text:
रसायनाध्याय ३
अथातः करप्रचितीयं रसायनपादं व्याख्यास्यामः ॥६-१.३.१॥
इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥६-१.३.२॥
आयुर्वेददीपिका
आमलकरसायनत्वसाम्याद् अनन्तरं करप्रचितीय उच्यते ॥१॥
करप्रचितानां यथोक्तगुणानाम् आमलकानामुद्धृतास्थ्नां शुष्कचूर्णितानां पुनर्माघे फाल्गुने वा मासे त्रिःसप्तकृत्वः स्वरसपरिपीतानां पुनः शुष्कचूर्णीकृतानाम् आढकम् एकं ग्राहयेत् अथ जीवनीयानां बृंहणीयानां स्तन्यजननानां शुक्रजननानां वयःस्थापनानां षड्विरेचनशताश्रितीयोक्तानाम् औषधगणानां चन्दनागुरुधवतिनिशखदिरशिंशपासनसाराणां चाणुशः कृत्तानाम् अभयाविभीतकपिप्पलीवचाचव्यचित्रकविडङ्गानां च समस्तानामाढकमेकं दशगुणेनाम्भसा साधयेत् तस्मिन्नाढकावशेषे रसे सुपूते तान्य् आमलकचूर्णानि दत्त्वा गोमयाग्निभिर् वंशविदलशरतेजनाग्निभिर् वा साधयेद् यावद् अपनयाद्रसस्य तम् अनुपदग्धम् उपहृत्यायसीषु पात्रीष्वास्तीर्य शोषयेत् सुशुष्कं तत् कृष्णाजिनस्योपरि दृषदि श्लक्ष्णपिष्टम् अयःस्थाल्यां निधापयेत् सम्यक् तच्चूर्णम् अयश् चूर्णाष्टभागसम्प्रयुक्तं मधुसर्पिर्भ्याम् अग्निबलम् अभिसमीक्ष्य प्रयोजयेदिति ॥६-१.३.३॥
एतद्रसायनं पूर्वं वसिष्ठः कश्यपो ऽङ्गिराः ।
जमदग्निर्भरद्वाजो भृगुरन्ये च तद्विधाः ॥६-१.३.४॥
प्रयुज्य प्रयता मुक्ताः श्रमव्याधिजराभयात् ।
यावद् ऐच्छंस् तपस्तेपुस् तत्प्रभावान्महाबलाः ॥६-१.३.५॥
इदं रसायनं चक्रे ब्रह्मा वार्षसहस्रिकम् ।
जराव्याधिप्रशमनं बुद्धीन्द्रियबलप्रदम् ॥६-१.३.६॥
आयुर्वेददीपिका
करप्रचितानामितिपदं स्वयंपतितग्रहणं निषेधयति ॥१॥
माघे फाल्गुने वेतिग्रहणवचनात् तथैव गृहीतानामधिकार इत्यागमादुन्नीयते ॥२॥
स्वरस इहामलकस्यैव भवति अधिकारात् ॥३॥
शाकः बृहत्पत्त्रस् तरुः ॥४॥
कृत्तानामिति छिन्नानाम् ॥५॥
इह गोमयाग्न्याद्युपकरणनियमेनैव शक्त्युत्कर्षो भवतीति ऋषिवचनाद् उन्नीयते ॥६॥
यदुक्तम् ऋषयस् त्व् एव जानन्ति योगसंयोगजं फलम् इति ॥७॥
एवमन्यत्रापि इतिकर्तव्यतानियमो व्याख्येयः ॥८॥
कृष्णाजिनस्येति कृष्णसाराजिनस्य ॥९॥
तपसा ब्रह्मचर्येण यानेन प्रशमेन च ।
रसायनविधानेन कालयुक्तेन चायुषा ॥६-१.३.७॥
स्थिता महर्षयः पूर्वं नहि किंचिद् रसायनम् ।
ग्राम्यानामन्यकार्याणां सिध्यत्यप्रयतात्मनाम् ॥६-१.३.८॥
आयुर्वेददीपिका
सम्प्रति रसायनस्य तपोब्रह्मचर्यध्यानादियुक्तस्यैव महाफलत्वं भवतीति दर्शयन्नाह तपसेत्यादि ॥१॥
कालयुक्तेन चायुषेति अनियतकालयुक्तेन चायुषेत्यर्थः नियतकालायुषं प्रति तु न रसायनं फलवदित्युक्तम् एव ॥२॥
स्थिता इति दीर्घकालजीविनः ॥३॥
विपर्ययेण तपःप्रभृतिविरहे रसायनस्याफलताम् आह न हीत्यादि ॥४॥
संवत्सरं पयोवृत्तिर्गवां मध्ये वसेत् सदा ।
सावित्रीं मनसा ध्यायन् ब्रह्मचारी यतेन्द्रियः ॥६-१.३.९॥
संवत्सरान्ते पौषीं वा माघीं वा फाल्गुनीं तिथिम् ।
त्र्यहोषवासी शुक्लस्य प्रविश्यामलकीवनम् ॥६-१.३.१०॥
बृहत्फलाढ्यम् आरुह्य द्रुमं शाखागतं फलम् ।
गृहीत्वा पाणिना तिष्ठेज्जपन् ब्रह्मामृतागमात् ॥६-१.३.११॥
तदा ह्य् अवश्यममृतं वसत्यामलके क्षणम् ।
शर्करामधुकल्पानि स्नेहवन्ति मृदूनि च ॥६-१.३.१२॥
भवन्त्यमृतसंयोगात्तानि यावन्ति भक्षयेत् ।
जीवेद् वर्षसहस्राणि तावन्त्यागतयौवनः ॥६-१.३.१३॥
सौहित्यमेषां गत्वा तु भवत्यमरसंनिभः ।
स्वयं चास्योपतिष्ठन्ते श्रीर् वेदा वाक्च रूपिणी ॥६-१.३.१४॥
आयुर्वेददीपिका
ब्रह्मचारित्वेनेन्द्रियनियमे लब्धे ऽपि यतेन्द्रियपदसम्बन्ध इन्द्रियनियमातिशयोपदर्शनार्थः ॥१॥
पौषादिषु संवत्सरान्तत्वं नियमदिनादारभ्य वर्षपूरणेन ज्ञेयम् ॥२॥
फाल्गुनीम् इत्यस्यान्ते प्राप्येति शेषः ॥३॥
न द्रुममारोहेत् इत्यस्येह आरुह्य द्रुममिति वचनेनापवादः ॥४॥
जपन् ब्रह्मेति ओंकारं जपन् ॥५॥
अमृतागमादिति अमृतागमपर्यन्तम् ॥६॥
सौहित्यमेषामिति करणे षष्ठी ॥७॥
वाग्रूपिणीति तदधिष्ठात्री देवता ॥८॥
त्रिफलाया रसे मूत्रे गवां क्षारे च लावणे ।
क्रमेण चेङ्गुदीक्षारे किंशुकक्षार एव च ॥६-१.३.१५॥
तीक्ष्णायसस्य पत्त्राणि वह्निवर्णानि साधयेत् ।
चतुरङ्गुलदीर्घाणि तिलोत्सेधतनूनि च ॥६-१.३.१६॥
ज्ञात्वा तान्यञ्जनाभानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ।
तानि चूर्णानि मधुना रसेनामलकस्य च ॥६-१.३.१७॥
युक्तानि लेहवत्कुम्भे स्थितानि घृतभाविते ।
संवत्सरं निधेयानि यवपल्ले तथैव च ॥६-१.३.१८॥
दद्यादालोडनं मासे सर्वत्रालोडयन् बुधः ।
संवत्सरात्यये तस्य प्रयोगो मधुसर्पिषा ॥६-१.३.१९॥
प्रातः प्रातर्बलापेक्षी सात्म्यं जीर्णे च भोजनम् ।
एष एव च लौहानां प्रयोगः संप्रकीर्तितः ॥६-१.३.२०॥
नाभिघातैर्न चातङ्कैर्जरया न च मृत्युना ।
स धृष्यः स्याद्गजप्राणः सदा चातिबलेन्द्रियः ॥६-१.३.२१॥
धीमान् यशस्वी वाक्सिद्धः श्रुतधारी महाधनः ।
भवेत्समां प्रयुञ्जानो नरो लौहरसायनम् ॥६-१.३.२२॥
अनेनैव विधानेन हेम्नश्च रजतस्य च ।
आयुःप्रकर्षकृत्सिद्धः प्रयोगः सर्वरोगनुत् ॥६-१.३.२३॥
आयुर्वेददीपिका
क्षार इति परिस्रावितक्षारोदके ॥१॥
क्षारे लावण इति ज्योतिष्मत्याः क्षारे ॥२॥
साधयेद् इति निर्वापयेत् ॥३॥
लौहानामित्यनेनैव लोहान्तर्निविष्टयोः सुवर्णरजतयोर् ग्रहणे सिद्धे पुनस् तयोर् वचनं तयोर् विशेषेणादरोपदर्शनार्थम् ॥४॥
रसायनप्रभावाद् एव महाधनत्वम् इति ज्ञेयम् ॥५॥
ऐन्द्री मत्स्याख्यको ब्राह्मी वचा ब्रह्मसुवर्चला ।
पिप्पल्यो लवणं हेम शङ्खपुष्पी विषं घृतम् ॥६-१.३.२४॥
एषां त्रियवकान् भागान् हेमसर्पिर्विषैर् विना ।
द्वौ यवौ तत्र हेम्नस्तु तिलं दद्याद्विषस्य च ॥६-१.३.२५॥
सर्पिषश्च पलं दद्यात्तदैकध्यं प्रयोजयेत् ।
घृतप्रभूतं सक्षौद्रं जीर्णे चान्नं प्रशस्यते ॥६-१.३.२६॥
जराव्याधिप्रशमनं स्मृतिमेधाकरं परम् ।
आयुष्यं पौष्टिकं धन्यं स्वरवर्णप्रसादनम् ॥६-१.३.२७॥
परमोजस्करं चैतत्सिद्धमैन्द्रं रसायनम् ।
नैनत् प्रसहते कृत्या नालक्ष्मीर्न विषं न रुक् ॥६-१.३.२८॥
श्वित्रं सकुष्ठं जठराणि गुल्माः प्लीहा पुराणो विषमज्वरश्च ।
मेधास्मृतिज्ञानहराश्च रोगाः शाम्यन्त्यनेनातिबलाश्च वाताः ॥६-१.३.२९॥
आयुर्वेददीपिका
मत्स्याख्यको मच्छु इति लोके ख्यातः अन्ये तु ऐन्द्रीभेदं मत्स्याख्यकम् आहुः ॥१॥
त्रियवकानिति त्रियवप्रमाणान् ॥२॥
घृतप्रभूतम् इत्यन्नविशेषणम् ॥३॥
कृत्या अभिचारः ॥४॥
मण्डूकपर्ण्याः स्वरसः प्रयोज्यः क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम् ।
रसो गुडूच्यास्तु समूलपुष्प्याः कल्कः प्रयोज्यः खलु शङ्खपुष्प्याः ॥६-१.३.३०॥
आयुःप्रदान्यामयनाशनानि बलाग्निवर्णस्वरवर्धनानि ।
मेध्यानि चैतानि रसायनानि मेध्या विशेषेण च शङ्खपुष्पी ॥६-१.३.३१॥
आयुर्वेददीपिका
मण्डूकपर्ण्या इत्यादयश् चत्वारो योगाः ॥१॥
पञ्चाष्टौ सप्त दश वा पिप्पलीर्मधुसर्पिषा ।
रसायनगुणान्वेषी समामेकां प्रयोजयेत् ॥६-१.३.३२॥
तिस्रस्तिस्रस्तु पूर्वाह्णं भुक्त्वाग्रे भोजनस्य च ।
पिप्पल्यः किंशुकक्षारभाविता घृतभर्जिताः ॥६-१.३.३३॥
प्रयोज्या मधुरसम्मिश्रा रसायनगुणैषिणा ।
जेतुं कासं क्षयं शोषं श्वासं हिक्कां गलामयान् ॥६-१.३.३४॥
अर्शांसि ग्रहणीदोषं पाण्डुतां विषमज्वरम् ।
वैस्वर्यं पीनसं शोफं गुल्मं वातबलासकम् ॥६-१.३.३५॥
आयुर्वेददीपिका
पञ्चेत्यादौ संख्याव्यतिक्रमेणानुक्तसंख्यानाम् अपि पिप्पलीनाम् उपयोगं सूचयति ॥१॥
यदापि त्रीणि द्रव्याणि नात्युपयुञ्जीत पिप्पलीं क्षारं लवणम् इत्युक्तं तथापीह द्रव्यान्तरसंयुक्तानां पिप्पलीनाम् अभ्यासो न विरुद्धः किंवा उक्तपिप्पलीरसायनव्यतिरेकेणोत्सर्गापवादन्यायात् स निषेधो ज्ञेयः ॥२॥
किंशुकः पलाशः ॥३॥
क्रमवृद्ध्या दशाहानि दशपैप्पलिकं दिनम् ।
वर्धयेत् पयसा सार्धं तथैवापनयेत् पुनः ॥६-१.३.३६॥
जीर्णे जीर्णे च भुञ्जीत षष्टिकं क्षीरसर्पिषा ।
पिप्पलीनां सहस्रस्य प्रयोगोऽयं रसायनम् ॥६-१.३.३७॥
पिष्टास् ता बलिभिः सेव्याः शृता मध्यबलैर् नरैः ।
चूर्णीकृता ह्रस्वबलैर् योज्या दोषामयान् प्रति ॥६-१.३.३८॥
दशपैप्पलिकः श्रेष्ठो मध्यमः षट् प्रकीर्तितः ।
प्रयोगो यस् त्रिपर्यन्तः स कनीयान् स चाबलैः ॥६-१.३.३९॥
बृंहणं स्वर्यम् आयुष्यं प्लीहोदरविनाशनम् ।
वयसः स्थापनं मेध्यं पिप्पलीनां रसायनम् ॥६-१.३.४०॥
जरणान्ते ऽभयाम् एकां प्राग्भुक्ताद् द्वे विभीतके ।
भुक्त्वा तु मधुसर्पिर्भ्यां चत्वार्यामलकानि च ॥६-१.३.४१॥
प्रयोजयन् समाम् एकां त्रिफलाया रसायनम् ।
जीवेद् वर्षशतं पूर्णम् अजरो ऽव्याधिरेव च ॥६-१.३.४२॥
त्रैफलेनायसीं पात्रीं कल्केनालेपयेन् नवाम् ।
तम् अहोरात्रिकं लेपं पिबेत् क्षौद्रोदकाप्लुतम् ॥६-१.३.४३॥
प्रभूतस्नेहम् अशनं जीर्णे तत्र प्रशस्यते ।
अजरो ऽरुक् समाभ्यासाज् जीवेच् चैव समाः शतम् ॥६-१.३.४४॥
मधुकेन तुगाक्षीर्या पिप्पल्या क्षौद्रसर्पिषा ।
त्रिफला सितया चापि युक्ता सिद्धं रसायनम् ॥६-१.३.४५॥
सर्वलौहैः सुवर्णेन वचया मधुसर्पिषा ।
विडङ्गपिप्पलीभ्यां च त्रिफला लवणेन च ॥६-१.३.४६॥
संवत्सरप्रयोगेण मेधास्मृतिबलप्रदा ।
भवत्यायुःप्रदा धन्या जरारोगनिबर्हणी ॥६-१.३.४७॥
अनम्लं च कषायं च कटु पाके शिलाजतु ।
नात्युष्णशीतं धातुभ्यश्चतुर्भ्यस्तस्य सम्भवः ॥६-१.३.४८॥
हेम्नश्च रजतात्ताम्राद्वरात् कृष्णायसादपि ।
रसायनं तद्विधिभिस्तद् वृष्यं तच्च रोगनुत् ॥६-१.३.४९॥
वातपित्तकफघ्नैश्च निर्यूहैस्तत्सुभावितम् ।
वीर्योत्कर्षं परं याति सर्वैरेकैकशो ऽपि वा ॥६-१.३.५०॥
आयुर्वेददीपिका
शिलाजतुरसायनं दर्शयितुं शिलाजतुनो ऽभ्यर्हितस्य गुणानेव तावदाह अनम्लम् इत्यादि ॥१॥
वरादिति श्रेष्ठात् ॥२॥
सुश्रुते यद्यपि त्रपुसीसम्भवं प्रक्षिप्य षड्विधशिलाजतु सामान्येन रोगे रसायनाधिकारे चोक्तं तथापीह रसायनाधिकारे तदधिकृतचतुर्विधम् एवोक्तम् ॥३॥
प्रक्षिप्तोद्धृतम् अप्य् एनत् पुनस् तत् प्रक्षिपेद् रसे ।
कोष्णे सप्ताहमेतेन विधिना तस्य भावना ॥६-१.३.५१॥
पूर्वोक्तेन विधानेन लोहैश्चूर्णीकृतैः सह ।
तत्पीतं पयसा दद्याद् दीर्घमायुः सुखान्वितम् ॥६-१.३.५२॥
जराव्याधिप्रशमनं देहदार्ढ्यकरं परम् ।
मेधास्मृतिकरं धन्यं क्षीराशी तत्प्रयोजयेत् ॥६-१.३.५३॥
प्रयोगः सप्तसप्ताहास् त्रयश् चैकश्च सप्तकः ।
निर्दिष्टस् त्रिविधस्तस्य परो मध्योऽवरस्तथा ॥६-१.३.५४॥
पलमर्धपलं कर्षो मात्रा तस्य त्रिधा मता ।
आयुर्वेददीपिका
शिलाजतुभावनाविधिम् आह प्रक्षिप्तेत्यादि ॥१॥
प्रक्षिप्तानन्तरमुद्धृतं प्रक्षिप्तोद्धृतम् ॥२॥
लौहैः सहेति भागानियमे लोहसमानभागता शिलाजतुनः ॥३॥
प्रयोगः सप्तसप्ताहा इति सप्तसप्ताहव्यापकप्रयोग इत्यर्थः एवं त्रयश् चैकश्च सप्तक इत्यत्रापि बोद्धव्यम् ॥४॥
जातेर्विशेषं सविधिं तस्य वक्ष्याम्यतः परम् ॥६-१.३.५५॥
हेमाद्याः सूर्यसंतप्ताः स्रवन्ति गिरिधातवः ।
जत्वाभं मृदु मृत्स्नाच्छं यन्मलं तच्छिलाजतु ॥६-१.३.५६॥
मधुरश्च सतिक्तश्च जपापुष्पनिभश्च यः ।
कटुर्विपाके शीतश्च स सुवर्णस्य निस्रवः ॥६-१.३.५७॥
रूप्यस्य कटुकः श्वेतः शीतः स्वादु विपच्यते ।
ताम्रस्य बर्हिकण्ठाभस्तिक्तोष्णः पच्यते कटु ॥६-१.३.५८॥
यस्तु गुग्गुलुकाभासस्तिक्तको लवणान्वितः ।
कटुर्विपाके शीतश्च सर्वश्रेष्ठः स चायसः ॥६-१.३.५९॥
गोमूत्रगन्धयः सर्वे सर्वकर्मसु यौगिकाः ।
रसायनप्रयोगेषु पश्चिमस्तु विशिष्यते ॥६-१.३.६०॥
यथाक्रमं वातपित्ते श्लेष्मपित्ते कफे त्रिषु ।
विशेषतः प्रशस्यन्ते मला हेमादिधातुजाः ॥६-१.३.६१॥
आयुर्वेददीपिका
सविधिम् इति विधानसहितम् ॥१॥
शिलाजतुविधानं च यथाक्रमं वातपित्ते इत्यादिग्रन्थेन वक्तव्यम् ॥२॥
हेमादिशब्देनेह हेमादिसम्भवस्थानभूतशिलोच्यते यतो न साक्षात् सुवर्णादिभ्य एव शिलाजतु स्रवति ॥३॥
मृत्स्नं मसृणम् अच्छं स्वच्छम् ॥४॥
यस्तु रूप्यभवे कटुरसे विरुद्धः स्वादुः पाक उक्तः स उत्सर्गापवादन्यायेन ज्ञेयः ॥५॥
वीर्यं तु ताम्रभवस्योष्णस्य तथा त्रयाणां च शीतत्वयुक्तानाम् अत्युष्णशीतवीर्यताया अवकाशो नास्ति अतः सामान्यगुणकथने नात्युष्णशीतम् इतिपदेन उष्णस्य शीतस्य च वीर्यस्य प्रकर्षो निषिध्यते तेनानुष्णाशीतत्वं विधीयते ततश्च शिलाजतुनि वीर्यं शीतम् उष्णं वाभिहितमपि न बलवद्भवतीति लभ्यते ॥६॥
शिलाजतुप्रयोगेषु विदाहीनि गुरूणि च ।
वर्जयेत् सर्वकालं तु कुलत्थान्परिवर्जयेत् ॥६-१.३.६२॥
ते ह्य् अत्यन्तविरुद्धत्वाद् अश्मनो भेदनाः परम् ।
लोके दृष्टास्ततस्तेषां प्रयोगः प्रतिषिध्यते ॥६-१.३.६३॥
पयांसि तक्राणि रसाः सयूषास् तोयं समूत्रा विविधाः कषायाः ।
आलोडनार्थं गिरिजस्य शस्तास् ते ते प्रयोज्याः प्रसमीक्ष्य कार्यम् ॥६-१.३.६४॥
न सो ऽस्ति रोगो भुवि साध्यरूपः शिलाह्वयं यं न जयेत् प्रसह्य ।
तत् कालयोगैर्विधिभिः प्रयुक्तं स्वस्थस्य चोर्जां विपुलां ददाति ॥६-१.३.६५॥
करप्रचितिके पादे दश षट् च महर्षिणा ।
रसायनानां सिद्धानां संयोगाः समुदाहृताः ॥६-१.३.६६॥
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने रसायनाध्याये करप्रचितीयो नाम रसायनपादस्तृतीयः ॥६-१.३.६७॥
आयुर्वेददीपिका
शिलाजतुप्रयोगेष्विति बहुवचनमालोडनादिभेदेन प्रयोगभेदं बुद्धिस्थीकृत्य ज्ञेयम् ॥१॥
शिलाजतुप्रयोगे गुरुनिषेधेऽपि विशेषवचनात् क्षीरादिप्रयोगः ॥२॥
सर्वकालमिति यावद्रसायनाहिता गुणाः सन्ति ॥३॥
केचित् तु यावज्जीवं कुलत्थवर्जनम् आहुः यदुक्तं सुश्रुते तद्भावितः कपोतांश्च कुलत्थांश्च विवर्जयेत् इति ॥४॥
शिलाजतुप्रयोगं स्तौति न सो ऽस्तीत्यादि ॥५॥
Translation - भाषांतर
N/A


c: text/html

text:
From 7, 8 and 9 we notice that षट् + एते = षडेते When two words are in succession of each other, it becomes natural during pronunciation, that the ending of the first word and the beginning of the next word will merge. Such merging of sounds is called as conjugation
There were three conjugations already in Lesson 1.
1. त्वम् + एव = त्वमेव
2. बन्धुः + च = बन्धुश्च
3. शुभम् + अस्तु = शुभमस्तु
Conjugations are logical and natural, aren’t they ?
Word #13 is not new. It was there in glossary 1. There, it was just देव, because it was in Address case, to say, “Oh God”. Here it is in Nominative Case. प्रथमा विभक्तिः Hence देव:
Exercises 2
From the words 1 to 14 in the glossary, prepare the following phrases -
Now you can write down two phrases in one line. By that it becomes a good two-line verse, a good saying !!
Here it is how it reads -
udyamaH sAhasam dhairyam buddhiH shaktiH parAkramaH
ShaDete yatra vartante tatra devaH sahAyya-kRut
उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः ।
षट् एते यत्र वर्तन्ते तत्र देवः सहाय्यकृत् ॥
I am sure you will like this good saying सुभाषितम्. Learn it by heart.
In Sanskrit there are thousands of such “good sayings”. Would it not be charming and impressive, if you can quote them verbatim? And they are so crisp verses, all pearls of wisdom !! That is one very good and strong reason, why one should learn Sanskrit.
शुभमस्तु |
द्वितीयः पाठः ।
शब्दानां अभ्यासस्य पूर्वे सन्धिविच्छेदाः समासविग्रहाः च कर्तव्याः ।
आचार्यः – नमो नमः ।
विद्यार्थिनः – आचार्य, वन्दामहे ।
आचार्यः – उपविशन्तु भवन्तः ।
प्रथमे पाठे अस्माभिः परस्पराणां परिचयः ज्ञातः ।
पाठस्यान्ते मया सूचितमासीत् यत् प्रत्येकस्य शब्दस्य विस्तृतः अभ्यासः आवश्यकः ।
तथापि कस्मिन्नपि वाक्ये के के शब्दाः सन्ति, तान् सुस्पष्टतया ज्ञातुं प्रथमतः विचारणीयम्, यदि कस्मिंश्चिदपि वाक्ये शब्दानां सन्धयः सन्ति वा न वा ।
मया प्रारम्भे उक्तं “नमो नमः” इति । यद्यपि एतस्मिन् उच्चारे नमो च नमः च एवं द्वे शब्दे श्रूयेते, अपि किं एते शब्दे असमाने ? न तु एवम् ।
यः प्रथमः शब्दः “नमो” इति अस्ति, सः अपि “नमः” इत्येव शब्दः ।
“नमो नमः” इति उच्चारः “नमः नमः” एतावतयोः द्वयोः शब्दयोः सन्धिः मात्र । द्वयोः शब्दयोः मध्ये कतिपयविधाः सन्धयः भवन्ति तद् सावकाशम् पश्यामः ।
अग्रतः अस्ति अन्यः शब्दोच्चारः “कदापि” इति । एषः अपि “कदा + अपि” एवंविधः सन्धिः ।
यदा द्वे शब्दे झटितं उच्चार्येते, तदा यथाविधः सम्मिलितः उच्चारः भविष्यति, तेनैव तयोः शब्दयोः सन्धिः भवति ।
अग्रतः अस्ति अन्यः शब्दः “नवागतेन” इति । अस्मिन् शब्दे न केवलं “नव + आगतेन” एवंविधः सन्धिः । अयं शब्दः तु सामासिकः अपि अस्ति । अयं शब्दः कंचित् विस्तृतं अर्थं सूचयति, यथा “(यः) नवं आगतः, तेन” इति ।
पाठे आगतानां सर्वेषां शब्दानां अभ्यासस्य आरंभे सन्धीनां विच्छेदाः समासानां विग्रहाः च कर्तव्याः ।
अधुना अस्य पाठस्य अपि कानिचित् नवानि सुभाषितानि ।
क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत् ।
क्षणत्यागे कुतो विद्या कणत्यागे कुतो धनम् ॥१॥
क्षणं चित्तं क्षणं वित्तं क्षणं जीवति मानवः ।
यमस्य करुणा नास्ति धर्मस्य त्वरिता गतिः ॥२॥
अजरामरवत्प्राज्ञो विद्यामर्थं च साधयेत् ।
गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् ॥३॥
हंसः श्वेतः बकः श्वेतः को भेदो बकहंसयोः ।
नीरक्षीरविवेके तु हंसो हंसः बको बकः ॥४॥
पापं कर्तुं ऋणं कर्तुं मन्यन्ते मानवाः सुखम् ।
परिणामोऽतिगहनो महतामपि नाशकृत् ॥५॥
गृहपाठाः
(१) अयं सम्पूर्णः पाठः स्वीये टिप्पणिपुस्तिकायां स्वहस्तेन लिखितव्यः, मन्तव्यः च, यथा अत्रागतान् सर्वान् संवादान् भणितुं सर्वे एव समर्थाः भविष्यन्ति ।
(२) अस्मिन् द्वितीये पाठे तथा प्रथमे पाठेऽपि ये सन्धयः सामासिकाः शब्दाः च सन्ति, तेषां विच्छेदाः विग्रहाः च ज्ञातव्याः ।
(३) अत्र दत्तानि सुभाषितानि मुखोद्गतानि कर्तव्यानि । तेषां अर्थोऽपि ज्ञातव्यः ।
(४) अस्मिन् पाठे येषां शब्दानां उल्लेखः जातः, तस्मात् शब्दसंग्रहः संगठनीयः ।
पाठस्यान्ते एका सुलभा प्रार्थना -
गुरुर्ब्रम्हा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः ।
गुरुः साक्षात्परब्रम्ह तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
प्राणिजीवने स्वतन्त्रता
स्वतंत्रतायाः प्राणिजीवने अत्यधिक महत्वं वर्तते । उक्तमपि चास्ति “सर्वं परवशं दुःखम्, सर्वमात्मवशं सुखम्“ । सर्वे प्राणिनः स्वातन्त्र्यमिच्छन्ति । कोपि परतन्त्रो भवितुं नेच्छति । मानवाः एव न अपितु समस्त पशुपक्षिणः अपि स्वतन्त्रतामिच्छन्ति ।
15 अगस्त भारतीयानां स्वतन्त्रतायाः दिनमस्ति । अस्मिन् दिने 1947 ख्रीष्ताब्दे आंग्लशासनात् भारतं स्वतन्त्रमभूत् । ततः पूर्वं भारतं बहुकालपर्यन्तं परतंत्रतायां बद्धमासीत् । इस्वीये द्वादशशतीतः सप्तदशशतीपर्यन्तं भारतं मुगलानां बन्धने आसीत् ततः परम् आग्लानां बन्धने पतितम् । भारतस्य स्वतन्त्रतायाः कृते प्रथमवारं 1857 ईसवीये मंगलपाण्डेयः, लक्ष्मीबाई प्रभितिभिः वीरैः आंग्लैः सह युद्धं कृतम् । तत्प्रभृत्येव क्रान्तिकारिभिः तदा आरभ्य एव निरंतरं स्वतन्त्रतासंग्रामं प्रचालितम् । एतदनन्तरम् आंग्लभारते एव आई.सी.एस. परीक्षा उत्तीर्णा सन अपि नेताजी सुभाषचन्द्रबोसः भारतभूमेः स्वतन्त्र्तायाः कृते आत्मनः प्राणमपि अत्यजत् । सः बाल्यकालादेव बुद्धिमान् आसीत् । प्रारम्भे तस्य पिता आंग्लशासनस्य समर्थकः आसीत् किन्तु सुभाषः बाल्यकालातेव आंग्लशासनस्य विरोधिः आसीत् । सुभाषः स्वतन्त्रभारतं अइच्छत् । द्वितीयविश्वयुद्धे सः आजादहिन्दफौजस्य सर्वोच्चसेनापति आसीत् । रासबिहारी बोसः सुभाषं दक्षिणोत्तर जम्बुद्वीपस्य क्रान्तेः नेतृत्वम् अयच्छत् । सः दक्षिणोत्तर जम्बुद्वीपात् पूर्वोत्तरभारते आंग्लराज्ये आक्रमणम् अकरोत् । सुभाषस्य स्वाधीनतायाम् योगदानम् अद्वितीयम् अस्ति । केचित् बुधाः अवदन्, सुभाषस्य भयात् एव भारतम् स्वाधीनताम् अप्राप्तनोत्।
पश्चात् गांधिनः नेतृत्वे अहिंसासिद्धांतसमर्थितअसहयोगआन्दोलननाम्नः उपयुद्धम् कृतम् । भगत सिंह, चंद्रशेखर आजाद प्रभृतयः वीराः भारतीय स्वतन्त्रतायाः कृते स्वप्राणान् समर्पितवन्तः । बहुकालात् लब्धायाः स्वतंत्रतायाः कृते अस्मिन् दिने उत्सवः भवति, प्रभातगानं भवति, राष्ट्रध्वज-वन्दनं भवति च । “स्वराज्यं जन्मसिद्ध अधिकारः’’ इति जानिमः वयं किन्तु अस्माकं स्वतंत्रतायाः सन्दर्भे अयं ज्ञानं सम्प्रति अप्रासंगिकमस्ति । स्वाधीन भारते अद्य किमर्थं अस्माकं दुर्गतिः जायमाना अस्ति इति सोचनीयः।
कदाचित् सम्पूर्णविश्वयस्य सिरमौरवत् भारतवर्षस्य अद्य का गतिः अस्ति इति वयं सम्यकतया जानिमः । अस्माकं भारतं सुवर्णखगः इति आसीत् खलु किन्तु अद्य न सा स्थितिः नैव सा सम्पन्नता इति विचारणीयः विषयः । अस्य् भारतस्य क्रोडे आगन्तुं देवाः अपि उत्सुकाः भवन्ति । देवा अस्य देशस्य च महिमागानम् कुर्वन्ति।
गायन्ति देवाः किल गीतकानि धन्यास्तु ते भारतभूमिभागे
स्वर्गापवर्गास्पदमार्गभूते भवन्तु भूयः पुरुषः सुरत्वा्त् ।।
इति विष्णुपुराणे निगदितम्
कानिचन् कारणानि सन्ति यत् अस्माकं प्रगतिः दुर्गतेः परिवर्तिता भवति । प्रथमा तु अस्माकं परस्पर द्वेषभावना । अद्य पर्यन्तं अस्माकं मनः विश्वबन्धुत्वं इति भावनया न प्रचोदितः । वयं अद्यापि मनसा विभिन्नधर्मावलम्विनः न तु मानवता इति एकस्य एव धर्मस्य पोषकाः । वयं अद्य पर्यन्तं हिन्दवः, मुस्लिमाः न तु केवलं भारतीयाः इति एतदर्थमेव अद्य अस्माकं ऐक्यसम्बन्धः क्षीयते न तु वर्धते।
द्वितीयं इदं यत् अद्य अस्मासु केचन मूर्ख-पण्डिताः ये केवलं ग्रन्थानां समालोचनायां स्व आत्म तुष्टिः प्राप्यन्ते । तान अहं मूर्ख-पण्डिताः इति किमर्थं उक्तवान । यतोहि वास्तविकरूपेण ते विद्वान्सः, तेषां विभिन्नं दिशायां गतिः अस्ति अतः ते पण्डिताः किन्तु ते स्व विद्वतां केवलं परेषां पादकर्षणे एव प्रयोजयन्ति अतः ते मूर्खा: । वयं सर्वे एकीभूतं भवितुं शक्नुमः किन्तु तदर्थं अस्माकं आग्रहः, अस्माकं मनः, अस्माकं विचाराः समानाः भवेयुः । वेदः अपि उच्यते - समानी व आकूतिः समानानि हृदयानि वः ।
प्रत्येकस्य मनुष्यस्य स्वधर्मे आस्था स्वाभाविकमेव पुनश्च स्वग्रन्थानां प्रति अपि तस्या सम्मा नभावना भवति एव अतः यदा कश्चित् अन्यः तस्य भावनायाः उपरि कुठाराघातः करोति चेत् सः मनुष्या: मनसा खिन्नः भवति अतः सः अपि कटुप्रत्युत्तरं ददाति । एवं विधा शब्दयुद्धः आरभ्यते । अतः मम अनुरोधः अस्ति यत भवन्तः सर्वे मिलित्वा स्वतान्त्रतायाः रक्षणं कुर्वन्तु । राष्ट्रीयता सर्वोपरि अस्ति, इति सदैव स्मरेत ।
जयतु भारतम् , जयतु संस्कृतम्
नेहा शुक्ला
लखनऊ
-->


text:
प्रेसिडेन्सि विश्वविद्यालयः
प्रेसिडेन्सी विश्वविद्यालयः, कोलकाता, अयं विश्वविद्यालयः पूर्वं हिन्दु कलाशाला तथा प्रसिडेन्सी कलाशाला, कोलकाता इति नाम्ना परिचितम् आसीत्। अयम् एकः सार्वजनीन रज्यविश्वविद्यालयः वर्तते। अयं विश्वविद्यालयः १८१७ तमे वर्षे राजा राममोहन रायः, राजा रधाकृष्ण देवः, राणी रासमनी, डेविड हेयरः, स्यार एडवर्ड हाइड ईस्ट, बैद्यनाथ मुखपाध्यायः तथा रसमति दत्तः प्रभृतिभिः प्रदत्तः धनराशिना प्रेसिडेन्सि कलाशाला इति नाम्ना स्थापितः।
१७७३ तमे वर्षे कलकत्ता सर्वोच्चन्यायालयस्य निर्मार्णेन सह बहवः हिन्दु बङ्गीयाः आङ्गलभाषा ज्ञानाय श्रद्धां प्रदर्शितवन्तः। राजा राधाकान्त देवमहोदयस्य सहयोगेन डेविड हेयरमहोदयः पूर्वमेव बङ्गीयानाम् आङ्गलभाषा शिक्षनाय आग्रहं प्रदर्शितवान। वावु बैद्यनाथ मुखपाध्यायः स्यार एडवर्ड हाइड ईस्टमहोदयस्य सहायेन


text:
129 सात्त्वतीमुपसंहरन्नारभटीलक्षणमाह—
माया मन्त्रबलेनाविद्यमानवस्तुप्रकाशनम् । तन्त्रबलादिन्द्रजालम् ।
मायेन्द्रजालयोर्वैषम्यमाह मायेति ।
तत्र—
मृद्वंशदलचर्मादिद्रव्ययोगेन वस्तूत्थापनं संक्षिप्तिः । यथोदयनचरिते किलिञ्जहस्तिप्रयोगः । पूर्वनायकावस्थानिवृत्त्यावस्थान्तरपरिग्रहमन्ये संक्षिप्तिकां मन्यन्ते । यथा वालिनिवृत्त्या सुग्रीवः । यथा च परशुरामस्यौद्धत्यनिवृत्त्या शान्तत्वापादनं पुण्या ब्राह्मणजातिः—670 इत्यादिना ।
पूर्वनायकेति । धर्मिभेदोऽङ्गीकृतः पूर्वत्र । अपरत्र 671एकस्मिन्नपि धर्मिणि धर्मभेदोऽङ्गीकृत इति व्याख्याविकल्पः ।
अथ संफेटः—
यथा माधवाघोरघण्टयोर्मालतीमाधवे । इन्द्रजिल्लक्ष्मणयोश्च रामायणप्रतिबद्धवस्तुषु ।


text:
महामृत्युंजय मंत्र और लघु मृत्युंजय मंत्र के जप का लाभ : महामृत्युंजय मंत्र ऋग्वेद का एक श्लोक है.शिव को मृत्युंजय के रूप में समर्पित ये महान मंत्र ऋग्वेद में पाया जाता है.स्वयं या परिवार में किसी अन्य व्यक्ति के अस्वस्थ … Read More →
महामृत्युंजय मन्त्र साधना और प्रयोग ============================ यह मंत्र ऋषि मार्कंडेय को सबसे पहले प्राप्त हुआ था। महामृत्युञ्जय मंत्र यजुर्वेद के रूद्र अध्याय में स्थित एक मंत्र है। इसमें शिव की स्तुति की गयी है। इस मंत्र का सवा लाख बार … Read More →
संकटमोचन हनुमानाष्टक स्तोत्र मत्तगयन्द छन्द बाल समय रबि भक्षि लियो तब,तीनहुं लोक भयो अंधियारो । ताहि सो त्रास भयो जग को,यह संकट काहु सों जात न टारो ॥ देवन आनि करी बिनती तब,छांड़ि दियो रबि कष्ट निवारो । को नहिं … Read More →
देवीसूक्तम नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः । नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम् ॥१॥ रौद्रायै नमो नित्यायै गौर्यै धात्र्यै नमो नमः । ज्योत्स्ना यै चेन्दुरुपिण्यै सुखायै सततं नमः ॥२॥ कल्याण्यै प्रणतां वृध्दै सिध्दयै कुर्मो नमो नमः । नैऋत्यै … Read More →
॥ महा लक्ष्मी सूक्तम ॥ हरिः ॐ हिरण्यवर्णां हरिणीं सुवर्णरजतस्रजाम् । चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥१॥ तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् । यस्यां हिरण्यं विन्देयं गामश्वं पुरुषानहम् ॥२॥ अश्वपूर्वां रथमध्यां हस्तिनादप्रबोधिनीम् । श्रियं देवीमुपह्वये श्रीर्मा देवी जुषताम् ॥३॥ … Read More →
॥ श्रीसरस्वती स्तोत्रम् ॥ या कुन्देन्दु-तुषारहार-धवला या शुभ्र-वस्त्रावृता या वीणावरदण्डमन्डितकरा या श्वेतपद्मासना । या ब्रह्माच्युत-शंकर-प्रभृतिभिर्देवैः सदा पूजिता सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ॥1॥ दोर्भिर्युक्ता चतुर्भिः स्फटिकमणिमयीमक्षमालां दधाना हस्तेनैकेन पद्मं सितमपि च शुकं पुस्तकं चापरेण । भासा कुन्देन्दु-शंखस्फटिकमणिनिभा भासमानाऽसमाना सा … Read More →
॥ अष्ट लक्ष्मी स्तोत्रम् ॥ आदि लक्ष्मी सुमनस वन्दित सुन्दरि माधवि, चन्द्र सहोदरि हेममये मुनिगणमण्डित मोक्षप्रदायनि, मञ्जुळभाषिणि वेदनुते । पङ्कजवासिनि देवसुपूजित, सद्गुण वर्षिणि शान्तियुते जय जय हे मधुसूदन कामिनि, आदिलक्ष्मि सदा पालय माम् ॥ 1 ॥ धान्य लक्ष्मी अहिकलि कल्मषनाशिनि … Read More →
श्री कालभैरव स्तोत्र नमो भैरवदेवाय नित्यायानंद मूर्तये । विधिशास्त्रांत मार्गाय वेदशास्त्रार्थ दर्शिने ॥ १ ॥ दिगंबराय कालाय नम: खट्वांग धारिणे ॥ विभूतिविल सद्भाल नेत्रायार्धेंदुमोलिने ॥ २ ॥ कुमारप्रभवे तुभ्यं बटुकाय महात्मने । नमोsचिंत्य प्रभावाय त्रिशूलायुधधारिणे ॥ ३ ॥ नमः खड्गमहाधार … Read More →
राम रक्षा स्त्रोत अस्य श्रीरामरक्षास्तोञ मंञस्य । बुधकौशिकऋषिः । अनुष्टुप छन्दः । सीता शक्तिः । श्रीमध्दनुमान् कीलकम् । श्रीरामचंद्रप्रीत्यर्थे जपे विनियोगः । अथ ध्यानम् । ध्यायेदाजानबाहुं धृतशरधनुषं बध्दपद्मासनस्थं । पीतं वासो वसानं नवकमलदलस्पर्धिनेत्रं प्रसन्नम् । वामाङ्कारुढसीता मुखकमलमिलल्लोचनं नीरदाभं । नानालङ्कारदीप्तं … Read More →
कीलक स्त्रोत अथ कीलकम् ॐ अस्य श्रीकीलकमन्त्रस्य शिव ऋषिः अनुष्टुप छन्दः महासरस्वती देवता श्रीजगदम्बाप्रीत्यर्थं सप्तशतीपाठाङ्गत्वेन विनियोगः । ॐ नमश्चण्डिकायै ॥ मार्कण्डेय उवाच ॐ विशुद्धज्ञानदेहाय त्रिवेदीदिव्यचक्षुषे । श्रेयःप्राप्तिनिमित्ताय नमः सोमार्द्धधारिणे ॥१॥ सर्वमेतद्विजानीयान्मन्त्राणामभिकीलकम् । सोऽपि क्षेममवाप्नोति सततं जाप्यतत्परः ॥२॥ सिद्ध्यन्त्युच्चाटनादीनि वस्तूनि सकलान्यपि … Read More →


text:
मौण्ट् अबु अभयारण्यम्
मौण्ट् अबु वनारण्यम् अबु पर्वतप्रदेशे २२८ चतुरस्रकि.मी विस्तृतं वनारण्यम् अस्ति । अत्र वनसूकराः भल्लूकाः व्याघ्राः इत्यादयः अनेके प्राणिनः सन्ति । पक्षिसङ्कुलानि निवासन्ति । २५० विविधाः पक्षिणः अत्र सन्ति । ग्रेजङ्गल् फौल् पक्षी अतीवाकर्षकः भवति । वनपर्वतयोः मध्ये अबुपर्वतगमनम् (२७ कि.मी) अपि आनन्ददायकं भवति ।
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
अहमदाबाद् अथना उदयपुरनिस्थानतः अत्र आगन्तव्यं भवति । ==धूमशकटमार्गः== मुम्बयी-अहमदाबाद्मार्गे अबुरोड् निस्थानतः २७ कि.मी ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
अहमदाबादतः १८७ कि.मी । मुम्बयीतः १७८ कि.मी । देहलीतः ७४८ कि.मी, जयपुरतः ४४० कि.मी । अजमेरतः १६० कि.मी । उदयपुरतः २७७ कि.मी । रणकपुर-उदयपुर-जोधपुर- इत्यादिनगरेभ्यः लोकयानानि इतरवाहनानि च सन्ति । प्रवासव्यवस्था अस्ति । अनेकानि उपहारवसतिगृहाणि अत्र सन्ति ।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३२७
देवालयमाहात्म्यम्[सम्पाद्यताम्]
ईश्वर उवाच
व्रतेश्वरांश्च सत्यादीनिष्ट्वा व्रतसम्र्पणम्।
अरिष्टशमने शस्तमरिष्टं सूत्रनायकम् ।। ३२७.१ ।।
हेमरत्नमयं भूत्यै महाशङ्खञ्च मारणे ।
आप्यायने शङ्खसूत्रं मौक्तिकं पूत्रवर्द्धनम् ।। ३२७.२ ।।
स्फाटिकं भूतिदं कौशं मुक्तिदं रुद्रनेत्रजं ।
धात्रीफलप्रमाणेन रुद्राक्षँ चोत्तमन्ततः ।। ३२७.३ ।।
समेरुं मेरुहीनं वा सूत्रं जप्यन्तु मानसम् ।
अनामाङ्गुष्ठमाक्रम्य जपं भाष्यन्तु कारयेत् ।। ३२७.४ ।।
तर्ज्जन्यङ्गुष्ठमाक्रम्य न मेरुं लङ्घयेज्जपे ।
प्रमादात् पतिते सूत्रे जप्तव्यन्तु शतद्वयम् ।। ३२७.५ ।।
सर्ववाद्यमयी घण्टा तस्या वादनमर्थकृत् ।
गोशकृन्मूत्रवल्मीकमृत्तिकाभस्मवारिभिः ।। ३२७.६ ।।
वेस्मायतनलिङ्गादेः कार्य्यमेवं विशोधनम् ।
स्कन्दो नमः शिवायेति मन्त्रः सर्व्वार्थसाधकः ।। ३२७.७ ।।
गीतः पञ्चाक्षरो वेदे लोके गीतः षड़क्षरः ।
ओमित्यन्ते स्थितः शम्भुर्म्मुद्रार्थं वटवीजवत् ।। ३२७.८ ।।
क्रमान्नमः शिवायेति ईशानाद्यानि वै विदुः ।
षड़क्षरस्य सूत्रस्य भाष्यद्विद्याकदम्बकं ।। ३२७.९ ।।
यदोँनमः शिवायेति एतावत् परमं पदम् ।
अनेन पूजयेल्लिङ्गं लिङ्गे यस्मात् स्थितः शिवः ।। ३२७.१० ।।
अनुग्रहाय लोकानां धर्म्मकामार्थमुक्तिदः ।
यो न पूजयते लिङ्गन्न स धर्म्मादिभाजनं ।। ३२७.११ ।।
लिङ्गार्च्चनाद्भुक्तिमुक्तिर्यावज्जीवमतो यजेत् ।
वरं प्राणपरित्यागो भुञ्जीतापूज्य नैव तं ।। ३२७.१२ ।।
रुद्रस्य पूजनाद्रुद्रो विष्णुः स्याद्विष्णुपूजनात् ।
सूर्य्यः स्यात् सूर्य्यपूजातः शक्त्यादिः शक्तिपूजनात् ।। ३२७.१३ ।।
सर्वयज्ञतपोदाने तीर्थे वेदेषु यत् फलं ।
तत् फलं कोटिगुणितं स्थाप्य लिङ्गं लभेन्नरः ।। ३२७.१४ ।।
त्रिसन्ध्यं योर्च्चयेल्लिङ्गं कृत्वा विल्वेन पार्थिवम् ।
शतैकादशिकं यावत् कुलमुद्धृत्य नाकभाक् ।। ३२७.१५ ।।
भक्त्या वित्तानुसारेण कुर्य्यात् प्रासादसञ्चयम् ।
अल्पे महति वा तुल्यफलमाढ्यदरिद्रयोः ।। ३२७.१६ ।।
भागद्वयञ्च धर्मार्थं कल्पयेज्जीवनाय च ।
धनस्य भागमेकन्तु अनित्यं जीवितं यतः ।। ३२७.१७ ।।
त्रिसप्तकुलमुद्धृत्य देवागारकृदर्थंभाक् ।
मृत्कष्ठेष्टकशैलाद्यैः क्रमात् कोटिगुणं फलम् ।। ३२७.१८ ।।
अष्टेष्टकसुरागारकारी स्वर्गमवाप्नुयात् ।
पांशुना क्रीडमानोपि देवागारकृदर्थभाक् ।। ३२७.१९ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये देवालयमाहात्म्यादिर्नाम सप्तविंशत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ।।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २२४
राजधर्मवर्णने दानप्रयोगवर्णनम्।
मत्स्य उवाच।
सर्वेषामप्युपायानां दानं श्रेष्ठतमं मतम्।
सुदत्तेनेह भवति दानेनोभयलोकजित् ।। २२४.१ ।।
न सोऽस्ति राजन्! दानेन वशगो यो न जायते।
दानेन वशगा देवा भवन्तीह सदा नृणाम् ।। २२४.२ ।।
दानमेवोपजीवन्ति प्रजाः सर्वा नृपोत्तम!
प्रियो हि दानवान् लोके सर्वस्यैवोपजायते ।। २२४.३ ।।
दानवानचिरेणैव तथा राजा परान् जयेत्।
दानवानेव शक्नेति संहतान् भेदितुं परान्।। २२४.४ ।।
यद्यप्यलुभ्धगम्भीराः पुरुषाः सागरोपमाः।
न गृह्णन्ति तथाप्येते जायन्ते पक्षपातिनः।। २२४.५ ।।
यद्यप्यलुब्धगम्भीराः पुरुषाः सागरोपमाः।
न गृह्णन्ति तथाप्येते जायन्ते पक्षपातिनः।। २२४.६ ।।
अन्यत्रापि कृतं पुंसां दानं श्रेष्ठतमं परम्।
दानवानेव लोकेषु पुत्रत्वे ध्रियते सदा ।। २२४.७ ।।
न केवलं दानपरा जयन्ति भूलोकमेकं पुरुषप्रवीराः।
जयन्ति ते राजसुरेन्द्रलोकं सुदुर्जयं यो विबुधाधिवासः ।। २२४.८ ।।


text:
शबरी
शबरी रामयणस्य प्रसिद्धं पात्रम् ।अस्य रचयिता महर्षिः वालमीकिः ।अस्मिन् काव्ये बालकाण्डम्, अयोध्याकाण्डम्, अरण्यकाण्डम् किष्किन्दाकाण्डं, सुन्दरकाण्डं, युद्धकाण्डम्, अन्तरकाण्डम् इति सप्तकाण्डानि सन्ति । रामायणम् आदिकाव्यमित्यापि प्रसिद्धम् अत्रैव शबरी इत्येकस्याः कथा अपि वर्तते ।
ऋष्यमूकपर्वतस्य मूले पम्पासरोवरस्य तीरे मतङ्गमहर्षेः आश्रमः वर्तते । तस्मिन् आश्रमपदे शबरी नाम काचित् वृद्धा निवसति स्म । सा प्रभाते एव उत्थाय निखिलम् आश्रमपदं स्वच्छीकरोति स्म। पूजायै पुष्णाणी फलानि च आनयति स्म।
वृद्धायाः गुरुशुश्रूषां विलोक्य सन्तुष्टः मतङ्गमहर्षिः ताम् एवमवदत् "भद्रे, अहं स्वर्गं गच्छन् अस्मि । दशरथस्य पुत्रौ रामलक्षम्णौ सम्प्रति चित्रकूटं प्राप्तवन्तौ। तयोः सेवनात् तव सद्गतिः भविष्यति" इति ।
तदारभ्य शबरी सदा रामध्यानं कुर्वती तं प्रतीक्षमाणा आसीत् । रामोऽपि भार्यावियुक्तः तास्मिन् आश्रामपदे आगच्छत् शबरी रामं प्रणीपत्य फलानि समर्प्य सत्कारम् अकरोत् । अपि च गुरोः लोकं गन्तुम् ऐच्छत् । तदा रामः शबर्याः सद्भावनया सन्तुष्टः तस्याः अनुग्रहम् अकरोत् । ततः सा दिव्यशरीरं प्राप्य उत्तमं लोकम् अगच्छत् ।