text:
108 Names of Lalita Devi – Hindi
श्री लळिताष्टोत्तरशतनामावलि
1. ओं रजताचल शृंगाग्र मद्ध्यस्थायै नमो नमः
2. ओं हिमाचल महावंश पावनायै नमो नमः
3. ओं शङ्करार्द्धांग सौन्दर्य शरीरायै नमो नमः
4. ओं लसन्मरतक स्वच्छ विग्रहायै नमो नमः
5. ओं महातिशय सौन्दर्य लावण्यायै नमो नमः
6. ओं शशाङ्कशेखर प्राणवल्लभायै नमो नमः
7. ओं सदा पञ्चदशात्मैक्य स्वरूपायै नमो नमः
8. ओं वज्रमाणिक्य कटक किरीटायै नमो नमः
9. ओं कस्तूरी तिलकोत्भासिनिटिलायै नमो नमः
10. ओं भस्मरेखाङ्कित लसन्मस्तकायै नमो नमः
11. ओं विकचांभोरुहदळ लोचनायै नमो नमः
12. ओं शरच्चाम्पेय पुष्पाभ नासिकायै नमो नमः
13. ओं लसत्कनक ताटङ्क युगळायै नमो नमः
14. ओं मणिदर्प्पण सङ्काश कपोलायै नमो नमः
15. ओं तांबूलपूरितस्मेर वदनायै नमो नमः
16. ओं सुपक्वदाडिमीबीज रदनायै नमो नमः
17. ओं कंबूपूग समच्छाया कन्धरायै नमो नमः
18. ओं स्थूलमुक्ताफलोदार सुहारायै नमो नमः
19. ओं गिरीशबद्धमांगल्य मंगळायै नमो नमः
20. ओं पत्मपाशाङ्कुश लसत्कराब्जायै नमो नमः
21. ओं पत्मकैरव मन्दार सुमालिन्यै नमो नमः
22. ओं सुवर्ण्ण कुंभयुग्माभ सुकुचायै नमो नमः
23. ओं रमणीयचतुर्ब्बाहु संयुक्तायै नमो नमः
24. ओं कनकांगद केयूर भूषितायै नमो नमः
25. ओं बृहत्सौवर्ण्ण सौन्दर्य वसनायै नमो नमः
26. ओं बृहन्नितंब विलसद्रशनायै नमो नमः
27. ओं सौभाग्यजात शृंगार मद्ध्यमायै नमो नमः
28. ओं दिव्यभूषणसन्दोह रञ्जितायै नमो नमः
29. ओं पारिजातगुणाधिक्य पादाब्जायै नमो नमः
30. ओं सुपत्मरागसङ्काश चरणायै नमो नमः
31. ओं कामकोटि महापत्म पीठस्थायै नमो नमः
32. ओं श्रीकण्ठनेत्र कुमुद चन्द्रिकायै नमो नमः
33. ओं सचामर रमावाणि वीजितायै नमो नमः
34. ओं भक्त रक्षण दाक्षिण्य कटाक्षायै नमो नमः
35. ओं भूतेशालिंगनोद्भूत पुळकांग्यै नमो नमः
36. ओं अनंगजन कापांग वीक्षणायै नमो नमः
37. ओं ब्रह्मोपेन्द्र शिरोरत्न रञ्जितायै नमो नमः
38. ओं शशीमुखामरवधू सेवितायै नमो नमः
39. ओं लीलाकल्पित विद्ध्यण्डमण्डलायै नमो नमः
40. ओं अमृतादि महाशक्ति संवृतायै नमो नमः
41. ओं एकातपत्र साम्राज्यदायिकायै नमो नमः
42. ओं सनकादि समाराध्य पादुकायै नमो नमः
43. ओं देवर्षिसंस्तूयमान वैभवायै नमो नमः
44. ओं कलशोद्भव दुर्व्वासःपूजितायै नमो नमः
45. ओं मत्तेभवक्त्र षड्वक्त्र वत्सलायै नमो नमः
46. ओं चक्रराज महायन्त्र मद्ध्यवर्त्त्यै नमो नमः
47. ओं चिदग्निकुण्डसंभूत सुदेहायै नमो नमः
48. ओं शशाङ्कखण्डसंयुक्त मकुटायै नमो नमः
49. ओं मत्तहंसवधू मन्दगमनायै नमो नमः
50. ओं वन्दारुजनसन्दोह वन्दितायै नमो नमः
51. ओं अन्तर्म्मुख जनानन्द फलदायै नमो नमः
52. ओं पतिव्रतांगनाभीष्ट फलदायै नमो नमः
53. ओं अव्याजकरुणापूरपूरितायै नमो नमः
54. ओं निरञ्जन चिदानन्द संयुक्तायै नमो नमः
55. ओं सहस्रसूर्येन्द्वयुत प्रकाशायै नमो नमः
56. ओं रत्नचिन्तामणि गृहमद्ध्यस्थायै नमो नमः
57. ओं हानिवृद्धि गुणाधिक्य रहितायै नमो नमः
58. ओं महापत्माटवीमद्ध्य निवासायै नमो नमः
59. ओं जाग्रल् स्वप्न सुषुप्तीनां साक्षिभूत्यै
नमो नमः
60. ओं महातापौघपापानां विनाशिन्यै नमो नमः
61. ओं दुष्टभीति महाभीति भञ्जनायै नमो नमः
62. ओं समस्त देवदनुज प्रेरकायै नमो नमः
63. ओं समस्त हृदयांभोज निलयायै नमो नमः
64. ओं अनाहत महापत्म मन्दिरायै नमो नमः
65. ओं सहस्रार सरोजात वासितायै नमो नमः
66. ओं पुनरावृत्तिरहित पुरस्थायै नमो नमः
67. ओं वाणी गायत्री सावित्री सन्नुतायै नमो नमः
68. ओं नीलारमाभूसंपूज्य पदाब्जायै नमो नमः
69. ओं लोपामुद्रार्च्चित श्रीमच्चरणायै नमो नमः
70. ओं सहस्ररति सौन्दर्य शरीरायै नमो नमः
71. ओं भावनामात्र सन्तुष्ट हृदयायै नमो नमः
72. ओं सत्यसंपूर्ण्ण विज्ञान सिद्धिदायै नमो नमः
73. ओं त्रिलोचन कृतोल्लास फलदायै नमो नमः
74. ओं श्री सुधाब्धि मणिद्वीप मद्ध्यगायै नमो नमः
75. ओं दक्षाद्ध्वर विनिर्भेद साधनायै नमो नमः
76. ओं श्रीनाथ सोदरीभूत शोभितायै नमो नमः
77. ओं चन्द्रशेखर भक्तार्त्ति भञ्जनायै नमो नमः
78. ओं सर्व्वोपाधि विनिर्म्मुक्त चैतन्यायै नमो
नमः
79. ओं नामपारायणाभीष्ट फलदायै नमो नमः
80. ओं सृष्टि स्थिति तिरोधान सङ्कल्पायै नमो नमः
81. ओं श्रीषोडशाक्षरी मन्त्र मद्ध्यगायै नमो नमः
82. ओं अनाद्यन्त स्स्वयंभूत दिव्यमूर्त्यै नमो नमः
83. ओं भक्तहंसवती मुख्य नियोगायै नमो नमः
84. ओं मातृ मण्डल संयुक्त लळितायै नमो नमः
85. ओं भण्डदैत्य महासत्म नाशनायै नमो नमः
86. ओं क्रूरभण्ड शिरचे്छद निपुणायै नमो नमः
87. ओं धराच्युत सुराधीश सुखदायै नमो नमः
88. ओं चण्डमुण्डनिशुंभादि खण्डनायै नमो नमः
89. ओं रक्ताक्ष रक्तजिह्वादि शिक्षणायै नमो नमः
90. ओं महिषासुरदोर्वीर्य निग्रहयै नमो नमः
91. ओं अभ्रकेश महोत्साह कारणायै नमो नमः
92. ओं महेशयुक्त नटन तत्परायै नमो नमः
93. ओं निजभर्त्तृ मुखांभोज चिन्तनायै नमो नमः
94. ओं वृषभद्ध्वज विज्ञान तपःसिद्ध्यै नमो नमः
95. ओं जन्ममृत्युजरारोग भञ्जनायै नमो नमः
96. ओं विरक्ति भक्ति विज्ञान सिद्धिदायै नमो नमः
97. ओं कामक्रोधादि षड्वर्ग्ग नाशनायै नमो नमः
98. ओं राजराजार्च्चित पदसरोजायै नमो नमः
99. ओं सर्व्ववेदान्त सिद्धान्त सुतत्त्वायै नमो
नमः
100. ओं श्री वीरभक्त विज्ञान निदानायै नमो नमः
101. ओं अशेष दुष्टदनुज सूदनायै नमो नमः
102. ओं साक्षाल्श्रीदक्षिणामूर्त्ति मनोज्ञायै
नमो नमः
103. ओं हयमेधाग्र संपूज्य महिमायै नमो नमः
104. ओं दक्षप्रजापतिसुता वेषाढ्यायै नमो नमः
105. ओं सुमबाणेक्षु कोदण्ड मण्डितायै नमो नमः
106. ओं नित्ययौवन मांगल्य मंगळायै नमो नमः
107. ओं महादेव समायुक्त महादेव्यै नमो नमः
108. ओं चतुर्व्विंशतितत्त्वैक स्वरूपायै नमो नमः
अपराध-शोधन
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं महेश्वरि
यत् पूजितं मया देवि परिपूर्ण्णं तदस्तुते
शान्ति मन्त्रं
ओं लोका समस्ता सुखिनो भवन्तु
ओं शान्ति शान्ति शान्तिः
ओं श्री गुरुभ्यो नमः हरिः ओं


c: text/html

text:
This website uses cookies to analyze site traffic, personalize content, improve our website and offer you the best browsing experience. By continuing to browse the website, you acknowledge our use of cookies. For more details on how we use cookies, view our Cookie Policy.x
Rinmochan Mangal Stotram
॥ऋणमोचन मंगल स्तोत्र॥मंगलो भूमिपुत्रश्च ऋणहर्ता धनप्रद:।
स्थिरासनो महाकाय: सर्वकामविरोधक: ॥१॥
लोहितो लोहिताक्षश्च सामगानां कृपाकर:।
धरात्मज: कुजो भौमो भूतिदो भूमिनन्दन: ॥२॥
अङ्गारको यमश्चैव सर्वरोगापहारक:।
वृष्टे: कर्ताऽपहर्ता च सर्वकामफलप्रद: ॥३॥
एतानि कुजनामानि नित्यं य: श्रद्धया पठेत्।
ऋणं न जायते तस्य धनं शीघ्रमवाप्नुयात् ॥४॥
धरणीगर्भसम्भूतं विद्युत्कान्तिसमप्रभम्।
कुमारं शक्तिहस्तं च मङ्गलं प्रणमाम्यहम् ॥५॥
स्तोत्रमङ्गारकस्यैतत्पठनीयं सदा नृभि:।
न तेषां भौमजा पीडा स्वल्पापि भवति क्वचित् ॥६॥
अङ्गारक महाभाग भगवन् भक्तवत्सल।
त्वां नमामि ममाशेषमृणमाशु विनाशय: ॥७॥
ऋणरोगादिदारिद्रयं ये चान्ये चापमृत्यव:।
भयक्लेशमनस्तापा नश्यन्तु मम सर्वदा ॥८॥
अतिवक्रदुरारा भोगमुक्तजितात्मन:।
विरञ्चि शक्रविष्णूनां मनुष्याणां तु का कथा।
तेन त्वं सर्वसत्वेन ग्रहराजो महाबल: ॥१०॥
पुत्रान्देहि धनं देहि त्वामस्मि शरणं गत:।
ऋणदारिद्रयदु:खेन शत्रुणां च भयात्तत: ॥११॥
एभिर्द्वादशभि: श्लोकैर्य: स्तौति च धरासुतम्।
महतीं श्रियमाप्नोति ह्यपरो धनदो युवा ॥१२॥
॥इति श्रीस्कन्दपुराणे भार्गवप्रोक्तं ऋणमोचन मंगल स्तोत्रम् सम्पूर्णम्॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
इन्टोनेष्याराष्ट्राय भारतसाहाय्यः। भिषजः अवश्यवस्तूनि च 'पालु' नगरं प्रति।नवदिल्ली> भूकम्पेन 'सुनामी' इति जलोपप्लवेन नाशिताय इन्तोनेष्याराष्ट्राय भारतस्य त्वरित-साहाय्ययम् । अवश्यवस्तुभिः भिषक्भिः सह नाविकसेनायाः तिस्रः नौकाः व्योमसेनायाः विमानद्वयं च इन्दोनेष्यराष्ट्रं प्रति प्रस्थिताः। भवननिर्माणवस्तूनि ३०००० लिट्टर् पेयजलम् ५०० लिट्टर् मितं क्षीरम् १५०० लिट्टर् फलरसः, ८०० किलोमितम् 'बिस्कट्' च नीयन्ते। ओक्टोबर् मासस्य षष्टे दिनाङ्गे मध्यसुलवेसिं प्राप्स्यन्ते इति विदेश मन्त्रालयेनोक्तम्।
भिषजः भेषजः पेयजलं आतुरालयोपकरणानि च विमान मार्गेण प्रेषितन्तः प्रधानमन्त्रिणा नरेन्द्रमोदिना सह इन्तोनेष्य राष्ट्रपतेः जोको विडोडस्य दूरवाणी सम्भाषणानन्तरमेव ऐषमः साहाय्यः।


text:
खम्मम् मण्डलम्
खम्मम् जनपदम् (Khammam district)आन्ध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकं जनपदम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं खम्मम् नगरम् ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
१९५३ तमे वर्षे आविष्कृतम् इदं जनपदम् । गजपतयः रेड्डिराजाः,विजयनगरराजाः गोलकोण्डनवाब् जनाः चिरं पर्यपालयन् । प्राग्गोदावरीमण्डलात् केचन प्रदेशाः अस्मिन् मण्डले संयोजिताः ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
अस्य प्राच्यां दिशि उभयगोदावरीमण्डलं, पश्चिमे वरङ्गल्,नल्गोण्डमण्डलं, उत्तरे मध्यप्रदेशेओडिष्षाराज्यं, दक्षिणे कृष्णामण्डलं च सीमायां वर्तन्ते । मण्डलस्य ५७.७५% भूभागे अटवी विस्तृता । अतः राज्यस्य अत्यधिकः अरण्यगत भूभागः अस्मिन् मण्डले एव वर्तते ।
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
खनिजसम्पदाम् इदं मण्डलं स्रोतः वर्तते । अङ्गारनिक्षेपाणाम् आविष्कारः क्रियमाणः अस्ति । सिङ्गरेणि कालनीस् इत्यस्य अध्वर्यवे कोत्तगूडेम् इल्लेन्दुप्रान्तयोः मौलारं इत्यस्मिन् प्रान्ते ताम्रखनिजम् उपलभ्यते । भद्राचलं, वर्गम्पाडु, पाल्वञ्च इत्यादि परिसरेषु ग्राफैट्, खम्मं परिसरे कोरण्डखनिजं, डोलमैट्, क्रोमैट्, इल्लेन्दुबेतम्पूडिप्रान्तयोः सुधाशिलाश्च उपलभ्यन्ते । पाल्वञ्चसमीपे अयः कर्मागारः, मणुगूरुप्रान्ते भारजलकर्मागारः, कोत्तगूडें प्रान्ते अङ्गारविद्युत्केन्द्रम् , भद्राचले कर्गदनिर्माणकेन्द्रम्, पारिश्रामिकविकासकेन्द्रं खम्मं समीपे च विलसन्ति । मण्डलेस्मिन् १८१ कि.मी मितप्रदेशे गोदावरीनदी प्रवहति । किन्नेरसानि, मनेरु, आकेर्रु, पालेरु, वैरा इत्याद्युपनद्यः च अत्र प्रवहन्ति । ४०% भूमौ सेद्यं क्रियते ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
भद्राचलस्थः श्रीसीतारामचन्द्रस्वामि देवालयः, पर्णशाला, खम्मं नगरस्थं स्तम्भाद्रिदुर्गं, नेलकोण्डपल्ली बौध्दस्तूपाः पर्याटकानां मानसं हरन्ति । उन्नतविद्या संस्थाः काकतीयविश्वविद्यालयस्य परिधौ आयान्ति ।
तालूकाः[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Official website
- विकिट्रेवले Khammam यात्रा मार्गदर्शिका


text:
`कर्त्तुः क्रियया` इति। एतेन कर्त्तुरिति नेप्सिततमापेक्षया `क्तस्य च वर्तमाने` 2|3|67
इत्यनेनेयं षष्ठी, अपि तु क्रियापेक्षया शेषलक्षणैवेति दर्शयति। ननु च नेह क्रियोपात्ता, तत्कथं तदपेक्षया षष्ठी प्रयुज्यते? यद्यपि नोपात्ता, तथापि कर्त्तुः क्रियापेक्षत्वात् कर्त्तृशब्दोऽयं सम्बन्धिशब्द इति कर्त्तृसम्बन्धिनीं क्रियामुपस्थापयतीत्यदोषः। ईप्सितशब्दो ह्रस्ति रूढिशब्दः-- ईप्सितोऽभिप्रेत इति, अस्ति च क्रियाशब्दः-आप्तमिष्ट ईप्सित इति ; तत्रह क्रियाशब्दो गृह्रते, नेतरः; न हि रूढिशब्दस्य क्रियया कर्त्तृसाध्यया सम्बन्ध उपपद्यते। `ईप्सित` इति। `आप्लृ व्याप्तौ` (धातुपाठः-1260) सन्, द्विर्वनचम्, `आप्ज्ञप्यृधामीत्` 7|4|55
इतीत्त्वम्। `अत्र लोपोऽभ्यासस्य` 7|4|58
इत्यभ्यासलोपः। ईप्स इति स्थिते, क्तप्रत्यये कृते, इटि च `अतो लोपः` 6|4|48
इत्यकारलोपे चेप्सितशब्दः सम्पद्यते। तेनार्थद्वयमिहोपात्तम्-- प्रकृत्यर्थः, प्रत्ययार्थश्च। तत्राप्तुमित्यनेन प्रकृत्यर्थं दर्शयति,इष्टतममित्यनेन प्रत्ययार्थम्।`कर्मणः` इत। अआस्य। अत्र बन्धक्रियया आप्तमिष्टतमत्वात् कर्मत्वम्। स हि भक्षणक्रियया माषानाप्तुमिच्छति। `पयसौदनं भङ्क्ते` इति। असति हि तमब्ग्रहणे पयसोऽपि स्यात्। तदपि कर्त्तृर्भुजिक्रियया व्याप्तुमिष्टं भवति। तमब्ग्रहणे तु सति न भवत्यतिप्रसङ्गः; प्राधान्यादौदनस्यैवेप्सिततमत्वात्। प्राधान्यं त्वोदनस्य संस्कार्यत्वात्, पयसस्त्वप्राधान्यं संस्कारकत्वात्। `कर्मेत्यनुवत्र्तमाने` इति। `अधिशीङस्थासां कर्म` 1|4|46
इत्यतः। `पुनः`इत्यादि। पूर्व कर्मग्रहणमाधारेण सम्बद्धम्; अतस्तदनुवृत्तौ तस्यानुवृत्तिः स्यादत आधारनिवृत्त्यर्थं पुनः कर्मग्रहणं क्रियते। यदि पुनराधारोऽनुवत्र्तते, ततः किं स्यादित्यत्राह-- `आधारस्यैव हि स्यात्` इति। `हि` शब्दो यस्मादर्थे। यस्मास्यादित्याह-- `गेहम्` इत्यादि। आधारानुवृत्तौ तु यत्र न भवति तद्दर्शनयितुमाह-- `ओदनं पचति` इत्यादि। आदिशब्देनौदनं भङ्क्तं इत्येवमादेग्र्रहणम्। अथ नदी कूलं कर्षतीत्यादौ कथं कर्मसंज्ञा? कथञ्च न स्यात्? नद्यादेरचेतनत्वात्, अचेतनानामीप्साया असम्भवात्, नैतदस्ति; अत्र नदीति पदान्तरसम्बन्दादीप्साया अभावोऽचेतनस्यापि भावः प्रतीयते। न च पदसंस्कारे पदानतरसम्बन्धगम्योऽर्थ उपयुज्यते, तेन कूलं कर्षतीत्यादाविच्छामात्रमाश्रिता व्याप्तिः, कर्म च संस्क्रियते। यद्यपि पश्चान्नद्या सह सम्बन्धादचेतनत्वमिच्छाया अभावश्च प्रतीयते, तथापि च तद्बहिरङ्गत्वादन्तरङ्गसंज्ञाकार्य न शक्नोति निवर्तयितुम्। अनेनैव न्यायेन यत्र व्याप्तिर्नास्ति,इच्छामात्रं च केवलम्, तत्रापि कर्मसंज्ञा भवति, यथा- ग्रामं गनतुमिच्छामि न च मे गमनशक्तिरस्तीति। तच्च कर्म त्रिविधम्-- निर्वत्र्यम्, विकार्यम्, प्राप्यञ्च। तत्र निर्वर्त्त्यं यदसकदेवोत्पाद्यते, यस्य जन्म क्रियते, तन्निर्वर्त्त्यम् , यथा-- कटं करोति, कटो ह्रसन्नेव क्रियते। विकार्यं यल्लब्धसत्ताकमवस्थान्तरमापाद्यते केवलं भस्माख्यामवस्थामापाद्यन्ते। प्राप्यं यत्र व्याप्तिव्यितरेकेण क्रियाकृता विशेषा न विभाव्यन्ते, यथा-- आदित्यं पश्यतीति। न हि दृशिक्रियया व्याप्यमानस्य सवितुः क्रियाकृतविशेष उपलभ्यत इति प्राप्यमेतत् कर्म॥


text:
(शङ्करानन्दी दीपिका)
यस्या हेतोः पर्य्यङ्कोपासना प्राणोपासना च विविधगुणा उक्ता , तां ब्रह्मविद्यां विवक्षुस्तस्यामास्तिक्यं जनयितुं प्रतर्द्दनं काश्यं देवेभ्योभ्यधिकतरबललक्ष्म्यादिमन्तं ब्रह्मविद्यार्थिनं शिष्यं देवराजञ्च सत्यपाशनिबद्धं[1] मनुष्येषु ब्रह्मविद्यां वक्तुमनिच्छन्तमपि गुरुं सम्पाद्य आख्यायिकाम् आह –
(उपनिषद्)
प्रतर्द्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम युद्धेन च पौरुषेण च ।
तं हेन्द्र उवाच – प्रतर्द्दन ! वरं वृणीष्वेति(/वरं ते ददानीति) ।
स होवाच प्रतर्द्दनः – त्वमेव मे वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति ।
तं हेन्द्र उवाच – न वै वरोऽवरस्मै(/वरः परस्मै) वृणीते , त्वमेव वृणीष्वेति ।
अवरो वै (+तर्हि) किल मेति(/म इति) होवाच प्रतर्द्दनः ।
अथो खल्विन्द्रः सत्यादेव नेयाय , सत्यं हीन्द्रः ।
तं(/स) हेन्द्र उवाच – मामेव विजानीहि । एतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये यन्मां विजानीयात् त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रम् । अहनम् अरुन्मुखान्यतीन् साला(/शाला)वृकेभ्यः प्रायच्छं , बह्वीः सन्धा अतिक्रम्य दिवि प्रह्लादीयान्(/प्रह्लादीन्) अतृणमहम् , अन्तरिक्षे पौलोमान् , पृथिव्यां कालकाञ्जान्(/कालकाञ्ज्यान्/कालखाञ्जान्/कालकञ्ज्यान्) । तस्य मे तत्र न लोम च नामीयत(/मा मीयते) । स यो मां वेद , न ह वै तस्य(/मां विजानीयात् , नास्य) केनचन कर्म्मणा लोको मीयते , न स्तेयेन , न भ्रूणहत्यया , न मातृवधेन , न पितृवधेन , नास्य पापं चक्रृषो मुखान्नीलं वेतीति ॥३।१॥
प्रतर्द्दनः = प्रकर्षेण तर्दयति – भर्त्सयति – अभिभवति स्वशत्रून् इति सार्थकनामा प्रतर्द्दनः ।
ह = किल ।
दैवोदासिः = दिवोदासस्य काशिराजस्य पुत्रो दैवोदासिः ।
इन्द्रस्य = देवराजस्य परमैश्वर्य्यसम्पन्नस्य ।
प्रियं धाम = प्रियं स्थानं , स्वर्ग्गम् – इति यावत् ।
उपजगाम = प्राप्तवान् ।
तत्प्राप्तौ कारणमाह –
युद्धेन च , पौरुषेण च = समरयज्ञेन अनेकभटपश्वाहुतिदीप्यमानशस्त्राग्निना , पुरुषसम्बन्धिना उत्साहेन च – स्वर्ग्गमर्म्मपरिज्ञानेन[2] – इत्यर्थः ।
चकारौ उभयोरपि कारणत्वसमुच्चयार्थौ ।
तं = समरशौण्डम् उत्साहिनं स्वर्ग्गमागतं प्रतर्द्दनम् ।
ह = किल ।
इन्द्रः = युद्धपौरुषाभ्यां परितोषं प्राप्तो देवराजः ।
उवाच = उक्तवान् ।
इन्द्रोक्तिमाह –
प्रतर्द्दन = हे प्रतर्द्दन ।
वरम् = अभिलषितम् अर्थम् ।
ते = तुभ्यं = प्रतर्द्दनाय मत्परितोषकारिणे ।
ददानि = प्रयच्छानि = ददामि – इत्यर्थः ।
इति = अनेन प्रकारेण । उवाच – इत्यन्वयः ।
स = इन्द्रेणोक्तः ।
ह = किल ।
उवाच प्रतर्द्दनः । स्पष्टम् ।
प्रतर्द्दनोक्तिमाह –
त्वमेव = मत्पुरतः स्थितो हिताहितज्ञो देवराजो , न त्वन्यः ।
मे = मह्यं = प्रतर्द्दनाय हितार्थिने = मदर्थम् – इत्यर्थः ।
वृणीष्व = हितम् इष्टं वा(/चा)र्थं प्रार्थयस्व ।
प्रार्थ्यमानं वरमाह –
यं = प्रसिद्धम् अभीष्टमर्थम् ।
त्वं = सर्व्वज्ञो देवराजः ।
मनुष्याय = अज्ञानकाननान्तर्वर्त्तिने अनेकशुभाशुभव्यामिश्रकर्म्मफलदावाग्निसन्तप्तगात्राय मनुष्यजातियुजे ।
हिततमम् = अतिशयेन हितम् । नातः परं हितम् – इत्यर्थः ।
मन्यसे = निश्चिनोषि ।
इति = अनेन प्रकारेण ।
तम् = इन्द्रं प्रत्येवंवादिनं प्रतर्द्दनम् ।
ह = किल ।
इन्द्रो = देवराजो ब्रह्मविद्यां दातुमशक्तः ।
उवाच = उक्तवान् लौकिकं नयम् ।
इन्द्रोक्तिमाह –
न वै वरः परस्मै वृणीते ।
वै = प्रसिद्धम् ।
परस्मै = अन्यार्थम् ।
वरो = वरम् ।
वृणीते = अन्यो न प्रार्थयते ।
यत एवम् , अतः स्वार्थं वरं त्वमेव वृणीष्व ।
इति । स्पष्टम् ।
एवमिन्द्रेणोक्ते
अवरः = ‘वरं ददानि’ – इतिप्रतिज्ञाय भवता निर्द्दिष्टोऽर्थोऽदत्तः , स्यात् – इति शेषः ।
वै = प्रसिद्धो मनुष्येनाज्ञानावृतदृष्टिना मया याचितः ।
तर्हि = तदा ।
किल = निश्चितम् ।
मे = मह्यं हिताहितज्ञानशून्याय ।
इति होवाच प्रतर्द्दनः ।
ह = किल ।
एवमुक्तवान् प्रतर्द्दनो देवराजं ‘स्वार्थोऽवरोऽयम्’ – इति ।
अथो = अथ = प्रतर्द्दनवाक्यानन्तरम् ।
खलु = निश्चितम् ।
इन्द्रः = सत्यवादिनामग्रगण्यो देवराजः ।
सत्यात् = ‘वरं ते ददानि’ – इतिस्वप्रतिज्ञानात् यथार्थवचनात् एव ।
नेयाय = नापजगामैव ।
प्रतर्द्दनार्थं वरदातापि स्वयं स्वस्मै वरं याचितवान् , न तु लौकिकं नयम् अङ्गीचकार – इत्यन्वयः ।
सत्यादनपगमने कारणमाह –
सत्यं हीन्द्रः ।
सत्यं = यथार्थस्वरूपं = यत्किञ्चिद्वागर्थस्वरूपम् ।
इन्द्रो = देवराजः ।
हि = यस्मात् ।
तस्मात् नेयाय – इत्यन्वयः ।
स = सत्यपाशाभिबद्ध इन्द्रः ।
ह = किल ।
उवाच = उक्तवान् = प्रतर्द्दनार्थम् आत्मानं वरं याचितवान् – इत्यर्थः ।
इन्द्रोक्तिमाह –
मामेव = अस्मत्प्रत्ययव्यवहारयोग्यम् आनन्दात्मानमेव , न त्वन्यम् ।
विजानीहि = अवगच्छ = साक्षात्कुरु – इत्यर्थः ।
एतदेव = मे ज्ञानमेव , न त्वन्यत् ।
अहं = भवते वरस्य दाता याचिता च ।
मनुष्याय हिततमं = व्याख्यातम् ।
मन्ये = निश्चिन्वे ।
एतच्छब्दार्थमाह –
यत् = प्रसिद्धं वेदान्तेषु ‘ब्रह्मविदाप्नोति परम्’ – इत्यादिना ।
माम् = उक्तानन्दात्मानम् ।
विजानीयात् = साक्षात्कुर्य्यात् – इत्यर्थः ।
यन्मां विजानीयात् , एतदेव हिततमं मन्य – इत्यन्वयः ।
ननु तव ज्ञाने तव अन्यस्य वा यदि कश्चनातिशयोऽभूत् , तर्हि तद् हिततमं ; न त्वन्यथा – इतिशङ्कायाम् ;
अद्वैतज्ञानं गुरुमातृवधप्रमुखपापोन्मूलकम् । अत आह –
त्रिशीर्षाणं = त्रिशीर्षम् ।
त्वाष्ट्रं = त्वष्टुरपत्यं विश्वरूपम् ।
अहनं = निपातितवान् ।
अरुन्मुखान् यतीन् =
रुच्छब्दो वेदाध्ययनं , तेन उपनिषदर्थविचारो ब्रह्ममीमांसापर्य्यायो लक्ष्यते ;
तद्येषां मुखे नास्ति , ते अरुन्मुखाः । तान् ।
यतीन् = प्रयत्नवतश्चतुर्थाश्रमिणः ।
सालावृकेभ्यः = सालावृकाणामपत्याः सालावृकेयाः = सालावृका इति यावत् , तेभ्यः = अरण्यश्वभ्य – इत्यर्थः ।
प्रायच्छं = प्रकर्षेण वज्रेण शतधा विभज्य दत्तवान् , अद्यापि च तेषां मस्तकविपाकाः करीरा दृश्यन्ते ।
बह्वीः = भूयसीः स्वरूपतः सङ्ख्यातश्च ।
सन्धाः = सन्धीन् – इत्यर्थः ।
अतिक्रम्य । स्पष्टम् ।
दिवि = स्वर्ग्गे ।
प्रह्लादीन् = प्रह्लादिनः = प्रह्लादेन नित्यसम्बन्धिनः अनेककोटिसङ्ख्याकान् महामायान् अनेकच्छिद्रघातिनोसुरान् = प्रह्लादपरिचारकान् – इत्यर्थः ।
अतृणं = हिंसितवान् ।
अहम् = आत्मज्ञानी इन्द्रस्तुभ्यं वरस्य दाता ।
अन्तरिक्षे = भुवर्लोके ।
पौलोमान् = पुलोमसम्बन्धिनोऽसुरविशेषान् ।
बह्वीः सन्धा अतिक्रम्य अतृणम् – इत्यनुवर्त्ततेऽत्र वक्ष्यमाणे च ।
पृथिव्यां = भूलोके ।
कालकाञ्ज्यान् = कालकाञ्जसम्बन्धिनोसुरान् ; भूयसां परस्परसम्बन्धावश्यम्भावित्वात् कालकञ्जा एव कालकाञ्ज्याः , तान् ।
ननु किं प्रकृते तावात – इति ।
अत आह –
तस्य = गुरुब्राह्मणवधस्य कर्त्तुः , संन्यासिनाञ्च श्वभ्यो दातुः , लोकत्रयेपि यज्ञादिसम्पन्नमहामायासुरसङ्घस्योपसंहर्त्तुः , आत्मज्ञानिनोन्येन मनसापि कर्त्तुमशक्यं कर्म्म कुर्व्वतः ।
मे = मम = इन्द्रस्य तवोपदेशकस्य ।
तत्र = तस्मिन्नतिक्रूरे कर्म्मणि क्रियमाणे ब्रह्मवधादिलक्षणे ।
न लोम च मा मीयते =
न लोमापि = अत्यल्पोपि केश – इत्यर्थः ।
मा मीयते = न मीयते = न हिंस्यते उक्तेन केनचित् कर्म्मणा ।
ननु एतत् भवत् एव , न त्वस्मदादेः – इति ।
अत आह –
स = मदन्यो मज्ज्ञानी प्रसिद्धः ।
यः = यः कश्चिद् देवो मनुष्यो वा ।
मां वेद = आनन्दात्मानमिन्द्रं विजानीयात् = अहमानन्दात्मास्मि इति साक्षात्कुर्य्यात् ।
नास्य केन च कर्म्मणा लोको मीयते = न हिंस्यते ।
हिंसकानि कर्म्माण्येकदेशेन दर्शयन्नाह –
न मातृवधेन न पितृवधेन न स्तेयेन न भ्रूणहत्यया ।
मातापितरौ प्रसिद्धौ , तयोर्वधः = प्राणत्यागानुकूलव्यापारो लोकद्वयभ्रंशहेतुः प्रत्येकं प्रसिद्धः ।
स्तेयं = सुवर्णपरिमितसुवर्णस्य(?) ततोप्यधिकस्य वा स्वामिनः परोक्षमादानं , तेन ।
भ्रूणो = वेदस्य वेदयोर्वेदानां वा अधिगतार्थेन अध्ययनेन सह वर्त्तमानो द्विजोत्तमः – इत्यर्थः ; तस्य = मनसा वाचा कर्म्मणा वापराधशून्यस्य स्वहस्तादिना वधः = भ्रूणहत्या ; तया ।
कर्म्मसामान्यस्य विशेषोयम् – इति दर्शयितुं पर्य्यायचतुष्टयेपि नकारचतुष्टयम् ।
नास्य पापं चकृषो मुखान्नीलं वेतीति ।
किं बहुना , अस्य = मदात्मज्ञानिनः ।
पापं चन(?) चकृषः = पापमपि कर्त्तुमिच्छोः ।
मुखात् = वदनात् , नीलं = मुखकान्तिस्वरूपम् ।
नीलं = नीलिमाश्रयस्वरूपं(?) वा मुखात् = कण्ठजिह्वादिवदनात् ।
न वेति = न व्येति = नापगच्छति ।
इतिशब्दः प्रकृतब्रह्मज्ञानस्तुतिपरिसमाप्त्त्यर्थः ॥३।१॥
[1] सत्यव्रतम् इत्यर्थः ।
[2] स्वर्ग्गसाधनज्ञानेन तदनुष्ठानेन वा इत्यर्थः ।


text:
अमरावती (आन्ध्रप्रदेशः)
एतत् प्राचीननगरम् द्विसहस्रवर्षेभ्यः प्रागेव बौद्धानां स्थानम् आसीत् । अत्र बौद्धशिल्पानां दर्शनं भवति । २० बौद्धमठाः सन्ति । कृष्णानदीतीरे स्थिते अमरावती नगरे अनेकबौद्धस्मारकाणि(स्थूपाः) सन्ति । पूर्वं सहस्रशः बौद्धभिक्षवः अत्र आसन् । स्थूपेषु भगवतः बुद्धस्य सुन्दरप्रतिमाः सन्ति । अष्टादशशतके सर्वं विनष्टम् अभवत् । इदानीं तस्य अवशेषाः चेन्नैनगरे वस्तुसङ्ग्रहालये सन्ति । पूर्वम् एतत् नगरं शातवाहनसाम्राज्यस्य राजधानी आसीत् । अमरेश्वरदेवालयः अत्र सुप्रसिद्धः अस्ति । प्रतिदिनम् सहस्रशः जनाः अत्र आगच्छन्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
गुण्टूरुतः ३२ कि.मी । विजयवाडा हैदराबाद् इत्यादिनगरेभ्यः वाहनसम्पर्कः अस्ति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
गुण्टूरुमछलीपट्टणमार्गे माचेला निस्थानतः समीपे अस्ति ।


text:
(महाभारतान्तर्गतम्
विराटनगरं रम्यं गच्छमानो युधिष्ठिरः ।
अस्तुवन्मनसा देवीं दुर्गां त्रिभुवनेश्वरीम् ॥१॥
यशोदा गर्भसंभूतां नारायणवरप्रियाम् ।
नन्दगोपकुले जातां मङ्गल्यां कुलवर्धिनीम् ॥२॥
कंसविद्रावणकरीमसुराणां क्षयङ्करीम् ।
शिलातटविनिक्षिप्तामाकाशं प्रतिगामिनीम् ॥३॥
वासुदेवस्य भगिनीं दिव्यमाल्यविभूषिताम् ।
दिव्याम्बरधरां देवीं खड्गखेटकधारिणीम् ॥४॥
भारावतरणे पुण्ये ये स्मरन्ति सदा शिवाम् ।
तान्वै तारयते पापात्पङ्के गामिव दुर्बलाम् ॥५॥
स्तोतुं प्रचक्रमे भूयो विविधैः स्तोत्रसंभवैः ।
आमन्त्र्य दर्शनाकांक्षी राजा देवीं सहानुजः ॥६॥
नमोऽस्तु वरदे! कृष्णे! कुमारि! ब्रह्मचारिणि ।
बालार्कसदृशाकारे! पूर्णचन्द्र्निभानने! ॥७॥
चतुर्भुजे! चतुर्वक्त्रे! पीनश्रोणिपयोधरे! ।
मयूरपिच्छवलये! केयूराङ्गदधारिणि! ॥८॥
भासि देवि! यथा पद्मा नारायणपरिग्रहः ।
स्वरूपं ब्रह्मचर्यं च विशदं तव खेचरि ॥९॥
कृष्णच्छविसमा कृष्णा संकर्षणसमानना ।
बिभ्रती विपुलौ बाहू शक्रध्वजसमुच्छ्रयौ ॥१०॥
पात्री च पङ्कजी घण्टी स्त्री विशुद्धा च या भुवि ।
पाशं धनुर्महाचक्रं विविधान्यायुधानि च ॥११॥
कुण्डलाभ्यां सुपूर्णाभ्यां कर्णाभ्यां च विभूषिता ।
चन्द्रविस्पर्धिना देवि! मुखेन त्वं विराजसे ॥१२॥
मुकुटेन विचित्रेण केशबन्धेन शोभिना ।
भुजङ्गाभोगवासेन श्रोणिसूत्रेण राजता ॥१३॥
विभ्राजसे चाऽऽबद्धेन भोगेनेवेह मन्दरः ।
ध्वजेन शिखिपिच्छानामुछ्रितेन विराजसे ॥१४॥
कौमारं व्रतमास्थाय त्रिदिवं पावितं त्वया ।
तेन त्वं स्तूयसे देवि त्रिदशैः पूज्यसेऽपि च ॥१५॥
त्रैलोक्यरक्षणार्थाय महिषासुरनाशिनि! ।
प्रसन्ना मे सुरश्रेष्ठे! दयां कुरु शिवा भव ॥१६॥
जया त्वं विजया चैव संग्रामे च जयप्रदा ।
ममापि विजयं देहि वरदा त्वं च सांप्रतम् ॥१७॥
विन्ध्ये चैव नगश्रेष्ठे तव स्थानं हि शाश्वतम्
कालि! कालि! महाकालि! शीधुमांसपशुप्रिये ।
कृतानुयात्रा भूतैस्त्वं वरदा कामचारिणी ॥१८॥
भारावतारे ये च त्वां संस्मरिष्यन्ति मानवाः ।
प्रणमन्ति च ये त्वां हि प्रभाते तु नरा भुवि ॥
न तेषां दुर्लभं किंचित्पुत्रतो धनतोऽपि वा ॥१९॥
दुर्गात्तारयसे दुर्गे!
तत्वं दुर्गा स्मृता जनैः ।
कान्तारेष्ववसन्नानां मग्नानां च महार्णवे।
दस्युभिर्वा निरुद्धानां त्वं गतिः परमा नृणाम् ॥२०॥
जलप्रतरणे चैव कान्तारेष्वटवीषु च ।
ये स्मरन्ति महदेवि! न च सीदन्ति ते नराः ॥२१॥
त्वं कीर्तिः श्रीर्धृतिः सिद्धिर्ह्रीर्विद्या संततिर्मतिः ।
संध्या रात्रिः प्रभा निद्रा ज्योत्स्ना कांतिः क्षमा दया ॥२२॥
नृणां च बन्धनं मोहं पुत्रनाशं धनक्षयम् ।
व्याधिं मृत्युं भयं चैव पूजिता नाशयिष्यसि ॥२३॥
सोहं राज्यात्परिभ्रष्टः शरणं त्वां प्रपन्नवान् ।
प्रणतश्च तथा मूर्ध्ना तव देवि! सुरेश्वरि! ॥२४॥
त्राहि मां पद्मपत्राक्षि सत्ये सत्या भवस्व नः ।
शरणं भव मे दुर्गे! शरण्ये! भक्तवत्सले! ॥२५॥
एवं स्तुता हि सा देवी दर्शयामास पाण्डवम् ।
उपागम्य तु राजानमिदं वचनमब्रवीत् ॥२६॥
देव्युवाच-
शृणु राजन्! महाबाहो! मदीयं वचनं प्रभो! ।
भविष्यत्यचिरादेव संग्रामे विजयस्तव ॥२७॥
मम प्रसादान्निर्जित्य हत्वा कौरववाहिनीम् ।
राज्यं निष्कण्टकं कृत्वा मोक्ष्यसे मेदिनीं पुनः ॥२८॥
भ्रातृभिः सहितो राजन्प्रीतिं प्राप्स्यसि पुष्कलाम् ।
मत्प्रसादाच्च ते सौख्यमारोग्यं च भविष्यति ॥२९॥
ये च संकीर्तयिष्यन्ति लोके विगतकल्मषाः ।
तेषां तुष्टा प्रदास्यामि राज्यमायुर्वपुः सुतम् ॥३०॥
प्रवासे नगरे वाऽपि संग्रामे शत्रुसङ्कटे ।
अटव्यां दुर्गकान्तारे सागरे गहने गिरौ ॥३१॥
ये स्मरिष्यन्ति मां राजन्यथाहं भवता स्मृता ।
न तेषां दुर्लभं किंचिदस्मिन्लोके भविष्यति ॥३२॥
इदं स्तोत्रवरं भक्त्या शृणुयाद्वा पठेत वा ।
तस्य सर्वाणि कर्याणि सिद्धिं यास्यन्ति पाण्डवाः ॥३३॥
मत्प्रसादाच्च वः सर्वान्विराटनगरे स्थितान् ।
न प्रज्ञास्यन्ति कुरवो नरा वा तन्निवासिनः ॥३४॥
इत्युक्त्वा वरदा देवी युधिष्ठिरमरिन्दमम् ।
रक्षां कृत्वा च पाण्डूनां तत्रैवान्तरधीयत ॥३५॥
॥इति श्री महाभारते विराटपर्वे दुर्गास्तोत्रं संपूर्णम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सूत्रच्छेद:
स्पृहेः - षष्ठ्येकवचनम् , ईप्सितः - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
स्पृह ईप्सायाम् चुरादावदन्तः पठ्यते। तस्य ईप्सितो यो ऽर्थः, तत् कारकं सम्प्रदानसंज्ञम् भवति। ईप्सितः इत्यभिप्रेतः उच्यते। पुष्पेभ्यः स्पृहयति। फलेभ्यः स्पृहयति। ईप्सितः इति किम्? पुश्पेभ्यो वने स्पृहयति।
`स्पृहयति` इति। अतो लोपस्य 6|4|48
`अचः परस्मिन् पूर्वविधौ` 1|1|56
इति स्थानिवद्भावाद्गुणो न भवति। यदा तु पुष्पादीनामीप्सिततमत्वं विवक्ष्यते, तदा परत्वात् कर्मसंज्ञैव भवति-- पुष्पाणि स्पृह्रतीति॥
चुरादावदन्तः पठ।ल्त इति। तेन स्पृहयतीत्यत्रातो लोपस्य स्थानिवद्भावाल्लघूपधगुणो नेति भावः। ईप्सित इति। ठ्मतिबुद्धिऽ इत्यादिना वर्तमाने क्तः। ईप्सितमात्रे इयं संज्ञा। प्रकर्षविवक्षायां तु परत्वात् कर्मसंज्ञैव भवति--पुष्पाणि स्पृहयतीति। यदा त्वीप्सितमीप्सिततमं वा शेषत्वेन विवक्ष्यते, तदा षष्ठी भवति॥
सिद्धान्तकौमुदी
स्पृहयतेः प्रयोगे इष्टः संप्रदानं स्यात् । पुष्पेभ्यः स्पृहयति । ईप्सितः किम् ? पुष्पेभ्यो वने स्पृहयति । ईप्सितमात्रे इयं संज्ञा । प्रकर्षविवक्षायां तु परत्वात्कर्मसंज्ञा । पुष्पाणि स्पृहयति ॥
स्पृहेरीप्सितः। `स्पृह ईप्सायाम्`चुरादावदन्तः। ततः स्वार्थे णिचि अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वाल्लघूपधगुणाऽभावे स्पृहिशब्दात्षष्ठ�एकवचनम्। `प्रयोग` इत्यध्याहार्यम्। तदाह--स्पृहयतेरित्यादिना। ननु `पुष्पेभ्यः स्पृहयती`त्येव स्यात्, नतु पुष्पाणि स्पृहयतीत्यपि। उभयं त्विष्यते। तत्राह ईप्सितमात्र इति। यदा त्वीप्सितत्वस्यापि न विवक्षा, किं तु विषयतामात्रविवक्षा, तदा `पुष्पाणां स्पृहयती`ति साधु। `कुमार्य इव कान्तस्य त्रस्यन्ति स्पृहयन्ति चे`त्यादिदर्शनात्। वाक्यपदीये तु स्पृहयतियोगे कर्मसंज्ञायाः शेषषष्ठ�आश्चायमपवाद इति स्थितम्। हेलाराजोऽप्येवम्। तन्मते पुष्पाणि स्पृहयति पुष्पाणां स्पृहयतीत्याद्यसाध्वेवेत्यन्यत्र विस्तरः।
स्पृहेरीप्सितः। `स्पृह ईप्सायां` चुरादावदन्तः, तेन स्पृहयतीत्यत्र लघूपधगुणो न। परत्वादिति। तेन`परस्परेण स्पृहणीयशोभम्`, स्पृहणीयगुणैर्महात्मभिः` इत्यादौ कर्मण्यनीयर् सिध्यति। शेषत्वविवक्षायां तु `कुमार्य इव कान्तस्य त्रस्यान्ति स्पृहयन्ति च ` इत्यत्र षष्ठ�पि सिध्यतीति हरदत्तादयः। वाक्यपदीयहेलाराजीयग्रन्थयोस्तु स्पृहयतियोगे कर्मसंज्ञायाः शेषषष्ठ�आश्च बाधिकेयं संप्रदानसंज्ञेति स्थितम्। युक्तम चेतत्---`क्रियया यमभिप्रैति---` इत्यनेनैवेष्टसिद्धे `स्पृहेरीप्सितः`इत्येत्सूत्रस्य हरदत्तादिमते वैयथ्र्यप्रसङ्गात्। तस्माद्वाक्यपदीयादिग्रन्थानुरोधेन `परस्परेण स्पृहणीयशोभम्` इत्यादौ `दानीयो विप्रः` इतिवद्बाहुलकात्संप्रदानेऽनीयरिति व्याख्येयम्। `कुमार्य इव कान्तस्य` इथ्यत्र तु त्रस्यन्तीत्येतदर्थतया कृतार्थस्य कान्तस्येति षष्ठ�न्तस्य विभक्तिविपरिणामेन `कान्ताय स्पृहयन्ती`ति व्याख्येयमिति केचित्।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
बाह्ये परिधानीये चार्थेऽन्तरशब्दस्य प्राप्ता संज्ञा जसि वा। अन्तरे, अन्तरा वा गृहाः; बाह्या इत्यर्थः। अन्तरे, अन्तरा वा शाटकाः; परिधानीया इत्यर्थः॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
जन्माद्यस्य यतः ॥
एतदेव अनुमानं संसारिव्यतिरिक्तेश्वरास्तित्वादिसाधनं मन्यन्ते ईश्वरकारणिनः ।
ननु इहापि तदेवोपन्यस्तं जन्मादिसूत्रे ।
न । वेदान्तवाक्यकुसुमग्रथनार्थत्वात् सूत्राणाम् ।
वेदान्तवाक्यानि हि सूत्रैः उदाहृत्य विचार्य्यन्ते । वाक्यार्थविचारणाध्यवसाननिर्व्वृता हि ब्रह्मावगतिः , न अनुमानादिप्रमाणान्तरनिर्व्वृता ।
सत्सु तु वेदान्तवाक्येषु जगतो जन्मादिकारणवादिषु तदर्थग्रहणदार्ढ्याय अनुमानम् अपि वेदान्तवाक्याविरोधि प्रमाणं भवत् न निवार्य्यते , श्रुत्यैव च सहायत्वेन तर्क्कस्याभ्युपेतत्वात् ।
तथा हि श्रोतव्यो मन्तव्य इतिश्रुतिः । पण्डितो मेधावी गान्धारानेवोपसम्पद्येत एवमेवेहाचार्य्यवान्पुरुषो वेद इति च पुरुषबुद्धिसाहाय्यम् आत्मनो दर्शयति ।
न धर्म्मजिज्ञासायाम् इव श्रुत्यादय एव प्रमाणं ब्रह्मजिज्ञासायां , किन्तु श्रुत्यादयोऽनुभवादयश्च यथासम्भवम् इह प्रमाणम् , अनुभवावसानत्वात् भूतवस्तुविषयत्वात् च ब्रह्मज्ञानस्य ।
– भगवत्पूज्यपादाः श्रीशङ्कराचार्य्याः ।
इत्थं वेदान्तसूत्राणां मुख्यं प्रयोजनं वाक्यार्थनिर्णय एव , न तु अनुमानादिप्रतिपादनम् इति सिद्धम् ।
न च अनुमानतर्क्कादीनां ब्रह्मविचार उपयोगाभावे श्रवणादिविधानमनर्थकं स्यात् इति वाच्यम् ।
वेदान्तवाक्यानुगाम्यनुमानादिकमपि ब्रह्मविचारोपयोगि भवति , ब्रह्मनिर्णयतद्दार्ढ्याद्यनुकूलत्वात् ।
न च ब्रह्मणोलौकिकत्वेन शास्त्रैकप्रमेयत्वात् कथमनुमानतर्क्कादीनां तद्विषयत्वं , तद्विषयत्वाभावे च कथं तज्ज्ञान उपयोग इति वाच्यम् ।
निर्णीतशक्तितात्पर्य्यकस्यैव शब्दस्य करणत्वेन तन्निर्णयहेतोः श्रवणाख्यविचारस्य ब्रह्मप्रमायामुपयोगः सिद्ध्यति । मननस्य तु श्रुतिप्रमितार्थस्यासम्भवशङ्काया अपनोदकत्वेन ब्रह्मप्रमोपकारकत्वम् । विपरीतभावनाविरोधिभावनानाशकत्वेन च निदिध्यासनस्योपयोगः ।
अयमर्थः – श्रवणं हि तावत् शब्दस्य तात्पर्य्यनिश्चये व्यापृतम् इति शब्देनापाततः प्रतीते ब्रह्मणि निष्कले एव उपनिषदस्तात्पर्य्यम् इति ब्रह्मविषयत्वसम्भवः । श्रुत्यवगतोर्थो ब्रह्म नानुपपन्नं सम्भवति च इतिसाधकस्य मननस्य ब्रह्मविषयत्वम् । श्रुतिप्रमितं ब्रह्म अद्वितीयमेव नान्यथा इति विपरीतभावनानिवर्त्तकनिदिध्यासनविषयत्वं ब्रह्मणः । – इत्थं श्रुतिप्रमितत्वेन ब्रह्मणोनुमानतर्क्कादिविषयत्वं सम्भवत्येव इति भावः ।


text:
तत्र क: संशयः?
कदाचित् कश्चन पुरुषः कञ्चित् विशिष्टं शुकम् आदाय कस्यचन महाराजस्य सभायाम् उपस्थितः। रूपतः सुन्दरः स शुकः महाराजाय नितराम् अरोचत। शुकं क्रेतुकामः महाराजः तं पुरुषम् अपृच्छत्, "भद्र! किम् अस्य शुकस्य मूल्यम्?" इति। पुरुषोऽवदत्, "सहस्रं सुवर्णनाणकानि" इति। चकितः महाराजः पुनरपि अब्रवीत्, "कस्मात् एतावत् मूल्यम् अस्य सामान्यस्य शिकस्य?" इति। तदा पुरुषेण उक्तम्, "महाराज, नायं सामान्यः शुकः। अयं तु पृष्टानां प्रश्नानाम् उत्तराणि वक्तुं समर्थः" इति। महराज उवाच, "नाहं विश्वसिमि" इति। पुरुष आह, "तर्हि स्वयं शुकः एव पृच्छ्यताम्" इति। महाराजः शुकम् अपृच्छत्, "किं त्वं प्रश्नानाम् उत्तराणि वक्तुं समर्थः?" इति। झटिति शुकेनोक्तम्, "तत्र कः संशयः?" इति। महाराजः प्रभावितः। स पुनरपृच्छत्, "किं तव मूल्यं सहस्र-सुवर्ण-नाणक-मितं विद्यते?" इति। शुकः प्राह, "तत्र कः संशयः?" इति। महाराजः शुकस्य प्रतिभां दृष्ट्वा विस्मितः। अनुक्षणं तेन राजकोषात् सहस्रं सुवर्णनानि प्रदाय स शुकः क्रीतः। स तं शुकं प्रासादस्य द्वारे एव अस्थापयत्। ये अतिथयः महाराजस्य दर्शनार्थम् आगच्छन्ति स्म तान् सः पृष्टानां प्रश्ननाम् उत्तरदाने समर्थम् एतं शुकम् अपि सोत्साहं दर्शयति स्म। सर्वेऽपि तं शुकं दृष्ट्वा विस्मिताः सन्तः तमेव शुकं पृच्छन्ति स्म, "भोः किं तव मूल्यं सहस्र-सुवर्ण-नाणकमितम्?" इति। सोऽपि अनुपदम् उत्तरयति स्म,"तत्र कः संशयः?" इति। तद् श्रुत्वा चकितचकिताः अतिथयः तस्य क्रेतारं गुणज्ञं राजानं बहुशः प्रशंसन्ति स्म। तस्य महाराजस्य कश्चित् चतुरः मन्त्री इमां वार्तां ज्ञातवान्। कस्यचित् शुकस्य क्रयणे महाराजानुमत्या राजकोषात् इयतः धनस्य व्ययः नारोचत तस्मै। सोऽपि राजदर्शनव्याजेन शुकदर्शनाय राजप्रासादं गतः। राजा तन्मुखादपि शुकक्रयणविषये प्रशंसाम् उत्प्रेक्षमाणः तस्मै शुकम् अदर्शयत्। परं नायं मन्त्री अन्यसदृशः राजप्रशंसया राजानुकूल्यमात्रस्य सम्पादने तत्परः। अयं तु वस्तुतः महाराज्यस्य हितं कामयते स्म। सोऽपि अपृच्छत् शुकम्, "अये किं त्वं पृष्टानां सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि प्रदातुं समर्थः?" इति। शुक उवाच, "तत्र कः संशयः?" इति। ततश्च पुनरपि मन्त्री पप्रच्छ, "किं सहस्र-सुवर्ण-नाणक-मितं तव मूल्यम् उचितम्?" इति। पुनरपि शुक उवाच,"तत्र कः संशयः?" इति। मन्त्रिणा एतावता एव सर्वम् अभिज्ञातम्। झटिति मन्त्रिणा पुनरपि स शुकः पृष्टः, "किं सहस्रं सुवर्णनाणकैः येन त्वं क्रीतः स राजा मूर्खः नास्ति?" इति। शुकेन पुनश्च तदेव उत्तरम् उक्तम्, "तत्र कः संशयः?" इति। मूर्खः स महाराजः अतीव कुपितः तं शुकं व्यापादितवान्।
चिन्तयन्तु.


text:
हास्यसीकरः_९
कदाचन देवदत्तः रात्र्यां बेङ्गलूरुनगरात् जालार्पेट्टैपुरं गन्तुं बेङ्गलूरु-चेन्नै रेल्-यानमारुरोह । रेल्-यानः जालार्पेट्टैपुरं रात्रौ एकवादनसमये उपागच्छति खलु । अतः सः रेल्-शयनकोष्ठ-निर्वाहकं प्रार्थयत्, “अहं कुम्भकर्णवत् स्वपिमि । कृपया भवान् मां बलात् प्रबोध्य जालार्पेट्टैपुरे मम रेल्-यानात् अवरोहणे साहाय्यं करोतु ” इति । निर्वाहकः देवदत्तस्य प्रार्थनामन्वमन्यत, “तथैव करोमि” इत्यवदच्च ।
यदा परेद्युः प्रातः रेल्-यानः चेन्नैनगरीमागतः, तदा भ्रुकुटिं कृत्वा दन्तान् कटकटाय्य च इतस्ततः चलन्तं “यदि मम दृष्टिपथं गतो भवति तं निर्वाहकं हनिष्यामि” इति वदन्तं देवदत्तमितरे अपश्यन् । अन्यतमः अन्यमवदत्, “ असौ कुतः भ्रान्तचित्त इव इत्थमुच्चैर्जल्पन् अटति?” इति । सः प्रत्यवदत्, “ अस्य विचित्रचेष्टितं न किञ्चित् खलु । प्रायेण त्वं जालार्पेट्टैपुरॆ निर्वाहकेन बलात् प्राबोधितं रेल्-यानात् निष्कासितं इतोऽप्यधिकमपभाषमाणं नरं नापश्यः” इति ।
_ _ _ _


text: ॥२.२८॥ योगाङ्गान्यष्टावभिधायिष्यमाणानि । तेषामनुष्ठानात्पञ्चपर्वणो विपर्ययस्याशुध्दिरूपस्य क्षयो नाशः । तत्क्षये सम्यग्ज्ञानस्याभिव्यक्तिः । यथा यथा च साधनान्यनुष्ठीयन्ते तथा तथा तनुत्वमशुध्दिरापद्यते । यथा यथा च क्षीयते तथा तथा क्षयक्रमानुरोधिनी ज्ञानस्यापि दीप्तिर्विवर्धते । सा खल्वेषा विवृध्दिः प्रकर्षमनुभवत्या विवेकख्यातेः, आ गुणपुरुषस्वरूपविज्ञानादित्यर्थः । योगाङ्गानुष्ठानमशुध्देर्वियोगकारणम् । यथा परशुश्छेद्यस्य । विवेकख्यातेस्तु प्राप्तिकारणं यथा धर्मः सुखस्य नान्यथा कारणम् । कति चैतानि कारणानि शास्त्रे भवन्ति । नवैवेत्याह । तद्यथा — उत्पत्तिस्थित्यभिव्यक्तिविकारप्रत्ययाप्तयः ।


text:
‘ब्रह्मा देवानाम्’ इत्याद्याथर्वणोपनिषत् । अस्याश्च विद्यासम्प्रदायकर्तृपारम्पर्यलक्षणं सम्बन्धमादावेवाह स्वयमेव स्तुत्यर्थम् — एवं हि महद्भिः परमपुरुषार्थसाधनत्वेन गुरुणायासेन लब्धा विद्येति । श्रोतृबुद्धिप्ररोचनाय विद्यां महीकरोति, स्तुत्या प्ररोचितायां हि विद्यायां सादराः प्रवर्तेरन्निति । प्रयोजनेन तु विद्यायाः साध्यसाधनलक्षणं सम्बन्धमुत्तरत्र वक्ष्यति ‘भिद्यते हृदयग्रन्थिः’ (मु. उ. २ । २ । ९)
इत्यादिना । अत्र चापरशब्दवाच्याया ऋग्वेदादिलक्षणाया विधिप्रतिषेधमात्रपराया विद्यायाः संसारकारणाविद्यादिदोषनिवर्तकत्वं नास्तीति स्वयमेवोक्त्वा परापरेति विद्याभेदकरणपूर्वकम् ‘अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः’ (मु. उ. १ । २ । ८)
इत्यादिना, तथा परप्राप्तिसाधनं सर्वसाधनसाध्यविषयवैराग्यपूर्वकं गुरुप्रसादलभ्यां ब्रह्मविद्यामाह ‘परीक्ष्य लोकान्’ (मु. उ. १ । २ । १२)
इत्यादिना । प्रयोजनं चासकृद्ब्रवीति ‘ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति’ (मु. उ. ३ । २ । ९)
इति ‘परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे’ (मु. उ. ३ । २ । ६)
इति च । ज्ञानमात्रे यद्यपि सर्वाश्रमिणामधिकारः, तथापि संन्यासनिष्ठैव ब्रह्मविद्या मोक्षसाधनं न कर्मसहितेति ‘भैक्षचर्यां चरन्तः’ (मु. उ. १ । २ । ११) ‘संन्यासयोगात्’ (मु. उ. ३ । २ । ६)
इति च ब्रुवन्दर्शयति । विद्याकर्मविरोधाच्च । न हि ब्रह्मात्मैकत्वदर्शनेन सह कर्म स्वप्नेऽपि सम्पादयितुं शक्यम् ; विद्यायाः कालविशेषाभावादनियतनिमित्तत्वाच्च कालसङ्कोचानुपपत्तेः । यत्तु गृहस्थेषु ब्रह्मविद्यासम्प्रदायकर्तृत्वादि लिङ्गं न तत्स्थितं न्यायं बाधितुमुत्सहते ; न हि विधिशतेनापि तमःप्रकाशयोरेकत्र सद्भावः शक्यते कर्तुम् , किमुत लिङ्गैः केवलैरिति । एवमुक्तसम्बन्धप्रयोजनाया उपनिषदोऽल्पग्रन्थं विवरणमारभ्यते । य इमां ब्रह्मविद्यामुपयन्त्यात्मभावेन श्रद्धाभक्तिपुरःसराः सन्तः, तेषां गर्भजन्मजरारोगाद्यनर्थपूगं निशातयति परं वा ब्रह्म गमयत्यविद्यादिसंसारकारणं वा अत्यन्तमवसादयति विनाशयतीत्युपनिषत् ; उपनिपूर्वस्य सदेरेवमर्थस्मरणात् ॥
ब्रह्मा देवानां प्रथमः सम्बभूव विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता ।
स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह ॥ १ ॥
ब्रह्म परिबृढो महान् धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यैः सर्वानन्यानतिशेत इति ; देवानां द्योतनवतामिन्द्रादीनां प्रथमः गुणैः प्रधानः सन् , प्रथमः अग्रे वा सम्बभूव अभिव्यक्तः सम्यक् स्वातन्त्र्येणेत्यभिप्रायः । न तथा यथा धर्माधर्मवशात्संसारिणोऽन्ये जायन्ते, ‘योऽसावतीन्द्रियोऽग्राह्यः’ (मनु. १ । ७)
इत्यादिस्मृतेः । विश्वस्य सर्वस्य जगतः कर्ता उत्पादयिता, भुवनस्य उत्पन्नस्य गोप्ता पालयितेति विशेषणं ब्रह्मणो विद्यास्तुतये । सः एवं प्रख्यातमहत्त्वो ब्रह्मा ब्रह्मविद्यां ब्रह्मणः परमात्मनो विद्यां ब्रह्मविद्याम् , ‘येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यम्’ (मु. उ. १ । २ । १३)
इति विशेषणात् । परमात्मविषया हि सा । ब्रह्मणा वाग्रजेनोक्तेति ब्रह्मविद्या । तां ब्रह्मविद्याम् , सर्वविद्याप्रतिष्ठां सर्वविद्याभिव्यक्तिहेतुत्वात्सर्वविद्याश्रयामित्यर्थः ; सर्वविद्यावेद्यं वा वस्त्वनयैव ज्ञायत इति, ‘येनाश्रुतं श्रुतं भवति अमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्’ (छा. उ. ६ । १ । ३)
इति श्रुतेः । सर्वविद्याप्रतिष्ठामिति च स्तौति विद्याम् । अथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय ज्येष्ठश्चासौ पुत्रश्च, अनेकेषु ब्रह्मणः सृष्टिप्रकारेष्वन्यतमस्य सृष्टिप्रकारस्य प्रमुखे पूर्वम् अथर्वा सृष्ट इति ज्येष्ठः ; तस्मै ज्येष्ठपुत्राय प्राह प्रोक्तवान् ॥
अथर्वणे यां प्रवदेत ब्रह्माथर्वा तां पुरोवाचाङ्गिरे ब्रह्मविद्याम् ।
स भारद्वाजाय सत्यवहाय प्राह भारद्वाजोऽङ्गिरसे परावराम् ॥ २ ॥
याम् एताम् अथर्वणे प्रवदेत प्रावदद्ब्रह्मविद्यां ब्रह्मा, तामेव ब्रह्मणः प्राप्ताम् अथर्वां पुरा पूर्वम् ; उवाच उक्तवान् अङ्गिरे अङ्गीर्नाम्ने ब्रह्मविद्याम् । स चाङ्गीः भारद्वजाय भरद्वाजगोत्राय सत्यवहाय सत्यवहनाम्ने प्राह प्रोक्तवान् । भारद्वाजः अङ्गिरसे स्वशिष्याय पुत्राय वा परावरां परस्मात्परस्मादवरेणावरेण प्राप्तेति परावरा परावरसर्वविद्याविषयव्याप्तेर्वा, तां परावरामङ्गिरसे प्राहेत्यनुषङ्गः ॥
शौनको ह वै महाशालोऽङ्गिरसं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति ॥ ३ ॥
शौनकः शुनकस्यापत्यं महाशालः महागृहस्थः अङ्गिरसं भारद्वाजशिष्यमाचार्यं विधिवत् यथाशास्त्रमित्येतत् ; उपसन्नः उपगतः सन् पप्रच्छ पृष्टवान् । शौनकाङ्गिरसोः सम्बन्धादर्वाग्विधिवद्विशेषणाभावादुपसदनविधेः पूर्वेषामनियम इति गम्यते । मर्यादाकरणार्थं विशेषणम् । मध्यदीपिकान्यायार्थं वा विशेषणम् , अस्मदादिष्वप्युपसदनविधेरिष्टत्वात् । किमित्याह — कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते, नु इति वितर्के, भगवः हे भगवन् , सर्वं यदिदं विज्ञेयं विज्ञातं विशेषेण ज्ञातमवगतं भवतीति ‘एकस्मिन्विज्ञाते सर्वविद्भवति’ इति शिष्टप्रवादं श्रुतवाञ्शौनकः तद्विशेषं विज्ञातुकामः सन्कस्मिन्निति वितर्कयन्पप्रच्छ । अथवा, लोकसामान्यदृष्ट्या ज्ञात्वैव पप्रच्छ । सन्ति हि लोके सुवर्णादिशकलभेदाः सुवर्णत्वाद्येकत्वविज्ञानेन विज्ञायमाना लौकिकैः ; तथा किं न्वस्ति सर्वस्य जगद्भेदस्यैकं कारणम् यत्रैकस्मिन्विज्ञाते सर्वं विज्ञातं भवतीति । नन्वविदिते हि कस्मिन्निति प्रश्नोऽनुपपन्नः ; किमस्ति तदिति तदा प्रश्नो युक्तः ; सिद्धे ह्यस्तित्वे कस्मिन्निति स्यात् , यथा कस्मिन्निधेयमिति । न ; अक्षरबाहुल्यादायासभीरुत्वात्प्रश्नः सम्भवत्येव — किं न्वस्ति तद्यस्मिन्नेकस्मिन्विज्ञाते सर्ववित्स्यादिति ॥
तस्मै स होवाच । द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च ॥ ४ ॥
तस्मै शौनकाय सः अङ्गिराः ह किल उवाच उक्तवान् । किमिति, उच्यते — द्वे विद्ये वेदितव्ये ज्ञातव्ये इति । एवं ह स्म किल यत् ब्रह्मविदः वेदार्थाभिज्ञाः परमार्थदर्शिनः वदन्ति । के ते इत्याह — परा च परमात्मविद्या, अपरा च धर्माधर्मसाधनतत्फलविषया । ननु कस्मिन्विदिते सर्वविद्भवतीति शौनकेन पृष्टम् ; तस्मिन्वक्तव्येऽपृष्टमाहाङ्गिराः — द्वे विद्ये इत्यादि । नैष दोषः, क्रमापेक्षत्वात्प्रतिवचनस्य । अपरा हि विद्या अविद्या ; सा निराकर्तव्या तद्विषये हि अविदिते न किञ्चित्तत्त्वतो विदितं स्यादिति ; ‘निराकृत्य हि पूर्वपक्षं पश्चात्सिद्धान्तो वक्तव्यो भवति’ इति न्यायात् ॥
तत्रापरा, ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते ॥ ५ ॥
तत्र का अपरेत्युच्यते — ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः इत्येते चत्वारो वेदाः । शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषम् इत्यङ्गानि षट् ; एषा अपरा विद्योक्ता । अथ इदानीम् इयं परा विद्योच्यते यया तत् वक्ष्यमाणविशेषणम् अक्षरम् अधिगम्यते प्राप्यते, अधिपूर्वस्य गमेः प्रायशः प्राप्त्यर्थत्वात् ; न च परप्राप्तेरवगमार्थस्य च भेदोऽस्ति ; अविद्याया अपाय एव हि परप्राप्तिर्नार्थान्तरम् । ननु ऋग्वेदादिबाह्या तर्हि सा कथं परा विद्या स्यात् मोक्षसाधनं च । ‘या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः. . . ’ (मनु. १२ । ९५) इति हि स्मरन्ति । कुदृष्टित्वान्निष्फलत्वादनादेया स्यात् ; उपनिषदां च ऋग्वेदादिबाह्यत्वं स्यात् । ऋग्वेदादित्वे तु पृथक्करणमनर्थकम् अथ परेति । न, वेद्यविषयविज्ञानस्य विवक्षितत्वात् । उपनिषद्वेद्याक्षरविषयं हि विज्ञानमिह परा विद्येति प्राधान्येन विवक्षितम् , नोपनिषच्छब्दराशिः । वेदशब्देन तु सर्वत्र शब्दराशिर्विवक्षितः । शब्दराश्यधिगमेऽपि यत्नान्तरमन्तरेण गुर्वभिगमनादिलक्षणं वैराग्यं च नाक्षराधिगमः सम्भवतीति पृथक्करणं ब्रह्मविद्याया अथ परा विद्येति ॥
यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् ।
नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः ॥ ६ ॥
यथा विधिविषये कर्त्राद्यनेककारकोपसंहारद्वारेण वाक्यार्थज्ञानकालादन्यत्रानुष्ठेयोऽर्थोऽस्त्यग्निहोत्रादिलक्षणः, न तथेह परविद्याविषये वाक्यार्थज्ञानसमकाल एव तु पर्यवसितो भवति, केवलशब्दप्रकाशितार्थज्ञानमात्रनिष्ठाव्यतिरिक्ताभावात् । तस्मादिह परां विद्यां सविशेषणेनाक्षरेण विशिनष्टि — यत्तदद्रेश्यमित्यादिना । वक्ष्यमाणं बुद्धौ संहृत्य सिद्धवत्परामृशति — यत्तदिति । अद्रेश्यम् अदृश्यं सर्वेषां बुद्धीन्द्रियाणामगम्यमित्येतत् । दृशेर्बहिःप्रवृत्तस्य पञ्चेन्द्रियद्वारकत्वात् । अग्राह्यं कर्मेन्द्रियाविषयमित्येतत् । अगोत्रम् , गोत्रमन्वयो मूलमित्यनर्थान्तरम् । अगोत्रम् अनन्वयमित्यर्थः । न हि तस्य मूलमस्ति येनान्वितं स्यात् । वर्ण्यन्त इति वर्णा द्रव्यधर्माः स्थूलत्वादयः शुक्लत्वादयो वा । अविद्यमाना वर्णा यस्य तत् अवर्णम् अक्षरम् । अचक्षुःश्रोत्रं चक्षुश्च श्रोत्रं च नामरूपविषये करणे सर्वजन्तूनाम् , ते अविद्यमाने यस्य तदचक्षुःश्रोत्रम् । ‘यः सर्वज्ञः सर्ववित्’ (मु. उ. १ । १ । ९)
इति चेतनावत्त्वविशेषणात्प्राप्तं संसारिणामिव चक्षुःश्रोत्रादिभिः करणैरर्थसाधकत्वम् ; तदिह अचक्षुःश्रोत्रमिति वार्यते, ‘पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः’ (श्वे. उ. ३ । १९)
इत्यादिदर्शनात् । किञ्च, तत् अपाणिपादं कर्मेन्द्रियरहितमित्येतत् । यत एवम् अग्राह्यमग्राहकं च अतो नित्यमविनाशि । विभुं विविधं ब्रह्मादिस्थावरान्तप्राणिभेदैर्भवतीति विभुम् । सर्वगतं व्यापकमाकाशवत्सुसूक्ष्मम् । शब्दादिस्थूलत्वकारणरहितत्वात् । शब्दादयो ह्याकाशवाय्वादीनामुत्तरोत्तरस्थूलत्वकारणानि ; तदभावात्सुसूक्ष्मम् , किञ्च, तत् अव्ययम् उक्तधर्मत्वादेव न व्येतीत्यव्ययम् । न ह्यनङ्गस्य स्वाङ्गापचयलक्षणो व्ययः सम्भवति शरीरस्येव । नापि कोशापचयलक्षणो व्ययः सम्भवति राज्ञ इव । नापि गुणद्वारको व्ययः सम्भवति, अगुणत्वात्सर्वात्मकत्वाच्च । यत् एवंलक्षणं भूतयोनिं भूतानां कारणं पृथिवीव स्थावरजङ्गमानां परिपश्यन्ति सर्वत आत्मभूतं सर्वस्य अक्षरं पश्यन्ति धीराः धीमन्तो विवेकिनः । ईदृशमक्षरं यया विद्यया अधिगम्यते सा परा विद्येति समुदायार्थः ॥
यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः सम्भवन्ति ।
यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाक्षरात्सम्भवतीह विश्वम् ॥ ७ ॥
भूतयोनिरक्षरमित्युक्तम् । तत्कथं भूतयोनित्वमित्युच्यते दृष्टान्तैः — यथा लोके प्रसिद्धः ऊर्णनाभिः लूताकीटः किञ्चित्कारणान्तरमनपेक्ष्य स्वयमेव सृजते स्वशरीराव्यतिरिक्तानेव तन्तून्बहिः प्रसारयति पुनस्तानेव गृह्णते च गृह्णाति स्वात्मभावमेवापादयति ; यथा च पृथिव्याम् ओषधयः, व्रीह्यादिस्थावराणीत्यर्थः, स्वात्माव्यतिरिक्ता एव प्रभवन्ति सम्भवन्ति ; यथा च सतः विद्यमानाज्जीवतः पुरुषात् केशलोमानि केशाश्च लोमानि च सम्भवन्ति विलक्षणानि । यथैते दृष्टान्ताः, तथा विलक्षणं सलक्षणं च निमित्तान्तरानपेक्षाद्यथोक्तलक्षणात् अक्षरात् सम्भवति समुत्पद्यते इह संसारमण्डले विश्वं समस्तं जगत् । अनेकदृष्टान्तोपादानं तु सुखावबोधनार्थम् ॥
तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते ।
अन्नात्प्राणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम् ॥ ८ ॥
यद्ब्रह्मण उत्पद्यमानं विश्वं तदनेन क्रमेणोत्पद्यते, न युगपद्बदरमुष्टिप्रक्षेपवदिति क्रमनियमविवक्षार्थोऽयं मन्त्र आरभ्यते — तपसा ज्ञानेन उत्पत्तिविधिज्ञतया भूतयोन्यक्षरं ब्रह्म चीयते उपचीयते उत्पादयिष्यदिदं जगत् अङ्कुरमिव बीजमुच्छूनतां गच्छति पुत्रमिव पिता हर्षेण । एवं सर्वज्ञतया सृष्टिस्थितिसंहारशक्तिविज्ञानवत्तयोपचितात् ततः ब्रह्मणः अन्नम् अद्यते भुज्यत इत्यन्नमव्याकृतं साधारणं कारणं संसारिणां व्याचिकीर्षितावस्थारूपेण अभिजायते उत्पद्यते । ततश्च अव्याकृताद्व्याचिकीर्षितावस्थात् अन्नात् प्राणः हिरण्यगर्भो ब्रह्मणो ज्ञानक्रियाशक्त्यधिष्ठितो जगत्साधारणोऽविद्याकामकर्मभूतसमुदायबीजाङ्कुरो जगदात्मा अभिजायत इत्यनुषङ्गः । तस्माच्च प्राणात् मनः मनआख्यं सङ्कल्पविकल्पसंशयनिर्णयाद्यात्मकमभिजायते । ततोऽपि सङ्कल्पाद्यात्मकान्मनसः सत्यं सत्याख्यमाकाशादिभूतपञ्चकमभिजायते । तस्मात्सत्याख्याद्भूतपञ्चकादण्डक्रमेण सप्त लोकाः भूरादयः । तेषु मनुष्यादिप्राणिवर्णाश्रमक्रमेण कर्माणि । कर्मसु च निमित्तभूतेषु अमृतं कर्मजं फलम् । यावत्कर्माणि कल्पकोटिशतैरपि न विनश्यन्ति, तावत्फलं न विनश्यतीत्यमृतम् ॥
यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः ।
तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते ॥ ९ ॥
उक्तमेवार्थमुपसञ्जिहीर्षुर्मन्त्रो वक्ष्यमाणार्थमाह — यः उक्तलक्षणोऽक्षराख्यः सर्वज्ञः सामान्येन सर्वं जानातीति सर्वज्ञः । विशेषेण सर्वं वेत्तीति सर्ववित् । यस्य ज्ञानमयं ज्ञानविकारमेव सार्वज्ञ्यलक्षणं तपः अनायासलक्षणम् , तस्मात् यथोक्तात्सर्वज्ञात् एतत् उक्तं कार्यलक्षणं ब्रह्म हिरण्यगर्भाख्यं जायते । किञ्च, नाम असौ देवदत्तो यज्ञदत्त इत्यादिलक्षणम् , रूपम् इदं शुक्लं नीलमित्यादि, अन्नं च व्रीहियवादिलक्षणम् , जायते पूर्वमन्त्रोक्तक्रमेणेत्यविरोधो द्रष्टव्यः ॥
इति प्रथममुण्डके प्रथमखण्डभाष्यम् ॥
तदेतत्सत्यं मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यंस्तानि त्रेतायां बहुधा सन्ततानि ।
तान्याचरथ नियतं सत्यकामा एष वः पन्थाः सुकृतस्य लोके ॥ १ ॥
साङ्गा वेदा अपरा विद्योक्ता ‘ऋग्वेदो यजुर्वेदः’ (मु. उ. १ । १ । ५)
इत्यादिना । ‘यत्तदद्रेश्यम्’ (मु. उ. १ । १ । ६)
इत्यादिना ‘नामरूपमन्नं च जायते’ (मु. उ. १ । १ । ९)
इत्यन्तेन ग्रन्थेनोक्तलक्षणमक्षरं यया विद्ययाधिगम्यत इति सा परा विद्या सविशेषणोक्ता । अतः परमनयोर्विद्ययोर्विषयौ विवेक्तव्यौ संसारमोक्षावित्युत्तरो ग्रन्थ आरभ्यते । तत्रापरविद्याविषयः कर्त्रादिसाधनक्रियाफलभेदरूपः संसारोऽनादिरनन्तो दुःखस्वरूपत्वाद्धातव्यः प्रत्येकं शरीरिभिः सामस्त्येन नदीस्रोतोवदविच्छेदरूपसम्बन्धः तदुपशमलक्षणो मोक्षः परविद्याविषयोऽनाद्यनन्तोऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयः शुद्धः प्रसन्नः स्वात्मप्रतिष्ठालक्षणः परमानन्दोऽद्वय इति । पूर्वं तावदपरविद्याया विषयप्रदर्शनार्थमारम्भः । तद्दर्शने हि तन्निर्वेदोपपत्तिः । तथा च वक्ष्यति — ‘परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्’ (मु. उ. १ । २ । १२)
इत्यादिना । न ह्यप्रदर्शिते परीक्षोपपद्यत इति तत्प्रदर्शयन्नाह — तदेतत् सत्यम् अवितथम् । किं तत् ? मन्त्रेषु ऋग्वेदाद्याख्येषु कर्माणि अग्निहोत्रादीनि मन्त्रैरेव प्रकाशितानि कवयः मेधाविनो वसिष्ठादयः यानि अपश्यन् दृष्टवन्तः । यत्तदेतत्सत्यमेकान्तपुरुषार्थसाधनत्वात् , तानि च वेदविहितानि ऋषिदृष्टानि कर्माणि त्रेतायां त्रयीसंयोगलक्षणायां हौत्राध्वर्यवौद्गात्रप्रकारायामधिकरणभूतायां बहुधा बहुप्रकारं सन्ततानि सम्प्रवृत्तानि कर्मिभिः क्रियमाणानि त्रेतायां वा युगे प्रायशः प्रवृत्तानि ; अतो यूयं तानि आचरथ निर्वर्तयत नियतं नित्यं सत्यकामा यथाभूतकर्मफलकामाः सन्तः । एषः वः युष्माकं पन्थाः मार्गः सुकृतस्य स्वयं निर्वर्तितस्य कर्मणः लोके फलनिमित्तं लोक्यते दृश्यते भुज्यत इति कर्मफलं लोक उच्यते । तदर्थं तत्प्राप्तये एष मार्ग इत्यर्थः । यान्येतान्यग्निहोत्रादीनि त्रय्यां विहितानि कर्माणि, तान्येष पन्था अवश्यफलप्राप्तिसाधनमित्यर्थः ॥
यदा लेलायते ह्यर्चिः समिद्धे हव्यवाहने ।
तदाज्यभागावन्तरेणाहुतीः प्रतिपादयेत् ॥ २ ॥
तत्राग्निहोत्रमेव तावत्प्रथमं प्रदर्शनार्थमुच्यते, सर्वकर्मणां प्राथम्यात् । तत्कथम् ? यदैव इन्धनैरभ्याहितैः सम्यगिद्धे समिद्धे दीप्ते हव्यवाहने लेलायते चलति अर्चिः ; तदा तस्मिन्काले लेलायमाने चलत्यर्चिषि आज्यभागौ आज्यभागयोः अन्तरेण मध्ये आवापस्थाने आहुतीः प्रतिपादयेत् प्रक्षिपेत् देवतामुद्दिश्य । अनेकाहःप्रयोगापेक्षया आहुतीरिति बहुवचनम् । एष सम्यगाहुतिप्रक्षेपादिलक्षणः कर्ममार्गो लोकप्राप्तये पन्थाः । तस्य च सम्यक्करणं दुष्करम् ; विपत्तयस्त्वनेका भवन्ति ॥
यस्याग्निहोत्रमदर्शमपौर्णमासमचातुर्मास्यमनाग्रयणमतिथिवर्जितं च ।
अहुतमवैश्वदेवमविधिना हुतमासप्तमांस्तस्य लोकान्हिनस्ति ॥ ३ ॥
कथम् ? यस्य अग्निहोत्रिणः अग्निहोत्रम् अदर्शं दर्शाख्येन कर्मणा वर्जितम् । अग्निहोत्रिभिरवश्यकर्तव्यत्वाद्दर्शस्य । अग्निहोत्रिसम्बन्ध्यग्निहोत्रविशेषणमिव भवति । तदक्रियमाणमित्येतत् । तथा अपौर्णमासम् इत्यादिष्वप्यग्निहोत्रविशेषणत्वं द्रष्टव्यम् । अग्निहोत्राङ्गत्वस्याविशिष्टत्वात् । अपौर्णमासं पौर्णमासकर्मवर्जितम् । अचातुर्मास्यं चातुर्मास्यकर्मवर्जितम् । अनाग्रयणम् आग्रयणं शरदादिषु कर्तव्यम् , तच्च न क्रियते यस्य तत्तथा । अतिथिवर्जितं च अतिथिपूजनं चाहन्यहन्यक्रियमाणं यस्य । स्वयं सम्यगग्निहोत्रकाले अहुतम् । अदर्शादिवत् अवैश्वदेवं वैश्वदेवकर्मवर्जितम् । हूयमानमप्यविधिना हुतम् अयथाहुतमित्येतत् । एवं दुःसम्पादितमसम्पादितमग्निहोत्राद्युपलक्षितं कर्म किं करोतीत्युच्यते — आसप्तमान् सप्तमसहितान् तस्य कर्तुर्लोकान् हिनस्ति हिनस्तीव आयासमात्रफलत्वात् । सम्यक् क्रियमाणेषु हि कर्मसु कर्मपरिणामानुरूप्येण भूरादयः सत्यान्ताः सप्त लोकाः फलं प्राप्तव्यम् । ते लोकाः एवंभूतेनाग्निहोत्रादिकर्मणा त्वप्राप्यत्वाद्धिंस्यन्त इव, आयासमात्रं त्वव्यभिचारीत्यतो हिनस्तीत्युच्यते । पिण्डदानाद्यनुग्रहेण वा सम्बध्यमानाः पितृपितामहप्रपितामहाः पुत्रपौत्रप्रपौत्राः स्वात्मोपकाराः सप्त लोका उक्तप्रकारेणाग्निहोत्रादिना न भवन्तीति हिंस्यन्त इत्युच्यते ॥
काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा ।
स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः ॥ ४ ॥
काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना दहनस्य जिह्वाः । काल्याद्या विश्वरुच्यन्ता लेलायमानाः अग्नेर्हविराहुतिग्रसनार्था एताः किल सप्त जिह्वाः ॥
एतेषु यश्चरते भ्राजमानेषु यथाकालं चाहुतयो ह्याददायन् ।
तं नयन्त्येताः सूर्यस्य रश्मयो यत्र देवानां पतिरेकोऽधिवासः ॥ ५ ॥
एतेषु अग्निजिह्वाभेदेषु यः अग्निहोत्री चरते कर्माचरत्यग्निहोत्रादिकं भ्राजमानेषु दीप्यमानेषु । यथाकालं च यस्य कर्मणो यः कालस्तं कालमनतिक्रम्य यथाकालं यजमानम् आददायन् आददाना आहुतयः तं नयन्ति प्रापयन्ति । एताः आहुतयो या इमा अनेन निर्वर्तिताः सूर्यस्य रश्मयः भूत्वा, रश्मिद्वारैरित्यर्थः । यत्र यस्मिन्स्वर्गे देवानां पतिः इन्द्रः एकः सर्वानुपरि अधि वसतीति अधिवासः ॥
एह्येहीति तमाहुतयः सुवर्चसः सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्ति ।
प्रियां वाचमभिवदन्त्योऽर्चयन्त्य एष वः पुण्यः सुकृतो ब्रह्मलोकः ॥ ६ ॥
कथं सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्तीत्युच्यते — एहि एहि इति आह्वयन्त्यः तं यजमानम् आहुतयः सुवर्चसः दीप्तिमत्यः ; किञ्च, प्रियाम् इष्टां वाचं स्तुत्यादिलक्षणाम् अभिवदन्त्यः उच्चारयन्त्यः अर्चयन्त्यः पूजयन्त्यश्च एषः वः युष्माकं पुण्यः सुकृतः ब्रह्मलोकः फलरूपः, इत्थं प्रियां वाचम् अभिवदन्त्यो वहन्तीत्यर्थः । ब्रह्मलोकः स्वर्गः प्रकरणात् ॥
प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म ।
एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति ॥ ७ ॥
एतच्च ज्ञानरहितं कर्मैतावत्फलमविद्याकामकर्मकार्यम् अतोऽसारं दुःखमूलमिति निन्द्यते — प्लवाः विनाशिन इत्यर्थः । हि यस्मात् एते अदृढाः अस्थिराः यज्ञरूपाः यज्ञस्य रूपाणि यज्ञरूपाः यज्ञनिर्वर्तकाः अष्टादश अष्टादशसङ्ख्याकाः षोडशर्त्विजः पत्नी यजमानश्चेत्यष्टादश । एतदाश्रयं कर्म उक्तं कथितं शास्त्रेण येषु अष्टादशसु अवरं केवलं ज्ञानवर्जितं कर्म । अतस्तेषामवरकर्माश्रयाणामष्टादशानामदृढतया प्लवत्वात्प्लवते सह फलेन तत्साध्यं कर्म ; कुण्डविनाशादिव क्षीरदध्यादीनां तत्स्थानां नाशः ; यत एवम् एतत् कर्म श्रेयः श्रेयःसाधनमिति ये अभिनन्दन्ति अभिहृष्यन्ति अविवेकिनः मूढाः, अतः ते जरां च मृत्युं च जरामृत्युं कञ्चित्कालं स्वर्गे स्थित्वा पुनरेव अपि यन्ति भूयोऽपि गच्छन्ति ॥
अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितंमन्यमानाः ।
जङ्घन्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥ ८ ॥
किञ्च, अविद्यायाम् अन्तरे मध्ये वर्तमानाः अविवेकप्रायाः स्वयं वयमेव धीराः धीमन्तः पण्डिता विदितवेदितव्याश्चेति मन्यमाना आत्मानं सम्भावयन्तः, ते च जङ्घन्यमानाः जरारोगाद्यनेकानर्थव्रातैर्हन्यमाना भृशं पीड्यमानाः परियन्ति विभ्रमन्ति मूढाः । दर्शनवर्जितत्वात् अन्धेनैव अचक्षुष्केणैव नीयमानाः प्रदर्श्यमानमार्गाः ; यथा लोके अन्धाः चक्षूरहिता गर्तकण्टकादौ पतन्ति, तद्वत् ॥
अविद्यायां बहुधा वर्तमाना वयं कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः ।
यत्कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात्तेनातुराः क्षीणलोकाश्च्यवन्ते ॥ ९ ॥
किञ्च, अविद्यायां बहुधा बहुप्रकारं वर्तमानाः वयमेव कृतार्थाः कृतप्रयोजनाः इति एवम् अभिमन्यन्ति अभिमन्यन्ते अभिमानं कुर्वन्ति बालाः अज्ञानिनः । यत् यस्मादेवं कर्मिणः न प्रवेदयन्ति तत्त्वं न जानन्ति रागात् कर्मफलरागाभिभवनिमित्तम् , तेन कारणेन आतुराः दुःखार्ताः सन्तः क्षीणलोकाः क्षीणकर्मफलाः स्वर्गलोकात् च्यवन्ते ॥
इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः ।
नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति ॥ १० ॥
इष्टापूर्तम् इष्टं यागादि श्रौतं कर्म पूर्तं स्मार्तं वापीकूपतडागादिकर्म मन्यमानाः एतदेवातिशयेन पुरुषार्थसाधनं वरिष्ठं प्रधानमिति चिन्तयन्तः, अन्यत् आत्मज्ञानाख्यं श्रेयःसाधनं न वेदयन्ते न जानन्ति प्रमूढाः पुत्रपशुबान्धवादिषु प्रमत्ततया मूढाः ; ते च नाकस्य स्वर्गस्य पृष्ठे उपरिस्थाने सुकृते भोगायतने अनुभूत्वा अनुभूय कर्मफलं पुनः इमं लोकं मानुषम् अस्मात् हीनतरं वा तिर्यङ्नरकादिलक्षणं यथाकर्मशेषं विशन्ति ॥
तपःश्रद्धे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो भैक्षचर्यां चरन्तः ।
सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मा ॥ ११ ॥
ये पुनस्तद्विपरीतज्ञानयुक्ता वानप्रस्थाः संन्यासिनश्च, तपःश्रद्धे हि तपः स्वाश्रमविहितं कर्म, श्रद्धा हिरण्यगर्भादिविषया विद्या, ते तपःश्रद्धे उपवसन्ति सेवंतेऽरण्ये वर्तमानाः सन्तः । शान्ताः उपरतकरणग्रामाः । विद्वांसः गृहस्थाश्च ज्ञानप्रधाना इत्यर्थः । भैक्षचर्यां चरन्तः परिग्रहाभावादुपवसन्त्यरण्ये इति सम्बन्धः । सूर्यद्वारेण सूर्योपलक्षितेनोत्तरेण पथा ते विरजाः विरजसः, क्षीणपुण्यपापकर्माणः सन्त इत्यर्थः । प्रयान्ति प्रकर्षेण यान्ति यत्र यस्मिन्सत्यलोकादौ अमृतः स पुरुषः प्रथमजो हिरण्यगर्भः हि अव्ययात्मा अव्ययस्वभावो यावत्संसारस्थायी । एतदन्तास्तु संसारगतयोऽपरविद्यागम्याः । नन्वेतं मोक्षमिच्छन्ति केचित् । न, ‘इहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः’ (मु. उ. ३ । २ । २) ‘ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीरा युक्तात्मानः सर्वमेवाविशन्ति’ (मु. उ. ३ । २ । ५)
इत्यादिश्रुतिभ्यः ; अप्रकरणाच्च । अपरविद्याप्रकरणे हि प्रवृत्ते न ह्यकस्मान्मोक्षप्रसङ्गोऽस्ति । विरजस्त्वं त्वापेक्षिकम् । समस्तमपरविद्याकार्यं साध्यसाधनलक्षणं क्रियाकारकफलभेदभिन्नं द्वैतम् एतावदेव यद्धिरण्यगर्भप्राप्त्यवसानम् । तथा च मनुनोक्तं स्थावराद्यां संसारगतिमनुक्रामता — ‘ब्रह्मा विश्वसृजो धर्मो महानव्यक्तमेव च । उत्तमां सात्त्विकीमेतां गतिमाहुर्मनीषिणः’ (मनु. १२ । ५०)
इति ॥
परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन ।
तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ॥ १२ ॥
अथेदानीमस्मात्साध्यसाधनरूपात्सर्वस्मात्संसाराद्विरक्तस्य परस्यां विद्यायामधिकारप्रदर्शनार्थमिदमुच्यते — परीक्ष्य यदेतदृग्वेदाद्यपरविद्याविषयं स्वाभाविकाविद्याकामकर्मदोषवत्पुरुषानुष्ठेयमविद्यादिदोषवन्तमेव पुरुषं प्रति विहितत्वात्तदनुष्ठानकार्यभूताश्च लोका ये दक्षिणोत्तरमार्गलक्षणाः फलभूताः, ये च विहिताकरणप्रतिषेधातिक्रमदोषसाध्या नरकतिर्यक्प्रेतलक्षणाः, तानेतान्परीक्ष्य प्रत्यक्षानुमानोपमानागमैः सर्वतो याथात्म्येनावधार्य लोकान् संसारगतिभूतानव्यक्तादिस्थावरान्तान्व्याकृताव्याकृतलक्षणान्बीजाङ्कुरवदितरेतरोत्पत्तिनिमित्ताननेकानर्थशतसहस्रसङ्कुलान्कदलीगर्भवदसारान्मायामरीच्युदकगन्धर्वनगराकारस्वप्नजलबुद्बुदफेनसमान्प्रतिक्षणप्रध्वंसान्पृष्ठतः कृत्वा विद्याकामदोषप्रवर्तितकर्मचितान्धर्माधर्मनिर्वर्तितानित्येतत् । ब्राह्मणः, ब्राह्मणस्यैव विशेषतोऽधिकारः सर्वत्यागेन ब्रह्मविद्यायामिति ब्राह्मणग्रहणम् । परीक्ष्य लोकान्किं कुर्यादित्युच्यते — निर्वेदम् , निष्पूर्वो विदिरत्र वैराग्यार्थे, वैराग्यम् आयात् कुर्यादित्येतत् । स वैराग्यप्रकारः प्रदर्श्यते — इह संसारे नास्ति कश्चिदपि अकृतः पदार्थः । सर्व एव हि लोकाः कर्मचिताः कर्मकृतत्वाच्चानित्याः । न नित्यं किञ्चिदस्तीत्यभिप्रायः । सर्वं तु कर्मानित्यस्यैव साधनम् । यस्माच्चतुर्विधमेव हि सर्वं कर्म कार्यम् — उत्पाद्यमाप्यं विकार्यं संस्कार्यं वा । नातः परं कर्मणो विषयोऽस्ति । अहं च नित्येनामृतेनाभयेन कूटस्थेनाचलेन ध्रुवेणार्थेनार्थी, न तद्विपरीतेन । अतः किं कृतेन कर्मणा आयासबहुलेनानर्थसाधनेन इत्येवं निर्विण्णोऽभयं शिवमकृतं नित्यं पदं यत् , तद्विज्ञानार्थं विशेषेणाधिगमार्थं स निर्विण्णो ब्राह्मणः गुरुमेव आचार्यं शमदमादिसम्पन्नम् अभिगच्छेत् । शास्त्रज्ञोऽपि स्वातन्त्र्येण ब्रह्मज्ञानान्वेषणं न कुर्यादित्येतद्गुरुमेवेत्यवधारणफलम् । समित्पाणिः समिद्भारगृहीतहस्तः श्रोत्रियम् अध्ययनश्रुतार्थसम्पन्नं ब्रह्मनिष्ठं हित्वा सर्वकर्माणि केवलेऽद्वये ब्रह्मणि निष्ठा यस्य सोऽयं ब्रह्मनिष्ठः ; जपनिष्ठस्तपोनिष्ठ इति यद्वत् । न हि कर्मिणो ब्रह्मनिष्ठता सम्भवति, कर्मात्मज्ञानयोर्विरोधात् । स तं गुरुं विधिवदुपसन्नः प्रसाद्य पृच्छेदक्षरं पुरुषं सत्यम् ॥
तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक्प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय ।
येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् ॥ १३ ॥
तस्मै सः विद्वान् गुरुर्ब्रह्मवित् , उपसन्नाय उपगताय । सम्यक् यथाशास्त्रमित्येतत् । प्रशान्तचित्ताय उपरतदर्पादिदोषाय । शमान्विताय बाह्येन्द्रियोपरमेण च युक्ताय,
सर्वतो विरक्तायेत्येतत् । येन विज्ञानेन यया विद्यया च परया अक्षरम् अद्रेश्यादिविशेषणं तदेवाक्षरं पुरुषशब्दवाच्यं पूर्णत्वात्पुरि शयनाच्च, सत्यं तदेव परमार्थस्वाभाव्यादव्ययम् , अक्षरं चाक्षरणादक्षतत्वादक्षयत्वाच्च, वेद विजानाति तां ब्रह्मविद्यां तत्त्वतः यथावत् प्रोवाच प्रब्रूयादित्यर्थः । आचार्यस्याप्ययमेव नियमो यन्न्यायप्राप्तसच्छिष्यनिस्तारणमविद्यामहोदधेः ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ मुण्डकोपनिषद्भाष्ये प्रथमं मुण्डकं समाप्तम् ॥


text:
वास्तुशास्त्रम्
अन्तर्विषयाः
वास्तुविज्ञानं सर्वकालोपयोगि[सम्पादयतु]
सहस्रसहस्रवर्षेभ्यः प्राक्तनाः देवालयाः राजमन्दिराणि गृहाणि चास्मिन् भारते देशे बहोः कालादविनष्टा एव विलसन्तीत्यानुभविकम् । न चैतद् यादृच्छिकं भवतुमर्हति । अत्र वास्तुतत्त्वशास्त्रानुसारेण निबध्दानि गृहाणि देवालयाश्च भूकम्पादावप्रणष्टाः वास्तुविज्ञानस्य सार्वकालिकतामावेदयन्ति । वास्तुशास्त्रमवश्याध्येयं, विज्ञेयं च सर्वैरपि । वास्तुशास्त्रग्रन्थाः सन्त्यनेकेऽस्मिन् देशे । अत्र तु प्राधान्येन सनत्कुमारप्रणीतगृहवास्तुग्रन्थमवलम्ब्य विशयवैमर्शः कृतः ।
गृहनिर्माणप्रशस्ताः मासाः[सम्पादयतु]
चैत्रमासे गृहनिर्माणे द्रव्यनाशः भयं च । वैशाखे शुभम् । ज्येष्ठे मृतिः । आषाढे पशुनाशः । श्रावणे पुत्रर्ध्दिः । भाद्रपदे पुत्रादीनां रोगभीः । आश्वयुजे कलहः । कार्तिके द्रव्यलाभः । मार्गशीर्षे भयम् । पुष्ये अग्निदाहः । माघे सन्ततिवृध्दिः । फाल्गुने रत्नलाभः । तदुक्तम् –
गृहनिर्माणं शुभवासरे कार्यम्[सम्पादयतु]
न यस्मिन् कस्मिन् वासरे गृहनिर्माणं कर्तव्यम्, अपि तु प्रशस्त एव । तथा हि- भानुवासरे गृहारम्भे अह्निदाहः शुक्लपक्षे सोमवासरे गृहारम्भे वृध्दिः । कृष्णपक्षे सोमवासरे कलहः नाशश्च । कुजवासरे तदंशे, तल्लग्ने स्तम्भप्रतिष्ठादिकरणे गृहदाहः यजमानस्य मृतिश्च । बुधवासरे ऎश्वर्यवृध्दिः । गुरुवासरे सवार्थसिध्दिः । शुक्रे बहुसुखम् । मन्दवासरे चोरभयम् । तस्मात् विहितदिने विहितवासर एव गृहारम्भः कार्यः । तदुक्तम् –
योग्यनक्षत्राणि[सम्पादयतु]
मृगशीर्षक- हस्ता –रेवती-चित्ता अनुराधा –उत्तराषाढा – उत्तराभाद्रा –श्रवण पुनर्वसु –शतभिषा- धनिष्ठा –अश्विनीनक्षत्राणि गृहारम्भाय सुखदानि च । तदुक्तम्
वास्तुपुरुषपूजा[सम्पादयतु]
शैववैष्णवतन्त्रागमग्रन्थेषु वास्तुपुरुषकथा भिन्नैव श्रूयते । वैष्णवतन्त्ररीत्या वास्तुर्वराहरुपिणो हरेः सुतः । देवतैः भूमौ पातितः । चतुरस्राकृतिः स्थितश्च । तदुपरि ब्रह्मादयः देवाः सन्निहिताः । तान् यथाविधि सम्पूज्य गृहादि निर्मेयम् । तदुक्तम् –
शैवग्रन्थेष्वन्यैव कथा श्रूयते – अन्धकासुरसंहारे क्रुध्दस्य शूलिनः स्वेदबिन्दुः भूमौ पतितः । स्वेदबिन्दुरेव द्यावापृथिवीमभिव्याप्य वास्तुपुरुषरुपेणोदतिष्ठत् सर्वभयङ्करः । ततश्च देवतैर्भूमौ पातितः । मन्दिरादिनिर्माणकाले तत्पूजनाय वरश्च देवैः प्रदत्तः । तदुक्तम् –
गृहनिर्माणक्रमः[सम्पादयतु]
भूपरीक्षां कृत्वा सार्धपुंमानतस्त्वधः भुवं संशोध्य लोष्टाश्मास्थिविवर्जिते देशे गृहं निर्मेयम् । पूर्वस्यां दिशि स्नानगृहं कार्यम् । आग्नेये पाकशाला विधेया । दक्षिणस्यां दिशि स्वापशाला । नैऋत्यां दिशि आयुधशाला । पश्चिमे भोजनशाला । वायव्ये पशुशाला । उत्तरस्यां दिशि द्रव्यनिक्षेपगृहं कार्यम् । ईशान्ये देवमन्दिरम् । तदुक्तम् –
उक्तं चान्यत्र –
वापीकूपतटाकनिर्माणम्[सम्पादयतु]
कूपादिनिर्माणं उत्तरस्यां पूर्वपश्चिमदिशि च प्रशस्तम् । द्वारहीनो जलाशयः कूपशब्देन व्यपदिश्यते । द्वारेणैकेन भूषितः वापिसंज्ञकः । अनेकद्वारविशिष्टा पुष्कलजलाधारा पुष्करिणीत्युच्यते । तदुक्तम् –
कूपादिनिर्माणम् आग्नेय नैऋत्य-वायव्यदिशि परित्याज्यम् । उत्तर –पूर्व –पश्चिमदिशि शस्तम् । तदुक्तं वराहमिहिरेण
एवं अन्यत्र च –
गृहलक्षणम्[सम्पादयतु]
भूपरीक्षां कृत्वा सार्धपुंमानतस्त्वधः भुवं संशोध्य शुचिप्रदेशे गृहादिकं निर्मेयम् । सनत्कुमारवास्तुशास्त्रोक्तदिशा वक्ष्यमाणक्रमानुरोधेन गृहं निर्मेयं भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Global Architecture and Urbanity Community SSC
- World Architecture Community
- Architecture.com, published by Royal Institute of British Architects
- Architectural centers and museums in the world, list of links from the UIA
- Architecture Week
- American Institute of Architects
- Glossary of Architecture Terms (with dictionary definitions)
- Cities and Buildings Database - Collection of digitized images of buildings and cities drawn from across time and throughout the world from the University of Washington Library


text:
272 सुगमम् । हस्त्यादेः तुरङ्गमादेरिव केशराद्यसम्भवादीदृशं लोकविरोधि वचनमिति उक्तरूपोऽयं विरोधः ॥
लौकिको लोकविदित एव अत एव सर्वैः शिष्टै[रन्यै]श्च गर्हितो निन्दितः । नैवेदृशं कश्चित् स्वस्थ[ः/?/] प्रयुङ्क्ते । केवलं लोकविरुद्धो भवन्नेवं भवेदिति इत्थं सम्भवमात्रेण दर्शितः ॥
हेतुविद्यासु आन्वीक्षिकीषु न्याय [इत्य]ा/?/ख्या[युक्ता]सु इति न्यायाख्यासु उद्देशे न्यायशब्दोपादानात् । एवमनुसृतो विरो[धो] निर्दिश्यते ॥
सुगतस्तथागतः संस्कारान् सम्भवहेतुप्रत्ययैः क्रियन्त इति पदार्थानविनश्वरान् नित्यानक्षणिकान् सत्यमाहाब्रवीत् । सत्यमिति वचनविशेषणम् । कथं सत्यमिति ? तदेव समर्थ्यते । तथाहि समर्थने । सा काचिदिष्टा चकोराक्षी स्त्री मे मम हृदि मनसि अद्यापि चिर[कालादा]रभ्य स्थिता इति । यदि तु संस्कारा नश्वराः, कथमेवं घटते ? तदेतत् न्यायविरुद्धम् । संस्काराणां सर्वेषां सौगते न्यायशास्त्रे प्रतिक्षणं विशरारु [त]या व्यवस्थापनादिति ॥
कापिलैः सांख्यैरसतां शक्तिरूपेणाप्यविद्यमानानां उद्भूतिरुत्पादः स्थान एव सत्यमेव । स्थान इत्येकारान्तो निपातो युक्तार्थसूचकः । उपवर्ण्यते विवृतः । यस्माद् असतामेवार्थानाम् उद्भवा जन्मान्यस्माभिर्दृश्यन्ते । एतदपि हेतुविद्याव्याहतम् । सांख्यमते सतामेव भावानां कथञ्चिदाविर्भावस्य व्यवस्थापनात् ॥


text:
बङ्किमचन्द्र चट्टोपाध्याय
बङ्किमचन्द्र चट्टोपाध्याय (वङ्ग: বঙ্কিমচন্দ্র চট্টোপাধ্যায় Bôngkim Chôndro Chôţţopaddhae)[१](२७ जून्, १८३८[२]- ८ एप्रिल्, १८९४[३]) उनविंशतिशतकस्य एकः महान् बाङ्गालीसाहित्यिकः सम्पादकश्च आसीत् । बाङ्गलागद्यस्तथा उपन्यासस्य विकाशे अस्य असीमावदानम् अस्ति । बङ्किमचन्द्रः साधारणतः बाङ्गलासाहित्येतिहासे प्रथमः औपन्यासिकरूपेण ख्यातः । परन्तु भगवद्गीतायाः व्याख्याता तथा साहित्य-समालोचकरूपेणाऽपि एषः विशेषख्यातिमानः । सः वृत्तिदृष्ट्या ब्रिटिश्-शासनस्य कर्माचारी आसीत् । बङ्किमचन्द्रः बाङ्गला भाषायाः प्रथमसाहित्यपत्रस्य बङ्गदर्शनस्य अदिसम्पादकः आसीत् । अस्य छद्मनाम आसीत् कमलाकान्त इति ।[४]
अन्तर्विषयाः
जीवनम्[सम्पादयतु]
जन्म वंशपरिचयश्च[सम्पादयतु]
बङ्किमचन्द्रस्य जन्म( २७ जून, १८३८ क्रैस्ताब्दः/१३ आषाढ १२४५ बङ्गाब्दः ) नैहाटीनगरस्य निकटस्थे कांठालपाडाग्रामे अभवत् । वस्तुतः तस्य वंशस्य आदिनिवासः हुगलिमण्डलस्य देशमुखोग्रामे आसीत् । बङ्किमचन्द्रस्य प्रपितामहः रामहरि चट्टोपाध्याय महोदयः मातामहस्य सम्पत्तिं प्राप्य कांठालपाडाग्रामं गतवान् आसीत् । अन्ततरं तत्रैव वसवासम् अकरोत् । रामहरि महोदयस्य पौत्रः आसीत् यादवचन्द्र चट्टोपाध्यायः । तस्य तृतीयपुत्रः बङ्किमचन्द्रः आसीत् । बङ्किमचन्द्रस्य श्यामाचरण तथा सञ्जीवचन्द्र इति द्वौ अग्रजौ आस्ताम् । बङ्किमस्य जन्मकाले पितुः यादवचन्द्रस्य सह-मण्डलशासकरूपेण पदोन्नतिः जाता आसीत् ।
शिक्षा[सम्पादयतु]
शैशवकालं बङ्किमचन्द्रः कांटापाडा”ग्रामैव यापितवान् . पञ्च वयसि कुलपुरोहितेन विश्वम्भर भट्टाचार्येण জন্মের পর तस्य विद्यारम्भः जातः . अत्यल्पैव वयसि तस्य मेधा सर्वैः ज्ञाता . बङ्किमचन्द्रस्य कणिष्ठः सहोदरः पूर्णचन्द्र चट्टोपाध्यायः लिखितवान्- “শুনিয়াছি বঙ্কিমচন্দ্র একদিনে বাংলা বর্ণমালা আয়ত্ত করিয়াছিলেন।”(भाषानुवादः- श्रुतञ्च, बङ्किमचन्द्रेण बाङ्ग्लावर्णमाला आयत्ती कृता आसीत्)[५][६]
साहित्यक्षेत्रे अवदानम्[सम्पादयतु]
ग्रन्थावली[सम्पादयतु]
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ (Chattopadhyay in the original Bengali; Chattopadhyay or Chatterji as spelt by the British)
- ↑ History & Heritage
- ↑ Merriam-Webster, Inc (1995). Merriam-Webster's Encyclopedia of Literature. Merriam-Webster. pp. 231–. ISBN 978-0-87779-042-6. http://books.google.com/books?id=eKNK1YwHcQ4C&pg=PA231. Retrieved 24 June 2012.
- ↑ मासिक कारेन्ट् वर्ल्ड्, मै २०११, पृ. ३३; परिदर्शनस्य दिनाङ्कः-२६ मै २०११ क्रैस्ताब्दः
- ↑ प्रबन्ध- बङ्किमचन्द्रेर् बाल्यशिक्षा, पूर्णचन्द्र चट्टोपाध्यायः ,बङ्किम-प्रसङ्ग ग्रन्थः, सुरेशचन्द्र समाजपतिना सम्पादितः
- ↑ बङ्किमचन्द्रजीवनी, अमित्रसूदन भट्टाचार्य, आनन्द पाब्लिशार्स् प्रैवेट् लिमिटेड् , कोलकाता ,१९९१,पृ २५ तः उद्धृतः


text:
महिमा तेऽन्येन न सन्नशे ॥(वेदसूक्तिः/यजुर्वेदः/महिमा तेऽन्येन न सन्नशे ॥ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
महिमा तेऽन्येन न सन्नशे ॥ (यजुर्वेदः २३-३५)सम्पाद्यताम्
तव माहात्म्यम् अन्यैः न सिद्ध्यते ।
- आत्मनः माहात्म्यं प्राप्तुं वयं सर्वेऽपि इच्छामः । किन्तु तच्च माहात्म्यम् अन्येषां परिश्रमेण प्राप्तं न स्यात् । यतः विना परिश्रमेण यत् प्राप्येत तस्य मौल्यं कदापि न ज्ञायते एव । अस्माकं निमित्तम् अन्ये कियत् कालं परिश्रमं कुर्युः ? तैः क्रियमाणस्य परिश्रमस्य फलम् अस्माभिः अनुभूयते इति जानद्भिः तैः तस्य निवारणाय प्रयत्नः विधीयते एव । अस्माभिः स्वयं परिश्रमः यदि न क्रियेत तर्हि आत्मविश्वासः न वर्धते एव । स्वावलम्बनमेव समाधानयुक्तस्य जीवनस्य सूत्रम् । प्रयत्नपूर्वकं प्राप्तं फलं तृप्तिं प्रयच्छति । इयं तृप्तिः यदा न भवति तदा अन्येषां श्लाघनप्राप्तोत्सुकाः भवामः ।


text:
अथ रौद्री शान्तिः ।
[ पञ्चाशीतितमे वर्षे (८५) प्राप्ते क्रियमाणा । ]
अथ कर्ता यजमानः जन्मनः सकाशात् पञ्चाशीति तमेवर्षे प्राप्ते, जन्मदिने, जन्मनक्षत्रे, चंद्रानुकूल्ये शुभेऽहनि वा कृताभ्यंगः, कृतनित्यक्रियः, कृताग्निसिद्धिः, शुभे सवस्त्रपीठासने उपविश्य, यज्ञोपवीती, आचम्य, पवित्रपाणिः, प्राणानायम्य, पंचगव्यप्राशनादिना शरीरशुद्धिं विधाय, सुवासिन्या कृतमंगलतिलकः, देवतागुर्वादींश्चाभिवाद्य, ब्राह्मणैर्दत्तानुज्ञः स्वासने उपविश्य, पुनः आचम्य, प्राणानायम्य, देशकालौ संकीर्त्य, श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ अमुकगोत्रः अमुकशर्माऽहं मम जन्मनः सकाशात् पञ्चाशीतितमे वर्षे प्राप्ते सूचित - संभाव्यमान - नानाविधरोग - दृष्टिमान्द्य - छायावैकृत्य - भार्यापुत्रादिवियोग - धनधान्यपशुक्षयादि - अरिष्ट - निरसनार्थ जन्मराशिजन्मलग्नाभ्यां सकाशात् गोचरेण अनिष्टस्थानस्थित - आदित्यादि - नवग्रहाणां उत्पन्नोत्पत्स्यमान - पीडापरिहारपूर्वकं सर्वसुखावाप्तिधनधान्यद्यभिवृद्धयर्थं समस्तमंगलप्राप्त्यर्थं देशकालाद्यनुसारतः विद्वदुपदिष्टेन विधिना यथा - संभृत - संभारैः यथाशक्ति यथाज्ञानतः सग्रहमखां शौनकोक्तां रौद्री शान्तिं करिष्ये । तदंगं स्वस्ति - पुण्याहवाचनं, मातृकापूजनं, नांदीश्राद्धं, आचार्यवरणं च करिष्ये । तत्रादौ निर्विघ्नतासिद्धयर्थं महागणपतिपूजनं च करिष्ये, इति संकल्प्य, तानि कृत्वा, वृताचार्यः, स्थंडिलसमीपमुपविश्य, आचम्येत्यादि० श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ अमुकगोत्रोत्पन्नेन अमुकशर्मणा यजमानेन संकल्पित - रौद्रीशान्ति - कर्मणि वृतोऽहं यथाज्ञानतः देशकालाद्यनुसारेण एभिर्ब्राह्मणैः सह आचार्यकर्म करिष्ये । तदंगं शरीरशुद्धयर्थं पुरुषसूक्त - जप - पूर्वकम् भू - शुद्धयादि करिष्ये । आदौ निर्विघ्नार्थं महागणपति - स्मरणं च करिष्ये । इत्यादि गौरसर्षपविकिरणादि प्रादेशान्तं कर्म कृत्वा, स्थण्डिलात् पूर्वभागे वेदीं प्रकल्प्य, ( अत्र केचन सर्वतोभद्रस्य ( लिंगतोभद्रस्य वा ) सर्वसाधारणत्वात् पीठे सर्वतोभद्रं विरच्य, तत्र ब्रह्मादि - मंडल - देवताः आवाह्य, संपूज्य तण्डुलैराच्छाद्य, तदुपरि कलशं संस्थाप्य, वरुणं संपूज्य, कर्णिकायां देवतास्थापनमिच्छन्ति । ) सवस्त्रपीठासने तण्डुलराश्युपरि महीद्यौरित्यादिना कलशं प्रतिष्ठाप्य, वरुणप्रार्थनान्तं कृत्वा, पूर्णपात्रे अष्टदलमध्ये कर्णिकायां कृताग्न्युत्तारणपूर्विकायां सुवर्णप्रतिमायां - मृत्युंजयं रुद्रदेवता मानस्तोकेति मंत्रेण मृत्युंजयं रुद्रं प्रधानदेवं आवाहयेत् । तद्यथा - मानस्तोकेति कुत्सो मृत्युंजयरुद्रो जगती मृत्युंजयरुद्रावाहने विनियोगः ।
ॐ मा नस्तोके तनये मा नऽआयौ
मा नो गोषु मा नोऽअश्वेषु रीरिषः ।
वीरान्मा नो रुद्र भामितो वधी
र्हविष्मन्तः सदमित्त्वा हवामहे ।
( अ - १, अ - ८, वर्ग - ६ )
( यजमानः तैत्तिरीयशाखीयश्चेत् तत्स्थो मंत्रो वा ग्राह्यः । )
अस्यां सुवर्णमय्यां मूर्तौ प्रधानदेवतां मृत्युंजयं रुद्रं साङ्गं सपरिवारं सायुधं सशक्तिकं आवाहयामि । ॐ भूः मृत्युंजयं रुद्रं आवा० । ॐ भुवः मृत्युंजयं रुद्रं आवा० । ॐ स्वः मृत्युंजयं रुद्रं आवा० । ॐ भूर्भुवः स्वः मृत्युंजयं रुद्रं आवा० । तदुत्तरतः त्र्यंबकेति मंत्रेण त्र्यंबकं आवाह्य, तदुत्तरतः नक्षत्रदेवतां नाममंत्रेणावाह्य, काण्डानुसमयेन पदार्थानुसमयेन वा सर्वान् संपूज्य, प्रधानदेवतासमीपे तन्मंत्रं अष्टोत्तरशतं अष्टाविंशतिवारं वा जप्त्वा, स्थण्डिलान्तिकमेत्य, अद्येत्यादि० संकल्पितरौद्री - शांतिकर्मणि स्थंडिलादिसकलं कर्म करिष्ये । वरदनामानमग्निं प्रतिष्ठाप्य, ध्यात्वा, ध्यानान्ते देवतोत्तरवेद्यां आदित्यादिनवग्रहानावाह्य, संपूज्य, देवदानवसंवादे० इति वरुणप्रार्थनान्तं कृत्वा, स्थंडिलसमीपमेत्य, समिद् द्वयेत्यन्वादध्यात् । चक्षुष्यन्तं उक्त्वा ग्रहानन्वादध्यात् । अत्र प्रधानदेवतां मृत्युंजयं रुद्रं तन्मंत्रेण समिध् - आज्य - चरु - पायस - द्रव्यैः चतुर्भिः प्रतिद्रव्यं ( अष्टोत्तरसहस्र ) अष्टोत्तर - शत - संख्याकाभिराहुतिभिर्वा, मृत्युंजयं त्र्यंबकं त्र्यंबकेतिमंत्रेण घृताक्ततिलद्रव्येण सहस्रसंख्याकाहुतिभिः, नक्षत्र - देवतां नाममंत्रेण अष्टाविंशति - अष्टसंख्याकाभिराज्यद्रव्येण यक्ष्ये । शेषेण स्विष्टकृतमिति चक्षुष्यन्तं कर्म कृत्वा यजमानेन द्रव्यत्यागे कृते, ग्रहहोमं प्रधानादिहोमं विधाय, स्विष्टकृतात् प्राक् विविधसूक्तपाठजपः कार्यः । तानि च सूक्तानि - श्रीसूक्तं, रुद्राध्यायं, आयुष्य - मंत्रान् जपेत् । ते च ऋक् द्वयं एष वां देवा, परावतो सप्तदशर्चं, आ नो भद्रा दशर्चं, इति वा इति, आयुष्यामिति च सूक्तं पठेत् । ततः वेदपारायणं कार्यम् । तदसंभवे पुरुषसूक्तं अग्निमीळे इति नवर्चं सूक्तं च पठेत् । ततः स्विष्टकृतादि प्रायश्चित - होमान्ते बलिदानं पूर्णाहुतिंच कृत्वा संस्रावादिहोमशेषं समाप्य, स्थापितकलशोदकै सकुटुंब बंधवर्गयुतं यजमानं अभिषिंचेत् । तत्र अभिषेकमंत्राः - समुद्रज्येष्ठा० शं न इंद्राग्नी० पर मृत्यो० एष वां देवा ऋग्द्वयं परावतो सप्तदशर्चं, स्वादिष्टयेति दशर्चं, अक्षिभ्यां षटभिः, यज्जाग्रत इति षण्णाम् । ग्रहमंत्र - मुख्यदेवतामंत्रेत्यादीनां सर्वेषां अभिषेके विनियोगः ।
( अभिषेकमंत्राणां बाहुल्यात् यथावकाशं यथाशक्ति पाठः । )
ततो यजमानः अभिषेकवस्त्रं परित्यज्य, धृतशुक्लांबरः, अभिषेकवस्त्रं आचार्याय दद्यात् । विभूतिं धृत्वा आ नो भद्रा इति महाशांतिजपपूर्वकं देवतोत्तरपूजने कृते, मार्कण्डेयादीन् प्रार्थयेत । ततः आयुर्वृद्धयै सतिलगुडसंमिश्रं दुग्धं प्राशयेत् । तत्र मंत्रः ‘ सतिलं गुडसंमिश्रं अंजल्यर्धमितं पयः ॥ मार्कंडेयात् वरं लब्ध्वा पिबाम्यायुर्विवृद्धये । इति पिबेत् । ततः कांस्यपात्रे घृतमासिच्य, तत्र ‘ रुपं रुपं ’ इति मंत्रेण आज्यावलोकनं कृत्वा, तत्पात्रं सदक्षिणाकं ब्राह्मणाय दत्त्वा, गो - भू - तिलहिरण्यादि दशदानानि, कानिचित् प्रत्यक्षाणिं, कानिचित् निष्क्रयद्वारा, सर्वाणि वा निष्क्रयरुपेण ब्राह्मणेभ्यः दत्त्वा, तथा शतगुंजापरिमितं सुवर्ण, तन्निष्क्रयं वा विभज्य विभज्य ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा, अशक्तौ शतसर्षपतुलितं वा ततः विसर्जितदेवतापीठदानान्ते तिलदानं च कृत्वा, तत्र मंत्रः ‘ तिलाः कश्यपसंभूतास्तिलाः पापहराः शुभाः । तिलपात्रप्रदानेन अंतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥ ’ इति । पुत्रादिकैः पुष्पमालावस्त्रादिना यजमानं ( अहेर ) सत्कृत्य पुरंध्रीभिः ( सुवासिनीभिः ) आचारात् यजमानस्य यावन्ति वयोवर्षाणि तावद्भिर्वा नीराजनैः ( दीपः ) नीराजयित्वा, ब्राह्मणेभ्यः दक्षिणां दत्त्वा, तेभ्यः आशीर्वचनं गृहीत्वा, ब्राह्मणभोजनसंकल्पं कृत्वा, देवानभिवाद्य, कर्म परमेश्वरार्पणं कुर्यात् । द्विराचम्य, त्रिवारं विष्णुस्मरणं कुर्यात् इति ।
॥ इति प्राचीनग्रंथानुसारं नारायणशास्त्री जोशी - विरचिता
रौद्री - शान्तिः समाप्ता ॥
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
Vilambi Varsha Amavasya Tharpanam April - 2018 - April -2019
Note: Amavasya (tharpana) Thithi falls on the day when there is a balance of 20 Naazhigai i.e. 8 hours which is calculated from sun-rise. Amavasya Tharpanam should be performed on the day when this calculation applies.
Achamanam... Sankalpam: Achuthaya Namah, Ananthaaya Namaha, Govindaya Namaha, Kesava, naaraayaNa, maadhava, govinda, vishnu, madhusoodana thrivikrama, vaamana, sridhara, hrusheekesha, pathmanabha....daamodara.........then.............suklAm baratharam ............Om bhU: + bhUrbhuvasvarom, mamopAththa, samastha dhuridayakshathvaara sri parameshwara preethathrthyam, apavithra : pavithrovA sarvAvasthAm kathobivA, yasmareth puNdareekAksham, sapAhya, abhyanthara: suchi: mAnasam vAchikam, pApam, karmnA, samupArjitham, sree rAma, smaraNenaiva, vyapohathi nasamsaya: srI rAma rAma rAma thithirvishNu: thathAvAra: nakshathram, vishNurevacha yogashcha karaNanchaiva sarvam vishNumayam, jakath, shrI govintha govintha, govintha adhyashree bhagavatha: mahA purushasya vishNorAkgyA pravarththamAnasya, adhyabhrummaNa: dhvitheeya parArththe shvetha, varAhakalpe, vaivasvatha, manvantharey, ashtAvimshathi, thame, kalyuge, prathamepAthe jambhUdhweepe, bhArathavarshey, bharathakaNtemero: dakshiNe pArshvey sahAbthey, asminvarththamANe, vyApahArike, prabhavAthi, shashtyaam, samvathsarANAm, madhye.......then recite following mantra.
07.11.2018- तुला 21 अमावास्या सौम्य वासर युक्तायाम् – षण्णवति तर्पणम्
विळम्बि नाम सम्वत्सरे दक्षिणायने शरत् ऋतौ तुला मासे कृष्ण पक्षे अमावास्यायां पुण्यतिथौ वासर: वासरस्तु सौम्य वासर युक्तायां स्वाती नक्षत्रयुक्तायां आयुष्मान् नाम योग नागव नाम करण एवङ्गुण विशेषण विशिष्टायाम् अस्यां वर्तमानायाम् अमावास्यायां पुण्यतिथौ (प्राचीना वीति) ........ गोत्राणां ( Say Father lineage Gothra name) ........ शर्मणां ( Name of Father, Grand Father, Grand-Grand Father ) वसुरुद्रादित्य स्वरूपाणां अस्मत् पितृ, पितामह, प्रपितामहानां (if mother is not alive then say) मातृ पितामही प्रपितामहीनां ...... (If Mother is alive then say)..... पितामही, पितु:पितामही, पितु: प्रतपितामहीनां........ (then say Gothra of Mother’s lineage) ....... गोत्राणां (Say Mother lineage Gothra name) ....... शर्मणां (Name of Mother’s Father, Grand Father, Grand-Grand Father) वसुरुद्रादित्य स्वरूपाणां अस्मत् सपत्नीक मातामह, मातु:पितामह, मातु:प्रपितामहानां उभयवंश पितॄणां अक्षय्यतृप्त्यर्थं अमावास्य पुण्यकाले वर्गद्वय पितॄन्-उद्दिष्य दर्श श्रार्द्धं तिल तर्पण रूपेण अद्य करिष्ये ।
(if you are doing HiranyaShraadhham then you say) अमावास्य पुण्यकाले वर्गद्वय पितॄन् - उद्दिष्य दर्श श्रार्द्धं हिरण्य रूपेन अद्य करिष्ये – ततङ्गं तिल तर्पण रूपेण अद्य करिष्ये ॥
06.12.2018- वृश्चिकं 20 अमावास्या गुरु वासर युक्तायाम् – षण्णवति तर्पणम्
विळम्बि नाम सम्वत्सरे दक्षिणायने शरत् ऋतौ वृश्चिक मासे कृष्ण पक्षे अमावास्यायां पुण्यतिथौ वासर: वासरस्तु गुरु वासर युक्तायां अनूराधा नक्षत्रयुक्तायां सुकर्म नाम योग चतुष्पाद नाम करण एवङ्गुण विशेषण विशिष्टायाम् अस्यां वर्तमानायाम् अमावास्यायां पुण्यतिथौ (प्राचीना वीति) ........ गोत्राणां ( Say Father lineage Gothra name) ........ शर्मणां ( Name of Father, Grand Father, Grand-Grand Father ) वसुरुद्रादित्य स्वरूपाणां अस्मत् पितृ, पितामह, प्रपितामहानां (if mother is not alive then say) मातृ पितामही प्रपितामहीनां ...... (If Mother is alive then say)..... पितामही, पितु:पितामही, पितु: प्रतपितामहीनां........ (then say Gothra of Mother’s lineage) ....... गोत्राणां (Say Mother lineage Gothra name) ....... शर्मणां (Name of Mother’s Father, Grand Father, Grand-Grand Father) वसुरुद्रादित्य स्वरूपाणां अस्मत् सपत्नीक मातामह, मातु:पितामह, मातु:प्रपितामहानां उभयवंश पितॄणां अक्षय्यतृप्त्यर्थं अमावास्य पुण्यकाले वर्गद्वय पितॄन्-उद्दिष्य दर्श श्रार्द्धं तिल तर्पण रूपेण अद्य करिष्ये ।
(if you are doing HiranyaShraadhham then you say) अमावास्य पुण्यकाले वर्गद्वय पितॄन् - उद्दिष्य दर्श श्रार्द्धं हिरण्य रूपेन अद्य करिष्ये – ततङ्गं तिल तर्पण रूपेण अद्य करिष्ये ॥
05.01.2019- धनुर् 21 अमावास्या स्थिर वासर युक्तायाम् – षण्णवति तर्पणम्
विळम्बि नाम सम्वत्सरे दक्षिणायने हेमन्त ऋतौ धनुर् मासे कृष्ण पक्षे अमावास्यायां पुण्यतिथौ वासर: वासरस्तु स्थिर वासर युक्तायां मूला नक्षत्रयुक्तायां दृव नाम योग चतुष्पाद नाम करण एवङ्गुण विशेषण विशिष्टायाम् अस्यां वर्तमानायाम् अमावास्यायां पुण्यतिथौ (प्राचीना वीति) ........ गोत्राणां ( Say Father lineage Gothra name) ........ शर्मणां ( Name of Father, Grand Father, Grand-Grand Father ) वसुरुद्रादित्य स्वरूपाणां अस्मत् पितृ, पितामह, प्रपितामहानां (if mother is not alive then say) मातृ पितामही प्रपितामहीनां ...... (If Mother is alive then say)..... पितामही, पितु:पितामही, पितु: प्रतपितामहीनां........ (then say Gothra of Mother’s lineage) ....... गोत्राणां (Say Mother lineage Gothra name) ....... शर्मणां (Name of Mother’s Father, Grand Father, Grand-Grand Father) वसुरुद्रादित्य स्वरूपाणां अस्मत् सपत्नीक मातामह, मातु:पितामह, मातु:प्रपितामहानां उभयवंश पितॄणां अक्षय्यतृप्त्यर्थं अमावास्य पुण्यकाले वर्गद्वय पितॄन्-उद्दिष्य दर्श श्रार्द्धं तिल तर्पण रूपेण अद्य करिष्ये ।
(if you are doing HiranyaShraadhham then you say) वर्गद्वय पितॄन् - उद्दिष्य दर्श श्रार्द्धं हिरण्य रूपेन अद्य करिष्ये – ततङ्गं तिल तर्पण रूपेण अद्य करिष्ये ॥
04.02.2019- मकरं 21 अमावास्या इन्दु वासर युक्तायाम् – षण्णवति तर्पणम्
विळम्बि नाम सम्वत्सरे उत्तरायणे हेमन्त ऋतौ मकर मासे कृष्ण पक्षे अमावास्यायां पुण्यतिथौ वासर: वासरस्तु इन्दु वासर युक्तायां श्रवण नक्षत्रयुक्तायां व्यतीपाद नाम योग चतुष्पाद नाम करण एवङ्गुण विशेषण विशिष्टायाम् अस्यां वर्तमानायाम् अमावास्यायां पुण्यतिथौ (प्राचीना वीति) ........ गोत्राणां ( Say Father lineage Gothra name) ........ शर्मणां ( Name of Father, Grand Father, Grand-Grand Father ) वसुरुद्रादित्य स्वरूपाणां अस्मत् पितृ, पितामह, प्रपितामहानां (if mother is not alive then say) मातृ पितामही प्रपितामहीनां ...... (If Mother is alive then say)..... पितामही, पितु:पितामही, पितु: प्रतपितामहीनां........ (then say Gothra of Mother’s lineage) ....... गोत्राणां (Say Mother lineage Gothra name) ....... शर्मणां (Name of Mother’s Father, Grand Father, Grand-Grand Father) वसुरुद्रादित्य स्वरूपाणां अस्मत् सपत्नीक मातामह, मातु:पितामह, मातु:प्रपितामहानां उभयवंश पितॄणां अक्षय्यतृप्त्यर्थं अमावास्य पुण्यकाले वर्गद्वय पितॄन् - उद्दिष्य दर्श श्रार्द्धं तिल तर्पण रूपेण अद्य करिष्ये ।
(if you are doing HiranyaShraadhham then you say) अमावास्य पुण्यकाले वर्गद्वय पितॄन् - उद्दिष्य दर्श श्रार्द्धं हिरण्य रूपेन अद्य करिष्ये – ततङ्गं तिल तर्पण रूपेण अद्य करिष्ये ॥
06.03.2019 - कुम्भं 22 अमावास्या सौम्य वासर युक्तायाम् – षण्णवति तर्पणम्
विळम्बि नाम सम्वत्सरे उत्तरायणे शिशिर ऋतौ कुम्भ मासे कृष्ण पक्षे अमावास्यायां पुण्यतिथौ वासर: वासरस्तु सौम्य वासर युक्तायां शतभिषक् नक्षत्रयुक्तायां सिद्ध नाम योग नागव नाम करण एवङ्गुण विशेषण विशिष्टायाम् अस्यां वर्तमानायाम् अमावास्यायां पुण्यतिथौ (प्राचीना वीति) ........ गोत्राणां ( Say Father lineage Gothra name) ........ शर्मणां ( Name of Father, Grand Father, Grand-Grand Father ) वसुरुद्रादित्य स्वरूपाणां अस्मत् पितृ, पितामह, प्रपितामहानां (if mother is not alive then say) मातृ पितामही प्रपितामहीनां ...... (If Mother is alive then say)..... पितामही, पितु:पितामही, पितु: प्रतपितामहीनां........ (then say Gothra of Mother’s lineage) ....... गोत्राणां (Say Mother lineage Gothra name) ....... शर्मणां (Name of Mother’s Father, Grand Father, Grand-Grand Father) वसुरुद्रादित्य स्वरूपाणां अस्मत् सपत्नीक मातामह, मातु:पितामह, मातु:प्रपितामहानां उभयवंश पितॄणां अक्षय्यतृप्त्यर्थं अमावास्य पुण्यकाले वर्गद्वय पितॄन्-उद्दिष्य दर्श श्रार्द्धं तिल तर्पण रूपेण अद्य करिष्ये ।
(if you are doing HiranyaShraadhham then you say) अमावास्य पुण्यकाले वर्गद्वय पितॄन् - उद्दिष्य दर्श श्रार्द्धं हिरण्य रूपेन अद्य करिष्ये – ततङ्गं तिल तर्पण रूपेण अद्य करिष्ये ॥
04.04.2019 - मीनं 21 अमावास्या गुरु वासर युक्तायाम् – षण्णवति तर्पणम्
विळम्बि नाम सम्वत्सरे उत्तरायणे शिशिर ऋतौ मीन मासे कृष्ण पक्षे अमावास्यायां पुण्यतिथौ वासर: वासरस्तु गुरु वासर युक्तायां उत्रप्रोष्टपदा नक्षत्रयुक्तायां ब्राह्म्य नाम योग शकुनि नाम करण एवङ्गुण विशेषण विशिष्टायाम् अस्यां वर्तमानायाम् अमावास्यायां पुण्यतिथौ (प्राचीना वीति) ........ गोत्राणां ( Say Father lineage Gothra name) ........ शर्मणां ( Name of Father, Grand Father, Grand-Grand Father ) वसुरुद्रादित्य स्वरूपाणां अस्मत् पितृ, पितामह, प्रपितामहानां (if mother is not alive then say) मातृ पितामही प्रपितामहीनां ...... (If Mother is alive then say)..... पितामही, पितु:पितामही, पितु: प्रतपितामहीनां........ (then say Gothra of Mother’s lineage) ....... गोत्राणां (Say Mother lineage Gothra name) ....... शर्मणां (Name of Mother’s Father, Grand Father, Grand-Grand Father) वसुरुद्रादित्य स्वरूपाणां अस्मत् सपत्नीक मातामह, मातु:पितामह, मातु:प्रपितामहानां उभयवंश पितॄणां अक्षय्यतृप्त्यर्थं अमावास्य पुण्यकाले वर्गद्वय पितॄन् - उद्दिष्य दर्श श्रार्द्धं तिल तर्पण रूपेण अद्य करिष्ये ।
(if you are doing HiranyaShraadhham then you say) अमावास्य पुण्यकाले वर्गद्वय पितॄन् - उद्दिष्य दर्श श्रार्द्धं हिरण्य रूपेन अद्य करिष्ये – ततङ्गं तिल तर्पण रूपेण अद्य करिष्ये ॥


text:
रमणीय प्रकृति च अद्भुत यन्त्रनिर्माणविद्या – मार्कोनहल्लि जलबन्ध: आवां बहुत्र पुरातनशास्त्रौ स्थानौ दृष्टवन्तौ | अतः आवां चिन्तितवन्तौ कुत्रापि अन्य स्थानंRead more
लेपक्षि – विजयनगर साम्राज्यस्य अद्भुत निर्माणशिल्पं मुरल् वर्णनं च
लेपक्षि – विजयनगर साम्राज्यस्य अद्भुत निर्माणशिल्पं च मुरल् वर्णनं च पुरातनशास्त्रं दृष्टुं तुभ्यं रोचते ? वस्तुतस् प्रयाणं कर्तुम् आवयोः सार्धम्Read more
नन्दीश्वरतीर्थ देवालयः – नन्दिमुखात् निरन्तरं प्रवहत् जलम्
नन्दीश्वरतीर्थ देवालयः नन्दिमुखात् निरन्तरं प्रवहत् जलं भवन्तः कुत्रापि दृष्टवन्तः किम् ? तादृशं किञ्चन स्थानम् अस्ति | तत्र कुत्र ?Read more
जलबन्ध: पञ्चपल्लि – भ्रमणं सप्ताहान्त
तमिलुनाडुराज्यस्य धर्मपुरे मण्डले पञ्चपल्लि -जलबन्ध: अस्ति | जलबन्ध: बेङ्गलूरु नगरतः ८५ कि.मि. दूरे अस्ति | सः चिन्नार् नद्याः निर्मितः |Read more


text:
अष्टाध्यायी
निर्वचनम्[सम्पादयतु]
अष्टभिः अध्यायैः समन्विता, सूत्रात्मिका च महर्षिणा पाणिनिना विरचिता 'अष्टाध्यायी',इति जगत्प्रसिद्धः संस्कृतव्याकरणग्रन्थः अस्ति । अधुनापि भारते विदेशेषु च भाषाविज्ञानिनां प्रेरणास्थानं वर्तते अयं ग्रन्थः । एवं श्रूयते यत् ताण्डवनृत्यानन्तरं शिवः स्वढक्कां चतुर्दशवारम् अवादयत् । ततः 'अ इ उ ण्' इत्यादीनि चतुर्दश सूत्राणि निर्गतानि । तानि महेश्वरप्रदत्तानि आसन् । अतः एव "महेश्वरादागतानि माहेश्वराणि" माहेश्वरसूत्राणि इति कथ्यन्ते । तेषाम् आधारेण एव पाणिनिः अष्टाध्यायी इति व्याकरणग्रन्थं लिखितवान् । अस्मिन् ग्रन्थे अष्टौ अध्यायाः सन्ति । अतः एव 'अष्टाध्यायी' इति अस्ति । प्रत्येकमध्याये चत्वारः पादाः भवन्ति । आहत्य अष्टाध्याय्यां ३२ पादाः सन्ति । अष्टाध्याय्यां व्याकरणस्य उपचतुस्सहस्रं(प्रायः३९६५) सूत्राणि सन्ति ।
विषयः[सम्पादयतु]
अस्मिन् ग्रन्थे शब्दरूपाणि, धातुरूपाणि, सन्धयः, समासाः, कारकाणि, कृत्प्रत्ययाः, तद्धितप्रत्ययाः इत्यादीनि भाषायाः अवयवाः निरूपिताः सन्ति । सर्वाः शब्दव्युत्पत्तिप्रक्रियाः प्रकृतिप्रत्ययविवेकः च समीचीनतया सूत्ररूपेण निरूपिताः । पाणिनिकाले संस्कृतभाषा लोकव्यवहारस्य भाषा आसीत् । अतः एव जनभाषा आसीत् । अष्टाध्यायीसूत्रेषु प्रत्यक्षरूपेण अप्रत्यक्षरूपेण वा बहूनां विदुषां ग्रन्थानां, ग्रामाणां, जनपदानां, स्थानानां च उल्लेखः अस्ति । यथा - 'ऋतौ भारद्वाजस्य', 'वासुदेवार्जुनाभ्यां वून्', 'पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु', 'सिन्धुतक्षशिलादिभ्योऽणञौ' । अष्टाध्यायी मानवबुद्धेः उद्भूता अत्युत्कृष्टा कृतिः अस्ति । वैदेशिकाः विद्वांसः अपि एतं ग्रन्थम् मुक्तकण्ठं प्रशंसन्ति ।
व्याख्यानानि[सम्पादयतु]
पाणिनेः अष्टाध्यायीम् अधिकृत्य कात्यायनः वार्तिकानि अलिखत् । वार्तिकानि पाणिनीयव्याकरणस्य पूरकाणि सन्ति । महामुनिः पतञ्जलिः अष्टाध्याय्याः वार्तिकानां च व्याख्यारूपं महाभाष्यं नाम ग्रन्थं लिखितवान् । "अथ शब्दानुशासनम्" इति महाभाष्ये पतञ्जलेः प्रथमम् वाक्यम् । एवम् पतञ्जलिः महाभाष्यस्य शब्दानुशासनम् इति नामकरणम् कृतवान् । शब्दाः = नामानि, आख्याताः, उपसर्गाः, निपाताश्च इति चतुर्विधा अपि अनुशास्यन्ते अनेन इति शब्दानुशासनम्। पाणिनिः, कात्यायनः, पतञ्जलिश्च एते त्रयः व्याकरणशास्त्रस्य प्रमुखाः आचार्याः सन्ति । पाणिनिसूत्राणाम् आधारेण भट्टोजिदीक्षितः सिद्धान्तकौमुदीं रचितवान् । वरदराजः लघुसिद्धान्तकौमुद्याः रचनां कृतवान् ।


text:
पूर्वमीमांसासूत्रे सू॰ १।१।६ अरभ्य सू॰ १।१।२३ पर्यन्तम् शब्दस्वरूपविषये नैयायिकानां पूर्वपक्षाः प्रदर्शिताः (१।१।६–१।१।११) प्रतिवदिताश्च ।
१।१।६ विषयं प्रतिजानाति “कर्म एके तत्र दर्शनात्” इति । एके − नैयायिकाः मन्यन्ते, शब्दः कर्मैवास्ति, प्रयत्नानन्तरदर्शनाद् इति यावत् ।
१।१।७ सूत्रे द्वितीयो हेतुरुक्तः “अस्थानात्” इति । शब्दः कर्म, यतः शीघ्रं विनश्यति, विनष्टश्च न कुत्रचिदुपलभ्यते । सन्ति तु अर्थाः, ये सन्तोऽपि नोपलभ्यन्ते, मेरुवत् इति चेन्न । मेर्वादयः व्यवधानेभ्य एव नोपलभ्यन्ते । व्यवधानं विना सर्वमुपलभ्यमिति नैयायिकः ।
१।१।८ सूत्रेऽपि हेतुरुच्यते “करोतिशब्दात्” इति । लोके “सः शब्दं करोति” इति यावत् । किमर्थं लोकव्यवहारं प्रमाणमिति चेत्, उच्यते − यथा लोके वदन्ति तथा चिन्तयन्ति, न चानुपलब्धं किंचिद्वर्तते इति सूत्रे १।१।७ उक्तम् । तस्माद् यदुपलब्धं तच्चिन्तितं, यच्चिन्तितं च तल्लोकव्यवहारे व्यक्तमिति लोकव्यवहारः प्रमाणमिति नैयायिकः । तत्र तु −संस्कृता वागपि संकेतिका इति नैयायिकाः । अत एव संभवति यत् केवलं संस्कृतायां भाषायां “शब्दं करोति” इति व्यवहारोऽस्ति । वस्तुतश्च हङ्गरीभाषायां “शब्दं प्रमुञ्चति” इत्युच्यते, न तु “करोति” ।
१।१।९ सूत्रे यौगपद्यं हेतुत्वेनोक्तम् “सत्त्वान्तरे च यौगपद्यात्” इति । नानादेशेषु “शब्द”शब्दादयः यौगपद्येन श्रुताः । यद्येक एव शब्दो भवेत्, तर्हि एतदसम्भवम् । यथाहि ममैकः पुत्रः केवलं पाटलिपुत्रे दृश्यते, न तु यौगपद्येन पाटलिपुत्रे वारणसीपूरे च ।
किम् मन्यन्ते तत्रभवन्तः, कः कः हेतुः युक्ततमः?
शब्दस्वरूप एतत् “पोस्ट्” अपि पठितव्यम्
वर्तमाणं पोस्ट् मम ब्लोग् अपि प्रदर्शितम्


text:
हकीकतरायः
यः काझी अब्दुल हक इत्याख्यः 'मौलवी' हकीकतरायस्य विरुद्धं 'फतवा' इत्यादेशेन मृत्युदण्डस्य याचनां कृतवान् आसीत्, तस्य शिरः सरदार-दल-सिंहः, सरदार-मान-सिंहः इत्येताभ्याम् उच्छेदितम्। तस्य मौलवी-पदधारिणः मृत्योः वर्षस्य सन्दर्भे विभिन्नेषु स्रोतस्सु भेदः दृश्यते। १७३२, उत १७३५ इति मन्यते। महाराजा रणजीतसिंहः हकीकतरायं हुतात्मत्वेन अघोषयत्।
हकीकतरायस्य जन्म नवदशाधिकसप्तदशाब्दे (१७१९) खत्रि-परिवारे अभवत्। सः परिवारः पञ्जाबराज्यस्य सियालकोट-प्रदेशे निवसति स्म। हकीकतरायस्य जनकस्य नाम भागमलः, जनन्याश्च नाम कौरा (गौरा) आसीत्। भागमलः व्यापारी आसीत्। मोघलशासकानाम् अधीनत्वात् तस्मिन् काले राजभाषा फारसी आसीत्। अतः पितृभ्यां फारसीभाषायां “हकीकतराय” इति बालकस्य नामकरणं कृतम्।
हकीकतरायस्य पितामहस्य नाम नन्दः आसीत्। सः हररायस्य शिष्यः आसीत्। हकीकतरायस्य स्वसुरस्य नाम कनैया इति आसीत्, यस्य पुत्र्या लक्ष्मिदेव्या सह हकीकतरायस्य विवाहः जातः आसीत्। मातुलस्य नाम अर्जुनः इति। मातुलः अपि हुतात्मा जातः आसीत्।
बाल्यकाले प्राथिमिकं शिक्षणं समाप्य हकीकतरायः 'फारसी'-नामिकां प्रशासनिकभाषां पठितुं लाहौर-महानगरम् अगच्छत्। तत्र सः मुस्लिमविद्यालये (मदरेसा) निवस्य एव अध्ययनं करोति स्म। अध्ययने मेधावी हकीकतरायः पाठितं पाठं शीघ्रं हि स्मरति स्म। तेन मुस्लिमशिक्षकः (मौलवी) तस्य प्रशंसाम् अपि करोति स्म।
एकदा मुस्लिमशिक्षकः कमपि छात्रं स्मरितपाठं वक्तुम् आदिष्टवान्। परन्तु सः छात्रः वक्तुं न शक्तवान्। तस्य छात्रस्य धर्मः इस्लाम् आसीत्। अतः मुस्लिमशिक्षकः तं प्रति भर्त्सनां कुर्वन् अवदत् यत्, यूष्माकं सर्वेषाम् अपेक्षया सः हिन्दूः बालकः हकीकतरायः योग्यः अस्ति, यः स्वस्य पाठं शीघ्रतया स्मरति इति। शिक्षकस्य भर्त्सनायाः कारणेन क्रुद्धाः विद्यार्थिनः हकीकतरायं स्वस्य शत्रुत्वेन पश्यन्तः आसन्। ततः शिक्षकस्य विद्यालयात् बहिर्गते सति सर्वे कूर्कुराः विद्यार्थिनः हकीकतरायं कालयन्ति (persecute) स्म। दीर्घकालं यावत् सोढित्वा अन्ततो गत्वा हकीकतरायः तान् विद्यार्थीन् न्यवेदयत् यत्, कृपया भगवत्याः कृते मां मा पीडयन्तु इति। भगवत्याः नाम श्रुत्वा सर्वेऽपि विद्यार्थिनः हिन्दूधर्मस्य देवतानाम् उपहासम् आरब्धवन्तः। ते देव्याः विषये अपशब्दान् अवदन् च।
देवीनां प्रति अपशब्दोच्चारणस्य हकीकतरायेन विरोधः कृतः। सः तान् बोधयन् उक्तवान् यत्, यदि अहम् एतान् एव शब्दान् 'मुहम्मद' इत्यस्य पुत्र्याः फातिमा इत्यस्यै वदानि, तर्हि यूष्माकं मनसि कीदृशी पीडा भविष्यति? अतः यूयं देवीनां विषये अपशब्दान् मा वदत इति। हकीकतरायस्य वचनानि इस्लामविरुद्धानि सन्ति इति उक्त्वा सर्वेऽपि विद्यार्थिनः कोलाहलम् आरब्धवन्तः। ते आरोपयन् यत्, हकीकतरायः फातिमा इत्येमां प्रति अपशब्दस्य प्रयोगम् अकरोत्। सः मोहम्मद इत्यस्य अपमाननम् अकरोत् इति। सर्वेऽपि हकीकतरायस्योपरि प्रहारम् अकुर्वन्। तं ताडयन्तः सर्वे शिक्षकस्य पार्श्वे अगच्छन्।
शिक्षकोऽपि मुस्लिम-विद्यार्थिनां पक्षधरः सन् घटनायाः निन्दाम् अकरोत्।[७][८] सः राजकीयाधिकारिभ्यः इस्लामधर्मस्य अपमाननस्य सूचनाम् अयच्छत्। यद्यपि विद्यार्थिषु जातः सः बालकलहः आसीत्, तथापि मुस्लिमसमाजः तस्मै मृत्युदण्डं दातुं याचनाम् अकरोत्।.
अभियोगः
मोघलशासनकाले 'नवाब' इत्युपाधिधारकाः शासकाः, तेषाम् अन्तर्गताः 'सुबेदार' इत्याख्याः अधिकारिणः च राज्यानां वास्तविकं व्यवस्थापनं कुर्वन्ति स्म। असिनः भयं प्रदर्श्य बलेन धर्मपरिवर्तनाय जनान् विवशान् कुर्वन्ति स्म। [१०] अतः यदा हकीकतरायस्य पितरौ क्षमायाचिकां नीत्वा 'हाकिम मिर्झा अमीर बेग'-नामकस्य अधिकारिणः समीपे अगच्छताम्, तदा सः हकीकतरायस्य धर्मपरिवर्तनस्य उपायम् अयच्छन्। यदि हकीकतरायः इस्लामधर्मम् अङ्गीकरोति, तर्हि सः मुक्तः भविष्यति इति। आदील-नामकेन अधिकारिणा प्रदर्शितं मार्गं हकीकतरायः अजानत्। परन्तु सः धर्मपरिवर्तनाय सज्जः नाभवत्। एवं स्यालकोट-प्रदेशे हकीकतरायस्य कृते मृत्युदण्डस्य याचना बलवती अभवत्।
हिंसायाः स्थित्याम् अधिकारिषु केनचित् हकीकतरायस्य पितृभ्याम् उत्कोचः स्वीकृत्य पञ्जाबराज्यस्य 'नवाब' इत्यस्य पार्श्वे अभियोगः प्रेषितः।[११] अतः पञ्जाबराज्यस्य 'नवाब' इत्याख्यस्य अधिकारिणः पार्श्वे अभियोगः गतः। निवेदनं तेन स्वीकृतं परन्तु तस्य कृते हकीकतरायः लाहौर-महानगरं प्रति स्वीकरणीयः आसीत्। यतो हि हकीकतरायः तेषां दृष्ट्या अपराधी आसीत्, अतः बाले सत्यपि अधिकारिणः तं पद्भ्यामेव लाहौर-महानगरं यावत् अनयन्। बालहकीकतरायस्य साहाय्यं कर्तुं तस्य पितारौ स्वजनैः सह लाहौर-महानगरं यावत् यात्राम् अकुर्वन्। हकीकतस्य पत्न्याः उपरि सङ्कटं दृष्ट्वा तां तस्य पितुः गृहम् अप्रेषयेतां च। हिन्दूनां दलस्य पृष्ठे एव स्यालकोट-प्रदेशस्य मुस्लिमसमाजः, मौलवीसमुदायः च यात्रां कृत्वा लाहौर-महानगरं प्रति अगच्छताम्। तेषां सर्वेषां मृत्युदण्डस्य याचना 'नवाब' इत्याख्यस्य अधिकारिणः सम्मुखम् अपि प्रस्थापिता।
अन्ततो गत्वा द्वयोः दिनयोः यात्रां कृत्वा हकीकतरायः लाहौर-महानगरं प्राप्तवान्। द्वितीये दिने सः पञ्जाबराज्यस्य तत्कालिनस्य 'नवाब' झकरिया खान (१७२६-४५) इत्यस्य समक्षम् उपस्थापितः। काझी अब्दुल हक इत्याख्यः 'मौलवी' हकीकतरायस्य विरुद्धं 'फतवा' इत्यादेशेन मृत्युदण्डस्य याचनां कृतवान् आसीत्। उभयोः पक्षयोः तर्कान् 'नवाब' इत्येषः अशृणोत्। तदा ज्ञातं यत्, हकीकतरायस्य उपरि कृताः आरोपाः मिथ्या सन्ति इति।[१२] तथापि अन्येषां मुस्लिम-जनानां विरोधस्य भयेन सः हकीकतरायाय मृत्युदण्डं घोषितवान्। परन्तु सः अन्तिमवारं हकीकतरायस्य इस्लामधर्माङ्गीकराय प्रयत्नम् अपि कृतवान्।[१३] अतः सः अकथयत् यत्, "वास्तव्येन एषः कश्चन बालकलहः इति अहं जानामि। तस्य कृते मृत्युदण्डः अयोग्य एव। परन्तु यदि त्वम् इस्लामधर्मं स्वीकरोति, तर्हि कापि हानिः नास्ति। भगवान्, 'अल्लाह' च एकः एव अस्ति। अतः चिन्ता मास्तु। त्वं यदि इस्लामधर्मं स्वीकरोषि, तर्हि अहं ३,००० रूप्यकाणां सम्पत्तिम् अपि दास्यामि" इति। परन्तु हकीकतरायः नाङ्ग्यकरोत्। अतः पितरौ स्वबालं बोधयितुम् एकस्याः रात्र्याः अवकाशं याचितवन्तौ, येन तौ स्वपुत्रम् इस्लामधर्माङ्गिकाराय सज्जीकर्तुं शक्नुयाताम्। 'नवाब' इत्येषः समयं दत्तवान् च।
रात्रौ हकीकतरायस्य पितरौ कारागारं प्रति स्वबालं बोधयितुम् अगच्छताम्। माता अपि स्वपुत्रस्य जीवनस्य रक्षणाय धर्मान्तरणाय उक्तवती। परन्तु हकीतरायः उक्तवान् यत्, अहं तादृशं धर्मं स्वीकर्तुं न शक्नोमि, यत्र झकिया इत्यस्य माध्यमेन अत्याचारस्य समर्थनं भवति। दर अल-हर्ब [१४] द्वारा महिलानां, बालकानां च दासतायाः, विश्वासस्य अन्तरे सति भेदभावस्य च आचरणं भवति, तादृशस्य धर्मस्य स्वीकारं कर्तुं न शक्नोम्यहम् इति।
अपरे दिने सभायां हकीकतरायः तस्मै 'नवाब'-उपाधिधारिणे अधिकारिणे प्रत्युत्तरं यच्छन् अवदत् –
मुझे है धर्म प्यारा, हंस के मैं बलिदान हो जाऊँ।
धर्म बदलने से बेहतर है कि मैं कुर्बान हो जाऊँ।।
भगवान् किमपि विचिन्त्य एव मह्यं हिन्दूत्वेन जन्म अयच्छत्। प्राणस्य रक्षायै किमर्थम् अहं स्वधर्मं त्यजानि? मम धर्मः प्राणेभ्यः अपि अधिकतरः अस्ति। किं मुस्लिमजनानां मृत्युः न भवति? मृत्युः तु जीवनस्य सत्यता अस्ति। धर्मान्तरणरूपिणः विषस्य आशयेन जीवनस्य अपेक्षया बलिदानं कृत्वा स्वर्गस्य अमृतम् अधिकं श्रेयस्करं भविष्यति इति।
मृत्युदण्डः
वास्तव्येन हकीकतरायेन कोऽपि राजकीयः उत राष्ट्रीयः द्रोहः अपराधः वा न कृतः आसीत्। अतः नियमानुसारं तस्मै दण्डं कर्तुं प्रशासनम् असमर्थम् आसीत्। अतः अन्ततो गत्वा मुस्लिमसमाजस्य अग्रणिभिः सूचितं यत्, एतस्मै यदि प्रशासनं मृत्युदण्डं न दातुं प्रभवति, तर्हि इस्मालन्यायेन (शरिया) वयम् एतस्मै मृत्युदण्डं दास्यामः। अतः प्रशासनम् एनम् अस्मभ्यं दद्यात् इति। प्रशासनम् अपि तेषां निवेदनं स्वीकृत्य हकीकतरायं समार्पयत्। समर्पणात् प्राक् मुस्लिमसैनिकैः हकीकतरायस्य हस्तौ उच्छेदितौ, येन सह गर्ते स्वरक्षां कर्तुं न प्रयतेत।
मुस्लिमजनैः तस्य कृते कुपसदृशः गर्तः (खड्डा) निर्मितः आसीत्। १८४९ तमे वर्षे गणेशदासबधेरा-द्वारा रचिते 'चार बागे पंजाब' पुस्तके वर्णनं प्राप्यते यत्,[१५] [१६] यदा सर्वे मुस्लिमजनाः हकीकतरायं पाषाणखण्डैः मारयन्ति स्म, तदा हकीकतरायस्य मुखात् केवलं "राम!, राम!" इत्येव निःसरति स्म।
मृत्युः
गर्ते एव पाषाणखण्डानां प्रहारेण हकीकतरायस्य मृत्युः अभवत्। मृत्योः अनन्तरं मुस्लिमजनाः तस्य पार्थिवदेहं त्यक्त्वा अगच्छन्। यदा हकीकतरायस्य मृत्योः समाचारान् तस्य पितरौ प्राप्तवन्तौ, तदा भागमलः शवस्य याच्ञाम् अकरोत्। सः हिन्दूपद्धत्या शवस्य अन्तिमसंस्कारं कारयितवान्। तस्मिन् दिने २३ फरवरी १७३४ दिनाङ्कः आसीत्। हिन्दूपञ्चाङ्गानुसारं तस्मिन् दिने वसन्तपञ्चम्याः पर्व आसीत्।
समाधिस्थलम्
हकीकतरायस्य मृत्योः अनन्तरं प्रतिमासं हिन्दूसमाजः तस्य स्थानस्य दर्शनार्थं गच्छन्तः आसन्। समाधिस्थले हकीकतरायस्य स्मरणार्थं तस्य पित्रा मन्दिरस्य निर्माणं कारितं, यत् अधुनापि तत्र वर्तते। पाकिस्थान-देशे निवसन्तः हिन्दवः प्रतिवर्षं वसन्तपञ्चम्याः दिने तत्र गत्वा हकीकतरायस्य स्मरणं कुर्वन्ति स्म। परन्तु पाकिस्थानसर्वकारेण तस्मिन् पर्वणि निषेधः घोषितः। तत्रस्थस्य किञ्चन नवा-ए-वक्त-नामकं समाचारपत्रं २००४ तमे वर्षे विरोधं कृत्वा अलिखत् यत्, वसन्तपञ्चम्याः दिने मोहम्मद इत्यस्य अपमाननस्य स्मरणे हिन्दवः वसन्तपञ्चम्याः उत्सवम् आचरन्ति इति।
भारतेऽपि हकीकतरायस्य स्मरणे कानिचन समाधिस्थलानि सन्ति। पञ्जाबराज्यस्य होशियारपुर-मण्डलस्य बाबा-भण्डारी इत्यस्य बोएली-स्थाने समाधिस्थलम् अस्ति। तत्र वसन्तपञ्चम्याः अवसरे हिन्दवः एकत्रिताः भवन्ति।[२०] तस्मिन्नेव राज्ये गुरदासपुर-मण्डलस्य बताला-नगरे हकीकतरायस्य मन्दिरं निर्मितम् अस्ति। तत्र सतिलक्ष्याः अपि मन्दिरं विद्यते।देहल्यां हकीकतनगरम् अपि हकीकतरायस्य स्मारकम् अस्ति।
साहित्यम्
१७८२ तमवर्षे अग्गारसिंह-नामकः कश्चन कविः "पञ्जाबी वर" शैल्यां "हकीकतराय दी वर" इत्याख्यं पुस्तकम् अलिखत्।महाराजा रणजीतसिंहः हकीकतरायं हुतात्मत्वेन अघोषयत्।
विंशाब्दस्य प्रथमे दशके, त्रयः वङ्ग-प्रदेशीयाः लेखकाः स्वस्य लेखे हकीकतरायस्य हुतात्मकथां प्राकाशयन्। आर्यसमाजः "धर्मवीर हकीकत राय" इत्याख्यस्य नाटकस्य रचनां कृत्वा तस्य नाटकस्य विना मूल्यं वितरणम् अकरोत्।


text:
सदस्यः:S.ashwini97/जनसंख्यासंरचना०१
अन्तर्विषयाः
- १ जनसंख्यासंरचना
- २ जनगणना
- ३ जनसङ्ख्यायाः वितरणे प्रभावकाः कारकाः
- ४ ग्रामीणनगरीयजनसंख्या
- ५ लिङ्गनुपातः
- ६ लिङ्ग साङ्ख्यिकी
- ७ जनसंख्यस्फोटः
- ८ जनसंख्यस्फोटस्य परिणामाः
- ९ निवारणोपायाः
जनसंख्यासंरचना[सम्पादयतु]
भारतस्य जनसङ्ख्यायाः आकारः, तस्याः आधारेण वितरणम्[सम्पादयतु]
२००१ तमे वर्षस्य मार्च-मासाभ्यान्तरं भारतस्य जनसङ्ख्या १०.२ कोटिः आसीत् । इयं जनसङ्ख्या सम्पूर्णविश्वस्य १६.७% आसीत् । १०.२ कोटिः जनाः भारतस्य ३२.८ लक्षं च. कि. मी. स्थले निवसन्ति| २००१ तमस्य वर्षस्य जनगणनायाः अनुसारम् उत्तरप्रदेशराज्यस्य जनसङ्ख्या अधिकतमा अस्ति । तत्र १,६६० लक्षं जनाः निवसन्ति । किन्तु हिमालयक्षेत्रस्य सिक्किम-राज्ये ५ लक्षं, लक्षद्वीपे ६० सहस्रः जनाः निवसन्ति | भारत-देशस्य सार्धजनसङ्ख्या पञ्चराज्येषु एव अस्ति । उत्तरप्रदेशराज्यं, महाराष्ट्रराज्यं, बिहारराज्यं, पश्चिमबङ्गालराज्यम्, आन्ध्रप्रदेशराज्यम् च । क्षेत्रफलदृष्ट्या राजस्थानराज्यं सर्वराज्येषु बृहत्तमं वर्तते । तस्य राज्यस्य जनसङ्ख्या भारतस्य सम्पूर्णजनसङ्ख्यायाः ५.५ प्रतिशतं वर्तते|
जनगणना[सम्पादयतु]
कस्मिंश्चित् निश्चिते समयान्तराले जनसङ्ख्यायाः आधिकारिकी गणना जनगणना इति कथ्यते । भारत-देशे सर्वप्रथमं १८७२ तमे वर्षे जनगणना कृता । यद्यपि १८८१ तमे वर्षे सम्पूर्णजनगणना अपि कृता । तस्मादेव कालात् प्रतिदशवर्षे जनगणना भवति । भारतीया जनगणना जनसाङ्ख्यिक्याः, सामाजिक्याः, आर्थिक्याः अङ्कानां बृहत्तमं स्रोतः वर्तते|
जनसङ्ख्यायाः वितरणे प्रभावकाः कारकाः[सम्पादयतु]
जनसङ्ख्या वितरणे त्रीणि प्रभावोत्पादकानि कारकाणि सन्ति । तानि - भौगोलिककारकम्, आर्थिककारकम्, सामाजिककारकं, सांस्कृतिककारकम् च इति|
भौगोलिकः कारकः[सम्पादयतु]
भौगोलिककारकस्य अपि चत्वारः उपकारकाः सन्ति । ते – जलस्य उपलब्धता, भू-आकृतिः, जलवायुः, मृत्तिकाः च इति ।
आर्थिकः कारकः[सम्पादयतु]
आर्थिककारकस्य त्रयः उपकारकाः सन्ति । खानिजम्, नगरीकरणम्, औद्योगिकीकरणं च ।
सामाजिकः सांस्कृतिकश्च कारकः[सम्पादयतु]
केषाञ्चित् स्थानानां धार्मिकं, सांस्कृतिकं च महत्वं भवति । अतः जनाः तत्स्थानं प्रति आकृष्टाः भवन्ति |
ग्रामीणनगरीयजनसंख्या[सम्पादयतु]
भारतस्य जनसंख्या ग्रामे नगरे च वसति| भारतस्य अधिकतरा जनसंख्या ग्रामेषु निवसति| अधुना २०११ जनगणनानुसारेण प्रतिशते नगरीयजनस्ंख्या ३१.१६ तथा ग्रामीण जनसंख्या ६८.८४ वर्तते|
लिङ्गनुपातः[सम्पादयतु]
जनसंख्यायां स्त्री-पुरुषयोः संख्यायारनुपातं लिङ्गनुपातः कथ्यते|
लिङ्ग साङ्ख्यिकी[सम्पादयतु]
जनसंख्यस्फोटः[सम्पादयतु]
जगति विंशतितमे शतके अभूतपूर्वतया जनसंख्य वृद्धिः अभवत् । अयतेवः जनसंख्यास्फोटः इति कथ्यते ।
जनसंख्यस्फोटस्य कारणानि -
- १, बाल्यविवाहः ।
- २, अग्ननम् अन्धश्रद्धा ।
- ३, वैध्यकीयविग्नानस्य प्रगतिः ।
- ४, इतरदेशभ्यः असंख्याकानां निरास्रितनाम् आगमनम्।
जनसंख्यस्फोटस्य परिणामाः[सम्पादयतु]
देशस्य प्रगतये निर्मिताः समस्तयोजनाः विफलाः भवन्ति । जीवनावश्यकवस्तूनि नोपलभ्यन्ते । पर्याप्त - आहाराभवात् चौर्यादिना दुष्कर्मणा जीवनं यापयन्ति । जनेषु परस्परम् असूया कलहः हननं च प्रवर्धते । आर्थिकसमस्या जनान् ऋणसागरे निमज्जयति । अरण्यानां विनाशः, क्रुषिभूमेः नाशः, परिसरदूषणं च प्रवर्धते । जनाः उध्योगहीनाः, वसतिहीनः, भवन्ति । बालकर्मकराः, सनमाजविरोधिनो जनाः, चौर्यं लुण्ठनम् - इयदिरूपेण समसमस्याः संवर्धयन्ति । निरुध्योगेन सह अनारोग्यं, दारिद्र्यं, निरक्षरता च संवर्धते ।
निवारणोपायाः[सम्पादयतु]
जनेभ्यः छात्रेभ्यः च जनसंख्यस्फोटस्य दुष्परिणामान् अधिकृत्य जनसंख्यशिक्षणं प्रदातव्यम् । कुटुम्बयोजना आनेतव्या । विध्यासंस्थाः जनसंख्याशिक्षणविषये महत्तरं पात्रं निर्वहेयुः । भाषणा, आकाशवणी, दूरदर्शण, चलनचित्र मूलके जनसंख्यानियन्त्रणस्य प्रचारः करणीयः । समाजसेवासंस्थाः, धर्मिकनेतारः च अस्मिन् विषये जनान्दोलनं कुर्युः ।
- ↑ १.० १.१ Gender Statistics The World Bank (2012)


text:
छत्तीसगढे माओवादिनामात्मसमर्पणम्
छत्तीसगढ़े कोंडागांवजनपदे १० माओवादिभि: सोमवासरे ईरक्षिणां समक्षम् आत्मसमर्पणं कृतम् । एते माओवादिन: बयानेर: बाडेडोंगर: धनोरा क्षेत्रेषु सक्रिया: आसन्। आरक्षिसूत्रानुसारेण एतै: नाओवादिभि: नैका: घटना: समाचरिता: सन्ति।
अपरत्र प्रवर्तननिदेशालयेन सूचितं यत् बिहारे वित्तीयानियमितताया: अन्वेषणावधौ माओवादिनां वरिष्ठनेतृद्वयस्य प्रद्युम्नशर्मण: प्रमोदशर्मणश्च अष्टषष्टिलक्षरूप्यकाणां सम्पत्ति: स्वायत्तीकृता। यस्मिव् भूखण्डं भवनं कोशागारे सुरक्षितधनराशि: सम्मिलिता:।
विगतमासे अपि निदेशालयेन झारखण्डस्य माओवादी चमूपते: सन्दीपयादवस्य षडाशीति लक्षरूप्यकाणां सम्पत्ति: स्वायत्ती कृतासीत् ।


text:
॥ अथ हृल्लासलक्षणम् ॥
॥ अथ हृल्लासलक्षणम् ॥
हृल्लासो हेमाद्रौ ज्वरादिरोगोद्देश: ॥
ज्वरातिसारौ ग्रहणी ह्यर्शो जीर्णविषूचिका: । सालसा च विलम्बी च कृमिरुक्पाण्डुकामला: ॥१॥
हलीमकं रक्तपित्तं राजयक्ष्मा क्षतक्षय: । कासो हिक्का तथा श्वास: स्वरभेदस्त्वरोचक: ॥२॥
छर्दिस्तृष्णा च मूर्छा च तथा पानात्ययादय: । दाहाख्यश्च तथोन्मादो ह्यपस्मारोऽनिलामय: ॥३॥
वातरक्तमुरुस्तम्भ आमवातोऽथ शूलरुक् । पक्तिजं शूलमानह उदावर्तोऽथ गुल्मरुक् ॥४॥
हृद्रोगो मूत्रकृच्छ्रुं च मूत्राघातस्तथाश्मरी । प्रमेहो मधुमेहश्च पिटिकाश्च प्रमेहजा: ॥५॥
मेदोदोषादरं शोथो वृद्धिश्च गलगण्डक: । गण्डमालापचीग्रन्थिरर्बुदं श्लीपदं तथा ॥६॥
विद्रधिर्व्रणशोधश्च द्वौ व्रणौ भग्ननाडिकौ । भगन्दरोपदंशौ च शूकदोषस्त्वगामय: ॥७॥
शीतपित्तमुदर्दश्च स्फोटकश्चाम्लपित्तकम् । विसर्पश्च सविस्फोटस्तथैव च मसूरिका ॥८॥
क्षुद्रास्यकर्णनासाक्षिशिर:स्त्रीबालकामया: । विषं चेत्येवमुद्देश: सड्गहेऽस्मिन्प्रकीर्तित: ॥९॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
युवकानां कल्पनशक्तिः, स्वप्नशक्तिः, उत्सुक्ता च श्रेष्ठतरा। कतिपय-वर्षेभ्यः पुर्वं अमेरिका-देशे सम्भाषण-संस्कृत-कार्यम् आरब्धम्। तस्य परिणामः कः? बहूनां व्यवहार-संस्कृत-ज्ञानम्। अपि च, एका युवती सौम्या नाम्ना कार्यकर्त्री अस्मिन् वर्षे संस्कृताय सम्पूर्ण-समयार्पणम् कुर्वती अस्ति। एवं बहूनां भारतीय-युवकानां, या रुचिः अन्तर्हितम् आसित्, अद्यत्वे तस्याः प्रकटनम्। बहूनि प्रयत्नानि प्रचलन्ति। तेषु अन्यतमम्--विद्यालयीयानां छात्राणां नूतना पत्रिका, विश्ववाणी
नाम्ना, संस्कृत-माध्यमेन! तस्याः पत्रिकायाः सम्पादिका का? सा एव सौम्या जोयिसा!


text:
ठाणे
ठाणा महाराष्ट्र्राज्ये मुम्बयीनगरस्य समीपे विद्यमानं नगरम् । ठाणामण्डलस्य केन्द्रस्थानमपि। ’ठाणा’ नगरं महाराष्ट्रराज्ये मुम्बयी नगरस्य समीपे विद्यमानम् नगरम् । ठाणेमण्डलस्य केन्द्रस्थानमपि ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
ठाणानगरस्य इतिहासः पञ्चकालखण्डेषु विभाजयितुं शक्यः । १. वेदकालात् क्रि.श . १३०० पर्यन्तम् [पुरातनकालात् अपरान्त(शिलाहार)-बिम्बासाम्राज्यपर्यन्तम् ।] २. क्रि.श.१३०० तः क्रि.श १७३७ पर्यन्तम् ( मुसल्मानानां तथा पोर्चगीसजनानां राज्यभारस्य कालः) ३. क्रि.श १७३७ तः क्रि.श १८०० पर्यन्तम् (मराठा तथा पोर्चगीसजनानां कालः ) ४. क्रि.श. १६०० तः क्रि.श १९४७ : ब्रिटिष (आंग्ल) राज्यभारस्य कालः । ५. १९४७ तः अद्यपर्यन्तम् (स्वतन्त्रभारतम्) कोङ्कणप्रदेशे राज्यभारं कुर्वतां शिलाहारराजानां राजधानी “स्थानम्” अथवा “स्थाणकम्” एव ‘ठाणा’ इति सञ्जातम् इति अभिप्रायः अस्ति । मध्ययुगस्य शिलाशासननि, कांस्यपात्राणि ठाणाप्रदेशे उपलब्धानि सन्ति । ठाणाप्रदेशस्य पुरातनं नाम “अपरान्तम्” इति । ग्रीकचक्रवर्ती अलेग्झाण्डर् भारतस्य उपरि आक्रमणार्थं यदा आगतवान् तदा तेन साकम् अनेके तत्वशास्त्रज्ञाः इतिहासज्ञाः, भूगोलशास्त्रज्ञाः भारतस्य सन्दर्शनं कृतवन्तः । ग्रीक् तत्वशास्त्रज्ञः टालेमि, स्वलेखनेषु(क्रि.श. २३५ तः २५०पर्यन्तम्) चेर्सोनेसस् नामकम् स्थलम् उल्लिखितवान् अस्ति । सः एव प्रदेशः अद्यतनठाणासमीपस्थः समुद्रतीरप्रदेशः इति संशोधनद्वारा ज्ञातम् अस्ति । क्रि.श नवमे शतके (श्रीस्थानकम् इति प्रसिध्दम्) ठाणा शिलहारसाम्राज्यस्य राजधानी आसीत् । तेषां राज्यभारः क्रि.श ८१० तः १२६० पर्यन्तम् । ठाणानगरे अद्यापि स्थितं ‘घोड्बन्दर’ नामकं स्थानं पुरा अश्ववाणिज्यार्थम् प्रसिध्दमासीत् । अस्मिन् काले ‘तान्सि’ नाम्ना यत् वस्त्रं प्रसिद्धम् अस्ति तत् अस्मात् प्रदेशात् विदेशं प्रति गच्छति स्म । शैवाः शिलाहारराजानां काले कौपीनेश्वरदेवालयं निर्मितवन्तः । शिलाहारणां सर्वधर्मसमभावकारणतः प्रोत्साहं प्राप्तवन्तः अन्यमतीयाः नाम पारसिकाः, क्रैस्ताः, महम्मदीयाः यहूदीयाः अत्र निवसन्ति स्म । शिलहाराः नगरं विभिन्नवलयेषु विभज्य तान् वलयान् ‘पाडा’ इति आहूतवन्तः । तान् अद्य नौपाडा, पाटलीपाडा, अग्रिपाडा इति ठाणाप्रदेशे वयं पश्यामः । २२ तमशतकस्य आदिमभागे नूतनं नगरं निर्मातुं राजा बिम्बदेवः स्व ६६ उपशाखाभिः सह अत्र आगत्य अत्र वासम् आरब्धवान् । ख्यातः इटलीयात्रिकः मार्कोपोलो क्रि.श १२९० तमे वर्षे ठाणानगरं सन्दर्शितवान आसीत् ।‘महानगर’ मिति उल्लिखितम् एतन्नगरम्, तस्य यात्रिकस्य उल्लेखानुसारं, सदागमनकर्तृभिः नौभिः, चर्म-कार्पासयोः निर्यातेन, अश्वानाम् आयातेन तेषां वाणिज्येन च एतत् बहुषः सुसज्जितं नौकास्थामासीत् इति ज्ञायते । १४८० वर्षे गुजरातस्य सुल्तान् महमूद्दबेगारः स्वस्य ‘सुभा’राज्यस्य राजधानीरूपेण ठाणानगरं चितवान् । १५३० तः १७३९ पर्यन्तं तन्नाम द्विशतवर्षाधिकवर्षाणि यावत् ठाणा पोर्चगीसजनानां वशे आसीत् । तस्मिन् काले ‘कलबे द ठाणा’ इति नाम आसीत् अस्य । अत्रत्य सेन्ट् जान् द ब्याप्टिष्ट क्रिस्तालयः १६६३ तमे वर्षे स्थापितः । १७३० तमे वर्षे ठाणादुगस्य निर्माणम् आरब्धम् । मराठासेनापतिः चिमाजि अप्पा १७३७ तमे वर्षे वसयीप्रदेशस्य आक्रमणं कर्तुं योजनां कृतवान् । १७२७ मार्चमासस्य २८ दिनाङ्के ठाणादुर्गं मराठानां वशमभूत् । १७४४ तमे वर्षे आंग्लाः ठाणानगरं तथा दुर्गं च स्वाधीनं कृतवन्तः । १७६० तमे वर्षे कौपीनेश्वरदेवालयस्य पुनरुज्जीवनं कृतम् । पेश्वेजनानां प्रासादसदृशसौधेषु १७७८ तमे वर्षे न्यायालयः स्थपितः । पारसीकजनानाम् अग्निदेवालयः १७८० तमे वर्ष स्थापितः । १८६३ तमवर्षस्य मार्चमासस्य दशमदिनाङ्के ठाणापुरसभा अस्तित्वे आगता । ठाणाप्रदेशस्य प्रथमवृत्तपत्रिका, १८६६ तमे वर्षे आरब्धा । तस्मिन् काले “अरुणोदयः” “सर्वोदयः” , “वकीलांचा साथी “ “न्यायलहरी” “मनोहरः” “ज्ञानप्रदीपः” “ज्ञानदीपिका” इत्यादिपत्रिकानां प्रसारणं भवति स्म । १८८० तमे वर्षे ११,९६० रूप्यकाणां व्ययेन ठाणानगरस्य पानजलार्थं पोख्रणसरोवरस्य अभिवृद्धिः कारिता । योजनायाः अस्य प्रारम्भोत्सवे मुम्बयीप्रेसिडेन्सिराज्यपालः सर् फर्ग्युसन् जेस्म महोदयः आहूतः आसीत् । १८८१ तमे वर्षे ऐदम्प्राथम्येन कृतस्य प्रथमजनगणनानुसारं ठाणानगरस्य जनसंख्या १४,४५६ आसीत् । ठाणा आंग्लस्कूल्’ नामिका प्रथम-आंग्लमाध्यमशाला १८११ तमे वर्षे आरब्धा । नासिकमण्डलस्य आंग्लाधिकारिणं जाक्सन्महोदयम् गोलिकाप्रहारेण मारितवन्तः इति आरोपकारणतः क्रान्तिकारिणः अनन्तलक्ष्मणकान्हेरे, गोपालकृष्णाजिकर्वे, तथा विनायकनारायणदेशपाण्डे इत्येतेषां त्रयाणां ठाणाकेन्द्रीयकारागृहे उद्बन्धनद्वारा मरणदण्डनं कृतम् । भारतस्य प्रथमं धूमशकटयानं मुम्बयीनगरस्य वी.टी.तः (इदानीं छत्रपतिशिवाजिटर्मिनल् ) ठाणापर्यन्तं १८५३ तमे वर्षे प्राचलत् । तदा शिवाजिटर्मिनल् अतिरिच्य एतदेव एकैकं शकटनिस्थानकं आसीत् ।
अद्यतनठाणानगरम्[सम्पादयतु]
भारतस्य स्वातन्त्र्यानन्तरम् अभिवृद्धिं प्राप्तवत् ठाणानगरं षष्ठे, सप्तमे च दशके औद्योगिकं केन्द्रमभवत् । तदनुसारं वाणिज्य- सम्पर्क-वास्तुनिर्माणक्षेत्रे प्रक्रिया प्रारब्धा इत्यतः अष्टमे दशके एतस्य वेगेन वर्धनम् अभवत् । मुम्बयीनगरस्य तुलनया अभिवृद्धिदृष्ट्या निस्तेजितस्थित्यां विद्यमानं ठाणानगरम् अद्य स्वच्छतादृष्ट्या मुम्बयीनगरम् अतिशेते । आधुनिकठाणा नगरसभा १८८२ तमे वर्षे आरब्धा । नगरसभायाः अभिवृध्दियोजनायाः फलरुपेण २००० तमे वर्षे भारतसर्वकारस्य ‘स्वच्छन्गरी’ प्रशस्तिः ठाणानगरेण प्राप्ता । ठाणानगरम् अद्यापि (२००७) त्वरिताअभिवर्धनकारणात् जनस्म्मर्दसप्तस्यां,तथा सञ्चारसमस्याम् अनुभवति । ठाणानगरे अनादिकालात् समुद्रसञ्चारस्य प्राधान्यत्वात् स्थानीयस्य तथा अन्ताराष्ट्रियवाणिज्यस्य अभिवृध्दिः शक्या अभवत् । ठाणानगरस्य सुसम्पन्ना सांस्कृतिकपरम्परा, पौराणिकाधारावती सती, ऐतिहासिकमहत्वस्य अनेकघटनानां केन्द्रस्थाने अस्ति । अद्य ठाणादुर्गं तावत् केन्द्रीय कारागारमभूत् । अत्र ‘रङ्गायतनम्’ इति नाट्यगृहं वर्तते । मराठीभाषायाः प्रसिद्धनाटककारस्य रामगणेशगडकरीवर्यस्य स्मरणार्थं निर्मिते अस्मिन् भवने सदा सांस्कृतिककार्यक्रमाः प्रचाल्यन्ते ।
संस्कृतिः[सम्पादयतु]
७६% मराठीभाषिकाः अत्र सन्ति । अतः ते एव अत्र बहुसङ्ख्याकाः । तथापि मराठ्येतरभाषिकाणां संस्कृतिः अपि अत्र स्फुटतया दृश्यते । मुम्बयीनगरस्य लघुषु महार्घेषु गृहेषु उषित्वा जामिताम् अनुभूय मुम्बयीजनाः ठाणानगरम् आश्रितवन्तः । गोकुलष्टमीदिने ‘दही हण्डी’ कार्यक्रमः प्रसिध्दः ।
विशेषदर्शनीयस्थलानि[सम्पादयतु]
ठाणाकेन्द्रीय कारागारं, ब्यप्टिस्ट् क्रिस्तालयः ,कौपीनेश्वरमन्दिरम्, तलावपाळी, उपवनसरोवरम्, चन्दनवाडेः ब्रह्मदेवालयः च । ‘तटाकानां नगरम्’ ‘(सरोवराणां नगरम् ’) इति ठाणा प्रसिद्धम् अस्ति । तत्र जलविहारसौलभ्यमपि विद्यते ।


text:
रसाभासो निरस्यते—१
मुरलिकामरुता मरुतामपि श्रुतिचयं शिशिरीकुरुते च यः। जगति कामरुतार्तजनावन- व्यसनितालसनोऽस्तु मुदे स नः॥१॥ आत्मानुभूतिमुकुरे परिदृश्यमानं भावप्रपञ्चसकलं निरपेक्ष्यदीप्त्या । सार्वत्रिकानुभवमात्रकषप्रमृष्टं मन्ये सुवर्णमयभूषणमित्यजस्रम्॥२॥ आत्मानुभूतिर्नाम न काचिद्विशिष्टा सविकल्पा च योगिप्रत्यक्षमात्रावगम्यावस्था। यद्वेदान्तिभिस्सार्वत्रिकनिर्विशिष्टानुभव इत्यवस्थात्रयमीमांसायां गीयते स एवात्र व्यपदिष्टः। अस्मिन्नेपथ्ये हि जागर्ति रसमीमांसा च। यतो हि ब्रह्मास्वादसहोदर एव रसानन्दः। स च यथा वेदान्तिभिरध्यारोपापवादप्रक्रिययैव समभिगम्यते तथा हि सुतरामलङ्कारतत्त्वनिबद्धया तयैव निरुप्यत इति सन्दर्भान्तरेषु सुनिपुणमस्माभिर्दर्शितम्[1]। अतोऽत्र नायं विचारः