text:
मकरसङ्क्रमणं भारतीयानां प्रमुखपर्वसु अन्यतमम् । अस्मात् दिनात् परमपवित्रस्य उत्तरायणकालस्य आरम्भः । इदं पर्व तिलपर्व इत्यपि निर्दिश्यते । तमिळुनाडुराज्ये पोङ्ग्ल इति वदन्ति । एतत् सूर्यस्य चलनसम्बद्धं पर्व । सूर्यस्य एकराशित: अन्यराशिं प्रतिप्रवेशदिनं सङ्क्रमणम् इति उच्यते । सौरमानानुसारं सूर्यस्य मेषादिद्वादशराशिं प्रति प्रवेशदिनम् एव सङ्क्रमणदिनम् ।एवंक्रमेण वर्षे १२ सङ्क्रमणानि भवन्ति । तत्र प्रमुखं Read More
भारतदेशे नेपालदेशे च शरदे नवरात्रे देव्याः पूजनं लोके प्रचलितमस्ति । केचन देवीं स्वगृहे एव पूजयन्ति । केचन देवीं पूजयितुं मन्दिरं गच्छन्ति । नवरात्रे पूजितायाः देव्याः निर्माल्यस्य वितरणं दशम्यां भवति । दशम्याम् अवरे जनाः मान्येभ्यो जनेभ्यो देव्याः निर्माल्यं स्वीकुर्वन्ति । तत्र मान्यजना देव्याः घटस्य जलेन अवरान् जनानभिषिच्य देव्याःपूजने प्रयुक्तस्य चन्दनस्य शेषेण Read More
भारतस्वतन्त्रतादिनम् 'अगस्त'-मासस्य पञ्चदशे (१५/८) दिनाङ्के राष्ट्रियोत्सवत्वेन आभारते आचर्यते । १९४७ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य पञ्चदशे दिनाङ्के भारतगणराज्यं स्वतन्त्रम् अभवत् । अतः एतद्दिनं भारतस्वातन्त्र्यदिनोत्सवत्वेन आचर्यते । तत्पूर्वं ब्रिटिश-जनाः भारतस्योपरि शासनं कुर्वन्ति स्म । १९४७ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य चतुर्दशे (१४/८/१९४७) दिनाङ्के मध्यरात्रौ द्वादशवादने आङ्ग्लाः भारतगणराज्यस्य शासनं भारतीयेभ्यः यच्छन्तः भारतत्यागम् अकुर्वन् । भारतस्वतन्त्रतायाः तत् Read More
दीपावलिः भारतवर्षस्य एकः महान् उत्सवः अस्त्ति । दीपावलि इत्युक्ते दीपानाम् आवलिः । अयम् उत्सवः कार्तिकमासास्य अमावस्यायां भवति । कार्त्तिकमासस्य कृष्णपक्षस्य त्रयोदशीत: आरभ्य कार्त्तिकशुद्धद्वितीयापर्यन्तं ५ दिनानि यावत् आचर्यते एतत् पर्व । सायंकाले सर्वे जनाः दीपानां मालाः प्रज्वालयन्ति । दीपानां प्रकाशः अन्धकारम् अपनयति । एतत्पर्वावसरे गृहे, देवालये, आश्रमे, मठे, नदीतीरे, समुद्रतीरे एवं Read More
श्रीकृष्णजन्माष्टमी इति कृष्णस्य जन्मोत्सवः आचर्यते । गोकुलाष्टमी, जन्माष्टमी, कृष्णजयन्ती, श्रीजयन्ती इत्यादिभिः बहुभिः नामभिः भारतस्य सर्वेषु भागेषु आचर्यते एतत् पर्व । सर्ववर्णानाम् आश्रमाणां वर्गाणां जनैः आचर्यमाणं प्रियं पवित्रं च पर्व अस्ति श्रीकृष्णजन्माष्टमी । तद्दिने सर्वत्र पूज्यमानः देवः परमपूज्यः श्रीकृष्णः । एषः श्रीकृष्णः महाविष्णोः नवमः अवतारः । अयं मार्त्यलोके अवतीर्णः चेदपि साक्षात् Read More


c: text/html

text:
- इन्द्रोऽमदाय गुर्वीशवेदान्तभजने स्थितः। स्वर्गेऽद्यापीतरेषां तु कथा का दभ्रवेदिनां॥
- आजीवितं त्रयः सेव्या वेदान्तो गुरुरीश्वरः। पूर्वं ज्ञानाप्तये पश्चात्कृतघ्नत्वनिवृत्तये॥
- महानुशासनं चेत्थं मनस्यानीय तत्त्रयम। सिध्द्येदनेनेति मत्वा सन्माहात्म्यं यतिर्जगौ॥
- सृष्ट्वेदं माययास्यान्तर्बहिःस्थोऽभवदत्रिजः। गूढः साक्षी ज्ञानगम्यः सोऽव्यात्सचित्सुखात्मकः॥
- लीलात्मना योऽत्रिगृहेऽवतीर्णो दत्ताख्य उन्मत्तपिशाचवद्यः। बालो युवा क्कापि जरन् जटाभृत्क्कचिदृषिर्व्यक्तपरीक्षितश्च॥
- त्यागी सुभोगी क्वचिदस्ति सङ्गी योगी सुवासाः क्वचिदस्ति नग्नः। तुष्टः कृशः पुष्ट इह क्वचिद्यो दण्डी च भिक्षुः क्वचिदस्ति वर्णी॥
- गृही वनी वर्णविरुद्धचेष्टः क्वचिच्च वर्णाश्रमधर्मयुक्तः। इत्यादयो यस्य विचित्र वेष्टा देवर्षिहृद्वागयनं व्यतीताः॥
- यो भक्तरक्षाक्षण एव यस्य वै सेवा स्मृतिर्भोज्यनिवेदनं धिया। पूजाफलं योऽर्प्यतीह दुर्लभं भक्तस्मृतौ सन्निधिकृत्क्षणे क्षणे॥
- यस्यास्ति माहुरे निद्रा निवासः सह्यपर्वते। भागीरथ्यां सदा स्नानं ध्यानं गन्धर्वपत्तने॥
- कुरुक्षेत्र चाचमनं धूतपापेश्वरे तथा। विभूतिधारणं संध्या करहाटे श्रियः पुरे॥
- भिक्षा विठ्ठलपुर्यस्य सुगन्धिद्रव्यधरणम्। भुक्तिः सारपुरे सायंसंध्या पश्चिमसागरे॥
- स एष भगवान्दत्तः सदा वसतु मे हृदि। हृद्धीन्द्रियादिव्यापारे सदा तत्स्मृतिरस्तु मे॥
- विजय तेऽज यते जयते यतेरिह तमो हतमोहतमो नमः। हृदि कदाय पदाय सदा यदा तदुदयो नदयो न वियोनय:॥
- उदयतेऽनयतेर्न यतेर्यदा मनसि कामनिकामगतिस्तदा। पदुदयो हृदयोकसि ते सिते भवति योवति योगिवराऽवरान्॥
- भवति भावभवोवभवो यदा भवति कामनिकामहतिस्तदा। भवति मानवमानवदुत्तमे भवतिरोधिरतो विरतोत्तमे॥
- तव सतां वसतां मनसाऽनसा प्रपदयोः पदयो रजसाञ्जसा। सुसहितः स हितस्तव तावता यदवतारवता जनतावता॥
- कृतफलं तु विहाय विहायसा समभजं भजतामज तामसात्। मिलति तारकमत्र कमत्रसत्पदरजो भ्रमहारि महारिसत्॥
- तदजरामत कोशविलक्षणं सहज धीगुणवेत्तृ कलक्षणम्। भुवनहेत्वघहृत्त्रिपुराधिकं तव न जातु पदं कुपुराधिकम्॥
- विविधभेदपरं सम दृश्यते विविधवेदपरं कमदृश्य ते। पदमिदं सदु चिद्धनमुद्धियाऽसदनिदं प्रजहात्यघनुद्धि या॥
- अज नमोऽजनमोहनमोह नः प्रिय नियोजन तेन यतेन ते। य इह वेदनिवेदनि वेद वेत्त्यजपदं जपदन्तपदं पदम्॥
- एवं स्तुत्वा निजप्रज्ञापरिणामावधीश्वरम्। माहात्म्यं वक्तुमाजह्वे श्रीदत्तस्य तदीरितः॥
- अथ शाण्डिल्यनामासीद्ब्रह्मर्पिर्वै महामुनिः। वेदवेदाङ्गशास्त्रज्ञ स्वाश्रमोचितकर्मकृत्॥
- भक्त्या परमयोपास्तश्रीदत्तपदयङ्कूजः। सज्ञानगर्भवैराग्योपरत्याढ्योऽपि दैवतः॥
- विद्यामलभमानोऽसौ चतुर्वेदेषु तर्कतः। भूत्वा भिन्नमतिः स्मृत्वा गुरुद्वारा श्रुतीरिताम्॥
- विद्याप्राप्तिमथर्वाणमुपसन्नो महामतिम्। सोऽभिवाद्याह भगवन्ब्रह्मविधामधीहि मे॥
- वरं निगूढां सत्सेव्या श्रेयोऽवाप्स्याम्यहं यया। शास्ति स्निग्धं विनीतं हि श्रीगुरुर्गुह्यमप्युत॥
- इति शिष्येण सोऽथर्वा संपुष्टः प्राह सोम्य ताम्। श्रद्धाभक्तिध्यानयोगादवेहि त्यागपूर्वकम्॥
- त्रिकालं बाधराहित्यं जगद्धाधैकसाक्षिकम्। सत्यत्वमस्य विज्ञेयं ब्रह्मणोऽविक्रियस्य हि॥
- विदिताविदितान्यत्वं त्रिपुटीपरिवर्जितम्। स्वयंप्रकाशरूपं तज्ज्ञानलक्ष्मास्य केवलम्॥
- देशतः कालवस्तुभ्यां परिच्छेदो यतोऽस्य नो। विभोरेकस्य चानन्तलक्ष्म सर्वात्मकस्य च॥
- सत्यं ज्ञानमनन्तं चेत्युक्तं तद्ब्रह्मलक्षणम्। इदमेकं चाद्वितीयं यत्सदा भेदवर्जितम्॥
- तच्छब्दलक्ष्येऽस्मिन्नोतं प्रोतं चैतत्तादाश्रयम्। यस्मिञ्ज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति ध्रुवम्॥
- अस्याभिन्ननिमित्तोपादानत्वं चैक्यसिद्धये। प्रकृत्यधिष्ठात्रैक्यं च प्रतिज्ञातमनेन हि॥
- अन्यथा सर्वविज्ञानमेकविज्ञानतः कथम्। सूत्रे प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधादितीरितम्॥
- सच्चिदानन्दैकरसं परं ब्रह्मामृतं तु तत्। आत्मशक्तिप्रधानः सन्सर्वज्ञो निखिलेश्वरः॥
- देवः सर्वान्तरात्मैको भूतावासो निगूढकः। योगैकगम्यो यो विश्वं सृजत्यवति हन्ति च॥
- अन्तर्यामी च मायावी स तु तच्छाब्दवाचकः। योऽस्मत्प्रत्ययशब्दाभ्यालम्बः कामादिदूषकः॥
- तव्द्योमवत्सर्वगतमद्वितीयं निरञ्जनम्। सन्मात्रं निष्कलं शान्तमप्रमेयमजं शिवम्॥
- अयं त्वंपदवाच्योऽन्तःकरणच्छिन्नबोधकः। देहेन्द्रियमनःप्राणाहंकारेभ्यो विलक्षणः॥
- साक्षी विशुद्धः कूटस्थः प्रत्यक्त्वंपदलक्ष्यकः। धीदीपो निर्विकारो धीवृत्तिव्याप्योऽपि केवलः॥
- प्रत्यक्परोक्षादिवैरं तयोर्हित्वा चिदात्मताम्। गृहीत्वा लक्षितां शुद्धां भूमैक्यज्ञानतो भवेत्॥
- वाग्धीनिवृत्त्यानाप्त्या च फलव्याप्तिर्निवारिता। एवमात्मस्थमात्मानं योगेन श्रवणादिना॥
- जानात्यैक्यं स मुक्तः सन्कृतकृत्यो भवेद्ध्रुवम्। आत्मविज्ञानेन सोम्य शोकस्यान्तं गमिष्यसि॥
- इदं श्रद्धत्स्व माशोचीः शोकस्यान्तं गमिष्यसि। अत्र योगं प्रवक्ष्यामि येनात्माऽऽशु प्रसीदति॥
- योगः स्यात्प्रत्यगात्मैक्यमष्टावङ्गानि तस्य तु। देहेन्द्रियादौ विरक्तिर्यमो मिथ्यात्ववीक्षणात्॥
- स्वात्मतत्त्वेऽनुरक्तिर्नियमः सत्यत्वनिश्चयात्। बाह्याथादौंसीन्यतोऽन्तर्दृष्टिस्थापनमासनम्॥
- पूरश्चिदन्वयादानं कुम्भकस्तत्स्थिरीकृतिः। रेचको मायिकत्यागः प्राणायामस्त्रिधोदितः॥
- pūraścidanvayādānaṁ kumbhakas – tat + sthirīkr̥tiḥ, recako māyika + tyāgaḥ prāṇāyāmas – tridhoditaḥ.
- प्रत्याहारो गोस्वभावदृष्ट्यार्थासक्त्यभावदृक्। धारणा स्वात्मनिष्ठा स्याद्वीतदुर्भावनं दृढा॥
- pratyāhāro go + svabhāva + dr̥ṣṭyārthāsaktyabhāva + dr̥k, dhāraṇā svātmaniṣṭhā syādvīta + durbhāvanaṁ dr̥ḍhā.
- Retragerea simțurilor (pratyāhāra)
- ध्यानं ब्रह्माहमस्मीति दृक्प्रवाहोऽन्यवर्जनात्। देहात्मवत्परात्मत्वदृक् समाधिर्हि सुस्थिरा॥
- परिपक्वकषायाणां योगोऽयं शीघ्रमुक्तिदः। किंचित्पक्वकषायाणां योगोऽयं शीघ्रमुक्तिदः॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाहस्र्यां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां प्रथमाष्टके ज्ञानकाण्डे शाण्डिल्याथर्वसंवादे सम्यगात्मयाथात्म्यो नाम षष्ठोऽध्याय: ॥६॥श्रीदत्त:॥
इति श्रीदत्तपुराणे सम्यगात्मयाथात्म्यो नाम प्रथमाष्टके षष्ठोऽध्याय: ॥१।६॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
गरुडपुराणम्/आचारकाण्डः/अध्यायः ४
।।रुद्र उवाच ।।
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।।
वंशानुचरितं चैव एतद् ब्रूहि जनार्दन ।। 4.1 ।।
।। हरिरुवाच ।।
श्रृणु रुद्र प्रवक्ष्यामि सर्गादीन्पापनाशनान् ।।
सर्गस्थितिप्रलयान्तां तां विष्णोः क्रीडां पुरातनीम् ।। 4.2 ।।
नरनारायणो देवो वासुदेवो निरंजनः ।।
परमात्मा परं ब्रह्म जगज्जनिलयादिकृत् ।। 4.3 ।।
तदेतत्सर्वमेवैतव्द्यक्ताव्यक्तस्वरूपवत् ।
तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण च स्थितम् ।। 4.4 ।।
व्यक्तं विष्णुस्तथाऽव्यक्तं पुरुषः काल एव च ।।
क्रीडतो बालकस्येव चेष्टास्तस्य निशामय ।। 4.5 ।।
अनादिनिधनो धाता त्वनन्तः पुरुषोत्तमः ।।
तस्माद्भवति चाव्यक्तं तस्मादात्मापि जायते ।। 4.6 ।।
तस्माहुद्धिर्मनस्तस्मात्ततः खं पवनस्ततः ।।
तस्मात्तेजस्ततस्त्वापस्ततो भूमिस्ततोऽभवत् ।। 4.7 ।।
अण्डो हिरण्मयो रुद्र । तस्यान्तः स्वयमेव हि ।।
शरीरग्रहणं पूर्वं सृष्ट्यर्थं कुरुते प्रभुः ।। 4.8 ।।
ब्रह्मा चतुर्मुखो भूत्वा रजोमात्राधिकः सदा ।।
शरीरग्रहणं कृत्वाऽसृजदेतच्चराचरम् ।। 4.9 ।।
अण्डस्यान्तर्जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ।।
स्रष्टा सृजति चात्मानं विष्णुः पाल्यं च पाति च ।। 4.10 ।।
अपसंह्रियते चान्ते संहर्त्ता च स्वयं हरि ।।
ब्रह्मा भूत्वासृजद्विष्णुर्जगत्पाति हरिः स्वयम् ।। 4.11 ।।
रुद्ररूपी च कल्पान्ते जगत्संहरतेऽखिलम् ।।
ब्रह्मा तु सृष्टिकालेऽस्मिञ्जमध्यगतां महीम् ।। 4.12 ।।
दंष्टूयोद्धरति ज्ञात्वा वारहीमास्थितस्तनूम् ।।
देवादिसर्गाद्वक्ष्येऽहं संक्षेपाच्छृणु शङ्कर ! ।। 4.13 ।।
प्रथमो महतः सर्गो विरूपो ब्रह्मणस्तु सः ।।
तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः ।। 4.14 ।।
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गस्त्वैन्द्रियकः स्मृतः ।।
इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः ।। 4.15 ।।
मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः ।।
तिर्य्यक्स्त्रोतास्तु यः प्रोक्तस्तिर्य्यग्योन्यः स उच्यते ।। 4.16 ।।
तदूर्द्धस्त्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः ।।
ततोऽर्वाक्स्त्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः ।। 4.17 ।।
अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसस्तु सः ।।
पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः ।। 4.18 ।।
प्राकृतो वैकृतश्चापि कौमारो नवमः स्मृतः ।।
स्थावरान्ताः सुराद्यास्तु प्रजा रुद्र ! चतुर्विधाः ।। 4.19 ।।
ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसाः सुताः ।।
ततो देवासुरपितॄन्मानुषांश्च चतुष्टयम् ।। 4.20 ।।
सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमपूजयत् ।।
मुक्तात्मनस्तमोमात्रादुद्रिक्तास्तत्प्रजापतेः ।। 4.21 ।।
सिसृक्षेर्जघनात्पूर्वमसुरा जज्ञिरे ततः ।।
उत्ससर्ज ततस्तां तु तमोमात्रात्मिकां तनूम् ।। 4.22 ।।
तमोमात्रा तनुस्त्यक्ता शङ्कराभूद्विभावरी ।।
यक्षोपक्षांसि तद्देहे प्रीतिमापुस्ततः सुराः ।। 4.23 ।।
सत्त्वोद्रिक्तास्तु मुखतः संभूता ब्रह्मणो हर ! ।।
सत्त्वप्राया तनुस्तेन सन्त्यक्ता साप्यभूद्दिनम् ।। 4.24 ।।
ततो हि बलिनो रात्रावसुरा देवता दिवा ।।
सत्त्वमात्रां तनुं गृह्य पितरश्च ततोऽभवन् ।। 4.25 ।।
सा चोत्सृष्टाभवत्सन्ध्या दिननक्तान्तरस्थितिः ।।
रजोमात्रां तनुं गृह्य मनुष्यास्त्वभवंस्ततः ।। 4.26 ।।
सा त्यक्ता चाभवज्ज्योत्स्त्रा प्राक्सन्ध्या याभिधीयते ।।
ज्योत्स्ना रात्र्यहनी सन्ध्या शरीराणि तु तस्य वै ।। 4.27 ।।
रजोमात्रां तनु गृह्य क्षुदभूत्कोप एव च ।।
क्षुत्तृट्क्षामा अमृग्भक्षा राक्षसा रक्षणाच्च ये ।। 4.28 ।।
यक्षाख्या यक्षणाज्ज्ञेयाः सर्पा वै केशसर्पणात् ।।
जाताः कोपेन भूतास्ते गन्धर्वा जज्ञिरे ततः ।। 4.29 ।।
गायन्तो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वाप्सरसश्च ये ।।
स्वर्गं द्यौर्वक्षसश्चक्रे सुखतोऽजाः स सृष्टवान् ।। 4.30 ।।
सृष्टवानुदराद्राश्च पार्श्वाभ्यां च प्रजापतिः ।।
पद्भ्यां चैवांत्यमातङ्गान्महिषोष्ट्राविकांस्तथा ।। 4.31 ।।
ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे ।।
गौरजः पुरुषो मेध्यो ह्यश्वाश्वतरगर्दभाः ।। 4.32 ।।
एतान् ग्राम्यान्पशून्प्राहुरारण्यांश्च निबोध मे ।।
श्वापदं द्विखुरं हस्तिवानराः पक्षिपञ्चमाः ।। 4.33 ।।
औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमाश्च सरीसृपाः ।।
पूर्वादिभ्यो मुखेभ्यस्तु ऋग्वेदाद्याः प्रजज्ञिरे ।। 4.34 ।।
आस्याद्वै ब्राह्मणा जाता बाहुभ्यां क्षत्त्रियाः स्मृताः ।।
ऊरुभ्यां तु विशः सृष्टाः शूद्रः पद्भ्यां जायत ।। 4.35 ।।
ब्रह्मलोको ब्राह्मणानां शाक्रः क्षत्त्रियजन्मनाम् ।।
मारुतं च विशां स्थानं गान्धर्वं शूद्रजन्मनाम् ।। 4.36 ।।
ब्रह्मचारिव्रतस्थानां ब्रह्मलोकः प्रजायते ।।
प्राजापत्यं गृहस्थानां यथाविहितकारिणाम् ।। 4.37 ।।
स्थानं सप्तऋषीणां च तथैव वनवासिनाम् ।।
यतीनामक्षयं स्थानं यदृच्छागामिनां सदा ।। 4.38 ।।
।।इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे सृष्टिवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः ।। 4 ।।


text:
सूत्रच्छेद:
सुप् - प्रथमैकवचनम् , प्रतिना - तृतीयैकवचनम् , मात्राऽर्थे - सप्तम्येकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
मात्रा बिन्दुः, स्तोकम्, अल्पम् इति पर्यायाः। मात्राऽर्थे वर्तमानेन प्रतिना सह सुबन्तं समस्यते, अव्ययीभावश्च समासो भवति। अस्त्यत्र किञ्चित् शाकम् शाकप्रति। सूपप्रति। मात्राऽर्थे इति किम्? वृक्षं प्रति विधोतते विद्युत्। सुपिति वर्तमाने पुनः सुब्ग्रहणम् अव्ययनिवृत्त्यर्थम्।
`वृक्षं प्रति` इत्यत्र लक्षणे प्रतिशब्दो वत्र्तते, न मात्रार्थे। ननु परं सुब्ग्रहणं कमर्थंम्? यावता `सुबामन्त्रिते` 2|1|2
इत्यतः सुब्ग्रहणमतुवर्तिष्यत इत्यत आह-- `सुब्ग्रहणम्` इत्यादि। सुब्ग्रहणं पूर्वं ह्रव्ययेन सम्बद्धम्; अतस्तदनुवृत्तौ तस्याप्यनुवृत्तिः स्यात्। तस्मादव्ययनिवृत्त्यर्थमिदमन्यत सुब्ग्रहणं क्रियते॥
अस्त्यत्र किचित्सूप इति किञ्चिदित्यव्ययं सूप इति पुंल्लिङ्गेन समानाधिकरणम्। सुबिति वर्तमान इति। ठ्सुबामन्त्रितेऽ इत्यतः। अव्ययनिवृत्यर्थमिति। पूर्वहि सुब्ग्रहणमव्ययग्रहणेन सह विग्रहः कृतः। स्वरादीनां च दोषामन्यमहः, दिवामन्या रात्रिरिति वृत्तिविषयो सत्वप्रधानतादर्शनान्मात्रावति वृत्तिरविरुध्देत्यव्यस्यैव समासः स्यात्॥
सिद्धान्तकौमुदी
शाकस्य लेशः शाकप्रतिः । मात्रार्थे किम् । वृक्षं वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत् ॥
सुप्प्रतिना मात्राऽर्थे - सुप्प्रतिना मात्रार्थे । सुबिति छेदः । मात्रा-लेशः । तस्मिन्नर्थे विद्यमानेन प्रतिना सुबन्तं समस्यत इत्यर्थः । सुबित्यनुवर्तमाने पुनः सुब्ग्रहणं संनिहितस्याऽव्ययमित्यस्याननुवृत्त्यर्थं, तद्ध्वनयन्नुदाहरति-शाकस्य लेश इति । अत्रप्रती॑त्यव्ययं मात्रार्थकम् । अतस्तेन शाकस्येति सुबन्तस्य समासः । समासविधौ सुबन्तस्य प्रथमानिर्दिष्टत्वेन उपसर्जनत्वात्पूर्वनिपातः, न तु प्रतेः, तस्य समासविधौ तृतीयानिर्दिष्टत्वात् । वृक्षं प्रतीति । अत्र प्रतेर्मात्रार्थकत्वाऽभावान्न तेन समासः । न चलक्षणेत्थ॑मिति कर्मप्रवचनीयत्वविधानसामथ्र्यादेवाऽत्र समासो न भविष्यति, सति समासे द्वितीयायाः षष्ठआ वा लुकि अविशेषात्, सकृत्प्रवृत्ततया समासात्तद्विभक्त्यनुत्पत्तेरिति वाच्यम्,वृक्षं प्रति सिञ्चती॑त्यादौउपसर्गात्सुनोती॑ति षत्वनिवृत्त्या कर्मप्रवचनीयत्वस्य चरितार्थत्वादित्यन्यत्र विस्तरः ।
सुप्प्रतिना मात्राऽर्थे - सुप्प्रतिना । सुबित्यनुवर्तमाने पुनः सुब्ग्रहणमव्ययनिवृत्त्यर्थमिति ध्वनयन्नुदाहरति — शाकप्रतीति.नन्वारम्भसामथ्र्यादव्ययभिन्नमेव सुप्समस्यत इति चेत् । अत्राहुः — पुनः सुब्ग्रहणाऽभावे दोषामन्यमहर्दिवामन्या रात्रिरिति वृत्तिविषये सत्त्वप्रधानतादर्शनात्तादृशाव्ययान्येव मात्रार्थे प्रतिना समस्येरन्, तथा च दिवसस्य लेशो दिवाप्रति दोषाप्रतीत्यादीनाहरणत्वं संभाव्येतेति । वृक्षं प्रतीति । ननु लक्षणादौ प्रतेः कर्मप्रवचनीयसंज्ञाविधानसामथ्र्याद्ध्वितीयागर्भं वाक्यमेव स्यात्, न तु समासः, तस्य लेशार्थे सावकाशत्वादिति चेत् । मैवम् ।वृक्षं प्रति सिञ्चन्ती॑त्यादौ षत्वनिवारकत्वेन कर्मप्रवचनीयसंज्ञाविधानस्य चरुतार्थत्वान्मात्रार्थग्रहणाऽभावे लक्षणादाबप्यनेन समासप्रसङ्गात् । वीप्सायामव्ययीभावे तु प्रत्यादेः पूर्वनिपातत्वेप्रत्यर्थं सिञ्चन्ती॑त्यादौ षत्वाऽप्रसक्त्या कर्मप्रवचनीयविधानस्याऽचरितार्थतया तत्सामथ्र्याद्द्वितीयागर्भं वाक्यमपीत्युक्तं मूलकृताअव्ययं विभक्ती॑ति सूत्रे । अत्र नव्याः — प्रत्यर्थमित्यव्ययीभावे वीप्सायां द्योतकत्वेन विद्यमानमव्ययं समस्यते । वीप्साद्योतकस्य यदि कर्म प्रवचनीयसंज्ञाविधिः स्वीक्रियते, तदापि प्रतिस्तवनं प्रतिस्थानमित्यादौ षत्वनिवारणाय प्रतीत्यस्य कर्मप्रवचनीयसंज्ञा चरितार्थैव । वस्तुतस्तु वीप्सायां विषयभूतायां प्रत्यादेः कर्मप्रवचनीयसंज्ञा, न तु वीप्साद्योतकस्यैव । अन्यथावृक्षं वृक्षं प्रति सिञ्चती॑त्यत्र द्विर्वचनेनैव वीप्सा द्योत्यते । प्रतिशब्दस्तु क्रियाया संबध्यते । कर्मणि द्वितीया । कर्मप्रवचनीयसंज्ञया उपसर्गसंज्ञाया बाधात् षत्वं ने॑त्यादिमनोरमाग्रन्थस्यलक्षणेत्थंभूते॑ति सूत्रस्थस्य दत्तजलाञ्जलिः स्यात्, ततश्च संज्ञाविधानसामथ्र्यास्योपक्षीणत्वात्, अर्थमर्थं प्रतीत्यादिभाष्यप्रयोगादेव द्वितीयागर्भं वाक्यमपि भवतीत्येवं व्याख्येयमित्याहुः । पराजयं द्योतयितुमाह — -विपरीतं वृत्तमिति । पूर्वं जये यथा वृत्तं तथा न वृत्तमित्यर्थः । एकपरीति । एकंन विपरीतं वृत्तमित्यर्थः । एवं द्विपरीत्यादि ।विभाषाऽपपरिबहि॑रिति योगं विभज्य व्याचष्टे ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
सुप् प्रतिना मात्रार्थे (358) (228 अव्ययीभावसंज्ञासूत्रम् ।। 2।1।2 आ.7.सू.) (सुब्ग्रहणप्रयोजनाधिकरणम्) (आक्षेपभाष्यम्) सुबिति वर्तमाने पुनः सुब्ग्रहणं किमर्थम्?।। (आक्षेपबाधकभाष्यम्) अव्ययम् इत्येवं तदभूत्। सुब्मात्रे यथा स्यात्माषप्रति सूपप्रति ओदनप्रति।। सुप्प्रतिना ।। 9 ।।


text:
सूत्रच्छेद:
द्वन्द्वात् - पञ्चम्येकवचनम् , छः - प्रथमैकवचनम्
अनुवृत्ति:
नक्षत्रेण [4|2|3
] - तृतीयैकवचनम्
, युक्तः [4|2|3
] - प्रथमैकवचनम्
, कालः [4|2|3
] - प्रथमैकवचनम्
, तेन [4|2|1
] - तृतीयैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
"नक्षत्रेण युक्तः कालः" (इति) द्वन्द्वात् छः
सूत्रार्थ:
"युक्तः कालः" अस्मिन् अर्थे नक्षत्रद्वन्द्वात् विशेषकालं अविशेषकालं च निर्देशयितुम् छ-प्रत्ययः भवति ।
"नक्षत्रद्वन्द्वम्" इत्युक्ते द्वयोः नक्षत्रयोः एकत्रग्रहणम् । यस्मिन् काले चन्द्रमाः एकस्मात् नक्षत्रात् अग्रिमनक्षत्रे प्रविशति, तस्य कालस्य निर्देशं नक्षत्रद्वन्द्वस्य साहाय्येन वर्तमानसूत्रेण छ-प्रत्ययः भवति । यथा -
1. राधया अनुराधया च युक्तम् अहः = राधानुराधा + छ → राधानुराधीयम् अहः / राधानुराधीया रात्रिः ।
(राधा = विशाखानक्षत्रम्)
2. तिष्येण पुनर्वसुना च युक्तः कालः = तिष्यपुनर्वसु + छ → तिष्यपुनर्वसवीयः अद्य ।
(तिष्य = पुष्यनक्षत्रम् )
ज्ञातव्यम् -
1. अनेन सूत्रेण उक्तः छ-प्रत्ययः विशेषकालस्य विषये अपि भवति, अविशेषकालस्य विषये अपि भवति । इत्युक्ते, अयं प्रत्ययः "लुप्" इत्यस्यापि अपवादत्वेन आगच्छति ।
2. एतत् नक्षत्रद्वन्द्वम् क्रमेण विद्यमानयोः नक्षत्रयोः एव भवेत्, यतः चन्द्रमाः क्रमेणैव नाक्षत्रमण्डलं भ्रमति ।
One-line meaning in English
To indicate the meaning of "time occupied by a certain नक्षत्र", छ प्रत्यय can be attached to the word in तृतीया विभक्ति that indicates name of a नक्षत्रद्वन्द्व.
काशिकावृत्तिः
नक्षत्रद्वन्द्वात् तृतीयासमर्थाद् युक्ते काले छः प्रत्ययो भवति, विशेषे च अविशेषे च। राधानुराधीया रात्रिः। तिष्यपुनर्वसवीयमहः। अविशेषे राधानुराधीयम्। अद्य तिष्यपुनर्वसवीयम्। लुपं परत्वाद् बाधते।
नक्षत्रग्रहणं यत्प्रकृतं तदिहार्थात् षष्ठन्तं विपरिणम्यते।तेन नक्षत्राणां यो द्वन्द्वस्तस्मात् प्रत्ययो विज्ञायत इत्याह-- `नक्षत्रद्वन्द्वात्` इति। `विशेषे चाविशेषे च` इति। अविशेषग्रहणस्य निवृत्तत्वात्। `अद्य राधानुराधीयम्` इति। ननु चाविशेषे लुपा भवितव्यम्, तत्कथं प्रत्ययस्य श्रवणमित्याह-- `लुपं परत्वाद्बाधते` इति॥
नक्षत्रग्रहणमनुवृतं षष्ठ।ल्न्ततया विपरिणम्यते, तच्च द्वन्द्वस्य विशेषणमित्याह---नक्षत्रद्वन्द्वादिति । राधानुराधीया रात्रिरिति । एकदेशद्वारेण रात्र्यादेर्नक्षत्रद्वययोगः । अद्य राधानुराधीयमिति । अद्येत्यस्यालिङ्गत्वेऽपि तद्विशेषणस्य नपुंसकत्वम्, लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्य, लुपं परत्वाद्वाधते । च्छ इति । ननु युगपत्प्राप्तयोर्विप्रतिषेधः, न च लुप्च्छयोर्युगपत्प्रसङ्गः, प्रत्ययादर्शनस्य हि लुपसंज्ञा, तस्य कथं प्रत्ययेन सह प्रसङ्गः ? तस्मादयमत्रार्थः---ठ्मध्येऽपवादाः पूर्वान्विधीन्बाधन्ते नोतरान्ऽ इति, एवमयं लुबण एव भवति, नास्य च्छस्य । तेनायं छाए लुपो विषये श्रूयते, एतदेव लुपं परत्वाद्वाधते च्छ इति बाधकत्वम् । परत्वादिति । यतोऽयं परस्तेन लुबस्य न भवति, तेन तद्विषयेऽप्यसौ श्रूयत इति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
नक्षत्रद्वन्द्वाद्युक्ते काले छः स्यात् विशेषे सत्यसति च । तिष्यपुनर्वसवीयमहः । राधानुराधीया रात्रिः ॥
द्वंद्वाच्छः - द्वन्द्वाच्छः । तिष्यपुनर्वसवीयमिति । तिष्यश्च पुनर्वसू च तिष्यपुनर्वसू, ताभ्यां युक्तमहरिति विग्रहः । छस्य ईयादेशे ओर्गुणः । राधानुराधीयेति । रादेति विशाखानक्षत्रमुच्यते । राधा च अनूराधाश्च राधानूराधाः, तद्याक्ता रात्रिरित्यर्थः ।
द्वंद्वाच्छः - द्वन्द्वाच्छः । विशेषे उदाहरणमाह — तिष्येत्यादि । अविशेषे तूदाहर्तव्यम्अद्यराधानुराधीय॑मिति । न चात्रलुबविशेषे॑इति अम इव छस्यापि लुप्स्यादिति वाच्यं, मध्येऽपवादन्यायरीत्या पूर्वोपस्थितस्याऽण एव तत्प्रवृत्तेः । यत्तुलुपं परत्वाद्बाधते छ॑इति वृत्तिकृतोक्तं, तन्न, द्वयोर्युपत्प्रप्त्यभावा ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.१८
परं मृत्यो अनु परेहि पन्थां यस्ते स्व इतरो देवयानात् ।
चक्षुष्मते शृण्वते ते ब्रवीमि मा नः प्रजां रीरिषो मोत वीरान् ॥१॥
मृत्योः पदं योपयन्तो यदैत द्राघीय आयुः प्रतरं दधानाः ।
आप्यायमानाः प्रजया धनेन शुद्धाः पूता भवत यज्ञियासः ॥२॥
इमे जीवा वि मृतैराववृत्रन्नभूद्भद्रा देवहूतिर्नो अद्य ।
प्राञ्चो अगाम नृतये हसाय द्राघीय आयुः प्रतरं दधानाः ॥३॥
इमं जीवेभ्यः परिधिं दधामि मैषां नु गादपरो अर्थमेतम् ।
शतं जीवन्तु शरदः पुरूचीरन्तर्मृत्युं दधतां पर्वतेन ॥४॥
यथाहान्यनुपूर्वं भवन्ति यथ ऋतव ऋतुभिर्यन्ति साधु ।
यथा न पूर्वमपरो जहात्येवा धातरायूंषि कल्पयैषाम् ॥५॥
आ रोहतायुर्जरसं वृणाना अनुपूर्वं यतमाना यति ष्ठ ।
इह त्वष्टा सुजनिमा सजोषा दीर्घमायुः करति जीवसे वः ॥६॥
इमा नारीरविधवाः सुपत्नीराञ्जनेन सर्पिषा सं विशन्तु ।
अनश्रवोऽनमीवाः सुरत्ना आ रोहन्तु जनयो योनिमग्रे ॥७॥
उदीर्ष्व नार्यभि जीवलोकं गतासुमेतमुप शेष एहि ।
हस्तग्राभस्य दिधिषोस्तवेदं पत्युर्जनित्वमभि सं बभूथ ॥८॥
धनुर्हस्तादाददानो मृतस्यास्मे क्षत्राय वर्चसे बलाय ।
अत्रैव त्वमिह वयं सुवीरा विश्वा स्पृधो अभिमातीर्जयेम ॥९॥
उप सर्प मातरं भूमिमेतामुरुव्यचसं पृथिवीं सुशेवाम् ।
ऊर्णम्रदा युवतिर्दक्षिणावत एषा त्वा पातु निरृतेरुपस्थात् ॥१०॥
उच्छ्वञ्चस्व पृथिवि मा नि बाधथाः सूपायनास्मै भव सूपवञ्चना ।
माता पुत्रं यथा सिचाभ्येनं भूम ऊर्णुहि ॥११॥
उच्छ्वञ्चमाना पृथिवी सु तिष्ठतु सहस्रं मित उप हि श्रयन्ताम् ।
ते गृहासो घृतश्चुतो भवन्तु विश्वाहास्मै शरणाः सन्त्वत्र ॥१२॥
उत्ते स्तभ्नामि पृथिवीं त्वत्परीमं लोगं निदधन्मो अहं रिषम् ।
एतां स्थूणां पितरो धारयन्तु तेऽत्रा यमः सादना ते मिनोतु ॥१३॥
प्रतीचीने मामहनीष्वाः पर्णमिवा दधुः ।
प्रतीचीं जग्रभा वाचमश्वं रशनया यथा ॥१४॥
सायणभाष्यम्
‘परं मृत्यो ' इति चतुर्दशर्चं द्वितीयं सूक्तं यमपुत्रस्य संकुसुकस्यार्षम् । एकादशी प्रस्तारपक्तिः । आद्यौ जागतौ ततो द्वौ गायत्रौ । ‘प्रस्तारपक्तिः पुरतः ' ( पि. सू. ३. ४१ ) इति । त्रयोदशी जगती चतुर्दश्यनुष्टुप् । शिष्टास्त्रिष्टुभः । तत्रादौ चतस्रो मृत्युदेवत्याः । पञ्चमी धातृदेवताका । षष्ठी त्वष्टृदेवत्या । सप्तम्याद्याः शिष्टाः पितृमेधाभिधायिन्यः । अतस्तद्देवताकाः । अन्त्या त्वनिरुक्तत्वात प्राजापत्या वा । तथा चानुक्रान्तं -- परं मृत्यो संकुसुकश्चतस्रो मृत्युदेवताः परा धात्री परा त्वाष्ट्री पराः पितृमेधा एकादशी प्रस्तारपङ्क्तिर्जगत्युपान्त्यान्त्यानुष्टुप् प्राजापत्या वा सानिरुक्ता ' इति ॥
परं॑ मृत्यो॒ अनु॒ परे॑हि॒ पंथां॒ यस्ते॒ स्व इत॑रो देव॒याना॑त् ।
चक्षु॑ष्मते शृण्व॒ते ते॑ ब्रवीमि॒ मा नः॑ प्र॒जां री॑रिषो॒ मोत वी॒रान् ॥१
पर॑म् । मृ॒त्यो॒ इति॑ । अनु॑ । परा॑ । इ॒हि॒ । पन्था॑म् । यः । ते॒ । स्वः । इत॑रः । दे॒व॒ऽयाना॑त् ।
चक्षु॑ष्मते । शृ॒ण्व॒ते । ते॒ । ब्र॒वी॒मि॒ । मा । नः॒ । प्र॒ऽजाम् । रि॒रि॒षः॒ । मा । उ॒त । वी॒रान् ॥
परम् । मृत्यो इति । अनु । परा । इहि । पन्थाम् । यः । ते । स्वः । इतरः । देवऽयानात् ।
चक्षुष्मते । शृण्वते । ते । ब्रवीमि । मा । नः । प्रऽजाम् । रिरिषः । मा । उत । वीरान् ॥
हे "मृत्यो सर्वेषां मारकैतन्नामक देव "परम् अन्यं "पन्थां पन्थानम् "अनु आनुपूर्व्येण “परेहि पराङ्मुखो गच्छ। यजमानादिति शेषः । कोऽसौ पन्थाः । "ते तव "स्वः स्वभूतः "देवयानात् । देवा अनेन मार्गेण गच्छन्तीति देवयानो देवमार्गः। तस्मात् "इतरः यः पन्थाः तं प्रगच्छ । न केवलमतः परागच्छ अपि तु "चक्षुष्मते दर्शनवते “शृण्वते सर्वम् । अप्रतिहतसर्वेन्द्रियविज्ञानायेत्यर्थः । "ते तुभ्यं "ब्रवीमि कथयामि । “नः अस्माकं "प्रजां दुहितृदौहित्रात्मिकां “मा "रिरिषः मा हिंसीः । “उत अपि च "वीरान् पुत्रपौत्रादीन् "मा हिंसीः । तत्परागमनेन रक्षेत्यर्थः ॥
मृ॒त्योः प॒दं यो॒पयं॑तो॒ यदैत॒ द्राघी॑य॒ आयुः॑ प्रत॒रं दधा॑नाः ।
आ॒प्याय॑मानाः प्र॒जया॒ धने॑न शु॒द्धाः पू॒ता भ॑वत यज्ञियासः ॥२
मृ॒त्योः । प॒दम् । यो॒पय॑न्तः । यत् । ऐत॑ । द्राघी॑यः । आयुः॑ । प्र॒ऽत॒रम् । दधा॑नाः ।
आ॒प्याय॑मानाः । प्र॒ऽजया॑ । धने॑न । शु॒द्धाः । पू॒ताः । भ॒व॒त॒ । य॒ज्ञि॒या॒सः॒ ॥
मृत्योः । पदम् । योपयन्तः । यत् । ऐत । द्राघीयः । आयुः । प्रऽतरम् । दधानाः ।
आप्यायमानाः । प्रऽजया । धनेन । शुद्धाः । पूताः । भवत । यज्ञियासः ॥
हे मृतस्य ज्ञातयः "मृत्योः परागच्छतः तस्य "पदम् । पद्यतेऽस्मिन्निति पदं पितृयाणः । तं “योपयन्तः विमोहयन्तः परिवर्जयन्तः "यत् यस्मात् “ऐत देवयानीयपथा गतवन्तः तस्मात् “द्राघीयः दीर्घतरम् “आयुः जीवनं “प्रतरं प्रकृष्टतरमत्यर्थं "दधानाः धारयन्तो भवथ। किंच हे "यज्ञियासः यज्ञार्हा यज्ञसंपादिनो यजमानाः "प्रजया पुत्रपौत्रादिकया “धनेन गवाश्वादिकेन च “आप्यायमानाः वर्धमानाः सन्तः शुद्धाः जन्मान्तरसंचितदुरितक्षयात् शुद्धाः "भवत । “पूताः वर्तमानजन्मोपचितदुरितक्षयाच्च पूता भवत ॥
पैतृमेधिके कर्मणि अमात्याः ‘इमे जीवा वि मृतैः' इति सव्यावृतो व्रजन्ति । सूत्रितं च’इमे जीवा वि मृतैरिति सव्यावृतो व्रजन्ति' (आश्व. गृ. ४. ४. ९) इति ॥
इ॒मे जी॒वा वि मृ॒तैराव॑वृत्र॒न्नभू॑द्भ॒द्रा दे॒वहू॑तिर्नो अ॒द्य ।
प्रांचो॑ अगाम नृ॒तये॒ हसा॑य॒ द्राघी॑य॒ आयुः॑ प्रत॒रं दधा॑नाः ॥३
इ॒मे । जी॒वाः । वि । मृ॒तैः । आ । अ॒व॒वृ॒त्र॒न् । अभू॑त् । भ॒द्रा । दे॒वऽहू॑तिः । नः॒ । अ॒द्य ।
प्राञ्चः॑ । अ॒गा॒म॒ । नृ॒तये॑ । हसा॑य । द्राघी॑यः । आयुः॑ । प्र॒ऽत॒रम् । दधा॑नाः ॥
इमे । जीवाः । वि । मृतैः । आ । अववृत्रन् । अभूत् । भद्रा । देवऽहूतिः । नः । अद्य ।
प्राञ्चः । अगाम । नृतये । हसाय । द्राघीयः । आयुः । प्रऽतरम् । दधानाः ॥
“इमे “जीवाः जीवन्तः पुरुषाः "मृतैः पित्रादिभिः । तेभ्य इत्यर्थः । “वि “आ “अववृत्रन् व्यावृत्ता भवन्तु । एते न म्रियन्तामिति भावः । किंच "अद्य अस्मिन् दिने "नः अस्माकमशौचे विसृष्टे "देवहूतिः देवानामाह्वानं यत्र स देवहूतिः पितृमेधाख्यो यज्ञः "भद्रा कल्याणः "अभूत् भवतु । तत उत्तरं वयं "प्राञ्चः प्राङ्मुखाञ्चनाः "अगाम गच्छेम । प्रत्यञ्च इति भावः। "नृतये नर्तनाय कर्मणि गात्रविक्षेपाय । स्वकर्मानुष्ठानायेति भावः। "हसाय हसनाय पुत्रादिभिः सह क्रीडनाय । कीदृशा वयम्। "द्राघीय "आयुः "प्रतरं "दधानाः ॥
इ॒मं जी॒वेभ्यः॑ परि॒धिं द॑धामि॒ मैषां॒ नु गा॒दप॑रो॒ अर्थ॑मे॒तं ।
श॒तं जी॑वंतु श॒रदः॑ पुरू॒चीरं॒तर्मृ॒त्युं द॑धतां॒ पर्व॑तेन ॥४
इ॒मम् । जी॒वेभ्यः॑ । प॒रि॒ऽधिम् । द॒धा॒मि॒ । मा । ए॒षा॒म् । नु । गा॒त् । अप॑रः । अर्थ॑म् । ए॒तम् ।
श॒तम् । जी॒व॒न्तु॒ । श॒रदः॑ । पु॒रू॒चीः । अ॒न्तः । मृ॒त्युम् । द॒ध॒ता॒म् । पर्व॑तेन ॥
इमम् । जीवेभ्यः । परिऽधिम् । दधामि । मा । एषाम् । नु । गात् । अपरः । अर्थम् । एतम् ।
शतम् । जीवन्तु । शरदः । पुरूचीः । अन्तः । मृत्युम् । दधताम् । पर्वतेन ॥
अनया जीवरक्षार्थं पाषाणं परिधिरूपेण स्थापयन्ति । "जीवेभ्यः जीवद्भ्यः पुत्रपौत्रादिभ्यस्तेषां रक्षणार्थमेवं "परिधिं मृत्योः परिधानभूतं पाषाणं "दधामि निदधामि । ततः "एषां जीवतां मध्ये “अपरः अन्यः “एतम् इमम् "अर्थम् । अर्तेरिदं रूपम् । गन्तव्यं मरणाख्यं मार्गं "नु क्षिप्रं "मा “गात् मा गच्छतु । एतदर्थं परिधिं स्थापयामीति संबन्धः। किंच "पुरूचीः बह्वञ्चना बहुगमनाः "शतं “शरदः एतत्संख्याकान् वर्षान् "जीवन्तु स्वस्वप्राणान् धारयन्तु । तथा "पर्वतेन शिलोच्चयेन "मृत्युं सर्वेषां मारकमेतन्नामकम् "अन्तः दधताम् अन्तर्हितं कुर्वन्तु । यथा नागच्छति तथा कुर्वतामित्यर्थः॥
यथाहा॑न्यनुपू॒र्वं भवं॑ति॒ यथ॑ ऋ॒तव॑ ऋ॒तुभि॒र्यंति॑ सा॒धु ।
यथा॒ न पूर्व॒मप॑रो॒ जहा॑त्ये॒वा धा॑त॒रायूं॑षि कल्पयैषां ॥५
यथा॑ । अहा॑नि । अ॒नु॒ऽपू॒र्वम् । भव॑न्ति । यथा॑ । ऋ॒तवः॑ । ऋ॒तुऽभिः॑ । यन्ति॑ । सा॒धु ।
यथा॑ । न । पूर्व॑म् । अप॑रः । जहा॑ति । ए॒व । धा॒तः॒ । आयूं॑षि । क॒ल्प॒य॒ । ए॒षाम् ॥
यथा । अहानि । अनुऽपूर्वम् । भवन्ति । यथा । ऋतवः । ऋतुऽभिः । यन्ति । साधु ।
यथा । न । पूर्वम् । अपरः । जहाति । एव । धातः । आयूंषि । कल्पय । एषाम् ॥
“यथा येन प्रकारेण "अहानि अहोरात्रात्मकानि दिनानि "अनुपूर्वं पूर्वपूर्वमनुक्रमेण "भवन्ति परिवर्तन्ते । "यथा च “ऋतवः वसन्तादयः “ऋतुभिः सह "साधु शोभनमविपर्यासेन "यन्ति गच्छन्ति । "यथा च “पूर्वं पूर्वकालीनं पितरम् "अपरः अर्वाक्कालीनः पुत्रः "न "जहाति न परित्यजति पूर्वमरणेन । “एव "एवं तेनैवोक्तप्रकारेण हे “धातः सर्वेषां धारयितरेतन्नामक देव “एषाम् अस्मत्कुलीनानां जीवानाम् "आयूंषि जीवनानि “कल्पय समर्थय। कुर्वित्यर्थः ॥ ॥ २६ ॥
आ रो॑ह॒तायु॑र्ज॒रसं॑ वृणा॒ना अ॑नुपू॒र्वं यत॑माना॒ यति॒ ष्ठ ।
इ॒ह त्वष्टा॑ सु॒जनि॑मा स॒जोषा॑ दी॒र्घमायुः॑ करति जी॒वसे॑ वः ॥६
आ । रो॒ह॒त॒ । आयुः॑ । ज॒रस॑म् । वृ॒णा॒नाः । अ॒नु॒ऽपू॒र्वम् । यत॑मानाः । यति॑ । स्थ ।
इ॒ह । त्वष्टा॑ । सु॒ऽजनि॑मा । स॒ऽजोषाः॑ । दी॒र्घम् । आयुः॑ । क॒र॒ति॒ । जी॒वसे॑ । वः॒ ॥
आ । रोहत । आयुः । जरसम् । वृणानाः । अनुऽपूर्वम् । यतमानाः । यति । स्थ ।
इह । त्वष्टा । सुऽजनिमा । सऽजोषाः । दीर्घम् । आयुः । करति । जीवसे । वः ॥
हे मृतस्य स्वजनाः पुत्रपौत्रादयः "जरसं जरां "वृणानाः संभजमाना यूयम् "आयुः जीवनम् “आ “रोहत अधितिष्ठत । “अनुपूर्वम् आनुपूर्व्येण । अव्ययीभावः । पूर्वो ज्येष्ठः । ज्येष्ठानुपूर्व्या “यतमानाः प्रयत्नं कुर्वन्तो यूयं "यति “स्थ यत्संख्याका भवथ । यच्छब्दाच्छान्दसो डतिः । “सुजनिमा शोभनजननः “त्वष्टा एतन्नामको देवः "सजोषाः भवद्भिः संगतः सन् "इह अस्मिन् कर्मणि प्रवृत्तानां “वः युष्माकं “जीवसे जीवनाय “दीर्घं प्रभूतम् “आयुः "करति करोतु ॥
इ॒मा नारी॑रविध॒वाः सु॒पत्नी॒रांज॑नेन स॒र्पिषा॒ सं वि॑शंतु ।
अ॒न॒श्रवो॑ऽनमी॒वाः सु॒रत्ना॒ आ रो॑हंतु॒ जन॑यो॒ योनि॒मग्रे॑ ॥७
इ॒माः । नारीः॑ । अ॒वि॒ध॒वाः । सु॒ऽपत्नीः॑ । आ॒ऽअञ्ज॑नेन । स॒र्पिषा॑ । सम् । वि॒श॒न्तु॒ ।
अ॒न॒श्रवः॑ । अ॒न॒मी॒वाः । सु॒ऽरत्नाः॑ । आ । रो॒ह॒न्तु॒ । जन॑यः । योनि॑म् । अग्रे॑ ॥
इमाः । नारीः । अविधवाः । सुऽपत्नीः । आऽअञ्जनेन । सर्पिषा । सम् । विशन्तु ।
अनश्रवः । अनमीवाः । सुऽरत्नाः । आ । रोहन्तु । जनयः । योनिम् । अग्रे ॥
“अविधवाः । धवः पतिः । अविगतपतिकाः । जीवद्भर्तृका इत्यर्थः । "सुपत्नीः शोभनपतिकाः "इमाः "नारीः नार्यः "आञ्जनेन सर्वतोऽञ्जनसाधनेन "सर्पिषा घृतेन अक्तनेत्राः सत्यः “सं "विशन्तु स्वगृहान् प्रविशन्तु । तथा “अनश्रवः अश्रुवर्जिता अरुदत्यः "अनमीवाः । अमीवा रोगः। तद्वर्जिताः। मानसदुःखवर्जिता इत्यर्थः। "सुरत्नाः शोभनधनसहिताः "जनयः। जनयन्त्यपत्यमिति जनयो भार्याः । ताः "अग्रे सर्वेषां प्रथमत एव “योनिं गृहम् “आ “रोहन्तु आगच्छन्तु ॥
देवारादिकः प्रेतपत्नीम् ‘उदीर्ष्व नारि ' इत्यनया भर्तृसकाशादुत्थापयेत् । सूत्रितं च--- ‘तामुत्थापयेद्देवरः पतिस्थानीयोऽन्तेवासी जरद्दासो वोदीर्ष्व नार्यभि जीवलोकम्' (आश्व. गृ. ४. २.१८) इति ॥
उदी॑र्ष्व नार्य॒भि जी॑वलो॒कं ग॒तासु॑मे॒तमुप॑ शेष॒ एहि॑ ।
ह॒स्त॒ग्रा॒भस्य॑ दिधि॒षोस्तवे॒दं पत्यु॑र्जनि॒त्वम॒भि सं ब॑भूथ ॥८
उत् । ई॒र्ष्व॒ । ना॒रि॒ । अ॒भि । जी॒व॒ऽलो॒कम् । ग॒तऽअ॑सुम् । ए॒तम् । उप॑ । शे॒षे॒ । आ । इ॒हि॒ ।
ह॒स्त॒ऽग्रा॒भस्य॑ । दि॒धि॒षोः । तव॑ । इ॒दम् । पत्युः॑ । ज॒नि॒ऽत्वम् । अ॒भि । सम् । ब॒भू॒थ॒ ॥
उत् । ईर्ष्व । नारि । अभि । जीवऽलोकम् । गतऽअसुम् । एतम् । उप । शेषे । आ । इहि ।
हस्तऽग्राभस्य । दिधिषोः । तव । इदम् । पत्युः । जनिऽत्वम् । अभि । सम् । बभूथ ॥
हे "नारि मृतस्य पत्नि "जीवलोकं जीवानां पुत्रपौत्रादीनां लोकं स्थानं गृहमभिलक्ष्य "उदीर्ष्व अस्मात् स्थानादुत्तिष्ठ। ईर गतौ' आदादिकः । "गतासुम् अपक्रान्तप्राणम् "एतं पतिम् "उप “शेषे तस्य समीपे स्वपिषि । तस्मात्त्वम् “एहि आगच्छ यस्मात्त्वं "हस्तग्राभस्य पाणिग्राहं कुर्वतः “दिधिषोः गर्भस्य निधातुः "तव अस्य “पत्युः संबन्धादागतम् “इदं "जनित्वं जायात्वमभिलक्ष्य “सं “बभूथ संभूतासि अनुमरणनिश्चयमकार्षीः तस्मादागच्छ ॥
क्षत्रियस्य ‘धनुर्हस्तात्' इत्यनया धनुः प्रहरेत् । सूत्रितं च---‘धनुर्हस्तादाददानो मृतस्येति धनुः' (आश्व. गृ. ४.२.२०) इति ।
धनु॒र्हस्ता॑दा॒ददा॑नो मृ॒तस्या॒स्मे क्ष॒त्राय॒ वर्च॑से॒ बला॑य ।
अत्रै॒व त्वमि॒ह व॒यं सु॒वीरा॒ विश्वाः॒ स्पृधो॑ अ॒भिमा॑तीर्जयेम ॥९
धनुः॑ । हस्ता॑त् । आ॒ऽददा॑नः । मृ॒तस्य॑ । अ॒स्मे इति॑ । क्ष॒त्राय॑ । वर्च॑से । बला॑य ।
अत्र॑ । ए॒व । त्वम् । इ॒ह । व॒यम् । सु॒ऽवीराः॑ । विश्वाः॑ । स्पृधः॑ । अ॒भिऽमा॑तीः । ज॒ये॒म॒ ॥
धनुः । हस्तात् । आऽददानः । मृतस्य । अस्मे इति । क्षत्राय । वर्चसे । बलाय ।
अत्र । एव । त्वम् । इह । वयम् । सुऽवीराः । विश्वाः । स्पृधः । अभिऽमातीः । जयेम ॥
“मृतस्य क्षत्रियस्य “हस्तात् "धनुः “आददानः । किमर्थम् । "अस्मे अस्माकं "क्षत्राय प्रजापालनसमर्थाय बलाय “वर्चसे तेजसे “बलाय सेनालक्षणाय च धनुराददानोऽहं ब्रवीमीति शेषः। किमिति । “त्वम् "अत्रैव अस्मिन् स्थान एव भव “वयं च “इह अस्मिँल्लोके "सुवीराः सुपुत्रयुक्ता भवन्तः "विश्वाः सर्वान् अभिमातीः अभिमन्यमानान् "स्पृधः संघर्षयितॄन् बाधकान् शत्रून् “जयेम सहेमहि ॥
दीक्षितमरणे उप सर्प मातरम्' इत्याद्याश्चतस्रः शंसनीयाः । सूत्रितं च- उप सर्प मातरं भूमिमेतामिति चतस्रः सोम एकेभ्यः' ( आश्व. श्रौ. ६. १०) इति । 'उप सर्प' इत्यनया संचितान्यस्थीनि गते निदध्युः (आश्व. गृ. ४, ५, ५)॥
उप॑ सर्प मा॒तरं॒ भूमि॑मे॒तामु॑रु॒व्यच॑सं पृथि॒वीं सु॒शेवां॑ ।
ऊर्ण॑म्रदा युव॒तिर्दक्षि॑णावत ए॒षा त्वा॑ पातु॒ निर्ऋ॑तेरु॒पस्था॑त् ॥१०
उप॑ । स॒र्प॒ । मा॒तर॑म् । भूमि॑म् । ए॒ताम् । उ॒रु॒ऽव्यच॑सम् । पृ॒थि॒वीम् । सु॒ऽशेवा॑म् ।
ऊर्ण॑ऽम्रदाः । यु॒व॒तिः । दक्षि॑णाऽवते । ए॒षा । त्वा॒ । पा॒तु॒ । निःऽऋ॑तेः । उ॒पऽस्था॑त् ॥
उप । सर्प । मातरम् । भूमिम् । एताम् । उरुऽव्यचसम् । पृथिवीम् । सुऽशेवाम् ।
ऊर्णऽम्रदाः । युवतिः । दक्षिणाऽवते । एषा । त्वा । पातु । निःऽऋतेः । उपऽस्थात् ॥
“मातरं मातृभूतां "भूमिम् अस्माभिर्भूमौ निधीयमानस्त्वम् "उप "सर्प उपगच्छ । अनुप्रविशेत्यर्थः । कीदृशीम् । "उरुव्यचसं बहुव्याप्तिकां “पृथिवीं विस्तीर्णां "सुशेवां सुसुखाम्। सर्वेषां सुखदात्रीमित्यर्थः। तामुपगच्छ । "युवतिः यौवनान्विता स्त्रीरूपेयं भूमिः "दक्षिणावते ऋत्विग्भ्यो देयत्वेन धनवते यजमानाय “ऊर्णम्रदाः । ऊर्णेव ऊर्जास्तुक इव मृद्वी भवति । सुकुमारा भवति । न बाधयित्रीत्यर्थः । स "एषा पृथिवी “निर्ऋतेः मृत्युदेवतायाः "उपस्थात् समीपस्थानात् “त्वा त्वामस्थिरूपं यजमानं "पातु रक्षतु ॥ ॥ २७ ॥
‘उच्छ्वञ्चस्व' इत्येतया पांसूनवकिरेत् । सूत्र्यते हि- उत्तरया पासूनवकिरेत्' ( आश्व. गृ. ४. ५. ६) इति ॥
उच्छ्वं॑चस्व पृथिवि॒ मा नि बा॑धथाः सूपाय॒नास्मै॑ भव सूपवंच॒ना ।
मा॒ता पु॒त्रं यथा॑ सि॒चाभ्ये॑नं भूम ऊर्णुहि ॥११
उत् । श्व॒ञ्च॒स्व॒ । पृ॒थि॒वि॒ । मा । नि । बा॒ध॒थाः॒ । सु॒ऽउ॒पा॒य॒ना । अ॒स्मै॒ । भ॒व॒ । सु॒ऽउ॒प॒व॒ञ्च॒ना ।
मा॒ता । पु॒त्रम् । यथा॑ । सि॒चा । अ॒भि । ए॒न॒म् । भू॒मे॒ । ऊ॒र्णु॒हि॒ ॥
उत् । श्वञ्चस्व । पृथिवि । मा । नि । बाधथाः । सुऽउपायना । अस्मै । भव । सुऽउपवञ्चना ।
माता । पुत्रम् । यथा । सिचा । अभि । एनम् । भूमे । ऊर्णुहि ॥
हे पृथिवि “उच्छ्वञ्चस्व । ऊर्ध्वंगतोच्छ्वासमेनं कुरु । अधस्तान्मा कृथा इत्यर्थः । किंच “मा “नि “बाधथाः मा संपीडय । तथा “अस्मै यजमानार्थं सूपायना शोभनोपगमना सूपचारिका भवेत्यर्थः । “सूपवञ्चना। उपवञ्चनं प्रलम्भनम् । शोभनप्रलम्भा सुप्रतिष्ठा “भव । अपि च "माता “पुत्रम् आत्मीयं बालकं “सिचा वस्त्रान्तेन "यथा आच्छादयति तद्वद्धे भूमि “एनम् अस्थिरूपं यजमानं त्वम् “अभि “ऊर्णुहि आभिमुख्येनाच्छादय ॥
उ॒च्छ्वंच॑माना पृथि॒वी सु ति॑ष्ठतु स॒हस्रं॒ मित॒ उप॒ हि श्रयं॑तां ।
ते गृ॒हासो॑ घृत॒श्चुतो॑ भवंतु वि॒श्वाहा॑स्मै शर॒णाः सं॒त्वत्र॑ ॥१२
उ॒त्ऽश्वञ्च॑माना । पृ॒थि॒वी । सु । ति॒ष्ठ॒तु॒ । स॒हस्र॑म् । मितः॑ । उप॑ । हि । श्रय॑न्ताम् ।
ते । गृ॒हासः॑ । घृ॒त॒ऽश्चुतः॑ । भ॒व॒न्तु॒ । वि॒श्वाहा॑ । अ॒स्मै॒ । श॒र॒णाः । स॒न्तु॒ । अत्र॑ ॥
उत्ऽश्वञ्चमाना । पृथिवी । सु । तिष्ठतु । सहस्रम् । मितः । उप । हि । श्रयन्ताम् ।
ते । गृहासः । घृतऽश्चुतः । भवन्तु । विश्वाहा । अस्मै । शरणाः । सन्तु । अत्र ॥
पांसुभिः प्रच्छाद्यैनां पठन्ति । "उच्छ्वञ्चमाना अस्थिकुम्भमवष्टभ्योर्ध्वं गच्छन्ती “पृथिवी "सु “तिष्ठतु प्रतिष्ठिता भवतु । किंच “सहस्रं सहस्रसंख्याकाः “मितः प्रक्षिप्ताः ॥ मिनोतेरौणादिके कर्मणि क्विपि तुगागमः । ततो जस् । यद्वा । सहस्रम् । तृतीयार्थे प्रथमा । मित इति निष्ठान्तं रूपम् । व्यत्ययेन बहुवचनस्यैकवचनम् । स्वरो वृषादित्वाद्द्रष्टव्यः ॥ सहस्रेण संमिता बहुसंख्याकाः । पार्थिवाः पांसवः “उप “श्रयन्ताम् । एनमुपसेवन्ताम् । संपरिवार्यं तिष्ठन्त्वित्यर्थः । हिरवधारणे । तथा “ते पांसवोऽस्मै “गृहासः गृहा भवन्तः “घृतश्चुतः घृतस्योदकस्य सर्पिषो वा क्षारयितारः “भवन्तु । “अत्र अस्मिँल्लोके “विश्वाहा सर्वेष्वहःसु सर्वदा “अस्मै अस्य “शरणाः “सन्तु आश्रयभूता भवन्तु ॥
‘उत्तै स्तभ्नामि' इति कपालेनास्थीन्यपिदध्यात्। सूत्रितं च- उत्ते स्तभ्नामीति कपालेनापिधाय' (आश्व. गृ. ४. ५. ८) इति ॥
उत्ते॑ स्तभ्नामि पृथि॒वीं त्वत्परी॒मं लो॒गं नि॒दध॒न्मो अ॒हं रि॑षं ।
ए॒तां स्थूणां॑ पि॒तरो॑ धारयंतु॒ तेऽत्रा॑ य॒मः साद॑ना ते मिनोतु ॥१३
उत् । ते॒ । स्त॒भ्ना॒मि॒ । पृ॒थि॒वीम् । त्वत् । परि॑ । इ॒मम् । लो॒गम् । नि॒ऽदध॑त् । मो इति॑ । अ॒हम् । रि॒ष॒म् ।
ए॒ताम् । स्थूणा॑म् । पि॒तरः॑ । धा॒र॒य॒न्तु॒ । ते॒ । अत्र॑ । य॒मः । सद॑ना । ते॒ । मि॒नो॒तु॒ ॥
उत् । ते । स्तभ्नामि । पृथिवीम् । त्वत् । परि । इमम् । लोगम् । निऽदधत् । मो इति । अहम् । रिषम् ।
एताम् । स्थूणाम् । पितरः । धारयन्तु । ते । अत्र । यमः । सदना । ते । मिनोतु ॥
हे अस्थिकुम्भ “त्वत्परि । परिशब्दयोगे पञ्चमी । तवोपरि “ते त्वदीयेन कपालेन “पृथिवीम् “उत् “स्तभ्नामि प्रतिबध्नामि । यथा पृथिवी तवोपरि मा गच्छति तथापिदधामीत्यर्थः। “इमं “लोग कपाललक्षणं लोष्टं “निदधत् उपरि स्थापयन् “अहं “मो “रिषं मा हिंसिषम्। किंच “एतां मया निहितां “स्थूणां “ते त्वदीयां पृथिव्या धारयित्रीं कपाललक्षणां “पितरः “धारयन्तु निश्चलां कुर्वन्तु । ततः "ते त्वदीये अस्मिन् स्थाने “यमः पितृपतिः सदनानि स्थानानि “मिनोतु परिच्छिनत्तु । करोत्वित्यर्थः ।।
प्र॒ती॒चीने॒ मामह॒नीष्वाः॑ प॒र्णमि॒वा द॑धुः ।
प्र॒तीचीं॑ जग्रभा॒ वाच॒मश्वं॑ रश॒नया॑ यथा ॥१४
प्र॒ती॒चीने॑ । माम् । अह॑नि । इष्वाः॑ । प॒र्णम्ऽइ॑व । आ । द॒धुः॒ ।
प्र॒तीची॑म् । ज॒ग्र॒भ॒ । वाच॑म् । अश्व॑म् । र॒श॒नया॑ । य॒था॒ ॥
प्रतीचीने । माम् । अहनि । इष्वाः । पर्णम्ऽइव । आ । दधुः ।
प्रतीचीम् । जग्रभ । वाचम् । अश्वम् । रशनया । यथा ॥
अनया प्रजापतिः प्रार्थ्यते । हे प्रजापते प्रतीचीने प्रतिपूज्ये अहनि तदुपलक्षिते संवत्सरात्मके मां संकुसुकमृषिं आ दधुः निहितवंतः सर्वे देवाः । किमिव । इष्वाः बाणस्य पर्णमिव पक्षमिव । पक्षं यथा बाणस्य मूले स्थापयंति तद्वज्जगन्मूले त्वयि मां स्थापितवंतः । अतो मदीयां प्रतीचीं प्रतिपूज्यां वाचं स्तुतिरूपां जग्रभ गृहाण । कथमित्युच्यते । अश्वं आशुगामिनं हयं रशनया रज्ज्वा यथा गृह्णंति तद्वत्कर्णाभ्यां मत्कृतां स्तुतिं गृहाणेत्यर्थः ।
[सम्पाद्यताम्]
यत्तु प्रच्यावयन्नेति घोषेण महता मृतम् । तेन मृत्युमिमं सन्तं स्तौति मृत्युरिति स्वयम् ।। २.६० ।।
नाम्ना संकुसुको नाम यमपुत्रो जघन्यजः । संवर्तयंस्तमः सूर्याद् उषसं च प्रवर्तयन् ।। बृहद्देवता २.६१ ।।


text:
- About Us
- Origin and History
- Aarti/Sholkas
- ABSBSS Pushkar
- Others
श्रीसूक्तम
ध्यान
अरूणकमलसंस्थाद्दज पुंजवर्णा, करकमल विधत्ते भित्तीयुग्मां बृजाश्व।
मणिमुकुटविशालाऽलंकृता कल्पजालैः, भक्तु भुवन माता संततं श्री श्रियेन।।
विनियोग
हरिः ऊँ हिरण वर्णामितिप´्चदशर्चस्य सूक्तस्य आनन्दकर्दम चिक्लितेन्दिरासुता
ऋषयः श्री देवता आद्यास्तिस्त्रोऽनुष्टुभः चतुर्थी बृहती पंचमी-षष्ठयो
त्रिष्टुभौ ततोऽष्टा वनुष्टुभः अन्ताप्रस्तार पंक्तिः जपे विनियोगः।।
मंत्र
हरिंऊँ हिरण्यवर्णा हरिणीं सुवर्णरजतस्त्रजाम्। चंद्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जात-वेदो मआवह।।1।।
ताम् आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम्। यस्यां हिरण्यं विन्देयं गामश्वं पुरूषानहम्।।2।।
अश्व पूर्वा रथमध्यां हस्तिनाद प्रबोधिनीम्। श्रियं देवीमुपह्नये श्रीर्मादेवी जुषताम्।।3।।
काँसोस्मितां हिरण्यप्राकारामाद्र्रा, ज्वलन्तीं तृप्तां तर्पयन्तीम्।
पद्मे स्थितां पद्मवर्णा तामिहोपह्नये श्रियम्।।4।।
चन्द्रा प्रभासां यशसा ज्वलन्तीं श्रियंलोके देवजुष्टामुंदाराम्।
ताम् पद्मनेमीं शरणमहं प्रपद्येऽलक्ष्मीर्मे नश्यतां त्वां वृणे।।5।।
आदित्यवर्णे तपसोधिजातो वनस्पतिस्तव वृक्षोऽथ बिल्वः।
तस्यफलानि तपसा नुदन्तु मायन्तरायाश्च बाह्या अलक्ष्मीः।।6।।
उपैतु माँ देवसखः कीर्तिश्च मणिना सह।
प्रादुर्भूतो सुराष्ट्रेऽस्मिन कीर्तिमृद्धिं ददातु में।।7।।
क्षुत्पिपासामलां ज्येठां अलक्ष्मीं नाशयाम्यहम्।
अभूतिमसमृद्धिं च सर्वा निर्णुद में गृहात्।।8।।
गंधाद्वारां दुराधर्षा नित्यपुष्टां करीषिणीम्।
इश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्नये श्रियम्।।9।।
मनसः काममाकूतिं वाचः सत्यमशीमहि।
पशुनां रूपमन्नस्य मयि श्रीः श्रयतां यशः।।10।।
कर्दमने प्रजाभूता मयि संभव कर्दमः।
श्रियं वासय में कुले मातर पùमालिनीम्।
श्रियं वासय में कुले मातर पùमालिनीम्।।11।।
आपः सृजन्तु स्निग्धानि चिक्लीत वस में गृहे।
नि च देवीं मातरं श्रियं वासय में कुले।।12।।
आद्र्रां पुष्करिणीं पुष्टि पिंगलां पùमालिनीम्।
चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदों म आवह।।13।।
आद्र्रां यः करिणीं यष्टिीं सुवर्णा हेममालिनिम्।
सूर्या हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह।।14।।
तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम्।
यस्यां हिरण्यं प्रभूत गावो दास्योंऽश्वान् विन्देयं पुरुषानहम्।।15।।
यः शुचिः प्रयतो भूत्वा जुहुयादाज्यमन्वहम्।
सूक्तं पंचदशर्च च श्रीकामः सततं जपेत्।।16।।
ऋद्धिसिद्धिप्रदे देवि भक्ति – मुक्तिप्रदायिनी।
मंत्रमूर्ति सदा देवी महालक्ष्मी नमोऽस्तु ते।।
ऋद्धि और सिद्धि देने वाली, भों और मोक्ष की प्रदात्री, मंत्र स्वरूपा हे देवी महालक्ष्मी, आपको नमस्कार।


text:
सूत्रच्छेद:
अध्वर्युक्रतुः - प्रथमैकवचनम् , अनपुंसकम् - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
अध्वर्युवेदे यस्य क्रतोर् विधानं सो ऽध्वर्युक्रतुः। अध्वर्युक्रतुवाचिनां शब्दानाम् अनपुंसकलिङ्गानां द्वन्द्वः एकवद् भवति। अध्वर्युक्रतुरनपुंसकं द्वन्द्वः इति गौणो निर्देशः। अर्काश्वमेधम्। सायाह्नातिरात्रम्। अध्वर्युक्रतुः इति किम्? इषुवज्रौ। उद्भिद्बलभिदौ। अनपुंसकम् इति किम्? राजसूयवाजपेये। इह कस्मान् न भवति, दर्शपौर्णमासौ? क्रतुशब्दः सोमयागेषु रूढः।
`अध्वर्युवेदे` इति। ऐतेनाध्वर्युशब्दनात्र यजुर्वेदो लक्ष्यत इति दर्शयति। अथाष्वर्योरृत्विग्विशेषस्य यः क्रतुरिति क्रतुविशेषणमेवाध्वर्युग्रहणं कस्मान्न विज्ञायते? असम्भवात्; को हि तस्य क्रतुर्भवति ! अपि तु घनव्ययशीलस्य। यद्यपि तस्य क्रतौ कर्त्तृत्वमस्ति तदपि ऋत्विगन्तरेण साधारणमित्यध्वर्युणैकेन तस्य विशेषणमयुक्तम्। ननु चाथर्ववेदविहितो यः क्रतुस्तन्निवृत्त्यर्थमध्वर्युणैकेन कथं विशेषणं न स्यात्; न हि त्तराध्वर्यवः सन्ति? नैतदस्ति; यदि ह्रेतावत् प्रयोजनमभिहितं स्यात् तदाऽनथर्वण इति प्रतिषेधमेव कुर्यात्। लघीयसी हि साक्षात् प्रतिषेधे प्रतीतिर्भवति। त्रयीग्रहणं वा कुर्यात्। यदि चाध्वर्युणा क्रतुर्विशेष्येत तदेषुवज्रावित्यत्रापि स्यात्? इषुवज्रावपि ह्रध्वर्योः क्रतू भवतः; तयोरपि तत्कर्तृकत्वात्। तस्मादध्वर्यूणां यजुर्वेदविदां यो वेदः सोऽध्वर्युशब्देनोपलक्ष्यते। स पुनर्यजुर्वेदः। तत्राध्वर्युवेदे यस्य क्रतोर्विधानं सोऽध्वर्युक्रतुरिति। इतिकत्र्तव्यतोपदेशः प्रयोगश्चानुष्ठानात्मको विधानशब्देनोक्तः। यदि तह्र्रध्वर्युक्रतुवाचिनामनपुंसकलिङ्गानां द्वन्द्व एकवद्भवतीति सूत्रार्थस्तदा सूत्रेऽध्वर्युक्रतुशब्दस्यानपुंसकमित्यस्य च द्वन्द्व इतयनेन प्रकृतेन सामानाधिकरण्येन निर्देशो नोपपद्यते। अतोऽध्वर्युक्रतुवाचिनामनपुंसकलिङ्गानामिति वक्तव्यं स्यादित्यत आह-- `अध्वर्युक्रतुरनपुंसकम्` इति। `गौणोऽयं निर्देशः` इति। गौण इत्यमुख्य औपचारिक इत्यर्थः। अध्वर्युक्रत्ववयवो द्वन्द्व उपचारेणाध्वर्युक्रतुरित्युक्तः। स एवानपुंसकलिङ्गावयवोऽनपुंलकमिति। गौणन्र्दिएशस्तु लाघवार्थो वेदितव्यः। यदि पुनरनपुंसकमित्यनेन मुख्यया वृत्त्या द्वन्द्व एवोच्येत तदा `स नपुसंकम्` 2|4|17
इत्यस्यापवादोऽयं विज्ञायेत। `अर्काआमेधम्` इत्यादि। अर्कश्चाआमेधश्चेत्यर्काआमेधम्। सायाह्नश्चातिरात्रश्चेति `सायाह्नातिरात्रम्`।`इषुवज्रौ` इत्यादि। इषुवज्रप्रभृतयोऽध्वर्युक्रतवो न सम्भवति, न हि तेषामध्वर्युवेदे विधानम्। किं तर्हि? सामवेदे। `राजसूयवाजपेये` इति। एतौ राजसूयवाजपेयशब्दौ पुंल्लिङ्गावपि स्तः। तत्र यदा नपुंसकलिङ्गौ प्रयुज्येते तत्रेदं प्रत्युदाहरणम्। `सोमयागेषु` इति। यत्र यत्र सोमपानं विहितं ते सोमयागाः। तेष्वेव क्रतुशब्दो रूढः। न च दर्शपौर्णमासौ सोमयागौ। `अनपुंसकम्` 2|4|4
इत्युपादानात् स्वरूपग्रहणमिह न भवति। न हि क्रतुसामान्यो नपुंसकलिङ्गो भवति॥
अध्वर्युक्रतुरनपुंसकम्॥ अध्वर्युशब्द ऋत्विग्विशेषे प्रसिद्धः, न च तेन क्रतोर्विशेषणमुपपद्यते, न हि सोऽस्ति क्रतुर्यत्राध्वर्योरनन्वयः, नापि सोऽस्ति यत्राध्वर्योरेवान्वय इति मुख्यार्थासम्भवादौपचारिकग्रहणमित्याह---अध्वर्युवेद इति। यजुर्वेद इत्यर्थः। तत्र ह्याध्वर्यवं विधीयते। कर्मस्वरूपस्येतिकर्तव्यतायाः। फलस्य चोपदेशःऊउविधानम्। अध्वर्युक्रतुवाचिनां शब्दानामनपुंसकलिङ्गानामिति। कथं तर्हि सूत्रे सामानाधिकरण्यमित्याह---अध्वर्युक्रतुरिति। ताद्दशावयवत्वाद् द्वन्द्व एव तथोक्त इत्यर्थः। यदि पुनरनपुंसकमित्यनेन मुख्यया वृत्या द्वन्द्व एवोच्येत तदा ठ्स नपुंसकम्ऽ इत्यस्यायमपवादो विज्ञायेत। न वाऽबाधेनोपपतौ सत्यां बाधो न्याय्यः। अर्कश्चाश्वमेधश्च अर्काश्वमेधम्। सायाह्नश्चातिरात्रश्च सायाह्नातिरात्रम्। इषुवज्राविति। सामवेदे एषां विधानम्। राजसूयवाजपेयशब्दावर्द्धर्चादिषु पठितौ, ततस्तौ नपुंसकलिङ्गौ प्रत्युदाहरणम्॥
सिद्धान्तकौमुदी
यजुर्वेदे विहितो यः क्रतुस्तद्वाचिनामनपुंसकलिङ्गानां द्वन्द्व एकवत्स्यात् । अर्काश्वमेधम् । अध्वर्युक्रतुः किम् । इषुवज्रौ सामवेदे विहितौ । अनपुंसकं किम् । राजसूयवाजपेये । अर्धर्चादी ॥
अध्वर्युक्रतुरनपुंसकम्। - अध्वर्युक्रतुः । अध्वर्युशब्दोऽत्राध्वर्युकर्मविधायकजुर्वेदपरः । तदाह — यजुर्वेद इति । अर्काआमेधमिति । अर्को — महाक्रतुः । अआमेधो नाम प्रसिद्धः । उभौ यजुर्वेदविहितक्रतू । अर्कस्य च अआमेधस्य च समाहार इति विग्रहः । इषुवज्राविति । क्रतुविशेषावेतौ न यजुर्वेदविहिताविति भावः । तर्हि कस्मिन्वेदे विहितावित्यत आह — सामेति । राजसूयवाजपेये इति । एतयोर्यजुर्वेदविहितत्वेऽपि नपुंसकत्वान्नैकवत्त्वमिति भावः । राजसूयवाजपेययोः पुंलिङ्गतया प्रसिद्धेराह — अर्धर्चादी इति । अध्ययनतः ।अविप्रकृष्टाख्याना॑मिति च्छेदः । "अध्ययनत" इति तृतीयार्थे तसिः ।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
भज गोविंदम, भज गोविंदम, भज गोविंदम मूढ़मते ।।
भज गोविंदम, भज गोविंदम, भज गोविंदम मूढ़मते ।। Govindam bhaj mudhmate
भज गोविंदम,भज गोविंदम,भज गोविंदम मूढ़मते ।।
संप्रप्ते सन्निहिते काले,नहि नहि सक्षति डुकृञ्करणे ।।
भज गोविंदम मूढ़मते ।। १ ।।
मूढ़ जहीहि धनागम तृष्णा, कुरु सदबुद्धिं मनसि वितृष्णाम ।।
यल्लभसे निजकर्मोपात्तं, वित्तं तेन विनोदय चित्तम ।।
भज गोविंदम मूढ़मते ।। २ ।।
नारीस्तनभरनाभिदेशं, दृष्टवा मागा मोहावेशम ।।
एतन्मांसवसादिविकारं, मनसि विव्हिन्तय वारंवारम ।।
भज गोविंदम्,मूढ़मते ।। ३ ।।
ननिलीदलगत जलमति तरलं, तदवज जीवित मतिशय चपलम ।।
विद्दि व्याध्यभिमान ग्रस्तं, लोकं शोकहतं च समस्तम ।।
भज गोविंदम्,मूढ़मते ।। ४ ।।
यावद् वित्तोपार्जन सक्तः, तावन् निज परिवारो रक्तः ।।
पश्चाज् जीवति जर्जर देहे, वार्ता कोपि न पृच्छति गेहे ।।
भज गोविंदम्,मूढ़मते ।। ५ ।।
यावत्पवनो निव्सिति देहे, तावत् पृच्छति कुशलं गेहे ।।
गतवति वायौ देहापाये, भार्या भिभ्यति तस्मिन्काये ।।
भज गोविंदम्,मूढ़मते ।। ६ ।।
बालस्तावत् क्रीडासक्तः, तरुणस्तावत्तरुणी रक्तः ।।
वृध्धस्तावच्चिन्तामग्नः, परमे ब्रह्मणि कोपि लग्नः ।।
भज गोविंदम्, मूढ़मते ।। ७ ।।
का ते कान्ता कस्ते पुत्रः, संसारोयमतीव विचित्रः ।।
कस्य त्वं कः कुत आयातः, तत्वं चिन्तय तदिह भ्रातः ।।
भज गोविंदम्, मूढ़मते ।। ८ ।।
सत्संगत्वे निसंगत्वं, निसंगत्वे निर्मोहत्वम् ।।
निर्मोहत्वे निश्चलतत्वं, निश्चलत्वे जीवन्मूक्तिः ।।
भज गोविंदम्, मूढ़मते ।। ९ ।।
वयसे गते कः कामविकारः, शुष्क नीरे कः कासारः ।।
क्षीणे वित्ते कः परिवारः, ज्ञाते तत्वे कः संसारः ।।
भज गोविंदम्,मूढ़मते ।। १० ।।
मा कुरु धनजन यौवनगर्वं, हरति निमेषात्कालःसर्वम् ।।
मायामयमिदमखिलं हित्वा, ब्रह्मपदं त्वं प्रविश विदित्वा ।।
भज गोविंदम्, मूढ़मते ।। ११ ।।
दिनयामिन्यो सायं प्रातः, शिशिरवसन्तौ पुनरायातः ।।
कालःक्रिडति गच्छत्यायुः, तदपि न मुंचत्याशावायुः ।।
भज गोविंदम्, मूढ़मते ।। १२ ।।
का ते कान्ताधनगतचिन्ता, वातुल किं तव नास्ति नियंता ।।
त्रिजगति सज्जनसंगतिरेका, भवति भवार्णवतरणेनौका ।।
भज गोविंदम्, मूढ़मते ।। १३ ।।
जटिलो मुंडी लुंचित केशः, काषायाम्बर बहुकृत वेषः ।।
पश्यन्नपि च न पश्यति मूढः, ह्युदरनिमित्तं बहुकृतवेषः ।।
भज गोविंदम्, मूढ़मते ।। १४ ।।
अंग गलितं पलितं मुंडं, दशनविहीनं जातं तुंडम् ।।
वृध्धो याति गृहित्वा दंडं, तदपि न मुंचत्याशा पिंडम् ।।
भज गोविंदम्, मूढ़मते ।। १५ ।।
अग्रे वह्निःपृष्ठे भानुः, रात्रो चुबुकसमर्पित जानुः ।।
करतलभिक्षस्तरुतलवासः, तद्दपि न मुंचत्याशापाशः ।।
भज गोविंदम्, मूढ़मते ।। १६ ।।
कुरुते गंगासागर गमनं, व्रतपरिपाल न मथवा दानम् ।।
ज्ञानविहीनः सर्वमतेन, भजति न मुकिंत जन्मसतेन ।।
भज गोविंदम्, मूढ़मते ।। १७ ।।
सुरमन्दिर तरुमूल निवासः, शय्या भूतलमजिनं वासः ।।
सर्वपरिग्रह भोग त्यागः, कस्य सुखं न करोति विरागः ।।
भज गोविंदम्, मूढ़मते ।। १८ ।।
योगरतोवा भोगरतोवा, संगरतोवा संगविहीनः ।।
यस्य ब्रम्हणि रमते चित्तं, नन्दति नन्दति नन्दत्येव ।।
भज गोविंदम्, मूढ़मते ।। १९ ।।
भगवद् गीता किंचिदधीता, गंगा जललव कणिका पीता ।।
सकृदपि येन मुरारिसमर्चा, क्रियते तस्य यमेन न चर्चा ।।
भज गोविंदम्,मूढ़मते ।। २० ।।
पुनरपि जननं पुनरपि मरणं, पुनरपि जननी जठरे शयनम् ।।
इह संसारे बहुदुस्तारे, कृपया$पारे पाहि मुरारे ।।
भज गोविंदम्,मूढ़मते ।। २१ ।।
रथ्याचर्पट विरचितकन्थः, पुण्यापुण्य विवर्जितपन्थः ।।
योगी योग नियोजीतचित्तः, रमते बालोन्मत्तवदेव ।।
भज गोविंदम्,मूढ़मते ।। २२ ।।
कस्त्वं कोहं कुत आयातः,का मे जननी कोमे तातः ।।
ईति परिभावय सर्वमसारं,विश्वं त्यक्त्वा स्वप्न विचारम् ।।
भज गोविंदम्,मूढ़मते ।। २३ ।।
त्वयि मयिचान्यत्रैको विष्णुः,व्यर्थंकुप्यसि मय्यसहिष्णुं ।।
भव समचित्तःसर्वत्र त्वं,वांछस्यचिराधदि विष्णुत्वम् ।।
भज गोविंदम्,मूढ़मते ।। २४ ।।
शत्रो मित्रे पुत्रे बन्धौ,मा कुरु यत्नं विग्रहसन्धौ ।।
सर्वस्मिन्नपि पश्यात्मानं,सर्वत्रोत्सृज भेदाज्ञानम् ।।
भज गोविंदम्,मूढ़मते ।। २५ ।।
कामं क्रोधं लोभंमोहं,त्यकत्वात्मानं पश्यति सोहम् ।।
आत्मज्ञानविहिना मूढाः,ते पच्यन्ते नरकनिगूढाः ।।
भज गोविंदम्,मूढ़मते ।। २६ ।।
गेयं गीता नाम सहस्त्रं, ध्येयं श्रीपति रुपमजश्रम् ।।
नेयं सज्जन संगे चित्तं, देयं दीनजनाय च वित्तम् ।।
भज गोविंदम्,मूढ़मते ।। २७ ।।
सुखतः क्रियते रामाभोगः, पश्चाद्धन्त शरीरे रोगः ।।
यद्यपि लोके मरणं शरणं, तदपि न मुंचति पापाचरणम् ।।
भज गोविंदम्,मूढ़मते ।। २८ ।।
अर्थमनर्थं भावय नित्यं, नास्ति ततः सुखलेशः सत्यम् ।।
पुत्रादपि धनभांजां भीतिः, सर्वत्रैषा विहिता रीतिः ।।
भज गोविंदम्, मूढ़मते ।। २९ ।।
प्राणायामं प्रत्याहारं, नित्यानित्य विवेक विचारम् ।।
जाप्यसमेत समाधि विधानं, कुर्ववधानं महदवधानम् ।।
भज गोविंदम्,मूढ़मते ।। ३० ।।
गुरु चरणाम्बुज निर्भर भक्तः,संसारादचिराद् भवमुक्तः ।।
सेन्द्रिय मानस नियमादेवं, द्रक्ष्यसि निज ह्यदयस्थं देवम् ।।
भज गोविंदम्,मूढ़मते ।। ३१ ।।


text:
सूत्रच्छेद:
चजोः - षष्ठीद्विवचनम् , कु - प्रथमैकवचनम् , घिन्ण्यतोः - सप्तमीद्विवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
चकारजकारयोः कवर्गादेशो भवति घिति ण्यति च प्रत्यये परतः। घिति पाकः। त्यागः। रागः। ण्यति पाक्यम्। वाक्यम्। रेक्यम्।
`पाकः, त्यागः` इति। भावे घञ्। `पाक्यम्, वाक्यम्` इति। `ऋहलोण्र्यत्` 3|1|124
। ननु चात्र धिण्ण्यतोः कार्यिणोश्चजोः साम्याद्यथासंख्यं प्राप्नोति--चकारस्य धिति, जकारस्य ण्यति, तत्कथं त्यागः, राग इति धिति जकारसय कुत्वं प्राप्नोति? नैतदस्ति; ज्ञापकादत्र यथासंख्यं न भवति। यत्? `भुजन्युब्जौ पाण्युपतापयोः` 7|3|61
, `प्रयाजानुयाजौ यज्ञाङ्गे` 7|3|62
इति घञि जकारस्य कुत्वाभावं निपातयति, `तेन रक्तं रागात्` 4|2|1
इति च निर्देशं करोति, तज्ज्ञापयति--यथासंख्यमिह न भवतति॥
पाक इत्यादौ भावे घञ् । पाक्यमित्यादौ कर्मणि ठृहलोर्ण्यत्ऽ । यथासंख्यमत्र न भवति---घिति चकारस्य, ण्यति जकारस्येति; ठ्भुजन्युब्जौ पाण्युपतापयोःऽ, ठ्प्रयाजानुयाजौ यज्ञाङ्गेऽ, ठ्वचोऽशब्दसंज्ञायाम्ऽ इत्यादेर्लिङ्गात् । क्वचितु पठ।ल्ते---यथासंख्यमत्र नेष्यते, तेन रक्तं रागादिति लिङ्गादिति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
चस्य जस्य च कुत्वं स्यात् घिति ण्यति च प्रत्यये परे ॥निष्ठायामनिट इति वक्तव्यम्
(वार्तिकम्) ॥ तेनेह न । गर्ज्यम् । मृजेर्वृद्धिः । मार्ग्यः (कौमुदी-2473)
॥
चजोः कु घिण्ण्यतोः - चजोः कु । "कु" इत्यविभक्तिको निर्देशः । चजोर्घिण्ण्यतोश्च यथासङ्ख्यं तु न,तेन रक्तं रागा॑दित घञि जस्य कुत्वनिर्देशात् ।
चजोः कु घिण्ण्यतोः - चजोः । यथासङ्ख्यं नेह विवक्षितं,तेन रक्तं रागात् इति लिङ्गादिति कैयटहरदत्तादिभिरुक्तं । तदालोच्याह — चस्य जस्य चेत्यादि । घिति ण्यति च चस्य कुत्वं,घिति ण्यति च जस्य कुत्वमिति विवेकः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
चजोः कुत्वं स्यात् घिति ण्यति च परे॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
सूत्रच्छेद:
भुवः - पञ्चम्येकवचनम् , भावे - सप्तम्येकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
सुप्यनुपसर्गे इत्यनुवर्तते। भवतेर् धातोः सुबन्ते उपपदे ऽनुपसर्गे भावे क्यप् प्रत्ययो भवति। यत् तु न अनुवर्तते। ब्रह्मभूयं गतः ब्रहंत्वं गतः। देवभूयं, देवत्वं गतः। भावग्रहणम् उत्तरार्थम्। सुपि इत्येव, भव्यम्। अनुपसर्गे इत्येव, प्रभव्यम्।
`यत् तु नानुवत्र्तते` इति। पूर्वसूत्रे चानुकृष्टत्वात्। `ब्राहृभूयं गतः` इति। ब्राहृत्वं प्राप्त इत्यर्थः। ननु च `तयोरेव कृत्यक्तखलर्थाः` 3|4|70
इति भावकर्मणोः कृत्वा विधीयन्ते, अनुपसर्ग इति चानुवत्र्तते, अनुपसर्गश्च भवतिरकर्मक इतिसामथ्र्याद्भाव एव भविष्यति, न कर्मणि, किं भावग्रहणेन? इत्याह-- `भावग्रहणेन? इतयाह-- `भावग्रहणमुत्तरार्थम्` इति। एतेन `हनस्त च` 3|1|108
इत्यत्रोपयोगमाह-- तत्र भाव एव यथा स्यात्। `भव्यम्` इति। अचो यत्` 3|1|97
, धातोर्गुणः, `धातोस्तन्निमित्तस्यैव` 6|1|77
इत्यवादेशः॥
भुवो भावे॥ यतु नानुवर्तत इति पूर्वसूत्रे चानुकृष्टत्वात्। ननु ठ्तयोरेव कृत्यक्तखलर्थाःऽ इति भावकर्मणोः कृत्या विधीयन्ते, ठनुपसर्गेऽ इति चानुवर्तते, अनुपसर्गश्च भवतिरकर्मक एव, अतः सामर्थ्याद्भाव एव भविष्यति? ननु च प्राप्त्यर्थः सकर्मक एव? सत्यम्; व्यक्तिनिर्द्देशात्, प्राथम्याच्च सतार्थस्यैव ग्रहणम्। न चच कालादिकर्मणि प्रसङ्गः अनभिधानात्, तत्किमर्थ भावग्रहणम्? इत्यत्राह---भावग्रहणमुतरार्थमिति। ठ्हनस्त चऽ इति सकर्मकादपि हनो भावे यथा स्याद्---ब्राह्महत्या वर्तत इति, कर्मणि मा भूत्----त्वया घात्यो वृषल इति॥
सिद्धान्तकौमुदी
क्यप्स्यात् । ब्रह्मणो भावो ब्रह्मभूयम् । सुप्युपपदे इत्येव । भव्यम् । अनुपसर्ग एव । प्रभव्यम् ॥
भुवो भावे - भुवो भावे । ब्राहृभूयमिति । कित्त्वान्न गुणः । क्लीबत्वं लोकात् । भव्यमिति । भाव इत्यर्थः । अत् सुबुपपदत्वाऽभावाद्यदेव, गुणः,वान्तो यी॑त्यवादेशः । प्रभव्यमिति । प्रभाव इत्यर्थः ।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
भुवो भावे (724) (445 क्यप्प्रत्ययविधिसूत्रम्।। 3 । 1 । 6 आ.8) (आक्षेपभाष्यम्) भावग्रहणं किमर्थम्?। (प्रयोजनभाष्यम्) कर्मणि मा भूदिति। (प्रयोजननिरासभाष्यम्) नैतदस्ति प्रयोजनम्। भवतिरकर्मकः। (प्रयोजनसाधकभाष्यम्) अकर्मका अपि धातवः सोपसर्गाः सकर्मका भवन्ति। तेनानुभाव्यमामन्त्रणमित्यत्रापि प्राप्नोति।। (प्रयोजनबाधकभाष्यम्) एतदपि नास्ति प्रयोजनम्। अनुपसर्गे इति वर्तते। (प्रयोजनभाष्यम्) उत्तरार्थं तर्हि भावग्रहणं कर्तव्यम्। हनस्त च भावे यथा स्यात् ‐ - -श्वहत्या वर्तते। इह मा भूत् श्वघात्यो वृषलः इति।। भुवो भावे।। 107 ।।


text:
१८७९
१८७९ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
- ६ सम्बद्धाः लेखाः
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशीयः विल्हेल्म् वुण्ट् नामकः विज्ञानी "लेप्जिग्"-विश्वविद्यालये मनोविज्ञानस्य प्रयोगशालायाः आरम्भम् अकरोत् ।
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशीयः कोशिकाविज्ञानी वाल्तर् प्लेमिङ्ग् नामकः कोशविभजनावसरे वर्णतन्तूनां व्यवहारं विवृत्य तान् "मैटोसिस्" इति अवदत् ।
- अस्मिन् वर्षे "असिटो ब्याक्टर्" इत्यस्य संशोधनं कृतम् ।
- अस्मिन् वर्षे बाल्टिमोर्-प्रदेशस्य "जान् हाप्किन्स्"विश्वविद्यालयीयौ सि फाल्बर्ग् तथा ऐरारेम्मन् नामकौ "स्याखरिन्" इत्येतस्य संशोधनं प्रकटितवन्तौ ।
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशीयः कार्ल्फान् लिण्ड् नामकः शीतकस्य (रेफ्रिजरेटर्)निर्माणम् अकरोत् । तत्र अन्तः शीतलत्वस्य रक्षणार्थम् "अमोनिया अनिलं" तथा "धूमशक्तिं च उपयुक्तवान् ।
- अस्मिन् वर्षे अमेरिकादेशीयः सस्यविज्ञानी विलियं जेम्स् बील् नामकः "मिषिगन् विश्वविद्यालये" यावानलस्य मिश्रवंशस्य उपयोगं वैज्ञानिकरीत्या कृत्वा ५०% फलोदयं वर्धितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे प्रख्यातः मलेरियासंशोधकः सर् रोनाल्ड् रास् सैण्ट्-बार्थलोम-वैद्यालये वैद्यपदवीं प्राप्नोत् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे मार्च्-मासस्य १४ दिनाङ्के प्रसिद्धः भौतविज्ञानी अल्बर्ट् एन्स्टैन् जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे फेब्रवरिमासस्य १३ दिनाङ्के "भारतस्य कोकिला" इति ख्याता प्रसिद्धा गायिका, कवयित्री सरोजिनी नैडु जन्म प्राप्नोत् ।
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे डिसेम्बर्-मासस्य ३० तमे दिनाङ्के "आधुनिकभारतस्य महर्षिः" इति ख्यातः रमणमहर्षिः जन्म प्राप्नोत् ।


text:
अवन्ती
अवन्तीराज्यम् पश्चिमभारते सुप्रसिद्धं राज्यम् आसीत् । बौद्धधर्मस्य उदयकाले विद्यमानेषु प्रसिद्धेषु चतुर्षु राजप्रभुत्वेषु अन्यतमम् आसीत् । अन्यानि त्रीणि राजप्रभुत्वानि कोसलराज्यं, वत्सराज्यं, मगधराज्यं च । अवन्तीराज्यस्य मध्ये प्रवहन्ती वेत्रावतीनदी अवन्तीराज्यम् उत्तर-अवन्तीराज्यं, दक्षिण-अवन्तीराज्यं चेति विभागं करोति स्म । अवन्तीराज्यस्य आरम्भकाले दक्षिण-अवन्तीराज्यस्य राजधानी आसीत् माहिष्मतीनगरम् । उत्तर-अवन्तीराज्यस्य राजधानी आसीत् उज्जयिनीनगरम् । अनन्तरं महावीरबुद्धयोः काले उज्जयिनीनगरम् एव समग्रस्य अवन्तीराज्यस्य राजधानी अभवत् । अवन्तीराज्यस्य इदानीन्तनमाल्वराज्येन, निमार्राज्येन, मध्यप्रदेशस्य कैश्चित् भूभागैः सह अस्पष्टं सादृश्यम् आसीत् । माहिष्मतीनगरम् उज्जयिनीनगरं च दक्षिणं प्रति गमनस्य मुख्यमार्गसमीपे स्थापिते आस्ताम् । एते नगरे राजगृहतः प्रतिष्ठानपर्यन्तं (इदानीन्तनपैथान्-नगरम्) विस्तृते आस्ताम् । अवन्तीनगरम् बौद्धधर्मस्य प्रमुखं केन्द्रम् असीत् । अवन्तीराज्यस्य राजा नन्दिवर्धनः मगधस्य राज्ञेन शिशिनागेन पराजितः । तदनन्तरं कालान्तरे अवन्तीराज्यं मगधराज्ये अन्तर्भूतम् ।


text:
सूत्रच्छेद:
कर्म्मणि - सप्तम्येकवचनम् , च - अव्ययम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
क्तेन इति निवृत्तम्। कर्मग्रहणं षष्ठीविशेषणम्। कर्मणि च या षष्ठी सा न समस्यते। उभयप्राप्तौ कर्मणि 2|3|66
इति षष्ठ्या इदं ग्रहनम्। आश्चर्यो गवां दोहो ऽगोपालकेन। रोचते ओदनस्य भोजनं देवदत्तेन। साधु खलु पयसः पानं देवदत्तेन। विचित्रा सूत्रस्य कृतिः पाणिनिना।
``उभयप्राप्तौ कर्मणि` 2|3|66
इत्यस्याः षष्ठआ इदं ग्रहणम्` इति। एतच्च् पुनः `कत्र्तरि चट 2|2|16
इति प्रतिषेधाद्विज्ञायते। यदि हि कर्मणि या काचित् षष्ठी तस्याः सर्वस्या इदं ग्रहणं स्यात् तदा `कत्र्तरि च` 2|2|16
इति पुनः प्रतिषेधं न कुर्यात्; अनेनैव सिद्धत्वात्। यत्र हि कत्र्तरि तृजकौ विहितौ तत्र नियोगतः कर्मणि षष्ठआ भवितव्यम्। तस्मात् `कत्र्तरि च` 2|2|16
इति पुनः प्रतिषेधवचनादुभयप्राप्तौ कर्मणि या षष्ठी विहिता तस्या अत्र ग्रहणमवसीयते। `उभयप्राप्तौ कर्मणि` 2|3|66
इति षष्ठआ इह ग्रहणादिध्मव्रशच्नः; पलाशशातनः, इक्षुभक्षिकां मे धारयसीति समासनिषेधो न भवति॥
कर्मणि च ॥ उभयप्राप्तौ कर्मणीति। अनेकार्थत्वान्निपातानामितीत्यर्थे चशब्दोऽयम्, तेन कर्मणीत्युच्चार्य या षष्ठी विधीयते सा न समस्यत इत्यर्थः। यदि च या काचन कर्मणि षष्ठी गृह्यएत ठ्कर्तरि चऽ इति निषेधं न कुर्याद्; अनेनेव सिद्धत्वात्। साधु पयसः पानमिति। कर्मणि च येन संस्पर्शादिति नित्यसमासार्थवचनमिति वक्ष्यति, तत्र पयः सुखमित्युदाहरिष्यते। इदं तु शरीरसुखस्याविवक्षायां रोगाद्यभिभूतोऽशक्नुवन्नेव यदा साधु पिबति, तदा द्रष्टव्यम॥
सिद्धान्तकौमुदी
उभयप्राप्तौ कर्मणि (कौमुदी-624)
इति या षष्ठी सा न समस्यते । आश्चर्यो गवां दोहोऽगोपेन ॥
कर्मणि च - कर्मणि च । क्तेनेति निवृत्तम् । कर्मणि या षष्ठी सा न समस्यते इत्यर्थे अपां रुआष्टेत्यादावपि निषेधसिद्धेःतृजकाभ्यां कत्र्तरी॑ति व्यर्थं स्यात् । किं तु चकार इतिपर्यायः । कर्मणीति सप्तम्येकवचनमुच्चार्य यां षष्ठी विहिता सा न समस्यत इत्यर्थः । फलितमाह — उभयेत्यादिना । आश्चर्य इति । यद्यप्यत्रकर्तृकर्मणोः कृती॑त्येव कर्मणि षष्ठी, न तुउभयप्राप्तौ कर्मणी॑ति सूत्रेण, तस्य सूत्रस्य कर्मण्येव षष्ठी, न तु कर्तरीति नियमपरत्वात्, तथापि नियमसूत्राणां विधिरूपेण निषेधरूपेण च द्वेधा प्रवृत्तेः स्वीकारान्न दोषः ।शब्दानुशासन॑मित्यत्र तु वस्तुत आचार्यस्य कर्तृत्वेऽपि तस्यानुपादानादुभयप्राप्तावित्यस्याऽप्रवृत्तेर्नायं निषेधः, "कृत्वोऽर्थप्रयोगे" इत्यनुवृत्त्या कर्तृकर्मणोरुभयोः प्रयोग एव तस्य प्रवृत्तेः । यद्वा शेषे विभाषा अविशेषेण विभाषेत्याश्रित्य उभयप्राप्तावित्यभावपक्षेकर्तृकर्मणोः कृती॑त्येव षष्ठ्याः प्राप्तेर्नायं निषेध इत्यलम् ।
कर्मणि च - कर्मणि च । क्तेनेति नानुवर्तते,क्तेन च पूजाया॑मति निषेधवैयथ्र्यप्रसङ्गात् । षष्ठी त्वनुवर्तते, किंतु सापि या काचित्कर्मणि षष्ठी न गृह्रते ।अपां रुआष्टे॑त्यादावनेनैव सिद्धौतृजकाभ्यां कर्तरी॑ति निषेधवैयथ्र्यापत्तेः । किं चइध्मव्रश्चनः॑इत्यादौ समाससिद्धये वचनं कर्तव्यं स्यात् । न चकृद्योगलक्षमा षष्ठी समस्यते॑इति वार्तिकमस्त्येवेति वाच्यं, तस्य सिद्धान्ते प्रत्याख्यानात् । ततश्च निपातानामनेकार्थत्वादितीत्यर्थे चशब्दोऽयं, तदाह कर्मणीति या षष्ठीति । सप्तम्येकवचनान्तं पदमुच्चार्य या षष्ठी विहिता परिषेषिता वेत्यर्थः । मियमसूत्राणां विधिरूपेण निषेधरूपेण वेति द्वेधा प्रवृत्तेः स्वीकृतत्वात् । गवां दोह इति ।अगोपेने॑त्युपन्यासस्त्विह उभयप्राप्तिप्रदर्शनार्थः । अथ कथंशब्दानुशासन॑मिति । अत्र व्याचख्युः — शब्दानामितीयं षष्ठीकर्तृकर्मणो॑रिति विहिता, न तुउभयप्राप्तौ॑इत्यनेन, आचार्यस्य कर्तुः वस्तुतः सत्त्वेऽपीहानुपादानात् ।कृत्वोर्थप्रयोगे — -॑इत्यतःप्रयोगे॑ इत्यनुवर्तनात्कर्तृकर्मणोरूपादान एवायं नियम इति स्वीकारात् ।आश्चार्यो गवां दोहोऽगोपेने॑त्यत्र हि आश्चर्यं प्रतिपाद्यं तच्च यद्यशिक्षितो दोग्धा दुर्दोहा गावश्च दोग्धव्यास्तदैव निर्वहति न त्वन्यथा । अतः कर्तृकर्मणोर्विशिष्योपादानादस्तूभयप्राप्तिः, इह तुशब्दानामिदमनुशासनं, न त्वर्थाना॑मित्यर्थनिवृत्तिपरं वाक्यं, न तु कर्तृविशेषनिवृत्तिपरमतो नास्त्युभयप्राप्तिः । अस्तु यथाकथंचिदुभयप्राप्तिः, तथापि न क्षतिः,उभयप्राप्तौ॑इति सूत्रेअविशेषेणविभाषे॑ति पक्षस्यापि विद्यमानतया नियमाऽप्रवृत्तिपक्षे॒आचार्यस्य शब्दानुसासनमि॑ति प्रयोगसम्भवात् । यदि वा शेष लक्षणा षष्ठीति व्याख्यायते, तदा तु समासनिषेधशङ्कैवात्र नास्तीति ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
कर्मणि च(434) (276 तत्पुरुषनिषेधसूत्रम् ।। 2। 2। 1 आ.10सू) (चकारस्येत्यर्थकतानिरूपणाधिकरणम्) (आक्षेपभाष्यम्) कथमिदं विज्ञायते ‐ कर्मणि या षष्ठी सा न समस्यत इति। आहोस्वित् ‐ कर्मणि यः क्तः ‐ इति।। कुतः संदेहः? उभयं प्रकृतम्। तत्रान्यतरच्छक्यं विशेषयितुम्।। (विशेषजिज्ञासाभाष्यम्) कश्चात्र विशेषः?।। (1350 प्रथमपक्षे दूषणवार्तिकम् ।। 1 ।।) ।। कर्मणीति षष्ठीनिर्देशश्चेदकर्तरि कृता समासवचनम् ।। (व्याख्याभाष्यम्) कर्मणीतिषष्ठीनिर्देशश्चेदकर्तरि कृता समासो वक्तव्य: प्र् इध्मप्रव्रश्चन: पलाशशातन: प्र्प्र् (1351 सूत्रवेर्यथ्यापत्तिवार्तिकम् ।। 2 ।।) ।। तृजकाभ्यां चानर्थकः प्रतिषेधः ।। (भाष्यम्) तृजकाभ्यां चानर्थकः कर्तरि प्रतिषेधो भवति। अपां स्रष्टा। पुरां भेत्ता। यवानां लावकः। कर्मणीत्येव सिद्धम्।। (द्वितीयपक्षाभ्युपगमभाष्यम्) अस्तु तर्हि ‐ कर्मणि यः क्त इति।। किमुदाहरणम्?। ब्राह्मणस्य भुक्तं वृषलस्य पीतमिति।। (1352 दूषणवार्तिकम् ।। 3 ।।) ।। क्तनिर्देशेऽसमर्थत्वादप्रतिषेधः ।। (व्याख्याभाष्यम्) क्तनिर्देशेऽसमर्थत्वाद् अप्रतिषेधः अनर्थकः प्रतिषेधः अप्रतिषेधः।। समासः कस्मान्न भवति?। असार्मथ्यात्।। कथमसामर्थम्?। सापेक्षमसमर्थं भवतीति। द्रव्यमत्रापेक्ष्यते ओदनः।। (1353 वार्तिकम् ।। 4 ।।) ।। प्रतिषेध्यमिति चेत्कर्तर्यपि प्रतिषेधः ।। (व्याख्याभाष्यम्) अथैवं सति प्रतिषेधः कर्तव्य इति मन्यसे, कर्तर्यपि प्रतिषेधो वक्तव्यः स्यात्-ब्राह्मणस्य गतः ब्राह्मणस्य ज्ञात इति ।। (1354 वार्तिकम् ।। 5 ।।) ।। पूजायां च प्रतिषेधानर्थक्यम् ।। (भाष्यम्) पूजायां च प्रतिषेधोऽनर्थकः ‐ राज्ञां पूजितः राज्ञामर्चित इति। कर्मणीत्येव सिद्धम्।। (1355 सिद्धान्तवार्तिकम् ।। 6 ।।) ।। तस्मादु भयप्राप्तौ कर्मणि षष्ठ्याः प्रतिषेधः ।। (भाष्यम्) तस्माद् उभयप्राप्तौ कर्मणि इत्येवं या षष्ठी तस्याः प्रतिषेधो वक्तव्यः।। (आक्षेपभाष्यम्) स तर्हि वक्तव्यः?।। (समाधानभाष्यम्) न वक्तव्यः। इत्यर्थेऽयं चः पठितः ‐ कर्मणि च कर्मणीत्येवं या षष्ठी।। कर्मणि च ।। 14 ।।


text:
सूत्र २०
विधिर्वा धारणवत् ॥२०॥
विधिर्वा धारणवत् ॥ विधिर्वाऽयमाश्रमान्तरस्य न परामर्शमात्रम् ।
ननु विधित्वाभ्युपगम एकवाक्यताप्रतीतिरुपरुध्येत प्रतीयते चात्रैकवाक्यता पुण्यलोकफलास्त्रयो धर्मस्कन्धा ब्रम्हासंस्थता त्वमृतत्वफलेति । सत्यमेतत् ।
सतीमपि त्वेकवाक्यताप्रतीतिं परित्यज्य विधिरेवाभ्युपगन्तव्योऽपूर्वत्वात् ।
विध्यन्तरस्यादर्शनात् ।
विस्पष्टाच्चाश्रमान्तरप्रत्ययाद्नुणवादकल्पनयैकवाक्यत्वयोजनानुपपत्ते: ।
धारणबतायथाऽधस्ता त्स्मिधं धारयन्ननुद्रवेदुपरि हि देवेभ्यो धारयतीत्यव सत्यामप्यधोधारणनैकवाक्यताप्रतीतौ विधीयत एवोपरिधारणमपूर्वत्वात् ।
तथा चोक्तं शेषलक्षणे विधिस्तु धारणेऽपूर्वत्वादिति ।
तद्वदिहाप्याश्रमपरामर्शश्रुतिर्विधिरेवेति कल्प्यते ।
यदापि परामश एवायमाश्रमान्तराणां तदापि ब्रम्हासंस्थता तावत्संस्तवसामर्थ्यादवर्श्यंविधेयाऽभ्युपगन्तव्या ।
सा च किं चतुर्ष्वाश्रमेषु यस्य कस्यचिदाहोस्वित्परिव्राजकस्यैवेति विवेक्तव्यम् ।
यदि च ब्रम्हाचार्यान्तेष्वाश्रमेषु परामृश्यमानेषु परिव्राजकोऽपि परामृष्टस्ततश्चतुर्णामपयाश्रमाणां परामृष्टत्वाविशेषादनाश्रमित्वानुपपतेश्च य: कश्चिञ्चतुर्ष्वाश्रमेषु ब्रम्हासंस्थो भविष्यति ।
अथ न परामृष्टस्तत: परिशिष्यमाण: परिव्रडिव ब्रम्हासंस्थ इति सेत्स्यति ।
तत्र तप:शब्देन वेखानसग्राहिणा परामृष्ट: परिव्राडपीति केचित् । तदयुक्तम ।
न हि सत्यां गतौ वानप्रस्थविशेषणेन परिव्राजको ग्रहणमर्हति ।
यथाऽत्र ब्रम्हाचारिगृहमेविनावसाधारणेनैव स्वेन स्वेन विशेषणेन विशेषितावेवं भिक्षुवैखानसावपीति युक्तम् ।
तपश्चासाधारणो धर्मो वानप्रस्थानां कायक्लेशाप्रधानत्वात् ।
तप: शब्दस्य तत्र रूढे: ।
भिक्षोस्तु धर्म इन्द्रियसंयमादिलक्षणो नैव तप: शब्देनाभिलप्यते ।
चतुष्ट्वेन च प्रसिद्धा आश्रमास्त्रित्वेन परामृश्यन्त इत्यन्याय्यम् ।
अपि च भेदव्यपदेशोऽत्र भवति त्रय एते पुण्यलोकभाज एकोऽमृतत्वभागिति ।
पृथक्त्वे चैष भेदव्यपदेशोऽवकल्पते ।
न हयेवं भवति देवदत्तयज्ञदत्तौ मन्दप्रज्ञावन्यतरस्त्वनयोर्महाप्रज्ञ इति ।
भवति त्वेवं देवदत्तयज्ञदत्तौ मन्दप्रज्ञौ विष्णुमित्रस्तु महाप्रज्ञ इति ।
तस्मात्पूर्वे त्रय आश्रमिण: पुण्यलोकभाज: परिशिष्यमाण: परिव्राडेवामृतत्वभाक् ।
कथं पुनर्ब्रम्हासंस्थशब्दो योगात्प्रवर्तमान: सर्वत्र संभवन्परिव्राजक एवावतिष्ठेत ।
रूढयभ्युपगमे वाश्रममात्रादमृतत्वप्राप्तेर्ज्ञानानर्थक्यप्रसङ्ग इति ।
अत्रोच्यते ब्रम्हासंस्थ इति हि ब्रम्हाणि परिसमाप्तिरनन्यव्यापारतारूपं तन्निष्ठत्वमभिधीयते ।
तञ्च त्रयाणामाश्रमाणां न संभवति ।
स्वाश्रमविहितकर्माननुष्ठाने प्रत्यवायश्रवणात् ।
परिव्राजकस्य तु सर्वकर्मसंन्यासात्प्रत्यवायो न संभवत्यननुष्ठाननिमित्त: ।
शमदमादिस्तु तदीयो धर्मो ब्रम्हासंस्थताया उपोद्वलको न विरोधी ।
ब्रम्हानिष्ठत्वमेव हि तस्य शमदमाद्युपबृंहितं कर्म स्वाश्रमविहितं यज्ञादि चेतरषां तव्द्यतिक्रमे च तस्य प्रत्यवाय: ।
तथा च न्यास इति ब्रम्हा ब्रम्हा हि पर: परो हि ब्रम्हा तानि वा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवात्यरेचयत् ।
वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था: संन्यासयोगाद्यतय: शुद्धसत्त्वा इत्याद्या: श्रुतय: ।
स्मृतयश्च तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणा इत्याद्या ब्रम्हासंस्थस्य कर्माभावं दर्शयन्ति ।
तस्मात्परिव्राजकस्याश्रममात्रादमृतत्वप्राप्तेर्ज्ञानानर्थक्यप्रसङ्ग इत्येषोऽपि दोषो नावतरति ।
तदेवं परामर्शेऽपीतरेषामाश्रमाणां पारिव्राज्यं तावदब्रम्हासंस्थतालक्षणं लभ्येतैव ।
अनपेक्ष्यैव जाबालश्रुतिमाश्रमान्तरविधायिनीमयमाचार्येण विचार: प्रवर्तित: ।
विद्यत एव त्वाश्रमान्तरविधिश्रुति: प्रत्यक्षा ।
ब्रम्हाचर्यं परिसमाप्य गृही भवेद्नृही भूत्वा वनी भवेद्वनी भूत्वा प्रव्रजेत् ।
यदि वेतरथा ब्रम्हाचर्यादेव प्रव्रजेद्नृहाद्वा वनाद्वेति ।
न चेयं श्रुतिरनधिकृतविषया शक्या वक्तुम् ।
अविशेषश्रवणात् ।
पृथग्विधानाच्चानधिकृतानामथ पुनरेव व्रती वाऽव्रती वा स्नातको वाऽस्नानको वोत्सन्नाग्निरनग्निको वेत्यादिना ।
ब्रम्हाज्ञानपरिपाकाङ्गत्वाच्च पारिव्राज्यस्य नानधिकृतविषयत्वम् ।
तच्च दर्शयति ।
अथ परिव्राडिववर्णवासा मुण्डोऽपरिग्रह: शुचिरद्रोही भैक्षाणो ब्रम्हाभूयाय भवतीति ।
तस्मात्सिद्धा ऊर्ध्वरेतसाश्रमा: ।
सिंद्ध चोर्ध्वरेत: सु विधानाद्विद्याया: स्वातन्त्र्यमिति ॥२०॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सूत्र ३५-३८
अनभिभवं च दर्शयति ॥३५॥
अनभिभवं च दर्शयति ॥ सहकारित्वस्यैवैतदुपोद्वलकं लिङ्गदर्शनमनभिभवं च दर्शयति श्रुतिर्ब्रम्हाचर्यादिसाधनसंपन्नस्य रागादिभि: क्लेशैरेष हयात्मा न नश्यति यं ब्रम्हाचर्येणानुविन्दत इत्यादिना ।
तस्माद्यज्ञादीन्यास्रमकर्माणि च भवन्ति विद्यासहकारीणि चेति निश्चितम् ॥३५॥
अन्तरा चापि तद्दृष्टे: ॥३६॥
अन्तरा चापि तु तद्दृष्टे: ॥ विधुरादीनां द्रव्यादिसंपद्रहितानां चान्यतमाश्रमप्रतिपत्तिहीनानामन्तरालवर्तिनां किं विद्यायामधिकारोऽस्ति किं वा नास्तीति संशये नास्तीति तावत्प्राप्तम् ।
आश्रमकर्मणां विद्याहेतुत्वावधारणादाश्रमकर्मासंभवाच्चैतेषामिति ।
एवं प्राप्त इदमाह ।
अन्तरा चापि त्वनाश्रमित्वेन वर्तमानोऽपि विद्यायामधिक्रियते । कुत: । तदृष्टे ।
रैक्ववाचक्नवीप्रभृतीनामेवंभूतानामपि ब्रम्हावित्त्वश्रुत्युपलब्धे: ॥३६॥
अपि च स्मर्यते ॥३७॥
अपि च स्मर्यते ॥ संवर्तप्रभृतीनां च नग्नचर्यादियोगादनपेक्षिताश्रमकर्मणामपि महायोगित्वं स्मर्यत इतिहासे ॥३७॥
विशेषानुग्रहश्च ॥३८॥
ननु लिङ्गमिदं श्रुतिस्मृतिदर्शनमुपन्यस्तं का नु खलु प्राप्तिरीति साऽभिधीयते ॥
विशेषानुग्रहश्च ॥ तेषामपि च विधुरादीनामविरुद्धै: पुरुषमात्रसंबन्धिभिर्जपोपवासदेवताराधनादिभिर्धर्सविशेषैरनुग्रहो विद्याया: संभवति ।
तथा च स्मृति: - जप्येनैव तु संसिध्येदब्राम्हाणो नात्र संशय: ।
कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मेत्रो ब्राम्हाण उच्यत इत्यसंभवादाश्रमकर्मणोऽपि जप्येऽधिकारं दर्शयति ।
जन्मान्तरानुष्ठितैरपि चाश्रमकर्मभि: संभवत्येव विद्याया अनुग्रह: ।
तथा च स्मृतिर्नेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिमिति जन्मान्तरसंचितानपि संस्कारविशेषानुग्रहीतृन्विद्यायां दर्शयति ।
द्दष्टार्था च विद्या प्रतिषेधाभावमात्रेणाप्यर्थिनमधिकरोति श्रवणादिषु ।
तस्माद्विधुरादीनामप्यधिकारो न विरुध्यते ॥३८॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अध्याय १
यत्पदाम्भोरुहध्यानविध्वस्ताशेषकल्मषः ।
वस्तुतां उपयातोऽहं यामुनेयं नमामि तं॥
श्रियः पतिः, निखिलहेयप्रत्यनीककल्याणैकतानः, स्वेतरसमस्तवस्तुविलक्षणानन्तज्ञनानन्दैकस्वरूपः, स्वाभाविकानवधिकातिशयज्ञानबलाइश्वर्यवीर्यशक्तितेजःप्रभृत्यसंख्येयकल्याणगुणगणमहोदधिः, स्वाभिमतानुरूपैकरूपाचिन्त्यदिव्याद्भुतनित्यनिरवद्यनिरतिशयाउज्ज्वल्यसौन्दर्यसौगन्ध्यसौकुमार्यलावण्ययौवनाद्यनन्तगुणनिधिदिव्यरूपः, स्वोचितविविधविचित्रानन्ताश्चर्यनित्यनिरवद्यापरिमितदिव्यभूषणः, स्वानुरूपासंख्येयाचिन्त्यशक्तिनित्यनिरवद्यनिरतिशयकल्याणदिव्यायुधः, स्वाभिमतानुरूपनित्यनिरवद्यस्वरूपरूपगुणविभवाइश्वर्यशीलाद्यनवधिकातिशयासंख्येयकल्याणगुणगणश्रीवल्लभः, स्वसङ्कल्पानुविधायिस्वरूपस्थितिप्रवृत्तिभेदाशेषसेषतैकरतिरूपनित्यनिरवद्यनिरतिशयज्ञानक्रियाइश्वर्याद्यनन्तगुणगणापरिमितसूरिभिरनवरताभिष्टुतचरणयुगलः, वाङ्मनसापरिच्छेद्यस्वरूपस्वभावः स्वोचितविविधविचित्रानन्तभोग्यभोगोपकरणभोगस्थानसमृद्धानन्ताश्चर्यानन्तमहाविभवानन्तपरिमाणनित्यनिरवद्याक्षरपरमव्योमनिलयः, विविधविचित्रानन्तभोग्यभोक्तृवर्गपरिपूर्णनिखिलजगदुदयविभवलयलीलः, परं ब्रह्म पुरुषोत्तमो नारायणः, ब्रह्मादिस्थावरान्तं अखिलं जगत्सृष्ट्वा ,स्वेन रूपेणावस्थितो ब्रह्मादिदेवमनुष्याणां ध्यानाराधनाद्यगोचरः, अपारकारुण्यसौशील्यवात्सल्याउदार्यमहोदधिः, स्वं एव रूपं तत्तत्सजातीयसंस्थानं स्वस्वभावं अजहदेव कुर्वन्तेषु तेषु लोकेष्ववतीर्यावतीर्य तैस्तैराराधितस्तत्तदिष्टानुरूपं धर्मार्थकाममोक्षाख्यं फलं प्रयच्छन्, भूभारावतारणापदेशेनास्मदादीनां अपि समाश्रयणीयत्वायावतीर्योर्व्यां
सकलमनुजनयनविषयतां गतः, परावरनिखिलजनमनोनयनहारिदिव्यचेष्टितानि कुर्वन्, पूतनाशकटयमलार्जुनारिष्टप्रलम्बधेनुककालियकेशिकुवलयापीडचाणूरमुष्टिकतोसलकंसादीन्निहत्य अनवधिकदयासौहार्दानुरागगर्भावलोकनालापामृतैर्विश्वं आप्याययन्, निरतिशयसौन्दर्यसौशील्यादिगुणगणाविष्कारेणाक्रूरमालाकारादीन्परमभागवतान्कृत्वा, पाण्डुतनययुद्धप्रोत्साहनव्याजेन परमपुरुषार्थलक्षणमोक्षसाधनतया वेदान्तोदितं स्वविषयं ज्ञानकर्मानुगृहीतं भक्तियोगं अवतारयां आस । तत्र पाण्डवानां कुरूणां च युद्धे प्रारब्धे स भगवान्पुरुषोत्तमः सर्वेश्वरेश्वरो जगदुपकृतिमर्त्यः आश्रितवात्सल्यविवशः पार्थं रथिनं आत्मानं च सारथिं सर्वलोकसाक्षिकं चकार ।
धृतराष्ट्र उवाच
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किं अकुर्वत सञ्जय ॥भगवद्गीता १.१॥
एवं ज्ञात्वापि सर्वात्मनान्धो धृतराष्ट्रः सुयोधनविजयबुभुत्सया सञ्जयं पप्रच्छ ।
सञ्जय उवाच
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
आचार्यं उपसंगम्य राजा वचनं अब्रवीत् ॥ भगवद्गीता १.२॥
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणां आचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥भगवद्गीता १.३॥
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥भगवद्गीता १.४॥
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशीराजश्च वीर्यवान् ।
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥भगवद्गीता १.५॥
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥भगवद्गीता १.६॥
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥भगवद्गीता १.७॥
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥भगवद्गीता १.८॥
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
नानाशस्त्रप्रहरणास्सर्वे युद्धविशारदाः ॥भगवद्गीता १.९॥
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदं एतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥भगवद्गीता १.१०॥
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागं अवस्थिताः ।
भीष्मं एवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥भगवद्गीता १.११॥
दुर्योधनः स्वयं एव भीमाभिरक्षितं पाण्डवानां बलम्, आत्मीयं च भीष्माभिरक्षितं बलं अवलोक्य, आत्मविजये तस्य बलस्य पर्याप्ततां आत्मीयस्य बलस्य तद्विजये चापर्याप्ततां आचार्याय निवेद्य अन्तर्विषण्णोऽभवत् ॥ १.२११॥
तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥भगवद्गीता १.१२॥
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ भगवद्गीता १.१३॥
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥भगवद्गीता १.१४॥
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥भगवद्गीता १.१५॥
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥भगवद्गीता १.१६॥
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥भगवद्गीता १.१७॥
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वतः पृथिवीपते ।
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥भगवद्गीता १.१८॥
तस्य विषादं आलक्ष्य भीष्मस्तस्य हर्षं जनयितुं सिंहनादं शङ्खध्मानं च कृत्वा, शङ्खभेरीनिनादैश्च विजयाभिशंसिनं घोषं चाकारयत् ॥ ततः तं घोषं आकर्ण्य सर्वेश्वरेश्वरः पार्थसारथी रथी च पाण्डुतनयस्त्रैलोक्यविजयोपकरणभूते महति स्यन्दने स्थितौ
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलोऽप्यनुनादयन् ॥भगवद्गीता १.१९॥
अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः ।
प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥भगवद्गीता १.२०॥
हृषीकेशं तदा वाक्यं इदं आह महीपते ।
अर्जुन उवाच
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥भगवद्गीता १.२१॥
त्रैलोक्यं कम्पयन्तौ श्रीमत्पाञ्चजन्यदेवदत्तौ दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः॥
ततो युधिष्ठिरो वृकोदरादयश्च स्वकीयान्शङ्खान्पृथक्पृथक्प्रदध्मुः । स घोषो दुर्योधनप्रमुखानां सर्वेषां एव भवत्पुत्राणां हृदयानि बिभेद । "अद्यैव नष्टं कुरूणां बलम्" इति धार्तराष्ट्रा मेनिरे । एवं तद्विजयाभिकाङ्क्षिणे धृतराष्ट्राय सञ्जयोऽकथयत् ॥ १.१२१९॥
अथ युयुत्सूनवस्थितान्धार्तराष्ट्रान्दृष्ट्वा लङ्कादहनवानरध्वजः पाण्डुतनयो
यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।
कैर्मया सह योद्धव्यं अस्मिन्रणसमुद्यमे ॥भगवद्गीता १.२२॥
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥भगवद्गीता १.२३॥
सञ्जय उवाच
एवं उक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥भगवद्गीता १.२४॥
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥भगवद्गीता १.२५॥
तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पित्Qनथ पितामहान् ।
ज्ञानशक्तिबलाइश्वर्यवीर्यतेजसां निधिं स्वसङ्कल्पकृतजगदुदयविभवलयलीलं हृषीकेशं परावरनिखिलजनान्तरबाह्यकरणानां सर्वप्रकारनियमनेऽवस्थितं आश्रितवात्सल्यविवशतया स्वसारथ्येऽवस्थितम्, "युयुत्सून्यथावदवेक्षितुं तदीक्षनक्षमे स्थाने रथं स्थापय" इत्यचोदयत् ॥
आचार्यान्मातुलान्भ्रात्Qन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥भगवद्गीता १.२६॥
श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।
तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥भगवद्गीता १.२७॥
कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदं अब्रवीत् ।
अर्जुन उवाच
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥भगवद्गीता १.२८॥
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥भगवद्गीता १.२९॥
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते ।
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥भगवद्गीता १.३०॥
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनं आहवे ॥भगवद्गीता १.३१॥
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ॥भगवद्गीता १.३२॥
येषां अर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।
त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥भगवद्गीता १.३३॥
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः स्यालाः संबन्धिनस्तथा ॥भगवद्गीता १.३४॥
स च तेन चोदितस्तत्क्षणादेव भीष्मड्रोणादीनां सर्वेषां एव महीक्षितां पश्यतां यथाचोदितं अकरोत् । ईदृशी भवदीयानां विजयस्थितिरिति चावोचत् ॥ १.२०२५ ॥
स तु पार्थो महामनाः परमकारुणिको दीर्घबन्धुः परमधार्मिकः सभ्रातृको
एतान्न हन्तुं इच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूधन ।
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥भगवद्गीता १.३५॥
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।
पापं एवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥भगवद्गीता १.३६॥
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्सबान्धवान् ।
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥भगवद्गीता १.३७॥
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥भगवद्गीता १.३८॥
कथं न ज्ञेयं अस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्ञनार्दन ॥भगवद्गीता १.३९॥
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नं अधर्मोऽभिभवत्युत ॥भगवद्गीता १.४०॥
अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ॥भगवद्गीता १.४१॥
सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥भगवद्गीता १.४२॥
दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥भगवद्गीता १.४३॥
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां ञनार्दन ।
नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥भगवद्गीता १.४४॥
अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।
यद्राज्यसुखलाभेन हन्तुं स्वजनं उद्यताः ॥भगवद्गीता १.४५॥
यदि मां अप्रतीकारं अशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ भगवद्गीता १.४६॥
भवद्भिरतिघोरैर्मारणैर्जतुगृहदाहादिभिरसकृद्वञ्चितोऽपि परमपुरुषसहायेनात्मना हनिष्य
सञ्जय उवाच
एवं उक्त्वार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥भगवद्गीता १.४७॥
माणान्भवदीयान्विलोक्य बन्धुस्नेहेन परया कृपया धर्मभयेन चातिमात्रसन्नसर्वगात्रः सर्वथाहं न योत्स्यामीत्युक्त्वा बन्धुविश्लेषजनितशोकसंविग्नमानसः सशरं चापं विसृज्य रथोपस्थ उपाविशत् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
||Sundarakanda ||
|| Sarga 35||( Only Slokas in Devanagari) )
(PS: This is a true translation of the Sanskrit epic which tends to have long descriptive sentences which are retained as they are)
||om tat sat||
सुंदरकांड.
अथ अष्टत्रिंशस्सर्गः
ततः स कपिशार्दूलः तेन वाक्येन हर्षितः।
सीतामुवाच तत् श्रुत्वा वाक्यं वाक्य विशारदः॥1||
स॥ ततः तत् वाक्यं श्रुत्वा तेन वाक्येन हर्षिता वाक्य विशारदः कपिशार्दूलः सीतां उवाच॥
The Best among Vanaras, eloquent in speech, having heard those words, was delighted and spoke to Sita.
युक्तरूपं त्वया देवि भाषितं शुभदर्शने।
सदृशं स्त्रीस्वभावस्य साध्वीनां विनयस्य च॥2||
स्त्रीत्वं न तु समर्थ हि सागरं व्यतिवर्तितुम्।
मा मधिष्ठाय विस्तीर्णं शतयोजन मायतम्॥3||
द्वितीयं कारणं यच्च ब्रवीषि विनयान्विते।
रामात् अन्यस्य नार्हामि संस्पर्शमिति जानकि॥4||
एतत् ते देवि सदृशं पत्न्यास्तस्य महात्मनः।
का ह्यान्या त्वा मृते देवि ब्रूयात् वचन मीदृशम् ॥5||
श्रोष्यते चैव काकुत्स्थः सर्वं निरवशेषतः।
चेष्ठितं य त्वया देवि भाषितं ममचाग्रतः॥ 6||
स॥ हे शुभदर्शने देवि त्वया भाषितं युक्तरूपं सदृशं स्त्री स्वभावस्य साद्वीनां विनयस्य च॥मम अधिष्ठाय शतयोजनं विस्तीर्णं सागरं व्यतिवर्तितुं स्त्रीत्वं न समर्थं हि ॥हे जानकी विनयान्विते द्वितीयं कारणं यत् ब्रवीषि रामात् अन्यस्य संस्पर्शं न अर्हामि इति तत् ॥ देवि ! एतत महात्मनः पत्न्याः तस्य सदृशं । त्वं ऋते अन्याः काः ईदृशं वचनं ब्रूयात् ॥काकुत्स्थः सर्वं देवि त्वया यत् चेष्टितं ममाग्रतः भाषितं च सर्वं निरवशेषतः श्रोष्यते॥
Oh Devi , whose appearance is auspicious, What you said is proper , and is appropriate for a woman's nature, and the nature of a virtuous woman. Climbing up on my back and to cross hundred Yojana wide ocean is not possible for a woman. Oh Janaki imbued with humility the second reason which you told is that other than Rama you cannot touch another person. Oh Devi ! This is appropriate for the wife of the great soul. Other than you who else can say such words. Oh Devi ! What ever you have done or said in front of me will be heard by the scion of Kakutstha.
कारणैर्बहुभिर्देवि रामप्रिय चिकीर्षया।
स्नेहप्रस्कन्न मनसा मयैतत् समुदीरितम्॥7||
लंकाया दुष्प्रवेशत्वात् दुस्तरत्वान्महोदधे।
सामर्थ्यात् अत्मनश्चैव मयैतत् समुदीरितम्॥8||
इछ्छामि त्वां समानेतुं अद्यैव रघुबंधुना।
गुरुस्नेहेन भक्त्या च नान्यथैतत् उदाहृतम्॥9||
यदि नोत्सहसे यातुं मया सार्थ मनिंदिते।
अब्जिज्ञानं प्रयच्छ त्वं जानीयात् राघवो हि तत्॥10||
स॥ देवि बहुभिः कारणैः रामप्रियचिकीर्षया स्नेहप्रस्कन्न मनसा मया एतत् समुदीरितं ॥लंकाया दुष्प्रवेशत्वात् महोदधेः दुस्तरत्वात् आत्मनः सामर्थ्याश्चैव मया एतत् समुदीरितं॥गुरुस्नेहेन भक्त्याच त्वां रघुबंधुना अद्यैव समानेतुं एतत् ( कथितं) न अन्यथा उदाहृतं॥ अनिंदिते ममसार्थं यातुं न उत्सहे यदि ततः यत् राघवः जानीयात् (तत्) अभिज्ञानं त्वं प्रयच्छ॥
' Oh Devi with many reasons with a mind sprinkled with love, desiring to please Rama, I have said those words. The difficulty of entering Lanka, difficulty of crossing the ocean , and my own capability made me tell you this. Out of love and devotion for my master, to unite you with the scion of Raghu today itself, I said those words and not otherwise. Oh Blameless lady ! If you do not like to go along with me then give me a token of remembrance that Raghava knows.'
एवमुक्ता हनुमता सीता सुरसुतोपमा।
उवाच वचनं मंदं भाष्पप्रग्रथिताक्षरम्॥11||
इदं श्रेष्ठं अभिज्ञानं ब्रूयास्त्वंतु मम प्रियम्।
स॥ एवं उक्ता हनुमता सुरसोपमा सीता भाष्प प्रगरथिताक्षरं वचनं मंदं उवाच॥त्वं इदं श्रेष्ठं मम प्रियं अभिज्ञानं ब्रूयास्तु ।
Being told thus by Hanuman, Sita resembling a gods daughter, spoke in a low tone with words choked with tears. " This best token of remembrance you may tell my dear one."
शैलस्य चित्रकूटस्य पादे पूर्वोत्तरे पुरा॥12||
तापसाश्रमवासिन्याः प्राज्यमूलफलोदके।
तस्मिन् सिद्धाश्रमे देशे मंदाकिन्या ह्यदूरतः॥13||
तस्योपवनषंडेषु नानापुष्पसुगंधिषु।
विहृत्य सलिलक्लिन्ना तवांके समुपाविशम्॥14||
स॥ पुरा पूर्वोत्तरे शैलस्य चित्रकूटस्य पादे प्राज्ञमूलफलोदके तस्मिन् सिद्धाश्रमे देशे मंदाकिन्यां अदूरतः तापसाश्रमवासिन्याः मः॥ तस्य उपवनसंडेषु नानापुष्पसुगंधिषि सलिलक्लिन्ना विहृत्य तवांके समुपाविशं॥
' Earlier in the northeast part of Chitrakuta mountain, there is a Siddhasrama at its foot, not too far from river Mandakini, where we were living in the ascetics hermitages. In those gardens with variety of fragrant flowers after sporting in the waters I was resting in your lap.
ततो मांस समायुक्तो वायसः पर्यतुंडयत्।
त महं लोष्टमुद्यम्य वारयामि स्म वायसम्॥15||
दारयन् स च मां काकः तत्रैव परिलीयते।
न चाप्युपारमन् मांसात् भक्षार्थि बलिभोजनः॥16||
उत्कर्षानां च रशनां क्रुद्धायां मयि पक्षिणि।
स्त्रस्यमाने च वसने ततो दृष्ट्वा त्वया ह्यहम्॥17||
स॥ ततः मांससमायुक्तः वायसः पर्यतुंडयत् । अहं लोष्टं उद्यम्य तं वायसं वारयामि स्म॥ सः काकः माम् दारयन् तत्रैव परिलीयते । भक्ष्यार्थि बलिभोजनः मांसात् न उपरिमत् च अपि ॥मयि पक्षिणि कृद्धायाम् वसने स्त्रस्यमाने च रशनाम् उत्कर्षन्यां च ततः त्वया अहं दृष्टा॥
' Then a crow came with meat, went round and was pecking with its beak. I took a piece of earth and was warding him off. That crow while pecking at me waited there only hungry for food being a eater of offerings, without not giving up the flesh. Angry with the bird I was seen by you while I was pulling up my waist string as the cloth was slipping '.
त्वयापsहसिता चाहं क्रुद्धा संलज्जिता तदा।
भक्षगृध्नेन काकेन दारिता त्वामुपागता॥18||
असीनस्य च ते श्रांता पुनरुत्संगमाविशम्।
क्रुध्यंती च प्रहृष्टेन त्वयाsहं परिसांत्विता॥19||
भाष्पपूर्ण मुखी मंदं चक्षुषी परिमार्जती।
लक्षिताsहं त्वया नाथ वायसेन प्रकोपिता॥20||
स॥ तदा क्रुद्धा अहं अपहसिता । संलज्जिता भक्षगृध्नेन काकेन दारिता त्वां उपागता ॥श्रांता आसीनस्य उत्सांगं पुनः आविशं। कृध्यंति अहं प्रहृष्टेन त्वया परिसांत्विता ॥हे नाथ वायसेन प्रकोपिता बाष्पपूर्णमुखी मंदं चक्षुषी परिमार्जती अहं त्वया लक्षिता॥
' I was angry at being laughed at. Embarrassed and torn by the voracious bird, I sought you. Exhausted , I sat on your lap again. Being angry I was happily pacified by you again. Oh Lord angered by the crow, face filled with tears, slowly wiping them I was noticed by you' .
परिश्रमात् प्रसुप्ताच राघवांकेsप्यहं चिरम्।
पर्यायेण प्रसुप्तश्च ममांके भरताग्रजः॥21||
स तत्र पुनरे वाथ वायसः समुपागमत्।
ततः सुप्त प्रबुद्धां मां रामस्यांकात् समुत्थितम्॥22||
वायसः सहसागम्य विददार स्तनांतरे।
पुनः पुनरथोत्पत्य विददार स मां भृशम्॥23||
स॥ अहं अपि परिश्रमात् राघवांके चिरं प्रसुप्ता च । पर्यायेण भरताग्रजः मम अंके प्रसुप्तः॥अथ स वायसः पुनरेव तत्र समुपागमत् । ततः सः वायसः सहसा आगम्य सुप्तप्रबुद्धां रामस्य अंकात् समुत्थितां माम् स्तनांतरे विददार। अथ पुनः उत्पत्य मां भृशं विददार ॥
' Due to exhaustion I too slept slept in the lap of Raghava. In turn the Bharata's elder slept in my lap. Then that crow again came back to that place. That crow came quickly clawed between my breasts as I woke up from Rama's lap. Then the crow flying in again repeatedly clawed at me'.
ततः समुत्क्षितो रामो मुक्तैः शोणितबिंदुभिः।
वायसेन ततस्तेन बलवत् क्लिश्यमानया॥24||
स मया बोधितः श्रीमान् सुखसंतप्तः परंतपः।
स मां दृष्ट्वा महाबाहुर्वितुन्नां स्तनयोः तदा॥25||
अशीविष इव क्रुद्धः श्वसन् वाक्य मभाषत।
स॥ ततः रामः मुक्तैः शोणित बिंदुभिः समुक्षितः । ततः तेन वायसेन बलवत् क्लिस्यमानया मया श्रीमान् परंतपः सुखसुप्तः सः बोधितः॥महाबाहुः सः तदा स्तनयोः वित्रुन्नां मां दृष्ट्वा कृद्धः आशीविषैव श्वसन् वाक्यं अभाषत॥
'Then the happily sleeping Illustrious scorcher of foes was awakened by the dripping drops of blood. Rama saw me being forcibly tormented by the crow. The Rama of powerful arms , seeing me wounded in the breasts, angered, hissing like a serpent spoke these words'.
केन ते नाग नासोरु विक्षतं वै स्तनांतरम्॥26||
कः क्रीडति स रोषेण पंच वक्त्रेण भोगिना।
वीक्षमाणः ततः तं वै वायसं समुदैक्षत॥27||
नखैः सरुधिरैः तीक्ष्णैर्मामेवाभिमुखं स्थितम्।
पुत्रः किल स शक्रस्य वायसः पततां वरः॥28||
धरांतरगतः शीघ्रं पवनस्य गतौ समः।
स॥ नागनासोरु सीता स्तनांतरं केन विक्षतं वै सरोषेण पंचवक्त्रेण भोगिना कः क्रीडति॥ ततः वीक्षमाणः सरुधिरैः तीक्षणैः नखैः मामेव अभिमुखं स्थितं तं वायसं समुदेक्षत वै॥पततां वरः सः वायसः शक्रस्य पुत्रः किल धरांतरगतः शीघ्रं गतौ पवनस्य समः॥
"Oh Lady whose thighs shine like elephant trunk ! by whom is your breast wounded ? Who is sporting with five hooded snake? Then looking around he saw the crow standing with blood stained nails, facing me only. Eminent among birds that crow is said to be the son of Indra, He covered long distance in one movement with speed of wind god '.
ततः तस्मिन् महाबाहुः कोपसंवर्तितेक्षणः॥29||
वायसे कृतवान् क्रूरां मतिं मतिमतां वरः।
स दर्भं संस्तरात् गृह्य ब्राह्मेणास्त्रेण योजयत्॥30||
स दीप्त इव कालाग्निर्जज्वालाभिमुखो द्विजम्।
स तं प्रदीप्तं चिक्षेप दर्भं तं वायसं प्रति॥31||
ततः तं वायसं दर्भस्सोंबरेनुजगाम ह।
स॥ ततः मतिमतां वरः महाबाहुः कोपसंवर्तितेक्षणः तस्मिन् वायसे क्रूरां मतिं कृतवान् ॥सः संस्तरात् दर्भं गृह्य ब्राह्मेण अस्त्रेण योजयत् । सः दीप्तः कालाग्निरिव द्विजं अभिमुखः जज्वाल॥ सः प्रदीप्तं तं दर्भं तं वायसं प्रति चिक्षेप । ततः सः दर्भः तं वायसं अंबरे अनुजगाम ह॥
' Then the best among the wise, with powerful arms, with eyes rolling in anger, made up his mind about the cruel crow. Then taking out a blade of grass from the Dharbha mat, he invoked the weapon of Brahma. It blazed like the fire at the time of dissolution, glowed towards the bird. He then threw the glowing Darbha towards the crow. Then that Darbha followed the crow across the skies' .
अनुश्रुष्टः तदा काको जगाम विविधां गतिम्॥32||
लोककाम इमं लोकं सर्वं वै विचचार ह।
स पित्रा च परित्यक्तः सुरैश्च समहर्षिभिः॥33||
त्रीन् लोकान् संपरिक्रम्य तमेव शरणं गतः।
स निपतितं भूमौ शरण्यः शरणागतम्॥34||
वधार्हमपि काकुत्स्थः कृपया पर्यपालयत्।
स॥ तदा काकः अनुश्रुष्टः विविधं गतिं जगाम । लोककामः इमं सर्वं लोकं विचचार ह॥सः त्रीन् लोकान् संपरिक्रम्य पित्रा च समहर्षिभी सुरैश्च परित्यक्तः तमेव शरणं गतः ॥शरण्यः स काकुत्स्थः शरणागतं भूमौ निपतितां तं वधार्हं अपि कृपया पर्यपालयत्॥
' Then the crow being thus followed went to many places. Desiring safety he went around the whole universe. He having gone around the three worlds, rejected by his father, the sages and all the gods too, came back to seek your protection. That Kakutstha, the saviour who saves those who seek refuge, saved the crow fallen on the ground seeking refuge even through it deserves to be killed'.
परिद्यूनं विषण्णं च स त मायांतं अब्रवीत्।
मोघं कर्तुं न शक्यं तु ब्राह्ममस्त्रं तदुच्यताम्॥36||
हिनस्तु दक्षिणाक्षि त्वच्छर इत्यथ सोब्रवीत्।
ततः तस्याक्षि काकस्य हिनस्ति स्म स दक्षिणम्॥
दत्वा स दक्षिणं नेत्रं प्राणेभ्यः परिरक्षितं॥37||
स रामाया नमस्कृत्वा राज्ञे दशरथाय च।
विसृष्टेन वीरेण प्रतिपेदे स्वमालयम्॥38||
स॥ सः परिद्यूनं विषण्णं आयांतं तं अब्रवीत् । ब्रह्मं अस्त्रं मोघं कर्तुं न शक्यं तु । तत् उच्यताम्॥अथ सः अब्रवीत् त्वत् शरः दक्षिनाक्षि हिनस्तु इति । ततः सः तस्य काकस्य दक्षिणं अक्षि हिनस्ति स्म। सः दक्षिणम् दत्वा प्राणेभ्यः परिरक्षितः ॥सः रामाय नमस्कृत्वा राज्ञे दशरथाय तेन वीरेण विशृष्टः च स्वं आलयम् प्रतिपेदे।
' Rama spoke to the one who reached him, who is pained and despondent. "The weapon of Brahma cannot be in vain. That you tell me". Then he said "your arrow may blind the right eye". Then that crow's right eye is blinded. He gave his right eye and saved his own life. He having paid obeisance to Rama and the king Dasaratha, permitted to leave, then went back to his abode.
मत्कृते काकमात्रेतु ब्रह्मास्त्रं समुदीरितम्।
कस्माद्योमा हरेत् त्वत्तः क्षमसे तं महीपते॥39||
स कुरुष्व महोत्साहः कृपां मयि नरर्षभ।
त्वया नाथवती नाथ ह्यनाथा इव दृश्यते॥40||
स॥ महीपते मत्कृते काकमात्रे ब्रह्मास्त्रं समुदीरितं त्वत्तः मां यः अहरन् तं कस्मात् क्षमसे॥नरर्षभ सः महोत्साहः मयि कृपां कुरुष्व। नाथ त्वया नाथवती अनाथा इव दृश्यते॥
' Oh King ! For my sake, weapon of Brahma was released on the crow. Why are you excusing him who abducted me. Oh Bull among men ! Let him with great love show compassion on me. Oh Lord your dependent appears like an orphan '.
अनृशंस्यं परो धर्मः त्वत्त एव मया श्रुतः।
जानामि त्वां महावीर्यं महोत्साहं महाबलम्॥41||
अपारपार मक्षोभ्यं गांभीर्यात् सागरोपमम्।
भर्तारं ससमुद्राया धरण्या वासवोपमम्॥42||
स॥अनृशंस्यं परः धर्मः मया त्वत्तः एव श्रुतः । त्वं महावीर्यं महोत्साहं महाबलं अपरापरं अक्षोभ्यं गंभीर्यात् सागरोपमं समुद्रायाः धरण्याः भर्तारं वासवोपमं जानामि ॥
' Kindness, supreme , righteousness was heard by me from you only. You are heroic, vigorous, boundless, never to be stirred, deep like an ocean , lord of the earth and sea, equal to Vasava'.
एवमस्त्रविदां श्रेष्ठः सत्ववान् बलवानपि।
किमर्थं अस्त्रं रक्षस्सु न योजयति राघवः॥43||
न नाग नापि गंधर्वा नासुरा न मरुद्गणाः॥44||
रामस्य समरे वेगं शक्ताः प्रतिसमाधितुम्।
तस्य वीर्यवतः कश्चित् यद्यस्ति मयि संभ्रमः॥45||
किमर्थं न शरैः तीक्ष्णैः क्षयं नयति राक्षसान्।
स॥ राघव एवं अस्त्रविदां श्रेष्ठः सत्यवान् बलवान् अपि रक्षस्सु अस्त्रं किमर्थं न योजसि॥समरे रामस्यवेगं प्रतिसमाधितुं न नागाः न गंधर्वा न सुराः न मरुद्गणाः अपि शक्ताः ॥वीर्यवतः तस्य मयि कश्चित् संभ्रमः अस्ति यदि ततः तीक्ष्णैः बाणैः राक्षसान् किमर्थं क्षयं न नयति॥
' Oh Raghava ! Being the best of users of weapons, truthful and powerful, why are you not using the weapons against the Rakshasas. Neither Nagas, Gandharvas, Suras, Maruts are capable of matching the speed of Rama to hit back in a battle. If the hero of great discipline has even a little anxiety about me then with sharp arrows why not destroy the Rakshasas'.
भ्रातुरादेशमादाय लक्ष्मणोवा परंतपः॥46||
कस्य हेतोर्नमां वीरं परित्राति महाबलः।
यदि तौ पुरुषव्याघ्रौ वाय्वग्निसम तेजसौ॥47||
सुराणामपि दुर्दर्षौ किमर्थं मामुपेक्षतः।
ममैव दुष्कृतं किंचिन्महदस्ति न संशयः॥48||
समर्था व पि तौ यन्मां नावेक्षेते परंतपौ।
स॥ परंतपः महाबलः वीरः लक्ष्मणो वा भ्रातुः आदेशं आदाया कस्यहेतोः माम् न परित्राति ॥ वाय्वग्निसमतेजसौ पुरुषव्याघ्रौ तौ सुराणां दुर्धर्षौ यदि अपि मां किमर्थं उपेक्षतः॥ममैव महत् किंचित् दुष्कृतं अस्ति ।संशयः न । यत् समर्थावपि परंतपौ तौ माम् न आवेक्षेते॥
' The scorcher of enemies, powerful warrior Lakshmana, for what reason he is not coming to my rescue taking order from his brother. The two tigers among men, resembling fire and wind , unassailable even for gods, why are they disregarding me. Some great sin has been committed by me. There is no doubt. Although capable scorcher of enemies, they are not delivering me ( from my troubles)
वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साश्रुभाषितम्॥49||
अथाब्रवीन्महातेजा हनुमान्मारुतात्मजः।
स॥ अथ महातेजा मारुतात्मजः हनुमान् वैदेह्याः साश्रुभाषितं करुणं वचनं श्रुत्वा अब्रवीत् ॥
Then the powerful son of wind god, Hanuman hearing those piteous words spoken by Sita with tears, spoke in reply.
त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन ते शपे॥50||
रामे दुःखाभिपन्ने च लक्ष्मणः परितप्यते।
कथंचित् भवती दृष्टा न कालः परिशोचितुम्॥51||
इमं मुहूर्तं दुःखानां द्रक्ष्यस्यंतमनिंदिते।
तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ राजपुत्रौ महाबलौ॥52||
त्वद्दर्शन कृतोत्साहौ लंकां भस्मीकरिष्यतः।
हत्वा च समरे क्रूरं रावणं स बांधवम्॥53||
राघवस्त्वां विशालाक्षि नेष्यति स्वां पुरीं प्रति।
स॥ देवि रामः त्वत् शोकविमुखः । सत्येन ते शपे ।रामे दुःखाभिपन्ने लक्ष्मणः परितप्यते ॥कथंचित् भवती दृष्ट्वा परिदेवितुं कालः न। अनिंदिते इमं मुहूर्तं दुःखानां अंतं द्रक्ष्यसि॥पुरुषव्याघ्रौ महाबलौ त्वत् दर्शन कृतोत्साहौ उभौ तौ राजपुत्रौ लंकां भस्मीकरिष्यतः॥विशालाक्षी राघवः सहबांधवं कॄरं रावणं हत्वा स्वां पुरीं प्रति त्वां नेष्यति ॥
' Oh Devi ! Rama is averse to you being in sorrow. I vouch for the truth. Rama being immersed in sorrow, Lakshmana wails. Now that some how you having been found, this not time for sorrowing. Oh Blameless lady ! This moment you are seeing the end of your sorrows. The two tigers among men, powerful are anxious for seeing you. The two princes will reduce the Lanka to ashes. Oh Wide eyed lady ! Raghava along with his relatives after killing evil Ravana, will take you to his city'.
ब्रूहि यद्राघवो वाच्यो लक्ष्मणश्च महाबलः॥54||
सुग्रीवो वापि तेजस्वी हरयोsपि समागतः।
इत्युक्तवति तस्मिंश्च सीता सुरसुतोपमा॥55||
उवाच शोक संतप्ता हनूमंतं प्लवंगमम्।
स॥ राघवः यत् वाच्यः महाबलः लक्ष्मणश्च तेजस्वी सुग्रीवो अपि समागताः हरयो अपि ब्रूहि॥तस्मिन् इत्युक्तवति सुरसुतोपमा सीता शोक संतप्ता प्लवंगमं हनुमंतं उवाच॥
' Tell me the those words for mighty Raghava, the powerful Lakshmana, the brilliant Sugriva and all other Vanaras gathered there'. Thus asked, Sita who is like a divine lady, immersed in sorrow , spoke to Hanuman the best among fliers.
कौसल्या लोकभर्तारं सुषुवे यं मनस्विनी॥56||
तं ममार्थे सुखम् पृछ्च शिरसा चाभिवादय।
स्रजश्च सर्वरत्नानि प्रियायाश्च वरांगना॥57||
इश्वर्यं च विशालायां पृथिव्यां अपि दुर्लभम्।
पितरं मातरं चैव सम्मान्याभिप्रसाद्यच॥58||
अनुप्रव्रजितो रामं सुमित्रा येन सुप्रजाः।
स॥ लोकभर्तारं यं मनस्विनी कौसल्या सुषुवे तं मदर्थं सुखं पृच्छ शिरसा अभिवादय च ॥येन सुमित्रा सुप्रजाः स्रजश्च सर्वरत्नानि प्रियाः याः वरांगन्याः विशालायां पृथिव्यां दुर्लभं इश्वर्ये चापि पितरं मातरं चापि सम्मान्य अभि प्रसाद्य च रामं अनुप्रव्राजितः॥
' For my sake bowing the head, ask the well being of him, who is the lord of the worlds whom Kausalya bore. Lakshmana, the son of Sumitra who gave up all riches garlands, his dear wife , the best of women , the vast kingdom which is most difficult to obtain and also prosperity , who having respected his father and mother, was pleased to adopt the ascetic life and accompanied Rama.
अनुकूल्येन धर्मात्मा त्यक्त्वा सुखमनुत्तमम्॥59||
अनुगच्छति काकुत्स्थं भ्रातरं पालयन् वने।
सिंहस्कंधो महाबाहुः मनस्वी प्रियदर्शनः॥60||
पितृवत् वर्तते रामे मातृन्मां समाचरन्।
ह्रियमाणां तदा वीरो न तु मां वेद लक्ष्मणः॥61||
वृद्धोपसेवी लक्ष्मीवान् शक्तोन बहुभाषिता।
राजपुत्त्रः प्रियश्रेष्ठः सदृशः श्वसुरस्यमे॥62||
स॥धर्मात्मा अनुत्तमं सुखं त्यक्त्वा भ्रातरं काकुत्स्थं वने आनुकूल्येन पालयन् अनुगच्छति॥सिंहस्कंधः महाबाहुः मनस्वि प्रियदर्शनः माम् मात्रुवत् समाचरन् रामे पित्रुवत् वर्तते॥वीरः लक्ष्मणः तदा माम् ह्रियमाणं न वेद वृद्धोपसेवी लक्ष्मीवान् शक्तः न बहुभाषिता मे श्वशुरस्य सदृशः प्रियः श्रेष्ठः राजपुत्रः॥
' Great, righteous Lakshmana who had given up his pleasures and followed his brother into the forest in order to be able to serve him, Lakshmana who is lion shouldered, with powerful arms, high souled, handsome , who treats Rama as his father and treats me like his mother. Heroic Lakshmana who did not know when I was being carried away, who serves elders, prosperous, energetic reserved in his speech like my father in law, is dear to Rama,
मम प्रियतरो नित्यं भ्राता रामस्य लक्ष्मणः।
नियुक्तो धुरि यस्यां तु तामुद्वहति वीर्यवान्॥63||
यं दृष्ट्वा राघवो नैव वृत्तं आर्यमनुस्मरेत्।
स ममार्थाय कुशलं वक्तव्यो वचनान्मम॥64||
स॥ रामस्य भ्राता लक्ष्मणः नित्यं मम प्रियतरः वीर्यवान् यस्यां धुरि नियुक्तः तां उद्वहति॥यं दृष्ट्वा राघवः वृत्तं आर्यं न अनुस्मरेत् सः मम आर्थाय मम वचनात् कुशलं वक्तव्यः॥
Rama's brother who is always dear to me, the heroic Lakshmana who will discharge what ever task assigned to him, seeing whom for support, Rama does not miss the noble one , for my sake with my words enquire about his welfare.
मृदुर्नित्यं शुचिर्दक्षः प्रियो रामस्य लक्ष्मणः।
यथा हि वानरश्रेष्ठ दुःखक्षयकरो भवेत्॥65||
त्वमस्मिन् कार्यनिर्योगे प्रमाणं हरिसत्तम॥
स॥ वानरश्रेष्ठः हरिसत्तमः मृदुः नित्यं शुचिः दक्षः रामस्य प्रियः लक्ष्मणः यथा दुःखक्षयकरो भवेत् अस्मिन् कार्यनियोगे त्वं प्रमाणं॥
' Oh best of Vanaras act in such a manner that Lakshmana who is soft, pure, competent and dear to Rama, can mitigate my suffering. You are a competent in accomplishing this task'.
राघवः त्वत्समारंभान्मयि यत्नपरो भवेत्॥66||
इदं ब्रूयाश्च मे नाथं शूरं रामं पुनः पुनः।
जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथात्मज॥67||
ऊर्ध्वं मासान्न जीवेयं सत्ये नाहं ब्रवीमि ते।
रावणे नोपरुद्धां मां निकृत्या पापकर्मणा॥68||
त्रातुमर्हसि वीर त्वं पाताळादिव कौशिकीम्।
स॥ राघवः त्वत् समारंभात् मयि यत्नपरः भवेत् मे नाथं शूरं रामं पुनः पुनः इदं ब्रूयाः॥दशरथात्मज मासं जीवितं धारयिष्यामि । मासात् ऊर्ध्वं न जीवेयं। अहं सत्येन ते ब्रवीमि॥वीर पापकर्मणा रावणेन निकृत्य उपरुद्धां मां त्वं पाताळात् कौशिकीं इव त्रातुम् अर्हसि॥
' By your efforts alone Raghava will try for my release. You tell these words to my husband powerful Rama again and again. "Oh Son of Dasaratha I will live for one more month. Beyond this month I will not live. I am telling you the truth. Oh Hero ! From the insulting imprisonment by Ravana you can rescue me like Kausika was rescued from the underworld".
ततो वस्त्रगतं मुक्त्वा दिव्यं चूडामणिं शुभम्॥69||
प्रदेयो राघवायेति सीता हनुमते ददौ।
प्रतिगृह्य ततो वीरो मणिरत्नमनुत्तमम्॥70||
अंगुळ्या योजयामास न ह्यस्य प्राभवद्भुजः।
स॥ ततः सीता वस्त्रगतं शुभं दिव्यं चूडामणिं मुक्त्वा राघवाय प्रदेयः इति हनुमते ददौ॥तत्ः वीरः अनुत्तमं मणिरत्नं प्रतिगुह्य अंगुल्या योजयामास अस्य भुजः न प्राभवत् हि॥
' Then Sita took out the divine Chudamani tied up in her clothes and gave it to Hanuman to be given to Rama. Then the hero Hanuman taking the excellent jewel placed it on his finger as it was not fitting his arm'.
मणिरत्नं कपिवरः प्रतिगृह्यsभिवाद्य च॥71||
सीतां प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणतः पार्श्वतः स्थितः।
हर्षेण महता युक्तः सीता दर्शनजेन सः॥72||
हृदयेन गतो रामं शरीरेण तु विष्ठितः॥73||
स॥ कपिप्रवीरः मणिरत्नं प्रतिगुह्य सीतां अभिवाद्य च प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणतः पार्श्वतः स्थितः॥सः सीतादर्शनजेन महता हर्षेण युक्तः हृदयेन रामं गतः शरीरेण तु विष्ठितः॥
' Then the best of Vanaras, taking the jewel bowing to Sita, circumambulating her, stood next to her. He, delighted by having seen Sita, stood there physcially, but reached Rama in his heart.
मणिवरमुपगृह्य महार्हं जनकनृपात्मजया धृतं प्रभावात्।
गिरिरिव पवनावधूतमुक्तः सुखितमनाः प्रतिसंक्रमं प्रपेदे॥74||
स॥ महार्हं जनकनृपात्मजया धृतं तं मणिवरं उपगृह्य प्रभावात् पवनावधूतमुक्तः गिरिरिव सुखितमनाः प्रतिसंक्रमं प्रपेदे॥
Having received the most precious jewel from the daughter of Janaka, Hanuman prepared to return like a mountain released from the impact of wind, very much pleased.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये वाल्मीकीये
चतुर्विंशत् सहस्रिकायां संहितायाम्
श्रीमत्सुंदरकांडे अष्टत्रिंशस्सर्गः ॥
Thus ends the Sarga thirty eight of Sundarakanda in Ramayana the first ever poem composed in Sanskrit by the first poet sage Valmiki.
|| om tat sat||


text:
सूत्र २३
संभृतिद्युव्याप्त्यपि चात: ॥२३॥
संभृतिद्युव्याप्त्यति चात: ॥ ब्रम्हाज्येष्ठा वीर्या संभृतांनि ब्रम्हाग्रे ज्येष्ठं दिवमाततानेत्येवं राणायनीयानां खिलेषु वीर्यसंभृतिद्युनिवेशप्रभृतयो ब्रम्हाणो विभूतय: पठयन्ते ।
तेषामेव चोपनिषदि शाण्डिल्यविद्याप्रभृतयो ब्रम्हाविद्या: पठयन्ते ।
तासु ब्रम्हाविद्यासु ता ब्रम्हाविभूतय उपसंहियेरन्न वेति विचारणायां ब्रम्हासंबन्धादुपसंहारप्राप्तावेवं पठति ।
संभृतिद्युव्याप्तिप्रभृतयो विभूतय: शाण्डिल्यविद्याप्रभृतिषु नोपसंहर्तव्य: ।
अत एव चायतनविशेषयोगात् ।
तथा हि शाण्डिल्यविद्यायनां ह्रदयायतनत्वं ब्रम्हाण उक्तमेष म आत्मार्न्तह्रदय इति ।
तद्वदेव दहरविद्यायामपि दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाश इति ।
उपकोसलविद्यायां त्वक्ष्यायतनत्वं य एषोऽक्षिणि पुरूषो द्दश्यत इति ।
एवं तत्र तत्र तत्तदाध्यात्मिकमायतनमेतासु विद्यासु प्रतीयते ।
आधिदैविक्यस्त्वेता विभृतय: संभृतिद्युव्याप्तिप्रभृतयस्तासां कुत एतासु प्राप्ति: ।
नन्वेतास्वप्याधिदैविक्यो विभूतय: श्रूयन्ते ।
ज्यायान्दिवो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्य एष उ एव भामनीरेष हि सर्वेषु भॄतेषु भाति यावान्वाऽयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाश उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते इत्येवमाद्या: ।
सन्ति चान्या आयतनविशेषहीना अपीह ब्रम्हाविद्या: षोडशकलाद्या: ।
सत्यमेवमेतत् ।
तथाप्यत्र विद्यते विशेष: संभृत्याद्यनुपसंहारहेतु: ।
समानगुणाम्नानेन हि प्रत्युपस्थापितासु विप्रकृष्टदेशास्वपि विद्यासु विप्रकृष्टदेशगुणा उपसंहियेरन्निति युक्तम् ।
संभृत्यादयस्तु शाण्डिल्यादिवाक्यगोचराश्व गुणा: परस्परव्यावृत्तस्वरूपत्वान्न प्रदेशान्तरवर्तिविद्याप्रत्युपस्थापनक्षमा: ।
न च ब्रम्हासंबन्धमात्रेण प्रदेशान्तरवर्तिविद्याप्रत्युपस्थापनमित्युच्यते ।
विद्याभेदेऽपि तदुपपत्ते: ।
एकमपि हि ब्रम्हा विभूतिभेदैरनेकैरनेकधोपास्यत इति स्थित:।
परोवरीयस्त्वादिवद्भेददर्शनात् ।
तस्माद्वीर्यसंभृत्यादीनां शाण्डिल्यविद्यादिष्वनुपसंहार इति ॥२३॥१२॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
यमुनानदी
यमुना दक्षिणेशियामहाद्वीपे भारतदेशे एका नदी अस्ति। भानुजा, कालिन्दी, सूर्यपुत्री इति ज्ञाता हिमालये कलिन्दपर्वतात् उत्पद्यते।
सा एका पवित्रा नदी। यमुनानद्याः उगमस्थानम् उत्तराखण्डराज्यस्य उत्तरकाशीमण्डलस्य यमुनोत्री इत्यत्र उद्भवति । ततः १३७० कि.मी दूरं यावत् प्रवह्य उत्तरप्रदेशस्य इलहाबाद् प्रयागः इत्यत्र गङ्गानद्या मिलति । एषा नदी उत्तराखण्ड-हरियाणा-देहली-उत्तरप्रदेशराज्यानां मार्गेण प्रवहति । देहली मथुरा आग्रा इत्यादिप्रमुखनगराणि अस्याः तीरे सन्ति । यद्यपि एषा गङ्गानद्याः उपनदी इति कथ्यते ,तथापि एतस्याह् अपि अनेकाः उपनद्यः सन्ति । तासु प्रमुखाः चम्बल्, बेत्वा, तोन्स्, केन् च । एतासु तोन्स्नदी दीर्घा अस्ति । सा सूर्यपुत्री यमस्य स्वसा च।
प्राचीनः इतिहासः पुराणं च[सम्पादयतु]
यमुना कूर्मवाहिनी अस्ति। पूर्वं कदाचित् यमुनानदी घग्गरनद्याः उपनदी आसीत् इति उल्लीखाः प्राप्ताः सन्ति । अग्रे कदाचित् उत्तरभारते जातानां भूस्तराणाम् चलनकारणतः एषा स्वस्य पात्रं परिवर्त्य गङ्गया मिलति । पुराणाम् आधारेण सा सूर्यस्य पुत्री यमस्य स्वसा च। विवस्वतः(सूर्यस्य) सञ्जनायाः च पुत्री । यमुनानद्या निर्मिते कल्किद्वीपे एव महाभारतस्य वेदव्यासस्य जन्म अभवत् । यमुनानद्याः अञ्जलिमात्रेन जलेन सोमयागः सम्पन्नः इति कथा श्रूयते । मथुरा-वृन्दावनयोः वहन्ती यमुना श्रीकृष्णस्य लीलानां साक्षीभूता तिष्ठति ।
विविधानि नामानि[सम्पादयतु]
यमुनां जमुना इत्यपि आह्वयन्ति । प्रसिद्धः इतिहासकारः टालेमी एतां द् यामौन् इति आहूतवान् अस्ति । लीनी जोमान्स् इति, अरियन् जोबेर्स् इति च आहूतवन्तौ स्तः । देवप्रयागतः गङ्गायमुनयोः सङ्गमस्थानं प्रायागं यावत् विद्यमानः भूभागः अन्तर्वेदी, शासस्स्थली, ब्रह्मावर्तः इत्यादिभिः नामभिः प्रसिद्धः दृश्यते ।
इतरे विषयाः[सम्पादयतु]
विश्वे अत्यन्तकलुषितनदीषु यमुना अन्यतमा । एतस्य मालिन्यस्य प्रमुखं कारणं देहलीनगरस्य त्याज्यवस्तूनि । यमुनायाः शुद्धीकरणार्थं कृताः अनेके प्रयत्नाः विफलाः सन्ति । सत्लज्-यमुना नद्योः योजनार्थं कश्चन नौकामार्गः निर्माणघट्टे अस्ति । यदा एतत् कार्यम् सम्पत्स्यते तदा भारतस्य पूर्वभागतः पश्चिमभागपर्यन्तं नौकायानसम्पर्कः शक्यः । कृष्यर्थं प्रथमा कुल्या १८३० तमे वर्षे निर्मिता ।सहारनपुर- मुझफ़रपुर- मेरठमण्डलानां कृते एषा पूर्वभागस्य कुल्या जलं कल्पयति । पश्चिमभागस्य कुल्या अम्बाला- कर्नाल- हिस्सार-देहलीप्रदेशानां कृषेः आधारभूता अस्ति । पूर्वम् एषा कुल्या १३५६ तमे वर्षे फ़िरोजशाह्-३ सुल्तानेन निर्मिता आसीत् । १५६८ तमे वर्षे अकबरः जीर्णोद्धारं कारितवान् । स्वस्य जन्मस्थानात् कलिन्दशिखरात् ८६०मैल् यावत् प्रवह्य गङ्गया मिलितवती एषा कलिन्दकन्या। अग्रे बाणगङ्गा - चम्बल्- बेत्वा नद्यः यमुनया मिलन्ति । यमुनायाः जलं कदाचित् मन्दनीलं पुनः कदाचित् कृष्णवर्णीयं भवति।


text:
तदुदाहरन्नाह—
तन्वि ! ते स्नातुमम्भ [प्रविष्टायाः] सरःप्रविष्टायाः स्मितं चेक्षणं च मुखं च तेषां द्युतिरित्युद्देशः कुमुदान्युत्पलानि पङ्कजानि च तैश्चोरिता मुषिता कुमुदैः स्मितद्युति-161 रुत्पलैरीक्षणद्युतिः पङ्कजैर्मुखद्युतिश्चोरितेति यथोद्देशमयमनुदेशः । वस्तुतोऽतथाभावाद् ध्रुवमित्युत्प्रेक्ष्यते ।
यद्येवमुत्प्रेक्षेयं कथं यथासंख्यमिति चेत् ? यद्येवं निरूप्यते, उपमाप्यत्र विद्यते, स्मितादीनां कुमुदादिभिः सादृश्यप्रतीतेः । तस्माद्यत्रालङ्कारान्तरमपि प्रतीयते, तत्रापि उद्देशानुरूपानुदेशसंख्यातमेवालङ्कारो व्यवह्रियते । तायैव मुख्यता, विवक्षितत्वात् । यत्र तु अलङ्कारान्तरं न गम्यते तत्र सुतरामेव क्रम इति विज्ञेयम् ॥