text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २७०
मण्डपलक्षणवर्णनम्।
सूत उवाच।
अथातः संप्रवक्ष्यामि मण्डपानान्तु लक्षणम्।
मण्डपप्रवरान् वक्ष्ये प्रासादस्यानुरूपतः ।। २७०.१
विविधा मण्डपाः कार्या ज्येष्ठमध्यकनीयसः।
नामतस्तान् प्रवक्ष्यामि श्रृणुध्वमृषिसत्तमाः ।। २७०.२
पुष्पकः पुष्पभद्रश्च सुव्रतोऽमृतनन्दनः।
कौशल्यो बुद्धि संकीर्णो गजभद्रो जयावहः ।। २७०.३
श्रीवत्सो विजयश्चैव वास्तुकीर्तिः श्रुतिजयः।
यज्ञभद्रो विशालश्च सुश्लिष्टः शत्रुमर्दनः ।। २७०.४
भागपञ्चो नन्दनञ्च मानवो मानभद्रकः।
सुग्रीवो हरितश्चैव कणिकारः शतर्द्धिकः ।। २७०.५
सिंहश्च श्यामभद्रश्च सुभद्रश्च तथैव च।
सप्तविंशतिराख्याता लक्षणं श्रृणुत! द्विजाः! ।। २७०.६
स्तम्भा यत्र चतुःषष्टि पुष्पकः समुदाहृतः।
द्विषष्टिपुष्पभद्रस्तु षष्टिः सुव्रत उच्यते ।। २७०.७
अष्टपञ्चाशकसस्तम्भः कथ्यते मृतनन्दनः।
कौशल्यः षट्चपञ्चाशच्चतुः पञ्चाशता पुनः ।। २७०.८
नाम्ना तु बुद्धिसंकीर्णो द्विहीनो गजभद्रकः।
जयावहस्तु पश्चाशत् श्रीवत्सस्तद्विहीनकः ।। २७०.९
विजयस्तद्विहीनः स्यात् वास्तुकीर्तिस्तथैव च ।
द्वाभ्यामेव प्रहीयेत ततः श्रुतिजयोऽपरः ।। २७०.१०
चत्वारिंशद्यज्ञभद्रस्तद्विहीनो विशालकः।
षट्त्रिंशच्चैव सुश्लिष्टो द्विहीनः शत्रुमर्द्दनः ।। २७०.११
द्वात्रिंशद् भागपञ्चस्तु(?) त्रिंशद्भिर्नन्दनः स्मृतः।
अष्टाविंशन् मानवस्तु मानभद्रो द्विहीनकः ।। २७०.१२
चतुर्विंशस्तु सुग्रीवो द्वाविंशो वर्षणो मतः।
विंशतिः कर्णिकारः स्यादष्टादश शतर्धिकः ।। २७०.१३
सिंहो भवेद् विहीनश्च श्यामभद्रो द्विहीनकः।
सुभद्रस्तु तथा प्रोक्तो द्वादशस्तम्भ उच्यते ।। २७०.१४
मण्डपाः कथितास्तुभ्यं यथावल्लक्षणान्विताः ।
त्रिकोणं वृतमर्द्धन्तु ह्यष्टकोणं द्विरष्टकम् ।। २७०.१५*
चतुः कोणन्तु कर्तव्यं संस्थानं मण्डपस्य तु।
राज्यञ्च विजयश्चैव आयुवर्द्धनमेव च ।। २७०.१६
पुत्रलाभः श्रियः पुष्टिस्त्रिकोणादि क्रमाद् भवेत्।
एवं तु शुभदाः प्रोक्ताश्चान्यथा त्वशुभावहाः ।। २७०.१७
चतुःषष्टिपदं कृत्वा मध्ये द्वारं प्रकल्पयेत्।
विस्ताराद् द्विगुणोच्छ्रायं तत्त्रिभागः कटिर्भवेत् ।। २७०.१८
विस्तारार्द्धो भवेद् गर्भो भित्तयोऽन्याः समन्ततः।
गर्भपादेन विस्तीर्णं द्वारं त्रिगुणमायतम् ।। २७०.१९
तथा द्विगुणविस्तीर्ण मुखस्तद्वदुदुम्बरः।
विस्तारपादप्रतिमं बाहुल्यं शाखयोऽस्मृतम्(?)।। २७०.२०
त्रिपञ्चसप्तनवभिः शाकाभिर्द्वारमिष्यते।
कनिष्ठमध्यमं ज्येष्ठं यथायोगं प्रकल्पयेत् ।। २७०.२१
अङ्गुलानां शतं सार्द्धं चत्वारिंशत् तथोन्नतम्।
त्रिशद्विंशोत्तरं चान्यद्धन्यमुत्तममेव च ।। २७०.२२
शतञ्चाशीतिसहितं वातनिर्गमने भवेत्।
अधिकं दशभिस्तद्वत् तथा षोड़शभिः शतम् ।। २७०.२३
शतमानं तृतीयञ्च नवत्याशीतिभिस्तथा।
दश द्वाराणि चैतानि क्रमेणोक्तानि सर्वदा ।। २७०.२४
अन्यानि वर्जनीयानि मनसोद्वेगदानि तु।
द्वारवेधं प्रयत्नेन सर्ववास्तुषु वर्जयेत् ।। २७०.२५
वृक्ष कोण ब्रमिद्वारस्तम्भ कूपध्वजादपि।
कुड्यश्वभ्रेण वा विद्धं द्वारं न शुभदम्भवेत् ।। २७०.२६
क्षयश्च दुर्गतिश्चैव प्रवासः क्षुद्भयं तथा।
दौर्भाग्यं बन्धनं रोगो दारिद्य्रं कलहं तथा ।। २७०.२७
विरोधश्चार्थनाशश्च सर्वं वेधाद् भवेत् क्रमात्।
पूर्वेण फलिनो वृक्षाः क्षीरवृक्षास्तु दक्षिणे ।। २७०.२८
पश्चिमेन जलं श्रेष्ठं पद्मोत्पलविभूषितम्।
उत्तरे सरलैस्तालैः शुभा स्यात् पुष्पवाटिका ।। २७०.२९
सर्वतस्तु जलं श्रेष्ठं स्थिरमस्थिरमेव च।
पार्श्वतश्चापि कर्त्तव्यं परिवारादिकालयम् ।। २७०.३०
याम्ये तपोवनस्थानमुत्तरे मातृका गृहम्।
महानसं तथाग्नेये नैर्ऋत्येऽथ विनायकम् ।। २७०.३१
वारुणे श्रीनिवासस्तु वायव्ये गृहमालिका।
उत्तरे यज्ञशाला तु निर्माल्य स्थानमुत्तरे ।। २७०.३२
वारुणे सोमदैवत्ये बलिनिर्वपणं स्मृतम्।
पुरतो वृषभस्थानं शेषे स्यात् कुसुमायुधः ।। २७०.३३
जलं वापि तथैशाने विष्णुस्तु जलशाय्यपि।
एवमायतनं कुर्यात् कुण्डमण्डपसंयुतम् ।। २७०.३४
घण्टा वितानक सतोरण चित्रयुक्तं।
नित्योत्सवप्रमुदितेन जनेन सार्धम्।।
यः कारयेत् सुरगृहं विविधध्वजाङ्कं।
श्रीस्तं न मुञ्चति सदा दिवि पूज्यते च ।। २७०.३५
एवं गृहार्चनविधावपि शक्तितः स्यात्।
संस्थापनं सकलमन्त्रविधानयुक्तम् ।।
गोवस्न काञ्चन हिरण्यधराप्रधान।
देयं गुरुद्विजवरेषु तथान्नदानम्।। २७०.३६।।
[सम्पाद्यताम्]
२७०.१५
टिप्पणी
सौम्ययूपस्य38 दण्डो यदाऽष्टांशः स यजमानाय प्रीतिकामार्थः । कदाचित् तत्कलांशेनांशान् छिन्दन्ति सोऽपराविद्यायां वृषस्तम्भः । अग्निस्तम्भो भवति काम्यानुसारतः शिलायां वा उदुम्बरदारवीयः । शिलायूपो ध्रुवेति शिल्पकाश्यप ज्ञेयम् । यज्ञार्थ सौम्ययूपो , विष्णुयज्ञार्थमष्टांशयूपः, काम्यकर्मार्थे षोडशांश इति ध्येयम्39 । - वास्तुसूत्रोपनिषत् २.१५


c: text/html

text:
पश्यामि देवांस्तव देव...
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
अर्जुन उवाच-
- पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।
- ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थमृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ॥ १५ ॥
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य पञ्चदशः(१५) श्लोकः ।
पदच्छेदः[सम्पादयतु]
पश्यामि देवान् तव देव देहे सर्वान् तथा भूतविशेषसङ्घान् ब्रह्माणम् ईशं कमलासनस्थम् ऋषीन् च सर्वान् उरगान् च दिव्यान् ॥ १५ ॥
अन्वयः[सम्पादयतु]
देव ! तव देहे सर्वान् देवान् तथा भूतविशेषसङ्घान् कमलासनस्थं ब्रह्माणम् ईशं सर्वान् ऋषीन् च दिव्यान् उरगान् च पश्यामि ।
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
- देव = ईश्वर
- तव देहे = तव शरीरे
- सर्वान् = सकलान्
- देवान् = सुरान्
- तथा = तथा
- भूतविशेष-सङ्घान् = भूतविशेषसमुदायान्
- कमलासनस्थम् = कमलायमानभूमौ मध्ये कर्णिकासदृशे मेरौ स्थितम्
- ब्रह्माणम्= चतुर्मुखम्
- ईशम् = ईश्वरम्
- सर्वान् = सकलान्
- ऋषीन् च = मुनीन् च
- दिव्यान् = दिवि स्थितान्
- उरगान् च = सर्पान् च
- पश्यामि = अवलोकयामि ।
अर्थः[सम्पादयतु]
देव ! तव शरीरे सकलान् देवान् तथा स्थावरजङ्गमात्मकभूतविशेषसमुदायान्, कमलकर्णिका-सदृशे भूमध्यस्थिते मेरौ आसीनं ब्रह्माणम्, पार्वतीपतिम् ईश्वरम्, सकलान् ऋषीन् मुनीन्, दिवि स्थितान् सर्पान् च पश्यामि ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
एरण्डसस्यम्
इदम् एरण्डसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । अस्य एरण्डस्य तैले “ग्लिसरैड्स्”, “रिसिनोल्लिक् आसिड्”, ओलिक् लिनोलिक्”, “स्टियारिक्” तथा “हैड्रोक्सि स्टियारिक्” इत्यादयः अंशाः भवन्ति । तथैव तस्मिन् तैले “रेसिन्” इत्यख्यः विषांशः अपि भवति ।
इतरभाषाभिः अस्य एरण्डस्य नामानि[सम्पादयतु]
इदम् एरण्डसस्यम् आङ्ग्लभाषया Castor अथवा Ricinus Communis इति उच्यते । हिन्दीभाषया“रेण्डी”, “एरण्ड्”, “एरण्डी” इति च उच्यते । तेलुगुभाषया “अमुडामु” इति, तमिळ्भाषया “अमणक्कम्” इति, मलयाळभाषया“चिट्टामाक्कु”, “अबणक्का” इति च उच्यते । कन्नडभाषया एरण्डसस्यं “हरळु” अथवा “औडल” इति उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य एरण्डस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
इदम् एरण्डं गृहौषधेषु महता प्रमाणेन उपयुज्यते । इदं मधुर – रसयुक्तम् । तथा च एरण्डम् उष्णवीर्ययुक्तं, गुरुः च ।
- इदम् एरण्डं वातं कफं च निवारयति ।
- एरण्डस्य अधिकेन प्रमाणेन उपयोगात् अतिसारस्य आरम्भः भवेत् ।
- कटिवेदनायां, ज्वरे, कफबाधायां च एरण्डस्य उपयोगः हितकरः ।
- एरण्डं चर्मव्याधिषु, आमवाते चापि उपयुज्यते ।
- इदम् एरण्डं मलावरोधं निवारयति । कासं, कफं, श्वासोच्छ्वासबाधां चापि अपगमयति ।
- मलबद्धतायां बालादारभ्य वृद्धपर्यन्तं सर्वेषाम् अपि अस्य एरण्डबीजस्य तैलं १ – २ चमसमितं दीयते ।
- अस्य एरण्डस्य तैलं वेदनानिवारकम् ।
- गर्भवतीनां कृते अपि एरण्डतैलं दीयते ।
- एरण्डतैलम् अत्यन्तं लेखनम् । तस्मात् उष्णसम्बद्धानां समस्यानां परिहाराय हितकरं भवति ।
- एरण्डतैलं शिरसि, पदतले च औष्ण्यस्य निवारणार्थं लेपयन्ति ।
- शुण्ठ्याः कषायेन सह एरण्डम् अपि योजयन्ति चेत् कटिवेदना, कीलवेदना इत्यादयः अपगच्छन्ति ।
- नेत्रे अवकरः पतितः चेत् एरण्डतैलस्य स्थापनेन अवकरः स्वयं बहिः आगच्छति ।
- नेत्रवेदनायाम् अपि एरण्डतैलं हितकरम् ।
- मूलव्याधिना पीड्यमानाः ज्वलनं न्यूनीकर्तुम् एरण्डतैलं “कुमारीरसेन सह योजयित्वा लेपयन्ति ।
- शिरोवेदनायां सत्याम् अपि एरण्डतैलस्य लेपनं शक्यते ।


text:
अखिलेशः नाम नाटकम् भीमः च (A drama called Akhilesh & BHIM)
अद्य मोदिना भीमः इति यन्त्रं लोकाय समर्पितम्। तत् ज्ञात्वा हृष्यामि।
मोदी कथयति निराशावादिभ्यः मां निकषा का अपि ओषधिः नास्ति किन्तु आशावादिभ्यः मां सकाशे नैके विचाराः सन्ति।
समाचाराः सन्ति उत्तरप्रदेशे अखिलेशमुलायमयोः मध्ये कलहः भवति इति। मुलायमसिंहयादवेन स्वपुत्रः अखिलेशः सपादलात् षड्वर्षेभ्यः निष्कासितः। कथं कोऽपि जनः भ्रातुः पक्षं धरेत् न तु स्वपुत्रस्य इति अहम् अवगन्तुं न शक्नोमि। मन्ये अयं कलहः अखिलेशस्य सपादले प्रभुत्वं स्थापनाय भवति। तत्वतः अयं कलहः नास्ति किन्तु एकं नाटकम् अस्ति यस्मिन् नाटके अखिलेशः सर्वान् पराजित्य दलस्य मूर्धनि स्थास्यति। इदं नाटकं तु लोकदर्शनाय तस्मै अखिलेशाय मुलायमविरचिता अग्निपरीक्षा अस्ति। अस्मिन् नाटके सः अखिलेशः स्वपितृव्यं पराजेष्यति इति पूर्वमेव लिखितम् अस्ति।
२०१६-१२-३१ शनिवासरः (2016-12-31 Saturday)


text:
`अन्तर्द्धौ` इति निमित्तसप्तमीयम्। `निमित्तात् कर्मयोगे` (वा।138) इति सप्तमी, यथा-- चर्मणि द्वीपिनं हन्तीति। एतदेव ज्ञापकम्-- निमित्तात् कर्मसंयोगेऽस्ति सप्तमीति। अस्त ह्रत्रादर्शनेन कर्मणा संयोगः। `येन` इति। कत्र्तरि तृतीया। ननु च `कर्त्तृकर्मणोः कृति` 2|3|65
इति षष्ठआ भवितव्यमिति? नैतदस्ति; `उभयप्राप्तौ कर्मणि` 2|3|66
इति नियमात् कर्मण्येव, न कर्तरि। कर्म त्वत्रादर्शनस्यात्मा, तस्यान्तरङ्त्वात् स एव कर्म विज्ञायते। `तत् कारकम्` इति। यद्यप्यत्र सूत्रे तच्छब्दो नोपात्तः, तथापि स यत्तदोर्नित्याभिसम्बन्धाल्लभ्यते। `उपाध्यायादन्तर्धत्ते` इत्यत्रोपाध्यायेन कर्ता शिष्य आत्मनः कर्मभूतस्यादर्शनमिच्छति। अन्तर्द्धिनिमित्तम्। अन्तद्र्धते इति दधातेर्लट्,`स्वरितञितः` 1|3|72
इत्यात्मनेपदम्, शपः श्लुः, क`श्लौ` 6|1|10
इति द्विर्वचनम्, `श्नाभ्यसत्योरातः` 6|4|112
इत्याकारलोपः, अभ्यासस्य जश्त्वम्, `दधस्तथोश्च` 8|2|38
इति दकारस्य धकारः, परस्य धकारस्य `खरि च` 8|4|54
इति चत्र्वम् = तकारः। `निलीयते` इति। `लीङ श्लेषणे` (धातुपाठः-1139) वैवादिकः।`चौरान्न दिदृक्षते` इति। अत्र यश्चौरान् न दिदृशत इति स तैरात्मनोऽदर्शनमिच्छति, न त्वन्तर्द्धिनिमित्तम्; किन्तूपघातनिवृत्त्यर्थम्। विस्पष्टार्थञ्चान्तार्द्धिग्रहण्। परत्वात् कर्मसंज्ञैव बाधितत्वाच्चौराणामिहापादानसंज्ञा न भविष्यति। प्रपञ्चार्थोऽयं योगः, न च प्रपञ्चे गुरुलाघवं चिन्त्यत इत्युक्तम्। उपाध्यायादन्तर्धते शिष्य इति शिष्यस्यान्तद्र्धातुर्मा भूत्, नैतदस्ति; ध्रुवमित्यनुवर्तते, ध्रुवञ्चावधिभूतमित्युक्तम्; न चान्तद्र्धातावधिभूतः। एवं तह्र्रसति येनेत्येतस्मिन् वचने, सत्यामपि ध्रुवमित्यस्यानुवृत्तौ सूत्रस्यावाचकत्वं स्यात्। अतस्तन्माभूदिति येनेत्युक्तम्॥


text:
SHIV PANCHAKSHAR STOTRATuesday, 29 March 2016
॥ शिवपञ्चाक्षरस्तोत्र ॥
नागेन्द्रहाराय त्रिलोचनाय भस्माङ्गरागाय महेश्वराय ।
नित्याय शुद्धाय दिगम्बराय तस्मै नकाराय नमः शिवाय ॥ १॥
मन्दाकिनि-सलिलचन्दन-चर्चिताय नन्दीश्वर-प्रमथनाथ- महेश्वराय ।
मन्दारपुष्प-बहुपुष्प-सुपूजिताय तस्मै मकाराय नमः शिवाय ॥ २॥
शिवाय गौरीवदनाब्ज-वृन्द-सूर्याय दक्षाध्वरनाशकाय ।
श्रीनीलकण्ठाय वृषध्वजाय तस्मै शिकाराय नमः शिवाय ॥ ३॥
वसिष्ठ-कुम्भोद्भव-गौतमार्यमुनीन्द्र-देवार्चितशेखराय ।
चन्द्रार्क-वैश्वानरलोचनाय तस्मै वकाराय नमः शिवाय ॥ ४॥
यक्षस्वरूपाय जटाधराय पिनाकहस्ताय सनातनाय ।
दिव्याय देवाय दिगम्बराय तस्मै यकाराय नमः शिवाय ॥ ५॥
पञ्चाक्षरमिदं पुण्यं यः पठेच्छिवसन्निधौ ।
शिवलोकमवाप्नोति शिवेन सह मोदते ॥
॥ इति श्रीमच्छङ्कराचार्यविरचित शिवपञ्चाक्षर स्तोत्रं समाप्तं ॥
in SHIV STOTRA


text:
रामनाथः कोविन्दः
रामनाथः कोविन्दः भारतगणराज्यस्य चतुर्दशः राष्ट्रपतिः वर्तते, यः २५ जुलै २०१७[३] तः दायित्वम् अगृह्णात्। सः पूर्वं बिहारराज्यस्य राज्यपालपदे कार्यम् अकरोत्।[४][५] सश्च १९९४ तः २००६ पर्यन्तं राज्यसभायाः सदस्योऽपि आसीत्। राष्ट्रिय-जनतान्त्रिक-सन्धानेन (NDA) कोविन्दः राष्ट्रपतिपदस्य प्रत्याशित्वेन उद्घोषितः। ततः २०१७ तमवर्षे राष्ट्रपतिनिर्वाचने विजितः कोविन्दः राष्ट्रपतिः अभवत्। सः द्वितीयः 'आर्तः' (oppressed) राष्ट्रपतिः।[६] राजनीतौ सक्रियतायाः पूर्वं सः देहली-उच्चन्यायालये, १९९३ पर्यन्तं सर्वोच्चन्यायालये च षोडश वर्षाणि वाक्कीलः (अधिवक्ता) आसीत्।[७]
अन्तर्विषयाः
जन्म, कुटुम्बञ्च[सम्पादयतु]
कोविन्दस्य जन्म १९४५ तमवर्षस्य अक्तूबरमासस्य प्रथमे (१-१०-१९४५) दिनाङ्के उत्तरप्रदेशस्य कानपुरमण्डलस्य प्ररौंख-नामके ग्रामे अभवत्।[८][९] कोरि-जातीयः भूमिहीनः तस्य पिता मैकुलालः परिवारस्य साहाय्येन आपणं चालयति स्म। श्रीकोविन्दः पञ्चसु भ्रातृषु कनिष्ठतमः आसीत्, तस्य च द्वे भगिन्यौ आस्ताम्। तस्य जन्म मृत्कुटीरे जातः आसीत्, यत् कालान्तरे नष्टम् अभवत्। श्रीकोविन्दः यदा पञ्च वर्षीयः आसीत्, तदा तस्य गृहं केनापि अग्नौ समर्पितम्। तस्मिन् अग्निकाण्डे तस्य माता दिवङ्गता। पश्चात् श्रीकोविन्दः तां कुटीरभूमिं स्वसमुदायाय दानत्वेन प्रत्यार्पयत्।[१०]
विवाहः[सम्पादयतु]
३० मई १९७४ दिनाङ्के श्रीकोविन्दस्य विवाहः सविता-नामिकया कन्यया सह जातः। तयोः प्रशान्तकुमार-नामकः पुत्रः, स्वाती-नाम्ना पुत्री चास्ति।[८]
शिक्षणम्[सम्पादयतु]
तस्य प्राथमिकशिक्षणे सम्पन्ने सति सः माध्यमिकशिक्षणाय प्रतिदिनम् अष्टौ (८) किलोमीटर्परिमतं दूरं कानुपुरग्रामं पद्भ्यां गच्छति स्म। यतः ग्रामे कस्यापि पार्श्वे द्विचक्रिका नासीत्।[११] ततः सः DAV-महाविद्यालयात् वाणिज्य-विषयम् अधिकृत्य स्नातकोऽभवत्। तस्मात् महाविद्यालयादेव सः LLB अभवत्। (सः महाविद्यायः कानपुरविश्वविद्यालस्य अन्तर्भूतः आसीत्।)[१२][१३][८] कानपुर-महाविद्यालयात् स्नातको भूत्वा श्रीकोविन्दः देहलीं शासकीयसेवायाः परीक्षायै सज्जतां कर्तुं गतः। तृतीये प्रयासे सः परीक्षाम् उत्तीर्णवान्। परन्तु तत्र न गतः। यतः तस्य चयनं भारतीय-प्रशासन-सेवायाः स्थाने तत्सम्बद्धायै सेवायै जातम् आसीत्। अतः सः अधिवक्तृत्वेन अभ्यासम् (practice) आरभत। [१४]
वृत्तिः[सम्पादयतु]
अधिवक्ता[सम्पादयतु]
१९७१ तमवर्षे देहल्याः विधिजीविवर्गेण (bar) सह श्रीकोविन्दस्य अधिवक्तृत्वेन पञ्जीकरणम् अभवत्। १९७७ तः १९७९ मध्ये तत्र सः केन्द्रीय-सर्वकारस्य अधिवक्ता आसीत्। १९७७, १९७८ च मध्ये सः तत्कालीनस्य प्रधानमन्त्रिणः मोरारजी देसाई-महोदयस्य व्यक्तिगतः सहायकोऽपि आसीत्।[१५] १९७८ तमवर्षे सः सर्वोच्चन्यायालयस्य advocate-on-record इत्यस्मिन् पदे आरूढः। १९८० तः १९९३ पर्यन्तं तस्मिन् पदे भूत्वा सः केन्द्रीयसर्वकाराय स्थायिवाक्कीलत्वेन सेवाम् अयच्छत्। १९९३ पर्यन्तं सः देहली-उच्चन्यायालये, सर्वोच्चन्यायालये च अभ्यासम् (practice) अकरोत्। वाक्कीलत्वेन सः आर्तवर्गेभ्यः, महिलाभ्यः, दीनेभ्यः च देहल्याः निःशुल्क-न्याय-संसाधन-समुदायस्य अन्तर्गततया निःशुल्कतया न्यायियकं साहाय्यम् अयच्छत्।[१२]
भाजपस्य सदस्यः[सम्पादयतु]
श्रीकोविन्दः १९९१ तमवर्षे भाजपेन सह सँल्लग्नः।[१५] सः १९९८ तः २००२ मध्ये भाजपस्य आर्त-मोर्चा-दलस्य अध्यक्षः आसीत्। सः अखिलभारतीय-कोरी-समाजस्य अध्यक्षोऽपि आसीत्। सः दलस्य राष्ट्रिय-प्रवक्ता आसीत्।[१६] सः डेरपुरे स्थितां स्वस्य पैतृकभूमिं राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घाय दानत्वेन अयच्छत्।[१५] भाजपेन संलग्नोत्तरं शीघ्रमेव सः घटमपुरात् लोकसभायै प्रत्याशित्वेन चितः। परन्तु सः पराजितः। ततः सः भोगनिपुरात् (२००७) लोकसभायै प्रत्याशी अभवत्। परन्तु तत्रापि पुनः सः पराजितः।[१७]
१९९७ तमवर्षे कोविन्दः केन्द्रसर्वकारस्य केषाञ्चन आदेशानां विरुद्धम् आन्दोलने भागम् अवहत्। ते आदेशाः अनुसूचितजातेः, अनुसूचितजनजातेः च कर्मकरेषु विपरीतं प्रभावम् अजनयन्। पश्चात् अटलबिहारी वाजपेयी-महोदयस्य सर्वकारस्य कालखण्डे तेषाम् आदेशानां समाप्त्यै संविधाने त्रयः अध्यादेशाः तेन रचिताः।[१८]
राज्यसभा[सम्पादयतु]
१९९४ तमवर्षस्य अप्रैलमासे उत्तरप्रदेशराजात् श्रीकोविन्दः राज्यसभायाः सांसदः अभवत्। मार्च २००६ पर्यन्तं सः द्वादशवर्षाणि अर्थात् सततं सत्रद्वयं तत्र सेवाम् अकरोत्। सांसदत्वेन सः संसदीय-समितौ अनुसूचित-जाति-जनजातेः कल्याणाय, गृहसम्बद्धकार्येभ्यः, तैलीय-प्राकृतिवायुभ्यां, सामाजिकन्याय-उत्कर्षाभ्यां, विधये, न्यायाय च सेवाम् अयच्छत्। सः राज्यसभायाः गृहसमितेः आध्यक्षत्वेनापि कार्यम् अकरोत्। सांसदत्वेन स्वस्य आजीविकायां सः संसत्स्थानीयक्षेत्रविकासयोजनायाः सदस्याः इत्यस्य अन्तर्गततया उत्तरप्रदेशे, उत्तराखण्डे च ग्रामीणक्षेत्रे शालानिर्माणाय बलपूर्वकं योदानम् अयच्छत्। सांसदत्वेन सः थाईलैण्ड, नेपाल, पाकिस्थानं, सिंगापुर, जर्मनी, स्वीत्झर्लैण्ड, फ्रान्स, युके, युएस इत्येतेषां देशानाम् अध्ययनयात्राः आकरोत्।[१३]
अन्यानि दायित्वानि[सम्पादयतु]
अम्बेडकर-विश्वविद्यालयस्य प्रबन्धकमण्डलस्य, आईआईएम-कोलकाता-संस्थायाः सञ्चालमण्डलस्य च सदस्यत्वेन कार्यम् अकरोत्। अक्तूबर २००२ मध्ये सः संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य संयुक्तराष्ट्र-सामान्य-सभायाम् अपि भारतस्य प्रतिनिधित्वम् अकरोत्।[१९]
राज्यपालः[सम्पादयतु]
०८/०८/२०१५ दिनाङ्के भारतस्य राष्ट्रपतिः बिहारराज्यस्य राज्यपालत्वेन श्रीकोविन्दस्य नियुक्तिम् अकरोत्।[२०] १६/०८/२०१५ दिनाङ्के पटना-उच्चन्यायालयस्य कार्यकारि-मुख्यन्यायाधीशत्वेन कार्यरतः इकबाल एहमद अन्सारी इत्येषः बिहारराज्यस्य पञ्चत्रिंशत्तम-राज्यपालत्वेन कोविन्देन प्रतिज्ञां कारितवान्। सः प्रतिज्ञाकार्यक्रमः पटना-महानगरस्य राजभवने समायोजितः आसीत्।[२१]
श्रीकोविन्दस्य नियुक्तिविषये तत्कालीनेन मुख्यमन्त्रिणा नीतीशकुमारेण आरोचना कृता आसीत्। यतः एषः राज्य-विधानसभायाः निर्वाचनात् एकमासपूर्वं, राज्यस्य सर्वकारीय-समितेः परामर्शं विना च राज्यपालत्वेन नियुक्ततः जातः आसीत्।[२२] परन्तु श्रीकोविन्दस्य राज्यपालत्वेन कार्यकालः अयोग्यानां शिक्षकाणां पदोन्नत्याम् अनियमितायाः समीक्षायै, विश्वविद्यालयेषु[१५] अयोग्यप्रत्याशिनां नियुक्त्याम् अनियमितायै च न्यायिकसमितेः निर्माणाय प्रशंसनीयः आसीत्। जून २०१७ मध्ये यदा श्रीकोविन्दः राष्ट्रपतिनिर्वाचनस्य प्रत्याशित्वेन घोषितः, तदा नीतीशकुमारः श्रीकोविन्दस्य चयनम् समार्थयत्। सः प्रशंसां च कुर्वन् उक्तवान् यत्, राज्यपालत्वेन निष्पक्षतया, सामीप्येन च राज्यसर्वकारेण सह श्रीकोविन्दः कार्यं कृतवान् इति।[२३]
२०१७ राष्ट्रपतनिर्वाचनस्य अभियानम्[सम्पादयतु]
राष्ट्रपतेः प्रत्याशित्वेन घोषितः श्रीकोविन्दः बिहारराज्यस्य राज्यपालपदात् त्यागपत्रम् अयच्छत्, तच्च २० जून २०१७ दिनाङ्के तत्कालीनेन राष्ट्रपतिना प्रणब मुखर्जी-महाभागेन स्वीकृतम्।[२४] श्रीकोविन्दः २० जूलाई २०१७ दिनाङ्के निर्वाचने विजयं प्राप्तवान्।[२५]
राष्ट्रपतित्वेन[सम्पादयतु]
२५ जूलाई २०१७ दिनाङ्के भारतगणराज्यस्य चतुर्दशः राष्ट्रपतित्वेन श्रीकोविन्दः शपथम् अगृह्णात्।[२६]
राष्ट्रपतित्वेन यात्राः[सम्पादयतु]
विवादाः[सम्पादयतु]
२०१० मध्ये श्रीकोविन्दस्य विरुद्धम् आक्षेपः जातः आसीत्। सः उक्तवान् आसीत् यत्, इस्लाम, क्रिश्चानिटी च धर्मयोः अनुयायिनः वैदेशिकाः सन्ति इति। तस्मिन् समये सः भाजपस्य प्रवक्ता आसीत्। समाचारपत्रानुसारं सः रामनाथमिश्रसमित्यै प्रत्युत्तरं दातुम् उक्तं निवेदनं कृतवान् आसीत्। सा समितिः राज्यसर्वकारीयवृत्तिषु धार्मिकस्य, भाषाकीयस्य आरक्षणस्य च कृते १५ प्रतिशतानि आरक्षणस्य संस्तुतिम् अकरोत्। यद्यपि समनन्तरमेव वार्तावाहिनीषु समस्या इयं चर्चिता यत्, विरोधिनः तस्य वचनस्य दुस्सन्दर्भं तु न स्व्यकरोत्? यतः सः उक्तवान् आसीत् यत्, इस्लाम, क्रीश्चानीटी च उभौ धर्मौ (जातेः) विदेशिन्यौ स्तः इति धारणा अस्ति। परन्तु विरोधपक्षः तस्य विपरीतार्थम् अकरोत् इति।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ https://plus.google.com/107807291734419802285/posts/Vkif7q6AG7r
- ↑ निरन्जन, राजेश (०९). "नीतीशेन नवीनराज्यपालस्य आलोचना कृता" (एचटीएमएल). दैनिक जागरण जालस्थल. pp. नीतीशेन नवीनराज्यपालस्य आलोचना कृता.
- ↑ "Ram Nath Kovind takes oath: In inaugural speech, president outlines vision for India as world leader", Firstpost, 2017-07-25. (in en-US)
- ↑ "Press Releases Detail – The President of India". presidentofindia.nic.in. Archived from the original on 27 August 2017. Unknown parameter
|df=ignored (help)
- ↑ "Ram Nath Kovind resigns as Bihar Governor", 20 June 2017. Retrieved on 20 June 2017.
- ↑ CNN, Huizhong Wu (20 July 2017). "Man from India's lowest caste elected president". CNN. Archived from the original on 21 July 2017. Unknown parameter
|df=ignored (help)
- ↑ "Bihar Governor Ram Nath Kovind is NDA nominee for President", The Hindu, June 19, 2017. Retrieved on 23 July 2017.
- ↑ ८.० ८.१ ८.२ "Governor of Bihar". governor.bih.nic.in. Archived from the original on 3 July 2017. Unknown parameter
|df=ignored (help); Unknown parameter
|access-date=ignored (help)
- ↑ "Ram Nath Kovind, Paraukh and the road to Raisina Hill". Archived from the original on 27 August 2017. Retrieved 24 August 2017. Unknown parameter
|df=ignored (help)
- ↑ "कानपुर से ग्राउंड रिपोर्ट : रामनाथ कोविंद के गांव में जश्न, लोग गा रहे हैं- मेरे बाबा की भई सरकार". Archived from the original on 21 July 2017. Retrieved 24 August 2017. Unknown parameter
|df=ignored (help)
- ↑ Tiwari, Vaibhav. "NDA Presidential nominee Ram Nath Kovind would walk 8 km daily for school", India.com, 2017-06-20. (in en)
- ↑ १२.० १२.१ PTI. "Ram Nath Kovind: A crusader for the rights of weaker sections", The Economic Times, 19 June 2017.
- ↑ १३.० १३.१ "Bihar governor Ram Nath Kovind: 10 facts about NDA's Presidential nominee – Times of India", The Times of India.
- ↑ PTI (19 June 2017). "What you should know about BJP's presidential candidate Ram Nath Kovind". Archived from the original on 18 July 2017 – via The Economic Times. Unknown parameter
|df=ignored (help)
- ↑ १५.० १५.१ १५.२ १५.३ "Ram Nath Kovind, a lawyer who cracked civils but lost 2 elections – Times of India", The Times of India.
- ↑ "Enact tougher laws to prevent crimes against dalits". The Hindu. Archived from the original on 4 October 2011. Unknown parameter
|df=ignored (help)
- ↑ "Ram Nath Kovind, a lawyer who cracked civils but lost 2 elections", Times of India, Jun 20, 2017. Retrieved on 24 July 2017.
- ↑ "Ram Nath Kovind is BJP's choice for president: All you need to know about the Dalit leader from UP", Firstpost, Jul 20, 2017.
- ↑ "Ramnath Kovind Profile", Outlook, 2017-06-19. (in en-IN)
- ↑ PTI (8 August 2015). "Ram Nath Kovind, Acharya Dev Vrat appointed as Bihar and Himachal Pradesh governors". Archived from the original on 27 August 2017 – via The Economic Times. Unknown parameter
|df=ignored (help)
- ↑ "36th Governor of Bihar", indiatoday, 2015-08-16. (in en-IN)
- ↑ PTI (19 August 2015). "PM Modi praises new Bihar Governor Ram Nath Kovind". Archived from the original on 27 August 2017 – via India TV News. Unknown parameter
|df=ignored (help)
- ↑ IANS (19 June 2017). "Presidential Election 2017: Nitish Kumar praises Ram Nath Kovind, remains mum on party support". Archived from the original on 29 July 2017 – via First Post. Unknown parameter
|df=ignored (help)
- ↑ "Resignation as Governor of Bihar", firstpost, 2015-08-20. (in en-IN)
- ↑ "Ram Nath Kovind is the 14th President of India", The Hindu. (in en)
- ↑ "Ram Nath Kovind takes oath as India’s 14th President". indtoday.com. 2017-07-25. Archived from the original on 28 July 2017. Unknown parameter
|df=ignored (help)
- ↑ "Press Information Bureau". Archived from the original on 5 October 2017. Unknown parameter
|access-date=ignored (help); Unknown parameter
|df=ignored (help)
- ↑ "Press Information Bureau". Archived from the original on 5 October 2017. Unknown parameter
|access-date=ignored (help); Unknown parameter
|df=ignored (help)
- ↑ "Press Information Bureau". Archived from the original on 6 October 2017. Unknown parameter
|access-date=ignored (help); Unknown parameter
|df=ignored (help)
- ↑ "Press Information Bureau". Archived from the original on 6 October 2017. Unknown parameter
|access-date=ignored (help); Unknown parameter
|df=ignored (help)
- ↑ "Press Information Bureau". Archived from the original on 6 October 2017. Unknown parameter
|access-date=ignored (help); Unknown parameter
|df=ignored (help)


text:
सूत्रच्छेद:
पुमान् - प्रथमैकवचनम् , स्त्रिया - तृतीयैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः इति वर्तते। वृद्धो यून इति निवृत्तम्। स्त्रिया सहवचने पुमान् शिष्यते स्त्री निवर्तते। स्त्रीपुंसलक्षणश्चेदेव विशेषो भवति। ब्राह्मणश्च मयूरी च कुक्कुटमयूर्यौ। एवकरः किमर्थः। इन्द्रश्च इन्द्राणी च इन्द्रेन्द्राण्यौ। पुंयोगादाख्यायाम् 4|1|48
इत्यपरो विशेषः। पुमानिति किम्? प्राक् च प्राचि च प्राक्प्राच्यौ। प्राकित्यवययम् अलिङ्गम्।
`स्त्रीपुंसलक्षणश्चेदेव विशेषः` इति। यद्येवम्, इह न स्यात्-- गौश्चायं गौश्चेयमित्येतौ गावौ तिष्ठत इति, न ह्रत्र स्त्रीपुंसकृतः कश्चिद्विशेषोऽस्ति? मा भूदनेन , `सरूपाणाम्` 1|2|64
इत्यादिना भविष्यति? नैतदस्ति; यदि हि तेन स्यात् स्त्रीशब्दस्याप्येकशेषः प्रसज्येत। ततश्च स्त्रीलिङ्गतापि स्यात् लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वात्। स्त्रीलिङ्गस्यैकशेषे कृते पुंसत्वं विवक्षितव्यमित्यदोषः।अथ वा, पुमानिति योगविभागः क्रियते। तेनेहाप्यसत्यपि स्त्रीपुंसकृते विशेषे पुंस एवैकशेषो भवति। न चैवं सत्यतिप्रसङगो भवति; योगविभागादिष्टसिद्धेरिति। `ब्राआहृणी, कुक्कुटी, मयूरी` इति। `जातेरस्त्रीवषयादयोपघात्` 4|1|63
इति ङीष्। `कुक्कुटमयूर्यौ` इति। अत्र न केवलं स्त्रीपुंसकृतो विशेषः,किं तर्हि? आकृतिश्रुतिकृतोऽपि। `इन्द्राणी` इति। `इन्द्रवरुण` 4|1|49
इत्यादिना ङीष्, आनुगागमश्च। `प्राक् च प्राची` इति। प्राञ्चीति प्रपूर्वादञ्चतेः `ऋत्विक्` 3|2|59
इत्यादिना क्विन्, `क्विन्प्रत्ययस्य कुः` 8|2|62
इति कुत्वम्। क्विनन्तात् `दिक्छब्देभ्यः` 5|3|27
इत्यादिनाऽस्तातिप्रत्ययः। तस्य `अञ्चेर्लुक्` 5|3|3
) इति लुक्। `प्राची` इति। प्राक्छब्दात् `उगितश्च` 4|1|6
इत्यत्राञ्चतेश्चोपसंख्यानान्ङीप्। `प्रागित्यव्ययम्` इति। `तद्धितश्चासर्वविभक्तिः` 1|1|37
इत्यव्ययत्वम्॥
स्त्रीपुंसलक्षणश्चेदेव विशेष इति । पदान्तरगम्येऽपि तल्लक्षणे विशेषे भवति, यथा-गौश्चायं गौश्चेयमिति एतौ गावौ चरत इति । एवं कन्याखुकृकवाकुग्रामणीखलपूप्रभुतिषु पुंसः शेषो वेदितव्यः । इह कस्मान्न भवति-हंसश्च वरटा च कच्छपश्च डुलिष्वरुश्यश्च रोहिच्च अश्वश्च वडवा च पुरुषश्च योषिंच्चेति, सर्वत्राप्यत्र स्त्रीपुंसकृत एव विशेषः ? ऽसरूपाणाम्ऽ इति वर्तते, तेन समानायां प्रकृतौ यत्र स्त्रीपुंसकृत एव विशेषस्तत्रैव भवति । इह तु ब्राह्मणवत्सश्च ब्राह्मणीवत्सा चेत्यत्र प्राप्नोति, नैष दोषःऽ स्त्रीपुंसयोः सहविवक्षायामेकशेषः । सा च प्रधानयोरेव भवतीति यत्र प्रधानस्त्रीपुंसकृत एव विशेषस्तत्रैवैकशेषः, इह त्वप्रधानकृतोऽपीत्येकशेषाभावः । इहापि मृगक्षीरादिवज्जातिविवक्षायां कुक्कुटावित्यादि सिद्धम् । द्वन्द्वनिवृत्यर्थन्तु वचनम् । प्रागित्यव्ययमिति । प्रपूर्वादञ्चतेः क्विन्नन्तादस्तातेः ऽअञ्चेर्लुक्ऽ इति लुकि ऽतद्धितश्चासर्वविभक्तिःऽ इत्यव्ययत्वं सत्वासत्वयोर्द्वन्द्वैकशेषौ चिन्त्यौ ॥
सिद्धान्तकौमुदी
स्त्रिया सहोक्तौ पुमान् शिष्यते तल्लक्षण एव विशेषश्चेत् । हंसी च हंसश्च हंसौ ॥
पुमान्स्त्रिया। तल्लक्षण एवेति। `वृद्धो यूने`त्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः। हंसी चेति। अत्र पुंस्त्वस्त्रीत्वमात्रकृतवैरूप्यात् पुंलिङ्गो हंसशब्दः शिष्यते। स्त्रीत्वपुंस्त्वकृतवैरूप्यादेव `सरूपाणामि`त्यस्याऽप्राप्तिः। मातृमातरावित्यत्र जननीवाचकपरिच्छेत्तृवाचकमातृशब्दयोस्तु नायमेकशेषः, एकविभक्तो सरूपाणामित्यनुवर्त्य एकविभक्तौ सरूपाणां स्त्रीत्वपुंस्त्वेतरकृतवैरूप्यरहितानामित्याश्रयणात्। इह च मातरावित्यत्र `अप्तृ`न्निति दीर्घतदभावाभ्यामपि वैरूप्यात्।अत एव हंसश्च वरटा चेत्यत्रापि नेत्यलम्।
पुमान्स्त्रिया। `वृद्धो यूने`ति निवृत्तम्, `सरूपाणा`मिति त्वनुवर्तते, `भ्रातृपुत्रौ`इत्युत्तरसूत्रारम्भात्। तेन `हंसश्च वरटा चे`त्यत्र न भवति। अन्यथा स्यादेवाऽतिप्रसङ्गः। हंसत्वजातिसाम्येन शब्दवैलक्षण्यस्य स्त्रीत्रपुंस्त्वमात्रप्रयुक्तत्वात्। स्यादेतत्---गौरियं, गौश्चायं, तयोः सहोक्तौ `एतौ गावौ`इति नियमतो न स्यात्, तल्लक्षणविशेषाऽभावात्। किं तु स्त्रीवाचकस्य पुंवाचकस्य वा `सरूपाणा`मित्येकशेषोऽनियमेन स्यात्। अत्राहुः---तदितरकृतविशेषाऽभावे तात्पर्यान्न दोष इति। `इन्द्रेन्द्राण्यौ`इत्यादौ त्वेकशेषो न भवति, स्त्रीत्वपुंस्त्वेतरपुंयोगकृतविशेषस्य सद्भावात्। स्यादेतत्`----`एतौ गावौ`इति नियमतो न स्या`दिति मनोरमादौ यदुक्तं, तत्कथं सङ्गच्छताम्?। `त्यदादितः शेषे पुंनपुंसकतः`इति नियमप्रवृत्त्या स्त्रीवाचिनो गोशब्दस्य शेषेऽपि `एतौ गावौ`इति नियमतः प्रयोगः ध्यत्वेवेति चेत्। अत्र केचित्----दिक्प्रदर्शनमात्रमिदम्। `नीलौ गावौ`इति `सुन्दरौ गावौ`इति नियमतो न स्यादित्युदाहर्तव्यम्। अथवा एतशब्दोऽत्राऽदन्तः कर्बुरवाची। एतश्च एता च एतौ गावौ, कर्बुरौ गावौ। `सरुपाणा---`मित्यनेन स्त्रीलिङ्गशेषे तु `एत#ए गावौ`इत्यपि स्यादिति यथाश्रुतमेव समर्थनीयमित्याहुः। तदपरे न क्षमन्ते। `त्यदादितः शेषे`इति नियमाऽऽप्रवृत्तावपि `पुमान्स्त्रिया`इति नियमप्रवृत्त्या `नीलौ गावौ` `एतौ गावौ`इति नियमतः सिद्ध्यत्येवेति। अत्र वदन्ति---`अद्वन्द्वतत्पुरुषविशेषणाना`मित्येतन्न्यायसिद्धमेव वचनम्। `विशेष्ये यल्लिङ्गं तदेव विशेषणेष्वपी`ति सर्वसंमतत्वात्, एवं च द्वन्द्वतत्पुरुषविशेषणेष्विव एकशेषविशेषणेऽपि `एतौ`इत्यत्र `त्यदादितः शेषे`इत्यादिनियमाऽप्रवृत्त्या विशेष्यगतमेव लिङ्गं भवतीति स्त्रीवाचिगोशब्दस्य शेषे `एते`इति स्यादेवेति `एतौ गावौ`इति नियमतो न स्यादित्यक्षेपः सङ्गच्छत एवेति दिक्।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
पुमान् स्त्रिया ।। अनिष्टवारणाधिकरणम् ।। इह कस्मान्न भवति- हंसश्च वरटा च, कच्छपश्च दुली च, ऋश्यश्च रोहित् च इति? तल्लक्षणश्चेदेव विशेष इत्युच्यते। न चाऽत्र तल्लक्षण एव विशेषः। तल्लक्षण एव विशेषो यत्समानायामाकृतौ शब्दभेदः ।। पुमान् स्त्रिया ।। 67 ।।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ३९
ययात्यष्टकसम्वादवर्णनम्।
अष्टक उवाच।
यदा वसन्नन्दने कामरूपे संवत्सराणामयुतं शतानाम्।
किं कारणं कार्तयुगप्रधान हित्वा तद्वै वसुधामन्वपद्यः।। ३९.१ ।।
ययातिरुवाच।
ज्ञाति सुहृत् स्वजनो यो यथेह क्षीणे वित्ते त्यज्यते मानवैर्हिः।
तथा स्वर्गे क्षीणपुण्यं मनुष्यन्त्यजन्ति सद्यः खेचरा देवसंघाः।। ३९.२ ।।
अष्टक उवाच।
कथं तस्मिन् क्षीणपुण्या भवन्ति संमुह्यते मेऽत्रमनोऽतिमात्रम्।
किं विशिष्टाः कस्य धामोपयान्ति तद्वै ब्रूहि क्षेत्रवित्त्वं मतो मे।। ३९.३ ।।
ययातिरुवाच।
इमं भौमं नरकन्ते पतन्ति लालप्यमाना नरदेव!सर्वे।
ते कङ्कगोमायुपलाशनार्थं क्षितौ विवृद्धिं बहुधा प्रयान्ति।। ३९.४ ।।
तस्मादेवं वर्जनीयं नरेन्द्र दुष्टं लोके गर्हणीयञ्च कर्म्म।
आख्यातं ते पार्थिव सर्वमेतत् भूयश्चेदानीं वद किन्ते वदामि।। ३९.५ ।।
अष्टक उवाच।
यदा तु तांस्ते वितुदन्ते वयांसि तथा गृध्राः शितिकण्ठाः पतङ्गाः।
कथं भवन्ति कथमा भवन्ति त्वत्तो भीमं नरकमहं श्रृणोमि।। ३९.६ ।।
ययातिरुवाच।
ऊर्ध्वं देहा कर्म्मणो जृम्भमाणात् व्यक्तं पृथिव्यामनुसञ्चरन्ति।
इमं भौमं नरकन्ते पतन्ति नावेक्षन्ते वर्षपूगाननेकान्।। ३९.७ ।।
षष्टिं सहस्राणि पतन्ति व्योम्नि तथाशीतिञ्चैव तु वत्सराणाम्।
तान्वै तुदन्ते प्रपतन्तः प्रयातान् भीमा भौमा राक्षसास्तीक्ष्णदंष्ट्राः।। ३९.८ ।।
अष्टक उवाच।
यदेतांस्ते संपततस्तुदन्ति भीमा भौमा राक्षसास्तीक्ष्णदंष्ट्राः।
कथं भवन्ति कथमाभवन्ति कथं भूगर्बभूता भवन्ति।। ३९.९ ।।
ययातिरुवाच।
असृग्रेतः पुष्परसानुयुक्तं अन्वेति सद्यः पुरुषेण सृष्टम्।
तद्वै तस्यारज आपद्यते च स गर्भभूतः समुपैति तत्र।। ३९.१० ।।
वनस्पतीनोषधींश्चाविशन्ति अपो वायुं पृथिवीञ्चान्तरिक्षम्।
चतुष्पदं द्विपदञ्चापि सर्व एवं भूता गर्भभूता भवन्ति।। ३९.११ ।।
अन्यद्वपुर्विदधातीह गर्भे उताहो स्वित् स्वेन कामेन याति।
आपद्यमानो नरयोनिमेतामाचक्ष्व मे संशयात् पृच्छतस्त्वम्।। ३९.१२ ।।
शरीरदेहादिसमुच्छ्रयञ्च चक्षुः श्रोत्रे लभते केन संज्ञाम्।
एतत् सर्वं तात आचक्ष्व पृष्टः क्षेत्रज्ञं त्वां मन्यमाना हि सर्वे।। ३९.१३ ।।
ययातिरुवाच।
वायुः समुत्कर्षति गर्भयोनिमृतौ रेतः पुष्परसानुयुक्तम्।
स तत्र तन्मात्रकृताधिकारः क्रमेण संवर्धयतीह गर्भम्।। ३९.१४ ।।
स जायमानोऽथ गृहीतगात्रः संज्ञामधिष्ठाय ततो मनुष्यः।
स श्रोत्राभ्यां वेदयतीह शब्दं स वै रूपं पश्यति चक्षुषा च।। ३९.१५ ।।
घ्राणेन गन्धं जिह्वयाथो रसञ्च त्वचा स्पर्शमनसा देवभावम्।
इत्यष्टके होपचितं हि विद्धि महात्मनः प्राणभृतः शरीरे।। ३९.१६ ।।
अष्टक उवाच।
यः संस्थितः पुरुषो दह्यते वा निखन्यते वापि निकृष्यते वा।
अभावभूतः स विनाशमेत्य केनात्मानं चेतयते पुरस्तात्।। ३९.१७ ।।
ययातिरुवाच।
हित्वा सोऽसून् सुप्तवन्निष्ठितत्वात् पुरोधाय सुकृतं दुष्कृतञ्च।
अन्यं योनिं पुण्यपापानुसारां हित्वा देहं भजते राजसिंह।। ३९.१८ ।।
पुण्यां योनिं पुण्यकृतो विशन्ति पापां योनिं पापकृतो व्रजन्ति।
कीटाः पतङ्गाश्च भवन्ति पापान्न मे विवक्षास्ति महानुभाव।। ३९.१९ ।।
चतुष्पदा द्विपदाः पक्षिणश्च तथा भूता गर्भभूता भवन्ति।
आख्यातमेतन्निखिलं हि सर्वं भूयस्तु किं पृच्छसि राजसिंह।। ३९.२० ।।
अष्टक उवाच।
किंस्वित् कृत्वा लभते तात संज्ञां मर्त्यः श्रेष्ठां तपसा विद्यया वा।
तन्मे पृष्टः शंस सर्वं यथावच्छुभान् लोकान् येन गच्छेत् क्रमेण।। ३९.२१ ।।
ययातिरुवाच।
तपश्च दानञ्च शमो दमश्च ह्रीरार्जवं सर्वभूतानुकम्पा।
स्वर्गस्य लोकस्य वदन्ति सन्तो द्वाराणि सप्तैव महान्ति पुसांम्।। ३९.२२ ।।
सर्वाणि चैतानि यथोदितानि तपः प्रधानान्यभिमर्शकेन।
नश्यन्ति मानेन तमोऽभिभूताः पुंसः सदैवेति वदन्ति सन्तः।। ३९.२३ ।।
अधीयानः पण्डितं मन्यमानो यो बिद्यया हन्ति यशः परस्य।
तस्यान्तवन्तः पुरुषस्य लोकानचास्य तद् ब्रह्मफलं ददाति।। ३९.२४ ।।
चत्वारि कर्माणि भयङ्कराणि भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि।
मानाग्निहोत्रमुतमानमौनं मानेनाधीतमुतमानयज्ञः।। ३९.२५ ।।
न मन्यमानो मुदमाददीत न सन्तापं प्राप्नुयाच्चावमानात्।
सन्तः सतः पूजयन्तीह लोके नासाधवः साधु बुद्धिं लभन्ते।। ३९.२६ ।।
इति दद्यादिति यजेदित्यधीयीत मे श्रुतम्।
इत्येतान्यभयान्याहुस्तान्यवर्जानि नित्यशः।। ३९.२७ ।।
येनाश्रयं वेदयन्ते पुराणां मनीषिणो मानसे मानयुक्तम्।
तन्निःश्रेयस्तेन संयोगमेत्य परां शान्तिं प्राप्नुयुः प्रेत्य चेह।। ३९.२८ ।।


text:
Lord Rama Essay in Sanskrit - भगवान राम संस्कृत निबंध
पुरा अयोध्यानगर्यां दशरथ नाम राजा बभूव। तस्य कौशल्या, कैकेयी, सुमित्रा नाम तिस्त्रः राज्ञः आसन्। कौशल्याः पुत्रः रामः आसीत्। मध्यमा राज्ञो कैकेयी भरतस्य मातासीत्। तथा सुमित्रायाः पुत्रौ लक्ष्मण-शत्रुघ्नौ आस्ताम्। दशरथः स्वपुत्रान् पुत्रकामेष्टियज्ञे लब्धवान्। सर्वे राजपुत्राः सुरुपाः आसन्। ज्येष्ठपुत्र: रामचन्द्रः स्नेहपात्रमासीत्। सः वेदविद्या प्रवीणः धनुर्विद्यापारङ्गत: च आसीत्।
एकदा विश्वामित्रो नाम मुनिः दशरथं द्रष्टुमयोध्यामागत: दशरथस्थ पुत्रान द्रष्ट्वा सः प्रीतोऽभवत्। यज्ञस्य रक्षणाय रामम् अयाचयत्। गुरोः वसिष्ठस्य अनुमतिं गृहीत्वा दशरथः रामलक्ष्मणौ विश्वामित्रेण सह प्रेषयत्। रामः आश्रये अनेकान यज्ञविनाशकान् राक्षसान् हतवान्। तेन ताड़का नाम राक्षसी अपि हता। यज्ञ समाप्तिपश्चात् विश्वामित्र; राम लक्ष्मणौ मिथिलां सीतास्वयंवराय आनयत्। तत्र अनेक राजकुमारा: आगताः। राम; शिवधनुर्भङ्गो कृत्वा सीतां परिणयत्। सीतया सह राम: अयोध्या प्रत्यागच्छत् । तं दशरथ: राज्याभिषेक कर्तुमैच्छत। परं कैकेया: राज्ञः तस्य मनोरथः विफलितः। कैकय्या: वरद्वयानुरूपं रामं चतुर्दश-वनवासं प्रेषयत भारताय न राज्यमयच्छतु। रामः पित्राज्ञया सीतालक्ष्मणाभ्यां सह वनमगच्छत्। पत्रानयागात् दशरथस्य मरणं जातम्। श्रीराम: दण्डकारण्य प्राविशत्। तत्र कांचनमृगेण राम वञ्चायित्वा रावणेन सीतायाः अपहरणं कृतम्। तथा रामेण सुग्रीवेण सह सख्यं कृत्वा सीता अन्वेषिता। अशोक वाटिकास्थितां सीतां रामभक्त: हनुमान् अपश्यत् तस्यै च रामचन्द्रस्य संदेशः अयच्छत्। तत: युद्धे श्रीरामः रावणं निहत्य विभीषणं लंकाराज्ये अभिषिञ्चय सीतालक्ष्मणाभ्यां सह अयोध्यां प्रत्यागच्छत्। प्रभु राम चंद्रस्य शोभा अत्युत्कृष्टमस्ति। सर्वगुणैरुपेतः श्रीराम: महामानवः। अत: रघुकुलतिलकः रामः सर्वे: भारतीयैः पूजनीयः।
SHARE THIS


text:
सूत्र २०
यथा च प्राणादि ॥२०॥
यथा च प्राणादि । यथा च लोके प्राणापानादिषु प्राणभेदेषु प्राणायामेन निरुद्धेषु कारणमात्रेण रूपेण वर्तमानेषु जीवनमात्रं कार्यं निर्वर्त्यते नाकुञ्चनप्रसारणादिकं कार्यान्तरम् ।
तेष्वेव प्राणभेदेषु पुन: प्रवृत्तेषु जीवनादधिकमाकुञ्चनप्रसारणादिकमपि कार्यान्तरं निर्वर्त्यते ।
न च प्राणभेदानां प्रभेदवत: प्राणादन्यत्वं समीरणस्वभावाविशेषात् ।
एवं कार्यस्य कारणादनन्यत्वम् ।
अतश्च कृत्न्नस्य जगता ब्रम्हाकार्यत्वात्तदनन्यत्वाच्च सिद्धैषा श्रौती प्रतिज्ञा येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति ॥२०॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
Thursday, August 4, 2011
Sanskrit blog: Humour-20
हास्यसीकरः_२०
रत्नदत्तः शुण्डापानं गत्वा पानमेकमक्रीणात् । चषकात् किञ्चित् पानं पीत्वा शेषं पानं पानहरस्य मुखे प्राक्षिपत् । यावत् पानहरः चकितः संभ्रान्तश्च वक्तुमुद्यतः तावदेव रत्नदत्तः रोदितुं प्रारभत पानहरमवदच्च, “सखे, तव क्षमां याचे । किं करवाणि ? एतत् दुष्कर्म महता यत्नेनापि रोद्धुमशक्तोऽहम् । पाने पाने एवमेव करोमि । परां व्रीडामनुभवामि रोदिमि च । जनाः कथयन्ति एषः मानसिकव्याधिः इति ।“ पानहरः स्नेहशीलः अनुभवी च तमवदत्, “ आर्य, मा शुचः । मनोवैद्यमेकमहं जानामि । तेन संगम्य तस्य उपदेशं प्राप्नुहि । शुभं भूयात्” इति । रत्नदत्तः वैद्यस्य नामधामविशेषान् पानहरात् लब्ध्वा तस्य उपकृतिं प्रशस्य शुण्डापानात् निरगच्छत् ।
गतेषु कतिपयमासेषु यदा रत्नदत्तः पुनरपि तदेव शुण्डापानमागतः तदा तं पानहरः अभ्यजानात् तमवदच्च, “आर्य, अपि त्वं तं मनोवैद्यमगच्छः?“ रत्नदत्तः जगाद, “बाढं सखे । त्वयाहं भूर्युपकृतोऽस्मि । मम व्याधिः निरस्तः” इति । पानहरः प्रीतोऽभूत् ।
रत्नदत्तः यथापूर्वं पानं क्रीत्वा पातुं प्रारभत । किञ्चित् पीत्वा चषके अवशिष्टं पानं यथापूर्वं पानहरस्य मुखे प्राक्षिपत् । पानहरः दिग्भ्रान्तः रुष्टश्च अभाषत, “आर्य किमिदम्? पुनरपि मम मुखे पानं प्रक्षिपसि? व्याधिः निरस्तः इति च वदसि?“ । रत्नदत्तः शान्त एव अवदत्, “अथ किम् । इदानीं तु यथापूर्वं कुर्वन्नपि अहं व्रीडितो न भवामि न रोदिमि च ।”
- - - -
Posted by G S S Murthy at 4:53 AM
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
सूत्रच्छेद:
शि - प्रथमैकवचनम् , सर्वनामस्थानम् - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
शि सर्वनामस्थानम्
सूत्रार्थ:
"शि" इत्यस्य "सर्वनामस्थान" संज्ञा भवति ।
"शि" अयम् कश्चन आदेशः । जश्शसोः शिः 7|1|20
इत्यनेन नपुँसकात् परस्य जस्-प्रत्ययस्य शस्-प्रत्ययस्य च "शि" आदेशः विधीयते । अयम् शि-आदेशः एव "सर्वनामस्थान"संज्ञां प्राप्नोति ।
यथा - "फल + जस्" इत्यस्य प्रक्रिया इयम् -
फल + जस्
→ फल + शि [ जश्शसोः शिः 7|1|20
इति शि-आदेशः । शि सर्वनामस्थानम् 1|1|42
इत्यनेन शि-इत्यस्य सर्वनामस्थानसंज्ञा]
→ फलन् इ [नपुँसकस्य झलचः 7|1|72
इत्यनेन अजन्तस्य नपुँसकलिङ्गस्य सर्वनामस्थाने परे नुमागमः भवति ।]
→ फलान् इ [सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ 6|4|8
इत्यनेन सर्वनामस्थाने परे नकारान्तस्य अङ्गस्य उपधादीर्घः ।]
→ फलानि ।
"सर्वनामस्थान"संज्ञायाः प्रयोगः सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ 6|4|8
, उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः 7|1|70
एतादृशेषु सूत्रेषु कृतः अस्ति ।
One-line meaning in English
The "शि" आदेश that happens for the जस्-प्रत्यय and शस्-प्रत्यय which are attached to a नपुँसकलिङ्ग word gets the term "सर्वनामस्थान".
काशिकावृत्तिः
शि इत्येतत् सर्वनामस्थानसंज्ञं भवति । किम् इदं शि इति ? जश्शसोः शिः 7|1|20
इति शिः आदेशः । कुण्डानि तिष्ठन्ति, कुण्डानि पश्य ; दधीनि, मधूनि, त्रपूणि, जतूनि । सर्वनामस्थानप्रदेशाः सर्वनामस्थाने च असम्बुद्धौ 6|4|8
इत्येवम् आदयः ॥
`कुण्डानि` इत्यादि। `जश्शसोः शिः` 7|1|20
इति शिः, तस्य सर्वनामस्थानत्वे सति `नंपुसकस्य` स्थानम्` इति। पूर्वाचार्यैरेवेयं प्रयोजनमन्तरेणापि महतीसंज्ञा प्रणिता। तस्या इह यत् समाश्रयणम् तत् तत्कृतस्य शब्दानुशासनस्य दोषवत्त्वसूचनार्थम्। तत् पुनः स्वशास्त्रस्य पुनरुक्ततादोषपरिहारार्थम्। यदि हि तद्दोषवद्भवत्येवमस्य प्रणयनं युज्यते, नान्यथा।
कुण्डानीति । "जश्शसोझ शिः" शर्वनामस्थाने" इति वर्तमाने "नपुंसकस्य झलचः" इति नुम् । शर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ" इति दीर्घो यद्यपि "जसः शीः" ङपुंसकाच्च" इति विहितस्य शीशब्दस्य शब्दलूपापेक्षया नपुंसक ह्रस्वत्वे "शि" इति रूपं सम्भवति, तथापि लाक्षणिकत्वान्न तस्य ग्रहणम्, सर्वनामस्थानप्रदेशेषु शिग्रहणे सुटो ग्रहणं न स्यात् । शिसुटोरिति वचने नपुंसकसुटोऽपि ग्रहणं प्राप्नोति, अतः संज्ञा तावत्कर्तव्या । किमर्थं तु महती क्रियते ? के चिदाहुः-सर्वनाम तिष्ठत्यस्मिन्नति सर्वनामसोथानम्, नाम प्रतिपदिकम्, सर्वशब्दोऽवयवकार्त्स्यवचनः सर्वावयवयुक्तं यत्र नाम तिष्ठतीत्यर्थः, तेनान्यत्र न्यूनं नाम तिष्ठतीत्यर्थो गम्यते, किं सिद्धं भवति ? "उपेयुषः" इत्यादौ सम्प्रसारणे कृते पूर्वकृतस्येटो निवृत्तिः सिद्धा भवति; अन्यथा निवृत्तिकारणाभावात् अवतिष्ठेतेति । एवं तु कस्मिन् प्रातिपदिके किं न्यूनमिति न ज्ञायेत ! तस्मात्पूर्वाचार्यानुपालब्धुमेषा महती संज्ञा प्रणीता ॥
सिद्धान्तकौमुदी
शि इत्येतदुक्तसंज्ञं स्यात् ॥
शिसर्वनामस्थानम्। उक्तसंज्ञामिति। सर्वनामस्थानसंज्ञकमित्यर्थः। अनपुंसकस्येति पर्युदासाच्छीत्यस्य सर्वनामस्थानत्वेऽप्राप्ते वचनम्।
शि सर्वनामस्थानम्। महासंज्ञाकरणं पूर्वाचार्यानुरोधेन।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
शि इत्येतदुक्तसंज्ञं स्यात्॥
महाभाष्यम्
शि सर्वनामस्थानम् ।। शि सर्वनामस्थानं सुडनपुंसकस्येति चेज्जसि शिप्रतिषेधः ।। शि सर्वनामस्थानं सुडनपुंसकस्येति चेज्जसि शिप्रतिषेधः प्राप्नोति। कुण्डानि तिष्ठन्ति। वनानि तिष्ठन्ति। असमर्थसमासश्चायं द्रष्टव्योऽनपुंसकस्येति। न हि नञ्ञो नपुंसकेन सार्मथ्यम्। केन तर्हि ? भवतिना। न भवति नपुंसकस्येति। यत्तावदुच्यते ‐ शि सर्वामस्थानं सुडनपुंसकस्येति चेज्जसि शिप्रतिषेध इति। ।। नाप्रतिषेधात् ।। । नायं प्रसज्यप्रतिषेधः ‐ - नपुंसकस्य नेति। किं तर्हि ? पर्युदासोऽयम् ‐ यदन्यन्नपुंसकादिति। नपुंसके न व्यापारः। केनचित् यदि प्राप्नोति, तेन भविष्यति। पूर्वेण च प्राप्नोति। ।। अप्राप्तेर्वा ।। । अथवा ‐ - अनन्तरा प्राप्तिः सा प्रतिषिध्यते। कुत एतत् ? अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति पूर्वा प्राप्तिरप्रतिषिद्धा, तया भविष्यति। ननु चेयं प्राप्तिः पूर्वां प्राप्तिं बाधेत। नोत्सहते प्रतिषिद्धा सती पूर्वां बाधितुम्। यदप्युच्यते ‐ - असमर्थसमासश्चायं द्रष्टव्य इति। यद्यपि वक्तव्यः। अथवैतर्हि बहूनि प्रयोजनानि। कानि? असूर्यंपश्यानि मुखानि। अपुनर्गेयाः श्लोकाः। अश्राद्धभोजी ब्राह्मण इति।


text:
सुदाबसस्यम्
इदं सुदाबसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । सामान्यतया इदं सस्यं वाटिकासु वर्धते । अस्य सस्यस्य कश्चन तीक्ष्णः गन्धः भवति । तस्मात् कारणात् सर्पाः गृहसमीपं न आगच्छन्ति इति भारतीयानाम् अनुभवः । अस्मिन् “मिथैल् नोनैल् कीटोन्” नामकः अंशः भवति । सः एव अंशः तस्य तीक्ष्णस्य गन्धस्य कारणीभूतः । अस्य सस्यस्य पर्णं रसः च औषधत्वेन उपयुज्यते ।
इतरभाषाभिः अस्य सुदाबसस्यस्य नामानि[सम्पादयतु]
अस्य सुदाबसस्यस्य वैज्ञानिकं नाम अस्ति Ruta Graveolens इति । इदं सस्यं हिन्दीभाषया “सिताब” इति, तेलुगुभाषया “सदपक” इति, तमिळ्भाषायाम् “अर्वद” इति, मलयाळभाषया “अरुत” इति कन्नडभाषया “नागदाळि” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य सुदाबसस्यस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अस्य सुदाबस्य रसः तिक्तः । इदम् उष्णवीर्ययुक्तम् । अस्य गुणः लघु तीक्ष्णः च ।
- १. इदं सुदाबसस्यम् उदरवेदनां निवारयति ।
- २. समानप्रमाणेन अस्य सुदाबस्य रसं, तुलसीरसं च योजयित्वा मधुना सह प्रातःकाले सेवनेन कासः श्वासरोगः च अपगच्छति ।
- ३. अस्य पर्णानि उद्घर्ष्य मद्येन सह लेपनेन प्राथमिकस्तरे विद्यमानः पार्श्ववायुरोगः अपगच्छति ।
- ४. अस्य शुष्कानां पर्णानां सेवनेन अरुचिः निवारिता भवति, रुचिः वर्धते ।
- ५. ज्वरावसरे अस्य रसः मधुना सह पौनःपुन्येन सेवनीयः ।
- ६. इदं “चाय”रूपेण सेव्यते चेत् शरीरे विद्यमानम् अधिकं कफं बहिः निस्सारयति । तेन कफजन्याः कासः, कण्डूयनम् इत्यादयः रोगाः परिहृताः भवन्ति ।


text:
प्रथम देवांना व वडील मंडळींना नमस्कार करून नंतर पुढे दिल्याप्रमाणे पूजेस आरंभ करावा.
द्विराचम्य प्राणायामं कृत्या ।
पुढे दिलेल्या २४ नावांपैकी पहिल्या तीन नावांचा उच्चार करून प्रत्येक गावाच्या शेवटी संध्येच्या पळीने उजव्या हातावर पाणी घेऊन आचमन करावे. आचमन करतेवेळी तोंडाने आवाज करू नये. चौथ्या नावाचा उच्चार करून संध्येच्या पळीने उजव्या हातावर पाणी घेऊन ताम्हनात सोडावे. याप्रमाणे दोन वेळा आचमन करावे.
नंतर पुढील चोवीस नावांचा उच्चार करून प्रत्येक वेळी नमस्कार करावा. सर्व नावे संपल्यावर प्राणायम करावा.
(१) ॐकेशवाय नमः । (२) ॐनारायणाय नमः । (३) ॐमाधवाय नमः । (४)ॐगोविंदाय नमः । (५) ॐविष्णवे नमः । (६) ॐमधुसूदनाय नमः । (७) ॐत्रिविक्रमाय नमः। (८) ॐवामनाय नमः । (९) ॐश्रीधराय नमः । (१०) ॐहृषीकेशाय नमः । (११) ॐपद्मनाभाय नमः । (१२) ॐदामोदराय नमः । (१३) ॐसंकर्षणाय नमः । (१४) ॐवासुदेवाय नमः । (१५) ॐप्रद्युम्नाय नमः । (१६)ॐअनिरुद्धाय नमः । (१७) ॐ पुरुर्षोत्तमाय नमः । (१८) ॐअधोक्षजाय नमः । (१९) ॐनारसिंहाय नमः । (२०) ॐअच्युताय नमः । (२१) ॐजनार्दनाय नमः । (२२) ॐउपन्द्राय नमः । (२३) ॐहरये नमः । (२४) ॐश्रीकृष्णाय नमः ।
प्रणवस्य परब्रह्मऋषिः । परमात्मा देवता । दैवी गायतीच्छंदः । प्राणायामे विनियोगः
ॐभूः ॐ भुवः ॐस्वः ॐमहः ॐजनः ॐतपः ॐसत्यम ।
ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात
ॐ आपो ज्योती र्सोऽमृतं ब्रह्म भुर्भुवः स्वरोम ।
यानंतर आपला उजवा हात उजव्या कानाला व डाव्या कानाला लावावा. यानंतर ध्यान करावे. हातात अक्षता घेऊन दोन्ही हात जोडावे. आपली दृष्टी आपल्या समोरील देवाकडे लावावी.
ॐ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । इष्टदेवताभ्यो नमः । कुलदेवताभ्यो नमः । ग्रामदेवताभ्यो नमः । स्थानदेवताभ्यो नमः । वास्तुदेवताभ्यो नमः । मातापितृभ्यां नमः । श्री लक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः । सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमो नमः । सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमो नमः । निर्विघ्नमस्तु । सुमुखश्चैकदंतश्च कपिलो गजकर्णकः । लंबोदरश्च विकटो विघ्ननाशो गणाधिप ः ॥ धूम्रदेतुर्गणाध्यक्षो भालचंद्रो गजाननः । द्वादशैतानि नानानि यः पठेच्छृणुयादपि ॥ विद्यारंभे विवाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा । संग्रामे संकटे चैव विघ्नस्तस्य न जायते ॥ शुल्कांबरधरं देवं शशिवर्ण चतुर्भुजम । प्रसन्नवदनं ध्यायेत सर्वविघ्नोपशान्तये ॥ सर्वमंगलमांगल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यंबके गौरि नारायणि नमास्तु ते ॥ सर्वदा सर्वकार्येषु नास्ति तेषाममंगलम । येषा हृदिस्थो भववान मंगलायतनम हरिः ॥ तदेव लग्नं सुदिनं तदेव ताराबलं चंद्रबलं तदेव । विद्याबलं दैवबलं तदेव लक्ष्मीप्ते तेऽङघ्रियुगं स्मरामि ॥ लाभस्तेषां जयस्तेषा कुतस्तेषां पराजयः । येषामिंदीवरश्यामो हृदयस्थो जनार्दनः । विनायकं गुरूं भानुं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान । सरस्वतीं प्रणम्यादौ सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥ अभीप्सितार्थसिद्धार्थ पूजितो यः सुरासुरैः । सर्वविघ्नहरस्तस्मै श्रीगणाधिपतये नमः ॥ सर्वेष्वारब्धकार्येषु त्रयस्त्रिभुवनेश्वराः । देवा दिशंतु नः सिद्धिं ब्रह्मेशानजनार्दनाः ॥
श्रीमद्भ्गवतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य अद्य ब्रह्मणो द्वितीये परार्धे विष्णुपदे श्रीश्वेतवाराहकल्पे वैवस्वतमन्वंतरे कलियुगे प्रथमचरणे भरतवर्षे भरतखंडे जंबुद्वीपे दंडकारण्ये देशे गोदावर्याः दक्षिणे तीरे शालिवाहनशके अमुक नाम संवत्सरे अमुकायने अमुकऋतौ अमुकमासे अमुकपक्षे अमुकतिथौ अमुकवास्रे अमुकदिवसनक्षत्रे विष्णुयोगे विष्णुकरणे अमुकस्थिते वर्तमाने चन्द्रे अमुकस्थिते श्रीसूर्ये अमुकस्थित्रे देवगुरौ शेषेषु ग्रहेषु यथायथं राशिस्थानस्थितेषु सत्सु शुभनामयोगे शुभकरणे एवंगुणविशेषण विशिष्टायां शुभपुण्यातिथी ( येथे पूजा करणाराने स्वतः म्हणावे. ) मम आत्मनः श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तफलप्राप्त्यर्थ अस्माकं सकुटुंबानां सपरिवाराणां क्षेमस्थैर्यआयुरारोग्यऐश्वर्यप्राप्त्यर्थ सकलपीडापरिहारार्थ मनेप्सितसकलमनोरथसिद्ध्यर्थ श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवातापीत्यर्थ यथाज्ञानेन यथामिलितोपचारद्रव्यैः ध्यानावाहनादिषोडशोपचारैः पुरुषसूक्तेन ( पुराणोक्तमंत्रेण ) वा पूजां करिष्ये । ( उजव्या हातात पाणी घेऊन ताम्हनाट सोडावे ) तत्रादौ निर्विघ्नतासिद्ध्यर्थ महागणपतिस्मरणं तथा शरीरशुद्ध्यर्थ षडंगन्यासं कलश-शंख-घंटा-पूजनं च करिष्ये । ( उजव्या हातात पाणी घेऊन ताम्हनात सोडावे )
गणानां त्या शौनको गृत्समदो गणपिर्जगती गणपतिस्मरणे विनियोगः ।
ॐ गणानां त्वा गणपतिं हवामहे कविं कवीनामुपमश्रवस्तमं ॥ ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत आ नः श्रृण्वन्नूतिभिः सीद सादनम ॥
वक्रतुण्ड महाकाय कोटिसूर्यसमप्रभ । निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा । महागणपतये नमो नमः ।
(वरील मंत्र म्हणून गणपतीला हात जोडून प्रार्थना करावी. )
( *टिप – ज्या ठिकाणी `अमुक’ शब्द आला आहे, तेथे पूजेच्या दिवशी पंचांग पाहून त्याप्रमाणे संवत्सराचे नाव, तिथी बाराचे नावं तसेच त्या दिवशी असलेले नक्षत्र, योग, करण, चंद्रराशी सूर्यराशी व गुरुराशी यांचे उल्लेख करावे.)
पृथ्वीति मंत्रस्य मेरुपृष्ठऋषिः कूर्मो देवता सुतलं छंदः आसने विनियोगः । ॐ पृथ्वि त्वया धृता लोका देवि त्वं विष्णुना धृता । त्वं च धारय मां देवि पवित्रं कुरु चासनम ॥ इति आसनं विधाय । ॐ अपसर्यंतु ते भूता ये भूता भुमिसंस्थिताः । ये भुता विघ्नकर्तारस्ते गच्छन्तु शिवाजया ॥ अपक्रामन्तु भूतानि पिशाचाः सर्वतो दिशम । सर्वेषामविरोधेन पूजाकर्म समारभे ॥ इति भूतोत्सादनं कृत्वा अथ षडङन्यासः ।
ॐ भुर्भुवः स्वःहृदयाय नमः । (छातीचा उजवा हात लावावा. )
ॐ भूर्भुवः स्वः शिरसे स्वाहा । ( मस्तकाला हात लावावा.)
ॐ भूर्भुवः स्वः शिखायै वषट । (शेंडीला हात लावावा. )
ॐ भूर्भुवः स्वः कवचाय हुम । ( हातांची ओंजळ करून छातीकडे तीन वेळा फिरवावी. )
ॐ भूर्भुवः स्वः नेत्रत्रयाय वौषट । ( डोळे व भुवईच्यामध्ये हात लावावा. )
ॐ भूर्भवः स्वः अस्त्राय फट । (टाळी वाजवावी ) इति । अथ कलशशंखघंटापूजनम । कलशस्य मुखे विष्णुः कंठे रुद्रः समाश्रितः । मूले तर स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः । कुक्षौ तू सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुंधरा । ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः । अंगैश्च सहिताः सर्वे कलशं तु समाश्रिताः । अत्र गायत्री सावित्री शांतिपुष्टिकरी तथा । आयांतु देवपूजार्थ दुरितक्षयकारकाः । गंगे च युमने चैव गोदवरि सरस्वति । नर्मदे सिंधु कावेरि जलेऽस्मिन सन्निधिं कुरु ॥ कलशाय नमः । सर्वोपचरायें गंधाक्षतपुष्पं समर्पयामि । ( आपल्या डाव्या बाजूस पूजेसाठी भरून घेतलेला जो तांब्या असेल त्याला गंध अक्षता व फुल व वाहावे. याला कलश पूजन म्हणतात. ) धेनुमुद्रां प्रदश्यं । अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा । यं स्मरेत् पुंडरीकाक्षं स बाह्माभ्यंतर ः शुचिः । ( असे म्हणून कलशातील पाणी पळीत घेऊन तुळशीपत्रानेसर्व पूजासाहित्यावर प्रोक्षण करून नंतर आपल्या स्वतःवर प्रोक्षण करावे. ) आत्मानं प्रोक्ष्य पूजादेव्याणि संप्रोक्षयेत् ।
ॐ पांचजन्याय विद्महे पावमानाय धीमहि । तन्नः शंखः प्रचोदयात् । (चौरंगावर आपल्या उजव्या बाजूस ठेविलेल्या शंखास हातात घेऊन स्नान घालावे व तो पाणी भरून ठेवावा आणि त्याला गंधफूल वाहावे.) शंखाय नमः । गंधपुष्पं समर्यामि । शंखमुद्रां पदर्श्य शंखोदकेन आत्मानं प्रओक्षयेत्
अथ घंटापूजनम् । आगमार्थं तु देवानां गमनार्थ तु रक्षसाम् । कुर्वे घंटारवंतत्र देवताहवानलक्षणम् । ( आपल्या डाव्या बाजूस ठेविलेल्या घंटेला उजव्या हातात घेऊन स्नान घालावे व वस्त्राने पुसून जाग्यावर ठेवावी.) घंटाये नमः । गंधाक्षतपुष्पं समर्पयामि । घंटामुद्रां प्रदर्श्य घंटानादं कुर्यात् । ( घंटा वाजवावी. )
दीपदेवताभ्यो नमः । गंधाक्षतपुष्पं समर्पयामि । हरिद्रां कुंकुमं सौभाग्यद्रव्यं समर्पयामि । ( समईला गंधाक्षत पुष्प हळद-कुंकू वाहावे असे करून पुढील प्रार्थना करावी. )
भो दीप ब्रह्मरूपस्त्वं ज्योतिषां प्रभुरव्ययः । यावत पूजासमाप्ति ः स्यात् तावत्त्वं सुस्थिरो भव ॥ ( दिव्याला नमस्कार करावा. )
हातात अक्षता घेऊन खालील मंत्राने विष्णूचे ध्यान करावे.
शांताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशम् । विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्ण शुभांगम् ॥ लक्ष्मीकान्त कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यम् । वंदे विष्णुं भवभयहरं-सर्वलोकैकनाथम्
हातात अक्षता घेऊन खालील मंत्राने शंकराचे ध्यान करावे-
ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचंद्रावतंसम् ।
रत्नाकल्पोज्वलांगं परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम् ॥
पद्मासीनं समन्तात् स्तुतममरगणैर्व्याघ्रकृत्तिं वसानम् ।
विश्वाद्यं विश्ववंद्यं निखिलभयहरं पंचवक्त्रं त्रिनेत्रम् ॥
हातात अक्षत घेऊन खालील मंत्राने गणपतीचे ध्यान करावे.
वक्रतुंडा महाकाय कोटिसूर्यसमप्रभ ।
निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥
(हातात अक्षता घेऊन खालील मंत्राने सूर्याचे ध्यान करावे. )
ध्येयः सदा सवितृमंडलमध्यर्ती नारायणः सरसिजासन-संनिविष्टः । केयूरवान् मकरकुण्डलवान् किरीटी हारी हिरण्ययवपुर्धृतशंखचक्रः ॥
हातात अक्षता घेऊन खालील मंत्राने देवीचे ध्यान करावे.
नमो देव्यै महादेव्यै शिवायं सततं नमः ।
नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम् ॥
हरीः ॐ सहस्त्रशीर्षा पुरुषः सहस्त्राक्षाः सहस्त्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद्दशा
हरीः ॐ सहस्त्रशीर्षा पुरुषः सहस्त्राक्षः सहस्त्रपात् ।
स भूमिं विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद्दशाङगुलम्
आगच्छ देवदेवेश तेजोराशे जगत्पते । क्रियमाणां मया पूजां गृहाण सुरसत्तम ॥ श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतन वेवताभ्यो नमः । * आवाहनं समर्पयामि । ( या मंत्राने देवावर आवाहन म्हणून अक्षता वाहाव्या. शाळिग्राम असल्यास तुळशीपत्र वाहावे. )
ॐ पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यं । उतामृतत्वस्येशानो यदन्ने नाति रोहति ॥ नानारत्नसमाय्क्तं कार्तस्वरविभूषितम् । आसनं देवदेवेश प्रीत्यर्थ प्रतिगृह्मताम् । श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । आसनार्थे अक्षतान् समर्ययामि । ( देवाच्या आसनाच्या ठिकाणी अक्षता वाहाव्या .)
ॐ एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥ पाद्यं गृहाण देवेश सर्वक्षेमसमर्थ भोः ॥ भक्त्या समर्पित देव लोकनाथ नमोस्तुते ॥ श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । पाद्यं समर्यामि ( देवाच्या पायांवर पाणी घालावे. )
* (सर्व देवांकरिता ही पूजा लिहिलेली असल्याने `श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः’ असे लिहिले आहे केवल एकाच देवतेची पूजा करते वेळी त्या त्या देवतेचे नाव घेऊन पूजा करावी. जसे – विष्णवे नमः । शिवाय नमः । गणपतये नमः । सूर्याय नमः । देव्यै नमः । वगैरे )
ॐ त्रिपादूर्ध्वौदैत्पुरुषः पादोऽस्तेहा भवत्पुनः । ततो विष्वङ व्यक्रामत्सा । शनानशनेअभि ॥ नमस्ते देवदेवेश नमस्ते धरणीधर । नमस्ते जगदाधार अर्ध्य नः प्रतिगृह्मताम् । श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । अर्ध्य समर्पयामि । ( असे म्हणून पळीभर पाण्यात गंध अक्षता, फूल चालून देवावर त्या पाण्याचा अर्ध्य घालावा. )
ॐ तस्माद्विराळजायत विराजो अधि पुरुषः । स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥ कर्पूरवासितं तोयं मंदाकिन्याः समाहृतम् । आचम्यतां जगन्नाथ मया दत्तं हि भक्तितः । श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । आचमनीयं समर्पयामि । ( देवावर संध्येच्या पळीने पाणी घालावे. )
ॐ यतुपुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत वसंतो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥ गङगासरस्वतीरेवापयोष्णीनर्मदाजलैः । स्नापितऽसि मया देव तथा शांति कुरुष्व मे । श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । स्नानं समर्पयामि । ( संध्येच्या पळीने पाणी घालावे. )
अथ पंचामृतस्नानम् । ॐ आ प्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम वृष्ण्यं । भवा वाजस्य संगथे ॥ कामधेनोः समुद्भूतं देवर्षिपितृतृप्तिदम् । पयो ददामि देवेश स्नानार्थ प्रतिगृह्मताम् । श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । पयःस्नानं समर्पयामि । शुद्धीदकस्नानं आचमनीयं समर्पयामि । ( देवाला दूधाने स्नान घालावे.नंतर साधे पाणी आणि आचमन घालावे. )
ॐ दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः । सुरभि नो मुखा करत्प्राण आयूंषि तारिषत् ॥ चंद्रमंडल संकाशं सर्वदेवप्रियं दधि । स्नानार्थ ते मया दत्तं प्रीत्यर्थ प्रतिगृह्मताम । श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । दधिस्नानं समर्पयामि । शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि । (देवाला दह्याने स्नान घालावे. नंतर साध्या पाण्याने स्नान घालावे. )
ॐ घृतं मिमिक्षे घृतमस्य योनिर्घृते श्रितो घृतमवस्य धाम । अनुष्वधमा वह मादयस्व स्वाहाकृतं वृषभ वक्षि हव्यम् ॥ आज्यं सुराणामाहार आज्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् । आज्यं पवित्रं परमं स्नानार्थ प्रतिगृह्मताम् । श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । घृतस्नानं समर्पयामि । शुद्धोदकस्नानं समर्ययामि । ( देवाला तुपाने स्नान घालावे. व साधे पाणी घालावे. )
ॐ मधुवाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्न: सित्वोषधीः । मधु नःक्तमुतोषसि मधुमत्पार्थिवं रजः । मधु द्यौरस्तु नः पितो । मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमाँ अस्तु सूर्यः । माध्वीर्गावो. भवंतु नः ॥ सर्वैषधिसमुत्पन्नं पीयूषसदृशं मधु । स्नानार्थ ते प्रयच्छामि गृहाण परमेश्वर । श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । मधुस्नान समर्पयामि । शुद्धीदकस्नानं समर्पयामि । (देवाला मधाने स्नाना घालावे. नंतर साधे पाणी घालावे. )
ॐ स्वादुःपवस्व दिव्याय जन्मने स्वादुरिंद्राय सुहवीतुनाम्ने । स्वादुर्मित्राय वरुणाय वायचे बृहस्पतये मधुमाँ अदाभ्यः ॥ इक्षुदंडसमुदभूतं दिव्यशर्करया हरिम् । स्नापयामि सदा भक्त्या प्रीतो भव सुरेश्वर । श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । शर्करास्नानं समर्पयामि । शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि । ( देवाला साखरेने स्नान घालावे. नंतर साधे पाणी घालावे. )
ॐ गंधद्वारां दुराधर्षा नित्यपुष्टां करीषिणीम् । ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपेव्हये श्रियम् ॥ कर्पूरैलासमायुक्तं सुगंधिद्रव्यसंयुतम् । गंधोदकं मया दत्तं स्नानार्थ प्रतिगृह्मताम् । महाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । गंधोदकस्नानं समर्पयामि । शुद्धोदकस्नान समर्पयामि । (संध्येच्या पळीत पाणी व गंध घालून ते पाणी देवाला घालावे, नंतर साधे पाणी घालावे. )
श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । सर्वोपचारार्थे गंधाक्षतपुष्पं समर्पयामि । हरिद्राकुंकुमं समर्पयामि । (देवाला गंध, अक्षता, फुळ हळद, कुंकु वाहावे. ) धूपं समर्पयामि । दीपं दर्शयामि । नैवेद्यार्थे पंचामृतशेषनैवेद्यं च समर्पयामि । ( देवाला उदबत्ती ओवाळावी, नीरांजन ओवाळावे, पंचामृताच्या वाटीभोवती पाणी फिरवावे व नैवेद्य दाखवावा.)
ॐ प्राणाय स्वाहा । ॐ अपानाय स्वाहा । ॐ व्यानाय स्वाहा । ॐ उदानाय स्वाहा । ॐ समानाय स्वाहा । ॐ ब्रह्मणे स्वाहा । उत्तरापोशनं हस्तप्रक्षालनं समर्पयामि । मुखप्रक्षालनं समर्पयामि । मुखवासार्थे पूगीफलतांबूलं सुवर्णनिष्क्रदक्षिणां समर्पयामि । श्रीमहाविष्णूप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । मंत्रपुष्पं समर्पयामि । नमस्करोमि । ( प्रत्येक मंत्र म्हणून पाणी सोडावे. विड्याच्या दोन पानांवर सुपारी आणि दक्षिणा ठेवून त्यावर पाणी घालावे. साध्या पाण्याचे उदक सोडावे नंत्र मंत्रपुष्प म्हणून एक फूल व अक्षता वाहाव्या. )
अनेन कृतपूर्वपूजनेन तेन श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताः प्रीयन्ताम्
उत्तरे निर्माल्यं विसृज्य अभिषेकं कुर्यात् । ( असे म्हणून देवावर वाहिलेली पूर्वीची फुले काढून उत्तरेकडे ठेवावी आणि भिषेकाला ( पुरुषसूक्ताने अगर श्रीसूक्ताने ) *सुरुवात करावी अथवा.
ॐ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नेस्तेजसा सूर्यस्य वर्चसेंद्रिस्येंद्रियेणाभिषिंचामि ।
सुरास्त्वामभिषिञ्चन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।
वासुदेवो जगन्नाथस्तथा सङकर्षणो विभुः ॥
प्रद्यम्नश्चानिरुद्धश्च भवन्तु विजयाय ते । आखण्डलोऽग्निर्भगवान् यमो वै निऋतिस्तथा ॥
वरुणः पवनश्चैव धनाध्यक्षस्तथा शिवः । ब्रह्मणा सहिताः सर्वे दिक्पालाः पान्तु ते सदा ॥
कीर्तिर्लक्ष्मीर्धुतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मतिः ।
बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिः कान्तिस्तुष्टिश्च मातरः ॥
एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु देवपत्न्यः समागता ः ।
आदित्यश्चन्द्रमा भौमो बुधजीवसितार्कजा ः ॥
ग्रहास्त्वाभिषिञ्चन्तु राहुः केतुश्च तर्पिताः ।
देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ।
ऋषयो मनवो गावो देवमातर एव च ।
देवपत्न्यो द्रुमा नागा दैत्याश्चाप्सरसां गणा ः ॥
अस्त्राणि सर्वशास्त्राणि राजानो वाहनानि च ।
औषधानि च रत्नानि कालस्यावयवाश्च ये ॥
सरितः सागराः शैलास्तीर्थानि जलदा नदाः ।
एते त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वकामार्थसिद्धये ॥
बलाय श्रियै यशसेन्नाद्याय ॐ भूर्भुवः स्वः । अमृताभिषेकोऽस्तु । शन्तिः पुष्टिस्तुष्टिश्चास्तु । ( असे म्हणून देवावर पाणी घालावे. )
श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । अभिषेक-स्नानं समर्पयामि । शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि । (अभिषेक झाल्यानंतर शुद्धोदक घालावे. ) अनन्तरं शंखोदकस्नानं कृत्वा अभ्यंगस्नानं कुर्यात् । काश्मीरागरुकस्तूरीकर्पूरमलयान्वितं उद्वर्तनं मया दत्तं स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम् । मांगलिकस्नानं उष्णोदकस्नानं कुर्यात् । ( नंतर शंखोदक घालून अभ्यंग स्नान म्हणजे सुवासिक तेल, अत्तर वगैरे लावून गरम पाण्याने स्नान घालावे. नंतर देवांना पुसून रोजच्या जागी ठेवावे. )
ॐ तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन्पुरूषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजंत साध्या ऋषयश्च ये ।
सर्वभूषाधिके सौम्ये लोकलज्जानिवारणे । मयोपपादिते तुभ्यं वाससी प्रतिगृह्मताम् । श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । वस्त्रं समर्पयामि । ( असे म्हणुन देवाला कापसाचे वस्त्र किंवा प्रत्यक्ष वस्त्र वाहावे. )
ॐ तस्माद्यज्ञात्सवर्वहुतः संभृतं पृषदाज्यं । पशून्तांश्चक्रे वायव्यानारण्या वायव्यानारण्यान्ग्राम्याश्च ये ॥ देव देव नमस्तेऽस्तु त्राहि मां भवसागरात् । ब्रह्मसूत्रं सोत्तरीयं गृहाण पुरुषोत्तम । श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । वस्त्रोपवस्त्रार्थे यज्ञोपवीतं समर्पयामि । (देवाला जानवे घालावे. )
ॐ तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः ऋचः सामानि जज्ञिरे । छंदांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥ श्रीखंडं चन्दनं दिव्यं गंधाढ्यं सुमनोहरम् । विलेपनं सुरश्रेष्ठ चन्दनं प्रतिगृह्यताम् । श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । चंदनं समर्पायामि । ( देवाला गंध लावावे ) अक्षतास्तुंडुलाः शुभ्राः कुंकुमेन विराजिताः । मया निवेदिता भक्त्या गृहाण परमेश्वर ॥ श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । अक्षतान् समर्पयामि । (देवाला अक्षता वाहाव्या. )
हरिद्रांस्वर्णवर्णाभा सर्वसौभाग्यदायिनी । सर्वालंकारमुख्यादि देवि त्वं प्रतिगृह्यताम् । श्रीदेव्यै नमः । हरिद्रां समर्पयामि । ( हळद वाहावी .)
हरिद्राचूर्णसंयुक्तं कुंकुमं कामदायकम् । वस्त्रालंकरणं सर्व देवि त्वं प्रतिगृह्यताम । श्रीदेव्यै नमं । कुंकुमं समर्पयामि । ( या मंत्राने कुंकू वाहावे. )
ज्योत्स्नापते नमस्तुभ्यं नमस्ते विश्वरूपिणे । नानापरिमलद्रव्यं गृहाण परमेश्वर ॥ महाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । नानापरिमलद्रव्याणि समर्पयामि ।
( या मंत्राणे देवाला गुलाल, बुक्का वाहावा. )
कज्जलं कामदं रम्यं कामिनीकामसंभवम् । नेत्रयोर्भूषणार्थाय कज्जलं प्रतिगृह्मताम् । ( एका पानावर पुसट तुपाचे बोट लावून ते पान समईच्या ज्योतीवर धरावे व जे काजळ मिळेल ते देवाला लावावे. )
श्रीदेव्यै नमः । कज्जलं समर्पयामि । उदितारुणसंकाशं जपाकुसुमसन्निभम् । सीमन्तभूषणार्थाय सिंदूरं प्रतिगृह्यताम् । श्रीदेव्यै नमः । सिंदूरं समर्पयामि । ( शेंदूर वाहावा. ) मांगल्यतंतुमणिभिर्मुक्ताफलविराजितम् । कंठस्य भूषणार्थाय कंठसूत्रं प्रगृह्यताम् । श्रीदेव्यै नमः । कंठसूत्रं समर्पयामि । ( देवीला मंगळसूत्र वाहावे. )
काचस्य निर्मितं दिव्यं कंकणं च सुरेश्वरि । हस्तालंकरणार्थाय कंकणं प्रतिगृह्यताम् । श्रीदेव्यै नमः । कंकणं समर्पयामि । ( देवीला बांगड्या वाहाव्या. ) ज्योत्स्नापते नमस्तुभ्यं नमस्ते विश्वरूपिणे । नानापरिमलद्रव्याणि गृहाण परमेश्वर ॥ श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः ॥ नानापरिमलद्रव्याणि समर्पयामि । ( असे म्हणून देवाला अर्गजा, अष्टगंध वगैरे सुगंधी द्रव्ये वाहावी. )
ॐ तस्मादश्वा अजायंत ये के चोभयादतः । गावोहजज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाताजावयः ॥ माल्यादीनि सुगंधीनि मालत्यादीनि वै प्रभो । मया हृतानि पूजार्थ पुष्पाणि प्रतिगृह्यताम् । सेवंतिकाबकुलचंपकपाटलाब्जैः पुन्नागजातिकरवीररसालपुष्पैः । बिल्वप्रवालतुलसीदलमालतीभिः । त्वां पुअयामि जगदीश्वर मे प्रसीद ॥ श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । विविधपुष्पाणि समर्पयामि । ( देवाला फुले वाहावीत. )
ॐ यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य कौबाहू का ऊरू पादा उच्येते । वनस्पतिरसोद्भूतो गंधाढ्यो गंध उत्तमः । आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् । श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । धूपं समर्पयामि । ( देवाला उदबत्तीने ओवाळावे. )
ॐ ब्राह्मणोस्य मुखमासीद्वाहू राज्यनः कृतः । ऊरूतदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥ साज्यं सुवर्तिसंयुक्तं बहिन्ना योजितं मया । दीपं गृहाण देवेश त्र्यैलोक्यतिमिरापह । भक्त्या दीपं प्रयच्छामि देवाय प्रमात्मने । त्राहि मां निरयात् घोरात् दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम् । श्रीमहाविष्णुप्रमुकपंचायतनदेवताभ्यो नमः । दीपं समर्पयामि ।
(देवाला तुपातील फुलवात नीरांजनात ठेवलेली असेल त्या नीरांजनाने ओवाळवे. )
ॐ चंद्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिंद्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत । नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु । ईप्सितं मे वरं देहि परत्रं च परां गतिम् । शर्कराखंडखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च । आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् । श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । पंचामृतनैवेद्यं समर्पयामि । ( पंचामृताचा नैवेद्य दाखवावा. )
ॐ प्राणाय स्वाहा । ॐ अपानाय स्वाहा । ॐ व्यानाय स्वाहा । ॐ उदानाय स्वाहा । ॐ समानाय स्वाहा । ॐ ब्रह्मणे स्वाहा ।
( या मंत्रानी नैवेद्य दाखवावा. पुन्हा वरीलप्रमाणे मंत्र म्हणून पुन्हा नैवेद्य समर्पण करावा. )
उत्तरापोशनं समर्पयामि । हस्तप्रक्षालनं समर्पयामि । मुखप्रक्षालनं समर्पयामि । करोद्वर्तनार्थे चंदनं समर्पयामि ।
( संध्येच्या पळीने पाणी सोडावे. देवाला गंध लावावे. गंध नेहमी करांगुलीच्या अलीकडील बोटाने म्हणजे अनामिकेने लावावे. )
पूगीफलं महिद्दिव्यं नागवल्लीदलैर्युतम् । कर्पूरेलासमायुक्तं तांबूलं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । तांबूलं समर्पयामि । ( दोन विड्यांच्या पानांवर सुपारी व पैसा ठेवून त्यावर उदक घालावे. )
फलेन फलितं सर्व त्रैलोक्यं सचराचरम् । तस्मात्फलप्रदानेन सफलाश्च मनोरथाः ॥ श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । विविधफलानि नारीकेलफलं च समर्पयामि । नमस्करोमि ।
( असे म्हणून देवापुढे श्रीफल म्हणजे नारळ कुंकू लावून ठेवावा. एक केळे, एक पेरू, एक नारिंग वगैरे जी फळे आणली असतील. ती ठेवावी व त्यावर पाणी सोडावे. फळाचा देठ देवाकडे करावा. )
हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः । अनंतपुण्यफकदमतः शांति प्रयच्छ मे ॥ श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । महादक्षिणां समर्पयामि ।
चंद्रादित्यौ च धरणिर्विद्युदग्निस्तथैव च । त्वमेव सर्वज्योतींषि आर्तिक्यं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । महानीराजनदीपं समर्पयामि । ( देवाला नीराजंन ओवाळवे. )
कर्पूरगौरं करुणावतारं संसारसारं भुजगेंद्रहारम् ।
सदा वसंतं हृदयारविंदे भवं भवानीसहितं नमामि ॥
श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । कर्पूरार्तिक्यदीपं समर्पयामि । ( देवाला कापूर लावून ओवाळवे.) नमस्करोमि । ( देवला नमस्कार करावा. )
ॐ नाभ्या आसीदंतरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकँ अकल्पयन् ।
यानि कानि च पापानि जन्मांतरकृतानि च । तानि तानि विनश्यन्ति प्रदक्षिणपदे पदे ॥ श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः ॥ प्रदक्षिणां समर्पयामि । (आपल्याभोवती उजवीकडून डावीकडे वाटोळे फिरावे. )
ॐ सप्तास्यसन्परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥ नमः सर्वहितार्थाय जगदाधारहेतवे । साष्टाङगोऽयं प्रणामस्ते प्रयत्नेन मया कृतः । श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । नमस्कारं समर्पयामि । ( देवापुढे किंचित् उजवे बाजूला सरून साष्टांग नमस्कार घालावा. )
ॐ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । तेहनाकं महिमानः सचंत यत्र पूर्वे साध्याः संति देवाः । श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । मंत्रपुष्पं समर्पयामि । ( देवाला मंत्रपुष्प म्हणजे फुले व अक्षता वाहाव्या. )
अथ प्रार्थना । आवाहनं न जानामि न जानामि तवार्चनम् । पूजां चैव न जानामि क्षमस्व परमेश्वर ॥१॥
मंत्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वर । यत्पूजितं मया देव परिपूर्ण तदस्तु मे ॥२॥
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि । पुत्रान् देहि धनं देहि सर्वान् कामांश्च देहि मे ॥३॥
यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपःपूजाक्रियादिषु । न्यूनं संपूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम् ॥४॥
श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताभ्यो नमः । प्रार्थनां समर्पयामि । अनेन कृतषोडशोपचारपूजनेन तेन श्रीमहाविष्णुप्रमुखपंचायतनदेवताः प्रीयन्ताम् । ॐ तत्सत् । ( वरील मंत्र म्हणून उजव्या हातावरून समोर ताम्हनात पाणी सोडावे. )
तीर्थग्रहणम् : अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिविनाशनम् । विष्णुपादोदकं तीर्थ जठरे धारयाम्यहम् ॥१॥
( अर्थ :- अकाली होणाऱ्या मृत्यूपासून रक्षण करणारे व सर्व रोगांचा नाश करणारे असे विष्णुचरणाचे तीर्थ मी ग्रहण करतो. )


text:
नारद पुराण
शृणु विप्र ! प्रवक्ष्यामि पुराणं नारदीयकम्।
पञ्चविंशतिसाहस्रं बृहत्कल्पकथाश्रयम्॥ इति।
“नारदोक्तं पुराणन्तु नारदीयं प्रचक्षते।“
अनेन श्लोकार्धेन ज्ञायते यत् नारदेन उक्तं पुराणं नारदपुराणं भवति। नारदपुरणं विभागद्वये विभक्तम् अस्ति। उत्तरखण्डः तथा पूर्वखण्डश्च इति। पूर्वभागे चत्वारः पादाः सन्ति। १२५ अध्यायाः सन्ति। एवं उत्तरभागे ८२ अध्यायाः सन्ति। २२,००० सहस्र श्लोकाः अस्मिन् पुराणे सन्ति। नारदपुराणं वैष्णवपुराणं भवति। अस्मिन् पुराणे वैष्णवसम्प्रदायस्य अनुष्ठानपद्धतिः वर्णितः अस्ति। पूर्वभागे वर्णाश्रमदर्माणां निरूपणं कृतं दृश्यते। आश्रमाणां आचारविचाराश्च निरुपितम् अस्ति। श्राद्धकर्म, एवं प्रायश्चित्तादीनां विशेषनिरूपितम् अस्ति। एवम् अतिरिक्ततया व्याकरणम्, निरुक्तम् तथा छन्दःशास्त्रादीनां विवरणम् अस्मिन् पुराणे लभ्यते। अस्मिन् पुराणे रामस्य, कृष्णस्य, विष्णोः,काल्याः, हनूमतस्य शिवस्यचविवरणानि समन्त्रपूर्वकं लभ्यन्ते। अस्य पुराणस्य वैशिष्ठ्यं किम् इति चेत्, १८ पुराणानां विषयानुक्रमणिका विस्तृतरूपेण विद्यते अस्मिन् पुराणे। अनेन संक्षेपेण १८ पुराणानां ज्ञानं प्राप्तुं शक्यते। कार्तिकमाहात्म्यम्, पार्थिवलिङ्गमाहात्म्यम्, दत्तात्रेयस्तोत्रम्, सङ्कटगणपतिस्तोत्रम्, श्रीकृष्णमाहात्म्यम्, यादवगिरिमाहात्म्यम्, मृगव्याधकाथाः इत्यादि अनेन पुराणेन उत्पनाः ग्रन्थाः भवन्ति।


text:
एकश्रुति दूरात् सम्बुद्धौ
सूत्रच्छेद:
एकश्रुति - प्रथमैकवचनम् , दूरात् - पञ्चम्येकवचनम् , सम्बुद्धौ - सप्तम्येकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
त्रैस्वर्ये पदानां प्राप्ते दूरात् सम्बुद्धावैकश्रुत्यं विधीयते। एका श्रुतिर् यस्य तदिदम् एकश्रुति। एकश्रुति वाक्यं भवति। दूरात् सम्बोधयति येन वाक्येन तत् सम्बोधनं सम्बुद्धिः। न एकवचनं सम्बुद्धिः। स्वराणाम् उदात्तादीनाम् अविभागो भेदति रोधानम् एकश्रुतिः। आगच्छ भो माणवक देवदत्त3। दूरातिति किम्? आगच्छ भो माणवक देवदत्त।
`एकश्रुति वाक्यं भवति` इति। वाक्यग्रहणेन पदपदैकदेशयोर्निरासं करोति; तयोःसम्बोधनं प्रत्यसामथ्र्यात्। वाक्यस्य सम्बुद्धौ कर्तव्यायां करणभावोपगमादस्ति सामथ्र्यम्। ततस्तस्यैकश्रुत्यं विधीयते। कुतः पुनस्तद्वाक्यमित्याह-- `दूरात् सम्बोधयति येन` इति। एतेन सम्बुदिंध प्रति वाक्यस्य करणभावो दर्शितो भवति। दूरादिति-- `दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च` 2|3|35
इति पञ्चमी। `सम्बोधनं सम्बुद्धिः` इत्यादिना सम्बुद्धिरित्कयन्वर्थग्रहणम्, न पारिभाषिकं सम्बुद्धिग्रहणमिति दर्शयति। यदि पारिभाषिक्याः सम्बुद्धेग्र्रहणं स्यात् तदा `देवा {ब्राआहृणाः इति पदंजरीपाठः} ब्राहृआणःट इत्यत्रैकश्रुत्यं न स्यात्; पारिभाषिक्याः सम्बुद्धेरसत्त्वात्। अन्वर्थग्रहणे तु भवति; सम्बोधनलक्षणक्रियारूपायाः सम्बुद्धेरिहापि विद्यमानत्वादिति भावः। कुतः पुनरेतदन्वर्थग्रहणं व्यवसितम्? दूरग्रहणात्। अन्वर्थग्रहणे दूरादित्यनेन सम्बुद्धिरुत्पद्यते। `{पंक्तिरियं नास्ति-काशिका} दूरात् सम्बोधने कत्र्तव्ये` इति। तेनार्थवद्भवति दूरशब्दस्यपादानम्। पारिभाषिक्यास्तु ग्रहणे तदसम्बद्धमेव स्यात्। न ह्रामन्त्रितविभ्कतेर्दूरत्वमस्ति। दूरत्वञ्च यद्यप्यनवस्थितम्, तथापि यत्र प्राकृतप्रयत्नसंस्थापितं वचनं न श्रूयते, तदिह दूरं वेदितव्यम्। `स्वराणाम्` इत्यादि। `{पंक्तिरियं नास्ति-काशिका}एकश्रुतिस्वरूपाख्यानमविभागः` भेदतिरोधानमित्यनन्तरं विवरणम्। उदात्तादिस्वरविशेषानुपलब्धिरकारादिवर्णमात्रावबोध एकश्रुतिरित्युक्तं भवति। `आगच्छ भो माणवक देवदत्ता3` इति। `दूराद्धूते च` 8|2|84
इत्यत्रैवार्थे प्लुतः, स चोदात्तः; `वाक्यस्य टेः प्लुतः उदात्तः` 8|2|82
इत्यधिकारात्। तस्यैकश्रुत्योदात्तस्य समावेश इष्यते, प्लुतनिवृत्त्यर्थम्। यथा चासौ लभ्यते तथा वक्ष्यति। प्रत्युदाहरणे त्रैस्वर्यमेव भवतीति तत्र आकारः `निपाता आद्युदात्ताः` (फि।सू।4।80) `उपसर्गाश्चाभिवर्जम्` (फि।सू।4।81) इत्युदात्तः। गच्छेत्यस्य `तिङङतिङः` 8|1|28
इतिनिघातः। भो इति `निपाता आद्युदात्ताः` इत्युदात्तः। माणवक-- देवदत्तशब्दयोः `आमन्त्रतस्य च` 8|1|19
इत निघातः।
इह यद्यप्यामन्त्रितान्तस्य पदस्याप्यभिमुखीकरणं प्रति सामर्थ्यम्, तथापि ह्यर्थविशेषस्य कस्यचिदनुष्ठेयतया । संबोधनाउसंबुद्धिः, अन्तर्भावितण्यर्थो बुद्धिः, तथा च संबोधयति येनेति णिच् प्रयुक्तः, तत्र च वाक्यस्यैव करणभावो न पदस्येति मत्वाह--एकश्रुति वाक्यं भवतीति । कतरत्पुनस्तदित्यत आह--दूरादिति संबोधनं संबुद्धिरिति । अनेनान्वर्थस्य संबुद्धिशब्दग्रहणं न पारिभाषिकस्येति दर्शयति । पारिभाषिकस्य हि ग्रहणे, देवा ब्राह्मणा इत्यत्र न स्यात् । अन्वर्थग्रहणं च दूरादित्यनेन सम्बन्धाल्लभ्यते, न ह्यामन्त्रितैकवचनस्य दूरत्वमदूरत्वं वा सम्भवति । संबोधनस्य तु क्रियारूपत्वाद् अपादानतया दूरादिति विशेषणसम्भवात् । दूरत्वं च न देशस्वरूपागतमाश्रीयते, अनवस्थितत्वात्; किन्तु सम्बोधनक्रियापेक्षया दूरत्वम् । यावति देशे प्राकृतप्रयत्नोच्चारितं सम्बोध्यमानेन न श्रूयते, किन्त्वधिकं प्रयत्नमपेक्ष्यते, तत्संबुद्धौ दूरं भवति । स्वराणामित्यादि । एकश्रुतिउस्वरूपाख्यानम्, भेदीतरोधानमित्यनन्तरोक्तस्यैव विवरणम् । आगच्छत्यादि । दूराद्धूते वाक्यस्य टेः प्लुतः उदातः, परिशिष्टमेकश्रुति । ननु च प्लुतैकश्रुत्योर्द्वयोरपि दूरात्संबोधनं द्योत्यमिति फलैक्याद्विकल्पो युक्तः, कथं समावेशः ? उच्यते, वाक्यमेव प्रतिपादकत्वात् संबुद्धौ करणं प्लुतैकश्रुतीत्यस्यैव संस्कारमात्रम्, यथा-विषयग्रहणे चक्षुष उन्मीलनादि, तत्कुतः समानफलत्वमिति वाक्यापेक्षया च समावेशः । अन्त्याजपेक्षया तु बाध्यबाधकभाव एव । प्रत्युदाहरथणे त्रैस्वर्यमेव भवति । तत्राङ् ऽउपसर्गाश्चाभिवर्जम्ऽ इत्याद्यौदातः । गच्छेति तिङ्न्तस्यऽतिङ्ङतिङःऽ इति निघातः । भोःशब्दः ऽनिपाता आद्यौदाताःऽ इति आद्यौदातः, शेषयोरामन्त्रितनिघातः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
दूरात्संबोधने वाक्यमेकश्रुतिः स्यात् । त्रैस्वर्यापवादः । आगच्छ भो माणवक ।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
एकश्रुति दूरात्सम्बुद्धौ किमिदं परिभाषिक्याः सम्बुद्धेर्ग्रहणम् एकवचनं सम्बुद्धिः 2|4|49
इति, आहोस्विदन्वर्थग्रहणम्- सम्बोधनं सम्बुद्धिरिति? किं चातः? यदि पारिभाषिक्याः सम्बुद्धेर्ग्रहणं देवा ब्रह्माणः अत्र न प्राप्नोति। अथान्वर्थग्रहणम्, न दोषो भवति। यथा न दोषस्तथास्तु। किं पुनरियमेकश्रुतिरुदात्ता, आहोस्विदनुदात्ता? नोदात्ता। कथं ज्ञायते? यदयम् उच्चैस्तरां वा वषट्कारः 1|2|35
इत्याह। कथं कृत्वा ज्ञापकम्? अतन्त्रं तरनिर्देशः। यावदुच्चैस्तावदुच्चैस्तरामिति। यदि तर्हि नोदात्ता, अनुदात्ता। अनुदात्ता च न। कथं ज्ञायते? यदयम्- उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरः 1|2|40
इत्याह। कथं कृत्वा ज्ञापकम्?। अतन्त्रं तरनिर्देशः। यावत्सन्नस्तावत्सन्नतर इति। सैषा ज्ञापकाभ्यामुदात्तानुदात्तयोर्मध्यमेकश्रुतिरन्तरालं ह्रियते। अपर आह- किमियमेकश्रुतिरुदात्ता, आहोस्विदनुदात्ता? उदात्ता। कथं ज्ञायते? यदयम् उच्चैस्तरां वा वषट्कारः इत्याह। कथं कृत्वा ज्ञापकम्? तन्त्रं तरनिर्देशः। उच्चैर्द्दष्ट्वा उच्चैस्तरामित्येतद्भवति। यदि तर्ह्युदात्ता नानुदात्ता। अनुदात्ता च। कथं ज्ञायते?। यदम् उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरः इत्याह। कथं कृत्वा ज्ञापकम्? तन्त्रं तरनिर्देशः। सन्नं दृष्ट्वा सन्नतर इत्येतद्भवति। त एते तन्त्रे तरनिर्देशे सप्त स्वरा भवन्ति- उदात्तः, उदात्ततरः, अनुदात्तः, अनुदात्तरः, स्वरिते य उदात्तः सोऽन्येन विशिष्टः, एकश्रुतिः सप्तमः ।। एकश्रुति दूरात्सम्बुद्धौ ।। 33 ।।


text:
एलिजबेत् ब्ल्याक्वेल्
(काल: - १८२१ तः १९१०)
इयं एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् (Elizabeth Blackwell) अमेरिकादेशस्य प्रथमा महिला वैद्या । एषा १८२१ तमे वर्षे अमेरिकादेशे जन्म प्राप्नोत् । वैद्यकीयक्षेत्रे महिलानाम् अपि स्थानं भवेत् इति धिया एव एषा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् वैद्यकीयक्षेत्रम् अचिनोत् । परन्तु २९ विश्वविद्यालयेषु महिला इति एकेन एव कारणेन सा तिरस्कृता । अन्ते न्यूयार्क्-नगरस्य जिनीवा–विश्वविद्यालये सा प्रवेशं प्राप्नोत् । तत्र अपि तस्य विश्वविद्यालयस्य निर्वहणसमितिः तत्रत्यान् सर्वान् अपि पुरुषविद्यार्थीन् पृष्ट्वा एव तस्यै प्रवेशम् अयच्छत् । यदा सा पिलिडेल्फिया–विश्वविद्यालये अध्ययनं कुर्वती आसीत् तदा अपि तस्याः एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल्याः कष्टं न्यूनं न आसीत् । तत्र यदा सा रोगिणां प्रकोष्ठं प्रविशति स्म तदा अन्ये सर्वे वैद्यविद्यार्थिनः बहिः गच्छन्ति स्म । तया एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् एकया एव रोगिणां परीक्षाः कृत्वा विवरणपत्रे विवरणं लेखनीतम् आसीत् । तथापि सा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् छलेन अध्ययनं समाप्य १८४९ तमे वर्षे वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । ततः सा यूरोप्-देशम् अगच्छत् । तत्र तया उत्तमं स्वागतं प्राप्तम् । तत्रैव विभिन्नेषु वैद्यालयेषु सा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् कार्यं कुर्वती अनुभवं सम्पादितवती ।
एषा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् १८५१ तमे वर्षे पुनः न्यूयार्क्-नगरं प्रत्यागता । तत्र लघु वैद्यालयस्य उद्घाटनं तस्याः लक्ष्यम् आसीत् । किन्तु तत् सुलभसाध्यं न आसीत् । “शरीरस्य, वातावरणस्य,परितः विद्यमानस्य परिसरस्य च मालिन्यस्य निवारणात् एव रोगाणां निवारणं साध्यम्” इति तया कृतानि भाषणानि कासाञ्चन महिलानां मनः आकर्षत् । तदनन्तरं १८५३ तमे वर्षे भगिन्या एमिल्या सह मिलित्वा सा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् वैद्यालयम् उदघाटयत् । अस्याः एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल्याः भगिनी एमिली अपि वैद्यपदवीं प्राप्तवती आसीत् । १८५७ तमवर्षाभ्यन्तरे तया आरब्धः वैद्यालयः सम्पूर्णतया महिलानां तथा बालानां च वैद्यालयः जातः । तादृशी एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् १९१० वर्षे इहलोकम् अत्यजत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Works by Elizabeth Blackwell online at the Biodiversity Heritage Library
- Elizabeth Blackwell Collection on New York Heritage Digital Collections
- Some places and memories related to Elizabeth Blackwell
- Women in Science
- An online history at the National Institutes of Health, including copies of historical documents
- An online biography of Elizabeth Blackwell, with links to more articles on Blackwell and others in her famous family, plus links to many resources on the Net
- Biography from the National Institute of Health
- Elizabeth Blackwell at the Hobart and William Smith Colleges Archives.
- Elizabeth Blackwell Resources Available in Hobart and William Smith Colleges Archives.
- Chronological Bibliography of Selected Scholarly Works by Dr. Elizabeth Blackwell.
- Elizabeth Blackwell at winningthevote.org
- Papers, 1835-1960. Schlesinger Library, Radcliffe Institute, Harvard University.


text:
Blog Stats
- 1,259 hits
निवेदनम्
मान्याः विद्वान्सः! भवादृशानां शास्त्रानुरागिणां विदुषां सहकारेण संस्कृतस्य प्रचाराय प्रसाराय च २००७तमवर्षस्य सितम्बरमासतः वाराणसीतःइयं सर्वाङ्गसौष्ठवसम्पन्ना ’वाकोवाक्यम्’इति षाण्मासिकी अन्ताराष्ट्रियसंस्कृतशोधपत्रिका प्रकाशिता भवति। अत्र यत्किमपि परिवर्तनं संशोधनं वाऽपेक्षिमस्ति पत्रिकाशोभावृद्ध्यै,तन्निःसंकोचं सूचनीयम्। अथ च,अस्यां पत्रिकायां तत्रभवन्तो भवन्तः श्रीमन्तः स्वरचितान् पाण्डित्यमहितान् शास्त्रीयशोधनिबन्धान्/नवकाव्यम्/ग्रन्थानां समीक्षा यथासमयं प्रकाशनार्थं सम्प्रेष्याऽऽस्माननुगृह्णीयुरिति।
प्रधानसम्पादकः
पत्रिकायाः नियमाः१. विमर्शात्मका अनुसन्धानात्मकाश्च शास्त्रीया अप्रकाशितपूर्वा उच्चास्तरीया गभीराश्च मौलिकशोधनिबन्धाः प्रकाशनाय गृह्यन्ते। २. नाटक-चरित्रवर्णनव्यंग्यहास्यसम्बद्धा नव्या रचना अत्र स्थानं न लभन्ते। ३. प्रकाशनाय प्रेषिताः रचना: शुद्धा: एकस्मिन् A4 पृष्ठे APS star dust Font,12 pointsटंकिताः स्यु:,रचनान्ते रचयितुः आवाससंकेतः पदनिर्देशश्च उल्लिखितौ स्याताम्। ४. ग्रन्थानां समीक्षार्थं ग्रन्थस्य प्रतिद्वयं सम्पादकं प्रति प्रेषणीयम्। ५. लेखानां प्रकाशनस्य सम्पादनस्य च सर्वाधिकारः सम्पादकाधीन:।किन्तु लेखेषु अभिव्यक्तानां विचाराणामुत्तरदायित्वं लेखका एव निर्वक्ष्यन्ति। You can send your research papers etc, to us by using following method: web submission: E-mail to vakovakyam@yahoo.co.in with copies to viveka_pandey@yahoo.com & viveka.pndy@gmail.com
-
Vakovakyam News


text:
तिरुवनन्तपुरम्
तिरुवनन्तपुरम् (मलयाळम्: തിരുവനന്തപുരം) केरळराज्यस्य राजधानी अस्ति । इदम् एकं सुरम्यं नगरम् । अत्र अनन्तशायिनः श्रीविष्णोः मन्दिरम् अत्यन्तं प्रसिद्धम् अस्ति ।
अत्रत्य जनसंख्या ९००,००० परिमिता अस्ति । केरलराज्यस्य राजधानी तिरुवनन्तपुरजनपदस्य आस्थानं च भवति तिरुवनन्तपुरम् । भारतस्य पश्चिमतीरे दक्षिणाग्रे इदं नगरं विराजते । उन्नतावनतभूम्या अतिवेगयुक्तमार्गैः अनलसवाणिज्यमेखलया च सम्पन्नं भवतीयं सुन्दरनगरी । अस्माकं राष्ट्रपतिमहाभागेन महात्मागान्धिवर्येण नित्यहरितनगरम् इति तिरुवनन्तपुरमुद्दिश्य कथितम् । २०११ तमवर्षस्य गणनानुसारम् अस्मिन् नगरे १०००००० जना: वसन्ति । केरलराज्यस्य अत्यधिकजनसान्द्रतायुक्तनगरम् इदमेव ।
अन्तर्विषयाः
- १ निरुक्तम्
- २ तिरुवनन्तपुरस्य विशेषा (०४७१)
- ३ नगरचरितम्
- ४ प्रकृतिः भूमिशास्त्रं च
- ५ साम्पत्तिकमेखला
- ६ टेक्नोपार्क Technopark
- ७ विनोदसञ्चारमेखला
- ८ भरणसंविधानम्
- ९ गतागतम्
- १० गणना
- ११ तिरुवनन्तपुरसमीपस्थानि स्थलानि
- १२ मार्गः
- १३ बाह्यानुबन्धाः
- १४ आधाराः
निरुक्तम्[सम्पादयतु]
तिरुवनन्तपुरम् इति नाम तिरु-अनन्त-पुरम् इति पदत्रयात् रूपीकृतम् इति प्रबलविश्वासः । नगरस्य मुखमुद्रारूपेण गणितस्य श्रीपद्मनाभस्वामिमन्दिरस्य नामसम्बन्धी भवतीदं नाम । सहस्रशिरोयुक्तस्य अनन्तसर्पस्य उपरि शयितस्य महाविष्णोः रूपम् अस्मिन् मन्दिरे आराध्यते ।
कोवलम्[सम्पादयतु]
तिरुवनन्तपुरतः १८ कि.मी दूरे विद्यमानं समुद्रतीरसुखबासकेन्द्रम् । समुद्रयुखास्थिताः महाशिलाः तरणाय अचिता अननाधता, आतपसेवायै उचितं सिकतामयं विशालं तीरम् इत्येतानि आकर्षकाणि । नेटयार डाम्-नगरात्, २९ कि.मी, उत्तरपूर्वादिशि । लधुवन्यभृगर्सरक्षणकेन्द्रम् । निटिनिकरमध्यसंस्थः तडाणः आकर्षकः ।
वर्कला[सम्पादयतु]
श्रीनारायणगुरुदेवस्य समाधिस्थानम् ।
तिरुवनन्तपुरं नगरम्[सम्पादयतु]
श्रीपद्मनाभस्वामिमन्दिरम् सुवर्णनिर्मिता अन्तशाचिनो विष्णोः मूर्तिरेव प्रतिष्ठा । भारते संपत्समृद्धौ प्रथमस्थानं वर्तते अस्य मन्दिरस्य् ।
प्राणिसङ्गहालयः म्यूसियम्[सम्पादयतु]
शङ्खमुखं समुद्रतीरम्[सम्पादयतु]
राजरविवर्मवर्यस्य चित्राणां संस्थानकेन्द्रं चित्रा आर्ट ग्यालरी[सम्पादयतु]
केरलभरणसिराकेन्द्रं –नियमसभामन्दिरम्[सम्पादयतु]
रोकट् विक्षेपणकेन्द्रम्[सम्पादयतु]
तुम्पायाम् तुम्पा इळवट्टोरियल् रोकट भोञ्चिङ स्टेशन् १९६९ आणस्त १५ राष्ट्राय अर्पितम् । केरलस्र्वकलाशालायाः (विश्वविद्यालयस्य) आटलनम् कार्यवट्टं नाम ग्रामं । विषिञ्चम् –आय राज्ञाम् आस्थानम् । अद्य इदं मस्यबन्धनकेन्द्रम् भारतस्य प्रथमा समुद्रदतलाय –विद्युन्निर्माणपद्धतिः अत्रैव । दूरदर्शनसंप्रेषण्निलयः -१९८२ नवम्बरमासे आरब्धः
श्रीचित्रामेडिकल् सेन्टर्[सम्पादयतु]
राज्यस्य सर्वोत्तमम् आधुनिकाचिकित्साकेन्द्रम्
विमानपत्तनम्[सम्पादयतु]
वलियतुरायाम् ।
तिरुवनन्तपुरस्य विशेषा (०४७१)[सम्पादयतु]
केरळराज्यस्य राजधानीस्थाने स्थितम् एतत् नगरम् त्रिवेण्ड्रम् इत्यपि ख्यातम् अस्ति । भारते दक्षिणपूर्वप्रदेशे अरब्बीसागरपश्चिमघट्टयोः मध्ये सप्तपर्वतानाम् उपरि विद्यमानम् एतत् नगरं रमणीयम् अस्ति । अस्य पौराणिकं नाम शयना नन्दूरपुरमिति । इतिहासानुसारं तिरुवनन्तपुरं तिरुवाङ्कूरुसंस्थानस्य भागः आसीत् । महाराजः मार्ताण्डवर्मा एतत् नगरं राजधानीम् कृतवान् । प्रसिद्धस्य काव्यकर्तुः स्वातितिरुनाळ् महोदयस्य श्रमेण तिरुवनन्तपुरस्य सांस्कृतिकतया अभिवृद्धिः जाता अस्ति । स्वातितिरुनाळ् क्रिस्ताब्दे १८३४ तमे वर्षे आङ्गलभाषाशिक्षणार्थं विद्यालयं संस्थापितवान् । अनन्तरम् अनेकैः महाराजैः कलाविद्यालयाः विश्वविद्यालयाः च स्थापिताः सन्ति । स्वातन्त्र्यप्राप्तेरनन्तरम् भारतेन सम्मिलितं तिरुवाङ्कूरुसंस्थानम् अग्रे केरळराज्यम् इति प्रसिद्धम् अभवत् । आधुनिककाले तिरुवनन्तपुरनगरं उत्तमा, सुन्दरी राजधानी इति प्रख्यातम् अस्ति ।
तिरुवनन्तपुरे केरलसर्वकारस्य तथा भारतसर्वकारस्य च अनेके कार्यालया: वर्तन्ते । विविधव्यवसायशृङ्खलायाः मुख्यकार्यालयाः च अस्मिन् नगरे तिष्ठन्ति । केरलराज्यस्य राष्ट्रियसिराकेन्द्रं भरणसिराकेन्द्रं च भवति इदं नगरम् । उन्नतविद्याभ्याससंस्थाः च अत्र वर्तन्ते । प्रशस्ता केरलसर्वकलाशाला, राजीव् गान्धी जैवसाङ्केतिकगवेषणकेन्द्रं, विक्रं साराभायी बहिराकाशकेन्द्रमित्यादयः तेषु प्रमुखाः । भारतस्य प्रथमविवरसाङ्केतिकसमुच्चय: टेक्नो पार्क् अपि तिरुवनन्तपुरे वर्तते ।
नगरचरितम्[सम्पादयतु]
ख्रिस्तोः पूर्वं १००० वर्षादारभ्य तिरुवनन्तपुरस्य वाणिज्यचरित्रं लभ्यते । सुगन्धव्यञ्जनानि, गजशृङ्गाः, चन्दनदारवः इत्यादयः अत्रत्य मुख्यवाणिज्यवस्तूनि आसन् । किन्तु तत्कालीनानाम् अन्येषां नगराणाम् अपेक्षया तिरुवनन्तपुरस्य स्थितिः भिन्ना आसीत् । आय् राजवंशानां भरणे आसीत् तिरुवनन्तपुरम् । तेषां पतनानन्तरं १० शतके नगरभरणं वेणाट् राजवंशानां नियन्त्रणे आगतम् । आधुनिकतिरुवनन्तपुरस्य चरितं १७२९ वर्षे मर्ताण्डवर्मा महाराजस्य नगरभरणेन आरभ्यते । १७४५ वर्षे तिरुवनन्तपुरं तिरुवितांकूर् राज्यस्य राजधानीरूपेण अङ्गीकृतम् ।
प्रकृतिः भूमिशास्त्रं च[सम्पादयतु]
भारतस्य दक्षिणाग्रे पश्चिमपार्श्वे 8.5° N 76.9° E अक्षांशरेखांशेन तिरुवनन्तपुरं विराजते । अस्य जनपदस्य पश्चिमभागे आरबसागरः पूर्वभागे सह्यपर्वतः च वर्तते । नद्यः लघुपर्वताः च देशे तत्र तत्र विद्यन्ते । वेल्लायणी ह्रदः, करमना नदी, किल्लियार्, आक्कुळं, तिरुवल्लं च तिरुवनन्तपुरे प्रवहन्त्यः प्रमुखाः जलाशयाः भवन्ति । समुद्रात् 1890 मी. उपरि स्थितः अगस्त्यकूटम् इति प्रसिद्धः पर्वतः एव अस्य नगरस्य परमोन्नतप्रदेशः । पोन्मुटि, मुक्कुन्निमला च अत्रत्य पर्सिद्धगिरिरिसोर्ट्स् (Hill Resorts)भवति । उष्णमेखलाप्रदेशे वर्तते इत्यतः तिरुवनन्तपुरे विभिन्नकालावस्थाः प्रत्यक्षतया न अनुभूयन्ते । उष्णधर्मपरिमाणं 34 °C तथा 21 °C च मध्ये वर्तते । वायो: आर्द्रता वृष्टिकाले अत्र नवति प्रतिशतं वर्धते । दक्षिणपश्चिममन्सून् (south-west monsoon) मार्गे आद्ये विद्यमाने अस्मिन् नगरे वृष्टिः अपि आद्यमागच्छति । प्रतिवर्षं 1700 mm वृष्टिः अत्र पततीति शास्त्रज्ञानां गणना । जून् मासे वृष्टि: आरभ्यते, डिसम्बर् मासत: फेब्रुवरी पर्यन्तं शीतमनुभूयते । मार्च् तः मेय् पर्यन्तम् उष्णमनुभूयते ।
साम्पत्तिकमेखला[सम्पादयतु]
पूर्वकाले तिरुवनन्तपुरस्य साम्पत्तिकावस्था सेवनमेखलायामाधारितमासीत् । नागरिकेषु षष्ठिप्रतिशतं सर्वकारीयकर्मकारा: आसन् । किन्तु अद्य विवरसाङ्केतिकविद्या, बयो टेक्नोलजि, वैद्यशास्त्रमेखला च अत्रत्य साम्पत्तिकमेखलां नयति । भारतस्य प्रथम आनिमेषन् पार्क् (Animation Park) किन्फ्रा फिल्म् आन्ट् वीडियो पार्क् Kinfra Film and Video Park अस्मिन् नगरे तिष्ठति ।
टेक्नोपार्क Technopark[सम्पादयतु]
भारते विवरसाङ्केतिकमेखलायाम् अनुबन्धकार्येषु च तिरुवनन्तपुरं चतुर्थस्थाने वर्तते । अस्यां मेखलायां नगरस्य केन्द्रं भवति टेक्नोपार्क । १९९५ वर्षे इदं स्थापितम् । केरलस्य तन्त्रांशनिर्याते ८० प्रतिशतम् अस्य नगरस्य योगदानं वर्तते । टेक्नोपार्क केन्द्रे २५० संस्थाः विद्यन्ते । तेषु ३५,००० जनाः च कर्म कुर्वन्ति । Oracle Corporation, Infosys, TCS, HCL, Visual Graphics Computing Services, Ernst & Young Global Shared Services Center, Allianz Cornhill, RR Donnelley, UST Global, Tata Elxsi, IBS Software Services, NeST Software, SunTec Business Solutions इत्यदि अन्ताराष्ट्रियसंस्थानां शाखाः टेक्नोपार्क केन्द्रे वर्तन्ते ।
विनोदसञ्चारमेखला[सम्पादयतु]
तिरुवनन्तपुरस्य साम्पत्तिकमेखलायां प्रधानस्थानं वहति अत्रत्य विनोदसञ्चारमेखला । अनेके देशविदेशयात्रिकाः प्रतिदिनमत्र पर्यटनं कुर्वन्ति । आयुर्वेदः, समुद्रतीरः, गिरिप्रदेशीयसुखवासकेन्द्राणि च अस्य नगरस्य विनोदसञ्चारकेन्द्रेषु अन्यतमानि वर्तन्ते ।
भरणसंविधानम्[सम्पादयतु]
तिरुवनन्तपुरं नगरसभाया: भरणं मेयर् इति प्रसिद्धस्य नगरपितु: नेतृत्वे करोति । केरलीयनगरसभासु अस्यां नगरसभायामेव जनसंख्या अधिका वर्तते । अस्यां नगरसभायां १०० अङ्गानि विद्यन्ते । तिरुवनन्तपुरं नगरविकसनसमितिः, तिरुवनन्तपुरं मार्गविकसनसमितिः इत्याद्यनेक्यः समित्यः नगरसभायाः साहाय्यार्थं प्रवर्तन्ते । केरलनियमसभायाः ४ नियिजकमण्डलानि अस्यां नगरसभायां वर्तन्ते । तानि कषक्कूट्टं, वट्टियूरकाव्, तिरुवनन्तपुरं, नेमं च भवन्ति । भारतीयकरसेनाया: एकं बृहत्केन्द्रं नगरे पाङोड् इति स्थाने वर्तते । नगरसमीपे पल्लिपपुरम् इति स्थाने CRPF आस्थानं तिष्ठति । केरलनियमसभामन्दिरं तिरुवनन्तपुरं नगरस्य हृदयभागे विराजते ।
गतागतम्[सम्पादयतु]
अनेके मार्गाः, रेल् पाता च नगरे सर्वत्र जनान् योजयन्ति । सेलम्-कन्याकुमारी देशीयपाता NH-47 तिरुवनन्तपुरं नगरमार्गेषु प्रधाना । नगरहृदये तम्पानूर् स्थाने रेल निस्थानकं, केरलसर्वकारीयबस्याननिस्थानकं च राजते । समीपे एव तिरुवनन्तपुरं अन्ताराष्ट्रियविमाननिस्थानकं च वर्तते ।
गणना[सम्पादयतु]
२००१ भारतीयजनगणनानुसारं तिरुवनन्तपुरे ७४४७३९ जनाः वसन्ति । ९० प्रतिशतं जनाः साक्षराः । जनेषु ६५% हैन्दवा:, १८% क्रैस्तवा:, १५% इस्लामिका: च भवन्ति ।
अत्र प्रेक्षणीयानि बहूनि स्थलानि सन्ति । तेषु शङ्गुमुगं (शङ्खुमुखम्) सागरतीरम् (८ कि.मी), विमाननिस्थानं, नौकानिस्थानं, मत्स्यागारः , विक्रमसाराभाई स्पेस् सेण्टर् , प्राणिपक्षिसङ्ग्रहालयः, नेपियर्वस्तुसङ्ग्रहालयः (१४५३), चित्रकलासङ्ग्रहालयः (१९३५) इत्यादिस्थानानि प्रमुखानि सन्ति । चित्रकलासङ्ग्रहालये राज्ञः रविवर्मणः चित्राणां रोरिच् महोदयस्य च चित्राणां प्रदर्शनव्यवस्था अस्ति । एतेषु प्राचीनकालीनानि तथा आधुनिककालीनानि आभरणानि सन्ति । सूक्ष्मगजदन्तशिल्पानि, मोगल् तञ्जावूरुशैल्या लिखितानां चित्राणां सङ्ग्रहः अस्ति । एकस्मिन् भागे रविवर्मणः चित्राणां विशेषप्रदर्शनं कृतमस्ति । तिरुवनन्तपुरनगरे श्रीपद्मनाभस्वामिदेवालयः सुन्दरः प्राचीनः विश्वे एव समृद्धः इति ख्यातः अस्ति । पूर्वाभिमुखः अयं देवालयः । देवालयं परितः श्रीबलिपुरंनामकः प्रावारः अस्ति । अस्य देवालयस्य गोपुरं सप्तस्तरीयं -३० मीटरोन्नतमस्ति । अन्तर्भागे सुन्दरशिल्पानि ३६८ स्तम्भेषु चित्रितानि सन्ति । द्वितीये अन्तर्भागे श्रीपद्मनाभस्वामिनः गर्भगृहम् अस्ति । श्रीअनन्तपद्मनाभस्वामी शयानः अस्ति । अस्य सुदीर्घा मूर्तिः अस्ति । त्रिभिः द्वारैः द्रष्टव्या अस्ति । विग्रहादुत्थिते कमले ब्रह्मदेवस्य मूर्तिरस्ति । देवालये अष्टादशपादपरिमिता शिलामूर्तिः स्वर्णमूर्तिः च स्तः । हिन्दूनां कृते एव दर्शनाय अवसरः अस्ति । पुरुषाः धवलवेष्टिधारणं कृत्वा एव दर्शनं कुर्युः ।
तिरुवनन्तपुरसमीपस्थानि स्थलानि[सम्पादयतु]
पध्मनाभपुरं महल् तिरुवनन्तपुरतः ५३ कि.मी दूरे अस्ति । एतस्य निर्माणं राजा मार्ताण्डवर्मा कारितवान् । भव्यं भवनं वास्तुशिल्पयुक्तं शिल्पकलायुक्तं च अस्ति । ९ कि.मी दूरे व्याली ल्यागून् प्रदेशे नौकायानव्यवस्था अस्ति । जलक्रीडापि अत्र कर्तुं शक्या ।
मार्गः[सम्पादयतु]
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
तिरुवनन्तपुरं निस्थानम् ।
भूमार्गः[सम्पादयतु]
तमिळ्नाडुकर्णाटककेरळराज्यानां सर्वेभ्यः महानगरेभ्यः वाहन- सम्पर्कः अस्ति । धूमशकटनिस्थानमपि तिरुवनन्तपुरनगरे अस्ति । वसत्यर्थं ‘चैत्रम्’ केरलप्रवासोद्यमाभिवृद्धिनिगमस्य उपाहारगृहं धूमशकटनिस्थानसमीपेऽस्ति। बेङ्गळूरुतः ७३८ कि.मी, कन्याकुमारीतः १८ कि.मी, कोयम्बत्तूरुतः ४३६ कि.मी । चैन्नैतः ७४६ कि.मी मधुरैतः ३०५ कि.मी । मङ्गळूरुतः ७०६ कि.मी, मैसूरुतः ६४६ कि.मी । नगरदर्शनव्यवस्थास्ति ।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Official District website
- Public Relations Department Page on Trivandrum
- Government of Kerala Website on Thiruvananthapuram District
- List of Educational Institutions under University of Kerala
- तिरुवनंतपुरम शासनं
आधाराः[सम्पादयतु]
- ↑ "Thiruvananthapuram-The Evergreen city of India". asianetindia.com. 2009-06-22. Retrieved 2011-06-06.
- ↑ २.० २.१ २.२ २.३ उद्धरणे दोषः : अमान्या
शृङ्खला;
Cities1Lakhandaboveइत्यस्य आधारः अज्ञातः
- पुनर्निदेशन फलकम्:केरलाराज्यस्य मण्डलानि