text:
अथ दत्तस्तवराजः प्रारभ्यते .
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीशुक उवाच - महादेव महादेव देवदेव महेश्वर ॥ दत्तात्रेयस्तवं दिव्यं श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो ॥१॥
तदस्य वद माहात्म्यं देवदेव दयानिधे ॥ द्त्तात्परतरं नास्तिपुरा व्यासेन कीर्तितम् ॥२॥
जगदु़रुर्जगन्नाथो गीयते नारदादिभिः ॥ तत्सर्वं ब्रहि मे देव करुणाकर शंकर ॥३॥
महादेव उवाच - श्रृणु व्यासात्मजो दिव्यं गुह्यादु़ह्यतरं महत् ॥ यस्य स्मरणमात्रेण मुच्यते सर्वबंधनात् ॥४॥
द्त्तं सनातनं ब्रम्ह निर्विकारं निरंजनम् ॥ आदिदेवं निराकारं व्यक्तं गुणविर्जितम् ॥५॥
नाम - रूप - क्रियातीतं निःसंगं देववंदितम् ॥ नारायणं शिवं सुद्धं द्दश्यदर्शनवर्जितम् ॥६॥
परेशं पार्वतीकांतं रमाधीशं दिगंबरम् ॥ निर्मलो नित्यतृप्तात्मा नित्यानंदो महेश्वरः ॥७॥
ब्रह्मा विष्णुः शिवः साक्षाद्नोविंदो गतिदायकः ॥ पीतांबरधरो देवो माधवः सुरसेवितः ॥८॥
मृत्युंजयो महारुद्रः कार्तवीर्यवरप्रदः ॥ ॐ मित्येकाक्षरं बीजं क्षराक्षरपदं हरिम् ॥९॥
गया - काशी - कुरुक्षेत्र - प्रयागं बदरिकाश्रमम ॥ एतत्सर्वं कृतं तेन ’ दत्त ’ इत्यक्षरद्वयम् ॥१०॥
गोमती - जान्हवी - भीमा - गंडकी च सरस्वती ॥ एतत्सर्वं कृतं तेन द्त्त इत्यक्षरद्वयं ॥११॥
शरयू - तुंगभद्रा च यमुना पयवाहिनी ॥ एतत्सर्वं कृ० ॥१२॥
ताम्रपर्णी प्रणीता च गौतमी तापनाशिनी ॥ एतत्सर्वं कृ० ॥१३॥
नर्मदा सिंधु - कावेरी कृष्णावेण्यास्तथैव च ॥ एतत्सर्वं कृ० ॥१४॥
अवंती द्वारका माया मल्लिनाथस्य दर्शनम् ॥ एत० ॥१५॥
द्वादशं ज्योतिलिंगं च वाराहे पुष्करे तथा ॥ एत० ॥१६॥
ज्वालामुखी हिंगुला च सप्तश्रृंगस्तथैव च ॥ एत० ॥१७॥
अयोध्या मथुरा कांची रेणुका सेतुबंधनम् ॥ एत० ॥१८॥
अहोबलं त्रिपथगां गंगा सागरमेव च ॥ एत० ॥१९॥
करवीरमहास्थानं रंगनाथं तथैव च ॥ एत० ॥२०॥
एकादशीव्रतं चैव अष्टांगयोगसाधनम् ॥ एत० ॥२१॥
शाकंभरी च मूकांबा कार्तिकस्वामिदर्शनम् ॥ एत० ॥२२॥
व्रतं निष्ठा तपो दानं सामगानं तथैव च ॥ एत० ॥२३॥
मुक्तिक्षेत्रं च कामाक्षी तुलजा सिद्धिदेवता ॥ एत० ॥२४॥
अन्नहोमादिकं दानं मेदिन्यश्व - गजान् वृषान् ॥ एत० ॥२५॥
माघ - कार्ति - कयोः स्नानं सन्यासं ब्रह्मचर्यकम् ॥ एत० ॥२६॥
अश्वमेधसहस्त्राणि माता - पितृप्रपोषणम् ॥ एत० ॥२७॥
अमितं पोषणं पुण्यमुपकारस्तथैव च ॥ एत० ॥२८॥
जगन्नाथं च गोकर्णं पांडुरंगं तथैव च ॥ एत० ॥२९॥
सर्वदेवनमस्कारः सर्वे यज्ञाः प्रकीर्तिताः ॥ एत० ॥३०॥
शास्त्रषट्कं पुराणानि अष्टौ व्याकरणानि च ॥ एत० ॥३१॥
सावित्रीप्रणवं जप्त्वा चतुर्वेदांश्व पारगः ॥ एत० ॥३२॥
कन्यादानानि पुण्यानि वानप्रस्थस्य पोषणम् ॥ एत० ॥३३॥
वापी - कूप - तडागानि काननारोपणानि च ॥ एत० ॥३४॥
अश्वत्थ - तुलसी - धात्री सेवते यो नरः सदा ॥ एत० ॥३५॥
शिवं विष्णुं गणेशं च शक्तिं सूर्यं च पूजनम् ॥ एत० ॥३६॥
गोहत्यादिसहस्त्राणि ब्रह्महत्यास्तथैव च ॥ एत० ॥३७॥
मुच्यते सर्वपापेभ्यो दत्त इत्यक्षरद्वयम ॥३८॥
स्वर्णस्तेयं सुरापानं मातागमनकिल्बिपम् ॥ मुच्यते० ॥३९॥
स्त्रीहत्यादिकृतं पाप बालहत्यास्तथैव च ॥ मुच्यते० ॥४०॥
प्रायश्चित्तं कृतं तेन सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ब्रह्मत्वं लभ्यते ज्ञानं ’ दत्त ’ इत्यक्षरद्वयम् ॥४१॥
कलिदोषविनाशार्थं जपेदेकाग्रमानसः ॥ श्रीगुरुं परमानंदं दत्त० ॥४२॥
दत्त दत्त त्विदं वाक्यं तारकं सर्वदेहिनाम् ॥ श्रद्धायुक्तो जपेन्नित्यं दत्त० ॥४३॥
केशवं माधवं विष्णुं गोविंदं गोपतिं हरिम् ॥ गुरुणां पठयते नित्यं तत्सर्वं च शुभावहम् ॥४४॥
निरंजनं निराकारं देवदेवं जनार्दनम् ॥ मायायु ( मु ) क्तं जपेन्नित्यं पावनं सर्वदेहिनां ॥४५॥
आदिनाथं सुरश्रेष्ठं कृष्णं श्यामं जगद्नुरुम् ॥ सिद्धराजं गुणातीतं रामं राजीवलोचनम् ॥४६॥
नारायणं परंब्रह्म लक्ष्मीकांतं परात्परम् ॥ अप्रमेयं सुरानंदं नमो दत्तदिगंबरम् ॥४७॥
योगिराजोऽत्रिवरदः सुराध्यक्षो गुणांतकः ॥ अनुसूयात्मजो देवो देवो गतिप्रदायकः ॥४८॥
गोपनीयं प्रयत्नेन यदि देवमुनीश्वरैः समस्तऋषिभिः सर्वैर्भक्त्या स्तुत्वा महात्मभिः ॥४९॥
नारदेन सुरेंद्रेण सनकाद्यैर्महात्मभिः ॥ गौतमेन च गार्गेण व्यासेन कपिलेन च ॥५०॥
वामदेवेन दक्षेण अत्रि - भार्गव - मुद्नलैः ॥ वसिष्ठप्रमुखैःसर्वैर्गीयते सर्वदाऽदरात् ॥५१॥
विनायकेन रुद्रेण महासेनेन वै सदा ॥ मार्कंडेयेन धौम्येन कीर्तितं स्तवमुत्तमम् ॥५२॥
मरीच्यादिमुनींद्रैश्व शुक - कर्दमसत्तमैः ॥ अंगिराकृतपौलस्त्य - भृगु - कश्यप - जैमिनी ॥५३॥
गुरुस्तवमधीयानो विजयी सर्वदा भवेत् ॥ गुरोः सायुज्यमाप्नोति गुरोर्नाम पठेद्वुधः ॥५४॥
गुरोः परतरं नास्ति सत्यं सत्यं न संशयः ॥ गुरोः पादोदकं पीत्वा गुरुनाम सदा जपेत् ॥५५॥
तेऽपि सन्यासिनो ज्ञेया इतरे वेषधारिणः ॥ गंगाद्याः सरितः सर्वे गुरोः पादांबुजे सदा ॥५६॥
गुरुस्तवं नजानाति गुरुनाम मुखे नहि ॥ पशुतुल्यं विजानीयात्सत्यं सत्य महामुने ॥५७॥
इति स्तोत्रं महादिव्यं स्तवराजं मनोहरम् ॥ पठणाच्छ्रवणाद्वापि सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥५८॥
इति श्रीमन्महादेव - शुकसंवादे दत्तस्तवराजं संपूर्णम् ॥ श्रीदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥ ॥१२॥


c: text/html

text:
उपवेदः
ऋग्वेदो यजुर्वेदस्सामवेदोऽथर्ववेदश्चेति चत्वारो वेदाः । तेषु एकैकमपि वेदमनुबध्य उपवेदाः विद्यन्ते । तथा च उपवेदाश्च चत्वारः सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
आयुर्वेदः[सम्पादयतु]
तत्र ऋग्वेदस्योपवेदः आयुर्वेदः । अयम् अथर्ववेदस्योपवेद इति केचिदभिप्रयन्ति । आधुनिकोपकरणानामसद्भावेऽपि निरीक्षणपरीक्षणैः शरीरघटनाम् ओषधीनां रासघटनां प्रभावञ्चावगत्य विरचितः आयुर्वेदः । आयुर्वेदाचार्याणां परम्परासु धन्वन्तरिः, चरकः, सुश्रुतः, वाग्भटः, नागार्जुनः इत्यादयः प्रातः स्मरणीयाः भवन्ति । मानुषाणामिव वृक्षमृगादीनामपि चिकित्सा क्रियते स्म इति ज्ञायते । चिकित्सायाः अष्टविभागाः भवन्ति । ते च शल्यम्, शालाक्यम्, कायचिकित्सा, भूतविद्या, कौमारभृत्यम्, अगदतन्त्रम्, रसायनतन्त्रम्, वाजीकरणम् इति व्यपदिश्यन्ते ।
धनुर्वेदः[सम्पादयतु]
यजुर्वेदस्योपवेदः धनुर्वेदः । एतस्य राजविद्या इत्यपि नामान्तरमस्ति । आयुधानां विविधवाहनानां च विवरणात्मकोऽयं वेदः । अङि्गरसः भारद्वाजस्य च ग्रन्थाः अत्र प्रामाणिकाः । यन्त्रसर्वस्वमिति बृहत्तमस्य ग्रन्थस्य एकदेशः भवति विमानशास्त्रम् । भरद्वाजस्य ग्रन्थे नारायणमुनिविरचिताया विमानचन्द्रिकायाः, शौनकरचितस्य व्योमयानतन्त्रस्य गर्गप्रणीतस्य यन्त्रकल्पस्य वाचस्पतिरचितस्य यानबिन्दोः अथ च अनेकानां ग्रन्थानां सूचनाः समुपलभ्यन्ते ।
गान्धर्ववेदः[सम्पादयतु]
गान्धर्ववेदः सामवेदस्योपवेदः । अस्मिन् सङ्गीतशास्त्रतत्वानि व्याख्यायन्ते । अत्र श्रीनारदमुनिप्रणीता नादसंहिता प्रामाणिक ग्रन्थः । उत्तरभारते प्रचलितं हिन्दुस्थानीसङ्गीतं दक्षिणभारते प्रचलितं कर्णाटकसङ्गीतं च तामेतां नारदीयसंहितामाश्रित्य व्यवस्थापिते भवतः । संहितायाममुष्यां विविधाः रागाः तालक्रमाः विभिन्नरागयुक्ताः वर्णाः कीर्तनानि च दत्तानि सन्ति । नाट्यशास्त्रस्य गेयप्रकाराः अस्मिन्नेवान्तर्भवन्ति । अभिनेयप्रकारास्तु शिल्पशास्त्रेऽन्तर्भवन्ति ।
अर्थवेदः[सम्पादयतु]
अथर्ववेदस्योपवेदः अर्थवेदः । राजनीतिः अर्थशास्त्रम् शिल्पशास्त्रम् नाट्यशास्त्रम् च अत्र प्रधानतया प्रतिपाद्यन्ते । तन्त्रशास्त्रम् वास्तुशास्त्रम् चात्रैवान्तर्भवतः । विश्वकर्मा, त्वष्टा, मयः काश्यपः च शिल्पशास्त्रस्योपज्ञातारः प्रणेतारश्च । नारदः भारद्वाजः शुक्रः कौट्ल्यः इत्यादयः अर्थशास्त्रस्य प्रणेतार इति किर्तिताः । एतैः शिल्पविद्यायां शास्त्राणि निरमीयन्त । त एव अस्मिन् विषये प्रामाणिकग्रन्थाः इति च शिल्पशास्त्रग्रन्थेषु पश्यामः ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Thursday, July 20, 2006
रघुवंशः १.१
जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥१॥
पदच्छेदः -- वाक्-अर्थौ , इव , सम्पृक्तौ , वाक्-अर्थ-प्रतिपत्तये , जगतः, पितरौ , वन्दे , पार्वती-परमेश्वरौ ॥
अन्वयः -- (अहं) वागर्थ-प्रतिपत्तये वागर्थौ इव सम्पृक्तौ जगतः पितरौ पार्वती-परमेश्वरौ वन्दे ॥
वाच्यपरिवर्तनम् -- (मया) वागर्थ-प्रतिपत्तये वागर्थौ इव सम्पृक्तौ जगतः पितरौ पार्वती-परमेश्वरौ वन्द्येते ॥
भावार्थः -- अहं विशिष्ट-शब्दार्थयोः सम्यक्-ज्ञानार्थं शब्दार्थौ इव नित्य-सम्मिश्रौ संसारस्य मातापितरौ शिवा-शिवौ भक्त्या नमस्करोमि ॥
For the right comprehension of words and their senses, I salute Parvati and Parameshwara, the parents of the world, who are perpetually united like words and their meanings.
वागर्थ-प्रतिपत्तये - for the right comprehension of words and their senses ॥ वन्दे - I salute ॥ पार्वती-परमेश्वरौ - Parvati and Parameshwara ॥ जगतः पितरौ - the parents of the world ॥ सम्पृक्तौ - who are perpetually united ॥ वागर्थौ इव - like words and their meanngs ॥
व्याख्या -- अहं पार्वतीपरमेश्वरौ वन्दे । कथं भूतौ पार्वतीपरमेश्वरौ ? सम्पृक्तौ, सम्मिलितौ एकीभूतौ । कौ इव ? नित्यसम्बद्धौ वागर्थौ इव । कस्मै प्रयोजनाय ? वागर्थप्रतिपत्तये, विशिष्टयोः शब्दार्थयोः अवगमनाय । पार्वती च परमेश्वरः च, पार्वती-परमेश्वरौ । पार्वतीं पाति रक्षति इति पार्वतीपः, रमायाः लक्ष्म्याः ईश्वरः रमेश्वरः, पार्वतीपः च रमेश्वरः च पार्वतीप-रमेश्वरौ, हरिहरौ । पुनः कथं भूतौ ? जगतः पितरौ । माता च पिता च पितरौ । {मातापित्रॊः इति एकशेषः ।} वाक् च अर्थः च वागर्थौ तौ इव । {इवेन सह नित्यसमासः विभक्त्यलोपः च इति । इवेन सह ऐकपद्यं, विभक्तेः अलोपः च ।} वागर्थौ इव । वाचाम् अर्थः यत्र सः वागर्थः, काव्यम् । तस्य प्रतिपत्तिः निष्पत्तिः, सम्पूर्णता । तस्यै वागर्थ-प्रतिपत्तये काव्य-निष्पत्तये इति अर्थः । उभयोः किम् इति नमस्कारः ? --
शिवा शब्दमयी प्रोक्ता शम्भुश्चार्थमयः स्मृतः ।
अतः शब्दार्थनिष्पतिसिद्धये तौ नतौ मया ॥
कथं मातुः पूर्वं नतिः ? अभ्यर्चितत्वात् पितुः युज्यते, यः च अर्चितं द्वयोः इति स्ववचनात्, कवेः देवी-नाम्ना प्रसिद्धत्वात् तत्प्रसाद-प्राप्त-महत्त्वात् च शिवाभ्यर्चिता । अन्यच्च्-
पतितोऽपि पिता त्याज्यो माता नैव च नैव च !
गर्भाधारणपोषाभ्यां ताभ्यां माता गरीयसी ॥
I salute Parvati and Parameshwara, who are ever linked and united like a word and its intended meaning. For what reason? For the correct understanding of a word’s import. Or, in a secondary sense, parvatipa-rameshwarau may be understood as Shiva and Vishnu. They are the progenitors of the world. In order to complete this kavya successfully, I salute them.
3 comments:
- ramachandra m said...
- This comment has been removed by the author.
- 6/5/07 19:20
- ramachandra m said...
-
गर्भधारणपोषाभ्यां तयोः माता गरीयसी इति समिचीनः पाठः स्यात्।
- 7/5/07 09:22
- ramachandra m said...
-
पार्वतीपः शिवः रमेश्वरः विष्णुः इति शैववैष्णवसंयोगः केवलं पाण्डित्यं एव प्रकटयति। एवं चेत् वागर्थाविव संपृक्तौ इति तस्य महाकवेः काव्यमाहात्म्यं आदावेव उद्घोषयन् शिवपार्वत्योः अर्धनारीश्वररूपं उद्दिशन् उपमासमासः वृथा अप्रासङ्गिकश्च भवेत्।
- 7/5/07 10:46


text:
काव्यार्थोपप्लावितो रसिकवर्ती रत्यादिः स्थायी भावः स इति निर्दिश्यते । स च स्वाद्यतां निर्भेरानन्दसंविदात्मतामापाद्यमानो रसः । रसिकवर्ती वर्तमानत्वात्; नानुकार्यरामादिवर्ती वृत्तत्वात्तस्य । अथ शब्दोपहितरूपत्वेनावर्तमानस्यापि वर्तमानवदवभासनमुच्यते । तथापि तदवभासस्यास्मदादिभिरनुभूयमानत्वादसत्समतैव स्वादं प्रति । विभावत्वेन तु रामादेर्वर्तमानवदवभासनमिष्यत एव । किं च न काव्यं रामादीनां रसोपजननाय कविभिः प्रवर्त्यते । अपि तु सहृदयानानन्दयितुम् । स च समस्तभावकस्वसंवेद्य एव । यदि चानुकार्यस्य रामादेः शृङ्गारः स्यात् ततो नाटकादौ तद्दर्शने लौकिक इव नायके शृङ्गारिणि स्वकान्तासंयुक्ते दृस्यमाने शृङ्गारवानयमिति प्रेक्षकाणां प्रतीतिमात्रं भवेत्, न 1041रसिकानां स्वादः । सत्पुरुषाणां च लज्जेतरेषां त्वसूयानुरागापहारेच्छादयः प्रसज्येरन् । एवं च सति रसादीनां व्यङ्ग्यत्वमपास्तम् । अन्यतो लब्धसत्ताकं वस्त्वन्येनाभिव्यज्यते । प्रदीपेनेव घटादि । न तु तदानीमेवाभिव्यञ्जकत्वाभि- मतैरापाद्यस्वभावम् । भाव्यन्ते च विभावादिभिः प्रेक्षकादिषु रसा इत्यावेदितमेव ।
रसः स एवेति स स्थायी भाव एव रसः । तस्यैव स्वाद्यत्वात् । स च सामाजिकेष्वेव1042 वर्तते । तेषामेव वर्तमानत्वात् । नानुकार्ये रामादौ । तस्यातीतत्वात् । काव्यस्य तत्र तात्पर्याभावाच्च । न हि रामादयः कथं रसिकाः स्युरिति कवयः काव्यं निर्मिमते । किं तर्हि ? सामाजिकाः कथं रसभाजो भवेयुरिति । किं च स्वस्त्रीसंयुक्तपुरुषचेष्टादर्शनात् लौकिकस्येव पुरुषस्य कविना रामसीतादिवृत्तान्तकथनेन श्रोतुः प्रतीतिव्रीडेर्ष्यारागद्वेषादयः प्रसजेयुः ।218 तस्मादपि नानुकार्ये स वर्तत इत्यर्थः । तथा व्याचष्टे काव्यार्थेति । 1043तद्वृत्तनिर्देशयोग्यं प्रकृतं किंचिदपश्यन्तं प्रत्याह काव्यार्थोपप्लाविति इति । काव्यशब्दानां साक्षात्तत्संबद्धमर्थमपश्यन्तं प्रत्युक्तम् उपप्लावित इति । प्रकृतत्वप्रकारकथनं रसिकवर्तीति । ननु शब्दोपहितानामेवालम्बनादिभाव इत्युक्तम् । तच्च रूपं वर्तमानमेवेति चोदयति अथेति । परिहरति तथापीति । यद्यपि नायकादीनां शब्दोपहितरूपाणामेवालम्बनादिभाव इत्युक्तम् । तच्च रूपं वर्तमानमेव । तथापि तस्य रूपस्य रसानुभवं प्रत्यसत्समतैव । रसानुभवितृत्वमेव 1044ह्यनुकार्यस्य निषिध्यते । सामाजिकानां च विधीयते । तदनुभवितरि शाब्दे रूपे विद्यमानेऽपि तस्य रसास्वादं प्रति नोपयोगः । नायकादिभावं प्रत्युपयोगोऽस्त्येव । न हि तत्र =नायकादिभावे चेतनत्वेन भवितव्यमिति । तदिदमुक्तं स्वादं प्रत्यसत्समतैवेति । लौकिकस्य तात्पर्यस्यैव काव्येषु भाव्यभावकलक्षणसंबन्धद्वारेण निर्वाहे व्यञ्जकत्वं नाम शक्त्यन्तरं काव्यशब्दानां नाङ्गीकर्तव्यमित्याह एवं चेति । किं च यद् व्यज्यते लोके तदन्यतो लब्धसत्ताकं भवति । मृदादिभिरिव घटादि । इह तु शब्द एव रसमुत्पादयति व्यञ्जयति चेति 1045दुर्वहमित्याह अन्यत इति । इयमनुपपत्तिर्भाव्यभावकलक्षणसंबन्धे 1046नास्तीत्याह भाव्यन्ते चेति ।
-
N.S.P. na rasānāṃ svādaḥ in place of na rasikānām svādaḥ(of A.T.A.).↩
-
Bh.Nṛ., the commentator on the Sarasvatīkaṇṭhābharaṇa seems to hold a different view. He says pātragata eva mukhyo rasaḥ. sāmājike rasikaśabdas tu gauṇaḥ. See the extract quoted by Prof. Raghavan on page 422, in his work Bhoja’s Śṛṅgāra Prakāśa (ibid.). See also Note 252 to L.Ṭ.↩
-
tadvṛttaṃ means tacchabdaḥ, the demonstrative pronoun. See Note 27a to L.Ṭ..↩
-
Before anukāryasya, rūpaṃ is found in M.G.T. and Tri.MS. In Gr. MS. many lines are missing here.↩
-
Tri.MS. reads durbhaṇam ity āha.↩
-
MSS. are corrupt here. M.G.T. reads: bhāvyabhāvakalakṣaṇasaṃbandho ’stīty āha. Tri.MS. reads bhāvyabhāvakalalakṣasaṃbandhadvāreṇa nāstīty āha.↩


text:
श्रीरामरक्षास्तोत्र
श्रीगणेशाय नम: ॥ अस्य श्रीरामरक्षास्तोत्रमन्त्रस्य
बुधकौशिक ऋषि: । श्रीसीताराचन्द्रौ देवता ।
अनुष्टुप् छंद: । सीता शक्ति: ।
श्रीमद्धनुमान् कीलकम् ।
श्रीरामचंद्रप्रीत्यर्थे रामरक्षास्तोत्रमंत्रजपे विनियोग : ।
॥ अथ ध्यानम् ॥
ध्यायेदाजानुबाहुं धृतशरधनुषं बद्धपद्मासनस्थम् ।
पीतं वासो वसानं नवकमलदलस्पर्धिनेत्रं प्रसन्नम् ।
वामाड्कारुढसीतामुखकमलमिलल्लोचनं नीरदाभम् ।
नानाऽलंकारदीप्तं दधतमुरुजटामण्डनं रामचन्द्रम ॥
॥ इति ध्यानम् ॥
चरितं रघुनाथस्य शतकोटीप्रविस्तरम् ।
एकैकमक्षरं पुंसां महापातकनाशनम् ॥१॥
ध्यात्वा नीलोप्तलश्यामं रामं राजीवलोचनम् ।
जानकीलक्ष्मणोपेतं जटामुकुटमण्डितम् ॥२॥
सासितूणधनुर्बाणपाणिं नक्तं चरान्तकम् ।
स्वलीलया जगतत्रातुमाविर्भूतमजं विभुम् ॥३॥
रामरक्षां पठेत् प्राज्ञ: पापघ्नीं सर्वकामदाम् ।
' शिरो ' मे राघव:पातु, ' भालं ' दशरथात्मज: ॥४॥
"कौसल्येयो " दृशौ ' पातु, विश्वामित्रप्रिय: ' श्रुती ' ।
' घ्राणं ' पातु मखत्राता, 'मुखं ' सौमित्रिवत्सल: ॥५॥
' जिव्हा ' विद्यानिधि: पातु ' कण्ठं भरतवन्दित: ।
' स्कन्धौ ' दिव्यायुध: पातु, ' भुजौ ' भग्नेशकार्मूक: ॥६॥
' करौ ' सीतापति: पातु, ' हृदयं ' जामदग्न्यजित् ।
' मध्यं ' पातु खरध्वंसी , ' नाभिं ' जाम्बवदाश्रय: ॥७॥
सुग्रीवेश: ' कटी ' पातु, ' सक्थिनी ' हनुमत्प्रभु: ।
' उरु ' रघूत्तम: पातु , रक्ष: कुलविनाशकृत् ॥८॥
' जानुनी ' सेतुकृत्पातु, ' जंघे ' दशमुखान्तक: ।
' पादौ ' बिभीषणश्रीद: पातु, रामोऽखिलं वपु: ॥९॥
एतां रामबलोपेता रक्षां य: सुकृती पठेत् ।
स चिरायु: सुखी पुत्री विजयी विनयी भवेत् ॥१०॥
पातालभूतलव्योमचारीणश्छद्मचारिण: ।
न द्रष्टुमपि शक्तास्ते रक्षितं रामनामाभि: ॥११॥
रामेति रामभद्रेति रामचन्द्रेति वा स्मरन् ।
नरो न लिप्यते पापैर्भुक्तिंमुक्तिं च विन्दति ॥१२॥
जगजैत्रैकमंत्रेण रामनान्माऽभिरक्षितम् ।
य: कण्ठे धारयेत्तस्य करस्था: सर्वसिद्धय: ॥१३॥
वज्रपत्र्त्ररनामेदं यो रामकवचं स्मरेत् ।
अव्याहताज्ञ: सर्वत्र लभते जयमड्गलम् ॥१४॥
आदिष्टवान्यथा स्वप्ने रामरक्षामिमां हर: ।
तथा लिखितवान्प्रात: प्रबुद्धो बुधकौषिक: ॥१५॥
आराम: कल्पवृक्षाणां विराम: सकलापदाम् ।
अभिरामस्त्रिलोकानां राम: श्रीमान् स न: प्रभु: ॥१६॥
तरुणौ रुपसंपन्नौ सुकुमारौ महाबलौ ।
पुण्डरीकविशालाक्षौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ ॥१७॥
फलमूलाशिनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ ।
पुत्रौ दशरथस्यैतौ भ्रातरौ रामलक्षणौ ॥१८॥
शरण्यौ सर्वसत्वानां श्रेष्ठौ सर्वधनुष्मताम् ।
रक्ष: कुलनिहन्तारौ त्रायेतां नो रघुत्तमौ ॥१९॥
आतसज्जधनुषाविषुस्पृशावक्षयाशुगनिषड्गसंगिनौ ।
रक्षणाय मम रामलक्ष्मणावग्रत: पथि सदैव गच्छताम् ॥२०॥
सन्नद्ध: कवची खड्गी चापबाणधरो युवा ।
गच्छन्मनोरथऽस्माकं राम: पातु सलक्ष्मण: ॥२१॥
रामो दाशरथि: शूरो लक्ष्मणानुचरो बली ।
काकुत्स्थ: पुरुष: पूर्ण : कौसल्येयो रघुत्तम: ॥२२॥
वेदान्तवेद्यो यज्ञेश: पुराणपुरुषोत्तम: ।
जानकीवल्लभ: श्रीमानप्रमेयपराक्रम: ॥२३॥
इत्येतानि जपेन्नित्यं मद्भक्त: श्रद्धयाऽन्वित: ।
अश्वमेधाधिकं पुण्य संप्राप्नोति न संशय: ॥२४॥
रामं दुर्वादलश्यामं पद्याक्षं पीतवाससम् ।
स्तुवन्ति नामभिर्दिव्यैर्न ते संसारिणो नर: ॥२५॥
रामं लक्ष्मणपूर्वजं रघुवरं सीतापतिं सुंदरम् ।
काकुत्स्थं करुणार्णवं गुणानिधि विप्राप्रियं धार्मिकम् ।
राजेंन्द्रं सत्यसंघं दशरथतनयं श्यामलं शान्तमूर्तिम् ।
वन्दे लोकभिरामं रघुकुलतिलकं राघवं रावणारिम् ॥२६॥
रामाय रामभद्राय रामचंद्राय वेधसे ।
रघुनाथाय नाथाय सीताया: पतये नम: ॥२७॥
श्रीराम राम रघुनन्दन राम राम ।
श्रीराम राम भरताग्रज राम राम ।
श्रीराम राम रणकर्कश राम राम ।
श्रीराम राम शरणं भव राम राम ॥२८॥
श्रीरामचन्द्ररणौ मनसा स्मरामि ।
श्रीरामचन्द्ररणौ वचसा गृणामि ।
श्रीरामचन्द्ररणौ शिरसा नमामि ।
श्रीरामचन्द्ररणौ शरणं प्रपद्ये ॥२९॥
माता रामो मप्तिता रामचन्द्र: ।
स्वामी रामो मत्सखा रामचंन्द्र: ।
सर्वस्वं मे रामचन्द्रो दयालुर्नान्यं ।
जाने नैव जाने न जाने ॥३०॥
दक्षिणे लक्ष्मणो यस्य वामे तु जनकात्मजा ।
पुरतो मारुतिर्यस्य तं वन्दे रघुनन्दनम् ॥३१॥
लोकभिरामं रणरड्गधीरं राजीवनेत्र रघुवंशनाथम् ।
कारुण्यरुपं करुणाकरं तं श्रीरामचंद्र शरणं प्रपद्ये ॥३२॥
मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम् ।
वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदुतं शरणं प्रपद्ये ॥३३॥
कूजत्नं रामरामेति मधुरं मधुराक्षरम् ।
आरुह्य कविताशाखां वन्दे वाल्मीकिकोकिलम् ॥३४॥
आपदामपहर्तारं दातारं सर्वसंपदाम् ।
लोकभिरामं श्रीरामं भूयो भूयो नमाम्यहम् ॥३५॥
भर्जनं भवबीजानामर्जनं सुखसंपदाम् ।
तर्जनं यमदुतानां रामरामेति गर्जनम् ॥३६॥
रामो राजमणि: सदा विजयते रामं रमेशं भजे
रामेणाभिहता निशाचरचमू रामाय तस्मै नम: ।
रामन्नस्ति परायणं परतरं रामस्य दासोऽस्म्यहं
रामे चित्तलय: सदा भवतु मे भो राम मामुद्धर ॥३७॥
राम रामेति रामेति रमे रामे मनोरमे ।
सहस्त्रनामतत्तुल्यं रामनाम वरानने ॥३८॥
॥ इति श्रीबुधकौशिकविरचितं श्रीरामरक्षास्तोत्रं संपूर्णम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सूत्र १३-१४
इतरे त्वर्थसामान्यात् ॥१३॥
इतरे त्वर्थसामान्यात् । इतरे त्वानन्दादयो धर्मा ब्रम्हास्वरूपप्रतिपादनायैवोच्यमाना अर्थसामान्यात्प्रतिपाद्यस्य ब्रम्हाणो धर्मिण एकत्वात्सर्वे सर्वत्र प्रतियेरन्निति विअषम्यम् ।
प्रतिपत्तिमात्रप्रयोजना हि त इति ॥१३॥६॥
आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥१४॥
आध्यानाय प्रयोजनाभावात् । काठके हिपठयते ।
इन्द्रियेभ्य: परा हयर्था अर्थेभ्यश्च परं मन: ।
मनसस्तु परा बुद्धिरित्यारभ्य पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिरिति ।
तत्र संशय: ।
किमिमे सर्व एवार्थादयस्ततस्तत: परत्वेन प्रतिपाद्यन्त उत पुरुष एवैभ्य: सर्वेभ्य: पर: प्रतिपाद्यत इति ।
तत्र तावत्सर्वेषामेवैषां परत्वेन प्रतिपादनमितिभवति मति: ।
तथा हि श्रूयते - इदमस्मात्परभिदमस्मात्परमिति ।
ननु बहुष्वर्थेषु परत्वेन प्रतिपिपादयिषितेषु वाक्यभेद: स्यात् ।
नैष: दोष: ।
वाक्यबहुत्वोपपत्ते: ।
बहून्येव हयेतानि वाक्यानि प्रभवन्ति बहुविषयान्परत्वोपेतान्प्रतिपादयितुम् ।
तस्मात्प्रत्येकमेषां परत्वप्रतिपादनमित्येबं प्राप्ते ब्रूम: ।
पुरुष एवैभ्य: सर्वेभ्य: पर: प्रतिपाद्यत इति युक्तं न प्रत्येकमेषां परत्वप्रतिपादनम् ।
कस्मात् । प्रयोजनाभावात् ।
न हीतरषु परत्वेन प्रतिपन्नेषु किञ्चित्प्रयोजनं दृश्यते श्रूयते वा ।
पुरुषे त्विन्द्रियादिभ्य: परम्सिन्सर्वानर्थव्रातातीते प्रतिपन्ने द्दश्यते प्रयोजनं मोक्षसिद्धि: ।
तथा च श्रुति: ।
निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यत इति ।
अपि च परप्रतिषेधेन काष्ठादिशब्देन च पुरुषवियमादरं दर्शयन्पुरुषप्रतिपत्त्यर्थैव पूर्वापरप्रवाहोक्तिरिति दर्शयति ।
आध्यानायेति ।
आध्यानपूर्वकाय सम्यग्दर्शनायेत्यर्थ: ।
सम्यग्दर्शनार्थमेव हीहाध्यानमुपदिश्यते न त्वाध्यानमेव स्वप्रधानम् ॥१४॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
The primary purpose of any work of art is to evoke ‘rasa’, i.e. aesthetic experience in the connoisseur. The experience of rasa is universal and holds true for all times. This is achieved in poetry through verbal expression, by portraying the emotions of characters under various circumstances and also by
Kumārasambhavam
The epic opens with a magnificent hyperbole describing the great Himalayan mountains:
स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः ||
The Himalayas is like a great measuring scale used to measure the earth.
The narrative then moves to describing his daughter Pārvatī. We can look at a few descriptions of Pārvatī.
प्रभामहत्या शिखयेव दीपस्-
त्रिमार्गयेव त्रिदिवस्य मार्गः |
संस्कारवत्येव
संस्कृते विद्यमानानि विविधानि शास्त्राणि
सन्ति नैकानि शास्त्राण्यैहिकान्यामुष्मिकानि संस्कृते विद्यमानानि। एतेषां सर्वेषां परामर्शनं नाम बहुसमयग्रसिष्ण्विति मत्वा केवलं शृङ्गग्राहिकया भङ्ग्या कतिपयविद्यानामेव परिमितविधौ विवेचनं शक्यम्। एतेषु भाषा-व्याकरणयोः प्रायः पूर्वमेव किञ्चिदिव परामृष्टमिति मुख्यतयावशिष्टानि प्रस्तुतकालेऽपि यथावत्प्रयोजकानि कतिचिद्विलोकयामः।
अत्रेदमवधेयं यद्भारतस्य जगद्योगदानविवेचनासरे धर्म-ब्रह्म-रस इति त्रितयस्य महदस्ति प्राशस्त्यम् । तत्त्वत्रयस्यास्य स्थूलसंवादं तु पाश्चात्यलोकस्य शिव-सत्य-सुन्दर-मौल्यत्रये (Good, Truth and Beauty) द्रष्टुं शक्यम्।
"भारतस्य प्रतिष्ठे द्वे संस्कृतं संस्कृतिस्तथा"
"संस्कृतं नाम दैवी वागन्वाख्याता महर्षिभिः"
शास्त्र-काव्यप्रतिभाविलासानां व्यक्तीकरणाय परमं माध्यमं संस्कृतम्
यद्यपि भगवता पाणिनिना भाषेत्येव व्यवहृता तथापि तस्यैव महर्षेः प्रभावात् संस्कृतमिति भूत्वा राजलोह (Royal Metal) इति गीयमानस्य सुवर्णस्य नित्यकान्तिलकायमिव स्वीयं नित्यनिर्विकारशरीरं प्राप्य परिपूर्णतायाः पर्यायवत्, निस्सन्दिग्धतायाः प्रतिरूपवत्, निरुपमानसाध्यतानां साकारवत् विजृम्भते। अतो हि केवलं संस्कृतभाषायां विद्यमानं ज्ञानराशिं विहाय तस्याः शब्दरूपाणां, वाग्रूढीनां
Panini (पाणिनि) was a grammarian of ancient India. We do not know when and where he lived. 5th century BCE is a safe estimate. Today, the word ‘Panini’ connotes several things, of which the foremost is perhaps a computer-compatible, NASA-approved system of grammar. Over the decades, many learned minds have


text:
श्रीमहाभागवत पुराण के अन्तर्गत वेदों द्वारा की गई दुर्गा स्तुति
श्रुतय ऊचु:
दुर्गे विश्वमपि प्रसीद परमे सृष्ट्यादिकार्यत्रये
ब्रह्माद्या: पुरुषास्त्रयो निजगुणैस्त्वत्स्वेच्छया कल्पिता: ।
नो ते कोsपि च कल्पकोsत्र भुवने विद्येत मातर्यत:
क: शक्त: परिवर्णितुं तव गुणाँल्लोके भवेद्दुर्गमान ।।1।।
त्वामाराध्य हरिर्निहत्य समरे दैत्यान रणे दुर्जयान
त्रैलोक्यं परिपाति शम्भुरपि ते धृत्वा पदं वक्षसि ।
त्रैलोक्यक्षयकारकं समपिबद्यत्कालकूटं विषं
किं ते वा चरितं वयं त्रिजगतां ब्रूम: परित्र्यम्बिके ।।2।।
या पुंस: परमस्य देहिन इह स्वीयैर्गुणैर्मायया
देहाख्यापि चिदात्मिकापि च परिस्पन्दादिशक्ति: परा ।
त्वन्मायापरिमोहितास्तनुभृतो यामेव देहस्थिता
भेदज्ञानवशाद्वदन्ति पुरुषं तस्यै नमस्तेsम्बिके ।।3।।
स्त्रीपुंस्त्वप्रमुखैरुपाधिनिचयैर्हीनं परं ब्रह्म यत्
त्वत्तो या प्रथमं बभूव जगतां सृष्टौ सिसृक्षा स्वयम् ।
सा शक्ति: परमाsपि यच्च समभून्मूर्तिद्वयं शक्तित-
स्त्वन्मायामयमेव तेन हि परं ब्रह्मापि शक्त्यात्मकम् ।।4।।
तोयोत्थं करकादिकं जलमयं दृष्टवा यथा निश्चय-
स्तोयत्वेन भवेद्ग्रहोsप्यभिमतां तथ्यं तथैव धुवम् ।
ब्रह्मोत्थं सकलं विलोक्य मनसा शक्त्यात्मकं ब्रह्म त-
च्छक्तित्वेन विनिश्चित: पुरुषधी: पारं परा ब्रह्मणि ।।5।।
षट्चक्रेषु लसन्ति ये तनुमतां ब्रह्मादय: षट्शिवा-
स्ते प्रेता भवदाश्रयाच्च परमेशत्वं समायान्ति हि ।
तस्मादीश्वरता शिवे नहि शिवे त्वय्येव विश्वाम्बिके
त्वं देवि त्रिदशैकवन्दितपदे दुर्गे प्रसीदस्व न: ।।6।।
।।इति श्रीमहाभागवते महापुराणे वेदै: कृता दुर्गास्तुति: सम्पूर्णा ।।


text:
तद्वर्गव्रज्या
ततस् तद्वर्गव्रज्या
देवी सूनुम् असूत नृत्यत गणाः किं तिष्ठतेत्य् उद्भुजे हर्षाद् भृङ्गिरिटाव् अयाचितगिरा चामुण्डयालिङ्गिते ।
अव्याद् वो हतदेवदुन्दुभिघनध्वानातिरिक्तस् तयोर् अन्योन्यप्रचलास्थिपञ्जररणत्कङ्कालजन्मा रवः ५.१ ॥७१॥
योगेश्वरस्य
रक्षतु वः स्तनयुगलं हरिकरिकुम्भानुकारि गिरिदुहितुः ।
शंकरदृढकण्ठग्रहपीडनभस्माङ्गरागविच्छुरितम् ५.२ ॥७२॥
सावष्टम्भनिशुम्भसम्भ्रमनमद्भूगोलनिष्पीडन- न्यञ्चत्कर्परकूर्मकम्पविचटद्ब्रह्माण्डखण्डस्थिति ।
पातालप्रतिमल्लगल्लविवरप्रक्षिप्तसप्तार्णवं वन्दे नन्दितनीलकण्ठपरिषद्व्यक्तर्द्धि वः क्रीडितम् ५.३ ॥७३॥
भो भो दिक्पतयः प्रयात परतः खं मुञ्चताम्भोमुचः पातालं व्रज मेदिनि प्रविशत क्षोणीतलं क्ष्माभृतः ।
ब्रह्मन्न् उन्नय दूरम् आत्मसदनं देवस्य मे नृत्यतः शम्भोः संकटम् एतद् इत्य् अवतु वः प्रोत्सारणा नन्दिनः ५.४ ॥७४॥
खेदास् ते कथम् ईदृशः प्रियतमे त्वन्नेत्रवह्नेर् विभो कस्माद् वेपितम् एतद् इन्दुवदने भोगीन्द्रभीतेर् भव ।
रोमाञ्चः कथम् एष देवि भगवन् गङ्गाम्भसां शीकरैर् इत्थं भर्तरि भावगोपनपरा गौरी चिरं पातु वः ५.५ ॥७५॥
लक्ष्मीधरस्य
आर्द्रां कण्ठे मुखाब्जस्रजम् अवनमयत्य् अम्बिका जातुलम्बां स्थाने कृत्वेन्दुलेखां निबडयति जटाः पन्नगेन्द्रेण नन्दी ।
कालः कृत्तिं निबध्नात्य् उपनयति करे कालरात्रिः कपालं शम्भो नृत्यावतारे परिषद् इति पृथग्व्यापृता वः पुनातु ५.६ ॥७६॥
शतानन्दस्य
शृङ्गं भृङ्गिं विमुञ्च त्यज गजवदन त्वं च लाङ्गूलमूलं मन्दानन्दो ऽसि नन्दिन्न् अलम् अबल महाकाल कण्ठग्रहेण ।
इत्य् उक्त्वा नीयमानः सुखयतु वृषभः पार्वतीपादमूले पश्यन्न् अक्षैर् विलक्षं वलितगलचलत्कम्बलं त्र्यबकं वः ५.७ ॥७७॥
गौरीविभज्यमानार्ध- संकीर्णे हरमूर्धनि ।
अम्ब द्विगुणगम्भीरे भागीरथि नमो ऽस्तु वः ५.८ ॥७८॥
देवस्याम्बुजसम्भवस्य भवनाद् अम्भोधिम् आगामुका सेयं मौलिविभूषणं भगवतो भर्गस्य भागीरथी ।
उद्यातान् अपहाय विग्रहम् इह स्रोतःप्रतीपान् अपि स्रोतस् तीव्रतरत्वरा गमयति द्राग् ब्रह्मलोकं जनान् ५.९ ॥७९॥
प्रातः कालाञ्जनपरिचितं वीक्ष्य जामातुर् ओष्ठं कन्यायाश् च स्तनमुकुलयोर् अङ्गुलीभस्ममुद्राः ।
प्रेमोल्लासाज् जयति मधुरं सस्मिताभिर् वधूभिर् गौरीमातुः किम् अपि किम् अपि व्याहृतं कर्णमूले ५.१० ॥८०॥
शुभाङ्गस्य
लाक्षारागं हरति शिखराज् जाह्वनीवारि येषां ये तन्वन्ति श्रियम् अधिजटामण्डलं मालतीनाम् ।
यात्य् उत्सर्पद्विमलकिरणैर् यैस् तिरोधानम् इन्दुर् देव्याः स्थाणौ चरणपतिते ते नखाः पान्तु विश्वम् ५.११ ॥८१॥
दक्षस्य
मिश्रीभूतां तव तनुलतां बिभ्रतो गौरी कामं देवस्यासीद् अविरलपरिरम्भजन्मा प्रमोदः ।
किं तु प्रेमस्तिमितमधुरसिन्ग्धमुग्धा न दृष्टिर् दृष्टेत्य् अन्तःअकरणम् असकृत् ताम्यति त्र्यम्बकस्य ५.१२ ॥८२॥
अव्याद् वो वलिकाङ्घ्रिपातविचलद्भूगोलहेलोन्मुख- भ्राम्यद्दिक्करिकल्पितानुकरणो नृत्यन् गणग्रामणीः ।
यस्योद्दण्डितशुण्डपुष्करमरुद्व्याकृष्टसृष्टं मुहुस् ताराचक्रम् उदक्तशीकरपृषल्लीलाम् इवाभ्यस्यति ५.१३ ॥८३॥
राजशेखरस्य
सानन्दं नन्दिहस्ताहतमुरजरवाहूतकौमारबर्हि- त्रासान् नासाग्ररन्ध्रं विशति फणिपतौ भोगसंकोचभाजि ।
गण्डोड्डीनालिमालामुखरितककुभस् ताण्डवे शूलपाणेर् वैनायक्यश् चिरं वो वदनविधुतयः पान्तु चीत्कारवत्यः ५.१४ ॥८४॥
भवभूतेः
यद् अम्बा तातो वा द्वयम् इदम् अगाद् एकतनुतां तदर्धं चार्धं च क्व नु गतम् अथार्यः कथयतु ।
जगत् तत् तज् जातं सकलनरनारीमयम् इति प्रतीतिं कुर्वाणो जयति शिखिभर्तुर् गजमुखः ५.१५ ॥८५॥
भवजलधिजलावलम्बयष्टिर् महिषमहासुशैलवज्रधारा ।
हरहृदयतडागराजहंसी दिशतु शिवं जगतश् चिरं भवानी ५.१६ ॥८६॥
भगीरथस्य
शूलाहतमहिषासुररुधिरच्छुरिताधराम्बरा गौरी ।
पुष्पवतीव सलज्जा हसितहरनिरीक्षिता जयति ५.१७ ॥८७॥
गोनन्दस्य
प्रत्यासन्नविवाहमङ्गलविधौ देवार्चनन्यस्तया दृष्टाग्रे परिणेतुर् एव लिखितां गङ्गाधरस्याकृतिम् ।
उन्मादस्मितरोषलज्जितम् असौ गौर्या कथंचिच् चिराद् वृद्धस्त्रीवचनात् प्रिये विनिहितः पुष्पाञ्जलिः पातु वः ५.१८ ॥८८॥
शिखिपतिर् अतिदुर्लडितः पित्रोर् अभिलषति मध्यम् अधिशयितुम् ।
ताव् अप्य् एकशरीराव् इति विषमाशश् चिरं जयति ५.१९ ॥८९॥
अम्बेयं नेयम् अम्बा न हि खरकपिशं श्मश्रु तस्या मुखार्धे तातो ऽयं नैष तातः स्तनम् उरसि पितुर् दृष्टवान् नाहम् अत्र ।
केयं को ऽयं किम् एतद् युवतिर् अथ पुमान् वस्तु किं स्यात् तृतीयं शम्भोः संवीक्ष्य रूपाद् अपसरति गुहः शङ्कितः पातु युष्मान् ५.२० ॥९०॥
स्वेच्छारम्भं लुठित्वा पितुर् उरसि चिताभस्मधूलीचिताङ्गो गङ्गावारिण्य् अगाधे झटिति हरजटाजूटतो दत्तझम्पः ।
सद्यः शीत्कारकारी जलजडिमरणद्दन्तपङ्क्तिर् गुहो वः कम्पी पायाद् अपायाज् ज्वलितशिखिशिखे चक्षुषि न्यस्तहस्तः ५.२१ ॥९१॥
स्वेच्छारम्भं
स्वेच्छारम्यं
हंसश्रेणिकुतूहलेन कलयन् भूषाकपालावलीं बालाम् इन्दुकलां मृणालरभसाद् आन्दोलयन् पाणिना ।
रक्ताम्भोजधिया च लोचनपुटं लालाटम् उद्घाटयन् पायाद् वः पितुर् अङ्गभाक् शिशुजनक्रीडोन्मुखः षण्मुखः ५.२२ ॥९२॥
कपोलाद् उड्डीनैर् भयवशविलोलैर् मधुकरैर् मदाम्भःसंलोभाद् उपरि पतितुं बद्धपटलैः ।
चलद्बर्हच्छत्रश्रियम् इव दधानो ऽतिरुचिराम् अविघ्नं हेरम्बो भवदघविघातं घटयतु ५.२३ ॥९३॥
वसुकल्पस्य
एकः स एव परिपालयताज् जगन्ति गौरीगिरीशचरितानुकृतिं दधानः ।
आभाति यो दशनशून्यमुखैकदेश- देहार्धहारितवधूक इवैकदन्तः ५.२४ ॥९४॥
तस्यैव
अर्चिष्मन्ति विदार्य वक्त्रकुहराण्य् आ सृक्कणो वासुकेस् तर्जन्या विषकर्बुरान् गणयतः संस्पृश्य दन्ताङ्कुरान् ।
एकं त्रीणि नवाष्ट सप्त षड् इति व्यस्तास्तसंख्याक्रमा वाचः शक्तिधरस्य शैशवकलाः कुर्वन्तु वो मङ्गलम् ५.२५ ॥९५॥
सुप्तं पक्षपुटे निलीनशिरसं दृष्ट्वा मयूरं पुरः कृत्तं केन शिरो ऽस्य तात कथयेत्य् आक्रन्दतः शैशवात् ।
सान्तर्हासपिनाकिपाणियुगलास्फालोल्लसच्चेतसस् तन्मूर्धेक्षणतर्पितस्य हसितं पायात् कुमारस्य वः ५.२६ ॥९६॥
चर्चायाः कथम् एष रक्षति सदा सद्योनृमुण्डस्रजं चण्डीकेशरिणो वृषं च भुजगान् सूनोर् मयूराद् अपि ।
इत्य् अन्तः परिभावयन् भगवतो दीर्घं धियः कौशलं कूष्माण्डो धृतिसम्भृताम् अनुदिनं पुष्णाति तुन्दश्रियम् ५.२७ ॥९७॥
स्रजं
स्रज
कस्मात् त्वं तातगेहाद् अपरम् अभिनवा ब्रूहि का तत्र वार्ता देव्या देवो जितः किं वृषडमरुचिताभस्मभोगीन्द्रचन्द्रान् ।
इत्य् एवं बर्हिनाथे कथयति सहसा भर्तृभिक्षाविभूषा- वैगुण्योद्वेगजन्मा जगद् अवतु चिरं हारवो भृङ्गरीटेः ५.२८ ॥९८॥
तुङ्गस्यैतौ
स्थूलो दूरम् अयं न यास्यति कृशो नैष प्रयाणक्षमस् तेनैकस्य ममैव तत्र कशिपुप्राप्तिः परा दृश्यते ।
इत्यादौ परिचिन्तितं प्रतिमुहुस् तद् भृङ्गिकूष्णाण्डयोर् अन्योन्यप्रतिकूलम् ईशशिवयोः पाणिग्रहे पातु वः ५.२९ ॥९९॥
ज्याकृष्टिबद्धखटकामुखपाणिपृष्ठ- प्रेङ्खन्नखांशुचयसंवलितो ऽम्बिकायाः ।
त्वां पातु मञ्जरितपल्लवकर्णपूर- लोभभ्रमद्भ्रमरविभ्रमभृत् कटाक्षः ५.३० ॥१००॥
अचलसिंहस्य
मातस् ते ऽधरखण्डनात् परिभवः कापालिकाद् यो ऽभवत् स ब्रह्मादिषु कथ्यताम् इति मुहुर् बाल्याद् गुहे जल्पति ।
गौरीं हस्तयुगेन षण्मुखवचो रोद्धुं निरीक्ष्याक्षमां वैलक्ष्याच् चतुरास्यनिष्फलपरावृत्तिश् चिरं पातु वः ५.३२ ॥१०१॥
गोनासाय नियोजितागदरजाः सर्पाय बद्धौषधिः पाणिस्थाय विषाय वीर्यमहते कण्ठे मणिं बिभ्रती ।
भर्तुर् भूतगणाय गोत्रजरतीनिर्दिष्टमन्त्राक्षरा रक्षत्व् अद्रिसुता विवाहसमये प्रीता च भीता च वः ५.३२ ॥१०२॥
पाणिस्थाय... कण्ठे
राजशेखरस्य
दिग्वासा यदि तत् किम् अस्य धनुषा सास्त्रस्य किं भस्मना भस्माङ्गस्य किम् अङ्गना यदि च सा कामं परिद्वेष्टि किम् ।
इत्य् अन्योन्यविरुद्धचेष्टितम् इदं पश्यन् निजस्वामिनो भृङ्गी सान्द्रशिरावनद्धपरुषं धत्ते ऽस्थिशेषं वपुः ५.३३ ॥१०३॥
इति शिवगणव्रज्या
Translation - भाषांतर
N/A


text:
तत्र विभावः—
798एवमयमेवमियमित्यतिशयोक्तिरूपकादिकाव्यव्यापाराहितविशिष्टरूपतया ज्ञायमानो विभाव्यमानः सन्नालम्बनत्वेनोद्दीपनत्वेन वा यो नायकादिरभिमतदेशकालादिर्वा स विभावः । यदुक्तम्—विभाव इति विज्ञानार्थः इति799 । तांश्च यथास्वं यथावसरं च
रसेषूपपादयिष्यामः । अमीषां चानपेक्षितबाह्यसत्त्वानां शब्दोपधानादेवासादिततद्भावानां सामान्यात्मनां स्वस्वसंबन्धित्वेन विभावितानां साक्षाद् भावकचेतसि विपरिवर्तमानानामालम्बनादिभाव इति न वस्तुशून्यता । तदुक्तं भर्तृहरिणा—
ज्ञायमानतया नायकादिरालम्बनत्वम्, अभिमतदेशकालादिश्च उद्दीपनत्वं भजताम् । विभावशब्दस्तयोः किमालम्बन इत्यत्र ज्ञानालम्बन एवेत्युक्त्वा तत्संवादमाह यदुक्तमिति । ननु अतिशयोक्त्या रूपकेण च यथा विभावादयो ज्ञाप्यन्ते तेषां तादृशो बहिःसद्भावो नास्ति । न चैतत्802 ज्ञानं निर्वस्तुकं युज्यते । तत्राह अमीषां चेति । अमीषां विभावादीनां यादृशं बहिःसत्त्वं तद् 803आलम्बनादिभावे नापेक्षितमित्यर्थः । कुतस्तर्हि अमीषां तद्भाव इत्यत्राह शब्दोपधानादेवेति । शब्दोपहितं यादृशं रूपं तेनैव तेषां तद्भाव इत्यर्थः । यदि बहिःसत्त्वमेषामनपेक्षितं तर्हि किमात्मान एते येनालम्बनादिभावं भजेरन् । तत्राह सामान्यात्मनामिति । देशकालाद्यनुगतं804 स्वं स्वं रूपं मा भूत् । तदनुगतं तु शब्दोपहितं रूपम् । तेन रूपेण सर्वदेशेषु सर्वकालेषु सर्वावस्थासु च सर्वान् प्रतिपत्तॄन् प्रत्यमी तद्भावं भजन्त इति । यदि शब्दोप-
हितमपि रूपं न बहिः प्रकाशेत तत्र सामाजिकानां सर्वेषां चेतसि कथं तद्धेतुको रसास्वादो भवेत् । तत्राह स्वस्वसंबन्धित्वेनेति । एतदुक्तं भवति—सर्वजनस्वसंवेदनसिद्धा खलु रसप्रतिपत्तिः 805नापलपितुं शक्यते । सा च न806 समीचीना, आरोपेण जायमानत्वात् । न संशयः, एककोटिकत्वात् । न सा हि भ्रान्तिः,807 बाधकाभावात् । न सादृश्यकृता, तथानध्यवसायात्808 । अस्ति च । तेन लोकोत्तरमेव तस्या रूपं यथा निर्वहति 809तथैव संविधेयमिति । शब्दोपहितेन रूपेण विभावादीनामुपयोग इत्यत्र विद्वत्संमतिमाह तदुक्तमिति810 । यथा कंसादीनां प्रत्यक्षं रूपं तेषु कार्येषु कारणं भवति तथा काव्यशब्दोपहितमपि रूपं रसप्रतिपत्तिकारणत्वेन श्रोतारो मन्यन्त इत्यर्थः । अत्र भरतसंमतिमप्याह षट्सहस्रीकृतापीति । एभ्यः=विभावादिभ्यः । न व्यावृत्तेन स्वरूपेण किं तु शब्दोपहितेन सकलदेशकालाद्यनुगततया सामान्य-
गुणयोगेनेत्यर्थः । उक्तं च—170
-
A.T.A. reads rasabhāvāḥ pratipādyante.↩
- ना॰ शा॰ [GOS. vol. I] पृ॰ ३४६↩
- वाक्यपदीये साधनसमुद्देशे कारिका ५↩
- ना॰ शा॰ [GOS. vol. I] पृ॰ ३४८↩
-
Only T.MS. reads na cet jñānaṃ nirvastukaṃ yujyate.↩
-
This is the reading in Tri.MS. and in Gr.MS. M.G.T. reads ālambanādibhāve nākṣiptam ity arthaḥ. T.MS. reads tadālambanādibhāvo nāpekṣita ity arthaḥ.↩
-
T.MS. reads deśakālādyananugatam, whereas all others give it as deśakālādyanugatam.↩
-
nāpalapituṃ śakyateis missing in Tri.MS.↩
-
In T.MS., and M.G.T. na is missing.↩
-
Except T.MS., all others read merely na bhrāntiḥ.↩
-
Except T.MS., all others read tathānavasāyāt.↩
-
This is the reading in all MSS. except in M.G.T. which gives it as yathā nirvahati tathaiva nirvahatu. tathaiva saṃvidhīyatām iti.↩
-
The kārikā—śabdopahitarūpāṃś ca, etc. is from the Vākyapadīya, Sādhanasamuddeśa, kārikā 5. See also Nāgeśa’s Laghumañjūṣā, with Kuñcikā and Kalā (C.S.S., 1925), p. 346, for the interpretation. In this context Kumārasvāmin says thus: kaṃsādīnāṃ pratyakṣarūpam iva śabdopahitarūpam apy arthakriyākārīty arthaḥ (op. cit., p. 206). G.C.O. Haas’ remark (Introduction, p. xxxvii) that this kārikā is not from the Vākyapadīya is not correct.↩
- (ध्वन्यालोके ३।४२ [वृत्तौ])↩


text:
प्रधानमन्त्री जन-धन योजना
अस्मिन् भागे प्रधानमन्त्री जनधनयोजनायाः सन्दर्भे महत्त्वपूर्णसूचनाः प्रदत्ताः याभिः जनाः लाभान्विताः भवेयुः।
परिचयः
इयं योजना वित्तीयसमावेशे एकः राष्ट्रियनियोगः वर्तते यस्योद्देश्यं वर्तते देशे सर्वेभ्यः परिवारेभ्यः बैंकिंगसेवायाः उपलब्धिः प्रत्येकगृहस्य च वित्तीयलेखायाः आरम्भः। प्रधानमन्त्रीजनधनयोजना ‘सब का साथ सब का विकास’-इत्यस्याः अवधारणायाः महत्त्वपूर्णभागः वर्तते। एकस्याः लेखायाः आरम्भानन्तरं प्रत्कस्मै नागरिकाय वित्त-ऋणसम्बन्धिसुविधाः सुलभाः भविष्यन्ति।
अनेन ऋणदातृणां व्यूहात् संरक्षितुम् आपातकालीनावश्यकतासमुद्भूतवित्तीयसङ्कटेभ्यः स्वात्मानं त्रातुं विविधवित्तीयोत्पादैः लाभान्वयनस्य च अवसरः लप्स्यते। प्रथमचरणेन प्रत्येकस्मै लेखाधारकाय एकं रूपेडेविट्पत्रं एकलक्षरुप्यकाणां दुर्घटनाभिरक्षाकवच (बीमाकवर) प्रदास्यते। अग्रे ते अभिरक्षा-निवर्तिवेतनोत्पादसीमायां संस्थापयिष्यन्ते।
वित्तीयसाक्षरतायै प्राथमिकता
पीएमजेडीवाई-इत्यस्य तत्त्वावधाने साक्षरतायै प्राथमिकता प्रदत्ता। एनां योजनां प्रति जागरुकतायै देशीभाषानां एका मानकवित्तीयसाक्षरतासामग्री निर्मिता वर्तते। अस्याः योजनायाः तत्त्वावधाने न्यूनातिन्यूनं एकया लेखया सह 7.5कोटिपरिवाराणां सङ्ग्रहणस्यानुमानं वर्तते।
योजनायाः मुख्यतथ्यानि
- प्रधानमन्त्रीवित्तीयसमावेशे 28अगस्त2014तमे दिनाङ्के प्रधानमन्त्रीजनधनयोजन-इत्यस्याः (पीएमजेडीवाई) राष्ट्रिययोजनायाः
- इयं योजना द्वयोः चरणयोः प्रवर्तयिष्यते।
- प्रथमचरणं 15अगस्त 2014तः 14अगस्त2015वर्षपर्यन्तं आसीत् यस्मिन् निन्मलिखितानि सम्मिलितानि आसन्-
- समग्रदेशे सर्वेभ्यः परिवारेभ्यः उचितसीमायां कस्याश्चित् वित्तकोषशाखायाः निर्धारित- प्वाइंटबिजनेस-कॉरस्पोंडेंट-इत्यनेन माध्यमेन वा वित्तीयसुविधानां वैश्विकोपलब्धता।
- सर्वेभ्यः परिवारेभ्यः एकलक्षरुप्यकाणां दुर्घटनाभिरक्षाकवचेन सह रूपेडेबिट्पत्रेण सह न्यूनातिन्यूनं एकस्याः मूललेखायाः उपलब्धतानिर्माणम्। एतदतिरिक्तं लेखायाः सन्तोषजनकरीत्या षड्मासं यावत् परिचालने सति आधारसम्बद्धलेखासु पञ्चसहस्ररुप्यकाणाम् ओवरड्राफ्टसुविधायाः अनुमितरपि देया भविष्यति।
- वित्तीयसाक्षरताकार्यक्रमस्यारम्भः यस्योद्देश्यं वर्तते-वित्तीयसाक्षरतायाः ग्रामस्तरं यावत् नयनम्।
- कृषकक्रेडिट्पत्रं केसीसी रूपेकृषकपत्रत्वेन प्रवर्तनमपि योजनायाः अधीनं प्रस्तावितं वर्तते।
- द्वितीयचरणं 15अगस्त2015तः 14अगस्त2018वर्षपर्यन्तं भविष्यति।
- जनेषु माइक्रो-अभिरक्षायाः उपलब्धतायाः निर्माणम्।
- बिजनेसकॉरस्पोंडेंट बीसी माध्यमेन स्वावलम्बनसदृशी असंगठितक्षेत्रनिवृत्तिवेतनयोजनानां प्रवर्तनम्।
ग्रामीणनगरीयक्षेत्रयोः सर्वेषु परिवारेषु व्याप्तिः
अस्यां योजनायां मुख्यं तथ्यमिदं यत् पूर्वलक्षितग्रामान् विहाय अस्मिन् क्रमे परिवाराः लक्ष्यभूताः सन्ति। एतदतिरिक्तं ग्रामीणनगरीययोः द्वयोः क्षेत्रयोः अस्यां योजनायां संग्रहणं क्रियमाणं वर्तते। पूर्वं तु मात्रग्रामीणक्षेत्राणि एव लक्ष्ये सन्निधापितानि आसन्। वर्तमानयोजनायां वित्तमन्त्रिणः नेतृत्वे मिशन्द्वारा निरीक्षणे विशेषाग्रहेण सह डिजिटलवित्तीयसमावेशस्य प्रावधानं वर्तते।
प्रधानमन्त्रीजनधनयोजना- प्रथमदिवसे एककोटितः अधिकाः लेखाः
प्रधानमन्त्रीजनधनयोजनायाः तत्त्वावधाने 70000तः अधिकेषु शिविरेषु 1,84,68,000 नूतनलेखाः उद्घाटिताः। देशाभ्यन्तरे प्रायशः 7.5कोटिः एतादृशाः धारकाः ये अद्यावधिः वित्तकोषैस्सम्बद्धाः न आसन् तेषां वित्तीयसमावेशनं कर्तुं एकस्य महत्वाकाङ्क्षिकार्यक्रमस्य प्रधानमन्त्रीजनधनयोजनायाः आरम्भः अभवत्। अस्याः योजनायाः तत्त्वावधाने 7.5कोटिः लेखानां कल्पनस्य लक्ष्यं 26जनवरी2015ईस्वीयाब्दं पर्यन्तं समापनीयं वर्तते। 79मेगाशिविरमाध्यमेन राज्यानां राजधानीषु मण्डलेषु 70सहस्राधिकानि शिविराणि आयोजितानि तथा च 1,84,68,000 लेखाः परिकल्पिताः। निर्णयश्च स्वीकृतः यत् एतदनन्तरं वित्तकोषैः एतादृशानि शिविराणि प्रतिसप्ताहं शनिवासरे प्रातः 8वादनतः रात्रौ 8वादनयावत् आयोजयिष्यन्ते। तेभ्यः येषां परिवाराणां लेखा न कस्मिंश्चित् वित्तकोषे अस्ति, तादृशानां परिवाराणां वित्तकोषेन सम्पर्कनिर्माणलक्ष्यं निश्चितसमयावधौ सम्पादितः स्यात्। योजनानुसारं लेखारहितपरिवारिन् यदि लेखां उद्घाटयति तर्हि तस्मै एकलक्षरुप्यकाणां दुर्घटनाभिरक्षया सह रूपेडेबिट्पत्रं प्रापयिष्यते। 26जनवरी2015दिनाङ्कपर्यन्तं परिकल्पिताभ्यः लेखाभ्यः 30सहस्ररूप्यकाणाम् अतिरिक्तजीवनाभिरक्षाकवचप्रदानस्य घोषणा प्रधानमन्त्रिणा कृता। एतदतिरिक्तं जीवनाभिरक्षाकवचस्य व्यवहारनियमेषु वित्तीयसेवाविभागः कार्यं कुर्वन्नस्ति। लाभार्थिनः येषां लेखा पूर्वत एव वर्तते तेपि अस्याः योजनायाः तत्त्वावधाने 26जनवरी2015तः प्राक् तद्वित्तकोषान्निर्गतरूपेपत्रं स्वीकृत्य 1लक्षरुप्यकाणां दुर्घटनाभिरक्षा 30सहस्ररुप्यकाणां च जीवनाभिरक्षां ग्रहीतुम् अर्हन्ति।
स्रोतः- पत्रसूचनाकार्यालयः (पसूका,पीआईबी)


text:
सोमरसविषये कानिचन् तत्वानि – वेदरहस्यम्
बहुदिनानि गतानि मया एक: सोमविषयक: लेख: प्रस्तुतीकृत: आसीत् । तस्मिन् लेखे केचन् वैदेशिकानां मतानां प्रस्तुतीकरणं अथ च तेषां निराकरणम् आसीत् किन्तु तत्र पर्याप्तं प्रमाणानाम् अभाव: आसीत् । तेषां वैदेशिकविद्वांसानां मतं ज्ञातुं अत्र आघातं कुर्वन्तु । तै: सोमविषये भ्रमोत्पादकं किमपि मतं दत्तमासीत् यत् सोम एकं शैवालं (फंफूदविशिष्टम्) अस्ति । केचन् उक्तवन्त: यत् एतत् किमपि सुरावत् पदार्थम् आसीत् । किन्तु तेषां मतं सम्यक् न प्रतीयते । यतोहि सुरा तु दैत्यानां पेयं आसीत् देवानां कथं भवितुमर्हति । शैवालम् अपि अपवित्र मन्यते अस्माभि: चेत् तस्य प्रयोग: तु देवै: सम्यक् न प्रतीयते ।
सम्प्रति ऋग्वेदस्य अध्ययने मया केचन् मन्त्रा: दृष्टा: येन अहं प्रमाणयितुं शक्नोमि यत् सोमरसं न तु सुरा आसीत् नैव च शैवालम् । निम्नोक्तमन्त्रेषु सोमस्य वर्णनं प्रमाणयति एतत् –
मन्त्र: - सुतपात्रे सुता इमे शुचयो यन्ति वीतये । सोमासो दध्याशिर: ।। (ऋग्वेद-1/5/5)
मन्त्रार्थ: - एष: सुत: (निचोडा हुआ) शुद्धीकृत:, दधिमिश्रित: पवित्रं सोमरस:, सोमपानस्य इच्छुक: इन्द्रदेवाय गच्छेत् ।।
मन्त्र: - तीव्रा: सोमास आ गह्याशीर्वन्त: सुता इमे । वायो तान्प्रस्थितान्पिब ।। (ऋग्वेद-1/23/1)
मन्त्रार्थ: - भो वायुदेव: । अभिषुत: सोमरस: तिक्तं सति दुग्धस्य मिश्रणं कृत्वा सज्जीकृतम् अस्ति । आगच्छ अस्य सोमरसस्य पानं कुरू ।।
मन्त्र: - शतं वा य: शुचीनां सहस्रं वा समाशिराम् । एदु निम्नं न रीयते ।। (ऋग्वेद-1/30/2)
मन्त्रार्थ: - अध: गच्छन् जलसदृशं प्रवहमानं शताधिकघटसोमरस:, सहस्राधिकघटदुग्धेषु मिश्रितं भूत्वा इन्द्रं प्रति गच्छति ।।
अत्र उपरोक्तेषु मन्त्रेषु कुत्रचित् सोमेन सह दधिमिश्रणं दर्शयति , कदाचित् दुग्धस्य मिश्रणं वदति । सम्प्रति भवन्त: चिन्तयन्तु यत् क: मूढ: सुरायां दुग्धं दधि व मेलयति । पुनश्च मया अद्य पर्यन्तं कदापि न श्रुतं यत् कश्चित् शैवालेन सह दुग्धं मेलयति दधिं वा । अन्यं इदं यत् सोमरस: साक्षात् सुत: भवति, सुरा तु नैव । शैवालस्य शाकं तु श्रुतं किन्तु रसं कश्चित् पिबति इति न श्रुतं मया ।
एवं विधा सर्वे सन्देहा: गता: । सोमरस: सम्प्रति न प्राप्यते किन्तु कदाचित् आसीत् यस्य प्रयोग: चायपेयवत् सम्भवत: प्रचलितम् आसीत् । ऋग्वेदे एकत्र एतत् अपि लिखितमस्ति यत् पशव: मानवा: चापि सोमपानं कुर्वन्ति स्म । अनेन सोमरसस्य भ्रान्तिनिराकरणं स्वयमेव भवति ।।
क्रमश: ……….
भवदीय:- आनन्द:


text:
एच् डी देवे गौडा
हरदनहळ्ळि दोड्डेगौड देवेगौडः भारतस्य द्वादशः प्रधानमन्त्री आसीत् । देवे गौडः हासनमण्डलस्य होळेनरसीपुरोपमण्डलस्य हरदनहळ्ळि इति ग्रामे क्रि.श. १९३३तमे वर्षे अजायत । अस्य मातुः नाम लक्ष्मीदेवम्मा, पिता दोड्डेगौडः। दोड्डे गौडस्य द्वे भार्ये आस्ताम् । प्रथमा भार्या ईरम्मा । अनया दोड्डेगौडः त्रीणि अपत्यानि प्राप्तवान् । अस्याः अकालमरणकारणेन द्वितीयां लक्ष्मीदेवम्माम् ऊढवान् । दोड्डेगौडः अनया द्वितीयया देवगौडः अक्कय्यम्म, बसवेगौड पुट्टम्मा इति अपत्यानि प्राप्तवान् । दोड्डेगौड: देवेगौडस्य जन्मनः अनन्तरं जातकं लेखितवान् । अयम् अग्रे राजनैतिकक्षेत्रे कीर्तिमान् भाविष्यति इति जातके आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
बाल्यं शिक्षणञ्च[सम्पादयतु]
देवेगौडस्य बाल्यकालः हरदनहळ्ळी इत्येतस्मिन् ग्रामे एव यापित: । देवेगौडस्य प्राथमिकविद्याभ्यास: हरदनहळ्ळि ग्रामस्य विद्यालये अभवत् । अनन्तरं माध्यमिकविद्याभ्यासं हळेकोटेविद्यालये कृतवान् । होळेनरसिपुरस्य पुरसभाविद्यालये प्रौढशाला शिक्षणं प्राप्तवान् । सः पठने अपि अग्रे आसीत् । क्रि.श. १९५२तमे वर्षे हासने पालिटेक्निक् महाविद्यालयं प्रविश्य सिविल् इञ्जिनीरिङ्ग् डिप्लोमा कृतवान् । नायकत्वगुणः अनेन जन्मना एव प्राप्तः । अध्ययनस्य वर्षत्रयमपि विद्यार्थिसङ्घस्य अध्यक्षः आसीत् ।
उद्योगः[सम्पादयतु]
तस्मिन् काले हरदनग्रामे डिप्लोमाशिक्षणं प्राप्तवान् जनः देवेगौड: एक: एव आसीत् । एतावद् अधीतवत: देवेगौडस्य कृते उन्नतकार्यमेव लभ्यते स्म किन्तु देवेगौड: पूर्वारभ्य अन्यस्य अधीन: भवितुं न इच्छति स्म । अत: स: सर्वकारीयकार्यालये इञ्जिनियरिङ्ग् कार्यं कर्तुं न इष्टवान् । देवेगौड: डिप्लोमा इञ्जिनियर् भूत्वा उद्योगं कुर्वन् अपि कृषिकार्ये स्वस्य आसक्तिं रक्षितवान् आसीत् । एष: स्वस्य कुटुम्बस्य क्षेत्रम् उत्तमं कर्तुं बहु प्रयत्नं क्रतवान् । सर्वकारीयोद्योगतः प्राप्तं लाभं नारीकेलवाटिकायाः निर्माणाय व्ययितवान् । विद्यावान् एष: सर्वकाकारीयकार्यालये कार्यं कुर्वन् आनन्देन भवितुं शक्यते स्म किन्तु एष: क्षेत्रे, नारीकेलवाटिकायां च कार्यं कुर्वन् मण्णिन मग (मृत्तिकाया: पुत्र:) इति नाम प्राप्तवान् ।
उद्योगप्राप्तेः अग्रिमे वर्षे तन्नाम १९५४तमे वर्षे मे मासे हासनस्य मुत्तिगे ग्रामस्य प्रमुखस्य पुत्र्या चेन्नम्मया सह विवाह: अभवत् । चेन्नम्मा दैवभक्ता सद्गृहिणी च । तयोः ६अपत्यानि - बालकृष्णः, रमेशः, रेवणणः, कुमारस्वामी च पुत्राः अनसूया, शैलजा च पुत्र्यौ ।
राजनैतिकक्षेत्रप्रवेशः कार्याणि च[सम्पादयतु]
९६२ तमे वर्षे राज्यस्य निर्वाचनम् आसीत् । तदा देवेगौडस्य राजनैतिकक्षेत्रीयगुरु: ए. जि. रामचन्द्रराय: होळेनरसीपुरक्षेत्रस्य अभ्यर्थी आसीत् । वय: अधिकः जात: इत्यतः स: स्वस्य आत्मीयः शिष्य: देवेगौड: अभ्यर्थी भवतु इति चिन्तितवान् । किन्तु काङ्ग्रेस्-वरिष्ठा: इदं न इष्टवन्त:। अत: देवेगौड: पक्षेतर-अभ्यर्थी भूत्वा विजयं प्राप्तवान् । १९६२ तमे वर्षे देवेगौड: प्रथम वारं रज्यसभाया: कृते चितः अभवत् । तदा स्वस्य निर्भीतभाषणैः सवेर्षाम् अवधानम् आकृष्टवान् आसीत् । हारङ्गी-योजना, लघु-नीरावरीयोजना, हासन-मङ्गळूरुरैलमार्ग:, ग्रामीणगृहयोजना इत्यादीषु तस्य योगदानं महत्त्वयुतम् आसीत् । १९६७ तमे वर्षे हेमावतीयोजनायाः कार्यान्वयने तस्य विशेषपरिश्रमः आसीत् । अग्रे १९८३ तमे वर्षे हेमावतीयोजनां हासनं, मैसूर्, मण्ड्या, तुमकूर् जनपदेषु विस्तारितवान् ।
देवेगौड: स्वस्य राजकीयगुरोः ए. जि. रामचन्द्ररायस्य नाम हेमावतीजलाशयस्य तीराय स्थापितवान् । तथैव हासनजनपदस्य जेष्ठस्वातन्त्र्ययोधस्य प्रसिद्धलेखकस्य गोरूरुरामस्वामी अय्यङ्गारस्य नाम दक्षिणतीराय स्थापयित्वा तयो: नामं शाश्वतं कृतवान् । जलसम्पदः विषये विशेषास्थावान् सः कृष्णानदीजलाशययोजना: समापयितुं 'कृष्णजलभाग्यनिधिं' स्थापितवान् । यदा देवेगौड: १९९२ तमे वर्षे लोकसभासदस्य: आसीत् जलवितरणविवादविषये अध्ययनं कृत्वा केन्द्रसर्वकारस्य नायकान् चकितान् अकारयत् । १९९१ तमे वर्षे लोकसभानिर्वाचनम् अभवत् । तदा देवेगौड: हासनलोकसभाक्षेत्रस्य परतया समाजवादीजनतादलस्य अभ्यर्थी सन् स्पर्धायां विजयं प्राप्तवान् । प्रथमवारं लोकसभां प्रविष्टवान् । १९९३ तमे वर्षे जनतादल-समाजवादीजनतादलपक्षयो: विलीनं जातम् । नूतनस्य पक्षस्य अध्यक्षरूपेण एषः चितः जातः ।
कर्णाटकमुख्यमन्त्री[सम्पादयतु]
१९९४ तमे वर्षे राज्यविधानसभानिर्वाचनम् अभवत् । तस्मिन् समये जनतादलपक्ष: राज्यस्य सर्वस्थानेषु स्वस्य आभ्यर्थीन् न्ययोजयत् । अध्यक्ष: देवेगौड: पक्षस्य विजयप्राप्त्यै निरन्तरकार्यं कृतवान् । तस्य फलरूपेण जनतापक्ष: ११६ स्थानेषु जयं प्राप्य सर्वकारस्य रचनाय अधिकारां प्राप्नोत् । १९९४ तमे वर्षे डिसेम्बर् मासस्य ११ दिनाङ्के देवेगौड: कर्नाटकस्य चतुर्दशः मुख्यमन्त्रिरूपेण अधिकारं स्वीकृतवान् ।
कर्णाटकराज्यस्य मुख्यमन्त्री सन् सः सर्वग्रामं प्रति पानजलस्य व्यवस्थां कृतवान् । 'आवारयोजना’ एतादृश: सेवा नियमान् रचयित्वा विकलाङ्गानां कृते स्वयम् उद्योगं कर्तुं व्यवस्थां कृतवान् । अपि च अशक्त महिलानां कृते 'स्वशक्ति’योजना, निर्धनानां कृते 'आरोग्यनिधि’योजना, प्रति जनपदे 'मोरार्जी वसतिशाला’, कृषिकाणां कृते ऋणस्य वृद्ध्या: विमोचनम्, इत्यादी: जनकल्याणयोजनानाम् अनुष्ठापनं कृतवान् ।
साहित्यक्षेत्रे महिलालेखिकानां प्रोत्साहनाय प्राचीनकन्नडकवयित्र्याः नाम्ना 'अत्तिमब्बे' प्रशस्तिं स्थापितवान् । 'जनतादर्शनम्' इति कार्यक्रमत: सः जनानां समस्यां ज्ञात्वा ताः परिहर्तुं शक्त: अभवत् ।
एकस्याः व्यक्ते: कृते एकमेव स्थानं भवेत् इति तत्वाधारेण देवेगौड: यदा मुख्यमन्त्री अभवत् तदा स्वस्य लोकसभासदस्यत्वं प्रति त्यागपत्रं दत्त्वा राज्यस्य जनतादलस्य अध्यक्षस्थानाय सि. एस्. इब्राहिमं चितवान् । भारते मुक्त-आर्थिकनीतेः स्थापनं मुख्यम् इति चिन्तयता तेन १९९१ तमे वर्षे भारतसर्वकारस्य उदारीकरणनीते स्वीकरणाय सहकारी जातः ।
भारतस्य प्रधानमन्त्री[सम्पादयतु]
१९९६ तमे वर्षे जून् प्रथमदिनाङ्के हरदनहळ्ळी दोड्डेगौड देवेगौड: भारतस्य द्वादश: प्रधानमन्त्री भूत्वा राष्ठ्रपत्यु: हस्तात् अधिकारं स्वीकृतवान् । कर्नाटकस्य मुख्यमन्त्रिपदं त्यक्तवान् देवेगौड: भारतस्य प्रधानमन्त्री सन् अनेकसमस्याः समर्थरीत्या परिहृतवान् । तत्रापि स्वस्य लक्ष्यं स्मरन् कृषिकानाम् अभिवृद्धिविषये चिन्तितवान् । भारतस्य प्रधानी सन् दश मासा: तेन यापिताः । तावता काङ्ग्रेस् (अइ)पक्षस्य अध्यक्ष: सीतारां केसरी महोदय: संयुक्तरङ्गपक्षस्य कृते दत्तं सहकारं प्रतिस्वीकृतवान् । तस्मात् देवेगौडस्य सर्वकार: पतित: । अत: स: १९९७ तमे वर्षे एप्रिल्-मासस्य २१ तमे दिनाङ्के भारतस्य प्रधानमन्त्रिस्थानाय त्यागपत्रं दत्तवान् ।
राष्ट्रस्य राजनैतिके क्षेत्रे उत्तमं कार्यं कृतम् इत्यतः तस्य कृते न्याषनल् प्रेस् इण्डिया १९९५ तमे वर्षे जुलै २३ तमे दिनाङ्के भारत सूर्यप्रशस्तिं दत्त्वा सम्माननम् अकरोत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- ↑ "JDS LEADERS – Page 2". Janata.in. Retrieved 2012-08-04.


text:
रक्ष रक्ष महादेवि दुर्गे दुर्गतिनाशिनि। मां भक्त मनुरक्तं च शत्रुग्रस्तं कृपामयि॥
विष्णुमाये महाभागे नारायणि सनातनि। ब्रह्मस्वरूपे परमे नित्यानन्दस्वरूपिणी॥
त्वं च ब्रह्मादिदेवानामम्बिके जगदम्बिके। त्वं साकारे च गुणतो निराकारे च निर्गुणात्॥
मायया पुरुषस्त्वं च मायया प्रकृति: स्वयम्। तयो: परं ब्रह्म परं त्वं बिभर्षि सनातनि॥
वेदानां जननी त्वं च सावित्री च परात्परा। वैकुण्ठे च महालक्ष्मी: सर्वसम्पत्स्वरूपिणी॥
मर्त्यलक्ष्मीश्च क्षीरोदे कामिनी शेषशायिन:। स्वर्गेषु स्वर्गलक्ष्मीस्त्वं राजलक्ष्मीश्च भूतले॥
नागादिलक्ष्मी: पाताले गृहेषु गृहदेवता। सर्वशस्यस्वरूपा त्वं सर्वैश्वर्यविधायिनी॥
रागाधिष्ठातृदेवी त्वं ब्रह्मणश्च सरस्वती। प्राणानामधिदेवी त्वं कृष्णस्य परमात्मन:॥
गोलोके च स्वयं राधा श्रीकृष्णस्यैव वक्षसि। गोलोकाधिष्ठिता देवी वृन्दावनवने वने॥
श्रीरासमण्डले रम्या वृन्दावनविनोदिनी। शतश्रृङ्गाधिदेवी त्वं नामन चित्रावलीति च॥
दक्षकन्या कुत्र कल्पे कुत्र कल्पे च शैलजा। देवमातादितिस्त्वं च सर्वाधारा वसुन्धरा॥
त्वमेव गङ्गा तुलसी त्वं च स्वाहा स्वधा सती। त्वदंशांशांशकलया सर्वदेवादियोषित:॥
स्त्रीरूपं चापिपुरुषं देवि त्वं च नपुंसकम्। वृक्षाणां वृक्षरूपा त्वं सृष्टा चाङ्कुररूपिणी॥
वह्नौ च दाहिकाशक्ति र्जले शैत्यस्वरूपिणी। सूर्ये तेज:स्वरूपा च प्रभारूपा च संततम्॥
गन्धरूपा च भूमौ च आकाशे शब्दरूपिणी। शोभास्वरूपा चन्द्रे च पद्मसङ्घे च निश्चितम्॥
सृष्टौ सृष्टिस्वरूपा च पालने परिपालिका। महामारी च संहारे जले च जलरूपिणी॥
क्षुत्त्वं दया त्वं निद्रा त्वं तृष्णा त्वं बुद्धिरूपिणी। तुष्टिस्त्वं चापि पुष्टिस्त्वं श्रद्धा त्वं च क्षमा स्वयम्॥
शान्तिस्त्वं च स्वयं भ्रान्ति: कान्तिस्त्वं कीर्तिरेव च। लज्जा त्वं च तथा माया भुक्ति मुक्ति स्वरूपिणी॥
सर्वशक्ति स्वरूपा त्वं सर्वसम्पत्प्रदायिनी। वेदेऽनिर्वचनीया त्वं त्वां न जानाति कश्चन॥
सहस्त्रवक्त्रस्त्वां स्तोतुं न च शक्त : सुरेश्वरि। वेदा न शक्ता: को विद्वान् न च शक्ता सरस्वती॥
स्वयं विधाता शक्तो न न च विष्णु: सनातन:। किं स्तौमि पञ्चवक्त्रेण रणत्रस्तो महेश्वरि॥
कृपां कुरु महामाये मम शत्रुक्षयं कुरु।


text:
कबीरदासः
सन्तः श्रेष्ठः कविः निर्गुणब्रह्मोपासकः कबीरदासमहोदयः सर्वधर्मसमताम् उपदिष्टवान् उत्तरभारते साधुभिः सह वसन् समाजपरिवर्तनकार्यम् अपि कृतवान् । एतस्य जयन्त्युत्सवं ज्योष्ठमासस्य पूर्णिमादिने आचरन्ति । मानवजीवनाय कबीरदासमहोदयस्य उपदेशाः मार्गदर्शकाः सन्ति ।'आल्-कबीर्' (महात्मा) इत्येतत् इस्लाममते देवस्य ९९ नामसु अन्यतमम् । इदमस्ति देवस्य ३७ तमं नाम । कबीरः (हिन्दी: कबीर, पञ्जाबी: ਕਬੀਰ, उर्दु: کبير) (१४४०-१५१८) कश्चन अध्यात्मकविः भारतीयऋषिः च । एतस्य साहित्येन भक्तिमार्गः समृद्धः जातः । सिक्खमतस्य उपरि तदीयः प्रभावः महान् । अद्यत्वे कश्चन धार्मिकगणः कबीरं संस्थापकं मन्यन्तः तस्य तत्त्वानि अनुसरन्ति 'कबीरमार्गः' इति प्रसिद्धः वर्तते । तेषां सङ्ख्या अस्ति ९,६००,००० । ते अधिकतया उत्तर-मध्यभारते च विस्तृताः । जगति विविधेषु भागेषु अपि विद्यन्ते । बिजक्, सखिग्रन्थ्, कवीर्-ग्रन्थावली, अनुरागसागरश्च तेन लिखितेषु ग्रन्थेषु अन्यतमानि ।
बाल्यजीवनं पृष्ठभूमिका च[सम्पादयतु]
कबीरदासस्य जन्म वाराणसीनगरे एकस्मिन् ब्राह्मणपरिवारेऽभवत् । किन्तु सः बाल्यात् मुस्लिमपरिवारे पालितः अभवत् । क्रिस्तशके १४०० वर्षे समये हिन्दुविधवायां जातः परिवारेण त्यक्तः नीरु महम्मदीयेन तन्तुवायेन पालितः । बाल्ये कबीरः अपि वस्त्रनिर्माणं ज्ञातवान् । काचित् कथा श्रूयते यत् वर्षस्य कस्मिंश्चित् विशिष्टदिने यः कोपि गुरोः शिष्यः भवितुम् अर्हति यदि गुरुः तमुद्दिश्य देवस्य नाम कथयेत् । गङ्गातीरनिवासिनः सर्वे स्नानार्थं गङ्गानदीं गच्छन्ति इत्येतत् न कोऽपि विशेषः । महात्मा रामानन्दः अपि ब्राह्मीमुहूर्ते गङ्गास्नानाय गच्छति स्म प्रतिदिनम् । तस्मिन् विशिष्टे दिने अपि, सः प्रातः एव उत्थाय गङ्गानद्याः सोपानानि अवतरन् आसीत् । तावता कश्चन लघुहस्तः अग्रे प्रसृतः, महात्मनः अङ्गुष्ठम् अगृह्णात् च । आश्चर्यान्वितः रामानन्दः अप्रयत्नेन एव देवस्य नाम उदचारयत् । अधः दृष्टवता तेन बालः कबीरः दृष्टः । बालस्य लघुहस्ते अराबिक्-भाषया 'कबीरः' इति लिखितं तेन अवलोकितम् । सः कबीरं पुत्रं शिष्यं च भावयन् स्वस्य आश्रमं प्रति अनयत् । एषः नीतः इत्यनेन बहवः हिन्दुशिष्याः असन्तुष्टाः, केचन आश्रमं परित्यज्य गताः च ।
हिन्दुमुस्लिंधर्मयोः धर्मतत्वानि ज्ञात्वा कबीरः साधुभिः सदा आध्यात्मिकधार्मिकचर्चां करोति स्म । कबीरस्य पत्न्याः नाम लोई इत्यासीत् । जीवननिर्वहणार्थं तन्तुवायवृत्तिमेव कबीरदासः आश्रितवान् । कबीरदासः सद्भिः साकमेव व्यवहारज्ञानम् आध्यात्मिकज्ञानं च प्राप्तवान् । स्वमिरामानन्दात् सन्यासदीक्षां स्वीकृत्य कवितारचनासु च प्रतिभां प्रदर्शितवान् । प्रथमं निर्गुणोपासकः कबीरदासः अनन्तरं रामभक्तः अभवन् । रामरहीमयोः नाम भेदेऽपि देवः एकः एव इत्युक्तवान् ।
दोहा इति द्विपादात्मकेषु काव्येषु अति सुन्दरतया व्यवहारज्ञानं नीतिमुक्तवान् । गुरोः स्थानम् अतीवमहत्त्वपूर्णमस्ति । गुरुः भगवान् एकदैव पुरतः आगच्छन्ति चेत् अहं गुरुमेव प्रथमं पूजयामि यतः गुरुः एव भगवन्तमपि दर्शितवान् इति कबीरदासः उक्तवान् ।
'साई इतना दीणि ए. जा मे कुटुम्ब समाय । मै भी भूखा न रहूं साधुभी भूखा न जाय' एवम् अधिकं धनं कबीरदासस्य अस्ति । तस्य उपदेशेषु सुविचाराः अन्धविश्वासनिरासः मार्गदर्शनव्यवहाराः सम्यक् निरुपिताः सन्ति । (‘स्वामी एतावद् ददाति येन मम कुटुम्बं सम्भाल्यते । अहमपि न बुभुक्षितोऽस्मि साधवोऽपि न बुभुक्षिताः स्युः’॥)भक्तिः, ज्ञानं, गुरुपूजा, संसारत्यागः, कर्तव्यनिर्वहणादिविषये अनेकानि सुन्दराणि पद्यानि अपि कबीरदासः रचितवान् । कहत कबीर सुनो भाई साधो एतत् वाक्यं कबीरदासस्य पद्येषु भवति ।
कबीरदासस्य जातिविचाराः उच्चनीयभावनिरासः सम्प्रदायविरोधिभावनाः जनेभ्यः इष्टाः न आसन् । कबीरदासः भक्तिनटनां कटुशब्दैः निन्दितवान् । स्वीये वृध्दाप्ये कबीरदासः गोरखपुरे वासं कृतवान् । तत्रैव क्रिस्तशके १५०८ तमे वर्षे दिवङ्गतः । भारतदेशे कबीरदासजयन्ती महोत्सवं जूनमासे आचरन्ति ।
अत्रापि अवलोक्यताम्[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Gutenberg: Songs of Kabir by Rabindranath Tagore
- Poems of Kabir
- Songs of Kabir (tr. Rabindranath Tagore) at sacred-texts.org
- Kabir Association of Canada
- Kabir poems and dohe in Hindi complete list
- कबीर के दोहे
- संत कबीर के दोहे एवं कविताएँ


text:
मसूरी
अत्र अतीव सुन्दरपर्वतशिखराणि सन्ति । एतत् विनोदविहारस्य स्थानम् । हिमालयशिखराणि अत्र गोचरी भवन्ति । इतः ११ कि.मी.दूरे केम्प्रीफालस् भट्टफाल्स् स्तः । अत्युन्नतं स्थानं लालतिलनामकं प्रसिद्धं स्थानम् अत्र अस्ति । सागरस्तरतः २००० मीटर् उन्नतप्रदेशोऽयं क्यामल्स् बाक्स् , अथवा गन् हिल् स्थानके अतीवोन्नते स्थाने स्तः । अत्र शिखरपर्यन्तं गन्तुं विद्युच्चालिततन्त्रीस्यन्दनव्यवस्था अस्ति । लाक् मण्ड्ल् (३५ कि.मी.) स्थले शिवदेवालयः अस्ति । अत्रैव कौरवाः पाण्डवान् लाक्षागेहे दग्धुं प्रयत्नं कृतवन्तः इति महाभारते उल्लिखितम् । सहस्रधारस्थले ९ मीटर् उन्नतः कश्चन जलपातः अस्ति । अत्रत्यं जलं गन्धकमिश्रितम् अतः स्नानेन आरोग्यवर्धनं भावति इति विश्वासः ।
मार्गः[सम्पादयतु]
देहरादूनतः २२ कि.मी. दूरे अस्ति। देहली- सहरानपूर- देहरादून् मार्गः ।
आवासः[सम्पादयतु]
वासार्थमत्र उत्तमवसतिगृहाणि सन्ति।


text:
समाधिमधिकृत्याह—
अन्यस्य वस्तुनः प्रकृतापेक्षया । धर्मः गुणः प्रसिद्धस्ततस्तस्मान्मुख्यादन्यत्र गौणविषये सम्यक् साधु । लोकसीमानुवर्तित्वमेव सम्यक्त्वमिह द्रष्टव्यम् । आधीयतेऽध्यारोप्यते यत्र । केन ? लोकसीमानुरोधिना लोकप्रतीत्यनुवर्तिना कविना । यथा लोकप्रतीतिः समाद33a धीत नान्यथेत्यर्थः । स एवंविधो धर्मः समाधिर्नाम काव्ये स्मृतो विज्ञेय इति विधिः । समाधीयतेऽध्यारोप्यते यस्मिन्निति समाधिः समारोपविषय उच्यते । यद्यपि समाधीयमानाद्धर्मादन्यो नास्ति समाधिः तथापि सामान्यविशेषभावेन भेदविवक्षया यत्रान्यधर्मः समाधीयते तत् समाधिरित्युक्तम् । गौणशब्दव्यवहारः काव्योपयोगी समाधिरिति यावत् । यथेत्युदाहरति ॥


text:
ब्रह्मगुप्तः(हिन्दी: ब्रह्मगुप्त:,आङ्ग्ल: brahmgupt) (५९८-६६८) महान् गणितज्ञः, ज्योतिषी च आसीत् । तस्य जन्म भिल्लमलपुरे अभवत् । सः हर्षमहाराजस्य राज्ये वसति स्म । अयं गणितविषये ज्योतिष्यविषये च बहूनि पुस्तकानि अलिखत् । तदीयं सुप्रसिद्धः ग्रन्थः नाम 'ब्रह्मस्फुटसिद्धान्तः' । एतं ग्रन्थं सः ६२८ तमे वर्षे अलिखत् । अस्मिन् ग्रन्थे २५ अध्यायाः सन्ति ।
जीवनं कार्यञ्च
ब्रह्मगुप्तः ५९८ तमे वर्षे भारतस्य राजस्थनमण्डले स्थिते भिन्माल्-नगरे जन्म प्राप्नोत् । अस्य पिता जिष्णुगुप्तः । जिष्णुगुप्तः स्वस्य जीवनस्य महान्तं भागं भिल्लमलपुरे (अद्यत्वे अयं प्रदेशः भिन्माल् इति कथ्यते) एव अयापयत् । तस्मिन् समये राज्ञः व्याघ्रमुखस्य शासनम् आसीत् । अतः एव जनाः ब्रह्मगुप्तं भिल्लमलाचार्यः इति कथयन्ति स्म । ब्रह्मगुप्तः उज्जयिन्यां विद्यमानस्य खगोलवीक्षणकेन्द्रस्य प्रमुखः आसीत् । अस्मिन् समये तेन गणित-ज्योतिष्यविषययोः चत्वारः ग्रन्थाः लिखिताः - चण्डमेखला (६२४ तमे वर्षे), ब्रह्मस्फुटसिद्धान्तः (६२८ तमे वर्षे), खण्डखाद्यकम् (६६५ तमे वर्षे) । तेषु ब्रह्मफुटसिद्धान्तः अत्यन्तं प्रसिद्धः जातः । अस्य ग्रन्थस्य अराबिक्-भाषया अनुवादः अपि कृतः ।
गणितम्
ब्रह्मगुप्तः प्रचीनभारतस्य महतां गणितशास्त्रीणां वार्तायाम् अद्यापि सादरं वन्द्यते । सः प्राचीनभारतस्य महान् गणतज्ञः ज्योतिषी च आसीत् । आर्यभट्टः भास्कराचार्यश्च परिवर्तनस्य अभिगमयुतौ आस्ताम् । किन्तु ब्रह्मगुप्तः रुढिचुस्तः परंपरावादी च आसीत् । सः प्राचानेषु विचारेषु विश्वसति स्म । तथापि तस्य योगदानेन भारतस्य प्रचीनगणितं समृद्धम् अभवत् । तेन प्राचीन भारतस्य गणितक्षेत्राय दिशादर्शनं कृतम् ।[१] अङ्कगणितस्य बीजगणितस्य च खगोलविज्ञाने ज्योतिषशास्त्रे च उपयोगस्य श्रेयः ब्रह्मगुप्तं प्रति गच्छति । शून्यस्य गुणधर्माणां व्याख्यां कृत्वा तस्य उपयोगं च कृत्वा शून्यस्य महत्वाधिक्यकरणस्य श्रेयः ब्रह्मगुप्तं प्रति गच्छति । वर्गमूलं घनमूलं च सरलम् अभवत् तस्य श्रेयः अपि एतं प्रति गच्छति ।[२]
जन्म परिवारश्च
ब्रह्मगुप्तस्य जन्म 598 तमे वर्षे राजस्थानराज्यस्य भिन्नमाल- ग्रामे अभवत् । सः ग्रामः गुजरातराजस्थानराज्ययोः निकटवर्ति अस्ति । सः ब्रह्मस्फुट सिद्धान्त इति नामके ग्रन्थे स्वस्य विषये अलिखत् यत्   श्री चाम्पवन्च्यतिलकेश्री व्यघ्रमुखे नृपाणाम् पंञ्चारचत्सं युत्कैः वर्षरचतै पञ्च भिरतीतै । ब्रह्मस्फुट सिद्धान्त सज्जन गणितज्ञ गोलतित्प्रीत्यै त्रिच्चरुर्षेण कृतो जिष्णुगुप्त ब्रह्मगुप्तेन ।।
अनेन श्लोकेन ज्ञायते यत् ब्रह्मगुप्तस्य पितुः नाम जिष्णुगुप्तः आसीत् । ब्रह्मगुप्त 30 वर्षस्य वयसि ब्रह्मस्फुट सिद्धान्त इति नामकं ग्रन्थम् अलिखत् । [३] तत् भागतीय खगोलशास्त्राय गणिताय च महत्वपूर्णयोगदानरूपः अस्ति ।
ब्रह्मस्फुट सिद्धान्त
ब्रह्मस्फुट सिद्धान्त ग्रन्थः 628 तमे वर्षे लिखितः । अस्मिन् ग्रन्थे 24 अध्यायाः सन्ति । तेषु द्वदशाय अध्यायाय गणिताचार्य इति नाम प्रदत्तम् । तस्मिन् अङ्कगणितस्य विषये छायागणितस्य विषये च लिखितम् अस्ति । अस्मिन्नैव ग्रन्थे कुट्टुकाध्याय इति अपरः अष्टादशः अध्यायोऽपि वर्तते तत्र बीजगणितस्य विषये रैखिकगणितस्य विषये वर्गसमीकरणविषये च समाधानं प्रदत्तम् अस्ति । तस्मिन्नैव त्रिकोणमिति इत्यस्योपरि अपि लिखितम् अस्ति । [४] ब्रह्मस्फुट सिद्धान्तस्य चत्वारः अध्यायाः मूलतया गणिताय समर्पिताः सन्ति । अस्य द्वादशे अध्याये अङ्कगणितस्य तथा जयामितेः समावेशः भवति । अष्टादशस्य अध्यायस्य कुट्टुक अर्थात् अनिर्णितानि समीकरणानि । सः अनेन नाम्ना गुट्टक इति नामकं गणित चचितम् । गणितस्य सिद्धान्तानां ज्योतिषशास्त्रे उपयोगः कथं कर्तव्यः इत्यपि तेन प्रतिपादितम् । [५]
अन्ये ग्रन्थाः
ब्रह्मगुप्तेन करण खण्ड इति नामकम् अपरं पुस्तकमपि प्रकाशितं तस्मिन् अन्तर्वेशन, समतल त्रिकोणमिति गोलीय त्रिकोममिति इत्यादीनां नियमाः अपि प्राप्यन्ते । ततः परं कदंबकला, दूरकेन्द्र इति नामके पुस्तके प्रकाशिते । [६] अस्य रचनया आरबजनैः भारतीय गणितस्य ज्ञनं प्राप्तम् । अब्बासिंद खलिफा अल् मंसूर इत्ययं इराक-देशे बगदाद-नगरस्य गचनाम् अकरोत् । सः उज्जैन-नगरात् एकं जनं तत्र आहूतवान् सः तत्र ब्रह्मगुप्तस्य ग्रन्थमपि नीतवान् । तस्यानुवादं कृत्वा सिन्द हिन्द इति ग्रन्थम् अलिखत् । तेन तत्रत्यैः जनैः भारतीयगणितस्य विषये ज्ञानं प्राप्तम् । [७]
शून्यस्य उपयोगः नियमाः च
शून्यस्य संशोधनेन निस्वस्मिन् क्रान्तिः आगता । तत् संशोधनम् आस्माकीनैः कृतम् तस्य गौरवं धरणीयम् । भारते शून्योपयोगस्य वास्तविकं प्रमाणं 876 तमस्य वर्षस्य मन्दिरस्य शीलालेखेषु प्राप्यते । अयं शिलालेखः मध्यप्रदेशराज्यस्य ग्वालियर-नगरस्य चतुर्भुजमन्दरे प्राप्यते । तत्र 270 इत्यस्य सख्यायाः लेखनम् साम्प्रतंय यथा भवति तथा अभवत् । तस्य अर्थः इत्थं नास्ति यत् ततः प्राक् शून्यस्य प्रयोगः न भवति स्म । किन्तु शिलालेखस्य माध्यमेन स्पष्टतया शून्योपयोगः सर्वप्रथमं तत्रैव दृश्यते।[८] प्राचीनायं पाण्डुलिप्यां शून्यस्य उपयोगः बिन्दुना भवति स्म । अतः शून्यस्य आर्यभट्टादपि ब्रह्मगुप्तः, महावीरः, भास्काराचार्यश्च मुखरः आसीत् ।।[९]
शून्यस्य उपयोगे ब्रह्मगुप्तस्य योगदानम्
शून्यस्य नियमरचना ब्रह्मगुप्तस्य महत्वपूर्णं योगदानम् अस्ति । तेन उक्तं यत् शून्यस्य यया कयापि सङ्ख्यया सह उनाधिक्येन शून्यस्योपरि तस्य प्रभावः न भवति । शून्यस्य यया कया अपि सङ्ख्यया सह गुणनं भवति तर्हि तस्य परिणामं शून्यमेव भवति । किन्तु तेन शुन्यस्य विभाजने सत्यपि शून्यमेवावशिष्यते इति कथनम् अयोग्यमासीत् ।।।[१०]
ब्रह्मस्फुटसिद्धान्ते शून्यनियमाः
ब्रह्मगुप्त इत्यनेन 628 तमे वर्षे ब्रह्मस्फुट सिद्धान्त इति नामके ग्रन्थे अङ्कगणितस्य केचन नियमाः उक्ताः।[११] तत्र कामपि सङ्ख्यां तस्मादेव न्यूनां करिष्यामः तर्हि शून्यस्य प्राप्तिः भवति । शून्यस्य एकधनात्मकसङ्ख्यायाः च योगः एकधनात्मकसङ्ख्या भवति, शून्यस्य शून्येन सह योगः अपि शून्यः एव भवति इति ।
ऋणस्य प्रक्रिया
ऋणस्य प्रक्रिया दुरूहा अस्ति । कामपि ऋणात्मकसङ्ख्यां शून्यात् न्यूनां करिष्यामः तर्हि धनात्मकसङ्ख्या आवशिष्यते । कामपि धनात्मकसङ्क्यां शून्यात् न्युनां करिष्यामः तर्हि ऋणात्मकसङ्ख्या अवशिष्यते । किन्तु शून्यं ऋणात्मकसङ्ख्यायाः न्यूनं करिष्यामः तर्हि ऋणात्मकसङ्या अवशिष्यते । शून्यात् शून्यं न्यूनं करिष्यामः चेदपि शून्यमेव अवशिष्यते ।
योगस्य प्रक्रिया
एकधनात्मकस्य ऋणात्मकस्य च सङ्ख्यायाः योगः तयोः अन्तरवदेव भवति, तयोः निरपेक्षमानं समानं स्याच्चेत् तयोः योगः अपि शून्यः एव भवति । ।।।[१२]
गुणनस्य विभाजनस्य च प्रक्रिया
कामपि सङ्ख्यां शून्येन सह गुणिस्यामः चेत् तस्य उत्तरः अपि शून्यः एव भविष्यति इति किन्तु विभाजनस्य क्रिया अपि सरला भवति । यथा कामपि धनात्मकसङ्ख्यायाः ऋणात्मकसङ्ख्याः वा शून्येन सह विभाजनं करिष्यामः तर्हि तस्य उत्तररूपेण एकस्याः भिन्नसङ्ख्यायाः प्राप्तिः भवति । यस्य हरः(DENOMINATOR) शून्यः भवति । शून्यस्य धनात्मकसङ्ख्ययाः वा ऋणात्मकसङ्ख्ययाः विभाजनं करिष्यामः तर्हि तस्य परिणामरूपेण शून्यस्य वा भिन्नसङ्ख्यायाः प्राप्तिः भवति । यस्य अंशः शून्यं हरः (DENOMINATOR) सा सङ्ख्या एव भवति । [१३] किन्तु शून्यात् शून्यस्य विभाजनं कुर्मः तर्हि शून्यम् अवशिष्यते ब्रह्मगुप्तस्य इदं कथनं असत्यमासीत् । तथापि तस्य प्रयत्नाः श्लाघ्याः सन्ति ।
ब्रह्मगुप्तस्य अनुगामिनः
ब्रह्मगुप्तस्य 200 वर्षान्ते 830 तमे वर्षे गणितशास्त्रिणा महावीरेण गणितसारसंङ्रहः इति एकः ग्रन्थः निर्मितः । तस्मिन् ब्रह्मगुप्तस्य गणितसिद्धान्तानामेव विवेचनम् अस्ति ।[१४] तेनापि शून्यात् शून्यस्य गुणने सति शून्यम् अवशिष्यते तथा ऋणप्रक्रियया तस्मिन् किमपि परिवर्तनं न भवति इति उक्तं किन्तु तथापि सः विभाजनप्रक्रिययाः उत्तरं दातुं समर्थः न अभवत् । [१५] ततः परं भास्कराचार्येण शून्यस्य सिन्द्धान्ताः प्रतिपादिताः । सः ब्रह्मगुप्तं गुरुः मत्वा गणितस्य संशोधनानि अकरोत् । सऽपि शून्यस्य विभाजनक्रियायाः विभाजनं कर्तुं समर्थः नाभवत् इति । कस्यापि सङ्ख्यायाः शून्येन सह विभाजनं करिष्यामः तर्हि एकस्याः भिन्नसङ्ख्यायाः एव प्राप्तिः भवति । तां सङ्ख्याम् अनन्त इत्यपि कथयितुं शक्नुमः । तस्मिन् किमपि योजयामः वा न्यूनं करिष्यामः तथापि तस्मिन् परिवरितनं न भवति इत्येतत् सर्वं भास्कराचार्येण उक्तम् ।
ब्रह्मगुप्तस्य योगदानम्
वर्गमूलस्य घनमूलस्य च सरला पद्धतिः अनेन दर्शिता । सः खगोलस्य गणितस्य च निष्णातः आसीत् । [१६] अतः तं खगोलगणितभ्यां जनाः तं स्मरन्ति वा उभयोः निष्णाताः तं स्मरन्ति इति ।[१७] इतः परं शून्यस्य गुणधर्माणां व्याख्यां दत्त्वा समीकरणस्य संशोधनपद्धतिरपि तेन दर्शिता । सः ब्रह्मगुप्तस्य सिद्धान्त इति पुस्तके एकं श्लोकं लिखितवान् । सः श्लोकः -   वर्गचतुर्गुणितानां रूपाणां वध्यवर्ग सहितानाम् । मूलमध्येनोन वर्ग द्विगुणो धृतं मध्यः ।।

ब्रह्मगुप्तस्य पूर्णाङ्कचक्रियचतुर्भुजः
ब्रह्मगुप्तेन तादृशः चतुर्भुजस्य रचना कृता तस्य प्रक्रिया च बोधिता तस्मिन् सर्वेषां परिमाणं पूर्णमस्ति । [१८] सः भुजानां दैर्घ्यं , क्षेत्रफलं , वहिवृत्तस्य व्यासः, भुजानां प्रक्षेपः, कर्णानां प्रतिच्छेदेन च निर्मितखण्डानां परिमाणमपि पूर्णसङ्ख्यायां मिलति । ततः परं 1707-1783 तमे वर्षे पाश्चात्त्यः गणितशास्त्री आयलर् इत्ययं चक्रिय चतुर्भुजस्य प्रक्रियां दर्शितवान् । ब्रह्मगुप्त मध्यवर्ति परिमाणस्य विषये द्वितीय स्तरस्य अन्तर्वेशन सूत्राणि अयच्छत्[१९] । तानि च साम्प्रतं वहु प्रसिद्धान सन्ति । सः चतुर्भुजस्य भुजानां क्षेत्रफलस्य, त्रिभुजस्य क्षेत्रफलं कर्ण इत्यस्य दैर्घ्यं ज्ञातुं सूत्रं प्रदत्तमस्ति । तच्च सूत्रं यथा   कर्णाश्रित भुज धातैव्य मुजायथान्योन्य भाजितं गुणयेत । योगेन भुजप्रति भुजवधयोः कर्णोपदे विषमे ।।   यदि a, b,c, d च चक्रिय चतुर्भुजस्य भुजाः तर्हि कर्ण 1 = √((ad+bc)/(ab+cd)×(ac+bd) ) कर्ण 2 =√((ab+cd)/(ab+bc)×(ac+bd) ) एतत् सूत्रं ब्रह्मगुप्तस्य प्रमेय इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति ।[२०] अर्थः अनुमानं कुरु ax+ bx = c तर्हि√(4ac+b^2-b)/2a साम्प्रतं गणितसूत्रं एतेन सह मिलति । Nx^2+ c=y^2 एतादृशां द्विघातीय अनिर्धार्य समीकरणानां समाधानार्थं ब्रह्मगुप्तेन द्वयोः पूर्वप्रमेययोः उपयोगः कृतः । सः पूर्वप्रमेयः साम्प्रतं आयलर् , लाङ्गरेज इति नाम्ना च प्रसिद्धौ अभवताम् । तौ पाश्चात्त्यगणितशास्त्रणां विद्वान्सौ स्तः । [२१] ब्रह्मगुप्तेन जयामिति इत्यस्य कृते अपि महत्वपूर्णं योगदानं प्रदत्तम् । तेन त्रिभुज चतुर्भुज क्षेत्रफलस्य ज्ञानाय अपि सूत्रं प्रदत्तम् । तच्च यथा
स्थूलफल त्रिचतुर्भुज बाहु प्रतिबाहुयोग दसवात ।
भुजयोगार्धचतुष्टय भुजोन घाताम् पदम् सूक्ष्मम् ।।
भुजानां योगेन अर्धं चतुर्वारं लिखित्वा भुजां ऋणां करोतु गुणनं कृत्वा वर्गमूलं अन्विष्यतु । तत् साम्प्रतं डबल्यु सेल् (1617) इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति ।[२२] ax + b = 0 , ax + bx + c = 0 एतत् द्वीघातीय समीकरणं जयामितेः समाधानं च प्रदत्तम् । अनेन सर्वप्रथमं गणितस्य बीजगणितस्य च विषये भेदः प्रदर्शितः । गणितस्य क्षेत्रेषु मौलिकप्रदानस्य कारणात् भास्कराचार्येण ब्रह्मगुप्तं गणकचक्र चूडामणि इति उपाधि प्रदत्ता ।
कस्तूरिवत् गणितस्य सुगन्धः विदेशेऽपि प्रसारिता[सम्पादयतु]
ब्रह्मगुप्तस्य गणितसाहित्यस्य अरबी फारसी इति उभायोः भाषयोः अभवत् । अरबी भाषायां सिन्द हिन्द इति नामकं पुस्तकं ब्रह्मस्फुट सिद्धान्त इत्यस्य अनुवादरूपमेवास्ति । ।[२३] असमात् अनुवादात् एव भारतस्य गणितम् आरब-देशेषु ततः परं पाश्चात्त्यदेशेषु च अगच्छत् । भारतीयाः विद्वांसः स्वप्रेरणया गर्भजसंस्कारेण च संशोधनानि कुर्वन्ति स्म । तेषु तर्कस्य विज्ञानस्य च दृष्ट्या व्यवहारिकता अधिकाधिका दृश्यते स्म । विश्वस्मिन् गणितस्य नियमानां संशोधनानि अभूवन् तस्य प्रेरणास्त्रोतरूपेण सन्दर्भरूपेण च अस्माकं गणितमेव मुखरमासीत् । ।[२४] तस्मिन् ब्रह्मपुप्तस्य गणितस्य प्रत्यक्षेण परोक्षेण वा योगदानम् अस्त्यैव । प्राचीनगणितस्य विकासकथायां ब्रह्मगुप्तः इति नाम न स्यात् चेत् प्राचीनं गणितं अपूर्णमेवावशिष्यते ।
ब्रह्मगुप्तस्य पुराणपन्थिनः विचाराः
ब्रह्मगुप्तः महान् खगोलशास्त्री गणितशास्त्रि च आसीत् । किन्तु तस्य वैचारिकाः अभिगमाः पारम्परिकाः आसन् । तस्य मानसे तत्कालीनस्य समाजस्य अधिकः प्रभावः आसीत् । ।[२५] यदा सः गणितस्य विचारान् प्रस्तौति तदा समाजस्य अग्रजाः पुरोहिताः ,ज्योतिषज्ञाः च क्रोधाविष्टाः न भवेयुः इति ध्यायति स्म । सः कस्यापि विरोधं कर्तुं नेच्छति स्म । आर्यभट्टस्य मते पृथिव्याः स्वकीयं गुरुत्वाकर्शणमस्ति अतः सा स्वस्य धुरौ भ्रमति इति ।।[२६] किन्तु ब्रह्मगुप्तस्य मते पृथिव्याः बलं नास्ति वस्तूनाम् आकर्षणं तस्याः स्वभावः अस्ति इति । पृथिव्याः उपरि जलं स्वस्य स्वभावेन वहति । सः अन्येषां आर्यभट्टदीनां विचारात् भिन्नं विचारयति स्म ।
भिन्न्मालाचार्य
विशिष्टव्यक्तित्वधारी ब्रह्मगुप्ताय भास्कराचार्यः गणकचक्र इति उपाधिं दत्तवान् । [२७] भाष्यकाराः तस्य विवेचकाश्च ब्रह्मगुप्तस्य जन्मस्थलेन व्यतीतजीवनकातणात् तं भिन्नमालाचार्य इत्यपि कथयन्ति स्म । तदानीन्तने काल् भिन्नमालस्य उल्लेखः गुर्जरप्रान्ते भवति स्म । अतः ब्रह्मगुप्तः गुर्जरः आसीत् इति गौरवस्य विषयः । भिन्नमाल उत्तरगुजरातस्य महत्वपूर्णं स्थलमस्ति इति ।
वर्षस्य गणना
येन दिवसस्य गणना कृता ब्रह्मगुप्तः तादृक् प्रथमः गणितशास्त्री आसीत् ।[२८] तेन अपर्निशस्य गणनां कृत्वा एकस्मिन् वर्षे 365 दिनानि 6 घण्टाः 15 निमिषानि 19 पलानि च भवन्ति इति घटस्फोटः कृतः । साम्प्रतं वयं जानीमः यत् पृथिव्याः परितः सूर्यः एकां प्रदक्षिणां समापयति तदैव एकस्य वर्षस्य समापनं भवति इति । अस्याः भ्रमणदिशायाः आधारेणैव पृथिव्याः विविधेषु भूखण्डेषु ऋतूनां परिवर्तनं भवति स्म वातावरणस्य तापमाने अपि न्यूनाधिक्यं भवति स्म । ब्रह्मगुप्तेन यदा अस्याः गणनायाः संशोधनं कृतं तदा आधुनिकस्य विज्ञानस्य यन्त्राणामपि अभावः आसीत् ततापि सः साम्प्रतगणनायः निकटस्थः अस्ति । साम्प्रतगणनानुसारं वर्षस्य 365 दिनानि 6 घण्टाः 48 निमिषानि 45 पलानि च सन्ति । तदानीन्तने काले ब्रह्मगुप्तेन इदं संशोधनं कया रीत्या कृतम् तत् आश्चर्यस्य विषयः ।[२९]
शून्यस्य नियमाः
(-a) – 0 = (-a) A- 0 = a 0 - 0 = 0 0 – (-a) = a 0 – a = (-a) a x 0 = 0 (-a) x 0 = 0 0 x 0 = 0 ऊर्ध्वोक्ताः नियमाः शून्यस्य विभिन्नाङ्कस्य स्वरूपस्य विषये सन्ति । इत्थमेव नालम् तेन ऋणात्मक अङ्कानां शून्यस्योपरि या गणना अस्ति तस्य गणितस्यापि सर्वेषां नियमानां वर्णनं तस्य ग्रन्थेषु दृश्यते । [३०]ते नियमाः अपि आधुनिकस्य गणितस्य निकटवर्तिनः सन्ति इति । तेन शून्यस्य विभाजनाय अपि नियमः प्रदत्तः 0 ÷ 0 = 0 किन्तु अयं नियमः अमान्यः अभवत् ।
ब्रह्मगुप्तस्य प्रमेयः सूत्रं च[सम्पादयतु]
AF = FDCoxeter, H. S. M.; Greitzer, S. L.ः Geometry Revisited. Washington, DCः Math. Assoc. Amer., p. 59, 1967 फलकम्:MathWorld
Brahmagupta's Theorem at cut-the-knot
प्रमेयः सूत्रम्
काव्यमया सुन्दरा प्रस्तुतिः
गणितं मूलतः गणनायाः आधारितः तर्कैः साध्यः व्यवहारस्य विषयः अस्ति । [३१]किन्तु तस्मिन् रसः न स्यात् चेत् खिन्नतायाः विषयः भवति इति । किन्तु अस्माकं प्राचीनैः गणितशास्त्रिभिः श्लोकानां माध्यमेन गणितस्य बोधः कारितः इति आनन्दस्य विषयः । गणितस्य ग्रन्थाः काव्यवत् गानस्य योग्यया रीत्या सम्पादिताः इति । अतः गणितं विद्वत् जनेषु एव पिहितं नाभवत् अपि तु प्रतिजनं गतः इति ।
प्रमाणभूताः श्लोकाः
गणितस्य ग्रन्ते ब्रह्मस्फुटसिद्धान्ते कर्णस्य, भुजानां, चक्रियचतुर्भुजस्य, वर्गमूलस्य,घनमूलस्य विषये च प्रतिपादितमित् ।[३२]
त्रिभुजस्य वधो भुज्यो द्वीगुणित लम्बोद्वतो हृदयरज्जुः
साद्विगुणिता त्रिचतुर्भुज कोण स्पृग्वृत विष्कम्भ ।
स्थूलफलम् त्रिटतुर्भुज बाहुप्रतिबाहु योगदलघातः
भुजयोगार्थ चतुष्टय भुजोनघात पद्मसूक्षम् ।।
कर्णाश्रित भुजघातैक्य मुभयथान्यो भाजित गुणयेत् ।
योगेन भुजप्रति भुजवभयोः कर्णोपदे विषये ।।
हृदयं विषमस्य भुजप्रतिभुज कृतियोग मुलाधर्म
जात्थद्वथकोटिभुजाः परकर्णगुणाः भुजाश्चतुर्विषमे
अधिकोभूर्मुखम हीनो बाहु द्वितयम भुजावन्यो ।।
क्षेत्रफलं बेधगुणं समखातफलं हतं त्रिभिः सुरयाः
मुखतल तुल्य भुजैकन्यान्येका ग्रहतानि समरज्जुः ।
प्रथम द्वीतीय नृजलान्तरेणोद्वता जलायसृति
द्वष्टयोच्चय गुणोच्छा यस्तोयान्त जलान्तरगुणाभुः ।।
आरब गणितस्य आद्यगुरुः
युरोपखण्डे सिकन्दरिया इत्यस्य युनानि विद्याकेन्द्रे युकिलिक्, एपोलोनियस्, आर्किमिडिस्, हेरोन् तालिमी च इत्येते गणितज्ञाः ज्योतिषज्ञाश्च अभूवन् ।[३३] किन्तु ततः परं 800 वर्षाणि यावत् तत्र एकः अपि गणितज्ञः नाभवत् इति । अतः गणितक्षेत्रस्य विकासः नाभवत् इति । अस्मादेव कारणात् युरोपखण्डस्य सः समयः अन्धकारयुग इति नाम्ना प्रसिद्दः अभवत् । तदानान्तनो काले भारतदेशे आर्यभट्टः, ब्रह्मगुप्तः, महावीराचार्यः,भास्कराचार्यादिभिः गणितज्ञैः भारतीयं गणितं समृद्धियुक्तं कृतमिति ।
युरोपखण्डे नवजागृति
युरोपखण्डे नवजागृतियुगस्य आरम्भः 11 शताब्द्याम् अभवत् । मूलतया ईसाई तत्वज्ञैः सीरियाइ, युनानि संस्कृतस्य च ग्रन्थानामनुवादः कृतः । संस्कृतात् गणितस्य अनुवादः कृतः तत् ब्रह्मगुप्तनिर्मितमासीत् । तस्य ग्रन्थानां आरब-भाषायामनुवादः सन् युरोपखण्डादिषु तस्य बहुप्रचारः अभवत् इति । अतः ब्रह्मदुप्तः तेषाम् आद्यगुरुः मन्यन्ते । [३४]
गणितस्य क्षेत्रे ईस्लामधर्मस्य विकासः
महम्मद पयगम्बर इत्यस्य मृत्योः शतं वर्षान्ते इस्लामधर्मस्य विकासः अभवत् ।[३५] तस्य उत्तराधिकारि खलिफा सिंहः सिंध प्रन्तात् स्पेने यावत् स्वशासनलालकः अभवत् । तेन 762 तमे वर्षे दजला नद्याः तटे बगदाद-नगरस्य स्थापना कृता । बगदाद-नगरस्य कीर्तिः प्रतिदिनं वर्धिता भवति स्म । तस्य शासने प्रथमवारं गणतग्रन्थानाम् आरबभाषायाम् अनुवादः अभवत् इति । एकया किं वदन्त्याः आधारेण सिधप्रान्तस्य एकं सङ्घटनं खलिफा सिंहः इत्येतं मिलितुम् अगच्चत् । तेषु कङ्क इति नामकः कश्चन पण्डितः अपि आसीत् । सः गणितस्य ज्योतिषस्य च ग्रन्थान् बगदाद-नगर प्रति अनयत् । अतः गणितस्य क्षेत्रे ईस्लामधर्मस्य विकासः अभवत् इति ।
बीजगणितक्षेत्रे योगदानम्
ब्रह्मगुप्तस्य बीजगणितक्षेत्रे महत्वपूर्णं योगदानम् अस्ति । बीजगणिते शून्यस्य उपयोगकर्ता सः प्रथमः भारतीयः आसीत् । कारणं तस्मिन् युगे बीजगणित इति शब्दस्य अस्तित्वं नासीत् । तेन बीजगणित इत्यस्य कृते कुट्टक इति शब्दप्रयोगः कृतः ।।[३६] बीजगणित इति शब्दप्रयोगः ब्रह्मस्फुट इति ग्रन्थस्य टीकाकारेण पृथृदक स्वामी इत्यनेन 860 तमे वर्षे कृता । प्रख्यातेन इतिहासकारेण सार्टन् इत्यनेन ब्रह्मगुप्ताय भारतस्य महान् गणितज्ञः इति उपाधिः प्रदत्ता ।[३७]
तुरीय यन्त्रस्य संशोधनम्
ब्रह्मगुप्तस्य विचाराः प्रायशः पुराणपन्थिनः आसन् किन्तु तथापि सः एकः गणितज्ञः खगोलज्ञश्चासीत् । ब्रह्मस्फुटसिद्धान्तस्य यन्त्राध्याये तेन खगोलयन्त्रस्य विषये बोधितमस्ति । ।[३८] तुरीय यन्त्रस्य संशोधनं तेन कृतमित्यपि कथनम् लोकप्रसिद्धमस्ति । तुरीययन्त्रं चन्द्राकारस्य आसीत् । ततः प्राक् अवकाशदर्शनार्थं गोलयन्त्रस्य उपयोगः भवति स्म ।
ब्रह्मगुप्तस्य सम्माननम्
ब्रह्मगुप्तस्य अनेन कार्येण भारतीयाः आरब-देशीयाश्च तान् नितरां स्मरन्ति इति । भारतीयगणितज्ञेषु तस्य नाम मुकुटमणि एव शोभायमानम् अस्ति इति । भारतीयगणितस्य अङ्कपद्धत्याः गणितस्य च विषये आरब-देशीयाः जानन्ति स्म किन्तु अस्य ग्रन्थानाम् अध्ययनेन तैः भारतीयं गणितं अङ्कपद्धति च आत्मसाध कृता इति । इत्थं तस्य नितरां स्मरणमेव तस्य सर्वोच्चं सम्माननम् अस्ति इति ।
भागतीयनां योगदानम्
महता गणित शास्त्रिणा अल् ख्वारिजम् इत्यनेन बीजगणितस्य एकं पुस्तकं व्यलेखि तस्य महत्तमः आधारः ब्रह्मगुप्तस्य गणितम् आसीत् इति । तस्य पुस्तकस्य एव युरोपभाषायाम् अनुवादः अभवत् इति । ततः अलगोरिधम् इति शब्दः प्रसिद्धः अभवत् । सः शब्दः अल् ख्वारिजम् इत्यस्य पुस्तकात् स्वीकृतः यस्य उपयोगः सङ्गणकस्य (computer) गणनायाः गाणितिकसूत्रेषु अद्यापि भवति इति । आरबदेशीयानां कारणात् भारतीयानां गणितस्य सिद्धान्ताः युरोपखण्डं प्रति गताः किन्तु तस्य मूलं तु ब्रह्मगुप्तः आसीत् स च भारतीयः आसीदिति ।
मृत्युः
ब्रह्मगुप्तस्य मृत्योः विषये कुत्रापि किमपि न लभ्यते किन्तु ऋषित्वात् सः दीर्घायुषी आसीदिति सर्वे आमनन्ति । गणितस्य क्षेत्रे तस्य जावनस्य सुगन्धः अध्यापि दृश्यते इति ।


text:
॥ अथ तृष्णाचिकित्सां व्याख्यास्याम: ॥
॥ अथ तृष्णाचिकित्सां व्याख्यास्याम: ॥
॥ अथ वाततृष्णा ॥
वातघ्नमन्नपानं मिष्टं शीतं च वाततृष्णाया: । स्याज्जीवनीयसिद्धं क्षीरघृतं वातजे तर्षे ॥१॥ इति वृन्दात् ॥
॥ अथ पित्ततृष्णा ॥
पित्तजायां सितायुक्तं: पक्कोदुम्बरजो रस: । प्रपिबेत्ससितं मन्थं पय: कोलजसक्तुभि: ॥१॥
॥ अथ काश्मर्यादि ॥
काश्मर्यशर्करायुक्तं चन्दनोशीरपद्मकम् । द्राक्षामधुकसंयुक्तं पित्ततर्षे जलं पिबेत् ॥ इति चिकित्सासारात् ॥
॥ अथ कफतृष्णा ॥
यथोक्तं कफतृष्णायां छर्द्यां तथैव कार्यं स्यात् । स्तम्भारुच्यविपाकालस्यच्छर्दिषु कफानुगां तृष्णाम् ॥१॥
ज्ञात्वा मधुदधितर्पणलवणेन जलैर्वमनमभीक्ष्णम् । दाडिममम्लफलं वाप्यन्यत्सकषायमवलेह्यम् ॥२॥
पयसाथ वा पदद्याद्रजनीमधुशर्करायुक्तम् ॥३॥ इति वृन्दात् ॥
॥ अथ सामान्यविधि: ॥
तृष्णातिवृद्धावुदरे च पूर्णे सञूछर्दयेन्मागधिकोदकेन । विलोमसञ्चारहितं विधेयं स्याद्दाडिमाम्रातकमातुलिड्गै: ॥१॥
सुवर्णरौप्यादिभिरग्नितप्तैर्लोष्टै: कृतं वा सिकतोपलैर्वा । जलं सुखोष्णं शमयेच्च तृष्णां सशर्करं क्षौद्रयुतं हिमं वा ॥२॥
कसेरुशृड्गाटकपद्मबीजबिसेक्षुसिद्धं ससितं सवारि । तृष्णां क्षतोत्थामपि पित्तजातां निहन्ति पित्तं शिशिरीकृतं च ॥३॥
इति सारसड्ग्रहात् । तुलसीमञ्जरीशुण्ठीकणाद्राक्षालवड्गकै: । नागवल्लीपर्णवृन्तत्वक्खर्जूरैश्चकार्षिकै: ॥१॥
कर्षार्धलोध्रसंयुक्तैर्विहितोऽयं कषायक: । तृष्णादाहग्लानिहरस्त्रिदोषशमन: पर: ॥२॥
मधुयुक्तं जलं शीतं पिबेदाकण्ठमातुर: । पश्चाद्वमेदशेषं तत्तृष्णा तेन प्रशाम्यति ॥३॥
इति योगतरड्गिण्या: । मधुरै: सुजीवनीयै: शीतैश्च सतिक्तकं शृतं क्षीरम् । पानाभ्यञ्जनसेके त्विष्टं मधुशर्करायुक्तम् ॥१॥
तज्जलं वा घृतमिष्टं पानाभ्यड्गेषु नस्यमपि किञ्चित् । जम्ब्वाम्रातकबदर्यम्लवेतसवल्कलपञ्चाम्लै: ॥ त्दृमुखशिर: प्रमेहा: सघृता
मूर्च्छार्तिभ्रमतृषाग्ना: ॥२॥ इति वृन्दात् ।
सजीरकाण्यार्द्रकशृड्गबेरसौवर्चलान्यर्थ परिप्लुपानि । मद्यानि त्दृद्यानि च गन्धवन्ति पीतानि सद्य: शमयन्ति तृष्णां चैवापकर्षति ॥२॥
गोस्तनीक्षुरसक्षीरयष्टीमधुमधूत्पलै: । नियतं वाम्यतो पीतैस्तृष्णा शाम्यति तत्क्षणात् ॥३॥
जीरकुस्तुम्बरीद्राक्षाचन्दनोत्पलशीतजलम् । शीतलेन समं दद्यात्तृष्णां हन्त्यतिशीलितम् ॥४॥
निर्वापितं तप्तलोष्टं कपालसिकतादिभि: । तृष्णायां वमनोत्थायां सगुडं दधि शस्यते ॥५॥
इति चिकित्सासारात् ॥
॥ अथ लघुमधूकादिफान्ट: ॥
शार्ड्गधरात् । मधूकपुष्पगम्भारीचन्दनोशीरधान्यकै: । द्राक्षया च कृत: फाण्ट: शीत: शर्करयायुत: ॥ तृष्णापित्तहर: प्रोक्तो दाहमूर्च्छाभ्रमाञ्जयेत् ॥१॥
॥ अथ गण्डूष: ॥
सक्षौद्रमाम्रजम्बूत्थं सुपाचितम् । सतृष्णो मधुना कुर्याद्गण्डूषाञ् शिशिरस्थित: ॥१॥
इति रसरत्नप्रदीपात् । क्षीरक्षुरसमृद्वीकाक्षौद्रसिन्धुगुडोदकै: । सह वृक्षाम्लगण्डूषस्तालुशोषतृडन्तकृत् ॥१॥
इति योगतरड्गिण्या: ॥
॥ अथ लेपा: ॥
दाडिमकपित्थतोध्रै: सविदारीबीजपूरकै: शिरस: । लेपो गौरामलकै: शृतारनालयुतै: सहितै: ॥१॥
इति वृन्दात् । अरुणचन्दनवालकैर्नलदपद्मकतुल्यकृतांशक: । शिरसि लेपनमाचरतां नृणां तृडुपयात्युपशान्तिमसंशयम् ॥१॥
इति कदम्बात् । दाडिमं बदरं लोध्रं कपित्थं बीजपूरकम् । पिष्ट्वा लेप: शिरस्येषां पिपासादाहनाशन: ॥१॥
इति योगतरड्गिण्या: ॥ इति लेपा : ॥
॥ अथ गुटिका ॥
नीलाम्बुजाब्दमधुलाजवतावरोहै: श्लक्ष्णीकृतैर्विरचिता गुटिका मुखस्था तृष्णां निवारयति तत्क्षणमेव तीव्रां मृत्यो: स्पृहामिव यते: परमार्थचिन्ता ॥१॥ इति राजमार्तण्डात् ।
वटप्ररोहं मधुकुष्ठमुप्तलं सलाजचूर्णं गुटिका प्रकल्प्या । सुसंहिता सा वदने च धारिता तृष्णां सुवृद्धामपि हन्ति सज्वराम् ॥१॥
इति योगशतात् । रुगलाजाब्दवटप्ररोहमधुकैर्मध्वन्वित: कल्पिताप्युग्रामाशु तृषं भृशं प्रशमयेदास्यान्तरस्था गुटी । एलालाजलवड्गनागचपलास्त्रीकोलमज्जाम्बुदश्रीखण्डं मधुयुक् प्रिये प्रशमयेद्वान्तिं त्रिदोषोद्भवाम् ॥१॥
इति वैद्यजीवनात् । रोगपसर्गजातायां धान्याम्बु ससिता मधु । वटप्ररोहयष्टयाह्वकणामधुकृता वटी ॥ मुखस्था चिरकालोत्था तृष्णां हन्यात्सुदुस्तराम् ॥१॥
इति चिकित्सासारात् । इति सामान्यविधि: ।
क्षतोद्भवां रुग्विनिवारणेन जयेद्रसानामसृजश्च पानै: । क्षयोत्थितां क्षीरजलं निहन्यान्मांसोदकं वा मधुकोदकं वा ॥१॥
आमोद्भवां बिल्ववचायुतानां जयेत्कषायैरपि दीपनानाम् । उल्लेखनैर्गुर्वशनप्रजातां जयेत्क्षयोत्थां तु विना पिपासाम् ॥२॥
स्निग्धिऽत्रे भुक्ते या तृष्णा स्यात्तां गुडाम्बुना शमयेत् । अतिरुक्षदुर्बलानां तृष्णां शमयेन्नृणामिहाशु पय: ॥३॥
छागमांसरसं साज्यं शीतं समधुशर्करम् । पीत्वा जयति दुर्दाहमूर्च्छाछर्दिमदात्ययान् ॥४॥
सात्म्यान्नपानभैषज्यैस्तृष्णार्त्तस्य जयेत्तृषाम् । तस्यां जितायामन्योऽपि व्याधि: शक्याश्चिकित्सितुम् ॥५॥
तृषितो मोहमायाति मोहात्प्राणान्विमुञ्चति । तस्मात्सर्वास्वस्थासु न क्वचिद्वारि वार्यते ॥६॥
अन्नेनापि विना जन्तु: प्राणान्सन्धारयेच्चिरम् । तोयाभावे पिपासार्त: क्षणात्प्राणान् विमुञ्चति ॥७॥
॥ अथ रसा: ॥
॥ अथ रसादिगुटिका ॥
रसरजतगुटीं पटीयसीं यो वदनसरोरुहमध्यगां दधाति । स जयति तृषितस्तृषां मनुष्यो भृशमघपुञ्जमिव त्रिमार्गगाम्भ: ॥१॥
॥ अथ रसादिचूर्णम् ॥
रसगन्धककर्पूरै: शैलोशीरमरीचकै: । ससितै: क्रमवृद्धैश्च सूक्ष्मं कृत्वा त्वहर्मुखे ॥१॥
त्रिगुञ्जाप्रमितं खादेत्पिबेत्पर्युषिताम्बु च । भृशं तृषां निहन्त्येवमश्वैभ्यां च प्रकाशितम् ॥२॥ इति सारसड्ग्रहात् ॥ इति रसा: ॥
॥ अथ पथ्यापथ्यम् ॥
षष्टिका: शालय: पेया विलेपी लाजसक्तव: । अन्नमण्डो धान्यरस: शर्करारागखाण्डवौ ॥१॥
भृष्टैर्मुद्रैर्मसूरैर्वा चणकैर्वा कृतो रस: । रम्भापुष्पं तक्रकूर्ची कूष्माण्डमुपोदिका ॥२॥
खर्जूरं दाडिमं धात्री बीजपूरं गवां पय: । जम्बीरं करमर्दश्च पथ्यमेतत्तृषातुरे ॥३॥
गुर्वन्नमम्लं लवणं कषायं कटुत्रयं दुष्टजलानि तीक्ष्णम् । एतानि सर्वाणि हिताभिलाषी तृषातुरो नैव भजेत्कदाचित् ॥४॥
इति तृष्णाचिकित्सा ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
पश्चिमगोदावरीमण्डलम्
पश्चिमगोदावरीमण्डलम् (West Godavari district) भारतदेशस्य आन्ध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकमण्डलं अस्ति। अस्य मण्डलस्य केन्द्रं एलूरु नगरम्।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
इदं मण्डलम् १९२५ तमे वर्षे आविर्भूतम् । मौर्यैः,शातवाहनैः, शालङ्कायनैः, विष्णुकुण्डिभिः, चालक्यैः रेड्डिराजैः, गजपतिभिः,गोल्कोण्डनवाब् जनैः मोघल् चक्रवर्तिभिः फ्रेञ्च् तथा ब्रिटिष् पालकैः च परिपालितम् । कृष्णा, प्राग्गोदावरी जनपदाभ्यां कांश्चन प्रान्तान् योजयित्वा पश्चिमगोदावरी मण्डलं कृतवन्तः ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
अस्य मण्डलस्य दक्षिणदिशि कृष्णाजनपदम्, बङ्गाळाखातसमुद्रः, प्रगुत्तरदिशोः प्राग्गोदावरी, पश्चिमदिशि कृष्णा, खम्मं मण्डलं च सीमायां सन्ति । जनपदस्य भूभागे अरण्यप्रान्तं ११% वर्तते ।
कृषिः वणिज्यं च[सम्पादयतु]
रेडियोधार्मिकशक्तिवर्धकं मोनोजैट्, सूपर्सैनिक् विमाननिर्माणे उपयुज्यमानम् इल्मनैट्, अयसः दृढ्वर्धकं, क्रोमैट्, अङ्कन्यः, वर्णाः, यन्त्रेषु उपयुज्यमानस्य “ बुष्” इत्यस्य निर्माणाय ग्राफैट् खनिजादिकम् अत्रैव उपलभ्यन्ते । सहजवायुनिक्षेपाणां निधिः वर्ततेऽत्र लिङ्गबोयनचर्ल येनुगुमानिलङ्कप्रान्तेषु । तणुकु, चागल्लु, पालकोल्लु इत्येतेषु प्रान्तेषु शर्करा कर्मागाराः, एलूरुनगरे धूपवर्तिकानां उत्पादककेन्द्रं च निरन्तरं जनसेवायां मग्नानि । कुक्कुटमत्स्यपरिश्रमाणां च वृध्दिः जायमाना अस्ति । मण्डलस्य प्रधानकृषिः धान्यम् । सहैव एतेन इक्षुः, जम्बीरं, कदली इत्यादीनां सेद्यमपि भवति । सेद्यं कुल्यानाम् आधारेण क्रियते । आम्रं, जम्बीरम् इत्यादिसस्यद्वारा कृषकाः आजीविकां प्राप्नुवन्ति । कलायः, माषाः द्वितीयसेद्यत्वेन क्रियते ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
पञ्चारामेषु प्रसिध्दक्षेत्रद्वयं सोमारामं (गुडिपूडि), क्षीरारामम् अत्रैव विराजेते । द्वारकातिरुमलपुण्यक्षेत्रं मण्डलेऽस्मिन् विराजते । कोल्लेरुसरः पर्याटकानां मनः मोदयति । पोलवरं समीपे पापीशिखरं, पट्टिसीमे श्रीवीरभद्रस्वामी देवालयः, कामवरपुकोटे गुण्टुपल्लि गुहा, इत्यादीनी अस्य मण्डले सन्ति। मण्डले आर्थिकमण्डलत्रयम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य महाविद्यालयाः आन्ध्रविश्वविद्यालयपरिधौ कार्यं कुर्वन्ति ।
तालूकाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Official site
- District profile at AP Online.
- Godavari district temples map
- [१]
- Times of India article


text:
भाद्रव्दादशीवर्णनम्
नील उवाच ।
वितस्तोत्सवमध्ये च शुल्का या व्दादशी व्दिज ।
सोपवासो हरिं तत्र पूजयेत विचक्षण: ॥९१५॥
एषा ध्रुवा विनिर्दिष्टा शेषा कार्या नवा व्दिज ।
महत्यसौ विनिर्दिष्टा व्दादशी सर्वदा शुभा ॥९१६॥
व्दादशी बुधयुक्तासा महत्यपि प्रकीर्तिता ।
तस्यां जपं तथा स्नानं दानं श्राध्दादिकं तथा ॥९२०॥
प्रोक्तवान्व्दादशगुणं स्वयं मे मधुसूदन: ।
बुधश्रवणसंयुक्ता व्दिज सा व्दादशी यदि ॥९२१॥
अत्यन्तं रोहिणी नाम तस्यां सर्वमथाक्षयम् ।
तस्यां स्रात्वा नर: सम्यक् नदीव्दितयसंगमे ॥९२२॥
फलमाप्रोति यत्प्रोक्तं सन्निहित्यां रविग्रहे ।
उपानहौ तथा छत्र पूजाकुम्भं तथैव च ॥९१३॥
वस्त्रयुग्मं तथा नद्यां य: प्रयच्छति वै तथा ।
शेषाणां चापि चत्कर्ता श्वेतव्दीपे महीयते ॥९२४॥
इति श्री नीलमते भाद्रव्दादशीवर्णनम् ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
दक्षिणसिक्किममण्डलम्
दक्षिणसिक्किममण्डलं (आङ्ग्ल: South Sikkim District) सिक्किमराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं नाम्ची/नामत्से वा नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
दक्षिणसिक्किममण्डलस्य विस्तारः ७५००० हेक्टर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि पूर्वसिक्किममण्डलं, पश्चिमदिशि पश्चिमसिक्किममण्डलम्, उत्तरदिशि उत्तरसिक्किममण्डलं, दक्षिणदिशि पश्चिमबङ्गालराज्यम् अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् १६२.५ से.मी.मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अत्र तिस्रः प्रमुखपर्वतावल्यः सन्ति । ताः देवतामुरा, दक्षिणबारामुरा, अथरामुरा च । गुमती, मुहुरी, फेणी च अत्रस्थाः प्रमुखनद्यः सन्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
दक्षिणसिक्किममण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) १,४६,८५० अस्ति । अस्मिन् ७६,६७० पुरुषाः, ७०,१८० महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले चतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे १९६ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १९६ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ११.६५% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९१५ अस्ति । अत्र साक्षरता ८१.४२ % अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् ८५.५६% जनाः ग्रामेषु निवसन्ति ।
कृषिः[सम्पादयतु]
कृषिः एव अत्रस्थजनानां प्रमुखोपजीविकासाधनम् । तण्डुलः, आलुकम्, इक्षुः, 'ज्युट', क्षुज्जनिका(mustard), चायं(tea), काफीबीजं(coffee), रबर, पनसफलम्, आम्रम्, इत्यादीनि अस्य मण्डलस्य प्रमुखसस्योत्पादनानि सन्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
- नाम्ची
- रवङ्ग्ला
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
कृषिः अत्रस्थजनानां प्रमुखोपजीविकासाधनम् । अत्रस्था कृषिः, कृष्यवलम्बितसमाजः, मठायतनानि, निसर्गसौन्दर्यं च विशेषाः सन्ति । 'लेप्चा', 'भूतिया', 'नेपाळी' च अत्रस्थाः प्रमुखनिवासिजनजातयः । तेषु 'लेप्चा' जनाः अत्रस्थमूलजनाः आसन् इति कथ्यते । भूतिया-नेपालीजनाः तु स्थलान्तरिताः कथ्यन्ते । जनाः नेपाली, भूतिया, |हिन्दी, लेप्चा, लिम्बू च भाषाः वदन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
- नामची
- तेन्दोङ्ग
- रवङ्ग्ला
- मैनाम-पर्वताः
- बोरोङ्ग
- फुर्-त्सा-चु उष्णजलकुण्डानि
- जोरथङ्ग
- सिकिप्
- समुद्रुप्त्से
- सोलोफोक इत्यत्र चार-धाम
- तेमी चायवाटिका(Tea Plantation)
- तरे भिर्
- रोक् गार्डन् - शिला-उद्यानम्
- कितम पक्षी-अभयारण्यम्


text:
अमरकोशः
अमरकोशः (आङ्ग्लभाषा:Amarakosha) कश्चन प्रसिद्धः शब्दार्थकोशः अस्ति। शब्दार्थकोशाः 'निघण्टुः' इति कथ्यते। नि+घटि(भाषार्थे) + णिच् "कुः" (उ १।३७)। 'अर्थान् निघण्ट्यत्यस्मात् निघण्टुः परिकीर्तितः'। अत्र शब्दानां सङ्ग्रहः, समानार्थकाः पर्यायशब्दाः, अनेकार्थकाः शब्दाः च अत्र उपलभ्यन्ते । संस्कृते सर्वविधानां कोशानां मूलम् अस्ति वैदिकनिघण्टुः। यास्केन रचितः निरुक्तः अस्य वैदिकनिघण्टोः भाष्यम्।
- अमरकोशस्य कर्ता अमरसिंहः। एषः चतुर्थे शतके द्वितीय-चन्द्रगुप्तस्य आस्थाने विद्यमानेषु नवरत्नेषु अन्यतमः आसीत् इति श्रूयते। केचन वदन्ति अयं सप्तमे शतके विक्रमादित्यस्य आस्थाने आसीत् इति। 'नामलिङ्गानुशासनम्' इत्येतत् अस्य अपरं नाम वर्तते। अत्र शब्दानाम् अर्थेन सह लिङ्गनिर्देशः अपि कृतः अस्ति इति कारणतः अयं ग्रन्थः अत्युपयुक्तः वर्तते ।
अन्तर्विषयाः
ग्रन्थस्वरूपम्[सम्पादयतु]
अमरकोशः श्लोकरूपेण रचितः अस्ति। अतः कण्ठपाठार्थं बहु सुलभं भवति। अमरकोशे त्रीणि काण्डानि (अध्यायाः) सन्ति। स्वर्गादिकाण्डं, भूवर्गादिकाण्डं,सामान्यादिकाण्डम् चेति। एकैकस्मिन् काण्डे अनेके वर्गाः सन्ति। विषयानुगुणं शब्दाः अत्र वर्गीकृताः सन्ति। नानार्थवर्गे विषयविभागः अशक्यः इत्यतः अत्र अन्त्यव्यञ्जनानुगुणं शब्दसंयोजनं कृतम् अस्ति। शब्देन सह अत्र लिङ्गनिर्देशः अपि कृतः अस्ति इति कारणतः अयं कोशः अत्यन्तम् उपयुक्तः अस्ति।
प्रथमकाण्डम्/स्वर्गादिकाण्डम्[सम्पादयतु]
स्वर्गादिकाण्डे एकादश वर्गाः सन्ति। तानि
- १ स्वर्गवर्गः २ व्योमवर्गः ३ दिग्वर्गः
- ४ कालवर्गः ५ धीवर्गः ६ वाग्वर्गः
- ७ शब्दादिवर्गः ८ नाट्यवर्गः ९ पातालभोगिवर्गः
- १० नरकवर्गः ११ वारिवर्गः
द्वितीयकाण्डम्/भूवर्गादिकाण्डम्[सम्पादयतु]
अस्मिन् काण्डे दश वर्गाः सन्ति। तानि
- १ भूमिवर्गः २ पुरवर्गः ३ शैलवर्गः
- ४ वनौषधिवर्गः ५ सिंहादिवर्गः ६ मनुष्यवर्गः
- ७ ब्रह्मवर्गः ८ क्षत्रियवर्गः ९ वैश्यवर्गः
- १० शूद्रवर्गः
तृतीयकाण्डम्/सामान्यादिकाण्डम्[सम्पादयतु]
अस्मिन् षड्वर्गाः सन्ति। तानि
- १ विशेष्यनिघ्नवर्गः २ सङ्कीर्णवर्गः ३ नानार्थवर्गः
- ४ नानार्थाव्ययवर्गः ५ अव्ययवर्गः ६ लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
वैशिष्ट्यानि[सम्पादयतु]
'अष्टाध्यायी जगन्मातामरकोशो जगत्पिता' इत्येषा उक्तिः अमरकोशस्य श्रेष्ठतां दर्शयति। संस्कृतभाषायाः साम्प्रदायिकाध्ययनक्रमे अमरकोशस्य कण्ठपाठः अनिवार्यरूपेण योजितः आसीत्। अमरसिंहः तस्मिन् समये विद्यमानान् सर्वान् निघण्टून् शास्त्रान्तराणि च परिशील्य एव एतं ग्रन्थं रचितवान् अस्ति। अतः एव ग्रन्थस्य आरम्भे सः लिखति - 'समाहृत्यान्यतन्त्राणि' इति। व्याकरणशास्त्रे तस्य विशेषा अभिरुचिः आसीत्। पाणिनेः अष्टाध्याय्याः सूत्र-वार्तिक-भाष्यादीनि सम्यक् परिशील्य तान् शब्दान् अमरकोशे योजितवान् अस्ति। अतः एव 'अमरसिंहो हि पापीयान् सर्वं भाष्यमचूचरत्' (अमरसिंह्ः व्याकरणभाष्यं समग्रं चोरितवान्!) इति व्याजस्तुतिः पण्डितगोष्ठीषु प्रसिद्धा अस्ति।
व्याख्यानानि[सम्पादयतु]
अमरकोशस्य ५० व्याख्यानानि उपलभ्यन्ते। तेषु प्रमुखानि - क्षीरस्वामिना विरचितम् 'अमरकोशोद्घाटनम्' भानुदीक्षितेन विरचितं 'व्याख्यासुधा' वन्ध्यघटीयसर्वानन्देन विरचितं 'टीकासर्वस्वम्' रायमुक्तेन विरचितं 'पदचरितम्' जिनेन्द्रभूदिना विरचितं 'काशिकाविवरणपञ्जिका'
अमरकोशस्थाः केचन श्लोकाः[सम्पादयतु]
पीठिकाश्लोकाः
- यस्य ज्ञानदयासिन्धोरगाधस्यानघा गुणाः।
- सेव्यतामक्षयो धीरास्स श्रिय्यै चामृताय च।।
- समाहृत्यान्यतन्त्राणि संक्षिप्त्यैः प्रतिसंस्कृतैः।
- सम्पूर्णमुच्यते वर्गैर्नामलिङ्गानुशासनम्।
- प्रायशो रूपभेदेन साहचर्याच्च कुत्रचित्।
- स्त्रीनपुंसकं ज्ञेयं तद्विशेषविधेः क्वचित्।।
- भेदाख्यानाय न द्वन्द्वो नैकशेषो न सङ्करः।
- कृतोत्र भिन्नलिङ्गानामनुक्तानां क्रमादृते।।
- त्रिलिङ्ग्यां त्रिष्विति पदं मिथुने तु द्वयोरिति।
- निषिद्धलिङ्गं शेषार्थं त्वन्ताथादि न पूर्वभाक्।।
स्वर्गः
- स्वरव्ययं स्वर्गनाकत्रिदिवत्रिदशालयाः।
- सुरलोको द्योदिवौ द्वे स्त्रियां क्लीबे तिविष्टपम्।।
बुद्धिः
- बुद्धिर्मनीषा धिषणा धीः प्रज्ञा शेमुषी मतिः।।
- प्रेक्षोपलब्धिश्चित्संवित्प्रतिपज्ज्ञप्तिचेतनाः।
भूमिः
- भूर्भूमिरचलानन्ता रसा विश्वम्भरा स्थिरा।
- धरा धरित्री धरणी क्षोणी ज्या काश्यपी क्षितिः।।
- सर्वंसहा वसुमती वसुधोर्वी वसुन्धरा।
- गोत्रा कुः पृथिवी पृथ्वी क्ष्मावनिर्मेदिनी मही।।
नमस्कृतम्
- स्यादर्हिते नमस्यितनमसितमपचायितार्चितापचितम्।
पूजितम्
- वरिवसिते वरिवस्यितमुपासितं चोपचरितं च।।
ककारान्ताः
- पद्ये यशसि च श्लोकश्शरे खड्गे च सायकः।
- जम्बुकौ क्रोष्टुवरुणौ पृथुकौ चिपिटार्भकौ।।


text:
ऋच्यते स्तूयते यया सा ऋक् । तादृशीनामृचां समूह एव ऋग्वेदः । यत्रार्थवशेन पादव्यवस्था सा ऋगिति मीमांसकाः । स ऋग्वेदः सूक्तमण्डलभेदेन द्विधा विभक्तः । तत्र सूक्तं चतुर्विधम्- ऋषिसूक्तदेवतासूक्तच्छन्दः सूक्तहोऽर्थसूक्तभेदात् । एकर्षिदृष्टमन्त्राणां समूहो ऋषिसूक्तम् । एकदेवताकमन्त्राणां समूहो देवतासूक्तम् । समानछन्दसां मन्त्राणां समूहो नामच्छन्दः सूक्तम् । यावदर्थसमाप्तानां मन्त्राणां समूहोऽर्थसूक्तम् । सुष्ठूक्तत्वात्सर्वं सूक्तमित्याख्यायते ।
ऋग्वेदः सोऽयं मण्डलानुवाकवर्गभेदेन अष्टकाध्यायसूक्तभेदेन च द्विधा । बालखिल्यसूक्तानि विहाय सम्पूर्णायामृग्वेदसंहितायां दशमण्डलानि, पञ्चाशीतिश्चानुवाकाः, अष्टोत्तरशतद्वयमिताश्च वर्गाः (इति प्रथमो भेदः) अष्टौ अष्टकानि, चतुष्षाष्टिरध्यायाः, सप्तदशोत्तरसहस्राणि च सूक्तानि (इति द्वितीयो भेदमार्गः) ।
मन्त्राश्च सर्वे दशसहस्त्रचतुः शतसप्तषष्ठिमिताः (१०४६७) इति शाकलः, शौनकानुक्रमणी तु दशसहस्रपञ्चाशतशीतिमितान् (१०५८०) मन्त्रान् आह । अत्र भेदे कालभेदेन मन्त्रवृध्दिलोपावेव हेतुतयोन्नेयौ भवतः । शब्दसंख्या -१५३८२६, अक्षरसंख्या -४३२००० । सर्वेऽपि मन्त्राः चतुर्दशसु छन्दस्सु विभक्ता बोध्याः । ऋग्वेदगतमन्त्रद्र्ष्टारो ऋषयः गृत्समदविश्व्वामित्रवामदेवात्रिभद्वाजवसिष्ठादयः सन्ति । ऋग्वेदस्य दशसु मण्डलेषु नवमं मण्डलं पवमानमण्डलनाम्ना प्रथितम् । तत्र हि सोमविषयकमन्त्राणां सङ्कलनं कृतम् । पवमानः – सोमः । पूर्वोक्ताः सप्तापि मन्त्रद्रष्टारो ऋषयो द्वितीयमण्डलतः सप्तमण्डलपर्यन्तगताभिः ऋग्भिः सम्बध्दाः, दशमण्डले मन्त्रा नानर्षिसम्बध्दाः । दशमे मण्डले न केवलं देवतास्तुतय एव, अन्यप्रकारका अपि मन्त्राः दृश्यन्ते ।
द्वितीयमण्डलादारभ्य सप्तममण्डलपर्यन्तस्य ऋग्वेदभागस्य रचना सर्वतः प्राचीना, दशमं मण्डलं सर्वतोऽर्वाचीनम्, शेषाणि मध्यकालिकानीति साम्प्रतिका आलोचकाः कथयन्ति ।
चतुर्षु वेदेषु प्रथमगणनीयः अयम् ऋग्वेदः । ऋचां भूयस्त्वात् ऋग्वेद इति व्यपदेशः । ऋच्यते स्तूयते अनया इति ऋक् । स्तुतिपरकाणां मन्त्राणां समूह एव अत्र वेदे सामान्यतः दृश्यते । सर्ववेदानामिव अस्यापि संहिता –ब्राह्मण –आरण्यक-उपनिषद्भागाः सन्त्येव । तदधिकृत्य अनन्तरं सूच्यते ॥
अधुना लोके सर्वत्र उपलभ्यमानेषु सर्वेषु ग्रन्थेषु प्राचीनतमः अयम् ऋग्वेदः सर्वज्ञानस्याधारभूतः भवति । अस्य रचनाकालस्य निर्णये सर्वपण्डितमण्डलेषु भिन्नाभिप्रायो दृश्यते । तथापि अस्माभिः भारतीयैः वेदस्य अपौरुषेयत्वं मन्यमानैः ऋग्वेदस्यास्यापि अनादित्वं प्रकल्पितम् । अत्र मन्त्रद्रष्टार एव ऋषयः न तु कर्तारः ॥ वेदस्य अपौरुषेयत्वम् अङ्गीकर्तुमसमर्थैः पाश्चात्यकोविदैः ऋषिप्रणीतः वेदः इति निर्धार्य प्राचीनतमस्य अस्य कालः क्रि.पू.२००० वर्षतः ६००० पर्यन्तं मन्यते । परन्तु लोकमान्यबालगङ्गाधरमहाभागेन वेदवर्णितनक्षत्रविष- यकसूचनामवलम्ब्य गणितेन ज्योतिषेण च वेदरचनाकालः क्रि.पू.६००० वर्षतः पूर्वमेवेति निश्चयः कृतः । वेदगतभूगर्भशास्त्रसिध्दान्तमनुसृत्य डा. अविनाशचन्द्रमहोदयेन अनेकलक्षवर्षपूर्वमेव अस्य रचना सम्पन्ना इति प्रख्यापितम् । इत्यम्भूते सति अस्मत्प्राचीनैः यद्वेदस्य अपौरुषेयत्वम् अनादित्वं च कल्पितं तत्स्वीकारे का क्षतिः ? एवमेव वेदरचनाकालवादेन अस्माभिः ज्ञातुं शक्यते वेदेषु प्राचीनस्य ऋग्वेदस्य कालः अपि ॥
ऋग्वेदस्य क्रमीकरणम्
ऋग्वेदस्य एकविंशतिः शाखाः सन्ति कालक्रमेण तद्विलुप्य याः शाखाः सन्ति तासु आश्वलायन –शाकल-बाष्कलशाखाः प्रसिध्दाः । अत्र शाकलस्ंहितायां दशमण्डलानि प्रतिमण्डले नानासूक्तानि प्रत्येकं सूक्ते नानाऋचः च सन्ति । एवं ऋग्वेदे आहत्य १०२६ सूक्तानि ९९००० मन्त्राश्च वर्तन्ते ॥
अत्र मन्त्रद्रष्टारः ऋषयः गृत्समद-विश्वामित्र –अत्रि-भरद्वाजवसिष्ठादयः भवन्ति । शाकलसंहितायाः नवमण्डलं पवमाननाम्ना प्रसिध्दम् । अत्र सोमविषयकमन्त्राणां सङ्कलनमस्ति । प्रथमाष्टमण्डलयोः कण्ववंशीयनामाङ्गिरसगोत्रजानामन्येषां च ऋषीणां मन्त्राः दृश्यन्ते । अनुसन्धानकुशलैस्तु द्वितीयमण्डलमारभ्य अष्टमण्डलपर्यन्तं प्राचीनतमो भागः नवममण्डलं तदनन्तरभूतं प्रथमाष्टाममण्डले अर्वाचीने दशममण्डलं अर्वाचीनतममिति निर्धारितम् ॥
ऋग्वेदस्य ब्राह्मणभागद्वयं ऐतरेयकौषीतकीति, आरण्यकानि ऐतरेय-कौषीतकि-शाङ्खायनादीनि त्रीणि, दश उपनिषदश्च विद्यन्ते ॥
वेदेषु आदिमः ऋग्वेदः हिन्दुधर्मस्य मूलग्रन्थः अस्ति । ऋग्वेदः ४५०० वर्षेभ्यः प्राग् संग्रथित: इति ते मन्यन्ते । अत्र १०१७ सूक्तानि सन्ति । तस्य श्लोकाः विविधादेवानां सम्बद्धा: सन्ति - यथा इन्द्रः, अग्निः, वायुः इत्यादय: । ऋग्वेदस्य १०५८९ संहिताः, १०२८ सूक्तानि च १० मण्डले विभाजिता: सन्ति । महामुनि व्यासस्य निर्देशे पैलः ऋग्वेदस्य संहितानाम् निर्माणम् अकरोत् । यज्ञेषु देवताह्वानेऽयं वेदभाग उपयुज्यते । यज्ञेषु ऋग्वेदमन्त्रपठनकर्ता "होता" इत्युच्यते । आयुर्वेदः ऋग्वेदस्य उपवेदः ।


text:
॥ अथ श्वासचिकित्सा ॥
॥ अथ श्वासचिकित्सा ॥
स्नेहवस्तिमृते केचिदूर्ध्वं चाधश्च शोधनम् । मृदु प्रणयतां श्रेष्ठं श्वासिनामादिशन्ति हि ॥१॥
इति कुलत्थादि: । दशमूलीकृत: क्वाथ: पौष्करेणावचूर्णित: । श्वासकासप्रशमन: पार्श्वशूलनिवारण : ॥१॥
इति दशमूलादि: ॥ देवदारुवचाव्याघ्रीविश्वकट्फलपौष्करै: । कृत क्वाथो जयत्याशु श्वासकासाविशेषत: ॥१॥
इति देवदार्वादि: ॥ सिहिंनिशासिंहमुखीगुडूचीविश्वोकुल्याभृगुजाघनानाम् । कृष्णा मरीचैर्मिलेत: कषाय: श्वासाटवीदाहपयोद एष: ॥१॥
इति वैद्यविलासात् ॥
वासाहरिद्रामगधागुडूचीभार्गीघनानागररिड्गणीनाम् । क्वाथेन मारीचकणान्वितेन श्वास: शमं याति न कस्य पुंस: ॥१॥
अयि प्राणप्रिये जातीफललोहितलोचने । भार्गीनागरयो: क्वाथं श्वासत्रासाय पाययेत् ॥२॥
इति वैद्यजीवनात् ॥ द्राक्षामृतानागरमुष्णतोयं कृष्णाविपाकं बहुरोगनिघ्नम् । श्वासं च शूलं कसनं च मान्द्यं जीर्णज्वरं चैव जले च तृष्णाम् ॥१॥ इति शड्खराख्यात् ॥
॥ अथ चूर्णम् ॥
कूष्माण्डकशिफाचूर्णं पीतं कोष्णेन वारिणा । शीघ्रं शमयति श्वासं कासं चैव मुदारूणम् ॥१॥
इति योगत: । शृड्गीकटुत्रयफलत्रयकण्टकारीभार्गीसपुष्करजटालवणानि पञ्च । चूर्णं पिबेदशिशिरेण जलेन हिक्कां श्वासोर्ध्ववातकसनारुचिपीनसेषु ॥१॥
शृड्ग्यादियोगशतात् । शटीभार्गीवचाव्योषपथ्यारुचककट्फलम् । तेजोह्वा पौष्करं शृड्गी सक्षौद्रं श्वासकासनुत् ॥१॥
गुडोषणनिशारास्त्राद्राक्षामागधिका: समा: । तैलेन चूर्णिता लीढास्तीव्रश्वासनुद: स्मृता: ॥२॥
वृन्दात् । शुण्ठीकणामरिचनागदलत्वगेलं चूर्णीकृतं क्रमविवर्धितमूर्ध्वमन्त्यात् । खादेदिदं समसितं गुदजाग्निमान्द्यगुल्मारुचिश्वसनकण्ठत्दृदामयेषु ॥१॥ इति योगशतात् ।
मर्कटीनां तु बीजानां चूर्णं माक्षिकसर्पिषा । प्रलिह्यात्प्रातरुत्थाय श्वासार्त: स्वास्थ्यमाप्नुयात् ॥१॥
इति चिकित्सासारात् ॥
॥ अथावलेह ॥
गुडं कटुकतैलेन मिश्रयित्वा समं लिहेत् । त्रि:सप्ताहप्रयोगेण श्वासो नि:शेषतां व्रजेत् ॥१॥
इति गुडावलेह: । हरिद्रा मरिच द्राक्षा गुडो रास्त्रा कणा सटी । तैले नैम्बे लिहन् हन्याच्छ्वासान्प्राणाहरानपि ॥१॥
इति हरिद्रादि: ॥ भार्गीनागरयोश्चूर्णं लीढमार्द्रकवारिणा । श्वासं निहन्ति दुर्धर्षं पञ्चानन इव द्विपम् ॥१॥
इति भार्ग्यादि: । व्याघ्रीशतं स्यादभयाशतं च द्रोण्दे जलस्य प्रपचेत्कषायम् । तुलाप्रमाणेन गुडेन युक्तं पक्त्वाभ्याभि: सह ताभिरत्र ॥१॥
शीते क्षिपेत्षण्मधुन: पलानि एतानि च त्रीणि कटुत्रयस्य । त्वकपत्रकैलाकरिकेसराणां चूर्णात्पलं चेति विदेहदक्ष: ॥२॥
क्षुद्रावलेह: कफजान्विकारान् सश्वासशोषानपि पञ्च कासान् । हिक्कामुरोरोगमपस्मृतिं च हत्वा विवृद्धिं कुरुतेऽनलस्य ॥३॥
इति क्षुद्रावलेह: । योगतरड्गिण्यामित्यादियोग: । भार्गीजटापलशतं सलिलार्मणस्थं युक्पञ्च मूलतुलया सहितं विपाच्य । पादस्थिते तु शतमत्र हरीतकीनां पक्तव्यमुज्जवलगुडस्य शतेन साकम् ॥१॥
उत्तार्य तत्र शिशिरे मधुन: पलानि चत्वारि च द्विगुणितानि फलत्रयं च । व्योषं तृटीत्वगिभकेसरपत्रकाणामेषां पलं खलु निधेयथोयोज्यम् ॥२॥
श्वासं च कासमपि शोषमथातिहिक्कामैकाहिक ज्वरमथोत्कफपीनसं च । हन्याद्रसायनमिदं हि पुरन्दरस्य प्रोक्तं सहस्त्रकरपुत्रभिषग्वराभ्याम् ॥३॥
इति वीरसिंहावलोकाद्भार्गीहरीतक्यवलेह: । पक्त्वा पञ्च तुलागुडामलशिखिच्छिन्नादशाड्ग्घ्र्यम्भसा पथ्यापात्रवतीकृताशिखिशिवाव्योषं चतुर्जातकात् । क्षौद्राच्च त्रिपलाज्जलीद्विकुडवै: क्षाराच्च शुण्ठ्या युता शोफार्श:क्षयकुष्ठपीनसकृमिश्वासान्त्रगुल्मान्तकृत् ॥१॥
इति चित्रकहरीतक्यवलेह: । बोपदेशवतात् । द्राक्षां हरीतकीं मुस्तां कर्कटाख्यां दुरालभाम् । सर्पिमधुभ्यां विलिहञ्श्वासान्हन्ति सुदारुणान् ॥१॥
प्रलिह्यान्मधुसर्पिभ्यां भार्गीमधुकसंयुताम् । पथ्यां तिक्ताकणाव्योषयुक्तां वा श्वासनाशिनीम् ॥२॥
गुडदाडिममृद्वीकापिप्पलीविश्वभेषजै: । मातुलुड्गरसं क्षौद्रं लीढं श्वासनिबर्हणम् ॥३॥
इति द्राक्षाहरीतक्याद्यवलेहो वृन्दात् ॥
॥ अथ रसा: ॥
रसं गन्धं विषं चैव टड्कणं च मन:शिला । एतानि टड्कमात्राणि मरिचं चाष्टड्कम् ॥१॥
एकैकं मरिचं दत्वा खल्वे सूक्ष्मं विमर्दयेत् । त्रिकूटं टड्कमात्रं च दत्वा पश्चाद्विचूर्णयेत् ॥२॥
सर्वमेकत्र संयोज्य काचकूप्यां विनिक्षिपेत् । कास्रे श्वासे च मन्दाग्नौ वातश्लेष्मामयेषु च ॥३॥
गुञ्जामात्रं प्रदातव्यं पर्णखण्डेन धीमता । सन्निपाते च मूर्छायामपस्मारे तथा पुन: ॥४॥
अतिमोहत्वमापन्ने नस्यं दत्वा विचक्षण: । रस: श्वासकुठारोऽयं सर्वश्वासविकारहा ॥५॥
इति श्वासकुठार: ॥
॥ अथ पथ्यापथ्यम् ॥
विरेचनस्वेदनधूमपानप्रच्छर्दनानि स्वपनं दिवा च । पुरातना: षष्ठिकरक्तशालिकुलत्थगोधूमयवा: प्रशस्ता: ॥१॥
शशाहिभुकतित्तिरलावदक्षशुकादयो धन्वमृगाद्विजाश्च । पुरातनं सर्पिरजातप्रभूतं पयो घृतं चापि सुरा मधूनि ॥२॥
पटोलवार्ता करसोनबिम्बीजम्बीरतण्डूलियवास्तुकं च । द्राक्षा तृटि: पौष्करमुष्णवारि निदिग्धिका श्वासिनि पथ्यवर्ग: ॥३॥
रस्त्रस्त्राव: पूर्ववातान्नपानं मेषीसर्पिर्दुग्धमम्भोऽपि दुष्टम् । मत्स्या: कन्दा: सर्षपाश्चान्नपानं रुक्षं शीतं गुर्वपि श्वासिवर्ज्यम् ॥४॥
इत पथ्यापथ्यम् । इति श्वासरोगचिकित्सा ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अध्याय २
स्वेदनमर्दनमूर्छोत्थापनपातननिरोधनियमाश्च ।
दीपनगगनग्रासप्रमाणमथ चारणविधानं च ॥१॥
गर्भद्रुतिबाह्यद्रुतिजारणरसरागसारणं चैव ।
क्रामणवेधौ भक्षणमष्टादशधेति रसकर्म ॥२॥
(१. स्वेदन) आसुरीपटुकटुकत्रयचित्रार्द्रकमूलकैः कलांशैस्तु ।
सूतस्य काञ्जिकेन त्रिदिनं मृदुवह्निना स्वेदः ॥३॥
(२. मर्दन) गुडदग्धोर्णालवणैर्मन्दिरधूमेष्टकासुरीसहितैः ।
रसषोडशांशमानैः सकाञ्जिकैर्मर्दनं त्रिदिनं ॥४॥
(३. मूर्छन) मलशिखिविषाभिधाना रसस्य नैसर्गिकास्त्रयो दोषाः ।
मूर्छां मलेन कुरुते शिखिना दाहं विषेण मृत्युं च ॥५॥
गृहकन्या हरति मलं त्रिफलाग्निं चित्रकश्च विषं ।
तस्मादेभिर्मिश्रैर्वारान्संमूर्छयेत्सप्त ॥६॥
(संस्कारः: उत्थापन) अमुना विमर्दनेन हि सुविशुद्धो नागवङ्गपरिमुक्तः ।
सूतः पातनयन्त्रे समुत्थितः काञ्जिकक्वाथात् ॥७॥
(संस्कारः: पातनः: ऊर्ध्वपातन) कृत्वा तु शुल्बपिष्टिं निपात्यते नागवङ्गशङ्कातः ।
तस्मिन्दोषान्मुक्त्वा निपतति शुद्धस्तथा सूतः ॥८॥
(पातनयन्त्र) अष्टाङ्गुलविस्तारं दैर्घ्येण दशाङ्गुलं त्वधोभाण्डं ।
कण्ठादधः समुच्छ्रितं चतुरङ्गुलं कृतजलाधारं ॥९॥
अन्तःप्रविष्टतलभाण्डवदनं जलमग्ननिजमुखप्रान्ता ।
उपरिष्टाच्चिपिटघटी देयोदरषोडशाङ्गुलविशाला ॥१०॥
तस्मिन्नूर्ध्वभाण्डे निपातितः सकलदोषनिर्मुक्तः ।
सुतरां भवति रसेन्द्रो द्रव्ये च रसायने योग्यः ॥११॥
(अधःपातन) कृत्वा च नष्टपिष्टिं त्रिफलाशिखिशिग्रुराजिकापटुभिः ।
संलेप्य चोर्ध्वभाण्डे दीप्तैकपलैरधःपात्यः ॥१२॥
अथवा दीपकयन्त्रे निपातितः सकलदोषनिर्मुक्तः ।
(तिर्यक्पातन) तिर्यक्पातनविधिना निपात्यः सूतराजस्तु ॥१३॥
श्लक्ष्णीकृतमभ्रदलं रसेन्द्रयुक्तं तथारनालेन ।
खल्वे दत्त्वा मृदितं यावत्तन्नष्टपिष्टतां एति ॥१४॥
कुर्यात्तिर्यक्पातनपातितसूतं क्रमेण दृढवह्नौ ।
संस्वेद्य पात्यतेऽसौ न पतति यावद्दृढश्चाग्निः ॥१५॥
(निरोधन) मर्दनमूर्छनपातैः कदर्थितो भजति मन्दवीर्यत्वात् ।
सृष्ट्यम्बुजैर्निरोधाल्लब्धाप्यायो न षण्ढः स्यात् ॥१६॥
(७. नियमन) इति लब्धवीर्यः सम्यक्चपलोऽसौ संनियम्यते तदनु ।
फणिनयनाम्बुजमार्कवकर्कोटीचिञ्चिकास्वेदात् ॥१७॥
(८. दीपन) भूखगटङ्कणमरिचैर्लवणासुरीशिग्रुकाञ्जिकैस्त्रिदिनं ।
स्वेदेन दीपितोऽसौ ग्रासार्थी जायते सूतः ॥१८॥
(चारण) इति दीपितो विशुद्धः प्रचलितविद्युल्लतासहस्राभः ।
भवति यदा रसराजश्चार्यो सत्वादि तदा बीजं ॥१९॥
(चारणः: समुख, निर्मुख) पीतक्रियासु पीतं श्वेतं तारक्रियासु मुखं आदौ ।
देयं खल्वे घृष्टो दिव्यौषधिभिः स निर्मुखश्चरति ॥२०॥
इति परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पादविरचिते रसहृदयतन्त्रे रसशोधनात्मको द्वितीयोऽवबोधः ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
पुणे
पुणे भारतदेशस्य महाराष्ट्रराज्ये किञ्चन बृहत् नगरम् अस्ति । पुणे नगरस्य पुरातनं नाम पुण्यपत्तनम् इति अस्ति। पुणे (पुणे) (०२०) पुण्यपट्टनम् इति प्रसिद्धं पुणेनगरं शिवाजीमहाराजस्य पितामहाय पारितोषिकरुपेणागतम् आसीत् । ख्रिस्ताब्दे १५९९ तमे वर्षे एव एतस्य महत्वपूर्णं स्थानम् आसीत् । क्रिस्ताब्दे १७५० तः १८१७ पर्यन्त पेश्वेराज्ञां राजधानी अप्यासीत् । शिवाजी शिवनेरी ग्रामे जन्म लब्धवान् किन्तु पुणेनगरे एव विद्याभ्यासं कृतवान् । शिवाजीमहाराजस्य प्रशासनप्रदेशः पुणेनगरसमीपे एव आसीत् । मुळामुठा नद्योः तीरे स्थितं पुणेनगरं नानाफड्णवीसमहोदयस्य प्रशासनकाले भव्यम् उत्तमं सौलभ्ययुक्तं च अभवत् । जनाः जबतक नाना, तबतक पुणे” इति वदन्ति स्म । शनिवारवाडा एव पेश्वेराजानां राजधानीकेन्द्रम् आसीत् । पुणेनगरं बहुजनयुक्तं महाराष्ट्रराज्यस्य जनानां संस्कृतिदर्शकं च अस्ति । वातावरणम् अतीव सुन्दरम् आह्लादकरं चास्ति । पुणे नगरे स्थितः डेक्कन् महाविद्यालयः अतीव प्रसिद्धः प्राचीनसंस्कृतिप्रतिबिम्बकश्चास्ति । गणेशखिण्डी स्थले पुणेविश्वविद्यालयः अस्ति । शनिवारवाडा मध्ये एम्प्रेस् वाटिकानां भव्यता दर्शनीया अस्ति । आगाखान् प्यालेस् खडकीविभागेऽस्ति । महात्मा गान्धिः अत्रैव कारावासे स्थापितः आसीत् । यरवडासमीपे स्थितम् इदं भवनम् इदानीं महात्मा गान्धिकस्तूरबा गान्ध्योः स्मारकमस्ति । राजा केळकर म्यूसियम् (वस्तुसङ्ग्रहालयः) अतीव प्रसिद्धः प्राचीनजनानां कलाप्रज्ञां स्मारयति । श्री दिनकरकेळकरमहोदयस्य स्वकीयः वस्तुसङ्ग्रहालयः एषः। अयं दर्शनीयः सुव्यवस्थितः च अस्ति । अत्र सङ्गीतवाद्यानि पूजासामग्रयः जीवनोपयोगिवस्तूनि, क्रीडनकानि, तैलदीपाः, तालाः, पूगकर्तर्यः, सूक्ष्मचित्राणि च सन्ति । पुणेनगरे दक्षिणभागे पार्वतीपरमेश्वरदेवालयः अस्ति । एम्प्रेस् उद्यानवने मृगालयः गणेशदेवालयः पञ्चाळेश्वर देवालयाः दर्शनीयाः सन्ति । समीपे शिवाजीप्रतिमा अस्ति । पुणेतः नैत्रत्ये २५ कि.मी. दूरे सिंहगडदुर्गम् अस्ति । सागरतीरतः १२७० मीटर् उन्नतप्रदेशे स्थिते दुर्गे तानजीमहोदयस्य (शिवाजीसेनापतेः) स्मारकम् अस्ति । पुणेनगरे एव श्रीगोपालकृष्णगोखले श्रीबालगङ्गाधरतिलकः इत्यादयः प्रसिध्दाः । श्रीतिलकमहोदयः गणेशोत्सवस्य सार्वजनिकरीत्या आचरणं प्रचलने आनीय राष्ट्रभक्तिं जागरितवान् । सिंहगडे स्थित्वा संशोधनं कृत्वा ( (Arctic home of Indo-Aryans पुस्तके ) आर्याणां मूलस्थानम् आर्क्टिक् प्रदेशः आसीदिति समर्थितवान् अस्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
मुम्बयीतः १९२ कि.मी
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
मुम्बयीतः डेक्कनक्वीन् सिंहगड, प्रगति-एक्स्प्रेस् इत्यादीनि धूमशकटानि सन्ति । महाराष्ट्रराज्ये पुणे द्वितीयं महानगरम् अस्ति ।


text:
सूत्र ६०-६६
काम्यास्तु यथाकामं समुच्चीयेरन्न वा पूर्वहेत्वभावात् ॥६०॥
काम्यास्तु यथाक्रामं समुच्चीयेरन्न वा पूर्वहेत्वभावात् ॥
अविशिष्टाफलत्वादित्यस्य प्रत्युदाहरणम् ।
यासु पुन: काम्यासु विद्यासु स य एवमेव वायुं दिशां वत्सं वेद न पुत्ररोदं रोदिति स यो नाम ब्रम्हौत्युपास्ते यांवन्नान्मो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवतीति चैवमाद्यासु क्रियावदद्दष्टेनात्मनात्मीयं फलं साधयन्तीषु साक्षात्करणापेक्षा नास्ति ।
ता यथाकामं समुच्चीयेरन्न वा समुच्चीयेरन्पूर्वहेत्वभावात् ।
पूर्वस्याविशिष्टफलत्वादित्यस्य विकल्पहेतोरभावात् ॥६०॥
अङ्गेषु यथाश्रयभाव: ॥६१॥
अङ्गेषु यथाश्रयभाव: ॥ कर्माङ्गोषूद्रथिदिषु य आश्रिता: प्रत्यया वेदत्रयविहिता: किं ते समुच्चीयेरन्किं वा यथाकामं स्युरित संशये यथाश्रयभाव इत्याह ।
यथैवैबामाश्रया: स्तोत्रादय: संभूय भवन्त्येवं प्रत्यवा अपि ।
आश्रयतन्त्रत्वात्प्रत्ययानाम् ॥६१॥
शिष्टेश्व ॥६२॥
शिष्टेश्व ॥ यथा वाऽऽश्रया: स्तोत्रादयस्त्रिषु शिष्यन्त एवमाश्रिता अपि प्रत्यया: ।
निपदेशकृतोऽपि कश्चिद्विशेषोऽङ्गानां तदाश्रयाणां च प्रत्ययानामित्यर्थ: ॥६२॥
समाहारात् ॥६३॥
समाहारात् ॥ होतृषदनाद्वैवापि दुरुद्नीथमनुसमाहरतीति च प्रणवोद्नीथैकत्वविज्ञानमाहात्म्यादुद्नाता स्वकर्मण्युत्पन्नं क्षतं हौत्रात्कर्मण: प्रतिसमादधातीति ब्रुवस्वेदान्तरोदितस्य प्रत्ययस्य वेदान्तरोदितपदार्थसंबन्धसामान्यात्सर्ववेदोदितप्रत्ययोपसंहारं सूचयतीति लिङदर्शनम् ॥६३॥
गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ॥६४॥
गुणसाधारण्यश्रुतेश्च । विद्यागुणं च विद्याश्रयं सन्तमोंकारं वेदत्रयसाधारणं श्रावयति - तेनेयं त्रयी विद्या वर्तत ओमित्याश्रावयत्योमिति शंसत्योमित्युद्नायतीति च ।
ततश्चाश्रयसाधारण्यादाश्रितसाधारण्यमिति लिङ्गदर्शनमेव ।
अथवा गुणसाधारण्यश्रुतेश्चेति ।
यदीमे कर्मगुणा उद्नीथादय: सर्वे सर्वप्रयोगसाधारणा न स्युर्न स्यात्ततस्तदाश्रयाणां प्रत्ययानां सहभाव: ।
ते तूद्नीथादय: सर्वाङ्गग्राहिणा प्रयोगवचनेन सर्वे सर्वप्रयोगसाधारणा: श्राव्यन्ते ।
ततश्चाश्रयसहभावात्प्रत्ययसहभाव इति ॥६४॥
न वा तत्सहभावाश्रुते: ॥६५॥
न वा तत्सहभावाश्रुते: ॥ न वेति पक्षव्यावर्तनम् ।
न यथाश्रयभाव आश्रितानामुपासनानां भवितुमर्हति । कृत: । तत्सहभावाश्रुते: ।
यथा हि त्रिवेदीविहितानामङ्गानां स्तोत्रादीनां सहभाव: श्रूयते - ग्रहं वा गृहीत्वा चमसं वोन्नीय स्तोत्रमुपाकरोति स्तोत्रमनुशंसति प्रस्तोत: साम गाय होतरेतद्ययेत्यादिना ।
नैवमुपासनानां सहभावश्रुतिरस्ति ।
ननु प्रयोगवचन एषां सहभावं प्रापयेत् ।
नेति ब्रम: ।
पुरुषार्थत्वादुपासनानाम् ।
प्रयोगवचनो हि क्रत्वर्थानामुद्नीथादीनां सहभावं प्रापयेत् ।
उद्नीथाद्युपासनानि क्रत्वर्थाश्रयाण्यपि गोधोहनादिवत्पुरुषार्थानीत्यवोचाम पृथग्घ्यप्रतिबन्ध: फलमित्यत्र ।
अयमेव चोपदेशाश्रयो विशेषोऽङ्गानां तदालभ्बानानां चापासनानां यदेकेषां क्रत्वर्थत्वमेकेषां पुरुषार्थत्वमिति ।
परं च लिङ्गद्वयमकारणमुपासनसहभावस्य श्रुतिन्यायाभावात् ।
न च प्रतिप्रयोगमाश्रयकार्त्स्न्योपसंहारादाश्रितानामपि तथात्वं विज्ञातुं शक्यम् ।
अतत्प्रयुक्तत्वादुपासनानाम् ।
आश्रयतन्त्राण्यपि हयुपासनानि काममाश्रयाभावे माभूवन्न त्वाश्रयसहभावे न सहभावनियममर्हन्ति तत्सहभावाश्रुतेरेव ।
तस्माद्यथाकाममेवोपासनान्यनुष्ठीरेतन् ॥६५॥
दर्शनाच्च ॥६६॥
दर्शनाच्च ॥ दर्शयति च श्रुतिरसहभावं प्रत्ययानामेवंविद्ध वै ब्रम्हा यज्ञां यजमानं सर्वांश्चर्त्विजोऽभिरक्षतीति ।
सर्वप्रत्ययोपसंहारे हि सर्वे सर्वविद इति न विज्ञानवता ब्रम्हाणा परिपाल्यत्वमितरेषां संकीर्त्येत ।
तस्माद्यथाकाममुपासनानां समुच्चयो विकल्पो वेति ॥६६॥
इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवत्पूज्यपादकृतौ श्रीमच्छारीरकमीमांसाभाष्ये तृतीयाध्यायस्य तृतीय: पाद: ॥३॥
Translation - भाषांतर
N/A