text:
रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्/सर्गः ४६
श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः ॥४-४६॥
गतेषु वानरेन्द्रेषु रामः सुग्रीवम् अब्रवीत् ।
कथम् भवान् विजानीते सर्वम् वै मण्डलम् भुवः ॥४-४६-१॥
सुग्रीवः च ततो रामम् उवाच प्रणत आत्मवान् ।
श्रूयताम् सर्वम् आख्यास्ये विस्तरेण वचो मम ॥४-४६-२॥
यदा तु दुंदुभिम् नाम दानवम् महिष आकृतिम् ।
परिकालयते वाली मलयम् प्रति पर्वतम् ॥४-४६-३॥
तदा विवेश महिषो मलयस्य गुहाम् प्रति ।
विवेश वाली तत्र अपि मलयम् तत् जिघांसया ॥४-४६-४॥
ततो अहम् तत्र निक्षिप्तो गुहा द्वारि विनीतवत् ।
न च निष्क्रमते वाली तदा संवत्सरे गते ॥४-४६-५॥
ततः क्षतज वेगेन आपुपूरे तदा बिलम् ।
तत् अहम् विस्मितो दृष्ट्वा भ्रातुः शोक विष अर्दितः ॥४-४६-६॥
अथ अहम् गत बुद्धिः तु सुव्यक्तम् निहतो गुरुः ।
शिला पर्वत संकाशा बिल द्वारि मया कृता ॥४-४६-७॥
अशक्नुवन् निष्क्रमितुम् महिषो विनशिष्यति ।
ततो अहम् आगाम् किष्किंधाम् निराशः तस्य जीविते ॥४-४६-८॥
राज्यम् च सुमहत् प्राप्य ताराम् च रुमया सह ।
मित्रैः च सहितः तत्र वसामि विगत ज्वरः ॥४-४६-९॥
आजगाम ततो वाली हत्वा तम् दानवर्षभः ।
ततो अहम् अददाम् राज्यम् गौरवात् भय यंत्रितः ॥४-४६-१०॥
स माम् जिघांसुः दुष्टात्मा वाली प्रव्यथित इन्द्रियः ।
परिकालयते क्रोधात् धावंतम् सचिवैः सह ॥४-४६-११॥
ततो अहम् वालिना तेन सानुबन्धः प्रधावितः ।
नदीः च विविधाः पश्यन् वनानि नगराणि च ॥४-४६-१२॥
आदर्श तल संकाशा ततो वै पृथिवी मया ।
अलात चक्र प्रतिमा दृष्टा गोष्पदवत् तदा - कृता ॥४-४६-१३॥
पूर्वम् दिशाम् ततो गत्वा पश्यामि विविधान् द्रुमान् ।
पर्वतान् स दरीन् रम्यान् सरांसि विविधानि च ॥४-४६-१४॥
उदयम् तत्र पश्यामि पर्वतम् धातु मण्डितम् ।
क्षीरोदम् सागरम् चैव नित्यम् अप्सर आलयम् ॥४-४६-१५॥
परिकाल्यमानः तदा वालिना अभिद्रुतः हि अहम् ।
पुनः आवृत्य सहसा प्रस्थितो अहम् तदा विभो ॥४-४६-१६॥
दिशः तस्याः ततो भूयः प्रस्थितो दक्षिणम् दिशम् ।
विन्ध्य पादप संकीर्णाम् चन्दन द्रुम शोभिताम् ॥४-४६-१७॥
द्रुम शैल अन्तरे पश्यन् भूयो दक्षिणतो अपराअम् ।
अपराम् च दिशम् प्राप्तो वालिना समभिद्रुतः ॥४-४६-१८॥
स पश्यन् विविधान् देशान् अस्तम् च गिरि सत्तमम् ।
प्राप्य च अस्तम् गिरि श्रेष्ठम् उत्तरम् संप्रधावितः ॥४-४६-१९॥
हिमवंतम् च मेरुम् च समुद्रम् च तथा उत्तरम् ।
यदा न विन्दे शरणम् वालिना समभिद्रुतः ॥४-४६-२०॥
ततो माम् बुद्धि संपन्नो हनुमान् वाक्यम् अब्रवीत् ।
इदानीम् मे स्मृतम् राजन् यथा वाली हरीश्वरः ॥४-४६-२१॥
मतंगेन तदा शप्तो हि अस्मिन् आश्रम मण्डले ।
प्रविशेत् यदि वै वाली मूर्धा अस्य शतधा भवेत् ॥४-४६-२२॥
तत्र वासः सुखो अस्माकम् निर्उद्विग्नो भविष्यति ।
ततः पर्वतम् आसाद्य ऋश्यमूकम् नृपात्मज ॥४-४६-२३॥
न विवेश तदा वाली मतंगस्य भयात् तदा ।
एवम् मया तदा राजन् प्रत्यक्षम् उपलक्षितम् ।
पृथिवी मण्डलम् सर्वम् गुहाम् अस्मि आगतः ततः ॥४-४६-२४॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः ॥४-४६॥


c: text/html

text:
.. श्री वेङ्कटेश्वर पूजा विधि ..
This puujaa consists of Sri VenkaTeshvara SuprabhAtam and Sri VenkaTeshvara aShTottara And sahasranAma; The day selected is the 1st of every gregorian year; time 0500hrs Morning. 1 At the regular Altar
ॐ सर्वेभ्यो गुरुभ्यो नमः .
ॐ सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः .
ॐ सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमः ..
प्रारंभ कार्यं निर्विघ्नमस्तु . शुभं शोभनमस्तु .
इष्ट देवता कुलदेवता सुप्रसन्ना वरदा भवतु ..
अनुज्ञां देहि ..
At Shrii VenkaTeshvara Altar
२ आचमनः
ॐ केशवाय स्वाहा . ॐ नारायणाय स्वाहा .
ॐ माधवाय स्वाहा .
ॐ गोविंदाय नमः . ॐ विष्णवे नमः .
ॐ मधुसूदनाय नमः . ॐ त्रिविक्रमाय नमः .
ॐ वामनाय नमः . ॐ श्रीधराय नमः .
ॐ हृषीकेशाय नमः . ॐ पद्मनाभाय नमः .
ॐ दामोदराय नमः . ॐ सङ्कर्षणाय नमः .
ॐ वासुदेवाय नमः . ॐ प्रद्युम्नाय नमः .
ॐ अनिरुद्धाय नमः . ॐ पुरुषोत्तमाय नमः .
ॐ अधोक्षजाय नमः . ॐ नारसिंहाय नमः .
ॐ अच्युताय नमः . ॐ जनार्दनाय नमः .
ॐ उपेंद्राय नमः . ॐ हरये नमः .
श्री कृष्णाय नमः ..
३ प्राणायामः
ॐ प्रणवस्य परब्रह्म ऋषिः . परमात्मा देवता .
दैवी गायत्री छन्दः . प्राणायामे विनियोगः ..
ॐ भूः . ॐ भुवः . ॐ स्वः . ॐ महः .
ॐ जनः . ॐ तपः . ॐ सत्यम् .
ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोदेवस्य धीमही
धियो यो नः प्रचोदयात् ..
(Repeat aachamana )
ॐ आपोज्योति रसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवस्सुवरोम् ..
४ सङ्कल्पः
ॐ श्रीमान् महागणाधिपतये नमः .
श्री गुरुभ्यो नमः . श्री सरस्वत्यै नमः .
श्री वेदाय नमः . श्री वेदपुरुषाय नमः .
इष्टदेवताभ्यो नमः . कुलदेवताभ्यो नमः .
स्थानदेवताभ्यो नमः . ग्रामदेवताभ्यो नमः .
वास्तुदेवताभ्यो नमः . शचीपुरंदराभ्यां नमः .
उमामहेश्वराभ्यां नमः . मातापितृभ्यां नमः .
पद्मावती नारायणाभ्यां नमः .
सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमो नमः .
सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमो नमः .
येतद्कर्म प्रधान देवताभ्यो नमो नमः ..
.. अविघ्नमस्तु ..
सुमुखश्च एकदंतश्च कपिलो गजकर्णकः .
लंबोदरश्च विकटो विघ्न नाशो गणाधिपः ..
धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो बालचन्द्रो गजाननः .
द्वादशैतानि नामानि यः पठेत् श्रुणुयादपि ..
विद्यारंभे विवाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा .
संग्रामे सङ्कटेश्चैव विघ्नः तस्य न जायते ..
शुक्लांबरधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजम् .
प्रसन्न वदनं ध्यायेत् सर्व विघ्नोप शांतये ..
सर्वमङ्गल माङ्गल्ये शिवे सर्वार्थ साधिके .
शरण्ये त्रयंबके देवी नारायणी नमोऽस्तुते ..
सर्वदा सर्व कार्येषु नास्ति तेषां अमङ्गलम् .
येषां हृदिस्थो भगवान् मङ्गलायतनो हरिः ..
तदेव लग्नं सुदिनं तदेव ताराबलं चंद्रबलं तदेव .
विद्या बलं दैवबलं तदेव पद्मावतीपतेः तेंघ्रिऽयुगं स्मरामि ..
लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः .
येषां इन्दीवर श्यामो हृदयस्थो जनार्दनः ..
विनायकं गुरुं भानुं ब्रह्माविष्णुमहेश्वरान् .
सरस्वतीं प्रणम्यादौ सर्व कार्यार्थ सिद्धये ..
श्रीमद् भगवतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञाय प्रवर्तमानस्य
अद्य ब्रह्मणोऽद्वितीय परार्धे विष्णुपदे श्री श्वेतवराह कल्पे
वैवस्वत मन्वन्तरे भारत वर्षे भरत खंडे जंबूद्वीपे
दण्डकारण्य देशे गोदावर्या दक्षिणे तीरे कृष्णवेण्यो उत्तरे
तीरे परशुराम क्षेत्रे (samyukta amerikA deshe or Australia deshe
Victoria grAme baharInu deshe)शालिवाहन शके वर्तमाने
व्यवहारिके विक्रम नाम संवत्सरे दक्षिणायणे हेमन्त ऋतौ
पुष्य मासे , शुक्ल पक्षे , शष्टि तिथौ , पूर्व पाद्रा नक्षत्रे ,
सोम वासरे सर्व ग्रहेषु यथा राशि स्थान स्थितेषु सत्सु येवं
गुणविशेषेण विशिष्टायां शुभपुण्यतिथौ मम आत्मन
श्रुतिस्मृतिपुराणोक्त फलप्राप्यर्थं मम सकुटुम्बस्य
क्षेम स्थैर्य आयुरारोग्य चतुर्विध पुरुषार्थ सिध्यर्थं
अंगीकृत श्री वेङ्कटेश्वर व्रतांगत्वेन संपादित
सामग्रय्य श्रीगणेश वरुण ब्रह्म सूर्यादि नवग्रह इंद्रादि
अष्टलोकपाल गणपति चतुष्ट देवता पूजनपूर्वकं
श्री वेङ्कटेश्वर प्रीत्यर्थं यथा शक्त्या यथा
मिलितोपचार द्रव्यैः पुरुषसूक्त श्रीसूक्त विष्णुसूक्त
पुराणोक्त मन्त्रैश्च ध्यानावाहनादि षोडशोपचारे
श्री वेङ्कटेश्वर पूजनं , श्री वेङ्कटेश्वर शस्रनामं (तथा
व्रतोक्त कथा श्रवणं च if you have padmAvatii kalyANa story
available )करिष्ये ..
इदं फलं मयादेव स्थापितं पुरतस्तव .
तेन मे सफलावाप्तिर्भवेत् जन्मनि जन्मनि ..
(keep fruits in front of the Lord)
५ षडङ्ग न्यास
( touching various parts of the body)
ॐ यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् .
मुखं किमस्य कौ बाहू कावूरू पादावुच्येते ..
अंगुष्ठाभ्यायां नमः . (touch the thumbs)
हृदयाय नमः ..
ॐ ब्राह्मणोस्य मुखमासीत् बाहू राजन्यः कृतः .
उरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ..
तर्जनीभ्यां नमः . (touch both fore fingers)
शिरसे स्वाहा ..
ॐ चंद्रमा मनसो जातः चक्षोः सूर्यो अजायत .
मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ..
मध्यमाभ्यां नमः . (touch middle fingers)
शिखायै वौषट् ..
नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत .
पदभ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् तथा लोकागुं अकल्पयन् ..
अनामिकाभ्यां नमः . (touch ring fingers)
कवचाय हुम् ..
सप्तास्या सन् परिधय: त्रिः सप्त समिधः कृताः .
देवा यद् यज्ञं तन्वाना अबध्नन् पुरुषं पशुं ..
कनिष्ठिकाभ्यां नमः . (touch little fingers)
नेत्रत्रयाय वौषट् ..
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् .
तेह नाकं महिमानः सचन्ते यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ..
करतलकरपृष्ठाभ्यायां नमः . अस्त्राय फट् ..
(snap fingers circle head clockwise and clap hands)
६ दिग्बन्धन
( show mudras)
ॐ वेङ्कटेश्वराय इति दिग्बन्धः . दिशो बद्नामि ..
७ गणपति पूजा
आदौ निर्विघ्नतासिध्यर्थं महा गणपतिं पूजनं करिष्ये .
ॐ गणानां त्वा शौनको गृत्समदो गणपतिर्जगति
गणपत्यावाहने विनियोगः ..
(pour water)
ॐ गणानां त्वा गणपतिं आवामहे .
कविं कविनामुपम श्रवस्तमम् .
ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत .
आनः शृण्वन्नूतिभिः सीदसादनम् ..
भूः गणपतिं आवाहयामि .
भुवः गणपतिं आवाहयामि .
स्वः गणपतिं आवाहयामि .
ॐ भूर्भुवस्वः महागणपतये नमः .
ध्यायामि . ध्यानं समर्पयामि .
ॐ महागणपतये नमः . आवाहनं समर्पयामि .
ॐ महागणपतये नमः . आसनं समर्पयामि .
ॐ महागणपतये नमः . पाद्यं समर्पयामि .
ॐ महागणपतये नमः . अर्घ्यं समर्पयामि .
ॐ महागणपतये नमः . आचमनीयं समर्पयामि .
ॐ महागणपतये नमः . स्नानं समर्पयामि .
ॐ महागणपतये नमः . वस्त्रं समर्पयामि .
ॐ महागणपतये नमः . यज्ञोपवीतं समर्पयामि .
ॐ महागणपतये नमः . चंदनं समर्पयामि .
ॐ महागणपतये नमः . परिमल द्रव्यं समर्पयामि .
ॐ महागणपतये नमः . पुष्पाणि समर्पयामि .
ॐ महागणपतये नमः . धूपं समर्पयामि .
ॐ महागणपतये नमः . दीपं समर्पयामि .
ॐ महागणपतये नमः . नैवेद्यं समर्पयामि .
ॐ महागणपतये नमः . ताम्बूलं समर्पयामि .
ॐ महागणपतये नमः . फलं समर्पयामि .
ॐ महागणपतये नमः . दक्षिणां समर्पयामि .
ॐ महागणपतये नमः . आर्तिक्यं समर्पयामि .
ॐ भूर्भुवस्वः महागणपतये नमः .
मन्त्रपुष्पं समर्पयामि .
ॐ भूर्भुवस्वः महागणपतये नमः .
प्रदक्षिणा नमस्कारान् समर्पयामि .
ॐ भूर्भुवस्वः महागणपतये नमः .
छत्रं समर्पयामि .
ॐ महागणपतये नमः . चामरं समर्पयामि .
ॐ महागणपतये नमः . गीतं समर्पयामि .
ॐ महागणपतये नमः . नृत्यं समर्पयामि .
ॐ महागणपतये नमः . वाद्यं समर्पयामि .
ॐ महागणपतये नमः . सर्व राजोपचारान् समर्पयामि ..
.. अथ प्रार्थना ..
ॐ वक्रतुण्ड महाकाय कोटि सूर्य समप्रभ .
निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्व कार्येषु सर्वदा ..
ॐ भूर्भुवस्वः महागणपतये नमः . प्रार्थनां समर्पयामि .
अनया पूजया विघ्नहर्ता महागणपति प्रियताम् ..
८ दीप स्थापना
अथ देवस्य वाम भागे दीप स्थापनं करिष्ये .
अग्नि नाग्नि समिध्यते कविर्ग्रहपतिर्युवा हव्यवात् जुवास्यः ..
(light the lamps)
९ भूमि प्रार्थना
महिद्यौ पृथ्वीचन इमं यज्ञं मिमिक्षतां
पिप्रतान्नो भरीमभिः ..
१० धान्य राशि
ॐ औषधाय संवदंते सोमेन सहराज्ञ .
यस्मै कृणेति ब्राह्मणस्थं राजन् पारयामसि ..
(Touch the grains/rice/wheat)
११ कलश स्थापना
ॐ आ कलशेषु धावति पवित्रे परिसिंच्यते
उक्तैर्यज्ञेषु वर्धते ..
(keep kalasha on top of rice pile)
ॐ इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वती शुतुद्रिस्तोमं सचता परुष्ण्य .
असिक्न्य मरुद्वृधे वितस्थयार्जीकीये श्रुणुह्या सुषोमय ..
(fill kalasha with water)
ॐ गंधद्वारां धुरादर्शां नित्य पुष्टां करीषिणीम् .
ईश्वरीं सर्व भूतानां त्वामि होपह्वये श्रियम् ..
(sprinkle in/apply ga.ndha to kalasha)
ॐ या फलिनीर्या अफला अपुष्पायाश्च पुष्पाणि .
बृहस्पति प्रसोतास्थानो मञ्चत्वं हसः ..
(put beetle nut in kalasha)
ॐ सहिरत्नानि दाशुषेसुवाति सविता भगः .
तंभागं चित्रमीमहे ..
(put jewels / washed coin in kalasha)
ॐ हिरण्यरूपः हिरण्य सन्द्रिग्पान्न पात्स्येदु हिरण्य वर्णः .
हिरण्ययात् परियोनेर्निषद्या हिरण्यदा ददत्थ्यन् नमस्मै ..
(put gold / daxina in kalasha)
ॐ कान्डात् कान्डात् परोहंति परुषः परुषः परि एवानो दूर्वे
प्रतनु सहस्रेण शतेन च ..
(put duurva / karika )
ॐ अश्वत्थेवो निशदनं पर्णेवो वसतिश्कृत .
गोभाज इत्किला सथयत्स नवथ पूरुषम् ..
(put five leaves in kalasha)
ॐ युवासुवासः परीवीतागात् स उश्रेयान् भवति जायमानः .
तं धीरासः कावयः उन्नयंति स्वाद्ध्यो स्वाद्ध्यो मनसा देवयंतः ..
(tie cloth for kalasha)
ॐ पूर्णादर्वि परापता सुपूर्णा पुनरापठ .
वस्नेव विक्रीणावः इषमूर्जं शतकृतो ..
(copper plate and aShTadala with ku.nkuM)
इति कलशं प्रतिष्ठापयामि ..
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
११ वरुण पूजन
(On the second kalasha)
तत्वायामि शुनः शेपोः वरुण त्रिष्टुप् कलशे
वरुणावाहने विनियोगः ..
ॐ तत्वायामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदा शास्ते यजमानो हविर्भिः .
आहेलमानो वरुणः बोध्युरुशं समान आयुः प्रमोषिः ..
ॐ भूर्भुवःस्वः वरुणाय नमः . चंदनं समर्पयामि ..
(add to kalasha)
ॐ भूर्भुवःस्वः . वरुणाय नमः . अक्षतान् समर्पयामि ..
(add to kalasha)
ॐ भूर्भुवःस्वः . वरुणाय नमः . हरिद्रा कुङ्कुमं समर्पयामि ..
ॐ भूर्भुवःस्वः . वरुणाय नमः . धूपं समर्पयामि ..
ॐ भूर्भुवःस्वः . वरुणाय नमः . दीपं समर्पयामि ..
ॐ भूर्भुवःस्वः . वरुणाय नमः . नैवेद्यं समर्पयामि ..
ॐ भूर्भुवःस्वः . वरुणाय नमः .
सकल राजोपचारार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
अवते हेळो वरुण नमोभिरिव यज्ञेभिरीमहे हविर्भिः .
क्षयं नमस्मभ्यं सुरप्रचेता राजन्नेनाम्सि शिश्रथः कृतानि ..
वरुणाय नमः . मन्त्र पुष्पं समर्पयामि ..
प्रदक्षिणा नमस्कारान् समर्पयामि ..
अनया पूजया भगवान् श्री महा वरुण प्रियताम् ..
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
१२ कलश पूजन
( continue with second kalasha)
कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः .
मूले तत्र स्थितो ब्रह्म मध्ये मातृगणाः स्मृताः ..
कुक्षौतु सागराः सर्वे सप्त द्वीपा वसुंधराः .
ऋग्वेदोथ यजुर्वेदः सामवेदोह्यथर्वणः ..
अंगैश्च सहिताः सर्वे कलशंतु समाश्रिताः .
अत्र गायत्री सावित्री शांति पुष्टिकरी तथा ..
आयान्तु देव पूजार्थं अभिषेकार्थ सिद्धये ..
ॐ सितासिते सरिते यत्र संगधे तत्राप्लुतासो दिवमुत्पतंति .
ये वैतन्वं विस्रजन्ति धीरास्ते जनासो अमृतत्त्वं भजन्ति ..
.. कलशः प्रार्थनाः ..
कलशः कीर्तिमायुष्यं प्रज्ञां मेधां श्रियं बलम् .
योग्यतां पापहानिं च पुण्यं वृद्धिं च साधयेत् ..
सर्व तीर्थमयो यस्मात् सर्व देवमयो यतः .
अथः हरिप्रियोसि त्वं पूर्णकुंभं नमोऽस्तुते ..
कलशदेवताभ्यो नमः .
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
.. मुद्रा ..
(Show mudras as you chant )
निर्वीषि करणार्थे तार्क्ष मुद्रा .
अमृति करणार्थे धेनु मुद्रा .
पवित्री करणार्थे शङ्ख मुद्रा .
संरक्षणार्थे चक्र मुद्रा .
विपुलमाया करणार्थे मेरु मुद्रा .
१३ शङ्ख पूजन
( pour water from kalasha to sha.nkha
add ga.ndha flower)
शङ्खं चंद्रार्क दैवतं मध्ये वरुण देवताम् .
पृष्ठे प्रजापतिं विंद्याद् अग्रे गंगा सरस्वतीम् ..
त्वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विधृतः करे .
नमितः सर्व देवैश्च पाञ्चजन्यं नमोऽस्तुते ..
पाञ्चजन्याय विद्महे . पावमानाय धीमहि .
तन्नो शङ्खः प्रचोदयात् ..
शङ्ख देवताभ्यो नमः .
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
१४ घंटार्चना
( Pour drops of water from sha.nkha on top of the bell
apply ga.ndha flower)
आगमार्थन्तु देवानां गमनार्थन्तु राक्षसाम् .
कुरु घंटारवं तत्र देवतावाहन लांछनम् ..
ज्ञानथोऽज्ञानतोवापि कांस्य घंटान् नवादयेत् .
राक्षसानां पिशाचानां तद्देशे वसतिर्भवेत् .
तस्मात् सर्व प्रयत्नेन घंटानादं प्रकारयेत् .
घंटा देवताभ्यो नमः .
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
(Ring the gha.nTaa)
१५ आत्मशुद्धि
( Sprinkle water from sha.nkha
on puja items and devotees)
अपवित्रो पवित्रो वा सर्व अवस्थांगतोपि वा .
यः स्मरेत् पुंडरीकाक्षं सः बाह्याभ्यंतरः शुचिः ..
१६ नवग्रह अष्ट एवं चतुर्दल देवता पूजन
.. नवग्रह देवता पूजन ..
(begin at east go clockwise)
आकृष्णेनाङ्गीरसो हिरण्यस्तुपः सविता त्रिष्टुप्
सूर्यावाहने विनियोगः ..
हिरण्ययेन सवितारतैन् देवो याति भुवनानि पश्यन् ..
सूर्याय नमः . सूर्यं आवाहयामि ..
आप्यायस्वेति गौतमः सोमो गायत्रि चंद्रावाहने विनियोगः ..
ॐ आप्यायस्वसमेतुते विश्वतः सोमवृष्णम्
भवा वाजस्य संघदे . चंद्राय नमः . चन्द्रं आवाहयामि ..
अग्नि मूर्द्ध विरूपाङ्गारको गायत्रि अङ्गारकावाहने विनियोगः ..
ॐ अग्निमूर्धादिवः ककुत्पतिः पृथिव्या अयम् .
आपाम्रेताम्सि जिंवति . अङ्गारकाय नमः . अङ्गारकं आवाहयामि ..
उद्भुद्दद्वं स्ँयो बुधः त्रिष्टुप् बुधावाहने विनियोगः ..
ॐ उद्भूद्यद्वं समनसः सखायाः समग्नि विंद्वं बहवः
सनीलः दधिक्रामग्नि मशसञ्च देवीमिंद्रावतो वसनिह्वयेवः .
बुधाय नमः . बुधं आवाहयामि ..
बृहस्पते घृत्समधो बृहस्पति त्रिष्टुप् बृहस्पत्यावाहने विनियोगः ..
ॐ बृहस्पते अति यदर्यो अर्हाद्युमद्विभाति क्रतुमज्जनेष .
यद्दीदयच्छवस ऋतप्रजात तदस्मासु द्रविणं धेहि चित्रम् ..
बृहस्पतये नमः . बृहस्पतिं आवाहयामि ..
शुक्रांते भारद्वाजः शुक्रः त्रिष्टुप् शुक्रावाहने विनियोगः ..
ॐ शुक्रांते अन्यद्य जतन्ते अन्यद्विशुरुषे अहनि दौरिवासि
विश्वहिमाया अवसि स्वाध्वो भद्रते पूशन्निहिरातिरस्तु
शुक्राय नमः . शुक्रं आवाहयामि ..
शमग्निरिरिंबिरः शनैश्चर उष्णिक् शन्यावाहने विनियोगः ..
ॐ शमग्निराग्निभिः करश्चन्न तपतु सूर्यः
शमवातो वात्वरपा अपसृधः
शनैश्चराय नमः . शनैश्चरं आवाहयामि ..
कयानो वामदेवो राहुर्गायत्रि राहु आवाहने विनियोगः ..
ॐ कयानश्चित्र आभूवदूती सदावृधः सखा .
कया शचिष्टयाऽवृता ..
राहवे नमः . राहुं आवाहयामि ..
केतुं कृण्वन् मधुश्चंदः केतुर्गायत्रि केत्वावाहने विनियोगः ..
ॐ केतुं कृण्वन् केतवे पेशो मर्य आपेशसे . समुषड्भिरजायथा ..
केतवे नमः . केतुं आवाहयामि ..
.. अष्टदल देवता पूजन ..
ॐ इंद्राय नमः . अग्नये नमः . यमाय नमः .
नैऋतये नमः . वरुणाय नमः . वायवे नमः .
कुबेराय नमः . ईशानाय नमः .
.. चतुर्दल देवता ..
ॐ गणपतये नमः . ॐ दुर्गायै नमः .
ॐ क्षेत्रपालाय नमः . ॐ वसोष्पतये नमः .
रव्यादि नवग्रह अष्टदल चतुर्दलेषु स्थित सर्वदेवताभ्यो नमः ..
ध्यायामि . ध्यानं समर्पयामि .
आवाहनं समर्पयामि . आसनं समर्पयामि .
पाद्यं समर्पयामि . अर्घ्यं समर्पयामि .
आचमनीयं समर्पयामि . स्नानं समर्पयामि .
वस्त्रं समर्पयामि . यज्ञोपवीतं समर्पयामि .
गंधं समर्पयामि . धूपं आघ्रापयामि .
दीपं दर्शयामि . नैवेद्यं निवेदयामि .
मन्त्रपुष्पं समर्पयामि . सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
यस्य स्मृत्या च नाम्नोक्त्या तपः पूजा क्रियादिषु .
न्यूनं संपूर्णतां यादि सद्यो वन्दे तमच्युतम् ..
अनया पूजया नवग्रहादि देवता प्रियताम् ..
१७ षट् पात्र पूजा
( put tulasi leaves or axatAs in empty vessels)
वायव्ये अर्घ्यम् . नैऋत्ये पाद्यम् .
ईशान्ये आचमनीयम् . आग्नेये मधुपर्कम् .
पूर्वे स्नानीयम् . पश्चिमे पुनराचमनम् .
१८ पञ्चामृत पूजा
( put tulasi leaves or axataas in vessels )
क्षीरे गोविन्दाय नमः . (keep milk in the centre)
दधिनि वामनाय नमः . (curd facing east )
घृते विष्णवे नमः . (Ghee to the south)
मधुनि मधुसूधनाय नमः . ( Honey to west )
शर्करायां अच्युताय नमः . ( Sugar to north)
१९ द्वारपालक पूजा
पूर्वद्वारे द्वारश्रियै नमः .
जयाय नमः . विजयाय नमः .
दक्षिणद्वारे द्वारश्रियै नमः .
नंदाय नमः . सुनंदाय नमः .
पश्चिमद्वारे द्वारश्रियै नमः .
बलाय नमः . प्रबलाय नमः .
उत्तरद्वारे द्वारश्रियै नमः .
कुमुदाय नमः . कुमुदाक्षाय नमः .
मध्ये नवरत्नखचित दिव्यसिंहासनस्योपरि
श्री वेङ्कटेश्वर स्वामिने नमः ..
द्वारपालक पूजां समर्पयामि ..
२० पीठ पूजा
पीठस्य अधोभागे आधार शक्त्यै नमः .. कूर्माय नमः ..
दक्षिणे क्षीरोदधिये नमः .. सिंहाय नमः ..
सिंहासनस्य आग्नेय कोणे वराहाय नमः ..
नैऋत्य कोणे ज्ञानाय नमः .. वायव्य कोणे वैराग्याय नमः ..
ईशान्य कोणे ऐश्वर्याय नमः .. पूर्व दिशे धर्माय नमः ..
दक्षिण दिशे ज्ञानाय नमः .. पश्चिम दिशे वैराग्याय नमः ..
उत्तर दिशे अनैश्चराय नमः .. पीठ मध्ये मूलाय नमः ..
नालाय नमः .. पत्रेभ्यो नमः .. केसरेभ्यो नमः ..
कर्णिकायै नमः .. कर्णिका मध्ये सं सत्त्वाय नमः ..
रं रजसे नमः .. तं तमसे नमः ..
सूर्यमण्डलाय नमः .. सूर्यमण्डलाधिपतये ब्रह्मणे नमः ..
सोममण्डलाय नमः .. सोममण्डलाधिपतये विष्णवे नमः ..
वह्निमण्डलाय नमः .. वह्निमण्डलाधिपतये ईश्वराय नमः ..
श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . पीठ पूजां समर्पयामि ..
२१ दिग्पालक पूजा
( Start from east of kalasha or deity)
इंद्राय नमः .. अग्नये नमः .. यमाय नमः ..
नैऋतये नमः .. वरुणाय नमः .. वायव्ये नमः ..
कुबेराय नमः .. ईशानाय नमः ..
इति दिग्पालक पूजां समर्पयामि ..
२२ प्राण प्रतिष्ठा
( hold flowers/axata in hand)
ध्यायेत् सत्यम् गुणातीतं गुणत्रय समन्वितं
लोकनाथं त्रिलोकेशं कौस्तुभाभरणं हरिम् .
नीलवर्णं पीतवासं श्रीवत्स पदभूषितं
गोकुलानन्दं ब्रह्माध्यैरपि पूजितम् ..
(hold flowers/axataa in hand)
ॐ अस्य श्री प्राण प्रतिष्ठापन महा मंत्रस्य
ब्रह्मा विष्णु महेश्वरा ऋषयः
ऋग्यजुर्सामाथर्वाणि छन्दांसि . प्राण शक्तिः .
परा देवता . आं बीजं . ह्रीं शक्तिः . क्रों कीलकं .
अस्यां मूर्तौ प्राण प्रतिष्ठा सिद्ध्यर्थे जपे विनियोगः ..
.. करन्यासः ..
आं अंगुष्ठाभ्यां नमः .. ह्रीं तर्जनीभ्यां नमः ..
क्र्ँ मध्यमाभ्यां नमः .. आं अनामिकाभ्यां नमः ..
ह्रीं कनिष्ठिकाभ्यां नमः .. क्र्ँ करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ..
.. अङ्गन्यासः ..
आं हृदयाय नमः .. ह्रीं शिरसे स्वाहा ..
क्र्ँ शिखायै वौषट् .. आं कवचाय हुम् ..
ह्रीं नेत्रत्रयायवौषट् .. क्र्ँ अस्त्राय फट् ..
भूर्भुवस्वरोम् ..
आं ह्रीं क्र्ँ क्र्ँ ह्रीं आं
य र ल व श ष स ह
ॐ अहं सः सोहं सोहं अहं सः .
अस्यां मूर्ते प्राणः तिष्ठंतुः . अस्यां मूर्ते जीवः तिष्ठन्तु .
अस्यां मूर्ते सर्वेन्द्रियाणि मनस्त्वत् चक्षुः
श्रोत्र जिह्वा घ्राणैः वाक्वाणि पादपायोपस्थानि
प्राण अपान व्यान उदान समान अत्रागत्य
सुखेन स्थिरं तिष्ठन्तु स्वाहा .
असुनीते पुनरस्मासु चक्षुवः पुनः प्राणमिहीनो
देहिभोगं जोक्षश्येम सूर्यमुच्चरन्तु मनुमते
मृडयान स्वस्ति अमृतं वै प्राणा अमृतमापः प्राणानेव
यथा स्थानं उपह्वयेत् ..
स्वामिन् सर्व जगन्नाथ यावत्पूजावसानकं
तावत्व प्रीतिभावेन बिम्बेस्मिन् कलशेस्मिन्
प्रतिमायां सन्निधिं कुरु ..
२३ ध्यानं
ॐ ॐ ( repeat 15 times)
ॐ शांताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं
विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभांगम् .
लक्ष्मी कान्तं कमलनयनं योगिहृद्ध्यानगम्यं
वंदेविष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ..
(you can add more related shlokas)
२४ आवाहनं
( hold flowers in hand)
ॐ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् .
स भूमिं विश्वतो वृत्वा अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ..
आगच्छ देवदेवेश तेजोराशे जगत्पते .
क्रियमाणां मया पूजां गृहाण सुरसत्तमे ..
ॐ हिरण्यवर्णां हरिणीं सुवर्णरजतस्रजाम् .
चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो ममावह ..
श्री पद्मावती सहित श्री वेङ्कटेश्वराय
सांगाय सपरिवाराय सायुधाय
सशक्तिकाय नमः .
श्री पद्मावती सहित श्री वेङ्कटेश्वरं सांगं
सपरिवारं सायुधं सशक्तिकं आवाहयामि ..
(offer flowers to Lord)
आवाहितो भव . स्थापितो भव . सन्निहितो भव .
सन्निरुद्धो भव . अवकुण्ठिथो भव . सुप्रीतो भव .
सुप्रसन्नो भव . सुमुखो भव . वरदो भव .
प्रसीद प्रसीद ..
(show mudras to Lord)
२५ आसनं
पुरुष एवेदगुं सर्वम् यद्भूतं यच्छ भव्यम् .
उतामृतत्वस्येशानः यदन्नेनातिरोहति ..
नाना रत्न समायुक्तं कार्तस्वर विभूषितम् .
आसनं देवदेवेश प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . आसनं समर्पयामि ..
(offer flowers/axathaas)
तां म आवह जातवेदो लक्ष्मी मनपगामिनीम् .
यस्यां हिरण्यं विन्देयं गामश्वं पुरुषानहम् ..
आसनं समर्पयामि ..
२६ पाद्यं
( offer water)
एतावानस्य महिमा अतो ज्यायागुश्च पूरुषः .
पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ..
गङ्गादि सर्व तीर्थेभ्यो मया प्रार्थनया हृतम् .
तोयमे तत् सुख स्पर्शं पाद्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . पादोयो पाद्यं समर्पयामि ..
अश्वपूर्वां रथमध्यां हस्तिनादप्रमोदिनीम् .
श्रियं देवीमुपह्वये श्रीर्मा देवी जुषताम् ..
पादोयो पाद्यं समर्पयामि ..
२७ अर्घ्यं
( offer water)
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवात्पुनः .
ततो विश्वङ्व्यक्रामत् साशनानशने अभि ..
नमस्ते देवदेवेश नमस्ते धरणीधर .
नमस्ते कमलाकांत गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तुते ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . अर्घ्यं समर्पयामि ..
कांसोस्मि तां हिरण्यप्राकारामार्द्रां ज्वलन्तीं तृप्तां तर्पयन्तीम् .
पद्मेस्थितां पद्मवर्णां त्वामिहोपह्वये श्रियम् ..
अर्घ्यं समर्पयामि ..
२८ आचमनीयं
( offer water or axathaa/ leave/flower)
तस्माद्विराडजायत विराजो अधि पूरुषः .
स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ..
कर्पूर वासितं तोयं मन्दाकिन्यः समाहृतम् .
आचम्यतां जगन्नाथ मयादत्तं हि भक्तितः ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . आचमनीयं समर्पयामि ..
चन्द्रां प्रभासां यशसा ज्वलंतीं श्रियं लोके देवजुष्टामुदाराम् .
तां पद्मिनीमीं शरणमहं प्रपद्येऽलक्ष्मीर्मे नश्यतां त्वां वृणे ..
आचमनीयं समर्पयामि ..
२९ स्नानं
यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत .
वसन्तो अस्यासीदाज्यम् ग्रीष्म इध्मश्शरद्धविः ..
गंगाच यमुनाश्चैव नर्मदाश्च सरस्वति .
तापि पयोष्णि रेवच ताभ्यः स्नानार्थमाहृतम् ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . मलापकर्श स्नानं समर्पयामि ..
आदित्यवर्णे तपसोऽधिजातो वनस्पतिस्तव वृक्षोऽथ बिल्वः .
तस्य फलानि तपसानुदन्तुमायान्तरायाश्च बाह्या अलक्ष्मीः ..
स्नानं समर्पयामि ..
२९. १ पञ्चामृत स्नानं
२९. १. १ पयः स्नानं ( milk bath)
ॐ आप्याय स्व स्वसमेतुते
विश्वतः सोमवृष्ण्यं भवावाजस्य संगधे ..
सुरभेस्तु समुत्पन्नं देवानां अपि दुर्लभम् .
पयो ददामि देवेश स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . पयः स्नानं समर्पयामि ..
पयः स्नानानंतर शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ..
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
२९. १. २ दधि स्नानं ( curd bath)
ॐ दधिक्रावणो अकारिषं जिष्णोरश्यवाजिनः .
सुरभिनो मुखाकरत् प्राण आयुंषितारिषत् ..
चन्द्र मण्डल संकाशं सर्व देव प्रियं हि यत् .
दधि ददामि देवेश स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . दधि स्नानं समर्पयामि ..
दधि स्नानानंतर शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ..
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
२९. १. ३ घृत स्नानं ( ghee bath)
ॐ घृतं मिमिक्षे घृतमस्य योनिर्घृते श्रितो घृतंवस्यधाम
अनुष्ठधमावह मादयस्व स्वाहाकृतं वृषभ वक्षिहव्यम् ..
आज्यं सुरानां आहारं आज्यं यज्ञेय प्रतिष्ठितम् .
आज्यं पवित्रं परमं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . घृत स्नानं समर्पयामि ..
घृत स्नानानंतर शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ..
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
२९. १. ४ मधु स्नानं ( honey bath)
ॐ मधुवाता ऋतायथे मधुक्षरंति सिन्धवः माध्विनः संतोष्वधीः
मधुनक्ता मुथोषसो मधुमत्वार्थिवं रजः मधुद्यौ रस्तुनः पिता
मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमां अस्तु सूर्यः माध्वीर्गावो भवंतुनः ..
सर्वौषाधि समुत्पन्नं पीयूष सदृशं मधु .
स्नानर्तन्ते मया दत्तं गृहाण परमेश्वर ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . मधु स्नानं समर्पयामि ..
मधु स्नानानंतर शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ..
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
२९. १. ५ शर्करा स्नानं ( sugar bath)
ॐ स्वादुः पवस्य दिव्याय जन्मने स्वादुदरिन्द्राय सुहवीतु नाम्ने .
स्वादुर्मित्राय वरुणाय वायवे बृहस्पतये मधुमा अदाभ्यः ..
इक्षु दन्डात् समुत्पन्ना रस्यस्निग्धा तरा शुभा .
शर्करेयं मया दत्तं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . शर्करा स्नानं समर्पयामि ..
शर्करा स्नानानंतर शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ..
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
२९. २ गंधोदक स्नानं ( Sandlewood water bath)
ॐ गंधद्वारां दुराधर्शां नित्य पुष्टां करीषिणीम् .
ईश्वरीं सर्व भूतानां तामि होप व्हयेश्रियम् ..
हरि चंदन संभूतं हरि प्रीतिश्च गौरवात् .
सुरभि प्रिय गोविन्द गंध स्नानाय गृह्यताम् ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . गंधोदक स्नानं समर्पयामि ..
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
२९. ३ अभ्यंग स्नानं ( Perfumed Oil bath)
ॐ कनिक्रदज्वनुशं प्रभ्रुवान इयथिर्वाचमरितेव नावम् .
सुमङ्गलश्च शकुने भवासि मात्वा काचिदभि भाविश्व्या विदत ..
अभ्यंगार्थं महीपाल तैलं पुष्पादि संभवम् .
सुगंध द्रव्य संमिश्रं संगृहाण जगत्पते ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . अभ्यंग स्नानं समर्पयामि .
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
२९. ४ अंगोद्वर्तनकं ( To clean the body)
अंगोद्वर्तनकं देव कस्तूर्यादि विमिश्रितम् .
लेपनार्थं गृहाणेदं हरिद्रा कुङ्कुमैर्युतम् ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . अंगोद्वर्तनं समर्पयामि ..
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
२९.५ उष्णोदक स्नानं ( Hot water bath)
नाना तीर्थादाहृतं च तोयमुष्णं मयाकृतम् .
स्नानार्थं च प्रयश्चामि स्वीकुरुश्व दयानिधे ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . उष्णोदक स्नानं समर्पयामि ..
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
२९.६ शुद्धोदक स्नानं ( Pure water bath)
स्प्रिन्क्ले वतेर् अल्ल् अरोउन्द्
ॐ आपोहिष्टा मयो भुवः . तान ऊर्जे दधातन .
महीरणाय चक्षसे . योवः शिवतमोरसः तस्यभाजयते हनः .
उशतीरिव मातरः . तस्मात् अरंगमामवो . यस्य क्षयाय जिंवध .
आपो जन यथाचनः ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ..
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
(after sprinkling water around throw one tulasi leaf to the north)
३० महा अभिषेकः
( Sound the bell pour water from kalasha)
३०. १ पुरुष सूक्त
ॐ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् .
स भूमिं विश्वतो वृत्वा अतिष्ठद् दशाङ्गुलम् .. ०१ ..
पुरुष एवेदगुं सर्वं यद् भूतं यच्च भव्यम् .
उतामृतत्वस्येशानः यदन्नेनातिरोहति .. ०२ ..
एतावानस्य महिमा अतोज्यायागुंश् च पूरुषः .
पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि .. ०३ ..
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत् पुनः .
ततो विष्वन् व्यक्रामत् साशनानशने अभि .. ०४ ..
तस्माद् विराडजायत विराजो अधि पूरुषः .
सजातो अत्यरिच्यत पश्चाद् भूमि मथोपुरः .. ०५ ..
यत् पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत .
वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः .. ०६ ..
सप्तास्यासन्परिधयः त्रिः सप्त समिधः कृताः .
देवा यद् यज्ञं तन्वाना अबध्नन् पुरुषं पशुं .. ०७ ..
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातमग्रतः .
तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश् च ये .. ०८ ..
तस्माद् यज्ञात् सर्वहुतः सम्भृतम् पृषदाज्यम् .
पशूगुस् तागुश्चक्रे वायव्यान् आरण्यान् ग्राम्याश् च ये .. ०९ ..
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे .
छन्दागुंसि जज्ञिरे तस्माद् यजुस्तस्माद् अजायत .. १० ..
तस्मादश्वा अजायन्त येके चोभयादतः .
गावोह जज्ञिरे तस्मात् तस्माज्जाता अजावयः .. ११ ..
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् .
मुखं किमस्य कौबाहू काऊरू पादा उच्येते .. १२ ..
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद् बाहू राजन्यः कृतः .
ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत .. १३ ..
चन्द्रमा मनसो जातः चक्षोः सूर्यो अजायत .
मुखादिन्द्रश् चाग्निश् च प्राणाद्वायुर् अजायत .. १४ ..
नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत .
पद्भ्यां भूमिर् दिशः श्रोत्रात् तथा लोकाम् अकल्पयन् .. १५ ..
वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे .
सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते .. १६ ..
धाता पुरस्ताद्यमुदाजहार शक्रः प्रविद्वान् प्रदिशश्चतस्त्रः .
तमेवं विद्यानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते .. १७ ..
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् .
तेह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ..१८ ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . पुरुषसूक्त स्नानं समर्पयामि ..
३०. २ श्री सूक्त
हिरण्यवर्णां हरिणीं सुवर्ण रजतस्रजाम् .
चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह .. १..
तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् .
यस्यां हिरण्यं विन्देयं गामश्वं पुरुषानहम् .. २ ..
अश्वपूर्वां रथमध्यां हस्तिनादप्रमोदिनीम् .
श्रियं देवीमुपह्वये श्रीर्मा देवी जुषताम् .. ३ ..
कांसोस्मि तां हिरण्यप्राकारामार्द्रां ज्वलन्तीं तृप्तां तर्पयन्तीम् .
पद्मेस्थितां पद्मवर्णां त्वामिहोपह्वये श्रियम् .. ४ ..
चन्द्रां प्रभासां यशसा ज्वलन्तीं श्रियं लोके देवजुष्टामुदाराम् .
तां पद्मिनीमीं शरणमहं प्रपद्येऽलक्ष्मीर्मे नश्यतां त्वां वृणे ..५..
आदित्यवर्णे तपसोऽधिजातो वनस्पतिस्तव वृक्षोऽथ बिल्वः .
तस्य फलानि तपसानुदन्तुमायान्तरायाश्च बाह्या अलक्ष्मीः .. ६ ..
उपैतु मां देवसखः कीर्तिश्च मणिना सह .
प्रादुर्भूतोऽस्मि राष्ट्रेऽस्मिन् कीर्तिमृद्धिं ददातु मे .. ७ ..
क्षुत्पिपासामलां ज्येष्ठामलक्ष्मीं नाशयाम्यहम् .
अभूतिमसमृद्धिं च सर्वां निर्णुदमे गृहात् .. ८ ..
गंधद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् .
ईश्वरीं सर्वभूतानां त्वामिहोपह्वये श्रियम् .. ९ ..
मनसः काममाकूतिं वाचः सत्यमशीमहि .
पशूनां रूपमन्नस्य मयि श्रीः श्रयतां यशः .. १० ..
कर्दमेन प्रजाभूता मयि सम्भवकर्दम .
श्रियं वासय मे कुले मातरं पद्ममालिनीम् .. ११ ..
आपः सृजन्तु स्निग्धानि चिक्लीतवसमे गृहे .
निचदेवीं मातरगुं श्रियं वासय मे कुले .. १२ ..
आर्द्रां पुष्करिणीं पुष्टिं सुवर्णां हेममालिनीम् .
सूर्यां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह .. १३ ..
आर्द्रां यः करिणीं यष्टिं पिङ्गलां पद्ममालिनीम् .
चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह .. १४ ..
तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् .
यस्यां हिरण्यं प्रभूतं गावोदास्योऽश्वान्विन्देयं पुरुषानहम् .. १५ ..
यः शुचिः प्रयतो भूत्वा जुहुयादाज्यमन्वहम् .
सूक्तं पंचदशर्चं च श्रीकामः सततं जपेत् .. १६ ..
पद्मानने पद्म ऊरू पद्माक्षी पद्मसम्भवे .
तन्मेभजसि पद्माक्षी येन सौख्यं लभाम्यहम् .. १७ ..
अश्वदायी गोदायी धनदायी महाधने .
धनं मे जुषतां देवि सर्वकामांश्च देहि मे .. १८ ..
पद्मानने पद्मविपद्मपत्रे पद्मप्रिये पद्मदलायताक्षि .
विश्वप्रिये विश्वमनोनुकूले त्वत्पादपद्मं मयि संनिधत्स्व .. १९ ..
पुत्रपौत्रं धनं धान्यं हस्त्यश्वादिगवेरथम् .
प्रजानां भवसि माता आयुष्मन्तं करोतु मे .. २० ..
धनमग्निर्धनं वायुर्धनं सूर्यो धनं वसुः .
धनमिन्द्रो बृहस्पतिर्वरुणं धनमस्तु ते .. २१ ..
वैनतेय सोमं पिब सोमं पिबतु वृत्रहा .
सोमं धनस्य सोमिनो मह्यं ददातु सोमिनः .. २२ ..
नक्रोधो न च मात्सर्यं न लोभो नाशुभा मतिः . .
भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां श्रीसूक्तं जपेत् .. २३ ..
सरसिजनिलये सरोजहस्ते धवलतरां शुकगन्धमाल्यशोभे .
भगवति हरिवल्लभे मनोज्ञे त्रिभुवन भूतिकरि प्रसीद मह्यम् .. २४ ..
विष्णुपत्नीं क्षमादेवीं माधवीं माधवप्रियाम् .
लक्ष्मीं प्रियसखीं देवीं नमाम्यच्युतवल्लभाम् .. २५ ..
महालक्ष्मी च विद्महे विष्णुपत्नी च धीमहि .
तन्नो लक्ष्मीः प्रचोदयात् .. २६ ..
श्रीवर्च स्वमायुष्यमारोग्य माविधाच् छोभमानं महीयते .
धान्यं धनं पशुं बहुपुत्रलाभं शतसंवत्सरं दीर्घमायुः .. २७ ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . श्री सूक्त स्नानं समर्पयामि ..
३०. ३ विष्णु सूक्त
अतो देवा अवन्तुनो यतो विष्णुर् विचक्रमे .
पृथिव्याः सप्त धामभिः ..
इदं विष्णुर् विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् .
समूढमस्य पागुंसुरे ..
त्रीणि पदा विचक्रमे विष्णुर् गोपा अदाभ्यः .
ततो धर्माणि धारयन् ..
विष्णोः कर्माणि पश्यत यतो व्रतानि पस्पशे .
इन्द्रस्य युज्यः सखा ..
तद् विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः .
दिवीव चक्षुराततम् ..
तद् विप्रासो विपन्यवो जाग्रुवां सःसमिन्धते .
विष्णोर् यत् परमं पदं ..
देवश्य त्वा सवितुः प्रसवेश्विनोर् भाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम्
अग्नेय्स्तेजसा सूर्यश्च अर्चसेन्द्रस्यं इन्द्रियेनाभिशिञ्चामि ..
बलाय श्रियै यशसेन्नाध्याय अम्रुताभिषेको अस्तु .
शान्तिः पुष्टिः तुष्टिः च अस्तु ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . महा अभिषेक स्नानं समर्पयामि ..
३१ प्रतिष्ठापना
ॐ नमो वेङ्कटेश्वराय .. (Repeat 12 times)
ॐ तदस्तु मित्रा वरुणा तदग्ने सम्योरश्मभ्यमिदमेस्तुशस्तम् .
अशीमहि गादमुत प्रतिष्ठां नमो दिवे ब्रहते साधनाय ..
ॐ ग्रिहावै प्रतिष्ठासूक्तं तत् प्रतिष्टित तमया वाचा .
शं स्तव्यं तस्माद्यद्यपिदूर इव पशून् लभते गृहानेवै ..
नानाजिगमिशति ग्रिहाहि पशूनां प्रतिष्ठा प्रतिष्ठा
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय सांगाय सपरिवाराय सायुधाय
सशक्तिकाय नमः . श्री वेङ्कटेश्वराय सांगं सपरिवारं
सायुधं सशक्तिकं आवाहयामि ..
श्री पद्मावती सहित श्री वेङ्कटेश्वराय नमः ..
सुप्रतिष्ठमस्तु ..
३२ वस्त्र
( offer two pieces of cloth for the Lord)
ॐ तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातमग्रतः .
तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ..
ॐ उपैतु मां देवसखः कीर्तिश्च मणिना सह .
प्रादुर्भूतोऽस्मि राष्ट्रेस्मिन् कीर्तिमृद्धिं ददातु मे ..
तप्त काञ्चन संकाशं पीताम्बरं इदं हरे .
सङ्ग्रहाण जगन्नाथ वेङ्कटेश्वराय नमोऽस्तुते ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . वस्त्रयुग्मं समर्पयामि ..
३३ श्री पद्मावती पूजा
३३. १ कंचुकी
नवरत्नाभिर्दधां सौवर्णैश्चैव तंतुभिः .
निर्मितां कंचुकीं भक्त्या गृहाण परमेश्वरी ..
ॐ श्री पद्मावत्यै नमः . कंचुकीं समर्पयामि ..
३३. २ कण्ठ सूत्र
मांगल्य तंतुमणिभिः मुक्तैश्चैव विराजितम् .
स्ँआङ्गल्य अभिवृध्यर्थं कण्ठसूत्रं ददामि ते ..
ॐ श्री पद्मावत्यै नमः . कण्ठसूत्रं समर्पयामि ..
३३. ३ ताडपत्राणि
ताडपत्राणि दिव्याणि विचित्राणि शुभानि च .
कराभरणयुक्तानि मातस्तत्प्रतिगृह्यताम् ..
ॐ श्री पद्मावत्यै नमः ताडपत्रानि समर्पयामि ..
३३. ४ हरिद्रा
हरिद्रा रंजिते देवी सुख सौभाग्य दायिनी .
हरिद्रांते प्रदास्यामि गृहाण परमेश्वरि ..
ॐ श्री पद्मावत्यै नमः . हरिद्रा समर्पयामि ..
३३. ५ कुङ्कुम
कुङ्कुमं कामदां दिव्यं कामिनी काम संभवम् .
कुङ्कुमार्चिते देवि सौभाग्यार्थं प्रतिगृह्यताम् ..
ॐ श्री पद्मावत्यै नमः . कुङ्कुमं समर्पयामि ..
३३. ६ कज्जल
सुनील भ्रमराभसं कज्जलं नेत्र मण्डनम् .
मयादत्तमिदं भक्त्या कज्जलं प्रतिगृह्यताम् ..
ॐ श्री पद्मावत्यै नमः . कज्जलं समर्पयामि ..
३३. ७ सिंदूर
विद्युत् कृशानु सङ्काशं जपा कुसुमसन्निभम् .
सिन्दूरंते प्रदास्यामि सौभाग्यं देहि मे चिरम् ..
ॐ श्री पद्मावत्यै नमः . सिन्दूरं समर्पयामि ..
३३. ८ नाना आभरण
स्वभावा सुन्दरांगि त्वं नाना रत्न युतानि च .
भूषणानि विचित्राणि प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ..
ॐ श्री पद्मावत्यै नमः . नाना आभरणानि समर्पयामि ..
३३. ९ नाना परिमल द्रव्यम्
नाना सुगन्धिकं द्रव्यं चूर्णीकृत्य प्रयत्नतः .
ददामि ते नमस्तुभ्यं प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ..
ॐ श्री पद्मावत्यै नमः . नाना परिमल द्रव्यं समर्पयामि ..
३४ यज्ञोपवीतम्
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः संभृतं पृषदाज्यम् .
पशूगंस्तागंश्चक्रे वायव्यान् आरण्यान् ग्राम्याश्चये ..
क्षुत्पिपासामलां ज्येष्ठामलक्ष्मीं नाशयाम्यहम् .
अभूतिमसमृद्धिं च सर्वां निर्णुदमे गृहात् ..
ब्रह्मा विष्णु महेशश्च निर्मितं ब्रह्मसूत्रकम् .
यज्ञोपवीतं तद्दानात् प्रियतां कमलापतिः ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . यज्ञोपवीतं समर्पयामि ..
३५ आभरणं हस्त भूषणं
गृहाण नानाभरणानि वेङ्कटेश्वराय निर्मितानि .
ललाट कण्ठोत्तम कर्ण हस्त नितम्ब हस्तांगुलि भूषणानि ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . आभरणानि समर्पयामि ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . हस्त भूषणं समर्पयामि ..
३६ गंधम्
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः ऋचः सामानि जज्ञिरे .
छन्दांगसि जज्ञिरे तस्मात् यजुस्तस्मादजायत ..
गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् .
ईश्वरीं सर्वभूतानां त्वामिहोपह्वये श्रियम् ..
गौरोचन चंदन देवदारु कर्पूर कृष्णागरु नागराणि .
कस्तूरिका केसर मिश्रितानि यथोचितं सत्यमयार्पितानि ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . गंधं समर्पयामि ..
३७ नाना परिमल द्रव्यम्
ॐ अहिरैव भोग्येः पर्येति बाहुं जाया हेतिं परिभादमानः .
हस्तज्ञो विश्वावयुनानि विद्वान् पुमास्प्रमांसं परिपातु विश्वतः ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . नाना परिमल द्रव्यं समर्पयामि ..
३८ अक्षत
तस्मादश्वा अजायन्त ये के चो भयादतः .
गावो ह जज्ञिरे तस्मात् तस्माज्जाता अजावयः ..
मनसः काममाकूतिं वाचः सत्यमशीमहि .
पशूनां रूपमन्नस्य मयि श्रीः श्रयतां यशः ..
श्वेत तुण्डल संयुक्तान् कुङ्कुमेन विराजितान् .
अक्षतान् गृह्यतां देव नारायण नमोऽस्तुते ..
श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . अक्षतान् समर्पयामि ..
३९ पुष्प
माल्यादीनि सुगन्धीनि माल्यतादीनि वैप्रभो .
मया ह्रितानि पूजार्थं पुष्पाणि प्रतिगृह्यताम् ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . पुष्पाणि समर्पयामि ..
तुलसी कुंदमंदार पारिजाताम्बुजैस्तथा .
पञ्चभिर्ग्रथिता माला वैजयंति कथ्यते ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . वैजयंती माला समर्पयामि ..
४० नाना अलङ्कार
कटि सूताङ्गुली येच कुण्डले मुकुठं तथा .
वनमालां कौस्तुभं च गृहाण पुरुषोत्तम ..
श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . नाना अलंकारान् समर्पयामि ..
४१ अथाङ्गपूजा
ॐ श्री वेङ्कटेशाय नमः . पादौ पूजामि ..
ॐ श्रीनिवासाय नमः . गुल्फौ पूजामि ..
ॐ लक्ष्मीपतये नमः . जानुनी पूजामि ..
ॐ अनामयाय नमः . जंघे पूजामि ..
ॐ अमृतांशाय नमः . ऊरून् पूजामि ..
ॐ जगद्वंद्याय नमः . गुह्यं पूजामि ..
ॐ गोविंदाय नमः . जघनं पूजामि ..
ॐ शाश्वताय नमः . कटिं पूजामि ..
ॐ प्रभवे नमः . उदरं पूजामि ..
ॐ शेषाद्रि निलयाय नमः . हृदयं पूजामि ..
ॐ देवाय नमः . पार्श्वौ पूजामि ..
ॐ केशवाय नमः . पृष्ठदेहं पूजामि ..
ॐ मधुसूदनाय नमः . स्कन्धौ पूजामि ..
ॐ अमृताय नमः . बाहून् पूजामि ..
ॐ माधवाय नमः . हस्तान् पूजामि ..
ॐ कृष्णाय नमः . कण्ठं पूजामि ..
ॐ श्री हरये नमः . वदनं पूजामि ..
ॐ श्री वेङ्कटेशाय नमः . नासिकां पूजामि ..
ॐ श्रीनिवासाय नमः . श्रोत्रे पूजामि ..
ॐ लक्ष्मीपतये नमः . नेत्राणि पूजामि ..
ॐ जगदीश्वराय नमः . भ्रवौ पूजामि ..
ॐ परब्रह्मणे नमः . भ्रूमध्यं पूजामि ..
ॐ ओर्दन्डविक्रमाय नमः . ललाटं पूजामि ..
ॐ परात्पराय नमः . शिरः पूजामि ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः सर्वाङ्गाणि पूजामि ..
४२ अथ पुष्प पूजा
ॐ शाश्वताय नमः . करवीर पुष्पं समर्पयामि ..
ॐ मधुसूदनाय नमः . जाजी पुष्पं समर्पयामि ..
ॐ शेषाद्रि निलयाय नमः . चम्पका पुष्पं समर्पयामि ..
ॐ अमृताय नमः . वकुल पुष्पं समर्पयामि ..
ॐ केशवाय नमः . शतपत्र पुष्पं समर्पयामि ..
ॐ पद्मिनि प्रियाय नमः . कल्हार पुष्पं समर्पयामि ..
ॐ अच्युताय नमः . सेवन्तिका पुष्पं समर्पयामि ..
ॐ विष्णवे नमः . मल्लिका पुष्पं समर्पयामि ..
ॐ चतुर्वेदात्मकाय नमः . इरुवंतिका पुष्पं समर्पयामि ..
ॐ नित्ययौवन रूपवते नमः . गिरिकर्णिका पुष्पं समर्पयामि ..
ॐ यादवेंद्राय नमः . आथसी पुष्पं समर्पयामि ..
ॐ सुधातनवे नमः . पारिजात पुष्पं समर्पयामि ..
ॐ अव्ययाय नमः . पुन्नाग पुष्पं समर्पयामि ..
ॐ वैकुण्ठपतये नमः . कुन्द पुष्पं समर्पयामि ..
ॐ माधवाय नमः . मालति पुष्पं समर्पयामि ..
ॐ कृष्णाय नमः . केतकी पुष्पं समर्पयामि ..
ॐ श्री हरये नमः . मन्दार पुष्पं समर्पयामि ..
ॐ श्री वत्सवक्षसे नमः . पातली पुष्पं समर्पयामि ..
ॐ सर्वेशाय नमः . अशोक पुष्पं समर्पयामि ..
ॐ गोपालाय नमः . पूग पुष्पं समर्पयामि ..
ॐ पुरुषोत्तमाय नमः . दाडिमा पुष्पं समर्पयामि ..
ॐ गोपीश्वराय नमः . देव दारु पुष्पं समर्पयामि ..
ॐ परंज्योतिषे नमः . सुगन्ध राज पुष्पं समर्पयामि ..
ॐ धरापतये नमः . कमल पुष्पं समर्पयामि ..
श्री वेङ्कटेश्वर स्वामिने नमः . पुष्पपूजां समर्पयामि ..
४३ अथ पत्र पूजा
ॐ सुरपतये नमः . तुलसी पत्रं समर्पयामि ..
ॐ शङ्खधारकाय नमः . जाजी पत्रं समर्पयामि ..
ॐ नन्दकिने नमः . चम्पका पत्रं समर्पयामि ..
ॐ शार्ङ्गपाणये नमः . बिल्व पत्रं समर्पयामि ..
ॐ गदाधराय नमः . दूर्वायुग्मं समर्पयामि ..
ॐ निरुपद्रवाय नमः . सेवन्तिका पत्रं समर्पयामि ..
ॐ निर्गुणाय नमः . मरुग पत्रं समर्पयामि ..
ॐ नित्यतृप्ताय नमः . दवन पत्रं समर्पयामि ..
ॐ निरान्तकाय नमः . करवीर पत्रं समर्पयामि ..
ॐ निरञ्जनाय नमः . विष्णु क्रान्ति पत्रं समर्पयामि ..
ॐ निराभासाय नमः . माचि पत्रं समर्पयामि ..
ॐ निर्मलाय नमः . मल्लिका पत्रं समर्पयामि ..
ॐ देवपूजिताय नमः . इरुवन्तिका पत्रं समर्पयामि ..
ॐ चतुर्भुजाय नमः . अपामार्ग पत्रं समर्पयामि ..
ॐ चक्रधराय नमः . पारिजात पत्रं समर्पयामि ..
ॐ त्रिधाम्ने नमः . दाडिमा पत्रं समर्पयामि ..
ॐ त्रिगुणाश्रयाय नमः . बदरी पत्रं समर्पयामि ..
ॐ निष्कलङ्काय नमः . शामी पत्रं समर्पयामि ..
ॐ परात्पराय नमः . आम्र पत्रं समर्पयामि ..
ॐ शान्ताय नमः . मन्दार पत्रं समर्पयामि ..
ॐ श्रीमते नमः . वट पत्रं समर्पयामि ..
ॐ परब्रह्मणे नमः . कमल पत्रं समर्पयामि ..
ॐ जगदीश्वराय नमः . वेणु पत्रं समर्पयामि ..
श्री वेङ्कटेश्वर स्वामिने नमः . पत्रपूजां समर्पयामि ..
४४ नाम पूजा
ॐ केशवाय नमः . ॐ नारायणाय नमः .
ॐ माधवाय नमः . ॐ गोविंदाय नमः .
ॐ विष्णवे नमः . ॐ मधुसूदनाय नमः .
ॐ त्रिविक्रमाय नमः . ॐ वामनाय नमः .
ॐ श्रीधराय नमः . ॐ हृषीकेशाय नमः .
ॐ पद्मनाभाय नमः . ॐ दामोदराय नमः .
ॐ सङ्कर्षणाय नमः . ॐ वासुदेवाय नमः .
ॐ प्रद्युम्नाय नमः . ॐ अनिरुद्धाय नमः .
ॐ पुरुषोत्तमाय नमः . ॐ अधोक्षजाय नमः .
ॐ नारसिंहाय नमः . ॐ अच्युताय नमः .
ॐ जनार्दनाय नमः . ॐ उपेंद्राय नमः .
ॐ हरये नमः . ॐ श्री कृष्णाय नमः .
ॐ परशुरामाय नमः . ॐ रामाय नमः .
ॐ बुद्धाय नमः . ॐ कल्किने नमः .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . नाम पूजां समर्पयामि ..
४५ पद्मावती नाम पूजा
ॐ महालक्ष्म्यै नमः . ॐ कमलायै नमः .
ॐ पद्मासंयै नमः . ॐ सोमायै नमः .
ॐ चण्डिकायै नमः . ॐ अनघायै नमः .
ॐ रमायै नमः . ॐ पीताम्बरधारिण्यै नमः .
ॐ दिव्यगन्धानुलेपनायै नमः . ॐ सुरूपायै नमः .
ॐ रत्नदीप्तायै नमः . ॐ वांछितार्थ प्रदायिन्यै नमः .
ॐ इंदिरायै नमः . ॐ नारायणायै नमः .
ॐ कंबु ग्रीवायै नमः . ॐ हरिप्रियायै नमः .
ॐ शुभदायै नमः . ॐ लोकमात्रे नमः .
ॐ दैत्यदर्पापहारिण्यै नमः . ॐ सुरासुरपूजितायै नमः .
श्री वेङ्कटेश्वर स्वामिने नमः . पद्मावती नाम पूजां समर्पयामि ..
४६ आवरण पूजा
४६. १ प्रथमावरण पूजा
ॐ नारायणाय नमः . ॐ नराय नमः .
ॐ अच्युताय नमः . ॐ आदिमध्यांत शून्याय नमः .
ॐ विष्णवे नमः . ॐ हरये नमः .
ॐ सृष्टिस्थिति संहारकाय नमः . ॐ दामोदराय नमः .
श्री वेङ्कटेश्वर स्वामिने नमः . प्रथमावरण पूजां समर्पयामि ..
४६. २ द्वितीयावरण पूजा
ॐ ऋग्वेदाय नमः . ॐ यजुर्वेदाय नमः .
ॐ सामवेदाय नमः . ॐ अथर्वण वेदाय नमः .
ॐ वह्नि मण्डलाय नमः . ॐ सूर्य मण्डलाय नमः .
ॐ सोम मण्डलाय नमः .
श्री वेङ्कटेश्वर स्वामिने नमः . द्वितीयावरण पूजां समर्पयामि ..
४६. ३ तृतीयावरण पूजा
ॐ केशवाय नमः . ॐ नारायणाय नमः .
ॐ माधवाय नमः . ॐ गोविंदाय नमः .
ॐ विष्णवे नमः . ॐ मधुसूदनाय नमः .
ॐ त्रिविक्रमाय नमः . ॐ वामनाय नमः .
ॐ श्रीधराय नमः . ॐ हृषीकेशाय नमः .
ॐ पद्मनाभाय नमः . ॐ दामोदराय नमः .
ॐ सङ्कर्षणाय नमः . ॐ वासुदेवाय नमः .
ॐ प्रद्युम्नाय नमः . ॐ अनिरुद्धाय नमः .
ॐ पुरुषोत्तमाय नमः . ॐ अधोक्षजाय नमः .
ॐ नारसिंहाय नमः . ॐ अच्युताय नमः .
ॐ जनार्दनाय नमः . ॐ उपेंद्राय नमः .
ॐ हरये नमः . ॐ श्री कृष्णाय नमः .
श्री वेङ्कटेश्वर स्वामिने नमः . तृतीयावरण पूजां समर्पयामि ..
४६. ४ चतुर्थावरण पूजा
ॐ सूर्याय नमः . ॐ सोमाय नमः .
ॐ अंगारकाय नमः . ॐ बुधाय नमः .
ॐ बृहस्पतये नमः . ॐ शुक्राय नमः .
ॐ शनैश्चराय नमः . ॐ राहवे नमः .
ॐ केतवे नमः .
श्री वेङ्कटेश्वर स्वामिने नमः . चतुर्थावरण पूजां समर्पयामि ..
४६. ५ पञ्चमावरण पूजा
ॐ इंद्राय नमः . ॐ अग्नये नमः .
ॐ यमाय नमः . ॐ नैऋतये नमः .
ॐ वरुणाय नमः . ॐ वायव्ये नमः .
ॐ कुबेराय नमः . ॐ ईशानाय नमः .
श्री वेङ्कटेश्वर स्वामिने नमः . पञ्चमावरण पूजां समर्पयामि ..
४६. ६ षष्ठावरण पूजा
ॐ मेषाय नमः . ॐ वृषभाय नमः .
ॐ मिथुनाय नमः . ॐ कटकाय नमः .
ॐ सिंहाय नमः . ॐ कन्यायै नमः .
ॐ तुलायै नमः . ॐ वृश्चिकाय नमः .
ॐ धनुषे नमः . ॐ मकराय नमः .
ॐ कुंभाय नमः . ॐ मीनाय नमः .
श्री वेङ्कटेश्वर स्वामिने नमः . षष्ठावरण पूजां समर्पयामि ..
४६. ७ सप्तमावरण पूजा
ॐ ब्राह्म्यै नमः . ॐ माहेश्वर्यै नमः .
ॐ क्ँआर्यै नमः . ॐ वैष्णव्यै नमः .
ॐ वाराह्यै नमः . ॐ नारसिंहायै नमः .
ॐ चामुण्डायै नमः . ॐ इंद्राण्यै नमः .
श्री वेङ्कटेश्वर स्वामिने नमः . सप्तमावरण पूजां समर्पयामि ..
४६. ८ अष्टमावरण पूजा
ॐ मत्स्याय नमः . ॐ कूर्माय नमः .
ॐ वराहाय नमः . ॐ नारसिंहाय नमः .
ॐ वामनाय नमः . ॐ परशुरामाय नमः .
ॐ रामाय नमः . ॐ कृष्णाय नमः .
ॐ बुद्धाय नमः . ॐ कल्किने नमः .
श्री वेङ्कटेश्वर स्वामिने नमः . अष्टमावरण पूजां समर्पयामि ..
४७ कथा
ऱेअद् ओउत् ओर् नर्रते हेरे थे स्तोर्य् ओफ़् ष्रीनिवास पद्मवती कल्याण
४८ अष्टोत्तरशतनाम पूजा
छन्त् ढ्यान् ष्लोकस्
ॐ शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं
विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभांगम् .
लक्ष्मी कान्तं कमलनयनं योगिहृद्ध्यानगम्यं
वन्देविष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ..
कल्याणाद्भुत गात्राय कामितार्थ प्रदायिने .
श्रीमद् वेङ्कटनाथाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ..
ॐ श्री वेङ्कटेशाय नमः .
ॐ श्रीनिवासाय नमः .
ॐ लक्ष्मीपतये नमः .
ॐ अनामयाय नमः .
ॐ अमृतांशाय नमः .
ॐ जगद्वन्द्याय नमः .
ॐ गोविन्दाय नमः .
ॐ शाश्वताय नमः .
ॐ प्रभवे नमः .
ॐ शेषाद्रि निलयाय नमः .. १०..
ॐ देवाय नमः .
ॐ केशवाय नमः .
ॐ मधुसूदनाय नमः .
ॐ अमृताय नमः .
ॐ माधवाय नमः .
ॐ कृष्णाय नमः .
ॐ श्री हरये नमः .
ॐ ज्ञान पञ्जराय नमः .
ॐ श्री वत्स वक्षसे नमः .
ॐ सर्वेशाय नमः ..२०..
ॐ गोपालाय नमः .
ॐ पुरुषोत्तमाय नमः .
ॐ गोपीश्वराय नमः .
ॐ परंज्योतिषे नमः .
ॐ वैकुण्ठपतये नमः .
ॐ अव्ययाय नमः .
ॐ सुधातनवे नमः .
ॐ यादवेंद्राय नमः .
ॐ नित्य यौवन रूपवते नमः .
ॐ चतुर्वेदात्मकाय नमः ..३०..
ॐ विष्णवे नमः .
ॐ अच्युताय नमः .
ॐ पद्मिनि प्रियाय नमः .
ॐ धरापतये नमः .
ॐ सुरपतये नमः .
ॐ निर्मलाय नमः .
ॐ देवपूजिताय नमः .
ॐ चतुर्भुजाय नमः .
ॐ चक्रधराय नमः .
ॐ त्रिधाम्ने नमः ..४०..
ॐ त्रिगुणाश्रयाय नमः .
ॐ निर्विकल्पाय नमः .
ॐ निष्कलङ्काय नमः .
ॐ निरान्तकाय नमः .
ॐ निरञ्जनाय नमः .
ॐ निराभासाय नमः .
ॐ नित्यतृप्ताय नमः .
ॐ निर्गुणाय नमः .
ॐ निरुपद्रवाय नमः .
ॐ गदाधराय नमः ..५०..
ॐ शार्ङ्गपाणये नमः .
ॐ नन्दकिने नमः .
ॐ शङ्खधारकाय नमः .
ॐ अनेकमूर्तये नमः .
ॐ अव्यक्ताय नमः .
ॐ कठीहस्ताय नमः .
ॐ वरप्रदाय नमः .
ॐ अनेकात्मने नमः .
ॐ दीनबन्धवे नमः .
ॐ आर्तलोकाभयप्रदाय नमः ..६०..
ॐ आकाशराज वरदाय नमः .
ॐ योगीहृत्पद्म मन्दिराय नमः .
ॐ दामोदराय नमः .
ॐ जगत्पालाय नमः .
ॐ पापज्ञाय नमः .
ॐ भक्तवत्सलाय नमः .
ॐ त्रिविक्रमाय नमः .
ॐ शिंशुमाराय नमः .
ॐ जटामुकुटशोभिताय नमः .
ॐ शङ्खमद्योल्लसन्मञ्जुल किन्किणाड्यकरन्डकाय नमः ..७०..
ॐ नीलमेघ श्यामतनवे नमः .
ॐ बिल्व पत्रार्चन प्रियाय नमः .
ॐ जगद्व्यापिने नमः .
ॐ जगद्कर्त्रे नमः .
ॐ जगत्पतये नमः .
ॐ चिन्तितार्थप्रदाय नमः .
ॐ जिष्णवे नमः .
ॐ दशरूपवते नमः .
ॐ देवकीनन्दनाय नमः .
ॐ शौरये नमः ..८०..
ॐ हयग्रीवाय नमः .
ॐ जनार्दनाय नमः .
ॐ कन्याश्रवणाय नमः .
ॐ तारेज्याय नमः .
ॐ पीताम्बरधराय नमः .
ॐ अनघाय नमः .
ॐ वनमालिने नमः .
ॐ पद्मनाभाय नमः .
ॐ मृगयासक्तमानसाय नमः .
ॐ अश्वारूढाय नमः ..९०..
ॐ खड्गधारिणे नमः .
ॐ धनार्जन समुत्स्काय नमः .
ॐ सच्चिदानन्दरूपाय नमः .
ॐ गणसरलासन्मध्य कस्तूरि तिलकोज्वलाय नमः .
ॐ जगन्मङ्गलदायकाय नमः .
ॐ यज्ञरूपाय नमः .
ॐ यज्ञभोक्त्रे नमः .
ॐ चिन्मयाय नमः .
ॐ परमेश्वराय नमः .
ॐ परमार्थप्रदायकाय नमः ..१००..
ॐ परात्पराय नमः .
ॐ शान्ताय नमः .
ॐ श्रीमते नमः .
ॐ दोर्दन्डविक्रमाय नमः .
ॐ परात्पराय नमः .
ॐ परब्रह्मणे नमः .
ॐ श्री विभवे नमः .
ॐ जगदीश्वराय नमः ..१०८..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . अष्टोत्तर पूजां समर्पयामि ..
४९ धूपं
वनस्पत्युद्भवो दिव्यो गन्धाढ्यो गन्धवुत्तमः .
वेङ्कटेश्वराय महिपालो धूपोयं प्रतिगृह्यताम् ..
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् .
मुखं किमस्य कौ बाहू कावूरू पादावुच्येते ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वर स्वामिने नमः . धूपं आघ्रापयामि ..
५० दीपं
साज्यं त्रिवर्ति संयुक्तं वह्निना योजितुं मया .
गृहाण मङ्गलं दीपं त्रैलोक्य तिमिरापहम् ..
भक्त्या दीपं प्रयश्चामि देवाय परमात्मने .
त्राहि मां नरकात् घोरात् दीपं ज्योतिर् नमोस्तुते ..
ब्राह्मणोस्य मुखमासीत् बाहू राजन्यः कृतः .
उरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . दीपं दर्शयामि ..
५१ नैवेद्यं
( dip finger in water and write a square and
'shrii' mark inside the square. Place naivedya on
'shrii'. ; remove lid and sprinkle water around
the vessel; place in each food item one washed
leaf/flower/axatha)
ॐ नारायणाय विद्महे . वासुदेवाय धीमहि .
तन्नो विष्णु प्रचोदयात् ..
ॐ नमः वेङ्कटेश्वराय ..
(show mudras)
निर्वीषिकरणार्थे तार्क्ष मुद्रा .
अमृती करणार्थे धेनु मुद्रा .
पवित्री करणार्थे शङ्ख मुद्रा .
संरक्षणार्थे चक्र मुद्रा .
विपुलमाया करणार्थे मेरु मुद्रा .
टोउच् नैवेद्य अन्द् चन्त् ९ तिमेस् ' ॐ'
ॐ सत्यंतवर्तेन परिसिञ्चामि
( sprinkle water around the naivedya)
भोः! स्वामिन् भोजनार्थं आगश्चादि विज्ञाप्य
( request Lord to come for dinner)
सौवर्णे स्थालिवैर्ये मणिगणकचिते गोघृतां
सुपक्वां भक्ष्यां भोज्यां च लेह्यानपि
सकलमहं जोष्यम्न नीधाय नाना शाकै रूपेतं
समधु दधि घृतं क्षीर पाणीय युक्तं
तांबूलं चापि विष्णु प्रतिदिवसमहं मनसे चिंतयामि ..
अद्य तिष्ठति यत्किन्चित् कल्पितश्चापरंगृहे
पक्वान्नं च पानीयं यथोपस्कर संयुतं
यथाकालं मनुष्यार्थे मोक्ष्यमानं शरीरिभिः
तत्सर्वं विष्णुपूजास्तु प्रयतां मे जनार्दन
सुधारसं सुविफुलं आपोषणमिदं
तव गृहाण कलशानीतं यथेष्टमुप भुज्ज्यताम् ..
ॐ नमो वेङ्कटेश्वराय . श्री पद्मावती वेङ्कटेश्वराय नमः ..
अमृतोपस्तरणमसि स्वाहा ..
(drop water from sha.nkha)
ॐ प्राणात्मने नारायणाय स्वाहा .
ॐ अपानात्मने वासुदेवाय स्वाहा .
ॐ व्यानात्मने सङ्कर्षणाय स्वाहा .
ॐ उदानात्मने प्रद्युम्नाय स्वाहा .
ॐ समानात्मने अनिरुद्धाय स्वाहा .
ॐ नमः वेङ्कटेश्वराय .
नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्ति मे अचलां कुरुः .
ईप्सितं मे वरं देहि इहत्र च परां गतिम् ..
श्री वेङ्कटेश्वर नमस्तुभ्यं महा नैवेद्यं उत्तमम् .
संगृहाण सुरश्रेष्ठ भक्ति मुक्ति प्रदायकम् ..
चंद्रमा मनसो जातः चक्षोः सूर्यो अजायत .
मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ..
आर्द्रां पुष्करिणीं पुष्टिं सुवर्णां हेममालिनीम् .
सूर्यां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ..
ॐ नमो वेङ्कटेश्वराय .
श्री पद्मावती सहित वेङ्कटेश्वराय नमः .
नैवेद्यं समर्पयामि ..
(cover face with cloth and chant गायत्री मंत्र
five times or repeat 12 times)ॐ नमः वेङ्कटेश्वराय
सर्वत्र अमृतोपिधान्यमसि स्वाहा .
ॐ श्री पद्मावतीसहित वेङ्कटेश्वराय नमः .
उत्तरापोषणं समर्पयामि ..
(Let flow water from sha.nkha)
५२ महा फलं
( put tulsi / axathaa on a big fruit)
इदं फलं मयादेव स्थापितं पुरतस्तव .
तेन मे सफलावाप्तिर्भवेत् जन्मनि जन्मनि ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . महाफलं समर्पयामि .
५३ फलाष्टक
( put tulsi/axata on fruits)
कूष्मान्ड मातुलिङ्गं च कर्कठी दाडिमी फलम् .
रम्बा फलं जम्बीरं बदरं तथा ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . फलाष्टकं समर्पयामि ..
५४ करोद्वर्तनम्
करोद्वर्तनकं देवमया दत्तं हि भक्तितः .
चारु चंद्र प्रभां दिव्यं गृहाण जगदीश्वर ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः .
करोद्वर्तनार्थे चंदनं समर्पयामि ..
५५ तांबूलं
पूगिफलं सतांबूलं नागवल्लि दलैर्युतम् .
ताम्बूलं गृह्यतां देव येल लवङ्ग संयुक्तम् ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . पूगिफल ताम्बूलं समर्पयामि ..
५६ दक्षिणा
हिरण्य गर्भ गर्भस्थ हेमबीज विभावसोः .
अनंत पुण्य फलदा अथः शांतिं प्रयश्च मे ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . सुवर्ण पुष्प दक्षिणां समर्पयामि ..
५७ महा नीराजन
श्रीयै जातः श्रिय आनिर्याय श्रियं वयो जनित्रभ्यो ददातु
श्रियं वसाना अमृतत्त्व मायन् भवंति सत्या समिधा विदत्यून्
श्रिय येवैनं तत् श्रिया मादधाति संततमृचा वषट्कृत्यं
संतत्तं संधीयते प्रजया पशुभिः य येवं वेद ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . महानीराजन दीपं समर्पयामि ..
५८ कर्पूर दीप
अर्चत प्रार्चत प्रिय मे दासो अर्चत .
अर्चन्तु पुत्र का वतपुरन्न धृष्ण वर्चत ..
कर्पूरकं महाराज रंभोद्भूतं च दीपकम् .
मङ्गलार्थं महीपाल सङ्गृहाण जगत्पते ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . कर्पूर दीपं समर्पयामि ..
५९ प्रदक्षिणा
नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत .
पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् तथा लोकागुं अकल्पयन् ..
आर्द्रां यःकरिणीं यष्टिं पिङ्गलां पद्ममालिनीम् .
चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ..
यानि कानि च पापानि जन्मांतर कृतानि च .
तानि तानि विनश्यन्ति प्रदक्षिणे पदे पदे ..
अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम .
तस्मात् कारुण्य भावेन रक्ष रक्ष रमापते ..
श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . प्रदक्षिणान् समर्पयामि ..
६० नमस्कार
सप्तास्यासन् परिधयः त्रिस्सप्त समिधः कृताः .
देवा यद्यज्ञं तन्वानाः अबध्नन्पुरुषं पशुम् ..
तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् .
यस्यां हिरण्यं प्रभूतं गावोदास्योश्वान्विन्देयं पुरुषानहम् ..
नमः सर्व हितार्थाय जगदाधार हेतवे .
साष्टाङ्गोयं प्रणामस्ते प्रयत्नेन मया कृतः ..
ऊरुसा शिरसा दृष्ट्वा मनसा वाचसा तथा .
पद्भ्यां कराभ्यां जानुभ्यां प्रणामोष्टाङ्गं उच्यते ..
शाट्येनापि नमस्कारान् कुर्वतः शार्ङ्ग पाणये .
शत जन्मार्चितं पापं तत्क्षणतेव नश्यति ..
श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . नमस्कारान् समर्पयामि ..
६१ राजोपचार
गृहाण परमेशान सरत्ने छत्र चामरे .
दर्पणं व्यञ्जनं चैव राजभोगाय यत्नथः ..
श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . छत्रं समर्पयामि ..
श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . चामरं समर्पयामि ..
श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . गीतं समर्पयामि ..
श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . नृत्यं समर्पयामि ..
श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . वाद्यं समर्पयामि ..
श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . दर्पणं समर्पयामि ..
श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . व्यञ्जनं समर्पयामि ..
श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . आन्दोलनं समर्पयामि ..
श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . राजोपचारान् समर्पयामि ..
श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . सर्वोपचारान् समर्पयामि ..
श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . समस्त राजोपचारर्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
६२ मंत्र पुष्प
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् .
ते ह नाकं महिमानः सचन्ते यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ..
यः शुचिः प्रयतो भूत्वा जुहुयादाज्यमन्वहम् .
सूक्तं पञ्चदशर्चं च श्रीकामः सततं जपेत् ..
विद्या बुद्धि धनैश्वर्य पुत्र पौत्रादि संपदः .
पुष्पांजलि प्रदानेन देहिमे ईप्सितं वरम् ..
नमोऽस्त्वनंताय सहस्र मूर्तये सहस्र पादाक्षि शिरोरु बाहवे .
सहस्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वते सहस्र कोटी युगधारिणे नमः ..
ॐ नमो महद्भ्यो नमः अर्भकेभ्यो नमः युवभ्यो नमः आशिनेभ्यः .
यजां देवान्य दिशक्रवा ममा जायसः शं समावृक्षिदेव ..
ॐ ममत्तुनः परिज्ञावसरः ममत्तु वातो अपां व्रशन्वान् .
शिशीतमिन्द्रा पर्वता युवन्नस्थन्नो विश्वेवरिवस्यन्तु देवाः ..
ॐ कथात अग्ने शुचीयंत अयोर्ददा शुर्वाजे भिराशुशानः .
उभेयत्तो केतनये दधान ऋतस्य सामनृणयंत देवाः ..
ॐ राजाधि राजाय प्रसह्य साहिने नमो वयं वैश्रवणाय
कूर्महे समे कामान् काम कामाय मह्यं कामेश्वरो
वैश्रवणो दधातु कुबेराय वैश्रवणाय महाराजाय नमः ..
ॐ स्वस्ति साम्राज्यं भोज्यं स्वाराज्यं वैराज्यं
पारमेष्ठं राज्यं महाराज्यमाधिपत्यमयं समंत
पर्यायिस्यात् सार्व बौमः सार्वायुशः अंताद
परार्धात् पृथिव्यै समुद्र पर्यंताय एकरालिति तदप्येश
श्लोकोभिगीतो मरूतः परिवेष्टारो मरुत्तस्य वसन् गृहे
आविक्षितास्य कामप्रेर् विश्वेदेवा सभासद इति ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . मंत्रपुष्पं समर्पयामि ..
६३ शङ्ख ब्रमण
( make three rounds of sha.nkha with
water like aarati and pour down;
chant OM 9 times and show mudras)
इमां आपशिवतम इमं सर्वस्य भेषजे .
इमां राष्ट्रस्य वर्धिनि इमां राष्ट्र भ्रतोमत ..
६४ तीर्थ प्राश्न
ॐ श्रियः कान्ताय कल्याण निधये निधयेर्तिनाम् .
श्री वेङ्कट निवासाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ..
सर्वदा सर्व कार्येषु नास्ति तेषां अमङ्गलम् .
येषां हृदयिस्थो भगवान् मङ्गलायतनो हरिः ..
लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः .
येषां इन्दीवर श्यामो हृदयस्तो जनार्दनः ..
अकाल मृत्यु हरणं सर्व व्याधि निवारणं .
सर्व पाप उपशमनं विष्णु पादोदकं शुभम् ..
६५ उपयन दानं
ब्राह्मण सुहासिनि पूजा
( wash feet wipe offer gandha kumkum flowers sapaad
fruits and gitfs and make obeisances)
इष्ट काम्यार्थ प्रयुक्त संयग् आचरित श्री वेङ्कटेश्वर व्रत
सम्पूर्ण फल वाप्यर्थं श्री वेङ्कटेश्वर स्वरूपाय
ब्राह्मणाय वायन दानं करिष्ये ..
श्री वेङ्कटेश्वर स्वरूपाय ब्राह्मणाय आवाहन पूर्वक आसनं
गन्धं अक्षत धूप दीपादि सकलाराधनै स्वर्चितम् .
नारायण प्रतिगृह्णातु नारायणो वै ददाति च
नारायणो तारकोभ्याम् नारायणाय नमो नमः .
देवस्य त्व सवितुः प्रसवेश्विनोर्भाहुभ्यां पूष्नो हस्ताभ्यां
अग्ने तेजसा सूर्यस्य वर्च सेन्द्रियेन्नाभिशिञ्चामि .
बलाय श्रियै यशसेन्न द्याय श्री वेङ्कटेश्वराय नमः .
वायनदानं प्रतिगृह्णातु (प्रतिगृह्णा विलाति प्रतिवचनम् )
६६ विसर्जन पूजा
आराधितानां देवतानां पुनः पूजां करिष्ये ..
श्री वेङ्कटेश्वर स्वामि देवताभ्यो नमः ..
पुनः पूजा
ॐ शांताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं
विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभांगम् .
लक्ष्मी कान्तं कमलनयनं योगिहृद्ध्यानगम्यं
वंदेविष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ..
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . ध्यायामि . ध्यानं समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . आवाहयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . आसनं समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . पाद्यं समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . अर्घ्यं समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . आचमनीयं समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . पञ्चामृत स्नानं समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . महा अभिषेकं समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . वस्त्रयुग्मं समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . यज्ञोपवीतं समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . गन्धं समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . नाना परिमल द्रव्यं समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . हस्तभूषणं समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . अक्षतान् समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . पुष्पं समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . नाना अलंकारं समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . अंग पूजां समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . पुश्प पूजां समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . पत्र पूजां समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . आवरण पूजां समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . अष्टोत्तर पूजां समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . सहस्र नामावलि समर्पयामि
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . धूपं आघ्रापयामि
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . दीपं दर्शयामि
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . नैवेद्यं समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . महा फलं समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . फलाश्टकं समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . करोद्वर्थनकं समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . ताम्बूलं समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . दक्षिणां समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . महा नीराजनं समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . कर्पूर दीपं समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . प्रदक्षिणां समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . नमस्कारान् समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . राजोपचारं समर्पयामि .
ॐ श्री वेङ्कटेश्वराय नमः . मन्त्रपुष्पं समर्पयामि .
पूजांते छत्रं समर्पयामि . चामरं समर्पयामि .
नृत्यं समर्पयामि . गीतं समर्पयामि .
वाद्यं समर्पयामि . आंदोलिक आरोहणं समर्पयामि .
अश्वारोहणम् समर्पयामि . गजारोहणं समर्पयामि .
श्री वेङ्कटेश्वर स्वामी देवताभ्यो नमः .
समस्त राजोपचार देवोपचार शक्त्युपचार भक्त्युपचार
पूजां समर्पयामि ..
६७ आत्म समर्पण
यस्य स्मृत्या च नाम्नोक्त्य तपः पूजा क्रियादिशु .
न्यूनं सम्पूर्णतां याति सद्यो वन्दे तम् अच्युतम् ..
मंत्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन .
यत्पूजितं मयादेव परिपूर्णं तथस्तु मे ..
आवाहनं न जानामि , न जानामि विसर्जनम् .
पूजाविधिं न जानामि क्षमस्व पुरुषोत्तम ..
अनेन मया क्रतेन श्री वेङ्कटेश्वर स्वामि देवता
सुप्रीत सुप्रसन्ना वरदा भवतु .
मध्ये मन्त्र तन्त्र स्वर वर्ण न्युनातिरिक्त लोप दोष
प्रायश्चित्तार्थं अच्युतानन्तगोविंद नामत्रय
महा मन्त्र जपं करिष्ये ..
ॐ अच्युताय नमः . ॐ अनंताय नमः . ॐ गोविंदाय नमः
ॐ अच्युताय नमः . ॐ अनंताय नमः . ॐ गोविंदाय नमः
ॐ अच्युताय नमः . ॐ अनंताय नमः . ॐ गोविंदाय नमः
अच्युतानंतगोविन्देभ्यो नमः .
कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्यात्मना वा प्रकृतेः स्वभावात् .
करोमि यद्यत् सकलं परस्मै नारायणेति समर्पयामि ..
नमस्मरोमि .
श्री वेङ्कटेश्वर स्वामी देवता प्रसादं शिरसा गृह्णामि ..
६८ क्षमापनं
अपराध सहस्राणि क्रियन्ते अहर्निशं मया .
तानि सर्वाणि मे देव क्षमस्व पुरुषोत्तम ..
यान्तु देव गण सर्वे पूजां आदाय पर्तिवीम्
इष्ट काम्यार्थ सिध्यर्थं पुनरागमनाय च ..
(Shake the kalasha)
.. श्री कृष्णार्पणमस्तु ..
Puja Text by Sri S. A. Bhandarkar (achkumg3@batelco.com.bh)
Modified for ITRANS;
ITRANSliterated by Sowmya Ramkumar (ramkumar@batelco.com.bh)
This page uses Unicode encoding for Devanagari.
Please set the fonts and languages setting in your web browser to display the correct
Unicode devanagari font such as Mangal.ttf from Microsoft or Raghu8.ttf from the BBC site.
Questions, comments:shree@yahoo.com

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ब्रह्मपुराणम्/अध्यायः १६१
कुशतर्पणतीर्थवर्णनम्
ब्रह्मोवाच
कुशतर्पणमाख्यातं प्रणीतासंगमं तथा।
तीर्थं सर्वेषु लोकेषु भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्।। १६१.१ ।।
तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि श्रृणु पापहरं शुभम्।
विन्ध्यस्य दक्षिणे पार्श्वे सह्यो नाम महागिरिः।। १६१.२ ।।
यदङ्घ्रिभ्योऽभवन्नद्यो गोदाभीमरथीमुखाः।
यत्राभवत्तद्विरजमेकवीरा च यत्र सा।। १६१.३ ।।
न तस्य महिमा कैश्चिदपि शक्योऽनुवर्णितुम्।
तस्मिन्गिरौ पुण्यदेशे श्रृणु नारद यत्नतः।। १६१.४ ।।
गुह्याद्गुह्यतरं वक्ष्ये साक्षाद्वेदोदितं शुभम्।
यन्न जानन्ति मुनयो देवाश्च पितरोऽसुराः।। १६१.५ ।।
तदहं प्रीतये वक्ष्ये श्रवणात्सर्वमकामदम्।
परः स पुरुषो ज्ञेयो ह्यव्यक्तोऽक्षर एव तु।। १६१.६ ।।
अपरश्च क्षरस्तस्मात्प्रकृत्यन्वित एव च।
निराकारात्सावयवः पुरुषः समजायत।। १६१.७ ।।
तस्मादापः समुद्भूता अद्भ्यश्च पुरुषस्तथा।
ताभ्यामब्जं समुद्भूतं तत्राहमभवं मुने।। १६१.८ ।।
पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिस्तथैव च।
एते मत्तः पूर्वतरा एकदैवाभवनन्मुने।। १६१.९ ।।
एतानेव प्रपश्यामि नान्यत्स्थावरजङ्मम्।
नैव वेदास्तदा चाऽऽसन्नाहं द्रष्टाऽस्मि किंचन।। १६१.१० ।।
यस्मादहं समुद्भूते न पश्येयं तमप्यथ।
तूष्णीं स्थिते मयि तदा अश्रैषं वाचमुत्तमाम्।। १६१.११ ।।
आकाशवागुवाच
ब्रह्मन्कुरु जगत्सृष्टिं स्थावरस्य चरस्य च।। १६१.१२ ।।
ब्रह्मोवाच
ततोऽहमब्रवं वाचं परुषां तत्र नारद।
कथं स्रक्ष्ये क्व वा स्रक्ष्ये केन स्रक्ष्य इदं जगत्।। १६१.१३ ।।
सैव वागब्रवीद्देवी प्रकृतिर्याऽभिधीयते।
विष्णुना प्रेतिरा माता जगदीशा जगन्मयी।। १६१.१४ ।।
आकाशवागुवाच
यज्ञं पुरु ततः शक्तिस्ते भवित्री न संशयः।
यज्ञो वै विष्णुरित्येषा श्रुतिर्ब्रह्मन्सनातनी।। १६१.१५ ।।
किं यज्वनामसाध्यं स्यादिह लोके परत्र च।। १६१.१६ ।।
ब्रह्मोवाच
पुनस्तामब्रवं देवीं क्व वा केनेति तद्वद।
यज्ञः कार्यो महाभागे ततः सोवाच मां प्रति।। १६१.१७ ।।
आकाशवागुवाच
ओंकारभूता या देवी मातृकल्पा जगन्मयी।
कर्मभूमौ यजस्वेह यज्ञेशं यज्ञपूरुषम्।। १६१.१८ ।।
स एव साधनं ते स्यात्तेन तं यज सुव्रत।
यज्ञः स्वाहा स्वधा मन्त्रा ब्राह्मणा हविरादिकम्।। १६१.१९ ।।
हरिरेवाखिलं तेन सर्वं विष्णोरवाप्यते।। १६१.२० ।।
ब्रह्मोवाच
पुनस्तामब्रवं देवीं कर्मभूः क्व विधीयते।
तदा नारद नैवाऽऽसीद्भागीरथ्यथ नर्मदा।। १६१.२१ ।।
यमुना नैव तापी मा सरस्वत्यथ गौतमी।
समुद्रो वा नदः कश्चिन्न सरः सरितोऽमलाः।।
सा शक्तिः पुनरप्येवं मामुवाच पुनः पुनः।। १६१.२२ ।।
दैवी वागुवाच
सुमेरोर्दक्षिणे पार्श्वे तथा हिमवतो गिरेः।
दक्षिणे चापि विन्ध्यस्य सह्याच्चैवाथ दक्षिणे।।
सर्वस्य सर्वकाले तु कर्मभूमिः शुभोदया।। १६१.२३ ।।
ब्रह्मोवाच
तत्तु वाक्यमथो श्रुत्वा त्यक्त्वा मेरुं महागिरिम्।
तं प्रदेशमथाऽऽगत्य स्थातव्यं क्वेत्यचिन्तयम्।।
ततो मामब्रवीत्सैव विष्णोर्वाण्यशरीरिणी।। १६१.२४ ।।
आकाशवागुवाच
इतो गच्छ इतस्तिष्ठ तथोपविश चात्र हि।
संकल्पं कुरु यज्ञस्य स ते यज्ञः समाप्यते।। १६१.२५ ।।
कृते चैवाथ संकल्पे यज्ञार्थे सुरसत्तम।
यद्वदन्त्यखिला वेदा विधे तत्तत्समाचर।। १६१.२६ ।।
ब्रह्मोवाच
इतिहासपुराणानि यदन्यच्छब्दगोचरम्।
स्वतो मुखे मम प्रायादभूच्च स्मृतिगोचरम्।। १६१.२७ ।।
वेदार्थश्च मया सर्वो ज्ञातोऽसौ तत्क्षणेन च।
ततः पुरुषसूक्तं तदस्मरं लोकविश्रुतम्।। १६१.२८ ।।
यज्ञोपकरणं सर्वं तदुक्तं च त्वकल्पयम्।
तदुक्तेन प्रकारेण यज्ञपात्राण्यकल्पयम्।। १६१.२९ ।।
अहं स्थित्वा यत्र देशे शुचिर्भूत्वा यतात्मवान्।
दीक्षितो विप्रदेशोऽसौ मन्नाम्ना तु प्रकीर्तितः।। १६१.३० ।।
मद्देवयजनं पुण्यं नाम्ना ब्रह्मगिरिः स्मृतः।
चतुदशीतिपर्यन्तं योजनानि महामुने।। १६१.३१ ।।
मद्देवयजनं पुण्यं पूर्वतो ब्रह्मणो गिरेः।
तत्र मध्ये वेदिका स्याद्गार्हपत्योऽस्य(?)दक्षिणे।। १६१.३२ ।।
तत्र चाऽऽहवनीयस्य एवमग्नींस्त्वकल्पयम्(?)।
विना पत्न्या न सिध्येत यज्ञ श्रुतिनिदर्शनात्।। १६१.३३ ।।
शरीरमात्मनोऽहं वै द्वेधा चाकरवं मुने।
पूर्वार्धेन ततः पत्नी ममाभूद्यज्ञसिद्धये।। १६१.३४ ।।
उत्तरेण त्वहं तद्वदर्धो जाया इति श्रुतेः।
कालं वसन्तमुत्कृष्टमाज्यरूपेण नारद।। १६१.३५ ।।
अकल्पयं तथा चेध्मं ग्रीष्मं चापि शरद्धविः।
ऋतं च प्रवृषं पुत्र तदा बर्हिरकल्पयम्।। १६१.३६ ।।
छन्दांसि सप्त वै तत्र तदा परिधयोऽभवन्।
कलाकाष्ठानिमेषा हि समित्पात्रकुशाः स्मृताः।। १६१.३७ ।।
योऽनादिश्च त्वनन्तश्च स्वयं कालोऽभवत्तदा।
यूपरूपेण देवर्षे योक्त्रं च पशुबन्धनम्।। १६१.३८ ।।
सत्त्वादित्रिगुणाः पाशा नैव तत्राभवत्पशुः।
ततोऽहमब्रवं वाचं वैष्णवीमशरीरिणीम्।। १६१.३९ ।।
विनैव पशुना नायं यज्ञः परिसमाप्यते।
ततो मामवदद्देवी सैव नित्याऽशरीरिणी।। १६१.४० ।।
आकाशवागुवाच
पौरुषेणाथ सूक्तेन स्तुहि तं पुरुषं परम्।। १६१.४१ ।।
ब्रह्मोवाच
तथेत्युक्त्वा स्तूयमाने देवदेवे जनार्दने।
मम चोत्पादके भक्त्या सूक्तेन पुरुषस्य हि।। १६१.४२ ।।
सा च मामब्रवीद्देवी ब्रह्मन्मां त्वं पशुं कुरु।
तदा विज्ञाय पुरुषं जनकं मम चाव्ययम्।। १६१.४३ ।।
कालयूपस्य पार्श्वे तं गुणपाशैर्निवेशितम्।
बर्हिस्थितमहं प्रौक्षं पुरुषं जातमग्रतः।। १६१.४४ ।।
एतस्मिन्नन्तरे तत्र तस्मात्सर्वमभूदिदम्।
ब्राह्मणास्तु मुखात्तस्याभवन्बाह्वेश्च क्षत्रियाः।। १६१.४५ ।।
मुखादिन्द्रस्तथाऽग्निश्च श्वसनः प्राणतोऽभवत्।
दिशः श्रोत्रात्तथा शीर्ष्णः सर्वः स्वर्गौऽभवत्तदा।। १६१.४६ ।।
मनसश्चन्द्रमा जातः सूर्योऽभूच्चक्षुषस्तथा।
अन्तरिक्षं तथा नाभेरूरुभ्यां विश एव च।। १६१.४७ ।।
पद्भ्यां शूद्रश्च संजातस्तथा भूमिरजायत।
ऋषयो रोमकूपेभ्य ओषध्यः केशतोऽभवन्।। १६१.४८ ।।
ग्राम्यारण्याश्च पशवो नखेभ्यः सर्वतोऽभवन्।
कृमिकीटपतङ्गादि पायूपस्थादजायत।। १६१.४९ ।।
स्थावरं जङ्गमं किंचिद्दृश्यादृश्यं च किंचन।
तस्मात्सर्वमभूद्देवा मत्तश्चाप्यभवन्पुनः।।
एतस्मिन्नन्तरे सैव विष्णोर्वागब्रवीच्च माम्।। १६१.५० ।।
आकाशवागुवाच
सर्वं संपूर्णमभवत्सृष्टिर्जाता तथेप्सिता।
इदानीं जुहुधि ह्यग्नौ पात्राणि च समानि च।। १६१.५१ ।।
विसर्जय तथा यूपं प्रणीतां च कुशांस्तथा।
ऋत्विग्रूपं यज्ञरूपमुद्देश्यं ध्येयमेव च।। १६१.५२ ।।
स्रुवं च पुरुषं पाशान्सर्वं ब्रह्मन्विसर्जय।। १६१.५३ ।।
तद्वाक्समकालं तु क्रमशो यज्ञयोनिषु।
गार्हपत्ये दक्षिणाग्नौ तथा चैव महामुने।। १६१.५४ ।।
पूर्वस्मिन्नपि चैवाग्नौ क्रमशो जुह्वतस्तदा।
तत्र तत्र जगद्योनिमनुसंधाय पूरुषम्।। १६१.५५ ।।
मन्त्रपूतं शुचिः सम्यग्यज्ञदेवो जगन्मयः।
लोकनाथो विश्वकर्ता कुण्डानां तत्र संनिधौ।। १६१.५६ ।।
शुक्लरूपधरो विष्णुर्भवेदाहवनीयके।
श्यामो विष्णुर्दक्षिणाग्नेः पीतो गृहपतेः कवेः।। १६१.५७ ।।
सर्वकालं तेषु विष्णुरतो देशेषु संस्थितः।
न तेन रहितं किंचिद्विष्णुना विश्वयोनिना।। १६१.५८ ।।
प्रणीतायाः प्रणयनं मन्त्रैश्चाकरवं ततः।
प्रणीतोदकमप्येतत्प्रणीतेति नदी शुभा।। १६१.५९ ।।
व्यसर्जयं प्रणीतां तां मार्जयित्वा कुशैरथ।
मार्जने क्रियमाणे तु प्रणीतोदकबिन्दवः।। १६१.६० ।।
पतितास्तत्र तीर्थानि जातानि गुणवन्ति च।
संजाता मुनिशार्दुल स्नानात्क्रतुफलप्रदा।। १६१.६१ ।।
याऽलंकृता सर्वाकालं देवदेवेन शार्ङ्गिणा।
सोपानपङ्क्तिः सर्वेषां वैकुण्ठारोहणाय सा।। १६१.६२ ।।
संमार्जिताः कुशा यत्र पतिता भूतले शुभे।
कुशतर्पणमाख्यातं बहुपण्यफलप्रदम्।। १६१.६३ ।।
कुशैश्च तर्पिताः सर्वे कुशतर्पणमुच्यते।
पश्चाच्च संगता तत्र गौतमी कारणान्तरात्।। १६१.६४ ।।
प्रणीतायां महाबुद्धे प्रणीतासंगमोऽभवत्।
कुशतर्पणदेशे तु तत्तीर्थं कुशतर्पणम्।। १६१.६५ ।।
तत्रैव कल्पितो यूपो मया विन्ध्यस्य चोत्तरे।
विसृष्टो लोकपूज्योऽसौ विष्णोरासीत्समाश्रयः।। १६१.६६ ।।
अक्षयश्चाभवच्छ्रीमानक्षयोऽसौ वटोऽभवत्।
नित्यश्च कालरूपोऽसौ स्मरणात्क्रतुपुण्यदः।। १६१.६७ ।।
मद्देवयजनं चेदं दण्डकारण्यमुच्यते।
संपूर्णे तु क्रतौ विष्णुर्मया भक्त्या प्रसादितः।। १६१.६८ ।।
यो विराडुच्यते वेदे यस्मान्मूर्तमजायत।
यस्माच्च मम चोत्पत्तिर्यस्येदं विकृतं जगत्।। १६१.६९ ।।
तमहं देवदेवशमभिवन्द्य व्यसर्जयम्।
योजनानि चतुर्विशंन्मद्देवयजनं शुभम्।। १६१.७० ।।
तस्मादद्यापि कुण्डानि सन्ति च त्रीणि नारद।
यज्ञेश्वरस्वरूपाणि विर्ष्णोर्वै चक्रपाणिनः।। १६१.७१ ।।
ततः प्रभृति चाऽऽख्यातं मद्देवयजनं च तत्।
तत्रस्थः कृमिकीटादिः सोऽप्यन्ते मुक्तिभाजनम्।। १६१.७२ ।।
धर्मबीजं मुक्तिबीजं दण्डकारण्यमुच्यते।
विशेषाद्गौतमीश्लिष्टो देशः पुण्यतमोऽभवत्।। १६१.७३ ।।
प्रणीतासंगमे चापि कुशतर्पण एव वा।
स्नानदानादि यः कुर्यात्स गच्छेत्परमं पदम्।। १६१.७४ ।।
स्मरणं पठनं वाऽपि श्रवणं चापि भक्तितः।
सर्वकामप्रदं पुंसां भुक्तिमुक्तिप्रदं विदुः।। १६१.७५ ।।
उभयोस्तीरयोस्तत्र तीर्थान्याहुर्मनीषिणः।
षडशीतिसहस्राणि तेषु पुण्यं पुरोदितम्।। १६१.७६ ।।
वाराणस्या अपि मुने कुशतर्पणमुत्तमम्।
नानेन सदृशं तीर्थं विद्यते सचराचरे।। १६१.७७ ।।
ब्रह्महत्यादिपापानां स्मरणादपि नाशनम्।
तीर्थमेतन्मुने प्रोक्तं स्वर्गद्वारं महीतले।। १६१.७८ ।।
इति श्रीमहापुराणे आदिब्राह्मे तीर्थमाहात्म्ये प्रणीतासंगमकुशतर्पणादिषडशीतिसहस्रतीर्थवर्णनं नामैकषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।। १६१ ।।
गौतमीमाहात्म्ये द्विनवतितमोऽध्यायः।। ९२ ।।


text:
ज्वरबाधया दश जनाः मृताः, 'निप्पा वैरस्' इति निर्णीतम्।
कोष़िक्कोड् > केरले कोष़िक्कोड् जनपदस्थे पेराम्प्र प्रदेशे सांक्रमिकज्वरबाधया दश जनाः मृताः, एकः आतुरालये चिकित्साविधेयः अस्ति। निप्पा वैरस् नामक सूक्ष्माणुः एव रोगकारकः इति स्वास्थ्यविभागेन निर्णीतम्।
मणिप्पालस्थे 'वैरोलजि रिसर्च् सेन्टर्' संस्थायाः विदग्धसंघः ज्वरबाधितप्रदेशं प्राप्य संकलितानाम् आदर्शरक्तानां सूक्ष्मशोधनेनैव निप्पा वैरस् सूक्ष्माणुरिति निर्णीतम्। ज्वरेण मृतस्य सालिह् नामकस्य गृहे संरक्षिताः केचन शशकाः शशकाः समीपकाले युगपद् मृत्युमुपगताः आसन्। अतः मृगेभ्यः वा रोगव्यापनमभवदिति सन्देहात् पालकमृगाणां रक्तशोधना अपि क्रियमाणा अस्ति।


text:
*स्वर्वाणीप्रकाशः* (वाट्साप् गणः)
💝सोमवासरः (16-04-18) अमावास्या👌
✍प्रस्तावविषयः-- सद्गुणाः👏
येषां न विद्या न तपो
न दानंज्ञानं न शीलं
न गुणो न धर्मः ।
ते मृत्युलोके भुवि भारभूता मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति।।
यस्मिन् गुणाः न सन्ति सः पशुतुल्यं जीवति।जनैः गुणाः पूज्यन्ते न तु अन्यत् किमपि। जीवने अस्माभिः कृतानि गुणकर्माण्येव अस्माकं कृते ख्यातिं शान्तिञ्च प्रदास्यन्ति। सज्जनानां संसर्गेन सद्गुणाः प्राप्यन्ते। कुटुम्बे यादृशी परिस्थितिः भवति तादृशी मनोकल्पना भवति बालकानाम्।धर्माचरणेन एव बालानां सद्गुणानां पोषणं साध्यम्।।
एवं समाजे अपि व्यक्तेः गुणानुसारमेव पूजार्हौ भवति न तु केवलम् उन्नतस्थानस्य आधारेण। प्रायः जनाः तादृशानां जनानां पुरतः श्रद्धादरं केवलं दर्शनार्थमेव प्रदर्शयेयुः नतु आत्मार्थभावेन एतदेव खलु सूचयति सुभाषितम्
उच्चासनगतो नीचः
नीच एव न चोत्तमः |
प्रासादशिखरस्थोSपि काकः किं गरुडायते||
सत्यं दया कारुण्यं धर्मबोधः परोपकारः परस्परविश्वासः एतादृशान्
देशकालातीतान् सद्गुणान् सदा वयं पालयामः। सद्गुणानां पालनेन सकलविधानां विभूतीनां सामीप्यं प्राप्तुं शक्नुमः। उदाहरणत्वेन एका कथा स्मर्यते मया।
एकस्मिन् देशे एको राजा आसीत्। नीतिमान् धर्म्मिष्ठ सः सम्यक् देशस्य पालनं करोति स्म अनेनैव तस्य देशः समृद्धश्चासीत्। अथैकदा नदीस्नानं कृत्वा राजप्रासादप्रत्यागमनसमये प्रासादतः काचित् सुन्दरी युवती आगतवती राजा आश्चर्येण तां पृष्टवान् भवती का इति। तदानीं तया प्रोक्तम् अहं धनदेवता अस्मि चिरकालम् अहम् एकत्र न वसामि अत अधुना भवतः देशात् निर्गच्छामि इति। एतत् श्रुत्वा राजा विषण्णो भूत्वा अस्तु भवत्या इच्छानुसारम् भवतु इत्युक्त्वा अग्रे गतवान् तदा अपरा काचित् सुन्दरी बहिरागत्य महाराजम् उक्तवान् अहं सद्गुणानां देवता अस्मि मम सोदरी धनदेवता अधुनैव इतः गतवती अत अहमपि गच्छामि इति। अधुना राजा नितरां दुःखम् अनुभवन् अस्तु इति उक्त्वा तत अग्रे गतवान्। पुनरेका सुन्दरी प्रासादात् बहिरागत्य गन्तुं उद्युक्ता अभवत् कुतूहलेन राजा भवती का इति पृष्टवान् एतत् श्रुत्वा सा अहं नीतिदेवता अस्मि यत्र सद्गुणदेवतायाः वासः तत्रैव भवति ममापि वास इत्युक्ता ततः गतवती। यदा नीतिदेवता अनतिदूरं गता तदानीमेव अपरा एका प्रासादात् आगतवती तदानीं राजा अतीव दुःखेन भूयोऽपि पृष्टवान् भवती अपि देवता वा? एतत् श्रुत्वा सा अवदत् अाम् अहं सत्यस्य देवता अस्मि यत्र मम सहोदर्यः वसन्ति तत्रैव ममापि स्थानम् अतः अहमपि गच्छामि इति। सत्यदेवता अपि देशं त्यक्त्वा गच्छति इति ज्ञात्वा राजा रोदनं कृत्वा तां नमस्कृत्य प्रोक्तवान् इतरदेवताः मां त्यक्त्वा गतवत्यः तदानीं सत्यगुण अस्तीति विश्वासेन एव अहं किमपि नोक्तम् अतः कृपया देवी अत्रैव स्थित्वा अस्माकं देश्स्य रक्षणं करोतु इति। राज्ञः सत्यभक्त्या प्रसन्ना सा देवता तत्रैव स्थास्यामि इत्युक्ते सति नीतिदेवता प्रत्यागतवती यत्र सत्यं तत्रैव स्थातुं शक्नोमि अत अहमपि अत्रैव भवामि इत्युक्त्वा राजभवनम् गतवती अचिरादेव सद्गुणानां देवता आगत्य उक्तवती सत्यनीतिभ्यां विना मम अस्तित्वमेव नास्ति एतत् श्रुत्वा धनदेवताऽपि आगत्य उक्तवती यत्र सत्यं नीतिः सद्गुणाः न भवन्ति तत्र मम वासः लोकोपकारकं न भविष्यति अपितु मम निवासेन दुष्टानां वर्धनमेव जायते। अत अहमपि भवतः देशे एव वसामि इति कथितवती। एतत् श्रुत्वा राजा अतीव प्रसन्नो भूत्वा सर्वान् सद्गुणपालनस्य महत्त्वं अबोधयन् देशं परिपालितवान्।।
🙏🙏🙏
सुनीश् नम्बूतिरि


text:
वास्तुसूत्रोपनिषत्/चतुर्थः प्रपाठकः
चतर्थ: प्रपाठक:
अङ्गप्रयोगः
अथ पिप्पलादः प्रहृष्टो होवाच - शिल्पजिज्ञासुत्रय, वाग्ररूपाणि च तस्याङ्गज्ञानमाहुः” । पुरा ब्रह्मैकं सत्यमस्ति । तज्ज्ञानेन हृदयाकाशे तद् ब्रह्मैव। ज्योतिः तस्य ज्ञानविज्ञानं विज्ञाय एवं यत्किञ्च वाचा तद्रूपेण विज्ञानवाचा प्रपन्नेनाचरन्ति । य एवं वेद । यत्र भावना शून्या तन्निर्गुणं गुणत्वभावनया सगुणं भवति । सगुणान् मनः स्थूलं भवति ।
प्रतीतात् प्रतीक:"॥ ४.१ ॥
प्रतीत-प्रतीक-प्रतिमा-क्रमेण त्रीणि मुख्यानि । यदा ज्योतिर्मण्डलानुभासे ब्रह्म उपलभ्यते तत् प्रतीतम् । यथा विज्ञानमयपुरुषः । यश्चक्षुषा।
न पश्यति येन चक्षूंषि पश्यन्तीति । यदुपमोपमेयक्रमेण अनुभवभावान् प्रदर्शयति तत् प्रतीकम् । “अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः इत्यादि - वाक्येन । या सपर्यायामानन्दं प्रददाति सा प्रतिमेति ।
रूपादङ्गानि सञ्जायन्ते ॥ ४.२ ॥
तद्भावादूपं रूपं प्रतिरूपं जायते । यथा पुरुषे । इति ज्ञानं ज्यायम्: यत्रान्यैर्द्विधो भवति तदितरज्ञानं निश्चितं भवति । एतदेव सत्यम् । तदितर इतरं जिघ्रति । तदितर इतरं पश्यति । तदितर इतरं शृणोति । तदितर इतरमभिवदति । तदितर इतरं मनुते । तदितर इतरं जानाति । यत्र इतराभावं यः पश्यति तत् केन कं विजानीयादिति याज्ञवल्केन उक्तम् । य एवं वेद |
अतो द्विधा ब्रह्म रूपवद् भवति ॥ ४.३ ॥
- - -- - -- -- --- - -- - -
- ज्योतिः प्रतीकभावनाङ्गुष्ठम् ।
"आश्रु, ग, घ ।
"इत्थधिकपाठः, क ।
एकेन एक विजानीयात्, ग । केन एक, क, ख। ज्ञातारं अपरे केन विजानीयादिति
ख, ङ ।
- -- - -- - -- -- - -- - --
178
स्थापकाः सपयार्थं शैले रूपाणि चरन्ति 2 ।।
रूपार्थं कोष्ठका मुख्याः ॥ ४.४ ॥
यथा शुल्वे तथा च शिल्पे । विना कोष्ठकं रूपस्य भावः सम्यङ् न भवति । सपर्यायां क्षुण्णता जायत इति । ऊध्र्वग पार्श्वग क्रमेण चूर्णेन रेखाविभाजनमिति कोष्ठविद्या ग्राभार्थम् ।
वर्गीकरणं मुख्यकृत्यम् ॥ ४.५ ॥
यज्ञार्थमिदं शुल्वं कारुकर्मार्थं शिल्पमिति ज्ञेयम् । इति सुलभक्रिया । एवं वेदे । रज्ज्वास्तावत् प्रसारणे वर्गीकरणमिति तस्य भावः । यावत् प्रमाणं क्षेत्रशैलं , तत्र रेखा अविकृतं प्रकुर्वन्ति मानदण्डैः शिल्पकाराः । तेन बृहद्वर्गाः बहुधा भवन्ति क्षीणाकृतौ । एकः द्वौ द्वौ चत्वारः । चत्वारो द्विगुणितेन अष्टौ ।
एवं क्रमेण बहुधा कोष्ठका भवन्ति गुणवर्धनेनेति । यथा शुल्वविभाजने युग्मम् अयुग्मं यज्ञमेखलादीनर्धप्रमाणेन चिकीर्षाक्रमेण वर्द्धयन्ति तथा स्थापकाः ।
कोष्ठकान्तराले रूपस्यावयवो ध्येयः ॥ ४.६ ॥
स्थापकाः परिमिताङ्गावयवादि मानन्ति [मीयन्ते] । अयं तालनिर्यासो चिकीर्षाक्रमेण ।
परिमिताङ्गहाराद् भावलक्षणानि जायन्ते ॥ ४.७ ॥
अपरिमिताङ्गानां तेषां भाववैलक्षण्यं भवति, इति दोषः । कुण्डस्य कोष्ठके व्यतिक्रान्ते होतारो मूका भवन्ति, तथा च मूर्त्याम् ।
कोष्ठके व्यतिक्रान्ते रूपमवद्यं भवति ॥ ४.८ ॥
स्थापकाः पैशाचत्वं लभन्ते । अथ शुल्वविद्याशिल्पविद्ययोः को भेदः ? किं तस्य सन्धानमुपलभन्ते, किं पार्थक्यमिति वदन्तु धर्मपुरुषाः पिप्पलादाः ।
शुल्वं यज्ञस्य साधनं शिल्पं रूपस्य साधनम् ॥ ४.९ ॥
इति भेदः । शुल्वकारा दण्डरज्जुसहितं कुण्डस्थण्डिल'-शाला-योनिमेखला-यूपादि निर्णयन्ति ।
- - - - - -- - -- - -- - -- - - -
2तत्त्वज्ञानेन चित्तस्य विक्रियाऽभावावेशेन मनसः विक्रिया इति । तत्त्वबोधात् चित्तं स्थिरं भवति, भावप्रचोदने मनः तत्त्वबोधे प्रविलीयते, विसर्ग इव द्वयोः एका गतिः, अतो द्विधा एकत्वमिति परिणामः
- - - -- - -- - -- - -- -- - -- -
अङ्गरागात्, क
रूपकोष्ठके, घ। कोष्ठमध्ये, ग।
अविद्य, क, ग।
शिल्पकाश्यपादि, ख अधिकपाठः
- -- - -- - -- - -- - -- - -- -
179
शिल्पकाराणां रूपशैले रूपशालादि ध्येयम् ॥ ४.१० ॥
इति तेषां पार्थक्यं न मर्मणि भेदो जायते ।
यूपाद् रूपं रूपाद् यूप इति स्वभावः ॥ ४.११ ॥
आहुः श्रोतारः केन रूपेण शुल्वकाराः कारुरीत्या यूपं निर्धारयन्ति यथा पूर्ववेदाचारेण ।
यूपस्य मानं ध्येयम् ॥ ४.१२ ॥
शृणुत वास्तुकाराः । यजमानस्य त्रिमुष्टिकमानेन रेखामानय । तद्दैर्घ्येण सह द्विह्रस्वरेखया वामगं त्रिहुतैकं चर, इति त्रिहुतीकरणम् । तत ऊर्ध्वं वामे च संकीर्णत्रिहुतं सृजयन् लम्बमानेन चतुरस्रैकम् आचर, इति वर्गीकरणम् । तद् वर्गद्विखण्डेन विभाजितक्षीणैकभागो यूपस्योत्थानं ज्ञेयम् ।
षड्भागस्य प्रयोगो ध्येयः ॥ ४.१३ ॥
तत्र पार्श्वक्षेत्रे षडुपक्षेत्रलाभार्थमिदं विभाजनम्3 । तद्षड्भागेभ्यो निम्नैकभाग पार्थिवाङ्गं प्रोत्थनार्थं , भूमिर्देवता । तदुत्तराद्विभागोऽधोऽङ्गं मेखलाबन्धनानन्तरं न्यासार्थं स मैथुनकाण्डः, रुद्रो देवता । तदुत्तरे द्वौ भागावुत्तमाङ्गं प्राणाऽऽवाह्नार्थं प्रजापतिर्देवता । तदुत्तरैकभागस्तुङ्गाङ्गं ध्वजारोपणार्थं सविता देवता । एवं क्रमेण
पुरुषस्य रूपे'ऽङ्गचत्वारोऽष्टाङ्गक्रमेणोपजायन्ते ॥ ४.१४ ॥
पार्थिवाङ्गं , कर्माङ्गं, अधोङ्गं, प्रजननाङगं, उत्तमाङ्गं, प्राङ्गं, तुङ्गाङ्गं, ज्योतिरङ्गं, क्रमेण पुरुषाकलेष्टाङ्गपुरुषस्य रूपम्।
शिल्पकाश्यपधीराः पप्रच्छुः। प्रियधा किं रूपस्य तालम्, कस्तस्य भावो लक्षणञ्च सम्बन्धमिति। तदवगमाय उपज्ञाक्रमेण पिप्पलादो वव्रे।
- - -- - -- - -- - -- -- - -
3. यूपस्य ध्वजमानार्थं त्रिवृतकरणध्येयं मध्यनिर्धारणार्थं च निम्नोर्ध्वे लघुभागस्य मानसम्प्राप्त्यर्थमिदं मानमिति भावः।
- - -- - -- - -- --- - -- -
- - -- -- - - -- - - -- - -
180
पालाशदण्डरज्जुसंयोगे रेखामानय ॥ ४.१५ ॥
शैले कोष्ठकानामुत्थितक्रमेण रेखामाचरेत् । पयसा शोणशैलचूर्ण संयोगेन धीराः कोष्ठकान् प्रकुर्वन्ति । कोष्ठमध्ये पादाच्छिरोऽवधि रूपमुपलब्धव्यमिति
निम्नादूर्ध्वावधि सदा रेखादीनाचर ॥ ४.१६ ॥
सा हि उत्थितक्रिया । स रुद्रपतिः पुरुष एवं वेदे ।
पुरुषस्तम्भ इव स्तम्भो वै यज्ञस्य रूपम् ॥ ४.१७ ॥
दशयज्ञस्याधारः4 स5 वृषस्तम्भः पितृयज्ञार्थम्, रुद्रप्रीतये । प्रजापतिरेव वास्तोष्पतिः स हि प्राणजागृतिरितिे । -
यथा स्तम्भस्य दशाङ्गं तथा दशयज्ञप्रज्ञाश्च ॥ ४.१८ ॥
निम्ने पादः, दर्भमेखला रज्जुन्यायेन निर्मिता । तदुत्तरे दण्डवत् पिप्पले उदुम्बरे वा तत्र मेखला वलयाकृतिः । तदुत्तरे स्तम्भस्य दण्डविलं विष्णुर्देवता, तदुत्तरे स्तम्भस्य कटिरविशदशरावाकृतिः | तत्सम्मुखे मृगपादो यथा पङ्के तथानाभिः श्रुवस्य गर्भाकृतिः । तदुत्तरे सौम्यस्तम्भाकृतिः, अम्बालिका देवता। तदुत्तरे चतुरस्रकूटशाला, आवास इव स्तम्भस्य हृदयम् । तच्छालायाः रुद्रो देवता । शतकेशी शतशीर्षा वृषः6, स ज्योतिः प्रणवरूपस्तारकः, तदुत्तरे स्तम्भस्य कण्ठः स शरावाकृतिः ।
- - -- - -- - - --- - -- - - -- - -- - -- - - - -
4विंशो हि पुरुषो दश द्वादशाङ्गुल्यो दश यो ह्या इति शतपथे उक्तम् |
दशेन्द्रियस्याधारः पुरुष इत्यर्थः। यथा पुरुषे दशाङ्गं तथा पिप्पलादीयपितृमेधेन स्तम्भाकृतियूपे दशाङ्गं कल्पयन्ति ऋषय़ः
5 अष्टारयूपदेवता प्रतिष्ठायां वास्तुकर्मणि प्रयोजनं भवति । षोडशार यूप विष्णुमहायज्ञे प्रयोजनं भवति । वृषस्तम्भो मृताहे पितृयज्ञे' वृषोत्सर्गे प्रयोजनमिथुनस्तम्भस्य प्रचलन नास्ति । (उत्कलभाषायाम) प्रथम द्वितीय पथररे करिब वृषस्तम्भं वट विल्व उदुम्बररे करिब ।।
6रुद्र वृषरूपेण शुक्लयजुर्वेदे उक्तं च धर्मवृषभमिति “वृष वै धर्मः” पैप्पलादसंहृितायां १ खण्डे हिरण्यशृङ्गेो वृषभो य समुद्रादुदाचरंत्” । स वृष हि इन्द्र सखा शतवालो” इति अथर्ववेदे ३ उक्तम् । तद्वृष पितृरूपेण पितृयूपस्यावासे उपासयन्ति, पितॄणां रुद्रः, इति तस्य भाव: ।
- -- - -- - -- -- -- - -- - - -- - -- - -- -
181
स्वाहा देवता । तदुत्तरे स्तम्भस्य मूर्द्धमण्डलम्, सविता देवता, एवं क्रमेण दशयज्ञानुरूप दशाङ्गस्तम्भं होतरः समुपदिशन्ति |
स्थापकाचार्या स्तम्भाद्रूपं बोधयन्ति ॥ ४.१९ ॥
पुरुषसमरीत्या दशाङ्गमेतदुच्चै- समदशकोष्ठके, आचरन्ति पुरुषाकलं । यदेतद् वेदे ।
स्तम्भः कामचारिणस्त्रिधामानयन्ति ॥ ४.२० ॥
याज्ञिका यज्ञे विड्वङ्गं प्रोथयन्ति ऐशान्ये पितृमेधे ।
दैवयज्ञार्थं यूपः ॥ ४.२१ ॥
तथा हि अङ्गे शुल्वकारा मूर्द्धानं दण्डं च मानयन्ति । दण्डो भद्रो वा , अष्टiशो विश्वांशो वा यथाकाम्य इति, पार्थिवाः पशुमेधेन अरिमर्दनं कुर्वन्ति
कृत्स्नसिद्धिलाभार्थमाहुतयन्ति ।
तदा पितृमेधार्थं वृषस्तम्भं मिथुनस्तम्भं कामचारा होमे रोपयन्ति ॥ ४.२२ ॥
प्रशस्तदण्डशिलायामूर्ध्वे शुकरमैथुनरूपम्., एतत्प्रयोगेण अरिः स्थाणुर्भवति स्तम्भ इव । पार्थिवाः पशुमेधिनः भोग्यप्रयोगमाचरन्ति । एवं वेदे प्रयोगे च, यत्किञ्च विजिज्ञास्यो यूपः, तद्रूपं केनैतत् पुरुषस्योद्भवं भवति रूपे । पिप्पलाद होवाच आथर्वणाङ्गिरस केन कोष्ठके पुरुषश्चाक्षुषो भवति ।
तद्बोधे मानुषा रूपज्ञा भवन्ति ॥ ४.२३ ॥
तं ह् वक्ष्यामीति भगवान् पिप्पलादः सुप्रसन्नः तस्मै सौम्यपिप्पलादः होवाच ।
आहुः शिल्पाचार्यास्तदेतत्सत्यम् । यथाऽऽदित्य उदयन् प्राच्या दिशः प्राणं सञ्चारयति तथा
पुरुषस्य रूपाकले कोष्ठकस्याधो भावरूपं प्रसरति ॥ ४.२४ ॥
182
सा हि स्तम्भस्य दशाङ्गोदितक्रिया । यथा दशयज्ञे दशकर्मणि कर्मोन्मेषो भवति7। यथा हि पुरुषः कर्ता, बोधा, रसयिता, मन्ता, स्रष्टा, श्रोता. द्रष्टा, ज्ञाता च विज्ञानात्मा ब्रह्म भवति तथा दशाङ्गे मनुष्या दशकर्माचरन्ति। एतद्भावे दशकोष्ठके पुरुषश्चाक्षुषो भवति। पादः, पादपर्वतः, दण्डः, दण्डगुल्फः, एतान्यङ्गान्यधोङ्गानीति। जानुकटिपर्वतान्तद्वयं मध्याङ्गमिति। उदरहृदयद्वयमुत्तमाङ्गमिति। कण्ठमूर्धद्वयं तुङ्गाङ्गमिति, एवं कल्पयन्ति
रूपकाराः । इति पुरुषस्य दशाङ्गम्। पुरुषो दशाङ्गुलमितेि भावः। ।
पूर्वं वेदेन उक्तम् । स हि ब्रह्मणो विकल्परूपेण प्रत्यक्षं भवति' ।। 8
दशाङ्गयूपे रूपे इति तस्य भावः समानः ॥ ४.२५ ॥
एतदर्थं कोष्ठकान् कल्पयन्ति रूपकाराः ।
ब्रह्मकीलाधारः, ब्रह्मकीलेन9 सह क्षेत्रं विभाजय ।४.२६।।
ब्रह्मकीलमध्यगरेखया द्वैतांशे ब्रह्मकीलेन सह क्षेत्रं विभाजयन्ति। यथा धरायां मेरुकीलं, पशौ पृष्ठास्थि, वृक्षे सुषीरं, जीवे जीवात्मा, तथा रेखा
हि सत्यम् । रेखा रूपस्य कारणम् । ततो रेखायो दशकोष्ठकान् विभाजय उत्तिष्ठक्रमेण, येन समोपक्षेत्राणि लभेरन् ।
कति कति खण्डितानि भवन्ति । न्यूनातिरिक्तार्थं कारुज्ञा आद्यत्रिषण्णवक्षेत्राणि विभाजयन्ति । द्वौ द्वाविति क्रमेण दशकोष्ठकेषु चत्वारः खण्डिताः षडखण्डिताश्च । एवं दशकोष्ठका भुवनसंख्यका भवन्ति । यथा पिण्डे ब्रह्माण्डं कल्पयन्ति ऋषयः । यथाऽथर्ववेदिनां श्राद्धे !0 पितृयज्ञे पिण्डार्थं वज्रेण मण्डलमाचारन्ति ।
वैश्वदेवे तथा दशकोष्ठकानाचरन्ति11 । एवं क्रमेण पादः तदुत्तरे पादपर्वतेऽर्धांशः तदुत्तरे एकांशदण्डाः । तदुत्तरे गुल्फोऽर्धखण्डितांशः ।
- - - - - - -- - - - -- - - -- - -- - - - - -
'पञ्च प्रयाजाः दैवपुजने, आाज्यभागः, प्रधानयागः, स्विष्टकृत्, प्राशित्रावदानम्,
शंयुवाक्, पत्नीसंयाज इति दशकर्मभेदे दशयज्ञाङ्गसंयोगशीर्षरूपेण विष्णुक्रमः तस्य दशाङ्गस्य भावः | :
8 प्रत्यक्षदर्शनं सम्भवति ।
9ब्रह्मकील इति मध्यरेखा, ग ।
10अष्टकाश्राद्धे इन्द्रः विश्वेदेवाः प्रजापतिः, सप्तपुरुषार्थः पिप्पलादीयब्राह्मणाः ।
11যথা- मनुष्यगर्भान्तरे भ्रूणे कृमि-मज्जा-अस्थि-मांस-मेद-स्नायु रक्त - केशात्मक - शिराछन्दे - चर्मादि दशास्तरणयुक्तं दशकोष्ठकं कल्पयन्ति शिशुवेदोपनिषदि - आाथर्वणीयाः (घः, ड) ।
- - - -- - - - -- - - - -- - -- - - - -- - -
“दशाङ्गे उदितक्रिया, ग ।
"प्रकटो भवति, ग ।
एतद् दशकोष्ठमाचरन्ति, ख ।
“जीवसत्ता, ग ।
- - -- -- - -- - -- - - -- - -- - -- --
183
तदुत्तरे जानुद्व्यर्धांशसंयोगः । तदुत्तरे कटिरर्धांशखण्डितांशः ।
तदुत्तरे द्व्यर्धसंयोगे सम्मुखे मृणालमूलाकृतिर्विलाकारं नाभिः । तदुत्तरे
उदरमेकार्धसंयोगे पीनाङ्गमिति । तदुत्तरेऽष्टावधि हृदयम् । तदुत्तरे कण्ठः
अर्धखण्डितांशे।
तदुत्तर एकार्धसंयोगे मूर्धेत्युत्तमाङ्गम्। इदं दशकोष्ठकेषु रूपं चाक्षुषं भवति।
अङ्गादङ्गं सञ्जायते ॥ ४.२७ ॥
इयं हि रचना । स हि न्यासः । अध ऊध्वविधिं गच्छन्ति दिव्यतांं’ क्रमेणोत्थितकरपादादयः प्रविधाङ्गानि।
रेखासंयोगे तत्क्षेत्रेऽङ्गानि सौभगानि भवन्ति ॥ ४.२८ ॥
अग्निरेखायामुत्थिताङ्गानि। अप्पार्श्वगरेखायां स्थिराङ्गानि। मारुतरेखायां वेगप्रदर्शनाङ्गानि। एतन्निपातनेन रूपाणि मन आकर्षयन्ति। तदुत्तरम् -
क्षेत्रनेमिं रोधयेदिति ॥ ४.२९ ॥
रोधनरेखाचतसृणां मध्ये कोष्ठकानाचरन्ति स्थापकाः । एवं क्रमेण शिल्पकाश्यपाः रूपार्थं खिलपञ्जरं ध्येयमिति व्याख्यानं वास्तूद्गीथत्रय
प्रबोधनार्थ भगवान् पिप्पलादो वव्रे ।
इति वाक्कायमनोमार्गेण पिप्पलादीयवास्तुसूत्रे सम्प्रदानचर्चाक्षेण मुनि श्रो तारमुपनिधानेन अङ्गोत्तिष्ठादमानबोधनमिति चतुर्थप्रपाठकः
- - -- - - -- - - - -- - -- - - -- - - - - -- - - -
- यथा शतपथे स्वर्णपुरुषरूपेण प्रजापतिरूपं कल्पयन्ति होतारः षष्ठाध्याये उक्तम् ।
- यथा शतपथे स्वर्णपुरुषरूपेण प्रजापतिरूपं कल्पयन्ति होतारः षष्ठाध्याये उक्तम् ।
- दिवं, क । दिव्यभावं, ख ।
"क्षेत्रनेमिरोधनार्थमिति पातनसूत्रचत्वारं ज्यायमिति । ख, ग ।
- - - -- - - -- - - -- - - - -- - -- - - --- - -


text:
एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल्
(कालः – ०८. ०३. १८८६ तः १९७२)
अयम् एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् (Edward Calvin Kendall) अन्तस्स्रावकग्रन्थीनां संशोधकः । एषः एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् १८८६ तमे वर्षे मार्च्-मासस्य ८ दिनाङ्के कनेक्टिकट् प्रान्तस्य दक्षिणनावार्क्-प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । सः कोलम्बिय-विश्वविद्यालये एव "डाक्टरेट्” सहितं सर्वाः पदवीः प्राप्नोत् । ततः न्यूयार्क्-प्रदेशस्य सैण्ट्-लूक-वैद्यालये कार्यकरणावसरे "थैराय्ड्”ग्रन्थिविषये आसक्तिः वर्धिता । एषः "थैराय्ड्”ग्रन्थिः श्वासनालस्य उपरितनभागे भवति । एषः एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् १९१४ तः १९५१ पर्यन्तं राचेस्टर् इति प्रदेशे विद्यमानायाः मेयो इति वैद्यसंस्थायाः जीव–रसायन–विज्ञान–विभागस्य प्रमुखः आसीत् । १९५२ तमे वर्षे प्रिन्स्ट्न्-विश्वविद्यालये रसायनविज्ञान–विभागस्य गौरवप्राध्यापरूपेण नियुक्तः ।
'थैराय्ड्’ग्रन्थिः किमपि एकं रासायनिकं वेगवर्धकं (हार्मोन्) स्रावयति । तत् रासायनिकं वेगवर्धकं शरीरस्य कार्याणां वेगस्य निर्णयं करोति इति विषयः १९ शतकस्य उत्तरार्धे एव ज्ञातः आसीत् । १८९० वर्षाभ्यन्तरे तस्मिन् रासायनिके वेगवर्धके अत्यधिकेन प्रमाणेन 'अयोडिन्’ अंशः भवति इत्यपि ज्ञातम् । एषः एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् 'थैराय्ड्’ग्रन्थितः "थैरोग्लाब्युलिन्’ इत्येकम् अयोडिन्-युक्तं प्रोटीन् उत्पादितवान् । अननतरं "थैराक्सिन्’ नामकस्य रासायनिकवेगवर्धकस्य सङ्ग्रहणम् आरब्धवान् । १९१६ वर्षाभ्यन्तरे तत् कार्यं साधितवान् अपि । अग्रिमे दशके तस्य 'थैराक्सिन्’ नामकस्य वेगवर्धकस्य रचना अत्यन्तं क्लिष्टा, सः एकेन एव अमैनो– आम्लेन निर्मितः अस्ति इत्यपि संशोधितवान् । सः "थैराक्सिन्” नामकः वेगवर्धकः सामान्यस्य अमैनो–आम्लस्य "टैरोसिन्”स्य सामीप्यं भजते स्म । तस्य अणौ ४ अयोडोन् परमाणवः आसन् । एषः एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् तं "थैराक्सिन्” नामकं वेगवर्धकं स्फटिकरूपेण प्राप्नोत् । 'थैराय्ड्’ग्रन्थेः आन्तरिकी रचना ज्ञाता इति कारणतः रासायनिकानां वेगवर्धकानां (हार्मोन्स्) महत्त्वम् अपि ज्ञातम् ।
तदनन्तरम् एषः एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् मूत्रजनकाङ्गानाम् उपरि विद्यमानस्य "अड्रिनल्”ग्रन्थेः विषये संशोधनम् आरब्धवान् । तस्मिन् 'अड्रिनल्’ग्रन्थौ भागद्वयं भवति । आन्तरिकः भागः "मेडुल्ल्” इति उच्यते । सः भागः 'एपिनेफ्रिन्’ इति रासायनिकं वेगवर्धकम् (हार्मोन्) उत्पादयति । बाह्यः भागः "कारेक्ट्” इति उच्यते । सः भागः अनेकानि रासायनिकानि वस्तूनि उत्पादयति । १९३० वर्षाभ्यन्तरे अयम् एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् "कारेक्ट्”भागेन उत्पाद्यमानानि २८ वस्तूनि प्रयोगाणां द्वारा पृथक् अकरोत् । तेषु प्रमुखानि ४ वस्तूनि 'ए', 'बि’, 'इ' तथा 'एफ्’ इति उक्तवान् । आर्डिनल्-ग्रन्थेः रासायनिकेषु वेगवर्धकेषु (हार्मोन्स्) अन्यतमस्य "इ" इत्यस्य महत्त्वं वैद्यकीये क्षेत्रे बहु अस्ति । "कार्टिसोन्” इत्येतेषां द्वारा अलर्जिसम्बद्धान् रोगान् तात्कालिकरूपेण दूरीकर्तुं शक्यते । आर्डिनल्-ग्रन्थेः रचनायाः तथा जीवविज्ञाने तस्य महत्त्वस्य संशोधनार्थम् अयम् एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् तथा तस्य सहोद्योगी फिलिप् हेञ्च्, स्विट्झर्लेण्ड्-देशस्य विज्ञानी टाडस् रिस्टीन् च १९५० तमे वर्षे "नोबेल्” पुरस्कारेण सम्मानिताः । एषः एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् १९७२ तमे वर्षे दिवं गतः ।


text:
भारतीयसर्वोच्चन्यायालयः
भारतीयसर्वोच्चन्यायलयः ( ( शृणु) /ˈsərvoʊtʃənjɑːjɑːləjəh/) (हिन्दी: भारत का उच्चतम न्यायालय, आङ्ग्ल: Supreme Court of India) भारतस्य मुख्यं न्यायमन्दिरम् अस्ति । भारतदेशे न्यायं प्राप्तुं भारतीयसर्वोच्चन्यायलयः सर्वोन्नतस्थानमस्ति । एषः राज्यानां, केन्द्रशासितप्रदेशानाम्, उच्चन्यायलयानां कृते न्यायं करोति । राज्ययोः मध्ये उद्भूतविवादानां, मानवीयमूलभूताधिकाराणाम्, अन्यमुख्यविषयाणाञ्च न्याययाचिका अत्र भवति । १९५० तमे वर्षे ‘जनवरी’-मासस्य षड्विंशतितमे (२६) दिनाङ्के सर्वोच्चन्यायालयस्यास्य स्थापना अभूत् । देहली-नगरस्य तिलकमार्गे स्थितमस्ति एतन्न्यायमन्दिरम् । “यतो धर्मस्ततो जयः” इति संस्कृतग्रन्थस्य महाभारतस्य नीतिवाक्यं न्यायमन्दिरस्य ध्येयसूत्रमस्ति । सर्वोच्चन्यायलयस्य भवनं यदा निर्माणाधीनमासीत्, तदा न्यायप्रकिया संसदि चलति स्म । ततः न्यायालयस्य नवभवने स्थानान्तरम् अभवत् ।
अन्तर्विषयाः
भवनम्[सम्पादयतु]
१९५७ तमे वर्षे संसदः नूतनभवने स्थानान्तरितः सर्वोच्चन्यायालयः । भवननिर्माणस्य कल्पना मुख्यवास्तुशिल्पिना ‘गणेश भीखाजी देवलालीकर’ इत्येतन्महानुभावेन कल्पितासीत् । सः स्वतन्त्रभारतस्य प्रप्रथमः केन्द्रियलोकनिर्माणविभागस्य (Central Public Works Department - CPWD) प्रमुखः आसीत् । न्यायभवनं स्थापत्यकलायाः उत्तमोदाहरणमस्ति । भवननिर्माणे प्राचीनाधुनिकशैल्योः उपयोगः कृतोऽस्ति । भवनदर्शनेन भारतीयमूलसंस्कृतेः दर्शनं भवति । यथा सर्वोच्चन्यायालयस्य स्तूपः (Dome) मौर्यकालीनकलायाः प्रतिकः अस्ति । द्वाविंशतिः (२२) एकर् (Acre) विस्तृतत्रिकोणाकारभूमौ (triangular plot) न्यायमन्दिरभवनं निर्मितम् अस्ति । भवनस्याकारः न्यायदेव्याः प्रतिकृतिः अस्ति । न्यायदेव्याः कल्पनाचित्रं यदा वयं पश्यामः, तदा तस्याः हस्ते तोलनं, तोलनस्य पात्रे च पश्यामः । तोलनस्य यत् केन्द्रं भवति, तस्य मध्यबिन्दुः विशालस्तूपरूपेण निर्मितोऽस्ति । तस्य स्तूपस्य साक्षादधः मुख्यन्यायमूर्तिः विराजते । अस्य भावः अस्ति यत्, न्यायप्रक्रिया तटस्था । तोलनपात्रवत् ययोः प्रकोष्ठयोः रचना कृतास्ति, तयोः प्रकोष्ठयोः अपि न्यायप्रक्रिया चलति । प्रप्रथमराष्ट्रपतिना ‘डा. राजेन्द्र प्रसाद’-वर्येण १९५४ तमस्य वर्षस्य ‘अक्टोबर्’-मासस्य एकोनत्रिंशत् (२९) तमे दिनाङ्के सर्वोच्चन्यायालयस्य शिलान्यासः कृतः आसीत् । सर्वोच्चन्यायालयः नवदेहलीमहानगरस्य तिलकमार्गे स्थितः अस्ति । सर्वोच्चन्यायालयस्य पूर्वे मथुरामार्गः, पश्चिमे तिलकमार्गः, उत्तरे तिलकसेतुः, दक्षिणे भगवानदासमार्गः च अस्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
न्यायतन्त्रस्य विकासस्तु वेदकालात् प्रचलितः अस्ति । न्यायस्य (धर्मस्य) विचारः वेदेभ्यः गृहीतः अस्ति । वेदेषूल्लिखितनियमानां धर्मसूत्रत्वेन सरलतया प्रतिपादनमभूत् । तेषु धर्मसूत्रेषूपयुक्तः धर्मशब्दः नियम-दायित्व-कर्तव्यादीनां बोधं कारयति । तेषु वेदेषु, धर्मसूत्रेषु च चर्चितनियमेषु मनुष्यजीवनस्य भिन्नेषु स्तरेषु कर्तव्याकर्तव्ययोः, यमनियमयोः, प्रवृत्त्यप्रवृत्त्योः च मार्गः कः भवेत् इत्येतस्य मार्गदर्शनमस्ति । तेषु वेदेषु, धर्मसूत्रेषु च राज्ञः, न्यायकर्तॄणां च कृतेऽपि कर्तव्याकर्तव्ययोः, यमनियमयोः, प्रवृत्त्यप्रवृत्त्योः सुमार्गः चिह्नितः अस्ति । समये व्यतीते सति न्याय इत्येनं विषयं विस्तारेण प्रतिपादयितुं भिन्नग्रन्थानां रचना अभूत् । तेषु अर्थशास्त्रस्य रचनां कौटिल्य: अकरोत् । विदुषां मतमस्ति यत् ३०० B.C. पूर्वम् अस्य ग्रन्थस्य रचना अभूत् इति । अर्थशास्त्रस्य तृतीयेऽध्याये द्वयोः व्यक्त्योः व्यवहारः (Transaction) कीदृशः भवितव्यः इति प्रतिपादितमस्ति । अर्थशास्त्रस्य रचनापश्चात् याज्ञवल्क्यस्मृतिः, पाराशरस्मृत्यादिग्रन्थानां रचनाभूत् । ततः इस्लाम-न्यायप्रक्रियायाः, आङ्ग्ल-न्यायप्रक्रियायाः च विकासः अभूत् । भारतस्य पराधीनतायाः पूर्वं मुख्यतया अर्थशास्त्रादिग्रन्थाः एव न्यायप्रक्रियायाः मार्गदर्शकाः आसन् । ततः तेषां ग्रन्थानां भिन्नासु भाषासु अनुवादे सति अन्यग्रन्थानामपि उपयोगः आरब्धः । धर्मनिरपेक्षन्यायतन्त्रस्य आवश्यकतायां सति भारतीयसंविधानस्य रचनाभूत् । भारतीयसंविधानस्य पञ्चमभागान्तर्गतस्य चतुर्थाध्याये लिखितनियमानुसारं सर्वोच्चन्यायालयस्य स्थापना कृता अस्ति । भारतीयसंविधानस्य १२४ अनुच्छेद-तः १४७ अनिच्छेद-पर्यन्तं सर्वोच्चन्यायालयस्य रचनासम्बद्धाः नियमाः सन्ति । भारतीयसंविधानानुसारं न्यायप्रणालिः धर्मनिरपेक्षा, सर्वेभ्यः समाना च । सर्वोच्चन्यायालयस्य मुख्योद्देशः भारतीयसंविधानस्य रक्षणं, भारतीयसंविधानानुसारं न्यायप्रक्रियायाः निर्वहणञ्च ।
सर्वोच्चन्यायालये महत्वपूर्णांशाः[सम्पादयतु]
भारतमातुः क्रोडे गणतन्त्ररूपी बालकस्य मूर्तिः[सम्पादयतु]
उच्चन्यायलयस्य पुरः स्थिते उद्याने दशाधिकद्विशतं (२१०) से.मी. उन्नता, कृष्णवर्णीया कांस्यमूर्तिः स्थापिता अस्ति । एतस्याः कांस्यमूर्त्याः स्थापना १९७८ तमस्य वर्षस्य ‘फेब्रुवरी’-मासस्य विंशतितमे (२०) दिनाङ्के अभूत् । मूर्तौ अङ्किता माता भारतमाता अस्ति । भारतमातुः क्रोडे (on lap) स्थितः बालकः भारतस्य गणतन्त्रम् अस्ति । सः बालकः एकं पुस्तकम् उद्घाट्य पठन् अस्ति । तत् पुस्तकं भारतीयसंविधानमस्ति । पुस्तके चिह्नितः तोलनचित्रं "सर्वेभ्यः समन्यायः" इत्यस्य लक्ष्यस्य प्रतीकः अस्ति । एतां मूर्तिं महान् शिल्पकारः श्रीचिन्तामणिवर्यः निर्मितवान् ।
धर्मचक्रचिह्नम्[सम्पादयतु]
अशोकस्य राजधान्यां स्थितस्य स्तम्भस्य उपरि तक्षितानि चित्राणि धर्मचक्रचिह्ने सन्ति । चक्रमिदं द्वात्रिंशत् (३२) अराणां (अरः - spokes) धातृ अस्ति । तस्य चक्रस्याधः चतुर्मुखसिंहस्य चित्रमस्ति । तस्य चतुर्मुखसिंहस्याधः संस्कृतभाषायाम् “यतो धर्मस्ततो जयः” इति उपदेशः लिखतः अस्ति । एषः उपदेशः सर्वोच्चन्यायालयस्य ध्येयवाक्यमस्ति । अस्य उपदेशस्य न्यायालयेन गृहीतः अर्थः अस्ति यत्, “अहं केवलं सत्यम् अनुगृह्णामि” (Truth alone I uphold.) इति । आहत्य एतत् चिह्नं धर्मचक्र-सत्य-समानताः प्रतिपादयति । एतत् धर्मचक्रचिह्नं न्यायाधीशस्य आसन्दस्य पृष्ठभित्तौ अपि दृश्यते ।
सर्वोच्चन्यायालये न्यायदेव्याः मूर्तिः, हस्तनिर्मितानि चित्राणि, ऐतिहासिकचित्राणि च सन्ति ।
न्यायाधीशाः[सम्पादयतु]
सर्वोच्चन्यायालयाय एकस्य मुख्यन्यायाधीशस्य, सप्त न्यायाधीशानाञ्च भारतीयसंविधाने घोषणा अस्ति । ततः सङ्ख्यावर्धनस्य आवश्यकतायां सत्यां सङ्ख्यायाः निर्णयः संसदि भवेत् इत्यपि निर्धारितमस्ति । न्यायाधीशानां सङ्ख्या १९६० तमे वर्षे १४, १९७८ तमे वर्षे १८, १९८६ तमे वर्षे २६, २००८ तमे वर्षे ३१ अभूत् ।
न्यायधीशपदाय योग्यता[सम्पादयतु]
- व्यक्तिः भारतीयनागरिकः स्यात् ।
- नूनातिनूनं पञ्चवर्षं यावत् उच्चन्यायालये न्यायाधीशः, द्व्यधिकयोः न्यायालययोः पञ्चवर्षं यावत् न्यायाधीशः स्यात् वा ।
- कस्मिन्नपि न्यायालये दशवर्षं यावत् अधिवक्तृरूपेण कार्यं कृतं स्यात्, राष्ट्रपतेः मते प्रतिष्ठितविधिवेत्ता स्यात् वा ।
नियुक्तिः[सम्पादयतु]
सर्वोच्चन्यायालयस्य सर्वेषां न्यायमूर्तीनां नियुक्तिः राष्ट्रपतेः परामर्शेण भवति । राष्ट्रपतेः परामर्शस्य याचनायाः पूर्वं चत्वारः वरिष्ठन्यायाधीशाः स्वपरामर्शं ददति । तैः परामर्शितानां न्यायाधीशानां सूचिः राष्ट्रपतेः पुरतः उपस्थाप्यते । राष्ट्रपतिः रिक्तस्थानानुगुणं उचितन्यायाधीशानां चयनं कृत्वा नियुक्तिं करोति ।
कार्यकालः[सम्पादयतु]
सर्वोच्चन्यायलयस्य न्यायाधीशानां निवृत्तेः आयुः पञ्चषष्ठिः (६५) वर्षाणि सन्ति । न्यायाधीशान् पदात् उच्चाटयितुं न्यायाधीशस्य दुर्व्यवहारिता, असमर्थता वा साधनीया भवति । ततः संसदः सत्रद्वये बहुमतेन प्रस्तावस्य समर्थने सति, राष्ट्रपतिना तस्य न्यायाधीशस्य नियुक्तिः निरस्ता क्रियते ।
वर्तमानन्यायधीशाः[सम्पादयतु]
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
सर्वोच्चन्यायालयस्य न्यायाधीशः
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
http://supremecourtofindia.nic.in/
http://indiancourts.nic.in/content.htm
http://judis.nic.in/supremecourt/chejudis.asp
http://timesofindia.indiatimes.com/topic/Supreme-Court
http://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/home


text:
गुरोरधो लघु: स्थाप्य: पुरस्तादूर्ध्व वन्न्यसेत। गुरुभि: पश्चिमे पूर्वे सर्वलघ्ववधिर्विधि: ॥१०१॥
स्यादलिन्दो लघुस्थाने नालिंदं गुरुमाश्रितम। प्रदक्षिणैर्गृहद्वारादा लिदैर्दशषंविधा ॥१०२॥
ध्रुवसंज्ञं गृहं व्याद्यं धनधान्यसुखप्रदम। धान्यं धान्यपदंनृणां जयं स्याद्विजयप्रदम ॥१०३॥
नन्दं स्त्रीहानिदं नूनं खरं सम्पद्विनाशनम। पुत्रपौत्रप्रदं कांतं श्रीपदं स्यान्मनोरमम ॥१०४॥
सुवक्रं भोगदं नूनं दुर्मुखं विमुख प्रदम। सर्वदु:खप्रदं क्रूरं विपुलं शत्रुभीतिदम ॥१०५॥
धनदं धनदं गेहं क्षयं सर्वक्षयावहम॥आक्रन्दं शोकजनकं विपुलं श्रीयश:प्रदम ॥१०६॥
विपुलं नाम सदृशं धनदं विजयाभिधम ॥१०७॥
प्रदक्षिणे सप्तमुखादलिन्दं विद्याल्लघुस्थानसमाश्रितं च। गृहस्य पूर्वादिगतेष्वलिन्देष्वेवं भवेयुर्दश षट च भेदा: ॥१०८॥
भवेयुर्न शुभालिन्दं गृहं कापालसंज्ञकम। विस्ताराद्द्विगुणं गेहं गृहस्वामिविनाशनम ॥१०९॥
निर्थकम तद्गृहं स्याद्भयं वा राजसंभवम। केचिदलिन्दकं द्वारं प्रवन्दति मनीषिण: ॥११०॥
केचिदलिन्दं शालां च केचिच्चालिन्दकञ्च तत। गृहबाह्यस्थिता: काष्ठा गृहमत्यन्तनिर्गता: ॥१११॥
काष्ठा काष्ठस्य यद्गेहं तद्वाचाऽलिन्दसंज्ञकम। गृहाद्वहिश्च ये काष्ठा गृहस्यान्तर्गताश्च ये ॥११२॥
तेषां कोष्ठीकृतं तिर्यग्गेहञ्चालिन्दसंज्ञकम। स्तम्भ नं गृहाद्वाह्यान्निर्गत काष्ठनिर्मितम ॥११३॥
मध्यादूर्ध्वगतं गेहं तच्च वालिन्दसंज्ञकम। यत्रालिन्द्ञ्च तत्रैव द्वारमार्ग प्रशस्यते ॥११४॥
अलिन्दं द्वारहीनंञ्च गृहकोटी समं स्मृतम। यत्रालिन्दं तत्र शाला तत्र द्वारे च शोभनम ॥११५॥
शालालिन्दव्दारहीनं न गृहं कारयेद्बुध:। यद्वास्तु च विस्तार: सैवोच्छ्राय: शुभ: स्मृता: ॥११६॥
शूकशालो गृह: कार्यो विस्ताराद्द्विगुणो दश। चतु:शालगृहस्तैवमुच्छ्रा व्याससम्मित: ॥११७॥
विस्ताराद्द्विगुणं दैर्घ्यमेकशाले प्रशस्यते। विस्तीर्णं यद्भवेद्गेहं तदूर्ध्व त्वेकशालकम ॥११८॥
द्विशाले द्विगुणं प्रोक्तं त्रिशाले त्रिगुणं तथा। चतुश्शाले पञ्च्गुणं तदूर्ध्व नैव कारयेत ॥११९॥
शिखा चैव त्रिभागं तु गृहं चोत्तमसंज्ञकम। एकं नागोडुसंशुद्ध्या द्वे च दक्षिणपश्चिमा ॥१२०॥


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २५९< अग्निपुराणम्
ऋग्विधानम्सम्पाद्यताम्
अग्निरुवाच
ऋग्यजुःसामाथर्वविधानं पुष्करोदितम् ।
भुक्तिभुक्तिकरं जप्याद्धोमाद्रामाय तद्वदे ।। २५९.१ ।।
पुष्कर उवाच ।
प्रतिवेदन्तु कर्म्माणि कार्य्याणि प्रवदामि ते ।
प्रथमं ऋग्विधानं वै श्रृणु त्वं भुक्तिमुक्तिदम् ।। २५९.२ ।।
अन्तर्ज्जले तथा होमे जपतो मनसेप्सितम् ।
कामं करोति गायत्री प्राणायामाद्विशेपतः ।। २५९.३ ।।
गायत्र्या दशसाहस्रो जपो नक्ताशिनो द्विज ।
बहुस्नातस्य तत्रैव सर्वकल्पमनाशनः ।। २५९.४ ।।
दशायुतानि जप्त्वाऽथ हविष्याशी स मुक्तिभाक् ।
प्रणवो हि परं ब्रह्म तज्जपः सर्वपापहा ।। २५९.५ ।।
ओंकारशतकजप्तन्तु नाभिमात्रोदके स्थितः
जलं पिवेत् स सर्वेस्तु पापैर्वै विप्रमुच्यते ।। २५९.६ ।।
मात्रात्रयं त्रयो वेदास्त्रयो देवास्त्रयोऽग्नयः ।
महाव्याहृतयः सप्त लोका होमोऽखिलाघहा ।। २५९.७ ।।
गायत्री परमा जाप्या महाव्याहृतयस्तथा ।
अन्तर्ज्जले तथा रामप्रोक्तश्चैवाघमर्षणः ।। २५९.८ ।।
अग्निमीले पुरोहितं सूक्तोऽयं वह्निदैवतः ।
शिरसा धारयन् वह्निं यो जपेत्परिवत्सरम् ।। २५९.९ ।।
होमं त्रिषवणं भैक्ष्यमनग्निज्चवलनञ्चरेत् ।
अतः परमृचः सप्त वाय्वाद्या याः प्रकीर्त्तिताः ।। २५९.१० ।।
ता जपन् प्रयतो नित्यमिष्टान् कामान् समश्नुते ।
मेधाकामो जपेन्नित्यं सदसन्यमितित्यृचम् ।। २५९.११ ।।
अन्वयो यन्निमाः प्रोक्ताः नवर्चो मृत्युनाशनाः ।
शुनःशेफमृषिं बद्धः सन्निरुद्धोऽथ वा२ जपेत् ।। २५९.१२ ।।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो गदी वाप्यगदो भवेत् ।
य इच्छेच्छाश्वतं कामं मित्रं प्राज्ञं पुरन्दरं ।। २५९.१३ ।।
ऋग्भिः षोड़शभिः कुर्य्यादिन्द्रस्येति दिने दिने ।
हिहण्यस्तूपमित्येतज्जपन् शत्रून् प्रबाधते ।। २५९.१४ ।।
क्षेमी भवति चाध्वानो ये ते पन्था जपन् नरः ।
रौद्रीभिः षड्भिरीशानं स्तूयाद् यो वै दिने दिने ।। २५९.१५ ।।
चरुं वा कल्पयेद्रौद्रं तस्यशान्तिः पराभवेत् ।
उदित्युदन्तमादित्यमुपतिष्ठन् दिने दिने ।। २५९.१६ ।।
क्षिपेज्जलाञ्जलीन् सप्त मनोदुःखविनाशनं ।
द्विषन्तमित्यथार्द्धर्च्चं यद्विप्रान्तं जपन् स्मरेत् ।। २५९.१७ ।।
आगस्कृत् सप्तरात्रेण विद्वेषमधिगच्छति ।
आरोग्यकामी रोगी वा प्रस्कन्नस्योत्तमं जपेत् ।। २५९.१८ ।।
उत्तमस्तस्य चार्द्धर्च्चो जपेद्वै विविधासने ।
उदयत्यायुरक्ष्यय्यं तेजो मध्यन्दिने जपेत् ।। २५९.१९ ।।
अस्तं प्रतिगते सूर्य्ये द्विषन्तं प्रतिबाधते ।
न वयश्चेति सूक्तानि जपन् शत्रून्नियच्छति ।। २५९.२० ।.
एकाद्श सुपर्णस्य सर्व्वकामान्विनिर्द्दिशेत् ।
आद्यात्मिकी कइत्येता जपन्मोक्षमवाप्नुयात् ।। २५९.२१ ।।
आ नो भद्रा इत्यनेन दीर्घमायुरबाप्नुयात् ।
त्वं सीमेति च सूक्तेन नवं पश्येन्निशाकरं ।। २५९.२२ ।।
उपतिष्ठेत् समित्पाणिर्व्वासांस्याप्नोत्यसंशयं ।
आयुरीप्सन्निममिति कौत्स सूक्तं सदा जपे ।। २५९.२३ ।।
आपनः शोशुचदिति स्तुत्वा मध्ये दिवाकरं ।
यथा मुञ्चति चेषीकां तथा पापं प्रमुञ्चति ।। २५९.२४ ।।
जातवेदस इत्येतज्जपेत् स्वस्त्ययनं पथि ।
भयैर्व्विमुच्यते सर्व्वः स्वस्तिमानाप्नुयात् गृहान् ।। २५९.२५ ।।
व्युष्टायाञ्च तथा रात्र्यामेतद्दुःस्वप्ननाशनं ।
प्रमन्दिनेति सूयन्त्या जपेद्गर्भविमोचनं ।। २५९.२६ ।।
जपन्निन्द्रमिति स्नातो वै श्वदेवन्तु सप्तकं ।
मुञ्चत्याज्यं तथा जुह्वत् सकलं किल्विषं नरः ।। २५९.२७ ।।
इमामिति जपन् शश्वत् कामानाप्नोत्यभीप्सितान् ।
मानस्तोक इति द्वाभ्यां त्रिरात्रोपोषितः शुचिः ।। २५९.२८ ।।
औडुम्बरीश्च जुहुयात्समिधश्चाज्यसंस्कृताः ।
छित्त्वा सर्व्वान्मृत्युपाशान् जीवेद्रोगविवर्जितः ।। २५९.२९ ।।
ऊद्र्ध्ववाहुरनेनैव स्तुत्वा शम्भुं तथैव च ।
मानस्तोकेति च ऋचा शिखाबन्धे कृते नरः ।। २५९.३० ।।
अधृष्यः सर्वभूतानां जायते संशयं विना ।
चित्रमित्युपतिष्ठेत त्रिसन्ध्यं भास्करं तथा ।। २५९.३१ ।।
समित्पाणिर्नरो नित्यमीप्सितं धनमाप्नुयात् ।
अथ स्वप्नेति च जपन् प्रातर्मध्यन्दिने दिने ।। २५९.३२ ।।
दुःस्वप्नञ्चार्द्दते कृत्स्नं भोजनञ्चाप्नुयाच्छुभम् ।
उभे पुमानिति तथा रक्षोघ्नः परिकीर्त्तितः ।। २५९.३३ ।।
उभे वासा इति ऋचो जपन् कामानवाप्नुयात् ।
न सागान्निति च जपन् मुच्यते चाततायिनः ।। २५९.३४ ।।
कया शुभेति च जपन् जातिश्रैष्ठमवाप्नुयात् ।
इमन्नृसोममित्येतत् सर्व्वान् कामानवाप्नुयात् ।। २५९.३५ ।।
पितरित्युपतिष्ठेत नित्यमर्थमुपस्थितं ।
अग्ने नयेति सूक्तेन घृतहोमश्च मार्गगः ।। २५९.३६ ।।
वीरान्नयमवाप्नोति सुश्लोकं यो जपेत् सदा।
सङ्कतो नेति सूक्तेन विषान् सर्व्वान् व्यपोहति ।। २५९.३७ ।।
यो जात इति सूक्तेन सर्व्वान् कामानवाप्नुयात् ।
गणानामिति सूक्तेन स्निग्धमाप्नोत्यनुत्तमं ।। २५९.३८ ।।
यो मे राजन्नितीमांन्तु दुःस्वप्नशमनीमृचं ।
अध्वनि प्रस्थितो यस्तु पश्येच्छत्रुं समुत्थितं ।। २५९.३९ ।।
अप्रसस्तं प्रशस्तं वा कुविदङ्ग इमं जपेत् ।
द्वाविंशकं जपन् सूक्तमाध्यात्मिकमनुत्तमं ।। २५९.४० ।।
पर्वसु प्रयतो नित्यमिष्टान् कामान् समश्नुते ।
कृणुष्वेति जपन् सूक्तं जुह्वदाज्यं समाहितः ।। २५९.४१ ।।
अरातीनां हरेत् प्राणान् रक्षांस्यपि विनाशयेत् ।
उपतिष्ठेत् स्वयं वह्निं परित्यचा दिने दिने ।। २५९.४२ ।।
तं रक्षति स्वयं वह्निर्व्विश्वतो विश्वतोमुखः ।
हंसः शुचिः सदित्येतच्छुचिरीक्षेद्दिवाकरं ।। २५९.४३ ।।
कृषिं प्रपद्यमानस्तु स्थालीपाकं यथाविधि ।
जुहुयात् क्षेत्रमध्ये तु स्वनीस्वाहास्तु पञ्चभिः ।। २५९.४४ ।।
इन्द्राय च मरुद्ब्यस्तु पर्ज्जन्याय भगाय च ।
यथालिङ्गन्तु विहरेल्लाङ्गलन्तु कृषीबलः ।। २५९.४५ ।।
युक्तो धान्याय सीतायै सुनासीरमथोत्तरं ।
गन्धमाल्यैर्नमस्कारैर्यजेदेताश्च देवताः ।। २५९.४६ ।।
प्रवापने प्रलवने खलसीतापहारयोः ।
अमोघङ्गर्म्म भवति वर्द्धते सर्व्वदा कृषिः ।। २५९.४७ ।।
समुद्रादिति सूक्तेन कामानाप्नोति पावकात् ।
विश्वानर इति द्वाभ्यां य ऋग्भ्यां वह्निमर्हति ।। २५९.४८ ।।
स तरत्यापदः सर्व्वा यशः प्राप्नोति चाक्षयं ।
विपुलां श्रियमाप्नोति जयं प्राप्नोत्यनुत्तमं ।। २५९.४९ ।.
अग्ने त्वमिति च स्तुत्वा धनमाप्नोति वाञ्छितं ।
प्रजाकामो जपेन्नित्यं वरुणदैवतत्रयं ।। २५९.५० ।।
स्वस्त्या त्रयं जपेत् प्रातः सदा स्वस्त्ययनं महत् ।
स्वस्ति पन्था इति प्रोच्य स्वस्तिमान् व्रजतेऽध्वनि ।। २५९.५१ ।।
विजीगीषुर्वनस्पते शत्रणां व्याधितं भवेत् ।
स्त्रिया गर्भप्रमूढाया गर्भमोक्षणमुत्तमं ।। २५९.५२ ।।
अच्छावदेति सूक्तञ्च वृष्टिकामः प्रयोजयेत् ।
निराहारः क्लिन्नवासा न चिरेण प्रवर्षति ।। २५९.५३ ।।
मनसः काम इत्येतां पशुकामो नरो जपेत् ।
कर्द्दमेन इति स्नायात्प्रजाकामः शुचिव्रतः ।। २५९.५४ ।।
अश्वपूर्वा इति स्नायाद्राज्यकामस्तु मानवः ।
रोहिते चर्म्मणि स्नायात् ब्राह्मणस्तु यथाविधि ।। २५९.५५ ।।
राजा चर्म्मणि वैयाघ्रे छागे वैश्यस्तथैव च ।
दशसाहस्रिको होमः प्रत्येकं परिकीर्त्तितः ।। २५९.५६ ।।
आगार इति सूक्तेन गोष्ठे गां लोकमातरं ।
उपतिष्ठेद् व्रजेच्चैव यदिच्छेत्ताः सदाक्षयाः ।। २५९.५७ ।।
उपेतितिसृभी राज्ञो दुन्दुभिमभिमन्त्रयेत् ।
तेजो बलञ्ज प्राप्नोति शत्रुञ्चैव नियच्छति ।। २५९.५८ ।।
तृणपाणिर्ज्जपेत्सूक्तं रक्षोघ्नं दस्युभिर्वृतः ।
ये के च ज्मेत्यृचं जप्त्वा दीर्घमायुरवाप्नुयात्६ ।। २५९.५९ ।।
जमूतमृक्तेन तथा सेनाङ्गान्यभिमन्त्रयेत् ।
यधा लिङ्गं ततो राजा विनिहन्ति रणे रिपून् ।। २५९.६० ।।
आग्नेयेति त्रिभिः सूक्तैर्धनमाप्नोति चाक्षयं ।
अमीवहेति सूक्तेन भूतानि स्थापयेन्निशि ।। २५९.६१ ।।
संबाधे विषमे दुर्गे बन्धो वा निर्गतः क्कचित् ।
पलायन् वा गृहीतो वा सूक्तमेतत्तथा जपेत् ।। २५९.६२ ।।
त्रिरात्रं नियतोपोष्य श्रापयेत् पायसञ्चरुं ।
तेनाहुतिशतं पूर्णं जुहुयात् त्र्यम्बकेत्यृचा ।। २५९.६३ ।।
समुद्दिश्य महादेवं जीवेदब्दशतं सुखं ।
तच्चक्षुरित्यचा स्नात उपतिष्ठेद्दिवाकरं ।। २५९.६४ ।।
उद्यन्तं मध्यागञ्चैव दीर्घमायुर्ज्जिजीविषुः ।
इन्द्रा सोमेति सूक्तन्तु कथितं शत्रुनाशनं ।। २५९.६५ ।।
यस्य लुप्तं व्रतं मोहाद्व्रात्यैर्वा संसृजेत्सह ।
उपोष्याज्यं स जुहुयात्त्वमग्ने व्रतपा इति ।। २५९.६६ ।।
आदित्येत्यृक् च सम्राजं जप्त्वा वादे जयी भवेत् ।
महीति च चतुष्केण मुच्यते महतो भयात् ।। २५९.६७ ।।
ऋचं जप्त्वा यदि ह्येतत् सर्व्वकामानवाप्नुयात् ।
द्वाचत्वारिंशतिं चैन्द्रं जप्त्वा नाशयते रिपून् ।। २५९.६८ ।।
वाचं महीति जप्त्वा च प्राप्नोत्यारोग्यमेव च ।
शन्नो भवेति द्वाभ्यान्तु भुक्त्वान्नं प्रथतः शुचिः ।। २५९.६९ ।।
हृदयं पाणिना स्पृष्ट्वा व्याधिबिन्नाभिभूयते ।
उत्तभेदमिति स्नातो हुत्वा शत्रुं प्रमापयेत् ।। २५९.७० ।।
शन्नोग्न इति सूक्तेन हुतेनान्नमवाप्नुयात् ।
कन्या वारर्षिसूक्तेन दिग्दोषाद्विप्रमुच्यते ।। २५९.७१ ।।
यदत्य कव्येत्युदिते जप्तेऽवश्यं जगद्भवेत् ।
यद्वागिति च जप्तेन वाणी भवति संस्कृता८ ।। २५९.७२ ।।
वाचो विदमिति त्वेतां जपन् वाचं समश्नुते ।
पवित्राणां पवित्रन्तु पावमान्येयृचो मताः ।। २५९.७३ ।।
वैखानसाऋचस्त्रिंशत्पवित्राः परमा मताः ।
ऋचो द्विषष्टिः प्रोक्ताश्च परस्वेत्यृषिसत्तम ।। २५९.७४ ।।
सर्व्वकल्मषनाशाय पावनाय शिवाय च ।
स्वादिष्टयेतिसूक्तानां सप्तषष्टिरुदाहृता ।। २५९.७५ ।।
दशोत्तराण्यृचाञ्चैताः पावमान्यः शतानि षट्।
एतज्जपंश्च जुह्वच्च घोरं मृत्युभयं जयेत् ।। २५९.७६ ।।
आपोहिष्ठेति वारिस्थो जपेत्पापभयार्द्दने ।
प्रदेवन्नेति नियते जपेच्च मरुधन्वसु ।। २५९.७७ ।।
प्राणान्तिके भये प्राप्ते क्षिप्रमायुस्तु विन्दति ।
प्रावेयाबित्यृचमेकां जपेच्च मनसा निशि ।। २५९.७८ ।।
व्युष्टायामुदिते सृर्य्ये द्युते जयमवाप्नुयात् ।
मा प्रगामेति मूढश्च पन्थानं पथि विन्दति ।। २५९.७९ ।।
क्षीणायुरिति मन्येत् यङ्कञ्चित् सुहृदं प्रियं ।
यक्तेयमिति तु रत्नातस्तस्य मूर्द्धानमालभेत् ।। २५९.८० ।।
सहस्रकृत्वः पञ्चाहं तेनायुर्विन्दते महत् ।
इदं मेध्येति जुहुयात् घृतं प्राज्ञः सहस्रशः ।। २५९.८१ ।।
पशुकामो गवां गोष्ठे अर्थकामश्चतुष्पथे ।
वयः सुपर्ण इत्येतां जपन् वै विन्दते श्रियं ।। २५९.८२ ।।
इविष्यन्तीयमब्यस्य सर्व्वपापैः प्रमुच्यते ।
तस्य रोगा विनश्यन्ति कायाग्निर्वर्द्धते तथा ।। २५९.८३ ।।
या ओषधयः स्वस्त्ययनं सर्व्वव्याधिविनाशनं ।
वृहस्पते अतीत्येतद्वृष्टिकामः प्रयोजयेत् ।। २५९.८४ ।।
सर्व्वत्रेति परा शान्तिर्ज्ञेया प्रतिरथस्तथा ।
सूत संकाश्यपन्नित्यं प्रजाकामस्य कीर्त्तितं ।। २५९.८५ ।।
अहं स्द्रेति इत्येतद्वाग्मी भवति मानवः ।
न योनौ जायते विद्वान् जपन्रतीति रात्रिषु ।। २५९.८६ ।।
रात्रिसुक्तं जपन्रात्रौ रात्रिं क्षेमी नयेन्नरः ।
कल्पयन्तीति च चजपन्नित्यं कृत्त्वारिनाशनं ।। २५९.८७ ।।
आयुष्यञ्चैव वर्च्चस्यं सूक्तं दाक्षायणं महत् ।
उत देवा इति जपेदामयघ्नं धृतव्रतः ।। २५९.८८ ।।
अयप्तग्ने जनित्येतज्जपेदग्निभये सति ।
अरण्यानीत्यरण्येषु जपेत्तद्बयनाशनं ।। २५९.८९ ।।
व्राह्मीमासाद्य सूक्ते द्वे ऋचं चब्राह्मीं शतावरीं ।
पृथगद्भिर्घृतैर्वाथ मेधां लक्ष्मीञ्च विन्दति ।। २५९.९० ।।
माम इत्यसपत्नघ्नं संग्रामं विजिगीषतः ।
ब्रह्मणोग्निः संविदानं गर्भमृत्युनिवारणं ।। २५९.९१ ।।
अपैहीति जपेत्सूक्तं शुषिर्दुस्वप्ननाशनं ।
येनेदमिति वै जप्त्वा समाधिं विन्दते परं ।। २५९.९२ ।।
मयो भूर्व्वात इत्येतत् गवां स्वस्त्ययनं परं ।
शाम्वरीमिन्द्रजालं वा मायामेतेन वारयेत् ।। २५९.९३ ।।
महीत्रीणामवरस्त्विति पथि स्वस्त्ययनं जपेत् ।
अग्नये बिद्विषन्नेवं जपेच्च रिपुनाशनं ।। २५९.९४ ।।
वास्तोष्पतेन मन्त्रेण यजेत् गृहदेवताः ।
जपस्यैष विधिः प्रोक्तो हुते ज्ञेयो विशेषतः ।। २५९.९५ ।।
होमान्ते दक्षिणा देयै पापशान्तिर्हुतेन तु ।
हुतं शाम्यति चान्नेन अन्नहेमप्रदानतः ।। २५९.९६ ।।
विप्राशिषस्त्वमोघाः स्युषंहिःस्नानन्तु सर्वतः ।
सिद्धार्थका यवा धान्यं पयो दधि घृतं तथा ।। २५९.९७ ।।
क्षीरवृक्षास्तथेध्मन्तु हामा वै सर्वकामदाः ।
समिपः कण्टकिन्यश्च राजिका रुधिरं विषं ।। २५९.९८ ।।
अबिचारे तथा शैलं अशनं शक्तवः पथः ।
दधि भैक्ष्यं फलं मृलमृग्विधानमुदाहृतं ।। २५९.९९ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये ऋग्विधानं नाम उनषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।