text:
द्वितीयः परिच्छेदः
यदि तर्हि निराकारस्य चेतसोऽसत्त्वं तत्त्वत इति संक्लेशव्यवदानव्यवस्था
विलोपः, उपप्लुतो ह्याकारकलापोऽतस्मिंस्तद्ग्रहाद् भ्रान्तिरेव संसारस्तत्प्रभववासना
संघातसमुद्धाते चोपप्लवविगमादनाभासममलं प्रकाशमात्रमवशि79b ष्यमाणं
निर्वाणमिति न क्षतिः । अन्यथा तु,
2546तथा हि सत्त्वैरेव प्रकाशैरविपरीतस्वरूपसंवेदनात् भ्रान्तेरत्यन्तमभावः
स्यात् । ततश्च सर्वसत्त्वाः सदैव मुक्ताः सदैव सम्यक्संबुद्धा भवेयुः । विकल्पिका
बुद्धिर्भ्रान्तिः, स्वप्रतिभासेऽनर्थे अर्थाध्यवसायादिति चेत् ? कथमवसीयमानस्तया
सोऽर्थो न प्रकाशते ? प्रकाश्यमाने वा कथमसौ तस्यां न प्रकाशते ? अथ प्रकाशत
एव, तदा अर्थस्य तादात्म्यप्रसङ्गः । असति चार्थे सा न स्यात् । अभून्मान्धाता,
भविष्यति शङ्खोऽस्त्यात्मा, नित्यः शब्दः इति सर्वात्मना च निश्चयः स्यात् । गौरिति
स्पष्टेन च स्वेन लक्षणेन प्रकाशेत । स्वलक्षणे च संकेतायोगाद् विकल्पिकैव सा बुद्धिर्न
स्यात् ।
तस्मादशेषगोव्यक्तिसाधारणेन गोत्वेन गोबुद्धिरलीकेन साभिलापेन विप्लवात्
प्रख्यातीति तथा प्रकाशनमस्या गवार्थावसाय इत्येष्टव्यम् । एवं ह्येते दोषा न स्युः,
अप्रतिभासमानस्यापि स्वलक्षणस्य भ्रान्त्यावसायात् । यथा चालीकस्य गोत्वस्य
गोबुद्धौ प्रकाशस्तादात्म्यं च, तद्व्यतिरेकाद् वस्तुत्वमनारोपितत्वं वा, तथा नीलादि
प्रकाशे नीलादीनामलीकानां प्रकाशसिद्ध्यैव तादात्म्यसिद्धिः, नानारूपनिष्ठयोरलीकत्वा
नलीकत्वयोरेकत्रापि वस्तुन्यविरोधात् । यदि च वस्तुत्वेऽनारोपितत्वे सा साध्ये
तादात्म्यमात्रं हेतुस्तदा गोत्वादिभिरनेकान्तः । अथानारोपितं तादात्म्यं हेतुस्तदसिद्ध
मिति । अत्राभिधीयते,
मरीचावजले जलग्रहो भ्रम इति लोके, शास्त्रे च स्वप्रतिभासेऽनर्थेऽर्थाध्य
वसायेन प्रवृत्तेर्भ्रान्तमनुमानमित्यादि बहुधाभिधानात् । अतस्मिंस्तद्ग्रहो नाम
भ्रान्तिर्विदिता । तस्या यदि साकारनयेऽनुपपत्तिरलीकाकार एव कथमुपपत्तिरिति
चिन्त्यताम् । ज्ञानं हि केनचिदाकारेण सत्येन वालीकेन वोपजातं नाम, बाह्यारोपस्तु
तदाकारे तत्कृतोऽन्यकृतो वा स्यात्, तत्कृतत्वेन तावत्तत्काल एव व्यापारान्तरमनु
भूयत इति कुतस्तदारोपः ? कालान्तरे च स्वयमेवासन् कस्य व्यापारः स्यात् ?
द्वितीयपक्षे ज्ञानान्तरमपि नाकारोपरागसङ्गिनीमुत्पत्तिमन्तरेण व्यापारान्तरेण
क्वचित् किञ्चित्करं नाम । तदेतदर्वाचीनं प्राचीनज्ञानाकारगोचरीकरणेऽपि न बाह्या
रोपव्यापारमपरं स्पृशति तदाकारलेशानुकारमपहाय, शब्दाकारस्यापि स्वरूपेऽन्तर्गत
त्वात् । यदि च व्यापारान्तरमपि संभवेद् बाह्यारोपाय, नाकारम्, अनुमानेऽपि
साधनमभिदध्यात् । अधिगतये तत्साधनं नारोपायेति चेत्—न, स्वरूपनिर्भासस्य
अनुमाने 80a प्रतिक्षेपादारोप एवासौ । आरोप इति असत्यविषय इति चेत् ?
ननु रूपाधिगतिरेव तर्हि वह्नेरनुमानसिद्धस्य स्यात् । तस्मादारोपोऽवसायोऽभिमानम्
इत्यनर्थान्तरमेतत् । संवादेत राभ्यां तु विशेषः, यतो न विकल्पमात्रं प्रमाणमिति
स्यात् ।
तस्मान्नाकारादन्यो ज्ञानस्य व्यापारः, आरोप्यमानश्चासावर्थो बाह्यस्तत्र बुद्धौ
यदि स्वरूपेण परिस्फुरति सत्यप्रतीतिरेवासौ क आरोपार्थः ? स्फुरणे च द्वितीयाकार
वेदनप्रसङ्गः । तदाकारस्फुरणमेव तस्य स्फुरणमिति चेत्—न, तस्यारोपविषयत्वात् ।
न हि मरीचिविस्फुरणमेव जलस्फुरणम्, तेन सहैकीकरणादिति चेत् ? कोऽयमेकी
करणार्थः ? यद्येकतापत्तौ प्रयोजकत्वम्, तदारोप्याविषययोः कदाचिदेकीभावा
भावादसंभवमेव । न हि शशविषाणे कारणं किञ्चित् । न च पूर्वमनेकमेकतामेतीति
क्षणिकवादिनः साम्प्रतम् । अर्थान्तरोत्पत्तिमात्रं तु स्यात्, न च तदप्युपलब्धिगोचरः
अन्यत्रारोपविषयात् । न च तावताप्यर्थस्य किञ्चिदिति कुतस्तस्यारोपः ? अथैकप्रतीतिः
एकीकरणम् ? तथापि न द्वयोः, आरोप्यानुभवाभावात् । न च द्वयोः प्रतीतिरित्येवा
रोपः, नीलपीतवत्, आरोप्यबोधगन्धाभावाच्चैकत्वेन प्रतीतिरित्यपि निरसनीयम् ।
यदि हि बाह्यं प्रतिभासेत, एकत्वेनानेकत्वेन वा सतासता वा प्रतीतिरिति युक्तम् ।
सर्वाकारतत्स्वरूपतिरस्कारेण सा प्रतीतिरित्येकप्रतीतिरिति चेत् ? तत्स्वरूप
तिरस्कारे तर्हि तदप्रतिभासनमेव । कस्यचिदंशस्य प्रतिभासनादिति चेत्—न, निरंश
389
त्वाद् वस्तुनः सर्वात्मना प्रतिभासोऽप्रतिभासो वेति शास्त्रमेवात्र परमते विस्तरेण ।
अध्यवसायादिति चेत् ? सोऽपि विकल्पापरनामा स्वाकारमन्तरेण वार्तामपि बाह्यस्य
न जानातीति उक्तप्रायम् । अथाभेदेन प्रतीतिः ? अद्यापि पर्युदासपक्षे ऐक्यप्रतीति
रेवोक्ता भवति प्रत्युक्ता च । भेदेन प्रतीतिनिषेधमात्रेऽपि न बाह्यस्य प्रतीतिरुक्तेति
कुतस्तदारोपः ? भेदेन नेति च निरुपयोगम्, अभेदेनैक्येन प्रतीतिव्यवस्थाविरहात्,
आरोपविषयमात्रप्रतीतेश्चापह्नोतुमशक्यत्वात् । तन्मात्रानुवादिना न कश्चिद् विशेष
उक्तो भवति ।
तस्माद् यावच्चिन्त्यते तावदारोप्यस्पर्शाभावन्नारोपो नाम । यथा कथञ्चित्
तत्प्रतिभासपरिभाषया च तदारोपेण भ्रमव्यवस्थायामलीक इव सत्येऽप्याकारे
उपरोधः, न तु तावता तात्त्विकत्वमुक्तं भवति । एवं तर्हि तस्य स्वरूपनिर्भासेऽपि
सुतरां न भ्रम इति कथं भ्रान्तिस्थितिः ? न कथञ्चित्, यदि विचारे आदरः ।
अविचाररमणीयमाबालसिद्धं व्यवहारमुपादाय पुद्गलादिवदा80b रोपमपि व्यवहरामः ।
विचार्यमाणस्तु विशीर्यत एव ॥
तत्र यावदविचारस्तावत् संसारो यावच्च स्वरूपपरिच्छेदनिष्ठा तावन्निर्वाणम् ।
इति न्यायः । कथं तर्हि भवपरिज्ञानम्, कथं वा तत्त्वतोऽसतो भ्रमात् प्रवृत्त्यादिरिति
वक्ष्यामः । यथा तु निराकारवादी तत्त्वतो भ्रमव्यवस्थामुपस्थापयति तथा प्रतीमः
तावत् । तस्यापि तर्हि परारोपरूपा भ्रान्तिर्मा भूत् । अलीकाकारयोग एव भ्रान्तिः ।
तत्क्षेपः क्षेमश्चेति किमयुक्तम् ? प्रथममिदेव तावत् यल्लोकशास्त्रयोरतिक्रमः, रज्जौ हि
जनः सर्पारोपाद् भ्रमं व्यवहरति, न तु ज्ञानं केनचिदाकारेण जनं स्पृशति । स च
सर्पारोपो निरूप्यमाणः कियतीं कोटिमाटीकत इति नोद्यमः, नापि पर्यन्तनयन
शक्तिरितरस्य । तल्लक्षणां तावद् भ्रान्तिमयं व्यवहरतीति सिद्धम् ।
शास्त्रेऽपि स्वप्रतिभासेऽर्थाध्यवसायेन प्रवृत्तिर्भ्रान्तिरुच्यते । न तु स्वप्रति
भासोऽनर्थक इत्येव । तथा दृश्यविकल्पयोरेकीकरणादेरप्ययमेवार्थः । न त्वत्रापि
390
विकल्प्यमलीकमित्येव, किं तु दृश्यारोपादिति । निर्विकल्पेऽपि चन्द्रद्वयमिद्धं दृश्यत
इति विकल्पेन स्वव्यापारस्य तत्रैवारोपादविचारितरमणीयं स्यात् ।
तस्मात् सर्वत्र परारोपादेव भ्रमस्थितिरिति । तदसमाधाय परिभाषान्तरं
नामेति किमप्रयुक्तमतः ? अथायोगादेव परिहार इति क एष दोषः, समर्थनासामर्थ्यस्य
स्वीकृतत्वादिति चेत् ? यद्येवम्,
भ्रमो विचारश्च विरोधकोऽस्य ।
शेषो विशेषोऽभिनिवेशलेशः ॥
स हि सांवृतो भ्रमः सत्यालीकपक्षयोरविशिष्टः केवलमाकारस्यापि मया
अलीकत्वमभ्युपेतमिति तस्यापि पर्यन्ते स्थितिर्माभूदिति भ्रमत्वापादनमभिनिबेशमात्रं
संक्लेशव्यवदानयोरन्यथापि सिद्धेः ।
सर्वथासन्निति पुनः सुन्दरादपि सुन्दरम् ॥
सतोऽपनयने जातु शंका स्यादपि धीमताम् ॥
इत्यन्तरश्लोकौ ॥
तस्मादलीकसंभवो भ्रम इति किमनेन ? तदस्वीकारिणोऽपि परमतानुपगम
मात्रमेतत्, न दृष्टन्यायातिक्रमः । यदप्युच्यते, अयोगात् तत्परिहार इति तदयोग
दर्शिनोऽसत्यप्रकाशो भ्रान्तिरिति कीदृशी योगदृष्टिः ? तथा हि असत्प्रतिभास इति
असदीश्वरादेः ख्यातिः, भासमानो वा आकारोऽसन्, सन् वा कश्चित् न ख्यातीति
विवक्षितम् ? तत्र,
एतेन द्वितीयोऽपि पक्षः प्रतिक्षिप्तो वेदितव्यः । प्रतिभासादेव सत्तासिद्धेर्बाधका
वकाशाभावात् । ननु,
तदप्यसत् । बाध्यस्याप्रतिभासनात्, प्रतिभासिनश्चाबाध्यत्वात् । तथा हि,
स हि रूपमात्रप्रतिभासो रूपरसगन्धस्पर्शसमुदायविशेषतया अध्यवसीयते ।
अतएव केशादौ करपरामर्शोद्यमादिसंभवः । ततो बाधापि तत्सहचरितस्यैव रूपस्य,
न रूपमात्रस्य । तथाविधार्थक्रियार्थी हि सर्वस्तत्साधनस्यैव सिद्धिबाधयोरवधत्ते, न
यस्य कस्यचित् ।
तत्त्वचिन्तका एव तु प्रयोजनान्तरापेक्षया सामान्यादिकमपि परीक्षन्ते । तत्र
यद्रूपमात्रमाभाति ये च सहचारिणश्चत्वारः समुदायरूपतयाध्यवसीयन्ते तदुभयेषाम्
अभेदाभिमानी जनो विवेचनाभावादिदमसदलीकं वेति व्यवहरति । अतस्तदभि
मानादेव यावानत्र विधिः प्रतिषेधो वा सर्वोऽध्यवसितपर्यवसान एव, अन्यारोपेण
तद्रूपस्य प्रच्छादितत्वात् । ततो न तत्त्वतस्तस्य बाधा, शब्दार्थवत् । यस्य च कलापस्य
बाधा न तस्य प्रतिभास इति सिद्धम् ।
ततोऽभिमानमात्रकृता बाधाऽपि प्रतिभासिनो यदि स्यात् तत्त्वमस्तु माभूदिति
न क्षतिः सांवृतमुच्चावचमीदृशमनुभूयत एव जगति । अतएव तत्त्वचिन्तावतारः ।
केवलमुक्तप्रक्रमेण तदस्फुरणे कथं तदवसाय इत्यायातमसत्प्रकाशनम् । तथा अभेदाभि
माने अभेदस्यासतः ख्यातिः, प्रच्छादनमन्यारोपेणेत्यपि नान्यप्रतिभासनं विनेति
स्फारगलमुत्थानं स्यात् । तत्राक्षिणी निमील्य यदि चिन्तयेत् स्वयमात्मानमुपहसेत् ।
तथा ह्यक्तमेतदध्यवसायस्यापि नाकारविशेषोल्लेखमुद्धूयापरः परारोपप्रकारो नाम ।
न चानात्मनः संवेदनम् । न च स्वाकारनिषेधोऽभिमतो जनस्य, शक्यो वा, स्वरूप
निर्भासिनो निषेधविरोधात् । न च तदेवासतामीश्वरादीनां रूपम्, असत्त्वस्यैवाभाव
प्रसङ्गात् । ततो यत् साकारवादे जल्पितं, नित्यादयः सन्त एव स्युरिति तदात्मन
एवापतितम् ।
तस्मात्,
इत्यन्तरश्लोकाः ॥
ततः सर्वथा निरस्तमसत्प्रकाशनमनवधारितार्थव्यवसाये शब्दश्रवणमात्रेण
प्रत्युज्जीवयितुं संरम्भ इति किमपरमुपहासकारणम् ?
तस्मादात्मगोत्वादिशब्दप्रयोगवत् व्यवस्थातद्वीजयोरन्वेषणमात्रं स्वतः परतो
वा आद्रियन्ते सन्त इत्येव साधुः । तदयमत्र परमार्थः, विविधानादिवासनावशात्
प्रबोधकप्रत्ययविशेषापेक्षया विकल्पः केनचिदाकारेणोपजायमान एव बहिर्मुखप्रवृत्त्य
नुकूलमर्थक्रियास्मरणाभिलापादिप्रबन्धमाधत्ते । ततः पुरुषस्यार्थक्रियार्थिनो बहिरर्थानु
रूपाणि प्रवृतिनिवृत्त्यवधीरणानि भवन्ति । पृथग्जनसन्तानज्ञानक्षणानां तादृशो हेतुः
भावस्य नियतत्वात् । अनिश्चितार्थसंबन्धविकल्पकालेऽपि सदसत्तादिनिर्णयादिप्रवृत्ति
प्रसवः ।
तत्र यदुभयथाप्रवृत्ते साधनसामर्थ्यमस्य स्वहेतुबलायातमयमेव प्रवृत्तिविषय
वस्त्वारोपोऽध्यवसायापरनामा, यथा चन्द्रादिज्ञानस्य भ्रान्तस्याभ्रान्तस्य वा तद्दर्श
नावसायजननमेव ग्रहणव्यापारः । स्वचिदपीयमर्थविदेव कार्यतो द्रष्टव्येति न्यायात्,
तथा विकल्पस्याप्यग्निरत्रेत्यादिनाकारेणोत्पद्यमानस्य प्रवृत्त्याक्षेपकत्वमेव बाह्याध्य
वसानम् । यथा च निर्विकल्पस्य चन्द्राद्याकारतैव तथावसायसाधनी, एवमवसायस्य
अपि तादृशाकारतैव विषयान्तरविमुखप्रवृत्तिसाधनी । ततस्तदाकारावभावोऽस्यान
घिगतार्थकारणभावोऽप्यारोपविषयत्वेन पृथगिव व्यवस्थाप्यते, आरोप्यज्ञानं च ।
एवं तर्हि तदेव त्रयमसद्व्यवस्थाप्यते, व्यवस्था च प्रतीतिरिति नासत्प्रतीते
र्मुक्तिरिति चेत् ? सोऽयं प्रवाहेऽङ्गन्यासः । उक्तं हि तदनुरूपप्रवृत्त्याक्षेप एव तदारोपो
न परमप्रतीतिर्नामेति । ततोऽद्यापि त्रयस्यासतोऽध्यवसाय इति तदनुरूपव्यवहारमात्रम्
394
असत्प्रतीतिवादानादराद्यवस्थालक्षणमसदिदमित्याकारं ज्ञानं च फलमिति न कश्चित्
दोषः ।
एवमन्यत्रापीदृशि क्षुद्रोपद्रवेऽभ्यूह्यम् । इयमीदृशी सर्वविकल्पानामतर्स्मिस्तद्
ग्रहरूपा भ्रान्तिरनुभवानुसारिणी । एतदेव दृश्यविकल्प्ययोरेकीकरणं व्यवह्रियते
स्वप्र82a तिभासवेदनमात्रात् परत्र प्रवर्तनशक्तिर्या तदपेक्षा च पररूपेण स्वप्रच्छा
दनस्थितिः । प्रतिभासापेक्षया तु पररूपं स्वरूपेण संव्रियते इत्युच्यते, तस्यैव प्रकाशात् ।
सतोऽपि बाह्यस्य प्रकाशादेव तत्त्वतो निर्विषयत्वम् । आकारस्य चात्मरूपत्वात्,
अनध्यवसायाच्च । अतएव यथाध्यवसायम्, यथा प्रतिभासम्, यथातत्त्वं च त्रिधा
पोहस्थितिः ॥
र्विकल्पे तत्कल्पो भवतु पुनरङ्गः कृत इति ।
रपोहेन
अभावेन बाह्यस्य हि प्रतिभासाभावः । ध्वनिजनितविजातिव्यावृत्तवस्तु
सदृशस्याकारस्य चाध्यवसायाभावो यदि तर्हि न किञ्चिद् वाच्यमिति कस्तत्त्वतः
अपोहार्थ इति चेत् ?
अभिधेयमिति संबन्धः पूर्ववाक्यवत् । अयमर्थः, अपोहो वाच्य इति तत्त्वतो
वाच्यस्यैवापोहनिषेध इत्यर्थः । यथा अभावो भवतीति भावो न भवतीत्यर्थः ।
तस्मात् शब्दविषयः स्वलक्षणमिति सिद्धम् ।
यत्सूत्रम्,
एतावति मूले कियन्तः पल्लवाः प्रादुर्भवन्त्वपोहवादिनां नात्र निर्बन्धः । यतश्च
विकल्पस्य बाह्यनिश्चयनं नाम धर्मो बहिर्मुखप्रवृत्तिहेतुतत्त्वलक्षणो निष्ठितस्तत एव सर्वा
कारनिश्चयोऽपि प्रसज्यमानस्तदनुरूपप्रवृत्त्युपयोगनिष्ठितात्मा स्यात् । न चैकाकारो
ल्लेखिनो विकल्पस्याकारान्तरेण प्रवर्तनशक्तिरनभवविषय इति कुतः शब्दप्रमाणान्तरा
395
पेक्षेति युक्तम् । तत्र निर्विकल्पकं भ्रान्तमपि स्पष्टप्रतिभासवशात् ग्राहकमवस्थाप्यते ।
विकल्पस्तु विमर्शाकारतया स्वयमन्यानपेक्षप्रवर्तकत्वेऽप्यस्पष्टैकव्यावृत्त्युल्लेखादारोपकादि
व्यवहारभाजनम् । सर्वं एव विकल्पो बहिरस्पृशन्नेव सत्यसति बाह्ये प्रवृत्तिप्रयोजकतया
भ्रान्त उच्यते । असति तु तादृग्विकल्पोत्पादनशक्तिगर्भाकारयोगो निर्विकल्पकस्य भ्रम
इति स्थितम् ।
स्वाकारोत्कलिता तु वीक्षितफलस्मृत्यादिमातन्वती ।
वस्त्वारोप इतीरितोऽर्चिषि जलारोपो जलानामिव ॥
इति संग्रहः ॥
एवं च सति यदध्यवसितं बहिःकलापरूपमिति प्रवृत्तियोग्यतां नीतमुक्तक्रमेण
बाध्यं च तस्य न प्रतिभासः । प्रतिभासिनश्चाकारस्य न बाधक इति स्थितम् ॥
न हि तदर्थक्रियायां कश्चिद्विवादः । अर्थक्रियापहितस्य पृष्ठजोऽध्यवसाय एव
न च तस्याः क्षतिः । क्षतिस्तु कलापविशेषसाध्याया एवेति तस्यैवाभावः । तत्कथं
प्रतिभासमानस्य बाधा इष्टेत्युच्यते, व्यापकानुपलम्भापेक्षायां च सर्वं पूर्वमावर्तत
इति ॥
आरब्धम् । तत्र सत्यस्वाकारसंवेदनेऽपि सर्वज्ञानानां व्यवहारप्रसिद्धमनन्तकालबीज
निर्जातव्यवस्थं भ्रमत्वमाश्रित्य न संक्लेशक्षतिः । यथा च बाह्ये सति क्वचिद् भ्रमव्यवस्था,
तथा निर्णये सर्वत्र । केवलं बहिर्मुखप्रवृत्त्यपेक्षया क्रियमाणो नात्मनि कश्चिद् भ्रम
इत्युक्तं भवति ।
एवं शब्दयोजनायां बहिरवसायात् तत्रैव विकल्पकत्वमस्पष्टत्वं च, ज्ञानान्तरा
पेक्षया तस्यैवार्थस्य केवलस्य स्पष्टस्य चावस्थानात् । आत्मरूपे तु तादृशाकारा
396
व्यभिचारात् तस्या बुद्धेः सामग्रीविशेषजन्मनः कुतस्तथाव्यवस्था ? यदाप्यनयैव
अन्याविषयीकृत्य योजयितुमिष्यते शब्देन, तदापि परत्रैव योजना नात्मनीति शास्त्रमत्र
चिन्त्यम् । तस्माद् विकल्पिकैव न स्यादिति स्वापेक्षया सिद्धसाधनम् परत्र तु विकल्पकत्व
मेवाध्यवसायव्यवस्थाबलात् ।
अथ वस्तुस्वरूपनिर्भासबलादेवमुच्यते, तदेतत् साकारपक्षेऽभिधातुमपि महत्
साहसम् । अध्यवसायेन तदाकृष्टेरिति चेत्—न, तस्यान्यथाव्यवस्थापितत्वात् । न हि
तत्स्फुरणेऽवसायो नाम, प्रतिभासस्यैव प्राप्तेः । अतएवाप्रतिभासमानस्यापि स्वलक्षणस्य
भ्रान्त्या तत्रावसायादिति न युक्तम् । अवसायेन तद्वित्तिस्पर्शे प्रतिभासः कोऽपरः ?
अस्पष्टत्वादिति न युक्तम् । तद्रूपवित्तौ तस्यैवासिद्धेः ।
इत्यादि स्मर्यताम् ।
न च तदा भ्रान्तिर्भवितुमर्हति, वस्तुरूपस्येव निर्भासात्, अलीकवित्तेरिति चेत् ?
सैवास्त्वर्थाध्यवसायः कथम् ? सैव स इति चेत्—न, अलीकमिदमिति विदुषो बाह्याध्य
वसायव्यवस्थाभावात् । नालीकविजल्पनमपि तु तत्संवेदनं बाह्याध्यवसाय इति चेत् ?
एवमपि पर्यायतामात्रं स्यात्, नाभिमतार्थव्यक्तिः । बहिःस्वरूपस्पर्शविरहे हि यावदुक्तमली
काकारज्ञानमिति तावदुक्तमवसाय इति । ततो न विशेषः कश्चिदुक्तः । तथा च सति
यथालीकाकारज्ञानं न बाह्यस्येति संबन्धमर्हति, तथावसायो बाह्यस्येति न सम्बन्धी
भवेत् । तद्बोधाभिमानद्वारिका हि षष्ठी तदभावे भवेत् कथम् ॥
ततो यदुच्यते, तदयमभिलापसंसर्गयोग्यः प्रतिभासविशेष एव बुद्धेरर्थाध्यवसाय
इति तन्निरस्तम्, अर्थस्येति सम्बन्धानुपपत्तेः, बोधे च भ्रमाभावात् । अपि चालीकः
प्रतिभास इत्येवावसायोऽस्तु किमभिलापसंसर्गयोग्यविशेषणेन ? निर्विकल्पव्यवच्छेदार्थमिति
चेत् ? यद्येवमनलीकवादेऽपि तद्विशेषणविशिष्टमेव ज्ञानं भ्रमो न सर्वमिति न सर्वथा
संक्लेशविशुद्धिवैधु83a र्यम्, भ्रमभ्रंशेऽपि ज्ञानजातिविशेषस्यैव विश्लेषात् । उभयमतेऽपि
चाभिलापसंसर्गयोगः परापेक्ष इति न क्षतिः । केवलं तदप्रतीतौ तदवसायव्यवस्था दुस्थेति
दोषः । स चावयोः साधारण इति ।
तस्मात् सुदूरमपि धावता प्रतीतिमन्तरेणापि शक्तिविशेषादेव बहिष्ठां वृत्तिम्
आक्षिपंस्तद्ग्रहोपचारादवसायो बाह्यस्येति संबन्धयद्वृत्तिमध्यास्त इत्युपगन्तव्यम् ।
तदा चालीकः सत्यो वा आकार इति न विशेषः । एवं चावसायार्थेऽवसीयमानत्वेन
प्रकाश्यतामासञ्ज्यार्थस्य तादात्म्यमसत्यर्थेऽभावादिकं च यदुक्तम्, तत्सर्वमनुपपन्नम् ।
अदृष्ट्वा बुद्धिरर्थं प्रवर्तयतीति अयमेव विप्लवः । अतएव विकल्पाकारेऽप्यपोहे वाच्ये अर्थस्य
स्पर्शाभावात् क्व सर्वाकारपरिच्छेदप्रसङ्गदोष इत्याह,
इति, एकव्यावृत्त्याकारतया तत्रैव प्रवृत्त्याक्षेपात् । तावता च पुरुषः परितोषलाभात्
नापरं विवेचयति । तन्मात्रस्यालाभे तु विसंवादमाह—यस्य च सतोऽपि न विकल्पबुद्धौ
कस्यचित् प्रकाशः, तस्यासतो नामेति युक्तिदूरमेतत् । न च प्रकाशमानस्यासत्त्वमिति ।
तत् कथं गोत्वदृष्टान्तेन नीलस्यासतः प्रकाशनं, तादात्म्यकल्पनं च । एतेन नानारूप
निष्ठयोरित्याद्यपि निरस्तम् । असत्प्रकाशयोर्विरोधसाधनादेकवस्तुनीति चायुक्तम्,
प्रकाशस्य नीलव्यतिरिक्तस्य वस्तुनोऽभावात् भेदकल्पने च न प्रयोजनम्, द्वयोरेक
निषेधमात्रस्य विवक्षितत्वात् । स चैकत्र प्रतिभासिन्यन्यत्र कल्पिते स्यात्, घट इव
पटत्वस्य, भिन्नप्रतिभासयोरपि वा शशकमशकयोरिव । अभिन्नप्रतिभासयोः पुनरतद्
व्यावृत्तिमात्रव्यवस्थापितभेदयोर्न क्वचिदयं न्यायः सिद्धः ।
वर्णसंस्थानयोरभिन्नप्रतिभासनेऽपि संस्थानमसदिति चेत्—न, व्यतिरिक्तस्यैव
अवयवसंस्थयोगाख्यस्य कल्पितस्य संस्थानस्य तत्रापि निषेधः, परिमण्डलादिव्यवहार
गोचरदशाव्यावृत्तोदयश्चतुरस्रशब्दाभिधेयो वर्णात्मा कथं निषेध्यः ? तथेहापि भिन्नस्य
कल्पितस्यैव निषेधः प्रकाशस्य नीलस्य वा नीलात्मा प्रकाशात्मा वा नीलो न निषेद्धुं
शक्यः, अव्यतिरेकप्रतिभासादेव । ततश्च वस्तुत्वेऽनारोपितत्वे वा साध्ये नीलस्य
भावात् ।
प्रकाशभूतबुद्ध्याकारापेक्षया च न साध्याभावः । न हि गोत्वाकारप्रकाशस्य
केनचिदारोपः तद्व्यतिरिक्तस्यारोपकस्याभावात्, स्वयं च स्वहेतोर्गोत्वाकारस्यैव
प्रकाशस्य निष्पत्तेः । न चात्मनैवात्मन आरोपः, नाप्यन्येनान्यस्यारोपो, नामकरणं
398
तु स्यात् 83b ततश्च प्रकाशात्मकत्वं सर्वत्रानारोपितमेवेति नासिद्धिगन्धः । किं च,
आरोपितं जलादिवदस्फुटमेव भवितुमर्हति । नीलस्य च प्रकाशता स्फुटतरैव वेद्यते ।
न तु भिन्नप्रकाशस्य तु भिन्ननीलत्वस्येव, स्फुटत्वे वा नीलवत् प्रकाशस्य सतः ख्याति
रायातेति ।
एवं यत्र यत्र तर्कागमयोरसदलीकं वा प्रतिभातीति प्रतीतिः भाष्यकारव्या
ख्यानादन्यत्र तत्राध्यवसितापेक्षयैव व्यावहारिकाभिप्रायाद् वा । स हि तदाकृतिकल्पित
बाह्यसाध्यार्थक्रियाभावमात्रादलीकादि व्यवहरति । तदनुवादेन बाह्यनिषेधमात्र
मेतत् । तत्त्वतस्तु सदन्तरमेवासत्, इष्टादन्यतया चालीकमुच्यते । अथापि स्यात् ।
यदा नित्याकारा बुद्धिः, तदानेककालव्यापितयोदयादाकारवन्नित्यं सदेव स्यादित्यपि
यत्किञ्चित् । अनुकारमात्रेण हि तदाकारता, न तु तादात्म्येन, अग्निविकल्पमात्रेण
दाहप्रसङ्गात् । ततो यथा तावद्देशव्यापको वटविटपी पत्रमात्रपिधेयेनापि दर्पणतल
प्रतिबिम्बेनानुकृतः कुतोऽप्याकारभेदात्तथा क्षणिकेनाप्याकारेण नित्यः । अनुभवश्चात्र,
नित्यात्मादिविकल्पनकाले बुद्ध्यन्तरावकाशपरिपन्थिनीं सकलकालव्याप्तिमन्तरेणैव
तदनुकारः ।
अलीकत्वेऽपि हि न तावत्कालव्यापिनैवालीकेन भवितव्यं नित्याकारेण,
अन्यथा तदनुरूपसदसत्ताविचारादिप्रवृत्त्याक्षेपकत्वाभावात् । अतो लेशेन तदनुकारः
कालव्याप्तिं विनापीति युक्तम् । यथा चोर्ध्वदण्डादिप्रतिकृतिर्यदाकदाद्रियते । अध
ऊर्ध्वमध्यभागैरतीतानागतप्रत्युत्पन्नरूपोपलक्षणपरैर्नित्यस्य सर्वावस्थाजन्यमेकस्यामेव
स्यादिति दर्शयितुम्, तथा बुद्धेरपि क्षणमेव तदाकाराया नोदयविरोध इति । तस्मात्
यदसत् तन्न प्रकाशते, अध्यवसितमात्रं तु स्यात् । यथोक्तं प्राक् । यश्च प्रकाशते
स्वात्मनासावसन्निति सिद्धम् । ततश्च नासतः ख्यातिर्नाम भ्रमलक्षणमसंभवात् ।
अत एव सन्न प्रकाशत इति न तृतीयोऽपि प्रकारः, प्रकाशव्याप्तत्वात् सत्तायाः, अप्र
काशस्यासत्तया ग्रस्तेः2554 ।
2555ननु प्रकाशो नाम वस्तुनः साधकं प्रमाणम् । न च प्रमाणनिवृत्तावर्थाभावः ।
अर्थक्रियाशक्तिश्च वस्तुसत्त्वम् । तच्च नाप्रकाशस्यापि विरुध्यत इति चेत् ? सत्यमेतद्
बहिरर्थवादेऽप्रकाशस्यापि तस्याभ्युपगमात् । केशादिप्रतिभासेऽध्यवसितस्यार्थशक्ति
399
वियोगादेवाभावसिद्धेः । सर्वथा बहिरर्थाभावे तु ज्ञानस्य प्रकाशाव्यभिचारात् तावतैव
सत्त्वे किमर्थक्रियया ?
अपि च,
इत्यन्तरश्लोकाः ॥
अथाकारस्य प्रतिभासिनोऽपि शक्तिवियुक्तेः सत्त्वं माभूदित्यमुना मनोरथेन
शक्तिः सत्त्वमुच्यते, तदपि तद्व्यतिरिक्ते प्रमाणाभावात् कीदृशी इष्टसिद्धिः ? न
चाकारस्यार्थकारित्वनिषेधोऽपि शक्यः, उपादेयक्षणस्याध्यवसायस्य तदारब्धप्रबन्धस्य
च सदसदादिनिर्णयरूपस्याद्याप्यनुच्छिद्यमानस्य जन्मनि नियतप्राग्भावित्वस्य दर्शित
त्वात्, अन्यथा न क्वचिदपि हेतुफलभावसिद्धिः स्यात् । व्यतिरिक्तं प्रकाशमात्रं तत्र
हेतुरिति चेत् ?
तथा
तस्मात्,
403
शेषं समानम् । अथवा,
यदाह,
इत्यादि ॥
तथा च,
इत्यादि ॥
आर्यनागार्जुनपादाश्च,
405
एवमन्यदप्यूह्यम् ॥
यत् कल्पितं ग्रहणकर्म च कर्तृ चासत् ।
निष्पन्नमाह परितो युवराजराजः ॥
तस्मान्न मुख्यप्रमाणागमशास्त्रबाधा काचित् साकारनये । नाप्यलीकत्वमाका
राणामर्थसामर्थ्यस्य समर्थितत्वादिति । अस्तु वा अलीकतापि, भ्रमनाममात्रं वा । न तु
तत्त्वतः संक्ले85b शसङ्गतिः, स्वसंवेदनप्रच्युतेरभावात्, परारोपव्यवस्थाविरहात् ।
सर्वदा मुक्ता एव सर्वदेहिन इति दीर्घाभ्यासप्रबन्धप्रतिबन्धः । स्वहेतोर्हि स्वसंवेदन
रूपस्योत्पन्नस्य न परेण शक्तिमताप्यन्यथाकर्तुं शक्यम्, किं पुनरलीकाभिमतेन ?
स्वहेतोरेकीभूयोत्पत्तौ च भवतु तस्य रूपमभिन्नवेदनम् । किमत्र गात्राम्रेडपरि
ग्रहेण ?
अविद्यातस्तथोत्पत्तिप्रतिभासाविति न तत्त्वमिति चेत् ? नैतदपि सारम्,
यतः,
किं च,
स्वसंवित्तौ पुनस्तस्य शतेनापि न बन्धनम् ॥
इत्ययुक्तमतेऽशक्यं स्वाभेदेनापि वेदनम् ॥
न हि स्वहेतोः सकाशात् प्रकाशात्मनो जायमानस्य स्ववित्तिर्विबन्धोपनीतं
जाड्यमस्य युक्तमलीकाकारबलात् । अत एव सोऽलीकः स्वाभेदेन तदात्मानं वेद येद्
407
इत्यपि न शक्यम्, विरोधादेव । स्वविन्मात्रस्य हि निष्पाद्यमानस्य तदन्यथाभावो
विरुद्धः तदतद्वोधस्वभावोत्पत्तौ ॥
कलितमितरानारोपान्न प्रवृत्तिनिवृत्तयः ।
श्रवण86b तनुजाकाराकारस्थितावपि का क्षतिः ॥
ततः सर्वप्राणिनां सर्वदा निर्वृतत्वात् सम्यक्संबुद्धत्वेनापि नोपयोग इति न
कश्चिदुपायाभ्यासमारभेत । तदयमतस्मिंस्तद्ग्रहलक्षणो भ्रमः स्वरूपेण विचारविधुरो
यदि तथा प्रवृत्त्याक्षेपसामर्थ्यव्यवस्थापितो न स्यात्, नालीकमात्रसंभवेऽपि दोष इति
नोक्तोपालम्भपरिहारः ।
अशक्तिः कानलीकस्य पश्य धार्ष्ट्यविजृम्भितम् ॥
विपरीतरतः सोऽयं योगाचारी न तात्त्विकः ॥
तस्मात्, 408
नान्यत्र तद्व्यवसितिश्च विचारचारुः ।
साकृत्यनाकृतिमते द्वितयेऽपि तुल्यः ॥
तत् कथं संवलेशव्यवदानव्यवस्थाभ्रंशभयात् साकारपरिहारेण निराकार
एवात्राभिनिवेशवासिता मतिर्मतिमतामिति ?
यदि तु परामर्शेऽभियोगः,
इति महदन्तरम् । तथा हि, आकारस्य हि वस्तुत्वे तादात्म्यात्तद्योगाद्वा विशेषमनु
भवन्ननुभवस्तथाविधमध्यवसायं प्रसुवीत, सोऽप्यवसायो विषयविशेषाचितां प्रवृत्तिम्
इति न प्रवृत्तिसङ्करः । यदार्थो हि कश्चित् स्वभावभूतविशेषोपयोगात् क्रियाभेदम्
आदधीत नोलपीतवत्, कश्चित् सहकारिविशेषयोगात्, उत्पलोपलपाणिवत् ।
ततस्तादात्म्यसहकारौ वस्तुप्रतिबद्धौ सिद्धौ । आकारस्य चावस्तुत्वे न कश्चिद्विशेषो
जलज्वलनमनसोरिति जलानुभवादपि ज्वलनविकल्पप्रसङ्गः ।
एवं ज्वलनविकल्पात् पानावगाहनार्थिनः प्रवृत्तिः स्यात् । न चाग्निरत्रेति
मन्यमानः पानकामः प्रवर्तते । स्वच्छतया स्फटिकमणिकिरणपरिभविन्यनुभवेऽभूतेन
आकारेण को विशेषः ? न हि स्फटिक एव नीलपीतादिवस्तुसाहायकं विहाय प्रतिपत्ति
क्रियाभेदहेतुः । असतोऽप्याकारस्य प्रतिभासादलोकव्यपदेशभाजः संसर्गाच्छक्तिभेद
इति चेत् ? तदयुक्तम् । यतः,
तस्मादभिन्नरूपमेव वस्तु नभस्तामरसयोगाद्वगाहनादिक्षममकाण्डक्रुद्ध
बन्ध्यासुतसन्निधेर्दाहदायकमित्यपि श्रद्धेयमेवंवादिनः । असत्त्वेऽपि तयोरदृष्टेराकारस्य
तुदृष्टेरस्ति विशेष इति चेत्—न दर्शनेऽपि साहाय्यसमीहाविरोधिनोऽसत्त्वस्यानयनाद्
इत्युक्तेः । न चासतोऽनाधेयातिशयस्य कुतश्चित् कश्चिद् विशेषः 86b न तस्य
409
कुतश्चिद्विशेषो नापि ततः प्रकाशस्य, उपलक्षणमात्रं त्वाकार इत्यपि न संबद्धम्, उप
लक्षकत्वस्यापि वस्तुन्येवोपपत्तेः शिखादिवत् । न च तथोपलक्षितोऽपि प्रकाशः स्वयम्
अविशेषात् क्रियाभेदोपयोगी भवितुमर्हति ।
कर्मसामर्थ्यात् तस्य तादृशी शक्तिरिति चेत्—न, कर्मणो दृष्टसाधनमनपेक्ष्य
शक्तेरदृष्टेः । न चाकारभेदमन्तरेण तादृक्क्रियाभेदो दृष्टः, तथापि तस्य साक्षित्वमात्र
कल्पने पाकादिषु पाचकादेरपि तत्कल्पनाप्रसङ्गः । ततो दुरपह्नवा तत्र शक्तिराकारस्य ।
न च भिन्नानुभवव्यवस्थाबीजं किञ्चित् । ततः प्रकाशत इति प्रकाश आकार एव ।
प्रकाशनं प्रकाश इति तु तद्धर्ममात्रं भेदान्तरप्रतिक्षेपेणेति स्थितिः ॥
स्तस्यां भ्रमस्थितिरदो विरहे कथं स्यात् ।
मारब्धसिद्धिरिति साकृतिवाद एव ॥
एवं तर्हि यावद्वोधस्तावदाकारो यावच्चाकारस्तावद्वहिष्ठा वृत्तिकृता भ्रान्ति
स्थितिरिति न कदाचिद् व्यवदानम्, अलीकत्वे त्वाकाराणां स्वप्रभववासनासमूह
समुद्धातादत्यन्तमत्यये निराभासमाकाशसंकाशं प्रकाशमात्रमवशिष्यत इति व्यवदान
मुच्यते । आकारसत्यतामते तु दुर्लभमेतदिति चेद् ? भवतु किं तादृशा तेन कर्तव्यम् ?
महाप्रारम्भसंभोगकायविलोपलोलुपेनासद्वासनासमुद्धाते हि प्रकृतिवितथः संकल्प एव
मा भूद् बहिः प्रवृत्तिर्वा । यद्वा आकारोऽप्यनिष्टो मा भूत् । चित्ताकारविशेषभाव
नायाः शुभसंभाराभियोगस्य च सामर्थ्यात् अभिमताकारविशेषस्य समुदये कीदृशो
दोषः ? न च कदाचिदाकारे दोषदर्शनात् सर्वदा तन्नियमः, सामग्रीभेदस्यात्यन्तिकस्य
संभवात्, अन्यथालीकसंभवोऽपि सदातनः स्यात् । तस्मात्,
चित्रं चेतः शुभशतसमुल्लासताभ्यासभूम्नः ।
शुद्धाकारप्रकररहितं न त्वनाकारमेव ॥
यदा निराकारतरान्तरङ्गाः ।
वरं च निर्माणदृशो वराकाः ॥
दशावनीनां परमः स लाभः ।
सुखं न चामेध्यविशेषतोऽपि ॥
भावभावि पटुधर्मदेशनम् ।
सर्ववित्तिरपि तत्तदर्थतः ॥
ग्राह्याद्यभावेऽपि तत्तदर्थिनां तत्तदर्थसंवादसंभवात्, सर्वज्ञताव्यवस्थापि सर्व
स्वबुद्ध्याकारविलास इति । अथवा,
समन्तसमयत्रये तदनुकारिसर्वाकृतेः ।
सहैव विविधाकृतिव्यतिकरैकरूपो विभुः ॥
सर्वमिदं स्वरूपमधियन्ति दशावनयः ।
र्गोचरभाग एष इति शेषमशेषमपि ॥
पार्थिव एक एष इति किंकृत एष विधिः ।
ज्ञानशुभोरुभारजनितस्तु महातिशयः ॥
अस्य च चित्राकारराशेः
तथा हि,
स्थित्यागन्तुप्रपञ्चापचयपरिचिताकाशकक्षाप्रभाभूः ।
हेया केनास्तु यस्या यदि परमुचिता व्युत्थितिः कल्पनैव ॥
संक्लेशव्यवदानव्यवस्थापरिच्छेदो
द्वितीयः समाप्तः ।


c: text/html

text:
पिच्चवरं तीरम्
पिच्चवरं बीच् (०४१४४)- एतत् स्थानं बीच् इत्येव प्रसिद्धम् अस्ति । किन्तु अत्र समुद्रः नास्ति । ११ सहस्रहेक्टरमिते विशालक्षेत्रे स्थितस्य जलबन्धपूर्वजलाशयस्य तीरम् एतत् । वेल्लारकोलेरूनानद्योः सङ्गमेन सृष्टं स्थानमस्ति । समीपस्थेन बङ्गालोपसागरेण अस्य जलाशयस्य सम्पर्कः नास्ति । महान् सिकताराशिः एतं जलाशयं समुद्रात् पृथक् करोति । कृषिकार्यार्थं निर्मिताः अत्रत्याः ४००० नालाः अत्र विद्यमानान् १७००द्वीपान् आवृत्य तिष्ठन्ति । यद्यपि एतत् अतीव विशिष्ठं स्थानमस्ति तथापि प्रवासोद्यमविभागेन अस्य महत्वं न स्पष्टीकृतम् । पक्षिविज्ञानशास्रज्ञाः सस्यशास्त्रज्ञाः सागरतज्ञाः जलतन्त्रज्ञाः एव अस्मिन् क्षेत्रे आसक्ताः दृश्यन्ते । एतादृशानि क्षेत्राणि विश्वे त्रीणि एव । एतत् स्थानम् प्रति गन्तुं वाहनसम्पर्कः वा धूमशकटसम्पर्कः वा न सन्ति । स्वकीयवाहनम् एव उपयोगि भवति । धीवराणां कुटीरसमूहः कश्चन तत्र अस्ति । एतं ग्रामम् अतिक्रम्य गतं चेत् म्यानग्रौ वृक्षाणां कश्चन प्रदेशः अतीव सुन्दरः अस्ति । अत्र प्रवासिमन्दिरम् अपि अस्ति सर्वकारेण निर्मिताः आपणाः च सन्ति । इतः नैकायानेन अग्रे गन्तुं शक्यम् अस्ति । बहवः जनाः अत्रागच्छन्ति । जनानां कोलाहलेन, अनुपयुक्तवस्तूनां राशिभिः च एतत् स्थानं अशुध्दम् कृतमस्ति । म्यानगौववृक्षप्रदेशः पक्षिणां वीक्षणे अतीवप्रसिद्धह् अस्ति । नानाविधपक्षिणः अत्र नीडानि रचयित्वा तिष्ठन्ति । सस्यसङ्कुलस्य पक्षिसङ्कुलस्य च संरक्षणम् अत्र क्रियमाणम् अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
चेन्नैमधुरैतञ्जावूरुनगरेभ्यः लोकयानानि सन्ति । चिदम्बरम् नगरात् २० कि.मी. दूरे अस्ति । चिदम्बरम् नगरे वसतिः शक्या अस्ति ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
प्रक्रियायाम् यत्र कस्मिंश्चित् स्थले द्वयोः भिन्नयोः सूत्रयोः समानकाले प्रसक्तिः अस्ति, तर्हि कस्य सूत्रस्य प्रयोगः करणीयः अस्मिन् विषये अनेन सूत्रेण सिद्धान्तः प्रोक्तः अस्ति । यत्र द्वयोः तुल्यबलयोः सूत्रयोः समानकाले प्रसक्तिः जायते, तत्र अष्टाध्याय्यां अनन्तरम् यत् सूत्रम् उक्तम् अस्ति, तस्य प्रयोगः भवति इत्याशयः ।
अस्य सूत्रस्य अर्थम् ज्ञातुम् आदौ "तुल्यबलम्" इत्युक्ते किम्, तत् जानीमः । यदि द्वयोः सूत्रयोः परस्परयोः प्रसक्तिं विना अपि प्रयोगः भवितुम् अर्हति, तर्हि तयोः सूत्रयोः तुल्यबलत्वम् अस्ति इत्युच्यते । एकम् उदाहरणम् पश्यामः -बहुवचने झल्येत् 7|3|103
अनेन सूत्रेण अदन्तस्य अङ्गस्य "बहुवचनस्य सुप्-प्रत्यये परे" एकारादेशः भवति । यथा - राम + सुप् = रामेषु ।अतो दीर्घो यञि 7|3|102
अनेन सूत्रेण अदन्तस्य अङ्गस्य "यञादि-सुप्-प्रत्यये परे" आकारादेशः भवति । यथा - राम + भ्याम् → रामाभ्याम् ।
एतयोः द्वयोः सूत्रयोः परस्पराभ्याम् विना अपि भिन्नेषु स्थलेषु प्रसक्तिः अस्ति । यथा - "राम + सुप् → रामेषु" इत्यत्र केवलं बहुवचने झल्येत् 7|3|103
अस्य प्रयोगः भवितुम् अर्हति, अतो दीर्घो यञि 7|3|102
अस्य न । तथैव, "राम + भ्याम् → रामाभ्याम्" इत्यत्र केवलं अतो दीर्घो यञि 7|3|102
एतत् सूत्रम् प्रयुज्यते, बहुवचने झल्येत् 7|3|103
एतस्य प्रसक्तिः नास्ति । अतः एतयोः द्वयोः सूत्रयोः मध्ये "तुल्यबलत्वम्" अस्ति इत्युच्यते ।
इदानीम् "राम + भ्यस्" अत्र किम् भवति पश्यामः । अत्र "भ्यस्" प्रत्ययः यञादिः अस्ति, अतः अत्र अतो दीर्घो यञि 7|3|102
इत्यनेन अङ्गस्य दीर्घादेशः भवितुम् अर्हति । परन्तु अत्र "भ्यस्" अयम् बहुवचनस्य प्रत्ययः अपि अस्ति, अतः अत्र बहुवचने झल्येत् 7|3|103
इत्यनेन अङ्गस्य एकारादेशः अपि भवितुम् अर्हति । अतः अत्र द्वयोः तुल्यबलयोः सूत्रयोः समानस्थले प्रसक्तिः अस्ति । अस्याम् स्थितौ विप्रतिषेधे परं कार्यम् 1|4|2
इत्यनेन एतत् स्पष्टीक्रियते यत् अत्र परसूत्रस्यैव प्रयोगः करणीयः । इत्युक्ते, अत्र बहुवचने झल्येत् 7|3|103
इत्यनेन एकारादेशः एव भवति, अतो दीर्घो यञि 7|3|102
इत्यनेन आकारादेशः न । अतः अत्र राम + भ्यस् = रामेभ्यः इति रूपं सिद्ध्यति ।
अन्यदेकम् उदाहरणम् पश्यामः - अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ 6|4|77
इत्यनेन इकारान्तधातोः अजादिप्रत्यये परे इयङ्-आदेशः विधीयते । यथा - रि (गतौ, तुदादिगणः) + श + ति → रियति । सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7|3|84
इत्यनेन इकारान्तधातोः सार्वद्धातुके / आर्द्धधातुके प्रत्यये परे गुणादेशः भवति । यथा - नी (प्रापणे, भ्वादिगणः) + तुमुन् → नेतुम् ।
उपरिनिर्दिष्टयोः उदाहरणयोः उभयोः सूत्रयोः स्वतन्त्ररूपेण प्रसक्तिः अस्ति, अतः एतयोर्मध्ये तुल्यबलत्वम् अस्ति इत्युच्यते । इदानीम् "नी (प्रापणे, भ्वादिगणः) + शप् + ति" इत्यत्र किं भवति पश्यामः । शप् (=अ) इति अजादिप्रत्ययः अस्ति, अतः अत्र अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ 6|4|77
इत्यनेन इयङ्-आदेशः भवितुम् अर्हति, तथा च शप् इति सार्वधातुकः प्रत्ययः अस्ति अतः अत्र सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7|3|84
इत्यनेन गुणः अपि भवितुम् अर्हति । अस्याम् अवस्थायाम् वर्तमानसूत्रेण अत्र परसूत्रस्यैव प्रसक्तिः निर्दिश्यते । अतः अत्र सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7|3|84
इत्यनेन गुणं कृत्वा "नयति" इति रूपं सिद्ध्यति ।
अनेन प्रकारेण यत्र द्वयोः तु्ल्यबलसूत्रयोः समानस्थले प्रसक्तिः अस्ति (इत्युक्ते, यत्र विप्रतिषेधः अस्ति), तत्र सदा परसूत्रस्यैव प्रयोगः भवति ।
अस्य सूत्रस्य विषये बिन्दुद्वयम् ज्ञातव्यम् -
1. यदि द्वयोः सूत्रयोः मध्ये तुल्यबलत्वं नास्ति, तर्हि ताभ्याम् एकं सूत्रम् अन्यस्य अपवादः अस्ति इत्युच्यते । अस्याम् स्थितौ अपवादसूत्रस्यैव प्रयोगः करणीयः ।
2. विप्रतिषेधे परं कार्यम् 1|4|2
अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः केवलं सपादसप्ताध्याय्याम् एव भवति । त्रिपाद्याम् परसूत्राणि पूर्वसूत्राणाम् अपेक्षया असिद्धानि सन्ति, अतः तत्र पूर्वपरयोः सूत्रयोः समानस्थले प्रसक्तिः अस्ति चेत् नित्यं पूर्वसूत्रस्यैव प्रयोगः भवति ।


text:
नामकरणसंस्कारः
अयं संस्कारः शिशोः जन्मानन्तरदश वा एकादशदिनानन्तरं भवति । गोपनीयं नाम तु जातकर्मसंस्कारे एव भवति । उच्चारणार्हं नाम् एतस्मिन् दिने भवति । शुभमुहूर्ते च नक्षत्रे मघुरध्वनियुतं नामचतुराक्षरैः वा द्वि अक्षरात्मकं भवति । नाम्नः करणं नामकरणम् । शिशोः जन्मनः दशमे एकादशे वा दिवसे पुण्येऽवसरे पिता प्राणानाचम्य “ अस्य पुत्रस्य नामकरणं करिष्ये” इति संकल्प्य “ पुण्याहं कथयित्वा नान्दीश्राध्दं च विधाय ब्राह्मणान् भोजयित्वा कुमारस्य नाम” दद्यात् । ब्राह्मणशिशोः जन्मतः दशमदिवसे, क्षत्रियाणां त्रयोदशे षोडशे वा दिवसे, वैश्यानां षोडशे विंशतितमे वा दिवसे, शुद्राणां द्वाविंशे मासान्ते वा नामकरणसंस्कारः करणीयः ।
नामखिलस्य व्यवहारहेतुः शुभावहं कर्मसु भाग्यहेतुः ।
नाम्नैव कीर्त्तिं लभते मनुष्यस्ततः प्रशस्तं खलु नामकर्म ॥
संस्कारेषु नामकरणसंस्कारः पञ्चमोऽस्ति । अस्मिन् संसारे प्रत्येकवस्तुनः किमपि नाम विद्यत एव । नामकरणं विना जगतः व्यवहारः संज्ञाहीनत्वात् चलितुमसम्भवः । तस्मात् मानवेनास्य संस्कारस्यायोजनं वैदिकरीत्या साडम्वरं क्रियते । अस्य संस्कारस्य आयोजनदिवस –वार –तिथि –नक्षत्र –मास –वर्षादयः विविधैः पण्डितैर्भिन्नभिन्नतया प्रतिपादिताः । यथोच्यते रामदैवज्ञेन मुहूर्त्तचिन्तामणिनामके मुहूर्त्तविधायकग्रन्थे –
तज्जातकर्मादि शिशोर्विधेयं पर्वाख्यरिक्तानतिथौ शुभेऽह्नि ।
एकादशे द्वादशकेऽपि घस्रे मूदुध्रुवक्षिप्रचरोडुषु स्यात् ॥
अर्थात् पर्वदिने तथा रिक्ताभिन्नतिथिषु, शुभदिनेषु, जन्मतः एकादशद्वादशदिवसे मृदु – ध्रुव –क्षिप्र – चरसंज्ञकनक्षत्रेषु बालकस्य नामकरणसंस्कारः करणीयः । हरिहरपण्डितेन उच्यते – “ यस्य यावन्ति दिनानि सूतकं तदन्तदिने कार्यम्” । अर्थात् ब्राह्मणस्य एकादशदिने, क्षत्रियस्य त्रयोदशदिने, वैश्यस्य् षोडशदिने, शूद्रस्य एकत्रिंशत्तमे दिने नामकरणं करणीयम् । श्रीधरपण्डितेनास्य संस्कारस्य शुभमुहूर्त्तः निम्नप्रकारेणा प्रतिपादितः । यथा श्रीधरः –
मित्रादित्यमघोत्तराशतभिषकस्वातीधनिष्ठाच्युत-
प्राजेशाश्विशशाङ्कपौष्णदिनकृत् पुष्पेषु राशौ स्थिरे ।
छिद्रां पञ्चदशीं विहाय नवमीं शुद्धेष्टमे भार्गव –
ज्ञचार्यामृतपादभागदिवसे नामानि कुर्याच्छिशोः ॥
नारदः –“सूतकान्ते नामकर्म विधेयं स्वकालोचितम्” इति । तत्र नक्षत्रादिनियमाभावः, नियतकालविहितत्वात् । तदुक्तं सारसंग्रहे –
“एकादशेऽह्नि विप्राणां क्षत्रियाणां त्रयोदशे ।
वैश्यानां षोडशे नाम मासान्ते शूद्रजन्मनाम्” ॥
मनुना उक्तम् –
“नामधेयं दशम्यां तु द्वादश्यां चास्य कारयेत् ।
पुण्यतिथौ मुहूर्त्ते वा नक्षत्रे वा गुणान्विते” ॥
यदि नामकरणस्य विहितकालोऽतिक्रान्तोऽभवेत्तर्हि शुक्रास्तादिदोषरहिते शुभकाले कर्त्तव्यम् ।
तदुक्तं कश्यपेन –
उक्तकाले प्रकर्त्तव्या द्विजानामखिलाः क्रियाः ।
अतीतेषु च कालेषु कर्त्तव्याश्चोत्तरायणे ॥
सुरेज्येऽत्यसुरेज्ये वा नास्तगे न च वार्द्धके ।
शुभलग्ने शुभांशे च शुभेऽह्नि शुभवासरे ॥
चन्द्रताराबलोपेते नैधनोदयवर्जिते ।
पूर्वाह्णे क्षिप्रनक्षत्रचरस्थिरमृदूडुषु ॥
नाममङ्गलघोषैश्च रहस्यं दक्षिणश्रुतौ । इति
बृहस्पतिमहोदयेनोक्तं –
“पूर्वाह्णः श्रेष्ठ इत्युक्तो मध्याह्नो मध्यमः स्मृतः ।
अपराह्णं च रात्रिं च वर्जयेन्नामकर्मणि” ॥
जगन्मोहने गुरुणा उक्तम् –
“पक्षच्छिद्रां च नवमी हित्वा पञ्चदशीं तथा ।
शेषाः स्युस्तिथयः सर्वा नामकर्मणि पूजिताः” ॥
भाष्करार्कजभौमानां वर्जयेदंशकोदयौ ।
धनकर्मसुतभ्रातृनवमस्थः शुभः शशी ॥
शुद्धव्ययेऽष्टमे लग्ने पापाश्च व्यरिलाभगाः ।
शुभेषु शेषसंस्थेषु नामकर्म शुभावहम् ॥ इति


text:
अत्रापि विधिशब्दो भावसाधनः कर्मसाधनश्च। स च प्रत्येकमभिसम्बध्यते। तत्र यथायोगं क्वचित् भावसाधन आश्रीयते, क्वचित् कर्मसाधनः। तत्र द्विर्वचनविधौ भावसाधनः, तत्र हि तदेव विधातव्यम्, न हि तस्यावस्थितस्य किञ्चित् कार्यम्। अन्यत्र तु कर्मसाधनः। तत्र हि व्यवस्थितस्य पदान्तादेः कार्यान्तरविधानात्।`कौ स्तः, यौ स्तः` इति। अस्तेर्लट्, तस्, अदादित्वाच्छपो लुक्, पूर्वविधा-वावादेशे यणादेशे च कत्र्तव्ये स्थानिवत् स्यादिति। कथं पुनः स्थानिवत् स्यात्,यावता पदसंस्कारायैव प्रयुक्तत्वाद् व्याकरणस्य? `स्तः` इत्यादिकं पदं पदान्तरनिर-पेक्षमेव संस्क्रियते, अनादिष्टादचो यः पूर्वः, तस्य विधिं प्रति स्थानिवद्भावेन भवितव्यम्। न चायं प्रकारः पदानतरनिरपेक्षे पदसंस्कारे सम्भवति; `स्तः` इत्यादिकेपदे संस्क्रियमाणे कावित्यादेः पदान्तररस्यासन्निधानात्। किं पुनरिदं राजशासनम्--पदसंस्कारायैव शब्दानुशासनं कत्र्तव्यमिति? अथ शास्त्रकारस्यैवायमभिप्रायः? इतिचेत्, न; शास्त्रकारेण दि `युष्मद्यपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः` 1|4|104
इति युष्मदाद्युपपदे मध्यमादिपुरुषविधानाद् वाक्यसंस्कारप्रयुक्तमपि शास्त्रमेतदिति सूचितम्। अत्र `कौ` इत्यादिकं पदं प्रागेव व्यवस्थाप्य `स्तः` इत्यादेः पदस्य संस्कारे क्रियमाणेऽनादिष्टावचः पूर्वं औकारादिर्भवतीति स्थानिवद्भावः स्यात्। अतः प्रतिषेध उच्यते।ननु च `दध्यत्र` इत्येवमादौ` प्रतिषिद्धेऽपि स्थानिवद्भावे बहिरङ्गस्य यणादेशस्यासिद्धत्वादन्तरङ्गं द्वर्वचनं न प्राप्नोति। तत् किमित्येवमाह-- `अस्माद्वच-नात् भवति` इति। न च शक्यं वक्तुम्--` स्थानिवद्भावप्रतिषेधात् `असिद्धं बहिरङ्गम्`(व्या।प।42) इत्येषा न प्रवत्र्तते` इति। यत्रोभयमेकपदाश्रयम्-- `पट्व्यौ पट्व्यः शुच्यौ शुच्यः` इत्येवमादौ,तत्र स्थानिवद्भावप्रतिषेधस्यार्थवत्त्वान्नैष दोषः। द्विर्वचनमेव बहिरङ्गम्; बह्वपेक्षत्वात्। तथा ह्रच उत्तरस्य योरऽनचीति च त्रितयं तदपेक्षते। यणादेशस्त्विकोऽचीति द्वयमेव।`वरे` इति। ननु चात्र समासे सति सप्तम्या लुका भवितव्यम्। तत् कथं वरे इति निर्देशः? अत एव निपातनादलुगित्यदोषः। अन्ये त्वीकारप्रश्लेषोऽत्रेतिवर्णयन्ति। एवं च सम्बन्धं कुर्वन्ति--`वरे योऽजादेशस्तस्य विधिं प्रति नस्थानिवत्, ईविधिं च प्रति न स्थानवत्` इति। तेनामलक्याः फलं विकार इति नित्यं वृद्धशरादिभ्यः` 4|3|142
इति मयट्, तस्य `फले लुक्` 4|3|161
इति लुक्, अतः `लुक् तद्धितलुकि` 1|2|49
गौरादिलक्षणस्य ङीषो लुकि कृते तस्य स्थानिवद्भावात् `यस्येति च` 6|4|148
इति लोपः प्राप्नोति। ईकारे परतो यो विधिस्तं प्रति स्थानिवद्भावप्रतिषेधान्न भवति। ननु चाजादेशः परनिमित्तकः लोपः पूर्वविधौ स्थानिवद्भवतीत्यु-च्यते, न च लुका पौर्वापर्यमस्तीत्यत एव स्थानिवद्भावो न भविष्यति? तदप्रयोजनमीकार-प्रश्लेषस्य। लोपेनापि तर्हि पौर्वापर्यं नास्तीति पटयतीत्यादावपि स्थानिवद्भावो नस्यात्। अथ तत्र स्थानिद्वारकं पौर्वापर्यं सम्भवति, इहापि तथा स्यात्। ये त्वीकार-प्रश्लेषं नेच्छन्ति, त आयलक्याः फलं विकार आमलकमित्येतदर्थं नेति योगविभागं कुर्वन्ति।`यायावरः` इति। अत्यर्थं यातीति `धातोरेकाचः` 3|1|22
इत्यादिना यङ, द्विर्वचनम्, अभ्यासस्य ह्यस्वः, `दीर्घोऽकितः` 7|4|83
इति दीर्घः, ततो वरच्च, अतो लोपे कृते `लोपो व्योर्वलि` 6|1|64
इति यकारलोपः। `अतो लोपः परनिमित्तकः` इति।आर्धधातुके परतो विधानात्। यद्यतो लोपः परनिमित्तकः, ततः `अचो यत्` 3|1|97
इत्यत्र `अज्ग्रहणं किम्, यावता हलन्ताण्ण्यतं वक्ष्यति` इति चोद्यं समुत्थाप्य `अजन्तभूतपूर्वावपि यथा स्यात्--- दित्स्यं धित्स्यम्` इति यद् वक्ष्यति तद् विरुध्यते; न हि परनिमित्तकेऽतो लोपेऽजन्तभूतपूर्वाद् यतो विधिः सम्भवति, प्राक्कृदुत्प-त्तेरतो लोपस्याभावात्, अभावस्तु परस्य निमित्तस्याभावात्? पक्षे भेदादविरोधः। तत्र ह्रार्धधातुक इति वत्र्तते। `आर्धधातुके` इति विषयप्तमी चैषा, परसप्तमी चेति पक्ष-द्वयम्; आर्धधातुकसमान्यविवक्षायां सामान्येन पौर्वापर्यं न सम्भवतीति विषयसप्तमी भवति आर्धधातुकव्यक्तिविवक्षायां तु व्यक्तेः पौर्वापर्यं सम्भवतीति परसप्तमी। यदातु व्यक्तिद्वारकं सामान्यस्य पौर्वापर्यं विवक्ष्यते; तदापि परसप्तम्येव।तत्राद्ये पक्ष आर्धधातुके विषयभूते प्रागेव यदुत्पत्तेरतो लोपो भवति, इतरत्र तु तस्मिन्नुत्पन्ने। तत्र `अचो यत्` 3|1|97
इत्यत्र यदज्ग्रहणस्य प्रयोजनं वक्ष्यति, तत् पूर्वं पक्षमाश्रित्य। यत् पुनरिहातो लोपः परनिमित्तक इत्युक्तम्, तदितरं पक्षम्। तस्माद् विषयभेदादविरोधः। परसप्तमीपक्षे तु तत्राज्ग्रहणं विस्पष्टार्थमेव वेदितव्यम्।कथं पुनज्र्ञायते परसप्तमीपक्षोऽपि तत्राभिमत इति? `अनुदात्तेतश्च हलादेः` 3|2|149
इत्यादिग्रहणात्। तद्ध्येवमर्थं क्रियते-- हलन्तादित्येवं मा विज्ञायीति। एवं हि विज्ञायमाने जुगुप्सनः, मीमांसनः इत्यत्र युज् न स्यात्; अजन्त-त्वात्। यदि च `आर्धधातुके` इति विषयसप्तम्येवैषाभिमता स्यात्, न परसप्तमीतदाऽऽदिग्रहणमनर्थकं स्यात्; आर्धधातुके विषयेऽकारलोपे कृते जुगुप्सतिमीमांसत्योरपि हलन्तत्वात्। तस्मादादिग्रहणाद् विज्ञायते-- परसप्तमीपक्षोऽपि तत्राभीष्ट इति। विषयसप्तमीपक्षे तु तत्रादिग्रहणं विस्पष्टार्थमेव द्रष्टव्यम्।`कण्डूतिः` इति। `कण्ड्वादिभ्यो यक्` 3|1|27
`स्त्रियां क्तिन्` 3|3|94
। `चिकीर्षकः, जिहीर्षकः` इति। चिकीर्षजिहीर्षशब्दाभ्यां ण्वुल्। `शिशेः, पिषेश्च` इति। `शिष्लु विशेषणे` (धातुपाठः-1452)`पिष्लृ संचूर्णने` (धातुपाठः-1453)। हित्वधित्व-ष्टुत्वजश्त्वेष्विति। `सेह्र्रपिच्च` 3|4|87
इति हेरादेशे कृते `हुझल्भ्यो हेर्धिः` 6|4|101
ति धिरादेशः। `ष्टुना ष्टुः` 8|4|40
इति ष्टुत्वम्, `झलां जश् झशि` 8|4|52
इति जश्त्वम्। ननु चात्र स्थानिवद्भावस्य प्राप्तिरेव नास्ति; यो ह्रनादिष्टादचः पूर्वस्तस्य विधौ स्थानिवद्भवतीत्युच्यते, न चामानादिष्टादचः पूर्वः, तत् किं प्रतिषेधेन? नैष दोषः; स्थानिनो नाकरस्याऽनादिष्टाजपेक्षं पूर्वत्वम-स्तीति तदादेशोऽप्यनुस्वारः स्थानिवद्भावादनादिष्टादचः पूर्व इति लभ्यते।`शिषन्ति` इत्यादि। किमर्थं पुनरुदाहरणान्तरोपन्यासः, यावता शिण्ढीत्याद्य-न्तरोक्तमेवेदं युक्तमुदाहरण्? एवं मन्यते-- यदि तदेवोदाह्यियते तदा यत्र परसवर्ण-स्तत्रानुस्वारेण भवितव्यम्,तत्रैव हि स विधीयते; ततश्च नान्तरीयकत्वात् परसवर्ण-विधौ स्थानिवद्भावप्रतिषेधेऽनुस्वारविधावपि स्थानिवद्भावप्रतिषेधः कृत एव, ततोऽ-नुस्वारग्रहणं पृथङ न कत्र्तव्यमिति कस्यचिद् भ्रान्तिः स्यात्। तस्माद् यत्र परसवर्णो न सम्भवति, तदेवोदाहरणं युक्तमिति।`प्रतिदिव्ना` इति। दिवेः `कनिन्युवृषि` (द।उ।6।51) इत्यादिना कनिन् प्रत्यये रूपम्। `हलि च` इति। `उपधायाञ्च` 8|2|78
इत्येतदिदानीन्तनकुलेखकैः प्रमादाल्लिखितम्। तथा हि `उपधायाञ्च` 8|2|78
इत्यत्र वक्ष्यति ` प्रतिदीव्न इत्यत्र तु `हलि च` 8|2|77
इति दीर्घत्वम्` इति। ननु च स्थानिवद्भावे प्रतिषिद्धेऽपि `न भकुर्छु-राम्` 8|2|79
इति दीर्घत्वप्रतिषेधेनात्र भवितव्यम्, तत् किमित्येवमाह--`अस्माद् वचनाद् भवति` इति। न च स्थानिवद्भावप्रतिषेधसामथ्र्यादत्र प्रतिषेधो न भवतीति शक्यं परिकल्पयितुम्; स्थानिवद्भावप्रतिषेधस्य पिपठीरित्यत्रार्थत्वात्। अत्र हि पिपठिषतेः क्विपि कृतेऽतो लोपे रुत्वे च, रुत्वं पुनरस्य पूर्वत्रासिद्धमिति षत्व-स्यासिद्धत्वात्, यदि स्थानिवद्भावो न प्रतिषिध्येत, ततोऽकारलोपस्य स्थानिवद्-भावात् `र्वोरुपधाया दीर्घ इकः` 8|2|76
इत्यधिकाराद् रेफवकारान्तस्य भस्य दीर्घत्वं प्रतिषिध्यते। न चैतद् रेफवकारान्तं भसंज्ञकम्, अपि तु नाकरान्तमिति।`सग्धिः` इति। समाना ग्धिरिति विशेषणसमासः। `समानस्य च्छन्दस्यमूर्ध` 6|3|83
इति सभावः। `बब्धाम्` इति। `भस भत्र्सनदीप्त्योः` (धातुपाठः-1100), `अभ्यासे चर्च` 8|4|53
इत्यभ्यासभकारस्य जश्त्वं बकारः।`चक्षतुः, जक्षुः` इति। `लिटन्यतरस्याम्` 2|4|40
इति घस्लादेशः, `कुहोश्च` 7|4|62
इत्यभ्यासघकारस्य चुत्वं झकारः; तस्य पूर्ववज्जश्त्वं जकारः। बहुवचने घस्लादेश इति। `लुङ सनोर्घस्लु` 2|4|37
इत्यनेन। `बहुखट्वकः` इति। अत्र स्थानिवद्भावाद् `ह्यस्वान्तेऽन्त्यात्पूर्वम्` 6|2|173
इति, खकारस्योदात्तत्वं न भवति। `कपि पूर्वम्` 6|2|172
इति ट्वशब्दस्याकारास्यैव भवति।`किर्योः, गिर्योः` इति। `र्वोरुपधाया दीर्घ इकः` 8|2|76
`हलि च` 8|2|77
इति दीर्घत्वं न भवति। एतच्च व्युत्पत्तिपक्षमाश्रित्योक्तम्, `कृग्रोरिच्च` इति किरिगिरिशब्दौ व्युत्पाद्येते। अव्युत्पत्तिपक्षे त्वसत्यपि स्थानिवद्भावे धातुत्वाभावान्न भवत्येव दीर्घत्वम्। तथा ह्रव्युत्पत्तिपक्षमाश्रित्य `उपधायाञ्च` 8|2|78
इत्यत्र वक्ष्यति--`उणादयऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि` (हे।प।103) इति किर्यो-गिर्योरित्येवमादिषु दीर्घो न भवति` इति। `वाय्वोः` इति। `लोपो व्योर्वलि` 6|1|64
इति यलोपो न भवति।


text:
अत्र टुग्रहणेन `अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः` 1|1|69
इति टवर्गस्य ग्रहणं कस्मान्न भवति? उकार्सयानुनासिकत्वाप्रतिज्ञानात्, `चुटू` 1|3|7
इत्यत्र टुग्रहणाच्च। यद्यत्र टवर्गस्य ग्रहणं स्यात्, तदानेनैव प्रत्ययादेरपि सिद्धत्वात् टुग्रहणमनर्थकं स्यात्। `मिन्नः` इति। `ञीतः क्तः` 3|2|187
, `आदितश्च` 7|2|16
इतीट्प्रतिषेधः। `वेपथुः`इति। `ट्वितोऽथुच` 3|3|89
। `पक्त्रिमम्` इति। `ड्वितः क्त्रिः` 3|3|88
। पाकेन निवृत्तम्, `क्त्रेर्मम् नित्यम्` 4|4|20
इति मप्। `उप्त्रिमम्` इति। वच्यादिसूत्रेण 6|1|15
सम्प्रासारणम्।`पटूयति` इति। `सुप आत्मनः क्यच्` 3|1|8
, `अकृत्सार्वधातुकयोः` 7|4|25
इति दीर्घः। `कण्डूयति` इति। `कण्ड्वादिभ्यो यक्` 3|1|27
। कथं पुनरत्रेत्संज्ञाप्राप्तिः, यावता सूत्रे टुडुशब्दौ ह्यस्वान्तावुपात्तौ,दीर्घान्ताविमौ? नेतत्; यद्यपि दीर्घत्वे कृते दीर्घान्तावेतौ भवतस्तथाप्युदेशे ह्यस्वान्तावेव,`उपदेशे` (1.3.2।) इति चेहानुवर्तते। तत्र पटुशब्दस्य पृथ्वादिपाठात् टुशब्दस्योपदेशे ह्यस्वान्तता सिद्धा। कण्डूशब्दस्य `कण्डवादिभ्यो यक्` 3|1|27
इत्यत्र पाठात् डुशब्दस्यापि। द्विविधा हि कण्ड्वादयः-- धातवः, प्रातिपदिकानि च। तत्र धातुः कण्डुशब्दो ह्यस्वान्तः। प्रातिपदिकं तु कण्डुशब्दो दीर्घान्तः।अथ वा-- यद्यप्युपदेश इति नानुवर्तते, तथापि दीर्घत्वे कृतेप्येकदेशविकृतस्यानन्यत्वादस्त्येव प्राप्तिः। `ञिकारीयति` इति। पूर्ववत् क्यच्। ञिकारशब्दो न क्वचित् पठत इति तेनात्रेत्संज्ञा न भवति। यदि स्यात्, लोपे कृते रूपं न सिद्ध्येत्॥


text:
मधुरै
तिरुमलैनायकस्य राजगृहम् –शिल्पकलास्थानम्[सम्पादयतु]
तमिळ्नाडुराज्ये स्थितम् एतत् राजगृहम् अद्भुतशिल्पकलापूर्णं च अस्ति । श्री तिरुमलैनायकः स्वप्रशासनकाले क्रिस्ताब्दे १६३६ तमे वर्षे अस्य राजगृहस्य निर्माणं कारितवान् । इटालियन् शैल्यां निर्मितम् एतत् राजगृहं मधुरैमीनाक्षीमन्दिरस्य समीपे अस्ति । अत्र राजगृहे स्वर्गविलासः, रङ्गविलासः इति भागद्वयम् अस्ति । परितः प्राङ्गणं सरः, पाटलपुष्पवनं, सेवकानां वसतिगृहाणि आयुधागाराः आसन् । अधुना तु स्वर्गविलास- भवनमेकमेव अस्ति । अत्र भवने द्वादशशिल्पस्तम्भाः भव्याः सन्ति । तञ्जावूरुप्रदेशेऽपि एतत् सदृशम् एकं राजगृहम् अस्ति । मध्ये गोलाकारतया निर्मितः अट्टः सारसानिकशैल्या अस्ति । आङ्गलाधिकारी नेपियर् १९ तमे शतके अस्य भवनस्य पुनर्निर्माणं कारितवान् । एतत् इदानीम् एकं सुन्दरं प्रवासीस्थानम् इति प्रख्यातम् अस्ति । अत्र ध्वनिदीपव्यवस्था कृतास्ति । सायङ्काले दीपप्रकाशेन ध्वनिश्रवणेन च अतीवानन्दः अत्र प्राप्तुं शक्यते ।
मार्गः[सम्पादयतु]
मीनाक्षीदेवालयतः १.५. कि.मी । मधुरैनगरे वासभोजनादिकं कर्तुम् शक्यते ।