c: text/html

text:
चम्पकम्
चम्पकम्(Michelia champaca Linn.) इति नाम्ना किंचन श्वेतपुष्पं वर्णस्य पुष्पं वर्तते। न केवलं श्वेतम् अपितु पीतं किंच सुवर्णस्य वर्णम् इव अपि भवति। अस्य पुष्पस्य वृक्षः चीरहरित्वृक्षः नाम आवर्षं वृक्षे पत्राणि तिष्ठन्ति। पुष्पं सुरभीगन्धयुक्तं भवति। वर्षऋतुतः वसन्तऋतुपर्यन्तं अस्य पुष्पस्य प्रस्फुटणस्य कालः। तथापि वसन्तऋतौ एव अधिकानि विकसन्ति। किंच एतत् वक्तुं शक्यते शैत्यकालं विहाय प्रायः आवर्षं पुष्पाणि विकसन्ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- ↑ Fl. Forest. Cochinch. 1: t. 3 (1880). "WCSP (2013). World Checklist of Selected Plant Families. Facilitated by the Royal Botanic Gardens, Kew.". Retrieved July 17, 2013.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
राजेन्द्र प्रसाद
डाक्टर् बाबू राजेन्द्रप्रसादः(जीवितकालः - क्रि.श. १८८४तमवर्षस्य डिसेम्बर्मासस्य तृतीयदिनतः क्रि.श. १९६३तमवर्षस्य फेब्रवरीमासस्य २८तमदिनपर्यन्तम् ) भारतस्य प्रथमो राष्ट्रपति: आसीत् । भारतीयस्वतन्त्रतायाः अन्दोलने प्रमुखनेतृषु अन्यतमः । अपि च भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस् इति राजनैतिकपक्षस्य अध्यक्षस्य भूमिकां सम्यक् निर्वूढवान् । भारतीयसंविधानस्य निर्माणे अपि अस्य प्रधानं योगदानम् अस्ति यस्य परिणामेन क्रि.श. १९५०तमवर्षस्य जनवरिमासस्य २६तमे दिने भारतं गणतन्त्रम् अभवत् । राष्ट्रपतिपदम् अतिरिच्य एषः भारतस्य केन्द्रीयमन्त्रिणः पदे अपि कञ्चिक्तालं व्यराजत । समग्रे देशे अत्यन्तं लोकप्रियः भूत्वा जनैः राजेन्द्रबाबू अथवा देशरत्न इति आहूयते स्म ।
अन्तर्विषयाः
पूर्वजाः[सम्पादयतु]
भारतदेशस्य बिहारराज्ये महादेवसहायस्य पुत्ररूपेण राजेन्द्रपसादस्य जन्म अभवत् । किन्तु अस्य पूर्वजाः उत्तरप्रदेशराज्यस्य अमोडाप्रदेशस्य निवासिनः । अस्य कुटुम्बिनः कायस्थाः आसन् । अस्य पिता संस्कृतभाषायां पारसीभाषायां च प्रवीणः आसीत् । राजेन्द्रस्य पितामहः विद्यावान् आसीत् । अतः देशान्तरगतेन तेन हटुवा संस्थाने दिवानस्य कार्यं प्राप्तम् । त्रिंशत् वर्षाणि तस्मिन् संस्थाने कार्यं कृतवान् । तदा स्वयं किञ्चिद्भूभागं क्रीतवान् । अस्य पिता महादेव सहायः कृषिकर्म करोति स्म । राजेन्द्रस्य पितृव्यः जयदेव सहायः अपि क्षेत्रकर्मणि सहायः भवति स्म । जयदेवस्य किमपि सन्तानं नासीत् । अतः एषः अपि राजेन्द्रं स्वपुत्रः इव पश्यति स्म । पितुः पितृव्यस्य पितामहस्य च प्रेम्णा राजेन्द्रः सुखेन पालितः । पितामह्याः मातुः च प्रीतिरपि निरतिशया आसीत् । माता प्रभाते अनेन सह शीघ्रं शयनादुत्थाय प्रभागतीतानि भजनं कीर्तनं रामयणमहाभरतादीनां कथाः च श्रावयति स्म ।
प्रारम्भिकं जीवनम्[सम्पादयतु]
राजेन्द्र बाबू बिहारराज्यस्य सीवनमण्डलस्य जीरादेयी इति ग्रामे क्रि.श. १८८४तमे वर्षे डिसेम्बर मासस्य तृतीये दिने अजायत । अस्य पिता श्री महादेव सहायः संस्कृतभाषा पारसीभाषायः पण्डितः आसीत् । अस्य माता श्रीमती कमलेश्वरी देवी काचित् धर्मपरायणा महिला आसीत् । पञ्चवर्षीयः राजेन्द्रः मौलवी सहाब इत्यनेन फारसीभाषया शिक्षायाः आरम्भं कृतवान् । पश्चात् प्राथमिकशिक्षाप्राप्तये मण्डलस्य सर्वकारीयविद्यालयं प्रविष्टवान् । तत्कालीनस्य सम्प्रदायानुगुणं राजेन्द्रस्य विवाहः बाल्ये एव अभवत् । यदा एषः १३वर्षीयः आसीत् तदा राजवंशीदेवी इत्यनया सह विवाहः अभवत् । विवाहसस्य पश्चात् पटनानगरस्य टि.के.घोष अकादमी इति शिक्षासंस्थायां विद्याभ्यासम् अनुवर्तितवान् । अस्य वैवाहिकं जीवनम् अतीव सुखमयम् आसीत् । अस्य अध्ययने अथवा अन्यकार्ये विवाहः बाधकः नाभवत् । शीघ्रमेव मण्डलस्य शालां त्यक्त्वा स्वस्य अष्टदशे वयसि कोलकाताविश्वविद्यालयस्य प्रवेशपरीक्षाम् अलिखत् । प्रथमश्रेण्या तां परीक्षां समुत्तीर्य क्रि.श. १९०२तमे वर्षे कोलकोतायाः प्रसिद्धे प्रेसिडेन्सी महाविद्यालये प्रवेशं प्राप्तवान् । राजेन्द्रः स्वप्रतिभया गोपालकृष्ण गोखले विहारविभूतिः डा. अनुग्रह नारायण सिन्हा इत्यादीन् पण्डितान् आकृष्टवान् । क्रि.श. १९१५तमवर्षे सस्वर्णपदकं विधिपरास्नतकपदवीं (एल्.एल्.बि.) उत्तीर्णवान् । पश्चात् आधुनिकन्यायक्षेत्रे (ला) शोधपत्रं प्रस्तुत्य डाक्टरेट् उपाधिमपि प्राप्तवान् ।
भारतीयभाषाप्रेम[सम्पादयतु]
यद्यपि राजेन्द्रस्य अध्ययनं फारसीभाष्या उर्दूभाषया च आरब्धं तथापि स्नातकपरीक्षां हिन्दी भाषया लिखितवान् । एषः हिन्दी, उर्दू, फारसी, आङ्ग्लं, बङ्गाली भाषाणां साहित्येन परिचितः आसीत् । अपि च एताभिः भाषाभिः सुललितं प्रभावकारि व्याख्यानं करोति स्म । अस्य गुजरती भाषायाः अपि व्यावहारिकं ज्ञानम् आसीत् । एम्.एल्.परीक्षानिमित्तं हैन्दवशासनविषये संस्कृतग्रन्थान्अपि पठितवान् । हिन्दीभाषायाः विषये अस्य प्रेम अगाधम् आसीत् । भारमित्र, भारदोदय, कमला इत्याद्यसु तत्कालीनप्रसिद्धासु दिनपत्रिकासु अस्य लेखाः प्रकाशिताः भवन्ति स्म ।
स्वातन्त्र्यान्दोलने भूमिका[सम्पादयतु]
भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे अस्य प्रवेशः न्यायवादिनः रूपेण वृत्तिभूमिप्रवेशेन सह एव अभवत् । चम्पारणसत्याग्रहे महात्मा गान्धिः कस्यचित् सत्यान्वेषणस्य समूहस्य प्रेषणावसरे स्वस्य स्वयंसेवकगणे अन्तर्भवितुं सूचितवान् । राजेन्द्रः महात्मा गान्धेः त्यगेन निष्ठया च बहुधा प्रभावितः अभवत् । क्रि.श. १९२१तमे वर्षे एषः कोलकताविश्वविद्यालयस्य सिनेटर् पदस्य त्यागम् अकरोत् । गान्धिमहोदयः यदा विदेशीय संस्थानां बहिष्कृतवान् तदा राजेन्द्रः स्वपुत्रं मेधाविनं मृत्युञ्जयप्रसादं कोलकोताविश्वविद्यायतः निष्कास्य बिहारविद्यापीठे प्रवेशितवान् ।
भारतरत्नम्[सम्पादयतु]
क्रि.श.१९६२तमे वर्षे भारतसर्वकारः राजेन्द्रप्रदं भारतरत्नम् इति सर्वश्रेष्ठेन उपाधिना सममानयत् । एतत् तु अस्मै भारतस्य कृतज्ञता यः आन्तरङ्गिकध्वनिं श्रुत्वा अर्धशताब्धं यावत् मातृभूमेः सेवामकरोत् ।
चरमयात्रा[सम्पादयतु]
राजेन्द्रप्रसादः स्वस्य जीवनस्य अन्तिमदिनानि यापयितुं पाटनासमीपस्थं सदाकत इति आश्रमं चितवान् । तत्र क्रि.श. १९६३तमवर्षस्य फेब्रवरिमासस्य २८तमे दिने देहत्यागं कृतवान् ।
बाह्याः सूत्राः[सम्पादयतु]
- भारतस्य पूर्व राष्ट्रपति: राजेन्द्रप्रसादः।
- राजेन्द्रप्रसादस्य जीवन-चरितः।
- कांग्रेस पार्टी: राजेन्द्रप्रसादः।
- Major Events of Dr. Rajendra Prasad (राजेन्द्र-स्मृति संग्रहालयः)


text:
एन् सि सि
एन् सि सि (National Cadet Corps (India)) भारतीय सैनिकप्रशिक्षणसंस्था । न्याशेनल् केडत् कोर् ( corps इति आङ्ग्लपदस्य उच्चारण "कोर्" इति अस्ति) (राष्ट्रियशिशिक्षुनिकायः) अस्य प्राधानकार्यालयः नवदेहल्याम् अस्ति । एन् सि सि शालाछात्राणां तथा महाविद्यालयछात्राणां कृते ऐच्छिकम् अस्ति । एषः त्रिविषयकः भवति । स्थलवायुजलसेनायाः प्रत्येकं विभागः अस्ति । युवानः अग्रे देशभक्तियुताः अनुशासानयुक्ताः प्रजाः भवेयुः । भारते सर्वत्र विश्वविद्यालयेषु, , प्रौढशालासु , महाविद्यालयेषु च छात्राः सैनिकप्रशिक्षणं प्राप्नुवन्ति एतेन । सैनिकविषये सामान्यज्ञानं ते प्राप्नुवन्ति । अत्रत्य अधिकारिभिः तथा शिक्षार्थिभिः सैनिकैः भवितव्यम् इति अनिवार्यता नास्ति । परन्तु ये अत्र प्रशिक्षणं प्राप्नुवन्ति तेषां चयनसमये अन्य-अभ्यर्थिनाम् अपेक्षया प्रथमप्राशस्त्यं दीयते ।
अन्तर्विषयाः
उद्देशाः[सम्पादयतु]
- १ देशस्य युवकेषु शीलसंवर्धन, साहाय्यकरणम् अनुशासनं, नायकत्वं, जात्यतीतभावना, साहसप्रवृत्तिः, परार्थभावनया कार्यकरणम्, इत्यादीनां मौलिकगुणानां वर्धनम् ।
- २ मानवसंसाधननिर्मितिः ।
- ३ युवानः सैनिककार्यार्थं प्रोत्साहिताः भवेयुः ।
- ४ जीवनस्य प्रत्येकस्मिन् क्षेत्रे नायकत्ववर्धनं , देशस्य सेवायै सदा उपलब्धिः च ।
- ५ सशस्त्रबलेषु युवकाः कार्यं कुर्युः, तदर्थं योग्यवातावरणस्य निर्मितिः भवेत् ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
एतस्य स्थापनं प्रशासनेन १९४८ तमे वर्षे कृतम् । एतस्य मूलं तावत् ‘University Corps” । १९१७ तमे वर्षे भारतीयरक्षा-अधिनियमेन स्थापितम् एतत् । तस्य कारणं रक्षाकार्ये सैनिकानाम् अभावः आसीत् । यदा भारतीयप्रादेशिकाधिनियमः पारितः अभवत् तदा विश्वविद्यानिलयनिकायस्थाने राष्ट्रियनिकायः स्थापितः अभवत् । १९४९ तमे वर्षे बालिकानां कृते एकः विभागः स्थापितः अभवत् । १९५० तमे वर्षे वायुसेनाविभागः अपि योजितः अभवत् । चीनयुद्धसमये भारते सर्वेभ्यः छात्रेभ्यः एन् सि सि अनिवार्यम् आसीत् । परन्तु १९६८ तमे वर्षे पुनः ऐच्छिकत्वेन कृतम् । अस्य मुख्यालयः देहल्याम् अस्ति । तस्य १६ निदेशकाः सन्ति । ते देशस्य विभिन्नराज्येषु कार्यं निर्वहन्ति । ते राज्यस्य राजधान्यां भवन्ति ।
निर्देशनालयाः[सम्पादयतु]
- १. आन्ध्रप्रदेशराज्यम्
- २. बिहारराज्यम् तथा झारखण्डराज्यम्
- ३. देहली
- ४. गुजरातराज्यम्, दादरा तथा नगरहवेली
- ५. जम्मूकाश्मीरराज्यम्
- ६. कर्णाटकराज्यम् तथा गोवाराज्यम्
- ७. केरलराज्यम् तथा लक्षद्वीपाः
- ८. महाराष्ट्रराज्यम्
- ९. मध्यप्रदेशराज्यम् तथा छत्तीसगढराज्यम्
- १०. ओडिशाराज्यम्
- ११. पूर्वोत्तरप्रदेशः
- १२. पञ्जाबराज्यम्, हरियाणाराज्यम्, हिमाचलप्रदेशराज्यम्, चण्डीगढ़
- १३. राजस्थानराज्यम्
- १४. तमिळनाडुराज्यम् ,पुदुचेरी तथा अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः
- १५. उत्तरप्रदेशः
- १६. पश्चिमबङ्गालराज्यम् तथा सिक्किमराज्यम्
षोडश निदेशालयाः ७७४ घटक्त्वेन पुनः विभक्ताः सन्ति । एतेषु ६५७ स्थलसेनायाः, ५९ जलसेनायाः, ५८ वायुसेनायाः घटकाः सन्ति ।
समवस्त्रम्[सम्पादयतु]
स्थलसेनायाः शिशिक्षवः खाकीवस्त्रं धरन्ति । जलसेनायाः श्वेतवस्त्रं धरन्ति । वायुसेनायाः नीलवर्णस्य वस्त्रं धरन्ति ।
गणतन्त्रदिनोत्सवशिबिरम्[सम्पादयतु]
एतन्निमित्तं देहल्यां जनवरीमासे प्रथमदिनाङ्कतः २९ दिनाङ्कपर्यन्तं चिताः १८५० शिक्षार्थिनः देशस्य विभिन्नराज्यतः केन्द्रशासितप्रदेशतः च आगत्य शिबिरे भागं वहन्ति । शिबिरस्य उद्घाटनं भारतस्य उपराष्ट्रपतिः करोति । २७ दिनाङ्के प्रधानमन्त्रिणः उपस्थितौ शिबिरस्य समापनं भवति । शिबिरसमये देशस्य रक्षामन्त्री, केन्द्रसचिवमण्डल्याः मन्त्रिणः, मुख्यमन्त्रिणः, सेनात्रयस्य नेतारः अभ्यागच्छन्ति । तस्मिन् समये अनेके स्पर्धाः आयोजिताः भवन्ति । तेषु षोडशनिदेशालयानां मध्ये गुणप्रवरनिदेशालयः चितः भवति । तदर्थं प्रधानमन्त्रिपताका दीयते । स्पर्धासु राष्ट्रिय-एकता-बोधः, व्यायामः,रेखा तथा पताकाप्रदेशः, साम्स्कृतिककार्यक्रमाः च भवन्ति । प्रत्येकं विभागतः उत्तमशिक्षार्थिनः तथा उत्तमशिक्षार्थिन्याः च , (ज्येष्टबालकेषु ज्येष्टबालिकासु च) चयनम् भवति
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- स्क्रिप्ट त्रुटि: ऐसा कोई मॉड्यूल नहीं है।
- NCC OTA Kamptee
- Maharashtra Directorate
- Delhi Directorate
- Punjab Directorate
- Andhra Pradesh Directorate
- Kerala Directorate
- Jammu & Kashmir Directorate
- Gujarat Directorate
- Odisha Directorate
- ↑ "Size of NCC".
- ↑ "Lt Gen A Chakravarty Takes Over as DG NCC" (Press release). Press Information Bureau Government of India. 2 December 2013. Retrieved 2 December 2013.


text:
अब्बिजलपातः
निर्देशाङ्कः : १२°२७′३२.४″ उत्तरदिक् ७५°४३′१०.५″ पूर्वदिक् / 12.459000°उत्तरदिक् 75.719583°पूर्वदिक्
अब्बिजलपातः - अब्बि इत्युक्ते कर्णाटकभाषायां जलपातः । कर्णाटकस्य कोडगुमण्डलस्य केन्द्रं मडिकेरी । ततः ५कि.मी.दूरे एषः जलपातः अस्ति । राजधानीबेङ्गळूरुतः मडिकेरीपर्यन्तं लोकयानव्यवस्था अस्ति । ततः भाटकयानेन जलपातपर्यन्तं गन्तुं शक्यते । सामान्यतः ५००मी. काफीवाटिकामार्गे पद्भ्यां गम्यते चेत् सुन्दरं जलपातम् अवलोकयितुं शक्नुमः । १०७पादपरिमितात् औन्नत्यात् कावेरीनदी पतति । अब्बिजलपातः बेङ्गळूरुतः २५०कि.मी.दूरे, मङ्गळूरुतः १२०कि.मी.दूरे अस्ति । उपमण्डलकेन्द्रे मडिकेरिपत्तने वसतिगृहाणि इन्धनपूरणकेन्द्राणि, भोजनोपाहारगृहाणि सन्ति एव । समीपे एव मनोहरः अगस्थ्यपर्वतः, तलकावेरी इति कावेर्याः उद्भवस्थानम्, इरुप्पुजलपातः, भागमण्डलम्, बैलकुप्पे (टिबेटीयअधिवासकेन्द्रम्) इति दर्शनयोग्यस्थानानि सन्ति ।


text:
चालुक्यवंशः
फलकम्:Infobox former country/autocat
चालुक्यवंशः दक्षिणभारते क्रि.श. ५५०तमवर्षतः क्रि.श. ७५० पर्यन्तं तथा क्रि.श.९७३तः क्रि.श.११९०तमवर्षपर्यन्तं कर्णाटके अधिकारारूढः राजवंशः । क्रि श ६ शतके कलिङ्गे इदानीन्तनेषु ओरिस्सासमीपप्रदेशेषु शासनं कुर्वत् विष्णुकुण्डसाम्राज्यम् अग्रे चालुक्यानां साम्राज्यस्य कश्चन भागः अभवत् । चालुक्यसाम्राज्यं क्रि श ५५० तः ७५० पर्यन्तं कर्णाटकस्य बादामीतः, अनन्तरं ९७० तः ११९० पर्यन्तं कर्णाटकस्य कल्याणीतः दक्षिणभारतस्य, मध्यभारतस्य शासनम् अकरोत् । काञ्च्यां शासनं कुर्वन्तः पल्लवाः तेषां समकालीनाः आसन् । एकशतकं यावत् एतयोः साम्राज्ययोः मध्ये परस्परं लघु लघु युद्धानि भवन्ति स्म । बहुवारम् अन्यस्य साम्राज्यस्य राजधानीं वश्यकुर्वन् । तादृशेषु युद्धेषु केरलस्य चेराः, श्रीलङ्कायाः राजानः च पल्लवानां पक्षे भवन्ति स्म । पाण्ड्याः चालुक्यानां पक्षे युद्धं कुर्वन्ति स्म । दक्षिणभारतस्य शिलामयाः बहवः देवालयाः एतेषां काले एव निर्मिताः । यद्यपि सम्पूर्णभारतस्य एकमेवराज्यस्य परिकल्पना उत्तरभारते हर्षवर्धनस्य पराजयेन सह नष्टा अभवत् तथापि दक्षिणभारते पौनःपुन्येन पल्लविता भवति स्म ।
अन्तर्विषयाः
- १ संवर्धनम्
- २ पुनरुत्थानम् अवसानं च
- ३ ऐतिह्यानि
- ४ चालुकेतिहासस्य कालमानत्रयम्
- ५ बादामिचालुक्याः
- ६ बादामी चालुक्याः
- ७ प्रशासनकालः
- ८ द्वितीयपुलिकेशिराजस्य साम्राज्यविस्तारः
- ९ कल्याणीचालुक्याः
- १० साम्राज्यविस्तारः
- ११ शकपुरुषः विक्रमादित्यः
- १२ साम्राज्यपुनरारम्भः
- १३ योगदानम्
- १४ पूर्वचालुक्याः
- १५ चालुक्यमूलम्
- १६ बादामिचालुक्यानां योगदानम्
- १७ कल्याणीचालुक्यानां कला साहित्यं च
- १८ वास्तुशिल्पवैभवम्
- १९ शोधकानाम् अवलोकनम्
- २० बाह्यानुबन्धाः
संवर्धनम्[सम्पादयतु]
चालुक्यवंशस्य प्रतिष्ठापनं क्रि.श. ५५०तमे वर्षे प्रथमपुलकेशिना अभवत् । केचन इतिहासकारः आमनन्ति प्रथमराजः जयसिंहः इति अपि । पुलकेशिः स्वस्य प्रशासनार्थं तदानीन्तनकालस्य वातापी (अद्यतनः बादामिः बागलकोटेमण्डलम्) इति नगरं राजधानीं कृतवान् । तस्य पुत्राः चालुक्यसाम्राज्यम् अद्यतनकर्णाटकपर्यन्तम् अतनोत् ।
पुनरुत्थानम् अवसानं च[सम्पादयतु]
चालुक्यसाम्राज्यं पुनः क्रि.श. ६५५तमे वर्षे विक्रमादित्यस्य नृपत्वे पुनरुत्थापितम् । पल्लवैः सह कृतानि धारायुद्धानि क्रि.श. ७४०तमे वर्षे चालुक्यराजस्य विक्रमादित्यस्य विजयेन समाप्तम् । किन्तु क्रि.श. ७५०तमे वर्षे राष्ट्रकूटैः युद्धे पराजितं चालुक्यसाम्राज्यं क्षीयमाणम् अभवत् । क्रि.श. ९७०तमे वर्षे चालुक्यवंशे अन्यतमः तैलपः राष्ट्रकूटान् जित्वा गुजरात् प्रदेशं विना अन्यान् हस्तच्युतप्रदेशान् पुनः प्राप्तवान् । अस्य राजधानी कल्याणी । अस्य कालस्य चालुक्यसाम्राज्यस्य कल्याणीचालुक्याः इति नाम अभवत् । प्रथमः सोमेश्वरः इति चालुक्यः (अस्य आहवमल्लः इत्यपि अभिधा) राजाधिराजचोळं क्रि.श. १०५२ तमवर्षे युद्धे पराजितवान् । चालुक्यवंशस्य अग्रिमः प्रसिद्धः राजा षष्टः विक्रमादित्यः (क्रि.श. १०७६तमवर्षतः क्रि.श. ११२६पर्यन्तम् । अस्य विक्रमाङ्कः इत्यपि नाम आसीत् । विक्रमाङ्कस्य मरणानन्तरं चालुक्यसाम्राज्यं बहुकालम् न अतिष्ठत् । क्रि.श. ११९०तमे वर्षे द्वारसमुद्रस्य होय्सळवंशः|होय्सळाः, यदुगिरेः यादवाः च चालुक्यवंशं पराजितवन्तः ।
ऐतिह्यानि[सम्पादयतु]
कल्याणस्य चालुक्यराजस्य विक्रमादित्यस्य प्रसिद्धः आस्थानकविः विद्यापतिः बिल्हणः स्वस्य विक्रमाङ्कदेवचरिते कथाम् एवम् अवदत् -
- इन्द्रः ब्रह्माणं प्रार्थितवान् यत् जगतः अधर्मं नियन्त्र्य दुष्टदमनाय कञ्चित् समर्थं वीरं सृजतु इति । तदा ब्रह्मा सन्ध्योपासनावसरे स्वस्य पञ्चपात्रात् (चलुकात्) कञ्चित् वीरम् असृजत् । चलुकादुद्गतः एषः एव चालुक्यवंशस्य मूलपुरुषः । अस्मिन् एव वंशे आगतः हरितः मानव्यः इति वीरौ वंशस्य ख्यातिम् इतोप्यतिशयेन संवर्धितवन्तौ । वेङ्गीचालुक्यानां विमलादित्यस्य रामस्तिपुण्डिप्रदेशे अपि इदमेव उपाख्यानं प्रस्थापितम् । अस्याः कथायाः एव अन्या आवृत्तिः अपि अस्ति । षष्टः विक्रमादित्यस्य कालस्य नीलगुन्दाभिलेखे बिल्हणः पुनः एतत् विवृणोति । एतदनुगुणं चालुक्यानां पूर्वजाः अयोध्यायाः राजानः । तत्र ५९तमपरम्परापर्यन्तं राज्यं प्रशास्य पश्चात् दक्षिणदेशमागताः । तत्र १६परम्पराः प्रशसनम् अकुर्वन् । तत्पश्चात् अस्तङ्गतं वंशं पुनः आनीतवान् जयसिंहः । षष्टविक्रमादित्यस्य हण्डरिकाशिलालेखानुगुणं हरितिपञ्चशिखी इति ऋषौ अर्घ्ये कुर्वाणे तस्य अञ्जलितः उद्भूताः चालुक्याः इति । सप्तमातृकाः एतान् पालितवत्यः इत्यपि वदन्ति ।
चालुकेतिहासस्य कालमानत्रयम्[सम्पादयतु]
चालुक्याः दक्षिणप्रस्थभूमिप्रदेशं ६००वर्षाणां दीर्घवधौ प्राशासन् । अस्मिन् काले त्रयः स्वतन्त्राणि किन्तु निकटबान्धव्ययुतानि राज्यानि अभवन् । तानि बादामीचालुक्याः (क्रि.श. ६-८शतकम्) तेषां सहोदराः कल्याणीचालुक्याः अथवा पश्चिमचालुक्याः, वेङ्गिचालुक्याः अथवा पूर्वचालुक्याः च ।
बादामिचालुक्याः[सम्पादयतु]
चालुक्यसाम्राज्यस्य प्रतिष्ठापकः प्रथमः पुलिकेशिः (क्रिश. ५५०तमवर्षम्) वातापी कर्णाटाकस्य बागलकोटेमण्डलस्य अद्यतन बादामी इति स्थानं वशीकृत्य तत् राजधानीम् अकरोत् । अग्रे एते चालुक्याः बादामीचालुक्याः इत्येव प्रथिताः अभवन् । पुलिकेशिना तस्य वंशस्थैः च प्रशासितं राज्यं सम्पूर्णं कर्णाटाकम्, आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य बहुभागाः अन्तर्गतम् आसीत् । इम्मडिपुलिकेशिः बादामिचालुक्यानां श्रेष्ठतमः चक्रवर्ती इति वक्तुं शक्यते ।
बादामी चालुक्याः[सम्पादयतु]
कदम्बवंशीयानां साम्राज्यस्य पतनादनन्तरं कर्णाटकप्रदेशे चालुक्यवंशीयानां साम्राज्यस्य स्थापनाभवत् । बादामी इति नगरं तेषाम् राजधानी आसीत् । सा.श. ५४० तः सा.श.७५३ वर्षपर्यन्तं चालुक्यवंशीयानां प्रशासनम् अभवत् । चालुक्याः कर्णाटकस्य प्रथमराजवंशः इति ख्याताः। एतेषां साम्राज्यस्थापकः कृषककुटुम्बस्य सदस्यः इति विदुषाम् अभिप्रायः अस्ति ।कर्णाटकेतिहासे एषः राजवंशः बहुवैधैः महत्वं प्राप्तः अस्ति । कलावास्तुशिल्पः, साहित्यम् इत्याषु क्षेत्रेशु चालुक्यवंशीयानां महत्वपूर्णं योगदानम् अस्ति । भारतदेशस्य राजकार्ये प्रमुखं पात्रं निर्वहन्तः चालुक्यवंशीयाः कर्णाटकस्य अतीव गौरवम् वर्धितवन्तः । एषः राजवंशः अतीव प्रसिद्धः अभवत् । पूर्वम् चालुक्यराजवंशीयाः कदम्बसाम्राज्यस्य अधीनराजानः आसन् । जयसिंहवल्लभः तस्य पुत्रः रणराणः च चालुक्यसाम्राज्यस्य प्रशासनकर्तारः आसन् । परन्तु एतेषाम् विषये विशेषाधारभूतं विवरणं न लब्धम् अस्ति । रणारागस्य पुत्रः प्रथमः पुलिकेशि स्वतन्त्ररुपेण प्रशासनम् कृतवान इति कारणात् एतमेव चालुक्यसाम्राज्यस्य स्थापकम् परिगणितवन्तः सन्ति । प्रथमः पुलिकेशि क्रिस्ताब्द ५४० तः क्रिस्ताब्ध ५६६ वर्ष पर्यन्तम् प्रशासनम् कृतवान् । एषः कदम्बवंशीयान् युध्दे पराजित्य स्वसाम्राज्यस्य विस्तारं कृतवान । बादामीनगरे दुर्गम निर्माय गुहालयनिर्माणे कार्यम् आरब्धवान् ।
प्रशासनकालः[सम्पादयतु]
शिलाभिलेखानुसारं प्रथमः पुलिकेशिः अनेकयज्ञकार्याणि कृतवान् इति विदितमभवति । अस्य सत्याश्रयः रण्वैक्रमः इत्यादयः उपदयः आसन् । एतस्य पुत्रौ प्रथमः कीर्तिवर्मा मङ्गळेशः च । प्रथमपुलिकेशिराजस्य प्रशासनानन्तरम् एतौ शासकौ अभवताम् । प्रथमः कीर्तिवर्मा सा.श.५६६ तः सा.श.५९६ वर्षपर्यन्तम् सिंहासनारुढः आसीत् । एषः कदम्बवंशीयान् पराजित्य साम्राज्यस्य विस्तारे मग्नः अभवत् । सागरतीरप्रदेशे पश्चिमभागे स्थितम् । अळुपराजं तथा कर्णाटस्य आन्ध्रप्रदेशस्य सीमायां स्थितं नळवाडीप्रदेशस्थं नळराजं पराजितवान् । कळिङ्गपर्यन्तमपि आक्रमणं कृतवान् । सेन्द्रकराजस्य सहोदरीं परिणीय स्वप्रभावं वर्धितवान् । प्रथमपुलिकेशिराजस्य पुत्रः द्वितीयपुलिकेशिः बालः इति कारणात् सहोदरः मङ्गळेशः सा.श.५९६ तः सा.श. ६१० वर्षपर्यन्तम् सिंहासनारुढः अभवत् । प्रथमकीर्तिवर्मणः नियमानुसारमेव नीतिमनुसरन् मङ्गेळशः अपि राज्यविस्तारं कृतवान् ।
द्वितीयपुलिकेशिराजस्य साम्राज्यविस्तारः[सम्पादयतु]
मध्यभारते केचनभागः वशीकृताः अभवन् । गुजरातराज्यस्य सीमान्तं यावत् सेनकार्यं कृत्वा प्रभावीराजः अभवत् । कलचूर्यराजं बुद्धराजमपि पराजितवान् चाळुक्यानां विरुद्धं यदा अधीनराजः स्वामिराजः क्रान्तिम् आरब्धवान् आसीत् । तं पराजित्य शिक्षां दत्तवान् । महाकूटेस्थिते स्तम्भशिलाभिलेखे मङ्गलेशः स्वयं गङ्गराजान् पल्लवराजान् चोळराजान् अलुपराजान् च पराजितवान् । मङ्गळेशः परमभागवतः इति ख्यातः बादामीनगरे विष्णुं गुहादेवालयं निर्मितवान् । एषः स्वपुत्रम् एव साम्राज्ये स्थापयितुम् निर्णयं कृतवान् । भ्रातुः पुत्रः द्वितीयपुलिकेशिः प्राप्तवयस्कः आसीत् । अतः चालुक्यराजवंशे अन्तःकलहः आरब्धः । द्वितीयः पुलिकेशिः विजयीभूत्वा सा.श.६१० तमे वर्षे चालुक्यसिंहासनाधीश्वरः अभवत् । कर्णाटकस्येतिहासे नूतनम् अध्यायम् आरब्धवान् । चालुक्यराजवंशे प्रवृत्तेन अन्तर्युद्धेन राज्ये अराजकता अभवत् । अनेके माण्डलिकाः अस्थिरतायाः लाभं स्वीकर्तुं प्रयत्नं कृतवन्तः। क्रान्तिकारिणौ अप्पयिकगोविन्दौ द्वितीयपुलिकेशिराजेन पराजितौ । अनन्तरं गङ्गवंशीयाः कदम्बवंशीयाः [अलुपवंशः|अलुपवंशीयाः]] च पराजिताः अभवन् । एवम् चाळुक्यसाम्राज्यस्य सर्वेऽपि अधीनाः अभवन् द्वितीयः पुलिकेशिमहाराजः आन्तरिकबाहयोभयसुरक्षार्थं प्रबलं सैन्यं सज्जीकृतवान् । द्वितीयः पुलिकेशिमहाराजः महानौकासौन्यस्य निर्माणमपि कृतवान् । उत्तरभारते लाट्गुर्जरमालवप्रदेशेषु आक्रमणं कृत्वा पराजितवान् । उत्तरभारते कान्यकुब्जनगरे सम्राट हर्षवर्धनः प्रशासनं करोति स्म । तस्य दक्षिणभारते साम्राज्यविस्तारणस्य आशा आसीत् । नर्मदानदीतीरे द्वितीयपुलिकेशिमहाराजेन साकं हर्षवर्धनः युद्धं कृत्वा पराजितः अभवत् । अनन्तरं द्वितीयपुलिकेशिमहाराजं दक्षिणापथेश्वरः इत्याङ्गीकृतवान् । नर्मदानदी दक्षिणोत्तरसाम्राज्ययोः सीमा अभवत् । द्वितीयपुलिकेशिमहाराजः काञ्चीनगरप्रशासकान् पल्लवराजान् नियन्त्रयितुं पाण्ड्यराजैः चोळराजैः च सह उत्तमराजकीयसम्बन्धं स्थापितवान् । दक्षिणभारते पल्लवराजाः चालुक्यराजाः च सङ्घर्षयुक्ताः आसन् । सहजतया एतयोः मध्ये सार्वभौमत्वविषये स्पर्धा आसीत् ।
- चालुक्यराजाः-
- प्रथमः पुलिकेशिः (क्रि.श. ५४३ - ५६६)
- प्रथमः कीर्तिवर्मः (क्रि.श. ५६६-५९७)
- मङ्गलेशः (क्रि.श. ५९७-६०९)
- इम्मडिपुलिकेशिः (क्रि.श. ६०९-६४२)
- प्रथमः विक्रमादित्यः (क्रि.श. ६५५-६८०)
- विनयादित्यः (क्रि.श. ६८० - ६९६)
- विजयादित्यः (क्रि.श. ६९६-७३३)
- द्वितीयः विक्रमादित्यः (क्रि.श. ७३३-७४६)
- द्वितीयः कीर्तिवर्मा (क्रि.श. ७४६-७५३)
क्रि.श. ७५३तमे वर्षे राष्ट्रकूटानां दन्तिदुरग्तः कीर्तिवर्माणां पराजितवान् अनेन चालुक्यसाम्राज्यस्य पतनम् अभवत् ।
कल्याणीचालुक्याः[सम्पादयतु]
राष्ट्रकूटानां काले क्षीणं चालुक्यसाम्राज्यं द्वितीयतैलपः राष्ट्रकूटानां तृतीयं कृष्णं पदच्युतं कृत्वा चालुक्यरज्यस्य अनेकप्रदेशान् स्ववशान् अकरोत् । अनेन चालुक्यसाम्राज्यं पुनः वैभवमवाप्नोत् । इयं शखा एव कल्याणीचालुक्याः इति प्रथिता अभवत् । अग्रे अयं राजवंशः २५०वर्षाणि प्राशासत् । एते निरन्तरं चोळराजैः वेङ्गिचालुकैः सह च युद्धं कुर्वन्ति स्म । सत्याश्रयः (क्रि.श. ९९७-१००८), प्रथमः सोमेश्वरः (क्रि.श. १०४२-१०६८), षष्टः विक्रमादित्यः (क्रि.श. ९९७-१००८) च अय वंशस्य प्रसिद्धाः केचन राजानः । कर्णाटकस्य प्रमुखराजवंशीयेषु कल्याणीचालुक्यवंशीयाः अपि प्रख्याताः आसन् । दक्षिणप्रस्थभूमौ द्वितीयशतकतकात् अधिकं कालं एते प्रशासनम् अकुरवन् । दक्षिणभारते एतस्मिन्नेव समये चोलवंशीयाः अपि प्रबलाः आसन् । तत्थापि तेषां राज्यविस्तरणकार्यं कर्तुं चालुक्यवंशीयाः अवकाशं न दत्तवन्तः । बादमीचालुक्यवंशीयाः एव एते स्वपंरपराम् अग्रेऽपि अनुवर्तितवन्तः । राष्ट्रकूटवंशीयैः जिताः एते दशमशतककाले राष्ट्रकूटवंशीयान् पराजित्य कर्णाटकस्य कल्याणप्रदेशे स्वीयम् अधिकारं प्रतिष्ठापयन् । अतः एतेषां वंशस्य नाम कल्याणीचालुक्याः इत्यभवत् । द्वितीयः तैलपः राष्ट्रकूटवंशस्य अन्तिमं राजानं द्वितीयकर्णं पराजित्य सा.श.९७३ तमे वर्षे कल्याणनगरे स्वप्रशासनम् आरब्धवान् । तैलपः समर्थः सेनानी आसीत्यतः अनेकान् अधीनराजान् परजितवान् । सर्वेऽपि पराजिताः तैलपस्य प्रशासनम् अङ्गीकृतवन्तः । सा.श.९९२ तमे वर्षे चोलवंशीयानां प्रथमः राजराजेन्द्रः चालुक्यसाम्राज्यम् आक्रान्तुं प्रयत्नं कृतवान् । तदा तैलपः चोलराजान् पराजितवान् कर्णाटकसीमां संरक्षितवान् कोङ्कणदेशीयान् सिल्लारराजान् तथा सेवुणवंशीयान् च जित्वा अधीनराजन् अकरोत् ।
साम्राज्यविस्तारः[सम्पादयतु]
दक्षिणभारते शिवयोगप्रदेशतः उत्तरे गोदावरीद्याः पर्यन्तं राज्यं विस्तीर्णवान् । राष्ट्रकूटवंशीयैः स्थापितं साम्राज्यं चोळवंशीयानां हस्ते यथा न गच्छेत् तथा संरक्षितवान् । तैलपः पारमारराजानां मञ्जेत्यादीनाम् आक्रमणं सम्यक् निरुद्धवन् । मञ्जः १६ वारम् आक्रमणम् कृतवान् इति प्रबन्धचिन्तामणिः इति ग्रन्थे आधारः लभ्यते । अन्ततः मञ्जः पराजितः बद्धः अभवत् । अनेन पारमारराजानाम् आक्रमणम् समाप्तम् अभवत् । तैलपः सा.श.९७३ तः ९९६ पर्यन्तं स्वजीवनान्तं यावत् प्रशासनम् कृतवान् । द्वितीयतैलपस्यानन्तरं तस्य सुतः सत्याश्रयः सा.श. ९९६ तः ३००८ वर्षपर्यन्तं प्रशासकः अभवत् । पिता इव सत्याश्रयः अपि सततं साम्राज्यरक्षणार्थं प्रयत्नम् अकरोत् । अस्यापि साम्राज्यरक्षणार्थं सामाजिकसुरक्षायाः कार्यकरणम् अनिवार्यम् अभवात् । पारमारवंशीयाः पुनः आक्रमणं कृतवन्तः । किन्तु शूरः सेनानी सत्याश्रयः पारमारराजान् पराजितवान् । सिळ्ळरराजाः त्रिपुरीदेशीयाः कलचूरिराजाः जिताः अभवन् । चालुक्यवंशीयानां परमाधिकारम् अङ्गीकृतवन्तः । सत्याश्रयः गुर्जरराजान् पराजित्य गुर्जरप्रदेशपर्यन्तं साम्राज्यं विस्तीर्णवान् । एतस्मिन् समये एव चोळवंशीयः राजराजेन्द्रः चालुक्यवंशीयस्य साम्राज्यस्य अनेकनगरेषु आक्रमणं कृतवान् । किन्तु पुनरागतः सत्याश्रयः राजराजेन्द्रं पराजित्य साम्राज्यस्य संरक्षणं कृतवान् । सत्याश्रयस्य आहवमल्लः इरिवबेडङ्गः इत्यादीनि नामानि आसन् । कन्नडभाषायाः प्रसिद्धकविः रन्नः सत्याश्रयस्याश्रये आसीत् । सत्याश्रमस्य पश्चात् चालुक्यसिंहासने पञ्चमः विक्रमादित्यः, जयसिंहः, प्रथमसोमेश्वरः, सा.श.१०६८ तः १०७६ तमवर्षपर्यन्तं प्रशासनं कृतवन्तः । एतेषां समयेऽपि सततम् आन्तरिकाः बाह्याः च शत्रवः आक्रमणम् अकुर्वन् । विशेषतः चोळवंशीयाः आक्रमणम् कृतवन्तः । सा.श.१० ५४ तमे वर्षे प्रथमः सोमेश्वरः युद्धे चोळवंशीयान् पराजितवान् । चोळराजं राजराजेन्द्रं मारितवान् च । सा.श.१०६३ तमे वर्षे वेङ्गिराजानः दुर्बलाः अभवन् । तस्मिन् समये प्रथमः सोमेश्वरः चोळवंशीयैः जनपालकैः युद्धं कृतवान् । दक्षिणभारते परमाधिकारस्य स्थापनार्थं चोळराजानां नियन्त्रणं साम्राज्यस्य सीमारक्षणं च अनिवार्यं कर्म अमभवत् । द्वितीयः सोमेश्वरः अल्पकालमेव प्रशासनकर्ता अभवत् । अनन्तरं षष्टविक्रमादित्यः सा.श.१०७६ तः ११२७ वर्ष पर्यन्तं सिंहासनारूढः आसीत् । अस्य समये विशेषतः विक्रमशकः इति नवीनशकवर्षास्य आरम्भः अभवत् । षष्टविक्रमादित्यः स्वसोदरेणैव अन्तरिककलहं प्राप्तवान् । एतां समस्यां सम्यभिवारणम् कृत्वा पञ्चाशत् वर्षपर्यन्तं प्रशासनं कृतवान् । अनेकदण्डयागाणामपि आयोजनं कृतवान् । क्रान्तिकार्ये प्रवृत्तान् सिळ्ळारराजान् अलुपराजान् दण्डयित्वा स्वपरमाधिकारस्य अङ्गीकारे अनिर्वायताम् आनीतवान् । सा.श. १०८५ तमे वर्षे चोळवंशीयानां राज्ञः विरुद्ध्य आक्रमणम् कृत्वा काञ्चीनगरं वशीकृतवान् । एतस्मिन् समये द्वारसमुद्रे होय्सळवंशीयाः प्रवर्धमानाः भवितुम् प्रयत्नं कृतवन्तः । होय्सळराजः विष्णुवर्धनः चळुक्यसेनां हासनप्रदेशस्य कण्णेगालसमीपे पराजितवान् । पुनः चाळुक्यवंशीयाः होय्सळवंशः|होय्सळवंशीयान्]] पराजित्य अधीनराजन् अकरोत् ।
शकपुरुषः विक्रमादित्यः[सम्पादयतु]
विक्रमादित्यः चोळवंशीयां राजकुमारीं परिणीतवान् । अतः चोळचालुक्यवंशयोः वैरः उपशान्तः । उत्तरभारते नर्मदानदीपर्यन्तं साम्राज्यरक्षणे विक्रमादित्यः समर्थः अभवत् । अस्य भुवनकमलः पेर्मादिदेवः इत्यादयः उपाधयः आसन् । चालुक्यवंशीयानां प्रशासनकाले विक्रमादित्यःविक्रमादित्यस्य]] अधिकारसमयः सुवर्णयुगः इति प्रसिद्धः अस्ति । शूरः युद्धोत्सही, विक्रमादित्यः साम्राज्ये शान्ति स्थापकः च आसीत् । अस्य समये राज्ये उत्तमास्थितिः आसीत् । प्रसिद्धः कविः बिल्हणः विक्रमाङ्कदेवचरितम् इति काव्यं लिखितवान् । विज्ञोनश्वरः मिताक्षरग्रन्थम् इति कृतिं रचितवान् । एतौ ग्रन्थौ कन्नडसाहित्यै अतीव अमूल्यै स्तः। विक्रमादित्यः विक्रमपुरम् इति एकम् नूतनम् नगरं निर्मितवान् । षष्टः विक्रमादित्यः सा.श.११२७ तमे वर्षे दिवं गतः अभवत् । अनन्तरं तस्य पुत्रः तृतीयः सोमेश्वरः अधिकारं गृहीतवान् । एषः स्वयम् सहित्यासक्तः अभिमानीलेखकः आप्यासीत् मानसोल्लासः इति ग्रन्थः एतेन लिखितः अस्ति । अस्य ग्रन्थस्य अभिलाषितार्थचिन्तामणिः इत्यपि नामास्ति । अत्र ग्रन्थे न्यायशास्त्रवैद्यशास सङ्गीत चित्रकला श्वशास्त्राणाम् विषयाः सम्यक् निरुपिताः सन्ति । अस्य प्रशासनकाले चोळचाळुक्यवैरं पुनः आरब्धम् अभवत् । युद्धेषु चोळराजानः वेङ्गिप्रदेशम् आक्रान्तवन्तः । होय्सलराजः विष्णुवर्धनः स्वतन्त्रतया प्रशासनम् आरब्धवान् । तृतीयसोमेश्वरः स्वस्य राज्यसंरक्षणार्थं निर्लक्षितवान् आसीत् । अस्य सर्वज्ञचक्रवर्ती इत्यपि उपाधिः आसीत् ।
साम्राज्यपुनरारम्भः[सम्पादयतु]
तृतीयसोमेश्वरस्य पुत्रः द्वितीयः जगदेकमल्लः प्रशासकः अभवत् । एतत्समये एव कल्याणीचालुक्यानां साम्राज्यस्य पतनस्यारम्भः अभवत् । वारङ्गलप्रदेशे काकतीयाः वेङ्गिप्रदेशे चालुक्याः स्वतन्त्राः इति उदघोषयन् । गोवाप्रदेशे हान्गलप्रदेशे कदम्बाः च चालुक्यानां परमाधिकारं धिक्कृतवन्तः । राजानः अस्मर्थाः अभवन् । अधीनराजानः प्रबलाः अभवन् । विक्रमादित्यस्य समये कलचूर्यवंशीयाः वैवाहिकसम्बन्धं संवर्धितवन्तः आसन् । किन्तु सा.श.११५६ वर्षसमये पुनः प्रबलाः अभवन् । सा.श.११५६ वर्षसमये कलचूर्यराजः बिण्णलः तृतीयतैलपराजस्य अधीनतां त्यक्त्वा स्वयम् चालुक्य सिंहासनम् अधिरूढवान् । सततम् २८ वर्षाणि प्रशासनं कृत्वा चतुर्थसोमेश्वरं सा.श.२२८४ तमे वर्षे पुनः पराजितवान् । सा.श.२२८९ तमे वर्षे देवगिरिप्रदेशीयाः सेवुणराजाः दोरसमुद्रस्य च होय्सळराजाः च प्रबलाः अभवान् । अतः स्वाभावतः एव द्वादशशतकस्योत्तरे भागे कल्याणिचालुक्यानां साम्राज्यस्य पतनमभवत् ।
योगदानम्[सम्पादयतु]
प्रायशः सार्धैकशतवर्षपर्यन्तं प्रशासनं कृत्वा कल्याणिचालुक्याः कर्णाटकस्य सर्वतोमुखाभिवृद्धये कार्ये रताः अभवन् । पूर्वं ये राजानः कर्णाटके साम्राज्यं स्थापितवन्तः तस्य च संरक्षणं कृतवन्तः । सामान्यजनानां व्यावहारिकी भाषा कन्नडभाषा एवासीत् । कन्नडाभाषायामेव शिलाभिलेखान् निर्मितवन्तः । अनेक देवालयानां निर्माणम् कारितवन्तः । कन्नडकाला संस्कृतिः साहित्यम् इत्यादीनां पोषकाः कल्याणिचालुक्याः चोळराजानाम् आक्रमणानि विरुद्ध्य कर्णाटकसाम्राज्यम् रक्षितवन्तः । एतेषां समये व्यापारव्यवहारेषु च अभिवृद्धिः अभवत् । अनेकाः वणिज्यसङ्घाः स्थापिताः । ऐहोळे इति प्रदेशे एनूर्वरु इति वाणिज्यस्य सङ्घस्य उत्तमः परिणामः सर्वगोचरः अभवत् । गदगप्रदेशे बेळ्ळिगांवप्रदेशेषु शिक्षाकेन्द्राणि अस्मिन् काले प्रवर्धमानानि अभवन् । चालुक्यराजाः कलासंस्कृतिनृत्यादीनां प्रोत्साहनम् अकुर्वन् । सार्धेकशतककाले प्रशासने कर्णाटकेतिहासे विशिष्टकार्याणि कृत्वा नूतनाध्यायकर्तारः अभवन् ।
- द्वितीयः तैलपः (क्रि.श. ९७३-९९७)
- सत्याश्रयः (क्रि.श. ९९७-१००८)
- पञ्चमः विक्रमादित्यः (क्रि.श.१००८-१०१५)
- द्वितीयः जयसिंहः क्रि.श.(१०१५-१०४२)
- प्रथमः सोमेश्वरः (क्रि.श.१०४२-१०६८)
- द्वितीयः सोमेश्वरः (क्रि.श. १०६८-१०७६)
- षष्टः विक्रमादित्यः (क्रि.श.१०७६-११२६)
- तृतीयः सोमेश्वरः (क्रि.श. ११२६-११३८)
- द्वितीयः जगदेकमल्लः (क्रि.श. ११३८-११५१)
- तृतीयः तैलपः (क्रि.श. ११५१-११६८)
- तृतीयः जगदेकमल्लः (क्रि.श. ११६३-११८२)
- चतुर्थः सोमेश्वरः (क्रि.श. ११८४-१२००)
होय्सळानां, काकतीयानां, यादवानां च राजवंशानाम् उत्कर्षेण क्रि.श. ११८०तमवर्षात् कल्याणीचालुक्यानां साम्राज्यस्य पतनम् अभवत् ।
पूर्वचालुक्याः[सम्पादयतु]
अद्यतनान्ध्रप्रदेशस्य समुद्रतीरभागस्य विष्णुकुण्डिनसाम्राज्यस्य अन्यभागानं जित्वा इम्मडिपुलिकेशिः कुब्जविष्णुवर्धनं स्वप्रतिनिधिरूपेण नियोजितवान् । पुलकेशेः मृत्योः पश्चात् इयं शाखा स्वतन्त्रा सती मुख्यवातापिसाम्राज्यात् अग्रे अनेकपरम्परापर्यन्तं स्वतन्त्रप्रशासनम् अकरोत् । एते राजानः नवमशतकस्य मध्यभागपर्यन्तं वेङ्गिप्रान्ते कन्नडभाषायाः संवर्धनम् अकुर्वन् । तदानीन्तने शिलालेखेषु कन्नडलिपौ तेलुगुभाषा दृश्यते ।
-
- कुब्जविष्णुवर्धनः (क्रि.श. ६२४-६४१)
- प्रथमः जयसिंहः (क्रि.श. ६४१-६७२)
- इन्द्र भट्टारक (क्रि.श. ६७३)
- द्वितीयः विष्णुवर्धनः (क्रि.श. ६७३-६८२)
- मङ्गियुवराजः (क्रि.श. ६८२-७०६)
- द्वितीयः जयसिंहः (क्रि.श. ७०६-७१८)
- तृतीयः विष्णुवर्धनः (क्रि.श. ७१९-७५५)
- प्रथमः विजयदित्यः (क्रि.श. ७५५-७७२)
- चतुर्थः विष्णुवर्धः (क्रि.श. ७७२-८०८)
- द्वितीयः विजयादित्यः (क्रि.श. ८०८-८४७)
- पञ्चमः विष्णुवर्धनः (क्रि.श. ८४७-८४९)
- तृतीयः विजयादित्यः (क्रि.श. ८४८-८९२)
- प्रथमः भीमः (क्रि.श. ८९२-९२१)
- चतुर्थः विजयादित्यः (क्रि.श. ९२१)
- प्रथमा अम्मा(क्रि.श. ९२१-९२७)
- द्वितीयः विक्रमादित्यः (क्रि.श. ९२७-९२८)
- द्वितीयः युद्धमल्लः (क्रि.श. ९२८-९३५)
- द्वितीयः चालुक्यभीमः (क्रि.श. ९३५-९४७)
- द्वितीया अम्मा (क्रि.श. ९४७-९७०)
- दानमवः (क्रि.श. ९७०-९७३)
- जटचोडभीमः (क्रि.श. ९७३-१०००)
- प्रथमः शक्तिवर्मा (क्रि.श. १०००-१०११)
- विमलादित्यः (क्रि.श. १०११-१०१८)
- राजराजनरेन्द्रः (क्रि.श. १०१८-१०६१)
- द्वितीयः शक्तिवर्मा ।
- सप्तमः विजयादित्यः (क्रि.श. १०६३-१०६८, क्रि.शा. १०७२-१०७५)
चालुक्यमूलम्[सम्पादयतु]
चालुक्यानां मूलस्य विषये अभिप्रायभेदाः सन्त्यपि ते कर्णाटकस्य राजानः इति विषये ऐकमत्यम् अस्ति । चालुक्यानां शिलाभिलेखभाषा कन्नडभाषा संस्कृतभाषा च । केषाञ्चन चालुक्यराजानां नामानि अरस इति कन्नडभाषाशब्दान्तानि । राष्टकूटानां शिलालेखेषु कर्णाटकबलम् इति चालुक्याः सम्बोधिताः । तदनुगुणं चालुक्याः बनवासीकदम्बानां वंशजाः अथवा बन्धवः । बनवासीकदम्बानाम् अधीनाः प्रदेशाः एव अग्रे चालुक्याधीनाः अभवन् । मङ्गलेशस्य प्रसिद्धाः बादामीगुहालेखाः (क्रि.श. ५७८) तस्य महाकूटस्य स्म्भानां लेखनानि (क्रि.श. ६०२), कप्पे अरभट्टस्य शिलाभिलेखाः (क्रि.श. ७००) च चालुक्यानां कन्नडभाषाप्रेम प्रकाशयन्ति । बादामि कोडि प्रदेशस्य प्रथमः पुलिकेशिः क्रि.शा. ५४३तमवर्षस्य प्रथमशिलाभिलेखः द्वितीयपुलकेशेः ऐहोळेशिलाभिलेखः (क्रि.श. ६३४) च कन्नडलिपौ संस्कृतभाषया सन्ति । ऐहोळेशिलाभिलेखः पुलिकेशिं ९९०००ग्रामाणाम् अधिपतिः इति प्रशंसति । अद्य महाराष्ट्रराज्ये विद्यमाननेषु ९६मराठिकुलेषु अन्यतमस्य सोलङ्किकुलजाः चालुक्यराजवंशीयाः तेषां मूलं कर्णाटकम् एव इति वदन्ति ।
बादामिचालुक्यानां योगदानम्[सम्पादयतु]
चालुक्यसाम्राज्यस्य महत् योगदानं नाम वास्तुशिल्पकला एव । पट्टदकल्लु, बादमी, ऐहोळे इत्यदिस्थानेषु शिलासु उत्कीर्णानि मन्दिराणि, अजन्ता, एल्लोरा इत्यादिस्थानेषु निर्मितानि शिल्पानि भित्तिचित्राणि च चालुक्यानाम् अभिरुचेः सक्षिणः । (|UNESCO heritage site) एतं कालं चालुक्यानां शैल्याः वास्तुशिल्पस्य आरम्भकालः इति परिगणितः क्रि.श. ४५०-७५०तमवर्षेषु ऐहोळे इत्येकस्मिन्नेव स्थाने १५०अधिकानि मन्दिराणि निर्मितवन्तः । ऐहोळेदुर्गा (क्रि.श. षष्टशकते), लाड् खान् (क्रि.श. ४५०) मेगुति (क्रि.श. ६३४) हुच्चिमल्लि, हुच्चप्पय्यः (क्रि.श. पञ्चमशतकम्) इत्यादयः देवालयाः बादामीगुहादेवालयाः च एतेषाम् आरम्भकालस्य कलोदाहरणानि । क्रि.श. ७४०तमे काले विक्रमादित्यः पट्टदकल्लु इति स्थाने अद्भुतं मन्दिरं निर्मितवान् । अत्रविद्यमानाः वीरूपाक्षदेवालयः, मल्लिकार्जुनदेवालयः, सङ्गमेश्वरदेवालयः, जैनदेवालयः, च द्राविड इति शैल्यानिर्मिताः । जम्बुलिङ्गदेवालयः, काशीविश्वेश्वरदेवालयः, गळगनथदेवालयः च उत्तरभारतीयनागरशैल्या निर्मिताः सनि । पापनाथदेवालये दक्षिणोत्तशैल्योः सङ्गमः अस्ति ।
कल्याणीचालुक्यानां कला साहित्यं च[सम्पादयतु]
कन्नडभाषायाः रन्नसदृशेभ्यः कविभ्यः कल्याणीचालुक्याः आश्रयं दत्तवन्तः । रन्नः द्वितीयतैलपस्य आस्थानकविः चालुक्यानां कालस्य प्रथमः कविः आसीत् । अजितनाथपुराणम्, साहसभीमविजयम् अथवा गदायुद्धम्, परशुरामचरितम्, रन्नकाण्डम्, इत्यादयः अस्य प्रसिद्धाः कृतयः । तस्मिन् काले अनेकाः कन्नडभाषाविद्वांसः अभवन् । तेषु केचन शृङ्गारशास्त्रस्य विषये लिखितायाः मदनतिलक इति कृतेः कर्ता चन्द्रराजः, जातकतिलकम् (ज्योतिश्शात्रे) इति कृतेः कर्ता श्रीधराचार्यः गोवैद्य इति ग्रन्थस्य कर्ता कीर्तिवर्मा, धर्मामृतस्य नयसेनः, काव्यावलोकनस्य नागवर्मा समयपरीक्षे ग्रन्थस्य ब्रह्मशिवः, गणितशास्त्रस्य राजादित्यः, कर्णाटककल्याणकारकग्रन्थस्य जगद्दालसोमनाथः, वचनकारः देवरदासिमय्यः च कल्याणीचालुक्यानां कालस्य एव साहित्यकाराः । मन्त्री कन्नडपञ्चतन्त्रस्य रचयिता दुर्गसिंहः सेनापतिः द्वितीयः चावुण्डरायः (लोकोपकारस्य रचयिता) इत्यादयः अपि अस्मिन् काले एव कन्नडभाषासाहित्यसमृद्धिम् अकुर्वन् ।
कल्याणीचालुक्याः यशोधरचरितम्, पार्श्वनाथचरितम् इत्यादीनां रचयिता वादिराजः इत्यादीभ्यः अपि आश्रयम् अयच्छन् । स्वस्य आश्रयदातारं विक्रमादित्यं बिल्हणः विक्रमाङ्कदेवचरितम् इति कृतिं विरचय्य अमरमकरोत् । सुप्रसिद्धस्य मिताक्षरस्य कर्ता विज्ञानेश्वरः तृतीयसोमेश्वरः कलाविज्ञानयोः विषये विश्वकोशम् अरचयत् ।
वास्तुशिल्पवैभवम्[सम्पादयतु]
बळ्ळारी, धारवाडः, हैदराबादकर्णाटकम्, इत्यादिप्रदेशेषु दृश्यमानानि चलुक्यशैलीभवनानि चालुक्यानां पूर्वार्धशैल्याः होय्सळानां शैल्याः च निदर्शनानि । दक्षिणभारते तत्रापि कर्णाटाके निर्मितै मन्दिरैः द्वादशशतकस्य कल्याणिचालुक्यानां वास्तुशिल्पम् अत्युच्चस्थितिम् अवाप्नोत् । कल्याणीचालुक्यानां वास्तुशिल्पस्य अपरं वैशिष्ट्यं नाम बहुसोपानानां पुष्करनिर्माणम् । गदगमण्डलस्य लक्कुण्डिप्रदेशस्य काशीविश्वेश्वरदेवालयः, दावणगेरेमण्डलस्य कुरुवत्तिप्रदेशस्य मल्लिकार्जुनदेवालयः, कोप्पळमण्डलस्य महादेवमन्दिरम्,च चालुक्यानाम् उत्तरार्धवास्तुशिल्पशैल्याः उत्कृष्टोदाहरणानि । तत्रापि महादेवमन्दिरं बृहदाकारेण सूक्ष्मक्षदनेन भारतस्य शिल्पस्य अत्युत्तमम् उदाहरणम् । भित्तीनां, स्तम्भानां, गोपुरस्य च क्षदनानि चालुक्यानाम् अत्युन्नतस्तरस्य कलाभिरुचेः संस्कृतेः निदर्शनानि । क्रि.श. १११२तमकालस्य शिलाभिलेकः कश्चित् देवायलयः षष्टविक्रमादित्यस्य निर्माणम् इति सूचयति । एषः देवालयानाम् एव चक्रवर्ती इति वर्णयति । होय्सळराजाः प्रसिद्धं शिल्पिनं जकणाचारी इत्येनं यदा बेलूरुदेवालयस्य निर्माणं कर्तुम् आदिशन् सः एतस्य महादेवमन्दिरस्य दर्शनं कृत्वा प्रेरणाम् आप्नोत् इति ऐतिह्यः अस्ति । कल्याणिचालुक्यानां वास्तुशिल्पकलायां सूक्ष्मक्षदनस्य सुन्दरस्तमानां सोपानपुष्कराणां कार्ये विशेष लक्ष्यं दत्तम् इव भाति । कल्याणीचालुक्याः कर्णाटकस्य धारवाडमण्डले, गदगमण्डले, हावेरीमण्डले च पञ्चाषदधिकान् देवालयन् निर्मितवन्तः । बादामी, ऐहोळे इत्यदिषु प्रदेशेषु अपि यल्लम्मस्य मल्लिकार्जुनस्य च देवालयान् प्रतिष्टापयन् । गदगस्य वास्तुशिल्पशैली इत्येव प्रथिता काचित् नूतना शैली तस्मिन् एव काले आविष्कृता । एषा दक्षिणस्य द्राविडशैल्याः उत्तरस्य नागरशैल्याः च मिश्ररूपम् इति वदन्ति ।
शोधकानाम् अवलोकनम्[सम्पादयतु]
डा.ज्योत्स्ना कामत् इति इतिहासज्ञा वदति कर्णाटकस्य इतिहासे चालुक्यानां कालं सुवर्णयुगम् इति वक्तुं शक्यते । यतः राज्यस्य विस्तारं दक्षं प्रशासनं, सामजिकसुरक्षां, विद्याप्रसारं, वाणिज्यव्यवहारे विकासं, साहित्यकलानाम् अभिवृद्धिं, च अकुर्वन् । बसवेश्वरादयः समाजविकासकारकाः अस्य काले एव सस्भूताः । प्रतिवर्षं कर्णाटकसर्वकारः पट्टदकल्लु, ऐहोळे परिसरेषु दिनत्रयस्य चालुक्योत्सवं वैभवेन आचरति । तत्र सङ्गीतं नृत्यम् इत्यादयः मनोरञ्जनकार्यक्रमाः अयोज्यन्ते । क्रि.श.१९६०तमकाले निर्मितम् इम्मडिपुलिकेशी चलच्चित्रं प्रसिद्धम् अभवत् ।


text:
ताळीकोटे
कर्णाटकराज्यस्य उत्तरभागे विद्यमाने बिजापुरमण्डले स्थितं प्रसिद्धं स्थानम् अस्ति । बहुभ्यः शतकेभ्यः प्रसिद्धं वाणिज्यकेन्द्रम् एतत् । घृतस्य धान्यानां वाणिज्यम् अतिप्रसिद्धम् आसीत् । अत्रत्यजनानां प्रमुखौ उद्योगौ कृषिः वाणिज्यं च । विजयनगरसाम्राज्यस्य पतने कारणीभूतं, १५६५ तमे वर्षे प्रवृत्तं ताळीकोटेयुद्धम् अत्रैव समीपे रक्कस-तङ्गडगी इत्यत्र प्रवृत्तम्। अनेकानि ऐतिहासिकानि स्थानानि अत्र सन्ति । प्राचीनदुर्गस्य अवशेषान् अत्र द्रष्टुं शक्नुमः । इतः ५-६ किलोमीटर् दूरे हगरटगि इत्यत्र शताधिकानि पाण्डवानां मन्दिराणि सन्ति । कुन्ती, भीमः, विदुरः, एवं महाभारतस्य पात्राणि देवत्वम् आप्तवन्तः सन्ति । इदानीम् एतत् बिजापुरमण्डलस्य उपमण्डलकेन्द्रम् अस्ति। राज्यराजधानीतः ५२० कि मी दूरे अस्ति ।


text:
भीमबेट्का-शिलाश्रयाः
भीमबेट्का (भीमबैठका) भारतस्य मध्यप्रदेराज्यस्य रायसेनमण्डले स्थितः पुरातनकास्य आवासः । अयम् आदिमानवैः निर्मितचित्रैः शैलाश्रयैः च प्रसिद्धः । एतानि चित्राणि शिलायुगतः मध्ययुगपर्यन्तकालस्य इति इतिहासकाराणां विश्वासः । प्राचीनकालस्य भित्तयः, लघुस्तूपानि, पाशाणनिर्मितगृहाणि, शुङ्गराजवंशस्य, गुप्तवंशस्य कालीनाः आभिलेखाः, परमारराजवंशीयकालस्य मन्दिरावशेषाः च अस्मिन् शिलाश्रये सन्ति । भीमबेट्काक्षेत्रं भोपालमण्डलस्य भारतीयपुरातत्त्वसर्वेक्षणविभागेन सामान्यशकस्य१९९०तमवर्षे एतत् राष्ट्रियमहत्स्थानम् इति उद्घुष्टम् । तत् पश्चात् सा.श. २००३तमवर्षे युनेस्कोद्वारा एतत् स्थानं विश्वपरम्परास्थानम् इति उद्घुष्टम् । महाभारतस्य भीमेन सह सम्बद्धं स्थानम् आसीत् अतः तस्य नाम्नि आह्वयन्ति । एताः गुहाः मध्यभारतस्य पठारस्य दक्षिणकोणे स्थिते विन्ध्याचलस्य शिखरसीमान्ते सन्ति ।[१];अस्य दक्षिणे सतपुडायाः पर्वताश्रेण्याः आरम्भः ।[२]अस्य संशोधनवर्षम् सा.श.१९५७-१९५८वर्षयोः डा. विष्णु श्रीधर वाकणकर्]] कृतवान् ।
शिलाकलाः[सम्पादयतु]
भीमभेट्कायाः शिलाश्रये ७५० गुहगृहाणि सन्ति । तेषां भित्तयः विचित्रचित्रैः सज्जिताः । पूर्वशिलायुगात् मध्यैतिहासिककालपर्यन्तः एताः गुहाः मानवानां गतिविधीनां केन्द्रः आसीत् । । बहूमूल्या ऐतिहासिकसम्पत्तिः भारतसर्वकारस्य पुरातत्त्वसर्वेक्षणविभागस्य सम्पालने अस्ति । भिमबेट्काक्षेत्रस्य प्रवेशे एव शिलोच्चये लिखिताः कश्चन अंशाः दृग्गोचराः भवन्ति । अत्र विद्यमानानि चित्राणि समूहिकनृत्यस्य, मृगयायाः, पशुपक्षीणां, युद्धस्य, रेखाङ्कितमानवाकृतीनां, प्राचीनकालस्य मानवजीवनस्य च विषये बोधयन्ति । चित्राणि खनिजमूलस्य पाटलवर्णेन, रक्तवर्णेन, श्वेतवर्णेन, पीतवर्णेण, हरिद्वर्णेन च चित्राणि रचितानि । शिलाश्रयाणाम् अन्तः चालस्य सानुप्रदेशः उत्कीर्णम् अञ्जलिचिह्नम् एकलक्षवर्षप्राचीनम् । एतासु कृतिषु मानवजीवनस्य घटनाः चित्रितानि सन्ति । एतत् सहस्राधिकवर्षाणां जीवनदर्शनम् । अत्र रचितानि चित्राणि मुख्यतया नृत्यानां, साङ्गीतानां, मृगयायनाम्, अश्वारोहणस्य, गजारोहणस्य, आभूषणानां, मधुसङ्ग्रहस्य, च सन्ति । एतदतिरिच्य व्याघ्राः, सिंहाः, वराहाः, हस्तिनः, श्वानाः,मकराः च अत्र वर्णवैविध्येन चित्रिताः । अत्र भित्तषु धार्मिकसङ्केताः चित्रिताः ये पूर्वैतिहासिककाले प्रसिद्धाः आसन् । एव भीमबेट्कायाः प्राचीनमानवस्य संज्ञात्मकः विकासः विश्वस्य अन्यस्थलानाम् अपेक्षया सहस्राधिकवर्षेभ्यः पूर्वमेव अभवत् । अनेन एतत् स्थानं मानवजीवनविकासस्य आरम्भिकं स्थानम् इति विश्वासः ।
निकटवर्तिपुरातात्त्विकं स्थानम्[सम्पादयतु]
भिमभेटकायाः शिलाश्रयसदृशः शैलचित्रं रायगाढमण्डलस्य सिङ्घनपुरस्य समिपे कबरा इति पर्वतप्रदेशस्य गुहासु अपि सन्ति । [३], होशङ्गाबादप्रदेशस्य समीपम् आदमगढ् इति स्थाने छतरपुरमण्डलस्य बिजावरस्य समीपस्थेषु पर्वतेषु च रायसेनमण्डलस्य बरेली उपमण्डलस्य पाटनी इति ग्रामे मृगेन्द्रनाथस्य गुहाशिलाचित्राणि, च भोपालतः रायसेनगमनस्य मार्गपर्श्वे पर्वतेषु अपि लब्धानि । सद्यः एव होशङ्गाबादस्य समीपे कस्मिंश्चित् महाशिलाखनौ अपि शिलाचित्राणि अन्विष्टानि । भिमबेट्कायाः ५कि.मी.दूरे पेङ्गावन इति स्थाने ३५शिलाश्रयाः अन्विष्टाः । अत्र रचितानि शिलाचित्राणि अतिविरलशैल्याः सन्ति । एतेषां सर्वेषां चित्राणां प्राचीनता प्रायः १००००तः ३५००० वर्षप्राचीनानि ।[४]
उल्लेखाः[सम्पादयतु]
- ↑ "भीमभेट्कायाः गुहाः" (एचटीएम) (in हिन्दी). अतुल्यभारतम्. pp. ०१. Retrieved सा.श. २००९तमवर्षस्य जुलै १८.
- ↑ "भीमबेट्कायाः पर्वतगुहाः" (पीएचपी). विषयवस्तुप्रबन्धदसस्य राष्ट्रियप्रवेशद्वारम् (in हिन्दी). भारतसर्वकारः. pp. ०१. Retrieved सा.श. २००९तमवर्षास्य जुलै१८.
- ↑ "हुसैनबाद इति प्रदेशे सार्धद्विसहस्रवर्षप्राचीनसभ्यतायाः अवशेषाः सन्ति ।" (एचटीएमएल) (in हिन्दी). याहू जागरण. p. ०१. Retrieved सा.श.२००९तमवर्षस्य जुलै १८.
- ↑ सुब्रमणियण्, पा.ना. "भोपालस्य परिसरे आदिमानवानां पदचिह्नम्" (एचटीएम). मल्लारः (in हिन्दी). वर्ल्ड प्रेस्. pp. ०१. Retrieved सा.श.२००९जुलैमासस्य १८.
बाह्नानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- गुहाचित्राणि
- युनेस्को विश्वपरम्परास्थानानं शिलाश्रयाः
- भीमबेट्का प्रागैतिहासिककला
- ए.एन्.महेश्वरीनिर्मिता भीमकेट्कायाः वीथिका
- गुहाविज्ञानं (बायोस्पैलियोलॉजी) भारतस्य गुहासम्बद्धजिज्ञासूनां कृते परिहारः ।
- - मध्यप्रदेशे भीमबेट्कायः चित्रम् ।
- भिमबेटकायः लेखः उपेन्दरसिंहद्वारा रचितम् ।
- मध्यप्रदेशस्य पर्यटनविभागस्य जालस्थाने भीमबेट्कायः विषयः ।
- प्री-हिस्टॉरिक पेन्टिंग्स ऑफ भीमबेटका - एल्. एल्. कामत्
- भीमभेट्कायाः विहङ्गमावलोकनमचित्रम्
- द रॉक आर्ट्स ऑफ सेंट्रल इंडिया


text:
पद्मप्रभुः
पद्मप्रभुः ( ( शृणु) /ˈpədməprəbhʊhʊ/) (हिन्दी: पद्मप्रभु,आङ्ग्ल: Padmaprabhu) भगवान् जैनधर्मस्य चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु षष्ठः तीर्थङ्करः अस्ति । भगवतः पद्मप्रभोः वर्णः रक्तः आसीत् । जैनधर्मानुसारं भगवतः चिह्नं पद्म अस्ति । कौमारावस्थायां पद्मप्रभोः शरीरस्य औन्नत्यं सार्धद्विशतं (२५०) धनुर्मात्रात्मकम् आसीत् । भगवतः धार्मिकपरिवारे “कुसुम” इत्याख्यः यक्षः, अच्युता इत्याख्या शासनदेवी च आसीत् [१]। भगवतः पद्मप्रभोः प्रथमः गणधरः प्रद्योतनस्वामी, प्रथमः आर्यः रतिः च आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
एकत्रिंशत् सागरायुष्यानन्तरं भगवान् पद्मप्रभुः जम्बूद्वीपस्य भरतक्षेत्रस्य कौशाम्बीनगर्याम् अवातरत् । आश्विन-मासस्य कृष्णपक्षस्य द्वादश्यां तिथौ चित्रा-नक्षत्रे मध्यरात्रौ भगवतः पद्मप्रभोः जन्म अभवत् । सः इक्ष्वाकुवंशीयः आसीत् [२]।
भगवतः पद्मप्रभोः पिता धरणः, माता सुसीमा च आसीत् । माघ-मासस्य शुक्लपक्षस्य षष्ठ्यां तिथौ चित्रानक्षत्रे रात्रौ राज्ञी सुसीमा तीर्थङ्करत्वसूचकान् चतुर्दशस्वप्नान् दृष्टवती [३]। आगामीदिवसे राज्ञा, राज्ञ्या च स्वप्नशास्त्रिणां साहाय्येन चतुर्दशस्वप्नानां फलादेशः सञ्ज्ञातः । स्वप्नानां निष्कर्षं ज्ञात्वा राज्ये आनन्दस्य वातावरणम् अभवत् ।
यदा भगवतः जन्म अभवत्, तदा सुसीमायै प्रसवपीडा अपि न जाता । इन्द्रादयः देवाः अपि भगवतः जन्मोत्सवम् आचरितुं मृत्युलोकं समागताः । अनन्तरं राज्ञा पुत्रजन्मनः उत्सवः आचरितः । एकादशदिनात्मकः अयमोत्सवः आसीत्[४] ।
पूर्वजन्म[सम्पादयतु]
भगवान् पद्मप्रभुः पूर्वजन्मनि सुसीमा-नगर्याः अपराजितः इत्याख्यः राजा आसीत् । घातकीखण्डद्वीपस्य पूर्वमहाविदेहस्य वत्सविजये सुसीमा-नगरी स्थिता आसीत् । राजापदं प्राप्य अपि अपराजितः राजा सन्तहृदयी आसीत् । वासनाभावात् सः मुक्तः आसीत् ।
राज्यस्य वृद्धजनाः अपि कथयन्ति स्म यत् “अस्माकं राज्ञि भोगदृष्ट्या कदापि युवावस्था न आगता । सः सदैव मुनिरिव निवसति । तस्य यौवनस्य उन्मादः कदापि न दृश्यते” ।
राज्यसञ्चालनस्य प्रक्रिया तु केवलं कर्त्तव्यपालनाय एव आसीत् । राजप्रासादेन सह तस्य कोऽपि सम्बन्धः एव नासीत् । सः सर्वं त्यक्तुम् इच्छति स्म । तेन अवसरं प्राप्य अनिकेतधर्मः स्वीकृतः । अपरं च बाह्यजगतः निवृत्तिः प्राप्ता । अनन्तरं सः आन्तरिकसाधनायाम् एकाग्रोऽभूत ।
तीर्थङ्करगोत्रबन्धस्य विंशतिकारणानां तेन विशिष्टा उपासना कृता । अन्ते अनशनं कृत्वा समाधिपूर्वकं प्राणत्यागः कृतः [५]।
नामकरणम्[सम्पादयतु]
भगवतः नामकरणे प्रसङ्गे बहवः लोकान्तिकदेवाः समुपस्थिताः आसन् । यतः यदा यदा तीर्थङ्कराणाम् उत्सवः क्रियते स्म, तदा तदा चतुष्षष्ठीइन्द्राणां, लोकान्तिकदेवानां च उपस्थितिः आवश्यकी वर्तते स्म ।
नामकरणप्रसङ्गे सर्वैः स्वमतानि प्रदत्तानि । अन्ते राज्ञा धरणेन उक्तं यत् “यदा अयं बालकः गर्भस्थः आसीत्, तदा अस्याः माता पद्मशय्यायां शेतुम् इच्छति स्म । बालकः प्रभा अपि पद्म इव दृश्यते । अतः अस्य नाम पद्मप्रभकुमार इति करणीयम् । अन्ते सर्वेषां मतानुसारं पद्मप्रभुः इति नाम निश्चितम् । सर्वे जनाः देवताः च राज्ञः निर्णयेन सन्तुष्टाः आसन् [६] ।
विवाहः[सम्पादयतु]
बाल्यावस्थायाः परं यदा भगवान् पद्मप्रभुः युवावस्थायां प्राविशत्, तदा राज्ञा धरणेन सुयोग्याभिः कन्याभिः सह विवाहः कारितः । समयान्तरे राजा धरणः योग्यसमये पद्मप्रभोः राज्याभिषेकं कृतवान् । समग्रराज्यस्य दायित्वं धरणेन पद्मप्रभवे अदीयत । अनन्तरं राजा धरणः साधनायाम् एकाग्रोऽभूत् ।
राज्यम्[सम्पादयतु]
भगवान् पद्मप्रभुः निर्लिप्तभावेन राज्यं सञ्चालयति स्म । सः श्रेष्ठतया प्रजापालनं करोति स्म । यद्यपि तस्य कुमारावस्था आसीत्, तथापि जीवने उन्मादः एव नासीत् । किन्तु तस्य मनसि वात्सल्यं, प्रेम च आसीत् । प्रजानां हितस्य चिन्तने एव पद्मप्रभोः समयः गच्छति स्म ।
भगवतः पद्मप्रभोः राज्ये सर्वे जनाः सुखिनः आसन् । राज्ये कस्यापि वस्तुनः अभावः एव नासीत् । जनाः भगवतः पद्मप्रभोः संरक्षणे निश्चिन्ताः आसन् । भगवते पद्मप्रभवे जनानां मनसि आत्मीयता आसीत् ।
राजत्यागः, दीक्षा च[सम्पादयतु]
दीर्घकालं यावत् भगवता पद्मप्रभोः राज्यस्य दायित्वं पालितम् । तेन भोगावलिकर्मणां भोगः कृतः । अनन्तरं सः दीक्षायै उद्यतोऽभवत् । लोकान्तिकदेवाः अपि पञ्चमस्वर्गलोकात् आगत्य निवेदनं कृतवन्तः यत् – “ प्रभो । विश्वस्य आध्यात्मिकोन्नयनाय प्रयत्नं करोतु” ।
भगवता पद्मप्रभुना उत्तराधिकारिणे राज्यस्य दायित्वं प्रदत्तम् । ततः परं भगवान् पद्मप्रभुः वार्षिकीदानस्य व्यवस्थां चकार । एकवर्षं यावत् भगवता पद्मपभुना वार्षिकीदानं कृतम् । जनाः आवश्यकतानुसारं दानं स्वीकुर्वन्ति स्म । कोऽपि जनः दानं स्वीकर्तुं शक्नोति स्म । अतः दूरप्रदेशेभ्यः अपि जनाः दानं स्वीकर्तुं आगच्छन्ति स्म ।
वार्षिकीदानस्य सन्देशं प्राप्य आर्यक्षेत्रस्य जनाः चिन्तिताः अभवन् । सहस्राधिकजनाः अपि विरक्ताः अभवन् । आश्विन-मासस्य कृष्णपक्षस्य त्रयोदश्यां तिथौ बहवः जनाः नगरं समागताः । तस्मिन् दिवसे भगवता पद्मप्रभुना दीक्षा अङ्गीकृता [७] ।
दीक्षायाः महोत्सवे नगरजनाः, लोकान्तिकदेवताः, चतुष्षष्ठीन्द्राः च समुपस्थिताः आसन् । भगवान् सुखपालिकायाम् उपविश्य उद्यानं सम्प्राप्तवान् । उद्याने वस्त्राभूषणानां त्यागः कृतः । सहस्रजनैः सह भगवान् पद्मप्रभुः श्रमणधर्मम् अङ्गीकृतवान् । तस्मिन् दिने भगवतः षष्ठः तपः आसीत् । अपरे दिने भगवता पद्मप्रभुना ब्रह्मस्थलस्य राज्ञः सोमसेनस्य गृहे प्रथमः आहारः स्वीकृतः[८]।
दीक्षानन्तरं सः सर्वथा ध्यानतपस्यायोः लीनः अभवत् । षड्मासेषु एव तेन सर्वज्ञता प्राप्ता । चैत्र-मासस्य शुक्लपक्षस्य पौर्णिमायां तिथौ चित्रा-नक्षत्रे कौशाम्बीनगर्यां भगवता केवलज्ञानं सम्प्राप्तम्[९] [१०]। । तदा देवैः उत्सवः आचरितः । अनन्तरं भगवान् पद्मप्रभुः प्रवचनं कृतवान् । भगवतः प्रथमप्रवचनेन एव चतुर्तीर्थानां स्थापना जाता ।
धार्मिकः परिवारः[सम्पादयतु]
यदा भगवान् पद्मप्रभुः चतुर्विधसङ्घस्य (साधुः, साध्वी, श्रावकः, श्राविकाश्च) स्थापनां कृतवान्, तदा पद्मप्रभुः धार्मिकपरिवारस्य अपि रचनां चकार[११]।
- १०७ गणधराः
- १२,००० केवलज्ञानिनः
- १०,३०० मनःपर्यवज्ञानिनः
- १०,००० अवधिज्ञानिनः
- १६,८०० अवैक्रियलब्धिधारिणः
- २,३०० चतुर्दशपूर्विणः
- ९,६०० चर्चावादिनः
- ३,३०,००० साधवः
- ४,२०,००० साध्व्यः
- २,७६,००० श्रावकाः
- ५,०५,००० श्राविका
निर्वाणम्[सम्पादयतु]
यदा भगवान् पद्मप्रभुः स्वस्य निर्वाणसमयं ज्ञातवान्, तदा सः सहस्रसाधुभिः सह सम्मेदशिखरं गतवान् । तत्र पद्मप्रभुः एकमासं यावत् अनशनञ्चकार । जलान्नं त्यक्त्वा केवलं साधनाम् अकरोत् । एकमासानन्तरं सः शैलेशीपदं प्रापत् । शैलेशीपदस्य प्राप्त्या सर्वाणि कर्माणि नष्टानि जातानि । अनन्तरं तेन सिद्धत्वं प्राप्तम् ।
कार्त्तिक-मासस्य कृष्णपक्षस्य एकादश्यां तिथौ चित्रा-नक्षत्रे सम्मेदशिखरे भगवतः पद्मप्रभोः निर्वाणम् अभवत् । भगवता सह बहवः मुनयः अपि मोक्षं प्रापन्[१२]।
पद्मप्रभुना कौमारावस्थायां सार्धसप्तलक्षं वर्षाण्याः, राज्ये सार्धैकविंशतिलक्षं वर्षा{याः, दीक्षायां षोडशपूर्वाङ्गः च आयुः भुक्तः । अनेन प्रकारेण तेन सम्पूर्णजीवने त्रिंशत् लक्षं वर्षाणि भुक्तानि आसन् [१३]।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 60
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 71
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 59
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 71
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 69
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 71
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 73
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 60
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 73
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 60
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 72
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 72
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 60


text:
तिरुच्चिरापळ्ळिमण्डलम्
तिरुच्चिरापळ्ळिमण्डलं (Tiruchirapalli District) (तमिऴ्: தி௫ச்சிராப்பள்ளிமாவட்டம்) ट्रिचीमण्डलम् इति, तिरुच्चिमण्डलम् इति च ख्यातं तमिऴ्नाडुराज्यस्य ३२ मण्डलेषु अन्यतमम् । इदं मण्डलं कावेरीनद्याः तीरभूमौ अस्ति । अस्य केन्द्रस्थानं तिरुच्चिरापळ्ळिनगरम् । ब्रिटिश् प्रशासनकाले इदं ‘ट्रिचिनोपोलि’ इति ज्ञातम् आसीत्, मद्रास् प्रान्तस्य भागः च आसीत् । १९४७ तमे वर्षे भारतेन स्वातन्त्र्यप्राप्यानन्तरं मण्डलस्य पुनर्नामकरणम् अभवत् ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
अस्मिन् प्रदेशे भिन्नेषु कालेषु चोळानां, पल्लवानां, पाण्ड्यानां, देहलीसूल्तानानां, मधुरैसूल्तानानां, विजयनगरसाम्राज्यं, नायकवंशं, ब्रिटिशानां च प्रशासनम् आसीत् । आङ्ग्लं, फ़्रेञ्च्सेनयोः मध्ये प्रवृत्तेषु कर्णाटकसमरेषु तिरुच्चिरापळ्ळिः प्रमुखं भागम् अवहत् ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
तिरुच्चिरापळ्ळिमण्डलं तमिऴ्नाडुराज्यस्य हृद्देशे अस्ति । अस्य मण्डलस्य विस्तारः ४४०४ चतुरश्रकिलोमीटर् अस्ति। अस्य वायव्यदिशे नामक्कलमण्डलम्, ईशान्ये पेरम्बलूरुमण्डलं, पूर्वभागे तञ्जावूरुमण्डलम्, आग्नेयदिशे पुदुक्कोट्टैमण्डलं, दक्षिणे मधुरै, शिवगङ्गामण्डलं, नैर्ॠत्ये दिन्डुगलमण्डलं, पश्चिमे करूरुमण्डलं च अस्ति । कावेरीनदी आमण्डलं प्रवहति, सैव कृषेः प्रमुखं जलमूलं च भवति।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं तिरुच्चिरापळ्ळिमण्डलस्य जनसंख्या २,७१३,८५८ सन्ति। भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य १४६ तमं स्थानं भवति । अत्र जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ६०२ (१५६० प्रतिचतुरश्रमैल्) अस्ति । २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धेः प्रमाणं १२.२२% आसीत् । अत्र पुं, स्त्री अनुपातः १०००:१०१३, साक्षरताप्रमाणं च ८३.५६% अस्ति । मण्डलस्य प्रधानभाषा तमिऴ् । मण्डलस्य केषुचित् प्रदेशेषु श्रीलङ्कातमिऴानां वसतिः अपि दृश्यते । जनानां ८४.३९% हिन्दूसमुदायस्य सन्ति, ९.०२% क्रैस्तमतीयाः, ६.४६% मुस्लिमाः, इतरे च ०.१२% वसन्ति।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
तिरुच्चिरापळ्ळिमण्डले ८ उपमण्डलानि सन्ति। तानि -
- १) मणप्परै
- २) श्रीरङ्गम्
- ३) तिरुच्चिरापळ्ळिः
- ४) लाल्गुडिः
- ५) मनचनल्लूरुः
- ६) तुरैयूरुः
- ७) मुसिरिः
- ८) तोट्टियम्
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
कावेरीतीरभूमौ विद्यमाने अस्मिन् मण्डले कृषिकार्यम् एव प्रधानोद्यमः भवति। तण्डुलस्य इक्षोः च कृषिः विस्तृततया भवति । कदली, नारिकेलः,कार्पासः, पूगः, कलायः च अत्र रुह्यमानानि इतराणि सस्यानि भवन्ति।
अश्मचूर्णोद्यमाः, चर्मागाराः, आहारसंस्करणघटकाः, शर्करोत्पादकागाराः, वस्त्रोद्यमाः च अधिकसंख्यायाम् अस्मिन् मण्डले दृश्यन्ते ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
मुक्कोम्बुः (मेलणै)[सम्पादयतु]
अयं तिरुच्चितः १८ किलोमीटर् दूरे अस्ति । अत्र कावेरीनद्याः पृथग्भूय कोल्लिडं नदी प्रवहति । तस्मिन् स्थले कावेरीनद्याः जलबन्धः निर्मितः अस्ति । अयं जलबन्धः ६८५ मीटर् दीर्घः अस्ति । अयं नवदशशतके सर् आर्थर् काटनेन निर्मितः । चोळानां ‘कल्लणै’ जलबन्धेन प्रभावितः, सः एतं जलबन्धं निर्मितवान् इति श्रूयते । जलबन्धं परितः सुन्दरम् उद्यानम् अस्ति ।
श्रीरङ्गम्[सम्पादयतु]
तमिऴ्सम्प्रदाये इदं क्षेत्रं ‘तिरुवरङ्गम्’ इति प्रसिद्धम् अस्ति । अस्य प्राचीनं नाम वेळ्ळितिरुमुदग्रामः इति अस्ति। श्रीरङ्गस्य एकस्मिन् पार्श्वे कावेरीनदी प्रवहति। अपरस्मिन् पार्श्वे कावेर्याः उपनदी कोल्लिडं प्रवहति । श्रीरङ्गस्य विश्वप्रसिद्धः रङ्गनाथस्वामिदेवालयः हिन्दूजनानां, विशिष्य श्रीवैष्णवानां पवित्रं तीर्थक्षेत्रं भवति । वैष्णवदिव्यदेशेषु इदं प्रथमं, प्रमुखतमं च भवति। भारते बृहत्तमः देवालयपरिसरः अयम् ४ किलोमीटर् परिधेः ६,३१,००० चतुरश्रमीटर् विस्तारः अस्य परिसरस्य देवालये सप्त प्राकारः, २१ गोपुराणि च सन्ति । अस्मिन् देवालये सर्वदा भक्तानां संमर्दः भवति ।
वयलूरुमुरुगदेवालयः[सम्पादयतु]
अयं देवालयः प्रायः १२०० वर्षेभ्यः प्राक् चोळानां काले निर्मितः । अत्र मूलदेवः आदिनाथः (शिवः) । शिवस्य गर्भगृहस्य पृष्ठतः मुरुगस्य सन्निधिः वर्तते । अत्र अग्नितीर्थनामकः तडागः अस्ति। यः स्वयं मुरुगेन शक्त्यायुधेन निर्मितः इति प्रतीतिः ।
तिरुवनैकोयिल्[सम्पादयतु]
अयं ग्रामः तिरुच्चिनगरात् ३ किलोमीटर् दूरे श्रीरङ्गस्य पार्श्वे अस्ति । अयं परमेश्वरस्य पञ्चभूतस्थलेषु अन्यतमम्। अत्रत्यः देवः जम्बुकेश्वरः, देवी च अखिलाण्डेश्वरी प्रसिद्धम्। इदं जलक्षेत्रम् इत्यतः शिवस्य लिङ्गः अब्लिङ्गः इति ज्ञायते ।
समयपुरम्[सम्पादयतु]
इदं पत्तनं तिरुच्चितः १२ किलोमीटर् दूरे अस्ति । अत्र प्रसिद्धः मारियम्मन् देवालयः अस्ति ।
उरैयूरु वेक्कालियम्मन् देवालयः[सम्पादयतु]
उरैयूरुग्रामः तिरुच्चितः ७ किलोमीटर् दूरे अस्ति । द्वयोः चोळराजयोः पुगऴ् चोळनायनारस्य, गोचेङ्कनचोळस्य च जन्म अत्रैव अभवत् इति ज्ञायते । अत्रत्यः देवालयः गोचेङ्कनचोळेन निर्मितः ।
शिलादुर्गः (राक् फ़ोर्ट्)[सम्पादयतु]
अस्य शिलादुर्गस्य उपरि प्रसिद्धः उच्चिप्पिळ्ळैयार् देवालयः अस्ति । अयं गणेशदेवालयः क्रिस्तीये सप्तमशतके निर्मितः । शिलायाः उपरि ८३ मीटर् उन्नतः राक्फ़ोर्ट् देवालयः तिष्ठति । इयं शिला आदौ पल्लवैः भिन्ना, किन्तु देवालयः नायकराजैः विजयनगरसाम्राज्यकाले निर्मितः ।
कल्लणै जलबन्धः[सम्पादयतु]
अयं चोळैः कावेरीनद्यां निर्मितः प्राचीनः जलबन्धः । अयं तिरुच्चिनगरात् २० किलोमीटर् दूरे अस्ति । अयं करिकालचोळेन क्रिस्तीये द्वितीयशतके निर्मितः । विश्वे अद्यापि उपयुज्यमानेषु जलनियन्त्रणनिर्माणेषु इदं प्राचीनतमम् इति कथ्यते । अनेन जलबन्धेन कावेरीनद्याः चत्वारः निर्झराः निर्मिताः । कोल्लिडम् आरु, कावेरी, वेण्णारु, पुदु आरु इति । अयं जलबन्धः ३२९ मीटर् दीर्घः, २० मीटर् विस्तृतः, ५.४ मीटर् उन्नतः च अस्ति ।


text:
१८४२
१८४२ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
- अस्मिन् वर्षे जान् लाव्स् नामकः सल्फ्यूरिक्-आम्ले द्रवीकृतेन अस्थिना सस्यपोषणं समीचीनतया भवति इति संशोधितवान् ।
- अस्मिन्नेव वर्षे एड्विन् चाड्विक् नामकः वासस्थानस्य रोगाणां च सम्बन्धः अस्ति इति संसोधितवान् । तं विषयं "स्यानिटरि कण्डीषन्स् आफ् दि लेबरिङ्ग् पाप्युलेषन्" इत्यस्यां कृतौ विवृणोत् अपि ।
- अस्मिन् वर्षे अमेरिकादेशस्य जेफर्सन्-प्रदेशीयः डा क्राफर्ड् लाङ्ग् विश्वे प्रथमवारम् आण्टिसेप्टिक्-क्रमेण शस्त्रचिकित्साम् "ईथर्" इत्येतत् प्रज्ञाहीनौषधत्वेन उपयुज्य अकरोत् ।


text:
इन्द्रः
इन्द्रः भारतियसनातनविश्वासानुगुणं देवतानाम् अधिपतिः अस्ति। शक्रः इति इन्द्रस्य नामान्तरमपि वर्तते। सः युद्धस्य वर्षायाः च अधिदेवता अस्ति । वैदिककाले इन्द्रः सर्वोच्चः देवः आसीत् कालान्तरेण पौराणिककथासु अस्य स्तर स्थानं किञ्चित् अवनतम् ।
अन्तर्विषयाः
ऋग्वेदे इन्द्रः[सम्पादयतु]
ॠग्वेदस्य २५०सूक्तेषु इन्द्रस्य वर्णनं कृतम् । अपि च ५०सूक्तेषु अन्यदेवताभिः इन्द्रस्य वर्णनं कृतम् । एव ऋग्वेदस्य सतुर्थांशेषु इन्द्रदेवस्य वर्णनं दृश्यते । अतः एवं वक्तुं शक्यते यत् इन्द्रः वैदिकयुगस्य सर्वप्रियः देवः । इन्द्रशब्दस्य व्युत्पत्तिः अर्थः च अस्पष्टः अस्ति । बहूनां विदुषाम् अपिप्रायः अस्ति इन्द्रः झंझावातस्य अधिदेवता । मेघेषु गर्जनं विद्युत् च इन्द्रस्य कृपा एव । किन्तु हेलब्रैण्ट् इत्यस्य मतानुगुण इन्द्रः सूर्यदेवता अस्ति । वैदिकभारतीयाः इन्द्रः प्रबला भौबिकशक्तिः इति भावयन्ति यः सैनिकविजयस्य साम्रज्यवादिविचारस्य च प्रतीकः भवति । प्रकृतेः न कोपि अङ्गः तादृशः शक्तिशाली अस्ति यथा विद्युत्प्रयारः भवति । इन्द्रम् अग्निदेवस्य यमलसोदरः इत्यपि सम्बोधयन्ति येन विद्युदीयाग्निः यज्ञवेदीयाग्निः च प्रकटितः भवति ।
महेन्द्रमहिमा[सम्पादयतु]
वैदिकानां मतम् अस्ति यत् वृत्रः अनावृष्टेः असुरः शुष्कमेघानां प्रतीकः च । इन्द्रः स्वायुधेन वज्रेण वृत्ररूपिणं राक्षस्यं हत्वा जलं मुक्तं करोति । तदा पृथिव्यां वर्षधाराः पतन्ति । ओल्डेनवर्ग्,हिलब्रैण्ट् च व्रत्रासुरवधस्य अन्यकथाम् अवदताम् । एतयोः मतानुगुणं पर्वतानां जलस्य मुक्तिः इन्द्रेण कृता । सूर्यरूपिणः इन्द्रस्य वर्णनं कृत्वा हिलब्रैण्ट् एवम् अवदत् वृत्रः शीतस्य हिमस्य वा प्रतीकः अस्ति यस्य मुक्तिः केवलं सूर्यः करोति । द्वावपि विचारौ इन्द्रस्य रूपद्वयं प्रकटयतः यस्य प्रदर्शनं क्षेत्रे झञ्झावातस्य पर्वते तपतः सूर्यस्यरूपेण भवति । इन्द्रः प्रभूतं सोमपानं करोति । इन्द्रस्य आयुधं वज्रः यस्य विद्युत्पहारस्य एव नामान्तरम् अस्ति । अपि च इन्द्रः ऋग्वेदः रात्रेः अन्धकारस्य नाशकः प्रकाशजनकः अपि कथयति । ऋग्वेदस्य तृतीये मण्डले उल्लिखितं यत् विश्वामित्रस्य प्रार्थानानुसारम् इन्द्रः विपाशशतद्रुनद्योः जलं शोषितवान् येन भरस्य सेना अनायासेन पारङ्गता ।
इन्द्रस्य सामर्थ्यम्[सम्पादयतु]
पूर्वजाः इन्द्रः युद्धकुशलः इति कारणेण प्रथिव्यां दानवैः सह युद्धावसरे इन्द्रमेव सेनापतिं कुर्वन्ति स्म । इन्द्रस्य पराक्रमस्य वर्णनं कर्तुं शब्दानां शक्तिः अपर्याप्ता भवति । एषः शक्तीनां प्रभुरस्ति । अस्य १००शक्तयः सन्ति । ४०अधिकाः अस्य शक्तिसूचकनामानि सन्ति । ४०अधिकानां युद्धानां विजेता इन्द्रः इति वदन्ति । भक्तेभ्यः मित्रेभ्यः च इन्द्रः तादृशीं शक्तिं ददाति ये तस्मै सोमरसम् अर्पयन्ति ।
इन्द्रः वरुणः च[सम्पादयतु]
ऋग्वेदस्य नवसूकेषु इन्द्रवरुणयोः वर्णनम् अस्ति । द्वावपि एकसूत्रेण सोमरसं पिवतः, व्रत्रे विजयं साधयतः, जलस्य मूलं खनतः, सूर्यस्य नलनं नियमयतः । युद्धे साहाय्यं, विजयप्रदानम्, धनदानम्, उन्नतिप्रदानम्, दुष्टानापुपै शक्तिशालिवज्रस्य प्रहरणम्, तज्जुरहितमायाबन्धनम् इत्यैद्षु कार्येषु अभावपि समानौ स्तः । किन्तु सृष्टिविषयकगुणेषु षड्भेदाः सन्ति ।
-
- वरुणः राजा अस्ति ।
- असुरत्वस्य सर्वोत्कृष्टाधिकारी अस्य आज्ञाः देवगणः पालयति ।
- इन्द्रः युद्धप्रेमी, वैरधूलि प्रसारयति ।
- इन्द्रः वज्रेण वृत्रवधम् अकरोत् । किन्तु वरुणः साधुः भूत्वा सन्धेः रक्षणं करोति ।
- वरुणः शान्तिदेवता अस्ति । इन्द्रः युद्धस्य देवः अस्ति । मरुता सह सम्माननस्य अन्वेषणेरतः भवति ।
- इन्द्रः शत्रुतावशेण वृत्रस्य वधमकरोत् । किन्तु वरुणः वृत्राणां रक्षणं करोति ।
पौराणिकमतम्[सम्पादयतु]
पौराणिकदेवमण्डले इन्द्रस्य तत् स्थानं नास्ति यत् वैदिकमण्डलेषु उक्तम् । पौराणिकदेवमण्डलेषु ब्रह्माविष्णुमहेश्वराणां महत्वमस्ति । इन्द्रः देवाधिराजः इति मानितः । एषः देवलोकस्य राजधान्याम् अमरावत्यां वसति । सुधर्मा अस्य राजसभा । सहस्रमन्त्रिणः अस्य मन्त्रिमण्डले सन्ति । शची अथवा इन्द्राणी अस्य पत्नी, ऐरावतः (गजः) अस्य वाहनम्, आयुधं वज्रः अथवा अशनि । कोऽपि मानवः तमः कृत्वा इन्द्रपदं प्राप्तुमिच्छति तदा अस्य इन्दपदं सङ्कटे पतति । स्वस्य सिंहासनस्य रक्षणार्थं इन्द्रः तपोभङ्गं कर्तुम् अप्सराः प्रेषयति । पुराणेषु अस्मिन् विषये नैकाः कथा सन्ति । पौराणिकः इन्द्रः शक्तिमान्, समृद्धः विलासी राजा इव चित्रितः ।
कथा[सम्पादयतु]
कदाचित् अनावृष्टेः कारणेण घोरक्षामः अगतः । ऋषिगणः तपस्यानिरतः असित् । तान् निश्चिन्तान् ऋषीन् दृष्ट्वा तत्र इन्द्रः प्रकटः अपृच्छत् । क्षामेऽस्मिन् अपि भवन्तः कथं जीविताः इति । ऋषयः अवदन् वृष्टिमात्रं मनुष्यजीवनस्य साधनं न । प्रकृतिः सर्वस्मिन् ऋतौ मनुष्यजीवनस्य आनुकूल्यं प्रकल्पयति । उदाहरणार्थं मरुभुवि अपि किमपि खाद्यं लभ्यते एव । तथापि अनावृष्टौ कष्टम् अवश्यं भवति । इति उक्ता ऋषिगणः पुनः तपसिमग्नः अभवत् । प्रजापतिः अवदत्.. पापरहितं जराशून्यं, मृत्युशोकादिविकाररहितम् आत्मानं यः ज्ञानोति सः सम्पूर्णं लोकं सर्वकामनाः च प्राप्नोति । प्रजापतेः उक्तिं श्रुत्वा देवताः असुराः च तं आत्मानं ज्ञातुम् उत्सुकाः अभवन् । अतः देवराजः इन्द्रः दैत्यराजः विरोचनः च ईर्ष्याभावेन हस्ते समिदः गृहीत्वा प्रजापतेः समक्षम् अगच्छताम् । द्वावपि २१वर्षाणि ब्रह्मचर्यव्रतम् अपालयताम् । पश्चात् प्रजापतिः तयोः आगमस्य कारणम् अपृच्छत् । तयोः जिज्ञासां मत्वा सजलपात्रे दृष्टुम् अवदत् । आत्मा तत्रैव अस्ति इति । द्वावपि जले स्वबिम्बम् एव दृष्ट्वा सन्तुष्टौ ततः निर्गतौ । पश्चात् प्रजापतिः अचिन्तयत् । देवः वा भवतु दानवः वा भवतु आत्मसाक्षात्कारेण विना तेषां पराभवः एव भवति । विरोचनः सन्तुष्ठभावेन असुरपुरं गत्वा एवम् अवदत् देहः एव पूजनीयः अस्ति । अस्य परिचर्यां कृत्वा एव मनुष्यः लोकद्वयं प्राप्नोति इति । देवतानां समीपगमनात् पूर्वम् इन्द्रः अचिन्तयत् जलपात्रे आभूषणसहितं रूपं दृष्टम् । सुन्दरशरीरस्य सुन्दरं रूपं, अन्धस्य अन्धरूपं यदि दृश्यते तर्हि आत्मा अजरः अमरः च कथम् अभवत् । इति शङ्कया सः पुनः प्रजापतेः निकटम् अगच्छत् । प्रजापतिः पुनः २१वर्षाणि तत्रैव तं वासयित्वा पश्चात् अवदत् यः स्वप्ने पूजितः विचरितः अस्ति सः एव आत्मा अमृतः अभयः च ब्रह्म भवति । ससंश्यः इन्द्रः पुनः २१वर्षाणि प्रजापतेः निकटं ब्रह्मचर्यं समाचर्य, पुनः पञ्चवर्षाणि अनुवर्त्य आहत्य १०१वर्षाणि ब्रह्मचर्यव्रतं प्रजापतेः साहचर्यं च कृत्वा प्रजापतिना आत्मस्वरूपं ज्ञातवान् । यथा..
- अयम् आत्मा अविद्याकृतदेहेन मनो इन्द्रिययुक्तः च भवति । सर्वात्मभावस्य प्राप्तेः पश्चात् अयम् आकाशसमानं विशुद्धः भवति । आत्मज्ञानं प्राप्य मनुष्यः स्वकर्माणि कुर्वन् स्वायूंषि समाप्य ब्रह्मलोकं गच्छति । पुनः नायाति ।
रामायणे इन्द्रः[सम्पादयतु]
देवानां राज्ञः इन्द्रस्य मेषवृषणः इत्यपि कथयन्ति । रामरावणयोः युद्धं दृष्ट्वा किन्नराः एवम् अवदन् । एतत् युद्धं समानं न यतः रावणस्य महती सेना श्रीरामः पदातिः। एतत् श्रुत्वा इन्द्रः कवचधनुर्बाणैः युक्तं स्वरथं रामार्थं प्रेषितवान् । विनीतभावेन इन्द्रसारथिः मातलिः रथादिवस्तूनि स्वीकर्तुं रामचन्द्रं न्यवेदयत् । युद्धस्य परिसमाप्तेः पश्चात् श्रीरामः तानि सर्वाणि अपनेतुम् आदिशत् । इन्द्रः दशरथस्य मित्रम् इति रामायणे वर्णितः ।
दुर्वासस्य शापः[सम्पादयतु]
कदाचित् इन्द्रः सुरापानेन उन्मत्तः एकान्ते रम्भया सह खेलन् आसीत् । तदा अकस्मात् दूर्वासमुनिः स्वशिष्यैः सह आगतः । इन्द्रः अतिथिसत्कारं कृतवान् । दूर्वासः आशीर्वादं कुर्वन् पारिजातपुष्पम् इन्द्राय अयच्छत् । तत् पुष्पं विष्णुना दत्तम् । इन्द्रः ऐश्वर्यमदेन तत् पुष्पं स्ववाहनस्य गजस्य मस्तके स्थापितवान् । पुष्पस्य प्रभावेण गजः अलौकिकगरिमायुक्तः वनम् अगच्छत् । इन्द्रः तं गजं नियन्त्रयितुम् असमर्थः अभवत् । दूर्वासः श्रीहीनः भवतु इति तम् अशपत् । तेन अमरावती अपि अत्यन्तं श्रिया हीना अभवत् । इन्द्रः प्रथमं बृहस्पतेः पश्चात् ब्रह्मणः साहाय्यम् अयाचत । समस्तदेवताः विष्णोः निकटम् आगताः । लक्ष्मीः सागरपुत्री भवतु इति आदेशः दत्तः । अतः लक्ष्मी सागरे अगच्छत् । पश्चात् विष्णुः स्वपत्न्याः प्राप्तये सागरमथनं कर्तुं देवान् आदिशत् । समुद्रमथनेन अनेकानि रत्नानि आगतानि । लक्ष्मीः अपि ततः आगता नारायणाय वरमालां समर्प्य प्रसन्नाभवत् । सहस्रारः इति नामकस्य राज्ञः पत्नी मानससुन्दरी गर्भवती खिन्नाभवत् । राजा कारणं पृष्टवान् । इन्द्रस्य वैभवं दृष्टुम् उत्कटेच्छा अस्ति इति उक्तवती । सत्वरं राजा ताम् इन्द्रस्य ऋद्धिवैभवं दर्शितवान् । फालरूपेण अस्य गर्भात् यस्य बालकस्य जन्म अभवत् तस्य इन्द्रः इत्येव नाम कृतम् । लङ्कायाः अधिपतिः माली इन्द्रस्य वैभवं श्रुत्वा स्वभ्रात्रा सुमालिना सह अमरावती आक्रान्तवान् । युद्धे अनेकसैनिकैः सह माली अपि मारितः । सुमाली प्रधावन् पाताललङ्कां प्रविष्टवान् ।


text:
॥ श्री गोविन्द-दामोदर स्तोत्रम् ॥—–
करारविन्देन पदार्विन्दं, मुखार्विन्दे विनिवेशयन्तम्।
वटस्य पत्रस्य पुटेशयानं, बालं मुकुन्दं मनसा स्मरामि॥ (१)
श्री कृष्ण गोविन्द हरे मुरारे, हे नाथ नारायण वासुदेव।
जिव्हे पिबस्वा मृतमेव देव, गोविन्द दामोदर माधवेति॥ (२)
विक्रेतुकामाखिल गोपकन्या, मुरारी पादार्पित चित्तवृतिः।
दध्यादिकं मोहावशादवोचद्, गोविन्द दामोदर माधवेति॥ (३)
गृहे-गृहे गोपवधू कदम्बा:, सर्वे मिलित्वा समवाप्ययोगम्।
पुण्यानि नामानि पठन्ति नित्यं, गोविन्द दामोदर माधवेति॥ (४)
सुखं शयाना निलये निजेऽपि, नामानि विष्णोः प्रवदन्तिमर्त्याः।
ते निश्चितं तन्मयतमां व्रजन्ति, गोविन्द दामोदर माधवेति॥ (५)
जिह्वे दैवं भज सुन्दराणि, नामानि कृष्णस्य मनोहाराणि।
समस्त भक्तार्ति विनाशनानि, गोविन्द दामोदर माधवेति॥ (६)
सुखावसाने इदमेव सारं, दुःखावसाने इदमेव ज्ञेयम्।
देहावसाने इदमेव जाप्यं, गोविन्द दामोदर माधवेति॥ (७)
जिह्वे रसज्ञे मधुरप्रिया त्वं, सत्यं हितं त्वां परमं वदामि।
आवर्णये त्वं मधुराक्षराणि, गोविन्द दामोदर माधवेति॥ (८)
त्वामेव याचे मन देहि जिह्वे, समागते दण्डधरे कृतान्ते।
वक्तव्यमेवं मधुरम सुभक्तया, गोविन्द दामोदर माधवेति॥ (९)
श्री कृष्ण राधावर गोकुलेश, गोपाल गोवर्धन नाथ विष्णो।
जिह्वे पिबस्वा मृतमेवदेवं, गोविन्द दामोदर माधवेति॥ (१०)
॥ हरि: ॐ तत् सत् ॥


text:
विद्युदणुः
विद्युदणुः (Electron) नाम ऋणात्मकशक्तिधारकाः कणाः भवन्ति । परमाणुः इत्यस्मिन् प्राधान्येन प्रोटान् , न्यूट्रान् विद्युदणु इति अंशत्रयं भवति । एतेषां घटकानां द्रव्यराशिः प्रोटान् अपेक्षया बहु न्यूनम् । एतस्य घटकस्य चार्ज् अर्थात् आकर्षणशक्तिविषये बहुवारं संशोधनं प्रवृत्तम् । तत्र क्रि.श १८३८तमे वर्षे संशोधनम् आरब्धं क्वाण्टम् सिद्धान्तानुसारम् । क्रि.श। १८७४ तमे वर्षे ऐरिश् विज्ञानी जार्ज् जोन्स्टन् स्टोने तस्य विशेषाध्ययनम् अकरोत् । क्रि.श १८९४तमे वर्षे युगाब्दे विद्युदणु इति अस्य नाम निर्दिष्टम् । जे. जे. थाम्सन् इति विज्ञानी प्रथमवारम् एतेषां घटकानां संशोधनपुरस्सरम् आविष्कारम् अकरोत् । विद्युदणूनां सहयोगकारणाद् एव रासायनिकक्रियाः, रासायनिकबन्धनानि सम्भवन्ति । एते घटकाः प्रामुख्येन विद्युच्छक्तिः (electricity), कान्तशक्तिः (magnetism), औष्ण्यसंवहनम् (thermal conductivity) इत्यादिषु पात्रं निर्वहन्ति ।
शताधिकाः उपघटकाः सन्ति एकस्मिन् परमाणौ । एवं विद्युदणुघटकाः तु लेप्टान् घटकानां समुदाये अन्तर्भवन्ति । पत्येकं विद्युदणुः ऋणात्मकशक्तिं धरन् विद्युदयस्कान्तीयेषु (electromagnetic) पुनः च न्यूनशक्तिसमन्वयेषु (weak interaction) भागं गृण्हन्ति ।
रासायनिकप्रक्रियाः[सम्पादयतु]
सर्वस्य अपि परमाणोः अन्तिमस्तरे विद्यमानाः विद्युदणोः अंशाः एव सर्वविधरासायनिकप्रक्रियायां भागं गृह्णन्ति । यस्मिन् परमाणौ अन्तिमस्तरे अधिक-विद्युदणु-अंशाः भवन्ति सः परमाणुः स्थिरः भवति अपि च यस्य न्यूनाः अंशाः भवन्ति सः अधिकक्रियाशीलः भवति इति विज्ञेयम् । परमाणोः विद्युदणु-अंशानां गणनानुगुण्येन एव periodic table निर्मितं वर्तते ।
मापनम् (Measurement):[सम्पादयतु]
विद्युदणु-शक्तिं (charge) साक्षात् मापयितुं वर्तते एलेक्ट्रोमीटर् इति यन्त्रम् । परन्तु विद्युदणु-प्रवाहं (current) परिमापयितुं विद्यते गाल्वोनोमीटर् । पूर्वकाले तु एतेषां कणानां मापनं नाम बहु कष्टकरं कार्यमासीत् । इदानीं तु सामान्यप्रयोगशालायामपि मापनं कर्तुं शक्यते ।
विद्युदणु-दर्शनम्[सम्पादयतु]
प्रयोगशालायाः परिमितौ 'कणदर्शिका' (particle detector) इत्यनेन यन्त्रेण पत्येकस्य अपि विद्युदणोः अंशं ज्ञातुं शक्नुमः । तद्द्वारा तस्य शक्तिः, spin, charge इत्यादिकं गोचरं भवति । विद्युदणु-अंशस्य कान्तीयचलनस्य प्रथमचलच्चित्रं तु स्वीकृतं स्वीडन्-देशस्य लण्ड् विश्वविद्यालयेन फेब्रवरिमासस्य २००८ तमे वर्षे ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- "The Discovery of the Electron". American Institute of Physics, Center for History of Physics.
- "Particle Data Group". University of California.
- Bock, R.K.; Vasilescu, A. (1998). The Particle Detector BriefBook (14th ed.). Springer. ISBN 3-540-64120-3. http://physics.web.cern.ch/Physics/ParticleDetector/BriefBook/.
- Copeland, Ed. "Spherical Electron". Sixty Symbols. Brady Haran for the University of Nottingham.


text:
गणेशः
गणेशः(Ganesha) प्रसिद्धा हिन्दुदेवता । शिवपार्वत्योः प्रथमः पुत्रः भवति। गणः नाम समूहः, गणानाम् ईशः गणेशः इति। सः विनायकः इति नाम्नि अपि प्रसिद्धः। सः गजवक्त्रः वर्तते। स एव विघ्ननाशकः। अतः एव सः कार्यारम्भे पूज्यते । सः भक्तप्रियदेवः। तस्य भक्ताः गाणपतेः इति ख्याताः। गणेशोपनिषद् गणेशपुराणं मुद्गलपुराणं च तस्य स्तुतिं कुर्वन्ति। सः न केवलं हैन्दवैः किन्तु बौद्धैः जैनैः अपि पूजितः।
अन्तर्विषयाः
नामानि[सम्पादयतु]
तस्य नामानि गणेशसहस्रनामनि वर्णितानि। कानिचन नामानि ः
- गणेशः - गणानाम् ईशः
- गणपतिः - गणानाम् पतिः
- गजाननः - गजस्य आननमिव आननं यस्य सः
- गणाधिपः - गणानाम् अधिपः
- विनायकः - विशिष्टः नायकः
- विघ्नेशः - विघ्नानाम् इशः
- एकदन्तः - एकः दन्तः यस्य सः
- लम्बोदरः - लम्बम् उदरं यस्य सः
- गजवक्त्रः - गजस्य वक्त्रं यस्य सः
- वक्रतुण्डः - वक्रान् तुण्डयति/ वक्रं तुण्डं यस्य सः
वैशिष्ट्यानि[सम्पादयतु]
गणेशः पौराणिकशास्त्रानुसारेण गजशिरधारिदेवतारूपेण पूजिता अस्ति। तस्य एकः दन्तः अर्धः वर्तते। बृहदाकारोदरम् अस्य अवयवे विलक्षणतया दृश्यते। गणेशस्य चरणदेशे विविधभक्ष्याणि भवन्ति। तत्पुरतः मूषिकः स्थितः वर्तते।
कर्णमस्तकञ्च[सम्पादयतु]
आध्यात्मिकशिक्षायाः प्रथमसोपानं भवति 'श्रवणम्', तन्नाम वेदान्ते विद्यमानानां परमसत्यानां श्रवणम् । द्वितीयसोपानं 'मननं' तत्सत्यस्य स्वातन्त्रप्रतिच्छाया एव। श्रवणमननमाध्यमेन सर्वज्ञताम् अर्जयितुं शक्यते। गजाननस्य बृहदाकारकं कर्णं मस्तकञ्च तदेव द्योतयति।
हस्ताः[सम्पादयतु]
गणेशस्य हस्तचतुष्टयं मन- बुद्धि-अहंकार-चित्तं च द्योतयति। गणेशः स्वयं सच्चिदानन्दस्वरूपः भूत्वा आत्मोपलब्धेः चत्वारि उपादानानि प्रदर्शयति।
शुण्डम्[सम्पादयतु]
शुण्डं गजाननस्य अवयवे लाक्षणिकतया तिष्ठति। स्थूलसूक्ष्मकार्ययोः सम्पादनं गजशुण्डस्य अत्याश्चर्यगुणं भवति। यथा शुण्डेन वृक्षोत्पाटनं कर्तुं शक्यते तथैव शुण्डेन भूमौ पतितां सूचीं अपि स्वीकर्तुं शक्यते। वक्रतुण्डस्य बुद्धिमत्ता स्थूल(वस्तुनिष्ठजगत्)-सूक्ष्म(पारमार्थिकजगत्)जगतोः मध्ये सेतुबन्धं करोति। परमात्मनः प्राप्त्यर्थं तन्मार्गेण (स्थूलात् सूक्ष्मं प्रति) एव गमनीयेति जनान् सूचयति ।
उदरम्[सम्पादयतु]
महत् उदरं सूचयति यत् खादितानि सर्वाणि खाद्यानि जीर्णीकर्तुं समर्थं वर्तते इति । तथैव आदर्शः पुरुषः स्वस्य जीवने घट्यमानाः सर्वविधघटनाः अपि निश्चलमनसा जीर्णीकुर्याद् इति ।
पादौ[सम्पादयतु]
गणेशः सर्वदा एकस्य उपरि अपरं पादं संस्थाप्य उपविशति। एकः पादः भूमौ स्थितः भवति । तस्य व्यक्तित्वस्य कश्चन अंशः पार्थिवलोके भवति अपरः तु सर्वदा परमसत्ये एकनिष्ठतया स्थितः भवति। तथा मनुष्योऽपि पार्थिवलोके स्थित्वा योगबलेन मूलभूतात्मोपलब्धिं कर्तुं शक्नोति।
मूर्तिः[सम्पादयतु]
तस्य मूर्तयः मन्दिरेषु गृहेषु च प्राचुर्येण दृश्यन्ते। तस्य एकदन्तकं गजवक्त्रम् अस्ति। तस्य उदरं भाण्डाकारम्। सः नागयज्ञोपवितम् धरति। तस्य चत्वारः बाहवः सन्ति। सः पाशम् अङ्कुशं मोदकं च धरति। सः एकहस्तेन आशिषं ददाति।
विवर्तनम्[सम्पादयतु]
गणपतेः उल्लेखः प्राचीनतमे हिन्दुधर्मग्रन्थे ऋग्वेदे अस्ति। तत्र ऋक् मन्त्राः यथा-" गणानां त्वा गनपतिं हवामहे...."(२\२३\१) एवं "विषु सीदा गणपतेः"(१०\११२\९) गणपतेः धारणां जनयन्ति। यद्यपि पौराणिकगणेशस्य वर्तमाने पूज्यमानस्य गणेशस्य च भेदाः सन्ति तथापि नैके विशारदाः मन्यन्ते यत्-"गणपति-ब्रह्मणस्पति"-तः एव "गजवदन-गणेश-विघ्नेश्वर"स्य धारणा विवर्तितास्ति।(Hindu Gods and Goddesses, Swami Harshananda, Sri Ramakrishna Math, Chennai, 1981, p.125)
ऋग्वेदकालिकस्य गणपतेः वृहस्पतिः, वाचस्पतिः इति च अपरनाम आसीत्। गणेशः सर्वदा नृत्यसंगीतकारीसमूहे (यच्च 'गणः’ इत्युच्यते) विराजमानः भवति । तथा देवतानां रक्षकरूपेणैव कल्पितः आसीत्।(Hindu Gods and Goddesses, Swami Harshananda, Sri Ramakrishna Math, Chennai, 1981, p. 125-27)
भिन्नमतानुसारेण, भारतवर्षस्य आदिवासीजनैः पूजिता हस्तिदेवता एवञ्च लम्बोदरयक्षस्य कल्पनायाः मिश्रणेन एव गणेशस्य उद्भवः जातः ।
अवताराः[सम्पादयतु]
गाणपत्यसम्प्रदायस्य प्रधानग्रन्थौ द्वौ स्तः । गणेशविषयके द्वे उपपुराणे (गणेशमुद्गलश्च) पृथग्पृथकतया गणेशस्य क्रमशः चत्वारः एवं अष्ट अवताराः सन्ति इति कथयति ।-
गणेशपुराणम्[सम्पादयतु]
गणेशपुराणे उल्लिखितम् अस्ति यत् गणेशस्य सत्य-त्रेता-द्वापर-कलियुगेषु एवम् अवताराः भवन्ति -
महोत्कटविनायकः(सत्ययुगः), मयूरेश्वरः(त्रेता), गजाननः(द्वापरः), धूम्रकेतुः(कलिः)
मुद्गलपुराणम्[सम्पादयतु]
मुद्गलपुराणं गणेशस्य अष्टावताराणां विषये सूचयति यथा-
वक्रतुण्डः, एकदन्तः, महोदरः, गजाननः, लम्बोदरः, विकटः, विघ्नराजः, धूम्रवर्णः इत्यादि।
वीथिका[सम्पादयतु]
उपयोगार्थं मुक्तानां चित्राणां वीथिका -


text:
भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्
भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस् इति कश्चन राजकीयपक्षः भारते अस्ति । एषः भारतस्य प्राचीनतमः राजतन्त्रपक्षः अस्ति । क्रि.श.१८८५तमे वर्षे प्रतिष्ठापितः अयं पक्षः ब्रिटिष् प्रशासनं विरुध्य आन्दोलनकर्तृषु प्रथमः । स्वातन्त्र्योत्तरम् अधिककालं प्रशासनसूत्रम् अस्य पक्षस्य एव आसीत् । चतुर्दशे लोकसभायां (क्रि.श.२००४-२००९) १४५स्थानेषु अस्य पक्षस्य प्रतिनिधयः विजयं प्राप्नुवन् । किन्तु तत् बहुमतं नाभवत् इतिकारणेन वामपथीयानाम् समालम्बनेन युपिए सर्वकारं रचितवन्तः ।
अन्तर्विषयाः
स्वातन्त्र्यपूर्वम्[सम्पादयतु]
भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस् इति पक्षं क्रि.श.१८८५तमे वर्षे डिसेम्बर् मासस्य २८तमे दिने स्थापितः । अस्य स्थापकः ब्रिटन् देशीयः आङ्ग्लाधिकारी ए.ओ.ह्यूम् (Allan Octavian Hume) । तेन सह दादाभाई नवरोजि(Dadabhai Navroji), दिन्शाव् वाचा (Dinshaw Wacha), वोमेश् चन्द्र बेनर्जी (Womesh Chandra Bonnerjee), सुरेन्द्रनाथ बेनर्जी (Surendranath Banerjee), मनमोहन घोष् (Monomohun Ghose),महादेवगोविन्द रानडे (Mahadev Govind Ranade), विल्लियं वेड्डर्बन् (William Wedderburn) इत्यादयः आसन् । सुशिक्षितभारतीयानां सर्वकारे अवकाशपरिकल्पनार्थं स्थापितवन्तः । आरम्भकाले अयं पक्षः ब्रिटिष्प्रशासनस्य विरोधी नासीत् । अस्य प्रथमा सभा स्काट्लेण्ड्देशस्य अलन् आक्टेवियन् ह्यूम् इति प्रदेशे तदानीन्तन वैस्राय् लार्ड् डफरिन् इत्यस्य अनुमत्या व्यवस्थापितम् । तदनन्तरदिनेषु ब्रिटिष् सर्वकारेण अनादृतः पक्षः भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे सक्रियः अभवत् । तस्मिन् काले अस्मिन् काङ्ग्रेस् पक्षे दलद्वयम् आसीत् । एकः क्रान्तिदलः अपरः शान्तदलः । ब्रिटिष् अधिकारिणां विषये प्रतिक्रियानुगुणम् एवं वर्गीकरणम् अभवत् । काङ्ग्रेस् पक्षस्य स्वातन्त्र्यपूर्वनेतृषु महात्मा गान्धिः सुभाष्चन्द्र बोस् च परिगणनीयौ ।
स्वातन्त्र्योत्तरम्[सम्पादयतु]
गान्धिमहोदयस्य अनेकेषां नेतॄणाम् अभिप्रायः एवमासीत् यत् भारतस्य स्वातन्त्र्योत्तरम् अयं पक्षः विगलितः भवेत् । किन्तु स्वातन्त्र्योत्तरम् अनेकवर्षाणि काङ्ग्रेस् पक्षः जवाहर लाल नेह्रू इत्यस्य नेतृत्वे केन्द्रसर्वकारे अधिकारारूढः आसीत् । तदुत्तरनेतारः लालबहाद्दूर सास्त्री, इन्दिरा गान्धी, पि.वि.नरसिंह राव्, राजीव गान्धी मनमोहन सिंहः (सध्यः कालीनः प्रधानमन्त्री) इत्यादयः । ८०तमे दशके प्रधानस्य काङ्ग्रेस् पक्षस्य काङ्ग्रेस् ऐ (I) इति नामाङ्कितम् । आङ्ग्लभाषायाः ऐ इत्यक्षरम् अत्र इन्दिरा इति पदं सूचयति । तदनन्तरकाले काङ्गेस् पक्षा बहुधा विभक्तः प्रत्येकतां सूचयितुम् एवमेव आवरणे आङ्ग्लाक्षरेण सूचनस्य पद्धतिः उपयुक्तः । क्रि.शा.१९९०तमे वर्षे निर्वाचनायुक्तः टि.एन्.शेषन् महोदयः काङ्ग्रेस् (ऐ) पक्षस्य ऐ निष्कासयितुम् असूचयत् । अतः पुनः भारतीयराष्ट्रियकाङ्रेस् इत्येव नामाङ्कितम् अभवत् । काङ्ग्रेस् पक्षस्य विभागेन अस्य मूलशक्तिः क्षीणा भूत्वा निर्वाचनेषु बहुमतं प्राप्तुम् अशक्यम् अभवत् । अतः बहुधा अन्यैः वामपथस्य पक्षाणां समवलम्बनेन सर्वकारस्य रचनं सञ्जातम् । अस्य काङ्ग्रेस् पक्षस्य प्रकृता नेत्री सोनिया गान्धी। इयं भूतपूर्वप्रधानमन्त्रिणः राजीव गान्धीमहोदयस्य पत्नी । तस्याः मूलः देशः इटली ।
काङ्ग्रेस्पक्षस्य प्रसक्तसर्वकारः[सम्पादयतु]
क्रि.श.२००९तमे वर्षे सम्भूते लोकसभायाः निर्वाचने भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस् २०६स्थानेषु स्वप्रतिनिधीन् प्राप्त अतिबृहत् पक्षः भूत्वा अधिकारसूत्रम् अगृह्णात् । डा.मनमोहन सिंहः द्वितीयवारं प्रधानमन्त्री अभवत् ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ Political Parties, International Organisations and Individuals joining the Alliance of Democrats, Alliance of Democrats
- ↑ Expected Participants, Progressive Alliance
- ↑ "List of Political Parties and Election Symbols main Notification Dated 18.01.2013". India: Election Commission of India. 2013. Retrieved 9 May 2013.


text:
शिवपुराणम्
- इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृहयेत् ।
- बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति ॥
भारतीय परम्परायां वेदाः नितराम् इतराणामपेक्षया स्वस्व महोन्नतस्थानं भजन्ते। वेदे निहितार्थान् स्मृतिपुराणादयः स्फुटयन्ति। वेदे निहितार्थान् पामराः अवगन्तुम् आशक्ताः इत्यतः महर्षयः वेदार्थधारां पुराणादिषु प्रवहितं हितं दृष्यते। अत्र “शृतेरिवार्थं स्मृतिरन्वगच्छत्” इति, कालिदासोक्तिः एव प्रमाणम्। जगति भासमाने भारते प्रसिद्धानि अष्टादशपुराणानि व्यासरचितानि राराजन्ते। तानि,
मद्वयं भद्वयं चैव ब्रत्रयं वचतुष्टयम् ।
- अनापलिंगकूस्कानि पुराणानि प्रचक्षते ॥ इति,
उक्तानि विहाय अन्यानि पुराणानि अपि परम्परायां दरीदृश्यन्ते। तेषु शिवपुराणमपि एकम्। सामान्यतः पुराणेषु त्रयो विभागाः दृश्यन्ते। ते क्रमशः कथाभागः, कर्म उत उपासनाभागः, तत्वनिरूपणाभागश्च भवन्ति। अस्मिन् शिवपुराणेऽपि एते विभागाः सन्ति। व्यासरचितं सुन्दरं पुराणं भवति।
विभागाः[सम्पादयतु]
अस्मिन् शिवपुराणे ७ संहिताः सन्ति।
- विद्येश्वरसंहिता – अस्यां संहितायां शिवाराधनक्रमविषये निरूपितं भवति।
- रुद्रसंहिता – अस्यां संहितायां शिवकथा निरूपिता अस्ति।
- शतरुद्रसंहिता – अस्यां संहितायां शिवशतावतारनिरूपणम् अस्ति।
- कोटिरुद्रसंहिता – अस्यां संहितायां शैवसम्बन्धिततीर्थक्षेत्राणां स्वरूपनिरूपणम् अस्ति।
- उमासंहिता – अस्यां संहितायां नरकस्वर्गादीनां विषये स्फुटतया निरूपितं दृश्यते।
- कैलाससंहिता-
- वायवीयसंहिता- अस्यां संहितायां प्रणवस्वरूपम्, तत्वमस्यादिमहावाक्यानां निरूपणम्, नैकानां उपनिषद् वाक्यानाम् अर्थादीनां निरूपणं कृतं दृश्यते। एवं सत्कर्मानुष्ठानम्, वेदान्तविचारान् च निरूपितं दृश्यते।
वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
श्रीमत् शङ्करभगवत्पादः स्वसूत्रभाष्ये अस्मिन् पुराणे विद्यमानान् श्लोकान् प्रमाणत्वेन उदाहरति। अनेनैव ज्ञायते अस्य पुराणस्य माहात्म्यम्। एव अन्ये ग्रन्थकाराः अपि स्व स्व ग्रन्थेषु प्रमाणत्वेन उदाहरन्ति।


text:
आर्यभटः
आर्यभटः (४७६ - ५५०) एक: महान् गणितज्ञः, ज्योतिर्विदः च आसीत्। तस्य जन्म अश्मकदेशे अभवत्। सः कुसुमपुर्याम् अपठत् अवसत् च। यदा सः त्रयोविंशतिवर्षीयः तदा सः आर्यभटीयम् अलिखत्। केषाञ्चन वर्षाणाम् अनन्तरं सः आर्यभटीयसिद्धान्तम् अलिखत्। सः गुप्तकाञ्चनकाले अवसत्।
ज्योतिश्शास्त्रस्य शास्तीयत्वं परिकल्पितम् आर्यभटेन एव। आर्यभटम् 'आर्यभट्टः’ इत्यपि निर्दिशन्ति केचन। आर्यभटः क्रि.श. ४७६ तमे वर्षे पाटलीपुत्रनगरे (पाटना) जातः इति, क्रि.श. ४९९ तमे वर्षे एषः 'आर्यभटीयम्’ इति ग्रन्थं लिखितवान् इति च ज्ञायते। एषः स्वस्य २३ तमे वयसि एव एतं सिद्धान्तप्रतिपादकं श्रेष्ठं ग्रन्थं रचितवान् आसीत् । एतस्मात् एव वयम् ऊहितुं शक्नुमः यत् एतस्य प्रतिभा कीद्दशी आसीत् इति। आर्यभटीयग्रन्थे महासङ्ख्याः अपि संज्ञारूपेण कथं सङ्ग्रहेण लेखनीयाः इति विषयः, वर्ग-घनमूल-त्रिभुजादिगणितविषयाः, कटपयादिसंज्ञाक्रमः, कालविभाग-नक्षत्रगति-भगण-दिनरात्र्यादिविषयाः चापि विवृताः सन्ति। 'मया नूतनतया किमपि न उच्यते, पूर्वजैः उक्तम् एव स्फुटतया निरूप्यते’ इति स्वग्रन्थे उक्तवान् अस्ति एषः । पञ्चाङ्गकर्तारः बहवः एतस्य सिद्धान्तम् एव अनुसरन्ति।
अन्तर्विषयाः
आर्यभटीयम्[सम्पादयतु]
आयभटेन् ४९९ तमे वषे एषः ग्रन्थः रचितः। एष ग्रंथः २० आर्या छन्देषु निबध्दः। अस्मिन् ग्रहाणां गणनार्थं कलि संवत् (४९९तमे वर्षे ३६०० कलि संवत्) इति निश्चितम् । अस्मिन् ग्रन्थे अष्टाधिकशतपद्यानि सन्ति। अतः एव एतत् पुस्तकम् आर्यशताष्टकम् इति नाम्नि प्रसिद्धः अस्ति। अस्मिन् चत्वारि खण्डानि सन्ति। भास्करः एतत् पुस्तकम् अश्मकतन्त्रम् इति कथयति। गणितज्योतिषविषययोः लिखित: ग्रन्थ:। तत्र वराहकल्पस्यास्य सप्तमे मन्वन्तरे वर्तमानाष्टाविंशच्चतुर्थुगस्य कल्पादेः खखषट्वर्गमिते (३६००) सौराब्दे गते त्रयोविंशतिवर्षे आचार्यार्याभट: पुरातनानि कालक्रियागोल- लौकिकगणित – प्रतिपादकानि शास्त्राणि कालदैर्घ्यायत्तसम्प्रदायविच्छेदग्रन्थवैकल्यादि जनितेन दृग्गणितविसंवादेनाकिञ्चित्करण्यालोच्य समदृग्गणितं ज्योतिश्शास्त्रं चिकीर्षुः तादृशज्योतिर्ज्ञानबीजलाभाय ज्योतिश्छक्रग्रहादेरादिवक्तारं भगवन्तं स्वयम्भुवम् अमलैस्तपोभिराराधयामास । ततः प्रसन्नो भगवांस्तस्मै तादृशमतीन्द्रियम् अतिरहस्यभूतं कालक्रिया गोलज्ञानबीजमुपदिदेश । ततोऽयमाचार्यार्यभटस्तदुपदिष्टं सर्वं बीजभूतं दशभिर्गीतिसूत्रैः, तत्परिकरभूतलौकिकगणितवीजं स्वबुध्द्याभ्युहितम् एकेनार्यासूत्रेण च संक्षिप्य लोके प्रकाशयामास । ततोऽष्टाधिकशतैरार्या सूत्रैर्गणित –कालक्रिया – गोलबीजोपयोगं दिङ्मात्रेण दर्शयामास । तदिदमाचार्यार्यभटमुखारविन्दनिर्गतं प्रबन्धद्वयात्मकं ज्योतिश्शास्त्रमस्माभिर्व्याचिख्यासितम् ।
- गीतिकापादः - अस्मिन् कालमात्रघटकाः वर्णिताः। अस्मिन् ज्या-ज्ञापकचक्रम् अपि अस्ति।
- गणितपादः - अस्मिन् क्षेत्रव्यवहारः, शङकुयन्त्रम्, कुट्टकाः च वर्णितः।
- कालक्रियापादः - कालगणनम् अस्मिन् वर्णितम्।
- गोळपादः - नक्षत्रविद्या अस्मिन् वर्णिता।
तत्र त्रीणि वस्तूनि प्रतिपाद्यतया प्रतिज्ञातानि- गणितं, कालक्रिया, गोल इति । तत्र गणितं सङ्कलित –व्यवकलितादिमिश्रक- क्षेत्र श्रेढी – कुट्टाकारादि चानेकविधम् । इह तु ज्योतिश्शास्त्रप्रतिपाद्ययोः कालक्रिया – गोलयोर्यावन्मात्रं परिकरभूतं तावन्मात्रमेव सामान्यगणितं प्रतिपाद्यतया प्रतिज्ञायते । कालस्य क्रिया कालक्रिया । कालपरिच्छेदोपायभूतं ग्रहगणितं कालक्रियेत्यर्थः । ब्रह्माण्डकटाहान्तर्त्याकाशमध्यस्थं ग्रहनक्षत्रकक्ष्यात्मकं खमध्यस्थ समघनवृत्तभूमिकं अपक्रमाद्य शेषविशेषोपेतं प्रवहवायुप्रेरणान्नित्यं पश्चिमाभिमुखं गच्छत् स्थलजलसीमास्थानां सर्वाश्चर्यमयं कालचक्र –ज्योतिश्छक्र- भपञ्जरादि शब्दवाच्यो गोलः । स च वृत्तक्षेत्रत्वात् चतुरश्राद्यनेक क्षेत्रकल्पनाधारत्वाच्च गणितविशेषगोचर एव । एवमेतानि त्रीणि वस्तूनि व्याख्यातानि । एतत् त्रयमपि प्रत्येकं द्विविधम् – उपदेशमात्रावसेयं, तन्मूलन्यायावसेयं चेति । तत्र एतावद् युगप्रमाणम्, एतावन्तो युगे ग्रहमन्दशीघ्रीच्चपातनक्षत्राणां परिवर्ताः, एतावान्मन्दपरिधिः, एतावान् श्रीघ्रपरिधिः, एतवान् ग्रहाणां परमापक्रमः, एतावांश्चन्द्रादीनां परमविक्षेपः, एतावद् ब्रह्मदिनप्रमाणम्, तद्गतमेतावद्, एतावती युगे योजनात्मिका ग्रहगतिः, एतावती ग्रहकक्ष्या इत्येवमादिकं वस्तुजातम् उपदेशमात्रावसेयम् । एतदुपदेशं विना प्रमाणान्तरेणावगन्तुं न शक्यते । एतस्यातीन्द्रियस्य ग्रहगतिबीजस्य निरवशेषप्रतिपादनाय दशगीतिसूत्रारम्भः । एतावतैव कृत्स्नं गणितस्कन्धगतार्थजातं परिसमाप्तम् । इतोऽन्यत्सर्वं न्यायसिध्दत्वाद् बुध्दिमद्भिरभ्यूह्य प्रतिपादयितुं शक्यते । तथा हि –गणितपादोक्तानि चतुरश्र- त्र्यश्रक्षेत्रादिफलानि, त्रैराशिकादीनि कुट्टाकारपर्यन्तानि च गणितानि तावल्लौकिकगणितन्यायसिध्दानि सर्वैरभ्यूहितुं शक्यन्त एव । कालिक्रयापादोक्तान्यपि तथाविधान्येव । भूदिनानि तावद् रविनक्षत्रभगणयोरुपदेशाल्लोकसिध्देन द्वियोगन्यायेन तयोरन्तरं कृत्वा ज्ञातुं शक्यन्ते । तानि च ग्रहादिमध्यमानयने प्रमाणराशिः । युगरविमासाश्च युगरव्यब्दोपदेशाद् वर्षस्य च द्वादशमासत्वेन लोकसिध्दत्वाद्, युगरव्यब्दद्वादशगुणनयैव सिध्दयन्ति । रविशशियोगस्य चान्द्रमासत्वाद् रविशशिभगणविशेष एव चान्द्रमासा भवन्ति ।एकस्य चान्द्रमासस्य त्रिंशत्तिथ्यात्मकत्वेन प्रसिध्दत्वात् ते त्रिंशदगुणिता युगतिथयः स्युः अवमदिनस्य शशिसावन दिनन्तरत्वाद् युगसावनयुगचन्द्रदिनान्तरं युगावमदिनानि । आन्द्रसौरमासान्तरस्य अधिकमासत्वप्रसिध्द्या युगाधिमासानयनमपि स्पष्टम् । एवम् एतैः परिकरभूतैरिष्टकालत्रैराशिकेन गत सौरमासतिथिषु याताधिकावमादीनि संसाध्य गतमासतिथिषु तद्योगशोधनेन कलियातदिनानि ज्ञातुं शक्यन्ते । तानि च इच्छाराशिः । फलराशिश्च इष्टग्रहादेर्युगभगणाः । एवमेतैस्रैराशिकगणितेन ग्रहमध्यमाः सिध्यन्ति । उच्चमध्यमे ग्रहमध्यमे च ज्ञाते उच्चमध्यमसमो ग्रहमध्यम एव स्फुटः । तयोः कक्ष्यामण्डलस्योच्चनीचरेखायाः परमविश्लेषो राशित्रयम् । तत्रत्येन मध्यमस्फुटान्तरेण व्यासार्धेन निष्पन्नाः पठिताः परिधयः । इष्टकालग्रहोच्चान्तरस्य त्रैराशिकेन तात्कालिकमध्यमस्फुटान्तरमानीय मध्यमग्रहतत्संयोगवियोगाभ्यामेव पारमार्थिकग्रहसिध्दिः । तथा शीघ्रोच्चोपदेशो येषामस्ति ते शिघ्रोच्चस्वान्तरेत्त्पन्नेन फलेनापि संस्कृताः पारमार्थिका भवन्ति । इत्येतान्यन्यानि च कालक्रियापादोक्तानि अर्थजातानि सर्वाण्युपद्शमूलन्यायावसेयान्येव । तथा गोलपादोक्तान्यपि तथाविधान्येव । तथा हि – स्थलजलसीमायां लङ्कामधिकृत्या पक्रमोपदेशात् पूर्वपराया उत्तरेण दक्षिणेन चापक्रान्तं किञ्चिदुन्मण्डलमस्तीति शक्यं कल्पयितुम् । अपमण्डालात् प्रभृति विक्षेपोपदेशात् तदुत्तरतो दक्षिणतश्च स्थितं किञ्चिन्मण्डलमस्तीत्यपि शक्यं कल्पयितुम् । एवमन्यान्यपि गोलपादोक्तान्यर्थजातानि बीजोपदेशवत् सुतरां न्यायपथमधिरोहन्ति ।
गणितज्योतिषम्[सम्पादयतु]
संख्यायाः माध्यमेन यत्र कालगणना भवेत् तदेव गणितज्योतिषम्। ज्योतिषशास्त्रस्य त्रिषु विधासु यथा -सिध्दान्तः, फलितः, गणितश्च एतेषु एषः सर्वाधिकः प्रमुखः वर्तते। आर्यभटेन फ़लितज्योतिषशास्त्रस्य विरोधः कृतः। तेन उक्तं यत् ग्रहणे राहूकेतुनामको दानवो नास्ति कारणम्। तत्र सूर्य चन्द्र पृथिवी एतानि एव कारणानि। सूर्यं परित: भ्रमन्त्या: पृथिव्या: चन्द्रस्य परिक्रमापथेन संयोगाद् ग्रहणं भवति। यदा पृथिव्या: छायापातेन चन्द्रस्य प्रकाश: अवरुध्यते तदा चन्द्रग्रहणं भवति । तथैव पृथ्वीसूर्ययो: मध्ये समागतस्य चन्द्रस्य छायापातेन सूर्यग्रहणं भवति ।
(पै)[सम्पादयतु]
सः पै () इति सङ्ख्यायः आसन्नमौल्यम् अब्रवीत्। सः अलिखत्
चतुरधिकं शतमष्टगुणं द्वाषष्टिस्तथा सहस्राणाम्।
अयुतद्वयविष्कम्भस्यासन्नो वृत्तपरिणाहः॥(आर्यभटीयम्, गणितपादः, श्लोकः १०)
मात्रगणनम् त्रिकोणमत्रम् च[सम्पादयतु]
आर्यभटः उवाच -
त्रिभुजस्य फलशरीरं समदलकोटीभुजार्धसंवर्गः।
सः 'सैन्' इति अनुपातम् 'ज्या' इति अकथयत् 'कोसैन्' इति अनुपातम् कोज्या इति च।
बीजगणितम्[सम्पादयतु]
सः वर्गाणां घनानां पङ्क्तीनां सङ्कलनाघनम् अगणयत्।
फलितज्योतिषम्[सम्पादयतु]
फलितज्योतिषशास्त्रे ग्रहनक्षत्रादीनां साहायेन भाग्यकर्मानदीनां विवेचनं कृतमस्ति। आर्यभटः एतस्मिन् न विश्वसिति स्म।
भूभ्रमणम्[सम्पादयतु]
-
- अनुलोमगतिर्नौस्थः पश्यत्यचलं विलोमगं यद्वत् |
- अचलानि भानितद्वत् समपश्चिमगानि लङ्कायाम् ||
ग्रहणम्[सम्पादयतु]
-
- चन्द्रो जलमर्कोग्निर्मृद् भूश्च्छाया तमस्तद्धि |
- छादयति शशी सूर्यं शशिनं महती च भूच्छाया || ४।३७
सः ग्रहणं भूच्छायया एव भवति न तु राहुकेतुभ्याम् इति उक्तवान् ।
भूचक्रपरिधिः[सम्पादयतु]
सः भूचक्रपरिधिः 39,968.0582 कि.मी. इति सम्यक् उक्तवान्।
इदम् अपि पश्यतु[सम्पादयतु]
सिध्दान्तशास्त्री गणितस्य ज्ञाता,
आविष्कृतो येन दशमलवश्च।
आर्यभटीयं गन्थस्य कर्ता,
प्रदीप्यते स इव भास्करं दिक् ॥
गणितज्ञः महान् योस्ति शून्यसंख्याप्रवर्तकः ।
आर्यभटं तं वन्दे भूत्वा भावान्वितो सदा ॥
सम्पादक:- आचार्य: दयानन्द: शास्त्री
लातूरम्
बाह्यबन्धकानि[सम्पादयतु]
- The Aryabhatiya Of Aryabhata (1930) - Author: Walter Eugene Clark (Internet Archieve) : आर्यभटीय के श्लोकों का अंग्रेजी में अर्थ
- आर्यभटीय का मूल पाठ ( क्योटो इनकोडिंग में )
- आर्यभटीय का मूल पाठ
- The Àryabhatiya of Àryabhata: The oldest exact astronomical constant?
- Aryabhata and his commentators


text:
चन्द्रशेखर आजाद
अन्तर्विषयाः
जननम् बाल्यम् च[सम्पादयतु]
चन्द्रशेखर आजाद भारतदेशस्य स्वातन्त्र्यसम्पादनार्थम् आङ्गलशासनविरुद्धम् आन्दोलनं कृतवान् । स्वातन्त्र्यं मे जीवितम् इति सः अमन्यत । अयं चतुर्विंशे वयसि शत्रुभिः परिवृतः सन् गोलकावेधेन आत्मनैव आत्मानं मारितवान् क्रान्तिवीरः । चन्द्रशेखरः मध्यप्रदेशे भावराग्रामे षडधिकनवदशशततमे (१९०६) क्रिस्ताब्दे जुलैमासे त्रयोविंशतितमे दिने अजायत । तस्य पिता सीतारामतिवारिः । सः कस्मिंश्चित् उपवने वनपालक आसीत् । माता जगराणीदेवी । १९५६ ख्रीस्ताब्दस्य अकालकारणात् स्वपैत्रिकस्थानं बदरकां परित्यज्य मध्यप्रदेशस्य अलीराजपुररियासते सेवां प्रदत्तवान् अनन्तरं भावरा ग्रामे न्यवसत् । अत्रैव बालचन्द्रशेखरस्य बाल्यकालः अतीतः । आदिवासीप्रदेशे तस्य बाल्यकालः व्यतीतः । भीलबालकैः सह धनुषाभ्यासः सम्यकतया कृतः तेन । लक्ष्यभेदे सः बाल्यकाले एव प्रवीणः अभवत् । बाल्ये एव चन्द्रशेखरः संस्कृतभाषामभ्यसितुं वाराणसीं गत्वा तत्र अध्ययनम् आरभत। तस्मिन्नेव समये सर्वत्र भारते स्वातन्त्र्यान्दोलनं प्रचलितमासीत् । तत्काले क्रूरं जलियन्वालाहत्याप्रकरणं श्रुत्वा उद्विग्नः चन्द्रशेखरः भारतदेशे आङ्गल-शासनम् उन्मूलयितुमैच्छत् । तदानीं महात्मागान्धीमहाभागः लाललजपतरायः, मदनमोहनमालवीयः इत्यादयो नेतारः भारतीयस्वातन्त्रान्दोलनस्य धुरीणाः आसन् । तदा वाराणसी क्रान्तिकारिणां केन्द्रमासीत् । चन्द्रशेखरस्य मनसि देशस्य बन्धनमुक्त्यर्थं सशस्त्रान्दोलनमेव वरम् इत्यभासत । मन्मथनाथगुप्त-प्रणवेश चटर्जी इत्ययोः सम्पर्के आगतः सः क्रान्तिकारिसमूहस्य सदस्यतां स्वीकृतवान् । क्रान्तिकारिणां संघः हिन्दुस्तान प्रजातन्त्र संघ इति नाम्ना निर्दिश्यते स्म ।
असहकारान्दोलनम्[सम्पादयतु]
तदा आङ्गलशासनकार्येषु भारतीयैः सहकारो न देयः इति धिया असहकारान्दोलनं प्रवृत्तम् । तत्काले एकदा वाराणस्यां महती जनयात्रा प्रावर्तत । तस्यां यात्रायां कश्चन धुरीणः त्रिवर्णध्वजं हस्ते गृहीत्वा पुरतः गच्छन्नासीत् । तम् आरक्षकाः अत्यन्तम् अताडयन् । एतत्सर्वं दूरादेव अवलोकयन् बालः चन्द्रशेखरः आरक्षकाणामुपरि पाषाणं प्राक्षिपत् । आरक्षकाः तमनुधावन्तः यत्नेन गृहीत्वा न्यायालयम् अनयन् । तत्र एवं प्रश्नोत्तरमभवत् ।
- न्यायाधीशः - रे बाल ! किं ते नाम ?
- चन्द्रशेखरः -आजादः (स्वातन्त्र्यम्)
- न्यायाधीशः- कस्ते पिता ?
- चन्द्रशेखरः-स्वाभिमानः ।
- न्यायाधीशः - किं वासस्थानम् ?
- चन्द्रशेखरः -कारागृहम् ।
बालकेन दत्तमेवंविधं वीरोचितम् उत्तरं श्रुत्वा तत्रत्याः सर्वे जनाः तमभ्यनन्दयन् । आजाद् इत्येव तमाह्वयन् । ततः प्रभृति चन्द्रशेखर- 'आजाद' इत्येव सः प्रथितः । वस्तुतः आजाद् इत्यस्य हिन्दीभाषायां स्वातन्त्र्यमित्यर्थः । एतादृशेन उत्तरेण क्रुद्धो न्यायाधीशः आजादस्य वेत्रताडनदण्डनम् आदिशत् । आजादस्तु प्रतिताडनं महान्तं क्लेशमनुभवन् अपि 'वन्दे मातरं’, 'जयतु गान्धीमहोदयः’ इत्यादि उद्घोषणं नात्यजत् । तदारभ्य सः स्वातन्त्र्यान्दोलने प्रधानं भागं वहन्नेव अभ्यवर्धत ।
स्वातन्त्र्यान्दोलनम्[सम्पादयतु]
एकदा आङ्ग्लशासनविरुद्धं भित्तिपत्रस्थापनं सर्वत्र प्राचलत् । स्वातन्त्र्यान्दोलने प्रविष्टाः सर्वे सदस्याः अन्यान्यस्थानेषु भित्तिपत्रस्थापने व्यापृताः । चतुरः आजादस्तु आरक्षकस्थानेऽपि तत्स्थापयितुम् ऐच्छत् । एकं भित्तिपत्रं स्वीकृत्य उभयतः निर्यासलेपं कृत्वा पृष्ठे धृत्वा आरक्षकस्थानमगच्छत् । तत्र स्तम्भसमीपे स्थित्वा केनचिदारक्षकपुरुषेण कुशलवार्तालापं कुर्वन्नेव तदविदितं, स्तम्भे पृष्ठं निपीडय भित्तिपत्रं तत्र लग्नमकरोत् । ततः संलापं परिसमापितवान् इव आरक्षकम् आमन्त्र्य क्वापि अगच्छत् । पथिकजनाः आरक्षकस्थानेऽपि भित्तिपत्रं पश्यन्तः विस्मिताः अभवन् ।
भारतीयगणराज्यसेनाप्रवेशः[सम्पादयतु]
आजादः षोडशे वयसि रामप्रसादबिस्मिल्लेन आयोजितां भारतीयगणराज्यसेनाम् आविशत् । तस्यां सेनायां क्रान्तिकारिषु आन्दोलनेषु निपुणं शिक्षितोऽभवत् । एकदा गणराज्यसेनासदस्याः सर्वे सेनाकार्यार्थं धनं सङ्ग्रहीतुकामाः सर्वकारीयवित्त्वकोशमेव अपहर्तुं प्रवृत्ताः । तत्प्रसङ्गे च ते सर्वे सैनिकाः दुर्दैववशात् आरक्षकैः गृहीता अभवन् । नायकः बिस्मिल्लोऽपि आरक्षकहस्तगतः अभवत् । आजादस्तु आरक्षकमध्ये एव सञ्चरन्नासीत् । बिस्मिल्ले मरणदण्डेन मृते सति आजाद एव सेनानायकोऽभवत् । भगतसिंहनामकः अन्योऽपि वीरः क्रान्तिकारी तरुणः तस्य सहायकोऽभूत् । तस्मिन् काले आङ्ग्लशासनं 'साइमन्’ नामकस्य आध्यक्ष्ये एकां समितिमरचयत् । तस्याः समितेः उद्देशस्तु साधुपरिवर्तनव्याजेन स्वातन्त्र्यान्दोलने शैथिल्योत्पादनमेव आसीत् । अतः तस्य बहिष्करणाय लालालजपतरायप्रभृतयः प्रवृत्ताः । तदा लालालजपतरायः आरक्षकैः निर्दयं ताडितः सन् अचिरेण मृतवान् । तस्य प्रतीकारं विधातुम् आजादसेना 'साण्डर्स’नामानम् आरक्षकाधिपं व्यापादयत् । ततः प्रभृति आजादं ग्रहीतुम् आरक्षकाः सर्वप्रकारेण प्रयत्नम् अकुर्वन् ।
प्राणार्पणम्[सम्पादयतु]
वञ्चकाः केचन गुप्तवेषाछ्छन्नाः सन्तः आजादसेनां प्रविश्य सर्वं रह्स्यम् आरक्षकेभ्यः आवेदयन् । एकदा आजादः अलहाबाद्-नगरे आल्फेड्-उद्याने कुत्रचित् मित्रेण साकं सम्भाषमाण आसीत् । तदा वीरभद्रतिवारिनाम्ना वञ्चकेन बोधिताः आरक्षकाः झटित्येव तं परिवार्यं ग्रहीतुं प्रवृत्ताः । अशीतिसंख्याकानां तेषां मध्ये एकाकी आजादः चक्रव्यूहप्रविष्टः अभिमन्युः इव शौर्येण अयुध्यत । समाप्तप्रायासु गोलिकासु अन्तिमया एकया सः आत्मानं मारयित्वा भारतमातरं निजरुधिरेण अभ्यषिञ्चत् , स्वीयम् 'आजाद्’ नाम च सार्थकम् अकरोत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- ↑ Chandra Shekhar Azad (1906-1931)
- ↑ Bhawan Singh Rana (1 January 2005). Chandra Shekhar Azad (An Immortal Revolutionary Of India). Diamond Pocket Books (P) Ltd.. p. 10. ISBN 978-81-288-0816-6. http://books.google.com/books?id=sudu7qABntcC&pg=PA10. Retrieved 11 September 2012.


text:
शर्करा
अयम् अपि भारते सज्जीक्रियमाणः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतां शर्कराम् आङ्ग्लभाषायां Gravel Sugar अथवा Cristal Sugar इति वदन्ति । अस्याः वैज्ञानिकं नाम अस्ति Saccharum officinarium इति । खण्डशर्करायाः चूर्णीकृतं रूपम् एव शर्करा । अतः एव शर्करा “सिता” इति अपि उच्यते । शर्कराम् इक्षुदण्डतः उत्पादयन्ति । भारतीयानां पाकशालायां तु शर्करा सर्वदा भवति एव । चायं, काफी, फलरसः इत्यादीनां पानीयानां निर्माणे शर्करा अधिकतया उपयुज्यते । एतद्विना अपि मधुरभक्ष्याणां निर्माणे अपि महता प्रमाणेन उपयुज्यते शर्करा । मधुमेहरोगेण पीडिताः केवलम् अस्याः शर्करायाः उपयोगं न कुर्वन्ति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः शर्करायाः स्वभावः[सम्पादयतु]
शर्करा मधुररुचियुक्ता, श्वेतवर्णीया च । वातं पित्तं च शमयति शर्करा । दाहशमनम् अपि करोति । सुशीतला इति कारणेन शुक्रवृद्धिं करोति ।
- “खण्डस्तु सिकतारूपं सुश्वेतं शर्करा सिता ।
- सिता सुमधुरा रुच्या वातपित्तास्रदाहहृत् ।।
- मूर्छछर्दिज्वरान् हन्ति सिशीतशुक्रकारिणी ॥“ (भावप्रकाशः)
- १. शर्करायोजितं निम्बूकपानीयं दाहे, ज्वरे, आम्लपित्तादिषु रोगेषु हितकरम् ।
- २. छर्दिरोगस्य निमित्तम् अपि (प्रयाणसमये जायमानं वमनम्) शर्करा हितकरी । मुखे शर्करां संस्थाप्य तेन उत्पद्यमानं जलं गिलनीयम् ।
- ३. शर्करां क्षीरे योजयित्वा रात्रौ शयनात् पूर्वं पीतं चेत् शुक्रवृद्धिः भवति, सुखनिद्रा अपि प्राप्यते ।
- ४. शर्करा मधुररसयुक्ता इति कारणात् सा देहस्य पुष्टिकरी, प्राणकरी, बलकरी च ।
- ५. शर्करा वातं पित्तं च शमयति ।
- ६. शर्करा दाहं शमयति । अतः मूर्छायां ज्वरबाधायां जानुवेदनायां च उपयोक्तुं शक्यते ।
- ७. शुभ्रश्वेतवर्णीया शर्करा अत्यन्तं रुचिकरी, रुचिवर्धिका अपि ।
- ८. कफप्रकोपस्य काले तन्नाम वसन्तऋतौ, शिशिरऋतौ च शर्करा न उपयोक्तव्या ।
- ९. कफजेषु रोगेषु, कफप्रकृतियुक्ताः च शर्करायाः उपयोगं न कुर्युः ।
- १०. मधुमेहरोगे, स्थौल्यसमस्यायाम्, अग्निदौर्बल्ये, आमावस्थायां च शर्करायाः उपयोगः न करणीयः ।
- ११. यद्यपि शर्करा अत्यन्तं रुचिकरी तथापि कुत्रचित् श्वेतविषम् (White Poison) इति वदन्ति । अतः मितप्रमाणेन उपयोगः हितकरः ।


text:
मन्त्रः
मन्त्रः (Mantra) वेदसम्बद्धः शब्दः। आपस्तम्बे प्रोक्तञ्च – ‘मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्॥' [१] येन हि यज्ञयागानामनुष्ठानं निष्पन्नतामुपैति देवतानाञ्च स्तुतिविधानं यत्रोल्लिखितमस्ति, स मननात् मन्त्र इत्युच्यते । मननात् त्रायते इति मन्त्रः ।केचन विख्याता: मन्रा: -
मन्त्राणां पदकाराः[सम्पादयतु]
वेदार्थानुशीलनस्य प्रथमः सोपानः पदपाठ एवाऽस्ति । वैदिकमन्त्राणां पदपाठं विना तेषामर्थज्ञानं कदापि भवितु न शक्नोति। अस्मै पदपाठाय व्याकरणस्य नियमानामाविष्कारः पूर्वमेवाऽभवत् । शाकल्यः ऋग्वेदस्य पदपाठं प्रस्तुतवान् । अथर्ववेदस्य पदपाठस्तु ऋग्वेदस्य पदपाठानुरूपेणैव अस्ति। किञ्च अस्य रचनाकर्त्तुः नाम अद्यावधि अज्ञातम् एवाऽस्ति। यजुर्वेदस्य तैत्तिरीयसंहितायाः पदपाठकारस्य नाम अात्रेयोऽस्ति। गाग्र्यः सामवेदस्य पदकारः अस्ति।
विभिन्नेषु पदकर्तृषु नास्ति ऐकमत्यम् । प्राचीनकाले अस्मिन् विषये कापि परम्परा आसीत् इत्यनुमीयते । आदित्यशब्दस्य विषये निरुतस्य भाष्यकारेण स्कन्दस्वामिना उक्तम् —
'शाकल्यात्रेयप्रभूतिभिर्नावगृहीतम्; पूर्वनिर्वचनाभिप्रायेण। गाग्र्यप्रभूतिभिरवगृहीतम् । विचित्राः पदकाराणामभिप्रायाः ॥ क्वचिदुपसर्गविषयेऽपि नावगृह्णन्ति, यथा शाकल्येन 'अधिवासन्' इति नावगृहीतम्, अात्रेयेण तु अधिवासमिति अवगृहीतम्' ( २॥१३ ॥ )
स्कन्दस्वामिनोऽभिप्रायः अयमेवास्ति यत्, दकाराणां तात्पर्यमपि विचित्रमेव भवति । उपसगानन्तरं कोऽपि पदकारः ‘अवग्रहं’ न ददाति, कोऽपि यच्छति सामान्यनियमेन एव । ‘अधिवासः' इति पदे शाकल्यस्तु अवग्रहं न मन्यते, अात्रेयस्तु मन्यते एव इति।


text:
हुक्केरी
कर्णाटकराज्ये किञ्चन प्रमुखं मण्डलम् अस्ति बेळगावीमण्डलम् अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बेळगावी नगरम् । अस्मिन् मण्डले दश उपमण्डलानि सन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति हुक्केरी-उपमण्डलम् ।
अन्तर्विषयाः
निर्देशाङ्काः[सम्पादयतु]
हुक्केरीनगरस्य निर्देशाङ्कौ १६.२३°उ, ७४.६°पू।
वैशिष्ट्यानि[सम्पादयतु]
- बेळगावीतः उत्तरे ५० कि.मी.दूरे अस्ति ।
- समीपस्थं विमानस्थानकम्- बेळगावीविमानस्थानकम्
- समीपस्थं रेल् निस्थानकम्- बेळगावी-५०कि.मी., घटप्रभा-१८कि.मी.
- नदी-हिरण्यकेशी
- यन्त्रागाराः-१) हीरा शुगर् फ्याक्टरी २)सङ्गमशुगर् फ्याक्टरी ३) विश्वनाथशुगर् फ्याक्टरी
- समीपस्थानि प्रेक्षणीयस्थानानि- गोकाकजलपातः, गोडचिनमल्किजलपातः
- विद्यालयाः- सर्वविधशैक्षणिकसौलभ्यानि सन्ति।
नाम्नः मूलम्[सम्पादयतु]
हुक्केरीशब्दस्य मूलं शब्दद्वयम् इति वक्तुं शक्यते । प्रादेशिकभाषया हूविन+केरे/केरी इति। तन्नाम पुष्पाणां सरः इति । पूर्वम् अनेकानि पुष्पाणि विपुलतया वर्धन्ते स्म । बिजापुरस्य आदिलशाहाय प्रतिदिनम् इतः पुष्पाणां प्रेषणं भवति स्म इति इतिहासः वदति ।
इतरविवरणानि[सम्पादयतु]
२००१ तमवर्षस्य जनगणनानुसारम् अस्य उपमण्डलस्य जनसंख्या १८,९०६ मिता । एतेषु पुरुषाः ५१%, महिलाः ४९% । साक्षरताप्रमाणं ६३%, तन्नाम भारतस्य साक्षरताप्रमाणस्य (५९.५%) अपेक्षया अधिकम् । पुरुषाणां साक्षरता प्रमाणं ७२%, महिलानां ५५% । १४% साक्षराः ऊनषड्वर्षियाः ।
हुक्केरीग्रामीणविद्युत्सहकारसङ्घः(The Hukkeri Rural Electric Co-operative Society Ltd(HRECS)[सम्पादयतु]
भारते ऐदम्प्राथम्येन पञ्जीकृतः ग्रामीणविद्युत्सहकारसङ्घः एषः । सर्वकारतः साहाय्यस्वीकरणं विना ७४% IP set उपभोगितायाः निर्वहणं करोति । विद्युत्वितरणे भारते एव अत्यधिकम् एतत् प्रमाणम् । एषः सहकारसङ्घः न केवलं हुक्केरी-उपमण्डलस्य अपि च बेळगावी-गोकाक-चिक्कोडी-उपमण्डलानां विद्युत्पूरणे समर्थः अस्ति । एतस्य सङ्घस्य कार्यव्याप्तिः ३०,०००च्तुरस्रकिलोमीटरमिता अस्ति । एतेन चतुर्लक्षमिताः जनाः लाभान्विताः सन्ति । अस्य सङ्घटनस्य पञ्च वलयाः सन्ति। ते च-
- हुक्केरी (पूर्वम्)
- हुक्केरी (पश्चिमम्)
- सङ्केश्वरम्
- यमकनमरडी
- हिडकल्जलबन्धः


text:
१८६६
१८६६ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जून्-मासस्य ११ दिनाङ्के भारतदेशस्य आग्रानगरे उच्चन्यायालयस्य स्थापनम् अभवत् ।
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशीयः जीवविज्ञानी अर्नेस्ट् हेकेल् परिसरस्य घटकानां समतोलनस्य विवरणार्थम् "इकालजि" इति पदं प्रथमवारं प्रयुक्तवान् ।
- अस्मिन्नेव वर्षे सः (जर्मनीदेशीयः जीवविज्ञानी अर्नेस्ट् हेकेल्) हरेणुसस्यानाम् उपरि स्वेन कृतान् प्रयोगान् एकत्रीकृत्य अनुवंशीयनियमान् प्रतिपादयत् ।
- सः एव (जर्मनीदेशीयः जीवविज्ञानी अर्नेस्ट् हेकेल्) सूक्ष्मजीवीन् प्राणिनां सस्यानां च वर्गे अयोज्य "प्रोटिस्ट्" इति नूतनं तृतीयं वर्गम् असृजत् ।
- अस्मिन् वर्षे ब्याक्टीरियाविज्ञानस्य पितामहः राबर्ट् कोख् वैद्यपदवीं प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे प्रजननद्रव्यसिद्धान्तस्य प्रतिपादकः अगस्ट् वीस्मान् फ्रीबर्ग्-विश्वविद्यालये प्राणिविज्ञानस्य विभागे प्राध्यापकरूपेण नियुक्तः अभवत् ।
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशे आल्फ्रेड् नोबेल् नामकः "डैनमैट्" इत्येतत् संशोधितवान् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जनवरिमासस्य २९ तमे दिनाङ्के "नोबेल्"प्रशस्त्या पुरस्कृतः फ्रेञ्च्-लेखकः रोमेन् रोलेण्ड् जन्म प्राप्नोत् ।
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे सेप्टेम्बर्-मासे २५ तमे दिनाङ्के आनुवंशिकविज्ञानस्य सिद्धपुरुषः थामस् हण्ट् मार्गन् अमेरिकादेशस्य केण्टुकि इति प्रान्तस्य लेक्सिङ्ग्टन् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् ।


text:
अलसः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
अलसः, त्रि, (न लसति व्याप्रियते, लस + अच् ।) आलस्ययुक्तः । आल्स्या इति भाषा । तत्पर्य्यायः । मन्दः २ तुन्दपरिमृजः ३ आलस्यः ४ शीतकः ५ अनुष्णः ६ । इत्यमरः ॥ शीतलः ७ कुण्ठः ८ मुख- निरीक्षकः ९ । इति शब्दरत्नावली ॥ (क्रिया- मन्दः । क्रियाजडः । अवश्यकर्त्तव्येषु अप्रवृत्ति- शीलः । “अव्यवसायिनमलसं दैवपरं साहसाच्च परिहीनं । प्रमदेव वृद्धपतिं नेच्छत्युपगृहीतुं लक्ष्मीः” । इति हितोपदेशे ।)
अलसः, पुं, (लस + अच्, ततो नञ्समासः ।) वृक्ष- विशेषः । पादरोगभेदः । इति मेदिनी ॥ पा~कुइ इति भाषा । तस्य निदानरूपे । “क्लिन्नाङ्गल्यन्तरौ पादौ कण्डूदाहरुजान्वितौ । दुष्टकर्द्दमसंस्पर्शादलसं तं विभावयेत्” ॥ अलसं कादई इति लोके । अथ तस्य चिकित्सा । “पादौ सित्कारनालेन लेपनं त्वलसे हितं । पटोलकुनटीनिम्बरोचनामरिचैस्तिलैः ॥ क्षुद्रास्वरससिद्धेन कटुतैलेन लेपयेत् । ततः कासीसकुनटीतिलचूर्णैर्व्विचूर्णयेत्” ॥ अवधूलयेत् । “करञ्जवीजं रजनी कासीसं पद्मकं मधु । रोचना हरितालञ्च लेपोऽयमलसे हितः” ॥ इति भावप्रकाशः ॥ (“टुष्टकर्द्दमसंस्पर्शाः कण्डू- क्लेदान्वितान्तराः । अङ्गुल्योऽलसमित्याहुः” ॥ इति वाभटः ॥)


text:
सर् जेम्स् सिम्सन्
(कालः – ०७.०६.१८११ तः ०६.०५.१८७०) अयं (SIR JAMES YOUNG SIMPSON) प्रसवावसरे निश्चेतन-औषधस्य प्रयोगं प्रथमवारम् अकरोत् । अयं स्काट्लेण्ड्देशस्य एडिन्बरोसमीपस्थे कस्मिंश्चित् ग्रामे १८११तमे वर्षे जून्मासस्य सप्तमे दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । अस्य सर् जेम्स् सिम्प्सनस्य पिता अत्यन्तं निर्धनः, रोटिकायाः आपणस्य चालनं कुर्वन् आसीत् । अयं सर् जेम्स् सिम्प्सन् तस्य पित्रोः सप्तमः पुत्रः आसीत् । बाल्यात् आरभ्य अपि अत्यन्तं बुद्धिमान् सर् जेम्स् सिम्प्सन् १४ वयसि एव एडिनोबरो विश्वविद्यालयं प्रविष्टवान् । २१तमे वयसि वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । अध्ययनस्य अन्तिमे वर्षे अनेन प्रतुतं संशोधनालेखनम् एतावत् अद्भुतम् आसीत् यत् तेन तत्क्षणम् एव प्रख्यातस्य प्राध्यापकस्य साहाय्यकरूपेण उद्योगः प्राप्तः ।
सर्वासु अपि परीक्षासु प्रथमश्रेण्याम् एव उत्तीर्णः भवति स्म सर् जेम्स् सिम्प्सन् । बाल्ये तेन दृष्टं किञ्चित् दृश्यं सदा तस्य नेत्रयोः पुरतः नृत्यति स्म । कश्चन बालकः शस्त्रचिकित्सायाः समये वेदनां सोढुम् अश्क्नुवन् उच्चैः आक्रोशति स्म । तदा एव सर् जेम्स् सिम्प्सन् “अहं यदा वैद्यः भवामि तदा एतन्निमित्तं किमपि औषधं संशोधनीयम्” इति चिन्तितवान् आसीत् । वैद्यवृत्तिम् अपि श्रद्धया कुर्वन् बहुशीघ्रं जनप्रियताम् अपि प्राप्नोत् । १८४६तमे वर्षे अमेरिकादेशे निश्चेतनौषधम् उपयुज्यते इति यदा श्रुतवान् तदा अस्माभिः अपि तत् औषधं प्रयोक्तव्यम् इति धिया बहुविधान् प्रयोगान् अकरोत् । एतदर्थं डङ्कन् तथा कील् नामकौ द्वौ सहोद्योगिनौ साहाय्यम् अकुरुताम् । स्वस्य उपरि एव क्लोरोफारं सेचनं कृत्वा सर्वेषु दिग्भ्रान्तिम् अजनयत् । तदनन्तरं वेदनारहितस्य प्रसवस्य सौकर्यम् अकल्पयत् । तेन सर् जेम्स् सिम्प्सन्नेन क्लोरोफारमस्य उपयोगः यः कृतः तदर्थं बहुभ्यः मूलेभ्यः विरोधः प्रकटितः अभवत् । सः तान् सर्वान् अपि विरोधान् समर्थतया सम्मुखीकृतवान् ।
अयं सर् जेम्स् सिम्प्सन् १८५३तमे वर्षे विक्टोरियाराज्ञ्याः आप्तवैद्यरूपेण नियुक्तः अभवत् । तस्याः राज्ञ्याः सप्तमे प्रसवे यशस्वितया क्लोरोफारमस्य उपयोगम् अकरोत् । क्लोरोफारं यदा प्रासादं प्रविष्टं तदनन्तरं तस्य अग्रे गमनम् अतीव सुलभम् अभवत् । तेन कृतस्य संशोधनस्य निमित्तं तस्मै “सर्” पदवी प्रदत्ता । सर् जेम्स् सिम्प्सन् एतावान् प्रसिद्धः अभवत् यत् सः १८७०तमे वर्षे मेमासस्य ६ दिनाङ्के यदा मृतः तदा सम्पूर्णे लण्डन्-नगरे कर्मविरामः घोषितः आसीत् ।