text:
अथालर्कबोधोपायनिरूपणं नाम पञ्चमाष्टके चतुर्थोsध्याय:
हरि: ॐ ॥ प्रब्रह्मकपरत्वाज्ञ: परिसंख्यामपि भ्रमात् ॥
मेने राट् चोदनां मत्वा रतामिषसुरादिषु ॥१॥
राज्यं कुर्वन्यजन्नीरां यज्ञेश्च बहुदक्षिणै: ॥
षट्षष्ट्यब्दसहस्रं स पशुभोग्यार्थभागभूत् ॥२॥
सुबाहुस्तादृशं विद्वान्बुबोधयिषुरात्मनि ॥
काशिराजसहायार्थी स पुनर्योद्भुमाययौ ॥३॥
ज्येष्ठभ्रात्रे देहि राष्ट्रमिति प्राग्बोधितोsपि स: ॥
काशिराजेन सोsलर्को मत्तोsमंस्त न तद्धितम् ॥४॥
सुबाहु: काशिराजश्च चतुरङ्गबलान्वित: ॥
भित्त्वा दुर्गान्सपालांश्च तद्राष्ट्रं स्ववशेsनयत् ॥५॥
कांश्चिद्दानेन साम्ना च कांश्चिद्भेदेन चापरान् ॥
दण्डेनापि वशं निन्ये सामन्तान्मन्त्रिणोsपि च ॥६॥
भ्रात्रा रुद्धं पुरं क्षीणान्कोशान्परवशांश्च तान् ॥
मन्त्र्यादीन्वीक्ष्य सोsलर्को भीतो दुद्राव पीडित: ॥७॥
एकाकी सोsश्वमारुह्य रात्रौ गत्वा वनं स्थित: ॥
ऋष्याश्रमे स्मरन्मातुरुपदेशं तदा नृप: ॥८॥
प्रात: स्नात्वा स निष्कास्य मुद्रां कृतसमङ्गल: ॥
वाचयामास विप्रेण मात्रा विलिखितं हितम् ॥९॥
त्याज्य: सर्वात्मना सङ्ग: स चेत्त्यक्तुं न शक्यते ॥
स सद्भि: सह कर्तव्य: सन्तो दु:सङ्गभेषजम् ॥१०॥
काम: सर्वात्मना हेयो हातुं चेच्छक्यते न स: ॥
मुमुक्षां प्रति कर्तव्य: सैव कामार्तिभेषजम् ॥११॥
इति श्रुत्वा मातृहार्दं बुध्वा सह्याद्रिसंस्थितम् ॥
ज्ञात्वा सत्तममात्रेयं निर्विप्ण: शरणं ययौ ॥१२॥
प्रणम्याह स भो ब्रह्मन्प्रसादं कुरु मे प्रभो ॥
दैवाद्दु:खं समुत्पन्नं कृपया तदपाकुरु ॥१३॥
भगवांस्तद्वच: श्रुत्वा ज्ञात्वाsलर्कं महामतिम् ॥
मदालसागर्भरत्नं प्रहस्येदमभाषत ॥१४॥
दु:खं नृप किमर्थं ते कस्त्वं दु:खं च कस्य च ॥
विचार्याङ्गानि चात्मानं क्क दु:खं सत्यमिद्वद ॥१५॥
इत्युक्त: स चिरं ध्यात्वा विमृश्य च पुन:पुन: ॥
विहस्याहात्मनात्मानं ज्ञात्वा सर्वाककारणम् ॥१६॥
खं वायुरग्निरम्बु क्ष्मा नाहं तज्जानि चेह तु ॥
संघेsहमिति मन्तुस्तद्भाति दु:खाद्यसद्विभो ॥१७॥
नित्यो मे महिमा नास्य क्षयो वृद्धिश्च यद्यपि ॥
भौतिके तौ सुखाद्यं वा किं पारक्येन तेन मे ॥१८॥
नित्य: सदैकरूपोsहं परिणाम: कुतो मम ॥
सङ्गे देहस्य संत्यक्ते दु:खादि क्कोपलक्ष्यते ॥१९॥
स्थूलेsत्र भौतिके सूक्ष्मे तन्मात्रावस्थितेsपि च ॥
उत्थितं त्रिविधं दु:खं पश्यतो मम तेन किम् ॥२०॥
मनो मतिरहंकारश्चित्तं च न भवाम्यत: ॥
अन्त:करणजैर्दु:खै: संबन्धो न परस्य मे ॥२१॥
राज्यं करोत्वग्रजोsत्र किं मे संघाभिमानत: ॥
स चाहं देहतोsन्योsपि पार्थक्यं न सतो हि मे ॥२२॥
यस्य भूतस्य हस्तादिसंबन्धो नात्मन: पुन: ॥
क्केभश्वकोशराष्ट्राद्यैरसङ्गस्य चिदात्मन: ॥२३॥
तस्मान्नारिर्न मे मित्रं सुखं दु:खं पुरं बलम् ॥
पुरोत्पन्नोsपि मोहोsयं नष्टो भग्वदनुग्रहात् ॥२४॥
यथैकमपि खं भाति बहुधोपाधिभेदत: ॥
तथाहं काशिपो भ्राता न भेद: पारमार्थिक: ॥२५॥
असम्यग्दर्शनाद्दु:खं मतंमे स्वप्नसंनिभम् ॥
निर्ममो निरहंकरस्तन्नेक्षेsद्य सुखाब्धिग: ॥२६॥
यथौतुभक्षिते दु:खं शुकादौ ममतावृते ॥
न तथा ममताहीने वृकादौ तद्वदत्र तु ॥२७॥
न दु:खी न सुखी सोsहं निर्मम: प्रकृते: पर: ॥
यो भूताभिभवो भूतै: सुखदु:खात्मक: स च ॥२८॥
श्रीदत्त: प्राह भूपेन्द्र सम्यग्व्यवसितं त्वया ॥
दु:खमूलं ममेत्यस्य निवृत्तिर्न ममेति च ॥२९॥
ब्रह्मनिष्ठोस्थ मे प्रश्नात्स्वानुभूत्या निराकृता ॥
ममता शाल्मलीतूल इव वातेन तेsधुना ॥३०॥
अज्ञानबीजोsहंकारङ्कुरोsयं ममतालत: ॥
गृहक्षेत्रविशाखो द्रुर्दारपुत्राप्तपल्लव: ॥३१॥
पुण्यापुण्यप्रसूनश्च सुखदु:खफलोsनव: ॥
महान्मोक्षपथव्यापी मूढसत्सङ्गिसेवित: ॥३२॥
विधित्साभ्रमरव्याप्ता: श्रान्ता भ्रान्त्येह संश्रिता:
सौख्यं क्कात्यन्विकं तेषां वृक्षेsस्मिन्मायिकोपमे ॥३३॥
छिन्नोsसङ्गासिना यैयैंर्लब्धामार्गास्ततश्च ते ॥
गत्वा परं पदं शान्तं विश्राम्यन्ति न चेतर ॥३४॥
राज्यं भूतेन्द्रियग्रामो जगदेतच्चराचरम् ॥
गुणात्मकोsयं संघात: क्षेत्रं तज्ज्ञस्य तेन किम् ॥३५॥
मशकोदुम्बरेषीकामुञ्जाब्जापां यथा तथा ॥
क्षेत्रात्मन: पृथग्भावो विज्ञात: सोsधुना त्वया ॥३६॥
अलर्क: प्राह भगवत्प्रसादाज्ज्ञातवाविदम् ॥
अहंकारत्मपार्थक्यं दुर्ज्ञेयं कल्पकोटिभि: ॥३७॥
देवदेव जगन्नाथ दयाब्धे भगवन्प्रभो ॥
वासनाक्रान्ताचित्तवात्कथं तिष्ठेदिदं मयि ॥३८॥
भूयो न भूयां येनेश निर्गुणत्वमियां कथम् ॥
तं योगं ब्रूहि चैकत्वं व्रजेयं ब्रह्मणा यत: ॥३९॥
इदमेव परं कार्यं नरेण हितमिच्छता ॥
कान्तापावृतमुक्तिद्वार्नृजन्मच्युतिरन्यथा ॥४०॥
संपृष्ट इत्यलर्केण भगवानत्रिनन्दन: ॥
तस्मै सत्कृत्य योगीन्द्रो गुह्यं योगमुपादिशत् ॥४१॥
श्रृणुष्वावहितोsलर्क मुक्तये कारणं त्रयम् ॥
तत्त्वज्ञानं मनोभङ्गो वासनाक्षय इत्यद: ॥४२॥
हृच्छुद्धिं प्राप्य सत्कृत्यै: सर्वं संन्यस्य सद्गुरो: ॥
तत्त्वज्ञानमवाप्याथ जह्याद्योगेन तद्द्वयम् ॥४३॥
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां देहेsधीशं चिदन्वयात् ॥
ज्ञात्वाsभ्यसेदमुं योगं यतो मुक्तिर्ध्रुवाsचिरात् ॥४४॥
सा मुक्तिर्ब्रह्मणा योगो वियोग: प्राकृतैर्गुणै: ॥
सङ्गत्यागात्स तु प्राप्य: स वैराग्येण नान्यथा ॥४५॥
ज्ञानादेव च वैराग्यं तज्ज्ञानं च विवेकत: ॥
विवेक: सदसद्वस्तुविचारात्सोsत्र कथ्यते ॥४६॥
देहेन्द्रियमन:प्राणाहंकारा भौतिका अमी ॥
साद्यन्ता: सविकाराश्च न सन्तस्तेsन्विता अपि ॥४७॥
अन्योन्याध्यासतोsग्न्यक्तलोहवच्चित्त्वमस्य च ॥
जडत्वं चात्मनो मोहात्साक्षिण: केवलस्य च ॥४८॥
देहाद्यध्यासतोsहंता तत: कर्मास्य बन्धकम् ॥
कर्मणैवावशं शश्वद्भ्रमणं यन्त्रवन्नृणाम् ॥४९॥
तस्माज्ज्ञात्वा विवेकेन स्वात्मानं सुविरक्त इत् ॥
स्वस्थो भवत्यसावेव विमुक्तो मुच्यतेsचिरात् ॥५०॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाहस्र्यां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेव्यामुपासनाकाण्डे पञ्चमाष्टके चतुर्थोsध्याय: ॥४॥
॥ इति श्रीदत्त० पञ्चमाष्टके चतुर्थोsध्याय: ॥५।४॥
Translation - भाषांतर
N/A


c: text/html

text:
योगाध्याय
तिथ्युद्गमेन्दुकरणर्क्षदिनक्षणेषु शुद्धेष्व्(पापेष्व्) अभीष्टफलदा नृपतेर् यथा स्यात् ।
यात्रा तथा परम् इदं कथयामि गुह्यं शिष्याय नै ऽतद् अचिराद् ह्य् उषिताय दद्यात् ॥
योगैः क्षितिपा विनिर्गताः शकुनैस् तस्करचारणादयः ।
नक्षत्रबलैर्(नक्षत्रगुणैर्) द्विजातयः क्षणवीर्याद् इतरो जनो ऽर्थभाक् ॥
यद् यद् योगवशाद् व्रजत्य् अगदतां द्रव्यैर् विषं योजितम्
संयुक्तं मधुना घृतं च विषतां गच्छेद्(गच्छद्) यथा दृश्यते ।
तद्वद् योगसमुद्भवं प्रकुरुते हित्वा ग्रहः स्वं फलं
देहः कोशो योद्धा वाह्यं मन्त्रः शत्रुर् मार्गो ऽप्य् आयुः ।
चित्तं कर्म प्राप्तिर् मन्त्री प्राग्लग्नाद्या भावाश् चिन्त्याः ॥
त्रिलाभवर्जं रविसौरिभौमा(रविसौरभौमा) निघ्नन्ति नो कर्मणि सूर्यभौमौ(सूर्यभौमाः) ।
पुष्णन्ति सौम्या रिपुराशिवर्ज्यम् अस्तं(रिपुराशिवर्जम् न ऽस्तं) भृगुर् मृत्युविलग्नम् इन्दुः ॥
यस्मात् तेन समुद्यतो ऽस्मि गदितुं योगान् विचित्रान् इमान् ॥
लग्ने गुरुर् बुधभृगू हिबुकात्मजस्थौ षष्ठौ कुजार्कतनयौ दिनकृत् तृतीयः ।
चन्द्रश् च यस्य दशमो भवति प्रयाणे तस्य ऽभिवाञ्छितफलाप्तिर् अलं नृपस्य ॥
होरातृतीयरिपुलाभगतैः क्रमेण जीवार्किभौमरविभिर् भृगुजे ऽनुकूले ।
यातो ऽतिदृप्तम् अपि शत्रुबलं निहन्ति नैशं तमिस्रम् इव तिग्मम् अयूखकाली(अयूखमाली) ॥
उदयारिनभः स्थलगैर्(उदयारिनभस्थलगैर्) दिनकृद्यमशीतकरैः ।
न भवन्त्य् अरयो ऽभिमुखा हरिणा इव केशरिणः ॥
गुरुर् उदये रिपुराशिगतो ऽर्को यदि निधने न च(च न) शीतमयूखः ।
भवति गतो ऽत्र शशी ऽव नरेन्द्रो रिपुवनिताननतामरसानाम् ॥
शुकवाक्पतिबुधैर् धनसंस्थैः सप्तमे शशिनि लग्नगते ऽर्के ।
निर्गतो नृपतिर् एति कृतार्थो वैनतेयवद् अहिं(अरीन्) विनिगृह्य ॥
मूर्त्तिवित्तसहजेषु संस्थिताः शुक्रचन्द्रसुततिग्मरश्मयः ।
यस्य यानसमये रणानले तस्य यान्ति शलभा इव ऽरयः ॥
सूर्येन्दू वलवर्जितौ वलयुतौ जन्मेशलग्नेश्वरौ
पाताले दशमे ऽपि वा शशिसुतो लग्नस्थितो वाक्पतिः ।
षट्सप्ताष्टमवर्जितेषु भृगुजः स्थानेषु यस्य स्थितो
यातुस् तस्य न विद्विषो रणमुखे तिष्ठन्ति योषा इव ॥
सौरे भौमे(वा) लग्नगे ऽर्फे(ऽर्के) खमध्ये कर्मण्य् आये(वा) भार्गवे चन्द्रजे च ।
यायाद् भूपः(भूपालः) शत्रुदेशं निहन्तुं दृप्तं शत्रुं(वा) कालवत्(कालयत्) क्रूरचेष्टः ॥
लाभशत्रुसहजेषु यमारौ सौम्यशुक्रगुरवो बलयुक्ताः ।
गच्छतो यदि ततो ऽस्य धरित्री सागराम्बुरसना वशम् एति ॥
पापास् तृतीये हिबुके ? जीवो बिलग्ने शशलाञ्छनो ऽस्ते ।
यस्योद्यमे तस्य बलं रिपूणां कृतं कृतघ्नेस्व् इव यात् नाशम् ॥
चन्द्रे ऽस्तगे देवगुरौ विलग्ने ज्ञशुक्रयोः कर्मणि लाभगे ऽर्के ।
सौरारयोर् भ्रातृगयोश् च यातो नृपः स्वभृत्यान् इव शास्ति शत्रून् ॥
गुरौ विलग्ने यदि वा शशाङ्के षष्ठे रवौ कर्मगते ऽर्कपुत्रे ।
सितज्ञयोर् बन्धुसुतस्थयोश् च यात्रा जनित्री ऽव हितानि धत्ते ॥
पत्यौ गिरां लग्नगते ऽवशेषैर् एकादशार्थोपगतैर् यियासोः ।
विदार्यते शत्रुबलं समन्ताद् धर्मो यथा हेतुशतैर् युगान्ते ॥
त्रिषण्णवान्त्येष्व् अबलः शशाङ्कश् चान्द्रिर् बली यस्य गुरुश् च केन्द्रे ।
तस्य ऽरियोषाभरणैः प्रियाणि प्रियाः प्रियाणां जनयन्ति सैन्ये ॥
केन्द्रोपगतेन वीक्षिते गुरुणा त्रयायचतुर्थगे सिते ।
पापैर् अनवाष्टसप्तमैर्(अनवाष्टसप्तगैर्) वसु किं तन् न यद् आप्नुयाद् गतः ॥
लग्नारिकर्महिबुकेषु शुभेक्षिते ज्ञे द्यूनान्त्यलग्नरहितेष्व् अशुभग्रहेषु ।
यातुर् भयं न भवति प्रतरेत् समुद्रं यद्य् अश्मना(ऽपि) किम् उत शत्रुसमागमेषु(उत ऽरिसमागमेषु) ॥
यस्यो ऽदयास्तारिचतुस्त्रिसंस्थाः शुक्राङ्गिरो ऽङ्गारक --- सौम्यसौराः ।
द्विषद्बलस्त्रीवदनानि तस्य क्लान्तानि कान्तान् अवलोकयन्ति ॥
पूर्वोक्तयोगे धनगो बुधश् चेच् छशाङ्कसूर्यौ च दशायसंस्थौ ।
अस्मिन् गतस्य ऽलिकुलोपगीता नानावनोत्था द्विरदा भवन्ति ॥
सूर्यादयो ऽरिसहजाम्बरशत्रुलग्नबन्ध्वायगाः सुरगुरोर् दिवसश् च(दिवसो ऽपि) यस्य ।
याने ऽरिसैन्यम् उपगच्छति तस्य नाशं म मांसकश्रवणकेष्व्(मीमांसकश्रवणकेष्व्) इव तीर्थपुण्यम् ॥
त्रिनिधनतनुसप्तमारिसंस्थाः कुजसितजीवबुधा रविश् च यस्य ।
खलजनजनिते ऽव लोकयात्रा न भवति यस्य चिराय शत्रुसेना ॥
कुजरविजयुते ऽरिभे(ऽतिभे) गतानां सुखसहजोपगतिः सितार्कजीवैः ।
रिपुबलम्(परबलम्) उपयाति नाशम् आशु श्रुतम् अधनस्य कुटुम्बचिन्तयैव(कुटुम्बचिन्तये ऽव) ॥
लग्नत्रिधर्मारिदशायगेषु सितार्किजीवेन्दुकुजेन्दुजेषु ।
सार्के बुधे च ऽरिबलं विनाशम् आयाति गुह्यं पिशुनेष्व् इवो ऽक्तम् ॥
एकान्तरर्क्षे भृगुजात् कुजाद् वा सौम्ये स्थिते सूर्यसुताद् गुरोर् वा ।
प्रध्वस्यते(प्रध्वंसते) ऽरिर् न चिराद् गतस्य वेषाधिको भृत्य इवे ऽऽश्वरस्य ॥
अ(अ) ।.एकान्तरा यदि गता भवेनेषु षट्सु पृष्ठस्थितस्य(पृष्ठस्थितश् च) सुरशत्रुगुरोः(सुरशत्रुगुरुः) प्रयाणे ।
ब्(ब्) ।.यातस्य नात्र रिपवो प्रहसन्ति वीर्यं विष्णोर् इवोद्धृतगदारथवादपाणेः ॥
निरन्तरम् यदि भवनेषु पञ्चसु ग्रहाः स्थिता दिवसकरेण वर्जिताः ।
यियासतोर्(यियासतो) यदि च भवन्ति पृष्ठतस् तदा परान् बलभिद् इव ऽवकृन्तति ॥
बृगुपुत्रमहेन्द्रगुरू गमने सहितौ यदि भं युगपत् त्यजतः ।
ज्ञगुरू यदि वा ऽंशकम् एकगतौ(एकम् इतौ) समरे सुरराड्(अमरराड्) इव भाति तदा ॥
निस्त्रिंशवक्रोपगते च वक्रे वक्रेण वक्रं नृपतिं(नृपतिर्) निहन्यात् ।
पानप्रसक्तं निशि वा प्रसुप्तं तस्यै ऽव च ऽस्ते यदि वा ऽंशकः स्यात् ॥
पुत्रो धरित्र्या दिनकृत् सुतश् च यदा त्यजेतां युगपन् नवांशम् ।
तदा ह्य् अवस्कन्दगतो नरेन्द्रो भुङ्क्ते रिपून् तार्क्ष्य इव द्विजिह्वान् ॥
बुधभार्गवमध्यगते हिमगौ हिबुकोपगते च नृपः प्रविशन्(प्रवसन्) ।
पुरुहूतदिशं यदि वा ऽन्तकृतः पुरुहूतयमप्रतिमो भवति ॥
सितेन्दुजौ चतुर्थगौ निशाकरश् च सप्तमे ।
यदा तदा गतो नृपः प्रशास्त्य् अरीन् विना रणान्(रणात्) ॥
शशिनि चतुर्थगृहं समुपेते बुधसहिते ऽस्तगते भृगुपुत्रे ।
गमनम् अवाप्य पतिर् मनुजानां जयति रिपून् समरेण विनै ऽव ॥
क्षितितनययुतान् नवांशकाद् यदि शतमे(शतगो) भृगुजो ऽथवा गुरुः ।
शतगुणम् अपि हन्त्य् अरेर् बलं विषम् इव कायम् असृक्पथोपपन्नम्(असृक्पथोपगम्) ॥
शतांशकाद् ऊर्ध्वम् अवस्थिते बुधे यमारयोस् तत्र गतस्य भूभृतः ।
प्रयाति नाशं समरे द्विषड् बलं यथा ऽर्थिभावोपगतस्य गौरवम् ॥
नक्षत्रम् एकं युगपत् प्रविष्टौ यदा धरित्रीतनयामरेज्यौ ।
कुर्यात् तदा ऽन्तं द्विषतां बलस्य द्रौणिर् यथा ऽरेर् निशि सौप्तिकेन ॥
ऋक्षं गुरुज्ञौ बुधभार्ग्वौ वा यदा प्रविष्टौ युगपत् समेतौ ।
अर्थान् अवाप्नोति तदा विचित्रान् छात्रः सुतीर्थान्(सुतीर्थाद्) गुरुपूजयैव(गुरुपूजये ऽव) ॥
यात्रादिगीशाद् यदि पञ्चमे ऽन्यो गृहे ग्रहो वीर्ययुतो ऽवतिष्ठेत् ।
समुद्यताशाकथितानि भङ्क्त्वा फलानि वीर्यान् नयति स्वकाष्ठाम् ॥
एको ऽपि जीवज्ञसितासितानां कुजात् त्रिकोणे रवितो ऽथ वे ऽन्दुः ।
यत्रो ऽद्यतस् तत्र न याति याता तयोर् बलीयान् नयति स्वकाष्ठाम् ॥
जन्मोदयर्क्षं हिबुकास्तसंस्थं यस्य ऽशुभैर् दृष्टयुतं न सौम्यैः ।
स शाण्डिलीं प्राप्य यथा गरुत्मान् दन्यं(दैन्यं) गतो ऽभ्येति हतस्वपक्षः ॥
होराष्टमे जन्मगृहाष्टमे वा स्वाच् छत्रुभाच् छत्रुगृहोदये वा ।
तद्राशिपैर् वा गमनं विलग्ने तुल्यं नराणां विषभक्षणेन ॥
रिपुनिधनविलग्ने स्वात् त्रिषड्लाभगे वा
बलवति भवनेशे स्वे कृशे शत्रुपक्षे ।
अनभिमुखदिगीशे दिक्पतौ सुस्थिते च
व्रजति यदि यथेष्टं प्राप्नुयात् तत्र यता ॥
केन्द्रत्रिकोणेषु शुभाः प्रशस्तास् तेष्व् एव पापा न शुभप्रदाः स्युः ।
पपो ऽपि कामं बलवन् नियोज्यः केन्द्रेषु शून्यं न शिवाय केन्द्रम्(लग्नम्) ॥
सौम्यैश् च पापैश् च चतुष्टयस्थः कृच्छ्रेण सिद्धिं समुपैति याता ।
प्रपातपातप्रतिघातवक्रैर्(प्रपातयानप्रतिघातवक्रा) नदी ऽव धात्रीधरकन्दरेषु ॥
गुरो(गुरौ) विलग्ने भृगुजे ऽरिसंस्थे चन्द्रे ऽष्टमे हन्ति गतो ऽरिसेनाम् ।
विष्टं(वृष्टिं) यथा दक्षिणमार्गचारी रूक्षो अथवा(यदा) ह्रस्वतनुश् च शुक्रः ॥
सिंहाजतौलिमिथुना(सिंहाजतौलिमिथुनं) मृगकर्कटौ च स्वेशान्विता यदि भवति(भवति) यस्य शनिश् च लग्ने ।
तत्सैनिकाः परबलं क्सपयन्ति यातुर् मूर्खस्य वित्तम् इव चारणचाटुकाराः(चारणचाटचक्षाः?) ॥
उदये गुरुसौम्यभार्गवैः सहजे ऽर्कार्किकुजैश् च गच्छतः ।
न भवन्त्य् अरयो रणे स्थिराः कितवानाम् इव वित्तसंचयाः ॥
जातकोक्तनृपयोगगतानाम् प्रत्यहं(प्रतिदिनम्) भवति राज्यविवृद्धिः ।
वातघूर्णितम् इव ऽर्णवयानम् परबलं हि समुपैति विनाशम् ॥
होराऽऽश्रिते(होराश्रिते) देवगुरौ प्रयाता क्रूरग्रहैः कर्मणि लाभगैर् वा ।
कृत्वा रिपूणां क्षयम् अक्षताङ्गः स्वयं(क्षयं) क्षितीशो ऽक्षयकोशम् एति(ऽक्षयकोश ऐति) ॥
लाभार्थलग्नेषु शुभा रविः खे यस्य ऽऽरसौरौ सहजे ऽरिभे वा ।
तस्य ऽर्थकोशः समुपैति वृद्धिं लाभो(लोभो) यथा प्रत्यहम् अर्थवृद्ध्या ॥
स्वोच्चपगैर् जीवकुजार्कजार्कैर् एभ्यस् त्रिभिर् वा कथितैकलग्ने ।
राज्ञः प्रणाशं समुपैति शत्रुः सौख्यं द्विभार्यस्य यथा ऽधनस्य ॥
एको ऽपि जीवार्ककुजार्कजानां स्वोच्चे विलग्ने स्वगृहे यदी ऽन्दुः ।
जातस्य(यातस्य) यान्त्य् अत्र पराः प्रणाशम् महाकुलानी ऽव कुटुम्बभेदैः ॥
लग्नाच् चतुर्थे अतिबले शशाङ्के(विबलः शशाङ्कः) योगाद् विना चन्द्रबलेन याता(यातः) ।
लब्धा ऽपि लक्ष्मीं बहुरत्नपूर्णां(लक्ष्मीर् बहुरत्नपूर्णा) क्षिप्रं क्षयं याति यथा शशाङ्कः ॥
येषां गमे नवमपञ्चमकण्टकस्थाः सौम्यास् तृतीयरिपुलाभगताश् च पापाः ।
आयान्ति ते स्वभवनानि पुनः कृतार्था दत्ता द्विजातिषु पुरा विधिवद् यथार्थाः ॥
मिश्रकाध्याय
पूर्वादितस् त्रिपरिवर्तगतैर् अजाद्यैर् भैः सप्तकैर् अनलभाच् च गमो जयाय ।
वायुअग्निदिक्स्थपरिघस्य समार्द्धगैश् च मैत्राश्विहस्तगुरुभेषु च सर्वदिक्षु ॥
पूर्वेणाइन्द्रं(पूर्वेणाइ ऽऽन्द्रं) दक्षिणेन ऽऽजपादं रोहिण्यो ऽतश् च ऽर्यमाख्यं च शूलम् ।
कामं यायात् साम्परायेषु कार्येष्व् एवं द्वारे(अद्वारे ऽपि) प्रोज्झ्य शूलानि तानि ॥
विवर्जयेत् त्वाष्ट्रयमोरगाणाम् अर्धम् द्वितीयं गमने जयेप्सुः ।
पूर्वार्धम् आग्नेयमघानिलानां स्वातीम्(स्वातिम्) मघां चो ऽशनसः समस्ताम् ॥
उत्पातपापग्रहपीडिते भे ये यान्ति भूरिग्रहसंयुते वा ।
ते पूर्ववित्तान्य् अपि नाशयन्ति धातुप्रसक्ता इव मूर्त्तिकेन्द्राः(वार्तिकेन्द्राः) ॥
रविसितकुजराहुसौरिचन्द्रा(रविसितकुजराहुसौरचन्द्रा) ज्ञगुरुयुताः पुरतः क्रमाद् दिगीशाः ।
व्रजति यदि ललाटगे दिगीशे पतति ततो द्रुमवत् सरित्तटात्सः(सरित्तटस्थः) ॥
यातो ऽयनस्य प्रतिलोमकाष्ठां यः स्यात् स्वतन्त्रो(सुतन्त्रो) ऽपि जितः परेषां ।
स केवलव्याकरणाभियुक्तः(केवलं) व्याकरणाभियुक्तः काव्यज्ञगोष्ठ्याम् इव हास्यम् एति ॥
अयनेन गतो ऽर्कसोमयोर् द्युनिशं वा स्थितयोः पृथक् पृथक् ।
विदुषाम् इव सर्वशास्त्रवित्(शब्दशास्त्रवित्) समवाये द्विषतां विराजते ॥
तिथिं चतुर्थीं नवमीं चतुर्दशीं विहाय विष्टिं करणं च गच्छतः ।
भवन्ति चामीकरवाजिवारणाश् चतुर्थिपूर्वाश् च तदाप्तिवारणाः ॥
ऋक्षे(रिक्ते) तिथौ वा व्यतिपातदुष्टे यो याति मोहात् खलु वैधृते वा ।
स नाशम् आयात्य् अचिरेण याता(राजा) राजे ऽव दैवज्ञविलोमचेष्टः ॥
आरोग्यम् ऋक्षेण धनं क्षणेन कार्यस्य सिद्धिस् तिथिना शुभेन ।
राश्युद्गमेन ऽध्वनि सिद्धिम् आहुः प्रायः शुभानि(सुखानि) क्षणदाकरेण ॥
अब्(ओमित्तेद्) ।.न राजते भूरिगुणान्विता ऽपि व्यर्ह्तब्ययस्य क्षितिपस्य यात्रा ।
च्द्(ओमित्तेद्) ।.शुक्रे प्रणष्टे धनदर्पितस्य विवाहयात्रेव जरार्द्दितस्य ॥
प्रतिशुक्रबुधाशनिवृष्टिहता दिग् अधः कुरुते नृपतिं गमने ।
मदिरामुदिता मदनाकुलिता प्रमदे ऽव कुलम् परवेश्मरता ॥
वीर्यान्वितैर् यायिभिर् आत्मभद्रैः क्लेशं(क्लेशेद्) विना हन्ति चमूम् अरीणाम् ।
त्रैलोक्यलाभे ऽप्य् असमाप्तकार्यां तृष्णां यथा चीरफलाम्बुतुष्टः ॥
सर्पिस् तिलौदनषैः(तिलोदनझषैः) पयसा च भुक्त्वा पूर्वादि वारणरथाश्वनरैर् गतस्य ।
सोढुम् प्रतापम् अरयो न न्र्पस्य शक्ता गन्धद्विपस्य कलभा इव गन्धदानम्(दानगन्धम्) ॥
एकतश् च सकलानि निमित्तान्य् एकतश् च मनसः परिशुद्धिः ।
चेतसो ऽस्ति(ऽपि) सहसा न(ऽस्ति) रणे भीर् मारुतो ऽपि विजयाजयहेतुः ॥
भूरिशूरवरवाजिकुञ्जरा ज्ञातयुद्धगतयो ऽभिमानिनः ।
क्व ऽपि यान्ति घनतूलराशिवन् मारुताभिहतवक्षसो ऽरयः ॥
अनुलोमगते(अनुलोमगतौ) प्रदक्षिणे सुरभौ देहसुखे ऽनिले गतः ।
तिमिराणि गभस्तिमान् इव प्रसभं हन्ति बलानि विद्विषाम् ॥
उपपत्तिर् अयत्नतो यदा तृणपानाशनरत्नवाससाम् ॥
प्रमदाक्षितिनागवाजिनां विजयद्वारम् अपावृतं तदा ॥
लग्नस्य ये ऽंशा ह्य् उदिता(उदिता) ग्रहो यस् तेषु स्थितो लग्नफलं स धत्ते ।
यस् तान् अतीतः स भवेद् द्वितीयः स्थानेषु शेषेष्व् अपि चिन्त्यम् एतत्(चिन्तनीयम्) ॥
गतो ऽनुकूलैर् ग्रहभाग्निमारुतैर् मनो ऽब्दविद्युत्स्वनवृष्टिकार्मुकैः ।
रिपोः प्रमथ्नाति रणाजिरे चमूं द्विपः समूलां सरसी ऽव पद्मिनीम् ॥
दैवेन हीनः परभीषणार्थं यातो ऽतिकृच्छ्रेण नयत्य् अहानि ।
स्वशक्त्यतीतो नृपवेश्मनी ऽव कृत्वा प्रतिज्ञाम् प्रतिवादिभीतः ॥
दैवान्वितः साधुजनोपकारी प्रभावमन्त्रोद्यमशक्तियुक्तः ।
भुङ्क्ते महीं सम्यग् अवाप्य यात्रां ससह्यविन्द्याचलपारियात्राम् ॥
गोचरेण शुभदः शशी न चेद् अष्टवर्गपरिशोधितो ऽपि(Kऽथ) वा ।
पूर्ववायुर् इव पुष्पकालजो यायिनाम् फलविनाशकृद् भवेत् ॥
आश्रित्य चन्द्रस्य बलाबलानि ग्रहाः प्रयच्छन्ति शुभाशुभानि ।
मनःसमेतानि यथेन्द्रियाणि कर्मार्हतां(कर्मण्यतां) यान्ति न केवलानि ॥
सर्वतः क्षुतम् अशोभनम् उक्तं गोः क्षुतं(गोक्षुतम्) मरणं एव करोति ।
केचिद् आहुर् अफलं बकाद् च(हि बलाद्) यद् वृद्धपीनसितबालाकृतं च ॥
शकुनतिथिभलाभे छत्त्रशय्यासनाद्यं पदम् अपि विजिगीषुश् चालयेच् छ्रदधानः(छ्रद्धधानः) ।
यदि शकुननिमित्तस्वप्नचेतोविशुद्धिर्(शकुननिमित्ते ऽस्य स्वचेतोविशुद्धिर्) न भवति तद् अनिष्टं सर्वकार्येषु यानम् ॥
दिनकृद्दिवसे तथा ऽंशके यात्रा लग्नगते ऽथवा रवौ ।
संतापायति स्मरातुरा(स्मरातुरं) वेश्ये ऽवा ऽर्थविवर्जितं नरम् ॥
उदये शशिनो ऽंशके ऽह्नि वा भवति गतो न चिरेण दुर्मनाः ॥
प्रमदाम् इव जातयौवनां(यातयौवनां) रत्यर्थं समवाप्य कर्कशः ॥
भौमोदये ऽंशे ऽहनि वा ऽस्य यात्रा करोति बन्धं वधम् अर्थनाशम् ।
संसेविता ऽपापपराङ्मुखेन मनोभवान्धेन पराङ्गने ऽव ॥
बुधस्य लग्नांशकवासरेषु यात्रा नरं प्रीणयति प्रकामम् ।
भावानुरक्ता प्रवराङ्गने ऽव विदग्धचेष्टा मदनाभितप्तम्(मदनाभिभूतम्) ॥
गुरोर् विलग्नांशदिनेषु यात्रा शुभानु(हितानु)बन्धेप्सितकामदा च । --
जाये ऽव भर्तुर् मनसो ऽनुकूला कुलाभिवृद्ध्यै रतिदा हिता च ॥
यात्रा भृगोर् अंशदिनोदयेषु प्रीणाति कामैर् विविधैर् यियासुम् ॥
विलासिनी कामवशोपयातम् भावैर् अनेकैर् मदनातुरे ऽव ॥
द्युलग्नभागेषु शनेश् च यात्रा प्राणच्छिदादीन् प्रचिनोति(प्रतनोति) दोषान् ।
अन्यप्रसक्ता वनिते ऽव मोहात् संषेविता(मोहान् निषेविता) मन्मथमोहितेन ॥
लग्नेन हीना ऽन्यगुणान्वितापि प्रीतिं न यात्रा मनसः करोति ।
स्वलङ्कृता रूपसमन्विता ऽपि प्रभ्रष्टशीला वनिते ऽव पुंसः ॥
लग्नस्य शुद्धिः शकुनैर् निमित्तैर् विज्ञायते ऽन्तःकरणेन सम्यक् ।
अनन्यभावाश्रयसंप्रवृत्तैः कौली ऽव पुंसश् चरितैर् विदेशे ॥
छाया शुभाशुभफलानि निवेदयन्ती लक्ष्या मनुष्यपशुपक्षिषु लक्षणज्ञैः ।
तेजोगुणान् बहिर् अपि प्रविकाशयन्ती दीपप्रभा स्फटिकरत्नघटस्थितैव(स्फटिकरत्नघटस्थिते ऽव) ॥
स्निघद्विजत्वङ्नखरोमकेशा छाया सुगन्धा च महीसमुत्था ।
तुष्ट्यर्थलाभाभिउदयान् करोति धर्मस्य च ऽहन्य् अहनि प्रवृद्धिम् ॥
स्निग्धा सिता च हरिता नयनाभिरामा सौभाग्यमार्दवसुखाभ्युदयान् करोति ।
सर्वार्थसिद्धिजननी जननी ऽव चाप्या(ऽऽप्या) छाया फलं तनुभृतां शुभम् आदधाति ॥
चण्डा ऽधृष्या पद्महेमाग्निवर्णा युक्ता तेजोविक्रमैः सप्रतापैः ।
आग्नेयी ऽति प्राणिनां स्याज् जयाय क्षिप्रं सिद्धिं वाञ्छितार्थस्य धत्ते ॥
मलिनपरुषकृष्णा पापगन्धा ऽनिलोत्था जनयति वधबन्धव्याध्यनर्थार्थनाशान् ।
स्फटिकसदृशरूपा भाग्ययुक्ता ऽत्युदारा निधिर् इव गगनोत्था श्रेयसां स्वच्छवर्णा ॥
Translation - भाषांतर
N/A

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
आवामपि तत्र न्यायार्थं गतवतौ ! मेरठस्थसंस्कृतभारत्याः गजक-पट्टिका-आपणः , हिमाचलप्रदेशस्य टोपिकाSपणः, अन्यानां केषाञ्चित् युतकापणः इत्यादि आपणाः अपि ग्रामं भूषयन्ति स्म |
Wednesday, February 2, 2011
वदतु संस्कृतम्, जयतु भारतम् ! (२)
द्वितीयदिने रात्रौ मुम्बयां प्रति आगमनाय रेल-आरक्षणं कृतमासीत | अत: मेलायां शीघ्रं प्राप्तव्यं इति चिन्तयित्वा अहं शन्तनुना सह IIScतः नववादने एव निर्गतवान् |
द्वितीयदिने सम्यक समयं दत्वा शनै: शनै: समग्रां ग्रन्थप्रदर्षिनीं अटितवन्तौ आवाम् | ज्ञानगङ्गा प्रदर्शिनीं अपि सविस्तरां अवालोकयाव | संस्कृतभाषायां अमितं ज्ञानं अस्ति इति सर्वे जानीम | एतादृश संस्कृतभाषाबद्धस्य ज्ञानस्य विषये याः संस्था: संशोधनं कुर्वन्ति तेषां कृते अवकाशः आसीत् एषा प्रदशिनी | IITB, IIMB, ISRO संस्कृत-भारती तथा च अन्ये नैकाः संस्थाः तत्र भागं गृहीतवन्तः | प्रमुखतया भित्तीपत्रक-प्रदर्शिनी एषा | काचित् संस्थाः ग्रन्थोल्लिखितयन्त्रान् पुनर्निर्माय सप्रयोगं अपि पुरातनज्ञानस्य अन्वेक्षणं शक्यं इति प्रदर्शितवतयः | महाभारतप्रसिद्धाः चक्रव्यूहः, मकरव्यूहः इत्यादीनां प्रतिकृतयः अपि आसन् ज्ञानगङ्गायाम् |
महत्त्व पूर्णं आकर्षणं तु संस्कृतग्रामम् | सम्मेलनस्थले एके विभागे लघु-ग्रामं एव निर्मितवन्तः आयोजकाः | अद्यतन काले अपि सर्वे व्यवहाराः संस्कृतेन कर्तुं शक्यते इत्येतस्य प्रात्यक्षिकं एव तत् ग्रामम् | तत्र विद्यालयः, समीकरणागारः (garage), नैके आपणाः, तथा च ग्रामन्यायालयं आसीत् | विद्यालये "मम नाम महेशः | भवतः नाम किं ? ... भवत्याः नाम किं ?" इति संवादः अनितरं प्रचलति स्म -- यतः तत्र आप्रातः रात्रिपर्यन्तं पञ्चनिमिषात्मकाः संभाषणवर्गाः प्रचलिताः आसन् | विशेषतया उल्लेखनीयं तु ग्रामन्यायालयम् | तत्र च एकः स्वयंसेवकः सदैव सरपञ्च/न्यायाधीश रूपेण विराजमानः आसीत् | ये जनाः द्रष्टुं गच्छन्ति तेषां एव मिथ्याकलहानां (pseudo-quarrels) निवारणं करोति, न्यायं च ददाति स्म सः |
आवामपि तत्र न्यायार्थं गतवतौ ! मेरठस्थसंस्कृतभारत्याः गजक-पट्टिका-आपणः , हिमाचलप्रदेशस्य टोपिकाSपणः, अन्यानां केषाञ्चित् युतकापणः इत्यादि आपणाः अपि ग्रामं भूषयन्ति स्म |
एका पारंपारिक परीक्षा अपि अष्टम दिनाङ्के आसीत् - शलाका परीक्षा | पुरा गुरुकुले एतावती परीक्षा पद्धतिः आसीत् | तत्र छात्र: विदित ग्रन्थस्य समग्रं अध्ययनं करोति, परीक्षासमये परीक्षकः तत् ग्रन्थस्य कस्मिन्नपि पृष्ठे शलाकां स्थापयति | तदा छात्रेण तत् पृष्ठं मुखोद्गतं अस्ति इति प्रदर्शनीयं; अनन्तरं च तद्विषयस्य सविस्तरा मौखिकी परीक्षा भविष्यति | एषा परीक्षा तु मया न् दृष्टा | अहो मम दुर्भाग्यं |
कविसंमेलनम्, युवासंमेलनम्, महिलासंमेलनम्, परिचर्चाः इत्यादयः उपकार्यक्रमाः अपि संपन्नाः| मेलायां त्रिशताधिक नूतन संस्कृतपुस्तकानां प्रकाशनमपि अवर्तत | चतुष्कोटिरुप्यकाणां पुस्तकविक्रयः अपि अभवत् मेलायाम् | उत्तराञ्चलराज्यस्य द्वितीया राज्यभाषा तु संस्कृतमस्ति एव , किन्तु संस्कृतभाषा व्यवहारभाषा भवितुमर्हति, भवेच्च इति विश्वासः अददात् एषा मेला | तत्र सततं घोषायमानया वाग्गर्जनया अहं लेखनं समापयामि --
जयतु जयतु संस्कृतभाषा ; वदतु वदतु संस्कृतभाषा !
जयतु जयतु संस्कृतभाषा ; वदतु वदतु संस्कृतभाषा !
वदतु संस्कृतम्, जयतु भारतम् !
(Please read through at least one paragraph even if you don't know Samskrit, you will get to know that you actually know the language!)
द्वारा पोस्ट केलेले Makarand MK येथे 10:37 4 comments: या पोस्टचे दुवे
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
अर्थालंकार: - दृष्टान्त अलंकार:
वाक्ययो: उपमानोपमेयायो: प्रतिबिम्बनं दृष्टान्त अलंकार: कथ्यते ।
दृष्टान्तस्तु सधर्मस्य वस्तुन: प्रतिबिम्बनम् ।
अर्थात् द्वयो: वाक्ययो: धर्मयुक्तवस्तो: (उपमानस्य च उपमेयस्य च) बिम्बप्रतिबिम्बभाव: दृष्टान्तअलंकार: कथ्यते । तात्पर्यमस्ति यत् यत्र उपमेय, उपमानभूतयो: वाक्ययो: धर्मयुक्तउपमेयउपमानयो: प्रतिबिम्बनं वर्णितं भवति तत्र दृष्टान्तअलंकार: भवति ।
विशेष: -
- बिम्ब-प्रतिबिम्बभाव: - 'द्वयोरर्थयोर्द्विरुपादानं बिम्बप्रतिबिम्बभाव:' ।
- एकस्य अर्थस्य शब्दद्वयेन अभिधानं वस्तुप्रतिवस्तुभाव: ।
द्वयो: अर्थयो: द्वि: उपादानं बिम्बप्रतिबिम्बभाव: ।। -आचार्य विश्वनाथ: ।
- दृष्टान्तपदस्योत्पत्ति: - 'दृष्टोन्तो निश्चयो यत्र स दृष्टान्त: ।'
उदाहरणम् -
अविदितगुणापि सत्कविभणिति: कर्णेषु वमति मधुधाराम् ।
अनधिगत परिमलापि हि हरति दृशं मालतीमाला ।।
प्रस्तुतोदाहरणे 'सत्कविभणिति' उपमेयं, 'मालतीमाला' उपमानं च अस्ति । एतयो: मध्ये बिम्ब-प्रतिबिम्बभाव: अस्ति अथ च एतयो: गुणा: अपि बिम्बप्रतिबिम्बभावं वहन्ति अत: दृष्टान्तअलंकार: अस्ति ।
इति ........


text:
सेनवर्येण सह पुनः पठनम् (Reading again with Mr Sen)
सामान्यतः अहं सेनवर्येण सह शुक्रवासरे संस्कृत-साहित्यात् किंचन पठामि। अधुना आवां नलोपाख्यानम् इति पठावः। सामान्यतः प्रतिशुक्रवासरे किन्तु अद्य आवां षड्-सप्ताहेभ्यः परम् अमिलाव। सेनवर्यः सेवानिवृतः अस्ति किन्तु सः पठनकार्ये अतिव्यस्तः अस्ति। तस्य शब्दकोशस्य ज्ञानम् अति बृहतस्ति। तेन सह संस्कृत-शिक्षणस्य आनन्दः अन्यतरः एव अस्ति। किन्तु सः यानं चालयितुं न शक्नोति सः अस्मत् नगरस्य अन्यस्मिन् भागे च वसति तस्मात् अहं सहजरूपेण तस्य गृहं गन्तुं न शक्नोमि। यदा अवकाशं प्राप्स्यामि तदा गमिष्यामि।
२००७-०८-३१ शुक्रवासरः (2007-08-31 Friday)


text:
8 बहुत्वाद्रसानां बहुवचनेन विगृह्णाति रसानाश्रित्येति । ननु न्यूनाधिकसंख्याव्यवच्छेदफलेन संख्यानेनैव दशेति सिद्धे किमवधारणेन । तत्राह अवधारणं त्विति । शुद्धिर्नाम लक्षणासांकर्यम् । नाटिका हि नाटकप्रकरणलक्षणसंकरादेवोपपद्यत इति ।
तानेव दशभेदानुद्दिशति—
ननु71 च
रसाश्रयान्नाट्याद् भावाश्रयं नृत्यमन्यदेव । तत्र भावाश्रयमिति विषयभेदान्नृत्यमिति73 नृतेर्गात्रविक्षेपार्थत्वेनाङ्गिकबाहुल्यात् तत्कारिषु च नर्तकव्यपदेशाल्लोकेऽपि च74 रङ्गे प्रेक्षणीयकमिति व्यवहारान्नाटकादेरन्यन्नृत्यम् । तद्भेदत्वाच्छ्रीगदितादेर्नावधारणानुपपत्तिः75 । नाटकादि च रसविषयम् । रसस्य च पदार्थीभूतविभावादिकसंसर्गात्मकवाक्यार्थरूपत्वाद्76 वाक्यार्थाभिनयात्मकत्वं रसाश्रयमित्यनेन दर्शितम् । नाट्यमिति च नट अवस्पन्दने इति नटेः किंचिच्चलनार्थत्वात् सात्त्विकबाहुल्यम् । अत एव तत्कारिषु नटव्यपदेशः । लोकेऽपि च रङ्गे नाट्यमिति व्यपदेशः । एतदुक्तं भवति77 यथा च गात्र
-
nanu ca is lemma in Laghuṭīkā, but N.S.P. has only nanu.↩
-
N.S.P. iti rūpakāntarāṇām, etc.↩
-
A.T.A. nṛtyam iti ca nṛter, etc.↩
-
N.S.P. (loke ’pi) cātra.↩
-
N.S.P. avadhāraṇopapattiḥ.↩
-
N.S.P. -vākyārthahetukatvād, etc. vākyārtharūpatvād is the correct reading, and not … hetukatvād as in the N.S.P. or … hetutvād as quoted in Bhoja’s Śṛṅgāra Prakāśa (1963), page 537.↩
-
This is in the light of the explanation by Bh. Nṛ.↩


text:
Thursday, 27 October 2016
विघ्नहर्ता गजाननः
आदिदेवस्य गणेशस्य विस्मयकारिणः रूपान्तरस्य कथा !
[ सरलया संस्कृत-गिरा वर्णिता ]
डॉ. बलदेवानन्द-सागरः
देवाधिदेवः शिवः स्वीय-अर्धाङ्गिन्या पार्वत्या सार्धं कैलास-पर्वते निवसति। एकदा, महादेवः तत्र नासीत्, तदा भगवती पार्वती स्नानार्थं सज्जा भवन्ती सती सहसा विचारितवती यत् “कदाचित् स्नान-कर्मणि निरतायां मयि कश्चन भवनम् इदं समुपागच्छेत् !”
किञ्चित् कालं यावत् गहनं परिशील्य सा समुपायम् एकं निर्धारितवती। स्नानारम्भात् पूर्वं, सा स्वीय-देहे लेपितं हरिद्रावलेपम् अपसार्य तम् एकस्मिन् पात्रे न्यदधात्। ततः परम्, तल्लेप-कर्दमात् सा एकस्य किशोरस्य बालकस्य प्रतिमां निर्मितवती। तदनु, भगवती पार्वती तस्यां प्रतिमायां जीवनम् अस्थापयत्। सा प्रतिमा रमणीय-किशोर-बालकत्वेन रूपान्तरिता जाता। भगवती पार्वती सगौरवं शनैः च अवदत् यत् - “त्वं मम सुतः! केवलं मामकीनः!”.
“मात ! केन प्रकारेण अत्रभवती सेवनीया ?” तस्याः सुतोऽयम् अपृच्छत्। पार्वती तं बालं भवन-प्रवेश-द्वारं सन्नीय लौह-दण्डम् एकं प्रदाय निरदिशत् – “सुत ! अत्र प्रहरित्वं विदधातु। मम अनुज्ञां विना न त्वया कश्चन अन्तःप्रवेशार्थम् अनुमन्तव्यः”
तत्पश्चात्, भगवती पार्वती भवनान्तः प्रविष्टा। किञ्चित्-कालानन्तरं कश्चन तत्र आयातः। अनुमिनोतु, कोऽयं सम्भवेत्...? साक्षात् परम-शिवः !
यथैव परम-शिवः भवनं प्रवेष्टुं समुद्यतः, तत्रस्थेन किशोरेण असौ अवरुद्धः। ”मम माता, भगवती पार्वती न कमपि जनम् अन्तःप्रवेशार्थं माम् आज्ञप्तवती।”
परम-शिवः स्वीय-हास्यम् अवरोद्धुं नैव अपारयत्। ”हा...हा...हा... भगवती पार्वती साम्प्रतं पुत्रवती, तच्च, मम अवगमनं विना !”
बालकस्य तर्जनामयीं दृष्टिम् उपेक्ष्य परम-शिवः किञ्चित् अग्रेसृतः। तथा हि, अचिन्तनीयं किमपि घटितम् ! बालकः लौह-दण्डेन भगवन्तं शिवम् अताडयत्। ”अन्तः नैव प्रवेशार्थं मया पूर्वमेव प्रतिबोधितं नासीत् किम् ...?”
भगवान् शिवः अतितरां क्रुद्धः सञ्जातः। किञ्चित् कालं विचिन्त्य ततः निर्गन्तुम् असौ निरणैषीत्। ततः प्रस्थानात् प्राक्, भगवान् शिवः बालकम् अब्रवीत् - “एतादृशः अहङ्कारः! त्वादृशं लघु-बालम् अनुशास्तुं मम गणाः एव अलम्।”
त्वरितमेव भगवान् शिवः स्वीय-गणान् आकारयत् आदिशत् च, “गच्छन्तु, भवन-द्वारि प्रहरित्वपरम् अहङ्कारिणं बालं सम्यक्तया शिक्षयन्तु।”
भगवतः शिवस्य सायुधाः गणाः स्वामिनः आज्ञां पूरयितुं द्रुतमेव भवन-प्रवेश-द्वारं प्रति धाविताः। पार्वत्याः सुतः अमुना बलप्रदर्शनेन न किञ्चिदपि भीतः | गण-प्रमुखः तार-स्वरेण अवदत् – “कथं त्वं भगवन्तं शिवं समाह्वयितुं प्रभवषि ? वयं त्वां व्यापादयिष्यामः।”
विनैव कमपि उद्वेगम्, पार्वत्याः सुतः तान् अब्रवीत् – “मम मातुः भगवत्याः पार्वत्याः ईच्छानुसारम् अहम्, भवतां स्वामिनः आज्ञानुसारेण च भवन्तः आदिष्टाः स्मः। नाहं मनागपि परावर्तिष्ये।”
“भगवत्याः पार्वत्याः सुते अस्मिन् आक्रमणमिदं किं समुचितम् ?” - इति शिव-गणाः द्वन्दाभिभूताः जाताः। बालके अस्मिन् विनैव किमपि आक्रमणं ते परावर्तिताः। तत्रान्तरे, भगवती पार्वती यत् किमपि घटितमासीत्, तद् अभिज्ञातवती।
“परम-शिवस्तु मम पतिः अस्ति, तथ्यम् अपरीक्ष्य एव, सः मम सुतम् आक्रान्तुं प्रायतत, अहं मदीय-पुत्रस्य गौरवं रक्षिष्यामि”– इति सा निर्णीतवती।
गणाः भगवन्तं शिवम् उपगम्य सर्वं यत् घटितं तत् वर्णितवन्तः। तत् श्रुत्वा शिवः आदिशत् यत् “यदि वयं परावर्तामहे, सः अस्मान् भीतान् अवगमिष्यति, गच्छन्तु तं पराजित्य प्रत्यागच्छन्तु।”
भगवतः शिवस्य सद्यः आदेशं श्रुत्वा, नूतन-बल-सम्पन्नाः गणाः भवनं प्रति द्रुतं प्रयाताः। नन्दिकेशः गणानां प्रमुखः आसीत्। आत्मानं प्रति आगच्छतः गणान् दृष्ट्वा पार्वती-पुत्रः अवोचत् – ”अहं तु केवलं मदीय-जनन्याः आज्ञां परिपालितवान्। न मया भवन्तः किञ्चिदपि बाधिताः, तर्हि कथं माम् आक्रमन्ते ?” परञ्च गणाः न किञ्चिदपि सम्भाषितुम् उद्यताः आसन् | युद्ध-समाघोषान् घोषयन्तः ते आक्रान्तुम् आरभन्त। एवं हि, भीषणं युद्धं प्रवृत्तम्। यद् अनुवर्तितं तद् आश्चर्यकरं नासीत् ! पार्वती-पुत्रस्य एकाकिनः युद्ध-वीरस्य समक्षं स्थातुम् अशक्ताः गणाः सपदि पराजयं स्वीकृतवन्तः। देवाधिदेवः शिवः स्वीयं भवनं प्रवेष्टुं नार्हत् – इति वार्ता देवलोके अपि प्रसृता। समस्येयं केन प्रकारेण समाधेया ? पितामहः ब्रह्मा स्वर्गाधिपः इन्द्रः च, गहनां विचारणां अकुरुताम्। अन्ततः भगवन्तं शिवम् उपगन्तुं तौ निर्णीतवन्तौ।
पितामहः ब्रह्मा स्वर्गाधिपः इन्द्रः च, परमशिवम् उपगम्य निज-समवेदनां प्रकटितवन्तौ। शिवः तौ निगदितवान् यत् - “देवी-पार्वतीतः पराभवं न स्वीकरिष्यामि।”
“अहं स्वपक्षतः प्रयते।” - इति उक्त्वा ब्रह्मदेवः कैलाश-पर्वतं प्रति जगाम। अनेकैः महात्मभिः सहकृतः पितामहः ब्रह्मा ब्राह्मण-रूपेण पार्वती-पुत्रं मेलितुं प्रयातः। ते प्रवीरं बालम् उक्तवन्तः - “प्रियवत्स ! त्वया परम-शिवस्य मार्गः नैव अवरोधनीयः आसीत्।”
बालकः अविचलितः एव स्थितः। ”सम्प्रति भवान् प्रस्थातुं शक्नोति, अहं केवलं निजमातुः आज्ञाम् अनुपालयामि।”
बालकेन ब्रह्मदेवस्यापि वचनम् अन्यथाकृतं इति वृत्तम् आकर्ण्य परमशिवः अतिक्रुद्धः जातः सः निज-सुतं कार्तिकेयं देवेन्द्रं च आकार्य न्यगदत् यत् – “कार्तिकेयः शिवगणान् सन्नयतु, देवेन्द्रः च देव-सेनाः सन्नेष्यति। तं व्यापादयन्तु।” एवं हि, शिवगणाः देवसेनाः च, भवन-प्रवेशं प्रति प्रयाताः। एतद्-घटना-जातस्य वृत्तम् अवगम्य देवी पार्वती भगवतीं महाकालीं देवीं दुर्गां च आकार्य निरदिशत् यत् – “मम सुतः एकाकी वर्तते। अत्रभवत्यौ द्वेSपि तस्मै साहाय्यं कुरुतात्।”
यथैव महाकाली आदेशमेनम् अशृणोत्, सा युद्धभूमिं प्रति सपदि प्रयाता। तया देवसेनाः लक्ष्यीकृताः। देवानाम् आयुधानि तया ग्रसितुं आरब्धम्। भीताः सन्तः देवाः पलायिताः। तत्रान्तरे, भगवती दुर्गा शिव-गणानां सेनानां साम्मुख्यं व्यदधात्। तस्याः बलं सोढुम् अक्षमाः निःसहायाः गणाः स्व-जीवित-रक्षार्थम् इतस्ततः पलायिताः।
एतत्-सर्वं घटितम् अवगम्य भगवान् विष्णुः परमशिवं परामर्शितवान् – “महादेव ! न कश्चन सम्मुखात् बालमेनं पराजेतुं शक्नोति। वयं केवलं कपटेन एव तं पराजेतुं शक्ष्यामः।”
पार्वती-पुत्रम् आक्रान्तुं महाविष्णुः महादेवः च पृथक्-पृथक् दिशां प्रति प्रयातौ। एकतः, महाविष्णुः बालकस्य सम्मुखम् आक्रमणम् आरभत, अपरतः, महादेवः त्रिशूलेन पश्चभागात् बालकमेनम् आक्रमत। शिवस्य त्रिशूलेन बालकस्य शिरच्छेदः कृतः। युद्धं समाप्तम्। परञ्च परमशिवः दुःखी अभवत्। ”अहं देव्याः पार्वत्याः पुत्रं मारितवान्। मम पत्न्याः कृते किञ्चिदपि पीडादायि कार्यं मया नैव करणीयमासीत्।”
अपराध-बोधाविष्टः परमशिवः देवीं पार्वतीं मेलितुम् अगच्छत्। स्वीय-सुतस्य निधन-वार्तया सा अदम्यं क्रोधम् अनुभवति स्म। ”अत्रभवता मम पुत्रस्य जीवनं परावर्तनीयम् - इत्यहं वाञ्छामि। नैतावन्मात्रम् ! देवेषु सम्माननीयं गौरव-पदमपि अस्मै प्रदेयमित्यपि वाञ्छामि। ततः परमेव मम क्रोधः अपगमिष्यति” - इति देवी पार्वती चीत्कृतवती। एतत् आकर्ण्य परमशिवः भवनात् बहिः निर्गत्य देवान् आदिशत् – “कृपया उत्तरदिशां प्रति गत्वा प्रथमं सम्मुखीक्रियमाणस्य प्राणिनः शिरश्छेदं कृत्वा च पार्वत्याः सुतस्य जीवनार्थं तत्-शिरःसन्धानं कुर्वन्तु |” देवाः सपदि एव निर्गताः। ते सर्वप्रथमं दीर्घ-दन्तिनं गजम् अपश्यन्। ते गजस्य शिरोवधं कृत्वा भवनं प्रत्यागताः। पार्वत्याः सुतस्य जीवनार्थं तस्य देहोपरि ते गजस्य शिरः स्थापितवन्तः। ते गजाननं बालं पार्वतीं उपानीतवन्तः। सा प्रसन्ना जाता। सा तं गजाननं स्वीय-अङ्के उपावेश्य भगवन्तं शिवम् अकथयत् यत् – “अस्मै देवेषु किं पदम् उपायनीक्रियते ?”
परमशिवः गजाननस्य शिरसि निज-करपल्लवस्य स्पर्श-पुरस्सरं तस्मै आशीराशिं प्रदाय अवदत् – “अद्य प्रभृति बालोऽयं गणान् सन्नेष्यति अतः गणेशत्वेन अर्थात् गणानां स्वामित्वेन लोकेषु पूजयिष्यते।”
भगवती पार्वती अतितरां प्रसन्ना अभवत्। परमशिवः पुनरपि अवदत् यत् - “अस्मदीयोऽयं सुतः विघ्नानि अपाकर्तुम् उत्पादयितुं चापि शक्तिं सन्धारयति। अतः असौ विघ्नेश्वर-रूपेणापि ख्यापयिष्यते। विघ्नानि दूरीकर्तुं केवलं विघ्नेश्वस्य प्रसन्नता अपेक्ष्यते।”
एतत् श्रुत्वा देवाः सादरं गण-नायकं गणेशं नमस्कृतवन्तः। प्रसन्नः गजाननः गणेशः सर्वेभ्यः स्मितवदनः सञ्जातः।


text:
नमः शिवाभ्यां नवयौवनाभ्यां – परस्पराश्लिष्ट वपुर्रधराभ्याम् ।
नगेन्द्रकन्यावृषकेतनाभ्यां – नमो नमः शंकरपार्वतीभ्याम् ।।
नमः शिवाभ्यां सरसोत्वाभ्यामं – नमत्कृताभीष्टवरप्रदाभ्याम् ।
नारायणेनार्चितपादुकाभ्यां – नमो नमः शंकरपार्वतीभ्याम् ।।
नमः शिवाभ्यां वृषवाहनाभ्यां – विरिञ्जविष्ण्विन्द्रसुपूजिताभ्याम् ।
विभूतिपाटीरविलेपनाभ्यां - नमो नमः शंकरपार्वतीभ्याम् ।।
नमः शिवाभ्यां जगदीश्वराभ्यां – जगत्पतिभ्यां जयविग्रहाभ्याम् ।
जम्भारिमुख्यैरभिवन्दिताभ्यां - नमो नमः शंकरपार्वतीभ्याम् ।।
नमः शिवाभ्यां परमौषधाभ्यां – पञ्चाक्षरी पञ्जररञ्जिताभ्याम् ।
प्रपञ्च सृष्टिस्थिति संह्ताभ्यां - नमो नमः शंकरपार्वतीभ्याम् ।।
नमः शिवाभ्यामतिसुन्दराभ्यां – अत्यन्तमासक्तह्रदम्बुजाभ्याम् ।
अशेषलोकैकहितङ्कराभ्यां - नमो नमः शंकरपार्वतीभ्याम् ।।
नमः शिवाभ्यां कलिनाशनाभ्यां – कङ्कालकल्याणवपुजर्धराभ्याम् ।
कैलासशैलस्थितदेवताभ्यां- नमो नमः शंकरपार्वतीभ्याम् ।।
नमः शिवामाभ्यामशुभापहाभ्याम् – अशेषलोकैकविशेषिताभ्याम् ।
अकुण्ठिताभ्यां स्मृतिसंभृताभ्यां - नमो नमः शंकरपार्वतीभ्याम् ।।
नमः शिवाभ्यां रथवाहनाभ्यां – रवीन्द्रवैश्वानरलोचनाभ्याम् ।
राका शशाङ्काभ मुखाम्बुजाभ्यां - नमो नमः शंकरपार्वतीभ्याम् ।।
नमः शिवाभ्यां जटिलन्धराभ्यां – जरामृतिभ्यां च विवर्जिताभ्याम् ।
जनार्दब्जोद्भवपूजिताभ्यां - नमो नमः शंकरपार्वतीभ्याम् ।।
नमः शिवाभ्यां विषमेक्षणाभ्यां – बिल्वच्छदामल्लिकदामभृद्भ्याम ।
शोभावती शान्तिवतीश्वराभ्यां - नमो नमः शंकरपार्वतीभ्याम् ।।
नमः शिवाभ्यां पशुपालकाभ्यां – जगत्त्रयीरक्षण बद्धह्र्याम् ।
समस्त देवासुरपूजिताभ्यां - नमो नमः शंकरपार्वतीभ्याम् ।।
स्तोत्रं त्रिसन्ध्यं शिवपार्वतीभ्यां – भक्त्या पठेद्द्वादशकं नरो यः ।
स सर्वसौभाग्य फलानि भुङ्क्ते शतायुरन्तरे शिवलोकमेति ।।
।। इति उमामहेश्वरस्तोत्रम् सम्पूर्णम् ।।


text:
कृष्णा
भारतदेशे तृतीया बृहत् नदी। दक्षिणभारते, आन्ध्रप्रदेशे च द्वितीया बृहत् नदी अस्ति कृष्णानदी। आन्ध्रप्रदेशे जनाः कृष्णवेणी नाम्ना एतां नदीम् आह्वयन्ति । पश्चिमदिशि महाराष्टस्य महाबळेश्वरस्यम् उत्तरदिशि महादेवपर्वतश्रेण्यां समुद्रस्तरतः १३३७ मीटरमितोन्नते स्थाने लघुधारारूपेण जन्म प्राप्नोति। कृष्णानदी अनेकाभिः उपनदिभिः मिलित्वा महाराष्ट्रे, कर्णाटके, आन्ध्रप्रदेशे च भूमिं ससश्यामलां कृत्वा १,४०० किलोमीटरमितं प्रयाणं कृत्वा आन्ध्रप्रदेशस्य हंसलदीविक्षेत्रे बङ्गालोपसागरेण मिलति।
प्रयाणम्[सम्पादयतु]
कृष्णानदी २९ उपनदीभिः मिलति। महाबळेश्वरस्य समीपे उगमानन्तरं १३५किलोमीटरदूरे कोयिनानद्या मिलति। अनन्तरं वारणा पञ्चगङ्गादुधगङ्गा]]नदीभिः मिलति। महाराष्टराज्ये एषा नदी ३०६ किलोमीटर् यावत् प्रवह्य बेळगावीमण्डलस्य ऐनापुरप्रदेशे कर्णाटकराज्यं प्रविशति। कृष्णानदी उगमस्थानतः ५०० किलोमीटरदूरे कर्णाटकराज्ये घटप्रभा मलप्रभानदीभ्यां सह मिलति। आन्ध्रप्रदेशे प्रवेशतः पूर्वं भीमानद्या मिलति। कर्णाटकराज्ये ४८२ किलोमीटरदूरं प्रवह्य रायचूरुमण्डलस्य देवसूगूरुग्रामतः आन्ध्रप्रदेशस्य महबूबनगरमण्डलस्य तङ्गटिक्षेत्रे आन्ध्रप्रदेशं प्रविशति । ततः कर्नूलुसमीपे तुङ्गभद्रानद्या मिलति। ततः श्रीशैलस्य समीपे नागार्जुनसागरम् इत्यत्र कश्चन बृहत् जलबन्धः निर्मितः अस्ति । विजयवाडासमीपे ब्रिटीषकाले प्रकाशं ब्यारेज् नामकः सेतुः निर्मितः अस्ति । विजयवाडाक्षेत्रे कृष्णानदी ११८८ मीटर् दैर्घ्यवती भूत्वा विराटरूपं दर्शयति। ततः हंसलदीवि समीपे बङ्गालोपसागरेण मिलति। उपनदीभिः सह मेलनानन्तरं कृष्णानद्याः समग्रपरिवहनस्य प्रदेशः चतुरस्रकि.मी यावत् भवति । अत्र परिवहनस्य प्रमाणं प्रतिराज्यम् एवम् अस्ति ।
- महाराष्ट्रम् - २६.८%
- कर्णाटकम् - ४३.८%
- आन्ध्रप्रदेशः - २९.४%
कृष्णानद्याः तीरे पुण्यक्षेत्राणि[सम्पादयतु]
कृष्णानद्याः भारतदेशे इतरनदीणामिव पौराणिकप्राशस्त्यम् अस्ति । यथा -
- १. श्रीशैलम् - द्वादशज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमस्य आलयः अत्र अस्तु । प्रसिद्धे अस्मिन् शिवक्षेत्रे श्रीशैले भ्रमराम्बा मल्लिकार्जुनस्वामी च स्तः ।
- २. अलम्पुर् – अष्टादशशक्तिपीठेषु अन्यतमः आलयः अत्र अस्ति । नवब्रह्मनमाकः देवालयसमुच्चयः अत्र अस्ति। अलम्पुर् चालुक्यराजानां निर्मितिः अस्ति ।
- ३. श्रीदुर्गामल्लेश्वरस्वामिक्षेत्रम् (कनकदुर्गा) – विजयवाडा।
- ४. अमरावती (आन्ध्रप्रदेशः) - अत्र शिवः अमरलिङ्गेश्वरस्वामिरूपेण पूज्यते । बौद्धानाम् अपि पवित्रं स्थानम् एतत्।
- ५. मोपिदेवी – अस्मिन् प्रसिद्धक्षेत्रे नागपूजां करोति।
योजनाः[सम्पादयतु]
प्रदान व्यासः - कृष्णानदी व्यवस्थे प्राजेट् कृष्णानदी तीरे परिवाहक राष्ट्रं तृतीयायां अपि विस्तृतः सागुजलं, विद्युत् प्राजेट् निर्माणं भवन्ति। तथा -
कर्णाटके[सम्पादयतु]
एतद्योजनाद्वयं संयुज्ज्य अप्पर् कृष्णा प्राजेक्ट् इति वदन्ति।
आन्ध्रप्रदेशे[सम्पादयतु]
- प्रियदर्शिनीजलबन्धः
- श्रीशैलजलानयनयोजना कर्णूल् जिल्ल श्रीशैल क्षेत्रे एतत् प्राजेट् निर्माणं भवति।
- नागार्जुनासागरजलबन्धः - नल्गोण्डामण्डले एषा जलानयनयोजना १९५६ तमे वर्षे आरब्धा ।


text:
पपुम्पारेमण्डलम्
पपुम्पारेमण्डलम् (Papum Pare District) अरुणाचलप्रदेशराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं युपिआ नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
पपुम्पारेमण्डलस्य विस्तारः २८७५ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२००१ जनगणनानुगुणं पपुम्पारेमण्डलस्य जनसङ्ख्या १७६३८५ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ५१ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ५१ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ४४.५७% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९५० अस्ति । अत्र साक्षरता ८२.१४ % अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले द्वे उपमण्डले स्तः। ते-
१.सगाली
२.युपिआ


text:
बिन्दुसारः
{[infobox settlement |name = राज्य्म् |image_skyline =Casa de los Navajas (16115665146).jpg |image_caption =राज्यम् }}
बिन्दुसारः द्वितीयः मौर्यसम्राट् आसीत्। (जन्म:३२०क्रि पू , राज्यकालम्ः२९८-२७२क्रि पू)। सः चन्द्रगुप्तमौर्यस्य पुत्रः आसीत्। तस्य द्वौ पुत्रौ आस्ताम्। तौ सुसीमः अशोकः च। अशोकः उज्जयिन्याः प्रशासकः, सुसीमः तक्षशीलायाः प्रशासकः च आस्ताम्। सः अमित्रघातकः अजातशत्रुः इत्यादीनि अभिधानानि अलभत। यवनाः तम् "amitrochates" वा "allitrochates" इति अकथयन्।
चरितम्[सम्पादयतु]
तस्य जननात् प्राक् तस्य माता अज्ञानेन विषकरभोजनं खादितवती। अतः तम् रक्षितुम् चाणक्येन तस्याः गर्भ: कर्तितव्य: आपतित:। तदा रक्तबिन्दवः भूमौ पतिताः। अतः एव तस्य नाम बिन्दुसारः।
सः पितुः मरणानन्तरं विशालं राज्यं लब्धवान्। अस्मिन् पश्चिमभारतम् उत्तरभारतं पुर्वभारतं दक्षिणभारतस्य केचन देशाः च अन्तर्भूताः। सः दक्षिणभारते षोडश राज्यान् जितवान्। तस्य साम्राज्ये चोळपाण्ड्यचेरकलिङ्गदेशान् विहाय समस्तभारतम् अन्तर्भूतम्। चाणक्यः एव तस्य मुख्यमन्त्री अवर्तत।
अनेके यवनराजाः तस्य मित्राणि आसन्। सेल्युकस् साम्राज्यात् दैमाकस् नामकः तस्य सभाम् अभ्यागतरूपेण आगतवान्।
आसक्तयः[सम्पादयतु]
सः आजीविकः आसीत्। तस्य विविधाः आसक्तयः आसन्। अंतियोक नामक: यवनराज: बिन्दुसारं वटफलानि मधुरमदिराम् एकं तत्वज्ञानिनं च दातुम् अपृच्छत्।


text:
यथोद्देशं लक्षणमाह—
यथा रत्नावल्याम्—
346सा खु तवस्सिणी भट्टिणीए उज्जइणिं णीअदित्ति पवादं करिअ उवत्थिदे अद्धरत्ते ण जाणीअदि कहिंपि णीदेत्ति । 350भो वअस्स, मा खु अण्णधा संभावेहि । सा खु देवीए उज्जइणीए पेसिदा । अदो अप्पिअं त्ति ण351 कहिदं । अहो निरनुरोधा मयि देवी ।
346सा खु तवस्सिणी भट्टिणीए उज्जइणिं णीअदित्ति पवादं करिअ उवत्थिदे अद्धरत्ते ण जाणीअदि कहिंपि णीदेत्ति ।
350भो वअस्स, मा खु अण्णधा संभावेहि । सा खु देवीए उज्जइणीए पेसिदा । अदो अप्पिअं त्ति ण351 कहिदं ।
अहो निरनुरोधा मयि देवी ।
यथा च वेणीसंहारे—
पाञ्चालक, कच्चिदासादिता तस्य दुरात्मनः कौरवापसदस्य पदवी ? न केवलं पदवी । स एव दुरात्मा देवीकेशपाशस्पर्शपातकप्रधानहेतुरुपलब्धः ।352
पाञ्चालक, कच्चिदासादिता तस्य दुरात्मनः कौरवापसदस्य पदवी ?
न केवलं पदवी । स एव दुरात्मा देवीकेशपाशस्पर्शपातकप्रधानहेतुरुपलब्धः ।352
-
‘सा खलु तपस्विनी भाट्टिन्योज्जयिनीं नीयत इति प्रवादं कृत्वोपस्थितेऽर्धरात्रे न ज्ञायते कुत्रापि नीतेति ।’ इति च्छाया.↩
-
‘अतिनिर्घृणं खलु कृतं देव्या ।’ इति च्छाया.↩
- पृ॰ १३९↩
- पृ॰ १४७↩
-
‘भो वयस्य, मा खल्वन्यथा संभावय । सा खलु देव्योज्जयिन्यां प्रेषिता । अतोऽप्रियमिति न कथितम् ।’ इति च्छाया.↩
-
N.S.P. omits ṇa.↩
- पृ॰ १५७↩


text:
जलमालिन्यम्
जलमालिन्यं (Water pollution) प्रमुखेषु परिसरमालिन्येषु अन्यतमं विद्यते । सरोवराः, नद्यः, समुद्राः इत्यादिषु अनपेक्षितानां वस्तूनां संयोगेन जलमालिन्यं भविष्यति ।
अन्तर्विषयाः
परिसरसंरक्षणस्य आवश्यकता[सम्पादयतु]
अस्मिन् दशके अस्माकं भूमण्डलस्य परिसरस्य प्रदूषणं विषयीकृत्य सर्वेषु राष्ट्रेषु बहुभिः नेतृभिः प्राज्ञैः वैज्ञानिकैः पौरजनैः विशेषेण चर्चा प्रचालिता । परिसरस्य प्रदूषणं विविच्य विविधया दृष्ट्या एते प्रविभागाः प्रवृत्ताः - जलमालिन्यं, वायुमालिन्यं, शब्दमालिन्यं, भूमालिन्यम्, आम्लवर्षणम् इत्यादयः । सर्वस्यापि भूमण्डलस्य परिसरस्तावत् एक एव । सः पुनः निर्मातुं न शक्यते । अतः परिसररक्षणे एव यत्नः सर्वैः विधेयः ।
जलस्य महत्त्वम्[सम्पादयतु]
वैज्ञानिकानाम् अभिप्रायेण जलम् इति द्रवरूपः पदार्थः आम्लजनक-जलजनकयोः संयोगेन सम्भवति ।
भूतलस्य प्रायः प्रतिशतं सप्ततिभागः जलेनैव आवृतः । भूतले विद्यमानस्य जलस्य प्रतिशतं नवतिभागः समुद्रेषु एव दृश्यते । मानवशरीरेऽपि प्रतिशतं षष्टिभागः जलेनैव पूरितः । जलेन विना मानवानां जीवनम् अतीव दुष्करं भवति ।
पृथिव्यां विद्यमानस्य जलस्य मूलानि वर्षा, हिमः, नद्यः, सरितः, पल्वलानि, भूमावन्तर्गतं जलम् इत्येतानि भवन्ति ।
पृथिव्यामुपलभ्यमानस्य जलस्य द्विप्रतिशतभागस्य अपेक्षया न्यूनमेव प्राणिनां मनुष्याणां च जीवनोपयोगाय योग्यं भवति ।
जलस्य मालिन्यम्[सम्पादयतु]
जले यदा अनपेक्षितानि हानिकारकाणि विषयुक्तानि रासायनिकवस्तूनि, आम्लानि, तैलादीनि विलीयन्ते, तदा तादृशं जलं जीविनां प्राणधारणाय योग्यं न भवति । इदं जलमालिन्यम् इत्युच्यते ।
जलमालिन्यस्य एतानि प्रमुखानि कारणानि -पेट्रोलियम् तैलम्, डि.डि.टि इत्यादयः कीटनाशकाः, पि.सि.बि (पालि क्लोरिनेटड् बैफीनैल्) रासायनिकाः कीटनाशकाः, पारदः, क्याङ्मियम् आर्सैनिक् इत्यादिलोहाः, अणुशक्तिकारागारेभ्यः निसृतानि अनुपयोगीनि वस्तूनि नगरेभ्यः बहिः निष्कासितानि फेनकानि, तत्र प्रमुखानि । एवं विविधानि रासायनिकानि जलमालिन्यं कुर्वन्ति । जलजन्तूनां प्राणधरणाय जले वीलीनः आम्लजनकः अत्यावश्यकः । एतानि लवणानि जले विलीनं भूय आम्लजनकानिलं दुर्बलं कुर्वन्ति । एवं तस्मिन् मलिने जले जलजन्तवः जीवितुम् अशक्ताः भवन्ति म्रियन्ते च ।
जलं बहूनां लवणानां द्रावकम् । यदा जले विषयुक्तानि लवणानि विलीनानि, ताद्दशं जलं मनुष्यैः उपयुज्यते, तदा एते विषाः मनुष्याणां शरीरं प्रविशन्ति तेन च अश्रुता अज्ञातपूर्वाः रोगाः भवन्ति ।
भारतदेशे पूज्यायां गङ्गानद्यां यमुनायां च नगरीयैः कार्यागारैः निःसृतेभ्यः दूषणेभ्यः प्रतिदिनं जलमालिन्यं प्रभूतं सञ्जायते । अनेन नदीजलम् उपयोगाय अनर्हं भवति ।
समुद्रजलस्य मालिन्यात् मीनाः अन्ये समुद्रजीविनः नितरां क्लिश्यन्ति, म्रियन्ते च । अन्तर्जलस्य प्रदूषणात् भूमेः उष्णतायाः जलस्थित्याः व्यत्ययः भवति येन वर्षाचक्रे व्यत्ययाः भवन्ति ।
जलमालिन्यं रोद्धुं बहवः प्रयत्नाः प्रशासनेन विद्येयकद्वारा योजिताः । ‘जलमालिन्यनियन्त्रणार्थं, तत्कृते प्रशासनस्यैकः विभागः तत्परः अपि च वर्तते ।
मलिनजलस्य स्रावेन नानाविधाः रोगाः जायन्ते । ताम्रम्, क्याड्मियम्, कोबाल्ट् लवणैः दूषितस्य जलस्य उपयोगेन क्यान्सर्, नररोगाः हृदयरोगाः जायन्ते । प्रदूषितजले स्नानकरणात् चर्मरोगाः प्रजायन्ते । पारद-लोहेन तत्संयुक्तलवणैश्च प्रदूषितस्य जलस्य सेवनात् "मिनिमा" इति नूतनः रोगः जायते । पारदेन प्रदूषितस्य जलस्य सेवनेन जपान् देशे क्रिस्ताब्दे १९५६ वर्षे मिनिमाट इति ग्रामे केचन जनाः नेत्रहीनाः बभूवुः । केचन उन्मत्ताः जाताः । केचन शरीरभागानां निश्चेष्टतां प्रापुः । एताद्दशरोगस्य हेतुपरिशीलनात्-पारदप्रदूषितस्य जलस्य सेवनेन एवं भवतीति ज्ञातम् । तदारभ्य एतादृशरोगस्य मिनिमाट -इत्येव निर्देशः कृतः ।
सर्वे स्वास्थ्यहेतोः शुद्धं जलमेव पिबेयुः । जलमालिन्यस्य नियन्त्रणाय सततं प्रयत्नः करणीयः।
संस्कृतभाषायां जल्स्य जीवनमिति पर्यायपदं भवति । एवं जलमालिन्यं नाम जीवनमालिन्यमित्येव ।
जलमालिन्यस्य कारणानि[सम्पादयतु]
जल-प्रदूषणस्य बहूनि कारणानि भवन्ति, परं मुख्यतया मानवाः एवास्य कारणीभूतः अस्ति । जनाः अस्योपयोगः समुचितरुपेण न कुर्वन्ति, अप्राकृतिकं कृत्यं कुर्वन्ति, जनसंख्या- वृध्दयाऽपि, प्रदूषणं भवति, औद्योगिकविस्तारेणापि प्रदूषणं भवति । सम्प्रति क्रमशः अस्य कारणानि प्रस्तूयन्ते ।
- मनुष्याणां दैनिककृत्यम् – वयं प्रतिदिनं स्नानं कुर्मः, वस्त्रं प्रच्छालयामः पाकं कुर्मः, शोचादिकञ्च कुर्मः । एतानि सर्वाणि कार्याणि जलेनैव भवति । परमितः परं तज्जलं प्रदूषितं भवति । तेन जलेन न किमपि कर्तुं शक्यते अस्माभिः । इदं प्रदूषितं जलं यदि समीचीनतया न विसृज्यते तर्हि इदं मुख्यजलस्त्रोतेन सह मिलित्वा तं प्रदूषयति । अर्थात् यस्य जलस्य उपयोगः वयं कुर्मः तेषां समीचीनं विसर्जनं न भवति । यथा कूपं, नलकूपं पार्श्वे एव वयं स्नानं कुर्मः अथवा तत्रैव तस्य जलस्य बहिर्गमनाय नलिकां (सीवर) कुर्मः, उच्छिष्ट –जलकुण्डं कुर्मः । एतेन नलकूपस्य, कूपस्य च जलं प्रदूषितं भवति । इदं कारणं सर्वप्रमुखं कारणमस्ति ।
- औद्योगिकम् अपशिष्टम्- औद्योगिकप्रतिष्ठानेषु यस्य जलस्य उपयोगः भवति उपयोगानन्तरं तस्मिन् अपशिष्टे जले लवणं, क्षारम्, आम्लं, विविधं गैसं च मिश्रितं भवति । अपि च तस्य औद्योगिक-अवशिष्टमिश्रितजलस्य विसर्जनं जलस्त्रोतेषु, नदिषु, तडागेषु, सरोवरेषु च भवति, येषां जलस्रोतस्थानां जलस्य उपयोगः मानवाः, पशवः, वनस्पतयः कुर्वन्ति । परं जलमिदं प्रदूषितं भवति अनया प्रक्रियया ।
- अपमार्जकस्योपयोगः- औद्योगीकरणस्य प्रतिफलं भवति यत् स्वच्छतायै विविधानामपमार्जकानां आविष्कारः जगति संजातः । एतेषामुपयोगः दिनामुदिनं वृध्दिं प्राप्नोति । अनेन कार्यद्वयं भवति । अपमार्जकयुक्तं जलं साक्षात् मुख्यजलस्रोतेषु मिलति अथवा पार्श्वविसर्जनेन परोक्षरुपेण जलस्रोतेषु मिलति । फलतः जलस्य उपरिभागे कश्चन आवरणस्वरुपम् आवरणिकायाः निर्माणं भवति । अर्थात् जलस्रोतानां जलमपमार्जकस्यावरणेन आवृतं भवति । तेन सूर्यस्य प्रकाशः जले प्रवेष्टुं नार्हति । परिणामतः जले पूर्णरुपेण आक्सीजनस्य मिश्रणं भवितुं नार्हति । जलं च प्रदूषितं भवति । आक्सीजनस्याभावे # कृषिरसायनम्- जनसंख्यावृध्द्या जगति खाद्यान्नस्य अभावः संजातः । खाद्यान्नस्य आपूर्यते जनाः कॄषिकार्येषु उर्वरकस्य उपयोगः अधिकतया कुर्वन्ति । ते उर्वरकाः शस्यानां कृते तु लाभदायकाः भवन्ति, परम् अस्माकं कृते हानिकराः भवन्ति । कृषिक्षेत्रेषु तेषामुर्वरकानाम् अवशिष्टाः, अपशिष्टाः वर्षामाध्यमेन विविधेषु जलस्रोतेषु मिलति । फलतः तत्र कार्यद्वयं भवति । प्रथमं तु जलस्रोतानां जलम् आवृतं भवति येन जलेषु आक्सीजनस्याभावः भवति अपि च द्वितीयः जले जलीय वनस्पतीन् उर्वराशक्तिं प्रदाय तान् वर्धयति, येन जलस्थस्य आक्सीजनस्य क्षयः भवति । फलतः जलं प्रदूषितं भवति ।
- कीटनाशकरसायनम्- प्रायः सर्वत्र कृषिक्षेत्रेषु कीटेभ्यः शस्यानां संरक्षणार्थं विविधकीटनाशकरसायनानामुपयोगः भवति । शस्यानां रक्षा तु भवति । परम् इदं रसायनोपशिष्टं वर्षामाध्यनेन विविधेषु जलस्रोतेषु मिलति । अनेन जलस्रोतानां जलं प्रदूषितं भवति । यतः इदं रसायनं जीवाय हानिकरं भवति ।
- औद्योगिकतापीय – प्रदूषणम् – कानिचन औद्योगिकप्रतिष्ठानानि एवं भवन्ति यत्र उपकरणानां शितलीकरणाय जलस्यावश्यकता भवति । परमुपयोगानन्तरम् इदं जलं महदुष्णं भवति । अपि च इदमूष्णतमं जलं साक्षात् जलस्रोतेषु मिलति । फलतः जलस्रोतानां जले तापवृध्दिः भवति । अतस्तेन जलीय-जीवानां मृत्युः भवति । अपि च जलं प्रदूषितं भवति ।
- खनिजतैलम् –खनिजतैलमाध्यमेन त्रिप्रकारकं जल प्रदूषणं भवति । प्रथमं जलमार्गेण खनिजतैलस्य आयातं निर्यातं वा भवति । तत्र कदाचित् दुर्घटनया जलयानेन जले तैलस्य मिश्रणं भवति । द्वितीयं पृथ्व्यामपि कदाचित् तैलं पतति । तत्तैलमपि वर्षादि विभिन्न- माध्यमेन जलस्रोतेषु मिलति । तृतीयं पृथिव्यां बहुत्र खनिजतैलस्य लघुभण्डारं वर्तते। सर्वत्र तैलनिष्काषणं सम्भवं नास्ति । तैलनिष्काषणे यत् परिमाणं व्ययाधिक्यं भवति तत्परिमाणं तैलं न प्राप्यते । फलतः सः भण्डारं तत्रैव स्थित्वा पार्श्वे स्थितानि जलस्रोतांसि प्रदूषयति ।
- शवप्रवाहः –अस्योदाहरणं वाराणस्यां द्रष्टुं शक्यते यत् गंगायां कश्चन शवः सम्पूर्णः प्रवहति, कश्चन अर्ध्दद्ग्धः, अपि च कश्चन दग्धः । वस्तुतः अस्माकं धार्मिकमान्यतानुसारेण शवप्रवाहः क्रियतेऽस्माभिः । तत्र दीनाः काष्ठाभावत् साक्षात् शवं प्रवाहयति, अर्ध्ददग्धं शवं प्रवाहयति तथा सक्षमाः शवदाहोपशिष्टं प्रवाहयति नद्याम् । एवं प्रकारेण जलं प्रदूषितं भवति ।
एतदतिरिक्तमपि बहूनि कारणानि सन्ति येन जलं प्रदूषितं भवति । येषां कारणानामुल्लेखः अत्र न क्रियते । यतोहि दिनानुदिनं नूतनं कारणं विकसति । सम्प्रति विचार्यते यत् कानि तत्वानि जले तिलन्ति येन जलं प्रदूषितं भवतीति ।
शुध्दीकरणोपायाः –(Ways to Reclaim Pure Water.)[सम्पादयतु]
प्राचीनोपाया – Traditional Methods.[सम्पादयतु]
- क. वस्त्रेण शुद्धीकरणम्
- ख. काष्ठकोयलामाध्यमेन शुद्धीकरणम्
- ग. ताम्रपात्रे स्थापनम्
- घ. पाचनम्
- ङ. सूर्यप्रकाशेन शुद्धीकरणम्
आधुनिकोपायाः(Modern Methods)[सम्पादयतु]
- क. कूपेषु पोटैशियम् परमेङनेटं,. फिटकिरिं वा समये- समये प्रदाय शुद्धीकरणम् । कूपानां पुनरुद्धारः । स्वच्छकरणम् । कूपान् आवरणेन आच्छादनम् ।
- ख. बहिर्तः आगतानां जलानामवरोधनम् ।
- ग. अवशिष्टजलनलिकाः (शीवर) जलस्रोतस्य पार्श्वे न स्युः ।
- घ. तडागेभ्यः नियमितरूपेण मृत्तिकाकर्तनम् ।
- ङ. आधुनिक फिल्टर पद्धतिमाध्यमेन शुद्धीकरणम् ।
मुख्यरुपेण जलशुद्धीकरणस्य त्रयः वैज्ञानिक विधयः संक्रियादृष्ट्या अङ्गीक्रियन्ते । ते सन्ति भौतिकविधयः, रसायनिकविधयः, यान्त्रिकविधयश्च । परम् एतत् सर्वं तु प्रदूषणात्परं भवति । सर्वश्रेष्ठं तु भवति प्रदूषणनियन्त्रणम् । अर्थात् प्रदूषणस्य एव यदि नियन्त्रणं भवेत्, तर्हि इयं समस्या नागमिष्यति । अतोऽत्र केचन जलप्रदूषणस्य नियन्त्रोपायाः प्रसूयन्ते । यस्मिन् क्रमे प्रदूषणस्य कारणानि उल्लिखितानि वर्तन्ते अध्यायेस्मिन् तस्मिन्नेव क्रमेण नियन्त्रणोपायाः अपि लिख्यन्ते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- "Troubled Waters"-video from "Strange Days on Planet Earth" by National Geographic & PBS
- "Issues: Water" – Guides, news and reports from US Natural Resources Defense Council
Analytical Tools and Other Specialized Resources
- Water pollution advice for businesses on NetRegs.gov.uk
- Bibliography on Water Resources and International Law – Peace Palace Library (Netherlands)
- EUGRIS – place for Soil and Water Management in Europe
- Causal Analysis/Diagnosis Decision Information System (CADDIS)-EPA guide for identifying pollution problems -stressor identification
- Ecotoxicology and Models


text:
डॉ. वाई.एन्. राव् वर्यस्य ‘संस्कृत-पाठान् पठत’ इति पाठ्यक्रमस्य चक्रम्-8 इत्यस्य आरम्भः अभवत्
उपर्युक्तपाठ्यक्रमस्य सप्तचक्राणि सफलतया समाप्य सः 8-मस्य चक्रस्य 18-02-2018-दिनाङ्के प्रारम्भं कृतवान् अस्ति। अस्मिन् पाठ्यक्रमे 52 साप्ताहिकाः पाठाः भवन्ति। अस्मिन् पाठ्यक्रमे 2,500 छात्राः प्रवेशं प्राप्तवन्तः। तेषु 85 छात्राः आस्ट्रेलिया, दुबाई, जर्मनी, ओमन्, सौदीअरेबिया, स्विट्जर्लैण्ड्, यू.के., यू.एस्.ए., इत्यादि-विभिन्न-अन्य-देशेभ्यश्च सन्ति। अतीव रुचिकरविषयः तु विविधदेशेभ्यः, मातृभाषाभ्यः, धर्मेभ्यः, विश्वासेभ्यः च, 7-तः 87-पर्यन्त-वयस्काः च सन्ति अस्मिन् पाठ्यक्रमे।
यदा एषः 52-साप्ताहिक-पाठानां पाठ्यक्रमः समाप्तः भवति तदा अन्तर्जाल-माध्यमेन आन्-लाइन् वेब्-आधारित-परीक्षा भविष्यति। तस्यां परीक्षायाम् उत्तीर्णानां छात्राणां प्रतिभापाटवानुसारं श्रेण्यः दीयन्ते। श्री-अरविन्द-भारतीयसंस्कृति-संस्थानस्य (साफिक्) पक्षतः उत्तीर्णच्छात्राणां प्रमाणपत्राणि दीयन्ते।
श्रीमान् जे.एस्. शास्त्री-वर्यः 62-वर्षीयः महाराष्ट्र वित्तकोशतः सेवानिवृत्तः सहायक-महानिदेशकः अस्मिन् पवित्रकार्ये डॉ. वाई.एन्. राव् महोदयेन साकं मिलित्वा निरन्तरं सहकारं कुर्वन् अस्ति।


text:
वैदिकस्वरप्रक्रिया-स्वरसन्धि: (अभिनिहित सन्धि:)
लौकिक पूर्वरूपसन्धि: एव वैदिके अभिनिहितसन्धि इति नाम्ना ज्ञायते । अस्य नियमा: सन्ति ।
(1) अथाभिनिहित: सन्धिरेते: प्राकृतवैकृतै: ।
एकीभवति पादादिरकारस्तेSत्रसन्धिजा ।
यदि कस्यचित् पादस्य अन्ते 'ए' अथवा 'ओ' भवित तथा च अग्रिमस्य पादस्य आरम्भे 'अ' इति वर्ण: भवति चेत् उभयो: स्थाने एकरूपत्वं भवति । मध्ये केवलम् अवग्रहचिन्हं योज्यते ।
यथा- रथेभ्योSग्ने, दाशुषेSग्ने ।
(2) अन्त: पादमकारच्चेत्संहितायां लघोर्लघु ।
यकाराद्यक्षरं परं वकाराद्यपि वा भवेत् ।
पादस्य मध्ये अपि यदि 'अ' अथवा 'व' आगच्छेत् तथापि पूर्वोक्तेव भवति ।
यथा- सोsयमागात्, तं पृच्छन्तोsवरास: मे ।
(3) अन्यद्यापि तथा युक्तमावोsन्तोपहितात्सत: ।
अयेSयोSवेSव इत्यन्तैरकार: सर्वथा भवन् ।
'आयो', 'अये', 'अयो', 'अवे' इति एतेषाम् अनन्तरं यदि अकार: आगच्छेत् तथा च तस्यानन्तरं 'य' अथवा 'व' इत्ययो: अतिरिक्तं कश्चिदपि व्यंजनम् आगच्छेत् तर्हि अकारस्य पररूपं भवति ।
यथा- गावोSभित:, अजीतयेSहतये, सूनवेSग्ने ।
(4) व इत्येतेन चा न प्र का चित्र: सवितैव क: । पदैरुपहितेनैते: ।
यदा 'अ' इत्यस्य पूर्वं 'वो' इति आगच्छेत् तथा 'वोकारस्य' पूर्वं आ, न, प्र, क्व, चित्रं, सविता, एव, क शब्दा: आगच्छेयु: तर्हि पूर्वरूपं भवेत् ।
यथा- आवेSहं, क्व वोSश्वा:, प्रवोSच्छा, चित्रोवोSस्तु ।


text:
फ्रान्सिस् गाल्टन्
(कालः – १६. ०२. १८२२ तः १७. ०१. १९११)
अयं सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् (Sir Francis Galton) सुसन्ततेः संशोधकः । यमलयोः जन्मनः महत्त्वं ज्ञापितवान् अयं सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् प्रख्यातस्य जीवविज्ञानिनः चार्ल्स् डार्विनस्य बन्धुः अपि । सः १८२२ तमे वर्षे फेब्रवरिमासस्य १६ दिनाङ्के बर्मिङ्ग् ह्याम् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । १८४४ तमे वर्षे केम्ब्रिड्ज्–नगरस्थात् “ट्रिनिटि” महाविद्यालयात् वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । अयं सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् पवनविज्ञानं मानवविज्ञानं च आसक्त्या अधीतवान् । १८४० दशकस्य उत्तरार्धे आफ्रिका–देशे प्रवासम् अकरोत् । प्रवासस्य अनुभवान् १८५३ तमे तथा १८५५ तमे वर्षे अलिखत् । तस्य लेखस्य निमित्तं “रायल्” जियोग्राफिकल् सोसैटि”तः स्वर्णपदकम् अपि प्राप्तम् । पवनविज्ञाने आसक्तः अयं सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् वायुस्थितेः मानचित्रस्य सज्जीकरणे इदानीं विद्यमानस्य आधुनिकस्य क्रमस्य संशोधनम् अकरोत् । “प्रतिचक्रवातः” (Anti Syclon) इत्यस्य पदस्य स्रष्टा अपि अयम् एव सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् एव । उत्तमस्य शान्तस्य वातावरणस्य लक्षणानि अपि विवृतवान् सः । सः सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् १८६३ तमे वर्षे “मीटियोरोग्राफिक्” इति पुस्तकम् अपि अलिखत् । चार्ल्स् डार्विनस्य “वंशानां जननम्” (Origin of spicies) इति पुस्तकं पठित्वा अयं सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् अपि मानवविज्ञाने आसक्तिं प्राप्नोत् ।
अयं सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् अङ्गुलीचिह्नं स्थिरं भवति इति प्रत्यपादयत् । अङ्गुलीचिह्नस्य अभिज्ञानस्य सुस्पष्टां पद्धतिम् अपि सः निरूपितवान् । अनेन संशोधनेन १९११ तमवर्षाभ्यन्तरे ब्रिट्न् तथा अमेरिका–संयुक्त–संस्थानेषु बहूनाम् अपराधीनाम् अङ्गुलीचिह्नद्वारा एव ग्रहणं साध्यम् अभवत् । १८६९ तमे वर्षे अयं सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् मानवानां मानसिकं सामर्थ्यम् अपि विभिन्नेषु स्तरेषु भवति इति प्रत्यपादयत् । तत् सामर्थ्यम् अपि आनुवंशिकम् इत्यपि संशोधितवान् । उत्तमं मानसिकं सामर्थ्यं येषाम् अस्ति तादृशाणां स्त्रीपुरुषाणां द्वारा उत्तमस्य सन्ततेः एव अनुवर्तनं शक्यते इत्यपि प्रत्यपादयत् । १८८३ तमे वर्षे तादृश्याः पद्धतेः “सन्ततिविज्ञानम्” इति नामकरणम् अपि अकरोत् । अयं सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् १९०९ वर्षे “सर्” इति बिरुदम् अपि प्राप्नोत् । सः ८९ तम् वयसि १९११ वर्षे जनवरिमासस्य १७ दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Galton's Complete Works at Galton.org (including all his published books, all his published scientific papers, and popular periodical and newspaper writing, as well as other previously unpublished work and biographical material).
- Portraits of Galton from the National Portrait Gallery (United Kingdom)
- O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F.. "फ्रान्सिस् गाल्टन्". MacTutor History of Mathematics archive. University of St Andrews..
- Biography and bibliography in the Virtual Laboratory of the Max Planck Institute for the History of Science
- History and Mathematics
- Human Memory – University of Amsterdam website with test based on the work of Galton
- Catalogue of the Galton papers held at UCL Archives
- "Composite Portraits", by Francis Galton, 1878 (as published in the Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland, volume 8).
- "Enquiries into Human Faculty and its Development", book by Francis Galton, 1883.


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २११
सावित्र्युपाख्यानम्।
सावित्र्युवाच।
कुतः क्लमः कुतो दुःखं सद्भिः सह समागमे।
सतां तस्मान्न मे ग्लानिस्त्वत्समीपे सुरोत्तम! ।। २११.१ ।।
साधूनां वाप्यसाधूनां सन्त एव सदागतिः।
नैवासतां नैव सतामसन्तो नैवमात्मनः ।। २११.२ ।।
विषाग्निसर्प शस्त्रेभ्यो न तथा जायते भयम्।
अकारणं जगद्वैरि खलेभ्यो जायते यथा ।। २११.३ ।।
सन्तः प्राणानपि त्यक्त्वा परार्थं कुर्वते यथा।
तथाऽसन्तोऽपि सन्त्यज्य परपीड़ासु तत्पराः ।। २११.४ ।।
त्यजत्यसून यं लोकस्तृणवद्यस्य कारणात्।
परोपघातशक्तास्तं परलोकन्तथा सतः ।। २११.५ ।।
निकायेषु निकायेषु तथा ब्रह्मा जगद्गुरुः।
असतामुपघाताय राजानं ज्ञातवान् स्वयम् ।। २११.६ ।।
नरान् परीक्षयेद्राजा साधून् सम्मानयेत् सदा।
निग्रहञ्चासतां कुर्यात् सलोके लोकजित्तमः ।। २११.७ ।।
निग्रहेणासतां राजा सताञ्च परिपालनात्।
एतावदेव कर्तव्यं राज्ञा स्वर्गमभीप्सुना ।। २११.८ ।।
राजकृत्यं हि लोकेषु नास्त्यन्यज्जगतीपते!
असतां निग्रहादेव सताञ्च परिपालनात् ।। २११.९ ।।
राजभिश्चाप्यशास्तानामसतां शासिता भवान्।
तेन त्वमधिको देवो देवेभ्यः प्रतिभासि मे ।। २११.१० ।।
जगत्तु धार्यते सद्भिः सतामग्य्रस्तथा भवान्।
तेन त्वामनुयान्त्या मे क्लमो देव! न विद्यते ।। २११.११ ।।
यम उवाच।
तुष्टोऽस्मि ते विशालाक्षि! वचनैर्धर्मसंगतैः।
विना सत्यवतः प्राणाद् वरं वरय मा चिरम् ।। २११.१२ ।।
सावित्र्युवाच।
सहोदराणां भ्रातॄणां कामयामि शतं विभो!।
अनपत्यः पिता प्रीतिं पुत्रलाभात् प्रयातु मे ।। २११.१३ ।।
तामुवाच यमो गच्छ यथागतमनिन्दिते!।
और्ध्वदेहिककार्येषु यत्नं भर्तुः समाचर ।। २११.१४ ।।
नानुगन्तुमयं शक्यस्त्वया लोकान्तरं गतः।
पतिव्रतासि तेन त्वं मुहूर्तं मम यास्यसि ।। २११.१५ ।।
गुरुशुश्रूषणाद् भद्रे! तथा सत्यवतो महत्।
पुण्यं समर्जितं येन न याम्येनमहं स्वयम् ।। २११.१६ ।।
एतावदेव कर्तव्यं पुरुषेण विजानता।
मातुः पितुश्च शुश्रूषा गुरोश्च वरवर्णिनि! ।। २११.१७ ।।
तोषितं त्रयमेतच्च सदा सत्यवता वने।
पूजितं विजितः स्वर्गस्त्वयानेन चिरं शुभे! ।। २११.१८ ।।
तपसा ब्रह्मचर्येण अग्निशुश्रूषया शुभे!।
पुरुषाः स्वर्गमायान्ति गुरुशुश्रूषया तथा ।। २११.१९ ।।
आचार्यश्च पिता चैव माता भ्राता च पूर्वजः।
नार्तेनात्यवमन्तव्या ब्राह्मणा न विशेषतः ।। २११.२० ।।
आचार्यो ब्रह्मणो मूर्तिः पिता मूर्तिः प्रजापतेः।
माता पृथिव्या मूर्तिस्तु भ्राता वै मूर्तिरात्मनः ।। २११.२१ ।।
जन्मना पितरौ क्लेशं सहेते सम्भवे नृणाम्।
न तस्य निष्कृतिः शक्या कर्तुं वर्षशतैरपि ।। २११.२२ ।।
तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यादाचार्यस्य तु सर्वदा।
तेष्वेव त्रिषु तुष्टेषु तपः सर्वं समाप्यते ।। २११.२३ ।।
तेषां त्रयाणां शुश्रुषा परमन्तप उच्यते।
न च तैरननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत् ।। २११.२४ ।।
त एव हि त्रयो लोकास्त एव त्रय आश्रमाः।
त एव च त्रयोवेदास्तथैवोक्ता स्त्रयोऽग्नयः ।। २११.२५ ।।
पिता वै गार्हपत्योऽग्निर्माता दक्षिणतः स्मृतः।
गुरुराहवनीयश्च साग्नित्रेता गरीयसी ।। २११.२६ ।।
त्रिषु प्रमाद्यते नैषु त्रीन् लोकान् जायते गृही।
दीप्यमानः स्ववपुषा देववद्दिवि मोदते ।। २११.२७ ।।
कृतेन कामेन निवर्त भद्रे! भविष्यतीदं सकलं त्वयोक्तम्।
ममोपरोधस्तव च क्लमः स्यात् तथाऽधुना तेन तव ब्रवीमि ।। २११.२८ ।।


text:
पञ्चर्त्वगाङ्कविशिखाः पृथगीशकर्णायोगाहताः प्रकृतिभान्वरिसिद्धरामैः ।
भक्ताः फलोनसहिताः श्रवणेऽधिकोने ते त्र्युद्धृताः स्युरसृजो वपुरङ्गुलानि ॥१॥
पञ्चर्त्वगाङ्कविशिखाः , (अङ्कः ) पृथक् , ईशकर्णायोगाहताः , (तताः ) प्रकृतिभान्वरिसिद्धरामैः , भक्ताः , श्रवणे , अधिकोने , फलोनसहिताः , ते , त्र्युद्धृताः , असृजः , वपुरंगुलानि , स्युः ॥१॥
अधिकजवखगेऽधिकेऽल्पभुक्तेरथ कुटिलेऽल्पतरेऽनुलोमतो वा ।
अनृजुगखगयोस्तु शीघ्रगेऽल्पे युतिरनयोः प्रगताऽन्यथा तु गम्या ॥२॥
अनयोः , अधिकजवखगे , अल्पभुक्तेः , अधिके , अथवा , कुटिले , अनुलोमतः , अल्पतरे , अनृजुगखगयोः , तु , शीघ्रके , अल्पे , (सति ), युतिः , प्रगता , अन्यथ , गम्या , (वाच्या ) ॥२॥
ऋजुगतिखगयोस्तु वक्रयोर्वा विवरकला गतिजान्तरेण भक्ताः ॥
गतिजयुतित्दृता यदैकवक्री युतिरगता प्रगताऽऽप्तवासरैः स्यात् ॥३॥
ऋजुगतिखगयोः , वा वक्रयोः , विवरकलाः , गतिजान्तरेण , भक्ताः , यदा , एकवक्री , (तदा ), गतिजयुतिहृता , आप्तवासरैः , अगता , अगता , युतिः , स्यात् ॥३॥
चाल्यौ खेटौ समौ स्तो ग्रहयुतिदिवसैश्र्चन्द्रबाणः
स्वनत्या संस्कार्य्योऽत्र ग्रहौ स्वेषु दिशि समदिशोस्त्वल्पबाणः परस्याम् ॥
एकान्याशौ यदेषू विरहितसहितौ खेटमध्येऽन्तरं स्याद्भेदो मानैक्यखण्डादिह लघुनि तदाऽल्पं हि किं लम्बनाद्यम् ॥४॥
ग्रहयुतिदिवसैः , खेटौ , चाल्यौ , (तौ ), समौ , स्तः (तयोः , शरः , साध्यः ,) चन्द्रबाणः , (चेत् तदा ) स्वनत्या , संस्कार्य्यः , अत्र , ग्रहौ , स्वेषु , दिशि , (भवतः ), समदिशोः , तु अल्पवाणः , परस्याम् (स्यात् ) यदा इषू , एकान्याशौ , (तदा ) विरहितसहितौ , (कार्य्यौ ), तदा खेटमध्ये , (अंगुलाद्यम् ), अन्तरम् , स्यात् , इह , मानैक्यखण्डात् लघुनि , भेदः , (स्यात् ), तदा , हि , अल्पम् , लम्बनाद्यम् , (अत्र ) किम् (कर्त्तव्यम् ) ॥४॥
इति श्रीगणकवर्य्यगणेशदैवज्ञकृतौ ग्रहलाघवाख्यकरणग्रन्थे पश्र्चिमोत्तरदेशीयमुरादबादवास्तव्यकाशीस्थराजकीयसंस्कृतविद्यालयप्रधानाध्यापक -पणिडतस्वमिराममिश्रशास्त्रिसान्निघ्याधिगतविद्येन भारद्वाजगोत्रोत्पन्नगौडवंशावतंसश्रीयुतभोलानाथात्मजेन पण्डितरामस्वरूपशर्म्मणा कृतया सान्वयभाषाटीकया सहितो ग्रहयुत्यधिकारः समाप्तिमितः ॥१३॥


text:
आषाढ्यां समतुलिताधिवासितानाम् । अन्येद्युः यदधिकतामुपैति बीजम् । तद्वृद्धिः भवति न जायते यदूनं । मन्त्रोऽस्मिन् भवति तुलाभिमन्त्रणाय ॥१॥( मन्त्र)
स्तोतव्या मन्त्रयोगेन सत्या देवी सरस्वती । दर्शयिष्यसि यत्सत्यं सत्ये सत्यव्रता ह्यसि ॥२॥
येन सत्येन चन्द्रार्कौ ग्रहा ज्योतिर्गणाः तथा । उत्तिष्ठन्तीह पूर्वेण पश्चादस्तं व्रजन्ति च ॥३॥
यत्सत्यं सर्ववेदेषु यत्सत्यं ब्रह्मवादिषु । यत्सत्यं त्रिषु लोकेषु तत्सत्यमिह दृश्यताम् ॥४॥
ब्रह्मणो दुहितासि त्वमादित्यैति प्रकीर्तिता । काश्यपी गोत्रतश्चैव नामतो विश्रुता तुला ॥५॥
क्षौमं चतुःसूत्रकसन्निबद्धं । षडंगुलं शिक्यकवस्त्रमस्याः । सूत्रप्रमाणम् च दशांगुलानि । षड् एव कक्ष्यो भयशिक्यमध्ये ॥६॥ ( कक्षो)
याम्ये शिक्ये कांचनं सन्निवेश्यं । शेषद्रव्याणि उत्तरेऽंबूनि चैव । तोयैः कौप्यैः सेन्धवैः सारसैश्च । वृष्टिः हीना मध्यमा चोत्तमा च ॥७॥ ( चैवं) ( स्यन्दिभिः) ( वर्।वृद्धिः)
दन्तैः नागा गोहयाद्याश्च लोम्ना । हेम्ना भूपाः शिक्थकेन द्विजाद्याः । तद्वद् देशा वर्षमासा दिशश्च । शेषद्रव्याणि आत्मरूपस्थितानि ॥८॥
हैमी प्रधाना रजतेन मध्या तयोः अलाभे खदिरेण कार्या । विद्धः पुमान् येन शरेण सा वा तुला प्रमाणेन भवेद् वितस्तिः ॥९॥
हीनस्य नाशोऽभ्यधिकस्य वृद्धिः तुल्येन तुल्यं तुलितं तुलायाम् । एतत्तुलाकोशरहस्यमुक्तं प्राजेशयोगेऽपि नरो विदध्यात् ॥१०॥
स्वातावषाढास्वथ रोहिणीषु । पापग्रहा योगगता न शस्ताः । ग्राह्यं तु योगद्वयमपि उपोष्य । यदाधिमासो द्विगुणीकरोति ॥११॥
त्रयोऽपि योगाः सदृशाः फलेन । यदा तदा वाच्यमसंशयेन । विपर्यये यत्त्विह रोहिणीजं । फलं तदेवाभ्यधिकं निगद्यम् ॥१२॥
निष्पत्तिः अग्निकोपो वृष्टिः मन्दाथ मध्यमा श्रेष्ठा । बहुजलपवना पुष्टा शुभा च पूर्वादिभिः पवनैः ॥१३॥
वृत्तायामाषाढ्याम् कृष्णचतुर्थ्यामजैकपादर्क्षे । यदि वर्षति पर्जन्यः प्रावृट् शस्ता न चेन् न ततः ॥१४॥
आषाढ्याम् पौर्णमास्यां तु यद्यैशानोऽनिलो भवेत् । अस्तं गच्छति तीक्ष्णांशौ सस्यसंपत्तिरुत्तमा ॥१५॥seprte


text:
संस्कृतं विज्ञानं च। प्रथमः भागः।
प्राचीनकाले बहवः विदेशीयाः भारतदेशं धनं ज्ञानं च प्राप्तुम् आगताः। तदा भारतः समृध्दः देशः आसीत्। वेदेषु ये सिध्दान्ताः सन्ति तेषां पालनं सर्वे जनाः कुर्वन्ति स्म। ज्ञानिनः अत्र निवसन्ति स्म। ख्रिस्तपूर्व चतुर्थशतके ग्रीकजनाः आगताः। ब्रिटीशः फ्रेंचः पोर्तुगीजः डचः च सप्तदशे अष्टादशेशतके आगताः।
भारतदेशे बहूनि विद्यापीठानि आसन्। उदाहरणार्थम्- नालन्दा, काशी, उदंडपूरः, तक्षशिला ।
बृहान्ति नगराणि आसन्। उदाहरणार्थम्- पाटलीपुत्रः, उज्जैनी।
बहवः राजानः आसन्। उदाहरणार्थम्- चन्द्रगुप्तमौर्यः, विक्रमादित्यः।
बहवः ज्ञानिनः आसन्। उदाहरणार्थम्- आर्यभट्टः, भास्कराचार्यः, चरकः, सुश्रुतः।
ब्रह्मगुप्तः, वराहमिहिरः, चरकः, सुश्रुतः, बौधायनः, आपस्तम्भः एतैः ऋषिभि लिखितान् ग्रन्थान् अध्येतुं विदेशीयाः विद्यार्थिनः आगताः।
किन्तु विदेशीसत्ताधीशैः आक्रमणैः च वैदिकसंस्कृतौ आघाताः जाताः। वारंवारम्। पूर्वं ११३० अध्ययनपरम्परापध्दतयः आसन्। इदानीं केवलं १२ पध्दतयः उपलब्धाः। ऋग्वेदे-२, यजुर्वेदे-५,सामवेदे-३, अथर्ववेदे-२
वेदाः चत्वारः। ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्ववेदः च।
वेदस्य चत्वारः भागाः। संहिता, ब्राह्मणम्, आरण्यकम्, उपनिषद् च।
दश उपनिषदः। ईश-केन-कठ-प्रश्न-मुण्ड-माण्डुक्य-तित्तिरि।
ऐतरेयञ्च छान्दोग्यं बृहदारण्यकं तथा।।
ईशवास्योपनिषत्, केनोपनिषत्,कठोपनिषत्, प्रश्नोपनिषत्, मुण्डकोपनिषत्, माण्डुक्योपनिषत्, तैत्तिरीयोपनिषत्, ऐतरियोपनिषत्, छान्दोग्योपनिषत्, बृहदारण्यकोपनिषत्।
वेदाङ्गाः षट्। शिक्षा, व्याकरणम्, निरुक्तः, ज्योतिषः, कल्पः, छन्दः च।
न्यायः, मीमांसा, पुराणाः, धर्मशास्त्रः।
उपवेदाः चत्वारः। आयुर्वेदः, धनुर्वेदः, गन्धर्ववेदः, अर्थशास्त्रः च।
यदि मूलभूताः आधुनिकविज्ञानपध्दतीः जानीमः तर्हि वेदेषु स्थितविज्ञानस्य रसास्वादं आस्वदितुं शक्नुमः।


text:
श्रीगुरुस्तुति:
श्रीगुरुचरिते - श्रीगुरुस्तुति:
श्रीवैष्णवैशगाणेशसौर्यशाक्त्यादिरूपधृक् ॥
दत्तात्रेयोsस्त्वजोsनन्त: सदा मे हृदि सद्गुरु: ॥१॥
योsजोsनन्तोsगुणोsरूपो निस्तृडेकोsक्रियोsसृजत् ।
विश्वं धृत्वा षोडशांशं पुंरूषं योगमायया ॥२॥
दृश्यते ज्ञानदृष्टया यत्सहस्राक्षिशिरोङ्घ्रि सत् ।
रूपं यदंगसंस्थानैर्लोकव्यास: प्रकल्प्यते ॥३॥
नानावतारबीजं यदनन्तं यत्कलामुखै: ॥
देवतिर्यड्मुखं सृष्टमस्वतंत्रं जगत्पुरु ॥४॥
गोभि: स्वार्थदानमीशसृष्टं नेशात्परं क्वचित् ॥
देहेन्द्रियात्मजीवोत्थौ रागद्वेषावियन्तु भित् ॥५॥
भूतेट् जोsजोsव्ययात्मापि संभवत्यात्ममायया ॥
श्रेयोsर्हसाधुगुप्त्यै स्वप्रकृतिस्थो युगे युगे ॥६॥
श्रुत्वा तत्कर्म निर्द्वन्द्वो मुच्यते कर्मबन्धनात् ।
न तथा कर्मसिद्धीप्सुर्द्वन्द्वात्मा भ्रान्तहृन्नर: ॥७॥
गुणकर्मभिदा सृष्टचातुर्वर्ण्यस्य सोsव्यय: ॥
कर्ताप्यकर्ता यैर्ज्ञातो बध्यन्ते कर्मभिर्न ये ॥८॥
भूभारभूततद्द्वेष्यघाताय विविधास्तनू: ॥
धृत्वा कंटकमन्वत्वा कृतकार्यो जहात्यसौ ॥९॥
अस्यैवापूर्णकृत्या: स्युस्तन्वस्तासूत्तमोत्तमा ॥
तनुरेकास्ति दत्ताख्या कृपासू: स्मर्तृगामिनी ॥१०॥
मुक्तिर्मुमुक्षुभिश्चान्यैर्ध्येया नान्येदृशी कलौ ।
कामदा यस्य कस्यापि स्मृतिगामिन्यनुक्षणम् ॥११॥
विश्वं ततान योव्यक्तस्तद्यत्स्थं यो न तत्स्थित: ॥
तद्यत्स्थं नैश्वराद्योगात्तद्भृत्तत्स्थो न वायुवत् ॥१२॥
मावशाद्योsवशोsभीक्ष्णं व्यसृजत्तदबंधन: ॥
येनाध्यक्षेण मा सूते जगद्वेदामलं न यम् ॥१३॥
नृरूपेणावतीर्णं यत्तत्त्वाज्ञोsसुरभावग: ॥
न वेत्ति योगगम्यं यं सद्धर्मत्राणकारणम् ॥१४॥
सोsन्वर्थाख्यानसूयात्रिपुत्रो जज्ञेsज ईश्वर: ॥
अचिन्त्याव्यक्तरूपोsपिदत्तोsर्च्य: स्मृतितोषण: ॥१५॥
परानंदमयो विष्णुर्हृत्स्थोsवेद्योप्यतीन्द्रिय: ।
सदा संपूज्यते भक्तिर्भगवान् भक्तिभावन: ॥१६॥
अचिन्त्यस्य कुतो ध्यानं कूटस्थावाहनं कुत: ।
क्कासनं विश्वसंस्थस्य पाद्यं पूतात्मन: कुत: ॥१७॥
क्कानर्घोरुक्रमस्यार्घ्यं विष्णोराचमनं कुत: ।
निर्मलस्य कुत: स्नानं क्क निरावरणेsम्बरम् ॥१८॥
स्वसूत्रस्य कुत: सूत्रं निर्मलस्य च लेपनम् ।
निस्तृष: सुमनोभि: किं किमक्लेद्यस्य धूपत: ॥१९॥
स्वप्रकाशस्य दीपै: किं किं भक्ष्याद्यैर्जगद्भृत: ।
किं देयं परितृप्तस्य विराज: क्क प्रदक्षिणा: ॥२०॥
किमनंतस्य नतिभि: स्तौति को वागगोचरम् ।
अंतर्बहि:प्रपूर्णस्य कथमुद्वासनं भवेत् ॥२१॥
सर्वतोपीत्यसंभाव्यो भाव्यते भक्तिभावन: ।
सेव्यसेवकभावेन भक्तैर्लीलानृविग्रह: ॥२२॥
तवेशातींद्रियस्यापि पारंपर्याश्रुतां तनुं ।
प्रकल्प्याश्मादावर्चंति प्रार्चयेsर्चां मनोमयीं ॥२३॥
कलसुश्लोकगीतेन भगवन्दत्त जागृहि ।
भक्तवत्सल सामीप्यं कुरु मे मानसार्चने ॥२४॥
श्रीदतं खेचरीमुद्रामुद्रितं योगिसद्गुरुं ।
सिद्धासनस्थं ध्यायेsभीवरप्रदकरं हरिम् ॥२५॥
दत्तात्रेयाह्वयाम्यत्र परिवारै: सहार्चने ।
श्रद्धाभक्त्येश्वरागच्छ ध्यातधाम्नांजसा विभो ॥२६॥
सौवर्णं रत्नजडितं कल्पितं देवतामयम् ।
रम्यं सिंहासनं दत्तं तत्रोपविश यंत्रिते ॥२७॥
पाद्यं चंदनकर्पूरसुरभि स्वादु वारि ते ।
गृहाण कल्पितं तेन दत्तांघ्री क्षालयामि ते ॥२८॥
गंधाब्जतुलसीबिल्वशमीपत्राक्षतान्वितम् ।
सांम्बर्ध्यं स्वर्णपात्रेण कल्पितं दत्त गृह्यताम् ॥२९॥
सुस्वाद्वाचमनीयांबु हैमपात्रेण कल्पितम् ।
तुभ्यमाचम्यतां दत्त मधुपर्कं गृहाण च ॥३०॥
पुष्पवासितसत्तैलमंगेष्वालिप्य दत्त भो: ।
पंचामृतैश्च गांगाद्भि: स्नानं ते कल्पयाम्यहं ॥३१॥
भक्त्या दिगंबराचांतजलेदं दत्त कल्पितम् ।
काषायपरिधानं तद् गृहाणैणेयचर्म च ॥३२॥
नानासूत्रधरैते ते ब्रह्मसूत्रे प्रकल्पिते ।
गृहाण दैवतमये श्रीदत्त नवतंतुके ॥३३॥
भूतिमृत्स्नासुकस्तूरीकेशरान्वितचंदनम् ।
रत्नाक्षता: कल्पितास्त्वामलंकुर्वेsथ दत्त तै: ॥३४॥
सच्छमीबिल्वतुलसीपत्रै: सौगंधिकै: सुमै: ।
मनसा कल्पितैर्नानाविधैर्दत्तार्चयाम्यहम् ॥३५॥
लाक्षासिताभ्रश्रीवासश्रीखंडागुरुगुग्गुलै: ।
युक्तोsग्नियोजितो धूपो हृदा स्वीकुरु दत्त तम् ॥३६॥
स्वर्णपात्रे गोघृताक्तवर्तिप्रज्वालितं हृदा ।
दीपं दत्त सकर्पूरं गृहाण स्वप्रकाशक ॥३७॥
सषड्रसं षड्विघान्नं नैवेद्यं गव्यसंयुतम् ।
कल्पितं हैमपात्रे ते भुंक्ष्व दत्तांब्वद: पिब ॥३८॥
प्रक्षाल्यास्यं करौ चाद्भिर्दत्ताचम्य प्रगृहताम् ।
तांबूलं दक्षिणां हैमीं कल्पितानि फलानि च ॥३९॥
नीराज्य रत्नदीपैस्त्वां प्रणम्य मनसा च ते ।
परितस्त्वत्कथोद्धातै: कुर्वे दत्त प्रदक्षिणा: ॥४०॥
मंत्रवन्निहितो मूर्ध्नि दत्त ते कुसुमांजलि: ।
कल्प्यंते मनसा गीतवाद्यनृत्योपचारका: ॥४१॥
प्रेर्यमाणप्रेरकेण त्वया दत्तेरितेन ते ।
कृतेयं कनसा पूजा श्रीमंस्तुष्टो भवानया ॥४२॥
दत्त मानसतल्पे मे सुखनिद्रां रह: कुरु ।
रम्ये व्यायतभक्त्यामतूलिकाढ्ये सुवीजिते ॥४३॥
रसज्ञा वशा तारकं स्वादु लभ्यं गृहीतं कदाचिन्न ते नाम दत्त ।
क्षमस्वापराधं क्षमस्वापराधं क्षमस्वापराधं प्रभो क्लिन्नचित्त ॥४४॥
वियोन्यंतरे दैवदार्ढ्याद्विभो प्राग्गृहीतं कदाचिन्न ते नाम दत्त ।
क्षमस्वापराधं क्षमस्वापराधं क्षमस्वापराधं प्रभो क्लिन्नचित्त ॥४५॥
मया मातृगर्भस्थितिप्राप्तकष्टाद् गृहीतं कदाचिन्न ते नाम दत्त ।
क्षमस्वापराधं क्षमस्वापराधं क्षमस्वापराधं प्रभो क्लिन्नचित्त ॥४६॥
मया जातमात्रेण संमोहितेन गृहीतं कदाचिन्न ते नाम दत्त ।
क्षमस्वापराधं क्षमस्वापराधं क्षमस्वापराधं प्रभो क्लिन्नचित्त ॥४७॥
मया क्रीडनासक्तचित्तेन बाल्ये गृहीतं कदाचिन्न ते नाम दत्त ।
क्षमस्वापराधं क्षमस्वापराधं क्षमस्वापराधं प्रभो क्लिन्नचित्त ॥४८॥
मया यौवनेsज्ञानतो भोगतोषाद् गृहीतं कदाचिन्न ते नाम दत्त ।
क्षमस्वापराधं क्षमस्वापराधं क्षमस्वापराधं प्रभो क्लिन्नचित्त ॥४९॥
मया स्थाविरेsनिघ्नसर्वेद्रियेण
गृहीतं कदाचिन्न ते नाम दत्त ।
क्षमस्वापराधं क्षमस्वापराधं
क्षमस्वाप्राधं प्रभो क्लिन्नचित्त ॥५०॥
हृषीकेश मे वाङ्मन:कायजातं
हरेsज्ञानतो ज्ञानतो विश्वसाक्षिन् ।
क्षमस्वापराधं क्षमस्वापराधं
क्षमस्वापराधं प्रभो क्लिन्नचित्त ॥५१॥
स्मृतो ध्यात आवाहितोस्यर्चितो वा
न गीत: स्तुतो वंदितो वा न जप्त: ।
क्षमस्वपराधं क्षमस्वापराधं
क्षमस्वपराधं प्रभो क्लिन्नचित्त ॥५२॥
दयाब्धिर्भवादृङ् न सागाश्च मादृ -
ग्भवत्याप्तमंतोर्भवान्मे शरण्य: ।
यथालम्बनं भूर्हि भूनि:सृतांघ्रे -
रिति प्रार्थितं दत्तशिष्येण सारम् ॥५३॥
दत्तं वन्दे दशातीतं दयाब्धिं दहनं दमं ।
दक्षं दरघ्नं दस्युघ्नं दर्शं दर्पहरं दवम् ॥५४॥
दातारं दारुणं दान्तं दास्यादं दानतोषणम् ।
दानं दावप्रियं दावं दासत्रं दारवर्जितम् ॥५५॥
दिक्पं दिवसपं दिक्स्यं दिव्ययोगं दिगंबरम् ।
दिव्यं दिष्टं दिनं दिश्यं दिव्यांगं दितिजार्चितं ॥५६॥
दीनपं दीधितिं दीप्तं दीर्घं दीपं च दीप्तगुं ।
दीनसेव्यं दीनबंधुं दीक्षादं दीक्ढितोत्तमम् ॥५७॥
दुर्ज्ञेयं दुर्ग्रहं दुर्गं दुर्गेशं दु:खभंजनम् ।
दुष्टघ्नं दुग्धपं दु:खं दुर्वासोग्र्यं दुरासदम् ॥५८॥
दूतं दूतप्रियं दृष्यं दूष्यत्रं दूरदर्शिपम् ।
दूरं दूरतमं दूर्वाभं दूरांगं च दूरगम् ॥५९॥
देवार्च्यं देवपं देवं देयज्ञं देवतोत्तमम् ।
देहज्ञं देहिनं देशं देशिकं देहिजीवनम् ॥६०॥
दैन्यं दैन्यहरं दैवं दैन्यदं दैविकांतकम् ।
दैत्यघ्नं दैवतं दैर्घ्यं दैवज्ञं दैहिकार्तिदम् ॥६१॥
दोषघ्नं दोषदं दोषं दोषित्रं दोर्द्वयान्वितम् ।
दोषज्ञं दोहपं दोषेड्रबन्धुं दोर्ज्ञं च दोहदम् ॥६२॥
दौरात्म्यघ्नं दौर्मनस्यहरं दौर्भाग्यमोचनम् ।
दौष्ट्यत्रं दौष्कुल्यदोषहरं दौर्हृद्यभंजनम् ॥६३॥
दण्डज्ञं दण्डिनं दण्डं दंभघ्नं दम्भिशासनम् ।
दन्त्यास्यं दन्तुरं दंशिघ्नं दण्ड्यज्ञं च दण्डदम् ॥६४॥
अनन्तानन्तनामानि सन्ति तेsनंतविक्रम् ।
वेदोsपि चकितो यत्र नुर्वाघृद्दूर का कथा ॥६५॥
नामरूपगुणातीत भेदसंगविवर्जित ।
एक एवाद्वितीयोsसि परमात्मन्हि नाकवत् ॥६७॥
बहुरूपाप्रमेया ते मायैषा जगदीश्वर ।
मन्यते मेsहमित्यस्या रममाणो गुणेष्वसौ ॥६८॥
कारणं त्विदमेवात्र जगद्विपरिवर्तने ।
येषां नाव्यक्त गम्योsसि त्वमेव परमा गति: ॥६९॥
आसत्यलोका लोकास्ते पुनरावर्तिनोsक्षर ।
तस्मात्त एव धन्या: स्युर्गृहीतं धाम यैस्तु ते ॥७०॥
नानुमानेव ते धाम ग्रहीतुं शक्यते ह्यत: ।
मृग्योsसि पुरुषेणैव बुद्धयादिगुणहेतुभि: ॥७१॥
पुंस्त्वेsप्यर्क इवांधानां गोकल्पानामतींद्रिय ।
स्वप्नेsपि नैव ते वार्ता पुन: प्रत्यक्षता कुत: ॥७२॥
प्रेष्ठत्वद्भक्तसंयोगविवेकामलदृष्टिभि: ।
सांख्ययोगपरैर्धीरै: क्रमात्ते धाम गम्यते ॥७३॥
तस्माद्दत्तं नृजन्मेदं त्वया दिष्टयाsमृतक्षमं ।
सद्दृष्टिदानाद्भगवंस्तत्साफल्यं कुरु प्रभो ॥७४॥
त्वत्प्रेमभक्त्यैव सदा मदात्मा
धिया धियं दृष्टिमपीश दृष्ट्या ।
अंगै: सदांगानि दृढं दयाब्धे
हरे निबध्नात्विति मेस्ति याच्ञा ॥७५॥
पादौ त्वदीयालयतीर्थयात्राविहारिणावर्चनतत्परौ मे ।
करौ रसज्ञापि भवत्वजस्रं सत्त्वत्कथोद्धातरसज्ञतोत्का ॥७६॥
त्वत्पादपद्मच्युतपुष्पगंधं नासा भजत्वक्षियुगं गुणात्मन् ।
त्वन्मूर्तिमासेचनकां श्रुती मे श्राव्यास्त्वदीया भगवन्कथाश्च ॥७७॥
त्वदीयभक्तांघ्र्यामलाब्जपूतां धूलिं मदंगानि सदा वहंतु ।
मनस्तुरंगो निवसत्वजस्रं त्वय्येव दीर्पोsग यथा निवाते ॥७८॥
शिरो नमत्वीश्वर तेंध्रिपद्मं देह: सदालिंगयतु त्वदर्चाम् ।
एषा त्वदीयैव तनुस्त्वमेव संबंधिनो मे न हि केsद्वितीय ॥७९॥
नूनं भवानृषिर्नैव न वर्णाश्रमलिंगभाक् ।
निर्मितं भवतैवेदं विश्वं स्वांशांशतोsखिलम् ॥८०॥
न जानंति भवन्मायामोहिता दिव्यमुत्तमं ।
भवद्धामात एवैते भ्रमंत्यसुरभावगा: ॥८१॥
कर्ता भर्तासि हर्ता त्वं प्रत्यक्षं तत्त्वमस्यपि ।
भो सर्वं खल्विदं ब्रह्म त्वमस्यात्मासि केवलं ॥८२॥
त्वदुदेति रमत्येतद्विश्वं त्वय्येव लीयते ।
अष्टमूर्तिभिराभिस्त्वमाभासीव जगन्मय: ॥८३॥
दिक्पाला लोकपालाश्च श्रूयते दृश्यतेsखिलं ।
चराचरं जगल्लोका विष्णो तेsवयवा अमी ॥८४॥
निगूढतत्त्व ते ज्ञातं यत्किंचिल्लोकदुर्ग्रहं ।
चेष्टितं ते प्रसादोयं प्राक्पुण्यैर्मय्युपस्थित: ॥८५॥
सुखमैंद्रियकं क्कापि न कांक्षे ते पदाश्रित: ।
नाकादीन्न प्रशंसामि नैव निंदामि नारकान् ॥८६॥
यथेच्छं क्कापि मां कर्मयोगात्स्थापय विश्वभृत् ।
मां यत्र क्कापि ते भक्तिर्न जहात्विति कांक्षितम् ॥८७॥
स्तुवंतु निंदंत्वपि ताडयंतु मां पूजयंत्वत्र जना न वापि ।
देह: पतत्वद्य युगांतरे वा न किंचिदिष्टं न च मेप्यनिष्टम् ॥८८॥
हृद्धयात्मेंद्रियवाक्कायै: सदा प्रकृतिभावत: ।
यद्यत्करोम्यर्पयामि परात्मन्दत्त सर्व ते ॥८९॥
लीलात्मना योsत्रिगृहेवतीर्णो दत्ताख्य उन्मत्तपिशाचवद्य: ।
बालो युवा क्कापि जरन्जटाभृत्क्कचिदृषिर्व्यक्तपरीक्षितश्च ॥९०॥
त्यागी सुभोगी क्कचिदस्ति संगी योगी सुवासा: क्कचिदस्ति नग्न: ।
तुष्ट: कृश: पुष्ट इह क्कचिद्यो दंडी च भिक्षु: क्कचिदस्ति वर्णी ॥९१॥
गृही वनी वर्णविरुद्धचेष्ट: क्कचिच्च वर्णाश्रमधर्मयुक्त: ।
इत्यादयो यस्य विचित्रचेष्टादेवर्षिहृद्वागयनं व्यतीता: ॥९२॥
यो भक्तरक्षाक्षण एव यस्य वै सेवा स्मृतिर्भोज्यनिवेदनं धिया ।
पूजा फलं योsर्पयतीह दुर्लभं भक्तस्मृतौ संनिधिकृत्क्षणे क्षणे ॥९३॥
यस्यास्ति माहुरे निद्रा निवास: सह्यपर्वते ।
भागीरथ्यां सदा स्नानं ध्यानं गंधर्वपत्तने ॥९४॥
कुरुक्षेत्रे चाचमनं धूतपापेश्वरे तथा ।
विभूतिधारणं संध्या करहाटे श्रिय: पुरे ॥९५॥
भिक्षा विठ्ठलपुर्यस्य सुगंधिद्रव्यधारणं ।
भुक्ति: सारपुरे सायंसंध्यां पश्चिमसागरे ॥९६॥
स एष भगवान्दत्त: सदा वसतु मे हृदि ।
हृद्धींद्रियादिव्यापारे सदा तत्स्मृतिरस्तु मे ॥९७॥
पादादि मूर्धपर्यंतमेतद्वै भौतिकं वपु: ।
परिरक्षतु विश्वात्मा सदा सर्वत्र सर्वत: ॥९८॥
अपाणिपादो जवनो ग्रहीता
पश्यत्यदृग्योपि शृणोत्यकर्ण: ।
यो वेत्ति वेद्यं न हि यस्य वेत्ता
सोsग्र्य प्रधान: पुरुषो हि दत्त: ॥९९॥
आधारभूत: स्थिरजंगमानां
क्षमास्वरूपस्थितिरस्ति नित्यं ।
आप्यायते यो जगदप्स्वरूपी
सर्वाघहृत्स्थास्नुचरिष्णुजीव: ॥१००॥
वैश्वानरात्माखिलदेहसंस्थ: पचत्यसौ प्राणसख: सदान्नं ।
यो भास्वदात्माखिलकर्मसाक्षीविश्वं सदा चेतयते स्वभासा ॥१॥
योsब्जो रसात्मा सकलौषधीर्वै पुष्णाति संतापहरोsखिलेड्य: ।
क्षेत्रेषुभूत्वा दशधाखिलेषुप्राणात्मको य: पवतेsखिलात्मा ॥२॥
आकाशरूपोsखिलगोsपि सौक्ष्म्या -
द्योsभेदसंग: किल शब्दसंस्थ: ।
भुनक्ति चोत्क्रामति तिष्ठतेपि
मूढा विदुर्यं न सदात्मरूपम् ॥३॥
य: सर्वहृत्स्थोsस्य यत: स्मृतिर्विद्वेदांतकृद्योपि च वेदवेद्य: ।
समौ यदंशौ सयुजौ सुपर्णौ वृक्षाश्रितौ भुक्त्यवलोकनोत्कौ ॥४॥
सत्वं परात्मा पुरुषोत्तम श्रुतिख्यात: समाविश्य जगत्त्रयं सदा ।
ईशाव्ययानंत बिभर्षि दत्त ते पादाब्जयुग्माय नमोस्तु सर्वदा ॥५॥
वज्रांकुशध्वजाब्जांकयुग्रक्ताब्जाभपत्तल: ।
गूढगुल्फ: कूर्मपृष्ठोल्लसत्पादोपरिस्थल: ॥६॥
जानुपूर्वकजंघश्च विशालजघनस्थल: ।
पृथुश्रोणिश्च काकुत्स्थश्चारुनाभिर्दलोदर: ॥७॥
अररोरा मांसलांसो युगव्यायतबाहुक: ।
सुचिह्नचिन्हितकर: कंबुकंठ: स्मितानन: ॥८॥
स्नैग्ध्यधावल्ययुक्ताक्षश्चलत्पिंगजटाधर: ।
चंद्रकांति: प्रभु: कृष्णभ्रूर:श्मश्रुकनीनिक: ॥९॥
भावशुद्धद्विजाकीर्णस्वास्याब्जोsभीवरप्रद: ।
दत्तात्रेय: स भगवान्सदा वसतु मे हृदि ॥१०॥
कलौ द्विराविरासीत्स दीनान्त्रातुं जनान्कलौ ।
सद्धर्मगुप्त्यै श्रीपादनरहर्यभिधानत: ॥११॥
उड्डीयंते यथाशक्ति यथोच्चावचपक्षिण: ।
अनंतेsनंतलीलां तन्न्यायाद्वक्ष्ये यथामति ॥१२॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
नेपालं च महा - पीठं, पौगण्ड - वर्द्धमानाथ ।
पुर - स्थिरं महा - पीठं, चर - स्थिरमतः परम् ॥१॥
काश्मीरं च तथा पीठं, कान्यकुब्जमथ भवेत् ।
दारुकेशं महा - पीठमेकाम्रं च तथा शिवे ! ॥२॥
त्रिस्रोत - पीठमुद्दिष्टं, काम - कोटमतः परम् ।
कैलासं भृगु - नगं च, केदारं पीठमुत्तमम् ॥३॥
श्री - पीठं च तथोङ्कारं, जालन्धरमतः परम् ।
मालवं च कुलाब्जं च, देव - मातृकामेव च ॥४॥
गोकर्णं च तथा पीठं, मारुतेश्वरमेव च ।
अष्टहासं च वीरजं, राज - गृहमतः परम् ॥५॥
पीठं कोल - गिरिश्चैव, एला - पुरमतः परम् ।
कालेश्वरं महा - पीठं, प्रणवं च जयन्तिका ॥६॥
पीठमुज्जयिनीं चैव, क्षीरिका - पीठमेव च ।
हस्तिनापूरकं पीठं, पीठमुड्डीशमेव च ॥७॥
प्रयागं च हि षष्ठीशं, मायापुरं कुलेश्वरी ।
मलयं च महा - पीठं, श्रीशैलं च तथा प्रिये ! ॥८॥
मेरु - गिरिं महेन्द्रं च, वामनं च महेश्वरि ! ।
हिरण्य - पूरकं पीठं, महा - लक्ष्मी - पुरं तथा ॥९॥
उड्डीयानं महा - पीठं, काशी - पुरमतः परम् ।
पीठान्येतानि देवेशि ! अनन्त - फल - दायिनी ॥१०॥
यत्रास्ति कालिका - मूर्तिर्निर्जन - स्थान - कानने ।
विल्व - वनादि - कान्तारे, तत्रास्थायाष्टमी - दिने ॥११॥
कृष्ण - पक्षे चतुर्दश्यां, शनि - भौम - दिब्ने तथा ।
महा - निशाया देवेशि ! तत्र सिद्धिरनुत्तमा ॥१२॥
अन्यान्यपि च पीठान्ति, तत्र सन्ति न संशयः ।
देव - दानव - गन्धर्वाः, किन्नराः प्रमथादयः ॥१३॥
यक्षाद्या नायिका सर्वा, किन्नर्यश्च देवाङ्गनाः ।
अचर्यन्त्यत्र देवेशीं, पञ्चतत्त्वादिभिः पराम् ॥१४॥
वाराणस्यां सदा पूज्या, शीघ्रं तु फलदायिनी ।
ततस्तु द्विगुणा प्रोक्ता, पुरुषोत्तम - सन्निधो ॥१५॥
ततो हि द्विगुणा प्रोक्ता, द्वारावत्यां विशेषतः ।
नास्ति क्षेत्रेषु तीर्थेषु, पूजा द्वारावती - समा ॥१६॥
विन्ध्येऽपि षडगुणाप्रोक्ता, गङ्गायामपि तत् - समा ।
आर्यावर्ते मध्य - देशे, ब्रह्मावर्ते तथैव च ॥१७॥
विध्यवत् फलदा प्रोक्ता, प्रयागे पुष्करे तथा ।
एतच्च द्विगुणोक्तं प्रोक्तं, करतोया - नदी - जले ॥१८॥
ततश्चतुर्गुणं प्रोक्तं, नन्दी - कुण्डे च भैरवे ।
एतच्चतुर्गुणं प्रोक्तं वल्मीकेश्वर - सन्निधौ ॥१९॥
यत्र सिद्धेश्वरी योनौ, ततोऽपि द्विगुणा स्मृता ।
ततश्चतुर्गुणा प्रोक्ता लौहित्य - नद - पयसि ॥२०॥
तत् - समा काम - रुपे, सर्वत्रैव जले स्थले ।
देवी - पूजा तथा शस्ता, काम - रुपे सुरालये ॥२१॥
देवी - क्षेत्रे काम - रुपं, विद्यते नहि तत् - समम् ।
सर्वत्र विद्यते देवी, काम - रुपे गृहे गृहे ॥२२॥
ततश्चतुर्गुणं प्रोक्तं, कामाख्या - योनि - मण्डलम् ।
कामाक्यायां महा - माया, सदा तिष्ठति निश्चितम् ॥२३॥
एषु स्थानेषु देवेशि ! यदि दैवात् गतिर्भवेत् ।
जप - पूजादिकं कृत्वा, नत्वा गच्छेत् यथा - सुखम् ॥२४॥
स्त्री - समीपे कृपा पूजा, जपश्चैव वरानने ! ।
काम - रुपाच्छत - गुणं, फलं हि समुदीरितम् ॥२५॥
अतएव महेशानि ! संहतिर्योषितां प्रिये ! ।
गृहीत्वा रक्त - वसनां, दुष्टां तु वर्जेत् भक्तिमान् ॥२६॥
एक - नित्यादि - पीठे वा, श्मशने वर - वर्णिनी ! ।
स्त्री - रुपे हि सदा सन्ति, पीठेऽन्यत्रापि चा प्रिये ! ॥२७॥
स्त्रयङ्गेषु च महामाया, जागर्ति सततं शिवे ! ।
देह - पीठं, प्रत्यक्षं दिव्य - रुपिणी ॥२८॥
भ्रान्त्याऽन्यत्र भ्रमन्ति ये, देशे देशे च मानवः ।
पशवस्ते .............. यथानघे ! ॥२९॥
काली - मूर्तिर्यत्र निर्जने, विपिने कान्तारे वापि ।
कृष्णाऽष्टमी - निशा - भागे, कालीं सम्पूज्य पञ्चमे ॥३०॥
गुटिका - खङ्ग - सिद्धिं च, खेचरी - सिद्धिमेव च ।
यक्ष - गन्धर्व - नागानां, नायिकानां महेश्वरी ! ॥३१॥
भूत - वेताल - देवानां, कन्यानां सिद्धिमेव च ।
जायते परमेशानि ! किं पुनः कथयामि ते ! ॥३२॥
पञ्चतत्त्व - विहीनानां, सर्वं निष्फलतां व्रजेत् ॥३३॥
॥ कामाख्या - तन्त्रे शिव पार्वती - सम्वादे एकादशः पटलः ॥


text:
विकिपीडिया:जम्बुद्वीपीयमासः
नियमाः
सङ्क्षेपेण: तादृशानां नवीनानां लेखानां निर्माणं स्यात्, ये जम्बुद्वीपस्य विषये (यूष्माकं देशं विहाय) स्युः। तेषां लेखानाम् उच्चगुणवत्ता स्यात्। ते प्रत्येकं लेखाः 3000 बाइट्स युक्ताः, 300 शब्देषु गुम्भिताः च नवम्बर २०१७ मध्ये निर्मिताः स्युः।
- युष्माभिः नवीना लेखाः रचनीयाः। (लेखानां विस्तारः न कर्तव्यः अस्ति।) तेषां लेखानां रचना १ नवम्बर २०१७ ०:०० तः ३० नवम्बर २०१७ २३:५९ (UTC) मध्ये एव भवेत्।
- लेखाः 3000 बाइट्स युक्ताः, 300 शब्देषु गुम्भिताः च स्युः।
- लेखस्य विषयः उल्लेखनीय-परिमाणेषु अनुकूलः स्यात्।
- लेखेषु उचिताः सन्दर्भाः स्युः। सन्दिग्धानि उत विवादास्पदानि वचनानि उचितैः, सत्यापितैः उद्धरणैः युक्तानि स्युः।
- सम्पूर्णतया यन्त्रकद्वारा अनुदित-भाषायां न, अपि तु उचितभाषायाम् अनुवादः स्यात्।
- सूच्यात्मकः लेखः न स्यात्।
- जम्बुद्वीयदेशेन सह सम्बद्धानां क्षेत्राणाम् एव लेखाः स्युः।
सूचनाः
- केनापि संयोजकेन निर्मिताः लेखाः अन्येन सदस्यने पुनर्निरक्षणीयाः।
- अन्ततः स्थानीय-विकिपीडिया-समुदायस्य निरीक्षकैः निर्धारयिष्यते यत्, लेखः स्वीकरणीयः उत न।
- यदि युष्माभिः निर्मिताः चत्वारः लेखाः उपरोक्तैः नियमैः सह अनुरूपाः सन्ति, तर्हि यूयं WAM इत्यस्य प्रेषकपत्राणि प्राप्स्यथ। तानि पत्राणि केनापि जम्बुद्वीपाय-देशेन प्रेषयिष्यन्ते। (युष्माकं देशे प्रचलिता भाषा येषु देशेषु अपि प्रचलिता अस्ति, तान् देशान् विहाय) विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-राजदूताः जम्बुद्वीपयेभ्यः सहयोगिसङ्गटनेभ्यः एकं हस्ताक्षरितं प्रमाणपत्रम्, एकम् अतिरिक्तं प्रेषकपत्रं च प्राप्स्यन्ति। सामान्यायै जिज्ञासायै अत्र पश्यत।
- कृपया एतस्य कार्यक्रमस्य अङ्गं भवत। यदि यूयं क्षेत्रीयसंयोजकः भवितुम् इच्छथ, तर्हि अत्र स्वनाम योजयत।
- यदि युष्मभ्यः एषः कार्यक्रमः अरोचत, तर्हि कृपया भागम् ऊह्यताम्। लेखं लिखित्वा तं लेखम् अत्र उल्लिखत।
संयोजकः
पञ्जीकृतसदस्याः
परीक्षणम्
पूर्वतनं संस्करणम्
आन्तरिकसमुदायः
विकिपीडिया
- Bengali Wikipedia
- Central Bikol Wikipedia
- Chinese Wikipedia
- English Wikipedia
- Gujarati Wikipedia
- Hindi Wikipedia
- Indonesian Wikipedia
- Japanese Wikipedia
- Kannada Wikipedia
- Korean Wikipedia
- Ladino Wikipedia
- Malayalam Wikipedia
- Marathi Wikipedia
- Oriya Wikipedia
- Punjabi Wikipedia
- Russian Wikipedia
- Sanskrit Wikipedia
- Tagalog Wikipedia
- Tamil Wikipedia
- Thai Wikipedia
- Ukrainian Wikipedia
- Urdu Wikipedia


text:
द्वितीयमाह्निकम्
६ - २ - १ दृष्टानां दृष्टप्रयोजनानां दृष्टाभावे प्रयोजनमभ्युदयाय।
६ - २ - २ अभिषेचनोपवासब्रह्मचर्यगुरूकुलवासवानप्रस्थयज्ञदानप्रक्षणदिङ्नक्षत्रमन्त्रकालनियमाश्चादृष्टाय।
६ - २ - ३ चातुराश्रम्यमुपधा अनुपधाश्च।
६ - २ - ४ भावदोष उपधाऽदोषोऽनुपधा।
६ - २ - ५ यदिष्टरूपरसगन्धस्पर्श प्रोक्षितमभ्युक्षितं च तच्छुचि।
६ - २ - ६ अशुचीति शुचिप्रतिषेधः।
६ - २ - ७ अर्थान्तरं च ।
६ - २ - ८ अयतस्य शुचिभोजनादभ्युदयो न विद्यते नियमाभावाद् विद्यते वाऽर्थान्तरत्वाद् यमस्य।
६ - २ - ९ असति चाभावात्।
६ - २ - १० सुखाद्रागः।
६ - २ - ११ तन्मयत्वाच्च।
६ - २ - १२ अदृष्टाच्च।
६ - २ - १३ जातिविशेषाच्च।
६ - २ - १४ इच्छाद्वेषपूर्विका धर्माधर्मप्रवृत्तिः।
६ - २ - १५ ततः संयोगो विभागश्च।
६ - २ - १६ आत्मकर्मसु मोक्षो व्याख्यातः।
इति कणादसूत्रपाठे षष्ठोऽध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम्, षष्ठोऽध्यायश्च।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
24a युञ्जत इत्यर्थादुक्तं भवति । ततश्चानुप्रासेऽपि वैदर्भगौडीययोरस्ति कथञ्चिद्विशेष इति ॥
अनुप्रासविशेषत्वात्तत्प्रसङ्गेन यमकं भञ्जयन्नाह—
वर्णावृत्तिमेव नान्यत् यमकं विदुः विदन्ति कथयन्ति तज्ज्ञाः इति परमुखेन । तद्विदग्धोचितेयं वाचोयुक्तिरिति सर्वत्रानुसरत्वेनाम् । कोऽनयोर्भेद इत्याह—संघातगोचरामिति । अयमनयोर्भेदः । एकवर्णविषयावृत्तिरनुप्रासः । अनेकवर्णविषया तु यमकमिति । संघातः वर्णसमुदायो गोचरो विषयो यस्या इति विग्रह[ः/?/] । तत् किं नोच्यते इत्याह—तत्त्वित्यादि । तत्तु यमकम् । तुशब्दोऽर्थान्तरविवक्षायाम् । एकान्तेन साकल्येन सर्वेण, मधुरं च सर्वं न भवति, प्रायो गूढ़ार्थत्वेन अप्रसन्नत्वात् । तत्तु मधुरमेव यत्प्रसन्नम् । समानश्रुत्यनुप्रासयोस्त्वेकान्तमधुरता सर्वथा प्रसन्नत्वात् । एकान्तमधुरं चात्र प्रस्तुतम् । अतः नैकान्तमधुरत्त्वात् पश्चाद् दुष्करे विधास्यते प्रतिपादयिष्यते । प्रभेदतो लक्षणतस्तूक्तमेवेति ॥
यदुक्तं वाचि वस्तुन्यपि रसः स्थित58 इति तत्रेयता वाचि रसो दर्शितः । सम्प्रति वस्तुनि रसं विवरीतुमुपक्रमते—
काममित्यभ्युपगमे यदि नामेत्यर्थः । अलङ्कारोऽर्थालङ्कारः जात्यादिप्रभेदः सर्वोऽपि नैक एव कश्चित् अर्थे वस्तुनि रसं माधुर्यं निषिञ्चति आवहति । तथापि एवमपि इति विशेषविवक्षायां तां दर्शयति--अग्राम्यतेत्यादि । अग्राम्यतै
- १. ५१↩


text:
राज्यसभा
राज्यसभा ( ( शृणु) /ˈrɑːdʒjəsbhɑː/) (आङ्ग्ल: Council of States, हिन्दी: प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र) भारतगणराज्यस्य संसदः उच्चसदनत्वेन परिगण्यते । भारतगणराज्यस्य राज्यानां विधानपरिषदः, विधासभायाः च सदस्यानां मतदानेन एतस्य सदनस्य प्रतिनिधीनां चयनं भवति । भारतीयसंविधाने राज्यसभायाः सदस्यानाम् अधिकतमसङ्ख्या २५० निर्धारिता अस्ति । तेषु द्वादशजनाः कला, साहित्यं, विज्ञानं, कृषिः, यान्त्रिकी, लोकप्रशासनं, समाजसेवा इत्यादिभ्यः क्षेत्रेभ्यः भवन्ति । उक्तानां द्वादशदसदस्यानां नियुक्तिं राष्ट्रपतिः करोति । १९५२ तमस्य वर्षस्य 'अप्रैल'-मासस्य तृतीये (३/४/१९५२) दिनाङ्के राज्यसभायाः रचना अभवत् । प्रथमराज्यसभायाः प्रथमगोष्ठी तत्कालीनस्य डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन् महोदयस्य अध्यक्षतायाम् अभवत् । १९५४ वर्षात् प्राक् राज्यसभायाः नाम 'काउंसिल् ऑफ् स्टेट्स्' आसीत् । ततः १९५४ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य त्रयोविंशतितमे (२३/८/१९५४) दिनाङ्के सभापतिः अघोयत् यत्, “इतः परम् एतत् सदनं राज्यसभानाम्ना सम्बोधनीयम्” इति ।
अन्तर्विषयाः
- १ इतिहासः
- २ राज्यसभायाः सदस्यसङ्ख्या
- ३ पात्रता
- ४ राज्यसभायाः विशेषाधिकारः
- ५ राज्यसभायाः कालः
- ६ राज्यसभायाः सत्रकालः
- ७ राज्यसभायाः पदाधिकारिणः
- ८ राज्यलभालोकसभयोः सम्बन्धः
- ९ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
- १० उद्धरणम्
- ११ अधिकवाचनाय
इतिहासः[सम्पादयतु]
राज्यसभायाः आरम्भः १९१८ तमे वर्षे ’मोन्टेग-चेम्लफोर्ड’ इत्यनेन प्रतिवेदनेन अभवत् । भारतसर्वकाराधिनियमः १९१९ तमे वर्षे कार्यान्वितः अभवत् । तस्याधिनियमस्य अन्तर्गतं राज्यसभायाः रचना अभवत् । एतस्याः राज्यसभायाः अधिकाराः सीमिताः आसन् । १९२१ तमे वर्षे एतस्याः राज्यसभायाः अस्तित्वं समाजस्य सम्मुखम् आसीत् । तस्मिन् काले गवर्नर् जनरल् राज्यसभायाः अध्यक्षत्वं करोति स्म । तदारभ्यः एतावता एतस्य सदनस्य विषये न्यूनानि परिवर्नानि एवाभूवन् ।
स्वतन्त्रे भारते अपि उच्चसदनस्य आवश्यकतायाः विषये बहवः वादविवादाः अभवन् । तेषां वादविवादानां सारम् अस्ति यत्, “भारतं तु विभिन्नानां राज्यानां, जातीनां, सम्प्रदायानां, संस्कृतीनां च एकसूत्रम् अस्ति । अतः सर्वेषां जनानाम् आवश्यकतानुसारं कार्यं कर्तुम् एकं सदनं समर्थं न भवति” इति । अतः भारतगणराज्यस्य प्रारूपसमित्या द्वितीयसदनस्य रचना अङ्गीकृता ।
राज्यसभायाः सदस्यसङ्ख्या[सम्पादयतु]
भारतीयसंविधानस्य ८० तमे अनुच्छेदे राज्यसभायाः सङ्ख्यायाः विषये उल्लिखम् अस्ति । तदनुसारं राज्यसभायाम् अधिकतमं २५० सदस्याः निर्वाचनमाध्यमेनैव सभायां प्रतिनिध्वं कर्तुं प्रभवन्ति । तेषु २५० सदस्येषु २३८ सदस्याः राज्यानां प्रतिनिधित्वं, १२ सदस्याः राष्ट्रपतिना नामाङ्किताः भवन्ति । ते द्वादशसदस्याः कला, साहित्यं, विज्ञानम् इत्यादिभ्यः क्षेत्रेभ्यः कार्यं कुर्वन्ति ।
पात्रता[सम्पादयतु]
राज्यसभायाः सदस्यतां प्राप्तुं भारतीयसंविधानस्य ८४ तमानुच्छेदानुसारं योग्यता आवश्यकी ।
- सः भारतीयः स्यात्
- तस्य वयः न्यूनातिनूनं ३० वर्षाणि आवश्यकी
- भारतीयसंविधाने लिखितानाः संसद्सदस्यानां योग्यताः अधः उल्लिखिताः [५] –
- सः भारतगणराज्यस्य नागरिकः स्यात् [६] ।
- राज्यसभायाः सदस्यतां प्राप्तुं नूनातिनूनं त्रिंशत्वर्षाणि वयः स्यात् ।
- भविष्यत्काले यदि संसदा समयानुगुणं काश्चन योग्याताः निर्धार्यन्ते, तर्हि तासां योग्यतानां अनुगुणं तस्य योग्यता स्यात् ।
राज्यसभायाः विशेषाधिकारः[सम्पादयतु]
भारतगणराज्यस्य सदनत्वेन राज्यसभायाः केचन विशेषाधिकाराः भारतीयसंविधाने उल्लिखिताः सन्ति । राज्यसभासम्बद्धाः नियमाः त्रिषु भागेषु विभाजिताः सन्ति । ते क्रमेण सङ्घसूची, राज्यसूची, समवर्तीसूची इति प्रख्याताः । यदि राज्यसभायाः २/३ सदस्याः कस्यचित् विधेयकस्य विषये कथयन्ति यत्, “एषः विधेयकः देशहिताय समीचीनः अस्ति” इति, तर्हि संसद् एतस्य विधेयकस्य विषये भारतगणराज्यस्य सर्वेषु राज्येषु तस्य विधेयकस्य कार्यान्वयं कर्तुं शक्नोति ।
राज्यसभायाः २/३ सदस्याः यदि कस्याश्चित् सेवयाः विषये अखिलभारतीयस्तरे कार्यान्वयाय योग्यं घोषयति, तर्हि संसद् तेषां कार्यान्वयस्य अधिकारं प्राप्नोति ।
राज्यसभायाः कालः[सम्पादयतु]
राज्यसभायाः कदापि वसर्जनं न भवति । राज्यसभायाः सदस्यानां चयनं षड्वर्षेभ्यः भवति । राज्यसभायाः एकपादप्रतिशत् सदस्याः प्रतिद्वितीयवर्षं पदत्यागं कुर्वन्ति । तेषां सदस्यानां स्थानं पूरयितुं प्रतिद्वितीयवर्षे निर्वाचनं भवति । यदि कोऽपि सदस्यः त्यागपत्रं यच्छति उत राज्यसभासदस्यस्य मृत्युः भवति, तर्हि उपनिर्वाचनमाध्यमेव पदपूर्तिः भवति ।
राज्यसभायाः सत्रकालः[सम्पादयतु]
राज्यसभायाः प्रतिवर्षं सत्रद्वयं भवति । परन्तु उभयोः सत्रयोः मध्ये षण्मासाधिकस्य समयः न भवति । सामान्यतः राज्यसभायाः सत्रस्य आरम्भः लोकसभायाः सत्रेण सहैव भवति । परन्तु भारतीयसंविधानस्य ३५२, ३५६, ३६० अनुच्छेदानुसारम् आपत्कालस्य स्थित्यां राज्यसभायाः विशेषसत्रस्य आह्वानं कर्तुं शक्यते । लोकसभायाः विसर्जनेनापि राज्यसभायाः विशेषसत्रस्य आह्वानं शक्यम् ।
राज्यसभायाः पदाधिकारिणः[सम्पादयतु]
राज्यसभायाः कार्यं सुचारुरीत्या चालयितुं राज्यसभायाम् अधिकारिणः भवन्ति । सभापतिः, उपसभापतिः, राज्यसभानेता च राज्यसभायाः अधिकारित्वेन परिण्यन्ते ।
सभापतिः[सम्पादयतु]
भारतगणराज्यस्य उपराष्ट्रपतिः राज्यसभायाः सभापतित्वेन दायित्वं वहति । उपराष्ट्रपतिः एव राज्यसभायाम् अनुशासनं स्थापयितुं, चर्चायाः विषयं चेतुम् उत्तरदायी भवति । सभापतिः नूतनसदस्यैः राज्यसभायाः सदस्यत्वेन शपथं कारयति । उपराष्ट्रपतिः यदा राष्ट्रपतेः अनुपस्थितौ राष्ट्रपतित्वेन कार्यं करोति, तदा उपसभापतिः राज्यसभायाः कार्यं पश्यति । सभापतिः यदि त्यागपत्रं दातुम् इच्छति, तर्हि सः राष्ट्रपतये त्यागपत्रं ददाति ।
उपसभापतिः[सम्पादयतु]
राज्यसभायाः सदस्याः स्वेषु एकस्य सदस्यस्य चयनम् उपसभापतित्वेन करोति । २००२ तमस्य वर्षस्य ‘मई’-मासस्य चतुर्दशे (१४/३/२००२) दिनाङ्के संसदा एकः विधेयकः सिद्धः कृतः आसीत् । तस्य विधेयकस्य अनुसारम् उपसभापतेः भृत्तं केन्द्रियमन्त्रिणः भृत्तवत् भवति । सभापतेः अनुपस्थितौ उपसभापतिः एव राज्यसभायाः कार्यं करोति । निम्नैः कारणैः उपसभापतेः पदं रिक्तं भवति –
- यदा सः राज्यसभायाः सदस्यत्वेन पदत्यागं कुर्यात् ।
- यदा सः सभापतये त्यागपत्रं दद्यात् ।
- राज्यसभायाः सदस्याः उपसभापतेः पदभ्रष्टतायै याचनां कुर्युः । परन्तु यदि उपसभापतिः पदभ्रष्टः करणीयः, तर्हि चतुर्दशदिनात् प्राक् सः सूचनीयः इति भारतीयसंविधानानुसारम् ।
अन्यव्यक्तिः[सम्पादयतु]
सभापतेः, उपसभापतेः च अनुपस्थितौ सदनस्य अध्यक्षत्वं राष्ट्रपतिना निर्देशितः जनः करोति । राष्ट्रपतिः राज्यसभायाः सदस्येषु एकस्मै राज्यसभायाः कार्यं कर्तुम् आदेशं ददाति । तस्य पार्श्वे सभापतिवत् अधिकाराः भवन्ति ।
महासचिवः (Secretary General)[सम्पादयतु]
सभापतिः राज्यसभायाः महासचिवस्य नियुक्तिं करोति । तस्य महासचिवस्य स्तरं भारतसङ्घस्य सर्वोच्चनागरिकसेवकस्य स्तरसदृशं भवति । महासचिवः पीठासिनेभ्यः अधिकारिभ्यः स्वपरामर्शान् यच्छति । राज्यसभायाः अभिलेखानां संरक्षणस्य कार्यं महासचिवः करोति । महासचिवः राज्यसभायाः सभापतेः निर्देशानुसारं कार्यं करोति ।
सभानेता[सम्पादयतु]
राज्यसभायाः अधिकारिषु सभानेतुः अपि गणना भवति । सः सभानेता सभापतेः, उपसभापतेः अनुपस्थितौ राज्यसभायाः अध्यक्षत्वं करोति । सभापतेः, उपसभापतेः च उपस्थितौ तस्य दायित्वं भवति यत्, सभायाः कार्यं सुचारुरीत्या भवेत् इति । राज्यसभायां सभानेतृत्वेन दायित्वं भारतगणराज्यस्य प्रधानमन्त्री वहति । परन्तु एतस्य कृते प्रधामन्त्री राज्यसभायाः सदस्यः स्यात् इति अनिवार्यम् । सः सभापतेः पीठस्य दक्षिणपाश्वस्य आसन्देषु प्रप्रथमे आसन्दे तिष्ठति, येन सभापतिना सह तस्य सहजसम्पर्कः भवेत् । राज्यसभायाः विभिन्नेभ्यः विधेयकेभ्यः राज्यसभायाः नेतुः परामर्शं सभापतिः स्वीकरोति ।
राज्यलभालोकसभयोः सम्बन्धः[सम्पादयतु]
लोकसभायाः अपेक्षया राज्यसभायाः पार्श्वे अधिकाराः न्यूनाः भवन्ति । परन्तु विधेयकाः उभयोः सदनयोः समर्थनेनैव सिद्धाः भवन्ति । लोकसभायाः शक्तिः, अधिकाराः, प्रभावः राज्यसभायाः अपेक्षया अधिकः वर्तते । केन्द्रसर्वकारस्य मन्त्रिमण्डलं लोकसभां प्रति एव उत्तरदायी भवति । वित्तसम्बद्धविधेयकान् विहाय राज्यसभालोकसभायाः शक्तिः समाना वर्तते । परन्तु वित्तसम्बद्धविधेयकानां चर्चा केवलं लोकसभायाम् एव भवति ।
उभयोः सदनयोः कस्मिंश्चित् विधेयके सिद्धे सति षण्मासाभ्यान्तरे राष्ट्रपतिः राज्यसभालोकसभासदस्यानां संयुक्ताधिवेशनस्य आयोजनं कर्तुं शक्नोति । लोकसभाध्यक्षः तस्याधिवेशनस्य अध्यक्षतां करोति । तस्मिन् संयुक्ताधिवेशने यदि २/३ प्रतिशत्सदस्याः विधेयकस्य समर्थनं कुर्वन्ति, तर्हि सः विधेयकः संसदा सिद्धः कृतः इति मन्यते [७] । ततः राष्ट्रपतेः हस्ताक्षरानन्तरं सः विधेयकः संविधानस्य भागः भवति । राज्यसभायाः अपेक्षया लोकसभायाः सदनस्य सदस्यसङ्ख्या अधिका भवति । अतः स्वाभाविकम् अस्ति यत्, विधेयकस्य निर्णये लोकसभायाः सदस्यानां मतानि निर्णायकत्वं धरन्ते ।
वित्तीयविधेयकाः प्रप्रथमं लोकसभायाम् एव प्रस्थापनीयाः इति संविधाने उल्लेखः विद्यते [८] । ततः विधेयके सिद्धे सति उच्चसदनं स्वपरामर्शान् योजयित्वा चतुर्दशदिनेषु लोकसभायै प्रतिप्रेषयति [८] । राज्यसभया दत्तान् परामर्शान् अङ्गीकर्तुं लोकसभा स्वतन्त्रा भवति ।
यद्यपि भारतीयसंविधानेन राज्यसभायाः अपेक्षया लोकसभायै शक्तिः अधिका प्रदत्ता, तथापि द्वितीयसदनत्वेन सशक्तरीत्या कार्यं कर्तुम् अवसरः संविधानेन राज्यसभायै तु प्रदत्त एव ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- http://rajyasabha.nic.in/
- http://rstv.nic.in/rstv/index.aspx
- http://india.gov.in/my-government/indian-parliament/rajya-sabha
- http://164.100.47.5/qsearch/qsearch.aspx
- http://rsdebate.nic.in/
उद्धरणम्[सम्पादयतु]
- ↑ "राज्यसभायाः अध्यक्षः". rajyasabha.nic.in. Retrieved १९-८-२०११.
- ↑ "राज्यसभायाः उपाध्यक्षः". Retrieved 19 August 2011.
- ↑ ३.० ३.१ "राज्यसभा विषये". rajyasabha.nic.in.
- ↑ "Council of States (Rajya Sabha) - rajyasabha.in".
- ↑ "भारतीयसंविधानम्, अनुच्छेदः ८०". भारतगणराज्यम्. २६/१/१९५०.
- ↑ "भारतीयसंविधानम्, अनुच्छेदः ८४". भारतगणराज्यम्. २६/१/१९५०.
- ↑ "भारतीयसंविधानम्, अनुच्छेदः ९३", भारतगणराज्यम्, २६/१/१९५०.
- ↑ ८.० ८.१ "भारतीयसंविधानम्, अनुच्छेदः १०९", भारतगणराज्यम्, २६/१/१९५०. उद्धरणे दोषः : Invalid
tag; name "अनुच्छेदः १०९" defined multiple times with different content


text:
एन् सि सि
एन् सि सि (National Cadet Corps (India)) भारतीय सैनिकप्रशिक्षणसंस्था । न्याशेनल् केडत् कोर् ( corps इति आङ्ग्लपदस्य उच्चारण "कोर्" इति अस्ति) (राष्ट्रियशिशिक्षुनिकायः) अस्य प्राधानकार्यालयः नवदेहल्याम् अस्ति । एन् सि सि शालाछात्राणां तथा महाविद्यालयछात्राणां कृते ऐच्छिकम् अस्ति । एषः त्रिविषयकः भवति । स्थलवायुजलसेनायाः प्रत्येकं विभागः अस्ति । युवानः अग्रे देशभक्तियुताः अनुशासानयुक्ताः प्रजाः भवेयुः । भारते सर्वत्र विश्वविद्यालयेषु, , प्रौढशालासु , महाविद्यालयेषु च छात्राः सैनिकप्रशिक्षणं प्राप्नुवन्ति एतेन । सैनिकविषये सामान्यज्ञानं ते प्राप्नुवन्ति । अत्रत्य अधिकारिभिः तथा शिक्षार्थिभिः सैनिकैः भवितव्यम् इति अनिवार्यता नास्ति । परन्तु ये अत्र प्रशिक्षणं प्राप्नुवन्ति तेषां चयनसमये अन्य-अभ्यर्थिनाम् अपेक्षया प्रथमप्राशस्त्यं दीयते ।
अन्तर्विषयाः
उद्देशाः[सम्पादयतु]
- १ देशस्य युवकेषु शीलसंवर्धन, साहाय्यकरणम् अनुशासनं, नायकत्वं, जात्यतीतभावना, साहसप्रवृत्तिः, परार्थभावनया कार्यकरणम्, इत्यादीनां मौलिकगुणानां वर्धनम् ।
- २ मानवसंसाधननिर्मितिः ।
- ३ युवानः सैनिककार्यार्थं प्रोत्साहिताः भवेयुः ।
- ४ जीवनस्य प्रत्येकस्मिन् क्षेत्रे नायकत्ववर्धनं , देशस्य सेवायै सदा उपलब्धिः च ।
- ५ सशस्त्रबलेषु युवकाः कार्यं कुर्युः, तदर्थं योग्यवातावरणस्य निर्मितिः भवेत् ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
एतस्य स्थापनं प्रशासनेन १९४८ तमे वर्षे कृतम् । एतस्य मूलं तावत् ‘University Corps” । १९१७ तमे वर्षे भारतीयरक्षा-अधिनियमेन स्थापितम् एतत् । तस्य कारणं रक्षाकार्ये सैनिकानाम् अभावः आसीत् । यदा भारतीयप्रादेशिकाधिनियमः पारितः अभवत् तदा विश्वविद्यानिलयनिकायस्थाने राष्ट्रियनिकायः स्थापितः अभवत् । १९४९ तमे वर्षे बालिकानां कृते एकः विभागः स्थापितः अभवत् । १९५० तमे वर्षे वायुसेनाविभागः अपि योजितः अभवत् । चीनयुद्धसमये भारते सर्वेभ्यः छात्रेभ्यः एन् सि सि अनिवार्यम् आसीत् । परन्तु १९६८ तमे वर्षे पुनः ऐच्छिकत्वेन कृतम् । अस्य मुख्यालयः देहल्याम् अस्ति । तस्य १६ निदेशकाः सन्ति । ते देशस्य विभिन्नराज्येषु कार्यं निर्वहन्ति । ते राज्यस्य राजधान्यां भवन्ति ।
निर्देशनालयाः[सम्पादयतु]
- १. आन्ध्रप्रदेशराज्यम्
- २. बिहारराज्यम् तथा झारखण्डराज्यम्
- ३. देहली
- ४. गुजरातराज्यम्, दादरा तथा नगरहवेली
- ५. जम्मूकाश्मीरराज्यम्
- ६. कर्णाटकराज्यम् तथा गोवाराज्यम्
- ७. केरलराज्यम् तथा लक्षद्वीपाः
- ८. महाराष्ट्रराज्यम्
- ९. मध्यप्रदेशराज्यम् तथा छत्तीसगढराज्यम्
- १०. ओडिशाराज्यम्
- ११. पूर्वोत्तरप्रदेशः
- १२. पञ्जाबराज्यम्, हरियाणाराज्यम्, हिमाचलप्रदेशराज्यम्, चण्डीगढ़
- १३. राजस्थानराज्यम्
- १४. तमिळनाडुराज्यम् ,पुदुचेरी तथा अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः
- १५. उत्तरप्रदेशः
- १६. पश्चिमबङ्गालराज्यम् तथा सिक्किमराज्यम्
षोडश निदेशालयाः ७७४ घटक्त्वेन पुनः विभक्ताः सन्ति । एतेषु ६५७ स्थलसेनायाः, ५९ जलसेनायाः, ५८ वायुसेनायाः घटकाः सन्ति ।
समवस्त्रम्[सम्पादयतु]
स्थलसेनायाः शिशिक्षवः खाकीवस्त्रं धरन्ति । जलसेनायाः श्वेतवस्त्रं धरन्ति । वायुसेनायाः नीलवर्णस्य वस्त्रं धरन्ति ।
गणतन्त्रदिनोत्सवशिबिरम्[सम्पादयतु]
एतन्निमित्तं देहल्यां जनवरीमासे प्रथमदिनाङ्कतः २९ दिनाङ्कपर्यन्तं चिताः १८५० शिक्षार्थिनः देशस्य विभिन्नराज्यतः केन्द्रशासितप्रदेशतः च आगत्य शिबिरे भागं वहन्ति । शिबिरस्य उद्घाटनं भारतस्य उपराष्ट्रपतिः करोति । २७ दिनाङ्के प्रधानमन्त्रिणः उपस्थितौ शिबिरस्य समापनं भवति । शिबिरसमये देशस्य रक्षामन्त्री, केन्द्रसचिवमण्डल्याः मन्त्रिणः, मुख्यमन्त्रिणः, सेनात्रयस्य नेतारः अभ्यागच्छन्ति । तस्मिन् समये अनेके स्पर्धाः आयोजिताः भवन्ति । तेषु षोडशनिदेशालयानां मध्ये गुणप्रवरनिदेशालयः चितः भवति । तदर्थं प्रधानमन्त्रिपताका दीयते । स्पर्धासु राष्ट्रिय-एकता-बोधः, व्यायामः,रेखा तथा पताकाप्रदेशः, साम्स्कृतिककार्यक्रमाः च भवन्ति । प्रत्येकं विभागतः उत्तमशिक्षार्थिनः तथा उत्तमशिक्षार्थिन्याः च , (ज्येष्टबालकेषु ज्येष्टबालिकासु च) चयनम् भवति
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Official website
- NCC OTA Kamptee
- Maharashtra Directorate
- Delhi Directorate
- Punjab Directorate
- Andhra Pradesh Directorate
- Kerala Directorate
- Jammu & Kashmir Directorate
- Gujarat Directorate
- Odisha Directorate


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २०६
कृष्णमृगचर्मदानविधिवर्णनम्।
मनुरुवाच।
कृष्णाजिनप्रदानस्य विधिकालौ ममानघ।
ब्राह्मणञ्च तथाचक्ष्व तत्र मे संशयो महान् ।। २०६.१ ।।
मत्स्य उवाच।
वैशाखी पौर्णमासी च ग्रहणे शशिसूर्ययोः।
पौर्णमासीतु या माघे ह्याषाढी कार्तिकी तथा ।। २०६.२ ।।
उत्तरायणं द्वादशी वा तस्यां दत्तं महाफलम्।
आहिताग्निर्द्विजो यस्तु तद्देयं तस्य पार्थिव ।। २०६.३ ।।
यथा येन विधानेन तन्मे निगदतः श्रृणु।
गोमयेनोपलिप्ते तु शूचौ देशे नराधिप ।। २०६.४ ।।
आदावेव समास्तीर्य शोभनं शस्तमाविकम्।
ततः सश्रृङ्गं सखुरमास्तरेत् कृष्णमार्गकम् ।। २०६.५ ।।
कर्तव्यं रुक्मश्रृङ्गं तद्रौप्यदन्तं तथैव च।
लाङ्गलं मौक्तिकैर्युक्तं तिलच्छन्नं तथैव च ।। २०६.६ ।।
तिलैश्च शिखितं कृत्वा वाससाच्छादयेच्छुचि।
सुवर्णनाभं तत्कुर्यादलङ्कुर्याद्विशेषतः ।। २०६.७ ।।
रत्नैर्गन्धैर्यथाशक्त्या तस्य दिक्षु च विन्यसेत्।
कांस्यपात्राणि चत्वारि तेषु दद्याद्यथाक्रमम् ।। २०६.८ ।।
मृण्मयेषु च पात्रेषु पूर्वादिषु यथाक्रमम्।
घृतं क्षीरं दधि क्षौद्रमेवं दद्याद्यथाविधि ।। २०६.९ ।।
चम्पकस्य तथा शाखामव्रणं कुम्भमेव च।
बाह्योपस्थापनं कृत्वा शुभचित्तो निवेशयेत् ।। २०६.१० ।।
सूक्ष्मवस्त्रं शुभम्पीतं मार्जनार्थं प्रयोजयेत्।
तथा धातुमयीः पात्रीः पादयोस्तस्य दापयेत् ।। २०६.११ ।।
यानि कानि च पापानि मया लोभात् कृतानि वै।
लोहपात्रादि दानेन प्रणश्यन्तु ममाशु वै ।। २०६.१२ ।।
तिलपूर्णं ततः कृत्वा वामपादे निवेशयेत्।
यानि कानिच पापानि कर्णोत्थानि कृतानि च ।। २०६.१३ ।।
कांस्यपात्रप्रदानेन तानि नश्यन्तु मे सदा।
मधुपूर्णन्तु तत्कृत्वा पादे वै दक्षिणे न्यसेत् ।। २०६.१४ ।।
परापवादपैशून्याद्वृथा मांसस्य भक्षणात्।
तत्रोत्थितञ्च मे पापं ताम्रपात्रात्प्रणश्यतु ।। २०६.१५ ।।
कन्यानृतात् गवाञ्चैव परदाराभिमर्शनात्।
रौप्यपात्रप्रदानाद्धि क्षिप्रं नाशं प्रयातु मे ।। २०६.१६ ।।
ऊर्ध्वपादे त्विमे कार्ये ताम्रस्य रजतस्य च।
जन्मजन्मसहस्रेषु कृतं पापं कुबुद्धिना ।। २०६.१७ ।।
सुवर्णपात्रदानात्तु नाशयाशु जनार्द्दन!।
हेममुक्ताविद्रुमञ्च दाड़िमं बीजपूरकम् ।। २०६.१८ ।।
प्रशस्तपत्रे श्रवणे खुरे श्रृङ्गाटकानि च।
एवं कृत्वा यथोक्तेन सर्वशाकफलानि च ।। २०६.१९ ।।
तत्प्रतिग्रहविद्विद्वानाहिताग्निर्द्विजोत्तमः।
स्नातो वस्त्रयुगच्छन्नः स्वशक्त्या चाप्यलङ्कृतः ।। २०६.२० ।।
प्रतिग्रहश्च तस्योक्तः पुच्छदेशे महीपते!।
तत एवं समीपे तु मन्त्रमेनमुदीरयेत् ।। २०६.२१ ।।
कृष्णः कृष्णगलोदेवः कृष्णाजिनधरस्तथा।
तद्दानाद्धूतपापस्य प्रीयतां वृषभध्वजः ।। २०६.२२ ।।
अनेन विधिना दत्त्वा यथावत् कृष्णमार्गकम्।
न स्पृश्योऽसौ द्विजो राजन्! चितियूपसमो हि सः ।। २०६.२३ ।।
स दाने श्राद्धकाले च दूरतः परिवर्जयेत्।
स्वगृहात्प्रेष्य तं विप्रं मङ्गलस्नानमाचरेत् ।। २०६.२४ ।।
पूर्णकुम्भेन राजेन्द्र! शाखया चम्पकस्य तु।
कृत्वाचार्यश्च कलशं मन्त्रेणानेन मूर्द्धनि।। २०६.२५ ।।
आप्यायस्व समुद्रज्येष्ठा ऋचा संस्नाप्य षोड़श।
अहतेवाससीवत आचान्तः शुचितामियात् ।। २०६.२६ ।।
तद्वासः कुम्भसहितं नीत्वा क्षेप्यं चतुष्पथे।
कृतेनानेन या तुष्टिर्न सा शक्या सुरैरपि ।। २०६.२७ ।।
वक्तुं हि नृपतिश्रेष्ठ! तथाप्युद्देशतः श्रृणु।
समग्रभूमिदानस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् ।। २०६.२८ ।।
सर्वान् लोकांश्च जयति कामचारी विहङ्गवत्।
आभूतसंप्लवं यावत्सर्गमाप्नोत्यसंशयम् ।। २०६.२९ ।।
न पिता पुत्रमरणं वियोगं भार्यया सह।
धनदेशपरित्यागं न चैवेहाप्नुयात् क्वचित् ।। २०६.३० ।।
कृष्णेप्सितं कृष्णमृगस्य चर्म दत्त्वा द्विजेन्द्राय समाहितात्मा।
यथोक्तमेतन्मरणं न शोचेत् प्राप्नोत्यभीष्टं मनसः फलं तत् ।। २०६.३१ ।।


text:
सिक्किमराज्यम्
सिक्किमराज्यम् (Sikkim) भारतदेशस्य ईशान्यदिशि विद्यमानं लघुराज्यम् । अस्य राज्यस्य केन्द्रं गङ्गटोक इत्येतन्नगरम् । एषः पर्वतीयप्रदेशः वर्तते । १९७५ तमे वर्षे जनमतं सङ्गृह्य भारतदेशे समाविष्टः जातः अयं प्रदेशः । अङ्गुष्ठाकारराज्यम् इति प्रसिद्धं राज्यमिदम् । काञ्चनजङ्गा (८५८५ मी.) नामकं जगति तृतीयम् उच्चतरं शिखरम् अस्मिन्नेव राज्ये राराजते । राज्यमिदं भारतदेशे पर्यटनस्य प्रमुखकेन्द्रमपि मन्यते ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
सिक्किमराज्यस्य विस्तारः ७,०९६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । क्षेत्रफलदृष्ट्या अस्य स्थानं भारतदेशस्य राज्येषु निम्नतमाद् द्वितीयम् अस्ति । अस्य राज्यस्य पश्चिमदिशि नेपालदेशः, उत्तरदिशि चीनदेशः, पूर्वदिशि तिबेट्, आग्नेयदिशि भूतानदेशः, दक्षिणदिशि पश्चिमबङ्गलराज्यम् अस्ति । अत्र सिङ्गलिला-चोलापर्वतावली स्तः । तिस्ता, रङ्गीत, रङ्गपो च अस्य राज्यस्य प्रमुखनद्यः विद्यन्ते । अत्रस्थं वनस्पति-प्राणिवैविध्यं महत्त्वपूर्णम् ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
अस्य राज्यस्य जनसङ्ख्या न्यूनतमा अस्ति । सिक्किमराज्यस्य जनसङ्ख्या(२०११) ६,१०,५७७ अस्ति । अस्मिन् ३,२३,०७० पुरुषाः, २,८७,५०७ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले चतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे ८६ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ८६ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १२.८९% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-८९० अस्ति । अत्र साक्षरता ८१.४२ % अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् ७४.८५% जनाः ग्रामेषु निवसन्ति ।
कृषिः उद्यमाश्च[सम्पादयतु]
कृषिः, उद्यमः, उद्यानपालनं, पर्यटनव्यवसायः इत्येते व्यवसायाः अत्रस्थजनानाम् उपजीविकां कल्पयन्ति । पर्यटनव्यवसायः अस्य राज्य-अर्थव्यवस्थायाः कशेरुका मन्यते । एला(cardamom)उत्पादने मण्डलमिदम् अग्रगण्यम् । तथा चायं, काफीबीजं च प्रमुखसस्योत्पादनानि । अस्मिन्मण्डले खनिजसम्पत्तिः अधिका वर्तते परं सम्पत्तेः शुद्धीकरणोद्यमानां सङ्ख्या तावती नास्ति ।
ऐतिहासिकं किञ्चित्[सम्पादयतु]
लेप्चा, नाओङ्ग, चङ्ग, मोन इत्यादयः अत्रस्थपुरातन्यः जनजातयः सन्ति । एतेषां जनजातीनाम् सामोपचारेण एकत्र निवासार्थं तुर्-वे-पा-नो अर्थात् पुनू अयं यतितवान् । १७ शतके तिबेटन् स्थलान्तरम् अभवत् । तदा भूतिया इति तत्रस्थाः जनजातिजनाः बहुसङ्ख्यया सिक्किम राज्यं प्रविष्टवन्तः । सिक्किमनिवासिजनाः प्रमुखतया निसर्गपूजकाः आसन् । यदा भूतियाजनानाम् आगमनम् अभवत् तदा तैः मूलसिक्किमजनानां बौद्धमतान्तरणाय यतितम् । दक्षिणसिक्किमप्रदेशे तदा 'सक्य' राज्ञः आधिपत्यमासीत् । अनन्तरं १६४२ तमवर्षतः ३३२ वर्षाणि यावत् नामग्यालवंशस्य प्रशासकानाम् आधिपत्यमासीत् । १८ शतके नेपालीजनानां विस्तारवादीभूमिका वर्धमाना आसीत् । नेपालजनाः चीनदेशस्योपरि आक्रमणं कर्तुं यतितवन्तः । परं चीनजनैः नेपालजनानां पराजयः कृतः । नेपालजनाः सिक्किम-राज्य-आक्रमणाय अपि यतितवन्तः । परं तदा भारतदेशे आङ्ग्लानाम् आधिपत्यम् आसीत् । आङ्ग्लप्रशासकैः स्वार्थरक्षणाय सिक्किम जनेभ्यः साहाय्यं दत्तम् । १८१४ तमे वर्षे आङ्ग्ल-नेपालयुद्धम् अभवत् । नेपालदेशः पराजितः । १८१७ तमे वर्षे आङ्ग्लैः सिक्किम प्रशासकैः सह 'Treaty Of Titalia'-सन्धिः कृता । आङ्ग्लानां डार्जीलिङ्ग स्थलविषये रुचिः आसीत्, कारणं दार्जिलिङ्ग स्थलतः तिबेट, नेपाल, सिक्किम इत्येतेषु प्रदेशेषु व्यापारः, प्रशासनं च समीचिनं भवेत् । अतः आङ्ग्लानां तथैव व्यवहारः आसीत् । अन्ततः १८३५ तमे वर्षे नामग्यालप्रशासकेन दार्जिलिङ्ग स्थलम् आङ्ग्लप्रशासकेभ्यः निश्चितं धनं स्वीकृत्य दत्तम् । एषः व्यवहारः चोग्याल-नामग्याल इत्यनेन प्रशासकेन कृतः । १९४७ तमवर्षपर्यन्तम् अयमेव क्रमः आसीत् । १९४७ तमे वर्षे भारत-संयुक्त-राष्ट्रनिर्माणसमये सिक्किमराज्यस्य स्वतन्त्रम् अस्तित्वं संस्थाप्य भारतदेशः रक्षणकर्ता (Protectorate) भविष्यति एवं योजनां कृत्वा स्वस्थानं संरक्ष्य अयं प्रदेशः भारतदेशे समाविष्टः जातः । तदा ताशी-नामग्याल इति शासकस्य आधिपत्यमासीत् । अनन्तरं प्रशासकयोः मध्ये सङ्घर्षः जातः । १९७० तमे वर्षे एषः सङ्घर्षः उच्चतमः आसीत् अन्ते १९७३ तमे वर्षे नामग्यालशासकानां प्रशासनं समाप्तिं गतम् । १६ मे १९७५ दिनाङ्के सिक्किम भारत देशस्य २२ तमराज्यत्वेन समाविष्टं जातम् ।
मण्डलानि[सम्पादयतु]
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
अत्र बहूनां जनजातीनां वैविध्यपूर्णम् एकत्र वास्तव्यं भवति । लेप्चा, भूतिया, नेपाली जनजातयः तेषु प्रमुखाः । अत्रस्थजनाः उत्सवप्रियाः सन्ति । उत्सवदिनेषु सिक्किमराज्यस्य छद्ममुखधारकाणां नृत्यप्रकारः प्रसिद्धः । उत्सवदिनेषु बाजरी इत्यस्य 'चङ्ग' इति विशिष्टसंस्कृतपदार्थः जनैः वेणुस्थाल्यां भुज्यते । 'फाङ्ग ल्हाब्सोल' इति विशिष्टोत्सवः । एतम् उत्सवं काञ्चनजङ्गा इति अत्रस्थदेवतायै धन्यवादवितरणार्थं जनाः विशिष्टतया आचरन्ति । सिक्किमनूतनवर्षस्य २८,२९ तमे च दिने 'कग्यत' इति नृत्यं विशिष्टत्वेन नृत्यन्ति । 'दसेन'(दसरा) इति बृहत्तमः उत्सवः अत्रस्थाः नेपाळी, हिन्दुजनाः च ओक्टोबर् मासे आचरन्ति । अत्रस्थानि वेणुकाष्ठैः तक्षितानि वस्तूनि, पटाः, चित्राणि च विशिष्टाः सन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
- White Hall
- दो-द्रुल स्तूपः
- सोलोफोक चारधाम
- युमथाङग व्हेली-कन्दरं
- पेलिङ्ग
- उष्णजलकुण्डानि
- गुरोः पद्मसम्भवस्य बौद्धविहारः
- रूमटेक मठः
- ताशी लिङ्ग
- ऑर्किड् अभयारण्यम्
- सोमगो निर्झरः
- दो द्रूल चोर्टेन
- इञ्चे मठः
- ताशीदिङ्ग मठः
- सङ्गा-चोलिङ्ग मठः
- पेमायङ्गत्से मठः
- पेमायनस्ती मठः
- बाबा हरभजन सिंह 'मेमोरियल'


text:
ब्रू वच् -- उभयपदी -- for fun
वद् वद् – भ्वादिगण परस्मैपदी (to speak) (आत्मनेपदी भी)
वदामि वदावः वदामः वदसि वदथः वदथ वदति वदतः वदन्ति--------लट्
अवदम् अवदाव अवदाम अवदः अवदतम् अवदत अवदत् अवदताम् अवदन् ----------लङ्
वदानि वदाव वदाम वद वदतम् वदत वदतु वदताम् वदन्तु----------लोट्
वदेयम् वदेव वदेम वदेः वदेतम् वदेत वदेत् वदेताम् वदेयुः---------विधिलिङ्
वदिष्यामि वदिष्यावः वदिष्यामः वदिष्यसि वदिष्यथः वदिष्यथ वदिष्यति वदिष्यतः वदिष्यन्ति---लृट्
वदितास्मि वदितास्वः वदितास्मः वदितासि वदितास्थः वदितास्थ वदिता वदितारौ वदितारः-----लुट्
ऊद उवाद उवद उवदिथ उवत्थ ऊदथुः उवाद ऊदतुः ऊदुः -----लिट्
अवादिषम् अवादिष्व अवादिष्म अवादीः अवादिष्टम् अवादिष्ट अवादीत् अवादिष्टाम् अवादिषुः----लुङ्
अवदिष्यत् अवदिष्यताम् अवदिष्यन् अवदिष्यः अवदिष्यतम् अवदिष्यत
अवदिष्यम् अवदिष्याव अवदिष्याम --------- लृङ्
वद