text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
क्रुधद्रुहोरुपसृष्टयोः कर्म॥ १।४।३८
पदच्छेदः॥
कुर्ध-द्रुहोः ६।२ उपसृष्टयोः ६।२ कर्म १।१ यम् १।२ ३७ प्रति ० ३७ कोपः १।१ ३७ कारके ७।१ २३
समासः॥
क्रुध-द्रुहोः इत्यत्र इतरेतरद्वन्द्वः।
अर्थः॥
उपसृष्टयोः = उपसर्गपूर्वकयोः क्रुध-द्रुहोः प्रयोगे, यं प्रति कोपः तत्कारकं कर्मसंज्ञकं भवति। पूर्वेण सम्प्रदानसंज्ञा प्राप्ता कर्मसंज्ञा विधीयते॥
उदाहरणम्॥
देवदत्तम् अभिक्रुध्यति। देवदत्तम् अभिद्रुह्यति॥
काशिका-वृत्तिः
क्रुधद्रुहोरुपसृष्ठयोः कर्म १।४।३८
पूर्वेण सम्प्रदानसञ्ञायाम् प्राप्तायाम् कर्मसंज्ञा विधीयते। क्रुधद्रुहोरुपसृष्टयोरुपसर्गसम्बद्धयोः यं प्रति कोपः, तत् कारकं कर्मसंज्ञं भवति। देवदत्तम् अभिक्रुध्यति। देवदत्तम् अभिद्रुह्यति। उपसऋष्टयोः इति किम्? देवदत्ताय क्रुध्यति। यज्ञदत्ताय द्रुह्यति।
न्यासः
क्रुधद्रुहोरुपसृष्टयोः कर्म। , १।४।३८
बाल-मनोरमा
क्रुधद्रुहोरुपसृष्टयोः कर्म ५६८, १।४।३८
क्रुधद्रुहोः। "उपसृष्टयो"रित्येतद्व्याचष्टे--सोपसर्गयोरिति। पूर्वसूत्रापवादोऽयम्। हरेः क्रोधद्रोहोद्देश्यत्वाऽभावात् "क्रियया यमभिप्रैती"ति संप्रदानत्वस्य न प्रसक्तिः। नापि तादथ्र्यचतुर्थ्याः। क्रुधद्रुहोरकर्मकत्वान्नहरेः कर्मत्वम्। अतः शेषषष्ठ()आं प्राप्ताया वाचनिकां कर्मत्वम्।


c: text/html

text:
अवकीर्णकुसुमपरिवर्तो नामाष्टाविंशतितमः
Technical Details
XXVIII
अवकीर्णकुसुमपरिवर्तो नामाष्टाविंशतितमः।
मायोपमसारपरिवर्ताभ्यां दर्शनहेया विकल्पा उक्ताः। दर्शनमार्गादेश्च प्रज्ञापारमिताविहारस्यावश्यकं बोधिप्रापकत्वमुक्तम्। ततस्तस्य तथाभावे कारणत्रयमनेन परिवर्तेन प्रथमं वक्ष्यति पश्चाद्वोधिलक्षणम्। अतः कारणत्रयमधिकृत्य शास्त्रम्-
[142] बोधौ संदर्शनाऽन्येषां तद्धेतोश्च परीन्दना।
तत्प्राप्त्यनन्तरो हेतुः पुण्यबाहुल्यलक्षणः॥५-१७॥
तस्या बोधेर्यथोक्तात् प्रज्ञापारमिताविहारादवश्यं प्राप्तिः 'तत्प्राप्तिः'। तस्या 'अनन्तरो' ऽविनाभावी'हेतुः' ज्ञापकस्त्रिविध उक्तः सूत्रे। 'बोधौ सन्दर्शना' व्याकरणं यद् 'अन्येषां' स प्रथमो हेतुः। भाविनां बोधिहेतोरार्यानन्दाय 'परीन्दना' द्वीतीयो हेतुः। 'पुण्याबाहुल्यलक्षणः' तृतीयः। अतः सूत्रम्॥ अथ खल्वित्यादि अवकीर्णकुसुमनामानो व्याकर्तव्याः। ततो देवैः पुष्पमानीतं व्याकर्तव्यैरवकीर्णं ततो रश्मीनां निश्चारप्रवेशौ। आनन्दपृष्टेन भगवता तेषां व्याकरणम्। तत्तेषां व्याकरणमन्यस्मिन्विशिष्टे लोकधातावितिलक्ष्यते लोकधातोरनिर्देशात्। आयुःसद्धर्मशितिकालयोश्चयतत्वात्। तदनु तस्मात्तर्हीत्यादिना उपसंहारो विहर्तव्यान्तः। इति प्रकृतेन विहारेण बोधिप्राप्तेः प्रथमं कारणम्॥
ततो ये हीत्यादिना सम्यक्सम्बुद्धानामित्येतदन्तेन प्रज्ञापारमिताचारिणां गुणानाह। ततो ये चैनामित्यादिना वेदितव्यान्तेन येप्येनां श्रुत्वा न प्रतिक्षिपन्ति तेषां गुणमाह। अत्र प्रतिक्रोशणं मानसी निन्दा। प्रतिवहनं मनसा त्यागः। प्रतिकोपनं तस्मै कोपः। प्रतिसंहरणं गुप्तौ स्थापनम्। प्रतिषेधनं निःसारताख्यापनम्। प्रतिक्षेपोऽसभ्दूतबाधकाभिधानम्। तदव्यवसायः सप्तमः। ततः किञ्चापीत्यादिना चरितवतेत्येतदन्तेन हीनयानापतने कारणद्वयमाह। प्रणिधानादिनाविसंवादितां कृतज्ञतां चेति। तदेवं ये हि केचिदित्यादिना विस्तरेणोपोद्घातं कृत्वा तस्मात्तर्हीत्यादिना परीन्दनामाह। परीन्दना समर्पणा सैवानुबन्धिनी अनुपरीन्दना। अक्षरसन्निपातादिति। अक्षरसन्निपातो व्यञ्जनकायः। तमधिकृत्येति ल्यप् लोपे पञ्चमी। किमर्थमित्याह। उद्ग्रहणायेत्यादि। कथं परीन्दनेत्यत आह। यथेयं नान्तर्द्धीयेतेति। यथेयमन्तर्हिता न स्यात्तथा त्वया करणीयमित्यर्थः। अत ऊर्ध्वं स चेदित्यादिना आहारिकेत्येतदन्तेन द्वितीयमुपोद्घातं कृत्वा तस्मात्तर्हीत्यादिना द्वितीया परीन्दना। अत्र पुनरेवेति पश्चात्। नाशयेरिति हारयेः। शीघ्रमननुश(स)रणात् उत्सृजे। स्मर्तुमशक्यत्वात् विस्मरेः। अपराद्धः कृतापराधः। आराधनमारागणं च तोषणम्। माता बीजधा[र]ना(णा)त्। जननी बीजपृष्टेः। जनयित्री उत्पादनात्। तत उर्ध्वं उद्ग्रहीतव्येयमित्यादिना तादृशी प्रज्ञापारमिता सदेवकस्य लोकस्य शास्तेत्येतदन्तेनोपोद्धातं कृत्वा तस्मात्तर्हीत्यादिनाऽनुशा नीत्येतदन्तेन तृतीया परीन्दना।
अत्र सुनिरुक्ता सुपठिता धर्मकायतेति प्रज्ञापारमितैव धर्मः काय एषां तत्तदिति वक्ष्यमाणेन कर्तव्यादिना सम्बध्यते। तत्र कर्तव्यमुपस्थानादि दातव्यं पुष्पादि समन्वाहर्तव्यं देशनादि। कल्याणत इति पुण्यकामतया। स्पर्शविहारत इति तेनैव सुखीभावात्। गुणवत्तयेति कल्याणादिना। भाषेये(यमि)ति वदेयम्। कल्पं वा यावत्ततो वा उपरि यदि विस्तर इष्टः स्यात्। किन्तर्हि संक्षेपेणानन्द भाषये(भाषे)। यादृश इत्यादि। ततो योपि कश्चिदित्यादिना सम्यक्सम्बोधिरित्येतदन्तेनोपोद्घातं कृत्वा चतुर्थी परिन्दनामाह। तमात्तर्हीत्यादिना नान्तर्धीयेत्येतदन्तेन। चतुर्थकमिति वक्तव्ये द्वितीयकमित्युक्तम्। उ(अनु)क्तानामुक्तसामान्येनैकीकरणात्। परिददामि परिन्दामि समर्पयामीत्येकोऽर्थः। एवं चतुराकारा परिन्दना द्वितीयं कारणम्॥
तत एषा ह्यानन्देत्यादिनोपाद्घातं कृत्वा स चेत् त्वमित्यादि नैतत्स्थानं विद्यत इति यावत्। अत्र अध्वपर्यन्तः क्षणः। विंशं क्षणशतं तत्क्षणः। तत्क्षणाः षष्टिर्लवः। लवास्त्रिंशन्मुहूर्तः। नालिका घटिका। इति पुण्यबहुत्वं तृतीयं कारणम्॥
ततोऽथ खलु भगवानित्यादिना अक्षोभ्यस्य भगवतः सबुद्धक्षेत्रस्य सपरिषदः सन्दर्शनमन्तर्धायनं च दृष्टान्तः। अत्र सागरोपमत्वमतिविस्तीर्णत्वात्। गम्भीरत्वं ध्यानसम्पदा। अक्षोभ्यत्वं प्रज्ञासम्पदा। दार्ष्टान्तिके योजयितुमाह। एवमानन्द सर्वधर्मा इत्यादि। सर्वधर्मा हीत्यादिना युक्तिमाह। न कार्यसमर्था इति प्रतिज्ञान्तरम्। निरीहका हीत्यादिना युक्तिमाह। एवं चरन्त इत्यादिनाऽनुशंसामाह। महाबोधिशब्दात् प्राक्। असङ्गतामिति निरुपल[म्भ]ताम्। अप्रतिहतज्ञानतां वा। प्रमाणं वैपुल्यनियमः। क्षयः कालनियमः। पर्यन्तः संख्यानियमः। प्रमाणबद्धेति प्रमाणपरिच्छिन्ना। अप्रमेयत्वादित्यनुपलम्भात्। क्षयोऽपचयः। परिक्षयोऽभावः। आकाशाक्षयत्वादिति आकाशवदक्षयत्वात्। कुत इत्याह सर्वधर्मानुत्पादत इति। अनुत्पन्ना सर्वधर्माः। अतस्तेषामनुपलम्भलक्षणा प्रज्ञापारमिताप्याकाशवदक्षयेति। अभिनिर्हर्तव्येति प्रत्यक्षीकर्तव्या। रूपादीनामक्षयत्वेनेति तेषामनुत्पादतः। एवमविद्यादीनाम्। इयं सेति या स्कन्धादीनामविद्यादीनां चाक्षयत्वेन। अन्तद्वयमुत्पत्तिविनाशौ मध्यमुत्पन्नस्य स्थितिः। आवेणिकोऽन्यैरसाधारणः। न च किञ्चिद्धर्ममिति स्कन्धैः संगृहीतम्। कुतः ? प्रतीत्योत्पाददर्शनात्। नित्यमित्यनादिनिधनम्। ध्रुवमिति स्थिरम्। शाश्वतमित्यनिधनम्। कारकं वेदकं वेति। ईहतुर्गृहीतुश्चाभावात्। इत उत्तरो ग्रन्थः सुबोधः सम्यक्सम्बोधरिति यावत्। इयता क्षयानुत्पादज्ञानलक्षणा बोधिरुच्यते। अत्र शास्त्रम्-
[143] क्षयानुत्पादयोर्ज्ञाने मलानां बोधिरुच्यते।
क्षयाभावादनुत्पादात्ते हि ज्ञेये यथाक्रमम्॥५-१८॥
मलाः क्लेशविकल्पाः। तेषां 'क्षयानुत्पादयोः' ये 'ज्ञाने' सा बोधिः। 'ते' च ज्ञाने तेषां 'क्षयाभावादनुत्पादाच्च यथाक्रमं' वेदितव्ये। क्षयस्यात्यन्तमसत्तया ज्ञानं क्षयज्ञानम्। अनुत्पादस्यो(स्यानु)त्पत्तिकत्वेन ज्ञानमनुत्पादज्ञानमिति भावः। अथ बोधेर्लक्षणान्तरसम्भवेपि किमर्थमिदं लक्षणमुक्तम् ? दर्शनमार्गेण क्षीणानां विकल्पानामक्षयतोऽनुत्पादतश्च व्यवलोकनार्थम्। तदेवाह-
[144] प्रकृतावनिरुद्धायां दर्शनाख्येन वर्त्मना।
विकल्पजातं किं क्षीणं किं वाऽनुत्पत्तिमागतम्॥५-१९॥
विकल्पानां प्रकृतिस्तथता। न कदाचित्तस्याः क्षय उत्पादो वा। जातिरेव 'जातं' प्रकारः। ततो न कश्चिद्विकल्पप्रकारो दर्शनमार्गेण क्षीण उत्पादं वा त्याजित इति॥
अन्ये त्वाहुः-
"क्षयज्ञानं तु सत्येषु परिज्ञातादिनिश्चयः।
न पुनर्ज्ञेयमित्यादिरनुत्पादगतिर्मता॥" इति॥
ते हि शस्यन्ते- सन्ति स्कन्धाः सन्ति चत्वारि सत्यानि। तत्र संक्षेपतः क्लेशदुःखयोः क्षयः पुनरनुत्पादश्च प्राप्यते। ततोः प्राप्तयोर्ये ज्ञाने ते क्षयानुत्पादज्ञाने। प्राधान्येन तथागतानां तु ज्ञेयावरणमपि क्षीयते तेषामक्लिष्टस्याप्यज्ञानस्य क्षयादिति। तन्निरासाय शास्त्रम्-
[145] सत्ता च नाम धर्माणां ज्ञेये चावरणक्षयः।
कथ्यते यत्परैः शास्तुरत्र विस्मीयते मया॥५-२०॥
[146] नापनेयमतः किञ्चित् प्रक्षेप्तव्यं न किञ्चन।
द्रष्टव्यं भूततो भूतं भूतदर्शी विमुच्यते॥५-२१॥
'नाम' शब्दोऽमर्षे। 'अत्र विस्मीयते मया' इति विपक्षप्रतिपक्षयोरयोगादिति भावः। 'अतः' कारणात् 'नापनेयं किञ्चित्' पुद्गलस्य धर्माणां च स्वयमभावात्। 'प्रक्षेप्तव्यं न किञ्चनं' पुद्गलधर्मनैरात्म्ययोरनादिनिधनत्वात्। किं तर्हि ? तदुभयं 'भूतं' भूतत्वेन 'द्रष्टव्यम्'। यतो भूतं पुद्गलनैरात्म्यं दृष्ट्वा क्लेशावरणाद्विमुच्यते। भूतं धर्मनैरात्म्यं दृष्ट्वा ज्ञेयावरणाद् 'विमुच्यते'। तस्मादभूतानां पुद्गलधर्माणां दृष्टिर्विपक्षः। तेषां नैरात्म्यदर्शनं प्रतिपक्षः। उभयोस्तु नैरात्म्ययोर्भूतत्वं महारथैः क्षुण्णम्। तत इह नोच्यते॥
तस्मात्तर्हीत्यादि। क्षयानुत्पादलक्षणा बोधिसतस्या अवश्यलभ्यता कारणत्रयं च प्रसङ्गादागतम्। प्राकृतं तु मायोपमसारपरिवर्ते निर्दिष्टं दर्शनहेयानां विकल्पानां प्रहाणम्। अतो यस्माद्दर्शनमार्गेण दर्शनहेयानां विकल्पानां प्रहाणं तस्माद्धेतोः। तर्हीति दर्शनकाले प्रज्ञापारमितायां दर्शनमार्गात्मिकायां चरितव्यम्॥
तत्कस्य हेतोरिति। हेतुमुखेन दर्शनमार्गस्य लक्षणप्रश्नः। प्रज्ञापारमितायामिति। अत्रत्ये दर्शनमार्गे ध्यानपारमितेत्यत्र चार्थो गम्यते। तेनानुक्तसमुच्चयः। प्रज्ञापारमिता चेति। कुत इत्याह। प्रज्ञापारमितायां हीत्यादि। भावनापरिपूरिं षट्पारमिता गच्छन्तीति सम्बन्धः। सर्वा इति प्रत्येकं समग्राः सत्यः। एकैकया षण्णामपि संग्रहादिति भावः। अतश्च षडेव पारमिताषट्का दर्शनमार्गः। संक्षिप्ता चेयं भगवती। अतो लक्षणमात्रमस्यामुक्तम्। यथा त्वेकैकया सर्वसंग्रहस्तद्विस्तरेण महत्योर्भगवत्योरुक्तम्। अत्र शास्त्रम्-
[147] एकैकस्यैव दानादौ तेषां यः संग्रहो मिथः।
स एकक्षणिकः क्षान्तिसंगृहीतोऽत्र दृक्पथ॥५-२२॥
एकैकमेव एकैकशः स्वार्थ शस्। तस्य भाव एकैकस्य। अव्ययत्वाद्धि लोपः। तेन 'एकैकस्यैव दानादौ' इति दानादिषु। 'तेषां' दानादीनां 'मिथः' अन्योन्यं 'यः सङ्ग्रहः'। सोऽस्मिन् मूर्धाभिसमये दर्शनमार्गः। स च 'एकक्षणीकः' न तु षोडशक्षणाः(णः)। स च क्षान्त्या 'संगृहीतः' न पुनरष्टाभिः क्षान्तिभिरष्टाभिर्ज्ञानैः। इति मूर्धाभिसमये दर्शनमार्गः॥
ततो भावनामार्गः। तमाह। सर्वाणि चेत्यादिना। उपायौ च कौशल्यं चेति उपत्यकौशल्यानि। तत्र निश्रयत्वादुपायौ सिंहविजृम्भितावस्कन्धकौ समाधी। कौशल्यं प्रतीत्यसमुत्पादस्यानुलोमं च व्यवलोकनम्- "अविद्याप्रत्ययाः संस्काराः संस्कारप्रत्ययं विज्ञानं यावज्जातिप्रत्यया जरामरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासाः सम्भवन्तीत्यनुलोमम्। अविद्यानिरोधात्संस्कारनिरोधः। संस्कारनिरोधाद्विज्ञाननिरोधो यावज्जातिनिरोधाज्जरामरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासा निरुध्यन्ते" इति प्रतिलोमम्।
तत्र सिंहविजृम्भितः समाधिः। तद्यथा-"प्रथमं ध्यानं समापद्यते। द्वितीयं तृतीयं चतुर्थम्। आकाशानन्त्यायतनं विज्ञानानन्त्यायतनं आकिञ्चन्यायतनं नैवसंज्ञानासंज्ञायतनं निरोधसमापत्तिं च समापद्यते। निरोधसमापत्तेर्व्युत्थितो नैवसंज्ञानसंज्ञायतनं समापद्यते। तत आकिञ्चन्यायतनं विज्ञानानन्त्यायतनं आकाशानन्त्यायतनं चतुर्थं ध्यानं तृतीयं द्वितीयं प्रथमं ध्यानं समापद्यत" इति।
अवस्कन्दकसमाधिः। तद्यथा-"प्रथमं ध्यानं समापद्यते द्वितीयं तृतीयं चतुर्थम्। आकाशानन्त्यायतनं विज्ञानानन्त्यायतनं आकिञ्चन्यायतनं नैवसंज्ञानासंज्ञायतनं निरोधसमापत्तिं च। ततो व्युत्थाय प्रथमं ध्यानम्। ततो निरोधम्। ततो द्वितियं ध्यानम्। ततो निरोधम्। ततस्तृतीयं ध्यानम्। ततो निरोधम्। ततश्चतुर्थ ध्यानम्। ततो निरोधम्। तत आकाशानन्त्यायतनम्। ततो निरोधम्। ततो विज्ञानानन्त्यायतनम्। ततो निरोधम्। तत आकिञ्चन्यायतनम्। ततो निरोधम्। नैवसंज्ञानासंज्ञायतनम्। ततो निरोधम्। ततोऽसमाहितचित्ते पतति। ततो निरोधं समापद्यते। ततोऽसमाहिते चित्ते तिष्ठति। ततो नैवसंज्ञानासंज्ञायतनम्। ततोऽसमाहिते। तत आकिञ्चन्यायतनम्। ततोऽसमाहिते। ततो विज्ञानानन्त्यायतनम्। ततोऽसमाहिते। तत आकाशानन्त्यायतनम्। ततोऽसमाहिते। ततश्चतुर्थं ध्यानम्। ततोऽसमाहिते। ततस्तृतीयम्। ततोऽसमाहिते। ततो द्वितीयम्। ततोऽसमाहिते। ततः प्रथमम्। ततोऽसमाहिते चित्ते तिष्ठति" इति।
तत्र प्रथमायां गतौ नव स्थानानि। द्वितीयायां सप्तदश। आगमनेऽष्टादश। अत्र शास्त्रम्-
[148] समाधिं [स] समापद्यः ततः सिंहविजृम्भितम्।
अनुलोमं विलोमं च प्रतीत्योत्पादमीक्षते॥५-२३॥
[149] कामाप्तमवधीकृत्य विज्ञानमसमाहितम्।
सनिरोधाः समापत्तीर्गत्वाऽऽगम्य न व द्विधा॥५-२४॥
[150] एकद्वित्रिचतुष्पञ्चपट्सप्ताष्टव्यतिक्रमात्।
अवस्कन्दसमापत्तिरानिरोधमतुल्यगा॥५-२५॥
सिंहविजृम्भितो यथा सूत्रमेव। अवस्कन्दस्तु गहनम्। तेन तस्य लक्षणमाह। 'अवस्कन्दसमापत्तिः' भवति। कथमित्याह। 'नव समापत्तीर्द्विधा गत्वा' पश्चाद् 'आगम्य'। आदौ कथं गत्वेत्यत आह 'आनिरोधम्' इति। निरोधसमापत्तिमन्ते कृत्वा। इतरा अष्टौ क्रमेण प्रागित्यर्थः। पुनः कथं गत्वेत्यत आह 'एकद्वित्रिचतुष्पञ्चषट्सप्ताष्टव्यतिक्रमात्'। 'सनिरोधाः' कृत्वा। काः ? इतरा अष्टौ 'समापत्तीः'। कामावचरं च 'असमाहितं' चित्तं 'अवधीकृत्य'। अन्ते गन्तव्यं कृत्वेत्यर्थः। पश्चात् कथमागत्येत्यत आह 'अतुल्यगा' इति। अतुल्यगा सती। असमाहितादसमाहितः। समाहिताच्च समाहितमगच्छन्तीत्यर्थः। इहापि 'कामाप्तमवधीकृत्य विज्ञानमसमाहितं' इति सम्बध्यते। तेनेयसमाहिताच्चित्तात्प्रभृत्यागच्छति। अन्तेप्यसमाहित एव चित्ते गत्वा तिष्ठति। इति मूर्धाभिसमये भावनामार्गः॥
सर्वाणि चोपायकौशल्यानि परिपूरिं गच्छन्तीत्युक्तम्। कथं च तेषां भावनापरिपूरिभवेत्। यदि भावनाहेयाश्चत्वारो विकल्पनवकाः क्षीयेरन्। तेषां च प्रतिपक्षा एव महत्योर्भगवत्योः पठ्यन्ते। ते तु सामर्थ्याद्गम्यन्ते। वयमपि तमेव पाठमभिसंक्षिप्य तान् वक्ष्यामः। तत्राद्यं विकल्पनवकमधिकृत्य शास्त्रम्-
[151] संक्षेपे विस्तरे बुद्धैः सानाथ्येनापरिग्रहे।
त्रैकालिके गुणाभावे श्रेयसस्त्रिविधे पथि॥५-२६॥
[152] एको ग्राह्यविकल्पोऽयं प्रयोगाकारगोचरः।
'एकः' इति प्रथमः। 'प्रयोगाकारगोचरः' इति प्रज्ञापारमिताप्रयोगविशेषः विषयः। 'विस्तरे' 'संक्षेपे' चेति पठितव्यम्। वृत्तानुरोधात् त्वन्यथा पठितम्। विस्तरे सम्मोहो विस्तरविकल्पः। तस्य प्रतिपक्षः। बहुषु स्थानेषु बोधिसत्त्वेन शिक्षितव्यं दानादिषु यावद्वलेषु वैशारद्येष्विति॥
संक्षेपे सम्मोहः संक्षेपविकल्पः। तस्य प्रतिपक्षः न च क्वचन् शिक्षितव्यमिति। बहुनामपि तेषां न च क्वचनेति शून्यतैकरसत्वात्। सम्बुद्धैः 'सानाथ्येन' यः परिग्रहः। तदभावे विकल्पः कल्पना। तस्य प्रतिपक्षः। यः प्रज्ञापारमितायां शिक्षित्वा दानपारमितां यावत्सर्वाकारज्ञतामनुप्राप्स्यति। तेनैवं ज्ञातव्यं-दशदिक्सर्वबुद्धैः सानाथ्येनाहं परिगृहीतः स्वस्यां मातरि तेषां कृतज्ञतयेति॥
'गुणाभावो' ऽनुशंसाभावः। प्रयोगदर्शनभावानाकालभावितत्वात् 'त्रैकालिकः'। तस्मिंस्त्रयो विकल्पास्त्रिस्रः कल्पनाः। तेषां प्रतिपक्षाः। अनुशंसान् विस्तरेणोक्त्वा यथाह-'इतीमेऽनुशंसाः प्रज्ञापारमितायां चरतः प्रज्ञापारमितामभिनिर्हरतः प्रज्ञापारमितां भावयतः।" इति यथाक्रमं प्रयोगदर्शनभावनामार्गकालिकगुणाभावे त्रयो विकल्पाः।
'श्रेयसः पथि' इति निर्वाणमार्गे। प्रयोगादिभेदात् त्रिविधा सम्मोहास्त्रयो विकल्पाः। तेषां प्रतिपक्षा यथाक्रमं-"रूपवेदनादीनां शान्तवशिकतुच्छासारकतया तस्यां चरितव्यम्। आकाशशून्यताभिनिर्हारतयाऽभिनिर्हर्तव्या। आकाशशून्यता भावनयेयं भावयितव्या" इति। इति त्रयः प्रयोगादिबोधिमार्गसंमोहविकल्पाः॥
इत्युक्तो नवविधः प्रथमो ग्राह्यविकल्पः॥
द्वितीयं विकल्पनवकमधिकृत्य शास्त्रम्-
द्वितीयश्चित्तचैत्तानां प्रवृत्तिविषयो मतः॥५-२७॥
[153] अनुत्पादस्तु चित्तस्य बोधिमण्डामनस्क्रिया।
हीनयानमनस्कारौ सम्बोधेरमनस्कृतिः॥५-२८॥
[154] भावनेऽभावने चैव तद्विपर्यय एव च।
अयथार्थश्च विज्ञेयो विकल्पो भावनापथे॥५-२९॥
द्वितीयो ग्राह्यविकल्पश्चित्तचैत्तानां या प्रवृत्तिस्तद्विषयः। कियच्चिरं चरन्नस्यां चीर्णो भवतीति प्रश्नः। उत्तरम्। प्रथमचित्तोत्पादमुपादायेति चित्तोत्पादविकल्पः॥
यावब्दोधिमण्डल मनसिकरोति। कथमियं चरितव्याऽभिनिर्हर्तव्या भावयितव्येति। आबोधिमण्डा मनसिकारविकल्पः॥
हीनयानमनसिकाराणां चावकाशं न ददातीति हीनयानयोर्मनसिकारविकल्पौ॥
सर्वाकारज्ञता मानसिकाराविप्रणाश एव चास्यां चर्या। तथा चरितव्यं यथा चित्तचैतसिका न प्रवर्तन्त इति संबोध्यमनसिकारविकल्पः॥
किं भावयन् सर्वाकारज्ञतामनुप्राप्स्यति नेति भावनाविकल्पः॥
अभावयंस्तामनुप्राप्स्यति नेति [अ]भावनाविकल्पः॥
नेति भावयन्नाभावयन्ननुप्राप्स्यति। नेति नैव भावनानाभावनाविकल्पः॥
तत्कथं तामनुप्राप्स्यति यथा तथता भूतकोटीर्धर्मधातुरित्ययथात्वविकल्पः॥
इति द्वितीयो ग्राह्यविकल्पः॥
तृतीयं विकल्पनवकमधिकृत्य शास्त्रम्-
[155] ग्राहकः प्रथमो ज्ञेयः सत्त्वप्रज्ञप्तिगोचरः।
धर्मप्रज्ञप्त्यशून्यत्वे शक्तिप्रविचयात्मकः॥५-३०॥
[156] कृतेन वस्तुनो यानत्रितये च स कीर्तितः।
दक्षिणाया अशुद्धौ च चर्यायाश्च विकोपने॥५-३१॥
अप्रज्ञपनीयाः सत्त्वाः अनुपलम्भादिति सत्त्वप्रज्ञप्तिविकल्पः॥
अप्रज्ञपनीयाः सर्वधर्मा इति धर्मप्रज्ञप्तिविकल्पः॥
अलक्षणशून्यान् सर्वधर्मान् पश्यतीत्यशून्यत्वविकल्पः॥
धर्माश्च धर्मानुपलम्भश्च यश्चाभ्यां चरति सोपि नोपलभ्यत इति शक्तिविकल्पः॥
धर्माणां प्रविचयः कर्तव्यः। स चानुपलम्भयोगेनेति प्रविचयात्मको विकल्पः॥
न च वस्तुनः कृते सोऽस्यां चरति। यतोऽकृताविकृतानभिसंस्कृता सर्वधर्मा इति वस्तूद्देशविकल्पः॥
यद्यप्यकृताविकृतानभिसंस्कृताः सर्वधर्मास्तथापि यथा कश्चित्तथागतनिर्मितोऽभिसंबुध्य धर्मचक्रं प्रवर्त्य त्रिभिर्यानैः सत्त्वान् परिमोचयति लोकव्यवहारेण न परमार्थेन तथैव च तथागतोपीति यानत्रयविकल्पः॥
यद्यपि तथागतो निर्मितान्न विशिष्यते तथापि दक्षिणाऽपरिशुद्धिः। यथा हि तथागते प्रतिष्ठापिता दक्षिणा आनिरुपधिशेषान्निर्वाणान्न क्षीयते तथाः निर्मितेपि। तथा तथागतायाकाशे पुष्पाणि क्षिपतस्तथा नमो बुद्धायेति ब्रुवतो मनसि कुर्वतो वा संज्ञां च प्रमाणीकृत्य या हि धर्मता तथागतस्य सैव विनिर्मितस्यापीति दक्षिणाऽपरिशुद्धिविकल्पः॥
चर्या पारमितादिः। तस्या विकोपनं भेदनम्। कुतः ? धर्मतातः। दानपारमिताया यावत् प्रज्ञापारमिताया वा। एवं यावत्सर्वधर्माणां धर्मतेति। कथं तर्हि भगवता धर्मा विकोपिताः ? नामनिर्मिता हि ते धर्मा निर्दिष्टा धर्माणां सूचनाय। कथं परोऽवतरेदिति। न तु धर्माणां धर्मता विकोपितेति चर्याविकोपनविकल्पः॥
चतुर्थं विकल्पनवकमधिकृत्य शास्त्रम्
[157] सत्त्वप्रज्ञप्तितद्धेतुविषयो नवधाऽपरः।
भावनामार्गसम्बद्धो विपक्षस्तद्विघाततः॥५-३२॥
[158] सर्वज्ञतानां तिसृणां यथास्वं त्रिविधाऽबृत्तौ।
शान्तिमार्गे तथतादिसम्प्रयोगवियोगयोः॥५-३३॥
[159] असमत्वे च दुःखादौ क्लेशानां प्रकृतावपि।
द्वयाभावे च सम्मोहे विकल्पः पश्चिमो मतः॥५-३४॥
यैराकारैर्लिङ्गैर्निमित्तैर्धर्माः सूच्यन्ते तानि तथागतेनानुबुद्धानि। तेनोच्यते तथागतस्य सर्वाकारज्ञतेति सर्वाकारज्ञतासम्मोहविकल्पः॥
यौ च श्रावकप्रत्येकबुद्धमार्गौ ये च बोधिमार्गास्ते सर्वे बोधिसत्त्वेन परिपूरयितव्याः। तैश्च मार्गकरणीयं कर्तव्यम्। न च भूतकोटिः साक्षात्कर्तव्याऽपरिपूर्य प्रणिधानमपरिमुच्य सत्त्वानपरिशोध्य बुद्धक्षेत्रं तेनोच्यते बोधिसत्त्वस्य मार्गज्ञतेति मार्गज्ञतासम्मोहविकल्पः॥
एतावदेव सर्वं यदाध्यात्मिकबाह्या धर्माः। ते च श्रावकप्रत्येकबुद्धानां सर्वज्ञतेति सर्वज्ञतासम्मोहविकल्पः॥
सर्वधर्माणां पारं निर्वाणं गता सर्वार्था वा गताऽनयेति प्रज्ञापारमिता। सर्वधर्माणां वा पारं परमोऽर्थोऽभिन्नं तत्त्वं सोऽस्यां तथागतैर्दुष्टः। अपि चास्यां तथता भूतकोटिर्धर्मधातुरन्तर्गतस्तेनोच्यते प्रज्ञापारमितेति शान्तिमार्गसम्मोहविकल्पः॥
नेयं तथतादिभिः संयुक्ता न विसंयुक्ता। तथाहीयमरूपाऽनिदर्शनाऽप्रतिघा, एकलक्षणा यदुतालक्षणात्वादिति तथतादिसंयोगवियोगविकल्पः॥
नेयं कैश्चिदाच्छेत्तुं(?) शक्यते। तस्मादसाधारणीकृत्य समत्वसम्मोहविकल्पः॥
अस्यां चरता दुःखसमुदयनिरोधमार्गाद्यर्थेषु चरितव्यमिति दुःखादिसम्मोहविकल्पः॥
रागादयो नार्थो नानर्थ इति प्रकृतिसम्मोहविकल्पः॥
यथा न द्वयो नाद्वयो धर्म उपलभ्यते तथा नद्वयं नाद्वयं धर्ममनुप्राप्नोतीति द्वयाभावसम्मोहविकल्पः॥
इत्युक्ताः षट्त्रिंशभ्दावनाहेयाः विकल्पाः॥
एवं तावभ्दवतु दोषाणां क्षयो गुणानां पुनः कथमुदय इत्यत आह-
[160] आसां क्षये सतीतीनां चिरायोच्छ्वसिता इव।
सर्वाकारजगत्सौख्यसाधना गुणसम्पदः॥५-३५॥
[161] सर्वाः सर्वाभिसारेण निकामफलशालिनम्।
भजन्ते तं महासत्त्वं महोदधिमिवापगाः॥५-३६॥
प्रकृतिसिद्धा गुणाः केवलमाक्रान्ता [अ]गुणैराशान् चिरेण। दोषक्षयात् प्रशता (? प्रकटा ?) इ(ए)व तं बोधिसत्त्वं भजन्ते सर्वदोषप्रहाणशालिनम्। 'अभिसारः' संदोहः। शेषं गतार्थम्॥
तस्येत्यादि विवर्जयिष्यतीनि यावत्। इति भावनामार्गस्यानुशंसः॥
आनन्तर्यसमाधिर्वक्तव्यः। तमधिकृत्य शास्त्रम्-
[162] त्रिसाहस्रजनं शिष्यखड्गाधिगसम्पदि।
बोधिसत्त्वस्य च न्यामे प्रतिष्ठाप्य शुभोपमाः॥५-३७॥
[163] कृत्वा पुण्यबहुत्वेन बुद्धत्वाप्तेरनन्तरः।
आनन्तर्यसमाधिः स सर्वाकारज्ञता च तत्॥५-३८॥
अन्तरयितुं शक्तोऽन्तर्यः। न तथा अनन्तर्यः स्वार्थऽण्। आनन्तर्यः समाधिः स उक्तः सूत्रे। कथमानन्तर्यः ? यथा 'बुद्धत्वाप्तेरनन्तरः'। अव्यवहितौ हेतुः कथमुक्तः ? 'पुण्यबहुत्वेन'। तदपि कथमुक्तम् ? शुभं पुण्यं तदेवोपमा। तां कृत्वा। कथं तच्छुभम् ? त्रिसाहस्रजनं त्रिसाहस्रलोकधातवीर्या(या)न् सत्त्वान् 'प्रतिष्ठाप्य'। क्व ? 'शिष्यखड्गाधिगमसम्पदि बोधिसत्त्वनियामे च। ' शिष्याः श्रावकाः खड्गाः प्रत्येकबुद्धास्तेषाम्। अर्थाद्गम्यते बोधिसत्त्वस्य च प्राङ्नियामावक्रान्तेरधिगमसम्पत्तौ बोधिसत्त्वनियामे च। क्व पुनरेवमुक्तं पुण्यबहुत्वम् ? महत्योर्भगवत्यो। अस्यां कथमुक्तम् ? औपलम्भिकबोधिसत्त्वोयां (त्त्वस्य) गंगानदीवालुकोपमकल्पकृताद्दानमयात्पुण्यादेनं समाधिमन्तशोऽच्छटासंघातमात्रमपि समापद्यमानस्य बहुतरपुण्यत्वेन। एतत्कारिकायां कथमुक्तम् ? विनापि तेन चार्थगतेश्चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात्। 'सर्वाकारज्ञता च तत्' इति। तच्च बुद्धत्वं सर्वाकारज्ञतालक्षणम्॥
[164] आलम्बनमभावोस्याः (स्य) स्मृतिश्चाधिपतिर्मतः।
आकारः शान्तता चा [त्र]
आनन्तर्यसमाधेः 'आलम्बनमभावः' सर्वधर्माणां स्मृतिरधिपतिप्रत्ययः। 'आकारः शान्तता' सर्वधर्माकारास्तगमः। 'अत्र' सर्वाकारज्ञतायाम्-
जल्पाजल्पिप्रवादिनाम्॥५-३९॥
वादिनां जल्पैश्च जल्पैश्च प्रहृत्य युद्धं वृत्तं 'जल्पाजल्पि'। यथा दण्डादण्डि। अतः सूत्रम्। सर्वोपायकौशल्यानि परिग्रहीतुकामेनेत्यादि। उपेयत इत्युपायः सर्वाकारज्ञता। तस्मिं कौशल्यानि विप्रतिपत्तीनामपोहनानि। तानि लब्धुकामेन प्रज्ञापारमितायामिति। आनन्तर्यसमाधिलक्षणायाम्। चरितव्यं प्रयोगतो निर्हारतश्च। निर्हृत्य भावयितव्या। भावितायां तस्यामनन्तरमेव सर्वाकारज्ञतालाभे सर्वविप्रतिपत्तीनां क्षयादिति भावः। अभिनिर्हरतीति यथालम्बनं यथाधिपति यथाकारं च संमुखीकरोति। अभिनिर्हर्तव्या इति स्वरसवाहिनः कर्तव्याः। अत्ययेनेति। अत्ययोऽवधिः। अभव्यश्चेत्यादिना तथागतसमन्वाहृतस्यानुशंसमाह नन्त्वानन्तर्यसमाधिसमापन्नस्य। न हि तस्य भूयो दुर्गतिः सुगतिर्वा। अनन्तरमेव बोधिप्राप्तैः। शेषं सुगममापरिवर्तसमाप्तेः।
विप्रतिपत्तीरधिकृत्य शास्त्रम्-
[165] आलम्बनोपपत्तौ च तत्स्वभावावधारणे।
सर्वाकारज्ञताज्ञाने परमार्थे ससंवृतौ॥५-४०॥
[166] प्रयोगे त्रिषु रत्नेषु सोपाये समये मुनेः।
विपर्यासे समार्गे च प्रतिपक्षविपक्षयोः॥५-४१॥
[167] लक्षणे भावनायां च मता विप्रतिपत्तयः।
सर्वाकारज्ञताधाराः षोढा दश च वादिनाम्॥५-४२॥
'षोढा दश' चेति षट्दश च षोडशेत्यर्थः। कुतः षोडश ? यतस्ताः षोडशस्वर्थेषु आलम्बनोपपत्त्यादिषु। कथं तर्हि 'सर्वाकारज्ञताधाराः' आलम्बनादिस्तासां विषयः ? विषयसम्बन्धात्तु सर्वाकारज्ञतायां विषयत्वोपचारः। तद्यथा राजपुत्रेऽपराद्धो राजन्यपराद्धो भवति। विप्रतिपत्तयोपि प्रायेण प्रतिपक्षपाठादुन्नेतव्याः।
तत्राद्या विप्रतिपत्तिः। यदि सर्वाकारज्ञताया अभाव आलम्बनं स तर्हि कतमः ? यदि धर्माणां परिकल्पितः स्वभावस्तदेवं भ्रान्तिः स्याद्वालविज्ञानवत्। अथ परतन्त्रः स कथमभावः ? अत्र परिहारः। यस्य स्वभावो नास्ति सोऽभावः। नास्ति सांयोगिकः स्वभावो धर्माणां स्वयमभावात्। अपि च तथता स्वभावो धर्माणां सा चाभाव इत्यालम्बनोपपत्तौ विप्रतिपत्तिः॥
यद्यभावाः सर्वधर्माः केनोपायकौशल्येनादिकर्मिको दानादिषु चरति ? देयदायकदानादीनामभावस्वभावावधारणमेव तस्योपायकौशल्यमिति तत्स्वभावावधारणे विप्रतिपत्तिः॥
दृष्टसत्यस्य तर्हि किमुपायकौशल्यम् ? स आर्येण चक्षुषा धर्मान् व्यवलोकयन् भावमपि परतन्त्रं स्वभावं नोपलभते। संयोगिकेन स्वभावेन परिकल्पितेन वा तस्याप्यभावात्। किं पुनरभावं परिकल्पितं स्वभावं, तस्यात्यन्तमसत्त्वात्। स दानादौ चरन् देयदायकदानादीन् प्रत्येकमभाव इति संजानीते। भावाभावानुपलम्भे कथमभावं संजानीते ? संवृत्या न तु परमार्थेन। इह दानादयः सर्वे मार्गप्रकाराः सर्वाकाराः। तेषु ज्ञाता(तो) भावाभावानुपलम्भः। ततो ज्ञानं कोटिष्वभावसंज्ञेति सर्वाकारज्ञताज्ञाने विप्रतिपत्तिः॥
या संवृतिः स एव परमार्थः। एत एकैव तयोस्तथता। अपि तु स्कन्धेषु भावसंज्ञिनां तत्परिहारार्थमभाव इति संवृत्या निर्दिश्यतेऽभावसंज्ञिनां भाव इति। परमार्थतो न भाव उपलभ्यते नाप्यभाव इति सत्यद्वये विप्रतिपत्तिः॥
प्रयोगश्चर्या। कथं चर्या ? शून्याः सर्वधर्मा इति। सर्वासु च शून्यतासु दानादौ च सर्व त्रकोटित्रयानुपलम्भेनेति प्रयोगे विप्रतिपत्तिः॥
बुद्ध इति कर्मणि निष्ठा। ततो ज्ञातः सर्वो बुद्धः स्यात्। अथ बुद्धवानिति बुद्धः केन कर्तरि क्तः ? सर्वश्च चेतनो बुद्धः स्यात्। अत्रोत्तरम्। भूतार्थ इति बुद्धः। भूता न्य(य)स्य धर्मा अभिसंबुद्धा इति वा। भूतो अस्यार्थः प्रतिविद्ध इति वा। अभिसंबुद्धा यथावत् सर्वधर्मा अस्येति वा। चतुर्ष्वपि पक्षेषु बहुव्रीहौ कृते नैरुक्तविधिः कर्तव्यः। भूतार्थ इत्यर्थो ज्ञेयः। तत्सम्बन्धाद्वोधः। समासार्थः-भूतमेवार्थो यस्य बोधस्य स बुद्धः। अन्येषामवश्यं क्वचिद्भ्रान्तेः। भूतार्थः कथं बुद्धः ? भूतस्य बुभ्दावो अर्थस्य सत्त्वं इति भावः। भूता अस्य धर्मा अभिसम्बुद्धा इति भूताः। भूतैरर्थैः पुरुषस्य सम्बन्धो ज्ञानकृत एव। इह तु प्रकर्षगतेरभिसम्बोधः कृत इति प्रदर्शनार्थमभिसम्बुद्धग्रहणम्। अस्येति समासार्थः। समासस्तु द्वयोरेव पदयोः। तत्र भुतशब्दस्य बुभ्दावो ध्रमस्य द्वितीयाक्षरलोपः। भूतोऽस्यार्थः प्रतिविद्ध इति। प्रतिविद्धः प्रत्यक्षार्थः। त्रिपदो बहुव्रीहिः। द्धशब्दात्पूर्वस्य शब्दस्य चुरादेशः। अभिसम्बुद्धा यथावत्सर्वधर्मा अस्येति। मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्चेति वर्तमाने क्तः। क्तस्य च वर्तमान इति कर्तरि षष्ठि। अत्राद्यस्य पदस्य बुशब्दः। अथ द्वितीयस्य तकारः। तृतीयस्य धशब्द इति बुद्धरत्ने विप्रतिपत्तिः॥
अथ धर्मरत्नं कतमत् ? बोधिः। सर्वधर्मोत्कृष्टत्वात्। तत्र यदि धर्मता धर्मात्पृथगेव गण्यते, 'द्वयमिदं धर्मधर्मतासंग्रहात्' इति वचनात्, तदा ताथागतं ज्ञानं बोधिः। इणजादिभ्य इति बुधेर्भाव इण। अथ धर्मतापि धर्माधर्मप्रकृतित्वात्। तदास्यैव धर्मरत्नं भूतकोटित्वात् तत्त्वशिखरत्वादित्यर्थः। तदा च कर्मणि बुधेरिण। उभयथापि बुद्धिस्ताथागते ज्ञाने प्रवर्तते प्रकर्षगतेः। तत्र धर्मतापक्षमधिकृत्याह। "बोधिः शून्यता तथता भूतकोटिर्धर्मता धर्मधातुः" इति। तत्र शून्यता लक्षणतः। तथता निर्विकारत्वात्। भूतकोटिस्तत्त्वशिखरत्वात्। धर्मता धर्मप्रकृतित्वात्। धर्मधातुरार्यधर्माणां हेतुत्वात्। पुनराह। "नामधेयमात्रमेतत् बोधिरिति" इति। इतिशब्दो भिन्नक्रमः। नामधेयमात्रमेतदिति योऽर्थः सोऽर्थो बोधिरित्यर्थः। नामधेयानामर्थशून्यता बोधिरिति यावत्। पुनराह। "अभेदार्थो बोध्यर्थः" इति। सर्वज्ञज्ञानतथतामात्रप्रख्यानात्। ज्ञानपक्षमधिकृत्याह। "बोधिस्तथताऽवितथताऽनन्यतथताऽनन्यथाभावो बोधेः" इति। तत्र बोधेस्तथतेति बोधस्य तथता। तथैव बोधरूपेणैव भावो नालीकेन रूपेण। अवितथतेत्यभ्रान्तता। अनन्यतथतेति बोधादन्योऽलीकस्तस्य तथता बोधरूपता। असता तेन रूपेण बोधस्यैव प्रख्यानात्। तद्विरहोऽनन्यतथता। अनन्यथीभाव इति। बोधस्य प्रकृतिः स्वेनात्मना प्रकाशः। तस्यान्यथीभावोऽलीकेनात्मना प्रकाशः। तद्विरहोऽनन्यथीभावः। सर्वविभ्रमविवेको ज्ञानस्य बोधिरित्यर्थः। पुनराह। "नामनिमित्तमात्रमेतद्वोधिरिति" इति। इतिशब्दो भिन्नक्रमः। नामनिमित्तमात्रमेतदिति यो बोधः सा बोधिरित्यर्थः। प्रयोग एष बोधेर्बोधिं सूचयति। न त्वयं बोधिरविकल्पत्वात्तस्याः। तत्र नामेत्यरूपिणः स्कन्धाः। तेषामलीकोऽर्थसदृश आकारो निमित्तम्। पुनराह। "बुद्धानां बोधस्तस्मद्वोधिः" इति। प्रकर्षगतेरिति भावः। पुनराह "बुद्धैरभिसम्बुद्धा तस्माद्वोधिः" इति। अर्थः प्रधानमस्मिन्वचने न शब्दः। बुद्धानामधिगतस्तस्माद्वोधिरित्यर्थः। षष्ठीसमासे कृते पूर्वपदस्य बोभावः। उत्तरपदस्य धिशब्दः शेषः। उमाशब्दवन्नियोग इति धर्मरत्ने विप्रतिपत्तिः॥
संहतत्वात् संघः। अभेद्योऽच्छेद्य इत्यर्थः। कस्मादभेद्यः। केन वा। सम्यक्सम्बोधेरभेद्यः। सदेवकेन समारकेन लोकेन हीनबोधेराहारकैर्धर्मैरकुशलैश्चेति संघरत्ने विप्रतिपत्तिः॥
'सोपाये समये मुनेः इति कारिकापाठे उपायकौशलमुपाय उक्तः। विषयेण विषयिणो निर्देशात्। अभिसमयः समयः इत्युक्तः। अयो बोधः। स(सं)शब्दः संमुखार्थः। मिथ्याज्ञानमज्ञानमेवेति भावः। मुनेरिति भावप्रधानम्। बुद्धत्वस्येत्यर्थः। उपायकौशल्यं बोधेरभिसमयं चेति समुदायार्थः। "अविरहितसर्वज्ञताचित्तो दानादिषु चरति कोटीत्रयानुपलम्भेन। न च दानादीनां विपाकमात्मनि स्पृहयति। किन्तु सर्वसत्त्वपरिमोचनाय सम्यक्सम्बोधौ परिणामयति" इत्यादिकमुपायकौशल्यं विस्तरेणेत्युपायकौशल्ये विप्रतिपत्तिः॥
अस्त्यभिसमयो निःप्रपञ्चेत्यत्र न भावो नाभाव इत्यभिसमये विप्रतिपत्तिः॥
सूत्रे प्रपञ्चशब्दः पठ्यते। शास्त्रे विपर्यासशब्दः। उभयोरेकार्थत्वात्। रूपं नित्यमनित्यं रूपं सुखं दुःखं रूपमात्मानात्मेत्यादयो विपर्यासस्यातिबहवः। संक्षेपतो यावान्विकल्पः स सर्वः प्रपञ्चः। अप्रपञ्चान्न प्रपञ्चयतीति प्रतिपक्षः। अप्रपञ्चो धर्मधातुर्निर्विकल्पत्वात्। तन्न प्रपञ्चयतीति न विकल्पयतीति विपर्यासे विप्रतिपत्तिः॥
इह बोधिसत्त्वेन दुर्गतिमार्गा ज्ञातव्याः सहेतुफलैस्तेभ्यश्च सत्त्वा निवारयितव्याः। एवं नरकिनन्नरगरुडगन्धर्वादिमार्गाः। एवं चातुर्महाराजिकानां त्रायस्त्रिंशानां यावन्नैवसंज्ञानासंज्ञायतनानाम्। एवं श्रोतआपन्नमार्गो यावदर्हन्मार्गः प्रत्येकबुद्धमार्गो बोधिसत्त्वमार्गो बुद्धमार्गश्च ज्ञातव्यः सहेतुः सफलः। ये च यस्मिन् पले व्यवस्थापनीयास्तांस्तेषु व्यवस्थापयति यावबुद्द्धत्वे। स्वयं तु हीनयानभूमीः सर्वा (र्व ?) ज्ञानेन चातिक्रम्य बोधिसत्त्वयानमवक्रामतीति मार्गे विप्रतिपत्तिः॥
इह सर्व एवार्यपुद्गलाः क्लेशोपक्लेशैः कामरूपारूप्यधातुभिर्बोधिपक्षैः पारमितादिभिस्तत्फलैश्च सर्वार्यधर्मेर्न संयुक्त्वा न विसंयुक्त्वा अरूपिणोऽनिदर्शना एकलक्षणा यदुतालक्षणाः। य एवं न जानन्ति तान् प्रति संवृस्या निर्दिश्यते बोधिपक्षा धर्मा बोधेराहारका बोध्यावरणानामपहारका इति विपक्षप्रतिपक्षयोर्विप्रतिपत्तिः॥
विस्तरेण भगवता धर्माणां लक्षणं देशितं सत्त्वानामवतारणाय संवृत्या परमार्थतस्तेन लक्षणे शिक्षितव्यं नालक्षणे। यतः स्थित एवैष नित्यं लक्षणधातुरिति लक्षणे विप्रतिपत्तिः॥
यद्यलक्षणाः पारमितादयो धर्माः कथमलक्षणानां तेषां भावना भवति ? "नास्ति सुभूतेऽभावस्वभावेषु धर्मेषु भावसंज्ञिनः प्रज्ञापारमिता भावनाविपर्यासात्। अपि तु सर्वासां धर्मसंज्ञानां भावनाविभावने प्रज्ञापारमिता। एवं यावन्नास्ति भावसंज्ञिनो दानपारमिता भावना। एषोहमस्मै इदं ददामीत्येवं संज्ञिनः।" एवं बोधिपक्षादिषु वक्तव्यम्। दृष्टसत्यास्तु धर्माणां केवलमभावस्वभावतां भावयन्ति न भावसंज्ञया नान्यभावसंज्ञया। संज्ञा हि प्रपञ्चः प्रज्ञापारमिता तु निःप्रपञ्चेति भावनायां विप्रतिपत्तिः।
अवकीर्णकुसुमनामानो बोधिसत्त्वा इह परिवर्ते बोधौ व्याकृताः। अतस्तैरुपलक्षितः परिवर्तस्तत्परिवर्तः॥
आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमानाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकरशान्तिविरचितायामष्टविंशतितमः परिवर्तः॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
8 स्थिरसिद्धिदूषणम्
Technical Details
॥८॥
॥स्थिरसिद्धिदूषणम्॥
॥नमस्तारायै॥
यद्योगादन्धवद्विश्वं संसारे भ्रमदिष्यते।
सा कृपावशगैः पापा स्थिरसिद्धिरपास्यते॥
इह परे सकलपदार्थस्थैर्यप्रसाधनार्थं प्रत्यक्षमनुमानमर्थापत्तिं (च) प्रमाणान्याचक्षते। तथा हि स एवायं घटस्फटिकादिरिति प्रत्यभिज्ञाख्यं प्रत्यक्षमुदीयमानं स्थैर्यमुत्थापयति। न चेदमप्रमाणमभिघातव्यम्। अप्रामाण्यं हि भवदप्रामाण्यकारणोपपत्त्या वा भवेत्, प्रामाण्यलक्षणविरहाद् वा। यद्याद्यः पक्षः किमप्रामाण्यकारणम्, मिथ्यात्वमज्ञानं संशयो वा। न तावदत्र मिथ्यात्वम्। मिथ्यात्वं हि तद्विषये बाधकप्रत्ययाद् वा हेतूत्थदोषतो वा संभाव्येत। न तावद् बाधगन्धोऽपि संभवति, देशकालनरान्तरेष्वप्यसंभवात्। न चानवगतापि बाधा कदाचिदपि भविष्यतीति शङ्का युक्तिमती, निर्बीजशङ्कानुपपत्तेः।
अवश्यं शङ्कया भाव्यं नियामकमपश्यताम्।
इति दत्तावकाशा संशयपिशाची लब्धप्रसरा न क्वचिन्नास्तीति नायं क्वचित्प्रवर्तेत। अन्ततः स्निग्धान्नपानोपयोगेऽपि मरणदर्शनेन सर्वत्र शङ्कानिवृत्तेः। तस्मात् प्रामाणिकलोकयात्रामनुपालयता यथादर्शनमेव शङ्कनीयं नादृष्टपूर्वमपि। यदुक्तं कारिकायां
नाशङ्का निष्प्रमाणिका।
इति। बृहट्टीकायामपि
उत्प्रेक्षेत हि यो मोहादज्ञातमपि बाधकम्।
स सर्वव्यवहारेषु संशयात्मा क्षयं व्रजेत्॥
इति।
क्षणभङ्गसाधनं बाधकमस्येति चेत्। न। अनुमानस्य परम्परयापि प्रत्यक्षपूर्वकत्वात् प्रत्यक्षं प्रधानम्। प्राधान्याच्चानुमानस्य बाधकम्। न त्वनुमानमस्य। प्रत्यक्षान्तरं तु बाधकं भवति। यथा सर्पादिप्रत्ययस्य रज्वादिप्रत्यक्षम्। तच्चात्र न संभवति।
ननु प्रत्यक्षेऽपि बाधके कस्मान्न भवति परस्परप्रतिबन्धेन द्वयोरप्यप्रत्यक्षता। न। अर्थक्रियासमर्थवस्तुविषयाविषयत्वेन समानत्वाभावादेकस्य प्रत्यक्षाभासत्वादिति न सद्विषयत्वं बाधकप्रत्ययान्मिथ्यात्वम्। नापि हेतूत्थदोषत्तः, देशकालनरान्तरेऽर्थविसंवादात्। नाप्यज्ञानमप्रामाण्यकारणमत्रास्ति, प्रत्यभिज्ञानसंवेदनसंभवात्। न च संशयः। न हि तदेवेदं स्याद् वा न वेति स्फटिकादिषूदयति मतिः,किं तु तदेवेदं स्फटिकादिकमिति निरस्तविभ्रमाशङ्का। तन्नाप्रामाण्यकारणोपपत्त्या प्रत्यभिज्ञानस्याप्रामाण्यम्। नापि लक्षणक्षयात्। यदेव हि उत्पन्नमसन्दिग्धमदुष्टकारणजन्यं देशकालनरान्तरेष्वबाधितं च तदेव प्रमाणमिति नः सिद्धान्तः। तदुक्तम्
तस्माद् दृढं यदुत्पन्नं न विसंवादमृच्छति।
ज्ञानान्तरेण विज्ञानं तत्प्रमाणं प्रतीयताम्॥
तथा बृहट्टीकापि
तत्रापूर्वार्थविज्ञानं निश्चितं बाधवर्जितम्।
अदुष्टकारणारब्धं प्रमाणं लोकसंमतम्॥
इति। एतच्च लक्षणमुक्तन्यायेन प्रत्यभिज्ञानेऽपि संभवतीति प्रमाणमेवेदम्। नन्विदमेकमेव न भवति, कारणभेदात्, विषयभेदात्, स्वभावविरोधाच्च। तथा हि स इति संस्कारकार्यम्, अयमिति चेन्द्रियकार्यम्। न च कारणभेदेऽपि कार्याभेदो विश्ववैचित्र्याहेतुकत्वप्रसङ्गात्। तथा सत्यपि स्फटिकः स्फटिक इति व्यपदेशाभेदे पूर्वदेशकालसंबन्धापरदेशकालसंबन्धाभ्यां विरुद्धधर्माभ्यां योगात् स्फटिकः पूर्वापरकालयोर्भिद्यत इति विषयभेदो वक्तव्यः। तथा स इति परोक्षम्, अयमिति साक्षात्कारः। न चानयोः स्वभावविरुद्धयोर्दहनतुहिनयोरिव शक्या शक्रेणाप्येकता आपादयितुम्, त्रैलोकस्यैक्यप्रसङ्गात्। न चास्य प्रामाण्यम्, विकल्पत्वेनावस्तुनिर्भासित्वात्,स्मार्तादविशेषाच्च। तस्मात् प्रत्यभिज्ञा एकत्वं स्थापयति भावानामिति मनोरथमात्रम्॥
अत्रोच्यते। एकमेवेदं प्रत्यभिज्ञानं समाख्यातम्। यद्यपीन्द्रियं केवलमसमर्थम्, यद्यपि संस्कारमात्रम्, संस्कारसध्रीचीनं तु इन्द्रियं भावयिष्यति प्रत्यभिज्ञानम्, तद्भावाभावानुविधानात् प्रत्यभिज्ञाभावाभावयोः। न हि नाजीजनद् बीजमात्रमङ्कुरमिति मृदादिसहितमपि न जनयति। अथ भवतु देशकालयोस्तत्संसर्गयोर्वा परस्परनानात्वम्, न तदवच्छिन्नस्य पद्मरागस्य, तस्य ताभ्यां तत्संसर्गाभ्यां चान्यत्वात्॥
ततोऽन्यत्वे तत्संसर्गयोः कुतस्तदीयत्वमिति चेत्। स्वभावादेवेति संसर्गपरीक्षायां निपुणतरमुपपादयिष्यते। न च स्वभावविरोधः, अनुमानस्याप्यनेकत्वप्रसङ्गात्। तदपि हि प्रत्यक्षमप्रत्यक्षं च, अविकल्पो विकल्पश्च, असमारोपः समारोपश्च। स्वानुभवावस्थापिताभेदस्य स्वरूपतद्ग्राह्यभेदापेक्षया प्रत्यक्षादीनामविरोध इति चेत्। न, इहापि साम्यात्। न खल्वेतदपि विज्ञानं तत्तेदन्ताधिकरणमेकमाभ्यामनुरक्तं स्फटिकं गोचरयदभिन्नं नानुभूयते नावसीयते वा। एकत्वेऽपि च वस्तुनस्तदनुरञ्जकतत्तेदन्ताभेदापेक्षया प्रत्यक्षतापरोक्षते न विरोत्स्येते, सहसंभवात्, विज्ञानैकत्वस्य च प्रमाणसिद्धत्वात्। न च स इति पूर्वदेशकालसंसर्गोऽयमिति च सन्निहितदेशकालसंसर्गं एकस्य विरुध्यते, यतो युक्तं यत्पद्मरागस्य स्वरूपे परिच्छिद्यमाने तदभावो व्यवच्छिद्यत इति तदव्यवच्छेदे तत्स्वरूपापरिच्छेदात् स्वप्रच्युतिव्यवच्छेद्यस्वभावत्वात् पद्मरागभावस्य तदनवच्छेदे तत्परिच्छेदानुपपत्तेः॥
कस्मात् पुनस्तदन्ये पुष्परागादयो व्यवच्छिद्यन्ते। तदभावाविनाभावादिति चेत्। स एव कुतः। प्रत्यक्षेण कदाचिदपि पुष्परागपद्मरागयोस्तादात्म्यानुपलम्भादिति चेत्। यत्र तर्हि ततस्तादात्म्यप्रतीतिः, न तत्र तदविनाभावः। समस्ति च सोऽयं पद्मराग इति देशकालावस्थानुगतमेकं पद्मरागमवभासयन्ती साक्षात्कारवती प्रतीतिः। न विकल्परूपतयास्या अप्रामाण्यम्, अभिलापसंसर्गप्रतिभासत्वप्रामाण्ययोरविरोधात्। न चेदं स्मार्तम्, अदेशकालावस्थावतोऽयं देशकालावस्थानुगतत्वेनाधिक्यादिति॥
अथ केशकुशकदलीस्तम्बादौ सत्यपि भेदे प्रत्यभिज्ञानमुत्पन्नमिति चेत्। उत्पद्यतां को दोषः। किमनेन प्रतिपादितं भवति। किं प्रत्यभिज्ञायाः साधारणानैकान्तिकत्वम्, अथ शब्दसाम्यादुभयोरप्यप्रामाण्यम्, उत संशयापादनमात्रम्। प्रथमः पक्षोऽनभ्युपगमादेव निरस्तः। न हीयमनुमानत्वेनोपन्यस्ता। अनुमानत्वेऽप्यबाधितत्वादिति विशेषणे न दोष इति प्रतिपादयिष्यामः। नापि द्वितीयः पक्षः, दृष्टान्तमात्रतः साध्यसिद्धेरयोगात्। केशोण्डुकादिविषयस्य चक्षुर्विज्ञानस्याप्यप्रामाण्ये घटादिप्रत्यक्षस्याप्रामाण्यप्रसङ्गात्। संशयमात्रं तु व्यवहारोच्छेदकत्वान्नाश्रयणीयमेवति प्रतिपादितमिति न तृतीयोऽपि पक्षः॥
किं च केशादौ यदि प्रत्यभिज्ञा व्यभिचारिणो, कार्यकारणप्रतीतिः किं न व्यभिचारिणी। या व्यभिचारिणो सा कार्यकारणप्रतीतिरेव न भवतीति चेत्। यद्येवं या विसंवादिनी सा प्रत्यभिज्ञैव न भवति तदाभासत्वादिति समानम्। प्रत्यभिज्ञानस्य च सति प्रामाण्येऽनुमानादिष्वनन्तर्भावे प्रत्यक्षतैव, संस्कारसहायेन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वाच्च। सत्संप्रयोगे सतीन्द्रियाणां भावाच्च। तदियं प्रत्यभिज्ञा अनेकदेशकालावस्थासंबद्धमेकं स्फटिकादिकं गोचरयन्ती स्थैर्यं व्यवस्थापयति॥
तथानुमानतोऽपि स्थिरतासिद्धिः। प्रयोगः - विवादाध्यासितः स एवायं स्फटिकं इत्यादिप्रत्यभिज्ञाप्रत्ययो यथार्थः, अबाधितप्रत्ययत्वात्। यावानबाधितप्रत्ययः स सर्वो यथार्थ उपलब्धः। यथा स्वसंवेदनप्रत्ययः। अबाधितश्चायम्। तस्मात्तथेति। अबाधितत्वं च परोद्भावितक्षणिकत्वसाधनबाधकोद्धारान्निश्चेयम्॥
अथापरः प्रयोगः। विवादाध्यासिता भावाः पूर्वापरकालयोरेकस्वभावाः , अबाधितप्रत्यभिज्ञया प्रत्यभिज्ञायमानत्वात्। यद्यदबाधितप्रत्यभिज्ञया प्रत्यभिज्ञायते तत्सर्वमभिन्नम्। यथा यस्त्वया दृष्टो नीलोऽर्थः स एव मया दृष्ट इति नीलोऽर्थः प्रत्यभिज्ञायते। तथा चैते भावाः। तस्मात्तथेति। पूर्वं प्रत्ययस्य धर्मिता, अधुना भावानामिति विशेषः।
किं च सहेतुकत्वाद्विनाशस्य स्थैर्य सिद्धम्। प्रयोगः -विवादास्पदीभूता भावा यथास्वं विनाशहेतुसन्निधेः प्राङ् न विनाशिनः, सहेतुकविनाशत्वात्। यद्यद्धेतुकं तत्तदसन्निधौ न भवति। यथा वह्न्याद्यभावे धूमादिः। सहेतुकविनाशाश्चामी भावाः। तस्मात्तथेति। सहेतुकविनाशत्वं च घटस्याग्निधूमयोरिव प्रत्यक्षानुपलम्भतो मुद्गरविनाशयोरपि कार्यकारणभावसिद्धौ सिद्धम्। न च विनाशहेतोरसामर्थ्यवैयर्थ्याभिधानमुचितम्, अङ्कुरादिहेतोरपि तथात्वप्रसङ्गात्। शक्यं हि वक्तुमर्थस्याभविष्णुतायामसमर्थो जन्महेतुः, भविष्णुतायां व्यर्थ इति। अपि च अक्षणिकाः सन्तः, कारणवत्त्वात्। यत् कारणवत्तदक्षणिकम्। यथा भावविनाशः। कारणवन्तश्चेमे सन्तः। तस्मादक्षणिका इति।
कारणवत्त्वस्य साध्यविपर्यये वृत्तिशङ्का विनाशस्य सहेतुकत्वमेव निवर्तयतीति प्रसिद्धव्याप्तिकात् कारणवत्त्वादक्षणिकत्वसिद्धिरिति॥
तथा शङ्करः स्थिरसिद्धौ प्राह। नोत्पत्त्यनन्तरविनाशी भावः, प्रमेयत्वात्, वस्तुव्यावृत्तिवदिति। अविद्यमानविपक्षत्वादन्वय्येव हेतुः। प्रमेयत्वस्य क्षणिकत्वेन विरोधाभावात् सन्दिग्धव्यतिरेकित्वमिति चेत्। न खलु क्षणिकत्वे कस्यचित्प्रमेयत्वं सिध्यति, क्षणस्थितिधर्मणः प्रमाणकालेऽपातात्। अतीतस्य च प्रमेयत्वेऽतिप्रसङ्गादिति।
एवमेव प्रयोगमुपस्तुवन् त्रिलोचनोऽप्याह। अक्षणिकाः सर्वभावाः, प्रमेयत्वात्।यत् प्रमीयते तदक्षणिकम्। यथा भावविनाशः। प्रमेयाश्च सर्वभावाः। तस्मादक्षणिका इति।
असिद्धो दृष्टान्तधर्मीति चेत्। न। स्वकारणकलापादुत्पन्नवतो भावस्यान्तरेण निवृत्तिप्रसवं सर्वदावस्थानप्रसङ्गात्। तदैव भावोऽस्ति न पूर्वं न प्रश्चादित्यपि शब्दः क्षणिकपर्यायत्वेनेष्यमाणः क्षणादूर्ध्वं सत्त्वाविच्छेदोपजननमन्तरेण नार्थवान् देवैरपि शक्यः परिकल्पयितुम्। विनाशकालापेक्षया हि क्षणोऽल्पीयान् कालः। तेन सोऽस्यास्तीति क्षणिको वक्तव्यः। इतरथा जन्मविनाशयोरेकस्मिन् काले भवतोः तुल्यहेतुकत्वेनैकत्वप्रसङ्गः। एकत्वे तु द्वयोरेकतरः प्रहातव्यः। तत्र जन्मप्रहाणे भावा निःस्वभावाः प्रसज्येरन्। निवृत्तिपरित्यागे च जन्मिनो भावा नित्या इति दुर्निवारः प्रसङ्गः। तत् सिद्धो दृष्टान्तः॥
ननु प्रमेयत्वक्षणिकत्वयोर्विरोधाऽसिद्धेः सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकं प्रमेयत्वमिति चेत्। नैतदस्ति। यस्मादर्थं कञ्चित् प्रापयत् प्रत्यक्षं तेन प्रत्यासन्नत्वात्प्रापयति। प्रत्यासत्तिश्च तदुत्पतिरेवावकल्पते, न तादात्म्यम्, साकारनिराकारवादयोरप्रकृतत्वात्। अन्यत्र निराकृतत्वाच्च। सा च नियतवस्तुप्रतिभासाक्षिप्ता कार्यकारणभावलक्षणा प्रत्यासत्तिस्तुल्यकालं प्रमाणप्रमेययोरनुपपन्ना, सव्येतरविषाणयोरिव। ततः प्रमाणमर्थसत्तां बोधयत्तदधीनोत्पादतया बोधयति। कारणभावमात्रानुबन्धित्वाच्च तस्य पूर्वकालसत्तया भवितव्यम्। अतः पूर्वकालसत्त्वेन व्याप्तं प्रमेयत्वम्। पूर्वकालसत्त्वं च क्षणिकत्वेऽनुपपन्नमिति व्यापकानुपलब्ध्या विपक्षात् क्षणिकत्वाद् व्यावर्तमानं प्रमेयत्वमक्षणिकत्वेन व्याप्यत इति असन्दिग्धो व्यतिरेकः । तदेवमनुमानप्रमाणसिद्धोऽक्षणिक इति॥
एवमर्थापत्तिरप्यस्य साधिका। तथा हि कार्यकारणभावग्रहणं क्रमयौगपद्यग्रहणस्मरणम् अभिलाषः स्वयंनिहितप्रत्यनुमार्गणं दुष्टार्थकुतूहलविरमणं कर्मफलसंबन्धः संशयपूर्वकनिर्णयः बन्धमोक्षः मोक्षप्रयत्नः शुभोदर्के कर्मणि प्रवृत्तिः प्रत्यभिज्ञा कार्यकारणभावः उपादानोपादेयभावप्रभृतयः स्थिरसत्तामन्तरेणानुपपद्यमानाः स्थैर्य साधयन्ति। प्रतिक्षणं भेदे सत्यनुभवितुर्विनष्टत्वेऽन्यस्य कार्यकारणभावग्रहणाद्यनुपपत्तेरिति कथं क्षणभङ्गशङ्कापि॥
अत्राभिधीयते। अप्रमाणमेवायं प्रत्यभिज्ञाख्यो विकल्पो मिथ्यात्वं च सद्विषयत्वबाधकप्रत्ययात्। नन्वस्य बाधकं प्रत्यक्षमसम्भवि, अनुमानं चासमर्थमावेदितमिति चेत्। नन्वस्य प्रत्यभिज्ञानस्य स्वार्थाविनाभावदार्ढ्ये प्रत्यक्षसहस्रेणापि किम्। संवादशैथिल्ये तु बाधकप्रत्यक्षवदनुमानमपि प्राप्तावकाशम्, प्रमाणस्यैव सिद्धिबाधयोरधिकारात्। तथा हि मायाकारः शिरसि निमज्जितं गोलकमास्येन निःसारयतीति प्रत्यभिज्ञा शिरसि च्छिद्रप्रसङ्गसङ्गतेनानुमानेन बाध्यमाना प्रतीतैव। बाध्यमाना न प्रत्यभिज्ञेति प्रस्तुतेऽप्यस्तु। यथावनताकाशप्रतिभासः सर्वसंप्रतिपत्तावपि बाध्य एव तद्वदेकताग्रहः सर्वसंप्रतिपत्तावपि बाध्योऽस्तु। तस्मादस्याः प्रत्यक्षताकीर्तनं याचितकमण्डनमात्रमत्राणम्। कथमतः स्थैर्यस्थितिरस्तु । ततश्चानुमानत्वमप्यस्या ध्वस्तम्, उक्तक्रमेण अबाधितत्वविशेषणविरुद्धबाध्यमानतायाः प्रसाधनादिति विशेषणासिद्धो हेतुः। यदापि क्षणभङ्गसाधकं बाधकं नोच्यते अस्यास्तदापीयमप्रमाणमेव, लूनपुनर्जातकेशपाशादौ व्यभिचारोपलम्भात्॥
ननूक्तं या व्यभिचारिणी सा न प्रत्यभिज्ञेत्यादि। युक्तमेतत्, यदि कार्यकारणभावप्रतीतिवल्लक्षणभेदः प्रतिपादयितुं शक्येत। यथा ह्यन्वयव्यतिरेकग्रहणप्रवणप्रत्यक्षानुपलम्भादुपपन्नो निश्चयः कार्यकारणभावप्रतीतेरन्यस्तदाभासप्रतीतिरित्यनयोर्लक्षणभेदः, तथा यदि प्रत्यभिज्ञानेऽपि लक्षणभेदो दर्शितः स्यात्, दर्शयितुं वा शक्यो व्यभिचाराव्यभिचारोपयोगी, तदा भवतु प्रत्यभिज्ञातदाभासयोर्विवेकः। न त्वेवमस्ति, सर्वत्रात्यन्तसदृशे वस्तुनि पृथग्जनप्रत्यभिज्ञाया एकरसत्वात्॥
संवादित्वासंवादित्वे लक्षणभेद इति चेत्। न। अलिङ्गस्य हि विकल्पस्य संवादो नाम प्रमाणान्तरसङ्गतिरर्थक्रियाप्राप्तिर्वा। तत्र न तावदाद्यः पक्षः, पश्चादपि स एवायमिति स्वतन्त्रैकाध्यवसायमात्रादपरस्य प्रमाणगन्धस्याप्यभावात्।
नापि द्वितीयः पक्षः संगच्छते। न हि पूर्वापरकालयोरेकवस्तुप्रतिबद्धा सिद्धा काचिदर्थक्रियाः, भिन्नेनापि तत्समानशक्तिना तादृगर्थक्रियायाः करणाविरोधात्। तथा हि यथैको घटो वारि धारयतीति तत्कालभाविनोऽप्यन्यस्य देशान्तरवर्तिनो न वारिधारणवारणम् तथा द्वितीयादिक्षणोप्यन्यो यदि वारि धारयति, कीदृशो दोषः स्यात्। विसदृशक्रियायां तु चिन्तैव नास्ति। तत्कथं प्रत्यभिज्ञानस्य संवादसंभवः॥
ननु यद्येकं प्रत्यभिज्ञानं बिसंवादि दृष्टमिति सर्वमेव प्रत्यभिज्ञानं विसंवादि शङ्क्यते, तदैकमिन्द्रियज्ञानं केशोण्डुकद्विचन्द्रादौ विसंवाद्युपलब्धमिति घटादिष्वपि सर्वमेव प्रत्यक्षं विसंवादि संभाव्यताम्, इन्द्रियजन्यत्वस्यैकलक्षणस्य सर्वत्र संभवादिति चेत्। न। तत्रापि लक्षणभेदस्य सद्भावात्। तथा हि बहिरर्थस्थिताविन्द्रियार्थकार्यतया साक्षादर्थाकारानुकारित्वं प्रत्यक्षत्वम्। तच्चाभ्यासविशेषासादितपटिम्ना प्रत्यक्षेण निश्चीयते। क्वचित्त्वर्थक्रियाप्राप्तिज्ञानादिति प्रत्यक्षत्वमनवद्यमेव। द्विचन्द्रादौ त्वर्थविनाकृतेन तिमिरादिविप्लुतचक्षुर्मात्रेण तज्ज्ञानं जनितमिति प्रत्यक्षाभासमेव। द्विचन्द्राद्यर्थाभावस्तु देशकालनरान्तरैर्द्विचन्द्रादेरर्थस्य बाधितत्वादव्याहत इति प्रत्यक्षाभासपरिहारेऽपि प्रत्यक्षेषु क आश्चासविरोधः। प्रत्यभिज्ञानेऽपि सर्वमिदमस्तीति न युक्तम्॥
यथा हि पूर्वं पावकादौ पाकादिक्रिया प्रतिबद्धा सिद्धा पश्चादनुभूयमाना दहनज्ञानस्य संवादमावेदयति, अन्यथा बाह्यार्थोच्छेदान्निरीहं जगज्जायते, न तथा प्रथमचरमकालयोरेकीमावप्रतिबद्धा काचिदर्थक्रिया उपलब्धिगोचरा पूर्वापरकालयोरेकत्वमन्तरेण वा प्रवृत्त्यादिक्षतिर्येनैकतावग्रहोऽपि संवादी स्यात्। तदियमनुमानबाधितत्वाद् व्यभिचारशङ्काकलङ्कितत्वाच्चन प्रत्यक्षमनुमानं वेति कथमतः स्थैर्यसिद्धिरनुमानप्रतिहतिर्वा॥
यत् पुनर्वाचस्पतिरूवाच संस्कारेन्द्रिययोर्मिलितयोरेव प्रत्यभिज्ञानं प्रति कारणत्वमिति, तदयुक्तम्, भिन्नसामग्रीप्रसूतत्वादनयोर्ज्ञानयोः। तथा हि निमीलिते चक्षुषि स इत्यत्रेन्द्रियविनाकृतस्यैव संस्कारस्य सामर्थ्यमुपलब्धम्। प्रथमदर्शने त्वयमित्यत्र संस्काररहितस्यैवेन्द्रियस्य सामर्थ्यं दृष्टम्। तस्मात् सामग्रीद्वयप्रतिबद्धं ज्ञानद्वयमिदमवधारितम्। कथमुभाभ्यां मिलित्वैकमेव प्रत्यभिज्ञानमुत्पादितमित्युद्घुष्यते। बीजक्षित्याद्योस्तु पृथक् सामर्थ्यं न दृष्टमित्येकैव सामग्रीत्यङ्कुरोऽप्येक एवास्तु। तथा पूर्वदेशकालापरदेशकालाभ्यां तत्संबद्धाभ्यामन्यत्वात् पद्यरागस्याभेद इत्यप्यसङ्गतम्। विरुद्धयोर्धर्मयोः पद्मरागादन्यत्वेऽपि विरुद्धधर्मयोगात् पद्मरागस्य भेदः कथमपह्नयते, त्रैलोक्यैकत्वप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात्। न हि धर्मधर्मिणोरन्यत्वेऽपि ब्राह्मणत्वचाण्डालत्वे एकाधारे भवितुमर्हत इति पद्मरागस्य भेदो दुरतिक्रमः। तथा च न स्वभावविरोधोऽनुमानस्याप्यनेकत्वप्रसङ्गात्। तदपि प्रत्यक्षमप्रत्यक्षं चाविकल्पो विकल्पश्चासमारोपः समारोपश्चेत्यप्ययुक्तम्। अनुमानस्य हि परमार्थतः स्वसंवेदनप्रत्यक्षात्मनोऽविकल्पस्यासमारोपस्वभावस्याप्रत्यक्षत्वविकल्पत्वसमारोपत्वादेः परापेक्षया प्रज्ञप्तत्वाद् विरुद्धधर्माध्यासाभावात् कथं भेदसिद्धिः। स ए वायमिति तु प्रत्यभिज्ञानस्य स इत्यस्पष्टाकारयोगित्वम्, अयमिति स्पष्टाकारयोगित्वमिति विरुद्धधर्मद्वयं भेदकम्॥
न चैवं वक्तव्यम् तत्तेदन्तापेक्षया प्रत्यभिज्ञानस्याप्येकस्यैव पारोक्ष्यापारोक्ष्यमविरुद्धमिति। न होदमेकाकारतया व्यवस्थितम्, येनानुमानवदस्यापि पारोक्ष्यापारोक्ष्यव्यवस्थामात्रं स्यात्। यावदतीतार्थाकारानुकारो वर्तमानार्थानुकारश्च स्वधर्मो न भवति तावत्तदर्थगोचरतैव नास्ति। कुतः पारोक्ष्यापारोक्ष्यव्यवहारो भविष्यति। तस्मात् स्पष्टास्पष्टाकारद्वयविरुद्धधर्माध्यासात् प्रत्यभिज्ञानं प्रत्ययद्वयमेतदिति स्थितम्॥
तथा सहेतुकविनाशत्वादयमप्यसिद्धो हेतुः। यत्पुनरत्रोक्तम् सहेतुकविनाशत्वं घटस्याग्निधूमयोरिव प्रत्यक्षानुपलम्भतो मुद्गरघटविनाशयोरपि कार्यकारणभावसिद्धौ सिद्धमिति, तदसङ्गतम्, अग्निधूमयोर्द्वयोरपि दृश्यत्वात्, प्रत्यक्षानुपलम्भतो धूमस्य वह्निकार्यता सिध्यतु। विनाशशब्दवाच्यस्त्वर्थो न कश्चिदिदन्तया दृष्टः। कर्परमेव घटमुद्गराभ्यामुत्पद्यमानमुपलब्धम्। यदाहुर्गुरवः
दृष्टस्तावदयं घटोऽत्र च पतन् दृष्टस्तथा मुद्गरो
दृष्टा कर्परसंहतिः परमतो नाशो न दृष्टः परः।
तेनाभाव इति श्रुतिः क्व निहिता किं वात्र तत्कारणं
स्वाधीना पलिघस्य केवलमियं दृष्टा कपालावलिः ॥
तदयमभावो दृश्यानुपलब्धिबाधितः कथं प्रत्यक्षतो मुद्गरादिकार्यमवधार्यः॥
यत्पुनरस्मिन्नदृश्यमानेऽपि दृश्यत इति वाग्जालं सा भण्डविद्या। तद्वचनाद् गृह्णान्नपि पशुरेव। तथा हि
कस्यचित् प्रतिभासेन साध्यतेऽप्रतिभासि यत्।
प्रतिभासोऽस्य नास्येति नोपपत्तेस्तु गोचरः॥ इति।
अथैवं वक्तव्यम् किमन्येन ध्वंसेन, कर्परमेव घटध्वंसोऽस्तु, तथा च सति मुद्गराद्यभावे कर्पराभावात् घटस्थैर्यमव्याहतमिति। दुराशा खल्वेषा। तथा हि यथा नाशशब्देन कर्परमुच्यते तथा यद्यभावशब्देनापि कर्परमेवोच्यते तदैकत्र प्रदेशे घटमेकमपनीय घटान्तरन्यासे तत्रापनीतघटस्याभावव्यवहारो न स्यात्, तत्प्रध्वंसकपालयोस्तत्रानुत्पादात्। तस्माद्यथापनीतघटस्य प्रच्युतिमात्रापेक्षया न्यस्तघटेऽभावव्यवहारस्तथा मुद्गरादिकारणाभावात् प्रध्वंसकर्परयोरनुत्पादेऽपि प्रच्युतिमात्रापेक्षयैव प्रतिक्षणमन्यान्यत्वव्यवहारो घटस्य सिध्यतीति कुतः स्थैर्यसिद्धिः। तस्मात् प्रध्वंसकर्पराभावेऽपि प्रच्युतिमात्रात्मकभावापेक्षयाप्यस्मन्मतमव्याहतम्। यदाहुर्गुरवः
आस्तां कर्परपंक्तिरेव कलशध्वंसो न चेयं पुरा
तेन स्थैर्यमपि प्रसिध्यतु ततो भिन्नेन नाशेन किम्।
अत्रोत्तरम्,
नाशः सैव यथोच्यते यदि तथाभावोऽपि कुम्भान्तर-
न्यासेऽभाववचः कथं मतमतः सिध्यत्यभावोऽपि न॥
इति।
ननु यदि स्वहेतुजनितो नाशो नास्ति, कथं क्वचिदेव देशे काले घटो नष्ट इति प्रतीतिनियमः। न च मुद्गरादन्यो नाशस्य हेतुर्वक्तव्यः, प्रागपि नाशसंभवे नष्टघटबुद्धिसंभवप्रसङ्गात्। यदाहुः
नाशो नास्ति यदि स्वहेतुनियतः किं देशकाले क्वचित्
कुम्भो नष्ट इति प्रतीतिनियमस्तेनास्ति कार्यश्च सः।
नाप्यन्यत् किल कारणं रयवतो दण्डात्पुराप्यन्यथा
नाशोक्ता न कृता विनष्टघटधीः केनोद्धुरा वार्यते॥
इति चेत्। तर्हीदानीमर्थापत्त्या प्रध्वंसं प्रसाध्य मुद्गराधीनत्वमस्य साधयितुमारब्धम्। तथा च सति धूमाग्निवत् प्रत्यक्षतः प्रध्वंसस्य मुद्गरादिकार्यत्वं सिद्धमित्युत्फुल्लगल्लमुल्लपितं व्यालुप्तम्॥
न चार्थापत्तितोऽपि तत्सिद्धिः संद्यपते, कुम्भो नष्ट इति प्रतीतेरन्यथाप्युपपद्यमानत्वात्। विनाशं विनापि हि घटदर्शनवतो मुद्गरकृतकपालानुभव एवनष्टघटावसायसाधनः, किमपरेण नाशेन कर्तव्यम्, घटो नष्ट इति बुद्धेर्घटनिश्चयपूर्वकमुद्गरकृतकपालानुभवमात्रान्वयव्यतिरेकानुविधानदर्शनात्। न चेयं सामग्रीपूर्वमप्यस्ति। मुद्गराभावे कर्परपंक्तेरेवाभावात् कथं प्रागपि नष्टघटबुद्धिप्रसङ्गः संगतो नाम। यदाहुर्गुरवः
दृष्टेऽम्भोभृति मुद्गरादिजनिता दृष्टा कपालावली
सङ्केतानुगमाद्विनष्टघटधीस्तावत् समुत्पाद्यते।
सामग्र्यामिह नाशनाम न किमप्यङ्गं न चास्यामपि
स्यादेषा न कदापि नापि च पुराप्येषा समग्रा स्थितिः॥
अर्थापत्तिरतो गता क्षयमियं न ध्वंससिद्धौ प्रभुः॥ इति॥
यदि नाशानुभवो नास्ति कपालानुभवात् कपालकल्पनैव स्यात्, न नष्टघटबुद्धिरिति चेत्। तदेतदतिसाहसम्, घटनिश्चयपूर्वककपालवलयदर्शनादेव नष्टघटबुद्धेः साक्षादेवानुभूयमानत्वात्। तदपलापे धूमादीनामपि दहनादिपूर्वकत्वनिश्चयो न स्यादित्यतिप्रसङ्गः॥
ननु घटो नष्ट इति बुद्धिर्विशेष्यबुद्धिः। सा च विनाशं विशेषणमाक्षिपतीति चेत्। तदसत्, यतः
स्वबुद्ध्या रज्यते येन विशेष्यं तद्विशेषणम्।
उच्यते। न चाविद्यमानमदृश्यं वा स्वबुद्ध्या किञ्चिद्रञ्जयति। प्रयोगोऽत्रयस्य न स्वरूपनिर्भासस्तन्न कस्यचित् स्वानुरक्त प्रतीतिनिमित्तम्। यथा करिकेशरः। नास्ति च स्वरूपनिर्भासो ध्वंसस्येति व्यापकानुपलब्धिः। नास्या असिद्धिः, अभावस्य स्वरूपेणैवेदन्तया निर्भासाभावात्। न च विरुद्धता, सपक्षे भावात्। नाप्यनैकान्तिकत्वम्, प्रतिभासाभावेऽपि स्वानुरक्तप्रतीतिहेतुत्वे शशविषाणादेरपि तथात्वं स्यादित्यतिप्रसङ्गः।
ननु
न ध्वंसेन विना विनश्यति जगद् भावेन सार्धं सचेत्
सच्चासच्च किमस्तु वस्तुनियतं भावानुजोऽसौ ततः।
भावात् तेन तु भिन्नकारणतया तत्कारणासंभवे-
ऽभावात्तेन कृतान्यतापि गलिता भङ्गः कुतोऽनुक्षणम्॥
अत्रोच्यते। कारणान्तरादुत्पद्यमानो ध्वंसोऽभिन्नो भिन्नो वा। नाद्यः पक्षः, भिन्नकारणत्वात्, तैरनभ्युपगतत्वाच्च। अथ द्वितीयः पक्ष। तदा कः पुनर्भावस्य प्रद्वेषो येन प्रध्वंसाख्ये वस्तुनि स्वहेतोरुत्पन्ने निवर्तते नाम॥
यत्पुनरेतदुच्यते - नाभावस्योत्पादे भावस्यापरा निवृत्तिः, किं त्वभावोत्पत्तिरेव तन्निवृत्तिरिति। कथमन्यस्योत्पादेऽन्यस्य निवृत्तिः। अत्र स्वभावभेदैरुत्तरं वाच्यम् ये परस्परपरिहारस्थितयः स्वहेतुभ्यो जायन्ते। न हि स्वतोऽन्यस्याङ्कुरस्य वह्निर्न कारणमित्यन्यत्वाविशेषाद् भस्मनोऽपि न कारणम्। स्वभावभेदेनतु कार्यकारणभावसमर्थनं परस्परपरिहारस्थितिनियमेऽपि तुल्यम्। यथा चोत्पादस्य पुरस्तादखिलसामर्थ्यरहितस्याङ्कुरप्रागभावस्यापकारं कञ्चिदकुर्वन्तोऽपि बीजादयोऽङ्कुरमारभमाणाः प्रागभावं निवर्तयन्ति, तदुत्पादस्यैव तत्प्रागभावनिवृत्तिरूपत्वात्; एवं तदभावहेतवोऽपि भावरूपेऽकिञ्चित्करा अपि तदभावमादधानास्तन्निवर्तयन्ति, अभावोत्पादस्यैव भावनिवृत्तिरूपत्वात्। तेन पूर्ववन्नार्थक्रियाकरणप्रसङ्ग इति। तदुचितं स्याद् यदि कार्यकारणयोरिवास्या प्यात्मा प्रमाणप्रतीतः स्यात् , केवलं दृश्यानुपलम्भग्रस्तेऽप्येतस्मिन्नुपलभ्यत इति प्रलापो व्यक्तमियं भण्डविद्येत्युक्तम्। अर्थापत्तिरपि क्षीणेत्यपि प्रागभावस्य च दृष्टान्तत्वेनोपन्यासो भण्डालेख्यन्यायः।
किं च कः पुनरत्र विरोधः
सहस्थानाभावो यदि तव विरोधोऽर्थविपदोः
सहस्थानासङ्गः क्षणमपि यथा शीतशिखिनोः।
स च ध्वंसो ध्वंसान्तरमुपनयन् संप्रति भवेद्
विरोधी सोऽप्यन्यं क्षयमिति न नाशः कथमपि॥
अन्यथा सिद्धसत्तामात्रेण विरोधित्वे सर्वं सर्वेण विरुद्धं प्रसज्येत। स्वभावालम्बनमप्यदर्शनादेव निरस्तमिति।
अथान्योन्याभावप्रकृतिकतयार्थे सतो तदा
क्षयस्यैवाभावः सह भवतु वा हेतुबलतः।
अनेन ध्वंसे च प्रकृतहतिरस्य त्वनुदये
बलीयानेवार्थः स्वयमपचयेऽन्येन किमिह॥
सच्चासच्च किमस्तु वस्त्विति तु प्रसङ्गः त्रिलोचनप्रस्तावे निराकरणीयः। अत एवात्र प्रस्तावे भुवनैकगुरून् भगवतः कीर्तिपादानवमन्यमानः शङ्करः पशोरपिपशुरिति कृपापात्रमेवैष जाल्मः।
यदप्याह त्रिलोचनः भावव्यतिरिक्तां निवृत्तिमनिच्छद्भिरशक्या स्वरूपनिवृत्तिरवस्थापयितुम्। या हि तस्य प्राक्तनी काचिदवस्था भवद्भिरर्थक्रियानिर्वर्तनयोग्या दृष्टा सैव यद्युत्तरकालमप्यनुवर्तते तर्हि स्वरूपेणैव निवृत्तो भावः कथमवस्थाप्यते। तदानीमयं नष्टो नाम यदि स्वहेतुप्रतिलब्धस्वरूपव्यतिरेकिणी तस्य काचिदवस्थोत्पद्येत, उत्पत्तौ सैव तस्यात्मान्तरं जातमित्यतादवस्थ्यमेवास्य विनाशं ब्रूमः। तादवस्थ्ये तादात्म्ये च स्वरूपेण निवृत्तो भाव इत्यस्य शब्दस्य सत्यमर्थं न विद्मः। स्वरूपनिवृत्तिः खल्वियं भवन्ती भाव एव स्यात्, भावादन्या वा। तत्त्वे स्वकारणेभ्यो निष्पन्नस्यार्थस्यान्यथानुपपत्तावुत्पत्तेरारभ्य सत्त्वान्नित्यत्वं प्रसज्येत। अन्यत्वे च तदेव निवृत्तेरन्यत्वनिवृत्ति(रिति) प्रियमनुष्ठितं प्रियेण। तस्मादुत्सृज्य विभ्रमं नाशोत्पत्तिरेव नष्टत्वमभ्युपगन्तव्यमिति।
तदेतदज्ञानफलम्। तथा हि
स्वकारणादेव यथान्यदेश -
विच्छिन्नरूपः समुदेति भावः।
विच्छिन्नभिन्नक्षणवृत्तिरेवं
स्वकारणादेव न जायते किम्॥
अभावतोऽर्थान्तररूपबाधे
तत्रापि चार्थान्तरमीक्षणीयम्।
प्रदीपदृष्टान्तमतं न कान्तं
स्वरूपसंदर्शनविप्रयोगात्॥
यथा हि देशान्तरपरावृत्तमनीलादिपरावृत्तं च स्वहेतोरुत्पन्नं वस्तु तथा द्वितीयक्षणान्तरपरावृत्तमपि। यथा चान्यदेशानवस्थायित्वं तद्देशावस्थायित्वेनाविरुद्धम्, विरुद्धं च देशान्तरावस्थायित्वेनैव तथा द्वितीयक्षणावस्थायित्वं प्रथमक्षणावस्थायित्वेनाविरुद्धम्, विरुद्धं पुनर्द्वितीयक्षणावस्थायित्वेनैव। केवलं देशान्तरद्वितीयक्षणयोस्तत्प्रच्युतिमात्रं व्यवह्रियते। तदन्योन्याभावप्रध्वंसाभावयोः पदार्थयोः सद्भावेऽप्यवार्यम्, अभावान्तरास्वीकारेऽपि भावाभावयोरप्यमिश्रत्वास्वीकारे तादात्म्यप्रसङ्गात्। तस्माद् भावाभावयोस्तादात्म्यमिति। यथार्थक्रियाकारित्वस्य तद्देशवर्तित्वनीलत्वादिभिन्नविरोधस्तथा द्वितीयक्षणानवस्थायित्वेनापीति विवक्षितम्। परमार्थतस्तु धर्मिधर्मयोस्तादात्म्यं व्यावृत्तिकृतो भेदव्यवहार इति अपोहसिद्धौ प्रसाधितम्। एतच्चोक्तक्रमेणाविरुद्धमापादितम्। एतावति तु तत्त्वे वाक्छलमात्रप्रवृत्ता द्वेषविषज्वलितात्मानः क्षुद्राः प्रलपन्तीति किमत्र ब्रूमः।
ततश्च व्यतिरिक्तनिवृत्त्युत्पत्तिमन्तरेण स्वरूपनिवृत्तेरुपपत्तेः कथं क्षणादूर्ध्वं प्राक्तनसत्तावस्थितिः। तस्मादुत्सृष्टविभ्रमं नष्टव्यवहारमात्रमस्तु, न त्वस्यान्यत् किञ्चिज् जायेत, भावस्य तादवस्थ्यप्रसङ्गात्। अभावः कथं निषिध्यत इति चेत्। न, तदनुत्पत्तिमात्रविषयस्य वाचानिश्चयेन च पश्चादभावव्यवहारमात्रप्रवर्तनस्येष्टत्वाद् वस्तूत्पत्तेरेव निषिद्धत्वात्।
ननु केयं वाचोयुक्तिः, अभावव्यवहारमात्रमिष्यते पश्चान्नाभाव इति। एवं सति विसंवादिताप्रसङ्गोऽभावव्यवहारस्य। अभावश्च मिथ्येति भाव एव प्रतिषेध्यस्य स्यात्। स चाभावः पश्चा(द्) भवतीति स्फुटतरमस्य कादाचित्कत्वात्सहेतुकत्वम्, वस्तुत्वं चेति। असदेतत्, अभावाख्यवस्त्वन्तरास्वीकारेऽपि प्रच्युतिमात्रापेक्षयापि व्यवहारस्य चरितार्थत्वप्रतिपादनात्।
यत्तु तद्विविक्तभूतलादेर्विषयत्वमाशङ्क्योक्तम्, न भूतलादेर्वस्त्वन्तरत्वात्। न च वस्त्वन्तरे प्रतिपादिते प्रतीते वा घटादि वस्तुभूतमिति प्रतिपादितं प्रतीतं वा भवति। एवं वस्त्वन्तरमेव नाश इति अस्मिन् मते यद् दूषणमुक्तं तत् स्वयमेव परिहृतं स्यादिति, तदप्यसंबद्धम्, केवलं हि भूतलमस्य विषय इति कथं न घटादेरभूतत्वबोधः। यैव हि घटाद्यपेक्षया कैवल्यावस्था प्रदेशस्य स एव घटविरहः। वचनादिनाप्येवं केवलप्रदेशप्रतिपादने कथमिव न प्रकृतघटाद्यभावप्रतिपादनम्। कैवल्यं चासहायप्रदेशादव्यतिभिन्नमेव॥
न चेह घटो नास्तीति प्रत्ययस्य घटवत्यपि प्रदेशे प्रसङ्गः, स्वहेतोस्तथोत्पन्नस्य सघटप्रदेशस्य केवलप्रदेशादन्यत्वात्। न च प्रत्यभिज्ञानतः सघटाघटप्रदेशयोरेकत्वम्, पूर्वमस्य निराकरणात्। न च विनाशहेतोरसामर्थ्यवैयर्थ्याभिधानेऽङ्कुरादिहेतोरपि तथाभिधातुमुचितम्। असिद्धे हि कार्ये हेतोराश्रयणमवार्थम्। सिद्धे चेयं चिन्ता , यदि हेतोर्नित्योऽनित्यो वार्थो जातः किं नाशकारणेनेति हेतुपुरस्कारेणैव प्रवृत्तेः। न चैवमसिद्धेऽङ्कुरादौ कार्ये शक्यमभिधातुम्, स्वरूपस्यैवाभात् तद्धर्मकत्वा(तद्) धर्मकत्वादिपर्यनुयोगस्य निर्विषयत्वात्॥
ननु त्वयापि भावाभावयोर्लक्षणभेदोऽभिहितः। तत्कथमेकत्वं सर्वार्थानाम्। लक्षणभेदादेव भेदव्यवस्था। ततोऽपि चेन्न भेदव्यवस्थितिः, न कस्यचित् कुतश्चिद् भेदव्यवस्थितिरित्यद्वैतप्रसङ्ग इति चेत्। न। यो हि नश्वरस्वभावः स एव नाशोः, नश्यतीति बहुलाधिकारात् कर्तरि घञः प्रसाधनात्, तं नाशं भावस्वभावमिच्छामः। नशनं नाश इति तु प्रसज्यात्मा द्विधा कर्तव्यः। तत्त्वतस्तावद् वस्तुत्वविरहात् तत्त्वान्यत्वविरहित एवासौ भावो न भवतीति तद्भावनिषेधमात्रपातं तु भवति खरशृङ्गादिवत्। संवृतौ तु यथा कालभेदेन विकल्प्यमानः कादाचित्क इव प्रतिभाति तथा सर्वोपाख्याविरहरूपतया भावाद्भिन्न इव प्रतिभातीति नावस्तुत्वोपलक्षणभेदाख्यानविरोधः। एवं च सति संवृत्त्या लक्षणभेदे भावाभावयोर्भेदस्येष्टत्वात्। तत्वेन च लक्षणैकताविरहे भावस्य तेनैक्यनिषेधात् कथमद्वैतप्रसङ्गोपालम्भः॥
स्यादेतत्। न च विवेकाप्रतीतौ तद्विविक्तग्रहणं भवति। तद्विवेकश्च न भूतलादिस्वरूपमेव विशेषणत्वादिति। तदेतन्न्यायबहिष्कृतम्। विशेषणविशेष्यभावो हि सङ्कल्पारुढे रूपे बाह्यार्थस्पर्शे विकल्पशब्दलिङ्गान्तराणां वैयर्थ्यप्रसङ्गादिति शास्त्रे विस्तरेण प्रतिपादनात्। स च सङ्कल्पोऽभिन्नमपि भावं भिन्नमिवाकलयति। यथा शिलापुत्रकस्य शरीरम्, शरीरे करणादयः, लम्बकर्णो देवदत्त इत्यादि। तस्मात् कल्पनाधीनो विशेषणविशेष्यभावः। अभिन्नेऽपि भावे भेदविवक्षापेक्षो भेदव्यवहारः कथं भेदनियतमात्मानमातनोतु॥
स्खलद्गतिरयं राहोः शिर इत्यादिनिर्देश इति चेत्। यदि सत्यमेतत्, तदा शिरोऽतिरिक्तस्य राहोरिव क्ष्मातलादेरतिरिक्तस्य विवेकस्य दृश्यानुपलम्भबाधितत्वादयमपि निर्देशः स्खलद्गतिरेव, तथापि नेति कोषपानं प्रमाणम्। तस्मात्सघटात् प्रदेशान्तरात् प्रदेश एवायमन्यो घटविविक्तः स्वहेतोरुत्पन्नो न तु घटविवेकेन विशेषितः, स्वहेतोरुत्पन्नस्य विविक्तस्याभावे विवेकस्याभावात्। किं च
व्याप्तं भिदा यदि विशेष्यविशेष(ण)त्वं
भेदात्ययान्ननु तदा तदभाव एव।
देशो विशिष्ट इति चास्ति यथा तथेद-
मप्यस्ति दृश्यमतभेददृगस्ति नेति॥
तस्मान्नाभावो नाम कश्चिद् यत्र कारणव्यापारः। तदेवं सहेतुकविनाशत्वादिति हेतुः स्वरूपासिद्ध इति स्थितम्॥
सतामक्षणिकत्वं कार(ण)वत्त्वादित्यप्यसंबद्धमेव, क्षणिकत्वकारणवत्त्वयोर्विरोधाभावादक्षणिकत्वेन कारणवत्त्वस्य व्याप्तेरसिद्धेः सन्दिग्धव्यतिरेकित्वात्। न चास्य विपर्यये वृत्तिशङ्का नाशस्य सहेतुकत्वमेव निवर्तयति, उक्तक्रमेण नाशस्यैवाभावादिति॥
तथा प्रमेयत्वादपि स्थिरसिद्धिर्मनोरथमात्रम्। साकारवेदनोदयपक्षस्थितौ हि द्वितीयक्षणानुवृत्तावप्यर्थस्य व्यवहितत्वात्, प्रकाशानुपपत्तेर्विषयस्वरूपवेदनमेव ज्ञानस्य विषयवेदनम्। एवं च वर्तमानानुरोधः। अतीतेऽपि तत्प्रत्यासत्तेरप्रच्युतेः। न चातिप्रसङ्गः, अनन्तरातीतादन्येन क्षणेन सारूप्यासमर्पणात्। ततश्च कारणत्वाद् यदि नाम प्रमेयत्वस्य पूर्वकालसत्त्वेन व्याप्तिस्तथापि प्रमेयत्ववत् पूर्वकालसत्त्वमपि क्षणिकेऽविरुद्धमिति प्रमेयत्वाक्षणिकत्वयोर्व्याप्तिसाधनो व्यापकानुपलम्भोऽसिद्धः। ज्ञानाकारार्पकत्वं हि हेतुत्वम्, प्रमेयत्वं प्रामाणिकप्रतीतत्वम्। तच्चानन्तरातीत एव क्षणे समुपपद्यते॥
ज्ञानसत्त्वासमयेऽर्थानुवृत्तेरभावान्निर्विषयतेति चेत्। नन्वनुवृत्तावपि तदर्पिताकारस्वरूपसंवेदनमेव तद्वेदनम्। तदेव च सविषयत्वम्। इयं च प्रत्यासत्तिरनन्तरातीतेऽपि क्षणेऽक्षीणेति न द्वितीयक्षणानुवृत्तेरनुरोध इत्युक्तम्। अतः सन्दिग्धव्यतिरेकित्वादनैकान्तिकमेव प्रमेयत्वम्॥
अथ साकारवादविद्वेषादनाकारज्ञानग्राह्यत्वं प्रमेयत्वमभिप्रेतं तदासिद्धतास्य हेतोः। इन्द्रियार्थसन्निकर्षादेर्ज्ञानमुत्पद्यतां नाम। तच्चानुभवैकरसत्वेन सर्वत्रार्थे सदृशाकारत्वात् कस्य ग्राहकमस्तु, येनाभिसंबद्धमिति चेत्। आत्ममनःसंयोगादीनामपि ग्रहणं स्यात्। जनकस्य ग्रहणमिति चेत्। तथाप्यात्मादीनां ग्रहणप्रसङ्गः। विषयत्वेन जनकस्य ग्रहणमित्यप्यसाधु, विषयत्वस्याद्याप्यनिश्चयात्। इदं दृष्टं श्रुतं वेदमित्यध्यवसायो यत्रार्थे स विषय इति चेत्। नन्वस्त्येव प्रतिनियतो व्यवहारः। कः पुनरत्र प्रत्यासत्तिनियम इति पृच्छामः। स चेदुपवर्णयितुं न शक्यते, व्यवहारोऽपि त्वन्मते नियतो न स्यादिति ब्रूमः। अस्ति तावदिति चेत्। अत एवार्थसारूप्यमसाधारणं प्रत्यासत्तिनिमित्तमस्तु, निर्मिमित्ते नियमायोगात्॥
ननु सारूप्यमप्यर्थादर्शने कथमवधार्यते। तच्च किमेकदेशेन, सर्वात्मना वा। आद्ये पक्षे सर्वं सर्वस्य वेदनं स्यात्। द्वितीये तु ज्ञानमज्ञानतां व्रजेत्। किं च सारूप्यादर्थवेदनेऽनन्तरं ज्ञानं तुल्यविषयं विषयः स्यादिति चेत्। माभूदर्थस्य दर्शनम्। आकारविशेषबलादध्यवसितार्थस्यार्थक्रियाप्राप्तेरेवार्थोऽपीदृश इति सारूप्यव्यवहारोऽविरुद्धः। अत एव स्थूलगतं परमाणुगतं वा सारूप्यं न चिन्त्यते। ज्ञानाकारस्य स्थूलत्वेऽप्येकसामग्रीप्रतिबद्धपुञ्जविशेषादप्यभीष्टक्रियाकरणात् पुरुषार्थसिद्धेः। सारूप्यं चैकदेशेनैव। न चात्र सर्ववेदनप्रसङ्गः, सर्वेषां ज्ञानं प्रत्यजनकत्वात्। जनकानां च स्वव्यपदेशनिमित्तासाधारणैकदेशार्पकत्वेन ग्राह्यत्वात्। नापि तुल्यविषयान्तरज्ञानग्रहणप्रसङ्गः, तस्य स्वसंवेदनादेव प्रमाणात् सिद्धत्वात्। प्रमाणान्तरस्य तत्र वैयर्थ्यात्। जडत्वे सत्याकारार्पकस्य वस्तुनो ग्राह्यत्वादित्यस्यार्थस्याभीष्टत्वाच्च। बाह्यार्थस्थितौ चेयं चिन्तेति सर्वमनवद्यम्। तदेवमयं प्रमेयत्वादिति हेतुः साकारवादपक्षे सन्दिग्धव्यतिरेकः, निराकारपक्षे चासिद्ध इति स्थितम्।
न चार्थापत्तिरति स्थिरात्मसाधनी, कार्यकारणभावग्रहणादीनामन्यथोपपत्तेः। तथा हि उपादानोपादेयभावस्थितचित्तसन्ततिमप्याश्रित्येयं व्यवस्था सुस्थेति कथमात्मानं प्रत्युज्जीवयतु। तत्र कार्यकारणभावप्रतीतिस्तावदनाकुला। तथापि प्राग्भाविवस्तुनिश्चयज्ञानस्योपादेयभूतेन तदर्पितसंस्कारगर्भेण पश्चाद्भाविवस्तुज्ञानेनास्मिन् सतीदं भवतीति निश्चयो जन्यते। तथा प्राग्भाविवस्त्वपेक्षया केवलभूतलनिश्चायकज्ञानोपादेयभूतेन तदर्पितसंस्कारगर्भेण पश्चाद्भाविवस्त्वपेक्षया केवलभूतलनिश्चायकज्ञानेनास्मिन्नसतीदं न भवतीति व्यतिरेकनिश्चयो जन्यते। यथोक्तम्
एकावसायसमनन्तरजातमन्य-
विज्ञानमन्वयविमर्शमुपादधाति।
एवं तदेकविरहानुभवोद्भवान्य-
व्यावृत्तिधीः प्रथयति व्यतिरेकबुद्धिम्॥
अत एव देवदत्तेनाग्नौ प्रतीते यज्ञदत्तेन च धूमे प्रतीते न कार्यकारणभावग्रहणं तज्ज्ञानयोरुपादानोपादेयभावाभावात्। यत्र त्वेकसन्ताने ज्ञानक्षणयोरुपादानोपादेयभावस्तत्र कार्यादिग्रहः सुग्रहः। अन्यथा सत्यपि नित्यात्मनि प्रतिसन्धातरि कार्यकारणभावादीनाम्अप्रतीतिरेव स्यात्।
तथा हि आत्मनः सकाशात् प्रतिसन्धेयबुद्धीनामभेदो भेदो वा भेदाभेदो वा। प्रथमपक्षे आत्मैव स्यात् प्रतिसन्धाता, बुद्ध्य एव वा स्युः प्रतिसन्धेया इति कः प्रतिसन्धानार्थः। भेदपक्षऽपि बुद्धिभ्यो भिद्यमानस्य जडस्यात्मनः कः प्रतिसन्धानार्थ इति न विद्मः। बुद्धियोगाद् द्रष्टुत्ववत् प्रतिसन्धातृत्वमिति चेत्। बुद्धि रेव तर्हि द्रष्टी प्रतिसन्धात्री चेती नियमस्वीकारे तद्योगादस्य तथात्वमिति किमनेन याचितकमण्डनेन। बुद्धीनां कर्तृत्वाभावादिति चेत्। तद्द्वारेणापि तर्हि तस्यात्मनो द्रष्टृत्वादिव्यवहारानुपपत्तिः। यदि हि बुद्धिर्हेतोः फलस्य वा द्रष्ट्री स्यात् तदानन्तर्यप्रतिनियमस्य चानुसन्धात्री कल्पिता। तद्योगाद् द्रष्टृत्वं प्रतिसन्धातृत्वं चोच्यत इति स्यादपि प्रतिविषयमलब्धविशेषायां च बुद्धौ संबन्धोऽपि न विशेषं व्यवहारयितुमीशः - अधुना निबन्धनाधिगन्ता, अधुना फलस्य, इदानीं प्रतिसन्धातेति। तथाविधबुद्धिगतविशेषस्वीकारे तु किमपरेणात्मना कर्तव्यम्, तावतैव पर्याप्तत्वाद् व्यवहारस्य।
स्थिरात्मानमन्तरेण सैव बुद्धिर्न स्यादिति चेत्। केनैवं प्रतारितोऽसि। अहो मोहमाहात्म्यं यदीदृशानपि परवशीकरोति। तथा हि नेदमिदमन्तरेण यदुच्यते तत् खल्वन्यत्र प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां सामर्थ्यावधारणे सति युज्यते वह्नेरिव धूमे, चक्षुरादिवद्वा दृष्टकारणान्तरसामग्र्या कार्यादर्शने पश्चाद् दर्शने च किञ्चिदन्यदपेक्षणीयमस्तीति सामान्याकारेण।
आद्यः पक्षस्तावन्नास्तीति व्यक्तम्। द्वितीयोऽपि न संभवी। न हि कारणबुद्धिसमनन्तरं कार्यबुद्धौ सत्यां निश्चयप्रवृत्तस्येदमस्यानन्तरं दृष्टं मयेति प्रतिसन्धानमदृष्टपूर्वं कदाचित् यतोऽन्यस्य सामर्थ्यपरिकल्पनं स्यादित्युदस्य व्यामोहमुक्तक्रमेणैव कार्यकारणग्रहणव्यवस्था स्वीकर्तव्या।
भेदाभेदपक्षस्तु धिक्कार एव, तस्यैव तदपेक्षया भेदाभेदविरुद्धधर्माध्यासादेकत्वानुपपत्तेः। ततश्च यद्भिन्नं भिन्नमेवाभिन्नं चाभिन्नमिति नैकस्य भेदाभेदौ। तथाप्यभेदे विश्वमेकमिति युगपदुत्पादस्थितिप्रलयप्रसङ्गः। एवं क्रमिवस्तुग्राहकैः क्रमिज्ञानैरुपादानोपादेयभूतैः साक्षात् पारम्पर्येण क्रमेणामी जायन्त इति निश्चयो जन्यते। ऐककालिकानेकवस्तुग्राहकैरेव तज्ज्ञानैरेकोपादानत्वात् सकृदिमानि जातानीति विकल्पः क्रियत इति क्रमाक्रमग्रहणमप्यनवद्यम्।
कथमनेकज्ञानादेकविकल्प इति चेत्। कि दोषः।
भवन्तु भिन्ना मतयस्तथापि ता
दधत्युपादानतयैककल्पनम्।
न भिन्नसंख्या फलहेतुबाधिनी
न चान्यसन्तानभवा इवाक्षमाः॥
यदप्युक्तं शङ्करेण पूर्वोत्तरक्षणयोः संवित्तीः, ताभ्यां वासना, तया हेतुफलभावाध्यवसायी विकल्प इति चेत्। किमिदानीं यत्किञ्चिदाशङ्कितेन वक्तव्यमित्येवं विधिरनुष्ठीयते भवता। विकल्पो हि गॄहीतानुसन्धानमतद्रूपसमारोपो वा स्यात्। न तावत् पूर्वः पक्षः, अदृष्टान्वयव्यतिरेकस्य पुरुषस्य हेतुफलभावाग्रहेऽनुसन्धानप्रत्ययहेतोर्वासनाविशेषस्यैवानुपपत्तेः। अगृहीतस्य चानुसन्धानेऽतिप्रसङ्गादिति।
तदेतन्न सम्यगालोचितम्। यतो हेतुफलभूतयोः पूर्वोत्तरक्षणयोरेकैकेन ज्ञानेनाननुभवेऽप्युपादानोपादेयभूताभ्यां क्रमिज्ञानाभ्यां हेतुफलत्वे गृहीते एव। केवलं हेतुकाले फलाभावात्। तद्विषयसामर्थ्यग्रहणेऽपि फलादर्शनात् तदवसाय एवाप्रवृत्तः कार्यदर्शनेन प्रवर्त्यते। तथा फलावलोकनेऽपि तत्कार्यता गृहीतैव विकल्पेनानुसन्धीयत इति गृहीतानुसन्धानरूप एवायं विकल्प इति यत्किञ्चिदेतत्।
यदाह महाभाष्यालङ्कारः
यदि नामैकमध्यक्षं न पूर्वापरवित्तिमत्।
अध्यक्षद्वयसद्भावे प्राक्परावेदनं कथम्॥ इति॥
तथा स्मरणमभिलाषः, स्वयं विहितप्रत्यनुमार्गणम्, दृष्टार्थकुतूहलविरमणम्, कर्मफलसंबन्धः, संशयपूर्वकनिर्णयश्च पूर्वपूर्वानुभवैकोपादानकारणैः समर्पितसंस्कारगतैरुत्तरोत्तरार्थानुभवैवोपादेयभूतैर्जन्यमानो युज्यत इति किमधिकेनात्मना परिकल्पितेन। उपादानोपादेयभावनियमादेव च न सन्तानान्तरे स्मरणादिप्रसङ्गः सङ्गतः। किमिदमुपादानमिति चेत्। उच्यते। यत्सन्ताननिवृत्त्या यदुत्पद्यते तत्तस्योपादानकारणम्। यथा मृत्सन्ताननिवृत्त्योत्पद्यमानस्य कुम्भस्य मृदुपादानमिति शास्त्रे प्रपञ्चितम्। न चात्र परलोकक्षतिः॥
यदप्युक्तम् - चित्तशरीरयोः कियत्कालस्थितिनिबन्धनस्य दृष्टस्य निवृत्तौ चित्तस्यापि निवृत्तिप्रसङ्गः। मरणवेदनया हि चित्तं विकलम्। ततोऽविकला चित्तान्तरजननावस्था न संभवति। तस्मादुपस्थिते मरणदुःखे सर्वसंस्कारविरोधिनि चित्तमप्युच्छिद्येतेति नास्तिक्यमायातमिति। तदयुक्तम्। यतो मरणदुःखं चित्तविशेष एव, तस्य चित्तान्तरजननसामर्थ्यस्वभावस्य स्वभावादवार्यैव ज्ञानोत्पत्तिरिति। बन्धान्मोक्षोऽपि संसारिचित्त सबन्धादनाश्रवचित्तप्रबन्धो यः। शुभादिमोक्षयोरपि प्रवृत्तिरवार्या। यतः सत्यप्यात्मन्यहमेव मुक्तो भविष्यामि सुखी चेत्यात्मग्रहणक्षणादध्यवसायात् प्रवर्तते। न पुनरात्मना गलहस्तितः। स चानाद्यविद्यापरम्परायातः पूर्वापरयोरेकत्वारोपको मिथ्यासङ्कल्पो बाधितेऽप्यात्मन्यव्याहतप्रसर इति कथमप्रवृत्तिः। ननु
नैरात्म्यवादपक्षे (तु) पूर्वमेवावबुध्यते।
मद्विनाशात्फलं न स्यान्मत्तोऽन्यस्याथवा भवेत्॥ इति।
अप्रवृत्तिरेवास्त्विति चेत्। अस्तु, को दोषः। यद्ययमात्मग्रहो निर्विषयोऽपि प्रवृत्तिमनाक्षिप्त क्षणमपि स्थातुं (न) प्रभवति। यथा हि जातस्यावश्यं मृत्युरिति ज्ञातवतोप्यप्रतिक्रियपुत्रादिमरणे सोरस्ताडमाक्रन्दो मरणादौ च यत्नः शोकोद्रेकात् एवमविद्योद्रेकादेव नैरात्म्यं जानन्नपि प्रवर्तते, न सुखमास्त इति किमत्र क्रियताम्, अविद्यायाः प्रवर्तनशक्तेरवार्यत्वात्। प्रत्यभिज्ञा च पूर्वमेव ध्वस्ता। कार्यकारणभावनियता पश्चाद्भाविपूर्वभाविता। सा च क्षणिकेऽप्यविरुद्धा। उपादानोपादेयता च क्रमिस्वसंवेदनज्ञानद्वयेन साक्षात्कृता तत्पृष्ठभाविना निश्चीयत इति, असत्यप्यात्मनि प्रतिसन्धातरि कार्यकारणग्रहणादय उपपद्यमाना नात्मानमुपस्थापयितुं प्रभवन्ति। अतोऽर्थापत्तिरति न क्षमेति भाग्यहीनमनोराज्यमिव स्थिरसिद्धिर्विशीर्यत एव। तथा च क्षणभङ्गसन्देहे सत्त्वाद्यनुमानं प्राप्तावसरम्॥
॥ स्थिरसिद्धिदूषणं समाप्तम्॥


text:
सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग्
(कालः – ०६. ०८. १८८१ तः ११. ०३. १९५५)
एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् (Sir Alexander Fleming) जीवनिरोधकस्य संशोधकः । अयं सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् १८८१ वर्षे अगस्टमासस्य ६ दिनाङ्के स्काट्लेण्ड्-देशस्य कस्मिंश्चित् कुग्रामे जन्म प्राप्नोत् । तस्य पिता कश्चित् निर्धनः कृषिकः आसीत् । निर्धनत्वात् एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् अधिकं शिक्षणं प्राप्तुं न शक्नोति स्म । किन्तु तस्य भाग्यं सम्यक् आसीत् । बाल्ये तस्य जीवने प्रवृत्ता काचित् घटना तस्य जीवनस्य दिक् एव पर्यवर्तयत् । सः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् कदाचित् कस्यचित् धनिकस्य वाटिकायां कार्यं कुर्वन् आसीत् । तदा नातिदूरे विद्यमानात् तडागात् कश्चन शब्दः पुनः पुनः श्रुतः । सः कः शब्दः इति ज्ञातुम् एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् तडागस्य समीपम् अगच्छत् । तत्र तडागे कश्चन बालः पतितः आसीत् । एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् उत्तमः तरणपटुः अपि आसीत् । अतः सः तं बालकम् अरक्षत् । एतं विषयं ज्ञातवान् तस्य बालकस्य पिता एतं सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्गं गृहम् आहूय सत्कारम् अकरोत् । अग्रे अपि किमपि साहाय्यम् आवश्यकं चेत् मां पृच्छतु इत्यपि अवदत् । तदा एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् निस्सङ्कोचं “मया वैद्येन भवितव्यम्” इति अवदत् । अस्य सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्गस्य निर्धनत्वम् अवगत्य सः धनिकः वैद्यशिक्षणस्य आनुकूल्यम् अकल्पयत् । एवं प्रकारेण १९०८ वर्षे एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । तस्य शिक्षणस्य व्यवस्थां कृतवान् यः सः अग्रे इङ्ग्लेण्ड्-देशस्य प्रधानी यः अभवत् तस्य विन्स्टर् चर्चिलस्य पिता ।
एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् वैद्यपदव्याः प्राप्तेः अनन्तरं रोगकारकाणां ब्याक्टीरियाणाम् अध्ययने रतः अभवत् । १९२८ तमे वर्षे लण्डन्-नगरस्य सैण्ट्-मेरीस्-वैद्यालयस्य प्रयोगालये प्रयोगनिरतः आसीत् । ब्याक्टीरियाः ’डिप्तीरिया’, ’न्युमोनिय’, ’मेनिन् जैटिस्’ सदृशाणां रोगाणाम् औषधं भवेयुः वा इति प्रयोगं कुर्वन् आसीत् । तदवसरे सः कदाचित् पीनसेन पीडितः आसीत् । तदा अपि रोगकारकाणां ब्याक्टीरियाणाम् अध्ययनं कुर्वन् आसीत् । तदा अकस्मात् नासिकातः एकं बिन्दुमात्रं सिङ्गाणं तेषां ब्याक्टीरियाणाम् उपरि अपतत् । प्रयोगः नष्टः इति मत्वा सः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् तं प्रयोगं तत्रैव त्यक्त्वा गृहम् अगच्छत् । सप्ताहानन्तरं यदा स्वस्थः अभवत् तदा पुनः प्रयोगालयं प्रत्यागतः । तदा तेषां ब्याक्टीरियाणाम् उपरि “बूस्ट्” वर्धितम् आसीत् । एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् तत् न क्षिप्तवान् । तदपि सूक्ष्मदर्शकेण पर्यशीलयत् । तदा तेन अवलोकितं यत् यत्र बूस्ट् वर्धितम् आसीत् तत्र ब्याक्टीरियाः एव न आसन् । पुनः यदा सूक्ष्मरूपेण पर्यशीलयत् तदा तत्र वर्धितं सुपिष्टकादीनाम् उपरि वर्धमानं शिलीन्ध्रम् इति ज्ञातम् । तेन बूस्ट् इत्याख्येषु ब्याक्टीरियानाशस्य शक्तिः अस्ति इति अवगतम् । एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् तान् बूस्ट् इत्याख्यान् “पेनिस्लियम्” इति अवदत् । ततः प्राप्यमाणं जीवनिरोधकं “पेनिसिलिन्” इति च अवदत् । ब्याक्टीरियाः ’डिप्तीरिया’, ’न्युमोनिय’, ’मेनिन् जैटिस्’ सदृशाणां रोगाणाम् औषधं भवेयुः वा इति पुनः पुनः मूषकाणां, शशाणां कृते सूच्यौषधं दत्त्वा परीक्षाम् अकरोत् । तेषां मूषकाणां, शशाणां च रोगः अपगतः ।
एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् प्रथमस्य महायुद्धस्य समये रायल्-आर्मि-मेडिकल्-कोर् प्रविष्टवान् । रोगाणूनां विरुद्धस्य युद्धे “लैसोजेम्” नामकाणां ब्याक्टीरियाणां नाशकं किञ्चित् "प्रोटीन्" संशोधितं १९२२ तमे वर्षे । निरन्तरं कृतेन प्रयोगेण अयं सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् पेनिसिलिन् श्वेतरक्तकणान् न नाशयति इत्यपि संशोधितवान् । एतान् सर्वान् अपि विषयान् १९२९ तमे वर्षे “लान्सेट्” नामिकायां पत्रिकायां प्राकाशयत् । तदनन्तरं प्रयोगान् कर्तुं तस्य समीपे धनाभावः आसीत् । तदर्थं प्रयोगान् तत्रैव त्यक्तवान् । तदनन्तरं १९३९ तमे वर्षे ड्ब्ल्यु. हेच्. फ्लोरि तथा डा. इ. बि. चैन् इत्याख्यौ पुनः पेनिसिलिन् विषये प्रयोगान् आरब्धवन्तौ । १९४१ तमे वर्षे एतत् पेनिसिलिन् कस्यचित् आरक्षकस्य अस्वास्थ्यं प्रथमवारं सम्पूर्णतया निवारयत् । यद्यपि अनन्तरं पेनिसिलिन् आवश्यकता आसीत् तथापि तस्य अभावः आसीत् । द्वितीयस्य महायुद्धस्य समये तस्य पेनिसिलिन् आवश्यकता अत्यधिका अभवत् । अमेरिकादेशस्य विज्ञानिनः उद्यमपतयः च महता प्रमाणेन पेनिसिलिन् उत्पादनम् आरब्धवन्तः । १९४४ वर्षावसरे ट्न् परिमितेन पेनिसिलिन् युद्धप्रदेशं प्रति प्रेषितम् । १९४५ तमे वर्षे ड्ब्ल्यु. हेच्. फ्लोरि तथा डा. इ. बि. चैन् इत्येताभ्यां सह अयं सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् अपि “नोबेल्” पुरस्कारेण सम्मानितः । एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् ७४ तमे वयसि १९५५ तमे वर्षे मार्चमासस्य ११ दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।


text:
देवभवनभ्रमणं त्रयोदशं प्रकरणम्
Technical Details
देवभवनभ्रमणं त्रयोदशं प्रकरणम्।
अथार्यावलोकितेश्वरो ज्वलदिवाग्निपिण्डमाकाशेऽन्तर्हितः। ततो देवभवनं गत्वा शुद्धावासकायिकदेवपुत्राणां सकाशमुपसंक्रान्तः। उपसंक्रम्य ब्राह्मणरूपमात्मानमभिनिर्मायागमत्। तत्र देवनिकायेषु सुकुण्डलो नाम देवपुत्रो दरिद्रो दुश्चित्तश्चेति। अथ आर्यावलोकितेश्वरः स तेन ब्राह्मणरूपेण तस्य देवपुत्रस्य सकाशमुपसंक्रान्तः। उपसंक्रम्य सर्वेषां देवानां दारिद्र्यदुःखव्युपशमाय तं देवपुत्रमेतदवोचत्–बुभुक्षितोऽहं तृषितश्चेति। अथ स देवपुत्रो रुदंस्तं ब्राह्मणमेतदवोचत्–न च मे ब्राह्मण किंचित्संविद्यते। ब्राह्मणोऽवोचत्–अवश्यं त्वया मम किंचिद्दातव्यम्। अथ स देवपुत्रो विमानं प्रविश्य सर्वभाण्डं निरभ्यवेक्षितुमारब्धः। स च परिपतितं निवेशनं दिव्यैर्महार्है रत्नभाण्डैः परिपूर्णं दक्षिणपार्श्वम्, अन्यानि च भाण्डानि दिव्यरसरसाग्रोपेतैराहारैः परिपूर्णानि वामपार्श्वे विमानस्य वस्त्राभरणैः सर्वपुष्पगन्धादिभिः परिपूर्णानि॥
अथ स देवपुत्र एतद् दृष्टैवं चिन्तामापेदे–अवश्यमयं स सत्पात्रो द्वारे स्थितो यस्य दर्शनमात्रेणापिदृशी लक्ष्मीर्ममानुप्राप्ता। अथ स देवपुत्रस्तं ब्राह्मणमाहूयैवमाह–एहि ब्राह्मण, इदं विमानं प्रविश। स च ब्राह्मणस्तेन देवपुत्रेण विमाने प्रविश्य तैर्दिव्यरत्नैः प्रतिपादितः, दिव्यै रसरसाग्रोपेतैराहारैर्भोजितः, दिव्यैर्वस्त्रैः प्रवारितः। स भुक्त्वा च स्वस्तिकारमनुकुरुते। अथ स देवपुत्रस्तं ब्राह्मणमेतदवोचत्–भो ब्राह्मण, कतमाया भूम्यास्त्वमागतः? ब्राह्मण आह–जेतवननाममहाविहारादहमागतः। अथ स देवपुत्रस्तमेतदवोचत्–कीदृशी सा भूमिः? अथ स ब्राह्मणो देवपुत्रमेतदवोचत्–तथागताध्युषिता सा भूमी रमणीया दिव्यमणिरत्नपरिखचिता परिशोभिता। परिभोगाय च तद्भूमौ दिव्यकल्पवृक्षाः प्रादुर्भूताः, मनोरमाणि पुष्पाणि प्रादुभर्वन्ति, विविधाः पुष्करिण्यो दृश्यन्ते, विविधाश्च शीलवन्तो गुणवन्तो दक्षिणीया दृश्यन्ते विश्वभुवः। तथागतस्यानेकानि प्रातिहार्याणि दृश्यन्ते। एवं सा परमरमणीया देवपुत्र भूमिः। अथ स देवपुत्रस्तं ब्राह्मणमेतदवोचत्–अवश्यं त्वया ब्राह्मण सत्यं प्रत्याहारः कर्तव्यः। अथवा त्वं देवोऽसि, मनुष्योऽसि वा? न च मनुष्यस्येदृशं निमित्तं भवति यादृशं तव निमित्तं भवति। अथ स ब्राह्मणस्तमेतदवोचत्–न देवः, अपि तु मानुषोऽहं बोधिसत्त्वभूतः। एवं हीनदीनानुकम्पको बोधिमार्गमुपदर्शकः। अथ स देवपुत्रस्तस्मै मौलिकुण्डलमुपनामयति, उपनामयित्वा च स देवपुत्र इमां गाथां भाषित(वान्)–
अहो गुणमयं क्षेत्रं सर्वदोषविवर्जितम्।
अद्यैव वापितं बीजं अद्यैव फलसंपदम्॥
अथ स देवपुत्र इमां गाथां भाषित्वा तत्रैव प्रक्रान्तः॥
इति देवभवनभ्रमणं नाम त्रयोदशं प्रकरणम्॥


text:
वसंत ऋतु संस्कृत निबंध। Spring Season Sanskrit Essay
अस्माकं देशे प्राकृतिकसुषमायाः साम्राज्यमस्ति अत्रैव प्रकृतिनटी प्रतिक्षणं नव्यं भव्यञ्च नाटति। अत्रैवकस्मिन् वर्षे षड् ऋतवो मनोविनोदाय नवचेतनासंचाराय समायान्ति। तत्र चैत्रवैशाखय़ोः वसन्तः, ज्येष्ठाषाढ़य़ोः ग्रीष्मः, श्रावणभाद्रपदयोः वर्षाः, आश्विनकार्तिकय़ोः शरत्, मार्गशीर्षपौषय़ोः शिशिरः, माघफाल्गुनय़ोः हेमंतश्च ऋतुः। एवम क्रमेण भारते ऋतुणां क्रमः प्रचलति। तत्रापि वसंतर्तुः सर्वाधिकं महत्वं बिभर्ति।
वसन्तः रमणीयः ऋतुः अस्ति । इदानीं शीतकालस्य भीषणा शीतलता न भवति । मन्दं मन्दं वायुः चलती । विहंगाः कूजन्ति । विविधैः कुसुमैः वृक्षाः आच्छादिताः भवन्ति । कुसुमेषु भ्रमराः गुज्जन्ति । धान्येन धरणी परिपूर्णा भवति । कृषकाः प्रसन्नाः दृश्यन्ते । कोकिलाः मधुरं गायन्ति । आम्रेषु मज्जर्यः दृश्यन्ते । मज्जरीभ्यः मधु स्रवति ।
वसंतर्तुः सर्वेषां प्राणीणां शरीरेषु नवचेतनायाः नवोत्साहस्य नूतनरक्तस्य नव्यभावविलासस्य च संचारं करोति। वसन्तकाले वायुः स्वास्थ्यवर्धकः, प्राकृतिकशोभा मनोरागिणी, वनानि च सौरभैः परिपूरितानि भवन्ति। मधुलोलुपाः भ्रमराः मधुकराङ्गनाभिः सह पुष्पेषु सञ्चरन्ति।
SHARE THIS


text:
सूत्रम्
आतोऽनुपसर्गे कः॥ ३।२।३
काशिका-वृत्तिः
आतो ऽनुपसर्गे कः ३।२।३
आकारान्तेभ्यः अनुपसर्गेभ्यः कर्मण्युपपदे कप्रत्ययो भवति। अणो ऽपवादः। गोदः। कम्बलदः। पार्ष्णित्रम्। अङ्गुलित्रम्। अनुपसर्गे इति किम्? गोसन्दायः। वडवासन्दायः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
आतोऽनुपसर्गे कः ७९४, ३।२।३
आदन्ताद्धातोरनुपसर्गात्कर्मण्युपपदे कः स्यात्। अणोऽपवादः। आतो लोप इटि च। गोदः। धनदः। कम्बलदः। अनुपसर्गे किम्? गोसन्दायः। (वा।) मूलविभुजादिभ्यः कः। मूलानि विभुजति मूलविभुजो रथः। आकृतिगणोऽयम्। महीध्रः। कुध्रः॥
न्यासः
आतोऽनुपसर्गे कः। , ३।२।३
"अनुपसर्गे" इति। व्यत्ययेन पञ्चमीप्रसङ्गेऽपि सप्तमी। धातुविशेषणञ्चैतत्। अत एवाह-- "आकारान्तेभ्योऽनुपसर्गेभ्यः"इति च। "गोदः" इति। पूर्ववलदाकारलोपः। "पा()ष्णम्" इति। "त्रैङ पालने" (धा।पा।९६५)॥
बाल-मनोरमा
आतोऽनुपसर्गे कः ७३२, ३।२।३
आतोऽनुपसर्गे कः। पा()ष्णत्रमिति। पा()ष्णः-- पादमूलभागः। तं त्रायते विग्रहः। "त्रैङ् पालने" आत्वे कृते कः। गोसंदाय इति। अणि - आतो युक्। कविधौ सर्वत्रेति। वार्तिकमिदम्। सर्वत्र कप्रत्ययविधौ संप्रसारणार्हेभ्यः कापवादो डप्रत्ययो वाच्य इत्यर्थः। ब्राहृज्य इति। "ज्या वयोहानौ" अस्माड्डः। डित्त्वसामथ्र्यादभस्यापि टेर्लोपः। अत्र कप्रत्यये सति कित्त्वात् "ग्रहिज्ये" ति संप्रसारणं प्रसक्तम्, अतो ड एव, नतु कः। सर्वत्रेति। उपसर्गे उपपदे आतोऽपि ड एव, नतु "आतश्चोपसर्गे" इति कः,"सर्वत्र" ग्रहणादित्यन्वयः। अन्यथा "अनन्तरस्य विधि"रिति न्यायात् "आतोऽनुपसर्गे"इति कं बाधित्वा ड एव। तस्य अकित्त्वाद्यजादिलक्षणं संप्रसारणं न। सुपि स्थः। योगो विभज्यते इति। इदं भाष्ये स्पष्टम्। तत्र "सुपी"त्यंशं व्याचष्टे-- सुप्युपपदे इति इदं केवलोपसर्ग व्यर्थम्, "आतश्चोपसर्गे" इत्येव सिद्धेः, कर्मण्युपपदेऽप्येतद्व्यर्तमेव, "आतोऽनुपसर्गे कः" इत्यारम्भादिति मत्वोदाहरति-- द्वाभ्यामिति। तत इति। "सुपी"त्यंशस्य व्याख्यानान्तरं "स्थ" इत्यंशो व्याख्यायत इत्यर्थः। ननु "सुपी"त्यंशेनैव सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह-- आरम्भसामथ्र्यादिति। कर्तरि "सुपि" इति पूर्वेण स्दधे "कर्तरि कृ"दिति नानुवर्तते। अनिर्दिष्टार्थत्वात् "गुप्तिज्किद्भ्यः स" नित्यादिवत्स्वार्थिकोऽयम्, स्वार्थश्च भाव एवेति भाष्ये स्पष्टम्। न च एवं सति "घञर्थे कविधान"मित्येव सिद्धमिति वाच्यम्, नित्योपपदसमासार्थत्वात्। अत एव ल्युडन्तेन अस्वपदविग्रहं दर्शयन्नाह--- आखूनामुत्थानमाखूत्थ इति।
तत्त्व-बोधिनी
आतोऽनुपसर्गे कः ६११, ३।२।३
पा()ष्णत्रमिति। पार्ष्ण त्रायत इति। त्रैङ् पालने। गोसंदाय इति। अण्। युक्।
* कविधौ सर्वत्र प्रसारणिभ्यो डः। प्रसारणिभ्य इति। प्रसारणमिति संप्रसारणपर्यायः। जिनातीति। ज्या वनोहानौ। "क्र्यादिभ्य" इति श्नाप्रत्यये "ग्रहिज्ये" ति संप्रसारणे पूर्वरूपे "हलः" इति दीर्घे च कृते "प्वादीना"मिति ह्यस्वः। ब्राहृज्य इति। डित्त्वसामथ्र्यादभस्यापि टेर्लोपः। पूर्वेण के हि सति कित्त्वात्संप्रसारणादौ च "ब्राहृजिय" इति स्यात्। आह्वः प्रह्व इति। के हि सति "वचिस्वपी"त्यादिना ह्वेञः संप्रसारणे सति आहुवः प्रहुव इति स्यादिति बोध्यम्।


text:
सूत्रम्
रंकोरमनुष्येऽण् च॥ ४।२।९९
काशिका-वृत्तिः
रङ्कोरमनुष्ये ऽण् च ४।२।१००
रङ्कुशब्दादण् प्रत्ययो भवति, चकारात् ष्फक् च शैषिको ऽमनुस्ये ऽभिधेये। राङ्कवो गौः, राङ्कवायणो गौः। अमनुस्ये इति किम्?
राङ्कवको मनुस्यः। ननु च रङ्कुशब्दः कच्छादिषु पठ्यते, तत्र च मनुष्यतस्थयोर् वुञ् ४।२।१३३
इति मनुस्ये परत्वाद् वुञैव भवितव्यं, कच्छादिपाठादमनुस्ये अणपि सिद्धः, किम् इह मनुस्यप्रतिषेधेन अण्ग्रहनेन च?
तदुच्यते, न एव अयम् मनुस्यप्रतिषेधः, किं तर्हि, नञिवयक्तन्यायेन मनुस्यसदृशे प्राणिनि प्रतिपत्तिः क्रियते। तेन राङ्कवः कम्बलः इति ष्फक् न भवति। विशेषविहितेन च ष्फका अणो बाधा मा भूतित्यण्ग्रहणम् अपि क्रियते।
न्यासः
रङ्कोरमनुष्ये च। , ४।२।९९
"ओर्देशे ठञ्" ४।२।११८
इति ठञि "जनपदतदवध्योश्च" ४।२।१२३
इति जनपदलक्षणे वुञि "कोपधादण्" ४।२।१३१
इत्यणि प्राप्ते वचनम्।
"{कच्छादिपाठादमनुष्येऽणापि--काशिका,पदमञ्जरी च।} कच्छादिपाठादणिप सिद्धः" इति। "कच्छादिभ्यश्च" ४।२।१३२
इत्यत्र "कोपधादण्" ४।२।१३१
इत्यण् ग्रहणानुवृत्तेः। "नञिवयुक्तन्यायेन"इति। नञ्युक्ते चेवयुक्ते च तत्सदृशसम्प्रत्ययो भवति। इह च मनुष्यशब्दो नञ्युक्तः, तस्मान्नेह मनुष्यन्नेह मनुष्यप्रतिषेध्यः क्रियते। अपि च मनुष्यसदृशे प्राणिन्येव प्रवृत्तिः, तेन मनुष्यसदृशे प्राणिनि ष्फगणौ भवतः। अप्राणिनि तु कच्छादिपाठादणेव भवति, न ष्पक्-- "राङ्कवः कम्बलः"इति। "विशेष विहितेन" इत्यादि। यदीहाप्यण्न क्रियेत,तदा"{कच्छादिभ्यश्च इत्येव सूत्रम्।} कच्छादिभ्योऽण्" ४।२।१३२
इत्यणो राङ्कवः कम्बल इत्यत्र सावकाशत्वात् प्राणिनि विशेषविहितेन ष्फका तस्य बाधनं स्यात्। तस्मादेष दोषो मा भूदित्यणपि क्रियते॥
बाल-मनोरमा
रङ्कोरमनुष्येऽण्च १३०१, ४।२।९९
रङ्कोरमनुष्येऽण् च। रङ्कोरण् स्याच्चात्ष्फक्। राङ्कवो गौरिति। रङ्कुर्नाम देशविशेषः। तत्र जातादिरित्यर्थः। राङ्कवको मनुष्य इति। अत्र मनुष्यत्वान्न ष्फगणौ। किन्तु "मनुष्यस्तत्स्थयो"रिति वक्ष्यमाणो वुञ्। अकादेशः। राङ्कवो मनुष्य इति त्वपपाठः।
तत्त्व-बोधिनी
रङ्कोरमनुष्येऽण्च १०४३, ४।२।९९
रङ्कोरमनुष्ये। रङ्कवो जनपदः, ततः "प्राग्दीव्यतोऽ"णित्यण्प्राप्तः। तद्बाधकत्वेन "अवृद्धादपी"ति वुञ्प्राप्तः, तमपि बाधित्वा "ओर्देशे"इति ठञप्राप्तः, तस्य तु "कोपधादण्"बाधकः, ततो।ञपि परत्वात्कच्छाद्यणि प्राप्तेऽनेन ष्फगणौ विधीयेते। कोपधत्वादेवाऽणि सिद्धे कच्छादिषु सङ्कुशब्दस्य पाठो "मनुष्यतत्स्थयोर्वुञ्"विधानार्थ इति कैयटः। अतएवाह----राङ्कवको मनुष्य इति॥ क्वचित्तु "राङ्कव"इति पठ()ते, स तु लेखकप्रमादः। स्यादेतत्---अमनुष्यग्रहणमिह व्यर्थम्, अपवादेन वुञा तत्र ष्फगणोर्बाधेनाऽमनुष्य एव पर्यवसानात्। अण्()ग्रहणमपि व्यर्थमेव, कच्छादित्वादेव तत्सिद्धेः। अत्राह काशिकाकृत्--नायं प्रसज्यप्रतिषेधः किं तु पर्युदासः, तेन मनुष्यभिन्ने प्राणिन्येव ष्फग्विधीयत इति, राङ्क्रवः कम्बल इत्यत्र न ष्फक्। विशेष विहितेन ष्पका अणो बाधा मा भूदित्यण्ग्रहणं च क्रियत इति। भाष्ये तु अप्राणिन्यपि ष्फकमङ्गीकत्येदं द्वयमपि प्रत्याख्यातम्।


text:
॥ काश्यपगीता ॥
अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथा नित्यं क्षमावताम् ।
गीताः क्षमावतां कृष्णे काश्यपेन महात्मना ॥ १॥
क्षमा धर्मः क्षमा यज्ञः क्षमा वेदाः क्षमा श्रुतम् ।
य एतदेव जानाति स सर्व क्षन्तुमर्हति ॥ २॥
क्षमा ब्रह्म क्षमा सत्यं क्षमा भूतं च भावि च ।
क्षमा तपः क्षमा शौचं क्षमयेदं धृतं जगत् ॥ ३॥
अतियज्ञविदांलोकान्क्षमिणः प्राप्नुवन्ति च ।
अतिब्रह्मविदांलोकानतिचापि तपस्विनाम् ॥ ४॥
अन्येवै यजुषां लोकाः कर्मिणामपरे तथा ।
क्षमावतां ब्रह्मलोके लोकाः परमपूजिताः ॥ ५॥
क्षमा तेजस्विनां तेजः क्षमा ब्रह्म तपस्विनाम् ।
क्षमा सत्यं सत्यवतां क्षमा यज्ञः क्षमा शमः ॥ ६॥
तां क्षमां तादृशीं कृष्णे कथमस्मद्विधस्त्यजेत् ।
यस्यां ब्रह्म च सत्यं च यज्ञालोकाश्चधिष्ठिताः ॥ ७॥
क्षन्तव्यमेव सततं पुरुषेण विजानता ।
यदा हि क्षमते सर्वं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ ८॥
क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम् ।
इह सन्मानमृच्छति परत्र च शुभां गतिम् ॥ ९॥
येषां मन्युर्मनुष्याणां क्षमयाऽभिहतः सदा ।
तेषां परतरे लोकास्तस्मात्क्षान्तिः परा मता ॥ १०॥
इति गीताः काश्यपेन गाथा नित्यं क्षमावताम् ।
श्रुत्वा गाथाः क्षमायास्त्वं तुष्य द्रौपदि माक्रुधः ॥ ११॥
पितामहः शान्तनवः क्षमां सम्पूजयिष्यति ।
कृष्णश्च देवकीपुत्रः क्षमां सम्पूजयिष्यति ॥ १२॥
आचार्यो विदुरः क्षत्ता शममेव वदिष्यतः ।
कृपश्च संजयश्चैव शममेव वदिष्यतः ॥ १३॥
सोमदत्तो युयुत्सुश्च द्रोणपुत्रस्तथैव च ।
पितामहश्च नो व्यासः शमं वदति नित्यशः ॥ १४॥
सुयोधनो नार्हतीति क्षमामेवं न विन्दति ।
अर्हस्तत्राहमित्येवं तस्मान्मां विन्दते क्षमा ॥ १५॥
एतदात्मवतां वृत्तमेष धर्मः सनातनः ।
क्षमाचैवानृशंस्यं च तत्कर्तास्म्यहमंजसा ॥ १६॥
परैस्ताडितस्यापितत्ताडनसमर्थस्य
चिते क्षोभानुत्पत्तिः क्षमा ॥ १७॥
॥ इति काश्यपगीता समाप्ता ॥
Encoded and proofread by Sunder Hattangadi sunder at hotmail.com
BACK TO TOP
% Text title : kaashyapagItA
% File name : kaashyapagiitaa.itx
% itxtitle : kAshyapagItA
% engtitle : kAshyapagItA
% Category : gItA, giitaa
% Location : doc_giitaa
% Sublocation : giitaa
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Sunder Hattangadi sunder at hotmail.com
% Proofread by : Sunder Hattangadi sunder at hotmail.com
% Indexextra : (scanned)
% Latest update : December 15, 2012
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
सूत्र ३१
क्षणिकत्वाच्च ॥३१॥
क्षणिकत्वाच्चा ।
यदप्यालयविज्ञानं नाम वासनाश्रयत्वेन परिकल्पितं तदपिक्षणिकत्वाभ्युपगमादनवस्थितस्वरूपं सत्प्रवृत्तिविज्ञाअनवन्न वासनानामधिकरणं भवितुमर्हति ।
न हि कालत्रयसंबधिन्येकस्मिन्नन्वयिन्यसति कूटस्थे वा सर्वार्थदर्शिनि देशकालनिमित्तापेक्षवासनाधीनस्मृतिप्रतिसन्धानादिव्यवहार: संभवति ।
स्थिरस्वरूपत्वे त्वालयविज्ञनस्य सिद्धान्तहानि: ।
अपि च विज्ञानवादेऽपि क्षणिकत्वाभ्युपगमस्य समानत्वाद्यानि बाहयार्थवादे क्षणिकत्वनिबन्धनानि दूषणान्युद्भावितानि - उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात - इत्येवमादीनि तानीहाप्यनुसंधातव्यानि ।
एवमेतौ द्वावपि वैनाशिकपक्षौ निराकृतौ बाहयार्थवादिपक्षो विज्ञानवादिपक्षश्च ।
शून्यवादिपक्षस्तु सर्वप्रमाणविप्रतिषिद्ध इति तन्निराकरणाय नादर: क्रियते ।
न हययं सर्वप्रमाणसिद्धो लोकवय्वहारोऽन्यत्तत्त्वमनधिगम्य शक्यतेपहनोतुमपवादाभाव उत्सर्गप्रसिद्धे: ॥३१॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सूत्रम्
प्रतिकण्ठार्थललामं च॥ ४।४।४०
काशिका-वृत्तिः
प्रतिकण्ठार्थललामं च ४।४।४०
प्रतिकण्ठार्थललामशब्देभ्यः तदिति द्वितीयासमर्थेभ्यः गृह्णाति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति। प्रतिकण्ठं गृह्णाति प्रातिकण्ठिकः। आर्थिकः। लालामिकः।
न्यासः
प्रतिकण्ठार्थललामञ्च। , ४।४।४०
कण्ठं कण्ठं प्रति प्रतिकण्ठम्, यथार्थेऽव्ययीभावः, आभिमुख्ये वा " लक्षणेनाभिप्रती आभिमुख्ये" २।१।१३
इति। कण्ठस्याभिमुख्य इति। कण्ठस्याभिमुख्यं प्रतिकण्ठम्, प्रातिकण्ठिकः स उच्यते सर्व कण्ठं यो गृह्णाति, यो वा कण्ठमाभिमुख्येन गृह्णाति। द्वितीयासमर्थप्रकरणे पुनर्द्वितीयान्त प्रकृतिनिर्देश इष्टाद्यथा स्यात्, अनिष्टान्मा भूत्। तेन प्रतिगतः कण्ठमिति "कुगतिप्रादयः" २।२।१८
इति तत्पुरुषो यः प्रतिकण्ठशब्दस्ततो न भवति॥
बाल-मनोरमा
प्रतिकण्ठार्थललामं च १५६९, ४।४।४०
प्रतिकण्ठार्थ। एभ्य इति। प्रतिकण्ठ, अर्थ, ललाम--इत्येभ्य इत्यर्थः। आर्थिक इति। अर्थं गृह्णातीत्यर्थः। लालामिक इति। ललामं=चिह्नं, तद्गृह्णातीत्यर्थः। "लिङ्गं ललामं च ललाम चे"त्यमरः।
तत्त्व-बोधिनी
प्रितिकण्ठार्थललामं च १२१३, ४।४।४०
प्रतिकण्ठमिति। कण्ठं कण्ठं प्रतीति यथार्थेऽव्ययीभावः, "लक्षणेनाभिप्रती आभिमुख्ये"इत्यनेन वा। यस्तु प्रतिगतः कण्ठं प्रतिकण्ठ इति प्रादिसमासः, तस्येह न ग्रहणं, व्याख्यानादित्याहुः।


text:
एकादशः परिवर्तः
Technical Details
एकादशः परिवर्तः
अथ खलु भगवान् शाक्यमुनिस्तथागतः शक्रब्रह्मविरूढक-विरुपाक्ष-धृतराष्ट्र-कुवेरानामन्त्रयति स्म। अहं भद्रमुखाः इह क्लिष्टे पञ्चकषाये बुद्धक्षेत्रे सत्त्वानां कारुण्य-प्रणिधानेन अनुत्तरां सम्यक् संबोधिमभिसंबुद्धः [सत्त्वानाम] विद्यान्धकारप्रक्षिप्तानां क्लेशतस्करधूर्तोपद्रुतानां [क्लेशानां प्रशमनाय] मारपक्षो मे पराजितः सद्धर्मध्वज उच्छ्रेपितोऽप्रमाणाः सत्त्वा [दुःखात्] परिमोक्षिताः। सद्धर्मवृष्टिरुत्सृष्टा मारकोट्यो मे [पराजिताः। यदेतर्हि भद्र]मुखा युष्माकं हस्तेऽनुपरिन्दामि तदेभिरप्रमाणैर्गणनासमतिक्रान्तैः बुद्धैर्भगवद्भिर्बोधिसत्त्वैर्महासत्त्वैश्च दश[दिशि लोकधातौ सन्निपतितैरधिष्ठाय रक्षितो]वज्रधर्मसमता-प्रतीत्यधर्महृदय-सर्वसमुच्छ्रय-विध्वंसनो धारणीमुद्रापदप्रभेदप्रवेशव्याकरणो धर्मपर्यायः। [इह बुद्धक्षेत्रे] पृथिवीरस-सत्त्वावासदोषाणां प्रशमाय सत्त्वपरिपाकाय सर्वाशुभकर्मनिरवशेषपरिक्षयार्थं त्रिरत्न[वंशचिरस्थित्यर्थं बुद्धाभिप्राय]परिनिष्पत्त्यर्थमेष युष्माभिरप्यधि]ष्ठाय रक्षितव्य इति। यच्च मे [सद्-]धर्मनेत्रीसंरक्षण कुशलमूलपुण्याभिसंस्काराणि उच्चारणदेशन[स्मरणवाचन]त्रिशरणगमनोपासकसंवर-ब्रह्मचर्यावास-कुशमूलपुण्याभिसं[स्काराणि यावत् प्रथमध्यानभावना] यावत् संज्ञावेदयितनिरोधभावना यावत् स्रोत-आपत्तिफल-साक्षात्कृ[तिर्यावदपराणि कुशलमूलपुण्याभिसंस्काराणि एतर्हि कृतानि अनागते करणीयानि वा मम सद्धर्मप्रदीपप्रज्वालन-पुण्याभिसंस्काराणि सर्वमेतद् युष्माकं हस्ते परिन्दामि।]
..... ..... ..... .....
..... ..... ..... .....
अस्य धर्मपर्यायस्य प्रकाशनार्थं [धर्मभाणकं पुद्गलं संचो]दयिष्यामः। धर्मभाणक-धर्मश्रावणिकानां धनधान्यसर्वभोगसम्पद् विवृद्धिं साधयिष्यामः। अविप्रलोपधर्मं जिनशासनं संधारयिष्यामः। अथ खलु[सर्वे बुद्धा भगवन्तः सर्वेषां मनुष्यामनुष्याणां साधुकारं प्रददुः।]
अथ कौतूहलिको बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तं शाक्यमुनिं तथागतं[पर्येषते। किं भगवन् मारकोट्यः सपरिवाराः समागताः।] भगवानाह। सर्वे सपरिवाराः। [अथ खलु] कौतूहलिको बोधिसत्त्वः [आह। किं सपरिवारा मारा त्रिरत्ने लब्धप्रसादाः]। भगवानाह। कुलपुत्रायं खलु मारः पापीमान् सहस्रपरिवारोऽलब्धप्रसादः [कुपितः अनात्तमना वर्तमाने अनागतकालेऽपि यावदेषोऽवतारप्रेक्षी अवतारगवेषी सद्धर्मनेत्रीविप्रलोपार्थं [प्रयत्यते। ..............तथा] ............एकविंशतिपरिवारा एते अलब्धप्रसादाः कुपिताः अनात्तमना [वर्तमाने अनागतकालेऽपि यावत् सद्धर्म]नेत्रीप्रविस्तारः तावदेते मम शासने अवतारप्रेक्षिणः अवतारगवेषिणः [सद्धर्मनेत्रीविप्रलोपार्थं प्रयत्यते। तत् कस्य हेतोः। पूर्व]वैराधिष्ठितत्वादनवरोपितकुशलमूलत्वादकल्याणमित्रपरिगृहीतत्वात्...... [निर्वाणसुखे अलब्धप्रसादत्वात् प्रणिधानपरिगतत्वात्] चित्तेन चित्तं न संददति न प्रसीदन्ति न संतिष्ठन्ति न प्रमाद्यन्ति। [बुद्धानां महासन्निपातं दृष्ट्वा गम्भीरां धारणीं श्रु]त्वानेनैवं हेतुना पश्चाच्छ्रद्धां प्रतिलप्स्यते। अनुत्तरायां सम्यक् संबोधौ [प्रसादं लप्स्यते।
अथ कौतूहलिको बोधिसत्त्वः आह। भगवन्नयं] धर्मपर्यायोऽनवरुप्तकुशलमूलानामपि सत्त्वानां सचेत्.....श्रवणमार्गे नदेत् तेषां .....[अनुत्तरायां सम्यक्संबो]धौ चित्तमुत्पादयेत्। तेन खलु पुनः समयेन नागदत्तो नाम मारः पूर्व........नुत्तरायां सम्यक् संबोधौ। स महर्षिवेषेण शाक्यमुनिना.....
[महासन्निपातरत्नकेतुधारणीसूत्रं समाप्तम्॥]