text:
दमोहमण्डलम्
दमोहमण्डलम् (हिन्दी: दमोह जिला, आङ्ग्ल: Damoh district) इत्येतत् भारतस्य मध्यभागे स्थितस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य सागरविभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति दमोह इति नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
दमोहमण्डलस्य विस्तारः ७,३०६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य पूर्वभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे कटनीमण्डलं, पश्चिमे सागरमण्डलम्, उत्तरे छतरपुरमण्डलं, दक्षिणे जबलपुरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले सोनारनदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं दमोहमण्डलस्य जनसङ्ख्या १२,६४,२१९ अस्ति । अत्र ६,६१,८७३ पुरुषाः, ६,०२,३४६ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १७३ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १७३ जनाः। २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १६.६३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९१० अस्ति । अत्र साक्षरता ६९.७३% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि- दमोह, तेन्दुखेडा, हटा, पथरिया, जवेरा, बटीयागढ, पटेरा ।
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले वज्रचूर्णस्य उच्चतमः व्यापारः अस्ति । अस्मात् मण्डलात् आभारतं वज्रचूर्णः विक्रयणार्थं प्रेष्यते ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
नोहलेश्वर-मन्दिरम्[सम्पादयतु]
नोहलेश्वर-मन्दिरं नोहटा-ग्रामात् १ कि. मी. दूरे अस्ति । अस्मिन् मन्दिरे एकं भव्यं शिवलिङ्गम् अस्ति । शिवस्य अपरं नाम महादेव इति । अतः जनाः नोहलेश्वरमहादेव इति नाम्ना अपि इदं मन्दिरं जानन्ति । अस्य मन्दिरस्य निर्माणम् ई. ९५०-१००० तमे वर्षे अवनि वर्मा इत्यनया राज्ञ्या कारितम् । सा राज्ञी चालुक्य-वंशीया आसीत् । जटाशङ्कर, गिरि दर्शन, निदानकुण्ड, सद्भावना शिखर इत्येतानि अपि अस्य मण्डलस्य प्रमुखानि वीक्षणीयानि स्थलानि सन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
http://damoh.nic.in/
http://www.census2011.co.in/census/district/295-damoh.html


c: text/html

text:
विजय् अमृतराज्
विजय् अमृत् राज्वर्यः भारतस्य निवृत्तः टेनिस्-क्रीडा क्रीडालुः अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
परिचयः[सम्पादयतु]
विजय् अमृत् राज् अन्ताराष्ट्रियः लानक्रीडायाः क्षेत्रे उत्तमसाधनां कृतः प्रथमक्रीडालवः वर्तते । एषः तमिळुनाडु राज्यस्य चेन्नै नगरे १९५३ तमे वर्षे डिसेम्बर् मासस्य १४ दिनाङ्के जन्मप्राप्तवान् । तस्य माता म्यागी धैर्यम्, पिता रोबर्ट् अमृत् राज् । तस्य सहोदरौ आनन्द् अमृत् राज्,अशोक् अमृत् राज् वर्तेते । अस्य बाल्यशिक्षणं चेन्नैनगरस्य एग्मोर् स्थाने डान् बास्को विद्यालये कृतवान् । उन्नतविद्याभ्यासः लोयला विश्वविद्यालये अभवत् । विजय् अमृत् राज्, आनन्द् अमृत् राज् च १९७६ तमे वर्षे विम्बल्डन्पुरुषाणां युगलक्रीडायां उपान्त्यक्रीडा पर्यन्तं क्रीडितवन्तौ । १९८३ तमे वर्षे पद्मश्री-पुरस्कारः प्राप्तवान् ।
अन्ताराष्ट्रियचरितम्[सम्पादयतु]
क्रीडा[सम्पादयतु]
- १९७० तमे वर्षे विजय्-वर्यः प्रथमवारं ग्राण्ड् प्रिक्स् टेन्निस् सर्क्यूट्क्रीडायां क्रीडितवान् ।
- १९७३ तमे वर्षे ग्राण्ड् स्लाम्क्रीडायां प्रागुपान्त्यक्रीडायाः पर्यन्तं क्रीडितवान् ।
- विम्बल्डन्-क्रीडायां जान् कोडेस्(Jan Kodeš) विरुद्धं ७-५ कुलकेषु पराजयम् अनुभूतवान् ।
- वैशाखमासे प्रचलितस्य यू एस् ओपन्क्रीडायां वर्तुलद्वये रोड् लावर्वर्यस्य(Rod Laver) विरुद्धं जयं प्राप्यवान् । परन्तु केन् रोस् वाल्(Ken Rosewall) विरुद्धं पराजयं प्राप्तवान् ।
- १९७४ तमे वर्षे फारेस्ट् हिल्स्-स्थले वर्तुलद्वये बिजार्न् बोर्ग्(Björn Borg) विरुद्धं जयं प्राप्तवान् । परन्तु केन् रोस् वाल्वर्यस्य(Ken Rosewall) विरुद्धं पुनः असफलो जातः ।
- विजय्-वर्यः अनन्तरवर्षेषु अनेकवारं ग्राण्ड् प्रिक्स्-क्रीडायां क्रीडितवान् ।
- ग्राण्ड् स्लाम्-क्रीडायां सर्वदा जयं प्राप्तुं विफलः जातः ।
- १९७४ तमे वर्षे डेविस् कप्-क्रीडायां विजेता आसीत् ।
- १९७० तम वर्षादारभ्य १९८० तम वर्षस्य पूर्वार्धपर्यन्तं डेविस् कप्-क्रीडायां भारतस्य नायकः आसीत् ।
- १९८१ तमे वर्षे ग्राण्ड् स्लाम्-क्रीडायां जिम्मि कोन्नर्स्वर्यं(Jimmy Connors) ५ कलुकेषु पराजितवान् । प्रागुपान्त्यक्रीडापर्यन्तं क्रीडितवान् ।
- विजय्-वर्यः टेनिस्-क्रीडावृत्तिजीवने सम्प्रयुक्तक्रीडायां ३८४ वारं जयं,२९६ वारं पराजयं च प्राप्तवान् ।
- विजय्-वर्यः टेनिस्-क्रीडावृत्तिजीवने सम्प्रयुक्तक्रीडायां १६ वारं,युगलक्रीडायां १३वारं उपाधयः प्राप्तवान् ।
- १९८० तमे वर्षे जुलै मासे विश्वश्रेण्यां १६ स्थानं प्राप्तवान् ।
- १९८७ तमे वर्षे डेविस् कप्-विजेता आसीत् ।
इतरसहभागाः[सम्पादयतु]
- एषः एकः नटः अपि आसीत् ।
- एम्ऐ६(MI6) इति प्रसिद्धं आङ्ग्लचलनचित्रे नटनं कृतवान् ।
- १९८३ तमे वर्षे ओक्टोपुस्सी इति जेम्स् बाण्ड्(James Bond) इति चलनचित्रे नटनं कृतवन् ।
- स्टार् ट्रेक् IV:द वोयेज् होम्(Star Trek IV:The Voyage Home) चलनचित्रे वायुयानस्य चालकपात्रं कृतवान् ।
- एन् बि सि(NBC) इति दूरदर्शनवाहिन्यां द लास्ट् प्रेंसिङ्क्ट्(The Last Precinct), वाट् अ कण्ट्रि(What a Country) इत्यादि धारावाहिन्यां नटितवान् ।
- एषः क्रीडायाः व्याख्यातृरूपेणापि कार्यं कृतवान् ।
- मिस्स् यूनिवर्स्(Miss Universe) स्पर्धायाः निर्णायकः अपि आसीत् ।
- वर्तमानकाले सि एन् एन्-ऐ बि एन्(CNN-IBN) वाहिन्यां डैमेंशन्स् विद् विजय् अमृतराज्(Dimensions with Vijay Amritraj) इति कार्यक्रमे अतिथिपतिः(host) वर्तते ।
वैय्यक्तिकजीवनम्[सम्पादयतु]
- विजय् वर्यः श्रीलङ्का तमिळीया श्यामलायाः सह परिणीतवान् ।
- अस्य पुत्रौ प्रकाश् अमृत् राज्,विक्रम् च वर्तेते ।
- अस्य जातिः नाडर् वर्तते ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
कन्याकुमारीमण्डलम्
कन्याकुमारीमण्डलम् (Kanyakumari district) (तमिऴ् – கன்னியாகுமரி மாவட்டம்) दक्षिणभारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । अयं भूभागः भारतदेशस्य दक्षिणसीमायाम् अस्ति । चेन्नै नगरम् अतिरिच्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य अत्यन्तं नगरीकृतं मण्डलं कन्याकुमारी । राज्यस्य लघुमण्डलेषु अस्य द्वितीयं स्थानम् । कन्याकुमारीमण्डले कन्याकुमारी इति पत्तनम् अपि अस्ति, यत् भारतभूप्रदेशस्य दक्षिणाग्रम् अस्ति । किन्तु अस्य मण्डलस्य केन्द्रस्थानं नागरकोयिल् पत्तनम् । इदं मण्डलं सरसां मण्डलम् इति, भूमेः अन्तः इति च प्रसिद्धम् अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
- १ इतिहासः
- २ भौगोलिकम्
- ३ जनसंख्या
- ४ उपमण्डलानि
- ५ वीक्षणीयस्थलानि
इतिहासः[सम्पादयतु]
स्वातन्त्र्यात् प्राक् कन्याकुमारीमण्डलं तिरुविताङ्कूरु (ट्रावङ्कूर्) राज्यस्य भागः आसीत् । ततः केरलराज्यस्य निर्माणात् पूर्वं तिरुविताङ्कूरु कोच्चिन् राज्ये आसीत् । तदनन्तरकाले केरलस्य तिरुवनन्तपुरमण्डलस्य अष्ट उपमण्डलानि पृथक्कृत्य कन्याकुमारीमण्डलं रचितम् । १९५६ तमवर्षस्य राज्यपुनर्विभागसमितेः सूचनानुगुणम् इदं मण्डलं मद्रास् राज्यस्य भागः अभवत् । मद्रास् राज्यस्य एव तदनन्तरकाले तमिऴ्नाडु इति नामकरणम् अभवत् ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
कन्याकुमारीमण्डलस्य तिसृषु दिशासु समुद्रम् अस्ति । उत्तरसीमायां [[पश्चिमघट्टपर्वतश्रेणिः अस्ति । पश्चिमसीमायां केरलराज्यस्य तिरुवनन्तपुरमण्डलम्, उत्तरे पूर्वत्र च तमिऴ्नाडुराज्यस्य तिरुनेल्वेलीमण्डलम् अस्ति । आग्नेयदिशि बङ्गालसमुद्रस्य मन्नार् समुद्रकुक्षिः (गल्फ़् आफ़् मन्नार्) अस्ति । दक्षिणसीमायां हिन्दूमहासमुद्रं, नैर्ऋत्यदिशायां अरब्बीसमुद्रं च अस्ति ।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं कन्याकुमारीमण्डले १,८६३,१७४ जनाः सन्ति । इदं मण्डलं ८२.४७% नगरीकृतम् अस्ति । चेन्नैमण्डलम् अतिरिच्य तमिऴ्नाडुराज्ये कन्याकुमारीमण्डले एव जनसान्द्रता अत्यधिका ११०६ प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् । अत्रत्यं साक्षरताप्रमाणं ९०.२५% अस्ति । इदम् अस्मिन् राज्ये अत्यधिकम् । अत्र स्त्रीलिङ्गानुपातः अपि अधिकः अस्ति । पुं, स्त्री अनुपातः १०००:१०१० अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
कन्याकुमारीमण्डले चत्वारि उपमण्डलानि सन्ति ।
- तोवळै
- अगस्तीश्वरम्
- कल्गुळम्
- विळवङ्गोडु
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
कन्याकुमारी[सम्पादयतु]
अत्रत्यं प्रमुखं वीक्षणीयस्थानं समुद्रतीरे स्थितं कुमारी अम्मन् (कन्याकुमारी)) मन्दिरम् । अयं देव्याः पार्वत्याः शक्तिपीठेषु अन्यतमः । अत्र पार्वती परमेश्वरं प्राप्तुं तपः कृतवती इति श्रूयते । कन्याकुमारीमन्दिरस्य आग्नेयदिशि समुद्रमध्ये १९७० तमे वर्षे निर्मितं विवेकानन्दशिलास्मारकम् अस्ति । अस्यां शिलायां स्वामी विवेकानन्दः दिनत्रयं यावत् ध्यानं कृतवान् । अत्र ध्यानमण्डपः अपि अस्ति, यत्र ध्यानार्थं शान्तं स्थानं लभ्यते । अत्रैव तमिऴ्सन्तकवेः तिरुवळ्ळुवरस्य १३३ पादोन्नता मूर्तिः अस्ति । इयं मूर्तिः २००० तमे वर्षे शिल्पिना गणपति स्थपतिना निर्मिता एषियादेशस्य अत्युन्नतासु मूर्तिषु अन्यतमा । महात्मनः गान्धेः अस्थिभस्म सागरे निमज्जनात् पूर्वं कन्याकुमार्याम् एव स्थापितम् आसीत् । तस्मिन् स्थले अद्य गान्धीस्मारकं तिष्ठति । अस्य स्मारकस्य निर्माणवैशिष्ट्यं यत् तस्य जन्मदिने अक्टोबर् मासस्य द्वितीये दिनाङ्के प्रथमे सूर्यकिरणाः अस्तिभस्मस्थापनस्थले एव पतन्ति ।
हिन्दूमहासमुद्रे सुनामी[सम्पादयतु]
२००४ तम वर्षस्य डिसेम्बर् मासे २६ दिनाङ्के दक्षिण आग्नेयएषियादिशोः बहवः देशाः सुनामीनामकेन समुद्रचण्डमारुतेन आक्रान्ताः । भारते सुनामीकारणेन पीडितेषु मण्डलेषु कन्याकुमारी अपि अन्यतमम् । अत्र नवशतेभ्यः अधिकाः जनाः मृताः, सहस्रशः जनाः तिरोभूताः, व्रणिताः वा । तदारभ्य सर्वकारीयाः तदितराः च समाजसेवासङ्घाः पीडितानां जनानां पुनर्वसतिं कल्पयितुं प्रयतमानाः सन्ति ।
पद्मनाभपुरराजभवनम्[सम्पादयतु]
इदं राजभवनं ग्रानैट्शिलानिर्मिते पद्मनाभपुरदुर्गे अस्ति । पश्चिमघट्टश्रेण्याः वेलिगिरेः पादभूमौ अयं दुर्गः अस्ति । समीपे एव वल्लीनदी प्रवहति ।
वट्टक्कोट्टै दुर्गः[सम्पादयतु]
अस्य नाम्नः ‘वृत्ताकारस्य दुर्गः’ इत्यर्थः । अयं क्रिस्तीये अष्टादशे शतके निर्मितः । समुद्रतीरे कन्याकुमारीपत्तनतः ६ किलोमीटर् दूरे अयं दुर्गः अस्ति ।
शुचीन्द्रम्[सम्पादयतु]
अत्र स्तनुमलयदेवालयः अस्ति, यत्र विविधराजवंशानां कलाकृतयः लभ्यन्ते । नवमशतमानस्य शिलालेखाः, सङ्गीतस्तम्भाः, हनूमतः ६ मीटर् उन्नता मूर्तिः इत्यादयः अत्र बहु प्रसिद्धाः । अत्रत्यः मुख्यः आराध्यः देवः शिवलिङ्गरूपेण त्रिमूर्तीनां ब्रह्म, विष्णु, शिवानाम् ऐक्यं द्योतयति ।
पञ्चपदीक्षेत्राणि[सम्पादयतु]
अय्यावऴितत्त्वानुसारिणां पवित्राणि इमानि पञ्च क्षेत्राणि कन्याकुमार्याः पञ्चदशकिलोमीटर् परिधौ सन्ति । स्वामितोप्पुपदी, मुत्तप्पदी, तामरैकुळम्पदी, अम्बालप्पदी, पूप्पदी इति इमानि पञ्च क्षेत्राणि ।
नागरकोयिल्[सम्पादयतु]
अस्मिन् पत्तने नागराजदेवालयः, शिवविष्ण्वोः देवालयः च अस्ति । कोट्टार्प्रदेशे सन्त ज़ेवियरस्य क्रैस्तदेवालयः अपि अस्ति ।
उदयगिरिदुर्गः[सम्पादयतु]
राज्ञा मार्ताण्डवर्मणा निर्मितः अयं दुर्गः । अत्र कास्टिङ्ग्प्रभेदस्य गोलिकास्त्राणां निर्माणकार्यागारः अस्ति । तस्य राज्ञः विश्वासपात्रस्य यूरोप्यसेनानायकस्य डे लेन्नायस्य समाधिः अपि अत्र अस्ति । सम्प्रति उदयगिरिदुर्गः जीववैविध्योद्यानम्, अरण्यविभागेन निर्वाह्यमानम् अस्ति ।
मात्तूरु जलसङ्क्रमः[सम्पादयतु]
कन्याकुमारीमण्डलस्य तिरुवत्तरसमीपे विद्यमानः अयं जलसङ्क्रमः द्वयोः पर्वतयोः मध्ये स्थितः कृषिकार्यार्थं जलं वहति । उन्नतानां स्तम्भानाम् आधारेण निर्मितः अयं जलसङ्क्रमः औन्नत्ये दैर्घ्ये च एषियाखण्डे एव बृहत्तमेषु अन्यतमः । जलसङ्क्रमस्य मध्यात् परितः विद्यमानानां गिरीणाम्, अरण्यप्रदेशानाम्, अधः प्रवहन्त्याः नद्याः च मनोहरः दृश्यः हृदयम् आह्लादयति ।
चितारल् जैनचैत्यानि[सम्पादयतु]
मार्ताण्डतः ३५ किलोमीटर् दूरे स्थितानि इमानि चैत्यानि । अत्र नवमशतकस्य एकादशशतकस्य च जैनगुहाः मूर्तयः च सन्ति । तिरुनन्दिक्करदेवालयः अयं पल्लवशैल्याः शिलाच्छेदनेन निर्मितः गुहादेवालयः, क्रिस्तीये सप्तमे, अष्टमे वा शतके निर्मितः ।
उल्लगरुविजलपातः[सम्पादयतु]
नागरकोयिलात् २० किलोमीटर् दूरे अयं जलपातः अस्ति । पश्चिमघट्टप्रदेशे पर्वतमध्ये स्थितः एषः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- ↑ "2011 Census of India" (Excel). Indian government. 16 April 2011.


text:
पूर्व खासिहिल्स्
पूर्व खासिहिल्स्मण्डलम् (East Khasi Hills District) मेघालयराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं शिलांगनगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
पूर्व खासिहिल्स्मण्डलस्य विस्तारः ३८१९ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे जैनतियाहिल्स्मण्डलम्, पश्चिमे पश्चिम खासिहिल्स्मण्डलम्, उत्तरे रि-भोई मण्डलम् च अस्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं पूर्व खासिहिल्स्मण्डलस्य जनसङ्ख्या ८२४०५९ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २९२ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २९२ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २४.६८% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-१००८ अस्ति । अत्र साक्षरता ८४.७ % अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले द्वे उपमण्डले स्तः। ते-
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन्नेव मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
- नोहकलिकाइ
- चेरापूँजी
- मोल्लिन्नञ्ग
- नोह्सञ्गिथियञ्ग् इत्यादि ।


text:
छान्दोग्योपनिषत्
अन्तर्विषयाः
परिचयः[सम्पादयतु]
दशसु प्रमुखोपनिषत्सु अन्यतमा अस्ति छान्दोग्योपनिषत् । इयं हयग्रीवरूपीभगवतः मुखात् आविर्भूतानि पवित्रवाक्यानि । सर्वासाम् उपनिषदां मुख्याभिमानिनी लक्ष्मीदेवी स्वस्य पतिं श्रीहरिम् अत्र ओमित्यक्षरमुद्गीथमुपासीत इत्येवम्प्रकारेण स्तुतवती अस्ति इति आचार्याः उपोद्घाते उल्लिखितवन्तः सन्ति ।
- हयग्रीवोद्गीतवाक्यै रमादेवी रमापतिम् ।
- ओमित्येतन्मुखैर्देवमस्तुवत् सामवेदगैः ॥ इति महासंहितायाम् । (छा उ भाष्यम् १-१-१)
इयम् उपनिषत् सामवेदस्य छान्दोग्यब्राह्मणस्य कश्चन भागः वर्तते । इयं गद्यरूपेण वर्तते इत्यतः अत्र छन्दः नास्ति । अस्याः उपनिषदः प्रथमद्रष्टा हयग्रीवभगवान् अस्याः प्रधानऋषिः । रमादेवी द्वितीया ऋषिः । अनन्तगुणपरिपूर्णः, शेषशायी रमापतिः अस्याः प्रतिपाद्यदेवता ।
- हयग्रीवमुखोद्गीर्णगीर्भिर्देवी रमापतिम् ।
- अस्तुवद् विस्तृतगुणं भोगिप्रस्तरशायिनम् ॥ (छा उ भाष्यम् १-१-१)
दशसु प्रमुखोपनिषत्सु छान्दोग्योपनिषदः वैशिष्ट्यं वर्तते । अस्याः उपनिषदः भाष्यं श्रीशङ्कराचार्यैः श्रीमध्वाचारैश्च लिखितम् अस्ति ।
शान्तिमन्त्रः[सम्पादयतु]
-
- ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः
- श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि।
- सर्वम् ब्रह्मौपनिषदम् माऽहं ब्रह्म
- निराकुर्यां मा मा ब्रह्म
- निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणम् मेऽस्तु।
- तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते
- मयि सन्तु ते मयि सन्तु।
- ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
विषयव्याप्तिः[सम्पादयतु]
१-५ अध्यायाः[सम्पादयतु]
वागभिमानिनी सरस्वती मुख्यप्राणौ च दम्पती । ऋगभिमानिनी सरस्वती सामाभिमानी प्राणश्च नित्यदम्पती । एते ओङ्कारवाच्यं हृदयसन्निहितम् अक्षरनामकं भगवता सायुज्यं प्राप्नुवन्ति ।
- तद्वा एतन्मिथुनं यद्वाक् च प्राणश्च ऋक् च साम च ।
- तदेतन्मिथुनमोमित्येतस्मिन्नक्षरे संसृज्यते ॥ (छा उ अ-१-ख-१-म-४)
यदा एतौ दम्पती भगवतः सायुज्यं प्राप्तवन्तौ तदा तैः अभीष्टं सर्वं प्राप्तम् ।
उपासनापद्धतयः (१ - ५ अध्यायाः)[सम्पादयतु]
अस्याः उपनिषदः प्रथमतः पञ्चमोध्यायं यावत् उपासनापद्धतयः विवृताः सन्ति -
- उद्गीथोपासना (अ १ - ख १ - मं १)
- मुख्यप्राणे भगवदुपासना (अ १ - ख २)
- उद्गीथाक्षरोपासना (अ १ - ख ३)
- सामोपासना (अ १ - ख ७) (अ २ - ख २ - ६)
- मधुविद्या (अ ३ - ख १-९)
रैक्वेण उपदिष्टा संवर्गविद्या (अ ४ - ख ३)
- पञ्चाग्निविद्या (अ ५ - ख ४)
- वैश्वानरविद्या (अ ५ - ख ११) इत्यादयः उपासनाविधयः अत्र विवृताः सन्ति ।
६,७,८ अध्यायाः[सम्पादयतु]
एतेषु अध्यायेषु तत्त्वविचाराः उपदिष्टाः सन्ति । तत् त्वमसि इत्येतत् प्रसिद्धं वाक्यं षष्ठाध्याये निरूपितमस्ति । अस्मिन् प्रकरणे ९ दृष्टान्ताः प्रदत्ताः सन्ति -
- पक्षी बद्धा रज्जुश्च
- विविधाः पुष्परसाः
- नदी समुद्रश्च
- वृक्षः तस्य जीवचैतन्यश्च
- सूक्ष्मबीजं तदन्तर्गता शक्तिः
- जलं लवणञ्च
- यात्रिकः तेन गम्यमानः देशश्च
- रोगी तस्य प्राणनियन्त्रकदेवता च
- चोरः तेन अपहृतं वस्तु च
सप्तमोध्याये भूमोपासनं विवृतम् । अस्मिन् सनत्कुमार-नारदयोः संवादः वर्तते । देवता-तारतम्यपरिमाणम् अत्र विस्तृतरूपेण प्रदत्तमस्ति ।
अष्टमोध्याये दहरविद्या वर्णिता अस्ति । हृदये विद्यमानः दहराकाशः (अल्पावकाशः) न परब्रह्म । दहराकाशे विद्यमानः महाकाशः एव परब्रह्म इति अत्र प्रतिपादितम् । ब्रह्मचर्यस्य विषये मनोहारकं विवरणम् अस्य अध्यायस्य ५ खण्डे उपलभ्यते । ब्रह्मचर्यं नाम कायेन वाचा मनसा परमात्मनः प्राप्त्यै अनुष्ठानम् ।
अस्मिन् अध्याये चतुर्मुखब्रह्मणा इन्द्र-विरोचनयोः कृते कृतः उपदेशः विद्यते । तत्त्वज्ञानस्य प्राप्त्यै समीपम् आगतवन्तौ तौ उभौ उद्दिश्य चतुर्मुखब्रह्मणा एकमेव वाक्यम् उपदिष्टम् - य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते एष आत्मेति होवाच इति । उभौ अपि स्वयोग्यतानुसारम् अवगतवन्तौ ।
अष्टमाध्याये लभ्यमानानि उपनिष्द्वाक्यानि तत्त्वविचारस्य दृष्ट्या नितरां महत्त्वं प्राप्नोति । तेषु इदमेकं वाक्यम् - आत्तो वै सशरीरः प्रियाप्रियाभ्याम् । न हवै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति । अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः । (अध्याय ८ खण्डः १२) शरीराभिमानसहितः जीवः सुखदुःखयोः आक्रमणेन पीडितः भवति । देहाभिमानयुतेन जनेन सुखदुःखानि अनुभोक्तव्यानि एव । जीवेन सह परमात्मा शरीरे विद्यते चेदपि सः शरीराभिमानरहितः इत्यतः सः सुखदुःखाभ्यां दूरे तिष्ठति ।
मूलानि[सम्पादयतु]
- S. Radhakrishnan, The Principal Upanishads
- Sri Aurobindo, The Upanishads [१]. Sri Aurobindo Ashram, Pondicherry. 1972.
- Introduction by Sri Adidevananda: Chhandyogapanishads (Kannada translation)
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Chhandogya Upanishad – A translation by swami Nikhilananda
- Chandogya Upanishad with Shankara Bhashya translated to English by Ganganath Jha (1942) at archive.org
- etext
- Translation of Chandogya Upanishad at Celextel's Online Spiritual Library
- Swami Krishnananda Speaks on The Chhandogya Upanishad – Contains audios


text:
पुरुषार्थः
यथा भारतीयशास्त्रकारैः समष्टेः कल्याणार्थं वर्णधर्मः , व्यष्टेः कल्याणार्थं च आश्रमधर्मः उपदिष्टः, तथैव व्यष्टिः समष्टिः इत्युभयोः कल्याणार्थं चतुर्विध-पुरुषार्थरुपेण जीवनध्येयमपि प्रदत्तं यद् ध्रुवतारकावत् जीवनयात्रायां तस्य मार्गदर्शनं कुर्यात् । को नाम पुरुषार्थः इति चेत् तत्रोक्तम् (जै.सू.वृ.४-१२)-
- कृतार्थोऽस्मि इति वृत्तिस्तत्साधनं पुरुषार्थः इति ।
यदि किंचित् जीवनलक्ष्यं न स्यात् तर्हि नानाविधान् सुखोपभोगान् भुक्त्वा अपि मानवः कृतार्थताजन्यं समाधानं नैव लभेत् । प्रचलदूर्मिमालाकुले सागरे गन्तव्यविरहिता नियन्त्रणरहिता प्रवाहपतिता नौः इव तस्य स्थितिः जायेत । अतः एव मनुष्यजीवनं साङ्गोपाङ्गम् अभ्यस्य तस्य प्रवृत्तीः च सम्यक् निरीक्ष्य एते चतुर्विधाः पुरुषार्थाः धर्मार्थकाममोक्षात्मकाः तस्मै साध्यरुपेण प्रदत्ताः मानवानुग्रहतत्परैः शास्त्रकारैः ।
सर्वेषां शास्त्राणां प्रयोजनं पुरुषार्थसिध्दिः[सम्पादयतु]
भारतीयानां कार्यकलापानां मूले पुरुषार्थसिध्दिः एव अन्तिमं लक्ष्यम् अस्ति । चरकः वैद्यकशास्त्रप्रणेता ब्रूते –
- धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलमुत्तमम् ॥चरक-१-१५
तथैव गणपत्यथर्वशीर्षे फलश्रुतौ उक्तम्-
- सर्वत्राधीयानोऽपविघ्नो भवति । धर्मार्थकाममोक्षं च विन्दति ।
काव्यशास्त्रेऽपि अस्य तत्त्वस्य महत्त्वं वर्णयति भामहः –
- धर्मार्थकाममोक्षेषु वैचक्षण्यं कलासु च ।
- करोति कीर्तिं प्रीतिं च साधुकाव्यनिबन्धनम् ॥
सत्काव्यनिबन्धः न केवलं कीर्तिं प्रीतिं च उत्पादयति अपि तु धर्मार्थकाममोक्षेषु तथा च कलासु विवेचकबुध्दिमपि निर्मिमीते । श्रीमद्भगवद्गीतायाः उपोद्घाते पूजनीयैः आद्यशंकराचार्यैः एतत् स्पष्टतया उक्तम्- यतः तदर्थे विज्ञाते समस्तपुरुषार्थसिध्दिः इत्यतः तद्विवरणे यत्नः क्रियते मया इति । अनेन श्रीमदाचार्याः केवलं मोक्षमार्गानुसारिणः इति आक्षेपः निरस्तो भवति । प्रवृत्तिनिवृत्तिमार्गयोः सामञ्जस्यम् अभिप्रेतमासीत् आचार्याणाम् इति स्पष्टं भवति ।
कालिदासकृते कुमारसंभवकाव्ये स्वायंभुवस्तुतिप्रसङ्गे पठ्यते-
- त्वामामनन्ति प्रकृतिं पुरुषार्थप्रवर्तिनीम् ।
- तद्दर्शिनमुदासीनं त्वामेव पुरुषं विदुः ॥२-१३॥
समस्तपुरुषार्थान् प्रेरयन्ती या शक्तिः सा प्रकृतिः, हे परमात्मन्, त्वमेव असि । तस्याः साक्षी उदासीनः पुरुषः अपि त्वमेव इति प्राहुः ।
अथ स्मृतिषु बहुवारं केवलं त्रिवर्गः इति पुरुषार्थत्रयस्य एव उल्लेखः समुपलभ्यते । यथा मनुः आह-
- धर्मार्थावुच्यते श्रेयः कामार्थौ धर्म एव वा ।
- अर्थ एवेह वा श्रेष्ठस्त्रिवर्ग इति तु स्थितिः ॥२-२२४॥
धर्मः अर्थः कामः इत्येतेषु त्रिषु कः श्रेयस्करः इति प्रश्ने समुद्भूते त्रयोऽपि श्रेयस्कराः इति वस्तुस्थितिः ।
- गृहस्थाश्रमप्रशंसाप्रकरणे गौतमधर्मसूत्रेऽप्युक्तम्-
- तथा धर्मार्थकामानां त्रिवर्गफलमश्नुते ॥ गौधसू ४॥
अतः शङ्केयं समुद्भवति- किं मोक्षः नाम संकल्पना एव तदानीम् अवगता नासीत इति । किन्तु मनुस्मृत्यामेव उक्तम्- ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् ।६-३५॥ अनेन मोक्षपुरुषार्थाः तदानीं ज्ञातः आसीत् इति स्पष्टं भवति । तत्र इदम् अनुमानं निष्पद्यते यद् मोक्षः न सर्वेषां सामान्यजनानां कृते सुलभः पुरुषार्थः । अतः केवलम् आद्याः त्रयः धर्मार्थकामाः एव सर्वेषां कृते सनिर्बन्धम् उपदिष्टाः । परं केचन विद्वांसः बौध्दप्रभावात् परवर्तिकाले मोक्षस्य पुरुषार्थरुपेण समावेशः कृतः इति मन्यन्ते ।
पुरुषार्थाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Anna Dallapiccola, Dictionary of Hindu Lore and Legend (ISBN 0-500-51088-1)


text:
दुर्गा
दुर्गा देव्याः पार्वत्याः अपरं रूपम् । भारते देशे सनातनधर्मस्य अनुयानिनः शक्तसम्प्रदाये भगवतीं दुर्गां जगतः पराशक्तिः इति विश्वसन्ति । शाक्तसाम्प्रदायस्य जनाः भगवन्तं देवीरूपेण पश्यन्ति । उपनिषत्सु उमा हैमवती इति दुर्गायाः वर्णनम् अस्ति । पुराणेषु दुर्गाम् आदिशक्तिः इति उक्तम् । वास्तवे दुर्गा शिवस्य पत्न्याः पार्वत्याः किञ्चित् रूपम् एव यस्याः उत्पतिः राक्षसानां नाशार्थम् अभवत् । सर्वासां देवतानां प्रार्थनाम् श्रुत्वा पार्वती त्रिदेवानां सहकारेण दुर्गारूपम् अवाप्नोत् । अतः दुर्गा युद्धदेवी भवति । दुर्गायाः पुनः स्वयः अनेकरूपाणि भवन्ति । अस्याः सुन्दरं शान्तं शुक्लरूपं भवति गौरी । एवमेव अस्याः भयङ्करं रूपं भाति काली । विभिन्नरूपेषु दुर्गा भारते, नेपाले च पूजयन्ति । अस्याः दुर्गायाः वाहनं शार्दूलः भवति ।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः
प्रवेशद्वारम्:सनातनाध्यत्मिकप्रवेशः


text:
गणतन्त्रदिनम् (भारतम्)
भारतदेशः १९४७ तमवर्षस्य आगष्ट्मासस्य १५ दिनाङ्के स्वतन्त्रः अभवत् । अनन्तरं प्रजाप्रभुत्वरीत्या अत्र प्रशासनं चलति स्म । यदा संविधाननिर्माणकार्यं समाप्तम् अभवत् तदा संविधानम् अङ्गिकृत्य देशे १९५० तमे वर्षे जनवरीमासस्य २६ दिनाङ्के भारतदेशं प्रजाप्रभुत्वराष्ट्रामिति धोषितवन्तः । तद्दिनादाराभ्य भारतदेशे भारतीय-संविधानरीत्या प्रशासनं प्रचलति ।
प्रजाराज्योत्सवं प्रजाराज्योत्सवः गणराज्योत्सवः इत्यपि कथयन्ति । यतः गणानां प्रजानां एव अत्र प्रामुख्यता अस्ति । प्रजाराज्यमित्यस्य प्रजाभिः प्रजाभ्यः प्रजाः एव प्रशासनं कुर्वन्ति इत्यर्थः भवति । भारतस्य प्रजासत्तात्मकजात्यतीतगणराज्यम् इति च नाम अस्ति । जनवरी मासस्य २६ तमे दिनाङ्के एव लाहोर-अधिवेशने पूर्णस्वातन्त्र्यलाभाय निर्धारः कृतः आसीत् । तस्य स्मरणार्थं जनवरीमासस्य २६ दिनाङ्कः एव स्वीकृतः अस्ति । प्रतिवर्षं वैभवेन प्रजाराज्योत्सवः आचर्यते । विदेशीयाः अतिथिरुपेण आगच्छन्ति । मुख्यकार्यक्रमः राजधान्याः परेड्स्थाने राष्ट्रपतिभवनस्य पुरतः प्रचलति । देशे सर्वत्र कार्यालयेषु विद्यालयेषु सङ्घसंस्थासु च कार्यक्रमं कुर्वन्ति । ध्वजारोहणं राष्ट्रगीतं विविधस्पर्धाः मनोरञ्जनकार्यक्रमाः च सर्वत्र प्रचलन्ति । राष्ट्रियपर्वरुपेण प्रजाराज्योत्सवम् आचरन्ति । भारतदेशः सुखीराज्यं भवतु इति सदाशया सर्वजनहिताय सर्वजनसुखाय संविधाननिर्माणकार्यस्य आरम्भः अभवत् । देशे तथा विदेशेषु च भारतस्य सामाजिक-आर्थिक-सांस्कृतिक-वैभवस्य प्रदर्शनं तथा शान्ति- सुव्यवस्थास्थापनं विदेशैः सह उत्तमसम्बन्धस्थापनम् इत्यादीनि संविधानस्य उद्देश्यानि । भारतीय संविधानम् लिखितं संविधानम् अस्ति । अत्र ३९५ विधयः, अष्ट-अनुसूच्यः सन्ति । संविधान- रचनासमितेः अध्यक्षः भारतदेशस्य राष्ट्रपतिः श्री बाबूराजेन्द्रप्रसादः आसीत् । संविधानसङ्ककलनसमितेः अध्यक्षः डा बी आर् अम्बेड्करः आसीत् । अतः अम्बेडकरमहोदयं भारतीयसंविधानशिल्पी इति कथयन्ति । संविधाने मुख्यतः राष्ट्रपतिः उपराष्ट्रपतिः लोकसभा राज्यसभा इत्यादीनां व्याख्या, चयनं, चालनं इत्यादि नियमाः निरुपिताः सन्ति । भारतदेशः अनेकराज्यानां गणानां समूहात्मकः अस्ति । राष्ट्रे लोकसभा राज्यसभा च इति उभयसदने स्तः । राज्येषु विधानसभा विधानपरिषद् इति च स्तः । लोकसभायां तथा विधानसभायां जनैः निर्वाचिताः जनप्रतिनिधयः कार्यं चालयन्ति । राज्यसभायां तथा विधानपरिषदि जनप्रतिनिधिभिः निर्वाचिताः सदस्याः कार्यं सञ्चालयन्ति । लोकसभायाम् ५४४ प्रतिनिधयः जन संख्याधारेण निर्वाचिताः भवन्ति । राष्ट्रियसर्वकारस्य केन्द्रसर्वकारः इति नाम अस्ति । राज्येषु राज्यसर्वकाराः कार्यं कुर्वन्ति । प्रायशः पञ्चवर्षेषु एकवारं निर्वाचनं भविष्यति । १८ वर्षवयस्काः स्वेष्टं प्रतिनिधिं मतदानेन प्रशासकं कर्तुं प्रभवन्ति । एवं भारतीयप्रजा एव राष्ट्रपतिरपि भवति । संविधाने भारतीयप्रजानां विविधकर्तव्यानि तथा अधिकाराः च घोषिताः सन्ति । कर्तव्येषु-
- *राष्ट्ररक्षणम्
- *शान्तिसुव्यस्थारक्षणम्
- *अखण्डतायाः एकतायाः तथा सहोदरतायाश्च रक्षणम्
- * उदात्तादर्शपालनं भारतीयसंपदः संरक्षणं संस्कृतिरक्षणम्
इत्यादीनि प्रमुखाणि । सर्वजनानामपि अनेकविधाधिकाराः दत्ताः सन्ति ।
- *मतदानाधिकारः
- *देशे यत्र कुत्रापि वासाधिकारः
- *न्यायस्वीकाराधिकारः
- *धार्मिकस्वतन्त्रता
- *विद्याध्ययनस्वतन्त्रता
- *सास्कृतिकस्वातन्त्र्यम्
- *शोषणायाः विरुद्धान्दोलनस्वातन्त्रयम्
- *समानताधिकारः
- *वाक् स्वातन्त्रयम्
इत्यादि प्रमुखविषयाः सन्ति । भारतदेशे न्यायदानकार्याय अधीनन्यायालयाः राज्ये उच्चन्यायालयाः, राष्टियसर्वोच्चन्यायालयः च सन्ति । भारते २८ राज्यानि सप्तकेन्द्रशासितप्रदेशाः च सन्ति । राज्यराजधानीषु उच्चन्यायालयाः सन्ति । देहलीनगरे राष्टस्य राजधान्यां सर्वोच्चन्यायालयः अस्ति । भारतदेशः जात्यतीतः सर्वधर्मसमभावयुक्तः च अस्ति । हिन्दूधर्मीयाः जैनाः बौध्दाः महम्मदीयाः सिखधर्मीयाः क्रैस्ताः,फारसीकाः जनाः अत्र निवसन्ति । ‘अनेकतायाम् एकता’ एव भारतस्य विशेषः अस्ति । सर्वे जनाः स्वधर्मानुसारं जीवनं कुर्वन्ति पर्वाणि अचरन्ति । पर्वसु परस्परं शुभाशयं यच्छन्ति । शतशः पर्व- विशेषाः भारतदेशे आचर्यन्ते । भारतदेशे सहश्रशः भाषाः सन्ति । जनाः परस्परं वदन्ति । किन्तु संविधानरीत्या अष्टादशभाषाणां राष्ट्रभाषा स्थानं दत्तमास्ति । हिन्दी भाषा अधिकजनानां भाषाऽस्ति । राष्ट्रे राजभाषा इवास्ति । भाषानुसारमेव भारते राज्यानां विभागः कृतः अस्ति । सर्वत्र जनेषु वयं भारतीयाः इति भावना जागरिता अस्ति। भारतदेशे राष्ट्रियकार्यक्रमरुपेण पञ्चवर्षिकयोजनाः निर्धारिताः भवन्ति । कृषि-उद्योग-विद्युत्-वाणिज्य- आरोग्य-साक्षरता इत्यादिविषयेषु सततम् कार्ययोजना रचिता भवति । सर्वजनहिताय नियमाः योजनाः च रुपिताः भवन्ति । भारते समग्रतां भावैक्यतां स्थापयितुं महानप्रयासः कृतः अस्ति । तेषां संरक्षणं सर्वभारतीयानाम् आद्यं कर्तव्यमिति संविधानेऽपि निर्दिष्टम् अस्ति । केन्द्रसर्वकारस्य राष्ट्रपतिः एव प्रमुखः । लोकसभायां बहुमताधारेण पक्षाधारेण च प्रशासनं भवति प्रधानमन्त्री राष्ट्रशासकाङ्गपक्षस्य प्रमुखः भवति । राज्येषु राज्यपालः प्रमुखः। मुख्यमन्त्री बहुमताधारेण पक्षाधारेण च शासकाङ्गस्य नायकः भवति । पञ्चवर्षपर्यन्तं निर्वाचितस्य पक्षस्य अधिकारावधिः अस्ति । प्रजाराज्योत्सवदिने राष्ट्रध्वजारोहणं सर्वत्र भवति । देहलीनगरे ‘परेड’ (पथसञ्चलनकार्यक्रमं) स्वयं राष्टपतिः विदेशीयेन अतिथिना सह पश्यति । अत्र भूदलनौकादलवायुदलानां, सीमासुरक्षादलस्य, एन.सी.सीजनानां, भारतीय-स्कौट- गाइडस्जनानां, गृहरक्षकदलस्य च गौरवप्रदानकार्यं प्रचलति । विविधराज्यैः निर्मितानां कलासंस्कृतिविषयकानां दृश्यरुपकानां प्रदर्शनं सुन्दरम् आकर्षकं च भवति । सर्वैः वन्दनानि स्वीकुर्वन् राष्ट्रपतिः सर्वेभ्यः शुभाशयं वदति । अस्मिन्त समये युद्धविमानानां शस्त्रास्त्राणां क्षिपणीनां प्रदर्शनं बलप्रदर्शनार्थम् आयोजयिष्यते । भारतीय नागरिकेषु प्रतिष्ठितानां पद्मप्रशस्तिः, वीरयोधानां परमवीरचक्रप्रशस्तिः , इत्यादि- प्रशस्तिप्रदानकार्याणि अपि प्रचलन्ति । प्रजाराज्योत्सवदिने मध्याह्ने सांस्कृतिककार्यक्रमाः भवन्ति । तत्र बहुविधनृत्यगीतहास्यनाटकादिषु बालाः सहर्षं भागं स्वीकुर्वन्ति ।


text:
राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम्
संरचना[सम्पादयतु]
राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानं नवदेहल्यां विद्यमानं संस्कृतविश्वविद्यालयः वर्तते। इदं भारतसर्वकारस्य मानवसंसाधनविकासमन्त्रालयस्य वित्तीयानुदानेन प्रचलति। संस्कृतायोगस्य (1956-57) संस्तुतीनामाधारेण संपूर्णभारते संस्कृतशिक्षायाः प्रचाराय तथा सर्वकारस्य नीतीनां कार्यान्वयनाय च 15 अक्टोबर 1970 तमे दिनाङ्के स्वायत्तसंघटनरूपेण स्थापितमभूत् ।
भारतसर्वकारस्य मानवसंसाधनविकासमन्त्रालयः 2002 वर्षे मेमासस्य 7 दिनाङ्के बहुपरिसरीयः मानितविश्वविद्यालयः इति घोषणामकरोत्।
राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानस्य सञ्चालनं निम्नलिखिताभिः समितिभिः क्रियते।
-
- अध्यक्षः
- प्रबन्धनपरिषद्
- विद्वत् परिषद्
- योजनाप्रबोधनपरिषद्
- वित्तसमितिः
- परामर्शदातृसमितिः
भारतशासनमानवसंसाधनविकासमन्त्री पदेन संस्थानस्य कुलाध्यक्षः भवति । कुलपतिः संस्थानस्य प्रमुखः शैक्षणिकप्रशासनिकाधिकारी भवति । २८ आगष्ट्मासस्य १९९६ संस्कृतदिवसे संस्थानेन स्वकीये नवीनभवने कार्यं प्रारब्धम् । साम्प्रतं संस्थानस्य नवदेहलीस्थमुख्यालयमतिरिच्य समग्रे भारते दशपरिसराः वर्तन्ते । भवनमिदं पुस्तकालयः, सङ्गणककेन्द्रं सभागारः, अतिथिप्रकोष्ठः, विक्रयविभाग, भाषानुशीलनकेन्द्रम् इत्यादिभिः प्रसरति । इतः एव भारतसर्वकारस्य मानवसंसाधनमन्त्रालयसाहाय्येन संस्कृतस्य सर्वविधं क्रियाकलापं सम्पादयति । आचार्यः रामकरणशर्मा संस्थानस्य संस्थापकः निदेशकः आसीत् ।
कुलपतयः[सम्पादयतु]
- आचार्य. वेम्पटिकुटुम्बशास्त्री (2002-08)
- आचार्य. राधावल्लभत्रिपाठी (2008-13)
राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानस्य परिसराः[सम्पादयतु]
अस्य मानितविश्वविद्यालयस्य 11 परिसराः वर्तन्ते। एतेषु 10 परिसरेषु विविधशास्त्राणाम् अध्ययनमध्यापनञ्च प्रचलति। गङ्गानाथझापरिसरे तु केवलं शोधकार्यं मातृकासंपादनकार्यञ्च प्रचलति।
- 1. गङ्गानाथझापरिसरः, इलहाबाद, उत्तरप्रदेश
- 2. श्रीसदाशिवपरिसरः, पुरी, ओडिशा
- 3. श्रीरणबीरपरिसरः, कोट-भल्वाल, जम्मू
- 4. गुरुवायूरपरिसरः, पुरनाट्टुकरा, त्रिच्चूर, केरलाः
- 5. जयपुरपरिसरः, त्रिवेणीनगरम् , जयपुर, राजस्थान
- 6. लखनोपरिसरः, गोमतीनगर,लखनउ, उत्तरप्रदेश
- 7. राजीवगान्धीपरिसरः, श्रृङ्गेरी, कर्नाटकम्
- 8. वेदव्यासपरिसरः, गर्ली, कांगरा, हिमाचलप्रदेश
- 9. भोपालपरिसरः, भागसेवनिया, भोपाल, मध्यप्रदेशः
- 10. के. जे. सोमय्यासंस्कृतविद्यापीठम् , विद्याविहार, मुम्बै, महाराष्ट्रम्
- 11. एकलव्यपरिसरः, अगर्तला, त्रिपुरा


text:
त्यागराजः
‘त्यागराज’ (तेलुगु:త్యాగరాజు) इति, ‘त्यागय्य’ इति च विख्यातः काकर्ल त्यागब्रह्मः कर्णाटकसङ्गीतस्य (दक्षिणभारतीयशास्त्रीयसङ्गीतस्य) श्रेष्ठेषु वाग्गेयकर्तृषु मूर्धन्यः । अस्य जीवनकालः क्रि.श.१७६७तमवर्षस्य मेमासस्य चतुर्थदिनतः क्रि.श.१८४७ जनवरिमासस्य षष्टदिनपर्यन्तम् । त्यागराजः, मुत्तुस्वामी दीक्षितः, श्यामशास्त्री च कर्णाटकसङ्गीतस्य त्रिमूर्तयः इत्येव प्रख्याताः । कर्णाटकसङ्गीतस्य प्रवर्धने त्यागराजस्य योगदानं महदस्ति । एषः सहस्रशः भक्तिप्रधानाः कृतीः अरचयत् । महान् रामभक्तः एषः । अस्य कृतिषु बहुधा श्रीरामस्य स्तुतिः दृश्यते । अस्य बह्व्यः कृतयः अद्यापि अत्यन्तं जनप्रियाः सन्ति । विशेषोल्लेखम् अर्हन्ति ’पञ्चरत्नकृतयः’ इति प्रसिद्धाः पञ्च कृतयः । त्यागराजस्य स्मृतिसमारोहेषु गायकाः एताः कृतीः आदरेण गायन्ति । जननम् – क्रि.श.१७६७४तमवर्षस्य मे मासस्य चतुर्थदिनम् । (चैत्रशुक्लसप्तमी, पुष्यनक्षत्रम्) जन्मस्थलम् – तिरुवारूरु, तमिलुनाडुराज्यम्, भारतदेशः । मरणम् – क्रि.श.१८४७तमवर्षे जनवरिमासस्य षष्ठे दिने । (७९ वर्षाणि) वर्गः – कर्णाटकसङ्गीतम् वृत्तिः – कर्णाटकसङ्गीतवाग्गेयकारः
अन्तर्विषयाः
बाल्यम्[सम्पादयतु]
त्यागराजः १७६७तमे वर्षे तमिलुनाडुराज्यस्य तञ्जावूरुमण्डलस्य तिरुवारूरुग्रामे जातः । अस्य पितरौ काकर्ल रामब्रह्मः सीतम्मा च । तेलुगुभाषायाः ब्राह्मणसमुदायान्तर्गतस्य मुलुकनाडुकुलीयौ । तिरुवारूरुग्रामस्य प्रधानः आराध्यदेवः त्यागराजः (शिवः) । अतः एव बालकस्य त्यागराज इति नाम कृतम् । त्यागराजः मातामहस्य गिरिराजकवेः गृहे जातः । गिरिराजकविः तञ्जावूरुमण्डलस्य राज्ञः आस्थाने कविः वाग्गेयकारः च आसीत् ।
सङ्गीतप्रीतिः[सम्पादयतु]
बाल्ये एव त्यागराजस्य सङ्गीताध्ययनं प्रसिद्धपण्डितस्य सोण्टि वेङ्कटरमणय्यस्य अन्तिके आरब्धम् । अस्य दृष्ट्या सङ्गीतं दैवाराधनस्य अपि च मोक्षप्राप्तेः साधनम् । सङ्गीताभ्यासे तस्य लक्ष्यं पूर्णतः भक्तिपरम् एव आसीत् । शास्त्रीयसङ्गीतस्य पाण्डित्यप्रदर्शने तस्य आसक्तिः कदापि न आसीत् । कृतिरचने तस्य विशेषाभिरुचिः । किशोरावस्थायाम् एव रचिता देसिकतोडि (देश्यतोडि) रागे विद्यमाना ‘नमो नमो राघवाय’ इति अस्य प्रथमा कृतिः गृहस्य भित्तिषु अङ्किता ।
केभ्यश्चित् वर्षेभ्यः अनन्तरं सोण्टि वेङ्कटरमणय्यः तञ्जावूरुपत्तने स्वगृहे गातुं त्यागराजम् आहूतवान् । तदा त्यागराजः पञ्चरत्नकृतिषु पञ्चमीम् ‘एन्दरो महानुभावुलु अन्दरिकी वन्दनमुलु’ (अर्थः – ये ये सन्ति बहवः महान्तः, सर्वेभ्यः नमस्काराः) इति कृतिं गीतवान् । तेन प्रीतः वेङ्कटरमणय्यः त्यागराजस्य प्रतिभाविषये तञ्जावूरुराजम् उक्तवान् । सः राजा अनेकानि अमूल्यानि उपायनानि प्रेषयित्वा स्वीयम् आस्थानम् आगन्तुं त्यागराजम् आहूतवान् । किन्तु आस्थानजीवने अनासक्तः त्यागराजः सर्वाणि उपायनानि प्रत्यर्प्य राज्ञः आह्वानं निराकृतवान् । अस्मिन् काले एव अनेन जनप्रिया कृतिः कल्याणिरागे ‘निधि चाल सुखमा’ (‘हे मनः, सम्पद्भिः सुखं लभ्यते? उत श्रीरामस्य सन्निधौ सेवया?’ इति प्रश्नरूपा इयं कृतिः) विरचिता ।
कृतिरचना[सम्पादयतु]
त्यागराजस्य अग्रजः तस्य राजाश्रयनिराकरणेन क्रुद्धः । सः त्यागराजस्य पूजोपयुक्तं प्रीतिपात्रं श्रीरामस्य विग्रहं कावेरीनद्याम् अक्षिपत् । आराध्यदेवस्य विरहं सोढुम् अशक्तः त्यागराजः दक्षिणभारतस्य तीर्थयात्राम् अकरोत् । बहूनि पुण्यक्षेत्राणि अटित्वा तत्रत्यां देवताम् उद्दिश्य कृतीः अरचयत् । त्यागराजः पूर्णतया श्रीरामभक्तिसागरे निमग्नः आसीत् । तस्य जीवनशैली बहुसरला । प्रापञ्चिकभोगेषु तस्य ईषदपि आसक्तिः न आसीत् । सः स्वस्य रचनाः व्यवस्थिततया लेखयितुं पाठयितुं वा कमपि प्रयत्नं न अकरोत् । कर्णाटकसङ्गीते प्रसिद्धः संशोधकः दिवङ्गतः रङ्गरामानुज अय्यङ्गार्यः स्वीये "कृतिमणिमालै" ग्रन्थे त्यागराजस्य मरणसमये विद्यमानां स्थितिं वर्णयति । त्यागराजस्य पर्वतसदृशे कृतिभाण्डारे बहुभागः प्राकृतिकविकोपैः मनुष्यनिर्लक्ष्येण च नष्टः । प्रायेण त्यागराजः श्रीरामस्य सन्निधौ उपविश्य कृतीः विरचय्य गायति स्म । समीपे उपविष्टाः शिष्याः तालपत्रेषु ताः कृतीः लिखन्ति स्म । तस्य निधनानन्तरं विविधेषु शिष्येषु एतानि तालपत्राणि विभक्तानि । तत्तच्छिष्याणां कुटुम्बेषु शिष्यपरम्परासु च प्रचलितानि अभवन् । अतः एव त्यागराजकृतीनां पूर्णा आवलिः, संख्यादिकं वा कुत्रापि न लभ्यते ।
कृतीनां रक्षणम्[सम्पादयतु]
तथापि, तस्य कृतयः अत्यन्तं जनप्रियाः सन्ति । प्रसिद्धाः सङ्गीतविद्वांसः काञ्चीपुरं नायनापिळ्ळै, सिमिळि सुन्दरम् ऐयर्, वीणा धनम्माळ् प्रभृतयः त्यागराजस्य कृतीनां महत्त्वम् आकलय्य स्वैः अधिगताः कृतीः व्यवस्थिततया विलिख्य रक्षितवन्तः । पश्चात् के.वी.श्रीनिवास अय्यङ्गार्, रङ्गरामानुज अय्यङ्गार् प्रभृतयः संशोधकाः महता प्रयासेन विविधानां सङ्गीतविदुषां, गुरूणां, कुटुम्बानां च सम्पर्कं कृतवन्तः । तेषां समीपे उपलभ्यानि तालपत्राणि सम्पाद्य, अधीत्य, ग्रन्थेषु प्रकाशितवन्तः । के.वी.श्रीनिवास अय्यङ्गार्यः आदि सङ्गीत रत्नावळी, तथा आदि त्यागराज हृदयम् (भागत्रयम्) इति ग्रन्थद्वयं सम्पादितवान् । रङ्गरामानुज अय्यङ्गार्यः भागचतुष्टये ’कृतिमणिमालै’ इति ग्रन्थं प्रकाशितवान् । एतेषु भागद्वयेषु त्यागराजकृतय: सन्ति । कृतिमणिमालै इत्ययं महत्तमः संशोधनग्रन्थः ।
भावसङ्गीतस्य अग्रगण्यस्य मुसिरी सुब्रह्मण्य अय्यरस्य गृहे बृहत् ग्रन्थालये बहूनां पुस्तकानां सङ्ग्रहः आसीत् । तस्य शिष्यः टी.के.गोविन्दरावः सम्यक् परिशोध्य आङ्ग्ललिप्यां देवनागरीलिप्यां च त्यागराजकृतीनां सङ्ग्रहं प्रकाशितवान् । त्यागराजसम्बद्धेषु विषयेषु कृतपरिश्रमः टी.एस्.पार्थसारथिः त्यागराजकृतीनां साहित्यम् अर्थसहितं प्रकाशितवान् । अयं ग्रन्थः सङ्गीताध्यापकानां छात्राणां च आदरपात्रं वर्तते ।
तेलुगुभाषायामपि त्यागराजसम्बद्धाः बहवः ग्रन्थाः प्रकाशिताः । किन्तु एते ग्रन्थाः रङ्गरामानुज अय्यङ्गारस्य, टी.के.गोविन्दरावस्य च ग्रन्थसमं समग्राः न सन्ति ।
एवं बहूनां सङ्गीतज्ञानां संशोधकानां च परिश्रमेण अधुना त्यागराजकृतीनां समग्रः कश्चन सङ्ग्रहः वर्तते । त्यागराजस्वामिन: वाल्मीकिमहर्षे: अवतार: इति मान्यते । त्रीणि कारणानि प्रमुखानि वदन्ति स्म । प्रथमम् - रामायणे २४,००० अधिकानि श्लोकानि सन्ति, अत: कीर्तनानि अपि त्यागराजेन २४००० विरचिताः इति । द्वितीयम् - त्यागराज: एकमपि सरस्वति स्तुति न रचितवन्त: - वाल्मीकि महर्षॆ: जिह्वा मध्यॆ स्थिता सरस्वती आसीत् - माता स्वीय स्तुति न करोति एव । तृतीयम् - वाल्मीकि महर्षै: उपयोगमाना शैली इव त्यागराजेन कीर्तनानि विरचितानि । किन्तु अधुना सम्प्रति प्रायः ७०० कृतयः एव उपलभ्यन्ते ।
गेयनाटकरचना[सम्पादयतु]
त्यागराजः न केवलं कृतीः, किन्तु गेयनाटकद्वयम् अपि रचितवान् । एते प्रह्लादभक्तिविजयम्, नौकाचरित्रं च । प्रह्लादभक्तिविजये पञ्च अङ्काः, २८ रागेषु ४५ कृतयः, भिन्नेषु वृत्तेषु १३८ श्लोकाः च सन्ति । इदं नाटकं तेलुगुभाषायां विद्यते । नौकाचरितं तु एकाङ्कयुक्तं लघुनाटकम् । अस्मिन् १३ रागेषु २१ कृतयः, ४३ श्लोकाः च सन्ति । इदं नाटकं बहु जनप्रियम् अस्ति । अस्य कथा कविकल्पिता । कृष्णसम्बद्धा कथा, किन्तु भागवतपुराणे क्वापि एषा कथा न दृश्यते ।
त्यागराजस्य कृतिषु उपयुक्ता तेलुगुभाषा अत्यन्तं मनोहरा । वाल्मीकिः २४००० श्लोकैः रामायणं रचितवान् । त्यागराजः अपि भगवतः स्तुतिपराः २४००० कृतीः अरचयत् इति प्रतीतिः ।
त्यागराजस्य सङ्गीतं सर्वलघुप्रधानम् । तस्य कृतिषु रागस्य लयस्य च सुन्दरः समागमः दृश्यते । तस्य कृतीः बालानां सुलभाः, पण्डितानां स्फूर्तिप्रदाः, मेधाविनाम् आश्चर्यजनकाः च सन्ति ।
स्मरणम्[सम्पादयतु]
त्यागराजस्य स्मृतौ प्रतिवर्षं ’त्यागराजाराधना’ इति स्मृतिसमारोहः आयोज्यते । तस्य वासस्थले तिरुवैयारुग्रामे अयम् उत्सवः जनवरी-फेब्रवरी मासयोः भवति । सप्ताहात्मके कार्यक्रमे विश्वस्य विभिन्नेभ्यः प्रदेशेभ्यः आगताः सङ्गीतविद्वांसः त्यागराजस्य समाधिस्थले भक्तिपूर्वकं गानाञ्जलिं समर्पयन्ति । तस्य पुण्यतिथौ पुष्यबहुलपञ्चम्यां सर्वे मिलित्वा एककण्ठेन पञ्चरत्नकृतीः गायन्ति । गानेन सह वीणावेणुमृदङ्गनागस्वरमद्दळघटादीनां वाद्यानाम् अपि नादः एतत् स्थलं पूरयति ।
त्यागराजसम्बद्धानि चलच्चित्राणि[सम्पादयतु]
तेलुगुभाषायाः वाग्गेयकारेषु त्यागराजः श्रेष्ठः । प्रीत्या आदरेण च जनैः ‘त्यागय्य’ इति आहूतस्य अस्य जीवनकथा तेलुगुचलच्चित्रवलये बहूनां स्फूर्तिदायकम् । बहुषु चलच्चित्रेषु अस्य कृतयः गीतरूपेण योजिताः । अस्य जीवनकथायाः आधारेण चलच्चित्रद्वयम् अपि निर्मितम् अस्ति । प्रख्यातः निर्देशकः चित्तूरु वि नागय्यः १९४६तमे वर्षे ’त्यागय्य’ इति चलच्चित्रं कृतवान् । अद्यापि तेलुगुचित्ररङ्गे इदं चित्रम् अत्युत्तमम् इति समाद्रियते । अस्मिन् चित्रे ‘एन्दरो महानुभावुलु’ गीतस्य चित्रीकरणशैली, गानं च बहु प्रशंसापात्रम् अभवत् । पश्चात्, १९८१ तमे वर्षे बापु-रमणाभ्याम् अपि ‘त्यागय्य’ इति चित्रं कृतम्, यत्र जे.वी.सोमयाजुलु प्रधानं पात्रम् अवहत् । अधुना सिङ्गीतं श्रीनिवासरावेण त्यागराजस्य जीवनं चित्रीकर्तुं प्रयत्नः प्रचलति ।
त्यागराजस्य कृतयः[सम्पादयतु]
समुदायकृतयः घनरागपञ्चरत्नकृतयः
एताः कृतयः कर्णाटकसङ्गीतलोके रत्नप्रायाः सन्ति । सर्वाः पञ्चरत्नकृतयः आदिताले निबद्धाः । सर्वासु सर्वलघुस्वरप्रस्तारः दृश्यते । रागस्य लयस्य च दृष्ट्या कर्णाटकसङ्गीतस्य यद्यद् वैशिष्ट्यं तत् सर्वम् आसु कृतिषु विद्यते । अदृष्टवशात् त्यागराजस्य शिष्यपरम्परायाम् एताः कृतयः सुरक्षिताः । बहुभिः विद्वद्भिः पञ्चरत्नकृतीनां स्वरप्रस्तारः अर्थसहितं प्रकाशितः । त्यागराजस्य सर्वासु कृतिषु रागवर्धनस्य मार्गः प्रदर्शितः । विशिष्य पञ्चरत्नकृतिषु तत्तद्रागस्य पूर्णं चित्रणं दत्तम्, रागवैभवं च आविष्कृतं त्यागराजेन ।


text:
गोविन्दवल्लभ पन्त
गोविन्दवल्लभः पन्तः (जीवितकालः क्रि.श.१८८७तमवर्षस्य सेप्टम्बर्मासस्य दशमदिनात् क्रि.श. १९६१तमवर्षस्य मार्चमासस्य सप्तमदिनपर्यन्तम्) पसिद्धः कश्चित् भारतस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य योद्धा, उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रथममुख्यमन्त्री असीत् । अस्य जन्म उत्तरप्रदेशराज्यस्य अलोडामण्डलस्य खोत इति स्थाने अभवत् । एषः स्वभावशः बद्धसङ्कल्पः, साहसी चासीत् । हिन्दीभाषा राष्ट्रभाषा भवतु इति अस्य महान् आग्रहः आसीत् । भारतरत्नप्रशस्तिः अस्य गृहमन्त्रित्वस्य काले एव आरब्धः अभवत् । गोविन्दवलभः पन्तः क्रि.श. १९५७तमे वर्षे भारतरत्नप्रशस्या भूषितः ।


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam). View this in सरल दॆवनागरी (हिंन्दी), with simplified anuswaras for easy reading.
रचन: आदि शङ्कराचार्य
लघु स्तोत्रम्
सौराष्ट्रे सोमनाधञ्च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम् ।
उज्जयिन्यां महाकालम् ॐकारेत्वमामलेश्वरम् ॥
पर्ल्यां वैद्यनाधञ्च ढाकिन्यां भीम शङ्करम् ।
सेतुबन्धेतु रामेशं नागेशं दारुकावने ॥
वारणाश्यान्तु विश्वेशं त्रयम्बकं गौतमीतटे ।
हिमालयेतु केदारं घृष्णेशन्तु विशालके ॥
एतानि ज्योतिर्लिङ्गानि सायं प्रातः पठेन्नरः ।
सप्त जन्म कृतं पापं स्मरणेन विनश्यति ॥
सम्पूर्ण स्तोत्रम्
सौराष्ट्रदेशे विशदेஉतिरम्ये ज्योतिर्मयं चन्द्रकलावतंसम् ।
भक्तप्रदानाय कृपावतीर्णं तं सोमनाथं शरणं प्रपद्ये ॥ 1 ॥
श्रीशैलशृङ्गे विविधप्रसङ्गे शेषाद्रिशृङ्गेஉपि सदा वसन्तम् ।
तमर्जुनं मल्लिकपूर्वमेनं नमामि संसारसमुद्रसेतुम् ॥ 2 ॥
अवन्तिकायां विहितावतारं मुक्तिप्रदानाय च सज्जनानाम् ।
अकालमृत्योः परिरक्षणार्थं वन्दे महाकालमहासुरेशम् ॥ 3 ॥
कावेरिकानर्मदयोः पवित्रे समागमे सज्जनतारणाय ।
सदैव मान्धातृपुरे वसन्तम् ॐकारमीशं शिवमेकमीडे ॥ 4 ॥
पूर्वोत्तरे प्रज्वलिकानिधाने सदा वसं तं गिरिजासमेतम् ।
सुरासुराराधितपादपद्मं श्रीवैद्यनाथं तमहं नमामि ॥ 5 ॥
यं डाकिनिशाकिनिकासमाजे निषेव्यमाणं पिशिताशनैश्च ।
सदैव भीमादिपदप्रसिद्धं तं शङ्करं भक्तहितं नमामि ॥ 6 ॥
श्रीताम्रपर्णीजलराशियोगे निबध्य सेतुं विशिखैरसङ्ख्यैः ।
श्रीरामचन्द्रेण समर्पितं तं रामेश्वराख्यं नियतं नमामि ॥ 7 ॥
याम्ये सदङ्गे नगरेஉतिरम्ये विभूषिताङ्गं विविधैश्च भोगैः ।
सद्भक्तिमुक्तिप्रदमीशमेकं श्रीनागनाथं शरणं प्रपद्ये ॥ 8 ॥
सानन्दमानन्दवने वसन्तम् आनन्दकन्दं हतपापबृन्दम् ।
वाराणसीनाथमनाथनाथं श्रीविश्वनाथं शरणं प्रपद्ये ॥ 9 ॥
सह्याद्रिशीर्षे विमले वसन्तं गोदावरितीरपवित्रदेशे ।
यद्दर्शनात् पातकं पाशु नाशं प्रयाति तं त्र्यम्बकमीशमीडे ॥ 10 ॥
महाद्रिपार्श्वे च तटे रमन्तं सम्पूज्यमानं सततं मुनीन्द्रैः ।
सुरासुरैर्यक्ष महोरगाढ्यैः केदारमीशं शिवमेकमीडे ॥ 11 ॥
इलापुरे रम्यविशालकेஉस्मिन् समुल्लसन्तं च जगद्वरेण्यम् ।
वन्दे महोदारतरस्वभावं घृष्णेश्वराख्यं शरणं प्रपद्ये ॥ 12 ॥
ज्योतिर्मयद्वादशलिङ्गकानां शिवात्मनां प्रोक्तमिदं क्रमेण ।
स्तोत्रं पठित्वा मनुजोஉतिभक्त्या फलं तदालोक्य निजं भजेच्च ॥


text:
ताम्रम्
विधाः[सम्पादयतु]
ताम्रं
-
- म्लेच्छम्
- नेपालकम् - चेति द्विविधम् ।
सितकृष्णारुणप्रायम्, अतिवामि, कठोरकं, क्षालितं च म्लेच्छम् । कृष्णं, सुस्निग्धं, मृदुलं शोणं घनघातक्षमं गुरु निर्विकारं गुणश्रेष्ठं नेपालताम्रम् ।
पाण्डुरं कृष्णशोणं च लघु, स्फुटनसंयुतं रूक्षाङ्गं सदलं यत्ताम्रं तद्रसकर्माणि नेष्यते । ताम्रनिर्मलपत्राणि निम्बाम्बुसिन्धुना लिप्त्वा (सिन्धु - White borax) सौवीरकक्षेपात् ध्मात्वा विशुध्यति एकवारतः । सूक्ष्माणि ताम्रपत्राणि गोमूत्रे पञ्चयामकं क्षिप्त्वा भाण्डे रसेन तद्विगुणं गन्धकं दत्वा अम्लपर्णीं प्रपिष्य मर्दितं भाण्डे सम्यङ्-निरुध्य तमग्निं यामकं ज्वालयेद्यदि तदा तद्भस्मीभवति इति ताम्रभस्मविधानेषु अनेकेषु अन्यतममत्रोदाहरणाय निर्दिष्टम् ।
ताम्रस्य चिहनं Cu ( लाटिन् भाषायां Cuprum शब्दस्य संक्षिप्तं )


text:
कोलोराडो
कोलोराडो संयुक्तराज्य-अमेरिका देशस्य राज्यम् अस्ति। राज्यस्य राजधानी डेन्वर् नगरम्। राज्यस्य मुख्यः भागः दक्षिणराकी पर्वत श्रेणी प्रदेशे स्थितः। राज्यस्य नाम्नः आधारः कोलोराडो नदी। राज्यस्य उत्तरदिशि ययोमिंग्, पश्चिमदिशि यूटा, दक्षिणदिशि नव मेक्सिको, पूर्व दिशि नेब्रास्का राज्यानि स्थितानि सन्ति। कोलोराडोप्रदेशे अनेके पर्वताः, वनानि, नद्यः च सन्ति। राज्यपालः डेमोक्राट् पक्षस्य जान् हिकेन्लूपर्। राज्यस्य प्रधानं विमाननिस्थानकं डेन्वर् अन्तर्राष्ट्रीयविमाननिस्थानकम्।
अन्तर्विषयाः
भूगोलम्[सम्पादयतु]
कोलोराडोराज्यस्य राजधानी डेन्वर् नगरम्। डेन्वर्-अरोरा संयुक्तप्रदेशस्य जनसंख्या ३११०४३६[१]।
धर्मः[सम्पादयतु]
राज्यस्य प्रमुखधर्माः[२]:
मण्डलानि[सम्पादयतु]
कोलोराडोराज्ये ६४ मण्डलानि सन्ति। तेषु बृहत् मण्डलं लास् अनिमास् मण्डलम्।
आधारः[सम्पादयतु]
- ↑ United States Census Bureau, Census 2000 Summary, File 1, Bureau of the Census, Suitland, Maryland
- ↑ "U.S. Religion Map and Religious Populations – U.S. Religious Landscape Study – Pew Forum on Religion & Public Life". Religions.pewforum.org. Retrieved 2010-07-30.


text:
अन्ताराष्ट्रिय-साक्षरतादिनम्
प्रतिवर्षं सप्टेम्बरमासस्य अष्टमे दिनाङ्के अन्ताराष्ट्रियसाक्षरतादिनम् आचरन्ति । १९८८ तमे वर्षे साक्षरतादिनस्य आचरणविषये भारत सर्वकारेण निर्धारः कृतः अस्ति । अक्षरज्ञानेन विना प्रत्येकजनस्य अथवा देशस्य उन्नतिः असाध्या इति आलोच्य साक्षरान्दोलनं, प्रवर्तितमस्ति । भारतदेशस्य जनसङ्ख्या १९९१ तमे वर्षे कृतजनगणनाधारेण ८४ कोटिपरिमिता आसीत् । २०१३ तमे वर्षे १२० कोटिपरिमिता अस्ति । भारते प्रतिशतं सप्ततिजनाः साक्षराः सन्ति । पुरुषाः अधिकप्रमाणेन साक्षराः सन्ति । किन्तु स्त्रियः ४० प्रतिशतं मिताः साक्षराः इति तु दुःखदायकः विषयः अस्ति । आहत्य इदानीं प्रतिशतं सप्तति जनाः साक्षराः सन्ति । केरलराज्ये सर्वे जनाः साक्षराः इति तु अतीव महत्वपूर्णः विषयः अस्ति । जनाः विविधक्षेत्रेषु कार्यं कुर्वन्ति । सर्वकारीयसेवायां तथा स्वायत्तसेवायां साक्षराः कार्यं कुर्वन्ति । कृषि क्षेत्रे तथा दैनन्दिनश्रमक्षेत्रे वर्तमानाः जनाः विशेषतः निरक्षराः सन्ति ।
देशस्य अभिवृध्दिविषये चर्चाप्रसङ्गे साक्षरता महत्वपूर्णा भवति । साक्षराः जनाः एव स्वकीयंजीवनम् उत्तमरीत्या कल्पयन्ति इति तु सदा सत्यम् अस्ति । साक्षरता सर्वेषां जनानां वरः एव । स्वेष्टकार्यकरणे विद्या, बुद्धिः देहबलम् आरोग्यं च कारणानि भवन्ति । स्वीयबुध्दिद्वारा कार्यप्रवर्तनार्थम् अक्षरज्ञानम् अनिवार्यम् अस्ति । भारतीयसम्विधाने सर्वेषां जनानां प्राथमिकं शिक्षणम् अनिवार्यं कृतमस्ति । अथापि दरिद्र्ताकारणात् जनाः स्वसन्तानं विद्यालयं न प्रेषयन्ति । यत्र कुत्रापि कार्ये नियोजयन्ति । तेन च जीवननिर्वहणं साधयन्ति । भारते सवजनानाम् अक्षरज्ञानप्राप्तये सर्वकारेणापि अनेके कार्यक्रमाः योजनाः उपायाः कृताः सन्ति । मानवस्य जीवने तत्कालिकविषयज्ञानार्थं देशस्य विषये चिन्तनार्थं धन सम्पादनार्थं तथा उद्योगस्य कृते च अक्षरज्ञानं अथवा कनिष्ठार्हता आवश्यिकी अस्ति । राजकीयक्षेत्रे अर्हताविषयः नास्ति । तत्र वयः अर्हताविषयः इति तु खेदकारकः विषयः अस्ति । अस्माकं प्रशासने स्थितानामपि विद्यार्हतायाः निर्धारः आवश्यकः अस्ति ।
प्राथमिकशिक्षा अनिवार्या कृता अस्ति । तत्र चतुर्दशवर्षपर्यन्तं बालाः शिक्षाप्राप्तये अर्हाः भवन्ति । सर्वे बालाः शिक्षां प्राप्नुयुः इति सर्वकाराः अनेक प्रोत्साहककार्याणि कुर्वन्तः सन्ति । तदर्थं मध्याह्नभोजनव्यवस्था सर्वकारैः कृता अस्ति । दूरतः आगन्तुं द्विचक्रिकाः दत्ताः सन्ति । बालानां गणनां तदा तदा कुर्वन्ति । एतेन बाल्ये एकोऽपि बालः, एकाऽपि बाला च निरक्षरः न भवतु इति उद्देशः अस्ति । जनसङ्ख्यायाः सप्ततिप्रतिशतं जनाः मध्ववयस्काः अथववृध्दाः सन्ति । एतेषु बहवः अशिक्षिताः । एतेषां शिक्षणार्थं वयस्कशिक्षणम् इति योजना आरब्धा अस्ति । ‘रात्रिशाला’ इति कार्यक्रमे निरक्षराणां अक्षरज्ञनार्थं तत्र तत्र साक्षरताप्रचारं प्रशिक्षणं च कुर्वन्ति । यथा यथा जनसङ्ख्या अधिकाऽभवत् तथा साक्षरता अपि वर्धिता चेत् उत्तमं भवति स्म । किन्तु अधुनातनकालेऽपि अनेके जनाः अशिक्षिताः इति तु भारतस्य अभिवृद्धये हानिकारकः विषयः अस्ति ।
साक्षराणां स्वमत्यनुसारं कार्यं कर्तुम् अवकाशः भवति । निरक्षराः स्वसामर्थ्यमपि न जानन्ति । तेषु या शक्तिः अस्ति कला सङ्गीत कुशलशिल्प परिणतिः अस्ति तस्य सदुपयोगं कर्तुं ते समर्थाः न भवन्ति । अन्धविश्वासः, व्यवहारज्ञानाभावः , देशविदेशस्थितिगतिविषये अज्ञानं सर्वत्र बाधां जनयन्ति । सर्वकारस्य योजनायाः लाभं स्वीकर्तुमपि निरक्षराः असमर्थाः भवन्ति । यद्यपि आङ्ग्लानां प्रशासनकाले एव भारते शिक्षणव्यवस्था कल्पिता आसीत् । स्वातन्त्र्मानन्तरम् अनेकाः योजनाः कृताः सन्ति । अथापि जनाः निरक्षराः इति तु खेदकरः विषयः ।
साक्षरतायां व्यक्तिः स्वनाम स्वराज्य स्वग्राम् स्वदेश स्वानुभवप्रकटनं हस्ताक्षरलेखनम् इत्यादि विषयेषु ज्ञानप्रात्पिः भवति । देशे सर्वत्र अक्षरज्ञानस्य महत्त्वं धोषणाभिः, पत्रिकाभिः दूरदर्शने, मार्गदर्शनैः च प्रचारितम् अस्ति । अनक्षराः यत् कष्टम् अनुभवन्ति ते साक्षराः भवन्ति चेत् कष्टं निवारितं भवति । विशेषतः महिलानाम् आर्थिकज्ञानं, व्यवहारज्ञानं, कुटुम्बपरिपालनयोग्यता कलादिषु आसक्तिः अक्षर ज्ञानेनैव भवति । देशे साक्षरतान्दोलनं सततं प्रवृत्तम् अस्ति । तत्र सर्वे अक्षरताः सक्रियं पात्रं निर्वहन्ति चेत् अन्येषाम् अपि सफलता सिध्यति । सर्वे साक्षराः भवन्तु तथा साक्षराः अपि कार्यं कुर्वन्तु इति आशयः सर्वकारस्य अस्ति । साक्षरतादिनाचरणॆ अक्षरविद्या एव चर्चाविषयः अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- International Literacy Day official site
- UNESCO's Literacy Portal
- UNESCO Effective Literacy Practice Database
- Gestures not enough to teach the world, by Larry Elliott and Victoria Brittain, September 8, 2000, The Guardian


text:
बालमुरलीकृष्णः
मङ्गलंपल्लि बालमुरली कृष्ण (M. Balamuralikrishna) कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चित् महागायकः, कृतिकारः वाद्यकारः च अस्ति। एतावताकालेन ४००अधिकाः कृतीः रचितवान् १८सहस्राधिकसङ्गीतगोष्ठीः सञ्चालितवान् । २५०अधिकाः सङ्गीतध्वनिमुद्रिकाः लोकाय प्रदत्तवान् ।
अन्तर्विषयाः
बाल्यं सङ्गीतसाङ्गत्यम्[सम्पादयतु]
डा. मङ्गळम्पल्लि बालमुरलीकृष्णः क्रि.श. १९३० तमे वर्षे जुलै मासस्य षष्टे दिनाङ्के आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य गोदावरीपूर्वमण्डलस्य रोजुलु इति जनपदस्य सङ्करगुपन् इति ग्रामे अजायत । अस्य बाल्यनाम मुरलीकृष्णः इति । किन्तु तस्य ग्रामस्य प्रसिद्धः हरिकथाविद्वान् नारायणः मुरलीकृष्ण इति नाम्नः मूले बाल इति पदं योजितवान् । गृहे एव सङ्गीतवातावरणम् आसीत् । पिता पट्टाभिरामय्यः वंशीवीणाबाहुलीनावादकः । माता सूर्यकान्तम्मा श्रेष्ठा वीणावादिनी । बालमुरलीकृष्णः यदा पञ्चदशमे वयसि आसीत् तदा तस्य माता दिवङ्गता । अस्य पितृभगिनी एतं विजयवाडप्रदेशं नीत्वा स्वगृहे पोषितवती । बाल्यादारभ्य अस्य पिता सङ्गीतस्य प्राथमिकगुरुः । पितुः सङ्गीतासक्तिः पुत्रम् अपि प्रभावितवती । पिता सङ्गीताक्त्याः उत्तुङ्गे विद्यमानं पुत्रं सुसर्ल दक्षिणामूर्तिः इत्यस्य आश्रये सङ्गीतम् अध्येतुम् न्यस्तवान् । कतिपयेषु एव वर्षेषु बालमुरलिकृष्णः ७२रागान् वीतवान् । क्रि.श. १९६० तमे वर्षे विजयवाडस्य आकाशवाणीकेन्द्रस्य भक्तिरञ्जिनी इति प्रातःकालस्य कार्यक्रमे गीतमालाम् आरभ्य बहुजनप्रियः अभवत् ।
प्रयोगशीलः[सम्पादयतु]
सङ्गीतविद्वान् बालमुरलीकृष्णः कर्णाटकसङ्गीतस्य मेरुगायकः । रागस्य तालस्य गानस्य पल्लव्याः च नूतनप्रयोगानां जनकः । भारतदेशस्य महत्सु वाग्गेयकारेषु अन्यतमः । देशविदेशेषु अनेकाः सङ्गीतगोष्ठीः समचालयत् । तेलुगुभाषा, संस्कृतभाषा, कन्नडभाषा, तमिळुभाषा, मलयाळभाषा, इत्यादिषु भाषासु शास्त्रीयतगीतानि गीतवान् । अपि च एतासु भाषासु चलच्चित्रगीतानि अपि गीतवान् सम्भाषणस्य कण्ठदानं च कृतवान् । क्रि.शा. १९३८ तमे वर्षे प्रचालिते सद्गुर्वाराधनामहोत्सवे स्वस्य प्रथमसङ्गीतगोष्ठीं प्रदर्शितवान् । तदा अस्य आयुः केवलं ८वर्षाणि । गानम् अतिरिच्य बाहुलीनां, खञ्जिरं, वंशीं सन्तोषेण वादयति स्म । विजयवाडस्य सर्वकारीयसर्ङ्गीतविद्यालयस्य प्राम्शुपालत्वेन सेवाम् अकरोत् । अभिनये निपुणः नैव किन्तु वाग्गेयकारः, कविः, सर्वदा नूतनस्य संशोधकः। स्विट्ज़र्ल्याण्ड् देशे Academy of Performing arts & Research इति संस्थाम् अस्थापयत् । कलासंस्कृतीनाम् अभिवृध्यर्थे मद्रास्(चेन्नै) नगरे एम्.बि.के.ट्रस्ट् इति संस्थाम् आरभ्य तया सङ्गीतनृत्यशालां सञ्चालयति । 'सन्ध्या केन्दिन सिन्धूरम्' इति मलयाळभाषाचलच्चित्रे प्रमुखभूमिकां निरूढवान् । सङ्गीतेन सह अस्य प्रियतरः वि़षयः नाम सुग्रासभिजनं मन्दं दीर्घकालपर्यन्तं कर्तुम् अस्य मनः इच्छति । अन्नसारयोः भोजनम् अतीव प्रियतरम् । भर्जितभक्ष्यानि, पयोहिमः इत्यादीनि अपि प्रियाणि ।
=प्रियं मनोरञ्जनम्[सम्पादयतु]
गृहे बालैः सह खेलनम्, दूरदर्शनवाहिनिषु कार्यक्रमाणां वीक्षणम्, विदेशगमने धननिष्कानि उपयुज्य सभिकक्रीडा, इत्यादीनि बालमुरलीकृष्णस्य प्रियानि सद्व्यसनानि ।
सङ्गीतमेव मुख्यव्यसनम्[सम्पादयतु]
बालमुरलीकृष्णः अपूर्वान् नूतनरागान् संयोजितवान् । पूर्वं पञ्चस्वरैः विना रागः न रञ्जयति इति सम्प्रदायः आसीत् । एतत् अतिरिच्य त्रयाणां चतुर्णां वा स्वराणां रागान् गीतवान् । अस्य कानिचन रागरचनानि एवं सन्ति । महती, सुमुखम्, त्रिशक्तिः, सर्वश्रीः, ओङ्कारी, जनसम्मोदिनी, मनोरमा, रोहिणि, वल्ल्भी, लवङ्गी, सुसमः इत्यादयः । बालमुरलीकृष्णः काश्चन नूतनकृतीः अपि रचितवान् सङ्गीतस्य नूतनकन्तिं, चिकित्सां च कुर्वन् शोधितवान् । वर्णं तिल्लानविष्यकं सूर्यकान्तिः इति रचनस्य विषये चतृसु भाषासु शोधग्रन्थाः सन्ति । बेङ्गळूरुमहानगरस्य गायनसमाजः इति सभाङ्गणे आयोजिते भक्तिभारतीप्रतिष्ठानस्य " पुरन्दरदसोत्सवे " सङ्गीतगोष्ठीं प्रदर्शितवान् । एषः न केवलं भारतम् अमेरिका, केनडा, इटलि, फ्रान्स्, रष्या, श्रीलङ्का, मलेष्या, सिङ्गपुर, इत्यादिषु देशेषु २०सहस्राधिकाः सङ्गीतगोष्ठीः प्रदर्शितवान् । शताधिकाः गीतगुच्छानां ध्वनिमुद्रिकाः लोकार्पिताः । अनेन स्वरनिबद्धाः महादेवसुतं, श्रीसकलगणाधिप, गङ्गणपते इत्यादयः कृतयः बहुजनप्रियाः सन्ति ।
प्रशस्तिपुरस्काराः[सम्पादयतु]
- आन्ध्रप्रदेशसराज्यस्य विश्वविद्यालयात् गौरवडाक्टरेट् ,डि.लिट्, डि.एस्.सि इत्यादयः उपाधयः ।
- क्रि.श. १९७८तमे वर्षे सङ्गीतकलानिधिप्रशस्तिः
- क्रि.श. १९९२ तमे वर्षे विस्डम् म्यान् आफ् द् यियर् प्रशस्तिः ।
- क्रि.श. १९९६ तमे वर्षे नादब्रह्मनृत्यालयप्रशस्तिः । ईस्तेटिक् सङ्घस्य प्रशस्तिः ।
- पद्मभूषणप्रशस्तिः
- अत्युत्तमनेपथ्यगायकप्रशस्तिः ।
- मध्वाचार्यः इति चलच्चित्रस्य सङ्गीतनिर्दॆर्शनार्थम् अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः ।
- तिरुपतेः [[तिरुमलदेवस्थानस्य, शृङ्गीरीपीठस्य, नञ्जनल्लूरु आञ्जनेयस्वामी देवस्थानस्य आस्थानविद्वान् इति गौरवपुरस्कारः ।


text:
बिजापुरम्
बिजापुरं (Bijapur) कर्णाटकप्रान्ते बिजापुरमण्डले स्तिथं नगरं मण्डलकेन्द्रं च। विजयपुर इति एतस्य नगरस्य पुरातनं नाम ।
बिजापुरं दक्खनप्रान्तस्य राजधानी आसीत् । दक्षिणभारते बिजापुरनगरे अनेकवर्षाणि यावत् आदिलशाहीवंशीयाः प्रशासनं कृतवन्तः । बिजापुरनगरस्य विजापुरम् इत्यपि अपरं नाम अस्ति। । एतत् नगरं कर्णाटके उत्तरभागे अस्ति (मुम्बयीतः ३०० मैलदूरे) । कर्नाटकस्य प्रमुखमण्डलेषु बिजापुरमण्डलम् अपि अन्यतमम् । १६ शतके आदिल् शाहिसाम्राज्यस्य राजधानी आसीत् । युसुफ आदिलशाहः बिजापुरप्रदेशं स्वतन्त्रराज्यत्वेन परिकल्पितवान् आसीत् । पूर्वं बिजापुरनगरम् एकः ग्रामः आसीत् । अनन्तरं केचन राजानः एतं ग्रामं नगररूपेण परिवर्तितवन्तः । केचन बिजापुरं तेषां राजधानीम् अकुर्वन् । एतत् नगरं कला- साहित्य- सङ्गीत- वास्तुशिल्पेषु च प्रसिद्धमस्ति । बिजापुरं क्रि.श ५४० तः शतकत्रयं यावत् बादामीचालुक्यमहाराजानां शासने आसीत् । अग्रे क्रि.श. १४८९ तः १६८६ पर्यन्तं सामन्यतः २००वर्षाणि यावत् आदिलशाहिवंशस्थाः अपालयन् । अस्मिन् मण्डले अनेकानि प्रेक्षणीयस्थानानि सन्ति ।
गोल् गुम्बज़[सम्पादयतु]
बिजापुरनगरस्थेषु भवनेषु गोलगुम्बज्भवनम् अन्ताराष्ट्रियां ख्यातिं प्राप्तवत् अस्ति । एतत् आदिलशाहस्य स्मारकम् अत्यन्तं विस्मयकरं प्रसिद्धं च अस्ति। १६५६ तमे वर्षे एतस्य निर्माणं समाप्तम् । गुम्बज़स्य अन्तर्भित्तिः सूक्ष्मस्य अपि शब्दस्य प्रतिध्वनिम् उत्पादयति । वयं भित्तिसमीपं गत्वा शनैः वदामः चेत सः ध्वनिः पुरतः विद्यमानायाः भित्तितः प्रतिध्वनिता भवति । तथैव बहुवारं प्रतिध्वनेः आवर्तनमपि श्रूयते । तस्मिन् काले अपि एतादृशं तन्त्रज्ञानं ज्ञातवन्तः तन्त्रज्ञाः आसन् इति आश्चर्यस्य विषयः । भारतस्य वास्तुशिल्पेतिहासे एतत् गोलगुम्बज़ महत्या कल्पनया निर्मितं चिरात् विन्यस्तं च । अतः एव एतत् विश्वस्य प्रमुखाद्भुतेषु अन्यतमम् इति प्रख्यातम् ।
इब्राहिं रोजा[सम्पादयतु]
पूर्वं द्वितीयः इब्राहीम् आदिलशाहिमहाराजः पालयति स्म । तस्य कालः क्रि. १५८० तः १६२६ वर्षपर्यन्तम् । एषः पत्न्याः ताजबेगम् इत्यस्याः नाम्ना बृहत् भवनं निर्मितवान् आसीत् । इब्राहिं रोजा इति तस्य भवनस्य नाम। तत् भवनम् सुन्दरं वैभवोपेतं च इति प्रसिद्धम् । क्रिस्ताब्दे १६२६ तमे वर्षे अयं स्मारकः निर्मितः । इस्लामिक् शैल्या निर्मितम् अस्ति । अत्र रचनाद्वयम् अस्ति । एकम् मस्जिद् (प्रार्थनामन्दिरम्) द्वितीयं स्मारकम् । एतादृशः परिपूर्णः रचनाविन्यासः देशे वा इतिहासे वा अन्यत्र द्रष्टुं न शक्यम् । यदि एतत् भवनम् अमृतशिलया निर्मितं स्यात् तर्हि ताजमहलम् अतिशेते स्म ।
वास्तुरचनाद्वम् अपि ३६० पादमितदीर्घतायुक्तं १५० पादमितविस्तारयुक्तं च । भवनानि अर्धगोलाच्छादकानि सुन्दराणि सन्ति । वक्रभित्तीनां पाङ्क्तिः सर्वत्र स्तम्भागोपुराणि च सन्ति । अन्तर्भागे भित्तिषु इस्लामिक् शैल्या कुरान् ग्रन्थः लिखितः अस्ति ।
मल्लिकरोण्डाल् एतत् वास्तुशिल्पं कृतवान् । हेन्री कसिन्स् ‘उत्तरभारते यथा ताजमहल् अस्ति तथा दक्षिणभारते इब्राहिम रोजा अस्ति’ इति उक्तवान् । श्री फर्ग्यूसन् ‘स्वर्गोऽपि एतदृष्ट्वा द्वितीयः स्वर्गः उत्तिष्ठन् अस्ति इति चकितः अभवत्’ इत्युक्तवान् ।
रोजा भवनसमुच्चछयनिर्माता द्वितीयः इब्राहिम् आदिलशाहस्य पुत्रः महम्मद् अदिलशाहः। महम्मद् आदिलशाहेन स्वस्य समाधिनिमित्तं निर्मितं भवनमेव ‘गोलगुम्बज़ ’ । आदिलशाहस्य कालः १६२६तः-१६५६ पर्यन्तम्। बृहत् गात्रयुतस्य एतस्य गोलगुम्बज़स्य औन्नत्यं २०५ पादमितम् अस्ति । २०५ पादमितं दीर्घमस्ति । गुम्बज़स्य अन्तर्भागः १३५ पादमितः दीर्घः, १७८ पादमितः उन्नतः अस्ति । भवनस्य अन्तर्व्यासः १४४ पादमितः अस्ति । भवनस्य भित्तिः १० पादमिता स्थूला अस्ति । मुख्यगोपुरं विकसति कमलपुष्पे स्थितम् इव अस्ति । एकस्य कमलदलस्य दैर्ध्यं सामान्यतया १२ पादमितमस्ति ।
बिजापुरनगरस्य समीपे शिवगिरिस्थले ९५ पादपरिमितोन्नता शिवमूर्तिः अस्ति । शिवरात्रिसमये विशेषः उत्सवः अत्र भवति । बिजापुरनगरे जैनानां सहस्रफणिपार्श्वनाथमन्दिरं ३५०० वर्षप्राचीनम् अस्ति । सहस्रशीर्षवान् नागराजः पार्श्वनाथमूर्तेः उपरि अस्ति ।


text:
अजमेर
अजमेर (हिन्दी: अजमेर, आङ्ग्ल: Ajmer) राजस्थानराज्ये स्थितस्य अजमेरमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
पूर्वम् एतत् नगरम् अजयमेरु इति नाम्ना ख्यातम् आसीत् । एतन्नगरं हिन्दूनां, यवनानाञ्च यात्रास्थलमस्ति । इतिहासानुसारम् आङ्ग्लराजदूतः सर् थामस् मन्रो मुघलवंशीयं जहाङ्गीरनामकं राजानं क्रिस्ताब्दे १६१६ तमे वर्षे अत्रैव मिलितवान् आसीत् । क्रिस्ताब्दे १८१८ तमे वर्षे प्रशासनम् आङ्ग्लानां वशे अभवत् । अजमेरसमीपे पुष्करतीर्थे (११कि.मी) हिन्दूजनाः पवित्रस्नानं कुर्वन्ति । पुष्करतीर्थे चतुर्मुखब्रह्मदेवालयः अपूर्वः अस्ति । तारागढपर्वततले ख्वाजा मोयिनुद्दीन् दरगाह अस्ति । एतत् अमृतशिलया निर्मितमस्ति । अकबरनामकस्य मुघलराज्ञः राजगृहम् इदानीं वस्तुसङ्ग्रहालयत्वेन उपयुज्यमानः अस्ति । नासियान् जैनमन्दिरम्, आनासागरतडागः, तारागढदुर्गः (१३०० पादोन्नतः) इत्यादीनि आकर्षणीयस्थलानि नगरेऽस्मिन् सन्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
जयपुर-तः १३८ कि.मी दूरे, उदयपुर-तः ३०२ कि.मी दूरे इदं नगरं तिष्ठति ।


text:
पिप्पली
इदं पिप्पलीसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । वस्तुतः इयं काचित् लता । तस्मात् कारणात् आधारम् अवलब्य एव वर्धते । अस्याः पिप्पलीलतायाः पर्णानि २ – ३ अङ्गुलं यावत् विशालानि दीर्घाणि च भवन्ति । अस्याः फलानि लघ्वाकारकाणि, ०.५ – १ अङ्गुलं यावत् व्यासयुक्तानि च भवन्ति । तानि वर्धनस्य अनन्तरं (पक्वानन्तरं) कृष्णवर्णीयानि भवन्ति ।
इतरभाषाभिः अस्य पिप्पलीसस्यस्य नामानि[सम्पादयतु]
इदं पिप्पलीसस्यम् आङ्ग्लभाषया “लाङ्ग् पेप्पर्” इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति B. N. Piper Longum अथवा N. O. Piperaceve इति । हिन्दीभाषया इदं पिप्पलीसस्यं “पिप्पल्” इति, तेलुगुभाषया “पिप्पळ्ळु” इति, तमिळ्भाषायां “पिप्पली” इति, कन्नडभाषया “हिप्पलि” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य पिप्पलीसस्यस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अस्य पिप्पलीसस्यस्य रसः कटुः । अनुरसः मधुरः च । इदं स्निग्धं, तीक्ष्णंचापि । इदम् अनुष्णवीर्ययुक्तं, विपाके मधुरं भवति ।
- १. पिप्पलीसेवनेन अग्निवृद्धिः भवति ।
- २. अस्य रसायनं यकृत्-विकारान्, क्रिमिबाधां च निवारयति ।
- ३. इदं रक्तवर्धकम् अपि । रक्तहीनतया पीड्यमानानाम् उत्तमम् ।
- ४. कासेन, श्वासरोगेन पीड्यमानाः अस्य उपयोगं न कुर्युः ।
- ५. इदं मूत्रं वर्धयति, ज्वरं निवारयति चापि ।
- ६. इदं गर्भाशयं सङ्कोचयति अपि । अतः प्रसवानन्तरं सेवनं हितकरं भवति ।
- ७. अस्य स्वरसः १ – २ ग्रां, चूर्णं ५ ग्रां यावत् सेवितुं शक्यते ।
- ८. अनेन निर्मितानि “त्रिकटुचूर्णम्”, "पञ्चकोलचूर्णम्”, "सीतोपलादिचूर्णम्” चापि औषधानि आयुर्वेदस्य आपणेषु उपलभ्यन्ते ।


text:
कोङ्कणधूमशकटमार्गः
कोङ्कणधूमशकटमार्गस्य कल्पना भारतदेशे शतवर्षेभ्यः प्राक् एव कृता आसीत् । तस्याः कल्पनायाः साकारीकरणम् इदानीं जातम् अस्ति । साकारः अभवत् । भारतदेशस्य पश्चिमे अरब्बी -सागरतीरे अस्य मार्गस्य निर्माणम् अभवत् । अतीव विशिष्टः धूमशकटमार्गः एषः । अस्य दीर्घता ९८३ कि.मी अस्ति । कर्णाटककेरळगोवामहाराष्ट्रराज्येषु एषः मार्गः व्यवस्थापितः अस्ति । अत्र यात्रिकैः सदा समुद्रगर्जनं श्रोतुं शक्यते । मार्गः एषः नदी-पर्वत- सागरतीर- घट्टप्रदेश- सुरङ्गादिषु कृतः अस्ति । पार्श्वे नारिकेल-पूगवाटिकाः सुन्दरप्रकृतिवैभवं दर्शयन्ति । प्रकृत्याः मध्ये आनन्देन धूमशकटयानं ध्वनिं कुर्वत् गच्छतीव भाति ।
कर्णाटकस्य काश्मीरसदृशं सौन्दर्यं दर्शयित्वा कोङ्कणधूमशकटम् गोवाराज्यं प्रविशति । तत्र स्वच्छन्दसंस्कृत्याः सागरतीराणि दूरे स्थापयित्वा अग्रे रत्नगिरिप्रदेशे घट्टप्रदेशे गच्छत् महाराष्ट्रराज्यं प्रविशति । अनेकेषु सुरङ्गेषु प्रविश्य लीलाविलासं प्रदर्शयति ।
तिरुवनन्तपुरतः मुम्बयीनगरं (९८१ कि.मी.)गच्छत् कोड्कणधूमशकटं सततं ३० घण्टाः प्रचलति । अत्र मार्गे ५२ निस्थानानि सन्ति । चिपळूण, राजापूरं, सिन्धूदुर्गं, कुडाल्, मडगाव, कारवार, अङ्कोला गोकर्णं, कुमटा, होन्नावर, भट्कळ्, कुन्दापुरम् उडुपी मङ्गळूरु कोचिन् इत्यादीनि प्रमुखानि निस्थानानि सन्ति। अस्मिन् मार्गे १३० दीर्घसेतवः १६७० लघुसेतवः ७१ सुरङ्गमार्गाः सन्ति । रत्नगिरिसमीपे कर्बाडे स्थले ६.५ कि.मीदीर्घः सुरङ्गमार्गः अस्ति । भारते अतीव दीर्घः सुरङ्गमार्गः एषः अस्ति । कोङ्कणमार्गनिर्मणे आधुनिकतन्त्रज्ञानस्य उपयोगः कृतः अस्ति । ब्लास्टलिक् ट्र्याक् अस्ति । गणकयन्त्रेण नियन्त्रितव्यवस्या अस्ति । जनानां गमनाय सञ्चारमार्गाः सन्ति । सूचनाफलकानि सन्ति । गोवानिस्थानम् (चर्च) प्रार्थनामन्दिरमिवास्ति । मुरुडेश्वरनिस्थानं देवालयः इव अस्ति । अस्मिन् मार्गे प्रवासः अतीवानन्दाय भवति प्रतिदिनम् अनेकानि धूमशकटानि सञ्चरन्ति । मङ्गळूरुतः १७ घण्टाभ्यन्तरे, कोच्चितः २४ घण्टाभ्यन्तरे मुम्बयी गन्तुं शक्यते । कर्णाटके कारवारतः मङ्गळूरुपर्यन्तं गन्तुम् शक्यते । वर्षाकाले गच्छन्ति चेत् अनेके जलपाताः द्र्ष्टुं शक्याः । पर्वत शिखराणां दर्शनं सततम् भवति ।


text:
वाल्मीकिः
वाल्मीकिमहर्षिः (Valmiki Maharshi) श्रीमद्रामायणस्य कर्ता । अयम् आदिकविरित्युच्यते ।अस्य पिता प्रचेताः। रत्नाकरः इति वाल्मीकेः मूलं नाम । प्रचेतसः पुत्रः इति कारणेन प्राचेतसः इति अस्य अपरं नाम । जन्मना अयं व्याधः आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
रत्नाकरः वाल्मीकिरभूत्.....[सम्पादयतु]
रत्नाकरः अरण्यमार्गे गच्छतः जनान् भाययित्वा चौर्यं कृत्वा जीवति स्म । एकदा तस्मिन् मार्गे नारदमहर्षिःसमागतः । नारदमहर्षिं दृष्ट्वा चौर्यं कर्तुं रत्नाकरः तत्सकाशं गतवान् । रत्नाकरः यथार्थमवगच्छति । ज्ञानोदयः सञ्जायते ।
शीर्षकपाठ्यांशः[सम्पादयतु]
शोकः श्लोकत्वमागतः[सम्पादयतु]
एकदा वाल्मिकिमहर्षिः शिष्येण भारद्वाजेन सह स्नानार्थं तमसानदीं प्रति गतवान् आसीत् । स्वप्रियतमस्य वियोगेन बहु दुःखितां पक्षिणीं दृष्ट्वा आर्द्रचित्तः वाल्मीकिः झटिति तस्मै व्याधाय शापं प्रायच्छत् ।तस्य मुखात् शापः श्लोकरूपेण निःसृतः । स च -
-
-
-
-
- मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः ।
- यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधि: काममोहितम्॥ इति ॥
-
-
-
आश्रमे आश्रिता सीता[सम्पादयतु]
रावणवधानन्तरं कस्यचन रजकस्य वचनं श्रुत्वा रामेण सीता परित्यक्ता । तस्मिन्नवसरे वाल्मीकिमुनेः आश्रमे सीता आश्रिताऽभूत् । आश्रमे एव कुशलवयोः जननमभवत् । बालकयोः शस्त्राभ्यासः शास्त्राभ्यासश्च वाल्मीकिमुनिना एव कारितः । अपि च बालकौ समग्रं रामायणं कण्ठस्थीकृतवन्तौ।


text:
ओलम्पिक् ज्वाला
एप्रिल् मासस्य १७ दिनाङ्के अओलिम्पिकदीपदण्डेन नवदेहली प्राप्ता । राष्ट्रपति भवनतः भारतमुख्यद्वारप्र्यन्तं २.३ कि.मी.द्वरं यावत् अखण्डधावनेन स च दीपदण्डः नीतः । अस्मिन् कार्यक्रमे ७० क्रीडापटवः अन्ये गण्यश्च भागम् अवहन् ।
इतः पूर्वं बीजिङ्ग्-ओलम्पिक् -अयोजनसमितेः उपाध्यक्षेण जियाङ्गयुवर्येण नेयदीपरुपेण रक्षितया ओलम्पिक् ज्वालया सह यात्रा कृता । तेन देहल्याः मुख्यमन्त्रिण्यै शीम
त्यै शीलादीक्षितवर्यायै इयं ज्वाला प्रदत्ता । तया प्रवर्तितः दीपदण्डः भारतीयोलिम्पिकमण्डल्याः अध्यक्षाय सुरेशकल्माडिवर्याय द्त्तः । अखण्डधावनस्य आरम्भः कृतः अओलिम्पिकक्रीडापटुना ‘डयमानः सिक्कः’ इति प्रसिद्धेन मिल्कासिङ्गवर्येणा । अखण्डधावनस्य अन्ते प्रसिद्धौ टेनिसपटू लियण्ड्रपेसः महेशभूपतिः च मिलित्वा भारतमुखद्वारे स्थापितायाः उखायाः ज्वालनम् अकुरुताम् । ततः दीप-दण्डः अग्रिमायाः यात्रायाः निमित्तं थायल्याण्डं प्रति नीतः । अस्य वर्षस्य अओलम्पिक् क्रीडायाः उद्धाटनकार्यक्रमावसरे बीजिङ्गप्रदेशं प्रति अयं दीपदण्डः यावत् प्राप्येत तावता तेन पञ्चसु खण्डेषु विद्यमानाः २१ राजधान्यः स्पृष्टाः भवेयुः । आहत्य १३७,००० कि.मी.दुरं (८५,०००मल्स्) तेन क्रान्तं भवेत् ।\
ओलिम्पक्ज्वालायाः उद्गमः जातः पुरातनक्रीडावसरे एव (क्रि.पू.७७६ क्रि.श. ३९३) एतस्याः ज्वालायाः प्रवर्तनं सूर्यरश्मीनां द्वारा ग्रीसदेशस्य ओलिम्पियाप्रदेशस्थे हेरामन्दिरे प्रधानार्चिकायाः आध्वर्यत्वे क्रियमाणे विधिपूर्वकामारोह क्रियते स्म । सा च प्रक्रिया २७०० वर्षेभ्यः अनन्तरं गते मार्चमासस्य २४ तमे दिनाङ्के पुनः आवृत्ता । अस्मिन् अवसरे ग्रीकदेशीया अभिनेत्री म्यारियान्फप्लिटो प्रधानार्चिकायाः पात्रं निरुढवती । सा हेरामन्दिरस्य पुरतः दीपदण्डे अग्निं संयोज्य तं दीपं ग्रीकक्रीडापटवे अलेक्साण्ड्रोसनिकोलायडिसाय अयच्छत् (चित्रं द्दश्यताम्) । ग्रीसदेशं परितः षण्णां दिनानाम् अखण्डधवनस्य अनन्तरं २००८ तमवेषस्य आतिथेयाय चिनादेशाय ज्वाला प्रदत्ता आधुनिकोलिम्पिक्क्रीडोत्सवाय ओलिम्पिक्ज्वाला ऐदम्प्राथम्येन १९२८ तमे वर्षे जाते अमस्टरडामक्रीडोत्सवे प्रवर्तिता । १९३६ तमे वर्षे बर्लीन् -क्रीडोत्सवे एव अखण्डधावनम् आरब्धम् । ओलिम्पियातः बर्लिनप्र्यन्तं दीप्दण्ड्स्य नयने ३००० धावकाः सहकारम् अकुर्वन् । अत्र उपयुज्यमानः दीपदण्डः चित्रायसा निर्मितः अस्ति ।
External links[सम्पादयतु]
- Official site of the Olympic Movement - Images and information on every game since 1896
- IOC brochure on the history of Olympic Flame (1 MB PDF)
- TorchRelay.net - Torch Relay coverage. Includes torchbearer profiles, photos, videos, and more.
- Athens Info Guide - A list of past torches
- Sondre Norheim - on the three occasions when the Olympic Flame was lit in Morgedal
- BBC article on the history of the torch
- The Nazi Olympics: Berlin 1936 - online exhibition
- Live feed of current torch relay


text:
नेल्सन् मण्डेला
नेल्सन् मण्डेला दक्षिण-आफ्रिकादेशस्य सुप्रसिद्धः नायकः । नेल्सन् रोलिह्लाह्ल मण्डेला अस्य पूर्णनाम भवति । अमेरिकादेशस्य मार्टिन् लूथर् किङ्ग् यथा वर्णभेदस्य विरुद्धम् आन्दोलनं कृतवान् तथैव अयमपि स्वदेशे आन्दोलनं कृतवान् । अत्रत्य जनानां प्रीतिपात्रः अस्ति । अधुनिकयुगस्य राजकीयक्षेत्रस्य सुप्रसिद्धः, नैतिकव्यक्तित्वयुक्तः च आसीत् । भारतस्य राष्ट्रपतिचरः के.आर्. नारायणन् ’अधुनिकगान्धिः’ इति एनं सम्बोधितवान् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
जननम्, बाल्यञ्च[सम्पादयतु]
नेल्सन् मण्डेलः जुलैमासस्य १८ तमे दिनाङ्के १९१८ तमे संवत्सरे दक्षिण-आफ्रिकादेशस्य ट्रान्स्कै पत्तनस्य उयतलसमीपस्थे क्वुनुग्रामे अजायत । अस्य जनाङ्गस्य सम्प्रदायानुसारं नाम स्थापितम् आसीत् । अस्य पिता हेन्रिगाड्ला । अस्य चतस्रः भार्याः आसन् । तृतीया भार्या नेल्सन् मण्डेलावर्यस्य माता भवति । अस्याः नाम नोसेकेनि फ्यानि । एषा अनक्षरस्ता आसीत् । अतः पुत्रः साक्षरवान् भवेत् इति अस्याः आशा आसीत् । अस्य दशमे वयसि पिता मृतवान् । बाल्ये बन्धुना सह शालाविरामेषु दिनेषु गोपालनं करोति स्म । एषु समयेषु एव सः वर्णभेदस्य विषये ज्ञातवान् आसीत् ।
अध्ययनम्[सम्पादयतु]
अस्य पितुः मरणानन्तरं श्वशुरः एव अद्ययने साहाय्यं कृतवान् । प्रप्रथमतया १९८२ तमे वर्षे शालां गतवान् । हेल्डेट् वेस्लियान् शालायां प्रौढशिक्षणं प्राप्तवान् । १९३८ तमे संवत्सरे मेट्रिक्यूलेक्षन् परीक्षायाम् उत्तीर्णः । समनन्तर (कनूनु) विषयस्य अध्ययनार्थं जोहान्सबर्गनगरं गतवान् । तत्र कृष्णवर्णियेभ्यः जनेभ्यः उषितुं सुव्यवस्था नासीत् । अतः मण्डेलावर्यः अल्पेन स्वधनेनैव पत्रालयशिक्षणद्वारा बि.ए. पदवीधरः जातः। सिडेल्स्कि नामकस्य न्यायवादी समीपे कानूनुविषये शिक्षणं प्राप्तवान् । विट् वाटर् स्ट्राण्ड विश्वविद्यालये कानुनुविषये अध्ययनं कृतवान् ।
वैय्यक्तिकजीवनम्[सम्पादयतु]
नेल्सन् मण्डेला प्रभावीनायकः आसीत् । १९४४ तमे वर्षे जोहान्सबर्गनगरस्य इवेलिन् मेस्सिसुलु नाम कन्यां परिणीतवान् । सिसुलु एका अनुवैद्या आसीत् । १९५६ तमे संवत्सरे अनयासह विच्छेदनम् अभूत् । त्रीणि सन्तानानि आसन् । एषा एव पालयति स्म । विन्निनोम जानो नाम कन्यां १९५८ तमे संवत्सरे परिणीतवान् । एषा द्वितीया भवति । एषा समाजसेवाकर्त्री आसीत् । नेल्सन् मण्डेला उत्तमलेखकः । स्व आत्मकथां लिखितवान् अस्ति । अस्य वैक्तिकजीवननिरूपकौ ग्रन्थौ भवतः । फातिमायार् रचितः “हैयर् द्यान् होप्”, बेञ्जमिन् पोग्रुण्डवर्यस्य मण्डेलावर्यस्य जीवनाधारितः ग्रन्थः च । २७ वर्षाणि कारागृहे आसीत् । समाजाय सहाय्यं कुर्वन्नेव जीवितवान् अस्ति ।
आन्दोलनम्[सम्पादयतु]
आफ्रिकादेशे वर्णभेदः बहुधा कृष्णवर्णीय जनान् पीडयति स्म । प्राथमिकशिक्षणाध्ययनकाले विरमेषु समयेषु बान्धुभिस्सह गोपालनार्थं गच्छति स्म । कश्चनः बन्धुः वर्णभेदस्य विषये अफ्रिकादेशे विद्यमानान् क्लेशान् बोधितवान् । तदारभ्य अस्य मनसि वर्णभेदस्य निवारणार्थं चिन्तनम् आसीत् । अस्मिन् देशे कृष्णवर्णीयाः आन्दोलनं कर्तुं न शक्नुवन्ति स्म । ग्रन्थालयेषु प्रवेशः न आसीत् । चलचित्रमन्दिरेश्वपि प्रवेशः न आसीत् । कृष्णवर्णीयजनेभ्यः स्वातन्त्र्यमेव न आसीत् । चित्रविचित्रं वर्णभेदम् असहमानः सर्वकारस्य विरुद्धम् आन्दोलनम् कृतवान् । जून्मासस्य २६ तमे दिनाङ्के १९५० तमे संवत्सरे आन्दोलनदिनम् इति उद्घोषितम् आसीत् । तदा ए एन् सि सहकारं दत्तमासीत् । १९५७ तमे संवत्सरे युवसङ्घस्य अद्यक्षः आसीत् । एषु दिनेषु ए एन् सि सदस्येभ्यः अस्मै च सभासु भागग्रहणार्थम्, भाषणार्थञ्च निषेधः कृतः आसीत् । तथापि स्वकार्यं न त्यक्तवान् । सर्वकारनिन्दाकारणात् क्रि.श. १९५६ तः १९६१ संवत्सरपर्यन्तं सर्वकारं विरुध्य न्यायसमरं कृत्वा क्रि.श. १९६१ तमे वर्षे जयम् आप्नोत् ।
कारागृहबन्धनम्[सम्पादयतु]
मेमासस्य १९६१ तमे संवत्सरे नेटाल्-देशस्य पीटर् यार्ट्ज बर्गनगरे अस्य भाषणम् आसीत् । निषेधः इति बहुदिनेभ्यः भाषणं न कृतवान् आसीत् । किन्तु तत्रत्य भाषणं प्रचोदनकारी सार्वकारस्य विरुद्धं च आसित् । बन्धितुम् आरक्षकाः प्रयासं कृतवन्तः । ततः सह पलायितः । अस्मिन् समये आदेशं जनान् प्रेरयन् अटितवान् । अन्य आफ्रिकादेशेषु गत्वा तत्रत्य नायकानां सहायं स्वीकृतवान् । एवं वर्णभेदस्य विरुद्धम् आन्दोलनं कर्तुं प्रेरितवान् । षण्मासानन्तरं पुनरागतः । न्यायालयेन पञ्चवर्षाणि कारागृहबन्धनं सूचितम् असीत् । राबेन्द्वीपस्य कारागृहे स्थापितम् आसीत् । सप्तविंवशति वर्षाणि कारागृहे एव आसीत् । कारागृहे ए,बि,सि,डि इति बन्धनस्थेषु विभागः आसीत् । मण्डेला डि विभागे आसीत् । अस्मै सुव्यवस्था न कल्पिता आसीत् ।
पुरस्काराः[सम्पादयतु]
- १९९३ तमे वर्षे अनेन नोबेल् शान्तिप्रशस्तिः प्राप्ता ।
- १९७३ तमे संवत्सरे लीड्स विश्वविद्यालयः परमाणोः अन्वेशणं कृतम् आसीत्। तस्य परमाणोः नाम मण्डेलापरमाणुः इति स्तापितम् आसीत् ।
- १९७५ तमे संवत्सरे गौरवाजीवसदस्यत्वं लण्डन् विश्वविद्यालयः दत्तः।
- १९७९ तमे संवत्सरे लेसोथो विश्वविद्यालयः गौरवडाक्टरेट् उपाधिं दत्तम् ।
- १९८० तमे संवत्सरे भारतसर्वकारस्य जवाहरलाल नेहरू अन्ताराष्ट्रीयपुरस्कारेण सम्मानितः ।
- १९८२ तमे संवत्सरे गौरवाध्यक्षः (जीववधिकालस्य) सञातः ।
- भारतसर्वकारः एतस्मै भारतरत्नप्रशस्तिम् अयच्छत् ।
- कारागृहे यदा आसीत् तदानीन्तन पुरस्काराः*
- १९८६ तमे संवत्सरे जिम्बाब्वे विश्वविद्यालयस्य डाक्टर् आफ् लास् पुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- अन्ताराष्ट्रीय शान्ति-स्वातन्त्र्यपुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- १९८७ तमे संवत्सरे हवान विश्वविद्यालयस्य (क्युबा), स्टेट्स्-रास् विश्वविद्यालयस्य (युनैटेड्), कार्लमार्क्स् विश्वविद्यालयस्य (जर्मनी) च गौरवपुरस्कारान् प्राप्तवान् ।
- १९८८ तमे संवत्सरे विश्वसंस्थायाः मानवताधिकारस्य चतुर्थं पुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- १९८८ तमे संवत्सरे सुखरोव् पुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- १९८८ तमे संवत्सरे ब्रेमेन् सालिडारिटे पुरस्कारं प्राप्तवान् (जर्मनी) ।
- १९८८ तमे संवत्सरे शान्तिपुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- १९८८ तमे संवत्सरे इटालिदेशस्य बोरोना विश्वविद्यालयस्य गौरवपदविपुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- १९८९ तमे संवत्सरे अगष्ट सीजर् स्याण्डिनो पुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- १९८९ तमे संवत्सरे टूरेण्टोदेशस्य यार्कविश्वविद्यालयस्य गौरवडाक्टरेट् प्राप्तवान् ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- Nelson Mandela – Biography at Nobelprize.org
- Nelson Mandela Foundation
- Nelson Mandela Children's Fund (Canada)
- Time 100 profile
- Mandela: An Audio History
- Mandela: Son of Africa, Father of a Nation Documentary & Soundtrack
- Nelson Mandela: Helping Orphans in South Africa
- The Elders
- The Art of Nelson Mandela
- Nelson Mandela Centre of Memory
- Nelson Mandela Children's Fund
- Nelson Mandela Foundation
- Mandela Rhodes Foundation
- The Elders
- Nelson Mandela Museum
- Nelson Mandela Day
- नेल्सन् मण्डेला
- नेल्सन् मण्डेला at the Internet Movie Database


text:
रक्तदुर्गम् (आग्रा)
रक्तदुर्गं देहलीसमीपे आग्रानगरे अस्ति । देहल्याम् अपि रक्तदुर्गमामकं प्रसिद्धं स्थानम् अस्ति । ‘प्रसिद्धताजमहल’भवनतः सार्धद्विकि.मी दूरे अस्ति । रक्तदुर्गम् (लालकिला) वास्तविकतया दुर्गेण आवृत्तं प्रासादानां नगरम् इति कथयितुं शक्यते ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
षोडशशतकस्य अन्ते अकबरस्य काले मोघलवंशस्याः एतत् दुर्गं लोदीवंशात् अलभन् । अकबरः स्वराज्यस्य परिपालनसमये राजधानीं देहलीतः आग्राम् प्रति परिवर्तितवान् । अनेन आग्रा नगरम् अधिकं सम्पन्नं सञ्जातम् । अकबरः सामान्यतः दुर्ग-सौधादिकं रक्तवर्णाश्मभिः निर्मायति स्म । रक्तदुर्गे अपि अस्य प्रभावः दृष्टुं शक्यः । रक्तदुर्गं न केवलं दुर्गं जातम् । अपि तु राज्ञां तथा तेषां राज्ञीनां निवासत्वेनापि अस्य उपयोगः आरब्धः । रक्तदुर्गस्य इदानीन्तनरुपम् अकबरस्य पौत्रस्य षाहजहानस्य काले प्राप्तम् । षाहजहानस्य काले शिल्पकलायां श्वेतामृतशिलायाः अधिकः उपयोगः आसीत् । (उदाहरणार्थं- ताजमहल्) । षाहजहानः अत्रत्यानां केषाञ्चन सौधानां निर्माणम् आरब्धवान् । अनन्तरतनवर्षेषु षाहजहानस्य पुत्रः औरङ्गजेबः षाहजहानम् अस्मिन्नेव रक्तदुर्गे बद्धवान् । षाहजहानः अस्य एव रक्तदुर्गस्य ‘मुसम्मुन् बुर्ज’ नामके गोपुरे मृतः इति भावयन्ति । एतत् गोपुरम् अमृतशिलया निर्मितम् अस्ति । इतः ‘ताजमहल्’ भवनस्य अद्भुतम् दृश्यं द्रष्टुं शक्यम् ।


text:
हिन्दुदेवताः
अन्तर्विषयाः
हिन्दुधर्मे देवतापरिकल्पना[सम्पादयतु]
हिन्दुधर्मः अपौरुषेयः अस्ति । अयं धर्मः जगति अन्यः धर्मः इव एकस्य ग्रन्थस्य आधारेण न वर्तते । अत्रत्यः समग्रः तत्त्वविचारः भगवद्गीताम् उपनिषदः च अनुसृत्य वर्तते इत्यतः तेषु विद्यमाना देवतापरिकल्पना अत्र अङ्गीक्रियते एव । यस्मिन् लोके वयं जीवामः ततः एव मनुष्याणां देवताकल्पना उद्भूता इत्येतत् अस्ति सहजम् । अनया दृष्ट्या हिन्दुधर्मे देवः अस्ति सृष्टिकर्ता । देवः जगतः सृष्टिं शून्यात् न करोति अपि तु आत्मनः करोति । सृष्टेः अनन्तरं सः स्वशक्त्या तस्य रक्षणं करोति । प्रत्येकस्य जनस्य अपेक्षानुगुणं न्यायान्यायविवेचनेन सः इदं जगत् निर्वहति । सः एव जगत्पालकः । एकस्य चक्रस्य अनन्तरं समस्तं जगत् विलयं याति । सः अस्ति लयकर्ता ।
गुणवैशिष्ट्यानि[सम्पादयतु]
देवः सर्वज्ञः सर्वशक्तः सर्वव्यापी च । सः सौन्दर्यस्य प्रेम्णः च मूर्तरूपः । मानवेन कल्प्यमानानां सर्वेषाम् अपि गुणानां खनिः अस्ति सः । समस्तसृष्टेः कृते करुणा-अनुग्रह-आशीर्वादादीनां वर्षणाय सः सर्वदा सन्नद्धः भवति । ततः सः सर्वान् परिपूर्णतां प्रति नेष्यति । भक्तानां प्रार्थनाभिः शरणागत्या च सः भवति सन्तुष्टः । तस्य अनुग्रहः जगद्धिताय विद्यमानान् वैश्विकनियमान् अनुसरति । अपि च व्यक्तिहिताय विद्यमानान् कर्मनियमान् च अनुसरति ।
हिन्दुत्वे देवविषये वैशिष्ट्यद्वयं दृश्यते । देवः भक्तानाम् इच्छानुसारम् आवश्यकतानुसारं च रूपं प्राप्य अनुगृह्णाति । सः मानवानां मध्ये एव तेषाम् उद्धाराय अवतारं प्राप्नोति । अयं प्रक्रिया नैरन्तर्येण प्रचलति । अतः कृष्णः भगवद्गीतायां वदति -
- यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ इति ।
ब्रह्म इत्येषा परिकल्पना अत्र विद्यते । अनादि-अनन्त-अखण्डं ब्रह्म । इदं सृष्ट्यतीतं वर्तते । सृष्टौ सर्वत्र च विद्यते । अस्य अवगमनम् एकेन पदेन उच्यते - 'नेति । नेति' (न इति) इति । सत्-चित्-आनन्द-स्वरूपः इति निर्दिश्यते । समग्रस्य अस्तित्वस्य प्रज्ञायाः आनन्दस्य च मूलं विद्यते अयम् ।
बहुदेवतासिद्धान्तः[सम्पादयतु]
हिन्दुत्वे दृश्यमानम् अनेकदेवोपासनम् अथवा बहुदेवतासिद्धान्तः निगूढः एव तिष्ठति समीचीनदृष्ट्या यदि न अवगम्येत । अस्य सिद्धान्तस्य मुखत्रयं विद्यते ।
त्रिमूर्तयः[सम्पादयतु]
ब्रह्म-विष्णु-महेश्वराः एव त्रिमूर्तयः। एते परमप्रभोः ईश्वरस्य विभिन्नमुखाः इव कार्यं कुर्वन्ति ।
गणेश-कुमारादयः[सम्पादयतु]
एते त्रिमूर्तिनाम् अनन्तरस्तरीयाः देवताः । एते परब्रह्मणः परिमिताभिव्यक्तेः स्वरूपाः ।
लोकपालकादयः[सम्पादयतु]
इन्द्रः, वरुणः, अग्निः इत्यादयः तृतीये गणे अन्तर्भवन्ति । एते दिक्पालकाः इत्यपि कथ्यन्ते । एते स्वस्य विशेषसामर्थ्येन एतानि महत्त्वभूतानि दायित्वानि निर्वोढुं नियोजिताः भवन्ति ।
एतान् विहाय असङ्ख्याः ग्रामदेवताः भवन्ति । एते परिमितक्षेत्रव्याप्तिमन्तः भवन्ति ।
देवताः[सम्पादयतु]
त्रिमूर्ति
दृश्यताम्[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- A chart of the main Hindu deities (with pictures)


text:
रामः
श्रीरामचन्द्रः भगवतः नारायणस्य दशसु अवतारेषु सप्तमः । सूर्यवंशसमुत्पन्नोऽयं दशरथस्य पुत्रः । भगवान् नारायणः त्रेतायुगे श्रीरामचन्द्ररूपेण अवतारं गृहीतवान् । रामायणकथानायकः श्रीरामः । सः अवतारपुरुषः इति रामायणे चित्रितः श्रीरामः अयोध्याधिपस्य दशरथस्य अत्यन्तं प्रीतिपात्रः ज्येष्ठ्पुत्रः । अयोध्याप्रजाभ्यः अपि अत्यन्तं प्रीतिपात्रः श्रीरामः । एषः सद्गुणानां साकाररुपः (मूर्तरुपः)आसीत्। दशरथस्य तिसृषु पत्नीषु अन्यतमा कैकेयी दशरथेन दत्तेन वरद्वारा रामं वनं प्रेषयति । रामोऽपि राज्याभिषेकं विहाय वनगमनाय सिद्धः भवति । यदा वनवासे भवति तदैव राक्षसं रावणं मारयति ।
अन्तर्विषयाः
जननम्[सम्पादयतु]
अयोध्यायाः चक्रवर्ती सम्राट् दशरथः आसीत् । तस्य तिस्रः पत्न्यः आसन् । परं सः दशरथः निपुत्रिकॊ आसीत् ।अतः पुत्रप्राप्त्यर्थं दशरथः पुत्रकामेष्टि यजनं कृतवान् । तत्फलत्वेन श्रीरामचन्द्रः कौसल्यायाः गर्भाम्बुधौ चैत्रशुक्लनवम्यां पुनर्वसुनक्षत्रे जन्म प्राप्तवान् । सुमित्रायाः द्वौ पुत्रौ लक्ष्मणः शत्रुघ्नः च तथैव कैकेय्याः भरतः जन्म लब्धवन्तः। चत्वारः बालकाः अतीव बुद्धिमन्तः आसन् । रामः बाल्यादेव शान्तः वीरश्चासीत् । सः सदैव जीवनॆ मर्यादायाः कृतॆ सर्वोच्चस्थानं दत्तवान् अत एव स मर्यादा पुरुषोत्तमः श्रीरामः नाम्ना प्रसिद्धः। तस्य राज्यं न्यायपूर्णं प्रजायाः सदैव हितचिन्तकः आसीत्। अतः सर्वे अद्यापि भारते सुराज्यस्य परिकल्पनां ये कुर्वन्ति तदा रामराज्यस्य विषये वदन्ति । सदैव धर्ममनुचारिणः त्रयः भ्रातरः अपि वसिष्ठ ऋषेः समीपे अधीताः।
अयोध्यां प्रति विश्वामित्रस्यागमनम्[सम्पादयतु]
श्रीराम: बाल्यकाले एव महतीं साधनामकरोत् । यागकरणसमये सुबाहु-ताटकादीनां पीडां सोढुम् अशक्तः विश्वामित्रः एकवारम् अयोध्यां प्रति आगत्य दशरथस्य समीपे यागरक्षणार्थं रामलक्ष्मणयोः साहाय्यम् अयाचत । परं बालयोः रामलक्ष्मणयोः वनं प्रति प्रेषणं दशरथेन नाङ्गीकृतम् । किन्तु वसिष्ठस्य सूचनानुसारं दशरथः वनं प्रति प्रेषयितुम् अङ्गीकृतवान् । रामः विश्वामित्रेण सह वनं गत्वा दुष्टशक्तीनां हननं कृत्वा ऋषिणां यागरक्षणस्य अभूतपूर्वं कार्यमकरोत् । विशिष्टैः मन्त्रैः विश्वामित्रेण उपदिष्टः रामः विशिष्टं बलं प्राप्तवान् । बहू दीव्यशक्तीनां संग्रहः तैः स्वतपोबलेन कृतः। एतादृशः अभूतपूर्वः साहसः बाल्यादेव तेन कृतः।
सीतास्वयंवरः[सम्पादयतु]
राक्षसानां वधानन्तरं महर्षिः विश्वमित्रः रामलक्ष्मणाभ्यां सह जनकमहाराजस्य आस्थाने सीतायाः स्वयंवरः आयोजितः आसीत् तस्मिन् आयोजने संप्राप्तः । यत्र शिवधनुषः ज्याबन्धनं स्वयंवरस्य पन्थाह्वानमासीत् । रावणादयः पराक्रमशालिनः स्वयंवरमन्डपे समागताः आसन् । सर्वैः स्वशक्त्या प्रयत्नः कृतः । परं सर्वे पराजिताः । तदा विश्वामित्रस्य आदेशेन श्रीरामः यावत् शिवधनुषं उत्थाय तिष्ठति तावत् शिवधनुषं भयंकरध्वनिना द्विधा विभक्तः भवति। सर्वत्र प्रसन्नतायाः वातावरणं परिदृश्यते,सीता हर्षमुपगता । श्रीरामः विजयं प्राप्तवान् । रामः सीतां परिणीतवान् । तत्रैव लक्ष्मणः भरतः शत्रुघ्नश्च ऊर्मिला आदिभिः कन्याभिः सह परिणीताः। चत्वारो भ्रातरः प्रसन्नतया स्वगृहं अयोध्यां प्रत्यावर्तत । अयोध्यायां रामः सीता च सुखेन वसतः स्म । तस्य मृदुलता,जनसेवायुक्ता भावना,न्यायप्रियतायाः कारणेन सः अयोध्याजनेषु लोकप्रियः संजातः। राजा दशरथः वानप्रस्थं प्रति गम्यमानः आसीत् । अतः सः सर्वं राज्यं रामाय दातुमिच्छति स्म। जनाः अपि प्रसन्नाः अभवन् यतः तेषां प्रियः रामः राजा भविष्यति । तदा रामस्य अन्यौ द्वौ भ्रातरौ स्वमातुः गृहं गतौ आस्ताम् । तदा दुष्टभावनायुक्ता दासी मन्थरा कैकेय्याः मनसि दुष्टविचारान् निक्षिप्तवती । भरतः राजा भवेदिति तथैव रामः चतुर्दशवर्षपर्यन्तं वनं गच्छेत् यतः त्वं दशरथस्य प्रिया अतः त्वं वरान् याच । येन रामस्य कृते वनवासस्य आदेशः प्राप्तः । रामः पितुरादेशं मत्वा चतुर्दशवर्ष पर्यन्तं वनम् अगच्छत्।
भार्गवरामेण सह मेलनम्[सम्पादयतु]
सीतास्वयंवरानन्तरं श्रीरामः अयोध्यां प्रतिनिवर्तमानः आसीत् । मार्गे भार्गवरामस्य मेलनमभूत् । भार्गवरामः कोपेन श्रीरामेण सह योद्धुम् उद्युक्तः । श्रीरामः तेन सह युद्धं कृत्वा तं जितवान् । सन्तुष्टः भार्गवरामः श्रीरामाय वैष्णवधनुः दत्तवान् ।
पितृवाक्यपरिपालनम्[सम्पादयतु]
मन्थरायाः दुष्प्रेरणया कैकेयी पुरा दशरथेन दत्तस्य वरस्य दुरुपयोगमकरोत् । श्रीरामस्य वनगमनाय भरतस्य राज्याभिषेकाय च आग्रहं कृतवती । रामः सन्तोषेण वनं गन्तुम् उद्युक्तः । दशरथः तस्य प्रतिरोधमकरोत् । परं श्रीरामः पित्रा दत्तस्य वचनस्य भङगः न स्यादिति हेतोः चतुर्दशवर्षाणां वनवासार्थं वनं गतवान् । सीता लक्ष्मणश्च तम् अनुसृतवन्तौ । जगति एतादृशमुदाहरणं नैव दृश्यते यत् भ्राता भ्रातुः कृते वनं गतः। एषा वार्ता भरतेन गृहं प्रत्यागते सति श्रुता, तदा सः रामं प्रत्यानेतुमुद्यतः बभूव । भरतेन बहू आग्रहः रामाय कृतः, परं वचनपरिपालकः आज्ञाधारकश्च श्रीरामः भरतस्य वचनं न स्वीकरोति । तदा भरतः रामस्य पादुकां गृहीत्वा एव प्रत्यागच्छति । रामः परिवारजनानां प्रत्यागमनकारणात् ततः दूरं गतः ।
सीताहरणम्[सम्पादयतु]
वनवाससमये शूर्पणखायाः सह अपमानकारणात् रावणःरावणेन सीतायाः अपहरणं कृतम् । रावणः दैत्यराजः लंकायाः अधिपतिरासीत् । रामायणानुसारं यदा सीता स्वाश्रमे मृगशिशुं पश्यति तदा सा मृगस्योपरि मुग्धा जाता ,तदा मृगस्य वाणीं श्रुत्वा सीता उद्विग्ना जाता । सः मायावी मृगः रावणःरावणस्य मातुलः आसीत् । तेनैव रावणस्य कथनानुसारं मृगरूपं धारितः। सा रामं तमानेतुं कथयति । रामःमृगमानेतुं गच्छति,लक्ष्मणं च सीतारक्षणे नियुज्य गच्छति । सीता लक्ष्मणः च यदा कुटीरे आस्ताम् । तदा मारीचः रामं बहुदूरं नीतवान् । समये प्राप्ते रामेण शरसंधानं कृतम् । मारीचः उच्चैः - हे सीते ! हे लक्ष्मण ! उक्तवान्। तत्छ्रुत्वा सीता चिन्तिता जाता, सा लक्ष्मणं रामस्य रक्षणाय गन्तुं कथयति । लक्ष्मणः सीतां अवबोधयति परं सीता न किंचित् शृणोति । अन्ततः लक्ष्मणः राममानेतुं गच्छति । गमनसमये सः एकां रेखाम् आकारयति,ततः अग्रे आगन्तुं सीतां वारयति। ततः रावणः भिक्षुरूपेण तत्रागत्य सीतां रेखामुल्लङ्घयितुं कथयति । सा तथैवाचरति । येन रावणः सीतामपहरति ।
हनूमत्सुग्रीवयोः मेलनम्[सम्पादयतु]
रामः स्वभ्राता लक्ष्मणेन सह सीता शोधाय इतस्ततः परिभ्रमन् आसीत्, तदा मार्गे जटायोः रावणेन सह युद्धः तथैव मरणं , ततः अग्रे किष्किन्धागमनानन्तरं तत्र हनुमतः परिचयः सुग्रीवेण सह मैत्री जाता । सुग्रीवस्य भ्रात्रा बालिना सह युद्धं कृत्वा बालेः मृत्युः सुग्रीवस्य राज्यं प्रत्यर्पितः। हनुमान् रामस्य अन्योन्यः भक्तः संजातः । यः स्वकीयं जीवनं रामाय प्रत्यर्पितवान् । अनन्तरं हनुमता समुद्रतरणं कृत्वा सीतायाः परिशोधः , लंकादाहनम् ,रामाय सूचना प्रदानम्, युद्धस्य सज्जता , सेतुनिर्माणम् , लंकागमनम् इत्यादि वर्णनं रामायणे विशदतया वर्णितम् ।
रावणवधः[सम्पादयतु]
सीतापहरणानन्तरं रामः वानरसैन्यस्य साहाय्येन सीतान्वेषणकार्यमारब्धवान् । हनूमता श्रीलङ्कायां सीता दृष्टा । वानरसैन्यं सेतुबन्धनेन लङ्कां प्रविष्टम् । रावणसैन्येन सह वानरसैन्यस्य युद्धम् आरब्धम् । रामेण रावणस्य हननं कृतम् । दुष्टात्मा रावणस्य विनाशः जातः । सीतायाः मुक्तिः अयोध्यायां रामस्य राज्याभिषेकः अभवत् ।
संक्षिप्तं रामायणम्-
- आदौ रामतपोवनादिगमनं,हत्वा मृगं कांचनम्,
- वैदेहिहरणं जटायुमरणं,सुग्रीवसम्भाषणम्।
- बालिनिग्रहणं समुद्रतरणं,लंकापुरी दाहनम्,
- पश्चाद्रावणकुम्भकर्णमरणं,एतद्धि रामायणम्॥
- रामस्तुतिः
- रामो राजमणिः सदा विजयते,रामं रमेशं भजे,
- रामेणाभिहता निशाचरचमूः, रामाय तस्मै नमः।
- रामान्नास्ति परायणं परतरं,रामस्य दासोस्म्यहम्,
- रामे चित्तलयो सदा भवतु मे,भोःराम मामुद्धर॥
- रामाय रामभद्राय रामचन्द्राय वेधसे।
- रघुनाथाय नाथाय सीतायाः पतये नमः॥


text:
इस्लाम्-मतम्
इस्लाम् (अरबी : الإسلام आल्-इस्लाम्) एकं एकेश्वरवादी मतम् । "इस्लाम्" इत्यस्य शब्दस्य अर्थः "आत्मसमर्पणम्", अथवा एककस्रष्टुः पुरतः आत्मान् समर्पणम् । अनेकैः मन्वन्ते यत् मुहम्मद् एव अस्य मतस्य प्रवर्तकः । परन्तु मुस्लिम्-जनानां मतानुसारं, मुहम्मद् इस्लाममतस्य प्रवर्तकः न । सः आल्लाह्-द्वारा (इस्लाम्-मतस्य इश्वरेण) प्ररितः अन्तिमः रासूल्(पैगम्बर्) (देवदूतः) आसीत् । क्रैस्तवीये सप्तमशतके सः (मुहम्मद्) अस्य मतस्य पुनःप्रचारम् अकरोत् । क़ुरान् इस्लाम्-मतस्य प्रमुखग्रन्थः । क़ुरान् वस्तुतः आल्लाह्(भगवतः)-वाणी मुहम्मदाय दत्ता इति मुस्लिम्-जनाः विश्वसन्ति । तेषां विश्वासानुगुणं मुहम्मद् सर्वशेषनवी(देवदूतः) आसीत् । हादिस्-ग्रन्थे वर्णितानि तस्य(मुहम्मद्-स्य) कार्याणि अवलम्ब्य कुरान्-इति ग्रन्थस्य व्याख्या क्रियते ।
यहूदी तथा क्रैस्तमतसदृशं इस्लाम्-मतमपि आब्राहामीयमतम्[१] । इस्लाम्-मतस्य अनुचारिणां संख्या समग्रविश्वे प्रायः १४० कोटिपरिमितम् । मतमिदं संख्यादृष्ट्या द्वितीयवृत्तमम् [२] । मुहम्मद् एवञ्च तस्य उत्तराधिकारिणां प्रचारेण इस्लाम्-मतम् आ विश्वे व्यप्तम् जातम् अस्ति[३] । वर्तमाने समग्रे विश्वे इस्लाम्-पन्थीनः सन्ति, विशेषतः मध्यप्राच्ये, समग्र-एशियामहाखण्डे, आफ्रिकाखण्डे, पूर्व-यूरोपखण्डे, अधिकतया सन्ति[४] । अमेरिका-सह पार्श्वस्थदेशेष्वापि इस्लाम्-मतं द्वितीयवृहत्तममतम्[५][६] ।
अन्तर्विषयाः
मतविश्वासः[सम्पादयतु]
इस्लाम्-मतालम्बीनां मतविश्वासस्य मूलविषयौ स्तः-आल्लाह् तथा एकत्ववादः(तौहिद्) । इस्लाम्-जनाः विश्वसन्ति यत् आल्लाह् (भगवान्) मानवजातेः उद्धारनिमित्तं तस्य वाणीं फ़रिश्ता(देवदूतः)-जीब्रैल्-माध्यमेन मुहम्मद्-समीपे प्रेषितवान् । कुरानग्रन्थे खतम्-ए-नबुय्यत् इत्यस्य कथनस्य व्याख्या कृता अस्ति तदनुगुणं मुस्लिम्-जनाः मुहम्मदं अन्तिमेन वाणीवाहकरूपेण(रासूल्) विश्वसन्ति । अस्य मतस्य अनुयायिनां विश्वासः पवित्रग्रन्थः कुरान् त्रुटिरहितः, अविकृतः तथा मानवजातिनिमित्तं अवतीर्णा ईश्वरस्य (आल्लाह्) अन्तिमवाणी । न केवलं तत्, पुस्तकमिदं कयामत्(विनाशकालः) पर्यन्तं मानवजाते मार्गदर्शनं करिष्यति । परन्तु मुस्लिम्-सम्प्रदायस्य एकस्य उपसम्प्रदायस्य आहमदि चिन्तनानुगुणं मुहम्मद् अन्तिमनवी न इति । युगस्य अपेक्षाणुगुणं इषा परम्परा(मोताबेक् नबुय्यत्) रक्षिता भवति[७] ।
आल्लाह्[सम्पादयतु]
आल्लाह् इति शब्दस्य व्युत्पत्तिः इलाह् शब्दात् । मुस्लिम्-जनाः महाविश्वस्य सृष्टिकर्तारं 'आल्लाह्' इत्येत् नाम्ना आह्वयन्ति । इस्लाम्-मतस्य मूलविश्वासः 'आल्लाह्'-विषये (भगवतः उपरि) एकत्वभावः वा तौहिद् । आल्लाह्विषये एकत्वाभावः इस्लाममतस्य पञ्चस्तम्भेषु प्रथमस्स्तम्भः, यः शाहादाह् इत्यविधीयते । एकः शाहादाह्पठनेन अयं विषयम् अङ्गीकरोति यत्, -
- आल्लाह् व्यतिरिच्य अन्यः कोऽपि उपास्यः नास्ति।
- मुहम्मद् आल्लाह्-प्रेरितः वाणीवाहकः वा रासूल् ।
सूरा-इखलास् (कुरान् व्याख्यानम्) व्याख्याने आल्लाह् वर्णनम् एवं दीयते-
[قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ. اللهُ الصَّمَدُ. لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ. لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ. وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ] {الاخلاص:1-4}
फरिश्ता[सम्पादयतु]
फरिश्ता वस्तुतः पारस्यदेशीयः (फारसी) शब्दः । 'फरिश्ता' इत्यस्य अरबी प्रतिशब्दः मालाईका। इस्लाम्-मतस्य विश्वासेषु 'फरिश्ता' अन्यतमा । फरिश्ता अपि इश्वरस्य एकः सृष्टिः । एते इश्वरस्य दूताः भवन्ति । द्युलोकस्तथा भूलोकयोर्मध्ये सम्पर्कः फरिश्ता रक्षति । एते सर्वदा आल्लाह्-दत्तानां आदेशानां पालनं कुर्वन्ति । कदापि फरिश्ता इश्वरस्य आज्ञायाः उल्लङ्घनं न कुर्वन्ति । फरिश्ता-याः अवयवः नूर्निर्मितः(प्रकाशेन निर्मितः) भवति । रूहानिक-जीवाः(द्युलोकिनः) एते भवन्ति, तस्मात् खाद्यस्य अपेक्षा न भवति । फरिश्ता सुगन्धाभिलाषी भवति तथा पवित्रस्थलेषु एव निवसति । एते आल्लाह्-दत्तः आदेशानुगुणं गमनागमनं तथा आकृतिपरिवर्तयितुं शक्नुवन्ति ।
बहवः फरिश्ताः भवन्ति । इस्लाम्-मतानुसारं तेषां श्रेणीविन्यासः न कृतः तथापि चत्वारः फरिश्ताः गुरुदयित्वं निर्वहन्ति, एते यथा-
- जीब्रैल् – अयं इश्वरस्य (आल्लाह्) दूतः तथा सर्वश्रेष्ठः फरिश्ता । अस्य उल्लेखः कुरान्-शरीफ् ग्रन्थे त्रिवारम् कृतम् (सूरा(अध्यायः) २:९७; ९८, ६६:४)। सूरा :१६ (अध्यायः-१६) १०२ तमे आयाते (अनुच्छेदे) जीब्रैल् पाक्-रूह्(पवित्रात्मा) वा रुहुल्-क्कुदुस् इत्यविधया आख्यायितः ।
- फरिश्ता मिकाईल् – कुरान् ग्रन्थस्य द्वितीयाध्यास्य ९७ आयाते (अनुच्छेदे) अस्य उल्लेखः अस्ति । मिकाईल् वृष्टिः तथा सस्योत्पादनस्य दायित्वं निर्वहति ।
- फरिश्ता इस्राफिल् – एषः इश्वरस्य आदेशं प्राप्य शृङ्गं वादयेत् इति निश्चितं अस्ति । अस्य शृङ्गवादनं कयामत्-कालस्य (विश्वप्रलयस्य) सूचनां द्योतयति । अस्य कथा कुराने नोपलभ्यते, परन्तु हादिस् ग्रन्थे बहुत्र उल्लेखः अस्ति ।
- मालाक्-आल्-माउत् – एषः मृत्युदूतः । प्राणहरणमेव अस्य द्वायित्वम् ।
- विशेषः फरिश्तागणः- ये च कुराने किरामान् कातिबिन्-रूपेण (अर्थः - सम्मानितः लेखकगणः) वर्णिताः, ते प्रत्यैकस्य मनुष्यस्य शुभाशुभानां कार्याणां गणानां कुर्वन्ति ।
कुरान्[सम्पादयतु]
कुरान् ग्रन्थः मुस्लिम्-जनानां मूलग्रन्थः । तेषां विश्वासः 'कुरान्' इति ग्रन्थः स्रष्टुः अविकृता वाणी । कुरान् इति ग्रन्थस्य 'कुर्-आन्','आल्-कुरान्', 'कुरान् शरिफ्', इत्यादिनी विभिन्ननामानि सन्ति । "कुरान्"-इत्यस्मिन् स्थले वर्णभेदेन कोरान्, कोरआन् कदाचित् दृश्यते ।
इस्लाम्-मतानुसारम् , जीब्रैल्-फरिश्ता-माध्यमेन मुहम्मद्-समीपे स्रष्टुः वाणी अवतीर्णा आसीत् (क्रैस्तवीयः६१०- ६३२तमवर्षस्य जुलै मासस्य ६ तमदिनाङ्कपर्यन्तम्) । इयं वाणी मुहम्मदस्य अन्तःस्था आसीत् । सा वाणी संरक्षयितुं मुहम्मद् तस्य अनुयायीनम् आदेशितवान् ।
इस्लाम्-मतस्य मूलपञ्चस्तम्भाः[सम्पादयतु]
इस्लाम्-मतस्य पञ्चस्तम्भाः सन्ति । ते यथा -
- कलेमा (विश्वासः)
- नामाज़् (प्रार्थना)
- रोज़ा वा सियाम्
- जाकात् (दानम्)
- हज्ज् (मक्का भ्रमणम्)
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ वर्तन् ग्रीगोरीयन् (२००३). Islam: A Mosaic, Not a Monolith. वाशिङ्गटन् डि.सी.: बुकीङ्गस् इनस्टिट्युसन् प्रेस्. pp. p. ix. ISBN 0-8157-3283-X.
- ↑ Teece, Geoff (2005). Religion in Focus: Islam. Smart Apple Media. pp. p. 10.
- ↑ Nelson, Lynn Harry. "Islam and the Prophet Muhammad". Kansas University. Retrieved 2006-06-17. - "One must remember that we are talking about the Muslim expansion, not Arab conquests. The expansion of Islam was as much, or perhaps much more, a matter of religious conversion than it was of military conquest."
- ↑ जान् एल् एस्पोसीटो (२००२). What Everyone Needs to Know About Islam. अक्सफोर्ड् विश्वविद्यालयः, यू एस्. pp. p. 2. ISBN 0-19-515713-3.
- ↑ Office for National Statistics (2003-02-13). "Religion In Britain". Retrieved 2006-08-27.
- ↑ BBC (2005-12-23). "Muslims in Europe: Country guide". Retrieved 2006-09-28.
- ↑ कादियानी मतवादः तथा खतम्-ए-नबुय्यत्
- ↑ पवित्रः कोर्-आ-नुल् करीम्. खादेमुल्-हारमाइन् बादशाह् फाहद्, कुरान् मुद्रणप्रकल्पः. १४१३ हिज़री. pp. १४८० पृष्ठानि.
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- शैक्षणिकस्रोतः
- पथीयोस् ग्रन्थालयः - इस्लाम्
- Compendium of Muslim Texts दक्षिण-केलिफोर्निया-विश्वविद्यालयः
- इस्लाम् विश्वकोषः
- एथिकल् डेमोक्रेसी जार्नाल् इस्लाम्-मतस्य पर्यालोचना
- आन्तर्जालाधारितः स्रोतः
- इस्लाम्, लेखाः- एन्साईक्लोपीडिया ब्रिटानिका
- इस्लाम्, लेखाः - Friesian.com
- असबिया - वैश्विक-सामाजिक-मूल्यपरिवर्तनस्य पुनर्विवेचना, लेखाः - Repec/Ideas, University of Connecticut तथा IZA, Bonn, on Islam and global value change
- इस्लाम्, लेखाः - Citizendium
- कोषाः
- इस्लाम्-मतम्
- इस्लाम् (ग्रन्थसङ्ग्रहः) - प्रकल्पः गुटेनबार्ग्
- इस्लाम् - UCB ग्रन्थालयः GovPubs तः
- इस्लाम् तथा इस्लामिक् अनुसन्धानं - Dr. Alan Godlas, Professor,University of Georgia


text:
एस्. बङ्गारप्पः
अन्तर्विषयाः
जननम्[सम्पादयतु]
दि.बङ्गारप्पः कर्णाटकेन दृष्टः वर्णरञ्जितः राजकीयपुरुषः, पूर्वतनमुख्यमन्त्री च । अनेकपक्षाणां सृष्टिकर्ता । सः सदाशिवनगरस्य स्वकीयवासगृहे निवसति स्म । अन्तिमश्वसपर्यन्तं राजकीये सक्रियः आसीत् । १९३३ तमे वर्षे अक्टोबरमासे २६ दिनाङ्के शिवमोग्ग जिल्हायाः सोरबतालूकस्य कुबटूरू ग्रामे जन्म प्राप्तवान् । पिता कल्लपः माता कल्लम्मा । बङगारप्पः BA, LLB पदवीधरः आसीत् । समाजविज्ञाने डिप्लोमा कृतवान् । समाजवादिनायकस्य शान्तवीरगोपालगौडस्य शिष्यः । १९६२तमे वर्षे राजकीये पादार्पणं कृतवान् । सागरसोरबसंयुक्तविधानसभाक्षेत्रतः निर्वाचने चितः अभवत् । वृत्त्या न्यायवादी आसीत् ।
मरणम्[सम्पादयतु]
बङ्गारप्पः कानिचन दिनानि अस्वस्थः आसीत् । अनारोग्यपीडितः बेङगलूरनगरस्य मल् याचिकित्सालये डिसेम्बर ८ दिनाङ्के प्रविष्टः आसीत् । चिकित्सा फलदायिका न अभवत् । २०११, डिसेम्बर २५ रविवासरे रात्रौ १२.४५ समये दिवङगतः । बङगारप्पः पत्नीं शकुन्तलां द्वौ पुत्रौ ( कुमारबङ्गारप्पं, मधुबङ्गारप्पं च ) तिस्त्रः पुत्रीः ( सुजातां गीतां अनितां च ) अपारबन्धून् अभिमानिनः च त्यक्त्वा निर्गतः ।
अन्तिमसंस्कारः[सम्पादयतु]
२०११, डिसेम्बर २७ मङ्गलवासरे अन्तिमसंस्कारः जातः । तस्य विवरणम् एवम् अस्ति । श्री बङ्गारप्पस्य कलेवरं बेङगलूरुतः कुबटूरुं प्रातः ४.३० आनीतवन्तः । ततः ४ कि.मी. दूरे लक्कवल्लीग्रामस्य तस्य क्षेत्रे पित्रोः समाधेः पुरतः पूजां कृत्वा पुनः कुबटूरुं शोभायात्रासहितं नीतवन्तः । एषा शोभायात्रा आनवट्टिं, समनहल्लिं, कुप्पगड्डे, नवनन्दिं, कोरगोडुं, गुडविकानं, प्राचीनसोरबं च व्यतीत्य सागरं प्रति मध्याह्ने ३.०० वादने प्राप्ता । सोरबस्य पदवीपूर्वविद्यालयस्य क्रीडाङ्गणे बङ्गारप्पस्य शवम् अन्तिमदर्शनार्थं स्थापितम् तदनन्तरं राज्यपोलीस् समूहद्वारा राष्ट्रगीतं पठितम् । सकलगौरवपूर्वकं त्रिवारं भुशुण्डिकास्त्रप्रयोगपूर्वकं च विधिः, अग्निस्पर्शश्च । तं च सायं ७.१५ समये बङ्गारप्पस्य कनीयः पुत्रः मधुबङ्गारप्पः कृतवान् । प्रचण्डजनस्तोमेन शोकः अभिव्यञ्जितः ।
तत्र सम्मिलितेषु प्रमुखाः मुख्यमन्त्री सदानन्द गौडः, विरोधपक्षस्य नायकः सिद्धरामय्यः, राज्यस्य बि.जे,पि घटकाध्यक्षः के.एस्. इश्वरप्पः, बङ्गारप्पस्य पत्नीपुत्राः अपारहितैषिणः च अन्तिमं गौरवं समर्पितवन्तः । बङ्गारप्पस्य गौरवसूचनार्थं सर्वेषां सर्वकारीयकार्यालयानाम् उपरि राष्ट्रध्वजम् अर्धभागे आरोपितवन्तः ।


text:
कन्याः
अष्टवर्षादारभ्य चतुर्दशपर्यन्ता आयुविशिष्टा कुमारी कन्या इत्युच्यते । स्मृत्यनुसारं दशवर्षिया कन्या भवेत् । दशवर्षा भवेत् कन्या अत ऊर्ध्वं रजस्वला इति मनुस्मृतिः । कन्यते दीप्यते या सा कन्या । (कन्+यक्+टाप्) । वयस्का कन्या वर्या इत्युच्यते । अवद्यपण्यवर्या गर्ह्यपणितव्यानिरोधेषु (३/१/१०१) इति सूत्रेण अनिरोधार्ये वर्याशब्दः निपात्यते । वर्येति स्त्रियां निपात्यते । वर्येति स्त्रियां निपात्यते अनिरोधश्चेद् भवति । अनिरोधः – अप्रतिवन्धः, यथा –शतेन वर्या, सहस्त्रेण वर्या । यः कोऽपि तस्यै विवाहप्रार्थनां कर्त्तुं शक्नोति । एतदर्थं कोऽपि विरोधो नासीत् । पतिंवरा कन्याः – महाभाष्यकारस्य समये कन्या स्वयं पतिं वरयति । पतिचयनाय कन्यायाः सम्मतिः आवश्यकी आसीत् । अतएव पतिंवरा कन्या इत्युदाहरणं प्रदत्तं पतञ्जलिना । (म्. भा. -३/२/४३) अथर्ववेदे एतादृशी प्रथा प्रचलिता आसीत् । यथा – ब्रह्मचर्येण कन्या युवानं विन्दते पतिम् (अथर्व -११/५/१८) । ऋग्वेदेऽपि- भद्रा वधूर्भवति यत् सुपेशाः, स्वयं सा मित्रं वनुते जने चित् (ऋ. १०/२७/१२) इति मन्त्रः प्राप्यते । या वधूः स्वयमात्मनैव जनेचित् जनमध्येऽवस्थितिमिति मित्रं प्रियमर्जुननलादिकं पतिं वनुते याचते इत्यर्थः कृतः सायणेन । अनेन स्वयंवरविवाहः प्रदर्शितः । अभिरुपस्य वरस्यान्वेषणाय पितरो याचते इत्यर्थः कृतः सायणेन । अनेन स्वयंवरविवाहः प्रदर्शितः। अभिरुपस्य वरस्यान्वेषणाय पितरो यतमाना आसन् । यथाशक्ति आभिरुपतमाय वराय कन्यां प्रदत्तवन्तः । अतः पतञ्जलिना उक्तम् –अभिरुपाय कन्या देयेति न चानभिरुपे प्रवृत्तिरस्ति, तत्र अभिरुपतमायेति गम्यते –(म. भा. १/४/४२) ।


text:
कावेरीनदी
दक्षिणभारतस्य एका प्रमुखा नदी । एषा भारतस्य सप्तपुण्यतमनदिषु अन्यतमा अस्ति ।
गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति ।
नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं क्रियात् ॥
दक्षिणभारतस्य एका प्रमुखा नदी । कावेरी कर्णाटकस्य जीवनदी अस्ति । कोडगुमण्डले पश्चिमघट्टप्रदेशे तलकावेरी इति स्थाने उद्भवति । एषा नदी मैसूरुमण्डलतः तमिळ्नाडुराज्यं प्रति प्रवहति । ततः गङ्गासागरं प्रविशति । दक्षिणपूर्वदिशोः प्रवहन्त्याः एतस्याः मार्गः ७६५ किलोमीटर्मितः दीर्घः अस्ति । कावेरीजलानयनप्रदेशः २७, ७०० चतुरस्रकिलोमीटर्पर्यन्तं व्याप्तः । कावेर्याः उपनद्यः सन्ति शिंशा, हेमावती, अर्कावती, कपिला, कबिनी, लक्ष्मणतीर्थं, लोकपावनी च । कावेरीं "दक्षिणगङ्गा” इति नाम्ना अपि आह्वयन्ति । कावेर्यां स्नानेन सर्वपापानि नश्यन्ति इति भावना अस्ति । कोडगुजनाः कावेरीं स्वकुलदेवता इति भावयन्ति ।
पौराणिककथे[सम्पादयतु]
प्रथमा कथा[सम्पादयतु]
ब्रह्मणः पुत्री लोपामुद्रा भूलोके लोकोद्धारार्थं वसति स्म । कवेरः इति मुनिः ब्रह्माणम् उद्दिश्य तपः आचरितवान् । वररूपेण सन्ततिं प्रार्थितवान् , तदा लोपामुद्रां पुत्रीत्वेन प्राप्तवान् च । एकस्मिन् दिने तत्र अगस्त्यः तपः तप्तुं आगतः ।अगस्त्यः वदति-“ अहं लोपामुद्रां वृणोमि” इति । लोपामुद्रा उक्तवती "यदि भवान् अन्यत्र गच्छति तर्हि अहं भवतः निरीक्षायां बहुसमयं यापयितुं न इच्छामि । अतः यदि भवान् अन्यत्र गच्छति तर्हि अहं स्वतन्त्रा भूत्वा इतः गच्छामि" इति। एतम् विषयं अङ्गीकरोति अगस्त्यः मुनिः । तदा तयोः विवाहः सम्पन्नः । कदाचित् अगस्त्यमुनिः शिष्येभ्यः अध्यापयन् आसीत्, अध्यापने लीनः सः समयं विस्मृतवान् । तदा लोपामुद्रा ततः तलकावेरीम् आगत्य अन्तर्जले पतित्वा जलीभूय प्रावहत् । दक्षिणभूभागः तदा ऊषरभूमियुतः आसीत् । सा कवेरमुनेः पुत्री अतः कावेरी इति एव प्रसिद्धा अभवत् ।
द्वितीयाकथा[सम्पादयतु]
अन्यकथानुसारं सः प्रदेशः जलविहीनः आसीत् । जलक्षामस्य दूरीकरणार्थं अगस्त्यमुनिः ब्रह्मणः आशिषा, शिवेन पवित्रजलं कमण्डलौ स्वीकृत्य तत्र आगतवान् । तदा नद्याः निर्माणार्थम् उचितस्थानस्य अन्वेषणे रतः सः दक्षिणभागं प्रति प्रवासं कुर्वन् कोडगुप्रदेशस्य गिरिभागम् आगतवान् । मार्गे गमनसमये कञ्चन बालकं दृष्टवान् । सः वस्तुतः वेषान्तरितः गणेशः आसीत् । देहबाधापीडितः अगस्त्यः शौचार्थं स्थानं पश्यन् आसीत् । अतः सः तं बालकम् अवदत्, कमण्डलुं बालकस्य हस्ते दत्त्वा तस्य रक्षणं कर्तुम् उक्त्वा शौचार्थं गतवान् । गणेशः ’ मुनिः नद्याः उद्गमार्थं स्थानस्य अन्वेषणे रतः इति ज्ञातवान् आसीत् । गणेशः चिन्तितवान् एष एव प्रदेशः उचितः इति अतः सः कमडुलं भूमौ स्थापितवान् । तत्र एव उड्डयन् कश्चन काकः कमण्डलुं स्पृष्ट्वा उपाविशत् । तदा तत्र आगतः अगस्यमुनिः काकं दृष्ट्वा शीघ्रं तं धावयितुं प्रयत्तवान् ।परन्तु कमण्डलुजलं निरस्यत् । लघुप्रमाणकं जलं धारारूपेण नदी भूत्वा प्रावहत् । तलकावेरी पवित्रं स्थानमस्ति । तत्र प्रतिदिनं पूजादिकं प्रचलति । महाभारतस्य आदिपर्वणि अर्जुनः तीर्थयात्राप्रसङ्गे अत्र आगत्य स्नातवान् इति उल्लिखितम् अस्ति । राजसूययागसमये नकुलः अत्र आगत्य जलं स्वीकृत्य गतवान् इति सभापर्वणि निरूपितम् अस्ति ।
नदीपात्रम्[सम्पादयतु]
कोडगुप्रदेशस्य पर्वतात् प्रवहन्ती एषा कावेरी अनन्तरं दक्षिणप्रस्थभूमौ पूर्वदिशं प्रति प्रवहति । एषा यत्र प्रवहति तत्र त्रयः द्वीपाः सन्ति । कर्णाटकस्य श्रीरङ्गपट्टणं शिवनसमुद्रः च तमिळ्नाडुमध्ये श्रीरङ्गम् । शिवनसमुद्रे एषा ३२० पादपरिमितात् उन्नतप्रदेशात् पतित्वा गगनचुक्कीजलपातः, भरचुक्कीजलपातः इति जलपातद्वयं स्ऱु। भारतस्य प्रथमः जलविद्युदागारः अत्र १९० तमे वर्षे निर्मितवन्तः। तदा बेङ्गळूरुनगरम् इत एव विद्युच्छक्तिं प्राप्नोति स्म । होगेनकल् जलपातात् अनन्तरं एषा तमिलुनाडुराज्यं प्रविशति । तञ्जावूरुमण्डले प्रवह्य्य अन्ते द्विधा भूत्वा गङ्गासागरं प्रविशति ।
कर्णाटके कावेरी[सम्पादयतु]
कर्णाटके एतस्याः द्वादशजलाशयाः निर्मिताः सन्ति । सर्वेषां जलाशयानां मुख्यः उद्देशः जलमातृकम् । मडदकट्टेप्रदेशस्य समीपे वर्तमानात् जलबन्धात् या कुल्या अस्ति सा २७ मैल्-दीर्घा अस्ति । १०,००० प्रहलप्रदेशान् जलमातृकत्वेन परिवर्तिता अनेन कुल्याजलेन । मैसूरुनगरं प्रति पेयजलस्य सौलभ्यं भागशः प्रददाति । श्रीरङ्गपट्टणस्य समीपे स्थितः जलबन्धः बङ्गारदोड्डीकुल्या मैसूरु-ओडेयरराजवंशीयेन रणधीरकण्ठीरवेन निर्मिता । कर्णाटके कावेरीनद्याः प्रसिद्धः जलबन्धः निर्मितः अस्ति तस्य नाम कृष्णराजसागरः ।


text:
नवनीतम्
दुग्धस्य आतञ्चनं कृत्वा यदा दधि भवति तदा दध्नः मथनं करणीयम् । सम्यक् मथनस्य अनन्तरं यत् द्रवरूपं प्राप्यते तत् तक्रम् इति उच्यते । यत् घनरूपं प्राप्यते तत् एव नवनीतम् । आङ्ग्लभाषायाम् अस्य नाम Butter इति । मथनानुक्षणं प्राप्तं नवनीतम् अत्यन्तं प्रशस्तम् आहारत्वेन । पुरातनं नवनीतं श्रोतान् अवरुणद्धि इति कारणात् आहारत्वेन तस्य उपयोगः निषिद्धः इति उच्यते । एतत् नवनीतम् अत्यन्तं मृदु । अतः एव शिशूनां चर्म नवनीतम् इव अस्ति इति वदन्ति । दध्न: मथनेन लब्धं नवनीतं वातपैत्तिकविकारशामकं भवति । मस्तिष्कदौर्बल्य - मूर्छा - भ्रमादिरोगेषु लाभकारि भवति । नवनीतं दृष्टिशक्तिं च वर्धयति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य नवनीतस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
नवनीतं पचनार्थं लघु । रुचिः अस्य कषायमिश्रित-आम्ला । नवनीतं बुद्धिवर्धकं जीर्णशक्तिवर्धकं च ।
- “नवनीतं पुनः सद्यस्कं लघु सुकुमारं मधुर-
- कषायम् ईषत् आम्लं शीतलं मेध्यं दीपनं हृद्यम् ॥
- संग्रा हि पित्तानिहरं वृष्यम् अनिदाहि क्षय-कास-श्वास-
- व्रण-अर्श-अर्धितापहं गुरु कफ-मेधो-विवर्धनं
- बलकरं बृंहणं शोषघ्नं विशेषतो बालानां प्रशस्यते ॥“ (सुश्रुत.सू.)
- १. नवनीतं पचनार्थं लघु इति कारणात् न्यूना जीर्णशक्तिः अस्ति चेत् अपि सेवनयोग्यम् एव ।
- २. नवनीतं ज्वलनं, व्रणं, मूलव्याधिम्, अर्धाङ्गवातं च शमयति ।
- ३. नवनीतं हृदयार्थम् उत्तमम् । वातं पित्तं च जयति ।
- ४. नवनीतं कफं वर्धयति इति कारणात् कफप्रकृतियुक्ताः मितप्रमाणेन उपयोगं कुर्युः ।
- ५. नवनीतं बलं, मेधस्, शरीरस्य भारं च वर्धयति । अतः प्रतिदिनम् उपयोक्तुं योग्यम् ।
- ६. नवनीतं बुद्धिशक्तिं जीर्णशक्तिं च वर्धयति । तस्मात् न्यूनजीर्णशक्तियुक्ताः सेवेरन् ।
- ७. नवनीतं विशेषरूपेण शुष्कचर्मयुक्ताः, वातरोगिणः, असमीचीन मलप्रवृत्तियुक्ताः च आहारत्वेन बाह्यरूपेण वा उपयोक्तम् अर्हन्ति ।
- ८. निद्राहीनतायां सत्यां नवनीतं शिरसः मध्यभागे लेपयन्ति ।
- ९. मुखे पिटकाः जायन्ते चेत् नवनीतेन सह जीरिकायाः चूर्णं योजयित्वा लेपयेयुः ।
- १०. शुष्कचर्मयुक्ताः क्षीरमथनात् प्राप्तं नवनीतं बाह्यरूपेण लेपयितुम् अर्हन्ति ।
- ११. मन्दाग्निः अस्ति चेत्, बहुकालतः पीनसः अस्ति चेत्, अतिस्थौल्यम् अस्ति चेत् नवनीतं न उपयोक्तव्यम् ।
- १२. पादे जातानां विच्छेदानाम् अपि नवनीतं बाह्यरूपेण लेपनं शक्यते ।
- १३. तदानीमेव जातस्य शिशोः मातृक्षीरस्य अभावे द्वित्राणि दिनानि यावत् नवनीतम् एव अल्पेन प्रमाणेन दातव्यम् इति वदन्ति शास्त्रकाराः ।
- १४. क्षीरस्य मथनात् प्राप्तं नवनीतम् अत्यन्तम् उत्कृष्टम् । एतत् नवनीतं रोगहरं, रुचिकरं, शरीरस्य पुष्टिकरं, नेत्रस्य हितकरं च ।
- १५. मण्डः अपि नवनीतगुणयुक्तः एव । (क्षीरम् उष्णीकृत्य तथैव त्यक्तं चेत् किञ्चित् कालानन्तरं क्षीरस्य उपरि कश्चन घनः पदार्थः सङ्गृहीतः भवति । सः एव मण्डः इति उच्यते ।) अतः तमपि अत्रैव योजयितुं शक्यते ।
- १६. मण्डः वातहरः, तृप्तिकरः, बलकरः, रुचिकरः, रक्तप्रसादकः, पचनार्थं जडः च ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Manufacture of butter, The University of Guelph
- "Butter", Food Resource, College of Health and Human Sciences, Oregon State University, 20 February 2007. – FAQ, links, and extensive bibliography of food science articles on butter.
- Cork Butter Museum: the story of Ireland’s most important food export and the world’s largest butter market
- Virtual Museum Exhibit on Milk, Cream & Butter


text:
अक्कमहादेवी
अक्कमहादेवी (ಅಕ್ಕ ಮಹಾದೇವಿ)(११३० - ११६०) कर्णाटके द्वादशशतके सम्पन्नस्य वीरशैवभक्ति-आन्दोलनस्य प्रमुखा व्यक्तिः । तया कन्नडभाषया लिखितानि वचनानि कन्नडभक्तिसाहित्याय दत्तानि अत्युत्तमानि उपायनानि । तया आहत्य ४३० वचनानि लिखितानि । बसवेश्वर, चेन्नबसवण्ण, किन्नरि बोम्मय्य, सिद्धराम, अल्लमप्रभु, दासिमय्य इत्यादयः वीरशैवशरणाः सर्वे ताम् आदरेण 'अक्क' (अग्रजा) इति निर्दिशन्ति स्म इत्येतदेव द्योतयति तस्याः महिमानम् । कर्णाटकेतिहासे सा अत्यन्तं प्रभाविनी प्रेरणादात्री महिला वर्तते । सा परमेश्वरं शिवं (चेन्नमल्लिकार्जुनः) एव पत्युः रूपेण अङ्गीकृतवती, या च माधुर्यभक्तिः मधुरभावः इति मन्यते ।
जन्म बाल्यं च[सम्पादयतु]
कर्णाटकस्य वीरशैवजङ्गमभक्ताः शरणाः इति कथ्यन्ते । तादृशेषु शिवशरणेषु सती महादेवी एव अक्कमहदेवी इति प्रसिद्धा । द्वादशे शतके निर्मलशेट्टीसुमत्योः पुत्री, कर्णाटकराज्यस्य बनवासीप्रदेशस्य बळ्ळीगावे समीपस्थे उडुतडीग्रामे ११३० तमे वर्षे जन्म प्राप्तवती । महादेव्याः मातापितरौ जैनमतावलम्बिनौ अनन्तरं शिवशरणौ जातौ आस्ताम् । एतयोः अपत्यानि न आसन्, मरुळसिद्धेश्वरशरणस्य अनुग्रहेण एका शिशुः जाता । तस्याः नाम एव महादेवी। मरुळसिद्धेश्वरशरणस्य कृपाकटाक्षतः एतस्याः कुटुम्बीयाः श्रीशैलचेन्नमल्लिकार्जुनस्य भक्ताः अभवन् । महादेव्याः विषये अधिकाः विषयाः न प्राप्ताः चेदपि मरुळसिद्धेश्वरशरणस्य प्रभावतः लिङगपूजायाम् आसक्तिः उत्पन्ना इति ज्ञायते । किन्तु गुरुलिङगदेवः इति कश्चित् शरणः काले काले गुरुस्थाने स्थित्वा मार्गदर्शनं कृतवान् ।
वैराग्यम्[सम्पादयतु]
गुरुलिङगदेवस्य कारणेन महादेवी विरागिणी जाता । आचारमती, शीलवती, विचारवती महादेवी कथं संस्कारेण विना विरागिणी, शिवस्य भक्ता च जाता इत्येव आश्चर्यकरम् । एषः दैवयोगः इति वक्तुं शक्यः । बसवेश्वरेण कृताः धार्मिककार्यक्रमाः महादेव्याः तारुण्ये बहु प्रभावम् अजनयन् । अतः बसवण्णे तस्यां भ्रातृत्वभावः,गौरवं, प्रीतिश्च आसीत् । शिवशरणानां मर्गदर्शनेन वचनसाहित्यं सृष्ट्वा आन्तरङ्गिकाः भावनाः प्रकटीकरोति स्म । समाजस्य प्रगतिविषये, धर्मप्रचारविषये, गुरुलिङगजङगमतत्त्वविषये, धार्मिकक्रान्तिकारिणां पुरुषाणां सहवासे च तस्याः अवधानम् आसीत् न तु मातापितॄणां विषये । तस्याः इष्टदेवस्य श्रीशैलमल्लिकार्जुनस्य दर्शनं करणीयम् एव इति तस्याः लक्ष्यम् । प्रापञ्चिकविषयेषु तस्याः मनः न लगति स्म । अतः शरणसती इत्येषः बिरुदः तस्याः कृते युज्यते स्म । परमसौन्दर्यवती महादेवी स्वस्य सौन्दर्यस्य विषये अवधानं न ददाति स्म । प्रापञ्चिकव्यसनानि त्यक्त्वा सर्वदा चेन्नमल्लिकार्जुनेन सह प्रेम -भावेन भवति स्म । सा विशिष्टस्वभावयुता महाव्यक्तिः । रतिस्वरूपिणी महादेवी स्वव्यक्तित्वेन बहूनां जनानां मार्गदर्शिका, प्रतिवेशिनीनां कृते ज्येष्ठा अग्रजा (कन्नडभाषया अक्क=अग्रजा) इव आसीत्।
सांसारिकजीवनम्[सम्पादयतु]
जैनमतावलम्बी कौशिकः तस्य प्रान्तस्य राजा आसीत् । रतिस्वरूपिणीं सौन्दर्यवतीं महादेवीं दृष्ट्वा तस्मिन् मोहः उत्पन्नः । कौशिकमहाराजस्य मनसि सा परिणेतव्या इति इच्छा उत्पन्ना । एतां वार्तां महादेव्याः मातापितरौ ज्ञातवन्तौ । जिनधर्मीयौ तौ एतं प्रस्तावं न अङ्गीकृतवन्तौ । किन्तु कौशिकमहाराजः तस्याः पितरौ बलात् कारागृहे स्थापितवान्। इदानीं वा पुत्री मम इच्छाम् अनुमन्येत इति तस्य चिन्तनम् आसीत् । राजाज्ञायाः विरुद्धं व्यवहारः कष्टकरः इति विचिन्त्य सा एकम् उपायं विचिन्त्य विवाहार्थम् अङ्गीकृतवती । तदनुगुणं परिस्थितिः निर्मिता । राज्ञा अपि केचन नियमाः अङ्गीकरणीयाः अभवन् । प्रथमं, कौशिकमहाराजेन जिनमतं त्यक्त्वा वीरशौवमतं अङ्गीकरणीयं द्वितीयं महादेव्या क्रियमाणायां गुरुलिङ्गजङ्गमानां सेवायां विघ्नः न आचरणीयः इत । यदा राजा शिवाराधकः भवति तदा एव महादेव्याः स्पर्शः इति तृतीयः नियमः आसीत् । राज्ञा यदि वचनभङ्गः क्रियेते तर्हि विरागिणी भूत्वा प्रासादं त्यजेयम् इत्यपि महादेवी सूचितवती आसीत् । विवाहः सम्पन्नः । राजगृहे कापि न्यूनता न आसीत् । महाराजस्य अन्तरङ्गे बहु आनन्दः जातः । किन्तु लिङ्गपूजकः भवेत्, अन्यथा महादेव्याः अङ्गस्पर्शः असम्भवः आसीत् । महाराजस्य वीरशैवधर्मंस्य आचरणे इच्छा न भवति स्म । अग्रे कदाचित् महादेव्या सह संसारस्य सुखम् अनुभवेयम् इति सः चिन्तितवान् । महादेवी कठिनव्रतधारिणी भूत्वा महाराजस्य चिन्तनानि नाशितवती । संसारिकजीवने तस्याः आसक्तिः न आसीत् । पत्न्याः व्यवहारान् दृष्ट्वा राजा कौशिकः अङ्गसुखाय तस्याः अनुरोधं कृतवान् । एतेन महादेवी रणचण्डी जाता ।
अनुभवमण्डपे[सम्पादयतु]
शरीरे विद्यमानानि आभरणानि तथा वस्त्राणि निष्कास्य क्षिप्तवती । स्वस्य शरीरस्य विषये अपि न चिन्तितवती, केशराशीं प्रसार्य रणचण्डी इव किञ्चित् कालं स्थितवती । नग्नस्थितौ महादेवी स्वस्य केशराश्या शरीरम् आच्छाद्य प्रासादतः प्रस्थितवती । राजा कौशिकः महादेव्याः एतादृशान् व्यवहारान् दृष्ट्वा शिरः अवनमय्य स्थितवान् । दिगम्बरा देवी दिव्याम्बरा जाता । देहाभिमानं जगतः सम्बन्धं च त्यक्त्वा, मतापित्रोः वचनम् अपि अश्रुत्वा चेन्नमल्लिकार्जुनः एव मम पतिः इति निर्णीय गुरोः अल्लमप्रभोः दर्शनाय प्रयाणम् आरब्धवती । तदा शरणानां कल्याणभूमिः कल्याणनगरम् आसीत् । अल्लमप्रभुः,बसवेश्वरः अन्ये महानुभावाः कल्याणनगरस्य शोभां वर्धितवन्तः आसन् । तत्रत्यः शिवानुभावमण्डपः शिवशरणानां कार्यागारः । एतं मण्डपं प्रति आगतवती अक्कमहादेवी । सर्वे एताम् आनन्देन स्वागतीकृतवन्तः । तत्र तस्याः प्रभोः लिङ्गदेवस्य दर्शनम् अभवत् । शरणबसवण्णः इतरे शरणाः च महादेव्याः निर्वाणस्थितिं दृष्ट्वा आश्चर्यंम् अनुभूतवन्तः । प्रभुलिङ्गदेवेन तस्याः निर्वाणस्थितिः उद्देशपूर्वकं शङ्किता। ‘ देहाभिमानं त्यक्तवती इति वदति तर्हि किमर्थं शाटिकां त्यक्त्वा केशैः आच्छादितवती? केशाः एव शाटिकारूपेण अङ्गानाम् आवरणं कुर्वन्ति इति खलु ! एषः गुहेश्वरलिङ्गस्य इष्टवेशः न ’ इति अल्लमप्रभुः उक्तवान् । तस्य उत्तरं बुद्धिमती महादेवी एवम् उक्तवती "पक्वभवनेन फलस्य त्वचः सौन्दर्यं नष्टं न भवति” । अतः काममुद्रां दृष्ट्वा भवतः दुःखं न भवेत् इति केशैः आवृतवती” इति । एवं महादेव्याः वादं श्रुत्वा अल्लमप्रभोः तृप्तिः अभवत् । महादेवीं बसवण्णः तथा तत्र विद्यामानाः मुक्तकण्ठैः श्लाघितवन्तः । महादेवी शरणानां प्रीतिं प्राप्य अक्कमहादेवी जाता । बसवण्णः तां स्वस्य मातृवत् गौरवभावेन दृष्टवान् । बहुकालं शिवानुभावमण्डपे स्थित्वा अक्कमहादेवी परिपूर्णज्ञानं प्राप्य उन्नतस्तरीया साधिका भूत्वा गुरूणाम् अनुग्रहार्थं निरीक्षां कृतवती । प्रभूणाम् अनुग्रहेण श्रीशैलस्य कदलीक्षेत्रं प्रति गतवती । गिरेः उपरितनकदलीक्षेत्रे तस्याः जीवनं दिव्यज्योतिरूपेण परिणतम् अभवत् । सा ज्योतिः प्रज्वलिता अभवत्। अक्कमहादेवी तत्र कर्पूरवत् ज्वलन्ती शिवसायुज्यं प्राप्तवती । तस्याः दिव्यस्वरूपम् अनन्ते आकाशे सम्मिल्य स्त्रीकुलस्य मार्गदर्शनम् अकरोत् । अक्कमहादेव्याः भक्तिभावः "शरणसती लिङ्गपतिः” इव जातः । सा स्वरचितेषु वचनेषु लोकानुभावं दृष्टान्तैः सह अत्यन्तं सरलरीत्या विवृतवती अस्ति ।