text:
संदेश
September, 2011 की पोस्ट दिखाई जा रही हैं
संस्कृतजगत् संस्कृत-हिन्दी-अंग्रेजी-शब्दकोश का शुभारम्भ अब संस्कृत-हिन्दी-अंग्रेजी के शब्द प्राप्त करें आसानी से यह सुविधा अभी आनलाइन ही उपलब्ध, किन्तु भविष्य में आॅफलाइन भी होगी प्राप्त शब्दकोश में शब्दों का प्रवेश अभी प्रक्रियाधीन शब्दों को हिन्दी, संस्कृत अथवा अंग्रेजी में खोज सकने की सुविधा हिन्दी न लिख सकने की दशा में हिन्दी का शब्द अंग्रेजी अक्षरों में खोजें । शब्दकोश पर जाने के लिये यहाँ क्लिक करें ।
एकस्मिन् दिवसे एकशतसन्देशा: एव ।
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
दूरसंचारनियामकप्राधिकरण (ट्राई) द्वारा अद्य एक: नियम: निष्कासित: । सम्प्रति एकस्मिन् दिवसे एकेन भाषयन्त्रेण केवलम् एकशतसंदेशा: एव प्रेषयितुं शक्य: भविष्यति । पूर्वं भाषसमूहा: अपि प्रत्येकस्य दिवसस्य कृते 500 संदेशा: ददति स्म । किन्तु सम्प्रति एतस्य सीमानिर्धारणं कृतम् । 100 सन्देशा: एव एकस्मिन् दिवसे प्रेषयितुं शक्य: भविष्यति इदानीम् ।
अद्य आरभ्य एव अवांछितसंदेशानाम् अपसारणमपि क्रियान्वितम् अभवत् । सम्प्रति यदि अवांछितसंदेशै: भवान् थकित: चेत् डूनाटडिस्टर्ब इति सेवा सक्रिय कर्तव्या । सेवाया: प्रारम्भानन्तरं अवांछितसंदेशै:, भाषै: च मुक्ति: प्राप्स्यते । एषा सेवा सक्रियकर्तुं START DND इति लिखित्वा 1909 संख्याया: उपरि प्रेषणीय: । भवत: संख्याया: उपरि डूनाटडिस्टर्ब सुविधा सक्रिया भविष्यति । अवांछितभाषै: संदेशै: च मुक्ति: प्राप्स्यते ।
अद्य आरभ्य एव अवांछितसंदेशानाम् अपसारणमपि क्रियान्वितम् अभवत् । सम्प्रति यदि अवांछितसंदेशै: भवान् थकित: चेत् डूनाटडिस्टर्ब इति सेवा सक्रिय कर्तव्या । सेवाया: प्रारम्भानन्तरं अवांछितसंदेशै:, भाषै: च मुक्ति: प्राप्स्यते । एषा सेवा सक्रियकर्तुं START DND इति लिखित्वा 1909 संख्याया: उपरि प्रेषणीय: । भवत: संख्याया: उपरि डूनाटडिस्टर्ब सुविधा सक्रिया भविष्यति । अवांछितभाषै: संदेशै: च मुक्ति: प्राप्स्यते ।
उदात्तानुदात्तस्वरितभेदा: ।
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
उदात्तानुदात्तस्वरितभेदात् अचाम्(अच् इति स्वरवर्णाः/माहेश्वरसूत्राणाम् ’अइउण्’ इत्यारभ्य ’ऐऔच्’ इति
यावद् अच् प्रत्याहारे स्वराणां ग्रहणम्/ अत्र अचामिति षष्ठिबहुवचनम्) त्रैविध्यम् कल्पितम् ।
सिद्धान्तकौमुद्याः संज्ञाप्रकरणे उदात्तादिसंज्ञा विहिता । तद् यथा- उच्चैरुदात्तः(९/२/२९)
नीच्चैरनुदात्तः(१/२/३०) समाहारः स्वरितः(१/२/३१) । एतेषाम् उदात्तानुदात्तस्वरितानाम् उच्चारणम् कुत्र
क्रियते इत्यस्मिन् विषये तत्रभवता भट्टोजिपादेनोक्तम्-१) ताल्वदिषु सभागेषु स्थानेषूर्ध्वभागे
निष्पन्नोऽजुदात्तसंज्ञः स्यात् । अर्थात् येषाम् अचाम्(स्वरवर्णानाम्) उच्चारणं मुखगह्वरे
ताल्वादि(कण्ठमूर्धाताल्वादिषु) सभागस्य उर्धभागे सम्भवन्ति तेषाम् अचाम् उदात्तसंज्ञा भवति । २) तल्वदिषु
सभागेषु स्थानेस्वधोभागे निष्पन्नोऽच् अनुदात्तसंज्ञः स्यात् । अर्थात् ताल्वादिसभागस्य अधोभागे ये वर्णाः
निष्पन्नाः(उच्चारिताः) भवन्ति ते अनुदात्ताः । ३) उदात्तानुदात्तत्वे वर्णधर्मौ समाह्रियेते यत्र सोऽच्
स्वरितसंज्ञः स्यात् । अर्थात् समानतया उदात्तानुदात्तयोः धर्मौ यस्मिन् वर्णे विद्येते सैव स्वरितः ।
ताल्वादिस्थानानां मध्यभागादुच्चार…
यावद् अच् प्रत्याहारे स्वराणां ग्रहणम्/ अत्र अचामिति षष्ठिबहुवचनम्) त्रैविध्यम् कल्पितम् ।
सिद्धान्तकौमुद्याः संज्ञाप्रकरणे उदात्तादिसंज्ञा विहिता । तद् यथा- उच्चैरुदात्तः(९/२/२९)
नीच्चैरनुदात्तः(१/२/३०) समाहारः स्वरितः(१/२/३१) । एतेषाम् उदात्तानुदात्तस्वरितानाम् उच्चारणम् कुत्र
क्रियते इत्यस्मिन् विषये तत्रभवता भट्टोजिपादेनोक्तम्-१) ताल्वदिषु सभागेषु स्थानेषूर्ध्वभागे
निष्पन्नोऽजुदात्तसंज्ञः स्यात् । अर्थात् येषाम् अचाम्(स्वरवर्णानाम्) उच्चारणं मुखगह्वरे
ताल्वादि(कण्ठमूर्धाताल्वादिषु) सभागस्य उर्धभागे सम्भवन्ति तेषाम् अचाम् उदात्तसंज्ञा भवति । २) तल्वदिषु
सभागेषु स्थानेस्वधोभागे निष्पन्नोऽच् अनुदात्तसंज्ञः स्यात् । अर्थात् ताल्वादिसभागस्य अधोभागे ये वर्णाः
निष्पन्नाः(उच्चारिताः) भवन्ति ते अनुदात्ताः । ३) उदात्तानुदात्तत्वे वर्णधर्मौ समाह्रियेते यत्र सोऽच्
स्वरितसंज्ञः स्यात् । अर्थात् समानतया उदात्तानुदात्तयोः धर्मौ यस्मिन् वर्णे विद्येते सैव स्वरितः ।
ताल्वादिस्थानानां मध्यभागादुच्चार…
मेघदूतस्य पूर्वमेघात् केचन् श्लोका: ।
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
कश्चित् कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारात्प्रमत्त: शापेनास्तड्ग्मितहिमा वर्षभोग्येण भर्तु: ।यक्षश्चक्रे जनकतनयास्त्रानपुण्योदकेषु स्त्रिग्धच्छायातरुषु वसतिं रामगिर्याश्रमेषु ॥१॥
तसिमन्नद्रौ कतिचिदबलाविप्रयुक्त: स कामी नीत्वा मासान् कनकवलयभ्रंशरिक्तप्रकोष्ठ: ।आषाढस्य प्रथमदिवसे मेघमाश्लिष्टसानुं वप्रक्रीडापरिणतगजप्रेक्षणीयं ददर्श ॥२॥
तस्य स्थित्वा कथमपि पुर: कौतुकाधानहेतो: अन्तर्बाष्पश्चिरमनुचरो राजराजस्य दध्यौ ।मेघालोके भवति सुखिनोऽप्यन्यथाव्रत्ति चेत: कण्ठाश्लेषप्रणयिनि जने किं पुनर्दूरसंस्थे ॥३॥
प्रत्यासन्ने नभसि दयिताजीवितालम्बनार्थी जीमूतेन स्वकुशलमयीं हारयिष्यन् प्रव्रत्तिम् ।स प्रत्यग्रै: कुतजकुसुमै: कल्पितार्घाय तस्मै प्रीत: प्रीतिप्रमुखवचनं स्वागतं व्याजहार ॥४॥
धूमज्योति: सलिलमरुतां संनिपात: क्व मेघ: संदेशार्था: क्व पतुकरणै: प्राणिभि: प्रापणीया: ।इत्यौत्सुक्यादपरिगणयन् गुह्यकस्तं ययाचे कामआर्ता हि प्रक्रतिक्रपणाश्चेतनाचेतनेषु ॥५॥
वसुधासुधा संस्कृतसंघे रंजीततिवारीवर्येण प्रकाशिता: मेघदूतखण्डकाव्यस्य श्लोका: ।
संस्कृतजगत्
तसिमन्नद्रौ कतिचिदबलाविप्रयुक्त: स कामी नीत्वा मासान् कनकवलयभ्रंशरिक्तप्रकोष्ठ: ।आषाढस्य प्रथमदिवसे मेघमाश्लिष्टसानुं वप्रक्रीडापरिणतगजप्रेक्षणीयं ददर्श ॥२॥
तस्य स्थित्वा कथमपि पुर: कौतुकाधानहेतो: अन्तर्बाष्पश्चिरमनुचरो राजराजस्य दध्यौ ।मेघालोके भवति सुखिनोऽप्यन्यथाव्रत्ति चेत: कण्ठाश्लेषप्रणयिनि जने किं पुनर्दूरसंस्थे ॥३॥
प्रत्यासन्ने नभसि दयिताजीवितालम्बनार्थी जीमूतेन स्वकुशलमयीं हारयिष्यन् प्रव्रत्तिम् ।स प्रत्यग्रै: कुतजकुसुमै: कल्पितार्घाय तस्मै प्रीत: प्रीतिप्रमुखवचनं स्वागतं व्याजहार ॥४॥
धूमज्योति: सलिलमरुतां संनिपात: क्व मेघ: संदेशार्था: क्व पतुकरणै: प्राणिभि: प्रापणीया: ।इत्यौत्सुक्यादपरिगणयन् गुह्यकस्तं ययाचे कामआर्ता हि प्रक्रतिक्रपणाश्चेतनाचेतनेषु ॥५॥
वसुधासुधा संस्कृतसंघे रंजीततिवारीवर्येण प्रकाशिता: मेघदूतखण्डकाव्यस्य श्लोका: ।
संस्कृतजगत्
पितृविसर्जनस्यावसरे अस्माकं पूर्वजानां प्रति श्रद्धांजलि: ।
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
पितृविसर्जनं इति किं नाम पितृविसर्जनं किमर्थं क्रियते कस्य विसर्जनं च । अनेन लाभ: क: एते सर्वे प्रश्ना: अस्माकं मस्तिष्के आगच्छन्ति सम्भवत: । पितृविसर्जनं पितराणां 14 दिवसानां तर्पणादि क्रियाया: अनन्तरं प्रतिप्रेषणमस्ति तेषां लोके ।
पितर: के - पितर: ते पूर्वजा: सन्ति अस्माकं, येषां कारणात् एव अस्माकं न केवलं जीवनम् अपितु अस्तित्वमपि अस्ति । ते पितरा: ये अस्मिन् संसारे न सन्ति सम्प्रति तेषामेव तर्पणादिकी क्रिया क्रियते अस्मिन् पक्षे । अनेन पितर: सन्तुष्टं भूय आशीर्वादान् ददति । यथा वयं प्रतिदिनं पूजार्चनं कुर्म: देवानां तथैव वयं पंचदश दिवसा: अस्माकं पितराणां प्रति यापयाम: । तेषां पूजार्चनं कुर्म: । तान् नमस्करोमि । तेषां आशीर्वादं च प्राप्नुम: ।
अद्य एष: एव पूत अवसर: । 14 दिवसानन्तरं अद्य पंचदशदिवसे पितराणां प्रतिप्रेषणमस्ति । तेषां पूजार्चनादिकानाम् अनन्तरं तेषां प्रतिगमनसमारोह: अस्ति । अद्य बहुत्र जना: ब्राह्मणाय भोजनं ददति । अन्यविधय: कार्याणि च विविधानि सम्पादयन्ति ।
आगच्छन्तु अस्माकं पूर्वजानां, पितृणां प्रति आत्…
पितर: के - पितर: ते पूर्वजा: सन्ति अस्माकं, येषां कारणात् एव अस्माकं न केवलं जीवनम् अपितु अस्तित्वमपि अस्ति । ते पितरा: ये अस्मिन् संसारे न सन्ति सम्प्रति तेषामेव तर्पणादिकी क्रिया क्रियते अस्मिन् पक्षे । अनेन पितर: सन्तुष्टं भूय आशीर्वादान् ददति । यथा वयं प्रतिदिनं पूजार्चनं कुर्म: देवानां तथैव वयं पंचदश दिवसा: अस्माकं पितराणां प्रति यापयाम: । तेषां पूजार्चनं कुर्म: । तान् नमस्करोमि । तेषां आशीर्वादं च प्राप्नुम: ।
अद्य एष: एव पूत अवसर: । 14 दिवसानन्तरं अद्य पंचदशदिवसे पितराणां प्रतिप्रेषणमस्ति । तेषां पूजार्चनादिकानाम् अनन्तरं तेषां प्रतिगमनसमारोह: अस्ति । अद्य बहुत्र जना: ब्राह्मणाय भोजनं ददति । अन्यविधय: कार्याणि च विविधानि सम्पादयन्ति ।
आगच्छन्तु अस्माकं पूर्वजानां, पितृणां प्रति आत्…
मधुरसंगीतं श्रुण्वन्तु अंतरजाले कार्यं कुर्वन्त: एव - Listen Old and New Hindi Songs while working on web (Online Redio)
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
बहव: जना: सन्ति ये प्रायश: आदिवसं संगणके उपविश्य अंतरजाले एव कार्यं कुर्वन्त: भवन्ति । एते जना: सम्पूर्णं दिनं जालपृष्ठे कार्यं कृत्वा-कृत्वा थकिता: भवन्ति । विश्रामं प्राप्तुं संगीतादिकं श्रोतुमिच्छन्ति किन्तु संगणके अधिकं भारं न भवेत् एतदर्थं संगीतचालका: न उद्घाटयन्ति । सक्रिय संगीतं श्रोतुं जालपृष्ठानाम् अन्वेषणं क: कुर्यात् अतएव थकिता: एव भूत्वा कार्यं कुर्वन्ति । एतेषां कृते एव संस्कृतजगता नूतनं यन्त्रमंजूषायां: निर्माणं कृतम् । अस्या: यन्त्रमन्जूषाया: उपयोग: प्रायश: सर्वेषां कृते अस्ति एव । ये संस्कृतपृष्ठानाम् अन्वेषणं कुर्वन्ति ते अत्र प्रमुखपृष्ठानि प्राप्तुं शक्यन्ते । ये ईसंदेशपृष्ठानि प्रयुज्ज्यन्ते तेषां कृते अपि श्रृंखला: दत्ता: सन्ति । सर्वतो उपयोगकर: विषय: अस्ति अस्य संगीतसुविधा । यन्त्रमंजूषायां एकं रेडियोयन्त्रमपि दत्तमस्ति । अस्य यन्त्रस्य उपयोगं कृत्वा सर्वे विविधगीतानि श्रोतुं शक्नुवन्ति । संस्कृतजगत् पृष्ठम् उद्घाट्य अपि साक्षात् मधुरगीतानि श्रोतुं शक्नुवन्ति । सुन्दराणि पुर…
अहो दुर्दैव: ।
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
भगवत: गणेशस्य प्रतिमा: गणपतिपूजाया: अनन्तरं कथं पतिता: सन्ति इत्येतस्य एकं विवरणं दर्शनं च अस्मिन् लेखे द्रष्टुं शक्यते ।
विसर्जनानन्तरं किम् अस्माकं देवा: देवा: न भवन्ति, एवं पतिता प्रतिमा किम् कश्यचित् अन्यस्य, न तु भगवता गणेशस्य ।
एवं विधा: पतिता: भगवत: प्रतिमा: अस्माकं दुर्मस्तिष्कस्य प्रतीक: एव ।
किमेष: अपराध: क्षम्य: वा
--
भगवत: प्रतिमा: एवं विधा विखण्डिता: पतिता: इति विचारणीय: विषय: । यदि एवमेव वयम् अस्माकं देवानां प्रति उपेक्षाभावं धारयाम: चेत् निश्चयेन भारतस्य कल्याणं नैव स्थास्यते । अग्रे आगत्य एतस्य महापापस्य निराकरणं अस्माभि: करणीयमेव । तदैव अस्माकं पापस्य निराकरणं भवितुम् अर्हति । --
विसर्जनानन्तरं किम् अस्माकं देवा: देवा: न भवन्ति, एवं पतिता प्रतिमा किम् कश्यचित् अन्यस्य, न तु भगवता गणेशस्य ।
एवं विधा: पतिता: भगवत: प्रतिमा: अस्माकं दुर्मस्तिष्कस्य प्रतीक: एव ।
किमेष: अपराध: क्षम्य: वा
--
भगवत: प्रतिमा: एवं विधा विखण्डिता: पतिता: इति विचारणीय: विषय: । यदि एवमेव वयम् अस्माकं देवानां प्रति उपेक्षाभावं धारयाम: चेत् निश्चयेन भारतस्य कल्याणं नैव स्थास्यते । अग्रे आगत्य एतस्य महापापस्य निराकरणं अस्माभि: करणीयमेव । तदैव अस्माकं पापस्य निराकरणं भवितुम् अर्हति । --


c: text/html

text:
अभिधेयवचनो ऽर्थशब्दः। अर्थवच्छब्दरूपं प्रातिपदिकसंज्ञं भवति धातुप्रत्ययौ वर्जयित्वा। डित्थः। कपित्थः। कुण्डम्। पीठम्। अर्थवतिति किम्? वनम्, धनम् इति न अन्तस्य अवधेर् मा भूत्। नलोपो हि स्यात्। अधातुः इति किम्? हन्तेर् लङ्। अहन्। अलोपः स्यत्। अप्रत्ययः इति किम्? काण्डे। कुड्ये। ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य
इति ह्रस्वः स्यात्। अनर्थकस्य अपि निपातस्य प्रातिपदिकसंज्ञा इष्यते। अध्यागच्छति। प्रलम्बते। प्रातिपदिकप्रदेशाः ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य
`अभिधेयवचनोऽयमर्थशब्दः` इति। एतेन प्रयोजनादिवचनाद्वयवच्छिनत्ति। अर्थशब्दो हि प्रयोजनवचनोऽप्यस्ति, यथा-- अनेनार्थनागतः, अनेन प्रयोजनेनेति गम्यते। निवृत्तिवचनोऽप्यस्सि, यथा-- मशकारर्थो धूम इति, मशकनिवृत्त्यर्थ इति गम्यते। धनवचनोऽप्यस्ति,यथा--अर्थवान् देवदत्त इति, धनवानिति गम्यते। अभिधेयवचनोऽप्यस्ति, यथा-- अस्य वचनस्यायमर्थ इति, इदमस्याभिधेयमिति गम्यते। इह त्वभिधेयवचनस्यैव ग्रहणम्। तत् पुनरभिधेयं जातिगुणक्रियाद्रव्यभेदेन चतुर्विधम्।अत एव चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिर्भवति। तत्र जातिशब्दानां जातिरभिधेया-- गौरिति। यद्यर्थवतः प्रातिपदिकसंज्ञा विधीयते तदाऽभाववचनशशविषाणादिशब्दानां प्रातिपदिकसंज्ञा नोपपद्यते, अर्थाभावात्, नैतदस्ति; `अर्थशब्दोऽभिधेयवचनः` (का।1.2.45) इत्युक्तम्, अभावोऽप्यभिधेयो भवत्येव। अन्यथा ह्रर्थाभावादितीदं वचनमनुच्चारणीयं स्यात्, अनर्थकत्वात्, न ह्रनर्थकं वचनं प्रयोगर्हति। तस्मादबाववचनानामपि प्रातिपदिकसंज्ञा भवत्येव।`नान्तस्याधेर्मा भूत्` इति। ननु चाधातुरिति प्रतिषेधो भविष्यति, तथा हि `वन सम्भ्कतौ` (धातुपाठः-463), `धन धान्ये` (धातुपाठः-1104) इत्येतयोः धरात्वोरेते रूपे, नैतदस्ति; अव्युत्पन्नावपि वनधनशब्दौ स्तः, तयोरेवायं प्रयोगः। अत्र यदि नान्तस्यावधेः प्रातिपदिकसंज्ञा स्यात् तदा सुबुत्पत्तिः स्यात्, ततश्च पदसंज्ञायां सत्यां नलोपः स्यात्। ननु च `अधातुः` `अप्रत्ययः`-- नैतदस्ति; अनर्थकस्यापि धातोर्विद्यमानत्वात् यथा-- `इङ अध्ययने` (धातुपाठः-1046), `इक् स्मरणे` (धातुपाठः-1047) इति-- एतयोरधिपूर्वयोरेवार्थवत्त्वम्, न केवलयोः। यस्तु गणपाठेऽनयोरर्थनिर्देशः, स समुदायार्थमवयवेऽध्यारोप्य कृत इति वेदितव्यम्। अध्यारोपितार्थयोरपि तयोर्गणपाठसामथ्र्याद्धातुसंज्ञा भवत्येव। एवं प्रत्ययोऽप्यनर्थकोऽप्यस्ति। यथा-- `यावादिभ्यः कन्` 5|4|29
, याव एव यावक इति। न ह्रत्र प्रत्ययस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां शक्यतेऽर्थवत्त्वं प्रत्येतुम्। विनापि तेन कन्प्रत्ययेन यावशब्दादेव तदर्थः प्रतीययते। तस्मादर्थवदिति युक्तमुक्तम्।`अहन्` इति। अदादित्वाच्छपो लुक्, तिपो हल्ङ्यादिना 6|1|66
लोपः, अट्। स च हन्तिग्रहणेन गृह्रत इति कृतेऽपि तस्मिन् हन्तिर्दातुरेव। अत्र विना धातुग्रहणेन प्रागेव प्रत्ययोत्पत्तेः प्रातिपदिकसंज्ञा स्यात्। नलोपस्तु प्रत्ययोत्पत्तौ पदत्वे सत्युत्तरकालम्। अथ वा-- प्रातिपदिकसंज्ञाऽपि प्रत्ययोत्पत्तेरुत्तरकालमेव स्यात्, तस्माद्धातुग्रहणं कर्तव्यम्। ननु चात्र प्रत्ययलक्षणेन `अप्रत्ययः` इति प्रतिषेधेन भवितव्यम्,तत् किमधातुग्रहणेन? नैतदस्ति; प्रातिपदिकसंज्ञायां नलोपः कार्यः, नलोपे च `न ङिसम्बुद्धयोः` 8|2|8
इति प्रतिषेधो ज्ञापकः- प्रत्ययलक्षणेन `अप्रत्ययः` इति प्रतिषेधो न प्रवर्तत इति। यदि ह्रप्रत्यय इति प्रत्ययलक्षणेन हे राजन्नित्येवमादिषु प्रातिपदिकसंज्ञायाः प्रतिषेधः स्यात्, `न ङिसम्बुद्धयोः` 8|2|8
इति प्रतिषेधो अनर्थकः स्यात्; प्राप्त्यभावात्। अथ भिद्-छिद्-लूः- पूरित्येवमादीनां कथं प्रातिपदिकसंज्ञा, यावता क्विबन्ता धातुत्वं न जहतीति धातव एवैत इति, अत्राधातुरिति प्रतिषेधेन भवितव्यम्? नैष दोषः; मा भूदनेन, कृदन्तत्वादुत्तर सूत्रेण भविष्यति। न चोत्तरस्याः प्राप्तेरयं बाधकः; वाक्यान्तरस्थत्वात्। `मध्येऽपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते नोत्तरान्` (व्या।प।10) इति वा।`काण्डे, कुडए` इति। प्रथमाद्विवचनान्ते एते रूपे। `नपुंसकाच्च` 7|1|19
इति शीभावः। अत्र च `प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य` (भा।प।सू।7) इति तदन्तस्य प्रतिषेधो भविष्यति, न प्रत्ययमात्रस्य। ननु च `सुप्तिङन्तं पदम्` 1|4|14
इत्यत्रान्तग्रहणेन `अन्यत्र संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिर्नास्ति` इति ज्ञापितत्वात् `अप्रत्ययः` इति प्रत्ययान्तस्य प्रतिषेधो न लभ्यते, नैष दोषः; संज्ञाविधौ स प्रतिषेधः, न चायं संज्ञाविधिः, किं तर्हि? प्रतिषेधविधिः। अथ किमर्थमप्रत्यय इत प्रतिषेध उच्यते, यावतोत्तरसूत्रे कृत्तद्धितग्रहणं नियमार्थं भविष्यति-- `कृत्तद्धितान्तस्यैव प्रातिपदिकसंज्ञा, नान्यप्रत्ययान्तस्य-- काण्डे,कुडए इत्येवमादेः`इति? नैतदस्ति, असत्यस्मिन् प्रतिषेधेऽन्यत्र`संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिर्नास्ति` इति कृत्तद्धितयोरेव प्रातिपदिकसंज्ञा स्यान्न तदन्तस्य; तदन्तस्य चैवेष्यते-- भिच्छिल्लूःपूरित्येवमादीनां प्रातिपदिकसंज्ञार्थम्। सत्यप्रत्यय इत्येतस्मिन् प्रतिषेधे प्राप्ते यथा कृत्तद्धितान्तस्य प्रातिपदिकसंज्ञा लभ्यते तथोत्तरसूत्रे प्रतिपादयिष्यामः। ननु च `काण्डे` `कुड्ये`-- इत्येतयोः पूर्वमेव प्रकृतेः प्रातिपदिकसंज्ञा प्रवृत्ता, विभक्त्या च सहैकादेशे कृतेऽन्तादिवद्भावादस्त्येव प्रातिपदिकत्वमिति सत्यप्यप्रत्ययग्रहणे ह्यस्वत्वं प्राप्नोत्येव, नैतदस्ति; अप्रत्ययग्रहणसामथ्र्यान्न भविष्यति,अन्यथा ह्रप्रत्ययग्रहणमनर्थकं स्यात्।`अधातुरप्रत्ययः` इति द्विष्प्रतिषेधः षष्ठीतत्पुरुषाशङ्कानिरासार्थः `अधातुप्रत्ययः` इत्युच्यमाने षष्ठी तत्पुरुषोऽप्याशङ्क्येत-- धातोर्यः प्रत्ययस्य न भवतीति॥
अभिधेयवचनोऽर्थशब्द इति । न प्रयोजनवचनोऽव्यभिचारात्; न निवृत्तिवचनः, स्वयं निवृतस्य किं संज्ञया ! न धनवचनः, स्वस्वामिभावस्यासम्भवात् । तच्चाभिधेयं चतुर्द्धा-चातिगुणक्रियाद्रव्यभेदेन; गौः, शुल्कः, पाचकः, डित्थ इति । यद्यर्थवतः संज्ञा, अभावशशविषाणादीनां न प्राप्नोति; अर्थाभावात् । मा भूदनेन, समास इति भविष्यति ? न; अर्थंवदित्यनुवृतेः । अन्यर्थाऽनर्थकेऽत्र विधिसम्भावत् समासग्रहणं नियमार्थं न स्यात्, उच्यते; येषां तावद्भूतलाद्याश्रयं घटादिप्रतियोगिकं नास्तीति बुद्धिबोध्यं तत्वान्तरमभावस्तन्मते तेनार्थेनार्थवत्वम्; येषामप्याश्रयाभिमतं भूतलादिस्वरूपमेव तद्बुद्धिविशेषो वा प्रतियोगिनो घटादेरभावस्तन्मते तेनैव भूतलादिनार्थऽवत्वमित्यभावस्य तावत्सिद्धा संज्ञा । शशविषाणमित्यत्रापि गवादिष्वनुभूतविषाणं शशमस्तकवर्तितया बुद्ध्योत्प्रेक्ष्य तस्यैवाभिधानाय शब्दप्रयोगः । बुद्ध्युपारोह एव चार्थस्य शब्दप्रयोगे कारणम्, न बहिः सता । यदि बहिः सन्तमेवार्थं शब्दा अभिदधति; घटो नास्तीति प्रयोगो न स्याद्; एकत्र पौनरुक्त्याद्, अपरत्र विरोधाद् । बुद्ध्युअरूढस्य बहिः सत्वासत्वाप्रतिपादनायोपपद्यतए प्रयोगः । एवमपाक्षीत्, पक्ष्यति, अस्य सूत्रस्य शाटकं वयेत्यादावपि बुद्ध्युपारूढ एव पच्यादीनामर्थः; न तु शब्दप्रयोगकाले बहिः सिद्धः । डित्थादीन्यव्युत्पन्नान्युदाहरणानि । व्युत्पतौ कृदन्तत्वादेव सिद्धम् । सर्वनाम धातुजमित्यत्रापि पक्षेऽव्ययार्थमनुकरणशब्दार्थं च सूत्रमारभ्यमेव । ननु लौकिके प्रयोगे शब्दानामर्थवताध्यवसायः, स च वाक्यस्यैव पदस्य वा विभक्त्यन्तस्य; न तु प्रकृतिभागमात्रस्येति कथं तस्य निष्कृष्यार्थवत्वनिश्चयः ! येषां हि सहैव प्रयोगस्तेषां सङ्घातस्यैवार्थवता यथा वर्णानाम् ? उच्यते; अन्वयव्यतिरेकाभ्यां शब्दार्थनिश्चयः, यस्य शब्दस्यान्वये योऽर्थः प्रतीयते, व्यतिरेके च व्यतिरिच्यते स तस्यार्थः । वृक्षौ वृक्षा इत्यादौ च प्रत्ययसामान्यव्यभिचारेऽपि तद्विशेषव्यभिचारः, वृतौ सामान्यव्यभिचारश्च वृक्षखण्डं वार्क्षी शाखेति, अर्थस्तु मूलस्कन्धफलपलाशादिमान् यावद्वृक्षशब्दं प्रतीयते । नान्तस्यावधेरिति । ननु ऽवन षण सम्भक्तौऽ,ऽधन धान्येऽ इत्येतयोर्धात्वोरेतौ शब्दौ पचाद्यचि व्युत्पादितौ, तत्राधातुरिति निषेधो भविष्यति । एवं तर्ह्यव्युत्पत्तिपक्ष एतदुक्तम्, अत एवोदाहरणत्वेनाप्यनयोरुपन्यासः । किं चासत्यर्थ वद्ग्रहणे प्रतिवर्णं संज्ञाप्रसङ्गः, न च प्रतिवर्कणं धातुसंज्ञा, न चाधातुरप्ररत्यय इति पर्युदासाश्रयणाद् अर्थवतो ग्रहणम् । अनर्थकयोरपि धातुप्रत्यययोः सम्भवाद्, यथा-अधीते, यावक इति । अत्र ह्यधिपूर्वस्येङेऽर्थवत्वं न तु इङ्; तिस्य क्वचिदप्यप्रयोगाद् । यावक इत्यत्रापि यावशब्दस्यैवार्थवत्वं न तु कनः; अन्तरेणापि तदर्थावगमात् । न च ज्ञायते-केन धर्मेण सादृश्यमिति ! न चार्थवद्ग्रहणपरिभाषयार्थवतो ग्रहणम् ? एषा हि नियतरूपोपादाने व्यवस्थापयति, न चात्र रूपविशेषोपादानम् । ननु सत्यामप्यनर्थकस्य संज्ञायां संख्याकर्मादिषु विधीयमानाः स्वादयो न भविष्यन्ति, नैतदस्ति; अविशेषेणोत्पद्यन्ते, उत्पन्ना नामर्थनियमः, ततश्चाव्ययवत् स्वादयः स्युरेव । नलोपो हि स्यादिति । विभक्तेस्तु श्रवणं न भवति, समुदायस्यापि पृथक् प्रातिपदिकसंज्ञायां तदन्तर्भावाल्लुको भावात् । यद्येवम्, द्विर्वचनन्यायेनावयवस्य न भविष्यति, युक्तं तत्र पज् इत्यत्र येनैवाचा समुदाय एकाच्, तेनैव तदवयवोऽच्छब्दः पशब्दश्च; न चैकस्यैकदाऽनेकं प्रत्यवयवत्वं निरूपयितुं शक्यम् । किञ्च--समुदायद्विर्वचनेनावयवा अपि द्विरुच्यन्ते, तदात्मकत्वात्त्स्य । इह त्ववयवानां समुदायस्य च संज्ञानिबन्धनं शब्दत्वं पृथगेव । तत्र समुदायस्य यत् तेन यस्यैव कार्यं नावयवानाम् । ननु च एति, आभ्याम्, औपगवः, अ अपेहीति, धातुप्रातिपदिकप्रत्ययनिपातानामेकवर्णानामर्थदर्शनात् वृक्षादिष्वपि वर्णा अर्थवन्तः, तथा कूप इति ककारे सति कश्चिदर्थो गम्यते, यूप इति यकारोपजनेऽर्थन्तरम्, तेन मन्यामहे यः कूपे कूपार्थः स ककारस्य, यो यूपे यूपार्थः स यकारस्येति; तथा ऽब्राह्मणऽ इत्युक्ते योऽर्थो गम्यते नासौ बकारादीनामन्यतरापायेऽपि गम्यते । येषां च संघातो यत्कार्यं करोति प्रत्येकमपि तत् कुर्वन्ति, यथा-तिलानां खारी तैलमुत्पादयति, प्रत्येकं च तिलाः । ये च यस्मिन् प्रत्येकमसमर्थास्तेषां संघातोऽपि तत्रासमर्थः, यथा-प्रत्येकं सिकतास्तैलं नोत्पादयन्ति तथा खार्यति तासाम् । अतः संघातार्थवत्वाच्चार्थवन्तो वर्णाः, तत्कथमर्थवद्ग्रहणे सत्यपि तेषां निवृत्तिः । अनर्थकास्तु, प्रतिवर्णानामर्थानुपलब्धेः, न हि ऽब्राऽ इत्युक्ते कश्चिदर्थो गम्यते । अतो धात्वादीनामेकवर्णानामर्थवत्वाद् अन्यऽपि वर्णा अर्थवन्त इत्यनुपलब्धिबाधितमेतद् । एवमन्येऽपि हेतवो बाधितविषयाः । किं च कूपो यूप इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां ककारयकारयोर्थवत्वे यूप इति चतुर्णां वर्णानामानर्थक्यमभ्युपगतं स्यात्; अथ तेषामर्थवत्वं भूयिष्ठः कूपे यूपार्थः स्यात्, कूपार्थश्च यूपे, यत्र भूयसामर्थवतामन्वयः, व्यतिरेकस्तु कस्यचित्; तत्रार्थानामपि भूयसानुमपृतिर्भवति, व्यतिरेकस्तु कस्यचिद्; यथा देवदत गामभ्याज शुक्लाम्, देवदत गामभायाज कृष्णामिति । अतः संघाता एव तेनार्थवन्तः । संघातार्थवत्वाच्चेति हेतुरनैकान्तिकः, तैलाग्निवर्तिसंघातेन दीपः, न प्रत्येकम्, रथावयवैश्चक्रादिभिः संहतैर्व्रजिक्रिया । किञ्चार्थवतां विपर्यासेऽर्थप्रत्ययस्यापि विपर्यासः-आहर पात्रं पात्रमाहरेति, अपाये चापायः-गामभ्याज शुक्लां गामभ्याजेति, उपजने चोपजनः-गामभ्याज शुक्लामिति । वर्णेषु तु नैवम्, हिनस्तीति सिंहो हन्ति हतः घ्नन्ति । अतः संघाता एवार्थवन्तः । अहन्निति । हन्तेर्लङ् इतिप् ऽइतश्चऽ लोपे हल्ङ्यादिलोपोऽट्, स हन्ग्रहणेनैव गृह्यते, अत्र प्रागेव लणुत्पतेः संज्ञायां तस्यामुतरकालं पदत्वे सति नलोपः स्यात् । यद्वा प्रातिपदिकसंज्ञा पदसंज्ञासमकालेमेव स्यात्, न वाऽप्रत्यय इति प्रतिषेधः; ऽन ङसिम्बुद्ध्योःऽ इति लिङ्गात्; अन्यथा हे राजन्नित्यादावप्रत्यय इति निषेधादप्रातिपदिकत्वादेव नलोपप्रसङ्गात् । अधातुरिति शक्यमकर्तुम्, ऽसुपो धातुऽ इति धातुगुरहणं ज्ञापकम्-न धातोरियं संज्ञेति । नैतदस्ति ज्ञापकम्, प्रतिषिद्धार्थमेतत् स्यात्, श्येनायत इत्यादावप्रत्यय इति निषिद्धा संज्ञेति भिद्, भूः, पूरित्येवमादौ क्विबन्तत्वे कृदन्तत्वादुतरसूत्रेण संज्ञा । न च तस्या अपि प्रतिषेधोऽयम्, ऽमध्येऽपवादाःऽ इति न्यायात्, पर्युदासत्वाद्वा । काण्डे इति । प्रथमाद्विवचनस्य ऽनपुंसकाच्चऽ इति शीभावः, अप्रत्यय इति च प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तस्य निषेधः । यत्र हि प्रत्ययः संज्ञिरूपेऽनुप्रविशति, यथा- ऽतरप्तमपौ घःऽ इति, तत्र पदसंज्ञायामन्तवचनेन तदन्तविधिप्रतिषेधः । इह तु पर्युदासे प्रत्ययव्यतिरिक्तः संज्ञी, प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि न संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रणं, किं तर्हि ? प्रतिषेध इति, नास्ति निषेधः । ननूतरसूत्रे कृतद्धितग्रहणं नियमार्थं भविष्यति-प्रत्ययान्तस्य यदि भवति कृतद्धितान्तस्यैवेति, उच्यते; अस्मिन् सत्यप्रतिषेधे संज्ञाविधौ तदन्तविधिप्रतिषेधात्प्रत्ययस्य यदि भवति कृतद्धितस्यैवेति स्थानिनियमः स्यात् । सति त्वस्मिन्, अत्र तावत्प्रत्ययान्तस्य निषेध इति उतरसूत्रेऽपि तद्धितान्तस्य ग्रहणं भवति । अथ क्रियमाणेऽप्यप्रत्यय इत्यस्मिन्नपुंसकह्रस्वत्वं कस्मान्न भवति ? पर्युदासे तावत्प्रत्ययाप्रत्यययोरेकादेशस्य पूर्वं प्रत्यन्तवद्भावः, प्रसज्यप्रतिषेधेऽप्यन्तरङ्गत्वात् प्रागेव प्रत्ययोत्पतेः काण्डशब्दस्य प्रवृता संज्ञेति एकादेशस्यान्तवद्भाव इत्यास्त्येव प्रातिपदिकत्वम् । तथा च ब्रह्मबन्धूरित्यूणेóकादेशस्यान्तवत्वात् स्वाद्युत्पत्तिः । न चाप्रत्यय इत्यस्य वैयर्थ्यम्; त्रपुणी इत्यादौ यत्रैकादेशत्वं नास्ति तत्रार्थवत्वात् । एवं तर्हि नपुंसके यद्वर्तते तस्यह्स्वः, विभक्त्यन्तं तु संख्याप्रधानं कारकशक्तिप्रधानं च, न च तयोर्लिङ्गयोगः, न चान्यवद्भावेनार्थः शक्योऽतिदेष्टुअमिति न भवति ह्स्वः । यद्येवम्, त्रपुणी इत्यादावप्येवमेव न भविष्यति, नार्थोऽनेन, न चान्यः प्रत्ययान्तो व्यावर्त्यः सम्भवति । तथा हि, षड्विधाः प्रत्ययाः--सनादयः, कृतः तिङ्ः, सुपः, स्त्रीप्रत्ययाः,तद्धिताश्चेति । प्रतिपदिककार्यमपि ऽह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्यऽ ऽगौस्त्रियोरुपसर्जनस्यऽ इति ह्रस्वत्वम्, ऽङ्याप्प्रातिपदिकात्ऽ इति प्रत्ययविधिश्च । तच्च कृतद्धितान्तस्येष्यत थएव । सन्प्रभृतिषु येषां तावद्धातुत्वं तेषामधातुरित्येव प्रतिषेधः, श्यन्शबादीनामपि विकरणानां लिङ्गाभावः, संख्याकर्माद्यभावोऽपत्याद्यर्थायोगश्च । एवं तिङ्न्तानाम्, यथा-यः पचतिरूपम्, तस्यापत्यम् इति रूपबन्तत्वात्सत्यपि प्रातिपदिकत्वे । ये तु सम्भवन्ति स्वार्थिकास्ते ऽतिङ्श्चऽ इति ज्ञापकान्न भवन्ति । स्त्रीप्रत्ययानां तु विरुद्धेन नपुंसकेनायोग एव, कुमारीपुत्र इत्यत्र ऽगोस्त्रियोःऽ इति ह्रस्वः स्यादिति चेद् ? अथ क्रियमाणेऽपि प्रतिषेधे राजकुमारीपुत्र इत्यत्र कस्मान्न भवति, अत्र हि समासत्वादस्त्येव प्रातिपदिकत्वम् ? अतो यस्तत्र परिहारः, स एवात्रापि भविष्यति । प्रत्ययविधिस्त्विष्यत एव । ऽङ्याप्प्रातिपदिकात्ऽ इति सुबन्तस्य ह्रस्वत्वं न प्राप्नोतीत्युक्तमेव । सुपां चाप्रसङ्गः; तद्विधानदशायां तदन्तस्यासम्भवात्, लिङ्गाभावात् स्त्रीप्रत्ययाभावः । तद्धितास्त्विष्यन्त एव ऽसमर्थानां प्रथमाद्वाऽ इति । अतो नार्थोऽनेन, उतरसूत्रे तद्धितग्रहणेन च, उच्यते; ऽबहुषु बहुवचनम्ऽ ऽकर्मणि द्वितीयाऽ इत्यादिनां स्वादिविधिवाक्येन भिन्नवाक्यतापक्षे सर्वेभ्यः प्रत्ययान्तेभ्यः स्वादयः स्युः यथा-अव्ययेभ्यः । विकरणान्ताच्च स्वार्थिकास्तद्धिताः स्युरेवेत्यतोऽप्रत्ययग्रहणं कर्तव्यं तद्धितग्रहणं च । काण्डे कुड।ल् इत्येतयोस्तु प्रत्युदाहरणत्वम् ऽहस्वो नपुंसकेऽ इत्यत्रोपपादयिष्यामः । अथ प्रत्यायमात्रस्य संज्ञा कस्मान्न भविष्यति, सत्यां हि संज्ञायामुक्तेन न्यायेन बहुपटव इत्यादौ स्वादयः स्युः ? उच्यते-व्यपदेशिवद्भावेन प्रत्ययान्तवद्प्रत्यय इति प्रतिषेधो भविष्यति । यद्येवम्, कृतद्धितमात्रेऽपि विधिसम्भवात् उतरसूत्रे तदन्तविधिर्न भवति । अत्र परिहारं वक्ष्यामः ॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
उदाराः सर्व एवैते...
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
- उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।
- आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥ १८ ॥
अयं भगवद्गीतायाः सप्तमोध्यायस्य ज्ञानविज्ञानयोगस्य अष्टादशः(१८) श्लोकः ।
पदच्छेदः[सम्पादयतु]
उदाराः सर्वः एव एते ज्ञानी तु आत्मा एव मे मतम् आस्थितः स हि युक्तात्मा माम् एव अनुत्तमां गतिम् ॥ १८ ॥
अन्वयः[सम्पादयतु]
एते सर्वे उदाराः एव । ज्ञानी तु मे आत्मा एव (इति) मतम् । सः हि युक्तात्मा अनुत्तमां गतिं माम् एव आस्थितः ।
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
- एते = इमे
- सर्वे = सकलाः
- उदाराः एव = उत्कृष्टाः एव
- ज्ञानी तु = ज्ञानवान् तु
- आत्मा एव = आत्मा एव (इति)
- मे = मम
- मतम् = अभिप्रायः
- हि = यस्मात्
- सः = ज्ञानी
- युक्तात्मा = समाहितचित्तः
- अनुत्तमाम् = उत्कृष्टाम्
- गतिम् = पदम्
- मामेव आस्थितः = माम् एव मत्वा प्राप्तः ।
अर्थः[सम्पादयतु]
एते सर्वे उत्कृष्टाः एव । ज्ञानवान् तु मत्तः अन्यः न, अपि तु मत्स्वरूपः एव इति मम अभिप्रायः । यतः सः ज्ञानवान् प्राप्यं पदं भगवान् एव इति मामेव आश्रितवान् ।


text:
सगुणनिरूपणभागस्य प्रायेणास्पर्शात् , निर्गुणविचारप्रकाराणां च सर्वेषाम् अनभिधानात् शास्त्रैकदेशसम्बन्धात्प्रकरणं वा इदं क्रियत – इत्यर्थः ।
– विश्ववेदः सिद्धान्तदीपे ।
अतः –
शास्त्रैकदेशसम्बद्धं शास्त्रकार्य्यान्तरे स्थितम् ।
आहुः प्रकरणं नाम ग्रन्थभेदं विपश्चितः ॥
– इतिप्रकरणलक्षणस्यात्र सत्त्वात् अस्य वेदान्तप्रकरणत्वं सिद्धम् ।
तथा हि –
तदधिगम उत्तरपूर्व्वाघयोरश्लेषविनाशौ तद्व्यपदेशात् – इत्यधिकरणोक्तशास्त्रैकदेशजीवन्मुक्तिसम्बन्धित्वमस्यास्ति , तथा शास्त्रकार्य्यान्तरे मन्दाधिकारिबोधनादौ स्थितत्वमप्यस्योपलभ्यते । तस्मात् तत्प्रकरणत्वम् अविरुद्धम् ।
– इति जीवन्मुक्तिविवेके प्रकरणलक्षणसमन्वयप्रदर्शनं स्वामिपूर्णानन्दाश्रमैः कृतम् ।


text:
भामतीसमालोचनम्
ज्ञानानन्देन्द्रसरस्वतीस्वामी, श्री
संस्करण 1 | pp 1 - 144 | 1982
- 1. अभिप्रायनिवेदनम्
- 2. अभिप्रायनिवेदनम्
- 3. अभिप्रायनिवेदनम्
- 4. Pre-View
- 5. Foreword
- 6. Our answer to the query raised in the Foreword
- 8. Gist of the book Sri M. Chandrasekharayya, M.A. Regional College, Mysore-6
- 9. प्रस्तावना
- 10. मूलाविद्याया अनाद्यनिर्वाच्याविद्याया भेदोनास्ति
- 11. श्री शङ्कराचार्यवर्यां एवं वदन्ति ।
- 12. श्रीवाचस्पतिमिश्राः एवं वदन्ति ।
- 13. उपनिशद्वाक्यार्थविरुद्धवाक्यानि ।
- 14. भाष्यवाक्यानि तद्विरुद्धवाचस्पतिमिश्रवाक्यानि च
- 15. स्वोक्तिविरुद्धवाक्यानि ।
- 16. सार्वत्रिकानुभवविरुद्धवाक्यानि ।
- 17. श्रुद्धं ब्रह्म जगत्कारणभित्यस्य विरुद्धवाक्यानि ।
- 18. स्वप्रक्रियाविरुद्धत्वेन प्रतिपादनम् ।
- 19. सुषुप्त्यनुभवविरुद्धवाक्ये ।
- 20. सुषुप्तिविषयकभाष्यवाक्यविरुद्धवाक्यानि ।
- 21. श्रीवाचस्पतिमिश्राणां सुषुप्तिविषयकभाष्यवाक्यविरुद्धवाक्ये ।
- 22. तत्त्वज्ञानान्तरकर्तव्याभार्वप्रतिपादकवाक्यविरुद्धत्वेन कर्तव्यं वदन्ति वाचस्पतिमिश्राः ।
- 23. अन्ये दोषाः ।
- 24. श्रीवाचस्पतिमिश्राः अनेकार्थस्य अन्याय्यत्वात् इति वदन्ति अनेकार्थं वदन्ति ।
- 25. भाष्यकारैरुपयुक्ताः केचनशब्दाः वाचस्पतिमिश्रैः भाष्यकारैरुक्तार्थविरुद्धार्थकत्वेन उपयुक्ताः
- 26. जीवस्वरूपविषये विरुद्धविकल्पः ।
- 27. जीवस्वरूपवर्णनेविरुद्धविकल्पः ।
- 28. भो. भो. नित्यानित्यविवेकशालिनः विरक्ताः मुमुक्षवः ।
- 29. शङ्कराचार्योक्तमायालक्षणम् ।
- 30. अध्यासवादस्य महिमा अनिर्वाच्याविद्यावादस्य निस्सारत्वम् ।


text:
तदयं सङ्क्षेपः—निर्विशिष्टक्लैब्यसन्त्रस्ते सति समाजे, तेन विशिष्टो व्यक्तिगुणः सुतरां नावगम्यते[1]। तादृशस्तु भित्तीतिवृत्तवियुक्तो वाग्व्यापारः सरस्वतीविडम्बनाय रसविध्वंसनाय च कल्पते। अनुलक्षिते सत्यस्मिन्, साम्प्रतिकसमाजे कथानायकार्हता न कस्मिन्नपि मनुजे विद्यत इत्युत्प्रेक्षितुमलम्[2]। भारतीयकाव्यमीमांसादृशा रसः सदैव नायकाश्रितः। अन्यच्च “नायकस्य कवेः श्रोतुः समानोऽनुभवः स्मृतः” इत्यमुं तौतीयमभिप्रायमनुरुध्य पश्यामश्चेत्, साम्प्रतिकं साहित्यं रसशून्यमेवेति सहृदयाय प्रतीयते। यतो हि नायकसत्त्वरहितं यं कमपि नायकीकृत्य वितीर्यमाणं
अस्यां दिशि सुकविना केचन दोषा यत्नेन वारणीयाः। यथा संविधाने निर्वैशिष्ट्यम्, इतिवृत्ते च निस्सङ्घर्षता। यद्यपि सङ्घर्ष इति परिभाषाविशेषः प्राच्यभारतीयकाव्यमीमांसायां किञ्चिदप्रचुरस्तथापि कथायाः पुरोऽभिवृद्धये विविधपात्राणां पोषणाय च सोऽयमावश्यक इति सुविदितमेव सुधियाम्। श्रीमद्रामायणे श्रीमन्महाभारते च विद्यमानो धर्माधर्मयोः सदसतोश्च सङ्घर्षः सुविख्यातः। महाकाव्येष्ववश्यं मन्त्र-द्यूत-प्रयाण-आजि-नायकाभ्युदयादीनि वर्णनानि भवेयुरिति किल काव्यशास्त्रसमयः। अत्राजिर्नाम न केवलं बाह्यः, अपि तु आन्तरङ्गिकोऽपि भवितुमर्हति।
सम्प्रति भाविकाभिधानं किञ्चन साहित्यतत्त्वमवगाहामहे।
भाविकमिति सम्भाविततत्त्वं दण्ड्यादिभिस्तु मौलिकमेवम्।
इतिवृत्तश्रीकारणमतिलोकमनोज्ञवर्णनेङ्गितयुक्तम्॥७॥
तत्त्वस्यास्य स्वरूपनिरूपणं भामहेन सम्यगकारि। यथा—
“भाविकत्वमिति प्राहुः प्रबन्धविषयं गुणम्।
प्रत्यक्षा इव दृश्यन्ते यत्रार्था भूतभाविनः”॥ (काव्यालङ्कारः, ३.५३)
एतदनुसारं भाविकमितीदं काव्यतत्त्वं न केवलम् अलङ्कारमात्रपर्यवसायि, अपि तु काव्यप्रपञ्चे प्रकृष्टं सर्वङ्कषं च किमपि प्रबन्धगुणभूतम्। अस्मिन्नेव हि संनिवेशचातुर्यं निषीदति। अतोऽस्य प्रभावाद्भूतभविष्यत्सम्बद्धा अपि घटना वर्तमाना इव भासन्ते। काव्यस्य परमस्वारस्यभूमिस्तु कालपरिच्छेदमतीत्य यथा घटना आस्वाद्यतामाप्नुयुस्तथा
धीपारम्यं वर्णनगतमुक्तिचमत्कृतं हि चित्रं कृतकम्।
हृद्भावशबलदुर्बलगतिस्तु वृत्ते विचित्रशैथिल्याय॥४॥
काव्यस्य हृद्भाव-चिद्भावसम्बद्धं पूर्वनिर्दिष्टमेव विषयं कारिकेयं प्रस्तौति। इतिवृत्तनियोजने बुद्धिविलासः कलासमयमनुसरन् अनुकरणरूपो भवेत्। वर्णनेषु हार्दभावस्तावदनुकीर्तनरूपेण भवेदत्युक्तिवर्जितः। नयेऽस्मिन्ननादृते सति, अतिबौद्धिकं काव्यं शुष्कतां दुरूह्यतां च व्रजति। तत्तदा चित्रमिति भूत्वाऽधमकाव्यगर्ते पनीपतीति। यस्मिन्नु काव्ये पुनरितिवृत्तमतिमात्रं भावशबलितं, तदवश्यं शैथिल्यदोषदग्धं जायते। अतः सर्वथाऽनुल्लङ्घ्यं रसोपनिषद्भूतमौचित्यम्॥
व्यावहारेष्वर्थरहितरवसदृशं वर्णनैकरचनं प्रायः।
इतिवृत्तरहितकाव्यं तत्कर्तर्युपचरत्यहो कविशब्दः॥५॥
केचिदाचक्षते यदितिवृत्तनिरपेक्षं काव्यं भवितुमर्हतीति। अन्ये
[लेखोऽयं शतावधानिन आर्यगणेशस्य कन्नडभाषानिबद्धशोधप्रबन्धस्य संस्कृतानुवादः (Ref: Ganesh, R. Hadanu-havaṇu. Mangalore: Prasaranga, Mangalore University, 2018. pp.150-176)]
वल्लकीपुस्तकाशक्यं शब्दार्थव्यञ्जनं परम्।
यत्र तत्र भवामीति स्मेरास्याऽवतु भारती॥
अथ किं नाम काव्यम्? भारतीयकाव्यपरम्परायां तु कवेः कर्म काव्यमित्याहुः। अत्र हि गद्य-पद्य-चम्पू-श्रव्य-दृश्यादिभेदान्नैके सन्ति विभागोपविभागाः। समस्तं वाङ्मयमिदं मूलतः शब्दार्थसाहित्यसिद्धमिति निश्चप्रचम्[1]। तामिमां शब्दार्थसम्पृक्तिं विषयीकृत्य सुनिपुणं मीमांसति काव्यमीमांसाऽपराभिधं साहित्यशास्त्रम्[2]। मनीषितल्लजो डि.वि.गुण्डप्पवर्यः साहित्ये दशविधाः


text:
॥ अथ कुष्ठनिदानम् ॥
॥ अथ कुष्ठनिदानम् ॥
विरोधीन्यन्नपानानि द्रवस्निग्धगुरुणि च । भजतामागतांश्छर्दिवेगांश्चान्यान्प्रतिघ्नताम् ॥१॥
व्यायाममग्निसन्तापमतिभुक्त्वा निषेविणाम् । शीतोष्णलड्घनाहारान् क्रमं त्यक्त्वा निषेविणाम् ॥२॥
घर्मश्रमभयार्तानां द्रुतं शीताम्बुसेविनाम् । अजीर्णाध्यशिनां चैव पञ्चकर्मापचारिणाम् ॥३॥
नवान्नदधिमत्स्याम्ललवणातिनिषेविणाम् । माषमूलकपिष्टान्नतिलक्षारगुडाशिनाम् ॥४॥
व्यवायं चाप्यजीर्णेऽन्ने निद्रां च भजतां दिवा । विप्रान्गुरुन्धर्षयतां पापं वा कर्म कुर्वताम् ॥५॥
पाप्मभि: कर्मभि: सद्य: प्राक्तनैश्चेरिता मला: । वातादयस्त्रयो दोषास्त्वग्रक्तं मांसमम्बु च ॥६॥
दूषयन्ति सकुष्ठानां सप्तको द्रव्यसड्ग्रह: । त्वच: कुर्वन्ति वैवर्ण्य़ं दुष्टा: कुष्ठमुशन्ति तत् ॥७॥
अत: कुष्ठानि जायन्ते सप्त चैकादशैव तु । कुष्ठानि सप्तधा दोषै: पृथग्द्वन्द्वै: समागतै: ॥८॥
सर्वेष्वपि त्रिदोषत्वं व्यपदेशोऽधिकत्वत: । अतिश्लक्ष्ण: खरस्पर्श: स्वेदास्वेदौ विवर्णता ॥९॥
दाह: कण्डूस्त्वचि स्वापस्तोद: कोष्ठोन्नति: श्रम: । व्रणानामाधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थिति: ॥१०॥
रुढानामतिरुक्षत्वं निमित्तेऽकल्पे कोपनम् । रोमहर्षोऽसृज: कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम् ॥११॥
तत्र कपालकुष्ठमाह ॥ कृष्णारुणं कपालाभं यद्रूक्षं परुषं तनु । कापालं तोदबहुलं तत्कुष्ठं विषमं स्मृतम् ॥१॥
अथोदुम्बरमाह ॥ रुग्दाहरागकण्डूभि: परीतं रोमपिञ्जरम् । उदुम्बरफलाभासं कुष्ठमौदुम्बरं वदेत् ॥१॥
अथ मण्डलकुष्ठमाह ॥ श्वेतं रक्तं स्थिरं स्त्यानं स्निग्धमुत्सन्नमण्डलम् । कृच्छ्रमन्योन्यसंयुक्तं कुष्ठंमण्डलमुच्यते ॥१॥
अथर्ष्यजिह्वमाह ॥
कर्कशं रक्तपर्यंन्तंमत: श्यावं सवेदनम् । यदृष्यजिह्वासंस्थानमृष्यजिह्वं सदुच्यते ॥१॥
अथ पुण्डरीकमाह ॥ सुश्वेतं रक्तपर्यन्तं पुण्डरीकदलोपमम । रक्तान्तर्दाहकण्ड्वाढ्यं चितं पद्ममिवांशुभि: ॥ सोत्सेधं च सरागं च पुण्डरीकं प्रवक्षते ॥१॥
अथ सिघ्मकुष्ठमाह ॥ सितं ताम्रं तनु च यद्रजो घृष्टं विमुजञ्चति ॥ प्रायश्चोरसि तत्सिध्ममलाबुकुसुमोपमम् ॥१॥
सदाहमस्पर्शसहं सपाकं तीव्रवेदनम् ॥१॥
यत्काकणन्तिकावर्णं सपाकं तीव्रवेदनम् । त्रिदोषलिड्गं तत्कुष्ठं काकणं चैव सिध्यति ॥२॥
इति सप्त महाकुष्ठानि ॥ अथैकादश क्षुद्रकुष्ठानि ॥ तत्र चर्मकुष्ठमाह ॥ अस्वेदनं महावास्तु यन्मत्स्यशकलोपमम् । तदेककुष्ठं चर्माख्यं बहुलं हस्तिचर्मवत् ॥१॥
अथ किटिभमाह ॥ श्यावं किणखरस्पर्शं परुषं किटिभं मतम् ॥१॥
अथ वैपादिकमाह ॥ वैपादिकं पाणीपादस्फुटनं तीव्रवेदनम् ॥१॥
अथालसकमाह ॥ कण्डुमद्भि: सरागैश्च गण्डैरलसकं वदेत् ॥१।
अथ कण्डुमण्डलमाह ॥ सकुण्डुरागपिटिकं दद्रुमण्डलमुद्गतम् ॥१॥
अथ चर्मदलमाह ॥ रक्तं सशूलं कण्डूमत् सस्फोटं हलयत्यपि । तच्चर्मदलमाख्यतमस्पर्शसहमुच्यते ॥१॥
अथ पामामाह ॥ सूक्ष्मा बहव्य: पीटिका: स्त्राववत्य: पामेत्युक्ता: कण्डुमत्य: सदाहा: । सैव स्फोटैस्तीव्रदाहैरुपेता ज्ञेया पाण्यो: कच्छुरुग्रा स्फिजोश्च ॥१॥
अथ विस्फोटमाह ॥ स्फोटा: श्यावारुणाभासा विस्फोटा: स्युस्तनुत्वच: ॥१॥
अथ रकसमाह ॥ कण्डूचिता या पिटिका शरीरे संस्त्राव्यमाना रकसोच्यते च ॥१॥
अथ शतारुमाह ॥ रक्तं श्यावं सदाहार्ति शतारु:स्याद्वहुव्रणम् ॥१॥
विचर्चिकामाह ॥ सकुण्डु: पिटिका श्यावा बहुस्त्रावा विचर्चिका । पाण्डुरं श्वित्रमित्युक्तं सस्त्रावं कण्डुसंयुतम् ॥ अनग्निदग्धजं साध्यं श्विन्नं वर्ज्यमतोऽन्यथा ॥१॥
कुष्ठानां दोषत्रयस्य नियतलिड्गमाह ॥ खरं श्यावारुणं रुक्षं वातकुष्ठं सवेदनम् । पितात्प्रकुपितं दाहरागस्त्रावान्वितं मतम् ॥१॥
कफात्क्लेदि घनं स्निग्धं सकण्डूशैत्यगौरवम् द्विलिड्गं द्वन्द्वजं कुष्ठं त्रिलिड्गं सान्निपातिकम् ॥ स्पर्शहानि: सखेदत्वमीषपत्कण्डूश्च जायते ॥२॥
इदानीमुत्तरोत्तरं सप्तधातुगतकुष्ठलक्षणं क्रमेणोच्यते ॥ तत्रादौ रसगतमाह ॥ त्वकस्थे वैवर्ण्यमडगेषु कुष्ठे रौक्ष्यं च जायते । त्वक्स्वापो रोमहर्षश्च स्वेदस्यापि प्रवर्तनम् ॥१॥
रक्तगतमाह ॥ कण्डूर्विपूयकस्श्वैव कुष्ठे शोणितसंश्रिते ॥१॥
मांसगतमाह ॥ बाहुल्यं वक्रशोषश्च कार्कश्यं पिटिकोद्गम: । तोद: स्फोट: स्थिरत्वं च कुष्ठे मांससमाश्रिते ॥१॥
मेदोगतमाह ॥ दौर्गन्ध्यं गात्रदोषश्च पूयोत्थकृमयस्तथा ॥ गात्राणां भेदनं चापि कुष्ठे मेदस्समाश्रिते ॥१॥
कौण्यं गतिक्षयोऽड्गानां संभेद: क्षतसर्पणं । मेद:स्थानगते लिड्गं प्रागुक्तानि तथैव च ॥२॥
अस्थिमज्जाद्वयगतमाह ॥ नासाभड्गोऽक्षिरागश्च क्षतेषु क्रिमिसंभव: । स्वरोपघातश्च भवेदस्थिमज्जासमाश्रिते ॥१॥
शुक्रगतमाह ॥ दम्पत्यो: कुष्ठबाहुल्याद्दुष्टशोणीतशुक्रयो: । यदपत्यं तयोर्जातं ज्ञेयं तदपि कुष्ठितम् ॥१॥
इति सप्तधातुगतानि कुष्ठानि ॥ अथ साध्यमाह ॥ साध्यं त्वग्रक्तमांसस्थं वातश्लेष्माधिकं च यत् ॥१॥
अथ कृच्छम् ॥ मेदोगं द्वन्द्वजं याप्यम् ॥ असाध्यम् ॥ वर्ज्यं मज्जास्थिसंश्रितम् ॥१॥
पुनरसाध्यलक्षणम् ॥ कृमिकृद्दाहमन्दाग्निसंयुक्तं यत्रिदोषजम् । प्रभिन्नं प्रस्त्रुताड्गं च रक्तनेत्रं हतस्वरम् ॥१॥
पञ्चकर्मगुणातीतं कुष्ठं हन्तीह कुष्ठिनम् ॥ कुष्ठेषु चिकित्सार्थं दोषप्राधान्यमाह ॥ वातेन कुष्ठं कापालं पित्तादौम्बरं कफात् ।
मण्डलाख्यं विचर्ची च ऋष्याख्यं वातपित्तजम् ॥१॥
चर्माख्यकुष्ठं किटिभं सिध्मालसविपादिका: वातश्लेष्मोद्भवा: श्लेष्मपित्ताद्दद्रुशतारुपी ॥२॥
पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा । सर्वै: स्यात्काकणं पूर्वं त्रिकं दद्रु: सकाकण: ॥२॥
पुण्डरीकमृष्यजिह्वे महाकुष्ठानि सप्त तु ॥ अथ स्वित्रमाह ॥ कुष्ठैकसंभवं स्वित्रं किलासं दारुणं च यत् ॥ निर्दिष्टमपरिस्त्रावि त्रिधातुद्भवसंश्रयम् ॥१॥
वाताद्रूक्षारुणं पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवैत् । सदाहं लोमविध्वंसि कफाच्छ्वेतं घनं गुरु ॥२॥
सकुण्डरं क्रमाद्रक्तमांसमेदस्सु चादिशेत् । वर्णेनैवेदमुभयं कृच्छ्रं तच्चोतरोत्तरम् ॥३॥
अथ तस्य साध्यासाध्यत्वमाह ॥ अशुक्ललोमाबहुलमसंसृष्टमथो नवम् । अनग्रिदग्धजं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यमत्तोऽन्यथा ॥१॥
गृह्यपाणितलोष्ठेषु जातमप्यचिरन्तरम् । वर्जनीयं विशेषण किलासं सिद्धिमिच्छिता ॥२॥
स्पर्शैकाहारशय्यादिसेवनात्प्रायशो गदा: । सर्वे सञ्चारिणो नेत्रत्वग्विकारा विशेषत: ॥३॥
कुष्ठादिसंसर्गजान् रोगानाह ॥ प्रसंगाद्गात्रसंस्पर्शान्नि:श्वासात्सहभोजनात् । सहशय्यासनाच्चापि वस्त्रमाल्यानुलेपनात् ॥१॥
कुष्ठं ज्वरश्च शोयश्च नेत्राभिष्यन्द एव च । औपसर्गिकरोगाश्च संक्रामन्ति नरान्तरम् ॥२॥
मरणं यदि कुष्ठेन पुनर्जातस्य तद्भवेत् । नातो निद्यतरो रोगो यथा कुष्ठं प्रकीर्तितम् ॥३॥
इति कुष्ठनिदानम् ॥
॥ अथ तच्चिकित्सा ॥
वातोत्तरेषु सर्पिर्वमनं श्लेष्मोत्तरेषु कुष्ठेषु । पित्तोत्तरेषु मोक्षो रक्तस्य विरेचनं विहितम् ॥१॥
प्रभूतं वा जलौकाभि: शृड्गालाबुशिराव्यधै: । सिग्धस्य मोक्षयेद्रक्तं दुष्टं कुष्ठे पुन: पुन: ॥२॥
स्त्रुते रक्ते हृते दोषे स्नेहै: संशमितेऽनिले । रसायनानि प्रागाश्च प्रशस्ता: कुष्ठिनां मता: ॥३॥
अथ वमनम् ॥ यववासापटोलानां निम्बस्य फलिनीत्वच: । कषायो मधुना पीतो वान्तिकृन्मदनान्वित: ॥१॥
इति वमने पञ्चकषाय: ॥ अथ विरेचनम् ॥ प्रतिपक्षं च वमनं कुष्ठे लेपं त्र्यहाच्चरेत् ॥१॥
अथ लेप: ॥ पथ्याकारञ्जसिद्धार्थनिशावल्गुजसैन्धवै: । विडड्गसहितै: पिष्टैर्लेपमात्रेण कुष्ठजित् ॥१॥
एलाकुष्ठविडड्गानि मरिचानि तैलमार्कं पय: कुष्ठहर:प्रदेह: । करञ्जबीजैडगजं सकुष्ठं गोमूत्रपिष्टश्च पर: प्रदेह: ॥३॥
बलिवेल्लाग्निमल्लातदन्तीशम्याकनिम्बकै: । काञ्जिकै: पेषितैर्लेप: श्वेतकुष्ठविनाशकृत् ॥४॥
श्वेतकरवीरमूलं कुटजकरञ्जत्वचो दार्व्या: । सुमन:प्रवालयुक्तो लेप: कुष्ठापह: सिद्ध: ॥५॥
शैलेयकम्पिल्लकयष्टिसाह्वसौराष्ट्रिका सर्जरसोपलानि । शिला च चूर्णो नवनीतयुक्त: कुष्ठे स्त्रवत्यभ्यधिक: विनश्यति ॥७॥
अथ क्वाथा: ॥ गुडूचीत्रिफलादार्वीक्वाथ उष्णैश्च वारिभि: । त्वग्दोषव्रणशोफग्न: पीतो मासं सगुग्गुलु: ॥१॥
खदिरत्रिफलानिम्बपटोलामृतवासकै: । अष्टकोऽयं जयेत्कुष्ठकण्डूविस्फोटकानपि ॥२॥
अथ महाकषाय: ॥ शुण्ठीनिम्बकिराततिक्तककणापाठाहरिद्गाद्वयं त्रायन्तीत्रिफलामृताब्जकटुकावासावचाबाकुची ।
मञ्जिष्ठातिविषादुरालभमहानिम्बाग्रिषड्ग्रन्थिकाव्याधिघ्नागजचिर्भिटा सकुटजा भार्गी तमुस्ता यवा ॥१॥
मूर्वा चैव पटोलपत्रसहिता रक्तं तथा चन्दनं श्यामा पर्पटसारिवा कृमिहरा गायत्रिकासंयुता । गोमूत्रेण महाकषायमरूनोद्भूतं पिबेद्य: पुमांस्तस्याष्टादश यान्ति नाशमचिरात्कुष्ठानि दुष्टान्यपि ॥२॥
अथ नवकषाय: ॥ त्रिफला निम्बपटोलं मञ्जिष्ठा रोहिणी वचा रजनी । एष कषायोऽभ्यस्तोनिहन्ति कफपित्तजं कुष्ठम् ॥१॥
इति क्वाथा: ॥ अथ खदिरोदकम् ॥ प्रलेपोद्वर्तनस्नानपानभोजनकर्मसु । शीलितं खादिरं वारि सर्वत्वगदोषनाशनम् ॥१॥
दह्यमानाद्युत:कुम्भे समूलखदिराद्रस: । साज्यधात्रीरस: क्षौद्रो हन्याकुष्ठं रसायनम् ॥२॥
अथ निम्बादिकल्क: ॥ निम्बपत्रशतं पिष्ट्वा निम्बामलकमेव च । विडड्गबाकुचीकल्कं पिबेदाकुष्टनाशनम् ॥१॥
अथ चूर्णानि ॥ तत्रादौ पञ्चनिम्बचूर्णम् ॥ पिचुमन्दफलं पुष्पं त्वक्पत्रं मूलमेव च ॥ पञ्चैतानि च सूक्ष्माणी समचूर्णानि कारयेत् ॥१॥
अष्टभागावशेषेण खदिरासनवारिणा । भावयित्वा तु संयोज्य द्रव्याण्येतानि दापयेत् ॥२॥
चित्रकोऽथ विडड्गानि व्याधिघातकशर्करा: । भल्लातकहरीतक्यौ शुण्ठ्यामलकगोक्षुरा: ॥३॥
चक्रमर्दकबाकूचीइप्पलीमरिचं निशा । लोहचूर्णसमायुक्तं समभागं प्रमाणत: ॥४॥
भावयेद्भृड्गराजेन पुन: शुष्काणि कारयेत् । निम्बार्धचूर्णमेतेषामेकीकृत्य निधापयेत् ॥५॥
बिडालपदमात्रं तु सर्पिषा पयसापि वा । प्रात: प्रातर्निषेवेत खदिरासनवारिणा ॥६॥
परिहारो न चात्रास्ति पञ्चनिम्बेऽवतिष्ठति । मासमात्रप्रयोगेण कुष्ठं हन्ति रसायनम् ॥७॥
त्वग्दोषनीलिकाव्यड्गं तथैव तिलकालकान् ॥ अष्टादशविधं कुष्ठं सप्त चैव महाक्षयात् । सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेद्वर्षशतं मुखी ॥८॥
अथोद्धूलने सर्पपादिचूर्णम् ॥ सर्षाकरञ्जरजनीदारुनिशादारुञ्जिष्ठा: । त्रिफलाशटीपटीरश्वेतामूर्वाप्रियड्गुका: ॥१॥
त्रिकटुश्वापि त्रिगन्धकेसरलाक्षाश्चषां कृतं रज: श्लक्ष्णम् । उद्धूलनेन रक्तजपित्तजवातोत्थितं वापि ॥ निस्तोदभेदपिटिकं कुष्ठं स्फुटनं विनाशयति ॥२॥
अथ विडड्गादिचूर्णम् ॥ विडड्गत्रिफलाकृष्णाचूर्णं लीढं समाक्षिकम् । हन्ति कुष्ठं कृमीन्मेहान्नाडीदुष्टमगन्दरात् ॥१॥
इति चूर्णानि ॥ अथ गुटिका: तत्रादौ सर्वाड्गसुन्दरी गुटिका ॥ भल्लातसहस्त्रैकं त्रिफलावारिणि क्षिपेत् । द्रोणमात्रे पचेत्तावद्यावत्पादवशेषितम् ॥१॥
शर्कराया दश पलान्येकं बाकुचिकापलम् तथैवात्रैव देयानि पलानि दश गुगुलो: ॥२॥
खदिरारिष्टमञ्जिष्ठाबीजकं चेन्द्रवारूणी । चित्रकं द्वे हरिर्द्रे च देवदारु हरीतकी ॥३॥
भार्गी वचेति सर्वेषां प्रत्येकं च पलार्धकम् । प्रक्षिप्य गुटिका कार्या नाम्ना सर्वाड्गसुंदरी ॥४॥
प्रत्यहं भक्षयेत्कुष्ठी त्वेतां बदरमात्रया । सर्वाण्येवोग्रकुष्ठानि शीघ्रमेव व्यपोहति ॥५॥
अथ त्रिफलागुटिका ॥ त्रिफलारुष्करलोहै: स्त्रावल्गुजभृड्गलाड्गलीव्योषै: । सगुडैर्वराहकन्दै: पलिकैरेकत्रं संमिश्रै: ॥१॥
गुटिकां प्रकल्प्य खादेदेकैकामक्षसंमितां प्रात: । कुष्ठं दद्रुकिलासं जित्वा वर्षेण सर्वथा पलितम् ॥ जीवति वर्षशतं वै दीप्तहुताशो युवेव सोत्साह: ॥२॥
अथैकविंशतिको गुग्गुल: ॥ चित्रकत्रिफलाव्योषमजाजीकारवीवचा: । सैन्धवातिविषा कुष्ठं चव्यैलायावशूकजम् ॥१॥
विडड्गान्यजमोहा च मुस्तान्यमरदारु च । यावन्त्येतानि सर्वाणि तावन्मात्रस्तु गुग्गुलु: ॥२॥
संकुट्य सर्पिषा सार्धं गुटिकां कारयेद्भिषक् । प्रातर्भोजनकाले वा भक्षयेत्तु यथाबलम् ॥३॥
हन्त्यष्टादश कुष्ठानि कृमिदुष्टव्रणानपि । ग्रहण्यर्शोविकारांश्च मुखामयगलग्रहान् ॥४॥
गृधसीमथ भग्नं च गुल्मं चापि नियच्छति । व्याधीन्कोष्ठगतांश्चान्याञ्जयेद्विष्णुरिवामुरान् ॥५॥
अथ त्रिफलामोदक: ॥ त्रैफलस्य तु चूर्णस्य पलानि दश पञ्च च । सप्त चिअव विडड्गानां लोहचूर्णं पलद्वयम् ॥१॥
शतं भल्लातकानां च पलानि दश बाकुची । शिलाजतु पलार्धं तु द्वे पले गुग्गुलोस्तथा ॥२॥
पलं पुष्करमूलस्य पलार्धं त्रिवृतस्य च । सचित्रकं समरिचं पिप्पलीविश्वभेषजम् ॥३॥
त्वकपत्रं कुड्कुमं मुस्ता कार्षिकानुपकल्पयेत् । यावन्त्येतानि चूर्णानि तावत्खण्डं प्रदापयेत् ॥४॥
पलिकान् मोदकान्कृत्वा प्रातरुत्थाय नित्यश: । एकैकं भक्षयेत्प्राज्ञो यथेष्टं चात्र भोजनम् ॥५॥
कुष्ठान्यष्टादशापीह प्लीहगुल्मभगन्दरान् । अशीतिं वातजान् रोगांश्चत्वरिंशच्च पैत्तिकान् ॥६॥
विंशतिं श्लैष्मिकांश्चापि संसृष्टान्सान्निपातिकान् । शालक्यगतरोगांश्च शिरोऽक्षिभ्रूगतांस्तथा ॥७॥
कण्ठतालुगतांश्चापि जिह्वायामुपजिह्वकम् । ऊर्ध्वजत्रुगते रोगे भुक्तस्योपरि दापयेत् ॥८॥
शारीरे दापयेत्पूर्वमौदरे मध्यभोजने । निर्दिष्टरोगाञ् शमयेत् क्रियमाणं रसायनम् ॥९॥
अथावलेहा: ॥ तत्रादौ भल्लातकावलेह: ॥ निम्बगोपारुणाकट्वीत्रायन्तीत्रिफलाघनम् । पपर्टावल्गुजानन्तावचाखदिरचन्दनम् ॥१॥
पाठा शुण्ठी शटी भार्गी वासा भूनिम्बवत्सकम् । श्यामेन्द्रवारूणीमूर्वाविडड्गातिविषानलम् ॥२॥
हस्तिकर्णामृन्ताब्दाह्वं पतोलं रजनीद्वयम् । कृष्णारग्वधसप्ताह्वशिरिषं चोच्चटाफलम् ॥३॥
मञ्जिष्टालाड्गली रास्त्रा नक्तमाल: पुनर्नवा । दन्ती बीजकसारश्च भृड्गराजकुरण्टकम् ॥४॥
एतान् द्विपलिकान्भागाञ् जलद्रोणे विपाचयेत् । अष्टभावावशिष्टं च कषायमवतारयेत् ॥५॥
भल्लातकसहस्त्राणि क्षिपेच्छित्वार्मणेऽम्भसि । चतुर्भागावशिष्टं तु कषायमवतारयेत् ॥६॥
तौ कषायौ समादाय वस्त्रपूतौ तु कारयेत् । एकीकृत्य कषायौ तौ पुनरग्रावधिश्रयेत् ॥७॥
गुडस्यैकतुलां दत्वा लेहवत्स्त्राधयेद्भिषक् । भल्लातकसहस्त्रस्य तत्र बीजानि दापयेत् ॥८॥
त्रिकटु त्रिफला मुस्तं विडड्गं चित्रकं तथा । चन्दनं सैन्धवं कुष्ठं दीप्यकं च पलं पलम् ॥९॥
चातुर्जातं च सजञ्रुर्ण्य घृतभाण्डे निधापयेत् । सौगन्धिकस्य दातव्यं चूर्णं पलचतुष्टयम् ॥१०॥
महाभल्लातको ह्येष महादेवेन निर्मित: । प्राणिनां तु हितार्थाय नाशयेच्छीघ्रमेव च ॥११॥
श्वित्रमौदुम्बरं दद्रुमृष्यजिह्वं सकालकम् । पुण्डरीकं च चर्माख्यं विस्फोटं रक्तमण्डलम् ॥१२॥
कृच्छ्रं कापालिकं कुष्ठं पामां चापि विपादिकाम् । वातरक्तमुदावर्तं पाण्डुरोगं वमीन्कृमीन् ॥१३॥
अर्शांइ षट्प्रकाराणि श्वासं कासं भगन्दरम् । अनुपानेन दातव्यं छिन्नातोयेन तं भिषक् ॥१४॥
भोजनेन सदा योज्यमुष्णं चाम्लं विशेषत: । अन्यान्यपि च कुष्ठानि नाशयेन्नात्र संशय: ॥१५॥
इति महाभल्लातकावलेह: ॥ अथ शशाड्कलेखादिलेह: ॥ शशाड्कलेखा सविडड्गसारा सपिप्पलीका सहुताशमूला । सायोमला सामलकासतैला सर्वाणि कुष्ठानि निहन्ति लीढ्वा ॥१॥
अथ धात्र्यवलेह: ॥ धात्र्यक्षपथ्यासविडड्गवह्निभल्लातकावल्गुजलोहभृड्गा: । भागभिवृद्धैस्तिलतैलमिश्रै: सर्वाणि कुष्ठानि निहन्ति लेह: ॥१॥
अथ घृतानि ॥ तत्रादौ तिक्तषटपलं घृतम् ॥ निम्बं पटोलदार्व्यौ दुरालभां तिक्तरोहिणीं त्रिफलाम् । कुर्यादर्धपलांशान्पर्पटकं त्रायमाणां च ॥१॥
सलिलाढकसिद्धानां रसेऽभृष्टभागस्थिते पूते । चन्दनकिराततिक्तकमागधिका त्रायमाणं च ॥२॥
मुस्तं वत्सकबीजं कल्कीकृत्यार्धकार्षिकान् भागान् । नवसर्पिषश्च षटपलमेतत्सिद्धं घृतं पेयम् ॥३॥
कुष्ठज्वरगुल्मार्शोग्रहणीपाण्ड्वामयन्हन्ति । पामाविसर्पपिटिकाकण्डूगण्डव्रणान्सिद्धम् ॥४॥
अथ पञ्चतिक्तं घृतम् ॥ निम्बं पटोलं व्याघ्रीं च गुडूचीं वासकं तथा । कुर्याद्दशपलान्भागानैकैकस्य सुकुट्टितान् ॥१॥
जलद्रोणे विपक्तव्यं यावत्पादावशेषितम् । घृतप्रस्थं पचेत्तेन त्रिफलागर्भसंयुतम् ॥२॥
पञ्चतिक्तमिति ख्यातं सर्पि: कुष्ठविनाशनम् । अशीतिं वातजान् रोगांश्चत्वारिंशच्च पैत्तिकान् ॥३॥
विंशतिं श्लैष्मिकांश्वैव पानादेवापकर्षति । दुष्टव्रणकृमीनर्श:पञ्चकासांश्च नाशयेत् ॥४॥
अथ महातिक्तकं घृतम् ॥ सप्तच्छदं प्रतिविषां शम्याकं तिक्तरोहिणीं पाठाम् । मुस्तामुशीरं त्रिफलां पटोलं पिचुमन्दपर्पटकम् ॥१॥
धन्वयवासकचन्दनमुपकुल्यापद्मकरजन्यौ च । षड्ग्रन्थां सविशालां शतावर्या सारिवे चोभे ॥२॥
वत्सकबीजं वासां मूर्वाममृतां किराततिक्तं च । कल्कान्कुर्यान्मतिमान् यष्ट्याह्वं त्रायमाणं च ॥३॥
कल्कस्य चतुर्थभागो जलमष्टगुणं रसोऽमृतफलानाम् । द्विगुणो घृतात्प्रदेयस्तत्सर्पि: प्राशयेत्सिद्धम् ॥४॥
कुष्ठानि रक्तपित्तं प्रबलान्यर्शांसि रक्तवाहीनि । वीसर्पमम्लपित्तं वातासृक् पाण्डुरोगं च ॥५॥
विस्फोटकान्स पामानुन्मादं कामलां ज्वरं कण्डुम् । हृद्रोगगुल्मपिटिकां भगन्दरं गण्डमालां च ॥६॥
हन्यादेतत्सद्य: पीतं काले यथाबलं सप्रि: । योगशतैरप्यजितान्महाविकारान्महातिक्तम् ॥७॥
अथ महाखदिरघृतम् ॥ खदिरस्य तुला: पञ्च शिंशपासनयोस्तुले । तुलार्धं सर्व एवैते करञ्जारिष्टवेतसा: ॥१॥
पर्पट: कुटजश्वैव वृष: कृमिहरस्तथा । हरिद्रे कृतमालश्च गुडूची त्रिफला त्रिवृत् ॥२॥
सप्तपर्णश्च संक्षुण्णो दशद्रोणे तु वारिणि । अष्टभागावशेषं तु कषायमवतारयेत् ॥३॥
धात्रीरसं च तुल्यांशं सर्पिषश्चाढकं पचेत् । महातिक्तकल्कैस्तु यथोक्तै: पलसंमित: ॥४॥
निहन्ति सर्वकुष्ठानि पानाभ्यड्गनिषेवणात् महाखदिरमित्येतत्परं कुष्ठविकारनुत् ॥५॥
अथ तैलानि ॥ अथ चित्रकादितैलम् ॥ शुभ्रस्य करवीरस्य रसो वेल्लं च चित्रकम् । त्रिभिश्च पाचितं तैलमभ्यड्गात् कुष्ठजातिनुत् ॥१॥
अथ वज्रतैलम् ॥ सप्तवर्णकरञ्जार्कमालतीकरवीरजा: । मूलं स्नुहीशिरीषाभ्यां चित्रकास्फोटयोरपि ॥१॥
करञ्जबीजं त्रिफलां त्रिकटुं रजनीद्वयम् । सिद्धार्थकं विडड्गं च प्रपुन्नाटं च संहरेत् ॥२॥
मूत्रपिष्टै: पचेत्तैलमेभि: कुष्ठविनाशनम् । अभ्यड्गाद्वज्रकं नाम नारीदुष्टव्रणापहम् ॥३॥
अथ मञ्जिष्ठाद्यं तैलम् ॥ मञ्जिष्ठारुग्निशाचक्रमर्दारग्वधपल्लवै: ॥ तृणकस्वरसे सिद्धं तैलं कुष्ठहरं परम् ॥१॥
इति तैलानि ॥ अथासवा: ॥ तत्रादौ खादिरासव: ॥ खादिरस्य तुलार्धं तु तत्तुल्यं देवदार्वपि । वराया विंशतिर्दार्व्या: पलानां पञ्चविंशति: ॥१॥
बाकुच्या द्वादश पलान्यष्टद्रोणेऽम्भस: पचेत् । द्रोणशेषे कषाये तु पूतशेषे विनिक्षिपेत् ॥२॥
धातक्या विंशतिपलं माक्षिकस्य शतद्वयम् । शर्करायास्तुलाभेकां चूर्णानीमानि दापयेत् ॥३॥
कक्कोलकं लवड्गं च एलाजातीफलत्वचम् । केशरं मरिचं पत्रं पलिकान्युपकल्पयेत् ॥४॥
पिप्पलीनां तु कुडवं स्थापयेद् घृतभाजने । मासादूर्ध्वं पिबेन्मात्रामनपेक्ष्य बलाबलम् ॥५॥
सर्वकुष्ठहरो ह्येष पाण्डुहृद्रोगकासनुत् । कृमिग्रन्थ्यर्बुदग्रन्थिगुल्मप्लीहोदरान्तकृत् । एष वै खदिरारिष्ट: कृष्णात्रेयेण पूजित: ॥६॥
अथ कनकारिष्ट: ॥ खदिरकषायं द्रोणं सर्पि:कुम्भे निधापयेन्मध्ये । पलिकामात्रान् क्षेप्यान् कृत्वा तु तानेव सूक्ष्मचूर्णं तु ॥१॥
त्रिफला त्रिकटुकरजनी कनकत्वग् बाकुची गुडूची च । सविड्ड्गमत्र मधुपलशतद्वयं प्रक्षिपेत्सर्वरम् ॥२॥
धातक्याश्च पलान्यष्टौ क्वाथेऽस्मिन्प्रदेयानि । प्रात: प्रातस्तु पिबेन्नाशयति चिरोत्थितं कुष्ठम् ॥३॥
मासेन सर्वरोगान्विनिहन्ति च सर्वशोफमेहांश्च । निर्जितकासश्वासो गुदकीलभगन्दरैर्विमुक्त: । कनकारिष्टं प्रपिबन्भवति पुमान्कनककान्तिश्च ॥४॥
इत्यासवा: ॥ अथ दद्रुचिकित्सा ॥ कासमर्दकमूलानि सौवीरेण तु पेषयेत् । दद्रुकिटिभकुष्ठानि जयेदेतत्प्रलेपनात् ॥१॥
बीजानि वा मूलकसर्षपाणां लाक्षारजन्यौ प्रपुनाटबीजम् । श्रीवेष्टकं व्योषविडड्कुष्ठं पिष्ट्वा च मूत्रेण विलेपनं स्यात् ॥ दद्रूणि सिध्मं किटिभानि पामां कपालकुष्ठं विशमं च हन्यु: ॥२॥
आरग्वधस्य पत्राणि आरनालेन पेषयेत् ॥ दद्रुकिटिभकुष्ठानि हन्ति सिध्ममसंशय: ॥३॥
प्रपुन्नाटस्य बीजानि धात्री सर्जरस: स्नुही । सौवीरपिष्टं दद्रूणामेतदुद्वर्तनं परम् ॥४॥
दूर्वाभयासैन्धवचक्रमर्दकुठेरिकाकाञ्जिकतक्रपिष्ठा: । त्रिभि: प्रलेपैरपि बद्धमूलं दृढं च कण्डू च विनाशयन्ति ॥५॥
विडड्गैडगजाकुष्ठनिशासिन्धूत्थसर्षपै: । धान्याम्लपिष्टैर्लेपोऽयं दद्रुकुष्ठनिषूदन: ॥६॥
अथ लघुमरिचाद्यं तैलम् ॥ मरिचालशिलाब्दार्कपयोऽश्वारिजटात्रिवृत् । शकृद्रसविशालारुग्निशायद्गारुचन्दनै: ॥१॥
कटुतैलं पचेत्प्रस्थं व्द्यक्षे विषपलान्विते । सगोमूत्रं तदभ्यड्गाद् दडुश्वित्रविनाशकृत् ॥२॥
अथ दरदादिलेप: ॥ दरदगन्धकपारदपिप्पलीविषड्गनिशाग्निमरीचकम् । अभयशुण्ठिघनाब्धिकबाकुचीकटुनृपद्रुममेडगजान्वितम् ॥१॥
सममिदं खलु निम्बरसैर्युतं हरति दद्रुजकण्डुविसर्पकान् । हरति लूतभगन्दरमण्डलं तनुविलिप्तमहो क्षणतो नृणाम् ॥२॥
इति दरदादिलेप: ॥ इति दद्रुचिकित्सा ॥ अथ चर्माख्यचिकित्सा ॥ सूतगन्धकयो: पिष्ट्वा कज्जलिकां विधाय च । मृक्षकेन विमर्द्याथ करित्वग्लेपने हितम् ॥१॥
कबाबगौरीगदतुत्थजीरवल्लीभवं कर्षमिदं पृथक् च । शिलाबलीतौ रविकर्षसख्यौ सार्धो विभाग: किल पारदस्य ॥२॥
कर्षैश्च विंशत्प्रमितैर्घृतस्य सर्वं विमर्द्यं किल ताम्रपात्रे । ततोऽड्गलेपात् त्रिदिनं च तीव्रां हरेच्च रोगी गजकर्णपामाम् ॥३॥
गुञ्जाचित्रकसड्खभस्मरजनीदूर्वाभयालाड्गलीस्नुक्सिन्धूत्थकुमारिकाजलधरार्कक्षीरधूमेशजै: । वल्गूएडगजाविडड्गमरिचक्षौद्रेश्च खारीयुतै: कार्यं वै गजचर्म दद्रुरकसाकण्डुघ्नमुद्वर्तनम् ॥४॥
आरग्वधदलै: पिष्टैर्लेप: काञ्जिकयुक् कृत: । करित्वग्दद्रुकुष्ठानि हन्ति पामां विचर्चिकाम् ॥५॥
इति चर्माख्यचिकित्सा ॥ अथ किटिभचिकित्सा ॥ चक्राड्कबीजं त्वक्क्षीरभावितं मूत्रसंय़ुतम् । रविवेतसकन्दं च लेपनं किटिभापहम् ॥१॥
पिप्पलीपूतिकायस्याकुष्ठगोपित्तचित्रकै: । लेपं सम्यक् प्रशंसन्ति किटिभघ्नं चिकित्सका: ॥२॥
गोमूत्रवारिसपिष्टै: शिलाकासीसतुत्थकै: । लेप: किटिभवीसर्पकुष्ठनाशाय पूजित: ॥३॥
अथ सिध्मचिकित्सा ॥ धात्रीफलं सर्जरसो यावशूकस्त्विदं त्रयम् । सौवीरपेषितं सर्वं सिध्मशूलविदारणम् ॥१॥
शिखरीरसेन सुपिष्टं मूलकबीजं प्रलेपत: सिध्मम । क्षारेण कदल्या वा रजनीमिश्रेण नाशयति ॥२॥
कुष्ठं मूलकबीजं प्रियड्गव: सर्षपा दुरालम्भा । एतत्केसरपिष्टं निहन्ति चिरकालजं सिध्मम् ॥३॥
गन्धपाषाणमिश्रेण यवक्षारेण लेपितम् । सिध्मं नाशमुपैत्याशु कटुतैलयुतेन च ॥४॥
कासमर्दकबीजानि मूलकानां निम्बपत्राणि सितसर्षपान् । गृहधूमं च संपिष्य जलेनाड्गं प्रलेपयेत् ॥६॥
उद्वर्त्य नवनीतेन क्षालयेदुष्णवारिणा । त्र्यहादनेन सिध्मानां किटिभानां च दद्रुनां च विशेषत: ॥९॥
कार्पासिकापत्रविमिश्रकाकजड्घाकृतो मूलकबीजयुक्त: । तक्रेण लेप: क्षितिपुत्रवारे सिध्मानि सद्यो नयति प्रणाशम् ॥१०॥
गोमुत्रेणाथ तक्रेण जीर्णसौवीरकेण वा । पिष्टमूलकबीजानां लेपनात्सिध्मनाशनम् ॥११॥
इति सिध्मचिकित्सा ॥ अथ विपादिकाचिकित्सा ॥ धत्तूरबीजककल्केन माणकक्षारवारिणा । कटुतैलं विपक्वं तु द्रुतं हन्याद्विपादिकाम् ॥ मुण्डीरसेन संसिद्धं घृतं हन्ति विपादिकाम् ॥१॥
इति विपादिकाचिकित्सा ॥ अथ क्रमेण पामाकण्डूकच्छूसिसर्पणविस्फोटचर्मदलविचर्चिकाचिकित्सां व्याख्यास्याम: ॥
सिन्दूरजीरद्वयरात्रियुग्ममन:शिलावल्लिजगन्धकानाम् । रसान्वितानां घृतयोजितानां पामा व्रजेद्दूरतरं त्रिलेपात् ॥१॥
सैन्धवं चक्रमर्दं च सर्षपं पिप्पलीं तथा । सेचयेदारनालेन पामाकण्डुविनाशनम् ॥२॥
अथ जीरकतैलम् ॥ जीरकस्य पलं पिष्ट्वा सिन्दूरार्धपलं तथा । कटुतैलं पचेदाभ्यां सद्य: पामाहरं परम् ॥ वृद्धवैद्योपदेशेन पाच्यं तैलं
पलाष्टकम् ॥१॥
अथ बृहत् सिन्दूराद्यं तैलम् ॥ सिन्दूरं चन्दनं मांसीविडड्गं रजनीद्वयम् । प्रियड्गुपद्मकं कुष्ठं मञ्जिष्ठा खदिरं वचा ॥१॥
जात्यर्कत्रिवृता निम्बकरञ्जं विषमेव च । कृष्णा चित्रकलोध्रं च प्रपुन्नाटं च संहरेत् ॥२॥
श्लक्ष्णं पिष्टानि सर्वाणि योजयेत्तैलमात्रया । अभ्यड्गेन प्रयोज्यं तद्वर्णकृत्कुष्ठनाशनम् ॥३॥
पामां विचर्चिकां कच्छुं विसर्पं विषमेव च । रक्तपित्तोत्थितान्हन्ति रोगानेवंविधान् बृहन् सिन्दूराद्यमिदं तैलमश्विभ्यां निर्मितं पुरा ॥४॥
अथ बृहन्मरीचाद्यं तैलम् ॥ मरिचं त्रिवृता दन्ती क्षीरमार्कं शकृद्रस: । देवदारु हरिद्रे द्वे मांसी कुष्ठं सचन्दनम् ॥१॥
विशाला करवीरं च हरितालं मन:शिला । चित्रको लाड्गली चव्यं विड्ड्गं चक्रमर्दकम् ॥२॥
शिरीषकुटजौ निम्ब: सप्तवर्णोऽमृतास्नुही । शम्याको नक्तमालोऽब्द: खदिर: पिप्पली वचा ॥३॥
जोतिष्मती च पलिका विषस्य द्विपलं भवेत् । आढकं कटुतैलस्य गोमूत्रं च चतुर्गुणम् ॥४॥
मृत्पात्रे लोहपात्रे वा शनैर्मृद्वग्निना पचेत् । पक्त्वा तैलं वरं ह्येतन्मृक्षयेत्कोटिकाव्रणान् ॥५॥
पामाविचर्चिकाकण्डुदद्रुविस्फोटानि च । वलय: पलितं छाया नीला व्यड्गं तथैव च ॥ अभ्यड्गेन प्रणश्यन्ति सौकुमार्यं च जायते ॥६॥
अथ माहेश्वरघृतम् ॥ कृत्वा कज्जलिकां रवौ कुनटिका द्वे जीरके द्वे निशे गोदन्तोषणनाग एडगजिका वा कुञ्चिका सर्पिषा । लोहे लोहविमर्दितं दृढतरं माहेश्वराख्यं घृतं कण्डूकुष्ठविचर्चिकादिशमनं पामाहरं लेपनात् ॥१॥
मांस्त्री चन्दनशम्याककरञ्जारिष्टसर्षपम् । यष्टीकुटजदार्वीभिर्हन्ति कण्डूमयं गण: * ॥२॥
अवल्गुजं कासमर्दं चक्रमर्दं निशायुतम् । मणिमन्थेन तुल्यांशं मस्तुकाञ्जिकपेषितम् ॥ कण्डु कच्छुं जयत्युग्रां सिद्धं एष प्रयोगराट् ॥३॥
कोमलसिंहास्यदलं सनिशं सुरभिजलसंपिष्टम् । दिवसत्रयेण नियतं शमयति कच्छूं विलेपनत: ॥४॥
हरिद्राकल्कसंयुक्तं गोमूत्रस्य पलद्वयम् । पिबेन्नर: कामचारी कच्छुपामाविनाशनम् ॥५॥
गन्धपाषाणचूर्णं तु कटुतैलेन योजितम् । लेपनादथ पानाद्वा कच्छूपामाविनाशनम् ॥६॥
अथ सिन्दूराद्यं तैलम् ॥ सिन्दूरगुग्गुलरसाञ्जनसिक्थतुत्थै: कल्कीकृतै: कटुकतैलमिदं सुपक्कम् । कच्छूंस्त्रवतपिटिकिकामथ वापि शुष्कामभ्यञ्जनेन सकृद्द्धरति प्रसह्य ॥१॥
अथार्कतैलम् । अर्कपत्ररसे पक्वं रजनीकल्कसंयुतम् । कटुतैलं हरेत्तूर्णं पामाकच्छूविचर्चिका: ॥१॥
राजिकागुडयुक्तेन सैन्धवेन प्रलेपितम् । विजलं चर्मणा बद्धं नाशं चर्मदलं व्रजेत् ॥२॥
अथ रसा: ॥ तत्रादौ विजयेश्वरो रस: ॥ शुद्धतालं मृतं सूतं तुल्यं ताभ्यां चतुर्गुणम् । भर्जित्वा विजया योज्या सर्वतुल्यं गुडं क्षिपेत् ॥१॥
श्वेतकुष्ठहरं निष्कं रसोऽयं विजयेश्वर: । दार्वीखदिरनिम्बानां क्वाथं तदनु पाययेत् ॥२॥
इत्यष्टादशकुष्ठचि० अथ श्वित्रिणो हृतदोषस्य हृतरक्तस्य वा सकृत् । खदिराम्बुयवान्नानां तृप्तस्य मलयूरस: ॥ सगुड: शस्यते पाने यवागूमण्डभोजिन: ॥१॥
खदिरामलककषायं बाकुचिबीजान्वितम्पिबेन्नित्यम् । शड्खेन्दुकुन्दधवलं श्वित्रं हन्तीद तच्चित्रम् ॥२॥
शिलापामार्गभसितलेपाच्छ्वित्रं विनाशयेत् । किं पुनर्यदि युज्येत धनञ्जयजटात्वचा ॥३॥
त्रिफलानीलिनीपत्रं लोहचूर्णं रसाजञ्जनम् । श्वेतगुञ्जादन्तिदन्तभस्मतुत्थं च मार्कवम् ॥४॥
मेषीदुग्धेन सम्पिष्य स्थापयेल्लोहभाजने । दिनमेकं ततो लिम्पेन्मुहु:श्वित्रेष्वनुक्रमात् ॥ श्वित्राण्यनेन लेपेन निजवर्णं त्यजन्ति वै ॥५॥
सायोरज: कृष्णतिलाञ्जनानि सावल्गुजान्यामलकानि जगध्वा । पिष्टानि भृड्गस्य सकृद्रसेन हन्यात्किलासं परिघृष्टलेपात् ॥६॥
अथ विषतैलम् ॥२॥
नक्तमालो हरिद्रे द्वे अर्क तगरमेव च । करवीरवचाकुष्ठमास्फोतारक्तचन्दनम् ॥१॥
मालती सप्तवर्णं मञ्जिष्ठा सिन्धुवारिका । एषामर्धपलान्भागान् विषस्य द्विपलं भवेत् ॥२॥
चतुर्गुणे गवां मूत्रे तैलप्रस्थं विपाचयेत् । श्वित्रविस्फोटकिटिभकीटलूताविचर्चिका: ॥३॥
कण्डूकच्छुविकारश्च ये व्रणाविषदूषिता: । विषतैलमिदं नामसर्वव्रण विशोधनम् ॥४॥
अथ ज्योतिष्मतीतैलम् ॥ मयूरकक्षारजले सप्तकृत्व: परिशृतम् । सिद्धं ज्योतिष्मतीतैलमभ्यड्गाच्छित्रनाशनम् ॥१॥
अथ शशिलेखावटी ॥ शुद्धसूतं समं गन्धं तुल्यं च मृतताम्रकम् । मर्दितं बाकुचीक्वाथैर्दिनैमकं वटकीकृतम् ॥१॥
निष्कमात्रां सदा खादेच्छ्वित्रघ्नीं शशिलेखिकाम् । बाकुचीतैलकर्षैकं सक्षौद्रमनुपाययेत् ॥२॥
अथ पथ्यापथ्यम् । अन्नपानं हितं कुष्ठे न त्वम्ललवणोषणम् । दधिदुग्धगुडांश्वापि तिलमाषांस्त्यजेन्नर: ॥१॥
इति कुष्ठश्वित्राणी इति चिकित्सा ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
पूर्वं कार्यातिदेशः कृतः, इदानीं तु रूपातिदेशार्थमिदमारभ्यते। अथ वानिमित्तात् पूर्वमित्येतस्मिन् पक्षेऽनन्तरसूत्रेण द्विर्वचनविधिं प्रति प्रतिषेधः प्राप्तः इत्यस्यारम्भो वेदितव्यः। `द्विर्वचनेऽचि` 1|1|58
इति समानाधिकरणे सप्तम्यौ। तत्राज् विशेष्यः, द्विर्वचनं विशेषणम्। विशेषणविशेष्यभावस्य च प्रयोजनं `दुद्यूषति` इति प्रत्युदाहरण दर्शयिष्यते। कथं पुनरज् द्विर्वचनशब्देनोच्यते? द्वर्वचननिमित्तत्वात्। अत एव वृत्तावाह-- `द्विर्वचननिमित्तेऽचि` इति। भवति हितन्निमित्तत्वात् ताच्छब्द्यम, यथा -- `आर्युर्घुतम्` इति। परसप्तमी चेयमपीति `यस्मिनन् विधिस्तदादावल्ग्रहणम्` (व्या।प।127) इति अजादाविति द्रष्टव्यम्। परस्मिन्निति च प्रकृत्वात् परस्मिन्नजादाविति गम्यते।अथ वा - द्वर्वचनस्य प्रत्ययविशेषनिमित्त्वाद् द्विर्वचनग्रहणेन प्रत्ययः सन्निधापितः, तेनाजादौ प्रत्यय इति प्रतीयते। यदि तह्र्रजादावजादेशः स्थानिवद्भवति, `पपौ` इति न सिध्यति, न ह्रजादावादेशः, किं तर्हि? अच्येव; इहापि व्यपदेशिवद्भावेना-जादित्वमस्तीत्यदोषः। इह तर्हि न सिध्यति-- `चक्रतुः` इति; अच्येव तु यणादेशो विधीयते, न त्वजादौ? नैष दोषः; यो ह्रत्राचि यणादेशो विधीयते सोऽजादावपि भवत्येव। यदि द्विर्वचननिमित्तेऽच्यजादेशः स्थानिवद्भवति सर्वस्यामवस्थायां द्विर्वचनादुत्तरकालमपि स्यादित्यत आह--`द्विर्वचन एव कत्र्तव्ये` इति। एवकारेण द्विर्वचन क्रिया-कालात् कालान्तरे स्थानिवद्भावस्याभावं दर्शयति। कथं पुनरेतल्लभ्यते, यावतैकंद्विर्वचनग्रहणम्, तेन चाज् विशेषितः? एवं मन्यते-- द्वितीयमपि द्विर्वचनग्रहणमन-न्तरसूत्रादिहानुवत्र्तते।अथ वा- द्विर्वचनञ्चेत्येकशेषं कृत्वा `द्विर्वचने` इति निर्देशः कृतः।तत्रैकेन द्विर्वचनग्रहणेन `द्वर्वचननिमित्तेऽचि` इत्थेषोऽर्थो लभ्यते। द्वितीयेन तु `द्विर्वचन एव कत्र्तव्ये` इति। इह द्विर्वचने कत्र्तव्ये स्थानिवद्भावोविधीयते इत द्विर्वचनकार्यार्थं एवैष प्रतीयते। साच्कस्य द्विर्वचनं विधीयमानमनच्क-स्य न प्राप्नोति युज्यते द्विर्वचनकार्यार्थत्वमस्य। `द्वर्वचनकार्यार्थत्वमस्य। `द्विर्वचनकार्यार्थे त्वस्मिन् --`चक्रतुः,चक्रुः` इत्यत्रास्यानच्कस्य द्विर्वचने कृते सतीष्टमभ्यासरूपं न सिध्यति` इतिव्यामोहाद् यो मन्यते, तं प्रत्याह--`रूपातिदेशश्चायम्` इति। `च` शब्दोऽवधारणे, रूपातिदेश एव, न कार्यातिदेश इत्यर्थः। कुतः पुनरेष निश्चयः-स `रूपातिधेशश्चायम्` इति? अज्ग्रहणात्। तस्य ह्रेतत् प्रयोजनम्-- `जेघ्रीयते देध्मीयते` इत्यत्र मा भूदिति। यदि चायं द्विर्वचनकार्यातिदेशः स्यान्न रूपातिदेशः; अज्ग्रहणमनर्थकं स्यात्। भवत्वत्र स्थानिवद्भावः, तथापि न कश्चि-द्विशेषः। तथा हि-- यद्यप्यत्र स्थानिवद्भावः, एवमपि द्विर्वचनकार्येण भवितव्यम्; अथापि न स्थानिवद्भावः, एवमपि भवितव्यम्--उभयत्रापि साच्कत्वात्, ततश्च कथमेतत् प्रत्युदाहरणम्? तदेतदज्ग्रहणं कथमर्थवद् भवति? यद्येष रुपादेशः ररूपेऽस्यातिदि-श्यमाने यद्यज्ग्रहणं न क्रियते तदिहापि रूपातिदेशे सति ध्रा इति, ध्मा इति च द्वि-र्वचनं स्यात्, तथाऽनिष्टमभ्यासरूपं प्रसज्येत। तस्मादज्ग्रहणाद् रूपातिदेशोऽय-मिति निश्चीयते। यद्येवम्, भेदनिबन्धनो वतिर्नं प्राप्नोति; स्थान्येव हि पुनरात्मीयं रूपं प्रापित इति कुतो भेदः? आतिदेशिकानामतिदेशिकत्वेन रूपभेदस्य विवक्षितत्वाददोषः।`द्विर्वचन एव कत्र्तव्ये` इति यदुक्तं तस्यार्थं विस्पष्टीकर्तुमाह--`नियतकालः` इति। कृते द्विर्वचने इत्यादिना तदेव नियकालत्वं दर्शयति।`जघ्नतुः` इति। `अभ्यासाच्च` 7|3|55
इति हकारस्य कुत्वम्।`आटिटत्` इति। अटतेर्हेतुमति णिच्; लुङ्, चङ, `चङि` 6|1|11
इति `अजादे-र्द्वितीयस्य` 6|1|2
इति द्विर्वचनम्। `आडजादीनाम्` 6|4|72
इत्याड् भवति। `निनय` इत्यादि। `णलुत्तमो वा` 7|1|91
इति यदा णित्त्वं नास्ति तदा गुणः, यदा णित्वं तदा वृद्धिः।`जग्ले,मग्ले` इति। `ग्लै हर्षक्षये` (धातुपाठः- 904), `म्लै गात्रविनामे` (धातुपाठः-904) `आदेश उपदेशेऽशिति` 6|1|44
इत्यात्त्वम्। भावे आत्मनेपदम्, `लिटस्तझयो-रेशिरेच्` 3|4|81
इत्येश्। `श्रवणमाकारस्य न भवति` इति। यदा कालावधिपरिग्रहार्थंद्विर्वचनग्रहणं न क्रियते, तदोत्तरकालमपि स्थानिरूपं प्रसज्येत, ततश्चाकारस्य श्रवणमेव स्यात्। आतो लोपस्य तु गोद इत्येवमाद्यवकाशः। श्रूयमाणे चाकारे परेण सह वृद्धिः स्यात्। `दुद्युषति` इति। दिवेः `सनीवन्तर्ध` 7|2|49
इत्यादिना यदा पक्ष इडागमो न क्रियते तदा `इको झल्` 1|2|9
`हलन्ताच्च` 1|2|10
इति कित्त्वम्, ततः `च्छ्वोः शूडनुनासिके च` 3|4|19
इत्यूठ्। स च द्विर्वचननिमित्तं न भवति। तत्र यदि द्विर्वचननिमित्तत्वेन नाज् विशेष्यते, ऊठि परतो यो यणादेशस्तस्यापि स्थानिवद्भावः स्यात्। एवं चाभ्यासरूपमिवर्णान्तं श्रूयेत। द्विर्वचननिमित्तच्परिग्रहे तु `द्यु` इत्यस्य द्विर्वचनं भवति। तत्र हलादिशेषह्यस्वत्वयोर्दुद्यूषतीत्यभ्यासरूपमुकारा-न्तं सिध्यति॥


text:
नभःस्पृशं दीप्तमनेक...
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
- नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।
- दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ॥ २४ ॥
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य चतुर्विंशतितमः(२४) श्लोकः ।
पदच्छेदः[सम्पादयतु]
नभःस्पृशं दीप्तम् अनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ॥ २४ ॥
अन्वयः[सम्पादयतु]
विष्णो ! नभःस्पृशं दीप्तम् अनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रं त्वां दृष्ट्वा हि प्रव्यथितारन्तात्मा धृतिं शमं च न विन्दामि ।
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
- विष्णो = सर्वव्यापक !
- नभःस्पृशम् = गगनचुम्बिनम्
- दीप्तम् = प्रज्वलितम्
- अनेकवर्णम् = नानावर्णम्
- व्यात्ताननम् = विवृतमुखम्
- दीप्तविशालनेत्रम् = ज्वलितविस्तृतलोचनम्
- त्वां दृष्ट्वा हि= त्वां विलोक्य
- प्रव्यथितान्तरात्मा = खिन्नचित्तः
- धृतिम् = धैर्यम्
- शमं च = शान्तिं च
- न विन्दामि = न लभे ।
अर्थः[सम्पादयतु]
हे विष्णो ! त्वं गगनचुम्बी, नानावर्णोपेतः, उद्घाटितवदनः, ज्वलितविस्तृतलोचनश्च भासि । मम चित्तं प्रकम्पते । तेन अहं धैर्यं शान्तिं च न प्राप्नोमि ।


text:
271 कालेन रात्र्यादिना यथोक्तेन विरोधस्य व्याघातस्य भारतीविषयस्य ईदृशी गतिः प्रस्थानं दर्शिता । कलया नृत्यगीतादिविद्यया विरोधस्य वचनगोचरस्य मार्गः प्रस्थानं मनाक् किञ्चिद् उद्दिश्यते उदाह्रियते यथेति दर्शयति ॥
वीरश्च शृङ्गारश्च [तयोर्वीर]शृङ्गारयो रसयोः प्रभवौ भावौ मनोवस्थाविशेषलक्षणौ क्रोधश्च विस्मयश्च क्रोधविस्मयौ स्थायिनौ यावद्रसमवस्थानात् । न तु व्यभिचारिभाववदस्थायिनौ । पूर्णाः समग्राः सप्त ऋषभमध्यमगान्धारषड्जधैवत्पञ्चमनिषादाख्याः स्वरा यस्मिन्निति पूर्णसप्तस्वराः । [ते सन्ति] यस्मिन्निति पूर्णसप्तस्वरः सोऽयं भिन्नमार्गो गान्धर्वप्रकारः कश्चित् प्रवर्तते । एतत् कलाविरुद्धम् । क्रोधविस्मययोः स्थायिनोर्भावयोः शृङ्गारवीरयोरयोनित्वेन कलायां व्यवस्थानात् । रौद्राद्भुतयोरेव हि क्रोधविस्मयौ स्थायिनौ भावौ तत्र व्यवस्थाप्येते । वीरशृङ्गारयोस्तु उत्साहरती एव स्थायिनौ भावौ । अन्यतरस्वरहीनस्यैव च भिन्नमार्गतया व्यवस्थानादिति ॥
कलाविरोधमतिदिशन्नाह—
इत्थमनेन प्रकारेण कलानां कलारूपाणां चतुःषष्टौ द्विविधायामपि विरोधः तद्व्यवस्थातिक्रम[


text:
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज। अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच : ।।६६॥ इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन । न चाशुश्रुषवे वाच्यं न च मां योअभ्यसूयति ।।६७॥ य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति । भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशय: ।।६८॥ न च तस्मान्मनुष्येशु कश्चिन्मे प्रियकृत्तम :। भविता न च मे तस्मादन्य : …
ईश्वर: सर्वभुतानां हृद्देशे अर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभुतानि यन्त्रारुढानि मायया ।।६१॥ तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत । तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसी शाश्वतम् ।।६२॥ इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया । विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरू ।।६३॥ सर्वगुह्यतमं भूय: शृणु मे परमं वच: । इष्टोअसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ।।६४॥ मन्मना भव …
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मदव्यपाश्रय: । मत्प्रसादादवाप्नोती शाश्वतं पदमव्ययम् ।।५६॥ चेतसा सर्वकर्माणी मयि सन्न्यस्य मत्पर : । बुध्दियोगमुपाश्रित्य मच्चित्त : सततं भव ।।५७। मच्चित्त: सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसी । अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसी विनङ्क्ष्यसि ।।५८॥ यदहङ्कारभाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे । मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ।।५९॥ स्वभावजेन कौन्तेय निबध्द: स्वेन कर्मणा । कर्तुं नेच्छसि …
बुद्ध्या विशुध्दया युक्तो ध्रीत्यात्मानं नियम्य च । शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ।।५१॥ विविक्तसेवी लघ्वाशि यतवाक्कायमानस :। ध्यानायोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रित :।।५२॥ अहंकार बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् । विमुच्य निर्मम: शान्तो ब्रह्मभुयाय कल्पते ।।५३॥ ब्रह्मभुत: प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति । सम: सर्वेषु भुतेषु मद्भक्तीं लभते पराम् ।।५४॥ भक्त्या मामभिजानाति …
यत: प्रवृतिर्भुतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिध्दिं विन्दति मानव:।।४६॥ श्रेयान्स्वधर्मो विगुण: परधर्मात्स्वनिष्ठीतात् । स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ।।४७॥ सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् । सर्वारम्भा हि दोषेण धुमेनाग्निरिवावृता :।।४८॥ असक्तबुध्दि : सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृह: । नैष्कर्म्यसिध्दिं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति ।।४९॥ सिध्दिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्तोति निबोध मे । …
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शुद्राणाँ च परन्तप । कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणै :।।४१॥ शमो दमस्तप: शौचं क्षान्तिराजर्वमेव च । ज्ञानं विज्ञानामास्तिक्यं ब्रह्म्कर्म स्वभावजम् ।।४२॥ शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युध्दे चाप्यपलायनम् । दानमिश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ।।४३ ।। कृषिगौरक्ष्यवाणीज्यं वैश्यकर्म स्वभाजनम् । परिचर्यात्मकं कर्म शुद्रस्यापि स्वभावजम् ।।४४।। स्वे स्वे कर्मण्यभिरत: संसिध्दिं लभते नर: । स्वकर्मनिरत: शिध्दिं …
सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भारतार्षभ । अभ्यासाद्रमते यत्र दु :खान्तं च निगच्छति ।।३६॥ यत्तदग्रे विशमिव परिणामे अमृतोपमम् । तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुध्दिप्रसादजम् ।।३७॥ विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रे अमृतोपमम् । परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ।।३८॥ यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मन: । निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामासमुदाहृतम् ।।३९॥ न तंदस्ति पृथ्वीव्यां वा दिवी देवेषु वा पुन: …
हिजो अस्ति भनेका कुरा आज आएर लाग्छ भन्छन एउटा गर्छन् अर्कै आज आएर लाग्छ कसम खाएर हात उठाई उनले भनेका थिए सत्य होला कि भन्थे झुठो आज आएर लाग्छ सम्बृध्दी सुख सन्तोष बेलाको आगमन भन्थे झुठो रैछ सबै तिन्का कुरा आज आएर लाग्छ न्याय खोजीमा निर्मलाहरुको आत्मा …
यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च । अयथावत्प्रजानाति बुध्दि : सा पार्थ राजसी ।।३१॥ अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमासावृता । सर्वार्थान्विपरितान्श्च बुध्दि: सा पार्थ तामसी ।।३२॥ धृत्या यया धारयते मन: प्राणेन्द्रियक्रिया : । योगेनाव्यभिचारिन्या धृति: सा पार्थ सात्त्विकी ।।३३॥ यया तु धर्मकामार्थान्ध्रित्या धारयते अर्जुन। प्रसङ्गेन फ़लाकाङ्क्षी धृति: सा पार्थ राजसी …
मुक्तसङ्गो अनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वित: । सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकार: कर्तासात्त्विक उच्यते ।।२६॥ रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोअसुचि :। हर्षशोकान्वित: कर्ता राजस: परि किर्तित:।।२७॥ अयुक्त: प्राकृत: स्तब्ध: शठो नैष्कृतिकोअलस: । विषादी दिर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ।।२८॥ बुध्देर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु । प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनन्जय ।।२९॥ प्रवृतिं च निवृत्तीं च कार्याकार्ये भयाभये । बन्धं मोक्षं …


text:
3 इत्यादिना । यत् पुनर[त्र........का]रणमन्यद् वा यथा कथञ्चिद् घुणाक्षरप्रख्यं दृश्यते तत्रापि शास्त्रमस्तीति तद्विदां प्रयोगपथानुसारात् स्यात् । जन्मान्तरे वा कृतशास्त्राभ्या[सप्रति (4b) बु]द्धसंस्काराणां परिनिष्ठितमपि स्यात् । यान् सारस्वताननधीतपण्डितान् वा व्यवहरति लोकः । यदपि सरस्वतीप्रसादात् काव्यकरणादिकमिष्टम्, तदपि शास्त्रप्र[भाव]........प्रभावितत्वात् । किं बहुना ? सर्वलोकयात्रा चतुर्वर्गव्युत्पत्तिलक्षणा शास्त्रादेव । तस्मादिदमपि काव्यगुणदोषव्युत्पत्त्यर्थं करणीयमेव, यतः परिनि[ष्ठितं काव्यं जाय]त इति भावः ॥
एवमन्वयेत लोकयात्रां शास्त्रमूलां प्रतिपाद्यैतदेव व्यतिरेकेण द्रढयन्नाह—
यदनन्तरमुक्तं लोकया[त्रा]...........ज्योतिरालोकः शब्दाह्वयं शास्त्रसंज्ञकं चतुर्वर्गप्रकाशकत्वात् । शब्द इत्याह्वयो यस्येति विग्रहे, यदि न दीप्यते न प्रकाशते न स्यादित्यर्थः । के...........रोऽत्र सत्त्वलोकः । यश्चतुर्वर्गमनुतिष्ठति तत् मर्यादं[?] ये तु मुक्तास्तेषां न संसारात्मकत्वम्, नापि चतुर्वर्गानुष्ठानम् । सर्व......[स्व]र्गमर्त्यपाताललक्षणं जगत्रयं सत्त्वलोकः यस्य चतुर्वर्गप्रतिपत्तिः सम्भवति । इदमिति । अत्य......तेन वा तमोऽन्ध[कारः]........[ल]क्षणलोकयात्राविगमात् । अप्रतिपत्तिकसं[सारा]त्मकं स्यादित्यर्थः । किमेकदेशेन, नेत्याह- कृत्स्नमिति । निरवशेषं नांशेन तथाप्य[ल्पम्, नेत्या]ह- अन्धमिति । अन्धं निरन्तरम[ज्ञानतमोयोगात्] चतुर्वर्गप्रतिपत्तेः कथञ्चिदप्यभावात् सर्वथा निवृत्तचतुर्वर्गज्ञानात्मकं जगत् स्यात् । न क[थञ्चिद् वस्तुप्रति]पत्तिर्भवेदित्यर्थः । यद् वा, अन्धंतम.....[पृ]षोदरादिदर्शनात् सिद्धम् । अर्थस्तु स एव । समाधिश्चैष सर्वथाऽज्ञाने निवृत्ते सर्वमत्र गृह्यते [अन्व]यव्यतिरेकाभ्याम् । शास्त्राभ्यासः काव्यगुणदोषविवेकार्थं क्रियत इति पूर्ववदाकूतम् । अत एवोच्यते—
......घटकं शास्त्रविशेष एष वस्तुतः । तत्रापि चतुर्वर्गप्रतिपत्तेः । यद् वक्ष्यति—चतुर्वर्गफलायत्तमि[त्यादि]5
- १.१५↩


text:
कर्णाटकराज्ये - मुख्यमन्त्र्युपमुख्यमन्त्रिपदयोः अद्य सत्यवाचनम्
बङ्गलूरु> राजनैतिकनटनकथायाः अन्ते मुख्यमन्त्रिपदे एच् डि कुमारस्वामी उपमुख्यमन्त्रिपदे जि परमेश्वरः च अद्य सत्यवाचनं करिष्यतः। 'विधानसौधं' नाम मन्दरे आयोजितायां वेदिकायां सार्धचतुर्वादने एव समारोहः भविष्यति। मन्त्रिणां विभागेषु कोण्ग्रस् जे डि एस् दलयोः मध्ये निर्णयः स्वीकृतः चेदपि तेषां सत्यापानम् अद्य न भविष्यति। कोण्ग्रस् दलनेता के आर् रमेश्कुमारः नियमसभाध्यक्षः भविष्यति। ३४ अङ्गयुक्ता मन्त्रिसभा भविष्यति कर्णटकसर्वकारे। कोण्ग्रस् दलात् २२ अङ्गाः सभायां भविष्यन्ति। जनता दलात् मुख्यमन्त्रिणा सह एकादशसभांगाः मन्त्रिसभायां भविष्यति। कोणग्रस् दलस्य राज्याध्यक्षः जि परमेश्वरः एव उपमुख्यमन्त्रिपदमरोहति।


text:
भारतस्य प्रथमा क्रीडकविश्वविद्यालयः मणिपुर राज्ये
-डा अभिलाष् ए जे
नवदेहली-राष्ट्रस्य प्रथमक्रीडक विश्वविद्यालयः मणिपुर राज्ये आरब्धुं राष्ट्रपतेः रामनाथकोविन्दस्य अङ्गीकारः।मेय् २३ दिनाङ्के केन्द्रसर्वकारेण मणिपुर राज्यस्य इम्फाल् नगरे क्रीडकविश्वविद्यालयाय संस्तुतिः कृता।
तदाभ्यन्तरे केचन विद्यार्थिनः मणिपुर राज्यस्य क्रीडकशासन कार्यालयं प्रति आक्रमणं कृतवन्तः। तत्रत्यानि उपकरणानि संगणकयन्त्राणि च विध्वंसितानि।टेमोक्राटिक् स्टुटन्स् अलियन्स् ओफ् मणिपुर इति संस्थायाः अङ्गैः आक्रमणं कृतमिति आरक्षकैः उक्तम्।
२०१७ आगस्त मासे राष्ट्रीय क्रीडकविश्वविद्यालयस्य रूपरेखा लोकसभायां प्रस्तुता आसीत्।क्रीडककशिक्षायाः क्रीडकविज्ञानस्य क्रीडक प्रशासनस्य राष्ट्रस्य प्रथमः विश्वविद्यालयः स्याद् अयम्।प्रधानमन्त्रिणा नरेन्द्रमोदिना २०१४-१५ वर्षे अस्य प्रख्यापनं कृतम्।


text:
त्र्यम्बकेश्वरः
द्वादश ज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमं त्र्यम्बकेश्वरमन्दिरम् इदानीन्तनमहाराष्ट्रराज्ये अस्ति । गोदावरीनद्याः तीरे विद्यमानं प्राचीनं दिव्यक्षेत्रम् एतत् । एतत् क्षेत्रं “पश्चिमकाशी” इत्यपि उच्यते । इदानीम् एतत्क्षेत्रं “नासिक्” नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति । रामस्य आदेशानुगुणं लक्ष्मणः शूर्पणखायाः कर्णौ नासिकां च अत्रैव अकर्तयत् । तत् कारणात् अस्य स्थानस्य नाम “नासिक” इति सञ्जातम् । एतत् क्षेत्रं नव शिखरैः आवृतम् अस्ति । तस्मात् कारणात् “नवशिख”नाम्ना निर्दिश्यते स्म । तदेव कालान्तरे “नासिक” इति सञ्जातं स्यात् इत्यपि उच्यते । नासिकक्षेत्रं पञ्चवटीक्षेत्रं च मिलित्वा नासिकनाम्ना निर्दिश्यते । एतयोः द्वयोः स्थानयोः मध्ये पुण्यसलिला गोदावरी प्रवहति । गोदावर्याः दक्षिणतीरे नासिकक्षेत्रम् अस्ति, उत्तरतीरे च पञ्चवटीक्षेत्रम् । अत्र द्वयोः अपि स्थानयोः असंख्यानि मन्दिराणि सन्ति ।
जब्बलपुरस्य समीपे विद्यमाने भरतपुरे कृते उत्खनने क्रिस्तपूर्वसम्बद्धः कश्चन ब्रह्मस्तूपः प्राप्तः । तत्र अपि नासिकक्षेत्रस्य उल्लेखः अस्ति । क्रि श १५०तमे वर्षे भारतम् आगतः ईजिप्तस्य प्रवासी “टालेमी”नामकः अपि प्रसिद्धं धार्मिककेन्द्रं नासिकक्षेत्रम् उल्लिखितवान् अस्ति । जिनप्रभसूरिनामकस्य जैनलेखकस्य ग्रन्थे अपि नासिकक्षेत्रस्य उल्लेखः अस्ति । नासिकक्षेत्रे जैनमतस्य अष्टमः तीर्थङ्करः चन्द्रप्रभस्वामी वसति स्म इत्यपि उल्लिखति सः । षष्ठे शतके नासिकक्षेत्रे चालुक्यानां शासनम् आसीत् । अनन्तरं राथोडानां शासनम् आरब्धम् । तदनन्तरं त्रयोदशशतकस्य अन्तिमभागपर्यन्तं देवगिरिस्थानां यादवानां शासनम् आसीत् अत्र । चतुर्दशशतकस्य आरम्भकाले सुल्तानां शासनम् आरब्धम् । १५३०तमे वर्षे बहुमनिसुल्तानस्य वशं गतम् एतत् क्षेत्रम् । षोडशे शतके अहमदनगरस्य सुल्तानस्य शासनम् आरब्धम् । अनन्तरं मोगलजनानां शासनगतं जातम् एतत् नासिकक्षेत्रम् । ते अस्य क्षेत्रस्य नाम एव “गुल्शनाबाद्” इति परिवर्तितवन्तः । भाग्यवशात् तत् नाम प्रसिद्धं न जातम् । मोगलजनाः अत्रत्यानि मन्दिराणि नाशितवन्तः । १६८०तमे वर्षे औरङ्गजेबः अत्रत्यानि २५ मन्दिराणि नाशितवान् । तेषां मन्दिराणाम् अवशेषैः एव औरङ्गदरवाजं, दिल्लीदरवाजं, जुम्मामस्जिदम् इत्यादीनि निर्मितानि । सप्तदशशतकस्य आरम्भे मराठावीराः एतत् क्षेत्रं वशीकृतवन्तः ।
प्राचीनकालादारभ्य अपि एतत् क्षेत्रं प्रसिद्धं वाणिज्यकेन्द्रम् आसीत् । पेश्वेजनानां काले अस्य क्षेत्रस्य महता प्रमाणेन अभिवृद्धिः जाता । पेश्वेजनाः अत्र बहूनां सेतूनां, कासाराणां, वसतिप्रदेशानां च निर्माणं कृतवन्तः । एतत् नासिकक्षेत्रं पञ्चमहाक्षेत्रेषु अन्यतमम् । अन्यानि च – (प्रयागः, पुष्करं, नैमिषारण्यं,गया च ) “नासिकं च प्रयागं च पुष्करं नैमिषं तथा । पञ्चमं च गयाक्षेत्रं षष्ठं कुत्र न विद्यते ॥“ इति ।
सरस्वत्याः तीरे दानेन, नर्मदातीरे तपसा, गङ्गातीरे शरीरत्यागेन यत् फलं प्राप्यते तत् सर्वमपि फलं गोदावर्याः सान्निध्ये प्राप्यते इति वदति गोदामाहात्म्यम् । गोदावर्याः दक्षिणाभिमुखः प्रवाहः दुर्लभः मोक्षदायकः च । सः नासिकक्षेत्रं प्रति आगतैः प्राप्यते । अत्र बहूनि मन्दिराणि सन्ति । पञ्चवट्याः रामकुण्डसमीपे कपालेश्वरमन्दिरम् अस्ति । अत्र शिवस्य पुरतः नन्दी नास्ति । सुन्दरनारायणमन्दिरम् अत्रत्यं प्राचीनं मन्दिरम् । तत् मन्दिरं नाशयित्वा तत्स्थाने यवनाः स्मशाननिर्माणं कृतवन्तः आसन् । क्रि श १७५६तमे वर्षे अत्र तत् मन्दिरं पुनर्निर्मितम् । गर्भगृहे कृष्णशिलायाः विष्णुमूर्तिः अस्ति । तस्याः मूर्तेः दक्षिणे वामे च भागे वृन्दायाः लक्ष्म्याः च विग्रहौ स्तः । प्रतिवर्षं मार्चमासस्य २०तमे वा २१तमे वा दिनाङ्के सूर्यस्य किरणाः साक्षात् विष्णुविग्रहस्य चरणयोः यथा पतेत् तथा एतत् मन्दिरं निर्मितम् अस्ति । पञ्चवट्यां रामस्य कुटीरं यत्र आसीत् तत्रैव कालराममन्दिरम् अस्ति । एतदेकं भव्यं मन्दिरम् । एतत् मन्दिरं द्वादश वर्षाणि यवत् द्विसहस्रादिकाः कर्मकराः अविरतश्रमेण निर्मितवन्तः । रङ्गराव ओधेकर नामकः १७८२ वर्षावसरे २३ लक्षरूप्यकाणां व्ययम् अकरोत् इति तस्मिन् काले । गर्भगृहे रामस्य लक्ष्मणस्य सीतायाः च सुन्दराः विग्रहाः सन्ति । चैत्रमासे १३ दिनानि यावत् अत्र महता वैभवेन उत्सवः प्रचलति । रामनवमीदिने विशेषपूजा रथयात्रा च प्रचलति । अस्मात् मन्दिरात् सार्धैकमैल् दूरे प्राचीनं तपोवनम् अस्ति । शुर्पणखायाः नासिकाच्छेदः, खरदूषणयोः संहारः, मारीचवधम् इत्यादयः घटनाः अत्रैव प्राचलन् इति उच्यते । अत्र लक्ष्मणस्य मन्दिरम् अपि अस्ति । अनेकाः गुहाः अपि सन्ति अत्र । नैरुत्यभागे त्र्यम्बकेश्वरज्योतिर्लिङ्गम् अस्ति । गौतमस्य तपसा तृप्तः शिवः धेनोः प्राणरक्षणार्थं गङ्गाम् एव अवतारयत् अस्मिन् क्षेत्रे । इतः एव गोदावर्याः प्रयाणस्य आरम्भः । कार्त्तिकपूर्णिमायां माघबहुलचतुर्दश्यां च अत्र उत्सवः प्रचलति । इदानीं विद्यमानं त्र्यम्बकेश्वरमन्दिरं बालाजी बाजीराव् पेश्वे निर्मितवान् इति । क्रान्तिरत्नः स्वातन्त्र्यवीरः सावरकरः जन्म प्राप्नोत् नासिकसमीपस्थे भगूरिग्रामे । तस्य प्रौढशिक्षणं नासिकनगरे एव सम्पन्नम् । क्रान्तिकारिणां गुप्तसंस्था “अभिनवभारतम्” अपि आरब्धा अत्रैव । अस्य एव प्रेरणया नासिकस्य कलेक्टरस्य जाक्सन् नामकस्य वधं कृतवान् अनन्तकान्हेरः । ताद्शानाम् अनेकेषां क्रान्तिकारिणां वस्तुतः, कर्मणा, बलिदानेन च पुनीतं क्षेत्रम् एतत् नासिकक्षेत्रम् ।
पुणे विश्वविद्यालयेन, डेक्कन् कालेज् आफ् रिसर्च् इन्स्टिट्यूट् संस्थया च नासिकक्षेत्रस्य गाडगेमहाराजधर्मशालायाः समीपे उत्खननं कृतम् । तदा क्रि. पू. ३ शतकस्य लोहनिर्मितनि शस्त्राणि, मृद्घटाः, कुम्भाः, क्रि.श. २ शतकस्य शतवाहनानां कालस्य अवशेषाः च प्राप्ताः तत्र । तेन तत्र व्यवस्थितं नागरिकजीवनम् आसीत् इति ज्ञायते । समर्थरामदासः, शिवाजिः, विदब्रह्मा श्रीगागाभट्टः, मिर्झाराजः जयसिंहः, सन्ताजीघोर्पणे इत्यादयः महान्तः नासिकक्षेत्रस्य भक्ताः आसन् ।
सुप्रसिद्धं नासिकक्षेत्रम् ऋषिमुनीनां तपोभूमिः, साधकानां योगभूमिः, मनुकुलस्य मोक्षभूमिः च । कृतयुगे सृष्टिकर्ता ब्रह्मा अत्र पद्मासनस्थः सन् तपः आचरत् इति । तस्मात् कारणात् एतत् क्षेत्रं “पद्मनगरम्” इत्यपि उच्यते । त्रेतायुगे खरः, दूषणः, त्रिशिरः इति त्रयः लोककण्टकाः राक्षसाः अत्र वसन्तः ऋषिमुनीनां तपसः यज्ञस्य च विघ्नम् आचरन्ति स्म इति । तस्मात् कारणात् एतत् क्षेत्रं “त्रिकण्टकम्” इत्यपि उच्यते । द्वापरयुगे एतत् “जनस्थानम्” इति निर्दिश्यते स्म । जनस्थानस्य कश्चन भागः एव पञ्चवटी । सूर्यः अश्वरूपेण आगत्य अश्विन्याः रूपेण विद्यमानया उषया सह विहारं कुर्वन् आसीत् अस्मिन् स्थाने इति । तदा तत्र विद्यमानाः ५ वटवः सूर्यस्य अश्वरूपं दृष्ट्वा हसितवन्तः । कुपितः सूर्यः तान् “पञ्चवटी भवन्तु” इति शप्तवान् । ते वटवः वटवृक्षाः सञ्जाताः इति । रामः यदा वस्तुम् अत्र आगतवान तदा तेषां वटूनाम् (ऋषिकुमाराणां) शापविमोचनं जातम् इति । कलियुगे एतत् “नासिक”नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]


text:
सूत्रच्छेद:
अनोः - पञ्चम्येकवचनम् , अकर्मकात् - पञ्चम्येकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
वदः इति, व्यक्तवाचाम् इति च वर्तते। अनुपूर्वाद् वदतेरकर्मकाद् व्यक्तवाग्विषयादात्मनेपदं भवति। अनुवदते कठः कलापस्य। अनुवदते मौद्गः पैप्पलादस्य। अनुः सादृश्ये। यथा कलापो ऽधीयानो वदति तथा कठः इत्यर्थः। अकर्मकातिति किम्? पूर्वम् एव यजुरुदितम् अनुवदति। व्यक्तवाचम् इत्येव। अनुवदति वीणा।
`अनुवदति` इति। अनुशब्दः पुनरित्यस्यार्थे वत्र्तते। पुनर्वदतीत्यर्थः। यजुषात्र कर्मणा सकर्मकत्वम्।
व्यक्तवाचामिति वर्तत इति। न तु समुच्चारण इति सर्वानुवृतौ वचनमिदमनर्थकं स्यादिति भावः। तद्व्यक्तवाक्सम्बन्धिनो वदेरिति सूत्रार्थमाह--व्यक्तवाग्विषयादिदि। अनुः साद्दश्ये इति। तेन कलापस्येति तुल्यार्थयोगे शेषलक्षणा षष्ठीति भावः। यथेत्यादि। वदनमात्रसाद्दश्ये तात्पर्यमिति कर्म न विवक्षितमिति भावः। अनुवदति। पुनर्वदतीत्यर्थः॥
सिद्धान्तकौमुदी
व्यक्तवाग्विषयादनुपूर्वादकर्मकाद्वदेरात्मनेपदं स्यात् । अनुवदते कठः कलापस्य । अकर्मकात्किम् । उक्तमनुवदति । व्यक्तावाचां किम् । अनुवदति । वीणा ।
अनोरकर्मकात्। `व्यक्तावाचा`मित्यनुवृत्तं विषयषष्ठ�न्तमाश्रीयते। समुच्चारणे इति निवृत्तम्। तदाह-- व्यक्तवाग्विषयादिति। मनुष्यकर्तृकादित्यर्थः। अनुवदते इति। अनुः सादृश्ये। `तुल्यार्थैरतुलोपमाभ्या`मिति षष्ठी। कठः कलापेन तुल्यं वदतीत्यर्थः। वस्तुतस्तु शेषषष्ठीत्येवोचितम्। `तुल्यार्थै`रित्यत्र `अतुलोपमाभ्या`मिति पर्युदासेनाऽनव्ययानामेव तुल्यार्थानां ग्रहणात्। अन्यथा `च्नद्र इव मुख`मित्यादावपि तृतीयाषष्ठ�ओरापत्तेरित्यलम्।
अनुवदते कठ इति। अनुः सादृश्ये। तेन कलापस्येति तुल्यार्थयोगे शेषलक्षणा षष्ठी।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
एस् ४०० विमानवेधप्रक्षेपास्त्राणि भारत - रूस् सन्धिपत्रहस्ताक्षरीकरणम् अस्मिन् सप्ताहे।
नवदिल्ली > भारतं रूस् राष्ट्रात् कोटिशः रूप्यकाणां विमानवेधप्रक्षेपास्त्राणि क्रीणीतुं सन्धिपत्रे हस्ताक्षरीकरणाय सिद्धमिति रूस् राष्ट्रेण स्थिरीकृतम्। रूस् राष्ट्रपतेः व्लादिमिर् पुतिनस्य भारतसन्दर्शनवेलायां पञ्चशताधिकं कोटिडोलर् मितानाम् अभिसन्धौ हस्ताक्षरं क्रियते। तद्राष्ट्रेण २००५ तमे संवत्सरे विकसितानि 'एस् - ४०० ट्रयम्फ्' नामकानि पञ्च विमानवेधप्रक्षिपास्त्राणि एव भारतेन क्रेतुम् उद्दिष्टानि।
४०० कि मी परिमिते वर्तमानानि ३०० लक्ष्यान् एकस्मिन्नेव समये प्रत्यभिज्ञातुं तथा ३६ शत्रुविमानानि एकस्मिन् काले एव पातयितुं च शक्यानि भवन्ति एतानि मिसैल् शस्त्राणि। ओक्टोबर् ४, ५ दिनाङ्कयोरेव पुतिनस्य भारतसन्दर्शनम्। रूस् शासनात् युद्धमहानौकाः अपि क्रीणातुं सन्धिपत्रं भविष्यतीति उच्यते।


text:
ज्ञानम्
ज्ञानम् इत्येतस्य शब्दस्य विविधाः अर्थाः विद्यन्ते -
- १ ज्ञा (अवबोधने) भावे ल्युट् (३-३-११५) । ज्ञाने मौनं क्षमा शक्तौ त्यागे श्लाघाविपर्ययः । (रघुवंश-१-२२)
- २ मोक्षविषयिणी बुद्धिः
- ३ परमात्मनः स्वरूपं यत् ज्ञापयति तत् । ज्ञायतेऽनेनात्मा-ज्ञा कर ल्युट् (३-३-११७) । इदं ज्ञानम् आत्मज्ञानसाधकम् ।
- आत्मज्ञानसाधकाः गुणाः
- अमानित्वम् - ज्येष्ठानां विषये तिरस्कारदर्शनसदृशस्य अभिमानस्य (अहङ्कारस्य) राहित्यम् ।
- अदम्भित्वम् - कीर्तेः प्राप्त्यर्थं धर्मकार्याचरणरूपस्य दम्भस्य अभावः ।
- अहिंसा त्रिकरणैः (कायेन वाचा मनसा) अन्येषाम् अपीडनम् ।
- क्षान्तिः - अन्यैः पीड्यमानः अस्ति चेदपि तेषां विषये अप्रतीकारभावः ।
- आर्जवम् - त्रिकरणैः क्रियमाणेषु कार्येषु कौटिल्यराहित्यम् ।
- आचार्योपासनम् - आत्मज्ञानप्रादातॄणाम् आचार्याणां सेवा ।
- शौचम् - लोभः, अनृतम्, निषिद्धाहारसेवनम् इत्येतादृशीनाम् अशुचीनां राहित्यम् ।
- स्थैर्यम् - शास्त्रेषु उक्तेषु विषयेषु श्रद्धा, अन्येषाम् उपदेशतः मनोचाञ्चल्यस्य अप्राप्तिः ।
- आत्मविनिग्रहः - आत्मस्वरूपात् अतिरिक्तेषु विषयेषु मनसः प्रवृत्तेः निग्रहणम् ।
- इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् - आत्मव्यतिरिक्तेषु विषयेषु दोषबुद्ध्या विरक्तिः ।
- अनहङ्कारः - आत्मभिन्नस्य शरीरस्य विषये निरभिमानः । आत्मसम्बन्धरहितेषु वस्तुषु ममकारत्यागः ।
- जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् - जन्म-मृत्यु-जरा-व्याधिभिः प्राप्यमाणाः दुःखरूपाः दोषाः शरीरसहजम् अपरिहार्यञ्च इति अवगमनम् ।
- असक्तिः - आत्मव्यतिरिक्तेषु विषयेषु आशायाः परित्यागः, तेषां सम्बन्धस्य परित्यागः च ।
- पुत्रदारगृहादिषु अनभिष्वङ्गः - पुत्राः, पत्नी, गृहम् इत्येतेषु विषयेषु मोहस्य त्यागः, सम्बन्धत्यागः च ।
- इष्टानिष्टोपपत्तिषु समचित्तत्वम् - इष्टवस्तुनः प्राप्तितः अति हर्षः, अनिष्टवस्तुनः प्राप्तितः दुःखम् इत्येतादृशं चित्तविकारराहित्यम् ।
- अनन्ययोगेन अव्यभिचारिणी भक्तिः - परमात्मनि अनन्यचित्तेन स्थिरा भक्तिः ।
- विविक्तदेशसेवित्वम् - निर्जने प्रदेशे एकान्तवासः ।
- अरतिर्जनसंसदि - पामरजनानां समूहे सम्मिलने अनासक्तिः ।
- अध्यात्मज्ञाननित्यत्वम् - अनवरतं ब्रह्मज्ञाने स्थितिः ।
- तत्त्वज्ञानार्थचिन्तनम् - तत्त्वज्ञानस्य फलरूपस्य मोक्षस्य चिन्तने मग्नता ।
- एतैः गुणैः आत्मज्ञानं प्राप्यते इत्यतः इदमेव ज्ञानम् । एतस्य व्यतिरिक्तं सर्वम् अज्ञानम् इति मन्तव्यम् ।
- एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा गीता १३-११
- ४ कर्तव्य-कार्यविषयकं ज्ञानम् - अनुष्ठातव्यस्य कार्यस्य विषये अवगमनम् ।
- ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना । करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः गीता १८-१८ इदं ज्ञानं त्रिविधम् - सात्त्विकं, राजसं, तामसं चेति ।
- ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुनभेदतः । प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावत् शृणु तान्यपि - गीता १८-१९
- ब्राह्मण-क्षत्रिय-ब्रह्मचारी-गृहस्थादिषु विभिन्नेषु रूपेषु विद्यमानः आत्मा ज्ञानैककारः, अविनाशी, विकाररहितः, फलादिसम्बन्धविहीनः इति अवगमनात् सर्वेषु वस्तुषु समदृष्टिः एव सात्त्विकं ज्ञानम् ।
- ब्राह्मण-क्षत्रिय-ब्रह्मचारी-गृहस्थादिषु विभिन्नेषु रूपेषु विद्यमानानि आत्मवस्तूनि भिन्नानि इति अवगमनम् राजसं ज्ञानम् ।
- कस्मिंश्चित् कार्ये इदं सम्पूर्णफलप्रदम् इति धिया आसक्तिः या भवेत् सा मिथ्याभूतार्थविषयिणी अल्पफलविषयिणी च । इदं तामसं ज्ञानम् ।
- सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥
- पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान् । वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥
- यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन् कार्ये सक्तमहेतुकम् । अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥ - गीता १८-२०, २१,२२
- ५ चित्तवृत्तिनिरोधरूपः योगः
- एकत्वं बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वशः । आत्मनो व्यापिनस्तात ज्ञानमेतदनुत्तमम् ॥
- ६ (अद्वैतमते) अहं ब्रह्म इति उपासना ।
- ब्रह्मैवाहं समः शान्तः सच्चिदानन्दलक्षणः । नाहं देहोह्यसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यते बुधैः ।
- ७ जीव-ईश्वर-जगत्-इत्येतस्याः भ्रान्तेः अधिष्ठानभूतं स्वयंप्रकाशं चैतन्यम् ।
- ८ साङ्गवेदाध्ययनम् अर्थावगमनञ्च ।
- ९ वेदः - ज्ञा कर ल्युट् (३-३-११७)
- १० शास्त्रम्
- ११ इन्द्रियम् - ज्ञायतेऽनेन ज्ञा कर ल्युट्


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २३९
राजधर्माः[सम्पाद्यताम्]
राम उवाच
स्वाम्यमात्यञ्च राष्ट्रञ्च दुर्गं कोषो बलं सुहृतं ।
परस्परोपकारीदं सप्ताङ्गं राकज्यमुच्य्ते ।। २३९.१ ।।
राज्याङ्गानां वरं राष्ट्रं साधनं पालयेत् सदा ।
कुलं शीलं वयः सत्त्वं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता ।। २३९.२ ।।
अविसंवादिता सत्यं वृद्धसेवा कृतज्ञता ।
दैवसम्पन्नता बुद्धिरक्षुद्रपरिवारता ।। २३९.३ ।।
शक्यसामन्तता चैव तथा च दृढभक्तिता२ ।
दीर्घदर्शित्वमुत्साहः शुचिता स्थूललक्षिता ।। २३९.४ ।।
विनीतत्वं धार्मिकता साधोश्च नृपतेर्गुणाः ।
प्रख्यातवंशमक्रूरं लोकसङ्ग्राहिणं शुचिं ।। २३९.५ ।।
कुर्व्वीतात्महिताकाङ्क्षी परिचारं महीपतिः ।
वाग्मी प्रगल्भः स्मृतिमानुदग्रो बलवान् वशी ।। २३९.६ ।।
नेता दण्डस्य निपुणः कृतशिल्पपरिग्रहः ।
पराभियोगप्रसहः सर्वदुष्टप्रतिक्रिया ।। २३९.७ ।।
परवृत्तान्ववेक्षी च सन्धिविग्रहतत्तववित् ।
गूढमन्त्रप्रचारज्ञो देशकालविभागवित् ।। २३९.८ ।।
आदाता सम्यगर्थानां विनियोक्ता च पात्रवित् ।
क्रोधलोभभयद्रोहदम्भचापलवर्ज्जितः ।। २३९.९ ।।
परोपतापपैशून्यमात्सर्येर्षानृतातिगः ।
वृद्धोपदेशसम्पन्नः शक्तो मधुरदर्शनः ।। २३९.१० ।।
गुणानुरागस्थितिमानात्मसम्पद्गुणा स्मृताः ।
सुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवन्तोऽनुरागिणः ।। २३९.११ ।।
दण्डनीतेः प्रयोक्तारः सचिवाः स्युर्म्महीपतेः ।
सुविग्रहो जानपदः कुलशीलकलान्वितः ।। २३९.१२ ।।
वाग्मी प्रगल्भश्चक्षुष्मानुत्साही प्रतिपत्तिमान् ।
स्तम्भ्चापलहीनश्च मैत्रः क्लेशसहः शुचिः ।। २३९.१३ ।।
सत्यसत्त्वधृतिस्थैर्य्यप्रबावारोग्यसंयुतः ।
कृतशिल्पश्च७ दक्षश्च प्रज्ञावान् धारणान्वितः ।। २३९.१४ ।।
दृढभक्तिरकर्त्ता च वैराणां सचिवो भवेत् ।
स्मृतिस्तत्परतार्थेषु चित्तज्ञो ज्ञाननिश्चयः ।। २३९.१५
दृढता मन्त्रगुप्तिश्च मन्त्रिसम्पत् प्रकीर्त्तिता ।
त्रय्यां च दण्डनीत्यां च कुशलः स्यात् पुरोहितः ।। २३९.१६ ।।
अथर्व्ववेदविहितं कुर्य्याच्छान्तिकपौष्टिकं ।
साधुतैषाममात्यानां तद्विद्यैः सह बुद्धिमान् ।। २३९.१७ ।।
चक्षुष्मत्तां च शिल्पञ्च परीक्षएत गुणद्वयं ।
स्वजनेभ्यो विजानीयात् कुलं स्थानमवग्रहं ।। २३९.१८ ।।
परिकर्म्म्सु दक्षञ्च विज्ञानं धारयिष्णुतां ।
गुणत्रयं परीक्षेत प्रागल्भ्यं प्रीतितां तथा ।। २३९.१९ ।।
कथायोगेषु बुद्ध्येत वाग्मित्वं सत्यवादितां ।
उत्साहं च प्रभावं च तथा क्लेशसहिष्णुतां ।। २३९.२० ।।
धृतिं चैवानुरागं च स्थैर्य्यञ्चापदि लक्ष्येत् ।
भक्तिं मैत्रीं च शौचं च जानीयाद्व्यवहारतः ।। २३९.२१ ।।
संवासिभ्यो बलं सत्त्वमारोग्यं शीलमेव च ।
अस्तव्धतामचापल्यं वैराणां चाप्यकार्त्तनं ।। २३९.२२ ।।
प्रत्यक्षतो विजानीयाद भद्रतां क्षुद्रतामपि ।
फलानुमेयाः सर्वत्र परोक्षगुणवृत्तयः ।। २३९.२३ ।।
शस्याकरवती पुण्या खनिद्रव्यसमन्विता ।
गोहिता भूरिसलिला पुन्यैर्जनपदैर्युता ।। २३९.२४ ।।
रम्या सकुञ्जरबला वारिस्थलपथान्विता ।
अदेवमातृका चेति शस्यते भूरिभूतये ।। २३९.२५ ।।
शूद्रकारुवणिक्प्रायो महारम्भः कृषीबलः ।
सानुरागो रिपुद्वेषी पीड़ासहकरः पृथुः ।। २३९.२६ ।।
नानादेश्यैः समाकीर्णो धार्म्मिकः पशुमान् बली ।
ईदृक्जनपदः शस्तोऽमूर्खव्यसनिनायकः।। २३९.२७ ।।
पृथुसीमं महाखातमुच्चप्राकारतोरणं ।
पुरं समावसेच्छैलसरिन्मरुवनाश्रयं ।। २३९.२८ ।।
जलवद्धान्यधनवद्दुर्गं कालसहं महत् ।
औदकं पार्वतं वार्क्षमैरिणं धन्विनं च षट् ।। २३९.२९ ।।
ईप्सितद्रव्यसम्पूर्णः पितृपैताम्होचितः ।
धर्मार्जितो व्ययसहः कोषो धर्मादिवृद्धये ।। २३९.३० ।।
पितृपैतामहो वश्यः संहतो दत्तवेतनः ।
विख्यातपौरुषो जन्यः कुशलः शकुनैर्वृतः ।। २३९.३१ ।।
नानाप्रहरणोपेतो नानायुद्धविशारदः ।
नानायोधसमाकीर्णो नीराजितहयद्विपः ।। २३९.३२ ।।
प्रवासायासदुःखेषु युद्धेषु च कृतश्रमः ।
अद्वैधक्षत्रियपयो दण्डो दण्डवतां मतः ।। २३९.३३ ।।
योगविज्ञानसत्त्वाढ्यं महापक्षं प्रियम्बदं ।
आयतिक्षममद्वैधं मित्रं कुर्वीत सत्कुल ।। २३९.३४ ।।
दूरादेवाभिगमनं स्पष्टार्थहृदयानुगा ।
वाक् सत्कृत्य प्रदानञ्च त्रिविधो मित्रसङ्ग्रहः ।। २३९.३५ ।।
धर्मकामार्थसंयोगो मित्रात्तु त्रिविधं फलं ।
औरसं तत्र सन्नद्धं१६ तथा वंशक्रमागतं ।। २३९.३६ ।।
रक्षइतं व्ससनेभ्यश्च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधं ।
मित्रे गुणाः सत्यताद्याः समानसुखदुःखता ।। २३९.३७ ।।
वक्ष्येऽनुजीविनां वृत्तं सेवी सेवेत भूपतिं ।
दक्षता भद्रता दार्ढ्य क्षान्तिः क्लेशसहिष्णुता ।। २३९.३८ ।।
सन्तोषः शीलभुत्साहो मण्डयत्यनुजीविनं ।
यथाकालमुपासीत राजानं सेवको नयात् ।। २३९.३९ ।।
परस्थानगमं क्रौर्य्यमौद्धत्यं मत्सरन्त्यजेत् ।
विगृह्य कथनं भृत्यो न कुर्य्याज् ज्यायसा सह ।। २३९.४० ।।
गुह्यं मर्म्म च मन्त्रञ्च न च भर्त्तुः प्रकाशयेत् ।
रक्ताद् वृत्तिं समीहेत् विरक्तं सन्त्यजेन्नृपं ।। २३९.४१ ।।
आजीव्यः सर्व्वसत्त्वानां राजा पर्जन्यवद्भवेत् ।
आयद्वारेषु चाप्त्यर्थं धनं चाददतीति च ।। २३९.४२ ।।
कुर्य्यादुद्योगसम्पन्नानध्यक्षआन् सर्वकर्म्मसु ।
कृषिर्व्वणिक्पथो दुर्गं सेतुः कुञ्जरबन्धनं ।। २३९.४३ ।।
खन्याकरबलादानं शुन्यानां च निवेशनं ।
अष्टवर्गमिमं राजा साधुवृत्तोऽनुपालयेत् ।। २३९.४४ ।।
आमुक्तिकेभ्यश्चौरेभ्यः पौरेब्यो राजवल्लभात् ।
पृथिवीपतिलोभाच्च चप्रजानां पञ्चधा भयं ।। २३९.४५ ।।
अवेक्ष्यैतद्भ्यं काले आददीत करं नृपः ।
अभ्यन्तरं शरीरं स्वं वाह्यं राष्ट्रञ्च रक्षयेत् ।। २३९.४६ ।।
दड्यांस्तु दण्डयेद्राजा स्वं रक्षेच्चःविषादितः ।
स्त्रियः पुत्रांश्च शत्रुभ्यो विश्वसेन्न कदाचन ।। २३९.४७ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये राजधर्म्मो नाम ऊनचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।


text:
शुक्ल
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
शुक्लम्, क्ली, (शुच शौचे + “ऋज्रेन्द्रेति ।” उणा० २ । २८ । इति रन् प्रत्ययेण माधु ।) रजतम् । इति मेदिना ॥ नवनातम् । इति चब्दचन्दिका । अक्षिरोगविशेषः । इति जटाधरः ॥ स तु चक्षुःशुक्लभागजरोगः । तद्विरणं यथा, -- “प्रस्तारिशुक्लक्षतजाधिमांस- साग्वर्म्मसंज्ञाः खलु पञ्च रोगाः ॥” तत्र शुक्लमाह । “सुश्वे तं मृदुशुक्लार्म्मं शुक्लं तद्वर्द्धते चिरात् ॥” अस्य चिकित्सा । “भुक्त्वा पाणितलं घृष्ट्वा चक्षुषोर्यदि दीयते । अचिरेणैव तद्वारि तिमिराणि व्यपोहति ॥ स्नानं कृष्णतिलैर्व्वापि चक्षुष्यमनिलापहम् । आमलैः सततं स्नानं परदृष्टिबलापहम् ॥ शुण्ठीनिम्बदलैः पिण्डीसुखोष्णास्वल्पसैन्धवा । धार्य्या नेत्रेऽनिलश्ले ष्मशोथकण्डूव्यथाहरी । त्रिफला पिण्डिका नेत्रे वातपित्तकफापहा ॥” अन्यदौषधं शुक्तिशुक्रशब्दयोर्द्रष्टव्यम् । काञ्जि- कादि । यथा, -- “कार्त्तिके वर्जयेत्तैलं कार्त्तिके वर्जयेन्मधु । कार्त्तिके वर्ज येत्कांस्यं कार्त्तिके शुक्लसन्धि- तम् ॥” इति श्रीगोपालभट्टविलिखिते भगवद्भक्ति- विलासे १६ विलामः ॥ शुक्लं काञ्जिकादि- पर्य्युषिताम्लद्रष्यं मन्धितञ्च वर्जयेत् । इति श्रीजीवगोस्वामिकृततट्टीका दिद्गर्शनी ॥
शुक्लः, पुं, (शुच + रन् । रस्य लः ।) वर्णविशेषः सादा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । शुभ्रः २ शुचिः- ३ श्वेतः ४ विशदः ५ श्येतः ६ पाण्डरः ७ अव- दातः ८ सितः ९ गौरः १० वलक्षः ११ धवलः १२ अर्ज्जुनः १३ । इत्यमरः ॥ श्वेता १४ श्येता १५ श्येनी १६ विषदः १७ मिता १८ अवलक्षः १९ । इति तट्टीका ॥ शितिः २० पाण्डुः २१ । इति शब्दरत्नावली ॥ रामः २२ खरुः २३ । इति जटाधरः ॥ शक्रयोगः । इति मेदिनी ॥ श्वेतेरण्डः । इति राजनिर्घण्टः ॥ शुक्लपक्षः । यथा षट्त्रिंशन्मतम् । “तत्र पक्षावभौ मासे शुक्लकृष्णौ क्रमेण हि । चन्द्रवृद्धिकरः शुक्लः कृष्णश्चन्द्रक्षयात्मकः ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ शुक्लगुणयुक्ते, त्रि ॥ * ॥ शुक्लवस्तूनि यथा, -- “सुधांशूच्चैःश्रवाः शम्भुकीर्त्तिज्योत्स्नाशर- द्घनाः । प्रासादसौधतगरमन्दारद्रुहिमाद्रयः ॥ सूर्य्येन्दुकान्तकर्पूरकरम्भा रजतं हली । निर्मोकभस्महिण्डीरचन्दनं करका हिमम् ॥ हारोर्णनाभतन्त्वस्थि स्वर्गङ्गेभरदाभ्रकम् । शेषाहिः शर्करा दुग्धं दधि गङ्गा सुधा जलम् ॥ मृणालसिकताहसवककैरवचामरम् । रम्भागर्भं पुण्डरीककेतकीशङ्खनिर्झराः ॥ लोध्रसिंहध्वजच्छत्रचूर्णशुक्तिकपर्द्दकाः । मुक्ताकुसुमनक्षत्रदन्तपुण्योशनोगुणाः ॥ कैलासकाशकार्पासहासवासवकुञ्जराः । नारदः पारदः कुन्दखटिकास्फटिकादयः ॥” इति श्वेतानि ॥ * ॥ वपुर्महोदधिच्छायं बिभ्रत् सैन्धवकान्तिमान् । स्फाटिकी च लसल्लक्ष्मोः पट्टांशुककटिं वहन् ॥ धौताम्बरश्रियं धत्ते स्फटिकान्तश्रियान्वितः । अर्जुनद्युतिविद्योतीत्ये वमादि समुन्नयेत् ॥ *” ॥ रक्तश्वेतवाचकानि वस्तूनि यथा, -- “रक्तश्वेतौ हरिशुचिपुष्करशतपत्रसूर्य्य- कान्ताब्जाः । नवहसमहापद्मार्ककृशोदराः कमलकीलाले ॥” हरिश्चन्द्रसूर्य्ययोः । शुचिः श्वेतवैश्वानरयोः । पुष्करं जलपद्मयोः । शतशत्रं हंसपद्मयोः । सूर्य्यकान्तः स्फटिके सूर्य्यकान्ते च । अब्जः शङ्घाम्बुजयोः । नवहंसः नवहंसे प्रत्यग्रसूर्य्ये च । महापद्मः श्वेतनागे पद्मे च । अर्कः स्फटिक- सूर्य्ययोः । कमलं जलाम्बुजयोः । कीलालं जलरक्तयोः । “सुहृद्रत्नादिभिर्भानो रत्नेनाग्ने रदांशुकैः । जलेभ्यो जन्मशोभाभिः सरोजकुमुदारिभि ॥” भानोः परस्मात् सुहृद्रत्नादिभिः सितरक्तौ यथा । रविमित्रं चन्द्रः रवितुल्यश्च । भानुरत्रं सूर्य्यकान्तो रविपद्मरागौच । अग्निरत्नं सूर्य्य- कान्तो अग्निपद्मरागौ च । रदांशुकं दन्तवस्त्रे अधरश्च जलशोभा जलजा चासौ शोभा चेति पक्षे पद्मकान्तिः । एवं सरोजारिशोभा सरोजस्पर्द्धिशोभा पक्षे सरोजारिश्चन्द्रः । कुमु- दारिशोभा कुमुदस्पर्द्धिशोभा । पक्षे कुमुदारि- रादित्यः ॥ * ॥ पीतश्वेतवाचकानि वस्तूनि यथा, -- “पीतश्वेतौ गौरद्विजराजकपर्द्दशम्भुहरि- तार्क्ष्याः । हैमस्तोमाष्टापदमहारजतचन्द्रकलधौताः ॥” गौरः श्वेतपीतयोः । द्विजराजो गुरुचन्द्रयोः । कपर्द्दः शम्भुजटाजूटवराटयोः । शम्भुर्ब्रह्म- त्रिलीचनयोः । हरिः पिङ्गलसिंहयोः । ताक्ष्र्यो गरुडः पक्षे उच्चैःश्रवाः । हैमस्तोमः हेम्नोऽयं हैमः । पक्षे हिमस्यायम् । अष्टापदं सुवर्ण- सरभयोः । महारजतं सुवर्णरूप्ययोः । चन्द्रः स्वर्णशशाङ्कयोः । कलधौतं हेमरूप्ययोः । “सुशोभितारकूटश्रीः स्वर्णस्तोमसमद्युतिः । दहनोपलसत्कान्तिर्गाङ्गेयच्छविपेशलः ॥” तारुकूटो रूप्यसमूहः । पक्षे आरकूटो रीतिः । सुशोभनमर्णः कनकञ्च ॥ * ॥ अथ श्लोकोत्ती- र्णानि । गोपतितार्क्ष्यकान्तिः रविगरुडच्छविः । पक्षे गोपतिरिन्द्रस्तस्य तार्क्ष्यस्तुरङ्गः । वाम- देवगिरिर्मनोज्ञमेरुः कैलासश्च । इति कवि- कल्पलतायाम् २ श्लेषे उद्दिष्टवर्णनं १ कुसुमम् ॥
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
शुक्ल पुं।
पूर्वपक्षः
समानार्थक:शुक्ल
1।4।12।2।1
ते तु त्रिंशदहोरात्रः पक्षस्ते दशपञ्च च। पक्षौ पूर्वापरौ शुक्लकृष्णौ मासस्तु तावुभौ॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, कालः
शुक्ल पुं।
शुक्लवर्णः
समानार्थक:शुक्ल,शुभ्र,शुचि,श्वेत,विशद,श्येत,पाण्डर,अवदात,सित,गौर,अवलक्ष,धवल,अर्जुन
1।5।12।2।1
पूतिगन्धिस्तु दुर्गन्धो विस्रं स्यादामगन्धि यत्. शुक्लशुभ्रशुचिश्वेतविशदश्येतपाण्डरः॥
: पीतसंवलितशुक्लः, ईषद्धवलवर्णः
पदार्थ-विभागः : , गुणः, रूपम्
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
शुक्ल¦ न॰ शुच--लक् कुत्वम्।
१ रजते मेदि॰।
२ नवनीतेशब्दच॰।
३ अक्षिरोगभेदे चक्षूरोगशब्दे
२८
४४ पृ॰ दृश्यम्।
४ श्वेतवर्णे
५ श्वेतवर्णयुते त्रि॰ अमरः।
६ शुद्धे च त्रि॰।
७ विष्कम्भादिषु योगभेदे मेदि॰।
९ श्वेतैरण्डे राजनि॰
१० शुक्लपक्षे ज्यो॰ त॰।
“तत्र पक्षावुभौ मासे शुक्लकृष्णौक्रमेण हि। चन्द्रवृद्धिकरः शुक्लः कृष्णश्चन्द्रक्षयात्मकः” षट्त्रिंशन्मतम्। शुक्लवर्णपदार्थास्तु कविकल्पलताथां कति-चित् उक्ता यथा
“सुधांशूच्चैःश्रवाः शम्भुः कीर्त्तिर्ज्यो-त्स्ना शरद्घनाः। प्रासादसौधतगरमन्दारद्रुहिभाद्रयः। सूर्येन्दुकान्तकर्पू करम्भा रजतं हली। निर्मोकभस्म-हिण्डीरचन्दनं करका हिमम्। हारोर्णनाभस्तन्त्वस्थिस्वर्गङ्गेभरदाभ्रकम्। शेषाहिः शर्करा दुग्धं दधि गङ्गासुधा जलम्। मृणालसिकताहंसवककैरवचामरम्। रम्भागर्भं पुण्डरीकं केतकीशङ्खनिर्झराः। लोध्रसिंहध्वजच्छत्रं चूर्णशुक्तिकपर्दका। मुक्ताकुसुमनक्षत्र-दन्तपुण्योशनोगुणाः। कैलासकासकार्पामहासवासव-[Page5127-a+ 38] कुञ्जराः। नारदः पारदः कुन्दखटिकास्फटिकादयः”।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
शुक्ल¦ mfn. (-क्लः-क्ला-क्लं) White, of a white colour. m. (-क्लः)
1. White, (the colour.)
2. The light-half of a lunar month: see शुक्लपक्ष।
3. One of the astronomical Yo4gas. n. (-क्लं)
1. Silver.
2. Fresh butter.
3. A disease of the cornea, opacity, albugo.
4. Sour gruel. f. (-क्ला)
1. A name of SARASWATI.
2. Clayed or candied sugar.
3. A woman with white complexion. E. शुच् to be pure, &c., Una4di aff. रन्, and र changed to ल |
Apte[सम्पाद्यताम्]
शुक्ल [śukla], a. [शुच्-लुक् कुत्वम्]
White, pure, bright; as in शुक्लापाङ्ग q. v.
Spotless, unsullied; ज्ञाननिष्ठास्त्रिशुक्लाशुक्लाश्च सर्व- भूतहिते रताः Mb.12.27.7.
Virtuous, moral (सात्त्विक); शुक्लानि कृष्णान्यथ लोहितानि तेभ्यः सवर्णाः सृतयो भवन्ति Bhāg.11. 23.44.
Bringing success (यशस्कर); एतज्ज्योतिश्चोत्तमं जीवलोके शुक्लं प्रजानां विहितं विधात्रा Mb.5.23.17.
Light-giving, luminous; शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते Bg.8. 26.
क्लः A white colour.
The bright or light half of a lunar month; कचोर$भिरूपस्तत्क्षणाद्ब्राह्मणस्य शुक्लात्यये पौर्णि- मास्यामिवेन्दुः Mb.1.76.61; Bg.8.24.
N. of Śiva.
N. of Viṣṇu; रूपाणि स्थान आधत्से तस्मै शुक्लाय ते नमः Bhāg.3.21.51.
N. of a Muni (कपिल); क्षेमाय नश्चे- दसि नोत शुक्लः Bhāg.5.1.16.
क्लम् Silver.
A disease of the white part of the eye.
Fresh butter.
Sour gruel.
Brightness, light.
White spot.-Comp. -अङ्गः, -अपाङ्गः a peacock (having white corners of the eye); शुक्लापाङ्गैः सजलनयनैः स्वागतीकृत्य केकाः Me.22. -अम्लम् a kind of sorrel. -अर्मन् n. a kind of disease of the eyes. -उपला candied sugar. -कण्ठकः a kind of gallinule. -कर्मन् a. pure in conduct, virtuous. -कुष्ठम् white leprosy. -जीवः a kind of plant (वज्री); उद्भिज्जा जन्तवो यद्वच्छुक्लजीवा यथा यथा Mb.12.136.8. -देहa. pure in body or person; न ज्ञातिभ्यो दया यस्य शुक्लदेहो$वि- कल्मषः Mb.3.2.1 (com. शुक्लवृत्युपजीवी); cf. शुक्लवृत्तिः.-धातुः chalk. -पक्षः the bright half of a month.-मण्डलम् the corner of the eye. -वस्त्र a. dressed in white. -वायसः a crane. -वृत्तिः f.
a pure mode of life.
the maintenance derived by a Brāhmaṇa from other Brāhmaṇas.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
शुक्ल mf( आ)n. (later form of शुक्र, for which it is sometimes w.r. )bright , light (with पक्ष= शुक्ल-प्See. ) Ka1tyS3r. Mn. MBh. etc.
शुक्ल mf( आ)n. white , whitish AitBr. etc.
शुक्ल mf( आ)n. pure , spotless , unsullied MBh. Ka1v. etc.
शुक्ल m. the bright half of a lunar month or any day in it Gr2S3rS. Mn. MBh. etc.
शुक्ल m. the month वैशाखBhP. ( Sch. )
शुक्ल m. white (the colour) L.
शुक्ल m. mucus , saliva( शुक्लं-कृ, to spit at) AV.
शुक्ल m. ricinus or white -rricinus L.
शुक्ल m. Mimusops Hexandra L.
शुक्ल m. the 37th (or 3rd) year of Jupiter's cycle of 60 years VarBr2S.
शुक्ल m. the 24th of the astronomical Yogas. L.
शुक्ल m. N. of शिवMBh.
शुक्ल m. of विष्णुBhP.
शुक्ल m. of a son of हविर्-धान(See. शुक्र) Hariv.
शुक्ल m. of a मुनिCat.
शुक्ल m. of a king Buddh.
शुक्ल m. of a mountain BhP.
शुक्ल m. white or candied sugar L.
शुक्ल m. Euphorbia Antiquorum L.
शुक्ल m. = काकौलीand विदारीL.
शुक्ल m. N. of सरस्वतीL.
शुक्ल m. of a daughter of सिंह-हनुBuddh.
शुक्ल m. of a river BhP.
शुक्ल n. brightness , light MaitrUp.
शुक्ल n. a white spot , white substance , anything white AV. S3Br. ChUp.
शुक्ल n. the white of the eye S3Br. R. Sus3r.
शुक्ल n. a disease of the cornea or white part of the eye (opacity , albugo ; See. शुक्र) L.
शुक्ल n. silver L.
शुक्ल n. fresh butter L.
Purana index[सम्पाद्यताम्]
(I)--a name of Hari. भा. III. २१. ३५. [page३-443+ २८]
(II)--a son of हविर्धान. भा. IV. २४. 8; Br. II. ३७. २४.
(III)--a Mt. in क्रौञ्चद्वीप. भा. V. २०. २१.
(V)--one of the seven sons of वसिष्ठ. वा. २८. ३६.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
ŚUKLA : A warrior who fought on the side of the Pāṇḍavas. He was a native of Pāñcāla country. Mahābhārata, Karṇa Parva, Chapter 56, Verse 45, men- tions that he was slain by Karṇa during the Bhārata battle.
_______________________________
*13th word in right half of page 759 (+offset) in original book.
Vedic Index of Names and Subjects[सम्पाद्यताम्]
Śukla. See Yajus.
==Foot Notes==
Vedic Rituals Hindi[सम्पाद्यताम्]
शुक्ल न.
एड़ी का श्वेतभाग (पैर के काले भाग की तुलना में वेदि एड़ी के श्वेत भाग जितनी गहरी खोदी जाती है), आप.श्रौ.सू. 2.2.7; (बौधायन; पृथमात्रा = 13 अङ्गुल, रथवन्मात्री, सीतामात्री, प्रादेशमात्री।)।
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-कल्पद्रुमः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-अमरकोशः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-वाचस्पत्यम्
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-शब्दसागरः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Apte
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Monier-Williams
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Purana index
- संस्कतशब्दाः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Purana Encyclopedia
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Vedic Index of Names and Subjects
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Vedic Rituals Hindi


text:
पञ्जे मङ्गेश राय
अन्तर्विषयाः
बाल्यम्[सम्पादयतु]
कन्नडनवोदयस्य काव्यस्य प्रवर्तकः पञ्जेमङ्गेशरायः(Panchamangesharaya) १८७४ तमे वर्षे फेब्रवरिमासस्य २२तमे दिनाङे पुत्तूरु-उपमण्डलस्य बण्ट्वाऴ ग्रामे जन्म प्राप्तवान् । एतस्य पूर्वजाः दक्षिणकन्नडमण्डलस्य पञ्जग्रामवासिनः । अतः एषः कविः पञ्जे वंशस्थः । पिता रामप्पय्यः, माता शान्तादुर्गे – अनयोः पुत्रः मङ्गेशरावः पञ्जेमङेशरावः इत्येव प्रसिद्धः जातः ।
वृत्तिः[सम्पादयतु]
लघु वयसि पितृवियोगात् बाधितः मङ्गेशरावः स्वसामार्थ्येन विद्याभ्यासं कृत्वा बि. ए. पदवीं प्राप्तवान् । अनन्तरं यल् डि परीक्षायां उत्तीणः सन् मङ्गलूरुसर्वकारीयमहाविद्यालये शिक्षकः अभवत् । निवृत्तिपर्यन्तं शिक्षणक्षेत्रे सेवाम् अकरोत् सः । ६४ तमे वयसि १९३७ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासस्य २४ तमे दिनाङ्के दिवङ्गतः ।
साहित्यकृषिः[सम्पादयतु]
बालसाहित्यरचने निपुणः कविः पञ्जेमङ्गेशरायः बालानां कृते सुन्दराणि कवनानि रचयति स्म । बालानां कृते लघु कथारचनम् अपि तस्य प्रियं कार्यम् आसीत् । कन्नडसाहित्यसम्मेलनद्वारा कवेः पञ्जेमङ्गेशवर्यस्य परिचयः कन्नडजनैः प्राप्तः । १९३४ तमे वर्षे रायचूर्-नगरे प्रचलितस्य २० तमस्य कन्नडसाहित्यसम्मेलनस्य अध्यक्षपीठम् अलङ्कृतवान् मङेशरावः कन्नडनवोदयकाव्यस्य प्रवर्तकः इत्येव ख्यातः जातः ।
बालसाहित्यरचनम्[सम्पादयतु]
कविना बालानां कृते लिखितं कवितासङकलनं पाठ्यपुस्तकरूपेण १९१२ तमे वर्षे स्वीकृतम् । एतस्य द्वितीयः भागः १९१९ तमे वर्षे प्रकाशितः जातः । एतस्य संशोधनस्य लेखानां सङ्कलनं "पञ्चकज्जाय”नाम्ना प्रकाशितम् अभवत् १९२७ तमे वर्षे । कविना लिखिताः अन्यकविताः "हुत्तरि हाडु”,“तेङकण गालियाट",“गर हावे हावोलु हूवे” कर्णाटकराज्ये सर्वत्र सुप्रसिद्धः अभवत् । अनेन लिखिताः केचन प्रमुखग्रन्थाः 'ओड्डन ओटा', 'कोक्कोकोकोलि', 'कोटिचेन्नय्य', 'हेनु सत्ताग कागे बडवायितु', 'इलिगल थक थै', 'अज्जि साकिद मगु' इत्यदि । मङेशरावः१९२१तमे वर्षे मङलूरुनगरे बाल साहित्य मण्डलि इत्येतां संस्थां स्थापयित्वा बालानां कृते उपयुक्तानि साहित्यानि दत्त्वा सर्वेषां प्रशंसार्हः जातः ।


text:
Monday, July 16, 2007
बालैः एव कर्तुं शक्यते
सर्वत्र, केचन जनाः बहु वेगेन यानं चालयन्ति। तस्य परिणामः तु दुर्घटनाः, याभिः निर्दोषिनः क्षताः हताः वा भवेयुः। अतः बहुषु स्थलेषु आरक्षकाः यानत्वरायाः मानं कुर्वन्ति। कुत्रचित्, कश्चन आरक्षकः बहु उत्साहेन इदं कार्यं अकरोत्। सः आरक्षकयाने एव सदा तिष्ठति। आरक्षकयाने स्थिते यन्त्रं अतिक्रमणयानस्य चित्रं गृहीत्वा, अनन्तरं दोषिभ्यः स्वयमेव दण्डपत्रं प्रेषयति। कैश्चन बालैः बहु वारं दण्डपत्रं प्राप्तम्।
तेषु कैश्चन धीरैः बालकैः एवं कृतम् -- एकः बालकः आरक्षकं प्रति गत्वा, आरक्षकस्य अवधानं गृहीत्वा अपनीतवान्। तदा अन्ये बालकाः यानस्य व्यक्ति-फलकम् (license plate) अहरन्। तत् स्वयाने स्थापयित्वा त्वरया यानं अचालयत्। कालान्तरेण पत्रालयात् आरक्षकेन दण्ड-पत्रं प्राप्तम् !
तेषु कैश्चन धीरैः बालकैः एवं कृतम् -- एकः बालकः आरक्षकं प्रति गत्वा, आरक्षकस्य अवधानं गृहीत्वा अपनीतवान्। तदा अन्ये बालकाः यानस्य व्यक्ति-फलकम् (license plate) अहरन्। तत् स्वयाने स्थापयित्वा त्वरया यानं अचालयत्। कालान्तरेण पत्रालयात् आरक्षकेन दण्ड-पत्रं प्राप्तम् !