text:
॥ अथ अव्ययप्रकरणम् ॥
स्वरादयो निपाताश्चाव्ययसंज्ञाः स्युः । स्वर्, अन्तर्, प्रातर्, पुनर्, सनुतर्, उच्चैस्, नीचैस्, शनैस्, ऋधक्, ऋते, युगपत्, आरात्, पृथक्, श्वस्, दिवा, रात्रौ, सायम्, चिरम्, मनाक्, ईषत्, जोषम्, तूष्णीम्, बहिस्, अवस्, समया, निकषा, स्वयम्, वृथा, नक्तम्, नञ्, हेतौ, इद्धा, अद्धा, सामि(गणसूत्रम् -) वत्, ब्राह्मणवत्, क्षत्रियवत्, सना, सनत्, सनात्, उपधा, तिरस्, अन्तरा, अन्तरेण, ज्योक्, कम्, शम्, सहसा, विना, नाना, स्वस्ति, स्वधा, अलम्, वषट्, श्रौषट्, वौषट्, अन्यत्, अस्ति, उपांशु, क्षमा, विहायसा, दोषा, मृषा, मिथ्या, मुधा, पुरा, मिथो, मिथस्, प्रायस्, मुहुस्, प्रवाहुकम्, प्रवाहिका, आर्यहलम्, अभीक्ष्णम्, साकम्, सार्धम्, नमस्, हिरुक्, धिक्, अथ, अम्, आम्, प्रताम्, प्रशान्, प्रतान्, मा, माङ् । आकृतिगणोऽयम् । च, वा, ह, अह, एव, एवम्, नूनम्, शश्वत्, युगपत्, भूयस्, कूपत्, कुवित्, सूपत्स, कुवित्, नेत्, चेत्, चण्, कच्चित्, किंचित्, यत्र, नह, हन्त, माकिः, माकिम्, नकिः, आकिम्, माङ्, नञ्, यावत्, तावत्, त्वै, द्वै, रै, श्रौषट्, वौषट्, स्वाहा, स्वधा, तुम्, तथाहि, खलु, किल, अथो, अथ, सुष्ठु, स्म, आदह । (गणसूत्रम् -) उपसर्गविभक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्च । अवदत्तम्, अहयुः, अस्तिक्षीरा । अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ, पशु, शुकम्, यथाकथाच, पाट्, प्याट्, अङ्ग, है, हे, भोः, अये, द्य, विषु, एकपदे, युत्, आतः । चादिरप्याकृतिगणः ॥
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
स्वरादिनिपातमव्ययम्। स्वरादयश्च निपाताश्चेतिसमाहारद्वन्द्वः। ननु चादिष्वेव स्वरादीन्पठित्वाप्रकृतसूत्रं परित्यज्य `तद्धितश्चासर्वे`त्यादि सूत्रचतुष्टयमपि `चादयोऽसत्त्वे`इत्यास्मादूर्ध्वं कृत्वाऽव्ययप्रदेशेषु निपातशब्देनैव व्यवह्रियतामिति चेन्न, `स्वस्ति वाचयति``स्वः पश्यति``स्वः पतती`त्यादौ कर्मादिकारकयोगेन सत्त्ववाचकत्वात्तेषां निपातसंज्ञाऽनापत्तेः। चादीनां ह्यसत्त्ववाचिनामेव निपातसंज्ञा, न तु सत्त्ववाचिनाम्। स्वरादीनां तु सत्त्ववाचिनामसत्तववाचिनां चाऽव्ययसंज्ञेष्यत इति व्यवस्थाऽनापत्तेश्च। अथ `प्राग्री�आरान्निपाताः``स्वरादीनि``चादयोऽसत्त्वे`इति सूत्र्यतां, तथा हि सति स्वरादीनां सत्त्ववचनानामपि निपातसंज्ञा सेत्स्यतीति चेन्नः, एवं हि सति `निपात एकाजना`ङिति प्रगृह्यसंज्ञा स्वरादीनामप्येकाचां प्रसज्येत। स्तो हि स्वरादिषु `किमोऽत्``दक्षिणदाच्`इत्यादावेकाचौ तद्धितौ। केन्प्रभृतय एकाचः कृत्प्रत्ययाश्च सन्ति। `तसिलादिस्तद्धित एधाच्पर्यन्तः`इति सूत्रस्य, `कृन्मकारसन्ध्यक्षरान्तः`इति सूत्रस्य च स्वरादिगणपपठित्वात्। यद्यप्यत्र मूले स्वरादिषु गणसूत्रद्वयमिदं न पठितं, तथापि प्राचां पाठ#ए त्वस्तीत्यनुपदमेव स्फुटीकरिष्यते। स्वरादीनुदाहरति---स्वरित्यादिना। स्वरिति स्वर्गे परलोके च। अन्तरिति मध्ये। प्रातरिति प्रत्यृषे। पुनरित्यपर्थमे विशेषे च। सनुतरित्यन्तर्धाने।स्वराद्याः पञ्चः रेफान्ताः। तेन स्वर्याति प्रातरत्रेत्यादावुत्वं न भवति। सान्तत्वे हि स्यादेव हि स्यादे दोषः। उच्चैस्--महतिः। नीचैस्---अल्पे। शनैस्--क्रियामान्द्ये। ऋधक्--सत्येऽपि। वियोगशीध्रसामीप्यलाघवेष्वित्यन्ये। ऋते--वर्जने। युगपदित्येककाले। आराद्?दूरसमीपयोः। पृथक्--भिन्ने। ह्यस्य--अतीतेऽह्नि। �आस्--अनागतेऽह्नि। दिवा दिवसे। रात्राविति निशि :सायमिति निशामिखे। चिरमिति बहुकाले। मनाक्, ईषत्--इमावल्पे। जोषं--सुखे मौने।तूष्णीमिति मौने। बहिस् अवस् इमौ बाह्ये। समयेति समीपे मध्ये च। निकषेत्यन्तिके। स्वयमिति आत्मनेत्यर्थे। वृथेति व्यर्थे। नक्तमिति रात्रौ। नञिति निषेधे। हेताविति निमित्ते। इद्धेति प्रकाश्ये। अद्धेति स्फुटावधारणयोः। तत्त्वातिशयोरित्यन्ये। सामीत्यर्धजुगुप्सितयोः। वत्। `तेन तुल्य` मित्यादिभिर्विहतो यो वतिप्रत्ययः स इह गृह्यते। तदाह--ब्राआहृआणवत्। क्षत्रियवदिति। प्रत्ययमात्रस्य संज्ञाप्रयोजनाऽभावाप्रत्ययान्तमुदाह्मतम्। यस्तु`उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थे` इति विहितः, स इह न गृह्यते। यदुद्वतो निवतो यासी`त्यत्र सत्त्वधर्मस्य लिङ्गसङ्ख्यान्वयस्य दर्शनात्। अत्र वदन्ति--`तद्धितश्चासर्वविभक्ति`रित्यत्र `तसिवती`इति वतिप्रत्ययोऽपि परिगण्यते, तच्च न कर्तव्यं, स्वरादिपाठेनैव गतार्थत्वात्। स्वरादिषु वा वदिति न पठनीयमितिष सना, सनत्, सनात्,--एते नित्ये। उपधेति भेदे। तिरस्--अन्तर्धौ तिर्यगर्थे परिभावे च। अन्तरेति मध्ये विनार्थे च। अन्तरेणेति वर्जने। ज्योगिति कालभूयस्त्वे प्रश्ने शीघ्रार्थे संप्रत्यर्थे च। कमिति वारिमूर्धनिन्दासुखेषु। शमिति सुखेष सहसेत्याकस्मिकाऽविमर्शयोः। विनेति वर्जने। नानेत्यनेकविनार्थयोः। स्वस्तीति मङ्गले। स्वधा पितृदाने। अलं--भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणनिषेधेषु। वषट्, श्रौषट्, वौषट्,--एते हविर्दाने। अन्यदित्यन्यार्थे। अस्तीति सत्तायाम्। उपांशु--इत्यप्रकाशोच्चारणरहस्ययोः। क्षणेति क्षान्तौ। बिहायसेतचि वियदर्थे। दोषेति रात्रौष मृषा, मिथ्येत्येतौ वितथे। मुधेति व्यर्थे। इत ऊध्र्वं `क्त्वातोसुन्कसुनः``कृन्मकारसन्ध्यक्षरान्तः` `अव्ययीभावश्च`इति गणसूत्रत्रयमष्टाध्यायीस्थत्रिसूत्र्या समानार्थकमिह न पठितं चेदपि प्राचीनगणपाठे तदस्तीति बोध्यम्। वैयथ्र्यं तु परिहरिष्यते। पुरेत्यविरते चिरातीते भविष्यदासन्ने च। मिथो, मिथस्--एतौ रहः सहार्थयोःष प्रायसिति बाहुल्ये। मुहुसिति पुनरर्थे। प्रबाहुकमिति समानकाले ऊध्र्वार्थे च। प्रवाहिकेति पाठान्तरम्। आर्यहलमिति बलात्कारे। शाकटायनस्तु--आर्येति प्रतिबन्धे। हलमिति प्रतिषेधविवादयोरित्याह। अभीक्ष्णमिति पौनः पुन्ये। साकं, सार्धमेतौ साहार्थे। नमस्--नतौ। हिरुग्वर्जने। धिक्--निन्दाभत्र्सनयोः। इत उध्र्वं `तसिलादयस्तद्धिता एधाच्पर्यन्ताः``शस्तसी``कृत्वसुच्``सुच्``आस्थालौ``च्व्यर्थाश्चे`ति प्राचीनगणपाठेऽस्तीति बोध्यम्। तसिलादीत्यादेरयमर्थः,--`पञ्चम्यास्त सिः``तेनैकदिक्``तसिश्चे`त्ययमपि तसिः। `क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच्`। `द्वित्रिचतुभ्र्यः सुच्`। `इण आसिः`इत्युणादिसूत्रेण विहित `आसिः`। `प्रत्नपूर्ववि�ओमात्थल्छन्दसि`। `संपद्यकर्तरि च्विः`। `विभाषा साति कार्त्स्न्ये``देये त्रा च`इत्येतदन्ता अपि ग्राह्या इति। अम्--शैध्येऽल्पे च। आम्--अङ्गीकारे। `अमु च छन्दसि``किमेत्तिङव्यय--`इति `कास्प्रत्ययात्--`इत्यादिभिश्च विहितावपि अमामौ गृह्यते इत्येके। प्रतं नय प्रतरं। ययाचतरां। कारयामास। प्रताम्---ग्लानौ। प्रशान्--समानार्थे। प्रतान्--विस्तारे। मा, माङ् एतौ निषेधाशङ्कयोः। आकृतिगण इति। तेनान्येऽपि ज्ञेयाः। तथा हि--कामम्--स्वाच्छन्द्ये। प्रकाममित्यतिशये। भूय इति पुनरर्थे। साम्प्रतमिति न्याय्ये। परमिति किन्त्वर्थे। साक्षात्--प्रत्यक्षे। साचीति तिर्यगर्थे। सत्यमित्यर्धाङ्गीकारे। मङ्क्षु, आशु--एतौ शैध्ये। संबत् वर्षे। अवश्यं निश्चये। उषेति रात्रौ। ओमित्यङ्गीकारे ब्राहृणि च। भूरिति पृथिव्याम्। भुवरित्यन्तरिक्षे। झटिति, झगिति, तरसा--एते शैन्ध्ये। सुष्ठु प्रशंसायाम्। दुष्ठु निकृष्टे। सु पूजायाम्। कु इति कुत्सितेषदर्थयोः। अञ्जसेति तत्त्वशीघ्रार्थयोः। मिथु इति द्वावित्यर्थे। अस्तमिति विनाशे। स्थाने इति युक्ते। वरमिति ईषदुत्कर्षे। सुदि शुक्लपक्षे। वदि कृष्णपक्षे इत्यादि। चादीनुदाहरति--चेत्यादिना। चेति समुच्चयान्वाचयेतरेतयोगसमाहारेषु। `वा स्याद्विकल्पोपमयोरिवार्थेऽपि समुच्चये`। हेति प्रसिद्धौ। अहेति पूजायाम्। एवेत्यवधारणेऽनवक्लृप्तौ च। एवमित्युक्तपरामर्शे। नूनमिति निश्चये तर्के च। श�आदति पौनः पुन्ये सहार्थे च। युगपदित्येककाले। भूयसे--पुनरर्थे आधिक्ये च। कूपदिति प्रश्ने प्रशंसायां च। कुविदिति भूर्यर्थे प्रशंसायां च। नेदिति शङ्कायां प्रतिषेधविचारसमुच्चयेषु च। चेदिति यद्यर्थे। चण्--अयं चेदर्थे। णानुबन्धस्तु `निपातैर्यद्यदिहन्तकुविच्चेच्चण्--`इति विसेषणार्थः। समुच्चयादौ त्वननुबन्धकः। कच्चिदितीष्टप्रश्ने। यत्रेति अनवक्लृप्त्यमर्षगर्हाश्चर्येषु।`नावकल्पयामि न मर्षये, गर्हा आश्चर्यं वा यत्र भवान् वृषलं याजयेत्`। नहेति प्रत्यारम्भे। हन्तेति हर्षे विषादेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भे च। माकिः, माकिं, नकिरिति त्रयोऽपि वर्जने। माङ्नञौ स्वरादिषूक्तौ। इह पाठस्तु निपातत्वार्थः, तेनाद्युदात्तत्वं फलं सिध्यतीति केचित्। तदसत्। फिट्स्वरेणाऽपीष्टसिद्धेः। अन्ये त्वाहुः--सत्त्ववचनानामप्यव्ययसंज्ञार्थं स्वरादिपाठ इति। तदप्यसत्। लक्ष्मीवाचकस्यापि माशब्दस्याऽव्ययत्वापत्तेः। तस्मादुभयत्र पाठश्चिन्त्यप्रयोजनः। यावत्तावदेतौ साकल्याऽवधिमानावधारणेषु। साकल्ये--यावत्कार्यं तावत्कृतम्। अवधौ--यावद्गन्तव्यं तावत्तिष्ठ। माने---यावद्दत्तं तावद्भुक्तम्। अवधारणे--यावदमत्रं तावद्ब्राआहृणानामन्त्रयस्व। त्वै--विशेषवितर्कयोः। द्वै--वितर्के। न्वै--इति। पाठान्तरम्। रै दाने अनादरे च। रै करोति। ददातीत्यर्थः। त्वं रै किं करिष्यसि। श्रौषट्, वोषट्--एतौ हविर्दाने। स्वाहा देवताभ्यो दाने। स्वधेति पितृभ्यः। श्रौषडादीनामनेकाचामुभयत्र पाठः स्वरभेदार्थः। तुमिति तुङ्कारे। `गुरु तुङ्कृत्य हुङ्कृत्य`। तथाहीति निदर्शने। खलु इति निषेधवाक्यालङ्कारनिश्चयेषु। किलेति वार्तायामलीके च। अथो अथेति मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्न्याधिकारप्रतिज्ञासमुच्चयेषु। अयं स्वरादावपि। तेन मङ्गलवाचकस्य सत्त्वार्थत्वेऽप्यव्ययत्वं सिध्यति। अतएव श्रीहर्षः--उदस्य कुम्भरथ शातकुम्भजाश्चतुष्कचारुत्विषि वेदिकोदरि। यथाकुलाचारमथाऽवनीन्द्रजां पुरन्ध्रविर्गः स्नपयाम्बभूव ताम्`इति। अत्र हि `अथ स्नपयांबभूवे`त्यस्य मङ्गलस्नपनं चकारेत्यर्थः। निपातस्तु स्वरूपेणैवः मङ्गलं मृदङ्गध्वनिवत्। सुष्ठु--स्वरभेदार्थपाठः। स्मेत्यतीते पाजपूरणे च। आदहेत्युपक्रमहिंसाकुत्सनेषु। `आदह स्वधामन्नि`त्यत्र तु पदकारा `आ`दिति पृथक् पदं पठन्ति। अवदत्तमिति। इह अवस्यानुपसर्गत्वात् `अच उपसर्गात्तः`इति न भवति। अहमिति सुबन्तप्रतिरूपकमहङ्कारे। एवं `गेये केन विनीतौ वा`मिति। युवामित्यर्थः। सुबन्तप्रतिरूपकमव्ययम्। अस्तीति तु तिङन्तप्रतिरूपकम्। एवं `त्वामस्मि वाच्मी`त्यत्राऽस्मीत्यहमर्थे तिङन्तप्रतिरूपकम्। आहेत्युवाचेत्यर्थे। आसेति बभूवएत्यर्थे। ---इत्यादि बोध्यम्। अहंयुरिति। `अहंशुभमोर्युस्`। यदि तु `त्वाहौ सौ`इति मपर्यन्तस्याऽहादेशे शेषलोपे च कृते निष्पन्नो योऽहंशब्दस्तस्माद्यस्प्रत्ययः क्रियते तर्हि सुपो लुकि अस्मद्युसिति स्थिते मदीय इत्यत्रेव मपर्यन्तस्य मादेशे सति `मद्यु`रिति स्यादिति भावः। अस्तिक्षीरेति। तिङन्तत्वे तु बहुव्रीहिसमासो[ऽयं]नोपपद्यत इत् भावः। अ इति संबोधनेऽधिक्षेपे निषेधे च। आ इति वाक्यस्मरणयोः। `इ`संबोधनजुगुप्साविस्मयेषु। ई उ ऊ ए ऐ ओ औ संबोधने। पशु सम्यगर्थे। `पशु मन्यमानाः`। शुकं---शैध्ये। यथाकथाचेत्यानादरे। पाट्प्रभृतयः सप्त संबोधने। द्येति हिंसाप्रतिलोभ्यपादपुरणेषु। विषु--नानार्थे। एकपदे---इत्यकस्मादित्यर्थे। युत्--कुत्सायाम्। आत इति---इतोऽपीत्यर्थे। आकृतिगण इति। तद्यथा--यत्तदिति हेतौ। आहोस्विद्विकल्पे। सीम---सर्वतोभावे। शुकम्--अतिशये। अनुकं वितर्के। शम्बट्--अन्तःकरणे आभिमुख्ये च। व पादपूरणे इवार्थे च। दिष्ट�एत्यानन्दे। चटु चाटु प्रियवाक्ये। हुमिति भत्र्सने। इवेति सादृश्ये। अद्यत्वे इति इदानीमित्यर्थे इत्यादि। अत्र स्वरादिचाद्योराकृतिगणत्वाऽविशेषेऽपि येषां निपातस्वर इष्टस्ते चादिषु, अन्ये तु स्वरादिषु, स्वरद्वयभाजस्तूङयत्रबोध्यः।


c: text/html

text:
व्यंजनसन्धि: ।।
द्वयो: शब्दयो: मध्ये यदा द्वयो: व्यंजनयो: माध्यमेन सन्धि: भवति, शब्दपरिवर्तनं च भवति तत्र व्यंजनसन्धि: भवति ।
यथा -
सत् + चरितम् = सच्चरितम्
अत्र सत् इति शब्दस्य अन्तिमवर्ण: व्यंजनमस्ति, चरित इति शब्दस्य प्रथमवर्ण: अपि व्यंजनमेवास्ति । तयो: मध्ये सन्धि: संजाता । 'त्', 'च' उभौ मिलित्वा 'च्' अभवताम् । नूतने शब्दे एकं 'च्' कारं इतोपि वर्धितम् । सत् इत्यस्य 'त्' कार: समाप्त: तस्यास्थाने 'च्' कार: प्राप्त: । इयमेवास्ति व्यंजनसन्धि: । एवंविधैव यत्र व्यंजनवर्णयो: माध्यमेन परिवर्तनं भवति तत्र व्यंजनसन्धि: भवति ।
व्यंजनसन्धे: भेदा: -
व्यंजनसन्धे: अनेकश: भेदा: सन्ति, किन्तु या: प्रामुख्यं भजते ता: तु प्राय: पंच-सप्त एव सन्ति । अत्र काशांचनानां नामानि दीयन्ते ।
- श्चुत्वसन्धि: ।
- ष्टुत्वसन्धि:
- जश्त्वसन्धि:
- चर्त्वसन्धि:
- अनुस्वारसन्धि: आदि
एतासां विवरणम् अग्रे पठिष्याम: । एतातिरिक्तम् अन्यसन्धय: अपि सन्ति किन्तु तासां नामानि साक्षात् न सन्ति अपितु ता: सूत्ररूपेण संकलिता: सन्ति । ता: अपि अग्रे पश्याम: किन्तु पूर्वं प्रमुखसन्धय: ।
इति

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
`रजकी` इति। षित्त्वात् `षिद्गौरादिभ्यश्च` 4|1|49
इति ङीष्। अथ केनात्रानुनासकिलोपः? `अनिदिताम्` 6|4|24
इति चेत्? न; तत्र क्ङितीत्युच्यते,न चात्र क्ङित्प्रत्ययोऽस्ति, नैष दोषः; `जनीजृष्क्नसुरञ्जौ।ञमन्ताश्च` (ग।सू।धातुपाठः-817) #इतिमित्संज्ञाकरणं रञ्जेज्र्ञापकम्- अक्ङित्यपि तस्यानुनासिकलोपो भवति, अन्यथा णौ रञ्जेरकारस्यानुपधत्वात् `अत उपधायाः` 7|2|116
इति वृद्ध्या न भवितव्यमिति मित्संज्ञाकरणमनर्थकं स्यातदित्येके।`घञि च भावकरणयोः` 6|4|27
इत्यत्र चकार्सयानुक्तसमुच्चयार्थत्वादक्ङित्यपि क्कचिद्रञ्जेरनुनासकिलोपो भवतीत्यपरे।`षोडः` इति। षड् दन्ता अस्येति बहुव्रीहिः; `वयसि दन्तस्य दतृ` 5|4|141
इति दत्रादेशः, ऋकार उगित्कार्यार्थः; `षष उत्वं दतृदशधासूत्त्रपदादेः ष्टुत्वञ्च` (वा।765) पृषोदरादिपाठात् षषोऽन्त्यस्योत्वम्, `आद्गुणः` 6|1|84
, उत्तरपदादिष्टुतवमिति दकारस्य डकारः। षोडत् इति स्थिते षोडन्तमाचष्ट इति `तत्करोति तदादष्टे` (वा।200,201) इति णिच्, `णाविष्ठवत् कार्यम् प्रातिपदिकस्य` (वा।813) इतीष्ठवद्बावाट्टिलोपः-- षोडयतीति, ततः पचाद्यच्, णिलोपः।`षण्डः` इति। `षणु दाने` (धातुपाठः-1464)। `ञमन्ताड्डः` (द।उ।5।7), `उणादयो बहुलम्` 3|3|1
इति बहुलवचनात् `धात्वादेः षः सः` 6|1|62
इति सत्वं न भवति। अथ वा-- `षण्ड` इत्येतदव्युत्पनन्नं प्रातिपदिकमिति।`षडिकः` इति। षडङगुलिदत्तशब्दात् अनुकम्पायाम् `बह्वचोऽमनुष्यनाम्नष्ठज्वा` 5|3|78
इति ठच्। `ठाजादापूध्र्वं द्वितीयादयः` 5|3|83
इति ङगुलिदत्तस्य लोपः; `ठस्येकः` 7|3|50
इतीकादेशः। षडशब्द्सय `यस्येति च` 6|4|148
इत्यकारलोपः, तस्य स्थानिवद्भावे सति व्यवधानात् षट्शब्दस्य `यचि भम्` 1|4|18
इति भसंज्ञा न भवति। अन्तर्वर्तिनीं विभक्तिमाश्रित्य पदत्वात् `झलां जशोऽन्ते` 8|2|39
इति जश्त्वम् = षकारस्य डकारः। यद्येषां षकारस्येत्संज्ञा स्यात्, स्त्रीविवक्षायां `षिद्गौरादिभ्यश्च` 4|1|41
इति ङीष् स्यात्। षण्डशब्दोऽयं यद्यपि बलीवर्दे वत्र्तते, तथापि स्त्रीगवीष्पपि षण्डधर्मयोगाद्वृत्तिरस्य सम्भवत्येव। यद्यप्येते षोडादयो लाक्षणिकाः, तथाप्युदेशग्रहणेन षकारो विशिष्यत इति भवन्त्येतानि प्रत्ययग्रहणस्य प्रत्यदाहरणानि। भवति ह्रत्राप्युदेशे षकारः।`अविषः, महिषः` इति। `अव रक्षणे` (धातुपाठः-600) `मह पूजायाम्` (धातुपाठः-1867), `अविमह्रोष्टिषच्` (द।उ।9।3।) ननु च`उणादयो बहुलम्` 3|3|1
इति बहुलवचनात् प्रत्ययसंज्ञैवात्र न भवति, सत्यामपि तस्यामित्संज्ञा न भविष्यति, बहुलवचनात्, तत् कस्मादादिग्रहणमेतदनुवत्र्तत#ए? एवं मन्यते-- उत्तरार्थमवश्यमादिग्रहणमनुवत्र्तमानमिहापि स्पष्टार्थं भविष्यति।


text:
Thursday, 29 March 2018
कृतयुगम् ( कविता ) डा. गदाधर त्रिपाठी
अबाधितोऽस्ति कालो हि यद्यपि गणना भवति न वै।
स्थापनाय व्यवस्थाया: परिकल्पितानि युगानि च।।
विभाजनं यद्यपि च वेदेषु स्पष्टं नैव कृतञ्च वै।
स्मृतिषु च पुराणेषु स्पष्टरूपेण कालगणना कृताभवत्।।
दिवसोऽक्षयतृतीया हि खल्वादिदिवसश्च व्याकृतः।
ज्ञानं ध्यानं तपश्चरणं प्रमुखान्यासन् तदा हि वै।।
प्रतिष्ठा कर्मणासीत् कर्मणा च कृतकृत्यता।
तेनैवायं कृतयुगोऽस्ति सर्वे सत्पथगामिनः।।
चतुर्णामीशावताराणां पुराणेषु चर्चा कृता।
मत्स्यकूर्मवराहनृसिंहादयश्च ह्यासन् तेषु च वै।।
धर्मशास्त्रं मनोः रचितं प्रामाणिकमासीत्तदा हि वै।
तीर्थं पुष्करमासीत् प्रचलिता मुद्रा स्वर्णमयी तदा।।
प्रचलनं स्वर्णपात्राणां पूर्णं पुण्यं हि जीवने।
पापकर्मणामभावश्च कृतयुग आसीत् सर्वदा।।
आयु: सहस्रवर्षाणां मनुष्यस्यासीत्तदा हि वै।
लम्बमानं शरीरञ्च वै सन्तोषस्याधानं मुखम्।।
ब्राह्मणानां प्रतिष्ठा चासीद्धि कृतयुगे तथा।
विद्याया: प्रकाशश्चादरणीयोऽभवत्तदा।।
समाप्ते कलियुगे चैव कल्किर्भगवान् भविष्यति।
स्थापयिष्यति कृतयुगं सुखं प्राप्स्यन्ति मानवाः।।


text:
उगिदचाम्॥७-१-७०॥ (uk indicatory suffixes 7.1.10)
उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः नुम् अङ्गस्य॥७-१-७०॥ अनेन सूत्रेण भवन्ति कनीयस् इति शब्दस्य रूपाणि
प्रथमा – कनीयान् कनीयांसौ कनीयांसः
द्वितीया – कनीयांसम् कनीयांसौ कनीयसः
किन्तु चन्द्रमस् इति शब्दस्य रूपाणि भवन्ति
प्रथमा – चन्द्रमाः चन्द्रमसौ चन्द्रमसः
द्वितीया – चन्द्रमसम् चन्द्रमसौ चन्द्रमसः
केवलः सर्वनामस्थाने (प्रथमा – एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्, द्वितीया – एकवचनम् द्विवचनम्, इति) रूपाणि भिन्नानि सन्ति। अवशिष्टानि रूपाणि समानानि भवन्ति।
२०१२-०६-२८ गुरुवासरः (2012-06-28 Thursday)


text:
मोहम्मदमुर्शी
मोहम्मदमुर्शी ईजिप्तदेशस्य प्रथमराष्ट्रपतिः आसीत् ।
सामान्यपरिचयः[सम्पादयतु]
ईजिप्तदेशस्य (मिश्रदेशः इति भारते व्यवहारः आसीत् ) इतिहासे ऐदम्प्राथम्येन राष्ट्रपतिपदार्थं सार्वत्रिकनिर्वाचनम् अभवत् । अस्मिन् मुस्लिं ब्रदर्हुड् पक्षस्य मुहम्मदमुर्शी निर्वाचितः अभवत् । मुहम्मद मुर्सी ईजिप्तदेशस्य मुस्लिम ब्रदरहुड दलस्य प्रमुखराजनीतिज्ञः अस्ति। निर्वाचन-आयोगेन दीर्घमतगणनायाः अनन्तरम् एतस्य नाम उद्घोषितम् । एतेन ५१.७३% मतानि प्राप्तानि आसम् ।
जीवनस्य परिचयः[सम्पादयतु]
६0 वर्षीयह् मुर्सी आदौ अभियन्ता आसीत् । तस्य शिक्षणम् अमेरिकादेशे अभवत् । २00१-२00५ वर्षयोः प्रचलिते सार्वत्रिकनिर्वाचने एषः निर्दलीयपक्षस्य सांसदः आसीत् । सः २0११ तमवर्षस्य जनवरीमासे मुस्लिम ब्रदरहुड् नामकस्य राजनैतिकपक्षस्य अध्यक्षः आसीत्। यदा मुस्लिम ब्रदरहुड पक्षस्य राष्ट्रपतिपदस्य प्रत्याशी अल-शातेर वर्यं होस्नी मुबारक् शासनकाले अपराधिककारणैः अनर्हः इति यदा घोषितं तदा मुस्लिम ब्रदरहुड्दलस्य एतं राष्ट्रपतिपदस्य अभ्यर्थिरूपेण घोषितवन्तः ।


text:
विशेषणं हि त्रिधा विभज्यते कैश्चित् प्रयोजनभेदात् । स च विभागः – व्यावर्त्तकम् (उद्देश्यकोट्यन्तःपाति) , हेतुगर्भं , विधेयञ्च ।
एतदत्र बोध्यं यत् विशेषणस्य वस्तुधर्म्मत्वेपि तद्वाचकं पदमपि विशेषणम् इत्युच्यते । अत एव यद्यपि इदं निरूपणं वस्तुधर्म्माणामेव तथापि अभिधानादिव्यवहारनैरपेक्ष्येण तदसम्भवात् तद्वाचकपदस्यापि सदृशं निरूपणं सम्भवति इति ।
तत्राद्यं यथा – नीलं घटमानय इत्यत्र । तत्र उद्देश्यस्य घटस्य अनीलेभ्यो घटान्तरेभ्यो व्यावर्त्तनमेव विशेषणप्रयोजनं , नान्यत् । न हि तत् आनयनोपपादकम् इति न हेतुगर्भं , न वा विधेयम् आनयनस्यैव तत्त्वात् ।
इदं व्यावर्त्तकं विशेषणं कैश्चिद् उद्देश्यकोट्यन्तःपाती इत्यप्युच्यते ।
तस्य पुनर्द्वैविध्यं सम्भवति – पक्षतावच्छेदकत्वेन , उपरञ्जकत्वेन च । पक्षतावच्छेदकत्वञ्चानुमाने विवक्षिते एव , अन्यत्र सर्व्वत्र तु उपरञ्जकतैव ।
न चेयमुपरञ्जकता उपलक्षणतापरपर्य्याया , उपलक्षणस्य विशेषणाद्भेदेन निरूपितत्वात् । अत एव पक्षतानवच्छेदकत्वे सति व्यावर्त्तकत्वम् इत्येव तल्लक्षणं स्यात् ।
द्वितीयं यथा – सुरापः पातकी भवति इत्यत्र । अत्र सुरापः = सुरापानकर्त्ता = सुरापानक्रियाविशिष्ट उद्देश्यं , तमुद्दिश्य पातकित्वं = पातकवत्त्वं = पातको विधीयते । अत्र यद्यपि सुरापत्वम् उद्देश्यकोट्यन्तर्भावि , असुरापेभ्यो व्यावर्त्तकञ्च तथापि विधेयपातकोपपादकत्वमपि तस्य वर्त्तते इति व्यावर्त्तकविशेषणापेक्षयाधिकप्रयोजनवत्त्वेन तस्य तत्प्रयोजनपुरस्कारेणैव निरूपणं क्रियते हेतुगर्भम् इति ।
अत्र हेतुर्गर्भेस्य इति हेतुगर्भं विशेषणम् इति निरुक्तिर्न सम्भवति , विशेषणस्यैव हेतुत्वात् , अभेदे च आवृतावरणभेदासम्भवात् । अत एव हेतुः = हेतुत्वं गर्भेस्य इत्येव निर्व्वचनं शोभते । अत्र गर्भपदस्य कुक्षिपरत्वम् ।
अथवा हेतुश्चासौ गर्भश्च इति हेतुगर्भं विशेषणम् । अत्र गर्भपदं भ्रूणपरम् ।
आद्ये हेतुत्वस्य गर्भस्थत्वं द्वितीये च हेतोर्गर्भत्वं नाम अनभिव्यक्तत्वं , तच्च तृतीयापञ्चम्यन्तत्वादिरहितत्वात् । भवति हि कुक्षिस्थो भ्रूणोनभिव्यक्त इति ।
ननु सुरापपदस्यैकस्यैव दर्शनात् तस्य विशेष्यत्वमेव न तु विशेषणत्वम् इति ।
न च विशेषणविशेष्ये नात्र ज्ञाननिरूपितविषयताविशेषात्मकप्रकारताविशेष्यते विवक्षिते न वा शाब्दबोधीयतादृशविषयताविशेषाश्रयोपस्थितिजनके पदे किन्तु पदार्थधर्म्मरूपे एव ; तथा च सुरापानविशिष्टस्य सुरापपदार्थत्वेन सुरापानं = सुरापत्वं तत्र विशेषणं भवत्येव ।
तस्य च नरविशेषे धर्म्मत्वेन विशेषणतां भजतः सुरापानात्मकविशेषणस्य विधेयपातकहेतुत्वेन तदुपपादकत्वात् उपपन्नो विभाग – इति वाच्यम् ।
वाक्यार्थस्यैवात्र विचार्य्यमाणत्वेन पदानामेवात्र विचार्य्यत्वस्योचितत्वात् ।
इति चेत् ।
न , धर्म्मात्मकविशेषणस्यैव प्रकृतत्वात् । अथापि तादृशधर्म्मोपस्थापकपदेषु विचारयामः –
न हि सर्व्वः सुरापानकर्त्ता पातकी भवति किन्तु ब्राह्मण एव इति प्रकरणात् तद्वाचकं पदमध्याहृत्यैव वाक्यार्थो वर्णनीयः । तथा च ब्राह्मणोपस्थापकाध्याहृतपदजन्योपस्थितिविषये तस्मिन् सुरापपदेन सुरापानक्रियावैशिष्ट्यं समर्प्यते इति विशेषणत्वमुपपद्यत एव ।
न च ब्राह्मणादिपदवत् सुरापपदादपि धर्म्मिण एवोपस्थितेः कथं विशेषणत्वम् इति वाच्यं ; नीलं घटम् इत्यादावप्यस्या आपत्तेः समानत्वात् , तत्र यथा नीलपदस्य विशेषणविशिष्टसमर्पकत्वेपि विशेषणत्वं व्यवह्रियते तथैवात्रापि स्वीक्रियताम् ।
तथा च हेतुत्वविशिष्टविशेषणोपस्थापकत्वं हेतुगर्भविशेषणत्वं पदस्य ।
तृतीयं यथा पूर्व्वोक्त एव दृष्टान्ते पातकित्वं यथा वा पर्व्वतो वह्निमान् इत्यत्र वह्निः । तस्य उद्देश्यकोट्यनन्तःपातित्वात् ।
तथा च विशेषणं द्विविधम् – उद्देश्यकोट्यन्तःपाति तदनन्तःपाति(विधेयं) च इति द्विधा विशेषणं विभज्य , प्रथमस्य व्यावर्त्तकहेतुगर्भत्वाभ्यां विभागोप्युपपद्यते ।


text:
हेलेन् केलर्
हेलेन एड्मन्स् केलर ( ( शृणु) /ˈhɛlən kɛlər/) (हिन्दी: हेलेन् केलर्, आङ्ग्ल: Hellen Keller) अन्धा, बधिरा, मूका चासीत् । परन्तु सा अन्येभ्यः मूकबधिरान्धेभ्यः, सामान्यनागरिकेभ्यश्च प्रेरणायाः स्रोतः आसीत् । यतो हि ज्ञानेन्द्रियविहीना हेलेन केलर स्वप्रयत्नैः, अविरतकार्यैः च विश्वस्मिन् अनेकानि कठिनतमानि कार्याणि अकरोत् [१] ।
अमेरिका-देशीया हेलेन केलर लेखिका, राजनीतिज्ञा, प्राध्यापिका चासीत् । सा प्रप्रथमा मूका, बधिरा च व्यक्तिः आसीत्, यया स्नातकपदवी प्राप्ता [२][३] । तुस्कुम्बिया-नगरस्य पश्चिम-भागे यत्र हेलेन इत्यस्याः जन्म अभवत्, तत्र सद्यः एकः सङ्ग्रहालयः (museum) वर्तते [४] । हेलेन केलर इत्यस्याः जन्मदिने जून-मासस्य सप्तविंशतितमे (२७) दिनाङ्के अमेरिका-देशस्य पेन्सिलवेनिया-राज्ये हेलेन केलर-दिनस्य आचरणं भवति । हेलेन केलर-दिनस्य आधिकारिकघोषणा जिम्मि कार्टर्-आख्येन राष्ट्रपतिना १९८० तमे वर्षे कृता, तत् वर्षं हेलेन केलर इत्यस्याः जन्मशताब्दीवर्षम् आसीत् ।
उत्तमा लेखिका केलर् बहुयात्रिणी, मुखरा, दृढमनस्विनी चासीत् । सोसियलिस्ट् पार्टि ऑफ् अमेरीका-पक्षस्य, इण्डस्ट्रियल् वर्कर्स् ऑफ् द वल्ड्-संस्थायाः सदस्या सा महिलामताधिकाराय, कर्मकराधिकाराय, समाजवादाय च अभियानानि अकरोत् । १९१७ तमे वर्षे सा Alabama Women's Hall of Fame इत्स्याः संस्थायाः सदस्या अभवत् [५] ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, बाल्यञ्च[सम्पादयतु]
१८८० तमस्य वर्षस्य जून-मासस्य सप्तविंशतितमे (२७/६/१९८०) दिनाङ्के अमेरिका-संयुक्तराष्ट्रस्य अलाबामा-राज्यस्य तुस्कम्बिया-नगरे हेलेन केलर इत्यस्याः जन्म अभवत् [१][६] ।
दशवर्षेभ्यः प्राक् हेलन इत्यस्याः पितामही 'ल्वि ग्रीन्'-आख्यस्य गृहस्य निर्माणम् अकारयत् [७] । तस्मिन् गृहे एव हेलन् इत्यस्याः परिवारः निवसति स्म [८] । तस्याः चत्वारः बान्धवाः आसन् । तेषु द्वौ अनुजौ, द्वौ अग्रजौ च । अनुजयोः नाम क्रमेण मिल्ड्रेड् केम्बल्, फिलिप् ब्रूक्स् च आसीत् । तस्याः विमातुः (तस्याः पितुः पूर्वपत्नी) द्वौ पुत्रौ अर्थात् तस्य अग्रजौ जेम्स्, विलियम् च [९] ।
तस्याः पिता आर्थर् एच् केलर,[१०] तुस्कुम्बिया-राज्ये सम्पादकत्वेन कार्यं करोति स्म । सः अमेरिका-देशस्य सेनायाम् अपि दायित्वं स्वीकृतवान् आसीत् [७] । हेलेन इत्यस्याः पितामह्याः पितृव्यपुत्री रॉबर्ट् ई. ली आसीत् [११] । हेलेन इत्यस्याः माता केट् एडम्स्[१२] चार्लेस् एडम्स् इत्यस्य पुत्री आसीत् [१३] । अमेरिका-देशस्य गृहयुद्धकाले अमेरिका-देशस्य सैन्यबले चार्लेस् एडम्स् नियुक्तः आसीत् । सः गृहयुद्धं शमयितुं युद्धम् अपि अकरोत् । सेनायां तस्य योग्यतायाः आधारेण सः उच्चपदं प्रापत् । सः ब्रिगेडियर् जनरल् इति पदमारूढः आसीत् ।
यदा हेलेन केलर् इत्यस्याः जन्म अभवत्, तदा सा श्रोतुं, द्रष्टुं च शक्नोति स्म । शैशवावस्थायाम् एव हेलन स्वतीक्ष्णबुद्ध्याः परिचयम् अकरायत् । यदा सा षण्मासीया आसीत्, तदारभ्य एव सा वचनम् आरब्धवती । प्रप्रथमजन्मदिवसे एव सा चलनम् अपि आरभत [१४] । परन्तु यदा सा एकोनविंशतिमासीया अभवत्, तदा सा अज्ञात-रोगेण ग्रस्ता [१] । रोगस्य विषये वैद्यानां कथनम् आसीत् यत्, "उदरे, मस्तिष्के च एकस्य तीव्रभारस्य आघातः अभवत्", तेन मस्तिष्कावरणे शोथः (swelling) अभवत् । सः रोगः स्कार्लेट्-ज्वरः आसीत् [१५] । यद्यपि सः रोगः अत्यन्तः घातकः आसीत्, तथापि तस्याः जीवनस्य रक्षणम् अभवत् । परन्तु जीवने रक्षिते सत्यपि तस्याः जीवनस्य आधारः तु रोगेण नाशितः । यदा रोगाघातः अभवत्, तदा सा मार्थर् वॉशिङ्गटन् इत्यनेन सह संवादरता आसीत् ।
यावत् हेलेन षड्वर्षीया अभवत्, तावत् तस्याः जीवने अन्धकारस्य स्थितिः आसीत् । १८८६ तमे वर्षे हेलेन् इत्यस्याः माता चार्ल्स् डिकेन्स्-नामकस्य लेखकस्य 'एमेरिकन् नोट्स्'-नामकं पुस्तकम् अपठत् । तस्मिन् पुस्तके उल्लिखितम् आसीत् यत्, लौरा ब्रिजमैन्-नामिका बालिका मूका, नेत्रहीना चास्ति, तथापि सा शिक्षणं प्राप्तुं शक्नोति इति । अतः सा स्वपतिना सह हेलेन इतीमां जे जुलियन् चिसोल्म्-आख्यस्य चिकित्सकस्य समीपं बाल्टिमोर-महानगरं प्रैषयत् । सः चिकित्सकः नेत्र-कर्ण-नासिका-कण्ठसम्बद्धानां रोगाणां विशेषज्ञः आसीत् [१६] । जुलियन् चिसोल्म् केलर इतीमां एलेक्झान्डर् अब्राहम् बेल् इत्येतस्य समीपं प्रैषयत् । यतो हि अब्राहम् बेल् तस्मिन् काले बधिरबालकेभ्यः निदानकार्यं करोति स्म । बेल् न्यवेदयत् यत्, एतस्याः बालिकायाः कृते भवान् 'पर्किझ् स्कूल् फॉर् द ब्ल्यैण्ड्'-आख्यं विद्यालयं गच्छतु इति । तस्य विद्यालयस्य प्रबन्धकः माईकल् एनोगस् यदा कैलर् इत्यस्याः विषये अजानात्, तदा सः विंशतिवर्षीयाम् अन्नी सलीबान्-आख्यां शिक्षिकाम् अपृच्छत्, "भवती एतां पाठयिष्यति किम् ?" ततः सा केलर् इत्यस्याः गृहं गत्वा पाठयितुम् उद्यता अभवत् । एवं ४९ वर्षं यावत् लम्बमानस्य सम्बन्धस्य आरम्भः तदा अभवत् । यतो हि सलीबान् इत्येषा केलर् इत्यस्याः शिक्षिकात्वेन ४९ वर्षाणि कार्यम् अकरोत् ।
अन्नी सलीबान् १८८७ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासे केलर् इत्यस्याः गृहं प्राप्तवती । यस्मिन् दिने सा तस्याः गृहं प्राप्तवती, तस्माद्दिनादेव केलर इत्यस्याः अध्ययनं प्रारब्धम् । प्रप्रथमे दिने सलीबान् हेलेन इत्यस्याः हस्ते "d-o-l-l" इति लिखित्वा तत्क्षणं पाञ्चालिकां (doll) तस्याः हस्ते अस्थापयत् । सा पाञ्चालिका सलीबान् इत्यस्याः पक्षतः केलर् इत्यस्यै उपहारः आसीत् । यतो हि केलर् कस्यचिद् वस्तुनः स्पर्शे कृते सत्यपि ज्ञातुं न शक्नोति स्म; सा अवसादवशा (frustrated) अभवत् । सलीबान् यदा चषकशब्दं पाठयितुं प्रयासं करोति स्म, तदा हेलेन् चषकम् एव अत्रोटयत् [१७] । एकमासं यावत् सलीबान् नितरां प्रयासान् अकरोत् । ततः अप्रैल-मासे हेलेन इत्यस्याः किञ्चिद् ज्ञानम् अभवत् । तया शिक्षिकायाः चेष्टायाः माध्यमेन ज्ञातं यत्, शिक्षिका तस्याः हस्ते किमपि लिखन्ती अस्ति इति । ततः शिक्षिका एकस्मिन् हस्ते जलधारं करोति स्म, अपरस्मिन् हस्ते "water" इति लिखित्वा बोधयितुं प्रयासं करोति स्म ।
परन्तु एतत् सर्वम् एतावत् सरलं नासीत् । रोगस्य कारणेन हेलेन इत्यस्याः स्वभावः हठी जातः आसीत् । लघ्वीषु घटनासु अपि सा क्रोधं करोति स्म । अन्यस्य कथनानुसारं तु सा कदापि न करोति स्म । हेलेन रोगग्रस्ता आसीत्, अतः पितरौ अपि तां किमपि न कथयतः स्म । यदा कस्मिँश्चित् विषये हेलेन क्रोधं करोति स्म, तदा तस्याः माता येन केन प्रकारेण तां प्रसन्नां कर्तुं यतते स्म । एवं हेलेन इत्यस्याः स्वभावः अतिक्रोधी, हठी च अभवत् । सा कदापि चमसेन भोजनं न करोति स्म, अपि तु हस्तेनैव भोजनं करोति स्म । यदि कोऽपि चमसेन भोजनं कर्तुं कथयति स्म, तर्हि सा चमसमेव क्षिपति स्म । यदि कोऽपि अधिकम् आग्रहं कुर्यात्, तर्हि सा भूमौ अधिशायनं (लेट कर) कृत्वा दीर्घकालं यावत् रोदिति स्म [१८] ।
एवं सलीबान् इत्यस्याः कार्यम् अतिकठिनम् आसीत् । परन्तु सा प्रप्रथमात् दिनादेव हेलेन इत्येतस्यै आज्ञापालनस्य शिक्षणं यच्छति स्म । हेलेन इत्यस्याः क्रियाकलापान् सा मनोवैज्ञानिकदृष्ट्या पश्यन्ती आसीत् । अतः सा मनोवैज्ञानिकरीत्या एव हेलेन इत्यस्याः व्यवहारपरिवर्तनाय प्रयत्नं करोति स्म । एवं शनैः शनैः हेलेन इत्यस्याः ज्ञानम् अभवत् यत्, आविश्वं विभिन्नैः वस्तुभिः परिपूर्णम् अस्ति । तथा च सर्वेषां वस्तूनां यत्किमपि नाम अवश्यं भवति इति ।
अनौपचारिकं शिक्षणम्[सम्पादयतु]
हेलेन केलर् यदा सलीबान् इत्यनया सह अनुकूला अभवत्, तदारभ्य तस्याः अनौपचारिकशिक्षणस्य आरम्भः अभवत् । मनोविज्ञानस्य ज्ञात्री सलीबान् जानाति स्म यत्, प्राकृतिके वातावरणे हेलेन केलर् आनन्देन पठितुं शक्नोति इति । अतः सा बहुधा नदीतटेषु, वृक्षछायायां च तां पाठयति सः । हेलेन इत्यस्यापि एतादृशे मुक्तवातावरणे मनः प्रफुल्लितं भवति स्म । शीत-ऊष्ण-वर्षाकालानां प्रशिक्षणं तया एवं प्राकृतिस्थानेषु स्थित्वैव प्राप्तम् । यदा ते पठनाय तिष्ठतः स्म, तदा सलीबान् तां परितः यत्किमपि जायमानम् आसीत्, तस्य वर्णनं हेलेन केलर् इत्यस्याः हस्ते सङ्केतमाध्येन लिखित्वा करोति स्म । ते होराः यावत् प्राकृतिकघटनायाः विषयेषु रते भवतः स्म । एवं कालान्तरे हेलेन इत्यस्याः ज्ञानम् अभवत् यत्, पक्षी स्वनीडं कथं निर्माति, तथा च पक्षी स्वोदरपोषणाय भोजनं कथं क्रोडीकरोति इत्यादि [१९] ।
शनैः शनैः हेलेन मुद्रणाक्षरैः (ब्रेल-लिपिः) लेखनम् अपि आरब्धवती । सा स्वमित्राणि पत्राणि लिखति स्म । आरम्भकाले तस्याः वाक्यानि अपूर्णानि, लघूनि च भवन्ति स्म । परन्तु वर्षाभ्यान्तरे एव तस्याः लेखनशैल्यां विकासे सति सा दीर्घपत्राणि अपि अलिखत् । अष्टवर्षीयायाः अन्धायाः, बधिरायाः, मूकायाश्च बालिकायाः पत्रलेखनादिक्रियाकलापानि जनेषु कौतुहलम् अजनयन् । भाषायाः समान्ये ज्ञाने प्राप्ते सति हेलेन अन्यविषयाणां ज्ञानं प्राप्तुं प्रयत्नम् अकरोत् । सर्वेषु विषयेषु सत्सु अपि तस्याः रुचिः गणितविषये अवर्धत । सा होराः यावत् गणनकार्ये व्यस्ता भवति स्म । एकदा एकस्य उदाहरणस्य उत्तरं बहु प्रयत्ने कृते सत्यपि सा न प्रापत् । अतः सा शिक्षिकाम् उपगम्य मार्गदर्शनम् अयाचत् । परन्तु अन्नी सलीबान् हेलेन इत्येताम् अवदत्, "त्वं स्वयमेव चिन्तय । यदि अधुना न भवति, तर्हि त्यज, पश्चात् भविष्यति" इति । शिक्षिकायाः वचनं श्रुत्वापि हेलेन इत्यस्याः मनसि सन्तोषः नाभवत् । सा होराः यावत् उदाहरणस्य उत्तरं प्राप्तुं प्रयत्नरता आसीत् । ततः उत्तरं सम्प्राप्य एव सा सन्तोषं प्रापत् [२०] ।
औपचारिकं शिक्षणम्[सम्पादयतु]
१८८८ तमस्य वर्षस्य मई-मासस्य आरम्भे 'पर्किझ् स्कूल् फॉर् द ब्ल्यैण्ड्'-विद्यालये हेलेन प्रवेशं प्रापत् । १८९४ तमे वर्षे हेलेन, सलीबान् च न्यू यॉर्क्-महानगरम् अगच्छताम् । तत्र चतुर्दशवर्षीयायाः हेलेन इत्यस्याः प्रवेशः 'राईट् ह्युमसन् स्कूल् फॉर् द डेफ्'-आख्ये विद्यालये अभवत् । तस्मिन् विद्यालये सा लैटिन्-भाषां, फ्रेञ्च्-भाषां, जर्मन्-भाषां च अपठत् । हेलेन् बधिरा आसीत्, अतः अन्नी सलीबान् तया सह स्थित्वैव हेलेन् इत्यस्याः पठने साहाय्यं करोति स्म । शिक्षिका यत्किमपि पाठयति स्म, तत्सर्वं अन्नी अलीबान् इत्येषा हेलेन् इत्यस्याः हस्ते लिखित्वा तां बोधयति स्म । अन्याः अध्यापिकाः अपि व्यक्तिगतरीत्या तयोः साहाय्यं कुर्न्वन्ति स्म ।
सामान्यतया बधिराः मूकाः अपि भवन्ति । यतः ते अन्येषां ध्वनिं श्रोतुं न शक्नुवन्ति । यदा ते अन्यान् वदतः पश्यन्ति, तदा ते वक्तॄणाम् ओष्ठकम्पनस्य शैलीम् अनुसृत्य वक्तुं प्रयासं कुर्वन्ति । परन्तु हेलेन् केलर् बधिरा, मूका च आसीत्, सा अन्धा अपि आसीत् । अतः सा अन्येषाम् अनुकरणं कृत्वा वदेत् इत्यस्य सम्भावना नासीत् । सा बहुवारं वक्तुं प्रयासं करोति स्म, परन्तु सर्वदा निष्फला भवति स्म । एकदा अन्नी सलीबान् ताम् अवदत्, "वक्तुं व्यर्थप्रयासं मा कुरु, तव शक्तिः तत्रैव गच्छति । अन्येषु कार्येषु ध्यानं यच्छ, यत् त्वं कर्तुं शक्नोषि" इति । शिक्षिकायाः वचनं श्रुत्वा कदाचित् हेलेन हतोत्साहिनी अपि भवेत् । परन्तु तथापि सा पौनःपुन्येन वक्तुं प्रयासं करोति स्म । तस्याः प्रयासान् दृष्ट्वा अन्नी सलीबान् तां नीत्वा 'होरस् मन् स्कूल् फोर् द डेफ्'-विद्यालयम् अगच्छत् । तत्र सराह् फुलर् इत्यनया सह तयोः सम्पर्कः अभवत् । सराह् फुलर् ओष्ठयोः कम्पनमाध्यमेन पाठयितुं निष्णाता आसीत् । सा पाठकस्य हस्तं स्वस्याः मुखमण्डले स्थापयित्वा जिह्वायाः, ओष्ठयोः च स्थितिं बोधयति स्म । जिह्व्योष्ठस्य तस्याः स्थित्याः माध्यमेन पाठकाः अक्षराणाम् उच्चारणं कर्तुं शक्नुवन्ति स्म । सराह् फुलर् इत्येषा हेलेन् केलर् इत्येताम् एकादशसु सत्रेषु प्रशिक्षणम् अयच्छत् । ततः हेलेन् लघुवाक्यं निर्माय वचनम् आरभत । तस्याः स्वप्नः आसीत् यत्, सा वदेत् इति, तत् स्वप्नं पूर्णम् अभवत् । सा आदिनं वक्तुम् अभ्यासं करोति स्म । सा षड्वर्षं यावत् सततं परिश्रमं कृत्वा, अन्ततो गत्वा योग्यरीत्या वक्तुम् अभ्यस्ता अभवत् । शनैः शनैः सा सभासु, कार्यक्रमेषु च भाषणम् अपि आरब्धवती । तया वाग्शक्तौ एतावत् नैपुण्यम् अर्जितं यत्, तस्याः वचनैः श्रोतारः मन्त्रमुग्धाः भवन्ति स्म ।
१८९६ तमे वर्षे ते मस्सक्यूसेट्स्-नगरं प्रत्यच्छताम् । तत्र केलर् 'द केम्ब्रिज् स्कूल् ऑफ् वेस्टर्न्'-नामके महाविद्यालये अभ्यासार्थं सँल्लग्ना । १९०० तमे वर्षे केलेरन् 'रेडक्लिफ्'-महाविद्यालये प्रवेशं प्रापत् । तदा सा ब्रिक्स् हॉल्-इत्यस्य साउथ् हाउस्-नामके स्थले निवसिति स्म ।
१९०२ तमे वर्षे यदा हेलेन् इत्यस्याः अध्ययनं चलदासीत्, तदैव तस्याः जीवन्याः "मम जीवनस्य कथा" इति पुस्तकं प्रकाशितम् अभवत् । आविश्वं हेलेन् इत्यस्याः पठनकलायाः, उन्नत्याः च समाचाराः प्रकाशिताः भवन्ति स्म । समाचारपत्रेषु, समाचारसंस्थासु च तस्याः जीवन्याः प्रेरककथाः मुद्रिताः भवन्ति स्म । हेलेन् इत्यस्याः व्यक्तित्वेन अनेके जनाः प्रभाविताः आसन् । तेषु महाराज्ञी विक्टोरिया, यूनान-देशस्य सम्राज्ञी अपि अन्तर्भवतः । महाराज्ञी विक्टोरिया "हेलेन्" इत्येताम् "अद्भुतबालप्रतिभा", "बॉस्टन्-नगरस्य आश्चर्यम्" इति कथयति स्म । अमेरिका-देशस्य सर्वाधिकतीक्ष्णबुद्धियुक्तासु बालिकासु सा अन्यतमा अस्ति इति आदेशं मान्यता आसीत् । हेलेन् केलर् इत्यस्याः सफलतायाः पृष्ठे तस्याः अध्यापिकायाः अन्नी सलीबान् इत्यस्याः अपि बहुधा प्रशंसा अभवत् । हेलेन् केलर् स्वाध्यापिकायाः जीवनीं लेखितुम् इच्छुका आसीत्, परन्तु द्वितीयविश्वयुद्धस्य आरम्भे सति सा सैन्यसेवायां व्यस्ता अभवत् । ततः तया समाजसेवायाः दायित्वं स्वीकृतम् [२१] ।
१९०४ तमे वर्षे चतुर्दशवर्षणां वयसि केलर् 'रेड्क्लिफ्'-महाविद्यालयात् स्नातकपदवीं प्रापत् । आविश्वं सा प्रप्रथमा बधिरा, अन्धा च व्यक्तिः आसीत्, यया साहित्यविषये स्नातकपदवी अर्जिता । सा ऑस्ट्रेलिया-देशस्य दार्शिनिकस्य पेड्गोग् इत्यस्य सम्पर्के आसीत् । सः प्रप्रथमवारम् अजानात् यत्, एतया महिलया साहित्यक्षेत्रे एतावत् उत्कृष्टं स्थानं प्राप्तम् अस्ति इति [२२] ।
महाविद्यलाये यदा केलर् अध्ययनं करोति स्म, तदा तया अनेकानि कष्टानि सोढितानि । अभ्यासक्रमस्य अनेकानि पुस्तकानि ब्रेल-लिप्याम् अनुपलब्धानि आसन् । अतः तया स्वयमेव शब्दविन्यासादिकार्याणि करणीयानि भवन्ति स्म । कठिनशब्दान् अवगन्तुं मार्गदर्शनस्य अभावः अपि आसीत् । बहुधा तु तस्याः सहविद्यार्थिन्यः बहिः क्रीडितुं गच्छन्ति स्म, तथापि हेलेन् पठने व्यस्ता भवति स्म । एवम् आवर्षं कठोरपरिश्रमं कृत्वा सा स्नातकपदवीं प्रापत् [२३] ।
अध्ययनक्षेत्रस्य सफलता केवलं प्रत्यक्षं साफल्यम् आसीत्, ततोऽपि अधिका सफलता हेलेन् केलर् इत्यनया प्राप्ता आसीत् । पञ्चषवर्षेषु प्राक् या बालिका न केनापि सह सम्पर्कं कर्तुं समर्था आसीत्, कानिचन वर्षाणि कठोरपरिश्रमं कृत्वा सा अन्यैः सह सुदृढं प्रत्यायनं कर्तुं समर्था अभवत् । तया बहुधा भाषणानि, अध्यापनं च कृतम् । अन्येषां जनानां वचनं सा अवच्छति स्म, यतो हि ओष्ठयोः स्थित्याः अभ्यासः बहुधा जातः आसीत् । तस्याः स्पर्शेन्द्रियम् अतिप्रबलं, सूक्ष्मज्ञानग्राहि च अभवत् । ब्रेल्-लिपिपठने सा एतावती विचक्षणा अभवत् [२४] यत्, सहसा अन्यस्य कथनम् अवगम्य प्रत्युत्तरं यच्छति स्म । स्वहस्तैः साङ्केतिकभाषायाः पठने अपि सा अति कौशल्यम् आर्जयत् । विश्वयुद्धस्य कतिचद्भ्यः दिनेभ्यः प्राक् 'झोलर् कौर्ट्ट्' इत्यस्मात् साधनात् यत् सङ्गीतं निर्गच्छति स्म, तस्य सङ्गीतस्य आनन्दं सा समीपस्थायाम् उत्पीठिकायां हस्तं संस्थाप्य स्वीकरोति स्म [२५] ।
सहचराः[सम्पादयतु]
अन्नी सलीबान् सर्वाधिकं हेलेन् केलर् इत्यनया सह वासम् अकरोत् । सा हेलेन् इत्येतां यावत् पाठयति स्म, तावत् तु हेलेन् इत्यनया सह आसीत्, अपि तु ततः दीर्घकालं यावत् सा हेलेन् इत्यनया सह सहचारिणीत्वेन न्यवसत् । १९०५ तमे वर्षे अन्नी सलीबान् जॉन् मस्रि-आख्येन युवकेन सह विवाहम् अकरोत् । ततः १९१४ तमे वर्षे अन्नी सलीबान् इत्येषा अपि अस्वस्थ्या अभवत् । अतः पॉलि थॉमस्-आख्या कर्मचारिणी हेलेन् इत्यस्याः सेवायां नियुक्ता [२६] । एवं हेलेन् इत्यनया सह अन्नी सलीबान्, पॉलि थॉमस् इत्येते सहचारिण्यौ आस्ताम् ।
अन्नी सलीबान्, पॉलि थॉमस् इत्येताभ्यां हेलेन् फोरेस्ट् हिल्स्-आख्यं पत्तनम् अगच्छत् । तत् पत्तनं न्यू यॉर्क्-महानगरस्य समीपे विद्यते । तत्र स्टेशन् स्क्वेर्-आख्ये गृहे निवस्य ताः मुकेभ्यः, बधिरेभ्यश्च कार्यं प्रारभन्त । तत्र हेलेन् केलर् इत्यनया "अमेरिकन् फाउन्डेशन् फॉर् द ब्लैण्ड्'-आख्यायाः संस्थायाः स्थापना कृता [२७] ।
१९३६ तमे वर्षे अन्नी सलीबान् इत्यस्याः मृत्युः अभवत् । अन्नी सलीबान् दीर्घमूर्च्छायाम् एव प्राणान् अत्यजत् । यदा सा शरीरम् अत्यजत्, तदा हेलेन् केलर् तस्याः हस्तं स्वहस्ते स्वीकृत्य तस्याः निकटे एव स्थिता आसीत् [२८] । ततः हेलेन्, पॉलि च कनेक्टिकट्-राज्ये स्थानान्तरम् अकुरुताम् । ते आविश्वं भ्रमित्वा (भ्रान्त्वा) अन्धेभ्यः दानं क्रोड्यकुरुताम् । १९५७ तमे वर्षे पॉलि इत्येतस्याः हृदयाघातः अभवत् । तेन आघातेन तस्य मृत्युः तु नाभवत् । परन्तु ततः तस्याः जीवनं पूर्ववत् सामान्यम् अपि नासीत् । सा दीर्घकालीनायां रुग्णावस्थायाम् अपतत् । अन्ततो गत्वा सा १९५७ तमे वर्षे शरीरम् अत्यजत् [२] ।
पॉलि इत्यस्याः रुग्णावस्थायाः काले वेन्नी कॉर्बि-आख्यायाः परिचारिकायाः (nurse) नियुक्तिः १९५७ तमे वर्षे अभवत् । सा एव परिचारिका पॉलि इत्यस्याः निधनानन्तरम् आजीवनं हेलेन् कलेर् इत्यस्याः सहचारिणी आसीत् [२] ।
राजनीतिक्षेत्रे योगदानम्[सम्पादयतु]
वक्तृत्वेन, लेखिकात्वेन च केलर् विश्वस्तरे प्रसिद्धा अभवत् । ये जनाः अन्धजनेभ्यः कार्यम् अकुर्वन्, तेषाम् आवल्यां तस्याः नाम अन्तरभवत् । सा महिलामताधिकारस्य, शान्तेः च पक्षधरा आसीत् । सा वुडरो विल्सन्-आख्यस्य राजनीतिज्ञस्य प्रतिद्वद्विनी आसीत् । सा समाजसेवां, जनसङ्ख्यानियन्त्रस्य कृते कार्यं च करोति स्म । १९१५ तमे वर्षे ज्योर्ज् केसलर् इत्यनेन सह मिलित्वा हेलेन् केलर् इन्टर्नेशनल्-संस्थायाः स्थापनाम् अकरोत् । सा संस्था स्वास्थ्यसम्बद्धेषु विषये, दृष्टिसम्बद्धेषु विषये, पौष्टिकाहारस्य विषयेषु च संशोधनं करोति । १९२० तमे वर्षे सा 'अमेरिकन् सिविल् लिबर्टि युनियन्'-संस्थायाः रचनाकार्ये साहाय्यम् अकरोत् । सा चत्वारिशत् देशानां यात्राम् अकरोत् । सा वारं वारं जापान-देशस्य यात्राम् अकरोत् । अतः जपान्-देशीयेषु सा प्रसिद्धा अभवत् । हेलेन् केलर् संयुक्तराष्ट्र-अमेरिका-देशस्य राष्ट्रपतिभिः सह मैत्रीम् अकरोत् । अमेरिका-देशस्य अतिप्रसिद्धजनेषु अधिकतमजनैः सः तस्याः मैत्रीम् आसीत् । तेषु एलेक्झाण्डर् अब्राहम् बेल्, चार्लि चेप्लिन्, मार्क् ट्विन् अन्तर्भवन्ति । हेलेन्, मार्क् ट्विन् च विंशतितमाब्दस्य आरम्भे राजनीतिपरिवर्तकत्वेन परिगण्येते स्म [३०] ।
हेलेन् सोसियलिस्ट् पार्टि ओफ् अमेरिका-पक्षस्य सदस्या आसीत् । १९०९ तः १९२१ पर्यन्तं सा अनेकान् लेखान् अलिखत् । सोसियलिस्ट् पार्टि ओफ् अमेरिका-पक्षस्य एगेन् वि. डेब्स् इत्यस्य सा समर्थनम् अकरोत् [३१] ।
१९१२ तमे वर्षे हेलेन् केलर् इण्डस्ट्रियल् वर्कर्स् ऑफ् द वल्ड्-संस्थया सह संल्लग्ना [३०] । १९१६-१९१८ मध्ये सा आई डब्ल्यू डब्ल्यू (इण्डस्ट्रियल् वर्कर्स् ऑफ् द वल्ड्) कृते लेखान् अलिखत् । तेषु एकस्मिन् लेखे सा अवर्णयत् यत्, किमर्थँ सा आई डब्ल्यू डब्ल्यू-संस्थया सह संल्लग्ना अस्ति इति । तस्याः लेखस्य नाम Why I Became an IWW[३२] आसीत् । सा अवर्णयत् यत्, तस्याः अन्धत्वम् अन्यविकलाङ्गता च तस्यै प्रेरणास्रोतः अस्ति ।
लेखनम्[सम्पादयतु]
हेलेन् केलर् १२ पुस्तकानि, अनेकान् लेखान् च अलिखत् ।
- द फ्रॉस्ट किङ्ग : इ.स. १९८१ तमे वर्षे हेलेन् यदा ११ वर्षीया आसीत्, तदा सा 'द फ्रॉस्ट किङ्ग'-पुस्तकम् अलिखत् । एतस्याः रचनायाः कृते आरोपः अभवत् यत्, एषा कथा साहित्यिकचौर्यम् आसीत् । यतः 'द फ्रॉस्ट फेअरीज' इत्यस्य कथानकं मार्गरेट कॅनबी इत्यस्य पुस्तकात् स्वीकृतम् आसीत् । ततः अन्वेषणेन ज्ञातं यत्, मार्गरेट् कॅनबी इत्यस्य कथानकं हेलेन् इत्यस्याः अन्तर्मनसि विस्थापितम् अभवत् । तेन तस्याः मनसि कथां प्रति अभेदः समुत्पन्नः यत्, एषा कथा मम उत अन्यस्य वा इति [२] ।
- द स्टोरी ऑफ माय लाइफ : १९०३ तमे वर्षे हेलेन् केलर् यदा २२ वर्षीया आसीत्, तदा स्वस्याः आत्मकथां 'द स्टोरी ऑफ माय लाइफ'-पुस्तके अलखित् । सुलीवान इत्यस्याः कृते तस्याः पत्युः जॉन मेसी इत्यस्य साहाय्येन अलिखत् । सा आत्मकथा यदा सा २१ वर्षीया आसीत्, तदारभ्य तया लिख्यमाना आसीत् ।
- द वर्ल्ड आय लिव इन : १९०८ तमे वर्षे केलर यत् 'द वर्ल्ड आय लिव इन'-पुस्तकम् अलखित्, तस्मिन् सा किं चिन्तयन्ती आसीत् ? इत्यस्य वर्णनं कृतम् अस्ति । १९१३ तमे वर्षे 'आऊट ऑफ द डार्क' इत्यस्य प्रकाशनमालिकायां तत् पुस्तकं प्राकाशयत् सा ।
अकिता कूक्कूरः[सम्पादयतु]
१९३७ तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासे यदा हेलेन् केलर् जापान-देशस्य अकिरा-आख्यं प्रभागम् (Akita Prefecture) अगच्छत्, तदा हचिको-प्रजातेः कुक्कुरम् उपहारत्वेन प्रापत् । १९३७ तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासे यदा हेलेन् केलर् जापान-वासिना एकेन अकिता-प्रजातेः कुक्कुरः उपहारत्वेन प्रदत्तः, तदा सा हचिको इत्याख्यस्य कुक्कुरविषये अपृच्छत् । परन्तु हचिको इत्याख्यस्य कुक्कुरस्य मृत्युः १९३५ तमे वर्षे एव जातः आसीत् । सा एकं जनं न्यवेदयत् यत्, सा अपि एतादृशं कुक्कुरम् इच्छति इति । तस्याः निवेदनं सत्कृत्य कामिकाझे गो इत्याख्यः कुक्करः हेलेन् इत्यस्यै उपहारत्वेन प्रदत्तः जापान-सर्वकारेण । परन्तु विषाणुजन्यरोगेण ग्रस्तत्वात् सः कुक्कुरः स्वल्पकाले एव मृतः । १९३८ तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासे जापान-सर्वकारः कामिकाझे गो इत्याख्यस्य कुक्करस्य ज्येष्ठसहोदरम् उपहारत्वेन हेलेन् इत्यस्यै अयच्छत् । तस्य कुक्कुरस्य नाम केन्झन गो इति आसीत् । अमेरिका-देशे हेलेन् यदा तं कुक्कुरम् अनयत्, तदा तस्मिन् देशे अकिरा-प्रजातेः कुक्कुरं प्रति जागरूकतायाः वातावरणं समुद्भूतम् ।
मृत्युः [३३][सम्पादयतु]
सा जीवनस्य चरमेषु चतुर्षु वर्षेषु अति रुग्णा आसीत् । तेषु वर्षद्वयं तु सा पर्यङ्के शयिता एव आसीत् । १९६८ तमस्य वर्षस्य जून-मासस्य सप्तदशे (१७/०६/१९६८) दिनाङ्के हृदयाघातेन तस्याः निधनम् अभवत् ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
उद्धरणम्[सम्पादयतु]
- ↑ १.० १.१ १.२ डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान (२००५). गौरवशाली नारियां. आत्माराम एण्ड संस. p. १२६. ISBN 81/7043-405-X.
- ↑ २.० २.१ २.२ २.३ "The life of Helen Keller". Royal National Institute of Blind People. November 20, 2008. Retrieved January 22, 2009.
- ↑ "हेलेन केलर इत्यनयाः विषये सामान्याः प्रश्नाः". Perkins School for the Blind. Retrieved December 25, 2010.
- ↑ "Helen Keller Birthplace - LW". helenkellerbirthplace.org.
- ↑ "Inductees". Alabama Women's Hall of Fame. State of Alabama. Retrieved February 20, 2012.
- ↑ "जन्मस्थानम्". Retrieved May 3, 2013.
- ↑ ७.० ७.१ Nielsen, Kim E. (2007). "The Southern Ties of Helen Keller". Journal of Southern History 73 (4).
- ↑ "Helen Keller Birthplace". Retrieved May 3, 2013.
- ↑ "Helen Keller Kids Museum – Ask Keller". Retrieved July 16, 2014.
- ↑ "Arthur H. Keller". Encyclopedia of Alabama. Retrieved March 7, 2010.
- ↑ Herrmann, Dorothy; Keller, Helen; Shattuck, Roger (2003). The Story of my Life: The Restored Classic. pp. 12–14. ISBN 978-0-393-32568-3. Retrieved May 14, 2010.
- ↑ "Kate Adams Keller". American Foundation for the Blind. Retrieved March 7, 2010.
- ↑ "Charles W. Adams (1817–1878) profile". Findagrave.com. Retrieved August 11, 2009.
- ↑ Helen Keller. "The Story of My Life". Project Gutenberg. p. 11. Retrieved March 7, 2010.
- ↑ "Helen Keller Biography". American Foundation for the Blind. Unknown parameter
|access-date=ignored (help)
- ↑ Worthington, W. Curtis. A Family Album: Men Who Made the Medical Center (Medical University of South Carolina ed.). ISBN 978-0-87152-444-7. http://www.muschealth.com/about_us/history/chislom.htm.
- ↑ Wilkie, Katherine E.. Helen Keller: Handicapped Girl. Indianapolis, IN: Bobbs-Merrill.
- ↑ डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान (२००५). गौरवशाली नारियां. आत्माराम एण्ड संस. p. १२८. ISBN 81-7043-405-X.
- ↑ डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान (२००५). गौरवशाली नारियां. आत्माराम एण्ड संस. p. १२९. ISBN 81-7043-405-X.
- ↑ डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान (२००५). गौरवशाली नारियां. आत्माराम एण्ड संस. p. १३०. ISBN 81-7043-405-X.
- ↑ डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान (२००५). गौरवशाली नारियां. आत्माराम एण्ड संस. p. १३२. ISBN 81-7043-405-X.
- ↑ Herbert Gantschacher "Back from History! – The correspondence of letters between the Austrian-Jewish philosopher Wilhelm Jerusalem and the American deafblind writer Helen Keller", Gebärdensache, Vienna 2009, p. 35ff.
- ↑ डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान (२००५). गौरवशाली नारियां. आत्माराम एण्ड संस. p. १३१. ISBN 81-7043-405-X.
- ↑ Specifically, the reordered alphabet known as American Braille
- ↑ "First Number Citizens Lecture Course Monday, November Fifth", The Weekly Spectrum, North Dakota Agricultural College, Volume XXXVI no. 3, November 7, 1917.
- ↑ "The Life of Helen Keller". Graceproducts.com. Retrieved August 24, 2010.
- ↑ http://www.rnib.org.uk/aboutus/aboutsightloss/famous/Pages/helenkeller.aspx
- ↑ Herrmann, p. 255.
- ↑ Herrmann, Dorothy. Helen Keller: A Life. New York, NY: Knopf. ISBN 978-0-679-44354-4.
- ↑ ३०.० ३०.१ Loewen, James W. (1996) [1995]. Lies My Teacher Told Me: Everything Your American History Textbook Got Wrong (Touchstone Edition ed.). New York, NY: Touchstone Books. pp. 20–22. ISBN 978-0-684-81886-3.
- ↑ "Wonder Woman at Massey Hall: Helen Keller Spoke to Large Audience Who Were Spellbound.", January 1914. Retrieved on 31 October 2014.
- ↑ "Why I Became an IWW" in Helen Keller Reference Archive from An interview written by Barbara Bindley date=January 2013, published in the New York Tribune, January 16, 1916
- ↑ डॉ लालबहादूर चौहान (२००५). विश्व की गौरवशाली नारियाँ. आत्माराम एण्ड सन्स्. p. १२६-१३४. ISBN 81-7043-409-X. http://books.google.com/books?id=gZRLGZNZEoEC&pg=PA106.
अधिकवाचनाय[सम्पादयतु]
- Brooks, Van Wyck. (1956) Helen Keller Sketch for a Portrait (1956)
- Joseph P. Lash|Lash, Joseph P. (1980) Helen and Teacher: The Story of Helen Keller and Anne Sullivan Macy . New York, NY: Delacorte Press. ISBN 978-0-440-03654-8
- Einhorn, Lois J. (1998) Helen Keller, Public Speaker: Sightless But Seen, Deaf But Heard (Great American Orators)
- Harrity, Richard and Ralph G. Martin. (1962) The Three Lives of Helen Keller
- Herrmann, Dorothy (1998) Helen Keller: A Life. New York, NY: Alfred A. Knopf. ISBN 978-0-679-44354-4
- "Keller, Helen Adams". World Encyclopedia. Philip's. Oxford Reference Online. Oxford University Press. University of Edinburgh. 2008. http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t142.e6208. Retrieved February 10, 2012.
मुख्यस्रोतः[सम्पादयतु]
- Keller, Helen with Anne Sullivan and John A. Macy (1903) The Story of My Life. New York, NY: Doubleday, Page & Co.
- विश्व की गौरवशाली नारियाँ
इतिहासविद्या[सम्पादयतु]
- Amico, Eleanor B., ed. Reader's Guide to Women's Studies ( Fitzroy Dearborn, 1998) pp328–29
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Helen Keller International
- Helen Heller and Anne Sullivan Archive at Perkins School for the Blind
- Helen Keller at Women Film Pioneers Project
- The Story of My Life with introduction to the text
- Booknotes interview with Dorothy Herrmann on Helen Keller: A Life October 25, 1998.
- "Who Stole Helen Keller?" by Ruth Shagoury in the Huffington Post, June 22, 2012.
- Papers of Helen Adams Keller, 1898–2003 Schlesinger Library, Radcliffe Institute, Harvard University.
- Poems by Florence Earle Coates: "To Helen Keller", "Helen Keller with a Rose", "Against the Gate of Life"


text:
This article has been translated from English by Hiren Dave (@Vyasonmukh)
शिक्षण-विकल्पाः
प्राचीने भारते प्राथमिकशिक्षणं पूर्णं कृत्वा उच्चतराभ्यासाय विद्यार्थिभिः स्वाभिरुचिप्रमाणेन नैकाः विकल्पाः अवर्तन्त – वेदाः वा न्यायशास्त्रं/तर्कशास्त्रं वा वैदकशास्त्रं वा विज्ञानं वा सङ्गीतं वा काऽपि अन्यशाखा l संगीताभ्यासार्थं वाराणसी प्रख्यातः अस्ति स्म । खगोलशास्त्रस्य शिक्षणाय अपि वाराणसी ख्यातिप्राप्तं केन्द्रं अवर्तत l प्राचीनभारतस्य विद्याकेन्द्राणां मार्गाः अरण्यतः निर्गतेषु अतीव दुष्कराः आसन् । ४ वा १२ वर्षपरम् पूर्णे अभ्यासे बालकानां स्वदेशे प्रत्यागमनं तु एकः समारोहः इव विश्रुतः ।
कथासरित्सागरे एकस्य ब्राह्मणस्य उल्लेखः येन स्वपुत्राय उच्चाभ्यासाय दूरस्थः गुजरातस्य वल्लभिक्षेत्रस्य चयनं कृतं न तु समीपस्थः वाराणसी वा नालन्दा वा (बासुः, १९६०) । वल्लभिक्षेत्रस्य स्नातकाः राजसेवाऽऽकर्षिताः विद्यन्ते स्म l बौद्धस्य हीनयानपन्थाभ्यासः च धार्मिकविषयाः च नीतिः च वाणिज्याभ्यासः च वल्लभिकेन्द्रस्य अन्यानि आकर्षणानि सन्ति स्म (आप्टे) ।
भवभूति-रचिते मालतिमाधव-नाटके सहशिक्षणस्य सन्दर्भः अस्ति यस्मिन् बालबालायोः मित्रतायाः विवरणं दृश्यमानम् (मिराशी, १९९६) ।
तस्मिन् समये छात्राणां च शिक्षकाणां स्थानान्तरं तु एकतः अन्ये विद्याकेन्द्रे सहजमेव l प्राध्यापकः विक्रमशिलायाः तु कश्मिरे च नालन्दायाः शिक्षणप्राप्तः ह्यु-एन्-साङ्ग तु कलिङ्गक्षेत्रे अध्यापनं अकरोत् (मुखरजी, १९६०) । उज्जैनी यस्य कर्मभूमिः सः विख्यातः गणितशास्त्री भास्कराचार्यस्तु दक्षिणभारतस्य विजयपुरस्य मूलनिवासी अस्ति स्म (पुट्टस्वामी, २०१२) ।
[भास्कराचार्यः – उज्जैन्याः प्रमुखः खगोलशास्त्री दक्षिणभारतस्य विजयपुरवासी]
उच्चशिक्षणार्थम् आर्थिकसहायः
शिक्षणपिपासु-शिक्षकाभ्यां शिक्षणकार्यार्थं राजकुलेन वा श्रेष्ठिभिः वा दत्तः आर्थिकसहायस्तु अस्याः शिक्षणव्यवस्थायाः केन्द्रम् अवर्तत । नालन्दा एतादृशं विद्याकेन्द्रमेव यस्य लाभाय प्रायः शतानां ग्रामाणां आयः मुख्याधारः अस्ति स्म । जीवनोपयोगीवस्तूनां वितरणं शिक्षणपिपासु-शिक्षकाभ्यां तु विना मूल्यं अभवत् (मुखरजी, १९६०) ।
जातक-कथानुसारेण विद्यार्थिभिः विद्याप्राप्त्यर्थं शुल्कप्रदानं तु अभ्यासारम्भस्य पूर्वमेव भवेत् इति नियमः अस्ति स्म । न भूते शुल्कप्रदाने तु सेवा-प्रदान-माध्यमेन (अध्यापकस्य सेवा वा विद्याकेन्द्रस्य सेवा वा) अभ्यासपूर्णाहूतिः भवति स्म l प्रायः ब्राह्मण-छात्राः दरिद्राः एव अतः तेषाम् कृते सेवामाध्यमं हि एकः विकल्पः अवर्तत । शुल्कप्रदानम् अभ्यासान्तेऽपि अन्य-गृहस्थपरिवार-सहायेन शक्यम् l प्राप्ते छात्रवृत्तौ (Scholarship) तु शुल्कप्रदानात् मुक्तिप्राप्तिः l गृहस्थपरिवाराभिः छात्राणां कृते विना मूल्यं भोजनव्यवस्था अपि अभवत् (मुखरजी, १९६०) ।
अतः शिक्षणाधाररूपमिव सुव्यवस्थितं वातावरणं विद्यते स्म l समाजव्यवस्थायाः एकेन भागरूपेण हि विना धनसञ्चयं च विना भौतिकसुखनिमग्नं च ज्ञानपथे अटनम् इति ब्राह्मणस्य कर्तव्यम् आसीत् अतएव समाजस्य अन्यवर्णाः सदैव तत्पराः अभवन् ब्राह्मणस्य शिक्षामूल्यं वोढुम् (हज़रा, १९८७) ।
स्नातक-प्रणाली (संवर्तनम्)
प्राचीने भारते प्रवर्तमाना स्नातकविधिः (Graduation Process) नाम संवर्तनम् । उपस्थित्यां सर्व-विद्यार्थी-अध्यापक-अभ्यागत-गणे छात्रेण गुरुदक्षिणायाः अर्पणविधिः अभवत् । तदनन्तरं तैत्तरिय-उपनिषदः गुरुः स्नातकविधिज्ञानं आरभ्यते स्म l अन्ते सहोमं प्रणालिगतं स्नानं अवर्तत (काणे, १९४१) ।
[ स्नातकधर्मः – शिक्षावल्ली, तैत्तरियोपनिषद् ]
आंशिकः अनुवादः स्नातकधर्मस्य –
सत्यात् कदापि न चलितव्यम् ।
धर्मात् कदापि न चलितव्यम् ।
स्वक्षेमकुशलस्य अवगणना कदापि न करणीयम् ।
वैश्विकप्रवृतीनाम् अवगणना (समाजस्य कल्याणार्थम्) कदापि न करणीयम् ।
स्वाध्यायस्य च वेदप्रवचनस्य च अवगणना कदापि न भवितव्यम् ।
मातृदेवो भव। पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव ।
गुरोः आशीर्वादेन च स्वज्ञानेन च स्नातक-पदवी-प्राप्त-ज्ञानपथिकाय जीवनस्य द्वितीयः अध्यायः – अध्ययनं च विवाहश्च – भवति स्म ।
भारतस्य मन्दिर-विद्याकेन्द्राणि
[ छायाचित्रस्य सौजन्यम् – Kanniks Kannikeswaran ]
प्राचीने भारते मन्दिराणि तु ज्ञानबिन्दवः च ज्ञानचर्चाकेन्द्राणि च अभवन् । ऋग्वेदे वर्णितानि ज्ञानबिन्दवः तत्वज्ञानं / दर्शनम् आदीनां ज्ञानयात्रया मन्दिराणां वातावरणं जीवन्तं अविद्यत । एतादृशानि मन्दिराणि ज्ञानपिपासूनां कृते आकर्षणकेन्द्राणि इव । एतेभ्यः सहायसमृद्धेभ्यः मन्दिरेभ्यः नैकाः दार्शनिकाश्च बौध्धिकाश्च अजायन् ।
प्राप्तेषु शीलालेखेषु दक्षिणभारतस्थ-मन्दिरेषु ज्ञातं उच्चशिक्षणस्य संस्थागतरूपम् । तामिलनाडुराज्यस्य एन्नायीरमे स्थले प्राप्ते उत्कीर्ण-लेखे राजेन्द्र-चोळ-१-राजेण (११तमः शतकः) शिक्षणार्थम् दत्तस्य अनुदानस्य (Grant) लघुत्तमा सूचनापि दृश्यमाना । ३४० वेदपाठिणां कृते वार्षिक-सहायः च पाठिताः विषयाः च विद्याकेन्द्रस्य कृते दत्ता भूमिः च आदयः वर्णिताः सन्ति । प्रत्येकं विद्यार्थिभ्यः अभ्यासमूल्यस्य तोलनं तु उपार्जित-धान्यात् उपार्जित-सुवर्णमुद्रातः विद्यते स्म । वेदान्त-मीमांसा-व्याकरण-विद्यार्थिनः प्राप्तः सहायः ६६% अधिकः वर्तते स्म । एकस्य शिक्षकस्य भोजनवेतनं तु १६ विद्यार्थीतूल्यम् अस्ति स्म । विषयानुसार-विद्यार्थी-सङ्ख्यापि एतेभ्यः अभिलेखेभ्यः प्राप्ता (मुखरजी, १९६०) ।
२०१३ तमे वर्षे पुरातत्वविभागेण मन्दिरस्य भूगर्भात् अन्याः अभिलेखाः अपि प्राप्ताः (सुब्रह्मण्यन् , २००३) ।
[ एन्नायीरम् , तामिलनाडुतः प्राप्तः अभिलेखः, छायाचित्र-सौजन्यम् – तामिलनाडु-प्रवास-विभागः । (http://tamilnadu-favtourism.blogspot.sg)]
केचन अभिलेखाः रुग्णालय-समृद्ध-विद्याकेन्द्राणां उल्लेखः अपि कुर्वन्ति अतः छात्र-स्वास्थ्यमपि अस्पृश्यं नास्ति स्म । रुग्णालयानि अद्यतन-सुविधा-सज्जानि च कुशलचिकित्सक-सहायक-समृद्धानि च उपयोगी-औषधि-युक्तानि च अभवन् (मुखरजी, १९६०) ।
प्राचीन-भारतस्य उत्कृष्ट-प्रशिक्षण-केन्द्राणि
घटिकश्च अग्रहारश्च मठश्च – अपरं विद्याकेन्द्राणि प्राचीने भारते विद्यते स्म । विद्वदाचार्यसमूहस्तु घटिकः यः वैदिकतत्वचर्चारतः एव । काञ्चीपुरस्तु वैदिकशिक्षाकेन्द्रम् आसीत् । तत्र घटिकानाम् भूमिका मुख्या आसीत् । नृपस्य चयनप्रक्रीयायामपि तेषाम् मतः महत्वपूर्णः अभवत् ।
अग्रहारः तु विदुषां ब्राह्मणानां समाजः यः स्वनिर्मित-नियमाधिनः आसीत् । एतस्य समाजस्य निर्वाहस्तु धनिकवर्गतः दानप्राप्तिरेव अभवत् । मठोऽपि आधुनिक-शिक्षणस्य प्रधानं केन्द्रमासीत् (मुखरजी, १९६०)
[ अग्रहारः – विदुषां ब्राह्मणानां समाजः । छायाचित्र-सौजन्यम् – incredibleindiaphotogallery.com]
अग्रहाराणां कृते आर्थिक-सहायार्थं कानिचित् ग्रामाणि दानरूपे दत्तानि इति उल्लेखः अभिलेखेषु प्राप्नोति स्म । ब्राह्मणसङ्ख्या तु १०८ वा ३०८ इति दृश्यमाना अग्रहारे । ते ब्राह्मणाः तु प्रायः चतुर्वेदी, त्रिवेदी, सोमयागी, षडङ्गविद्, भट्टः, क्रमविद्, सर्वक्रतुयज्ञी, वाजपेयी च आसन् । संप्राप्ते अनुदाने “सरस्वती भण्डारः” नाम्नः ग्रन्थालयानां निर्माणं अकारयत् (मुखरजी, १९६०) ।
“अग्रहारसमाजस्तु प्रकाशसमश्च जीवनकेन्द्रसमानश्च एव आसीत् यः दर्शयति स्म तादात्म्यं सैद्धान्तिक-व्यावहारिक-ज्ञानयोः । सार्थकता इन्द्रियजन्यज्ञानस्य च जीवनमूल्यस्य च तु, उदाहरण-आचरण-माध्यमाभ्यां कथं प्राप्तव्या, इति अत्र मुख्यः विषयः । जीवनं तु अभ्यासः तर्हि सत्यं च धर्मश्च श्वासौ जीवनस्य ।
भारतीयशिक्षणसन्दर्भे केरळस्य गणित-खगोलशास्त्र-केन्द्राणि (१४-१५ शतकौ) उल्लेखनीयानि खलु । केरळस्य त्रिश्शुरे विस्तारे नाम्बूदिरि-ब्राह्मणैः गणितस्य विकासः संभवति स्म । गणिते अनन्तश्रेणी (Infinite Series) आविष्कृता तैः च कलनशास्त्रस्य (Ca।cu।us) प्रणाली आविर्भूता च – न्युटनस्य पूर्वे एव । १५तमे शतके भारते आगताः ईसाई-धर्मपरिवर्तक-सङ्घाः तं गणितं युरोपखण्डे नीतवन्तः (जोसेफ, २०००) ।
तेजस्विनः विद्वांसः केरळप्रदेशस्य आकर्षिताः जाताः खगोलशास्त्रस्य रहस्येषु । The Crest of Peacock – The Non-European Roots of Mathematics पुस्तके ज्योर्जघेवर्घीज़ जोसेफ लेखकानुसारेण एतेभ्यः गणितज्ञेभ्यः गणितरागस्तु सर्वोपरि एव अन्यथा माधवः (केरळस्य गणितशालायाः स्थापकः) कथं ज्या-कोष्टकेषु (Sine Tab।es) द्वादश-पर्यन्तं दशांश-अङ्कानां कृते चिन्तितः भवतु ?
केरळस्य गणितशालया सह संलग्नाः अन्यजनाः आसन् – परमेश्वरश्च नीलकण्ठश्च सोमयाजी च ज्येष्ठदेवश्च अच्युतश्च पाणीकरश्च । आवयोः केचन तु ब्राह्मणापि नासीत् – ते हीनकुलाः वा शूद्राः वा आसन् किन्तु गणितविद्यायां तेजस्विनः भवन्ति स्म । आधुनिक-समाजे कुख्यातस्य वर्णव्यवस्थायाः परिसरे प्राचीनसमाजस्तु प्रयुक्तः नासीत् ।
ज्ञानस्य स्थानान्तरम् – भारततः चीनदेशे
ई. प्रथमे शतके चीन-सम्राट् “मिङ्ग-ती” १८ चीनीयनागरिकान् भारतं प्रेषितवान् बुद्धस्य सिद्धान्तस्य अवगमनार्थम् । प्रत्यागते तैः सह आसन् – भूरि ग्रन्थाः च द्वौ विद्वांसौ । कश्यपमातङ्गः धर्मरत्नः च विद्वांसौ । आमन्त्रणे चीनसम्राजः कश्यपः चीनस्य अतीव दुष्करं प्रवासं गान्धारतः कृतवान् । भाषाकष्टं च नितान्तं शुष्कप्रदेशकष्टं च गोबी-मरुभूमि-कष्टं च खलु तयोः कृते । तदनन्तरमेव भारत-चीनयोः आवागमनं तु सामान्यं जातम् । संस्कृते लिखितानि नैकानि हस्तप्रतानि अनन्तरं चीनं आगतानि । अनेकाः भारतीय-अध्यापकाः अपि चीनं अगच्छन् – संघवर्मा धर्मसत्यः धर्मकालः महाबलः धर्मफलः कालरुचिः लोकरक्षः चादयः ।
बुद्ध-प्रभावित-कश्मीरतः अपि बहवः वैज्ञानिक-दृष्टिकोण-धारकाः विद्वांसः चीनं गतवन्तः । एतादृशः एकः विद्वान् तु कश्मीर-राजकुलात् सः गुणवर्मा यः श्रीलङ्कां जावां च गत्वा ख्यातिं प्राप्य चीनं गतवान् । चीनस्य सम्राट् तस्मात् प्रभावित्य तस्य शिष्यः अभवत् च तस्य एकं मन्दिरमपि चीनदेशे निर्माणं कृतवान् । अन्यः एकः धर्मरुचिः चीने ई. ६९३ – ७१३ समयपर्यन्तं आसीत् च सः प्रायः ५३ ग्रन्थानां चीनीयभाषायां भाषान्तरकार्यमपि कृतवान् (मुखरजी, १९६०) ।
भगीरथः प्रयासः अभवत् सहस्राधिक-संस्कृत-ग्रन्थानां चीनीयभाषानुवादे । वज्र-छेदिका-प्राज्ञ-परमीता (विख्यातं हीरकसूत्रम् ) चीने मुद्रितः सर्वप्रथमः भारतीयग्रन्थः । ई. ४०२तमे वर्षे कुमारजीवेन तस्य ग्रन्थः चीनीयभाषानुवादितः । कुमारजीवस्तु असाधारणप्रतिभाधारकः नूनम् । तस्य सेवाप्राप्त्यर्थं राज्ञोः युद्धोऽपि अभवत् ! द्वादशवर्षेषु शतकाधिकानां संस्कृतग्रन्थानां चीनीयभाषानुवादः कुमारजीवेन कृतः यं तु चीनीयसाहित्यस्य उत्कृष्टं सर्जनम् । जगत्विख्यातः चीनीययात्रालोः फा-हियानस्य गुरुः कुमारजीव एव ।
[कुमारजीवस्य प्रतिमा – किज़िल-गुहानां सन्मुखे, ज़िञ्जियाङ्गः प्रान्तः, चीनदेशः, छायाचित्र-सौजन्यं – Yoshi Canopus]
अन्यः भारतीयविद्वान् धर्मक्षेमः तु कुमारजीवतुल्यः सुभगः नासीत् । तस्य मृत्युः अभवत् तस्यैव सेवाप्राप्ते युद्धे । अमोघवर्षः अन्यः तादृशः मेघावी विद्वान् आसीत् । सः कृतवान् ७७+ संस्कृतप्रतानां चीनीयभाषानुवादः । चीने देशे सः तान्त्रिकबौद्धपन्थस्य स्थापकः विद्यते (मुखरजी, १९६०) ।
बहवः भारतीयाः गणितशास्त्रिणः च खगोलशास्त्रिणः च काचित् विद्याधामेषु च वैज्ञानिकसंस्थासु उच्चस्थानेषु विराजन्ते स्म । गौतमसिद्धः (कुतानज़िद – चीनीभाषायांम् ) अष्टमे शतके चीनीयखगोलीयसमित्यां प्रमुखरूपेण अवर्तत । भारतीयपञ्चाङ्गस्य चीनभाषानुवादकस्तु स एव । भारतीय-अङ्कानां प्रसिद्धिः चीने तैः एव । चीनस्य मुद्रणकलायाः आविष्कारकः तु एकः बौद्ध-विद्वान् एव यः भारततः चीने आगतवान् । मुद्रणकला महद्माध्यमं बौद्ध-विचार-विस्तारार्थम् (सेनः, २००९) ।
ज्ञानस्य स्थानान्तरम् – भारतात् ग्रीसः च इस्लामीयविश्वः च युरोपखण्डः पर्यन्तम्
सांस्कृतिकप्राचीनता-ज्ञानप्रसारसहाय-कारणाभ्यां समग्रे विश्वे भारतं तु सुन्दरपुष्पाच्छादितं इव उद्यानं रूपेण विकसितं जातम् । “हिन्दु-चिकित्सा” नाम्नि निबन्धे पर्शियासम्राट्-खुसरोः (ई. ५३१-५७९) राजवैद्यस्य उल्लेखः अस्ति यः संस्कृतभाषाज्ञः आसीत् । तस्य नाम तु बर्ज़ुयेहः यः भारततः विविधानि औषधानि च वैदकशास्त्रान् आनीतवान् (रोइल् , १८३७) । एतत् तु दर्शयति यत् भारत-पश्चिमएशियायोः औषधस्य व्यापारोऽपि प्राचलत् ।
भारतीय-औषध-प्रणाल्यः प्राचीनतायाः विषये एके संवादे राजवेदम् नाम संस्था (सहसंस्थापकः – Indian History Awareness and Research) निर्देशयति यत् कथं आयुर्वेदस्य ज्ञानं विश्वे प्रासरेत् … यथा ऋषि-कणादस्य (ई. पू. षष्ठमे शतके) वैज्ञानिक-सिद्धान्तान् ग्रीक-तत्वचिन्तकेन डेमोक्रेटसेन (ई. पू. चतुर्थे शतके) युरोपखण्डे प्राप्तः वेगः । ज्ञानप्राप्त्यर्थं डेमोक्रेटसः मिश्रदेशस्य च पर्शियादेशस्य च यात्रामपि कृतवान् । युरोपे औषधविज्ञानस्य जनकः हिप्पोक्रेटस्तु डेमोक्रेटसस्य शिष्यः एव ।
[“An Essay on the Antiquity of Hindoo Medicine Including an Introductory lecture to the Course of Materia Medica and Therapeutics delivered at the King’s College” by JF Royle, Page 62]
भारतीयज्ञानस्य पूर्वतः पश्चिमपर्यन्तं विस्तारे कार्ये एलेक्सान्ड्रीया नाम्नः ग्रन्थालयस्य सिंहभागः आसीत् । ग्रीक-चिकित्सकः डायसकोराईडस्य ग्रन्थः (ई. ५०-७०) यस्य उपयोगस्तु युरोपखण्डस्य षोडशाधिकदेशे प्रचलितः आसीत् । स ग्रन्थस्तु भारतीय-औषध-माहिती-कारणेन एव समृद्धः आसीत् (वेदम् , २०१६) । पञ्चमे शतके ईसाई-प्रार्थनास्थलेन (Church) दत्ता यातनातः धौताः केचन विद्वांसः भारतस्य केरळप्रदेशे आश्रितवन्तः । ततः तैः प्राचीन-औषधि-ज्ञानं तु सीरियादेशे आगतवत् (वेदम् , २०१६) ।
हारुन्-अल्-रशीदस्य समये (अब्बासीद खलिफ़त) तस्य राजसभायाः भारतीय-चिकित्सकेन सुश्रुतसंहितायाः अनुवादः पर्शियाभाषायां समभवत् । इस्लामीविज्ञाने भारतीयज्ञानस्य प्रभावस्तु सर्वस्वीकृतः । ईराकदेशस्य बग्दादनगरे भारतीयनिष्णाताम् आवागमनं तु सहजमेव । अल्-किन्दी च अल्-फ़राबी च अल्-फ़र्घानि च अल्-तबरी च अल्-ख्वारिज़मी च इस्लामीज्ञाताः गणित-वैदक-खगोल-तत्वचिन्तन-रसायण-सङ्गीत-क्षेत्रेषु भारतीयज्ञानस्य प्रसारणं कृतवन्तः (खान, २००९) । युरोपखण्डे सम्भूतः नवजागृतिः (Renaissance) एतदेव याचितं भारतीयज्ञानाभारी आसीत् (हेस्स, २०१६) ।
द्वादशे शतके To।edo schoo। of trans।ator (Spain) स्थितस्पेनदेशेण अरबीग्रन्थानां अनुवादः लेटिनभाषायां अभवत् (ब्रोनोस्की, २०११) । चतुर्दशशतकात् परं अनेकानां भारतीयग्रन्थानां च हस्तप्रतानां अनुवादाः युरोपखण्डे आरभ्यन्ते स्म । दक्षिणभारते शतकाधिकाः तमिलहस्तप्रताः तु ईसाई-धर्मान्तर-संस्थया (Bartho।omäus Ziegenba।g – Christian Missionary) हस्तगताः जाताः (ई. १७०६-१९०८) ।
[Garcia D’Orta, पुर्तगाली यात्री च लेखकः (Colóquios dos simples e drogas da India – भारतीय-औषधानां विषये, 1563 CE).
छायाचित्रस्य सौजन्यम् – Martins Correia]
एकादशेभ्यः शतकेभ्यः परं इस्लामीयाऽक्रमणेन च मुस्लिम-आततायिभिश्च अमर्यादाः विध्वंसाः जाताः येन कारणेन भारतीय-शिक्षण-प्रणाली प्रभाविता जाता । तदनन्तरं युरोखण्डजसंस्थानवादस्य कुप्रचारे च धर्मान्तरस्य चक्रवाते एषा रुढिगता शिक्षणव्यवस्था करालाघाता अभवत् । एतेषां सर्वेषां द्रक्ष्यामः लेखस्य तृतीये च अन्तिमे भागे । (भागः २ समाप्तः । क्रमशः ।)
The author would like to acknowledge the valuable inputs of the members of Indian History Awareness and Research (IHAR) and specially thank Kanniks Kannikeswaran for supplying pictures from his personal collection.
Bibliography
Apte, D. Universities in Ancient India.
Bose, M. (1990). A Social and Cultural History of Ancient India. Concept Publishing Company.
Bronowski, J. (2011). The Ascent of Man. BBC Books.
Hasse, D. N. (2016). Success and Suppression: Arabic Sciences and Philiosophy in the Renaissance. Harvard University Press.
Hazra, R. C. (1987). Studies in the Puranic Records on Hindu Rites and Customs. Motilal Banarsidass.
Joseph, G. G. (2000). Crest of the Peacock, Non-European Roots of Mathematics. Princeton University Press.
Kane, P. (1941). History of Dharmashastras Vol II, Part I. Bhandarkar Oriental Research Institute.
Khan, M. (2009). Islamic Jihad – A Legacy of Forced Conversion, Imperialism and Slavery. iUniverse.
Mirashi, V. V. (1996). Bhavabuti. Motilal Banarsidass.
Mookerjee, R. K. (1960). Ancient Indian Education – Brahminical and Buddhist. Motilal Banarsidass.
Muller, M. Lectures on the Science of Knowledge delivered at the Royal Institution of Great Britain in April, May and June 1861, 1868.
Philips, H. (2010). The Great Library of Alexandria?
Puttaswamy, T. (2012). Mathematical Achievements of Pre-Modern Indian Mathematicians. Elsevier.
Rao, P. N. (2008). Kanchipuram: Land of Legends, Saints and Temples. Readworthy Publications.
Royle, J. F. (1837). An Essay on the Antiquity of Hindoo Medicine Including an Introductory lecture to the Course of Materia Medica and Therapeutics delivered at the King’s College. Allen.
Russell, B. (1972). History of Western Philosophy. Simon & Schuster.
Saraswati, S. D. (2016). Taittiriya Upanishad. Arsha Vidya Research and Publication Trust.
Sen, A. (2009). The Argumentative Indian: Writings on Indian History, Culture and Identity. Allen Lane.
Subramanian, P. (2003). 100 year old, long Tamil inscription found.
Vedam, R. https://www.youtube.com/watch?v=TtoXaR7wgiI. (2016). Lecture on Antiquity of Indian Medical Systems [Youtube Video].


text:
अथर्वशीर्ष अथर्ववेद का मुख्य अंग हैं . अथर्वशीर्ष के पाठ का फल अति विलक्षण माना जाता है. सभी वेद शाखाओं के कर्मकांड व् संस्कार संबंधित खण्डों में इनका उल्लेख मिलता है. यदि व्यक्ति कोई अन्य पूजन या मंत्र जप न करके केवल अथर्वशीर्ष का ही पाठ करता रहे तो उसे विशेष परिणाम मिलते हैं.
गणपति अथर्वशीर्ष इनमें से अत्यधिक प्रचलित अथर्वशीर्ष है.
श्री गणेशाय नम: ।।
ॐ भद्रड् कर्णेभि: शृणुयाम देवा: ।
भद्रम् पश्येमाक्षभिर्यजत्रा: ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभि: व्यशेम देवहितं यदायु: ।।
ॐ स्वस्ति न इन्द्रो वृध्दश्रवा: ।
स्वस्ति न: पूषा विश्ववेदा: ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्योऽअरिष्टनेमि: स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ।।
ॐ शान्ति: शान्ति: शान्ति: ।।
अथ अथर्वशीर्षारम्भ:
ॐ नमस्ते गणपतये।
त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि। त्वमेव केवलं कर्ताऽसि।
त्वमेव केवलं धर्ताऽसि। त्वमेव केवलं हर्ताऽसि।
त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि। त्वं साक्षादात्माऽसि नित्यम्॥१॥
ऋतं वच्मि । सत्यं वच्मि॥२॥
अव त्वं मां। अव वक्तारं।
अव श्रोतारं। अव दातारं।
अव धातारं। अवानुचानमव शिष्यं।
अव पश्चात्तात्। अव पुरस्तात्।
अवोत्तरात्तात्। अव दक्षिणात्तात्।
अव चोर्ध्वात्तात। अवाधरात्तात।
सर्वतो मां पाहि पाहि समंतात्॥३॥
त्वं वाङ्मयस्त्वं चिन्मय:।
त्वमानंदमयस्त्वं ब्रह्ममय:।
त्वं सच्चिदानंदाद्वितीयोऽसि।
त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि।
त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि॥४॥
सर्वं जगदिदं त्वत्तो जायते।
सर्वं जगदिदं तत्त्वस्तिष्ठति।
सर्वं जगदिदं त्वयि लयमेष्यति।
सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्येति।
त्वं भूमिरापोऽनलोऽनिलो नभ:।
त्वं चत्वारि वाक्पदानि॥५॥
त्वं गुणत्रयातीत:। त्वमवस्थात्रयातीत:।
त्वं देहत्रयातीत:। त्वं कालत्रयातीत:।
त्वं मुलाधारस्थितोऽसि नित्यं।
त्वं शक्तित्रयात्मक:।
त्वां योगिनो ध्यायंति नित्यं।
त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्तवं
रुद्रस्त्वं इंद्रस्त्वं अग्निस्त्वं
वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चंद्रमास्त्वं
ब्रह्मभूर्भुव:स्वरोम्॥६॥
गणादिं पूर्वमुच्चार्य वर्णादिं तदनंतरं।
अनुस्वार: परतर:। अर्धेन्दुलसितं।
तारेण ऋध्दं। एतत्तव मनुस्वरूपं।
गकार: पूर्वरुपं। अकारो मध्यमरूपं।
अनुस्वारश्चान्त्यरुपं। बिन्दुरुत्तररुपं।
नाद: संधानं। स हिता संधि:।
सैषा गणेशविद्या:। गणक ऋषि:।
निचृद्वायत्रीच्छंद:। गणपतिर्देवता।
ॐ गं गणपतये नम:॥७॥
एकदंताय विद्महे।
वक्रतुण्डाय धीमहि।
तन्नो दंती प्रचोदयात्॥८॥
एकदंतं चतुर्हस्तं पाशमंकुशधारिणम्।
रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम्।
रक्तं लंबोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम्।
रक्तगंधानुलिप्तांगं रक्तपुष्पै: सुपुजितम्।
भक्तानुकंपिनं देवं जगत्कारणमच्युतम्।
आविर्भूतं च सृष्टयादौ प्रकृते: पुरुषात्परम्।
एवं ध्यायति यो नित्यं स योगी योगिनां वर:॥९॥
नमो व्रातपतये। नमो गणपतये।
नम: प्रमथपतये। नमस्तेऽस्तु लंबोदरायैकदंताय।
विघ्ननाशिने शिवसुताय।
श्रीवरदमूर्तये नमो नम:॥१०॥
फलश्रुति
एतदथर्वशीर्षं योऽधिते। स ब्रह्मभूयाय कल्पते। स सर्वत: सुखममेधते। स सर्वविघ्नैर्नबाध्यते। स पञ्चमहापापात्प्रमुच्यते॥ सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति। प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति। सायंप्रात: प्रयुंजानो अपापो भवति। सर्वत्राधीयानोऽपविघ्नो भवति। धर्मार्थकाममोक्षं च विंदति॥ इदमथर्वशीर्षमशिष्याय न देयम्। यो यदि मोहाद्दास्यति। स पापीयान् भवति। सहस्त्रावर्तनात् यं यं काममधीते तं तमनेन साधयेत्॥११॥
अनेन गणपतिमभिषिंचति। स वाग्मी भवति। चतुर्थ्यामनश्नन् जपति। स विद्यावान् भवति। इत्यथर्वणवाक्यं। ब्रह्माद्यावरणं विद्यात्। न बिभेति कदाचनेति॥१२॥
यो दूर्वांकुरैर्यजति। स वैश्रवणोपमो भवति। यो लार्जैर्यजति स यशोवान् भवति। स मेधावान् भवति। यो मोदकसहस्त्रेण यजति। स वाञ्छितफलमवाप्नोति। य: साज्यसमिभ्दिर्यजति। स सर्वं लभते स सर्वं लभते॥१३॥
अष्टौ ब्राह्मणान् समम्यग्ग्राहयित्वा सूर्यवर्चस्वी भवति। सूर्यग्रहे महानद्यां प्रतिमासंनिधौ वा जप्ता सिध्दमंत्रो भवति। महाविघ्नात्प्रमुच्यते। महादोषात्प्रमुच्यते। महापापात् प्रमुच्यते। स सर्वविद्भवति स सर्वविद्भवति। य एवं वेद इत्युपनिषद्॥१४॥


text:
पूर्णिमा
भारतीयकालगणनानुगुणं प्रत्येकं मासस्य मध्यकलः पूर्णिमा अथवा पूर्णिमा भवति । शुक्लपक्षस्य चतुर्दश्याः अनन्तरदिवसः एव पूर्णिमा अस्ति । यस्मिन् दिवसे चन्द्रः रात्रौ पूर्णः दृश्यते सा पूर्णिमा तिथिः इति व्यवहारः । भारतीयपर्वदिनानि अनेकानि पूर्णिमासु एव सम्भवन्ति ।
पूर्णिमापर्वाणि[सम्पादयतु]
- चैत्रपूर्णिमायां हनूमज्जयन्ती ।
- वैशाखपूर्णिमायां बुद्धपूर्णिमा ।
- ज्येष्ठपूर्णिमायां वटसावित्रीव्रतम् ।
- आषाढपूर्णिमायां गुरूपूर्णिमा अथवा व्यासपूर्णिमा।
- श्रावणपूर्णिमायां संस्कृतोत्सवः अपि च उपाकर्म रक्षाबन्धनम्
- भाद्रपदपूर्णिमायां उमामाहेश्वरव्रतम् ।
- आश्वीजमासःपूर्णिमायां शरत्पूर्णिमा ।
- कार्तिकपूर्णिमायां पुष्करमेला अपि च गुरुनानकजयन्ती दीपाराधनम् च ।
- मार्गशीर्षपूर्णिमायां श्रीदत्तात्रेयजयन्ती ।
- पुष्यपूर्णिमायां शाकम्भरीजयन्ती।
- माघपूर्णिमायां रविदासजयन्ती अपि च कुम्भमेला
- फाल्गुणपूर्णिमायां होलीपर्व ।


text:
१८६८
१८६८ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
- ६ सम्बद्धाः लेखाः
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशीयः वैद्यः अडाल्फ् कुस्माल् नामकः अवनमं न भवति तादृशं नालं मुखद्वारा उदरपर्यन्तं सम्प्रेष्य "एण्डोस्कोपि" तन्त्रस्य आविष्कारम् अकरोत् । सः तं प्रयोगं यः लवित्रं गिलति स्म तादृशस्य कस्यचित् जनस्य उपरि अकरोत् ।
- अस्मिन् वर्षे सस्यशरीरक्रियाशास्त्रस्य स्थापकः जूलियस् वान्स्याक्स् आदर्शं पठ्यपुस्तकं सस्यानां विषये अलिखत् ।
- अस्मिन् वर्षे फ्रान्स्देशीयः लूयि लार्टिट् नामकः इतिहासपूर्वकाले यूरोप्-देशे "पेलियोलिथिक्"युगस्य उत्तरार्धे विद्यमानस्य "क्रोम्याग्नान्"मानवस्य अस्थिपञ्जरं संशोधितवान् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जनवरिमासस्य १२ दिनाङ्के भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य हासनमण्डलस्य अरकलगूडुउपमण्डलस्य "रुद्रपट्टण" नामके ग्रामे (इदानीं तत् स्थानं मैसूरुमण्डले अस्ति) संस्कृतपण्डितः श्यामशास्त्री जन्म प्राप्नोत् ।
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जून्-मासस्य १४ दिनाङ्के रक्तसमूहानां शोधकः कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् आस्ट्रियादेशस्य वियेन्नानगरे जन्म प्राप्नोत् ।


text:
अस्मत्पूर्वजैः एतद्देशस्य इतिहासः न सम्यक् लिखितः इति प्रायशः वयं सर्वे चिन्तयामः। अस्माकं इतिहासस्य कालानुक्रमविषयेऽपि वैदेशिकाः भारतीयाश्च पण्डिताः न एकमताः। श्रीरामः श्रीकृष्णः कश्चिदन्यः महापुरुषो वा कस्मिन् शतके जीवन्नासीदिति याथातथ्येन वक्तुं इतः पर्यन्तं दुष्करमेवासीत्।
परन्तु अधुना पुण्यनगरवासिना डा. पद्मनाभ विष्णु वर्तक वर्येण त्रिंशत् वर्षाणां अनुसन्धानानन्तरं महाभारत-रामायणयोः वेदस्य च कालाः निर्णीताः। एतेषु ग्रन्थेषु सूचितानां ज्यौतिषिकोल्लेखानां, पौराणिकैः पाषाणशिलालेखैः, ऐतिहासिक प्रमाणैश्च सह समर्थयित्वा डा. वर्तकवर्यः रामायणभारतादीनां कालनिर्णयं कृतवान्।
डा. वर्तकस्य मतमनुसृत्य महाभारतयुद्धं क्रिस्तोः पूर्वं ५५६२ वर्षे, रामरावणयोः संग्रामः क्रिस्तोः पूर्वं ७२९२ वर्षे च अभवताम्। तथा च ऋग्वेदस्य आदिमसूक्तानां रचना क्रिस्तोः पूर्वं २३७२० तमे वर्षे अभवत् इत्यपि सः निर्णीतवान्। एतद्विषये डा. वर्तकवर्येण आङ्गलभाषायां पुस्तकद्वयं रचितमस्ति। ते द्वेऽपि पुस्तके इदानीं अन्तर्जालके उपलभ्येते। एतयोः अन्वये अधः प्रदत्ते स्तः।
The Scientific Dating of Mahabharata War
The Scientific Dating of Ramayana and the Vedas
ग्रन्थकारस्य सङ्केतः
डा. पी. वी. वर्तक्,
५५१, शनिवार् पेठ्,
पुणे, महाराष्ट्रम्
दूरध्वनिः – ०२०-२४४५०३८७
कार्यसमयः – प्रातः ९-११ एवं सायं ६-८
तिरुवळ्ळुवर्येण क्रिस्तोः पूर्वं प्रथमे शताब्दे रचिते तितुक्कुरळ् तमिळ् वेद इति नाम्ना सुविदितम्। इदानीं संस्कृतभाषायां तिरुक्कुरळ् एतस्मिन् जालपुटे उपलभ्यते।
स्कन्धत्रयात्मके अस्मिन् ग्रन्थे १३३ अध्यायेषु १३३० श्लोकाः सन्ति। अरम् इत्याख्ये प्रथमस्कन्धे स्वधर्मस्य पालनं कथं कर्तव्यम् इति वर्णितमस्ति। पोरुळ् इत्याख्ये द्वितीये स्कन्धे मानवजीवनस्य किमर्थं इत्युक्तम्। इन्बम् इत्याख्ये तृतिये स्कन्धे गार्हस्थ्यजीवने यत्सुखं अनुभवितुं शक्यते इत्यपि वर्णितमस्ति। एवं त्रिभिः स्कन्धैः भारतीयसंस्कृतेः आधारशिलाभूतानां “धर्मार्थकामानां” विषये तिरुवल्लुवरेण सम्यक् उपन्यस्तमस्ति।
अस्य संस्कृतानुवादकः श्री. एस्. एन्. श्रीरामदेशिकवर्येण तिरुप्पावै, चिलप्पतिकारम्, कम्बरामायणम् इत्यादीनां बहूनां तमिल् ग्रन्थानामपि संस्कृतानुवादं कृतमस्ति।
संस्कृतभाषायां तिरुक्कुरळ् पठितुं जालपुटमेतत्संदर्शयन्तु|
http://nvkashraf.co.cc/kursan/sancont.htm
किं भवन्तः बजाज डिस्कवर् द्विचक्रिकायाः (bajaj discover bike) नूतनं विज्ञापनं दृष्टवन्तः? गतमासे प्रदर्शिते अस्मिन् विज्ञापने एवं उक्तं “केवलं एकलिटर् मितं अग्नितैलं (petrol) अस्ति चेव् वयं इतिहासे पञ्चसहस्रवर्षाणि प्रयाणं कर्तुं शक्नुमः।” यदा एकः युवकः बजाज डिस्कवर् द्विचक्रिकायां मट्टूर् ग्रामं आगच्छति तदा ग्रामीणाः सर्वे तं प्रबोधयन्ति यत् अग्रे मार्गः अवरुद्धः इति। सः युवकः आश्चर्यभरितः अभवत् यतः ते सर्वे संस्कृतभाषायामेव भाषणं कुर्वन्तः आसन् । एवं सः केवलं एकलिटर् मितं अग्नितैलं (petrol) अस्ति चेव् वयं इतिहासे पञ्चसहस्रवर्षाणि प्रयाणं कृतवान्। कर्णाटकदेशे षिमोगा जिलायां स्थिते मट्टूर् नामके अस्मिन् संस्कृतग्रामे सर्वे जनाः संस्कृतज्ञाः एव।
अस्य चित्रमुद्रिका (video) या यूट्यूब् मध्ये तथा च बजाज आटो संस्थायाः जालपुटे अस्ति तद् दृष्ट्वा नन्दन्तु। तस्याः अन्वयौ एतौ –
http://www.youtube.com/watch?v=NjRzLLSNmXQ
http://www.bajajauto.com/2wheeler/new_discover/tvc.html


text:
अध्याय १५ / भाग २ / श्रीमदभगवदगीता / मृदुल कीर्ति
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्।
यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः॥१५- ११॥
जिन जतन किये तिन योगी ही,
यहि देह की देहिन जान सकै,
बिनु ज्ञान के, जतन कियौ जन वे,
नाहीं देहिन कौ पहचान सकै
यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्।
यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्॥१५- १२॥
रवि माहीं स्थित तेज मेरौ,
जग मोसों प्रकाशित होय रह्यो,
शशि और अनल कौ तेज सबहिं,
मोसों उद्भासित होय रह्यो
गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा।
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः॥१५- १३॥
में धरनी माहीं करि प्रवेश
निज ओजन सों प्रानिन धारूं
शशि रूप में बन के सोम सुधा ,
औषधियन पुष्ट, जगत तारूं
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः।
प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥१५- १४॥
धरि वैश्वानर अग्नि को रूप,
प्राण और अपान सों युक्त भये,
विधि चार के अन्न पचावत हूँ,
प्राणी जो मोसों युक्त भये
सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च।
वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम्॥१५- १५॥
वेदज्ञ तथा वेदांत हूँ मैं,
ज्ञातव्य हूँ मैं ही वेदन सों.
सब प्रानिन के हिय माहीं बसों
मैं सुमिरन ज्ञान अपोहन सों
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च।
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते॥१५- १६॥
दुइ भांति के होत जना जग में,
अविनासी एक विनासत हैं,
यहि देहिन तौ अविनासी तथा,
प्राणिन की देह नसावत है
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः।
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः॥१५- १७॥
श्रेय पुरुष है अन्य कोऊ ,
वही तीनहूँ लोक समायो है,
धारक, पोषक, व्यापक प्रभु ने,
सगरौ, ब्रह्माण्ड बनायो है
यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः।
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥१५- १८॥
जड़ से हूँ परे जीवात्मा सों,
भी उत्तम हूँ पुरुषोत्तम हूँ,
अथ लोकन और वेदन माहीं
मैं जात कह्यो सर्वोत्तम हूँ
यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम्।
स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत॥१५- १९॥
हे अर्जुन ! मोहे ज्ञानी जना
पुरुषोत्तम तत्त्वन सों जाने.
वे नित्य निरंतर नियमन सों.
परमेश प्रभो को ही ध्यावें
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ।
एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत॥१५- २०॥
निष्पाप हे अर्जुन! ऐसो यहि,
अति गोप रहस्य मैं तोसों कह्यो .
जेहि जानि के जो जन ज्ञानी भयौ ,
कृत कृत्य कृतार्थ , भयौ सों भयौ


text:
महायानम्
महायानमतानुसारेण निर्वाणस्य कृते उभयविधानाम् आवरणानां क्षयः आवश्यको भवति । क्लेशावरणज्ञेयावरणयोः क्षतिः क्रार्मकाऽस्ति । पूर्वं क्लेशावरणं नश्यति,तदनन्तरं ज्ञेयावरणस्य विनाशो भवति । हीनयाने स्वीकृतं निर्वाणस्य स्वरूपं महायानस्य दृष्टिकोणेन अपूर्णमस्ति,यतो हि क्लेशावरणस्य विनाशानन्तरमपि ज्ञेयावरणम् अवशिष्टं भवति ।
यद्यपि हीनयानमतेन क्लेशावरणविनाशेन आत्मनो निषेधो विहितः । यतो हि आत्मनः सुखादीनां कृते एव मानवस्य प्रवृत्तिर्जायते । अतएव दुःखादयो भवन्ति । आत्मदृष्ट्यैव इमे विषमपरिणामा भवन्ति । अतः आत्मनो निषेधे सत्येव दुःखानां स्वत एव नाशो भविष्यति । अयमेव हीनयानस्य नैरात्म्यवादो वर्तते । तस्य द्वौ भेदो कथितौपुद्गलनैरात्म्यवादो धर्मनैरात्म्यवादश्च । एवं पुद्गलनैरात्म्येन प्राणी स्वतः क्लेशमुक्तो भवति ।
एतद्विपरीतं जगतोऽभावात् सांसारिकपदार्थानां शून्यताया ज्ञानेन पारमार्थिक सत्यरूपिणो ज्ञानस्योपरितः आवरणं नश्यति । साधकोऽपि सर्वज्ञतां लभते । क्लेशेन मुक्तेरावरणं भवति,ज्ञेयावरणं च ज्ञेयपदार्थम् आवृणोति । उभयोरावरणयोर्विनाशेनैव सर्वज्ञता प्राप्तुं शक्यते । महायानसम्प्रदाये ज्ञेयावरणस्य निवारणोपायरूपेण सर्वशून्यतायाः प्रतीतिरभिमताऽस्ति । एवमेव हीनयाने अर्हत्प्राप्तीः परमोद्देश्यमस्ति,किन्तु महायाने बुद्धत्वप्राप्तिर्ल-क्ष्यभूता भवति । उभयोः सम्प्रदाययोरयमेव निर्वाणभेदः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Digital Dictionary of Buddhism
- Sacred Library Contains many Mahāyāna sūtras
- Comparison of Buddhist Traditions (Mahayana - Therevada - Tibetan)
- Mahayana Buddhist Sutras in English
- The Mahayana Mahaparinirvana Sutra: complete text and analysis.
- Major Mahayana Tathagatagarbha sutras in English translation
- Buddhas and Bodhisattvas in Mahayana Buddhism
- April 2010 Smithsonian Magazine Article


text:
अरनाथः
अरनाथः ( ( शृणु) /ˈərənɑːθəhə/) (हिन्दी: अरनाथ,आङ्ग्ल: Aranath) जैनधर्मस्य चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु अष्टादशः तीर्थङ्करः अस्ति । भगवतः अरनाथस्य वर्णः सुवर्णः आसीत् । जैनधर्मानुसारं भगवतः चिह्नं मत्स्यः च अस्ति । भगवान् अरनाथः इक्ष्वाकुवंशीयः, काश्यपगोत्रीयश्चासीत् ।
कौमारावस्थायाम् अरनाथस्य शरीरस्य औन्नत्यं त्रिंशत् (३०) धनुर्मात्रात्मकम् आसीत्[१] । भगवतः धार्मिकपरिवारे “यक्षेन्द्र” इत्याख्यः यक्षः, “धारिणी” इत्याख्या यक्षिणी च आसीत् । भगवान् अरनाथः आजीवनं सत्यस्य, अहिंसायाः च नियमानां पालनं कृतवान् । सः जनान् सत्यमार्गम् अनुसर्तुम् अवबोधयति स्म ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
देवायुष्यं समाप्य भगवान् अरनाथस्य जीवः पुनः मृत्युलोकम् आगच्छत् । हस्तिनापुर-नामिका नगरी आसीत् । तस्यां नगर्यां मार्गशीर्ष-मासस्य शुक्लपक्षस्य दशम्यां तिथौ रेवती-नक्षत्रस्य मध्यरात्रौ भगवतः अरनाथस्य जन्म अभवत् [२]।
सुदर्शन-नामकः हस्तिनापुरनगर्याः राजा आसीत् । सुदर्शनः अरनाथस्य पिता आसीत्, माता च महादेवी आसीत् । फाल्गुन-मासस्य शुक्लपक्षस्य तृतीयायां तिथौ रेवती-नक्षत्रे रात्रौ महादेवी तीर्थङ्करत्वसूचकान् चतुर्दश स्वप्नान् दृष्टवती । रात्रौ एव महादेवी राज्ञे सुदर्शनाय चतुर्दशस्वप्नान् श्रावितवती । तस्यां रात्रौ एव भगवतः अरनाथस्य जीवः महादेव्याः गर्भं प्राविशत् [३]। इन्द्रादिभिः देवैः च्यवनकल्याणकमहोत्सवः आचरितः आसीत् ।
आगामि-दिने राजा स्वप्नशास्त्रिणः आहूतवान् । स्वप्नशास्त्रेण एव स्वप्नानां फलादेशः भवितुं शक्यते । स्वप्नशास्त्रिणां पूजनं कृत्वा महादेवी चतुर्दश स्वप्नान् श्रावितवती । स्वप्नशास्त्रिणः स्वप्नानां फलादेशं कृतवान् यत् – “महादेव्याः गर्भे एकः श्रेष्ठः, विशिष्टश्च बालकः अस्ति । सः तीर्थङ्करः भविष्यति” इति ।
सर्वे बालकस्य जन्मनः प्रतीक्षां कुर्वन्तः आसन् । गर्भकालस्य समाप्त्यनन्तरं भगवतः अरनाथस्य पीडारहितं जन्म अभवत् । भगवतः जन्मसमये सम्पूर्णे जगति शान्तवातावरणम् आसीत् । राजा सुदर्शनः सम्पूर्णे राज्ये पुत्रोत्सवस्य घोषणां चकार ।
ये बन्धिनः आसन्, तेभ्यः राजा मुक्तिम् अददात् । राज्ञा पुत्रप्राप्त्याः प्रसन्नतायां सर्वेभ्यः दानं कृतम् । नगरजनाः अपि प्रसन्नाः आसन् । एकादशदिनानि यावत् भगवतः अरनाथस्य जन्मोत्सवः आचरितः ।
पूर्वजन्म[सम्पादयतु]
जम्बूद्वीपस्य पूर्वविदेहक्षेत्रे सुसीमा-नामिका नगरी आसीत् । तस्याः नगर्याः राजा धनपतिः आसीत् । भगवान् अरनाथः पूर्वजन्मनि धनपतिः नामकः राजा आसीत् । धनपतिना तस्मिन् जन्मनि धर्मस्य साधना कृता । तेन बहुवर्षाणि यावत् राज्यसञ्चालनमपि कृतम् आसीत् ।
धनपतेः राज्ये जनाः नीतिमन्तः आसन् । अतः राज्ञा कदापि कस्मैचित् अपि दण्डः न प्रदत्तः । अन्ते राजा धनपतिः विरक्तः अभवत् । सः संवरमुनेः दीक्षां स्वीकृतवान् । अभिग्रहस्य, स्वाध्यायस्य, ध्यानस्य च विशिष्टा साधना धनपतिना कृता । सः आर्यजनपदि निरपेक्षभावेन विचरन् आसीत् ।
एकदा जिनदासस्य गृहे धनपतेः चातुर्मासीतपसः आहारस्या आयोजनम् आसीत् । तत्र देवैः दानकर्तुः, मुनेः च महिमा कथितः । तथापि मुनिः निरपेक्षः एव आसीत् । तस्य मनसि लेशमात्रम् अपि अहङ्कारः नासीत् । अनेन प्रकारेण धनपतिना घोरसाधनया तीर्थङ्करगोत्रस्य बन्धनं कृतम् । अन्ते आराधकपदं प्राप्य सः ग्रैवेयके महर्धिकदेवः जातः ।
नामकरणम्[सम्पादयतु]
भगवतः अरनाथस्य जन्मनः एकादशदिनोत्तरं नामकरणसंस्कारस्य विधिः अभवत् । तस्मिन् दिने जनाः उत्सवम् अपि आचरितवन्तः । स्वर्गलोकात् बहवः देवाः भगवतः अरनाथस्य दर्शनार्थं समागताः । चतुष्षष्टिः इन्द्राः, लोकान्तिकाः देवाः च अपि उत्सवम् आचरितवन्तः । उत्सवे तेषां देवानाम् उपस्थितिः आवश्यकी वर्तते ।
राज्यस्य जनाः अपि प्रसन्नाः आसन् । नामकरणोत्सवे बालकस्य नामकरणं भवति । अतः राजा नामकरणाय देवतानां, जनानां च परामर्शं पृष्टवान् । अन्ते राज्ञा स्वस्य विचारः कथितः यत् – “यदा महादेवी गर्भवती आसीत्, तदा महादेव्या रत्नमयम् एकम् अरचक्रं दृष्टम् आसीत् । अतः अस्य बालकस्य नाम अरकुमारः इति करणीयम् । सर्वैः जनैः, देवैः च समर्थनं प्रदत्तम् । तावत् एव अरनाथः इति नाम प्रसिद्धम् अस्ति ।
विवाह[सम्पादयतु]
भगवतः अरनाथस्य बाल्यावस्था मनोरञ्जनेन व्यतीता । समयान्तरे सः तारुण्यावस्थायां प्राविशत् । भगवतः मनसि विरक्तेः भावः आसीत् । किन्तु राज्ञा सुदर्शनेन भगवतः अरनाथस्य अनेकाभिः राजकन्याभिः सह विवाहः कारितः । अरनाथस्य अरविन्द-नामकः पुत्रः अभवत् । अरनाथस्य विवाहानन्तरं राज्ञः सुदर्शनस्य मनसि राज्यात् निवृत्तेः विचारः आगतः । अतः सः अरनाथस्य राज्याभिषेकं कृतवान्, अरनाथाय राज्यस्य दायित्वं च प्रदत्तवान् । ततः परं सुदर्शनः स्थवीरमुनेः दीक्षां प्रापत् । दीक्षानन्तरं सः गृहं त्यक्त्वा साधनायां लीनः अभवत् ।
राज्यम्[सम्पादयतु]
यदा अरनाथः राजा अभवत् तदा तेन राज्यस्य निष्ठापूर्वकं, विरक्तिपूर्वकं च पालनं कृतम् आसीत् । अरनाथस्य राज्ये अपराधिनः अपि न्यूनाः अभवन् । भगवान् अरनाथः सम्पूर्णे राज्ये जनेभ्यः सर्वाणि सौलभ्यानि यच्छति स्म । कस्यापि वस्तुनः अभावः एव नासीत्, अतः अपराधाः अपि न भवन्ति स्म । जनाः अपि आन्तरिकविवादान् विस्मृतवन्तः । जनाः परस्परम् एव विवादानां निवारणं कुर्वन्ति स्म । यथा कमले पङ्के उत्पन्ने सत्यपि, पङ्कात् मुक्तः भवति, तथैव भगवति अरनाथे अपि राज्यस्य सर्वभोगेषु सम्पृक्ते सति अपि मोहात् मुक्तः आसीत् । अतः तस्य जीवनं कमलम् इव आसीत् ।
राज्ञः अरनाथस्य मनसि अपि राज्यस्य सञ्चालनस्य सन्तोषः आसीत् । जनानाम् एकात्मतायाः कारणेन एव सम्पूर्णं राज्यं कुटुम्बम् इव प्रतिभाति स्म । राज्ये प्रजा सुखीनी आसीत् । यतः अरनाथः सदैव जनानां सौकर्येभ्यः जाग्रतः भवति स्म । जनाः पूर्ववर्तिनः राजानः विस्मृतवन्तः आसन् । जनेभ्यः अरनाथः एव सर्वस्वम् आसीत् ।
बहुवर्षाणि यावत् अरनाथः माण्डलिकः राजा आसीत् । तत्पश्चात् राज्ये चक्ररत्नं समुद्भूतम् । अतः चक्ररत्नेन तेन सम्पूर्णं भूमण्डलं जितम् । अतः अरनाथः चक्रवर्तिपदं प्राप्तवान् । द्वात्रिंशत् राजानः अरनाथस्य सेवायां रताः आसन् ।
राजत्यागः, दीक्षा च[सम्पादयतु]
भगवता अरनाथेन द्विचत्वारिंशत्सहस्रवर्षाणि यावत् चक्रवर्तित्वेन राज्यसञ्चालनं कृतम् आसीत् । तीर्थङ्कराः त्रिकालज्ञाः भवन्ति । अतः यदा तेन दीक्षायाः समयः ज्ञातः, तदा स्वस्य पुत्रस्य अरविन्दस्य राज्याभिषेकं कृत्वा अरविन्दाय राज्यस्य दायित्वं प्रदत्तम् । ततः परं सः वार्षिकीदानं कर्तुं सज्जः अभवत् । राज्ये अपि अरनाथेन वार्षिकीदानस्य घोषणा कृता । स्वर्गलोकात् बहवः देवाः, चतुष्षष्टिः इन्द्राः चापि तत्र समुपस्थिताः आसन् ।
ततः परं भगवान् अरनाथः वार्षिकीदानम् अकरोत् । एकवर्षं यावत् तेन वार्षिकीदानं कृतम् । वार्षिकीदाने सुवर्णमुद्रिकाः दीयन्ते स्म । नगरजनाः वा अन्ये केचन अपि दानं स्वीकर्तुं शक्नुवन्ति स्म । दूरनगरात् अपि बहवः जनाः आगत्य दानं स्वीकुर्वन्ति स्म ।
अरनाथः पराक्रमी, तेजस्वी च आसीत् । अतः राज्ञः दीक्षाप्रसङ्गेन जनाः विरक्ताः अभवन् । यदा वार्षिकीदानं समाप्तं जातं, तदा मार्गशीर्ष-मासस्य शुक्लपक्षस्य एकादश्यां तिथौ रेवती-नक्षत्रे भगवान् अरनाथः सहस्रजनैः सह हस्तिनापुरनगर्याः सहस्राम्रोद्यानं गतवान् । तत्र देवाः, इन्द्राः चापि समुपस्थिताः आसन् । तस्मिन् दिवसे एव सर्वेषां समक्षे भगवता अरनाथेन दीक्षा अङ्गीकृता । तेन सावद्ययोगानां सर्वथा प्रत्याख्यानं कृतम् आसीत् ।
दीक्षायाः दिवसे सः षष्ठीतपः कृतवान् । दीक्षायाः अपरे दिने भगवान् अरनाथः राजपुरस्य अपराजितनामकस्य राज्ञः गृहे प्रथमं क्षीरान्नं भुक्तवान् । देवैः जनेभ्यः दानस्य माहात्म्यम् अवबोधितम् आसीत् ।
दीक्षानन्तरं वर्षत्रयं यावत् भगवान् अरनाथः रहसि साधनां कुर्वन् आसीत् । भगवतः रहस्यविषये बहुनि मतानि सन्ति । केषुचित् ग्रन्थेषु वर्षत्रस्यस्य रहस्यकालविषयकः उल्लेखः प्राप्यते । केषुचित् ग्रन्थेषु केवलं त्रयाणाम् अहोरात्राणां रहस्यकालस्य उल्लेखः दृश्यते ।
भगवता अरनाथेन विविधाः तपस्याः, साधनाः च कृता । सः सर्वत्र विचरन् पुनः हस्तिनापुर-नगर्याः सहस्राम्रोद्यानं प्राप्तवान् । आम्रवृक्षस्याधः ध्यानारूढः सन् सः क्षपकश्रेणीमलभत ।
वर्षत्रयस्य साधनाकाले भगवान् अरनाथः साधनया घातकर्मणां नाशं कृतवान् आसीत् । हस्तिनापुर-नगर्यां कार्त्तिक-मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादश्यां तिथौ रेवती-नक्षत्रे तस्मै कैवल्यज्ञानम् अभवत् । तस्मिन् दिवसे लोकान्तिकदेवाः, चतुष्षष्टिः इन्द्राः, नगरजनाः च तत्र समुपस्थिताः आसन् । सर्वैः मिलित्वा कैवल्यमहोत्सवस्य आयोजनं कृतम्, उत्सवः आचरितः च ।
अनन्तरं भगवता अरनाथेन प्रथमं प्रवचनं कृतम् । तस्मिन् प्रवचने बहवः श्रोतारः आसन् । भगवतः अरनाथस्य प्रवचनस्य तादृशः प्रभावः आसीत्, येन जनाः मुग्धाः, तल्लीनाः च अभवन् । भगवतः प्रवचनं श्रुत्वा बहवः जनाः संसारसागरात् निवृत्तिं प्राप्तुम् ऐच्छन् । भगवतः अरनाथस्य प्रथमे प्रवचने एव तीर्थस्य स्थापना जाता । तदैव अरनाथः तीर्थङ्करः इति पदं प्रापत् ।
पुरा राजा अरनाथः चक्रवर्ती आसीत् । अतः जनेषु तस्य प्रभावः अत्यधिकः वर्तते स्म । भगवान् अरनाथः सर्वज्ञः आसीत् । अतः जनानां मनसि अरनाथाय महती आस्था आसीत् । जनानां जीवने अपि अरनाथस्य महान् प्रभावः अभवत् ।
धार्मिकः परिवारः[सम्पादयतु]
यदा भगवान् अरनाथः चतुर्विधसङ्घस्य (साधुः, साध्वी, श्रावकः, श्राविकाश्च) स्थापनां चकार, तदा अरनाथेन धार्मिकपरिवारस्य अपि रचना कृता[४]।
- ३३ गणधराः
- २,८०० केवलज्ञानिनः
- २,२५१ मनःपर्यवज्ञानिनः
- २,६०० अवधिज्ञानिनः
- ७,३०० अवैक्रियलब्धिधारिणः
- ७१० चतुर्दशपूर्विणः
- १,६०० चर्चावादिनः
- ५०,००० साधवः
- ६०,००० साध्व्यः
- १,८४,००० श्रावकाः
- ३,७२,००० श्राविकाः
अयं भगवतः धार्मिकः परिवारः वर्तते । तेषु परिवारजनेषु त्रयस्त्रिंशत् गणधरेषु “कुम्भस्वामी” इत्याख्यः प्रथमः गणधरः आसीत् ।
निर्वाणम्[सम्पादयतु]
तीर्थङ्कराः पूर्वमेव सर्वं जानान्ति । तथैव यदा भगवता अरनाथेन अपि स्वस्य निर्वाणकालः ज्ञातः, तदा सः सप्तसहस्रसाधुभिः सह सम्मेदशिखरं गतवान् । तत्र सः एकमासं यावत् अनशनञ्चकार । तेन एकमासं यावत् पुनः तपस्या, साधना च कृता । एकमासानन्तरं सः शैलेशीपदं प्रापत् । शैलेशीपदस्य प्राप्त्या सर्वेषां कर्मणां नाशः अभवत् । अनन्तरं सः सिद्धपदं प्रापत् ।
एकमासस्य अनशनान्ते मार्गशीर्ष-मासस्य शुक्लपक्षस्य दशम्यां तिथौ रेवती-नक्षत्रे सम्मेदशिखरे भगवतः अरनाथस्य निर्वाणम् अभवत् । भगवतः अरनाथस्य जन्मनिर्वाणयोः मासपक्षतिथिनक्षत्राणि समानानि एव सन्ति । भगवता सह बहुभिः मुनिभिः अपि मोक्षः प्राप्तः आसीत् उद्धरणे दोषः : समाप्तिः

शृङ्खला लुप्ता।


text:
प्राथमिक कक्ष्यायाः संस्कृताध्ययनम् - षष्ठदिनस्य छात्रसंख्याम् विगणय्य केरलसर्वकारः।
वर्षेऽपि सर्वकारेण न कृता। प्रति संवत्सरं नूतनतया संस्कृताध्ययनाय अागतानां संख्या वर्धते च। किन्तु सामाजिक शिक्षासंरक्षणयज्ञम् अनुष्ठीयमानः सर्वकारः संस्कृताध्ययनं प्रति विप्रतिपत्या तिष्ठतीति संस्कृताध्यापकानां संघ (KSTF)नेतारः वदन्ति। सर्वकारस्य सम्पूर्ण नाम अन्तर्जालनिस्थान द्वारा एव गणनादिकार्याणि कुर्वन्ति। प्राथमिककक्ष्यासु पाठपुस्तकानि, परीक्षाः च सन्ति। तथापि कति छात्राः संस्कृताध्ययनं कुर्वन्ति इति सरर्वकारस्य पार्श्वे गणना नास्ति। अरबिक् भाषाध्ययनवत् संस्कृतस्यापि अवसरः भवतु इति उक्त्वा संस्कृताध्यापकाः शैक्षिकोपजनपदकार्यालयानां पुरतः समरं कृतवन्तः। मङ्गलवासरे विद्यालयसमयानन्तरम् आसीत् अध्यापकानां मेलनम्। विविधावश्यकान् उन्नीय निवेदनमपि प्रदत्तम्।


text:
सर्वोच्चन्यायलयस्य मुद्रायां सत्यमेव जयते इति नास्ति- न्यवेदनं प्रदत्तम्।
नवदिल्ली> सर्वकारस्य मुद्रायाम् अशोकस्तम्भेन सह सत्यमेव जयते इति वाक्यस्य स्थाने अन्यत् किमपि लिखितुं शक्यते वा। तत् सर्वोच्चन्यायालयेन क्रियते चेत् ???? ।
सर्वोच्चन्यायालयस्य मुद्रायाम् सत्यमेव जयते इति वाक्यस्य स्थाने यतो धर्मः ततो जयः इत्येव लिखितमस्ति। दोषोऽयं विरुद्ध्य ह्रस्वचलनचित्रसंविधायकः तथा सामूह्य सेवकः पि आर् उल्लासः केन्द्रसर्वकारं प्रति आरोपाक्षेपं प्रेषितवान्। आरोपाक्षेपं प्राधान्यत्वेन मत्वा केन्द्रनियम-मन्त्रालयः आक्षषेपः सर्वोच्चन्यायालयस्य सर्वकार्यदर्शिने प्रेषितवानस्ति। याचिकां संलोक्य प्रक्रमाः स्वीकरिष्यति इति सर्वोच्चन्यालयस्य उत्तरदायिनः अवदन्।


text:
महान् अध्यायः पूर्णः अभवत् (A Great Chapter has Ended)
अद्य मम जीवनस्य एकः महान् अध्यायः पूर्णः अभवत्। अद्य श्रीदलपतराय-श्रीवास्तवः उदयपुरनगरे दिवं गतः। सः प्रायः नवतिवर्षीयः आसीत्। सः माम् अध्यापयत् अध्यापनार्थम् आर्थिकरूपेण अपि साहाय्यम् अकरोत्। सः अनेकान् जनान् साहाय्यम् अददात्। सः उदयपुरविश्वविद्यालये भौतिकशास्त्रस्य शिक्षकः आसीत्। सः अस्माकं परिवारस्य सदस्यः कथम् अथवा कदा अभवत् अहं न जानामि। तस्य का माता कः पिता इति अपि अहं न जानामि। तस्य एका भगिनी एकः भ्राता आस्ताम् इति जानामि। तस्मै अहं तस्य विश्वः आसम्। मम विकासार्थं सः मां सुदूरं प्रेषितवान् तस्मात् अहं तस्य कस्मिन् अपि दुःखे सहभागित्वं न अददाम्। सः कदापि स्वस्य कष्टं मां न अकथयत् मम सुखे स्वसुखम् एव अमन्यत्। गतत्रिवर्षात् सः चलितुं न अशक्नोत् तस्मात् शय्याविहितः एव आसीत्। अन्ते तस्य पूर्णा सम्पत्तिः आसीत् एकं चलदूरभाषयन्त्रं येन सः अस्माकं कुशलम् अपृच्छत्। निधनात् मम मनसि तीव्रवेदना वर्तते। जीवने तम् असूचयित्वा मया किमपि कार्यं कदापि न कृतं तस्मात् कथयामि तस्य निधनात् मम जीवनस्य एकः महान् अध्यायः पूर्णः अभवत्।
२०१४-१०-२७ सोमवासरः (2014-10-27 Monday)


text:
गणेशचतुर्थी
प्रायः समग्रे भारतदेशे आचर्यमाणं पर्व अस्ति गणेशचतुर्थी । कुत्रचित् गौरीपर्वणः आचरणं न भवति चेदपि गणेशचतुर्थीं तु आचरन्ति एव । अयं गणेशः गौरीपुत्रः इत्येव प्रसिद्धः । शिवगणानाम् अधिपतिः, विघ्ननिवारकः, आदिपूज्यः च । आदावेव समस्तकर्मसु बलिं गृह्णाति भक्तार्पितम् इति वाक्यमेव सः आदिपूज्यः इत्यंशं समर्थयति । पञ्चायतनदेवतासु अपि अन्यतमः अस्ति गणेशः । जगतः सृष्टि-स्थिति-लयकारकः अपि सः एव । सर्वमयः सः परमात्मा । त्वमेव केवलं कर्तासि, त्वमेव केवलं धर्तासि, त्वमेव केवलं हर्तासि, त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि, त्वं साक्षादात्मासि नित्यं, त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वमिन्द्रस्त्वमग्निस्त्वं वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चन्द्रमास्त्वं ब्रह्म्भूर्भुवस्सुवरोम् इत्याशयं प्रकाशयति गाणपत्यथर्वशीर्षमहोपनिषत् । पुराणे इतिहासा गमादिषु तस्य रूप-महिमा-उपासनादिकं स्पष्टतया निरूपितम् अस्ति । कलौ दुर्गाविनायकौ इति वाक्यानुसारं गणेशः अस्मिन् कलियुगे सर्वत्रापि विशेषपूजां प्राप्नुवन्नस्ति । न केवलं भारते तस्य आराधनं क्रियते अपि तु बर्मा, मलेश्या, इण्डोनेशिया, चीना, सुमात्रा, जावा, जपान् इत्यादिषु देशेषु अपि पूजां प्राप्नोति गणेशः ।
महाभारतं व्यासविरचितं गणेशलिखितम् इति प्रसिद्धम् । याज्ञवल्क्यस्मृतौ, बोधायनगृह्यसूत्रे, महाभारतस्य वनपर्व-अनुशासनपर्वयोः, गोभिलस्मृतौ, बाणभट्टस्य हर्षचरिते, वामनपुराणे, मत्स्यपुराणे, भविष्यपुराणे, अग्निपुराणे, जैनानाम् “आचारदिनकर"ग्रन्थे च गणेशस्य, तस्य पूजायाः, स्वरूपस्य वा उल्लेखः अस्ति । गणपतिमूर्तिषु अपि २१ वा ३२ विधाः सन्ति इति आगमाः वदन्ति । बालगणपतिः, तरुणगणपतिः, भक्तगणपतिः, वीरगणपतिः, शक्तिगणपतिः, द्विजगणपतिः, सिद्धगणपतिः, उच्छिष्टगणपतिः, विघ्नगणपतिः, क्षिप्रगणपतिः, हेरम्भगणपतिः, लक्ष्मीगणपतिः, महागणपतिः, विजयगणपतिः, नृत्यगणपतिः, ऊर्ध्वगणपतिः, एकाक्षरगणपतिः, वरगणपतिः, त्र्यक्षरगणपतिः, क्षिप्रप्रसादगणपतिः, हरिद्रागणपतिः, एकदन्तगणपतिः, सृष्टिगणपतिः, उद्दण्डगणपतिः, ऋणमोचकगणपतिः, ढुण्डिगणपतिः, द्विमुखगणपतिः, त्रिमुखगणपतिः, सिंहगणपतिः, योगगणपतिः, दुर्गागणपतिः, सङ्कष्टहरगणपतिः इति ।
विशेषावसरेषु यज्ञयागादिषु वा व्रताचरणेषु वा प्रतिदिनं पूजायां वा प्रथमं पूज्यमान: देव: गणेश: । गणेशचतुर्थ्यां पूज्यमान: गणेश: वरसिद्धिविनायक: इति उच्यते । तद्दिने यद्यपि गणेशस्य एव पूजा क्रियते तथापि विघ्नपरिहारकत्वेन प्रथमं सम्पूज्य अनन्तरं विशेषपूजां कुर्वन्ति । तद्दिने विशेषरूपेण मृत्तिकानिर्मितमूर्तीनाम् एव पूजा क्रियते । मृत्तिकाविग्रहे प्राणप्रतिष्ठापनं कृत्वा द्वारपालकपूजां कुर्वन्ति । अनन्तरं महायोगपीठं ध्यात्वा आधारशक्ति-पीठशक्त्यादीनि उपकरणानि सङ्कल्प्य पूजां कुर्वन्ति । तीव्रा-ज्वलिनी-नन्दा-भोगदा-कामरूपिणी-उग्रा-तेजोवती-सत्या-विघ्ननाशिनी इति नव महाशक्ती:, परिवारदेवता:, आयुधानि, वाहनानि, भूषणानि च ध्यात्वा तै: सर्वै: अलङ्कृतं सिद्धिविनायकम् आराधयन्ति । तस्य गणेशस्य वामभागे अवनता गजशुण्डा भवति । स्वर्णकान्तियुक्त: स: कोटिसूर्यप्रभावान्, महाकाय:, एकदन्त:, मूषकवाहन: च । तस्य चतुर्भुजेषु पाश-अङ्कुश-वरदाभयमुद्रा: भवन्ति । ध्यानानन्तरम् आवाहन-आसन-अर्ध्य-पाद्य-आचमनीय-मधुपर्क-पञ्चामृतस्नान-शुद्धोदकस्नान-वस्त्र-यज्ञोपवीत-आभरण-गन्धाक्षता:-हरिद्रा कुङ्कुम-सिन्धूर-पुष्पादीनां समर्पणं कुर्वन्ति । गन्धे रक्तवर्णीय: गन्ध: गणेशस्य प्रिय: । द्वादशनामभि: तस्य द्वादश अङ्गानां पूजां कुर्वन्ति । गणेशस्य प्रियसंख्या २१ । तद्दिने २१ पर्णै: पत्रपूजाम् आचरन्ति । गणेशपूजायाम् उपयुज्यमानानि पर्णानि माचीपुत्र, बृहती (कण्टकारी), बिल्व, दूर्वा, दत्तूर, बदरी, अपामार्ग (उत्तरणी), चूत (आम्र), करवीर, विष्णुक्रान्त, दाडिमी, देवदारु, मरुवक, सिन्धुवार, जाती, गणका, शमी, अश्वत्थ, अर्जुन, अर्क, भृङ्गराज, आश्मातक, गण्डलीकपत्राणि । यद्यपि तुलसी सर्वदेवप्रिया तथापि गणेशपूजायां तुलसीपत्रस्य उपयोगं न कुर्वन्ति ।
- यत्रैकतुलसीवृक्ष: तिष्ठति द्विजसत्तम ।
- तत्रैव त्रिदशास्सर्वे ब्रह्मविष्णुशिवादय: ॥
- केशव: पत्रमध्यषु पत्राग्रेषु प्रजापति: ।
- पत्रवृन्ते शिवस्तिष्ठेत्तुलस्या: सर्वदैव हि ॥
- लक्ष्मी: सरस्वती चैव गायत्री चूतिका तथा ।
- शची चान्या देवपत्न्य: तत्पुष्पेषु वसन्ति वै ॥ (पद्मपुराणम्, क्रियायोगसार:)
गणेशवाक्यम् -
- पत्राणां सारभूता त्वं भविष्यसि मनोरमे ।
- कलांशेन महाभागे स्वयं नारायणप्रिया ॥
- प्रिया त्वं सर्वदेवानां कृष्णस्य च विशेषत: ।
- पूजा विमुक्तिदा नृणां मम त्याज्या च सर्वदा ॥ (ब्रह्मवैवर्तम्, गणेशखण्ड:)
इति वदन्ति पुराणानि । अत: गणेशपूजायां तुलसीपत्रस्य उपयोग: न क्रियते | पत्रेषु दूर्वा, पुष्पेषु जपाकुसुमं गणेशस्य प्रियतमम् । अत: अन्येषां पत्राणां पुष्पाणां च अभावे दूर्वाजपाकुसुमयो: तत्स्थाने उपयोगं कुर्वन्ति । पत्रपूजानन्तरं पुष्पपूजां कुर्वन्ति । करवीर, जाती, चम्पक, वकुळ, शतपत्र, पुन्नाग, मालती, केतकी, कल्हार, कुन्द, आतसी, किरिकर्णिका, पारिजातम् सेवन्तिका, सुगन्धराज, जपा, कुरवण्टिका, नन्द्यावर्त, द्रोण, मल्लिका, सुगन्धिकमल इत्यादीनि पुष्पाणि उपयुज्यन्ते । पुष्पपूजानन्तरं द्वादशनामावलि:, अष्ठोत्तरशतनामावलि:, अष्ठोत्तरसहस्रनामावलि: इत्यादिभि:, वेदमन्त्रै:, आगमशास्त्रै:, भक्तिश्लोकै:, स्तोत्रै: पूजां कृत्वा धूप-दीप-नैवेद्यादिकं समर्पयन्ति । नैवेद्यार्थं मोदकम्, अपूपं, शष्कुलीं, पृथुकं, मुद्ग-चणकनिर्मितभक्ष्यं, तिललड्डुकं, विविधफलानि, इक्षुं, दुग्ध-दधि-घृत-मधु-शर्करानिर्मितानि भक्ष्याणि एवं प्रकारेण षड्रसापेतं सर्वमपि समर्पयन्ति । नैवेद्येषु गणेशस्य प्रियं मोदकम् । तत्रापि नैवेद्यानां संख्यापि २१, प्रत्येकमपि २१ संख्याकम् अपि भवितुम् अर्हति ।
- एकविंशतिसंख्याकान् मोदकान् घृतपाचितान् ।
- नैवेद्यं सफलं दद्यां नमस्ते विघ्ननाशिने ॥ इति उक्तम् अस्ति ।
अनन्तरं करोद्वर्तनं, फल-ताम्बूल-सुवर्णपुष्प-भूषणसमर्पणम्, उत्तरनीराजनं, मन्त्रपुष्पश्रावणं, दूर्वासहितपुष्पाञ्जलिसमर्पणं, दक्षिणां, मनसः इच्छापूर्णफलप्रार्थनां च समर्प्य प्रदक्षिणनमस्करान् समर्पयन्ति । तदनन्तरं छत्र-चामर-नृत्य-गीत-वाद्य-स्तोत्र-आन्दोलिका-अश्ववाहन-गजवाहनादीन् उपचारान् यथाशक्ति प्रत्यक्षं वा संकल्परूपेण वा समर्पयन्ति । पूजानन्तरं सत्पात्राय वस्त्रद्वयसहितस्य गणेशविग्रहस्य दानं कुर्वन्ति । एतत् उपायनदानम् इति उच्यते । पूजान्ते प्रसन्नार्घ्यान् समर्प्य उद्वासनं कुर्वन्ति । उद्वासनावसरे
- यान्तु देवगणास्सवेर् पूजामादाय मत्कृतां ।
- इष्ठकाम्यार्थसिध्यर्थं पुनरागमनाय च ॥
- यथासुखं यथास्थानम् उद्वासयामि ।
- शोभनार्थं क्षेमाय पुनरागमनाय च ॥ इति वदन्त: देवविग्रहं दक्षिणभागं प्रति किञ्चित् अपसारयन्ति ।
उद्वासनानन्तरं तं मृत्तिकाविग्रहं घण्टानादादिमङ्गलवाद्यसहितं यथाशक्तिवैभवेन वीथीषु शोभायात्रायां नीत्वा कूप-पुष्करिणी-सरोवर-नदीषु कुत्रचित् विसर्जयन्ति । विसर्जनात् पूर्वं जलाशयतीरे अपि एकवारं संक्षेपपूजां कृत्वा एव विसर्जनपद्धति: अपि अस्ति । विसर्जनम् अपि कुत्रचित् पर्वदिने एव कुत्रचित् दिनत्रयानन्तरं वा सप्ताहनन्तरं वा कुर्वन्ति । मङ्गलवासरे गणेशस्य विसर्जनं न कुर्वन्ति ।
गणेश: आकाशस्य अभिमानिदेवता । अस्य शुण्डा ओङ्कारस्य प्रतीका । बृहत् उदरं ब्रह्माण्डस्य सङ्केतम् । उदरे बद्ध: सर्प: ब्रह्माण्डं वहन् आदिशेष: । विशालौ कर्णौ ज्ञानद्योतकौ । हस्ते विद्यमानपाश: रागम् अङ्कुश: क्रोधं च प्रतिपादयत: । एकदन्त: अद्वैतप्रतीक: च ।


text:
एतद्योनीनि भूतानि...
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
- एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।
- अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥ ६ ॥
अयं भगवद्गीतायाः सप्तमोध्यायस्य ज्ञानविज्ञानयोगस्य षष्ठः(६) श्लोकः ।
पदच्छेदः[सम्पादयतु]
एतत् योनीनि भूतानि सर्वाणि इति उपधारय अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयः तथा ॥ ६ ॥
अन्वयः[सम्पादयतु]
सर्वाणि भूतानि एतद्योनीनि इति उपधारय । अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः तथा प्रलयः ।
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
- सर्वाणि = सकलानि
- भूतानि = भूतजातानि
- एतद्योनीनि इति = एतत्प्रकृतिद्वयसम्भवानि इति
- उपधारय = जानीहि
- अहम् = अहम्
- कृत्स्नस्य = समग्रस्य
- जगतः = लोकस्य
- प्रभवः = उत्पत्तिकारणम्
- तथा = तथा
- प्रलयः = विनाशकारणम् ।
अर्थः[सम्पादयतु]
सर्वाणि भूतानि प्रकृतिसम्भवानि इति जानीहि । इदं समग्रं जगत् मत्त एव निर्गच्छति, मय्येव च लीनं भवति ।


text:
रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्/सर्गः ४३
श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः ॥४-४३॥
ततः संदिश्य सुग्रीवः श्वशुरम् पश्चिमाम् दिशम् ।
वीरम् शतबलिम् नाम वानरम् वानररेश्वर ॥४-४३-१॥
उवाच राजा सर्वज्ञः सर्व वानर सत्तम ।
वाक्यम् आत्म हितम् चैव रामस्य च हितम् तदा ॥४-४३-२॥
वृतः शत सहस्रेण त्वत् विधानाम् वन ओकसाम् ।
वैवस्वत सुतैः सार्धम् प्रविष्ठ सर्व मंत्रिभिः ॥४-४३-३॥
दिशम् हि उदीचीम् विक्रान्त हिम शैल अवतंसिकाम् ।
सर्वतः परिमार्गध्वम् राम पत्नीम् यशस्विनीम् ॥४-४३-४॥
अस्मिन् कार्ये विनिवृत्ते कृते दाशरथेः प्रिये ।
ऋणान् मुक्ता भविष्यामः कृत अर्था अर्थविदाम् वराः ॥४-४३-५॥
कृतम् हि प्रियम् अस्माकम् राघवेण महात्मना ।
तस्य चेत् प्रतिकारो अस्ति सफलम् जीवितम् भवेत् ॥४-४३-६॥
अर्थिनः कार्य निर्वृत्तिम् अकर्तुम् अपि यः चरेत् ।
तस्य स्यात् सफलम् जन्म किम् पुनः पूर्व कारिणः ॥४-४३-७॥
एताम् बुद्धिम् समास्थाय दृश्यते जानकी यथा ।
तथा भवद्भिः कर्तव्यम् अस्मत् प्रिय हित एषिभिः ॥४-४३-८॥
अयम् हि सर्व भूतानाम् मान्यः तु नर सत्तमः ।
अस्मासु च गतः प्रीतिम् रामः पर पुरम् जयः ॥४-४३-९॥
इमानि बहु दुर्गाणि नद्यः शैल अंतराणि च ।
भवन्तः परिमार्गन्तु बुद्धि विक्रम संपदा ॥४-४३-१०॥
तत्र म्लेच्छान् पुलिन्दान् च शूरसेनान् तथैव च ।
प्रस्थालान् भरतान् चैव कुरूम् च सह मद्रकैः ॥४-४३-११॥
कांबोज यवनान् चैव शकान् पत्तनानि च ।
अन्वीक्ष्य दरदान् चैव हिमवन्तम् विचिन्वथ ॥४-४३-१२॥
लोध्र पद्मक खण्डेषु देवदारु वनेषु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्या ततः ततः ॥४-४३-१३॥
ततः सोम आश्रमम् गत्वा देव गन्धर्व सेवितम् ।
कालम् नाम महासानुम् पर्वतम् तम् गमिष्यथ ॥४-४३-१४॥
महत्सु तस्य शैलेषु पर्वतेषु गुहासु च ।
विचिन्वत महाभागाम् राम पत्नीम् अनिन्दिताम् ॥४-४३-१५॥
तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रम् हेम गर्भम् महागिरिम् ।
ततः सुदर्शनम् नाम पर्वतम् गन्तुम् अर्हथ ॥४-४३-१६॥
ततो देवसखो नाम पर्वतः पतग आलय ।
नाना पक्षि समाकीर्णो विविध द्रुम भूषितः ॥४-४३-१७॥
तस्य कानन खण्डेषु निर्झरेषु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः ॥४-४३-१८॥
तम् अतिक्रम्य च आकाशम् सर्वतः शत योजनम् ।
अपर्वत नदी वृक्षम् सर्व सत्त्व विवर्जितम् ॥४-४३-१९॥
तत् तु शीघ्रम् अतिक्रम्य कांतारम् रोम हर्षणम् ।
कैलासम् पाण्डुरम् प्राप्य हृष्टा यूयम् भविष्यथ ॥४-४३-२०॥
तत्र पाण्डुर मेघाभम् जाम्बूनद परिष्कृतम् ।
कुबेर भवनम् रम्यम् निर्मितम् विश्वकर्मणा ॥४-४३-२१॥
विशाला नलिनी यत्र प्रभूत कमलोत्पला ।
हंस कारण्डव आकीर्णा अप्सरो गण सेविता ॥४-४३-२२॥
तत्र वैश्रवणो राजा सर्व भूत नमस्कृतः ।
धनदो रमते श्रीमान् गुह्यकैः सह यक्ष राट् ॥४-४३-२३॥
तस्य चन्द्र निकशेषु पर्वतेषु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः ॥४-४३-२४॥
क्रौन्चम् तु गिरिम् आसाद्य बिलम् तस्य सुदुर्गमम् ।
अप्रमत्तैः प्रवेष्टव्यम् दुष्प्रवेशम् हि तत् स्मृतम् ॥४-४३-२५॥
वसन्ति हि महात्मानः तत्र सूर्य सम प्रभाः ।
देवैः अभ्यर्थिताः सम्यक् देव रूपा महर्षयः ॥४-४३-२६॥
क्रौन्चस्य तु गुहाः च अन्याः सानूनि शिखराणि च ।
निर्दराः च नितंबाः च विचेतव्याः ततः ततः ॥४-४३-२७॥
अवृक्षम् काम शैलम् च मानसम् विहग आलयम् ।
न गतिः तत्र भूतानाम् देवानाम् न च रक्षसाम् ॥४-४३-२८॥
स च सर्वैः विचेतव्यः स सानु प्रस्थ भूधरः ।
क्रौन्चम् गिरिम् अतिक्रम्य मैनाको नाम पर्वतः ॥४-४३-२९॥
मयस्य भवनम् तत्र दानवस्य स्वयम् कृतम् ।
मैनाकः तु विचेतव्यः स सानु प्रस्थ कंदरः ॥४-४३-३०॥
स्त्रीणाम् अश्व मुखीनाम् च निकेताः तत्र तत्र तु ।
तम् देशम् समतिक्रम्य आश्रमम् सिद्ध सेवितम् ॥४-४३-३१॥
सिद्धा वैखानसाः तत्र वालखिल्याः च तापसाः ।
वन्दितव्याः ततः सिद्धाः तापसा वीत कल्मषाः ॥४-४३-३२॥
प्रष्टव्याः च अपि सीतायाः प्रवृत्तिम् विनय अन्वितैः ।
हेम पुष्कर संछन्नम् तत्र वैखानसम् सरः ॥४-४३-३३॥
तरुण आदित्य संकाशैः हंसैः विचरितम् शुभैः ।
औपवाह्यः कुबेरस्य सर्वभौम इति स्मृतः ॥४-४३-३४॥
गजः पर्येति तम् देशम् सदा सह करेणुभिः ।
तत् सारः समतिक्रम्य नष्ट चन्द्र दिवाकरम् ।
अनक्षत्र गणम् व्योम निष्पयोदम् अनाअदितम् ॥४-४३-३५॥
गभस्तिभिः इव अर्कस्य स तु देशः प्रकाशते ।
विश्राम्यद्भिः तपः सिद्धैः देव कल्पैः स्वयंप्रभैः ॥४-४३-३६॥
तम् तु देशम् अतिक्रम्य शैलोदा नाम निम्नगा ।
उभयोः तीरयोः तस्याः कीचका नाम वेणवः ॥४-४३-३७॥
ते नयंति परम् तीरम् सिद्धान् प्रत्यानयन्ति च ।
उत्तराः कुरवः तत्र कृत पुण्य प्रतिश्रियाः ॥४-४३-३८॥
ततः कांचन पद्माभिः पद्मिनीभिः कृतोदकाः ।
नील वैदूर्य पत्राढ्या नद्यः तत्र सहस्रशः ॥४-४३-३९॥
रक्तोत्पल वनैः च अत्र मण्डिताः च हिरण्मयैः ।
तरुण आदित्य संकाशा भान्ति तत्र जलाशयाः ॥४-४३-४०॥
महाअर्ह मणि पत्रैः च कांचन प्रभ केसरैः ।
नीलोत्पल वनैः चित्रैः स देशः सर्वतो वृतः ॥४-४३-४१॥
निस्तुलाभिः च मुक्ताभिः मणिभिः च महाधनैः ।
उद्भूत पुलिनाः तत्र जातरूपैः च निम्नगाः ॥४-४३-४२॥
सर्व रत्नमयैः चित्रैः अवगाढा नगोत्तमैः ।
जातरूपमयैः च अपि हुताशन सम प्रभैः ॥४-४३-४३॥
नित्य पुष्प फलाः तत्र नगाः पत्ररथ आकुलाः ।
दिव्य गन्ध रस स्पर्शाः सर्व कामान् स्रवन्ति च ॥४-४३-४४॥
नाना आकाराणि वासांसि फलन्ति अन्ये नगोत्तमाः ।
मुक्ता वैदूर्य चित्राणि भूषणानि तथैव च ।
स्त्रीणाम् यानि अनुरूपाणि पुरुषाणाम् तथैव च ॥४-४३-४५॥
सर्व ऋतु सुख सेव्यानि फलन्ति अन्ये नगोत्तमाः ।
महा अर्हाणि मणि चित्राणि फलन्ति अन्ये नगोत्तमाः ॥४-४३-४६॥
शयनानि प्रसूयन्ते चित्र आस्तारणवन्ति च ।
मनः कान्तानि माल्यानि फलन्ति अत्र अपरे द्रुमाः ॥४-४३-४७॥
पानानि च महा अर्हाणि भक्ष्याणि विविधानि च ।
स्त्रियः च गुण संपन्ना रूप यौवन लक्षिताः ॥४-४३-४८॥
गन्धर्वाः किंनरा सिद्धा नागा विद्याधराः तथा ।
रमन्ते सहिताः तत्र नारीभिः भास्वर प्रभाः ॥४-४३-४९॥
सर्वे सुकृत कर्माणः सर्वे रति परायणाः ।
सर्वे काम अर्थ सहिता वसंति सह योषितः ॥४-४३-५०॥
गीत वादित्र निर्घोषः स उत्कृष्ट हसित स्वनः ।
श्रूयते सततम् तत्र सर्व भूत मनोरमः ॥४-४३-५१॥
तत्र न अमुदितः कश्चिन् न अत्र कश्चित् असत् प्रियः ।
अहनि अहनि वर्धन्ते गुणाः तत्र मनोरमाः ॥४-४३-५२॥
तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रम् उत्तरः पय्साम् निधिः ।
तत्र सोम गिरिर् नाम मध्ये हेममयो महान् ॥४-४३-५३॥
इन्द्र लोक गता ये च ब्रह्म लोक गताः च ये ।
देवाः तम् समवेक्षन्ते गिरि राजम् दिवम् गताः ॥४-४३-५४॥
स तु देशो विसूर्यो अपि तस्य भासा प्रकाशते ।
सूर्य लक्ष्म्या अभिविज्ञेयः तपता इव विवस्वता ॥४-४३-५५॥
भगवान् तत्र विश्वात्मा शम्भुः एकादश आत्मकः ।
ब्रह्मा वसति देवेशो ब्रह्म ऋषि परिवारितः ॥४-४३-५६॥
न कथंचन गंतव्यम् कुरूणाम् उत्तरेण वः ।
अन्येषाम् अपि भूतानाम् न अनुक्रामति वै गतिः ॥४-४३-५७॥
सा हि सोम गिरिः नाम देवानाम् अपि दुर्गमः ।
तम् आलोक्य ततः क्षिप्रम् उपावर्तितुम् अर्हथ ॥४-४३-५८॥
एतावत् वानरैः शक्यम् गंतुम् वानर पुंगवाः ।
अभास्करम् अमर्यादम् न जानीमः ततः परम् ॥४-४३-५९॥
सर्वम् एतत् विचेतव्यम् यन् मया परिकीर्तितम् ।
यत् अन्यत् अपि न उक्तम् च तत्र अपि क्रियताम् मतिः ॥४-४३-६०॥
ततः कृतम् दाशरथेः महत् प्रियम्
महत्तरम् च अपि ततो मम प्रियम् ।
कृतम् भविष्यति अनिलोअनलोउपमा
विदेहजा दर्शनजेन कर्मणा ॥४-४३-६१॥
ततः कृतार्थाः सहिताः सबान्धवा
मया अर्चिताः सर्व गुणैः मनो रमैः ।
चरिष्यथ उर्वीम् प्रतिशान्त शत्रवाअः
सह प्रिया भूत धराः प्लवंगमाः ॥४-४३-६२॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः ॥४-४३॥