text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २९०< अग्निपुराणम्
अश्वशान्तिःसम्पाद्यताम्
शालिहोत्र उवाच
अश्वशान्तिं प्रवक्ष्यामि वाजिरोगविमर्द्दनीं ।
नित्यां नैमित्तिकीं काम्यां त्रिविधां श्रृणु सुश्रुत ।। २९०.१ ।।
शुभे दिने श्रीधरञ्च श्रियमुच्चैःश्रवाश्च तं ।
हयराजं समभ्यर्च्य सावित्रैर्जुहुयाद्घृतं ।। २९०.२ ।।
द्विजेभ्यो दक्षिणान्दद्यादश्ववृद्धिस्तथा भवेत् ।
अश्वयुक् शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्याञ्च शान्तिकं ।। २९०.३ ।।
बहिः कुर्य्याद्विशेषेण नासत्यौ वरुणं यजेत् ।
समुल्लिख्य ततो देवीं शाखाभिः परिवारयेत् ।। २९०.४ ।।
घटान्सर्व्वरसैः पूर्णान् दिक्षु दद्यात्सवस्त्रकान् ।
यवाज्यं जुहुयात् प्रार्च्य यजेदश्वांश्च साश्विनान् ।। २९०.५ ।।
विप्रेभ्यो दक्षिणान्दद्यान्नैमित्तिकमतः श्रृणु ।
मकरादौ हयानाञ्च पद्मैर्विष्णुं श्रियं यजेत् ।। २९०.६ ।।
ब्रह्माणं शङ्करं सोममादित्यञ्च तथाश्विनौ ।
रेवन्तमुच्चैःश्रवसन्दिक्पालांश्च दलेष्वपि ।। २९०.७ ।।
प्रत्येकं पूर्णंकुम्भैश्च वेद्यान्तत्सौम्यतः स्थले ।
तिलाक्षताज्यसिद्धार्थान् देवतानां शतं शतं ।। २९०.८ ।।
उपोषितेन कर्त्तव्यं कर्म्म चाश्वरुजापहं ।। २९०.९ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये अश्वशान्तिर्नाम नवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।


c: text/html

text:
विश्वेश्वरनीराजनम्
सत्यं ज्ञानं शुद्धं पूर्णं हॄदि भातं, वन्दे शम्भुं शान्तं मायागुणरहितम् ।
साक्षिरूपं तत्त्वं विद्वद्भिर्गम्यं, वेदैर्ज्ञेयं नित्यं गुरुभक्तैर्वेद्यम् ।
औम् हर हर हर महादेव ॥१॥
देवान् भीतान् दृष्ट्वा यः कृपयाविष्टो, विषपानमपि कॄत्वाऽसितकण्ठो जातः ।
त्रिपुरं विमिदे युद्धे दुर्भेद्यं सर्वैस्तं वन्दे सर्वेशं देवैर्हृदि ध्यातम् ।
औम् हर हर हर महादेव ॥२॥
विघ्नविनाशनकर्ता भवतां यस्तातः पूज्यो निखिलैर्देवैर्दुरितं हरतु नः ।
स्कन्दः पुत्रो बलवान् तारकासुरहन्ता स्वमात्रे वरदाता ब्रह्मचर्यम् धर्ता ।
औम् हर हर हर महादेव ॥३॥
दशमुखबाणप्रभृतयो भक्तास्ते जाताः, नाहं वक्तुं शक्तः परिगणनं कृत्वा ।
ये देवानामैश्वर्यं स्वाधीनं चक्रुः तेषां चित्रं वीर्यं तव कृपया जातम् ।
औम् हर हर हर महादेव ॥४॥
पूजां कर्तुं विष्णुर्नेत्रं त्वयि समर्प्य, राज्यं कुरुते जगतां त्रयाणां तव दृष्ट्या ।
यतीनां हृदये स्थित्वा कामं नाशयिता, गङ्गाधर शिव शङ्कर गिरिजाधीशस्त्वम् ।
औम् हर हर हर महादेव ॥५॥
संहर्तृ शिवरूपमुग्रं तव ध्यात्वा भीता देवाःसर्वे भक्तिं त्वयि चक्रुः ।
दुःखं दृष्ट्वा जगति शरणं त्वां यामो देवानामपि देवं महादेवं प्रणुमः ।
औम् हर हर हर महादेव । ६॥
त्यक्त्वा धर्मं ब्रह्मा दुहितर्यासक्तः, दण्डं प्राप्तस्त्वत्तः पन्थानं नीतः ।
विद्योपदेष्टुस्त्वत्तः सनकाद्या भक्ताः, उपदेशं शृण्वन्ति वैराग्ये सक्ताः ।
औम् हर हर हर महादेव ॥७॥
प्राणान्ते वै काश्यां मुक्तिं सर्वेभ्यो वेदपुराणैः कथितां ददते नित्यं यः
सर्वज्ञं तमनादिं स्तौति यो भक्त्या, अर्थं कामं धर्मं मोक्षं लभते सः ।
औम् हर हर हर महादेव ॥८॥
इत्यच्युतानन्दगिरिविरचितं विश्वेश्वरनीराजनं संपूर्णम् ॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सहस्रलिङ्गम्
सहस्रलिङ्गं (Sahasralinga) कर्णाटकराज्यस्य उत्तरकन्नडमण्डले विद्यमानं किञ्चन तीर्थक्षेत्रम् । शाल्मलानद्याः तीरे अस्ति । पूर्वं स्वर्णवल्लीमठः अत्र आसीत् । इदानीं मठः किञ्चिद्दूरे अस्ति । शिवरात्रिदिने सहस्रशः जनाः अत्र आगत्य शिवस्य आराधनं कुर्वन्ति । नद्यां भक्त्या स्नानं कुर्वन्ति च । अत्रत्या प्रकृतिः सुन्दरी विद्यते ।
अन्तर्विषयाः
सम्पर्कः[सम्पादयतु]
उत्तरकन्नडमण्डलस्य शिरसितः १२.५ किलोमीटर् दूरे यल्लापुरमार्गे गम्येत चेत् वामभागे १.५किलोमीटर् दूरे हुळगोळग्रामः प्राप्यते । ततः पश्चिमस्यां दिशि शाल्मलानद्याः तीरे सहस्रलिङ्गस्य दर्शनं भवति । २.५ किलोमीटर्-विस्तारयुतायां शाल्मलानद्यां प्रायः २५०० लिङ्गानि सन्ति । एतदर्थमेव सहस्रलिङ्गम् इति अस्य स्थानस्य नाम । धारवाडमण्डलस्य कलघटगी इति स्थाने उद्भवति इयं शाल्मलानदी ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
एतेषां लिङ्गानाम् अनेकवर्षाणां ऐतिह्यमस्ति । एतेषाम् उद्भवविषये, इतिहासः, विश्वासः च जनमाससे विविधरूपेण वरीवर्तते । नद्यां लिङ्गानि नन्दिविग्रहाः शिलाभिः निर्मिताः सन्ति । केषुचित् लिङ्गेषु प्राचीना कन्नडलिपिः अस्ति । शासनेषु एतत् स्थानं सहस्रहळ्ळी इति उल्लिखितम् ।
कथाः[सम्पादयतु]
सोयिदेवः अनपत्यताकारणतः नद्यां लिङ्गं स्थापयित्वा आराधयामि इति देवं प्रार्थितवान् । यदा सन्तानं प्राप्तं तेन तदा लिङ्गानि संस्थाप्य दानरूपेण पूजार्थं भूमिं दत्तवान् इति शासनेषु उल्लिखितमस्ति । दर्शनेन एतानि लिङ्गानि पूर्वं राजभिः कारितानि इव दृश्यन्ते । बृहत्यां शिलायाम् एव वृत्ताकारेण लिङ्गानि निर्मितानि सन्ति । तेषां मध्ये चषकाकृतिः दृश्यते । चषाकाकारं परितः नवग्रहसङ्केतः उत्कीर्णः । एतेषां लिङ्गानां मध्ये बृहन्नन्दिविग्रहाः अपि उत्कीर्णाः । नाट्यभङ्ग्यां स्थिताः कलाकृतयः दृश्यन्ते । एताः वीक्षकाणां मनांसि हरन्ति ।
पुरा शिल्पकलापाठशालाः आसन् । स्वादिराजः स्वप्रीतिभाजां राज्ञां कृते इतः कलात्मकवस्तूनि कारयित्वा प्रेषयति स्म । स्वादिप्रदेशस्य अनेकानि भवनानि, स्तम्भाः मूर्तयः अत्र एव रचिताः । स्वादिराजः बनवासिराजाय शिलानिर्मितं पर्यङ्कं कारयित्वा प्रेषितवान् इति श्रूयते ।
अन्या काचित् कथा एवम् अस्ति । पाण्डवैः एतानि निर्मितानि इति । लिङ्गानाम् उद्भवविषये विश्वासार्हाः अधाराः न सन्ति । अत्र सर्वाणि लिङ्गानि मृदुशिलाभिः निर्मितानि सन्ति । एतेन ज्ञायते अत्र शिल्पशाला आसीत् इति । शिक्षणार्थम् अत्र शिलाभिः शिवलिङ्गानि निर्मितानि सन्ति इति, एषः अपि अङ्गीकारार्हः विषयः । एतस्मिन् विषये वादविवादाः केऽपि भवन्तु, परन्तु एतत् प्रवासिनाम् उत्तमं स्थानमस्ति इति विषये नास्ति विप्रतिपत्तिः ।
प्रतिवर्षं वर्षाकाले जलस्य आवर्तैः कानिचन् लिङ्गानि नष्टानि भवन्ति इति अत्रत्याः वदन्ति ।
अत्र प्रतिदिनम् ईश्वरपूजा भवति । शिवरात्रिपर्वणि अत्र सहस्राधिकाः जनाः आगच्छन्ति । ग्रीष्मकालः लिङ्गानां वीक्षणार्थम् उत्तमः समयः अस्ति । परन्तु आतपं सोढ्वा शिलायाः उपरि स्थित्वा लिङ्गदर्शनं साहसमेव । यदि भवन्तः द्विसहस्रलिङ्गानि द्र्ष्टुमिच्छन्ति तदा नदीमार्गेण सार्धकिलोमीटर्द्वयं गन्तव्यम् ।
हुळगोळग्रामं गन्तुं यानव्यवस्था नास्ति । प्रवासिभिः स्वाकीयेन वाहनेन अथवा भाटकवाहनेन गन्तव्यं भवति ।


text:
कथासंध्यङ्गोपमाभूषणादिभिः ।
वस्तुनो रसेन वा रसस्य वस्तुना वा तिरोधानं न कर्तव्यमित्याह न चेति । वस्त्वलंकारलक्षणैरित्यंशं विवृणोति कथेति767 ।
ननु च रसान्तरस्थायिनेत्यनेनैव रसान्तराणामङ्गत्वमुक्तम् । तन्न । यत्र रसान्तरस्थायी स्वानुभावविभावव्यभिचारियुक्तो भूयसोपनिबध्यते तत्र रसान्तराणामङ्गत्वम् । केवलस्थाय्युपनिबन्धे तु स्थायिनोऽङ्गिव्यभिचारितैव ।
रसेषु नियममाह एक इति । रूपकेषु एक एव रसोऽङ्गी । अन्ये सर्वे रसास्तस्याङ्गम् । स चाङ्गी वीरः शृङ्गारो वा । अङ्गरसेष्वद्भुतं निर्वहण एव कुर्यादित्यर्थः । चोदयति ननु चेति । पूर्वमङ्गिरसस्योपसंग्रहणात् स्थायिनेति रसान्तरस्थायी गृह्यत इत्युक्तम् । तेनैव रसान्तराणामङ्गत्वे सिद्धे सति अङ्गमन्ये रसाः सर्वे इति रसान्तराणामङ्गत्वं न वक्तव्यमिति चोद्यार्थः । परिहरति तन्नेति । विभावानुभावादिसंयोगाद् रसतामापन्नस्य इव तदसंयोगात् केवलीभूतस्यापि स्थायिनोऽङ्गत्वं वक्तुं पुनरपि768 रसग्रहणमित्यर्थः ।
अङ्के नैवोपनिबध्नीयात् प्रवेशकादिभिरेव सूचयेदित्यर्थः ।
-
N.S.P. does not seem to give correct reading. A.T.A. seems to give the reading herc as kathāsaṃdhyaṅgopamābhūṣaṇādibhiḥ.↩
-
M.G.T., T.MS., Gr.MS. read punar api saṃgrahaṇam ity arthaḥ. Only Tri.MS. gives punar api rasagrahaṇam ity arthaḥ.
A.T.A. reads the kārikā- portion here as aṅgam anyarasāḥ sarve. The expression rasa stands for rasībhāvayogya. In this context the following verse may be noted:↩ratyādayaḥ sthāyibhāvāḥ syur bhūyiṣṭhavibhāvajāḥ |stokair vibhāvair utpannās ta eva vyabhicāriṇaḥ ||


text:
तहां प्रथम पञ्चतारा अर्थात् मङ्गल बुध गुरु शुक्र और शनिके शीघ्राङ्क कहते हैं --
खमष्टमरुतोऽद्रिभूभुव उदघ्यगोर्व्योष्टदृग्दृशो नवनगाश्र्विनोऽक्षदशनाः शराङ्गाग्नयः ।
गुणाङ्कदहनाः खखाब्धय इभाङ्गरामाः क्रमान्नवाम्बुधिदृशो नभः क्षितिभुवश्र्चलाङ्का इमे ॥१॥
खम् , अष्टमरुतः , अद्रिभूभुवः , उदघ्यगोर्त्यः , अदृग्दृशः , नवनगाश्र्विनः , अश्र्शदशनाः , शराङ्गाग्नयः , गुणाङ्कदहनाः , खखाब्धयः , इभाङ्गरामाः , नवाम्बुधिदृशः , नभः , इमे , क्रमात् , क्षितिभुवः , चलाङ्काः , (सन्ति ) ॥१॥
खं भूकृताः कुवसवोऽद्रिभवाः खतिथ्योऽष्टाद्रीन्दवो नवनवक्षितयोऽर्कपक्षाः ॥
अर्काश्र्विनः शरखगक्षितयोऽक्षतिथ्यो गोष्टौ खमाशुफलजाः स्युरिमे विदोऽङ्काः ॥२॥
खम् , भूकृताः , कुवसवः , अद्रिभवाः , खतिथ्यः , अष्टाद्रीन्दवः , नवनवक्षितयः , अर्कपक्षाः , अर्काश्र्विनः , शरखगक्षितयः , अक्षतिथ्यः , गोष्टौ , खम् , इमे , विदः , आशुफलजाः , अङ्काः स्युः ॥२॥
खं तत्त्वानि नगाब्धयोऽष्टषट्काः पञ्चेभा गजखेचरा रसाशाः ॥
नागाशा द्विदिशो नवाहयः षट्षष्टिः षट्कगुणा नभो गुरोः स्युः ॥३॥
खम् तत्त्वानि , नगाब्धयः , अष्टषट्काः , पञ्चेभाः , गजखेचराः , रसाशाः , नागाशाः द्विदिशः , नवाहयः , षट्षष्टिः , षटूकगुणाः , नभः , (इभे ) गुरौः , आशुफलजाः , (अङकाः ) स्युः ॥३॥
खमग्न्यङ्गैस्तुल्या रसयमभुवः षट्कधृतयोऽरिसिद्धाः पक्षाभ्राग्नय उदधिनाराचदहनाः ॥
द्विशून्योदन्वन्तः खजलधिकृता भूरसकृतास्त्रिवेदोदन्वन्तो रसयमगुणाः खं भृगुजनेः ॥४॥
खम् , अग्न्यङ्गैः , तुल्याः (अङ्का ) रसयमभुवः , षट्कधृतयः , अरिसिद्धाः , पक्षाभ्राग्नयः , उदधिनाराचदहनाः , द्विशून्योदन्वःतः , खजलधिकृताः , भूरसकृताः , त्रिवेदोदन्वन्तः , रसयमगुणाः ,खम् , (इमे ) भृगुजनेः (अङकाः , स्युः ) ॥४॥
खमिषुक्षितयो गजाश्र्विनो गोदहना नागकृताः पयोधिबाणाः ॥
द्विरगेषुमिता हुताशबाणाः शरवेदास्त्रिगुणा धृतिः खमार्केः ॥५॥
खम् , इषुक्षितयः , गजाश्र्विनः , गोदहनाः , नागकृताः , पयोधिबाणाः , द्विः , अगेषुमिताः , हुताशबाणाः , शरवेदाः , त्रिगुणाः , धृतिः , खम् , (इमे ), आर्केः (अङ्काः , स्युः ) ॥५॥
भौमार्कीज्यविहीनमध्यमरविः स्यात्स्वाशुकेन्द्रन्तुविद्भृग्वोरुक्तमिदं रसोर्घ्वमिनभाच्छुद्धं तदंशा दिनैः ॥
भक्ताः खादिफलं क्रमादिह गताङ्काऽसौ क्षयद्धर्य़ा हताच्छेषाद्बाणकुलब्धिहीनयुगयं दिग्त्दृल्लवाद्यं फलम् ॥६॥
भौमार्कीज्यविहीनमध्यरविः , स्वाशुकेन्द्रम् , स्यात् , विद्भृग्वोः , तु , उक्तम् , इदम् , रसोर्ध्वम् , (चेत् ) इनभात् , शुद्धम् , (कार्यम् ) तदंशाः , दिनैः , दिनैः भक्ताः (सन्तः ) इह , क्रमात् , खादिफलम् , राताङ्कः , (भवेत् ) असौ , क्षयद्धर्य़ा , हतात् , शेषात् , बाणकुलब्धिहीनयुक् , (कार्य्यः ) असौ , दिग्हृत् लवाद्यम् , फलम् , (भवति ) ॥६॥
खं गोऽश्र्विनोऽद्रिमरुतोऽक्षगजा नवाशाः सिद्धेन्दवः खदहनक्षितयोऽसृजोऽङ्काः ॥
मान्दा बुधस्य खमिनाः कुदृशोऽष्टपक्षा देवाः शरानलमिता रसवह्नयः स्युः ॥७॥
खेन्द्रर्क्षाणि नवाग्नयोऽहूयुदधयोऽक्षाक्षा नवाक्षा गुरोः शुक्रस्याभ्ररसेशविश्र्वमनवो द्विर्बाणचन्द्राः क्रमात् ॥
खं गोऽब्जाः खकृताः खषण्नगनगा गोष्टौ त्रिनन्दाः शनैः शुद्धोऽब्ध्यद्रिषडग्निनागगृहतः स्यान्मन्दकेन्द्रं कुजात् ॥८॥
खम् , गोश्विनः , अद्रिमरुतः , अक्षगजाः , नवाशाः , सिद्धन्देवः खदहनक्षितयः , एते , असृजः , मान्दाः , अंकाः स्युः । खम् , इनाः कुदृशः , अष्टपक्षाः , देवाः , शरानलमिताः , रसवह्नयः , (एते ) बुधस्य , (मान्दाः , अंकाः , स्युः ) । ख -इन्द्र , ऋक्षाणि , नवाग्नयः , अह्य़ुदधयः , अंक्षाक्षाः , नवाक्षाः , (एते ) गुरोः , (मान्दाः , अंकाः , स्युः ) । अभ्ररस -ईश -विश्र्व -मनवः , द्विः बाणचन्द्राः , (एते ) क्रमात् , गुरोः - (मान्दा अंकाः , स्युः ) । खम् , गोब्जाः , खकृताः , खषट् , नगनगाः , गोष्टौ , त्रिनन्दाः , (एते ) शनेः , (मान्दाः अङ्काः , स्युः ,) । अब्ध्यद्रि , षडग्निनागगृहतः , शुद्धः , कुजात् , मन्दकेन्द्रम् , स्यात् ॥७॥८॥
मृदुकेन्द्रभुजांशका दिनाप्ताः फलमङ्कः प्रगतस्तदूनितैष्यः ।
परिशेषहतो दिनाप्तियुक्तो दशभक्तः फलमंशकादि मान्दम् ॥९॥
मृदुकेन्द्रभुजांशकाः , दिनाप्ताः (कार्य्याः , तदा , यत् ,) फलम् (तन्मितः ), प्रगतः अङ्कः (स्यात् ), तदूनितैष्यः , परिशेषहतः (तस्मात् ), दिनाप्तियुक्तः , (ततः ), दशभक्तः , (कार्यः तदा ) अंशकादि , मान्दम् , फलम् , (भवति ) ॥९॥
प्राङ्मध्यमे चलफलस्य दलं विदध्यात्तस्माच्च मान्दमखिलं विदधीत मध्ये ।
द्राक्केन्द्रकेऽपि च विलोममतश्र्च शीघ्रं सर्वं च तत्र विदधीत भवेत्स्फुटोऽसौ ॥१०॥
प्राक् , चलफलस्य , दलम , मध्यमे , विदघ्यात् , तस्मात् , मान्दम् , (फलम् , साध्यम् ,) (तत् , अखिलम् , मध्ये , विधघीत । अपि च , (तत् ) द्राक्केन्द्रके विलोमम् , (विदघ्यात् ) । अतः शीघ्रम् , (साघ्यम् .) विदधीत , असौ ,
स्फुट , भवेत् ॥१०॥
मान्दाङ्कान्तरमार्क्यसृग्गुरूणां भक्त बाणनगैः शरैः खरामैः ॥
विद्भृग्वोर्द्विहतेषु भाजितं तद्दद्यात्प्राग्वदितौ मृदुस्फुटा सा ॥११॥
आर्क्यसृग्गुरूणाम् , मान्दाङ्कान्तरम् , (क्रमेण ), बाणनगैः , शरैः , खरामैः , भक्तम् , विद्भृग्वोः , (मान्दाङ्कान्तरम् ,) द्विहतेषु भाजितम् , (कलाद्यम् ) तत् , प्राग्वत् , इतौ , दद्यात् , (तदा ), सा , मृदुस्फुटा , (गताः , भवति ) ॥११॥
यह मन्दांकान्तरोंके भाजकांक है
भौमाच्चलाङ्कविवरं शरत्दृत्स्वबाणांशाढ्यं त्रित्दृत्कृतत्दृतं द्विगुणाक्षभक्तम् ॥
तद्धीनयुक्क्षयचये तु मृदुस्फुटा स्यात्स्पष्टाऽथ चेद्बहु ऋणात्पतिता तु वक्रा ॥१२॥
भौमात् चलाङ्कविवरम् (क्रमेण ), शरहृत् , स्वबाणांशाढ्यम् , त्रिहृत् , कृतहृतम् , द्विगुणाक्षभक्तम् , (कार्यम् ) (लब्धिः गतेः , शीघ्रफलम् , स्यात् ) क्षयचये , तद्धीनयुक् , मृदुस्फुटा , स्पष्टा , स्यात् अथ , चेत् , (ऋणफलम् ), बहु , (तदा ), ऋणात् , पतिता (कार्य्या ), (शेषम् ) वक्रा (स्यात् ) ॥१२॥
यह शीघ्रकोंके अन्तरके भाजकांक है
शुक्रारयोश्र्चलभवोऽन्त्यगतो यदाङ्कः शेषांशकाश्र्च पतिताः पृथगक्षभूभ्यः ॥
येऽल्पा भृगोस्त्रित्दृता असृजोऽक्षभक्ता देयाः स्वशीघ्रफलवत्स्फुटयोः स्फुटौ तौ ॥१३॥
यदा , शुकारयोः , चलभवः , अंकः , अन्त्यगतः , (स्यात् तदा ) शेषांशकाः , पृथक , स्थाप्याः , (एकत्र ), अक्षभूभ्यः , पतितः , च , (कार्याः ), तयोः , ये अल्पाः , (ते ), भृगोः , त्रिविहृताः , असृजः , अक्षभक्ताः , स्वशीघ्रफलवत् , स्फुटयोः , देयाः , (तदा ), तौ , स्फुटौ (स्तः ) ॥१३॥
कुजबुधभृगुजानां चेच्चलाङ्कोऽन्तिमः स्याद् दशहतपरिशेषांशा नगाद्र्य़ग्निभक्ताः ॥
फलमिषुदहनैर्युक्सप्तगोभिस्त्रिबाणैर्भवति गतिफलं तत्स्यात्तदा नैव पूर्वम् ॥१४॥
चेत् , कुजबुधभृगुजानाम् , चलांकः , अन्तिमः , स्यात् , तदा , दशहतपरिशेषांशाः , (क्रमेण ) नगाद्र्य़ग्निभक्ताः , फलम् , (क्रमेण ) हषुदहनैः , सप्तगोभिः , त्रिबाणैः , युक् (कार्यम् ) तत् , गतिफलं , स्यात् , पूर्वम् नैव ॥१४॥
त्रिनृपैः शरजिष्णुभिः शरार्र्कैं र्नगभूपैस्त्रिभवैः क्रमात्कुजाद्याः ।
चलकेन्द्रलवैः प्रयान्ति वक्रं भगणात्तैः पतितैर्व्रजन्ति मार्गम् ॥१५॥
कुजाद्याः , क्रमात् , त्रिनृपैः , शरजिष्णुभिः , शरार्केः , नगभूपैः , त्रिमवैः , चलकेन्द्रलवः , वक्रम् प्रयान्ति , (तथा ), भगणात् , पतितैः , तैः , मार्गम् , व्रजन्ति ॥१५॥
क्षितिजोऽष्टयमैरुदेति पूर्वे गुरुरिन्द्र रविजस्तु सप्तचन्द्रैः ।
स्वस्वोदयभागसंविहीनैर्भगणांशैरपरत्र यांति चास्तम् ॥१६॥
क्षितिजः , अष्टयमैः , गुरुः , इन्दै , रविजः , तु , सप्तचन्द्रैः , पूर्वे , उदेति । च , स्वस्वोदयभागसंविहीनैः , भगणांशैः , अपरत्र , अस्तम् यांति ॥१६॥
खशरैश्र्च जिनैः परे ज्ञभृग्वोरुदयोऽस्तोऽक्षदिनैर्नगाद्रिभूभिः ॥
उदयोऽक्षनखस्त्र्यहीन्दुभिः प्रागस्तो दिग्दहनैश्र्च षट्सुरैः स्यात् ॥१७॥
खशरैः , जिनैः , परे , ज्ञभृग्वोः , उदयः , च , अक्षदिनैः , नगाद्रिभूमिः , (परे ,) अस्तः , स्यात् । (तथा ) अक्षनखैः , त्र्यहीन्दुमिः , प्राक् , उदयः , (च ), दिग्दहनैः , षट्सुरैः , (प्राक् ), अस्तः (स्यात् ) ॥१७॥
वक्रोदयदिगदितांशकतोऽधिकाल्पाः केन्द्रांशकाः क्षितिसुताद्द्विगुणास्त्रिभक्ताः ।
सांकांशका दशहतांगत्दृताः कुभक्ता वक्राद्यमाप्तदिवसैः क्रमशौ गतैष्यम् ॥१८॥
वक्रोदयादिगदितांशकतः , (यदि ) केंद्रांशकाः , अधिकाल्पाः , (स्युः , तदा ,) क्षितिसुतात् , द्विगुणाः , त्रिभक्ताः , सांकांशकाः , दश , हताङ्गत्दृताः , कुभक्ताः , (कार्य्याः ) आप्तदिवसैः , क्रमशः , वक्राद्यम् , गतैष्यम् , (स्यात् ) ॥१८॥
पूर्वास्तादुदयः परेऽनृजुगतिस्तोयास्तमैन्द्र्य़ुद्रमो मार्गोऽस्तोऽत्र च दन्तदन्तदहनाष्ट्याज्याशदन्तैर्दिनैः ॥
चान्द्रेस्तत्परतत्परं त्वथ भृगोस्तद्वद्द्विमाः स्यात्ततोऽष्टाभिर्व्यंघ्रिभुवांघ्रिणा विचरणैकेनाष्टमासैः क्रमात् ॥१९॥
दन्तदन्तदहनाष्ट्याज्याशदन्तैः , दिनैः , चांद्रेः , क्रमात् , पूर्वास्तात् , परे , उदयः , अनृजुगतिः , तोयास्तम् , ऐन्द्र्य़ुद्रमः मार्गः , अस्तः , स्यात् , तत्परम् , तत्परम् , अथ , (क्रमात् ) द्विमाः , ततः , अष्टाभिः , ब्यंघ्रिभुवा , अंघिणा , विचरणैकेन , च , अष्टमासैः , भृगोः , तद्वत् , (स्यात् ) ॥१९॥
भौमस्यास्तादुदयकुटिलर्जुत्वमौढ्यं क्रमात्स्यान्मासैर्वेदैरथ दशमितैर्लोचनाभ्यां च दिग्भिः ॥
जीवस्योर्व्या सचरणयुगैः सागरैः सांघ्रिवेदैः साङ्घ्रयेकेन त्रियुगदहनैरर्धयुक्तैस्तथाऽऽर्केः ॥२०॥
भौमस्य , अस्तात् , वेदैः , अथ , दशमितैः , लोचनाभ्याम् , दिग्मिः , च , मासैः , क्रमात् , उदयकुटिलर्जुत्वमौढ्यम् , स्यात् । जीवस्य , (अस्तात् ), ऊर्व्या , सचरणयुगैः , सांघ्रिवेदैः , (मासैः , क्रमात् , उदयकुटिलर्जुत्वमौढ्यम् , स्यात् ) । तथा , आर्केः (अस्तात् ), सांघ्रयेकेन , अर्द्धयुक्तैः , त्रियुगदहनैः , (मासैः , क्रमात् , उदयकुटिलर्जुत्वमौढ्यम् , स्यात् ) ॥२०॥
इति श्रीगणकवर्यपणिडतगणेशदैवज्ञकृतौ ग्रहलाघवकरणग्रन्थे पश्र्चिमोत्तरदेशीयमुरादाबादवास्तव्यगौडवंशावतंसश्रीयुतभोलानाथतनूजपण्डितरामस्वरूपशर्म्मणा विरचितया विस्तृतोदाहरणसनाथीकृतयाऽन्वयसमन्वितया भाषाव्याख्यया सहितः पंचतारास्पष्टीकरणाधिकारः समाप्तिमितः ॥३॥


text:
अथ पंचगव्य मेलनम् ।
अथ पंचगव्य मेलनम् ।
आचार्य: अन्य ऋत्विक वा पंचगव्यमेलनं करोति ।
आचम्य, प्राणानायम्य, श्रीमन्महागणाधिपतयेद नमः ।
तिथिर्विष्णुस्तथा....विष्णुमयं जगत् ॥
यजमानस्यात्मनः श्रुतिस्मृति, पुराणोक्त, फल प्राप्त्यर्थं, श्रीपरमेश्वर प्रीत्यर्थं पंचगव्यमेलनं करिष्ये । इति संकल्प्य ।
प्रत्येक मंत्र म्हणून क्रमाक्रमाने १ / १ वस्तु ( पदार्थ ) ताम्रपात्रात किंवा उपलब्ध पात्रात मंत्रोच्चार पूर्वक घ्यावी.
गोमूत्रं - ताम्रायाः गोः त्रिपलं गोमूत्रम्, गायत्रीमंत्रेण ॐ भूर्भुवसुवः । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोदेवस्य धीमहि । धियोयोनः प्रचोदयात् ।
गोमयम् - ( गाईचे शेण ) श्र्वेतायाः गोः । अंगुष्ठार्धपरिमितं गोमयम् । ॐगंधद्वारांदुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् । ईश्वरी सर्वभूतानां तामिहो पहवये श्रियम् ॥
पय - ( दूध ) नीलायाः सप्तपलं पयः । ॐ आप्यायस्व समेतुते विश्वतः सोमवृष्णियम् । भवावाजस्यसंगथे ।
दही - पीतायाः त्रिपलं दधि । ॐ दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्यवाजिनः । सुरभिनोमुखाकरत्प्रण आयू षितारषत् ॥
तूप - कृष्णायाः एकपलं घृतम् । ॐ शुक्रमसिज्योतिरसितेजोसि । कुशोदकम् एकपलं कुशोदकम् । ॐ देवस्यत्वासवितुः प्रसवेश्विनोर्बाहुभ्यांपूष्णोहस्ताभ्याम् आपोहिष्ठेतिमंथयेत् । ( घुसळावे )
ॐ आपोहिष्ठामयोभुवस्तानऊर्जे दधातन । महेरणायचक्षसे । प्रणवोच्चार पूर्वकं यज्ञकाष्ठेन मंथयेत् ।
ॐ काराचा उच्चार करुन समिधेने ते पंचगव्य घुसळावे. समिधा नसेल तर दर्भाची जुडी वापरावी. तुलसीपत्र वापरावे.
इति पंचगव्य मेलनम्
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३१५
स्तम्भनादिमन्त्राः[सम्पाद्यताम्]
अग्निरुवाच
स्तम्भनं मोहनं वश्यं विद्वेषोच्चाटनं वदे ।
विचषव्याधिमरोगञ्च मारणं शमनं पुनः ।। ३१५.१ ।।
भूर्ज्जे कूर्म्मं समालिख्य नाड़नेन षडङ्गुलम् ।
मुखपादचतुष्केषु ततो मन्त्रं न्यसेद्द्विजः ।। ३१५.२ ।।
चतुष्पादेषु क्रीँकारं ह्रीँकारं मुखमध्यतः ।
गर्भे विद्यां ततो लिख्य साधकं पृष्ठतो लिखेत् ।। ३१५.३ ।।
मालामन्त्रैस्तु संवेट्य इष्टकोपरि सन्न्यसेत् ।
पिधाय कूर्म्मपृष्ठेन करालेनाभिसम्पठेत् ।। ३१५.४ ।।
महाकूर्म्मं पूजयित्वा पादप्रोक्षन्तु निक्षइपेत् ।
ताडयेद्वामपादेन स्मृत्वा शत्रुञ्च सप्तधा ।। ३१५.५ ।।
ततः सञ्जायते शत्रोस्तम्भनं मुखरागतः ।
कृत्वा तु भैरवं रूपं मालामन्त्रं समालिखेत् ।। ३१५.६ ।।
ओं शत्रुमुखस्तम्भनी कामरूपा आलीढक्करी ।।
ह्रीं फें फेत्कारिणी मम शत्रूणां देवदत्तानां मुखं स्तम्भय
मम सर्व्वविद्वेषिणां मुखस्तम्भनं कुरु ओं हूँ फेँ फेत्कारिणि स्वाहा ।
फट् हेतुञ्च समालिख्य तज्जपान्तं महाबलं ।
वामेनैव नगं शूलं संलिखेद्दक्षिणे करे ।। ३१५.७ ।।
लिखेन्मन्त्रमघोरस्य संग्रामे स्तम्भयेदरीन् ।
ओं नमो भगवत्यै भगमालिनि निस्फुर स्पन्द नित्यक्लिन्ने द्रव
हूँ सः क्रीँ काराक्षरे स्वाहा ।।
एतेन रोचनाद्यैस्तु तिलकान्मोहयेज्जगत् ।। ३१५.८ ।।
ओं फेँ हूँ फट् फेत्कारिणि ह्रीँ ज्वल त्रैलोक्यं मोहय गुह्यकालिके स्वाहा ।
अनेन तिलकं कृत्वा राजादीनां वशीकरं ।
गर्द्धभस्य रजो गृह्य कुसुमं सूतकस्य च ।। ३१५.९ ।।
नीरीरजः क्षिपेद्रात्रौ शय्यादौ द्वेषकृद्भवेत् ।
गोखुरञ्च तथा श्रृङ्गमश्वस्य च खुरं तथा ।। ३१५.१० ।।
शिरः सर्पस्य संक्षिप्तं गृहेपूच्चाटनं भवेत् ।
करवीरशिफा पीता ससिद्दार्था च मारणे ।। ३१५.११ ।।
व्यालछुच्छुन्दरीरक्तं करवीरं तदर्थकृत् ।
सरटं षट्पदञ्चापि तथा कर्क्कटवृश्चिकम् ।। ३१५.१२ ।।
चुर्णीकृत्य क्षिपेत्तैले तदभ्यङ्गश्च कुष्ठकृत् ।
ओं नवग्रहाय सर्त्र्वशत्रून् मम साधय मारय आं सों मं वुं चुं ओं शं वां कें
ओं स्वाहा ।
अनेनार्क्कशतैरर्च्य श्मशाने तु निधापयेत् ।। ३१५.१३ ।।
भूर्ज्जे वा प्रतिमायां वा मारणाय रिपोर्ग्रहाः ।
ओं कुञ्जरी ब्रह्माणी । ओं मञ्जरी माहेश्वरी ।।
ओं वेताली कौमारी ओं काली वैष्णवी ।
ओं अघोरा वारही । ओं वेताली इन्द्राणी उर्व्वशी । ओं जयानी यक्षिणी ।
नवमातरो हे मम शत्रु गृह्णत ।
भूर्ज्जे नाम रिपोर्लिख्य श्मशाने पूजिते म्रियेत् ।। ३१५.१४ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये स्तम्भनादिमन्त्रा नाम पञ्चदशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः ।।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २४४
वामनावतारचरित्रवर्णनम्।
ऋषय ऊचुः।
राजधर्मस्त्वया सूत! कथितो विस्तरेण तु।
तथैवाद्भुतमङ्गल्यं स्वप्नदर्शनमेव च ।। २४४.१ ।।
विष्णोरिदानीं माहात्म्यं पुनर्वक्तुमिहार्हसि।
कथं स वामनो भूत्वा बबन्ध बलिदानवम् ।। २४४.२ ।।
क्रमतः कीदृशं रुपमासील्लोकत्रये हरेः।
सूत उवाच।
एतदेव पुरा पृष्टः कुरुक्षेत्रे तपोधनः ।। २४४.३ ।।
शौनकस्तीर्थयात्रायां वामनायतने पुरा।
यदा समयभेदित्वं द्रौपद्याः पार्थिवं प्रति ।। २४४.४ ।।
अर्जुनेन कृतन्तत्र तीर्थयात्रां तदा ययौ।
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे वामनायतने स्थितः ।। २४४.५ ।।
दृष्ट्वा स वामनस्तत्र अर्जुनो वाक्यमब्रवीत्।
अर्जुन उवाच।
किन्निमित्तमयं देवो वामनाकृतिरिज्यते ।। २४४.६ ।।
वराहरूपी भगवान् कस्मात्पूज्योऽभवत्पुरा।
कस्माच्च वामनस्येदमिष्टं क्षेत्रमजायत ।। २४४.७ ।।
शौनक उवाच।
वामनस्य च वक्ष्यामि वराहस्य च धीमतः।
पुरा निवारिते शक्रे सुरेषु विजितेषु च ।। २४४.८ ।।
चिन्तयामास देवानां जननी पुनरुद्भवम्।
अदितिर्देवमाता च परमं दुश्चरं तपः ।। २४४.९ ।।
तीव्रञ्च चारवर्षाणां सहस्रं पृथिवीपते!।
आराधनाय कृष्णस्य वाताहारा ह्यभोजना ।। २४४.१० ।।
दैत्यैर्निराकृतान् दृष्ट्वा तनयान् कुरुनन्दन!।
वृथा पुत्राहमस्मीति निर्वेदात्प्रणताहरिम् ।। २४४.११ ।।
तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिः परमार्थनिबोधने।
देवदेवं हृषीकेशं नत्वा सर्वगतं हरिम् ।। २४४.१२ ।।
अदितिरुवाच।
नमः स्मृतार्तिनाशाय नमः पुष्करमालिने।
नमः परमकल्याण कल्याणायादिवेधसे ।। २४४.१३ ।।
नमः पङ्कजनेत्राय नमः पङ्गजनाभये।
श्रियः कान्ताय दान्ताय दान्तदृश्याय चक्रिणे ।। २४४.१४ ।।
नमः पङ्कजसम्भूति सम्भवायात्मयोनये।
नमः शङ्खासिहस्ताय नमः कनकरेतसे ।। २४४.१५ ।।
तथात्मज्ञातविज्ञात योगिचिन्त्यात्म योगिने।
निर्गुणायाविशेषाय हरये ब्रह्मरूपिणे ।। २४४.१६ ।।
जगत्प्रतिष्ठितं यत्र जगता यो न दृश्यते।
नमः स्थूलातिसूक्ष्माय तस्मै देवाय शङ्खिने ।। २४४.१७ ।।
यन्न पश्यन्ति पश्यन्तो जगदप्यखिलन्नराः।
अपश्यद्भिर्जगत्यत्र न देवो हृदि संस्थितः ।। २४४.१८ ।।
यस्मिन्नन्नं पयश्चैव नद्यश्चैवाखिलं जगत्।
तस्मै समस्तजगतामाधाराय नमो नमः ।। २४४.१९ ।।
आद्यः प्रजापतिपतिः यः प्रभूणां पतिः परः।
पतिः सुराणां यस्तस्मै नमः कृष्णाय वेधसे ।। २४४.२० ।।
यः प्रवृत्तौ निवृत्तौ च इज्यते कर्मभिः स्वकैः।
स्वर्गापवर्गफलदो नमस्तस्मै गदाभृते ।। २४४.२१ ।।
यश्चिन्त्यमानो मनसा सद्यः पापं व्यपोहति।
नमस्तस्मै विशुद्धाय पराय हरिवेधसे ।। २४४.२२ ।।
यं बुद्ध्वा सर्वभूतानि देवदेवेशमव्ययम्।
न पुनर्जन्ममरणे प्राप्नुवन्ति नमामि तम् ।। २४४.२३ ।।
यो यज्ञे यज्ञपरमैरिज्यते यज्ञसंज्ञितः।
तं यज्ञपुरुषं विष्णुं नमामि प्रभुमीश्वरम् ।। २४४.२४ ।।
गीयते सर्वदेवेषु वेदविद्भिर्विदां पतिः।
यस्तस्मै वेदवेद्याय विष्णवे जिष्णवे नमः ।। २४४.२५ ।।
यतो विश्वं समुत्पन्नं यस्मिंश्च लयमेष्यति।
विश्वागम प्रतिष्ठाय नमस्तस्मै महात्मने ।। २४४.२६ ।।
ब्रह्मादि स्तम्बपर्यन्तं येन विश्वमिदं ततम्।
मायाजालं समुत्तर्तुं तमुपेन्द्रं नमाम्यहम् ।। २४४.२७ ।।
यस्तु तोयस्वरूपस्थो बिभर्त्यखिलमीश्वरः।
विश्वं प्रजापतिं विष्णुं तं नमामि प्रजापतिम् ।। २४४.२८ ।।
यमाराध्य विशुद्धेन मनसा कर्मणा गिरा।
तरन्त्यविद्यामखिलान्तमुपेन्द्रं नमाम्यहम् ।। २४४.२९ ।।
विषादतोषरोषद्यैः योऽजस्रं सुखदुःखजैः।
नृत्यत्यखिलभूतस्थस्तमुपेन्द्रं नमाम्यहम् ।। २४४.३० ।।
मूर्तं तमो सुरमयन्तद्वधात् विनिहन्ति यः।
रात्रिरूपी सूर्यरूपी तमुपेन्द्रं नमाम्यहम् ।। २४४.३१ ।।
यस्याक्षिणी चन्द्रसूर्यौ सर्वलोकशुभाशुभम्।
पश्यतः कर्म सततमुपेन्द्रं तं नमाम्यहम् ।। २४४.३२ ।।
यस्मिन् सर्वेश्वरे सर्वं सत्यमेतन्मयोदितम्।
नानृतं तमजं विष्णुं नमामि प्रभवाव्ययम् ।। २४४.३३ ।।
यच्चैतत्सत्यमुक्तं मे भूयांश्चातो जनार्दनः।
सत्येन तेन सकलाः पूर्यन्तां मे मनोरथाः ।। २४४.३४ ।।
एवंस्तुतः स भगवान् वासुदेव उवाच ताम्।
अदृश्यः सर्वभूतानां तस्याः सन्दर्शने स्थितः ।। २४४.३५ ।।
मनोरथां स्त्वमदिते! यानिच्छस्यभिवाञ्छितान्।
तांस्त्वं प्राप्स्यसि धर्मज्ञे! मत्प्रसादान्न संशयः ।। २४४.३६ ।।
श्रृणुष्व सुमहाभागे वरो यस्ते हृदि स्थितः।
तमाशु व्रियतां कामं श्रेयस्ते सम्भविष्यति
मद्दर्शनं हि विफलं न कदाचिद्भविष्यति ।। २४४.३७ ।।
अदितिरुवाच।
यदि देव! प्रसन्नस्त्वं मद्भक्त्या भक्तवत्सल!।
त्रैलोक्याधिपतिः पुत्रस्तदस्तु मम वासवः ।। २४४.३८ ।।
हृतं राज्यं हृताश्चास्य यज्ञभागा महासुरैः।
त्वयि प्रसन्ने वरदे तान् प्राप्नोतु सुतो मम ।। २४४.३९ ।।
हृतं राज्यं न दुःखाय मम पुत्रस्य केशव!।
सापन्त्याद्दायनिर्भ्रंशो बाधां न कुरुते हृदि ।। २४४.४० ।।
श्रीभगवानुवाच।
कृतः प्रसादो हि मया तव देवि! यथेप्सितः।
स्वांशेन चैव ते गर्भे सम्भविष्यामि कश्यपात् ।। २४४.४१ ।।
तव गर्भसमुद्भूतस्ततस्ते ये सुरारयः।
तानहं निहनिष्यामि निवृत्ता भव नन्दिनि! ।। २४४.४२ ।।
अदितिरुवाच।
प्रसीद देव! देवेश! नमस्ते विश्वभावन!।
नाहं त्वामुदरे देव!वोढुं शक्ष्यामि केशव!।। २४४.४३ ।।
यस्मिन् प्रतिष्ठितं विश्वं यो विश्वं स्वयमीश्वरः।
तमहं नोदरेण त्वां वोढुं शक्ष्यामि दुर्धरम् ।। २४४.४४ ।।
श्रीभगवानुवाच।
सत्यमात्थ महाभागे! मयि सर्वमिदं जगत्।
प्रतिष्ठितं न मां शक्तावोढुं सेन्द्रा दिवौकसः ।। २४४.४५ ।।
किं त्वहं सकलान् लोकान् सदेवासुरमानुषान्।
जङ्गमान् स्थावरान् सर्वान् त्वाञ्च देवि! सकश्यपाम् ।। २४४.४६ ।।
धारयिष्यामि भद्रन्ते तदलं सम्भ्रमेण ते।
न ते ग्लानिर्न ते स्वेदो गर्भस्थे भविता मयि ।। २४४.४७ ।।
दाक्षायणि! प्रसादन्ते करोम्यन्यैः सुदुर्लभम्।
गर्भस्थे मयि पुत्राणां तव योऽभिभविष्यति
तेजसस्तस्य हानिञ्च करिष्ये मा व्यथां कृथाः ।। २४४.४८ ।।
शैनक उवाच।
एवमुक्त्वा ततः सद्यो यातोऽन्तर्धानमीश्वरः।
सापि कालेन तं गर्भमवाप कुरुसत्तम! ।। २४४.४९ ।।
गर्भस्थिते ततः कृष्णे चचाल सकला क्षितिः।
चकम्पिरे महाशैलाः क्षोभञ्जग्मुस्तथाब्धयः ।। २४४.५० ।।
यतो यतोऽदितिर्याति ददाति ललितं पदम्।
ततस्ततः क्षितिः स्वेदात् ननाम वसुधाधिप! ।। २४४.५१ ।।
दैत्यानामथ सर्वेषां गर्भस्थे मधुसूदने।
बभूव तेजसां हानिर्यथोक्तं परमेष्ठिना ।। २४४.५२ ।।


text:
- रसाभासो निरस्यते—१
- रसाभासो निरस्यते—२
- रसाभासो निरस्यते—३
अनया हि दृष्ट्या तदेवमभ्युपगम्यते यन्महाकाव्य-महाकथा(Epic Novel)-नाटक-प्रकरणादयो नितरां भूमभावभरिता गुरुसाहित्यप्रकाराः प्रविलसन्तीति। किन्तु खण्डकाव्य-गीतकाव्य(रागकाव्य)-मुक्तक-प्रहसन-नाटिका-भाणादिरञ्जनमात्रावसिता लघुसाहित्यप्रकारा इत्यप्यनुमीयते। परमिदमवधेयं यत्काव्यस्य लघुत्वं वा गुरुत्वं गात्रमात्रेण न निश्चीयते किञ्च गात्रस्यापि कापि गुणवत्ता दरीदृश्यते। यदाहुराङ्ग्लेयवाचि— “Quantity is also a quality” इति। तथापि समृद्धविभावानुभावादिसमग्रीनिर्माणक्षमा वक्रोक्तिमाध्यमद्वारा ध्वन्यमाना परमौचित्यवल्गिता साहिती या कापि रसिकानां रसानन्दमहोत्सवे पर्यवस्यतीति निश्चप्रचम्। केवलं गुरुसाहित्यप्रकारेषु भूमभावबन्धुरेषु प्रायेणेदृशस्य रसपारम्यस्य भूयानवकाशो वर्तत इति किलैवमस्माभिरुद्घुष्टम्।
नैतिकी दृष्टिरुत्कृष्टाप्यन्ततः कर्तृतन्त्रजा।
विसंवदेदतो ह्येव देशकालविपर्ययात्॥२४॥
भावैकभाविता दृष्टिर्न कदापि विसंवदेत्।
यतो हि वस्तुतन्त्रत्वं तत्र जागर्ति सर्वथा॥२५॥
यथा सौन्दर्यशास्त्रापरसंज्ञिते साहित्यशास्त्रे तच्छास्त्रस्य परमसत्ताभूतस्य रसस्य तत्संबन्धिनाञ्च नैकेषां परिकल्पनानां विवेचनं विवक्षितं तथैव वास्तवशास्त्रापरसंज्ञिते न्यायशास्त्रे विद्यमानस्य पदार्थषोडशकस्य विवेचनमपि तौलनिकरूपेण मनसि मनाक्कल्पनीयम्। अतो हि रसाभास-हेत्वाभासयोः सम्मुखीकरणं किमपि रोचकं बोधकञ्च प्रज्ञापाटवं समाविष्कुरुते। इदन्तु केवलं शास्त्रद्वितयस्यास्य परिच्छेदप्रज्ञाप्रत्यभिज्ञार्थमेव व्यवहृतमिति भाव्यम्। नो चेदविचारितरमणीयो विशृङ्खलव्यभिचारश्चानयोर्विद्यास्थानयोरानर्थक्यं परमं जनयतीति जिहीर्षुणा चेतसा ग्रन्थविस्तरोऽयमुपकल्पितः।
हेत्वाभास इति प्रोक्तो योंऽशस्सत्यनिरूपणे।
रसाभाससदृक्षोऽसौ सौन्दर्यस्यानुशीलने॥२६॥
व्यभिचारेण भौतानां कार्यकारणसङ्गिनाम्।
न काव्यं दूषणं याति प्रतिभाप्राणितं यतः॥२७॥
तदेव किन्तु भावानां व्यभिचारो मनागपि।
विभावादिविशिष्टानां दूषणाय कदाचन॥२८॥
व्यभिचारस्तु भौतस्याव्युत्पत्त्यापि क्वचिद्भवेत्।
प्रतिभैका तदाप्यास्ते रक्षेत्यानन्दवर्धनः[1]॥२९॥
भौतव्यभिचारस्तु प्रायेण महाकविष्वपि तत्र तत्र दृश्यते यथा कविकुलगुरोरनर्घे रघुवंशकाव्ये त्रेतायुगघटिते त्विन्दुमतीस्वयंवरे शूरसेनराजस्य वर्णनावसरे द्वापरयुगघटितस्य श्रीकृष्णस्य कालीयमर्दनप्रस्तावः (६.४९), स्वनामधन्यस्य वर्तमानकर्णाटवाणीवरिष्ठलेखकस्य भैरप्पवर्यस्य सार्थसंज्ञितायां महाकथायां कुमारिलभट्टस्य (कथानुरोधेन कवेः कल्पनानुसारं विधुरस्य) नित्याग्निहोत्रवर्णनं, शेक्स्पियर्-महाकवेर्विविधेषु रूपकेषु क्वचिदैतिहासिकसङ्गतीनां विसंवाद इत्यादयः। किमधिकेन, साहित्येतरासु कलास्वपि दृष्टचरैव किलैतादृशी विसङ्गतिः। चलच्चित्रेषु दूरदर्शनधारावाहिनीषु नृत्यप्रदर्शनेषु च वयमसकृदिमां विसङ्गतिं पश्याम इति नातिशयोक्तिः। यथा पौराणिकचलच्चित्रेषु सरस्वत्याः करे किन्नरीवीणायाः प्रत्याम्नायत्वेन तञ्जावूरुवीणाया विनियोगः, पाण्डवानां विवाहावसरेऽपसव्ययज्ञसूत्रधारणं, निष्कञ्चुकानां दुष्यन्तादिभूपालानां दीर्घकञ्चुकधारणं, कृष्णदेवरायादीनां सेनाप्रस्थानावसरे विद्युद्दीपस्तम्भादीनामाकस्मिकं दर्शनं चेत्यादि परश्शतं सन्दर्भा मनोमार्गेऽनुधावन्त्यहमहमिकया। भावव्यभिचारोऽपि कदाचिन्महाकविषु परापततीति सखेदाश्चर्यमेव। हन्त! के वा न मायया मोहितास्स्युः। सुरगन्धसिन्धुरोऽपि कदाचित्स्खलेत्, सुधासमुद्रभवोऽपि दम्भोलिधरसैन्धवः क्वचिद्विसंष्ठुलधारया पराजयं प्राप्नुयात्। एवमेव ब्राह्मीदत्तवरप्रसादा अपि विजल्पेयुर्वराका इव। केवलं रससिद्धानां महाकवीनां रचनासु क्वचिद्विसंवादनिदर्शनानि समाकलय्य निरूपयामश्चेत्प्रत्यग्रशुभ्रवस्त्रे मललव इव प्रस्फुटो भवति गुणदोषविवेकाशय इति नम्रयैव धियाऽस्माभिर्नयोऽयमादृतः । न वयं स्वप्नेऽपि पुरोभागिनो, विनोदायापि रन्ध्रान्वेषिणः। आस्ताम्। साम्प्रतिकं साधयामः। महाकवेर्भासस्येति विश्रुते पञ्चरात्रे दुर्योधनस्य निर्हेतुकमानृशंस्यं वितरणशीलता च, कर्णाटवाणीकविवरेण्यस्य कुवेम्पुवर्यस्य रामायणदर्शनमाहाकव्ये सीतायां स्वजनित्रीप्रत्यभिज्ञानप्रवणो रावणः, कर्णाटदेशीयकथाकारेष्वन्यतमस्य भैरप्पवर्यस्य पर्वसंज्ञितायां महाकथायां न केवलं पुत्रशोकविधुरस्य किञ्च नैजात्मदर्शनदीप्तिरहितस्य वेदव्यासस्य प्रकृतिनिरूपणं चेत्यादि सन्ति सहस्रं दृष्टान्ताः।
सर्वमिदं विचारजातं मनसि कृत्वा पश्यामश्चेद्रसाभास इति यदुच्यते तद्धर्मशास्त्र(Ethics)-नीतिशास्त्र (Morality)-द्रव्यगुणशास्त्र(Positive Sciences)-दर्शनशास्त्र(Philosophy)मुखानां विद्यानां नेपथ्ये पुनर्विमर्शनमर्हति। तथापि परमिदमवधेयं यत्सौन्दर्स्यशास्त्रं सर्वथा लोकोत्तरमेव कलानुभवं समादृत्य नियतिकृतनियमरहितं ह्लादैकमयमनन्यपरतन्त्रं रसास्वादसमुद्भवं ताटस्थ्यपरममपि तन्मयताप्रवणं स्वात्माश्रयं बिभर्तीति। अतो हि नात्र शास्त्रान्तरपरिवेषपरिनिष्ठितविवेचनेऽपि समयस्यास्य सार्वभौमत्वं स्तोकमपि विस्मर्तव्यम्। प्रायेण पूर्वसूरयस्तु विषयेऽस्मिन्व्यामोहिता इव, लोकनीत्या व्यालुप्ता इव, कर्मकाण्डेन व्यस्ता इव च दर्शनाभासधिषणया तत्र तत्र स्खलन्तीति वच्मश्चेत् पूज्यपूजाव्यतिक्रम इव माभूदिति सर्वथा तेषां सूक्तिसहस्रद्योतिनामाधमर्ण्ये वर्तमाना वयं वराकाः साञ्जलिबन्धं स्वमनीषितां प्रेक्षावतां पुरः प्रतिनवां समर्पयामः। अत एव काव्यसन्दर्भेषु नैकत्र रसाभासप्रस्तावं निरूपयितुं कुतुकिनो विसंवदन्तीति दिक्।
प्रतिनायकपारदारिकाद्या असतीतिर्यगचेतानादयोंऽशाः।
रसपुष्टिपरा न वेति वादा न लगन्ति प्रतिभावतां समक्षम् [2]।।30।।
भोजराजादयः क्वचित्प्रतिनायकेषु रससम्भवं न मन्यन्ते। आस्तां तच्छृङ्गारे वीरे वा यथा वाल्मीकिरामायणस्य रावणप्रकृत्यां, व्यासमहाभारतस्य दुर्योधनप्रकृत्यां वा। किञ्च रौद्र-बीभत्स-भयानकादयो रसाः खल्ववश्यं विलसन्ति प्रकृतिष्वीदृशीष्विति नास्ति संशीतिलेशः। अन्यच्च कदाचिल्लोककथासु वाऽऽर्षकाव्येषु नायकत्वयोग्यतारहितान्यपि पात्राणि नायकत्वं प्राप्य परवर्तिषु साहित्येषु शृङ्गार-वीरादीन्पुरुषार्थप्रवर्तकान् रसान्द्योतयन्तीति ज्ञायत एव। यथा व्यासमहाभारतान्तर्गतो धूर्तप्रायो दुष्यन्तः कालिदासोपज्ञे तावदभिज्ञानशाकुन्तले सहृदयसहानुभूतिपात्रतां याति, बृहत्कथाया धीरललितो वत्सराजस्तु भासशेमुषीके स्वप्नवासवदत्ते धीरोदात्ततां भजति च। एवमेवासतीचरितं वा पारदारिकवृत्तान्तं वा रसत्वेन सभाजयितुं सन्ति नैकान्युदाहरणानि यथा राधामाधवयोर्विलासश्शताधिकश्रव्यदृश्यकाव्यादिषु जेगीयते, हालसातवाहनस्य गाथाकोषे शताधिकान्यसतीवृत्तान्तगर्भितानि पद्यानि रसिकजनमनोरञ्जनानि, सुप्रसिद्धस्य लियो-टाल्स्टाय्-वर्यस्य “अन्ना केरेनिना” माहाकथाया नायिका भावुकहृदयकारुण्यहारिणी च। आस्तां तावदिदं, बहुपतिव्रतायां द्रौपद्यां वा पुरुहूतजारिण्यां गौतमकुटुम्बिन्यां वा शिष्यरतायां बृहस्पतिसहधर्मिण्यां वा का स्यात्कथा? ईदृशेषु वेद-पुराणसमाम्नातसन्दर्भेषु रसनिर्माणसामग्री समृद्धेति के वा न विजानन्ति? अपि च तेषु तेषु रसविप्रतिपत्तिं कथं वाऽङ्गीकुर्युरुदारचेतसः? अतो हि भोजादीनां गजनिमीलितकेनालमिति मन्महे वयम्।
अस्मदुपज्ञं सिद्धान्तमिव वयमिममुदीरयामो यत्कवेस्सहानुभूतिरेव रसाभासस्यास्तित्वनास्तित्वादिषु परमं प्रमाणम्। यतो हि कवेर्मूलस्वरूपमेव वर्ण्यविषयसहानुभूतित्वेन समुल्लसति। तथा च स्वानुभूतिभासुरा वाग्वधूटीप्रसादसुभगा प्रतिभावतः कवेरभिव्यक्तिरेव काव्यत्वमधिगच्छति। तदेवं श्रूयते—
सहानुभूतिस्सुकवेः प्रतिष्ठिता यदि स्फुटं वर्ण्यपरेषु वस्तुषु।
अनौचितीवीतरुचा निरूप्यते रसः किलैको रसिकोत्सवास्पदम्॥३१॥
कवेराग्रहा एव नैजाढ्यशक्त्या समृद्ध्या च वक्रोक्तिमय्याऽभियुक्त्या।
कदाचित्समिद्धा जगद्भावभङ्ग्या जनाराधनायापि सम्यग्भवन्ति॥३२॥
कदाचिन्महाकवयोऽपि निजाग्रहनिगीर्णाः स्वस्वदेशकालविवशावेशवशीकृताः, प्रातिभासिकविचारव्यालुप्ताः, क्वचित्प्रसिद्धपूर्वसूरिक्षुण्णमार्गाभासमुग्धाः “साम्प्रतिकत्व”मोहमदिरामदमूर्छिताः, पौराणिकैतिहासिकप्रसिद्धप्रकृतिषु “पतितोद्धरण”परायणत्वस्मयसमिद्धाः, सदैव प्राक्तनेषु सन्दर्भेषु वार्तमानिकं ध्वनिमेव बलेन पिपठिषवः, सर्वमपि चिरन्तनज्ञानविज्ञानसञ्चयं त्वधुनातनतन्त्रज्ञानविधानेन समर्थयितुं बद्धस्पृहाः स्वयमप्रबुद्धाश्च तेषु तेषु विद्यास्थानेषु, स्वेषु स्वेषु कथा-काव्य-रूपकादिषु नायके वा नायिकायां स्वात्मानमेव निजासिद्धकामनासंसिद्धिकामनया दिदृक्षवस्तथैव तत्तत्प्रकृतिनिर्माणनिलीनाः सन्ति बहुविधाः। यथा स्वात्मारोपणपरायणतया नायकान्पश्यन् कर्णाटमहाकविः कुवेम्पुवर्यः (स्वीयमहाकथायां “कानूरुहेग्गडति”संज्ञितायां पूवय्य-पात्रे), आन्ध्रप्रदेशीयो महाकविर्विश्वनाथसत्यनारायणश्च (स्वोपज्ञमहाकथायां “वेयिपडगलु”संज्ञितायां धर्मारावु-पात्रे), पुनश्च कर्णाटवाणीज्ञानपीठप्रतिष्ठितो गोकाकवर्यः (स्वीयमहाकथायां “समरसवे जीवन”संज्ञितायां नरहरि-पात्रे)। स्वीयगान्धितत्त्वादर्शभावं रामायणकथायामपि निरूपणलिप्सया स्वोपज्ञे “साकेत”महाकाव्ये तावदूर्मिलां “चरखा”धारिणीं कुर्वाणो मैथिलीशरणागुप्तः, स्वकीयसाम्यसिद्धान्तलम्पटतया सर्वत्र तदेव निर्विरामनिरूपणेन निजकथासु यथा “वोल्गा से गङ्गा”, “दिवो दास”, “सिंह सेनापति”, “जय यौधेय” इत्यादिषु सभाजयन् राहुलसाङ्कृत्यायनवर्यः; किं बहुना, शङ्करविजय-मध्वविजय-यतिराजविजयादिषु नायकोत्कर्षसाधनार्थमैतिहासिकं तथ्यं वा निस्सामान्यमौचित्यं वा निस्सीमानं सामान्यधर्मं वा निर्विशङ्कमुल्लङ्घयन्तो मतोन्मत्ताः सन्ति किल कवि-कथकाः। जगत्साहित्ये न चैतेषां कापि विद्यते सङ्ख्यान्यूनता।
टिपन्न्यः
[1] अव्युत्पत्तिकृतो दोषः शक्त्या संव्रियते कवेः।
किन्त्वशक्तिकृतो दोषः स झटित्यवभासते।।—Dhvanyālokaḥ. New Delhi: Motilal Banarasidass Publishers, 1982. p.124.
[2] रसः प्रकृष्टो भवरूपा आभासश्च। … यश्च तिरश्चां प्रतिनायकादीनां चोपजायते स शृङ्गाराभासः।—Śṛṅgāraprakāśaḥ, Vol 2. Mysore: Sanskrit Academy, 1963. p. 431.
हीनपात्रेषु तिर्यक्षु नायकप्रतियोगिषु गणेष्वेव पदार्थेषु तमाभासं विजानते।—सरस्वतीकठाभरणम् (५.३०).


text:
अलंकार:
1. अलंकरोति इति अलंकार: (कर्तृप्रधानव्युत्पत्ति: इयम्, अस्यार्थ: - शब्दार्थौ सुशोभयति स:),
2. अलंक्रियते अनेन इति अलंकार: (करणप्रधानव्युत्पत्ति: इयम्, अस्यार्थ: - शब्दार्थयो: अलंकरणं कृयते येन),
3. अलंकरणम् अलंकार:/अलंकृति: अलंकार: (भावप्रधानव्युत्पत्ति: इयम्, अस्यार्थ: - अलंकरणस्य भाव: एव अलंकार:) ।
अलंकार: साहित्यशास्त्रस्य महत्वपूर्र्म् अंगमस्ति । भगवता वेदव्यासेन अस्य महत्ताप्रतिपादनं कुर्वन् उक्तमस्ति यत् - अलंकारविहीनं काव्यं विधवास्त्रीसदृशं भवति । महाकवि पीयूषवर्ष जयदेव: स्वग्रन्थे 'चन्द्रलोके' उक्तवान् अस्ति -
''अंगीकरोति य: काव्यं शब्दार्थावनलंकृती ।
असौ न मन्यते कस्मादनुष्णमनलंकृती ।।
भामह आचार्य: अलंकारविषये वदति - ''न कान्तमपि निर्भूषं विभाति वनिताननम्'' (आभूषणेन विना सुन्दरी स्त्री अपि न शोभते) ।
आचार्य दण्डी काव्यसुशोभकधर्माणि अलंकार: स्वीकृयते - ''काव्यशोभाकरान् धर्मानलंकारान् प्रचक्षते'' ।
ध्वनिवादी आनन्दवर्धनाचार्येण स्पष्टशब्देषु अलंकारं साहित्यस्य चारुत्वहेतु: स्वीकृतमस्ति - ''अलंकारो हि चारुत्वहेतु: प्रसिद्ध:'' ।
वक्राक्तिजीवितप्रणेता आचार्य कुन्तक: काव्यस्य प्रतिभोत्तिथतवैचित्र्यं अलंकार: इति स्वीकृयते - ''वैचित्र्यमलंकार:..................कविप्रतिभोत्थित: विच्छित्ति विशेष: अलंकार:'' ।
आचार्यमम्टस्य उक्तिरस्ति -
''उपकुर्वन्ति तं सन्तं येंगद्वारेण जातुचित् ।
हारादिवदलंकारास्ते अनुप्रासोपमादय:'' ।।
साहित्यदर्पणकार विश्वनाथानुसारम् -
''शब्दार्थयोरस्थिरा ये धर्मा: शोभातिशायिन: ।
रसादीनुपकुर्वन्तो अलंकारास्तेदंगदादिवत् ।।
सम्पूर्णस्य निष्कर्ष: अस्ति यत् यथा विभिन्नानि आभूषणानि मनुष्याणां श्रीवृद्धि: कुर्वन्ति तथैव अलंकार: साहित्यस्य श्रीवृद्धि: (शोभावर्धनं) कुर्वन्ति ।
अलंकारस्य उद्भवविकास: च -
महाकवि राजशेखरस्य 'काव्यमीमांसाया:' तृतीये अध्याये वर्णनमस्ति यत् - पुत्रकामनया सरस्वती ब्रह्मनं पूजितवती । तस्या: आराधनया सन्तुष्ट: ब्रह्मा तां 'काव्यपुरुषस्य' जननी अकारयत् । स: शिशु: छन्दोमयि वाण्यां उक्तवान् -
''यदेतद् वाड्.मयं विश्वमर्थमूर्त्या विवर्तते ।
सोस्मि काव्यपुमानम्ब पादौ वन्देय तावकौ ।।
अर्थात् ''भो माता । येन सम्पूर्णं वाड्.मयम् अर्थरूपे प्रकट्यते, सोस्मि अहं काव्यपुरुषम् । भवत्या: चरणौ प्रणमामि ।''
काव्यपुरुषस्य छन्दोमयी वाणीं श्रुत्वा भगवती प्रसन्ना सन् तं बालकम् अंके संस्थाप्य सराहनां प्रारब्धवती । - ''त्वत: पूर्वे हि विद्वांसो गद्यं ददृ...; शुर्न पद्यम् अहो श्लाघनीयोसि । शब्दार्थौ ते शरीरम् । संस्कृतं मुखम् । प्राकृतं बाहु: । जघनम् अपभ्रंश: । पैशाचं पादौ । उरो मिश्रम् । सम: प्रसन्नो मधुर उदार ओजस्वी चासि । उक्तिवर्णं ते वचो रस आत्मा, रोमाणि छन्दांसि, प्रश्नोत्तर-प्रवह्लिकादिकंच वाक्केलि:, अनुप्रासोपमादयश्च त्वामलंकुर्वन्ति ।''
काव्यपुरुषस्य प्रशंसायां शब्दार्थ-समष्टि: तस्य शरीरम्, अनुप्रासोपमादय: आभूषणं च उक्तमस्ति ।
अलंकारस्य प्राचीनप्रयोगम् -
ऋग्वेदे (1.29.3) 'अरंकृति' शब्दस्य प्रयोग: प्राप्त: अस्ति य: निश्चयेन अलंकृति: एव रलयोरभेदेन ।
आचार्य यास्केन (700 ई.पू.) उपमाया: विवेचनं कृतम् । किन्तु तेन अलंकारस्य संज्ञा न दत्ता । -
''उपमा यत् अतत् तत्सदृशमिति गार्ग्य: । तदासां कर्म ज्यायसा वा गुणेन प्रख्याततमेन वा कनीयांसं वा प्रख्यातं वोपमीयते, अथापि कनीयसा ज्यायांसम् ।।'' (निरुक्तम् 2-13)
महर्षि पाणिनिना (500 ई.पू.) आचार्य पतंजलिना (200 ई.पू.) च उपमास्वरूपं स्पष्टयन् उक्तमस्ति -
1. ''तुल्यार्थैरतुलोपमाभ्यां तृतीयान्यतरस्याम्'' (अष्टाध्यायी 2.3.72)
2. ''उपमानानि सामान्यवचनै:'' (अष्टाध्यायी 2.1.55)
3. ''उपमितं व्याघ्रादिभि: सामान्यप्रयोगे'' (अष्टाध्यायी 2.1.56)
4. ''मानं हि नाम अनिर्ज्ञातार्थमुपादीयते अनिर्ज्ञातमर्थ ज्ञास्यामिति । तत्समीपं यत् नात्यन्ताय मिमीते तद् उपमानं गौरिव गवय इति ।'' (महाभाष्यम् 2, 1, 55)
आचार्य भरतेन सर्वप्रथमं नाट्यशास्त्रे उपमादीनि अलंकारम् इति संज्ञया विधिवत् व्याख्यानेन सह प्रस्तुतं कृतम् । तेन उपमा, रूपकं, दीपकं, यमकं च अलंकारम् इति संज्ञा प्रदत्ता । तदनन्तरं अलंकाराणां बहुश: प्रयोग: अभवत् । एषा अलंकारसंख्या विकासं प्राप्नुती 17ई. पर्यन्तं 127 अभवत् । आचार्य भरतस्य अनन्तरं ये आचार्या: अलंकारं स्वीकृतवन्त: ते सन्ति - आचार्य भामह (38 अलंकारा:), भट्टोद्भट (41 अलंकारा:), राजा भोज (72 अलंकारा:), हेमचन्द्र: (35 अलंकारा:), वाग्भट्ट (39 अलंकारा:), वाग्भट्ट द्वितीय: (69 अलंकारा:), मम्मटाचार्य: (67 अलंकारा:), आचार्य विश्वनाथ: (78 अलंकारा:), पण्डितराज जगन्नाथ: (40 अलंकारा:), अप्पय दीक्षित: (125 अलंकारा:) ।
जूनागढ अभिलेगे (150 ई.पू.) अपि 'अलंकृत' गद्यस्य पद्यस्य च चर्चा अभवत् -
''स्फुटलघुमधुरचित्रकान्तसमयोदारालंकृतगद्यपद्य''
अग्रे गत्वा अलंकाराणां तावत् प्रयोग: प्रारब्ध: यत् आचार्य भामह, रुद्रट, उद्भटादय: तु काव्यशास्त्राय ''अलंकारशास्त्रम्'' इति शब्दप्रयोगम् आरब्धवन्त: ।
एवं विधा वयं पश्याम: यत् एतेषाम् अलंकाराणां प्रयोगपरम्परा अत्यन्तप्राचीना विद्यते । ऋग्वेदस्य उषस् सूक्ते (1.124.7) उपमालंकारस्य स्पष्टप्रयोग: प्राप्यते । -
''अभ्रातेव पुंस एति प्रतीची, गर्तारुगिव सनये धनानाम् ।
जायेव पत्य उशती सुवासा, उषा हस्रेव निरिणीते अप्सु ।।''
परवर्ती आचार्य: राजशेखरेण ता: उपमा: एव अलंकारस्य मूलजननी इति स्वीकुर्वन् उक्त: -
''उपमा कविवंशस्य मातैवेति मतिर्मम ।।''
चित्रमीमांसाकारअप्पयदीक्षितस्य मतम् -
''उपमैका शैलूषी सम्प्राप्ता चित्रभूमिकाभेदान् ।
रंजयति काव्यरंगे ऩत्यन्ती तदिवदां चेत: ।।''
अनेन प्रकारेण वयं पश्याम: यत् वैदिककालात् आरभ्य आचार्यमम्मटस्य कालपर्यन्तं (1100 ई. पर्यन्तम्) नूतन अलंकारानाम् उद्भव: निरन्तरं विकास: च अभवत् ।
इति


text:
दशमोsध्याय:
नल उवाच ।
यथा राज्यं तव पितुस्तथा मम न संशय: ।
न तु तत्र गमिष्यामि विषमस्थ: कथंचन ॥१॥
कथं समृध्दो गत्वाहं तव हर्षविवर्धन: ।
परिच्युतो गमिष्यामि तव शोकविवर्धन: ॥२॥
बृहदश्व उवाच ।
इति ब्रुवन्नलो राजा दमयन्तीं पुन: पुन: ।
सान्तयामास कल्याणीं वाससोsर्धेनं संवृताम् ॥३॥
तावेकवस्त्रसंवीतावटमानावितस्तत: ।
क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ सभां कांचिदुपेयतु: ॥४॥
तां सभामुपसंप्राप्य तदा स निषधाधिप: ।
वैदर्भ्या सहितां राजा निषसाद महीतले ॥५॥
स वै विवस्तौ विकटो मलिन: पांशुगुण्ठित: ।
दमयन्त्या सह श्रान्त: सुष्वाप धरणीतले ॥६॥
दमयन्त्यपि कल्याणी निद्रयापह्रता तत: ।
सहसा दु:खमासाद्य सुकुमारी तपस्विनी ॥७॥
सुप्तायां दमयन्त्यां तु नलो राजा विशांपते ।
शोकोन्मथितचित्तात्मा न स्म शेते यथा पुरा ॥८॥
स तद्राज्यापहरणं सुह्रत्त्यागं च सर्वश: ।
वने च तं परिध्वंसं प्रेक्ष्य चिन्तामुपेयिवान ॥९॥
किं नु मे स्यदिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वत: ।
किं नु मे मरणं श्रेय: परित्यागो जनस्य वा ॥१०॥
ममियं ह्यनुरक्तैव दु:खमाप्नोति मत्कृते ।
मद्विहीना त्वियं गच्छेत्कदाचित्स्वजनं प्रति ॥११॥
मयि नि:संशयं दु:खमियं प्राप्स्यत्यनुव्रता ।
उत्सर्गे संशय: स्यात्तु विन्देतापि सुखं क्वचित् ॥१२॥
स विनिश्चत्य बहुधा विचार्य च पुन: पुन: ।
उत्सर्ग मन्यते श्रेयो दमयन्त्या नराधिप: ॥१३॥
न चैषा तेजसा शक्या कैश्चिध्दर्षयितुं पथि ।
यशस्विनी महाभागा मद्भक्तेयं पतिव्रता ॥१४॥
एवं तस्य तदा बुध्दिर्दमयन्त्यां न्यवर्तत ।
कलिना दुष्टभावेन दमयन्त्या विसर्जने ॥१५॥
सोsवस्त्रतामात्मनश्च तस्याश्चाप्येकवस्त्रताम् ।
चिन्तायित्वाध्यगाद्राजा वस्त्रार्धस्यावकर्तनम् ॥१६॥
कथं वासो विकर्तेयं न च बुध्येत मे प्रिया ।
विचिन्त्यैवं नलो राजा सभां पर्यचरत्तदा ॥१७॥
परिधावन्नथ नल इतश्चेतश्च भारत ।
आससाद सभोद्देशे विकोषं खग्ङमुत्तमम् ॥१८॥
तेनार्ध वाससश्छित्वा निवस्य च परंतप: ।
सुप्तामुत्सृज्य वैदर्भी प्राद्रवद्नतचेतन: ॥१९॥
ततो निवृत्तह्रदय: पुनरागम्य तां सभाम् ।
दमयन्तीं तदा दृष्टा रुरोद निषधाधिप: ॥२०॥
यां न वायुर्न चादित्य: पुरा पश्यति मे प्रियाम् ।
सेममद्य सभामध्ये शेते भूमावनाथवत ॥२१॥
इयं वस्त्रावकर्तेनं संवीता चारुहासिनी ।
उन्मत्तेव वरारोहा कथं बुदध्वा भविष्यति ॥२२॥
कथमेका सती भैमी मया विरह्रिता शुभा ।
चरिष्यति वने घोरे मृगव्यालनिषेविते ॥२३॥
आदित्या वसतो रुद्रा अश्विनौ समरुद्नणौ ।
रक्षन्तु त्वां महाभागे धर्मेणासि समावृता ॥२४॥
एवमुक्त्वा प्रियां भार्या रुपेणाप्रतिमां भुवि ।
कलिनापह्रतज्ञानो नल: प्रतिष्ठदुद्यत: ॥२५॥
गत्वा गत्वा नलो राजा पुनरेति सभां मुहु: ।
आकृष्यमाण: कलिना सौह्र्देनावकृष्यते ॥२६॥
व्दिधेव ह्रदयं तस्य दु:खितस्याभवत्तदा ।
दोलेव मुहुरायति याति चैव सभां प्रति ॥२७॥
अवकृष्टस्तु कलिना मोहित: प्राद्रवन्नल: ।
सुप्तामुत्सृज्य तां भार्या विलप्य करुणं बहु ॥२८॥
नष्टात्मा कलिना स्पृष्टस्तत्तद्विगणन्नृप: ।
जगामैकां वने शून्ये भार्यामुत्सृज्य दु:खित: ॥२९॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अष्टाध्यायी संस्कृतव्याकरणग्रन्थेषु अन्यतम: अस्ति । भगवता पाणिनिना कृत एष: ग्रन्थ: लौकिकसंस्कृतव्याकरणस्य तु प्राणभूत: एव । सम्प्रति प्राप्त व्याकरणग्रन्थेषु सर्वतो प्राचीन: ग्रन्थ: अस्ति एष: । भगवान् पाणिनि: भगवत: श्रीशिवस्य आराधनां सम्पादितवान् तेन हि प्रसन्न: शिव: तस्य कृते चतुर्दशवारं ढक्कावादनं कृतवान् ।
नृत्तावसाने नटराजराजो ननाद ढक्कां नवपंचवारम् ।
उद्धर्तुकाम: सनकादिसिद्धानेतद्विमर्षे शिवसूत्रजालम् ।।
ढक्कावादनस्य ध्वनिना एव भगवान् पाणिनि: माहेश्वरसूत्रमिति रचितवान् । अस्य सूत्रस्य उपरि एव सम्पूर्णं व्याकरणम् आधृतमस्ति । एतानि चतुर्दशसूत्राणि -
अइउण् ऋलृक् एओङ् ऐऔच् हयवरट् लण् ञमङ्णनम् झभञ् घढधष् जबगडदश् खफछटतचटतव् कपय् शषसर् हल्
सन्ति । इति
एकस्य शब्दस्य अन्तिमः अक्षरः अनुबन्धः इति कथ्यते । "आदिरन्त्यॆन सहॆता" इत्यनॆन सूत्रॆण प्रत्याहार-शब्दस्य बॊध: जायतॆ । चतुर्दश सूत्रै: ४२ + १ प्रत्याहाराणाम् उत्पत्तिर्भवति । प्रत्याहाराणाम् आधारॆणैव् सम्पूर्णम् व्याकरणम् रचितम् ।
अस्मिन् ग्रन्थे 8 अध्याया: सन्ति, प्रत्येकेषु अध्यायेषु 4-4 पादा: सन्ति । एवं विधा सम्पूर्णपादसंख्या 32 अस्ति । सम्पूर्ण सूत्रसंख्या 3996 इति अस्ति ।
पाणिनिकृत अष्टाध्यायीग्रन्थे महर्षि: कात्यायन: वार्तिकं लिखितवान्, पुन: च महर्षिपतंजलिना महाभाष्यम् इति लिखित्वा लौकिकसंस्कृतव्याकरणस्य सम्पूर्णतां सम्पादितम् ।
इति


text:
सूत्र ५९
विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात् ॥५९॥
विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात् ॥ स्थिते विद्याभेदे विचार्यते किमासामिच्छया समुच्चयो विकल्पो वा स्यात् ।
अथ वा विकल्प एव नियमेनेति ।
तत्र स्थितत्वात्तावद्विद्याभेदस्य न समुच्चयनियमे किंचित्कारणमस्ति ।
मनु भिन्नानामप्यग्निहोत्रदर्शपूर्णंमासादीनां समुच्चयनियमो द्दश्यते ।
नैष दोष: ।
नित्यताश्रुतिर्हि तत्र कारणं नैवं विद्यानां काचिन्नित्यताश्रुतिरस्ति ।
तस्मान्न समुच्चयनियम: ।
नापि विकल्पनियम: ।
विद्यान्तराधिकृतस्य विद्यान्तराप्रतिषेधात् ।
प्रारिशेष्याद्याथाकाम्यमापद्यते ।
नन्वविशिष्टफलत्वादासां विकल्पो न्याय्य: ।
तथा हि मनोमय: प्राणशरीर: कं ब्रम्हा खं ब्रम्हा सत्यकाम: सत्यसंकल्प इत्येवमाद्यास्तुल्यवदीश्वरप्राप्तिफला लक्ष्यन्ते ।
नैष दोष: ।
समानफलेष्वपि स्वर्गादिसाधनेषु कर्मसु याथाकाम्यदर्शनात् ।
तस्माद्याथाकाम्यप्राप्तावुच्यते विकल्प एवासां भवितुमर्हति न समुच्चय: । कस्मात् ।
अविशिष्टफलत्वात् ।
अविशिष्टं हयासां फलमुपास्यविषयसाक्षात्करणम् ।
एकेन चोपासनेन साक्षात्कृत उपास्यविषय ईश्वरादौ द्वितीयमर्थकम् ।
अपि चासंभव: ।
साक्षात्करणस्य सौच्चयपक्षेचित्तविक्षेपहेतुत्वात् ।
साक्षात्करणसाध्यं च विद्याफलं दर्शयन्ति श्रुतय यस्य स्यादद्धा न विचिकित्साऽस्तीति देवो भूत्वा देवानप्येतीत्येवमाद्या: ।
स्मृतयश्च सदा तद्भावभावित इत्येवमाद्या: ।
तस्मादविशिष्टाफलानां विद्यानामन्यतमामादाय त पर: स्याद्यावदुपास्यविषयसाक्षात्करणेन तत्फलं प्राप्तमिति ॥५९॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अथ दत्तव्याहृतिः प्रारभ्य़ते .
श्रीगणेशाय नमः ॥ ॐ मिति व्याहरेत् ॥ ॐ नमो भगवते दत्तात्रेयाय , स्मरणमात्रसंतुष्टायेति ,
महाभयनिवारणायेति , महाज्ञानप्रसादायेति ॥ चिदानंदात्मने बालोन्मत्तपिशाचवेषायोति , महायोगिने अवधूतायेति ,
अनसूयानंदवर्धनायात्रिपुत्रायोंते ॐ मिति व्याहरेत् , भवबंधविव्याहरेत् मोचनायेति
आमिति व्याहरेत् . साध्यबंधनायेति र्ही मिति , सर्वभूतिदायेति क्रोमिति व्याहरेत् ,
साध्याकर्षणायेति ऐमिति व्याहरेत् , वाक्प्रदायेति क्लीमिति व्याहरेत् , जगत्रयवशीकरणायेति
सौमिति व्याहरेत् , सर्वमनःसंक्षोभनायेति श्रीमिति व्याहरेत् , महासंपत्प्रदायेति ग्लौमिति व्याहरेत् ,
भूमंडलाधिपत्यप्रदायेति द्रामिति व्याहरेत् , चिरजीविनेति वषडिति व्याहरेत् . वशीकुरु वशीकुरु वौषडिति व्याहरेत् .
आकर्षयाकर्षय हुमिति व्याहरेत् , विद्वेषय विद्वेषय फडिति व्याहरेत् , मारय मारय नम इति व्याहरेत् ,
उच्चाटयोचाटय ठठ इति व्याहरेत् स्तंभय स्तंभय खेमिति व्याहरेत् संपन्नय संपन्न्य स्वाहेति व्याहरेत् ,
पोषय पोषय , परमंत्र - परयंत्र - परतंत्राणि छिंधि छिंधि , ग्रहान्निवारय निवारय , व्याधीन्विनाशय विनाशय , दुःखान्
शमय शमय , दुष्टन्मारय मारय , दारिर्द्यं विद्रावय , देहं पोषय पोषय , चित्तं तोषय तोषय ,
सर्वमंत्रस्वरूपाय , सर्वयंत्रस्वरूपाय , सर्वतंत्रस्वरूपाय , सर्वोपप्लवरूपायेति ॐ नमः शिवायेति
शिद्धाय स्वाहेत्युपनिषत् ॥ अनुष्टुपछंदः , सदाशिवो ऋषिः , द्त्तात्रेया देवता , ॐ बीजं , स्वाहा शक्तिः , द्रां कीलकम् ,
अष्टमूर्तिमंत्रव्याख्याताभवति , योनित्यमभिधीयते वाय्वग्नि - सोमादित्य - ब्रह्म विष्णु - रुद्राः पूता भवंति ,
चतुर्वेद - षट्शास्त्रेतिहास - पुराणानां पारगो भवति , सर्वैर्देवैर्ज्ञातो भवति , गायत्र्याः शतसहस्त्रजपो भवति ,
महारुद्रशतसहस्त्रजापी भवति , प्रणवानां अयुतकोटिजप्त्वा फलानिभवंति , शतपूर्वाच्छतोत्तरात्पंक्तिपावनात्पूतो भवति ,
ब्रह्महत्यादिपातकैर्मुक्तो भवति , अभक्ष्यभक्षणात्पूतो भवति , तुलापुरुषादिदानप्रतिग्रहपापैर्विमुक्तो भवति ,
सर्वमंत्रयोगपारगो भवति , ब्रह्मणा समो भवति तस्मात् सच्छिष्यं भक्तं प्रतिग्राह्योनंतफलमश्नुते जीवन्मुक्तोभवति
इत्याह भगवान्नारायणब्रह्मेत्युपनिषत्
॥ ॐ शांतिः शांतिः शांतिः इत्युत्तरतापिनी ॥
श्रीदत्तात्रेयाय श्रीमदादिगुरुवे नमः ॥ ॐ सहनाववत्विति शांतिः शांतिः शांतिः ॥
इति श्रीदत्तव्यात्द्दतिः समाप्ता ॥११॥


text:
सती, साध्वी, भवप्रीता, भवानी, भवमोचनी, आर्या, दुर्गा, जया, आद्या, त्रिनेत्रा, शूलधारिणी, पिनाकधारिणी, चित्रा, चंद्रघंटा, महातपा, बुद्धि, अहंकारा, चित्तरूपा, चिता, चिति, सर्वमंत्रमयी, सत्ता, सत्यानंदस्वरुपिणी, अनंता, भाविनी, भव्या, अभव्या, सदागति, शाम्भवी, देवमाता, चिंता, रत्नप्रिया, सर्वविद्या, दक्षकन्या, दक्षयज्ञविनाशिनी, अपर्णा, अनेकवर्णा, पाटला, पाटलावती, पट्टाम्बरपरिधाना, कलमंजरीरंजिनी, अमेयविक्रमा, क्रूरा, सुन्दरी, सुरसुन्दरी, वनदुर्गा, मातंगी, मतंगमुनिपूजिता, ब्राह्मी, माहेश्वरी, एंद्री, कौमारी, वैष्णवी, चामुंडा, वाराही, लक्ष्मी, पुरुषाकृति, विमला, उत्कर्षिनी, ज्ञाना, क्रिया, नित्या, बुद्धिदा, बहुला, ND बहुलप्रिया, सर्ववाहनवाहना, निशुंभशुंभहननी, महिषासुरमर्दिनी, मधुकैटभहंत्री, चंडमुंडविनाशिनी, सर्वसुरविनाशा, सर्वदानवघातिनी, सर्वशास्त्रमयी, सत्या, सर्वास्त्रधारिनी, अनेकशस्त्रहस्ता, अनेकास्त्रधारिनी, कुमारी, एककन्या, कैशोरी, युवती, यति, अप्रौढ़ा, प्रौढ़ा, वृद्धमाता, बलप्रदा, महोदरी, मुक्तकेशी, घोररूपा, महाबला, अग्निज्वाला, रौद्रमुखी, कालरात्रि, तपस्विनी, नारायणी, भद्रकाली, विष्णुमाया, जलोदरी, शिवदुती, कराली, अनंता, परमेश्वरी, कात्यायनी, सावित्री, प्रत्यक्षा, ब्रह्मावादिनी।
दुर्गा, दुर्गातिशमनी, दुर्गापद्धिनिवारिणी, दुर्गमच्छेदनी, दुर्गसाधिनी, दुर्गनाशिनी, दुर्गतोद्धारिणी, दुर्गनिहन्त्री, दुर्गमापहा, दुर्गमज्ञानदा, दुर्गदैत्यलोकदवानला, दुर्गमा, दुर्गमालोका, दुर्गमात्मस्वरूपिणी, दुर्गमार्गप्रदा, दुर्गम विद्या, दुर्गमाश्रिता, दुर्गमज्ञानसंस्थाना, दुर्गमध्यानभासिनी, दुर्गमोहा, दुर्गमगा, दुर्गमार्थस्वरूपिणी, दुर्गमांसुरहंत्रि, दुर्गमायुधधारिणी, दुर्गमांगी, दुर्गमाता, दुर्गम्या, दुर्गमेश्वरी, दुर्गभीमा, दुर्गभामा, दुर्गभा, दुर्गदारिणी।