text:
किलोग्राम्
किलोग्राम्(चिह्नम् kg) भारस्य संकेतः SI भवति । एकस्य किलोग्रामस्य परिभाषानुसारं, (उक्ति) एतत् अन्तराष्ट्रीय मूलरूपं भवति किलोग्राम्, IPK, [1] ( IPK; यः तस्य फेंच नाम ली ग्रैंड K इत्य नाम्नि ज्ञयते), इत्यस्य भारस्य समानः, यः एक लीटर परिमीतं जलस्य भारस्य समानः । एषः एकमात्रं SI संकेतः भवति, यस्य उपसर्ग किलो इस्य नाम्नः भागः भवति ।
दैनन्दिन प्रयोगे वयं किलोग्रामस्य वस्तुणां भाररूपे एव जानीमः, परंतु एषः भारं न भूत्वा द्रव्यमानस्य मापकः एव भवति । कस्यापि वस्तूणां भारः तस्य उपरि अवस्थितः गुरुत्वाकर्षण बलस्य मापकः भवति एवं तत् न्यूतने मापनं भवति [2]
SI संकेत प्रणाल्यः अनेक संकेताः किलोग्रामस्य सापेक्ष एव परिभाषितं भवति, अतएव तस्य स्थिरता महत्त्वपुर्णः भवति । यदा IPK समानुसारेण परिवर्तणं दृश्यते तदा CIPM 2005 मध्ये तस्य निश्चितं कृत्वा किलोग्रस्य प्रकृतिं मूल स्थिरांकेषु परिभाषितुं शक्यते [3]
यतोहि SI उपसर्गः किमपि मापन संकेतस्य नाम यत् चिह्नेन साकं न प्रयोक्ंतु शक्यते, तदर्थम् एषः उपसर्गः ग्राम् इत्यनेन साकं प्रयोक्तुं शक्यते, न किलोग्राम् इत्यस्य साकं , येन साकम् आदौ एव किलो उपसर्गः स्थापितमस्ति ।[4] उदा. एकस्य किलोग्रमस्य दश लक्षः अस्ति 1mg (एकः मिलिग्रम्) न 1µkg (एकः माइक्रोकिलोग्राम्) ।
माइक्रोग्राम् सर्वदा संभिप्तमस्ति "mcg", विशेष रूपेण आवृतम् एवं पूरक पोषणं लेबलिंग भवति "u" उपसर्गः सम्यक् पूपेण प्राविधीक विषयाणां वहिः मान्यता न प्राप्तं भवति परं तस्मात् भ्रमस्य स्थितितः मुक्तिः लाभाय।[6] संक्षिप्तं नाम "मिलिग्राम्", अपि 10 ग्राम् इत्यस्य समानः भवति यः "millicentigram" इत्यस्य रूपेण एव ज्ञायते। मापनं एकः अप्रचलित तटरक्षकः स्तम्भः संकेताय प्रतीकः भवति, यः किन्तु एतत् अपि द्रष्टव्यम् ।
संकेतस्य नाम "megagram" कदापि अपि साधारणत केवलं मापनस्य संकेतानां साकं विशेष रूपेण कठोर स्थिरता वांछितं भवति यत् संन्दर्भ क्षेत्रे प्राविधिक क्षेत्रे अपि पुनः प्रयोक्तुं शक्यते । सर्वेषां प्रयोजनाय संकेत "टन" इत्येन प्रयोगं क्रियते । टन तस्य प्रतीक "टी" 1879 मध्ये CIPM कालान्तेण स्वीकृतम् । एतत् SI इत्यस्य साकं प्रयोगाय BIPM द्वितीयवारं स्वीकृते एक अन्य संकेत SI भवति । यस्मिन् देशे अंग्रेजी कथ्यते तस्मिन् देशे साधारणतः "मीट्रिक टन" इति कथ्यते ।[7] संकेतस्य नाम "megatonne" अथवा "मेगाटन" (माउंट) कदापि "teragram" (टीजी) भवति तस्मिन् विषये वैज्ञानिक कर्गजे समीचीन मूल्यं यतोहि ग्रीन हाउस गैस इत्यस्य उत्सर्जनाय सामान्य मूल्यं साहित्य मध्ये प्रयोगं क्रियते एतत् अपि द्रष्टव्यम् ।


c: text/html

text:
शब्द-वाक्यज्ञानम् - संस्कृतप्रशिक्षणम् ।।
तथापि यदि कश्चित् उपर्युक्तान् विषयान् पठितुमिच्छति एव चेत् स: अत्र अन्वेषणमंजूषायाम् अन्विष्य पठितुं शक्नोति ।
अद्य वयं पठिष्याम: यत् शब्द: क: ॽ किं वाक्यम् च इति ॽ
शब्द: -
स्वरव्यंजनयो: मिश्रणे निर्मित: कश्चित् वर्णसमूह: यस्य कश्चित् विशिष्ट: अर्थ: चापि भवेत् 'शब्द:' इति अभिधीयते । उदाहरणार्थं - राम शब्दे र्+आ+म्+अ वर्णानां योजना अस्ति । पुनश्च रामशब्दस्य अर्थः यः सर्वत्र रमते सः । एवमेव स्वरव्यंजनयोः संयोगेन निर्मितः वर्णसमूहः शब्दः इति कथ्यते ।
सम्प्रति प्रश्न: आगच्छति यत् यदि तस्य वर्णसमूहस्य अर्थ: न भवेत् चेत् तस्य शब्दसंज्ञा भविष्यति न वा ॽ अस्य उत्तरमस्ति यत् कदाचित् अन्यभाषासु भवेत् किन्तु संस्कृते तु नैव भविष्यति । इति
वाक्यम् -
सार्थकशब्दसमूह: वाक्यं कथ्यते । किन्तु तत्र विषयत्रयमितोपि भवेत् । 1-आकांक्षा 2-योग्यता, 3- सन्निधि: ।
- आकांक्षा भवति वाक्यस्य पूर्वार्द्धस्य उच्चारणे उत्तरार्ध्दस्य जिज्ञासा । यथा 'राम:' शब्दस्य उच्चारणे जिज्ञासा भवति यत् 'राम: किम् इति ॽ' पुन: जिज्ञासाप्रशमनार्थं 'राम: गच्छति' इति सम्पूर्णं वाक्यम् उच्यते ।
- योग्यता वाक्यस्य क्रियाया: योग्यतां पश्यति । यथा - 'वह्निना सिंचति' वाक्ये 'अग्नौ' सिंचनस्य योग्यता नास्ति, तत्र तु जलेन सिंचति इति भवेत् यतोहि सिंचनस्य योग्यता तु जले अस्ति न तु अग्नौ ।
- पुनश्च सन्निधि: इत्युक्ते शब्दानाम् उच्चारणे तारतम्यता भवेत् । एवं न भवेत् यत् एकस्य शब्दस्य 'राम:' इति उच्चारणानन्तरं अर्द्धघंटात्मकं विरामं स्वीकृत्य अनन्तरम् उच्यते 'गच्छति' इति । एवं सन्निधी-अभावमपि वाक्यनिर्माणे बाधा भवति । अत: एतेषाम् त्रयाणामभावे तु तस्य वाक्यत्वं नैवेति ।
सुप् इत्युक्ते शब्दरूपम्, तिड्. इत्युक्ते क्रियारूपम् । अर्थात् एकस्य शब्दरूपस्य तस्यानुरूपक्रियारूपेण सह सम्बन्ध: वाक्यम् इति कथ्यते । यथा - राम: (शब्दरूपम् - प्रथमा विभक्ति:, एकवचनम्) गच्छति (क्रियारूपम् - लट् लकार, प्रथमपुरुष:, एकवचनम् ) एवं राम: गच्छति इति वाक्यं निर्मितम् ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
रामायणम्/उत्तरकाण्डम्/सर्गः १०३
कस्यचित्त्वथ कालस्य रामे धर्मपरे स्थिते ।
कालस्तापसरूपेण राजद्वारमुपागमत् ।। ७.१०३.१ ।।
सो ऽब्रवील्लक्ष्मणं वाक्यं धृतिमन्तं यशश्विनम् ।
मां निवेदय रामाय सम्प्राप्तं कार्यगौरवात् ।। ७.१०३.२ ।।
दूतो ऽस्म्यतिबलस्याहं महर्षेरमितौजसः ।
रामं दिदृक्षुरायातः कार्येण हि महाबल ।। ७.१०३.३ ।।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिस्त्वरया ऽन्वितः ।
न्यवेदयत रामाय तापसं तं समागतम् ।। ७.१०३.४ ।।
जयस्व राम धर्मेण उभौ लोकौ महाद्युते ।
दूतस्त्वां द्रष्टुमायातस्तपसा भास्करप्रभः ।। ७.१०३.५ ।।
तद्वाक्यं लक्ष्मणेनोक्तं श्रुत्वा राम उवाच ह ।
प्रवेश्यतां मुनिस्तात महौजास्तस्य वाक्यधृत् ।। ७.१०३.६ ।।
सौमित्रिस्तु तथेत्युक्त्वा प्रावेशयत तं मुनिम् ।
ज्वलन्तमेव तेजोभिः प्रदहन्तमिवांशुभिः ।। ७.१०३.७ ।।
सो ऽभिगम्य रघुश्रेष्ठं दीप्यपानं स्वतेजसा ।
ऋषिर्मधुरया वाचा वर्धस्वेत्याह राघवम् ।। ७.१०३.८ ।।
तस्मै रामो महातेजाः पूजामर्घ्यपुरोगमाम् ।
ददौ कुशलमव्यग्रं प्रष्टुमेवोपचक्रमे ।। ७.१०३.९ ।।
पृष्टश्च कुशलं तेन रामेण वदतां वरः ।
आसने काञ्चने दिव्ये निषसाद महायशाः ।। ७.१०३.१० ।।
तमुवाच ततो रामः स्वागतं ते महामुने ।
प्रापयास्य च वाक्यानि यतो दूतस्त्वमागतः ।। ७.१०३.११ ।।
चोदितो राजसिंहेन मुनिर्वाक्यमभाषत ।
द्वन्द्वमेतत्प्रवक्तव्यं हितं वै यद्यपेक्षसे ।। ७.१०३.१२ ।।
यः शृणोति निरीक्षेद्वा स वध्यो भविता तव ।
भवेद्वै मुनिमुख्यस्य वचनं यद्यपेक्षसे ।। ७.१०३.१३ ।।
स तथेति प्रतिज्ञाय रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
द्वारि तिष्ठ महाबाहो प्रतिहारं विसर्जय ।। ७.१०३.१४ ।।
स मे वध्यः खलु भवेत् कथाद्वन्द्वं समीरितम् ।
ऋषेर्मम च सौमित्रे पश्येद्वा शृणुयाच्च यः ।। ७.१०३.१५ ।।
ततो निक्षिप्य काकुत्स्थो लक्ष्मणं द्वारि सङ्ग्रहम् ।
तमुवाच मुने वाक्यं कथयस्वेति राघवः ।। ७.१०३.१६ ।।
यत्ते मनीषितं वाक्यं येन वा ऽसि समाहितः ।
कथयस्वाविशङ्कस्त्वं ममापि हृदि वर्तते ।। ७.१०३.१७ ।।
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे त्र्युत्तरशततमः सर्गः ।। १०३ ।।


text:
ऊँ श्री विष्णवे नम: (तीन बार बोले)
ऊँ नमो नारायणाय (तीन बार बोले)
ऊँ नमो भगवते वासुदेवाय (तीन बार बोले)
आत्मानं परमं ध्यायेद् ध्येयं षट्शक्तिभिर्युतम् ।
विद्यातेजस्तपोमूर्तिमिमं मन्त्रमुदाहरेत् ।।1।।
ऊँ हरिर्विदध्यान्मम सर्वरक्षां न्यस्ताड़्घ्रिपद्म: पतगेन्द्रपृष्ठे ।
दरारिचर्मासिगदेषुचाप पाशान् दधानोSष्टगुणोSष्टबाहु: ।।2।।
जलेषु मां रक्षतु मत्स्यमूर्ति र्यादोगणेभ्यो वरुणस्य पाशात् ।
स्थलेषु मायावटुवामनोSव्यात् त्रिविक्रम: खेSवतु विश्वरुप: ।।3।।
दुर्गेष्वटव्याजिमुखादिषु प्रभु: पायान्नृसिंहोSसुरयूथपारि: ।
विमुण्चतो यस्य महाट्टहासं दिशो विनेदुर्न्यपतंश्च गर्भा: ।।4।।
रक्षत्वसौ माध्वनि यज्ञकल्प: स्वदंष्ट्रयोन्नीतधरो वराह: ।
रामोSद्रिकूटेष्वथ विप्रवासे सलक्ष्मणोSव्याद् भरताग्रजोSमान् ।।5।।
मामुग्रधर्मादखिलात् प्रमादान्नारायण: पातु नरश्च हासात् ।
दत्तस्त्वयोगादथ योगनाथ: पायाद् गुणेश: कपिल: कर्मबन्धात् ।।6।।
सनत्कुमारोSवतु कामदेवा द्धयशीर्षा मां पथि देवहेलनात् ।
देवर्षिवर्य: पुरुषार्चनान्तरात् कूर्मो हरिर्मा निरयादशेषात् ।।7।।
धन्वन्तरिर्भगवान् पात्वपथ्याद् व्दन्व्दाद् भयादृषभो निर्जितात्मा ।
यज्ञश्च लोकादवताज्जनान्ताद् बलो गणात् क्रोधवशादहीन्द्र:।।8।।
द्वैपायनो भगवानप्रबोधाद् बुद्धस्तु पाखण्डगणात् प्रमादात् ।
कल्कि: कले: कालमलात् प्रपातु धर्मावनायोरुकृतावतार: ।।9।।
मां केशवो गदया प्रातरव्याद् गोविन्द आसड़्गवमात्तवेणु: ।
नारायण: प्राह्ण उदात्तशक्तिर्मध्यन्दिने विष्णुररीन्द्रपाणि: ।।10।।
देवोSपराह्णे मधुहोग्रधन्वा सायं त्रिधामावतु माधवो माम्
दोषे हृषीकेश उतार्धरात्रे निशीथ एकोSवतु पद्मनाभ: ।।11।।
श्रीवत्सधामापररात्र ईश: प्रत्यूष ईशोSसिधरो जनार्दन: ।
दामोदरोSव्यादनुसन्ध्यं प्रभाते विश्वेश्वरो भगवान् कालमूर्त्ति: ।।12।।
चक्रं युगान्तानलतिग्मनेमि भ्रमत् समन्ताद् भगवत्प्रयुक्तम् ।
दंदग्धि दन्दग्ध्यरिसैन्यमाशु कक्षं यथा वातसखो हुताश: ।।13।।
गदेSशनिस्पर्शनविस्फुलिड़्गे निष्पिण्ढि निष्पिण्ढिय्जितप्रियासि ।
कूष्माण्डवैनायकयक्षरक्षो भूतग्रहांश्चूर्णय चूर्णयारीन् ।।14।।
त्वं यातुधान प्रमथप्रेतमातृ पिशाचविप्रग्रहघोरदृष्टीन् ।
दरेन्द्र विद्रावय कृष्णपूरितो भीमस्वनोSरेर्हृदयानि कम्पयन् ।।15।।
त्वं तिग्मधारासिवरारिसैन्य मीशप्रयुक्तो मम छिन्धि छिन्धि ।
चक्षूंषि चर्मण्छतचन्द्र छादय द्विषामघोनां हर पापचक्षुषाम् ।।16।।
यन्नो भयं ग्रहेभ्योSभूत् केतुभ्यो नृभ्य एव च ।
सरीसृपेभ्यो दंष्ट्रिभ्यो भूतेभ्योंSहोभ्य एव वा ।।17।।
सर्वाण्येतानि भगवान्नाम रूपास्त्रकीर्तनात् ।
प्रयान्तु संक्षयं सद्यो ये न: श्रेय:प्रतीपका: ।।18।।
गरुडो भगवान् स्तोत्रस्तोभश्छन्दोमय: प्रभु: ।
रक्षत्वशेषकृच्छ्रेभ्यो विष्वक्सेन: स्वनामभि: ।।19।।
सर्वापद्भ्यो हरेर्नामरूपयानायुधानि न : ।
बुद्धीन्द्रियमन:प्राणान् पान्तु पार्षदभूषणा: ।।20।।
यथा हि भगवानेव वस्तुत: सदसच्च यत्
सत्येनानेन न: सर्वे यान्तु नाशमुपद्रवा: ।।21।।
यथैकात्म्यानुभावानां विकल्परहित: स्वयम्
भूषणायुधलिड्गाख्या धत्ते शक्ती: स्वमायया ।।22।।
तेनैव सत्यमानेन सर्वज्ञो भगवान् हरि: ।
पातु सर्वै: स्वरूपैर्न: सदा सर्वत्र सर्वग: ।।23।।
विदिक्षु दिक्षूर्ध्वमध: समन्तादन्तर्बहिर्भगवान् नारसिंह: ।
प्रहापयँल्लोकभयं स्वनेन स्वतेजसा ग्रस्तसमस्ततेजा: ।।24।।


text:
अवधानं देयम् ।।
संस्कृतजगतः सम्प्रति विस्तारः जायमानः अस्ति । अस्यां श्रृंखलायाम् ते संस्कृतलिखितारः ये संस्कृतलेखान् लिखितुम् स्थानकं इच्छन्तः सन्ति तेषां कृते सम्प्रति संस्कृतजगत् एकं नूतनं अवसरं प्रददाति । भवन्तः आत्मनः संस्कृतलेखाः सम्प्रति संस्कृतजगति साक्षात् प्रकाशयितुं शक्नुवन्ति ।
संस्कृतजगति लेखाः साक्षात् प्रकाशयितुं अस्माभिः एकः ईसंकेतः निर्मितः । अस्मिन् संकेते लेखं प्रेषयन्ति चेत् संस्कृतजगति साक्षात् प्रकाशितम् भविष्यति । अवधानमेतत् देयमस्ति यत् भवतां लेखाः संस्कृतभाषायमेव भवेयुः ।
संस्कृतजगति लेखान् साक्षात् प्रकाशयितुं
ई संकेतः - publish@sanskritjagat.in
।। भवतु संस्कृतपरिवारस्याङ्गः ।।
इति


text: ॥४.१४॥ प्रख्याक्रियास्थितिशीलानां गुणानां ग्रहणात्मकानां करणभावेनैकः परिणामः श्रोत्रमिन्द्रियं, ग्राह्यात्मकानां शब्दतन्मात्रभावेनैकः परिणामः शब्दो विषय इति, शब्दादीनां मूर्तिसमानजातीयानामेकः परिणामः पृथिवीपरमाणुस्तन्मात्रावयवस्तेषां चैकः परिणामः पृथिवी गौर्वृक्षः पर्वत इत्येवमादिर्भूतान्तरेष्वपि स्नेहौष्ण्यप्रणामित्वावकाशदानान्युपादाय सामान्यमेकविकारारम्भः समाधेयः । नास्त्यर्थो विज्ञानविसहचरः । अस्ति तु ज्ञानमर्थविसहचरं स्वप्नादौ कल्पितमित्यनया दिशा ये वस्तुस्वरूपमपह्नुवते ज्ञानपरिकल्पनामात्रं वस्तु स्वप्नविषयोपमं न परमार्थतोऽस्तीति य आहुस्ते तथेति प्रत्युपस्थितमिदं स्वमाहात्म्येन वस्तु कथमप्रमाणात्मकेन विकल्पज्ञानबलेन वस्तुस्वरूपमुत्सृज्य तदेवापलपन्तः श्रध्देयवचनाः स्युः । कुतश्चैतदन्याय्यम् –


text:
57 अथ विबोधः402—
यथा रत्नावल्याम्—
देव, कुत इयं कन्यका ? देवी जानाति । 403अज्जउत्त, एसा सागरादो पाविअत्ति भणिअ अमच्चजोगंधराअणेण मम हत्थे निहिदा । अदो ज्जेव सागरिअत्ति सद्दावीअदि । यौगंधरायणेन न्यस्ता । कथमसौ ममानिवेद्य करिष्यति ।404
देव, कुत इयं कन्यका ?
देवी जानाति ।
403अज्जउत्त, एसा सागरादो पाविअत्ति भणिअ अमच्चजोगंधराअणेण मम हत्थे निहिदा । अदो ज्जेव सागरिअत्ति सद्दावीअदि ।
यौगंधरायणेन न्यस्ता । कथमसौ ममानिवेद्य करिष्यति ।404
यथा च वेणीसंहारे—
मुञ्चतु मुञ्चतु मामार्यः क्षणमेकम् । किमपरमवशिष्टम् ? सुमहदवशिष्टम् । संयमयामि तावदनेन दुःशासनशोणितोक्षितेन पाणिना पाञ्चाल्या दुःशासनावकृष्टं केशहस्तम् । गच्छतु भवान् । अनुभवतु तपस्विनी वेणीसंहारम् ।405
मुञ्चतु मुञ्चतु मामार्यः क्षणमेकम् ।
किमपरमवशिष्टम् ?
सुमहदवशिष्टम् । संयमयामि तावदनेन दुःशासनशोणितोक्षितेन पाणिना पाञ्चाल्या दुःशासनावकृष्टं केशहस्तम् ।
गच्छतु भवान् । अनुभवतु तपस्विनी वेणीसंहारम् ।405
अथ ग्रथनम्—
यथा रत्नावल्याम्—
देव, क्षग्यतां यद्देवस्यानिवेद्य मयैतत् कृतम् ।406
देव, क्षग्यतां यद्देवस्यानिवेद्य मयैतत् कृतम् ।406
यथा च वेणीसंहारे—
पाञ्चालि, न खलु मयि जीवति संहर्तव्या दुःशासनविलुलिता वेणिरात्मपाणिना । तिष्ठतु । स्वयमेवाहं संहरामि ।407
पाञ्चालि, न खलु मयि जीवति संहर्तव्या दुःशासनविलुलिता वेणिरात्मपाणिना । तिष्ठतु । स्वयमेवाहं संहरामि ।407


text:
बृहदारण्यकोपनिषत्
बृहदारण्यकोपनिषत् प्रमुखेषु दशसु उपनिषत्सु अन्यतमा वर्तते । इयम् उपनिषत् शतपथब्राह्मणस्य अन्तिमभागो वर्तते । अद्यत्वे शतपथब्राह्मणं माध्यन्दिन-काण्वशाखाद्वये उपलभ्यते । काण्वशाखायां सप्तदश काण्डाः, माध्यन्दिनशाखायां चतुर्दश काण्डाः विद्यन्ते । बृहदारण्यकोपनिषदः षट् अध्यायाः काण्वशाखायाः सप्तदशे काण्डे उपलभ्यन्ते । अन्ये षड् काण्डाः माध्यन्दिनशाखायाः चतुर्दशे काण्डे उपलभ्यन्ते ।
अन्तर्विषयाः
शान्तिमन्त्रः[सम्पादयतु]
- ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदम् पूर्णात् पूर्णमुदच्यते ।
- पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥
- ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
विषयविभागः[सम्पादयतु]
इयम् उपनिषत् गात्रदृष्ट्या विषयस्य महत्तायाः दृष्ट्या च बृहत्तमा एव वर्तते । पूर्णा उपनिषत् गद्यरूपेण एव वर्तते । अपवादरूपेण केचन श्लोकाः कुत्रचित् उपलभ्यन्ते । अस्याः षड् अध्यायाः सप्तचत्वारिंशत्सु ब्राह्मणेषु विभक्ताः सन्ति । ते पुनः काण्डिकारूपेण विभक्ताः सन्ति । अस्याः एव अन्यथा विभागः एवं वर्तते - समग्रा उपनिषत् काण्डत्रये विभक्ता अस्ति - मधुकाण्डः, याज्ञवल्क्यकाण्डः/मुनिकाण्डः, खिलकाण्डश्च । एकैकस्मिन् अपि अध्यायद्वयं विद्यते । एतेषु विभागेषु उपदेशः-उपपत्तिः-उपासनाविषयाः प्रस्तुताः सन्ति । अस्याः उपनिषदः भाष्यं श्रीशङ्कराचारैः लिखितम् अस्ति ।
प्रसिद्धः श्लोकः[सम्पादयतु]
अस्याः उपनिषदः प्रसिद्धः श्लोकः अस्ति -
- ॐ असतोमा सद्गमय ।
- तमसोमा ज्योतिर्गमय ।
- मृत्योर्मामृतं गमय ।।
- ॐ शान्ति शान्ति शान्तिः ।। – बृहदारण्यकोपनिषद् 1.3.28.
अनुवादाः[सम्पादयतु]
- Max Müller, Sacred Books of the East (1879) [१]
- R. E. Hume (1921) [२]
- P. Lal, (1974) ISBN 81-7595-400-0
- Swami Nikhilananda (1987) ISBN 0-911206-14-0
- Swami Madhavananda, Advaita Ashrama, Kolkata 1934, 4th edition 2004 Online
- Swami Krishnananda The Brihadaranyaka Upanishad: English translation, and commentary, Published by Divine Life Society.
साहित्यक्षेत्रे[सम्पादयतु]
Poet T. S. Eliot makes use of the story "The Voice of the Thunder", found in the Brihadaranyaka Upanishad. Sections of the story appear in his poem The Waste Land under part V What The Thunder Said.


text:
रामकृष्ण हेगडे
उत्तरकन्नडमण्डलस्य सिद्धपुरोपमण्डलस्य केन्द्रतः १७कि.मी दूरे विद्यमाने दोड्मने इति लघुग्रामात् देहली पर्यन्तं संवृद्धः माहानायकः रामकृष्णहेगडे महोदयः । राजकीयेऽपि सांस्कृतिकां गरिमां सङ्गृहीतवान् विशिष्टः राजकीयपटुः हेगडेमहोदयः । सर्वेषां वचांसि शृण्वन् अपि स्वान्तरङ्गस्य ध्वनिं श्रोतुं न विस्मरति स्म । तदृशः अतिविरलराजकीयपटुषु अन्यतमः रामकृष्णमहोदयः । सदा महत्स्वप्नं पश्यन् तस्य साकारार्थं सततप्रयत्नशीलः राजतन्त्रे यशः प्राप्नोत् ।
बाल्यं शिक्षा च[सम्पादयतु]
रामकृष्ण हेगडेमहोदयः पश्चिमपर्वतश्रेण्यां काननैः परिवृते ग्रामे विशिष्टसंस्कारयुक्ते हव्यकब्राह्मणकुटुम्बे क्रि.श. १९२७तमे वर्षे अगष्ट् २७दिनाङ्के महाबलेआश्वर हेग्डे सरस्वतम्मा दम्पत्योः पुत्रत्वेन जातः । तदा अस्य गृहे स्वातन्त्र्यस्य देशप्रेम्णः च वातारणम् आसीत् । ज्येष्टपितृव्यः कृष्ण हेगडे महोदयः स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे भागं वहन् रात्रिगोष्ठीं सञ्चालयति स्म । अनेन बालः रामकृष्णः प्रभावितः । नैके स्वातन्त्र्यप्रेमिणः अस्य गृहे वसन्ति स्म । आङ्ग्लाधिकारिणः प्रकरणम् आरोप्य यान् अन्वष्यन्ति स्म ते अस्य गृहे रहसि वसन्ति स्म । एतादृशे परिसरे अविभक्ते कुटुम्बे संवर्धितः रामकृष्ण हेगडे महोदयः सिद्धापुरे प्रौढशालाशिक्षां समापितवान् । शान्तस्वभावस्य उत्तमचिन्तनस्य बालकः रामकृष्णाः अग्रे पठितुम् आसक्तः चेदपि कौटुम्बिकोपजीविकार्थं पूगकृषिः अनिवार्या अभवत् । अतः पूर्णकालिकः कृषकः अभवत् । गान्धिमहात्मनः स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामविषये श्रुतवान् रामकृष्णः तेन प्रभावितः टोपिकां धरति स्म । अक्कमहादेव्या विनोबा भावेमहोदयस्य परिचयः अभवत् । युवानः रामकृष्णस्य जीवने विनोबा भावे बहुधा प्रभावम् अकरोत् । मेट्रिक् पिपूसि परिक्षाम् समानकाले समाप्य बि.ए.समानां पदवी शास्त्री परीक्षाम् उत्तीर्णवान् । उन्नतविद्यां प्राप्तुं लखनौ नगरम् अगच्छत् । तत्र राज्यशास्त्रे स्नातकोत्तरपदवीम् अधुनिकन्यायशास्त्रपदवीं च प्राप्तवान् । अनन्तरं शकुन्तला नाम हव्यककन्यां परिणीतवान् । कुटुम्बजीवनस्य फलरूपेण पुत्रः पुत्र्यौ च सञ्जाताः । अस्य लखनौवासस्य अवसरे लालबहाद्दूरशास्त्रिमहोदयस्य राममोहन लोहियामहोदयस्य च परिचयः अभवत् । शिरसिनगरे न्यायवादिनः वृत्तिम् आरब्धवान् । दीनकृषिकानां परतया विना शुल्कं न्यायवादं कृतवान् ।
राजकीयजीवनम्[सम्पादयतु]
पञ्चवर्षानन्तरं क्रि.श.१९५४तमे वर्षे स्वमण्डले एव राजकीयरङ्गं प्राविशत् । काङ्ग्रेस् पक्षस्य मण्डलाध्यक्षः भूत्वा वर्षत्रयं सेवां कृतवान् । मण्डलस्य समग्राभिवृद्धये यतमानः रामकृष्णमहोदयः विख्यातः अभवत् । १९५४ तमे वर्षे सः काङ्ग्रेस्पक्षस्य मण्डलाध्यक्षरूपेण राजनैतिकक्षेत्रं प्राविशत् । १९५७ तमे वर्षे ऐदम्प्राथम्येन सः कर्णाटकविधानसभायाः सदस्यत्वेन चितः ।


text:
सुभाषितरत्नकोशः/२५ दूतिकोपालम्भव्रज्या
ततो दूतिकोपालम्भव्रज्या
निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटो निर्यातराजो ऽधरो नेत्रे दूरम् अनञ्जने जललवप्रस्यन्दिनी ते तनुः /
आशाच्छेदिनि दूति बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे वापीं स्नातुम् इतो गतासि न पुनस् तस्याधमस्यान्तिकम् २५.१ (८३७)
किं त्वं निगूहसे दूति स्तनौ वक्त्रं च पाणिना /
सव्रणा एव शोभन्ते शूराधरपयोधराः २५.२ (८३८)
साधु दूति पुनः साधु कर्तव्यं किम् अतः परम् /
यन् मदर्थे विलग्नासि दन्तैर् अपि नखैर् अपि २५.३ (८३९)
विहारः कण्ठदेशस् ते काषाये तव लोचने /
अधरौ वीतरागौ ते दूति प्रव्रजितासि किम् २५.४ (८४०)
दूति किं तेन पापेन शास्त्रातिक्रमकारिणा /
पञ्च पञ्चनखा भक्ष्याः षष्ठी त्वं येन खादिता २५.५ (८४१)
नायातः सामदानाभ्याम् इति भेदे ऽपि दर्शिते /
साधु यद् दुर्विनीतस्य त्वया दण्डो निपातितः २५.६ (८४२)
अनेन वीतरागेण बुद्धेनेवाधरेण ते /
दूति निर्व्याजम् आख्याता सर्ववस्तुषु शून्यता २५.७ (८४३)
पार्श्वाभ्यां सप्रहाराभ्याम् अधरे व्रणखण्डिते /
दूति संग्रामयोग्यासि न योग्या दूतकर्मणि २५.८ (८४४)
त्वया दूति कृतं कर्म यत् तद् अन्येन दुष्करम् /
शरणागतविध्वंसी छिद्रान्वेषी निपातितः २५.९ (८४५)
क्षामा तनुर् गतिः खिन्ना नेत्रे व्यालोकतारके /
वाग् अस्पष्टा श्लथं वासो दूति त्वं ज्वरितासि किम् २५.१० (८४६)
रजन्याम् अन्यस्यां सुरतपरिवर्ताद् अनुचितं मदीयं यद् वासः कथम् अपि हृतं तेन सुहृदा /
त्वया प्रीत्यानीतं स्वनिवसनदानात् पुनर् इदं कुतस् त्वादृग् दूति स्खलितशमनोपायनिपुणा २५.११ (८४७)
नायातो यदि तादृशं स शपथं कृत्वापि दूति प्रियस् तत् किं कोपनया त्वया स्वदशनैर् अग्राधरः खण्डितः /
स्वेदाम्भःकणदायि वेपनम् इदं त्यक्त्वा भज स्वस्थतां को लोकस्य सखि स्वभावकुटिलस्यान्तर्गतं ज्ञास्यति २५.१२ (८४८)
रोमाञ्चं वहसि श्वसिष्य् अविरतं ध्यानं किम् अप्य् आश्रिता दृष्टिस् ते भ्रमति प्रकम्पचपले व्यक्तं च ते शीत्कृतम् /
तं लब्ध्वा खलु बन्धकीव सुरतव्यापारदक्षं जनं किं दूति ज्वरितासि पापम् अथवा स्पृष्ट्वा भवन्त्य् आपदः २५.१३ (८४९)
श्वासः किं त्वरिता गतिः पुलकिता कस्मात् प्रसाद्यागता वेणी भ्रश्यति पादयोर् निपतनात् क्षामा किम् इत्य् उक्तिभिः /
स्वेदार्द्रं मुखम् आतपेन गलिता नीवी गमाद् आगमाद् दूति म्लानसरोरुहद्युतिमुषः स्वौष्ठस्य किं वक्ष्यसि २५.१४ (८५०)
अधरेणोन्नतिभाजा भुजङ्गपरिपीडितेन ते दूति /
संक्षोभितं मनो मे जलनिधिर् इव मन्दरागेण २५.१५ (८५१)
सद्भावोपगता समप्रणयिनी दाराः परस्येति वा दूते रागपराभवः क्रियत इत्य् एतन् न मीमांसितम् /
येनाम्भोरुहसंनिभस्य वदनस्यापाण्डुता ते कृता दूति भ्रष्टगुणस्य तस्य निलयं स्वप्ने ऽपि मा गाः पुनः २५.१६ (८५२)
स्वकार्यबुद्ध्यैव सदा मदर्थे दूति प्रवृत्तिं प्रतिपालयन्त्या /
त्वया फलेनैव विभावितो ऽयं मया सहाभिन्नशरीरवादः २५.१७ (८५३)
वित्तोकस्य
- इति दूतीकोपालम्भव्रज्या


text:
अनेन सूत्रेण "सर्वनाम" इति संज्ञा पाठ्यते । ये शब्दाः सर्वादिगणे पाठ्यन्ते, ते सर्वे अनेन सूत्रेण "सर्वनाम" वाचकाः भवन्ति । सर्वादिगण अयम् - सर्व, विश्व, उभ, उभय, डतर, डतम, अन्य, अन्यतर, इतर, त्वत् , त्व, नेम, सम, सिम, पूर्वपरावरदक्षिणौत्तरापराधराणि व्यवस्थायाम् असंज्ञायाम् (गणसूत्रम्), स्वमज्ञातिधनाख्यायाम् (गणसूत्रम्), अन्तरं बहिर्योगोप्संव्यानयोः (गणसूत्रम्), त्यद्, तद्, यद्, एतद्, इदम्, अदस्, एक, द्वि, युष्मद्, अस्मद्, भवतुँ, किम् ।
सर्वेषां शब्दानां विषये विस्तारेण पश्यामः -
1. "सर्व"
- all इत्यस्मिन् अर्थे "सर्व"शब्दः सर्वनामसंज्ञां प्राप्नोति । अस्य शब्दस्य त्रिषु अपि वचनेषु रूपाणि भवितुम् अर्हन्ति । यथा -
[अ] "सर्वः गणः पठतु" इत्यत्र "गणे अनेके जनाः सन्ति" इति विचिन्त्य तेषां सर्वेषां विषये पठनस्य निर्देशं कर्तुम् "सर्व"शब्दः प्रयुज्यते, परन्तु गणः तु एकः एव अस्ति, अतः अत्र "सर्व"शब्दस्य अपि एकवचनम् भवति । एतादृशः प्रयोगः "अनुद्भूतावयवसमुदायस्य" निर्देशं करोति इत्युच्यते ।"अनुद्भूतावयवसमुदायस्य निर्देशः" इत्युक्ते सः निर्देशः यः केवलं समुदायस्य विषये कृतः अस्ति, न तु समुदाये विद्यमानाम् वस्तूनां विषये ।
[आ] "सर्व"शब्दस्य द्विवचनस्य प्रयोगः प्रायः युगलस्य अनेकतां दर्शयितुम् प्रयुज्यते (multiplicity of a pair इत्यर्थः) । यथा - "सर्वयोः सुबन्ततिङन्तयोः पदसंज्ञा भवति" । अस्मिन् वाक्ये तिङ्-प्रत्ययान्ताः सर्वे शब्दाः "तिङन्त" इत्यनेन निर्दिश्यन्ते, तथैव "सुप्-प्रत्ययान्ताः" सर्वे शब्दाः "सुबन्त" इत्यनेन सम्बुद्ध्यन्ते । अत्र गणद्वयम् (तिङन्तः तथा सुबन्तः) उक्तम् अस्ति, अतः सर्वशब्दस्य द्विवचनं प्रयुज्यते । द्वयोः अपि गणयोः विद्यमानाः सर्वे शब्दाः पदसंज्ञां प्राप्नुवन्ति, इति अत्र आशयः ।
[इ] "सर्व"शब्दस्य द्विवचनस्य प्रयोगः द्वयोः वस्तुनोः निर्देशं कर्तुम् अपि भवति । यथा - कस्मिंश्चित् गणे यदि द्वौ एव जनौ स्तः, तर्हि द्वयोः निर्देशं कर्तुम् "सर्वौ द्वौ अत्र आगच्छेताम्" इति प्रयोगः अपि क्रियते । अत्र जनयोः सङ्ख्याम् अनुसृत्य सर्वशब्दस्य द्विवचनम् प्रयुज्यते ।
[ई] सर्व-शब्दस्य बहुवचनस्य प्रयोगाः तु भाषायाम् प्रचुराः एव । यथा - सर्वे छात्राः पठन्तु । अत्र सर्व-शब्दस्य प्रयोगः "उद्भूतावयवस्य" निर्देशं करोति इत्युच्यते । "उद्भूतावयवसमुदायस्य निर्देशः" इत्युक्ते सः निर्देशः यः समुदाये विद्यमानानां वस्तूनां विषये कृतः अस्ति ।
"सर्व"शब्दस्य रूपाणि प्रायः "राम"शब्दवदेव भवन्ति, परन्तु केषुचन स्थलेषु तानि भिद्यन्ते । तद्यथा -
[अ] पुँल्लिङ्गे - प्रथमाबहुवचनम् = सर्वे ।
[आ] पुँल्लिङ्गनपुँसकलिङ्गयोः - चतुर्थ्येकवनम् = सर्वस्मै । पञ्चम्येकवचनम् - सर्वस्मात् । सप्तम्येकवचनम् - सर्वस्मिन् ।
[इ] स्त्रीलिङ्गे - चतुर्थ्येकवनम् - सर्वस्यै । पञ्चमीषष्ठ्येकवचनम् - सर्वस्याः । षष्ठीबहुवचनम् - सर्वासाम् । सप्तम्येकवचनम् - सर्वस्याम् ।
अन्यत्र सर्वत्र "राम"शब्दवदेव रूपाणि भवन्ति ।
2. "विश्व"
- "सम्पूर्णम्" (complete) इत्यस्मिन् अर्थे "विश्व"शब्दः सर्वनामसंज्ञां प्राप्नोति । "जगत्" / "पृथिवी" इत्यस्मिन् अर्थे अस्य शब्दस्य सर्वनामसंज्ञा न भवति । अस्यापि त्रिषु लिङ्गेषु त्रिषु वचनेषु च रूपाणि भवन्ति । यथा - विश्वः विश्वौ विश्वे , विश्वा विश्वे विश्वाः, विश्वम् विश्वे विश्वानि । अस्य शब्दस्य रूपाणि "सर्व" शब्दवदेव भवन्ति ।
3. "उभ"
- both / two इत्यस्मिन् अर्थे युगलस्य निर्देशं कर्तुम् उभ-शब्दस्य सर्वनामसंज्ञा भवति । अस्य त्रिषु लिङ्गेषु केवलं द्विवचनस्यैव रूपाणि भवन्ति । यथा - पुँल्लिङ्गे - उभौ, उभाभ्याम् , उभयोः । स्त्रीलिङ्गे नपुँसकलिङ्गे च - उभे, उभाभ्याम्, उभयोः ।
4. "उभय"
- अस्य शब्दस्य त्रिषु लिङ्गेषु केवलम् एकवचन-बहुवचनस्यैव रूपाणि भवन्ति, द्विवचनस्य न । तथा च, एकवचने बहुवचने च अयं शब्दः भिन्नयोः अर्थयोः प्रयुज्यते -
[अ] एकवचने उभयशब्दः "द्वौ अवयवौ अस्य" ("having two parts") अस्मिन् अर्थे प्रयुज्यते । यथा, "उभयः मणिः" - सः मणिः यस्य भागद्वयं विद्यते । A jewel with two parts इत्यर्थः ।
[आ] बहुवचने उभयशब्दः " द्वौ राशी समुदायस्य अवयवौ" अस्मिन् अर्थे प्रयुज्यते । यथा, "उभये देवमनुष्याः" इत्युक्ते "एकस्य गणस्य द्वौ राशी (देवानाम् प्रथमः, मनुष्याणाम् अपरः)", इत्यर्थः ।
विशेषः - "उभय" शब्दः "उभ"शब्दात् उभादुदात्तो नित्यम् 5|2|44
इत्यनेन तयप्-प्रत्ययं (तस्य अयच्-आदेशं च) कृत्वा सिद्ध्यति ।
अस्य शब्दस्य रूपाणि "सर्व"शब्दवदेव भवन्ति ।
5. "डतर", "डतम"
- एतौ द्वौ तद्धितप्रत्ययौ । किंयत्तदो निर्द्धारणे द्वयोरेकस्य डतरच् 5|3|92
, तथा च वा बहूनां जातिपरिप्रश्ने डतमच् 5|2|93
अनयोः सूत्रयोः एतौ प्रत्ययौ "किम्", "यत्", "तत्" एतेभ्यः शब्देभ्यः विधीयेते । तथा च, एकाच्च प्राचाम् 5|2|94
इत्यनेन एतौ प्रत्ययौ "एक"शब्दात् अपि विधीयेते । अतः एतयोः प्रयोगेन आहत्य अष्टौ शब्दाः जायन्ते - कतर, कतम, यतर, यतम, ततर, ततम, एकतर, एकतम
। एतेषां सर्वेषाम् अनेन सूत्रेण सर्वनामसंज्ञा भवति । एतेषाम् अर्थाः एतादृशाः -
[अ] कतर - द्वाभ्याम् कः? (who amongst two?) ।
[आ] कतम - अनेकेभ्यः कः? (who amongst many?) ।
[इ] यतर - द्वाभ्याम् यः (whosoever amongst two) ।
[ई] यतम - अनेकेभ्यः यः (whosoever amongst many) ।
[उ] ततर - द्वाभ्याम् सः (that amongst two) ।
[ऊ] ततम - अनेकेभ्यः सः (that amongst many) ।
[ऋ] एकतर - द्वाभ्याम् एकः (one amongst two) ।
[ॠ] एकतम - अनेकेभ्यः एकः (one amongst many) ।
एतेषाम् सर्वेषाम् रूपाणि "सर्व" शब्दवदेव भवन्ति, परन्तु नपुँसकलिङ्गे प्रथमाद्वितीयैकवचनस्य रूपयोः अद्ड् डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः 7|1|25
इत्यनेन सुँ/अम्-प्रत्यययोः अद्ड्-आदेशः भवति, अतः "कतरत् / कतमत् / यतरत् / यतमत्" एतादृशम् रूपम् जायते ।
ज्ञातव्यम् - संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्ति
इति काचन परिभाषा विद्यते । अनया परिभाषया संज्ञासूत्रे प्रत्ययस्य यदा निर्देशः भवति तदा सा संज्ञा केवलं प्रत्ययस्यैव भवति, नहि तदन्तस्य । एतदनुसृत्य अत्रापि केवलं डतर-डतम-प्रत्यययोः एव सर्वनामसंज्ञा भवेत् वा - इति संशयः उपतिष्ठति । परन्तु तादृशं न, यतः केवल-डतर-डतम-प्रत्यययोः भाषायां प्रयोगः न भवति, अतः केवलयोः तयोः सर्वनामसंज्ञायाः न कोऽपि लाभः । अतः अत्र डतर-डतम-इत्येताभ्याम् तदन्तग्रहणम् भवत्येव ।
6. "अन्य"
- परः/ other अस्मिन् अर्थे अयं शब्दः प्रयुज्यते । अस्य रूपाणि त्रिषु लिङ्गेषु त्रिषु वचनेषु च "कतर"शब्दवत् एव भवन्ति ।
7. "अन्यतर"
- द्वयोः एकः (one amongst two) अस्मिन् अर्थे "अन्यतर"शब्दः प्रयुज्यते । यद्यपि अयं शब्दः "तर" इत्यनेन समाप्यते, तथापि अयं "डतर" प्रत्ययान्तः / "तरप्" प्रत्ययान्तः शब्दः न, अपितु एतत् अव्युत्पन्न-प्रातिपदिकम् अस्ति इति स्मर्तव्यम् । अस्य रूपाणि त्रिषु लिङ्गेषु त्रिषु वचनेषु च "कतर"शब्दवत् एव भवन्ति ।
विशेषः - "अन्यतम" (अनेकेषु एकः / one amongst many) इति अपि किञ्चन अव्युत्पन्नं प्रातिपदिकम् अस्ति, परन्तु अस्य सर्वनामसंज्ञा न भवति । अतः अस्य रूपाणि तु राम-शब्दवदेव भवन्ति, यथा - अन्यतमाः , अन्यतमाय, अन्यतमात् - आदयः।
8. "इतर"
- भिन्नः / different अस्मिन् अर्थे अयं शब्दः प्रयुज्यते । अयम् अपि डतर-प्रत्ययान्तशब्दः तरप्-प्रत्ययान्तशब्दः वा नास्ति । अस्य रूपाणि त्रिषु लिङ्गेषु त्रिषु वचनेषु च "कतर"शब्दवत् भवन्ति ।
9. "त्वत्"
- अयम् तकारान्तशब्दः "भिन्नः / different" अस्मिन् अर्थे प्रयुज्यन्ते । अस्य रूपाणि पुँल्लिङ्गे मरुत्-शब्दवत् , स्त्रीलिङ्गे सरित्-शब्दवत्, तथा नपुँसकलिङ्गे जगत्-शब्दवत् भवन्ति ।
10. "त्व"
- अयम् शब्दः अपि "भिन्नः / different" अस्मिन् अर्थे विद्यते, तथा च केवलं वेदेषु एव प्रयुक्तः दृश्यते । अस्य रूपाणि "सर्व"शब्दवत् भवन्ति ।
11. "नेम"
- अर्ध / half अस्मिन् अर्थे अयम् शब्दः सर्वादिगणे समाविश्यते । अस्य रूपाणि सर्वशब्दवत् भवन्ति ।
विशेषः - महाभारते भीष्मपर्वे 6.119.66 इत्यत्र भीष्मः वदति - "अर्जुनस्य इमे बाणा नेमे बाणाः शिखण्डिनः" । अस्य वाक्यस्य अर्थद्वयं भवति । "नेमे" इत्यत्र "न इमे" इति सन्धिच्छेदं कृत्वा "एते बाणाः अर्जुनस्य सन्ति, शिखण्डिनः न" इति अर्थः जायते । परन्तु "नेमे" इति "नेम" सर्वनाम्नः प्रथमाबहुवचनस्य रूपं स्वीक्रियते चेत् "एते बाणाः अर्जुनस्य सन्ति, तेषु अर्धसङ्ख्यकाः तु शिखण्डिनः अपि सन्ति" इति अर्थः जायते ।
12. "सम"
- अस्य शब्दस्य अर्थद्वयम् जायते - "सर्व" (all) तथा "तुल्य" (equivalent / same) । एताभ्याम् केवलम् "सर्व" अस्मिन् अर्थे एव अस्य शब्दस्य सर्वनामसंज्ञा भवति, न हि "तुल्य" अस्मिन् अर्थे । अस्य शब्दस्य रूपाणि "सर्व" शब्दवदेव भवन्ति ।
विशेषः - पाणिनिः यथासङ्ख्यमनुदेशः समानाम् 1|3|10
अस्मिन् सूत्रे "समानाम्" इति प्रयोगं करोति । अत्र
"सम" शब्दः "तुल्यः" अस्मिन् अर्थे प्रयुज्यते, अतः तस्य सर्वनामसंज्ञा न भवति, अतश्च अस्य षष्ठ्येकवचनम् "समानाम्" इति जायते । सर्वनामसंज्ञकः यः "सम"शब्दः, तस्य षष्ठ्येकवचनम् तु पुँल्लिङ्ग-नपुँसकलिङ्गयोः "समेषाम्" तथा स्त्रीलिङ्गे "समासाम्" इति भवति ।
13. "सिम"
- अस्य शब्दस्य अपि "सर्व" इति अर्थः अस्ति ।अस्य शब्दस्य रूपाणि अपि "सर्व" शब्दवदेव भवन्ति ।
अग्रे सर्वादिगणे त्रीणि गणसूत्राणि पाठ्यन्ते । तानि एतादृशानि - गणसूत्रम् 1 - पूर्वपरावरदक्षिणौत्तरापराधराणि व्यवस्थायाम् असंज्ञायाम्
। अनेन गणसूत्रेण पूर्व, पर, अवर, दक्षिण, उत्तर, अपर, अधर - एतेषाम् सप्तानां शब्दानाम् "व्यवस्था" अस्मिन् अर्थे संज्ञाभिन्नरूपेण प्रयोगः क्रियते चेत् सर्वनामसंज्ञा भवति ।
किम् नाम व्यवस्था? "स्व-अभिधेय-अपेक्ष-अवधिनियमः व्यवस्था " इति अस्य शब्दस्य व्याख्या दीयते । सामान्यभाषायाम् अस्य अर्थः अयम् - पूर्वपरादयः शब्दाः यदा अवधिम् (मर्यादाम्) दर्शयन्ति, तदा एव तेषाम् अस्मिन् गणे समावेशः भवति । मर्यादा त्रिविधा वर्तते - स्थलमर्यादा, कालमर्यादा तथा दिग्मर्यादा । क्रमेण पश्यामः -
[अ] "काशी पूर्वा" इति उच्यते चेत् "कस्मात् पूर्वा?" (काशीप्रदेशस्य स्थलमर्यादा का?) इति प्रश्नः जायते । अत्र "पूर्व"शब्दः स्थलवाचि-अवधिम् दर्शयति, अतः अत्र अस्य सर्वनामसंज्ञा भवति ।
[आ] "रघुः पूर्वः" इति उच्यते चेत् "कस्मात् पूर्वः?" (रघोः कालमर्यादा का?) इति प्रश्नः जायते । अत्र "पूर्व"शब्दः कालवाचि-अवधिम् दर्शयति, अतः अत्र अस्य सर्वनामसंज्ञा भवति ।
[इ] "सूर्यः पूर्वस्मात् उदेति" इति उच्यते चेत् अत्र "पूर्व" शब्दः दिशा-अवधिम् दर्शयति, अतः अत्र अस्य सर्वनामसंज्ञा भवति ।
संक्षेपेण - "पूर्व, पर, अवर, दक्षिण, उत्तर, अपर, अधर" एते सर्वे शब्दाः यदा स्थलविषयाम्/कालविषयाम्/दिशाविषयाम् अवधिं निर्देशयन्ति, तत्र एतेषां सर्वेषां सर्वनामंज्ञा भवति । अन्येषु अर्थेषु (= व्यवस्थायाम् असत्याम्) एतेषां सर्वनामसंज्ञा न भवति । यथा - "दक्षिण" शब्दस्य "कुशलः" इत्यपि कश्चन अर्थः अस्ति । अस्मिन् अर्थे अयं शब्दः सर्वनामसंज्ञां न स्वीकरोति । तथा च, व्यवस्थायाम् सत्याम् अपि संज्ञारूपेण प्रयुज्यमानाः एते शब्दाः सर्वनामसंज्ञकाः न भवन्ति । यथा - "उत्तराः कुरवः" इत्यत्र यद्यपि "उत्तर" शब्दः दिशां दर्शयति, तथापि कुरूणाम् उत्तरदिशि स्थितः प्रदेशः "उत्तरः कुरुः" नाम्ना ज्ञायते, यः संज्ञावाची शब्दः अस्ति, तस्य च अनेन वाक्येन निर्देशः क्रियते ; अतः अत्र प्रयुक्तः "उत्तर" शब्दः सर्वनामसंज्ञकः नास्ति ।
पूर्व, पर, पूर्व, पर, अवर, दक्षिण, उत्तर, अपर, अधर - एतेषाम् सर्वेषाम् रूपाणि "सर्व" शब्दवदेव जायन्ते, परन्तु पुँल्लिङ्गे प्रथमाबहुवचनस्य रूपम् विकल्पेन राम-शब्दवदपि भवति - पूर्वे / पूर्वाः इति ।
विशेषः - यद्यपि एतत् गणसूत्रम् पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि 1|1|34
इति सूत्रवत् दृश्यते, तथापि अस्य गणसूत्रस्य तथा सूत्रपाठे विद्यमानस्य सूत्रस्य अर्थः भिन्नः अस्ति इति स्मर्तव्यम् ।गणसूत्रम् 2 - स्वमज्ञातिधनाख्यायाम्
- । अनेन गणसूत्रेण "स्व" शब्दस्य सर्वनामसंज्ञा भवति । वस्तुतः "स्व" शब्दस्य प्रामुख्येन चत्वारः अर्थाः पाठ्यन्ते - "आत्मा" (स्वयम् इत्यर्थः), "आत्मीयः" (स्वस्य इत्यर्थः), "ज्ञाति" (बान्धवः), तथा "धनम्" । एतेभ्यः "ज्ञाति" अस्मिन् अर्थे तथा च "धन" अस्मिन्नर्थे "स्व"शब्दस्य सर्वनामसंज्ञा न भवति । केवलम् "स्वयम्" तथा "स्वस्य" अस्मिन् अर्थे एव अस्य सर्वनामसंज्ञा भवति । उदाहरणानि एतानि -
[अ] दर्पणे स्वम् (= आत्मानम्) पश्यामि । अत्र "स्व"शब्दस्य सर्वनामसंज्ञा भवति ।
[आ] दर्पणे स्वम् (= मम) चित्रम् पश्यामि । अत्रापि "स्व"शब्दस्य सर्वनामसंज्ञा भवति ।
[इ] एषः मम स्वः (= बन्धुः) । अत्र "स्व"शब्दस्य सर्वनामसंज्ञा न भवति ।
[ई] स्वम् (= धनम्) दत्त्वा फलं क्रीणामि । अत्रापि "स्व" शब्दस्य सर्वनामसंज्ञा न भवति ।
सर्वनामवाचिनः स्व-शब्दस्य रूपाणि "पूर्व"शब्दवदेव भवन्ति ।
विशेषः - यद्यपि एतत् गणसूत्रम् स्वमज्ञातिधनाख्यायाम् 1|1|35
इति सूत्रवत् दृश्यते, तथापि अस्य गणसूत्रस्य तथा सूत्रपाठे विद्यमानस्य सूत्रस्य अर्थः भिन्नः अस्ति इति स्मर्तव्यम् ।गणसूत्रम् 3 - अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः
। अनेन गणसूत्रेण "अन्तर" शब्दस्य सर्वनामसंज्ञा भवति । वस्तुतः "अन्तर" शब्दस्य अपि त्रयः अर्थाः दीयन्ते - "बहिर्योगः" (बहिः स्थितः इत्यर्थः), "उपसव्यानम्" (कटेः अधोभागे यस्य धारणम् क्रियते तत् वस्त्रम् - यथा पीताम्बरम् आदयः), तथा "मध्यः" । एतेषु "बहिर्योगः" तथा "उपसंव्यान" एतयोः अर्थयोः एव अन्तर-शब्दस्य सर्वनामसंज्ञा भवति , "मध्य" अस्मिन् अर्थे न । उदाहरणानि एतानि -
अ) भिक्षुः नगरात् अन्तरः ( = बहिः) वसति । अत्र "अन्तर" शब्दस्य सर्वनामसंज्ञा भवति ।
आ) अन्तरम् (= अधःभागे धारणयोग्यम्) पीताम्बरम् धारयामि । अत्रापि "अन्तर" शब्दस्य सर्वनामसंज्ञा भवति ।
इ) अनयोः ग्रामयोः अन्तरे (= मध्ये) मुनिः वसति । अत्र "अन्तर" शब्दस्य सर्वनामसंज्ञा न भवति ।
विशेषः - यद्यपि एतत् गणसूत्रम् अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः 1|1|35
इति सूत्रवत् दृश्यते, तथापि अस्य गणसूत्रस्य तथा सूत्रपाठे विद्यमानस्य सूत्रस्य अर्थः भिन्नः अस्ति इति स्मर्तव्यम् ।
सर्वनामसंज्ञकस्य "अन्तर"शब्दस्य रूपाणि "पूर्व" शब्दवदेव भवन्ति ।
अस्मात् अग्रे सर्वादिगणे इतोऽपि केचन शब्दाः पाठ्यन्ते । ते एतादृशाः - त्यद्, तद्, यद्, एतद्, इदम्, अदस्, एक, द्वि, युष्मद्, अस्मद्, भवतुँ, किम् । एते सर्वे शब्दाः एकत्रीकृत्य एतेषाम् "त्यदादिगणः" कृतः अस्ति । इत्युक्ते, "त्यदादिगणः" इति सर्वादिगणस्यैव कश्चन अन्तर्गणः । त्यदादिगणस्य सर्वे शब्दाः सामान्यभाषायाम् अपि नित्यम् सर्वनामरूपेणैव प्रयुज्यन्ते । एतेषाम् सर्वेषाम् अर्थान् संक्षेपेण पश्यामः -
1. "त्यद्"
, "तद्"
, अदस्
- त्रयाणाम् अपि अर्थः "that" इत्येव । परन्तु अत्र अर्थस्य सूक्ष्मता विशेषरूपेण ज्ञातव्या । "त्यद्" तथा "तद्" एतयोः सर्वनामशब्दयोः प्रयोगः तदा एव भवति यदा वस्तु परोक्षम् अस्ति । The pronouns त्यद् and तद् are used to indicate an object that is away (not in front of eyes) । तथा च, अदस्-शब्दः तदा प्रयुज्यते यदा वस्तु अक्ष्णः पुरतः, परन्तु दूरे अस्ति । The pronoun अदस् is used when an object is in front of eyes, but far away.
2. "इदम्"
तथा "एतत्"
- द्वयोः अपि अर्थः "this" इति अस्ति, परन्तु द्वयोः अर्थयोः सूक्ष्मः भेदः विद्यते । यदा वस्तु बहु समीपे अस्ति, तदा "एतत्" शब्दः प्रयुज्यते, परन्तु यदा वस्तु किञ्चित् दूरे अस्ति, तदा "इदम्" शब्दः प्रयुज्यते । The pronoun एतत् is used to indicate an object that is very close. The pronoun इदम् is used to indicate an object that is close, but not very close.
अस्मिन् विषये एका कारिका प्रसिद्धा अस्ति -
॥ इदमस्तु सन्निकृष्टे समीपतरवर्ति चैतदो रूपम्। अदसस्तु विप्रकृष्टे तदिति परोक्षे विजानीयात् ॥
इदम् शब्दः सन्निकृष्टे, एतद्-शब्दः तस्मात् अपि समीपतरस्य निर्देशार्थम्, अदस्-शब्दः दूरस्य निर्देशार्थम्, तथा च "तद्" शब्दः परोक्षस्य निर्देशार्थम् भवति, इति अस्याः कारिकायाः अर्थः ।
4. "यद्"
इत्युक्ते "whoever".
5. "एक"
शब्दस्य अनेके अर्थाः सन्ति । अमरकोशे उच्यते -
"एकोऽन्यार्थे प्रधाने च, प्रथमे केवले तथा । साधारणे समानेऽल्पे, सङ्ख्यायाञ्च प्रयुज्यते ॥
इत्युक्ते, "एक" शब्दः "अन्य", "प्रधान", "प्रथम", "केवल", "साधारण", "समान", "अल्प" तथा संख्यावाची (one इत्यर्थः) एतेषु अर्थेषु प्रयुज्यते । एतेषु सर्वेषु अर्थेषु अस्य शब्दस्य सर्वनामसंज्ञा भवति । "one" इत्यस्मिन् अर्थे अस्य केवलं एकवचनस्यैव रूपाणि भवन्ति, तथा अन्येषु अर्थेषु तु त्रिषु वचनेषु रूपाणि भवितुम् अर्हन्ति । अस्य शब्दस्य रूपाणि "सर्व"शब्दवदेव भवन्ति ।
6. "द्वि"
इति सङ्ख्यावाची शब्दः, "two" इत्यर्थः । अस्य अपि अस्मिन् गणे निर्देशः क्रियते, अतः अस्य शब्दस्य अपि सर्वनामसंज्ञा भवति । अस्य रूपाणि केवलं द्विवचने एव भवन्ति । विभक्तिप्रत्यये परे त्यदादीनामः 7|2|102
अनेन सूत्रेण अस्य "द्व" इति आदेशः भवति, तथा अग्रे "विश्व" शब्दवदेव रूपाणि भवन्ति ।
7. "युष्मद्", "अस्मद्"
- एतयोः त्रिषु लिङ्गेषु समानानि एव रूपाणि भवन्ति । "युष्मद्" ("you" इत्यर्थः) शब्दस्य प्रयोगे क्रियापदस्य मध्यमपुरुषः प्रयुज्यते, तथा च "अस्मद्" ("I" इत्यर्थः) शब्दस्य प्रयोगे क्रियापदस्य उत्तमपुरुषः प्रयुज्यते इति स्मर्तव्यम् ।
8. भवतुँ
- अयं शब्दः अपि "you" इत्यस्मिन् अर्थे एव प्रयुज्यते, परन्तु अस्य प्रयोगे क्रियापदस्य प्रथमपुरुषः प्रयुज्यते; यथा - भवान् गच्छति । अस्मिन् सर्वनामशब्दे तकारोत्तरः उकारः अनुनासिकः अस्ति, अतः उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1|3|2
इत्यनेन तस्य इत्संज्ञा भवति, अग्रे तस्य लोपः 1|3|9
इति लोपः अपि जायते ।
अत्र बिन्दुद्वयं स्मर्तव्यम् -
अ) "भू" धातोः शतृ-प्रत्ययान्तरूपम् "भवत्" इत्येव भवति, परन्तु सः भिन्नः शब्दः । तस्य अर्थः "यः अस्तिः सः" (the one who exists) इति अस्ति, न हि "त्वम्" इति । अस्य रूपाणि चापि भिद्यन्ते - "भू" धातोः शतृ-प्रत्ययान्तस्य भवत्-शब्दस्य प्रथमैकवचनम् "भवन्" इति अस्ति, परन्तु "भवतुँ" इत्यस्य सर्वनामशब्दस्य प्रथमैकवचनम् "भवान्" इति अस्ति ।
आ) "भवतुँ" तथा "युष्मद्" एतयोः अर्थः समानः एव । केचन जनाः एतत् मन्यन्ते यत् भवत् शब्दस्य प्रयोगः "आदरभावम् दर्शयितुम् क्रियते, तथा च युष्मद्-शब्दः केवलम् तेषां कृते प्रयोक्तव्यः ये समवयस्काः उत न्यूनवयस्काः सन्ति" । परन्तु एतत् चिन्तनम् युक्तम् नास्ति । It is not correct to assume that भवतुँ is used to indicate respect where as युष्मत् is used only for people who are of the same age or younger. There is no grammatical basis to this. Both भवतुँ and युष्मत् are equivalent in meaning.
9. "किम्"
- what इत्यस्मिन् अर्थे अयं शब्दः प्रयुज्यते । एतादृशम् सर्वादिगणेन आहत्य 41 शब्दानाम् सर्वनामसंज्ञा भवति -
सर्व, विश्व, उभ, उभय, यतर, ततर, कतर, एकतर, यतम, ततम, कतम, एकतम, अन्य, अन्यतर, इतर, त्वत्, त्व, नेम, सम, सिम, पूर्व, पर, अवर, दक्षिण, उत्तर, अपर, अधर, स्व, अन्तर, त्यद्, तद्, यद्, एतद्, इदम्, अदस्, एक, द्वि, युष्मद्, अस्मद्, भवतुँ, किम् ।
सर्वादिगणस्य शब्दानाम् सामान्यपरिचयः अत्र समाप्यते । इदानीम् सर्वनामसंज्ञायाः प्रयोजनं पश्यामः । किम् प्रयोजनम् व्याकरणविशिष्टायाः सर्वनामसंज्ञायाः
? अष्टाध्याय्याम् सर्वनामसंज्ञायाः प्रामुख्येन त्रीणि प्रयोजनानि सन्ति । तानि एतादृशानि -
1. सूत्रपाठे भिन्नैः सूत्रैः सर्वनामसंज्ञाविशिष्टाः प्रत्ययाः / आदेशाः / आगमाः उच्यन्ते । यथा -
[अ] अव्ययसर्वनाम्नः अकच् प्राक् टेः 5|3|71
इत्यनेन सर्वनामसंज्ञकेभ्यः अकच्-प्रत्ययः विधीयते ।
[आ] सर्वनामसंज्ञकात् परस्य ङे-प्रत्ययस्य पुँल्लिङ्गे सर्वनाम्नः स्मै 7|1|14
इति स्मै-आदेशः भवति ।
[इ] सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च 7|3|114
इत्यनेन सर्वनामसंज्ञकात् आबन्तात् परस्य ङित्-प्रत्ययस्य स्याट्-आगमः भवति ।
[ई] आमि सर्वनाम्नः सुट् 7|1|52
इत्यनेन सर्वनामसंज्ञकात् परस्य आम्-प्रत्ययस्य सुट्-आगमः भवतो ।
आदयः ।
2. प्रकियायाम् केषुचन सोपानेषु सर्वनामसंज्ञक-विशिष्टम् अङ्गकार्यम् भवितुम् अर्हति । यथा, आ सर्वनाम्नः 6|3|91
इत्यनेन सर्वनामसंज्ञकात् "दृक्" इति स्थिते अङ्गस्य आकारादेशः भवति । यथा - तद् + दृक् → तादृक् ।
3. सर्वनामसंज्ञकानां प्रयोगे कुत्रचित् विशिष्टा विभक्तिः विधीयते । यथा, सर्वनाम्नस्तृतीया च 2|3|37
अनेन सूत्रेण हेतुनिर्देशे सर्वनामसंज्ञकशब्दात् तृतीया विभक्तिः विधीयते । उदाहरणं पश्यामश्चेत् स्पष्टं स्यात् - "अन्नस्य हेतुना वसति" इत्यस्य प्रश्नरूपेण परिवर्तनं कुर्मश्चेत् "कस्य हेतुना वसति" इति तु साधु अस्ति एव, परन्तु "केन हेतुना वसति" इति प्रयोगः अपि साधुः । अत्र "केन" शब्दः "हेतु" इत्यस्य विशेषणं नास्ति अपितु "कस्य" इत्यस्मिन् अर्थे एव प्रयुक्तः अस्ति । एतादृशी तृतीयाविभक्तिः हेतुनिर्देशे सर्वनाम्नस्तृतीया च 2|3|37
अनेन सूत्रेण केवलं सर्वनामसंज्ञकानां विषये एव भवति ।
ज्ञातव्यम् -
1. "सर्वनाम"संज्ञा अन्वर्थसंज्ञा / सार्थकसंज्ञा अस्ति । "अन्वर्थसंज्ञा" / "सार्थकसंज्ञा" इत्युक्ते सा संज्ञा यस्याः अर्थज्ञानम् तस्यां संज्ञायाम् प्रयुक्तैः शब्दैः / घटकैः दातुम् शक्यते । A technical term whose meaning can be derived using the words used in that term - इत्यर्थः । यथा, "सर्वेषां वस्तूनां नामानि दर्श्यन्ते यैः तानि सर्वनामानि" इति भाष्यकारः अस्मिन् विषये वदति । सामान्यभाषायाम् अस्य अर्थः अयम् - सर्वादिगणे उपस्थितेन शब्देन यदि कस्यचन विशिष्टवस्तुनः निर्देशः न क्रियते अपितु सर्वेषाम् वस्तूनां सामान्यरूपेण निर्देशं क्रियते, तर्हि एव तस्य सर्वनामसंज्ञा भवति । यथा - "तद्" इत्यनेन कस्यापि वस्तुनः निर्देशः भवितुम् अर्हति, अतः अयं शब्दः सर्वनामसंज्ञकः अस्ति । (The word "that" is a general term which can be used to indicate any object, not necessarily a unique one. We need to qualify this word with additional data to pinpoint a particular entity - For instance - "सः वृक्षः" आदयः । केवलं "सः" इति विना सन्दर्भम् उच्यते चेत् सर्वेषां वस्तूनां निर्देशः तेन भवितुम् अर्हति - इति अत्र आशयः) । परन्तु यदि सर्वादिगणस्य शब्दाः विशेषनामरूपेण प्रयुज्यते चेत् तैः विशिष्टवस्तुनः निर्देशः भवति, सर्वेषां न, अतः अस्यां स्थितौ तेषां सर्वनामसंज्ञा न भवति । यथा, कस्यचन मनुष्यस्य नाम "सर्व" इति अस्ति चेत् अस्मिन् सन्दर्भे "सर्व" शब्दस्य सर्वनामसंज्ञा न भवति ।
2. "सर्वनाम" अस्मिन् शब्दे वस्तुतः पूर्वपदात् संज्ञायामगः 8|4|3
इति णत्वं विधीयते । परन्तु निपातनात् तादृशं णत्वं न इष्यते । इत्युक्ते, अस्मिन् सूत्रे प्रयुक्तः "सर्वनाम"शब्दः निपातनेन णत्वस्य निषेधं करोति इत्यर्थः ।
3. अस्मिन् सूत्रे तदन्तग्रहणम् अपि क्रियते इति कौमुदीकारः स्पष्टीकरोति । इत्युक्ते, "परमसर्व", "उत्तमविश्व" - एतादृशानां शब्दानाम् अपि अनेन सूत्रेण सर्वनामसंज्ञा भवत्येव ।
4. "सर्वनामस्थान" इति काचन भिन्ना संज्ञा अस्ति, तस्य "सर्वनाम"संज्ञया सह कोऽपि सम्बन्धः नास्ति इति स्मर्तव्यम् । "सर्वनामस्थान" संज्ञा शि सर्वनामस्थानम् 1|1|42
इत्यनेन दीयते ।


text:
5b विशेषेऽपि शास्त्रज्ञो देव इव पूज्यते गुणानुरागिभिरितरस्तु पशुरिव दृश्यत इति ॥
यत एवं सर्वत्र गुणदोषविवेकः शास्त्रादेव । गुणश्च पुरुषार्थेन योजयति दोषश्च [इतरेण, अतः] शास्त्रानुसारेण गुणवत् [काव्यमेकान्ततः] पुरुषार्थसाधनम् । दोषस्तु स्वल्पोऽपि शास्त्रप्रभावादेवापनेयः । अन्यथा हेयं स्यादिति प्रकृतमनुबध्नन् आह—
[दुष्टं काव्यं नोपे]क्ष्यं कथञ्चनेत्यत्रापि योज्यम् । केनापि प्रकारेण नोपेक्षणीयम् । सर्वथाऽपनेयमेव शास्त्रदृष्टया । अन्यथा हेयं स्यात् । तदेव प्रतिवस्तूपमया साधयन्नाहस्यादित्यादि [वपुः शरीरं सुन्दरम]पि वर्णसंस्थानसम्पन्नमपि प्रागेवासुन्दरम् । एकेन श्वित्रेण कुष्ठदोषेण दुर्भगमस्पृश्यं हेयं स्यात् । सुन्दरमपि शरीरं कुष्टेन स्वल्पेनाप्युप [पन्नं हेयं यथा] तथा कवेः काव्यमयं शरीरं शाश्वतं सर्वार्थसाधनं स्वल्पेनापि शब्दरूपेणार्थलक्षणेन वा दोषेण श्वित्रकल्पेन परिहरणीयं स्यात् । प्रागेव......द्धं कार्यं करणीयम् । दोषस्तु स्वल्पोऽपि परिहरणीयः शास्त्रदृष्टयेति ।
क्रियत एव निर्दोषं काव्यं विनापि शास्त्रेणेत्याशङ्क्य सर्वं शास्त्रादेव गुणदोष[परिज्ञानं कर्तव्यमि]ति पूर्वोक्तक्रमेणार्थं प्रतिवस्तूपमया समर्थयन्नाह—
गुणा विशेषा उपादेया अर्थाः पुरुषार्थसंगृहीतास्तद्विपरीता दोषाः ।......काव्यापेक्षया तु शब्दार्थालङ्कारस्वभावा गुणाः । दोषास्त्वपार्थत्वादयः । श्लेषविपर्यासादयश्च


text:
अध्याय १५ / भाग १ / श्रीमदभगवदगीता / मृदुल कीर्ति
पञ्चदशोअध्याय
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्।
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्॥१५- १॥
अश्र्वत्थ वृक्ष सों विश्व विरल,
शाखा नीचे जड़ ऊपर है.
हैं वेद पात , जो भेद गुनै,
वेदज्ञ, वही ज्ञानी नर है
अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः।
अधश्च मूलान्यनुसंततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके॥१५- २॥
अश्रवत्थ त्रिगुन जल सिंचन सों,
बहु शाख विविध, बहु योनी बनीं,
नर योनी, करम विधान यथा ,
जड़ विषयन की चहुँ ओर घनी
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठा।
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल-मसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा॥१५- ३॥
आद्यंत विहीना , ये वृक्ष घनयो,
जस होत कथित तस होत नहीं,
दृढ़ मूल अहंता की मोह जड़न
कौ, शस्त्र विराग सों काटौ यहीं
ततः पदं तत्परिमार्गितव्यंयस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः।
तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्येयतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी॥१५- ४॥
मानुष ढूंढ वही प्रभु ठौर जो ,
जाय के पुनि- पुनि आवै नहीं,
ब्रह्म, असंग, अनंत,सनातन,
की सरनागति, भावै मही
निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः।
द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्॥१५- ५॥
जिन मोह व् मान भी शेष भयौ ,
अध्यातमन चाह विशेष भयौ.
सुख, काम शेष , दुःख द्वंद गयौ.
तिन ब्रह्म कौ भाव प्रवेश भयौ
न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः।
यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥१५- ६॥
सूरज ना ही मयंक , अनल करै ,
कोऊ प्रकास , परम पद कौ,
जिन पाय पुनि , नाहीं आवै कोऊ,
वही धाम परम पद अनहद कौ
ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः।
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति॥१५- ७॥
यहि देह में देहिन अंश मेरौ,
त्रिगुनी माया सर्वांश मेरौ.
मन तथा पांच इन्द्रिन माहीं,
एकमेव सनातन अंश मेरौ
शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः।
गृहित्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्॥१५- ८॥
यहि तत्त्व गहन अति सूक्षम कि ,
जस वायु में गंध समावत है,
तस देहिन देह के भावन कौ ,
नव देह में हूँ लइ जावत है
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च।
अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते॥१५- ९॥
यहि देहिन चक्षुन, श्रोत्र, त्वचा,
रसना मन प्राण सहारण सों,
यहि सेवत सगरे विषयन कौ ,
इन इन्द्रिन के आराधन सों
उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम्।
विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः॥१५- १०॥
न काल प्रयाण , न जीवन में,
न विषयन कौ भोगत क्षण में,
न जाने मूढ़ कदापि कोऊ ,
लखि ज्ञान नयन सों हिय मन में


text:
चक्रम् (योगशास्त्रम्)
चक्रमिति परिकल्पना चक्रसदृश-आवर्तकं वदति । साम्प्रदायिकवैद्यशास्त्रदृष्ट्या एतानि मानवशरीरस्य उपरिविद्यमानस्तरयुगले विद्यन्ते इत्यभिप्रेतं वर्तते । चक्राणि “शक्तिकेन्द्राणि” । तानि दैहिकशरीरे विद्यमानबिन्दोः आरभ्य सूक्ष्मशरीरस्य स्तरेषु विस्तारं प्राप्य भ्रमणेन व्यजनाकाररचनां प्राप्नुवन्ति ।
अन्तर्विषयाः
शब्दव्युत्पत्तिः[सम्पादयतु]
चक्रपदं संस्कृते विभिन्नवस्तुनः अर्थं प्रतिपादयतीति भट्टाचार्यस्य तान्त्रिकेतिहासविमर्शाख्ये ग्रन्थे उल्लिखितं वर्तते ।
- शक्तेः अपरिमितभ्रमणं वदतीदं चक्रपदम् ।
- जनानामेकं वृत्तम् । धार्मिकप्रयोगेषु विभिन्नचक्रसाधनानि वर्तन्ते । अनुगामिनः धार्मिकसभां कुर्वन्ति धार्मिकं विधानं चानुतिष्ठन्ति । निरुत्तरतान्त्रिकदृष्ट्या पञ्चविधचक्राणि वर्तन्ते ।
- चक्रपदं यन्त्राणाम् अनुभाविरेखाचित्राणां वा अर्थं वदति इत्यपि दर्शितम् ।
- शरीरस्यान्तः विभिन्नमज्जातन्तुजालमपि चक्रपदवाच्यमेव ।
बौद्धधर्मसाहित्यक्षेत्रे संस्कृतपदमिदं चक्रं ( पालीभाषायाः चाक्क इति पदम् ) वृत्तस्य विभिन्नेष्वर्थेषु प्रयुक्तं वर्तते । अस्तित्वस्य चत्वारिवृत्तानि स्थितेः कल्पना वा इत्यपि उल्लेखो वर्तते । तत्र देवाः मानवाः वा स्वस्यापेक्षितं ज्ञानं प्राप्तुं शक्नुवन्ति ।
चक्रव्यावस्था[सम्पादयतु]
सूक्ष्मशरीरस्य परितः भ्रममाणान्येतान्यावर्तकानि शक्तेः स्वीकरणार्थं प्रेषणार्थं च विद्यमानान्येतानि नाभिकेन्द्रितबिन्दवः इति परिगण्यन्ते । सामान्येन सप्तचक्राणि अथवा शक्तिकेन्द्राणि ( प्रकाशचक्राणीति तेषां नामान्तरम् ) सूक्ष्मशरीरस्यान्तः विद्यन्ते इत्यभिप्रायः सर्वसम्मतः वर्तते । तथैवान्वेषितमप्यस्ति । विशेषतः चक्राणां विवरणं विधानद्वयोर्मध्ये एकया रीत्या क्रियते ।
- पुष्पसदृशम्
- चक्रसदृशम्
- प्रथमे विधाने निर्दिष्टायां सङ्ख्यायां पुष्पदलानि वृत्तस्यैकस्य परिधेः परितः दर्शयति ।
- द्वितीये विधाने निर्दिष्टायां सङ्ख्यायां चक्रस्य दण्डानि वृत्तमेकं समानांशेन विभागं कुर्वन्ति । एतस्यैव चक्रसदृशमिति व्यवहारः । प्रत्येकस्मिन्नपि चक्रे निर्दिष्टसङ्ख्यायां विभागाः अथवा दलानि भवन्ति ।
चक्रसम्बन्धीमूलविषयाः उपनिषत्सु प्राप्तुं शक्नुमः । तेषां कालनिर्णयस्तु क्लेशकरः एव । कुतश्चेत् प्रथमतया क्रिस्तपूर्व १२००-९०० समये एतेषां लेखनात् १००० वर्षात् प्रागेव जनानां मुखतःमुखं प्रति प्रसरितमासीदिति अभिप्रायः वर्तते एव ।
व्याख्यानानि[सम्पादयतु]
चक्राणि शक्तिकेन्द्राणि भूत्वा शक्तेः उत्पादनं सङ्ग्रहणं च कुर्वन्ति । बिन्दवः ब्रह्माण्डापेक्षया अधिकं शक्तिं कर्षन्ति । मुख्याः -
- नाड्यः
- इडा,
- पिङ्गलम्,
- सुषुम्ना ( Sypathetic, Parasympathetic and Central Nerve System ) इति ।
पृष्ठास्थिनः उपरि वक्राकारेण भ्रमन्ति । परस्परं तदा तदा घर्षणं प्राप्नुवन्ति च ।छेदनबिन्दौ तानि बलिष्ठशक्तिकेन्द्राणि रचयन्ति । एतान्येव चक्राणि । मानवशरीरे त्रीणि शक्तिकेन्द्राणि सन्ति । अधस्तात् अथवा प्राणिचक्राणि पादाङ्गुलीश्रोणीकुहरयोः मध्ये विद्यमानानि । प्राणिसाम्राज्ये अस्माकं विकसनमूलं सूचयन्ति । मानवचक्राणि पृष्ठास्थ्नि विद्यन्ते । श्रेष्ठचक्राणि अथवा दैविकचक्राणि पृष्ठवंशस्य उपरि, शिरसः मध्यभागे च स्थितानि । अनोडिय जुडिथमहोदयः चक्राणामेकमाधुनिकं व्याख्यानं दर्शयति – “चक्रमिति क्रियाशीलतायाः केन्द्रम् । जीवशक्तिं स्वीकृत्य, समीकृत्य प्रकटीकरोति । चक्रं च पृष्ठवंशादारभ्यविद्यमानमज्जातन्तुतः प्रसार्यमाण-ग्याङ्लियानामकजैविकशक्तिक्रियाशीलभ्रममाणमेकं वृत्तम् ।” इति । सामान्यतः अत्र षट्-चक्राणि प्रसिद्धानि । पृष्ठास्थिनः अधस्तादारभ्य ललाटस्य मध्यभागपर्यन्तं विद्यमानस्य शक्तेः स्तम्भपङ्क्तौ षट्-चक्राणि, अपि च सप्तमचक्रं दैहिकदेहात् बहिः विद्यते । षट्-चक्राणि ज्ञानस्य मूलस्थितिना सह वर्तन्ते ।
सुसान् शुम्ष्किमहोदयः एनमेवाभिप्रायमङ्गीकरोति । अस्माकं पृष्ठास्थ्नि विद्यमानानि चक्राणि स्वसन्निहितशरीरभागस्य कार्यस्योपरि प्रभावं जनयन्ति तेषु कार्यप्रवृत्तिं वा जनयन्तीति अभिप्रेतं वर्तते । शवपरीक्षाद्वाराऽपि चक्राणामस्तित्वं नैव ज्ञायते इत्यतः अधिकजनाः ‘चक्रमिति केवलं कल्पना एव न वास्तवमि’ति मन्वते । अथापि तेषामस्तित्वं सप्रमाणकं निश्चप्रचमुक्तमस्ति पौरात्यानां सम्प्रदाये ।
चक्राणि पृष्ठास्थानि विद्यमानानि शक्तिकेन्द्राणि पृष्ठवंशस्याधस्तादारभ्य मानवस्य मज्जातन्तुव्यवस्थायाः मुख्येषु भागेषु चलित्वा शिरसः उपरि ऊर्ध्वमुखेन चलन्ति । चक्राणि जीवभौतशास्त्रस्य शक्तयः अथवा मानवशरीरस्य प्राणबिन्दवः अथवा सम्पर्कबिन्दवः इति परिगण्यन्ते । “प्राणानि भवतां सुप्तशरीरस्य मूलानि शक्तिक्षेत्राणि च । समग्रचक्रव्यवस्था अत्यावश्यकी। जगति शक्तेः मूलं च ” इति शुम्ष्कि वदति ।
सप्तचक्राणि[सम्पादयतु]
सप्तचक्राणि यथा –
- मूलाधारचक्रम् ( पृष्ठवंशस्यान्तिमास्थि )
- स्वाधिष्ठानचक्रम् ( जननेन्द्रियसम्बन्धी तन्तुः )
- मणिपूरचक्रम् ( नाभिप्रदेशः )
- अनाहतचक्रम् ( हृदयप्रदेशः )
- विशुद्धिचक्रम् ( कण्ठप्रदेशः )
- आज्ञाचक्रम् ( पीनल्-नामकतन्तुः, तृतीयनत्रस्थानम् )
- सहस्रारचक्रम् ( शिरसः उपरिभागः, नवजातशिशोः शिरसः ‘मृदुभागः’ )
शिरसि कनिष्ठात् गरिष्ठपर्यन्तं विद्यमानानि चक्राणि – गोटः, ललनः, आज्ञा, ललाटः, सोमः, सहस्रारः (तस्मिन् श्रीचक्रम्) ।
अधिकपठनाय[सम्पादयतु]
- Apte, Vaman Shivram (1965). The Practical Sanskrit Dictionary (fourth revised & enlarged ed.). Delhi: Motilal Banarsidass Publishers. ISBN 81-208-0567-4.
- Bucknell, Roderick; Stuart-Fox, Martin (1986). The Twilight Language: Explorations in Buddhist Meditation and Symbolism. London: Curzon Press. ISBN 0-312-82540-4.
- Edgerton, Franklin (2004) [1953]. Buddhist Hybrid Sanskrit Grammar and Dictionary (Reprint ed.). Delhi: Motilal Banarsidass Publishers. ISBN 81-208-0999-8. (Two volumes)
- Flood, Gavin (1996). An Introduction to Hinduism. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-43878-0.
- Chia, Mantak; Chia, Maneewan (1993). Awaken Healing Light of the Tao. Healing Tao Books.
- Monier-Williams, Monier. A Sanskrit-English Dictionary. Delhi: Motilal Banarsidass Publishers.
- Prabhananda, S. (2000). Studies on the Tantras (Second reprint ed.). Calcutta: The Ramakrishna Mission Institute of Culture. ISBN 81-85843-36-8.
- Rinpoche, Tenzin Wangyal (2002). Healing with Form, Energy, and Light. Ithaca, New York: Snow Lion Publications. ISBN 1-55939-176-6.
- Saraswati, MD, Swami Sivananda (1953–2001). Kundalini Yoga. Tehri-Garhwal, India: Divine Life Society. foldout chart. ISBN 81-7052-052-5.
- Tulku, Tarthang (2007). Tibetan Relaxation. The illustrated guide to Kum Nye massage and movement – A yoga from the Tibetan tradition. London: Dunkan Baird Publishers. ISBN 978-1-84483-404-4.
- Woodroffe, John (1919–1964). The Serpent Power. Madras, India: Ganesh & Co.. ISBN 0-486-23058-9.
- Banerji, S. C. Tantra in Bengal. Second Revised and Enlarged Edition. (Manohar: Delhi, 1992) ISBN 81-85425-63-9
- Saraswati, Swami Sivananda, MD (1953–2001). Kundalini Yoga. Tehri-Garhwal, India: Divine Life Society. ISBN 81-7052-052-5.
- Shyam Sundar Goswami, Layayoga: The Definitive Guide to the Chakras and Kundalini, Routledge & Kegan Paul, 1980.
- Leadbeater, C.W. The Chakras Wheaton, Illinois, U.S.A.:1926—Theosophical Publishing House—Picture of the Chakras on plates facing page 17 as claimed to have been observed by Leadbeater with his third eye
- Sharp, Dr. Michael (2005). Dossier of the Ascension: A Practical Guide to Chakra Activation and Kundalini Awakening (1st ed.). Avatar Publications. ISBN 0-9735379-3-0. http://dossier.michaelsharp.org.
- Guru Dharam S Khalsa and Darryl OKeeffe. The Kundalini Yoga Experience New York, NY U.S.A.:2002, Fireside, Simon & Schuster, Inc. Copyright by Baia Books Limited. Kriyans and meditations copyright Yogi Bhajan, All Rights reserved.
- Judith, Anodea (1996). Eastern Body Western Mind: Psychology And The Chakra System As A Path To The Self. Berkeley, California, USA: Celestial Arts Publishing. ISBN 0-89087-815-3
- Dahlheimer, Dr. Volker (2006). Kundalini Shakti: Explanation of the Seven Chakras (Video clip with words and explanative grafics ed.). 5th Level Publications. http://www.youtube.com/watch?v=oXODGtPzp_Y.
- Florin Lowndes, 'Enlivening the Chakra of the Heart: The Fundamental Spiritual Exercises of Rudolf Steiner' ISBN 1-85584-053-7, first English edition 1998 from the original German edition of 1996, comparing 'traditional' chakra teaching, and that of C.W.Leadbeater, with that of Rudolf Steiner.


text:
एकदा कश्चित् राजा तस्य जन्मदिने कारागारं गत्वा तत्रस्थान् सर्वान् बन्दिनः एवं उक्तवान् “अद्य मम जन्मदिवसः। अहं अतिप्रसन्नोऽस्मि। अतः भवत्सु प्रत्येकः मत्तः वरमेकं वृणीतुं शक्यते।” इति॥
कश्चित् बन्दी अवदत्, “हे राजन्, कृपया मह्यं कम्बलमेकं ददातु” इति।
अन्यः कश्चित् पृष्टवान् , “हे राजन्, कृपया मह्यं नवीनं उपानहं ददातु” इति।
अपरः कश्चित् बन्दी प्रार्थितवान्, “हे राजन्, कारागारे मम कक्षे वातायन एव नास्ति, कृपया तन्निर्मातुं व्यवस्थां करोतु” इति। अन्या अपि एवमेव क्षुद्रपदार्थाः एव प्रार्थितवन्तः। तेषां सर्वेषां अभिलाषाः राज्ञा सद्य एव साधिताः।
अन्ते, कश्चन बन्दी राजानं प्रणम्य एवं अवदत्, “हे राजन्, मम एक एव अभिलाषः अस्ति, मां अस्मात् कारागृहात् मोचयतु” इति। एतत् श्रुत्वा राजा भृशं प्रसन्नो भूत्वा तं बन्दिनं कारागारात् व्यमोचयत्। यावत् बन्दिनः कारागारे बद्धाः सन्ति तावत् तेषां क्लेशाः निश्चयेन भवेयुः। तेषां सर्वानामपि क्लेशानां निवारणाय एक एव उपायः अस्ति – कारागारात् मोचनम्। तथापि केवलं एक एव तदर्थं प्रार्थितवान्।
एवमेव अस्मिन् लोके जनानां येऽपि क्लेशाः सन्ति तेषां सर्वेषां निवारणाय एक एव उपाय अस्ति – अस्मात् संसारात् मोचनम्। एतत् अजानन्तः सर्वे धन-मान-अधिकाराणां सम्पादनार्थं प्रयत्नं कुर्वन्ति। मनुष्याणां कश्चित् एकः विवेकी पुरुष एव मोक्षाय प्रयत्नं करोति। अत एव भगवता उक्तं “मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चित् यतति सिद्धये…” इति।