text:
ए आर् रहमान्
अल्लाह् रखा रहमान् (اللہ رکھا رحمان - उर्दूभाषा) इत्यस्य भारतीयचलच्चित्रसङ्गीतकोविदस्य जन्म क्रि.श.१९६६तमे वर्षे जनवरिमासस्य षष्ठे दिने अभवत् । अस्य जन्म नाम ए.एस्. दिलीप-कुमारः । सङ्गीतसंयोजकः, ध्वनिमुद्रिकानिर्मापकः, गायकः इति लोके विख्यातः । क्रि.श.१९९०तमे वर्षे स्वरसंयोजनवृत्तिम् आरब्धवान् ।
एतावति काले अनेन १४वारं फिल्मफेर्-प्रशस्तिः, ११वारं दक्षिणफिल्मफेर्-प्रशस्तिः, ४वारं राष्ट्रियचलच्चित्रप्रशस्तयः, द्विवारम् आस्कर्-प्रशस्तिः, एका गोल्डन्-ग्लोब्-प्रशस्तिः, च प्राप्ताः । [१][२] लण्डन् नगरस्य ट्रिनिटि कालेज् आफ् म्यूज़िक् इति महाविद्यालये पाश्चात्यशास्त्रीयसङ्गीतस्य अध्ययनं कृत्वा पदवीं प्राप्तवान् । ततः स्वस्थानं चेन्नैनगरम् आगत्य स्वस्य पञ्चतन् रेकार्ड इन् इति सुव्यवस्थितां ध्वनिशालाम् आरब्धवान् । [३] भारतस्य चलच्चित्रोद्यमः, अन्ताराष्ट्रियचलच्चित्राणि, नाटकरङ्गमन्दिराणि इत्यादिषु सङ्गीतसंयोजनं कृत्वा स्वकौशलं प्रदर्शितवान् । तेन स्वरसंयोजितानि चलच्चित्रगीतानि १५०दशलक्षाधिकानि विक्रीतानि सन्ति ।[४][५] अपि च २००दशलक्षाधिकाः ध्वनिमुद्रिकाः विक्रीताः सन्ति । [६] अतः अयं विश्वप्रसिद्धः स्वरसम्राट् अभवत् । अस्य सङ्गीतस्य वैशिष्ट्यं नाम विद्युन्मानविन्यासस्य सङ्गीतस्वरैः पौर्वात्यशास्त्रीयसङ्गीतस्य मिश्रणम्, विश्वस्तरस्य सङ्गीतप्रकारः, नूतनतन्त्रज्ञानस्य वाद्यपरिकराणि अपि च साम्प्रदायिकवाद्यानां समानसमागमः च । भारतस्य प्रसिद्धा दिनपत्रिका टैम्स् म्यागज़िन् मोझार्ट् आफ् मद्रास् इति प्राशंसत् । तमिळुविमर्शकाः इसै पुयाल् (तमिळु - இசைப் புயல்) इति वर्णितवन्तः । [७]
अन्तर्विषयाः
बाल्यं शिक्षा च[सम्पादयतु]
भारतदेशस्य तमिळुनाडुराज्यस्य राजधानी चेन्नैनगरम् । तत्र सङ्गीतपरम्परायुक्ते धनवति मोदलियार् कुटुम्बे ए.एन्.दिलीपकुमारः अजायत । अस्य पिता आर्.के.शेखरः मलयाळंभाषायाः चलच्चित्राणां सङ्गीतसंयोजकः निर्वाहकः सन् कार्यं करोति स्म । दिलीपस्य नवमे वयसि तस्य पिता दिवङ्गतः । दिलीपकुमारस्य पितुः सङ्गीतवाद्यानां भाटकेन तस्य कुटुम्बनिर्वहणं भवति स्म । अस्य मातुः नाम कस्तूरि इति मतान्तरस्य अनन्तरं करीमा अभवत् । दिलीपः स्वयं अल्लाह रखा रहमान् अभवत् । पौढशिक्षां स्वनगरे एव समाप्य सङ्गीतासक्तः कीबोर्डवादनमपि अभ्यस्य वृत्तिनिरतः अभवत् । तालवाद्यकारः शिवमणि, जान् एण्टोनी, सुरेश पीटर्स, जोजो, राजा, एतैः बाल्यमित्रैः सह मिलित्वा "रूट्स् " इति वाद्यगणम् आरब्धवान् । अपि च अन्येषां वाद्यगोष्ठीषु अपि सङ्गीतविन्यासकाररूपेण कार्यम् अकरोत् । [८] कालक्रमेण रेहमानः नेमेसिस् अवेन्यू इति चेन्नैमूलस्य राक् शैल्याः सङ्गीतवाद्यगणं निर्मितवान् । [९] कीबोर्ड् पियानो, सिन्थसैज़र्, गिटार्, इत्यादिवाद्यानि रहमनः वादयति । सिन्थेसैज़र् इति सङ्गितसंयोजकवाद्यं तु अतिविशिष्टं यन्त्रम् अस्ति । अस्मिन् सङ्गीततन्त्रज्ञानयोः विशिष्टं संयोजनं दृश्यते । अतः अस्मिन् वाद्ययन्त्रे विशेषा रुचिः उत्पन्ना इति रहमानः वदति । [१०] मास्टर् धनराज् इत्यस्य गुरोः मार्गदर्शनेन रहमानः स्वस्य जीवने बहुपूर्वमेव प्रशिक्षां प्राप्तवान् । स्वस्य एकादशे वयसि तमिळुनाडुसङ्गीतदिग्गजः इळयराजः[१०] इत्यस्य वाद्यगणे कीबोर्ड् वादकत्वेन दशवर्षाणि कार्यम् अकरोत् । [११] रहमानः पितुः वाद्यपरिकरान् भाटकर्थम् इळयराजाय अपि ददाति स्म । दशवर्षेषु एम्.एस्.विश्वनाथन्, रमेश नायिडू, राज-कोटि इत्यादीनां वाद्यगोष्ठीषु कीबोर्डवादनम् अकरोत् । ज़ाकिर् हुसेन्, कन्नकुडि वैद्यनाथन्, एल्.शङ्करः इत्यादिभिः ख्यातसङ्गीतसंयोजकैः सह कार्यम् अकरोत् । एतवति काले एव सङ्गीतव्याजेन विश्वप्रवासम् अपि अकरोत् । ट्रिनिटि सङ्गीतमहाविद्यालयं प्रवेष्टुम् अपि विद्याप्रोत्साहधनं प्राप्तवान् । [१२]
व्यक्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
रहमानस्य पत्नी सायिरा बानु । एतयोः दम्पत्योः खतीजा, रहीमा, इति पुत्र्यौ, अमीन् इति पुत्रः च सन्ति । पुत्रः अमीनः कपल्स् रिट्रीट् इति चलच्चित्रे नाना इति गानं गीतवान् । पुत्री खतीजा एन्थिरन् चलच्चित्रे पुदिया मनिधा इति गीतं गीतवती । [१३][१४] रहमानस्य अग्रजा ए.आर्. रेहानायाः पुत्रः जि.वि.प्रकाशः अपि सङ्गीतसंयोजकः अस्ति । रहमानस्य स्वरसंयोजनस्य "कण्णत्तिल् मुत्तम् इट्टाळ्" इति चलच्चित्रे "विदायि कोडु एङ्गळ् नाडे" इति गीतं गीत्वा गायकवृत्तिम् आरब्धवान् । मळयाळं चलच्चित्रस्य अभिनेता रहमानः अस्य रहमानस्य श्यालः अस्ति । बाल्ये पितुः मरणानन्तरं सङ्कटकालः आगतः इति व्याजेन नास्तिकः अभवत् । तदनन्तरं मातुः इस्लां मतम् अवलम्ब्य मतान्तरम् अपि कृतवान् । टैम्स् इति पत्रिकासन्दर्शने सूफिसम् द्वारा इस्लां मतं स्वीकृतवान् इति अवदत् । [१५] तस्य मातरि अतीव भक्तिः । ८१तमे वर्षे अक्याडेमी-प्रशस्तिस्वीकरणावसरे एवम् अवदत् - 'दिवार् इति चलच्चित्रे मेरे पास् माँ है इति वाक्यम् अस्ति । अस्य अर्थः मम हस्ते अन्यत् किमपि नास्ति चेदपि माता अस्ति' इति । [१६] पूर्वं नास्तिकः चेदपि क्रमेण रहमानः तमिळुभाषायां स्वस्य पदपुञ्जम् अभ्यासे आनीतवान् । एल्ला पुगळुम् इरैवनिके (अर्थः सर्वप्रशंसाः परमात्मसमर्पिता इति) अनेन वचनेन तस्य प्रसिद्धिः इतोऽपि संवृद्धा ।[१७] रहमानस्य बाल्ये यदा तस्य पिता मरणशय्यायाम् आसीत् स्वसुः तीव्रम् अनारोग्यम् आसीत् तदा खादिरि इस्लां मतम् आश्रितवान् । इयं मतान्तरप्रक्रिया पञ्चवर्षाणां दीर्घकालिका आसीत् । स्वस्य २३तमे वयसि क्रि.श.१९९८तमे वर्षे दिलीपः रहमानः इति परिवर्तितः। [८]
वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
रहमानस्य चलच्चित्रसङ्गीतसंयोजनवृत्तिः क्रि.श. १९९२तमे वर्षे आरब्धः चेदपि क्रि.श.१९७५तमे वर्षे एव कस्यचित् चलच्चित्रस्य ध्वनिमुद्रणे यदा पिता आसीत् तदा ९वर्षीयः रहमानः अकस्मात् पियानो वादितवान् । [१८]
चलच्चित्रसङ्गीतसंयोजनम्[सम्पादयतु]
अल्लाह रखा रहमानस्य सङ्गीतवृत्तिः गण्यरूपेण क्रि.श.१९९२तमे वर्षे आरब्धा । तस्मिन् एव समये पञतन् रेकार्ड् इन् इति सङ्गीतध्वनिमुद्रणस्य मिश्रणस्य कार्यशालाम् अस्थापयत् । [१९] आरम्भे एषः त्रीणि साक्ष्यचित्राणि, विज्ञापिकाः, भारतीयदूरदर्शनार्थं च लघुसङ्गीतं योजितवान् । क्रि.श.१९९२तमे वर्षे तत्कालीनः प्रसिद्धः चलच्चित्रदिग्दर्शकः मणिरत्नम् रहमानं सन्दृश्य स्वस्य निर्माणस्य "रोजा" इति तमिळुभाषायाः चलच्चित्रस्य सङ्गीतं संयोजयितुं प्रार्थनाम् अकरोत् । [१९] स्वस्य प्रथमप्रयत्ने एव यशस्वी अभवत् इत्यतः राष्ट्रस्तरे रहमानेन रजतकमलप्रशस्तिः प्राप्ता । प्रथमचलच्चित्रसङ्गीते एव एतादृशी उपलब्धिः तस्य जीवने महत्तमं परिवर्तनम् आनयत् । उत्तमसङ्गीतसंयोजनेन पुनः त्रिवारम् अनेन रजतकमलप्रशस्तिः प्राप्ता । क्रि.श.१९९७तमे वर्षे "मिन्सार कणवु "(तमिळुभाषायाः) इति चलच्चित्रस्य, क्रि.श.२००२तमे वर्षे "लगन् "(हिन्दीभाषायाः) इति चित्रस्य, क्रि.श.२००३तमे वर्षे कण्णतिल् मुत्तम् इट्टाळ्(तमिळुभाषायाः) चित्रस्य सङ्गीतसंयोजनार्थं रजतकमलप्रशस्तिः प्राप्ता ।[२०] तस्मिन् काले रोजा चलच्चित्रस्य सङ्गीतस्य विक्रयणम् सर्वाधिकम् अभवत् । अस्य चित्रस्य मूलम् अनूदितावमतयः अपि प्रसिद्धाः अभवन् । अस्य नूतन शैल्याः रागाः चित्रसङ्गीतक्षेत्रे महत् परिवर्तनम् आनयत् । एतदनन्तरं चेन्नै चित्रोद्यमे अनेकानि तमिळुभाषाचित्रसङ्गीतानि संयोज्य यशस्वी अभवत् । [२१][२२][२३] चलच्चित्रं विहाय अस्य ध्वनिपथाः वैविध्ययुक्ताः प्रसिद्धाः अभवन् । भारतीयशास्त्रीयशैलीं, पाश्चात्त्यशैलीं, कर्णाटकतमिळुनाडुराज्ययोः जानपदशैलीं च मेलयित्वा जाझ् सङ्गीतम्, रेग्गेसङ्गीतम्, राक् शैलीसङ्गीतयुक्तं विषिष्टानि मनोरञ्जकगीतानि दत्तवान् । अनेन न केवलं तमिळुनादुराज्ये देशे विश्वे च अस्य प्रसिद्धिः प्रसृता अभवत् । [२४][२५][२६] रामगोपालवर्मा इति नामकः दक्षिणस्य ख्यातः दिग्दर्शकः हिन्दीभाषायाः " रङ्गीला " इति चलच्चित्रं निर्मितवान् । अस्य चित्रस्य गीतानां स्वरसंयोजनं रहमानेन कारितवान् । तानि सर्वाणि गीतानि अतिप्रसिद्धानि अभवन् । एवम् ए.आर्. राहमानः बालिवुड्रङ्गं (हिन्दीचलच्चित्रलोकः) प्रविष्टवान् । तदन्तरं तस्य क्षेत्रे परावर्त्य न दृष्टवान् । सुभाष घै निदेशनस्य " ताल" इति हिन्दीभाषाचलच्चित्रस्य गीतानां स्वरसंयोजनं कृतवान् । एतानि गीतानि अपि जनप्रियाणि अभवन् । [२७][२८]जावेद् अक्तर् गुल्जार् वैरमुत्तु, वालिः इत्यादीनां प्रसिद्धभारतीयकवीनां रचनैः सह स्वरसंयोजनं कृत्वा तेषां प्रशंसामपि प्राप्तवान् । यस्य निदेशकस्य चलच्चित्रस्य सङ्गीतं सयोज्य ख्यातिम् अवाप्नोत् तस्य अग्रिमचित्रेषु अवश्यं सहयोगं दत्तवान् । अनेन अस्य यशसि नैरन्तर्यं रक्षितम् । क्रि.श.२००५तमे वर्षे चेन्नैप्रदेशस्य कोण्डभकम् इति स्थाने एम्.एम्.स्टूदियोस् संस्थापनेन स्वस्य पञ्चतन् रेकार्ड् इन् इति कार्यशलायाः विस्तारं कृतवान् । एतत् एषियाखण्डे एव अत्याधुनिकसौकर्ययुक्तम् अतिबृहत् इति प्रसिद्धम् अभवत् । [२९][३०] एवमेव क्रि.श.२००६तमे स्वस्य के.एम्.म्यूसिक् इति नाम्ना सङ्गीतस्य ध्वनिमुद्रणस्य उद्यमम् आरब्धवान् ।[३१] क्रि.श. २००८ रहमानः प्रथमतया हलिवुड् (अमेरिकादेशस्य चलच्चित्रलोकः) कपल्स् रिट्रीट् इति चलच्चित्रार्थं सङ्गीतं संयोजितवान् । क्रि.श. २००८तमे वर्षे हिन्दीभाषया "स्लम् डाग् मिलेनियर्" चलच्चित्रस्य सङ्गीतसंयोजनार्थं गोल्डन् ग्लोब् प्रशस्तिं, द्वे अकाडेमीप्रशस्ती च प्राप्तवान् । एतादृशवैभवपूर्णां महाप्रशस्तिं प्राप्तवान् प्रथमः भारतीयः ए.आर्.रहमानः । [३२] अस्य चित्रस्य जै हो इति गीतं देशविदेशेषु अतीव जनप्रियम् अभवत् ।
अन्यकृतयः[सम्पादयतु]
रहमानः न केवलं चलच्चित्रसङ्गीतं न कृतवान् किन्तु अन्यकार्यक्रमार्थम् अपि स्वरसंयोगं कृतवान् । क्रि.श.१९९७तमे वर्षे भारतस्य स्वतन्त्र्यस्य स्वर्णमहोत्सवाङ्गतया रहमानः वन्दे माररम् गीतस्य स्वरसंयोगं कृतवान् । एतत् गीतगुच्छं प्रसिद्धिमपि अवाप्नोत् ।[३३][३४] एतस्य अनन्तरं भारतस्य अनेकान् विख्यातकलाकारान् मेलयित्वा स्वरसंयोजितं दृश्यसहितं भारतस्य राष्ट्रगीतं जनगणमन प्रसिद्धम् अभवत् । मध्ये अनेकाः वाणिज्यप्रचारस्य विज्ञपिकाः अपि सङ्गीतेन निबद्धाः तेन । जनजागरणस्य लघुगीतानां, क्रीडाप्रतियोगितानं शीर्षगीतानां, दूरदर्शनवाहिनीनाम् अन्तर्जालमाध्यमानाम् आवश्यकतानुगुणं गीतानाम्,साक्ष्यचित्राणां गीतानां, लघुचलच्चित्राणां गीतानां, सङ्गीतं संयोजितवान् । क्रि.श.१९९९तमे वर्षे रहमानमहोदयः नृत्यनिदेशिकया शोभनया, तमिळुनृत्यपटुना प्रभुदेव सुन्दरेण सह च जर्मनीनगरं गत्वा मैकल जाक्सन् इति ख्यातपाश्चात्त्यनाट्यपटुना सह नृत्यप्रदर्शनम् अकरोत् । क्रि.श.२००२तमे वर्षे रहमानः प्रथमवारं "बाम्बे ड्रीम्स्" इति कस्यचित् नाटकस्य सङ्गीतं योजितवान् । फिनल्याण्ड मूलस्य जानपदसङ्गीतगणः "दि लार्ड् आफ् दि रिङ्ग्स्" इति नाटाकार्थं सङ्गीतं संयोजयितुं रहमानस्य सहयोगम् स्वीकृतवान् । क्रि.श. २००४तमे वर्षे व्यानेसा मे अल्बम् कोरियग्राफि निमित्तं रागास् ड्यान्स् इति गीतस्य स्वरसंयोगं कृतवान् ।[२०] क्रि.श.२००४तमवर्षात् आरभ्य सिङ्गापुरम्, आस्ट्रेलिया, मलेशिया, दुबै, युनैटेड् किङ्ग्डम्, केनडा, अमेरिकासंयुक्तसंस्थानम् इत्यदिषु देशेषु कलारसिकानाम् अनुरोधेन स्वस्य सङ्गीतकलाप्रदर्शनं कृतवान् । [२०][३५] करेन् डेविड् इति विदेशीयस्य गीतगुच्छार्थं रहमानः साहाय्यं कुर्वन् अस्ति । क्रि.श. २००६तमे वर्षे मे मासे इण्ट्रोड्यूसिङ्ग् ए.आर्. रहमान् इति नाम्ना सान्द्रमुद्रिकाद्वयस्य लोकार्पणम् अभवत् । अनयोः तमिळुभाषायाः चलच्चित्रगीतानां २५ गीतानि सन्ति । " कनेक्षन्स् " इति नाम्नः अस्य चलच्चित्रेतरं गीतगुच्छं क्रि.श.२००८तमे वर्षे डिसेम्बर् मासे लोकार्पितम् । क्रि.श. २००९तमे वर्षे भारतदेशस्य प्रधानमन्त्री मनमोहन सिंहः अमेरिकासंयुक्तसंस्थानम् सन्दृष्टवान् । तदा तत्रस्थः राष्ट्राध्यक्षः बराक् ओबामः प्रसिद्धे श्वेतभवने औपचारिकं भोजनं व्यवस्थितवान् । तस्मिन् समारोहे रहमानः सङ्गीतकार्यक्रमं प्रदर्शितवान् ।[३६] [३७], एर्टेल् दूरवाणी सेवासंस्थायाः कृते सङ्गीतसंयोजितं गीतं क्रि.श.२०१०तमे वर्षे नवेम्बरमासस्य १८दिनाङ्के लोकार्पितं प्रसिद्धिं चावप्नोत् ।[३८][३९] दिनद्वयाभ्यन्तरेण रेडियो (आकाशवाणी) देसीबीट्स् इति आकाशवाणीसंस्थायाः कृते शीर्षिकगीतं दत्तवान् । अपि च अस्य वाहिन्याः प्रधानरूपदर्शी अपि रहमानः एव । [४०] क्रि.श. २०१०तमे वर्षे टोयोटा संस्थया भारतीयसञ्चारमार्गानुगुणं निर्मितस्य इतियोस् कार्यानस्य प्रचारार्थं रहमानः किञ्चित् लघुगीतं सङ्गीतेन निबद्धवान् ।[४१][४२] बह्वसु वाणिज्यविज्ञापिकासु न केवलं सङ्गीतं योजितवान् किन्तु रूपदर्शी भूत्वा तत्र अभिनीतवान् अपि ।[४३]
सङ्गीतस्य शैली प्रभावः च[सम्पादयतु]
कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीते, पाश्चात्त्यशास्त्रीयसङ्गीते, हिन्दुस्तानिशास्त्रीयसङ्गीते, नुस्रत् फतह अलि खानस्य कव्वालिशैल्यां च रहमानः परिणतः अस्ति । एताभिः सङ्गीतशैलीभिः अन्यसङ्गीतशैलीनां सम्मिश्रणं कृत्वा विभिन्नवाद्यनादान् मेलयित्वा आशुरचनरूपेण रहमानः सङ्गीतं संयोजयितुं समर्थः अस्ति । [८][४४] स्वरमेलविषयाः अस्य सङ्गीतस्य अविभाज्यानि अङ्गानि सन्ति । कदाचित् आवर्तकस्वरगुच्छानि अन्वेति । क्रि.श.१०९८०तमे काले विद्यमानाः अस्य पूर्ववर्तिनः के.वि.महादेवन्, विश्वनाथन् - राममूर्तिः युगलम्, इव रहमनोऽपि एकध्वनिमार्गे वाद्यानि वादयति स्म । क्रमेण एषः स्वस्य शैलीपरिवर्तनं कृतवान् । साम्प्रदायिकवाद्यानि,विद्युन्मानतान्त्रिकवाद्यानि च सम्मेल्य नूतनाविष्कारं कृतवान् । [८] रहमानस्य सङ्गीतशैली अस्य प्रयोगशीलतां सूचयति । प्राचीनायाः समकालीनायाः शैल्याः मिश्रणस्य संवादिरागः वाद्यवृन्दसंयोजनं मानवरवस्य विशिष्टोपयोगः च सङ्गीते प्रभावं जनयन्ति । गुणाः विशालश्रेण्याः गीतानि, रहमानस्य समन्वयस्य शैली इत्यादीनां कारणेन भारतीयश्रोतृवर्गः बहुधा आकृष्टः । [४५] रहमानस्य वृत्तेः आरम्भे जागतिकप्रभावस्य प्रसर्णार्थं अनिवासिनः दक्षिणैषियाजना कारणीभूताः सन्ति । चलच्चित्रक्षेत्रे अत्यन्तं नावीन्ययुतस्य सङ्गीतज्ञस्य रहमानस्य अपूर्वा शैली अपारं यशः च चलच्चित्रसङ्गीतस्य पुनर्जन्मकारणम् अभवताम् । [४६] विश्वस्य महासङ्गीतज्ञेषु रहमानः अन्यतमः इति सङ्गीतनिर्मापकः रान् फेर् इतिकश्चित् उक्तवान् ।[४७] हालिवुड् (अमेरिकायाः चलच्चित्रलोकः) चलच्चित्रनिदेशकः आस्ट्रेलियामूलस्य बझ् लुह्रमन् एवम् अवदत् .............
प्रशस्तिपुरस्काराः[सम्पादयतु]
भारतस्य चलच्चित्रसङ्गीतस्य क्षेत्रे अनुपमां प्रतिभां प्रदर्श्य योगदानं कृतवता रहमानेन नैके पुरस्काराः प्राप्ताः । तेषु क्रि.श.१९९५ क्रि.श.१९९५तमे वर्षे मारिषस् राष्ट्रियप्रशस्तिः, मलेषियन् प्रशस्तिः च प्रधाने । प्रथमवारं वेस्ट् एण्ड् निर्माणस्य चलच्चित्रस्य सङ्गीतं संयोजितवान् इति लारेन्स् ओलिवियर् प्रशस्तेः नामनिदेशनम् अभवत् । स्वस्य सङ्गीते स्वरप्रस्तारेषु नावीन्यं प्रदर्शितवान् इति भारतसर्वकारेण पद्मश्रीप्रशस्तिः, चतुर्वारं राष्ट्रियचलच्चित्रप्रशस्तिः च प्रदत्ताः। ६ तमिळुनाडुचलच्चित्रप्रशस्तयः, १४ फिलं फेर् प्रशस्तयः. १२दक्षिणफिल्म फेर् प्रशस्तयः, तस्य यशांसि द्योतयन्ति । जागतिकसङ्गीक्षेत्राय दत्तं योगदानं परिगणय्य क्रि.श.२००६तमे वर्षे स्ट्यण्डर्ड् विश्वविद्यालयस्य गौरवप्रशस्तिः अनेन प्राप्तः । [४९] "स्लं डाग् मिलियनेर् " चलच्चित्रस्य सङ्गीतनिदेशनार्थं रहमानाय क्रि.श.२००९तमे वर्षे विमर्शकानां परिग्रहप्रशस्तिः, अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः च प्रदत्ते ।[५०] अत्युत्तमस्वरप्रस्तारार्थं गोल्डन् ग्लोब् प्रशतिः, अत्युत्तममाधुर्यार्थं बाफ्टा (BAFTA)चलच्चित्रसङ्गीतप्रशस्तिः, अत्युत्तममूलगीतार्थं अक्यादेमीप्रशस्तिः च आस्कर् प्रशस्तिप्राप्तेः अवसरे लब्धाः अन्यपुरस्काराः । मिड्ळ्सेक्स् विश्वविद्यालयतः अलिगड् मुस्लिम् विश्वविद्यालयः च अनेन डक्टरेट् उपाधिः प्राप्ता ।[५१][५२] तस्य वर्षस्य अन्तिमभागे चेन्नै अण्णाविश्वविद्यालयः अपि अस्मै डाकट्र् उपाधिम् अयच्छत् ।[५३] अत्युत्तमसङ्गहस्य ध्वनिपथसम्पुटार्थं अपि च कस्यचित् दृश्यमाध्यमस्य कृते लिखितस्य अत्युत्तमगीतार्थं च ग्र्याम्मी प्रशस्तिद्वयम् आगतम् ।[१] क्रि.श. २०१०तमे वर्षे रहमानः भारतसर्वकारस्य अत्युन्नता प्रशस्तिः पद्मभुषणेन पुरस्कृतः । [५४] रहमानः लण्डन् नगरस्य ट्रिनिटि कालेज् आफ् म्यूज़िक् मध्ये गौरवसदस्यत्वं प्राप्तवान् । [५५]
समाजसेवा[सम्पादयतु]
लोकसेवार्थम् अपि रहमानः बहून् कार्यक्रमान् कृतवान् । विश्वारोग्यसङ्घटनस्य (WHO) स्टाप् टीबी पार्ट्नशिप् इति अभियानस्य जागतिकराजदूतत्वेन रहमानस्य नियोजनम् अभवत् । [२०] भारते बालान् रक्षतु इति अन्दोलनेन सह अनेकेषु सर्वकारीयकार्यक्रमेषु प्रतिनिधिरूपेण भागं स्वीकृतवान् । क्रि.श.२००४तमे डिसेम्बर् मासे हिन्दूमहासागरस्य सुनामी महापूरे सन्त्रस्थानां सहायधनसङ्गणार्थं बहून् कार्यक्रमान् कृतवान् । मुख्टर् सहोटा इत्यनेन सह डान् एष्यन् गीतस्य "वी क्यान् मेक् इट् बेटर् " इति गानस्य सङ्गीतसंयोजनं रहमानः कृतवान् ।[५६] रहमानः क्रि.श.२००८तमे वर्षे के.एम्. म्मूज़िक् कन्सर्वेटरी (सङ्गीतशिक्षापोषकसंस्था) संस्थाम् आरब्धवान् । यत्र सङ्गीतविद्याम् अध्येतुम् आसक्ताः गानं, वादनम्, इत्यादीनि श्रव्यमाध्यमेन विषिष्टतन्त्रज्ञानद्वारा प्राप्तुं शक्नुवन्ति । अत्र ध्वनिविन्यासक्षेत्रे बोधनं प्रशिक्षा च दीयते । अस्याः सङ्गीतशालायाः बोधकगणे सुप्रसिद्धयशस्वीसङ्गीतकाराः सन्ति । प्राथमिकस्तरस्य डिप्लोमोपदव्याः च प्रणालि अत्र स्तः ।[५७] अस्याः कलाशालयाः विद्यां पदवीं प्राप्य बहवः चलच्चित्रे सङ्गीतसंयोजकत्वेन उद्योगिनः अभवन् ।[५८] चेन्नैनगरे विद्यमानानां निर्गतिकमहिलानां सहायार्थं स्थापितायाः दि ब्यानियन् इति संस्थायाः लघुचित्रस्य सङ्गीतसंयोजनं क्रि.श.२००६तमे वर्षे कृतवान् । तदा क्रि.श. २००८तमे वर्षे दुन्दुभिवाद्यकारेण शिवमणिना सह "जिया से जिया " इति गीतं स्वयं रहमानः रचयित्वा सङ्गीतेन निबद्धवान् । एतत् गीतचित्रं भारतस्य अनेकेषु नगरेषु चित्रीकृतम् अभवत् ।
चलच्चित्रकार्यावली[सम्पादयतु]
विशेषावलोकनम्[सम्पादयतु]
टीकाः[सम्पादयतु]
- ↑ १.० १.१ "India's A.R. Rahman strikes Grammys gold". Agence France-Presse. 2010. Archived from the original on 2010-02-04. Retrieved 2010-02-01.
- ↑ "It's a bridge for Indian cinema: A R Rahman", Times of India. Retrieved on 26 February 2008.
- ↑ ए.आर्. रहमानस्य सन्दर्शनम्, Bio apple.com/Logic Studio
- ↑ Richard Corliss. "Culture: The Mozart of Madras", Time, 3 May 2004. Retrieved on 2010-02-03.
- ↑ "Indian film composer for Rings", BBC, 2003-10-21. Retrieved on 15 November 2008.
- ↑ Das Gupta, Surajeet; Sen, Soumik. "Composing a winning score". Rediff. Retrieved 15 November 2008.
- ↑ specials.msn.co.in/sp08/oscar/rahman.asp All About Rahman – Oscars 2009 Special.
- ↑ ८.० ८.१ ८.२ ८.३ Rangan, Baradwaj; Suhasini, Lalitha (14 June 2008). "A R Rahman – The Rolling Stone Interview". Rolling Stone. Retrieved 16 November 2008.
- ↑ Ganti, T.. Bollywood: A Guidebook to Popular Hindi Cinema. p. 112
- ↑ १०.० १०.१ "Artist of the Month: AR Rahman". TFM Page Magazine. January 2006. Retrieved 15 February 2007.
- ↑ [१]
- ↑ Wax, Emily. "'Slumdog' Composer's Crescendo Of a Career.", The Washington Post. Retrieved on 8 November 2010.
- ↑ Vickey Lalwani. "AR Rahman’s son sings for Hollywood". TNN. Times of India. Retrieved 2010-07-29.
- ↑ "A R Rahman’s daughter sings song in ‘Yanthram’". Indiaglitz. Retrieved 2010-07-29.
- ↑ http://www.youtube.com/watch?v=TqUbiOgEb0w&feature=fvw
- ↑ [२]
- ↑ "Front Page : Great composer, greater human feted", The Hindu, 2009-02-24. Retrieved on 2010-08-23.
- ↑ "Vellithen Kinnam: Rahman's first song". Malayalasangeetham. Retrieved 26 November 2010.
- ↑ १९.० १९.१ Eur, Andy Gregory. The International Who's Who in Popular Music 2002: A. R. Rahman. pp. 419–420
- ↑ २०.० २०.१ २०.२ २०.३ Iyer, Vijay. "A. R. Rahman". lotr.com. Retrieved 15 November 2008.
- ↑ Kasbekar, Asha (2006). Pop Culture India!: Media, Arts and Lifestyle. ABC-CLIO. p. 215. ISBN 9781851096367. http://books.google.com/?id=Sv7Uk0UcdM8C&pg=PA215&dq=A.+R.+Rehman+tamil. "Songs play as important a part in South Indian films and some South Indian music directors such as A. R. Rehman and Ilyaraja have an enthusiastic national and even international following"
- ↑ Chaudhuri, S.. "Cinema of South India and Sri Lanka". Contemporary World Cinema: Europe, the Middle East, East Asia and South Asia. p. 149. "Now the South is believed to excel the North in many respects, including its colour labs, state of the art digital technology and sound processing facilities (which have improved the dubbing of Tamil and other South Indian languages into Hindi since the 1970s"
- ↑ Prasad, Ayappa (2003). "Films don't believe in borders". Screen. Retrieved 15 November 2008.
- ↑ Ramaswamy, V.. Historical Dictionary of the Tamils. p. 199
- ↑ Chaudhuri, S.. "Cinema of South India and Sri Lanka". Contemporary World Cinema: Europe, the Middle East, East Asia and South Asia. p. 149. "Southern filmmakers like Mani Ratnam, Ram Gopal Varma and Priyadarshan have altered the profile of Indian 'national' cinema. So too have southern specialists... cinematographers Santosh Sivan, P. C. Sriram and music composer A. R. Rahman who formed a highly successful team with Ratnam and have all attained star status in their own right"
- ↑ www.indiainfo.com
- ↑ Stafford, Roy. Understanding Audiences and the Film Industry. London: British Film Institute. p. 27. ISBN 9781844571413
- ↑ Arnold, Alison (2000). "Film music in the late Twentieth century". The Garland Encyclopedia of World Music. Taylor & Francis. p. 540. ISBN 9780824049461. http://books.google.com/?id=ZOlNv8MAXIEC&pg=RA2-PA555&dq=A.+R.+Rahman+tamil+film+music. "The recent success of the Tamil film music director A. R. Rehman in achieving widespread popularity in the world of Hindi film music is now possibly opening doors to new South-North relationships and collaborations"
- ↑ "Film Composer A.R. Rahman Selects Bag End Bass Speakers". Mix. 7 June 2006. Retrieved 18 November 2008.
- ↑ Omkar, Ashanti. "Interview with A. R. Rahman", March 2008. Retrieved on 18 November 2008.
- ↑ Maria Verghis, Shana. "A R Rahman Interview", 11 August 2006.
- ↑ [३]
- ↑ Allen, John; Uck Lun Chun, Allen Chun, Ned Rossiter, Brian Shoesmith. Refashioning pop music in Asia. p. 67
- ↑ "A. R. Rahman: Summary Biography". A. R. Rahman: A Biography. November 2002. Retrieved 15 February 2007. "Particularly impressed with Vande Mataram, Jeremy Spencer, formerly of Fleetwood Mac stated that Rahman was the only Indian composer he knew about and liked"
- ↑ Chander, Bhuvana. "Tamil Cinema", Tamil Guardian, 2006-04-19, p. 15. Retrieved on 2010-10-24.
- ↑ [४]
- ↑ [५]
- ↑ "Airtel unveils new logo, tune". Deccan Herald. Retrieved 2010-11-18.
- ↑ Bharat. "Airtel New Signature Tune Available for Download". Indiamag.in. Retrieved 2010-11-19.
- ↑ "A.R.Rahman's exclusive tune for Radio Desi Beats". Musicaloud. Retrieved 2010-11-28.
- ↑ "Toyota ropes in Rahman to endorse Etios in India", The Economic Times. Retrieved on 2010-10-16.
- ↑ "AR Rahman is Toyota Etios' brand ambassador". Rediff. Retrieved 2010-10-15.
- ↑ "A.R. Rahman performs at the launch of the Toyota Etios". Motoism. Retrieved 2010-12-05.
- ↑ Viswanathan, T.; Harper Allen, Matthew. Music in South India. p. 139
- ↑ Todd Titon, Jeff; Linda Fujie, David Locke, David P. McAllester. "India/South India". Worlds of Music: An Introduction to the Music of the World's Peoples. pp. 202–205
- ↑ Ganti, T.. Bollywood: A Guidebook to Popular Hindi Cinema. p. 112. "Rehman is an innovative and phenomenally successful contemporary Tamil and Hindi composer whose style transformed film music in the 1990s...he is considered a genius in the Bombay film industry, and in terms of how much control and autonomy he is allowed over his compositions and working style, he holds tremendous power over film producers and directors"
- ↑ Smith, Ethan (27 February 2009). "'Slumdog' Remix: The Oscar-winning song 'Jai Ho' is reworked with help from a Pussycat Doll". The Wall Street Journal. http://online.wsj.com/article/SB123568984902087603.html. Retrieved 2009-03-01
- ↑ "Baz Luhrrman comments on A. R. Rahman". Charindaa. 2005. Retrieved 15 November 2008.
- ↑ Prakash, B.S. (6 July 2006). "Stanford University honours A R Rahman". Rediff. Rediff.com. Retrieved 16 December 2008.
- ↑ "66th Annual Golden Globe Awards". IMDb. Retrieved 12 December 2008.
- ↑ "Rahman to be awarded an Honorary Degree in July", The Hindu, 1 April 2009. Retrieved on 26 May 2009.
- ↑ "Rahman to be conferred honorary doctorate by AMU", The Hindu, 26 May 2009. Retrieved on 26 May 2009.
- ↑ [६]
- ↑ "This Year's Padma Awards announced" (Press release). Ministry of Home Affairs. 25 January 2010. Retrieved 25 January 2010.
- ↑ फलकम्:Cite video
- ↑ "LA Phil presents Hollywood Bowl: About the Performer: AR Rahman". Hollywood Bowl Official Website. Retrieved June 2006.
- ↑ "Rahman's music conservatory in June". Screen. Retrieved November 2008.
- ↑ "Briefly Tamil Cinema", Tamil Guardian, 19 April 2006. Retrieved on 24 October 2010.
उल्लेखाः[सम्पादयतु]
- Allen, John; Uck Lun Chun, Allen Chun, Ned Rossiter, Brian Shoesmith (2004). Refashioning pop music in Asia. USA: Routledge. ISBN 9780700714018.
- Arnold, Alison (2000). The Garland Encyclopedia of World Music. Taylor & Francis. ISBN 9780824049461.
- "Cinemaya 1998". Cinemaya (New Delhi) (39–41): 9. 1998. ISSN 0970-8782. OCLC 19234070.
- Chaudhuri, Shohini (2005). "Cinema of South India and Sri Lanka". Contemporary World Cinema: Europe, the Middle East, East Asia and South Asia. Edinburgh: Edinburgh University Press. ISBN 074861799X.
- Eur, Andy Gregory (2002). "A. R. Rahman". The International Who's Who in Popular Music 2002. Routledge. ISBN 9781857431612.
- Ganti, Tejaswini (2004). Bollywood: A Guidebook to Popular Hindi Cinema. Routledge. ISBN 0415288541.
- Ramaswamy, Vijaya (2007). Historical Dictionary of the Tamils. Michigan: The Scarecrow Press. ISBN 0810853795.
- Terska Ciecko, Anne (2006). Contemporary Asian Cinema: Popular culture in a Global Frame. Berg: Berg Publishers. ISBN 1845202376.
- Todd Titon, Jeff; Linda Fujie, David Locke, David P. McAllester (2005). "India/South India". Worlds of Music: An Introduction to the Music of the World's Peoples. USA: Thomson Shirmer. ISBN 9780534627577.
- Velayutham, Selvaraj (2008). Tamil Cinema: The Cultural Politics of India's Other Film Industry. Routledge. ISBN 9780415396806.
- Vishwanathan, T.; Matthew Harp-Allen (2004). Music in South India: The Karṇāṭak Concert Tradition and Beyond : Experiencing Music, Expressing Culture. USA: Oxford University Press. ISBN 9780195145915.


c: text/html

text:
दक्षिणकन्नडमण्डलम्
दक्षिणकन्नडमण्डलं (Dakshina Kannada) कर्णाटकराज्ये विद्यमानं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं मङ्गळूरुनगरम् ।
अन्तर्विषयाः
विस्तीर्णता[स्रोतः सम्पाद्यताम्]
दक्षिणकन्नडमण्डलस्य- विस्तीर्णता ४८४३ च.कि.मी मिताऽस्ति।
भौगोलिकता[स्रोतः सम्पाद्यताम्]
कर्णाटकस्य मण्डलेषु अतिविशिष्टं मण्डलं दक्षिणकन्नडमण्डलम् अस्ति । मङ्गळूरु अस्य मण्डलस्य केन्द्रस्थानम् । पूर्वम् उडुपी, कुन्दापुरं कार्कलं च उपमण्डलानि अस्य मण्डलस्य एव भागाः आसन् । अत्र तुळु इति विशिष्टा भाषा भाष्यते । अतः तुळुनाडु इति अपि एतस्य नाम अस्ति ।
इतिहासः[स्रोतः सम्पाद्यताम्]
पूर्वं दक्षिणोत्तरकन्नडमण्डले च मेलयित्वा केनरा इति कथयन्ति स्म । कर्णाटकस्य १५० कि.मी समुद्रतीरप्रदेशः अस्ति । क्रि.श. १८६० तमे वर्षे ब्रिटिश् जनाः उत्तरकेनरा, दक्षिणकेनरा इति विभागम् अकुर्वन् । क्रि.श.१८६२ तमे वर्षे उत्तरकेनराप्रदेशं मुम्बैप्रेसिडेन्सी मध्ये, दक्षिणकेनराप्रदेशं मद्रास् प्रेसिडेन्सी मध्ये प्रवेशितवन्तः । स्वातन्त्र्योत्तरकाले कासरगोडुप्रदेशः अपि दक्षिणकन्नडमण्डले अन्तर्गतः आसीत् । क्रि.श. १९९७ तमे वर्षे प्रशासनहितदृष्ट्या कर्णाटकसर्वकारः समग्रं दक्षिणकन्नडं विभज्य द.क., उडुपी इति मण्डलद्वयम् अकरोत् । एतं समुद्रतटप्रदेशं परशुरामसृष्टिः इति अपि भावयन्ति । अस्मिन् मण्डले मत्स्योद्यमः कृषिः च प्रधानौ उद्योगौ भवतः। किन्तु इदानीन्तनकाले यन्त्रोद्यमः अपि संवृद्धः अस्ति । शालिधान्यानि, नारिकेलफलानि च अत्र अधिकानि प्ररोहन्ति । वाणिज्योद्यमस्य फलचयरूपेण पूगफलानि अपि यथेष्टं प्ररोहन्ति । प्रगतिशीलप्रदेशेषु अस्य द्वितीयं स्थानम् अस्ति । अस्मिन् मङ्गळूरु , बण्टवाल , पुत्तूरु , सुल्य , बेल्तङ्गडि इति पञ्च उपमण्डलानि भवन्ति । शैक्षणिकदृष्ट्या अधिका अभिवृद्धिः अत्र दृश्यते । वैद्यकीयविज्ञाने, अभियान्त्रिकीशास्त्रे, नर्सिङ्ग्, एम्.बि.ए. विभागे च अत्र न्यूनशुल्केन अध्ययनार्थम् अवसराः लभ्यन्ते ।
भाषाः[स्रोतः सम्पाद्यताम्]
कन्नड, तुलु, हव्यककन्नड, कोङ्कणी, ब्यारि, कुन्दकन्नड, इत्याद्याः भाषाः अत्र भाष्यन्ते ।
उपमण्डलानि ५[स्रोतः सम्पाद्यताम्]
मङ्गळूरु , बेळतङ्गडी , बण्ट्वाळ , पुत्तुरु सुळ्य च ।
पवित्रक्षेत्राणि[स्रोतः सम्पाद्यताम्]
मङ्गळूरु, धर्मस्थलं , कुक्केसुब्रह्मण्यं , मूडबिद्रि , पोळली , चिन्तामणिनृसिंहः , कोक्कड शिशिलेश्वरः , कान्तावर , उच्चिल , तोडिकान , वेणूरु कुद्रोळी , कटीलु कद्रि च ।
नद्यः[स्रोतः सम्पाद्यताम्]
नेत्रावती, गुरुपुर, गङ्गोळ्ळी, सीतानदी, स्वर्णा
दर्शनीयानि स्थानानि[स्रोतः सम्पाद्यताम्]
मूडुबिदरे स्थितः सहस्रस्तम्भबसदिः , गुरुबसदिः , धर्मस्थले श्रीमञ्जुनाथदेवालयः , कद्रि मञ्जुनाथेश्वरदेवालयः , कटिलु श्री दुर्गापरमेश्वरीदेवस्थानम् , कुक्के श्रीसुब्रह्मण्यदेवालयः , शान्तिमोगरु श्रीसुब्रह्मण्यस्वामिदेवालयः, कार्कलगोम्मटेश्वरपर्वतः, चतुर्मुखबसदि, श्री अनन्तशयनदेवालयः, पुत्तिगे श्रीसोमनाथेश्वरदेवालयः, पोललि श्री राजराजेश्वरिमन्दिरं, बप्पनाडु श्री दुर्गापरमेश्वरी देवस्थानं, सोमेश्वरनाथदेवालयः, कृष्णापुरमठः, उल्लालदर्गा, पुत्तूरुमहालिङ्गेश्वरदेवालयः, मङ्गळूरु- मस्जिद् तक्वापम्प्वेल्, पुत्तूरुदर्गा शरीफ्माडन्नूर्, दर्गा शरीफ्बैतड्क, दर्गा शरीफ्काजूर् इत्यादीनि प्रसिद्धानि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति ।
मङ्गळूरु-(०८२४)[स्रोतः सम्पाद्यताम्]
मङ्गळूरुनगरं देवालयानाम् आश्र्यस्थानम् । मङ्गळादेवीदेवालयः प्रमुखः। श्रीमङ्गळादेवी नगरदेवता च । अतः एव नगरस्य मङ्गळूरु इति नाम प्राप्तम् अस्ति । अत्रत्याः अन्ये देवालयाः वेङ्कटरमणदेवालयः (२७३५), महामाया देवालयः मुख्यप्राणः, विठोबा, उमामहेश्वरः, सोमेश्वरः (उल्लाल) त्रिभुवनेश्वरः, गोरखनाथः काळी, शरवु गणपतिः च । “मैसूरु-अधिपतिः टिप्पुसुल्तान् अत्र आगन्य आक्रमणं कर्तुम् इष्टवान् । स्वप्ने देवं दृष्ट्वा पलायनं कृतवान् । अनन्तरं देवालयकार्यार्थं स्वराज्यकोशतः बहुधनं सुवर्ण-रत्नादिकं च दत्तवान्” इति इतिहासः सूचयति ।
मङ्गळूरुनगरे मत्स्योद्यमः, धूमवर्तिका-उद्यमः, काफीसंस्करणघटकः इत्यादयः अनेके उद्यमाः उत्तमतया कार्यं कुर्वन्ति ।
मार्गः[स्रोतः सम्पाद्यताम्]
- कङ्कनाडी-रेल् निस्थानकम् ।
- वायुमार्गः-बज्पेविमाननिस्थानकम् ।
- लोकयानानि- यथेष्टं सर्वप्रदेशतः सन्ति ।
मङ्गळूरुसमीपे कुद्रोळिगोकर्णनाथमन्दिरं बहु सुन्दरम् अस्ति । अत्र दसरामहोत्सवः वैभवपूर्णः भवति । कद्रि श्रीमञ्जुनाथदेवालयः (दशमे शतके) प्रसिद्धः अस्ति । उल्लालसागरतीरः नवमङ्गलूरुनौकास्थानम् इत्यादीनि अन्यप्रेक्षणीयस्थलानि ।
मूडबिद्रि[स्रोतः सम्पाद्यताम्]
एषः प्रदेशः फल्गुणीनदीतीरे विद्यमानानाम् आजिराजानां राजधानी आसीत् । ”’जैनकाशी”’ति प्रसिद्धः एषः स्थलविशेषः १८ बसदि( बसदिशब्दः वसतिमूलः, जैनमन्दिरम् इत्यर्थम् सूचयति)युक्तः । त्रिभुवनातिलकचूडामणिचन्द्रप्रभास्वामिनः महाचैत्यालयः (दोड्डबसदि- २४३३) सुन्दरः अस्ति । अत्र अष्टमतीर्थकरस्य सार्धषड्पादपरिमितोन्नता मूर्तिः मनोहरा प्रकाशमाना च अस्ति । त्रिस्तरेषु देवालयस्य विस्तारम् औन्नत्यं वैभवं कलासैन्दर्यम् च अत्र द्रष्टुं शक्यमस्ति । काष्ठनिर्मितानि शिलानिर्मितानि अत्र उत्तमानि शिल्पानि अत्र सन्ति । अग्रभागे एकशिला- निर्मितः ५० पादपरिमितोन्नतः शिलास्तम्भः भव्यः कलात्मकः च अस्ति । हिमाचलप्रदेशस्य शैली अत्र दष्टुम् शक्या अस्ति । सहस्रस्तम्भानां बसदिः गमनार्हः अस्ति । पार्श्वनाथस्वामिनः सन्निधिः ’गुरुबसदि’ ’हळेबसदि’ ’सिद्धान्तबसदि’ इति प्रसिद्धः अस्ति । अत्र अष्टपादपरिमितोन्नतम् नेल्लिकारुशिलानिर्मितं सुमनोहरं बिम्बम् , अन्यानि नवरत्ननिर्मितानि ३५ बिम्बानि च सन्ति ।
मार्गः[स्रोतः सम्पाद्यताम्]
- मङ्गळूरुतः ३५ कि.मी
- बण्ट्वाळ, बेळतङ्गडि समीपनगरे
- कार्कळतः २० कि.मी
धर्मस्थलम्[स्रोतः सम्पाद्यताम्]
नेत्रावतीनदीतीरे स्थितं दक्षिणकन्नडमण्डालस्य प्रसिद्धेषु त्रिस्थलेषु अन्यतमं मुख्यं क्षेत्रम् इदम् । श्रीमञ्जुनाथस्वामिदेवालयः सोदे वादिराजस्वामिनः काले निर्मितः इति इतिहासेन ज्ञातुं शक्यम् । अधुनापि श्रीमञ्जुनाथस्वामिनः पूजा माध्वमतार्चकैः क्रियते । किन्तु अस्य क्षेत्रस्य व्यवस्थापकाः हेग्गडेवंशीयाः जैनाः इति तु विशेषः। श्रीमञ्जुनाथेश्वरस्य सन्निधाने विष्णुप्रतिकः नरसिंहशालिग्रामः अस्ति । प्रतिदिनम् अन्नदानं विद्यादानम् औषधदानम् अत्र प्रचलति । सहस्रशः जनाः प्रतिदिनम् आगच्छन्ति । देवालयव्यवस्थापकैः आवास-भोजन-दर्शन-पूजादिव्यवस्थाः कल्पिताः सन्ति । एकत्र धनधान्यव्यवहारः, यात्रिकानाम् आगमनम् साहित्य- सङ्गीतनृत्योत्सवाः, कायकसेवा, दानम् इत्यादिभिः कारणैः‘अभिनवतिरुपति’, इति धर्मस्थलस्य नाम आगतम् अस्ति । कार्त्तिकमासे लक्षदीपोत्सवः वैभवेन प्रचलति । तदा लक्षाधिकजनाः अत्र आगच्छन्ति ।
धर्मस्थळक्षेत्रस्य रक्षकः अण्णप्पस्वामी लघुपर्वतप्रदेशे स्थितः अस्ति । रत्नगिरिपर्वते गोमटेश्वरस्य मूर्तिः (१९७३) प्रतिष्ठापिता अस्ति ।मञ्जूषाकार् -यानसंग्रहालयः, मत्स्यागारः नेत्रावतीनद्यां स्नानम् इतरविशेषाः । सर्वधर्मसम्मेलनं सामूहिकविवाहसमारम्भाः अत्र प्रचलन्ति ।
मार्गः[स्रोतः सम्पाद्यताम्]
- मङ्गळूरुतः ७१ कि.मी ।
- मैसूरुतः २७२ कि.मी
- बेङ्गळूरुतः ३६५ कि.मी ।
- उडुपितः ११० कि.मी
- बेळ्तङ्गडीतः २६ कि.मी
- वसतिः- देवालयस्य यात्रिनिवासाः
- भोजनव्यवस्था - देवालयसमीपम् अन्नदानजगत्
- यानानि - लोकयानानि राज्यस्य सर्वप्रदेशतः सन्ति ।
४.कुक्केसुब्रह्मण्यम्(सुळ्य) एतत् पुराणानुसारं कुक्केपदृणं परशुरामक्षेत्रं स्कन्दक्षेत्रमिति च प्रसिद्धम् अस्ति । एतत् क्षेत्रं कुमारपर्वतशेषपर्वतयोः मध्ये स्थितम् अस्ति । अस्य क्षेत्रस्य अधिपतिः पावनमूर्तिः श्रीसुब्रह्मण्यस्वामी । अत्रत्या पवित्रनदी ”’कुमारधारा”’। प्रतिदिनम् भक्तजनाः अत्र आगत्य स्कन्दस्य पूजाम् सर्पसंस्कारादिकं कुर्वन्ति । समीपे आदिसुब्रह्मण्यम् इति क्षेत्रम् अस्ति । जनाः तत्रत्यवल्मीकस्य दर्शनं कुर्वन्ति । अत्र मध्वसम्प्रदायानुसरी कश्चनः मठः अस्ति । अत्र श्रीनरसिंहदेवस्य विग्रहः अस्ति । श्रीमठस्य यतिपरम्परायाः वृन्दावनानि अपि सन्ति । श्री नरसिंहदेवस्य सम्पुटे एव पूजापद्धतिः अत्र अस्ति ।
मार्गः[स्रोतः सम्पाद्यताम्]
- पुत्तूरुतः ३३ कि.मी ।
- सुळ्यतः ४५ कि.मी।
- मङ्गळूरुतः ५५ कि.मी ।
- बेङ्गळूरुतः लोकयानव्यवस्था अस्ति।
- रैल् मार्गः-सामान्यतः २० कि.मी दूरे सुब्रह्मण्यं रोड् नामकं निस्थानकं वर्तते।
- वसतिः-देवालयस्य यात्रीवासाः सन्ति ।
५.कटिलु (मङ्गळूरु) उडुपि-मङ्गळूरुराष्ट्रियमार्गस्य पार्श्वे श्रीदुर्गापरमेश्वरीमन्दिरम् अस्ति । नन्दिनीनदीतीरे प्रशान्तस्थले सुन्दरः प्राचीनः देवालयः अस्ति । एषः द्वीपदेवालयः। गर्भगृहे शक्तिस्वरूपिणी लिङ्गाकारेऽस्ति। तत्पश्चात् शङ्खचक्रधारिणी चतुर्भुजा वरदाभयमुद्रायुक्ता देवी लोहबिम्बरुपेण विराजते । मूर्तिः लिङस्य अपेक्षया प्राचीना न । वैष्णवाः एव अत्र अर्चकाः शाक्ततन्त्रमार्गतः पूजयन्ति । अत्र विशेषदिनानि नाम मेषसंक्रमणस्य अनन्तरम् अष्टादिनानि । तथैव सिंहशुक्रवारस्य पवित्रदिनम् । जागृतशक्तिस्थलमेतत् । देवालयस्य स्तम्भेषु सुन्दरशिल्पानि प्रसिद्धः शिल्पी रञ्जाळ गोपालशेणै उत्कीर्णवान् अस्ति।
मार्गः[स्रोतः सम्पाद्यताम्]
- मङ्गळूरुतः २७ कि.मी
प्रसिद्धाः व्यक्तयः[स्रोतः सम्पाद्यताम्]
निर्देशाङ्काः[स्रोतः सम्पाद्यताम्]
कला संस्कृतिः[स्रोतः सम्पाद्यताम्]
आहारपद्धतिः, वेशभूषणानि,
बाह्यानुबन्धः[स्रोतः सम्पाद्यताम्]
- Official web site
- [१] List of places in Dakshin-Kannad
- DK Zilla Parishad

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
शतभिषा
रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते शतभिषानक्षत्रम् । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् शतभिषानक्षत्रं भवति चतुर्विंशतितमं नक्षत्रम् ।
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।
अन्तर्विषयाः
आकृतिः[सम्पादयतु]
शतभिषक्छतं ताराः - शतं ताराणां समूहः ।
सम्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
गो सा सी सू - शतभिषानक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्[सम्पादयतु]
- क्षत्रस्य राजा वरुणो वसिष्ठः शतभिषक् ।
- तौ देवेभ्यः कृणुतो दीर्घमायुः शतं सहस्र भेषजानि धत्तः ।
तैत्तिरीयसंहितायां शतभिषङ्नक्षत्रमिन्द्रो देवताः इति उल्लिखितम् अस्ति । तन्नाम शतभिषानक्षत्रस्य स्वामी इन्द्रः । किन्तु तैत्तरीयब्राह्मणे शतभिषानक्षत्रस्य स्वामी वरुणः इति निर्दिष्टमस्ति । शतभिषनक्षत्रे शतं ताराः विद्यन्ते । अतः एव अस्य नक्षत्रस्य नाम सङ्ख्यायाः आधारेण निर्दिष्टमस्ति । तैत्तिरीयब्राह्मणे लिखितं यत् वरुणः क्षत्रियाणां राजा शतभिषा तस्य निवासस्थानम् इति । एतौ सज्जनेभ्यः दीर्घायुं प्रददाति ।
आश्रिताः पदार्थाः[सम्पादयतु]
- वरुणेशे पाशिकमत्स्यबन्धजलजानि जलचराजीवाः ।
- सौकरिकरजकशौण्डिकशाकुनिकाश्चापि वर्गेऽस्मिन् ॥
पाशिकाः । पाशा बन्धनरज्जवः । पाशैः प्राणिनो बध्नन्तीति पाशिकाः । मत्स्यबन्धो मत्स्यान् मीनान् बध्नाति यः । जलजानि जलोद्भवानि सर्वद्रव्याणि मुक्ताफलादीनि । जलचराजीवाः । जलचरैर्मत्स्यादिभिर्ये आजीवन्ति । सौकरिकाः । सूकरान् वराहान् ये बध्नन्ति । रजका वस्त्ररागकर्तारः । शौण्डिकाः पानसक्ताः । शाकुनिकाः शकुनीन् घ्नन्तीति शाकुनिकाः पक्षिघातिनः । एते सर्व एवास्मिन् वर्गे वरुणेशे शतभिषजि ।
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
- समरारम्भविभूषणगजबलतुरगोष्ट्र्शस्त्रनावाद्यम् ।
- मुक्ताफलरजतमयं वरुणर्क्ष्ये वास्तुकर्माद्यम् ॥
शतभिषानक्षत्रे युद्धस्य आरम्भः, आभूषणम्, गजः, सेना, अश्वः, उष्ट्रः, शस्त्रम्, नौका, मौक्तिकम्, रजतम्, वास्तु इत्यादिसम्बद्धानि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
चरसंज्ञकनक्षत्राणि[सम्पादयतु]
श्रवणत्रयमादित्यानिले च चरकर्मणि हितानि ॥ श्रवणत्रयं [[श्रवणा|] धनिष्ठा शतभिषगिति । आदित्यं पुनर्वसुः । आनिलं स्वातिः । ते आदियानिले च । एतानि पञ्च नक्षत्राणि । तानि च चरकर्मण्यस्थिरे कर्मणि हितानि प्रशस्तानि ।


text:
विश्वामित्रः
विश्वामित्रः वैदिककालस्य विख्यातः ऋषिः । अयः तेजस्वी प्रतापी महापुरुषः ।ऋषिधर्मग्रहणात् पूर्वम् एषः धीरः प्रजावत्सलः च राजा आसीत् । विश्वामित्रः ब्रह्मर्षिः अरण्ये होमहवनादिसत्कार्यकरणावसरे पीडयतः राक्षसान् संहर्तुं रामलक्ष्मणौ वनं प्रति अनयत् । कार्यं समाप्य ततः तौ मिथिलानगरं नयति । तत्र जनकमहाराजः सीतायाः स्वयंवरम् आयोजितवान्। तत्र शिवधनुः भग्नं कृत्वा रामः सीतां वृणोति ।
अन्तर्विषयाः
क्षत्रियराजः[सम्पादयतु]
प्रजापतेः पुत्रः कुशः, कुशस्य पुत्रः कुशनाभः, कुशनाभस्य राजा गाधिः । अस्य गाधेः पुत्रः विश्वामित्रः । कदाचित् राजा विश्वामित्रः स्वसेनासहितः वसिष्ठमहर्षेः आश्रमम् अगच्छत् । विश्वामित्रः तं मुनिवरं प्रणम्य तत्रैवोपाविशत् । वसिष्ठः विश्वामित्रस्य यथोचितं सत्कारम् अकरोत् । विश्वामित्रः कानिचन दिनानि आश्रमे एव उषित्वा आतिथ्यग्रहणम् अकरोत् । बहुदिनानि अपि कृतम् अनुरूपं सत्कारं दृष्ट्वा विश्वामित्रः आश्चर्यचकितः । वसिष्ठः कामधेनोः पुत्र्याः होमधेनोः नन्दिन्याः कृपया सेनासहितस्य विश्वामित्रस्य आतिथ्यं कर्तुं शक्यः आभवत् । अनेन आतिथ्येन विश्वामित्रः सैनिकाः च अतीव तृप्ताः आभवन् । कामधेनोः चमत्कारं दृष्ट्व्या आश्चर्यचकितः विश्वामित्रः तां धेनुं तस्मै दातुम् आग्रहम् अकरोत् । किन्तु वसिष्ठः प्राणप्रियां धेनुं कथञ्चिदपि दातुं नैच्छत् । वसिष्ठस्य निराकरणं श्रुत्वा विश्वामित्रः बलात् तां धेनुं नेतुं प्रायतत । सैनिकाः तां गृहीत्वा दण्डेन ताडयितुम् आरभन्त । क्रोधिता धेनुः सैनिकेभ्यः पलायिता धेनुः वसिष्ठस्य समीपम् आगत्यं विलापं कर्तुम् आरब्धवती । अयं राजा अतिथिः अतः शापं दातुं नैव शक्नोमि अपि च अस्य सकाशे विशाला सेना अस्ति अतः युद्धे विजयम् अपि प्राप्तुं न शक्नोमि, अहं स्वयं विवशोऽस्मि इति वसिष्ठः अवदत् । तदा होमधेनुः प्रत्यवदत् । हे ब्रह्मर्षे ब्राह्मणस्य ब्रह्मतेजसः पुरतः क्षात्रबलं नैव तिष्ठति । भवान् माम् आदिशतु अहम् अस्य क्षत्रियस्य सेनाबलं नष्टं करिष्यामि इति । अनन्योपायः वसिष्ठः होमधेनुम् अनुमतवान् । तदा नन्दिनी योगबलेन अनेकान् शस्त्रास्त्रयुक्तान् धीरान् योधान् उत्पादितवती । ते सैनिकाः विश्वामित्रस्य सेनां नाशयितुम् आरब्धवन्तः । अनेन कुपिताः विश्वामित्रस्य शतपुत्राः वसिष्ठस्य हननं कर्तुम् उद्यताः । वसिष्ठः एकं विहाय अन्यान् सर्वान् भास्मसात् अकरोत् । सेनायाः पुत्राणां च नाशं दृष्ट्वा विश्वामित्रः अतीव दुःखितः अवशिष्टं पुत्रं रजसिंहासने उपावेश्य तपः आचरितुं हिमालयकन्दरप्रदेशम् अगच्छत् । अस्य तपसा सम्प्रीतः महादेवः दिव्यशक्त्या सह सम्पूर्णधनुर्विद्यायाः अनुगृहीतवान् ।
महर्षिवसिष्ठेन सह प्रतिशोधः[सम्पादयतु]
एवं विश्वामित्रः सम्पूर्णं धनुर्विद्याकौशलं सम्पाद्य प्रतीकारबुद्ध्या वसिष्ठस्य आश्रमपदम् आगत्य अग्निबाणवर्षम् अकरोत् । वसिष्ठः अपि स्वधनुः धृत्वा अहं भवतः समानः स्थितः अस्मि इत्यवदत् । मया सह युध्यस्व अद्य अहं भवतः अहङ्कारं नाशयामि । अपि च दर्शयामि क्षात्रबलात् ब्रह्मबलम् अधिकम् इति दर्शयामि इति अवदत् । क्रुद्धः विश्वामित्रः आग्नेयास्त्रं, वरुणास्त्रं, रुद्रास्त्रं, पाशुपतास्त्रं च युगपत् प्रमुक्तवान् । वसिष्ठः तानि अस्त्राणि मध्यमार्गम् एव कर्तितवान् । अनेन इतोप्यतिशयेन क्रोधितः विश्वामित्रः वसिष्ठस्योपरि मानव, मोहन, गान्धर्व, जूम्भण, दारण, वज्र, ब्रह्मपाश, कालपाश, वरुणपाश, पिनाक, दण्ड, पैशाच, क्रौंच, धर्मचक्र, कालचक्र, विष्णुचक्र, वायव्य, मंथन, कङ्काल, मूसल, विद्याधर, कालास्त्र इत्यादिणी आस्त्राणि प्रयुक्तवान् । वसिष्ठः एतानि सर्वाणि अस्त्राणि विनष्टानि कृत्वा ब्रह्मास्त्रं प्रयुक्तवान् । ब्रह्मास्त्रस्य गगनभेदिना नादेन समग्रं विश्वं पीडितम् अभवत् । सर्वे ॠषिमुनयः तम् एवं सम्प्रार्थयन् भवान् विश्वामित्रं परास्तं कृतवान् । इदानीं ब्रह्मास्त्रस्य ज्वालां शान्तयतु इति । अनया प्रार्थनया प्रसन्नः वसिष्ठः ब्रह्मास्त्रं प्रत्यधीय उपशान्तम् अकरोत् । पराजितः विश्वामित्रः मणिहीनः सर्पः इव भूतले उपविष्य व्यचिन्तयत् । निस्सन्देहं क्षात्रबलस्यापेक्षया ब्रह्मबलम् एव श्रेष्ठम् दिग्बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजो बलं बलम् इति मत्वा तपः कृत्वा ब्रह्मपदवीं तस्य तेजः च प्राप्नोमि इति निश्चित्य सपत्नीकः दक्षिणदिशि प्रस्थितवान् । तपसः आरभिककाले अन्नं त्यक्त्वा केवलं फलानि खादति स्म । अस्य तपसा प्रसन्नः ब्रह्मा अस्मै राजर्षेः पदं प्रदत्तवान् । ब्रह्मा मे केवलं राजर्षेः पदं दत्तवान् न तु महर्षेः देवर्षे वा न अतः मम तपः इदानीमपि अपूर्णम् एव इति विचिन्त्य पुनः दुःखितः एवाभवत् । अतः पुनः उग्रं तप आचरिष्यामि इति निश्चितवान् ।
त्रिशङ्कुस्वर्गनिर्माणम्[सम्पादयतु]
इक्ष्वाकुवंशे त्रिशङ्कुः नाम राजा आसीत् । एषः सशारीरं स्वर्गं गन्तुम् इच्छति स्म । अतः त्रिशङ्कुः वसिष्ठस्य निकटं गत्वा स्वाशां प्राकटयत् । किन्तु वसिष्ठः एतत् कार्यं कर्तुम् असम्मतिं सूचितवान् । त्रिशङ्कुः इमाम् एव प्रार्थनां वसिष्ठपुत्राणां पुरतः स्थापितवान् । पित्रा अशक्यं कार्यं पुत्राः कथं कुर्युः ? भवान् पितुः अवमाननं कर्तुम् अगतः अस्ति इति अवदन् । तेन क्रुद्धः त्रिशङ्कुः तैः सह अपशब्देन सम्भाषितवान् । रुष्टाः वसिष्ठपुत्राः चण्डालः भवतु इति त्रिशङ्कुम् अशपन् । शापवशाद् चाण्डलरूपिणं त्रिशङ्कुं त्यक्त्वा तस्य मन्त्रिणः सभासदः गतवन्तः । तथापि सशरीरं स्वर्गगमनस्य इच्छा न मुक्ता । आशापरिपूर्तये त्रिशङ्कुः विश्वामित्रस्य निकटम् अगच्छत् । तस्य आशां पूरयितुं विश्वामित्रः अङ्गीकृतवान् । सहसा स्वपुत्रान् आहूय यज्ञस्य सामग्रीः सङ्ग्रहीतुम् आदिशत् । पश्चात् स्वशिष्यान् आहूय आदिशत् - ये वने निवसन्ति तान् सर्वान् ऋत्विजान् वसिष्ठपुत्रान् च यज्ञे सम्मेलयितुं निमन्त्र्य आगच्छतु इति । अन्ये सर्वे विश्वामित्रस्य निमन्त्रणं स्वीकृतवन्तः कितु वसिष्ठपुत्राः, यस्य यज्ञस्य पुरोहितः क्षत्रियः यजमानः च चाण्डालः तस्मिन् वयं भागं स्वीकर्तुं नेच्छामः इति उक्त्वा निमन्त्रणं तिरस्कृतवन्तः । एतत् श्रुत्वा क्रुद्धः विश्वामित्रः अपि च सप्तशतवर्षाणि चाण्डलजन्मनि विचरणस्य शापं दत्त्वा, कालपाशेन तान् बद्ध्वा यमलोकं प्रेशितवान् । । पुनः यज्ञस्य सिद्धतायां व्यस्तः अभवत् । वसिष्ठपुत्राणां गतिं दृष्ट्वा भीताः अरण्यवासिनः सर्वे ऋषिमुनयः विश्वामित्रस्य यज्ञे सहायाः अभवन् । यज्ञस्य समाप्तौ विश्वामित्रः विविधदेवतानां नामानि आहूय यज्ञभागं ग्रहीतुम् आह्वानं दत्तवान् । किन्तु कोऽपि देवः स्वस्य हविर्भावं स्वीकर्तुं नागतः । अनेन अतीव कुपितः विश्वामित्रः अर्घ्यजलं हस्तेन् गृहीत्वा त्रिशङ्कुं स्वतपोबलेन एव स्वर्गं प्रेषयामि इति वदन् मन्त्रं जप्त्वा आकाशे जलं क्षिप्त्वा राजनं त्रिशङ्कुं सशरीरं स्वर्गं प्रेशितवान् । स्वर्गे आयन्तं त्रिशङ्कुं दृष्ट्वा इन्द्रः कुपितः अवदत् ... रे मूर्ख, ते मम गुरुः शापं दत्तवान्, भवान् स्वर्गवासयोग्यः न । तत्तक्षणे एव त्रिशङ्कुः बलहीनः भूत्वा भूमौ पतन् रक्षितुं विश्वामित्रं प्रार्थितवान् । विश्वामित्रः तं तत्रैव स्थातुम् आदिश्य आकाशे एव स्वतपोबलेन द्वितीयं स्वर्गं निर्मितवान् । तत् पश्चान् नूतनम् इन्द्रं सृष्टुम् इष्टवान् । अनेन इन्द्रादयः देवाः भीताः विश्वामित्रेण सह अनुनयेन वार्तालापम् आरब्धवन्तः । गुरोः शापस्य कारणात् एव त्रिशङ्कुः स्वर्गगमनार्हः इति देवताः अवदन् । तदा विश्वामित्रः अवदत्... अहं तु अस्मै सशरीरं स्वर्गप्रेषणस्य वचनं दत्तवान् । अतः मया रचितः स्वर्गः तत्रैव भविष्यति । त्रिशङ्कुः अस्मिन् नक्षत्रमण्डले अमरः भविष्यति । अनेन वचनेन सन्तुष्टाः इन्द्रादयः देवाः स्वस्थानं गताः ।
ब्राह्मणत्वस्य प्राप्तिः[सम्पादयतु]
देवतानां निर्गमपश्चात् विश्वामित्रः ब्राह्मणपदं प्राप्तुं पूर्वदिशायां गत्वा उग्रं तपः आचरितुम् आरब्धवान् । अस्य तपसः भङ्गं कर्तुं नानाविधानि विघ्नानि समुत्पन्नानि तथापि सः क्रोधेन विना सर्वाः समस्याः निवारितवान् । तपस्यायाः अवधेः अमाप्तेः पश्चात् अन्नग्रहणार्थं यदा उपविष्टवान् तदा इन्द्रः ब्राह्मणभिक्षुकस्य रूपेण आगत्य भोजनम् अयाचत । विश्वामित्रः तस्य सम्पूर्णं भोजनं याचकाय अयच्छत् । अपि च स्वयं निराहारः एव स्थितः । एतत् पश्चात् तस्य मनसि एवं विचारः आगतः प्रायः मम भोजनग्रहणस्य कालः न सन्निहितः अतः याचकस्य रुपेण विप्रः उपस्थितः । मया इतोऽपि अतिशयेन तपः आचारणियः । इति विचिन्त्य विश्वामित्रः पुनः दीर्घकालीने तपसि मग्नः अभवत् । अस्मिन् अवसरे विश्वामित्रः प्राणायामपूर्वकं श्वासं बद्ध्वा महादारुणं तपः समाचरत् । अनेन प्रभाविताः देवाः ब्रह्माणं गत्वा न्यवेदयन् विश्वामित्रस्य तपः पराकाष्टां गतम् अस्ति । अधुना सः कोपस्य मोहस्य च सीमाम् अतिक्रान्तवान् । अधुना अस्य तपसः तेजसा लोकः प्रकाशितः । अतः भवान् प्रसन्नः भूत्वा अस्य अभिलाषायाः पूर्तिं करोतु इति । देवतानाम् एतानि वचांसि श्रुत्वा भगवान् ब्रह्मा तस्मै सर्वश्रेष्ठब्राह्मणस्य उपाधिं दत्तवान् । किन्तु विश्वामित्रः अनेन पदविना सह ओङ्कारं, षट्कारं सर्ववेदान् च उपादिशतु इति ब्रह्माणं प्रार्थितवान् । मम तपः तदा एव सफलं मन्ये यदा वसिष्ठः मां ब्राह्मणः ब्रह्मर्षिः चेति मन्यते ।
महर्षिवशिष्ठस्य मान्यता[सम्पादयतु]
विश्वामित्रस्य वचनानि श्रुत्वा सर्वे देवाः वसिष्ठस्य आश्रमं गत्वा तत्र सर्वं वृत्तान्तं श्रावयन्ति । तदा वसिष्ठः विश्वामित्रस्य निकटं गत्वा तं समालिङ्ग्य अवदत्... भोः विश्वामित्र भवान् वास्तवे ब्रह्मर्षिः अस्ति । अद्यं भवन्तं ब्राह्मणः इति स्वीकरोमि इति ।
स्रोतः[सम्पादयतु]
" वाल्मीकि रामायण - विश्वामित्र का पूर्व चरित्र"
[]]


text:
पूर्णिमा
भारतीयकालगणनानुगुणं प्रत्येकं मासस्य मध्यकलः पूर्णिमा अथवा पूर्णिमा भवति । शुक्लपक्षस्य चतुर्दश्याः अनन्तरदिवसः एव पूर्णिमा अस्ति । यस्मिन् दिवसे चन्द्रः रात्रौ पूर्णः दृश्यते सा पूर्णिमा तिथिः इति व्यवहारः । भारतीयपर्वदिनानि अनेकानि पूर्णिमासु एव सम्भवन्ति ।
पूर्णिमापर्वाणि[सम्पादयतु]
- चैत्रपूर्णिमायां हनूमज्जयन्ती ।
- वैशाखपूर्णिमायां बुद्धपूर्णिमा ।
- ज्येष्ठपूर्णिमायां वटसावित्रीव्रतम् ।
- आषाढपूर्णिमायां गुरूपूर्णिमा अथवा व्यासपूर्णिमा।
- श्रावणपूर्णिमायां संस्कृतोत्सवः अपि च उपाकर्म रक्षाबन्धनम्
- भाद्रपदपूर्णिमायां उमामाहेश्वरव्रतम् ।
- आश्वीजमासःपूर्णिमायां शरत्पूर्णिमा ।
- कार्तिकपूर्णिमायां पुष्करमेला अपि च गुरुनानकजयन्ती दीपाराधनम् च ।
- मार्गशीर्षपूर्णिमायां श्रीदत्तात्रेयजयन्ती ।
- पुष्यपूर्णिमायां शाकम्भरीजयन्ती।
- माघपूर्णिमायां रविदासजयन्ती अपि च कुम्भमेला
- फाल्गुणपूर्णिमायां होलीपर्व ।


text:
केनोपनिषत्
केनोपनिषत् (Kenopanishat) प्राचीनासु दशसु उपनिषत्सु अन्यतमा । अस्यां ३४ मन्त्राः विद्यन्ते । अस्याः उपनिषदः प्रमुखः विषयः भवति ब्रह्मविद्या । परब्रह्मस्वरूपः परमात्मा इन्द्रियातीतः, सः एव सर्वप्रेरकः इत्ययं विषयः समीचीनतया वर्णितः वर्तते । ब्रह्मज्ञानिनः लक्षणानि कानि इत्येतं विषयं मनोरञ्जकरीत्या विरोधाभासयुक्तैः वचनैः वर्णितवन्तः सन्ति । कापि देवता न स्वतन्त्रा, सर्वाः देवताः परब्रह्मणा प्रेरिताः इत्ययं सिद्धान्तः अत्र प्रदर्शितः अस्ति । 'एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्ति' इत्यस्य वा 'एकमेवाद्वितीयम्' इत्यस्य श्रुतिवाक्यस्य मनोहरं व्याख्यानरूपं वर्तते केनोपनिषत् । परमसत्यम् एकमेव विद्यते, तच्च अतीन्द्रियं विद्यते इत्येतत् तत्त्वद्वयमेव अत्र कविभिः चर्चितः प्रमुखः विषयः ।
द्वितीयं खण्डं चतुर्थखण्डस्य द्वित्रान् श्लोकान् विहाय अवशिष्टभागेषु भाषा अतीव सरला विद्यते । द्वितीयखण्डस्य क्लेशस्य हेतुः भवति तत्र उपयुक्ता सङ्क्षेपपद्धतिः । चतुर्थखण्डस्य क्लेशस्य मूलं भवति तत्र उपयुक्तानि पारिभाषिकपदानि ।
परब्रह्म अतीन्द्रियवस्तु विद्यते । सृष्टजगति विद्यमानानि सूक्ष्मतमानि वस्तूनि विविधैः यान्त्रिकोपकरणानां साहाय्येन द्रष्टुं शक्यानि, अभिज्ञातुं शक्यानि । किन्तु येन वस्तुना इयम् इन्द्रियशक्तिः निर्मिता वर्तते तस्य दर्शनं कथम् ? नेत्राभ्यां जगत् द्रष्टुं शक्यम्, किन्तु नेत्रयोः दर्शनं कथम् ? अतः एव तत् परब्रह्म नेत्रयोः नेत्रं, कर्णयोः कर्णः इति निर्दिष्टम् । नेत्रयोः नेत्रं नाम नेत्रदर्शनस्य सामर्थ्यं यस्मिन् विद्यते सः इत्यर्थः । नेत्रं यया शक्त्या द्रष्टुं शक्नोति तस्याः शक्तेः दाता, प्रेरकः वर्तते सः । अतः सः इन्द्रियैः अगोचरः, इन्द्रियातीतः च ।
आर्यऋषीणां दृष्टिः अत्यन्तं सूक्ष्मा आसीत् इति प्रतिपदम् अस्माभिः अवगम्यते । प्रत्येकस्मिन् विषये अपि मूलतत्त्वानाम् अन्वेषणं तेषां सहजः स्वभावः आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
शान्तिमन्त्रः[सम्पादयतु]
-
- ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः
- श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि।
- सर्वम् ब्रह्मौपनिषदम् माऽहं ब्रह्म
- निराकुर्यां मा मा ब्रह्म
- निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणम् मेऽस्तु।
- तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते
- मयि सन्तु ते मयि सन्तु।
- ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
प्रथमखण्डः[सम्पादयतु]
इयमुपनिषत् [[सामवेदः|सामवेदी]यतलवकारब्राह्मणे नवमाध्यायान्तर्गता । अस्यां परब्रह्मतत्त्वचिन्तनं गुरुशिष्ययोः प्रश्नप्रतिवचनद्वारा क्रियते । केन इति प्रश्नपूर्वकम् आरभ्यते इति कारणात् इदं नाम । इह जिज्ञासुः शिष्यः गुरुं पृच्छति, केनेषितं पतति इत्यनेन मनुष्यस्य यानि जडरूपाणि कर्मेन्द्रियाणि ज्ञानेन्द्रियाणि च उभयविधानि भवन्ति, एतेषां शब्दादिविषयेषु नियोगः केन क्रियते ? तदा गुरुः प्रत्युत्तरति – यः सर्वज्ञः सर्वव्यापी परमात्मा एव अत्र सर्वाणि इन्द्रियाणि नियुङ्क्ते तत्तद्विषयेषु सः एव श्रोत्रस्य श्रोत्रम्, मनसो मनः इत्यादिना सर्वजगतः मूलरुपः । एतत् तत्त्वं विदित्वा धीराः अमृताः भवन्ति ।
द्वितीयखण्डः[सम्पादयतु]
द्वितीयखण्डे तावत् आदौ शिष्यस्य अहं ब्रह्म सुवेद इत्याकारकदुरभिमानस्य निवारणार्थं यदि मन्यसे इत्यादिना आरभ्यते । यतः ब्रह्मणः पूर्णज्ञानमस्यां संसारदशायां न भवति । यदा च त्रिपुटिलयः भवति तदा एव । यः मतमिति वदति तस्य निश्चयेन अमतं ब्रह्म । सर्वबौद्धप्रत्ययेषु अनुस्यूतं ब्रह्मतत्त्वं यः वेत्ति सः अमृतत्वं प्राप्नोति । इह चेदवेदीत् इत्यनेन ब्रह्मजिज्ञासाकर्तव्यता मानवे जन्मनि एव इति निश्चीयते ।
तृतीयखण्डः[सम्पादयतु]
तृतीयखण्डे तु आख्यायिका विद्यते देवानां दुर्महिमानगर्वप्रहरणरूपा । तत्रादौ परमात्मा यक्षरूपेण आविर्भवति । तद्विज्ञातुम् आदौ गच्छति अग्निः । गत्वा च स्वस्य गर्वं दर्शयति सर्वं दहेयं यदिदं पृथिव्याम् इत्यनेन । तदा यक्षेण स्थापितं किञ्चन तृणमपि दग्धुमशक्तः प्रतिनिवर्तते । एवमेव वायुरपि आगत्य गर्वभङ्गपुरस्सरं प्रतिगच्छति । यदा इन्द्रः आगच्छति तदा यक्षः अन्तर्हितो भवति तस्मिन् स्थाने हैमवती उमा प्रत्यक्षा भवति । सा ब्रह्मतत्वस्य विषये वक्ति यत् देवानां गर्वभङ्गार्थमेव ब्रह्म यक्षरूपेण आगतम् इति । अन्ते च परब्रह्मोपासनमुक्तम् आधिदैविकाध्यात्मिकरूपेण । तस्य फलमपि उक्तं तस्य साधकस्य कृते सर्वाणि भूतानि चिदानन्दमयानि भवन्ति । सर्वभूतानां प्रियतमो भवति अयम् ।
शब्दार्थाः[सम्पादयतु]
उपनिषत् - ब्रह्मविद्या
प्रतिबोधः - ध्यानम्
दभ्र - स्वल्पम्
जातवेदः - ज्ञानी (अग्नेः नाम)
अमृतत्त्वम् - नाशरहिता नित्यानन्दस्थितिः
यक्षः - अद्भुतं पूज्यं वस्तु
मातरिश्वन् - वायुः, अन्तरङ्गे सञ्चारकः
आधिदैविकम् - दैवशक्तिसम्बद्धम्
अध्यात्मिकम् - आत्मसम्बद्धम्
प्रतिष्ठा - आधारः
अभिक्ष्णम् - इष्टम्
वनम् - आनन्दरूपम्
ज्येयम् - श्रेष्ठम्


text:
पचमढी
गिरिकन्यायाः मरकताभरणम् (verdant Jewel of the hills) इति पचमढी गिरिधाम प्रसिद्धम् अस्ति ।पचमढी इत्यस्य लघुप्रकोष्ठः अथवा लघुगृहमित्यर्थः अस्ति । महाभारतानुसारं पाण्डवाः अत्र किञ्चित्कालं वास कृतवन्तः । मध्यप्रदेशस्य होशङ्गबादमण्डले पौराणिकतया ऐतिहासिकतया च प्रसिद्धं क्षेत्रमिदम् । क्रिस्ताब्दे १८५७ तमे वर्षे स्वतन्त्रतासङ्ग्रामे आङ्गलानां विरुद्धं पचमढीगोण्ड-आदिवासिजनाः आन्दोलनं कृतवन्तः । तदा अनेके जनाः अत्र हुतात्मानः अभवन् । अत्र गुहासु आदिवासिभिः लिखितानि चित्राणि सन्ति । पचमढीगुहाविषये क्याप्तन् ए फोर्सेत् महोदयः संशोधनं कृतवान् । क्रिस्ताब्दे १८६२ तमे वर्षेः एषः अत्र आगतवान् आसीत् । स्वानुभवं Highalands of central India पुस्तके लिखितवानस्ति । एतत्स्थानम् अतीव सुन्दरम् अस्ति । राष्ट्रगीते रवीन्द्रनाथ ठाकुरः यथा वर्णितवान् अस्ति तथा सुजला सुफला मलयजशीतला सस्यश्यामला इत्यादिगुणैः युक्ता भूमिः अत्र अस्ति । गुहाः प्रपाताः, शिलापर्वताः, घट्टप्रदेशाः, पर्वतशिखराणि दरिकन्दराः च अत्र सन्ति । धूमगढ इति स्थानं सागरस्तरतः ४४२५ पादमितोन्नते स्थानेऽस्ति । इतः सूर्यास्तोदयदर्शनम् अतीव आनन्दाय भवति । पुराणनुसारं जटाशङ्कर-भस्मासुरमोहिनी कथा सम्बद्धं स्थलमेतत् । अत्र एचेल् फाल्स् एक प्रमुखाकर्षणम् अस्ति । दिने अतीव सुन्दरमेतत् रात्रौ पीतरक्तवालुकाशिलाभिः प्रतिफलितेन प्रकाशेन विविधवर्णान् प्रतिफलत् अतीव सुन्दरं दृश्यते । अत्र सप्तकि.मी. वाहनमार्गः निर्मितः अस्ति । तत्र पादचारणं तरणं पर्वतारोहणम् इत्यादिकार्याणि कर्तुं व्यवस्था अस्ति । अत्र तरणप्रियाणाम् अतीवानन्दः भवति ।
अन्तर्विषयाः
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
मुम्बयी-हौराधूमशकटमार्गे इटार्सीनिस्थानतः ६७ कि.मी । समीपस्थं निस्थानं पिपरिया ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
होशङ्गाबाद्नागपुरपिपरियाछिन्दवाडाभोपालनगराणि सामान्यतः ५५ कि.मी दूरे सन्ति। एतेभ्यः नगरेभ्यः उत्तमा वाहानव्यवस्था अस्ति ।
वसतिः[सम्पादयतु]
सात्पूराफारेस्ट् लाड्ज्, हालिडे होम्स् इत्यादीनि सन्ति ।
कालः[सम्पादयतु]
अक्टोबरमासतः जूनमासपर्यन्तं दर्शनाय उत्तमः कालः ।


text:
सभ्यता
सभ्यताः एकः स्थिरः मानवसमूहेण वकसन्ति। सभ्यतासु स्वकीया संस्कृतिः, भाषा, इतिहासम्, इत्यादयः भवन्ति। सभ्यताः विकासः भारते, मेसोपोतामियायाम्, मिस्रे च अभवत्। भारते वैदिक सभ्यता उत्पन्नम् भवति। वैदिकसभ्यता प्रथम् सभ्यतास्ति। मिस्रस्य, यूनानस्य, रोमस्य च सभ्यता अपि पुरा अस्ति।
सामान्यतः एकस्यां सभ्यतायां एकम् मतम् अस्ति हि मतं सभ्यतायाः गुणेषु प्रधानम् अस्ति। मतम् जनेषु सङ्घटितेषु स्थापयति।
सभ्यातासु प्रगतेः चिह्नानि तासाम् लिपिः, क्षेत्रफलम्, नगराणाम् संख्याः च सन्ति।
सभ्यतासु कथं रचयन्ति?[सम्पादयतु]
यदा कृषिः अभवत् तदा स्थिरः मानवसमूहः अरचयत्। कारणम्? यदा कृषि भवति तदा मानवः व्याधस्य गुणानि अटितुं च त्यजति। पुराकाले यदा स्थिरः मानवसमूहः अरचयत् तत्र तदा शनैः शनैः संस्कृतिः, भाषा, लिपिः, इत्यादि विकसति।
सभ्याता अपि शनैः शनैः राष्ट्रस्य रूपम् परिवर्तते। अल्पराष्ट्रेषु एकमेव राज्य भवति परन्तु विशालरष्ट्रेषु अनेकानि राष्ट्रानि संभवन्ति।
मतं धर्मः च[सम्पादयतु]
यदा मतं पुरा भावति तदा स्यात् धर्मे परिवर्तते। धर्मे अनेकानि मतानि सम्भवन्ति। इति हिन्दुधर्मे अनेकानि मातानि सन्ति।
अद्य अधिकतमं धर्मं अम्रयत्, केवलः हिन्दुधर्मः बौद्धधर्मः च अतिजीवति। इस्लामः जम्बुद्विपात् धर्मेषु हननं अकरोत्।
पुराकाले अनेकानि धर्मानि आसीत् दृष्टान्तरूपेन-> मिस्रधार्मः, रोमधर्मः, इतियादिः।
पुरातनसभ्यताः[सम्पादयतु]
वेदिकसभ्यता[सम्पादयतु]
इदम् सभ्यता विश्वस्य पुरातम सभ्यता अस्ति। यदा आर्यवर्ते(भरतवर्षे) जानाः वन्येतराः भवन्ति तदा ते स्वयमम् आर्यः वदत्। वयम् अपि तान् आर्याः एव वदिष्यामः।
आर्याः सिंधु-सरस्वतीनद्याः गंगानद्याः मध्ये वसन्ति। तेषाम् भाषा संस्कृतम् आसीत्। तेषाम् मतम् वेदिकमतः आसीत्। तेषाम् धर्मः वेदिकधर्मः आसीत्।
2200 ईसापूर्वात् 1900 ईसापूर्वम् वेदिकसभ्यतायाम् अनावृष्टिः आगतवान् हि सरस्वती नदी शोषणमं भवत्। अतः आर्याः पश्चिमे दक्षिणभारते च अप्रवसन्। तदा आर्याः भारते, पश्चिमजम्बुद्वीपे पुनः सभ्यतां अविकसत्।
रोमसभ्यता[सम्पादयतु]
पुराकाले रोमम् एकः ग्रामः आसीत्। शनैः शनैः कलिणा रोमम् अरोहत्। युद्धस्य कारणेन रोमम् ग्रामत् पुराकाले प्रधाननगरः भवत्। रोमस्य साम्राज्यम् विशाल आसित। रोमस्य कारणेन् क्रिस्तीयमतम् फिरङ्गस्य प्रधानमतम् च भवत्।
अद्यापि रोमस्य प्रभावः पश्चिमजगति अस्ति। फिरङ्गराष्ट्राः अद्यापि लैटिनलिपौ स्वकीयम् भाषायाः लिखन्ति।


text:
दतियामण्डलम्
दतियामण्डलम् ( ( शृणु) /ˈdətɪjɑːməndələm/) (हिन्दी: दतिया जिला, आङ्ग्ल: Datia district) इत्येतत् भारतस्य मध्यभागे स्थितस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य ग्वालियरविभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति दतिया इति नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
दतियामण्डलस्य विस्तारः २,९०२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य उत्तरभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे उत्तरप्रदेशराज्यं, पश्चिमे ग्वालियरमण्डलम्, उत्तरे भिण्डमण्डलं, दक्षिणे उत्तरप्रदेशराज्यम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले सिन्धनदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं दतियामण्डलस्य जनसङ्ख्या ७,८६,७५४ अस्ति । अत्र ४,२०,१५७ पुरुषाः, ३,६६,५९७ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २७१ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २७१ जनाः। २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १८.४६% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-८७३ अस्ति । अत्र साक्षरता ७२.६३% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले चत्वारि उपमण्डलानि सन्ति । तानि- दतिया, सेवन्धा, इन्दरगढ, भण्डेर ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
पीताम्बरा-पीठम्[सम्पादयतु]
पीताम्बरा-पीठम् भारतदेशस्य एकं प्रसिद्धं शक्तिपीठम् अस्ति । तस्मिन् पीठे श्री गोलोकवासी स्वामीजी महाराज इत्यनेन बगलामुखीदेव्याः, धूमावतीदेव्याः च प्रतिष्ठापना कृता । तत्र एकं शिवमन्दिरम् अस्ति यत् एकमात्रं महाभारतकालीनं शिवमन्दिरम् अस्ति । पीताम्बरा-पीठे अन्यान्यपि बहूनि मन्दिराणि सन्ति ।
सोनगिरि[सम्पादयतु]
सोनगिरि जैनेषु अन्यतराणां दिगम्बराणां पवित्रतीर्थस्थलम् अस्ति । तत्स्थलं परितः श्वेतशैलेभ्यः निर्मितानि बहूनि जैनमन्दिराणि सन्ति ।
बीरसिंहदेव-भवनम्[सम्पादयतु]
बीरसिंहदेव-भवनं सप्तभूमम् अस्ति । इदं भवनं राज्ञा बीरसिंहदेवेन ई. १६१४ तमे वर्षे निर्मापितम् । इदं भवनं केवलं पाषाणैः निर्मितमस्ति । बडोनी, बोटानिकल गार्डन, राजगढ पैलेस एवं सङ्ग्रहालयः इत्येतानि अपि अस्य मण्डलस्य प्रमुखानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
http://datia.nic.in/
http://www.census2011.co.in/census/district/289-datia.html


text:
भारतीयसेनोत्सवः
भारतदेशे भूदलं, नौकादलं वायुदलम् इति त्रिविधा रक्षकसेना कार्यं कुर्वती अस्ति । साधारणतया भूसेना भूप्रदेशे, नौकासेना सागरेषु, वायुसेना च पर्वतप्रदेशेषु तथा विमानोड्डुयनकार्यादिषु कार्यं कुर्वन्ति । किन्तु नैसर्गिकप्रवाहः चण्डमारुतः युध्दादिसन्दर्भेषु देशरक्षणार्थं जनरक्षणार्थं च त्रिविधा सेना उत्तमं कार्यं करॊति। त्रिविधानामपि प्रत्येकतः समानम् अस्तित्वमस्ति । कार्ययोजनाः च सन्ति । बाह्यशत्रुभ्यः देशरक्षणं सीमारक्षणं भारतीयानां रक्षणं च सेनाजनानां प्रमुखं कार्यमस्ति ।
अन्तर्विषयाः
भूसेनादिनम्[सम्पादयतु]
सेनासु प्रत्येकतया स्थापनादिनम् आचरन्ति । भूसेनायाः दिनं सैनिकानां दिनमिति जनवरीमासस्य १५ पञ्चदशे दिने आचरन्ति । देशरक्षणाविषये भूसेनायाः महत्त्वम् अधिकम् अस्ति । सीमासुरक्षा भूकम्पप्रवाह-नैसर्गिकप्रकोपाः इत्यादिकार्येषु सेना सदा जागरिता तिष्ठति । आङ्गलानां सर्वकारसमये एव योध्दृणां सङ्घटना विषये विचारविनिमयः अभवत् । सैनिकविद्यालयाः स्थापिताः अभवन् । विदेशीयेभ्यः संरक्षणं, सीमासुरक्षा, नियमपालनं, शान्तिस्थापना, सागरतीरे रक्षणाव्यवस्था, सम्पर्कव्यवस्था इत्यादिविषयाः सैनिककार्यक्षेत्रे मिलिताः अभवन् । द्वीतीयविश्वयुध्देऽपि भारतीय सैनिकाः इङ्गलेण्ड देशपरतः युध्दे रताः आसन् । १९५२ तमे वर्षे समग्रे भारतदेशे एका सम्योजिता सेना कार्यं कर्तुम् आरम्भं कृतवती । १९७२ तमे वर्षे भारतीय भूसेना विश्वे चतुर्थं स्थानं प्राप्तवती । साम्प्रदायिकरीत्या सैनिकाः सशस्त्रसेना च अत्र कार्यं कुर्वन्ति । चीना युध्द पाकिस्तानयुध्द प्रसङ्गयोः सेनायाः कार्यम् अतिमहत्तरम् आसीत् । भारतीयसेनासु ये युवकाः कार्यं कुर्वन्तः सन्ति तेषां प्रतिवर्षं विविधाः प्रशस्तयः दास्यन्ते । शौर्यपुरस्काराः परमवीरचक्रपुरस्काराः इत्यादि दत्त्वा वीरसैनिकान् प्रशंसन्ति । युध्दादिषु मृतानां मरणानन्तरमपि प्रशस्तिदानेन प्रशंसया च सत्कुर्वन्ति ।
प्रतिवर्षं नूतनाः युवजनाः सेनासु प्रविश्य् प्रशिक्षिताः भवन्ति । भारतीय सर्वकारः रक्षण विषये सेनाविषये च कोटिकोटिधनं उपयुज्य देशरक्षणाय, जनानां रक्षणाय च उत्तमकार्यं करोति । इदानीन्तनकाले सैनिकानां विविधाः आधुनिकाः यन्त्रविशेषाः दत्ताः सन्ति । सम्पर्कव्यवस्था आहारवसति आरोग्यादयः काल्पिताः सन्ति । भारतीयसेना अतीव बलयुता अस्ति । भूसेनायाः महादण्डनायकः एव त्रिविधसेनासु प्रमुखः भवति । भूसेना आन्तरिकशान्तिपालनामपि करोति ।
नौसेनादिनम्[सम्पादयतु]
नौसेनादिनं प्रतिवर्षं डिसेम्बरमासस्य चतुर्थे दिने आचरन्ति । तस्मिन् दिने नौकादलस्य अभिवृध्दि विषये, कार्याणां विषये च चर्चाः कुर्वन्ति । नवीनविष्काराणां उपयोगविषये च् चिन्तनं कुर्वन्ति । नौकादलं विशेषतः सागरतीरे कार्यं करोति । भारते दश महानौकास्थानानि, २२ मध्यमगात्रस्थानानि, ३०० अल्पगात्रनौकास्थानानि, १२८४ द्वीपाः, ४१८ द्वीपकल्पानि नौकासेनायाः कार्यक्षेत्रम् अस्ति । ‘सर्वतो जयमिच्छामि’ इति नौकादलस्य ध्येयवाक्यमस्ति । स्वातन्त्र्यप्राप्तेः अनन्तरम् उपनौकाधिपति (वैस एड्मिरल्) कार्यालयः देहलीनगरे स्थापितः अस्ति । भारतदेशे ५ सह्स्र किलोमीटर विस्तारः सागरतीरप्रदेशः अस्ति पूर्वकालतः अपि विदेशीयाः जलमार्गद्वारा आगच्छन्तः सन्ति । अतः सागरतीरे विदेशीयानाम् आक्रमणनियन्त्रणं नौसेनायाः मुख्यं कार्यमस्ति । एतत्कारणात् सागरे एव नौसेनायाः एकः विभागः सदा कार्यरतः अस्ति । नौसेनाम् अनेके युवजनाः प्रतिवर्षं प्रविशन्ति । तेषां प्रशिक्षणार्थं मुम्बै विशाखा पट्टनं कोच्ची जातनगर गोवा स्थलेषु च प्रशिक्षणकेन्द्राणि स्थापितानि । देशरक्षणार्थं जलान्तर्गामिन्यः नौकाः सिध्दाः सन्ति । आधुनिकशस्यास्त्राणि अपि सेनायै पूरितानि सन्ति । विदेशैः ये आगत्य देशे विस्फोटान् कुर्वन्ति तेषां नियन्त्रणार्थमपि व्यवस्था कृतास्ति । आधुनिककाले नौसेनायाः कार्यम् अधिकं सञ्जातम् अस्ति । अतः एव क्षाधिकसैनिकाः सततं कार्यं कुर्वन्तः सन्ति । नौसेना आपद् ग्रस्तानां नौकानां संरक्षणार्थम् अपि कार्यं करोति । मुख्यतः विदेशिव्यापारेणः वस्तुनः देशे विदेशे च नयनं नौकाभिः कुर्वन्ति । एवं विविधरीत्या भारतदेशे नौसेना सततं कार्यं कुर्वती अस्ति ।
वायुसेनादिनम्[सम्पादयतु]
भारतदेशे वायुसेनादिनं अक्तोबरमासस्य अष्टमे-दिने आचरन्ति । आधुनिककाले विमानयानव्यवस्था अतीव कार्यं करोति । देशे तथा विदेशयाने च विमानानि सततं कार्यप्रवृत्तानि सन्ति । विमानयानेन शीघ्रतया गमनंसाध्यम् अस्ति । विदेशीयाः विमानैः आगत्य यत्र कुत्रापि विस्फोटं कर्तुं समर्थाः भवन्ति । अतः वायुदलम् अतीव जागरुकतया कार्यं करोति । वैरिणां आक्रमणनियन्त्रणे तथा प्रतिकार्यं कर्तुं विमानानि लघुविमानानि हेलिकाफ्टरा दीनि सन्नध्दानि सन्ति । नैसर्गिकप्रकोपेषु विमानापघातेषु च वायुदलस्य कार्यम् अतिशीघ्रतया परिहारकार्यार्थं महत्वं प्राप्नोति । भारतदेशे बेङ्गलूरु नासिक प्रदेशेषु च विमाननिर्माणयन्त्रागाराणि स्थापितानि सन्ति । आकस्मिकापघात कार्यार्थं हेलिकाफ्र्टर्व्यवस्था सन्नध्दा अस्ति । देशे आगतानां देशतः गच्छतां विमानानां परिवीक्षणार्थं शडारव्यवस्या अस्ति । वायुसेना उत्तमान्तर्जालव्यवस्थां स्थापयित्वा उत्तमं कार्यं करोति । वायुसेनायाः प्रमुखं एर् चीफ् मार्षल् इति कथयन्ति । वायुसेनां प्रविष्टानां देहली डेहराडून् कडकवास्ला प्रदेशेषु विद्यालयेषु प्रशिक्षणं दाददन्ति । एतेषु प्रशिक्षणेषु विमानचालनप्रशिक्षणं, वैमानिकप्रशिक्षणं विमान चालकबोधकानां प्रशिक्षणम् इत्यादि कुर्वन्ति ।
भारतदेशे प्रकृतिकोपः, भूकम्पः, प्रवाहः, चण्डमारुतः अतिवृष्टिः सागरविकोपः इत्यादि सम्भवति । तदा शीघ्रतया परिहारकार्थं कर्तुं वायुसेना सन्नध्दा तिष्ठति । तेन शीघ्रमेव जनानां संरक्षणं साध्यं भवति । वायुसेनादिनाचरणॆ सामूहिकव्यायामः, बलप्रदर्शनं, सभा, चर्चा, प्रशस्ति वितरणं सन्ध्यासमये भोजनोत्सवः इत्यादि प्रचलति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Armed Forces Day in other countries
- List of important days celebrated worldwide
- How to become a Pilot in Indian Air Force


text:
लोह
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
लोहम्, क्ली, अगुरु । इत्यमरः ॥ (अथास्य पर्य्यायः । “अगुरुप्रवरं लोहं राजार्हं योगजन्तथा । वंशिकं क्रिमिजं वापि क्रिमिजग्धमनार्यकम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्ब्बखण्डे प्रथमे भागे ॥)
लोहः, पुं, क्ली, (लूयतेऽनेनेति । लू + बाहुलकात् हः ।) लौहम् । जोङ्गकम् । सर्व्वतैजसम् । इति मेदिनी । हे, ८ ॥ रुधिरम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ अथ मुण्डलोहस्य पर्य्यायः । मुण्डम् २ मुण्डा- यसम् ३ दृषत्सारम् ४ शिलात्मजम् ५ अश्म- जम् ६ कृषिलोहम् ७ आरम् ८ कृष्णायसम् ९ ॥ अथ तीक्ष्णलोहस्य पर्य्यायः । तीक्ष्णम् २ शस्त्रायसम् ३ शस्त्रम् ४ पिण्डम् ५ पिण्डा- यसम् ६ शठम् ७ आयसम् ८ निशितम् ९ तीव्रम् १० खड्गम् ११ मुण्डजम् १२ अयः १३ चित्रायसम् १४ चीनजम् १५ । अस्य गुणाः । रूक्षत्वम् । उष्णत्वम् । तिक्तत्वम् । वातपित्त- कफप्रमेहपाण्डुशूलनाशित्वम् । तीक्ष्णत्वम् । मुण्डाधिकगुणत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ अथ लोहस्योत्पत्तिनामलक्षणगुणाः । “पुरा लोमिलदैत्यानां निहतानां सुरैर्युधि । उत्पन्नानि शरीरेभ्यो लोहानि विविधानि च ॥ लोहोऽस्त्री शस्त्रकं तीक्ष्णं पिण्डं कालाय- सायसी । गुरुता दृढतोत्क्लेदकफदाहस्य कारिता । अश्मदोषः सुदुर्गन्धो दोषाः सप्तायसस्य तु ॥ लोहं तिक्तरसं शीतं मधुरं तुवरं गुरु । रूक्षं वयस्यं चक्षुष्यं लेखनं वातलं जयेत् ॥ कफं पित्तं गरं शूलं शोथार्शःप्लीहपाण्डुताः । मेदोमेहकृमीन् कुष्ठं तत्किट्टं तद्बदेव हि ॥ षण्डत्वकुष्ठामयमृत्युदं भवेत् हृद्रोगशूलौ कुरुतेऽश्मरीञ्च । नानारुजाञ्चापि तथा प्रकोपं करोति हृल्लासमशुद्धलोहम् ॥ जीवहारि मदकारि चायसं चेदशुद्धिमदसंस्कृतं ध्रुवम् । पाटवं न तनुते शरीरके दारुणां हृदि रुजाञ्च यच्छति ॥” * ॥ तत्र सारलोहस्य लक्षणं गुणाश्च । “क्षमाभृच्छिखराकाराण्यङ्गान्यम्लेन लेपिते । लोहे स्युर्यत्र सूक्ष्माणि तत्सारमभिधीयते ॥ लोहं साराह्वयं हन्याद्ग्रहणीमतिसारकम् । अर्द्धसर्व्वाङ्गजं वातं शूलञ्च परिणामजम् । छर्द्दिञ्च पीनसं पित्तं श्वासमाशु व्यपोहति ॥” अथ कान्तलोहस्य लक्षणं गुणाश्च । पत्पात्रे न प्रसरति जले तैलबिन्दुः प्रतप्ते हिङ्गुर्गन्धं त्यजति चनिजं तिक्ततां निम्बकन्दः । तप्तं दुग्धं भवति शिखराकारकं नैति भूमिं कृष्णाङ्गः स्यात् सजलचणकः कान्तलोहं तदुक्तम् ॥ गुल्मोदरार्शःशूलाममामवातं भगन्दरम् । कामलाशोथकुष्ठानि क्षयं कान्तमयो जयेत् ॥ स पापिष्ठोऽपि भुङ्क्तेऽन्नं रौरवे परिपच्यते ॥” इति मत्स्यसूक्ततन्त्रम् ॥ अपि च । “अयःपात्रे पयःपानं गव्यं सिद्धान्नमेव च । भृष्टादिकं मधु गुडं नारिकेलोदकन्तथा ॥ फलं मूलञ्च यत्किञ्चिदभक्ष्यं मुनिरब्रवीत् ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डम् ॥ (अश्मन एवास्य उत्पत्तिः श्रूयते । यथा, मनुः । ९ । ३२१ । “अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्त्रमश्मनो लोहमुत्थितम् । तेषां सर्व्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥” पुं, छागः । स तु लक्षणान्वितः कृष्णवर्णो रक्त- वर्णो वा । यथा, मनुः । ३ । २७२ । “कालशाकं महाशल्काः खड्गलोहामिषं मधु । आनन्त्यायैव कल्पन्ते मुन्यन्नानि च सर्व्वशः ॥” पार्व्वत्यजातिविशेषः । यथा, महाभारते । २ । २७ । २५ । “लोहान् परमकाम्बोजानृषिकानुत्तरानपि । सहितांस्तान् महाराज व्यजयत् पाक- शासनिः ॥” रक्तवर्णे, त्रि । यथा, महाभारते । १ । १३६ । २३ । “भ्रमतश्च वराहस्य लोहस्य प्रमुखे समम् । पञ्चबाणान् सुसंयुक्तान् स मुमोचैकबाणवत् ॥”)
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
लोह नपुं।
अगरु
समानार्थक:समार्थक,वंशका,अगुरु,राजार्ह,लोह,कृमिज,जोङ्गक
2।6।126।2।4
कालीयकं च कालानुसार्यं चाथ समार्थकम्. वंशिकागुरुराजार्हलोहकृमिजजोङ्गकम्.।
: कालागुरु
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलसजीवः, वृक्षः
लोह पुं-नपुं।
लोहः
समानार्थक:लोह,शस्त्रक,तीक्ष्ण,पिण्ड,कालायस,अयस्,अश्मसार,शस्त्र
2।9।98।1।1
लोहोऽस्त्री शस्त्रकं तीक्ष्णं पिण्डं कालायसायसी। अश्मसारोऽथ मण्डूरं सिंहाणमपि तन्मले॥
अवयव : लोहमलम्,अयोविकारः
वृत्तिवान् : लोहकारकः
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, तेजः, धातुः
लोह नपुं।
सर्वधातवः
समानार्थक:तैजस,लोह
2।9।99।1।2
सर्वं च तैजसं लौहं विकारस्त्वयसः कुशी। क्षारः काचोऽथ चपलो रसः सूतश्च पारदे॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलनिर्जीवः, मूलकम्
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
लोह¦ पुंन॰ लू--विच् लौस्तं जहाति हा--क।
१ धातुभेदेअमरः।
२ धातुमात्रे मेदि॰
३ रुधिरे राजनि॰
४ अगुरु-चन्दने न॰ अमरः। धातुभेदस्वरूपादि भावप्र॰ उक्तंयथा
“अथ लोहस्योत्पत्तिनामलक्षणगुणाः
“पुरा लोमि-लदैत्यानां निहतानां सुरेर्युधि। उत्पन्नानि शरीरेभ्योलोहानि विविधानि च। लोहोऽस्त्री शस्त्रकं तीक्ष्णंपिण्डं कालायसायसी। गुरुतादृढतोत्क्लेदकफ-दाहस्य कारिता। अश्मदोषः सुदुगन्धो दोषाः सप्ताय-सस्य तु। लोहं तिक्तरसं शीतं मधुरं तुवरं गुरु।{??}क्षं वयस्यं चक्षुष्यं लेखनं वातलं जयेत्। कफं पित्तंपरं शूलं शोथार्शःप्लीहपाण्डुताः। मेदोमेहकृमीन्कुष्ठं तत्किट्टं तद्वदेव हि। पाण्डुत्वकुष्ठामयमृत्युदं भ-{??} हृद्रोगशूलौ कुरुतेऽश्मरीञ्च। नानारुजाञ्चापि तथाप्रकोपं करोति हृल्लासमशुद्धलोहम्। जीपहारि मद-कारि चायर्स चेदशुद्धिमदसंस्कृतं ध्रुवम्। पाटवं नतनुते शरीरके दारुणां हृदि रुजाञ्च यच्छति। कुद्माण्डं तिलतैलञ्च माषान्नं राजिकां तथा। मद्य-मम्लरसञ्चापि त्यजेल्लोहस्य सेवकः”। तत्र सारलोहस्यलक्षणं गुणाश्च
“क्षमामृच्छिखराकाराण्यङ्गान्यम्लेनलेपयेत्। लोहे स्युर्यत्र सूक्ष्माणि तत्सारमभिधीयते। लोहसारो ह्ययं हन्याद्ग्रहणीमतिसारकम्। अर्द्ध-सर्वाङ्गजं वातं शूलञ्च परिणामजम्। छर्दिञ्च पीनसंपित्तं श्वासं कासं व्यपोहति”। अथ कान्तलोहस्यलक्षणं गुणाश्च।
“यत् पात्रेण प्रसरति जले तैल-विन्दुः प्रतप्ते हिङ्गुर्गन्धं त्यजति च निजं तिक्ततांनिम्बवल्कः। तप्तं दुग्धं भवति शिखराकारकंनैति भूमिं कृष्णाङ्गः स्यात् सजलचणकः कान्तलोहंतदुक्तम्। गुल्मोदरार्शःशूलाममामवातं भगन्दरम्। कामलाशोथकुष्ठानि क्षयं कान्तमयो हरेत्। प्लोहान-[Page4835-a+ 38]{??}म्लिपित्तञ्च यकृच्चापि शिरोरुजम्। सर्वान् रोगान्विजयते कान्तलोहं न संशयः। तलं वीर्य्यं वपःपष्टिंकुरुतेऽग्निं विवर्द्धयेत्। अथ किदम्य
“ध्मायमानस्यलोहस्य मलं मण्डूरमुच्यते। लोहसिंहानिका किट्टंसिंहानञ्च निगद्यते। यल्लोहं यद्गुणं प्रोक्तं तत्किट्टमपि तद्गुणम्”। अथ लोहस्य दोषशान्तये शोधनमभि-धीयते
“पत्तलीकृतपत्राणि लोहस्याग्नौ प्रतापयेत्। निषिञ्चेत् तप्ततप्तानि तैले तक्रे च काञ्जिके। गोमूत्रेच कुलत्थानां कषाये च त्रिधात्रिधा। एवं लोहस्यपत्राणां विशुद्धिः संप्रजायते”। अथ लोहस्य मारण-विधिः
“शुद्धलोहभवं चूर्णं पातालगरुडीरसैः। मर्दयित्वा पुटेद्वह्नौ दद्यादेवं पुटद्वयम्। पुटत्रयंकु{??}र्य्याश्च कुठारच्छिल्लिकारसैः। पुटषट्कं ततो दद्यादेवंतीक्ष्णा मृतिर्भवेत्”। अन्यच्च।
“क्षिपेद्द्वादशर्माशेन दरदंतीक्ष्णचूर्णतः। मर्दयेत् कन्यकाद्रावैर्यामयुग्मं ततःपुटेत्। एवं सप्तपुटैर्मृत्युं लोहचूर्णमवाप्नुयात्। सत्याऽनुभूतो योगीन्द्रैः क्रमोऽन्यो लोहमारुणे। कथ्यतेरामराजेन कौतूहलधियाऽधुना। सूतकद्द्विगुणगन्धं दत्त्वा कुर्य्याच्च कज्जलीम्। द्वयोः सर्म लोहचूर्णंमर्द्दयेत् कन्यकाद्रवैः। यामयुग्मं ततः पिण्डं कृत्वाताम्रस्य पात्रके। घर्मे धृत्वा रूचकस्य पत्रैराच्छादवेद्-वुधः। यामद्वयाद्भवेदुष्णं धान्यराशो न्यसेत्ततः। दत्त्वोपरि शरावञ्च त्रिदिनान्ते समुद्धरेत्। पिष्ट्वा चगालयेद्वस्त्रादेवं वारितरं भवेत्। दाडिमस्य दलं पिष्ट्वातच्चतुर्गुणवारिणा। तद्रसेनायसश्चूर्णं सन्नीयात्प्लावयेदपि। आतपे शोधयेत्तच्च पुटेदेवं पुनः पुनः। एकविशतिवारैस्तन्म्रियते नात्र संशयः। एव सर्वाणिलोहानि स्वर्णादीन्यपि मारयेत्”। एवं मारितलोहस्यगुणाः
“लोहं तिक्तं सरं शीतं कषायं मधुरं गुरु। रूक्षं वयस्यं चक्षुष्यं लेखनं वातलं जयेत्। कफं पित्तंगरं शूलं शोफार्शःप्लीहपाण्डुताः। मेदोमेहक्रमीन्कुष्ठं तत्किट्टं तद्वदेव हि। गुञ्जामेकां समारभ्य यावत्स्युर्नव रत्तिकाः। तावल्लोहं समश्नीयाद्यथादोषानलंपरः। कुष्माण्डं तिलतैलञ्च माषान्नं राजिकान्तथा। मद्यमम्लरसञ्चव वर्जयेल्लोहसेवकः” भावप्र॰।
“यदा तु आ-यसे पात्रे पक्वमश्नाति वै द्विजः। स पापिष्ठोऽपि भुङ्-क्तेऽन्नं रौरवे परिपच्यते” मत्स्यपु॰।
“अयःपात्रेपयःपानं गव्यं सिद्धान्नमेव च। भृष्टादिकं मधु गुडं[Page4835-b+ 38] नारिकेलोदकं तथा। फलं मूलञ्च यत् किञ्चिदभक्ष्यमनुरब्रवीत्
“ब्रह्मवै॰।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
लोह¦ mn. (-हः-हं)
1. Iron, either crude or wrought.
2. Steel.
3. Any metal.
4. A weapon.
5. Aloe-wood or Agallochum.
6. Blood. m. (-हः) A red coloured goat. f. (-हा)
1. Red, redish.
2. Made of cop- per or iron. E. लू to cut, aff. ह |
Apte[सम्पाद्यताम्]
लोह [lōha], a.
Red, reddish.
Made of copper, coppery.
Made of iron; भ्रमतश्च वराहस्य लोहस्य प्रमुखे समम् Mb.1. 135.23.
हः, हम् Copper.
Iron.
Steel.
Any metal; वस्तून्योषधयः स्नेहा रसलोहमृदो जलम् Bhāg.2. 6.24.
Gold; यथा सौम्यैकेन लोहमणिना Ch. Up.6.1.5.
Blood.
A weapon; अद्भ्यो$ग्निर्त्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोह- मुत्थितम् Ms.9.321.
A fish-hook. -हः The red goat; कालशाकं महाशल्काः खड्गलोहामिषं मधु Ms.3.272. -हम् Aloewood. -Comp. -अग्रम् the iron point (फल) of an arrow; सितलोहाग्रनखः खमाससाद Ki.13.25. -अजः the red goat. -अभिसारः, -अभिहारः N. of a military ceremony resembling नीराजन q. v.; लोहाभिसारो निर्वृत्तः कुरुक्षेत्रमकर्दमम् Mb.5.16.93. -आख्यम् agallochum. -आमिषः the flesh of the red-haired goat. -उच्छिष्टम्, -उत्थम्, -किट्टम्, -निर्यासम्, -मलम् rust of iron (मण्डूर).-उत्तमम् gold. -कान्तः a loadstone, magnet. -कारः a blacksmith. -कुम्भी an iron boiler; लोहकुम्भीश्च तैलस्य क्वाथ्यमानाः समन्ततः Mb.18.2.24. -घातकः a blacksmith.-चर्मवत् a. covered with plates of iron or metal; लोह- चर्मवती चापि साग्निः सगुडशृङ्गिका Mb.3.15.8. -चारकः, -दारकः N. of a hell; असिपत्रवनं चैव लोहदारकमेव च Ms.4. 9. -चूर्णम् iron-filings, rust of iron.
जम् bell-metal.
iron-filings. -जालम् a coat of mail. -जित् m. a diamond. -द्राविन् m. borax. -नालः an iron arrow.-पृष्ठः a heron.
प्रतिमा an anvil.
an iron image.-बद्ध a. tipped or studded with iron. -मणिः an ingot of gold; यथा सोम्यैकेन लोहमणिना Ch. Up.6.1.5. -मात्रः a spear. -मारक a. calcining a metal. -मुक्तिका red pearl. -रजस् n. rust of iron. -राजकम् silver. -लिङ्गम् a boil filled with blood. -वरम् gold. -वर्मन् n. ironarmour, mail.
शङ्कुः an iron spike.
N. of a hell; लोहशङ्कुमृजीषं च पन्थानं शाल्मलीं नदीम् Ms.4.9.-शुद्धिकरः, -श्लेषणः borax. -संकरम् blue steel.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
लोह mfn. (prob. fr. a रुह्for a lost रुध्, " to be red " ; See. रोहि, रोहिणetc. ) red , reddish , copper-coloured S3rS. MBh.
लोह mfn. made of copper S3Br. ( Sch. )
लोह mfn. made of iron Kaus3.
लोह m. n. red metal , copper VS. etc.
लोह m. (in later language) iron (either crude or wrought) or steel or gold or any metal
लोह m. a weapon L.
लोह m. a fish-hook L.
लोह m. blood L.
लोह m. the red goat(See. लोहा-ज) Gaut. Mn. Ya1jn5.
लोह m. (prob.) a kind of bird Ma1rkP.
लोह m. N. of a man g. नडा-दि
लोह m. ( pl. )N. of a people MBh.
लोह n. any object or vessel made of iron Ka1v.
लोह n. aloe wood , Agallochum L.
Purana index[सम्पाद्यताम्]
--the sixth hell under the earth. Br. IV. 2. १५०, १८२-5; वा. १०१. १४९.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
Loha : m. (pl.): Name of a people.
Conquered by Arjuna in his expedition to the north (diśaṁ dhanapater iṣṭām 2. 23. 9; 2. 24. 1) before the Rājasūya of Yudhiṣṭhira (lohān…vyajayat pākaśāsaniḥ) 2. 24. 24.
_______________________________
*2nd word in left half of page p855_mci (+offset) in original book.
Mahabharata Cultural Index[सम्पाद्यताम्]
Loha : m. (pl.): Name of a people.
Conquered by Arjuna in his expedition to the north (diśaṁ dhanapater iṣṭām 2. 23. 9; 2. 24. 1) before the Rājasūya of Yudhiṣṭhira (lohān…vyajayat pākaśāsaniḥ) 2. 24. 24.
_______________________________
*2nd word in left half of page p855_mci (+offset) in original book.
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-कल्पद्रुमः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-अमरकोशः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-वाचस्पत्यम्
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-शब्दसागरः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Apte
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Monier-Williams
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Purana index
- संस्कतशब्दाः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Purana Encyclopedia
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Mahabharata Cultural Index


text:
गीतादर्शनम् (Gita Darshan)
शनिवासरे १०दिसेम्बर२०१६तिथौ श्रीमद्भगवद्गीताजयन्ती अस्ति। हिन्दूमन्दिरे इमां जयन्तीं परिपालयिष्यामः। सर्वे भक्ताः आमन्त्रिताः सन्ति। यदि भवान् गीताभ्यासं करोति तर्हि अस्माकं निवेदनम् अस्ति भवान् गीताविषये यत् चिन्तयति यत् भवतः गीतादर्शनम् अस्ति च तत् अस्मिन् कार्यक्रमे अन्यैः भक्तैः सह भजेत। भक्तानां प्रवचनाय प्रायः एकहोरावधिः अस्ति। यदि भवान् भजनं स्वीकरोति तर्हि प्रकाशवर्येण सह सम्पर्कं करोतु।
कार्यक्रमः अस्ति –
सायम् ६.३०-६.४५ पूजा
सायम् ६.४५-७.३० प्रवचनानि
सायम् ७.३०-७.४५ भजनानि
सायम् ७.४५-८.०० आरात्रिकम्
सायम् ८.०० प्रसादः
२०१६-१२-०७ बुधवासरः (2016-12-07 Wednesday)


text:
रक्तदुर्गम्
अस्माकं देशस्य प्रसिद्धासु भवनरचनासु देहलीस्थं रक्तदुर्गम् अस्ति प्रमुखम् । एतत् मोगलनां वैभवस्य द्योतकम् अस्ति । शाहजहानः एतस्य निर्माणं करितवान् । १६३९ तमे वर्षे एतस्य निर्माणकार्यम् आरब्धम् । नवानां वर्षणाम् अनन्तरं, तन्नाम् १६४८ तमे वर्षे, शाहजहानः महता वैभवेन एतत् दुर्गं प्रविष्टवान् वासाय ।
रक्तदुर्गं देहलीराज्ये आग्रानगरस्य समीपे अस्ति । 'प्रसिद्धताजमहल्’तः सार्ध द्वे कि.मि दूरे अस्ति । रक्तदुर्गम् (लालखिला) वास्तविकतया दुर्गैः आवृतम् प्रासादनगरम् इति आह्वातुं शक्यते ।
इतिहासं[सम्पादयतु]
षोडषतमे शतमानस्य अन्ते अक्बरस्य काले मोघलवंशीयाः एतत् दुर्गम् लूदीवंशात् अलभन् । अक्बरः स्वराज्यपरिपालनसमये राजधानीं देहलीतः आग्रां प्रति परिवर्तितवान् । अनेन आग्रा नगरम् अधिकसंपन्नं संजातम् । अक्बरः सामान्यतः दुर्ग-सौधादिकं रक्तवर्णाश्मभिः निर्माययति स्म, च रक्तदुर्गेऽपि अस्य प्रभावं दृष्टुं शक्यते । रक्तदुर्गम् न केवलम् दुर्गत्वेन अपितु राज्ञाम् एवं तेषां दाराणाम् निवासत्वेनापि उपयोगः आरब्धः । रक्तदुर्गस्य इदानींतनरुपम् अक्बरस्य प्रपौत्रः षाअजानस्य काले प्राप्तम् । षाजहानस्य काले शिल्पकलायाम् श्वेतामृतशिलाम् अधिकतया उपयुज्यन्ते स्म (उदाहरणार्थम् - ताजमहल्) । षाहाजानः अत्रत्य केषाञ्चनसौधान् नाशयित्वा स्वकीयसौधाः निर्मितवान् । अनन्तरवर्षेषु षाजहानस्य पुत्रः औरङ्गजेबः षाहजहानम् अस्मिन्नेव रक्कदुर्गे बन्धितवान् अपि । षाजहानः अस्मिन्नेव रक्तदुर्गे 'मुसम्मुन् बुर्ज' नामके गोपुरे इति मृतवान् इति भावयन्ति । एषः अमृतशिलायाम् निर्मितः । (ताजमहल्) ताजसौधानस्य अद्भुतम् दृश्यम् अस्मात् सौधात् सम्यक् दृश्यते ।
रक्तदुर्गस्य चित्रणम्[सम्पादयतु]
रक्तदुर्गस्य प्रवेशद्वारद्वयम् अस्ति । पश्चिमीयेन मार्गेण जनाः प्रविशन्ति । लाहोरद्वारम् इति एतस्य नाम । राजभवनस्य मुखद्वारे भेरीगृहम् अस्ति । एतत् शिलया सिकताभिः च निर्मितं भवनम् । एतस्य अभिमुखम् एकत्र 'हरिततृणाङ्गणम् (लान् )अस्ति, अपरत्र आस्थानभवनम् अस्ति ।
आस्थानभवनस्य पूर्वभागे सिंहासनं भवति स्म पूर्वम् । आस्थानभवनस्य पृष्ठभागे रङ्गमन्दिरस्य मध्ये सङ्गमरमरशिलया निर्मितः कुण्डः भवति । एत्स्य अधोभागाः पद्माकारेण रमणीयतया निर्मितः अस्ति । रङ्गमन्दिरस्य पार्श्वे ममताज्मद्निरम् अस्ति । एतत् काचकमन्दिरम् इत्यपि निर्दिश्यते । रङ्गमन्दिरस्य उत्तरस्यां दिशि 'महिलाखास्’ भवनम् स्ति । एअत्स्य भ्वनस्य पार्श्वे एव किञ्चन गोलभवनम् अस्ति । इतः उत्तरस्यां दिशि गतं चेत् आन्तरङ्गिकभवनं प्राप्यते । गजत्प्रसिद्धं मयूरसिंहसनम अत्रैव भवति स्म ।
आन्तरङ्गिकभवनस्य उत्तरभागो राजपरिवारीयाणां स्नानगॄहाणि द्दश्यन्ते । स्नानगृहाणां पार्श्वे एव् 'मोतीमसजिद्’ अस्ति । औरङ्गजेबः एतत् सङ्गमामरशिलया निर्मापितवान् । एतस्य अन्यस्मिन् पार्श्वे उद्यानं, सरोवरः च द्दश्येते । तौ उभयतः सङ्गमरमरमण्डपे द्दश्येते । तौ उभयतः सङ्गमरमरमण्डपे द्दश्येते । उद्यानस्य मध्ये एव द्वितीयेन बहादुरशाहेन गते शतके सिकताभिः शिलाभिः च् अ निर्मापितं भवनं द्दश्यते ।


text:
दूर्वा
इयं दूर्वा भारते वर्धमानः काश्चन् तृणविशेषः । इयं दूर्वा यद्यपि तृणकुले अन्तर्भवति तथापि औषधीयानां सस्यानां गणे अपि तस्याः प्रमुखं स्थानम् अस्ति । इयं दूर्वा भारते सर्वत्र सर्वेषु प्रदेशेषु च वर्धते । अस्याः दूर्वायाः मूलं पत्रं चापि औषधत्वेन उपयुज्यते । देवस्य गणेशस्य प्रिया इयं दूर्वा त्रिविधा भवति । नीलदूर्वा, श्वेतदूर्वा, “गण्ड”दूर्वा चेति । संस्कृते अस्याः दूर्वायाः “शतपर्वा” इति अपरम् अपि नाम अस्ति ।
इतरभाषाभिः अस्याः दूर्वायाः नामानि[सम्पादयतु]
इयं दूर्वा आङ्ग्लभाषयाCynodondactylon इति उच्यते । हिन्दीभाषया“दूट्” इति, तेलुगुभाषया“दूर्वालु” इति, तमिळ्भाषया “अरुग मडिलु” इति, कन्नडभाषया“गरिके हुल्लु” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः दूर्वायाः प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अस्याः दूर्वायाः रुचिः कषायः, तिक्तः, मधुरः चापि । एषा शीतवीर्या ।
- “गण्ड”दूर्वा पित्तशामिका, अरुचिं, ज्वलनं, श्रान्तिं च अपगमयति ।
- “गण्ड”दूर्वा पीपासां शमयति । कफं, वातं, ज्वरं चापि निवारयति ।
- “गण्ड”दूर्वा चर्मरोगेषु अपि उपयुज्यते ।
- नीलदूर्वा अपि तिक्ता, मधुरा, शितवीर्या । एषा रक्तपित्तं शमयति । नीलदूर्वा अपि पित्तशामिका, अरुचिं, ज्वलनं, श्रान्तिं चापि अपगमयति । तथैव पीपासां शमयति । कफं, वातं, ज्वरं चापि निवारयति ।
- श्वेतदूर्वा अपि तिक्ता, मधुरा, शितवीर्या । एषा वमनं, रक्तसहितं शौचं चापि निवारयति । एषा अपि पित्तशामिका, अरुचिं, ज्वलनं, श्रान्तिं चापि अपगमयति । तथैव पीपासां शमयति । कफं, वातं, ज्वरं चापि निवारयति ।
- दूर्वायाः रसेन सह मधु योजयित्वा उपयोगेन उपर्युक्ताः समस्याः अपगच्छन्ति ।
- नासिकायां रक्तस्रावः जायते चेत् नासिकायां दूर्वायाः रसस्य स्थापनेन रक्तस्रावः स्थगितः भवति ।
- दूर्वया सह घृतम् उपयोक्तव्यम् ।
- पिटकादिषु चर्मरोगेषु दूर्वातैलेन स्नानं कारणीयम् ।
- महिलानां मासिकस्रावः सम्यक् न जायते चेत् दूर्वारसः पातव्यः ।
- मूत्राघाते अस्याः दूर्वायाः मूलेन निर्मितं कषायं शर्करां, मधु च योजयित्वा सेवनीयम् ।


text:
चित्तौडगढमण्डलम्
चित्तौडगढमण्डलं (हिन्दी: चित्तौड़गढ़ जिला, आङ्ग्ल: Chittorgarh district) राजस्थानराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति चित्तौडगढनामकं नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
चित्तौडगढमण्डलस्य विस्तारः १०,८५६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे उदयपुरमण्डलं, राजसमन्दमण्डलं च, पश्चिमे मध्यप्रदेशराज्यम्, उत्तरे भीलवाडामण्डलं, दक्षिणे प्रतापगढमण्डलम् (राजस्थानम्) अस्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं चित्तौडगढमण्डलस्य जनसङ्ख्या १५४४३९२ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १९३ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १९३ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १६.०९% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९७० अस्ति । अत्र साक्षरता ६२.५१ % अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
- बारी सदरी
- बेगुन
- चित्तौडगढ
- कपसन
- निम्बहेरा
- रावतभाटा
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
- चित्तौडगढ किला
- राणी पद्मिनी महल्
- विजयस्तम्भः
- राणा कुम्भा महल्
- कीर्तिस्तम्भः


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam). View this in सरल दॆवनागरी (हिंन्दी), with simplified anuswaras for easy reading.
भवाय चन्द्रचूडाय निर्गुणाय गुणात्मने ।
कालकालाय रुद्राय नीलग्रीवाय मङ्गलम् ॥ 1 ॥
वृषारूढाय भीमाय व्याघ्रचर्माम्बराय च ।
पशूनाम्पतये तुभ्यं गौरीकान्ताय मङ्गलम् ॥ 2 ॥
भस्मोद्धूलितदेहाय नागयज्ञोपवीतिने ।
रुद्राक्षमालाभूषाय व्योमकेशाय मङ्गलम् ॥ 3 ॥
सूर्यचन्द्राग्निनेत्राय नमः कैलासवासिने ।
सच्चिदानन्दरूपाय प्रमथेशाय मङ्गलम् ॥ 4 ॥
मृत्युञ्जयाय साम्बाय सृष्टिस्थित्यन्तकारिणे ।
त्रयम्बकाय शान्ताय त्रिलोकेशाय मङ्गलम् ॥ 5 ॥
गङ्गाधराय सोमाय नमो हरिहरात्मने ।
उग्राय त्रिपुरघ्नाय वामदेवाय मङ्गलम् ॥ 6 ॥
सद्योजाताय शर्वाय भव्य ज्ञानप्रदायिने ।
ईशानाय नमस्तुभ्यं पञ्चवक्राय मङ्गलम् ॥ 7 ॥
सदाशिव स्वरूपाय नमस्तत्पुरुषाय च ।
अघोराय च घोराय महादेवाय मङ्गलम् ॥ 8 ॥
महादेवस्य देवस्य यः पठेन्मङ्गलाष्टकम् ।
सर्वार्थ सिद्धि माप्नोति स सायुज्यं ततः परम् ॥ 9 ॥


text:
बिजापुरम्
बिजापुरं (Bijapur) कर्णाटकप्रान्ते बिजापुरमण्डले स्तिथं नगरं मण्डलकेन्द्रं च। विजयपुर इति एतस्य नगरस्य पुरातनं नाम ।
बिजापुरं दक्खनप्रान्तस्य राजधानी आसीत् । दक्षिणभारते बिजापुरनगरे अनेकवर्षाणि यावत् आदिलशाहीवंशीयाः प्रशासनं कृतवन्तः । बिजापुरनगरस्य विजापुरम् इत्यपि अपरं नाम अस्ति। । एतत् नगरं कर्णाटके उत्तरभागे अस्ति (मुम्बयीतः ३०० मैलदूरे) । कर्नाटकस्य प्रमुखमण्डलेषु बिजापुरमण्डलम् अपि अन्यतमम् । १६ शतके आदिल् शाहिसाम्राज्यस्य राजधानी आसीत् । युसुफ आदिलशाहः बिजापुरप्रदेशं स्वतन्त्रराज्यत्वेन परिकल्पितवान् आसीत् । पूर्वं बिजापुरनगरम् एकः ग्रामः आसीत् । अनन्तरं केचन राजानः एतं ग्रामं नगररूपेण परिवर्तितवन्तः । केचन बिजापुरं तेषां राजधानीम् अकुर्वन् । एतत् नगरं कला- साहित्य- सङ्गीत- वास्तुशिल्पेषु च प्रसिद्धमस्ति । बिजापुरं क्रि.श ५४० तः शतकत्रयं यावत् बादामीचालुक्यमहाराजानां शासने आसीत् । अग्रे क्रि.श. १४८९ तः १६८६ पर्यन्तं सामन्यतः २००वर्षाणि यावत् आदिलशाहिवंशस्थाः अपालयन् । अस्मिन् मण्डले अनेकानि प्रेक्षणीयस्थानानि सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
गोल् गुम्बज़[सम्पादयतु]
बिजापुरनगरस्थेषु भवनेषु गोलगुम्बज्भवनम् अन्ताराष्ट्रियां ख्यातिं प्राप्तवत् अस्ति । एतत् आदिलशाहस्य स्मारकम् अत्यन्तं विस्मयकरं प्रसिद्धं च अस्ति। १६५६ तमे वर्षे एतस्य निर्माणं समाप्तम् । गुम्बज़स्य अन्तर्भित्तिः सूक्ष्मस्य अपि शब्दस्य प्रतिध्वनिम् उत्पादयति । वयं भित्तिसमीपं गत्वा शनैः वदामः चेत सः ध्वनिः पुरतः विद्यमानायाः भित्तितः प्रतिध्वनिता भवति । तथैव बहुवारं प्रतिध्वनेः आवर्तनमपि श्रूयते । तस्मिन् काले अपि एतादृशं तन्त्रज्ञानं ज्ञातवन्तः तन्त्रज्ञाः आसन् इति आश्चर्यस्य विषयः । भारतस्य वास्तुशिल्पेतिहासे एतत् गोलगुम्बज़ महत्या कल्पनया निर्मितं चिरात् विन्यस्तं च । अतः एव एतत् विश्वस्य प्रमुखाद्भुतेषु अन्यतमम् इति प्रख्यातम् ।
इब्राहिं रोजा[सम्पादयतु]
पूर्वं द्वितीयः इब्राहीम् आदिलशाहिमहाराजः पालयति स्म । तस्य कालः क्रि. १५८० तः १६२६ वर्षपर्यन्तम् । एषः पत्न्याः ताजबेगम् इत्यस्याः नाम्ना बृहत् भवनं निर्मितवान् आसीत् । इब्राहिं रोजा इति तस्य भवनस्य नाम। तत् भवनम् सुन्दरं वैभवोपेतं च इति प्रसिद्धम् । क्रिस्ताब्दे १६२६ तमे वर्षे अयं स्मारकः निर्मितः । इस्लामिक् शैल्या निर्मितम् अस्ति । अत्र रचनाद्वयम् अस्ति । एकम् मस्जिद् (प्रार्थनामन्दिरम्) द्वितीयं स्मारकम् । एतादृशः परिपूर्णः रचनाविन्यासः देशे वा इतिहासे वा अन्यत्र द्रष्टुं न शक्यम् । यदि एतत् भवनम् अमृतशिलया निर्मितं स्यात् तर्हि ताजमहलम् अतिशेते स्म ।
वास्तुरचनाद्वम् अपि ३६० पादमितदीर्घतायुक्तं १५० पादमितविस्तारयुक्तं च । भवनानि अर्धगोलाच्छादकानि सुन्दराणि सन्ति । वक्रभित्तीनां पाङ्क्तिः सर्वत्र स्तम्भागोपुराणि च सन्ति । अन्तर्भागे भित्तिषु इस्लामिक् शैल्या कुरान् ग्रन्थः लिखितः अस्ति ।
मल्लिकरोण्डाल् एतत् वास्तुशिल्पं कृतवान् । हेन्री कसिन्स् ‘उत्तरभारते यथा ताजमहल् अस्ति तथा दक्षिणभारते इब्राहिम रोजा अस्ति’ इति उक्तवान् । श्री फर्ग्यूसन् ‘स्वर्गोऽपि एतदृष्ट्वा द्वितीयः स्वर्गः उत्तिष्ठन् अस्ति इति आश्चर्यचकितः अभवत्’ इत्युक्तवान् ।
रोजा भवनसमुच्चछयनिर्माता द्वितीयः इब्राहिम् आदिलशाहस्य पुत्रः महम्मद् अदिलशाहः। महम्मद् आदिलशाहेन स्वस्य समाधिनिमित्तं निर्मितं भवनमेव ‘गोलगुम्बज़ ’ । आदिलशाहस्य कालः १६२६तः-१६५६ पर्यन्तम्। बृहत् गात्रयुतस्य एतस्य गोलगुम्बज़स्य औन्नत्यं २०५ पादमितम् अस्ति । २०५ पादमितं दीर्घमस्ति । गुम्बज़स्य अन्तर्भागः १३५ पादमितः दीर्घः, १७८ पादमितः उन्नतः अस्ति । भवनस्य अन्तर्व्यासः १४४ पादमितः अस्ति । भवनस्य भित्तिः १० पादमिता स्थूला अस्ति । मुख्यगोपुरं विकसति कमलपुष्पे स्थितम् इव अस्ति । एकस्य कमलदलस्य दैर्ध्यं सामान्यतया १२ पादमितमस्ति ।
बिजापुरनगरस्य समीपे शिवगिरिस्थले ९५ पादपरिमितोन्नता शिवमूर्तिः अस्ति । शिवरात्रिसमये विशेषः उत्सवः अत्र भवति । बिजापुरनगरे जैनानां सहस्रफणिपार्श्वनाथमन्दिरं ३५०० वर्षप्राचीनम् अस्ति । सहस्रशीर्षवान् नागराजः पार्श्वनाथमूर्तेः उपरि अस्ति ।
चारित्रिकघटनाः[सम्पादयतु]
- 1650 - विश्वप्रख्यातस्य 'गोलगुम्बज'भवनस्य निर्माणम् ।
- 1884 - रैल्-यानस्य प्रचालनम् ।


text:
दर्पण
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
दर्पणम्, क्ली, (दर्पयति सन्दीपयतीति । दृप् + णिच् + ल्युः) चक्षुः । इति जटाधरः ॥ (भावे ल्युट् ।) सन्दीपनम् । इति दृपधात्वर्थदर्शनात् ॥
दर्पणः, पुं, क्ली, (दर्पयति सन्दीपयतीति । दृप् + णिच् + “नन्दिग्रहीति ।” ३ । १ । १३४ । इति ल्युः ।) रूपदर्शनाधारः । आर्शि इति भाषा । तत्पर्य्यायः । मुकुरः २ आदर्शः ३ । इत्यमरः । २ । ७ । १४० ॥ आत्मदर्शः ४ नन्दरः ५ दर्शनम् ६ प्रतिविम्बातम् ७ । इति शब्दरत्ना- वली ॥ कर्कः ८ कर्करः ९ । दति जटाधरः ॥ (यथा, चाणक्ये । १०९ । “यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा शास्त्रं तस्य करोति किम् । लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति ॥”) अस्य गुणः । आयुःश्रीकारित्वम् । पापनाशि- त्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ पुं, पर्व्वतभेदः । नद- विशेषः । यथा, -- और्व्व उवाच । “ततः पूर्ब्बं महाराज ! दर्पणो नाम पर्व्वतः । कुवेरो यत्र वसति धनपालैः समं सदा । यस्मिन्नास्ते मध्यभागे रोहिणो रोहिताकृतिः । यस्मि~ल्लोहादिकं स्पृष्टं स्वर्णतां याति तत्क्षणात् ॥ यन्नातिदूरे स्रवति दर्पणो नाम वै नदः । हिमाद्रिप्रभवो नित्यं लौहित्यसदृशः फले ॥ समुत्पन्नं हि लौहित्यं सर्व्वैर्देवगणैर्हरिः । सर्व्वतीर्थोदकैः सम्यक् स्नापयामास तं सुतम् ॥ तस्य स्नानसमुद्भूतः पापदर्पस्य पाटनः । तेनायं दर्पणो नाम पुरा देवगणैः कृतः ॥ तस्मिन् स्नात्वा नदवरे योऽर्च्चयेद्दर्पणाचले । कुवेरं प्रतिपत्तिथ्यां कार्त्तिके शुक्लपक्षतः ॥ स याति ब्रह्मसदनमिह भूतिशतैर्युतः ॥” इति कालिकापुराणे ८१ अध्यायः ॥
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
दर्पण पुं-नपुं।
दर्पणः
समानार्थक:दर्पण,मुकुर,आदर्श
2।6।140।1।1
दर्पणे मुकुरादर्शौ व्यजनं तालवृन्तकम्.।
सम्बन्धि1 : मनुष्यः
पदार्थ-विभागः : उपकरणम्,गार्हिकोपकरणम्
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
दर्पण¦ पु॰ चु॰ दृप--सन्दीपने ल्यु।
१ आदर्शे (आयना)। मुकुरे अमरः
२ नेत्रे न॰ जटा॰
३ पर्वतभेदे
४ नदभेदे च।
“ततः पूर्वं महाराज! दर्पणो नाम पर्वतः। कुवेरो-यत्र वसति धनपालैः समं सदेति। यस्मिन्नास्ते मध्य-भागे रोहिणो रोहिताकृतिः। यस्मिन् लोहादिवस्पृष्टं स्वर्णतां याति तत्क्षणात्। तन्नातिदूरे स्नवतिदर्पणो नाम वै नदः। हिमाद्रिप्रभवो नित्यं लौहित्य[Page3473-a+ 38] मदृशः फले। समुत्पन्नं हि लौहित्यं सर्वैर्देवगणै-र्हरिः। सर्वतीर्थोदकैः सम्यक् स्नापयामास तं सुतम्। तस्य स्नानसमुद्भूतः पापदर्पस्य पाटनः। तेनायं दर्पणोनाम पुरा देवगणैः कृतः। अस्मिन् स्नात्वा नदवरेयोऽर्चपेद् दर्पणाचले। कुवेरं प्रतिपत्तिथ्यां कार्त्तिकेशुक्लपक्षतः। स याति ब्रह्मसदनमिह भूतिशतैर्युतः” इति कालि॰ पु॰
८१ अ॰।
“दर्पणनिर्मलासु पतितेवनतिमिरमुषि” माघः। (
“भूयो बभौ दर्पणमादधाना” कुमा॰।
“लोच-नाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति” चाण॰। दर्पणस्य विम्बस्य स्वगतत्वव्यत्यस्तमुखत्वादिमोहजनक-त्वात् दर्पणत्वम्।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
दर्पण¦ m. (-णः) A mirror. n. (-णं)
1. The eye.
2. Kindling, inflaming. E. दृप् to excite, to shine, affix ल्यु |
Apte[सम्पाद्यताम्]
दर्पणः [darpaṇḥ], [दृप्-ल्यु]
A looking-glass, mirror; लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति Chāṇ.19; Ku.7.26; R.1. 1;14.37.
N. of a mountain inhabited by Kubera.
णम् The eye.
Kindling, inflaming, making proud.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
दर्पण m. ( g. नन्द्य्-आदि)" causing vanity " , a mirror Hariv. 8317 R. ii S3ak. etc.
दर्पण m. ifc. " Mirror " (in names of works) e.g. आतङ्क-, दान-, साहित्य-
दर्पण mfn. = दान-Smr2itit. iv
दर्पण m. N. of a measure (in music)
दर्पण m. of a mountain (seat of कुबेर) , Ka1lP.
दर्पण m. of शिवMBh. xiii , 1194
दर्पण n. the eye L.
दर्पण n. repetition VarBr2S. iii , 11 Sch.
दर्पण n. kindling W.
दर्पण Nom. P. णतिto represent a mirror.


text:
गोपालस्वामिपर्वतः
गोपालस्वामिपर्वतः (Himavad Gopalaswamy Betta)कर्णाटकराज्यस्य चामराजनगरमण्डले गुण्ड्ळुपेटे उपमण्डले विद्यते । मैसूरुनगरतः दक्षिभागे ऊटिगमनमार्गे सामान्यतः ८०कि.मी. दूरे प्रकृततिरमणीयः हिमवद्गोपालस्वामिपर्वतः शोभते । समुद्रतटात् १४५४ मीटरमितोन्नते पर्वतमस्तके श्रीकृष्णस्य देवालयः अस्ति । अयं पर्वतः धेनुः इव अस्ति इति अस्य गोवर्धनगिरिः इति नाम अपि अस्ति । कमलाचलः कामाद्रिः कञ्जगिरि इत्येतानि अन्यानि नामानि सन्ति । वास्तविकरूपेण गोपालस्वामिदेवालयः क्रिस्ताब्दे १३२५ तमे वर्षे श्रीमता माधवगायकवाडमहोदयेन निर्मितः। एतस्य देवालयस्य ७०० वर्षाणाम् इतिहासः अस्ति । दिनस्य २४ घण्टासु अयं पर्वतः हिमावृतः भवति इति अस्य हिमवद् गोपालस्वामिपर्वतः इत्यपि नाम अस्ति । अस्योन्नतिः १४५४ मीटरमिता । पर्वतशिखरात् परितः दर्शनम् असदृशम् अस्ति । अयं प्रदेशः राष्ट्रियोद्यानव्याप्तौ अस्ति इति कारणात् सर्वत्र सञ्चरः निषिद्धः ।
पर्वतगमनाय मार्गः अस्ति किन्तु सः वक्रः दुर्गमः च अस्ति । गोपालपुरतः कुनगनहळ्ळीतः हङ्गळ्ग्रामतः पादचारणेनापि पर्वतारोहणं कर्तुं शक्यम् अस्ति । सः मार्गः केरलराज्यस्य वैनाड-अरण्यस्य दर्शनं कारयति ।
अत्रत्यः आराध्यदेवता श्रीगोपालस्वामी । एतस्य देवस्य सन्तानगोपालस्वामी इत्यपि नाम अस्ति । स्वामी रुक्मिणीसत्यभामाभ्यां सह अत्र निवसति । महर्षिः अगस्त्यः एतस्य मन्दिरस्य प्रतिष्ठापनं कृतवान् इति ज्ञायते । एतं देवालयं परितः अष्टतीर्थानि सन्ति । ७७ सरांसि अपि सन्ति । तेषु अन्यतमे हंसतीर्थे काकाः स्नानं कृत्वा गतवन्तः इति पुराणानि वदन्ति । एषः प्रदेशः सुन्दरं गिरिधाम अपि । यात्रिकाणां प्रवासप्रियाणां च अतीव प्रियं स्थानं भवति ।
मार्गसूची[सम्पादयतु]
- मैसूरुतः ७५ कि.मी. । चामराजनगररेलनिस्थानकं समीपे भवति ।
- सम्पर्काय जङ्गमदूरभाषा -९४४८५४३३६१ , ९३४२३६४२०४, दूरभाषा -०८२२१-३२३०९१, २११८३२


text:
बान्धवगढराष्ट्रियोद्यानम्
मध्यप्रदेशराज्ये विन्ध्यसात्पुडापर्वतप्रदेशे ८०० पादोन्नतप्रदेशे स्थितं राष्ट्रियोद्यानमिदं ४४८ चतुरस्रकि.मीम् स्थाने विस्तृतमस्ति । जनप्रियं प्रवासिस्थानम् इदम् । पर्वतप्रदेशे ३२ गुहाः सन्ति । पर्वतस्यारम्भे [[विष्णुः|विष्णोः शयानामूर्तिः अस्ति |Brother’s fort इत्यपि अस्य स्थलस्य नाम अस्ति । कथानुसारं ‘श्रीरामः एतत् स्थानं लक्ष्मणाय दत्तवान्’ इति जनानां विश्वासः । इदानीम् अस्मिन् राष्ट्रियोद्याने विविधाः प्राणिनः पक्षिसङ्कुलानि (२००चिधानि) सन्ति । अत्र श्वेतव्याघ्राः प्रसिद्धाः सन्ति । मयूराः, मृगाः, गृध्राः, शृगालाः च अत्र सन्ति । हरिणान् अत्र ’बरसिंह’ इति वदन्ति । सालवृक्षाः वंशवृक्षाः अत्र प्रसिद्धाः सन्ति । सानुप्रदेशे अनेकानिर्झराः सन्ति । अत्र गजरोहणं कर्तुं शक्यते ’ गजस्योपरि उपविश्य एव वीक्षणं कर्तुम् आनुकूल्यम् अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
किस्लीविमाननिस्थानतः समीपे
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
उमरियानिस्थानतः ३५ कि.मी ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
वसतिः[सम्पादयतु]
बाण्डवघरजङ्गल् क्याम्प्, वैटटैगरफारेस्टलाड्ज् वसतिगृहाणि ।
कालः[सम्पादयतु]
जुलैमासतः अक्टोबरपर्यन्तं प्रवेशावकाशः नास्ति ।


text:
poet- 6Posted by P.R.Gayathri at 12/21/2009 05:57:00 PM
कविः - 6
कालिदासः
पञ्चमहाकाव्येषु द्वयोः महाकाव्ययोः रचयिता कालिदासः। क्व कालिदासस्य महिमा क्व च मे अल्पामतिः एतदपि तस्य उपमया एव वर्णयितुम् इच्छामि, ‘प्रांशुलभ्ये फले उद्बाहुः वामनः इव’ इति । तथापि श्रीवेदान्तदेशीकाचार्येण उक्तप्रकारं ‘अमृतं यदि लभ्यते किं न गृह्येत मानवैः’ इति कालिदासस्य कीर्तिं कि़ञ्चित् इव लिखितुम् इच्छामि।
यद्यपि कालिदासस्य जन्मादि विषये सप्रमाणयु्क्तयः न लब्धाः तथापि संस्कृतसाहित्ये सर्वाधिकप्रसिद्धिप्राप्तः महाकविः स एव। तस्य महाकवेः रचनासु रघुवंशः, कुमारसंभवश्च इति द्वे महाकाव्ये अपि च अभिज्ञानशाकुन्तलम्, विक्रमोर्वश्यम्, मालविकाग्निमित्रमिति त्रीणि नाटकानि तथा मेघदूतः ऋतुसंहारः च इति द्वे खण्डकाव्ये। तस्य अतिसरलशैलीयुक्तचनाः अस्मान् मोहयन्ति।
‘उपमा कालिदासस्य’ इति प्रसिद्धा सूक्तिः तस्य उपमा प्राशस्त्यं प्रकटयति। रघुवंशमहाकाव्ये ‘संचारिणी दीपशिखेव रात्रौ’ इति पद्ये तस्य उत्कृष्टोपमाकौशलेन विस्मितवन्तः पण्डिताः दीपशिखा कालिदासः इति विरुदेन तं सम्मानितवन्तः।
तस्य रघुवंशमहाकाव्यस्य मङ्गलश्लोके कविः पार्वतीपरमेश्वरौ स्तौति। श्लोकश्च यथा –
‘वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये। जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ’॥ देवी सरस्वती ज्ञानस्वरूपिणी, तां विहाय कालिदासः किमर्थं पार्वतीपरमेश्वरौ शब्दस्वरूपम् अर्थस्वरूपमिति वर्णयति?
उक्तञ्च वायवीयसंहितायाम् – ‘शब्दजातमशेषं तु दत्ते शर्वस्य वल्लभा । अर्थजातमशेषं तु दत्ते मुग्धेन्दुशेखरः’ ॥
तस्मात् शब्दाधिदेवता पार्वती तथा अर्थाधिपतिः परमेश्वरः इति कारणात् कविः कालिदासः वागर्थप्रतिपत्तये पार्वतीपरमेश्वरौ नमति। अनिर्वर्णनीयो हि तस्य वाक्विशेषः।
कालिदासस्य कीर्तयः श्रोतृणां कर्णेषु मधुनः धारां प्रवाहयति। तस्य वाग्विशेषेण तत्काव्यस्य नायकः नायिका च सजीवौ साकारौ एव अस्माकं पुरतः उपस्थितौ इव भवतः ।
अधरः किसलयरागः कोमलविटपानुकारिणौ बाहु।
कुसुममिव लोभनीयं यौवनमङ्गेषु सन्नद्धम् ॥
इयमधिक मनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी ।
किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्॥
इति दुष्यन्तमुखात् आगतं शकुन्तलायाः वर्णनं न केवलं तस्याः सौन्दर्यं द्योतयति किन्तु कविकालिदासस्य अनुपमवर्णनसामर्थ्यं तस्य सरला शैलीं वाङ्माधुर्यं च प्रकाशयति।
कालिदासस्य कवित्वगुणाः अवर्णनीयाः। तस्य स्वाभाविकी प्रतिभा अऩुपमा। प्रसादगुणगुम्फिता तस्य शैली अतिमधुरा उत्कृष्टा च। स एव भारतीयसंस्कृतेः प्रतिनिधिः। सः अप्रतिमः कविः अस्माकं भारतदेशम् अलङ्कृतवान् इति विषये न कोऽपि सन्देहः।
Poet - 6
kAlidAsa
Please see the link below to know about the poet kAlidAsa.
http://en.wikipedia.org/wiki/K%C4%81lid%C4%81sa


text:
सिक्किमराज्यम्
सिक्किमराज्यम् (Sikkim) भारतदेशस्य ईशान्यदिशि विद्यमानं लघुराज्यम् । अस्य राज्यस्य केन्द्रं गङ्गटोक इत्येतन्नगरम् । एषः पर्वतीयप्रदेशः वर्तते । १९७५ तमे वर्षे जनमतं सङ्गृह्य भारतदेशे समाविष्टः जातः अयं प्रदेशः । अङ्गुष्ठाकारराज्यम् इति प्रसिद्धं राज्यमिदम् । काञ्चनजङ्गा (८५८५ मी.) नामकं जगति तृतीयम् उच्चतरं शिखरम् अस्मिन्नेव राज्ये राराजते । राज्यमिदं भारतदेशे पर्यटनस्य प्रमुखकेन्द्रमपि मन्यते ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
सिक्किमराज्यस्य विस्तारः ७,०९६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । क्षेत्रफलदृष्ट्या अस्य स्थानं भारतदेशस्य राज्येषु निम्नतमाद् द्वितीयम् अस्ति । अस्य राज्यस्य पश्चिमदिशि नेपालदेशः, उत्तरदिशि चीनदेशः, पूर्वदिशि तिबेट्, आग्नेयदिशि भूतानदेशः, दक्षिणदिशि पश्चिमबङ्गलराज्यम् अस्ति । अत्र सिङ्गलिला-चोलापर्वतावली स्तः । तिस्ता, रङ्गीत, रङ्गपो च अस्य राज्यस्य प्रमुखनद्यः विद्यन्ते । अत्रस्थं वनस्पति-प्राणिवैविध्यं महत्त्वपूर्णम् ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
अस्य राज्यस्य जनसङ्ख्या न्यूनतमा अस्ति । सिक्किमराज्यस्य जनसङ्ख्या(२०११) ६,१०,५७७ अस्ति । अस्मिन् ३,२३,०७० पुरुषाः, २,८७,५०७ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले चतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे ८६ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ८६ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १२.८९% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-८९० अस्ति । अत्र साक्षरता ८१.४२ % अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् ७४.८५% जनाः ग्रामेषु निवसन्ति ।
कृषिः उद्यमाश्च[सम्पादयतु]
कृषिः, उद्यमः, उद्यानपालनं, पर्यटनव्यवसायः इत्येते व्यवसायाः अत्रस्थजनानाम् उपजीविकां कल्पयन्ति । पर्यटनव्यवसायः अस्य राज्य-अर्थव्यवस्थायाः कशेरुका मन्यते । एला(cardamom)उत्पादने मण्डलमिदम् अग्रगण्यम् । तथा चायं, काफीबीजं च प्रमुखसस्योत्पादनानि । अस्मिन्मण्डले खनिजसम्पत्तिः अधिका वर्तते परं सम्पत्तेः शुद्धीकरणोद्यमानां सङ्ख्या तावती नास्ति ।
ऐतिहासिकं किञ्चित्[सम्पादयतु]
लेप्चा, नाओङ्ग, चङ्ग, मोन इत्यादयः अत्रस्थपुरातन्यः जनजातयः सन्ति । एतेषां जनजातीनाम् सामोपचारेण एकत्र निवासार्थं तुर्-वे-पा-नो अर्थात् पुनू अयं यतितवान् । १७ शतके तिबेटन् स्थलान्तरम् अभवत् । तदा भूतिया इति तत्रस्थाः जनजातिजनाः बहुसङ्ख्यया सिक्किम राज्यं प्रविष्टवन्तः । सिक्किमनिवासिजनाः प्रमुखतया निसर्गपूजकाः आसन् । यदा भूतियाजनानाम् आगमनम् अभवत् तदा तैः मूलसिक्किमजनानां बौद्धमतान्तरणाय यतितम् । दक्षिणसिक्किमप्रदेशे तदा 'सक्य' राज्ञः आधिपत्यमासीत् । अनन्तरं १६४२ तमवर्षतः ३३२ वर्षाणि यावत् नामग्यालवंशस्य प्रशासकानाम् आधिपत्यमासीत् । १८ शतके नेपालीजनानां विस्तारवादीभूमिका वर्धमाना आसीत् । नेपालजनाः चीनदेशस्योपरि आक्रमणं कर्तुं यतितवन्तः । परं चीनजनैः नेपालजनानां पराजयः कृतः । नेपालजनाः सिक्किम-राज्य-आक्रमणाय अपि यतितवन्तः । परं तदा भारतदेशे आङ्ग्लानाम् आधिपत्यम् आसीत् । आङ्ग्लप्रशासकैः स्वार्थरक्षणाय सिक्किम जनेभ्यः साहाय्यं दत्तम् । १८१४ तमे वर्षे आङ्ग्ल-नेपालयुद्धम् अभवत् । नेपालदेशः पराजितः । १८१७ तमे वर्षे आङ्ग्लैः सिक्किम प्रशासकैः सह 'Treaty Of Titalia'-सन्धिः कृता । आङ्ग्लानां डार्जीलिङ्ग स्थलविषये रुचिः आसीत्, कारणं दार्जिलिङ्ग स्थलतः तिबेट, नेपाल, सिक्किम इत्येतेषु प्रदेशेषु व्यापारः, प्रशासनं च समीचिनं भवेत् । अतः आङ्ग्लानां तथैव व्यवहारः आसीत् । अन्ततः १८३५ तमे वर्षे नामग्यालप्रशासकेन दार्जिलिङ्ग स्थलम् आङ्ग्लप्रशासकेभ्यः निश्चितं धनं स्वीकृत्य दत्तम् । एषः व्यवहारः चोग्याल-नामग्याल इत्यनेन प्रशासकेन कृतः । १९४७ तमवर्षपर्यन्तम् अयमेव क्रमः आसीत् । १९४७ तमे वर्षे भारत-संयुक्त-राष्ट्रनिर्माणसमये सिक्किमराज्यस्य स्वतन्त्रम् अस्तित्वं संस्थाप्य भारतदेशः रक्षणकर्ता (Protectorate) भविष्यति एवं योजनां कृत्वा स्वस्थानं संरक्ष्य अयं प्रदेशः भारतदेशे समाविष्टः जातः । तदा ताशी-नामग्याल इति शासकस्य आधिपत्यमासीत् । अनन्तरं प्रशासकयोः मध्ये सङ्घर्षः जातः । १९७० तमे वर्षे एषः सङ्घर्षः उच्चतमः आसीत् अन्ते १९७३ तमे वर्षे नामग्यालशासकानां प्रशासनं समाप्तिं गतम् । १६ मे १९७५ दिनाङ्के सिक्किम भारत देशस्य २२ तमराज्यत्वेन समाविष्टं जातम् ।
मण्डलानि[सम्पादयतु]
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
अत्र बहूनां जनजातीनां वैविध्यपूर्णम् एकत्र वास्तव्यं भवति । लेप्चा, भूतिया, नेपाली जनजातयः तेषु प्रमुखाः । अत्रस्थजनाः उत्सवप्रियाः सन्ति । उत्सवदिनेषु सिक्किमराज्यस्य छद्ममुखधारकाणां नृत्यप्रकारः प्रसिद्धः । उत्सवदिनेषु बाजरी इत्यस्य 'चङ्ग' इति विशिष्टसंस्कृतपदार्थः जनैः वेणुस्थाल्यां भुज्यते । 'फाङ्ग ल्हाब्सोल' इति विशिष्टोत्सवः । एतम् उत्सवं काञ्चनजङ्गा इति अत्रस्थदेवतायै धन्यवादवितरणार्थं जनाः विशिष्टतया आचरन्ति । सिक्किमनूतनवर्षस्य २८,२९ तमे च दिने 'कग्यत' इति नृत्यं विशिष्टत्वेन नृत्यन्ति । 'दसेन'(दसरा) इति बृहत्तमः उत्सवः अत्रस्थाः नेपाळी, हिन्दुजनाः च ओक्टोबर् मासे आचरन्ति । अत्रस्थानि वेणुकाष्ठैः तक्षितानि वस्तूनि, पटाः, चित्राणि च विशिष्टाः सन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
- White Hall
- दो-द्रुल स्तूपः
- सोलोफोक चारधाम
- युमथाङग व्हेली-कन्दरं
- पेलिङ्ग
- उष्णजलकुण्डानि
- गुरोः पद्मसम्भवस्य बौद्धविहारः
- रूमटेक मठः
- ताशी लिङ्ग
- ऑर्किड् अभयारण्यम्
- सोमगो निर्झरः
- दो द्रूल चोर्टेन
- इञ्चे मठः
- ताशीदिङ्ग मठः
- सङ्गा-चोलिङ्ग मठः
- पेमायङ्गत्से मठः
- पेमायनस्ती मठः
- बाबा हरभजन सिंह 'मेमोरियल'