text:
हरिद्रा
हरिद्रासस्यम्
-
- संस्कृतं नाम - हरिद्रा, काञ्चनी, पीता, निशाख्या, क्रिमिघ्ना, हलदी योषित्प्रिया, इट्टविलासिनी
- वैज्ञानिकं नाम -Curcume Longa, Linn
- कन्नडनामानि - अरशिन /अर्शिना
- आङ्ग्लनाम - Turmeric/n
- हिन्दीनामानि - हल्दी, हर्द
- तमिळुनामानि -मञ्जल् / हलद, हलदर
- तेलगुनामानि - पसपु/ फा,जरद चोव
इयं हरिद्रा भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । हरिद्रा सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा हरिद्रा भारते पाकशालातः स्नानगृहपर्यन्तम् अपि स्थानं प्राप्तवती अस्ति । हरिद्रायाम् अत्यधिकप्रमाणेन रोगनिरोधकशक्तिः अस्ति इति उच्यते । देवस्य पूजार्थम् अपि हरिद्रा आवश्यकी एव । अस्याः हरिद्रायाः पीतिका, पिङ्गा, रजनी, रञ्जनी, निशा, गौरी, वर्णवती, पीता, हरिता, वरवर्णिनी, हलदिका, भद्रलता, वर्णविलासिनी, विषघ्नी, जयन्ती, दीर्घरङ्गा, रङ्गिणी इत्यादीनि अन्यानि अपि नामानि सन्ति । एषा हरिद्रा यथा आहारत्वेन उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते ।
हरिद्रा एका वर्णकारिका , अस्य लेपनेन देहः सुन्दरं वर्णं प्राप्नोति । पिटकानां व्रणानां च अस्य लेपनं शीघ्रगुणकारी । हरिद्रामिश्रितजलेन नेत्रस्य क्षालनेन रक्तनेत्रदोषः निवारितः भवति । इयं रुचिवर्धिका । अजीर्णं, झांण्डीस्, जलोदरः दूषितरक्तरोगाः कण्डूया, शीतपित्तं, रक्तहीनता इत्यादीनां इयं उत्तमः औषधिः । प्रमेहरोगनिवारणे अस्य रसस्य चूर्णस्य वा सेवनं फलकारी ।
अन्तर्विषयाः
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः हरिद्रायाः स्वभावः[सम्पादयतु]
इयं हरिद्रा रसे तिक्ता, गुणे रूक्षा, वीर्ये च उष्णा ।
- “हरिद्रा स्वरसे तिक्तारूक्षोष्णा विषकुष्ठनुत् ।
- कण्डूमेनव्रणान् हन्ति देहवर्णविधायिनी ॥
- विशोधिनी क्रिमिहरा पीननारुचिनाशिनी ॥“ (धन्वन्तरिकोषः)
उपयोगाः[सम्पादयतु]
धूमसेवनम्[सम्पादयतु]
हरिद्रायाः धूमस्य आध्राणनेन हिक्कः, अस्तमा, पीनसः च नियन्त्रितः भवति । धूमसेवनेन मूर्छितः जाग्रतः भवति । वृश्चिकादंशनेन जाता तीव्रा वेदना अपि अनेन शाम्यति ।
प्रसवोत्तरोपयोगिता[सम्पादयतु]
प्रसवोत्तरं नियमितरूपेण हरिद्रासेवनेन गर्भाशयः शोधितः भवति । मातुः क्षीरं दूषितं चेत् शुद्धतां प्राप्नोति । अनेकेषां उपशमने विकाराणां हरिद्रा उत्तमः औषधिः । दीर्घकालीनस्य ज्वरस्य उपशमने अपि एषा उपयुक्ता स्त्रीणां समान्यबलहीनतां, निश्शक्ततां, दौर्बल्यं च निवार्य उत्साहदाने अद्वितीया एषा हरिद्रा ।
अर्बुदरोगनिवारिका[सम्पादयतु]
हरिद्रा सेवनेन मुखसम्बन्धी अर्बुधः निवारयितुं शक्यः इति हैदराबादनगरस्य National Institute of Nutrition संस्थायाः विज्ञानिनः घोषितवन्तः सन्ति । जीवकोशेषु जायमानं वैपरीत्यं डि.एन्. ए. कृते जातस्य आधातंस्य, रोगाणां च उपशमनं हरिद्रासेवनेन भवति इति शोधनेन ते ज्ञातवन्तः सन्ति ।
दन्तवेदनादिमुखरोगनिवारकी[सम्पादयतु]
दन्तरोगाणां निवारणे अपि हरिद्रा उपयुक्ता । हरिद्राचूर्णेन सह तैले निक्षिप्तेन वस्रखण्डेन वर्तिकां कृत्वा अग्निना ज्वालयेयुः । तस्य धूमः दन्तवेदनास्थले गृह्यते चेत् चूयः जलं च निर्गच्छति , वेदना न्यूनं भवति । शिघ्रं रोगः अपगच्छति ।
ताम्बूलसेवनसमये सुधाधिक्येन जातस्य व्रणस्य निवारणार्थं हरिद्रालेपस्य लेपनं शीघ्रशमनकारि ।
सेवनक्रमः[सम्पादयतु]
हरिद्रायाः रसः १०-२० मि.ली, प्रमाणे, चूर्णं १-३ ग्रां, परिमित परिमाणे च सेवनीयम् ।
हरिद्रायां विद्यमानाः प्रमुखाः अंशाः[सम्पादयतु]
- १) पीतरञ्जकद्रव्यम् (Curcumin) 5.8%
- २) विटमिन् ‘ए’ प्रोटिच् ६.३%
- ३) तैलांशः ५.१%
- ४) खनिजद्रव्यम् ३.५%
- ५) कार्बोहैड्रेट् ६९.४%
हरिद्रा प्रभेदः[सम्पादयतु]
- १) हरिद्रा – यथा पूर्वम् उक्ता
- २) आम्राग्रन्थिहरिद्रा - एषा हरिद्रातः सम्पूर्णतया भिन्ना विद्यते । एतस्य आम्रफलस्य गन्धः भवति । भोजने उपसेचनं खिचडि, अवलेहः इत्यादीनां निर्माणे अस्याः प्रयोगः क्रियते एवा चर्मरोगाणां कासस्य श्वाससम्बन्धिरोगस्य, जीर्णाङ्गरोगाणां उपशमिका ।
- ३) कर्पूरहरिद्रा
- ४) वनहरिद्रा
शास्त्रीयम् औषधम् हरिद्राखण्डम्
संक्षिप्तचिकित्सासूची[सम्पादयतु]
- १. इयं हरिद्रा शरीरं शोधयति, विषबाधां, कुष्ठरोगं च निवारयति ।
- २. हरिद्रा मधुमेहं निवारयति, कण्डूयनं च शमयति ।
- ३. हरिद्रा क्रिमिहरा अपि ।
- ४. हरिद्रा शरीरस्य गौरवर्णं वर्धयति ।
- ५. हरिद्रा मूत्रविकारं शमयति ।
- ६. हरिद्रा त्वक्दोषं, रक्तविकारं, शोथं, पाण्डुरोगं, प्रमेहं च दूरीकरोति ।
- ७. हरिद्रा उत्तमा व्रणहरा अपि ।
- ८. हरिद्रा रक्तस्रावं स्थगयति ।
- ९. हरिद्रां गुडं च क्षीरे योजयित्वा क्वथयित्वा पानेन पीनसः, कासः, कफः, कण्ठवेदना च अपगच्छति ।
- १०. हरिद्राम् अङ्गारस्य उपरि संस्थाप्य धूमसेवनेन अपि पीनसः न्यूनः भवति ।
- ११. हरिद्रां घृतं च योजयित्वा भर्जयित्वा मधुना सह खादनेन कासः अपगच्छति ।
- १२. सर्वरीतीनां प्रमेहे अपि हरिद्राम् आमलकेन सह सेवन्ते चेत् रोगस्य नियन्त्रणं भवति ।
- १३. हरिद्रां गोमूत्रेण सह सेवन्ते चेत् कण्डूयनं, पिटकाः, शीतपित्तं च अपगच्छति ।
- १४. कर्णस्रावसमये अपि हरिद्रा उपयुज्यते ।
- १६. अरुचिं, कामलां, निबन्धं, जलोदररोगं, क्रिमिबाधां च हरिद्रा निवारयति ।
- १७. हरिद्रायाः तैलेन मुखपाकः करणीयः इति योगरत्नाकरे उक्तम् अस्ति ।
- १८. कफजन्यायाः पिपासायाः निमित्तं हरिद्रा हितकरी इति वाग्भटः उक्तवान् अस्ति ।
- १९. अस्रावस्य पैल्-रोगे हरिद्रां ’कळ्ळी’ (किञ्चित् कण्टकसहितं सस्यम्) क्षीरेण सह लेपनीया इति चरकः उक्तवान् अस्ति ।
- २०. हरिद्रायाः उल्लेखः भावप्रकाशे अपि कृतः अस्ति ।
- २१. कामलारोगे हरिद्रादि घृतस्य उपयोगम् उक्तवान् अस्ति चरकः ।
- २२. श्वासकासे अपि हरिद्रादि वर्तेः उपयोगम् उक्तवान् अस्ति चरकः ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ "Curcuma longa information from NPGS/GRIN". www.ars-grin.gov. Retrieved 2008-03-04.


c: text/html

text:
एला
इयम् एला भारते अपि वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । एला अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इयम् एला आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । एषा एला आङ्ग्लभाषायां Cardamom इति उच्यते । एषा एला वाणिज्यसस्यम् अपि । काफीवाटिकायाम् उपफलोदयरूपेण एलायाः वर्धनं क्रियते । एलासस्यं गुल्मवर्गस्य वृक्षकः भवति । अयं वृक्षकः आहाराणां गन्धस्य रुचेः च वर्धनार्थम् आवश्यकानि फलानि उत्पादयति । भारतीयपाकशालासु सर्वत्र एला भवति एव प्रायः । सर्वत्र अपि एला मधुरभक्ष्याणां निर्माणे अधिकतया उपयुज्यते । तद्विना वमनस्य निरोधकरूपेण, पित्तशामकरूपेण अपि एला उपयुज्यते ।
प्रसिद्धेषु उपकरद्वव्येषु अन्यतमः एला । जलप्रदेशे अयं सम्यक् वर्धते । अस्य रुचिः कटुमिश्रितमधुरः ।
अन्तर्विषयाः
एलायां विधमानाः अंशाः[सम्पादयतु]
अस्मिन् पोटासियं लवणः २%, पिष्टं ३% पीतर‘झ्जकद्रव्यं, म्य़ाङ्गनीसयुक्तं भस्म उडनशीलं तैलं च भवति । तैले cineol, Terpineol, Terpinene, Limonene, sabinene च भवति ।
आयुर्वेदीयरीत्या उपयोगाः[सम्पादयतु]
मूत्रसम्बन्धीरोगशामकः[सम्पादयतु]
एला अनेकेषां मूत्रसम्बन्धिरोगाणां शामकः । एलायाः चूर्णस्य सेवनेन मूत्रविसर्जनसमये क्लेषः अस्ति चेत् अपगच्छति । अस्य चूर्णस्य सेवनेन मूत्रोत्पत्तौ समस्या विद्यते चेत् परिहृता भवति ।
मुखवासकः[सम्पादयतु]
एलायाः हितकरः गन्धः विद्यते । अतः अस्य सेवनं मुखवासनरोगं निवारयति ।
हृदयरोगे परिणामकारी[सम्पादयतु]
एला हृदयस्य उपरि अपि सत्परिणामं जनयति । घृतेन सह एलायाः सेवनेन हृदयरोगा ? शाम्यन्ति इति प्राचीनग्रन्थेषु उल्लेखः लभ्यते । अस्य सेवनं हृदयदौर्भल्यमपि दूरीकरोति ।
जीर्णकरः[सम्पादयतु]
अधिककदलीफलभक्षणेन अजीर्णता अनुभूयते चेत् एलायाः द्वित्रान् बीजान् सम्यक् चर्वित्वा गिलेत् । अनुक्षणं परिहारः लभ्यते ।
इतरे उपयोगाः[सम्पादयतु]
एलायाः वस्रगालितचूर्णं कृत्वा नस्यवत् सेवनेन शिरोवेदना शाम्यति ।एलायाः चूर्णं बादामि-खण्डशर्कशयोः च मिश्रीकृत्य नियमितरुपेण सेव्यते चेत् मस्तिष्कस्य बलवर्धनं भवति स्मरशक्तिः च वर्धते । पित्तकारणेन शिरोभ्रमणम् अनुभूयते चेत् गुडेन सह एलचूर्णं योजयित्वा पानकं निर्मीय पातव्यम् । अयं वमने, विरेचने अपि हितकरः ।
जागरूकता[सम्पादयतु]
एलायां रुक्षगुणः अपि वर्तते । अतः गर्भिव्यः स्त्रियः दीर्घकालम् अस्य सेवनं न कुर्युः । कफजन्यरोगेषु एलायाः प्रयोगः हानिकरः । एलायाः दुष्परिणामनिवारणार्थं ज्येष्ठमधोः चूर्णः सेवनीयः ।
एला०.५-१ ग्रां प्रमाणेन चिकित्सायां, प्रयुज्यते, एलायां बृहत् , लघु इति विधद्वयं भवति । औषधार्थं लघुः एलाएव उपयुन्यते ।
एलानिर्मितानि औषधानि[सम्पादयतु]
- १. एलादिचूर्णः
- २. एलाद्यरिष्टः
- ३. एलादिगुटिका
- ४. एलाद्यमोदकः
- ५. एलादिक्वाथः
अधिकानि चित्राणि[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- एला

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सुन्दरकाण्डम्
सुन्दराकाण्डस्य कथा[सम्पादयतु]
सुन्दरकाण्डः वाल्मीकिरामायणस्य हृदयायते । अस्मिन् काण्डे हनुमतः साधनानां विस्तृतपरिचयः लभ्यते । सीता लङ्कायाम् अस्ति इति विषयं ज्ञातवान् हनुमान् आत्मनः महदाकारतां प्राप्य सागरम् उल्लङ्घ्य लङ्काम् अगच्छत् । अत्र हनुमान् राक्षसनगर्याः लङ्कायाः राज्ञः रावणस्य च वैभवं वर्णयति । अशोकवनिकायां स्थितां सीताम् अयं पश्यति । रावणः परिणेतव्यः इति राक्षसीभिः सा कथं पीड्यमाना अस्ति इत्यपि तेन अवगतम् । हनुमान् सीताम् उपसर्प्य रामेण दत्ताम् अङ्गुलीयकं दत्त्वा सीता निश्चयेन रामेण रक्षिष्यते इति विश्वासवर्धनम् अकरोत् । अहं भवतीं रामस्य समीपं नेष्यामि किम् इति सः सीताम् अपृच्छत् । किन्तु सीता तत् न अनुमतवती । सा उक्तवती - रामः स्वयम् आगत्य दोषिणः दण्डयित्वा मम रक्षणं कुर्यात् इति ।
ततः हनुमान् लङ्कायाः वृक्षान् भवनानि च नाशयन् महतीं हानिम् अकरोत् । रावणस्य बहून् सैनिकान् अमारयत् । सः स्वस्य बन्धनाय अङ्गीकुर्वन् रावणस्य पुरतः उपस्थापितः जातः । तत्र सीता परित्यक्तव्या इति रावणम् अबोधयत् सः । किन्तु रावणस्य सभायां तस्य अवमाननं क्रियते । तस्य पृच्छे अग्निस्पर्शः कार्यते । हनुमान् ततः पलायितः सन् इतस्ततः धावन् रावणसाम्राज्ये सर्वत्र अग्निस्पर्शम् अकारयत् । ततः महदाकारतां प्राप्य सागरम् उल्लङ्घ्य प्रति अगच्छत् । सर्वे वानराः आनन्देन किष्किन्धाम् आगच्छन् नूतनां वार्तां श्रावयितुम् ।
सुन्दराकाण्डस्य केचन नीतिश्लोकाः[सम्पादयतु]
१ मनो हि हेतुः सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तने ।
शुभाशुभास्ववस्थासु तच्च मे सुव्यवस्थितम् ॥ (११-४१)
२ न च कर्मसु सीदन्ति महत्स्वमिततेजसः । (३९-३६)
३ न ह्येकः साधको हेतुः स्वल्पस्यापीह कर्मणः ।
योह्यर्थं बहुधा वेद स समर्थोऽर्थसाधने ॥ (४१-६)
४ यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमयैव निरस्यति ।
यथोरगस्त्वचं जीर्णां स वै पुरुष उच्यते ॥ (५५-७)
Pls. see details here - http://sa.wikisource.org/wiki/रामायणम्/सुन्दरकाण्डम्


text:
सीमानियन्त्रणरेखा
सीमानियन्त्रणरेखा (एल्.ओ.सी ) साधारणतया द्वयोः देशयोः अथवा सैन्यनियन्त्रितप्रदेशयोः मध्ये विद्यमाना विभजनरेखा । किन्तु सामान्यतः काश्मीरप्रदेशे भारत पाकिस्तानयोः मध्ये स्थितां सैन्यनियन्त्रितसीमां 'सीमानियन्त्रणरेखा’ इति कथयन्ति । पूर्वम् युध्दविरामसीमा इति प्रसिद्धस्य अस्य प्रदेशस्य १९७२तमे वर्षे डिसेम्बरमासे प्रचलितस्य शिम्लासन्धानानन्तरं सीमानियन्त्रणरेखा (एल्, ओ, सि) इति नामाङ्कनम् अभवत् । भारतदेशः स्वदेशे स्थितं काश्मिरप्रदेशं जम्मू-काश्मीरम् इति, तथा पाकिस्तानवशेस्थितं काश्मीरप्रदेशं पाकिस्तानाक्रमितकाश्मीरम् (पि. ओ. के) इति वदति । पाकिस्तानदेशः स्ववशे स्थितं काश्मीरप्रदेशं स्वतन्त्रकाश्मीरम् (आझाद् कश्मीर्) इति तथा भारतस्य वशे स्थितं काश्मीरप्रदेशं 'भारताक्रान्तकाश्मीरम्’ (ऐ, ओ, के) इति नाम्ना निर्दिशति । सीमानियन्त्रणरेखां भारतपाकिस्तानयोः मध्ये स्थिता अन्ताराष्ट्रियसीमारूपेण परिगणनीयम् इति प्रस्तावः अस्ति । किन्तु भारतपाकिस्तानसर्वकारौ एतं प्रस्तावं विरोधयतः । सीमानियन्त्रणरेखायां केषुचित् भागेषु तन्त्रिकन्टकवृतिः निर्मिता अस्ति । भारतपाकिस्तानयोः मध्ये बहुवारं सीमानियन्त्रणरेखादेशे युद्धं प्रवृत्तम् । सद्यः तावत् १९९९ तमे वर्षे कार्गिल् युध्दं प्राचलत् । सदा अस्मिन् प्रदेशे भारतपाकिस्तानसैन्ययोः मध्ये परस्परं गोलिका प्रहारः यदा तदा प्रवर्तते । अक्टोबर् अष्ट्मे दिनाङ्के २००४तमे वर्षे अस्मिन् प्रदेशे घटितस्य भुकम्पस्य अनन्तरं सन्त्रसानां साहाय्यं कल्पयितुं, मानवीयदृष्ट्या च भारतपाकिस्तानसर्वकारौ ६०वर्षेभ्यः अनन्तरं सीमां निष्कासितवन्तौ । सीमां पञ्चस्थलेषु एव निष्कासितवन्तः । अनेनसन्तप्तानां परिहारकार्यं सुकरम् अभवत् ।


text:
जार्ज् क्युव्ये
(कालः – २३.०८.१७६९तः १३.०५.१८३२)
अयं जार्ज (GEORGES LEOPOLD CHERETIEN FREDERIC DAGOBERT CUVIER) क्युव्ये तुलनात्मक-अङ्गरचनायाः विभागे महान् पण्डितः । अयं १७६९तमे वर्षे आगस्टमासस्य २३तमे दिनाङ्के प्रान्सदेशे जन्म प्राप्नोत् । अस्य पूर्णं नाम जार्ज् लियोपोल्ड् च्रेटियन् फ्रेडरिक् डागोबर्ट् क्युव्ये इति । अस्य पिता सैन्ये अधिकारी आसीत् । प्रसिद्धायां गृहपरम्परायां जातः जार्ज् क्युव्ये यद्यपि प्राटिस्टेण्ट्धर्मस्य अनुयायी आसीत् तथापि क्याथोलिक्-धर्मस्य अनुयायिना सर्वकारेण सर्वविधं प्रोत्सहं साहाय्यं च प्राप्नोत् । अयं जीवितस्य अवधौ जीवविज्ञानस्य क्षेत्रे एव सर्वाधिकारी इव आसीत् । जार्ज क्युव्ये यौवनकाले सर्वकारेण प्रदत्तम् अधिकारस्य अवकाशं परित्यज्य १७९५तमे वर्षे प्यारिस्-देशे विद्यमानं न्याचुरल्-हिस्टरि-म्यूजियं (सङ्ग्रहालयः) प्राविशत् । तत्र तेन कृतानां संशोधनानां द्वारा इन्स्टिट्यूट् न्याषनल्-संस्थायां भौत-प्राकृतिकविज्ञानस्य विभागयोः शाश्वतकार्यदर्शी अभवत् ।
अयं जार्ज क्युव्ये कस्यचित् एकस्य प्रभेदस्य जीविनाम् अङ्गानाम् अन्तरचनायाः, अपरस्य प्रभेदस्य जीविनाम् आङ्गानाम् अन्तरचनायाः च तोलनम् आरब्धवान् । कस्यापि जीविनः एकस्य अङ्गस्य कार्येण जीविनः सम्पूर्णः स्वभावः पुनः रचयितुं शक्यः इति अयं जार्ज क्युव्ये प्रादर्शयत् । अतः एव जार्ज क्युव्ये तुलनात्मकस्य अङ्गरचनाविज्ञानस्य जनकः इति उच्यते । अयं जार्ज क्युव्ये केरोलस् लीनियसेन कृतं वर्गीकरणम् उत्तमरीत्या वर्धितवान् । तेन वर्गीकृतानां प्राणिनां गणं "क्लास्” इति केरोलस् लीनियसेन यत् उक्तं ततः अपि महान्तं गणं वर्गीकृत्य जार्ज क्युव्ये तस्य गणस्य "फैला” इति नामकरणम् अकरोत् । समग्रं प्राणिवर्गं चतुर्षु फैलासु वर्गीकृतवान् जार्ज क्युव्ये । ते च वर्गाः कशेरुकाः, मोलस्काः, सन्दिपदिनः (आर्टिक्युलेट्), रेडियेट् इति । आधुनिकी वर्गीकरणस्य पद्धतिः जार्ज क्युव्येन अनुसृतायाः पद्धतेः अपेक्षया अपि क्लिष्टा अस्ति । जार्ज क्युव्येन् निर्मितानि सूत्राणि अद्यापि विज्ञानिनां मार्गदर्शनं करोति । जार्ज क्युव्ये सहोद्योगी कश्चन् क्युव्येन कृतानि एव सूत्राणि सस्यानां वर्गीकरणाय अपि अन्वयम् अकरोत् ।
अयं जार्ज क्युव्ये सम्पूर्णतया नष्टानां (प्रकृतं भूमौ कुत्रापि अविद्यमानानाम्) प्राणिनाम् अपि वर्गीकरणम् अकरोत् । तेषां प्राणिनाम् अङ्गानां रचनायाः आधारेण तेषाम् अन्येषां च प्राणिनां सम्बन्धम् अपि ज्ञापितवान् । उड्डयनसमर्थं कञ्चित उरगं परीक्ष्य तस्य कृते "टिरोडाक्टिकल्” इति नामकरणम् अपि अकरोत् जार्ज क्युव्ये । तस्मात् सः पुरातनस्य जीवविज्ञानस्य पितामहः इत्यपि प्रसिद्धः अभवत् । तथापि जार्ज क्युव्ये विकासवादं न अङ्गीकृतवान् । भूग्रहस्य उपरि तदा तदा महान् प्रवाहः सञ्जायते । तदवसरे विभिन्नाः नूतनाः जीविनः उत्पद्यन्ते इति सः विश्वसिति स्म । अस्य बुद्धिमत्तया आकृष्टाः राजानः शिक्षणक्षेत्रस्य अभिवृध्यर्थम् "इम्पीरियल् विश्वविद्यालयस्य" कुलपतिपदम् अयच्छन् । अयं जार्ज क्युव्ये १८तमे लूयीकाले मन्त्रिपदवीम् अपि प्राप्नोत् । अयं १८३२ तमे वर्षे मेमासस्य १३ दिनाङ्के मौण्ट् बेलियार्ड् प्रदेशे मरणं प्राप्नोत् ।


text:
गुल्बर्गा
गुल्बर्गानगरं (Gulbarga) कर्णाटकराज्ये स्थितं प्रमुखं नगरम्। मण्डलकेन्द्रं च । कल्बुर्गी (STD-०८४७२)
अन्तर्विषयाः
गुल्बर्गानगरस्य अद्भुतकौशलविस्मयः[सम्पादयतु]
कलबुर्गी अथवा गुल्बर्गानगरे षड्शतवर्षेभ्यः पूर्वं निर्मितं किञ्चन दुर्गम् इदानीमपि सुस्थितौ सत् विस्मयमावहति । वर्षा, उष्णता, शैत्यं, वायुकोपः इत्यादिभिः आघातं प्राप्य अपि स्वस्य अस्तित्वं रक्षत् सत् आश्चर्यं जनयति । देशे बहुभ्यः प्रदेशेभ्यः जनाः अत्र आगच्छन्ति । बन्दे नवाज् उरुस् अत्र विशेषोत्सवः । भारते एतादृशविशिष्टशैल्या निर्मितम् मसीदि (प्रार्थनास्थलम्) एकमेव अस्ति । एतत् तन्त्रवास्तुशिल्पिनां कृते पन्थाह्वानं कुर्वत् अस्ति । गुल्बर्गानगरम् क्रिस्ताब्दे १३४७ तः १४२४ पर्यन्तं बहमनीसाम्राज्यस्य राजधानी आसीत् । एतेषां समये एव कल्बुर्गी इत्याख्यम् एतत् नगरं गुल्बर्गा इति नाम प्राप्नोत् । तत्कालीनं राजगृहं, मसीदी, दर्गाः( प्रार्थनामन्दिरम्), इत्यादयः निर्मिताः आसन् । विंशति-एकरविशालप्रदेशे जुम्मामसीदी भवनं निर्मितम् । इस्लां शैल्या रचितमेतत् ।
बहमनीराज्यस्थापकस्य हसन् गङ्गूमिनस्य पुत्रः महम्मदः-१ एतेषां सर्वेषां भवनानां निर्माणकर्ता आसीत् । एषः मूरिशनामकस्य शिल्पिनः साहाय्येन एतत् विशिष्टं भवनशिल्पं निर्मितवान् । स्पेन् देशे स्थितं कार्डोवामसीदीसदृशं भवनं एतत् भारतदेशे एव प्रसिद्धम् अस्ति ।
अस्य विस्तारः पूर्वपश्चिमे २१६ पादमितं, दक्षिणोत्तरे १७० पादमितम् । अस्य शिल्पस्य १४० स्तम्भाः आधाररूपेण सन्ति । २५० सुन्दरवक्रतोरणानि सन्ति । पञ्च अर्धगोलाच्छादकाः सन्ति । एतेषां व्यासः ६३ मीटर् अस्ति । अन्तर्भागः लताभिः अलङ्कृतः। ध्वनिसंवहनदृष्ट्या अपि अत्र विशेषपरिणतिः प्रदर्शिता अस्ति प्रार्थनाध्वनिः कुत्रापि न प्रतिध्वनति । ३०० पादपरिमिते दूरे उपविष्टवन्तः अपि स्पष्टतया श्रोतुं शक्नुवन्ति ।
केचन ’एतत् भवनं बैजाण्टियन् शैल्या निर्मितानां तुर्क् देशीय-प्रार्थनामन्दिराणां विन्यासाः इव सन्ति’ इति कथयन्ति । अन्ये इण्डो-पर्शियन् , इण्डो-इस्लामिक् शैलिमिश्रितम् इति वदन्ति ।
शिक्षा[सम्पादयतु]
नगरे द्वौ चिकित्सामहाविद्यालयौ स्तः। महादेवाप्पा-रामपुर-चिकित्सामहाविद्यालयः(एम्.आर्.एम्.सि) एवञ्च के.बि.एन्. चिकित्सामहाविद्यालयः। अत्र नगरेऽस्मिन् दन्तचिकित्सामहाविद्यालयत्रयं हेच्.के.ई.समाजेन तथा आलबदर् ट्रास्ट, ई.एस्.आई चिकित्साकेन्द्रद्वारा परिचालिताः सन्ति।
नगरेऽस्मिन् षठ् तान्त्रिकमहाविद्यालयाः(Engineering college) विविधप्रतिष्ठानैः परिचालिताः सन्ति। परवर्तीप्रजन्मयन्त्रविद्या(Next Generation Robotics) एवञ्च वि.एल्.एस्.आई प्रारूपप्रशिक्षणं तथा उत्कर्षकेन्द्रमपि अत्र प्रारब्धम् अस्ति भासयान्त्रिकविद्या इति नाम्ना(पि.डि.ए तान्त्रिकमहाविद्यालयस्य समीपे)।
पुनः गुल्बर्गाविश्वविद्यालयः इति एकः विश्वविद्यालयोऽपि अस्यां नगर्याम् अशीत्युत्तर-उनविंशतिशतक्रीस्तवर्षे (१९८०) संस्थापितः । विचारव्यवस्थायाः दॄष्ट्या गुल्बर्गानगरस्य षट् उपमण्डलानि यथा- गुल्वर्गा, यादगिरिः, बीदरमण्डलम्, रायचूरुमण्डलम्, बळ्ळारीमण्डलम् एवं कोप्पळपर्यन्तं विस्तृतमस्ति। पूराकाले सप्तत्युत्तरउनविंशतिशतक्रीस्तवर्षतः(१९७०) तावत् अयं विश्वविद्यालयः कर्णाटकविश्वविद्यालयस्य(धारवाडमण्डलस्य) स्नातकोत्तरविभागकेन्द्रमासीत्। गुल्बर्गानगरस्य पूर्वप्रान्ततः षट्- कि.मी दूरे अस्य गुल्बर्गाविश्वविद्यालयस्य मूलप्रांगणम् अवस्थितमस्ति। अस्य व्याप्तिः ८६० एकर्-परिमिता । सप्तत्रिंशत् (३७)स्नातकोत्तरविभागाः एवञ्च चत्वारि स्नातकोत्तरकेन्द्राणि यथाक्रमं- कृष्णदेवरायानगरे,बळ्ळारीमण्डले, रायचूरुमण्डले तथा बीदरे चावस्थितानि। अन्यस्नातकोत्तरकेन्द्रं बसवकल्याणे उद्घाटनयोग्यं च वर्तते। विश्वविद्यालये प्रतिवर्षं पञ्चशत्युत्तरत्रिसहस्रं छात्राः नामांकनं कुर्वन्ति विविधविषये स्नातकोत्तर- एम्.फिल्.-पि हेच्.डि प्रवेशनिमित्तम्। अत्र प्रायः द्विशताधिकाः अध्यापकाः सप्तशताधिकाः प्रयुक्तिविदाः तत्सहायकश्च वर्तन्ते। त्रिंशत्यधिकद्विशतं महाविद्यालयाः अनेन अनुमोदिताः सन्ति। तत्र च स्नातक-डिप्लोमा-कक्षायां कला-सङ्गीत-समाजविद्या-विज्ञानम् एवं प्रयुक्तिविषये छात्राः पठितुं नामाङ्कनं कुर्वन्ति। बहवः शिक्षाप्रतिष्ठानानि वर्तन्ते यानि अनुवैद्यशिक्षणं (Nursing) विशिष्टस्थानं भजन्ते यथा विजयकुमारः अनुवैद्यशिक्षणमहाविद्यालयः। हेच्.के. ई समाजं सि.ओ.एन् (ए. प्रथमम्)करीम् (ए.प्रथमम्) कामार् इत्यादि।
कर्णाटककेन्द्रीयविश्वविद्यालयोऽपि अस्यां नगर्याम् अस्ति। वस्तुतस्तु गुल्बर्गानगरं शिक्षानगरमित्युपाधिना परिचितास्ति। यतो हि व्यक्तिगतशिक्षाप्रतिष्ठानैः सह सर्वकारस्य शिक्षाविभागाः संयुक्ताश्च वर्तन्ते।
मार्गः[सम्पादयतु]
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
- बिजापुरतः १५९ कि.मी
- बीदरतः १०४ कि.मी ।
- ळ्बेङ्गळूरुतः ६१६ कि.मी.।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
मुम्बयी-हैदराबाद्मार्गे गुल्बर्गा निस्थानमस्ति । वसतिकृते नगरे व्यवस्था अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Gulbargians most interactive website
- Official Website of Gulbarga district
- [१] list of tourism places in Gulbarge
- Official Website of Gulbarga City Corporation
- Map of Gulbarga district


text:
कोलकाता
कोलकाता /koʊlˈkɑːtɑː/ (वङ्ग: কলকাতা, কোলকাতা, हिन्दी: कोलकाता, कलकत्ता, आङ्ग्ल: Kolkata, अथवा Calcutta /kælˈkʌtə/) भारतस्य पूर्वाञ्चलीयस्य पश्चिमवङ्गराज्यस्य राजधानी, प्रधानवानिज्यकेन्द्रं तथा वृहत्तमनगरम् । हुगलीनद्याः पूर्वतीरे अवस्थिते[४] नगरेऽस्मिन् पञ्चाशताधिकलक्षजनाः निवसन्ति । परन्तु कोलकातानगरसंलग्नानां प्रदेशानाम् अंशविषेशेन निर्मितस्य वृहत्तरकोलकातानगरस्य जनसंख्या प्रायः १ कोटि ४० लक्षपरिमितम् । जनसंख्याविचारे नगरमिदं भारतस्य तृतीयवृहन्नगरं तथा द्वितीयमहानगरम् । समग्रविश्वे कोलकातामहानगरं अष्टमस्थानम् (जनसंख्याविचारे) आवहति[५] ।
१७७२ तमे संवत्सरे वङ्गस्य राजधानी प्रथमवारं मुर्शिदाबादतः कोलकातां प्रति स्थानान्तरिता आसीत् । न केवलं वङ्गस्य अपि तु १९११ वर्षपर्यन्तं समग्रभारतस्य राजधानी आसीत् । १९२३ तमे वर्षे क्यालकाटा म्युनिसिपल् एक्ट् माध्यमेन कोलकातनगरस्य स्वायत्वशासनकर्ती एका पौरसंस्था स्थापिताऽसीत् । १९४७ वर्षे भारतविभाजनान्तरं कोलकाता नवनिर्मितस्य पश्चिमवङ्गराज्यस्य राजधानी घोषिता जाता आसीत् । तस्मिन् समये कोलकाता आधुनिकभारतस्य शिक्षा-विज्ञान-शिल्प-संस्कृति-राजनीतेः पीठस्थानमासीत् । १९५४ तमवर्षानन्तरं राजनैतिकास्थिरतया तथा अर्थनैतिकावक्षयेन प्राचीनगौरवस्थानं खर्वितम् आसीत् ।
वैप्लविकान्दोलननिमित्तम् एवञ्च सुदीर्घसांस्कृतिक-ऐतिह्यनिमित्तम् अस्य कोलकातानगरस्य प्रसिद्धिः । भारतस्य स्वाधीनतान्दोलने तथा परवर्तीकाले वामपन्थीनः गणान्दोलने नगरमिदं प्रमुखभूमिकाम् अवहत् । अपरपक्षे आधुनिकभारतस्य प्रधानसांस्कृतिककेन्द्रेषु अन्यतमा कोलकाता जाता । एतस्मात् कोलकाता भारतस्य सांस्कृतिकराजधानी इत्याख्यया अभिहिता[६] । अपरेपक्षे कोलकातायाः आनन्दनगरी(City of Joy) इत्यपि सुप्रसिद्धनाम विद्यते । राजा राममोहन राय, रवीन्द्रनाथ ठाकुर्, स्वामी विवेकानन्दः, सुभाष चन्द्र बसु, मादार् तेरेसा, सत्यजीत् राय, सी वी रमन्, अमर्त्य सेन् प्रमुखाणां विश्ववरेण्यव्यक्तीनां कर्मभूमिः कोलकाता महानगरी । समृद्धसांस्कृतिक-ऐतिह्यनिमित्तं एषा नगरी आ विश्वे उन्नतस्थानम् आप्नोति ।
अन्तर्विषयाः
नामौचित्यम्[सम्पादयतु]
वर्तमानकोलकाता नगरी भारते ब्रिटिशानां आगमनात् प्राक् 'सुतानुटि', 'गोविन्दपुर' तथा 'कलकाता' इति त्रिधा विभक्ता आसीत् । बाङ्गलाशब्दः कलकाता तथा आङ्ग्लशब्दः क्यालकाटा नामपदयोः उत्सः कलिकाता इति शब्दः[७] । "कलिकाता" इति नामपदस्य व्युत्पत्तिः व्युत्पत्तिप्रसङ्गे विद्वत्सु नास्ति मतैकम् । प्रसिद्धमतमस्ति यत् कालीक्षेत्रम् इति शब्दात् कलिकातापदम् आगतम् । कालीक्षेत्रमित्येन पदेन देव्याः काल्याः राज्यमिति अर्थः द्योत्यते । मतान्तरं पोषयन्ति केचनाः यत् किलकिला इति बाङ्गलाशब्दात् कोलकाताशब्दः आगतः[८] । अपरेकं मतानुसारं खाल(नलः) काट्टा(खननम्) इति पदयोः संयोगात् इदानीन्तन-नामपदमागतम्[९] ।
२००१ तमे वर्षे नगरस्य आधिकारिक-आङ्ग्लनाम क्यालकाटा"-तः ("Calcutta") परिवर्त्य कोलकाता" ("Kolkata") अभवत् । केचनाः मन्वन्ति यत् अस्य नगरस्य ब्रिटिशोत्तराधिकारसूत्रं विलोपं नामपरिवर्तनकरणेन जातम् [१०]। वैदेशीयगणमाध्यमाः इदं नामकरणं नाङ्गीकारं कृतवन्तः । परन्तु बि बि सी इति गणमाध्यमेन बोम्बाई स्थले मुम्बई[११] तथा क्यालकाटा स्थले कोलकाता[१२] इति नामद्वयम् अङ्गीकृतम् ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
प्राक्-ब्रिटिशकालः[सम्पादयतु]
कोलकतानगरस्य समीपे चन्द्रकेतुगढनामकस्थाने[१३] प्रत्नतात्त्विकखननात् प्रमाणितं यत् अयं प्रदेशः द्विसहस्रवर्षं पूर्वमपि वस्तिपूर्णमासीत् [१४]। मध्ययुगीय-नैकेषु ग्रन्थेषु(बाङ्गला) हुगलीनद्याः तीरवर्तीग्रामस्य कोलकातायाः उल्लेखमस्ति । एतेषु विप्रदासस्य मनसामङ्गलकाव्यम्(१४९५ क्रै.स), मुकुन्दराम-चक्रवर्तिना रचितं चण्डीमङ्गलकाव्यम्(१५९४-१६०६), सैयद् आलाओलस्य पद्मावती(१६४५-५२), कृष्णराम महोदयस्य कालिकामङ्गलकाव्यम्(१६७६-७७) सनातन घोषाल महोदयस्य भाषा-भागवत्(१६७९-८०) इति अन्यतमाः ग्रन्थाः भवन्ति[१५][१६] ।
१५८२ तमे वर्षे राज्ञः टोडरमलस्य निर्देशानुसारं समग्रवङ्गप्रदेशस्य(अविभक्तवङ्गः) भूमिमापनकार्यम् अभूत् । ओयालिश्-ए-जमा तुमार् इति नाम्ना मापनकार्यस्य एका आवली प्रकाशिता आसीत् । 'आबुल् फज़ल्' महोदयस्य आइन्-ए-आकबरी(१५९० क्रै स) इति ग्रन्थे उद्धृता इयं आवली । अस्याम् आवल्यां कलिकाता इति ग्रामस्य उल्लेखः अस्ति [१५][१६] । १६९० तमे वर्षे ब्रिटिश् ईष्ट् इण्डिया संस्थायाः वाणिज्यकाः प्रथमवारं वाणिज्यविस्ताराय ’कलिकाता’नगरीम् आगतवन्तः . इतःपरमेव कलिकातायाः लिखितेतिहासस्य प्रारम्भः आसीत् . साम्राज्यवादी ऐतिहासिकगणस्तु ’जब् चार्णक्’ इति ब्रिटिशप्रशासकं कोलकातानगर्य्याः प्रतिष्ठातारूपेण स्वीकरोति स्म[८] . यद्यपि आधुनिकैः गवेषकैः मतमिदं खण्डितम् अस्ति . २००३ तमे वर्षे कोलकाता-उच्चन्यायालयेन जनस्वार्थपरिप्रेक्षिते सूचितं यत् कामपि व्याक्तिं कोलकातायाः प्रतिष्ठाता इत्यभिधया अभिहितं कर्तुं न शक्यते [१७].
भौगोलिकावस्थितिः[सम्पादयतु]
कोलकाता नगरी पूर्वदिशि २२°३३′ उत्तरगोलार्धे तथा ८८°२०′ पूर्वद्राघिमांशे विद्यते . इयं नगरी गाङ्गेय-त्रिकोणाकारे द्वीप्रदेशे अवस्थिता अस्ति . समुद्रपृष्ठतः कोलकातायाः औन्नत्यं प्रायः १.५(५ फुट्) – ९(३० फुट्) मिटर् पर्यन्तम् भवति[१८] . उत्तर-दक्षिणदिशि अस्य नगरस्य विस्तारः हुगलीनद्याः तटीयप्रदेशानुभूमिकः आसीत् . वस्तुतः स्थलमिदं जलपूर्णमासीत् . नगरस्य जनसंख्यायाः वृद्ध्यानुगुणं वसतिनिमित्तं अवतलभूमिः जनैः पूरिमासीत्[१९] . अवशिष्टा पूर्वकोलकाता-जलभूमिः नाम्ना परिचिता । 'रामसार् कन्भेन्सन्' अनुसारं इयं जलभूमिः अन्ताराष्ट्रिय-गुरुत्वसम्पन्ना[२०] ।
सिन्धु-गाङ्गेय समभूमेः सदृशः अयं प्रदेशोऽपि पलिजया(alluvial) मृत्तिकया निर्मिता । अस्मिन् प्रदेशे कोवाटारनारियुगस्य मृत्तिकास्तरः दृश्यते । मृत्तिकास्तरे कर्दमास्तरद्वयम् अस्ति । अधस्तनस्य कर्दमास्तरस्य गहनता २५० मीटर्-तः (८२० फूट्) ६५० मीटर् (२,१३३ फूट्) पर्यन्तम् । तथा उपरितनस्य स्तरस्य गहनता १० मीटर्-तः (१३१ फूट्) ४० मीटर् (१३१ फूट्)-पर्यन्तम् [२१]। ब्युरो इण्डियन् स्ट्यान्डार्स् संस्थायाः अभिलेखनुसारं कोलकाता तृतीयस्तरीया भू-कम्पनक्षेत्रम् [२२]।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ "शोभन च्याटर्जी कोलकातायाः मेयर् भविष्यति", ६ जुन् २०१०. Retrieved on २६ एप्रिल् २०११.
- ↑ "New CP reaches slain cop's house with job letter", 16 February 2013. Retrieved on 17 February 2013.
- ↑ "Doctor to be next sheriff", 5 January 2011. Retrieved on 27 January 2012.
- ↑ The Monthly Repository and Library of Entertaining Knowledge. 1833. p. 338. http://books.google.com/?id=F8URAAAAYAAJ&dq=Kolkata+east+bank+of+river+Hooghly.
- ↑ "World Urbanization Prospects: The 2005 revision" (PDF).
- ↑ Calcutta Travel Advice
- ↑ (Mukherjee 1991)
- ↑ ८.० ८.१ "Kolkata: History" (in Bangla). Calcuttaweb.com. Retrieved 2007-02-18.
- ↑ Nair, P. Thankappan. "Calcutta in the 17th century", Firma KLM Private Limited.
- ↑ Easwaran, Kenny. "The Politics of Name Changes in India". OCF, UC Berkeley. Retrieved 2007-08-12.
- ↑ "Arrests linked to Mumbai attacks". BBC. Retrieved 2008-12-06.
- ↑ "Weather forecast". BBC. Retrieved 2009-09-01.
- ↑ "History". Yahoo! Pte Ltd. Retrieved 2006-05-08.
- ↑ Das S. "Pre-Raj crown on Clive House- Abode of historical riches to be museum", The Telegraph, Kolkata, India, 2003-01-15. Retrieved on 2006-04-26.
- ↑ १५.० १५.१ कलकाता विचित्रा, राधारमण राय, देव साहित्य कुटिर्, कोलकाता, २००६, पृ- २-५
- ↑ १६.० १६.१ कोलकाता : एक् पूर्णाङ्ग इतिहास्, अतुल् सुर्, जेनारेल् प्रिण्टर्स् एण्ड् पाब्लिशार्स्, कोलकाता, १९८१, पृ- १२-१३
- ↑ Gupta, Subhrangshu. "Job Charnock not Kolkata founder: HC Says city has no foundation day", Nation, The Tribune, 18 May 2003. Retrieved on 2006-12-07.
- ↑ NASA image.
- ↑ "An Introduction". History of Kolkata. Catchcal.com. Retrieved 2007-08-29.
- ↑ Roy Chadhuri, S.; Thakur, A. R. (2006-07-25). "Microbial genetic resource mapping of East Calcutta wetlands" (PDF). Current Science (Indian Academy of Sciences) 91 (2): 212–217. http://www.ias.ac.in/currsci/jul252006/212.pdf. Retrieved 2007-09-02.
- ↑ Bunting SW, Kundu N, Mukherjee M. "Situation Analysis. Production Systems and Natural Resources Use in PU Kolkata" (PDF). Institute of Aquaculture, University of Stirling, Stirling, UK. p. 3. Retrieved 2006-04-26.
- ↑ "Hazard profiles of Indian districts" (PDF). National Capacity Building Project in Disaster Management. UNDP. Archived from the original on 2006-05-19. Retrieved 2006-08-23.
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Bengalonthenet.com
- Bengalweb.com
- Westbengal.com
- Calcuttaweb.com
- The Statesman
- The Telegraph
- Kolkata Beckons
- Banglalive.com
- kolkatabazar.info
- Kolkata Municipal Corporation


text:
दक्षिणकन्नडमण्डलम्
दक्षिणकन्नडमण्डलं (Dakshina Kannada) कर्णाटकराज्ये विद्यमानं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं मङ्गळूरुनगरम् ।
अन्तर्विषयाः
विस्तीर्णता[सम्पादयतु]
दक्षिणकन्नडमण्डलस्य- विस्तीर्णता ४८४३ च.कि.मी मिताऽस्ति।
भौगोलिकता[सम्पादयतु]
कर्णाटकस्य मण्डलेषु अतिविशिष्टं मण्डलं दक्षिणकन्नडमण्डलम् अस्ति । मङ्गळूरु अस्य मण्डलस्य केन्द्रस्थानम् । पूर्वम् उडुपी, कुन्दापुरं कार्कलं च उपमण्डलानि अस्य मण्डलस्य एव भागाः आसन् । अत्र तुळु इति विशिष्टा भाषा भाष्यते । अतः तुळुनाडु इति अपि एतस्य नाम अस्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
पूर्वं दक्षिणोत्तरकन्नडमण्डले च मेलयित्वा केनरा इति कथयन्ति स्म । कर्णाटकस्य १५० कि.मी समुद्रतीरप्रदेशः अस्ति । क्रि.श. १८६० तमे वर्षे ब्रिटिश् जनाः उत्तरकेनरा, दक्षिणकेनरा इति विभागम् अकुर्वन् । क्रि.श.१८६२ तमे वर्षे उत्तरकेनराप्रदेशं मुम्बैप्रेसिडेन्सी मध्ये, दक्षिणकेनराप्रदेशं मद्रास् प्रेसिडेन्सी मध्ये प्रवेशितवन्तः । स्वातन्त्र्योत्तरकाले कासरगोडुप्रदेशः अपि दक्षिणकन्नडमण्डले अन्तर्गतः आसीत् । क्रि.श. १९९७ तमे वर्षे प्रशासनहितदृष्ट्या कर्णाटकसर्वकारः समग्रं दक्षिणकन्नडं विभज्य द.क., उडुपी इति मण्डलद्वयम् अकरोत् । एतं समुद्रतटप्रदेशं परशुरामसृष्टिः इति अपि भावयन्ति । अस्मिन् मण्डले मत्स्योद्यमः कृषिः च प्रधानौ उद्योगौ भवतः। किन्तु इदानीन्तनकाले यन्त्रोद्यमः अपि संवृद्धः अस्ति । शालिधान्यानि, नारिकेलफलानि च अत्र अधिकानि प्ररोहन्ति । वाणिज्योद्यमस्य फलचयरूपेण पूगफलानि अपि यथेष्टं प्ररोहन्ति । प्रगतिशीलप्रदेशेषु अस्य द्वितीयं स्थानम् अस्ति । अस्मिन् मङ्गळूरु , बण्टवाल , पुत्तूरु , सुल्य , बेल्तङ्गडि इति पञ्च उपमण्डलानि भवन्ति । शैक्षणिकदृष्ट्या अधिका अभिवृद्धिः अत्र दृश्यते । वैद्यकीयविज्ञाने, अभियान्त्रिकीशास्त्रे, नर्सिङ्ग्, एम्.बि.ए. विभागे च अत्र न्यूनशुल्केन अध्ययनार्थम् अवसराः लभ्यन्ते ।
भाषाः[सम्पादयतु]
कन्नड, तुलु, हव्यककन्नड, कोङ्कणी, ब्यारि, कुन्दकन्नड, इत्याद्याः भाषाः अत्र भाष्यन्ते ।
उपमण्डलानि ५[सम्पादयतु]
मङ्गळूरु , बेळतङ्गडी , बण्ट्वाळ , पुत्तुरु सुळ्य च ।
पवित्रक्षेत्राणि[सम्पादयतु]
मङ्गळूरु, धर्मस्थलं , कुक्केसुब्रह्मण्यं , मूडबिद्रि , पोळली , चिन्तामणिनृसिंहः , कोक्कड शिशिलेश्वरः , कान्तावर , उच्चिल , तोडिकान , वेणूरु कुद्रोळी , कटीलु कद्रि च ।
नद्यः[सम्पादयतु]
नेत्रावती, गुरुपुर, गङ्गोळ्ळी, सीतानदी, स्वर्णा
दर्शनीयानि स्थानानि[सम्पादयतु]
मूडुबिदरे स्थितः सहस्रस्तम्भबसदिः , गुरुबसदिः , धर्मस्थले श्रीमञ्जुनाथदेवालयः , कद्रि मञ्जुनाथेश्वरदेवालयः , कटिलु श्री दुर्गापरमेश्वरीदेवस्थानम् , कुक्के श्रीसुब्रह्मण्यदेवालयः , शान्तिमोगरु श्रीसुब्रह्मण्यस्वामिदेवालयः, कार्कलगोम्मटेश्वरपर्वतः, चतुर्मुखबसदि, श्री अनन्तशयनदेवालयः, पुत्तिगे श्रीसोमनाथेश्वरदेवालयः, पोललि श्री राजराजेश्वरिमन्दिरं, बप्पनाडु श्री दुर्गापरमेश्वरी देवस्थानं, सोमेश्वरनाथदेवालयः, कृष्णापुरमठः, उल्लालदर्गा, पुत्तूरुमहालिङ्गेश्वरदेवालयः, मङ्गळूरु- मस्जिद् तक्वापम्प्वेल्, पुत्तूरुदर्गा शरीफ्माडन्नूर्, दर्गा शरीफ्बैतड्क, दर्गा शरीफ्काजूर् इत्यादीनि प्रसिद्धानि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति ।
मङ्गळूरु-(०८२४)[सम्पादयतु]
मङ्गळूरुनगरं देवालयानाम् आश्र्यस्थानम् । मङ्गळादेवीदेवालयः प्रमुखः। श्रीमङ्गळादेवी नगरदेवता च । अतः एव नगरस्य मङ्गळूरु इति नाम प्राप्तम् अस्ति । अत्रत्याः अन्ये देवालयाः वेङ्कटरमणदेवालयः (२७३५), महामाया देवालयः मुख्यप्राणः, विठोबा, उमामहेश्वरः, सोमेश्वरः (उल्लाल) त्रिभुवनेश्वरः, गोरखनाथः काळी, शरवु गणपतिः च । “मैसूरु-अधिपतिः टिप्पुसुल्तान् अत्र आगन्य आक्रमणं कर्तुम् इष्टवान् । स्वप्ने देवं दृष्ट्वा पलायनं कृतवान् । अनन्तरं देवालयकार्यार्थं स्वराज्यकोशतः बहुधनं सुवर्ण-रत्नादिकं च दत्तवान्” इति इतिहासः सूचयति ।
मङ्गळूरुनगरे मत्स्योद्यमः, धूमवर्तिका-उद्यमः, काफीसंस्करणघटकः इत्यादयः अनेके उद्यमाः उत्तमतया कार्यं कुर्वन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- कङ्कनाडी-रेल् निस्थानकम् ।
- वायुमार्गः-बज्पेविमाननिस्थानकम् ।
- लोकयानानि- यथेष्टं सर्वप्रदेशतः सन्ति ।
मङ्गळूरुसमीपे कुद्रोळिगोकर्णनाथमन्दिरं बहु सुन्दरम् अस्ति । अत्र दसरामहोत्सवः वैभवपूर्णः भवति । कद्रि श्रीमञ्जुनाथदेवालयः (दशमे शतके) प्रसिद्धः अस्ति । उल्लालसागरतीरः नवमङ्गलूरुनौकास्थानम् इत्यादीनि अन्यप्रेक्षणीयस्थलानि ।
मूडबिद्रि[सम्पादयतु]
एषः प्रदेशः फल्गुणीनदीतीरे विद्यमानानाम् आजिराजानां राजधानी आसीत् । ”’जैनकाशी”’ति प्रसिद्धः एषः स्थलविशेषः १८ बसदि( बसदिशब्दः वसतिमूलः, जैनमन्दिरम् इत्यर्थम् सूचयति)युक्तः । त्रिभुवनातिलकचूडामणिचन्द्रप्रभास्वामिनः महाचैत्यालयः (दोड्डबसदि- २४३३) सुन्दरः अस्ति । अत्र अष्टमतीर्थकरस्य सार्धषड्पादपरिमितोन्नता मूर्तिः मनोहरा प्रकाशमाना च अस्ति । त्रिस्तरेषु देवालयस्य विस्तारम् औन्नत्यं वैभवं कलासैन्दर्यम् च अत्र द्रष्टुं शक्यमस्ति । काष्ठनिर्मितानि शिलानिर्मितानि अत्र उत्तमानि शिल्पानि अत्र सन्ति । अग्रभागे एकशिला- निर्मितः ५० पादपरिमितोन्नतः शिलास्तम्भः भव्यः कलात्मकः च अस्ति । हिमाचलप्रदेशस्य शैली अत्र दष्टुम् शक्या अस्ति । सहस्रस्तम्भानां बसदिः गमनार्हः अस्ति । पार्श्वनाथस्वामिनः सन्निधिः ’गुरुबसदि’ ’हळेबसदि’ ’सिद्धान्तबसदि’ इति प्रसिद्धः अस्ति । अत्र अष्टपादपरिमितोन्नतम् नेल्लिकारुशिलानिर्मितं सुमनोहरं बिम्बम् , अन्यानि नवरत्ननिर्मितानि ३५ बिम्बानि च सन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- मङ्गळूरुतः ३५ कि.मी
- बण्ट्वाळ, बेळतङ्गडि समीपनगरे
- कार्कळतः २० कि.मी
धर्मस्थलम्[सम्पादयतु]
नेत्रावतीनदीतीरे स्थितं दक्षिणकन्नडमण्डालस्य प्रसिद्धेषु त्रिस्थलेषु अन्यतमं मुख्यं क्षेत्रम् इदम् । श्रीमञ्जुनाथस्वामिदेवालयः सोदे वादिराजस्वामिनः काले निर्मितः इति इतिहासेन ज्ञातुं शक्यम् । अधुनापि श्रीमञ्जुनाथस्वामिनः पूजा माध्वमतार्चकैः क्रियते । किन्तु अस्य क्षेत्रस्य व्यवस्थापकाः हेग्गडेवंशीयाः जैनाः इति तु विशेषः। श्रीमञ्जुनाथेश्वरस्य सन्निधाने विष्णुप्रतिकः नरसिंहशालिग्रामः अस्ति । प्रतिदिनम् अन्नदानं विद्यादानम् औषधदानम् अत्र प्रचलति । सहस्रशः जनाः प्रतिदिनम् आगच्छन्ति । देवालयव्यवस्थापकैः आवास-भोजन-दर्शन-पूजादिव्यवस्थाः कल्पिताः सन्ति । एकत्र धनधान्यव्यवहारः, यात्रिकानाम् आगमनम् साहित्य- सङ्गीतनृत्योत्सवाः, कायकसेवा, दानम् इत्यादिभिः कारणैः‘अभिनवतिरुपति’, इति धर्मस्थलस्य नाम आगतम् अस्ति । कार्तिकमासे लक्षदीपोत्सवः वैभवेन प्रचलति । तदा लक्षाधिकजनाः अत्र आगच्छन्ति ।
धर्मस्थळक्षेत्रस्य रक्षकः अण्णप्पस्वामी लघुपर्वतप्रदेशे स्थितः अस्ति । रत्नगिरिपर्वते गोमटेश्वरस्य मूर्तिः (१९७३) प्रतिष्ठापिता अस्ति ।मञ्जूषाकार् -यानसंग्रहालयः, मत्स्यागारः नेत्रावतीनद्यां स्नानम् इतरविशेषाः । सर्वधर्मसम्मेलनं सामूहिकविवाहसमारम्भाः अत्र प्रचलन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- मङ्गळूरुतः ७१ कि.मी ।
- मैसूरुतः २७२ कि.मी
- बेङ्गळूरुतः ३६५ कि.मी ।
- उडुपितः ११० कि.मी
- बेळ्तङ्गडीतः २६ कि.मी
- वसतिः- देवालयस्य यात्रिनिवासाः
- भोजनव्यवस्था - देवालयसमीपम् अन्नदानजगत्
- यानानि - लोकयानानि राज्यस्य सर्वप्रदेशतः सन्ति ।
४.कुक्केसुब्रह्मण्यम्(सुळ्य) एतत् पुराणानुसारं कुक्केपदृणं परशुरामक्षेत्रं स्कन्दक्षेत्रमिति च प्रसिद्धम् अस्ति । एतत् क्षेत्रं कुमारपर्वतशेषपर्वतयोः मध्ये स्थितम् अस्ति । अस्य क्षेत्रस्य अधिपतिः पावनमूर्तिः श्रीसुब्रह्मण्यस्वामी । अत्रत्या पवित्रनदी ”’कुमारधारा”’। प्रतिदिनम् भक्तजनाः अत्र आगत्य स्कन्दस्य पूजाम् सर्पसंस्कारादिकं कुर्वन्ति । समीपे आदिसुब्रह्मण्यम् इति क्षेत्रम् अस्ति । जनाः तत्रत्यवल्मीकस्य दर्शनं कुर्वन्ति । अत्र मध्वसम्प्रदायानुसरी कश्चनः मठः अस्ति । अत्र श्रीनरसिंहदेवस्य विग्रहः अस्ति । श्रीमठस्य यतिपरम्परायाः वृन्दावनानि अपि सन्ति । श्री नरसिंहदेवस्य सम्पुटे एव पूजापद्धतिः अत्र अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- पुत्तूरुतः ३३ कि.मी ।
- सुळ्यतः ४५ कि.मी।
- मङ्गळूरुतः ५५ कि.मी ।
- बेङ्गळूरुतः लोकयानव्यवस्था अस्ति।
- रैल् मार्गः-सामान्यतः २० कि.मी दूरे सुब्रह्मण्यं रोड् नामकं निस्थानकं वर्तते।
- वसतिः-देवालयस्य यात्रीवासाः सन्ति ।
५.कटिलु (मङ्गळूरु) उडुपि-मङ्गळूरुराष्ट्रियमार्गस्य पार्श्वे श्रीदुर्गापरमेश्वरीमन्दिरम् अस्ति । नन्दिनीनदीतीरे प्रशान्तस्थले सुन्दरः प्राचीनः देवालयः अस्ति । एषः द्वीपदेवालयः। गर्भगृहे शक्तिस्वरूपिणी लिङ्गाकारेऽस्ति। तत्पश्चात् शङ्खचक्रधारिणी चतुर्भुजा वरदाभयमुद्रायुक्ता देवी लोहबिम्बरुपेण विराजते । मूर्तिः लिङस्य अपेक्षया प्राचीना न । वैष्णवाः एव अत्र अर्चकाः शाक्ततन्त्रमार्गतः पूजयन्ति । अत्र विशेषदिनानि नाम मेषसंक्रमणस्य अनन्तरम् अष्टादिनानि । तथैव सिंहशुक्रवारस्य पवित्रदिनम् । जागृतशक्तिस्थलमेतत् । देवालयस्य स्तम्भेषु सुन्दरशिल्पानि प्रसिद्धः शिल्पी रञ्जाळ गोपालशेणै उत्कीर्णवान् अस्ति।
मार्गः[सम्पादयतु]
- मङ्गळूरुतः २७ कि.मी
प्रसिद्धाः व्यक्तयः[सम्पादयतु]
निर्देशाङ्काः[सम्पादयतु]
कला संस्कृतिः[सम्पादयतु]
आहारपद्धतिः, वेशभूषणानि,
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- Official web site
- [१] List of places in Dakshin-Kannad
- DK Zilla Parishad


text:
मुम्बई-उपनगर-मण्डलम्
मुम्बई-उपनगर-मण्डलं (मराठी: मुम्बई उपनगर जिल्हा, आङ्ग्ल: Mumbai Suburban District) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बान्द्रा (पूर्व) इत्येतन्नगरम् । १ ओक्टोबर् १९९० दिनाङ्के अस्य परिसरस्य मण्डलत्वेन स्थापना कृता ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
मुम्बई-उपनगर-मण्डलस्य विस्तारः ३६९ च.कि.मी. मितः अस्ति । इदं मण्डलं महाराष्ट्रराज्यस्य पश्चिमभागे अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि मुम्बईमण्डलं, पश्चिम-दक्षिणदिशोः अरबी सागरः अस्ति । उत्तरदिशि ठाणेमण्डलम् अस्ति । अस्मिन्मण्डले प्रवहन्ती प्रमुखनदी मिठी ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
मुम्बई-उपनगर-मण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ९३,५६,९६२ अस्ति । अत्र ५०,३१,३२३ पुरुषाः, ४३,२५,६३९ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रति च.कि.मी. २०,९८० जनाः निवसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रति च.कि.मी. २०,९८० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ८.२१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-८६० अस्ति । अत्र साक्षरता ८९.९१% अस्ति ।
ऐतिहासिकं किञ्चित्[सम्पादयतु]
पुरा मुम्बईपरिसरः सप्तद्वीपानां समूहः आसीत् । परिसरोऽयं १७ शतके पुर्तगाल-शासकानाम् आधिपत्ये आसीत् । एतैः शासकैः अयं मुम्बईपरिसरः विवाहे उपहाररूपेण राजा-द्वितीय-चार्ल्स इत्यस्मै दत्तः । ततः आङ्ग्लाधिपत्यं स्थापितम् अत्र । आङ्ग्लप्रशासने जेराल्ड आञ्जिअर (द्वितीय गव्हर्नर) इत्यनेन द्वीपानां योजनेन एकसन्धपरिसरः निर्मापितः । तत्र वस्त्रोद्यमाः, रेलमार्गाः, रेलस्थानकानि, नौकास्थानकानि च निर्मापितानि । १८ शतकेऽपि परिसरोऽयं ख्यातकीर्तः आसीत् ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
- अन्धेरी
- बोरीवली
- कुर्ला
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
मण्डलेऽस्मिन् आङ्ग्लप्रशासनकालात् प्रगतिः जाता इति दृश्यते । नगरे पाश्चिमात्यसंस्कृत्याः बहुप्रभावः दृश्यते ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
- 'माउण्ट मेरी' क्रिस्तप्रार्थनास्थलम्
- कन्हेरी लयनानि
- जोगेश्वरी लयनानि
- 'फेण्टसी लेण्ड'
- 'एस्सेल् वल्ड', 'वाटर किङ्गडम्'
- सञ्जय गान्धी राष्ट्रियोद्यानम्
- आरे कोलनी
- 'फिल्म सिटी'
- 'सान्ताक्रुझ' विमानपत्तम्
- सहारा अन्ताराष्ट्रिय विमानपत्तनम्
- तुलसी-तडागः
- विहार-तडागः
- पवई-तडागः
- मिठी-नदी
- दहिसर नदी
- भारतीय-प्रौद्योगिकी-संस्थानम्(IIT), पवई
- भाभा-अणुसंशोधन-केन्द्रम्
- Hindustan & Bharat Petroleum Refineries


text:
पिप्पली
इदं पिप्पलीसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । वस्तुतः इयं काचित् लता । तस्मात् कारणात् आधारम् अवलब्य एव वर्धते । अस्याः पिप्पलीलतायाः पर्णानि २ – ३ अङ्गुलं यावत् विशालानि दीर्घाणि च भवन्ति । अस्याः फलानि लघ्वाकारकाणि, ०.५ – १ अङ्गुलं यावत् व्यासयुक्तानि च भवन्ति । तानि वर्धनस्य अनन्तरं (पक्वानन्तरं) कृष्णवर्णीयानि भवन्ति ।
इतरभाषाभिः अस्य पिप्पलीसस्यस्य नामानि[सम्पादयतु]
इदं पिप्पलीसस्यम् आङ्ग्लभाषया “लाङ्ग् पेप्पर्” इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति B. N. Piper Longum अथवा N. O. Piperaceve इति । हिन्दीभाषया इदं पिप्पलीसस्यं “पिप्पल्” इति, तेलुगुभाषया “पिप्पळ्ळु” इति, तमिळ्भाषायां “पिप्पली” इति, कन्नडभाषया “हिप्पलि” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य पिप्पलीसस्यस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अस्य पिप्पलीसस्यस्य रसः कटुः । अनुरसः मधुरः च । इदं स्निग्धं, तीक्ष्णंचापि । इदम् अनुष्णवीर्ययुक्तं, विपाके मधुरं भवति ।
- १. पिप्पलीसेवनेन अग्निवृद्धिः भवति ।
- २. अस्य रसायनं यकृत्-विकारान्, क्रिमिबाधां च निवारयति ।
- ३. इदं रक्तवर्धकम् अपि । रक्तहीनतया पीड्यमानानाम् उत्तमम् ।
- ४. कासेन, श्वासरोगेन पीड्यमानाः अस्य उपयोगं न कुर्युः ।
- ५. इदं मूत्रं वर्धयति, ज्वरं निवारयति चापि ।
- ६. इदं गर्भाशयं सङ्कोचयति अपि । अतः प्रसवानन्तरं सेवनं हितकरं भवति ।
- ७. अस्य स्वरसः १ – २ ग्रां, चूर्णं ५ ग्रां यावत् सेवितुं शक्यते ।
- ८. अनेन निर्मितानि “त्रिकटुचूर्णम्”, "पञ्चकोलचूर्णम्”, "सीतोपलादिचूर्णम्” चापि औषधानि आयुर्वेदस्य आपणेषु उपलभ्यन्ते ।


text:
धृतराष्ट्रः
महाभारते महाकाव्ये प्रधानभूमिकासु अन्यतमः धृतराष्ट्रः विचित्रवीर्यस्य प्रथमपत्न्याः अम्बिकायाः पुत्रः । हस्तिनापुरस्य अन्धराजस्य पत्नी गान्धारी, अनया शतं सन्तानानि प्राप्तवान् । एते एव अग्रे कौरवाः इति अभिज्ञाताः । एतेषु अपत्येषु एका एव कन्या अजायत । सा एव दुश्शला या अग्रे जयद्रथस्य पत्नी अभवत् । पुत्रेषु दुर्योधनः, दुश्शासनः च कौरवाग्रगण्यौ ।
अन्तर्विषयाः
जन्म बाल्यम्[सम्पादयतु]
विचित्रवीर्यस्य अकालमरणस्य पश्चात् माता सत्यवती स्वस्य प्रथमपुत्रस्य वेदव्यासस्य साहाय्यम् अपृच्छत् । नियोगपद्धत्या सः विचित्रवीर्यस्य पत्निद्वयम् अनुगृहीतवान् । तस्मिन् अवसरे विचित्रवीर्यस्य प्रथमा पत्नी अम्बिका व्यासस्य तेजोमण्डलं दृष्ट्वा भीता नेत्रनिमीलनं कृतवती । अतः अस्याः पुत्रः अन्धः धृतराष्ट्रः । द्वितीया पत्नी व्यासस्य समागमे भीता पाण्डुरा अभवत् । अतः पाण्डुः पुत्रः सञ्जातः । सः एव अग्रजस्य स्थाने राज्यभारम् अकरोत् । पण्डोः रोगात् अकालमरणं गतवान् । तत्पश्चात् अन्धः धृतराष्ट्रः एव राज्यम् अपालयत् ।
कुपुत्रजन्म[सम्पादयतु]
धृतराष्ट्रस्य प्रथमपुत्रस्य दुर्योधनस्य जननावसारे अनेकाः अशुभसङ्केताः दृष्टाःइति कारणेन भीष्मः विदुरः इत्यादयः शिशुं त्यक्तुम् असूचयन् । किन्तु धृतराष्ट्रः पुत्रव्यामोहेन तं वात्सल्येन अपालयत् ।
उत्तराधिकारः[सम्पादयतु]
पितुः पश्चात् अहमेव राजा भविष्यामि इति दुर्योधनस्य दुराशयः आसीत् । पितुः इच्छापि इयमेव चेदपि स्वपुत्रस्यापेक्षया ज्येष्ठं युधिष्ठिरं युवराजपदे अभिषिक्तवान् । अनेन निराशं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीष्मः कुरुराज्यं विभक्तुं सूचितवान् । एतत् साधु इति धृतराष्ट्रः भागं कृत्वा एकं भागं पाण्डवेभ्यः दत्तवान् । किन्तु सः खाण्डवप्रस्थभागः शुष्कप्रदेशः अप्रयोजकः आसीत् । सफलं सम्पत्समृद्धं हस्तिनापुरं पुत्रस्य कृते रक्षितवान् ।
द्यूतः[सम्पादयतु]
धृतराष्ट्रस्य उपस्थितौ एव युधिष्ठिरः द्यूते शकुनेः कुतन्त्रेण कौरवैः पराजितवान् । प्रत्येकस्मिन् स्तरे अपजयं प्राप्तवान् युधिष्ठिरः सकलैश्वर्यं सहोदान् पत्नीं द्रौपदीं च नष्टवान् । एतत् सर्वं पश्यन् अपि अपश्यन् इव मूकवत् स्थितः धृतराष्ट्रः द्रौपद्याः वस्त्रापहरणकाले अपि तूष्णीम् एव स्थितवान् ।
कुरुक्षेत्रे भरतयुद्धम्[सम्पादयतु]
कुरुक्षेत्रे यदा युद्धं प्रचलति स्म तदा दिव्यदृष्ठियुतः सारथिः सञ्जयः युद्धस्य सम्पूर्णं विवरणं धृतराष्ट्रगान्धार्योः पुरतः वर्णयति स्म । प्रतिदिनं स्वपुत्राणां मरणवार्तां श्रुण्वतः धृतराष्ट्रस्य दुःखम् अवर्धत । तान् संरक्षितुम् अशक्तस्य स्वान्धत्वस्य निन्दामकरोत् । किन्तु सञ्जयः पाण्डवानां पक्षे एव धर्मः अस्ति इति पुनः पुनः स्मारितवान् ।
भीममूर्तेः आलिङ्गनम्[सम्पादयतु]
कुरुक्षेत्रे महाभारतयुद्धस्य समाप्तेः पश्चात् धृतराष्ट्रः अपारं दुःखं रोषं चानुभूतवान् । पाण्डवान् सन्दृश्यं विजयं प्रशंसितवन् । भीमं प्रीत्या (मनसि रोषेण) आलङ्गितुम् इष्टवान् । अपायं संलक्ष्य श्री कृष्णः भीमस्य पर्यायेन कांस्यप्रतिमां दत्तवान् । स्वपुत्रघातके क्रोधान्वितः धृतराष्ट्रः रोषात् स्वशक्तिं सर्वाम् उपयुजय आलिङ्गितवान् कांस्यमूर्तिः चूर्णिता अभवत् । पश्चान् शन्तः धृतराष्ट्रः पण्डवान् अनुग्रहीतवान् ।
वार्धक्यं मरणं च[सम्पादयतु]
कुरुक्षेत्रयुद्धस्य पश्चात् धृतराष्ट्ः राज्यभारम् अनुवर्तियितुं युधिष्ठिरं प्रार्थितवान् । धृतराष्ट्रः अनेकवर्षाणि हस्तिनापुरं प्रशास्य गान्धर्या कुन्त्या विदुरेण च सह वानप्रस्थम् अगच्छत् । हिमाले सम्भूते दावाग्निना मृताः ।


text:
नारदपुराणम्
नारदपुराणं (NaradaPuranam) अष्टादशसु पुराणेषु अन्यतमं वर्तते । इदं किञ्चन प्राचीनं पुराणम् । पुराणस्य पञ्च अपि लक्षणानि अत्र दृश्यन्ते। नारदीयपुराणे ९७ अध्याये नारदपुराणस्य लक्षणम् उक्तमस्ति। तद्यथा,
शृणु विप्र ! प्रवक्ष्यामि पुराणं नारदीयकम्।
पञ्चविंशतिसाहस्रं बृहत्कल्पकथाश्रयम्॥ इति।
रचनाकालः[सम्पादयतु]
बृहन्नारादीयस्य पुराणस्य नारदपुरणस्य च अतीव सामिप्यमस्ति। "राजेन्द्र चन्द्रस्य" मतानुसारम् अस्य पुराणस्य रचना कालः ८५० तः ९५० शतकम् इति।
अन्तर्विषयाः[सम्पादयतु]
“नारदोक्तं पुराणन्तु नारदीयं प्रचक्षते।“
अनेन श्लोकार्धेन ज्ञायते यत् नारदेन उक्तं पुराणं नारदपुराणं भवति। नारदपुरणं विभागद्वये विभक्तम् अस्ति। उत्तरखण्डः तथा पूर्वखण्डश्च इति। पूर्वभागे चत्वारः पादाः सन्ति। १२५ अध्यायाः सन्ति। एवं उत्तरभागे ८२ अध्यायाः सन्ति। २२,००० सहस्र श्लोकाः अस्मिन् पुराणे सन्ति। नारदपुराणं वैष्णवपुराणं भवति। अस्मिन् पुराणे वैष्णवसम्प्रदायस्य अनुष्ठानपद्धतिः वर्णितः अस्ति। पूर्वभागे वर्णाश्रमदर्माणां निरूपणं कृतं दृश्यते। आश्रमाणां आचारविचाराश्च निरुपितम् अस्ति। श्राद्धकर्म, एवं प्रायश्चित्तादीनां विशेषनिरूपितम् अस्ति। एवम् अतिरिक्ततया व्याकरणम्, निरुक्तम् तथा छन्दःशास्त्रादीनां विवरणम् अस्मिन् पुराणे लभ्यते। अस्मिन् पुराणे रामस्य, कृष्णस्य, विष्णोः,काल्याः, हनूमतस्य शिवस्यच विवरणानि समन्त्रपूर्वकं लभ्यन्ते। अस्य पुराणस्य वैशिष्ठ्यं किम् इति चेत्, १८ पुराणानां विषयानुक्रमणिका विस्तृतरूपेण विद्यते अस्मिन् पुराणे। अनेन संक्षेपेण १८ पुराणानां ज्ञानं प्राप्तुं शक्यते। कार्तिकमाहात्म्यम्, पार्थिवलिङ्गमाहात्म्यम्, दत्तात्रेयस्तोत्रम्, सङ्कटगणपतिस्तोत्रम्, श्रीकृष्णमाहात्म्यम्, यादवगिरिमाहात्म्यम्, मृगव्याधकाथाः इत्यादि अनेन पुराणेन उत्पनाः ग्रन्थाः भवन्ति।


text:
आल्बर्ट् स्याबिन्
(कालः – २६. ०८. १९०६ - ०३. ०३. १९९३)
आल्बर्ट् स्याबिन् (Albert Sabin) "पोलियो”-रोगस्य औषधस्य संशोधकः । अयं आल्बर्ट् स्याबिन् १९०६ वर्षे आगस्टमासस्य २६ तमे दिनाङ्के रष्यादेशे जन्म प्राप्नोत् । १९२१ तमे वर्षे रष्यातः अमेरिकाम् आगच्छत् । १९३० तमे वर्षे अमेरिकादेशस्य पौरत्वं प्राप्नोत् च । सः आल्बर्ट् स्याबिन् यद्यपि अध्ययनम् अमेरिकादेशे अनुवर्तितवान् तथापि तत् सुलभं नासीत् । यतः तस्य कुटुम्बम् अत्यन्तं निर्धनं कुटुम्बम् आसीत् । विद्यालयतः प्रत्यागमनस्य अनन्तरं पितुः वयनकार्ये साहाय्यं करणीयम् आसीत् । सः अन्यत् किमपि कर्तुं समयम् एव न प्राप्नोति स्म । तस्य एतादृशीं परिस्थितिं दृष्टवान् तस्य आल्बर्ट् स्याबिनस्य पितृव्यः तं ततः स्वेन सह नीतवान् । अग्रे सः एव तस्मै आल्बर्ट् स्याबिनाय न्यूयार्कनगरस्य दन्तवैद्य–महाविद्यालये प्रवेशम् अकारयत् । यद्यपि सः आल्बर्ट् स्याबिन् दन्तवैद्यविद्यालयं प्राविशत् तथापि तस्य आसक्तिः सूक्ष्माणुजीविनां विषये एव आसीत् । १९३१ तमे वर्षे सः आल्बर्ट् स्याबिन् वैद्यपदवीं प्राप्नोत् ।
एषः आल्बर्ट् स्याबिन् द्वितीयस्य महायुद्धस्य अवसरे सैन्ये अपि कार्यम् अकरोत् । तदवसरे "मस्तिष्करोगस्य" विषये (एन्. सि. फैलैटिस्) अधिकं कार्यम् अकरोत् । युद्धस्य समाप्तेः अनन्तरं लक्ष्यं "पोलियो”-रोगस्य दिशि पर्यवर्तयत् । तदनन्तरं सः आल्बर्ट् स्याबिन् "सिन्सिनाटि”–विश्वविद्यालयस्य बालवैद्यालयस्य संशोधनविभागे कार्यम् आरब्धवान् । तत् कार्यं कर्तुं तस्य गुरुः विलियं पार्क् नामकः वैद्यः अपि प्रोत्साहम् अयच्छत् । "पोलियो” अत्यन्तं लघुना विषकणेन (वैरस्) जायमानः रोगः । ते विषकणाः मुखेन सेव्यमानानाम् आहारवस्तूनां, जलस्य द्वारा एव जीर्णाङ्गं प्रविशन्ति । ततः रक्तप्रवाहद्वारा मस्तिष्कम् अथवा मस्तिष्कलतां प्रविशन्ति । तत्र जीवकोशाणां नाशनस्य आरम्भं कुर्वन्ति । अनेन हस्त–पाद–श्वासकोशादीनां स्नायूनां चलनं स्थगितं भवति । अस्य चिकित्सां कर्तुं पणम् अकरोत् एषः आल्बर्ट् स्याबिन् । तदा एव जोनास् साक् इत्यनेन संशोधितं सूच्यौषधं तस्य "पोलियो”-रोगस्य निवारणार्थं दीयते स्म । तथा दुर्बलीकृतानाम् औषधानाम् उपयोगः न तावान् तृप्तिकरः इति अभासत अस्य आल्बर्ट् स्याबिनस्य । दीर्घकालं यावत् रोगस्य नियन्त्रणार्थं जीवन्तः विषकणाः (वैरस्) एव आवश्यकाः इति सः निर्णीतवान् । तान् विषकणान् आहारम् इव मुखद्वारा एव सेवितुं शक्नुमः, तदर्थं सूच्यौषधस्य आवश्यकता नास्ति इत्यपि संशोधितवान् । अनन्तरं विधत्रयस्य "पोलियो”-रोगस्य निमित्तम् अपि विधत्रयस्य प्रतिविषं निर्मातॄणां विषकणानां (वैरस्) संशोधनम् अपि अकरोत् । सः १९९३ तमे वर्षे मार्चमासस्य तृतीये दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
सः आल्बर्ट् स्याबिन् प्रथमं वानराणां कृते मुखद्वारा एव निस्स्त्वविषकणान् अददात् । तेन तेषां शरीरे "पोलियो”– निरोधकशक्तिः वर्धिता । अनन्तरं तेभ्यः वानरेभ्यः सत्त्वयुतान् विषकणान् अददात् । तदा ते वानराः पोलियोरोगेण पीडिताः नाभवन् । अनन्तरं तम् एव क्रमं मनुष्याणां विषये अपि प्रयुक्तवान् । तदर्थं पत्न्यै, द्वाभ्यां पुत्राभ्यां च औषधम् अददात् । स्वयम् अपि असेवत । अनन्तरं कारागृहस्य स्वयंसेवकेभ्यः अपि अयच्छत् । १९५७ वर्षाभ्यन्तरे मुखद्वारा एव सेव्यमानस्य औषधस्य संशोधनम् अकरोत् । विश्व–आरोग्य–संस्था अपि अस्य आल्बर्ट् स्याबिनस्य औषधस्य उपयोगं कर्तुम् अवदत् । अनन्तरं रष्या तथा पूर्वयूरोप् देशेषु दशकोटि–बालेभ्यः एतत् औषधं प्रदत्तम् । अस्य आल्बर्ट् स्याबिनस्य मुखद्वारा सेव्यमानं मधुररुचियुक्तं द्रवरूपम् एतत् औषधं विश्वाद्यन्तं प्रसिद्धम् अभवत् । प्रपञ्चस्य सर्वेभ्यः कोणेभ्यः अपि गौरवादराः तम् अन्विष्य आगताः । दिर्विधिः नाम १९८३ तमे वर्षे सः आल्बर्ट् स्याबिन् एव तेन "पोलियो”– रोगेण पीडितः मरणस्थितिं प्राप्तवान् । तथापि सः तस्य विरुद्धं युद्धं कृत्वा जयं प्राप्नोत् । अनन्तरं सः आल्बर्ट् स्याबिन् बहूनां विज्ञानिनां मार्गदर्शनं कुर्वन् सार्थकं जीवनम् अयापयत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Dr. Albert Sabin's Discovery of the Oral Polio Vaccine, Cincinnati Children's Hospital Medical Center
- Obituary, NY Times, March 4, 1993
- Sabin Vaccine Institute
- Hauck Center for the Albert B. Sabin Archives, University of Cincinnati
- The Albert B. Sabin Digitization Project Blog, University of Cincinnati
- The Albert B. Sabin Archives Digital Collection, University of Cincinnati
- The Finding Aid for the Albert B. Sabin Papers, University of Cincinnati


text:
गौतमबुद्धः
निखिलेऽपि भूमण्डले प्रसिद्धं महात्मनो बुद्धस्य पावनं नामधेयम् । अयं महापुरुषः मानवान् अहिंसायाः पाठम् अपाठयत् । अयमेव महापुरुषः जनानां दुःखनिवारणाय स्वकीयं राज्यमत्यजत ।
सोऽयं महापुरुषः कपिलवस्तुनरेशस्य शाक्यवंशीयस्य शुद्धोदनस्य सुपुत्रः आसीत् । अस्य प्रथमं नामधेयं सिद्धार्थ इति आसीत् । बाल्यादेव सिदार्थस्य चित्तं विषयेषु नारमत । पुत्रस्य एतादृशीं विरक्तिं विलोक्य पिता तत् कृते सकलानि सुखसाधनानि समयोजयत् । परं सिद्धार्थस्य चित्तं तेषु मनागपि आसक्तं नाभवत् । अथ कदाचित् आतुरं कदाचि्त् वृद्धम्, अनन्तरं मृतकं ततः संन्यसिनं च विलोक्य तस्य हृदये महदवैराग्यम् अजायत । अतः मानवानां दुःखनिवृत्तये राजकुमारः सिद्धार्थः रात्रौ पियां पन्तीं नवजातं पुत्रं च विहाय गृहात् प्राव्रजत् ।
ततः स प्रथमं पंचभिः ब्राह्मणैः सह तपः आचरत्, किन्तु तेन त्स्य मनः पूर्णसन्तोषं नाभजत । अनन्तरं सः महता श्रमेण सतताभ्यासेन तपस्यया च एकस्मिन् दिने बोधम् अलभत । ततः प्रभृति स बुद्ध इति प्रसिद्दोऽभवत् । ततः स जनेभ्यः उपादिशत "जगदिदं दुःखमयम्, दुःखस्य मूलं कामना, कामनायाः उन्मूलनम् साध्यम्, एवं दुःखनिवृत्तिः सम्भाव्या" इति । महात्मा बुद्धः एतेषां चतुर्णाम् आर्यसत्यानां प्रचारम् अकरोत् । सः जनानां दुःखनिवारणाय तेषां कल्याणाय च उपादिशत् । इमे तस्य प्रमुखाः उपदेशाः -लौकिकसुखेभ्यः विरक्तो भवेत् । मनसा वाचा कर्मण अहिंसायाः पालनं कुर्यात् । सदा सत्यं वदेत् । क्स्यापि किमपि वस्तु कदापि न चोरयेत् । सर्वान् समदृष्ट्या पश्येत् । सत्कर्म कुर्यात् । सर्वेषु दयामाचरेत् । शरणागतान् रक्षेत् । अधिकं संग्रहं न कुर्यात् । ब्रह्मचर्यं पालयेत् इति ।
एतेषां पालनेनैव सुखं शान्तिश्च भवितुम् अर्हति । महात्मनो बुद्धस्य विचाराणाम् उपदेशानां च प्रचारः न केवलं भारते, अपि तु चीनजापानलंकादिषु देशेषु लोकप्रियता्म् अलभत ।
भारतीय धर्मगुरुः भगवान् बुद्धः ज्ञानिषु श्रेष्ठः इति विख्यातः । गौतम्या पोषितः इति सः गौतमबुद्धः । कोशलगणराज्यस्य राज्ञः शाक्यवंशीयस्य शुद्धशीलस्य शुद्धोदनस्य तथा तत्पत्न्याः पतिव्रतायाः मायादेव्याश्च पुत्रः सिद्धार्थः । असौ वैराग्यमवलम्ब्य गौतमबुद्धो बभूव ।
सिद्धार्यो महान् सम्राट् व परिव्राट् वा भवतीति दैवज्ञवाणी आसीत् । पितुः अतिप्रयत्नम् अपि अतिक्रम्य दैवप्रचोदितः सिद्धार्थः रोगिणम्, अकिञ्चनं वृद्धं, मृतं नरं तथा स्थितप्रज्ञं मुनिं दृष्ट्वा वैराग्येण वनं गतः । तत्र बोधिवृक्षस्य छायायां तपस्तप्त्वा गौतमबुद्धो बभूव । तस्माच्च सः नश्वरं तत्कालीनमात्रं साम्राज्यं त्यक्त्वा आर्तजनानां हृदयसिंहासने शाश्वतं स्थानं प्राप्य अधुनापि तत्र विराजते ।
देशेऽस्मिन् गौतमबुद्धस्य काले धर्मस्य स्थाने सर्वत्र अधर्मस्यैव विकटाटृहासः विजृम्भमाणः आसीत् । यज्ञयागादिषु पशुबलिः नरबलिः इत्यादयः हिंसाक्रमाः प्रचलिताः अवर्तन्त । गौतमबुद्धस्तु 'अहिंसा परमो धर्मः’ इति सनातनं तत्त्वं पुनः संस्थापितवान् ।
गौतमबुद्धस्य मार्गः बौद्धधर्मः इति क्रमेण ख्यातः । सम्राजः अशोकादारभ्य अगणिताः चक्रवर्तिनः बौद्धधर्मस्य अनुयायिनो भूत्वा विदेशेष्वपि अस्य प्रचारमकुर्वन् । चीन-जपानादिदेशेषु अद्यापि बौद्धधर्मीयाः बहवः सन्ति ।


text:
सुग्रीवः
अन्तर्विषयाः
सुग्रीवस्य जन्म[सम्पादयतु]
सूर्यपुत्रः सुग्रीवः कश्चन वानरश्रेष्ठ:। तारनामकस्य राज्ञ्यः पुत्री रुमा सुग्रीवस्य पत्नी । वाली सुग्रीवस्य अग्रजः । एकदा कपिराजः ऋक्षराज: एकस्मिन् सरसि स्नात्वा स्त्रीरूपं प्राप्तवान् । तत् दृष्ट्वा तस्मिन् स्त्रीरूपे सूर्यः इन्द्रश्च अनुरक्तौ । सूर्यात् सुग्रीवः, इन्द्रात् वाली च जन्म प्राप्तवान् ।
वालीसुग्रीवयोः कलहः[सम्पादयतु]
एकदा मायावीनामकराक्षसेन सह वाली एकस्यां गुहायां युद्धं कुर्वाण: आसीत् । गुहातः रक्तप्रवाह आरब्धः। अग्रजः वाली स्वर्गस्थोऽभवदिति मत्वा सुग्रीवः तस्य उत्तरकर्म समासाद्य सिंहासनमधिरूढः । कतिपयदिनानन्तरं गुहातः बहिरागत्य सिंहासने उपविष्टं सुग्रीवं दृष्ट्वा कुपितः वाली अनुजेन सह युद्धमकरोत् । भयेन पलायितः सुग्रीवः ऋष्यमूकपर्वतमगच्छत् ।
श्रीरामसन्दर्शनम्[सम्पादयतु]
रावणेन अपहृतां सीतामन्विष्यन् यदा श्रीरामः ऋष्यमूकपर्वतमागतवान् तदा सुग्रीवस्य मैत्री अभवत्।सुग्रीवसाहाय्येन सीताशोध: आरब्धः । हनूमता यदा लङ्कायां सीता दृष्टा तदा सुग्रीवसेना समुद्रस्य सेतुबन्धनं कृत्वा लङ्कां प्रविष्टवती। रावणकुम्भकर्णाभ्यां सह सुग्रीवः युद्धं कृतवान् । श्रीरामसाहाय्येन अग्रजं वालिनं हतवान् ।
मरणम्[सम्पादयतु]
श्रीरामस्य निर्गमनानन्तरम् अग्रजस्य पुत्राय अङ्गदाय किष्किन्धायां राज्याभिषेकं कृत्वा स्वयं दिव्यदेहधारी सन् सद्गतिं प्राप्तवान् ।
देवीभागवते सुग्रीवः[सम्पादयतु]
अयं शुम्भनिशुम्भनामकयोः दैत्ययोः दूतः । त्रिपुरसुन्दर्यां देव्यामनुरक्तौ दैत्यौ एनं सुग्रीवं दूतरूपेण देव्याः समीपं प्रेषितवन्तौ आस्ताम्।


text:
कोयम्बत्तूरुमण्डलम्
भारते किञ्चन राज्यम् अस्ति तमिळ्नाडु । अस्मिन् राज्ये किञ्चन जनपदम् अस्ति कोयम्बत्तूरुजनपदम् (Coimbatore district)। अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कोयम्बत्तूरु । राज्यस्य प्रमुखं द्वितीयं च महानगरं एतत् । एतत् “ कोवै ” इत्यपि इदानींतनव्यवहारे प्रख्यातम् अस्ति । अत्र विंशतिकोट्यधिकाः जनाः वसन्ति । एतत् शैक्षणिकक्षेत्रे अपि गणनीया प्रगतिः प्राप्ता अस्ति एतेन नगरेण । एतत् “कोङ्गुनाडु” प्रदेशे अन्तर्भवति । एतस्य “कार्पास नगरम् (काटन् सिटि), “औद्यमिकप्रदेशः(इण्डष्ट्रियल् एरिया) इत्यादि प्रख्यातिरप्यस्ति ।
अन्तर्विषयाः
नामकरणम्[सम्पादयतु]
पुरा अस्मिन् प्रदेशे “कोसर्” इत्याख्याताः जनाः वसन्ति स्म इति कारणतः कोसन्पुदूर् इति नाम आसीत् । तदेव कालक्रमेण कोवन्पुदूर् कोयम्बुत्तूर् इत्यभवत् । ब्रिटीष् जनानम् आगमनानन्तरं कोयम्बतूर् इति अभवत् । अधुना अपि तथैव प्रचलने अस्ति ॥
इतिहासः[सम्पादयतु]
कोयम्बत्तूर् नगरे प्रथमतया “कोसर्” इत्याख्याताः जनाः वसन्तः आसन् । तदनन्तरं ९ शतमाने द्वितीय चोलराजः स्वीय राज्यभारसमये स्वाधीनतया एतन्नगरं स्वीकृतवान् । तदा “कोनियम्मा” इत्यख्यातायाः देव्यायाः देवस्थानमधिकृत्य नगरवत् निर्मितवान् । किञ्चित् कालानन्तरं १४ तमे शतमाने देहली सुल्तानानां अधीनतया ये तुरुकाः आसन् । ते राज्यभारं कृतवन्तः । तदनन्तरं विजयनगरस्य महाराजा तुरुकैस्सह विजित्यनगरं स्वाधीनं स्वीकृत्य राज्यभारं अकरोत् । तदा विजयनगरस्य राज्ञः सेनानायकाः तेलुगुसंभाषकाः आसन् । ते राज्ञा दूरीकृय एतन्नगरं अपहृतवन्तः ।
अथ मैसूरु महाराजा १७ तमे शतमाने तैस्सह युद्धे जयघोषं प्राप्य मैसूरु नगरेन साकं योजितवान् । १७ शतमानस्य अन्त्ये ब्रिटीष् सैन्यः मैसूरु महाराजानं जित्वा पुनः तमिळुनाडु राज्ये एव योजितवन्तः । तदनन्तरं १८४८ तमे वर्षे कोयम्बुत्तूर् ग्रामः कोयम्बतूर् नगरं इत्यभवत् । तदा प्रथमतया नायकत्वेन “सर् राबर्ट् स्टेन्स्” असीत् । सः १८६२ तमे वर्षे “स्टेन्स्” इति विद्यालमेकं प्रारब्दवान् । तत् इदानीमप्यस्ति । १९३० तम वर्षानन्तरं अतिशीघ्रतया एतन्नगरस्य अभिवृद्धिः अभवत् । तन्मध्ये १९८१ तमे वर्षे “सिङ्गानळ्ळूर्” इति समीपस्थ प्रदेशस्य योजनेन एतत् कोयम्बत्तूर् नगरं महानगरं अभवत् । अत्र नोय्यल् इति नदी वहति च ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
कोयम्बत्तूरुमण्डलं तमिऴ्नाडुराज्यस्य पश्चिमभागे अस्ति । प्राक्काले अयं प्रदेशः कोङ्गुनाडुनः भागः आसीत् । अस्य पश्चिमभागे केरलराज्यस्य पालक्काडजनपदम्, उत्तरे नीलगिरीजनपदम्, ईशान्ये पूर्वदिशि च ईरोडुजनपदम्, दक्षिणे केरलस्य इडुक्किजनपदम्, आग्नेये दिण्डुक्कलमण्डलं च अस्ति । मण्डलस्य विस्तारः ७६४९ चतुरश्रकिलोमीटर् ।
कोयम्बत्तूरुमण्डलस्य नैर्ऋत्यभागाः उत्तरभागाः च पर्वतप्रदेशाः । अत्र पश्चिमघट्टानां प्रभावेण आवर्षं सुखकरः वायुगुणः भवति । मण्डलस्य पश्चिमभागे पालक्काड् छिद्रः अस्ति । तमिऴ्नाडु, केरलराज्ययोः मध्ये विद्यमानेषु पश्चिमघट्टपर्वतेषु अयम् एकः एव छिद्रः, येन उभयोः राज्ययोः सम्पर्कः साध्यते । अस्य द्वारा कोयम्बत्तूरु पालक्काडनगरयोः मध्ये सम्पर्कः भवति ।
भवानी, नोय्यल्, अमरावती, अलियारुः च मण्डले प्रवहन्त्यः प्रमुखाः नद्यः । सिरुवनिजलबन्धः कोयम्बत्तूरुनगरं प्रति पेयजलं प्रयच्छति । अस्य जलस्य माधुर्यं प्रसिद्धम् अस्ति । चिन्नकल्लारुजलधारा, वानरजलधारा, सेङ्गुपतिजलधारा, सिरुवनिजलधारा, तिरुमूर्तिजलधारा, वैदेहिजलधारा च मण्डले सन्ति ।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
२०११ तमवर्षस्य जनगणनानुगुणं कोयम्बत्तूरुमण्डलस्य जनसंख्या ३,४७२,५७८ । अस्य मण्डलस्य जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ७४८ अस्ति । २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धेः प्रमाणं १८.४६% आसीत् । अस्मिन् मण्डले पुं, स्त्री अनुपातः १०००:१००१ अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
कोयम्बत्तूरुमण्डले पञ्च उपमण्डलानि सन्ति –
- १) उत्तरकोयम्बत्तूरुः
- २) दक्षिणकोयम्बत्तूरुः
- ३) पश्चिमकोयम्बत्तूरुः
- ४) पोळ्ळाचिः
- ५) मेट्टुपाळैयम्
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
कोयम्बत्तूरुमण्डले वस्त्रोद्यमः प्रमुखः । एतेन कारणेन एव अयं दक्षिणभारतस्य माञ्चेस्टर् इति प्रसिद्धः अस्ति । भारतस्य वस्त्रोद्यमयन्त्रागारेषु अग्रगण्यः ‘लक्ष्मी मेषिन् वर्क्स् लिमिटेड्’ कोयम्बत्तूरौ एव अस्ति ।
कोयम्बत्तूरुप्रदेशे अनेके विद्युच्चालित पम्प् निर्माणसंस्थाः सन्ति । तेषु डेक्कन्, सि.आर्.ऐ, टेक्स्मो, के.एस्.बी, शार्प् इत्येते प्रमुखाः । वाहनावयवनिर्माणसंस्थाः रूट्स्, प्रैकाल्, एल्.जि.बि. प्रभृतयः अत्र सन्ति । जर्मन् संस्थायाः राबर्ट् बाष् इत्यस्याः संशोधना, उत्पादनकेन्द्रम् अत्र अस्ति । ऐ.टि.बि.पि.ओ. संस्थाः अपि अधिकसंख्यायां कोयम्बत्तूरौ सन्ति ।
पोळ्ळाचि उपमण्डले कृषिः प्रधानतया दृश्यते । सस्येषु प्रमुखानि तिलः, कार्पासः, नारिकेलः, पूगः, व्रीहिः, तण्डुलः, इक्षुः, टी, काफ़ी, मरीचिका, इत्यादयः । तमिऴ्नाडुराज्ये अत्यधिकप्रमाणस्य तिलस्य उत्पादनम् अत्र भवति (३४%) ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
इन्दिरागान्धिराष्ट्रोद्यानं संरक्षितवन्यधाम च[सम्पादयतु]
नीलगिरिजीविवैविध्यप्रान्तस्य हृदयभागे इदं राष्ट्रोद्यानं संरक्षितारण्यं च अस्ति । अत्र पश्चिमघट्टप्रदेशस्य बहुविधाः प्राणिनः सस्यानि च दृश्यन्ते । २००० प्रभेदानां सस्यानि अत्र रोहन्ति, येषु ४०० प्रभेदाः औषधीयगुणवत्तया बहुमूल्याः । व्याघ्राः, चित्रव्याघ्राः, स्लात् भल्लूकाः, गजाः, चिक्रोडाः च अस्मिन् राष्ट्रोद्याने वसन्ति । नीलगिरि वुड् पिजन्, नीलगिरि पल्पिट्, नीलगिरि फ़्लैक्याचर्, मलबार् ग्रे हार्न्बिल्, स्पाट् बिल्ड् पेलिकन् प्रभृतयः पक्षिप्रभेदाः अपि अत्र द्रष्टुं शक्याः ।
अऴियारुजलबन्धः[सम्पादयतु]
अयं जलबन्धः कोयम्बत्तूरुनगरात् ६५ किलोमीटर् दूरे आनैमलैगिरेः पादप्रदेशे अस्ति । अनेन जलबन्धेन निर्मितः जलाशयः ६.४८ चतुरश्रकिलोमीटर् विस्तीर्णः अस्ति । जलबन्धं परितः उद्यानं, क्रीडाङ्गणं, मत्स्यालयः, प्रदर्शिनी च अस्ति । नौकायानव्यवस्था अपि कल्पिता अस्ति ।
सिरुवनिजलधारा जलबन्धः च[सम्पादयतु]
कारुण्यविश्वविद्यालयतः ६ किलोमीटर् दूरे इयं जलधारा अस्ति । कोयम्बत्तूरुनगरस्य पेयजलप्राप्त्यर्थम् अत्र जलबन्धः निर्मितः । अत्र निसर्गः अतिरमणीयः मनोहारि च दृश्यते ।
वाल्पारै गिरिधाम[सम्पादयतु]
पश्चिमघट्टप्रदेशस्य आनैमलै गिरिश्रेण्यां समुद्रस्तरात् ३५०० पादानाम् औन्नत्ये इदं गिरिधाम अस्ति । इदं कोयम्बत्तूरुनगरात् १०० किलोमीटर् दूरे, पोळ्ळाचितः ६५ किलोमीटर् दूरे च अस्ति । अत्र टी क्षेत्राणि परितः नित्यहरिद्वर्णवनानि दृश्यन्ते । गजानां, व्याघ्राणां, वन्यसूकराणां, वानरप्रभेदानां, हरिणानां, चिक्रोडानां च वासस्थानम् इदम् । वन्यधाम्नः अन्तः वानरजलधारा अस्ति । बालाजीदेवालयः अपि अस्ति ।
पट्टीश्वरस्वामिदेवालयः[सम्पादयतु]
कोयम्बत्तूरुनगरस्य पेरूरुप्रदेशे अयं देवालयः अस्ति । अयं देवालयः चोळानां सामन्तैः पाळैयकारराजैः निर्मितः । देवालयस्य निर्माणकालः क्रिस्तीय ११-१३ शतकानि । अरुणगिरिनाथस्य, काच्चियप्पमुनिवरस्य च रचनासु अस्य देवालयस्य उल्लेखः दृश्यते । परमेश्वरः अत्र पट्टीश्वरनाम्ना आराध्यते । तस्य महिषी देवी पञ्चनायकी । अत्रत्यः विशेषः यत् प्रतिदिनं प्रायः १०० मुस्लिमसमुदायस्य जनाः अत्र सश्रद्धम् आगत्य दीपान् ज्वलयन्ति ।
मरुदमलैसुब्रह्मण्यदेवालयः[सम्पादयतु]
मरुदमलैनामकस्य गिरेः उपरि अयं कार्त्तिकेयस्य देवालयः अस्ति । अयं गिरिः कोयम्बत्तूरुनगरात् १५ किलोमीटर् पश्चिमतः अस्ति । अयं देवालयः १२०० वर्षेभ्यः प्राचीनः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- विकिट्रेवले Coimbatore यात्रा मार्गदर्शिका
- Coimbatore Municipal Corporation website
- कोयम्बत्तूरुमण्डलम्.


text:
गणतन्त्रदिनम् (भारतम्)
भारतदेशः १९४७ तमवर्षस्य आगष्ट्मासस्य १५ दिनाङ्के स्वतन्त्रः अभवत् । अनन्तरं प्रजाप्रभुत्वरीत्या अत्र प्रशासनं चलति स्म । यदा संविधाननिर्माणकार्यं समाप्तम् अभवत् तदा संविधानम् अङ्गिकृत्य देशे १९५० तमे वर्षे जनवरीमासस्य २६ दिनाङ्के भारतदेशं प्रजाप्रभुत्वराष्ट्रामिति धोषितवन्तः । तद्दिनादाराभ्य भारतदेशे भारतीय-संविधानरीत्या प्रशासनं प्रचलति ।
प्रजाराज्योत्सवं प्रजाराज्योत्सवः गणराज्योत्सवः इत्यपि कथयन्ति । यतः गणानां प्रजानां एव अत्र प्रामुख्यता अस्ति । प्रजाराज्यमित्यस्य प्रजाभिः प्रजाभ्यः प्रजाः एव प्रशासनं कुर्वन्ति इत्यर्थः भवति । भारतस्य प्रजासत्तात्मकजात्यतीतगणराज्यम् इति च नाम अस्ति । जनवरी मासस्य २६ तमे दिनाङ्के एव लाहोर-अधिवेशने पूर्णस्वातन्त्र्यलाभाय निर्धारः कृतः आसीत् । तस्य स्मरणार्थं जनवरीमासस्य २६ दिनाङ्कः एव स्वीकृतः अस्ति । प्रतिवर्षं वैभवेन प्रजाराज्योत्सवः आचर्यते । विदेशीयाः अतिथिरुपेण आगच्छन्ति । मुख्यकार्यक्रमः राजधान्याः परेड्स्थाने राष्ट्रपतिभवनस्य पुरतः प्रचलति । देशे सर्वत्र कार्यालयेषु विद्यालयेषु सङ्घसंस्थासु च कार्यक्रमं कुर्वन्ति । ध्वजारोहणं राष्ट्रगीतं विविधस्पर्धाः मनोरञ्जनकार्यक्रमाः च सर्वत्र प्रचलन्ति । राष्ट्रियपर्वरुपेण प्रजाराज्योत्सवम् आचरन्ति । भारतदेशः सुखीराज्यं भवतु इति सदाशया सर्वजनहिताय सर्वजनसुखाय संविधाननिर्माणकार्यस्य आरम्भः अभवत् । देशे तथा विदेशेषु च भारतस्य सामाजिक-आर्थिक-सांस्कृतिक-वैभवस्य प्रदर्शनं तथा शान्ति- सुव्यवस्थास्थापनं विदेशैः सह उत्तमसम्बन्धस्थापनम् इत्यादीनि संविधानस्य उद्देश्यानि । भारतीय संविधानम् लिखितं संविधानम् अस्ति । अत्र ३९५ विधयः, अष्ट-अनुसूच्यः सन्ति । संविधान- रचनासमितेः अध्यक्षः भारतदेशस्य राष्ट्रपतिः श्री बाबूराजेन्द्रप्रसादः आसीत् । संविधानसङ्ककलनसमितेः अध्यक्षः डा बी आर् अम्बेड्करः आसीत् । अतः अम्बेडकरमहोदयं भारतीयसंविधानशिल्पी इति कथयन्ति । संविधाने मुख्यतः राष्ट्रपतिः उपराष्ट्रपतिः लोकसभा राज्यसभा इत्यादीनां व्याख्या, चयनं, चालनं इत्यादि नियमाः निरुपिताः सन्ति । भारतदेशः अनेकराज्यानां गणानां समूहात्मकः अस्ति । राष्ट्रे लोकसभा राज्यसभा च इति उभयसदने स्तः । राज्येषु विधानसभा विधानपरिषद् इति च स्तः । लोकसभायां तथा विधानसभायां जनैः निर्वाचिताः जनप्रतिनिधयः कार्यं चालयन्ति । राज्यसभायां तथा विधानपरिषदि जनप्रतिनिधिभिः निर्वाचिताः सदस्याः कार्यं सञ्चालयन्ति । लोकसभायाम् ५४४ प्रतिनिधयः जन संख्याधारेण निर्वाचिताः भवन्ति । राष्ट्रियसर्वकारस्य केन्द्रसर्वकारः इति नाम अस्ति । राज्येषु राज्यसर्वकाराः कार्यं कुर्वन्ति । प्रायशः पञ्चवर्षेषु एकवारं निर्वाचनं भविष्यति । १८ वर्षवयस्काः स्वेष्टं प्रतिनिधिं मतदानेन प्रशासकं कर्तुं प्रभवन्ति । एवं भारतीयप्रजा एव राष्ट्रपतिरपि भवति । संविधाने भारतीयप्रजानां विविधकर्तव्यानि तथा अधिकाराः च घोषिताः सन्ति । कर्तव्येषु-
- *राष्ट्ररक्षणम्
- *शान्तिसुव्यस्थारक्षणम्
- *अखण्डतायाः एकतायाः तथा सहोदरतायाश्च रक्षणम्
- * उदात्तादर्शपालनं भारतीयसंपदः संरक्षणं संस्कृतिरक्षणम्
इत्यादीनि प्रमुखाणि । सर्वजनानामपि अनेकविधाधिकाराः दत्ताः सन्ति ।
- *मतदानाधिकारः
- *देशे यत्र कुत्रापि वासाधिकारः
- *न्यायस्वीकाराधिकारः
- *धार्मिकस्वतन्त्रता
- *विद्याध्ययनस्वतन्त्रता
- *सास्कृतिकस्वातन्त्र्यम्
- *शोषणायाः विरुद्धान्दोलनस्वातन्त्रयम्
- *समानताधिकारः
- *वाक् स्वातन्त्रयम्
इत्यादि प्रमुखविषयाः सन्ति । भारतदेशे न्यायदानकार्याय अधीनन्यायालयाः राज्ये उच्चन्यायालयाः, राष्टियसर्वोच्चन्यायालयः च सन्ति । भारते २८ राज्यानि सप्तकेन्द्रशासितप्रदेशाः च सन्ति । राज्यराजधानीषु उच्चन्यायालयाः सन्ति । देहलीनगरे राष्टस्य राजधान्यां सर्वोच्चन्यायालयः अस्ति । भारतदेशः जात्यतीतः सर्वधर्मसमभावयुक्तः च अस्ति । हिन्दूधर्मीयाः जैनाः बौध्दाः महम्मदीयाः सिखधर्मीयाः क्रैस्ताः,फारसीकाः जनाः अत्र निवसन्ति । ‘अनेकतायाम् एकता’ एव भारतस्य विशेषः अस्ति । सर्वे जनाः स्वधर्मानुसारं जीवनं कुर्वन्ति पर्वाणि अचरन्ति । पर्वसु परस्परं शुभाशयं यच्छन्ति । शतशः पर्व- विशेषाः भारतदेशे आचर्यन्ते । भारतदेशे सहश्रशः भाषाः सन्ति । जनाः परस्परं वदन्ति । किन्तु संविधानरीत्या अष्टादशभाषाणां राष्ट्रभाषा स्थानं दत्तमास्ति । हिन्दी भाषा अधिकजनानां भाषाऽस्ति । राष्ट्रे राजभाषा इवास्ति । भाषानुसारमेव भारते राज्यानां विभागः कृतः अस्ति । सर्वत्र जनेषु वयं भारतीयाः इति भावना जागरिता अस्ति। भारतदेशे राष्ट्रियकार्यक्रमरुपेण पञ्चवर्षिकयोजनाः निर्धारिताः भवन्ति । कृषि-उद्योग-विद्युत्-वाणिज्य- आरोग्य-साक्षरता इत्यादिविषयेषु सततम् कार्ययोजना रचिता भवति । सर्वजनहिताय नियमाः योजनाः च रुपिताः भवन्ति । भारते समग्रतां भावैक्यतां स्थापयितुं महानप्रयासः कृतः अस्ति । तेषां संरक्षणं सर्वभारतीयानाम् आद्यं कर्तव्यमिति संविधानेऽपि निर्दिष्टम् अस्ति । केन्द्रसर्वकारस्य राष्ट्रपतिः एव प्रमुखः । लोकसभायां बहुमताधारेण पक्षाधारेण च प्रशासनं भवति प्रधानमन्त्री राष्ट्रशासकाङ्गपक्षस्य प्रमुखः भवति । राज्येषु राज्यपालः प्रमुखः। मुख्यमन्त्री बहुमताधारेण पक्षाधारेण च शासकाङ्गस्य नायकः भवति । पञ्चवर्षपर्यन्तं निर्वाचितस्य पक्षस्य अधिकारावधिः अस्ति । प्रजाराज्योत्सवदिने राष्ट्रध्वजारोहणं सर्वत्र भवति । देहलीनगरे ‘परेड’ (पथसञ्चलनकार्यक्रमं) स्वयं राष्टपतिः विदेशीयेन अतिथिना सह पश्यति । अत्र भूदलनौकादलवायुदलानां, सीमासुरक्षादलस्य, एन.सी.सीजनानां, भारतीय-स्कौट- गाइडस्जनानां, गृहरक्षकदलस्य च गौरवप्रदानकार्यं प्रचलति । विविधराज्यैः निर्मितानां कलासंस्कृतिविषयकानां दृश्यरुपकानां प्रदर्शनं सुन्दरम् आकर्षकं च भवति । सर्वैः वन्दनानि स्वीकुर्वन् राष्ट्रपतिः सर्वेभ्यः शुभाशयं वदति । अस्मिन्त समये युद्धविमानानां शस्त्रास्त्राणां क्षिपणीनां प्रदर्शनं बलप्रदर्शनार्थम् आयोजयिष्यते । भारतीय नागरिकेषु प्रतिष्ठितानां पद्मप्रशस्तिः, वीरयोधानां परमवीरचक्रप्रशस्तिः , इत्यादि- प्रशस्तिप्रदानकार्याणि अपि प्रचलन्ति । प्रजाराज्योत्सवदिने मध्याह्ने सांस्कृतिककार्यक्रमाः भवन्ति । तत्र बहुविधनृत्यगीतहास्यनाटकादिषु बालाः सहर्षं भागं स्वीकुर्वन्ति ।


text:
कर्णाटकराज्यम्
कर्णाटकं (Karnataka) भारतस्य दक्षिणभागे स्थितं किञ्चन राज्यम् अस्ति । अस्य राज्यस्य एतत् वैषिष्ट्यम् अस्ति यत् अत्र तीरप्रदेशाः विशालप्रदेशाः पर्वतप्रदेशाः च सन्ति । एतत् प्रथमं राज्यं यत्र ८ ग्रन्थकर्तारः ज्ञानपीठप्रशस्तिभूषिताः सन्ति । कर्णाटकस्य राजधानी बेङ्गलुरु अस्ति । एतत् कर्णाटकस्य आग्नेयभागे विराजते ।
अन्तर्विषयाः
- १ भौगोलिकविवरणम्
- २ मण्डलानि
- ३ ८ उपमण्डलानि
- ४ ९ प्रमुखाणि नगराणि
- ५ १० उद्यमाः
- ६ ११ खनिजसम्पत्
- ७ १२ उत्पादनानि
- ८ १३ निर्देशाङ्काः
- ९ १४ सूच्याङ्काः
- १० १५ समयवलयः
- ११ १६ साक्षरतापरिमाणः
- १२ १७ विस्तीर्णताश्रेणिः
- १३ संस्कृतिः
- १४ भौगोलिकपरिचयः
- १५ इतिहासः
- १६ प्रवासोद्यमः
- १७ परिवहनम्
- १८ शिक्षणम्
- १९ धर्मः
- २० एतानि अपि परिशीलयन्तु
- २१ टिप्पण्यः
- २२ स्रोतांसि
- २३ बाह्यसम्पर्कः
- २४ विशिष्टाः व्यक्तयः
- २५ डेमोग्राफी
- २६ सर्वकारः शासनव्यवस्था च
- २७ आर्थिकता
- २८ माध्यमव्यवस्था
- २९ साधाराः
- ३० बाह्यानुबन्धः
भौगोलिकविवरणम्[सम्पादयतु]
- १ देशः-भारतम्
- २ वलयः - दक्षिणवलयः
- ३ जनसंख्या - ९०लक्षमिता
- ४ भाषाः - कन्नडभाषा, तुळु, कोङ्कणी, कोडव च]]
- ५ राजधानी - बेङ्गळुरु
- ६ विस्तीर्णता - कर्णाटकराज्यस्य विस्तीर्णता १९१७९१ च.कि.मी.
- ७ मण्डलानि - ३०
मण्डलानि[सम्पादयतु]
कर्णाटकराज्ये २९ मण्डलानि सन्ति ।
प्रशासनसौकर्यार्थं एतानि मण्डलानि चतुर्षु भागेषु विभक्तानि सन्ति ।
८ उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
(संख्या)
९ प्रमुखाणि नगराणि[सम्पादयतु]
१० उद्यमाः[सम्पादयतु]
११ खनिजसम्पत्[सम्पादयतु]
१२ उत्पादनानि[सम्पादयतु]
१३ निर्देशाङ्काः[सम्पादयतु]
(अक्षांशाः,रेखांशाः) भूगोलकस्य १२° २९ उ - १३° उ अक्षांशे प्रस्थितम्
१४ सूच्याङ्काः[सम्पादयतु]
पिन् , एस् टी डी , वाहनम्
१५ समयवलयः[सम्पादयतु]
१६ साक्षरतापरिमाणः[सम्पादयतु]
१७ विस्तीर्णताश्रेणिः[सम्पादयतु]
संस्कृतिः[सम्पादयतु]
- १ आहारपद्धतिः
- २ वेशभूषणानि
- ३ कलाः- यक्षगानम्, भरतनाट्यम्, डोळ्ळुकुणित, कंसाळे, वीरगासे
- ४ जातिव्यवस्था
- ५ क्रीडाः
भौगोलिकपरिचयः[सम्पादयतु]
- १ वातावरणम् - भूगोलकस्य १२° २९ उ - १३° उ अक्षांशे प्रस्थितम् अपि अत्र सदा वातावारणं तु शीतलं भवति । सामान्यतः उष्णांशः २४ सें तः २५ सें पर्यन्तं भवति ।
- २ नद्यः - तुङ्गा, भद्रा, तुङगभद्रा, कावेरी, कपिला, भीमा, कृष्णा, मलप्रभा, घटप्रभा, द्रोणा, अर्कावती, नेत्रावती, शरावती, हेमावती, पयस्विनी
- ३ पर्वताः - चामुण्डिपर्वतः बिळिगिरिरङ्गाद्रिः स्कन्धगिरिः मलैमहादेश्वराद्रिः तडियाण्डमोल्पर्वतः नन्दिगिरिः नृपतुङ्गपर्वतः मधुगिरिः नरिमलेपर्वतः महिमरङ्गनाथस्वामिपर्वतः शिवगङ्गापर्वतः हिमवद्गोपालस्वामिपर्वतः मडिकेरिगिरिः पुष्पगिरिः कुन्दाद्रिः चन्द्रद्रोणपर्वतः सिद्दरबेट्टः मुळ्ळय्यनगिरिः मन्दरगिरिः कूटगल्पर्वतः श्रीरामदेवपर्वतः तालवाडिपर्वतः मेदिनिपर्वतः कुटचाद्रिः भैरवेश्वरशिखरम्
- ४ स्थानम्- कर्णाटकस्य उत्तरस्यां दिशि महाराष्ट्र-प्रान्तः, पश्चिमोत्तरे गोवा-प्रान्तः, दक्षिणे केरळ-प्रान्तः, पूर्वे आन्ध्रप्रदेश-प्रान्तः , दक्षिण-पूर्व-भागे तमिळुनाडु-प्रान्तः च सन्ति । पश्चिमे तु अरब्बीसमुद्रः अस्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
१ स्थापना- आधुनिककर्णाटकस्य स्थापना १९५६ तम वर्षस्य नवम्बर् मासस्य प्रथमे दिनाङ्के अभवत् | क्रि.श. १५३७ तमे वर्षे केम्पेगौडमहाराजेन बेङ्गलुरुनगरं निर्मितमस्ति । एतदेव तस्य राजधानी अपि असीत् । समीपवर्तिनि देवरायनदुर्गे भूयमानस्य महाराजस्य सुरक्षादलम् अत्र भवति स्म । २ साम्राज्यम् ३ राजानः ४ दुर्गादिकम् ५ प्रसिद्धाः ऐतिहासिक्यः घटनाः ६ युद्धानि ७ ऐतिहासिकस्थानानि
प्रवासोद्यमः[सम्पादयतु]
- १ मन्दिराणि- कर्णाटकस्य मन्दिराणि
- २ पवित्रस्थानानि/तीर्थस्थानानि कर्णाटकस्य तीर्थस्थानानि
- ३ प्रेक्षणीयस्थानानि - कर्णाटकस्य प्रेक्षणीयानि स्थानानि
- ४ सागरतीराणि-कर्णाटकस्य सागरतीराणि
परिवहनम्[सम्पादयतु]
शिक्षणम्[सम्पादयतु]
धर्मः[सम्पादयतु]
vidhana soudha
एतानि अपि परिशीलयन्तु[सम्पादयतु]
- कर्णाटकस्य मण्डलानि
- कर्णाटकस्य राज्यपालाः
- कर्णाटकस्य पर्वताः
- कर्णाटकस्य नद्यः
- कर्णाटकस्य भूविस्मयाः
- कर्णाटकस्य मुख्यमन्त्रिणः
- कर्णाटकस्य ज्ञानपीठप्रशस्तिविजेतारः
- कर्णाटकस्य विमाननिस्थानकानि
- कर्णाटकस्य जलपाताः
- कर्णाटकस्य गिरिधामानि
- कर्णाटकस्य दासपरम्परा
- कर्णाटकस्य उत्खननस्थानानि
- कर्णाटकस्य सागरतीराणि
टिप्पण्यः[सम्पादयतु]
स्रोतांसि[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कः[सम्पादयतु]
विमान-रैल् –भूमार्गाः(प्रमुखाणि स्थानानि सम्पर्कस्ंख्याः)
विशिष्टाः व्यक्तयः[सम्पादयतु]
संस्कृतकवयः, तेषां कृतिपरिचयः, पद्मश्री- पद्मभूषण-भारतरत्न-ज्ञानपीठप्रशस्तिविजेतारः क्रीडालवः,राजकीयनेतारः,स्वातन्त्र्ययोद्धारःकलाविदः इत्यादयः
डेमोग्राफी[सम्पादयतु]
सर्वकारः शासनव्यवस्था च[सम्पादयतु]
आर्थिकता[सम्पादयतु]
माध्यमव्यवस्था[सम्पादयतु]
पत्रिकाः वाहिन्यः च
साधाराः[सम्पादयतु]
- ↑ "State-wise break up of National Parks". Wildlife Institute of India. Government of India. Archived from the original on 22 June 2008. Retrieved 12 June 2007.
- ↑ "Figures at a glance". 2011 Provisional census data. Ministry of Home Affairs, Government of India. Retrieved 17 September 2011.
- ↑ "The Karnataka Local Authorities (Official Language) Act, 1981" (PDF). Retrieved 9 December 2011.
- ↑ "The New Indian Express (IBN Live) - Namaskara, Swalpa Swalpa Kannada Gottu". Ibnlive.in.com. Retrieved 9 December 2011.


text:
भल्लातकः
एतत् भल्लातकम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन फलविशेषः, बीजविशेषः च । इदं भल्लातकम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् भल्लातकम् आङ्ग्लभाषायां Cashew इति उच्यते । एतत् भल्लातकं न केवलं भारते अपि तु जगतः सर्वेषु देशेषु प्रायः उपयुज्यते । अस्य भल्लातकस्य फलं बीजं च इति उभयम् अपि आहारत्वेन उपयुज्यते । अत्र तु भल्लातकस्य बीजस्य विषये उच्यते न तु फलस्य विषये । एतत् भल्लातकं मधुराणां भक्ष्याणां निर्माणे तथा कटूनां खाद्यानां च निर्माणे अपि उपयुज्यते । एतत् भल्लातकं Dryfruits इति यानि उच्यन्ते तेषां शुष्कफलानां गणे अन्तर्भवति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य भल्लातकस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
एतत् भल्लातकं मधुररसयुक्तम् । भल्लातकम् उष्णवीर्ययुक्तम् अपि ।
- १. एतत् भल्लातकं पित्तं कफं च वर्धयति । अतः पित्तप्रकृतियुक्ताः, कफप्रकृतियुक्ताः, पित्तजन्यैः रोगैः, कफजन्यैः रोगैः च पीडिताः भल्लातकस्य उपयोगम् अधिकप्रमाणेन न कुर्युः ।
- २. एतत् भल्लातकम् अत्यन्तं रुचिकरम् । एतत् आहारस्य रुचिं वर्धयति । तथैव खादनार्थम् अपि भल्लातकम् अत्यन्तं रुचिकरं भवति ।
- ३. एतत् भल्लातकं वातं शमयति ।
- ४. एतत् भल्लातकं शरीरस्य पुष्टिदायकम् अपि ।
- ५. वातामं, द्राक्षां, भल्लातकं च योजयित्वा लेह्यं निर्माय सेवनेन पैरुषवर्धनं भवति । एतत् लेह्यं रसायनं चापि ।
- ६. भल्लातकेन सह वातामम्, आढकीं (तुवरीम्), मुद्गदालं, चणकदालं च योजयित्वा चूर्णीकृत्य प्रतिदिनं क्षीरे तत् चूर्णं, खण्डशर्करां च मिश्रीकृत्य बालेभ्यः दातव्यम् । अनेन बालानां शरीरं बुद्धिः च वर्धते । एतत् पानीयं पातुं रुचिकरम् अपि भवति ।
- ७. अपत्यरहिताः भल्लातकं, द्राक्षां, पुत्रजीविमणिं, हरळुबीजम् इत्याख्यं बीजं च योजयित्वा लेह्यं कृत्वा पत्या, पत्न्या च नियमितरूपेण सेवनीयम् । अनेन गर्भदोषाः, शुक्रदोषाः च निवार्यन्ते । सत्सन्तानम् अपि प्राप्यते ।
- ८. एतत् भल्लातकम् उष्णवीर्ययुक्तम् अपि इति कारणतः उष्णप्रकृतियुक्ताः अपि मितेन एव सेवेरन् ।
- ९. पर्वदिनेषु देवानां नैवेद्यार्थं ये खाद्यविशेषाः निर्मिताः भवन्ति तत्र सर्वत्र सामान्यतया भल्लातकम् अपि योजितं भवति ।


text:
हिन्दुदेवालयः
दैवं विना मानवः न जीवति इत्येतत् मानवस्वभावस्य अध्ययनेन ज्ञातं सत्यम् । मानवचरित्रम् इदं स्पष्टतया दर्शयति । ईश्वरः अस्ति । सः सृष्टिकर्ता, नियन्ता च । तस्य प्रेम्णा सुखं तस्य कोपेन दुःखप्राप्तिः इत्येषः विश्वासः विभिन्नरीत्या दृश्यते विश्वे विद्यमानेषु सर्वेषु मानवेषु ।
देवस्य आलयः एव देवालयः । तस्य भगवतः वासस्थानम् । अयं देवस्थानं, देवावासः, देवतागृहम्, मन्दिरम् इत्यादिभिः शब्दैः निर्दिश्यते ।
अन्तर्विषयाः
देवालयनिर्माणम्[सम्पादयतु]
भारते देवालयनिर्माणं कदा आरब्धम् इत्येतत् स्पष्टतया न ज्ञायते । वेदकाले इदं न स्यात् इति भाति । रामायण-महाभारतकालेषु विग्रहाराधनपद्धतेः देवालयनिर्माणस्य च आरम्भः जातः स्यात् । वैदिकयज्ञं यत्र क्रियते स्म सा यागशाला एव कालक्रमेण देवालयरूपं प्राप्तवती स्यात् इति भाति । प्राचीनकाले मृत्तिका काष्ठम् इत्यादिभिः सुलभनाशिभिः वस्तुभिः देवालयानां निर्माणं क्रियते स्म इति भाति । अतः एव तेषाम् अवशेषाः न लभ्यन्ते । गुहादेवालयाः शिलादेवालयाः इष्टिकादेवालयाः च अनन्तरकाले प्रादुर्भूताः । बृहदाकारता, शिल्पालङ्कारादयः तदनन्तरकालीनाः स्युः ।
विशालभारतस्य विविधेषु भागेषु विविधेषु कालेषु विभिन्नाः कालाः निर्मिताः सन्ति । तथापि तेषु सर्वेषु अपि काचित् साम्यता एकरूपता च दृश्यते । अस्य कारणम् अस्ति यत् देवालयनिर्माणं कानिचन मूलभूततत्त्वानि अनुसृत्य क्रियते । इदमस्ति किञ्चन शास्त्रम् ।
रचनाशैली[सम्पादयतु]
रचनाशैलीम् अनुसृत्य भारतीयदेवालयाः त्रिधा विभक्तुं शक्यम् ।
नागरशैली[सम्पादयतु]
पूर्वभारते उत्तरभारते च इयं शैली आधिक्येन दृश्यते । अस्यां शैल्यां गर्भगृहस्य उपरि विद्यमानं शिखरं यच्च विमानम् इति कथ्यते तत् वक्ररेखाकृतियुक्तम् उन्नतञ्च भवति ।
द्राविडशैली[सम्पादयतु]
दक्षिणभारते दृश्यमानेषु देवालयेषु इयं शैली आधृता भवति । अत्र शिखरं छिन्नाग्र-सूच्याकारस्तम्भः इव दृश्यते ।
वेसरशैली[सम्पादयतु]
अयं प्रधानतया होय्सलवंशजानां शैली विद्यते ।
प्राचीनदेवालयाः[सम्पादयतु]
गुप्तकाले (३२० - ६५० क्रि श) साञ्चि-भूमरप्रदेशेषु निर्मिताः देवालयाः प्राचीनतमाः । कर्णाटके विद्यमानाः ऐहोळे-पट्टदकल्लु-देवालयाः, महाराष्ट्रे विद्यमानः एल्लोरादेवालयाः अपि प्राचीनाः एव । एते प्रायशः क्रि श ४५०-८०० काले निर्मिताः ।
अग्रिमेषु सहस्रवर्षेषु (क्रि श ६०० - १०००) देवालयानां वर्धनं त्वरितगत्या एव प्रवृत्तम् । दक्षिणे पल्लवाः पाण्ड्याः विजयनगरराजाः, उत्तरे कलिङ्गराजाः, छन्देलाः, सोलङ्किराजाः इत्यादिनां सर्वेषां राज्ञाम् अविरतपरिश्रमस्य फलेन काञ्ची-मधुरै-विजयनगरस्य मन्दिराणि, भुवनेश्वरस्य लिङ्गराजमन्दिरं, पुरीजगन्नाथमन्दिरं, कोणार्कस्य सूर्यरथमन्दिरं, खजुराहोमन्दिराणि, गुजरातस्य मोधेरस्य सूर्यमन्दिरम् इत्यादयः निर्मिताः । अस्मिन् एव समये निर्मिताः होय्सलदेवालयाः शिल्पसौन्दर्याय जगत्प्रसिद्धाः सन्ति ।
अग्नेय-एशियायाः जाव-बालि-कम्पूचियादेशेषु क्रि श ८०० - १४०० वर्षेषु निर्मिताः देवालयाः अपि प्राचीनाः । कम्पूचियाप्रदेशस्य अङ्ग्कोर्-देवालयाः जगत्प्रसिद्धिं प्राप्तवन्तः सन्ति ।


text:
प्रियङ्गुः
अयं प्रियङ्गुः भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं प्रियङ्गुः आङ्ग्लभाषायां Foxtail millet इति उच्यते । चतुर्विधाः प्रियङ्गवः सन्ति । श्वेतप्रियङ्गुः, पीतप्रियङ्गुः, कृष्णप्रियङ्गुः, रक्तप्रियङ्गुः च इति । पूर्वं भारते प्रियङ्गुः प्रतिदिनं गृहेषु आहारत्वेन उपयुज्यते स्म । इदानीम् अपि कुत्रचित् तथैव अस्ति । प्रियङ्गुना निर्मिता रोटिका अत्यन्तं रुचिकरी भवति । अस्य बहूनि नामानि सन्ति – कङ्गुकः, चीनकः, पीततण्डुलः, अस्थिसम्बन्धनः, कङ्गनी इत्यादीनि ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य प्रियङ्गोः स्वभावः[सम्पादयतु]
एषः प्रियङ्गुः लघ्वाकारकः , मृदुः च । अयं मधुररुचियुक्तः, रुचिकरः, कषायमिश्रितमधुरः च ।
- “प्रियङ्गुर्मधुरो रुच्यः कषायः स्वादु शीतलः ।
- वातकृत् पित्तदाहघ्नो रूक्षो भग्नास्थिबन्धकृत् ॥“
संक्षिप्तचिकित्सासूची[सम्पादयतु]
- १. अयं प्रियङ्गुः रूक्षः, पित्तं, ज्वलनं च शमयति ।
- २. प्रियङ्गुः वातकरः, रुचिम् उत्पादयति अपि ।
- ३. प्रियङ्गुः भग्नानि अस्थीनि योजयति ।
- ४. महान् प्रियङ्गुः “वरकः” इति उच्यते । अयम् अपि लघु प्रियङ्गुः इव दाहघ्नः ।
- ५. प्रसवस्य समये प्रसववेदानां न्यूनीकर्तुं प्रियङ्गुना यवागूं सज्जीकृत्य दीयते ।
- ६. आमपातस्य स्थाने उष्णस्य प्रियङ्गोः लेपः क्रियते ।
- ७. अस्थिभङ्गः जातः चेत प्रियङ्गुना निर्मितम् अन्नम् एव भोजनार्थं दीयते ।
- ८. भग्नम् अस्थि योजयितम् अपि यत् ग्राम्यम् औषधं क्रियते तदवसरे प्रियङ्गुम् अपि अस्थिभङ्गस्थाने बध्नन्ति ।
- ९. समुद्रस्तरस्य अपेक्षया ६००० पादमिते उन्नते स्थाने प्रियङ्गुः सम्यक् वर्धते ।
- १०. अयं प्रियङ्गुः १०० दिनेषु वर्धते । प्रायः भारतस्य सर्वेषु अपि प्रान्तेषु प्रियङ्गुः वर्धते ।


text:
संस्काराः
अन्तर्विषयाः
- १ संस्कारशब्दार्थः
- २ संस्कारभेदः
- ३ षोडशसंस्काराः
- ३.१ गर्भाधानसंस्कारः
- ३.२ पुंसवनसंस्कारः
- ३.३ सीमन्तोन्नयनसंस्कारः
- ३.४ जातकर्मसंस्कारः
- ३.५ नामकरणसंस्कारः
- ३.६ कर्णवेधसंस्कारः
- ३.७ निष्क्रमणसंस्कारः
- ३.८ अन्नप्राशनसंस्कारः
- ३.९ चूडाकर्मसंस्कारः
- ३.१० उपनयनसंस्कारः
- ३.११ वेदारम्भसंस्कारः
- ३.१२ केशान्तसंस्कारः
- ३.१३ समावर्तनसंस्कारः
- ३.१४ विवाहसंस्कारः
- ३.१५ विवाहाग्निपरिग्रहसंस्कारः
- ३.१६ अन्त्येष्टिसंस्कारः
- ४ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
संस्कारशब्दार्थः[सम्पादयतु]
बहुष्वर्थेषु संस्कारशब्दस्य प्रयोगो दृश्यते परिष्करण–भूषण-प्रशिक्षण-संस्कृति-स्वशुद्धिक्रिया धार्मिकविधानादिषु विभिन्नेष्वर्थेषु प्रयुक्तोऽयं संस्कारशब्दः । शास्त्रान्तरेष्वपि अस्य स्वरुपं भिन्नतया वर्णितम् । वेदान्तिनां मते "देहे समुत्पद्यमानः स्नानाचमनादिजन्यजीवधर्मः संस्कारः। भावस्य व्यक्तिकरणार्थमात्मब्यञ्जनशक्तिरेव संस्कार इति नैयायिकमतम् । धर्मशास्त्रे तु मानवस्य कायिक–वाचिकपरिशुद्ध्यर्थं धर्मिकक्रियानुष्ठानेनात्मनि जायमानो धर्मविशेषः संस्कार इति प्रतिपादितम् । सामान्यतः धार्मिकक्रियाकल्पार्थे संस्कारशब्दस्य व्यवहारो दृश्यते व्याकरणे । दोषापनोदनपूर्वकं गुणाधानमेव संस्कार इति फलितम् ।
संस्कारभेदः[सम्पादयतु]
गर्भाधानादारभ्यान्त्येष्टिं यावत् त्रयोदशसंस्काराः इति मनुना प्रतिपादितम् । ते च यथा – गर्भाधानम्, पुंसवनम्, सीमन्तोन्नयनम्, जातकर्म, नामकरणम् बहिर्निष्कमणम्, अत्रप्राशनम्, कर्णवेधनम्, चूडाकर्म, उपनयनम् केशान्तः समावर्त्तनम्, विवाहः, अन्त्येष्टिश्चेति । एषु केशान्तसंस्कारं विहायावशिष्टाः द्वादशसंस्काराः स्वीकृताः याज्ञवल्क्येन । तेन समावर्त्तनसंस्कारेण केशान्तसंस्कारस्यान्तर्भावः कृतः । बोधायनाचार्यैरपि सीमन्तोन्नयनानन्तरं गर्भिण्याः सप्तमे मासि विष्णुबलिः इति कश्चन चतुर्थः संस्कारः कथ्यते । अपि च ब्रह्मचारिणां वेदाध्ययनानन्तरं विवाहात् पूर्वं होतृ, शुक्रियं. उपनिषदं,गोदानं, सम्मितं चेति पञ्च वेदव्रतानि संस्कारत्वेन निर्दिष्टानि वर्तन्ते । केशान्तः इति संस्कारस्तु बोधायनाचार्यैः नोक्तः । तथा च उपनयनानन्तरं श्रवण्यां पौर्णमास्यां वेदोपाकरणं अथवा वेदारम्भः इति संस्कारोऽपि विहितः । एवं च षोडशसंस्कारा भवन्ति ।
षोडशसंस्काराः[सम्पादयतु]
संस्कारशब्दः सम् उपसर्गपूर्वकं 'कृञ्'धातुना घञ् प्रत्ययपूर्वकम् स्म्स्कृतभाषायां व्याकरणशास्त्रदृष्ट्या व्युत्पत्तिर्भवति । सम + कृञ् + घञ्, इति संस्कारः । संस्कारशब्दस्य प्रयोगः बहुधा भवति । मीमांसादर्शने अस्य संस्कारशब्दस्य अर्थः यज्ञाङ्गभूत पुरोडाशादि शुद्ध्यर्थं प्रोक्षणविक्षणादिना सम्पन्ना भवति । अद्वैतवेदान्तिमतानुसारेण शारीरिकक्रियाणां मिथ्याक्षेपः संस्कारः इति । नैय्यायिकभावना अभिव्यक्तिहेतुना आत्मव्यञ्जकशक्तिः संस्कारः कथ्यते । मानवजीवने संस्काराः महत्त्वपूर्णाः सन्ति । संस्कारैः मनुष्यत्वं मानवता एवं व्यक्तित्वविकासश्च भवति । भिन्नेषु ग्रन्थेषु संस्काराणां संख्या भिन्ना दर्शिता वर्तते । जन्मना मानवः अपूर्णः भवति । संस्कारैश्च तत्र पूर्णता आगच्छति । भारतीयग्रन्थपरम्परया प्रायः षोडशसंस्काराः करणीयाः इति अस्माकं भगवान् बादरायणः अपि सूचयति । ते च इत्थं सन्ति ।
गर्भाधानसंस्कारः[सम्पादयतु]
सृष्ट्यां मानवः सर्वोत्कृष्टो मन्यते । तस्य जीवनस्य उद्देश्यम् आत्मसाक्षात्कारो वर्तते । विधिपूर्वकं संस्कृतो मानवो दिव्यज्ञानमर्जित्वा आत्मसाक्षात्कारं कर्तुं प्रभवति । मानवस्य सम्पूर्णजीवनं संस्काराणां क्षेत्रं वर्तते । संस्काराणां प्रमुखं लक्ष्यं शरीरस्य शुध्दिः पवित्रता चास्ति । एते संस्कारा वस्तुतः गर्भस्याधानादेव प्रारभन्ते । अधिकांशगृह्यसूत्राणि गर्भाधानादेव संस्काराणां प्रारम्भं निर्दिशन्ति । प्रजननमपि मानवजीवनस्य् अङ्गभूतम् । धर्मशास्त्रानुसारम् अत्र काऽप्यशुचिता नास्ति । अस्मिन् विषये मनुराह –
- वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर्निषेकादिर्द्विजन्मनाम् ।
- कार्यः शरीरसंस्कारः पावनः प्रेत्य चेह च ॥
अस्यायमर्थो यद् वेदमूलत्वात् वैदिकैः पुण्यैः शुभैः मन्त्रप्रयोगादिभिः कर्मभिः द्विजातीनां गर्भाधानादिः शरीरसंस्कारः कर्तव्यः । यतोहि एष शरीरसंस्कारो न केवलम् इहलोके परलोके चापि पुनाति । एवम् उक्तप्रकारेण गर्भाधानादिभिः संस्कारकर्मभिः पापं शमं याति । गर्भाधानं परिभाषमाणो जैमिनिराह –
- गर्भः सन्धार्यते येन कर्मणा तद् गर्भाधानमित्यनुगतार्थं कर्मनामधेयम् ।
शौनकोऽपि प्रत्यपादयत् यत् यस्मिन् कर्मणि पुरुषेण निषिक्तो गर्भः स्त्रियां धार्यते तत् गर्भालम्भनं गर्भाधानं वेत्युच्यते –
- निषिक्तो यत्प्रयोगेण गर्भः सन्धार्यते स्त्रिया ।
- तद् गर्भालम्भनं नाम कर्म प्रोक्तं मनीषिभिः ॥
मनुयाज्ञवल्क्यादयः आचार्याः इदमेव कर्म निषेक् इत्यभ्यदधुः ।
पुंसवनसंस्कारः[सम्पादयतु]
गर्भधारणानन्तरं गर्भस्थशिशोः पुंसत्वं सम्पादनहेतोः पुंसवननाम्नः संस्कारः भवति । अत्र विभिन्नदेवानां प्रार्थना भवति । यया प्रार्थनया गर्भस्थशिशुः पुष्टो भूत्वा पुत्ररूपेणप्राप्तो भवेत । अस्मिन् अवसरे आयुर्वैदिकौषधीनां सेवनं, भगवतः विष्णोः पूजनं च कर्तव्यम् । येन कर्मणा पुमान् सूयते तत् पुंसवनम् । गर्भाधानस्य द्वितीये तृतीये वा मासि पुष्यानक्षत्रयुक्तायां तिथौ पुंसवनकर्म क्रियते । पुत्रजनननिमित्तं संस्कारः क्रियते । होमः औषधिसेवनञ्च परिपाल्यते ।
सीमन्तोन्नयनसंस्कारः[सम्पादयतु]
गर्भधारणानन्तरं चतुर्थे मासे सीमन्तोन्नयनसंस्कारः भवति । अत्रावसरे पतिपत्न्योः केशानां प्रसाधनं वा संवर्धनं च करणीयम् । तयोः कृते उत्सवरूपोयं संस्कारः । अत्र संस्कारः, नृत्यं, गानं, वादनम् इत्यादि भवति । पत्न्याः मनोरञ्जनार्थं सोमस्य स्तुतिः भवति । यदा चन्द्रः पुरुषवाचकनक्षत्रेण युक्तः भवति तदा एव एषः संस्कारः भवति ।सीमन्त उन्नियते यस्मिन् कर्मणि तत् सीमन्तोन्नयनम् । गृह्यसूत्रानुसारेण गर्भाधानस्य चतुर्थे पञ्चमे मासि सीमन्तोन्नयनसंस्कारः क्रियते । स्मृतिग्रन्थानुसारेण षष्ठे अष्टमे वा मासि संस्कारोऽयमनुष्ठीयते । त्रिभिः दर्भपिञ्जुलैः गर्भिण्याः सीमन्तं (केशम्) उर्ध्व विनयति स्वामी । गर्भरक्षणमस्य प्रयोजनम् । केशस्य विभजनद्वारा जातशिशोः यशः त्रिलोकं व्याप्नुयात् ।
जातकर्मसंस्कारः[सम्पादयतु]
जातकर्मसंस्कारः नवजातशिशोः संवर्धनार्थं तथा च तस्य परिपोषणार्थं भवति । एतस्मिन् नाभिवर्धनात्पूर्वं पञ्च ब्राह्मणैः वैश्वानरः अग्नेः स्तुतिः भवति । तथा च आहुतिः अपि देयं भवति । येन शिशोदीर्घायुष्यम् एवम् अभ्युदयश्च भवति ।गर्भकोशात् शिशौ निर्गते जातकर्म विधीयते । पुत्रमुखदर्शनेन पिता नाभिवर्धनात् प्राक् शीतोदकेन सतैलस्नानं विधाय उत्तराभिमुखी भूत्वा यथाविधि जाताकर्म कुर्यात् । जातकर्मणि पितृनुद्दिश्य नान्दीमुखीश्राध्दादिकर्माणि क्रियन्ते । एतत्सर्वं शौचानन्तरमेव कर्त्तव्यम् ।
नामकरणसंस्कारः[सम्पादयतु]
अयं संस्कारः शिशोः जन्मानन्तरदश वा एकादशदिनानन्तरं भवति । गोपनीयं नाम तु जातकर्मसंस्कारे एव भवति । उच्चारणार्हं नाम् एतस्मिन् दिने भवति । शुभमुहूर्ते च नक्षत्रे मघुरध्वनियुतं नामचतुराक्षरैः वा द्वि अक्षरात्मकं भवति । नाम्नः करणं नामकरणम् । शिशोः जन्मनः दशमे एकादशे वा दिवसे पुण्येऽवसरे पिता प्राणानाचम्य “ अस्य पुत्रस्य नामकरणं करिष्ये” इति संकल्प्य “ पुण्याहं कथयित्वा नान्दीश्राध्दं च विधाय ब्राह्मणान् भोजयित्वा कुमारस्य नाम" दद्यात् । ब्राह्मणशिशोः जन्मतः दशमदिवसे, क्षत्रियाणां त्रयोदशे षोडशे वा दिवसे, वैश्यानां षोडशे विंशतितमे वा दिवसे, शुद्राणां द्वाविंशे मासान्ते वा नामकरणसंस्कारः करणीयः ।
कर्णवेधसंस्कारः[सम्पादयतु]
कर्णवेधं प्रशंसन्ति पुष्ट्यायुः श्री विवृद्धये इति गर्गस्य उक्त्या अस्य संस्कारस्य प्रशंसा ज्ञायते । अस्मिन् संस्कारे प्रथमं बालकस्य दक्षिणे कर्णे सूर्यकिरण-प्रवेशयोग्यं छिद्रं तदनु वामकर्णे क्रियते । संस्कारेण अनेन अन्त्रवृद्धिः न भवति इति स्मृतिकाराणां मतम् -
- शङ्कोपरि च कर्णान्ते त्यक्त्वा यत्नेन सेवनीयम् ।
- व्यत्यासाद्वा शिरां विध्येदन्त्रवृद्धि निवृत्तये ॥
कर्णवेधसंस्कारात् बालकेषु नपुंसकत्वम्, बालिकासु च बन्ध्यात्वं न भवति इति स्मृतिसङ्ग्रहबोधनम् ।
निष्क्रमणसंस्कारः[सम्पादयतु]
शिशोः गृहाद् प्रथमबहिर्निगमनं निष्क्रमणमित्युच्यते । चतुर्थमासि शुभे दिने संस्कारोऽयं करणीय इति मनुनोक्तम् । शिशोःमानसिक्यभिवृध्द्यर्थं वाह्मजगत ज्ञाननिमित्तं श्रीवृध्द्यर्थञ्च संस्कारोऽयं विधीयते ।
अन्नप्राशनसंस्कारः[सम्पादयतु]
अन्नं प्राश्यते येन कर्मणा तदन्नप्राशनम् । षष्ठे मासि अथवा कुलधर्मत्वेन माङ्गल्यकालविशेषे मासेऽन्नप्राशनं करणीयमिति मनुना प्रोक्तम् । 'षष्ठे मासेऽन्नप्राशनम्' इति पारशगृह्यसूत्रम् । घृतोदनं तेजस्कामः दधिमधु घृतमिश्रमन्नं प्राशयेत्' इति आश्वलायनगृह्यसूत्रम् । सामान्यतः दधिमधुघृतमिश्रितमन्नं शिशवेऽन्नप्राशनाय प्रदीयते । काठकगृह्यसूत्रानुसारेण शिशोः दन्तजननानन्तरमन्नप्राशनं विधेयम् । तस्मिन् दिवसे सिध्दं सुमिष्टं चान्नमिष्टदेवेभ्यः उत्सर्गीकृत्य पिता पुत्रं मन्त्रपाठपूर्वकं भोजयेत् ।
चूडाकर्मसंस्कारः[सम्पादयतु]
चूडानां केशपाशानां संस्कारो येन कर्मणा क्रियते तत् चूडाकर्मेति कथ्यते । प्रथमे तृतीये वा संवत्सरे अथवा कुलधर्मानुसारेण् संस्कारोऽयं करणीयः । प्रवरसंख्यानुसारेण् चूडाकरणसंस्कारः कल्पितः। शिखा एकाधिका भवितुमर्हति । वशिष्ठगोत्रियाः शिरोमध्यभागे एकां शिखां धारयन्ति । अत्रिकाशयपगोत्रियाः पञ्चशिखां धारयन्ति । भृगुवंशीयाः सर्वमुण्डिताः भवन्ति ।
उपनयनसंस्कारः[सम्पादयतु]
बालसंस्काराणाम् उपनयनाख्यः संस्कारः एव सर्वप्रधानः । वेदाध्ययनाय गुरोः शिष्यस्य समीपे गमनम् उपनयनम् इति उच्यते । उपनयन शब्दोऽयम् उपपूर्वक नी धातोः ल्युट् प्रत्यययोगे निष्पद्यते । उप-समीपे (वेदपठनाय गुरोः समीपे) नयनमुपनयनम् । यदा पिता वेदम् अध्यापयितुम् असमर्थो भवति तदा स्वयं स्वपुत्रम् आचार्यस्य समीपं नीत्वा तस्य उपनयनार्थं प्रार्थयेत् । आचार्यश्च तम् उपनीय शिष्यत्वेन अङ्गीकृत्य तम् अध्यापयेत् । महर्षिगौतममतानुसारेण प्रथमतः अष्टमवर्षवयस्कं माणवकम् उपनयनसंस्कारेण संस्कुर्यात् । उपनयनं हि माणवकसंस्कारः ।
वेदारम्भसंस्कारः[सम्पादयतु]
उपनयनसंस्कारस्य अनन्तरं गुरुः शिष्यं वेदान् शिक्षयेत् । तदारम्भप्रधानः संस्कारः एव अयम् ।
- उपनीय गुरुः शिष्यं महाव्याहृतिपूर्वकम् ।
- वेदमध्यापयेदेनं शौचाचारांश्च शिक्षयेत् ॥ - याज्ञवल्क्यस्मृतिः
वेदारम्भः प्रथमं निजशाखायाः एव स्यात् । निजशाखां साङ्गोपाङ्गम् अधीत्य ततः शाखान्तराध्ययनक्रमः विहितः ।
केशान्तसंस्कारः[सम्पादयतु]
षोडशे वर्षे केशान्तसंस्कारः सम्पादनीयः । संस्कारोऽयं ब्रह्मचर्यस्य समप्तिमेव सूचयति । अस्मिन् संस्कारे ब्रह्मचारी केशानां श्मश्रूणां च क्षौरं करोति । अवसरेऽस्मिन् आचार्याय गोदानं क्रियते । नापितायापि उपहारः प्रदीयते ।
समावर्तनसंस्कारः[सम्पादयतु]
द्वादशवर्षाणि वेदग्रहणान्तं वा गुरुकुले ब्रह्मचर्यं चरित्वा ततः प्रतिनिवृत्तेन समावर्तनाख्यः संस्काराः अनुष्ठेयः । तत्र प्रधानभूतं कर्म स्नानम् । तच्च तस्य ब्रह्मचर्यप्रक्षालनोद्देशेन क्रियते । तेन स स्नातकाख्यो भवति । अत आश्रमाद् गृहगमनं समावर्तनम् इति गम्यते । अस्मिन्नवसरे एषः संस्कारह् सम्पाद्यते । संस्कारे अस्मिन् गुरोः उपदेशः भवति । एष उपदेशो ब्रह्मचारिणः जीवनयात्रां सुखदां सरलां च कर्तुं सारगर्भितो भवति । उपदेशवाक्यानि श्रद्धा-विश्वास-प्रेम-भक्ति-ज्ञान-वैराग्यादीनि ऐहिक-पारलौकिककल्याणानि वर्षन्तीव भान्ति ।
विवाहसंस्कारः[सम्पादयतु]
गृहस्थाश्रमं प्रविविक्षता विवाहसंस्कारः अनुष्ठीयते । अयं संस्कारः स्त्रीणामपि भवति । गृहस्थाश्रमपरिपालनाय 'गृहिण्या' अपेक्षा भवति । अतः स्त्रीपुरुषयोः सौन्दर्यं पौरुषं-नारीत्वं-चरित्रं कुलं चेति बाह्याभ्यन्तरदृष्ट्या उद्वाहः परिणयनं विवाहः इति वा अभिधीयते ।
इहामुत्र च नारीणां परमा हि गति पतिः
भर्तृमार्गानुसरणं स्त्रीणां हि परमं व्रतम् इति,
न गृहं गृहमित्याहुर्गृहिणी गृहमुच्यते
तस्याः पुत्रं प्राप्य पुरुषः पूर्णोऽभवत् इति,
'पुत्रलाभेन पितॄणाम् ऋणाद् मुक्तिः' - इत्यादिभिः सुभाषितैः अस्य संस्कारस्य महत्त्वम् अवगम्यते ।
विवाहाग्निपरिग्रहसंस्कारः[सम्पादयतु]
आश्रमेषु गृहस्थाश्रमः विशिष्टः अस्ति । अस्मिन् प्रवेशार्हता विवाहसंस्कारेण भवति । तस्मिश्च संस्कारे अग्निः प्रधानदेवता । तस्य परिग्रहः एव अस्मिन् संस्कारे विशिष्टं कर्म । धर्मशास्त्रानुगुणम् आह्निकाचारयोः महत्त्वपूर्णं स्थानम् आस्ते । गृहस्थानां प्रमुखे कर्तव्ये आयाति अग्निपरिग्रहः । अग्न्याथानं नित्यकर्म भवति गृहस्थस्य । वेदाध्ययनम् अग्नौ समिधनिक्षेपणं वास्तविकः यज्ञः अस्ति ।
गृहस्थस्तु षडग्निः स्यात्पञ्चाग्निचतुरग्निकः ।
स्याद् द्वित्र्यग्निरथैकाग्निः नाग्निहीनः कथञ्चन ॥
अन्त्येष्टिसंस्कारः[सम्पादयतु]
अयं संस्कारः मानवजीवनस्यान्तिमसंस्कारः, येन संस्कारेण सह तस्यान्तिमजीवनं समाप्यते । अन्त्येष्टिसंस्कारेण मनुष्यः परलोकं प्राप्नोति । मृत्युपरवर्तिजीवनस्य सरलीकरणाय अयं संस्कारः अनुष्ठीयते ।


text:
१९०४
१९०४ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे आर्थर् हार्डर् नामकः ब्रिटन्-जीवविज्ञानी "कोएन्जैम्" संशोधितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे केम्ब्रिड्ज्विश्वविद्यालयस्य प्राध्यापकः जार्ज् नटाल् नामकः आधुनिकस्य मनवस्य तथा च आफ्रिकादेशस्य कपीनां च सम्बन्धस्य अभ्यासार्थं रक्तसमूहान् एव आधाररूपेण स्वीकृतवान् ।
- अस्मिन् वर्षे रष्यादेशस्य जीवविज्ञानी इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् "जीर्णाङ्गानाम् उत्तेजने आहारस्य तथा च गन्धस्य पात्र"स्य संशोधनार्थं "नोबेल्"प्रशस्त्या पुरस्कृतः ।
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य महान् दार्शनिकः श्री अरविन्दः बरोडा कलाशालायाः उपाध्यक्षः अभवत् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य महा-उद्यमपतेः रतनटाटा इत्यस्य पिता जे. एन्. टाटा दिवङ्गतः ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे कन्नडस्य महान् हास्यकविः "राशी" इत्येव प्रसिद्धः, "कोरवञ्जि" नामिकायाः हास्यपत्रिकायाः संस्थापकः रा शिवराम् जन्म प्राप्नोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे अक्टोबर्-मासस्य २ दिनाङ्के भारतस्य भूतपूर्वः प्रधानमन्त्री, स्वातन्त्र्ययोद्धा, भारतरत्नविभूषितः लालबहादुरशास्त्री जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे डिसेम्बर्-मासस्य २९ तमे दिनाङ्के राष्ट्रकविः, "ज्ञानपीठ", "पद्मभूषण", "पद्मविभूषण", केन्द्रसाहित्य-अकादमी", "कर्णाटकरत्न" इत्यादिभिः प्रशस्तिभिः पुरस्कृतः कुवेम्पु जन्म प्राप्नोत् ।


text:
सि एन् आर् राव
चिन्तामणि नागेश रामचन्द्ररावः (C. N. R. Rao) (जननम् जून् ३०, १९३४) कश्चन प्रसिद्धः भारतीयविज्ञानी । रसायनशास्त्रे सः बहुकृतपरिश्रमः । अद्यत्वे सः भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः वैज्ञानिकमार्गदर्शनसमित्याः प्रमुखः । डा राववर्येण ६० विश्वविद्यालयेभ्यः गौरवडाक्टर्रेट्-उपाधिः प्राप्ता अस्ति । तेन १५०० शोधपत्राणि, ४५ वैज्ञानिकपुस्तकानि च लिखितानि विद्यन्ते [१]। नवेम्बर्मासस्य १६ दिनाङ्के भारतसर्कारेण निर्णीतमस्ति यत् भारतस्य अत्युच्चप्रशस्त्या भारतरत्नेन राववर्यः सम्माननीयः इति । भारतरत्नं प्राप्तवत्सु विज्ञानिषु अयं तृतीयः वर्तते । अन्यौ सि वि रामन्वर्यः ए पि जे अब्दुलकलामवर्यश्च ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ Johnson R (20 July 2012). "Author Profile: C. N. R. Rao". Retrieved 27 अप्रैल 2014.


text:
काव्यम्
काव्यं (Kavyam) इत्येतत् साहित्यप्रकारः अस्ति । कवेः कर्म काव्यम् । कविः तु दार्शनिकः । काव्यस्य परिभाषाः अनेकाः सन्ति, किन्तु सर्वमान्या मुख्या परिभाषास्ति वाक्यं रसात्मकं काव्यम् इति । अर्थात् येन वाक्येन रसोत्पत्तिः भवति तत् काव्यम् इति कथ्यते। रस, छन्दोभिः अलङ्कारैः युक्तं काव्यम् आनन्दोत्पत्तिं करोति। रमणीयार्थप्रतिपदकं वाक्यं काव्यम् इति कथ्यते ।
काव्यविमर्शः[सम्पादयतु]
काव्यलक्षणम्[सम्पादयतु]
काव्यप्रयोजनम्[सम्पादयतु]
काव्यविभागाः[सम्पादयतु]
काव्यतत्वानि[सम्पादयतु]
अधोनिर्दिष्टानि काव्यतत्वानि


text:
नीलगिरिपर्वतः
भूस्वर्गः - नीलगिरिः
दक्षिणभारतस्य पश्चिमघट्टप्रदेशे नीलगिरिपर्वतः विराजते । एतं पर्वतं परितः स्थिते हरिद्वर्णमये प्रदेशे त्रिंशद्विधानि वन्यपुष्पाणि प्रभूततया विकसन्ति । 'नीलगिरिटापर्’ नामकस्य अजस्य निवासस्थानम् अस्ति नीलगिरिपर्वतः । एत्तज्जातीयाः वन्याः सहस्त्रसङ्ख्यामात्राणि एव सन्ति ।
द्वादशसु वर्षेषु सकृत् पुष्प्यति 'कुरिञ्जि’-सस्यम् । तत् च सस्यम् अत्रैव अस्ति । यदा तानि सस्यानि पुष्प्यन्ति तदा एषः पर्वतः समग्रः नीलमयः भवति । अत्र सारङ्गाः, व्याघ्राः|व्याघ्राः, तरक्षवः च निवसन्ति । एतस्मिन् पर्वतप्रदेशे 'बाल्सम्जातीयाः’ विविधवृक्षाः प्राधान्येन वर्धन्ते । एतेषां शाखाः शैवलेन आवृताः भवन्ति । एतेषु वृक्षेषु चित्रविचित्रवर्णीयानि पुष्पाणि विकसन्ति । नीलगिरिपर्वतस्य प्राकृतिकं सौन्दर्यं तावत् द्रष्टॄन् आनन्दसागरे निमज्जयति । अतः एव केचन नीलगिरिपर्वतं 'भूस्वर्गः’ इति निर्दिशन्ति ।


text:
शुकः
कश्चन पक्षी अस्ति । सामान्यतः उष्णवलयेषु उपलभ्यते । शुकः सिट्टसिफोर्म्स् वर्गे अन्तर्भूतः एकः पक्षी | शुकेषु सामान्यतया ३५० विधाः जातयः सन्ति । एते सामान्यतया उष्णवलयप्रदेशे भवन्ति । शुकानां कुटुम्बस्य भागद्वयं कृतम् अस्ति । सिट्टिसीडे (नैजशुकः) तथा ककाटुय्डे इति कुटुम्बद्वयम् अस्ति । समग्रे उष्णवलये तथा दक्षिण- समशीतोष्णवलये अपि शुकाः दृश्यन्ते । अधिकप्रभेदाः दक्षिणामेरिकाभूखण्डे ,आस्ट्रेलियाभूखण्डे एशियाभूखण्डे च सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
शुकानां लक्षणानि[सम्पादयतु]
शुकाः शक्तियुक्तवक्रचञ्चूमन्तः भवन्ति ।, साक्षात् स्तिथिः, बलयुतौ पादौ च भवतः । अधिकतया शुकाः हरिताः भवन्ति । कतिचन वंशीयाः इतरैः प्रकाशमानवर्णैः युक्ताःसन्ति चेत् अन्ये केचन मिश्रवर्णीयाः भवन्ति ।शिरसः उपरि पिच्छानां किरीटं भवति । अधिकतया शुकाः आजीवनम् एकेन एव उत्सङ्गिना सह जीवन्ति।
शुकस्य आकारः[सम्पादयतु]
अति लघु शुकः३.२अङ्गुलं यावत् दीर्घः,१० ग्रामभारयुक्तः च भवति । बृहत् शुकः३.३पादमितःदीर्घः तथा चत्वारि किलोग्रां यावत् भारयुक्तः भवति । एवं पक्षिसङ्कुलेषु देहप्रमाणे अत्यधिकं वैविध्यं शुकेषु द्रष्टुं शक्यते ।
शुकानाम् आहारः[सम्पादयतु]
शुकानां आहारः नाम बीजानि, फलानि, मुकुलानि अन्यसस्यजन्यवस्तूनि भवन्ति । सामान्यतया बीजानि शुकानां प्रमुखः आहारः । बीजं स्वस्य चञ्च्वा दष्ट्वा अन्तः विद्यमानं सारं शुकाः बहु सुलभतया निष्कासयितुं शक्नुवन्ति । बृहत् गात्रस्य बीजं चेत् स्वस्य पादस्य अधोभागे दृढं संस्थाप्य भञ्जयति । विषकारिबीजानाम् अवगमने ज्ञानवन्ताः शुकाः तादृशबीजानां बहिः विद्यामानत्वक् निष्कास्य शिष्टं विषरहित- भागं केवलं खादन्ति । लोरि तथा लोरोकिट् शुकाः मकरन्दं तथा परागरेणुं सेव्यमानाः शुकाः। एतेषां जिह्वायाः अग्रभागः दन्तकूर्चः इव भवति। अन्यजातीयाः केचन शुकाः कीटान्, तथा लघुप्राणिनः अपि खादन्ति । लोरिस् तथा लोरिकीट् जातीयाः मकरन्दस्य आचूषणे नैपुण्यं प्राप्तवन्तः भवन्ति । प्रायः शुकाः वृक्षस्य कोटरे निवसन्ति । श्वेत-अण्डतः बहिरागतः शावकः पूर्णतया असहायकस्तिथौ भवति । शुकः तीक्ष्णमतां प्राणिनां गणे अन्तर्भवति । केचन शुकाः मानवानां ध्वनिं किञ्चित्प्रमाणेन अनुकर्तुं शक्नुवन्ति । एवं मनुष्यैः अतिप्रीत्या पालितपक्षिषु शुकः अपि अन्यतमःअस्ति । उपजीविकायै गृहीत्वा प्रशिक्षणं दीयते इत्यतः, मृगयाकारणतः, अपि च अन्यपक्षिसङ्कुलस्य आक्रमणकारणतः वने शुकानां संख्या गणनीयप्रमाणेन न्यूना जाता अस्ति । एतेषां रक्षणाय विश्वे महान् यत्नः प्रचलति ।
मूलं,विकासः,तथा वंशाः[सम्पादयतु]
दक्षिण-अमेरिकाभूखण्डे तथा आस्ट्रेलिया-एशियाखण्डयोः दृश्यमाणानां शुकानां वैविध्यकारणतः एते मूलतः गोण्ड्वानावंशजाः इति ज्ञायन्ते । ७ कोटिवर्षपूर्वतनः यः शुकस्य अस्थिपञ्जरस्य अवशेषः प्राप्तः अस्ति सः एव अत्र प्रमाणम् । कोक्याटु-जातीयाः शुकाः सुलभतया अभिज्ञातुं शक्याः । तेषां शिरसः उपरि पिच्छानां गुच्छं भवति । अन्यजातीय शुकानाम् अपेक्षया एतेषां रक्तनाडीनां रचना, शिरोकपालः भिन्नरीत्या भवति । एतेषां पक्षानां रूपरेखाः भिन्नाः भवन्ति अपि च प्रकाशस्य विकिरणं कर्तुम् असमर्थाः भवन्ति । अतः कोक्याटुशुकाः सिट्टसीडे शुकानाम् अपेक्षया प्रकाशमानैः विभिन्नैः आकर्षकवर्णैः युक्ताः न भवन्ति । अमेझान्शुकः, मकाव्, महाकोक्याटु, एतादृशानां शुकानां जीवनावधिः८० वर्षाणि यावत् भवति । शतं वर्षाणि यावत् जीवतः शुकान् अधिकृत्य आधाराः लभ्यन्ते । लघुजातीयशुकाः सामान्यतया १५ तः २० वर्षाणि यावत् जीवन्ति । व्याप्तिः तथा वितरणम्।
व्याप्तिः[सम्पादयतु]
शुकः जगतः उष्णवलयप्रदेशे तथा दक्षिणसमशीतोष्णवलये च दृश्यन्ते । प्रमुखतया आस्ट्रेलिया, एशिया, भारतम्, शान्तसागरस्य द्वीपाः, आग्नेय-एशिया, उत्तर-अमेरिकाभूखण्डस्य दक्षिणभागाः, दक्षिणामेरिका तथा आफ्रिका इत्यादिषु भूभागेषु अधिकतया दृश्यन्ते । आस्ट्रेलिया, एशिया ,अपि च दक्षिण- अमेरिका इत्यादिषु देशेषु अत्यधिकसङ्ख्याकाः शुकाः दृश्यन्ते । लोरि तथा च लोरिकिट् अधिकतया उत्तरभागे तन्नाम ’सुलवेसि’, फिलिपिन्स् तः उत्तरास्ट्रेललियापर्यन्तं, शान्तसागरस्य सर्वेषु द्वीपेषु निवसन्ति । एतेषु अत्यधिक- वैविध्यं ’न्युगिनि’ शुकेषु दृश्यते । अरीने इति उपजातीयाः शुकाः, अमेझान्शुकाः,मकाव्,तथा कोन्युर्जातीयाः शुकाः मेक्सिको तः दक्षिणामेरिकायाः सर्वेषु भागेषु भवन्ति । पिग्मि शुकः इति ख्यातः अति लघु गात्रस्य शुकः न्युगिनिप्रदेशे वसन्ति । विशालपुच्छयुक्तः प्लाटिसेर्स्णे उपकुटुम्बे अन्तर्भूताः शुकाः आस्ट्रेलिया, न्यूझिलेण्ड्, तथा तत् परितःद्वीपेषु भवन्ति । केचन शुकाः एकत्र एव शाश्वतरूपेण वसन्ति । अन्ये केचन स्थानपरिवर्तनशीलानां शुकानां गणे अन्तर्भवन्ति । अधिकांशाः शुकाः तदा तदा स्थानपरिवर्तनशीलाः पक्षिणः सन्ति ।
शरीरस्य रचना[सम्पादयतु]
शुकनाम् अतिप्रमुखं शारीरकलक्षणं नाम चञ्चूः। शुकस्य चन्चूः शक्तियुता भवति । आरम्भे विशाला सती अन्ते अवनता भवति । एषा शिरोकपालेन सह संलग्ना नास्ति इति कारणतः स्वतन्त्रतया चालयितुं शक्या । अपि च शुकस्य दशनसामर्थ्यस्य बलस्य च मूलमस्ति एषा चञ्चूः । अधः विद्यामाना चञ्चूः तीक्ष्णा तथा उत्तानमुखी भवति । बीजखादनशीलानां शुकानां शक्तियुता जिह्वा भवति । शुकस्य शिरः बृहत् भवति । साक्षात् दृष्टिः सीमिता भवति चेदपि, परितः दर्शनं बहु तीक्ष्णतया भवति । केषाञ्चन शुकानां शिरसि पिच्छानां गुच्छं भवति । एतत् गुच्छं ते विकस्य प्रदर्शयन्ति।
सन्तानोत्पत्तिः[सम्पादयतु]
काँश्चन अपवादान् विहाय सामान्यतया शुकः एकेनैव उत्सङ्गिना सह जीवति । तयोः मध्ये गाढबान्धव्यं भव्अति । सर्वदा युगलरूपेण एव तिष्टतः। सन्तानोत्पत्तिः तथा वासः वृक्षस्य कोटरे एव भवति । शुकस्य अण्डः श्वेतवर्णः भवति । अधिकजातीयाः शुक्यः अण्डस्य उष्णतादानस्य कार्यं निर्वहन्ति । तस्मिन् काले शुकी नीडतः बहिर्नागच्छति । शुकस्य कार्यम् आहारस्य आनयनं केवलम् । जात्यानुसारं १७ तः२५ दिनानन्तरं अण्डतः शावकाः बहिरागच्छन्ति । नवजातशावकानां शरीरं पक्षौ विना रिक्तं भवति । शावकाः ३ सप्ताहतः चतुर्मासान् यावत् नीडे एव भवन्ति । मकाव् तथा बृहत् शुकनां सन्तानोत्पत्तेः सामार्थ्यं न्यूनम् । एतेषां प्रौढावस्थाप्राप्त्यर्थम् अनेकानि वर्षाणि अपेक्षितानि भवन्ति । न केवलं तावत् वर्षे कदाचित् एकम् एव अपत्यम् अस्य ।
बुद्धिमत्ता तथा पठनम्[सम्पादयतु]
बन्धने स्थापितानां केषाञ्चन शुकानां विषये कृतेन अध्ययनेन अनेके कौतुकयुताः विषयाः ज्ञाताः सन्ति । सर्वसामान्यः अंशः नामा शुकः मानवध्वनिं अनुकरोति । केचन शुकाः पदस्य अर्थसहितयोजने समर्थाः भवन्ति। अपि च सरलवाक्यानि वक्तुं शक्नुवन्ति । काकः, रावेन् जे इत्यादिभिः पक्षिभिः सह शुकः अपि अतिबुद्धिशाली पक्षी इति प्रसिद्धः अस्ति । अन्यपक्षिभिः सह तोलयामश्चेत् शुकनां शरीरस्य तथा मस्तिष्कस्य अनुपातः गमनार्हरूपेण अधिकः अस्ति । केषाञ्चन उच्छस्थरीयप्राणिनां गणे एते अन्तर्भवन्ति । शुकाः शैशवावस्थातः सामाजिक-आचारान् पठन्ति । अनेकवंशीयाः शुकाः शावकान् एकत्र मेलयित्वा प्रशिक्षनम् आयोजयन्ति । एषा व्यवस्था शावकानां कृते सामाजिक-आचारविषये उत्तमम् अनुभवं ददाति । आहार सेवनस्य क्रमं शावकाः मातापितृभ्यां पठन्ति । एषः विद्याभ्यासः बहु दीर्घकालपर्यन्तं भवति । मानवानां शिशवः इव शुकशावकानाम् अपि क्रीडनं पठनं च बहु मुख्यम् अस्ति।
शब्दस्य अनुकरणं तथा कथनं च[सम्पादयतु]
शुकानां ध्वनिपेटिकायाः व्यवस्था न भवति । अतः तैः क्रियमाना ध्वनिः शिष्कारवत् भवति । अनेकजातीयाः शुकाः मानवानां ध्वनिं अथवा अन्यान् शब्दान् यथावत् अनुकुर्वन्ति । केचन शुकाः वस्तूनि अभिज्ञातुं विवरणं कर्तुं गणनां च कर्तुं समर्थाः भवन्ति । सरलवाक्यानि रचयितुं शक्ताः केचन शुकाः एकसहस्रशब्दानां सङ्ग्रहणं कर्तुं समर्थाः सन्ति । एतादृशविशिष्टसामार्थ्यवन्तः शुकाः मानवनाम् अति प्रीतिपात्रभूताः सन्ति । शुकाः मनुष्यैः पालनयोग्याः पक्षिणः सन्ति । अत्र अवधातव्यः प्रमुखांशः नाम शुकानां कृते सम्भाषणपाठनं बहु दीर्घकालस्य श्रमयुक्तं कार्यम् । अपि च सर्वे शुकाः सम्भाषणकरणे निरीक्षितस्तरं प्राप्तुं न शक्नुवन्ति ।
मानवैः सह सम्बन्धः[सम्पादयतु]
शुकानां मानवयोः च निकटः सम्बन्धः अस्ति । एकत्र पालितशुकानां विक्रयणस्य प्रयत्नः प्रचलति । यतः प्रवासिनाम् आकर्षणकरणे समर्थाः इत्यतः शुकाः मानवानाम् आर्थिकलाभे साहाय्यकाः भवन्ति । अन्यमुखेन पश्यामः चेत् केचन जातीयाः शुकाः कृषिकस्य पीडायै भवन्ति । आस्ट्रेलियादेशस्य कोक्याटुशुकाः तत्रत्यकृषिकेभ्यः बहु पीडनकारिणः एव सन्ति । तथापि स्वस्य आकर्षकवर्णैः, बुद्धिमत्तया, सम्भाषणसामर्थ्येन, क्रीडया सरसस्वभावेन शुकः मानवस्य सर्वदा प्रियजीवी अस्ति।


text:
यथार्थरूपा भगवद्गीता
कस्यापि पुस्तकस्य एकलक्षप्रतिकृतय: यदि विक्रीयन्ते तर्हि स च कश्चन विशेष: एव । एवं सति कोटिप्रतिकृतय: यदि विक्रीयन्ते...? तदपि गीताया: ..? अन्ताराष्ट्रियकृष्णप्रज्ञासङ्घस्य संस्थापकेन भक्तिवेदान्तप्रभुपादस्वामिवर्येण लिखतं यथार्थरूपा भगवद्गीता (ड्डञडञञिट्ठडठठदञ - थ ड्ढद ड्ढथ) इत्याख्यस्य पुस्तकस्य कोट्यधिका: प्रतिकृतय: एतावता विक्रीता: सन्ति । मूलत: आग्लभाषया लिखित: एष: ग्रन्थ: फ्रेञ्च्, जर्मन्, स्प्यानिष्, रषियन्, चैनीस्, अरेबिक्, हीब्रू, डच्, पोर्चुगीस्, इटालियन् - इत्यादिभि: चत्वाशिंदिधिकाभि: विदेशीयभाषाभि: प्राय: सर्वाभि: अपि भारतीयभाषाभि: अनूदित: सन् नैकवारं प्रकाशित: अस्ति ।
हिन्दीभाषया 9,88,000 प्रतिकृतय: (त्रिंशद्वारं मुद्रिता:), मराठीभाषया 7,20,000 प्रतिकृतय: (अष्टवारं मुद्रिता:), मलयाळभाषया 4,50,000 प्रतिकृतय: (अष्टवारं मुद्रिता:), वङ्गभाषया 2,12,000 प्रतिकृतय: (अष्टवारं मुद्रिता:), ओडियाभाषया 1,75,000 प्रतिकृतय:, तमिलुभाषया 1,15,000 प्रतिकृतय:, तेलुगुभाषया 2,60,000 प्रतिकृतय:, कन्नडभाषया ...... प्रतिकृतय: - इत्येवं तस्य पुस्तकस्य विक्रीतानां प्रतिकृतीनां गणना उपलभ्यते । श्रीमद्भगवद्गीताया: अष्टादश-अध्यायानां सर्वेऽपि 700 श्लोका: अत्र अनूदिता:, आधुनिकदृष्ट्या च व्याख्याता: सन्ति ।
1896तमे क्रिस्ताब्दे कल्कत्तानगरे प्राप्तजन्मा अभयचरण डेवर्य: गौडीयमठ-संस्थापनाचार्यस्य श्रीशीलभक्तिसिद्धान्तसरस्वती-स्वामिन: आदेशानुसारं तस्य शिष्यत्वं स्वीकृतवान् । तस्य एव आज्ञाम् अनुसृत्य अभय: वेदज्ञानस्य प्रसाराय स्वीयं जीवनमेव समर्पितवान् । स: आदौ ‘ब्याक् टु गाड् हेड्’- इत्र्याख्याया: आंग्लपत्रिकाया: आरम्भम् अकरोत् । तद्द्वारा वेदान्तविचारान् आंग्लभाषया जनेभ्य: प्रापयितुं स: प्रयत्नम् अकरोत् । तेषु एव दिनेषु भगवद्गीताम् अधिकृत्य स: विशेषाध्ययनम् अकरोत् । तत: भगवद्गीताया: व्याख्यानलेखनं तद्विषये प्रवचनकरणं च अकरोत् । केषाञ्चित् वर्षाणाम् अनन्तरं वृन्दावने शास्त्रोक्तरीत्या संन्यासदीक्षां स्वीकृत्य अभयचरण डे अभय-चरणारविन्दभक्तिवेदान्तस्वामी इति नूतनं नाम प्राप्नोत् । तन्मध्ये श्रीमद्भागवतस्यापि आंग्लभाषया व्याख्यानलेखनं स: आरभत । 1967 तमे क्रिस्ताब्दे स्वीये सप्ततितमे वयसि भक्तिवेदान्तस्वामी रिक्तहस्त: सन् एव अमेरिकाम् अगच्छत् । तत: एकस्य वर्षस्य अनन्तरं तत्र एव ‘अन्ताराष्ट्रियकृष्णप्रज्ञासङ्घ’स्य संस्थापनम् अकरोत् । श्रीमद्भगवद्गीताया: श्रीमद्भागवतस्य च आधारेण जायमाना कृष्णप्रज्ञा एव आधुनिक-जगत: सर्वासामपि समस्यानां परिहारोपाय: इति दृढं विश्वसन्ति तत्सम्प्रदायवादिन: ।
‘औषधसेवनसमये वेद्यस्य सूचनाम् अनुसृत्य स: यथा आदिशति तथैव सेवनं करणीयम् । अन्यथा अपेक्षितं फलं न सिध्यति । एवमेव गीताया: अनुसन्धानसमयेऽपि भगवति गीताचार्ये पूर्णविश्वासेन तेन निर्दिष्टेन क्रमेण एव करणीयम् । अन्यथा गीताध्ययनेन किमपि फलं न सिध्यति । गीताया: यथार्थरूपत्वं ज्ञापयितुमेव मया एष: ग्रन्थ: विरचित:’ इति यथार्थरूपा भगवद्गीता इत्याख्यस्य अस्य ग्रन्थस्य आदौ निवेदयति ग्रन्थकार: ।
1966 तमे क्रिस्ताब्दे न्यूयार्कनगरे एतस्य पुस्तकस्य प्रथमं मुद्रणं प्राचलत् । विश्वविख्याता ‘मेक्मिलन्’प्रकाशनसंस्था प्रथम-मुद्रणावसरे एव अस्य एकलक्ष-प्रतिकृतीनां मुद्रणम् अकरोत् । 1976तमे क्रिस्ताब्दे एतदर्थमेण भक्तिवेदान्तपुस्तकन्यास: संस्थापित: । तेन अस्य ग्रन्थस्य पञ्चदशलक्षप्रतिकृतय: मुद्रिता: । एतावता अस्य पुस्तकस्य 75लक्षाधिका: आंग्लभाषा-प्रतिकृतय: विक्रिीता: सन्ति । पुस्तकविक्रयणस्य इतिहासे एष: निश्चयेनापि कश्चन विक्रम: एव । गोरखपुरस्थेन गीता-मुद्रणालयेन तु एतदेव कार्यं क्रियमाणम् अस्ति बहुभ्य: वर्षेभ्य: । भगवद्गीतापुस्तक-प्रकाशनद्वारा अन्ताराष्ट्रियकृष्णप्रज्ञासङ्घेनापि तदेव श्लाघनीयं कार्यम् अनुवर्तमानम् अस्ति इत्येतत् महते सन्तोषाय ।
External links[सम्पादयतु]
- Bhagavad-Gītā As It Is at Krishna.com
- "Online Bhagavad-Gītā As It Is in English and other languages" at Online Bhaktivedanta Vedabase.
- Bhagavad-Gītā As It Is at Bhaktivedanta VedaBase Network.
- Bhagavad-gītā As It Is at Vanisource.
- Bhagavad-gītā As It Is - Macmillan 1972 Edition at PrabhupadaBooks.com
- Bhagavad Gita As It Is 1972, Macmillan (Buy Online) at RadhikaStore.com


text:
चित्तौडगढ
चित्तौडगढ (हिन्दी: चित्तौड़गढ़, आङ्ग्ल: Chittorgarh) राजस्थानराज्ये स्थितस्य चित्तौडगढमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति । इदं नगरं प्राक् महाराणा प्रतापसिंहस्य मेवाडराज्यस्य राजधानी आसीत् इत्यतः अद्यापि अस्य नगरस्य प्रसिद्धिः वर्तते । नगरमिदं राणा कुम्भः, महाराणा प्रतापसिंहः, राणा सङ्ग्रामसिंहः, कुम्भस्य पत्नी तथा भगवतः कृष्णस्य परमभक्ता मीराबाई इत्यादीनां महतां वासस्थानम् आसीत् इति कश्चन विशेषः ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
भारतीय-इतिहासम् अवलोकयामश्चेत् ज्ञायते यत् अनेकवारम् अत्र युद्धम् अभवत् इति । अनेकानां 'राजपूत'वीराणां स्थानमेतत् । अत्यन्तं बलिष्ठदुर्गः पर्वतप्रदेशे अस्ति । भारतस्य इतिहासे चित्तौडगढदुर्गस्य किञ्चन वैशिष्ट्यं, महत्वं च अस्ति । १७२८ तमे वर्षे प्रसिद्धः 'रजपूत'वीरः बप्परावलनामकः राजा एतं दुर्गं निर्मापितवान् । 'रजपूत'राजानः शौर्येण, पराक्रमेण, प्रगतिपरैः कार्यैः, संस्कृतिपरत्वेन च ख्याताः आसन् । बप्परावलनामकेन राज्ञा निर्मितम् एतत् नगरं मुघलराज्ञैः ध्व्स्तीकृतम् । विश्वविख्यातायाः सुन्दर्याः पद्मिन्याः पतिः राजा भीमसिंहः अत्रत्यः एव । कृष्णभक्त्यै समग्रे देशे ख्यातया मीरया निर्मितः कृष्णालयः अत्रैव अस्ति । तस्याः पतिना महाराणाकुम्भेन निर्मापितम् एकं मन्दिरम् अपि अत्र अस्ति । अत्रत्येषु स्थलेषु अतिविशिष्टं स्थलम् अस्ति विजयस्तम्भः । मालवराजा मोहम्मदखिलजी चित्तौडगढप्रान्तस्य वशीकरणाय गत्वा पराज्यं पाप्य प्रतिगतः । तस्यैव विजयस्य स्मरणार्थम् एषः विजयस्तम्भः निर्मितः । १४४० तमे क्रिस्ताब्दे राणा कुम्भः एतं स्तम्भं निर्मापितवान् । एषः १२२ पादोन्नतः अस्ति ।
स्थलविशेषाः[सम्पादयतु]
राणा कुम्भः मोहम्मदखिलजीनामकं यवनराजानं पराजित्य नवस्तरीयं विजयस्तम्भं निर्मापितवान् । एषः स्तम्भः प्रवासिनाम् अत्याकर्षकः स्थलविशेषः अस्ति । चित्तौडगढदुर्गः मुख्यं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । चित्तौडगढदुर्गं गन्तुं विशालः मार्गः अस्ति । १२ शतके निर्मितः द्वितीयः दुर्गः अस्ति । त्रिकूटपर्वते स्थितः अयं दुर्गः २५० पादोन्नतः अस्ति । अत्र ९९ वीक्षकस्थानानि ३० पादोन्नते स्थिते अट्टे सन्ति । 'रङ्गमहल्', 'गजमहल्' इत्यादयः प्रासादाः अत्र सन्ति । अत्र शिलासु सुन्दराणि चित्राणि निर्मितानि सन्ति । अस्मिन् दुर्गे जैनमुनीनां देवालयाः अपि सन्ति । महाराणाकुम्भराजगृहं, 'पद्मिनीमहल्', 'मीराबाई महल्', कीर्तिस्तम्भः, जटाशङ्करदेवालयः, गिरिधरमन्दिरम् अत्र द्रष्टव्यानि स्थलानि सन्ति । १४५८ तः १४६८ वर्षावधौ निर्मितः विजयस्तम्भः ३७ मीटर् उन्नतः (१२१ पादमितः) अस्ति । स्तम्भस्य बाह्यभागे रमणीयः हिन्दूशिल्पालङ्कारः अस्ति । द्वादशशतके निर्मितः कीर्तिस्तम्भः २२ मीटर् उन्नतः अस्ति । केनचित् जैनवणिजा अयं स्तम्भः जैनतीर्थङ्कराय आदिनाथाय अर्पितोऽस्ति । अत्र समीपे मृगोद्यानं, भीमलतासरोवरः, नीलकण्ठमहादेवजैनदेवालयः, कालीमातादेवालयः इत्यादयः सन्ति । नगरेऽस्मिन् विद्यमानं चेतकस्मारकं दर्शनीयम् अस्ति । गडसीसरोवरः क्रिस्ताब्दे १३४० तमे वर्षे निर्मितः अस्ति । कृतकसरोवरस्यास्य मध्ये निर्मितः जलमण्डपः सरोवरस्य सौन्दर्यं वर्धयति । पार्श्वे एकः वस्तुसङ्ग्रहालयः अस्ति । सरोवरे नौकाविहारः राजस्थानप्रवासविभागेन कल्पितः अस्ति । अत्र अनेकानि सुन्दरभवनानि सन्ति । तेषु १८०० तमे वर्षे निर्मितं पटवरभवनं, १८२५ तमे वर्षे निर्मितं सालीं सिंहभवनं च उत्कृष्टशिल्पकलायाः उदाहरणम् अस्ति । अत्र वालुकापर्वतेषु उष्ट्रारोहणं कृत्वा आनन्दमनुभवितुम् उत्तमः अवसरः अस्ति ।
व्यवस्थाः[सम्पादयतु]
'सहाराटूरिस्ट', 'थारसफारी' इत्यादयः प्रवासव्यवस्थापकसंस्थाः सन्ति । वसत्यर्थम् अनेकानि उपाहारवसतिगृहाणि सन्ति ।
धूमशकटयानमार्गः[सम्पादयतु]
चित्तौडनामकं धूमशकटयाननिस्थानं नगरस्य मध्यभागात् द्वादश कि.मी दूरेऽस्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
उदयपुर-तः ८० कि.मी, अजमेरतः ५०० कि.मी, जयपुर-तः ६१८ कि.मी, उदयपुर-तः ६६३ कि.मी, बीकानेर-तः ३२८ कि.मी, देहली-तः ८९७ कि.मी, जोधपुर-तः २९० कि.मी दूरे अस्ति इदं नगरम् । एतेभ्यः नगरेभ्यः 'बस्'यानानि सन्ति ।