text:
विकिपीडिया-पुस्तकदन्तकः/२०१६ संस्करणम्/पाठ्यम्
To produce a print version in your language, please see the localization guide for Editing Wikipedia.
-
- See also: wikisource:Editing Wikipedia
Contents
- १ p. 1: Front cover
- २ p. 2: Intro (inside cover)
- ३ p. 3: What is Wikipedia? / free content
- ४ pp. 4-5: the Wikipedia interface / navigation
- ५ p. 6-7: Contributors / ways of contributing /why to contribute
- ६ p. 8: Preparing to edit / content rules
- ७ P. 9 Encyclopedic Writing Style
- ८ p. 10: VisualEditor / structure of an article
- ९ p. 11: Wiki markup
- १० pp. 12-13: Adding content, step by step
- ११ p. 14: Interacting / user pages / user talk
- १२ p. 15: article talk / etiquette
- १३ p. 16 mobile editing
- १४ p. 17 more about English Wikipedia
- १५ p. 18: article quality / additional resources
- १६ p. 19: wiki markup cheatsheet
- १७ p. 20: back cover / glossary
p. 1: Front cover
Concept: A Wikipedia editor (TBD)'s photograph accompanies the entire brochure and offers guidance and explains concepts. This editor should be a local community member from the language Wikipedia in which the brochure is translated (so an English Wikipedian for English, an Arabic Wikipedian for Arabic, etc.).
विकिपीडिया-सम्पादनम्
संयुक्तज्ञानकोषस्य (online encyclopedia) उन्नत्यै काचित् मार्गदर्शिका
२००४ तः अहं विकिपीडिया-जाले लिखन् अस्मि, यतो हि निःशुल्कस्य, विश्वसनीयस्य च सन्दर्भस्य निर्माणं मह्यं रोचते। विकिपीडिया-जाले कार्यं कथं करणीयम् इत्यस्मिन् सन्दर्भे युष्माकं साहाय्यं कृत्वा कृतज्ञोऽहम्। यूयं विकिपीडिया-जाले स्वज्ञानं योजयित्वा एतत् समृद्धं कुरुत।
Note: reason for contributing can change based on which editor we use's actual reasons for contributing.
p. 2: Intro (inside cover)
कस्यचित् तादृशस्य विश्वस्य कल्पनां कुरुत, यस्मिन् प्रत्येका व्यक्तिः किमपि वस्तु निःशुल्कम् अन्यस्मै दातुं शक्नोति। एतदेव अस्माकं वचनम्।
विकिपीडिया, विकिमीडिया इत्येतयोः अन्येभ्यः प्रकल्पेभ्यः एतत् किञ्चन लक्ष्यम् अस्ति, तस्य प्राप्त्यै सम्पूर्णे विश्वे व्याप्ताः स्वयंसेवकाः २००१ तः कृतसङ्कल्पाः। मानवीयज्ञानस्य एकस्मिन् स्थाने एकत्रीकरणं कर्तुम् अनेकेषां मानवानां ज्ञानम् आवश्यकम् — युष्माकम् अपि!
त्वं किम् अध्येतुं शक्नोषि
विकिपीडिया-जाले योगदानं कथं शक्यते इति एतस्याः मार्गदर्शिकायाः प्राप्स्यथ, अतः स्वस्य ज्ञानं वितरितुं यूयं मुक्ताः। यूयं प्राप्स्यथ :
- विकिपीडिया इत्युक्ते किं, तच्च कथं कार्यं करोति
- विकिपीडिया-जाले सञ्चरणं कथम्
- विकिपीडिया-जाले योगदानं कथं कर्तुं शक्नुमः, किमर्थं च
- काश्चन महत्त्वपूर्णाः नीतयः, याः विकिपीडिया-जालं विश्वसनीयं ज्ञानकोषं कुर्वन्ति
- यथादृश्यसम्पादिकायाः उपयोगेन विकिपीडिया-जाले संपादनं कथं, तस्य व्यंजकानाम् (markup) उपयोगः कथम्
- सामग्रीं योेजयितुं क्रमशः मार्गदर्शनम्
- अन्यैः सदस्यैः सह सम्पर्कः कथम्
लघुमार्गः
यथा चित्रेऽस्मिन् प्रदर्शितं, तथा त्वं विकिपीडिया-जालस्य अद्यतनीं साङ्ख्यिकीं द्रष्टुम् इच्छसि?, तर्हि WP:STATS इति अन्वेषणमञ्जूषायां लिख।
WP:STATS पाठ्यमिदं विकिपीडिया-जाले लघुमार्गः इति उच्यते। त्वम् एतादृशान् लघुमार्गान् अन्यवेषणमञ्जूषायां अन्विष्य आवश्यकं पृष्ठं प्रति गन्तुं प्रभवसि।
एतस्यां विवरणिकायां, वयं लघुमार्गम् एवं उल्लिखितवन्तः | लघुमार्गः WP:STATS.
p. 3: What is Wikipedia? / free content
विकिपीडिया इत्युक्ते किम् ?
विकिपीडिया — किञ्चन स्वतन्त्रः ज्ञानकोशः, यं यः कोऽपि सम्पादयितुं शक्नोति। एतावता जातेषु विशालेषु सहयोगिप्रकल्पेषु अन्यतमः। शताधिकासु भाषासु उपलब्धानां लक्षशः लेखानां माध्यमेन विकिपीडिया-जालं सहस्रशः, लक्षशः मनुष्यैः नियमितया पठ्यते।
अत्यधिका पाठ्यसामग्री विकिपीडिया-जाले उपलब्धा अस्ति, परन्तु अनेकेषां महत्त्वपूर्णानां विषयानां स्थितिः दयनीया अस्ति। केषुचित् विषयेषु तु लेखाः अपि नोपलभ्यन्ते। वर्तमानकालीनानां लेखानां सूचनाम् अद्यतनीं कर्तुम्, अपूर्णानां लेखानां (stubs) विस्ताराय, युष्माकं भाषायाः विकिपीडिया-जाले अनुपलब्धेषु विषयेषु लेखान् लेखितुं च विकिपीडिया-जालं भवत्सदृशेषु सम्पादकेषु आश्रितम् अस्ति। विकिपीडिया-जाले युष्माभिः कृतं सम्पादनं विश्वस्य शतशः, सहस्रशः ततोधिकं लक्षशः व्यक्तीः आलोकितं (प्रबुद्धं) कर्तुं शक्नोति ।
यदा त्वं विकिपीडिया-जालाय प्रप्रथमं सम्पादनं करोषि, तदैव त्वं शतशः, सहस्रशः — विकिपीडियन्स् — इत्येतेषां दलस्य सदस्यः भवसि, ये विकिपीडिया-जाले निःशुल्कं ज्ञानदानं कुर्वन्ति। विकिपीडियन्स् इत्येते यत् सम्पादनं कुर्वन्तः सन्ति, तेन ते विश्वं परिवर्तितुं सक्षमाः सन्ति। परन्तु एकस्मिन् स्थाने ज्ञानस्य एकत्रीकरणाय इतोऽपि दीर्घतमा यात्रा अविशिष्टा अस्ति। अतः अस्मभ्यं युष्माकं सहयोगस्य आवश्यकता वर्तते।
त्वं विकिपीडिया-जालाय यत् योगदानं करोषि, तत् मुक्तं पाठ्यं भूत्वा "सार्वजनिक"स्य (commons) भागत्वेन तिष्ठति। मुक्त-प्रतिकृति-नियमस्य (Free license) अन्तर्गततया तत् पाठ्यम् अन्यैः सम्पादन-योग्यं, पुनरुपयोगयोग्यं च भवति।
विकिपीडिया-जाले सम्पादनं किमर्थम् ?
अद्यत्वे, अहं स्वस्य पितामहस्य जीवनकार्यस्य, स्थानीकेतिहासस्य, वंशपरम्परायै तस्य अभिलाषायाः च निर्वाहं कुर्वन् अस्मि। तत्र एतावदेव अन्तरम् अस्ति यद्, अहं तस्य माध्यमस्य उपयोगं कुर्वन्नस्मि, यत् मे पितामहस्य पार्श्वे नासीत्, तदेव - विकिपीडिया
वयं कस्यचित् तादृशस्य विश्वस्य आशां कुर्मः, यत् अधिकं उन्मुक्तम्, अधिकं शिक्षितम्, अधिकं स्वतंत्रञ्च स्यात्। वयं कञ्चित् तादृशं विश्वम् इच्छामः, यस्मिन् ज्ञानं तेभ्यः सर्वेभ्यः उपलब्धं स्यात्, ये ज्ञानेच्छुकाः स्युः।
यदि त्वया यत् लिख्यमानं पाठ्यम् अस्ति, तत् यथार्थम्, उचिततया च लिखितम् अस्ति, तर्हि तत् असङ्ख्याकाः जनाः प्रतिदिनं पठिष्यन्ति। (यदि तथा नास्ति, तर्हि तत् शीघ्रं हि अदृश्यं भविष्यति।)
[this two-page spread is a large article screenshot, with callouts highlighting important elements of the interface]
विकिपीडिया-जालस्य पृष्ठानि दृश्यन्ताम्
यदा त्वम् आरम्भं करोषि, तदा आवश्यकम् अस्ति यद्, त्वं विकिपीडिया-जालस्य प्रारूपं जानीयात्। त्वञ्च ज्ञातुं शक्नुयात् यद्, विकिपीडिया-जाले एतस्मात् पृष्ठाद् अन्यं पृष्ठं प्रति कथं गन्तुं शक्नुमः इति।
निर्वाचिता सामग्री
अत्र त्वं विकिपीडिया-जालस्य उत्तमं, योग्यं च कार्यं द्रष्टुं शक्नोषि : लेखः, चित्रम् उत अन्यसामग्री अत्र भवन्ति, या उत्तमतमा मन्यते।
साहाय्यम्
कानिचन साहाय्य-पृष्ठानि सन्ति, यथा एषः लेखोऽपि विकिपीडिया-जालस्य सदस्यैः लिखितः।
समुदायप्रवेशद्वारम्
"समुदायप्रवेशद्वारम्" इत्यनेन सम्पूर्णे विकिपीडिया-जाले जायमानानां गतिविधीनां विषये त्वम् अवगतो भवसि। यथा वार्ताः, सहभागिता, नीतिचर्चा इत्यादि।
उपकरणानि
एतस्मिन् विभागे उपयोगीनि उपकरणानि सन्ति, यानि एतस्य पृष्ठस्य विषये, तस्य इतिहासस्य विषये च अधिकां सूचनां प्रदास्यन्ति।
भाषाः
२८० &mdash तः अधिकासु अन्यभाषासु विकिपीडिया-जालस्य &mdash संस्करणानि सन्ति; तेषु समानेषु विषयेषु लेखाः उपलब्धाः सन्ति।
भाषाविकल्पाः
विकल्पसूच्याः भाषां परिवर्तितुं, कीलफलकस्य (keyboard) प्रारूपस्य चयनं कर्तुञ्च एते विकल्पाः सुविधां यच्छन्ति।
सम्भाषणम्
प्रत्येकेन लेखेन सह एकं "सम्भाषण"पृष्ठम् अपि संलग्नं भवति, परिवर्तनस्य विषये चर्चां कर्तुम्, अन्येभ्यः सम्पादकेभ्यः सहायतां प्राप्तुं च सम्पादकः तस्मिन् पृष्ठे परामर्शं, सन्देशं च लेखितुं शक्नोति।
सम्पादनम्
अनेके सम्पादकाः सम्पादनम्-पिञ्चं प्रति ध्यानमेव न यच्छन्ति, परन्तु सः विकिपीडिया-जालस्य सर्वाधिकः महत्त्वपूर्णः भागः वर्तते। सम्पूर्णस्य पृष्ठस्य सम्पादनं कर्तुं सम्पादनम् इति पिञ्जं नुदत अथवा निश्चितस्य विभागस्य सम्पादनं कर्तुं विभागस्य समीपे विद्यमानं सम्पादनम्-पिञ्जं नुदत।
इतिहासः दृश्यताम्
विकिपीडिया-जालस्य निर्माणाद् आरभ्य अद्यावधौ प्रत्येकानि योगदानानि लेखस्य इतिहासे सुरक्षितानि सन्ति। केन किं परिवर्तनं कृतमिति, भिन्नानाम् अवतरणानां तुलनां कृत्वा परिवर्तनञ्च द्रष्टुं शक्नुयात।
सदस्यता प्राप्यताम्
यदि एतावता त्वं सदस्यतां न प्राप्तवान्, तर्हि सदस्यता प्राप्यताम्। तेन स्वयोगदानं द्रष्टुं प्रभविष्यतसि, स्वस्य व्यक्तिगतं सदस्यपृष्ठं निर्मातुं शक्ष्यसि, कस्यचिद् अन्यस्य सन्देशं प्राप्तुं प्रत्युत्तरं च दातुं शक्ष्यसि।
अन्विष्यताम्
नामानुसारम् अन्वेषणं कुरु अथवा स्वस्य अन्वेषणस्य नियमनुसारं पृष्ठानाम् अन्वेषणं कुरु। निश्चितं पृष्ठं प्राप्तुं लघुमार्गम् (यथा - "WP:HELP") अपि द्रष्टुं शक्नोषि। एतस्यां विवरणिकायां वयं पौनःपुन्येन लघुमार्गम् उल्लेखयिष्यामः, तेषु उपयोगी एषः अपि | "लघुमार्गः" WP:HELP
p. 6-7: Contributors / ways of contributing /why to contribute
[This page is intended as a visual representation of the variety of ways different people contribute, why they contribute, and the diversity of contributors]
विकिपीडिया-जालस्य सदस्याः किं कुर्वन्ति?
स्वयंसेवकाः एकाधिकेभ्यः मार्गेभ्यः योगदानं कुर्वन्ति। विकिपीडिया-जालं निर्मातुं ते किं स्वीकुर्वन्ति इति अत्र उदाहरणमाध्यमेन प्रदर्शितम् अस्ति।
नूतनपाठः, सन्दर्भः च योज्यताम्
नवागन्तुकानां सदस्यानां स्वागतं कुरुत, तेषां पश्नानाम् उत्तराणि अपि ददत।
नूतनान् लेखान्, नूतनपरिवर्तनानि च परीक्षत
विकिपीडिया-जालस्य नीतिविषये चर्चां, मतभेदानां समाधानाय साहाय्यं च कुरुत
तादृशस्य मुक्तस्रोतोयुक्तस्य तन्त्रांशस्य (software) विकासं कुरुत, यः विकिपीडिया-जालं चालयितुं शक्नुयात्
चित्राणि आरोप्यन्तां, चित्रैः लेखस्य पाठ्यः बोध्यताम्
Copy edit articles
विद्यार्थिनः विकिपीडिया-जालं पठितुं प्रेरयत अथवा विद्यार्थिसम्पादकान् विकिपीडिया-शैक्षणिक-कार्यक्रमस्य अन्तर्गततया विकिपीडिया-जालस्य मूलभूतान् सिद्धान्तान् ज्ञातुं साहाय्यं कुरुत।
लेखानां समीक्षां कुरु, परिष्काराय परामर्शं च दद।
विकिपीडिया-जाले सम्पादनं किमर्थम् ?
यदाऽहं बालकः आसं, तदा अहं नेपालस्य संस्कृतिं, भव्येतिहासस्य विषयान् च ज्ञातुम् इच्छामि स्म, परन्तु स्वमातृभाषायाम् — विकिपीडिया-जालं तत् सम्भवम् अकरोत्।
यदा मया विकिपीडिया-जाले किञ्चिद् अन्वेषणं कृतं, तदा अहं किमपि न प्राप्तवान्, तत्पश्चात् अहं निश्चयम् अकरवं यत्, अहमेव तान् लेखान् रचयिष्यामीति। एतावता १८,००० पाठकैः मे लेखाः पठिताः। केचन तेषु स्वज्ञानं, स्रोतः चापि अयोजयन्।
अहं विकिपीडिया-जाले नाशात्मकतायाः विरुद्धं युद्धं कुर्वन् आङ्ग्लभाषां वक्तुं शक्तवान्।
p. 8: Preparing to edit / content rules
सम्पादनाय सज्जो/सज्जा भव
कोऽपि विकिपीडिया-सम्पादनं कर्तुं शक्नोति, परन्तु तत्र केचन मूलभूताः नियमाः सन्ति। सम्पादनस्य आरम्भकाले सर्वाधिकेषु महत्त्वपूर्णेषु नियमेषु एकः एवम् अस्ति :
तटस्थः दृष्टिकोणः
विकिपीडिया-जाले यत्किमपि लिख्यते, तत् तटस्थदृष्टिकोणेन एव लेखनीयम्। लेखः न कस्यापि पक्षधरः भवेत्, परन्तु विषयस्य विवरणं निश्चतं, पक्षपातेन विहीनं भवेत्। अर्थात्, विश्वसनीये स्रोतसि प्रकाशिते विषये सर्वेऽपि महत्त्वपूर्णाः दृष्टिकोणाः लिखनीयाः। तर्क-वितर्कः (विवादः), अधिवादः च विकिपीडिया-जाले न भवेत्।
मूलशोधकार्यं न
मूलशोधकार्यं प्रकाशयितुं विकिपीडिया-जालम् उपयुक्तं स्थानं नास्ति। किन्तु, कोऽपि विषयः विश्वसनीये स्रोतसि केनचित् अन्येन प्रकाशितः स्यात्, तस्य सारभूतं त्वं लेखितुं शक्नोषि। लेखस्य पाठ्ये नूतनं विश्लेषणं, व्यक्तिगतं स्रोतः यत् कथयति, तत् व्यापक-सार-पर्यन्तं प्रापयितुं प्रकाशितानां सामग्रीणां संश्लेषणं (synthesize) नावश्यकम्।
प्रतिकृत्यधिकारः, साहित्यिकं चौर्यञ्च
युष्माकं सर्वं योगदानं स्वतन्त्र-प्रतिकृति-अधिकारस्य अन्तर्गततया भवति, अतः लेखः कस्यचिदेकस्य सम्पादकस्य न भवति। इत्थं युष्माकं सर्वाणि योगदानानि सम्पादनयोग्यानि, पुनर्वितरणयोग्यानि च भविष्यन्ति। कानिचन सङ्क्षिप्तोद्धरणि त्यक्त्वा प्रतिकृति-अधिकारात् सुरक्षितं पाठ्यम् अथवा सामग्रीं विकिपीडिया-जाले स्थापयितुं न शक्यते। यतो हि साक्षात् प्रतिकृतिः अथवा अन्यद्वारा कृतायाः टीकायाः साक्षात् स्वीकारः इत्यादीनां परिमार्जनं स्वयंसेवकानां महान्तं समयं स्वीकरोति। अतः अत्यावश्यकम् अस्ति यद्, यूष्माभिः लिखतः पाठ्यः युष्माकं शब्देषु एव स्यात्। (सार्वजनीकात् (Public domain), प्रतिकृति-अधिकाराच्च मुक्तां सामग्रीं योग्यदायित्वेन सह विकिपीडिया-जाले प्रस्थापयितुं शक्यते)
विश्वसनीयं स्रोतः
विकिपीडिया-जाले स्थापिता सूचना विश्वसनीयस्य प्रकाशितस्रोतसः आधारेण सत्यापनाय योग्या स्यात्। विश्वकोशे स्थापितायाः सूचनायाः सकाशम् उद्धरणम् अपि प्रस्थापनीयं, येन कोऽपि स्वयमेव तस्य उद्धरणस्य परीक्षणं कर्तुं शक्नुयात्। विकिपीडिया-पाठ्यस्य तथ्यं सत्यापनाय प्रतिष्ठितं तृतीय-पक्ष-स्रोतः अत्यधिक-महत्त्वपूर्ण-स्रोतत्वेन परिगण्यते। यथा, अकादमी-द्वारा प्रकाशितं पुस्तकं, विशेषज्ञैः समीक्षितं सामयिकम्, अन्ताराष्ट्रियं समाचारपत्रम्। यत् स्रोतः विभिन्नान् दृष्टिकोणान् प्रदर्शयति, तस्य स्रोतसः उपयोगः युष्माभिः करणीयः। कञ्चित् एकम् अभ्यासम् उत निश्चितं कार्यम् आधारीकृत्य न लेखनीयम्। उल्लेखनीये विषये उपलब्धानि सर्वोत्तमानि, अत्यधिकविश्वसनीयानि स्रोतांसि अन्वेष्टुं प्रयासं कुरुत।
हितानां सङ्घर्षः
यदि कस्मिंश्चिद् विषये हितानां सङ्घर्षः अस्ति, यथा नियोक्ता अथवा संस्था, यत्र त्वं कार्यं कुर्वन्नसि, तर्हि त्वया तस्य लेखस्य सम्पादनम् अवगणनीयम्।
अस्माभिः एताः नीतयः, सिद्धान्ताः च अनेकेषु वर्षेषु सज्जीकृताः, अतः अस्माकं विश्वासः अस्ति यत्, विकिपीडिया-जालं यावच्छक्यम् आसीत्, तावद् विश्वसनीयम्, उपयोगि चास्तीति।
P. 9 Encyclopedic Writing Style
ज्ञानकोशस्य शैली का?
यदा विकिपीडिया-जाले पाठ्यं स्थापयामः, तदा विश्वकोशे लेखनस्य पद्धतिः, औपचारिकः स्वरश्च अत्यन्तं महत्त्वपूर्णं स्थानम् आवहते। निबन्धलेखनं, विवादपूर्णम् उत मतोपस्थापनम् अलिखित्वा विकिपीडिया-जालस्य लेखेषु स्पष्टवादि, तथ्य-स्थापन-शैल्याम् एव लेखनं करणीयम्। विश्वकोशस्य लेखनपद्धत्यै अत्र करणीयम्, अकरणीयम् उदाहरणमाध्यमैः उपस्थाप्यते।
अनुचितम्
ब्रिटानिका-कोशस्य, विश्वकोशस्य च भविष्यम्
अकरणीयम्
निबन्धवत् लेखम् अथवा विभागं मा रचयत।
स्वस्य लेखस्य संरचना तर्करूपे न कुरुत।
"चातुर्यपूर्णानां शब्दानां" प्रयोगः न भवेत् (यथा, "अधिकतराः विशेषज्ञाः स्वीकुर्वन्ति" अथवा "केचन वदन्ति")
सम्भाषणस्तरस्य भाषाम् अथवा मिश्रभाषां मा लिखत।
"मयूरपद्धतेः" प्रयोगः मास्तु। (यथा, "श्रेष्ठः", "असाधारणम्", अथवा "निर्भयः")
व्यक्तिगतान् मतान् लेखे मा सम्मिलयत।
जटिलभाषायाः, वाक्यानां च प्रयोगः मास्तु।
उचितम्
करणीयम्
सामान्यभाषायाः उपयोगः
सङ्क्षेपः कुरु
तथ्यात्मिकां याच्ञां समर्थयितुम् उद्धरणस्रोतः स्थाप्यताम्
जनेभ्यः विशिष्टः दृष्टिकोणः, ये तं धारणं कर्तुं शक्नुयुः
यावता विशिष्टात् स्रोतसः उद्धृतं न लभेध्वं, तावता निष्कर्षपर्यन्तं मा गच्छत।
p. 10: VisualEditor / structure of an article
[This page and the following page show edit mode for the same article in VisualEditor and wikitext, respectively. The VisualEditor side focuses on the structure of a typical article, while the wikitext side shows the wikicode syntax for typical page elements.
यथादृश्यसम्पादिकया सम्पादनम्
यथादृश्यसम्पादिकायां युष्माभिः यानि परिवर्तनानि करिष्यन्ते, तानि युष्मान् परिवर्तनावस्थायामेव प्रदर्शयति। अतः यूयं पाठ्ये एव ध्यानं केन्द्रीकर्तुं शक्नुयात। यं विभागं यूयं सम्पादयितुम् इच्छथ, तस्मिन् केवलं नुत्त्वा (click) सम्पादनम् आरभत।
सम्पादनसाधनशलाका (toolbar)
प्रारूपणम्, उद्धरणं, चित्रं, विशिष्टपृष्ठम् इत्येतानि संसाधनसदृशानि फलकानि (यथा अधिकतराणां पृष्ठानाम् आरम्भे सारमञ्जूषा)। दृश्यसम्पादिकायाः सम्पादन-साधन-शलाका तानि फलकानि लेखे योजयितुम् अनुमतिं ददाति। यदा यूयं सम्पादनं पूर्णीकुरुत, तदा "परिवर्तनानि रक्ष्यन्ताम्" इति कुञ्जीं नुदत।
प्रस्तावना
प्रप्रथमं वाक्यं विषयस्य व्याख्यां यच्छति, प्रस्तावना च लेखस्य मुख्यबिन्दूनां सारं निबद्ध्नाति। एषः एकमात्रं विभागः उपशीर्षकेण विना भवति।
चित्राणि
प्रतिकृति-अधिकारमुक्त-चित्राणि, अन्य-माध्यम-सञ्चिकाः च विकिमीडिया-सार्वजनिकात् (commons) स्वीकृत्य लेखेषु प्रस्थापयितुं शक्नुयात।
सन्दर्भाः
प्रत्येकस्मिन् विभागे यत्र सूचनाः सन्ति, तत्र लेखे स्थिताः सन्दर्भाः प्रदर्श्यन्ते। सन्दर्भाणां विवरणं पादटिप्पण्याः स्वरूपे लेखस्य अन्ते दृश्यते।
फलकानि
पुनरुपयोगी भागः इत्युक्ते फलकानि, यानि सामान्यपद्धत्यां सूचनां प्रारूपबद्धां कर्तुम् उपयोगीनि सन्ति। फलकानि अन्यवस्तूनि अपि योजयन्ति। यथा ध्वजः। ध्वजः पाठकान् लेखे स्थितां कामपि समस्यां प्रति सचेतसं करोति।
लेखस्य अङ्गानि
शीर्षकं, कानिचिद् उपशीर्षकाणि - लेखं विभिन्नेषु विभागेषु विभजन्ति, तानि च पाठ्यसारणीं निर्मातुम् उपयोगीनि सन्ति। सामान्यतः प्रत्येकं विभागः लेखस्य महत्त्वपूर्णं पक्षम् उपस्थापयति, येन पाठकाः यां सूचनाम् इच्छन्ति, तासु साक्षात् प्राप्तुं शक्नुवन्ति।
परिशिष्टं, पादटिप्पणी च
मुख्यलेखस्य अङ्गपश्चाद् अतिरिक्ताभिः सूचनाभिः युक्ताः विभागाः भवन्ति। यथा - सम्बद्धाः विकिपीडिया-लेखाः ("सम्बद्धाः लेखाः", "इमान्यपि दृश्यन्ताम्"), स्रोतसि उपयुक्तेन विवरणेन पादटिप्पणी ("सन्दर्भः", "उद्धरणम्"), अन्यच्च भिन्नजालस्थानं ("बाह्यसम्पर्कतन्तुः") च। तेन पाठकाः अधिकां सूचनां प्राप्तुं शक्नुवन्ति।
p. 11: Wiki markup
[This page consists of a simplified and excerpted version of the wiki markup for the same article as on the facing page. Most of the content is blurred out, but the example elements of markup are not. Callouts explain the most import markup syntax.]
विकि-व्यञ्जकेन (markup) सह लेखनम्
विकि-व्यञ्जकं (markup) विकिपीडिया-जालस्य लेखान् सम्पादयितुं वास्तविकं स्वरूपम् अस्ति (तथा च केषुचित् गवेषकेषु (browsers) एषः एकमात्रं प्रकारः उपलब्धः भवेत्)। एकवारं यूयं विकि-व्यञ्जकं जानीयात पश्चात् तत् पाठ्यस्योपरि, पृष्ठस्य दृश्ये च यथार्थरूपेण नियन्त्रणं प्रददाति। निम्ने चित्रे आधारभूतं विकि-व्यञ्जकम् उदाहरणेन सह प्रदत्तम्। यथादृश्यसम्पादिकायाः अवलोकनं कुर्वन्तः तत्र स्थितेषु साधनेषु कति साधनानि यूयं परिचेतुं शक्नुयात इति पश्यत।
चित्रम्
चित्रशीर्षकस्य उभयतः द्वौ चतुष्कोणौ कोष्ठकौ कृत्वा विकिमीडिया-सार्वजनिकात् चित्रं स्थापयितुं शक्यते। चित्रम् ईप्सिते प्रारूपे प्रदर्शयितुं पाईप्(|)चिह्नं विभिन्नेषु प्राचलेषु नियन्त्रणं प्रददाति। सर्वसामान्यः उपयोगः द्वाभ्यां पाईप्-चिह्नाभ्यां सह भवति : लघ्वाकृतौ (thumbnail) चित्रं द्रष्टुं "thumb"-शब्दस्य प्रयोगो भवति, चित्रस्य अधोभागे तस्य विवरणं दृश्यते च।
[[File:Example.jpg|thumb|caption]]
स्थूलः
पाठ्यात् पूर्वं, पश्चाच्च त्रीणि एकाकिनः अवतरणचिह्नानि (') प्रस्थापयामश्चेत् तत् पाठ्यं स्थूलं भवति। सामान्यतः प्रप्रथमे वाक्ये लेखस्य विषयः स्थूलाक्षरैः भवति।
>'''स्थूलपाठ्यम्'''
सन्दर्भः
आरम्भिकम्, अन्तिमं च रेफ्-अङ्कनं (ref tags) स्रोतः सन्दर्भयितुं उपयोगी अस्ति। रेफ्-अङ्कनस्य स्थाने शीर्षाक्षरे (superscript) स्वयं क्रमाङ्किताः अङ्काः दरीदृश्यन्ते, सन्दर्भविवरणञ्च पादटिप्पणीरूपेण सन्दर्भविभागे दृश्यते।
सन्दर्भविवरणम्
आन्तरिकपरिसन्धिः
कञ्चन लेखं प्रति परिसन्धिं (link) कर्तुं तस्य नाम्नः अग्रे, पृष्ठे च चतुष्कोणयोः कोष्ठकयोः योजनस्य पद्धतिः अस्ति। पाईप्-चिह्नं योजयित्वा अन्तिमचतुष्कोणकोष्ठकात् पूर्वम् अन्यं पाठ्याक्षरबन्धं (string) योजनेन परिसन्धेः पाठ्यं परिवर्तते।
[[लेखस्य नाम|पाठ्यम्]]
- तिर्यक्
आरम्भे, अन्ते च द्वयोः एकाकिनोः अवतरणचिह्नयोः (') योजनं पाठ्यखण्डं तिर्यक् करोति।
''तिर्यक् पाठ्यम्''
शीर्षकम्
द्वयोः समकक्षचिह्नयोः (=) युगलं काञ्चित् पङ्क्तिं शीर्षकरूपेण परिवर्तयति। त्रीणि समकक्षचिह्नानि उपशीर्षकं निर्मान्ति।
==शीर्षकम्==
फलकम्
फलकाय द्वौ धनुर्कोष्ठकौ (braces) उपयोगिनौ स्तः। तत् फलकं पुनरुपयोगिनः पृष्ठस्य अवयवः अस्ति, यद् अनेकान् उद्देशान् पूर्णीकरोति। आरम्भिकात् धनुर्कोष्ठकाद् अनन्तरं प्रप्रथमं पाठ्यं फलकस्य नाम भवति। पाईप्-चिह्नं प्राचलानि विभाजति, यद् अतिरिक्तः निवेषः इति उच्यते। तस्य अतिरिक्तेन निवेषेन फलकस्य कार्यपद्धतिः अथवा तस्य दृश्यं परिवर्तयितुं शक्यते।
{{फलकस्य नाम|प्राचलम्}}
सन्दर्भाः
पादटिप्पणी यत्र दृश्यते, तत्र सन्दर्भ-अङ्कनम् (tag) अथवा तत्समानानि फलकानि दरीदृश्यन्ते — सामान्यतः "टिप्पणी", "सन्दर्भः" इत्येतयोः विभागयोः।

बाह्यपरिसन्धिः
एकाकी आरम्भिकः चतुष्कोणकोष्ठकः, अन्तिमः चतुष्कोणकोष्ठकश्च सामान्यं परिसन्धिं (link) रचयति। उभयोः चतुष्कोणकोष्ठकयोः मध्ये सार्वसङ्केतः (URL), रिक्तं स्थानं (space), नामपाठ्यञ्च भवति। सामान्यतः तस्य उपयोगः केवलं पादटिप्पण्याम् अथवा "बाह्यसम्पर्कतन्तु"-विभागे एव भवति।
[http://www.example.com पाठ्यम्]
वर्गः
लेखस्य अन्ते चतुष्कोणस्य युगलकोष्ठकस्य मध्ये एकः अक्षरबन्धः (String), यः वर्गः: शब्दात् आरभते, सः लेखे निश्चितं वर्गं योजयति। वर्गाः विकिपीडिया-जालस्य लेखान् सम्बद्धसमूहेषु व्यवस्थीकुर्वन्ति।
[[वर्गः:विषयसर्वस्वम्]]
विकि-व्यञ्जकस्य (markup) विषये विस्तृत साहाय्यार्थं १९ पृष्ठे दत्तां त्वरितसन्दर्भिकाम् अथवा सन्दर्भपृष्ठं पश्यत| "लघुमार्गः" WP:MARKUP
pp. 12-13: Adding content, step by step
क्रमशः पाठ्ययोजनम्
एतानि चित्राणि प्रदर्शयन्ति यत्, कथं केनचित् सम्पादकेन "भारतमाता" लेखे नवीना सूचना योजिता इति।
सम्पादनात् पूर्वं लेखस्थितिः...
...तथा च सम्पादनोत्तरस्य लेखस्थितिः।
सम्पादकेन किं योजितं, कस्य व्यञ्जकस्य (markup) उपयोगः कृतश्च इत्यादि एतच्चित्रं प्रदर्शयति। एतेषां सोपानानाम् अनुसरणं कृत्वा यूयम् अपि विकिपीडिया-जालस्य लेखे पाठ्यं योजयितुं शक्नुयात।
सोपानं १: यस्मिन् विषये त्वम् अधिकं योजयितुम् इच्छसि, तस्य विषयस्य चयनं कुरु।
सोपानं २: यत् श्रेष्ठतररूपेण विकिपीडिया-जालस्य वर्तमानलेखस्य विषये निरूपणं करोति, तस्य विश्वसनीयस्रोतसः अन्वेषणं कुरु।
सोपानं ३: इतः मनोरञ्जनम् आरभते। सम्पादन-कुञ्जीं नुदत!
सोपानं ४: या सूचना उपस्थिता नास्ति, तां योजयत। उपलब्धस्य स्रोतसः उपयोगं कृत्वा यूयं यां सूचनां योजयितुम् इच्छथ, तस्याः सारांशं स्वस्य शब्देषु लिखत।
सोपानं ५: युष्माभिः योजितस्य नवीनपाठ्यस्य अन्ते उद्धरणं/सन्दर्भं योजयत। विकि-व्यञ्जकम् (markup) अथवा यथादृश्यसम्पादिका उभयोः स्थितायां सम्पादन-साधन-शलाकायां (toolbar) — 'उद्धरणम्'-चिह्ने नुत्त्वा (click) यूयं स्वस्य स्रोतः सन्दर्भितम्/उद्धृतं कर्तुं शक्नुयात।
सोपानं ६: स्वस्य सम्पादनस्य सङ्क्षिप्तं विवरणं 'सारांशः'-विभागे योज्यताम्।
(यथादृश्यसम्पादिकायां 'परिवर्तनानि रक्ष्यन्ताम्' इत्यस्मिन् नुत्त्वा सारांशविभागं सम्पादयितुं शक्नुयात।) युष्माभिः सारांशविभागे लिखितः सम्पादनसारांशः युष्माकं सम्पादनस्य विषये ज्ञातुं अन्यसम्पादकेभ्यः सहायकः भवति।
सोपानं ७: अधुना युष्माकं परिवर्तनानि सुरक्षयितुम् अवसरः सम्प्राप्तः। 'परिवर्तनानि रक्ष्यन्ताम्' नुदितम् उत न इत्यस्य पुष्टिं कुरुत।
यदि युष्माभिः काचित् त्रुटिः कृता, तर्हि न चिन्तायाः विषयः। यूयं सर्वदा अधिकं परिवर्तनं कर्तुं प्रभवथ अथवा लेखस्य पुरातनं संस्करणं पुनस्सथापयितुं शक्नुथ।
p. 14: Interacting / user pages / user talk
सदस्यपृष्ठं, सम्भाषणपृष्ठञ्च
विकिपीडिया-जाले लेखान् विहाय अन्यप्रकाराणि पृष्ठानि अपि भवन्ति। त्वं यदि लेखनम् आरभसे, तर्हि त्वं कदाचित् स्वस्य सदस्यपृष्ठम् अपि निर्मातुम् इच्छेः, येन अन्ये सदस्याः तव विषये ज्ञातुं शक्नुयुः।
(यदि त्वं प्रविष्टः, तर्हि) उपरि दक्षिणतः स्वस्य सदस्यनाम द्रक्ष्यसि, यस्मिन् नोदनेन त्वं स्वस्य सदस्यपृष्ठं प्राप्तुं शक्नोषि। परिसन्धिकृत् (linked) पृष्ठं यदि उपलब्धं नास्ति, तर्हि सः परिसन्धिः (link) रक्तवर्णीयः दर्शयिष्यते। यथा एतावता यदि त्वं स्वस्य सदस्यपृष्ठं न निर्मितवान्/वती, तर्हि तत् पृष्ठं रक्तवर्णीयं दरीदृश्यते।
'पृष्ठं रक्ष्यताम्' कुञ्जीं नुत्त्वा यत्किमपि रक्तवर्णीयं पृष्ठं रिक्तपृष्ठत्वेन रचयितुं शक्यते। तव विषये किमपि विवरणं लेखितुं सदस्यपृष्ठं भवति। अत्र अन्यसदस्यान् अवगतान् कर्तुं शक्नुयात यत्, त्वं कः, तव रुचिक्षेत्रं किञ्च। स्वानुकूलतायाः अनुसारम् अधिकाधिकम् अल्पतमं वा स्वविवरणं लेखितुं शक्नुयात।
यदा त्वं पृष्ठं रक्षिष्यति, तदा ते रक्तवर्णीयस्य परिसन्धेः रङ्गः नीलः भवति!
तव पार्श्वे सम्भाषणपृष्ठम् अपि अस्ति, यत्र कोऽपि सदस्यः तुभ्यं सन्देशं दातुं शक्नोति। यदि त्वं केनचित् सदस्येन सह सम्भाषणं कर्तुम् इच्छसि, तर्हि त्वं तस्य सम्भाषणपृष्ठे सन्देशं लेखितुं शक्नोषि।
त्वया सम्भाषणपृष्ठे स्वसन्देशः हस्ताक्षरयुक्तः लेखनीयः; सम्पादन-साधन-शलाकायां 'हस्ताक्षरम्' नोदनेन चत्वारि टिल्ड-चिह्नानि ( ~ ~ ~ ~ ) प्रविष्टानि भविष्यन्ति। तानि विशिष्टानि विकि-व्यञ्जकानि (markup) सन्देशेन सह तव सदस्यनाम, दिनाङ्कं, समयञ्च योजषियन्ति।
सम्पादन-साधन-शलाकायाम् एतच्चिह्नं हस्ताक्षराय वर्तते।
p. 15: article talk / etiquette
समुदायेन सह संवादः
प्रत्येकस्य पृष्ठस्य एकं सम्भाषणपृष्ठमपि भवति। परामर्शं दातुं, नवीनं स्रोतः स्थापयितुं, समस्यायाः उपस्थापनाय, (यस्य कृते अन्यसम्पादकाः असहमताः सन्ति, तादृशस्य) परिवर्तनस्य विषये चर्चां कर्तुञ्च तेषां सम्भाषणपृष्ठानाम् उपयोगः शक्यते।
दृश्यतां, जागरूकतासन्देशः! यदा कोऽपि तव उल्लेखं करोति, तव सम्पादनाय कृतज्ञतां पाठयति, तुभ्यं सन्देशं यच्छति च तदा त्वम् अत्र जागरूकतासन्देशं द्रक्ष्यसि।
विकिपीडिया-जाले समुदायसम्भाषणाय काचित् महत्त्वपूर्णा मार्गदर्शिका अस्ति यद्, आदरणपूर्णाः, सभ्याः च भवन्ति इति। यद्यपि त्वं कस्मिंश्चित् विषये असहमतः असि, तथापि त्वया अन्यसम्पादकान् प्रति सद्भावपूर्णः व्यवहारः करणीयः। विकिपीडिया-जालं श्रेष्ठतरं कर्तुं यल्लक्ष्यं तव अस्ति - पुरतः स्थितस्यापि तव सदृशं लक्ष्यं वर्तते। अतः तस्य व्यक्तिविशेषस्य सम्पादकस्य विषये विचारम् अकृत्वा पाठ्यस्योपि चर्चां कर्तुं ध्यानं दद।
p. 16 mobile editing
जङ्गमदूरवाण्या सम्पादनम्
परम्परागत-कार्यपीठिका-माध्यमे (desktop interface) अतिरिक्तरूपेण विकिपीडिया-जालस्य जङ्गमदूरवाणीस्रोतोपङ्क्तेः (streamlined) संस्करणम् उपलब्धम् अस्ति, यस्मिन् यूयं पठनं, सम्पादनं च कर्तुं शक्नुयात। स्वस्य जङ्गमदूरवाण्या अथवा चित्रणफलकेन (tablet) विकिपीडिया-जालं गत्वा प्रवेशं कुरुत।
आवलिः दृश्यतां, गोप्यतां च विकल्पः
लेखः सम्पाद्यताम्
चित्राणि उपारोप्यन्तां, योज्यन्तां च
स्वस्य ध्यानसूचौ लेखाः योज्यन्ताम्
स्वस्य सूचनाः दृश्यन्ताम्
विकिपीडिया-जाले सम्पादनं किमर्थम् ?
एतत् ज्ञात्वा अहं हर्षितोऽस्मि यत्, अहं स्वयं कस्यचिद् विशिष्टस्य कृते योगदानं कुर्वन्नस्मि इति।
एकत्र यूष्माकं सम्मुखं समृद्धाः, प्रभावशालिन्यः संस्थाः सन्ति। ताः संस्थाः जालस्थानम् उपभोगस्य माध्यमं कर्तुम् इच्छन्ति : संवादात्मकं दूरदर्शनं क्रयमहापणेषु (shopping mall) प्राप्यते। अपरत्र युष्माकं पार्श्वे तादृशाः जनाः सन्ति, ये अन्तर्जालं विश्व-परिवर्तकत्वेन पश्यन्ति।
विकिपीडिया-जालं सर्वे पठन्ति। यदि जनाः किमपि द्रष्टुम् इच्छन्ति, तर्हि ते सर्वप्रथमं विकिपिडीया-जालं पश्यन्ति। अहं जाने यत्, अहं स्वल्पं साहाय्यम् अकरवम् - अहं जाने यत्, कदाचित् इतोऽपि अधिकं कर्तुं शक्नोमि स्म इत्येषः सर्वोत्कृष्टः भावः वर्तते।
p. 17 more about English Wikipedia
[The idea is that this is a page with a pretty simple layout that can be rewritten for each language to highlight whatever is important for that version of Wikipedia that isn't already covered.)
संस्कृत-विकिपीडिया-जालस्य विषये अधिकं जानन्तु
(यद्यपि भाषासु बहु किमपि साम्यं भवति, तथापि) विकिपीडिया-जालस्य प्रत्येकं भाषायाः संस्करणं भिन्नं भवति। संस्कृत-विकिपीडिया-जाले, याः सूचनाः यूष्मभ्यम् उपयोगिन्यः भवितुम् अर्हन्ति, तासु काचित् विशिष्टा सूचना एवम् अस्ति।
स्वस्य प्रप्रथमस्य लेखस्य निर्माणम्
संस्कृत-विकिपीडिया-जाले नवीनस्य लेखस्य आरम्भकाले - निश्चितं कुरत यद् सः लेखः न अपाभवेत् - एतत् किञ्चित् कठिनं वर्तते। स्वस्य लेखं निर्मातुं मार्गदर्शिकां पश्यत| लघुमार्गः WP:FIRST
विकिपीडिया-प्रतीकचिह्नम्
"प्रतीकचिह्नम्" | लघुमार्गः WP:SIGNPOST किञ्चन साप्ताहिकं सामूहिकं वर्तमानपत्रं वर्तते, यत् विकिपीडिया-सम्बद्धान् समाचारान्, संशोधनानि, महत्त्वपूर्णान् संवादान्, नवीनं विशेषपाठ्यम् इत्यादि बहु किमपि प्रकाशयति। प्रतिसप्ताहं स्वस्य सम्भाषणपृष्ठे सन्देशं प्राप्तुं यूयम् अपि नामाङ्कनं कर्तुं शक्नुयात।
अमुक्तचित्रस्य उपारोपणम्
सामान्यतः केवलं प्रतिकृति-अधिकारमुक्तम् अथवा सार्वजनिकं चित्रमेव विकिपीडिया-जालस्य लेखेषु उपयोक्तुं शक्यते, तच्च चित्रं विकिमीडिया-सार्वजनिक-जाले (commons.wikimedia.org) उपारोपितम् अपि स्यात्। अमुक्त-सामग्री-नियमस्य | लघु पथ WP:NONFREE अन्तर्गततया काश्चन सीमिताः सामग्र्यः संस्कृत-विकिपीडिया-जाले मान्याः सन्ति। यथा कस्याश्चित् चित्रावल्याः (album) मुखपृष्ठम्। स्पष्टं विवरणं विना विकिपीडिया-जाले आरोपितम् अमुक्त-चित्रं अपाभविष्यति।
विकिपरियोजनाः
सम्पादकानां दलम् एव विकिपरियोजनात्वेन परिगण्यते। यदा ते विकिपीडिया-जाले सम्पादनं कुर्वन्ति, तदा तेषां रुचिः समाना भवति। वर्तमान-विकिपरियोजनाः | लघुमार्गः WP:WIKIPROJECT दृश्यन्ताम्
[विकिपरियोजना शब्दकोशस्य चित्रम्]
विकिपीडिया १.० मूल्याङ्कनम्
संस्कृत-विकिपीडिया-जाले विकिपरियोजनासु गुणवत्तायै क्रमाङ्काय, लेखस्य महत्तायै च काचित् प्रणालिः वर्तते, सा विकिपीडिया १.० मूल्याङ्कनम् | shortcut WP:ASSESS इति। अपूर्णलेखेभ्यः (केवलम् आरम्भिकाः लेखाः) आरभ्य गुणवत्तायाः परीक्षणं क्रमशः सी, बी, सुष्ठुलेखः, ए इत्यादीनां वर्गाणाम् अनन्तरं निर्वाचितलेखं यावत् भवति। बी-वर्गपर्यन्तं प्राप्य सुष्ठु लेखेभ्यः औपचारिकः पुनर्निरीक्षणक्रमाङ्कः भवति।
तान् क्रमाङ्कान् यूयं लेखस्य सम्भाषणपृष्ठस्य शीर्षे द्रष्टुं शक्नुयात। अधिकतरासु विकिपरियोजनासु सरणी-माध्यमेन प्रत्येकं लेखस्य क्रमाङ्कस्थितिः व्यवस्थिता भवति। कार्यं कर्तुं नवीनविषयाणां अन्वेषणाय सुलभः मार्गः अस्ति यद्, विकिपरियोजनायाम् अपूर्णलेखस्य (stubs), आरम्भिकलेखस्य च अन्वेषणम्।
p. 18: article quality / additional resources
विकिपीडिया-लेखस्य गुणवत्तायाः परीक्षणं भवति
विकिपीडिया-जालीयानां लेखानां गुणवत्तायां व्यापकरूपेण परिवर्तनं सततं चलति; अतः बहवः सुष्ठु लेखाः सन्ति, परन्तु विषयं प्रति गाम्भीर्यस्य, स्पष्टतायाः अभावे सति, पक्षपातपूर्णस्य पाठ्यस्य कारणेन, कालग्रस्तत्वाच्च अनेकेषां गणना न भवति। सामान्यरूपेण, उच्चगुणवत्तायुक्ते लेखे एतानि तत्त्वानि आवश्यकानि :
- प्रस्तावनायां सरलतया सारांशः, विहङ्गावलोकनञ्च
- स्पष्टं प्रारूपम्
- आवृत्तेषु विषयेषु सन्तुलनम्
- निष्पक्षपाठ्यम्
- विश्वसनीयं स्रोतः
लेखस्य गुणवत्तायाः विषये "विकिपीडिया-मूल्याङ्कनम्" विवरणिकायाम् अतिरिक्ताः परामर्शिकाः सूचनाः उपलब्धाः सन्ति। (अधः दृश्यताम्)
अतिरिक्तानि संसाधनानि
""विकिपीडिया-मूल्याङ्कनम् : मूल्याङ्कनस्य अन्वेषणं कृत्वा लेखानां मूल्याङ्कनं करोति""
उच्चगुणवत्तायाः तत्त्वानि लेखेषु कथं विकसेयुः, निम्नगुणवत्तायुक्तानां लेखानां विषये कथं सङ्केतः प्राप्तव्यः इत्यादि सर्वम् एतस्यां मार्गदर्शिकायाम् उपलभ्यते।
http://education.wikimedia.org/evaluating
""सचित्रं विकिपीडिया : विकिमीडिया-सार्वजनिके सामग्र्याः योगदानाय मार्गदर्शिका""
विकिमीडिया-सार्वजनिकः माध्यमसमुच्चयः वर्तते, तस्मात् विकिपीडिया-जाले चित्राणाम् उपयोगविषये एतस्यां सहमार्गदर्शिकायां प्रदर्शितम् अस्ति। विकिमीडिया-सार्वजनिकम् इत्युक्ते किम्, सञ्चिकानाम् उपारोपणं कथं शक्यते, कथं सञ्चिकायाः उपयोगो भवति, प्रतिकृति-अधिकारमुक्तस्य (free licenses) विषये सामान्यज्ञानञ्च एतस्यां विवरणिकायां सङ्कलीकृतं वर्तते।
http://education.wikimedia.org/illustrating
प्रशिक्षकाय मूलभूतम् : शैक्षणिकसाधनत्वेन विकिपीडिया-जालस्य प्रयोगः कथम्?
पाठ्यक्रमस्य भागत्वेन विकिपीडिया-जाले योगदानं कर्तुं ये प्रशिक्षकाः विद्यार्थिनः प्रेरयन्ति, तेभ्यः एतस्यां विवरणिकायां सर्वोत्तमाः अभ्यासाः सन्ति।
http://education.wikimedia.org/instructorbasics
p. 19: wiki markup cheatsheet
विकि-व्यञ्जकस्य (markup) त्वरितसन्दर्भिका
यदा विकिपीडिया-लेखस्य संपादनं विकि-व्यञ्जकानां साहाय्येन अवसरः समुद्भवति, तदा पौनःपुन्येन आवश्यकानाम् उदाहरणानां सङ्कलनम् एतस्मिन् पत्रे वर्तते। अधिकायै सहायतायै पश्यत | लघुमार्गः H:MARKUP
विवरणम्
त्वया किं उट्टङ्कितम्
त्वया किं प्राप्तम्
तिर्यक्
तिर्यक्-पाठ्यम्
स्थूलः
स्थूलपाठ्यम्
विभागस्य शीर्षकम्
शीर्षकपाठ्यम्
अन्यविकि-पृष्ठेन सह योजनम् (आन्तिरिकपरिसन्धिः)
डेनिस डिडरोट
विभिन्नैः पाठ्यैः सह आन्तरिकपरिसन्धिः
अन्यजालस्थानैः सह परसन्धिः
लाईब्रेरी ऑफ् कॉंग्रेस जालस्थानम् जालस्थानम्
बिन्दुसूचिः
- विकिपीडिया
- विश्वकोशः
क्रमाङ्कसूचिः
- अ - अमृतसरः
- आ - आर्यभटः
विवरणसहितं चित्रम्
[[File:Example.jpg|thumb|Caption text]]
विवरणस्य पाठ्यम्
हस्ताक्षरं, समयमुद्रा च (सम्भाषणपृष्ठाय)
~~~~
सदस्यनाम (सम्भाषणम्) ०७:००, १५ अगस्त २०१४ (UTC)
उद्धरणं दातुम्
त्वया किं उट्टङ्कितम्
त्वया किं प्राप्तम्
उद्धरणं योज्यताम्
पृष्ठपाठ्यम्।  [http://example.org Example.org], विवरणपाठ्यम्।
पृष्ठपाठ्यम्।[1]
उद्धरणस्य पादटीप्पणी दृश्यताम्

1. ^ Example.org, अधिकपाठ्यम्।
p. 20: back cover / glossary
सारांशः सम्पाद्यताम्
लेखं लेखितुं, सम्पादनस्य पृष्ठे स्थितम् उद्देश्यम् अवगन्तुं च विकिपीडिया-पृष्ठस्य एकं सम्पादनं सङ्क्षेपेण बोध्यते, यत् सम्पादकेभ्यः सहायकं स्यात्।
अधिकारमुक्तम्
A public copyright license that ensures the freedom to use and study a work, to make and redistribute copies of it, to make changes and improvements, and to distribute derivative works, by any person for any purpose. Wikipedia — and each individual contribution to it — uses the Creative Commons Attribution-ShareAlike license, which is a free license. See | shortcut WP:CC-BY-SA to learn more.
इतिहासः
विकिपीडिया-लेखस्य अभिलेखः "इतिहासः" कुञ्जीद्वारा द्रष्टुं शक्यते, यः सर्वाणि सम्पादनानि प्रदर्शयति। कयोश्चित् द्वयोः सम्पादनयोः तुलनां कृत्वा निश्चितं भेदं द्रष्टुं शक्नुमः ("भेदः" इति उच्यते)। अनेन पूर्वतनानि संस्करणानि पुनस्स्थापयितुं शक्नुमः।
व्यंजकम् (markup)
विकिपीडिया-जालस्य पृष्ठाय उचितं प्रारूपं दातुं केचन विशिष्टाः व्यञ्जककूटाः उपयोगिनः भवन्ति। व्यञ्जकस्य सामान्यज्ञानार्थं त्वरितसन्दर्भिकां (पृष्ठं, १९) पश्यत अथवा विस्तृतज्ञानाय अत्र गच्छत | लघुमार्गः H:MARKUP
अधिसूचना
विकिपीडिया-पृष्ठस्य शीर्षे तुभ्यं सन्देशः दृश्यते। यदि यूयं कमपि प्रत्युत्तरं दत्त्वा तं सूचयितुम् इच्छथ, तर्हि यूयम् उल्लेखाधिसूचनासन्देशस्य उपयोगं कर्तुं शक्नुथ। सम्भाषणपृष्ठे हस्तारक्षरेण सह तस्य सदस्यस्य सदस्यपृष्ठस्य परिसन्धेः उल्लेखेन अधिसूचनासन्देशं सः प्राप्स्यति।
प्राचलम्
पाईप्-चिह्नस्य (|) उपयोगेन द्वयोः पाठ्यांशयोः विभागः भवति, तेन पृष्ठस्य प्रारूपं नियन्त्रयितुं सहायता भवति। चित्रं, फलकं, अन्यविकि-व्यञ्जकम् इत्यादि सर्वं पाईप्-चिह्नेन नियन्त्रयितुं शक्नुमः।
अपूर्णलेखः
अपूर्णलेखे अथवा अविकसितलेखे विस्ताराय अत्यधिकाः अवसराः भवन्ति, तेषु अपूर्णलेखेषु सामग्रीयोजनं नवीनसम्पादकेभ्यः सम्पादनारम्भस्य एषः सरलः मार्गः अस्ति।
सम्भाषणपृष्ठम्
कस्यचित् लेखस्य, अन्यविकिपीडिया-पृष्ठानां च सम्भाषणपृष्ठं तादृशं स्थानमस्ति, यत्र यूयं पाठ्यस्य विषये अन्यसदस्यैः सह चर्चां कर्तुं शक्नुयात।
फलकानि
एकस्मिन् पृष्ठे अन्यस्य पृष्ठस्य पाठ्यं स्वतः स्थापयितुं सरलः मार्गः अस्ति। तस्य उपयोगाय निर्देशान् पठत | लघुमार्गः H:T
सदस्यनाम
प्रत्येकं सदस्यस्य एकं व्यक्तिगतपृष्ठं भवति, यत् "सदस्यः:" इत्यस्माद् आरभते, सदस्यनामोत्तरं पूर्णं भवति च। विकिपीडियन् स्वविषये विवरणं दत्त्वा, स्वस्य रुचिविषयान् उल्लिखित्वा, स्वेन लिखितानां लेखानाम्, आशास्पदलेखानां च आवलिं निर्मीय, अन्यसूचनाः दत्त्वा च तस्य सदस्यपृष्ठस्य उपयोगं कर्तुं शक्नोति।
विकिमीडिया-सार्वजनिकम्
विकिपीडिया-जालाय, अन्यविकिप्रकल्पेभ्यश्च एषः एकमात्रं माध्यमभण्डारः वर्तते, यस्मिन् यूयं प्रतिकृति-अधिकारमुक्तं चित्रं, मानचित्रं, चलच्चित्रं, अन्यमाध्यमसञ्चिकां च उपारोपयितुं शक्नुयात। तानि सर्वाणि माध्यमानि विकिपीडिया-लेखान् सचित्रं कर्तुम् उपयोगीनि भविष्यन्ति।
विकिपीडियन्
यः विकिपीडिया-जाले योगदानं करोति, तस्य कृते केचन समानार्थशब्दाः सन्ति। यथा - "योगदानकर्ता", "सदस्यः", "सम्पादकः", "समुदायसदस्यः"।
कानिचत् विशेषनिर्देशनयुक्तानि चित्राणि विहाय विकिमीडिया-सार्वजनिके सर्वाणि चित्राणि CC BY-SA अधिकारे अथवा सार्वजनिके अन्तर्भवन्ति। सर्वाणि चित्राणि रचनात्मक-सार्वजनिकस्य (Creative Commons) अन्तर्गततया Attribution-ShareAlike इत्यस्य ३.० संस्करणे अथवा आगामिसंस्करणेषु उपलब्धानि भवन्ति।
विकिमीडिया-संस्थानस्य, अन्यसंस्थानां सान्दर्भिकाः, चिह्नानि च रचनात्मक-सार्वजिनक-अधिकारे न अन्तर्भवन्ति। विकिमीडिया-संस्थानस्य काश्चित् सान्दर्भिकाः पञ्जीकृताः सन्ति, काश्चिच्च सान्दर्भिकाः पञ्जीकरणाय क्रमे सन्ति, तासाम् आवलिः एवम् अस्ति - विकिमीडिया-संस्थानं (फाउण्डेशन्), विकिपीडिया, विकिमीडिया-सार्वजनिकम्, मीडियाविकि, विकिकोशः, विकिपुस्तकम्, विकिडाटा, विकिसमाचारः, विकिसूक्तिः, विकिविद्यालयः, विकियात्रा, विकिजन्तु, मेटा-विकि च।
http://wikimediafoundation.org/wiki/Trademark_Policy. अत्र अस्माकं व्यवसायनीतिं दृष्ट्वा अधिकं विवरणं प्राप्यताम्।
legal@wikimedia.org अत्र वि-पत्रं कृत्वा अस्माकं व्यवसायनीतिविषये अथवा अधिकारनियमविषये प्रश्नं कर्तुं शक्नुयात।
डेविड पीटर्स-द्वारा रूपान्तरितं, एक्सब्रूक् (EXBROOK)
विकि-सम्पादकानां चित्राणि करेन सायरे, एडम नोवाक, विक्टर ग्रगेस् इत्येतैः कर्षितानि। CC BY-SA 3.0


c: text/html

text:
यस्मिन् भवत्याश्रितवत्सलत्वम्
विप्रेषु यस्यास्ति विशेषसङ्गः ।
मनोहरं यश्च बिभर्ति रूपम्
वधं स बालोऽर्हति मत्सकाशात् ॥३.११॥
अन्वयः ॥ यस्मिन् आश्रितवत्सलत्वम् भवति, यस्य विप्रेषु विशेषसङ्गः अस्ति, यश्च मनोहरं रूपं बिभर्ति, सः बालः मत्सकाशात् वधम् अर्हति॥
विलासिनी ॥ सः कुत्रास्ते? कथं वा ज्ञायत इति चेदत्राह -- यस्मिन्निति॥ यस्मिन् बाले आश्रितेषु जनेषु वत्सलत्वं वात्सल्यं भवति। यस्य विप्रेषु विशेषेण अतिशयेन सङ्गः शक्तिः अस्ति। आसाधारणा भक्तिरिति यावत्। यश्च मनोहरं द्रष्ट्रीणाम् आनन्दकरं रूपं बिभर्ति। त्रयो ह्येते विष्ण्वंशसम्भवा इति भावः। तदुक्तम्--विप्रेषु भक्तो विधुरो दयालुः विद्याविशुद्धो विमलाङ्गकान्तिः। विवेकशाली च विभाव्यते यः स एव विष्णुर्भुवि मर्त्यरूप--इति। सः तादृशः बालः मत्सकाशात् वधम् अर्हति। भवद्भिः सः हन्तव्यः इत्यर्थः॥
तिप्पणीः ॥ आश्रितेषु वत्सलः आश्रितवत्सलः, तस्य भावः आश्रितवत्सलत्वम्। विशेषेण सङ्घः विशेषसङ्घः

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सूत्रम्
ऊरूत्तरपदादौपम्ये॥ ४।१।६९
काशिका-वृत्तिः
ऊरूत्तरपदादौपम्ये ४।१।६९
ऊरूत्तरपदात् प्रातिपदिकातौपम्ये गम्यमाने स्त्रियाम् ऊङ् प्रत्ययो भवति। कदलीस्तम्भोरूः। नागनासोरूः। करभोरूः। औपम्ये इति किम्? वृत्तोरुः स्त्री।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
ऊरूत्तरपदादौपम्ये १२७६, ४।१।६९
उपमानवाची पूर्वपदमूरूत्तरपदं यत्प्रातिपदिकं तस्मादूङ् स्यात्। करभोरूः॥
न्यासः
ऊरूत्तरपदादौपम्ये। , ४।१।६९
"वृत्तोरुः" इति। वृत्तौ {परिमण्डला ऊरू इति मुद्रितः पाठ।} परिमण्डलाबूरू यस्याः सा वृत्तोरुः। लाघवार्थमूर्वन्तादिति वक्तव्य ऊरूत्तरपदादित्युक्तम्-- यत्र केवल ऊरुब्द उत्तरपदं तत्र यथा स्यादित्येवमर्थम्; अन्यथा हि यद्यर्वन्तादित्युच्येत,तदा स्वामिन ऊरू स्वाम्यूरू, हस्तिन इव स्वम्यूरू यस्याः सा हस्तिस्वम्यूरुरित्यत्रापि स्यात्, भवति ह्रेतदूर्वन्तं प्रातिपदिकम्। उत्तरपदग्रहणे तु न दोषः, न ह्रेतदूरूत्तरपदं प्रातिपदिकम्, किं तर्हि? स्वाम्यूरूत्तरपदम्॥
बाल-मनोरमा
ऊरूत्तरपदादौपम्ये ५१७, ४।१।६९
ऊरुत्तर। ऊरुः-उत्तरपदं यस्येति बहुव्रीहिः। प्रातिपदिकादित्यनुवर्तते। उत्तरपदेत्यनेन पूर्वपदमाक्षिप्तम्, औपम्ये इति तत्रान्वेति। उपमीयते अनयेत्युपमा=उपमानम्, उपमैव औपम्यं, स्वार्थे ष्यञ्। तदाह--उपमानवाचीति। करभोरूरिति। करभाविव ऊरू यस्या इति विग्रहः। "मणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः" इत्यमरः। करभोरुत्वस्याऽजातित्वादप्राप्तौ वचनम्, ऊर्वाकृतेः करभसदृशपुरुषोरुसाधारणत्वेन करभसादृश्यघटितकरभोरुत्वस्य आकृतिग्राह्रत्वाऽभावात्, असर्वलिङ्गत्वाद्यभावाच्च। उपमानवचीति किम्?। वृत्तोरुः। करभोपमोरुरित्यादौ नोङ्, करभशब्दस्य करभसदृशेऽवृत्त्या उपमानवाचित्वाऽभावात्।
तत्त्व-बोधिनी
ऊरूत्तरपदादौपम्ये ४६६, ४।१।६९
ऊरूत्तपदात्। उपमीयतेऽनयेत्युपमा, तस्या भाव औपम्यम्। उत्तरपदेन पूर्वपदमिहाक्षिप्यते। तदेतत्फलितमाह---उपमानवाचिपूर्वपदमिति। करभोरूरिति। "माणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः"। तद्वदूरू यस्याः सा। "धात्री कराभ्यां करभोपमोरु"रित्यत्र तूङ् न, करभशब्दस्योपमानवाचित्वेऽपि पूर्वपदत्वाऽभावात्। औपम्ये किम्()। वृत्तोरुः। "ऊर्वन्ता"दिति वक्तव्ये उत्तरपदग्रहणं "हस्तितस्वाम्यूरु"रित्यत्र माभूदित्येवमर्थम्
। अत्र हि हस्तिन इव स्वाम्यूरु अस्या इति विग्रहः। तथा चोर्वन्तत्वेऽपि ऊरुत्तरपदत्वमिह नास्ति। "स्वाम्यूरु"शब्दस्यैवोत्तरपदत्वात्।


text:
सूत्रम्
कृतलब्धक्रीतकुशलाः॥ ४।३।३८
काशिका-वृत्तिः
कृतलब्धक्रीतकुशलाः ४।३।३८
तत्र इत्येव। सप्तमीसमार्थात् कृतादिष्वर्थेषु यथाविहितं प्रत्ययः भवति। स्रुध्ने कृतो वा लब्धो वा क्रीतो वा कुशलो वा स्रौघनः। माथुरः। राष्ट्रियः। ननु च यद् यत्र कृतं जातम् अपि तत्र भवति, यच् च यत्र क्रीतं लब्धम् अपि तत्र एव भवति किमर्थं भेदेन उपादानं क्रियते, शब्दार्थस्य अभिन्नत्वात्? वस्तुमात्रेण क्रीतं लब्धं भवति, शब्दार्थस् तु भिद्यते एव।
न्यासः
कृतलब्धक्रीतकुशलाः। , ४।३।३८
"ननु च" इत्यादि। जन्मवद्वस्तु जातशब्दस्यार्थः, कृतस्यापि जन्मास्त्येव, तस्माद्यद्यत्र कृतं जातमपि तत्तत्र भवति। "यच्च क्रीतम्" इत्यादि। प्राप्तं लब्धमुच्यते। क्रीतं प्राप्तमपपि तद्भवत्येव, तस्मात् क्रीतं लब्धमपि भवति। "शब्दस्यार्थस्याभिन्नत्वात्" इति।स्वजन्मन्यनुभूतकर्त्तृभावो जातशब्दस्यार्थः। जातशब्दस्यैव विशेषोपलक्षितपरव्यापारो स्वजन्मनिष्पत्तौ कृतशब्दस्यार्थः। प्राप्तिसामान्यं लब्धशब्दस्यार्थः। प्राप्तिविशेषो यस्य मूलहेतुका प्राप्तिः। स क्रीतशब्दस्यार्थः। न च सामान्यविशेषयोरेकार्थता युक्ता। मा भूत्पर्यायप्रसङ्ग इति भिद्यते शब्दार्थः। "वस्तुमात्रेण" इति। क्रीतलब्धयोर्यदाधारभूतं व्सतुमात्रं तस्याभिन्नरूपत्वात्क्रीतं लब्धं भवति। मात्रग्रहणं शब्दार्थव्यवच्छेदार्थम्। अत एवाह-- "शब्दार्थस्तु भिद्यत एव" (इति)। न हि येन रूपेण क्रीतशब्देन तत्प्रत्याय्यते तेनैव लब्धशब्देन। एवं जातकृतशब्दयोर्वस्तुत्वेनाभिन्नत्वम्। शब्दार्थद्वारेण तु भिन्नार्थत्वमेव। अन्येनैव हि रूपेण जातशब्देन तद्वस्तु प्रत्याय्यते, अन्येन कृतशब्देन॥


text:
प्रजातन्त्रम्
प्रजातन्त्रम् ( ( शृणु) /ˈprədʒɑːtɑːntrəm/) (आङ्ग्ल: Democracy, हिन्दी: प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र) इत्युक्ते प्रजायाः, प्रजया, प्रजायै च शासनम् [१] । प्रजातन्त्रशासने वस्तुतः प्रजा एव राजा भवति, अतः प्रजातन्त्रम् इत्युच्यते । अस्य प्रजातन्त्रस्य लोकतन्त्रं, स्वराज्यं, जनतन्त्रं, सङ्घः इत्यादीनि नामान्तराणि सन्ति । प्रजया निर्वाचिताः प्रतिनिधयः प्रजातन्त्रशासने प्रजाप्रतिनिधित्वेन कार्यं कुर्वन्ति [१] । तत्र प्रजा स्वमताधिकारेण लोकसभा-राज्यसभाप्रभृतिसंसदां निर्माणं करोति । अखिलमपि च शासन-निर्वहणयन्त्रं स्वयमेव रचयति । प्रजा एव प्रत्यक्षाप्रत्यक्षरीत्या निर्वाचनपद्धत्या, प्रातिनिधिसरण्या च शासनचक्रं संसृजति । प्रजा सर्वाङ्गसुन्दरशासनस्य, शासनविधानस्य च निर्माणं करोति ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
इदं प्रजातन्त्रशासनं कदा कथं वा प्रादुर्बभुव इति प्रश्नः निसर्गकया एव उदेति । पुरावृत्तानुशीलनेन ज्ञायते यत्, कालानुसारं, परिस्थित्यानुगुणं च नैकाः राजपद्धतयः प्रचलिताः । यथा – कुलीनतन्त्रं, क्रूरतन्त्रम्, अल्पजनतन्त्रं, मूर्खजनतन्त्रं, राज्यतन्त्रं, प्रजातन्त्रम् इत्यादीनि विविधानि राजतन्त्राणि यथासमयं प्रादूरभुवन् । एतासु शासनपद्धतिषु सर्वोत्कृष्टा प्रजातन्त्रपद्धतिः एव इत्यत्र न कस्यापि विप्रतिपत्तिः । प्रजातन्त्रपद्धतेः प्रादुर्भावः इटली-देशे एव समभवत् इति भूयसाम् इतिहासविदां सम्मतिः [२] । तत्र गेरबाल्डी-नामकः कश्चन महान् क्रान्तिकारी एव एतस्याः पद्धतेः आविष्कर्ता इति मन्यते । अपरः जनः तस्मिन् देशे एव जन्म अधरत, यस्य नाम भेजिनी आसीत् । गेरिबाल्डी इत्यस्यैव सः अनुगामी आसीत् इति तस्य प्रसिद्धिः । अतः प्रजातन्त्रपद्धत्याः प्रसवभूमिरिति इटली-देशस्य भूमिः इति सर्वैः अङ्गीकृतम् [२] ।
संस्कृतसाहित्ये प्रजातन्त्रम्[सम्पादयतु]
भारतीयसंस्कृतौ आदिकालात् “यथा राजा, तथा प्रजा” इति उक्तिः प्रचलिता अस्ति । परन्तु प्रजातन्त्रे स एव न्यायः विपरिततया कार्यं करोति । इदानीं तु “यथा प्रजा, तथा राजा” इति न्यायेन कार्यं चलति । प्रजातन्त्रशासनस्य तदैव साफल्यं भवितुं शक्नोति, यदा प्रजाः सुशिक्षताः शिष्टाः, धर्मपरायणाः, कर्तव्यनिष्ठिताः, परोपकारव्रताः, नीतिनिपुणाश्च स्युः नान्यथा ।
भारतीयशास्त्रानुशीलनेन ज्ञायते यत्, इयं पद्धतिः प्राचीनभारते अपि प्रचलिता आसीत् । ऋग्वेदे राज्ञः कृते प्रजातन्त्रानुसरणाय उपदेशः विद्यते –
विशस्त्वा सर्वा वाञ्छन्तु मा त्वद्राष्ट्रमधि भ्रशत् ॥१॥ ऋग्वेदस्य दशमस्य मण्डलस्य १७३ सूक्तस्य प्रथमा ऋचा
अर्थात्, सर्वाः प्रजाः त्वां कामयन्तां त्वदीयराष्ट्रञ्च प्रजातन्त्रमपि स्वराज्यसंवलितं भवेत् [३] ।
विशि प्रजायामेव राज्ञः प्रतिष्ठानं भवति । प्रजया निर्वाचितपद्धत्या राजा प्रतिष्ठापितः भवति इत्यर्थः ।
स्वराज्यं हि नाम राष्ट्रस्य परमोत्कर्षधारकं तत्त्वम् । सर्वेषां स्वराष्ट्रियप्रजानानां सम्मत्या प्रातिनिध्यविधया प्रवर्तितं यद्राज्यं तत्स्वराज्यपदेन व्यपदिश्यते । तादृशस्वराज्योपलब्ध्यर्थमेव जनैः प्रयतितव्यम् इति ऋग्वेदे अपि समुपदिष्टम् । वेदे स्वराज्यमहिमा वर्णनार्थम् एकम् अखिलं सूक्तमेव विद्यते, तत् हि स्वराज्यसूक्तमिति नाम्ना कथ्यते । अन्यत्रापि बहुत्र स्वराज्यगुणगरिमा अवलोक्यते -
यदजः प्रथमं संबभूव सह तत्स्वराज्यमियाय । यस्मान्नान्यत् परमस्ति भूतम् । इति ऋग् । [३]
कस्यापि राष्ट्रस्य कृते स्वराज्यसदृशम् अन्यत् महद्वैभवं नास्ति । एतेन ध्वन्यते प्रस्फुटं यत्, प्रजातन्त्रं शासनम् अपि तदेव उत्कृष्टं यत्स्वराज्यसंवलितं भवेत् ।
एषः प्रजातन्त्रप्रसङ्गः लौकिकसंस्कृतसाहित्येषु अपि दरीदृश्यते । पुरा यः कौटिल्यापरनामधेयः आचार्यचाणक्यः बभूव, तेन कूटनीतिधुरन्धरेण एकायत्तं नन्दवंशप्रशासनम् उच्छिद्य मौर्यकूलभूषणः चन्द्रगुप्तः राज्यसिंहासने प्रतिष्ठापितः । महान् राजनीतिज्ञः कौटिल्यः चन्द्रगुप्तस्य कृते साम्राज्यधुरं निर्वोढुम् अर्थशास्त्रनामकं लोकविश्रुतं राजनीतितन्त्रम् अरचयत् । तस्मिन् अर्थशास्त्रे प्रजातन्त्रपद्धतिम् अवलम्ब्यैव राज्यतन्त्रं सञ्चालयितव्यम् इति गहनतया सुनिपुणं प्रतिपादितम् ।
प्रजातन्त्रस्य लाक्षणिकता[सम्पादयतु]
प्रजातन्त्रस्य लाक्षणिकतायाः माध्यमेन प्रजातन्त्रस्य हार्दं ज्ञातुं शक्यते । प्रजातन्त्रस्य लक्षणानि अधो निर्दिष्टानि सन्ति । परन्तु एतत् प्रतिपादनं तु सामान्यान्वेषणस्य परिणाममेव । इतोऽपि अधिकानि लक्षणानि भवेयुः [१] । तेषु अतिसामान्यानि लक्षणानि अधो निर्दिष्टानि –
१. सीमितसर्वकारः
२. नागरिकाणाम् अधिकाराः
३. विधानसभा
४. निर्वाचनम्
५. राजकीयपक्षाः
६. व्यापारः
७. न्यायतन्त्रम्
८. सञ्चारमाध्यमानि
१. सीमितसर्वकारः :- प्रजातन्त्रस्य नियमाः पूर्वस्मात् एव निर्धारिताः भवन्ति । सामान्यतः ते नियमाः देशस्य संविधानत्वेन सर्वे अङ्गीकुर्वन्ति । सर्वकाराय, प्रजायै च नियमाः पूर्वस्मादेव निर्धारताः, अतः सर्वकारः, प्रजा च तेषां नियमानाम् अनुसरणं कर्तुं बद्धे भवतः । देशस्य संविधाने सर्वकारस्य कार्याणां, प्रजायाः अधिकाराणां च विस्तृततया प्रतिपादनं भवति [१] ।
२. नागरिकाणाम् अधिकाराः :- प्रजातन्त्रस्य हार्दत्वेन वैयक्तिकस्वतन्त्रता, समानता च परिगण्यते । अतः प्रजातन्त्रस्य सर्वेऽपि नागरिकाः समानाधिकारस्य, स्वातन्त्र्यस्य च अधिकारं प्राप्नुवन्ति । प्रजातन्त्रे सर्वकार-प्रजयोः मध्ये संविधानं मुख्यसन्धिः भवति [१] ।
३. विधायिका :- प्रजातन्त्रे नियमानां निर्माणं विधायिकायाः कार्यं भवति । तस्याः विधायिकायाः सदस्याः देशस्य जनैः निर्वाचिताः भवन्ति । ते निर्वाचिताः सदस्याः नियमनिर्माणप्रक्रियायां सक्रियरूपेण भागं वहन्ति । ते नियमविषये चर्चां, वादं, प्रतिवादं च कृत्वा नियमस्य सार्थकताम्, उपयोगितां च परीक्षन्ति । ततः सर्वेषाम् अनुमोदनानन्तरं नियमः सिद्धः भवति । न्यायप्रणाल्याः, कार्यान्वितप्रणाल्याः च नियमनं विधायिका एव करोति । प्रजातान्त्रिकदेशेषु सामान्यतया द्वे सदने भवतः । तयोः निम्नसदनं प्रजानाम्, उच्चसदनं राज्यानां च प्रतिनिधित्वं करोति । विधायिका नियमरचनायाः अतिरिक्तं सामान्यनीतिः, आर्थिकनीतिः, विदेशनीतिः इत्यादीनां नीतीनां रचनां करोति । चर्चायाः माध्यमेन सर्वकारस्य कार्याणां विवेचनं कृत्वा सर्वकारस्य कार्येषु नियन्त्रणं करोति [१] ।
४. निर्वाचनम् :- प्रजातन्त्रस्य संस्थासु निर्वाचिताः सदस्याः एव कार्यं कुर्वन्ति । ते निर्वाचिताः सदस्याः एव प्रजायाः प्रतिनिधित्वेन निर्णायान् स्वीकुर्वन्ति । एतः निर्वाचनप्रक्रिया प्रामाणिका भवेत् इति अनिवार्यम् । सामान्यतः १८ उत २१ वयसः आरभ्य देशस्य नागरिकः मतदानं कर्तुं प्रभवति । मतदानप्रक्रिया गुप्तप्रक्रिया भवति । निर्वाचनस्य आयोजनं सर्वकारेण सल्लग्नविभागः न करोति । अतः कोऽपि सर्वकारस्य व्यक्तिः उत अन्यः जनः निर्वाचनप्रक्रियां प्रभावितुम् असमर्थः । देशस्य संविधाने उल्लिखितानां नियमानाम् आधारेण स्वतन्त्रनिर्वाचनसंस्था निर्वाचनायोगः निर्वाचनस्य व्यवस्थां करोति [१] ।
५. राजकीयपक्षाः :- प्रजातन्त्रे विभिन्नाः पक्षाः स्वास्तित्वं धरन्ते । यद्यपि न कस्यापि देशस्य संविधाने पक्षाणाम् अस्तित्वविषये नियमाः उल्लिखिताः, तथापि प्रजातन्त्रस्य सुचारुसञ्चालने राजकीयपक्षाः मुख्यभूमिकां धरन्ते । यतो हि लोकतन्त्रं प्रतिनिधीनां माध्यमेन चलति । ते प्रतिनिधयः एकस्याः विचारधारायाः अनुगामिनः भवन्ति । तेषां विचारधारानुगुणं जनाः तेषां समर्थं कुर्वन्ति । एवं प्रजातन्त्रे पक्षाणाम् अस्तित्वं विद्यते । एतादृशाः पक्षाः असांविधानिकसंस्थाः भवन्ति [१] ।
६. व्यापारः :- सर्वकारस्य राज्यसञ्चालनस्य मुख्यशस्त्रत्वेन व्यापारस्य गणना भवति । यतो हि व्यापारस्य कृते संविधाने नियमाः सन्ति । तेषां नियमानुसारं सर्वकारः व्यापारस्य योजनां करोति । यन्त्रबाहुल्यस्य एतस्मिन् युगे व्यापारः सर्वेषु प्रजातन्त्रेषु विकासमानः अस्ति [१] ।
७. [[ न्यायतन्त्रम्]] :- प्रजातन्त्रे न्यायव्यवस्था प्रधानाङ्गं भवति । न्यायतन्त्रस्य कार्यं केवलं न्यायदानस्य न, अपि तु सांविधानिकनियमानाम् आधारेण सर्वकारस्य प्रजायाः च मध्ये सेतुनिर्माणस्य अपि अस्ति । सर्वकारस्य नीतयः, कार्यं च योग्यं नास्ति इति वक्तुं न्यायतन्त्रमेव सक्षमम् ।
८. सञ्चारमाध्यमानि :- समाचारपत्र-दूरदर्शन-दूरवाणी-आकाशवाणीनां विकासः सर्वकारस्य कार्यं भवति । अन्यानां दृश्य-श्राव्यसाधनानां विकासः अपि सर्वकारस्य दायित्वेषु अन्तर्भवति । देशाय सूचनादाने, नीतीनां प्रचारकार्ये, जनहितविज्ञापने सञ्चारमाध्यमानां बाहुल्येन उपयोगः भवति । आधुनिके काले निर्वाचनसम्बद्धाः सूचनाः सञ्चारमाध्यमेनैव भवन्ति । पक्षाः स्वप्रचारस्य माध्यमत्वेनापि एतस्य सञ्चारमाध्यमस्य बहुधा उपयोगं कुर्वन्ति [१] ।
सामान्यतः पक्षाः स्वविचाराणां, भावनानां, मतानां च उपस्थापनं पत्रकारस्य सम्मुखं कुर्वन्ति । एकः पक्षः स्वविचारं कथयति, ततः अन्यपक्षः उत्तरं, प्रतिक्रियां च ददाति । एवं पक्षयोः मध्ये सूचनायाः आदानप्रदानस्य माध्यमत्वेन सञ्चारमाध्यमं मुख्यम् अस्ति । सञ्चारमाध्यमेन पक्षस्य उत नेतुः प्रसिद्धिः भवेत् इति पक्षाणाम् उद्देशः भवति [४] ।
प्रजातन्त्रस्य प्रकारौ [५][सम्पादयतु]
प्रजातन्त्रस्य दौ प्रकारौ स्तः । तौ क्रमेण संसदीयप्रजातन्त्रम्, प्रमुखीयप्रजातन्त्रम् ।
संसदीयप्रजातन्त्रम्[सम्पादयतु]
संसदीयप्रजातन्त्रस्य अर्थः भवति यत्, देशे संसद् सर्वोच्चतां धरते इति । भारतं, ब्रिटेन्-देशः च संसदीयप्रजातन्त्रस्य उदाहरणे स्तः । प्रजया निर्वाचिताः सदस्याः संसदः माध्यमेन देशस्य प्रजायै निर्णयान् स्वीकुर्वन्ति [५] । एवं प्रजायाः आवश्यकताम् अवगम्यैव संसद्सदस्याः नियमानां रचनां कुर्वन्ति । संसदः सर्वोपरिता एव संसदः मुख्यलाक्षणिकता अस्ति । संसदीयप्रजातन्त्रे सामान्यतः सदनद्वयं भवति । ते सदने एव देशस्य नीतीनां, नियमानां, न्यायपद्धतीनां च निर्णयं कुरुतः । ते सदने क्रमेण निम्नसदनं, उच्चसदनम् इति प्रसिद्धम् । भारतगणराज्ये लोकसभा (निम्नसदनं), राज्यसभा (उच्चसदनं) च सदने स्तः [५] । एते सदने एव नियमसम्बद्धानां, विधेयकसम्बद्धानां, योजनासम्बद्धानां निर्णयानां कृते विचारं कुर्वन्ति । ततः सर्वसम्मत्या योग्यनियमादीनां सिद्धिः भवति । संसदीयप्रजातन्त्रे संविधानम् अतिशक्तिसम्पन्नं साधनं भवति [५] ।
प्रमुखीयप्रजातन्त्रम् [५][सम्पादयतु]
प्रमुखीयप्रजातन्त्रस्य प्रमुखोदाहरणं युनाईटेड् स्टेट्स् ऑफ् अमेरिका अस्ति । अमेरिका-देशे प्रमुखीयप्रजातन्त्रस्य उद्भवः अभवत् । १७८९ तमस्य वर्षस्य 'अप्रैल'-मासस्य त्रिंशत्तमे (३०/४/१७८९) दिनाङ्के एतस्य प्रमुखीयप्रजातन्त्रस्य आरम्भः अमेरिकादेशे अभवत् । प्रमुखीयप्रजातन्त्रे विधायिकायाः, व्यापारस्य, न्यायतन्त्रस्य च शाखाः भिन्नाः भवन्ति [५] । ताः परस्परं निर्भराः न भवन्ति । एकं तन्त्रम् अन्यतन्त्रस्य उपरि अङ्कुशं स्थापयित्वा अयोग्यनिर्णयान् अपाकर्तुं समर्थः भवति । अनेन कोऽपि सत्तायाः दुरूपयोगं कर्तुं न शक्नोति । एषः अङ्कुशस्य सिद्धान्तः “अङ्कुशस्य, समतुलतायाः च सिद्धान्तः” इति प्रसिद्धः [५] । प्रमुखीयप्रजातन्त्रे अपि न्यायतन्त्रं सर्वोपरि भवति । संसदः निर्मिताः नियमाः यदि संविधानयोग्याः न भवन्ति, तर्हि देशस्य न्यायतन्त्रं तान् नियमान् अपाकरोति [५] ।
भारतीयप्रजातन्त्रम् [६][सम्पादयतु]
भारतगणराज्यस्य स्वतन्त्रतायाः प्राग्वेव भारतीयसंविधानस्य निर्माणकार्यम् आरब्धम् आसीत् । तस्याः भारतीयसंविधाननिर्माणस्य प्रक्रियायाः मुख्यप्रकाशनं १९४८ तमस्य वर्षस्य 'फरवरी'-मासे अभवत् । ततः संसदि चर्चायाः माध्यमेन संविधाननिर्माणस्य कार्यम् आरब्धम् । ततः १९५० तमस्य वर्षस्य 'जनवरी'-मासस्य षड्विंशतितमे (२६/१/१९५०) दिनाङ्के संविधानस्य कार्यान्वयम् आरब्धम् । १९५० तमात् वर्षात् अद्यपर्यन्तं भारतीयसंसद् अनर्गलतया कार्यं कुर्वती अस्ति [६] । मध्ये १९७५ तमस्य वर्षस्य 'जून'-मासस्य पञ्चविंशतितमे (२५/६/१९७५) दिनाङ्के आपत्कालस्य कलङ्कः भारतस्य शासनव्यवस्थायाः उपरि आपतितः । तस्मिन् काले प्रजातन्त्रस्य दमनम् अभवत् [६] । परन्तु ततः १९७७ तमस्य वर्षस्य निर्वाचनमाध्यमेन प्रजातन्त्रस्य विजयः अभवत् । आपत्कालस्य क्रूरकालेन प्रजातन्त्रस्य नियमेषु परिवर्तनस्य आवश्यका प्रदर्शिता ।
१९८० वर्षपर्यन्तं भारतीयराजकीयक्षेत्रे प्रजातन्त्रस्य नियमानुसारं कार्यं भवति स्म । परन्तु प्रजातन्त्रस्य मूल्येषु न्यूनता सर्वैः अनुभूता [६] । राजकीयपक्षाणां नेतृत्वे नीतिमत्तायाः भावः शिथिलः अभवत् । अतः १९८९ तमस्य वर्षस्य निर्वाचने न कोऽपि पक्षः बहुमतं प्रापत् । यतो हि प्रजायाः मनसि नेतॄणां कृते भावः परिवर्तितः । भारतस्वतन्त्रायै क्रान्तिकारिणः एव स्वतन्त्रतानन्तरं देशस्य नेतारः अभवन् । तेन तेषां निष्ठायाः, देशभक्त्याः, जनहितस्य भावनायाः पूर्णचन्द्रः आसीत् । परन्तु शनैः शनैः पक्षवादस्य राजनीतौ देशात् अधिकः पक्षः इति भावे विकसिते सति प्रजातन्त्रस्य ह्रासः अभवत् । अतः १९८९ तमे वर्षे कोऽपि पक्षः बहुमतं न प्रापत्, येन त्रिशङ्कुसंसदः रचना अभवत् । अनेन भारतीयप्रजातन्त्रस्य राजनीतिक्षेत्रे अस्थिरतायाः कालः प्रारभत । सः कालः २०१४ तमस्य वर्षस्य निर्वाचनेन सह स्थगितः । एतावति काले भारतीयजनतापक्षः बहुमतेन शासनारूढः अभवत् । भारतीयानां मनसि शनैः शनैः प्रजातन्त्रं प्रति स्वाधिकारस्य बोधः उद्भवन् अस्ति ।
सम्बद्धाः ग्रन्थाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- https://www.dmoz.org/Society/Politics/Democracy/
- http://democracyfoundation.in/
- http://www.ruc.dk/demnetgov/
उद्धरणम्[सम्पादयतु]
- ↑ १.० १.१ १.२ १.३ १.४ १.५ १.६ १.७ १.८ १.९ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. १. उद्धरणे दोषः : Invalid
tag; name "प्रजातन्त्रम् १" defined multiple times with different content उद्धरणे दोषः : Invalid
tag; name "प्रजातन्त्रम् १" defined multiple times with different content उद्धरणे दोषः : Invalid
tag; name "प्रजातन्त्रम् १" defined multiple times with different content उद्धरणे दोषः : Invalid
tag; name "प्रजातन्त्रम् १" defined multiple times with different content उद्धरणे दोषः : Invalid
tag; name "प्रजातन्त्रम् १" defined multiple times with different content उद्धरणे दोषः : Invalid
tag; name "प्रजातन्त्रम् १" defined multiple times with different content उद्धरणे दोषः : Invalid
tag; name "प्रजातन्त्रम् १" defined multiple times with different content उद्धरणे दोषः : Invalid
tag; name "प्रजातन्त्रम् १" defined multiple times with different content उद्धरणे दोषः : Invalid
tag; name "प्रजातन्त्रम् १" defined multiple times with different content
- ↑ २.० २.१ चन्द्रधर वौटियाल (१९६२). बृहद् अनुवाद चन्द्रिका. मोतीलाल बनारसीदास. p. ९०५. ISBN ८१-२०८-२११४९.
- ↑ ३.० ३.१ ऋग्वेदः. विकिस्रोतः. https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%83. Retrieved २०/९/२०१४.
- ↑ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. १७.
- ↑ ५.० ५.१ ५.२ ५.३ ५.४ ५.५ ५.६ ५.७ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. १७. उद्धरणे दोषः : Invalid
tag; name "प्रजातन्त्रप्रकार" defined multiple times with different content उद्धरणे दोषः : Invalid
tag; name "प्रजातन्त्रप्रकार" defined multiple times with different content उद्धरणे दोषः : Invalid
tag; name "प्रजातन्त्रप्रकार" defined multiple times with different content उद्धरणे दोषः : Invalid
tag; name "प्रजातन्त्रप्रकार" defined multiple times with different content उद्धरणे दोषः : Invalid
tag; name "प्रजातन्त्रप्रकार" defined multiple times with different content उद्धरणे दोषः : Invalid
tag; name "प्रजातन्त्रप्रकार" defined multiple times with different content उद्धरणे दोषः : Invalid
tag; name "प्रजातन्त्रप्रकार" defined multiple times with different content
- ↑ ६.० ६.१ ६.२ ६.३ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. ३३. उद्धरणे दोषः : Invalid
tag; name "भारतीयप्रजातन्त्रं" defined multiple times with different content उद्धरणे दोषः : Invalid
tag; name "भारतीयप्रजातन्त्रं" defined multiple times with different content उद्धरणे दोषः : Invalid
tag; name "भारतीयप्रजातन्त्रं" defined multiple times with different content


text:
सर्वोत्तमा: भाषचालचालका: - Best Mobile Web Browsers
अन्तरजालस्य वर्धमानं आपणं दृष्ट्वा प्राय: बहव: सेवा प्रदातार: जालचालकं प्रस्तुवन्ति । जालचालकस्य वातायनसंस्करणम्, लिनक्ससंस्करणम् अथ च भाषसंस्करणम् इति त्रयं संस्करणं विद्यते । वातायने (संगणके) प्रयोक्तुं , लिनक्स उपरि (संगणके) प्रयोक्तु तथा च भाषयन्त्रे प्रयोक्तुं बहुविधा: जालचालका: उपस्थिता: सन्ति ।
भाषयन्त्रे जायमानस्य जालप्रयोगस्य सम्प्रति वर्धनं जातमस्ति अतएव बहव: जालचालका: भाषयन्त्राणां कृतपि विद्यन्ते । तेषु प्रमुखतमा: चालका: मया अत्र एकत्रीकृत्य प्रस्तूयते । भवन्त: स्व-स्व आवश्यकतानुसारम् एतान् तलपूरयन्तु ।
ओपेरा मिनी (Opera Mini Web Browser)
सम्प्रति ओपेरामिनी सर्वेषु भाषजालचालकेषु प्रमुखतम: अस्ति । अस्य बहुवैशिष्ट्यमस्ति । प्रायश: अस्य चालकस्य विषये बहव: जानन्ति अपि । बहव: प्रयुज्यन्ते अपि । किन्तु इदानीमपि बहव: सन्ति ये अस्य उपयोगं न कुर्वन्तु उत अस्मिन् विषये न जानन्ति । तेषां कृते अत्र अस्य तलपूर्तिश्रृंखला दीयते । श्रृंखलाया: उपरि नोदयित्वा तलपूरयतु । भाष यन्त्रे स्थापयतु अथ च जालचालनस्य आनन्दं स्वीकरोतु ।
ओपेरामिनी जालचालक: (Opera Mini Mobile Web Browser)
भाषचालकेषु अन्य: जालचालक:अस्ति बोल्ट इति जालचालक: । अस्य अपि महत् वैशिष्ट्यम् एव । अस्य गति: सम्यक् अस्ति किन्तु केचन् अवगुणा: अपि सन्ति । तथापि चालकेषु अस्यापि प्रमुखं स्थानम् अस्ति वैशिष्ट्यमपि । अध: दत्तश्रृंखलाया: उपरि नोदनं कृत्वा तलपूरयतु, भाषयन्त्रे स्थापयतु, अनुभवं स्वीकरोतु च ।
बोल्ट भाष जालचालक: (Bolt Mobile Web Browser)
चालकेषु अन्यतम: अस्ति यू.सी. चालक: । अहम् अस्य एवं प्रयोगं करोमि । अस्य वैशिष्ट्यम् अस्ति द्रुततलपूर्ति: । भवान् एतेन चालकेन साक्षात् संगणके जालचालनस्य आनन्दं प्राप्नोति ।
अध: नोदयित्वा तलपूरयतु भाषयन्त्रे स्थापयतु, आनन्दं स्वीकरोतु ।
यू.सी.भाष जालचालक: (U.C. Mobile Web Browser)


text:
३ कुल्माषपिण्डी-जातकम्
Technical Details
३. कुल्माषपिण्डी-जातकम्
चित्तप्रसादोद्गतं पात्रातिशयप्रतिपादितं च नाल्पकं नाम दानमस्ति विपाकमहत्त्वात्। तद्यथानुश्रूयते-
बोधिसत्त्वभूतः किलायं भगवान्कोशलाधिपतिर्बभूव। तस्योत्साहमन्त्रप्रभू [त्वशक्तिसम्पत्प्रभृतीनां प्रकर्षिणामपि राजगुणानां विभूतिमतिशिश्ये दैवसम्पद्गुणशोभा।
गुणास्तस्याधिकं रेजुर्दैवसमपद्विभूषणाः।
किरणा इव चन्द्रस्य शरदुन्मीलितश्रियः॥१॥
तत्याज दृप्तानपि तस्य शत्रून् रक्तेव रेमे तदपाश्रितेषु।
इत्यास तस्यान्यनराधिपेषु कोपप्रसादानुविधायिनी श्रीः॥२॥
धर्मात्मकत्वान्न च नाम तस्य परोपतापाशिवमास चेतः।
भृत्यानुरागस्तु तथा जजृम्भे द्विषत्सु लक्ष्मीर्न यथास्य रेमे॥३॥
सोऽनन्तरातीतां स्वजातिमनुसस्मार। तदनुस्मरणाच्च समुपजातसंवेगो विशेषवत्तरं श्रमणब्राह्मणकृपणवनीपकेभ्यः सुखहेतुनिदानं दानमदाच्छीलसंवरमनवरतं पुपोष पोषधनियमं च पर्वदिवसेषु समाददे। अभीक्ष्णं च राजा पर्षदि स्वस्मिंश्चान्तःपुरे पुण्यप्रभावोद्भावनाल्लोकं श्रेयसि नियोक्तुकामः प्रतीतहृदयो गाथाद्वयमिति नियतार्थं बभाषे-
न सुगतपरिचर्या विद्यते स्वल्पिकापि
प्रतनुफलविभूतिर्यच्छ्रुतं केवलं प्राक्।
तदिदमलवणायाः शुष्करूक्षारूणायाः
फलविभवमहत्त्वं पश्य कुल्माषपिण्ड्याः॥४॥
रथतुरगविचित्रं मत्तनागेन्द्रनीलं
बलमकृशमिदं मे मेदिनी केवला च।
बहु धनमनुरक्ता श्रीरुदाराश्च दाराः
फलसमुदयशोभां पश्य कुल्माषपिण्ड्याः॥५॥
तममात्या ब्राह्मणवृद्धाः पौरमुख्याश्च कौतूहलाधूर्णितमनसोऽपि न प्रसहन्ते स्म पर्यनुयोक्तुं किमभिसमीक्ष्य महाराजो गाथाद्वयमिदमभीक्ष्णं भाषत इति। अथ तस्य राज्ञो वाग्नित्यत्वादव्याहततरप्रणयप्रसरा देवी समुत्पन्नकौतूहला संकथाप्रस्तावागतं पर्षदि पर्यपृच्छदेनम्।
नियतमिति नरेन्द्र भाषसे हृदयगतां मुदमुद्गिरन्निव।
भवति मम कुतूहलाकुलं हृदयमिदं कथितेन तेन ते॥६॥
तदर्हति श्रोतुमयं जनो यदि प्रचक्ष्व तत्किं न्विति भाषसे नृप।
रहस्यमेवं च न कीर्त्यते क्वचित्प्रकाशमस्माच्च मयापि पृच्छ्यते॥७॥
अथ स राजा प्रीत्यभिस्निग्धया दृष्ट्या समभिवीक्ष्य देवीं स्मितप्रविकसितवदन उवाच-
अविभाव्य निमित्तार्थं श्रुत्वोद्गारमिमं मम।
न केवलं तवैवात्र कौतूहलचलं मनः॥८॥
समन्तमप्येतदमात्यमण्डलं कुतूहलाघूर्णितलोलमानसम्।
पुरं च सान्तःपुरमत्र तेन मे निशम्यतां येन मयैवमुच्यते॥९॥
सुप्तप्रबुद्ध इव जातिमनुस्मरामि
यस्यामिहैव नगरे भृतकोऽहमासम्।
शीलान्वितोऽपि धनमात्रसमुच्छ्रितेभ्यः
कर्माभिराधनसमर्जितदीनवृत्तिः॥१०॥
सोऽहं भृतिं परिभवश्रमदैन्यशालां
त्राणाशयात्स्वयमवृत्तिभयाद्विविक्षुः।
भिक्षार्थिनश्च चतुरः श्रमणानपश्यं
वश्येन्द्रियाननुगतानिव भिक्षुलक्ष्म्या॥११॥
तेभ्यः प्रसादमृदुना मनसा प्रणम्य
कुल्माषमात्रकमदां प्रयतः स्वगेहे।
तस्याङ्करोदय इवैष यदन्यराज-
चूडाप्रभाश्चरणरेणुषु मे निषक्ताः॥१२॥
तदेतदभिसन्धाय मयैवं देवि कथ्यते।
पुण्येन च लभे तृप्तिमर्हतां दर्शनेन च॥१३॥
अथ सा देवी प्रहर्षविस्मयविशालाक्षी सबहुमानमुदीक्षमाणा राजानमित्युवाच। उपपन्नरूपः पुण्यानामयमेवंविधो विपाकाभ्युदयविशेषः। पुण्यफलप्रत्यक्षिणश्च महाराजस्य यदयं पुण्येष्वादरः। तदेवमेव पापप्रवृत्तिविमुखः पितेव प्रजानां सम्यक्परिपालनसुमुखः पुण्यगणार्जनाभिमुखः।
यशःश्रिया दानसमृद्धया ज्वलन्प्रतिष्ठिताज्ञः प्रतिराजमूर्धसु।
समीरणाकुञ्चितसागराम्वरां चिरं महीं धर्मनयेन पालय॥१४॥
राजोवाच-किं ह्येतद्देवि न स्यात्?
सोऽहं तमेव पुनराश्रयितुं यतिष्ये
श्रेयःपथं समभिलक्षितरम्यचिह्नम्।
लोकः प्रदित्सति हि दानफलं निशम्य
दास्याम्यहं किमिति नात्मगतं निशम्य॥१५॥
अथ स राजा देवीं देवीमिव श्रिया ज्वलन्तीमभिस्निग्धमवेक्ष्य श्रीसम्पत्तिहेतुकुतूहलहृदयः पुनरुवाच-
चन्द्रलेखेव ताराणां स्त्रीणां मध्ये विराजसे।
अकृथाः किं नु कल्याणि! कर्मातिमधुरोदयम्॥१६॥
देव्युवाच-अस्ति देव किञ्चिदहमपि पूर्वजन्मवृत्तिं समनुस्मरामीति। कथय कथयेदानीमिति च सादरं राज्ञा पर्यनुयुक्तोवाच-
बाल्येऽनुभूतमिव तत्समनुस्मरामि
दासी सती यदहमुद्धृतभक्तमेकम्।
क्षीणास्रवाय मुनये विनयेन दत्त्वा
सुप्तेव तत्र समवापमिह प्रबोधम्॥१७॥
एतत्स्मरामि कुशलं नरदेव ! येन
त्वन्नाथतामुपगतास्मि समं पृथिव्या।
क्षीणास्रवेषु न कृतं तनु नाम किञ्चि-
दित्युक्तवानसि यथैव मुनिस्तथैव॥१८॥
अथ स राजा पुण्यफलप्रदर्शनात्पुण्येषु समुत्पादितबहुमानामभिप्रसन्नमनसं पर्षदं विस्मयैकाग्रामवेत्य नियतमीदृशं किञ्चित्समनुशशास-
अल्पस्यापि शुभस्य विस्तरमिमं दृष्ट्वा विपाकश्रियः
स्यात्को नाम न दानशीलविधिना पुण्यक्रियातत्परः।
नैव द्रष्टुमपि क्षमः स पुरुषः पर्याप्तवित्तोऽपि सन्
यः कार्पण्यतमिस्रयावृतमतिर्नाप्नोति दानैर्यशः॥१९॥
त्यक्तव्यं विवशेन यन्न च तथा कस्मैचिदर्थाय यत्
तन्न्यायेन धनं त्यजन्यदि गुणं कञ्चित्समुद्भावयेत्।
कोऽसौ तत्र भजेत मत्सरपथं जानन्गुणानां रसं
प्रीत्याद्या विविधाश्च कीर्त्यनुसृता दानप्रतिष्ठागुणाः॥२०॥
दानं नाम महानिधानमनुगं चौराद्यसाधारणं
दानं मत्सरलोभदोषरजसः प्रक्षालनं चेतसः।
संसाराध्वपरिश्रमापनयनं दानं सुखं वाहनं
दानं नैकसुखोपधानसुमुखं सन्मित्रमात्यन्तिकम्॥२१॥
विभवसमुदयं वा दीप्तमाज्ञागुणं वा
त्रिदशपुरनिवासं रूपशोभागुणं वा।
यदभिलषति सर्वं तत्समाप्नोति दाना-
दिति परिगणितार्थः को न दानानि दद्यात्॥२२॥
सारादानं दानमाहुर्धनानामैश्वर्याणां दानमाहुर्निदानम्।
दानं श्रीमत्सज्जनत्वावदानं बाल्यप्रज्ञैः पांसुदानं सुदानम्॥२३॥
अथ सा पर्षत्तस्य राज्ञस्तद्ग्राहकं वचनं सबहुमानमभिनन्द्य प्रदानादिप्रतिपत्त्यभिमुखी बभूव।
तदेवं चित्तप्रसादोद्गतं पात्रातिशयप्रतिपादितं च नाल्पकं नाम दानमस्ति विपाकमहत्त्वादिति प्रसन्नचित्तेनानुत्तरे पुण्यक्षेत्र आर्यसंघे दानं ददता परा प्रीतिरुत्पादयितव्या। अदूरे ममाप्येवंविधा अतो विशिष्टतराश्च सम्पत्तय इति।
इति कुल्माषपिण्डी-जातकं तृतीयम्।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
सार्वधातुकमपित्॥ १।२।४
पदच्छेदः॥
सार्वधातुकम् ११ अपित् १।१ ५ ङित् १।१ १
समासः॥
प् इत् यस्य सः पित्, बहुव्रीहिः। न पित् अपित्, नञ्तत्पुरुषः।
अर्थः॥
अपित् सार्वधातुकं ङिद्वत् भवति।
उदाहरणम्॥
कुरुतः, कुर्वन्ति। चिनुतः, चिन्वन्ति।
काशिका-वृत्तिः
सार्वधातुकम् अपित् १।२।४
सार्वधातुकं यदपित् तन् ङिद्वद् भवति। कुरुतः। कुर्वन्ति। चिनुतः। चिन्वन्ति। सार्वधतुकम् इति किम्? कर्ता। कर्तुम्। कर्तव्यम्। अपितिति किम्? करोति। करोषि। करोमि।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
सार्वधातुकमपित् ५०२, १।२।४
अपित्सार्वधातुकं ङिद्वत्। शृणुतः॥
न्यासः
सार्वधातुकमपित्। , १।२।४
"अपित्" इति। किमयं प्रसज्यप्रतिषेधः? उत पर्युदासः? किञ्चात्र?
पूर्वस्मिन् पक्षे लोडुत्तमपुरुषस्यैकवचनस्य "आडुत्तमस्य पिच्च" ३।४।९२
इत्याटि पिति कृते तुदानीत्यत्राड्()विकरणाकारयोः पिदपितोरेकादेशः परं प्रति "अन्तादिवच्च" ६।१।८२
इत्यादिद्भावात् पिद्ग्रहणेन गृह्रते इति पित्त्वम् , पित्त्वे च सत्यपिदिति ङित्त्वप्रतिषेधः स्यात्, ततश्च धातोर्गुणः प्रसज्येत। इतरत्र तु पक्षे "च्यवन्ते, प्लवन्ते" इत्यत्र शबन्तादेशाकारयोः पिदपितोर्य एकादेशस्तस्य पितोऽन्यत्वात् ङित्त्वमपाद्येत, ततश्च धातोर्गुणो न प्राप्नोति?
पितोऽन्यत्वं त्वेकादेशस्य सर्वं प्रत्यादिवत्त्वात् परग्रहणेन ग्रहणात्, उच्यते,यथेच्छसि तथैवास्तु, उभयथाप्यदोषः। पूर्वत्र तावददोषः; यस्मादपितोरेव तुदानीत्यत्रैकादेशः, न पिदपितोः। तथा हि-- "आडुत्तमस्य पिच्च" ३।४।९२
लोडुत्तमपुरुषस्यैव पित्त्वं विधीयते, न त्वाटः। इतरत्राप्यदोषः, यस्मादपिदित्यनेन सार्वधातुकं विशिष्यते-- पितोऽन्यत् सार्वधातुकमपिदिति। न चान्तशब्दाकारः सार्वधातुकम्, किं तर्हि?
तदेकदेशः। यच्चात्र सार्वधातुकं न च तेन सहैकादेशः, येन सहैकादेशो न च तत्सार्वधातुकम्;तेन यद्यप्ययमेकादेशः पितोऽन्यः; तथापि सार्वधातुकं न भवतीति तत्कुतो ङित्त्वस्य प्रसङ्गः?
अथ वा भवतु ङित्तवम्, सत्यपि तस्य ङित्त्वे तस्मिन् नास्ति गुणाभावप्रसङ्गः?
यस्मात् "वार्णादाङ्गं बलीयः" (व्या।प।३९) इति वचनादेशाद्धि प्रागेव "च्यवन्ते, प्लवन्ते" इत्यत्र गुणेन भवितव्यम्।
"कुरुतः" इति। ततो ङित्त्वे सति विकरणस्य गुणो न भवति। करोतेरस्य "अत उत् सार्वधातुके" ६।४।१३०
इत्युत्त्वं भवति। तत्र हि "गमहन" ६।४।९८
इत्यादिसूत्रात् क्ङितीत्यनुवर्तते॥


text:
सूत्रम्
गेहे कः॥ ३।१।१४४
काशिका-वृत्तिः
गेहे कः ३।१।१४४
ग्रहेर् धातोः कप्रत्ययो भवति गेहे कर्तरि। गृहं वेश्म। तात्स्थ्यात् दाराश्च। गृह्णन्ति इति गृहाः दाराः। गृहाणि वेश्मानि।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
गेहे कः ७९२, ३।१।१४४
गेहे कर्तरि ग्रहेः कः स्यात्। गृहम्॥
न्यासः
गेहे कः। , ३।१।१४४
"गेहे कत्र्तरि" इति। एतेन "गेहे" इति प्रत्ययार्थस्य कर्त्तुरुपाधिरयम्, न तूपपदमिति दर्शयति। एतच्चा()आपत्यादौ गृहपतिशब्दपाठाद्विज्ञायते। "तात्स्थ्याद्दाराश्च" इति। गेहमिति प्रकृतेन सम्बन्धः। एतेन गौणेऽपि गेहे प्रत्ययो भवतीत्याचष्टे। एतच्च तन्त्रेण गेहशब्दस्य द्वितीयस्योच्चारणाल्लभ्यते। "गृहम्िति। ग्रह्रादिना ६।१।१६
सम्प्रसारणम्॥
बाल-मनोरमा
गेहे कः ७२३, ३।१।१४४
गेहे कः। "विभाषा ग्रहः" इत्यस्यापवादः। गृहमिति। "ग्रहिज्ये"ति संप्रसारणं, पूर्वरूपं च॥ ननु "गृहा दारा" इति कथम्, गेहे कर्तर्येव वाच्ये कप्रत्ययविधानादित्यत आह-- तात्स्थ्यादिति। गृहशब्दो गेहस्थे लाक्षणिक इति भावः। गृहा दारा इति। "दारेष्वपि गृहाः" इत्यमरः।
तत्त्व-बोधिनी
गेहे कः ६०३, ३।१।१४४
गेहे कः। गेह इति प्त्ययार्थस्य कर्तुर्विशेषणं, नोपपदम्, "गृहपतिना संयुक्ते ञ्यः" इति निर्देशादित्यभिप्रेत्याह--- गेहे कर्तरीति। एतत्सूत्रं तु शक्यम कर्तुम्। गृहू ग्रहणे इति भ्वादेरिगुपधलक्षमे कप्रत्यये कृते गृहशब्दस्य सिद्धेः। तात्स्थ्यादिति। भवति हि तात्स्थ्यात्ताच्छब्द्यम्। "मञ्चाः क्रोशन्ती" त्यादौ मञ्चशब्देन पुरुषा अपि व्यपदिश्यन्ते। एवं च गृहशब्दो वेश्मनि मुख्यो, दारेषु त्वौपचारिक इत्यर्थः। अत्रेदमवधेयम्-- गृहशब्दोऽयमद्र्धर्चादित्वादुभयलिङ्गः। तत्र नपुंसकलिङ्गोऽभिधेयवचनः पुँल्लिङ्गस्तु बहुवचनान्त एव। "गृहाः पुंसि च भूस्त्र्येवे"त्यमरोक्तेरिति।


text:
सूत्रम्
चटकाया ऐरक्॥ ४।१।१२८
काशिका-वृत्तिः
चटकाया ऐरक् ४।१।१२८
चटकायाः अपत्ये ऐरक् प्रत्ययो भवति। चाटकैरः। चटकाच् च इति वक्तव्यम्। चटकस्य अपत्यं चाटकैरः। स्त्रियाम् अपत्ये लुग् वक्तव्यः। चटकाया अपत्यं स्त्री चटका।
न्यासः
चटकाया ऐरक्। , ४।१।१२८
"चटकाया अपत्यं स्त्री चटका" इति। "लुक् तद्धितलुकि" १।२।४९
इति लुकि कृते पुनष्टाप् कत्र्तव्यः। पुंल्लिङ्गादपि स्त्रियामिष्यत एव लुक्। एवम् "चटकादैरक्" इत्येतत् सूत्रमासीत्, इदानीं प्रमादाच्च "चटकायाः" इति पाठः॥
बाल-मनोरमा
चटकाया ऐरक् १११८, ४।१।१२८
चटकायाः। चटकाशब्दादपत्ये ऐरक्()प्रत्ययः स्यादित्यर्थः। ननु स्त्रीलिङ्गनिर्देशात्पुंलिङ्गान्न स्यादित्यत आह--चटकादिति। सूत्रे "चटकाया" इत्यपनीय "चटका"दिति वाच्यमित्यर्थः। तर्हि स्त्रीलिङ्गान्न स्यादत आह--लिङ्गेति।
स्त्रिया अपीति। स्त्रीलिङ्गादप्यैरगित्यर्थः। तयोरिति। चटकस्य चटकायटाश्चेत्यर्थः। ननु चटकेति कथं, जातित्वान्ङीष्प्रसङ्गादित्यत आह--अजादित्वादिति।


text:
सूत्रम्
सुवास्त्वादिभ्योऽण्॥ ४।२।७६
काशिका-वृत्तिः
सुवास्त्वादिभ्यो ऽण् ४।२।७७
सुबास्तु इत्येवम् आदिभ्यः अण् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः। अञ उवर्णान्तलक्षणस्य कूपलक्षणस्य च अपवादः। सुवास्तोः अदूरभवं नगरं सौवास्तवम्। वार्णवम्। अण्ग्रहणं नद्यां मतुपो बाधनार्थम्। सौवास्तवी नदी। सुवास्तु। वर्णु। भण्डु। खण्डु। सेचालिन्। कर्पूरिन्। शिखण्दिन्। गर्त। कर्कश। शटीकर्ण। कृष्ण। कर्क। कर्ङ्कधू मती। गोह्य। अहिसक्थ। वृत्।
न्यासः
सुवास्त्वादिभ्योऽण्। , ४।२।७६
"उवर्मान्तलक्षणस्य" इत्यादि। य उवर्णान्तास्तेभ्यः "ओरञ्" ४।२।७०
इति प्राप्तस्याञोऽपवादः। शेषेभ्यश्च "बह्वचः कूपेषु" ४।२।७२
इत्यादिना प्राप्तस्य कूपलक्षण्स्य। अथाण्ग्रहणं किमर्थम्, सुबास्त्वादिभ्यो यताविहितमेवोच्येत। पुनर्वचनं यो विहितो न च प्राप्नोति तदर्तं विज्ञायते। अणेव च विहितो न प्राप्नोति; अपवादेन बाधित्वा।अथ स भविष्यीत्यत आह-- "अण्ग्रहणम्" इत्यादि। असति ह्रण्ग्रहणे "मध्येऽपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते नोत्तरान्" (व्या।प।१०) इति नदीमतुपा सह सम्प्रसारणायां परत्वान्नदीपमतुप् स्यात्। अणो ग्रहणादणेव भवति। तस्मान्मतुपो बाधनार्थण्ग्रहणम्॥
बाल-मनोरमा
सुवास्त्वादिभ्योऽण् १२७०, ४।२।७६
सुवास्त्वादिभ्योऽण्। अञ इति। "ओर"ञित्यस्यापवाद इत्यर्थः। सौवास्तवमिति। अणि ओर्गुणः। वार्णवमिति। वर्णोरदूरभवमित्यर्थः। ननु "ओर"ञित्येव सिद्धे पुनर्विधिसामथ्र्यादेव तदननुवृत्तौ अणि सिद्धे पुनरण्ग्रहणं व्यर्थमित्यत आह--अण्ग्रहणमिति।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
चुटू॥ १।३।७
पदच्छेदः॥
चुटू १।२ प्रत्ययस्य ६।१ ६ आदिः १।१ ५ उपदेशे ७।१ २ इत् १।१ २
समासः॥
चुश्च टुश्च चुटू, इतरेतरद्वन्द्वः
अर्थः॥
उपदेशे प्रत्ययस्य आदी वचर्ग-टवर्गौ इत्संज्ञकौ भवतः
उदाहरणम्॥
कौञ्जायन्यः। ब्राह्मणाः। शाण्डिक्यः। टवर्गः - वाचा। कुरुचरी, मन्द्रचरी। उपराजः, मन्दुरजः। आन्नः॥
काशिका-वृत्तिः
दुटू १।३।७
चवर्गटवर्गौ प्रत्ययस्यादी इत्सञ्जौ भवतः। गोत्रे कुञ्जाऽदिभ्यश्च्फः ४।१।९८
कौञ्जायनः। छस्य ईयादेशं वक्ष्यति। जस् ब्राह्मणाः झस्य अन्ताऽदेशं वक्ष्यति। शण्डिकाऽदिभ्यो ञ्यः ४।३।९२
शाण्डिक्यः। तवर्गः, चरेष्टः ३।२।१६
कुरुचरी, मद्रचरी। ठस्य इकादेशं वक्ष्यति। सप्तम्यां जनेर् डः ३।२।९७
उपसरजः, मन्दुरजः। ढस्य एयादेशं वक्ष्यति। अन्नाण्णं ४।४।८५
आन्नः। पृथग्योगकरणम् अस्य विधेरनित्यत्वज्ञापनार्थम्। तेन वित्तश्चुञ्चुप्चणपौ ५।२।२६
केशचुञ्चुः, केशचणः। अवात् कुटारच् च ५।२।३०
, नते नासिकायाः संज्ञायां टिटञ्नाट्ज्भ्रटचः ५।२।३१
अवटीतः। आदिः इत्येव। कर्मणि घटो ऽठच् ५।२।३५
कर्मठः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
चुटू १२९, १।३।७
प्रत्ययाद्यौ चुटू इतौ स्तः॥
न्यासः
चुटू। , १।३।७
"कौञ्जायन्यः" इति। च्फञन्तात् "व्रातच्फञोरस्त्रियाम्" ५।३।११३
इति स्वार्थे ञ्यः। "छस्येयादेशं वक्ष्यति" इति। इत्संज्ञापवादम्। "शाण्डिक्यः" इति। "शण्डिकादिभ्यो ञ्यः" ४।३।९२
इति शण्डिकोऽभिजनोऽस्येत्यर्थे ञ्यः, तत्र हि "सोऽस्याभिजनः" इति वत्र्तते। "मन्दुरजः"इति। "ङयापोः संज्ञाच्छन्दसोर्बहुलम्" ६।३।६२
इति मन्दूराशब्दस्य ह्यस्वत्वम्। "अन्नाण्णः- आन्नः" इति। "अन्नं लब्धा" इत्य्रथे णः।
तत्र हि "धनगणं लब्धा" ४।४।८४
इत्यतो लब्धेत्यनुवत्र्तते। अथ किमर्थं पृथग्योगः
क्रियते, "चुटुषाः प्रत्ययस्य" इत्येक एव योगः क्रियतामित्यत आह-- "पृथग्योगकरणम्" इत्यादि। "तेन वित्तः" ५।२।२६
इत्यादिनाऽस्य विधेरनित्यत्वज्ञापनस्य प्रयोजनं
दर्शयति॥
बाल-मनोरमा
चुटू १८८, १।३।७
देवदत्तहन्तृंहतन्यायस्तु नात्र प्रवर्तत इति स्वादिसन्धौ मनोरथ इत्यत्र प्रञ्चितम्। राम जस् इति स्थिते--चुटू। "उपदेशेऽजनुनासिक इत्" इत्यतः "इ" दित्यनुवर्तते। तच्च द्विवचनान्ततया विपरिणम्यते। "आदिर्ञिटुडवः" इत्यत "आदि"ग्रहणमनुवर्त्त्य द्विवचनान्ततया विपरिणम्यते। "षः प्रत्ययस्ये"त्यनुवर्तते। तदाह--प्रत्ययाद्यावित्यादिना। इति जस्येति। इत्संज्ञायां तस्य लोप" इति लोपः। जकारस्तु जसश्शीत्यादौ शसो निवृत्त्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
चुटू १५७, १।३।७
युटू। "आदिर्ञिटुडवः" इत्यत "आदिः," "षः प्रत्ययस्य" इत्यतः "प्रत्ययस्ये"ति चानुवर्तते, तदाह-प्रत्ययाद्याविति। प्रत्ययाद्यविति किम्?। वाचाटः। "तेन वित्तश्चुञ्चुप्चणपौ" इत्यत्र प्रत्ययादौ यकारो लुप्तनिर्दिष्टस्तेन चस्य नेत्संज्ञेति वक्ष्यति।


text:
सूत्रम्
उपसर्या काल्या प्रजने॥ ३।१।१०४
काशिका-वृत्तिः
उपसर्या काल्या प्रजने ३।१।१०४
उपसर्या इति निपात्यते काल्या चेत् प्रजने भवति। उपपूर्वात् सर्तेः यत् प्रत्ययः। प्रप्तकाला काल्या। प्रजनः प्रजननं, प्रथमगर्भग्रहणम्। गर्भग्रहणे प्रप्तकाला। उपसर्या गौः। उपसर्या वडवा। काल्या प्रजने इति किम्? उपसार्या शरदि मधुरा।
न्यासः
उपसर्या काल्या प्रजने। , ३।१।१०४
"प्राप्तकाला काल्या" इति। "तदस्य प्राप्तस्य" ५।१।१०३
इत्यनुवत्र्तमाने "कालाद्यत्" ५।१।१०६
इति यत्। प्रजननम् = प्रजनः, भावे घञ्, "जनिवध्योश्च" ७।३।३५
इति वृद्धिप्रतिषेधः। "उपसार्या" इति। उपसंक्रमणीत्येत्यर्थः।
बाल-मनोरमा
उपसर्या काल्या प्रजने ६७३, ३।१।१०४
उपसर्या। प्रजननं प्रजनः = गर्भग्रहणम्। भावे घञ्। "जनिवध्योश्चे"ति वृद्धिनिषेधः। कालः प्राप्तोऽस्याः काल्या। "तदस्य प्राप्त"मित्यनुवर्तमाने "कालाद्य"दिति यत्। चेदित्यध्याहार्यम्। तदाह-- गर्भग्रहणे प्राप्तकाला चेदिति। गर्भग्रहणे प्राप्तकाला स्त्रीपशुव्यक्तिर्विवक्षिता चेदुपसर्या इति निपात्यते इत्यर्थः। उपपूर्वात् सृधातोर्यदिति फलितम्। ण्यतोऽपवादः।
तत्त्व-बोधिनी
उपसर्या काल्या प्रजने ५५९, ३।१।१०४
उपसर्या। उपपूर्वात्सरतेः सर्तेर्वा यन्निपात्यते। कालः प्राप्तोऽस्याः काल्या। "तदस्य प्राप्त"मिति वर्तमाने "कालाद्यत्" इति यत्। प्रजननं प्रजनो = गर्भग्रहणम्। भावे घञ्। "जनिवध्योश्च" इति वृद्धिनिषेधः। उपसार्येति। कर्मणि ण्यत्। कर्तरि यदिति। "तयोरेव" इति भावे प्राप्ते कर्तरि यन्निपात्यत इति भावः।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
तसौ मत्वर्थे॥ १।४।१९
पदच्छेदः॥
तसौ १।२ मत्वर्थे ७।१ भम् १।१ १८
काशिका-वृत्तिः
तसौ मत्वर्थे १।४।१९
भम् इति वर्तते। तकारान्तं सकारान्तं शब्दरूपं मत्वर्थे प्रत्यये परतो भसंज्ञं भवति। उदश्वित्वान् घोषः। विद्युत्वान् बलाहकः। सकारान्तम् पयस्वी। यशस्वी। तसौ इति किम्? तक्षवान् ग्रामः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
तसौ मत्वर्थे ११८९, १।४।१९
तान्तसान्तौ भसंज्ञौ स्तो मत्वर्थे प्रत्यये परे। गरुत्मान्। वसोः संप्रसारणं। विदुष्मान्। (गुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्टः)। शुक्लो गुणोऽस्यास्तीति शुक्लः पटः। कृष्णः॥
न्यासः
तसौ मत्वर्थे। , १।४।१९
"तसौ" इति वर्णग्रहणम्। न च वर्णमात्रान्मत्वर्थीय सम्भति, अतः सामथ्र्यात् तदन्तविधिर्विज्ञायत इत्याह-- "तकारान्तम्" इत्यादि। "मत्वर्थे प्रत्यये" इति व्यधिकरणे पदे; षष्ठीसमासः। मतोरर्थो मत्वर्थ इति, तत्र यो वत्र्तते प्रत्ययस्तस्मिन्नित्यर्थः। अथ वा- समानाधिकरणे पदे, मतुशब्देन साहचर्यान्मतुप्सहचरितार्थ उच्यते-- णतुबर्थो यस्य तस्मिन्, न तु यस्मिन्निति मत्वर्थे प्रत्यय इति।
अर्थग्रहणं कमतुपोऽन्यत्रापि यथा स्यात्; इतरथा हि मतावित्युच्यमाने मतावेव स्यात्; नान्येषु। मत्वर्थग्रहणे क्रियमाणे मतुपि न स्यात्; तस्यार्थविशेषणत्वात्। विशेषणस्य च कार्येण सम्बन्धानुपपत्तेः। न हि चित्रगुरानीयतामित्युक्ते विशेषणभूता गावोऽडप्यानीयन्ते, नैष दोषः; विशेषमपि क्वचित् कार्ये विशिष्यते, यथा हि-- देवदत्तशालाया ब्राआहृणा आनीयन्तामित्युक्ते देवदत्तः शालायां विशेषणभूतो यदि ब्राआहृणो भवति तदा सोऽप्यानीयत एव। "उद()इआत्वान" इति। भत्वात् पदसंज्ञाभावे जश्त्वं सिध्यति। "झयः" ८।२।१०
इति वत्वम्, "उगिदचाम्" ७।१।७०
इति नुम्, "अत्वसन्तस्य चाधातोः" ६।४।१४
इति दीर्घः। "पयस्वी, यशस्वी" इति। "अस्मायामेधारुआजो विनिः" ५।२।१२०
भत्वाद्रुत्वं न भवति। "इन्दरन्पूषार्यम्णां सौ" ६।४।१२
इत्यनुवत्र्तमाने "सौ च" ६।४।१३
इत्यनेन दीर्घः॥
बाल-मनोरमा
तसौ मत्वर्थे १८७१, १।४।१९
ननु विद्वच्छब्दान्मतुपि यजादिस्वादिपरकत्वाऽभावेन भत्वाऽभावात् "वसोः संप्रसारण"मिति करथं संप्रसारणमित्यत आह--तसौ मत्वर्थे। मत्वर्थप्रत्ययाक्षिप्तप्रातिपदिकविशेषणत्वात्तदन्तविधिमभिप्रेत्याह-तान्तसान्ताविति। तकारसकारान्तावित्यर्थः।
गुणवचनेभ्य इति वार्तिकमिदम्, गुणे गुणवति च ये प्रसिद्धाः शुक्लादिशब्दास्त एव गृह्रन्ते, नतु रूपादिशब्दा अपि।तेन "रूपं वस्त्र"मित्यादि न भवति। अत्र यद्वक्तव्यं तदध्वरमीमांसाकौतूहले अरुणाधिकरणे प्रपञ्चितमस्माभिः।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २७१
वेदशाखादिकीर्तनम्[सम्पाद्यताम्]
पुष्कर उवाच
सर्वानुग्राहका मन्त्राश्चतुर्वर्गप्रसाधकाः ।
ऋगथर्व तथा साम यजुः संख्या तु लक्षकं ।। २७१.१ ।।
भेदः साङ्ख्यायनश्चैक आश्वलायनो द्वितीयकः ।
शतानि दश मन्त्राणां ब्राह्मणा द्विसहस्रकं ।। २७१.२ ।।
ऋग्वेदो हि प्रमाणेन स्मृतो द्वैपायनादिभिः ।
एकोनद्विसहस्रन्तु मन्त्राणआं यजुषस्तथा ।। २७१.३ ।।
शतानि दश विप्राणां षड़शीतिश्च शारिबकाः ।
काणअवमाध्यन्दिनी संज्ञा कठी माध्यकठीतथा ।। २७१.४ ।।
मैत्रायणी च संज्ञा च तैत्तिरीयाभिधानिका ।
वैशम्पायनिकेत्याद्याः शाखा यजुषि संस्थिताः ।। २७१.५ ।।
साम्नः कौथुमसंज्ञैका द्वितीयाथर्वणायनी ।
गानान्यपि च तत्वारि वेद आरण्यकन्तथा ।। २७१.६ ।।
उक्था ऊहचतुर्थश्च मन्त्रा नवसहस्रकाः ।
सचतुःशतकाश्चैव ब्ह्मसङ्घटकाः स्मृताः ।। २७१.७ ।।
पञ्चविंशतिरेवात्र साममान् प्रकीर्त्तितं ।
सुमन्तुर्जाजलिश्चैव श्लोकायनिरथर्व्वके ।। २७१.८ ।।
शौनकः पिप्पलादश्च मुञ्जकेशादयोऽपरे ।
मन्त्राणामयुतं षष्टशतञेचोपनिषच्छतं ।। २७१.९ ।।
व्यासरूपी स भगवान् शाखाभेदाद्यकारयत् ।
शाखाबेदादयो विष्णुरितिहासः पुराणकं ।। २७१.१० ।।
प्राप्य व्यासात् पुराणादि सूतो वै लोमहर्षणः ।
सुमतिश्चाग्निवर्च्चाश्च मित्रयुः शिंशपायनः ।। २७१.११ ।।
कृतव्रतोथ सावर्णिः षट़शिष्यास्तस्य चाभवन्।
शांशपायनादयश्चक्रुः१ पुराणानान्तु संहिताः ।। २७१.१२ ।।
ब्राह्मादीनि पुराणानि हरिविद्या दशाष्ट च ।
महापुराणे ह्याग्नेये विद्यारूपो हरिः त्थितः ।। २७१.१३ ।।
सप्रपञ्चो निष्प्रपञ्चो मूर्त्तामुर्त्तस्वरूपधृक् ।
तं ज्ञात्वाभ्यर्च्च्य संस्तूय भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् ।। २७१.१४ ।।
विष्णुर्जिष्णुर्भविष्णुश्च अग्निसूर्य्यादिरूपवान् ।
अग्निरूपेण देवादेर्मुखं विष्णुः परा गतिः ।। २७१.१५ ।।
वेदेषु सपुराणेषु यज्ञमूर्त्तिश्च गीयते ।
आग्नेयाख्यं पुराणन्तु रूपं विष्णोर्महत्तरं ।। २७१.१६ ।।
आग्नेयाख्यपुराणस्य कर्त्ता श्रोता जनार्दनः ।
तस्मात्पुराणमाग्नेयं सर्ववेदमयं महत् ।। २७२.१७ ।।
सर्वविद्यामयं पुण्यं सर्वज्ञानमयं वरम्२ ।
सर्वात्म हरिरूपं हि पठतां श्रृण्वतां नृणां ।। २७२.१८ ।।
विद्यार्थिनाञअच विद्यादमर्थिनां श्रीधनप्रदम्३ ।
राज्यर्थिनां राज्यदञ्च धर्म्मदं धर्मकामिनाम् ।। २७२.१९ ।।
स्वर्गार्थिना स्वर्गदञ्च पुत्रदं पुत्रकामिनां ।
गवादिकामिनाङ्गोदं ग्रामदं ग्रामकामिनां ।। २७२.२० ।।
कामार्थिनां कामदञ्च सर्वसौभाग्यसम्पदम् ।
गुणकीर्त्तिप्रदं नॄणां जयदञ्जयकामिनाम् ।। २७२.२१ ।।
सर्वेप्सूनां सर्वदन्तु मुक्तिदं मुक्तिकामिनां ।
पापघ्नं पापाकर्तॄणामाग्नेयं हि पुराणकम् ।। २७२.२२ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये वेदशाखादिकीर्त्तनं नाम एकसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।


text:
सूत्रम्
फलेग्रहिरात्मम्भरिश्च॥ ३।२।२६
काशिका-वृत्तिः
फलेग्रहिरात्मम्भरिश् च ३।२।२६
फलेग्रहिः आत्मम्भरिः इत्येतौ शब्दौ निपात्येते। फलशब्दस्य उपपदस्य एकारान्तत्वम् इन्प्रत्ययश्च ग्रहेर् निपात्यते। फलानि गृह्णाति इति फलेग्रहिर् वृक्षः। आत्मशब्दस्य उपपदस्य मुमागम इन्प्रत्ययश्च भृञो निपात्यते। आत्मानं बिभर्ति आत्मम्भरिः। अनुक्तसमुच्चयार्थश्चकारः। कुक्षिम्भरिः। उदरम्भरिः।
न्यासः
फलेग्रहिरात्मम्भरिश्च। , ३।२।२६
बाल-मनोरमा
फलेग्रहिरात्मम्भरिश्च ७५३, ३।२।२६
फलेघिः। ग्रहेरिन्निति। नतु "गृहू ग्रहणे" इति ऋदुपधादित्यर्थः। मुमागम इति। आत्मन्शब्दस्य नलोपे कृते अकारादुपरि मुमित्यर्थः। चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थ इति मत्वा आह-- चात्कुक्षम्भरिरिति। भाष्ये तु "भृञः कुक्ष्यात्मनोर्मुम् चेति वक्तव्य"मिति स्थितम्
। "स्यादवन्ध्यः फलेग्रहिः" इति वृक्षपर्याये अमरः। "उभावात्मम्भरिः कुक्षिम्भरिः स्वोदरपूरके" इति विशेष्यनिघ्नवर्गे। उदरम्भरिशब्दं समर्थयितुमाह-- चान्द्रास्त्विति।
तत्त्व-बोधिनी
फलेग्रहिरात्मम्भरिश्च ६२८, ३।२।२६
कुक्षिम्भरिरिति। एवं च "गिरिस्तु कनकाचलः, कति न सन्ति चाश्मव्रजाः, किटिस्तु धरणीधरः,कति न सन्ति भूदारकाः। मरुत्तु मलयानिलः, कति न सन्ति झञ्झानिलाः,प्रभुस्तु विबुधाश्रयः, कति न सन्ति कुक्षिम्भराः"इति केषांचित्प्रयोगः प्रामादिक एव।


text:
॥ सूर्यमंडलाष्टकं ॥
अथ सूर्यमण्डलाष्टकम्
नमः सवित्रे जगदेकचक्षुषे । जगत्प्रसूती स्थिति नाश हेतवे ।
त्रयीमयाय त्रिगुणात्म धारिणे । विरञ्चि नारायण शङ्करात्मन् ॥ १॥
यन्मण्डलं दीप्तिकरं विशालं । रत्नप्रभं तीव्रमनादि रूपम् ।
दारिद्र्य दुखक्षयकारणं च । पुनातु मां तत्सवितुर्वरेण्यम् ॥ २॥
यन्मण्डलं देव गणैः सुपूजितं । विप्रैः स्तुतं भावनमुक्ति कोविदम् ।
तं देवदेवं प्रणमामि सूर्यं । पुनातु मां तत्सवितुर्वरेण्यम् ॥ ३॥
यन्मण्डलं ज्ञान घनं त्वगम्यं । त्रैलोक्य पूज्यं त्रिगुणात्म रूपम् ।
समस्त तेजोमय दिव्यरूपं । पुनातु मां तत्सवितुर्वरेण्यम् ॥ ४॥
यन्मण्डलं गुढ़मति प्रबोधं । धर्मस्य वृद्धिं कुरुते जनानाम् ।
यत्सर्व पाप क्षयकारणं च । पुनातु मां तत्सवितुर्वरेण्यम् ॥ ५॥
यन्मण्डलं व्याधि विनाश दक्षं । यदृग्यजुः सामसु सम्प्रगीतम् ।
प्रकाशितं येन भूर्भुवः स्वः । पुनातु मां तत्सवितुर्वरेण्यम् ॥ ६॥
यन्मण्डलं वेदविदो वदन्ति । गायन्ति यच्चारण सिद्ध सङ्घाः ।
यद्योगिनो योगजुषां च सङ्घाः । पुनातु मां तत्सवितुर्वरेण्यम् ॥ ७॥
यन्मण्डलं सर्वजनेषु पूजितं । ज्योतिश्चकुर्यादिह मर्त्यलोके ।
यत्कालकल्प क्षयकारणं च । पुनातु मां तत्सवितुर्वरेण्यम् ॥ ८॥
यन्मण्डलं विश्वसृजं प्रसीदमुत्पत्तिरक्षा प्रलय प्रगल्भम् ।
यस्मिञ्जगत्संहरतेऽखिलं च । पुनातु मां तत्सवितुर्वरेण्यम् ॥ ९॥
यन्मण्डलं सर्वगतस्य विष्णोरात्मा । परं धाम विशुद्धतत्त्वम् ।
सूक्ष्मान्तरैर्योगपथानुगम्ये । पुनातु मां तत्सवितुर्वरेण्यम् ॥ १०॥
यन्मण्डलं वेदविदो विदन्ति । गायन्ति तच्चारणसिद्ध सङ्घाः ।
यन्मण्डलं वेदविदो स्मरन्ति । पुनातु मां तत्सवितुर्वरेण्यम् ॥ ११॥
यन्मण्डलं वेदविदोपगीतं । यद्योगिनां योग पथानुगम्यम् ।
तत्सर्व वेदं प्रणमामि सूर्यं । पुनातु मां तत्सवितुर्वरेण्यम् ॥ १२॥
The metre structure of each shloka is:
11 - 11 . --
11 - 11 .. ---
where the numbers indicate the number of syllables
and the dashes the relative pause required; a rather
straightforward metre.
Also note the recurring `tatsaviturvareNyam' of
the gAyatri mantra; this is after all a hymn to the Sun!
Encoded and proofread by Girish Beeharry
BACK TO TOP
% Text title : sUryama.nDalAShTakaM
% File name : sUrya8.itx
% itxtitle : sUryamaNDalAShTakam
% engtitle : sUryama.nDalAShTakam
% Category : aShTaka, navagraha
% Location : doc_z_misc_navagraha
% Sublocation : navagraha
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Latest update : November 1, 2010
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
घृतम्
घृतम् अपि सस्यजन्यः आहारः न, अपि तु प्राणिजन्यः आहारः । घृतम् आङ्ग्लभाषायां Ghee इति उच्यते । प्राचीनात् कालात् अपि घृतम् आहारत्वेन तथैव औषधत्वेन अपि अत्यन्तं महत्त्वयुक्तम् । भारतीये भोजने घृतस्य अभिगारं विना भोजनस्य आरम्भः एव न भवति स्म । इदानीम् अपि विशेषदिनेषु सः क्रमः अस्ति एव । सर्वविधानां भक्ष्याणां रुचिवर्धकम् अस्ति घृतम् । “ऋणं कृत्वा घृतं पिबेत्” इति उक्तिः एव घृतस्य महत्त्वं ज्ञापयति । आरोग्यशास्त्रे अपि घृतस्य विशिष्टं स्थानम् अस्ति ।
भोजनारम्भे घृतान्नस्वीकरणाभ्यास: भारतीयानाम् । घृतनिर्मित-मधुरपदार्थ: कस्य वा जिह्वालौल्यं न जनयति । ओषधीयगुणेन घृतं वातपित्तशामकं, वीर्यकरं, स्वरदायकं च भवति । घृतेषु गोघृतस्य श्रेष्ठता वर्णिता -‘गव्य: सर्पि: सर्पिषाम्’ (हिततमम्) (च.सू.26) इति । घृतस्य ओषधीयगुणविषये चरक: एवं ब्रवीति - घृतं पित्तानिलहरं रसशुक्रौजसां हितम् ।
- निर्वापणं मृदुकरं स्वरवर्णप्रसादनम् । (च. सू. 23)
- स्मृतिबुद्ध्यग्निशुक्रौज: कफमेदोविवर्धनम् ।
- सर्वस्नेहोत्तमं सर्पिर्मधुरं रसपाकयो: ॥ (च. सू. 27) इति ।
स्नेहनद्रव्येषु (तैलघृतादिषु) घृतम् उत्कृष्टं भवति । यत: क्षीरं घृतरूपेण यावत् परिणमते तन्मध्ये तस्य बहुसंस्कारा: भवन्ति । तैलानां न तथा । अत उक्तम् -
- नान्य: स्नेहस्तथा कञ्चित् संस्कारमनुवर्तते ।
- यथा सर्पिरत: सर्पि: सर्वस्नेहोत्तमं मतम् ॥ (च.नि.1) इति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य घृतस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
स्नेहद्रव्येषु एव घृतम् अत्युत्तमम् । घृतस्य रुचिः मधुरा । शीतगुणयुक्तं, जठराग्निम् उद्दीपयति च । घृतं शरीरस्य सप्तसु धातुषु अन्नधातोः वर्धकम् । विधेः अनुसारं (क्रमानुगुणम्) घृतम् उपयुज्यते चेत् महान् लाभः भवति ।
- “स्नेहानाम् उत्तमं शीतं वयसः स्थापनं परम् ।
- सहस्रवीर्यं विधिभिः घृतं कर्म सहस्रकृत् ॥“ (वाग्भट.सू.५)
- १. घृतं स्निग्धगुणयुक्तम् इति कारणात् वातं शमयति ।
- २. घृतं जठराग्निम् उद्दीपयति । तेन शरीरस्य रोगांशाः सर्वे दग्धाः भवन्ति ।
- ३. घृतं मज्जाधातोः पोषकम् । तस्मात् कारणात् मस्तिष्कसम्बद्धेषु रोगेषु घृतेन निर्मितानाम् औषधानाम् उपयोगः अत्यन्तं हितकरः ।
- ४. घृतं मदम्, अपस्मारं, मूर्छारोगं च शमयित्वा मेधाशक्तिं, प्रज्ञाशक्तिं च वर्धयति ।
- ५. घृतं वार्धक्यम् अवरुणद्धि । (Antioxidant)
- ६. शरीरे लेपनार्थं नूतनं घृतम् उत्तमम् । पुरातनं घृतम् (न्यूनातिन्यूनम् एकवर्षं यावत् पुरातनं स्यात्) औषधत्वेन केवलम् उपयुज्यते ।
- ७. बालानां महान् ज्वरः अस्ति चेत् शिरसः मध्यभागे घृतं लेपितं चेत् ज्वरबाधा न्यूना भवति ।
- ८. बहुभ्यः दिनेभ्यः शिरोवेदना बाधते चेत् नासिकायां ४-६ बिन्दुः यावत् घृतस्य स्थापनेन शिरोवेदना न्यूना भवति ।
- ९. शतधौतं घृतं दहनेन जातानां व्रणानां परमम् औषधम् । (शतवारं जलेन प्रक्षालितं घृतं – शतधौतं घृतम्)
- १०. उदरस्य वातसमस्यायाः रामबाणं घृतम् ।
- ११. आहारेषु प्रथमम् एव घृतस्य उपयोगः करणीयः । अतः एव भोजनस्य आरम्भे एव अभिघारकरणस्य पद्धतिः अस्ति ।
- १२. घृतनिर्मितं भक्ष्यं, पायसं वा भोजनस्य आरम्भे एव सेवनीयम् ।
- १३. भोजनस्य मध्यभागे वा अन्ते वा सेवितं घृतं जाड्यम्, अजीर्णम्, आमांशं च जनयति । (आमांश नाम आधुनिकायां परिभाषायां कोलेस्ट्राल् इति उच्यते ।
- १४. कांस्यस्य पात्रे दशाधिकेभ्यः दिनेभ्यः विद्यमानं घृतं न उपयोक्तव्यम् ।
- १५. राजक्षये रोगे (क्षयरोगः), आमांशरोगे, ज्वरस्य प्राथमिकायाम् अवस्थायाम्, अजीर्णस्य अवस्थायां च घृतस्य उपयोगः न करणीयः ।
- १६. बालाः, वृद्धाः, कफप्रधानप्रकृतियुक्ताः, मद्यपानिनः च घृतस्य उपयोगं न कुर्युः ।


text:
नागानन्दम्
श्रीहर्षेण रचितेषु त्रिषु नाटकेषु अन्यतमं विद्यते नागानन्दम् । रत्नावली प्रियदर्शिका च तेन रचिते अन्ये नाटके । एते द्वे नाटिका इत्येतस्मिन् उपरूपकप्रकारे अन्तर्भूते स्तः । नागानन्दं नाट्यशास्त्रपरिभाषया 'नाटक'प्रकारे अन्तर्भूतम् अस्ति । अस्य नाटकस्य स्वरूपं पृष्ठभूमिका च अन्ययोः नाटिकयोः भिन्नम् एव विद्यते । इदं गम्भीरवातावरणयुक्तं नाटकम् । अस्मिन् पञ्च अङ्काः सन्ति । अस्य कथावस्तु बौद्धमूलकथातः स्वीकृतमस्ति । जीमूतवाहननामकस्य बोधिसत्त्वस्य आत्माहुतिः एव अस्य विषयः । इयं कथा बृहत्कथायां दृश्यते । नाटकस्य प्रथमाङ्कत्रये जीमूतवाहन-मलयवत्योः प्रेमवृत्तान्तः चित्रितः अस्ति । अन्तिमाङ्कद्वये नायकस्य स्वार्थत्यागस्य अतिशयता चित्रिता अस्ति । आदिमाङ्कत्रये शृङ्गाररसः, अन्तिमाङ्कद्वये त्यागवीररसयोः पोषणं दृश्यते ।
अन्तर्विषयाः
- १ कथावस्तु
- २ वस्तुविन्यासः
- ३ रसपरिपोषणम्
- ४ पात्ररचना
- ५ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
कथावस्तु[सम्पादयतु]
’नागानन्दम्’ नाटकस्य प्रस्तावनायां कथावस्तोः मूलस्य विषये वदन् श्रीहर्षः अपूर्ववस्तुरचनालङ्कृतं विद्याधरजातकप्रतिनिबद्धं नागानन्दं नाम नाटकं कृतम् इत्युक्त्वा एतस्य मूलं विद्याधरजातकम् इति स्पष्टतया सूचितवान् अस्ति ।
पैशाचीभाषाया रचिता गुणाढ्यस्य बृहत्कथा इत्यस्याः कथासङ्ग्रहेऽपि जीमूतवाहनस्य कथा स्यात् । बृहत्कथा इदानीं न लभ्यते चेदपि क्षेमेन्द्रस्य बृहत्कथामञ्जर्यां जीमूतवाहनस्य कथा लभ्यते । इदानीम् अध्ययनदृष्ट्या कथासरित्सागरस्य, बृहत्कथामञ्जर्याः जीमूतवाहनस्य कथा एव मूलम् इति गृहीत्वा साम्यतायाः भिन्नतायाः च विचारः कृतः अस्ति ।
मूलकथायाः नाटकस्य च समानांशाः[सम्पादयतु]
- १. मित्रावसुः स्वस्य अनुजां मलयवतीं जीमूतवाहनाय प्रददाति ।
- २. गरुडः परितापेन अग्निप्रवेशकरणार्थं निश्चयं करोति ।
- ३.गरुडः जीमूतवाहनस्य पुनरुज्जीवनात् पूर्वं गच्छति ।
- ४. अमृतवर्षणेन नागानां पुनरुज्जीवनम् ।
- ५. मातङ्गनामकस्य शत्रोः उल्लेखः ।
मूलकथायाः, नाटकस्य च भेदाः[सम्पादयतु]
नाटकस्य प्रथमाङ्कद्वयस्य कथा मूले नास्ति । जीमूतवाहनः स्वस्य मित्रेण आत्रेयेन सह आश्रमं संस्थापयितुं प्रशस्तस्थानस्य अन्वेषणं करोति । मलयपर्वते स्थानस्य चयनं भवति । गौरीमन्दिरात् मधुरसङ्गीतध्वनिः श्रूयते । एताः प्रथमाङ्कस्य घटनाः । द्वितीये दृश्ये गौरीमन्दिरे मलयवत्याः, तस्याः सखीनाञ्च सम्भाषणद्वारा जीमूतवाहनः ज्ञातवान् यत् मलयवत्याः पतिः विद्याधरचक्रवर्तिः भविष्यति इति स्वप्ने गौरीदेव्या वरदानं कृतम् इति । आत्रेयस्य अनुरोधेन जीमूतवाहनः मन्दिरं प्रविश्य मलयवत्याः सख्या सह सम्भाषणं करोति । तदा मलयवतीम् आह्वातुं कश्चन तपस्वी तत्र आगच्छति । सः जीमूतवाहनं दृष्ट्वा एषः विद्याधरचक्रवर्तिः भविष्यति इति भविष्यं वदति । मूलकथायाम् एताः घटनाः न सन्ति ।
द्वितीयाङ्कस्य द्वितीये दृश्ये जीमूतवाहनः स्वप्ने मलयवत्याः उपवेशनस्य स्थानं दृष्ट्वा स्थानस्य अन्वेषणं कृत्वा अप्राप्य चित्रे स्वप्नं रचयन् भवति । तावता मलयवत्याः अग्रजः आगत्य पितुः आज्ञानुसारम् अनुजायाः विवाहस्य प्रस्तावं विज्ञापयति । सा स्वस्य प्रिया मलयवती इति अज्ञात्वा सः निराकरणं करोति । इदं रहस्येन ज्ञातवती मलयवती आत्महत्यायाः यत्नं करोति । सख्याः चीत्कारेण तत्र नायकः आगत्य तस्याः रक्षणं करोति । विवाहः निश्चितः भवति ।
तृतीयाङ्के सम्पूर्णतया नाटककर्त्रोः प्रतिभायाः कल्पना । मूलकथायां विद्यमाना विनुता-कद्रूसोदर्योः कथा अत्र नास्ति ।
चतुर्थाङ्कस्य प्रथमदृश्ये विद्यमानः रक्तवस्त्रस्य वृत्तान्तः मूले नास्ति । नाटके मित्रावसोः द्वारा गरुड- वासुक्योः सन्धानस्य विषयः नायकेन ज्ञायते । पितुः आह्वानकारणात् नायकम् एकाकिनं समुद्रतीरे त्यक्त्वा शङ्खचूडस्य आगमनात् पूर्वं मित्रावसुः गच्छति ।
पञ्चमे अङ्के जीमूतवाहनस्य चूडारत्नम् आकाशात् तस्य पितुः चरणौ पतति । मूलावृत्तिषु एतद् मलयवत्याः पार्श्वे पतति । अनन्तरं सा तद् श्वश्रू-श्वशुरयोः कृते दर्शयति । नाटके नायकस्य पिता शङ्खचूडेन पुत्रस्य दुरवस्थां श्रृत्वा तम् अनुसृत्य मलयपर्वतस्य शिखरं गच्छति । अत्र स्वस्य मरणात् पूर्वं नायकः गरुडाय उपदेशं ददाति ।
आहत्य नाटकस्य प्रथमाङ्कत्रयस्य विशेषसंयोजनस्य उद्देशः श्रृङ्गारहास्यसन्निवेशानाम् आनयनमेव । सर्वत्र जीमूतवाहनस्य स्वार्थत्यागः दृश्यते । मलयवत्याः विषये अगाधप्रीतिः, मातापित्रोः विषये गौरवादरश्च यद्यपि आसन् तथापि परोपकरणावसरे अन्ये विषयाः तं न बाधन्ते स्म । आत्मार्पणं स्वार्थत्यागश्च तस्य सहजस्वभावः आसीत् ।
वस्तुविन्यासः[सम्पादयतु]
नागानन्दनाटके स्तरद्वयं द्रष्टुं शक्यते । आदिमाङ्कत्रये शृङ्गाररसस्य पोषणम्, जीमूतवाहनस्य निःस्वार्थता, सेवायाः च दर्शनं भवति । अन्ते अङ्कद्वये गरुड-नागयोः सन्धिः, जीमूतवाहनः गरुडस्य आहाराय भवति इत्यत्र त्यागवीररसयोः पोषणमस्ति ।
निवेशनस्य अन्वेषणम्[सम्पादयतु]
मातापित्रोः वानप्रस्थस्वीकरणसमये जीमूतवाहनः अपि राज्यभारं मन्त्रिभ्यः दत्त्वा वनम् आगच्छति । आत्रेयेन सह जीमूतवाहनः मलयपर्वतम् आरुह्य तत्रत्यं सुन्दरं परिसरं दृष्ट्वा तदेव निवेशनाय प्रशस्तस्थानम् इति निर्णयति ।
प्रथममिलनम्[सम्पादयतु]
प्रथामाङ्कस्य द्वितीये दृश्ये गौरीमन्दिरतः श्रूयमाणात् मनोहरगीतात् आकृष्टौ आत्रेय-जीमूतवाहनौ तत्र गत्वा रहस्येन पश्यतः । सुन्दरी काचित् सख्या सह सम्भाषणं करोति स्म । तेन तस्याः स्वप्नवृत्तान्तः एताभ्यां ज्ञायते यद् तस्याः स्वप्ने गौरीदेवी दर्शनं दत्त्वा 'विद्याधरचक्रवर्ती भवत्याः पाणीग्रहणं करिष्यति' इति उक्तवती आसीत् इति । तदा आत्रेयः अनुक्षणं तस्याः पुरतः गत्वा ‘एषः एव सः वरः’ इति जीमूतवाहनं दर्शयति । एवं तयोः प्रथममिलनं भवति ।
विरहाभिव्यक्तिः[सम्पादयतु]
द्वितीयाङ्कस्य आरम्भे चतुरिका, मनोहरिका इति मलयवत्याः सखीद्वयस्य सम्भाषणाद्वारा ज्ञायते यद् अनुजायाः विवाहस्य प्रस्तावनां कर्तुं यः विश्वावसुः जीमूतवाहनस्य समीपे गतवान् सः इतोऽपि न प्रत्यागतवान् । मलयवती विरहपीडिता अस्ति इति ।
अग्रिमे दृश्ये जीमूतवाहनस्यापि विरहवेदना द्रष्टुं शक्यते । एतन्मध्ये एव मित्रावसु-जीमूतवाहनयोः सम्भाषणं प्रचलति । स्वस्य प्रिया तस्य अनुजा एव इति अज्ञात्वा जीमूतवाहनः ‘न शक्यते अन्यत्र प्रवृत्तं चित्तम् अत्र प्रवर्तयितुम्’ इति वदति । इदं वचनं रहस्येन श्रुतवती मलयवती निराशतया आत्महत्यायाः यत्नं करोति ।
आत्महत्याप्रयत्नः रक्षणञ्च[सम्पादयतु]
दुःखं सोढुम् अशक्ता मलयवती आत्महत्यायाः यत्नं यदा करोति तदा तस्याः सखी चतुरिका रक्षणार्थं चीत्कारं करोति । तदा जीमूतवाहनः एव आगत्य कण्ठे विद्यमानं लतापाशं क्षिप्त्वा तस्याः हस्तं गृह्णाति । चतुरिकाद्वारा सर्वं ज्ञात्वा आत्रेयः जीमूतवाहनेन लिखितं चित्रं दर्शयति । द्वयोः अपि भ्रमः निर्गच्छति । ज्येष्ठानाम् अङ्गीकारं स्वीकृत्य विवाहः निर्वर्त्यते ।
दम्पत्योः मधुचन्द्रः[सम्पादयतु]
तृतीयाङ्कस्य द्वितीये दृश्ये परिवारजनैः सह नवविवाहितौ दम्पती सन्तोषेण भवतः । ततः केनापि कारणेन आत्रेय-चतुरिकादयः सर्वे ततः गच्छन्ति । तदा दम्पत्योः एकान्तः लभ्यते । जीमूतवाहनः मलयवतीम् उद्दिश्य अयि मुखमिदं मुग्धे सत्यं समं कमलेन ते, मधु मधुकरः किं वैतस्मिन् पिबन्न विभाव्यते इति यदा वदति तदा सा लज्जया अन्यत्र पश्यति ।
एकान्तभङ्गः नूतनः आयामः च[सम्पादयतु]
मित्रावसोः आगमनेन तयोः एकान्तभङ्गः भवति । जीमूतवाहनस्य राज्यं मतङ्गः वशीकृतवान् अस्ति इति विषयं मित्रावसुः उक्त्वा तदर्थं प्रतिकारः करणीयः इत्यपि सूचयति । किन्तु जीमूतवाहनः तस्य कोपशमनाय तं लतागृहं नीत्वा स्वस्य परोपकारभावस्य दर्शनं कारयति । अग्रिमस्य आत्मत्यागस्य सम्बन्धः एवं कल्प्यते ।
गरुड-नागयोः सन्धेः वृत्तान्तः[सम्पादयतु]
जीमूतवाहनः मित्रावसुना सह समुद्रतीरं प्रति विहारार्थं यदा आगच्छति तदा तत्र नागानाम् अस्थिराशिं दृष्ट्वा किम् एतद् इति पृच्छति । तदा मित्रावसुः गरुड-नागयोः सन्धेः वृत्तान्तं वदति । गरुडः पाताळात् यथेष्टनागान् स्वीकृत्य खादति स्म । अतः नागानां राजा वासुकिः सन्धिं कृतवान् यद् प्रतिदिनमपि एकैकः नागः समुद्रतीरम् आगत्य गरुडस्य आहारः भवेत् इति । अतः एषः अस्थिराशिः वर्धमानः अस्ति इति वृत्तान्तं श्रृत्वा जीवदयासागरस्य जीमूतवाहनस्य मनसि आघातः भवति । मम प्राणत्यागेन कस्यचित् नागस्य रक्षणं करणीयम् इति सः चिन्तयन् भवति ।
जीमूतवाहनस्य आत्मसमर्पणम्[सम्पादयतु]
एतस्य चिन्तनानुसारमेव तेन अवसरः प्राप्यते । मित्रावसोः गमनानन्तरं ‘हे पुत्र ! अद्य भवतः मरणं कथं पश्यामि ?’ इति चीत्कारं श्रुत्वा जीमूतवाहनः तत्र द्रष्टुं गच्छति । तदा ज्ञायते यद् तस्मिन् दिने वृद्धायाः कस्याश्चित् नागिन्याः एकमात्रपुत्रेण शङ्खचूडेन गरूडस्य आहारत्वेन गन्तव्यमास्ति इति । वध्यशिलां गच्छन्तं पुत्रं दृष्ट्वा माता मूर्छिता जाता । शङ्खचूडस्य स्थाने स्वयम् आत्मार्पणं कर्तुम् इष्ट्वा जीमूतवाहनः यदा शङ्खचूडः पूजार्थं गतवान् भवति तदा स्वयं रक्तवस्त्रं धृत्वा वधास्थाने उपविश्य गरुडस्य आहारः भवति ।
जीमूतवाहनस्य मरणवार्ता[सम्पादयतु]
पञ्चमाङ्कस्य आरम्भे जीमूतवाहनः समुद्रतीरतः नागतवान् इति मित्रावसोः गृहजनानां च आतङ्कः भवति । तावता आर्द्रमांसलेपितचूडामणिः कश्चित् आकाशात् जीमूतकेतोः पादे पतति । ततः जीमूतवाहनस्य मरणवार्ता श्रुता । तस्य मातापितरौ मलयवती सर्वे अग्निप्रवेशार्थं सज्जाः भवन्ति ।
जीमूतवाहनस्य पुनरुज्जीवनं, नागानाम् आनन्दः च[सम्पादयतु]
भक्षणसमयेऽपि आनन्देन स्थितवन्तं व्यक्तिं दृष्ट्वा गरुडः आश्चर्यम् अनुभवति । शङ्खचूडेन सः विद्याधरचक्रवर्ती जीमूतवाहनः इति ज्ञात्वा सः लज्जया आत्मत्यागं कर्तुं सज्जः भवति । किन्तु इतोऽपि जीववान् जीमूतवाहनः तं निवारयति ।
तावता जीमूतवाहनस्य गृहजनाः सर्वे तत्र मिलिताः भवन्ति । तस्य मातापितरौ अपि यदा अग्निप्रवेशार्थं सज्जाः भवन्ति तदा मलयवती गौरीदेवीं पृच्छति दौर्भाग्यवत्याः मम कारणतः भवती अपि असत्यम् उक्तवती इव अभवत् किल ? इति । तदा माता प्रत्यक्षा भूत्वा अहं कथम् असत्यं वदेयम् ? इत्युक्त्वा जीमूतवाहनं स्पृष्ट्वा, जलं सम्प्रोक्ष्य, आशीर्वादं करोति । सः उत्थाय उपविशति । विद्याधरचक्रवर्ती इत्येतां पदवीम् अपि दयपालयति । गरुडः अमृतवर्षणेन सर्वान् नागान् पुनः उज्जीवयति ।
रसपरिपोषणम्[सम्पादयतु]
अत्र प्रारम्भाङ्कत्रये श्रृङ्गाररसः प्रधानः अस्ति । अन्तिमे अङ्कद्वये करुणरसः प्रधानः अस्ति । तथापि एतौ उभौ रसौ अपि अस्मिन् नाटके प्रधानौ न स्तः । नाटकस्य अन्ते लभ्यमाना वीररसस्य पोषणार्थम् एतौ रसौ स्तः ।
केवलं युद्धकरणेन वीररसस्य उत्पत्तिः भवति इति नास्ति । दयया, दाने, त्यागे यः पराकाष्ठतां दर्शयति सः अपि वीरः एव इति दशरूपकेन अङ्गीकृतमस्ति । अन्यजीवस्य रक्षणार्थं स्वस्य देहस्य बलिदानं तु त्यागस्य उत्कृष्टस्थितिः । गरुडः चञ्चूद्वारा वारं वारं विध्यति चेदपि प्रसन्नभावेन जीवत्यागः त्यागस्य भव्यतां दर्शयति ।
पात्ररचना[सम्पादयतु]
अस्मिन् नाटके १९ पात्राणि सन्ति । तेषु १२ पुरुषपात्राणि, ७ स्त्रीपात्राणि ।
जीमूतवाहनः : एषः नाटकस्य नायकः, विद्याधरराजकुमारः, शास्त्रज्ञः, चित्रकलाविदः, मातापितृभक्तः, त्यागशीलः च । कस्यचित् नागस्य रक्षणार्थं स्वस्य जीवस्य एव बलिदानं कृतवान् । एतस्य व्यक्तित्वं सर्वादर्शसम्पन्नम् ।
मलयवती : एषा नागानन्दनाटकस्य नायिका । अप्रतिमरूपसम्पन्ना, वीणावादिका च । जीमूतवाहने तस्याः अगाधा प्रीतिः । नाटककारः एतां मुग्धनायिका इव चित्रितवान् अस्ति ।
शङ्खचूडः : एषः कश्चित् नागः, आदर्शवादिपौरः च । राजाज्ञां शिरसा वहति । गरुडाय स्वम् अर्पयितुं सज्जः भवति । जीमूतवाहनः तं रक्षितुम् इच्छति चेदपि एषः कुलस्य कलङ्कः न भवामि, कर्तव्यं पूर्णं करोमि इत्येव चिन्तयति । अन्ते जीमूतवाहनस्य मरणानन्तरमपि एषः स्वयम् आत्मार्पणं कर्तुं सिद्धः भवति इति शङ्खचूडस्य पात्रस्य उदात्तचित्रमस्ति ।
आत्रेयः (विदूषकः) : सामान्यः विदूषकः इव विकृताकृतिः, विकृतवेषभूषः, मूर्खत्वम् अस्ति चेदपि एषः मित्रप्रेमविषये निष्कापट्यं दर्शयति । जीमूतवाहनस्य विश्वासार्हः जनः ।
मित्रावसुः : मलयवत्याः अग्रजः एषः । प्रापञ्चिकजनः अयम् । अतः अनुजां जीमूतवाहनाय दातुमपि एतस्य मनसि द्वन्द्वं भवति । परोपकारार्थं स्वस्य जीवदानं एतस्य महते आश्चर्याय भवति । अनुजायाः पत्युः कष्टं न भवेत् इति भावः सर्वत्र दृश्यते ।
गरुडः : नाटके गरुडस्य पात्रं बहुक्रूरतया चित्रितमस्ति । कठोरस्वभाववान् एषः स्वस्य आहाररूपेण आगतस्य जीमूतवाहनस्य आनन्दं दृष्ट्वा आश्चर्यम् अन्वभवत् । सः कः इति ज्ञातवतः तस्य स्वदोषः अवगम्यते । बोधिसत्त्वं मारितवता मया अग्निप्रवेशः एव करणीयः इति निश्चित्य, जीमूतवाहनस्य उपदेशं श्रुत्वा तदनुगुणम् आचरामि इति प्रतिज्ञां करोति । अमृतवर्षणेन मृतान् सर्पान् उज्जीवयति ।
चेटिचतुरिका : एषा मलयवत्याः विश्वासार्हा सखी । अन्वर्थनामा इयं बहु चतुरा अपि । मलयवत्याः खिन्नतां, निराशां दृष्ट्वा तस्याः आत्महत्यासम्भवम् एषा स्वयम् ऊहयति । ताम् अनुसृत्य गत्वा तस्याः रक्षणं करोति ।
नायकस्य पितरौ : जीमूतकेतुः जीमूतवाहनस्य पिता । कनकवती माता । विद्याधरराजा जीमूतकेतुः प्रजापालनं व्रतमिव आचर्य अन्ते वानप्रस्थाश्रमं स्वीकृत्य मलयपर्वते निवसति । पुत्रस्य मरणवार्तां श्रुत्वा उभौ अपि अग्निप्रवेशं कर्तुम् उद्युक्तौ ।
अन्यानि पात्राणि[सम्पादयतु]
१. विटः शेखरकः, चेटी नवमालिका : एतौ तृतीयाङ्कस्य विवाहोत्तरस्य विनोदसन्दर्भेषु परिहासं कुर्वन्तौ हास्यरसं पोषयतः ।
२. वसुभद्रः : एषः मलयवत्याः पितुः विश्वावसोः कञ्चुकिः । आत्मदानसमये जीमूतवाहनाय रक्तवर्णस्य वस्त्राणि आनीय ददाति ।
३. सुनन्दः : मित्रावसोः द्वारपालकः एषः ।
४. चेटः : एषः विटशेखरस्य सेवकः । विदूषकस्य हास्यकरणे सहकरोति ।
५. वासुकेः सेवकः : एषः शङ्खचूडाय वासुकेः आज्ञां निवेद्य वध्यशिलां गन्तुं तस्मै रक्तवस्त्रं ददाति । ६. शाण्डिल्यः एषः कश्चन तपस्वी । जीमूतवाहने भविष्यतः विद्याधरचक्रवर्तिनं दृष्टवान् । जीमूतवाहन-मलयवत्योः आदर्शदाम्पत्यं भवतु इति आशीर्वादं करोति ।
७. शङ्खचूडस्य माता : मातृवात्सल्यस्य अपरं रूपम् ।
८. मनोहरिका : मलयवत्याः अन्या सखी ।
९. गौरी : नाटकस्य अन्ते दर्शनं ददाति । नाटकस्य सुखान्ते एषा साहाय्यं करोति । जीमूतवाहनाय पुनर्जीवं दत्त्वा तं विद्याधरचक्रवर्तिनं करोति ।
एवम् एतस्मिन् नाटके पात्रवैविध्यता दृश्यते । आहत्य श्रीहर्षः प्रधानपात्राणां पोषणे कृतकृत्यः चेदपि अन्यपात्राणां पोषणे तावद् अवधानं न दत्तवान् स्यात् इति भासते । नायकस्य उदात्तजीवनस्य आदर्शपोषणे एव एते स्वेषां धन्यताभावं प्राप्नुवन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Nagananda - Translated by Palmer Boyd (http://www.yorku.ca/inpar/nagananda_boyd.pdf)


text:
सूत्र ३४
वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति ॥३४॥
वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति ।
पुनश्च जगज्जन्मादिहेबुत्वमीश्वरस्याक्षिप्यते स्थूणानिखननन्यायेन प्रतिज्ञातस्यार्थस्य दृढीकरणाय ।
नेश्वरो जगत: कारणमुपपद्यते । कुत: ।
वैषम्यनैर्घृण्यप्रसङ्गत् ।
कांश्चिदत्यन्तसुखभाज: करोति देवादीन्कांश्चिदत्यन्तदु:खभाज: पश्चादीन्कांश्चिन्मध्यमभोगभाजो मनुष्यादीनित्येवं विषमां सृष्टिं निर्मिमाणस्येश्वरस्य पृथग्जनस्येव रागद्वेषोपपत्ते: ।
श्रुतिस्मृत्यवधारितस्वच्छत्वादीश्वरस्वभावविलोष: प्रसज्येत ।
तथा खलजनैरपि जुगुप्सितं निर्घृणत्वमतिकूरत्वं दु:खयोगविधानात्सर्वप्रजोपसंहरणाच्च प्रसज्येत ।
तस्माद्वैषम्यनैर्घृण्यप्रसङ्गान्नेश्वर: कारणमित्येवं प्राप्ते ब्रूम: ।
वैषम्यनैर्घृण्ये नेश्वारस्य प्रसज्येते । कस्मात् ।
सापेक्षत्वात् । यदि हि निरपेक्ष: केवल ईश्वरो विषमां सृष्टं निर्मिमीते स्यातामेतौ दोषौ वैषम्यं नैर्घृण्यं च ।
न तु निरपेक्षस्य निर्मातृत्वमस्ति ।
सापेक्षो हीश्वरो विषमां सुष्टिं निर्मिमीते ।
किमपेक्षत इति चेत् ।
धर्माधर्मावपेक्षत इति वदाम: ।
अत: सृज्यमानप्राणिधर्माधर्मापेक्षा विषमा सृष्टिरिति नायमीश्वरस्यापराध: ।
ईश्वरस्तु पर्जन्यवद्दृष्टव्य: ।
यथा हि पर्जन्यो व्रीहियवादिसृष्टौ साधारणं कारणं भवति व्रीहियवादिवैषम्ये तु तत्तद्वीजगतान्येवासाधारणानि सामर्थ्यानि कारणानि भवन्त्येवमीश्वरो देवमनुष्यादिसृष्टौ साधारणं कारणं भवति ।
देवमनुष्ज्यादिवैषम्पे तु तत्तज्जीवगतान्येवासाधारणानि कर्माणि कारणानि भवन्त्येवमीश्वर: सापेक्षत्वान्न वैषम्यनैर्घृण्याभ्यां दुष्यति ।
कथं पुनरवगम्यते सापेक्ष ईश्वरो नीचमध्यमोत्तमं संसारं निर्मिमीत इति ।
तथा हि दर्शयति श्रुति: । एष हयेव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषत एष उ एवासाधु कर्म कारयति तं यमधोनिनीषत इति ।
पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पाप: पानेनेति च ।
स्मृतिरपि प्राणिकर्मविशेषापेक्षमेवेश्वरस्यानुग्रहीतृत्वं निग्रहीतृत्वं च दर्शयति ।
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैय भजाम्यहमित्येवंजातीयका ॥३४॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अनानसफलरसः
अनानसफलस्य रसः एव अनानसफलम् । एतत् अनानसफलम् आङ्ग्लभाषायां Pineapple इति उच्यते । अस्य रसः Pineapple Juice इति उच्यते । अनानसफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः फलरसः बहुकालं यावत् न नश्यति । यदा आवश्यकं तदा गृहे एव निर्माय पातुम् अपि शक्यते । आपणेषु उपहारमन्दिरेषु चापि अस्य अनानसफलरसस्य विक्रयणं क्रियते । कुत्रचित् मार्गपार्श्वे अपि अनानसफलरसं निर्माय विक्रयणं कुर्वन्ति अपि । भारते तु अयं अनानसफलरसः अत्यन्तं प्रसिद्धं पेयम् अस्ति ।
फलरसस्य निर्माणम्[सम्पादयतु]
अस्य अनानसफलरसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् अनानसफलस्य त्वक् निष्कास्य लघु लघु खण्डाः करणीयाः । अनन्तरं तत्र शर्करां योजयित्वा सम्यक् पेषणं करणीयम् । अनन्तरं शोधनीयम् । तदनन्तरं तत्र जलं वा दुग्धं वा योजनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र एलाम् अपि योजयितुं शक्यते ।


text:
चलवाणीशासनम्
अयं विभागः भारते प्रवर्धमानस्य मोबाईल्शासनस्य/चलशासनस्य विवरणानि तदपेक्षितसम्पर्कसङ्केतान् च सपरिचयं प्रददाति ।
- चलवाणीसेवाः- आदानप्रदानयोः लोकप्रियो माध्यमः
- दिनं-प्रतिदिनं जनग्राह्यत्वात् प्रयोगाधिक्याच्च सेवानाम् आदानप्रदानयोः लोकप्रियसाधनम् सञ्जाता अस्ति चलवाणी। सर्वकारनागरिकमध्ये वित्तीयसेवातः परिवादनिवारणं यावत् प्रवृत्तेषु पारस्परिकसंवादेषु अस्याः महती भूमिका वर्तते।
- चलवाणी-अनुप्रयोगसम्बद्धाः नवीनतमसूचनाः
- भागेस्मिन् चलवाण्या तदनुप्रयोगैश्च सम्बद्धाः नवीनतमसंसूचनाः अवगमयितुं प्रयासो विहितः।
- चलवाणी-आपणिकाः भविष्यन्ति वित्तकोशाः
- लेखेस्मिन् सर्वकारेण वित्तसेवायाः(बैंकिंग) सरलीकरणे तथा च षड्लक्षग्रामं यावद् वित्तसेवायाः (बैंकिंगसुविधायाः) संस्थापनायै गृहीतनवोपचाराणां चर्चा विहिता।
- चलवाणीशासनम् (एम्-गवर्नेंस्)
- चलवाणी सेवा
- अस्मिन् भागे चलवाणीशासनान्तर्गतं चलवाणीशासनेन सह चलवाणीसेवायाः सूचना प्रदत्ता।


text:
Author: अनामकः
मलेस्या-देशे, हिन्दू दम्पती। विवाहस्य समनन्तरम् मत-परिवर्तनं कृत्वा ईस्लाम-मतम् अवलम्बितं ताभ्याम्। तयोः एकः शिशुः जातः। किन्तु, तस्याः शिशोः पालनं सर्वथा हिन्दुना मातामह्या कृतम्। आजीवनं अस्याः महिलायाः हिन्दु-व्यवहारः, यथा मातामह्याः। मलेस्या-देशे, केनापि ईस्लाम-मतीयेन, कदाऽपि मत-परिवर्तनं न कर्तुं शक्यते। सर्वकारः दण्डनं कर्तुं सिद्धः, हननम् अपि कर्तुं सिद्धः, किन्तु ईस्लामात् मत-परिवर्तनं कदापि न अङ्गीक्रियते। यतः एषा मातामह्या हिन्दुना पोषिता रेवती नाम्ना महिला ईस्लाम-पितृभ्यां जाता, सा हिन्दु-मतम् इदानीं अवलम्बितुं न शक्यते इति सर्वकारेण उद्घोषितम्--यद्यपि वस्तुतया पितरौ हिन्दू एव, अपि तु सा स्वयं हिन्दुः इति आजीवनम् विश्वसिति रेवती! तस्याः मनःशोधनाय (!) षट्सु मासेषु कारा-गृहे तां बन्धयित्वा, तस्याः ईस्लाम-व्यवहारः बलात्कारेण कृतः। मांसाहारः अपि। एषा अस्ति स्थितिः विश्वे। किन्तु एषु ईस्लाम-देशेषु एवं भवति चेत्, को वा क्रन्दति?


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
इन्धिभवतिभ्यां च॥ १।२।६
पदच्छेदः॥
इन्धिभवतिभ्याम् ५।२ च ० लिट् १।१ ५ कित् १।१ ५
समासः॥
इन्धिश्च, भवतिश्च इन्धिभवती, ताभ्यां इन्धिभवतिभ्याम्, इतरेतरद्वन्द्वः।
अर्थः॥
इन्धि, भवति इत्येताभ्यां परः लिट्-प्रत्ययः किद्वत् भवति।
उदाहरणम्॥
पुत्र ईधे अथर्वणः (ऋ॰ ६।१६।१४)। समीधे दस्युहन्तमम् (ऋ ६।१६।१५), बभूव, बभूविथ।
काशिका-वृत्तिः
इन्धिभवतिभ्यां च १।२।६
इन्धि भवति इत्येताभ्यां परो लिट् प्रत्ययः किड् भवति। समीधे दस्यु हन्तमम्। पुत्र ईधे अथर्वणः। भवतेः खल्वपि बभूव। बभूविथ। इन्धेः संयोगर्थं ग्रहणम्। भवतेः पिदर्थम्। अत्रैष्टिः श्रन्थिग्रन्थिदम्भिस्वञ्जीनामिति वक्तव्यम्। श्रेथतुः, श्रेथुः। ग्रेथतुः, ग्रेथुः। देभतुः, देभुः। परिषस्वजे, परिषस्वजाते।
न्यासः
इन्धिभवतिभ्यां च। , १।२।६
"समीघे" इति। "ञीन्धी दीप्तौ", (धा।पा। १४४८) पूर्ववदात्मनेपदम्, एशादेशः, कित्त्वात् "अनिदिताम्" ६।४।२४
इत्यादिनानुनासिकलोपः, द्विर्वचनम्, अकः सवर्णे दीर्घत्वं च ६।१।९७
। अथ "इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः" (३।१।३६) इत्याम् कस्मान्न भवति?
मन्त्रविषयत्वादस्य; तत्र च "अमन्त्रे" इत्यधिकारात। एवं तर्हि मन्त्रश्छन्द एवेति "च्छन्दस्युभयथा" ३।४।११७
इति सार्वधातुकत्वम्, ततश्च सार्वधाकुमपित्" १।२।४
इति ङित्त्वम्, अत एव ङित्त्वादनुनासिकलोपो भविष्यतीति तत् किमर्थमिन्धेःपरस्य लिटऋ कित्त्वं विधीयते?
ज्ञापनार्थम्। एतदनेन ज्ञाप्यते- अनित्योऽयमामिति। नित्ये ह्रामि तेन व्यवधानादेवेन्धेः परो लिण्न सम्भवतीति कित्त्वविधानं नोपपद्यते; तस्मादनित्योऽयमामिति। तेन भाषायामपि "समीधे" इति प्रयोग उपपन्नो भवति।
"बभूव, बभूविथ" इति। कित्त्वाद् यथाक्रमं वृद्धिगुणौ न भवतः।"भुवो वुग् लुङलिटोः" ६।४।८८
इति वुक्। "भवतेरः" ७।४।७३
इत्यभ्यासस्यात्त्वम्। ननु च कृतयोरपि गुणवृद्ध्योर्वुका भवितव्यम्, अकृतयोरपीति नित्यो वुक्; कृताकृतप्रसङ्गित्वात्, तत्र नित्यत्वाद् वुकि कृते गुणवद्धयोः प्राप्तिरेव नास्ति, भवतेरलघूपधत्वात्, अनजन्तत्वाच्चेति भवतिग्रहणमनर्थकम्?
नैतदस्ति; "शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन् विधिरनित्यो भवति" (व्या।प।१००) इति वुगप्यनित्यः। ततश्च परत्वात् गुणवृद्ध्योः कृतयोर्वङ न स्यात्। तस्माद् भवतिग्रहणं कत्र्तव्यम्। अथ कृतयोरपि गुणवृद्ध्योरेकदेशविकृतमनन्यवद्भवतीति नास्ति शब्दान्तरत्वम्?
एवं सति शक्यं भवतिग्रहणमकर्तुम्। तत् क्रियते विस्पष्टार्थम्।
अथ "बभूव" इत्यत्र "अचो ञ्णिति" ७।२।१५
इति वृद्धेः कथं प्रतिषेधः, यावतेक इत्यनुवत्र्तते?
क्ङिति च" १।१।५
इत्यनेनेग्लक्षणा वृद्धिः प्रतिषिध्यते, न चेयमिग्लक्षणा वृद्धिः, निर्दिष्टस्थानिकत्वात्। अत्र कित्त्वविधानसामथ्र्यादनिग्लक्ष
णा अपि वृद्धेर्भविष्यति प्रतिषेधः; अन्यथा कित्त्वविधानमनर्थकं स्यादिति चेत्, न; तस्य थल्युत्तमणलि च गुणुप्रतिषेधार्थत्वात्। एवं तर्हि ङिद्ग्रहणमप्यनुवत्र्तते, तदनुवत्र्तमाने न विद्यमानमन्यत् प्रयोजनम्, तेनानिग्लक्षणाया अपि वृद्धेः प्रतिषेधो भविष्यति। "इन्धेः संयोगार्थं (ग्रहणम्-- काशिका) वचनम्" इति। तस्य संयोगान्तत्वात् पूर्वेणासिद्धेः।
"भवतेः पिदर्थम्" इति। नापिदर्थम्; तस्यासंयोगान्तत्वादपिदिति पूर्वेण सिद्धेः। भवतेरिह श्तिपा निर्देशो यङलुग्()निवृत्त्यर्थः-- यङलुगन्तल्लिटः कित्त्वं मा भूदिति। "बोभाव" इति। तथा चोक्तम्----
श्तिपा शपानुबन्धेन निर्दिष्टं यद् गणेन च।
यत्रैकाज्ग्रहणं किञ्चित् पञ्चैतानि न यङलुकि॥ (पु।प।९४) इति।
"अन्थिग्रन्थि" इत्यादि। "श्रन्थ ग्रन्थ सन्दर्भे" (धा।पा।१५१२,१५१३), "दम्भ,द्म्भे" (धा।पा। १२९०) "ष्वन्ज परिष्वङ्गे" (धा।पा।९७३) एषामपि श्रन्थिग्रन्थिप्रभृतीनां लिटः कित्त्वं भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-- चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः क्रियते, तेन श्रन्थिप्रभृतीनामपि संयोगान्तानां लि
टः कित्त्वं भविष्यतीति। "श्रेथतुः" इत्यादि। कित्त्वात् "अनिदिताम्" ६।४।२४
इत्यनुनासिकलोपः। "तृ()फलभजत्रपश्च" ६।४।१२२
इति चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वादनेकहल्मध्यस्याप्येत्वाभ्यासलोपौ। "परिषस्वजे" इति। अनुदात्तेत्त्वादात्मनेपदम्। पूर्वस्य सकारस्य "स्थादिष्वभ्यासेन चाभ्यासस्य" ८।३।६४
इति वत्र्तमाने, "उपसर्गात् सुनोति" ८।२।६५
इत्यादिना षत्वम्। परस्य तु सकारस्य "सदिस्वञ्जयोः परस्य लिटि"
इति षत्वप्रतिषेधः।


text:
सूत्रम्
गस्थकन्॥ ३।१।१४६
काशिका-वृत्तिः
गस्थकन् ३।१।१४६
गायतेः थकन् प्रत्ययो भवति शिल्पिनि कर्तरि। गाथकः, गाथिका।
न्यासः
गस्थकन्। , ३।१।१४६
"गः" इति। "आतो धातोः" ६।४।१४०
इत्याकारलोपं कृत्वा "गै शब्दे" (धा।पा।९१७) इत्यस्यायं निर्देशः। अत एवाह-- "गायतेः"इति। ननु च "गामादाग्रहणेष्वविशेषणः" (व्या।प।१२४) इति "गाङ् गतौ" (धा।पा।९५०) इत्यास्यपि ग्रहणेन भवितव्यम्?
नैतत्; यस्माद् गाथक इति थकन्प्रत्ययान्तेन गायत्यर्थविशेष एव शिल्पिनि कर्त्तृत्वं विज्ञायते; न तु गाङर्थविषये। थकनो नकार आद्युदात्तार्थः॥
बाल-मनोरमा
गस्थकन् ७२५, ३।१।१४६
गस्थकन्। "गः - थक्"न्निति च्छेदः। गैधातोः कृतात्वस्य "ग" इति पञ्चम्यन्तम्। तदाह--गायतेरिति।
तत्त्व-बोधिनी
गस्थकन् ६०५, ३।१।१४६
गस्थकन्। गामादागर्हणेष्वविशेषेऽपि गै शब्द इत्ययमेवेह गृह्रते न तु गाङ् गताविति, थकन् प्रत्ययो हि गायत्यर्थविषयमेव शिल्पिनमभिधातुं समर्थं इत्याशयेनाह-- गायतेरिति।