text:
[तत्त्वसमीक्षार्थमेव खलु प्रवर्तन्ते सर्वाऽपि दर्शनसरण्यः, तथापि तासां सर्वासां चिन्तनविधिर्भिन्नः, किञ्च तत्त्वाधिगमोऽपि भिन्न एव प्रतीयते। काचिद्दर्शनसरणी ईश्वरमङगीकरोति, काचिन्नाङ्गीकरोति, काचिच्चौदासीन्यं भजते। ईश्वरसिद्धावपि समेषां दर्शनां उपपत्तयो भिन्नाः एव दृश्यन्ते, अतः सर्वेषु दर्शनेषु मिथो विरोधः प्रतीयते। एकैकमपि दर्शनम् अन्यद्दर्शनं खण्डयति इव भाति। वेदान्तमते सर्वाणि दर्शनानि निराकृतानि। किन्तु तत्त्वज्ञानस्य साधनविषये न्यायदर्शनस्य वेदान्तदर्शनेन सह महत् सख्यमस्ति। तत्र साधनचतुष्टये न्यायदर्शन-वेदान्तदर्शनयोः अतीव साम्यमस्ति, तत्साधनाय एव अस्मिन् शोधपत्त्रे अयं प्रयासः विहितोऽस्ति।]
दृशिर् धातोः प्रेक्षणार्थकात् “दृश्यत अनेनेति दर्शनमित्यर्थः”। दर्शनविषयजिज्ञासायां तत्त्वमिति वक्तव्यम् । ततश्च येन तत्त्वं दृश्यते तद्दर्शनमिति भवति। यदा तु दृश् धातोः ज्ञानार्थकत्वस्वीकारे दर्शनम् - दृष्टिरिति व्युत्पत्या ज्ञानमित्यर्थोऽपि भवति । ज्ञानैनेव हि सर्वं विचारयितुं शक्यते । तत्त्वज्ञानार्जने व्यापृताः शान्तचित्ताः जितेन्द्रियाः दिव्यचक्षुषः निखिलपदार्थजातं करतलामलकवत् प्रत्यक्षीकुर्वाणाः विवेकविचारशीलाः मानवसमुदायस्य श्रेयसे कल्याणकामनया च यानि तत्त्वानि यांश्च सिद्धान्तान् ज्ञानप्राप्तिसाधनभूतान् आविर्भावयामासुः तानि दर्शनानि इति व्यवह्रियन्ते । एवञ्च दर्शनमिति नाम्ना प्रसिद्धं शास्त्रम् तत्त्वज्ञानादेव प्रारब्धमिति। तच्च तत्त्वज्ञानं केनचित् साधनेन भवति, तस्य साधनविशेषस्य प्रदर्शनम्, तत्त्वज्ञानं च कीदृशं भवति - इत्युभयं तत्तद्दर्शनेन क्रियते। तथा कर्तव्ये सति कानिचन दर्शनानि तत्त्वज्ञानम् ईदृशम्, साधनानि च इमानि इति वदन्ति, इदञ्चान्यैः दर्शनैः नाङ्गीक्रियते। एकमुदाहरणेन पश्यामश्चेद्यथा साङ्ख्यदर्शनेन उच्यमानं तत्त्वज्ञानं प्रकृतिपुरुषविवेकविज्ञानम् अन्यैः दर्शनैः नाङ्गीक्रियते । एकैकस्यापि दर्शनस्य अन्येन दर्शनेन सह विरोधः प्रतिभाति। दर्शनेषु उत्तममिति सर्वैः अङ्गीक्रियमाणं वेदान्तदर्शनम् निराकरोति इव भाति इमानि दर्शनानि । यथा बादरायणः साङ्ख्यदर्शनं वैशेषिकदर्शनं च ब्रह्मसूत्रे निराचकार। अन्यानि च दर्शनानि तत्र “एतेन योगः प्रत्युक्तः”[1], “एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः”[2] इत्यादिरीत्या बहुभिः प्रकारैः निराकृतानि ।[3] परन्तु सः बादरायणः एकं दर्शनं नैव निराचकार, तच्चास्ति न्यायदर्शनम् । बादरायणसूत्रेषु कुत्रचिदपि न्यायदर्शनस्य निराकरणं नैव लक्ष्यते, भगवत्पादैः तु विशिष्य “तथा चाचार्यप्रणीतं न्यायोपबृंहितं सूत्रम् – दुःखजन्मप्रवृत्तिमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्गः”[4] इति सूत्रम् उदाहृत्य इयं न्यायोपबृंहितम् सूत्रमिति स्पष्टरूपेण न्यायदर्शनस्य सूत्रमुदाहृतम्। अतः न्यायदर्शनेन सह वेदान्तदर्शनस्य विरोधो नास्ति इति ज्ञायते। तर्हि विरोधे असति दर्शनद्वयं कुतः इति चेत् तत्र भामतीकारवाचस्पतिमिश्रैः एवमुक्तम् – यद्यपि साधनविषये साम्यमस्ति तथापि तत्त्वज्ञानविषये अस्माकम् ईषद्विप्रतिपत्तिरस्ति इति । वेदान्तन्यादर्शनयोः साधनचतुष्टयविमर्शे कथं साम्यमस्ति इति विचाराय एव अयं प्रयासः।
वेदान्तदर्शने तत्त्वज्ञानं नाम – आत्मतत्त्वज्ञानम् । स च आत्मा देहदिविलक्षणः, तादृशं ज्ञानमेव आत्मतत्त्वज्ञानम् इत्युच्यते वेदान्तदर्शने । नयायदर्शने अपि आत्मा देहादिविलक्षणः इति ज्ञानायैव इदमात्मदर्शनमारब्धम् इति भगवान्भाष्यकारः वदति एव । यथा हि “दोषनिमित्तानां तत्त्वज्ञानादहङ्कारनिवृत्तिभिः”[5] इति सूत्रस्यावतरणिकायां भगवान्भाष्यकारो वदति – “आत्माशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनः प्रवृतिदोषप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयम्”[6] इति द्वादशप्रमेयाः सन्ति । तेषु केचन ज्ञेयाः, केचन च हेयाः प्रमेयाः । ज्ञेयाः प्रमेयाः विशिष्य आत्मा शरीरञ्च। कथं ज्ञेयाः इति चेत् – आत्मा शरीरविलक्षणः, शरीरञ्च आत्मविलक्षणम् इति ज्ञेयम् । तस्मादिदं ज्ञेयं प्रमेयम् इति कथ्यते । अथ च दुःखं नाम यदस्ति तच्च हेयं प्रमेयमिति उच्यते । तर्हि अनयोः सम्बन्धे क्रियमाणे आत्मा शरीरविलक्षणः इति ज्ञायते तर्हि दुःखं परित्यक्तं भवति। तर्हि शरीरादिविलक्षणात्मज्ञानेन दुःखनिवृत्तिः इति भगवान्भाष्यकारः स्पष्टवेम ब्रूते । तदेव बादरायणोऽपि सूत्रयति, भगवत्पादाः अपि भाषन्ते, श्रुतिरपि आम्नाति।[7] यथा च देहव्यतिरिक्ते आत्मनि अज्ञाते प्रियाप्रिययोः अपहतिर्नास्ति इति श्रुतिः स्पष्टवेम वदति। तर्हि देहव्यतिरिक्तात्मज्ञानेन दुःखनिवृत्तिः इति यः श्रौतपक्षः स एव न्यायदर्शने अपि अनुदितः इति स्पष्टं विज्ञातुं शक्यते। इदं तत्त्वज्ञानं कथं भवति, तत्त्वज्ञाने अधिकारी कः इत्यत्र वेदान्तदर्शने विस्तरेण विवेचनमस्ति । तत्र च विधिवदधिकारि इत्यारभ्य साधनचतुष्टयसम्पन्नः प्रमाता आत्मज्ञाने अधिकारी इति निरूपितम्। साधनचतुष्टयम् – “नित्यानित्यवस्तुविवेकः, इहामुत्रार्थफलभोगविरागः, शमादिषटकसाधनसम्पत्तिः, मुमुक्षुत्वम्”[8] इति।
नित्यानित्यवस्तुविवेकः -
नित्यानित्यवस्तुविवेकः इति प्रथमः साधनविशेषः। अयं कीदृशः साधनविशेष इति जिज्ञासायामुच्यते - आत्मा नित्यः, अन्यत् सर्वमनित्यमिति विवेकः स्थूलरूपेण नित्यानित्यवस्तुविवेकः। अयं विवेकः वैराग्यं जनयति । कथं नित्यानित्यवस्तुविवेको वैराग्यं जनयिष्यति इति शङ्कायाम् उच्यते - यन्नित्यं तदेव सुखम्, यत्तु अनित्यं तद् दुःखस्वरूपम्। दुःखजनकत्वाद् दुःखस्वरूपत्वाद् वा उभयमपि दुःखमेव। अस्माकं सुखे एव इच्छा वर्तते, दुःखेषु इच्छा न वर्तते। तर्हि यत्सुखं तदेव अपेक्षितम्, यत् असुखं तत् न अपेक्षितम् इति। तर्हि नित्यानित्यवस्तुविवेकः अर्थात् सुखासुखविवेको इति आगतम् । सुखासुखविवेके च सम्पन्ने अयं पुरुषः असुखात् विरज्यते। तद् वैराग्यमेकं साधनं सम्पन्नम्। एवञ्च वैराग्येण सम्पन्नः अयं पुरुषः शमदमादिसाधनसम्पत्तिमान् भवति। तत्र शमः, दमः, तितिक्षा, उपरतिः, समाधानम्, श्रद्धा इति षट् साधनानि सन्ति, तानि अस्य नित्यानित्यविवेकसाधनसम्पन्नस्य भवति। सङ्क्षेपेण वदामश्चेत् इन्द्रियनिग्रहः एवं श्रद्धा च उत्पद्यते। तथा इन्द्रियनिग्रहादिसाधनजातं यदा उत्पन्नं भवति तदा अस्य मुमुक्षुत्वं सम्पद्यते। तथा मुमुक्षुत्वेन सम्पन्नः पुरुषः जिज्ञासायां सत्यां स्वयमेव विचारे प्रवृत्तः, विचारेण च आत्मानं सम्यक् ज्ञातुं प्रवर्तते इति गतिः।
अयं नित्यानित्यवस्तुविवेकरूपः प्रथमसाधनविशेषो न्यायदर्शने सम्भवति न वा इति विचारे प्रायः यथावदेव अयं साधनविशेषः अत्र अनुसृत इति लक्ष्यते। यद्यपि एकस्मिन् स्थले अनेन क्रमेण नोपात्तम्, तथापि भिन्नेषु स्थलेषु, प्रकरणेषु, सन्दर्भेषु इमानि एव साधनानि प्रधानतः उपलभ्यन्ते। सूत्रकारः पूर्वोक्तरीत्या “आत्माशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयम्” इति द्वादशविधं प्रमेयं सूत्रयामास। तत्र दुःखम् इति एकादशं प्रमेयं, तस्य च सूत्रम् - “बाधनालक्षणं दुःखम्[9]” इति। संक्षेपेण अस्यायमर्थः यद्यत् प्रतिकूलतया वेद्यते, यत् वेदनास्वरूपं तत् दुःखमिति। तर्हि प्रतिकूलतया वेदनीयं किं भवति? प्रतिकूलतया वेदनीयं तु दुःखं भवति, तच्चात्मनि अपि भवति, तथैव तज्जनकः विषयोऽपि प्रतिकूलतया वेदनीयो भवत्येव खलु इति शङ्कायां भगवान्भाष्यकारः आह - इष्टमेव तत्। यः इदं सर्वं मम प्रतिकूलं इति जानाति, दुःखमिति मत्या विषयानि यः पश्यति सः अवश्यं विरज्यते, अतः दुःखदोषः इति बुद्धिः न केवलम् कश्मिंचित् आत्मगुणे अपितु तज्जनके विषयेऽपि अपेक्षिता एव इति भगवान्भाष्यकारः भाषते। दुःखं दुःखजनकेषु विषयेषु दुःखमिति बुद्धिः अपेक्षिता, प्रायः नित्यानित्यवस्तुविवेकस्य सुखासुखविवेकपर्यवसितस्य इदं एकं रूपं यद्दुःखजनकम्, तत् सर्वं दुःखमेव। तर्हि दुःखाजनकं किम् इति चेत् - तत्त्वज्ञानम्। कथं इति शङ्कायां सूत्रकारो ब्रवीति - “दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानाम् उत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्गः”[10] इति। दुःखं कथं भवति इति शङ्कायामुच्यते - जन्म भवति चेत् दुःखं भवति, यो यः जन्म लभते, सः सर्वोऽपि दुःखवान् इति। तज्जन्म अस्मिन् लोके स्यात्, तद्दुःखकरमेवास्ति। तत्र भामतीकाराः वदन्ति - सर्वेषु विषयेषु दुःखद्वयमस्ति - साधनायत्तत्त्वम्, अनित्यत्वं चेति। महता प्रयत्नेन साधनेन च सम्पाद्यं सर्वमपि, अथ च अनित्यम् इत्युभयमेव दुःखकरमेव वर्तते। अतः सर्वं वस्तु दुःखजनकत्वात् दुःखमेव भवति। तर्हि इदं जन्म अपि एवमेव। कुतः इति चेत् जन्ममिदं केनचित् कर्मणा जायते, तच्च कर्म शुभाशुभविलक्षणम्। तर्हि महता प्रयत्नेन कर्म कृत्वा प्राप्तमिदं जन्म न स्थिरम्। न अस्मिन् लोके, न वा स्वर्गादिलोके। अतः साधनायुततत्त्वम् अनित्यत्वमपि च अस्ति इति कृत्वा इदं दुःखकरं जन्म। अतः इदं दुःखमित्याचक्षते। तर्हि दुःखं जन्मना भवति, जन्म च कर्मणा भवति, कर्म च केन साधनेन भवति इति शङ्कायाम् - कर्म प्रवर्तकं प्रधानतः रागद्वेषमोहरूपं दोषाख्यं त्रयम् इति। कश्मिंचित् विषये रागः, कश्मिंचित् विषये द्वेषः, कश्मिंचित् विषये तु मोहः एव। तर्हि रागद्वेषमोहः अत्र प्रवर्तकः। तर्हि कर्मणः कारणं रागद्वेषादिः इति। रागद्वेषयोश्च हेतुर्मोहो मिथ्याज्ञानम्। सर्वस्याप्यनर्थस्य मूलं भवति मिथ्याज्ञानम्। कुतः इति चेत् तत्र भाष्यकारः आह - मिथ्याज्ञाने सत्येव अयं कश्मिंचित् विषये अनुरञ्जयते। कञ्चन विषयं द्वेष्टि। परन्तु मिथ्याज्ञानकृतमेव इदम् इति किञ्चिद्विवेचनीयम्। अत्र भाष्यकाराः वदन्ति - सर्वमपि रागो व द्वेषो वा अहङ्कारपूर्वकः। अहम् इच्छामि, अहं द्वेष्मि इत्येव सर्वेषां प्रत्यक्षम्। अयं यः रागः अहङ्कारपूर्वकः उक्तः, तत्र अहं अहम् इति शब्देन उच्यमानं देहः एव इति। तस्मादेव अहमिच्छामि, अहं करोमि इति सर्वं देहं प्रताड्य दर्शयति। तर्हि देहश्च कथं इच्छति, इच्छा तु आत्मगुणः इति चेत् उच्यते - तत्रैव मिथ्याज्ञानं प्रवर्तते, तत्र एव अयम् अहङ्कारः। अहङ्कारो नाम देहादौ आत्मभ्रमः इति। तर्हि देहादौ आत्मभ्रमे सति आत्मनि या इच्छा भवति, सा इच्छा देहे आरोप्यते, अन्योन्याध्यासोक्तरीत्या अथवा अन्येन प्रकारेण। अथ च देहस्य यदनुकूलम्, तद् आत्मना अपि अनुकूलं भाति, अनुकूलमिति कृत्वा सः तत्र व्रज्यते। यदि देहस्य प्रतिकूलं स्यात्तर्हि तत्र अभिमानकारणेन आत्मा प्रतिकूलविषयं द्वेष्टि इति क्रमः भवति, अतः मिथ्याज्ञानकृतौ एव रागद्वेषौ। तर्हि मिथ्याज्ञानमेव रागद्वेषयोः उत्पादकत्वेन तत्परम्परया जन्मोत्पादकत्वेन च दुःखजनकम् इति सम्पन्नम्। तथा सम्पन्ने सति इदं दुःखं परम्परया मिथ्याज्ञाननाशेनैव नश्यति अन्यथा तु अस्य नाशो नैव सम्भवति। यद्यपि दुःखं नाम आत्मगुणम्, तत् क्षणद्वयावस्थाय इति नव्यतार्किकाः निरूपयन्ति तथापि तादृशः दुःखध्वंसः नैव अस्माकम् अपेक्षितं येन दुःखध्वंसेन तदनन्तरमपि किञ्चिद् दुःखमवश्यं भविष्यति। दुःखध्वंसः तादृशः अपेक्षितः यतः परं किमपि दुःखं नोदेष्यति। सैव आत्यन्तिकीदुःखनिवृत्ति इति उच्यते, स एव अपवर्गः इति शब्देनापि उच्यते। यतः “बाधनालक्षणो दुःखम्” इति सूत्रं सूत्रयित्वा तदनन्तरं सूत्रकारः वदति - “तदत्यन्तविमोक्षः अपवर्गः[11]” इति। एवञ्च आत्यन्तिकीदुःखनिवृतिरेव मोक्षः इति सूत्रकारः ब्रवीति। तर्हि एतादृशी दुःखनिवृत्तिः केन स्यात् - तत्त्वज्ञानेनैव स्यात्, पूर्वोक्तरीत्या। तत्त्वज्ञानेन मिथ्याज्ञानमपगते, मिथ्याज्ञानरूपकारणाभावात् कर्म न भवति। कर्मणः अभावे जन्म न भवति, जन्मन अभावे दुःखं न भवति इत्ययं क्रमः। तर्हि तत्त्वज्ञानं अस्माकं दुःखनिवृत्तिसम्पादनेन अथवा सुखसम्पादनेन अपेक्षितं तदतिरिक्तं सर्वमपि दुःखजनकत्वात् दुःखमेव, इति यः सुखासुखविवेक अथवा सुखदुःखविवेकः अथवा नित्यानित्यवस्तुविवेकः इति वा भवतु, स अवश्यमेव सूत्रितो भवति, भाषितश्च भवति। एवं प्रथमं साधनम् अवश्यमिदमस्ति यत् नित्यानित्यवस्तुविवेकः इति।
इहामुत्रार्थफलभोगविरागः -
नित्यानित्यवस्तुविवेकेन जायमानं द्वितीयं साधनम् - वैराग्यम् इति तदपि भाष्यकारः असकृत् तत्र तत्र वदति यथा “बाधनालक्षणं दुःखम्” इति सूत्रे पूर्वमुदाहृतं भाष्यम्। अतः वैराग्यम् एतादृशदुःखदर्शनेन नित्यानित्यवस्तुविवेकेन भवति, एवञ्च परम्परया मोक्षो भवति इति दर्शयति। अत्र वैराग्यं कथं सम्पाद्यम् इत्यत्र श्रुतौ कश्चित् प्रकारो वर्तते - यथा पञ्चाग्निविद्यामाश्रित्य वा, अन्यत् वा आश्रित्य श्रुतिः वैराग्यं जनयति। श्रुतेः वैराग्यजनकं रीतिः एवमस्ति - किमपि जन्मः दुःखमेव जनयिष्यति, सान्तमेव च भविष्यति, अतः तज्जन्म नापेक्षितम्, अपितु पुनरावृत्तिरभिसंविशं सुखमपेक्षितम्। अतः स्वर्गादपि अधिकसुखव्यतिरिक्ते वैराग्यं कर्तव्यम् इति श्रुतेः तदनुसारीसूत्राणाम्, तदनुसारी भाष्यस्य च अभिप्रायं ज्ञायते।
नैयायिकाः न्यायदर्शने वैराग्यं प्रकारान्तरेणापि साधयन्ति[12]। तत्र दोषाः रागद्वेषमोहाः इति त्रयाः सन्ति, तत्रापि तेषां विस्तरः महान् अस्ति। तेषां निमित्तं तु अहङ्कारः, तस्य दोषनिमित्तस्य ज्ञानेन अहङ्कारनिवृत्तिर्भवति, दोषनिमित्तं तु मिथ्याज्ञानम्, मिथ्याज्ञानस्य ज्ञानेन अपनोदनेन च अहङ्कारनिवृत्तिः भवति इति दोषनिमित्तानां तत्त्वज्ञानाद् अहङ्कारनिवृत्तिः इति प्रथमं सूत्रं सूत्रयामास सूत्रकारः। तदनन्तरञ्च दोषानां निमित्तं किमिति विचारमारभ्यते। तत्र प्रथमतः दोषानां निमित्तं तु विषयाः एव इत्याह। कुतः इति चेत् - यैः काम्यन्ते, काम्यमानाश्च ते सर्वे परम्परया दुःखं जनयन्ति। अतः दोषानां रागद्वेषादीनां निमित्तं भूत्वा विषयाः परम्परया दुःखं जनयन्ति इति प्रथमतः सूत्रयामास। तदनन्तरं तन्निमित्तञ्च अवयवी-अभिमानः इति। सर्वोऽपि हि विषयं एकया दृष्ट्या पश्यति। यदा तया दृष्ट्या पश्यति, तदा रागो भवति। यदि तत्र दोषदर्शनं किञ्चित् करोति तर्हि तस्य रागः अपगच्छति, तद् जिहासा एव उत्पद्यत इति अनुभवति। यथा मधुविषसम्पृक्तम् एकमन्नम्, तस्मिन् अन्ने मधुसम्पृक्तमन्नम् इति बुद्ध्या यदि दृष्टिं करोति तर्हि तत्र इच्छा भवति, रागो भवति। यदा हि विषसम्पृक्तमन्नमिदं पश्यति तदा तु अस्य जिहासा उदेति। तर्हि एकस्मिन्नेवान्ने दृष्टिद्वयम्। तत् सञ्ज्ञाद्वयमिति उच्यते। एकया सञ्ज्ञया पश्यतः तत्र रागो भवति, अपरयया सञ्ज्ञया पश्यतस्तु जिहासा भवति।
एवमेव स्थूलतः शरीरमेकं गृह्णीमश्चेत् तत्र एकया सञ्ज्ञया रागो भवति, अपरयया सञ्ज्ञया जिहासा भवति। अस्य सर्वस्यापि दुःखस्य मूलम् अहङ्कार एव। सः च शरीरादौ आत्मभ्रमः स्वशरीरे भवति, परशरीरेऽपि भवति कदाचित्। स्वशरीरे तु भवत्येवायमभिमानः। कुतः इति चेत् - शरीरमिति दृष्ट्या गृह्यमाणत्वात्। शरीरसंज्ञा अवयवसंज्ञा अत्र वर्तते, अतः अवयवसंज्ञा यत्र भवति, तत्र रागो भवति। जिहासा च अवयवदृष्ट्या पश्यतः भवेत्। तत्र शरीरं नाम ईदृशम् इति लक्षणम् उक्त्वा यदि एकं साधुशरीरम् उपस्थाप्यते, तर्हि अवश्यमेव तत्र रागो भवति। यदि शरीरे अवयवविभागं कफः, मांसं, पित्तं, शोणितं, रुधिरम्, स्नावाः, शिरः, अस्थि, मज्जा इति अवयवानि यदा पश्यामः तर्हि एकोऽपि अवयवः अस्माकं नेष्टः। त एव अवयवाः सन्ति परन्तु तेषु अवयवदृष्टिः यदि क्रियते तदा अवयवी अस्माभिरपेक्षितं भवति। अतः वैराग्याय अवयवदृष्टिः महती कर्तव्या इत्याह भाष्यकारः। तन्निमित्तं तु अयवयी-अभिमानः इति। इदानीं शङ्का भवति - भवन्तः एकम् वस्तु इति वदन्ति तत्र च द्वे दृष्टी इति वदन्ति, तर्हि अवयवाः अवयवी इति पदार्थद्वयमस्ति वा। तदर्थम् अवश्यमस्ति इति अङ्गीकर्तव्यम् इति मन्यते सूत्रकारः। एवं नित्यानित्यवस्तुविवेकः, वैराग्यं चेति द्वितीयमपि साधनमत्र उपदिष्टं भवति।
शमदमाधिसाधनसम्पत्तिः -
इहामुत्रार्थफलभोगविरागेन जायते तृतीयं साधनम् - शमदमादिसाधनसम्पत्तिः। तत्र शमदमादिसाधनसम्पत्तिस्तु श्रुत्यनुसारेण वेदान्तदर्शने प्रतिपादितम्। “शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितः श्रद्धावितो भूत्वाऽऽत्मन्येवात्मानं पश्येत्[13]” इति श्रुतिवाक्यम्। तत्र शान्तः इत्यनेन शमः, दान्तः इत्यनेन दमः, उपरतः इत्यनेन उपरतिः संन्यासः, तितिक्षुः इत्यनेन तितिक्षा अर्थात् शीतोष्णद्वन्द्वसहनम्, समाहितः इत्यनेन समाधानम्, श्रद्धा इत्यनेन गुरुवेदवाक्येषु विश्वासः इति षट्साधनानि अभिहितानि। तादृशसाधनानि शमदमादि-उपेतानि स्युः, तथापि तेषाम् अवश्यमनुष्ठेयत्वात् इति सूत्रेण स्पष्टमेव सूत्रकारेण उल्लिखितानि। भाष्यकारैः च तत्र विशेषतः विस्तरश्च निरूपितानि।
इयं शमदमादिसाधनसम्पत्तिः न्यायदर्शनेऽपि निरूपितमेवास्ति। यथा “यमनियमाभ्यामात्मसंस्कारः[14]” इत्यस्मिन् सूत्रे यमनियमाभ्याम् आत्मसंस्कारः कर्तव्यः इति सूत्रकारेण निरूपितम्। तत्र यमः इत्यनेन “अहिंसात्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहाः[15]” इति योगशास्त्रे ये प्रसिद्धाः त एव अत्र गृहीतुं शक्यन्ते। तैः आत्मसंस्कारः कर्तव्यः, आत्मनि गुणाधानं दोषापनयनं च कर्तव्यम् इति सूत्रकारः वदति। अर्थात् आत्मनि एतावता विषयोन्मुखता वर्तते, विषयपराङ्मुखं साधनीय चेत् यमादिभिः अभ्यासः कर्तव्यः इति सूत्रकारो वदति। एवं यमनियमादिकम् अत्रापि अस्तीति। यमनियमादिकमेव शमादीनाम् उपलक्षणम्। अत्र श्रुतिमनुद्य, भाष्यमनुद्य च षट् साधनानि इत्युच्यते, किन्तु तादृशानि साधनानि सहस्रशः सन्ति यथा गीतायां भगवता श्रीकष्णेन उक्तम् - अमानीत्वम्, अदम्भीत्वम्, अहिंसा, शान्तिः, आर्जवम्, आचार्योपासनम्, शीलम्, धैर्यम्, आत्मविनिग्रहः इन्द्रियार्थैः वैराग्यम्, अनहङ्कारः इत्येवं रीत्या यानि तानि सर्वाणि अपि अत्र संगृहीतानि भवन्ति। यमादिकमस्ति चेत् तत्र शमादीनाम् उपलक्षणम् इति कृत्वा अत्र शमादिकमपि अवश्यमस्ति इति विज्ञायते।
मुमुक्षुत्वम् -
शमदमादिसाधनसम्पत्तौ सत्यां स्वयमेव मुमुक्षुता भवति इति उभाभ्यामपि दर्शनाभ्यां मन्यते। यथा तत्र साधनतृतीये जाते अवश्यं मुमुक्षुत्वं भवति इति वदति वेदान्तदर्शने, तथैव न्यायदर्शनेऽपि एतादृशसाधनेन निष्पन्ने स्वयमेव मुमुक्ष्त्वं भविष्यति इति प्रदर्शनेन मुमुक्षुता अपि स्थिरा प्रदर्शिता एव भवति। एवमेव श्रवणमननादिकं सर्वमपि विस्तरशः कर्तव्यमिति तत्र तत्र सूत्रकारैः निर्दिष्टमेव। यथा च चतुर्थाध्याये उपान्तिमे आह्निके सूत्रकारो वदति - श्रवणं कर्तव्यम्, कस्मात् इति चेत् गुरुमुखात् श्रवणं कर्तव्यम्, सब्रह्मचारिणः मुखात् कर्तव्यम्, आप्तमुखात् कर्तव्यम् इत्यादिकम्[16]। एवं श्रवणं मननं निदिध्यासनं तत्र अभ्यासः इति शब्देन निरूपितम्, किञ्च बहुधा प्रकारेण श्रवणेन, मननेन निदिध्यासनेन च इदं तत्त्वज्ञानं भवति इत्यपि निरूपयति सूत्रकारः।
अतः वेदान्तदर्शने यानि साधनानि साधनचतुष्टयं वा स्यात्, श्रवणादिकं वा स्यात्, यानि साधनानि प्रदर्शितानि तान्येव साधनानि अत्र शब्दान्तरेण दर्शितानि इति स्पष्टमेव विज्ञायते। दर्शनभेदस्तु पूर्वं उक्तमेव यत्तत्त्वज्ञानविषये मतभेदो वर्तते। यतः वेदान्तदर्शने तत्त्वज्ञानं नाम - आत्मैकत्वविज्ञानम्। आत्मा एकः अद्वितीयः इति विज्ञानं तत्त्वज्ञानम् इति अभिप्रेतम्। न्यायदर्शने तु सन्ति बहवः पदार्थाः। सत्यमेव पदार्थाः बहवो सन्ति, तथापि ते सर्वे पदार्थाः दुःखकराः इति कृत्वा अस्माभिः त्यक्तव्याः आत्मा च उपादातव्यः। अत्र उपादानं नाम आत्मा एक एव सर्वेभ्यः विलक्षणः इति ज्ञातव्यः। यद्यपि आत्मा देहादिविलक्षणः इति ज्ञानं वेदान्तिनां सम्प्रतिपन्नमेव परन्तु मिथ्याभूतेभ्यः देहाहिभ्यः आत्मा सत्यः इति तेषाम् अपेक्षितम्। नैयायिकानां तु सत्येभ्यः पदार्थेभ्यः आत्मा भिन्नः, विलक्षणः तद्विरुद्धधर्मवान् इति ज्ञानम् अपेक्षितम्। एवञ्च न्यायदर्शनस्य वेदान्तदर्शनस्य च अस्मिन् विषये महत् सख्यं वर्तते इति सूचनायै एव भगवत्पादैः “तथा चाचार्यप्रणीतं न्यायोपबृंहितं सूत्रम् - दुःखजन्मप्रवृत्तिमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्गः”[17] इति स्वकीये भाष्ये भाषितम्। अतः न्यायदर्शनमिदं वेदान्तदर्शनस्य अङ्गं वा स्यात्, समं वा स्यात्, न तु हेयम्, अन्यदर्शनवत् इति।


c: text/html

text:
ननु च रसान्तरस्थायिनेत्यनेनैव रसान्तराणामङ्गत्वमुक्तम् । तन्न । यत्र रसान्तरस्थायी स्वानुभावविभावव्यभिचारियुक्तो भूयसोपनिबध्यते तत्र रसान्तराणामङ्गत्वम् । केवलस्थाय्युपनिबन्धे तु स्थायिनोऽङ्गिव्यभिचारितैव ।
रसेषु नियममाह एक इति । रूपकेषु एक एव रसोऽङ्गी । अन्ये सर्वे रसास्तस्याङ्गम् । स चाङ्गी वीरः शृङ्गारो वा । अङ्गरसेष्वद्भुतं निर्वहण एव कुर्यादित्यर्थः । चोदयति ननु चेति । पूर्वमङ्गिरसस्योपसंग्रहणात् स्थायिनेति रसान्तरस्थायी गृह्यत इत्युक्तम् । तेनैव रसान्तराणामङ्गत्वे सिद्धे सति अङ्गमन्ये रसाः सर्वे इति रसान्तराणामङ्गत्वं न वक्तव्यमिति चोद्यार्थः । परिहरति तन्नेति । विभावानुभावादिसंयोगाद् रसतामापन्नस्य इव तदसंयोगात् केवलीभूतस्यापि स्थायिनोऽङ्गत्वं वक्तुं पुनरपि768 रसग्रहणमित्यर्थः ।
-
M.G.T., T.MS., Gr.MS. read punar api saṃgrahaṇam ity arthaḥ. Only Tri.MS. gives punar api rasagrahaṇam ity arthaḥ.
A.T.A. reads the kārikā- portion here as aṅgam anyarasāḥ sarve. The expression rasa stands for rasībhāvayogya. In this context the following verse may be noted:↩ratyādayaḥ sthāyibhāvāḥ syur bhūyiṣṭhavibhāvajāḥ |stokair vibhāvair utpannās ta eva vyabhicāriṇaḥ ||

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
आत्रेयी
आत्रेयी (Atreyi) अत्रिमहर्षेः पुत्री । पौराणिकव्यक्तिः अत्रिमहर्षिः अस्य मन्वन्तरस्य सप्तर्षिषु, ब्रह्ममानसपुत्रेषु च अन्यतमः । एषः कठिनतपसा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् पुत्ररूपेण प्राप्तवान् । चन्द्रमदत्तात्रेयदूर्वासाः एव ते त्रिमूर्तिस्वरूपाः । अत्रिः कर्दपब्रह्मणः पुत्रीम् अनसूयाम् ऊढवान् । एतयोः पुत्री एव महासाध्वी आत्रेयी । एषा अपि माता इव पतिपारायणा, तपस्विनी, धर्मनिष्ठा च आसीत् । अग्निदेवस्य पुत्रेण अङ्गीरसेन सह एतस्याः विवाहः अभवत् ।
कठोरः अङ्गीरसः[सम्पादयतु]
तप्ताग्नौ जन्म प्राप्तवान् इत्यनेन एतस्य स्वभावः बहु उग्रः आसीत् । पत्न्या सह एषः बहु रूक्षतया व्यवहरति स्म । कठोरवचनैः तस्याः अपमाननं करोति स्म । तथापि आत्रेयी बहुधैर्येण पत्या सह कुटुम्बिनी आभवत् । एतयोः अनेकाः पुत्राः जाताः । तेषु आङ्गीरसः अन्यतमः । बालाः अपि मात्रा सह प्रेम्णा व्यवहरतु इति पितरं प्रार्थितवन्तः । किन्तु प्रयोजनं नाभवत् । महर्षिः कठोरस्वभावं न त्यक्तवान् ।
अग्निदेवानुग्रहः[सम्पादयतु]
अतीवदुःखेन कदाचित् आत्रेयी अग्निदेवम् एवं प्रार्थयति हे लोकप्रकाशकप्रभो भवतः द्वारा देवेभ्यः हविः प्राप्यते । भवान् जठराग्निरूपेण समस्तप्राणीनां पोषणं कुर्वन् अस्ति । सर्वेषां दोषाणां निर्मूलनकर्ता भवान् एव । भवतः चरणौ भक्त्या प्रणमामि । दोषरहितां मां भवतः पुत्रः तिरस्करोति । निन्द्यावचनेन दुःखं जनयति । कथञ्चित् भवान् तस्मै शान्तिं ददातु । एतद् श्रुत्वा अग्निदेवः वदति, पुत्रि भवत्याः पतिः तप्ताग्नौ जन्मप्राप्तवान् अस्ति इत्यनेन सः उग्रः अस्ति । सः यदा प्रज्वलाग्नौ तपः कर्तुम् आरप्स्यते तदा भवती नद्याः रूपं धृत्वा तम् आप्लावितं करोतु । तेन सः शान्तः भविष्यति । एतद् श्रुत्वा अत्रेयी आश्चर्यचकिता जाता । भोः श्वशुर अहं यानि कानि कष्टानि सोढुं शक्नोमि । किन्तु यथा तेन अग्निप्रवेशः न क्रियते तथा करोतु । तस्य ग्निप्रवेशं द्रष्टुम् अहं न शक्नोमि । तं रक्षतु इति प्रार्थयति । आश्वासयन् अग्निदेवः अवदत् पुत्रि भयं मास्तु सः मम पुत्रः, अग्निज्वालाभिः तस्य किञ्चिदपि भयं नास्ति । ज्वालाः तं न दहन्ति । जलं तं न निमज्जयति । वायुना सः उड्डीतः न भवति । विश्वासयतु केनापि वस्तुना तस्य कष्टं न भवति । अतः भवती अग्निस्वरूपेण नद्याः रूपं धृत्वा तं शान्तं करोतु । भवतः उपस्थितौ अहं कथं अग्निरूपं धरामि ? भवान् तस्य मातापिता । एवं सति नदीरूपं धृत्वा तं मयि कथं धारणां करोमि ? एषः अधर्मः किल ? एतद् कार्यं तु केवलं माता कर्तुं शक्नोति । मत्सदृशी न । क्षम्यताम् इति नम्रतया प्रार्थयत् । भवती मम पुत्रस्य पुत्रेभ्यः जन्म दत्तवती अस्ति । अतः भवती मम स्वरूपभूता अभवत् । पुत्रवती पत्नी मातुः रूपं धरति इति शास्त्रेण उच्यते । भवती तस्मै अपि मातुः प्रतिरूपा इव अस्ति । अतः शङ्का मास्तु । मम आज्ञां पालयतु । इति अग्निः स्नुषाम् उपादिशत्।
शान्तः पतिः ब्रह्मवादिनी पत्नी[सम्पादयतु]
महर्षिः अङ्गीरसः प्रज्वलिताग्नौ उपविश्य तपः आरब्धवान् । आत्रेयी नद्याः रूपं धृत्वा पतिम् आप्लाव्य प्रशान्तं कृतवती । तादृश्यां नद्यां निमज्ज्य, उत्थाय अङ्गीरसमहर्षेः स्वभावः प्रशान्तः अभवत् । तस्य उग्रस्वभावस्य परिवर्तनम् अभवत् । आत्रेय्याः नदीरूपं परुषी नाम्ना प्रख्यातः अस्ति । एषा परुषीनदी यत्र गङ्गानद्या मिलति तत् स्थानं परमपवित्रम् अस्ति । अस्मिन् सङ्गमस्थाने पुरुषाः स्नानतर्पणं च कुर्वन्ति चेत् ते समस्तपापैः मुक्ताः भवन्ति इति विश्वासः अस्ति । पत्न्याः साहसम् इष्ट्वा अङ्गीरसः ताम् अनुगृहीतवान् । परिणामेन सा केषाञ्चन वेदमन्त्राणां द्रष्टारा जाता । ब्रह्मवादिनी अपि जाता ।


text:
अध्यायः ३
धर्मार्थाङ्गविद्याकालाननःउपरोधयन्कामसूत्रं तदङ्गविद्याश्च पुरुषोऽधीयीत ॥१॥
प्राग्यौवनात्स्त्री । प्रत्ता च पत्युरभिप्रायात् ॥२॥
योषितां शास्त्रग्रहणस्याभावादनःअर्थकं इह शास्त्रे स्त्रीशासनं इत्याचार्याः ॥३॥
प्रयोगग्रहणं त्वासाम् । प्रयोगस्य च शास्त्रपूर्वकत्वादिति वात्स्यायनः ॥४॥
तन्न केवलं इहैव । सर्वत्र हि लोके कति चिदेव शास्त्रज्ञाः । सर्वजनविषयश्च प्रयोगः ॥५॥
प्रयोगस्य च दूरस्थं अपि शास्त्रं एव हेतुः ॥६॥
अस्ति व्याकरणं इत्यवैयाकरणा अपि याज्ञिका ऊहं क्रतुषु प्रयुञ्जते ॥७॥
अस्ति ज्यौतिषं इति पुण्याहेषु कर्म कुर्वते ॥८॥
तथाश्वारोहा गजारोहाश्चाश्वान्गजांश्चानःअधिगतशास्त्रा अपि विनयन्ते ॥९॥
तथास्ति राजेति दूरस्था अपि जनपदा न मर्यादां अतिवर्तन्ते तद्वदेतत् ॥१०॥
सन्त्यपि खलु शास्त्रप्रहतबुद्धयो गणिका राजपुत्र्यो महामात्रदुहितरश्च ॥११॥
तस्माद्वैश्वासिकाज्जनाद्रहसि प्रयोगाञ् छास्त्रं एकदेशं वा स्त्री गृह्णीयात् ॥१२॥
अभ्यासप्रयोज्यांश्च चातुःषष्टिकान्योगान्कन्या रहस्येकाकिन्यभ्यसेत् ॥१३॥
आचार्यास्तु कन्यानां प्रवृत्तपुरुषसंप्रयोगा सहःसंप्रवृद्धा धात्रेयिका । तथाःभूता वा निरःअत्ययसंभाषणा सखी । सवयाश्च मातृश्वसा । विस्रब्धा तत्स्थानीया वृद्धदासी । पूर्वसंसृष्टा वा भिक्षुकी । स्वसा च विश्वासप्रयोगात् ॥१४॥
गीतं (१), वाद्यं (२), नृत्यं (३), आलेख्यं (४), विशेषकच्छेद्यं (५), तण्डुलकुसुमवलि विकाराः (६), पुष्पास्तरणं (७), दशनवसनागरागः (८), मणिभूमिकाकर्म (९), शयनरचनं (१०), उदकवाद्यं (११), उदकाघातः (), चित्राश्च योगाः (१३), माल्यग्रथन विकल्पाः (१४), शेखरकापीडयोजनं (१५), नेपथ्यप्रयोगाः (१६), कर्णपत्त्र भङ्गाः (१७), गन्धयुक्तिः (१८), भूषणयोजनं (१९), ऐन्द्रजालाः (२०), कौचुमाराश्च (२१), हस्तलाघवं (२२), विचित्रशाकयूषभक्ष्यविकारक्रिया (२३), ।पानकरसरागासवयोजनं (२४), सूचीवानकर्माणि (२५), सूत्रक्रीडा (२६), वीणाडमरुकवाद्यानि (२७), प्रहेलिका (२८), प्रतिमाला (२९), दुर्वाचकयोगाः (३०), पुस्तकवाचनं (३१), नाटकाख्यायिकादर्शनं (३२), काव्यसमस्यापूरणं (३३), पट्टिकावानवेत्रविकल्पाः (३४),तक्षकर्माणि (३५), तक्षणं (३६), वास्तुविद्या (३७), रूप्यपरीक्षा (३८), धातुवादः (३९), मणिरागाकरज्ञानं (४०), वृक्षायुर्वेदयोगाः (४१), मेषकुक्कुटलावकयुद्धविधिः (४२), शुकसारिकाप्रलापनं (४३), उत्सादने संवाहने केशमर्दने च कौशलं (४४),अक्षरमुष्तिकाकथनम् (४५), म्लेच्छितविकल्पाः (४६), देशभाषाविज्ञानं (४७), पुष्पशकटिका (४८), निमित्तज्ञानं (४९), यन्त्रमातृका (५०), धारणमातृका (५१), सम्पाठ्यं (५२), मानसी काव्यक्रिया (५३), अभिधानकोशः (५४), छन्दोज्ञानं (५५), क्रियाकल्पः (५६), छलितकयोगाः (५७), वस्त्रगोपनानि (५८), द्यूतविशेषः (५९), आकर्षक्रीडा (६०), बालक्रीडनकानि (६१), वैनयिकीनां (६२), वैजयिकीनां (६३), व्यायामिकीनां च (६४) विद्यानां ज्ञानं इति चतुःषष्टिरङ्गविद्या । कामसूत्रावयविन्यः ॥१५॥
पाञ्चालिकी च चतुःषष्टिरपरा । तस्याः प्रयोगानन्ववेत्य सांप्रयोगिके वक्ष्यामः । कामस्य तदात्मकत्वात् ॥१६॥
वाभिरभ्युच्छ्रिता वेश्या शीलरूपगुणान्विता । लभते गणिकाशब्दं स्थानं च जनसंसदि ॥१७॥
व्पूजिता सा सदा राज्ञा गुणवद्भिश्च संस्तुता । प्रार्थनीयाभिगम्या च लक्ष्यभूता च जायते ॥१८॥
व्योगज्ञा राजपुत्री च महामात्रसुता तथा । सहस्रान्तःपुरं अपि स्ववशे कुरुते पतिम् ॥१९॥
व्तथा पतिवियोगे च व्यसनं दारुणं गता । देशान्तरेऽपि विद्याभिः सा सुखेनैव जीवति ॥२०॥
व्नरः कलासु कुशलो वाचालश्चाटुकारकः । अःसंस्तुतोऽपि नारीणां चित्तं आश्वेव विन्दति ॥२१॥
व्कलानां ग्रहणादेव सौभाग्यं उपजायते । देशकालौ त्वपेक्ष्यासां प्रयोगः संभवेन्न वा ॥२२॥
चिति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे साधारणे प्रथमेऽधिकरणे विद्यासमुद्देशः तृतीयोऽध्यायः ॥३॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अथ शिल्पकामशस्त्रयोर्गतिर्नाम तृतीयाष्टके पञ्चमोsध्याय:
हरि: ॐ ॥ वैश्वानरसमो राजा प्रतापेनापि दुर्धर: ॥
यं यं प्राप्तमुपादत्ते श्रीदत्तात्रेयसंनिधौ ॥१॥
नमस्कृत्य पुनर्याति कदाचिन्निवसत्यपि ॥
कदाचिद्धर्मशास्त्राणि श्रृणोत्येवं प्रियोsभवत् ॥२॥
एवं सन्नेकदा राजा निर्विण्णो मनसा भृशम् ॥
तत्त्वजिज्ञासया देवमुपतस्थे कृताञ्जलि: ॥३॥
देवोsपि तत्परीक्षार्थं समाधिस्थ इवाबभौ ॥
युक्तं चैतद्रुरूणां हि शिष्यधीदार्ढ्यहेतवे ॥४॥
कर्मणा मनसा वाचा सर्वभावार्पणेन च ॥
सेवमानो हृषीकेशं स्थितो राजातिभक्तित: ॥५॥
त्यक्तोदमपि तं खिन्नं स्तुवन्तमपि सूक्तिभि: ॥
प्रणमन्तमभीक्ष्णं नो धियाप्याश्वासयत्प्रभु: ॥६॥
यत्रास्तेsचिजागद्भ्रान्ति: स्वप्नाभाव्यसती सति ॥
अलातचक्रवल्लोला मायिका यत उत्थिता ॥७॥
तां विद्वान् ज्ञानखङ्गेन यतात्मा सन्महाव्रत: ॥
छित्त्वा सदुक्तितीक्ष्णेन क्षिप्रं संयाति यत्पदम् ॥८॥
तं त्वां त्र्यधीशं गोविन्दं मुमुक्षु: प्रणतोsस्म्यहम् ॥
नित्यमुक्तेश सर्वज्ञ बद्धं मां शिव पाह्यज ॥९॥
ओतं प्रोतमिदं यस्मिन्वसने तन्तवो यथा ॥
प्रपद्ये सच्चिदानन्दं तं त्वां नारायणं परम् ॥१०॥
बिलाविष्टं कुसौख्योरुतर्षं मां कृपयोद्धर ॥
कालाहिदष्टभवशं स्मृत्यैवाश्वेहि भो हरे ॥११॥
कस्तेsर्हतीह तं ज्ञातुं वाङ्मनोsगोचरं परम् ॥
ब्रह्माद्या मोहिता यत्र तत्राहं दुर्मति: कियान् ॥१२॥
तापतप्तं भवाटाव्यामनन्यं मरणोन्मुखम् ॥
दृष्ट्वा मां दीनमेहि त्वमन्वर्थत्वं दयाघन ॥१३॥
मुमुक्षोस्तेsवतारोsयं ज्ञानविज्ञानयोगद: ॥
उद्धरकोस्त्यतोsधीश सर्वात्मन्पाहि माsधुना ॥१४॥
स्त्रीपुत्रार्थसुहृद्राज्यभोगा मायामया हि तै: ॥
स्वरूपाच्छादकै: किं मे सर्वत्रोद्वेगदै: सदा ॥१५॥
भवचक्रं विनात्युग्रं न बिभेमि रिपोर्यमात् ॥
तीक्ष्णदण्डादपि पवेर्भूतभौतिकतोsप्यज ॥१६॥
देहि तच्चक्रभङ्गाय निवासं त्वत्पदाम्बुजे ॥
येनानन्दाश्रुसान्द्रोsहं यास्यामि विभव: शमम् ॥१७॥
उचितोsर्थप्रसङ्गोsयं त्वत्पादविमुखेsनल: ॥
त्वत्पादभक्ते सारज्ञे स कथं सुखयत्यसन् ॥१८॥
नात्रामुत्रापि भोगेच्छा प्रसादात्ते ममाधुना ॥
वासनारूढदुर्योगवियोगं योगमादिश ॥१९॥
धन्योsत्रिरनसूयपि यत्प्रसादाद्भवत्पदम् ॥
अभवं वेदमृग्यं तज्जातं सुलभमत्र तु ॥२०॥
नमस्ते वासुदेवाद्य पुराणपुरुषोत्तम ॥
विश्वाध्यक्ष हृषीकेश भक्ताधिव्याधिमर्दन ॥२१॥
एवं स्तुत्वाsभवत्तूष्णीं सिद्धा अत्रान्तरेsमिता: ॥
ब्राह्मे मुहूर्त एत्येशं नत्वा जग्मुर्विमानगा: ॥२२॥
सगन्धर्वाप्सरोदेवास्तदैवैत्य प्रणभ्य तम् ॥
परिक्रम्य ययुर्विप्रा मुनयोsपि तथामिता: ॥२३॥
समृज्जल: शान्ततपा उषस्यापित्थित: प्रभु: ॥
राक्षस्याशां ययौ मौनी विमल: पुनरागत: ॥२४॥
समृज्जलसमित्तावत्प्राप्तोsन्यो मुनिरीश्वर: ॥
कृतशौचोsम्भसि स्नात्वा देवर्ष्यादीनतर्पयत् ॥२५॥
सवल्कभस्मदर्भोsन्यस्तावत्प्राप्तो यथाविधि ॥
कृत्वाह्निकं विभुस्तस्थौ ध्याननिश्चलदृष्टिवत् ॥२६॥
स्थित: खिन्नोsभवद्राजा तत: शान्ततपा जगौ ॥
भक्तोsयं धार्मिक: खिन्नो राजोपेक्षास्य नोचिता ॥२७॥
प्रहस्याह प्रभु: समाट् समृद्ध: खिद्यसे कृत: ॥
कां भूतिमिच्छस्याप्राप्तां किं मद्भक्तस्य दुर्लभम् ॥२८॥
साश्रुनेत्रोsवदत्सम्राडनयालं परीक्षया ॥
प्रशंसन्तीह योग्याय योग्यं दानं मनीषिण: ॥२९॥
तृषितेsम्भोsन्नं क्षुधिते दानं दीनेsवनं तथा ॥
आर्ते योग्यं तथा ज्ञानं मुमुक्षौ वेत्सि सर्ववित् ॥३०॥
वाड्मनोsगोचरं शुद्धं ब्रह्मैकं सदसत्परम् ॥
वेदान्ती प्राह दृश्यं च मायिकं रज्जुसर्पवत् ॥३१॥
प्राहान्योsनादि तत्सत्यं मिथ्या चेद्दृश्यते कथम् ॥
उत्तमत्वादिकं त्वस्य कर्मणैवापरेsब्रुवन् ॥३२॥
नानात्मत्वं जगुश्चान्ये प्रधानं कारणं परम् ॥
निमित्तं द्वन्द्वजं चान्ये क्षणिकत्वं परेsस्य च ॥३३॥
युक्त्या स्वपक्षदार्ढ्यार्थं वेदादीन्योजयन्त्यपि ॥
युक्तं किमत्र भववन्भ्रमशान्त्या उपादिश ॥३४॥
मच्छासनं त्वत्प्रसादात्सर्वत्राव्याहतं द्विष: ॥
भृत्या मे वासना कापि न मे मोक्षादृतेsधुना ॥३५॥
यया कयापि युक्त्या मामुत्तारय भवाम्बुधे: ॥
ब्रह्मादीनामपि ब्रह्मन् त्वमेवास्यपरो गुरु: ॥३६॥
भगवान्प्राह शास्त्राणामेकं तात्पर्यमीरितम् ॥
बृहस्पतीन्द्रसंवादं श्रृणु संशयभेदकम् ॥३७॥
लौकायतस्मारशिल्पसौगतादिश्रुतान्यपि ॥
पाठयन्तं स्वशिष्येभ्यो गुरुं नत्वा वृषाsवदत् ॥३८॥
जात्यैव प्राणिनां प्राप्ता रागतो विषयात्मता ॥
एतैरर्थात्मकै: शास्त्रै: किं विधेयं विपश्चिता ॥३९॥
विषयाक्रान्तचित्तानां किं तत्तत्त्वबहिर्मुखै: ॥
किं विद्वान् लभतेsत्राज्ञं कूपेsन्धमिव पातयन् ॥४०॥
गुरु: प्राह क्रमदेतैश्चित्तशुद्धिर्भविष्यति ॥
सप्तोदाहरणान्यत्र संशयान्तानि मे श्रृणु ॥४१॥
कापिल्ये शिल्पवित्कश्चिद्विधिज्ञाख्य: पुरेsभवत् ॥
गृहान्त्स निर्ममे कान्तांश्छिल्पशास्त्रोक्तवद्बहून् ॥४२॥
गृहकर्मणि तं सर्वे मान्यं वाञ्छति वेतनम् ॥
भूरि प्रायोपजीवन्ति तमेवान्ये स सत्यवाक् ॥४३॥
मृतस्ततोsगात्स्वर्गं स भोगान्भुक्त्वाभवन्नृप: ॥
यज्वा स भूतले देवगृहवापीतडागकृत् ॥४४॥
धार्मिक: स मृत: स्वर्गे भोगान्भुक्त्वा द्विजोsभवत् ॥
वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो ध्याननिष्ठो महाव्रत: ॥४५॥
चतुर्थाश्रममासाद्य जीवन्मुक्तश्चचार गाम् ॥
शास्त्रं धीशुद्धिकृद्यस्माच्छिल्पज्ञोsगात्क्रमाद्गतिम् ॥४६॥
माहिष्मत्यां द्विज: कश्चिद्गीतवादित्रवित्कवि: ॥
सुन्दर: कामशास्त्रज्ञो भार्यार्थं क्ष्मां चचार स: ॥४७॥
तद्धार्दज्ञो नृप: कश्चित्तस्मै कन्यां व्यदर्शयत् ॥
शास्त्त्रोक्तसर्वलक्ष्माढ्यां दृष्ट्वोच्चैर्मूर्च्छितोsभवत् ॥४८॥
सापि तं चकमे कान्तं हृष्टो राजा स तां ददौ ॥
राज्यार्धमपि तस्मै स द्विजो रेमे तया सह ॥४९॥
सुखं यदात्मनो रूपं सर्वेहोपरतौ स्फुटम् ॥
वाङ्मनोsगोचरं नित्यं श्रेष्ठमात्यन्तिकं परम् ॥५०॥
मनुष्यानन्दमारभ्य ब्रह्मानन्दान्तमेव यत् ॥
दशोत्तरगुणं तत्तु ब्रह्मानन्दांशतो गतम् ॥५१॥
वृत्त्यारूढं च तत्पूर्णं भाव्यते रतिकर्मणा ॥
विधिज्ञेन न मूर्खेण तत्सौख्यं सोsलभत्सदा ॥५२॥
पत्नी नान्यं हृदाप्यैच्छत्तस्याभूद्धृद्धरा सती ॥
रेमे तयैव गीतज्ञो विप्रश्चित्तानुरूपया ॥५३॥
चक्रे वित्तानुसारेण नित्यनैमित्तिका: क्रिया: ॥
यथारुचि यथाकालं दिव्यार्थान्बुभुजे स च ॥५४॥
न श्रुतं नानुभूतं च ताभ्यामंहोsल्पमप्यकम् ॥
दैवात्प्रेत्य स सस्त्रीको गन्धर्वेशोsभवत्सुधी: ॥५५॥
तत्रैव नादवित्सोsपि चार्व्या पत्न्या सदाsरमत् ॥
तन्व्या सर्वकालभिज्ञो विधिना रमयन्सुरान् ॥५६॥
हिमाचलवने रम्ये कदाचिच्छिवया शिव: ॥
उच्चैर्गायन्तमाकर्ण्य सुस्वरं तमवाप स: ॥५७॥
नत्वेशं सह पत्न्या स नादज्ञो मञ्जुलश्वर: ॥
गीतैरतोषयत्प्राह मौलिमान्दोलयञ्छिव: ॥५८॥
सुशिक्ष्योsस्यद्ययावन्मे श्रुतं नेदृङ्मनोरमम् ॥
धन्योसि त्वं दिवं याहि भुंक्ष्व भोगान्सुदुर्लभान् ॥५९॥
ततो लब्धवरो गत्वा विमानेन दिवं स तु ॥
त्वदादीन्रमयामास सुगीतैर्भार्यया सह ॥६०॥
कदाचिद्ब्रह्मलोकेsभून्महोत्साहोsखिला: सुरा: ॥
संप्राप्तास्तत्र सदसि गन्धर्वाप्सरसो जगु: ॥६१॥
ततानद्धघनच्छिद्रवाद्यै: सह सुमञ्जुलम् ॥
तत्र सर्वेषु गायत्सु ब्रह्मैकाग्रमना अभूत् ॥६२॥
ब्रह्माssहैषां तु सर्वेषां कोsयं गायति सुस्वरम् ॥
तदा त्वयेन्द्र स स्रष्ट्रे दर्शितो नेत्रसंज्ञया ॥६३॥
तदा निवारयामास क: सर्वान्हस्तसंज्ञया ॥
सस्त्रीक: स ततो गायन्नानारागं च सुस्वरम् ॥६४॥
श्रुत्वा गीतं तदानन्दं ज्ञात्वोवाच विधिस्तदा ॥
नादब्रह्मात्मतत्त्वं तत्सम्यक् प्राप्तमनेन हि ॥६५॥
विलक्षणोsस्य चानन्दो रमयत्यपरानपि ॥
ब्रह्मलोकनिवासोsस्य युक्तो भार्यान्वितस्य हि ॥६६॥
इत्युक्त्वा कृपया तस्मै यद्ब्रह्म श्रुत्यगोचरम् ॥
मुदा प्रदर्श्य सस्त्रीकं तं स्वाग्रेsस्थापयद्विधि: ॥६७॥
एवं स कामशास्त्रज्ञो भोगान्भुक्त्वाsखिलान्क्रमात् ॥
सस्त्रीकोsगात्परानन्दं शास्त्रं शुद्धिकरं न किम् ॥६८॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाहस्र्यां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेव्यां उपासनाकाण्डे तृतीयाष्टके पञ्चमोsध्याय: ॥५॥
॥ इति श्रीदत्तपुराणे तृतीयाष्टके पञ्चमोsध्याय: ॥३।५॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
महामरीचिका
एषा महामरीचिका भारते अपि वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इयम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एषा महामरीचिका आङ्ग्लभाषायां Capcicum अथवा Bell pepper इति उच्यते । एषा महामरीचिका भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एषा बहुवर्णयुता भवति । एतया महामरीचिकया क्वथितं, व्यञ्जनं, भर्ज्यं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । चित्रान्न-पृथुक-उपमादीनाम् उपहाराणां निर्माणे अपि महामरीचिका उपयुज्यते । एषा महामरीचिका बहुवर्णीया भवति । एषा रक्तवर्णीया, हरितवर्णीया, काषायवर्णीया, पीतवर्णीया, नीललोहितवर्णीया च उपलभ्यते । महामरीचिका "सोलेनं" कुटुम्बे अन्तर्भवति । अस्यां सस्यजातौ सस्ये पुष्पाणि भवन्ति । सस्यं "सोलनासिय" इति वदन्ति । एतस्याः प्रभेदाः अमेरिकामूलतः आगताः सन्ति । शताधिकवर्षेभ्यः अमेरिकादेशस्य उष्णवलयस्य जनाः एतस्याः वर्धनं कुर्वन्तः सन्ति । इदानीं विश्वे सर्वत्र एतस्याः वर्धनं भवति । महामरीचिकायाः कतिपय प्रभेदाः शाकमिव, औषधमिव च उपयुज्यते । स्थानस्य तथा प्रभेदस्य भेदानाम् आधारेण अस्याः विभिन्नानि नामानि अपि सन्ति । सामान्यतया एषा महामरीचिका इति उच्यते । ब्रिटन्-देशे मधुरमरीचिका इति, आस्ट्रेलिया, इङ्ग्लेण्ड्, अमेरिकासंयुक्तसंस्ताने, केनडादेशे, भारतेषु च महामरीचिका इति वदन्ति । अन्यराष्टेषु रक्तमरीचिका इत्यपि उच्यते । एतस्याः जातेः नाम ग्रीक्-पदं karto (क्याप्टो) इति पदतः उत्पन्नमस्ति । एतद् पदं "दशनम्" अथवा "गिलनम्" इत्यर्थे ग्रीक्-भाषायम् उपयुज्यते ।
अन्तर्विषयाः
अस्यां महामरीचिकायां “क्याप्सैसिन्” अंशः[सम्पादयतु]
महामरीचिकायाः अनेकवंशस्य फलेषु क्याप्सैसिन् (मीथैल् वेनिली नोनेन्मैड्) भवति । स च अंशः “लिपोफिलिक्” नामकं रासायनिकम् इति कारणात् येषां शरीरस्य अभ्यासः नास्ति तेषां मुखे ज्वलनं भवति । अधिकतया सस्तनयः एतां महामरीचिकां न इच्छन्ति । किन्तु पक्षीषु एतस्याः कोऽपि परिणामः न भवति । अस्याः महामरीचिकायाः गाढः वर्णः पक्षीन् आकर्षति अपि । “क्याप्सैसिन्” इत्येषः अण्डधारकः अङ्गांशः । अयं अंशः आन्तरिकसूक्ष्मस्तरे महता प्रमाणेन भवति । फलानाम् अन्तर्भागे न्यूनप्रमाणेन भवति । महामरीचिकासु “क्याप्सैसिन्” अंशः विभिन्नप्रमाणेन भवति । वंशाधारेण तस्य प्रमाणं भवति । एतेन कारणेन अधिकांशाः महामरीचिकायाः प्रभेदाः आचूषितान् विभिन्नान् उष्णांशान् प्राप्नुवन्ति । ‘बेल् पेपर्’इत्येषः प्रभेदः “क्याप्सैसिन्” अंशरहितः महामरीचिकायाः प्रभेदः । अपसरणगुणाणोः कारणेन “बेल् पेपर्” प्रभेदे क्याप्सैसिनस्य न्यूनता अस्ति । अमेरिकन् मूलस्य औषधस्य निर्माणे ‘चिलिपेपर्’स्य महत्त्वयुतं स्थानम् अस्ति । आधुनिकेषु औषधेषु “क्याप्सैसिन्” अंशस्य उपयोगः क्रियते । प्रमुखतया एतस्य उपयोगः उष्णवलयस्य वैद्यकीयचिकित्सायां रक्तपरिचलनास्य उत्तेजकौषधम् इव उपयुज्यते । इदानीन्तनेषु दिनेषु सामान्यतया महामरीचिका अथवा पेपर् स्प्रे (मरीचिकायाः गुच्छम्) इत्येतस्य क्याप्सैसिनस्य (एरासल्) वायुद्रवस्य सारम् आरक्षकगणः अधिकतया प्रयुञ्जते । आरक्षकाः कामपि व्यक्तिम् अशक्तां कर्तुम् अमृत्युकारकम् अस्त्रम् इव अस्य उपयोगं कुर्वन्ति । कोलाहलस्य नियन्त्रणार्थम् अपि अस्य प्रसरणं कुर्वन्ति । वैयक्तिकवैषम्यस्य निमित्तम् अपि एतस्य उपयोगः भवति कुत्रचित् ।
पाके अस्याः महामरीचिकायाः उपयोगः[सम्पादयतु]
महामरीचिकां पक्वं कृत्वा अथवा अपक्वमपि खादितुं शक्यते । सामान्यतया “सि फिर्टेसिन्स्” प्रभेदः पक्वपाके, अपक्वपाके, भर्ज्यपाके, मिश्रपाके चापि उपयुज्यते । खण्डान् कृत्वा अपि भर्जयितुं शक्यते । पूर्णस्य अथवा किञ्चित्भागस्य दहनं कर्तुमपि शक्यते । अथवा कर्तयित्वा साल्सा, सास् च इत्येतेषु योजयितुम् अपि शक्यते । एतां महामरीचिकां लेह्यम् (जाम्) इव संरक्षितुम् अपि शक्यते । शुष्कीकृत्वा, अवलेहरूपेण अथवा घनरूपेण अपि रक्षितुं शक्यते । शुष्कमरीचिकाः सम्पूर्णतया पूर्वस्थिततिं प्रति आनेतुं शक्यते अथवा कुट्टनेन चूर्णीकृत्य रक्षितुम् अपि शक्यते । लवणद्रवे निमज्जिता महामरीचिका अधिकतया स्याण्ड्वविच्, सलाड् इत्यादिषु उपयुज्यते । शैत्यवातावरणे एषा महामरीचिका स्ट्यू (उष्णजले मांसं क्वथयित्वा कृतं भक्ष्यम् ) सूप्, साल्सास् इत्येतेषु उपयुज्यते । इथियोपिया राष्ट्रियपाके अत्यन्ता प्रमुखा अस्ति इयं महामरीचिका । १९ शतकस्य पूर्वार्धे योग्यमृत्तिकायाः कवोष्णवातावरणस्य प्रदेशेषु महता प्रमाणेन वर्धिताः । सर्वेषु स्थानेषु वर्धिता चेदपि विशेषतया ‘येज्जु’ प्रान्ते महता प्रमाणेन दृश्यते । २००५ तमे वर्षे २,००० जनानां जनाभिप्रायस्य सङ्ग्रहणं यत् कृतं तत्र महामरीचिका ब्रिटन्-देशस्य प्रियपाके उपयुज्यमानेषु शाकेषु चतुर्थे स्थाने आसीत् । बल्गेरिया, दक्षिणसैबीरिया, म्यासेडोनिया प्रदेशेषु अपि एषा महामरीचिका अत्यन्तजनप्रिया अस्ति । एतां महामरीचिकां भर्जयित्वा परितः वार्तकीं, पलाण्डुं, लशुनं, कुस्तुम्बरीं च योजयित्वा अपि खादितुं शक्यते । एषा महामरीचिका मांसखण्डे, अन्ने, बीन्स्, मृदुचीस्, अण्डम् इत्यादीनाम् उपस्कररूपेण अपि उपयुज्यते । तावदेव न मरीचिका, वार्तकी, मरीचे च निमज्य साम्प्रदायिकविधानेन ल्युट्ण्टिसा, अज्वर् प्रदेशेषु यः पाकः क्रियते तत्र रुचेः वर्धनार्थम् अपि महामरीचिका उपयुज्यते । शाकानाम् अवलेहस्य निर्माणे अपि उपयुज्यते । महामरीचिकाशलाटून् इट्यालियन् पाकेऽपि अधिकतया उपयुज्यते । एतस्याः कटुः इटलीदेशस्य दक्षिणभागेषु सामान्यसोपस्करः इव उपयुज्यते । कदाचित् जिततैलेन सह मेलयित्वा खाद्यते अपि । महामरीचिका पेपर् इत्येतत् अनेकेषु खाद्येषु उपयुज्यते। एतेन बहुविधपाकं कर्तुं शक्यते । एषा महामरीचिका श्रीलङ्कादेशेऽपि बृहत्प्रमाणेन उपखाद्यमिव उपयुज्यते ।
अन्ये उपयोगाः[सम्पादयतु]
बहुभ्यः वर्षेभ्यः कृतैः संशोधनैः महामरीचिकायाः परिवर्तनम् अपि कृतम् अस्ति । सा अन्येभ्यः उद्देशेभ्यः अन्यखाद्येभ्यः चापि उपयुज्यते इदानीम् । (डैयटिङ्ग्) मेदस्य निवारणार्थं यः आहारक्रमस्य कल्पितः तत्रापि एषा उपयुज्यते । किन्तु कुटुम्बवैद्येन सह समालोच्य एव उपयोक्तव्या महामरीचिका । यतः देहस्थितिमवलम्ब्य रक्तस्य, मेदस्य च प्रमाणनुगुणं कः सोपस्करपदार्थः, हाट् सास् च उत्तमं भवति इति ज्ञातव्यम् ।
अस्याः महामरीकिकायाः प्रभेदाः[सम्पादयतु]
महामरीचिकायां सामान्यतः २० तः २७ प्रभेदाः सन्ति । एतासु पञ्चविधानि गृहेषु उपयुज्यन्ते । अस्याः महामरीचिकायाः प्रभेदानां तदन्तः च वर्णे, आकारे, गात्रे च भिन्नता भवति । एषा भिन्नता वर्गाणां सम्बन्धस्य विषये भ्रमं जनयति । रासायनिकसंयोजितानि अध्ययनानि प्रभेदानां भेदं ज्ञातुं साहाय्यं कुर्वन्ति ।
- क्याप्सिकम् अन्युम् L
- क्याप्सिकं कार्नटम् (हिर्न्)हन्स्
- क्याप्सिकं होकेरियनुम् (मीर्स्) क्नुट्से
- क्याप्सिकं प्युक् सिन्स् रुज् &प्याव्
- क्याप्सिकं ब्यकटं L
- क्याप्सिकंबुपोरं हन्स्
- क्याप्सिकं डिमार्फम् (मिर्स्) न्ट्से
- क्याप्सिकं ल्यान्सेलोल्याटम् (ग्रीन्म्)C.V.मार्टन् &स्ट्याण्ड्ल्
- क्याप्सिकं रोम्बाय्डेम् (ड्युनल्) क्नुट्से
- क्याप्सिकं क्याम्पिलोपोडि यं सेण्डिटिन्
- क्याप्सिकं ड्युसेनि बिट्टर्
- क्याप्सिकं स्काटियनं सेण्डिटिन्
- क्याप्सिकं कार्डेनसी हेसर् &P.G. Sm.
- क्याप्सिकम् एक्सिमिम्हन्स्
- क्याप्सिकं लेप्टोपोडं (ड्युनल्)क्नुट्से
- क्याप्सिकं स्काल्निकियनं हन्स्
- क्याप्सिकं चाकोयेन्सि हन्स्
- क्याप्सिकम् फ्लेक्सोसम् सेण्डिटिन्
- क्याप्सिकम् लैसियान् थाय्डस् बिट्टर्
- क्याप्सिकं चिनेन्स् जाक्
- क्याप्सिकं फ्रुटेसिन्स् L
- क्याप्सिकं टूवरि इस् बग् et al.
- क्याप्सिकं मिनुटिफ्लोरं (रुस्बि) हन्स्
- क्याप्सिकं कोकिनियं (रुस्बि)हन्स्
- क्याप्सिकं ग्यालापेजो न्स् हन्स्
- क्याप्सिकं विल्लोसुं सेण्डिटिन्
- क्याप्सिकं मिरबिले मार्ट्. एक्स् सेण्डिटिन्
- क्याप्सिकं गेमिनिफोलिं (ड्यामर्) हन्स्
- क्याप्सिकं मोसिटिकं टूलेडो
- क्याप्सिकं प्यारविफोलियं सेण्डिटिन्
विभिन्नेषु देशेषु अस्याः महामरीचिकायाः नामानि[सम्पादयतु]
महामरीचिकायाः नामानि आङ्ग्लभाषाराष्ट्रेषु विभिन्नानि सन्ति । आस्ट्रेलिया, न्यूजिलेण्ड्, भारते च कटुरहितां ‘महामरीचिका’ इति, कटुसहितां ‘मरीचिका’ (द्विवारं L उपयुज्य) इति च वदन्ति । पेपरान्सिनिं ‘मधुरमहामरीचिका’ इत्यपि वदन्ति । ‘बेल् पेपर्’ सामान्यतया उपयोगे न सन्ति चेदपि बेल् आकारस्य कटुयुक्तं C. अन्युम् तथा अन्यविधं च अधिकतया ‘बेल् चिलिस्’ इति वदन्ति । अमेरिकासंयुक्तसंस्थानेषु, ऐर्लेण्ड्देशेषु च कटुरहितां ‘बेल् पेपर्’, ‘मधुरमरीचिका’ अथवा ‘मरीचिका’ (अथवा ‘आर्द्रमरीचिकाः, रक्तमरीचिकाः’ इत्यादि) इति वदन्ति । कटुमरीचिकां ‘चिलि/चिलिस्’ (डबल् L) अथवा ’चिलि पेपर्स्’ इति वदन्ति । अमेरिकासंयुक्तसंस्थाने केनडादेशे च कटुरहितां ‘बेल् पेपर्’ ‘मधुरमरीचिका’ ‘रक्त/हरित’ मरीचिकाः अथवा केवलं ‘मरीचिका’ इति वा वदन्ति । आहत्य कटयुक्तां ‘चिले/चिलिस्’, ‘चिलि/चिलिस्’, अथवा ‘चिलि/चिलिपेपर्’ (केवलं एकं L), ‘कटुमरीचिका’ इति अथवा निर्दिष्टविधं (उदाहरणार्थं, बनाना पेपर्) इति वदन्ति । महामरीचिकासस्यानि आहारस्य रुचिवर्धकस्य मरीचस्य (ब्ल्याक् पेप्पर्, पैपर् निग्रुम्/१) कटुरुचिमेव यच्छन्ति इति कारणेन ‘पेपर्’ (मरीचिका) इति नाम आगतम् । किन्तु सस्यविज्ञाने एतस्य सस्यस्य, सिचुवन् पेपर् इत्यस्य च कोऽपि सम्बन्धः नास्ति । पोलिश्, हङ्गेरियादेशेषु च ‘प्याप्रीक’ प्याप्रीक’ च (रक्तमरीचिका) इत्येतत् पदं सर्वविधमहामरीचिकायाः कृते, मधुरशाकाणां कृते, कटुसोपस्कराणां कृते च उपयुज्यते । तावदेव न, शुष्कीकृत्य, चूर्णीकृत्य तैः एव निर्मितं सोपस्करपदार्थं सूचयितुमपि (US आङ्ग्लभाषायां, कामन् वेल्त् आङ्ग्लभाषायां च उभयत्रापि ‘पप्रीक’ (रक्तमरीचिका) इत्येव वदन्ति । फलं तथा सोपस्करपदार्थमपि प्याप्रीक् ओस्ट्र (हाट् पेपर्) अथवा ‘प्याप्रीका स्लोड्क’ (स्वीट् पेपर् (मधुरमरीचिका)) इति वक्तुं वदन्ति । इटलिदेशे, इटालियन्-भाषायां जर्मन्-भाषायां, स्विजर्लेण्ड्भागेषु च मधुरमरीचिकायाः विधानि “पेपरोन्” इति, कटुमरीचिकायाः विधानि “पेपरोन्सिनो” (साहित्यकरूपेण लघुमरीचिका) इति च वदन्ति । फ्रेञ्च्देशे महामरीचिकां “पैरान्” इति वदन्ति । जर्मन्-देशे महामरीचिकां “प्याप्रीक” (रक्तमरीचिका) इति वदन्ति । डच्-देशे “बेल् पेपर्” इति, अत्र “चिलि” पदं केवलं मरीचिकाचूर्णम् इत्यर्थे उपयुज्यन्ते । हाट् पेपर् इत्यस्य भिन्नानि रूपाणि “स्प्यान्से पेपर् (स्प्यानिष् पेपर्) इति वदन्ति । स्विजर्लेण्ड्-देशे महामरीचिकया कृतं उपस्करचूर्णं “प्याप्रीक” इति वदन्ति । स्प्यानिष्-भाषाराष्ट्रेषु प्रत्येकं विधस्य अपि विभिन्नानि नामानि सन्ति । मेक्सिको देशे “चिले” पदं “हाट् पेपर्” इत्यर्थे उपयुज्यते । कटुरहितविधेभ्यः “पिमिण्टो” (पेपर् पदस्य पुल्लिङ्गवाचकः “पिमिण्ट”) इति वदन्ति । पेरु, प्युरिटो, रिको, अर्जण्टैनादेशेषु नाम्नां परस्परसम्बन्धः नास्ति चेदपि एते “अजि” इति पदप्रयोगं कुर्वन्ति । स्प्येन्-देशे कटुरहितविधं “पिमिण्टो” इति, कटुसहितं “गिन्डिल्ला” इति च वदन्ति । अर्जण्टैना, स्प्येन्-देशेषु चाकोयेन्सिविधं “पुटप्यारियो” इति वदन्ति । एतस्य अतिकटुत्वकारणतः जनभाषायाम् एतस्य अर्थः “हे भगवन्, कटुः” (God damn it) इति । महामरीचिकायाः अन्यानि कटुविधानि “चिलि” पदेन सूच्यते । उत्तरभारते पाकिस्ताने च “क्याप्सिकम् अन्युं” इत्येतत् विधं स्थानीयभाषासु “शिम्लामिर्च्” इति वदन्ति । “शिम्ला” इत्येतत् भारतस्य प्रसिद्धं गिरिधाम अस्ति । जपानीभाषायां “टुगार्षि” (चीनीसर्षपः) इत्येतेन पदेन हाट् चिलि पेपर् इत्येतत् सूचयन्ति । तावदेव न, विशेषतया तेन निर्मितस्य खाद्यपदार्थस्य, आहारस्य रुचिवर्धकस्य उपस्करचूर्णस्य च तदेव पदम् उपयुज्यते । बेल् पेपर् इत्येतत् “पिम्यान्” (फ्रेञ्च् भाषायाः पिमिण्ट् अथवा स्प्यानिष् भाशायाः “पिमिण्टो” पदतः आगतं पदम्) इति वदन्ति ।


text:
ब्राह्मी तु भारती भाषा गीर्वाग्वाणी सरस्वती ।
व्याहार उक्तिर्लपितं भाषितं वचनं वचः ॥
अमरोक्त्यामस्यां भाषायाः पर्यायपदानि नैकानि वाचं हि सूचयन्ति इत्यतः शब्दस्य प्राधान्यं स्पष्टं विज्ञायते । वेदपाठे सम्भाषणे वा शब्दे दुरुच्चार्यमाणे, विपरीतार्थः भ्रमः दुष्परिणामाः वा फलिता भवन्ति ।
अथ उच्चारणे शङ्काः समाधातुं प्रमाददोषान् निवारयितुं प्रयत्नोयं क्रियते । अपि भारतवर्षे पालिता सा विश्ववाणीति मनसि निधाय, एकैकस्य इतरभाषिणः विशेषक्लेशा आलोच्यन्ते ।
प्रयत्नोयं न मे शिक्षानैपुण्यात् कृतः, न वा वाक्शुद्धतया, प्रत्युत पूर्वाचार्याणां वचनमौक्तिकानाम् आधारेण । मतमिदं शृण्वद्भिः, दोषान् उपेक्षमाणैः, गुणमात्रं गृह्णद्भिः, प्रतिस्पन्दनानुग्रहः दीयताम् इति सविनयं प्रार्थये । [प्रार्थनामिमाम् अङ्गीकृत्य आत्रेयः रङ्गनाथः प्रतिस्पन्दनप्रेषणेन लेखम् उत्कर्षितवान् इति सन्तोषस्य स्थानम्]
सरलतराः प्रमादाः
- प्राणभेदाः — अक्षरमालायाम् आदिमानि पञ्चविंशतिः स्पर्शाक्षराणि प्रत्येकस्याम् आवल्यां कखौ गघौ चछौ इत्यादीनि प्राणशक्त्या भिद्यन्ते । एकैकस्य युगलस्य प्रथमवर्णोल्पप्राणः, अपरो महाप्राण इत्यभिधीयेते । भेदोयं सर्वैः अवधेयः, विशेषतया भारतीयेषु द्राविडैः द्राविड्यां महाप्राणानाम् अभावात् । अमेरिकास्थायाम् आङ्लभाषायां बहुधा प्राणमहत्त्वम् आचर्यते इत्यतः तया वदन्तोपि अत्रावधानं दद्युः ।
- चजौ — उभौ तालव्यौ । महाराष्ट्रीयाः आन्ध्राश्च संयुक्ताक्षराणीव त्स्यवत् द्ज्यवद्वा क्वचित् उच्चारयेयुः । तत्त्यागः शोभते ।
- शषसाः — सकारो दन्त्यः श्रुतप्रायः1 इत्यतः सर्वे तं समुच्चारयन्त्येव । शषोः भ्रमस्तु प्रचुरः । नियमानुसारं षकारो मूर्धन्यः, शकारस्तालव्य इति । तर्हि मूर्धा तालुश्च कावित्यवेत्य भेदो ज्ञातुं शक्यः । अंशोयं Wikipedia-विद्यावल्यां संयग्विवृतमस्ति2 । अथवा मार्गान्तरम् आश्रयणीयम् – इतरमूर्धन्यं टकारम् उपेत्य ऊष्मा क्रियते चेत् षकारः सिध्यति । यथा टषोः सम्बन्धः तथैव चशोरिति । चकारम् उपेत्य ऊष्मा विधीयते चेच्छकारः साधितः । स्मर्तव्यं मूर्धन्यानाम् उच्चारणवैशिष्ट्यं यत् जिह्वाग्रभागः कण्ठम् उद्दिश्य प्रतिनिवर्तितो (retroflex) भवेत् ।
- जयौ — आर्यवर्ते एव भ्रान्तिरियं विराजते । प्राकृतासु वाक्षु बहुत्र यकारस्य जकारो भवति । यदोरुत्पन्नं यादवकुलनाम जादवेति । या प्रापणे जा इत्यपि । यकारः अन्तःस्थः, जकारः स्पर्शव्यञ्जनः इति स्मार्यम् ।
- बवौ — प्रमादोयं भारतस्य पूर्वेषु देशेषु तेष्ठीयते । वङ्गभाषायां स्वराविमौ एकीभूतौ । अन्यत्रापि विहारदेशे वकारस्थाने बकारः उपयुज्यते । अत्रापि वकारोन्तःस्थः, बकारः स्पर्शव्यञ्जनश्चेति मन्तव्यम् ।
- फकारः — अयं तु पकारावल्यां द्वितीयः श्वासानुप्रदानः अघोषश्च । नायम् ऊष्माक्षरं, प्रत्युत स्पर्शाक्षरम् । पारसीमर्यादाः अनुसृत्य तद्वदुच्चारः तुरुष्काधिष्ठितेषु प्रदेशेषु क्रियते । स दुष्टः ।
- ञकारः — एष तालव्यश्च अनुनासिकश्चेति । अन्यतालव्यवत् चजवत् किल उच्चार्यः; न्यवत् नैव । यद्यपि यकारस्वरश्च तालव्यः ञकारे यकारश्रुतिः अकार्या ।
- ज्ञकारः — संयुक्ताक्षरमिदं जकारञकारयोः इत्यत्र न संशयः । ईदृशः अननुनासिकेन अनुनासिकस्य संयोगाः अनेके ननु विद्यन्ते – याच्ञा, लग्नः, विघ्नः, प्रयत्नः, पद्मा, पाप्मा इत्यादिषु । परन्तु अस्मिन्नेव संयुक्ताक्षरे पूर्वोक्तां ञकारस्थां यकारश्रुतिम् आधारीकृत्य दोषान्तरम् अपि निर्मीयते उत्तरभारते अन्यत्रापि क्वचित् । यत् जकारस्य स्थाने गकारश्रवणम् । तन्निवारणं वरम् । [संस्कृतम् अब्राह्म्यलिपिद्वारा (non-Indic scripts) लेखितुं बह्व्यः परिवर्तनयोजनाः (transliteration schemes) प्राप्यन्ते । तास्वन्यतमा प्रचुरा ITrans-नाम्नी । दौर्भाग्यात् शिक्षाम् अज्ञातवद्भिः रचितायामस्यां ज्ञकारं सूचयितुं ‘gy’ इति मार्गान्तरम् । ईदृशाम् दुष्प्रयोगाणां बाहुल्यादेव ITrans इत्यस्य अपेक्षया योजनान्तरं प्रयुज्यताम् । ISO-15919 इति UN-standard वर्तते यत् बहुषु पुस्तकादिषु चिरकालात् उपयुज्यते । तच्च सङ्गणकप्रयोगेपि भवतु ।]
- रेफः — प्रायः अमेरिकीयानाम् एव भ्रमोत्र उत्पद्यते । रेफो नाम कश्चन शब्दः क्रकचवत् । रेफोच्चारणे रेफ इव जिह्वायाः शीघ्रतरं कम्पनं भवेत् । अतो द्रवमयः शब्दः (liquid consonant) मा भूत् । चीनजपानदेशीयानाञ्च लकाररेफयोर्भ्रमः; परन्तु एष भ्रमः संस्कृतोच्चारेण विशिष्ट इति न, प्रत्युत सार्वत्रिकः ।
- ऋकारः तत्सम्बद्धदीर्घश्च — ह्रस्वर्कारः । संस्कृतमविहाय बह्व्यः भाषाः शब्दानुसारिण्यः (phonetic languages) । तासां विशेषलक्षणं प्रत्येकम् अक्षरस्य एकशब्दत्वम् । एकैकं ध्वनिं सूचयितुम्, अक्षरबाहुल्यं भवितुं नार्हति । तस्मात् हिमालयात् आमहाराष्ट्रं विद्यमानं ‘रि’वत् उच्चारणं वा आन्ध्रकर्णाटकयोः देशयोः आचर्यमाणं ‘रु’वत् उच्चारणं वा असमीचीन इति । [अस्मात् रि-वदुच्चारात् जातेषु प्रमादेषु अन्यतमः यत् सङ्गीतस्य द्वितीयस्वरस्य रिवत् (रेवत् वा) उच्चारणम् । तत्स्वरस्य सम्पूर्णं नाम ‘ऋषभः’ इति ।] तर्हि कथम्? स्वरेस्मिन् ऋकारे रेफश्रुतिर्विहिता इत्यत्र शिक्षाशास्त्रं प्रमाणम् । तच्छास्त्रादेव, रेफश्रुतेः पूवपरयोः स्वरो विहितः । अग्रे अवगन्तुं वेदाध्ययनस्य श्रुतिपरम्परा आश्रयणीया । वेदविद्भिः वेदस्थस्य ऋकारस्य उच्चारणं श्राव्यम् । उकारवत् परन्तु अगोलीकृतात् मुखद्वारात् कश्चन ध्वनिः (closed central unrounded vowel) एव वेदविदुषाम् उच्चारणातः सम्पन्नः भवति । दीर्घस्वर ॠकारश्च ऋकारस्य दीर्घीकरणमेव । रीवत् रूवत् अन्यविधा वा उच्चारणा त्याज्या ।
सूक्ष्मतराः भ्रमाः
- ऌ/लृ — स्वरेषु ऋकारल्कारयोः अत्यन्तसम्बन्धः, क्वचित् सवर्णत्वमपि । भेद ऋकारस्य मूर्धन्यत्वं ऌकारस्य दन्त्यतैव । स्मर्तव्यम् ऌकारोयं केवलदन्त्य इति । कण्ठतालव्यौ कण्ठोष्ट्यौ दन्त्योष्ट्यौ खलु विद्यन्ते, परन्तु ऌकारः कश्चित् दन्त्यमूर्धन्य इति नाभिहितः । अनेन समभिज्ञायते यदॢकारे रेफश्रवणं मा भूत्3 । अन्यविधाः स्वरनिमित्ता नियमाः, उपरि ऋकाराध्याये अवलोकनीयाः । इदंसम्बद्धम् अक्षरान्तरं लृ इति । स च स्यात् परेण ऋकारेण सहितो लकारः, यत्र ऋकारादुत्पन्ना रेफश्रुतिः भवेदेव । प्रायः अक्षरमिदं व्याकरणे एव विश्रुतः दशसु लकारेषु अन्यतमयोः लृट्लृङोः । अभिज्ञातव्यं यत् अनयो ऌल्रोः प्रमादकारी रूपसम्बन्धः देवनागर्यां लिप्याम् एव । ग्रन्थादिलिपिषु रूपयोरनयोः स्वल्पोपि सम्बन्धो नास्ति । [प्रश्न उत्पद्यते यत् अयं भ्रमः तन्निमित ऌकारे रेफशब्दश्च कुतो वा सम्पन्नाविति । समाधानद्वयं स्फुरति । यत् ऌकारस्य वैरल्यात् स च लृकार एवेति चिन्तनं, तस्मात् शब्दभ्रमस्य कथमपि जन्म; कालक्रमेण ऌकारस्य क्वाचित्कात् नूतनरूपं निर्मातव्यम् आसीत् यद्रूपं लृकारसम्बद्धम् अभवत् । इदानीमपि बहुषु उत्तरभारते प्रकाशितेषु पुस्तकेषु ऌकारलृकारयोः रूपसमानता दृश्यते, यत्र यत्र नवीनं चिह्नं प्रायेण अनिर्मितम् । पक्षान्तरं यत् देवनागर्यां लिपिसम्बन्ध एव प्रथमः, येन जनितः ऌकारे रेफश्रुतिप्रमादः । अनयोः तथ्यम् अन्वेष्यम् ।]
- लाघवगौरवे — ह्रस्वं लघु, संयोगे गुरु, दीर्घञ्च इति सूत्राणि4 । यद्यपि ऋकारे रेफश्रुतिः तथापि स्वर एव सः । कृखृग्रादयः संयुक्ताः न । तादृग्भ्यः अक्षेरेभ्यः प्राक् विद्यमाना इतरे ह्रस्ववर्णाः लघवः एव, संयोगे गुरु इत्यस्य अविहितत्वात् । उदाहरणेन ‘विकृति’ शब्दस्य प्रथमाक्षरं ह्रस्वं लघु, अतः स शब्दः ‘विक्कृति’ इति नैव उच्चार्यः । तथैव ‘डुकृञ्’ न ‘डुक्कृञ्’, ‘विवृणोति’ न ‘विव्वृणोति’, ‘चतसृणां’ न ‘चतस्सृणां’, ‘शतृ’ न ‘ शत्तृ’ ‘शत्रु’ वा । ‘निरृति’ पदम् अस्पष्टतरं, यतः कदाचित् ‘निर्ऋति’ इति लिख्यते । तल्लेखनं निर्रृतिवदुच्चारणम् उभेपि त्यक्तव्ये ।
- अकारस्य संवृतत्वम् — स्वरेषु प्रायः आदिमस्य अकारस्य एव उच्चारणशैली आभारतं सुतरां भिन्ना । अष्टाध्यायाः ‘अ अ’ इत्यन्तिमसूत्रम्5 अकारस्य संवृतत्वं विधत्ते इत्याचार्यबोधः । तन्नाम किम्? संवृतत्वं तद्विपरीतं विवृतत्वं च कण्ठद्वारस्य केचन स्थिती । कण्ठे विवृते कण्ठद्वारम् उरु भवेत्; संवृतकण्ठे तद्द्वारस्य लाघवम् । अकारनिमित्तं संवृतत्वं सांस्कृतिकं, न तु द्राविडीयभाषासु विहितं । अतः द्राविडीयभाषाभिः वक्तारः, संस्कृतनिमित्तम् अकारम् उच्चारयन्तः, सावधानेन संवृतकण्ठं कुर्युः । उत्तरभारतीयासु कासुचिद्भाषासु फारसीयभाषायाः प्रभावेन अकारः कादाचित्केन उच्चार्यते । सापि प्रक्रिया संस्कृते नानुसरणीया ।
- दन्ताः न दन्तकृपिकानिमित्ताः — प्राचीनायाः द्राविड्याः, ततो जातानां मलयालादिभाषाणां किञ्चन वैशिष्ट्यं, यत् दन्त्यमूर्धन्यव्यञ्जनान् विहाय दन्तकृपिकातः सृष्टानि6 अक्षराण्यपि सन्ति7 । संस्कृते तु दन्त्याः एव न कृपिकाजाः । दन्त्याक्षरेषु उच्चार्यमाणेषु, जिह्वा दन्तावलीभ्यां बद्धा भवेत्, न्यूनातिन्यूनं दन्तान् स्पृशेत् । तद्दन्त्यत्वं तथदधानां यावत् अनुष्ठीयते तावत् नकारस्य न इति भाति । महाराष्ट्रीयाः एव नकारमेवं समुच्चारयन्ति इत्यनुभवः । लकारस्यापि इयमेव स्थितिः ।
चर्चार्हाः प्रश्नाः
- ळकारः — ळडयोः कश्चित् सम्बन्धः छान्दसः । तन्निमित्ता नियमाः के? किमर्थं असौ ळकारोऽन्यत्र संस्कृतव्याकरणे न दृश्यते? दक्षिणभारतीयभाषासु ळकारप्रयुक्तिः (मङ्गळादिशब्देषु) असंस्कृता वा?
- वकारः — यथा अक्षु (अकार इकार उकार ऋकार ऌकारश्च तेषु) प्रत्येकम् उच्चारणस्थानस्य प्रतिनिधयः अन्तर्भूताः सन्ति, तथैव यरलवेष्वपि8 । इयम् अवस्था संस्कृतवर्णमालायाः सौन्दर्यम् । किन्तु अपवादः कश्चित् अत्रत्यः । वकारः केवलोष्ट्यो न, प्रत्युत दन्तोष्ट्यः । किमर्थम् अपवादः? संस्कृतसम्बद्धासु इतरभाषासु यवनादिषु केवलोष्ट्यम् अन्तःस्थम् अक्षरं (w) विद्यते । किं तदेव संस्कृतेपि केवलोष्ट्यम् आसीत्, कालक्रमेण पाणिनेः प्राक् दन्तोष्ट्यं सञ्जातम्?
- अनुनासिकेभ्यः हकारः — धारावाहिना अक्षरोच्चारणेन शब्दोच्चारणं सिध्यति । व्यवहारे तु एकाकी अत्र अपवादः अनुनासिकव्यञ्जनात् पूर्वस्थः हकारः । एके हकारं त्यजन्तः परस्य अक्षरस्य द्वित्वं साधयन्ति । अपरे पूर्वस्थं हकारं परं कल्पयन्ति – ‘चिह्नं’ पदं ‘चिन्ह’-वत्, ‘ब्रह्म’ ‘ब्रम्ह’-वत् उच्चारयन्तः । ईदृक् पदस्य अन्तःस्थं प्राणपर्यटनं अन्यत्रापि दृश्यते – लब्धं धोक्षि इत्यादिषु । किन्तु तानि परिवर्तनानि सूत्रबलात्9 सिद्धानि । तादृशः सूत्रस्य अभावात् हकारस्य इदं प्रयाणं कथं साध्यमिति प्रश्नः सम्पद्यते ।
- अनुस्वारः — अग्रिमात् अक्षरात् अनुस्वारः चेत् परिवर्तेत, तथाभूतस्यानुस्वारस्य उच्चारणं सुकरम् नासिक्यवत् । अन्यत्र तस्य उच्चारणं प्रतिदेशं भिद्यते । सुष्ठु उच्चारणविधिः अन्वेषणीयः ।
- विसर्गः — दक्षिणभारते, तत्प्रभावात् उत्तरेपि, विसर्गो स्वरसहितहकारवत् उच्चार्यते । स च स्वरः पूर्वतनस्य स्वरस्य अनुगुणं चीयते । रामः रामहवत्, हरेः हरेहेवत्, गौः गौहुवच्च । एषा परम्परा सुतराम् अशुद्धा । विसर्गः अर्धमात्रः, न तु सममात्रः । पाणिनीयशिक्षायाः वृद्धपाठ आह यत् विसर्जनीयः विवृतकण्ठः श्वासानुप्रदानः अघोषः । हकारः संवृतकण्ठः नादानुप्रदानः घाषवांश्च । विसर्गः कथम् उच्चार्यः इति आलोचनीयम् ।
- स्वराः — स्वराः त्रेधा उक्ताः उदात्तानुदात्तस्वरिता इति । अद्य वेदमात्रप्रभावाः, परन्तु तत्प्रयोगः सार्वत्रिकः आसीत् इति तु स्पष्टम् । तेषां साधूपयोगेन समासादिकमपि असन्दिग्धं भवेत् । पुनश्च ते कथं व्यवहारम् आनेतव्याः?
1 यद्यपि द्राविड्यां सकारो न ज्ञायते, अद्यत्वे सकारनिमित्तः क्लेशो न विद्यते ।
2 Wikipedia on places of articulation
3 Shriramana Sharma on ऌ
4 अष्टाध्यायी, १.४.१०-१.४.१२
5 अष्टाध्यायी, ८.४.६८
6 Wikipedia on alveolar consonants
7 भारतीयाः द्रमिडाः अद्यत्वे कृपिकादन्त्यभेदं न पालयन्ति परन्तु लङ्कास्थैः द्रमिडैः स भेदः संरक्षितो राजते ।
8 यरलवेषु कण्ठ्यप्रतिनिधिः न विद्यते अपि ।
9 एकाचो बशो भष् झषन्तस्य स्ध्वोः, झषस्तथोर्धोधः ।


text:
व्दितीय: सर्ग: ।
भूतलेऽथ जननोचितमार्षं वंशमीक्षितुमविक्षददृश्य: ।
जन्तुविस्मृतपरस्परवैरं तापसाश्रमवान्तमन्त: ॥१॥
यत्र काननचरो गजराजो वीतकर्दममृणालविशड्की ।
जृम्भणेषु चटुलेन करेण व्याचकर्ष किल केसरिदंष्ट्राम् ॥२॥
अम्बरान्तरगते रविबिम्बे यत्र चानुदिनमातपभीतान् ।
पन्नगान्वनमयूरयुवान: पालयन्ति गरुता विततेन ॥३॥
यत्र चत्वरमपास्य तटान्ते चर्वितुं गवि तृणानि गतायाम् ।
व्दीपिनी रसनया परिलिह्य स्तन्यमर्पयति वत्सतरस्य ॥४॥
यत्र मुक्तकुहरं हिमभीतं रक्षितुं निजमुखेन गृहीत्वा ।
मूषिकार्भकमरण्यबिडाली मूलकोटरमगम्य निनाय ॥५॥
कृष्णसारवदनार्पितदर्भं कीरदत्तयवकल्पितहव्यम् ।
हस्तिपुष्करसमाहृतनीरं हृष्यति स्म तदवेक्ष्य वनं स: ॥६॥
तत्र कापि ददृशे मुनिकन्या गोणिकेति गुणसिन्धुरनेन ।
या हि यापयति पुत्रनिमित्तं दारुणेन तपसा दिवसानि ॥७॥
जन्म तापसकुले परिशुध्दे शीलमीशगृहिणीस्पृहणीयम् ।
तां च वीक्ष्य तपसा ग्लपिताड्गीं मातरं स मनसा निरनैर्षीत् ॥८॥
दातुमर्ध्यमहिमद्युतयेऽम्भ: पूतमज्जलिपुटे विनिधाय ।
सा निमील्य नयने भगवन्तं भास्करं हृदि तदा परिदध्यौ ॥९॥
प्राज्ञमर्पय सुतं मम भास्वन्नन्तरित्थमभिसन्धिजुषोऽस्या: ।
पन्नगाधिपतिरर्कनियुक्त: प्राविशज्जनितुमज्जलिगर्भम् ॥१०॥
संभृतार्घ्यजलमज्जलिमुच्चै: सा सहस्रकिरणं प्रति देवम् ।
यावदुत्क्षिपति तावदमुष्मात्तापसाकृतिरहि: स पपात ॥११॥
पादयोगपरिपावितभूमिं सा सुवर्णगिरिदृष्टपटुत्वम् ।
दक्षिणं कलयितुं कमलेशं तं ददर्श नवमर्कमिवाग्रे ॥१२॥
मेधया विमलया चिरमन्तर्व्याप्य निष्पतितयेव बहिश्च ।
शारदेन्दुमहस: सहचर्यापाण्डरं भसितकुण्ठनयाड्गे ॥१३॥
धावितो मनसि सत्त्वगुणेन व्दौ गुणावपि रजस्तमसीयौ ।
तौ जटाभरमृगाजिनदम्भाद्दर्शयन्तमिव चोर्ध्वमधश्च ॥१४॥
पान नं ९
चित्तसड्गिहरशेखरचन्द्रस्थित्यपेक्षकमिवोडुकदम्बम् ।
दक्षिणेन विमलं श्रवणेन सफाटिकाक्षवलयं कलयतम् ॥१५॥
वल्कबिम्बमुदित्स्मितमीषव्दारिजं विकचमित्युपयान्तीम् ।
चश्चरीकपटलीमिव कण्ठे शंकराक्षमणिधाम दधानम् ॥१६॥
पुत्र एष मम पुण्यविपाकात्प्रादुरास किल पावकतेजा: ।
इत्युपेत्य मुदिता सह्सा सा मूर्धि तं मुनिकुमारमजिघ्रत् ॥१७॥
प्रस्रुतस्तनमुदश्चितबाष्पं विस्मृतव्रतपोविधिखेदम् ।
पुत्रलाभसुखनाम्रि समुद्रे मज्जतीं स जननी प्रणनाम ॥१८॥
तं तदाभिवदितुं प्रणतं प्राड्गाम तस्य जननी विततान ।
यत्पतन्नभवदज्जलितोऽसौ तत्पतज्जलिरिति प्रथमानम् ॥१९॥
श्रावितश्च स तदाभिवदन्त्य नाम तत्प्रथममेव जनन्या ।
चिन्तितस्त्वदुपकण्ठमुपेयामित्युदीर्य तपसे चलितश्च ॥२०॥
दर्शितद्रुमलताफलपुष्पे दक्षिणोदघितटेऽथ निवेश्य ।
चन्द्रचूडकरुणाघटनार्हे दारुणे तपसि चारु स तस्थौ ॥२१॥
आत्मनोऽपि भरणे धरणी मां प्रागियं नियुयुजे यदशक्ता ॥
न व्यवस्थेत तदसाविति तस्यां स न्यधत्त चरणाड्गुलिमेकाम् ॥२२॥
अर्कमण्डलगत: सहस मे शंकरोऽभिममतर्ययितेति ।
सोऽवगम्य तदिवाथ जिघृक्षु: स्वं भुजव्दयमुदक्षिपदूर्ध्वम् ॥२३॥
नायमीक्षितचरो नयनैर्मे मूर्ध्रि भूभृत इति प्रहिताक्ष: ।
चापलादिव स चण्डमरीचिं संददर्श न ततो विरराम ॥२४॥
तिष्ठता तपसि भक्षयितव्यं कन्दमूलफलपर्णमपास्य ।
पूर्वजन्मकृतवासनया किं पूतमभ्यवजहार स वासम् ॥२५॥
आगतां शुचमनीक्षितभास्वान्नित्यशीतलरसातलवासात् ।
हातुमूष्मदिवसेषु स हर्षादध्युवास शिखिपश्चकमध्ये ॥२६॥
शार्ड्गधन्वशयनव्त्वदशायां ताडितस्य तरलब्धितरड्गै: ।
तस्य किं क्षतमभूददवासे शीतले शिशिरकालदिनेषु ॥२७॥
प्राग्बिलेशयतया दुरवापान्यासनानि यदनेन जितानि ।
अद्भुताय तदसून्नुरुघे यन्नात्र चित्रमनिलाशितयास्य ॥२८॥
चक्षमे वपुषि कर्तुमनूनन्यासमड्कुरितकर्णकराड्गि: ।
सांप्रतं किल स तापसरुपो मातृकाक्षरगणस्य फणीन्द्र: ॥२९॥
रुन्धति श्वसितमन्तरमुष्मिन्नीक्षणप्रभृतिरिन्द्रियवर्ग: ।
अर्यमातप इवाहरपाये स्पन्दितुं बहिरलं न बभूव ॥३०॥
प्राणरोधमतनिष्ट यदायं सा पुन: प्रथमेव ततोऽपि ।
कुण्डलिन्यभवदस्य वशे स्यात्तत्र कुण्डलिनि तत्किमयुक्तम् ॥३१॥
पद्मकोशदलनं कृतमासीदुद्यतोषसि सहस्रकरेण ।
प्रागभूवमसहस्रमुख: किं नेति तत्स इव सोऽपि चकार ॥३२॥
चन्द्रचूडचरणाम्बुजयुग्मध्यानसंततिरसानुभवेन ।
निर्मलास्य धिषणा परिणेमे चन्द्रिकेव शरदागमनेन ॥३३॥
गोणिकासुततप: कृतशड्का गोत्रभित्प्रभृतयस्त्रिदिवेशा: ।
तत्तपो दलयतेति तदानीं प्रैरिरन्नमरवारनताड्गी: ॥३४॥
अड्गभाज इव कल्पकवल्यो जड्गमा इव मनोजपताका: ।
विभ्रमैरथ विटान्भ्रमयन्त्य: सुभ्रुवो ववलिरेऽस्य पुरस्तात् ॥३५॥
स्रस्तनीविनहनं च्युतचेलव्यश्चितस्तनमृजूकृतमध्यम् ।
पाणिना विटपमानमयन्ती पल्लवानहृत काचन तासु ॥३६॥
एकया विकचमम्पकक्लृसं गद्दुकं कचभरे विनिधातुम् ।
दोर्युगं नखपदोज्ज्वलमूलं नोद्भॄतं न विरतं च नताड्ग्या ॥३७॥
कल्पितं बकुलदाम कराभ्यापर्ययाम्यहमिहेति हसन्ती ।
आहृतांशुकमदर्शयदेका हेमकुम्भसदृशं कुचभारम् ॥३८॥
वीक्ष्य कानकशुके कुचयुग्मं द्रागनुद्रवति दाडिमबुध्द्या ।
स्रंसमानजघनांशुकमीषदृश्यनाभिबिलमद्रवदन्या ॥३९॥
अन्यया तरुतले तरलाक्ष्या वारितोऽपि वलयस्वनितेन ।
आपतन्मधुकरोऽधरबिम्बं पातकी परिचुचुम्ब चिराय ॥४०॥
स्वेदबिन्दुकमनीयकपोला श्वासकम्पितघनस्तनकुम्भा ।
भूतले निहितजानुयुगान्या कन्दुकं प्रतिजघान कराभ्याम् ॥४१॥
मा विकर्ष मम वेणिलतामित्याहत: करजुषा कमलेन ।
किं व्यथेति पुनरेव तरुण्या चुम्ब्यते स्म सुकृती ननु बर्ही ॥४२॥
संपदर्श्य नवमौक्तिकहारं संमुखे नवमृणाललतेति ।
केलिचंक्रममिवोपदिशन्ती कापि दूरमहरत्कलहंसम् ॥४३॥
संनिधौ किमपि चारु नदन्तं मामयं बत विडम्बयतीति ।
कड्कणकणितपाणिकपोतं कापि केलिकमलेन जघान ॥४४॥
चारु वाममधिरोप्य कराब्जं दक्षिणेन परिमृष्टपतत्राम् ।
मज्जुलानि रणितानि तदानीं शारिकां कमलपाठयदेका ॥४५॥
प्रौढयौवनमदोध्दतलीलं पश्चबाणपिककेलिविलासम् ।
इत्थमन्तिकचरं सुरनारीचक्रमेत्य तमियेष विकर्तुम् ॥४६॥
लोकहेमवलयेन विराजन्मुद्रिकेण धृतिभि: सह यूनाम् ।
पाणिपल्लवयुगेन मृदड्गस्ताडितोऽजनि कयापि तरुण्या ॥४७॥
कश्चुकस्थगितवल्गदुरोजं कन्दलत्कणितकड्कणहस्तम् ।
तन्वती तरलतां तरुणानां तालयोर्व्दयमघट्टयदन्या ॥४८॥
कण्ठजृम्भितकलस्वनभड्ग्या कामिनां भ्रमिसृजा हृदयेषु ।
अड्गुलीभिरिव पल्लवयन्त्या वल्लकीमपरया समगायि ॥४९॥
पकबिम्बफलरोचिषि धन्यं वेणुमेकमधरे विनिवेश्य ।
कापि वादनमिषेण मृगाणां कर्णकमधरे मधूनि ववर्ष ॥५०॥
स्पन्दमानकबरीभरमाल्यं मन्दहासमधुराधरबिम्बम् ।
धर्मवारिकणमौक्तिकपड्कि क्लिन्नपत्रमकरड्ककपोलम् ॥५१॥
भावसूचनविलोलकराग्रं संहतस्तनलुठन्मणिहारम् ।
चारुनूपुरझलज्झलिताड्घ्रिन्यासमेणनयनानटदेका ॥५२॥
केशमाल्यमकरन्दतुषारो वीटिकारसलवड्गसुगन्धी ।
सुभ्रुवां कुचतटाहतिमन्दस्तं तदाभजदृषिं वनवात: ॥५३॥
इत्यमर्त्यवनिताललितेन क्षोदितोऽपि न चचाल स योगी ।
वाति चण्डपवनो वसुमत्यां तावता चलति किं गिरिरीषत् ॥५४॥
काचिदेत्य तदनु प्रमदानामालिलिड्ग तमुरोजयुगेन ।
कानने कलभकुम्भनिकाषादस्य किंचिदधिकं न ततोऽभूत् ॥५५॥
आदधे वपुषि तस्य ततोऽन्या वक्रपाटलमुखानि नखानि ।
खेलतामुपरि तव्दिहगानामातनोत्पदनखार्पणभड्गीम् ॥५६॥
कापि वक्त्रकमलेन मृगाक्षी तत्कपोलमथ चारु चुचुम्ब ।
न व्यकारि स ततोऽपि तपस्वी लेहनादिव कुरड्गशिशूनाम ॥५७॥
तस्य तत्र मतिनिर्जितकामे यौवतस्य विफलोऽजनि यत्न: ।
किं करोतु बलिना युधि नाथ पातिते परनृपेण भटौघ: ॥५८॥
तादृशं भुवि कुशासनभाजं धारिताक्षवलयं करपद्मे ।
नासिकाग्रनिहिताक्षमवेक्ष्य व्यस्मयन्त सुरविभ्रमवत्य: ॥५९॥
विभ्रमैरपि निजैरविकार्यं तं विरागमिव मूर्तमवेक्ष्य ।
शापदानचकिता हरिणाक्ष्यस्तस्य किंचिदपचक्रमुरग्रात् ॥६०॥
हृष्यत: शतमखस्य नियोगात्सिध्दचारणगणेन तदानीम् ।
पातिताजनि मुनेरुपरिष्टात्पारिजातकुसुमोत्करवृष्टि: ॥६१॥
तावदम्बुदकदम्बगभीरा दध्वनुस्त्रिदिवदुन्दुभयश्च ।
या विमोहयितुमागतवत्यस्ताभिरेव ननृते च वधूभि: ॥६२॥
तस्यातिदुष्करमवेक्ष्य तप: प्रसन्नो
दातुं वर्म तदुचितं दययाथ तस्मै ।
कैलासगौरमधिरुह्य वृषं महान्त -
मर्धेन्दुमौलिरुमया सममाविरासीत् ॥६३॥
इति श्रीयज्ञरामदीक्षितपुत्रस्य रामभद्रयज्वन: कृतौ पतज्जलिचरिते
व्दितीय: सर्ग: ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
तदुदाहरति—
263 अवतिरतङानः तङा प्रयुक्तः । बाहुभिरित्यपेक्षा भवत इति षष्ठीस्थाने चतुर्थी प्रयुत्ता । अर्णवशक्वरी मेखला रत्नयोगादिना यस्या इत्यर्णवश्क्वरी नदृतः146 इति कपा भवितव्यम् । महाराजन्नित्यत्रापि सख्यहोराज्ञां टच्147 117b इति टचा भाव्यम् । तदिदं सर्वं शास्त्रशिष्टप्रयोगप्रतिकूलमिति शब्दहीनम् । नन्वनुप्रासादिः शब्दरसोऽत्र विद्यते काव्यगुणः । तन्नेदमेकान्तहेयमिति चेदाह— इत्येवं दुष्टानां शब्दानां न च रसोऽनुप्रासादिरपि जिज्ञासितावेव स्थितो ग्राह्यः । अश्रद्धाश्रयतया तस्या व्युपहतत्वात् । शुद्धायां हि भूमौ न्यस्तः पुष्पप्रकरः शोभते । यः पुनरपूतायां भुवि निक्षिप्यते कुसुमनिकरः स निष्फल एव । तथा शुद्धायां शब्दपद्धतौ रसः अनुप्रासादिः शोभते नान्यथा । यत्र पुनरयं रसो दर्शितः, तद् रसप्रयोगेऽपि शब्दहीनत्वात् हेयमिति ख्यापयितुम् । महाराजन् न जिज्ञासा नास्तीत्यासां गिरां रसः इत्यपि पाठः । तत्रासां गिरां रसो नास्तीति ईदृशी जिज्ञासा न विद्यते, हेयत्वादीदृशस्य रसस्येति व्याख्येयम् । शेषं समानमिति ॥


text:
उवर्णादिवर्ग
त्रिस्वर्णरौप्यताम्राणि त्रपु सीसं द्विरीतिका ।
कांस्यायो वर्तकं कान्तं किट्टं मुण्डं च तीक्ष्णकं ॥१३.१
शिला सिन्दूरभूनागं हिङ्गुलं गैरिकं द्विधा ।
तुवरी हरितालं च गन्धकं च शिलाजतु ॥१३.२
सिक्थकं च द्विकासीसं माक्षिकौ पञ्चधाञ्जनं ।
कम्पिल्लतुत्थरसकं पारदश्चाभ्रकं चतुः ॥१३.३
स्फटी च क्षुल्लकः शङ्खौ कपर्दः शुक्तिका द्विधा ।
खटिनी दुग्धपाषाणो मणिश्च कर्पूराद्यकः ॥१३.४
सिकता च द्विकङ्गुष्ठं विमला च द्विधा मता ।
तथाखुप्रस्तरश्चैव शरवेदमिताह्वयाः ।
अथ रत्नं नवं वक्ष्ये पद्मरागादिकं क्रमात् ॥१३.५
माणिक्यमुक्ताफलविद्रुमाणि गारुत्मतं स्यादथ पुष्परागः ।
वज्रं च नीलं च नव क्रमेण गोमेदवैडूर्ययुतानि तानि ॥१३.६
स्फटिकश्च सूर्यकान्तो वैक्रान्तश्चन्द्रकान्तकः ।
राजावर्तः पेरोजं स्यादुभौ बाणाश्च संख्यया ॥१३.७
स्वर्णं सुवर्णकनकोज्ज्वलकाञ्चनानि कल्याणहाटकहिरण्यमनोहराणि ।
गाङ्गेयगैरिकमहारजताग्निवीर्यरुक्माग्निहेमतपनीयकभास्कराणि ॥१३.८
जाम्बूनदाष्टापदजातरूपपिञ्जानचामीकरकर्बुराणि ।
कार्तस्वरापिञ्जरभर्मभूरितेजांसि दीप्तानलपीतकानि ॥१३.९
मङ्गल्यसौमेरवशातकुम्भशृङ्गारचन्द्राजरजाम्बवानि ।
आग्नेयनिष्काग्निशिखानि चेति नेत्राब्धिनिर्धारितनाम हेम ॥१३.१०
स्वर्णं स्निग्धकषायतिक्तमधुरं दोषत्रयध्वंसनं शीतं स्वादु रसायनं च रुचिकृच्चक्षुष्यं आयुष्प्रदं ।
प्रज्ञावीर्यबलस्मृतिस्वरकरं कान्तिं विधत्ते तनोः संधत्ते दुरितक्षयं श्रियं इदं धत्ते नॄणां धारणात् ॥१३.११
दाहे च रक्तं अथ यच्च सितं छिदायां काश्मीरकान्ति च विभाति निकाषपट्टे ।
स्निग्धं च गौरवं उपैति च यत्तुलायां जात्या तदेव कनकं मृदु रक्तपीतं ॥१३.१२
तच्चैकं रसवेधजं तदपरं जातं स्वयं भूमिजं किंचान्यद्बहुलोहसंकरभवं चेति त्रिधा काञ्चनं ।
तत्राद्यं किल पीतरक्तं अपरं रक्तं ततोऽन्यत्तथा मैरालं तदतिक्रमेण तदिदं स्यात्पूर्वपूर्वोत्तमं ॥१३.१३
रौप्यं शुभ्रं वसुश्रेष्ठं रुचिरं चन्द्रलोहकं ।
श्वेतकं तु महाशुभ्रं रजतं तप्तरूपकं ॥१३.१४
चन्द्रभूतिः सितं तारं कलधौतेन्दुलोहकं ।
कुप्यं धौतं तथा सौधं चन्द्रहासं मुनीन्दुकं ॥१३.१५
रौप्यं स्निग्धं कषायाम्लं विपाके मधुरं सरं ।
वातपित्तहरं रुच्यं वलीपलितनाशनं ॥१३.१६
दाहच्छेदनिकाषेषु सितं स्निग्धं च यद्गुरु ।
सुघर्षेऽपि च वर्णाढ्यं उत्तमं तदुदीरितं ॥१३.१७
ताम्रं म्लेच्छमुखं शुल्वं तपनेष्टं उदुम्बरं ।
त्र्यम्बकं चारविन्दं च रविलोहं रविप्रियं ।
रक्तं नेपालकं चैव रक्तधातुः करेन्दुधा ॥१३.१८
ताम्रं सुपक्वं मधुरं कषायं तिक्तं विपाके कटु शीतलं च ।
कफापहं पित्तहरं विबन्धशूलघ्नपाण्डूदरगुल्मनाशि ॥१३.१९
घनघातसहं स्निग्धं रक्तपत्त्रामलं मृदु ।
शुद्धाकरसमुत्पन्नं ताम्रं शुभं असंकरं ॥१३.२०
त्रपु त्रपुसमाण्डूकं वङ्गं च मधुरं हिमं ।
कुरूप्यं पिच्चटं रङ्गं पूतिगन्धं दशाह्वयं ॥१३.२१
त्रपुसं कटुतिक्तहिमं कषायलवणं सरं च मेहघ्नं ।
क्रिमिदाहपाण्डुशमनं कान्तिकरं तद्रसायनं चैव ॥१३.२२
श्वेतं लघु मृदु स्वच्छं स्निग्धं उष्णापहं हिमं ।
सूतपत्त्रकरं कान्तं त्रपु श्रेष्ठं उदाहृतं ॥१३.२३
सीसकं तु जडं सीसं यवनेष्टं भुजंगमं ।
योगीष्टं नागपुरगं कुवङ्गं परिपिष्टकं ॥१३.२४
मृदु कृष्णायसं पद्मं तारशुद्धिकरं स्मृतं ।
सिरावृत्तं च वङ्गं स्याच्चीनपिष्टं च षोडश ॥१३.२५
सीसं तु वङ्गतुल्यं स्यात्रसवीर्यविपाकतः ।
उष्णं च कफवातघ्नं अर्शोघ्नं गुरु लेखनं ॥१३.२६
स्वर्णे नीलं मृदु स्निग्धं निर्मलं च सुगौरत्वं ।
रौप्यसंशोधनं क्षिप्रं सीसकं च तदुत्तमं ॥१३.२७
रीतिः क्षुद्रसुवर्णं सिंहलकं पिङ्गलं च पित्तलकं ।
लौहितकं आरकुट्टं पिङ्गललोहं च पीतकं नवधा ॥१३.२८
राजरीतिः काकतुण्डी राजपुत्री महेश्वरी ।
ब्राह्मणी ब्रह्मरीतिश्च कपिला पिङ्गलापि च ॥१३.२९
रीतिकायुगलं तिक्तं शीतलं लवणं रसे ।
शोधनं पाण्डुवातघ्नं क्रिमिप्लीहार्तिपित्तजित् ॥१३.३०
शुद्धा स्निग्धा मृदुः शीता सुरङ्गा सूत्रपत्त्रिणी ।
हेमोपमा शुभा स्वच्छा जन्या रीतिः प्रकीर्तिता ॥१३.३१
कांस्यं सौराष्ट्रिकं घोषं कंसीयं वह्निलोहकं ।
दीप्तं लोहं घोरपुष्पं दीप्तकं सुमनाह्वयं ॥१३.३२
कांस्यं तु तिक्तं उष्णं चक्षुष्यं वातकफविकारघ्नं ।
रूक्षं कषायरुच्यं लघु दीपनपाचनं पथ्यं ॥१३.३३
श्वेतं दीप्तं मृदु ज्योतिः शब्दाढ्यं स्निग्धनिर्मलं ।
घनाग्निसहसूत्राङ्गं कांस्यं उत्तमं ईरितं ॥१३.३४
वर्तलोहं वर्ततीक्ष्णं वर्तकं लोहसंकरं ।
नीलिका नीललोहं च लोहजं वट्टलोहकं ॥१३.३५
इदं लोहं कटूष्णं च तिक्तं च शिशिरं तथा ।
कफहृत्पित्तशमनं मधुरं दाहमेहनुत् ॥१३.३६
अयस्कान्तं कान्तलोहं कान्तं स्याल्लोहकान्तिकं ।
कान्तायसं कृष्णलोहं महालोहं च सप्तधा ॥१३.३७
स्याद्भ्रामकं तदनु चुम्बकरोमकाख्यं स्याच्छेदकाख्यं इति तच्च चतुर्विधं स्यात् ।
कान्ताश्मलोहगुणवृद्धि यथाक्रमेण दार्ढ्याङ्गकान्तिकचकार्ष्ण्यविरोगदायि ॥१३.३८
अयस्कान्तविशेषाः स्युर्भ्रामकाश्चुम्बकादयः ।
रसायनकराः सर्वे देहसिद्धिकराः पराः ॥१३.३९
न सूतेन विना कान्तं न कान्तेन विना रसः ।
सूतकान्तसमायोगाद्रसायनं उदीरितं ॥१३.४०
लोहकिट्टं तु किट्टं स्याल्लोहचूर्णं अयोमलं ।
लोहजं कृष्णचूर्णं च कार्ष्ण्यं लोहमलं तथा ॥१३.४१
लोहकिट्टं तु मधुरं कटूष्णं क्रिमिवातनुत् ।
पक्तिशूलं मरुच्छूलं मेहगुल्मार्तिशोफनुत् ॥१३.४२
मुण्डं मुण्डायसं लोहं दृषत्सारं शिलात्मजं ।
अश्मजं कृषिलोहं च आरं कृष्णायसं नव ॥१३.४३
तीक्ष्णं शस्त्रायसं शस्त्रं पिण्डं पिण्डायसं शठं ।
आयसं निशितं तीव्रं लोहखड्गं च मुण्डजं ।
अयश्चित्रायसं प्रोक्तं चीनजं वेदभूमितं ॥१३.४४
लोहं रूक्षोष्णतिक्तं स्याद्वातपित्तकफापहं ।
प्रमेहपाण्डुरशूलघ्नं तीक्ष्णं मुण्डाधिकं स्मृतं ॥१३.४५
स्वर्णं सम्यगशोधितं श्रमकरं स्वेदावहं दुःसहं रौप्यं जाठरजाड्यमान्द्यजननं ताम्रं वमिभ्रान्तिदं ।
नागं च त्रपु चाङ्गदोषदं अयो गुल्मादिदोषप्रदं तीक्ष्णं शूलकरं च कान्तं उदितं कार्ष्ण्यामयस्फोटदं ॥१३.४६
विशुद्धिहीनौ यदि मुण्डतीक्ष्णौ क्षुधापहौ गौरवगुल्मदायकौ ।
कांस्यायसं क्लेदकतापकारकं रीत्यौ च सम्मोहनशोषदायिके ॥१३.४७
मनःशिला स्यात्कुनटी मनोज्ञा शिला मनोह्वापि च नागजिह्वा ।
नेपालिका स्यान्मनसश्च गुप्ता कल्याणिका रोगशिला दशाह्वा ॥१३.४८
मनःशिला कटुः स्निग्धा लेखनी विषनाशनी ।
भूतावेशभयोन्मादहारिणी वश्यकारिणी ॥१३.४९
सिन्दूरं नागरेणुः स्याद्रक्तं सीमन्तकं तथा ।
नागजं नागगर्भं च शोणं वीररजः स्मृतं ॥१३.५०
गणेशभूषणं संध्यारागं शृङ्गारकं स्मृतं ।
सौभाग्यं अरुणं चैव मङ्गल्यं मनुसंमितं ॥१३.५१
सिन्दूरं कटुकं तिक्तं उष्णं व्रणविरोपणं ।
कुष्ठास्रविषकण्डूतिवीसर्पशमनं परं ॥१३.५२
सुरङ्गोऽग्निसहः सूक्ष्मः स्निग्धः स्वच्छो गुरुर्मृदुः ।
सुवर्णकरजः शुद्धः सिन्दूरो मङ्गलप्रदः ॥१३.५३
भूनागः क्षितिनागश्च भूजन्तू रक्तजन्तुकः ।
क्षितिजः क्षितिजन्तुश्च भूमिजो रक्ततुण्डकः ॥१३.५४
भूनागो वज्रमारः स्यान्नानाविज्ञानकारकः ।
रसस्य जारणे तूक्तं तत्सत्त्वं तु रसायनं ॥१३.५५
हिङ्गुलं बर्बरं रक्तं सुरङ्गं सुगरं स्मृतं ।
रञ्जनं दरदं म्लेच्छं चित्राङ्गं चूर्णपारदं ॥१३.५६
अन्यच्च मारकं चैव मणिरागं रसोद्भवं ।
रञ्जकं रसगर्भं च बाणभूसंख्यसंमितं ॥१३.५७
हिङ्गुलं मधुरं तिक्तं उष्णवातकफापहं ।
त्रिदोषद्वंद्वदोषोत्थं ज्वरं हरति सेवितं ॥१३.५८
गैरिकं रक्तधातुः स्याद्गिरिधातुर्गवेधुकं ।
धातुः सुरङ्गधातुश्च गिरिजं गिरिमृद्भवं ॥१३.५९
सुवर्णगैरिकं चान्यत्स्वर्णधातुः सुरक्तकं ।
संध्याभ्रं बभ्रुधातुश्च शिलाधातुः षडाह्वयं ॥१३.६०
गैरिकं मधुरं शीतं कषायं व्रणरोपणं ।
विस्फोटार्शोऽग्निदाहघ्नं वरं स्वर्णादिकं शुभं ॥१३.६१
तुवरी मृच्च सौराष्ट्री मृत्स्ना सङ्गा सुराष्ट्रजा ।
भूघ्नी मृतालकं कासी मृत्तिका सुरमृत्तिका ।
स्तुत्या काङ्क्षी सुजाता च ज्ञेया चैव चतुर्दश ॥१३.६२
तुवरी तिक्तकटुका कषायाम्ला च लेखनी ।
चक्षुष्या ग्रहणीछर्दिपित्तसंतापहारिणी ॥१३.६३
हरितालं गोदन्तं पीतं नटमण्डनं च गौरं च ।
चित्राङ्गं पिञ्जरकं भवेदालं तालकं च तालं च ॥१३.६४
कनकरसं काञ्चनकं बिडालकं चैव चित्रगन्धं च ।
पिङ्गं च पिङ्गसारं गौरीललितं च सप्तदशसंज्ञं ॥१३.६५
हरितालं कटूष्णं च स्निग्धं त्वग्दोषनाशनं ।
भूतभ्रान्तिप्रशमनं विषवातरुजार्तिजित् ॥१३.६६
गन्धको गन्धपाषाणो गन्धाश्मा गन्धमोदनः ।
पूतिगन्धोऽतिगन्धश्च वटः सौगन्धिकस्तथा ॥१३.६७
सुगन्धो दिव्यगन्धश्च गन्धश्च रसगन्धकः ।
कुष्ठारिः क्रूरगन्धश्च कीटघ्नः शरभूमितः ॥१३.६८
गन्धकः कटुरुष्णश्च तीव्रगन्धोऽतिवह्निकृत् ।
विषघ्नः कुष्ठकण्डूतिखर्जूत्वग्दोषनाशनः ॥१३.६९
श्वेतो रक्तश्च पीतश्च नीलश्चेति चतुर्विधः ।
गन्धको वर्णतो ज्ञेयो भिन्नो भिन्नगुणाश्रयः ॥१३.७०
श्वेतः कुष्ठापहारी स्याद्रक्तो लोहप्रयोगकृत् ।
पीतो रसप्रयोगार्हो नीलो वर्णान्तरोचितः ॥१३.७१
शिलाजतु स्यादश्मोत्थं शैलं गिरिजं अश्मजं ।
अश्मलाक्षाश्मजतुकं जत्वश्मकं इति स्मृतं ॥१३.७२
शिलाजतु भवेत्तिक्तं कटूष्णं च रसायनं ।
मेहोन्मादाश्मरीशोफकुष्ठापस्मारनाशनं ॥१३.७३
सिक्थकं मधुकं सिक्थं मधुजं मधुसम्भवं ।
मदनकं मधूच्छिष्टं मदनं मक्षिकामलं ॥१३.७४
क्षौद्रेयं पीतरागं च स्निग्धं माक्षिकजं तथा ।
क्षौद्रजं मधुशेषं च द्रावकं मक्षिकाश्रयं ।
मधूषितं च सम्प्रोक्तं मधूत्थं चोनविंशति ॥१३.७५
सिक्थकं कपिलं स्वादु कुष्ठवातार्तिजिन्मृदु ।
कटु स्निग्धं च लेपेन स्फुटिताङ्गविरोपणं ॥१३.७६
कासीसं धातुकासीसं केसरं हंसलोमशं ।
शोधनं पांशुकासीसं शुभ्रं सप्ताह्वयं मतं ॥१३.७७
कासीसं तु कषायं स्यात्शिशिरं विषकुष्ठजित् ।
खर्जूक्रिमिहरं चैव चक्षुष्यं कान्तिवर्धनं ॥१३.७८
द्वितीयं पुष्पकासीसं वत्सकं च मलीमसं ।
ह्रस्वं नेत्रौषधं योज्यं विशदं नीलमृत्तिका ॥१३.७९
पुष्पकासीसं तिक्तं शीतं नेत्रामयापहं ।
लेपेनात्यामकुष्ठादिनानात्वग्दोषनाशनं ॥१३.८०
माक्षिकं चैव माक्षीकं पीतकं धातुमाक्षिकं ।
तापीजं ताप्यकं ताप्यमापीतं पीतमाक्षिकं ॥१३.८१
आवर्तं मधुधातुः स्यात्क्षौद्रधातुस्तथापरः ।
प्रोक्तं माक्षिकधातुश्च वेदभूर्हेममाक्षिकं ॥१३.८२
माक्षिकं मधुरं तिक्तमम्लं कटु कफापहं ।
भ्रमहृल्लासमूर्छार्तिश्वासकासविषापहं ॥१३.८३
माक्षिकं द्विविधं प्रोक्तं हेमाह्वं तारमाक्षिकं ।
भिन्नवर्णविशेषत्वात्रसवीर्यादिकं पृथक् ॥१३.८४
तारवादादिके तारमाक्षिकं च प्रशस्यते ।
देहे हेमादिकं शस्तं रोगहृद्बलपुष्टिदं ॥१३.८५
अञ्जनं यामुनं कृष्णं नादेयं मेचकं तथा ।
स्रोतोजं दृक्प्रदं नीलं सौवीरं च सुवीरजं ॥१३.८६
तथा नीलाञ्जनं चैव चक्षुष्यं वारिसम्भवं ।
कपोतकं च कापोतं सम्प्रोक्तं शरभूमितं ॥१३.८७
शीतं नीलाञ्जनं प्रोक्तं कटु तिक्तं कषायकं ।
चक्षुष्यं कफवातघ्नं विषघ्नं च रसायनं ॥१३.८८
कुलत्था दृक्प्रसादा च चक्षुष्याथ कुलत्थिका ।
कुलाली लोचनहिता कुम्भकारी मलापहा ॥१३.८९
कुलत्थिका तु चक्षुष्या कषाया कटुका हिमा ।
विषविस्फोटकण्डूतिव्रणदोषनिबर्हिणी ॥१३.९०
पुष्पाञ्जनं पुष्पकेतुः कौसुम्भं कुसुमाञ्जनं ।
रीतिकं रीतिकुसुमं रीतिपुष्पं च पौष्पकं ॥१३.९१
पुष्पाञ्जनं हिमं प्रोक्तं पित्तहिक्काप्रदाहनुत् ।
नाशयेद्विषकासार्तिं सर्वनेत्रामयापहं ॥१३.९२
रसाञ्जनं रसोद्भूतं रसगर्भं रसाग्रजं ।
कृतकं बालभैषज्यं दार्वीक्वाथोद्भवं तथा ॥१३.९३
रसजातं तार्क्ष्यशैलं ज्ञेयं वर्याञ्जनं तथा ।
रसनाभं चाग्निसारं द्वादशाह्वं च कीर्तितं ॥१३.९४
रीत्यां तु ध्मायमानायां तत्किट्टं तु रसाञ्जनं ।
तदभावे तु कर्तव्यं दार्वीक्वाथसमुद्भवं ॥१३.९५
स्रोतोञ्जनं वारिभवं तथान्यं स्रोतोद्भवं स्रोतनदीभवं च ।
सौवीरसारं च कपोतसारं वल्मीकशीर्षं मुनिसंमिताह्वं ॥१३.९६
स्रोतोञ्जनं शीतकटु कषायं क्रिमिनाशनं ।
रसाञ्जनं रसे योग्यं स्तन्यवृद्धिकरं परं ॥१३.९७
वल्मीकशिखराकारं भिन्ननीलाञ्जनप्रभं ।
घृष्टे च गैरिकावर्णं श्रेष्ठं स्रोतोञ्जनं च तत् ॥१३.९८
कम्पिल्लकोऽथ रक्ताङ्गो रेचनो रेचकस्तथा ।
रञ्जको लोहिताङ्गश्च कम्पिल्लो रक्तचूर्णकः ॥१३.९९
कम्पिल्लको विरेची स्यात्कटूष्णो व्रणनाशनः ।
कफकासार्तिहारी च जन्तुक्रिमिहरो लघुः ॥१३.१००
तुत्थं नीलाश्मजं नीलं हरिताश्मं च तुत्थकं ।
मयूरग्रीवकं चैव ताम्रगर्भामृतोद्भवं ।
मयूरतुत्थं सम्प्रोक्तं शिखिकण्ठं दशाह्वयं ॥१३.१०१
तुत्थं कटु कषायोष्णं श्वित्रनेत्रामयापहं ।
विषदोषेषु सर्वेषु प्रशस्तं वान्तिकारकं ॥१३.१०२
द्वितीयं खर्परीतुत्थं खर्परी रसकं तथा ।
चक्षुष्यममृतोत्पन्नं तुत्थखर्परिका तु षट् ॥१३.१०३
खर्परी कटुका तिक्ता चक्षुष्या च रसायनी ।
त्वग्दोषशमनी रुच्या दीप्या पुष्टिविवर्धनी ॥१३.१०४
पारदो रसराजश्च रसनाथो महारसः ।
रसश्चैव महतेजा रसलोहो रसोत्तमः ॥१३.१०५
सूतराट्चपलो जैत्रः शिवबीजं शिवस्तथा ।
अमृतं च रसेन्द्रः स्याल्लोकेशो धूर्तरः प्रभुः ॥१३.१०६
रुद्रजो हरतेजश्च रसधातुरचिन्त्यजः ।
खेचरश्चामरः प्रोक्तो देहदो मृत्युनाशनः ॥१३.१०७
स्कन्दः स्कन्दांशकः सूतो देवो दिव्यरसस्तथा ।
प्रोक्तो रसायनश्रेष्ठो यशोदस्त्रित्रिधाह्वयः ॥१३.१०८
पारदः सकलरोगनाशनः षड्रसो निखिलयोगवाहकः ।
पञ्चभूतमय एष कीर्तितो देहलोहपरसिद्धिदायकः ॥१३.१०९
मूर्छितो हरते व्याधीन्बद्धः खेचरसिद्धिदः ।
सर्वसिद्धिकरो नीलो निरुद्धो देहसिद्धिदः ॥१३.११०
विविधव्याधिभयोदयमरणजरासंकटेऽपि मर्त्यानां ।
पारं ददाति यस्मात्तस्मादयमेव पारदः कथितः ॥१३.१११
अभ्रकमभ्रं भृङ्गं व्योमाम्बरं अन्तरिक्षमाकाशं ।
बहुपत्त्रं खमनन्तं गौरीजं गौरिजेयमिति रवयः ॥१३.११२
श्वेतं पीतं लोहितं नीलमभ्रं चातुर्विध्यं याति भिन्नक्रियार्हं ।
श्वेतं तारे काञ्चने पीतरक्ते नीलं व्याधावग्र्यं अग्र्यं गुणाढ्यं ॥१३.११३
नीलाभ्रं दर्दुरो नागः पिनाको वज्र इत्यपि ।
चतुर्विधं भवेत्तस्य परीक्षा कथ्यते क्रमात् ॥१३.११४
यद्वह्नौ निहितं तनोति नितरां भेकारवं दर्दुरो नागः फूत्कुरुते धनुःस्वनमुपादत्ते पिनाकः किल ।
वज्रं नैव विकारमेति तदिमान्यासेवमानः क्रमात्गुल्मी च व्रणवांश्च कुत्सितगदी नीरुक्च संजायते ॥१३.११५
मनोजभावभावितौ यदा शिवौ परस्परं ।
तदा किलाभ्रपारदौ गुहोद्भवौ बभूवतुः ॥१३.११६
स्फटी च स्फटिकी प्रोक्ता श्वेता शुभ्रा च रङ्गदा ।
रङ्गदृढा दृढरङ्गा रङ्गाङ्गा वसुसंमिता ॥१३.११७
स्फटी च कटुका स्निग्धा कषाया प्रदरापहा ।
मेहकृच्छ्रवमीशोषदोषघ्नी दृढरङ्गदा ॥१३.११८
क्षुल्लकः क्षुद्रशङ्खः स्यात्शम्बूको नखशङ्खकः ।
क्षुल्लकः कटुकस्तिक्तः शूलहारी च दीपनः ॥१३.११९
शङ्खो ह्यर्णोभवः कम्बुर्जलजः पावनध्वनिः ।
कुटिलोऽन्तर्महानादः कम्बूः पूतः सुनादकः ॥१३.१२०
सुस्वरो दीर्घनादश्च बहुनादो हरिप्रियः ।
एवं षोडशधा ज्ञेयो धवलो मङ्गलप्रदः ॥१३.१२१
शङ्खः कटुरसः शीतः पुष्टिवीर्यबलप्रदः ।
गुल्मशूलहरः श्वासनाशनो विषदोषनुत् ॥१३.१२२
क्रिमिशङ्खः क्रिमिजलजः क्रिमिवारिरुहश्च जन्तुकम्बुश्च ।
कथितो रसवीर्याद्यैः कृतधीभिः शङ्खसदृशोऽयं ॥१३.१२३
कपर्दको वराटश्च कपर्दिश्च वराटिका ।
चराचरश्चरो वर्यो बालक्रीडरनकश्च सः ॥१३.१२४
कपर्दः कटुतिक्तोष्णः कर्णशूलव्रणापहः ।
गुल्मशूलामयघ्नश्च नेत्रदोषनिकृन्तनः ॥१३.१२५
शुक्तिर्मुक्ताप्रसूश्चैव महाशुक्तिश्च शुक्तिका ।
मुक्तास्फोटस्तौतिकं तु मौक्तिकप्रसवा च सा ।
ज्ञेया मौक्तिकशुक्तिश्च मुक्तामाताङ्कधा स्मृता ॥१३.१२६
मुक्ताशुक्तिः कटुः स्निग्धा श्वासहृद्रोगहारिणी ।
शूलप्रशमनी रुच्या मधुरा दीपनी परा ॥१३.१२७
जलशुक्तिर्वारिशुक्तिः क्रिमिसूः क्षुद्रशुक्तिका ।
शम्बूका जलशुक्तिश्च पुटिका तोयशुक्तिका ॥१३.१२८
जलशुक्तिः कटुः स्निग्धा दीपनी गुल्मशूलनुत् ।
विषदोषहरा रुच्या पाचनी बलदायिनी ॥१३.१२९
खटिनी खटिका चैव खटी धवलमृत्तिका ।
सितधातुः श्वेतधातुः पाण्डुमृत्पाण्डुमृत्तिका ॥१३.१३०
खटिनी मधुरा तिक्ता शीतला पित्तदाहनुत् ।
व्रणदोषकफास्रघ्नी नेत्ररोगनिकृन्तनी ॥१३.१३१
दुग्धाश्मा दुग्धपाषाणः क्षीरी गोमेदसंनिभः ।
वज्राभो दीप्तिकः सौधो दुग्धी क्षीरयवोऽपि च ॥१३.१३२
दुग्धपाषाणको रुच्य ईषदुष्णो ज्वरापहः ।
पित्तहृद्रोगशूलघ्नः कासाध्मानविनाशनः ॥१३.१३३
कर्पूरनामभिश्चादावन्ते च मणिवाचकः ।
कर्पूरमणिनामायं युक्त्या वातादिदोषनुत् ॥१३.१३४
सिकता वालुका सिक्ता शीतला सूक्ष्मशर्करा ।
प्रवाहोत्था महाश्लक्ष्णा सूक्ष्मा पानीयचूर्णका ॥१३.१३५
वालुका मधुरा शीता संतापश्रमनाशिनी ।
सेकप्रयोगतश्चैव शाखाशैत्यानिलापहा ॥१३.१३६
कङ्कुष्ठं कालकुष्ठं च विरङ्गं रङ्गदायकं ।
रेचकं पुलकं चैव शोधकं कालपालकं ॥१३.१३७
कङ्कुष्ठं च द्विधा प्रोक्तं तारहेमाभ्रकं तथा ।
कटुकं कफवातघ्नं रेचकं व्रणशूलहृत् ॥१३.१३८
विमलं निर्मलं स्वच्छममलं स्वच्छधातुकं ।
बाणसंख्याभिधं प्रोक्तं तारहेम द्विधा मतं ॥१३.१३९
विमलं कटुतिक्तोष्णं त्वग्दोषव्रणनाशनं ।
रसवीर्यादिके तुल्यं वेधे स्याद्भिन्नवीर्यकं ॥१३.१४०
मूषकस्याभिधा पूर्वं पाषाणस्याभिधा ततः ।
आखुपाषाणनामायं लोहसंकरकारकः ॥१३.१४१
धनार्थिनो जनाः सर्वे रमन्तेऽस्मिन्नतीव यत् ।
ततो रत्नमिति प्रोक्तं शब्दशास्त्रविशारदैः ॥१३.१४२
द्रव्यं किंचन लक्ष्मीभोग्यं वसुवस्तुसम्पदो वृद्धिः ।
श्रीर्व्यवहार्यं द्रविणं धनमर्थो राः स्वापतेयं च ॥१३.१४३
रत्नं वसुमणिरुपलो दृषद्द्रविणदीप्तवीर्याणि ।
रौहिणकमब्धिसारं खानिकमाकरजमित्यभिन्नार्थाः ॥१३.१४४
माणिक्यं शोणरत्नं च रत्नराड्रविरत्नकं ।
शृङ्गारि रङ्गमाणिक्यं तरलो रत्ननायकः ॥१३.१४५
रागदृक्पद्मरागश्च रत्नं शोणोपलस्तथा ।
सौगन्धिकं लोहितकं कुरुविन्दं शरेन्दुकं ॥१३.१४६
माणिक्यं मधुरं स्निग्धं वातपित्तप्रणाशनं ।
रत्नप्रयोगप्रज्ञानां रसायनकरं परं ॥१३.१४७
स्निग्धं गुरुगात्रयुतं दीप्तं स्वच्छं सुरङ्गं च ।
इति जात्यादिमाणिक्यं कल्याणं धारणात्कुरुते ॥१३.१४८
द्विछायं अभ्रपिहितं कर्कशशर्करिलं भिन्नधूम्रं च ।
रागविकलं विरूपं लघु माणिक्यं न धारयेद्धीमान् ॥१३.१४९
तद्रक्तं यदि पद्मरागमथ तत्पीतातिरक्तं द्विधा जानीयात्कुरुविन्दकं यदरुणं स्यादेषु सौगन्धिकं ।
तन्नीलं यदि नीलगन्धिकमिति ज्ञेयं चतुर्धा बुधैर्माणिक्यं कषघर्षणेऽप्यविकलं रागेण जात्यं जगुः ॥१३.१५०
मुक्ता सौम्या मौक्तिकं मौक्तिकेयं तारं तारा भौतिकं तारका च ।
अम्भःसारं शीतलं नीरजं च नक्षत्रं स्यादिन्द्ररत्नं वलक्षं ॥१३.१५१
मुक्ताफलं बिन्दुफलं च मुक्तिका शौक्तेयकं शुक्लमणिः शशिप्रियं ।
स्वच्छं हिमं हैमवतं सुधांशुभं सुधांशुरत्नं शरनेत्रसंमितं ॥१३.१५२
मौक्तिकं च मधुरं सुशीतलं दृष्टिरोगशमनं विषापहं ।
राजयक्ष्ममुखरोगनाशनं क्षीणवीर्यबलपुष्टिवर्धनं ॥१३.१५३
नक्षत्राभं वृत्तमत्यन्तमुक्तं स्निग्धं स्थूलं निर्मलं निर्व्रणं च ।
न्यस्तं धत्ते गौरवं यत्तुलायां तन्निर्मूल्यं मौक्तिकं सौख्यदायि ॥१३.१५४
यद्विच्छायं मौक्तिकं व्यङ्गकायं शुक्तिस्पर्शं रक्ततां चापि धत्ते ।
मत्स्याक्ष्याभं रूक्षमुत्ताननिम्नं नैतद्धार्यं धीमता दोषदायि ॥१३.१५५
मातंगोरगमीनपोत्रिशिरसस्त्वक्सारशङ्खाम्बुभृत्शुक्तीनामुदराच्च मौक्तिकमणिः स्पष्टं भवत्यष्टधा ।
छायाः पाटलनीलपीतधवलास्तत्रापि सामान्यतः सप्तानां बहुशो न लब्धिरितरच्छौक्तेयकं तूल्वणं ॥१३.१५६
लवणक्षारक्षोदिनि पात्रे गोमूत्रपूरिते क्षिप्तं ।
मर्दितमपि शालितुषैर्यदविकृतं तत्तु मौक्तिकं जात्यं ॥१३.१५७
प्रवालोऽङ्गारकमणिर्विद्रुमोऽम्भोधिपल्लवः ।
भौमरत्नं च रक्ताङ्गो रक्ताङ्कुरो लतामणिः ॥१३.१५८
प्रवालो मधुरोऽम्लश्च कफपित्तादिदोषनुत् ।
वीर्यकान्तिकरः स्त्रीणां धृतो मङ्गलदायकः ॥१३.१५९
शुद्धं दृढघनं वृतं स्निग्धगात्रं सुरङ्गकं ।
समं गुरु सिराहीनं प्रवालं धारयेत्शुभं ॥१३.१६०
गौररङ्गं जलाक्रान्तं वक्रं सूक्ष्मं सकोटरं ।
रूक्षं कृष्णं लघु श्वेतं प्रवालं अशुभं त्यजेत् ॥१३.१६१
बालार्ककिरणरक्ता सागरसलिलोद्भवा प्रवाललता ।
या न त्यजति निजरुचिं निकषे घृष्टापि सा स्मृता जात्या ॥१३.१६२
गारुत्मतं मरकतं रौहीणेयं हरिन्मणिः ।
सौपर्णं गरुडोद्गीर्णं बुधरत्नाश्मगर्भजं ।
गरलारिर्वायवालं गारुडं रुद्रसंमितं ॥१३.१६३
मरकतं विषघ्नं च शीतलं मधुरं रसे ।
आमपित्तहरं रुच्यं पुष्टिदं भूतनाशनं ॥१३.१६४
स्वच्छं गुरु सुच्छायं स्निग्धं गात्रे च मार्दवसमेतं ।
अव्यङ्गं बहुरङ्गं शृङ्गारि मरकतं शुभं बिभृयात् ॥१३.१६५
शर्करिलकलिलरूक्षं मलिनं लघु हीनकान्ति कल्माषं ।
त्रासयुतं विकृताङ्गं मरकतममरोऽपि नोपभुञ्जीत ॥१३.१६६
यत्शैवालशिखण्डिशाद्वलहरित्काचैश्च चाषच्छदैः खद्योतेन च बालकीरवपुषा शैरीषपुष्पेण च ।
छायाभिः समतां दधाति तदिदं निर्दिष्टमष्टात्मकं जात्यं यत्तपनातपैश्च परितो गारुत्मतं रञ्जयेत् ॥१३.१६७
पीतस्तु पुष्परागः पीतस्फटिकश्च पीतरक्तश्च ।
पीताश्मा गुरुरत्नं पीतमणिः पुष्परागश्च ॥१३.१६८
पुष्परागोऽम्लशीतश्च वातजिद्दीपनः परः ।
आयुः श्रियं च प्रज्ञां च धारणात्कुरुते नृणां ॥१३.१६९
सच्छायपीतगुरुगात्रसुरङ्गशुद्धं स्निग्धं च निर्मलमतीव सुवृत्तशीतं ।
यः पुष्परागं अमलं कलयेदमुष्य पुष्णाति कीर्तिं अतिशौर्यसुखायुरर्थान् ॥१३.१७०
कृष्णबिन्द्वङ्कितं रूक्षं धवलं मलिनं लघु ।
विच्छायं शर्कराङ्गाभं पुष्परागं सदोषकं ॥१३.१७१
घृष्टं निकाषपट्टे यत्पुष्यति रागमधिकमात्मीयं ।
तेन खलु पुष्परागो जात्यतयायं परीक्षकैरुक्तः ॥१३.१७२
वज्रमिन्द्रायुधं हीरं भिदुरं कुलिशं पविः ।
अभेद्यमशिरं रत्नं दृढं भार्गवकं स्मृतं ।
षट्कोणं बहुधारं च शतकोट्यब्धिभूमितं ॥१३.१७३
वज्रं च षड्रसोपेतं सर्वरोगापहारकं ।
सर्वाघशमनं सौख्यं देहदार्ढ्यं रसायनं ॥१३.१७४
भस्माङ्गं काकपादं च रेखाक्रान्तं तु वर्तुलं ।
अधारं मलिनं बिन्दुसंत्रासं स्फुटितं तथा ।
नीलाभं चिपिटं रूक्षं तद्वज्रं दोषदं त्यजेत् ॥१३.१७५
श्वेतालोहितपीतकमेचकतया छायाश्चतस्रः क्रमात्विप्रादित्वं इहास्य यत्सुमनसः शंसन्ति सत्यं ततः ।
स्फीतां कीर्तिं अनुत्तमां श्रियमिदं धत्ते यथास्वं धृतं मर्त्यानां अयथायथं तु कुलिशं पथ्यं हि नान्यत्ततः ॥१३.१७६
यत्पाषाणतले निकाषनिकरे नोद्घृष्यते निष्ठुरैर्यच्चोलूखललोहमुद्गरघनैर्लेखां न यात्याहतं ।
यच्चान्यन्निजलीलयैव दलयेद्वज्रेण वा भिद्यते तज्जात्यं कुलिशं वदन्ति कुशलाः श्लाघ्यं महार्घ्यं च तत् ॥१३.१७७
विप्रः सोऽपि रसायनेषु बलवानष्टाङ्गसिद्धिप्रदो राजन्यस्तु नृणां वलीपलितजित्मृत्युं जयेदञ्जसा ।
द्रव्याकर्षणसिद्धिदस्तु सुतरां वैश्वोऽथ शूद्रो भवेत्सर्वव्याधिहरस्तदेष कथितो वज्रस्य वर्ण्यो गुणः ॥१३.१७८
नीलस्तु सौरिरत्नं स्यान्नीलाश्मा नीलरत्नकः ।
नीलोपलस्तृणग्राही महानीलः सुनीलकः ।
मसारं इन्द्रनीलं स्याद्गल्लर्कः पद्मरागजः ॥१३.१७९
नीलः सतिक्तकोष्णश्च कफपित्तानिलापहः ।
यो दधाति शरीरे स्यात्सौरिर्मङ्गलदो भवेत् ॥१३.१८०
न निम्नो निर्मलो गात्रमसृणो गुरुदीप्तिकः ।
तृणग्राही मृदुर्नीलो दुर्लभो लक्षणान्वितः ॥१३.१८१
मृच्छर्कराश्मकलिलो विच्छायो मलिनो लघुः ।
रूक्षः स्फुटितगर्तश्च वर्ज्यो नीलः सदोषकः ॥१३.१८२
सितशोणपीतकृष्णाश्छाया नीले क्रमादिमाः कथिताः ।
विप्रादिवर्णसिद्ध्यै धारणमस्यापि वज्रवत्फलवत् ॥१३.१८३
आस्त्यानं चन्द्रिकास्यन्दं सुन्दरं क्षीरपूरितं ।
यः पात्रं रञ्जयत्याशु स जात्यो नील उच्यते ॥१३.१८४
गोमेदकस्तु गोमेदो राहुरत्नं तमोमणिः ।
स्वर्भानवः षडाह्वोऽयं पिङ्गस्फटिक इत्यपि ॥१३.१८५
गोमेदकोऽम्ल उष्णश्च वातकोपविकारजित् ।
दीपनः पाचनश्चैव धृतोऽयं पापनाशनः ॥१३.१८६
गोमूत्राभं यन्मृदु स्निग्धमुग्धं शुद्धच्छायं गौरवं यच्च धत्ते ।
हेमारक्तं श्रीमतां योग्यमेतत्गोमेदाख्यं रत्नं आख्यान्ति सन्तः ॥१३.१८७
पात्रे यत्र न्यस्ते पयः प्रयात्येव गोजलोज्ज्वलतां ।
घर्षेऽप्यहीनकान्तिं गोमेदं तं बुधा विदुर्जात्यं ॥१३.१८८
अरङ्गं श्वेतकृष्णाङ्गं रेखात्रासयुतं लघु ।
विच्छायं शर्करागारं गोमेदं विबुधस्त्यजेत् ॥१३.१८९
वैडूर्यं केतुरत्नं च कैतवं बालवीयजं ।
प्रावृष्यं अभ्रलोहं च खशब्दाङ्कुरकस्तथा ।
वैडूर्यरत्नं सम्प्रोक्तं ज्ञेयं विदूरजं तथा ॥१३.१९०
वैडूर्यं उष्णं अम्लं च कफमारुतनाशनं ।
गुल्मादिदोषशमनं भूषितं च शुभावहं ॥१३.१९१
एकं वेणुपलाशपेशलरुचा मायूरकण्ठत्विषा मार्जारेक्षणपिङ्गलच्छविजुषा ज्ञेयं त्रिधा छायया ।
यद्गात्रे गुरुतां दधाति नितरां स्निग्धं तु दोषोज्झितं वैडूर्यं विमलं वदन्ति सुधियः स्वच्छं च तच्छोभनं ॥१३.१९२
विच्छायं मृच्छिलागर्भे लघु रूक्षं च सक्षतं ।
सत्रासं परुषं कृष्णं वैडूर्यं दूरतस्त्यजेत् ॥१३.१९३
घृष्टं यदात्मना स्वच्छं स्वछायां निकषाश्मनि ।
स्फुटं प्रदर्शयेदेतद्वैडूर्यं जात्यमुच्यते ॥१३.१९४
माणिक्यं पद्मबन्धोरतिविमलतमं मौक्तिकं शीतभानोर्माहेयस्य प्रवालं मरकतमतुलं कल्पयेदिन्दुसूनोः ।
देवेज्ये पुष्परागं कुलिशमपि कवेर्नीलं अर्कात्मजस्य स्वर्भानोश्चापि गोमेदकं अथ विदुरोद्भावितं किंतु केतोः ॥१३.१९५
इत्थं एतानि रत्नानि तत्तदुद्देशतः क्रमात् ।
यो दद्याद्बिभृयाद्वापि तस्मिन्सानुग्रहा ग्रहाः ॥१३.१९६
संत्यज्य वज्रं एकं सर्वत्रान्यत्र संघाते ।
लाघवमथ कोमलता साधारणदोष एव विज्ञेयः ॥१३.१९७
लोहितकवज्रमौक्तिकमरकतनीला महोपलाः पञ्च ।
वैडूर्यपुष्परागप्रवालगोमेदकादयोऽर्वाञ्चः ॥१३.१९८
गोमेदप्रवालवायव्यं देवेज्यमणीन्द्रतरणिकान्ताद्याः ।
नानावर्णगुणाढ्या विज्ञेयाः स्फटिकजातयः प्राज्ञैः ॥१३.१९९
स्फटिकः सितोपलः स्यादमलमणिर्निर्मलोपलः स्वच्छः ।
स्वच्छमणिरमलरत्नं निस्तुषरत्नं शिवप्रियं नवधा ॥१३.२००
स्फटिकः समवीर्यश्च पित्तदाहार्तिदोषनुत् ।
तस्याक्षमाला जपतां दत्ते कोटिगुणं फलं ॥१३.२०१
यद्गङ्गातोयबिन्दुछविविमलतमं निस्तुषं नेत्रहृद्यं स्निग्धं शुद्धान्तरालं मधुरं अतिहिमं पित्तदाहास्रहारि ।
पाषाणैर्यन्निघृष्टं स्फुटितं अपि निजां स्वच्छतां नैव जह्यात्तज्जात्यं जात्वलभ्यं शुभं उपचिनुते शैवरत्नं विचित्रं ॥१३.२०२
अथ भवति सूर्यकान्तस्तपनमणिस्तपनश्च रविकान्तः ।
दीप्तोपलोऽग्निगर्भो ज्वलनाश्माऽर्कोपलश्च वसुनामा ॥१३.२०३
सूर्यकान्तो भवेदुष्णो निर्मलश्च रसायनः ।
वातश्लेष्महरो मेध्यः पूजनाद्रवितुष्टिदः ॥१३.२०४
शुद्धः स्निग्धो निर्व्रणो निस्तुषोऽन्तर्यो निर्मृष्टो व्योम्नि नैर्मल्यं एति ।
यः सूर्यांशुस्पर्शनिष्ठ्यूतवह्निर्जात्यः सोऽयं जायते सूर्यकान्तः ॥१३.२०५
वैक्रान्तं चैव विक्रान्तं नीचवज्रं कुवज्रकं ।
गोनासः क्षुद्रकुलिशं चूर्णवज्रं च गोनसः ॥१३.२०६
वज्राभावे च वैक्रान्तं रसवीर्यादिके समं ।
क्षयकुष्ठविषघ्नं च पुष्टिदं सुरसायनं ॥१३.२०७
वज्राकारतयैव प्रसह्य हरणाय सर्वरोगाणां ।
यद्विक्रान्तिं धत्ते तद्वैक्रान्तं बुधैरिदं कथितं ॥१३.२०८
इन्द्रकान्तश्चन्द्रकान्तश्चन्द्राश्मा चन्द्रजोपलः ।
शीताश्मा चन्द्रिकाद्रावः शशिकान्तश्च सप्तधा ॥१३.२०९
चन्द्रकान्तस्तु शिशिरः स्निग्धः पित्तास्रतापहृत् ।
शिवप्रीतिकरः स्वच्छो ग्रहालक्ष्मीविनाशकृत् ॥१३.२१०
स्निग्धं श्वेतं पीतमात्रासमेतं धत्ते चित्ते स्वच्छतां यन्मुनीनां ।
यच्च स्रावं याति चन्द्रांशुसङ्गाज्जात्यं रत्नं चन्द्रकान्ताख्यमेतत् ॥१३.२११
राजावर्तो नृपावर्तो राजन्यावर्तकस्तथा ।
आवर्तमणिरावर्तः स्यादित्येषः शराह्वयः ॥१३.२१२
राजावर्तः कटुः स्निग्धः शिशिरः पित्तनाशनः ।
सौभाग्यं कुरुते नॄणां भूषणेषु प्रयोजितः ॥१३.२१३
निर्गारं असितमसृणं नीलं गुरु निर्मलं बहुछायं ।
शिखिकण्ठसमं सौम्यं राजावर्तं वदन्ति जात्यमणिं ॥१३.२१४
पेरोजं हरिताश्मं च भस्माङ्गं हरितं द्विधा ।
पेरोजं सुकषायं स्यान्मधुरं दीपनं परं ॥१३.२१५
स्थावरं जङ्गमं चैव संयोगाच्च यथा विषं ।
तत्सर्वं नाशयेत्शीघ्रं शूलं भूतादिदोषजं ॥१३.२१६
सिद्धाः पारदं अभ्रकं च विविधान्धातूंश्च लोहानि च प्राहुः किंच मणीनपीह सकलान्संस्कारतः सिद्धिदान् ।
यत्संस्कारविहीनं एषु हि भवेद्यच्चान्यथा संस्कृतं तन्मर्त्यं विषवन्निहन्ति तदिह ज्ञेया बुधैः संस्क्रियाः ॥१३.२१७
यान्संस्कृतान्शुभगुणानथ चान्यथा चेद्दोषांश्च यानपि दिशन्ति रसादयोऽमी ।
याश्चेह सन्ति खलु संस्कृतयस्तदेतन्नात्राभ्यधायि बहुविस्तरभीतिभाग्भिः ॥१३.२१८
इति लोहधातुरसरत्नतद्भिदाद्यभिधागुणप्रकटनस्फुटाक्षरं ।
अवधार्य वर्गं इमं आद्यवैद्यकप्रगुणप्रयोगकुशलो भवेद्बुधः ॥१३.२१९
कुर्वन्ति ये निजगुणेन रसाध्वगेन नॄणां जरन्त्यपि वपूंषि पुनर्नवानि ।
तेषामयं निवसतिः कनकादिकानां वर्गः प्रसिध्यति रसायनवर्गनाम्ना ॥१३.२२०
नित्यं यस्य गुणाः किलान्तरलसत्कल्याणभूयस्तथा चित्ताकर्षणचञ्चवस्त्रिभुवनं भूम्ना परिकुर्वते ।
तेनात्रैष कृते नृसिंहकृतिना नामादिचूडामणौ संस्थामेति मितस्त्रयोदशतया वर्गः सुवर्णादिकः ॥१३.२२१
Translation - भाषांतर
N/A


text:
47 अथ संफेटः—
यथा वेणीसंहारे—
भो कौरवराज, कृतं बन्धुनाशदर्शनमन्युना । मैवं विषादं कृथाः पर्याप्ताः पाण्डवाः समरायाहमसहाय इति ।353 इत्थं श्रुत्वासूयात्मिकां निक्षिप्य कुमारयोर्दृष्टिमुक्तवान् धार्तराष्ट्रः— इत्युत्थाय च परस्परक्रोधाधिक्षेपपरुषवाक्कलहप्रस्तावितघोरसंग्रामौ—
भो कौरवराज, कृतं बन्धुनाशदर्शनमन्युना । मैवं विषादं कृथाः पर्याप्ताः पाण्डवाः समरायाहमसहाय इति ।353
इत्थं श्रुत्वासूयात्मिकां निक्षिप्य कुमारयोर्दृष्टिमुक्तवान् धार्तराष्ट्रः—
इत्युत्थाय च परस्परक्रोधाधिक्षेपपरुषवाक्कलहप्रस्तावितघोरसंग्रामौ—


text:
खेडामण्डलम्
खेडामण्डलम् (गुजराती: ખેડા જિલ્લો, आङ्ग्ल: Kheda district) इत्येतत् गुजरातराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति नडियाद इति नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
खेडामण्डलस्य विस्तारः ४,२१८ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । गुजरातराज्यस्य मध्यभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे पञ्चमहलमण्डलं, पश्चिमे अहमदाबादमण्डलम्, उत्तरे साबरकाठामण्डलं, दक्षिणे आणन्दमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ७२३ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले अष्ट नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- मही, साबरमतीनदी, मेश्वो, खारी, लुणी, वात्रक, शेढी, मोहर ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं खेडामण्डलस्य जनसङ्ख्या २२,९८,९३४ अस्ति । अत्र ११,८७,०९८ पुरुषाः ११,११,८३६ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ५४१ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ५४१ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १२.८१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३७ अस्ति । अत्र साक्षरता ८४.३१% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले दश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ बालासिनोर २ कपडवञ्ज ३ कठलाल ४ खेडा ५ महुधा ६ मातर ७ महेमदाबाद् ८ नडियाद ९ ठासरा १० वीरपुरम्
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
आम्लकी, बृहज्जम्बीरं, कदलीफलं, पपितफलं च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि फलानि सन्ति । आलुकं, वार्तिकी ('टमेटो'), वृन्ताकं, पलाण्डुः, मरीचिका च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि शाकानि सन्ति । आर्द्रकं ('जिञ्जर्'), हरिद्रा, जीरकः, मधुरिका/शालेयः च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि सुगन्धद्रव्याणि ('स्पैसस्') सन्ति । गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु आम्लक्युत्पादने अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । तमाखूत्पादने अस्य मण्डलस्य द्वितीयं स्थानम् अस्ति । कृषिः, 'इलेक्ट्रिकल् एक्विप्मेण्ट्स्', वस्त्रोत्पादनं, 'सिरेमिक्', कर्गजोद्यमः, 'प्ल्यास्टिक्', आहारसंस्करणं, 'सिमेण्ट् एण्ड् जिप्सम्' च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
नडियाद-तः ३३ किलोमीटर्दूरे स्थिते डाकोरनगरे विद्यमानं प्रसिद्धं रणछोडरायमन्दिरं प्रमुखं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । रायोली इत्यत्र 'डायनोसार् एण्ड् फोसिल् पार्क्' अस्ति यत् अपरं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । नडियाद-नगरे स्थितं सन्तराममन्दिरमपि एकं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । कपडवञ्ज इत्यत्र विद्यमानः कुण्डः, 'बत्त्रीस् कोठा नी वाव्' इत्येतत् द्वयमपि वीक्षणीयस्थलमस्ति ।


text:
यत्र शक्यार्थमनन्तर्भाव्यैवार्थान्तरप्रतीतिस्तत्र जहल्लक्षणा ।
यत्र शक्यार्थमन्तर्भाव्यैवार्थान्तरप्रतीतिस्तत्र अजहल्लक्षणा ।
विशिष्टवाचकपदस्य शक्यैकदेशवृत्तित्वं यत्र तत्र जहदजहल्लक्षणा इति प्राञ्चः ,
वेदान्तपरिभाषाकाररीत्या तु शक्याशक्यवृत्तित्वं यत्र तत्र जहदजहल्लक्षणा , काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम् इतिवाक्यस्य तदुदाहरणत्वस्योक्तेः ।
अत एव टीकाकर्त्तृभिरपि –
शक्यसम्बन्धिमात्रविषया वृत्तिः जहल्लक्षणा ।
शक्यविशिष्टविषया वृत्तिः अजहल्लक्षणा ।
शक्यैकदेशविषया वृत्तिः जहदजहल्लक्षणा इति प्राचीनरीत्योक्तम् ।
परिभाषाकृन्मते तु शक्याशक्यविषया वृत्तिः जहदजहल्लक्षणा इति च योजितम् ।
तत्र परिभाषाकृदुक्तम् अजहल्लक्षणालक्षणं शक्यविशिष्टविषयवृत्तित्वं तार्किकोक्तात् लक्ष्यतावच्छेदकरूपेण लक्ष्यशक्योभयबोधिका लक्षणा अजहल्लक्षणा इत्यस्माद्विलक्षणम् ।
तथा हि –
शक्यविशिष्टविषयवृत्तित्वम् इतिपरिभाषोक्तलक्षणे शुक्लो घट इतिदृष्टान्तः ; तत्र च शुक्लरूपस्य शक्यत्वं , तद्विशिष्टस्य च घटस्य स्वशक्याश्रयत्वसम्बन्धेन बोद्ध्यत्वम् । अत्र घटस्योक्तलक्षणया बोधेपि न तस्य शुक्लवर्णावैशिष्ट्येनोपस्थितिः इति अत्र लक्षणसमन्वयः । तथैव जातिरेव शक्या इतिवादिनामद्वैतिनां घटत्वशक्तेन घटपदेन घटव्यक्तेरुपस्थितिरजहल्लक्षणया भवति , समानसंवित्संवेद्यत्वमते तु न सापि ।
तार्किकसमयानुकूलो दृष्टान्तस्तु काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम् इत्याद्येव । तथा हि तत्र दध्युपघातका लक्ष्याः , लक्ष्यतावच्छेदकञ्च दध्युपघातकत्वं काकपदशक्ये तदशक्यमार्जारादौ च वर्त्तत इत्युभयोर्लक्षणयोपस्थितिः । तथा चात्र अजहत्स्वार्था लक्षणा ।
इत्युभयमतसम्मताजहल्लक्षणालक्षणवैलक्षण्यं प्रकटीकृतम् ।
तथैव तार्किकनये वाच्यार्थैकदेशत्यागेन तदेकदेशे लक्षणा जहदजहती ; प्राचीनानां मतेपि तनुकूलैव सा विशिष्टवाचकेत्यादिनोक्ता । तत्र च दृष्टान्तः सोयं देवदत्त इत्यादिः प्रसिद्धः ।
परिभाषाकृन्मते तु विशिष्टशक्तपदेन विशेष्यमात्रोपस्थितिः शक्त्यैव न तु लक्षणया , अन्यथा गेहे घट इत्यादावपि सान्यैरभ्युपगन्तव्या स्यात् ; इति सोयमित्यादौ न लक्षणा कापि ।
परं तैरपि विशिष्टशक्तेन पदेन विशेषणमात्रोपस्थितिर्लक्षणयाङ्गीक्रियते , यथा घटो नित्य इत्यादौ घटत्वविशिष्टशक्तस्य घटपदस्य घटत्वे लक्षणैव । इदमवधेयं यत् घटो नित्य इतिदृष्टान्तो न वेदान्तरीत्या किन्तु तार्किकरीत्यैव ; घटपदस्य घटत्वमात्रशक्तत्वाङ्गीकारात् वेदान्तिभिः , तार्किकैरेव घटपदस्य घटत्वघटयोः शक्त्यङ्गीकारात् । तथा चात्र लक्षणा न जहत्स्वार्था , लक्ष्यतावच्छेदकस्य घटत्वत्वस्य शक्यघटत्ववृत्तित्वात् ; नापि अजहत्स्वार्था लक्ष्यतावच्छेदकस्य शक्यवृत्तित्वेप्यशक्यवृत्तित्वाभावात् (तार्किकरीत्या) {शक्यविशिष्टावृत्तित्वात् = घटत्वविशिष्टघटविशिष्टयोरवृत्तित्वात् इति परिभाषाकृद्रीतिरत्र न विचार्य्या , दृष्टान्तस्याननुकूलत्वात्} ; किन्तु जहदजहत्स्वार्था (तार्किकरीत्या) , लक्ष्यतावच्छेदकस्य घटत्वत्वस्य शक्यैकदेशघटत्ववृत्तित्वेपि तदेकदेशघटावृत्तित्वात् , {परिभाषाकृद्रीत्या तु नेयं जहदजहत्स्वार्थापि शक्यमात्रविषयत्वात् इति तु न वक्तव्यं दृष्टान्तस्यैवाननुकूलत्वात्} ।
जातिशक्तिवादाभ्युपगन्तृवेदान्तिरीत्या घटो नित्य इत्यत्र शक्त्यैवान्वयः , घटत्वस्य नित्यत्वान्वययोग्यस्य शक्त्यैवोपस्थितेः । घटोऽनित्य इत्यत्र तु घटपदस्य घटत्वाश्रये लक्षणा , सा च जहत्स्वार्थैव , व्यक्तेरशक्यत्वात् ।
परिभाषाकृन्मते च जहदजहत्स्वार्थलक्षणाया दृष्टान्तः काकेभ्यो दधि रक्षताम् इत्यादिरेव ; काकपदस्य च दध्युपघातके लक्षणा , लक्ष्यतावच्छेदकं दध्युपघातकत्वञ्च शक्यकाकवृत्ति यथा तथा अशक्यमार्जारादिवृत्त्यपि इति शक्याशक्यविषयत्वेन जहदजहल्लक्षणात्र ।
यद्यपि तार्किकोक्ताजहल्लक्षणालक्षणमत्रातिव्याप्तं ; तथापि इदं न परिभाषाकृदुक्ताजहल्लक्षणालक्षणेन्तर्भवति , शक्यविशिष्टविषयलक्षणात्वस्यैव अजहल्लक्षणात्वात् , काकपदशक्यकाकत्वविशिष्टस्यात्र काकपदेनाविवक्षितत्वात् च ।
अत एव पदस्य शक्तिः कुत्र , तत्तल्लक्षणालक्षणञ्च किं कस्मिन्मते इति विचार्य्य मतयोरसङ्करं कृत्वा मतिः कार्य्या ।


text:
गोदावरीनदी
अन्तर्विषयाः
उपनद्यः[सम्पादयतु]
पूर्णा प्रणहिता इन्द्रवती शबरीनदी प्रवरा मञ्जिरा पेड्डावगु मनैर् किन्नेसरी च। सा राजमण्ड्रेः समीपे बङ्गालोपसागरेन मिलति ।
गोदावरी दक्षिणभारतस्य प्रमुखा नदी। सा दक्षिणगङ्गा इत्यपि प्रसिद्धा। इयं महाराष्ट्रस्य नासिकमण्डले त्रयम्बकेश्वरे उद्भ्वति। सप्तपवित्रनदीषु अन्यतमा गोदावरी भारतस्य पश्चिमभागात् पूर्वाभिमुखं प्रवह्य अनन्तरं दक्षिणाभिमुखं प्रवहति । एतस्याः दक्षिणगङ्गा इत्यपि अपरं नाम । भारतस्य प्रमुखनदीषु अन्यतमायाः एतस्याः दैर्घ्यं १४६५ कि.मी.यावत् अस्ति । गङ्गायाः अनन्तरं भारतस्य द्वितीया दीर्घा नदी, दक्षिणभारतस्य दीर्घतमा नदी अस्ति । । पाण्डीचेरीसमीपे याणम् इत्यत्र तथा आन्ध्रप्रदेशस्य पूर्वगोदावरीमण्डले अन्तर्वेदी इत्यत्र बङ्गालोपसागरेण मिलति । एषा बसरा (आदिलाबादमण्डलम्) इत्यत्र आन्ध्रप्रदेशं प्रविशति । अत्र एव प्रसिद्धं ज्ञानसरस्वत्याः मन्दिरम् अस्ति । भारते द्वितीयं सरस्वत्याः मन्दिरम् एतत् । आन्ध्रप्रदेशस्य तेलङ्गाणाप्रदेशमार्गेन गमनसमये धर्मपुरी इति कश्चन लघुग्रामः लभ्यते । अत्र अनेकानि मन्दिराणि सन्ति ।While passing through telangana region of
नासिकनगरस्य अनन्तरं गोदावरीनद्याः तीरे द्वितीयं महानगरं नामराजमण्ड्री . राजमण्ड्र्यां गोदावरीनद्याः अत्यन्तं विशालं पात्रम् अस्ति । तन्नाम नद्याः अपरं तीरं ५ कि.मी.दूरे कोव्वूरुनगरे भवति । १९६४ तः -१९६९ पर्यन्तस्य पञ्चवार्षिकयोजनायां निर्मितः श्रीरामसागरप्रकल्पः आदिलाबादमण्डलस्य निझामाबादमण्डलस्य करीमनगरमण्डलस्य वरङ्गलमण्डलस्य च जलापेक्षां पूरयति ।
नद्याः तीरे विद्यमानानि प्रमुखनगराणि[सम्पादयतु]
महाराष्ट्रे[सम्पादयतु]
- नासिक (कुम्भमेलायाः पवित्रं स्थानम्)
- त्र्यम्बकेश्वरः (दशमं ज्योतिर्लिङ्गम्)
- कोपरगाव
- पैठण (शातवाहनानां राजधानी,महाराष्ट्रस्य प्रसिद्धायाः पैठणीशाटिकायाः उत्पादनस्थानम्)
- गङ्गखेड
- नान्देड (प्रसिद्धं सचखण्डगुरुद्वारम्)
- शिरोञ्चा
- गेव्रै बीडमण्डले
आन्ध्रप्रदेशे[सम्पादयतु]
- बसरा, आदिलाबाद (ज्ञानसरस्वतीमन्दिरम्)
- निर्मल, (आदिलाबादमण्डलम्) (निर्मल्क्रीडनकानि)
- Tadpakala, Nizamabad (Armoor Toys)
- battapur, Nizamabad (Armoor Toys)
- Goodem gutta, Adilabad (Temple)
- Dharmapuri, Karimnagar (Narasimha Swamy Temple)
- Kaleshwaram, Karimnagar (Kaleswara Mukhteswara swamy (Siva) Temple)
- Manthani, Karimnagar (Gautameshwara Swami(Siva) Temple, Sri Rama, Sarswathi Temples)
- Mancherial, Adilabad
- Chennur, Adilabad
- Godavarikhani, Karimnagar
- Eturunagaram, Warangal
- Bhadrachalam, khammam
- राजमण्ड्री, पूर्व-गोदावरीमण्डलम्
- कोव्वूरु, पशिम-गोदावरीमण्डलम्
- Tallapudi, पशिम-गोदावरीमण्डलम्
- Narsapur, पशिम-गोदावरीमण्डलम्
- अन्तर्वेदी, पूर्वगोदावरीमण्डलम्Antarvedi is famous for the Laxmi Narasimha Swamy temple constructed between the 15th and 16th centuries. There is also a temple of Lord Siva that is older than Narasimha Swamy temple. The temple's idol of Lord Siva was installed by Lord Srirama.
- Tadipudi, West Godavari


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २९९< अग्निपुराणम्
बालग्रहहरबालतन्त्रम्सम्पाद्यताम्
अग्निरुवाच
बालतन्त्रं प्रवक्ष्यामि बालादिग्रहमर्द्दनं ।
अथ जातदिने वत्सं ग्रही गृह्णाति पापिनी ।। २९९.१ ।।
गात्रोद्वेगो निराहारो नानाग्रीवाविवर्त्तनं ।
तच्चेष्टितमिदं तत्स्यान्मातृणाञ्च बलं हरेत् ।। २९९.२ ।।
मत्स्यमांससुराभक्ष्यगन्धस्रग्धूपदीपकैः ।
लिम्पेच्च धातकीलोध्रमञ्जिष्ठातालचन्दनैः ।। २९९.३ ।।
महिषाक्षेण धूपश्च द्विरात्रे भीषणी ग्रही ।
तच्चेष्टा कासनिश्वासौ गात्रसङ्गोचनं मुहुः ।। २९९.४ ।।
आजमूत्रैर्लिपेत् कृष्णासेव्यापामार्गचन्दनैः ।
गोश्रृङ्गदन्तकेशैश्च धूपयेत् पूर्ववद्वलिः ।। २९९.५ ।।
ग्रही त्रिरात्रे घण्ठाली तच्चेष्टा क्रन्दनं मुहुः ।
जृम्भणं स्वनितन्त्रासो गात्रोद्वेगमरोचनं ।। २९९.६ ।।
केशराञ्जनगोहस्तिदन्तं साजपयो लिपेत् ।
नखराजीविल्वदलैर्धूपयेच्च बलिं हरेत् ।। २९९.७ ।।
ग्रही चतुर्थी काकोली गात्रोद्वेगप्ररोचनं ।
फेनोद्ग्णरो दिशो द़तकेशेन धूपयेत् ।। २९९.८ ।।
गजदन्ताहिनिर्म्मोकवाजिमूत्रप्रलेपनं ।
सराजीनिम्बपत्रेण धूतकेशेन धूतकेशेन धूपयेत् ।। २९९.९ ।।
हंसाधिका पञ्चमी स्याज्जृम्भाश्वासोद्र्ध्वधारिणी ।
मुष्टिबन्धश्च तच्चेष्टा बलिं मत्स्यादिना हरेत् ।। २९९.१० ।।
मेषश्रृड्गबलालोध्रशिलातालैः शिशुं लिपेत् ।
फट्कारी तु ग्रही षष्ठी भयमोहप्ररोदनं ।। २९९.११ ।।
निराहरोऽह्गविक्षेणो हरेन्मत्स्यादिना बलिं ।
राजीगुग्गुलुकुष्ठे भदन्ताद्यैर्धूपलेपनैः ।। २९९.१२ ।।
सप्तमे मुक्तकेश्यार्त्तः पूतिगन्धो विजृम्भणं ।
सादः प्ररोदनङ्गासो धूपो व्याघ्रनशैर्लिपेत् ।। २९९.१३ ।।
वचागोमयगोमूत्रेः श्रीदणअडी चाष्टमे ग्रही ।
दिशो निरीक्षणं जिह्वाचालनङ्कासरोदनं ।। २९९.१४ ।।
वलिः पूर्वैव मत्स्याद्यैर्धूपलेपे च हिङ्गुला ।
वचासिद्धार्थलशुनैश्चोद्र्ध्वग्राही महाग्रही ।। २९९.१५ ।।
उद्वेजनोद्र्ध्वनिःश्वासः स्वमुष्टिद्वयखादनं ।
रक्तचन्दनकुष्ठाद्यैर्धूपयेल्लेपयेच्छिशुं ।। २९९.१६ ।।
कपिरोमनखैर्धूपो दशमी रोदनी ग्ररी ।
तच्चेष्टा रोदनं शश्वत् सुगन्धो नीलवर्णता ।। २९९.१७ ।।
धूपो निम्बेन भूतोग्रराजीसर्ज्जरसैर्ल्लिपेत् ।
बर्लि वहिर्हरेल्लाजकुल्माषकवकोदनम् ।। २९९.१८ ।।
यावत्त्रयोदशाहं स्यादेवं धूपादिका क्रिया ।
गृह्णाति मासिकं वत्सं पूतनासङ्कुली ग्रही ।। २९९.१९ ।।
काकवद्रोदनं स्वासो मूत्रगन्वोऽक्षिमीलनं ।
गोमूत्रस्नपनं त्स्य गोदन्तेन च धूपनम् ।। २९९.२० ।।
पीतवस्त्रं ददेद्रक्तस्रग्गन्धौ तैलदीपकः ।
त्रिविधं पायसम्मद्यं तिलमासञ्चतुर्व्विधम् ।। २९९.२१ ।।
करञ्जाधो यमदिशि सप्ताहं तैर्बलिं हरेत् ।
द्विमासिकञ्च मुकुटा वपुः शीतञ्च शीतलं ।। २९९.२२ ।।
छर्द्दिः स्यान्मुखशोषादिपुष्पगन्धांशुकानि च ।
अपूपमोदनं दोपः कृष्णं नीरादि धूपकम् ।। २९९.२३ ।।
तृतीये गोमुखी निद्रा सविण्मुत्रप्ररोदनम् ।
यवाः प्रियङ्गुः पलनं कुल्माषं शाकमोदनम् ।। २९९.२४ ।।
क्षीरं पूर्व्वे ददेन्मध्येऽहनि धूपश्च सर्पिषा ।
पञ्चभङ्गेन तत् स्नानं चतुर्थे पिङ्गलार्त्तिहृत् ।। २९९.२५ ।।
तनुः शीता पूतिगन्धः शोषः स म्रियते ध्रुवम् ।
पञ्चमी ललना गात्रसादः स्यान्मुखशोषणं ।। २९९.२६ ।।
अपानः पीतवर्णश्च मत्स्याद्यैर्द्दक्षइणे बलिः ।
षणअमासे पङ्कजा चेष्टा रोदनं विकृतः स्वरः ।। २९९.२७ ।।
मत्स्यमांससुराभक्तपुष्पगन्धादिभिर्बलिः ।
सप्तमे तु निराहारा पूतिगन्धादिदन्तरुक् ।। २९९.२८ ।।
पिष्टमांससुरामांसैर्बलिः स्याद्यमुनाष्टमे ।
विस्फोटशोषणाद्यं स्यात् तच्चिकित्सान्न कारयेत् ।। २९९.२९ ।।
नवमे कुम्भकर्ण्यार्त्तो ज्वरी च्छर्द्दति पालकम् ।
रोदनं मांसकुल्माषमद्याद्यैर्वैश्वके बलिः ।। २९९.३० ।।
दशमे तापसी चेष्टा निराहारोक्षइमीलनम् ।
घण्टा पताका पिष्टोक्ता सुरामांसबलिः समे ।। २९९.३१ ।।
राक्षस्येकादशी पीड़ा नेत्राद्यं न चिकित्सनम् ।
चञ्चला द्वादशे श्वासः त्रासादिकविचेष्टितम् ।। २९९.३२ ।।
बलिः पूर्वऽथ मध्याह्ने कुल्माषाद्यैस्तिलादिभिः ।
यातना तु द्वितीयेऽब्दे यातनं रोदनादिकम् ।। २९९.३३ ।।
तिलमांसमद्यमांसैर्बलिः स्नानादि पूर्ववत् ।
तृतीये रोदनी कम्पो रोदनं रक्तमूत्रकं ।। २९९.३४ ।।
गुड़ौदनं तिलापूपः प्रतिमा तिलपिष्टजा ।
तिलस्नानं पञ्चपत्रैर्धूपो राजफलत्वचा ।। २९९.३५ ।।
चतुर्थे चटकाशोफो ज्वरः सर्व्वाङ्गसादनम् ।
मत्स्यमांसतिलाद्यैश्च बलिः स्नानञ्च धूपनम् ।। २९९.३६ ।।
चञ्चला पञ्चमेऽब्दे तु ज्वरस्त्रासोऽङ्गसादनम् ।
मांसौदनाद्यैश्च वलिर्मेषश्रृङ्गेण धूपनम् ।। २९९.३७ ।।
पलाशोदुम्बराश्वत्थवटबिल्वदलाम्बुधृक् ।
षष्ठेऽब्दे धावनीशोषो वैरस्यं३ गात्रसादनम् ।। २९९.३८ ।।
सप्ताहोभिर्बलिः पूर्वैर्धूपस्नानञ्च भङ्गकैः ।
स्प्तमे यमुनाच्छर्दिरवचोहासरोदनम् ।। २९९.३९ ।
मांसपायसमद्याद्यैर्बलिः स्नानञ्च धूपनम् ।
अष्टमे वा जातवेदा निराहारं प्ररोदनम् ।। २९९.४० ।।
कृशरापूपदध्याद्यैर्बलिः स्नानञ्च धूपनम् ।
कालाब्दे नवमे वाह्वोरास्फोटो गर्जनं भयम् ।। २९९.४१ ।।
बलिः स्यात् कृशरापूपशक्तुकुल्मासपायसैः ।
दशमेऽब्दे कलहंसी दाहोऽङ्गकृशता ज्वरः ।। २९९.४२ ।।
पौलिकापूपदध्यन्नैः पञ्चरात्रं बलिं हरेत् ।
निम्बधूपकुष्ठलेप एकादशमके ग्रही ।। २९९.४३ ।।
देवदूती निष्ठुरवाक् बलिर्लेपादि पूर्ववत् ।
बलिका द्वादशे स्वासो बलीर्लेपादि पूर्ववत् ।। २९९.४४ ।।
त्रयोदशे वायवी च मुखवाह्याङ्गसादनम् ।
रक्तान्नगन्धमाल्याद्यैर्बलिः पञ्चदलैः स्नपेत् ।। २९९.४५ ।।
राजीनिस्वदलैर्धूपो यक्षिणी च चतुर्दशे ।
चेष्टा शूलं ज्वरो दाहो मांसभक्षादिकैर्बलिः ।। २९९.४६ ।।
स्नानादि पूर्ववच्छान्त्यै मुण्डिकार्त्तिस्त्रिपञ्चके ।
तच्चेष्टासृक्श्रवः शश्वत्कुर्य्यान्मातृचिकित्सनम् ।। २९९.४७ ।।
वानरी षोडशी भूमौ पतेन्निद्रा सदा ज्वरः ।
पायसाद्यैस्त्रिरात्रञ्च बलिः स्नानादि पूर्ववत् ।। २९९.४८ ।।
गन्धवती सप्तदशे गात्रोद्वेगः प्ररोदनम् ।
कुल्माषाद्यैर्बलिः स्नानधूपलेपादि पूर्ववत् ।। २९९.४९ ।।
दिनेशाः पूतना नाम वर्षेशाः सुकुमारिकाः ।
ओं नमऋ सर्वमातृभ्यो बालपीड़ासंयोगं भुञ्ज भुञ्ज चुट चुट
स्फोटय स्फोटय स्फुर स्फुर गृह्ण गृह्ण आकट्टय आकट्टय
एवं सिद्धरूपो ज्ञापयति ।
हर हर निर्दोवं कुरु कुरु बालिकां बालं स्त्रियम् पुरुषं वा
सर्वग्रहाणामुपक्रमात् ।
चामुण्डे नमो देवेयै ह्रूँ ह्रुँ ह्रीँ अपसर अपसर दुष्टग्रहान् ह्रूँ तद्यथा गच्छन्तु गृह्यकाः अन्यत्र पन्थानं रुद्रो ज्ञापयति ।
सर्वबालग्रहेषु स्यान्मन्त्रोऽयं सर्वकामिकः ।। २९९.५० ।।
ओं नमो भगवति चामुण्डे मुञ्च मुञ्च बलिं बालिकां वा ।
बलिं गृह्ण गृह्ण जय जय वस वस ।
सर्वत्र बलिदानेऽयं रक्षाकृत् पठ्यते मनुः ।। २९९.५१ ।।
ब्रह्मा विष्णुः शिवः स्कन्दो गौरीलक्षअमीर्गणआदयः ।
रक्षन्तु च ज्वराभ्यान्तं मुञ्चन्तु च कुमारकम् ।। २९९.५२ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये बालग्रहहरं बालतन्त्रं नाम नवनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।