुवनेश्वरी ॥ कण्टकी त्रोटिनी रौद्री यमदूती करालिनी । घोराक्षी कार्मुकी चैव काकद्दष्टिरधोमुखी ॥ मुण्डोग्रधारिणी व्याघ्री किङ्किणी प्रेतभक्षिणी । कालरूपा च कामाख्या चोड्राणी योगपीठिका ॥ महालक्ष्मीश्चैकवीरा कालरात्री च पीठिका । नमोऽस्तु वश्चतु:षष्टिदेवीभ्य: शरणं व्रजे ॥ पुत्रश्रीवृद्धिकामाहं भक्त्या सम्पूजिता:शुभा:। एवमिन्द्राणि कथितं पिठोराख्यं महद व्रतम् ॥ भक्त्या कुर्वन्ति या नार्य: कृतकृत्या भवन्ति ता: । सुखसौभाग्यसंयुक्ताश्चतु:षष्टया: प्रसादत: ॥ इति श्रीभविष्योत्तरपुराणे पिठोराव्रतकथा समासा ॥
॥ अथ पिठोराव्रताङ्गोवृषपूजाविधि: ॥
आचम्य देशकालौ स्मृत्वा मम गोधनवृद्धिद्वारा सकलैश्वर्याद्यभिवृद्धयर्थं पिठोराव्रताङ्गभूतं मृन्मयगोवृषपूजनमहं करिष्ये । गणपतिपूजनादिप्रोक्षणान्तं विधाय, ऋषभंमासमानानामिति वैदिकमन्त्रेण गोसहितवृषभेभ्यो नम इति नाममन्त्रेण वा षोडशोपचारै: सम्पूजयेत् । अनेन पूजनेन गोसहितवृषभा: प्रीयन्ताम् । प्रत्यक्षगोवृषपूजनमपि कुर्यात् । तेषाण श्रृङ्गेषु स्वर्णरौप्यपट्टिकाबन्धनं कौशेयगुच्छबन्धनं च कुर्यात् । विचित्रवर्णैर्णस्त्रैस्तेषां पृष्ठमाच्छादयेत् । गलेषु रम्यशब्दितां घण्टां बध्वा दिनाष्टमभागे बहिर्नीत्वा सायं ग्रामं प्रवेशयेत् । तत: पिण्याकं नानाविधं चान्नं नैवेद्यं दद्यात् । एतत्करणेन गोधनवृद्धिर्भवति ॥
॥ अथ पिठोराव्रताङ्गउमामहेश्वरपूजनविधि: ॥
विस्तीर्णे कुडये ताम्रेण कृष्णेन सितेन वा विलिप्य, तदुपरि पोतेन विभिन्नवर्णेन वा मध्ये शिवासहितं शिवलिङ्गं मूर्तिं वा विलिख्य, सर्वं संसारोपकरणं चतु:शालापाकागारदेवागारादि यावच्छक्यं विलिखेत् । देशकालौ० मम सर्वमनोरथपरिपूर्त्यर्थं उमामहेश्वरादिसर्वलिखितसांसारिकोपकरणवस्तुमात्रपूजनं करिष्ये । तत: उमामहेश्वरादिसर्वदेवताभ्यो नम इति षोडशोपचारै:सम्पूज्य, शिव साम्ब दयासिन्धो गिरीश शशिशेखर । व्रतेनानेन सन्तुष्ट: प्रयच्छास्मन्मनोरथान् ॥ इति सम्प्रार्थ्य, यस्य स्मृत्या० । अनेन पूजनेन श्रीउमामहेश्वरादय: प्रीयन्ताम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥गीता १८.६६॥
मम प्रश्नः अस्ति शुचः इति कः लकारः। मन्ये मध्यमपुरुषः एकवचनम् अस्ति।
२०१६-१२-०८ गुरुवासरः (2016-12-08 Thursday)
शनिवासरे १०दिसेम्बर२०१६तिथौ श्रीमद्भगवद्गीताजयन्ती अस्ति। हिन्दूमन्दिरे इमां जयन्तीं परिपालयिष्यामः। सर्वे भक्ताः आमन्त्रिताः सन्ति। यदि भवान् गीताभ्यासं करोति तर्हि अस्माकं निवेदनम् अस्ति भवान् गीताविषये यत् चिन्तयति यत् भवतः गीतादर्शनम् अस्ति च तत् अस्मिन् कार्यक्रमे अन्यैः भक्तैः सह भजेत। भक्तानां प्रवचनाय प्रायः एकहोरावधिः अस्ति। यदि भवान् भजनं स्वीकरोति तर्हि प्रकाशवर्येण सह सम्पर्कं करोतु।
कार्यक्रमः अस्ति –
सायम् ६.३०-६.४५ पूजा
सायम् ६.४५-७.३० प्रवचनानि
सायम् ७.३०-७.४५ भजनानि
सायम् ७.४५-८.०० आरात्रिकम्
सायम् ८.०० प्रसादः
२०१६-१२-०७ बुधवासरः (2016-12-07 Wednesday)
अस्माकं केन्बराहिन्दूसमाजस्य स्थापना त्रिंशत् वर्षपूर्वम् अभवत्। तस्मात् आगामि-एप्रिलमासे समाजस्य त्रिंशत्तमः वार्षिकोत्सवः परिपालयिष्यामः। उत्सवे नैके कार्यक्रामः भविष्यति तेषां विवरणं यथाकालं सूचयिष्यामः।
उत्सवे समाजस्य इतिहासं प्रकाशयिष्यामः। तस्मै यदि भवतः सकाशे पूर्वतः कानिचित् भाचित्राणि सन्ति तर्हि तानि चित्राणि ददातु। पण्डितमहोदयम् अथवा समित्याः किमपि सदस्यं ददातु।
उत्सवं यावत् सर्वेषां आजीवनसदस्यानां वंशावलिं अमात्यवृत्तान्तम् अपि संग्रहीष्यामः। वयं सर्वान् आजीवनसदस्यान् निवेदयामहे स्ववंशावलिं अमात्यवृत्तन्तं च सङ्गृह्य पण्डितमहोदयम् अथवा समित्याः किमपि सदस्यं १फरवरी२०१७तिथौ पूर्वं ददातु।
२०१६-१२-०६ मङ्गलवासरः (2016-12-06 Tuesday)
इयं कथा मया धातुनामानि स्मरणाय कल्पिता।
अश्वः पुस्तकं धरति। सिंहः अश्वात् पुस्तकं हरति। हस्ती सिंहम् अपहरति। मूषकः सिंहात् पुस्तकम् आहरति अश्वम् उपहरति च। सिंहः मूषकं प्रहरति। श्वानः सर्वान् संहरति मूषकं परिहरति च। मूषकः व्यवहरति अश्वः श्वानेन सह व्याहरति च। जनः मृगाणां प्रीतिम् उदाहरति।
२०१६-१२-०५ सोमवासरः (2016-12-05 Monday)
इयं कथा मया धातुनामानि स्मरणाय कल्पिता।
मूषकः नमति। उपनेत्राभ्यां पठति। ध्वनिवर्धकेन वदति। तावत् एकः बिडालं दृष्ट्वा मूषकः धावति। मार्गे भोजनं दृष्ट्वा मूषकः खादति। बिडालः पादकन्दुकेन क्रीडति। मूषकः अन्यैः मूषकैः सह खेलति। पादकन्दुकः बालकः भवति। बालकः जपति। तत् दृष्ट्वा बिडालः हसति तस्य बालकस्य परितः भ्रमति च। बालकः चलति। तस्मात् बिडालः त्यजति। बालकः मूषकेन सह भोजनम् पचति। बिडालः भोजनम् रक्षति। भोजने अन्ये मूषकाः जीवति। भोजने गृहेषु मूषकाः वसन्ति। बिडालः मूषकान् वाञ्छति। मूषकाः बिडालं भजन्ति। अन्ते ते सर्वे मिलित्वा जल्पन्ति।
२०१६-१२-०४ रविवासरः (2016-12-04 Sunday)
इदानीम् अहं कापि ओस्ट्रेलियावासीं महिलां हिन्दीभाषां पाठयामि। सा महाप्राणव्यञ्जनानाम् उच्चारणं सम्यग् न कर्तुं शक्नोति। अद्य अस्माकं संस्कृताभ्यासवर्गे अस्याः समस्यायाः किं समाधानम् अस्ति इति मया पृष्टम्। तत् परं तस्मिन् विषये रोचकचर्चा अभवत् यस्मात् अहं बहु ज्ञानम् अप्राप्नवम्।
२०१६-१२-०३ शनिवासरः (2016-12-03 Saturday)
अद्य मम सहकर्मिणे ईयनपीटरसनवर्याय अस्माकं विभागेन अनुज्ञासम्मेलनम् आयोजितम्। सः अस्माकं शोधक्षेत्रे समग्रविश्वे धूरि तिष्ठति। तेन मम बहु साहाय्यं कृतम्। सः केन्बरानगरे एव ओस्ट्रेलियाराष्ट्रीयविश्वविद्यालयं गच्छति। आवयोः मिथः निर्देशितः एकः शोधछात्रः अस्ति तस्मात् आवां किञ्चित् कालाय मिलित्वा कार्यं करिष्यावः। तस्य अनुज्ञा मां दुःखीकरोति।
२०१६-१२-०२ शुक्रवासरः (2016-12-02 Friday)
गत रविवासरे अहं दिव्यांशुना सह मेल्बोर्ननगरम् अगच्छम्। तत्र स्मार्ट-ग्रिड इति विषये एकम् उपवेशनम् आसीत्। उपवेशने प्रायः त्रिशतम् जनाः आसन्। अस्य उपवेशनस्य कार्यसमित्याः अहम् एकं सदस्यम् आसीत् च। मया तत्र चत्वारि शोधपत्राणि प्रस्तुतीकृतानि। ततः अद्य सायम् अहं केन्बरानगरं प्रत्यागच्छम्।
२०१६-१२-०१ गुरुवासरः (2016-12-01 Thursday)
अस्मिन् सप्ताहे मया सम्पूर्णगीतापाठः मम स्मृत्या कृतः। अहं प्रत्येकस्मिन् दिवसे यदा यानेन कार्यालयं गच्छामि ततः प्रत्यागच्छमि च तस्मिन् काले यानं चालयन् मम स्मृत्या गीतापाठं करोमि। अयं क्रमः अनेकात् वर्षात् प्रचलति किन्तु मध्ये मध्ये स्खलनं भवति अलसेन आभ्यासः विरमति पाठः स्मृत्यां क्षीणः भवति च। किन्तु गतमासात् अभ्यासः सम्यग् भवति तस्मात् अस्मिन् सप्ताहे सम्पूर्णः पाठः कृतः। प्रसन्नोऽस्मि।
२०१६-११-२६ शनिवासरः (2016-11-26 Saturday)
श्रीमद्भगवद्गीतायां द्विवारम् अकृतः इति शब्दस्य उपयोगः अभवत्।
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्।
यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः॥१५।११॥
तत्रैवं सति कर्तरमात्मानं केवलं तु यः।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥१८।१६॥
२०१६-११-२५ शुक्रवासरः (2016-11-25 Friday)
परा असु
परास्तम् – निराकृतम् = प्रत्युक्तम्
परास्तवसुधा सुधाधिवसति – त्यक्तवसुन्धरा चिरमधिवसति (कि ५।२७)
परास्त – निराकृत
अप असु
अपास्यात् – जह्यात् (छोड़ दें)
चीराण्यपास्याज्जनकस्य कन्या नेयं प्रतिज्ञा मम दत्तपूर्वा।
यथासुखं गच्छतु राजपुत्री वनं समग्रा सह सर्वरत्नैः (रा २।३८।६)
जनक की पुत्री अपने वल्कलवस्त्र त्याग दें। मैं ने यह प्रतिज्ञा पहले नहीं की। राजपुत्री अपने समस्त आभरणादियों के साथ यथासुख वनप्रस्थान करें ।
(वर्तते)
२०१६-११-१२ शनिवासरः (2016-11-12 Saturday)
प्रेरणेऽर्थे अस्यति इति असु धातोः सामान्यः प्रयोगः । असु धातु को सामान्यतः ‘दूर करना’ इस अर्थ में प्रयोग किया जाता है।
नीलकण्ठपरिभुक्तयौवनां तां विलोक्य जननी समाश्वसत् ।
भर्तृवल्लभतया हि मानसीं मातुरस्यति सुचं वधूजनः ।।
(कुमारसम्भवे ८।१२)
शिवेन परिभुक्तयौवनां पार्वतीं अवलोक्य तस्याः जननी अथवा मेना संतुतोष। तथा हि पतिवात्सल्येन मातुः मनोभवां शोकं निरस्यति।
नीलकण्ठ (अथवा शिवजी) से सम्भोग किये गये पार्वती के यौवन को देखकर उसकी माँ मेना सन्तुष्ट हुई। वधूजन पुत्री अपने पति के प्रेम से ही अपनी माँ का मानसिक शोक को दूर करती हैं ।
(वर्तते)
२०१६-११-१२ शनिवासरः (2016-11-12 Saturday)
अयं धातुः क्षेपणातिरिक्तेषु बहुष्वर्थेषु प्रयुक्तो दृश्यते।
१। निराकृतावर्थे परास्यति, परास्यते। अपास्यति, अपास्यते। व्युदस्यति, व्युदस्यते। निरस्यति, निरस्यते इत्येते प्रयोगाः। परास्यते इत्यत्र परापूर्वः असु धातुः। ‘उपसर्गादस्यत्यूह्योर्वेति वाच्यम्’ इत्यात्मनेपदविकल्पः ।
२। सङ्क्षिप्तावर्थे समस्यति, समस्यते इति सम्पूर्वस्य असु धातोः प्रयोगः ।
३। संन्यासेऽर्थे संन्यस्यति, संन्यस्यते इति सम् नि इत्युपसर्गद्वयपूर्वः असु धातुः ।
४। अतिविस्तारेऽर्थे तथा अन्तर्धावर्थे च व्यस्यति, व्यस्यते इति विपूर्वः असु क्षेपणे इति धातुः प्रयुक्तो दृश्यते ।
५। न्यासेऽर्थे न्यस्यति, न्यस्यते इति निपूर्वस्य असुधातोः प्रयोगः ।
६। शीलनेऽर्थे अभ्यस्यति अभ्यस्यते इत्यभिपूर्वस्य असु धातोः प्रयोगः ।
एते प्रयोगाः क्रमशः परीक्ष्यन्ते ।
(वर्तते)
२०१६-११-१२ शनिवासरः (2016-11-12 Saturday)
http://www.outlookindia.com/website/story/ishti-breaking-barriers/297322
Review of the newly release Sanskrit movie Ishti.
वयं गर्वम् अनुभवामः यतो हि केन्बरानगरस्थः विद्वान् पण्डितः विद्यावारिधिसम्मानेनालङ्कृतः शैलेशद्विवेदीमहाभागः फिजीदेशे १४-१६अक्टूम्बर२०१६तिथिषु आयोजिते प्रथमे अन्ताराष्ट्रीयरामायणसम्मेलने ओस्ट्रेलियादेशस्य प्रतिनिधिः आसीत्। सः सम्मेलने मुख्यप्रवक्ता च आसीत्। सः तस्य सम्मेलनस्य अनुभवान् अस्मत्कृते मङ्गलवासरे २५अक्टूम्बर२०१६तिथौ सायङ्काले सार्धसप्तवादनात् सार्धाष्टवादनपर्यन्तम् (6.30-7.30pm) वर्णयिष्यति। तस्य व्याख्यानस्य परं सर्वेभ्यः भोजन-प्रसादः अस्ति। कृपया व्याख्याने आगन्तव्यम् अन्यैः भक्तैः सह भोजनं सम्भजतु च।
२०१६-१०-२२ शनिवासरः (2016-10-22 Saturday)
स संचरिष्णुर्भुवनान्तरेषु यां यदृच्छयाशिश्रियदाश्रयः श्रियः ।
अकारि तस्यै मुकुटोपलस्खलत्करैस्त्रिसंध्यं त्रिदशैर्दिशे नमः ।।शिशुपालवधम् 1.46॥
अन्वयः – श्रियः आश्रयः संचरिष्णुः स यदृच्छया भुवनान्तरेषु याम् अशिश्रियत् मुकुटोपलस्खलत्करैः त्रिदशैः त्रिसंध्यं तस्यै दिशे नमः अकारि ।
अस्य श्लोकस्य अन्वयः विश्लेशणं च अत्र पश्यतु – https://maghakavyam.wordpress.com/2011/07/20/1-46/
Translation: When he (Haranyakashapu), the abode of Glory, would by chance resort to any quarter, with a desire to travel in the various worlds, in that direction salutations were offered by (the thirty) gods in all the three junctures of day, with their hands fumbling on the precious stones in their crown. (Translation from – http://www.dli.ernet.in/bitstream/handle/2015/406511/Sisupalavadham-.pdf?sequence=1&isAllowed=y)
मुकुटोपलस्खलत्करैः इति विशेषणस्य हेतुः अभिप्रायः प्रयोजनम् औचित्यं वा न बोधामि। कृपया मां बोधयतु।
२०१६-१०-२१ शुक्रवासरः (2016-10-21 Friday)
अन्नन्तानां भसञ्ज्ञकानाम् एषाम् अतद्धिते परे सम्प्रसारणं स्यात्। मघोनः। मघवभ्याम्। एवं श्वन्, युवन् ।।
अर्थात्
‘अन्’ शब्द जिन के अन्त में हैं ऐसे भसञ्ज्ञक श्वन्, युवन्, मघवन् शब्दों का तद्धितभिन्न प्रत्यय परे होने पर सम्प्रसारण जो जाता है।
इमं सूत्रमन्तरेण एकं सुभाषितमत्यन्तप्रसिद्धमस्ति ।
काचं मणिं काञ्चनमेकसूत्रे
ग्रथ्नासि बाले! किमिदं विचित्रम् ?
विचारवान् पाणिनिरेकसूत्रे
श्वानं युवानं मघवानमाह ।।
अर्थात् ,
माला गूंथती हुई किसी लड़की से प्रश्न किया गया कि तुम कांच, मणि और सोने को एक ही सूत्र (तागे) में क्यों गूंथ रही हो? वह उत्तर देती है – विचारवान् पाणिनिमुनि ने भी तो एक सूत्र में कुत्ते, युवा और इन्द्र को घसीट मारा है । कहने का अर्थ यह है कि जब पाणिनि जैसे बुद्धिमान लोग भी असमान वस्तुओं को एक स्थान में बिठाते हैं तो भला मैं बाला (मूर्खा) ऐसा करूँ तो इसमें आश्चर्य की क्या बात है?
२०१६-१०-१७ सोमवासरः (2016-10-17 Monday)
ॐ अमृतोपस्तरणमसि स्वाहा॥१॥
ॐ अमृतापिधानमसि स्वाहा॥२॥
ॐ सत्यं यशः श्रीर्मयि श्रीः श्रयतां स्वाहा॥३॥
तैत्तिरीयारण्यकः॥१०।२२।३५॥
उपस्तरणम् – undercover
अपिधानम् – cover
मयि – in me
मन्ये श्रयताम् इति श्रिञ् सेवायाम् इति धातोः निषपन्नः।
Aum O nectar! you are an undercover or substratum; Aum O nectar! you are a (top)cover; Aum may truth, glory, wealth stay within me.
I think the sense is as I sip this water, let it provide a cover to me from all side so that all the good qualities can stay within me.
२०१६-१०-१६ रविवासरः (2016-10-16 Sunday)
भाग्यास्तमयमिवाक्ष्णोर्हृदयस्य महोत्सवावसानमिव।
द्वारपिधानमिव धृतेर्मन्ये तस्यास्तिरस्करणम्॥२।११ मालविकाग्निमित्रम्॥
यदा अद्य वयम् इमं श्लोकम् अपठाम तदा आचार्याय पिधानम् इति न रोचते। सः अकथयत् पि इति कोऽपि उपसर्गः नास्ति इति। अहम् अकथयम् अस्ति इति। सः पृच्छति किं प्रमाणम् इति। अहम् उदतरम् अहमेव प्रमाणम् इति। तत् अपि तस्मै न रोचते। अन्ते आप्टेवर्यस्य शब्दकोषात् ज्ञातम् अपि इति उपसर्गः किन्तु भागुरिमते किञ्चित्वारं अ इति लुप्यते पि इत्येव अवशिष्यते तस्मात् अपिधानम् पिधानम् वा उपयुज्यते।
२०१६-१०-१५ शनिवासरः (2016-10-15 Saturday)
ह्यः श्यामदेशनरेशः दिवं गतः। पूर्णः श्यामदेशः तस्य परलोकगमनस्य शोके निमग्नः अस्ति। अहं तेषां शोकं अनुभवामि। यदा अनेकानां देशानां स्थितिम् अवलोकयामि तदा जानामि देशस्य नेतुः का गरिमा (importance) अस्ति। श्यामदेशनरेशः चिरकालं सिंहासनम् अलङ्कृत्य प्रजां धैर्यं बलं च अददात्। इदानीं सा प्रजा तस्य सेवायै कृतज्ञतां प्रकटीकरोति तस्य मोक्षार्थं प्रार्थयते च। अहम् अपि तस्य मोक्षार्थं प्रार्थये।
२०१६-१०-१४ शुक्रवासरः (2016-10-14 Friday)


text:
अजितनाथः
अजितनाथः( ( शृणु) /ˈədʒɪtənɑːθəhə/) (हिन्दी: अजितनाथ,आङ्ग्ल: Ajitnatha) जैनधर्मस्य चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु द्वितीयः तीर्थङ्करः अस्ति[१] । तस्य चिह्नं गजः अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
अयोध्यानगर्यां माघ-मासस्य शुक्लपक्षस्य अष्टम्यां तिथौ मध्यरात्रौ मङगलवेलायां भगवतः अजितनाथस्य जन्म अभवत् [२]। तस्मिन् दिने रोहिणीनक्षत्रमासीत् । शिशोः पादे गजस्य चिह्नम् आसीत् । एवं च यौवने तस्य शरीरस्य औन्नत्यं पञ्चाशताधिकं चतुश्शतं (४५०) धनूंषि च आसन् । तस्य पिता जितशत्रुः, माता विजयादेवी च आसीत् ।
एकस्मिन् दिवसे विजयादेव्या रात्रौ चतुर्दश महास्वप्नाः दृष्टाः आसन् । जितशत्रोः भ्रातुः सुमित्रस्य वैजयन्तीनामिकया पत्न्या अपि ते चतुर्दश महास्वप्नाः एव दृष्टाः । तस्मिन् दिने एव द्वे स्त्रियौ गर्भधारणं कृतवत्यौ । आगामिदिने स्वप्नशास्त्रिणां साहाय्येन स्वप्नानां निष्कर्षः कृतः । स्वप्नशास्त्रिभिः उक्तं यत् – “अस्मिन् कुले एकस्य तीर्थङ्करस्य, एकस्य चक्रवर्तिनः राज्ञः च जन्म भविष्यति” इति ।
यदा भगवतः जन्म अभवत्, तदा चतुःषष्टिः इन्द्राः तत्र उपस्थिताः आसन् । राज्ञा जन्मोत्सवः आचरितः । तस्मिन् प्रसङ्गे कारागारात् सर्वेभ्यः बन्दीभ्यः मुक्तिः प्रदत्ता । प्रतिगृहम् आनन्दस्य वातावरणम् आसीत् । एकादश दिनानि यावत् उत्सवः आचरितः आसीत् [३]।
पूर्वजन्म[सम्पादयतु]
भगवान् अजितनाथः अपि स्वस्य पूर्वजन्मनि महत्तपस्यां चकार । जम्बूद्वीपस्य महाविदेहक्षेत्रस्य सीतानद्याः तटे वत्सनामके देशे सुसीमा-नामिका नगरी आसीत् । तस्याः नगर्याः राजा विमलवाहनः आसीत् । सः एव अजितनाथस्य पूर्वजन्म आसीत् ।
राज्ये भोगाय बहूनि साधनानि आसन् । तथापि विमलवाहनस्य जीवनं वासनारहितमासीत् । आचार्येण अरिदमनेन सह विमलवाहनस्य मेलनम् अभवत् । तदनन्तरं विमलवाहनः साधनायां लीनः जातः । तेन सः पुत्राणां राज्याभिषेकं कृत्वा स्वस्य गुरुणा अरिदमनेन सह तपस्यां कर्तुं गतवान् [४]।
विमलवाहनेन गुरोः दीक्षा प्राप्ता । दीक्षानन्तरं विमलवाहनः तपस्यायां दतचित्तः अभूत् । तेन एकावली, रत्नावली, लघुसिंह, महासिंह, विक्रीडित इत्याद्याः कठोरतपस्याः कृताः । अन्ते अन्नमपि त्यक्त्वा स्वस्व प्राणत्यागः कृतः । अनन्तरं सः विजयनामकेन विमानेन स्वर्गलोकं गतः ।
नामकरणम्[सम्पादयतु]
नामकरणदिवसे पारिवारिकजनानां भोजनप्रसङ्गस्य आयोजनं कृतम् आसीत् । पुत्रस्य किं नाम भवेत् इति विषये अपि चर्चा जाता । तदा विजयादेव्या उक्तं यत् – “विवाहानन्तरं यदा यदा राज्ञा सह द्यूतक्रीडाः अभवन्, तदा तदा अहं पराजिता अभवम् । अतः मम एका इच्छा आसीत् यत् अहम् अपि एकवारं विजयिनी भवेयम् । यतः अयं पुत्रः मम कुक्षौ आगतः, तस्मात्कालात् अद्यावधिः एकं वारम् अपि अहं पराजिता न अभवम् । सर्वदा अजेया एव आसम्” ।
राज्ञा जितशत्रुणा उक्तं यत् – “समीपस्थेभ्यः राज्येभ्यः अपि शुभसमाचाराः प्राप्ताः । जितशत्रुः अजेयः अस्ति इति शासकाः वदन्ति । तेन कारणेन मे मतानुसारम् अस्य बालकस्य नाम अजितनाथः करणीयम् [५]। तावदेव अजितनाथः इति नाम प्रसिद्धम् अस्ति । अनुजस्य सुमित्रस्य पुत्रस्य नाम सगरः इति कृतम् ।
विवाहः[सम्पादयतु]
भगवान् अजितनाथः विवाहं कर्तुं नेच्छति स्म । किन्तु तस्मिन् काले जीवनक्रमे भोगस्य क्रमः अपि आसीत् । इन्द्रेण अपि अजितनाथः विवाहं कर्तुं प्रार्थितः । अतः अन्ते भोगक्रमानुसारम् अजितनाथेन विवाहः कृतः, वैवाहिकं जीवनं स्वीकृतं च ।
राज्यम्[सम्पादयतु]
एकदा जितशत्रुणा विचारितं यत् – “पुत्राः वयस्काः अभवन् । ते शासितुं योग्याः सन्ति । तथापि अहं शासनं कुर्वन् अस्मि । अतः शीघ्रातिशीघ्रं राज्यं त्यक्त्वा मया साधना करणीया” । इत्थं विचार्य सः राज्यस्य दायित्वं स्वस्यै अनुजभ्रात्रे सुमित्राय दातुम् ऐच्छत् । किन्तु सुमित्रः शासितुं नेच्छति स्म । सः अपि जितशत्रुणा सह साधनां कर्तुम् इच्छति स्म[६] ।
अनन्तरं जितशत्रुणा तस्य पुत्रस्य अजितनाथस्य राज्याभिषेकः कृतः । अजितनाथस्य राज्यसञ्चालनेन प्रजाः सुखं जीवन्ति स्म । राज्ये कस्यापि वस्तुनः अभावः नासीत् । जनानां मनसि अजितनाथाय स्नेहः आसीत् ।
अजितनाथः सुखेन शासनं कुर्वन् आसीत् । यथा कश्चन श्रेष्ठः सारथिः रथं श्रेष्ठतया चालयति, तथैव सः अपि श्रेष्ठतया राजशासनं चालयति स्म । सः शासने दक्षः, शक्तिशाली च आसीत् । अतः प्रजाः सम्पूर्णतया सहयोगं प्रददति स्म । तस्य शासने पशून् विहाय कोऽपि वृतः नासीत्[७] ।
अजितनाथस्य सकलैश्वर्यम् आसीत् । तथापि किञ्चिदपि अभिमानः नासीत् । शासने भगवतः अजितनाथस्य त्रिपञ्चाशत् पूर्व समयः व्यतीतः जातः ।
अभिनिष्क्रमणम्[सम्पादयतु]
एकदा भगवान् एकाकी उपविशन् आसीत् । तदा तस्य मनसि विचाराः प्रस्फुटिताः अभवन् । विचारेषु वैराग्यस्य अपि भावना उद्भूता [८]। तस्मिन् समये एव तस्य सम्पूर्णं शरीरं वैराग्ये लीनम् अभवत् ।
एकसप्ततिलक्षं वर्षाणि यावत् सः गृहे निवसति स्म । अनन्तरं तस्य अन्तर्मनः साधनायै उद्यतम् आसीत् । अतः इन्द्रादयः देवाः आगत्य रीतेः अनुसारम् अजितनाथाय प्रतिबोधं प्रादुः । यद्यपि तीर्थङ्करः स्वयमेव बुद्धः भवति , किन्तु लोकान्तिकदेवाः दीक्षायाः एकवर्षपूर्वं प्रतिबोधं ददति । ततः परमेव तीर्थङ्करः अभिनिष्क्रमणाय सज्जः भवति[९] ।
राजत्यागः[सम्पादयतु]
अजितनाथेन स्वस्य पितृव्यस्य पुत्राय सगराय सम्पूर्णराज्यसञ्चालनस्य दायित्वं प्रदत्तम् आसीत् । तत्पश्चात् सः वार्षिकीदानस्य आरम्भं कृतवान् । वार्षिकीदानस्य व्यवस्थां देवाः एव कुर्वन्ति स्म । अजितनाथेन अस्मिन् विधौ जनेभ्यः महद्दानं कृतम् आसीत् । कोऽपि जनः दानं स्वीकर्तुं शक्नोति स्म ।
इन्द्रस्य आज्ञया तिर्यकभृञ्जकसञ्ज्ञकैः देवैः समग्रदेशात् स्वामिहीनानि, भूमौ अन्तस्स्थानि, पर्वतानां गुहासु स्थितानि च वस्तूनि, धनानि च नगरस्य मध्यस्थले क्रोडीकृतानि । वस्तूनि, धनानि च क्रोडीकृत्य नगरे सन्देशं प्रेषितः यत् – “यः कोऽपि यावत् धनं, वस्तु वा इच्छति, सः आगत्य तावत् स्वीकर्तुं शक्नोति” ।
भगवान् अजितनाथः सूर्योदयतः भोजनस्य समयं यावत् दानं यच्छति स्म । जनाः अपि आवश्यकतानुसारम् एव धनं स्वीकुर्वन्ति स्म । जनाः अपि अनावश्यकं वस्तु, धनं वा न स्वीकुर्वन्ति स्म । भगवान् प्रतिदिनम् अष्टलक्षाधिकैककोटिस्वर्णमुद्राणां (१,०८,००,०००) दानं करोति स्म ।
अजितनाथेन एकवर्षं यावत् दानं कृतम् आसीत् । तेन एकस्मिन् वर्षे अशीतिलक्षोत्तराष्टाशीतिकोट्युत्तरत्र्यर्बुदं (३,८८,८०,००,०००) स्वर्णमुद्राणां दानं कृतम् आसीत् ।
दीक्षा[सम्पादयतु]
वार्षिकीदानानन्तरं दीक्षा स्वीकर्त्तव्या भवति । अतः वार्षिकीदानानन्तरं यदा भगवान् अजितनाथः दीक्षां प्राप्तुं तत्परः अभवत्, तदा राज्ञा सगरेण भगवतः दीक्षामहोत्सवः आचरितः । महोत्सवे चतुष्षष्टिः इन्द्राः अपि उपस्थिताः । सर्वे जनाः, देवाः च भगवता अजितनाथेन सह सहस्राम्रवनं नामकम् उद्यानं गतवन्तः । तत्र स्ववस्त्राभूषणानि त्यक्त्वा भगवान् अजितनाथः इन्द्रेण प्रदत्तम् अदूषितं वस्त्रं धृतवान् । माघ-मासस्य शुक्लपक्षस्य नवम्यां तिथौ रोहिणी-नक्षत्रे अजितनाथः जनानां समक्षं दीक्षां गृहीतवान् ।
दीक्षानन्तरं भगवता द्वादशवर्षाणि यावत् कठोरतपस्या, उत्कृष्टतमा साधना च कृता । सः प्रतिग्रामं भ्रमन् आसीत् । तत्पश्चात् सः पुनः अयोध्यानगरीं समागतः । पौष-मासस्य शुक्लपक्षस्य एकादश्यां तिथौ भगवान् ध्यानावस्थां प्रापत् । तत्र भगवता तीर्थस्य स्थापना कृता । किञ्चित्समयानन्तरम् एव बहवः जनाः अपि साधवः, साध्व्यः, श्रावकाः, श्राविकाः च अभवन् ।
धार्मिकः परिवारः[सम्पादयतु]
- ९५ गणधराः
- २२,००० केवलज्ञानिनः
- १२,५०० मनः पर्यवज्ञानिनः
- ९,४०० अवधिज्ञानिनः
- २०,४०० वैक्रियलब्धिधारिणः
- ३,७२० चतुर्दशपूर्विणः
- १२,४०० चर्चावादिनः
- १,००,००० साधवः
- ३,३०,००० साध्व्यः
- २,९८,००० श्रावका
- ५,४५,००० श्राविकाः
अयं भगवतः अजितनाथस्य धार्मिकपरिवारः वर्तते ।
निर्वाणम्[सम्पादयतु]
बहुवर्षाणि यावत् भगवता तपस्या कृता । अनन्तरं यदा तेन स्वस्य निर्वाणस्य ज्ञानम् अभवत्, तदा सः बहुभिः साधुभिः सह सम्मेदपर्वतं प्रापत् । तत्र तेन एकमासं यावत् जलान्नं त्यक्त्वा तपस्या कृता । चैत्र-मासस्य शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यां तिथौ मृगशीर्षनक्षत्रे भगवतः निर्वाणम् अभवत् [१०]। अन्ते सः सिद्धत्वं प्रापत् । अनेन भगवन्तं मोक्षस्य प्राप्तिः अभवत् ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 48
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 49
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 49
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 48
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 50
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 42
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 42
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 43
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 50
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 88


text:
मुर्शिदाबादमण्डलम्
अन्तर्विषयाः
प्रसङ्गः[सम्पादयतु]
मुर्शिदाबाद (Murshidabad)भारतीयराज्यपश्चिमबङ्गस्य एकं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रनगरं "बहरमपुर" इति । बहुधर्म-जाति-संस्कृतेः सङ्गमस्थलं मुर्शिदाबादमण्डलं वैचित्रम् आवहति । पर्यटकाः बौद्ध-ब्राह्मण-वैष्णव-जैन-इस्लामधर्मीयजनानाम् एकदेशीकरणमत्र परिलक्ष्ययितुं शक्नुवन्ति । सर्वोपरि क्षेत्रमिदम् ऐतिहासिकप्रसङ्गात् विश्वप्रसिद्धम् ।
नामेतिहासः[सम्पादयतु]
क्रैस्तवीय प्रथमशतके महानगौडसम्राटशशाङ्कस्य राजधानी मुर्शिदबादमण्डलमासीत् । अष्टादशशतब्देः प्रथमार्धे मण्डलस्य वर्तमाननामकरणम् अभूत् । "मुर्शिदाबाद" इति नगरस्य नाम अनन्तरवर्तीकाले मण्डलस्यनाम अपि अभूत् । पुराकाले अस्य मण्डलस्य नाम मक्षुदाबाद मुघलराजा आकबरमहोदयेन दत्ता । "औरङ्गजेवशासनकाले" "कर्तलव खान्" अत्र सामन्तपदे आसीत् । औरङ्गजेव तस्मै मुर्शिद्-कुलि-खान् इति पदवीं दत्तवान् । १७०४ तमे वर्षे तस्यैव नामानुसारं मुर्शिदाबाद इति नगरस्य नाम अभूत् ।
प्रमुखदर्शनीयस्थलानि[सम्पादयतु]
हजारदुयारी-अट्टालिका[सम्पादयतु]
-
- हजारदुयारी-अट्टालिका मुर्शिदाबादमण्डलस्य प्रमुखपर्यटनस्थलम् । अट्टालिकायां सहस्रद्वराणि सन्ति, परन्तु ९०० एव वास्तवद्वराणि अन्ये प्रतीकीमात्रम् । ४१ एकर अस्या विस्तारः । १८३७ तमे संवत्सरे डंकन मैकलियोडमहोदयः मीरजाफरस्य उत्तराधिकारी नवाब-नजीमहूमांयू-जाहाय पाश्चात्यशैल्या अट्टालिकानिर्माणं कृतवान् । मनोरमा इयं अट्टालिका पर्यटकहृदयान् आह्लादयति ।
संग्रहालयः[सम्पादयतु]
अट्टालिकायाः समीपे एव विशालाकारसंग्रहालयः वर्तते । संग्रहालये शाहीनवाबजनानां आकर्षकवस्तुनि सन्ति । येषु अस्त्र-शस्त्रादयः, चित्रकलाकृतयः, हस्तिदन्तनिर्मितानि विविधवस्तुनि अन्यतमानि । अत्रस्थ सप्तशतद्विसहस्राधिकानि अस्त्रशस्त्रानि पर्यटकानां मुख्याकर्षणकेन्द्रम् । बृहदाकारग्रन्थालयोऽपि अस्य एव अंशरूपेण अत्र स्थितः ।
निजामत-इमामबाड़ा[सम्पादयतु]
वर्तमाने यत्र निजामत-इमामबाड़ा स्थिता तत्रैव सिराज्-उद्-दुल्लायाः इमामबाड़ा आसीत् । परन्तु अग्निसंयोगात् सा इमामबाड़ा विध्वंसाऽसीत् । १८४७ तमे संवत्सरे अस्या निर्माणम् अभवत् । हुमांयू-जाहस्य अपत्यं नवाबनजीम-मंसूर-अलीखान् अस्या निर्माता । निजामत-इमामबाड़ा समग्रभारते सर्वबृहत् इमामबाड़ा ।
कटरामस्जिद्[सम्पादयतु]
विशालगोलक(गुम्बद) तथा गगनचुम्बीस्तम्भ(मिनार्)-समन्वितं कटरामस्जिद् अतिरमणीयम् । १७२३-२४ तमे वर्षे नवाबमुर्शिद्-कुलीखान् अस्य निर्माणं कृतवान् । अस्य मुस्लिमदेवालयस्य ऐतिहासिकगुरुत्वमस्ति । अत्रैव नवाबमुर्शिद्-कुलीखान्-महोदयस्य शवस्मारकं विद्यते ।
परिवहनम्[सम्पादयतु]
वायुमार्गः[सम्पादयतु]
पर्यटकाः वायुमार्गेन कोलकाताविमानकेन्द्रं गन्तुं शक्नुवन्ति । ततः मुर्शिदाबादमण्डलं "बस"माध्यमेन अनयासेन संप्रप्यते ।
धूम्रशकटमार्गः[सम्पादयतु]
मुर्शिदाबादमण्डलस्य केन्द्रनगरे बहरमपुरे पर्यटनार्थं धूम्रशकटस्थानकं (स्टेशन्) निर्मितमस्ति । सियालदहस्थानकतः(स्टेशन) "भागीरथी एक्सप्रैस" एवं "लालगोला सवारी" इत्यादिनि धूम्रशकटयानानि बहरामपुरनगरं गन्तुं सहजलभ्यानि ।
भूमार्गः[सम्पादयतु]
पर्यटकाःपश्चिमबङ्गराज्यस्य विभिन्नप्रान्ततः तथा च भारतस्य अन्यराज्यतः अपि मुर्शिदाबादमण्डलं भूमार्गेन सुलभतया आगन्तुं शक्नुवन्ति ।


text:
॥ श्रीपञ्चमुख हनुमत् हृदयम् ॥
श्रीपञ्चमुखहनुमत् हृदयम् ॥
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥
॥ श्रीसीतारामचन्द्राभ्यां नमः ॥
ॐ अस्य श्रीपञ्चवक्त्र हनुमत् हृदयस्तोत्रमन्त्रस्य
भगवान् श्रीरामचन्द्र ऋषिः ।
अनुष्टुप् छन्दः ।
श्रीपञ्चवक्त्र हनुमान् देवता । ॐ बीजम् ।
रुद्रमूर्तये इति शक्तिः । स्वाहा कीलकम् ।
श्रीपञ्चवक्त्र हनुमद्देवता प्रसादसिद्ध्यर्थे जपे विनियोगः ।
इति ऋष्यादि न्यासः ॥
ॐ ह्रां अञ्जनीसुताय अङ्गुष्ठाभ्यां नमः ।
ॐ ह्रीं रुद्रमूर्तये तर्जनीभ्यां नमः ।
ॐ ह्रूं वायुपुत्राय मध्यमाभ्यां नमः ।
ॐ ह्रैं अग्निगर्भाय अनामिकाभ्यां नमः ।
ॐ ह्रौं रामदूताय कनिष्ठिकाभ्यां नमः ।
ॐ ह्रः पञ्चवक्त्रहनुमते करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ।
इति करन्यासः ॥
ॐ ह्रां अञ्जनीसुताय हृदयाय नमः ।
ॐ ह्रीं रुद्रमूर्तये शिरसे स्वाहा ।
ॐ ह्रूं वायुपुत्राय शिखायै वषट् ।
ॐ ह्रैं अग्निगर्भाय कवचाय हुम् ।
ॐ ह्रौं रामदूताय नेत्रत्रयाय वौषट् ।
ॐ ह्रः पञ्चवक्त्रहनुमते अस्त्राय फट् ।
भूः इति दिग्बन्धः ॥
अथ ध्यानम् ।
ध्यायेद्बालदिवाकरद्युतिनिभं देवारिदर्पापहं
देवेन्द्रप्रमुखैः प्रशस्तयशसं देदीप्यमानं ऋचा ॥
सुग्रीवादिसमस्तवानरयुतं सुव्यक्ततत्त्वप्रियं
संरक्तारुणलोचनं पवनजं पीताम्बरालङ्कृतम् ॥
इति ध्यानम् ॥
ॐ नमो वायुपुत्राय पञ्चवक्त्राय ते नमः ।
नमोऽस्तु दीर्घबालाय राक्षसान्तकराय च ॥ १॥
वज्रदेह नमस्तुभ्यं शताननमदापह ।
सीतासन्तोषकरण नमो राघवकिङ्कर ॥ २॥
सृष्टिप्रवर्तक नमो महास्थित नमो नमः ।
कलाकाष्ठस्वरूपाय माससंवत्सरात्मक ॥ ३॥
नमस्ते ब्रह्मरूपाय शिवरूपाय ते नमः ।
नमो विष्णुस्वरूपाय सूर्यरूपाय ते नमः ॥ ४॥
नमो वह्निस्वरूपाय नमो गगनचारिणे ।
सर्वरम्भावनचर अशोकवननाशक ॥ ५॥
नमो कैलासनिलय मलयाचल संश्रय ।
नमो रावणनाशाय इन्द्रजिद्वधकारिणे ॥ ६॥
महादेवात्मक नमो नमो वायुतनूद्भव ।
नमः सुग्रीवसचिव सीतासन्तोषकारण ॥ ७॥
समुद्रोल्लङ्घन नमो सौमित्रेः प्राणदायक ।
महावीर नमस्तुभ्यं दीर्धबाहो नमोनमः ॥ ८॥
दीर्धबाल नमस्तुभ्यं वज्रदेह नमो नमः ।
छायाग्रहहर नमो वरसौम्यमुखेक्षण ॥ ९॥
सर्वदेवसुसंसेव्य मुनिसङ्घनमस्कृत ।
अर्जुनध्वजसंवास कृष्णार्जुनसुपूजित ॥ १०॥
धर्मार्थकाममोक्षाख्य पुरुषार्थप्रवर्तक ।
ब्रह्मास्त्रबन्द्य भगवन् आहतासुरनायक ॥ ११॥
भक्तकल्पमहाभुज भूतबेतालनाशक ।
दुष्टग्रहहरानन्त वासुदेव नमोस्तुते ॥ १२॥
श्रीरामकार्ये चतुर पार्वतीगर्भसम्भव ।
नमः पम्पावनचर ऋष्यमूककृतालय ॥ १३॥
धान्यमालीशापहर कालनेमिनिबर्हण ।
सुवर्चलाप्राणनाथ रामचन्द्रपरायण ॥ १४॥
नमो वर्गस्वरूपाय वर्णनीयगुणोदय ।
वरिष्ठाय नमस्तुभ्यं वेदरूप नमो नमः ।
नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं भूयो भूयो नमाम्यहम् ॥ १५॥
इति ते कथितं देवि हृदयं श्रीहनूमतः ।
सर्वसम्पत्करं पुण्यं सर्वसौख्यविवर्धनम् ॥ १६॥
दुष्टभूतग्रहहरं क्षयापस्मारनाशनम् ॥ १७॥
यस्त्वात्मनियमो भक्त्या वायुसूनोः सुमङ्गलम् ।
हृदयं पठते नित्यं स ब्रह्मसदृशो भवेत् ॥ १८॥
अजप्तं हृदयं य इमं मन्त्रं जपति मानवः ।
स दुःखं शीघ्रमाप्नोति मन्त्रसिद्धिर्न जायते ॥ १९॥
सत्यं सत्यं पुनः सत्यं मन्त्रसिद्धिकरं परम् ।
इत्थं च कथितं पूर्वं साम्बेन स्वप्रियां प्रति ॥ २०॥
महर्षेर्गौतमात्पूर्वं मया प्राप्तमिदं मुने ।
तन्मया प्रहितं सर्वं शिष्यवात्सल्यकारणात् ॥ २१॥
इति श्रीपराशरसंहितान्तर्गते श्रीपराशरमैत्रेयसंवादे
श्रीपञ्चवक्त्रहनुमत् हृदयस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
Encoded by Gopal Upadhaya gopal.j.upadhyay gmail.com
Proofread by Gopal Upadhaya, PSA Easwaran proofreadaeaswaran at gmail.com
BACK TO TOP
% Text title : panchamukhahanumathRidayam
% File name : panchamukhahanumathRidayam.itx
% itxtitle : panchamukhahanumat hRidayam (parAsharasaMhitAyAm)
% engtitle : PanchamukhahanumathRidayam
% Category : hRidaya, hanumaana
% Location : doc_hanumaana
% Sublocation : hanumaana
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Gopal Upadhyay gopal.j.upadhyay at gmail.com
% Proofread by : Gopal Upadhyay, PSA Easwaran proofreadaeaswaran at gmail.com
% Source : ParAsharasamhita Vol 2 page 1
% Latest update : June 28, 2016
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org