text:
दिङ्नागः
प्रसिध्दो बोध्ददार्शदिको दिङ्नाग कुन्दमालायाः रचयिता । कश्चिदन्यो वा तत्समनामा विद्वानिति सन्देहे प्रसिध्दस्य बौध्ददार्शनिकस्य रामकथामाश्रित्य नाटकप्रणयने प्रवृत्तिर्न सम्भवतीति कश्चिदन्यः एवायमबौध्दो ग्रन्थकार इति समाधानं पर्याप्तम् । कुन्दमाला– प्राणेता दिङ्नाग – नाम्ना धीरनाग- नाम्ना व स्मर्यते । महीशूर (गन्र्द्मदृध्दड्ढ् ) नगरे कुन्दमालाया यत् पुस्तकमासादितं तत्र दिङ्नागः इति नाम प्रस्तावनायां लिख्यते । तञ्जोर–प्राप्तपुस्तकावसाने च 'धीरनाग' इति नाम दृश्यते । प्रथमः प्रस्तावनागतो नामनिर्देशः, अपरश्च ग्रन्थान्तागतो नामनिर्देशः । तत्र प्रथमो लेखो ग्रन्थकर्त्तुः सम्भवति, द्वितीयश्च कस्यचिल्लेखकस्यापि । प्रथमे दिङ्नाग इति नाम, द्वितीये धीरनाग इति । अनयोः प्रस्तावनागतलेखस्य ग्रन्थकृल्लेखत्वेनाधिकप्रामाणिकतया संस्कृत साहित्ये दिङ्नागनाम्नः प्रसिध्दतया च कुन्दमाला प्रणेता दिङ्नाग एवेति वक्तुं शक्यते ।
कुन्दमालायाः कविताकोटिः[सम्पादयतु]
कुन्दमालायां कवेः शैली नितान्तसरसा सरला च । अत्र न दीर्घसमासं वाक्यं प्रयुक्तम्, न वाऽप्रचलितानां शास्त्रमात्रप्रयुक्तानां शब्दानां समावेशो दृश्यते । प्रसादगुणस्य सर्वत्रादरोऽस्याः कृते परां शोभा समुत्पादयति । दृश्यताम् –
लङ्केश्वरस्य भवने सुचिरं स्थितेति
रामेण लोकपरिवादभयाकुलेन
निर्वासितां जनपदादपि गर्भगुर्वीं
सीतां वनाय परिकर्षति लक्ष्मणोऽयम् ॥


c: text/html

text:
क्षीरम्
एषः आहारपदार्थः प्रायः जगति सर्वत्र अस्ति एव । क्षीरम् इति अपि उच्यमानम् एतत् दुग्धम् आङ्लभाषायां Milk इति उच्यते । अयम् आहारपदार्थः न सस्यजन्यः, अपि तु प्राणिजन्यः आहारः । अन्ये प्राणिजन्याः आहाराः तामसे वा राजसिके वा आहारे अन्तर्भवन्ति । परन्तु दुग्धं न तथा । एतत् यद्यपि प्राणिजन्यं तथापि सात्त्विकः आहारः । न केवलं तावत् अपि तु दुग्धं भूलोकस्य अमृतम् इति उच्यते । परिपूर्णः आहारः इति उच्यते । शिशुतः वृद्धपर्यन्तं सर्वेषां पथ्यः आहारः अपि । यतः देहस्य सप्तानां धातूनाम् ओजः, गोक्षीरे विद्यमानाः गुणाः च समानाः । अतः एव दुग्धं जीवनीयेषु द्रव्येषु, रसानीयेषु द्रव्येषु अग्रगण्यम् अस्ति । देवपूजासु नैवेद्यरूपेण अपि उपयुज्यते दुग्धम् । पायसेषु, पञ्चगव्ये, पञ्चामृते च दुग्धं योजयन्ति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य दुग्धस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
एतत् दुग्धं पाके रुचौ च मधुरं स्निग्धं च । वातं पित्तं च शमयति । देहे कफं शीतं धातून् च वर्धयति । व्रणितानां, श्रान्तानां, दुर्बलानां, श्रमिकाणां च मेध्यं दुग्धम् । बलवर्धकं च ।
- “स्वादु शीतं मृदु स्निग्धं बहुलं श्लक्ष्णपिच्चिलम् ।
- गुरु मन्द प्रसन्नं च गव्यं दशगुणं पयः ॥
- तदेव गुणमेवोजः सामान्यादभिवर्धयेत् ।
- प्रवरं जीवनीयानां क्षीरमुक्तं रसायनम् ॥“ (चरकसूत्रम् २७-२१८)
शास्त्रकाराः अष्टविधं दुग्धं वदन्ति । अष्टानां प्राणिनां दुग्धस्य उपयोगं च वदन्ति । तत्रापि गोक्षीरं सर्वेषु अत्यन्तं श्रेष्ठम् इति ।
- १. आधुनिकस्य विज्ञानस्य अनुसारम् अपि दुग्धं परिपूर्णः आहारः । यतः दुग्धे प्रोटीन्, विटामिन्, बि काम्प्लेक्स्, केचन खनिजांशाः च महता प्रमाणेन सन्ति ।
- २. अस्माकं शरीरे विद्यमानेषु सप्तधातुषु रसधातुवर्धकम् अस्ति दुग्धम् ।
- ३. ज्वरपीडितानाम् अग्रगण्यः पथ्याहारः दुग्धम् ।
- ४. दुग्धं शिरोभ्रमणं, शुष्ककासं, पिपासां, बुभुक्षां, मूत्रबाधां, रक्ततिक्तं च शमयति ।
- ५. प्रसूतिकासु क्षीरं वर्धयति दुग्धम् ।
- ६. दुग्धं बलवर्धकम् इति कारणात् व्रणितानां, श्रान्तानां, दुर्बलानां, श्रमिकाणां च मेध्यं दुग्धम् ।
- ७. कफवर्धकम् इत्यस्मात् कफरोगिणाम् अपथ्यं दुग्धम् ।
- ८. ताम्बूलसेवनात् पूर्वं परं च दुग्धं न सेवनीयम् ।
- ९. उष्णदुग्धे निम्बूकरसं योजयित्वा, अनन्तरं तस्य शोषणेन प्राप्यमाणः द्रवः अतिसाररोगार्थम् उत्तमम् औषधम् ।
- १०. रात्रौ विद्यमानस्य शीतगुणस्य, तमोगुणस्य च कारणात् प्रातः प्राप्यमाणं दुग्धं पचनार्थं जडम् । उदरपीडां च जनयति ।
- ११. दिने गावः सर्वत्र चरन्ति, अटन्ति, आतपे भ्रमन्ति च । तस्मात् कारणात् सायं प्राप्यमाणं दुग्धं वातानुलोमम् । नेत्रस्य हितकरं, पथ्यं च । तृप्तिम् अपि जनयति ।
- “प्रायः प्रभाविकं क्षीरं गुरु विष्टम्भि शीतलम् ।
- वातानुलोमी श्रान्तिघ्नं चक्षुष्यं चापराह्निकम् ।“ (सुश्रुत.सू. ४५)
- १२. प्राणिनाम् आहारस्य, विहारस्य, स्वभावस्य च भेदात् दुग्धस्य अपि स्वभावः परिवर्तते । उदाहरणार्थम् – अजक्षीरम् अजस्य स्वभावकारणतः पचनार्थं लघु, कटुविपाकं च । कफं, धातून्, मेधस् च न्यूनीकरोति ।
- १३. अधिका जीर्णशक्तिः अस्ति चेत्, निद्रा न आगच्छति चेत्, उष्णप्रकृतियुक्तानां च महिष्याः दुग्धं हितकरं भवति ।
- १४. दोहनस्य अनन्तरं तथैव संस्थापितं दुग्धं जीर्णार्थं कठिनम् ।
- १५. दोहनानन्तरम् उष्णीकृतं (धारोष्णम्) दुग्धम् अत्युत्तमम् ।
- १६. अत्यन्तम् उष्णीकृतं दुग्धम् अपि गुरु भवति । पचनार्थं जडं भवति च ।
- १७. दोहनानुक्षणम् उपयुज्यते चेत् तत् दुग्धम् अमृतसमं भवति ।
- १८. क्षीरेण सह लवणयुक्तः, आम्लयुक्तः वा आहारः सर्वथा न सेवनीयः ।
- १९. कदलीफलेन सह अपि दुग्धं न सेवनीयम् ।
- २०. दुग्धेन सह कुळित्थः, माषः, तुवरी, मूलकं, लकुचं, लशुनं, श्वेततुलसी, वन्यतुलसी इत्यादयः आहारपदार्थाः उपयुक्ताः चेत् कुष्ठादयः धातुदूषिताः व्याधयः भवन्ति ।
- २१. धेनूनां वर्णानुसारं कपिलवर्णस्य धेनोः दुग्धं पथ्यतरम् ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
जातीफलम्
एतत् जातीफलम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् जातीफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपसार्थः । एतत् जातीफलम् आङ्ग्लभाषायां Nutmeg इति उच्यते । एतत् जातीफलम् आहारत्वेन तथा औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । आहारत्वेन उपयोगस्य समये मितिम् अतिक्रम्य न उपयोक्तव्यम् । मधुराणां भक्ष्याणां निर्माणे अस्य जातीफलस्य उपयोगः क्रियते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य जातीफलस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
एतत् जातीफलं कषाय-कटुरसयुक्तम् । एतत् उष्णवीर्यम् अपि । एतत् जातीफलं पचनार्थं लघु अपि ।
- “जातीफलं कषायोष्णं कटुकण्ठमयार्तिजित् ।
- वातातिसारमेहघ्नं लघु वृष्यं च दीपनम् ॥“
- १. एतत् जातीफलं कण्ठदोषान् निवारयति । वातं च हरति ।
- २. एतत् जातीफलम् अतिसारं शमयति । प्रमेहरोगं च निवारयति ।
- ३. एतत् जातीफलं पुरुषेषु वीर्यवर्धकम् । अग्निम् अपि उद्दीपयति ।
- ४. जातीफलं जलेन सह योजयित्वा सम्यक् अवघर्षणं कृत्वा वदने लेपनेन वदने विद्यमानाः कृष्णवर्णीयाः बिन्दवः न्यूनाः भवन्ति, पादस्य स्फोटः अपि न्यूनः भवति ।
- ५. जातीफलम्, एला, लवङ्गं च सुगन्धित्रिफला इति उच्यते । एषा सुगन्धित्रिफला अतिसारं शमयति । किन्तु मलस्य अवरोधं न करोति ।
- ६. जातीफलं, पूगपुष्पं, लवङ्गं, कर्पूरं, तक्कोलं च पञ्चसुगन्धि इति उच्यते । एतत् पञ्चसुगन्धि शीतवीर्ययुक्तम् । एतत् रक्तपित्तं हरति । मुखस्य दुर्गन्धं निवारयति । पीनसं चापि शमयति ।
- ७. जातीफलं, लवङ्गं, वराङ्गं, कुङ्कुमं, चन्दनं, कर्पूरं च योजयित्वा निर्मितं चूर्णं जातीफलादिचूर्णम् इति उच्यते । एतत् चूर्णम् अतिसारं, कासं, ज्वरं च निवारयति ।
- ८. शिशूनाम् अतिसारे जातीफलं शिलायाः उपरि द्वित्रवारं अवघर्षणं कृत्वा कृत्वा मातुः क्षीरेण सह यच्छन्ति । तस्य सेवनेन बालाः सम्यक् निद्राम् अपि कुर्वन्ति । सेवितः आहरोऽपि सम्यक् जीर्णः भवति च ।
- ९. एतत् जातीफलं ताम्बूलेन सह अपि योज्यते । तस्य योजनेन ताम्बूलस्य रुचिः वर्धते, ताम्बूलं सुगन्धयुक्तम् अपि भवति । तादृशस्य ताम्बूलस्य सेवनेन सेवितस्य आहारस्य पचनं सम्यक् भवति । कामवृद्धिः अपि भवति ।
- १०. कम्पनेन शब्दं कुर्वत्, तैलांशयुक्तं, भारयुतं च जातीफलम् उत्तमम्, अन्यत् च हीनम् इति वदति अयं श्लोकः –
- “जातीफलं सशब्दं च स्निग्धं गुरु च शस्यते ।
- लघुकं शब्दहीनं च रूक्षाङ्गमतिनिन्दितम् ॥“


text:
देवी कवच
विनियोग – ॐ अस्य श्रीदेव्या: कवचस्य ब्रह्मा ऋषि:, अनुष्टुप् छन्द:, ख्फ्रें चामुण्डाख्या महा-लक्ष्मी: देवता, ह्रीं ह्रसौं ह्स्क्लीं ह्रीं ह्रसौं अंग-न्यस्ता देव्य: शक्तय:, ऐं ह्स्रीं ह्रक्लीं श्रीं ह्वर्युं क्ष्म्रौं स्फ्रें बीजानि, श्रीमहालक्ष्मी-प्रीतये सर्व रक्षार्थे च पाठे विनियोग:।
ऋष्यादि-न्यास – ब्रह्मर्षये नम: शिरसि, अनुष्टुप् छन्दसे नम: मुखे, ख्फ्रें चामुण्डाख्या महा-लक्ष्मी: देवतायै नम: हृदि, ह्रीं ह्रसौं ह्स्क्लीं ह्रीं ह्रसौं अंग-न्यस्ता देव्य: शक्तिभ्यो नम: नाभौ, ऐं ह्स्रीं ह्रक्लीं श्रीं ह्वर्युं क्ष्म्रौं स्फ्रें बीजेभ्यो नम: लिंगे, श्रीमहालक्ष्मी-प्रीतये सर्व रक्षार्थे च पाठे विनियोगाय नम: सर्वांगे।
ध्यान-
ॐ रक्ताम्बरा रक्तवर्णा, रक्त-सर्वांग-भूषणा।
रक्तायुधा रक्त-नेत्रा, रक्त-केशाऽति-भीषणा।।1
रक्त-तीक्ष्ण-नखा रक्त-रसना रक्त-दन्तिका।
पतिं नारीवानुरक्ता, देवी भक्तं भजेज्जनम्।।2
वसुधेव विशाला सा, सुमेरू-युगल-स्तनी।
दीर्घौ लम्बावति-स्थूलौ, तावतीव मनोहरौ।।3
कर्कशावति-कान्तौ तौ, सर्वानन्द-पयोनिधी।
भक्तान् सम्पाययेद् देवी, सर्वकामदुघौ स्तनौ।।4
खड्गं पात्रं च मुसलं, लांगलं च बिभर्ति सा।
आख्याता रक्त-चामुण्डा, देवी योगेश्वरीति च।।5
अनया व्याप्तमखिलं, जगत् स्थावर-जंगमम्।
इमां य: पूजयेद् भक्तो, स व्याप्नोति चराचरम्।।6
।।मार्कण्डेय उवाच।।
ॐॐॐ यद् गुह्यं परमं लोके, सर्व-रक्षा-करं नृणाम्।
यन्न कस्यचिदाख्यातं, तन्मे ब्रूहि पितामह।।1
।।ब्रह्मोवाच।।
ॐ अस्ति गुह्य-तमं विप्र सर्व-भूतोपकारकम्।
देव्यास्तु कवचं पुण्यं, तच्छृणुष्व महामुने।।2
प्रथमं शैल-पुत्रीति, द्वितीयं ब्रह्म-चारिणी।
तृतीयं चण्ड-घण्टेति, कूष्माण्डेति चतुर्थकम्।।3
पंचमं स्कन्द-मातेति, षष्ठं कात्यायनी तथा।
सप्तमं काल-रात्रीति, महागौरीति चाष्टमम्।।4
नवमं सिद्धि-दात्रीति, नवदुर्गा: प्रकीर्त्तिता:।
उक्तान्येतानि नामानि, ब्रह्मणैव महात्मना।।5
अग्निना दह्य-मानास्तु, शत्रु-मध्य-गता रणे।
विषमे दुर्गमे वाऽपि, भयार्ता: शरणं गता।।6
न तेषां जायते किंचिदशुभं रण-संकटे।
आपदं न च पश्यन्ति, शोक-दु:ख-भयं नहि।।7
यैस्तु भक्त्या स्मृता नित्यं, तेषां वृद्धि: प्रजायते।
प्रेत संस्था तु चामुण्डा, वाराही महिषासना।।8
ऐन्द्री गज-समारूढ़ा, वैष्णवी गरूड़ासना।
नारसिंही महा-वीर्या, शिव-दूती महाबला।।9
माहेश्वरी वृषारूढ़ा, कौमारी शिखि-वाहना।
ब्राह्मी हंस-समारूढ़ा, सर्वाभरण-भूषिता।।10
लक्ष्मी: पद्मासना देवी, पद्म-हस्ता हरिप्रिया।
श्वेत-रूप-धरा देवी, ईश्वरी वृष वाहना।।11
इत्येता मातर: सर्वा:, सर्व-योग-समन्विता।
नानाभरण-षोभाढया, नाना-रत्नोप-शोभिता:।।12
श्रेष्ठैष्च मौक्तिकै: सर्वा, दिव्य-हार-प्रलम्बिभि:।
इन्द्र-नीलैर्महा-नीलै, पद्म-रागै: सुशोभने:।।13
दृष्यन्ते रथमारूढा, देव्य: क्रोध-समाकुला:।
शंखं चक्रं गदां शक्तिं, हलं च मूषलायुधम्।।14
खेटकं तोमरं चैव, परशुं पाशमेव च।
कुन्तायुधं च खड्गं च, शार्गांयुधमनुत्तमम्।।15
दैत्यानां देह नाशाय, भक्तानामभयाय च।
धारयन्त्यायुधानीत्थं, देवानां च हिताय वै।।16
नमस्तेऽस्तु महारौद्रे ! महाघोर पराक्रमे !
महाबले ! महोत्साहे ! महाभय विनाशिनि।।17
त्राहि मां देवि दुष्प्रेक्ष्ये ! शत्रूणां भयविर्द्धनि !
प्राच्यां रक्षतु मामैन्द्री, आग्नेय्यामग्नि देवता।।18
दक्षिणे चैव वाराही, नैऋत्यां खड्गधारिणी।
प्रतीच्यां वारूणी रक्षेद्, वायव्यां वायुदेवता।।19
उदीच्यां दिशि कौबेरी, ऐशान्यां शूल-धारिणी।
ऊर्ध्वं ब्राह्मी च मां रक्षेदधस्ताद् वैष्णवी तथा।।20
एवं दश दिशो रक्षेच्चामुण्डा शव-वाहना।
जया मामग्रत: पातु, विजया पातु पृष्ठत:।।21
अजिता वाम पार्श्वे तु, दक्षिणे चापराजिता।
शिखां मे द्योतिनी रक्षेदुमा मूर्ध्नि व्यवस्थिता।।22
मालाधरी ललाटे च, भ्रुवोर्मध्ये यशस्विनी।
नेत्रायोश्चित्र-नेत्रा च, यमघण्टा तु पार्श्वके।।23
शंखिनी चक्षुषोर्मध्ये, श्रोत्रयोर्द्वार-वासिनी।
कपोलौ कालिका रक्षेत्, कर्ण-मूले च शंकरी।।24
नासिकायां सुगन्धा च, उत्तरौष्ठे च चर्चिका।
अधरे चामृत-कला, जिह्वायां च सरस्वती।।25
दन्तान् रक्षतु कौमारी, कण्ठ-मध्ये तु चण्डिका।
घण्टिकां चित्र-घण्टा च, महामाया च तालुके।।26
कामाख्यां चिबुकं रक्षेद्, वाचं मे सर्व-मंगला।
ग्रीवायां भद्रकाली च, पृष्ठ-वंशे धनुर्द्धरी।।27
नील-ग्रीवा बहि:-कण्ठे, नलिकां नल-कूबरी।
स्कन्धयो: खडि्गनी रक्षेद्, बाहू मे वज्र-धारिणी।।28
हस्तयोर्दण्डिनी रक्षेदिम्बका चांगुलीषु च।
नखान् सुरेश्वरी रक्षेत्, कुक्षौ रक्षेन्नरेश्वरी।।29
स्तनौ रक्षेन्महादेवी, मन:-शोक-विनाशिनी।
हृदये ललिता देवी, उदरे शूल-धारिणी।।30
नाभौ च कामिनी रक्षेद्, गुह्यं गुह्येश्वरी तथा।
मेढ्रं रक्षतु दुर्गन्धा, पायुं मे गुह्य-वासिनी।।31
कट्यां भगवती रक्षेदूरू मे घन-वासिनी।
जंगे महाबला रक्षेज्जानू माधव नायिका।।32
गुल्फयोर्नारसिंही च, पाद-पृष्ठे च कौशिकी।
पादांगुली: श्रीधरी च, तलं पाताल-वासिनी।।33
नखान् दंष्ट्रा कराली च, केशांश्वोर्ध्व-केशिनी।
रोम-कूपानि कौमारी, त्वचं योगेश्वरी तथा।।34
रक्तं मांसं वसां मज्जामस्थि मेदश्च पार्वती।
अन्त्राणि काल-रात्रि च, पितं च मुकुटेश्वरी।।35
पद्मावती पद्म-कोषे, कक्षे चूडा-मणिस्तथा।
ज्वाला-मुखी नख-ज्वालामभेद्या सर्व-सन्धिषु।।36
शुक्रं ब्रह्माणी मे रक्षेच्छायां छत्रेश्वरी तथा।
अहंकारं मनो बुद्धिं, रक्षेन्मे धर्म-धारिणी।।37
प्राणापानौ तथा व्यानमुदानं च समानकम्।
वज्र-हस्ता तु मे रक्षेत्, प्राणान् कल्याण-शोभना।।38
रसे रूपे च गन्धे च, शब्दे स्पर्शे च योगिनी।
सत्वं रजस्तमश्चैव, रक्षेन्नारायणी सदा।।39
आयू रक्षतु वाराही, धर्मं रक्षन्तु मातर:।
यश: कीर्तिं च लक्ष्मीं च, सदा रक्षतु वैष्णवी।।40
गोत्रमिन्द्राणी मे रक्षेत्, पशून् रक्षेच्च चण्डिका।
पुत्रान् रक्षेन्महा-लक्ष्मीर्भार्यां रक्षतु भैरवी।।41
धनं धनेश्वरी रक्षेत्, कौमारी कन्यकां तथा।
पन्थानं सुपथा रक्षेन्मार्गं क्षेमंकरी तथा।।42
राजद्वारे महा-लक्ष्मी, विजया सर्वत: स्थिता।
रक्षेन्मे सर्व-गात्राणि, दुर्गा दुर्गाप-हारिणी।।43
रक्षा-हीनं तु यत् स्थानं, वर्जितं कवचेन च।
सर्वं रक्षतु मे देवी, जयन्ती पाप-नाशिनी।।44
।।फल-श्रुति।।
सर्वरक्षाकरं पुण्यं, कवचं सर्वदा जपेत्।
इदं रहस्यं विप्रर्षे ! भक्त्या तव मयोदितम्।।45
देव्यास्तु कवचेनैवमरक्षित-तनु: सुधी:।
पदमेकं न गच्छेत् तु, यदीच्छेच्छुभमात्मन:।।46
कवचेनावृतो नित्यं, यत्र यत्रैव गच्छति।
तत्र तत्रार्थ-लाभ: स्याद्, विजय: सार्व-कालिक:।।47
यं यं चिन्तयते कामं, तं तं प्राप्नोति निश्चितम्।
परमैश्वर्यमतुलं प्राप्नोत्यविकल: पुमान्।।48
निर्भयो जायते मर्त्य:, संग्रामेष्वपराजित:।
त्रैलोक्ये च भवेत् पूज्य:, कवचेनावृत: पुमान्।।49
इदं तु देव्या: कवचं, देवानामपि दुर्लभम्।
य: पठेत् प्रयतो नित्यं, त्रि-सन्ध्यं श्रद्धयान्वित:।।50
देवी वश्या भवेत् तस्य, त्रैलोक्ये चापराजित:।
जीवेद् वर्ष-शतं साग्रमप-मृत्यु-विवर्जित:।।51
नश्यन्ति व्याधय: सर्वे, लूता-विस्फोटकादय:।
स्थावरं जंगमं वापि, कृत्रिमं वापि यद् विषम्।।52
अभिचाराणि सर्वाणि, मन्त्र-यन्त्राणि भू-तले।
भूचरा: खेचराश्चैव, कुलजाश्चोपदेशजा:।।53
सहजा: कुलिका नागा, डाकिनी शाकिनी तथा।
अन्तरीक्ष-चरा घोरा, डाकिन्यश्च महा-रवा:।।54
ग्रह-भूत-पिशाचाश्च, यक्ष-गन्धर्व-राक्षसा:।
ब्रह्म-राक्षस-वेताला:, कूष्माण्डा भैरवादय:।।55
नष्यन्ति दर्शनात् तस्य, कवचेनावृता हि य:।
मानोन्नतिर्भवेद् राज्ञस्तेजो-वृद्धि: परा भवेत्।।56
यशो-वृद्धिर्भवेद् पुंसां, कीर्ति-वृद्धिश्च जायते।
तस्माज्जपेत् सदा भक्तया, कवचं कामदं मुने।।57
जपेत् सप्तशतीं चण्डीं, कृत्वा तु कवचं पुर:।
निर्विघ्नेन भवेत् सिद्धिश्चण्डी-जप-समुद्भवा।।58
यावद् भू-मण्डलं धत्ते ! स-शैल-वन-काननम्।
तावत् तिष्ठति मेदिन्यां, जप-कर्तुर्हि सन्तति:।।59
देहान्ते परमं स्थानं, यत् सुरैरपि दुर्लभम्।
सम्प्राप्नोति मनुष्योऽसौ, महा-माया-प्रसादत:।।60
तत्र गच्छति भक्तोऽसौ, पुनरागमनं न हि।
लभते परमं स्थानं, शिवेन सह मोदते ॐॐॐ।।61
।।वाराह-पुराणे श्रीहरिहरब्रह्म विरचितं देव्या: कवचम्।।
पृष्ठ
पुरालेख
visitors
Blog Stats
- 160,949 hits
-
-
हाल के पोस्ट
हाल ही की टिप्पणियाँ
- Bhavik पर देवी कवच/चण्डी कवच
- Lalit Mehta पर श्री-कृष्ण-सहस्त्रनाम-स्तोत्र
- sanjay kumar पर श्री कालभैरवाष्टकं
- sanjay kumar पर देवी कवच/चण्डी कवच
- Supriya पर वाल्मीकि द्वारा श्रीगणेश का स्तवन
Top Posts
Total Postaगणपति अथर्वशीर्ष, देवी कवच, श्री कालभैरवाष्टकं, दुर्गासहस्रनामस्तोत्रम्, वाल्मीकि द्वारा श्रीगणेश का स्तवन, शनिवज्रपंजरकवचम्, शनैश्चरस्तवराजः, शनैश्चरस्तोत्रम्, ऋणमोचकमङ्गलस्तोत्रम्, अङ्गारक अष्टोत्तर शतनामावलि, चन्द्र अष्टोत्तरशतनामावलिः , बुध अष्टोत्तरशतनामवलिः, शुक्र अष्टोत्तरशतनामावलिः , केतु१०८, द्वादश ज्योतिर्लिङ्ग स्तोत्रम्, श्रीविश्वनाथाष्टकं, श्री वैद्यनाथाष्टकम्, शिवाष्टकं, गुरु अष्टोत्तरशतनामावलिः , श्री सिद्धि विनायक नामावलि, श्री विनायक अष्टोत्तरशत नामावली


text:
इर्पुजलपातः
इर्पुजलपातः – कर्णाटकस्य कोडगुमण्डले वीराजपेटेताल्लूकुमध्ये श्रीमङ्गलम् इति नगरस्य कुट्ट इति ग्रामात् ७कि.मी.दूरकानने इर्पु अथवा इरप्पु जलपातः अस्ति । ब्रह्मगिरेः नरिमलेबेट्टतः लक्षमणतीर्थनदी ५०मी. गहने कन्दरे स्तरद्वये पतति । एषः अपि वर्षाकालसुन्दरः जलपातः। किन्तु ग्रीष्मकालेऽपि न शुष्यते । एतत् न केवलं जलपातः किन्तु पुण्य़तीर्थमपि अस्ति इति जनविश्वासः । अस्य जलपातस्य सृष्टेः पावित्र्यस्य च विषये एका कथा श्रूयते । सीतां अन्विष्यन्तौ रामलक्ष्मणौ ब्रह्मगिरिप्रदेशम् आगच्छत:। केरलराज्यस्य सीमाप्रदेशे गमनसमये विनाकारणं लक्ष्मणः कुपितः भवति । अग्रे अहं न गच्छामि इति उक्त्वा तत्रैव उपविशति । मलयालभाषायाम् इरिक्कुन् इत्युक्ते उपविशामि इति । अनेन शब्देन इरप्पु शब्दः आगतः इति लोकवादः । अत्रान्तरे कोपोपशान्तः लक्ष्मणः लज्जया आत्माहुतिं कर्तुम् इच्छन् अग्निं ज्वालयति । तदा अग्रजः श्रीरामः तं सान्त्वयन् "दोषं तव क्षमे” इति वदति । अनेन सन्तुष्टः लक्ष्मणः अग्नेः उपशमनार्थं बाणं प्रयुज्य जलं प्राप्नोति । एवं लक्ष्मणेन निर्मितः निर्झरः श्रीरामेण लक्ष्मणतीर्थम् इति नामाङ्कितः। रामेण सह लक्ष्मणः वानराः च सर्वे तत् जलं पीत्वा सन्तुष्टाः । अतः अद्यापि एषा जलधारा सर्वेषामपि पवित्रं तीर्थं सञ्जातम् । विशेषतः कोडगुजनानां विश्वासः यत् एतत् तीर्थं सर्वेषाम् इष्टार्थं पूरयति इति । प्रतिवर्षं शिवरत्रिपर्वदिने महोत्सवः भवति । तदा तत्र सहस्राधिकाः भक्तजनाः स्नानं कुर्वन्ति ।
राजधानीबेङ्गळूरुतः विराजपेटे गन्तुं सर्वकारीयानि असर्वकारीयानि लोकयानानि प्रतिरात्रं सन्ति । २४२कि.मी दूरं ५होरावधौ स्वकीययानेन भाटकयानेन वा गन्तुं शक्नुवन्ति । मडिकेरीपत्तनं प्राप्य भोजनादिकं कृत्वा भाटकयानेन इरप्पु जलपातं गन्तुं शक्नुवन्ति। सर्वे मार्गाः अपि सुगमाः सन्ति । मैसूरुमहानगरतः अपि हुणसूरु पञ्चवळ्ळि, गोणिकोप्प द्वारा इरप्पु प्राप्तुं शक्यते । गोणिकोप्पतः प्रातः सायं च सर्वकारीययानानि सन्ति । अथवा कुट्टग्रामगमनस्य यानेन गत्वा कायिमानि इति स्थले अवतीर्य पादाभ्याम् अपि जलपातं गन्तुं शक्यम् । इरप्पु प्रदेशे भोजनावासर्थं रेसार्ट इति अधुनिकव्यवस्था अस्ति । हैफाल्स्, राम्कार्ड्, इर्पु इत्यादीनि प्रसिद्धानि रेसार्ट् स्थानानि ।


text:
खेडामण्डलम्
खेडामण्डलम् (गुजराती: ખેડા જિલ્લો, आङ्ग्ल: Kheda district) इत्येतत् गुजरातराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति नडियाद इति नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
खेडामण्डलस्य विस्तारः ४,२१८ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । गुजरातराज्यस्य मध्यभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे पञ्चमहलमण्डलं, पश्चिमे अहमदाबादमण्डलम्, उत्तरे साबरकाठामण्डलं, दक्षिणे आणन्दमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ७२३ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले अष्ट नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- मही, साबरमतीनदी, मेश्वो, खारी, लुणी, वात्रक, शेढी, मोहर ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं खेडामण्डलस्य जनसङ्ख्या २२,९८,९३४ अस्ति । अत्र ११,८७,०९८ पुरुषाः ११,११,८३६ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ५४१ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ५४१ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १२.८१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३७ अस्ति । अत्र साक्षरता ८४.३१% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले दश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ बालासिनोर २ कपडवञ्ज ३ कठलाल ४ खेडा ५ महुधा ६ मातर ७ महेमदाबाद् ८ नडियाद ९ ठासरा १० वीरपुरम्
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
आम्लकी, बृहज्जम्बीरं, कदलीफलं, पपितफलं च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि फलानि सन्ति । आलुकं, वार्तिकी ('टमेटो'), वृन्ताकं, पलाण्डुः, मरीचिका च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि शाकानि सन्ति । आर्द्रकं ('जिञ्जर्'), हरिद्रा, जीरकः, मधुरिका/शालेयः च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि सुगन्धद्रव्याणि ('स्पैसस्') सन्ति । गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु आम्लक्युत्पादने अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । तमाखूत्पादने अस्य मण्डलस्य द्वितीयं स्थानम् अस्ति । कृषिः, 'इलेक्ट्रिकल् एक्विप्मेण्ट्स्', वस्त्रोत्पादनं, 'सिरेमिक्', कर्गजोद्यमः, 'प्ल्यास्टिक्', आहारसंस्करणं, 'सिमेण्ट् एण्ड् जिप्सम्' च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
नडियाद-तः ३३ किलोमीटर्दूरे स्थिते डाकोरनगरे विद्यमानं प्रसिद्धं रणछोडरायमन्दिरं प्रमुखं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । रायोली इत्यत्र 'डायनोसार् एण्ड् फोसिल् पार्क्' अस्ति यत् अपरं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । नडियाद-नगरे स्थितं सन्तराममन्दिरमपि एकं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । कपडवञ्ज इत्यत्र विद्यमानः कुण्डः, 'बत्त्रीस् कोठा नी वाव्' इत्येतत् द्वयमपि वीक्षणीयस्थलमस्ति ।


text:
मोक्षगुण्डं विश्वेश्वरय्य
सर्. एम्.वि. इत्येव प्रसिद्धः मोक्षगुण्डं विश्वरय्यः भारतस्य गण्यमान्येषु अभियन्तृषु अन्यतमः । अपि च मैसूरुसंस्थानस्य श्रेष्ठः दिवानः आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
बाल्यं विद्याभ्यासः वृत्तिजीवनं च[सम्पादयतु]
विश्वेश्वरय्यस्य पिता श्रीनिवास शास्त्री माता वेङ्कटाचलम्मा । पिता संस्कृतभाषायाः विद्वान् । धर्मशास्त्राणि गाढम् अधीतवान् । आयुर्वेदपण्डितः अपि आसीत् । बेङ्गळूरुतः ४० क्रोशकदूरे स्थिते मुद्देनहळ्ळि इति ग्रामे विश्वेश्वरय्यस्य जन्म अभवत् । यदा एषः पञ्चदशवर्षीयः आसीत् तदैव पिता दिवङ्गतः । विश्वेश्वरय्यस्य प्राथमिकशिक्षा चिक्कगळ्ळापुरनगरे प्रौढशिक्षा बेङ्गळूरुनगरे च सम्पन्ने । क्रि.श. १८८१तमे वर्षे मद्रसुविश्वविद्यालयतः बे.ए.पदवीम् अवाप्य पुण्यपत्तनस्य(पुणे) विज्ञानमहाविद्यलयात् सिविल् अभियन्तृपदवीं प्राप्तवान् ।
जलानयनम्[सम्पादयतु]
विश्वेश्वरय्यः अध्ययनस्य पश्चात् मुम्बैनगरे लोकोपयोगिविभागे सर्वकारीयसेवाम् समारभत । क्रि.श. १८८४तमे वर्षे भारतीयजलनयनप्राधिकारतः आमन्त्रणम् आगतम् । तत्र सेवानियोजनस्य पश्चात् दक्षिणप्रस्थभूमौ एव अत्युतमां जलानयनव्यवस्थां परिचायितवान् । कवेरीनद्यां जलबन्धनिर्माणात् पूर्वं एषः तिरुचिरापळळिमह्द्ये चोळराजेन निर्मितं १८मशतके अर्थर् काटन् इत्यनेन पुनर्नवीकृतं बृहत् जलबन्धः दृष्ट्वा प्रभावितः अभवत् । मैसूरुमहाराजे वृत्तान्तं न्यवेदयत् । जलबन्धनिर्माणे उपयोज्यमानानां स्वचालितमहापूरद्वाराणां विन्यासं संशोध्य तस्य स्वाम्यं प्राप्रवान् । क्रि.श. १९०३तमे वर्षे प्रथमवारं महापूरनिर्गमनद्वाराणि पुण्यपत्तनस्य (पुणे) खडक्वास्ला जलबन्धे प्रयोजितानि । अत्र प्रथमयशस्विप्रयोगस्य पश्चात् ग्वालियर् समीपे टिग्रा जलबन्धे कर्णाटकस्य कृष्णराजसागरजलबन्धे च एतत् तन्त्रज्ञानं योजितम् । एतेषां स्वचालितद्वारणाम् उद्देशः तु महापूरे आगते जलबन्धानां सुरक्षापूर्वकं अधिकजलसङ्ग्रहः । तस्मिन् कालखण्डे कृष्णराजसागरः एव भारतस्य अतिबृहत् जलबन्धः कृष्णराजसागरजलबन्धः आसीत् । हैदराबाद् नगरं प्रवाहात् रक्षणस्य योजनां कृत्वा विश्वेश्वरय्यः समग्रदेशे परिचितः अभवत् ।
दिवानः विश्वेश्वरय्यः[सम्पादयतु]
क्रि.श. १९०८तमे वर्षे स्वयं निवृत्तः विश्वेश्वरय्यः पश्चात् मैसूरुसंस्थानस्य दिवानः भूत्वा सेवाम् अकरोत् । कृष्णराजओडेयर् इति राज्ञा सह मिलित्वा तदानीन्तनस्य मैसूरुराज्यस्य समग्राभिवृद्धये कार्यानी अकरोत् । क्रि.श. १९१७तमे वर्षे बेङ्गळूरुनगरे स्थिते सर्वकारीयाभियन्तृमहाविद्यालयं अस्थापयत् । कालन्तरेण अस्य महाविद्यालयस्य अस्य नाम एव स्थापितम् । मैसूरुविश्वविद्यालयस्य अभिवृद्धये अपि परिश्रमम् अकरोत् ।
पुरस्काराः[सम्पादयतु]
विश्वेश्वरय्यः यदा मैसूरुसंस्थानस्य दिवानः आसीत् तदा ब्रिटिश् सर्वकारः तस्मै सर् इति उपाधिम् अयच्छत् ।
क्रि.श. १९५५तमे वर्षे भारतसर्वकारस्य अत्युच्चं गौरवं भारतरत्नम् अवाप्नोत् । कन्नडभाषाजनेषु भारतरत्नभूषितः प्रथमः विश्वेश्वरय्यः ।
अधुना कर्णाटके बहुत्र ऐ.टि.ऐ., पालिटेक्निक्, इञ्जिनियरिङ्ग् महाविद्यालयाः अस्य नाम्नि एव शोभन्ते । भारतदेशे प्रथमवारं EDUSAT कक्ष्यारम्भस्य कीर्तिः बेळगाविनगरे स्थितस्य विश्वेश्वरय्यतान्त्रिकमहाविद्यालयस्य एव । अभियन्तृक्षेत्रे अनेन कृताम् अनुपमा अपारां च सेवां परिगणयन् अस्य जन्मदिनं सेप्टम्बर् मासस्य पञ्चदशमदिनम् अभियन्तृदिनोत्सवेन आचरन्ति ।
अस्य नाम्नि विविधसंस्थाः[सम्पादयतु]
- बेळगाविनगरे विश्वेश्वरय्यतान्त्रिकविश्वविद्यालयः
- युनिवर्सिटि विश्वेश्वरय्य तान्त्रिकमहाविद्यालयः के.आर्. वृत्तम्, बेङ्गळूरु ।
- सर्. एम्. विश्वेश्वरय्य तान्त्रिकमहाविद्यालयः कृष्णदेवरायनगरम्, बेङ्गळूरु ।
- भद्रावतिनगरे विश्वेश्वरय्य अयोलोहोत्पादनयन्त्रागारः ।
- बेङ्गळूरुमहानगरस्य विश्वेश्वरय्य औद्योगिकतान्त्रिकमस्तुसङ्गहालयः अस्य जन्मशतमानोत्सवस्मरणार्थं स्थापितः ।
- महाराष्ट्रराज्यस्य नागपुरे विश्वेश्वरय्य प्रादेशिकाभियन्तृमहाविद्यालयः (इदानीम् इन्स्टिट्यूट् आफ् सैन्स् एण्ड् टेक्नालजी इति)
- सर् एम्.विश्वेश्वरय्य इन्स्टिट्यूट् आफ् सैन्स् एण्ड् टेक्नालजि मदनपल्लि, चित्तूरुमण्डलम् आन्ध्रप्रदेशराज्यम्
- विश्वेश्वरय्य इन्स्टिट्यूट् आफ् टेक्नालजि एण्ड् सैन्स् चौडरपल्लि, देवकरद्र मण्डल् मेहबूबनगरमण्डलम् आन्ध्रप्रदेशराज्यम् ।
ग्रन्थाः[सम्पादयतु]
- Memoirs of my working life (मम वृत्तिजीवनस्य स्मरणम्)
- Reconstructing India (भारतस्य पुनर्निमाणम्)
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- इन्स्टिट्यूट् आफ् इञ्जिनियर्स् - विश्वेश्वरय्यसम्पादनस्य कानिचन पुस्तकानि ।
- Sir Mokshagundam Visvesvaraya – A Visionary Engineer par Excellence
- व्यक्तिचित्रम्
- विश्वेश्वरय्यस्य पुनरेकं व्यक्तिचित्रणम्
- साश्चर्यकरविषयैः सह विश्वेश्वरय्यस्य व्यक्तिचित्रम्
- विज्ञानप्रसारविषयः
- मैसूरुब्याङ्क् जालस्थाने अस्य स्मरणम्


text:
वसन्तरागः
वसन्तरागः (Vasant/Basant Raga) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन प्रसिद्धः रागः भवति । अयं प्राचीनः ग्रामरागः वसन्तरागः भवति । वसन्तकालस्य सुस्वरूपं सूचयति, एवम् अन्वर्थनाम अपि भवति । "हिण्डोळरागस्य" जन्यरागः भवति । रागमालाग्रन्थे अयं बसन्तरागः शृङ्गाररसं प्रतिपादयति इति निरूपितम् अस्ति । उत्तमसाहित्येन सहितेन गानेन शोतृणां मनसि अपि तादृशैव चित्रणम् आयाति । प्रातः कालीनः सन्धिप्रकाशकः रागः भवति । वसन्तकाले समयस्य निर्बन्धः नास्ति । सम्पूर्णं षाडव जात्यासहितः रागः भवति । वादि तारषड्जस्वरः (स) भवति । संवादि मध्यमस्वराः (म) भवन्ति । अस्यैव रागस्य बसन्तरागः इत्यपि व्यवहारः अस्ति ।
- शिखण्डि-बर्हिच्छय(बर्होच्चय)-बद्धचूडः,
-
- कर्णावतंसीकृतशोभमानः।
-
- इन्दीवरश्यामतनुर्विलासी,
-
- वसन्तकः स्यादतिमञ्जुलश्री॥
-
- आरोहः- स ग म ध रे स
- अवरोहः- रे नि ध प, म ग म ग रे स
- पक्कड- नि ध प, म ग म ग रे स
समयः[सम्पादयतु]
सायं ६ तः ८ वादनपर्यन्तं प्रशस्तः कालः ।


text:
विश्वपरम्परास्थानानि
युनेस्कोसंस्था विश्वसंस्थायाः सांस्कृतिकाङ्गम्। युनेस्को संस्था अन्ताराष्ट्रियस्तरे शैक्षणिकक्षेत्रे, सामाजिकक्षेत्रे, सांस्कृतिकक्षेत्रे, आर्थिकक्षेत्रे च कार्यं करोति । विश्वस्य कानिचन विशिष्टस्थानानि विश्वपरम्परास्थानानि इति अनेन उद्घुष्यन्ते । तानि अरण्यानि, पर्वताः, सरांसि, मरुस्थलानि, भवनानि, स्मारकानि, भवनसङ्कीर्णानि, नगरानि वा भवन्ति । एतानि अपूर्वस्थानानि संरक्षितस्थानानि सन्तु इति धिया युनेस्कोतानि स्थानानि विश्वपरम्परास्थानावल्यां प्रवेशयति । तादृशस्थानानां संरक्षणं कृत्वा अग्रिमवंशश्रेणिपर्यन्तं तस्य प्रापणार्थं प्रयतते एषा संस्था । २१राष्ट्रानां सदस्याः अस्यां संस्थायां भवन्ति । विश्वपरम्परास्थाननिश्चयस्य अपि काचन समितिः भवति । अस्याः समितेः सदस्यत्वम् अवधिनिश्चितं भवति । अतः सदस्यराष्ट्रानि परिवर्तितानि भवन्ति । समग्रविश्वस्य सांस्कृतिकस्य प्राकृतिकस्य च स्थानानानि अभिज्ञाय आवलिं कृत्वा तेषां संरक्षणम् अस्याः संस्थायाः उद्देशेषु अन्यतमः । कदाचित् एतादृशस्थानानां संरक्षणार्थं संस्था धनानुदानं करोति । क्रि.श. १९७२तमवर्षस्य नवेम्बर् १६तमे दिने आगता योजना विश्वस्य १८४ राष्ट्रैः अनुमोदिता । एतवति काले विश्वस्य ८५१स्थानानि अस्याम् आवल्यां विनिवेशितानि सुरक्षितानि च । तेषु ६६०स्थानानि सांस्कृतिकस्थलानि, १६६प्राकृतिकस्थलानि, २५स्थलानि उभयत्र समाविष्टानि सन्ति । एतानि ८५१स्थानानि विश्वस्य १४२राष्ट्रेषु सन्ति । विश्वपरम्परास्थानानि तत्तद्राष्ट्रस्य सम्पत्तिः चेदपि अग्रिमवंशश्रेणिं सङ्कान्तिः समस्तप्रपञ्चस्य एव ।
अन्तर्विषयाः
आरम्भिककार्यक्रमाः[सम्पादयतु]
क्रि.श. १९५९तमे वर्षे ईजिप्त् देशः नैल्नद्द्यां जलबन्धं निर्मितुं निसचिनोत् । किन्तु प्राचीनसभ्यतायाः स्मारकं अबुसिम्बेल् प्रदेशस्य देवालयाः जलेनिमग्नाः भवन्तीति चिन्ता आगता । तदा युनेस्को देवालयस्य संरक्षणार्थं काञ्चित् योजनाम् अकरोत् । ईजिप्त् सुडान् इत्यादीनां देशानां विरोधमपि उपेक्षं मन्दिरस्य अवयवान् अपनीय उन्नतस्थाने पुनर्निर्माणम् अकरोत् । अस्याः योजनायां व्ययः तस्मिन्नेव काले ८०मिलियन् डालर् अभवत् । अस्य व्ययस्य अर्धभागः प्रपञ्चस्य ५०विविधराष्ट्रैः दानरूपेण सङ्ग्रहीतः । अस्य कार्यस्य यशः विश्वस्य अन्यपरम्परास्थानानां सुरक्षणार्थं युनेस्कोसंस्थायाः प्रेरकम् अभवत् । तादृशस्थानेषु अन्यतमाः इटलिदेशस्य वेनिस्, पाकिस्तानस्य जोहेञ्जोदारो, इण्डोनेशियादेशस्य बोरोबुडूर् देवालयः इत्यादीनि मुख्यानि । पश्चात् युनेस्कोसंस्था विश्वस्य सर्वपरम्परास्थानानि रक्षितुम् आवश्यकनियमानि सृष्टुं सिद्धाभवत् ।
निर्णयाङ्गीकारः[सम्पादयतु]
अमेरिकासंयुक्तसंस्थानं (यु.एस्.ए.) विश्वस्य संस्कृतेः प्रकृतेः च संरक्षणार्थम् एकस्यमेव कार्ययोजनायां कार्यरतम् । क्रि.श. १९६५तमे वर्षे यु.एस्.ए. विश्वस्य प्राकृतिकरम्यस्थानानां, सांस्कृतिकमौलिकस्थानानां संरक्षणेण अग्रिमसभ्यातै दातुं विश्वपरम्परायाः संस्थामेकां सृष्टुं विश्वाय सूचनाम् अयच्छत् । क्रि.श. १९६८तमे वर्षे अन्तारष्ट्रियप्रकृतिसंरक्षणसङ्घः एतादृशयोजनाम् एव प्रस्तुत्य क्रि.श. १९७२तमे वर्षे स्वीडन् देशस्य स्टक् होम् समारम्भे, क्रि.श. १९७२तमे वर्षे विश्वसंस्थायाः सम्मेलने असूचयत् । अयं विचारः जगतः राष्ट्रैः बहुमतः अभवत् । अनेन विश्वपरम्परासमितिरचनस्य निर्णयः युनेस्कोसंस्थया स्वीकृतः ।
नमकरणप्रक्रिया[सम्पादयतु]
विश्वपरम्परास्थानमिति किञ्चित् स्थानम् उद्घोषणीयं चेत् इयं दीर्घकालीना प्रक्रिया । राष्ट्रेन स्वस्य सर्वानां सांस्कृतिकप्राकृतिकसम्पदः आवली निर्मातव्या । अग्रे आवलिगतस्थनेसु किञ्चित् स्थानं विश्वपरम्परास्थानमिति उद्घोषणार्थं सूचयितुं शक्यते । अभ्यर्थनार्थम् आवश्यकाभिलेखान् निर्मातुं युनेस्को साहाय्यम् आचरति । इयं सञ्चिका प्रकृतस्थानस्य सर्वविषयान्तर्गता भवति । एताम् अभ्यर्थनसञ्चिकाम् अन्ताराष्ट्रियस्मारकस्थानसमितिः विश्वसंरक्षणासङ्घः इति द्वै स्वायत्तसंस्थे अध्ययनं कुरुतः । अध्ययनस्य वृत्तान्तं स्वसंस्तुतिपत्रेण सह विश्वपरम्परासमित्यै समर्प्यते । वर्षे द्विवारं सम्मेल्या इयं समितिः अभ्यर्थितदेशस्य प्रकृतस्थानानि परम्परास्थानम् अर्हतिव नेति चिन्तनं करोति । कदाचित् पुरस्कारः कदाचित् तिरस्कारः कदाचित् आवश्यकविषयसङ्ग्रहार्तं निर्णयः निरुद्धः भवति । अद्यत्वे यत्किमपि स्थानं विश्वपरम्परास्थानत्वं प्रापुं दशमानदण्डैः परीक्षते ।
चयनस्य मानदण्डाः[सम्पादयतु]
क्रि.श. २००४तमवर्षस्य अन्त्यपर्यन्तं सांस्कृतिकपरम्परा ६मानदण्डैः प्राकृतिकपरम्परा ४मानदण्डैः च परीक्षते स्म । क्रि.श. २००५तमे वर्षे एतानि नियमानि परिष्कृत्य दशांशानां आवली निर्मिता । अभ्यर्थितस्थानम् एतेषु दशगुणेषु न्यूनातिन्यूनम् एकगुणयुतं विस्वस्य सम्पत् इति परिगणिता स्यात्
-
- सांस्कृतिकमानदण्डाः
- १. मानवसृष्टेः अद्भुतः प्रतीकः स्यात् ।
- २. वास्तुशास्त्रम् अथवा तन्त्रज्ञानम्, स्मारकनिर्माणस्य कला नगरपरियोजनम् अथवा भूप्रदेशस्य सौन्दर्यवर्धनस्य कलाविन्यसेषु एकवर्षस्य एकस्मिन्नेव प्रदेशे सम्भूतः प्रगतेः द्योतकः स्यात् ।
- ३. कस्याश्चित् संस्कृतेः परम्पपरा अथवा जीवमानायाः नष्टायाः वा सभ्यतायाः प्रतीकः स्यात् ।
- ४.मानवेतिहासस्य गण्यस्तरस्य प्रतिबिम्बकं किञ्चित् भवनं अथावा तस्य निर्माणस्य वास्तुशिल्पम्, अथवा तस्य निर्माणस्य तन्त्रज्ञानम् अथवा भूविन्यासः स्यात् ।
- ५. परम्परागतमानवनिवासस्य, अथवा परम्परागतभूमेः उपयोस्य, अथवा समुद्रस्य परम्परागतोपयोगस्य अनुपमः द्योतकः स्यात् ।
- ६. घटनाः, जीवमनाः सम्प्रदायाः, मानवानां विश्वासाः,वैश्विकस्तरस्य कलात्मककृतयः, साहित्यकृतयः च स्युः ।
-
- प्राकृतिकमानदण्डः
- ७. स्थानम् अतिविशिष्टया नैसर्गिकक्रियया युक्तं स्यात् अथवा अतिविशिष्टप्रकृतिसौन्दर्ययुतं स्थात् ।
- ८.भुरचनायां सम्भूयमानायाः प्रगतेः लक्षणैः युक्तम् अथवा विशिष्टभूतलभागयुक्तं जीविनामितिहाससहितं भूरचनेहासस्य प्रमुखः कालघट्टस्य उत्तमम् उदाहरणं स्यात् ।
- ೯.भूतलस्य, नदिजलस्य, समुद्रजलस्य, तटप्रदेशस्य जीवकुलस्य सस्यसङ्कुलस्य वा विकासः परिवर्तनम्, जैविक्रियायाः च अत्युत्तमम् उदाहरणं स्यात् ।
- १०. विनश्यमानं जीविकुलसहितं, तेषां रक्षणार्थं विद्यमानं प्राकृतिकस्थानं स्यात् ।
लेखांशाः[सम्पादयतु]
सद्यः विश्वे ८५१विश्वपरम्परास्थानानाम् अवलिगतानि स्थानानि सन्ति । एतानि भौगोलिकाधारेण ५भागेषु विभक्तानि । एते विभागाः एवं सन्ति । आफ्रिका, अरबस्थानम्, उत्तराफ्रिका, मद्यप्राच्यदेशाः, एषियापेसिफिक्, एषिया, आस्ट्रेलिय, ओशियाना, यूरोपदेशः, उत्तरामेरिका, केनडा, ल्याटिनमेरिका, केरिब्बियन् च । प्रशासनानुकूलार्थम् एतानि विभक्तानि सन्ति । अत्यधिकसङ्ख्या विश्वपरम्परास्थानयुतानि राष्ट्रानि एतानि सन्ति । इटलिदेशः - ४१, स्पैन्देशः - ४०, चीनादेशः - ३५, जर्मनिदेशः- ३१, फ्रान्स्देशः - ३१, संयुक्तसंस्थानदेशः - २७ अधोनिर्दिषेषु पञ्चविभागेषु विश्वपरम्पारस्थानानां सङ्ख्या एवमस्ति ।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- UNESCO World Heritage Sites -व्यावहारिकजालस्थानम् ।
- UNESCO World Heritage Centre - व्यावहारिकजालस्थानम् ।
- List of UNESCO World Heritage Sites - व्यावहारिकजालस्थानम् ।
- VRheritage.org - अभिलेखस्य विश्वपरम्परास्थानानि
- Worldheritage-Forum - विश्वपरम्परासम्बद्धस्थानानि ।
अवलोकयोग्याः[सम्पादयतु]
- १) हम्पी
- २) पट्टदकल्लु
- ३) कुतुब् मिनार्
- ४) अजन्तागुहाः
- ५) एल्लोरागुहाः


text:
सीता
सीतायाः पात्रं रामायणपात्रप्रपञ्चे विशिष्टं स्थानं भजते । अयोनिजा सीता श्रीरामचन्द्रस्य धर्मपत्नी । जनकमहाराजस्य पुत्री । कुशलवयोः माता ।
अन्तर्विषयाः
जननम्[सम्पादयतु]
मिथिलायाः राजा जनकः सन्तानप्राप्त्यर्थं यज्ञमकरोत् । एकवारं क्षेत्रकर्षणसमये एकः शिशुः प्राप्तः । जनकमहाराजः तं शिशुं गृहं नीत्वा पालितवान् । तस्याः पुत्र्याः सीता इति नामकरणं कृतम् । जानकी , मैथिली इत्यादीनि तस्याः नामान्तराणि ।
सीतापरिणयः[सम्पादयतु]
जनकमहाराजेन सीतायाः स्वयंवरः आयोजितः । शिवधनुषः ज्याबन्धनमेव स्वयंवरस्य पन्थाह्वानम् आसीत् । रावणादयः वीराः पराजिताः अभूवन् । श्रीरामः जित्वा सीतां परिणीतवान्
वनगमनम्[सम्पादयतु]
सीतायाः विवाहानन्तरं दशरथः यदा श्रीरामस्य राज्याभिषेकं कर्तुम् उद्युक्तः । तदा मन्थरायाः कौटिल्यात् कैकेयी रामस्य वनगमनार्थम् आग्रहं कृतवती । तदा पितृवाक्यं परिपालयितुं रामः वनं गन्तुमुद्युक्तः । तदा सीतापि रामेण सह वनं प्रति गन्तुं सिद्धा । परं रामः निराकृतवान् । तथापि राम एव परमं दैवतम् इति मत्वा सीता रामेण सह वनं गन्तुम् आग्रहं कृतवती । रामः अङ्गीकृतवान् । सीता रामेण सह वनं गतवती। कष्टमपि सुखं मत्वा रामेण सह वनवासमकरोत् ।
सीतापहरणम्[सम्पादयतु]
वनवाससन्दर्भे पञ्चवट्यां रामलक्ष्मणसीतादयः कुटीरे उषितवन्तौ । तदा रावणस्यानुजा शूर्पणखा प्रच्छन्नवेषेण युवतीवेषं धृत्वा रामस्य सकाशमागत्य तं परिणेतुं वाञ्छति । परं मर्यादापुरुषोत्तमः रामः तामवगत्य तस्याः नासाच्छेदमकरोत् । सा प्रकरणमेनम् अग्रजस्य रावणस्य सकाशे निवेदयति । क्रुद्धः रावणः प्रतीकारं साधयितुं चिन्तितवान् । मातुलस्य मारीचस्य साहाय्यं च प्राप्तवान् । मारीचः सुवर्णहरिणरूपं धृत्वा कुटीरप्रान्ते अटन् आसीत् । हेममृगं दृष्ट्वा सीता तं प्राप्तुम् इष्टवती । रामस्य समीपे तं मृगम् आनेतुं सूचयति । परन्तु रामः तस्य मृगस्य कापट्यं ज्ञात्वा सीतां वारयति । परं सीता हठेन तं मृगम् आनेतुं वदति ।सीतायाः आग्रहं सोढुम् अशक्तः रामः कुटिरे सीतायाः रक्षणार्थं लक्ष्मणं नियोज्य तं मृगमनुसृत्य गतवान् । किञ्चित्समयानन्तरं 'हा लक्ष्मण! हा सीते!'इति चीत्कारध्वनिः श्रूयते । तदा भीता सीता रामस्यैव ध्वनिरयम् इति मत्वा तस्य रक्षणार्थं लक्ष्मणं गन्तुं सूचयति । किन्तु इदं कापट्यम् इति लक्ष्मणः सीतायै कथयति । तदा लक्ष्मणः सीतायाम् अनुरक्तः सन् इत्थं कथयतीति मत्वा सीता तं भर्त्सयति । तदा अगतिकगत्या लक्ष्मणः सीतायाः रक्षणार्थं कुटीरस्य पुरतः रेखाः विरचय्य तदतिरिच्य बहिः मा आगच्छतु इति उक्त्वा ध्वनिमनुसृत्य गतवान् । तदा प्रच्छन्नवेषेण सन्यासीरूपं धृत्वा भिक्षाटनं कुर्वन् रावणः कुटीरस्य समीपमागतवान् । सीता भिक्षां दातुं कुटीरात् बहिरागता । तदा कापट्येन रावणः सीताम् अपहृत्य पुष्पकविमाने लङ्कां प्रति नीत्वा अशोकवने स्थापितवान् ।
सीतायाः पातिव्रत्यम्[सम्पादयतु]
[[चित्रम्:Sita Mughal ca1600.jpg।right।200px।thumb।मुघल् चित्रकलायाम् अग्निप्रवेशं कुर्वती सीता, ca. 1600]] सीता पतिव्रतासु अन्यतमा । रावणेन सीतायाः अपहरणानन्तरमपि अशोकवने सीता रामध्याने एव मग्ना आसीत् । रावणः बहुवारं सीतायाः सकाशं गच्छति चेदपि सीता तस्य मुखमपि न पश्यति । रावणवधानन्तरं अग्निप्रवेशेन स्वस्याः पातिव्रत्यं लोकमुखाय दर्शयति ।
इत्यस्मिन् श्लोके पञ्च पतिव्रताः उक्ताः । तासु सीतापि अन्यतमा ।
आधाराः[सम्पादयतु]
- वाल्मीकिरामायणम्
- पुराणभारतकोष-सं.यज्ञनारायण उडुप


text:
द्वैतदर्शनम्
त्रिषु वेदान्तेषु मध्वसिद्धान्तः अन्यतमः अस्ति । द्वैतपदस्य भेदः इत्यर्थः । अस्य मतस्य “ब्रह्मसम्प्रदायः” इत्यपि व्यवहारोऽस्ति । अस्य सिद्धान्तस्य प्रतिपादकः मध्वाचार्यः । मध्वाचार्यस्य अपरं नाम "पूर्णप्रज्ञः" इति । एवमेव "आनन्दतीर्थः" इत्यपि प्रसिद्धिरस्य । यद्यपि जीवेश्वरयोः भेदं सांख्याः, नैय्यायिकाः, वैशेषिकाः, जैमिनीयादयः अङ्गीकुर्वन्ति तथापि अस्य सिद्धान्तस्यैव द्वैतदर्शनमिति नाम प्रसिद्धम् अस्ति । अस्मिन् दर्शने परमात्मा, जीवात्मा, जडस्य च परस्परं भेदः निरूपितः अस्ति । स्वतन्त्रास्वतन्त्रेति द्वे तत्त्वे वर्तेते । तयोः तत्त्वयोः निरूपणे एव रतम् इदं शास्त्रम् । अतः अस्यैव दर्शनस्य द्वैतदर्शनम् इति विचक्षणाः अभिप्रयन्ति । तत्त्वप्रतिपादकः श्लोकः,
- स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं च द्विविधं तत्त्वमिष्यते ।
- स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः भावाभावौ द्विधेतरत् ॥ [१]
अन्तर्विषयाः
- १ दर्शनविकासः
- २ इतिहासः
- ३ मध्वसिद्धान्तस्य वैशिष्ट्यम्
- ४ मध्वाचार्यस्य ग्रन्थाः
- ५ वेदभाष्यम्
- ६ प्रकरणग्रन्थाः
- ७ स्तोत्रसम्बद्धम्
- ८ सारः
- ९ प्रमाणम्
- १० पदार्थः
- ११ द्रव्यम्
- १२ गुणः
- १३ कर्म
- १४ सामान्यम्
- १५ विशेषः
- १६ विशिष्टः
- १७ अंशि
- १८ शक्तिः
- १९ सादृश्यम्
- २० अभावः
- २१ मुख्यविषयाः
- २२ सम्बद्धलेखाः
- २३ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
- २४ आधाराः
दर्शनविकासः[सम्पादयतु]
वेदाः चत्वाराः । ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्वश्च । एतेषु चतुर्षु संहितासु तत्र तत्र विद्यमानान् विष्णोः सम्बन्धितान् उल्लेखान्, जगतः सत्यत्त्व-उल्लेखान् च उद्धृत्य प्रधानतया विचारितम् अस्मिन् दर्शने । उपनिषद्ब्राह्मणारण्यकेषु अपि उल्लेखाः उपलभ्यन्ते । एतेषु सर्वेषु पञ्चभेदानां विषये स्पष्टोल्लेखाः लभ्यन्ते पञ्चभेदाः प्रतिपाद्यन्ते च इति द्वैतीनां दार्शनिकानाम् अभिप्रायः। वेद-पञ्चरात्राणाम् आधारेण परब्रह्म नारायणः, वासुदेवः, सङ्कर्षणः, प्रद्युम्नः, अनिरुद्धः इत्यादीनि रूपाणि सृष्टिस्थितिलयादिकं कुर्वन्ति इति प्रतिपादितम् अस्मिन् दर्शने । भागवतपुराणे निरूपितो धर्मः एव द्वैतदर्शनस्य सारभूतः । पञ्चरात्रागमे उक्ताः उल्लेखाः प्रमाणीभूताः । अस्य कर्ता नारायणस्य अवतारभूतः इति । अत्र प्रमाणानि अपि दत्तानि,
- महिदासाभिदो जज्ञ इतरायास्तपोबलात् ।
- साक्षात् स भगवान् विष्णुः यस्तन्त्रं वैष्णवं व्यधात् ॥
- तृतीयमृषिसर्गं नै देवर्षित्वमुपेत्य सः ।
- तन्त्रं सात्त्वतमाचष्ट नैष्कर्म्यं कर्मणां यतः ॥[२]
एवं पुराणानि इतिहासाश्च वेदार्थान् एव प्रतिपादयन्ति । श्रुतेरिवार्थं स्मृतिरन्वगच्छत् [३] इत्यादीनि वाक्यानि अपि अनुमोदयन्ति । अतः पुराणादीनि दर्शनविकासकानि भवन्ति । तानि निश्चितसिद्धान्तान् निरूपयन्ति । प्रमाणश्लोकः विद्यते । तद्यथा,
- यथार्थवचनानां च मोहार्थानां च संशयम् ।
- अपनेतुं हि भगवान् ब्रह्मसूत्रमचीक्लृपत् ॥
- तस्मात् सूत्रार्थमागृह्य कर्तव्यः सर्वनिर्णयः ।
अस्मिन् दर्शने जीवैः प्राप्यमाणायां मोक्षस्थितौ साम्यता नास्ति । जीवेश्वरयोः स्वामिभृत्यभावः अस्ति । "दासोऽहं" इति कृतभावोपासनेन मोक्षेऽपि दासस्वामिभावः एव भवति । जीवब्रह्मणोः शरीरशरीरिभावः, नियम्य नियामकभावः च अस्ति । सात्विकः, राजसः, तामसादिभेदेन त्रिविधाः जीवाः । एतेषु सात्विकैः जीवैः एव मोक्षः प्राप्यते । राजसजीवानां नित्यनरकः। तामसानाम् अन्धन्तमरूपनित्यनरकस्य प्राप्तिः भवति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
अस्य द्वैतदर्शनस्य प्रवर्तकः श्रीमध्वाचार्यः । श्रुति-स्मृति-इतिहास-पुराण-उपनिषत्-गीतासु विद्यमानान् द्वैतमतस्थापनार्थम् अनुकूलान् अंशान् परिगृह्य युक्त्या एतेषां याथार्थ्यं च निर्धार्य मध्वाचार्यः द्वैतदर्शनस्थापनं कृतवान् । अस्यानन्तरं टीकाचार्यः इत्येव प्रसिद्धः श्रीजयतीर्थः मध्वाचार्येण रचितानां ग्रन्थानां व्याख्यानम् अकरोत् । टीकाचार्यः स्वतन्त्रतया अपि ग्रन्थान् रचितवान् अस्ति । श्रीव्यासतीर्थः स्वद्वैतदर्शनस्य महतीं प्रपञ्चितवान् अस्ति । वादिराजः स्वप्रौढभाषया, उत्तमदृष्टान्तैः च द्वैतदर्शनस्य माहात्म्यं निरूपितवान् अस्ति । विजयेन्द्रः नैकान् वादग्रन्थान् रचितवान् अस्ति । राघवेन्द्रतीर्थः, रघूत्तमतीर्थः, विजयध्वजतीर्थः, सुधीन्द्रतीर्थः, सत्यधर्मतीर्थः, रघुनाथतीर्थः, जगन्नाथतीर्थः, सुमतीन्द्रतीर्थः, यादवार्यतीर्थः, बिदरहळ्ळि श्रीनिवासाचार्यः च नैके यतयः गृहस्थाः च द्वैतदर्शनस्य विफुलसेवां कृतवन्तः । श्रीमध्वाचार्यः (क्रि.श. १२३८ - १३१७) द्वैतदर्शनस्य प्रवर्तकः । अस्य कालात् पूर्वमपि द्वैतदर्शनम् आसीत् । नैके यतयः पालिताः इति । मध्वाचार्याय अच्युतप्रेक्षतीर्थः सान्यासदीक्षां दत्तवान् । अस्य पुरुषोत्तमतीर्थः इत्यपि नाम अस्ति । एषः अद्वैतदर्शनस्य निष्ठः आसीत् । दीक्षायाः अनन्तरं गुरुः प्रप्रथमतया विमुक्तात्मेन रचितं इष्टसिद्धिनामकं ग्रन्थं प्रवचनाय मध्वाचार्यं सूचितवान् आसीत् । अनेन ज्ञायते यत् द्वैतदर्शनस्य साम्प्रदायिकग्रन्थः नासीत् इति । अस्य दर्शनस्य स्थापने वेदव्यासस्यैव प्रेरणा, सः एव मम गुरुः च इत्यपि मध्वाचार्यः स्वयमेव उक्तवान् अस्ति ।
मध्वसिद्धान्तस्य वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
अन्यसिद्धान्तेषु तुलनात्मकतया मध्वसिद्धान्तस्य अध्ययने कृते मध्वसिद्धान्तेन अङ्गीकृताः प्रमेयविषयाः एव मध्वसिद्धान्तस्य वैसिष्ट्यं बोधयन्ति । ते च प्रमेयविशेषाः तावत् भेदः,तारतम्यज्ञानं, हरिसर्वोत्तमत्वं, स्वतप्रामाण्यं, जगत्सत्यत्वं, नैजसुखानुबूतिरेव मुक्तिः, भक्त्या एव मुक्तिः, प्रत्यक्षादित्रित्रयं प्रमाणं ।
भेदः -मध्वसिद्धान्ते तावत् पञ्चविधः भेदः अङ्गीकृतः। ते च ईश्वर-जीवभेदः,ईश्वर-जडभेदः,जीव-जीवभेदः,जड-जडभेदः,जीव-जडभेदः। एतादृशभेदश्च धर्मिस्वरूपः, न अतिरिक्तपदार्थः इति तु मध्वसिद्धान्तः। स्वतप्रामाण्यम् - यस्य ज्ञानं येन इन्द्रियेण जायते तद्गतप्रामाण्यमपि तेनैव इन्द्रियेण ज्ञायते । इति वचयनानुसारेण प्रामाण्यस्य परतस्त्वं नाङ्गीक्रीयते ।
मुक्तिः -मुक्तिस्तावत् चतुर्विधं सारुप्यं,सायुज्यं,सामिप्यं इति। एतद् चतुर्विधम् च स्वरूपानन्दानुर्भाव रूप एव। किन्तु मोक्षे अपि तारतम्यम् भगवन्नियामकत्वम् अस्त्येव।
मध्वाचार्यस्य ग्रन्थाः[सम्पादयतु]
मध्वाचार्यस्य प्रणीताः सप्तत्रिंशत् (३७) ग्रन्थाः अधो निर्दिष्टाः
उपनिषद् भाष्यग्रन्थाः[सम्पादयतु]
- ईशावास्योपनिषद्भाष्यम्
- केनोपनिषद्भाष्यम्
- कठोपनिषद्भाष्यम्
- मुण्डकोपनिषद्भाष्यम्
- षट्प्रश्नोपनिषद्भाष्यम्
- माण्डूक्योपनिषद्भाष्यम्
- ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम्
- तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यम्
- बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यम्
- छान्दोग्योपनिषद्भाष्यम्
वेदभाष्यम्[सम्पादयतु]
- ऋग्भाष्यम्
प्रकरणग्रन्थाः[सम्पादयतु]
- प्रमाणलक्षणम्
- कथालक्षणम्
- उपाधिखण्डनम्
- प्रपञ्चमिथ्यात्वानुमानखण्डनम्
- मायावादखण्डनम्
- तत्त्वसङ्ख्यानम्
- तत्त्वविवेकः
- तत्त्वोद्योतः
- विष्णुतत्त्वविनिर्णयः
- कर्मनिर्णयः
माहाभारतसम्बद्धम्[सम्पादयतु]
- महाभारततात्पर्यनिर्णयः [४]
- भारतनिर्णयः उत यमकभारतम् (Yamaka Bharata)
पुराणसम्बद्धम्[सम्पादयतु]
स्तोत्रसम्बद्धम्[सम्पादयतु]
- नरसिंहनखस्तुतिः
- द्वादशस्तोत्रम्
आचारसम्बद्धम्[सम्पादयतु]
अन्यानानि[सम्पादयतु]
सारः[सम्पादयतु]
अस्य सिद्धान्तस्य सारः (प्रमेयसारः) एकस्मिन् श्लोके निरूपितम् अस्ति । तद्यथा,
- श्रीमन्मध्वमते हरिः परतरः सत्यं जगत् तत्त्वतो
- भिन्ना जीवगणा हरेरनुचरा नीचोच्चभावङ्गताः ।
- मुक्तिः नैजसुखानुभूतिरमला भक्तिश्च तत्साधनम्,
- ह्यक्षादि त्रितयं प्रमाणमखिलाम्नायैकवेद्यो हरिः ॥
- श्रीमन्नारयणः सर्वोत्तमः ।
- जगतः पारमार्थिकसत्यत्वम् अङ्गीक्रियते।
- जीवब्रह्मणोः भेदः ।
- जीवाः नारायणस्य दासाः।
- जीवषु परस्परतारतम्यता ।
- जीवात्मनः स्वरूपानन्दप्राप्तिः एव मुक्तिः ।
- निर्मलभक्तिः एव मुक्तेः मुख्यः उपायः ।
- प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, अगमं प्रमाणानि ।
- नारायणः केवलवेदगम्यः ।
प्रमाणम्[सम्पादयतु]
अस्मिन् दर्शने द्वे प्रमाणे वर्तेते। प्रथमं केवलप्रमाणम्, अपरं अनुप्रमाणम् इति। मध्वदर्शनानुसारं यथार्थमेव प्रमाणं भवति। यथार्थो नाम तद्वति तत्प्रकारकोऽनुभवः यथार्थः। रजते इदं रजतम् इति ज्ञानम्।
केवलप्रमाणम्[सम्पादयतु]
यथार्थानुभवः एव केवलप्रमाणं भवति । केवलप्रमाणम् "ईश्वरज्ञानम्", "लक्ष्मीज्ञानम्", "योगिज्ञानम्", "अयोगिज्ञानम्" इति केवलप्रमाणं चतुर्विधम् । सर्वविषयक ईश्वरस्वरूपमेव ईश्वरज्ञानमिति व्यवहारः। ईश्वरोनाम लक्ष्मीपतिः श्रीमन्नारायणः। ईश्वरस्य क्रियागुणौ पूर्णतया नभवतः चेदपि तयोः विद्यमानयोः विशेषांशैः मिलितः चित् प्रकृतेः ज्ञानमेव लक्ष्मीज्ञानमिति । ब्रह्मदेवस्य, ब्रह्मपदव्याय समर्थः यः(ऋजुयोगिः) योगिः तस्य, तत्विकातात्विक योगीणाञ्च ज्ञानम् एव यिगिज्ञानं भवति । मुक्तियोग्यानाम्, नित्यसांसारिकाणाम्, तमोयोग्यानाञ्च जीविनां ज्ञानमेव अयोगिज्ञानं भवति ।
अनुप्रमाणम्[सम्पादयतु]
अनुप्रमाणानि प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, आगमादीनि भवन्ति।
- प्रत्यक्षम्- दोषरहितेन्द्रियसन्निकर्षज्ञानम् प्रत्यक्षम्। अस्मिन् आत्मस्वरूपेन्द्रियम् तथा प्राकृतेन्द्रियमिति प्रकारद्वयम् । अज्ञानिजीवस्य इन्द्रियाणि प्राकृतेन्द्रियाणि। ते च प्रकृतेः परिणामरूपम् महत्-अहंकारतत्वानां पंचभूतानाम् संलग्नेन नेत्रादिप्राकृतेन्द्रियाणि भवन्ति । तदतिरिक्ता आत्मस्वरूपा साक्षी स्वरूपेन्द्रियः इति कथ्यते । सुखादि जीवधर्माः,अविद्या मनः, कालः, दिक्, ज्ञानस्य प्रामाण्यादीन् साक्षी एव गृह्यते । स्वरूपेन्द्रियमपि घ्राणादिभेदेनषड्विधं सत् लिंगदेहस्थसूक्ष्मषडिन्द्रियैः स्थूलशरीरस्थस्थूलेन्द्रियैः मिश्रं तिष्टति । इदम् अबादितम् ज्ञानं भवति। एदमेव आत्मस्वरूपसाक्षिज्ञानं भवति।
- अनुमानम्- दोषरहितः युक्तिरेव अनुमानं भवति । अनुमानं त्रिविधं भवति । कार्यानुमानम्, कारणानुमानम्, अकार्यकारणानुमानमिति।
- आगमम्- निर्दोषः शब्दः आगमं प्रमाणं भवति। तच्च द्विविधं पौरुषेयागमं,अपौरुषेयागमं चेति ।अपौरुषेयागमम् तावत् वेदाः। पौरुषेयागमास्तावत् इतिहासपुराणादीनि।
पदार्थः[सम्पादयतु]
अस्मिन् दर्शने दशपदार्थाः सन्ति।
द्रव्यम्[सम्पादयतु]
अस्मिन् दर्शने २० द्रव्याणि सन्ति।
गुणः[सम्पादयतु]
अस्मिन् दर्शने ४० गुणाः सन्ति।
कर्म[सम्पादयतु]
अस्मिन् दर्शने त्रीणि कर्माणि भवन्ति। विहित, निषिद्ध, उदासीनेति त्रीणि कर्माणि। विहितकर्म पुनः द्विविधम्, काम्यं तथा अकाम्यमिति। फलापेक्षेण कर्म क्रियते तत् काम्यकर्म इति । देवम् उद्दिष्य कर्म क्रियते तत् अकाम्यकर्म भवति । ब्रह्मादि देवानां सर्वेषां काम्याकाम्यकर्मणि भवतः। जीवेषु निषिद्धकर्म अधिकतया भवति । चलनादीनि उदासीनकर्म इति व्यवहारः।
सामान्यम्[सम्पादयतु]
सामान्यं द्विविधम्। एकं जातिः अपरम् उपाधिः इति। गोत्वम्, मनुष्यत्वम् इत्याद्याः जातयः भवन्ति। सर्वज्ञत्वम्, वाच्यत्वम्, प्रमेयत्वादिकम् उपाधयः भवन्ति। सामन्यं नित्यमनित्यम् इति द्विधा। जीवत्वादीनि नित्यम् भवति। मनुष्यत्वम्, गोत्वमादीनि अनित्यसामान्याम् भवति।
विशेषः[सम्पादयतु]
वास्तविकतया भेदः न भवति चेदपि कश्चन पदार्थः भेदं जनयति सैव विशेषः भवति। सकलवस्तुषु व्यापृतं भवति। अतः विशेषाः अनन्ताः भवन्ति। देवः केवलं विज्ञानानन्दमयः भवति। अयं विशेषः नान्यत्र भवितुम् अर्हति। अनेनैव जीवेश्वरयोः भेदः स्पष्टं भवति।
विशिष्टः[सम्पादयतु]
विशेष्ये वेशेषणस्य सम्भन्धात् यः आकारः उत्पद्यते सैव विशिष्टपदार्थः भवति। विशेष्टः नित्यानित्यभेदेन द्विविधः भवति। सर्वज्ञादिविशिष्टाः ब्रह्मादयः नित्याः भवन्ति। दण्डिमानादयः अनित्याः भवन्ति।
अंशि[सम्पादयतु]
हस्तपादादिभिः विभक्तेषु समग्रावयवेषु व्याप्तम् विशिष्टपदार्थम् अंशिपदार्थः इति व्यवहारः।
शक्तिः[सम्पादयतु]
सहजशक्तिः, पदशक्तिः, आधेयशक्तिः, अचिन्त्यशक्तिः इति चतुर्धा विभक्ता अस्ति।
- कार्यमात्रं प्रति अनुकूलास्वाभाविका या शक्तिः सा "सहजा" भवति। सर्वेषु व्यापृतं भवति। पदार्थभेदेन एषा नित्यानित्या इति विभाक्ता अस्ति।
- पदपदार्थयोः विद्यमाना(वाच्य-वाचक) शक्तिः "पदशक्तिः" भवति। पदशक्तिः द्विवधा भवति। मुख्य, परममुख्येति द्विधा। उदहरणार्थं “इन्द्रः” इति पदस्य देवेन्द्रः इति अर्थः मुख्यवृत्या लभ्यते। परमेश्वरः इति अर्थः परमुख्यवृत्या लभ्यते इति। परममुख्यवृत्या पदानि सर्वाणि परमेश्वरमेव बोधयन्ति इति।
- अन्यस्मात् स्थापितां शक्तिम् "आधेयशक्तिः" इति व्यवहारः। विधिवत्तया प्रतिष्ठापितमूर्तौ देवातासानिध्यं यत् भवति सा आधेयशक्तिः इति।
- परमात्मनि अलौकिकां शक्तिम् "अचिन्त्यशक्तिः" इति भावयन्ति। एषा केवलं विष्णौ एव भवति।
सादृश्यम्[सम्पादयतु]
साम्यता यत्र भवति तत्र सादृश्यम् भवति इति व्यवहारः। अयं घटः इति ज्ञानं भवति, कालान्तरे घटान्तरं दृष्ट्वा सादृश्यात् अयं घटः इति ज्ञानमायाति।
अभावः[सम्पादयतु]
अभावः चतुर्धा विभक्तः अस्ति। प्रागभावः, प्रध्वंसाभावः, अन्योन्याभावः, अत्यन्ताभावश्चेति। "प्रागभावोनाम" घटोत्पत्तेः पूर्वस्थितिः(घटप्रागभावः)। घटस्य नाशानन्तरस्थितिः "प्रध्वंसाभावः"। घटः पटो न इति तु "अन्योन्याभावः" भवति। शशविषाणः "अत्यन्ताभावः" भवति।
मुख्यविषयाः[सम्पादयतु]
- भेदः
- विष्णोः सर्वोत्तमत्वम्
- अन्यथाख्यातिः
- भक्तिः
सम्बद्धलेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- http://www.dvaita.net
- Bhakti Schools of Vedanta, by Swami Tapasyananda, available at Sri Ramakrishna Math, Chennai. available at India web site: http://www.sriramakrishnamath.org and US site: http://www.vedanta.com and http://www.sanskrit.org/Madhva/madhvateachings.html .
- Dvaita.org
- Tatvavada
- Madhva's differences with Sankara and Ramanuja.
आधाराः[सम्पादयतु]
- ↑ तत्त्वसंख्यानम्, श्लोकसंख्या-१
- ↑ भागवतमहापुराणम्
- ↑ रघुवंशमहाकाव्यम्
- ↑ Mahabharata Tatparya Nirnaya
- ↑ Krishnamruta Maharnava


text:
सुवर्णम्
सुवर्णम् एकं मरालं गुरुभारिकं पीतं प्रदीप्तं धातुः। अनेन आभरणानि नाणकानि विद्युतयन्त्राणि चित्रपलकानि इत्यादि वस्तूनि निर्माणन्ति। औषधानि च सिद्धं कुर्वन्ति । सुवर्णम् महार्घम् अस्ति।
- सुवर्णमुत्तमं रत्नं धनानामपि चोत्तमम् ।
- लोहानामुत्तमं चैव सर्वेषामपि चोत्तमम् ॥
इत्युक्तत्वात् सुवर्णं जनानाम् अत्युत्तमं धनं भवति । अनेन कटकमकुटादिभूषणादिकं क्रियते । तद्धारणं परमं मङ्गलमिति मन्यन्ते आर्याः ।
तथा च श्रुतिः -
- अग्नेरपत्यं प्रथमं पवित्रं मङ्गलं परम् ।
अत्र अग्नेरपत्यमित्यनेन सुवर्णादिकं पृथ्वीगर्भे विशेषतः अग्निकार्येण जायत इत्युक्तं भवति । अत एव केचित् तार्किकाः सुवर्णरजतादिकं तैजसमिति मन्यन्ते । अन्ये तु पार्थिवमिति । वस्तुतत्त्वं तु मृत्पाषाणादिपार्थिवद्रव्यमेव जलसंसर्गेण अग्निपाकेन सूर्यरश्मिकृतप्रकाशापादनेन वायुसहायेन आकाशादृतावकाशेन च सुवर्णरत्नादिरूपेण जायते ।
सुवर्णं जाम्बूनदम्, इन्द्रगोपसन्निभं चन्द्ररश्म्याभम्, शबरोपमं शुकाभं पीतम् इति अनेकधा भवति । सुवर्णं पञ्चविधम् इत्यन्यत्र - प्राकृतं सहजं वह्निसम्भूतं खनिसम्भूतं रसेन्द्रवेधसञ्जातं चेति । तेषु रजोगुणसमुद्भवं प्राकृतम् । मेरूद्भवं सहजम् । वह्निसम्भूतम् - त्रिविधमेतत्सुवर्णं षोडशवर्णयुतम् ।
गिरिसम्भूतं खनिसम्भूतं च सुवर्णं चतुर्दशवर्णाढ्यम् । रसेन्द्रवेधसम्भूतं वेधजम् । सुवर्णं स्निग्धं (Beautiful) मेध्यं (Precious and valuable) विषगदहरं (kills poison) बृंहणं (contribute greatly to growth) वृष्यं (gives energy) च । सुवर्णभस्मविधयः रसरत्नसमुच्चये लोहनिरूपणे दर्शिताः ।
सुवर्णादिनाणकनिर्माणशाला (Mint)[सम्पादयतु]
सुवर्णाध्यक्षः सुवर्णरजतकर्मान्तानाम् असम्बन्धावेशनचतुश्शालाम् एकद्वारम् अक्षशालां (Laboratory) कारयेत् । विशिखामध्ये सौवर्णिकं शिल्पवन्तमभिज्ञानं प्रत्येकं च स्थापयेत् । इत्युक्त्वा सुवर्णप्रभेदविषये जाम्बूनदं शातकुम्भं हाटकं वैष्णवं शृङ्गशुक्तिजं जातरूपं रसविद्धमाकरोद्गतं च सुवर्णमिति दर्शयित्वा तस्य गौरववर्णादिकं (weight and carats) च निर्दिष्टम् । तद्विशेषविज्ञानाय शास्त्रान्तराणि विशेषतः वैद्यशास्त्राणि द्रष्टव्यानि ।
रसायनिकभावाः[सम्पादयतु]
सुवर्णं नवसप्ततितमं तत्त्वम् अस्ति। सुवर्णाणोः घनः १९९.९६ amu अस्ति। अस्य चिह्नम् Au अस्ति। सुवर्णम् उर्द्वतनीयम् आनत्यम् च अस्ति। अस्य सन्ततिः १३९०० kg/m ]


text:
भारतीयवायुसेना
भारतीया वायुसेना भारतस्य सशस्त्रसेनायाः कश्चन भागः । सर्वकारीयसुरक्षामन्त्रालयेन नियन्त्रिता इयं संस्था आकाशयुद्धम्, लोकरक्षणस्य महत्वपूर्णकार्यं सर्वदा करोति । अस्य आरम्भः सा.श. १९३२तमवर्षस्य अक्टोबर् मासस्य अष्टमे दिने अभवत् । सम्पूर्णगणतन्त्रात् पूर्वमेव अस्य नाम रायल् इण्डियन् एर्फोर्स् इति आसीत् । सा.श. १९४५तमवर्षस्य द्वितीयविश्वयुद्धे अस्याः सेनायाः महत्त्वपर्णं योगदानम् आसीत् । भारतस्य स्वातन्त्र्योत्तरं रायल् इति पदम् अपनीय इण्डियन् एर्फोर्स् (भारतीयवायुसेना) इति नाम रक्षितम् । स्वातन्त्र्योत्तरं पार्श्वदेशेन पाकिस्तानेन सह सम्भूतेषु चतृषु युद्धेषु, चीनादेशेनसह सञ्जाते एकस्मिन् युद्धे भारतीयवायुसेनायाः योगदानम् अनुपमम् अस्ति । एतावति काले इयं सेना अनेकेषु युद्धप्रकल्पेषु परिणामम् अदर्शयत् । भारतीयवायुसेना विजयः इति गोवामुक्तिसङ्ग्रमे, आपरेशन् मेघदूतम्, आपरेशन् कैक्टस्, आपरेशन् पुमलायी, इत्यादिषु युद्धप्रकल्पेषु आत्मसात् कृत्वा यशोवती अभवत् । कांश्चन विवादान् अतिरिच्य भारतीयवायुसेना संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य शान्तिमिश्न् सङ्घटनस्यापि सक्रियः सदस्यः । भारतस्य राष्ट्रपतिः वायुसेनायाः मुख्यसेनापतिः (कमाण्डर् इन् चीफ्) इति कार्यं करोति । वायुसेनाध्यक्षः एर् चीफ् मार्शल् (ए.सि.एम्) चत्वारिनक्षत्रधारी सेनपतिः वायुसेनायाः नेता भवति । भारतीयवायुसेनायाम् एकस्मिन्नेव काले अनेके एर् चीफ् मार्शल् सेवायां न भवन्ति । अस्य प्रधानकार्यालयः नवदेहल्याम् अस्ति । सा.श. २००६तमवर्षस्य गणनानुगुणम् आहत्य १७०००० सैनिकाः, १३५० लडाकूविमानानि, सन्ति । इयं सेना विश्वस्य चतुर्थी बृहद्वायुसेना इति स्थानम् आप्नोत् । [४]
अन्तर्विषयाः
उद्देशाः[सम्पादयतु]
भारतीयवायुसेनायाह् मिशन् सशस्त्रबलस्य सा.शा.१९४७तमस्य अधिनियमानुसारं परिभाषितम् अस्ति । भारतीयसंविधानस्य सेनायाः च सा.श.१९५०तमस्य अधिनियमानुसारं वायुयुद्धक्षेत्रे- सर्वस्थानैः सहितं भारतस्य संरक्षणम् । देशरक्षने सदा अन्नद्दा स्यात् । एवं सर्वापायेभ्यः भारतीयवैमानिकक्षेत्रस्य संरक्षणम् अपि अस्याः दायित्वम् । सशस्त्रबलानाम् अन्यविभागनामपि साहाय्याचरणं प्राथमिकोद्देशेषु अन्यतमः । भारतीयवायुसेन युद्धरङ्गे भारतीयसेनायः सैनिकानां वैमानिककौशलस्य रणनैतिक् एर्लिफ्ट् क्षमताप्रदानं च करोति । भारतीयवायुसेन एकीकृतान्तरिक्षप्रकोष्टैः सह अन्यशाखाः भारतीयसशस्त्रबलम्, भारतीयान्तरिक्षानुसन्धानसङ्घटनम्, (इसरो) इत्यदिभिः सह अन्तरिक्षाधारितसम्पत्तीनाम् उपयोगं प्रभावरूपेण कर्तुं सैनिकदृष्ट्या साहाय्यम् आचरति । भारतीयवायुसेना भारतीयसशस्त्रबलानाम् अन्यशाखाभिः सहयोगं यच्छन्ती एव अन्यविधकार्याणि करोति । आपत्सु जनान् सम्पदः च रक्षितुं रक्षणसामग्रीणां वितरणं कर्तुं च यतते । दुर्घटनेषु सञ्जातेषु अन्वेषणसरक्षणाभियने सहायतां ददाति । सा.श. २००४तमवर्षे भारतीयवायुसेना सुनामी महाजञ्झावातेन सा.श. १९९८तमवर्षे गुजराजराज्यस्य चण्डमारुतेन प्राकृर्तिकापदि जनाः दुरवस्थाङ्गताः । तस्मादपायात् रक्षितुं वायुसेना आपरेशन् रूपेण व्यापकसाहाय्यं समाचरत् । भारतीयवायुसेना अन्यदेशियेषु प्राकृर्तिकापायेषु साहाय्यं यच्छति यथा अपरेशन् इन्द्रचाप इति नाम्ना श्रीलङ्कायां साहाय्यम् आचरितम् ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
भारतीयवायुसेना (Air Force) स्कीन् कमिटि (Skeen Committee) द्वारा सा.श. १९२६तमवर्षे कृतसूचनानुसारं सा.श. १९३३तमवर्षस्य एप्रिल् प्रथमदिने भारतीयवायुसेनायाः उद्घाटनम् अभवत् । केचन वापिटिविमानानि (Wapiti) क्रानवेल्विमानानि च (Cranwel) प्रशिक्षितवैमानिकान् वायुसैनिकान् (airmen) च मेलयित्वा लघुसेना रचिता । ७८वर्षेषु भारतीयवायुसेना विशेषं विस्तारं प्रतिष्ठां च अवाप्नोत् । अद्य भारते देशे वायुसेन न केवलं सशस्त्रसेनासमूहः प्रत्युत देशस्य अनिवार्यं पृथक् अङ्गम् अस्ति । अपि आधुनिकवायुयानैः सुसज्जितानां वैमानिकानां साम्राज्यम् अस्ति ।
द्वितीयं विश्वयुद्धम् (सा.श.१९३९-१९४५)[सम्पादयतु]
भारतीयवायुसेनायाः घटनम् आङ्ग्लकालीनभारतस्य रायल् एर्फोर्स् कश्चित् सहायकः विमानदलरूपेण कृतम् ।[६] भारतीयवायुसेनाधिनिगमः सा.श. १९३२तमवर्षस्य अक्टोबर्मासस्य अष्टमे दिने आरब्धः ।[७] यस्य अधीनतायां रायल् एर्फोर्स् विभागस्य समवस्त्रं पदकं प्रतीकं चिह्नं स्वीकृतम् ।[८] सा.श. १९३३तमवर्षस्य एप्रिल् मासस्य प्रथमदिने वायुसेनायाः प्रथमं स्कवॉड्रन, स्कवॉड्रन क्र.-१ इत्यस्य चत्वारि वेस्ट्लैण्ड् वापिटी विमानेन सह पञ्चवैमानिकैः सह सङ्घटनं कृतम् । भारतीयवैमानिकानां नेतृत्वं फ्लैट् लेफ्तिनेण्ट् सेसिल् ब्रौशर् अन्तर्गतं कृतम् । [९] सा.श. १९४१तमवर्षपर्यन्तं स्कवॉड्रन क्र. १ भारतीयवायुसेना स्वयमेव स्कवॉड्रन आसीत् यस्मिन् विमानद्वयम् आगतम् ।[९] आरम्भे वायुसेनायां भूसेवा रसदशाखा इति केवलं शाखाद्वयम् आसीत् । द्वितीयमहायुद्धस्य पश्चात् भारतीयवायुसेनायाः लाञ्छनात् रक्तगोलचिह्नम् अपनीतम् । जपानीयानां हिनोमारु(उदयसूर्यस्य) चिह्नेन सह सादृश्यं भवति इति कारणेन एवं कृतम् । [८] सा.श. १९४३तमवर्षे वायुसेना संवर्धिता सप्त स्कवाड्रनस् अग्रे सा.श.१९४५तमवर्षे नव स्कवाड्रनस् युक्ता अभवत् । [९] भारतीयवायुसेनया अग्रे आगतां जपानीयसेनां विरुद्ध्य योद्धुं बङ्गालस्य साहाय्यम् आचरितम् । तत्र भारतीयवायुसेनया प्रथमवारं वैमानिकाकत्रमणम् अराकन इति स्थाने जपानीयसैन्यशिबिरे अकरोत् । अपि च भारतीयवायुसेनया मायी हङ्ग् सन्, उत्तरी थायलेण्डस्य चैङ्ग् मायी राये इत्यदिषु स्थानेषु अपि आक्रमणम् अकरोत् । अस्याः योगदानार्थं सा.श. १९४५तमवर्षे राजा षष्ठ जार्ज् इत्येषः सेनायै रायल् इति उपधिं दत्तवान् ।[१०]
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ "The IAF Motto". Official Website. Webmaster IAF – Air Headquarters. Retrieved 7 April 2009.
- ↑ "A Mother in India: 8th October". 22 October 2007. Retrieved 20 July 2010.
- ↑ "SBP Sinha appointed as Deputy chief of Indian Air Force". IANS. news.biharprabha.com. Retrieved 1 May 2014.
- ↑ "शक्ति - आधिकारिक वेबसाइट".
- ↑ "Indian Air Force Museum - Badges and Heraldry".
- ↑ "HC Deb 3 April 2011 vol 276 cc1473-501". Hansard. Parliament of the United Kingdom. Retrieved 8 Apr. 2009.
- ↑ "History of the IAF". Official Website. Webmaster IAF – Air Headquarters. Retrieved 7 Apr 2009.
- ↑ ८.० ८.१ "INDIAN AIR FORCE MUSEUM - Heraldry (Badges and Insignia)". Bharat Rakshak.
- ↑ ९.० ९.१ ९.२ Goyal, S.N. (October 1993). "1939–45 Second World War: Air Force Reminiscences". Sainik Samachar. Indian Air Force. Retrieved 8 Apr. 2009.
- ↑ D’Souza, Bart (October 2010). "Indian Air Force : Down the Memory Lane". Sainik Samachar. Retrieved 7 Apr. 2010.


text:
एस् बङ्गारप्प
अन्तर्विषयाः
जननम्[सम्पादयतु]
दि.बङ्गारप्पः कर्णाटकेन दृष्टः वर्णरञ्जितः राजकीयपुरुषः, पूर्वतनमुख्यमन्त्री च । अनेकपक्षाणां सृष्टिकर्ता । सः सदाशिवनगरस्य स्वकीयवासगृहे निवसति स्म । अन्तिमश्वसपर्यन्तं राजकीये सक्रियः आसीत् । १९३३ तमे वर्षे अक्टोबरमासे २६ दिनाङ्के शिवमोग्ग जिल्हायाः सोरबतालूकस्य कुबटूरू ग्रामे जन्म प्राप्तवान् । पिता कल्लपः माता कल्लम्मा । बङगारप्पः BA, LLB पदवीधरः आसीत् । समाजविज्ञाने डिप्लोमा कृतवान् । समाजवादिनायकस्य शान्तवीरगोपालगौडस्य शिष्यः । १९६२तमे वर्षे राजकीये पादार्पणं कृतवान् । सागरसोरबसंयुक्तविधानसभाक्षेत्रतः निर्वाचने चितः अभवत् । वृत्त्या न्यायवादी आसीत् ।
मरणम्[सम्पादयतु]
बङ्गारप्पः कानिचन दिनानि अस्वस्थः आसीत् । अनारोग्यपीडितः बेङगलूरनगरस्य मल् याचिकित्सालये डिसेम्बर ८ दिनाङ्के प्रविष्टः आसीत् । चिकित्सा फलदायिका न अभवत् । २०११, डिसेम्बर २५ रविवासरे रात्रौ १२.४५ समये दिवङगतः । बङगारप्पः पत्नीं शकुन्तलां द्वौ पुत्रौ ( कुमारबङ्गारप्पं, मधुबङ्गारप्पं च ) तिस्त्रः पुत्रीः ( सुजातां गीतां अनितां च ) अपारबन्धून् अभिमानिनः च त्यक्त्वा निर्गतः ।
अन्तिमसंस्कारः[सम्पादयतु]
२०११, डिसेम्बर २७ मङ्गलवासरे अन्तिमसंस्कारः जातः । तस्य विवरणम् एवम् अस्ति । श्री बङ्गारप्पस्य कलेवरं बेङगलूरुतः कुबटूरुं प्रातः ४.३० आनीतवन्तः । ततः ४ कि.मी. दूरे लक्कवल्लीग्रामस्य तस्य क्षेत्रे पित्रोः समाधेः पुरतः पूजां कृत्वा पुनः कुबटूरुं शोभायात्रासहितं नीतवन्तः । एषा शोभायात्रा आनवट्टिं, समनहल्लिं, कुप्पगड्डे, नवनन्दिं, कोरगोडुं, गुडविकानं, प्राचीनसोरबं च व्यतीत्य सागरं प्रति मध्याह्ने ३.०० वादने प्राप्ता । सोरबस्य पदवीपूर्वविद्यालयस्य क्रीडाङ्गणे बङ्गारप्पस्य शवम् अन्तिमदर्शनार्थं स्थापितम् तदनन्तरं राज्यपोलीस् समूहद्वारा राष्ट्रगीतं पठितम् । सकलगौरवपूर्वकं त्रिवारं भुशुण्डिकास्त्रप्रयोगपूर्वकं च विधिः, अग्निस्पर्शश्च । तं च सायं ७.१५ समये बङ्गारप्पस्य कनीयः पुत्रः मधुबङ्गारप्पः कृतवान् । प्रचण्डजनस्तोमेन शोकः अभिव्यञ्जितः ।
तत्र सम्मिलितेषु प्रमुखाः मुख्यमन्त्री सदानन्द गौडः, विरोधपक्षस्य नायकः सिद्धरामय्यः, राज्यस्य बि.जे,पि घटकाध्यक्षः के.एस्. इश्वरप्पः, बङ्गारप्पस्य पत्नीपुत्राः अपारहितैषिणः च अन्तिमं गौरवं समर्पितवन्तः । बङ्गारप्पस्य गौरवसूचनार्थं सर्वेषां सर्वकारीयकार्यालयानाम् उपरि राष्ट्रध्वजम् अर्धभागे आरोपितवन्तः ।


text:
पारासेल्सस्
(कालः – १७. १२. १४९३ तः २४. ०९. १५४१)
अयं पारसेल्सस् (Paracelsus) कश्चन रसायनशास्त्रस्य विज्ञानी । अस्य वास्तविकं नाम "थियोक्रस्टस् बोम्बास्टस् फन् होहेन्हैम्” इति । रसविद्यायाम् अहं प्रख्यातस्य वैद्यस्य "सेल्सस्” इत्यस्य अपेक्षया अपि बुद्धिमान् इति प्रदर्शनार्थं स्वस्य नाम एव "पारसेल्सस्” इति पर्यवर्तयत् अयं थियोक्रस्टस् । अयं पारसेल्सस् १९४३ तमे वर्षे डिसेम्बर् मासस्य १७ दिनाङ्के स्वीडन् देशस्य 'ऐन्सिड्नेल्’ इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । अस्य पारसेल्ससस्य वैद्यविद्याभ्यासः तस्य पित्रा एव आरब्धः । अनन्तरं बहूनि नगराणि अटन् ज्ञानं सम्पादितवान् अयं पारसेल्सस् । तथैव दुरहङ्कारस्य कारणतः सर्वत्र शत्रून् अपि सम्पादितवान् । तथापि रसविद्यातः रसायनशास्त्रं प्रति समीचीनं मार्गं संशोधितवान् अयं पारसेल्सस् एव । अयं पारसेल्सस् रसविद्यायाः प्रमुखः उद्देशः स्वर्णस्य निर्माणं न । रोगाणाम् औषधस्य निर्माणम् इति उत्कृष्टं निर्णयम् अकरोत् । तदनीन्तने समाजे सस्यमूलेभ्यः केवलम् औषधानां निर्माणं शक्यते इति विश्वासः आसीत् । अयं पारसेल्सस् तं विश्वासम् एव परिवर्त्य खनिजमूलेभ्यः अपि औषधानां निर्माणं शक्यते इति प्रादर्शयत् ।
ग्रीक्-चिन्तकानां विश्वासपात्रेषु चतुर्षु वस्तुषु (वायुः, जलं, मृत्तिका, अग्निः च) अयं पारसेल्सस् अपि विश्वसिति स्म । तथैव अरब्बानां विश्वासपात्रेषु त्रिषु वस्तुषु (पादरसः, गन्धकं, लवणं च) अपि तस्य तावानेव विश्वासः आसीत् । अयं पारसेल्सस् कश्चन अनुक्तग्राही आसीत् । १५२७ तमे वर्षे यदा सः बेसेल्-नगरे प्रमुखः वैद्यः आसीत् तदा सार्वजनिकरूपेण गेलेन्, अविसेन् इत्यादीनां पुरातनानां विज्ञानिनां कृतीः अग्निसात् अकरोत् । अयं पारसेल्सस् यदा ल्याटिन्-भाषायाः स्थाने जर्मन्-भाषया एव वदामि इति अघोषयत् तदा जनाः तं बेसेल्-नगरात् एव बहिष्कृतवन्तः । 'मानसिकरोगिणः भूतैः पिशाचैः वा पीडिताः न, शारीरिकरोगाः इव ते अपि रोगाः एव । मस्तिष्के जायमानस्य व्रणस्य (अपघातस्य) पार्श्ववायुरोगस्य च सम्बन्धः अस्ति ।’ इति स्पष्टतया निरूपितवान् आसीत् अयं पारसेल्सस् । यद्यपि तस्य पूर्वजाः मिश्रलोहाणां, कांस्यस्य च उपयोगं जानन्ति स्म तथापि जिङ्कलोहस्य संशोधनं कृतवान् अयं पारसेल्सस् एव । १५४१ तम् वर्षे सप्टेम्बरमासस्य २४ तमे दिनाङ्के सः मरणम् अवाप्नोत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Azogue: A section of the e-journal Azogue with original reproductions of paracelsian texts.
- The Zurich Paracelsus Project
- History of zinc
- Allen G. Debus (1984) History with a Purpose: the Fate of Paracelsus, Pharmacy in History 26(2):83–96.
- Allen G. Debus, "Paracelsus and the medical revolution of the Renaissance" - A 500th Anniversary Celebration from the National Library of Medicine (1993), p. 3.
- Theophrastus Paracelsus - Detailed entry from The Catholic Encyclopedia
- Biographical notes from The Galileo Project
- Paracelsus (from the Mystica)
- Paracelsus (from Alchemy Lab)
- The uses of enchantment, The Economist, 19 January 2006
- Paracelsus – The physician, healer, and philosopher
- "After Hippocrates", Time (February 03, 1941)
- Some places and memories of Paracelsus
- Of the supreme mysteries of nature From the Collections at the Library of Congress
- Images from Prognosticatio eximii doctoris Theophrasti Paracelsi From The College of Physicians of Philadelphia Digital Library


text:
हरिद्रा
हरिद्रासस्यम्
-
- संस्कृतं नाम - हरिद्रा, काञ्चनी, पीता, निशाख्या, क्रिमिघ्ना, हलदी योषित्प्रिया, इट्टविलासिनी
- वैज्ञानिकं नाम -Curcume Longa, Linn
- कन्नडनामानि - अरशिन /अर्शिना
- आङ्ग्लनाम - Turmeric/n
- हिन्दीनामानि - हल्दी, हर्द
- तमिळुनामानि -मञ्जल् / हलद, हलदर
- तेलगुनामानि - पसपु/ फा,जरद चोव
इयं हरिद्रा भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । हरिद्रा सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा हरिद्रा भारते पाकशालातः स्नानगृहपर्यन्तम् अपि स्थानं प्राप्तवती अस्ति । हरिद्रायाम् अत्यधिकप्रमाणेन रोगनिरोधकशक्तिः अस्ति इति उच्यते । देवस्य पूजार्थम् अपि हरिद्रा आवश्यकी एव । अस्याः हरिद्रायाः पीतिका, पिङ्गा, रजनी, रञ्जनी, निशा, गौरी, वर्णवती, पीता, हरिता, वरवर्णिनी, हलदिका, भद्रलता, वर्णविलासिनी, विषघ्नी, जयन्ती, दीर्घरङ्गा, रङ्गिणी इत्यादीनि अन्यानि अपि नामानि सन्ति । एषा हरिद्रा यथा आहारत्वेन उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते ।
हरिद्रा एका वर्णकारिका , अस्य लेपनेन देहः सुन्दरं वर्णं प्राप्नोति । पिटकानां व्रणानां च अस्य लेपनं शीघ्रगुणकारी । हरिद्रामिश्रितजलेन नेत्रस्य क्षालनेन रक्तनेत्रदोषः निवारितः भवति । इयं रुचिवर्धिका । अजीर्णं, झांण्डीस्, जलोदरः दूषितरक्तरोगाः कण्डूया, शीतपित्तं, रक्तहीनता इत्यादीनां इयं उत्तमः औषधिः । प्रमेहरोगनिवारणे अस्य रसस्य चूर्णस्य वा सेवनं फलकारी ।
अन्तर्विषयाः
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः हरिद्रायाः स्वभावः[सम्पादयतु]
इयं हरिद्रा रसे तिक्ता, गुणे रूक्षा, वीर्ये च उष्णा ।
- “हरिद्रा स्वरसे तिक्तारूक्षोष्णा विषकुष्ठनुत् ।
- कण्डूमेनव्रणान् हन्ति देहवर्णविधायिनी ॥
- विशोधिनी क्रिमिहरा पीननारुचिनाशिनी ॥“ (धन्वन्तरिकोषः)
उपयोगाः[सम्पादयतु]
धूमसेवनम्[सम्पादयतु]
हरिद्रायाः धूमस्य आध्राणनेन हिक्कः, अस्तमा, पीनसः च नियन्त्रितः भवति । धूमसेवनेन मूर्छितः जाग्रतः भवति । वृश्चिकादंशनेन जाता तीव्रा वेदना अपि अनेन शाम्यति ।
प्रसवोत्तरोपयोगिता[सम्पादयतु]
प्रसवोत्तरं नियमितरूपेण हरिद्रासेवनेन गर्भाशयः शोधितः भवति । मातुः क्षीरं दूषितं चेत् शुद्धतां प्राप्नोति । अनेकेषां उपशमने विकाराणां हरिद्रा उत्तमः औषधिः । दीर्घकालीनस्य ज्वरस्य उपशमने अपि एषा उपयुक्ता स्त्रीणां समान्यबलहीनतां, निश्शक्ततां, दौर्बल्यं च निवार्य उत्साहदाने अद्वितीया एषा हरिद्रा ।
अर्बुदरोगनिवारिका[सम्पादयतु]
हरिद्रा सेवनेन मुखसम्बन्धी अर्बुधः निवारयितुं शक्यः इति हैदराबादनगरस्य National Institute of Nutrition संस्थायाः विज्ञानिनः घोषितवन्तः सन्ति । जीवकोशेषु जायमानं वैपरीत्यं डि.एन्. ए. कृते जातस्य आधातंस्य, रोगाणां च उपशमनं हरिद्रासेवनेन भवति इति शोधनेन ते ज्ञातवन्तः सन्ति ।
दन्तवेदनादिमुखरोगनिवारकी[सम्पादयतु]
दन्तरोगाणां निवारणे अपि हरिद्रा उपयुक्ता । हरिद्राचूर्णेन सह तैले निक्षिप्तेन वस्रखण्डेन वर्तिकां कृत्वा अग्निना ज्वालयेयुः । तस्य धूमः दन्तवेदनास्थले गृह्यते चेत् चूयः जलं च निर्गच्छति , वेदना न्यूनं भवति । शिघ्रं रोगः अपगच्छति ।
ताम्बूलसेवनसमये सुधाधिक्येन जातस्य व्रणस्य निवारणार्थं हरिद्रालेपस्य लेपनं शीघ्रशमनकारि ।
सेवनक्रमः[सम्पादयतु]
हरिद्रायाः रसः १०-२० मि.ली, प्रमाणे, चूर्णं १-३ ग्रां, परिमित परिमाणे च सेवनीयम् ।
हरिद्रायां विद्यमानाः प्रमुखाः अंशाः[सम्पादयतु]
- १) पीतरञ्जकद्रव्यम् (Curcumin) 5.8%
- २) विटमिन् ‘ए’ प्रोटिच् ६.३%
- ३) तैलांशः ५.१%
- ४) खनिजद्रव्यम् ३.५%
- ५) कार्बोहैड्रेट् ६९.४%
हरिद्रा प्रभेदः[सम्पादयतु]
- १) हरिद्रा – यथा पूर्वम् उक्ता
- २) आम्राग्रन्थिहरिद्रा - एषा हरिद्रातः सम्पूर्णतया भिन्ना विद्यते । एतस्य आम्रफलस्य गन्धः भवति । भोजने उपसेचनं खिचडि, अवलेहः इत्यादीनां निर्माणे अस्याः प्रयोगः क्रियते एवा चर्मरोगाणां कासस्य श्वाससम्बन्धिरोगस्य, जीर्णाङ्गरोगाणां उपशमिका ।
- ३) कर्पूरहरिद्रा
- ४) वनहरिद्रा
शास्त्रीयम् औषधम् हरिद्राखण्डम्
संक्षिप्तचिकित्सासूची[सम्पादयतु]
- १. इयं हरिद्रा शरीरं शोधयति, विषबाधां, कुष्ठरोगं च निवारयति ।
- २. हरिद्रा मधुमेहं निवारयति, कण्डूयनं च शमयति ।
- ३. हरिद्रा क्रिमिहरा अपि ।
- ४. हरिद्रा शरीरस्य गौरवर्णं वर्धयति ।
- ५. हरिद्रा मूत्रविकारं शमयति ।
- ६. हरिद्रा त्वक्दोषं, रक्तविकारं, शोथं, पाण्डुरोगं, प्रमेहं च दूरीकरोति ।
- ७. हरिद्रा उत्तमा व्रणहरा अपि ।
- ८. हरिद्रा रक्तस्रावं स्थगयति ।
- ९. हरिद्रां गुडं च क्षीरे योजयित्वा क्वथयित्वा पानेन पीनसः, कासः, कफः, कण्ठवेदना च अपगच्छति ।
- १०. हरिद्राम् अङ्गारस्य उपरि संस्थाप्य धूमसेवनेन अपि पीनसः न्यूनः भवति ।
- ११. हरिद्रां घृतं च योजयित्वा भर्जयित्वा मधुना सह खादनेन कासः अपगच्छति ।
- १२. सर्वरीतीनां प्रमेहे अपि हरिद्राम् आमलकेन सह सेवन्ते चेत् रोगस्य नियन्त्रणं भवति ।
- १३. हरिद्रां गोमूत्रेण सह सेवन्ते चेत् कण्डूयनं, पिटकाः, शीतपित्तं च अपगच्छति ।
- १४. कर्णस्रावसमये अपि हरिद्रा उपयुज्यते ।
- १६. अरुचिं, कामलां, निबन्धं, जलोदररोगं, क्रिमिबाधां च हरिद्रा निवारयति ।
- १७. हरिद्रायाः तैलेन मुखपाकः करणीयः इति योगरत्नाकरे उक्तम् अस्ति ।
- १८. कफजन्यायाः पिपासायाः निमित्तं हरिद्रा हितकरी इति वाग्भटः उक्तवान् अस्ति ।
- १९. अस्रावस्य पैल्-रोगे हरिद्रां ’कळ्ळी’ (किञ्चित् कण्टकसहितं सस्यम्) क्षीरेण सह लेपनीया इति चरकः उक्तवान् अस्ति ।
- २०. हरिद्रायाः उल्लेखः भावप्रकाशे अपि कृतः अस्ति ।
- २१. कामलारोगे हरिद्रादि घृतस्य उपयोगम् उक्तवान् अस्ति चरकः ।
- २२. श्वासकासे अपि हरिद्रादि वर्तेः उपयोगम् उक्तवान् अस्ति चरकः ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ "Curcuma longa information from NPGS/GRIN". www.ars-grin.gov. Retrieved 2008-03-04.


text:
शिशुनाळ शरीफ
अन्तर्विषयाः
बाल्यम्[सम्पादयतु]
धारवाडमण्डलस्य सिग्गावि-उपमण्डलस्य शिशुनाऴ-इत्येतस्मिन् ग्रामे १८१९ तमे वर्षे मार्च्-मासस्य ७ दिनाङ्के शिशुनाऴशरीफस्य (Shishunala Sharif ) जन्म अभवत् । एतस्य पिता इमाम् साहिब, माता हाजुमा । कन्नडस्य 'मुल्कि'परीक्षायाम् उत्तीर्णतायाः प्राप्त्यनन्तरं तदीयः विद्याभ्यासः स्थगितः इव । पठनं, यक्षगाने भागस्वीकरणं काव्यवाचनस्य श्रवणं च षरीफस्य इष्टतमानि कार्याणि आसन् ।
कौटुम्बिकजीवनम्[सम्पादयतु]
कवि षरीफः अध्यापकरूपेण कानिचन दिनानि कार्यम् अकरोत् । फतिमानामिका कन्या अनेन परिणीता । 'कालरा'रोगस्य कारणतः तदीया एकमात्रपुत्री दिवङ्गता । यदा षरीफः मध्यवयस्कः जातः तदा तदीया पत्नी दिवङगता । एतस्य दुःखस्य विस्मरणार्थं साधु-सन्यासिभिः सह कालं यापयितुम् आरब्धवान् षरीफः ।
गुरोः प्राप्तिः[सम्पादयतु]
अस्मिन् सन्दर्भे गुरुगोविन्दभट्टानां सम्पर्कः जातः । गोविन्दभट्टः जातिभेदं विना षरीफस्य कृते विद्यादानं कृतवान् । एतेन कविः षरीफः महादानन्दम् अनुभूतवान् । ७० वर्षाणि यावत् जीवतवतः षरीफस्य गीतानि उत्तरकर्णाटके बहु प्रसिद्धानि अभवन् । पुरन्दरदासः, कनकदासः, सर्वज्ञः, मुप्पिनषडक्षरि इत्यादीनां श्रेष्ठानां गायकानां गणे विराजते कवि षरीफः ।
गीतरचना[सम्पादयतु]
सरलैः सुन्दरैः गीतैः शिशुनाऴषरीफः प्रसिद्धः कविः जातः । तदीयानि गीतानि सामान्यजनानां मनसि आसक्तिं वर्धयन्ति । जीवनस्य मार्गदर्शकानि सन्ति तानि गीतानि । ज्येष्ठानां तत्त्वं सरलैः शब्दैः अभिव्यञ्जयति षरीफः ।
शिशुनाऴग्रामस्य शिशुनाऴाधीशः बसवः एव तस्य आराध्य दैवम् । सन्निवेशानुगुणम् आशुगीतानि रचयति स्म कवि षरीफः । एतस्य काले अपि असूयापराः निन्दकाः जनाः आसन् एव । तेषां वचनैः खिन्नः सन् कदाचित् षरीफः गुरोः समीपम् अगच्छत् । गुरुः तं समाश्वसन् अवदत् - "हे षरीफ, भवान् कश्चन मदगजः इव । भवान् निन्दकानां विषये कदापि न चिन्तयेत् । औदासीन्यमेव औषधं तस्य" इति ।
अन्तिमकालः[सम्पादयतु]
सर्वदा महापुरुषाणां निकटे तिष्ठन् स्वस्य जीवनं सार्थकम् अकरोत् षरीफः । क्रि .श. १८८९ तमे वर्षे मार्च्-मासस्य ७ दिनाङ्के स्वस्य जन्मदिने एव दिवङगतः । "शरणान् मरणे पश्यतु" इत्युक्यनुगुणं षरीफः “त्यजामि देहं त्यजामि” इति जीवनस्य अन्तिमगीतं गायन् एव मरणं प्राप्तवान् । हिन्दूनां यवनानां बान्धव्यवर्धने षरीफसदृशाः शतशः जनाः अपेक्षिताः सन्ति अस्माकं देशे ।


text:
बनासकाठामण्डलम्
बनासकाठामण्डलम् (गुजराती: બનાસકાંઠા જિલ્લો, आङ्ग्ल: Banaskantha district) इत्येतत् गुजरातराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति पालनपुरम् इति नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
बनासकाठामण्डलस्य विस्तारः १०,४०० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । इदं मण्डलं गुजरातराज्यस्य उत्तरभागे अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे साबरकाठामण्डलं, पश्चिमे कच्छमण्डलम्, उत्तरे राजस्थानराज्यं, दक्षिणे पाटणमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले १,५५० मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले तिस्रः नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- बनास, सरस्वती, सिपु ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं बनासकाठामण्डलस्य जनसङ्ख्या ३१,१६,०४५ अस्ति । अत्र १६,०९,१४८ पुरुषाः १५,०६,८९७ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २९० जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २९० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २४.४३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३६ अस्ति । अत्र साक्षरता ६६.३९% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले द्वादश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ अमीरगढ २ भाभर ३ दाता ४ दान्तीवाडा ५ डीसा ६ धानेरा ७ दियोदर ८ काङ्करेज ९ पालनपुरम् १० थराद ११ वडगाम १२ वाव
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
'बाजरा', 'मेइज्', तमाखुः ('टोब्याको'), 'जवार', एरण्डं ('क्यास्टर्-सीड्स्'), 'सिलियम्', आलुकं च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाणि कृष्युत्पादनानि सन्ति । न केवलं गुजरातराज्ये अपि तु समग्रे भारते आलुकस्य उत्पादने अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । 'इसब्गुल्'-उत्पादनेऽपि अस्य मण्डलस्य आद्यं स्थानम् अस्ति । कलायस्य उत्पादने गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु अस्य मण्डलस्य तृतीयं स्थानम् अस्ति । सुगन्धद्रव्याणाम्/परिव्ययानाम् ('स्पैसस्') उत्पादनेऽपि अस्य मण्डलस्य तृतीयं स्थानम् अस्ति । कृषिः, आहारसंस्करणं ('फूड्-प्रोसेसिङ्ग्'), प्रवासोद्यमः, 'सिरेमिक्स्', वस्त्रोत्पादनं च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले स्थितम् अम्बाजीमन्दिरं प्रसिद्धं यात्रास्थलम् अस्ति । भारते विद्यमानेषु ५१ शक्तिपीठेषु इदम् अन्यतमम् अस्ति । अस्मिन्नेव मण्डले पुरातनं कुम्भारिया-जैनमन्दिरम् अस्ति । पालनपुरात् ३२ किलोमीटर्दूरे जेसोर् इत्यत्र केदारनाथमहादेवमन्दिरम् अस्ति । इदमपि एकं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । बलराम-अम्बाजी वन्यजीविधाम, बलरामपुरस्य 'बलराम प्यालेस् रेसोर्ट्', जेसोर्-भल्लूक-धाम च अस्य मण्डलस्य अन्यानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।


text:
वायुमालिन्यम्
मनुष्याः विविधक्रियामाध्यमेन इमां संरचनां विखण्डितवन्तः । फलतः वायुप्रदूषणं जातम् । यथा –वनकर्तनं, जीवाश्म ईन्धनस्याधिकाधिकः उपयोगः, औद्योगिकरणेन, क्लोरोफ्लोरोकार्बन्समात्रायाः वायुमणडले वृध्दिः इत्यादयः । फलतः वातावरणे ग्रीनहाउसप्रभावः, क्षारीयवर्षा, ओजोन् इति आवरणस्य क्षयः, स्मोगघटना च जाता । येन वायुमण्डलं प्रदूषितं जातम् । इयं हि प्रदूषणं द्विविधं भवति ।
अन्तर्विषयाः
वायोः संरचना[सम्पादयतु]
आक्सीजनम् -२०.९५ प्रतिशतं, नायट्रोजनम्- ७८.०० प्रतिशतं, आर्गनम् -०.९३ प्रतिशतं, कार्बनडाय-आक्साईड- ०.०४ प्रतिशतम्, अन्ये -०.०८ प्रतिशतमिति । यथा –
प्राकृतिकम् प्रदूषणम् (Natural Pollution)[सम्पादयतु]
इदं हि प्रदूषणं साक्षात् प्रकृत्या एव भवति, यस्य प्रभावः जीवधारिषु भवति । यथा- ज्वालामुखीविस्फोटः, पर्वतविशृङ्खलनं, चक्रवातः, वनाग्निः, तडितपतनं, समुद्रीयलवणस्य तटे भण्डारणमित्यादयः । जलप्लावनमपि प्रदूषणस्य प्राकृतिकं कारणं भवति । परमेतानि कारणानि पौनःपुन्येन न भवन्ति । यदि भवति, तर्हि स्वयं प्रकृत्या एव कालान्तरे अनुकूलं वातावरणं भवति । अनेन कोऽपि भयानकः दुष्परिणामः न भवति ।
मानवकृत –प्रदूषणम् (Man Created Pollution)[सम्पादयतु]
प्रदूषणमिदं नगरैः औद्योगिक-प्रतिष्ठानैश्च भवति । ग्रामेष्वपि यत्र पाचनक्रिया परम्परामनुसृत्य प्राकृतिक-ईन्धनेन (काष्ठेन, कोयला इत्यनेन,गोमयेन) भवति, तत्र तेषां धूम्रः अपि वायु- प्रदूषणं करोति । यतः धूम्रः विषाक्तः भवति । प्रायः पाचिका अनेन प्रदूषणेन पीडिता भवति । फलतः तां नासिकारोगः, चक्षुरोगः, अस्थमारोगः, हृदयरोगश्च भवितुमर्हति । समयानुसारेण महानसगैशमाध्यमेन इयं समस्या निवारिता भविष्यति, भवति च । एवमेव विविध-प्रकारकस्य ईन्धनस्य प्रयोगः सम्प्रति क्रियते, अतः समस्येयं नाति कठिना । एतदतिरिक्तमपि कारण द्वयं महत्वपूर्णं -
औद्योगिकप्रदूषणम् (Industrial Pollution)[सम्पादयतु]
सामान्यतः औद्योगिकप्रतिष्ठानस्य धूम्रनलिकातः (चिमनी) निस्सरितः धूम्रः अस्य वायुप्रदूषणस्य मुख्यं कारणं भवति ।
यतो हि अस्मिन् धूमे हानिकरानि बहूनि तत्त्वानि विराजितानि भवन्ति । तापविद्युत् – गृहे, रसायनशोधनकार्यशालायां, धातुशोधन- उद्योगेषु, सिमेण्ट –कर्गद- नायलोन –उर्णिकावस्त्र- कर्पासवस्त्रोद्योगेषु एतादृशानि कार्याणि भवन्ति, यस्मात् कार्यात् निस्सरितः धूमः सर्वाधिकं वायुप्रदूषणं करोति । वायौ कानि तत्त्वानि मिश्रितानि भवन्ति इति तु उद्योगस्य कार्यस्योपरि उपयुक्तानामिन्धनानामुपरि, प्रविधिनामुपरि च निर्भरः भवति । यत्र कोयला- नामकस्य ईन्धनस्य प्रयोगः भवति तत्र विषाक्तः कार्बनमोनोक्साइड् नामकः गैशः बहिरागच्छति । एल्युमीनियम् इति उद्योगेभ्यः फ्लोराइड नामकः यौगिकः बहिरागच्छति । नायलोन उद्योगेभ्यः कार्बनडाय-आक्साइड् हाइड्रोजनसल्फाइड च बहिरागच्छति । विद्युत्- तापगृहेभ्यः मात्राधिवयेन सल्फर इत्यस्य यौगिकं बहिरागच्छति । एवं प्रकारेण विविध- उद्योगेभ्यः वोवोधप्रकारकं तत्वं बहिरागत्य वायु-प्रदूषणं करोति ।
स्वचालितवाहनेभ्यः वायुप्रदूषणम् (Vehicular Pollution)[सम्पादयतु]
पेट्रौल-डीजलमाध्यमेन वा स्वचालितवाहनेभ्यः वायुमण्डलमधिकाधिकं प्रदूषितं भवति । इत्यपि वक्तुं शक्यते यत् नगरे सर्वाधिकं वायुप्रदूषणं वाहनमाध्यमेन एव भवति । अत्राऽपि पेट्रौलचालितेभ्यः वाहनेभ्यः अपेक्षया प्रदूषणमधिकं भवति । एवं प्रकारेण चतुः ष्ट्राँकयुक्तवाहनानामपेक्षया द्विष्ट्राकयुक्तानि बाहनानि वायुमण्डलमधिकं प्रदूषयति । प्रदूषणमिदं वाहनानां साइलेन्सरात् निस्सरितेभ्यः धूमेभ्यः भवति । प्रायः वाहनेभ्यः निम्नलिखितानि तत्त्वानि बहिरागत्य वायुमण्डलं प्रदूषयन्ति ।
- नाइट्रोजन, आक्सीजन, हाइड्रोजन, कार्बनडआक्साइड इति एते अति हानिकराः न भवन्ति ।
- कार्बनमोनोक्साइड् (CO) इति । अयं अतीव् – हानिकरः भवति । अस्य मात्राऽपि अधिका (१२ प्रतिशतं) भवति ।
- नाइट्रोजनमनोक्साइड, नाइट्रोजनडाय- आक्साइड चेति । इमौ अतीव विषाक्तौ भवतः ।
- इथायलीन- ऎसीटीलीन-मीथेन-प्रोपेन-टोल्यून- बेन्जपायरीन इत्यादयः । एषु बेन्जपायरीन् केन्सररोगस्य मुख्यं कारणं भवति ।
- एल्डिहाइड्सश्रेन्याः फार्मोलिन नामकः गैशः अत्यन्तविषाक्तः भवति ।
- डीजलचालितवाहनेभ्यः निस्सरितः कार्बन यौगिकः, येन केन्सररोगः भवति ।
वायुप्रदूषणनियन्त्रणाय कानूनव्यवस्था[सम्पादयतु]
वायुप्रदूषणं नियन्त्रयितुं भारतसर्वकारेण कानूनव्यवस्था कृता वर्तते । व्यवस्थायामस्यां वायु-प्रदूषणनियन्त्रणम् अधिनिमः १९८१ उल्लेखनीयः अस्ति । एतदतिरिक्तमपि पर्यावरण- संरक्षण- अधिनियमः- १९८६ इत्यनुसारेण ये नियमानां पालनं न कुर्वन्ति, तेषां कृते कठिना दण्डव्यवस्था परि-कल्पिताऽस्ति । प्रदूषकाः उद्योगाः यदि सचनां सम्प्राप्य अपि प्रदूषणं न नियन्त्रयन्ति तर्हि तेषां विद्युत् सौविध्यं, जलसौविध्यञ्च न दीयते । अपि च लक्ष्यमेकं यावत् आर्थिकः दण्डः, पञ्चवर्षं यावत् कारावासश्च कल्पितास्ति । इतः परमपि यदि प्रदूषणं न नियन्त्रयन्ति तर्हि पञ्चसहस्त्र- रुप्यकाणि प्रतिदिनं दण्डस्वरुपं सप्तवर्षं यावत् कारावासञ्च भवति । एतत्कृते उद्योगाधिपतिः, प्रबन्धकः, नियन्त्रकश्च दोषयुक्ताः भविष्यन्ति ।
वायुप्रदूषणनियन्त्रणोपायाः[सम्पादयतु]
- औद्योगिक- धूम्रनलिकाः (चिमनी) अपेक्षया लम्बतमाः, उच्चतमाश्च भवेयुः । येन तेभ्यः निस्सरिताः धूमाः, धूमेन सह बहिरायाताः विषाक्ताः पदार्थाः तस्मिन्नेव उद्योगेषु कार्यकर्तृणां कृते, पार्श्वे निवश्यमानानां कृते च हानिकराः न भवेयुः । यतः धूमः उच्चतमे वायुमण्डले यदि गच्छति, तर्हि निच्चस्थानां कृते तस्य प्रभावः न्यूनः भवति ।
- नूतनेषु उद्योगेषु संयन्त्रस्य स्थापनेन सहैव प्रदूषणनियन्त्रणसंयन्त्रस्यापि संस्थापनं करणीयम् । अपि च पूर्वस्थापितेषु उद्योगेषु नातिविलम्वेन संस्थापनीयम् ।
- अति प्रदूषणकराणामुद्योगानां संस्थापनमावासीयस्थलेभ्यः दूरे एव करणीयम् ।
- प्रदूषणनियन्त्रणमण्डलेन समये- समये नियमितरुपेण उद्योगाः परिक्षणीयाः, यतोहि उद्योगपतयः प्रदूषणनियन्त्रणसंयन्त्रं न संचालयन्ति ।
- वाहनप्रदूषणनियन्त्रणाय नियमानामनुपालनं कठोरतया करणीयम् ।
- औद्योगिकक्षेत्रेषु सघनवृक्षारोपणं करणीयम् । हरितपट्टिकायाः निर्माणं करणीयम् । अनेन प्रदूषणस्य प्रभावः न्यूनः भवति ।
- प्रदूषणकारकेषु उद्योगेषु ये कर्मकराः कार्यं कुर्वन्ति, तेषां कृते प्रशिक्षणव्यवस्था करणीया । अर्थात् ते प्रदूषणनियनत्रणे प्रशिक्षिताः भवेयुः । एवं प्रकारेण वायुप्रदूषणं नियन्त्रितव्यम् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- International Conference on Urban Air Quality.
- UNEP Urban Issues
- European Commission > Environment > Policies > Air >Air Quality.
- UNEP Partnership for Clean Fuels and Vehicles
- Database: outdoor air pollution in cities from the World Health Organisation
- Interactive map of US facilities emitting air pollution
- Air quality modelling
- Stuff in the Air Standard air quality modelling procedure for industrial sources.
- Wiki on Atmospheric Dispersion Modelling. Addresses the international community of atmospheric dispersion modellers — primarily researchers, but also users of models. Its purpose is to pool experiences gained by dispersion modellers during their work.
- Air Dispersion Modeling Conversions and Formulas One of six technical articles devoted to air quality and air pollution dispersion modeling.
- Effects on human health
- World Health Organization Fact Sheet on Air quality and health
- Air Pollution Triggers Blood Clots
- American Lung Association of New England on air quality.
- Dispersion of traffic pollution from street canyons in Edinburgh by A Searl and D Buchanan. Institute of Occupational Medicine Research Report TM/96/09
- Impact assessment of the mortality effects of longer-term exposure to air pollution: exploring cause-specific mortality and susceptibility by BG Miller. Institute of Occupational Medicine Research Report TM/03/01
- Comparing estimated risks for air pollution with risks for other health effects by BG Miller and JF Hurley. Institute of Occupational Medicine Research Report TM/06/01
- The Mortality Effects of Long-Term Exposure to Particulate Air Pollution in the United Kingdom, UK Committee on the Medical Effects of Air Pollution, 2010.


text:
प्रकाशमण्डलम्
प्रकाशमण्डलम् (Prakasam district)आन्ध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकमण्डलं अस्ति। अस्य मण्डलस्य केन्द्रं ओंगोलु नगरम्।
इतिहासः[सम्पादयतु]
१९७२ तमे वर्षे नेल्लूरु,कर्नूलु, गुण्टूरु इत्येतेभ्यः मण्डलेभ्यः कांश्चन प्रान्तान् समीकृत्य ओङ्गोलुमण्डलं कृतम् । स्वातन्त्र्यसमरयोध्दा आन्ध्रकेसरी टङ्गुटूरि प्रकाशं पन्तुलु स्मारकार्थं प्रकाशं इति नामाङ्कितम् । ततः पूर्वम् इक्ष्वाकूनां, पल्लवानां, चालक्यानां विजयनगरराजानां,गोल्कोण्ड, कर्णाटकनवाबजनानां च पालने आसीत् । वेलनाटिचौडाः चन्दवोलुप्रान्तं राजधानीं कृत्वा पालितवन्तः । रेड्डिराजाः १३२४ समये राज्यं संस्थापितवन्तः । अद्दकिं राजधानीं कृतवन्तः । ततः पश्चात् पोतारेड्डिः राजधानीं कोण्डवीडुप्रान्तं प्रति परिवर्तितवान् । तडागस्य खननं, खणिगिरिदुर्गस्य निर्माणं विजयनगरराजाः कृतवन्तः । १९२० समये आन्ध्ररत्नं दुग्गिरालगोपलकृष्णस्य अध्वर्यवे “रामदण्डु” इत्याख्यया संस्थया चीराल, पेराल उद्यमः कृतः ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
अस्य मण्डलस्य उत्तरदिशे गुण्टूरुमण्डलम्, दक्षिणदिशेकडपा मण्डलम्,नेल्लूरुमण्डले, प्राग्दिशे बङ्गालाखातसमुद्रः, पश्चिमेकर्नूलुमण्डलं च सीमायां सन्ति । जनपदेस्मिन् २६% भूभागः अरण्येन व्याप्तः । कृषिभूमौ ३०% भूमेः जलव्यवस्था वर्तते । ५२% भूभागे सेद्यं क्रियते ।
वाणिज्यम्[सम्पादयतु]
प्रधानकृषिः व्रीहिः । कार्पासः, मरीचिका, कलायः एरण्डतैलम्, आढकी इत्यादीनां सस्यं क्रियते । प्रकाशसेतोः नागार्जुनसागरदक्षिणकुल्यातः कम्ममूरु, राल्लपाडु, कनिगिरिजलाशयानां द्वारा जलं लभ्यते । चीरालप्रान्ते ITC अध्वर्यवे धूमपत्रपरिश्रमः, परिसरप्रान्तेषु वस्त्रवयनं, वेटपालग्रामे बल्लातकीपरिश्रमः, कार्यासतैलपरिश्रमः च सन्ति । मण्डलेस्मिन् महाविद्यालयाः नागार्जुनविश्वविद्यालयपरिधौ वर्तन्ते ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
वाडरेवुसमुद्रतीरं, वेटपालं ग्रन्थालयः, सिङ्गरायकोण्डसमीपस्थः वराहनरसिंहस्वामि देवालयः, मार्कापुरग्रामस्थः चेन्नकेशवस्वामि देवालयः इत्यादयः पर्याटकस्थलानि सन्ति । अस्मिन् मण्डले वल्लूरु मे टङ्गुटूरि प्रकाशः जन्मः प्राप्तवान् । मार्कापुरे कृष्णफलकानां, ग्राफैट् इत्यस्य च परिश्रमाः सन्ति ।


text:
छान्दोग्योपनिषत्
छान्दोग्योपनिषत्, दशसु प्रमुखोपनिषत्सु अन्यतमा अस्ति । इयं हयग्रीवरूपीभगवतः मुखात् आविर्भूतानि पवित्रवाक्यानि । सर्वासाम् उपनिषदां मुख्याभिमानिनी लक्ष्मीदेवी स्वस्य पतिं श्रीहरिम् अत्र ओमित्यक्षरमुद्गीथमुपासीत इत्येवम्प्रकारेण स्तुतवती अस्ति इति आचार्याः उपोद्घाते उल्लिखितवन्तः सन्ति ।
- हयग्रीवोद्गीतवाक्यै रमादेवी रमापतिम् ।
- ओमित्येतन्मुखैर्देवमस्तुवत् सामवेदगैः ॥ इति महासंहितायाम् । (छा उ भाष्यम् १-१-१)
इयम् उपनिषत् सामवेदस्य छान्दोग्यब्राह्मणस्य कश्चन भागः वर्तते । इयं गद्यरूपेण वर्तते इत्यतः अत्र छन्दः नास्ति । अस्याः उपनिषदः प्रथमद्रष्टा हयग्रीवभगवान् अस्याः प्रधानऋषिः । रमादेवी द्वितीया ऋषिः । अनन्तगुणपरिपूर्णः, शेषशायी रमापतिः अस्याः प्रतिपाद्यदेवता ।
- हयग्रीवमुखोद्गीर्णगीर्भिर्देवी रमापतिम् ।
- अस्तुवद् विस्तृतगुणं भोगिप्रस्तरशायिनम् ॥ (छा उ भाष्यम् १-१-१)
दशसु प्रमुखोपनिषत्सु छान्दोग्योपनिषदः वैशिष्ट्यं वर्तते । अस्याः उपनिषदः भाष्यं श्रीशङ्कराचार्यैः श्रीमध्वाचारैश्च लिखितम् अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
शान्तिमन्त्रः[सम्पादयतु]
-
- ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः
- श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि।
- सर्वम् ब्रह्मौपनिषदम् माऽहं ब्रह्म
- निराकुर्यां मा मा ब्रह्म
- निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणम् मेऽस्तु।
- तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते
- मयि सन्तु ते मयि सन्तु।
- ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
विषयव्याप्तिः[सम्पादयतु]
१-५ अध्यायाः[सम्पादयतु]
वागभिमानिनी सरस्वती मुख्यप्राणौ च दम्पती । ऋगभिमानिनी सरस्वती सामाभिमानी प्राणश्च नित्यदम्पती । एते ओङ्कारवाच्यं हृदयसन्निहितम् अक्षरनामकं भगवता सायुज्यं प्राप्नुवन्ति ।
- तद्वा एतन्मिथुनं यद्वाक् च प्राणश्च ऋक् च साम च ।
- तदेतन्मिथुनमोमित्येतस्मिन्नक्षरे संसृज्यते ॥ (छा उ अ-१-ख-१-म-४)
यदा एतौ दम्पती भगवतः सायुज्यं प्राप्तवन्तौ तदा तैः अभीष्टं सर्वं प्राप्तम् ।
उपासनापद्धतयः (१ - ५ अध्यायाः)[सम्पादयतु]
अस्याः उपनिषदः प्रथमतः पञ्चमोध्यायं यावत् उपासनापद्धतयः विवृताः सन्ति -
- उद्गीथोपासना (अ १ - ख १ - मं १)
- मुख्यप्राणे भगवदुपासना (अ १ - ख २)
- उद्गीथाक्षरोपासना (अ १ - ख ३)
- सामोपासना (अ १ - ख ७) (अ २ - ख २ - ६)
- मधुविद्या (अ ३ - ख १-९)
रैक्वेण उपदिष्टा संवर्गविद्या (अ ४ - ख ३)
- पञ्चाग्निविद्या (अ ५ - ख ४)
- वैश्वानरविद्या (अ ५ - ख ११) इत्यादयः उपासनाविधयः अत्र विवृताः सन्ति ।
६,७,८ अध्यायाः[सम्पादयतु]
एतेषु अध्यायेषु तत्त्वविचाराः उपदिष्टाः सन्ति । तत् त्वमसि इत्येतत् प्रसिद्धं वाक्यं षष्ठाध्याये निरूपितमस्ति । अस्मिन् प्रकरणे ९ दृष्टान्ताः प्रदत्ताः सन्ति -
- पक्षी बद्धा रज्जुश्च
- विविधाः पुष्परसाः
- नदी समुद्रश्च
- वृक्षः तस्य जीवचैतन्यश्च
- सूक्ष्मबीजं तदन्तर्गता शक्तिः
- जलं लवणञ्च
- यात्रिकः तेन गम्यमानः देशश्च
- रोगी तस्य प्राणनियन्त्रकदेवता च
- चोरः तेन अपहृतं वस्तु च
सप्तमोध्याये भूमोपासनं विवृतम् । अस्मिन् सनत्कुमार-नारदयोः संवादः वर्तते । देवता-तारतम्यपरिमाणम् अत्र विस्तृतरूपेण प्रदत्तमस्ति ।
अष्टमोध्याये दहरविद्या वर्णिता अस्ति । हृदये विद्यमानः दहराकाशः (अल्पावकाशः) न परब्रह्म । दहराकाशे विद्यमानः महाकाशः एव परब्रह्म इति अत्र प्रतिपादितम् । ब्रह्मचर्यस्य विषये मनोहारकं विवरणम् अस्य अध्यायस्य ५ खण्डे उपलभ्यते । ब्रह्मचर्यं नाम कायेन वाचा मनसा परमात्मनः प्राप्त्यै अनुष्ठानम् ।
अस्मिन् अध्याये चतुर्मुखब्रह्मणा इन्द्र-विरोचनयोः कृते कृतः उपदेशः विद्यते । तत्त्वज्ञानस्य प्राप्त्यै समीपम् आगतवन्तौ तौ उभौ उद्दिश्य चतुर्मुखब्रह्मणा एकमेव वाक्यम् उपदिष्टम् - य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते एष आत्मेति होवाच इति । उभौ अपि स्वयोग्यतानुसारम् अवगतवन्तौ ।
अष्टमाध्याये लभ्यमानानि उपनिष्द्वाक्यानि तत्त्वविचारस्य दृष्ट्या नितरां महत्त्वं प्राप्नोति । तेषु इदमेकं वाक्यम् - आत्तो वै सशरीरः प्रियाप्रियाभ्याम् । न हवै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति । अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः । (अध्याय ८ खण्डः १२) शरीराभिमानसहितः जीवः सुखदुःखयोः आक्रमणेन पीडितः भवति । देहाभिमानयुतेन जनेन सुखदुःखानि अनुभोक्तव्यानि एव । जीवेन सह परमात्मा शरीरे विद्यते चेदपि सः शरीराभिमानरहितः इत्यतः सः सुखदुःखाभ्यां दूरे तिष्ठति ।
मूलानि[सम्पादयतु]
- S. Radhakrishnan, The Principal Upanishads
- Sri Aurobindo, The Upanishads [१]. Sri Aurobindo Ashram, Pondicherry. 1972.
- Introduction by Sri Adidevananda: Chhandyogapanishads (Kannada translation)
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Chhandogya Upanishad – A translation by swami Nikhilananda
- Chandogya Upanishad with Shankara Bhashya translated to English by Ganganath Jha (1942) at archive.org
- etext
- Translation of Chandogya Upanishad at Celextel's Online Spiritual Library
- Swami Krishnananda Speaks on The Chhandogya Upanishad – Contains audios


text:
अक्षि
अक्षीणि इन्द्रियाणि सन्ति यैः वयं प्रकाशस्य दर्शनं कुर्मः। मनुष्याणां द्वौ अक्षिणी स्तः। ते वक्त्रे शोभेते । ये ताभ्यां स्पष्टं द्रष्टुं न शक्नुवन्ति ते उपनेत्राणि धारयन्ति । इदं नेत्रम् आङ्ग्लभाषायां Eye इति उच्यते । इदं नेत्रं दर्शनेन्द्रियम् अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
सर्वेन्द्रियाणां नयनं प्रधानम्[सम्पादयतु]
नयनेन्द्रियं मानवस्य प्रधानं ज्ञानकारणम् । दृष्टवा वयं जगज्जानीमः । तदाधारेणैव सकलम् अन्यद् विद्मः । प्रकृत्या दत्तेषु वरेषु नयनं श्रेष्ठत्म् । तद्विना अन्धाः कियत् कष्टम् अनुभवन्तीति सर्वे विदन्ति । एतेषां कष्टं विदद्भिः जनैः स्वीयानि नयनानि संरक्षणीयानि । एतदर्थं नेत्ररोगज्ञानां साहाय्यं प्राप्तव्यम् । प्रथमतो नयनरोगाणां कारणं निवारणीयम् । मधुमेह एव प्रथमः शत्रुरिति वैद्या वदन्ति । रक्ते शर्करा नियन्त्रणीया । अन्यथा अक्षिरोग उल्बणो भविष्यति । प्रारम्भवेलायाम् एव यदि परीक्षा वैद्यैः करिष्यते, तर्हि चिकित्सा सुलभा । रोगस्य उल्बणावस्थायां चिकि त्सा क्लिष्टा भविष्यति । तत्रापि विलम्बः क्रियते चेत् , पूर्णतया आन्ध्यम् एव भवेत् । एवं कस्यापि लोकेमा भूत् । लोके बहवो जन्मान्धाः सम्भवन्ति । तेभ्यो नयनदानं कर्तुं शक्यते नेत्रवद्भिः । मृतस्य नयनं निष्कास्य अन्यस्य मुखे योजयितुं वैद्याः शक्नुवन्ति । दृष्टिदानं महादानम् । एवं दानं कृतवन्तः पुण्यं लभन्ते । तेषां नेत्रम् अन्यत्र जीविष्यति । तथा कर्तुं धन्वन्तरिस्सर्वेभ्यः प्रेरणां ददातु ।
प्रक्षेपणयन्त्ररूपेण मनुष्यस्य चक्षुः[सम्पादयतु]
मनुष्यस्य चक्षुरपि एकं प्रक्षेपणायन्त्रमस्ति यतः छायाग्राहिकावत् अत्रापि दूरवर्तिनां वस्तूनां प्रतिबिम्बाणि तिरस्करिण्यां निर्वर्त्यन्ते । अक्षिगोलकं बाह्यतः एकेन उपारदर्शकेण श्वेतावरणेन (Salera) आच्छादितं भवति यस्य सम्मुखस्धः भागः पारदर्शकः स्वल्पोन्नतश्च भवति । उन्नतोऽयं भागः कार्निया (Cornea) इति नाम्नाभिधीयते । कार्नियाया अधोभागे छायाग्राहिकायाः छिद्रपटेन (Diaphragm) संयुज्यमाना एका तिरस्करिणी (Iris) भवति । अस्याः वर्णः विभिन्नेषु मनुष्येषु विभिन्नेषु च देशवासिषु विभिन्नो भवति । भारतीयेषु इयं प्रायशः कृष्णाशीतदेशवासिषु च कपिला भवति । तिरस्करिण्यामस्याम् एकं लघुछिद्रं भवति यत् अक्षितिलं अक्षिपुत्तलिका वा (Pupit of the Eye) इति नाम्नाभिधीयते । तिलमिदं छिद्रपटसुषिरवत् अन्धकारे बृहद् प्रकाशे च लघु भवति । यतः प्रकाशस्य नियमितमात्रा नेत्राभ्यन्तरे प्रवेष्टुं शक्नोति । तिलस्य तिरस्करिण्याः पृष्ठभागे एको लेन्सः भवति यः नेत्रलेन्स (Eyes Lense) इति नाम्नाभिधीयते । लेन्सस्यास्य तलयोरुभयोर्वक्रतार्द्धव्यासौ एकसदृशौ न भवतः । अपितु यत्तलं अन्तराभिमुखं भवति तस्य वक्रतार्द्धव्यासः सम्मुखीनस्य तलस्य वक्रतार्द्वव्यासात् न्यूनः भवति । यतोः वक्रतार्द्धव्यासौ क्रमशः ६ सेण्टीमीटारपरिमितः १० सेण्टीमीटरपरिमितश्च भवतः । लेन्सः शीशकवत् कठोरपदार्थेण निर्मितो न भवति अपितु मृदुना पारदर्शकेण च् वस्तुना निर्मितो भवति मांसपेशिनां (Ciliary body) साहाय्येन स्वस्थाने स्थिरो भवति ।
श्वेतावरणस्य अधोभागे एव एकं कृष्णवर्णीयपटलस्य (Choroid) आवरणं भवति येन स्वकृष्णावर्णत्वात् प्रकाशस्य शोषणं क्रियते तथा च चक्षुगोलकाभ्यन्तरे प्रकाशस्य परावर्तनम् अवरुध्यते । पटलस्यास्य अधोभागे चक्षुषः अन्तरतमः पारदर्शकः पटलः वर्तते यः नेत्रपटलम् (Retina) इति नाम्नाभिधीयते । पटलोऽयं दृष्टिनाडिकाभिः निर्मितो भवति तदुपरि च प्रकाशस्य प्रतिफलनात् मस्तिष्कोपरि तस्य प्रभावो भवति येन अस्माभिः वस्तूनां रङ्गरूपादीनां ज्ञानं क्रियते ।
नेत्रलेन्सत्य कोर्नियायाश्च मध्यस्थाने एकः पारदर्शको द्रवः पूरितो भवति यस्मिन् किञ्चित् साधारणं लवणं मिश्रितं भवति । द्रवोऽयं जलीयद्रव (Aqueous humour) इति नाम्नाभिधीयते । नेत्रलेन्सस्य नेत्रपलस्य च मध्ये पूरितः पारदर्शको द्रवः काचद्रव (Vitreous Homour) इत्यभिधीयते।
नेत्रपटलस्य सर्वथा पृष्ठभागे यत्र नाडिका तत्पटलं छित्त्वा मष्तिष्के प्रविशति तत्र प्रकाशस्य कोऽपि प्रभावो न भवति । अतएव तत्स्थानम् अन्धविन्दुर (Blind Spot) इतिनाम्नाभिधीयते । नेत्रपटलस्य मध्ये गोलाकारक एको बिन्दुः भवति यत्र निर्वर्तितं प्रतिबिम्बम् अत्यधिकं स्पष्टम् अवलोक्यते । स्थानमिदं पीतबिन्दुः (Yellow Spot) इत्यभिधीयते ।
नेत्रद्वारा प्रतिबिम्बनिर्माणम्[सम्पादयतु]
यथा छायाग्राहिपिटकेन वास्तविकं विपरीतञ्च प्रतिबिम्बं निर्वर्त्यते तथैव चक्षुषापि वास्तविकं विपरोतञ्च प्रतिबिम्बं निर्वर्त्यते । परन्तु, अस्माकं मस्तिष्के तद्विरीतं प्रतिबिम्बं आर्जवेन निर्दिश्यते ।
समञ्जतम् (Accomodation)[सम्पादयतु]
मनुष्यस्य स्वस्याक्षि ईदृग् भवति यत् नेत्रपटलं लेवलेन्सस्य फोकसे तिष्ठति । अतएव नेत्राद् दूरवर्तिनां वस्तूनां प्रतिबिम्बं नेत्रपटले अतिस्पस्ष्टं निर्वर्त्यते तदवलोकने च नेत्रोपरि बलाधानं सर्वथैव न भवति । यदि चेद् नेत्रलेन्सः शीशकवद् केनचित् कठोरपदार्थेण निर्मितः स्यात् तर्हि सकाशवर्तिनां वस्तूनां प्रतिबिम्बं नेत्रपटलस्य पृष्ठभागे निर्वर्तेत् तानि वस्तूनि च सुस्पष्टतया दृष्टिपथं न गच्छेयुः । छायाग्राहिपिटके लेन्सं पुरः पश्चाच्च अपसार्य प्रतिबिम्बं सुस्पष्टं क्रियते । परन्तु नेत्रे नेत्रलेन्सस्य नेत्रपटलस्य च मध्यवर्त्यन्तरालं परिवर्तयितुं न शक्यते । अतएव सकाशवर्तिनां वस्तूनां प्रतिबिम्बं नेत्रपटले तस्यामेव दशायां निर्वर्त्यते यहि तस्य फोकसान्तरालं ऊनोक्रियते । अतएव नेत्रलेन्सस्य मांसपेशिकाः लेन्सं सम्पीड्य स्थूलं कुर्वन्ति यतः तस्य फोकसान्तरालं ऊनं भवति सकाशवर्तिनश्च वस्तुनः प्रतिबिम्बं नेत्रपटले सु स्पष्टं निर्वर्त्यते । दूरवर्तिनां वस्तूनाम् अवलोकनसमये मांसपेशिकाः लेन्सात् स्वसम्पीडनम् अपाकुर्वन्ति लेन्सश्च प्रतनुः भवति यतः वस्तुप्रतिबिम्बं पुनः नेत्रपटले निर्वर्त्यते । चक्षुषोरियं शक्तिः समझ्चनक्षमता (Power of Accommodation) क्रिया चेयं समञ्च्जनम् इत्यभिधीयेते । परन्तु, नेत्रलेन्सस्य मांसपेशिकाः नेत्रलेन्सस्य फोकसान्तरालं अनिश्चितभावेन लघूकर्त्तुं न पारयन्ति, अपितु तस्य लघूकरणस्यापि एकः सीमा भवति । यदि अस्माभिः किञ्चिदवस्तु निरन्तरं नेत्रसकाशं आनीयते तर्हि प्रायशः २५ अथवा ३० सेण्टीमीटरान्तरालं यावत् तु तत् सु स्पष्टम् अवलोक्यते किन्तु यदि तदपेक्षया अधिकनिकटं आनीयते तर्हि तद् अस्पष्टं प्रतीयते । तन्निकटतमा स्थितिः, यत्र किञ्चिद् वस्तु चक्षुषा सुस्पष्टम् अवलोक्यते , नेत्रस्य निकटबिन्दुः (Near Point) इति नाम्नाधियते । निकटबिन्दोर् नेत्रस्य चमध्यवर्त्यन्तरालन्तु स्पष्टदृष्ट्याः न्यूनतमान्तरालम् (Least distant of distinct Vision) इत्यभिधीयते । स्वस्थनेत्राय अन्तरालमिदं २५ अथा ३० सेण्डीमीटरपरिमितं भवति । तद्दरत्मास्थितिर्यत्र किञ्चिदवस्तु नेत्रेण सुस्प्स्ष्टं दृश्यते नेत्रस्य दूरबिन्दुः (Far Point ) इत्यभिधीयते स्वस्थनेत्राय च बिन्दुरयं अनन्त्यां तिष्ठति ।
नेत्रदोषाः तेषां निवारणञ्चः[सम्पादयतु]
नेत्रे अनेकदोषाः सम्भवन्ति किन्तु तेषां मध्ये अधोङ्कितं दोषद्वयम् प्रमुखमस्ति -
- निकटदृष्टिः (Short Sight Or Myopio)
- दूरदृष्टिः (Long sight or Hypermetrapio ) चेति ।
निकटदृष्टिः[सम्पादयतु]
बहवः पुरुषाः पुस्तकावालोकने कष्टं नानुभवन्ति किन्तु, तैः १५ अथवा २० मैटरदूरे निहितं वस्तु न दृश्यते । अस्य कारणमिदं यत् तेषां मानवानां नेत्रलेन्सस्य फोकसान्तरालं स्वाभाबिकावस्थायां एतावदल्पं भवति यत् तेन दूरवर्तिनां वस्तूनां प्रतिबिम्बं नेत्रपटले निर्वर्त्य् न भवति । समञ्चनषमताहेतोः फोकसान्तरालमिदं भूयः लघूभवितुं शक्नोति किस्तु वर्धनेऽसमर्थ भवति । अतएव वस्तु यावत् चक्षुषोः एतावन्निकटे न आगच्छति यत् तस्य प्रतिबिम्बं नेत्रपटले निर्वर्तितं स्यात् तावत् पर्यन्तं तेन तत्तु न स्पष्टं दृश्यते । चित्रे अनन्त्या आगामिनः किरणाः नेत्रपटलं यावत् प्राप्तेः पूर्वमेव एकस्मिन् बिन्दौ एकत्रीभवन्ति । अतएव नेत्रपटलो परि प्रतिबिम्बं निर्वर्तयितुं दूरबिन्दुर् अनन्त्याः अपसृत्य कस्मिंश्चिद् “द” इति बिन्दौ सङ्गच्छति निकट बिन्दुश्च सामान्यबिन्दुतोऽपि निकटम् आगच्छति अतिनिकटात् पुस्तकपठनात् अथवा शयनावस्थायां पठनात् दोषोऽयं नेत्रे उत्पद्यते । दोषेऽस्मिन् नेत्रलेन्सः स्थूलीभूय अधिकोत्तलः भवति अथवा नेत्रगोलके किञ्चिद् दैर्ध्यं उत्पद्यते ।
दोषश्यास्य निराकरणार्थं समुचितशक्तिकावतललैन्सीयानि उपनेत्राणि नेत्रे संयुज्यन्ते यतः अनन्त्या आगामिनः किरणाः नेत्रपटले एकत्रीभवन्ति प्रतिबिम्बञ्च स्पष्टं निर्वर्त्यते । यतः अवतललेन्साभावे `द’ इति दूरबिन्दुतः चलन्तः किरणाः नेत्रपटले सङ्गमनं कुर्वन्ति स्म इदानीञ्च अवतललैन्सत्वात् अनन्त्याः आगामिनः किरणाः तत्र मिलन्ति, अतएव दूरबिन्दुर् अवत्ललैन्सस्य फिकसो भवति । अतेव निकटादृष्ट्याः दोषम् अपसारितुं यदि अवतललेन्सः चक्षुषः समीपे न्यस्येत तर्हि तस्य फोकसान्तरालं अक्षणः दूरबिन्दोः चक्षुषश्च मध्यान्तरालस्य तुल्यं स्यात् ।
दूरदृष्टिः[सम्पादयतु]
यस्य मनुष्यस्य नेत्रे दोषोऽयं वर्तते स दूरवर्तिनं वस्तु सुस्पष्ट पश्यति, परन्तु निकटवर्तिनं वस्तु स्पष्टतया नावलोकयति । स पुस्तकं पठितुं तं हस्तेन गृहीत्वा अधिकाधिके दूरे स्वापयितुं यतते । अतिदूरवर्तिभ्यः वस्तुभ्यः आगामिनः समान्तरकिरणाः नेत्रलेन्सात् निर्गमनानतरम् नेत्रपटलस्य पृष्टभागे कस्मिंश्चिद् बिन्दौ प्रतिबिम्बं निर्वर्त्यन्ति परन्तु, समंजनक्षमताहेतोः लेन्सस्य फोकसान्तरालस्य अल्पत्वं सम्भाव्यते दूरवर्तिनाञ्च वस्तूनां प्रतिबिम्बं नेत्रपटले निर्वर्त्य भवति । अतएव दूरवर्तिनां वस्तूनाम् अवलोकने किञ्चित्काठिन्यं नानुभूयते । यावदेव वस्तु नेत्रनिकटे आगच्छति तस्य प्रतिबिम्बं नेत्रपटलात् भूयोऽधिके पृष्टभागे निर्वर्त्यते समंजनक्षमता च सामान्यनिकटविन्दोर् (Normal Point) आगमनात्पूर्वमेव समाप्यते । एतादृशाय मानवाय निकटबिन्दुः सामान्यनिकटबिन्दोर् अधिकदूरे वर्तते । दोषस्यास्य कारणद्वयं सम्भाव्यते नेत्रलैन्सस्य लोकसान्तरालस्य आधिक्यं अथवा नेत्रगोलकस्य अधिकाल्पत्वम् यतः समान्तरकिरणानां प्रतिबिन्बं गोलकाद् बहिः निर्वत्यते । दोषस्यास्य अपसारणार्थं समुचितक्षमताकोत्तलनैन्सानाम् उपनेत्राणि नेत्रे आरोप्यन्ते , यतःअ नेत्रपटले निष्पतन्तः किरणाः समधिकं वक्रीभवन्ति तेषा प्रतिबिम्बं च नेत्रपटले निर्वर्त्यते ।


text:
पुंसवनसंस्कारः
गर्भधारणानन्तरं गर्भस्थशिशोः पुंसत्वसम्पादनहेतोः पुंसवननाम्नः संस्कारः भवति । अत्र विभिन्नदेवानां प्रार्थना भवति । यया प्रार्थनया गर्भस्थशिशुः पुष्टो भूत्वा पुत्ररूपेणप्राप्तो भवेत् । अस्मिन् अवसरे आयुर्वैदिकौषधीनां सेवनं, भगवतः विष्णोः पूजनं च कर्तव्यम् । येन कर्मणा पुमान् सूयते तत् पुंसवनम् । गर्भाधानस्य द्वितीये तृतीये वा मासि पुष्यानक्षत्रयुक्तायां तिथौ पुंसवनकर्म क्रियते । पुत्रजनननिमित्तं संस्कारः क्रियते । होमः औषधिसेवनञ्च परिपाल्यते ।
अन्तर्विषयाः
परिचयः[सम्पादयतु]
पुंसवनं प्राग्जन्मसंस्कारो वर्तते । गर्भं गर्भिणीं च उद्दिश्य प्राग्जन्मसंस्कारणाम् अनुष्ठानम् अतीव महत्त्वपूर्णमस्ति । जन्मतः प्राक् सम्पाद्यमानेषु संस्कारेषु अन्तर्गता नैके नियमा धर्मशास्त्रग्रन्थेषु उल्लिखिताः । एतदतिरिच्य स्त्रीपुंसोः कर्तव्यानां धर्माणाञ्च विवेचनमप्युपलभ्यते । एतानि कर्तव्यानि धर्माः च त्रिधा विभक्तुं शक्यन्ते । प्रथमवर्गे गर्भिणीस्त्रीणां याभिः अशुभशक्तिभिः अमङ्गलम् भवेत् तेषां विषये विद्यते । द्वितीयवर्गः तान् नियमान् उपवर्णयति यैः नियमैः गर्भिण्या अत्यधिकश्रमो निषिध्दः । तृतीये च वर्गे ते नियमाः सन्ति यैः गर्भिण्या मानसिक-शारीरकस्वास्थ्यस्य रक्षणं क्रियते ।
तत्र पुंसः सवनम् पुंसवनम् । प्राग्जन्मसंस्कारोऽयं गर्भाधानात् अनन्तरकालिकं कर्म वर्तते । अस्य संस्कारस्य नामकरणे हेतुरयं यदस्य सम्पादनेन पुत्रोत्पत्तिः इष्यते । पुमान् प्रसूयते येन कर्मणा तत् पुंसवनमिति व्युत्पत्त्या शौनकः – 'पुमान् प्रसूयते येन तत् पुंसवनमीरितम्' इत्याह । गर्भस्य पुंरूपताया आपादकः संस्कारविशेष एव पुंसवनमित्युच्यते । अवसरेऽस्मिन् उच्चार्यमाणा ऋचः पुत्रजन्मैव अनुमोदयन्त्यो लक्ष्यन्ते –
पुमांसं पुत्रं जनय तं पुमाननु जायताम् ।
भवासि पुत्राणां माता जातानां जनयाश्च यान् ॥
यानि भद्राणि बीजान्यृषभा जनयन्ति च ।
तैस्त्वं पुत्रं विन्दस्व सा प्रसूर्धेनुका भव ॥
ऋग्वेदे पुत्रकामना भूयो भूयः समुपलभ्यते । अधोलिखिता ऋचा पुंसवनकर्म स्पष्टं निर्दिशति –
- आ ते गर्भो गर्भ योनिं एतु पुमान् बाण इवेषुधिम् ।
- आ वीरोऽत्र जायताम् पुत्रस्ते दशमास्यः ॥
अर्थात् यथा धनुषि बाणः सन्धीयते तद्वत् त्वद्गर्भाशये पुमान् गर्भ आधीयेत् । अतीते दशमे मासे त्वद्गर्भात् वीरपुत्रो जायेत् । त्वं पुमांसं पुत्रं जनयाः आसु ऋचासु इदं कर्म ’ प्राचापत्य’ मित्यभिहितं वर्तते – ‘कृणोमि ते प्राचापत्यम्’ इति । आभिः ऋचाभिः सह स्त्रियै विविधान्यौषधानि प्रदीयन्ते यानि तस्याः पुत्रविद्याय उपकुर्युः । यासां द्यौः पिता पृथिवी माता समुद्रो मूलं वीरुधां बभूव । तास्त्वा पुत्रविद्याय दैवीः प्रावन्त्योषधयः ॥
वैदिकान् निर्दिशान् अवलम्ब्यैव गृह्यसूत्रेषु धर्मसूत्रेषु द्च पुंसवनस्य कर्मणः पूर्णं स्वरुपं लभ्यते ।
पुंसवनकर्ता[सम्पादयतु]
- पतिः पुंसवनसंस्कारस्य प्रथमोऽधिकारी वर्तते ।
- गर्भाधानादिसंस्कर्ता पतिः श्रेष्ठतमः स्मृतः ।
संस्कारानुष्ठानात् प्राक् यदि पतिः मृतः, संन्यस्तः, पतितः, देशानतरगतो वा भवेत् तदा इदं कर्म देवरः, गुरुः स्वकुलीनः श्रेष्ठः तदगोत्रजो वाऽपि अनुष्ठातुमर्हति । एष निर्देशः अन्येष्वपि कर्मान्तरेषु सामान्यतो व्यवहरणीयः । पुसंवनं प्रतिगर्भम् उत प्रथमगर्भे – पुंसवनं प्रतिगर्भमनुष्ठेयं प्रथमगर्भे एव वेत्यत्र स्मृतिषु विस्तृतचर्चा समुपलभ्यते ।
प्रतिगर्भम्[सम्पादयतु]
शौनकः प्रतिगर्भं कर्मेदं विधातुं निर्दिशति, यतः स्पर्शेन औषधसेवनेन च गर्भः शुध्दः पूतश्च जायते । पुनश्च संस्कारेऽस्मिन् उच्चारितैर्मन्त्रैः प्रगतजन्मस्मरणक्षमता सञ्चारमाप्नोति । पारस्करगृह्यसूत्रस्य भाष्यकाराः कर्कोपाध्यायादयोऽपि गर्भसंस्कारत्वं मन्यमानाः प्रतिगर्भं कर्मेदम् आवर्तयितुं निर्णयन्ति । विज्ञानेश्वरं विहाय याज्ञवल्क्यस्य अपरार्कादयोऽन्ये व्याख्याकारा अपि इदमेव मतं पोषयामासुः ।
प्रथमगर्भे[सम्पादयतु]
मिताक्षरायां विज्ञानेश्वरः पुंसवनं सीमन्तोन्नयनञ्चापि क्षेत्रसंस्कारत्वेन मनुते, अतः संस्कारोऽयं प्रथमगर्भ एवानुष्ठेयो न तु प्रतिगर्भम् । एते च पुंसवनसीमन्तोन्नयने क्षेत्रसंस्कारत्वात् सकृदेव कार्ये । अनयोः द्वयोरपि पक्षयोः आद्य एव पक्षो युक्तः प्रतीयते । “ पुमान् प्रसूयते येन कर्मणा” इति पुंसवनस्य व्युत्पत्त्या संस्कारोऽयं गर्भसंस्कारक एवावगम्यते, यतोहि अत्र गर्भस्य पुंरुपताया आपादनमिष्यते । यत्तु ‘अथ सीमन्तोन्नयनं पुंसवनवत् प्रथमगर्भे” इति पारस्करवचनात् पुंसवनस्य
प्रथमगर्भकर्तव्यत्वं व्याख्यायते, तन्न युज्यते । उक्तं संस्कारप्रकाशे – यदपि अथ सीमन्तोन्नयनं पुंसवनवत् प्रथमगर्भे’ इति पारस्करवचनमत्र प्रमाणतया प्रतीयते तदपि सीमन्तोन्नयनस्य प्रथमगर्भकर्तव्यत्वं प्रतिपादयति, न पुनः पुंसवनस्य । उक्तवचनविरोधापत्तेः । वचनातिदेशस्तु धर्मान्तरोपसङ्ग्रहार्थः”
पुंसवनस्य कालः[सम्पादयतु]
पुंसवनसंस्कारः कदाऽनुष्ठेय इत्यत्र बहुविधा विचाराः स्मृतिग्रन्थेषु लक्ष्यन्ते –
- १ स्पान्दनात् प्राक् –पुंसवनाख्यं कर्म गर्भस्पन्दनात् पूर्वमेव् अनुष्ठेयम् । अस्य मतस्य प्रमुखा अनुमोदयितार इमे सन्ति – याज्ञवल्क्यः – “पुंसः सवनं स्पन्दनात् पुरा”। शाङ्खः –“ पुरा तु स्पन्दनात् कार्यं सवनन्तु विचक्षणैः” । पारस्करः – “ पुरा स्पन्दते” ।
- २ गर्भे – गर्भे स्फुटे जाते पुंसवनाख्यं कर्म अनुष्ठेयम् । ‘व्यक्ते गर्भेऽथवा कार्यम्’ इति जातूकर्ण्यवचनात् व्यक्ते गर्भे पुंसवनं कार्यमिति स्फुटीभवति । बौधायनोऽपि “ विज्ञाते गर्भे तिष्ये पुंसवनम्” –इत्यनेन व्यक्ते गर्भे एव कर्मेदम् अनुष्ठातुं निर्दिशति । गर्भस्य अभिव्यक्तिस्तु गर्भाधानाद् तृतीये चतुर्थे वा मासि स्यात् । शारीरके उक्तम् – “ तस्माच्चतुर्थे मासि चलनादावभिप्रायं करोति” ॥ बृहस्पत्यनुसारं तृतीये चतुर्थे वा मासि गर्भो व्यक्तः स्यात् ।
- ३ स्पन्दनात् परम् –लौगाक्षिः ‘अथ पुंसवनम् । भूयिष्ठगतेषु गर्भमासेषु’ – इति गर्भस्पन्दनात् परं कर्मेदमनुष्ठातुं ब्रवीति । बृहस्पत्यनुसारं गर्हस्पन्दनात् परमेव पुंसवनं विधेयम् – “ सवनं स्पन्दिते शिशौ” इति । अपि च, स प्रथमगर्भे तृतीयमासे पुंसवनम् उक्त्वा गृष्टेः अर्थात् सकृत्प्रसूतायाः पुंसवनं चतुर्थे, षष्ठे अष्टमे वा मासे विदधाति –
तृतीये मासे कर्तव्यं गृष्टेरन्यत्र शोभनम् । गृष्टेश्चतुर्थे मासे तु षष्ठे मासेऽथवाऽष्टमे ॥ तेन गर्भस्पन्दनात् परमिति वचनं द्वितीयादिगर्भे एव सङ्गच्छते ।
मासनियमः[सम्पादयतु]
पारस्करः स्पन्दनात् पूर्वमासे द्वितीये तृतीयो वा पुंसवनं निर्दिशति । गोभिलो तृतीयस्य गर्भमासस्य तृतीये भागे पुंसवनं मनुते । द्राह्यायणः, खादिरः, जैमिनिः, वराह, वैजवापः इत्येते तृतीये गर्भमासे पुंसवनं निर्णयन्ति । क्वचित् स्मृत्यादौ निर्दिष्टं यत् प्रथममासादारभ्य अष्टममासपर्यन्तं पुंसव्नं विध्येयमिति । अनेन गर्भस्पन्दनात् परमपि इदं कर्म विधातुं निर्दिश्यते । तत्र व्यक्ते गर्भे पुंसवनं कार्यमित्येव सिध्दान्तपक्षो वर्तते । पारस्करादयो नैके सूत्रकाराः स्पन्दनात् पूर्वमासे द्वितीये तृतीये वेति संस्कारममुं विधातुं निर्दिशन्ति । सीमन्तानन्तरं वा यद्विधानं निर्दिष्टं वर्तते तत्तु कालातिक्रमे एव सिध्यति । पारस्करगृह्यसूत्रस्य भाष्ये स्पष्टोल्लेखो लभ्यते – एतदेव पुरा गर्भचलनादकृतं यदि । सीमन्तात् प्राग्विधातव्यं स्पन्दितेऽपि बृहस्पतिः ॥ तत्र दैवात् मानुषाद्वा बाधकात् प्राप्तकाल एतत् कर्म नानुष्ठितं चेत्तदा सर्वप्रायश्चित्ताख्यं होमं कृत्वैव विधेयम् । पुंसवनसंस्कारस्य अनुष्ठाने गुरुशुक्रास्तादिदोषो न भवति । पुनश्च मलसादावपि संस्कारोऽयमनुष्ठातुं शक्यते । तिथयः – पुंसवनाय शुक्लपक्षः प्र्शस्तोऽभिमतः । तत्र रिक्ता –पर्ववर्जिताः तिथयो ग्राह्याः । नृसिंहो नवमीं सर्वथैव त्यक्तुं निर्दिशति । दिनानि –पुंसवनार्थं प्रशस्तदिनान्युद्दिश्य मतद्वयमुअलभ्यते । केचन आचार्याःसोमबुध्- गुरु –शुक्रदिनानि प्रशस्तानि मन्येन्ते । परं वसिष्ठः सोमवासरे पुंसवनेऽनुष्ठिते देहनाशम्, बुधवासरे तदनुष्ठिते सन्ततिनाशम्, शुक्रवासरे च तत्करणे काकबन्ध्यात्वं सम्भावयति – मृत्युश्च सौरेस्तनुहानिरिन्दोर्मृतप्रजा पुंसवने बुधस्य । काकी च बन्ध्या भवतीह शुक्रे स्रीपुत्रलोभी रविभौमजीवैः” इत्थं स रवि मङ्गल- गुरुवासरानेव प्रशस्तान् मन्यते । रविमङ्गलगुरवः पुरुषग्रहा उच्यन्ते । अतः पुंसवनाख्ये कर्मणि पुरुषग्रहाणां दिनान्येव ==प्रशस्तानि==
- * नक्षत्राणि –पुंसवने पुन्नक्षत्राण्येव प्रशस्तानि भवन्ति । तानि चेमानि – अश्विनी, मृगशिरः, पुनर्वसुः, ह्स्तः, अनुराधा, श्रवणः पूर्वाभाद्रपदा । क्वचित् स्वातीमूलयोरपि प्राशस्त्यम् उच्यते पुंसवने ।
- * लग्नराशयः – कर्कमिथुनकन्यालग्नानि पुंसवने वर्ज्यानि भवन्ति । परन्तु बृहस्पतिः कर्कमिथुनयोः शुभग्रहवीक्षितयोः पुंसवनं विधातुं निर्दिशति । इत्थं कन्यायाः सर्वथा प्रतिषेधः प्रतिपद्यते । नारदः चन्द्रताराबलमपि पुंसवने विचारयितुमाह ।
संस्कारविधिः[सम्पादयतु]
गृह्यसूत्रेषु पुंसवनसंस्कारस्य अग्रमिखितो विधिर्निर्दिष्टः – संस्कारदिवसे गर्भिणी उपवासं करोति । स्नानं कृत्वा नवानि वस्त्राणि धारयति । रात्रौ वटवृक्षस्य शाखायाः चूर्णं कृत्वा तस्या रसं निष्कास्य स्त्रिया दक्षिणनासिकाछिद्रे ‘हिरण्यगर्भ’ – आदिमन्त्रैः क्षिप्यते । सुश्रुताभिमतं यत् वटवृक्षे विशिष्टा गुणाः सन्ति ये समस्तकष्टानि निवारयितुं क्षमाः । आश्वलायनगृह्यसूत्रानुसारं तु पुनर्वसुनक्षेत्रे उपवासं कृत्वा पुष्यनक्षत्रे गर्भिणी आत्मवर्णकल्पाया गोवत्सवत्या दध्नि शिम्बिकस्य कणद्वयं यवस्य चैकं कणं दद्यात् । “ त्वं किं पिबसि’-= इति पृष्टे सति स्त्री वक्ष्यति – पुंसवनम् अर्थात् पुत्रस्य उत्पत्तिः । एवं पतिः वारत्रयं तादृशेन दध्ना क्रियां करोति ।
स्वस्य पुत्रस्य बलं स्वास्थ्यं च काङ्क्षमाणः पिता ललनाया अङ्के स्पृष्ट्वा “ सुपर्णोऽस्ति’ –इति ऋचाया उच्चारणं करोति । एतत् कृत्यं जीवनस्य उत्साहस्य चाविर्भावस्य सूचकमस्ति । धर्मसूत्रेषु स्मृतिषु च संस्कारसम्बध्दं कर्मकाण्डमाश्रित्य न कोऽपि विशेषोऽभिनवो विधिः विहितः । कालान्तरे लिखितेषु संस्काररत्नमालाप्रभृतिषु ग्रन्थेषु पुंसवनार्थं होमस्यापि व्यवस्था दृश्यते । प्रयोगेषु पध्दतिषु च यद्यपि तत्तद्गृह्यसूत्राण्येव पूर्णतोऽनुसृतानि परं कालक्रमेण मातृपूजा आभ्युदिकं श्राध्दञ्चेति कृत्यद्वयम् अस्मिन् कर्मणि समाविष्टम्, यच्च प्रायः समस्तासु पध्दतिषु निर्दिश्यते । उपर्युक्तेन विवेचनेन स्फुटीभवति यत् पुंसवने होमपुत्रप्राप्त्यादिरुपात्मकं धार्मिकम् । शिम्बिकयवसहितदधिपानरुपं प्रतीकात्मकम्, स्त्रिया नासिकायां पदार्थक्षेपरुपम् औषधिसम्बन्धि च तत्त्वत्रयमुपलभ्यते ।


text:
शत्रुञ्जयपर्वतः
शत्रुञ्जयपर्वतः ( ( शृणु) /ˈshəndʒəjəpərvətəh/) (गुजराती: શત્રંજય, आङ्ग्ल: Shatrunjaya) गुजरातराज्यस्य पश्चिमभागे अर्थात् सौराष्ट्रे भावनगरमण्डले पालिताणा इत्यस्मात् पत्तनात् ७.८ कि.मी. दूरे अस्ति । अस्य दक्षिणे खम्भातस्य समुद्रकुक्षिः (Gulf of Khambhat) (ખંભાતનો અખાત), उत्तरे भावनगरम् अस्ति । एषः पर्वतः शत्रुञ्जीनदीतीरे अस्ति । समुद्रतलात् ६४६ मी. उन्नतः एषः पर्वतः । अस्मिन् पर्वते निर्मितानां मन्दिराणां, तथा बिहार, ग्वालियर्, मौण्ट् अबु एवं गिरनारपर्वते विद्यमानानां मन्दिराणां निर्माणशैली समाना अस्ति । एषः पर्वतः प्रप्रथमजैनतीर्थङ्करेण भगवता ऋषभदेवेन पवित्रीकृतः । अस्य पर्वतस्य शिखरे स्थिते मन्दिरे एव ऋषभदेवेन प्रप्रथमं प्रवचनं दत्तम् आसीत् । शत्रुञ्जयपर्वतस्य पुण्डरीकगिरिः, सिद्धक्षेत्रम् इत्येते नामान्तरे प्रचलिते स्तः ।
अन्तर्विषयाः
शत्रुञ्जयः जैनतीर्थक्षेत्रम्[सम्पादयतु]
शत्रुञ्जयपर्वते मन्दिरसमूहोSस्ति । अत्र जैनमन्दिराणि प्रायः सङ्गमर्मराख्यप्रस्तरैः (white marble stone) निर्मितानि सन्ति । अपि च तेषु कुशलशिल्पिभिः देवादीनां, हस्त्यादिपशूनाम्, अप्सरसादीनां विविधाकृतीनां शिल्पकलाः रचिताः भवन्ति । प्रप्रथममन्दिरस्य स्थापना कदा जाता इत्यस्य निश्चयः तु नास्ति । परन्तु तत् ११ तमशताब्द्यां निर्मितं स्यात् इति शोधकर्तॄणाम् अनुमानम् । आक्रमणे ध्वस्तानां मन्दिराणां पुनर्निर्माणकार्यम् अपि काले-काले जातम् अस्ति, यत् कार्यं १६ शताबद्यां स्यादिति अनुमानम् । विविधाक्रमणेषु सत्स्वपि मन्दिरणां स्थापत्यकला, शिल्पकला विशिष्टतया अद्यापि सुरक्षिता वर्तते । विद्यमानेषु प्रमुखमन्दिरेषु आदीश्वर-चतुर्मुख(चौमुख)-विमलशाहमन्दिराणां समावेशो भवति । सर्वाणि मन्दिराणि शिल्पस्तम्भैः, स्थरत्यपूर्णसुन्दरप्रस्तरनिर्मिततोरणैः तथा विशिष्टकलाभिः शोभन्ते ।
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
अत्र समीपस्थं विमानस्थानं ५६ कि.मी. दूरे भावनगरे अस्ति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
भावनगरात्, अहमदाबाद्नगरात् चात्र साक्षात् धूमशकटयानानि सन्ति ।
भूमार्गः[सम्पादयतु]
अयं पर्वतः भावनगरात् ५६ कि.मी., अहमदाबाद-तः २१५ कि.मी., मुम्बई-तः ६४० कि.मी. दूरे अस्ति । एतेभ्यः नगरेभ्यः पर्वतं प्राप्तुं 'बस्'यानानि सन्ति ।


text:
मास्कोनगरम्
मास्कोनगरं(आंग्ल-Moscow, रूश-MockBá ) रशियादेशस्य राजधानी तथा सर्वबृहन्नगरम् ।
वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
मास्को (i/mɒskoʊ/)रशिया देशस्य राजनैतिक-धार्मिक-आर्थिककेन्द्रम् अस्ति । नगरमिदं यूरोपखण्डस्य सर्वबृहन्नगरम् । प्राचीनरशियासाम्राज्यस्य अर्थात् संयुक्त-सोवियेत् राष्ट्रपुञ्जस्य अपि मास्को राजधानी आसीत् । 'मोस्कवा'नदीतटे नगरमिदम् अवस्थितम् । २००७ तमे वर्षे मास्को पृथिव्याः आढ्यनगरेषु प्रथममिति घोषितम् आसीत् ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
- मास्को इति अविधा 'मोस्कवा'नद्याः नामनुसृत्य आगता । १२३७ तमे वर्षे 'मंगोल'जनाः मास्कोनगरम् आक्रमणं कृतवन्तः । तदा समग्रनगरम् अग्निदग्धासीत् बहुप्राणहानिरपि सङ्घटितासीत् । अनन्तरवर्तीकाले विद्धंसमास्कोनगरस्य पुनर्निमाणं तथा विकासः अभवत् । १३२३ तमे वर्षे व्लादिमीर - सुज्दाल इति राजवंशस्य शासनकाले मास्को प्रथमवारं राजधानीरूपेण घोषितासीत् । मास्कोनगरस्य नैसर्गिकपरिमण्डलानि अतीवाऽकर्षकानि आसन् । एतस्मात् अस्मिन्नगरं प्रति बहुजनाः आगत्य वसतिस्थापनं कृतवन्तः ।
- १६५४-५६ तमवर्षाभ्यन्तरे महामारी(प्लेग)रोगसंक्रमणेन मास्कोनगरस्य जनसंख्या अर्धम् अभवत् । तथा समग्ररशियादेशे अपि बहुजनाः मृतवन्तः ।
- १७१२ तमे वर्षे सैन्ट पीटर्सबर्ग नगरं रशियादेशस्य राजधानी अभवत् । बाल्टिकनद्याः तटे स्थितं नगरमिदं पीटर महोदयेन निर्मितम् ।
- १७७१ तमे वर्षे पुनः प्लेगरोगसंक्रमणेन प्रायः १,००,००० जनाः मृतवन्तः । १९०५ तमे वर्षे अलेक्जेंडर अद्रिनोव मास्कोनगरस्य प्रथमपौरशासनाधिकारिकः अभूत् । १९१३ तमे वर्षे रशियादेशे आर्थिकक्षेत्रे क्रान्तिः अभवत् । मास्कोनगरस्य प्रभूतः आर्थिकविकासः अभवत् । अनन्तरं मास्कोनगरम् सोवियत् राष्ट्रपुञ्जस्य राजधानी अभूत् ।