text:
नव रसाः
विभावाऽनुभावसात्त्विकव्यभिचारिभावसमुल्लासितस्स्थायिभावः एव रसः ।
श्रृङ्गाराद्धास्यः, रौद्रात्करुणः, वीरादद्भुतः, बीभत्साद्भायानकश्चोत्पद्यते इति नाट्यशास्त्र- श्रृङ्गारतिलकादिषु प्रतिपादितम् । एषु रसेषु महाकाव्ये श्रृङ्गारवीरयो रन्यतरः प्रधानो भवेदिति, अन्ये रसाः अङ्गरसाः भवेयुरिति च बहवः आलङ्कारिकाः प्रत्यपादयन् । साहित्यदर्पणकारश्शान्तस्यापि प्राधान्यमङ्गीचकार । धर्मानुबध्दस्य श्रृङ्गारस्य धर्मरक्षणदक्षस्य वीरस्य च लोककल्याणहेतुत्वं तयोः प्राधान्यं सम्पादयति ।
श्रृङ्गारस्य रतिः , हास्यस्य हासः, करुणस्य शोकः, वीरस्योत्साहः, भयानकस्य भयं, बीभत्सस्य जुगुप्सा, रौद्रस्य क्रोधः, अद्भुतस्य विस्मयः, शान्तस्य शमश्च, स्यायिभावाः भवन्ति । एते स्थायिनो भावास्सामाजिकानां मनस्सु वासनारुपतयता वर्तमाना स्सन्तो विभावादिभिः पोष्यमाणाः रसतामाप्नुवन्ति । एते च सजातीयैर्विजातीयैश्च भावैरतिस्कृतस्वरुपास्सन्तस्सामाजिकानां हृदयेषु रसानुभूतिपर्यन्तमवतिष्ठन्ते ।
विवक्षितस्यार्थस्य प्रतिपादनाय यद्वाक्यं प्रयुज्यते तत् आज्ञाप्रधानम्, अनुनयप्रधानम्, प्रार्थनाप्रधानं चेति त्रिविधम् । तत्र आज्ञाप्रधानं शास्त्रम् । तत्प्रधानत्वादेव इदं स्वरूपेण संक्षिप्तं शब्दप्रधानं च । तत्प्रधानत्वादेव इदं विस्तृतम् अर्थप्रधानं च । प्रार्थनाप्रधानं तु काव्यम् । तत्प्रधानत्वादेव इदं विस्तृततरं व्यापारप्रधानं च, तदुक्तं भट्टनायकेन –
- शब्दप्राधान्यमाश्रित्य तत्र शास्त्रं पृथग्विदु: ।
- अर्थे तत्त्वेन युक्ते तु वदन्त्याख्यानमेतयो: ॥
- द्वयो: गुणत्वे व्यापारप्राधान्ये काव्यगीर्भवेत् ।
विस्तृततरत्वे कल्पितार्थस्य सद्भाव: कारणम् । नहि कल्प्यमानस्यार्थस्य इयत्तां ब्रह्मापि निश्चिनोति । अत एवाभिहितं ध्वनिकारेण –
- अपारे काव्यसंसारे कविरेक: प्रजापति: ।
- यथास्मै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते ॥
एतादृशे काव्ये शब्दार्थौ शरीरम्, रसादिरात्मा, गुणा: शौर्यादिवत्, अलङ्कारा: कटककुण्डलादिवत्, रीतयोऽवयवसंस्थानविशेषवच्च भान्तीति नवीनानां मम्मटादीनां मतम् । ननु रसो नाम क:? किं तावत् तस्य लक्षणम्? इति चेत् – उच्यते, रस्यते आस्वाद्यते इति रस: । रस आस्वादनस्नेहनयो: इति धातो: चौरादिकात् रसयते: 'कृत्यल्युटो बहुलम् [पा.सू. ३.३.११३] इत्यनेन कर्मणि बाहुलके अच्प्रत्यये निष्पन्नोऽयं शब्द: आस्वादनीयेऽथेर् वर्तते । आस्वादनीयोऽर्थश्च नाम्रचूतादिफलम् किन्तु रत्यादि: चित्तवृत्ति: । ततश्च आस्वादनीयो रत्यादि: रस इत्युक्तं भवति । तल्लक्षणं चोक्तं दर्पणकारेण –
- सत्त्वोद्रेकादखण्डस्वप्रकाशानन्दचिन्मय: ।
- वेद्यान्तरस्पर्शशून्यो ब्रह्मास्वादसहोदर: ॥
- लोकोत्तरचमतकारप्राण: कैश्चित् प्रमातृभि: ।
- स्वाकारवदभिन्नत्वेनायमास्वाद्यते रस: ॥तृ.प का – २,३.
यद्यप्यत्र आस्वादनं कथमित्युच्यते तथापि तेन सह तस्य लक्षणमपि स्पष्टं विदितं भवति । ननु काव्ये कथं तस्य निष्पत्ति:? उच्यते, उक्तं भरतेन – विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद् रसनिष्पत्ति: । अस्यायमर्थ: - काव्ये विभाव: अनुभाव: व्यभिचारिभावश्चेति त्रिविधा अर्था: सन्ति । तेषामर्थानां बुद्धौ यदा समावेशो भवति तदा स्थायी भावो रसो भवति ॥ एतेन विभावादित्रयं निष्पादकं भवति, रत्यादिश्च निष्पाद्य:, सहृदयस्य चित्तं च तन्निष्पत्तौ अधिकरणम् इत्युक्तं भवति । विभावादयश्चार्था: के इति जिज्ञासायां मम्मट आह काव्यप्रकाशे –
- कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च ।
- रत्यादे: स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययो: ॥
- विभावा अनुभावास्तत्कथ्यन्ते व्यभिचारिण: ।
- व्यक्त: स तैर्विभावाद्यै: स्थायी भावो रस: स्मृत: ॥च.उ. का – २७,२८.
लोकदृष्ट्या रत्यादिं चित्तवृत्तिं प्रति यत् कारणम्, यत् कार्यम्, यच्च सहकारिकारणं तान्येव काव्ये विभावादिशब्देन व्यपदिश्यन्ते इति बोध्यम् । तत्र विभाव्यते आविष्क्रियतेऽनेन रत्यादिरिति विभाव: । आविर्भावे आविर्भावितस्य उद्दीपने च साधनमित्यर्थ: । अत एव तदालम्बनम् उद्दीपनं चेति द्विविधम् । स आलम्बनविभाव इत्युच्यते, यमालम्ब्य रत्यादि: आविर्भवति, यथा – शकुन्तलामालम्ब्य रतिराविर्भवतीति दुष्यन्तनिष्ठां रतिं प्रति शकुन्तला आलम्बनविभाव: । दुष्यन्तमालम्ब्य च रतिराविर्भवतीति शकुन्तलानिष्ठां रतिं प्रति दुष्यन्तोऽपि । यथा च – दुर्योधनमालम्ब्य क्रोध आविर्भवतीति भीमसेननिष्ठक्रोधं प्रति दुर्योधन आलम्बनविभाव: । एवमन्यदपि बोध्यम् । स पुन: उद्दीपनविभाव इत्युच्यते, येन आविर्भूतस्य रत्यादेरुद्दीपनं भवति, यथा – दुष्यन्तनिष्ठां शकुन्तलाविषयिकां शकुन्तलानिष्ठां च दुष्यन्तविषयिकां रतिमुद्दीपयतीति चन्द्रिकाभ्रमरझङ्कारप्रभृतय: उद्दीपनविभावा: । एवमन्यदपि बोध्यम् ।
अनुभाव्यते प्रतीतिविषयीक्रियते रत्यादि: येन कार्यरूपेणेति अनुभाव: । रत्यादे: कार्यविशेष इति यावत्, यथा – दुष्यन्तस्य शकुन्तलाविषये रतौ सम्भवन्त्यां कटाक्षविक्षेप-आलिङ्गन-अधरपान-चुम्बनादय: कार्यविशेषा: सम्भवन्ति, । एवं शकुन्तलाया अपि दुष्यन्तविषये रतौ जातायां स्वेद-रोमाञ्च-पलायनादय: सम्भवन्ति । एते अनुभावा: । अयं च अनुभाव: आन्तरिक: बाह्यश्चेति द्विविध: । तत्र स्तम्भादय: आन्तरिका:, कटाक्षविक्षेपादयश्च बाह्या इति विवेक: । व्यभिचरन्ति विशेषेण रत्यादे: आभिमुख्येन चरन्तीति व्यभिचारिण: । ते च निवेर्दादय: त्रयस्त्रिशंत् गुरुदेवादिविषयिका रतिश्चेति चतुत्रिंशत् । ते यथा काव्यप्रकाशे –
- निवेर्दग्लानिशङ्काख्यास्तथासूयामदश्रमा: ।
- आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोह: स्मृतिर्धृति: ॥
- व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा ।
- गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ॥
- सुप्तं प्रबोधोऽमर्षश्चाप्यवहिथमथोग्रता ।
- मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥
- त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिण: ।
- त्रयस्त्रिशंदमी भावा: समाख्यातास्तु नामत: ॥
- रतिदेर्वादिविषया व्यभिचारी तथाञ्चित: ॥
- भाव: प्रोक्त: . . . . . . . . . . . . . . . । च.उ.
एतै: त्रिविधैरर्थै: सहृदयस्य चित्तेऽभिव्यक्तो रत्यादि: स्थायी भावो रसो भवति । ननु स्थायी क:? उच्यते, चित्ते चिरं वर्तमानत्वात् रत्यादि: स्थायीत्युच्यते, तदुक्तम् –
- चिरं चित्तेऽवतिष्ठन्ते सम्बध्यन्तेऽनुबन्धिभि: ।
- रसत्वं प्रतिपद्यन्ते प्रवृद्धा: स्थायिनोऽत्र ते ॥इति ।
एते च रत्यादय: अष्ठौ, यथा –
- रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा ।
- जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावा: प्रकीर्तिता: ॥
ननु चित्तवृत्तित्वाविशेषात् निवेर्दादीनामपि स्थायित्वमस्तु – मैवम्, संसारचक्रे भ्रमतां समेषां प्राणिनां चित्ते एतावतामेव सर्वदा वर्तमानत्वम् । तस्मात् तावतामेव स्थायित्वम् नान्येषाम् । अत एवाभिहितम् अभिनवभारत्याम् – स्थायित्वमेतावतामेव । जातो हि जन्तुरियतीभिरेव संविद्भि: परीतो भवति ॥यद्यपि कस्यचित् पुंसो निवेर्दादे: भावान्तरस्यापि जन्मान्तरेषु बाहुल्येन अनुभवात् जन्मन्यस्मिन् चित्ते चिरमवस्थानं सम्भवति तथापि तत् केवलं तन्मात्रस्य पुंस: न तु सवेर्षाम् । इह तु सर्वपुरुषाभिप्रायेणैव स्थायिनां निरूपणं महर्षिणा कृतमिति दोषाभाव: । नन्वत्र कस्यचित् स्थायिन: केचित् भावा विरोधिनो भवन्ति केचिच्च अविरोधिन: । एवं स्थिते कथं सर्वैरपि भावै: स्थायिन: पोषणमिति कथमेतत् युज्यते? सत्यम्, अत एवोक्तम् –
- विरुद्धैरविरुद्धैर्वा भावै: विच्छिद्यते न य: ।
- आत्मभावं नयत्यासौ स स्थायी लवणाकर: ॥
तत्र रति: विभावादिभि: अभिव्यक्ता शृङ्गारो भवति, हास्यो हास्य:, शोक: करुण:, क्रोधो रौद्र:, उत्साहो वीर:, भयं भयानक:, जुगुप्सा बीभत्स:, विस्मयश्च अद्भुत इति शृङ्गारादय: अष्ठौ रसा: । ननु एतावन्त एव यदि रसा: तर्हि नव रसा इति कथं प्रवाद:? उच्यते, अष्ठौ रसा इति तु विकृतिरसाभिप्रायेण । प्रकृतिभूतस्तु रस: कश्चिद्वर्तते । स च शान्त: । तस्यापि उपसंख्यानेन कथने तु नव रसा इत्येव न्याय्यम् । रसेषु हि प्रकृतिविकृतिभावो महर्षिणोऽपि सम्मत:, यदाह –
- स्वं स्वं निमित्तमासाद्य शान्ताद्भाव: प्रवर्तते ।
- पुनर्निमित्तापाये शान्ते एवोपलीयते ॥
प्रकृतिविकृतिभावश्च तन्तुपटयोरिव मृद्घटयोरिव च न सांख्यैरङ्गीकृत: किन्तु प्रसन्नक्षुभितसरोवरयोरिव लौकिक: । लोके हि प्रसन्ने सरोवरे 'प्रकृतिरियम्’ इति बुद्धिर्जायते । तदेव शिलापातनादिना यदि क्षुभितं क्रियते तर्हि 'विकृतिरियम्’ इति बुद्धि: । एवं चित्तं यदा प्रसन्नम् अर्थात् निर्विकारं भवति तदा शान्तो रस: । यदा तु विकारयुक्तं तदा शृङ्गारादिकं रसान्तरम् । तत्र काव्यदृष्ट्या यदा शृङ्गारादि: तदा शास्त्रदृष्ट्या धर्मार्थकामा: त्रय: पुरुषार्था: । यदा तु काव्यदृष्ट्या शान्त: तदा शास्त्रदृष्ट्या तु मोक्ष: । एतेन विषयाभिमुख्ये सति धर्मादय: त्रय: पुरुषार्था भवन्ति शृङ्गारादयश्च रसा: । यदा तु विषयवैमुख्यं तदा मोक्ष: पुरुषार्थ: शान्तश्च रस इत्युक्तं भवति ।
भरतेन यदुक्तम् - विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद् रसनिष्पत्तिरिति तत् रससूत्रमित्युच्यते । अत्र संयोगशब्दस्य निष्पत्तिशब्दस्य अथेर् महती विप्रतिपत्ति: अवलोक्यते । अत एवास्य बहुधा व्याख्यानानि सम्पन्नानि । तत्र भट्टलोल्लटादीनाम् उत्पत्तिवाद:, भट्टशङ्कुकस्य अनुमितिवाद:, भट्टनायकस्य भुक्तिवाद:, अभिनवगुप्तादीनां तु व्यक्तिवादश्चेत्येते चत्वारो वादा: प्रथिता: सन्ति । जगन्नाथेन स्वकीये रसगङ्गाधरे नवीनास्तु इति प्रतीकमादय अन्यदेकमपि मतं विचारितम् । तस्य परिशीलने भ्रान्तिवाद इति शब्देन तस्य व्यपदेश: स्वारसिको भवति । तस्यापि उपसंख़्याने रसे विषये समवायेन पञ्च वादा भवन्ति । श्रोतॄणां सौकर्याय ते क्रमेणात्र संक्षेपेण निरूप्यन्ते –
अन्तर्विषयाः
भट्टलोल्लटादीनाम् आरोपवाद:[सम्पादयतु]
अयं मीमासंकमतानुयायी । एष: 'सोऽयमिषोरिव दीर्घदीर्घतरोऽभिधाव्यापार:’ इति वदन् अभिधातिरिक्तं व्यापारं नाङ्गीकरोति । तन्मतेन सूत्रस्यायमर्थ: –
विभावै: - ललनोद्यानप्रभृतिभि: आलम्बनोद्दीपनकारणै:, स्थायी रत्यादिको भावो जनित:, अनुभावै: – कटाकाषविक्षेपादिभि: कार्यै: प्रतीतियोग्य: कृत:, व्यभिचारिभिश्च – निवेर्दादिभि: सहकारिभि: उपचित:, मुख्यया वृत्त्या रामादौ अनुकायेर् वर्तमान:, तद्रूपतानुसन्धानात् नर्तकेऽपि प्रतीयमानो रत्यादि: स्थायी रस: ॥ एतन्मतेन संयोगशब्दस्य सम्बन्ध इत्यर्थ: । स च विभावस्य रत्यादिरूपेण रसेन जन्यजनकभाव:, अनुभावेन ज्ञाप्यज्ञापकभाव:, व्यभिचारिणा तु पोष्यपोषकभाव इति विशेष: । निष्पत्तिरित्यस्य उपचय: इत्यर्थ: । स च विभावादिपक्षे क्रमेण उत्पत्ति: ज्ञप्ति: पुष्ठिश्च । मतेनास्य रसो वस्तुतो रामादौ वर्तते । स च यद्यपि सम्प्रति न साक्षात् कर्तुं न शक्यते तथापि रामाद्यनुकारिणि नटे तस्यारोप: सम्भवतीति साक्षात्कारस्तस्य सुलभ: । एवं रत्यादेरारोपादेव चमत्कार: सहृदयानाम् । अत एव च काव्ये तेषां प्रवृत्तिरिति बोध्यम् ।
शङ्कुकस्य अनुमितिवाद:[सम्पादयतु]
अयं नैयायिकमतानुयायी । व्यञ्जनाम् अनङ्गीकुर्वन्नयम् अनुमानेनैव रसप्रतीतिमुपपादयति । तन्मतेन सूत्रस्यायमर्थ: – 'राम एवायम्’ 'अयमेव राम:’ इति सम्यक् प्रतीति:, न रामोऽयम् इति औत्तरकालिके बाधे 'रामोऽयम्’ इति मिथ्याप्रतीति:, 'राम: स्यान्न वा अयम्’ इति संशयप्रतीति:, 'रामसदृशोऽयम्’ इति सादृश्यप्रतीतिश्चेति यावत्य: प्रतीतयो वर्तन्ते वर्तते ताभ्य: सर्वाभ्योऽपि विलक्षणा काचित् प्रतीति: चित्रतुरगन्यायेन सहृदये सम्भवति । तया विलक्षणया प्रतीत्या 'रामोऽयम्’ इति विषयीकृते नटे पक्षे, विभावादिभि: – नटेन प्रकाशितै: कारणकार्यसहकारिभि: कृत्त्रिमैरपि अकृत्त्रिमतया गृहीतै: अत एव विभावादिशब्दव्यपदेश्यै:, संयोगात् – गम्यगमकभावसम्बन्धात्, अनुमीयमानोऽपि वस्तुसौन्दर्यबलात् आस्वाद्यमान:, अत एव अनुमेयवह्न्यादिपदार्थान्तरात् विलक्षणो यो रत्यादि: स रस: । यद्यप्ययं रत्यादि: नटे नास्ति तथापि रामत्वेन गृहीते तस्मिन् अनुमितो भवति, स्ववासनाबलाच्च आस्वाद्यमानो भवतीति विशेष: ।
अस्य मतेन संयोगशब्दस्य अनुमाप्यानुमापकभाव: सम्बन्ध इत्यर्थ:, निष्पत्तिशब्दस्य च अनुमिति: । विभावाद्यर्थत्रयस्य व्यञ्जकत्वादिकम् अन्यैरुच्यते अस्य तु मतेन हेतुत्वमिति विशेष: । ततश्च पुरोवर्ती विलक्षणप्रतीतिविषयोऽयं राम: सीताविषयकरतिमान्, तद्विषयककटाक्षविक्षेपादिमत्त्वात् इत्याकारा अनुमितिर्भवति सहृदयस्य । तथा प्रतीतस्य रत्यादे: पुन: पुन: अनुसन्धानादेव चमत्कार: ।
भट्टनायकस्य भुक्तिवाद:[सम्पादयतु]
अयं सांख्यमतानुयायी । अस्य मतेन रसे विषये भावकत्वं भोजकत्वं चेति व्यापारद्वयमधिकम् । भोजकत्वस्यैव भोगकृत्त्वमिति नामान्तरम् । तस्यायमाशय: -
काव्ये ये शकुन्तलादय: शब्दा: प्रयुज्यन्ते तै: प्रथमम् अभिधाव्यापारेण शकुन्तलात्वादिविशिष्ठतया शक्ुन्तलादयोऽर्था उपस्थाप्यन्ते । उपस्थापिताश्च तेऽर्था: यद्यपि दुष्यन्तादिमात्रसम्बन्धित्वात् असाधारणा: तथापि द्वितीयेन भावकत्वव्यापारेण ते सवेर्ऽप्यर्था: स्त्रीत्वादिसाधारणधर्मविशिष्ठतया पुन: प्रतीयन्ते । एवं शकुन्तलादिषु सवेर्ष्वपि अथेर्षु साधारणीभूतेषु सत्सु, य: शकुन्तलादि: पूर्वं सहृदयनिष्ठरत्यादिं प्रति अनालम्बनमासीत् सम्प्रति स एव शकुन्तलादि: तमेव सहृदयनिष्ठरत्यादिं प्रति आलम्बनं सम्पद्यते । तदनु तृतीयेन भोजकत्वव्यापारेण तादृश: कश्चित् भोग: सम्भवति यस्मिन् विषयीभूतो रत्यादि: रस इत्युच्यते । भोगश्च सत्त्वगुणस्य उद्रेके सति स्फुटीभवन् य आनन्द: तद्विशिष्ठा या बुद्धि: तद्विश्रान्तिरूप: । अयं तावत् सूत्रार्थ: – विभावानुभावव्यभिचारिणाम् - तदाख्यानामर्थानां संयोगात् - भावकत्वव्यापारेण साधारणतया भावनात् रसस्य - सहृदयनिष्ठस्य रत्यादे: निष्पत्ति: - भोगे विषयीकृति: ॥ सांख्यानां मतेन प्रकृति: सत्त्वादिगुणशालिनी तद्विकारभूताश्च बुद्ध्यादय: । ततश्च विभावादीनामर्थानां साधारणतया ज्ञाने सति सत्त्वगुणस्योद्रेको भवति, तेन तदात्मिकबुद्धे: वेद्यान्तरस्पर्शशून्यत्वरूपा विश्रान्तिरपि भवति । अयमेव भोग: । अस्मिन् विषयीभूतो रत्यादि: स्थायी भावो रस इत्यभिप्राय: । मतेनास्य संयोगात् इत्यस्य भावनमित्यर्थ:, निष्पत्तिरित्यस्य च भोगाख्यानुभवस्य विषयीभवनम् । सांख्यानां मतेन विषयाभिमुख्ये सति पुरुषेण प्रकृते: तद्विकारभूतस्य सर्वस्यापि पदार्थजातस्य भोग: वैमुख्ये तु मुक्ति: इत्यङ्गीक्रियते । एवं च तन्मतेन पुरुषो भोजक:, प्रकृति: भोग्या, तेन हि तस्या भोग: इत्येषा त्रिपुटी सम्भवति । तादृशो भोग इह वर्तते इति अयं सांख्यमतानुयायित्वेन निश्चीयते ।
नवीनानां भ्रान्तिवाद:[सम्पादयतु]
मतमेतत् रसङ्गाधरे निरूपितम् । नवीनशब्देन केषां ग्रहणमिति न ज्ञायते, मतस्यास्य ग्रन्थान्तरे एतावन्तं कालम् अदर्शनात् । अयमभिप्राय: – शकुन्तलादे: आलम्बनविभावस्य, चन्द्रिकादेरुद्दीपनविभावस्य, स्तम्भरोमाञ्चादे: अनुभावस्य, लज्जादेश्च व्यभिचारिण: संयोगात् भावनाख्यरूपदोषविशेषात् आनुकार्याभिन्नतया निर्णीते स्वस्मिन् सहृदयस्य प्रतीतो रत्यादि: स्थायी भावो रस: ॥ ननु तत्र शकुन्तलादि: दुष्यन्तादिं प्रत्येव आलम्बनम् न सहृदयस्येति स्थिते कथं तस्य तदालम्बनको रत्यादि: सम्भवति? – उच्यते, यदा सहृदय: काव्यमभिनीयमानं पश्यति गीयमानं वा शृणोति तदा स आत्मानं दुष्यन्तत्वेन अवगच्छति भावनारूपदोषवशात् । यद्यपि भावनाया: काव्यार्थानुसन्धारूपाया लोके गुणत्वेन परिगणिताया अयथार्थप्रतीतिजनकत्वात् दोषत्वेन स्वीकार:, यथा - लोके गुणत्वेन परिगणितस्यापि चाकचिक्यस्य रजतज्ञानजनकत्वात् दोषत्वेन स्वीकार: । तदेवं दुष्यन्ताभिन्नत्वेन आत्मनोऽवगमने सति दुष्यन्तस्य यदालम्बनं तदस्यापि आलम्बनं सम्पद्यते इति सहृदयस्य शकुन्तलाद्यालम्बनकस्य रत्यादे: निर्विघ्नं सिद्धि: ।
न चैवं सति हरिश्चन्द्रचरितप्रधाने काव्ये सहृदयेन आत्मनो हरिश्चन्द्रत्वेन अवगमनात् तस्येव सहृदयस्यापि शोक एव जायेत । तेन दु:खजनकत्वात् तादृशे काव्ये सहृदयस्य प्रवृत्तिरपि न स्यादिति चेत् – सत्यम्, अत्रोच्यते, सत्यस्यैव हि शोकादे: दु:खजनकत्वम् न तु भ्रान्त्या गृहीतस्येति । यद्येवम्, शृङ्गारादिप्रधानेऽपि काव्ये आत्मनो दुष्यन्तादित्वेन ग्रहणात् रत्यादे: सुखजनकत्वं न स्यात्? – तत्रेदमुत्तरम्, करुणाादिप्रधाने काव्ये यदि सुखमेव सहृदयस्य अनुभवसिद्धं तर्हि व्यञ्जनाव्यापारस्य शोकजन्यं दु:खं प्रति प्रतिबन्धकत्वमपि अङ्गीक्रियते । अथ सुखमिव दु:खमप्यनुभवसिद्धम् तर्हि शोकात् दु:खम् व्यञ्जनाव्यापाराच्च सुखमिति सर्वमपि उपपन्नं भवति । न च दु:खस्याप्यनुभवात् सहृदयस्य तत्राप्रवृत्ति: स्यादिति वाच्यम्, सुखस्य आधिक्यात् प्रवृत्ते: सम्भवात् । न चास्मिन् मते भावनाया दोषत्वमिति यत् निर्णीतं तदसह्यमिति मन्तव्यम्, परमतेऽपि अविद्यमानस्य साधारणीकरणस्य तज्जन्यत्वेन अङ्गीकारात् । नहि समेषां पदार्थानां साधारणत्वकल्पनात् केनचिदेकेन अभेदस्य कल्पनं गौरवाय भवति । तस्मात् भ्रान्त्या तदभेदस्यैव कल्पनं कृतमिति ।
अभिनवगुप्तादीनां व्यक्तिवाद:[सम्पादयतु]
काव्ये कारणकार्यसहकारिरूपा येऽर्था: प्रतिपाद्यन्ते क्रमेण तेषां विभावादिशब्देन व्यपदेश: । एतेषामर्थानां सहृदयनिष्ठभावनाबलेन साधारणतया प्रतीति: भवति । साधारणतया प्रतीतिर्नाम स्वमात्रसम्बन्धित्वेन परमात्रसम्बन्धित्वेन प्रतीत्यभाव: यद्वा स्वसम्बन्धित्वेन परसम्बन्धित्वेन च प्रतीति:, तदुक्तं दर्पणकारेण –
- परस्य न परस्येति मएति न ममेति च ।
- तदास्वादे विभावादे: परिच्छेदो न विद्यते ॥
तथा प्रतीतैरर्थै: सहृदयस्य चित्ते वासनारूपेण स्थित: रत्यादि: अभिव्यक्तो भवति । सोऽयमभिव्यक्त: सहृदयस्य चित्ते वासनारूपेण स्थितो यो रत्यादि: स एव रस: । न च शकुन्तलादि: सहृदयनिष्ठरत्यादिं प्रति कथमालम्बनं भवतीति वाच्यम्, शकुन्तलात्वेन अनालम्बनत्वेऽपि स्त्रीत्वेन आलम्बनत्वे बाधकाभावात् । एतादृशो रस: न कार्य:, विभावादिनाशेऽपि तत्सम्भवप्रसङ्गात् । कार्यो हि पदार्थ: कारणनाशेऽपि तिष्ठति । नह्ययं तथा, विभावादिनाशे तत्प्रतीत्यभावात् । नापि ज्ञाप्य:, सिद्धस्य तस्याभावात् । सिद्ध एव हि कश्चित् पदार्थो दीपादिना पदार्थान्तरेण ज्ञाप्यो भवितुं शक्नोति । तदेवं कार्यत्वज्ञाप्यत्वयोरभावात् पदार्थोऽयं विलक्षण इति मन्तव्यम् ।
यद्येवं सूत्रे निष्पत्ति: इत्येतत् कथं युज्यते? – रत्यादिविषयिका या चर्वणा तस्या निष्पत्तौ तद्रूपस्य रसस्यापि निष्पत्ति: इत्यभ्युपगमात् । तत्र व्याघ्रादय: भयानकस्येव वीरादेरपि विभावा भवन्तीति नियतस्य कस्यचिद्रसस्य निष्पत्ति: न स्यादिति विभावादीनां त्रयाणामप्यर्थानां सूत्रे ग्रहणमिति ।
मतेनास्य सूत्रास्यायमर्थ: – शकुन्तलादीनाम् आलम्बनविभावानाम्, चन्द्रिकादीनाम् उद्दीपनविभावानाम्, कटाखविक्षेपादीनाम् अनुभावानाम्, लज्जदीनां च व्यभिचारिणां संयोगात् समावेशात् सहृदयस्य चित्ते संस्काररूपेण स्थितस्य रसस्य रत्यादिरूपस्य निष्पत्ति: अभिव्यक्ति: ।
- तदेवं रसे विषये ये पञ्च वादा: प्रसिद्धा: तेषां समासेनात्र निरूपणं विहितमिति दिक् ॥
रसस्य स्वरूपम्[सम्पादयतु]
"रसस्यते इति रसः" "आस्वाधनक्रिया एव रसः" वाक्यं रसात्मकं काव्यम्' इति विश्वनाथः काव्यमलक्षयत् । रसात्मकमेव वाक्यं काव्यमिति तस्य आशयः । रसहीनं वाक्यं काव्यं भवितुं नार्हति । यतः तादृशं वाक्यं स्यादन्यप्रयोजनसम्पादकं परं काव्यस्य परमप्रयोजनं रसानन्दं तु जनयितुं समर्थं न भवेत् । काव्यस्य रसः आत्मभूतः । तज्जन्यो रसानन्दश्च परमं प्रयोजनम् ।
रसशब्दः ऋद्वेदे सोमरस-जल-क्षीर-सारार्थेषु प्रयुक्तः । अथर्ववेदे रसशब्दः रुच्यर्थे प्रयुक्तः । उपनिषत्काले तस्य सारः इत्यर्थः सम्पन्नः । जगतः परमसारभूतः शाश्वतानन्दसन्धायकः परमात्मा रसपदार्थः ।
नव रसाः[सम्पादयतु]
विभाव-अनुभाव-सात्त्त्विक-व्यभिचारिभावैः समुल्लसितः स्थायिभावः एव रसः । नव रसाः (Navarasa) एते - शृङ्गारः, हास्यः, करुणः, वीरः, भयानकः, बीभत्सः, रौद्रः, अद्भुतः, शान्ता च । शृङ्गाराद् हास्यः, रौद्रात् करुणः, वीराद् अद्भुतः, बीभत्साद् भयानकश्च उत्पद्यते इति नाट्यशास्त्रे शृङ्गारतिलकादिषु प्रतिपादितम् । एषु रसेषु महाकाव्ये शृङ्गारवीरयोः अन्यतरः प्रधानो भवेदिति, अन्ये रसाः अङ्गरसाः भवेयुः इति च बहवः आलङ्कारिकाः प्रत्यपादयन् । शृङ्गारस्य रतिः, हासस्य हासः, करुणस्य शोकः, वीरस्य उत्साहः, भयानकस्य भयं, बीभत्सस्य जुगुप्सा, रौद्रस्य क्रोधः, अद्भुतस्य विस्मयः, शान्तस्य शमश्च स्थायिभावाः भवन्ति ।
रतिः[सम्पादयतु]
नायकयोः हृदये जायमानः सम्भोगविषयकः इच्छाविशेषः रतिः । 'स्त्रीपुंसयोः अन्योन्यालम्बनकः प्रेमाख्यश्चित्तवृत्तिविशेषः रतिः' इति रसगङ्गाधरो निर्वक्ति । इयं रतिः अङ्कुर-पल्लव-कलिका-प्रसून-फल-भोगावस्थासु क्रमशः प्रेम-मान-प्रणय-स्नेह-राग-अनुरागनामभिः व्यवह्रियते । आसु अष्टासु अवस्थासु आद्याः पञ्चावस्थाः पूर्वरागे, षष्ठावस्था सम्भोगे च सम्भवति । प्रथमं नायिकायां रतेः प्रादुर्भावः, पश्चात् इङ्गितैः नायकस्य अनुरागः, अनन्तरं तयोः संयोगः इति क्रमेण वर्णनं निसर्गरमणीयमिति रुद्रटः प्रोवाच ।
हासः[सम्पादयतु]
अतिविकृतानां नटादीनां आकाराऽलापचेष्टितादीनां दर्शनादिभिः जायमानो मनोविकासो हासः । 'वागङ्गादिविकारदर्शनजन्मा विकासाख्यो हासः' इति रसगङ्गाधरे वर्णितम् ।
शोकः[सम्पादयतु]
इष्टजनविरहादिभिः हृदये जायमानं दुःखं शोकः उच्यते । आदि शब्देनाऽत्र विनाश-शाप-क्लेश-बन्धन-व्यसनप्रभृतयः ग्राह्याः । 'पुत्रादिवियोगः मरणादिजन्मा वैक्लव्याख्यश्चित्तवृत्तिविशेषः शोकः' इति रसगङ्गाधरे स्पष्टीकृतम् ।
उत्साहः[सम्पादयतु]
लोकोत्तरेषु कार्येषु क्रियमाणः स्थेयान् प्रयत्नः उत्साहः उच्यते । 'परपराक्रमदानादिस्मृतिजन्मा, औन्नत्याख्यः चित्तवृत्तिविशेषः उत्साहः' इति रसगङ्गाधरः ।
भयम्[सम्पादयतु]
क्रूराऽकारादिदर्शनादिभिः प्राणिनां हृदयेषु जायमानम् अनर्थाशङ्कनं भयम् । व्याघ्रदर्शनादि जन्मा परमानर्थविषयको वैक्लव्याख्यः चित्तवृत्तिविशेषो भयमिति रसगङ्गाधरकारः । यद्यपि भयत्रासशब्दौ सामान्यतः समानार्थकौ प्रयुज्येते तथापि मरणादिरूपं परमानर्थशङ्कनं भयं, मरणभिन्नाऽनर्थशङ्कनं त्रासः इति तयोः भेदो वर्तते । तयोः भयं स्थायिभावः, त्रासस्तु सञ्चारी भावः ।
जुगुप्सा[सम्पादयतु]
पदार्थेषु दोषदर्शनादिभिः जायमाना चित्तसङ्कोचात्मिका जुगुप्सा । 'कदर्यवस्तुविलोकनजन्मा विचिकित्साख्यः चित्तवृत्तिविशेषो जुगुप्सा' इति रसगङ्गाधरस्य मतम् ।
क्रोधः[सम्पादयतु]
शत्रुकृताऽपराधेन मनः प्रज्वलनं क्रोधः । 'गुरुबन्धुवधादिजन्मा प्रज्वलनाख्यः क्रोधः' इति रसगङ्गाधरः । क्षुद्रापराधजन्माऽयं परुषवचन-असम्भाषणादिमात्र जनको भवति । महापराधजन्यः तु परविनाशादिहेतुः भवति क्रोधः । क्षुद्रापराधजन्योऽमर्षाख्यो व्यभिचारी । परमापराधजन्मा तु क्रोधः स्थायिभावः ।
विस्मयः[सम्पादयतु]
अपूर्ववस्तुदर्शनादिभिः जायमानः चित्तविस्तारः विस्मयः । 'अलौकिकवस्तुदर्शनादिजन्मा आश्चर्याख्यो विस्मयः' इति रसगङ्गाधरकारः ।
शमः[सम्पादयतु]
वैराग्यादिना निर्विकारः चित्तत्वं शमः । 'नित्याऽनित्यवस्तुविचारजन्मा विषयविरागाख्यो निर्वेदः' इति रसगङ्गाधरकारः ।


c: text/html

text:
शास्त्रौपनयः पूर्वं सांवत्सरसूत्रमर्कचारश्च । शशिराहुभौमबुधगुरुसितमन्दशिखिग्रहाणां च ॥१॥
चारश्चागस्त्यमुनेः सप्तर्षीणां च कूर्मयोगश्च । नक्षत्राणां व्यूहो ग्रहभक्तिः ग्रहविमर्दश्च ॥२॥
ग्रहशशियोगः सम्यग्ग्रहवर्षफलं ग्रहाणां च । शृंगाटसंस्थितानां मेघानां गर्भलक्षणं चैव ॥३॥
धारणवर्षणरोहिणिवायव्याषाढभद्रपद ( भाद्रपद) योगाः । क्षणवृष्टिः कुसुमलताः सन्ध्याचिह्नं दिशां दाहः ॥४॥
भूकंपौल्कापरिवेषलक्षणं शक्रचापखपुरं च । प्रतिसूर्यो निर्घातः सस्यद्रव्यार्घकाण्डं च ॥५॥
इन्द्रध्वजनीराजनखञ्जनकौत्पातवर्हि ( बर्हि) चित्रं च । पुष्याभिषेकपट्टप्रमाणमसिलक्षणं वास्तु ॥६॥
उदक् ( उदग्) आर्गलमारामिकममरालयलक्षणं कुलिशलेपः । प्रतिमा वनप्रवेशः सुरभवनानां प्रतिष्ठा च ॥७॥
चिह्नं गवामथ शुनाम् कुक्कुटकूर्माजपुरुषचिह्नं च । पंचमनुष्यविभागः स्त्रीचिह्नं वस्त्रविच्छेदः ॥८॥
चामरदण्डपरीक्षा स्त्रीस्तोत्रं चापि सुभगकरणं च । कान्दर्पिकानुलेपनपुंस्त्रिकाध्यायशयनविधिः ॥९॥
वज्रपरीक्षा मौक्तिकलक्षणमथ पद्मरागमरकतयोः । दीपस्य लक्षणं दन्तधावनं शाकुनं मिश्रम् ॥१०॥
अन्तरचक्रं विरुतं श्वचेष्टितं विरुतमथ शिवायाश्च । चरितं मृगाश्वकरिणां वायसविद्योत्तरं च ततः ॥११॥
पाको नक्षत्रगुणाः तिथिकरणगुणाः सधिष्ण्यजन्मगुणाः । गोचरमथ ( गोचरः तथा) ग्रहाणां कथितो नक्षत्रपुरुषश्च ॥१२॥
शतमिदमध्यायानामनुपरिपाटिक्रमादनुक्रान्तम् । अत्र श्लोकसहस्राणि आबद्धानि ऊनचत्वारि ॥१३॥
अत्रैवान्तर्भूतं परिशेषं निगदितं च यात्रायाम् । बह्वाश्चर्यं जातकमुक्तं करणं च बहुचोद्यम् ॥१४॥
इति बृहत्संहिता ॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
नारदपुराणम्- पूर्वार्धः/अध्यायः ५
नारद उवाच ।।
ब्रह्मन्कथं स भगवान्मृकण्डोः पुत्रतां गतः ।।
किं चकार च तद्ब्रुहि हरिर्भार्गववंशजः ।। ५-१ ।।
श्रूयते च्पुराणेषु मार्कण्डेयो महामुनिः ।।
अपश्यद्वैष्णवीं मायां चिरंजीव्यस्य संप्लवे ।। ५-२ ।।
सनक उवाच ।।
श्रुणु नारद वक्षअयामि कथामेतां सनातनीम् ।।
विष्णुभक्तिसमायुक्तां मार्कुण्डेयमुनिं प्रति ।। ५-३ ।।
तपसोऽन्ते मृकण्डुस्ते मृकण्डुस्तु भार्यामुदूह्य सत्तमः ।।
गार्हस्थ्यमकरोद्धृष्टः शान्तो दान्तः कृतार्थकः ।। ५-४ ।।
तस्य भार्या शुचिर्दक्षा नित्यं पतिपरायणा ।।
मनसा वचसा चापि देहेन च पतिव्रता ।। ५-५ ।।
काले दधार सा गर्भं हरितेजोंशसंभवम् ।।
रुषुवे दशमासान्ते पुत्रं तेजस्विनां परम् ।। ५-६ ।।
स ऋषिः परमप्रीतो दृष्ट्वा पुत्रं सुलक्षणम् ।।
जातकं कारयामास मङ्गलं विधिपूर्वकम् ।। ५-७ ।।
स बालो ववृधे तत्र शुक्लपक्ष इवोडुपः ।।
ततस्तु पञ्चमे वर्षे उपनीय मुदान्वितः ।। ५-८ ।।
शिक्षां चकार विप्रेन्द्र वैदिकीं धर्मसंहिताम् ।।
नमस्कार्या द्विजाः पुत्र सदादृष्टा विधानतः ।। ५-९ ।।
त्रिकालं सूर्यमभ्यर्च्य सलिलाञ्चलिदानतः ।।
वैदिकं कर्म तर्तव्यं वेदाध्ययनपूर्वकम् ।। ५-१० ।।
ब्रह्मचर्येण तपसा पूजनीयो हरिः सदा ।।
निषिद्धं वर्जनीयं स्यादृष्टसंभाषणादिकम् ।। ५-११ ।।
साधुभिः सह वस्तव्यं विष्णुभक्तिपरैः सदा ।।
न द्वेषः कस्यचित्कार्यः सर्वेषां हितमाचरेत् ।। ५-१२ ।।
इज्याध्यंयनदानानि सदा कार्याणि ते सुत ।।
एवं पित्रा समादिष्टो मार्कण्डेयो मुनीश्वरः ।। ५-१३ ।।
चचार धर्मं सततं सदा संचिन्तयन्हरिम् ।।
मार्कण्डेयो महाभागो दयावान्धर्मवत्सलः ।। ५-१४ ।।
आत्मवान्सत्यसन्धश्च मार्तण्डसदृशप्रभः ।।
वशीं शान्तो महाज्ञानी सर्वतत्त्वार्थकोविदः ।। ५-१५ ।।
तपश्चचारं परममच्युतप्रीतिकारणम् ।।
आराधितो जगन्नाथो माक्रण्डेयेन धीमता ।। ५-१६ ।।
पुराणसंहितां कर्त्तुदत्तवान्वरमच्युतः ।।
मार्कण्डेयो मुनिस्तस्मान्नारायण इति स्मृतः ।। ५-१७ ।।
चिरजीवी महाभक्तो देवदेवस्य चक्रिणः ।।
जगत्येकार्णवीभूते स्वप्रभावं जनार्द्दनः ।। ५-१८ ।।
तस्य दर्शयितुं विग्रास्तं न संहृतवान्हरिः ।।
मृकण्डुतनयो धीमान्विष्णुभक्तिसमन्वितः ।। ५-१९ ।।
तस्मिञ्जले महाघोरे स्थितवाञ्छीर्णपत्रवत् ।।
मार्कण्डेयः स्थितस्तावद्यावच्छेते हरिः स्वयम् ।। ५-२० ।।
तस्य प्रमाणं वक्ष्यामि कालस्य वदतः श्रुणु ।।
दशभिः पञ्चभिश्चैव निमेषैः परिकीर्तिता ।। ५-२१ ।।
काष्टातत्रिंशतो ज्ञेया कला पह्मजनन्दन ।।
तत्रिंशतो क्षणो ज्ञेयस्तैः पङ्भर्घटिका स्मृता ।। ५-२२ ।।
तद्वयेन मुहूर्त्तं स्याद्दिनं तत्रिंशता भवेत् ।।
त्रिंशद्दिनेर्भवेन्यासः पक्षद्वितयसंयुतः ।। ५-२३ ।।
ऋतुर्मासद्वयेन स्यात्तत्रयेणायनं स्मृतम् ।।
तद्दयेन भवेदब्दः स देवानां दिनं भवेत् ।। ५-२४ ।।
उत्तरं दिवसं प्राहू रात्रिर्वै दक्षिणायनम् ।।
मानुषेणैव मासेन पितॄणां दिनमुच्यते ।। ५-२५ ।।
तस्मात्सुर्येन्दुसंयोगे ज्ञातव्यं कल्पमुत्तमम् ।।
दिव्यैर्वर्षसहस्त्रैर्द्वादशभिर्दैवतं युगम् ।। ५-२६ ।।
दैवे युगसहस्त्रे द्वे ब्राह्यः कल्पौ तु तौ नृणाम् ।।
एकसत्पतिसंख्यातैर्दिव्यैर्मन्वन्तरं युगैः ।। ५-२७ ।।
चतुर्द्दशभिरेतैश्च ब्रह्मणो दिवसंमुने ।।
यावत्प्रमाणं दिवसं तावद्रात्रिः प्रकीर्तिता ।। ५-२८ ।।
नाशमायाति विप्रेन्द्र तस्मिन्काले जगन्नयम् ।।
मानुषेण सहस्त्रेण यत्प्रमाणं भवेच्छृणु ।। ५-२९ ।।
चतुर्युगसहस्त्राणि ब्रह्मणो दिवसं मुने ।।
तद्वन्मासो वत्सरश्च ज्ञेयस्तस्यापि वेधसः ।। ५-३० ।।
परार्द्धद्वयकालस्तु तन्मतेन भवेद्विजाः ।।
विष्णोरहस्तु विज्ञेयं तावद्रात्रिः प्रकीर्तिता ।। ५-३१ ।।
मृकण्डुतनयस्तावत्स्थितः संजीर्णपर्णवत् ।।
तस्मिन्घोरे जलमये विष्णुशक्त्युपबृंहितः ।।
आत्मानं परमं ध्यायन्स्थितवान्हरिसान्निधौ ।। ५-३२ ।।
अथ काले समायाते योगनिद्राविमोचितः ।।
सृष्टवान्ब्रह्मरुपेण जगदेतच्चराचरम् ।। ५-३३ ।।
संहृतं तु जलं वीक्ष्य सृष्टं विश्वं मृकण्डुजः ।।
विस्मितः परमप्रीतो ववन्दे चरणौ हरेः ।। ५-३४ ।।
शिरस्यञ्जलिमाधाय मार्कण्डेयो महामुनिः ।।
तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिः सदानन्दैकविग्रहम् ।। ५-३५ ।।
मार्कण्डेय उवाच ।।
सहस्त्रशिरसं देवं नारायणमनामयम् ।।
वासुदेवमनाधारं प्रणतोऽस्मिजनार्दनम् ।। ५-३६ ।।
अमेयमजरं नित्यं सदानन्दैकविग्रहम् ।।
अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं प्रणतोऽस्मि जनार्द्दनम् ।। ५-३७ ।।
अक्षरं परमं नित्यं विशाक्षं विश्वसम्भवम् ।।
सर्वतत्त्वमयं शान्तं प्रणतोऽस्मि जनार्द्दनम् ।। ५-३८ ।।
पुराणं पुरुषं सिद्धं सर्वज्ञानैकभाजनम् ।।
परात्परतरं रुपं प्रणतोऽस्मि जनार्द्दनम् ।। ५-३९ ।।
परंज्योतिः परं धाम पवित्रं परमं पदम् ।।
सर्वैकरुपं परमं प्रणतोऽस्मि जनार्द्दनमम् ।। ५-४० ।।
तं सदानन्दचिन्मात्रं पराणां परमं पदम् ।।
सर्वं सनातनं श्रेष्टं प्रणतोऽस्मि जनार्द्दनम् ।। ५-४१ ।।
सगुणं निर्गुणं शान्तं मायाऽतीतं सुमायिनम् ।।
अरुपं बहुरुपं तं प्रणतोऽस्मि जनार्द्दनम् ।। ५-४२ ।।
यत्रतद्भगवान्विश्वं सृजत्यवत्ति हन्ति च ।।
तमादिदेवमीशानं प्रणतोऽस्मि जनार्द्दनम् ।। ५-४३ ।।
परेश परमानन्द शरणागतवत्सल ।।
त्राहि मां करुणासिन्धो मनोतीति नमोऽस्तुते ।। ५-४४ ।।
एवं स्तवन्तं विप्रेन्द्रं मार्कण्डेयजगद्गुरुम् ।।
उवाच परया प्रीत्या शङ्खचक्रगदाधरः ।। ५-४५ ।।
श्रीभगवानुवाच ।।
लोके भागवता ये च भगवद्भक्तमानसाः ।।
तेषां तुष्टो न सन्देहो रक्षाम्येतांश्च सर्वदा ।। ५-४६ ।।
अहमेव द्विजश्रेष्ट नित्यं प्रच्छन्नविग्रहः ।।
भगवद्भक्तरुपेण लोकान्रक्षामि सर्वदा ।। ५-४७ ।।
मार्कण्डेय उवाच ।।
किंलक्षणा भागवता जायन्ते केन कर्म्मणा ।।
एतदिच्छाम्यदं श्रोतुं कौतुहलपरो यतः ।। ५-४८ ।।
श्रीभगवानुवाचा ।।
लक्षणं भागवतानां श्रुणुष्व मुनिसत्तम् ।।
वक्तुं तेषां प्रभावं हि शक्यते नाब्दकोटिभिः ।। ५-४९ ।।
ये हिताः सर्वजन्तूनां गतासूया अमत्सरा ।।
वशिनो निस्पृहाः शान्तास्ते वै भागवतोत्तमाः ।। ५-५० ।।
कर्म्मणा मनसा वाचा परपीडां न कुर्वते ।।
अपरिग्रहशीलाश्च ते वै भागवताः स्मृताः ।। ५-५१ ।।
सत्कथाश्रवणे येषां वर्तते सात्त्विकी मतिः ।।
तद्भक्तविष्णुभक्ताश्च ते वै भागवतोत्तमाः ।। ५-५२ ।।
मातापित्रोश्च शुश्रुषां कुर्वन्ति ये नरोत्तमाः ।।
गङ्गाविश्वेश्वरधिया ते वै भागवतोत्तमाः ।। ५-५३ ।।
ये तु देवार्च्चनरता ये तु तत्साधकाः स्मृताः ।।
पूजां दृष्ट्वानुमोदन्ते ते वै भागवतोत्तमाः ।। ५-५४ ।।
व्रतिनां च यतीनां च परिचर्यापराश्च ये ।।
वियुक्तपरनिन्दाश्च ते व भागवतोत्तमाः ।। ५-५५ ।।
सर्वेषां हितवाक्यानि ये वदन्ति नरोत्तमाः ।।
ये गुणग्राहिणो लोके ते वै भागवताः स्मृताः ।। ५-५६ ।।
आत्मवत्सर्वभूतानि ये पश्यन्ति नरोत्तमाः ।।
तुल्याः शत्रुषु मित्रेषु ते वै भागवतोत्तमाः ।। ५-५७ ।।
धर्म्मशास्त्रप्रवक्तारः सत्यवाक्यरताश्च ये ।।
सतां शुश्रूषवो ये च ते वै भागवतोत्तमाः ।। ५-५८ ।।
व्याकुर्वते पुराणानि तानि शृण्वन्ति ये तथा ।।
तद्वक्तरि च भक्ता ये ते वै भागवतोत्तमाः ।। ५-५९ ।।
ये गोब्राह्मणशुश्रूषां कुर्वते सततं नराः ।।
तीर्थयात्रापरा ये च ते वै भागवतोत्तमाः ।। ५-६० ।।
अन्येषामुदयं दृष्ट्वा येऽभिनवन्दन्ति मानवाः ।।
हरिनामपरा ये च ते वै भागवतोत्तमाः ।। ५-६१ ।।
आरामारोपणरतास्तडापरिरक्षकाः ।।
कासारकूपकर्त्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः ।। ५-६२ ।।
ये वै तडागकर्त्तारो देवसह्मानि कुर्वते ।।
गायत्रीनिरता ये च ते वै भागवतोत्तमाः ।। ५-६३ ।।
येऽभिनन्दन्ति नामानि हरेः श्रुत्वाऽतिहर्षिताः ।।
रोमाञ्चितशरीराश्च ते वै भागवतोत्तमाः ।। ५-६४ ।।
तुलसीकावनं दृष्ट्वा ये नमस्कुर्वते नराः ।।
तत्काष्टाङ्कितकर्णा ये ते वै भागवतोत्तमाः ।। ५-६५ ।।
तुलसीगन्धमाघ्राय सन्तोषं कुर्वते तु ये ।।
तन्मूलमृत्तिकां ये च ते वै भागवतोत्तमाः ।। ५-६६ ।।
आश्रमाचाचरनिरतास्तथैवातिथिपूजकाः ।।
ये च वेदार्थवक्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः ।। ५-६७ ।।
शिवाप्रियाः शिवासक्ताः शिवपादार्च्चने रताः ।।
त्रिपुण्ड्रधारिणो ये च ते वै भागवतोत्तमाः ।। ५-६८ ।।
व्याहरन्ति च नामानि हरेः शम्भोर्महात्मनः ।।
रुद्राक्षालङ्कृता ये च ते वै भागवतोत्तमाः ।। ५-६९ ।।
ये यजन्ति महादेवं ऋतुभिर्बहुदक्षिणैः ।।
हरिं वा परया भक्त्या ते वै भागवतोत्तमाः ।। ५-७० ।।
विदितानि च शास्त्राणि परार्थं प्रवदन्ति ये ।।
सर्वत्र गुणभाजो ये ते वै भागवताः स्मृताः ।। ५-७१ ।।
शिवे च परमेशे च विष्णौ च परमात्मनि ।।
समबुद्ध्या प्रवर्त्तन्ते ते वै भागवताः स्मृताः ।। ५-७२ ।।
शिवाग्रिकार्यनिरताः पञ्चाक्षरजपे रताः ।।
शिवध्यानरता ये च ते वै भागवतोत्तमाः ।। ५-७३ ।।
पानीयदाननिरता येऽन्नदानरतास्तथा ।।
एकादर्शीव्रतरता वै भागवतोत्तमाः ।। ५-७४ ।।
गोदाननिरता ये च कन्यादानरताश्च ये ।।
मदर्थं कर्म्मकर्त्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः ।। ५-७५ ।।
एते भागवता विप्र केचिदत्र प्रकीर्तिताः ।।
मयाऽपि गदितुं शक्या नाब्दकोटिशतैरपि ।। ५-७६ ।।
तस्मात्त्वमपि विप्रेन्द्र सुशीलो भव सर्वदा ।।
सर्वभूताश्रयो दान्तो मेत्रो धर्म्मपरायणः ।। ५-७७ ।।
पुनर्युगान्तपर्य्यन्तं धर्म्मं सर्वं समाचरन् ।।
मन्मूर्त्तिध्याननिरतः परं निर्वाणमाप्स्यसि ।। ५-७८ ।।
एवं मृकंडुपुत्रस्य स्वभक्तस्य कृपानिधिः ।।
दत्त्वा वरं स देवेशस्तत्रैवांतरधीयत ।। ५-७९ ।।
मार्कण्डेयो महाभागो हरिभक्तिरतः सदा ।।
चचार परमं धर्ममीजे च विधिवन्मखैः ।। ५-८० ।।
शालप्रामे महाक्षेत्रे तताप परमं तपः ।।
ध्यानक्षपितकर्मा तु परं निर्वाणमात्पवान् ।। ५-८१ ।।
तस्माज्जन्तुषु सर्वेषु हितकृद्धरिपूजकः ।।
ईप्सिवं मनसा यद्यनत्तदान्प्रोत्यसंशयम् ।। ५-८२ ।।
सनक उवाच ।।
एतत्सर्वं निगदितं त्वया पृष्टं द्विजोत्तम ।।
भगवद्भक्ति माहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।। ५-८३ ।।
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे मार्कण्डेयवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ।। ५ ।।


text:
ऎतरेयोपनिषत्
स्वामि सच्चिदानन्देन्द्र सरस्वति, श्री
संस्करण 1 | pp 1 - 228 | 2008
- प्रथमः भागः — ऎतरेयद्वितीयारण्यके अध्यायाः १, २, ३
- प्रथमोऽध्यायः
- प्रथमः खण्डः — आत्मज्ञानमाहात्म्यम्-अप्रमत्तैः आत्मज्ञानाय प्रयतितव्यम्-आत्मज्ञानानधिकारिणः-तिस्त्रः प्रजाः कर्मणः ज्ञानात् च प्रच्युताः-पूर्वमन्त्रस्यैव विवरणम् - पृष्ठानि
- द्वितीयः खण्डः — लोकत्रयस्य उक्थत्वम्-इत्यधिदैवतमथाध्यात्मम्-पुरुषस्य आध्यात्मिकं उक्थत्वम्-अशीतिरूपान्नस्य व्याख्यानम्-जगतोऽन्नान्नादरूपत्वम्
- तृतीयः खण्डः — सृष्टेः पुरुषस्य रेतोरूपत्वम्-पुरुषस्य अन्नमयत्वम्-अन्नमयज्ञानफलम्
- चतुर्थः खण्डः — लोकप्राणस्य अत्तृत्वम्-प्राणाब्रह्मणः ऊरुशब्दवाच्यत्वम्-प्राणब्रह्मणः उदरत्वम्-प्राणव्रह्मणः उरस्त्वम्-उदरे हृदये प्राणब्रह्मदृष्टिः-प्राणस्य शिरस्त्वम्-उक्थशबद-निमित्तत्वम्प्राणस्यैव उक्थत्वं नेतरेन्द्रियाणाम्-प्रकारान्तरेण प्राणस्य उक्थत्वम्-प्राणम् उक्थमुपासीत-प्राणस्य सर्वात्मत्वम्
- पञ्चमः खण्डः — प्राणस्य कालात्मत्वम्-प्राणस्य देवात्मत्वम्-प्राणविदः सर्वात्मत्वम्-प्राणोपासकस्य ऎशवर्यम्-प्राणस्य सत्यशब्दवाच्यत्वम्-प्राणविदः माहात्म्यम्
- षष्ठः खण्डः — प्राणस्य वाक्तन्तिः नामदामेत्युपासनम्-उपासनस्य फलम्-प्राणस्य बृहतीरूपेण छन्दोव्यापकत्वम्-उपासनस्य फलम्-प्राणस्य माहात्म्यम्-प्राणस्य व्यापकत्वम्-प्राणस्य सर्वाधारत्वम्
- सप्तमः खण्डः — पुरुषस्य विभूतयः-प्राणस्य वाचः पृथिव्यग्निरूपत्वम्-प्राणस्य घ्राणेन वाय्वन्तरिक्षरूपत्वम्-प्राणस्य चक्षुषा द्युलोकादित्यरूपत्वम्-प्राणस्य श्रोत्रस्य दिक्चन्द्रमस्त्वम्-प्राणस्य मनसा अब्वरुणरूपत्वम्
- अष्टमः खण्डः — जगतः अब्भूयस्त्वं प्राणविभूतिश्च-प्राणस्य भूतिरूपेणोपासनम्-प्राणस्य अमृतत्वोपासनम्
- द्वितीयोऽध्यायः
- प्रथमः खण्डः — प्राणस्य शतर्चित्वम्-प्राण एव गृत्समदः-प्राणः विश्वामित्रः-प्राणः वामदेवः-प्राणोऽत्रिः
- द्वितीयः खण्डः — प्राणः भरद्वाजः-प्राणो वसिष्ठः-प्राणः प्रागथाः-प्राणः पावमान्यः-प्राणस्य महासूक्तक्षुद्रसूक्तत्वम्-प्राणः सूक्तम्-प्राणः ॠक्-प्राणोऽर्धर्चः-प्राणः पदम्-प्राणोऽक्षरम्
- तृतीयः खण्डः — तिस्त्रः तृचाशीतयः प्राणस्य अन्नम्-प्राणस्य सर्वात्मत्वम्
- चतुर्थः खण्डः — बृहतीसहस्त्रस्य शरीरादिसम्पादनम्-बृहती सहस्त्रस्य पुरुषायुष्ट्वम्-प्राणबृहतीसहस्त्रसम्बन्धः-प्राणस्य सूर्यात्मत्वम्
- तृतीयोऽध्यायः
- प्रथमः खण्डः — प्राणस्योक्थस्य पञ्चविधत्वम्-पञ्चविधे उक्थे उअन्नान्नादरूपत्वम्-अन्नान्नादोपासनफलम्-अन्नादेषु पुरुषस्य श्रैष्ट्यम्
- द्वितीयः खण्डः — पुरुषे आत्मविभूतिः आविस्तरा-आविस्तरत्वस्य विवरणम्-प्राणभृत्सु आविस्तरत्वम्-पुरुषस्य आविस्तरत्वम्
- तृतीयः खण्डः — पुरुषस्य समुद्रत्वम्-पुरुषस्य पञ्चविधत्वम्-वायोः पञ्चविधत्वम्-यज्ञस्य पञ्चविधत्वम्
- चतुर्थः खण्डः — यज्ञे यज्ञं प्रतिष्ठितम्-उक्थस्य पञ्चविधत्वम्-राजानि साम्नि पञ्चविधत्वम्-बृहतीसहस्त्रं पञ्चविधम्-बृहतीसहस्त्रविवरणम्
- पञ्चमः खण्डः — बृहतीसहस्त्रसंपादने पक्षान्तरम्-बृहतीसहस्त्रमेव संपादयेत्
- षष्ठः खण्डः — बृहतीसहस्त्रस्य वाचः व्यापकत्वम्-महदुक्थं पञ्चविधम्-सत्यकथनस्य अनृतकथनस्य च फलम्-ब्रह्मणो ओंकारवाचकत्वम्-अदातुः अनृतवादिनो फलम्-वाचः महिमा-वाचः प्राणरूपत्वम्
- सप्तमः खण्डः — इन्द्रस्य प्राणस्य लोके मिथुनरूपत्वम्
- अष्टमः खण्डः — प्राणस्य पञ्चविधस्य व्यापकत्वम्-प्राणस्य ऎश्वर्यम्-प्राणे सर्वमाश्रितम्-प्राणोपासकस्य विभूतिः-प्राणस्य अहंनामत्वम्-बृहतीसहस्त्रेण पुरुषायुषः प्राप्तिः-शरीररथे प्राणः स्वामी-जीवरथवर्णनम्
- ऎतरेयोपनिषत्सारः
- मन्त्राणामनुक्रमणिका
- भाष्यस्थमुख्यशब्दसूची
- प्रथमोऽध्यायः
- द्वितीयः भागः — ऎतरेयद्वितीयारण्यके अध्यायाः ४, ५, ६
- उपक्रमणिका, आङ्ग्लभाषामयी
- भूमिका
- संकेताक्षरविवरणम्
- अवतरणिकाभाष्यम्
- प्रथमोऽध्यायः
- प्रथमः खण्डः — (लोकलोकपालानां सृष्टिः) — व्याकृताव्याकृतयोः तारतम्यम्-अद्वितीयात्मनः सृष्टिः-अद्वितीयात्मन् ईक्षणम्-लोकानां सृष्टिः-लोकपालानां सृष्ट्यर्थं विराजः सृष्टिः - विराट्पुरुषद्देवतानामुत्पत्तिः
- द्वितीयः खण्डः — (देवतानां संसारबन्धः) — संसारस्य वर्णनम्-देवताप्ययेनापि न मुक्तिः-देवातानामशनायापिपासाभ्यां पीडा-देवातानां योग्यमधिष्ठानम्-देवातानामशनायापिपासयोश्च नित्यः संबन्धः ।।
- तृतीयः खण्डः — (अन्नस्य सृष्टिः, सृष्टौ आत्मनः प्रवेशः) — देवताभ्योऽन्नस्य सृष्टिः-अन्नस्य पलायन्म्, तद्ग्रहणे प्रयत्नः-अन्नस्य ग्रहणम्-सृष्टौ प्रवेशः कर्तव्य इत्यात्मन् ईक्षणम्-आत्मनः शरीरप्रवेशः-आत्मनस्त्रय आवसथाः-ब्रह्मसाक्षात्कारः ।।
- प्रथमाध्यायतात्पर्यविषये चर्चा — सृष्टिप्रवेशश्रुतेरेकात्मज्ञाने तात्पर्यम्-प्रवेशश्रुतिरर्थवादः-आक्षेपः - एकात्मज्ञानं प्रमाणविरुद्धम्-सिद्धान्तः-आत्मा न प्रत्यक्षस्यानुमानस्य वा विषयः-आत्मनः श्रोतृत्वादिधर्माणां विषये शङ्का-श्रोतृत्वादयो नात्मनः कादाचित्का धर्माः-आत्मविषये भ्रान्तेः कारणम्-अन्नस्य सृष्टिः, सृष्टौ आत्मनः प्रवेशः-आत्मवेदनप्रकारः ।।
- द्वितीयोऽध्यायः
- तृतीयोऽध्यायः
- ऎतरेयोपनिषत् सारः
- मंत्रानुक्रमणिका
- भाष्यस्थमुख्यशब्दसूची


text:
चन्द्रदेवब्राह्मणनीलसमागमवर्णनम्
नील उवाच ।
स्वागतं ते व्दिजश्रेष्ठ दिष्टया प्राप्तोऽसि मेऽन्तिकम् ।
अर्च वीयोऽसि विप्रेन्द्र अतिथिस्त्वमतो मम ॥४६१॥
वरं वरय भद्रं ते यथेष्टं मनसि प्रियम् ।
गृहं च मे तथा पश्य तत्रास्व च यथासुखम् ॥४६२॥
चन्द्रदेव उवाच ।
अवश्यं मे वरो देयस्त्वया नागेन्द्रसत्तम ।
वरयामि वरं देव तन्मे त्वं दातुमर्हसि ॥४६३॥
कश्मीरेषु जनो नित्यं वसतां भीमविक्रम ।
किश्येत हि सदा लोक: निष्कामन् प्रविशन् पुन: ॥४६४॥
गृहानिह नरास्त्यक्त्वा पुराणि विविधानि च ।
गच्छन्ति हिमभीता ये ते वसन्त्विह नागराट् ॥४६५॥
सदैव सुखिनो नित्यं पुत्रपौषसुखान्विता: ।
वसन्तु त्वत्प्रसादेन वर एषो वृतो मया ॥४६६॥
एवमस्तु व्दिजश्रेष्ठ वसन्विह नरा: सदा ।
पालयन्तस्तु मव्दाक्यं केशवाद्यन्मया श्रुतम् ॥४६७॥
इति नीलमते ब्राह्मन वरलाभवर्णनम् ।
बृहदश्व उवाच ।
एवमुक्त्वा तदा नीलो ब्राह्मणं स्वं निवेशनम् ।
नीत्वा संभोज्य संपूज्य ब्राह्मणं तं यथाविधि ॥४६८॥
कश्मीरायां वसत्यर्थ सदाचारान् जगाद वै ।
व्दिजश्चोवास षएमासान् सुखं नीलनिवेशने ॥४६९॥
चैत्र्यां ततो व्यतीतायां प्राविशन् सर्वतो जना: ।
राजा वीर्योदयाख्यश्च हस्त्यश्वैर्बहुभिर्वृत: ॥४७०॥
प्रविष्टेषु जनौघेषु व्दिजो नीलेन योजित: ।
युवा धनौघसहितो दृष्टचेता: महोज्ज्वल: ॥४७१॥
आरुढो नाग भुवनादागत: ख्यातिमन्तत: ।
राज्ञा (सं) मृग्यमानोऽसौ ययौ वीर्योदयं नृपम् ॥४७२॥
तस्य सर्व यथावृत्तं कथयामास स व्दिज: ।
प्रसादं नागराजस्य नीलस्य सुमहात्मन: ॥४७३॥
निशन्यासौ महीपाल: महं कृत्वा शुभोदयम् ।
समुचित्य च पौरांश्च विप्रोक्तं सन्येवदयत् ॥४७४॥
इत्यं स सर्वलोकेषु कथयित्वा स पर्थिव : ।
विदध्व मिति प्रीत्या तान् कारयामास तन्मतम् ॥४७५॥
इति श्री नीलमते चन्द्रदेवब्राह्मणनीलसमागमवर्णनम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
वृश्चिक
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
वृश्चिकः, पुं, (व्रश्चू छेदने + “वृश्चिकृष्योः किकन् ।” उणा० २ । ४० । इति किकन् ।) शूककीटः । इत्यमरः ॥ शुयापोका इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । शूककीटकः २ । इति शब्दरत्नावली ॥ कीट- विशेषः । विछा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । अलिः २ द्रोणः ३ वृश्चनः ४ । इति राज- निर्घण्टः ॥ द्रुणः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ पृदाकुः ६ अरुणः ७ अली ८ । इति जटा- धरः ॥ * ॥ वृश्चिकविषस्य लक्षणमाह । “दहत्यग्निरिवादौ च भिनत्तीवोर्द्ध्वमाशु च । वृश्चिकस्य विषं याति पश्चाद्दंशोऽवतिष्ठते ॥” असाध्यवृश्चिकदष्टस्य लक्षणमाह । “दष्टोऽसाध्यैस्तु हृद्घ्राणरसनोपहतो नरः । मांसैः पतद्भिरत्यर्थं वेदनार्त्तो जहात्यसून् ॥” असाध्यैर्व्वृश्चिकैस्तेषामेवानुवृत्तैः । हृदादिषू- पहतः हृदादिकार्य्यरहितो भवति । अत्यर्थं वेदनार्त्त इत्यन्वयः ॥ * ॥ अस्य चिकित्सा । “जीरकस्य कृतः कल्को घृतसैन्धवसंयुतः । सुखोष्णो मधुना लेपाद्वृश्चिकस्य विषं हरेत् ॥ गन्धमाघ्राय मृदितसूर्य्यावर्त्तदलस्य तु । वृश्चिकेन नरो विद्धः क्षणाद्भवति निर्व्विषः ॥” इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ अथ वृश्चिकविषहरमन्त्रः । ओ~ सर स्फुः ह ओ~ हिलि मिलि चिलि चिलि स्फुः ब्रह्मणे स्फुः सर्व्वेभ्यो देवेभ्यः स्फुः । इति तन्त्रसारः ॥ * ॥ (यथा, ऋग्वेदे । १ । १९१ । १६ । “वृश्चिकस्यारसं विषमरसं वृश्चिक ते विषम् ॥” “वृश्चिकस्यैतद्विषं अरसमसारं बाधकं न भवति ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ विषस्य विशेषविवरणन्तु अत्रैव १ -- १६ मन्त्रेषु द्रष्टव्यम् ॥ * ॥) मेषादि- द्वादशराश्यन्तर्गताष्टमराशिः । अस्याधिष्ठात्री देवता वृश्चिकः । विशाखाशेषपादानुराधा- ज्येष्ठासमुदायेनैतद्राशिर्भवति । स च शीर्षो- दयः । श्वेतवर्णः । जलराशिः । उत्तरदिक्पतिः । कफप्रकृतिः । जलचरः । बहुपुत्त्रः । बहुस्त्री- सङ्गः । चित्रतनुः । विप्रवर्णश्च । अस्य विशेष- संज्ञाः । सौम्यः । अङ्गना । युग्मम् । समः । स्थिरः । पुष्करः । सरीसृपजातिः । ग्राम्यः । तद्राशिजात एतादृशो भवति । मौनी । मन्द- गतिः । कृपालुः । कुबुद्धिः । नीचसङ्गश्च । इति बृहज्जातकादयः ॥ * ॥ तल्लग्नजातफलम् । “वृश्चिकोदयसंजातः शौर्य्यवानतिदुष्टधीः । भवेद्विज्ञानसम्पन्नो विग्रही सुभगः सुधीः ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ * ॥ ओषधीभेदः । इति भेदिनी ॥ हालिकः । हालः । इति संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥ मदन- वृक्षः । कर्कटः । गोमयकीटः । इति भरतः ॥ अग्रहायणमासः । इति सारसुन्दरी ॥
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
वृश्चिक पुं।
ऊर्णादिभक्षककृमिविशेषः
समानार्थक:वृश्चिक,शूककीट
2।5।14।1।1
वृश्चिकः शूककीटः स्यादलिद्रुणौ तु वृश्चिके। पारावतः कलरवः कपोतोऽथ शशादनः॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, मनुष्येतरः, जन्तुः, कीटः
वृश्चिक पुं।
वृश्चिकः
समानार्थक:अलि,द्रुण,वृश्चिक
2।5।14।1।5
वृश्चिकः शूककीटः स्यादलिद्रुणौ तु वृश्चिके। पारावतः कलरवः कपोतोऽथ शशादनः॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, मनुष्येतरः, जन्तुः, उभयचरः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
वृश्चिक¦ पु॰ व्रश्च--किकन्। (विछा)
१ कीटभेदे राजनि॰। कीट-शब्दे दृश्यम्।
२ शुककीटे (शुयापोका) अमरः। मेषादितः
३ अष्टमे राशौ ज्या॰
४ ओषधिभेदे मेदि॰।
५ मदनवृक्षे
६ कर्कटे
७ गोमयकीटे च भरतः।
८ नालिकेसंक्षिप्तसारः। घृश्चिकराशिश्च
२१
६०
० कलात्मकस्य राशिचक्रस्य
१२
६० कलोपरि
१८
०० कलात्मकः विशाखाशेषपादानुराधाज्ये-ष्ठानक्षत्रात्मकः स च शीर्षोदयः श्वेतवणः जलराशिःउत्तरदिक्पतिः कफप्रकृतिः जलमयः बहुपुत्रः बहु-स्त्रीसङ्गः चिक्वणवर्णः विप्रवर्णः सौम्यः अङ्गनारूपःसमराशिः स्थिरः पुष्करसंज्ञः सरीसृपजातिः ग्राम्यः” वृहज्जातके दृश्यम्। [Page4955-a+ 38]
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
वृश्चिक¦ m. (-कः)
1. A scorpion.
2. The sign Scorpio of the zodiac.
3. A hairy caterpillar.
4. A crab.
5. A sort of beetle found in cow- dung.
6. A centipede.
7. A thorny shrub, (Vangueria spinosa.)
8. The month when the sun is in Scorpio. f. (-का) A potherb. (Basella.) E. व्रश्च् to cut, Una4di aff. किकन्, and the semi-vowel changed to the vowel.
Apte[सम्पाद्यताम्]
वृश्चिकः [vṛścikḥ], [व्रश्च्-किकन्]
A scorpion.
The sign Scorpio of the zodiac.
A crab.
A centipede.
A kind of beetle.
A hairy caterpillar.
The month when the sun is in Scorpio. -का, -की An ornament for the toes.
Comp. ईशः ruler of the (zodiacal sign) Scorpio.
the planet Mercury.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
वृश्चिक m. a scorpion , etc. etc.
वृश्चिक m. the zodiacal sign Scorpio VarBr2S. Pur.
वृश्चिक m. the month when the sun is in Scorpio W.
वृश्चिक m. a kind of caterpillar covered with bristles L.
वृश्चिक m. a sort of beetle found in cow-dung W.
वृश्चिक m. a centipede ib.
वृश्चिक m. N. of various plants (Boerhavia Procumbens = मदनetc. ) L.
वृश्चिक etc. See. p. 1011 , col. 3.
Vedic Index of Names and Subjects[सम्पाद्यताम्]
Vṛścika in the Rigveda[१] and the Atharvaveda[२] denote ‘scorpion.’ Its poison was feared[३] like that of serpents. It is described as lying torpid in the earth during winter.[४]
- ↑ i. 191, 16.
- ↑ x. 4, 9, 15;
xii. 1, 46;
Śāṅkhāyana Āraṇyaka, xii. 27.
- ↑ Rv., loc. cit.;
Av. x. 4, 9. 15.
- ↑ Av. xii. 1, 46.
Cf. Zimmer, Altindisches Leben, 98.


text:
।।संकटनाशन गणेश स्तोत्र।।
।।संकटनाशन गणेश स्तोत्र।।
प्रणम्यं शिरसा देव गौरीपुत्रं विनायकम।
भक्तावासं: स्मरैनित्यंमायु:कामार्थसिद्धये।।1।।
प्रथमं वक्रतुंडंच एकदंतं द्वितीयकम।
तृतीयं कृष्णं पिङा्क्षं गजवक्त्रं चतुर्थकम।।2।।
लम्बोदरं पंचमं च षष्ठं विकटमेव च।
सप्तमं विघ्नराजेन्द्रं धूम्रवर्ण तथाष्टकम् ।।3।।
नवमं भालचन्द्रं च दशमं तु विनायकम।
एकादशं गणपतिं द्वादशं तु गजाननम।।4।।
द्वादशैतानि नामानि त्रिसंध्य य: पठेन्नर:।
न च विघ्नभयं तस्य सर्वासिद्धिकरं प्रभो।।5।।
विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी लभते धनम्।
पुत्रार्थी लभते पुत्रान् मोक्षार्थी लभते गतिम् ।।6।।
जपेद्वगणपतिस्तोत्रं षड्भिर्मासै: फलं लभेत्।
संवत्सरेण सिद्धिं च लभते नात्र संशय: ।।7।।
अष्टभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्च लिखित्वां य: समर्पयेत।
तस्य विद्या भवेत्सर्वा गणेशस्य प्रसादत:।।8।।
॥ इति श्रीनारदपुराणे संकष्टनाशनं गणेशस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
For Free Download Shree Sankat Nashan Ganesh Strotra
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
विल्ञुः
विल्ञुः (Vilnius) एतल्लेतुवाया राजधानी। एतन्नगरं देशस्य दक्षिणपूर्वे स्थितम्. ३० किमि शुक्लरास्यायाः सीम्नः। ५४०००० जनाः तत्र वसन्ति। विल्ञुर् विल्ञमण्डलस्य केद्रम् अस्ति। नगरम् अद्भूतस्य सौनदर्य्स्य स्थाने तिष्ठति। वनपूर्णाः पर्वता नेर्या (Neris) विल्ञायाश्च (Vilnia) नदीभ्यां छिन्नाः। पुराणनगरम् बहुभिर् मन्दिरैर् हर्म्यैः पूराणैर् गृहैः सम्पूर्णम्। विल्ञुविश्वविद्यालयम् अस्ति।
विल्ञुर् राज्ञा गेदिमिनेन १३२३ वर्षे स्थापितः परन्त्वेतत्पवित्रं स्थानं वस्तम् पूराणात्। इह देवस्य पेर्कूनस्य तदानीम् अभूत्।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २५२
धनुर्वेदकथनम्[सम्पाद्यताम्]
अग्निरुवाच
भ्रान्तमुद् भ्रान्तमाविद्धमाप्लुतं विप्लुतं सृतं ।
सम्पातं समुदीशञ्च श्येनपातमथाकुलं ।। २५२.१ ।।
उद्धूतमवधूतञ्च सव्यं दक्षिणमेव च ।
अनालक्षितविस्फोटौ करालेन्द्रमहासखौ ।। २५२.२ ।।
विकरालनिपातौ च विभीषणभयानकौ ।
समग्रार्द्धतीयांशपादपादार्द्धवारिजाः ।। २५२.३ ।।
प्रात्यालीढमथालीढं वराहं लुलितन्तथा ।
इति द्वात्रिंशतो ज्ञेयाः खड्गचर्मविधौ रणे ।। २५२.४ ।।
परवृत्तमपावृत्तं गृहीतं लघुसञ्ज्ञितं ।
ऊद्र्ध्वात् क्षइप्तमधः क्षिप्तं सन्धारितविधारितं ।। २५२.५ ।।
श्येनपातं गजपानं ग्राहग्राह्यन्तथैव च ।
एवमेकादशविधा ज्ञेयाः पाशविधा रणाः ।। २५२.६ ।।
ऋज्वायतं विशालञ्च तिर्य्यग्भ्रामितमेव च ।
पञ्चकर्म विनिर्द्दिष्टं व्यस्ते पाशे महात्मभिः ।। २५२.७ ।।
छेदनं भेदनं पातो भ्रमणं शयनं तथा ।
विकर्त्तनं कर्त्तऩञ्च चक्रकर्मेदमेव च ।। २५२.८ ।।
आस्फोटः क्षेडनं भेदस्त्रासान्दोलितफौ तथा ।
शूलकर्माणि जानीहि षष्ठमाघातसञ्ज्ञितं ।। २५२.९ ।।
दृष्टिघातं भुजाघातं पार्श्वघातं द्विजोत्तम ।
ऋजुपक्षेषुणा पातं तोमरस्य प्रकीर्त्तितं ।। २५२.१० ।।
आहतं विप्र गोमूत्रप्रभूतङ्कमलासनं ।
ततोर्द्धगात्रं नमितं वामदक्षिणमेव च ।। २५२.११ ।।
आवृत्तञ्च चपरावृत्तं पादोद्धतमवप्लुतं ।
हंसमर्द्दं विमर्दञ्च३ गदाकर्म प्रकीर्त्तितं ।। २५२.१२ ।।
करालमवघातञ्च दंशोपप्लुतमेव च ।
क्षिप्तहस्तं स्थितं शून्यं परशोस्तु विनिर्दिशेत् ।। २५२.१३ ।।
ताडनं छेदनं विप्र तथा चूर्णनमेव च ।
मुद्गरस्य तु कर्माणि तथा प्लवनघातनं ।। २५२.१४ ।।
सं श्रान्तमथ विश्रान्तं गोविसर्गं सुदुर्द्धरं ।
भिन्दिपालस्य कर्माणि लगुडस्य च तान्यपि ।। २५२.१५ ।।
अन्त्यं मध्यं परावृत्तं निदेशान्तं द्विजोत्तम ।
वज्रस्यैतानि कर्माणि लगुडस्य च तान्यपि ।। २५२.१६ ।।
हरणं छेदनं घातो बलोद्धारणमायतं ।
कृपाणकर्म निर्दिष्टं पातनं स्फोटनं तथा ।। २५२.१७ ।।
त्रासनं रक्षणं घातो बलोद्धरणमायतम् ।
क्षेपणीकर्म निर्दिष्टं यन्त्रकर्मैतदेव तु ।। २५२.१८ ।।
सन्त्यागमवदंशश्च वराहोद्धूतकं तथा ।
हस्तावहस्तमालीनमेकहस्तावहस्तके ।। २५२.१९ ।।
द्विहस्तवाहुपाशे च कटिरेचितकोद्गते ।
उरोललाटघाते च भुजाविधमनन्तथा ।। २५२.२० ।
द्विहस्तवाहुपाशे च कटिरेचिककोद्गते ।
गात्रसंश्लेषणं शान्तं तथा गात्रविपर्य्ययः ।। २५२.२१ ।।
ऊद्र्ध्वप्र्हारं घातञ्च गोमूत्रं सव्यदक्षिणे ।
पारकन्तारकं दण्डं४ करवीरन्धमाकुलं ।। २५२.२२ ।।
तिर्य्यग्बन्धमपामार्गं५ भीमवेगं सुदर्शनं ।
सिंहाक्रान्तं गजाक्रान्तं गर्द्दभाक्रान्तमेव च ।। २५२.२३ ।।
गदाकर्माणि जानीयान्नियुद्धस्याथ कर्म च ।
आकर्षणं विकषञ्च बाहूनां मूलमेव च ।। २५२.२४ ।।
ग्रीवाविपरिवर्त्तञ्च पृष्ठभङ्गं सुदारुणं ।
पर्य्यासनविपर्य्यासौ पशुमारमजाविकं ।। २५२.२५ ।।
पादप्रहारमास्फोटं ककटिरेचितकन्तथा ।
गात्रश्लेषं स्कन्धगतं महीव्याजनमेव च ।। २५२.२६ ।।
उरोललाटघातञ्च विस्पष्टकरणन्तथा ।
उद्धूतमवधूतञ्च तिर्य्यङ्मार्गगतं तथा ।। २५२.२७ ।।
गजस्कन्धमवक्षेपमपराङ्मुखमेव च ।
देवमार्गमधोमार्गममार्गगमनाकुलं ।। २५२.२८ ।।
यष्टिघातमवक्षेपो वसुधादारणन्तथा ।
जानुबन्धं भुजाबन्धं गात्रबन्धं सुदारुणं ।। २५२.२९ ।।
विपृष्ठं सोदकं शुभ्रं भुजावेष्टितमेव च ।
सन्नद्धैः संयुगे भाव्यं सशस्त्रैस्तैर्गजादिभिः ।। २५२.३० ।।
वराङ्कुशधरौ चोभौ एको ग्रीवागतोऽपरः ।
स्कन्धगौ द्वौ च धानुष्कौ द्वौ च खड्गधरौगजे ।। २५२.३१ ।।
रथे रणे गजे चैव तुरङ्गाणां त्रयं भवेत् ।
धानुष्काणान्त्रयं प्रोक्तं रक्षआर्थे तुरगस्य च ।। २५२.३२ ।।
धन्विनो रक्षणार्थाय चर्मिणन्तु६ नियोजयेत् ।
स्वमन्त्रैः शस्त्रमभ्यर्च्य शास्त्रान्त्रैलोक्यमोहनं ।। २५२.३३ ।।
यो युद्धे याति स जयेदरीन् सम्पालयेद्भुवं ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये नाम द्विपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।


text:
जे इच्छा असूनही काही कारणास्तव पूर्ण रामायण वाचू शकत नाहीत , त्यांनी या शतश्लोकी रामायणाचा पाठ करावा.. हा तेवढाच फलद्रुप आहे.. श्री महागणपतये नम: श्री सरस्वत्यै नम: श्रीपादवल्लभ नृसिंहसरस्वती श्रीगुरु दत्तात्रेयाय नम: शुक्लाम्बरधरम विष्णुम शशीवर्णम चतुर्भुजं प्रसन्न वदनं ध्यायेत सर्व
स्कन्दपुराणम् प्रभासखण्डः
स्कन्दपुराणम् प्रभासखण्डः पूर्ववर्ती पृष्ठः (अध्यायाः २११ – २८०) अध्यायाः २८१ – ३६५ ।। ईश्वर उवाच ।। ।। कस्यचित्त्वथ कालस्य त्रिदशावश्विनौ प्रिये ।।कृताभिषेकां विवृतां सुकन्यां तामपश्यताम् ।। १ ।। तां दृष्ट्वा दर्शनीयांगीं देवराजसुतामिव ।। ऊचतुः समभि द्रुत्य नासत्यावश्विनावथ ।। २ ।।
रेवा खंड स्कंद पुराण 4
रेवा खंड स्कंद पुराण 91 to 116 last अध्याय ९१ राजोवाच – अन्यच्च श्रोतुमिच्छामि केन गङ्गावतारिता । रुद्रशीर्षस्थिता पुण्या देवी कथमिहागता ॥ ९१.१ ॥ पुण्या देवशिलानाम तस्या माहात्म्यमुत्तमम् । एतदाख्याहि मे सर्वं प्रसादात्पुरुषोत्तम ॥ ९१.२ ॥ रुद्र उवाच –
रेवा खंड स्कंद पुराण 3
रेवा खंड स्कंद पुराण 61 to 90 अध्याय ६१ युधिष्ठिर उवाच – श्रुत्वा नानाविधान् धर्मास्त्वत्प्रसादान्महामुने । नाहं तृप्तिं तु गच्छामि नर्मदाख्यानकीर्तनात् ॥ ६१.१ ॥ मार्कण्डेय उवाच – गावः पवित्रमतुलं गावः सर्वार्थसाधकाः । तस्माद्धि गोप्रदानेन शिवभक्त्या प्रमुच्यते ॥
रेवा खंड स्कंद पुराण 2
रेवा खंड स्कंद पुराण 31 to 60 अध्याय ३१ युधिष्ठिर उवाच – हिरण्यबाहुः शापान्ते नगरीं प्राप्य निर्वृतः । दक्षादयः कथं मुक्तास्तस्माच्छापाच्च कथ्यताम् ॥ ३१.१ ॥ मार्कण्डेय उवाच – शृणु राजन्महाबाहो कथ्यमानं निबोध मे । हिरण्यबाहुना शप्ता यावन्मुक्ता द्विजोत्तमाः
रेवा खंड स्कंद पुराण 1
रेवा खंड स्कंद पुराण 01 to 30 अध्याय १ मज्जनमातङ्गगण्डच्युतमदमदिरामोदमत्तालिजालम् । स्नानैः सिद्धाङ्गनानां कुचयुगविगलत्कुङ्कुमासङ्गपिङ्गम् ॥ १.१ ॥ सायं प्रातर्मुनीनां कुशकुसुमचयाच्छन्नतीरस्थनीरम् । पायाद्वो नर्मदाम्भः करिकरभकराक्रान्तरहस्तरङ्गम् ॥ १.२ ॥ मार्कण्डेय उवाच – हिमवच्छिखरे रम्ये सिद्धगन्धर्वसेविते । यक्षविद्याधराकीर्णे नानागणसमन्विते ॥ १.३ ॥ ब्रह्मविष्णुसुराः
स्कंद पुराण
स्कंद पुराण नमः परमदेवाय त्रैगुण्याविजितात्मने । सर्वतो योगरूपाय संसाराभावहेतवे ॥ १.१ ॥ स्थितिसंरोधसर्गाणां हेतवेऽन्तःप्रसारिणे । षड्विंशाय प्रधानाय महादेवाय धीमते ॥ १.२ ॥ प्रजापतेर्महाक्षेत्रे गङ्गाकालिन्दिसंगमे । प्रयागे परमे पुण्ये ब्रह्मणो लोकवर्त्मनि ॥ १.३ ॥ मुनयः संशितात्मानस्तपसा क्षीणकल्मषाः । तीर्थसंप्लवनार्थाय पौर्णमास्यां कृताह्निकाः


text:
मारुतीवर्णन
पद - मारुतीवर्णन (संस्कृत)
(संतपदाची जोड) या चालीवर.
रामदूत हनुमान् विजयते ॥ रामदृत हनुमान् ॥ धृ०॥
यो रघुपतिनासह सुग्रीवं मैत्र्या योजितवान् ॥ विज० ॥१॥
तीर्त्वा दुस्तरसिंधुं सीताशुद्धिं य: कृतवान् ॥ विज० ॥२॥
भित्वाऽरण्यं हत्वा योऽक्षं लंकां ज्वालितवान् ॥ विज० ॥३॥
पुनरेत्य श्रीरामं विठ्ठलमपि यो हर्षितवान् ॥ विजयते ॥४॥
पद - (इसतन धनकी) या चालीवर.
जपंतु कतिचन सोहं सोहं ॥ परमिह राघव तव दासोऽहं ॥धृ०॥
विना कृपां ते कथमपि सोहं ॥ भावो नैव हरिष्यति सोहं ॥ जपं० ॥१॥
तया पुनस्ते अपि मंदोहं ॥ सहजमुपेयां सुखसंदोहं ॥ जपं० ॥२॥
भजंति ये तव दास्यद्रोंहं ॥ त्यजंति ते बत सुरभिसुदोहं ॥ जपं० ॥३॥
त्वं स्पर्श इति विजानें सोहं ॥ अयंच विठ्ठलपंतो लोहं ॥ जपं० ॥४॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
ॐ नमस्ते,
अद्य भारतस्य ६६ तम स्वातन्त्र्य उत्सव: ||
शालीवाहन शक १८६९ तमे वर्षे अधिक-श्रावण मासे कृष्ण पक्षे चतुर्दश्यां अस्माकं राष्ट्र: स्वातन्त्र्यं प्राप्त: |
ईदृश कालात् परम् अपि अस्माकं राष्ट्रे सामान्य-भाषा रूपेण भारतीय भाषा का अपि न प्रचलते इति विपर्यास: ||
वयं सर्वे आङ्ग्ल भाषां एव सामान्य-भाषा इति स्वीकृतवन्त: | एष: अस्मान् चिन्तयितुं प्रेरयति यत् - "स्वातन्त्र्यं" इति उक्ते किं इति ||
इत: परम् वा संस्कृतं अस्माकं राष्ट्र भाषा भवेत् इति आशयेम |
ओल्य्म्पिक्स क्रीडायां भारत राष्ट्र: ६ पदकान जेत्वा आगत: इति गर्व: अस्माकं अद्य |
अग्रे इतोऽपि अधिकान पदकान जयेम इति आशयेम ||
वदतु संस्कृतं, जयतु भारतं |
नरसिंह: |


text:
अथ श्री मधुराष्टकं रचना : श्री वल्लभाचार्य।।
अथ श्री मधुराष्टकं रचना : श्री वल्लभाचार्य।। Madhurashtakam
अधरं मधुरं वदनं मधुरंनयनं मधुरं हसितं मधुरम् ।
हृदयं मधुरं गमनं मधुरंमधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ १ ॥
वचनं मधुरं चरितं मधुरंवसनं मधुरं वलितं मधुरम् ।
चलितं मधुरं भ्रमितं मधुरंमधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ २ ॥
वेणु-र्मधुरो रेणु-र्मधुरःपाणि-र्मधुरः पादौ मधुरौ ।
नृत्यं मधुरं सख्यं मधुरंमधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ३ ॥
गीतं मधुरं पीतं मधुरंभुक्तं मधुरं सुप्तं मधुरम् ।
रूपं मधुरं तिलकं मधुरंमधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ४ ॥
करणं मधुरं तरणं मधुरंहरणं मधुरं स्मरणं मधुरम् ।
वमितं मधुरं शमितं मधुरंमधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ५ ॥
गुंजा मधुरा माला मधुरायमुना मधुरा वीची मधुरा ।
सलिलं मधुरं कमलं मधुरंमधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ६ ॥
गोपी मधुरा लीला मधुरायुक्तं मधुरं मुक्तं मधुरम् ।
दृष्टं मधुरं शिष्टं मधुरंमधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ७ ॥
गोपा मधुरा गावो मधुरायष्टि र्मधुरा सृष्टि र्मधुरा ।
दलितं मधुरं फलितं मधुरंमधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ८ ॥॥
इति श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचितं मधुराष्टकं संपूर्णम् ॥


text:
नारिकेलम्
इदं नारिकेलम् अपि भारते वर्धमानः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । आङ्ग्लभाषायाम् एतत् नारिकेलं Coconut इति उच्यते । अस्य वैज्ञानिकं नाम Cocos nucifera इति । नारिकेलस्य फलं, तैलं, पुष्पं च उपयोगाय योग्यं भवति । नारिकेलस्य उपयोगः दक्षिणभारते अधिकतया क्रियते । तत्रापि कर्णाटकसदृशेषु राज्येषु नारिकेलं विना दिनं न चलति एव । सामान्यतया अत्र प्रतिदिनम् सेव्यमाने क्वथिते, सारे, उपसेचने, व्यञ्जने, ताक्रे, दाधिके वा नारिकेलम् उपयुज्यते । तद्विना अपि विशेषरूपेण नारिकेलेन एव मधुरभक्ष्यम् अपि निर्मीयते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य नारिकेलस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
नारिकेलं बहु उपयोगयोग्यः आहारपदार्थः अस्ति । अयम् आहारपदार्थः गुरुस्निग्धगुणप्रधानः । मधुररसयुक्तः, पित्तशामकः च ।
- “नारिकेलं गुरु स्निग्धं पित्तघ्नं शीतलम् ।
- बलमांसप्रदं हृद्यं बृंहणं बस्तिशोधकम् ॥“ (सुश्रुतसंहितायाः सूत्रस्थानम्)
- १. नारिकेलं शरीरवर्धकं, बलकरं च । अतः कृशकायाः, दुर्बलाः वा सेवेरन् ।
- २. नारिकेलं मूत्रसंस्थनस्य शोधककार्यं करोति । मूत्रसमस्यायुक्ताः सेवेरन् ।
- ३. नारिकेलं मांसप्रदं, हृदयस्य हितकरं च ।
- ४. नारिकेलस्य तैलस्य लेपनेन शरीरस्य कान्तिः वर्धते । शरीरस्य वर्णः अपि वर्धते ।
- ५. नारिकेलस्य तैलं दहनेन जातं व्रणम् अतिशीघ्रं शमयति ।
- ६. नारिकेलस्य जलं (पूर्णतया अवर्धितं नारिकेलम्) मूत्रजनकं, मूत्रविसर्जनार्थम् अपि सहकारकम् ।
- ७. नारिकेलस्य जलं पित्तशामकम् इति कारणात् अनुलोमकं, शूलप्रशमकं च । अतः पित्तस्य कारणात् सञ्जातायाम् उदरबाधायाम् अत्यन्तम् उपयोगकरम् ।
- ८. नारिकेलसारः (अन्तः विद्यमानः श्वेतवर्णीयः भागः) शरीरस्य पुष्टिकरः, शरीरवर्धकः च ।
- ९. नारिकेलस्य तैलं केशवर्धकम् ।
- १०. नारिकेलेन सह खण्डशर्कराम् उपयुज्य कृतः पाकः रुचिकरः आम्लपित्तरोगाणां परिहारकः च ।
- ११. नारिकेलस्य जलं मूत्रजनकाङ्गस्य वैफल्ये, हृदयदौर्बल्ये, शरीरशोथे च न उपयोक्तव्यम् ।
- १२. नारिकेलस्य तैलेन सह सैन्धवलवणं योग्यप्रमाणेन योजयित्वा दग्ध्वा सज्जीकृतं चूर्णम् उदरवेदनायाम्, उदरस्य ज्वलने च उपयोक्तुं शक्यते ।
- १३. नारिकेलपुष्पं क्षीरेण सह पेषणं कृत्वा खण्डशर्करां योजयित्वा गर्भवत्यः सेवन्ते चेत् गर्भपातस्य समस्या न्यूना भवति तथा च गर्भपुष्टिः अपि भवति ।


text:
व्योः संयोगः (Conjunction with v and y)
संस्कृतभाषायां व्योः कस्यापि अन्यस्य व्यञ्जनस्य संयोगे चत्वारि एव रूपाणि सन्ति व्य् व्व् य्व् य्य् इति। पूर्वस्य वकारस्य अथवा पूर्वस्य यकारस्य वकारः यकारः च विहाय केनापि अन्येन व्यञ्जनेन सह संयोगः न भवति। तस्य तथ्यस्य पाणिनिः अस्मिन् सूत्रे ग्रहणं करोति – लोपो व्योर्वलि॥६-१-६६॥ वल् इति ह् य् विहाय सर्वे व्यञ्जनाः (हलः)। यदा व् अथवा य् वलः पूर्वम् अस्ति तदा तस्य लोपः भवति।
मया शब्दकोषे दृष्टम् व्ह् य्ह् इति संयोगात्मकः कोऽपि शब्दः नास्ति।
२०१५-०२-१० मङ्गलवासरः (2015-02-10 Tuesday)


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ४३
यदुवंशवर्णनम्।
सूत उवाच।
इत्येतच्छौनकाद्राजा शतानीको निशम्य तु।
विस्मितः परया प्रीत्या पूर्णचन्द्र इवा बभौ।। ४३.१ ।।
पूजयामास नृपति र्विधिवच्चाथ शौनकम्।
रत्नैर्गोभिः सुवर्णैश्च वासोभिर्विविधैस्तथा।। ४३.२ ।।
प्रतिगृह्य ततः सर्वं यद्राज्ञा प्रहितं धनम्।
दत्वा च ब्राह्मणेभ्यश्च शौनकोऽन्तरधीयत।। ४३.३ ।।
ऋषय ऊचुः।
ययाति र्वशमिच्छामः श्रोतुं विस्तरतो वद।
यदु प्रभृतिभिः पुत्रै र्यदालोके प्रतिष्ठितः।। ४३.४ ।।
सूत उवाच।
यदोर्वंशं प्रवक्ष्यामि ज्वेष्ठस्योत्तमतेजसः।
विस्तरेणानुपूर्व्या च गदतो मे निबोधत ।। ४३.५ ।।
यदोः पुत्रा बभूवुर्हि पञ्च देवसुतोपमाः।
महारथा महेष्वासा नमतस्तान्निबोधत।। ४३.६ ।।
सहस्रजिरथो ज्येष्ठः क्रोष्टु र्नीलोऽन्तिकोलघुः।
सहस्रजेस्तु दायादो शतजिर्नामपार्थिवः।। ४३.७ ।।
शतजेरपि दायादास्त्रयः परमकीर्त्तयः।
हैहयश्च हयश्चैव तथा वेणुहयश्च यः।। ४३.८ ।।
हैहयस्य तु दायादौ धर्मनेत्रः प्रतिश्रुतः।
धर्म्मनेत्रस्य कुन्तिस्तु संहतस्तस्य चात्मजः।। ४३.९ ।।
संहतस्य तु दायादो महिष्मान्नामपार्थिवः।
आसीन्महिष्मतः पुत्रो रुद्रश्रेण्यः प्रतापवान्।। ४३.१० ।।
वाराणस्यामभूद्राजा कथितं पूर्वमेव तु।
रुद्रश्रेणस्य पुत्रोऽभूद् दुर्दमो नाम पार्थिवः।। ४३.११।।
दुर्द्दमस्य सुतो धीमान् कनको नाम वीर्य्यवान्।
कनकस्य तु दायदा श्चत्वारो लोकविश्रुताः।। ४३.१२ ।।
कृतवीर्य्यः कृताग्निश्च कृतवर्मा तथैव च।
कृतोजाश्च चतुर्थोऽभूत् कृतवीर्य्यात्तु सोर्जुनः।। ४३.१३ ।।
जातः करसहस्रेण सप्तद्वीपेश्वरो नृपः।
वर्षायुतं तपस्तेपे दुश्चरं पृथिवीपतिः।। ४३.१४ ।।
दत्तमाराधयामास कार्तवीर्य्योऽत्रिसम्भवम्।
तस्मै दत्तावरास्तेन चत्वारः पुरुषोत्तम।। ४३.१५ ।।
पूर्वं बाहुसहस्रन्तु स वव्रे राजसत्तमः।
अधर्मं चरमाणस्य सद्भिश्चापि निवारणम्।। ४३.१६ ।।
युद्धेन पृथिवीं जित्वा धर्मेणैवानुपालनम्।
संग्रामे वर्तमानस्य वधश्चैवाधिकाद् भवेत्।। ४३.१७ ।।
तेनेयं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता।
समोदधिपरिक्षिप्ता क्षात्रेण विधिना जिता।। ४३.१८ ।।
जज्ञे बाहुसहस्रं वै इच्छत स्तस्य धीमतः।
रथो ध्वजश्च संजज्ञे इत्येवमनुशुश्रुमः।। ४३.१९ ।।
दशयज्ञसहस्राणि राज्ञा द्वीपेषु वै तदा।
निरर्गला निवृत्तानि श्रूयन्ते तस्य धीमतः।। ४३.२० ।।
सर्वे यज्ञा महाराज्ञस्तस्यासन् भूरिदक्षिणाः।
सर्वेकाञ्चनयूपास्ते सर्वाः काञ्चनवेदिकाः।। ४३.२१ ।।
सर्वे देवैः समं प्राप्तै र्विमानस्थैरलङ्कृताः।
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च नित्यमेवोपशोभिताः।। ४३.२२ ।।
तस्य यो जगौ गाथां गन्धर्वो नारदस्तथा।
कार्तवीर्य्यस्य राजर्षेर्महिमानं निरीक्ष्य सः।। ४३.२३ ।।
न नूनं कार्तवीर्य्यस्य गतिं यास्यन्ति क्षत्रियाः।
यज्ञैर्दानै स्तपोभिश्च विक्रमेण श्रुतेन च।। ४३.२४ ।।
स हि सप्तसु द्वीपेषु, खड्गी चक्री शरासनी।
रथीद्वीपान्यनुचरन् योगी पश्यति तस्करान्।। ४३.२५ ।।
पञ्चाशीतिसहस्राणि वर्षाणां स नराधिपः।
स सर्वरत्नसम्पूर्ण श्चक्रवर्त्ती बभूव ह।। ४३.२६ ।।
स एव पशुपालोऽभूत् क्षेत्रपालः स एव हि।
स एव वृष्ट्या पर्जन्यो योगित्वादर्ज्जुनोऽभवत्।। ४३.२७ ।।
योऽसौ बाहु सहस्रेण ज्याघात कठिनत्वचा।
भाति रश्मिसहस्रेण शारदेनैव भास्करः।। ४३.२८ ।।
एष नागं मनुष्येषु माहिष्मत्यां महाद्युतिः।
कर्कोटकसुतं जित्वा पुर्य्यां तत्र न्यवेशयत्।। ४३.२९ ।।
एष वेगं समुद्रस्य प्रावृट्काले भजेत वै।
क्रीड़न्नेव सुखोद्भिन्नः प्रतिस्रोतो महीपतिः।। ४३.३० ।।
ललता क्रीड़ता तेन प्रतिस्रग्दाममालिनी।
ऊर्मि भ्रुकुटिसन्त्रा सा चकिताभ्येति नर्म्मदा।। ४३.३१ ।।
एको बाहुसहस्रेण वगाहे स महार्णवः।
करोत्युह्यतवेगान्तु नर्मदां प्रावृडुह्यताम्।। ४३.३२ ।।
तस्य बाहुसहस्रेणा क्षोभ्यमाने महोदधौ।
भवन्त्यतीव निश्चेष्टाः पातालस्था महासुराः।। ४३.३३ ।।
चूर्णीकृतमहावीचि लीन मीन महातिमिम्।
मारुता विद्धफेनौघ्ज्ञ मावर्त्ताक्षिप्त दुःसहम्।। ४३.३४ ।।
करोत्यालोडयन्नेव दोः सहस्रेण सागरम्।
मन्दारक्षोभचकिता ह्यमृतोत्पादशङ्किताः।। ४३.३५ ।।
तदा निश्चलमूर्द्धानो भवन्ति च महोरगाः।
सायाह्ने कदलीखण्डा निर्वात स्तिमिता इव।। ४३.३६ ।।
एवं बध्वा धनुर्ज्यायामुत्सिक्तं पञ्चभिः शरैः।
लङ्कायां मोहयित्वा तु सबलं रावणं बलात्।। ४३.३७ ।।
निर्जित्य बध्वा चानीय माहिष्मत्यां बबन्ध च।
ततो गत्वा पुलस्त्यस्तु अर्जुनं संप्रसादयत्।। ४३.३८ ।।
मुमोच रक्षः पौलस्त्यं पुलस्त्येनेह सान्त्वितम्।
तस्य बाहुसहस्रेण बभूव ज्यातलस्वनः।। ४३.३९ ।।
युगान्ताभ्र सहस्रस्य आस्फोट स्वशनेरिव।
अहोबत विधे र्वीर्यं भार्गवोऽयं यदाच्छिनत्।। ४३.४० ।।
तद्वै सहस्रं बाहूनां हेमतालवनं यथा।
यत्रापवस्तु संक्रुद्धो ह्यर्जुनं शप्तवान् प्रभुः।। ४३.४१ ।।
यस्माद्वनं प्रदग्धं वै विश्रुतं मम हैहय।
तस्मात्ते दुष्करं कर्म्म कृतमन्यो हरिष्यति।। ४३.४२ ।।
छित्वा बाहुसहस्रन्ते प्रथमन्तरसा बली।
तपस्वी ब्राह्मणश्च त्वां सवधिष्यति भार्गवः।। ४३.४३ ।।
सूत उवाच।
तस्य रामस्तदा त्वासीन् मृत्युः शापेन धीमता।
वरश्चैवन्तु राजर्षेः स्वयमेव वृतः पुरा।। ४३.४४ ।।
तस्य पुत्रशतं त्वासीत् पञ्च पत्र महारथाः।
कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्म्मात्मानो महाबलाः।। ४३.४५ ।।
शूरसेनश्च शूरश्च धृष्टः क्रोष्टुस्तथैव च।
जयध्वजश्च वैकर्ता अवन्तिश्च विशाम्पते।। ४३.४६ ।।
जयध्वजस्य पुत्रस्तु तालजङ्घो महाबलः।
तस्य पुत्रशतान्येव तालजङ्घा इति श्रुताः।। ४३.४७ ।।
तेषां पञ्च कुलाख्याताः हैहयानां माहत्मनाम्।
वीतिहोत्राश्च शार्याता भोजाश्च वन्तयस्तथा।। ४३.४८ ।।
कुण्डिकेराश्च विक्रान्ता स्तालजङ्घा स्तथैव च।
वीतिहोत्रसुतश्चापि आनर्तो नाम वीर्य्यवान्।।
दुर्जेयस्तस्य पुत्रस्तु बभूवामित्रकर्शनः।। ४३.४९ ।।
सद्भावेन महाराज! प्रजा धर्मेण पालयन्।
कार्तवीर्यार्जुनो नाम राजा बाहुसहस्रवान्।। ४३.५० ।।
येन सागरपर्यन्ता धनुषा निर्जिता मही।
यस्तस्य कीर्तयेन्नाम कल्यमुत्थाय मानवः।। ४३.५१ ।।
न तस्य वित्तनाशः स्यान्नष्टञ्च लभते पुनः।
कार्त्तवीर्यस्य यो जन्म कथयेदिह धीमतः।।
यथावत् स्विष्टपूतात्मा स्वर्गलोके महीयते।। ४३.५२ ।।


text:
ताजमहल् प्यालेस्
ताजमहल् प्यालेस् मुम्बयीनगरे स्थितं ताज् उपाहारवसतिगृहम् अतीव प्रसिद्धम् अस्ति । १०५ वर्षेभ्यः अधिकप्राचीनम् एतत् । अत्र ५६५ प्रकोष्ठाः सन्ति । भव्यभवनम् एतत् । मूरिष-ओरियण्टल् -फ्लारण्टेनशिल्पकलामिश्रितां शैलीम् अत्र पश्यामः । मुम्बयीनगरे प्रमुखभागे गेट् वे आफ् इण्डिया समीपे ताज् महल् प्यालेस् अस्ति। मुम्बयीमहानगरे अस्मिन् भवने राजानः महाराजाः विश्वविख्याताः विदेशीयाः अध्यक्षाः, प्रधानमन्त्रिणः, अधिकारिणः, हालिवुडबालिवुड्नटाः च स्थित्वा विश्रान्तिम् अनुभूतवन्तः सन्ति । विश्वविख्याताः क्रिकेटक्रिडकाः अत्र वासं कृतवन्तः सन्ति। अस्य निर्माणविषये एक प्रमुखं कारणमासीत् । पूर्वमत्र व्याट्सन् होटेल् आसीत् । तत्र भारतीयानां प्रवेशः नासीत् । श्री जेमशेडजीटाटा महोदयस्यापि भारतीयः इति प्रवेशः निषेधितः आसीत् । तेन अवमानितः जेमशेडजीटाटा एकम् उपाहारवसतिगृहं निर्मातुं सङ्कल्पं कृतवान् । प्यारिस् डसेल् डार्फ् इत्यादिनगराणि अटित्वा उत्तमानि वस्तूनि चित्वा आनीय भव्यस्य उपाहारवसतिगृहस्य निर्माणं कारितवान् ।


text:
229 तद्विभागस्तु—
अयोगविप्रयोगविशेषत्वाद् विप्रलम्भस्य तत्सामान्याभिधायित्वे विप्रलम्भशब्द उपचरितवृत्तिर्मा भूदिति न प्रयुक्तः । तथा हि—1091उक्त्वा तद्व्यतिक्रमे नायिकान्तरानुसरणे च विप्रलम्भशब्दस्य मुख्यः प्रयोगः । वञ्चनार्थत्वात् तस्य ।
अयोगो विप्रयोगः संभोग इति त्रेधा शृङ्गारविभागकथनम् । अत्र हेतुमाह अयोगविप्रयोगविशेषत्वाद् विप्रलम्भस्येति । अयोगविप्रयोगयोर्विशेषो हि विप्रलम्भ इत्यर्थः । तर्ह्यत्र विप्रलम्भशब्द एव प्रयुज्यतामित्याशङ्क्याह तदिति । वञ्चनार्थो विप्रलम्भशब्दः । एवं चायोगे पारतन्त्र्यादिना वक्ष्यमाणे वञ्चनाभावात्, तथैवाबुद्धिपूर्वकप्रवासविप्रयोगे च वञ्चनाभावात् सर्वत्रायोगे विप्रयोगे च प्रयुज्यमानो विप्रलम्भशब्दो न संगतः स्यात् । इत्थम् उभयगतस्य विशेषस्याभिधायको विप्रलम्भशब्दः । अतस्तत्सामान्याभिधायी विप्रलम्भशब्द इत्युच्यमाने स शब्दे मुख्यतामपहायोपचरितवृत्तिः स्यात् । तेनायोगो विप्रलम्भ इति न युक्त इत्यर्थः । तस्य तद्विशेषाभिधायित्वमेव दर्शयति उक्त्वेति । तद्व्यतिक्रम इति । तस्य वचनस्य व्यतिक्रमे1092 ततो नायिकान्तरानुसरणे चेति । हेतुमाह वञ्चनार्थत्वादिति । वञ्चनं हि विप्रलम्भः । तस्य वञ्चनस्य सर्वेष्वयोगादिष्वननुवृत्तत्वादित्यर्थः ।
-
N.S.P. dattvā saṃketam aprāpte ’vadhyatikrame sādhyena. A.T.A. śāṭhyena in place of sādhyena. of the above line. Bh.Nṛ. has a different reading. See the Introduction.↩
-
A.T.A. gives the following reading head:
dattvā saṃketam aprāpte priye tadvyatikrameṇa śāṭhyena nāyikāntarānusaraṇena ca vipralaṃbhaśabdasya mukhyaḥ prayogaḥ. vañcanārthatvāt tasya. Bh. Nṛ’s pratīka is uktvā instead of dattvā, and vyatikrame and anusaraṇe are in locative instead of instrumental. śāṭhyena or its synonym is not found in Bh. Nṛ’s commentary. After vyatikrame śaṅkayā is found in M.G.T. and Tri.MS. It may perhaps be aśaṅkayā ? See the Introduction.↩


text:
शक्तिचालन
शक्तिचालन -
वज्रासने स्थितो योगी चालयित्वा च कुण्डलिम् ।
कुर्यादनन्तरं भस्त्रां कुण्डलीमाशु बोधयेत् ॥
मूलाधारे आत्मशक्ति: कुण्डली परदेवता ।
शयिता भुजगाकारा सार्द्धत्रिवलयान्विता ॥
यावत् सा निद्रिता देहे तावज्जीव: पशुर्यथा ।
ज्ञानं न जायते तावत् कोटियोगं समभ्यसेत् ॥
उद्घाटयेत् कवाटं च यथा कुञ्चिकया हठात् ।
कुण्डलिन्या: प्रबोधेन ब्रम्हाद्वारं प्रभेदयेत् ॥
नाभिं संवेष्टय वस्त्रेण न च नग्नो बहिस्थित: ।
गोपनीयगृहे स्थित्वा शक्तिचालनमभ्यसेत् ॥
वितस्तिप्रमितं दीर्घं विस्तारे चतुरडगलम् ।
मृदुलं धवलं सूक्ष्मं वेष्टनाम्बरलक्षणम् ।
एवमम्बरयुक्तञ्च कटिसूत्रेण योजयेत् ॥
भस्मना गात्रं संलिप्य सिद्धासनं समाचरेत् ।
नासाभ्यां प्राणमाकृष्य अपाने योजयेद बलात् ॥
तावदाकुञ्चयेद्रुहयं शनैरश्विनी मुद्रया ।
यावदगच्छत् सुषुम्नायां वायु: प्रकाशयेद्धठात् ॥
तदा वायुप्रबन्धेन कुम्भिका च भुजङ्गिनी ।
बद्धश्वासस्ततो भूत्वा ऊर्ध्वमार्गं प्रपद्यते ॥
विना शक्तिचालनेन योनिमुद्रा न सिद्धयति ।
आदौ चालनमभ्यस्य योनिमुद्रां समभ्यसेत् ॥
इति ते कथितं चण्डकपाले शक्तिचालनम् ।
गोपनीयं प्रयत्नेन दिने दिने समभ्यसेत् ॥
मुद्रेयं परमा गोप्या जरामरणनाशिनी ।
तस्मादभ्यसनं कार्यं योगिभि: सिद्धिकांक्षिभि: ॥
नित्यं योऽभ्यसते योगी सिद्धिस्तस्य करे स्थिता ।
तस्य विग्रहसिद्धि: स्याद्रोगाणां संक्षयो भवेत् ॥ घेरण्डसंहिता
Translation - भाषांतर
N/A


text:
नालीकासनमीश्वरश्शिखरिणां तत्कन्धरोत्थायिनो
गन्धर्वाः पुनरेतदध्वचरितौ चक्रे तदुद्धारकः ।
पत्री तत्प्रभुवैरिणां परिवृढो जीवा च यस्याभवत्
तस्यान्तेवसतां रिपुक्षयविधौ देवाय तस्मै नमः ।
इतिगुरुमुखलब्धश्लोकः ।
तत्र वैचित्र्यमिदं यत् सर्व्वनामभिः पूर्व्वोक्तप्रातिपदिकस्यैवार्थान्तरस्य परामर्शः क्रियते , विभक्तिलिङ्गव्यत्यासश्च भवत्येव ।
तथा हि –
शिखरिणां पर्वतानामीश्वरः स्वामी मेरुः ।
यस्य नालीकासनं धनुः अभवत् ।
तत्कन्धरोत्थायिनः नालीकासनग्रीवोत्थाः ब्रह्ममुखात्मका वेदाश्चत्वारः ; नालीकः कमलं तदेवासनं यस्य स ब्रह्मा इति ।
गन्धर्वा हयाः अभवन् ।
पुनः एतदध्वचरितौ = गन्धर्वाध्वचरितौ , गन्धर्वाणां मार्गे चरणं ययोस्तौ सूर्यचन्द्रौ यस्य रथस्य चक्रेभूताम् ।
तदुद्धारकः चक्रोद्धारकः विष्णुः । पत्री शरोभवत् ।
तत्प्रभुवैरिणां परिवृढः पत्रीणां श्येनानां प्रभुर्गरुडस्तस्य वैरिणः सर्पास्तेषां परिवृढ ईश्वरः । यस्य जीवा मौर्वी अभवत् ।
तस्य जीवस्य बृहस्पतेरन्तेवसतां शिष्याणां देवानाम् ।
रिपुक्षविधौ तस्मै देवाय नमः ।
कैश्चिदुक्तं ब्रह्मविद्याभरणादौ दृश्यते । विशिष्य कश्चन पुटादिकं निर्दिशेत् जानाति चेत् ।


text:
मानवरहितविमानम्
मानवरहितविमानम् (आङ्ग्लः-Unmanned Aerial Vehicle, संक्षेपेण: UAV) भवति स्वयंक्रियं विमानम् । अस्य विमानस्य परिचलना साक्षात् मनुष्येण न क्रियते । दूरवर्तिस्थलात् विमानमिदं चालितम् भवति । एतेन विशेष-सामरिककौशलेन दूरवर्ती स्थले आक्रमणं तथा सुक्ष्मनिरीक्षणं कर्तुं शक्यते । मानवरहितविमानम् एवञ्च आग्नेयास्त्रम्(मिशैल्) इत्यनयोः पार्थक्यम् भवति-
- यद्यपि आग्नेयास्त्रं दूरात् नियन्त्रीयते तथापि इदं इन्धननिर्भरं भवति ।
- परन्तु मानवरहितविमानम् वायुप्रवाहः अन्यप्राकृतिकावस्थानुगुणं चालितं भवति ।
वर्तमानकाले सर्वपेक्षया चर्चितं मानवरहितविमानम् अस्ति ड्रोन् । अस्य यानस्य उपयोगः सर्वाधिकतया सामरिककार्येषु क्रियते । वैमानिकयुद्धेषु विमानचालकस्य प्राणहानिः अथवा शत्रुपक्षेण बन्द्याशङ्का दूरीकरणाय एव मानवरहितविमानस्य उपयोगः क्रियते । ड्रोन् इत्यस्य आभिधानिकः अर्थः भवति गुञ्जनम् ।
डी आर डी ओ निशान्त्[सम्पादयतु]
निशान्त् एकं मानवरहितविमानम् (यू ए वी) यत् भारतस्य वैमानिक-विकाश-प्रतिष्ठानेन(DRDO) निर्मितम् । इयं संस्था भारतस्य रक्षामन्त्रलयस्य एका शाखा ।


text:
सूत्रच्छेद:
सार्वधातुकम् - प्रथमैकवचनम् , अपित् - प्रथमैकवचनम्
अनुवृत्ति:
ङित् [1|2|1
] - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
अपित् सार्वधातुकम् ङित्
सूत्रार्थ:
अपित् सार्वधातुकप्रत्ययः ङित्वत् भवति ।
यस्मिन् सार्वधातुकप्रत्यये पकारः इत्संज्ञकः नास्ति, सः सार्वधातुकप्रत्ययः ङित्-वत् भवति ।
किम् नाम सार्वधातुकप्रत्ययः? तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3|4|113
इत्यनेन तिङ्-प्रत्ययाः तथा शित्-प्रत्ययाः सार्वधातुकसंज्ञां प्राप्नुवन्ति । एतेषु -
1) तिप्, सिप्, मिप् एते त्रयः तिङ्-प्रत्ययाः पित्-प्रत्ययाः सन्ति, अतः एतान् विहाय अन्ये पञ्चदश प्रत्ययाः अनेन सूत्रेण "ङित्वत्" भवन्ति । अत्रापि अपवादद्वयं ज्ञातव्यम् -
अ) "सिप्" इत्यस्य लोट्लकारे सेह्यर्पिच्च 3|4|87
इत्यनेन "हि" आदेशः भवति, सः "अपित्" भवति, अतः अनेन सूत्रेण ङित्वत्भावं प्राप्नोति ।
आ) आडुत्तमस्य पिच्च 3|4|92
इत्यनेन लोट्लकारस्य उत्तमपुरुषस्य मिप्, वस्, मस्, इट्, वहि, महिङ् - एते सर्वे प्रत्ययाः पित्-भवन्ति, अतः तेषाम् ङित्वत्भावः निषिध्यते ।
2) शित्-प्रत्ययेषु केवलं "शप्" अयं एकः एव पित्-प्रत्ययः अस्ति, अन्ये सर्वे शित्-प्रत्ययाः अपित् सन्ति, अतः वर्तमानसूत्रेण ङित्वत् भवन्ति । यथा - श, श्यन्, शतृ आदयः ।
ङित्वत्भावस्य प्रामुख्येन त्रीणि प्रयोजनानि दृश्यन्ते -
1) क्ङिति च 1|1|5
इत्यनेन ङित्-प्रत्यये परे अङ्गस्य गुणवृद्ध्योः निषेधः भवति । यथा - आप् + नु + तः = आप्नुतः । अत्र "तः" इति ङित्-प्रत्ययः अस्ति, अतः "आप्नु" इत्यस्य उकारस्य गुणादेशः न भवति ।
2) ग्रहिज्यावयि.. 6|1|16
इत्यनेन केषाञ्चन धातूनां ङित्-प्रत्यये परे सम्प्रसारणं भवति । यथा, प्रच्छ् + श + ति = पृच्छति । अत्र प्रच्छ्-इत्यस्य ङित्-सार्वधातुके प्रत्यये परे सम्प्रसारणं भवति ।
3) अनिदितां हलः उपधायाः क्ङिति 6|4|24
इत्यनेन अनिदित्-धातूनां विषये नकारलोपः भवति । यथा, तृन्फ्-धातोः लट्-लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य प्रक्रिया इयम् -
तृन्फ् + लट् [वर्त्तमाने लट् 3|2|123
इति लट्]
→ तृन्फ् + तिप् [तिप्तस्.. 3|4|78
इति प्रथमपुरुषैकवचनस्य तिप्-प्रत्ययः]
→ तृन्फ् + श + तिप् [तुदादिभ्यः शः 3|1|77
इति श-विकरणप्रत्ययः]
→ तृफ् + श + तिप् [शकारस्य सार्वधातुकमपित् 1|2|4
इत्यनेन ङित्वद्भावे कृते अनिदितां हलः उपधायाः क्ङिति 6|4|24
इति नकारलोपः]
→ तृन् फ् + श + तिप् [ शे तृम्फादीनां नुम् वाच्यः
अनेन वार्तिकेन पुनः नुमागमः]
→ तृं फ् अ ति [नश्चापदान्तस्य झलि 8|3|24
इति अनुस्वारः]
→ तृम्फति [अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः 8|4|48
इति परसवर्णः मकारः]
One-line meaning in English
An अपित् सार्वधातुकप्रत्यय: behaves like a ङित् प्रत्यय.
काशिकावृत्तिः
सार्वधातुकं यदपित् तत् ङिद्वद् भवति । कुरुतः, कुर्वन्ति ; चिनुतः, चिन्वन्ति । सार्वधातुकम् इति किम् ? कर्ता, कर्तुम्, कर्तव्यम् । अपितिति किम् ? करोति, करोषि, करोमि ॥
`अपित्` इति। किमयं प्रसज्यप्रतिषेधः? उत पर्युदासः? किञ्चात्र? पूर्वस्मिन् पक्षे लोडुत्तमपुरुषस्यैकवचनस्य `आडुत्तमस्य पिच्च` 3|4|92
इत्याटि पिति कृते तुदानीत्यत्राड्विकरणाकारयोः पिदपितोरेकादेशः परं प्रति `अन्तादिवच्च` 6|1|82
इत्यादिद्भावात् पिद्ग्रहणेन गृह्रते इति पित्त्वम् , पित्त्वे च सत्यपिदिति ङित्त्वप्रतिषेधः स्यात्, ततश्च धातोर्गुणः प्रसज्येत। इतरत्र तु पक्षे `च्यवन्ते, प्लवन्ते` इत्यत्र शबन्तादेशाकारयोः पिदपितोर्य एकादेशस्तस्य पितोऽन्यत्वात् ङित्त्वमपाद्येत, ततश्च धातोर्गुणो न प्राप्नोति? पितोऽन्यत्वं त्वेकादेशस्य सर्वं प्रत्यादिवत्त्वात् परग्रहणेन ग्रहणात्, उच्यते,यथेच्छसि तथैवास्तु, उभयथाप्यदोषः। पूर्वत्र तावददोषः; यस्मादपितोरेव तुदानीत्यत्रैकादेशः, न पिदपितोः। तथा हि-- `आडुत्तमस्य पिच्च` 3|4|92
लोडुत्तमपुरुषस्यैव पित्त्वं विधीयते, न त्वाटः। इतरत्राप्यदोषः, यस्मादपिदित्यनेन सार्वधातुकं विशिष्यते-- पितोऽन्यत् सार्वधातुकमपिदिति। न चान्तशब्दाकारः सार्वधातुकम्, किं तर्हि? तदेकदेशः। यच्चात्र सार्वधातुकं न च तेन सहैकादेशः, येन सहैकादेशो न च तत्सार्वधातुकम्;तेन यद्यप्ययमेकादेशः पितोऽन्यः; तथापि सार्वधातुकं न भवतीति तत्कुतो ङित्त्वस्य प्रसङ्गः? अथ वा भवतु ङित्तवम्, सत्यपि तस्य ङित्त्वे तस्मिन् नास्ति गुणाभावप्रसङ्गः? यस्मात् `वार्णादाङ्गं बलीयः` (व्या।प।39) इति वचनादेशाद्धि प्रागेव `च्यवन्ते, प्लवन्ते` इत्यत्र गुणेन भवितव्यम्। `कुरुतः` इति। ततो ङित्त्वे सति विकरणस्य गुणो न भवति। करोतेरस्य `अत उत् सार्वधातुके` 6|4|130
इत्युत्त्वं भवति। तत्र हि `गमहन` 6|4|98
इत्यादिसूत्रात् क्ङितीत्यनुवर्तते॥
अपिदिति पर्युदासश्चेत्, च्यवन्ते इत्यत्र च्यु अ अन्ते इति स्थने नित्यत्वादन्तङ्गत्वाच्चैकादेशः । न च वार्णादाङ्गं बलीयः, नानाश्रयत्वात् । तत्र कृते परस्येहापित् आश्रितत्वातं प्रत्यादिवद्भावात् पिदपितोरेकादेशोऽपिद्ग्रहणेन गृह्यत इति शबेकादेशवतः सार्वधातुकस्य ङित्वाद् गुणिनिषेधः प्राप्नोति । प्रसज्यप्रतिषेधे तु पित्वनिमितो निषेधः पूर्वस्य कार्यमिति पूर्वं प्रत्यन्तवद्भावाद् ङ्त्वाभाविः । अस्तु तर्हि प्रसज्यप्रतिषेधः ? यद्येवम्, तुदानीत्यत्र विकरणोतमयोः पिदपितोरेकादेशः परस्य पितो ङ्त्विनिषेधे कर्तव्ये आदिवत्स्यात्, इत्यङ्तिमुतममाश्रित्य गुणः प्राप्नोति । ऽअन्तादिवच्चऽ इत्यत्र पूर्वपरौ समुदायावभिप्रेतौ, नाचौ । किं कारणम् ? आद्यन्तयोरवयवत्वात्, स्थानिनोरचोरेकादेशेन निवर्तितत्वाच्च । अतः स्थानिनावचौ पूर्वपरौ ययोः समुदाययोरन्तादी, एकादेशोऽपि तयोरेवान्तादिवद्भवतीत्ययमतिदेशार्थः । अत एव ब्रह्मबन्धूरित्यत्र एकादेशोऽपि प्रतिपदिकं प्रत्येवान्तवद्भवति, ध्रुवै तुवै इत्यत्र च उतैमैकवचने कृत्स्नयोरेव पिदपितोरेकादेश इति अचावेव प्रत्यादिवत्वे स्यादेव दोषः । एवं तर्ह्यकादेशस्य पूर्वविधौ स्थानिवद्भावात्पक्षद्वयेऽपि यथा स्थानिकाले यथायोगं गुणस्य प्रवृत्तिनिवृती भवतः, तथा कृतेऽप्येकादेशे स्थानिबुद्ध्या भविष्यतः । एवमुभयोर्निर्दोषत्वेऽपि प्रयज्यप्रतिषेध एवाश्रयणीयः । तत्र हि--तदाश्रयणसामर्थ्याद्यच्च यावच्च पितो ङ्त्विं प्राप्तं तस्य सर्वस्य निषेधादिदमपि सिद्धं भवति-अचिनोद्, अचिनवमिति । अत्र हि ङितो लिङ् आदेशस्य स्थानिवद्भावेन प्राप्तस्य निषेधो भवति । पर्युदासे त्वतिदेशेनैकवाक्यत्वात् तस्यैव पर्युदासात् स्थानिवद्भावकृतं ङ्त्विं स्यादेवेति यासुटो चनं ज्ञापकमाश्रयणीयं स्यात् । किं च ऽङ्च्चि पिन्न भवतिऽ इत्ययमप्यत्रार्थ इष्यते । अतो न ब्रूताद्भवानित्यत्र तातङ्ः स्थानिवद्भावात्प्राप्तस्य पित्वस्य निषेधात् पिदाश्रयो ब्रुव इण् न भवति, तृणाढाद्भवान्--तृणह इण् न भवतीत्येषा दिक् । अत एतदर्थमपि प्रसज्यप्रतिषेध आश्रयणीयः । तत्र हि पृथक्कृतस्य नञो यथेष्टमभिसम्बन्धो भवति--पिद् ङ्न्नि भवति, ङ्च्चि पिन्न भवति । तत्र यस्यौपदेशिकं पित्वं तस्यातिदेशप्राप्तं स्थानिवद्भावप्राप्तं च ङ्त्विं निषिध्यते; यस्य पुनरौपदेशिकं ङ्त्विं तस्य स्थानिवद्भावप्राप्तं पित्वं निषिध्यत इति विवेक्तव्यम् । कुरुत इति । ङ्त्वाइद्विकरणस्य गुणाभावः, ऽअत उत्सार्वधातुकेऽ इत्युत्वं च भवति । अत्र च तृतीयासमर्थाद्वतिराश्रयणीयः, न पूर्ववत्सप्तमीसमर्थात् । तेन पचेते इत्यत्र ऽआतो ङ्तिःऽ इति ङितो यित्कार्यं तदपि भवति । यद्येवम्, चिनुत इति ऽतास्यनुदातेत्ऽ इति लसार्वधातुकानुदातत्वं प्राप्नोति ? नैष दोषः; उपदेशग्रहणमुभाभ्यामपि सम्बध्यते-ङ्दुपिदेशाद्, अदुपदेशादिति । ऽअह्न्विङेःऽ इति वा पर्युदासात् तत्सदृशस्योपदेशङ्कारवतो ग्रहणमिति सर्वमनवद्यम् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अपित्सार्वधातुकं ङिद्वत्स्यात् ॥
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
अपित्सार्वधातुकं ङिद्वत्। शृणुतः॥
महाभाष्यम्
सार्वधातुकमपित् सार्वधातुकग्रहणं किमर्थम्? अपिदितीयत्युच्यमाने आर्धधातुकस्याप्यनेनापितो ङित्त्वं प्रसज्येत- कर्ता हर्ता। नैष दोषः। आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति- नानेनार्धधातुकस्यापितो ङित्त्वं भवतीति। यदयमार्धधातुकीयान् कांश्चिद् ङितः करोति चङ्ङङ्नजिङ्ङ्वनिबथङ्नङः। सार्वधातुकेप्येतज्ज्ञापकं स्यात्। नेत्याह। तुल्यजातीयस्य ज्ञापकम्। कश्च तुल्यजातीयः? यथाजातीयकाश्चङ्ङङ्नजिङ्ङ्वनिबथङ्नङः। कथंजातीयकाश्चैते? आर्धधातुकीयाः। यद्येतदस्ति तुल्यजातीयस्य ज्ञापकमिति, चङ्ङङौ लुङि्वकरणानां ज्ञापकौ स्याताम्, नजिङ्वर्तमानकालानाम्, ङनिब् भूतकालानाम्, अथङ्शब्द औणादिकानाम्, नङ्शब्दो घञ्ञर्थानाम्। तस्मात् सार्वधातुकग्रहणं कर्तव्यम्। किं पुनरयं पर्युदासः- यदन्यत्पित इति, आहोस्वित्प्रसज्यायं प्रतिषेधः- पिन्नेति? कश्चात्र विशेषः ? - अपिन्ङिदिति चेत् शबेकादेशप्रतिषेध आदिवत्त्वात् - अपिन्ङिदिति चेत् शबेकादेशे प्रतिषेधो वक्तव्यः। च्यवन्ते प्लवन्ते। किं कारणम्? आदिवत्त्वात्। पिदपितोरेकादेशोऽपित आदिवत्स्यात्। अस्त्यन्यत् पित इति कृत्वा ङित्त्वं प्राप्नोति। अस्तु तर्हि प्रसज्यप्रतिषेधः- पिन्नेति। - न पिन्ङिदिति चेदुत्तमैकादेशप्रतिषेधः - न पिन्ङिदिति चेदुत्तमैकादेशे प्रतिषेधः प्राप्नोति। तुदानि लिखानि। किं कारणम्? आदिवत्त्वादेव। पिदपितोरेकादेशः पित आदिवत् स्यात्। तत्र पिन्नेति प्रतिषेधः प्राप्नोति। यथेच्छसि तथास्तु। ननु चोक्तमुभयथापि दोष इति। उभयथापि न दोषः। एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवद्भवतीति स्थानिवद्भावाद् व्यवधानम् ।। 4 ।।


text:
सम्माननोत्सञ्जनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियः
सूत्रच्छेद:
सम्मानन-उत्सञ्जन-आचार्यकरण-ज्ञान-भृति-विगणन-व्ययेषु - सप्तमीबहुवचनम् , नियः - पञ्चम्येकवचनम्
अनुवृत्ति:
आत्मनेपदम् [1|3|13
] - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
सम्मानन-उत्सञ्जन-आचार्यकरण-ज्ञान-भृति-विगणन-व्ययेषु निय: आत्मनेपदम्
सूत्रार्थ:
सम्माननम्, उत्सञ्जनम् , आचार्यकरणम्, ज्ञान, भृतिः, विगणनम् व्ययः - एतेषु अर्थेषु नी-धातुः आत्मनेपदी ज्ञातव्यः ।
णीञ् (प्रापणे) अयं धातुः वस्तुतः उभयपदी अस्ति । परन्तु एतेषु अर्थेषु सः केवलं आत्मनेपदस्य प्रत्ययान् एव प्राप्नोति -
1) सम्माननम् (सुष्ठु मार्गदर्शनम्) - आचार्यः छात्रं व्याकरणे नयते ।
2) उत्सञ्जनम् (उत्थापनम्) - राजा दण्डम् उन्नतये ("उपरि करोति" इत्यर्थः । )
3) आचार्यकरणम् (विधिपूर्वकम् ज्ञानदानम्) - आचार्यः माणवकम् उपनयते ।
4) ज्ञानम् (निश्चयः) - सः तत्वं नयते । ("तत्वस्य निश्चयं करोति" इत्यर्थः)
5) भृतिः (वेतनं दत्वा समीपतानिर्माणम्) - धनिकः कर्मकारम् अनुपनयते ।
6) विगणनम् (ऋणपूर्तिः) - मद्राः करं विनयन्ते ("करः" इत्युक्ते भागधेयम् - यथा आयकरः, विक्रयकरः आदयः । "मद्राः ऋणपूर्तिं कुर्वन्ति" इत्यर्थः ।
7) व्ययः (विनियोगः) - धनिकः शतं विनयते ।
अन्येषु अर्थेषु उभयपदम् भवति । यथा - अजाम् ग्रामम् नयति नयते वा ।
One-line meaning in English
The verb नी is आत्मनेपदी when used in these meanings - (1) To guide in an appropriate way (2) To lift up (3) To impart knowledge according to proper process (4) To decide, fix upon (5) Make a relation by giving money (6) To pay off , and (7) To spend.
काशिकावृत्तिः
णीञ् प्रापणे। अस्मात् कर्त्रभिप्राये क्रियाफले सिद्धम् एवाऽत्मनेपदम्। अकर्त्रभिप्रयार्थो ऽयम् आरम्भः। णीञ् प्राप्णे इत्येतस्मात् धातोरात्मनेपदं भवति सम्माननाऽदिषु विशेषणेषु सत्सु। सम्माननं पूजनम् नयते चार्वी लोकायते। चार्वी बुद्धिः, तत्सम्बन्धादचार्ये ऽपि चार्वी। स लोकायते शास्त्रे पदार्थान् नयते, उपपत्तिभिः स्थिरीकृत्य शिष्येभ्यः प्रापयति। ते युक्तिभिः स्थाप्यमानाः सम्मानिताः पूजिता भवन्ति। उत्सञ्जनम् उत्क्षेपणम् माणवकम् उदानयते। उत्क्षिपति इत्यर्थः। आचार्यकरणम् आचार्यक्रिया माणवकम् ईदृशेन विधिना आत्मसमीपं प्राप्यति यथा स उपनेता स्वयम् आचार्यः सम्पद्यते। माणवकम् उपनयते। आत्मानम् आचार्यीकुर्वन् माणवकम् आत्मसमीपं प्रापयति इत्यर्थः। ज्ञानं प्रमेयनिश्चयः नयते चर्वी लोकयते। तत्र प्रमेयं निश्चिनोति इत्यर्थः। भृतिर्वेतनम् कर्मकरानुपनयते। भृतिदानेन समीपं करोति इत्यर्थः। विगणनम् ऋणादेर् निर्यातनम् मद्राः करम् विनयन्ते। निर्यातयन्ति इत्यर्थः। व्ययो धर्माऽदिषु विनियोगः। शतं विनयते। सहस्रं विनयते। धर्माऽद्यर्थं शतम् विनियुङ्क्ते इत्यर्थः। एतेषु इति किम्? अजां नयति ग्रामम्।
`सम्माननादिषु विशेषणेषु` इति। किंस्विदत्र विशिष्यते नयत्यर्थोऽनेनेति विशेषणम्? किंस्विन्नयत्यर्थ एव विशेषणम्? विशिष्यते व्यावर्त्त्यतेऽर्थान्तरादिति कृत्वा। तत्र सम्माननमाचार्यकरणं भृतिश्चेति पूर्वेणैवार्थेनैतानि विशेषणानि, परिशिष्टानि तु नयत्यर्थस्वभावानि द्वितीयेन विशेषणानि। `नयते चार्वी लोकायते` इति। अत्र नयतेः प्रापणमर्थो विशेष्यः, शिष्यसम्माननन्तु तस्य फलभावेन विशेषमम्। तत्सम्बन्धादाचार्योऽपि चार्वीत्युच्यत इति। यथा कुन्तान्न प्रवेशयेत्युक्ते कुन्तशब्दः कुन्तसम्बन्धात् पुरुषेष्वपि वत्र्तते, तथेहापि चार्वीशब्दश्चार्वीसम्नब्धादाचार्येऽपि। `स्थिरीकृत्य` इति। निशच्लीकृत्येत्यर्थः। निश्चलत्वन्तु तेषामनन्यार्थभावः। `स्थाप्यमानाः` इति। लोकायते शास्त्रे पदार्थानां सम्यगवबोधः। `पूजिता भवन्ति` इति। अभिलषितार्थसम्पादनमेव तेषां पूजा। अभिलषितोऽर्थस्तु लोकायते शास्त्रे पदार्थानां सम्यवबोधः। `उत्क्षिपतीत्यर्थः` इति। एतेनोपत्सञ्जनं नयतेरर्थः, न तु तस्य विशेषणमिति दर्शयति। एवं `निश्चिनोतीत्यर्थः` इत्यादिभिरपि ज्ञानादीनां यथासम्भवं नयत्यर्थतां दर्शयतीति वेदितव्यम्। `ईदृशेन` इति। यादृशः शास्त्रोक्तो विधिः, तादृशेनेत्यर्थः। अत्राप्याचार्यकरणं नयत्यर्थस्य फलभावेनैव विशेषणम्। `कर्मकरानुपनयते` इति। अत्र हि भृतिर्हेतुभावेन नयत्यर्थस्य समीपकरणस्य विशेषणम्। `ऋणादेः` इति। आदिशब्देन करशुल्कदण्डादीनां ग्रहणम्। करो नाम राजग्राह्रो भागः कर्षकैः रक्षार्थं परिकल्पितः। `धर्मादिषु` इति। आदिशब्देन कामादिष्वपि॥
सम्माननादिषुविशेषणेषु सत्स्विति। युक्तं सम्माननाचार्यकरणवेतनानां विशेषणत्वम्, तत्र हि प्रापणमेव धात्वर्थः, सम्माननादीनि तु तमेव विषयतया व्यवच्छिन्दन्ति। उत्सञ्जनादीनां त्वयुक्तम्; तेषामेव धात्वर्थत्वात्, तद्व्यतिरिक्तस्य विशेष्यस्यासम्भवात्, उच्यते; सम्माननादेरुत्सञ्जनादेश्च विशेषणत्वं समानं पूर्वोक्तं धात्वर्थविशेषणम्, उतरस्तु धातुविशेषणमिति विशेष्यमात्रं भिद्यते, अतः सुष्ठूअक्तम्--सम्माननादिषु विशेषणेष्विति। चार्वि बुद्धिरिति। चारुशब्दात् ठ्वोतो गुणवचनात्ऽइति ङीष्। आचार्योऽपि चार्वीति । यथा यष्टीः प्रवेशयेति पुरुषेष्वजहत्स्वलिङ्ग एव यष्टिशब्दः, तद्वच्चार्वीशब्दः। ते युक्तिभिरित्यादि। पूर्वस्मिन् वाक्ये गुणभावेनापि प्रकृते। ते शिष्याः युक्तिभिः प्रतिपाद्यमानाः, निष्पाद्यमाना इत्यर्थः। स्थाप्यमाना इति तु व्याख्याने पदार्थानामचेतनत्वात् न मुख्यं सम्माननम्। उत्क्षिपतीत्यर्थ इति। तेनोत्सञ्जनं नयतेरर्थ इति दर्शयति। आचार्यकरणमाचार्यक्रियेति। सूत्रवृतौ च कारणावस्थाया विवक्षितत्वात् च्विः प्राप्तोऽपि विकल्पाधिकारान्न कृतः। तथा चाचार्यीकुर्वन्निति च्विः प्रयुक्तः। ननुपनयनं माणवकस्य संस्कारः, येनासावध्ययने योग्यो भवति, न त्वनेनाचार्ये कश्चिदतिशयो जन्यते; आचार्यशब्दस्य तु प्रवृत्तिनिमितमुपनीयाध्यापनं नाम क्रियाविशेषः, यथोपाध्यायशब्दस्यैकदेशाध्यापनं तत्कथमाचार्यकरण आत्मनेपदं विधीयते इत्यत आह--माणवकमीद्दशेनेत्यादि । एवं मन्यते--उपनियाध्यापनेनाद्दष्टरूपः कश्चिदतिशय आचार्ये जन्यते, तदेव प्रवृत्तिनिमितमाचार्यशब्दस्येति तदाह--स्वयमाचार्यः सम्पद्यते इति । ठात्मानमाचार्यीकुर्वन्ऽ इति च हेतुलक्षणे लटः शत्रादेशः। ईद्दशेनेति । याद्दशः शास्त्रोक्तो विधिस्ताद्दशेनेत्यर्थः। ननु यद्याचार्यकमुपनयनस्य प्रयोजनं तत्कर्त्रभिप्रायमिति नार्थ आचार्यकरण आत्मनेपदविधानेन? उच्यते; नोपनयनेनाचार्यकं जन्यते, किं तर्हि? तत्पूर्वकेणाध्ययनेन। उपनयनक्रियायास्तु माणवकसंस्कारः साक्षात्फलम्। एवं संस्कृतस्य माणवकस्य यदध्यापनं तेनाचार्यकं जन्यते इति न तदुपनयनायः क्रियायाः फलम्। पच्च तस्याः फलं तन्माणवकगामि, न कर्तृगामि। निश्चिनोतीत्यर्थ इति । अनेन ज्ञानं नयतेरर्थ इत्याह। कारं विनयते इति। कर एव कारः, प्रज्ञादिः, राजग्राह्यए भागः कर्षकैः कल्पितः॥
सिद्धान्तकौमुदी
अत्रोत्सञ्जनज्ञानविगणनव्यया नयतेर्वाच्याः । इतरे प्रयोगोपाधयः । तथा हि । शास्त्रे नयते । शास्त्रस्थं सिद्धान्तं शिष्येभ्यः प्रापयतीत्यर्थः । तेन च शिष्यसंमाननं फलितम् । उत्सञ्जने । दण्डमुन्नयते । उत्क्षिपतीत्यर्थः । माणवकमुपनयनते । विधिना आत्मसमीपं प्रापयतीत्यर्थः । उपनयनपूर्वकेणाध्यापनेन हि उपनेतरि आचार्यत्वं क्रियते । ज्ञाने । तत्वं नयते । निश्चिनोतीत्यर्थः । कर्मकारानुपनयते । भृतिदानेन स्वसमीपं प्रापयतीत्यर्थः । विगणनमृणादेर्निर्यातनम् । करं विनयते । राज्ञे देयं भागं परिशोधयतीत्यर्थः । शतं विनयते । धर्मार्थं विनियुङ्क्तं इत्यर्थः ॥
संमननोत्सञ्जना। एषु गम्येषु णीञ्धातोरात् मनेपदमित्यर्थः। परगामिन्यपि फले आत्मनेपदार्थमिदम्. इतरे इति। संमाननाऽऽचार्यकरणप्रभृतय इत्यर्थः। प्रयोगोपाधय इति। वाच्यत्वाऽभावेऽपि आर्थिकाः सत्तामात्रेण शब्दप्रयोगे निमित्तभूता इत्यर्थः। आत्मनेपदद्योत्या इति यावत्। तदेवोपपादयितुं प्रतिजानीते-- तथा हीति। संमानने उदाहरति-- शास्त्रे नयते इति। अत्र णीञ् प्रापणार्थकः। `सिद्धान्तप्रापणेनेत्यर्थः। फलितमिति। अर्थादिति भावः। उत्सञ्जने इति। `उदाह्रियते` इति शेषः। उत्सञ्जनमुत्क्षेपः। उत्क्षिपतीत्यर्थ इति। धातूनामनेकार्थत्वादिति सत्त्या प्रापयित्रपेक्षमेव। तच्च माणवकीयमात्मसमीपप्रापणं वैधमेव विवक्षितम्, पूर्वोत्तराऽङ्गकलापाम्नासामर्थ्यात्। तदाह--- विधिना आत्मसमीपं प्रापयतीति। तत्राऽऽचार्यकरणस्यार्थिकत्वमुपपादयति-- उपनयनपूर्वकेणेति। `माणवकमुपनयीत,तमध्यापयीते`त्यध्यापनार्थत्वमुपनयनस्याऽवगतम्, अध्यापनादाचार्यत्वं संपद्यते, `उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद्द्विजः। सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं प्रचक्षते।` इतिस्मरणात्. तथा च आचार्यकरणमुपनयनसाध्यत्वादार्थिकहरति-- कर्मकरानुपनयते इति। भृतिः = वेतनं। तदर्थ#ं कर्म करोतीति कर्मकरः। `कर्मणि भृतौ` इति टप्रत्ययः। कर्मण्युपपदे कृञष्टः स्यात्कर्तरीति तदर्थः। उपपूर्वको णीञ् समीपप्रापणार्थकः। तदाह-- राज्ञे देयं भागंपरिशोधयतीति। परिगणयति दातुमित्यर्थः। व्यये उदाहरति-- शतं विनयते धर्मार्थमिति। अत्र विपूर्वो णीञ् व्ययार्थकः। तदाह-- विनियुङ्क्ते इत्यर्थ इति।
संमाननो। उपनयनपूर्वकेणेति। उपनयनं-- वटुसंस्कारः।तस्य परगामित्वात्परस्मैपदं प्राप्ते अनेनात्मनेपदं विधीयते। नह्युपनयनमात्रेण आचार्यत्वं भवति किं तु तत्पूर्वकाध्यापनेनेत्याचार्यकरणस्य प्रयोगोपाधित्वं परपरया ज्ञेयम्। `उपनीय ददद्वेदमाचार्यः स उदाह्मतःर` इति स्मृतिः।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
अलङ्काराः
अलङ्कारः (Alankara) काव्यशास्त्रस्य विषयः अस्ति ।
अलङ्कारशब्दस्य व्युत्पत्तिः डुकृञ् (कृ)-धातुना अण् प्रत्ययं कृत्वा भूषणार्थे अलं-शब्देन समासं कृत्वा भवति । अलङ्कारः काव्यस्य भूषणं भवति यथा अङ्गद-कुण्डलादयः मनुष्यस्य भूषणानि भवन्ति । तथैव ते काव्यस्य सौन्दर्योत्कर्षहेतवः भवन्ति । अलङ्कारस्योपरि अनेकैः आचार्यैः विशदः विमर्शः कृतः । काव्यस्य सौन्दर्यविधायकेषु तत्त्वेषु अलङ्कारस्य कियत् स्थानम् कियत् प्राधान्यं वा इति विषये आचार्येषु मतभेदः वर्तते। परन्तु काव्योत्कर्षे अलङ्काराणाम् अत्यधिकं महत्त्वम् अस्ति इति मतं सर्वे अङ्गीकुर्वन्ति । काव्यस्य सौन्दर्यविधायकतत्त्वेषु कस्य तत्त्वस्य प्राधान्यम् आत्मतत्त्वत्वं वा इति मतमधिकृत्य काव्यशास्त्रस्य अनेके सम्प्रदायाः विकसिताः । अलङ्कारसम्प्रदायः अपि एतेषामेकः अस्ति । सम्प्रदायानां, तेषां प्रवर्तकाचार्याणां, प्रवर्तकग्रन्थानां च नामानि एतानि सन्ति -
अन्तर्विषयाः
अलङ्काराः[सम्पादयतु]
काव्याङ्गेष्वलङ्काराणां समुचितं स्थानमस्ति । भामहः, अलङ्काराः कटककुण्डलादयो यथा स्त्रीपुरुषयोश्शरीरसौन्दर्यमभिवर्धयन्ति तथा उपमादयोऽलङ्काराः काव्यशरीरस्य सौन्दर्यमभिवर्धयन्तीति कथयामास । सः रसमपि रसवदलङ्काररुपेण पर्यगणयत् । वामनः काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ काव्यस्यात्मा रीतिरिति, अलङ्काराः काव्यसौन्दर्यमतिशाययन्तीति च प्रोवाच । दण्डी तु काव्यान्तस्सौन्दर्यस्यगुणाः एवाभिवर्धकाः इति, अलङ्कारास्तु काव्यस्य बाह्यशोभाकारणभूताः इति च, अकथयत् । ध्वनिकारो ध्वनिं काव्यात्मतया सिध्दान्तीकृत्य, सः ध्वनिर्वस्त्वलङ्काररसरुपेण त्रिविधो भवतीति व्याख्यातवान् । अभिनवगुप्तो पद्येऽप्यलङ्कारवैशिष्ट्यमभ्युपगतवान्, तथापि तेषां रसपर्यवसायित्वमेव युक्तं मेने । जगन्नाथपण्डितः व्यङ्ग्यरामणीयकतायामलङ्काराः प्रयोजकाः भवन्तीत्यवदत् । एवं लाक्षणिकाः केवलालङ्काराणां समुचितं स्थानमस्तीति मुक्तकण्ठमङ्गीचक्रुः ।
अर्थालङ्काराणामभावे शब्दसौन्दर्यं केवलं चित्तमावर्जयितुं न शक्नोतीति, अलङ्कारस्पर्शाऽभावे वाक्यान्यरमणीयानि भवन्तीति च केचन वदन्ति । अर्थालङ्काररहिताविधवेव सरस्वती इति, अग्निपुराणे व्याख्यातमस्ति । काव्यलक्षणकरणसमये मम्मटः, अनलङ्कृती पुनः क्वापि इत्यवदत् । तत्रापि स्फुटालङ्कारप्रतीत्यभावेऽपि नास्तिदोषः इत्येव तस्य आशयः, न तु सर्वथाऽलङ्कारविरहस्तस्याऽभिमतः । रसस्य ध्वनेश्चोपस्कारकास्सन्तोऽलङ्काराः काव्यस्य शोभामुद्दीपयन्तीत्यत्र नास्ति विप्रतिपत्तिः ।
वामनः तु
- सौन्दर्यमलङ्कारः
- स दोषगुणालङ्कारहानादानाभ्याम्
- काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणाः
- तदतिशयहेतवस्त्वलङ्काराः ॥
इति सूत्रेषु, अलङ्कारस्वरुपं व्याख्यातवान् । काव्यशोभायाः अभिवर्धने हेतुभूताः अलङ्काराः भवन्तीति तस्याशयः ।
- काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्कारान् प्रचक्षते॥
इति दण्डी अलङ्कारनिर्वचनमकरोत् । अलङ्कृतिरलङ्कारः, अलङ्क्रियतेऽनेन इत्यलङ्कारः, इति अलङ्कारशब्दस्य व्युत्पत्तिद्वयमस्ति । अनयोद्विर्वतीयव्युत्पत्तिरुपमाद्यलङ्काराणां विषयेऽनुगुणतया समन्वेति । ततश्च अलङ्कारो नाम अलङ्करणसाधनमित्येव विभाव्यं न त्वलङ्कार्यमिति । जगन्नाथपण्डितः स्वयं सुन्दरं सदन्योपस्कारकमलङ्कारशब्दवाच्यमवोचत् । सुन्दरत्वे सत्युपस्कारकत्वमलङ्कारत्वम् इति जगन्नाथेन प्रतिपादितम् ।
सङ्ख्याविषयः[सम्पादयतु]
अलङ्काराणां संख्याविषयेमतभेदाः दृश्यन्ते । भरतो यमकाख्यमेकं शब्दालङ्कारं, उपमादीपकरूपकाख्यान् त्रीनर्थालङ्कारांश्च प्रत्यपादयत् । अग्निपुराणेऽष्टौ, विष्णुधर्मोत्तरपुराणे सप्तदश चालङ्काराः वर्णिताः । दण्डी पञ्चत्रिंशत्, भामहोद्भटौ षट्त्रिंशत्, च अलङ्कारान् कथयामासुः । मम्मटः एकषष्टिसंख्याकान्, विद्यानाथः, षट्षष्टिसंख्याकान् (रसवदादिभिस्सप्तभिर्मेलने त्रिसप्तातिः), विश्वनाथः नवसप्ततिसंख्याकान् जयदेवः एकाधिकशतसंख्याकान्, अप्पय्यदीक्षितः एकविंशत्युत्तरशतसंख्याकान् च, अलङ्कारान् पर्यगणयन् । शोभाकरमिश्रोऽलङ्कारसंख्यामितोऽप्यवर्धयत् । भरतप्रोक्तानि भूषणानि, लास्याङ्गानि, नाट्यालङ्काराः, केचित्सन्ध्यङ्गानि चार्वाचीनैरालङ्कारिकैरलङ्कारेषु विन्यस्तानि । किमिमे सर्वेऽप्यलङ्काराः भवन्ति ? केचनालङ्काराः अलङ्कारान्तरेषु, अन्तर्भावयितुं शक्यन्ते वा ? इति विमर्शो रसगङ्गाधरे परिदृश्यते ।
विभागाः[सम्पादयतु]
अलङ्काराणां महत्त्वम् अनेनैव सिद्ध्यति यत् काव्यशास्त्रे अलङ्काराणां सङ्ख्या सततं वर्धमाना दृश्यते । सर्वप्रथमं भरतमुनेः नाट्यशास्त्रे चतुर्णाम् अलङ्काराणां वर्णनं प्राप्यते । ततः भामहः काव्ये अलङ्काराणां महत्त्वम् उपलक्ष्य अलङ्कारसम्प्रदायम् प्रावर्तयत् । एतेषां सङ्ख्या वर्धमाना जगन्नाथस्य रसगङ्गाधरे शताधिकं प्राप्ता । (प्रसारणीयः)
आदौ अलङ्कारा: द्विधा वर्गीक्रियन्ते ।
केचिदुभयालङ्काराः इति तृतीयमपि भेदमाहुः । अर्थमनपेक्ष्य शब्दं केवलमाश्रित्य प्रवर्तमानाः अलङ्काराश्शब्दालङ्काराः उच्यन्ते । अर्थं केवलमाश्रित्य प्रवर्तमानाः अलङ्काराः अर्थालङ्काराः भवन्ति । शब्दार्थाश्रयाः अलङ्काराः उभयालङ्काराः कथ्यन्ते ।
अनुप्रासयमकादयश्शब्दालङ्काराः उपमारुपकादयोऽर्थालङ्काराः, पुनरुक्तवदाभासलाटानुप्रासादयः, उभयालङ्काराः भवन्ति । भोजः सरस्वतीकण्ठाभरणे शब्दालङ्काराः बाह्याः, अर्थालङ्काराः आभ्यन्तराः इति व्याजहार । जाति- गति- रीति- वृत्ति- च्छाया –मुद्रा –शय्यादयोऽपि शब्दालङ्काराः एवेति निश्चिकाय । औचित्यमनुसृत्य प्रयुक्ताश्शब्दालङ्काराः पाठकानामानन्दमभिवर्धयन्ति । संस्कृतकवयो वनयुध्दवर्णनादि सन्दर्भेषु शब्दालङ्कारान्बहुविधान् समायोजितवन्तः । आन्ध्रभाषाकवयोऽपि वन- जल- क्रिडा- पुष्पापचय-प्रभृति वर्णनेषु शाब्दालङ्कारप्रीतिमदर्शयन् । वस्तुतश्छन्दोयुक्ता रचनैव शब्दालङ्काररुपा इति केचिद्वदन्ति । अर्थालङ्काराणां योजनेन कवेः प्रतिभाकौशलमतीवाऽभिव्यज्यते । आनन्दजनकाः भावरामणीयकचमत्काराः एव मूलमलङ्काराणाम् । यद्यप्यलङ्कारास्समग्रलक्षणलक्षिताः भवन्ति, तथापि तेषामङ्गिसैन्दर्यजनकता यदि न स्यात्तदा तेऽलङ्काराणां प्रधानं कार्यमिति वदन्त्यालङ्कारिकाः । अलङ्काराः यदा ललनाशरीरमधिष्ठाय सौन्दर्यमभिवर्धयन्ति तदैव तेऽलङ्काराः शब्दवाच्या भवन्ति, न तु पेटिकास्थिता अलङ्काराः । एवं रसध्वन्युपरस्कारकाणामेवालङ्काराणामलङ्कारता सिध्यति । अन्यथा ते केवलमर्थचित्रा भवन्ति । केचित् रसमप्यलङ्कारं भावयन्ति । तन्न युक्तम् । यतो रसो न कमप्यलङ्करोति । अपि तु स्वयमलङ्कार्यो भवति । यो हयप्रधानो जायमानः अन्यमलङ्करोति स एवालङ्कारशब्दव्यपदेश्यो भवति । अतो रसः केवलमलङ्कार्यो भवति, न त्वलङ्कारः ।
प्रतापरुद्रीयेऽलङ्काराणां विभागः[सम्पादयतु]
- रुपक- परिणा सन्देहादयः (१६) प्रतीयमानौपम्याः । एष्वौपम्यं व्यङ्ग्यतया भासते न तु वाच्यतया ।
- समोसोक्ति – पर्यायोक्ति – आक्षेप- परिकरादयः (१०) प्रतीयमान वस्तुकाः । एषु वस्तु व्यङ्ग्यतयाऽवभासते ।
- रसवत् –प्रेय –ऊर्जस्वि- समाहित – भावोदय- भाव शान्ति – भावसन्धि – भावशबलताः (८) प्रतीयमानरसभावाः । एतेषु रसभावाः व्यङ्ग्यतयाऽभिव्यज्यन्ते । :शिष्टाः उपमादयोऽलङ्काराः (४०) अस्फुटप्रतीयमानौपम्यरसभावाः । एषु वस्तु – रस –भाव- औपम्यादयोऽस्फुटतया केवलं प्रतीयन्ते ।
- साधर्म्य – विरोधादि मूलकतयाऽलङ्कारा द्वादश विद्या विभक्ताः । रुपक परिणामादयः (७) अभेद प्रधान साधर्म्याः ।
- दीपकतुल्ययोगितादयः (८) भेदप्रधानसाधर्म्याः ।
- उपमा – अनन्वयादयः (४) भेदाऽभेदप्रधानसाधर्म्याः ।
- एवं साधर्म्यमूलकाः अलङ्कारा (१९) एकोनविंशति भेदभिन्नाभवन्ति ।
- उत्प्रेक्षाऽतिशयोक्त्य्लङ्कारौ (२) अध्यवसायमूलौ ।
- उपमेयं वाच्यतयाऽनुक्त्वा उपमानमात्रमुक्त्वा तयोरभेदकथनमध्यवसायः उच्यते ।
- विभावना विशेषोक्त्यादयः (१०) विरोधमूलाः । एषु कार्यकारणवैरुध्यमुपलक्ष्यते ।
- यथासंख्य- परिसंख्य- प्रभृतयः (५) वाक्यन्यायमूलाः भवन्ति । वाक्यन्यायमीमांसाशास्त्रसम्बध्दाः भवन्ति ।
- परिवृत्ति- प्रत्यनीक –प्रभृतयः (८) लोकव्यवहारमूलाः ।
- काव्यलिङ्ग – अनुमान –अर्थान्तरन्यासाः (३) तर्कन्यायमूलाः ।
- कारणमाला एकावली – मालादीपकसाराः (४) श्रृङ्खलावैचित्र्यमूलाः । हारस्थानां मौक्तिकानां रत्नादीनां च पौर्वापर्यसम्बन्धेन सौन्दर्यातिशयो यथा भवति तद्वदत्रापि वैचित्र्यं भवति ।
- व्याजोक्ति- अपह्नवौ (२) विशेषणवैचित्र्यमूलकौ भवतः ।
- शिष्टाः श्लेषादयः (३) केवलालङ्काराः भवन्ति । अत्र न कस्यापि न्यायादेरपेक्षा वर्तते ।
केचित् पुनः शास्त्रीयांशानां प्रवेशमालम्ब्य अलङ्कारान् व्याकरणमूलकाः, मीमांसामूलकाः, न्यायशास्त्रमूलकाः, वेदान्तशास्त्रमूलकाः इति व्यभजन् । प्राचीनालङ्कारिकाः केचिदुपमायाः, अन्ये वक्रोक्तेः, अपरे श्लेषस्य च प्राधान्यमदुः । वामनः, उपमालङ्कारं सर्वालङ्कारबीजभूतममन्यत । अतोऽयमुपमागर्भानलङ्कारान् विस्तरेण प्रत्यपादयत् । अर्वाचीनाः आलङ्कारिकाः वामनमतमेवाऽनुसरन्तः, स्वीयग्रन्थेषु उपमायाः प्राथम्यं प्राधान्यं चाकल्पयन् । दण्डी बहून् उपमालङ्कारभेदानकथयत् । अप्पय्यदीक्षितश्चित्रमीमांसायां –
- उपमैका शैलूषी संप्राप्ता चित्र भूमिका भेदान् ।
- रञ्जयति काव्यरङ्गे नृत्यन्ती तद्विदां चेतः ॥
इति प्रतिपादयन् उपमाया व्यापकतामकथयत् । भामहस्सर्वेऽप्यलङ्काराः वक्रोक्तयः एवेति संभावयामास । वक्रोक्तिर्नाम स्वभावविरुध्दाः चमत्कारसंशोभिताः च विकटोक्तिरेव । तथा विकटतया कथनेनैव चमत्कारोदयो भवति, पाठकानामानन्दोऽप्यभिवर्धते । वक्रोक्ते रभावादेव स्वभावोक्तिं भामहोऽलङ्कारतया न स्वीचकार । कुन्तको भामहस्य वक्रोक्तिवादमभ्युपगम्य, वक्रोक्तिरेव काव्यजीवितमिति सिध्दान्तयामास । मम्मटः अतिशयोक्तिं सर्वालङ्कारबीजभूतामभावयत् । अस्य अतिशयोक्तिः, भामहाभिमताः वक्रोक्तिश्च अभिन्ने एव ।
- सैषा सर्वैव वक्रोक्ति रनयार्थो विभाव्यते ।
- यत्नोऽस्यां कविना कार्यः कोऽलङ्कारोऽनया विना ॥
इति भामहः वक्रोक्तेः प्राधान्यं समुदघोषयत् । सर्वेऽप्यलङ्काराश्श्लेषसंस्पर्शेन शोभातिशयं पुष्णन्तीति केचिदमन्यन्त । श्लेषः पुष्णाति सौभाग्यं प्रायो वक्रोक्तिषु स्थितम् । इति वाक्यमत्रप्रमाणम् ।
अलङ्काराणां माहात्म्यात् काव्यानां प्रौढत्वं सौन्दर्यं चाभिवर्धते । उपमाद्यलङ्काराः वर्ण्यवस्तुषु विद्यमानमप्रत्यक्षं सौन्दर्यं प्रत्यक्षं विधाय परामनुभूतिमनुभावयन्ति । अधरकिसलय इत्युक्ते अधरे विद्यमानं मार्दवमारुण्यं च प्रत्यक्षीभूय मानसमानन्दयति । एवमलङ्काराः अपरिचितेऽपि वस्तुनि विद्यमानं स्वरुपं स्वभावं च प्रत्यक्षकल्पं विधायानुभूतौ स्थापयन्ति । वयं न कदापि गवयाख्यं मृगं दृष्टवन्तस्तथापि, गोसदृशो गवयः इत्युक्ते गवयस्य स्वरुपस्वभावौ विज्ञायेते । अलङ्काराः वर्णस्य भावस्य स्पष्टतां सम्पादयन्ति, निरुप्यमाणस्य वर्णांशस्य वैशद्यं च प्रकाशयन्ति । तेन च सहृदयानां मनांसि रञ्जितानि भवन्ति । विद्यानाथो मम्मटस्य –
- उपस्कुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्गद्वारेण संश्रिताः ।
- हारादिवदलङ्कारा स्तेऽनुप्रासोपमादयः ॥
इति श्लोकमेवं व्यवृणोत् । करचरणाद्यवयवगतैर्वलयनूपुरादिभिर्यथा अवयवी अलङ्क्रियते, तथा काव्यावयवभूतशब्दार्थनिष्ठैरनुप्रासोपमादिभिरलङ्कारैरङ्गिभूतं काव्यमलङ्क्रियते इति ।
अलङ्कारास्सौन्दर्याधायकाः इति सत्यमेव, तथापि तेषामुपनिबन्धने कविभिस्सातिशयं सावधानैर्भाव्यम् । अन्यथाऽलङ्काराः गडुप्रायास्सन्तो विकृतिभूताः भवन्ति । प्रतिभाशालिनः कवयो न कदापि प्रयत्नपूर्वकमलङ्कारसंयोजनमिच्छन्ति । ते सहजतयैव सिद्ध्यन्ति तेषाम् । काव्यप्रतिपाद्यानां रसभावानामुपस्कारकतया अलङ्काराः यदा निवेश्यन्ते तदैव काव्यस्य शोभामतिशाययन्ति । सन्निवेशस्य अनुगुणतया प्रयुक्ताश्शब्दालङ्काराः अपि सौन्दर्यपोषकाः जायन्ते । असमयेऽनुचिततया प्रयुक्ताः अलङ्काराः पाण्डित्यविशेषस्य प्रतिभा विलासस्य च प्रकाशकास्सन्तोऽपि, आत्मभूतस्य ध्वनेर्भञ्जकाः भवन्ति, काव्यस्य च कृत्रिमतामापादयन्ति । तादृशालङ्कारसम्पन्नानि काव्यानि चित्रकाव्यानीति व्यपदिश्यन्ते ।
आनन्दवर्धनः काव्येऽलङ्कारप्रयोगसन्दर्भे कविना पालनीयान् नियमान् समीक्षाप्रकारांश्च निरवोचत् । अलङ्कारास्समुचिते समये स्वीकरणीयाः । ते अप्रयत्नसिध्दा भवेयुः । ते रस परन्त्रतया विन्यसनीयाः । अलङ्कारस्याद्यन्तं पोषणं कर्तव्य मित्यभिनिवेश सत्याज्यः । अलङ्कारा स्सर्वदाऽङ्गभूता भवेयुः । प्रतिभावतां कवीनां काव्येषु, अलङ्कारा अपृथग्यत्न निर्वर्त्य महमहमिकया परापतन्ति । मनोरञ्जकानां वाक्प्रकाराणा मनन्ततयाऽलङ्कारा अपि, अनन्ता भवेयुः । तेषां प्रत्येकशो निरुपणं दुस्साधमेव भवति । परं प्राचीना आलङ्कारिका अलङ्काराणां स्वरुपस्वभावयो राविष्करणे, तेष्वन्योन्यभेदानां प्रतिपादने, तदीयाना मवान्तरभेदानां निरुपणे च महान्तं कौशलं प्रदर्शयामासुः ।
सर्वेऽलङ्कारा अभिधारुपा भवन्तीति केचित् ब्रुवन्ति । ते च ध्वने रङ्गभूता ध्वनिसम्बन्ध संशोभिता स्सन्त एव मनोहरा भवन्ति । अर्थ रामणीयकस्य कदाचित् व्यङ्ग्यार्थो मूलहेतु र्भवति । एवं वाच्यार्थोऽपि कदाचित् हेतुभूतो भवेत् । ततश्च रमणीयार्थ प्रतिपादन तत्परः कविः, सदा ध्वनावेव केवल मनुरक्तिं विहाय मध्ये मध्ये गुणीभूतव्यङ्ग्य मार्ग मप्यनुसरति । समासोक्ति – अप्रस्तुतप्रशंसा- दीपक् –परिकरादयोऽलङ्कारा गुणीभूतव्यङ्ग्या एव भवन्ति । ध्वनि रङ्गी, अलङ्कार्यश्च भवति । अलङ्कारोऽङ्गभूतः । कदाचि द्यदि व्यङ्ग्यभूतस्य, अलङ्कारस्य प्राधान्यं तदा स ध्वनि रेव भवति । व्यङ्ग्यस्याऽप्राधान्ये च गुणीभूतव्यङ्ग्यो भवति । अलङ्काराणां ध्वन्यङ्गतया निवेशने एव कविभिः, सदा प्रयत्नो विधेयः ।
अलङ्काराणामुत्पत्तिः[सम्पादयतु]
यस्यां कस्या मपि भाषायां काव्य सम्बन्धिनां गुणालङ्कारादीनां बीजानि सहजतयैव निविष्टानि भवन्ति । तान्येव बीजानि काव्येषु कविभिः परिष्कृतानि सन्ति स्पष्टतां प्राप्य पाठकेष्वानन्दं जनयन्ति । सामान्यानां जनानां सम्भाषणेऽपि विना प्रयत्न मलङ्कारा स्सहजतया परापतन्तो दरीदृश्यन्ते । “ प्रक्षालनाध्दि पङ्कस्य् दूरा दस्पर्शनं वरम्”, “ भुजङ्ग एव जानीते भुजङ्ग चरणम्” "अयं राक्षसः” "तस्य स एव सदृशः” इत्यादिषु व्यवहारेषु, अलङ्कारै स्साकं छन्दसोऽपि बीजानि दृश्यन्ते । प्रपञ्चवाङ्मय एव प्रथम इति वक्तव्यः ग्रन्थः ऋग्वेदः । तत्र बहवः काव्यगुणाः प्रसिध्दा अलङ्कारा श्च लक्ष्यन्ते ।
- सूर्यो देवी मुषसं रोचमानां ।
- मर्यो न योषामभ्येति पश्चात् ॥
इति वर्णनं सूर्यसूक्ते वर्तते । यथा मर्त्यस्सुन्दरीं युवतिं पश्चादनुसरति तथा सूर्योऽपि रोचमानां उषोदेवीमनुस्रतीति भावः । अन्यत्र 'मात्रा स्नातानुलिप्तायुवति रिव त्व मात्मनः शरीर लावण्यं सर्वेभ्यः प्रदर्शयसि’ एव माद्यर्थकानि सूक्तानि उपमालङ्कार शोभितानि ऋग्वेदे तत्र तत्रोपलभ्यन्ते । निरुक्ते यास्काचार्यः “ अथ उपमाः” इत्युपक्रम्य द्वादशविधान् उपमाभेदान् प्रतिपादितवान् । अनेन तस्मिन्नेव काले, अलङ्कारशास्त्रस्य विकासोऽवर्तत इत्यनुमातुं शक्यते । श्रीमद्रामायणॆ महाभारते पाणिनीयादिषु च, अलङ्कार प्रशंसा दृश्यते । वात्स्यायन निर्मितेषु कामसूत्रेषु, चतुष्षष्टि कलास्वन्यतमत्वेन परिगणितस्य क्रियाकल्पस्य व्याख्याता "काव्यालङ्कार इत्यर्थः” इति विवरण मकरोत् । ललितविस्तर ग्रन्थे क्रिया कल्पकलायाः प्रस्तावो वर्तते । क्रिस्तु शतक प्रारम्भे निर्मितेषु केषुचित् संस्कृतभाषा शासनेषु शब्दालङ्कारा गुणा श्च प्रस्तुताः । अनन्तरकाले काव्य रुपकादिषु शब्दार्थालङ्कारा बहुशः प्रयुक्ताः । आलङ्कारिका स्सर्वान् तानलङ्कारान् क्रोडीकृत्य, परिशील्य तेषु विद्यमानान् भेदान् अवान्तरभेदां श्च न्यरुपयन् । त्रिचतु स्संख्याका एवालङ्काराः प्रारम्भे वर्तमाना आसन् । कालक्रमेणाऽलङ्काराणां संख्या शताधिका संजाता ।
अलङ्काराणामभावेऽपि कवे श्चातुर्य वशात् रसाः प्रतीयेरन् । केषुचित्स्थलेषु रसानां पुष्टिं सम्पादयन्त्यलङ्काराः । परं रस एवाऽलङ्कारेषु गर्भितो भवतीति वक्तु मयुक्तम् । कदाचित् शब्दालङ्कारा रस भञ्जका अपि भवेयुः । अत स्तेषां प्रयोगे कविभि स्सावधनै र्वर्तनीय मस्ति ।मुक्ताहारादयो यथाऽङ्गभूतानां कण्ठादीनां शोभां जनयन्तोऽन्ततः, अङ्गिन श्शोभां सम्पादयन्ति तथा काव्याङ्गभूत शब्दार्थानां वैचित्र्यं प्रथमं सम्पाद्य, यमकोपमादयोऽलङ्काराः, पर्यन्तेऽङ्गिभूतस्य रसस्य काव्यस्य च सौन्दर्य मभिवर्धयन्ति । यदि तत्र रसो न भवेत्तदाऽलङ्काराः केवलं शब्दार्थ वैचित्र्य मात्र सम्पादका भवन्ति । एव मलङ्कारा गुण- रीति- वृत्त्या द्यपेक्षया नात्यन्तप्रधाना इति वक्तुं शक्यते । तथापि लाक्षणिका स्सर्वे काव्येऽलङ्काराणां समुचितं स्थान मस्तीत्येवाङ्गीकुर्वन्ति । रसादिभ्यः व्यङ्ग्याच्च् भिन्नः, शब्दार्थयो रन्यतर माश्रित्य प्रवर्तमानः, परम्परया प्रधानेन रसादिना सम्बध्दः चमत्कृति सम्पादकः पदार्थ एवाऽलङ्कारः ।
- रससम्प्रदायः - भरतमुनिः (नाट्यशास्त्रम्)
- अलङ्कारसम्प्रदायः - भामहः (काव्यालङ्कारः)
- रीतिसम्प्रदायः - वामनः (काव्यालङ्कारः)
- ध्वनिसम्प्रदायः - आनन्दवर्धनः (ध्वन्यालोकः)
- वक्रोक्तिसम्प्रदायः - कुन्तकः (वक्रोक्तिजीवितम्)
- औचित्यसम्प्रदायः - क्षेमेन्द्रः (औचित्यविचारचर्चा)
शब्दप्रधानः अलङ्कारः शब्दालङ्कारः, अर्थप्रधानः अलङ्कारः अर्थालङ्कारः । शब्दालङ्कारः स्यादर्थालङ्कारो वा, उभयत्र शब्दस्य अर्थस्य च उभयस्य चमत्कारोत्पादने भूमिका भवति । भेदस्तु तयोः प्राधान्ये भवति ।
अर्थालंकारेषु भ्रान्तिमान अलंकारॊ यथा- समता अथवा सादृश्यकारणात् कस्मिश्चित् वस्तौ अन्यवस्तो: वर्णनं भ्रान्तिमान् अलंकार: कथ्यते । साम्यादतस्मिस्तद्बुद्धिर्भ्रान्तिमान् प्रतिभोत्थित: ।
अर्थात् यत्र समानता कारणात् कस्मिश्चित् वस्तौ कविकल्पनया कस्यचित् अन्यस्य वस्तो: निश्चयात्मकं ज्ञानं भवति तत्र भ्रान्तिमान् अलंकार: भवति । उदाहरणम् - मुग्धा दुग्धधिया गवां विदधते कुम्भानधो बल्लवा: । कर्णे कैरवशंकया कुवलयं कुर्वन्ति कान्ता अपि ।। कर्कन्धुफलमुच्चिनोति शबरी मुक्ताफलाशंकया । सान्द्रा चन्द्रमसो न कस्य कुरूते चित्तभ्रमं चन्द्रिका ।।
प्रस्तुतोदाहरणे चन्द्रमस: मयूखे दुग्धस्य, कुवलये कुमुदस्य एवं च कर्कन्धुफले मुक्ताफलस्य कविकल्पनया भ्रान्तिपूर्णं वर्णनं कृतमस्ति अत: अत्र भ्रान्तिमान् अलंकार: अस्ति ।
अर्थालंकार: - दृष्टान्त अलंकार:
वाक्ययो: उपमानोपमेयायो: प्रतिबिम्बनं दृष्टान्त अलंकार: कथ्यते ।
दृष्टान्तस्तु सधर्मस्य वस्तुन: प्रतिबिम्बनम् । अर्थात् द्वयो: वाक्ययो: धर्मयुक्तवस्तो: (उपमानस्य च उपमेयस्य च) बिम्बप्रतिबिम्बभाव: दृष्टान्तअलंकार: कथ्यते । तात्पर्यमस्ति यत् यत्र उपमेय, उपमानभूतयो: वाक्ययो: धर्मयुक्तउपमेयउपमानयो: प्रतिबिम्बनं वर्णितं भवति तत्र दृष्टान्तअलंकार: भवति ।
विशेष: - बिम्ब-प्रतिबिम्बभाव: - 'द्वयोरर्थयोर्द्विरुपादानं बिम्बप्रतिबिम्बभाव:' । एकस्य अर्थस्य शब्दद्वयेन अभिधानं वस्तुप्रतिवस्तुभाव: ।
द्वयो: अर्थयो: द्वि: उपादानं बिम्बप्रतिबिम्बभाव: ।। -आचार्य विश्वनाथ: ।
दृष्टान्तपदस्योत्पत्ति: - 'दृष्टोन्तो निश्चयो यत्र स दृष्टान्त: ।' उदाहरणम् - अविदितगुणापि सत्कविभणिति: कर्णेषु वमति मधुधाराम् । अनधिगत परिमलापि हि हरति दृशं मालतीमाला ।।
प्रस्तुतोदाहरणे 'सत्कविभणिति' उपमेयं, 'मालतीमाला' उपमानं च अस्ति । एतयो: मध्ये बिम्ब-प्रतिबिम्बभाव: अस्ति अथ च एतयो: गुणा: अपि बिम्बप्रतिबिम्बभावं वहन्ति अत: दृष्टान्तअलंकार: अस्ति ।


text:
`आम्प्रत्ययवत्िति। `तत्र तस्येव` 5|1|115
इति षष्ठीसमर्थाद्वतिः। `कृञोऽनुप्रयोगस्य` इति समानाधिकरणे षष्ठ्यौ। `ईक्षाञ्चक्रे` इत्यादि। `ईक्ष दर्शने` (धातुपाठः-610), `ईह चेष्टायाम्` (धातुपाठः-632), `ऊह वितर्के` (धातुपाठः-648) लिट्, `इजादेः` 3|1|36
इत्यादिऽऽनाम्, `आमः` 2|4|81
इति लेर्लुक्; प्रातिपदिकत्वात् सुप प्राप्तः; सुः, स्वरादित्वादव्ययत्वात् सुब्लुक्, `कृञ्च` 3|1|40
इत्यादिना कृञो लिट्परस्यानुप्रयोगः। `अकत्र्रभिप्रायायर्थोऽयमारम्भः` इति ब्राउवता विध्यर्थमेतदित्युक्तं भवति। तत्रास्मिन्विध्यर्थे यो दोषस्तमुद्भावयितुमाह-- `यदि` इत्यादि। `उदुब्जाञ्चकार` इति। `उब्ज आर्जवे`(धातुपाठः- 1303), उत्पूर्वाल्लिट्, पूर्ववदाम्। `परस्मैपदानाम्` 3|4|82
इत्यादिना तिपो णल्। `उदुम्भाञ्चकार` इति। `उभ उम्भ पूरणे` (धा।1319, 1320) `उभयम्` इत्यादिना परिहारः। `कथम्िति? एकेन प्रयत्नेनाशक्यमेतदुभयं कर्त्तुमित्यत आह-- `पूर्ववत्` इत्यादि। नैवात्रेको यत्नः, किं तर्हि? द्वौ-- `आम्प्रत्ययवत्` इत्येको यत्नः,पूर्ववद्ग्रहणमनुवत्र्तमानं द्वितीयः। तत्र पूवण यत्नेन विधिः क्रियते, इतरेण नियमः। यद्यनुप्रयोगस्य कृञ आत्मनेपदं भवति, पूर्ववदेव; नान्यथा। तेनोदुब्जाञ्चकारेत्येनमादौ न भवति। न ह्रुब्जादीनामात्मनेपदं सम्भवति, परस्मैपदित्वात्।`ईक्षामास` इति। आम्, अस्तेरनुप्रयोगः। `ईक्षाम्बभूव` इति। `भवेतरः` 7|4|73
`कृञ्च` 3|1|40
इत्यत्र करोतेरेव ग्रहणमित्यभिप्रायेणाह-- `कथं पुनः` इत्यादि। `कृञिति प्रत्याहारग्रहणम्` इत्यादि। तत्र प्रत्याहरे।डस्तिभवत्योरपि सन्निदेशः।?तस्तयोरप्यनुप्रयोगो भवतीति भावः। यद्यवम्, सम्पदोऽप्यनुप्रयोगः प्राप्नोति,तस्यापि तत्र सन्निवेशोस्त्येव; `अभिविधौ सम्पदा च` 5|4|53
इति वचनात्। सत्यपि सन्निवेशे नासौ प्रत्याहारग्रहणन गृह्रत इत्यदोषः। यथा तस्याग्रहणं ततोत्तरत्र प्रस्तावान्तरे प्रतिपदायिष्यामः। अथाम्प्रत्ययवदिति किम्? असति हि तस्मिन्ननुप्रयोगमात्रस्यात्मनेपदं स्यात्-- देवदत्तः करोतीति? अत्रापि पूर्ववदित्यनुवत्र्तते। तथापीह स्यात्-- ईहते, करोतीति? `आम्प्रत्ययम्` इत्युच्यमाने प्रत्यासत्तेराम एवानुप्रयोगस्येति गम्यते, नानुप्रयोगमात्रे, तेनातिप्रसङ्गो न भवति॥


text:
वराहपुराणम्/अध्यायः ४३
दुर्वासा उवाच ।
एवमेव मुने मासि चैत्रे संकल्प्य द्वादशीम् ।
उपोष्याराधयेत् पश्चात् देवदेवं जनार्दनम् ।। ४३.१ ।।
वामनायेति पादौ तु विष्णवे कटिमर्चयेत् ।
वासुदेवेति जठरमुरः संपूर्णकाय च ।। ४३.२ ।।
कण्ठं विश्वकृते पूज्य शिरो वै व्योमरूपिणे ।
बाहू विश्वजिते पूज्य स्वनाम्ना शंखचक्रकौ ।। ४३.३ ।।
अनेन विधिनाभ्यर्च्य देवदेवं सनातनम् ।
प्राग्वदेवोत्तरं कुम्भं सयुग्मं पुरतो न्यसेत् ।। ४३.४ ।।
प्रागुक्तपात्रे संस्थाप्य वामनं काञ्चनं बुधः ।
यथाशक्त्या कृतं ह्रस्वं सितयज्ञोपवीतिनम् ।। ४३.५ ।।
कुण्डिकां स्थापयेत् पार्श्वे छत्रिकां पादुके तथा ।
अक्षमालां च संस्थाप्य वृसिकां च विशेषतः ।। ४३.६ ।।
एतैरुपस्करैर्युक्तं प्रभाते स द्विजातये ।
दापयेत् प्रीयतां विष्णुर्ह्रस्वरूपीत्युदीरयेत् ।। ४३.७ ।।
मासनाम्ना तु संयुक्तं प्रादुर्भावविधानकम् ।
प्रीयतामिति सर्वत्र विधिरेष प्रकीर्तितः ।। ४३.८ ।।
श्रूयते च पुरा राजा हर्यश्वः पृथिवीपतिः ।
अपुत्रः स तपस्तेपे पुत्रमिच्छंस्तपोधनम् ।। ४३.९ ।।
तस्यैव कुर्वतो व्युष्टिं पुत्रार्थे मुनिसत्तम ।
आजगाम हरिः पूर्वं द्विजरूपं समाश्रितः ।। ४३.१० ।।
उवाच तपसा राजन् किं ते व्यवसितं प्रभो ।
पुत्रार्थमिति प्रोवाच तं विप्रः प्रत्युवाच ह ।। ४३.११ ।।
इदमेव विधानं तु कुरु राजन्नुवाच ह ।
एवमुक्त्वा तु राजानं क्षणादन्तर्हितः प्रभुः ।। ४३.१२ ।।
राजाऽपि तं चकाराशु मन्त्रवन्तं द्विजातये ।
दरिद्राय तथा प्रादात् ज्योतिर्गार्गाय धीमते ।। ४३.१३ ।।
यथादितेरपुत्रायाः स्वयं पुत्रत्वमागतः ।
भगवंस्तेन सत्येन ममाप्यस्तु सुतो वरः ।। ४३.१४ ।।
अनेन विधिना दत्ते तस्य पुत्रोऽभवन्मुने ।
कुवलाश्व इति ख्यातश्चक्रवर्ती महाबलः ।। ४३.१५ ।।
अपुत्रो लभते पुत्रमधनो लभते धनम् ।
भ्रष्टराज्यो लभेद् राज्यं मृतो विष्णुपुरं व्रजेत् ।। ४३.१६ ।।
कीर्त्तित्वा सुचिरं तत्र इह मर्त्यमुपागतः ।
चक्रवर्ती भवेद् धीमान् ययातिरिव नाहुषः ।। ४३.१७ ।।
।। इति श्रीवराहपुराणे भगवच्छास्त्रे त्रयश्चत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४३ ।।