text:
भीमसेन जोशी
पण्डितः भीमसेनजोशी हिन्दुस्तानीसङ्गीतपरम्परायाः विश्वप्रसिद्धगायकेषु अन्यतमः । भारतरत्नप्रशस्तिभूषितेषु सर्वप्रथमः हिन्दुस्तानीगायकः । एषः भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य गदगमण्डलस्य केन्द्रपत्तने अजायत । एतस्य जनकः पाठशालाया: अध्यापक: आसीत् । सवायी गन्धर्वमहोदयः एतस्य गुरुः।
अन्तर्विषयाः
अविभक्तमहापरिवारः[सम्पादयतु]
भीमसेनस्य जन्म गदगमण्डलस्य रोणजनपदे क्रि.श. १९२२ तमवर्षस्य फेब्रवरिमासे चतुर्थे दिने रथसप्तम्याः पावने दिने अभवत् । अस्य पूर्वजाः मूलतः गदगमण्डलस्य होम्बळग्रामीणाः । अस्य पिता गुरुराजजोशी संस्कृतभाषायाः पण्डितः गदगस्य मुन्सिपल् शालायाः अध्यापकः आसीत् । क्रमेण बागलकोटेनगरस्य बसवेश्वरप्रौढशालायाः मुख्योपाध्ययः अपि अभवत् । गुरुराजस्य प्रथमजायया रमाबायीवर्यया सप्तापत्यानि द्वितीयया नवापत्यानि चाभवन् । पुत्रेषु ज्येष्ठः एव भीमसेनः । अन्यापत्यानि वनमाला, नारायणः, वेङ्कण्णः, हेमक्का, मद्दु, माधु, दामोदरः, परिमळा, विशालः, प्रकाशः, जयतीर्थः,सुशीलेन्द्रः, प्राणेशः, वादिराजः , ज्योती, सुशीलेन्द्रः, इत्यादयः । बहवः पुत्राः मराठीकन्नडयोः नाटकरङ्गभूमौ कार्यं कुर्वन्ति ।
गुरोः अन्वेषणम्[सम्पादयतु]
बाल्ये भीमसेनस्य दिचक्रिकासञ्चारः प्रियतमं व्यसनम् असीत् । वस्तूनि आनेतुं कुटुम्बस्य ज्येष्ठाः वदन्ति चेत् तेन व्याजेन बहुकालं द्विचक्रिकया पत्तनम् अटति स्म । सङ्गीतविषये अतीव उन्मत्तः एकादशे वयसि गृहं त्यक्त्वा मुम्बैनगरम् अगच्छत् । किन्तु हस्ते धनं नासीत् । अतः परिश्रमकार्यं कृत्वा वीथ्यां शयानः दिनानि यापयत् । बुभुक्षितः पिपासितः अन्यमार्गम् अपश्यन् स्वग्रामम् आगच्छत् । सङ्गीताध्यनस्य अतीवासक्त्या द्वितीयवारं कुटुम्बं त्यक्त्वा ग्वालियर् नगरम् आगच्छत् । पश्चात् गायकस्य विनायकराव पटवर्धनस्य निर्देशानुसारं धारवडम् आगत्य सवायी गन्धर्वस्य आश्रये सङ्गीताभ्यासम् आरब्धवान् । क्रमेण हिन्दुस्तानसङ्गीतस्य परम्परायाः किराणाघराणायां परिणतः भीमसेनः पञ्चदशकवर्षाणि यावत् देशविदेशेषु सङ्गीतगोष्ठयः सञ्चालितवान् ।
कुटुम्बवृत्तान्तः[सम्पादयतु]
पं.भीमसेनस्य पितृव्यः गोविन्दाचार्यः 'जडभरतः' इति काव्यनाम्ना कन्नडभाषासाहित्ये विश्रुतः रूपककारः, लेखकः च । कर्णाटकस्य प्रसिद्धा प्रकाशनसंस्था मनोहरग्रन्थमाल अस्य एव परिश्रमस्य फलम् । अस्य पितामहः ख्यातः हरिकथादासः । कालक्रमेण दासवणीशास्त्रीयवलयेषु अप्रतिमं यशः प्राप्य सङ्गीतमपि अपोषयत् । क्रि.श.१९४४ तमे वर्षे भीमसेनस्य विवाहः सुनन्दया सह अभवत् । दाम्पत्यफलरूपेण क्रमेण रघवेन्द्रः, उषा, सुमङ्गला, आनन्दः चेतिचत्वारि अपत्यानि अजायन्त । सुनन्दायाः अकालमृत्युना वत्सला द्वितीया अभवत् । तस्याः जयन्तः, शुबदा, श्रीनिवासः इति त्रीणि अपत्यानि प्राप्तवान् । पितुः परमशिष्यः श्रीनिवासः प्रबुद्धः हिन्दुस्तानीगायकः अस्ति ।
गदगप्रदेशेन अविनभावसम्बन्धः[सम्पादयतु]
गदगस्य कठोररोटिकया सह झुणक भक्षणम् अस्य अतीवप्रियः आहारः । स्वस्य ग्रामस्य जनानां सन्तोषाय अनेकान् सङ्गीतकार्यक्रमान् आयोजितवान् । क्रि.शा. १९८२ तमे वर्षे वेङ्केटेशचलच्चित्रमन्दिरे, हत्तिकाळ कूटावसरे, क्रि.श. १९८५ समये कार्पासविपणिषु, क्रि.श. १९९२तमे वर्षे अभिनयरङ्ग विद्यादानसमितिप्रौढशालावरणे, कर्णाटकचित्रमन्दिरे च अनेकाः सङ्गीतगोष्ठीः च प्रदर्शितवान् । अनेन सङ्गृहितधनेन पठशालानां प्रकोष्ठनिर्माणे मन्दिराणां पुनरुत्थानार्थं च विरीर्णवान् ।
हिन्दुस्तानीसङ्गीतस्य सार्वभौमः[सम्पादयतु]
कोलकतानगरं प्रतिवर्षं २०वारम् गच्छति स्म । हिन्दुस्तानीगायकानां कोलकतानगरे सङ्गीतगोष्ठिसञ्चालनं गौरवस्थानम् । भिमसेनः ततः सर्वदा आमन्त्रणं प्राप्नोति स्म । एतत् अस्य लोकप्रियतायाः निदर्शनम् । कोलकतानगरस्य अस्य केचनप्रसिद्धकार्यक्रमाः एवं सन्ति ।
- आल् बेङ्गाली म्यूसिक् कान्फरेन्स् ।
- तन्सेन् म्यूसिक् कान्फरेन्स् ।
- डोवर् लेन् म्यूसिक् कान्फरेन्स् ।
हिन्दुस्तानीसङ्गीतस्य खयाल् कृतीनां गाने जोशी सिद्धहस्तः । कन्नडभाषायाः दाससाहित्यस्य गानेऽपि कुशलः आसीत् । तत्र किञ्चित् "भाग्यद लक्ष्मी बारम्म्" इति गानं तु अतीवलोकप्रियम् अस्ति । अस्य स्वरयुक्तानि अनेकानि गीतगुच्छनि बहुभिः भाषाभिः लोकार्पितानि ।भक्तिगीतानि, भजनानि, मराठीगीतानि, अभङ्गानि, नाट्यगीतानि च अनेन गीतानि ध्वनिमुद्रितानि इदानीमपि अधिकाभ्यर्थितानि सन्ति । भीमसेनः स्वभावतः मौनी । प्रश्नस्य उत्तरं सर्वदापि निरीक्षितुं नैव शक्यते स्म । तस्य वाचालत्वं जनाः भीमपलास्य़ां बृन्दवनसारङे वा रागेषु पश्यन्ति स्म । एषः सर्वदा सङ्गीतस्य मनोदशायाम् एव भवति स्म । सङ्गीतासक्तिः गुरुभक्तिः सर्वदा अस्य मन्त्रः । एतदतिरिच्य भीमसेनः किमपि न चिन्तयति स्म ।
नादपुत्रजनम्[सम्पादयतु]
नादपुत्रजनम् पित्रा लिखितः पुत्रकथाग्रन्थः। भीमसेनस्य पिता गुरुराजः पुत्रस्य जीवनस्य गाल्यं शिक्षा साधनं च अधिकृत्य ग्रन्थमेकम् अरचयत् । भीमस्य सङ्गीते उन्मत्तता, कलोपासनायां स्वस्य अवरुद्धिः, निर्धारस्य परिवर्तनम्, पुत्रस्य महागायकत्वसिद्धिः इत्यादयः विचाराः अत्र निरूपिताः ।
पुण्यपत्तनवासः[सम्पादयतु]
भीमसेनस्य अधिकृतः वैयक्तिकजीवनस्य निवासः पुण्यपत्तने (पुणे) एव आसीत् । क्रि.श. [[१९५२[[ तः प्रतिवर्षे स्वस्य गुरोः सवायिगन्धर्वस्य स्मरणे सङ्गीतमहोत्सवम् आचरति स्म । हुब्बळ्ळि नगरस्य हानगल् सङ्गीतसंस्था क्रि.श. २००७ तमे वर्षे सङ्गीतकलानिधिः इति प्रशस्तिं गङ्गूबायी हानगल् इत्यस्याः सङ्गीतविदुष्याः हस्तात् अदापयत् । कार् यानस्य चालने अस्य अतीव रुचिः आसीत् ।
प्रमुखशिष्याः[सम्पादयतु]
पण्डितस्य भीमसेनस्य शिष्येषु माधवगुडी, श्रीकान्त देशपाण्डे, विनायक तोरवी, उपेन्द्र भट्टः, श्रीनिवासजोशी, सञ्जीव जहगीरदारः, राजेन्द्र कन्दल्गाव्कर्, आनन्द भाटे, विनायक पि.प्रभु, रामकृष्ण पटवर्धनम् श्रीपति पाडिगार, पलायार वराज़्, रशीद् खान्, आशुतोष मुखर्जि इत्यादयः प्रमुखाः ।
अन्तिमयात्रा[सम्पादयतु]
क्रि.श. २०११ तमवर्षस्य जनवरिमासस्य २४तमे दिनाङ्के पुण्यपत्तनस्य चिकित्सालये स्वस्य ८९तमे वर्षे दिवङ्गतः।
भीमस्य जीवनस्य प्रमुखघटनाः[सम्पादयतु]
- क्रि.श. १९२२ तमवर्षस्य फेब्रवरिमासस्य चतुर्थदिनम् - रोणग्रामे रमाबायीगृहे जननम् ।
- क्रि.श. १९३१ तमवर्षे गदगप्रदेशे प्रचलिते सार्वजनिकसमावेशे नेह्रूपुरतः वन्देमातरम् गानम् ।
- क्रि.श. १९३३ तमवर्षे गृहपरिवारत्यागः, मासद्वायानन्तरं विजापुरतः निर्गमनम् । पुनः गृहत्यागः ।
- क्रि.श. १९३६ तमवर्षे पुणे, ग्वालियर्, कोलकता, जलन्धर इत्यादिषु प्रदेशेषु अटनम् ।
- क्रि.श. १९३८ तमवर्षे कुन्दगोळस्य सवायिगन्धर्वस्य आश्रये सङ्गीताभ्यासाराम्भः
- क्रि.श. १९४१ तमवर्षे सवायिगन्धर्वेण गण्डाबन्धनम् ।
- क्रि.श. १९४२ तमवर्षे लखनौ आकाशावाणीकेन्द्रे उद्योगप्राप्तिः ।
- क्रि.श. १९४३ तमवर्षे बोम्बायी, निजामरेडियो, इति आकाशवाण्या गानार्थं सन्धिः, सुनन्दा इति कन्यया सह विवाहः ।
- क्रि.श. १९४६ तमवर्षे सवायिगन्धर्वगुरुवरस्य षष्ट्यब्दनिमित्तं पूणानगरे गानगोष्ठी ।
- क्रि.श. १९४८ तमवर्षे मङ्गळूरुनगरे गानगोष्ठी, श्रीधरस्वामिनाम् आशीर्वादप्राप्तिः ।
- क्रि.श. १९४९ तमवर्षे कोलकतानगरे प्रथमसङ्गीतगोष्ठी ।
- क्रि.श. १९४८- ५० तमवर्षेषु कन्नडभाषागीतनाटकेषु अभिनयः, नायकभूमिकायाः समर्थपोषणम् ।
- क्रि.श. १९५१ तमवर्षे वत्सला इति कन्यया सह द्वितीयविवाहः ।
- क्रि.श. १९३८ तमवर्षे सवायिगन्धर्वस्य प्रथमपुण्यश्राद्धनिमित्तेन सङ्गीतगोष्ठी ।
- क्रि.श. १९३८ तमवर्षे आकाशवाण्याः राष्ट्रियसङ्गीतास्य प्रथमकार्यक्रमः । पूणेनगरस्य रामेश्वरमन्दिरस्य ब्रह्मवृन्दतः पण्डितः इति उपाधिर्प्रदानम् ।
- क्रि.श. १९६० तमवर्षे एल्.पि.प्रथमध्वनिमुद्रिका ।
- क्रि.श. १९३८ तमवर्षे उस्ताद् बडेगुलाम् अलीखान् प्रशस्तिः ।
- क्रि.श. १९६४ तमवर्षे गानाचार्य अखिलभारतीयप्रशस्तिः । प्रथमा अफगानिस्तानयात्रा । गन्धर्वमहाविद्यालयस्य प्रशस्तिप्राप्तिः ।
- क्रि.श. १९७० तमवर्षे स्वरभासकरप्रशस्तिः ।
- क्रि.श. १९७६ तमवर्षे प्रभाकरराव इत्यनेन सम्माननम् । गुलबर्गाविद्यापीठतः डि.लिट् पदवीप्राप्तिः ।
- क्रि.श. १९७८ तमवर्षे सङ्गीतनाटकाकदमीपुरस्कारः, कोलकतायां दक्षिणबार्तासंस्थायाः सम्माननम् ।
- क्रि.श. १९७९ तमवर्षे भारतसर्वकारस्य पद्मविभूषणप्रशस्तिः । कान्पुरमहनगरपालिकायाः अभिनन्दनपत्रप्राप्तिः ।
- क्रि.श. १९९० तमवर्षे महाराष्ट्रसर्वकारस्य पुरस्कारः ।
- क्रि.श. १९९१ तमवर्षे तन्सेन पुरस्कारः । पत्न्याः सुनन्दायाः मरणम् ।
- क्रि.श. १९९२ तमवर्षे दीननाथ मङ्गेश्करपुरस्कारः ।
- क्रि.श. १९९२ तमवर्षे देशिकोत्तमप्रशस्तिः ।
- क्रि.श. १९९४ तमवर्षे महाराष्ट्रस्य तिलकविद्यापीठस्य डि.लिट् पदवी ।
- क्रि.श. १९९६ तमवर्षे पुणे (पुण्यपत्तनम्)नगरपालिकायाः सम्माननम् । पुण्यभूषणप्रशस्तिः ।
- क्रि.श. १९९७ तमवर्षे स्वराधिराजग्रन्थलोकार्पणम् ।
- क्रि.श. १९९९ तमवर्षे भारतसर्वकारस्य पद्मविभूषणप्रशस्तिः
- क्रि.श. २००१ तमवर्षे पुणेविश्वविद्यालये भीमसेनजोशी पीठस्य प्रतिष्ठापनम् ।
- क्रि.श. २००२ तमवर्षे महाराष्ट्रसर्वकारस्य अत्युन्नतपुरस्कारः महाराष्ट्रभूषणप्रशास्तिप्राप्तिः । स्वातितिरुनाळ इति केरळराज्यस्य अत्युन्नतप्रशस्तिः। धारवाडस्य कर्णाटकविश्वविद्यालयस्य सगौरवं डि.लिट् प्रशस्तिः । कर्णाटकसर्वकारस्य अत्युन्नतपुरस्कारः कर्णाटकरत्नप्रशस्तिः ।
- क्रि.श. २००२ तमवर्षे स्वामी हरिवल्लभादासपुरस्कारः ।
- क्रि.श. २००८ तमवर्षे भारतस्य अत्युन्नतपुरस्कारः भारतरत्नप्रशस्तिः
- क्रि.श. २००९ तमवर्षे देहलीसर्वकारस्य जीवनगौरवपुरस्कारः ।
- क्रि.सा. २०१० तमे वर्षे बेङ्गळूरुनगरस्य रामसेवामण्डली संस्थया एस्.वि.नारयण स्वामी राव राष्ट्रियपुरस्कारः ।
- क्रि.श. २०११ तमवर्षे पुण्यपत्तने (पुणे) मरणम् ।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Bhimsen Joshi
- Bhimsen Joshi Picture Album
- Bhimsen Joshi: List of Classical Vocal Recordings
- A Films division documentary on Bhimsen Joshi


c: text/html

text:
3.1 PLAN PHASE
अध्यापनम् –पाठभागस्य भारतीयं विज्ञानम् इत्यस्य प्रस्तुतीकरणम् ।
गवेषणम् – विषयज्ञानार्थं पुस्तकद्वारा अन्तर्जालिकायां वा गवेषणम्।
क्रियाकलापम्- वैज्ञानिकानाम् छायाचित्रविवरण शेखरणम्।
क्रियाकलापम्- भारतीय संस्काराणाम् शास्त्रीयताणानां निरूपणम् । चार्टपत्रे निरूपणम्।
क्रियाकलापम्-प्रश्नोत्तरी।
अवतरणम्-सांद्रमुद्रिकायाम् भारतस्य वास्तुवैदग्द्यानाम् इतरवास्तूनाम् चित्रशेखरणम्।
क्रियाकलापम्-भारतस्य विज्ञानसम्बन्ध विषयाणां प्रदर्शनम्।
प्रदर्शनम्-रूपीकृत सामग्रीणां कक्षायाम् प्रदर्शनम्।
3.2 Role of definition
संचालकः - अध्यापकः संचालकरूपेण भविष्यति।
गवेषका: - संघनेतारः।
विषयाक्रोडीकर्ता - दलनेतारा: ।
विषयग्रहका: -सर्वे दलाङ्गा:
लिपिकरः - दलनेता
अवतारकाः - सर्वे छात्रा: स्व स्व विषयम् प्रस्तुतीकुर्वन्ति ।
3.3 TASK SCHEDULE
परियोजना प्रारब्धम् – 02.11.2016
परियोजना समाप्तम् – 02.12.2016
3.4 SPECIAL ACTIVITES PLAN
भारतीयं विज्ञानं इति विषयम् आधारीकृत्य LCD माध्यमेन प्रदर्शनम् – 26.11.2016
प्रश्नोत्तरी – 25.11.2016
3.5 RESOURCE PLAN
ग्रंथालय तथा संगणकयन्त्रप्रयोगाशाला च
दिनाङ्क: कालंश: च छात्राणां दिनानुक्रमणिकया वर्तते ।
3.6 DIRECT INSTRUCTIONS
· भारतीयं विज्ञानं – भारते प्रचालितानि विज्ञानशाखा: तस्या: संग्रहम्
· विश्वशस्त्रशाखायां भारतस्य योगदानं – स्थानं च
3.7 REVIEWS AND CHECKPOINTS
प्रतिवासरे विषयसमग्रीणां प्रस्तुतीकरणम् अधिकृत्य अवलोकनमपि भविष्यति । छात्रै: अभिमुखीकृतानां समस्यानां निर्धारणं,अवलोकनम, प्रतिवेदनमपि तत्र भविष्यति ।
3.8 ASSESSMENT PLAN
सप्रमाणीकृत मूल्याङकनार्थम् अवसर: लभ्यते-छायाचित्रम ,पि पि टी अवतरणम् ,चार्ट पत्राणां निर्माणम् । यद्यपि FA मूल्याङ्कनं सर्वदा छात्रै: कृतेन चार्ट पत्राणाम् इतरसामग्रीणां द्वारा निर्णयं करोति तदापि
गवेषणानां,विषयवस्तूनां प्रत्येकं प्राधान्य: क्रियते ।
संकलनात्मक मूल्याङ्कनं तु विज्ञानशाखानां तत्र प्रतिपादितानां विषयाणाम् आधारेण भवति। चार्ट पत्राणां सूचकानि,पाठभागमाधारीकृत्य प्रश्नानां ,श्रेणी सूचकानि च ।
**********
Next
« Prev Post
« Prev Post
Previous
Next Post »
Next Post »
Subscribe to: Post Comments (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
भाषा
भाषा संकेतम् इनकोडम्, डीकोडम् च कृतुम् साधनम् अस्ति। जन्तवः सङ्गणकाणि च भाषायाः उपयोगम् करोतः। सामान्यतः जन्तुनाम् भाषाः प्राकृत्तिकाः सन्ति। परन्तु संगणकस्य भाषाः कृत्रिमाः एव सन्ति।
कतिचन मानवस्य भाषाः अपि कृत्रिकमाः सन्ति। लोजबानम्, इन्टरलिङ्वा, इडो, इतियादवः उदाहरणानि सन्ति।
संस्कृतम् विश्वस्य प्रथमः विकसितः भाषा अस्ति। संस्कृतात् एव अन्य विकसिताः आर्यभाषाः अजन्मत्, अतः संस्कृतम् भाषानाम् माता अस्ति। संस्कृतम् देवभाषा अपि अस्ति।
भाषाणां कुटुम्बाः[सम्पादयतु]
भाषा कुटुम्बे समपूर्वजाणम् भाषा सन्ति। ताषु समगुणाः अस्ति। आर्यभाषाः महिष्ठः भाषाकुटुम्बः अस्ति। तायाम् ४७७ भाषाः, विश्वे ४६% जनाः तयाः वाचक सन्ति।
लिपिः[सम्पादयतु]
वयम् भाषाः लिपिभिः लिखामः। सर्वाणाम् भाषानाम् स्वकीयलिपिः नस्ति, अतः तथा भाषः परभाषायाः लिप्याः उपयोगम् करोति वा सा आलिखितम् न भवति। हिंद्याः स्वकीयलिपिः नस्ति, अतः सा संस्कृतस्य देवनागरीलिपिम् उपयोगम् करोति।


text:
खान् अब्दुल् गफार् खान्
ख़ान् अब्दुल् ग़फ़्फ़ार् ख़ान् भारतपाकिस्तानयोः सीमाप्रान्ते बलूचिस्तानस्य महाराजनीतिनेता यः स्वातन्त्रसङ्ग्रामे भागम् अवहत् । स्वकार्यनिष्ठया सीमागान्धिः, बच्चाखान्, बादशहखान् इति उपाधीः प्राप्तवान् । एषः भारतस्य उपमहाद्वीपे अङ्ग्लशासनं विरुध्य अहिंसापूर्वकम् आन्दोलनेन प्रसिद्ध्ः अभवत् । कदाचित् अस्य लक्ष्यं संयुक्तं मतनिरपेक्षं भारतम् आसीत् । क्रि.श. १९२०तमे वर्षे खुदायी खिदमतगार इति नाम्ना सङ्घटनम् अकरोत् । एतत्सङ्घटनं सुर्ख पोश इति नाम्ना अपि सम्बोध्यते ।
अन्तर्विषयाः
बाल्यं शिक्षा च[सम्पादयतु]
अयं महान् स्वातन्त्र्ययोद्धा स्वतन्त्रतायाः समरस्य पाठं स्वपितामहात् शिक्षितवान् । अस्य पितुः वैराम खानस्य स्वभागः विशिष्टः आसीत् । परमशान्तः धर्मनिष्टः च सः सदा देवताराधनायां निरतः भवति स्म । पठाणजनानां विरोधम् अपरिगणय्य अपि सः स्वपुत्रं विद्याभ्यासरार्थं क्रिश्चियन् मिशनरि शालायां प्रवेशितवान् । मिशनरी शालायां विद्याभ्यासं समाप्य उन्नताध्ययनार्थं अलिघडनगरं गतवान् । किन्तु तत्र वासार्थं व्यवस्था नाभवत् । अतः सः स्वग्रामे वस्तुम् इष्टवान् । विरामकालेषु समाजसेवाकार्यम् आरब्धवान् । शिक्षाम् सम्पूर्य अयं देशसेवायाम् एव रतः अभवत् ।
क्रान्तिकारिवंशः[सम्पादयतु]
खान् अब्दुल् गफ्फार् खान् इत्यस्य जन्म पाकिस्तानदेशस्य पेशावर इति स्थाने अभवत् । अस्य प्रपितामहः आबेदुल्ला खान् सत्यवादी तथा युद्धरती आसीत् । पठानानां स्वातन्त्र्यार्थं अपि च भारतस्य स्वातन्त्र्यता प्राप्तये एषः महायुद्धानि कृतवान् । स्वतन्त्रतायाः सङ्घर्षे एषः प्राणत्यागं कृतवान् । यथा सः बलशाली आसित् तथैव चतुरः अपि आसीत् । एवमेव अस्य पितामहः सैफुल्ला खान् अपि सङ्घर्षकारी आसीत् । सः सम्पूर्णं जीवनम् आङ्ग्लान् विरुध्य सङ्घर्षे एव व्यतीतवान् । यत्र कुत्रापि आङ्ग्लाः पठाणानाम् उपरि आक्रमणं कुर्वन्ति तत्र सैफुल्ला पठाणानां साहाय्यार्थं गच्छति स्म । स्वतन्त्रतायाः युद्धस्य नीतिं पितामहात् अब्दुल् गफर् खान् प्राप्तवान् । किन्तु अस्य पिता बैराम खान् शान्तस्वभावी आसीत् । भगवति विशेषभक्तियुक्तः आसीत् । यद्यपि पठाणानां विरोधः आसीत् तथापि सः पुत्रम् अब्दुल् गफार् खानं सुशिक्षितं कर्तुं मिशन् शालां प्रवेशितवान् । मिशनरीशालायां विद्यार्जनसमाप्तेः पश्चात् एषः अलीगढं गतवान् । किन्तु तत्र वासव्यवस्थायाः कष्टमनुभूय स्वग्रामं प्रतिनिवृत्तवान् । ग्रीष्मकालस्य विरामावसरे निरर्थकं कालयापनम् अकुर्वाणः समाजसेवां करोति स्म ।
स्वातन्त्र्यसङ्घर्षः[सम्पादयतु]
विद्यार्जनस्य समाप्तेः पश्चात् देशसेवायां निरतः अभवत् । क्रि.श. १९१९तमे वर्षे मार्शल् ला अनुष्ठानस्य काले एषः शान्तेः प्रस्तावम् उपस्थापितवान् । तथापि एषः ब्रिटिश् आरक्षकैः बद्धः । ब्रिटिश् सर्वकारः विद्रोहस्य आक्षेपं निरन्तरम् आरोपयन् कारागारे तं सदा विनिवेशयितुम् इच्छति स्म । अब्दुल् गफारस्य प्रेरणया एव जनाः सम्पर्कतन्त्रीः कर्तितवन्तः इति साक्षिणं निर्मातुं ब्रिटिश् सर्वकारः प्रायतत । किन्तु सर्वकारपक्षेण मिथ्यासाक्षी भवितुं कोऽपि जनः सिद्धः नाभवत् । तथा गफ्फर्खानस्य षण्मासानां कारागारवासस्य दण्डः विहितः । खुदायी खिदमतगार् इति यत् सङ्घटनं तेन रचितं तस्य कार्यं शीघ्रमेव राजनैतिककार्ये परिवर्तितम् अभवत् । तस्य सङ्घटनस्य प्रत्येकं सदस्यस्य एषा प्रतिज्ञा अस्ति । ते सर्वे भगवतः प्रतिनिधयः । तथा सम्पत्तेः अथवा विपत्तेः विषये तेषां समभावः । सर्वदा नेता अग्रेसरः भवति । मृत्युम् आलिङ्गितुं ते सिद्धाः सन्ति । क्रि.श. १९३०तमे वर्षे सत्याग्रहं कुर्वाणाः ते पुनः पञ्जाबस्य कारागारं प्रेषिताः । तत्र अन्येषां पञ्जाबबन्धिनां परिचयः प्राप्तः । कारागारे एते सर्वे सिखमतग्रन्थस्य ग्रन्थसाहीबस्य अध्ययनम् अकुर्वन् । भगवद्गीतापाठकः संस्कृतज्ञः अपि तत्र लब्धः। एवं हिन्दुनां महमदीयानां सिख्खानां च परस्परं मेलनम् अभवत् । एवं तत्र सर्वे गीतां, ग्रन्थसाहीबं, कुरानं च पठन्ति स्म । क्रि.श. १९३१तमवर्षस्य मार्चमासस्य २९तमे दिने लण्डन् नगरे सञ्चालिते वर्तुलोत्पीठिकासभायाः पूर्वं महात्मा गान्धिः तत्कालीनः वैसरायः लार्ड् इरविनः एतयोः मध्ये राजनैतिकसन्धानम् अभवत् । इतिहासे अस्य गान्धि-इर्विन् सन्धानम् (Gandhi–Irwin Pact) इत्येव प्रसिद्धिः । एतस्य पश्चात् अब्दुल् गफर् खान् बन्धमुक्तः सामजिककार्ये निमग्नः अभवत् । यदा महात्मा गान्धिः इङ्ग्लेण्ड्तः आगतवान् तदा ब्रिटिश् सर्वकारः पुनः काङ्गेस् उपरि निर्बन्धम् अकरोत् । अतः दायित्वं स्वीकृत्य व्यक्तिगतावज्ञायाः आन्दोलनम् आरब्धवान् । सीमाप्रान्ते अपि सर्वकारस्य दुर्व्यवहारं विरुध्य आन्दोलनम् आरब्धम् । अतः सर्वकारः आन्दोलनस्य सूत्रधारः इति निश्चित्य गफारस्य समग्रकुटुम्बस्य बन्धनम् अकरोत् । क्रि.शा. १९३४तमेवर्षे कारागारात् विमोचस्य पश्चात् गफार् खान् सहोदरेण सह वर्धानगरे अवसत् । अत्रान्तरे एषः समग्रदेशस्य पर्यटनं कृतवान् । काङ्गेस् पक्षस्य निश्चयानुसारं क्रि.श. १९३९तमे वर्षे प्रान्तीयपरिषदि अधिकारः प्राप्तः । सीमाप्रान्ते अपि काङ्ग्रेस् मन्त्रिमण्डलम् अस्य सहोदरस्य डा.खानस्य नेतृत्वेन रचितम् । किन्तु सः तस्मात् पृथक् सन् जनानां सेवामकरोत् । क्रि.श. १९४२तमे वर्षे अगस्ट् मासस्य आन्दोलनस्य कारणेन पुनः बद्धः क्रि.श. १९४७तमे वर्षे विनिर्मुक्तः । देशस्य द्विभागावसरे अस्य सम्बन्धः भारतम्।भारतेन सह भग्नः इव अभवत् । किन्तु एषः देशविभाजनविषये सहमतः नासीत् । क्रि.श. १९७०तमे वर्षे समग्रं भारतम् अटितवान् । क्रि.श. १९८७तमे वर्षे एषः भारतसर्वकारः सर्वोत्कृष्टपुरस्कारेण भारतरत्नप्रशस्त्या भूषितः ।
भारतीयस्वातन्त्रान्दोलनकले पेशावरप्रदेशे क्रि.श.१९१९तमे वर्षे सैन्यस्य शासनं (मार्शल् ला) चालितम् । तदा बादशाहखानस्य उपरि विप्लवकारी इति मिथ्यारोपं कृत्वा ब्रिटिष् जनाः वञ्चनया एतं कारावारं प्रेषितवन्तः । किन्तु बादशाह खानस्य विरुद्धं सक्ष्यं वक्तुं न कोऽपि सिद्धः अभवत् । तथापि असत्येन षण्मासान् यावत् कारावारे अस्थापयन् । केचन किंवदन्तीं प्रसारितवन्तः कारावारे बदशाह खानस्य गोलिकाघातं कृतम् इति । एतां वार्तां श्रुत्वा पिता अधीरः अभवत् । किन्तु कदाचित् कारावारं गत्वा पुत्रं दृष्ट्वा प्रसन्नः अभवत् । अनन्तरं बिटिष् अधिकारिणः तं गुजरात्राज्यस्य कारावारम् आनीतवन्तः । तत्र बादशाह खानः अन्यैः पञ्जाबिजनैः सह परिचयं प्राप्तवान् । तस्मिन् कारावारे सिख्खानां धर्मग्रन्थस्य ग्रन्थसाहीबस्य विषये ग्रन्थद्वयं पठितवान् । अनेन अन्ये बन्धिनः अपि प्रभाविताः गीतां कुरान् ग्रन्थसाहीबान् च पठितवन्तः । भागवद्गीतायाः सम्पूर्णार्थं क्रि.श.१९३०तमे वर्षे पं.जगतरामः बोधितवान् ।
मृत्युः[सम्पादयतु]
क्रि.श. १९८८तमे वर्षे पाकिस्तानसर्वकारः तं गृहबन्धने अस्थापयत् । क्रि.श. १९८८तमवर्षस्य जनवरीमासस्य २०तमे दिनाङ्के अब्दुल् गफर् खान् इहलोकं त्यक्तवान् । तस्य अन्तिमेच्छानुसारम् अफघानिस्तानस्य जलालाबाद् पत्तने भूसमाधिम् अकुर्वन् ।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Pashtun boycott and barred in Pakistan referendum [१]
- Photo Gallery of Bacha Khan
- Film on 'Frontier Gandhi' to be release in the US
- bachakhan.com (website dedicated to Bacha Khan
- Bacha Khan: The grandest Pakhtoon Hero (biography at afghanan.net)
- Badshah Khan (biography at mkgandhi.org)
- Ghani Khan (Poet and son of Ghaffar Khan); Interview, film, and sound recordings
- Interview with Ghaffar Khan
- Pervez Khan: Remembering Baacha Khan: memory of his courage to stay for ever
- Rajmohan Gandhi: Mohandas Gandhi, Abdul Ghaffar Khan, and the Middle-East today
- Rajmohan Gandhi: Badshah Khan and our times
- Khan's triumph of will
- Baacha Khan Trust
- The Frontier Gandhi: Badshah Khan, a Torch for Peace


text:
जपुरे आवासीय संस्कृतभाषाबोधनवर्गस्य उद्घाटनम् जातम्
-दीपक् शास्त्री
जयपुरम्>स्कृत-भारती जयपुरविभागेन आवासीय-संस्कृत-भाषाबोधन-वर्ग: दिसम्बरमासस्य त्रिंशद्दीनाङ्कत: जनवरीमासस्य षड्दिनाङ्कपर्यन्तम् आयोज्यमानोऽस्ति। वर्गस्य उद्घाटनं रविवासरे प्रातः नववादने आदर्श- विद्यामन्दिरे, किरणपथ मानसरोवरे जातम्। उद्घाटनसत्रे मुख्यातिथिरूपेण स्थानीय:पार्षद: श्रीविष्णु लाटा, वर्गाधिकारीरूपेण श्रीप्रकाश शर्मा, जयपुरप्रांतस्य मन्त्री श्रीचन्द्रशेखर शर्मा, जयपुरविभागस्य सहसंयोजक: श्री अभिनव उपाध्यायश्च मञ्चे आसन्। कार्यक्रमस्यारम्भ: सरस्वतीवन्दना-ध्येयमन्त्र-वर्गगीतैश्च विधाय सञ्जातः। कार्यक्रमस्य मंचसञ्चालनम् रविशर्मणा कृतम्।
उद्घाटनावसरे जयपुरप्रांतस्य सहमंत्री श्रीहजारी बैरवा, जयपुरप्रान्त-प्रचारप्रमुख: श्रीघनश्याम हरदेनिया, प्रान्त-सम्पर्कप्रमुख: श्रीरघुवीर शर्मा, जयपुरविभाग-संयोजक: श्रीकानाराम जाट, जयपुरमहानगर-मंत्री श्रीसन्तोष शर्मा, सहमंत्री श्रीमनोज शर्मा अन्ये च कार्यकर्तार: आसन्।


text:
सूत्रच्छेद:
उपात् - पञ्चम्येकवचनम् , च - अव्ययम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
रमः इत्येव। उपपुर्वात् रमतेः प्रस्मैपदं भवति। देवदत्तम् उपरमति। जज्ञदत्तम् उपरमति। उपरमयति इति यावत्। अन्तर्भावितन्यर्थो ऽत्र रमिः। पृथग् योगकरणम् उत्तरार्थम्। अकर्मकाद् विभाषां वक्ष्यति, सा उपपूर्वादेव यथा स्यात्।
`उपाच्च` इति। चकारः पूर्वापेक्षया समुच्चयार्थः। `उपरमति देवदत्तम्` इति। ननु चोपपूर्वो रमिरकर्मक एव भवति। तथा ह्रुपपूर्वस्यास्य विनाशोऽर्थो भवति; यथा-- उपरतानि, नष्टानीति गम्यते। निवृत्तिर्वा भवति, स्वाध्यायादुपरमते, निवर्तत इति गम्यते। न चास्मिन्नार्थे वर्तमानस्य सकर्मकत्वमुपपद्यते। तत्कतं सकर्मकस्योदाहरणं युज्यत इत्याह-- `उपरमयतीति यावत्` इति। एतेन ण्यर्थवृत्तितामुपरमतेर्दर्शयन् सकर्मकतामुपपादयतीति। अकर्मको हि धातुण्र्यर्थे वर्तमानः सकर्मको भवति। अथ पुनरण्यन्तस्य ण्यर्थवृत्तितोपपद्यते कथम्? स तथोक्तः। एवंविधस्य तस्य प्रयोज्येन सकर्मत्वमुपपद्यत एव।अथ किमर्थं पृथग्योगः क्रियते? `न व्याङपर्युपेभ्यो रमः` इत्येक एव योगः क्रियतामित्याह-- `पृथग्योगकरणम्` इत्यादि। गतार्थम्॥
उपपूर्वो रमिर्निवृत्तिविनाशयोर्वर्तते, उपरतोऽध्ययनाद्, उपरतोनिधनादिदि। न चानयोरुभयोरप्यर्थयोः सकर्मकत्वमुपपद्यते, तत्कथं सकर्मकस्योदाहरणम्? अत आह-उपरमयति यावदिति। कथं पुनरण्यन्तो ण्यर्थे वर्तते? अत आह-अन्तर्भावितण्यर्थ इति॥
सिद्धान्तकौमुदी
यज्ञदत्तमुपरमति । उपरमयतीत्यर्थः । अन्तर्भावितण्यर्थोऽयम् ॥
उपाच्च। उपपूर्वादपि रमेः परस्मैपदमित्यर्थः। उत्तरसूत्रे उपादित्यस्यैवाऽनुवृत्तये `व्याङ्पर्युपेभ्यो रमे`रिति नोक्तम्। अत्र विरमतीत्यर्थे उपरमतीति नोदाहरणम्, तस्य अकर्मकतया उत्तरसूत्रेण परस्मैपदविकल्पविधानात्। अतः सकर्मकमुदाहरति-- यज्ञदत्तमुपरमतीति। ननु विरामार्थकत्वात्कथं सकर्मकतेत्यत आह-- उपरमयतीत्यर्थ इति। ननु णिजभावात्कथमयमर्थो लभ्यते इत्यत आह-- अन्तर्भावितण्यर्थोऽयमिति। धातूनामनेकार्थत्वादिति भावः।
उपाच्च। `व्याङपर्युपेभ्यः` इति नोक्तम्, उत्तरसूत्रे उपेत्यस्यैवानुवृत्तिर्यथा स्यादिति।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
नेपालदेशस्य विकासक्षेत्राणि
नेपालदेशः १४ अञ्चलेषु वर्गीकृतः वर्तते तानि अञ्चलान्यपि ७५ मण्डलेषु विभक्तानि सन्ति ।१४ प्रशासकीयानि तानि अञ्चलानि ५ समुदायेषु च विभक्तानि सन्ति तान्येव पञ्च विकाशक्षेत्राणि इत्युच्यन्ते ।तत्र च चतुर्षु विकाशक्षेत्रेषु त्रीणि-त्रीणि अञ्चलानि सन्ति किन्तु एकस्मिन् विकाशक्षेत्रे केवलं द्वे एव अञ्चले स्तः । विकाशक्षेत्राणां निर्माणावस्थायां सर्वेषु विकाशक्षेत्रेषु हिमाल (हिमालय पर्वतमाला) पहाड (मध्यम पर्वतीयक्षेत्रम्) एवं तराई (सामान्य क्षेत्रम्) इत्येतेषां भूभागाः तत्र सम्मिलिताः भवन्ति ।


text:
The word ‘Śāstra’ refers to a well-structured presentation with novel insights (Śaṃsana Śāsana-prajñā). Anything that has these characteristics can be said to be ‘Śāstrīya’. A Śāstra usually is in the form of a written set of rules as well as unwritten but traditional practises that come along with the community
तदयं सङ्क्षेपः—निर्विशिष्टक्लैब्यसन्त्रस्ते सति समाजे, तेन विशिष्टो व्यक्तिगुणः सुतरां नावगम्यते[1]। तादृशस्तु भित्तीतिवृत्तवियुक्तो वाग्व्यापारः सरस्वतीविडम्बनाय रसविध्वंसनाय च कल्पते। अनुलक्षिते सत्यस्मिन्, साम्प्रतिकसमाजे कथानायकार्हता न कस्मिन्नपि मनुजे विद्यत इत्युत्प्रेक्षितुमलम्[2]। भारतीयकाव्यमीमांसादृशा रसः सदैव नायकाश्रितः। अन्यच्च “नायकस्य कवेः श्रोतुः समानोऽनुभवः स्मृतः” इत्यमुं तौतीयमभिप्रायमनुरुध्य पश्यामश्चेत्, साम्प्रतिकं साहित्यं रसशून्यमेवेति सहृदयाय प्रतीयते। यतो हि नायकसत्त्वरहितं यं कमपि नायकीकृत्य वितीर्यमाणं
The terms ‘mārga’ and ‘deśī’ which have been in use for thousands of years in our tradition are today translated as ‘Classical’ and ‘Folk’ respectively, terms which hardly capture the original sense of the Sanskrit words. This equivalence was drawn by some western scholars and it is hard to say
अस्यां दिशि सुकविना केचन दोषा यत्नेन वारणीयाः। यथा संविधाने निर्वैशिष्ट्यम्, इतिवृत्ते च निस्सङ्घर्षता। यद्यपि सङ्घर्ष इति परिभाषाविशेषः प्राच्यभारतीयकाव्यमीमांसायां किञ्चिदप्रचुरस्तथापि कथायाः पुरोऽभिवृद्धये विविधपात्राणां पोषणाय च सोऽयमावश्यक इति सुविदितमेव सुधियाम्। श्रीमद्रामायणे श्रीमन्महाभारते च विद्यमानो धर्माधर्मयोः सदसतोश्च सङ्घर्षः सुविख्यातः। महाकाव्येष्ववश्यं मन्त्र-द्यूत-प्रयाण-आजि-नायकाभ्युदयादीनि वर्णनानि भवेयुरिति किल काव्यशास्त्रसमयः। अत्राजिर्नाम न केवलं बाह्यः, अपि तु आन्तरङ्गिकोऽपि भवितुमर्हति।
Among our youth and children, more than the study and research of ‘literature,’ it is the learning of music and dance that is considered as a symbol of culture. Literature is seen by many as a heap of information or a tool for enjoyment. It is not without reason that
सम्प्रति भाविकाभिधानं किञ्चन साहित्यतत्त्वमवगाहामहे।
भाविकमिति सम्भाविततत्त्वं दण्ड्यादिभिस्तु मौलिकमेवम्।
इतिवृत्तश्रीकारणमतिलोकमनोज्ञवर्णनेङ्गितयुक्तम्॥७॥
तत्त्वस्यास्य स्वरूपनिरूपणं भामहेन सम्यगकारि। यथा—
“भाविकत्वमिति प्राहुः प्रबन्धविषयं गुणम्।
प्रत्यक्षा इव दृश्यन्ते यत्रार्था भूतभाविनः”॥ (काव्यालङ्कारः, ३.५३)
एतदनुसारं भाविकमितीदं काव्यतत्त्वं न केवलम् अलङ्कारमात्रपर्यवसायि, अपि तु काव्यप्रपञ्चे प्रकृष्टं सर्वङ्कषं च किमपि प्रबन्धगुणभूतम्। अस्मिन्नेव हि संनिवेशचातुर्यं निषीदति। अतोऽस्य प्रभावाद्भूतभविष्यत्सम्बद्धा अपि घटना वर्तमाना इव भासन्ते। काव्यस्य परमस्वारस्यभूमिस्तु कालपरिच्छेदमतीत्य यथा घटना आस्वाद्यतामाप्नुयुस्तथा
धीपारम्यं वर्णनगतमुक्तिचमत्कृतं हि चित्रं कृतकम्।
हृद्भावशबलदुर्बलगतिस्तु वृत्ते विचित्रशैथिल्याय॥४॥
काव्यस्य हृद्भाव-चिद्भावसम्बद्धं पूर्वनिर्दिष्टमेव विषयं कारिकेयं प्रस्तौति। इतिवृत्तनियोजने बुद्धिविलासः कलासमयमनुसरन् अनुकरणरूपो भवेत्। वर्णनेषु हार्दभावस्तावदनुकीर्तनरूपेण भवेदत्युक्तिवर्जितः। नयेऽस्मिन्ननादृते सति, अतिबौद्धिकं काव्यं शुष्कतां दुरूह्यतां च व्रजति। तत्तदा चित्रमिति भूत्वाऽधमकाव्यगर्ते पनीपतीति। यस्मिन्नु काव्ये पुनरितिवृत्तमतिमात्रं भावशबलितं, तदवश्यं शैथिल्यदोषदग्धं जायते। अतः सर्वथाऽनुल्लङ्घ्यं रसोपनिषद्भूतमौचित्यम्॥
व्यावहारेष्वर्थरहितरवसदृशं वर्णनैकरचनं प्रायः।
इतिवृत्तरहितकाव्यं तत्कर्तर्युपचरत्यहो कविशब्दः॥५॥
केचिदाचक्षते यदितिवृत्तनिरपेक्षं काव्यं भवितुमर्हतीति। अन्ये
[लेखोऽयं शतावधानिन आर्यगणेशस्य कन्नडभाषानिबद्धशोधप्रबन्धस्य संस्कृतानुवादः (Ref: Ganesh, R. Hadanu-havaṇu. Mangalore: Prasaranga, Mangalore University, 2018. pp.150-176)]
वल्लकीपुस्तकाशक्यं शब्दार्थव्यञ्जनं परम्।
यत्र तत्र भवामीति स्मेरास्याऽवतु भारती॥
अथ किं नाम काव्यम्? भारतीयकाव्यपरम्परायां तु कवेः कर्म काव्यमित्याहुः। अत्र हि गद्य-पद्य-चम्पू-श्रव्य-दृश्यादिभेदान्नैके सन्ति विभागोपविभागाः। समस्तं वाङ्मयमिदं मूलतः शब्दार्थसाहित्यसिद्धमिति निश्चप्रचम्[1]। तामिमां शब्दार्थसम्पृक्तिं विषयीकृत्य सुनिपुणं मीमांसति काव्यमीमांसाऽपराभिधं साहित्यशास्त्रम्[2]। मनीषितल्लजो डि.वि.गुण्डप्पवर्यः साहित्ये दशविधाः
ಅಭಿನವಭಾರತಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಗೊಂಡ ಲೇಖಕರು ಮತ್ತು ಕೃತಿಗಳು
ಅಭಿನವಭಾರತಿ ತನ್ನ ಗುಣ-ಗಾತ್ರಗಳಿಂದ ಮಿಗಿಲಾದ ಗಣ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದ ಗ್ರಂಥವಷ್ಟೆ. ಇಂಥ ಆಚಾರ್ಯಕೃತಿಗೆ ಅಧಿಕೃತತೆಯನ್ನೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನೂ ತರಲು ಅಭಿನವಗುಪ್ತನು ಅನೇಕಪೂರ್ವಸೂರಿಗಳ ವಿಚಾರಗಳನ್ನೂ ಕೃತಿಗಳನ್ನೂ ಉದ್ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದು ಅವನ ವಿದ್ವನ್ಮತ್ತೇಭವಿಕ್ರೀಡಿತಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯೂ ಹೌದು. ಈಗಿನಂತೆ ಸಂಶೋಧನೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಸುಲಭಮಾರ್ಗಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆಕರಗ್ರಂಥವನ್ನೂ ಮೂಲದಲ್ಲಿಯೇ ಓದಿ ಅಥವಾ ಗುರೂಪಾಸನೆಯ ಮೂಲಕ ಕಲಿತು ಅವುಗಳ ವಿಚಾರಸಾರವನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಂಡ ಬಳಿಕವಷ್ಟೇ ಗ್ರಂಥರಚನೆಗೆ ತೊಡಗಬಹುದಿದ್ದ ಕಾಲವದು. ಜೊತೆಗೆ, ಗ್ರಂಥಗಳ ಉಪಲಬ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣಗಳೂ
After the demise of Prataparudra, it was the Reddy Kings who faced Muslim invasions in Andhra. Prominent among are Vema Reddy and his younger brother, Malla Reddy. Their role in protecting the Andhra country from Islamic onslaught in the 14th century is truly laudable.
The Reddys belonged to the Fourth Varna.


text:
सूत्रच्छेद:
सम्प्रतिभ्याम् - पञ्चमीद्विवचनम् , अनाध्याने - सप्तम्येकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
ज्ञः इति वर्तते। सकर्मकार्थम् इदम्। सम् प्रति इत्येवं पूर्वाज् जानातेरनाध्याने वर्तमानादात्मनेपदं भवति। आध्यानम् उत्कण्ठास्मरणम्। शतं संजानीते। सहस्रं संजानीते। शतं पतिजानीते। सहस्रं प्रतिजानीते। अनाध्याने इति किम्? मातुः सञ्जानाति। पितुः सञ्जानाति। उत्कण्ठते इत्यर्थः।
`उत्कण्ठास्मरणम्` इति। उत्कण्ठापूर्वकस्मरणमिति। `मातुः` इति। `अधीगर्थदयेशां कर्मणि` 2|3|52
इति षष्ठी॥
उत्कण्ठास्मरणम् उत्कण्ठापूर्वकं स्मरणम्। मातुरिति। ठधीगर्थदयेशाम्ऽइति षष्ठी । ननु ठ्शेषऽ इति तत्रानुवर्तते, तेन कर्म शेषत्वेन विवक्षितव्यमिति अकर्मकत्वात्पूर्वेणात्रात्मनेपदप्रसङ्गः। ठनाध्यानेऽ इत्यस्य तु मातरं संजानातीति व्यावर्त्यं स्याद्यत्र कर्मतैव विवक्षिता, नैष दोषः; ठनाध्यानेऽइति विभज्यते, तेन पूर्वयोगस्यापि शेषो भविष्यति॥
सिद्धान्तकौमुदी
शतं संजानीते । अवेक्षत इत्यर्थः । शतं प्रतिजानीते । अङ्गीकरोतीत्यर्थः । अनाध्यान इति योगो विभजते । तत्सामर्थ्यात् अकर्मकाच्च (कौमुदी-2718)
इति प्राप्तिरपि वार्यते । मातरं मातुर्वा संजानाति । कर्मणः शेषत्वविवक्षायां षष्ठी ।
`ज्ञ आत्मनेपद`मिति शेषः। अवेक्षते इत्यर्थ इति। अकर्मकत्वाऽभावात् पूर्वेणाऽप्राप्तिरिति भावः। अनाध्याने किम् ? मातरं संजानाति। आध्यायतीत्यर्थः। उत्कण्ठापूर्वकंस्मरणमाध्यानम्। ननु यदा आध्याने कर्मणः शेषत्वविवक्षया षष्ठीमाश्रित्य मातुः संजानातीति प्रयुज्यते तदा सम्पूर्वो जानातिरयमकर्मक इति स्थितिः। ततर् `संप्रतिभ्यामनाध्याने` इत्यात्मनेपदस्याऽप्रवृत्तावपि `अकर्मकाच्चे`ति सूत्रेणात्मनेपदं दुर्वारम्, तत्र अनाध्याने इत्यभावात्। संप्रतिभ्यामित्यत्र अनाध्यानग्रहणस्य मतारं संजानातीति सकर्मके चरितार्थत्वादित्यत आह-- अनाध्याने इति योगो विभज्यते इति। ततश्च `संप्रतिभ्या`मित्येको योगः।संप्रतिपूर्वाज्ज्ञ आत्मनेपदमित्यर्थः। `अनाध्याने` इति योगान्तरम्। अनाध्याने संप्रतिभ्यामात्मनेपदमित्यर्थ-। ततः किमित्यत आह-- अकर्मकाच्चेति प्राप्तिरपि बाध्यते इति। ननु अनन्तरस्येति न्यायेन `सम्प्रतिभ्या`मित्यस्यैव बाधो युक्त इत्यत आह-- तत्सामर्थ्यादिति। एकसूत्रत्वेनैव सिद्धे अनाध्याने इति योगविभागाद्व्यवहितस्यापि बाध इत्यर्थः। ननु `मातरं मातुर्वा संजानाती`त्यत्र मातुः कर्मत्वाद्द्वितीयैव युक्तेत्यत आह-- कर्मणः शेषत्वविवक्षायां षष्ठीति। नचैवमपि `अधीगर्थदयेशां कर्मणि` इति षष्ठ�एव स्यान्नतु द्वितीयेति वाच्यम्, तत्र शेष इत्यनुवर्त्त्य कर्मणः शेषत्वविवक्षायां षष्ठी, कर्मत्वविवक्षायां तु द्वितीयेत्यभ्युपगमात्। न चैवं सति `षष्ठी शेषे` इत्यनेनैव सिद्धत्वात् `अधीगर्थे`ति व्यर्थमिति वाच्यम्, `मातुः स्मरण`मित्यादौ शेषष्ठ्याः समासाऽभावार्थत्वादिति कारकाधिकारे प्रपञ्चितम्।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
कस्मिंश्चित् ग्रामे कयोश्चन दम्पत्योः सुतरां प्रतीपौ बालौ आस्ताम् । प्रायेण ग्रामे यदि किमपि दुष्टकर्म सम्पद्यते चेत् तत् तयोः बालयोः एव कर्म इति प्रथितमभवत् । तयोः व्यथितौ पितरौ ग्रामस्य अचिरमागतस्य पूजकस्य समीपं गत्वा स्वबालयोः विषये समभाषेताम् । पूजकः बालयोः प्रतीपत्वशमने साहाय्यं ददामीति सनिश्चयमकथयत्, “अलं शोकेन । बालयोः एकैकं मिथः संभाषयिष्ये” इति । प्रथमं भ्रात्रोः कनीयान् पूजकं समुपयातः ।पूजकः गम्भीरस्वरेन तमवदत्, “पीठे उपविश” इति । बालः तथाकरोत् ।पूजकः पुनरवदत्, “ईश्वरः कुत्र? वद” बालः मौनमाश्रयत् । पूजकः पुनः उच्चैः अपृच्छत्’ “ईश्वरः कुत्र? शीघ्रं वद” । तदापि बालः न किमप्यवदत् । पूजकः उच्चैस्तरपृच्छत्, “ईश्वरः कुत्र?” । तदा भीतः बालः सहसा गृहमधावत् । अग्रजस्य कोष्ठं प्रविश्य द्वारं प्यदधाच्च । कोष्ठे स्थितः अग्रजः अपृच्छत्, “किमभवत्?” इति । बालः ससाध्वसमवदत्, “इदानीं महति कृच्छ्रे पतितौ आवाम् । प्रायेण ईश्वरः नष्टः । पूजकः आवामेव कारणमिति मन्यते खलु” इति ।
- - - -


text:
तिरुनेल्वेलीमण्डलम्
तिरुनेल्वेलीमण्डलं (Tirunelveli District) (तमिऴ्: திருநெல்வேலிமாவட்டம்) दक्षिणभारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । अस्य केन्द्रस्थानं तिरुनेल्वेलीनगरम् । अस्य मण्डलस्य वैशिष्ट्यम् इदं यत् तमिऴसाहित्ये उल्लिखिताः पञ्चविधाः भौगोलोकप्रदेशाः अपि अत्र दृश्यन्ते । कुरिञ्जि (पर्वताः), मुल्लै (वनानि), मरुदम् (व्रीहिक्षेत्राणि), नैदल् (समुद्रतीरं), पालै (मरुभूमिः) च । तिरुनेल्वेलिमण्डलं १७९० तमवर्षस्य सेप्टम्बरमासस्य प्रथमे दिने ब्रिटिश् सर्वकारस्य पक्षतः प्राचीन इण्डिया कम्पेन्या निर्मितम् । तदानीन्तने तिरुनेल्वेलीमण्डले अद्यतने तिरुनेल्वेली, तूत्तुकुडिमण्डले, विरुदुनगरमण्डलस्य, रामनाथपुरमण्डलस्य केचन भागाः च आसन् । राज्यस्य मण्डलेषु विस्तारदृष्ट्या अस्य मण्डलस्य द्वितीयं स्थानम् (विऴुप्पुरमण्डलं प्रथमम्) । तमिऴ् अभिजनाः इदं मण्डलं प्रीत्या ‘नेल्लै’ इति सूचयन्ति ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
तिरुनेल्वेलीमण्डलस्य निर्माणदिनाङ्कः (सेप्टम्बर् १) तिरुनेल्वेलीदिनम् इति आचर्यते । ब्रिटिश् प्राचीन इण्डिया कम्पेन्या अस्य ‘तिन्नेवेल्लिमण्डलम्’ इति नाम कृतम् । अस्य केन्द्रस्थानम् आदौ पाळैयंकोट्टैपत्तने आसीत्, यत्र पाळैयकाराणां विरुद्धं कार्याचरणसमये कम्पेन्याः सेनाकेन्द्रम् आसीत् ।
तिरुनेल्वेलीमण्डलस्य नामकरणे कारणत्रयं दृश्यते । मण्डलस्य बृहत्तमं नगरं तिरुनेल्वेलिः इत्येकम् । नायकानां नवाबानां च प्रशासने अयं प्रदेशः ‘तिरुनेल्वेलीसीमै’ इति ख्यातः इति द्वितीयम् । पाण्ड्यसाम्राज्यस्य दक्षिणराजधानी आसीद् इयम् इति तृतीयम् । मण्डले तिरुनेल्वेली पाळैयंकोट्टैनगरे यमलनगरत्वेन अभिवृद्धौ स्तः ।
विंशशतकस्य आदौ तिरुनेल्वेलीमण्डलस्य भागान् पृथक्कृत्य रामनाथपुरमण्डलं, विरुदुनगरमण्डलं च निर्मितम् । १९८६ तमे वर्षे पुनः इदं मण्डलं प्रशासनसौकर्यार्थं द्वेधा विभक्तम् । चिदम्बरनार् (अद्यतनः तूत्तुकुडिः) मण्डलम् एकम्, नेल्लै, कट्टबोम्मन् इत्यपरम् । ततः अस्य ‘तिरुनेल्वेली, कट्टबोम्मन-मण्डलम्’ इति , ततः पुनः ‘तिरुनेल्वेलीमण्डलम्’ इति नाम अभवत् ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
तिरुनेल्वेलीमण्डलं तमिऴ्नाडुराज्यस्य दक्षिणभागे अस्ति । अस्य उत्तरभागे विरुदुनगरमण्डलं, पश्चिमभागे पश्चिमघट्टपर्वताः, दक्षिणभागे कन्याकुमारीमण्डलं, पूर्वभागे तूत्तुक्कुडिमण्डलं च अस्ति । मण्डलस्य विस्तारः ६,८२३ चतुरश्रकिलोमीटर् ।
मण्डले पश्चिमघट्टस्य पर्वतप्रदेशाः सन्ति । ताम्रपर्णीनदी, अन्याः काश्चन लघ्व्यः नद्यः अत्र प्रवहन्ति । मण्डले बहवः रमणीयाः जलधाराः सन्ति । सर्वेषु ऋतुषु अस्मिन् मण्डले वृष्टिः भवति । वृष्टेः प्रमाणं ९५३.१ मिल्लीमीटर् आसीत्। २००५-२००६ वर्षे ईशान्यप्रावृषः, नैर्ऋत्यप्रावृषः च प्रभावेण अत्र वृष्टिः भवति । पश्चिमघट्टेभ्यः प्रवहन्तीनां पच्चैयार् प्रभृतीनां बहूनां नदीनां जलं कृषिकार्योपयोगि भवति । पच्चैयारनदी ताम्रपर्ण्याः उपनदी । ताम्रपर्णी, मणिमुत्तारुनद्योः बहवः जलबन्धाः सति, यत्र सङ्गृहीतं जलं कृषिकार्ये, विद्युदुत्पादने च उपयुज्यते । चित्तारनदी अपि अस्मिन् मण्डले प्रवहति । कोर्टल्लं जलधारा, मणिमुत्तारजलधारा च मण्डलस्य जलधारासु प्रमुखे ।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
२०११ तमवर्षस्य जनगणनानुगुणं मण्डलस्य जनसंख्या ३,०७२,८८० । भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य ११६ तमं स्थानम् । मण्डले जनसान्द्रता प्रतिचतुरसश्किलोमीटर् ४५८ (११९० प्रतिचतुरश्रमैल्) अस्ति । २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धेः प्रमाणं १३.६६% आसीत् । मण्डले पुं, स्त्री अनुपातः १०००:१०२४, साक्षरताप्रमाणं च ८२.९२% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
तिरुनेल्वेलीमण्डले द्वादश उपमण्डलानि सन्ति । तानि -
१) तिरुनेल्वेलिः २) पाळैयंकोट्टै ३) शङ्करन्कोयिलः ४) अम्बासमुद्रम् ५) नङ्गुनेरिः ६) कडैयनल्लूरुः ७) राधापुरम् ८) तेङ्कासिः ९) शेङ्कोट्टै १०) अलङ्गुळम् ११) वीरकेरलम्बुदूरुः १२) शिवगिरिः
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
इदं कृषिप्रधानमण्डलम् । प्रमुखतया तण्डुलानि, नारिकेलाः, कदल्यः, सम्बारपदार्थाः च अत्र रुह्यन्ते । समुद्रतीरे स्थितत्वात् मत्स्यग्रहणोद्यमः अपि अत्र प्रामुख्यं भजते । मण्डले ४०७ खनयः सन्ति । लैम्स्टोन्, ग्रानैट्, गार्नेट् साण्ड् इत्येते खनिजाः अत्र उत्पाद्यन्ते । वस्त्रोद्यमः, आहारपदार्थोद्यमः, अरण्यपदार्थोद्यमः च अत्र अभिवृद्धः अस्ति । नङ्गुनेरिप्रदेशे विशिष्ट आर्थिकवलयः २००१ तमे वर्षे आरब्धः ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
नल्लैयप्परदेवालयः[सम्पादयतु]
अयं देवालयः तिरुनेल्वेलीपत्तने अस्ति । अयं देवालयः क्रिस्तीये ७०० वर्षे शिवभक्तस्य तिरुज्ञानसम्बन्धस्य कृतौ उल्लिखितः अस्ति । आदौ शिवस्य शक्त्याः च अत्र भिन्नौ देवालयौ पाण्ड्यैः निर्मितौ आस्ताम् । १७ शतके अनयोः देवालयोः सन्धिरूपः ‘सेङ्गलिमण्डपः’ निर्मितः । देवालयस्य गोपुराणि अपि सप्तदशशतकस्य प्रारम्भे निर्मितानि । दक्षिणभारतस्य बृहत्तमेषु देवालयेषु अयम् अन्यतमः ।
वल्लियूरुः[सम्पादयतु]
राधापुरौपमण्डले कार्त्तिकेयस्य पत्न्याः श्रीवल्ल्याः नाम्ना ज्ञातम् इदं पत्तनम् अस्ति । अत्र मुरुगस्य देवालयः अस्ति । वल्लियूरुकुऴम् इति ज्ञातः तडागः अपि अस्ति ।
नङ्गुनेरिः[सम्पादयतु]
तिरुनेल्वेलीपत्तनात् ३१ किलोमीटर् दक्षिणे विद्यमाने अस्मिन् पत्तने विष्णोः देवालयः अस्ति । महाविष्णुः अत्र तोटाद्रिनाथरूपेण आराध्यते । अयं देवालयः वनमामलैमठेन निरुह्यते । वैष्णवसम्प्रदायस्य दिव्यदेशेषु इदम् अन्यतमम् ।
मरुत्तूरुः[सम्पादयतु]
पाळैयं कोट्टैतः १२ किलोमीटर् दूरे अयं ग्रामः अस्ति । अत्र ताम्रपर्णीनद्यां निर्मितः २.५ किलोमीटर् दीर्घः जलबन्धः अस्ति ।
वीरवनल्लूरुः[सम्पादयतु]
अस्मिन् पत्तने विद्यमानः भूमिनाथस्वामिदेवालयः तमिऴ्नाडुराज्यस्य प्राचीनतमेषु देवालयेषु अन्यतमः । अत्र सुन्दरराजपेरुमाळ्देवालयः, कडयम्मन् देवालयः, सन्तानमारियम्मन् देवालयः, रङ्गनाथस्वामिदेवालयः चापि सन्ति ।
कळक्काडुमुण्डन्तुरै व्याघ्रधाम[सम्पादयतु]
इदं व्याघ्रधाम १९६२ तमे वर्षे निर्मितम् । अस्य विस्तारः ९०० चतुरश्रकिलोमीटर् । तिरुनेल्वेलीतः ४५ किलोमीटर् पश्चिमतः कळक्काडुपत्तनसमीपे इदं व्याघ्रधाम अस्ति । अत्र व्याघ्राः, चित्रव्याघ्राः, वन्यश्वानाः, गजाः, भिन्नप्रभेदानां हरिणाः, वनसूकराः, भल्लूकाः, मर्कटाः, चिक्रोडाः, मकराः च द्रष्टुं शक्याः ।
शङ्करन्कोयिल्[सम्पादयतु]
हरिहरयोः ऐक्यप्रतिपादके अस्मिन् देवालये शङ्करनारयणनामकः देवः अर्च्यते, यस्य शरीरे अर्धभागः हरेः, अपरार्धः च हरस्य । देवी गोमती अम्बाळ् । अयं देवालयः क्रिस्तीये ९०० तमे वर्षे उक्रमपण्ड्येन निर्मितः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- ↑ "2011 Census of India" (Excel). Indian government. 16 April 2011.


text:
जिह्वा
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
जिह्वा, स्त्री, (जयति रसमनयेति । जि + “शेता- यह्वजिह्वाग्रीवाप्वामीवाः ।” उणां । १ । १५४ । इति वन् प्रत्ययेन हुगागमे निपातनात् साधुः ।) रसज्ञानेन्द्रियम् । जिव् इति भाषा । तत्- पर्य्यायः । रसज्ञा २ रसना ३ । इत्यमरः । २ । ६ । ९१ ॥ रशना ४ रसनम् ५ जिह्वः ६ । इति तट्टीका ॥ रसालः ७ सुधास्रवा ८ रसिका ९ रसाङ्का १० । इति शब्दरत्नावली ॥ रसा ११ लोला १२ रसाला १३ रसला १४ ललना १५ । इति जटाधरः ॥ (यथा, मुकुन्दमाला- याम् । २६ । “जिह्वे ! कीर्त्तय केशवं मुररिपुं चेतो ! भज श्रीधरं पाणिद्बन्द्व ! समर्च्चयाच्युतकथां श्रोत्रद्बय ! त्वंशृणु । कृष्णं लोकय लोचनद्वय ! हरेर्गच्छाङ्घ्रियुग्मालयं जिघ्र घ्राण ! मुकुन्दपादतुलसीं मूर्द्धन्नमाधो- क्षजम् ॥”) अस्याः परीक्षा यथा, भावप्रकाशे । “शाकपत्रप्रभा रूक्षा स्फुटिता रसनानिलात् । रक्ता श्यामा भवेत् पित्ताल्लिप्तार्द्रा धवला कफात् ॥ परिदग्धा खरस्पर्शा कृष्णा दोषत्रयेऽधिके । सैव दोषद्वयाधिक्ये दोषद्वितयलक्षणा ॥” (यथास्या उत्पत्तिविषयः । “उदरे पच्यमानानामाध्मानाद्रुक्मसारवत् । कफशोणितमांसानां सारो जिह्वा प्रजायते ॥” इति सुश्रुते शारीरस्थाने ४ र्थे अध्याये ॥)
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
जिह्वा स्त्री।
जिह्वा
समानार्थक:रसज्ञा,रसना,जिह्वा
2।6।91।2।3
रदना दशना दन्ता रदास्तालु तु काकुदम्. रसज्ञा रसना जिह्वा प्रान्तावोष्ठस्य सृक्किणी॥
पदार्थ-विभागः : अवयवः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
जिह्वा¦ स्त्री लेढ्यनया लिह--स्वादे व
“शेवयह्वजिह्वेत्यादिना” नि॰।
१ रसास्वादकरणे इन्द्रियभेदे
२ तदधिष्ठाने गोलके(जिव) ख्याते पदार्थे च। तदिन्द्रियस्य जलीयत्वंमि॰ मु॰ समर्थितं यथा
“रसनं जलीयं गन्धाद्यव्य-ञ्जकत्वे सति रसव्यञ्जकत्वात् सक्तुरसव्यञ्जकोदकवत्रसनसन्निकर्षे व्यभिचारवारणाय द्रव्यत्वे सतीति विशे-षणीयम्। तस्याधिष्ठातृदेवता च प्रचेताः
“दिग्यातार्कप्रचे-ऽश्वीत्यादि” शा॰ ति॰ उक्तेः। अग्नेर्जिह्वाश्च सप्त तन्ना-मानि
“काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता याच सुधूम्रवर्णा। स्फुलिङ्गिनी विश्वरूपी च देवी लोलायमाना इति सप्त जिह्वाः” मुण्डकोप॰।
“तस्याः कफादि-दोषात् लक्षणादिकं भाव॰ प्र॰ दर्शितं यथा
“शाकपत्रप्रभारूक्षा स्फुटिता रसनाऽनिलात्। रक्ता श्यामा भवेत्पित्ताल्लिप्तार्द्रा धवला कफात्। परिदग्धा खरस्पर्शा कृष्णादोषत्रयेऽधिके। सैव दोषद्वयाधिक्ये दोषद्वितयलक्षणा” [Page3121-b+ 38] अस्य क्लीवत्वं भरत आह स्म। जिह्वलः। इन्द्रियप्ररत्वे तथात्वमिति तु युक्तम्।
३ वाक्ये निघण्टुः
Apte[सम्पाद्यताम्]
जिह्वा [jihvā], 1 The tongue.
The tongue of fire i. e. a flame.
A sentence. -Comp. -आस्वादः licking, lapping. -उल्लेखनी, -उल्लेखनिका, -निर्लेखनम् a tonguescraper.
पः a dog.
a cat.
a tiger.
a leopard.
a bear. -मलम् the fur of the tongue. -मूलम् the root of the tongue. -मूलीय a. a term particularly applied to the Visarga before क् and ख् and also to ऋ and लृ and the guttural class of consonants (in gram.)-रदः a bird. -लिह् m. a dog. -लौल्यम् greediness.-शल्यः the Khadira tree.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
जिह्वा f. (= जुहू) id. RV. AV. etc. ( ifc. f( आ). MBh. iii , 16137 Hcat. )
जिह्वा f. See. ह्व.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
JIHVĀ : A servant woman who stole ornaments from the palace. For the detailed story of how she was caught with stolen goods see under Hariśarman.
_______________________________
*14th word in left half of page 356 (+offset) in original book.
Vedic Rituals Hindi[सम्पाद्यताम्]
जिह्वा स्त्री.
जीभ (वध्य पशु की जीभ का एक भाग जुहू में पशु-याग के समय आहुति देने के लिए लिया जाता है), का.श्रौ.सू. 6.7.6; आप.श्रौ.सू. 7.24.2।


text: प्रख्यातेन स्वामिना शिवानन्देन उच्यते यत् साधना च अभ्यासश्च पर्यायपदे इति। नाम, साधना = अभ्यासः। तां साधनां विना, तम् अभ्यासं विना न किञ्चित् फलति। सर्वक्षेत्रतथ्यम् इदम्। पदं एकैकम् अग्रे संस्थाप्य चलनाभ्यासः शैशवे। तदेव सातत्येन क्रियमाणं धावनाभ्यासः बाल्ये। स्वामिना उच्यते यत् वेदान्तक्षेत्रे बहवः कुतूहलिनः सन्ति, किन्तु कृताभ्यासाः आत्मविचारवन्तः अङ्गुलीगणनीयाः इति। संस्कृतक्षेत्रेऽपि कृताभ्यासाः अभ्यस्तचतुर्विधसोपानाः न्यूनाः। चत्वारि सोपानानि -- श्रवणं, भाषणं, पठनं, लेखनम् -- चेति। यस्मिन् कस्मिन् सर्वस्मिन् अपि क्षेत्रे कृताभ्यासाः साधनावन्तः अग्रेसराः भवेम। न केवलं कुतूहलं प्रत्युत अभ्यासश्च क्रियताम्। प्रयोगः करणीयः। इदम् एव सार्वकालिकन्यायः श्रीकृष्णशास्त्रिणा "ज्ञाने धर्मः उत प्रयोगे" नामके ग्रन्थेऽपि सरलसंस्कृतभाषया अङ्कितः। संस्कृतभारत्या एव प्रकाशितोऽयं ग्रन्थः।


text:
॥ अथ गुणाः ॥
स्वर्णं शीतं पवित्रं क्षयवमिकसनश्वासमेहास्रपित्त - क्षैण्यक्ष्वेडक्षतास्रप्रदरगदहरं स्वादुतिक्तं कषायम् ।
वृष्यं मेघाग्निकान्तिप्रदमधुरसरं कार्श्यहारि त्रिदोषोन्मादापस्यारशूलज्वरजयि वपुषो बृंहणं नेत्रपथ्यम् ॥१॥
एतद्भस्म सुवर्णजं कटु घृतोपेतं द्विगुञ्जोन्मितं लीढं हन्ति नृणां क्षयाग्निसदनं श्वासं च कासारुची ।
ओजोधातुविवर्धनं बलकरं पाण्ड्वामयध्वंसनं पथ्यं सर्वविषापहं गदहरं दुष्टग्रहण्यादिहृत् ॥२॥
बलं च वीर्यं नराणां रोगव्रजान्पोषयतीहकाये ।
असौख्यकार्येव सदैव हेमापक्तं सदोषं मरणं करोति ॥३॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अध्याय ९ / भाग २ / श्रीमदभगवदगीता / मृदुल कीर्ति
गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत्।
प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्॥९- १८॥
कर्ता , भर्ता , हर्ता शरणम्
उत्पत्ति प्रलय सुख राशी हूँ.
उपकार करत बिनु बदले अस ,
आधार अगम अविनाशी हूँ
तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च।
अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन॥९- १९॥
रवि रूप तकत मैं वर्षा कौ,
आकर्षित करी बरसावत हूँ.
सत और असत अमृत -मृत्यु
सर्वस्व मैं पार्थ बतावत हूँ
त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते।
ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान्॥९- २०॥
कर पान अमिय तीनहूँ विद्या ,
नर पाप रहित हुइ जात महे,
बहु काल इन्द्र के लोक रहे,
बहु भोग अलौकिक भोग गहें
ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति।
एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते॥९- २१॥
जब पुण्य नसावत अस जन के ,
पुनि लोक मरण के आवत हैं,
जिन कर्म सकाम की चाह घनी,
वे पुनि-पुनि आवत-जावत हैं
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते।
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥९- २२॥
जेहि भक्त अनन्य हो मोहे भजे,
फल करमन कौ जिन मोह तजे
अस भक्त को योग व् क्षेम वहन,
मैं लेत स्वयं, मोहे न बिसरे
येऽप्यन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः।
तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्॥९- २३॥
जिन देवन अन्य कौ पूजत हैं,
अस भांति मोहे ही पूजत हैं,
बिनु ज्ञान विधान विधि सों वे,
विधि हीन मोहे ही पूजत हैं
अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च।
न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते॥९- २४॥
सुन अर्जुन मैं ही हूँ क्यों कि
एकमेव ईशानंम यज्ञन कौ.
जिन तत्त्व सों मोहे न जानि सकै
पुनि पावति जन्मं -मरणं कौ
यान्ति देवव्रता देवान्पितॄन्यान्ति पितृव्रताः।
भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम्॥९- २५॥
जिन पूजै देवन देव मिलें
पितरन कौ पूजे पितर मिलै,
जिन पूजें भूतन भूत मिलें,
मेरौ भक्त ही मोसों प्रवर मिलै
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति।
तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः॥९- २६॥
जेहि पात, सुमन, फल, जल मोहे
करै प्रेम सों अर्पित भक्त कोई.
साकार प्रगट, अति प्रीति सहित,
मैं खावत हूँ सोई-सोई
यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत्।
यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम्॥९- २७॥
ताप दान धरम ,शुभ कर्म हवन.
जो खावै जो कछु कर्म किया.
कौन्तेय मोहे अर्पित करिकै
कर्तापन नैकु न होत हिया
शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः।
संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि॥९- २८॥
मन योगमयी अभ्यास वृति
और मोहे अर्पित करमन सों.
मुझ माहीं समाय के मुक्त भयौ
शुभ कर्म अशुभ फल बंधन सों
समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः।
ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम्॥९- २९॥
सम भाव सों व्यापक प्राणी में
अथ मोरो अप्रिय न प्रिय कोई.
पर भक्त जो मोहे भजे हिय सों
अस मेरौ, में उनमें होई
अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक्।
साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥९- ३०॥
कोऊ अतिशय होत दुराचारी
अंतर्मन सों यदि मोहे भजे
मानहुं तेहि साधू जस ही यदि,
दृढ़ चित्त मना सों विकार तजे
क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति।
कौन्तेय प्रति जानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति॥९- ३१॥
वही अधम आचरण युक्त जना
सत करम -धरम मय होवत है,.
सत शांति सनातन पाय यथा
फिर नाश कबहूँ नहीं होवत है
मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः।
स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम्॥९- ३२॥
हे अर्जुन!नारी वैश्य शूद्र
बहु पाप करम कर्ता कोई
शरणागत मोरी होत यदि,
गति पाय परम मुक्ता सोई
किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा।
अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्॥९- ३३॥
ऋषिराज भगत जन ब्राह्मण के,
और पुण्य जनों के क्या कहना.
जो त्याग सकल क्षण भंगुर जग,
भजे मोहे, मोरे संग ही रहना
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु।
मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः॥९- ३४॥
अर्पित तन-धन विह्वल मन सों,
अति नेह अनन्य जो प्राणी करै.
शरणागत होत समर्पित जन ,
मुझ मांहीं विलीन हों प्राणी तरै


text:
पताकास्थानकम्
--- (पताकावत् नाट्यस्य प्रसिद्ध्युत्पादकत्वात् तादृशबन्धो*पि पताकास्थानकम्) । नाट्यकथावस्तौ पताकास्थानकस्य प्रयोग: सम्यकतया विचिन्त्य एव करणीय: भवति । अस्य चत्वार: प्रमुखभेदा: निम्नोक्तास्सन्ति ।--
- प्रथमपताकास्थानकम् - यत्र अकस्मात् प्रीतिअनुकूलव्यापार: भूते सति परमप्रीतिकारीप्रयोजनसिद्धि: भवतु तत् प्रथमपताकास्थानकम् ।।
- द्वितीयपताकास्थानकम् - अत्यन्तश्लिश्टार्थबोधकानेकशब्दै: युक्ता: विविधविधारचनया विशिष्टम् द्वितीयपताकास्थानकम् ।
- तृतीयपताकास्थानकम् - यत् अन्यार्थस्य उपक्षेपकं, अव्यक्तार्थस्य निश्चित, श्लिष्ट, प्रत्युत्तरै: च युक्तं वचनं स्यात् तत् तृतीयपताकास्थानकम् ।
- चतुर्थपताकास्थानकम् - यत्र सुन्दरश्लिष्टद्वयर्थकवचनविन्यास: भवतु तथा येन प्रधानार्थस्य सूचना मिलेत तत् चतुर्थपताकास्थानकम् इति भवति ।।
इति


text:
उत्तर-अमेरिकाखण्डः
उत्तरामेरिका एकः महाद्वीपः वर्तते। सा पसिफिक्-अट्लाण्टिक्महासागरयोः मध्ये स्थिता। २४,२५८,६६४ च कि मी विस्तारयुक्तः अयं विशालः खण्डः केनडा, वेस्टिण्डिस्, ग्रीन्लेण्ड्, मध्यामेरिका, मेक्सिकोप्रदेशैः युक्तः अस्ति । अस्मिन् विपरीतं वातावरणं, विविधसंस्कृतीनां मिश्रणम्, अत्यधिका सम्पत्तिः, अत्याधुनिकं तन्त्रज्ञानम्, अनेकाः विश्वसंस्थाश्च विद्यन्ते । तान्त्रिकज्ञानं, गणकयन्त्रज्ञाने अग्रेसरत्वम्, असङ्ख्यवस्तूनां निर्यातः, युद्धसामग्र्यः, गोधूमोत्पादनम् इत्यादीनाम् आधारेण युक्तः आढ्यखण्डः वर्तते अयम् । प्रबलशक्तिः इत्येतत् अन्वर्थनाम अस्य खण्डस्य अमेरिकासंयुक्तसंस्थानां विद्यते ।
अन्तर्विषयाः
परिसरः[सम्पादयतु]
प्राकृतिकलक्षणानि[सम्पादयतु]
अस्य खण्डस्य पश्चिमार्धम् औन्नत्ये विद्यते । पूर्वार्धं निम्नताप्रदेशे विद्यते । पश्चिमभागे पर्वतश्रेण्यः, पूर्वदिशि उन्नताः प्रदेशाः, मध्यभागे समतलप्रदेशः, पूर्वकरावलीसमतलप्रदेशश्च अस्य खण्डस्य प्राकृतिकभागाः सन्ति । वायव्यभागे अलास्का ब्रूक्-श्रेण्यः विद्यन्ते । केनडादेशस्य पश्चिमदिशि करावलीश्रेण्यः सन्ति । तत्पार्श्वे विद्यमानाः राकीपर्वतश्रेण्यः मेक्सिकोपर्यन्तं विद्यन्ते । केनडादेशस्य मध्यभागतः अमेरिकासंस्थानानां मध्यभागं यावत् विशालः समतलप्रदेशः विद्यते । केनडादेशस्य मध्यभागः पूर्वभागश्च सरोवरैः युक्तः उपत्यकाप्रदेशः इति निर्दिश्यते । ३०० - ५०० अक्षांश- १२५ - १०५ रेखांशयोः मध्ये दक्षिणोत्तरदिशि काश्चन श्रेण्यः विद्यन्ते । समुद्रतीरस्य पार्श्वे समुद्रतीरश्रेणी, ततः सियरा-नेवाद-केस्केड्श्रेण्यः विद्यन्ते । ततः विशालः समतलप्रदेशः, तानन्तरं वसाच्-श्रेणी, कोलोराडो उपत्यका ततः उन्नताः राकिपर्वताः विद्यन्ते । अत्र ४३९९ मी उन्नतम् एल्बर्ट्-शिखरं ४३७८ मी उन्नतं ब्लाङ्काशिखरं च विद्यते । समुद्रतीरस्य समीपे ४३१७ मी उन्नतं शास्ताशिखरम् अस्ति । मेक्सिकोदेशे पश्चिमसियारामाड्रे पूर्वसियारामाड्रेश्रेण्योः मध्ये मेक्सिको-उपत्यका विद्यते । अत्र ५४५२ मी उन्नतं पोपोकटेपेट्ल्, ५७०० मी उन्नतं सिट्लल्ट्पेट्ल्-शिखरो स्तः । पूर्वभागे लघ्व्यः उपत्यकाः सन्ति । अपलेषियन्पर्वताः दक्षिणोत्तरदिशि विद्यन्ते । केनडादेशस्य क्यूबेक्-प्रदेशः लारेन्सियन्-प्रस्थभूमिः इति निर्दिश्यते ।
जलसम्पत्तिः[सम्पादयतु]
अस्मिन् खण्डे विपरीतवातावरणं दृश्यते । हिमपातः मरुभूमिलक्षणानि विद्यन्ते चेदपि समृद्धा जलसम्पत्तिः विद्यते । अनेकाः नद्यः सरोवराश्च विद्यन्ते । अमेरिकासंयुक्तसंस्थाने मिसिसिपि-मिसूरिनामिका नदी ६६८० कि मी दीर्घयुता विद्यते । केनडियन्, प्लटे यलोस्टोन्, रेड्, अर्कान्सास्, डकोटा, ओहियो, टेनिस्सी इत्यादयः अस्य उपनद्यः सन्ति । इयं नदी अट्लाण्टिक्सागरं प्रविशति । अलबामा, हड्सन्, सें लारेन्स् इत्यादयः पूर्वभागे विद्यमानाः लघुनद्यः । कोलोरेडो-मेक्सिकोसीमाप्रदेशे रियो ग्राण्डे, साक्रामाण्टो, स्नेक्, कोलम्बिया नद्यः विद्यन्ते । केनडादेशस्य युकान्-अलस्कायोः युकान्-नदी वर्तते । मेकेञ्झि, पीस्, चर्चिल्, नेल्सन्, अथबास्का सस्केचवान्, अल्बेनि इत्यादयः नद्यः केनडादेशे विद्यन्ते । केनडादेशे असङ्ख्याः सरोवराः विद्यन्ते । ग्रेट् बियर्, अथबास्का, विनिपेग्, ग्रेट् स्लेव्, लिन्, रेण्डियर् इत्यादयः सरोवराः विद्यन्ते । ऐरि, ओण्टारियो महाप्रमाणकौ सरोवरौ स्तः । एतौ केनडा अमेरिकासंयुक्तसंस्थानयोः सीमाप्रदेशे विद्येते । ओण्टारियोसरोवरस्य दक्षिणतः नयागाराजलपातः विद्यते । उटाराज्यस्य शुष्के परिसरे साल्ट्-सरोवरः विद्यते ।
वृष्टिः[सम्पादयतु]
अस्य खण्डस्य पूर्वभागे दक्षिणभागे च वृष्टिः तृप्तिकरी अस्ति । स्यान्-फ्रान्सिस्कोतः अलास्कासमुद्रतीरप्रदेशेषु वृष्टिः योग्या वर्तते । १००० रेखांशतः पूर्वदिशि, सर्वत्र ७५० मि मी अपेक्षया अधिका वृष्टिः भवति । विशेषतया ग्वाटेमालप्रदेशे ३००० मि मी अपेक्षया अधिका वृष्टिः भवति । वेङ्कूवर्-प्रदेशे अपि वृष्टिः अधिका । युटा, अरिझोना, नेवाडा, इडाहो, ओरेगान्प्रदेशेषु २५० मि मी अपेक्षया न्यूना वृष्टिः भविष्यति । अस्मिन् प्रदेशे जलाभावः विद्यते । केनडादेशस्य ग्रेट्-बियर्-सरोवरस्य उत्तरदिशि, अलास्कायाः उत्तरतीरप्रदेशे, आर्कटिक्-सागरस्य समस्तद्वीपेषु, ग्रीन्लेण्ड्प्रदेशे च शैत्याधिकं भवति । अत्र २५० मि मी अपेक्षया न्यूना वृष्टिः भविष्यति ।
औष्ण्यम्[सम्पादयतु]
अस्मिन् खण्डे जनवरीमासे शैत्यकालः, जुलैमासे घर्मकालश्च भवति । जनवरिमासे ५०० अक्षांशतः उत्तरभागे औष्ण्यं ५० सेल्शियस्तः अग्रे न्यूनं भविष्यति । आर्केटिक्सागरद्वीपेषु ग्रीन्लेण्ड्प्रदेशेषु च -३०० तः -४०० सेल्शियस्मितं भविष्यति । ४०० अक्षांशतः दक्षिणतः २८० अक्षांशपर्यन्तम् औष्ण्यं ०० तः १५० सेन्टिग्रेड् भवति । अग्रे दक्षिणदिशि २५० सेण्टिग्रेड्पर्यन्तम् अधिकं भविष्यति । ग्रीष्मकाले एल्लेस्मियर्द्वीपे ग्रीन्लेण्ड्प्रदेशे च औष्ण्यं ०० तः ५० सेण्टिग्रेड्मितं भविष्यति । ततः दक्षिणदिशि औष्ण्यं वर्धते । अरिझेना, मेक्सिकोप्रदेशेषु ३०० सेण्टिग्रेड्मितं ततोप्यधिकं वा भविष्यति ।
सस्यानि[सम्पादयतु]
अरण्य-तृणशाद्वल-मरुभूमिभिः युक्तः अयं खण्डः परिसरानुगुणैः सस्यैः युक्तः अस्ति । अपलेषियन्पर्वतप्रदेशेषु सरोवरं परितः विद्यमानेषु प्रदेशेषु पैन्, हेम्लाक्, स्प्रूस्, फर् इत्यादयः शङ्ख्वाकारकाः वृक्षाः वर्धन्ते । ततः दक्षिणभागेषु विस्तृतपर्णयुक्तानि मेपल्, ओक्, वाल्नेट्, हिकरि, बीच इत्यादीनि सस्यानि विद्यन्ते । पैन्-वृक्षाः अधिकतया दृश्यन्ते । शैत्यकाले हिमपातावसरे पर्णपातवृक्षैः पतितानि केसर-रक्तवर्णपर्णानि विराजन्ते । इतोपि दक्षिणतः यदि गम्यते मेग्नोलिय, नित्यहरिद्वर्णयुक्तः ओक्-वृक्षः, सैप्नेस्-सस्यं, फ्लोरिडाप्रदेशे ताडवृक्षः, स्याटिन्-वृक्षः, समुद्रजलस्य अरण्यसस्यानि दृश्यन्ते । पश्चिमदिशि राकिश्रेणीप्रदेशेषु पैन्, फर्न्, लार्च्, सेडार्, स्प्रूस्, रेड्वुड् इत्यादयः वृक्षाः वर्धन्ते । वाशिङ्ग्टन्-राज्ये उन्नतानि निबिडारण्यानि सन्ति । टेक्सास् इत्यादिषु शुष्कप्रदेशेषु क्याक्टेनामकं मरुभूमिसस्यं, सेजब्रष्, गम्मीगुल्म इत्यादीनि सस्यानि विद्यन्ते । मरुभूमिप्रदेशे अफीम्-सस्यानि वर्धन्ते । अनेकविधानि लघूनि फलानि अरण्येषु उपलभ्यन्ते । केलिफोर्निया, ओगेगान्, मिस्सूरि ओहियो, पेन्सिल्वेनिय, न्यूयार्क्, फ्लारिडा, मिषिगान् इत्यादिषु राज्येषु फलानि शाकानि च अधिकप्रमाणेन उपलभ्यन्ते । केनडादेशस्य सस्केचवान्, मनिटोबा, अल्बर्टाराज्यानां दक्षिणभागाः कृषियोग्याः सन्ति । अवशिष्टाः भागाः अरण्यमयाः । केनडायाः पश्चिमभागः उत्तरभागाश्च कृषियोग्याः
न सन्ति ।
अमेरिकासंयुक्तसंस्थानस्य मध्य-पूर्वप्रदेशेषु कृषिः, शाद्वलमिश्रितकृषिः भवति । पश्चिमभागेषु तृणशाद्वलानि विद्यन्ते । पशुपालनम् अत्रत्यं विशेषः । गोधूमः, यावानलश्च अत्रत्यः प्रमुखः फलोदयः । अमेरिकासंयुक्तसंस्थानस्य पूर्वभागेषु तमाखुः, कार्पासश्च विशेषः मध्यभागे गोधूमः विशेषफलोदयः । मेक्सिकोदेशस्य दक्षिणभागेषु यावानलः इक्षुदण्डश्च वर्धते । कदली काफी च मेक्सिको, हाण्डुरास्, निकरवागुव, कोस्टरिकासु अधिकप्रमाणेन वर्ध्यते अन्यदेशेभ्यः प्रेष्यते च ।
प्राणिपक्षिणः[सम्पादयतु]
टेक्सास्-देशे उष्णवलयस्य मण्डूकः, फ्लारिडायां मकरः समशीतोष्णवातावरणस्य प्राणिपक्षिणश्च दृश्यन्ते । अमेरिकायाः वनवृषभः पूर्वम् अधिकप्रमाणेन आसन् । हरिणः, अट्टर्, पुमा, कृष्णभल्लूकः, बीवर्-प्राणिनश्च बहुत्र दृश्यन्ते । पश्चिमभागेषु शाद्वलवृकः, चिप्मङ्क्नामकः चिक्रोडः, कोयेट्, मूस् इत्यादयः वसन्ति । अमेरिकासंयुक्तसंस्थाने क्षीरकृषिनिमित्तमात्रं न अपि च मांसार्थमपि बहुसङ्ख्याकाः गावः सन्ति । युरोपखण्डे दृश्यमानाः पक्षिणः अत्र अपि वसन्ति । रक्त-टनेजर्, हरिद्-हम्मिङ्ग्पक्षी, केसर-कृष्णवर्णीयाः ओरियल्पक्षिणः अमेरिकादेशस्य विशेषाः । क्यालिफोर्नियायाः रेन्, टिट्पक्षिणः अस्मिन् स्थलमात्रे वसन्ति । सुन्दरः कार्डिनल्पक्षी, पूर्वप्रदेशेषु दृश्यमानः व्हिप्पूर्विल् अत्रत्यः विशिष्टपक्षिणः । सरटः, गोधा, विषयुक्तसर्पाः विशेषतया र्याटल्सर्पाः अत्र वसन्ति । एते मरुभूमौ वसन्ति ।
खनिजाः[सम्पादयतु]
अमेरिकासंयुक्तसंस्थानेषु उपलभ्यमानाः एते इन्धनतैलम्, अनिलः, अयः, ताम्रं, बाक्सैट्, स्वर्णं, रजतं, युरेनियञ्च अस्य खण्डस्य प्रमुखाः खनिजाः । केनडादेशे स्वर्णं, रजतं ताम्रम् अयः, निक्केल्, युरेनियम्, इन्धनतैलम् अनिलसम्पत्तिः च अधिकप्रमाणेन विद्यन्ते । मेक्सिकोदेशे स्वर्णं रजतं, अण्टिमनिखनिजाः सन्ति । इन्धनतैलम् अनिलसम्पत्तिश्च विद्यन्ते ।
उद्यमाः[सम्पादयतु]
केनडादेशस्य टोरेण्टो माण्ट्रियल्प्रदेशेषु महत्प्रमाणकाः उद्यमाः सन्ति । दारुसम्बद्धकर्म तन्नाम काष्ठसारः, कागदादीनाम् उद्यमः विद्यते । अरण्यसम्बद्धोद्यमाः, खनिकर्म,यन्त्रोपकरणानां निर्मितिः, काष्ठतक्षणयन्त्रागाराः विद्यन्ते । कृषिः, मीनपालनं, विद्युद्वस्तुनश्च मेक्सिकोदेशे विद्यते । अमेरिकासंयुक्तसंस्थानेषु अयसः यन्त्रागारः, यन्त्रोपकरणानि, वाहनानि, विमानानि, युद्धसामग्र्यः, आहारपदार्थाः, रासायनिकवस्तूनि, वस्त्रं, कागदं, मुद्रणं, पुस्तकप्रकाशनं, काष्ठवस्तूनि, गणकयन्त्रज्ञानं वर्धनोद्यमाश्च अत्र विद्यन्ते ।
अस्याः प्रमुखाः देशाः


text:
रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्/सर्गः ३१
श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः ॥४-३१॥
स कामिनम् दीनम् अदीन सत्त्वः
शोक अभिपन्नम् समुदीर्ण कोपम् ।
नरेन्द्र सूनुर् नरदेव पुत्रम्
रामानुजः पूर्वजम् इति उवाच ॥४-३१-१॥
न वानरः स्थास्यति साधु वृत्ते
न मन्यते कर्म फल अनुषंगान् ।
न भोक्ष्यते वानर राज्य लक्ष्मीम्
तथा हि न अभिक्रमते अस्य बुद्धिः ॥४-३१-२॥
मति क्षयात् ग्राम्य सुखेषु सक्तः
तव प्रसाद अप्रतिकार बुद्धिः ।
हतो अग्रजम् पश्यतु वालिनम्
न राज्यम् एवम् विगुणस्य देयम् ॥४-३१-३॥
न धारये कोपम् उदीर्ण वेगम्
निहन्मि सुग्रीवम् असत्यम् अद्य ।
हरि प्रवीरैः सह वालि पुत्रो
नरेन्द्र पुत्र्या विचयम् करोतु ॥४-३१-४॥
तम् आत्त बाण आसनम् उत्पतंतम्
निवेदित अर्थम् रण चण्ड कोपम् ।
उवच रामः पर वीर हन्ता
स्व वेक्षितम् स अनुनयम् च वाक्यम् ॥४-३१-५॥
न हि वै त्वत् विधो लोके पापम् एवम् समाचरेत् ।
कोपम् आर्येण यो हन्ति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥४-३१-६॥
न इदम् अत्र त्वया ग्राह्यम् साधु वृत्तेन लक्ष्मण ।
ताम् प्रीतिम् अनुवर्तस्व पूर्व वृत्तम् च संगतम् ॥४-३१-७॥
साम उपहितया वाचा रूक्षाणि परिवर्जयन् ।
वक्तुम् अर्हसि सुग्रीवम् व्यतीतम् काल पर्यये ॥४-३१-८॥
सो अग्रजेन अनुशिष्ट अर्थो यथावत् पुरुषर्षभः ।
प्रविवेश पुरीम् वीरो लक्ष्मणः पर वीर हा ॥४-३१-९॥
ततः शुभ मतिः प्राज्ञो भ्रातुः प्रियहितेरतः ।
लक्ष्मणः प्रतिसंरब्धो जगाम भवनम् कपेः ॥४-३१-१०॥
शक्र बाणासन प्रख्यम् धनुः कालांतक उपमः ।
प्रगृह्य गिरि शृंगाभम् मन्दरः सानुमान् इव ॥४-३१-११॥
यथा उक्त कारी वचनम् उत्तरम् चैव स उत्तरम् ।
बृहस्पति समो बुद्ध्या मत्त्वा रामानुजः तदा ॥४-३१-१२॥
काम क्रोध समुत्थेन भ्रातुः कोपाग्निना वृतः ।
प्रभंजन इव अप्रीतः प्रययौ लक्ष्मणः तदा ॥४-३१-१३॥
साल ताल अश्व कर्णाम् च तरसा पातयन् बलात् ।
पर्यस्यन् गिरि कूटानि द्रुमान् अन्याम् च वेगितः ॥४-३१-१४॥
शिलाः च शकली कुर्वन् पद्भ्याम् गज इव आशु गः ।
दूरम् एक पदम् त्यक्त्वा ययौ कार्यवशात् द्रुतम् ॥४-३१-१५॥
ताम् अपश्यत् बल आकीर्णाम् हरिराज महापुरीम् ।
दुर्गाम् इक्ष्वाकु शार्दूलः किष्किंधाम् गिरि संकटे ॥४-३१-१६॥
रोषात् प्रस्फुरमाण ओष्ठः सुग्रीवम् प्रति लक्ष्मणः ।
ददर्श वानरान् भीमान् किष्किंधाया बहिः चरान् ॥४-३१-१७॥
तम् दृष्ट्वा वानराः सर्वे लक्ष्मणम् पुरुषर्षभम्
शैल शृंगाणि शतशः प्रवृद्धाम् च महीरुहान् ।
जगृहुः कुंजर प्रख्या वानराः पर्वत अंतरे ॥४-३१-१८॥
तान् गृहीत प्रहरणान् सर्वान् दृष्ट्वा तु लक्ष्मणः ।
बभूव द्विगुणम् क्रुद्धो बहु इंधन इव अनलः ॥४-३१-१९॥
तम् ते भयपरीत अंगाः ख्सुब्धम् दृष्ट्वा प्लवंगमाः ।
काल मृत्यु युगांताअभम् शतशो विद्रुता दिशः ॥४-३१-२०॥
ततः सुग्रीव भवनम् प्रविश्य हरिपुंगवाः ।
क्रोधम् आगमनम् चैव लक्ष्मणस्य न्यवेदयन् ॥४-३१-२१॥
तारया सहितः कामी सक्तः कपिवृषः तदा ।
न तेषाम् कपि वीराणाम् शुश्राव वचनम् तदा ॥४-३१-२२॥
ततः सचिव संदिष्टा हरयो रोमहर्षणाः ।
गिरि कुंजर मेघ आभा नगर्या निर्ययुः तदा ॥४-३१-२३॥
नख दंष्ट्र आयुधा सर्वे वीराः विकृत दर्शनाः ।
सर्वे शार्दूल दर्पाः च सर्वे च विकृत आननाः ॥४-३१-२४॥
दश नाग बलाः केचित् केचित् दश गुणोत्तराः ।
केचित् नाग सहस्रस्य बभूवुः तुल्य वर्चसः ॥४-३१-२५॥
ततः तैः कपिभिर् व्याप्ताम् द्रुम हस्तैर् महाबलैः ।
अपश्यत् लक्ष्मणः क्रुद्धः किष्किंधाम् ताम् दुरासदम् ॥४-३१-२६॥
ततः ते हरयः सर्वे प्राकार परिख अंतरात् ।
निष्क्रम्य उदग्र सत्त्वाः तु तस्थुर् आविष्कृतम् तदा ॥४-३१-२७॥
सुग्रीवस्य प्रमादम् च पूर्वजस्य अर्थम् आत्मवान् ।
दृष्ट्वा कोप वशम् वीरः पुनर् एव जगाम सः ॥४-३१-२८॥
स दीर्घ उष्ण महा उच्छ्वासः कोप संरक्त लोचनः ।
बभूव नर शार्दूल स धूम इव पावकः ॥४-३१-२९॥
बाण शल्य स्फुरत् जिह्वः सायक आसन भोगवान् ।
स्व तेजो विष संघातः पंच आस्य इव पन्नगः ॥४-३१-३०॥
तम् दीप्तम् इव कालाग्निम् नागेन्द्रम् इव कोपितम् ।
समासाद्य अंगदः त्रासात् विषादम् अगमत् परम् ॥४-३१-३१॥
सो अंगदम् रोष ताम्राक्षः संदिदेश महायशाः ।
सुग्रीवः कथ्यताम् वत्स मम आगमनम् इति उत ॥४-३१-३२॥
एष रामानुजः प्राप्तः त्वत् सकाशम् अरिन्दमः ।
भ्रातुर् व्यसन संतप्तो द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः ॥४-३१-३३॥
तस्य वाक्यम् यदि रुचिः क्रियताम् साधु वानरः ।
इति उक्त्वा शीघ्रम् आगच्छ वत्स वाक्यम् अरिन्दम ॥४-३१-३४॥
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा शोकाविष्टो अंगदो अब्रवीत् ।
पितुः समीपम् आगम्य सौमित्रिः अयम् आगतः ॥४-३१-३५॥
अथ अंगदः तस्य सुतीव्र वाचा
संभ्रांत भावः परिदीन वक्त्रः ।
निर्गत्य पूर्वम् नृपतेः तरस्वी
ततो रुमायाः चरणौ ववन्दे ॥४-३१-३६॥
संगृह्य पादौ पितुः उग्रतेजा
जग्राह मातुः पुनर् एव पादौ ।
पादौ रुमायाः च निपीडयित्वा
निवेदयामास ततः तत् अर्थम् ॥४-३१-३७॥
स निद्रा मद संवीतो वानरो न विबुद्धवान् ।
बभूव मद मत्तः च मदनेन च मोहितः ॥४-३१-३८॥
ततः किल किलाम् चक्रुः लक्ष्मणम् प्रेक्ष्य वानराः ।
प्रसादयन्तः तम् क्रुद्धम् भय मोहित चेतसः ॥४-३१-३९॥
ते महा ओघ निभम् दृष्ट्वा वज्र अशनि सम स्वनम् ।
सिंह नादम् समम् चक्रुर् लक्ष्मणस्य समीपतः ॥४-३१-४०॥
तेन शब्देन महता प्रत्यबुध्यत वानरः ।
मद विह्वल ताम्राक्षो व्याकुल स्रग्वि भूषणः ॥४-३१-४१॥
अथ अंगद वचः श्रुत्वा तेन एव च समागतौ ।
मंत्रिणो वानरेन्द्रस्य सम्मत उदार दर्शिनौ ॥४-३१-४२॥
प्लक्षः च एव प्रभावः च मंत्रिणौ अर्थ धर्मयोः ।
वक्तुम् उच्चावचम् प्राप्तम् लक्ष्मणम् तौ शशंसतुः ॥४-३१-४३॥
प्रसादयित्वा सुग्रीवम् वचनैः स अर्थ निश्चितैः ।
आसीनम् पर्युपासीनौ यथा शक्रम् मरुत्पतिम् ॥४-३१-४४॥
सत्य संधौ महाभागौ भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ ।
वयस्य भावम् संप्राप्तौ राज्य अर्हौ राज्य दायिनौ ॥४-३१-४५॥
तयोः एको धनुष्पाणिर् द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः ।
यस्य भीताः प्रवेपन्ते नादान् मुंचन्ति वानराः ॥४-३१-४६॥
स एष राघव भ्राता लक्ष्मणो वाक्य सारथिः ।
व्यवसाय रथः प्राप्तः तस्य रामस्य शासनात् ॥४-३१-४७॥
अयम् च तनयो राजन् ताराया दयितो अंगदः ।
लक्ष्मणेन सकाशम् ते प्रेषितः त्वरया अनघ ॥४-३१-४८॥
सः अयम् रोष परीताक्षो द्वारि तिष्ठति वीर्यवान् ।
वानरान् वानरपते चक्षुसा निर्दहन इव ॥४-३१-४९॥
तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वम् स पुत्र सह बान्धवः ।
गच्छ शीघ्रम् महाराज रोषो हि अद्य उपशम्यताम् ॥४-३१-५०॥
यथा आह रामो धर्मात्मा तत् कुरुष्व समाहितः ।
राजन् तिष्ठ स्व समये भव सत्य प्रतिश्रवः ॥४-३१-५१॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः ॥४-३१॥


text:
ऋग्वेद: - सामान्यपरिचय: शाखाविस्तारं च
वैदिकवाड्.मये ऋग्वेदस्य पाठ-प्राथम्येन विहितमस्ति, यथा छान्दोग्योपनिषदे उक्तमस्ति - 'ऋग्वेदं भगवोध्येमि यजुर्वेदं सामवेदमाथर्वणं चतुर्थम्' (1.1.5) । तैत्तिरीयसंहितायां तु एवमपि निगदितमस्ति यत् यज्ञे यत् किमपि यजुष्-सामाभ्यां क्रियते तत् शिथिलं किन्तु ऋग्भि: कृतं तु दृढम् - 'यद् वैयज्ञस्य साम्ना यजुषा क्रियते शिथिलं तद् यद् ऋचा तद् दृढम्' (तै.स. 6.5.10.3) ।
ऋग्वेदस्य शाखा: - अध्ययनप्रसारकारणात् कालान्तरे एकस्या: एव मन्त्रसंहिताया: अनेका: शाखा: अभवन् । एकस्य वेदस्य सर्वासु शाखासु वस्तुत: मूलवेद: तु अभिन्न: एवासीत् । एतेषु केषांचन् मन्त्राणां न्यूनाधिक्यं, पौर्वापर्यं, पाठ-व्यतिक्रम:, उच्चारणभेद:, अनुष्ठानविधे: च पार्थक्यम् एव प्राय: भवति, यथा पं. सत्यव्रत सामश्रमीवर्येण निगदितम् 'वेदशाखाभेदो न मन्वाद्यध्यायभेदतुल्य:, प्रत्युत भिन्नकाललिखितानां भिन्नदेशीयानामेकग्रन्थानामपि बहुतरादर्शपुस्तकानां यथाभवत्येव पाठादिभेद: प्रायस्तथैव' (वेदत्रयी परिचय:, पृ.42) ।
पतंजले: व्याकरणमहाभाष्यगत कथनानुसारं ऋग्वेदस्य कदाचित् 21 शाखा: आसन् - 'एकविंशतिधा बाह्वृच्यम्' (पस्पशाह्निकम्) । एतेषु 'चरणव्यूहे' उल्लिखिता: एता: पंचशाखा: प्रमुखा: मन्यन्ते - शाकल, बाष्कल, आश्वलायनी, शांखायनी, मण्डूकायनी च ।
सम्प्रति ऋग्वेदस्य शाकलशाखा एव उपलब्धा अस्ति । एवं मन्यते यत् अन्यासु शाखासु ये मन्त्रा अधिका: आसन् विशेषरूपेण बाष्कलशाखायां , तेपि अस्याम् एव सम्मिलिता: सन्ति । ते मन्त्रा: ये सम्मिलितुम् अशक्ता: आसन् खिलसूत्राणाम् अन्तर्गतम् आगच्छन्ति ।
भागवतानुसारं ऋग्वेदस्य अध्यापनं प्रथमवारं महर्षिवेदव्यास: स्वशिष्यं पैलस्य सम्मुखं कृतवान् - तत्रग्वेदधर: पैल:' ।
इति


text:
69 तत्र—
सर्वश्राव्यं यद् वस्तु तत् प्रकाशमित्युच्यते । यत्तु सर्वस्याश्राव्यं तत् स्वगतमितिशब्दाभिधेयम् ।
वस्तुनः सूच्यत्वं दृश्यत्वं च दर्शितम् । अथ श्राव्यत्वमवशिष्यते । तत्प्रदर्शनप्रकारमाह पुनरिति । प्रसिद्धमित्येवास्माभिर्वस्तु न466 प्रदर्श्यते किं तु प्रसिद्धं च नाट्योपयुक्तं चेत्युक्तं नाट्यधर्ममवेक्ष्येति । सर्वेषामिति । सर्वेषां श्राव्यं, नियतस्यैव श्राव्यं, सर्वेषामश्राव्यं चेत्यर्थः । सर्वत्वं चात्र नायकव्यतिरिक्तापेक्षया । 467ननु नाटकादौ च सर्वश्राव्यं सर्वाश्राव्यमित्युक्तिः क्वचिन्न दृष्टा । तत्रोक्तं सर्वश्राव्यमित्यादि । तद् विवृणोति सर्वश्राव्यं यद् वस्त्विति ।
नियतश्राव्यमाह—
अन्यत्तु नियतश्राव्यं द्विप्रकारं जनान्तिकापवारितभेदेन ।
तत्र जनान्तिकमाह—
यस्य न श्राव्यं तमन्तरा468 ऊर्ध्वसर्वाङ्गुलं वक्रानामिकं त्रिपताकालक्षणं करं कृत्वान्येन सह यन्मन्त्र्यते तज्जनान्तिकमिति ।


text:
सूत्रच्छेद:
नीचैः - अव्ययम् , अनुदात्तः - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
नीचै: अच् अनुदात्त: |
सूत्रार्थ:
उच्चारणस्थानस्य यः अधोभागः, तस्मात् यः स्वरः निष्पद्यते सः "अनुदात्त"संज्ञकः भवति ।
प्रत्येकस्य स्वरस्य विशिष्टम् उच्चारणस्थानम् अस्ति । यथा - अकारस्य कण्ठः, इकारस्य तालु, आदयः । प्रत्येकस्य उच्चारणस्थानस्य भागद्वयं कृतम् अस्ति । यदि स्वरस्य उच्चारणम् तस्य स्थानस्य केवलम् अधोभागात् भवति, तर्हि सः स्वरः "अनुदात्तः" अस्ति इति उच्यते । अनुदात्तस्वरस्य निर्देशं कर्तुम् स्वरस्य अधः एका रेषा लिख्यते । यथा - अ.
ज्ञातव्यम् - सर्वेषाम् वर्णानाम् उच्चारणस्थानानि अस्मिन् लेखे
दत्तानि सन्ति ।
One-line meaning in English
A vowel that is pronounced only using the lower-half portion of its उच्चारणस्थान is known as अनुदात्त.
काशिकावृत्तिः
अचिति वर्तते। नीचैरुपलभ्यमानो यो ऽच् सो ऽनुदात्तसंज्ञो भवति। समाने स्थाने नीचभागे निष्पन्नो ऽचनुदात्तः। यस्मिन्नुच्चार्यमाणे गात्राणाम् अन्ववसर्गो मार्दवं भवति, स्वरस्य मृदुता स्निग्धता, कण्ठविवरस्य उरुता महत्ता। त्व सम सिम इत्यनुच्चानि। नमस्ते रुद्र नीलकण्ठ सहस्राक्ष। अनुदात्तप्रदेशाः अनुदात्तौ सुप्पितौ 3|1|4
इत्येवम् आद्यः।
अन्ववसर्ग इत्यस्य विवरणं मार्दवमिति। शैथिल्यमित्यर्थः। मृदुतेत्यस्य विवरणं स्निग्धतेति। उरुतेत्यस्यापि महत्तेति। महत्त्वादेव कण्ठविवरस्य पुनः शीघ्रं वायुर्निष्क्रामन् गलावयवान्न शोषयतीति। अतः स्वरस्य स्निग्धता भवति। त्व-सम-सिम-नेमेत्यनुच्चानीति सर्वादिष्वेव पठन्ते। अनुच्चानि अनुच्चानि अनुदात्तानीत्यर्थः। `नमस्ते रुद्र` इत्यादि। तेशब्दः `तेमयावेकवचने` 8|1|22
इति `अनुदात्तं सर्वमपादादौ` 8|1|18
इत्यधिकारादनुदात्तः। रुद्रादयोऽपि `आमन्त्रितस्य च` 8|1|19
इत्यनेनाष्टमिकेन सर्वेऽनुदात्ता भवन्तीति।
अजिति वर्तते इति । तेन हल् स्रंसनधर्मेणानुदातसंज्ञो न भवति, अन्ववसर्ग इत्यस्य विवरणं मार्दवमिति, शैथिल्यमित्यर्थः । मृदुतेत्यस्य स्निग्धतेति । उरुतेत्यस्य महतेति । महत्वादेव च शीघ्रं वायोर्निष्क्रमणाद्गलावयवानामशोषणात्स्वरस्य स्निग्धता भवति । अनुच्चानीति । सर्वादावेवमेव पठात् । फिषि तु ऽसिमस्याथर्वणेऽ इत्यन्त उदात इत्युक्तम् । अनाथर्वणेऽपि तुच्छन्दस्यन्तोदातत्वं दृश्यते, आद्रात्री वासस्तनुते सिमस्मै, उच्छ्4%अक्रमजते सिमस्मादिति, नमस्ते रुद्रेति, ऽतेमयावेकवचनस्यऽ इत्यत्र ऽअनुदातं सर्वम्ऽ इत्यधिकारातेशब्दोऽनुदातः । रुद्रादयोऽप्यामन्त्रितनिघातेन । पदकाले चानुदातस्य श्रवणम् । संहितायां तु ऽस्वरितात्संहितायाम्ऽ इत्यैकश्रुत्यं भवति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
स्पष्टम् ॥ अ॒र्वाङ् ॥
अनुदात्तसंज्ञामाह-नीचैरनुदात्तः। स्पष्टमिति उक्तरीत्या ताल्वादिषु अधोभागे निष्पन्नोऽच् अनुदात्तसंज्ञः स्यादिति स्पष्टार्थकमित्यर्थः। अर्वाङ्? इति। `अर्वाङ् यज्ञस्संक्राम` इत्यृचि आद्योऽकारोऽनुदात्त इत्यर्थः।
अर्वाङिति। अर्वन्तमञ्चतीति अर्वाङ्। `ऋत्विक्-` आदिना अञ्चतेः सुप्युपपदे क्विन्। `ऋ गतौ` इत्यस्मात् `स्नामद्रिपद्यर्ति` इत्यादिना वनिपि गुणे च निष्पन्नोऽर्वञ्छब्दो धातुस्वरेणाद्युदात्तः। वनिपः पित्त्वेनाऽनुदात्तत्वातच्। अञ्चतेरकारोऽपि धातुस्वरेण नित्स्वरेण वा उदात्तः। `उपपदमतिङ्` इति समासे कृते `समासस्य` इति स्वरेण तदपवादभूतेन `गतिकारकोपपदात्कृत्` इति कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण वा अञ्चतेरकार उदात्तः। वनो नलोपे सवर्णदीर्घे च कृते `एकादेश उदात्तेन` इत्याकार उदात्त इति `अनुदात्तं पदमेकवर्जम्` इति शेषनिघातादाद्योऽकारोऽत्रानुदात्तः। एतच्च संभवाभिप्रायेणोक्तम्। वेदभाष्ये तु `अर्वाङ्-अभिमुखः` इति स्थितम्।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
नीचैरनुदात्तः ।। अथ षष्ठीनिर्दिष्टाज्ग्रहणानुवृत्तिविचाराधिकरणम् ।। किं षष्ठीनिर्दिष्टमज्ग्रहणमनुवर्तते, उताहो न? किं चातः? यद्यनुवर्तते हल्स्वरप्राप्तौ व्यञ्जनमविद्यमानवद्भवति इत्येषा परिभाषा न प्रकल्पते। कथं हलो नाम स्वरप्राप्तिः स्यात्। एवं तर्हि निवृत्तम्। बहून्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि। ।। अथ प्रथमानिर्दिष्टामज्ग्रहणानुवृत्तिविचाराधिकरणम् ।। अथ प्रथमानिर्दिष्टमज्ग्रहणमनुवर्तते, उताहो न? किं चार्थोऽनुवृत्त्या? बाढमर्थः। यद्येते व्यञ्जनस्यापि गुणा लक्ष्यन्ते। ननु च प्रत्यक्षमुपलभ्यन्ते - इषे त्वोर्जे त्वा। नैते व्यञ्जनस्य गुणाः, किन्त्वच एव। तत्सामीप्यात्तु व्यञ्जनमपि तद्गुणमुपलभ्यते। तद्यथा - द्वयो रक्तयोर्वस्त्रयोर्मध्ये शुक्लं वस्त्रं तद्गुणमुपलभ्यते। बदरपिटके रिक्तको लोहकंसस्तद्गुण उपलभ्यते। कुतो नु खल्वेतत्- अच एते गुणाः, तत्सामीप्यात्तु व्यञ्जनमपि तद्गुणमुपलभ्यते, न पुर्नव्यञ्जनस्यैते गुणाः स्युस्तत्सामीप्यात्त्वजपि तद्गुण उपलभ्येत इति? अन्तरेणापि व्यञ्जनमच एवैते गुणा लक्ष्यन्ते, न पुनरन्तरेणाचं व्यञ्जनस्योच्चारणमपि भवति। अन्वर्थं खल्वपि निर्वचनम्- स्वयं राजन्त इति स्वराः, अन्वग्भवति व्यञ्जनमिति। - उच्चनीचस्यानवस्थितत्वात्सञ्ज्ञाऽप्रसिद्धिः - इदमुच्चनीचमनवस्थितपदार्थकम्, तदेव हि कञ्चित्प्रत्युच्चैर्भवति, कञ्चित्प्रति नीचैः। एवं हि कश्चित्कञ्चिदधीयानमाह- किमुच्चै रोरूयसे शनैर्वर्ततामिति। तमेव तथाऽधीयानमपर आह किमन्तर्दन्तकेनाधीषे उच्चैर्वर्ततामिति। एवमुच्चनीचमनवस्थितपदार्थकम्, तस्यानवस्थितत्वात्सञ्ज्ञाया अप्रसिद्धिः। एवं तर्हि लक्षणं करिष्यते- आयामो दारुण्यमणुता खस्येति उच्चैःकराणि शब्दस्य। आयामो गात्राणां निग्रहः। दारुण्यं स्वरस्य दारुणता रूक्षता। अणुता खस्य कण्ठस्य संवृतता। उच्चैः कराणि शब्दस्य। अन्ववसर्गो मार्दवमुरुता खस्येति नीचैः कराणि शब्दस्य। अन्ववसर्गो गात्राणां शिथिलता। मार्दवं स्वरस्य मृदुता स्निग्धता। उरुता खस्य महत्ता कण्ठस्येति नीचैःकराणि शब्दस्य। एतदप्यनैकान्तिकम्। यद्ध्यल्पप्रमाणस्य सर्वोच्चैस्तद्धि महाप्राणस्य सर्वनीचैः। - सिद्धं तु समानप्रक्रमवचनात् - सिद्धमेतत्। कथम्? समाने प्रक्रम इति वक्तव्यम्। कः पुनः प्रक्रमः? उरः कण्ठः शिर इति।। नीचैरनुदात्तः ।। 30 ।।


text:
सूत्र १९
पटवच्च ॥१९॥
पटवच्च ।
यथा च संवेष्टित: पटो न व्यक्तं गृहयते किमयं पट: किं वाऽन्यदद्रव्यमिति ।
स एव प्रसारितो यत्संवेष्टितं द्रव्यं तत्पट एवेति प्रसारणेनायं व्यक्तो गृहयते ।
यथा च संवेष्टनसमये पट इति गृहयमाणोऽपि न विशिष्टायामविस्तारो गृहयते स एव प्रसारणसमये विशिष्टायामविस्तारो गृहयते न संवेष्टितरूपादन्योऽयं भिन्न: पट इत्येवं तन्त्वादिकारणावस्थं पटादिकार्यमस्पष्टं सत्तुरीवेमकुविन्दादिकारकव्यापारादिभिर्व्यक्तं स्पष्टं गृहयते ।
अत: संवेष्टितप्रसारितपटन्यायेनैवान्यत्कारणास्कार्यमित्यर्थ ॥१९॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
रमणीय प्रकृति च अद्भुत यन्त्रनिर्माणविद्या – मार्कोनहल्लि जलबन्ध:
आवां बहुत्र पुरातनशास्त्रौ स्थानौ दृष्टवन्तौ | अतः आवां चिन्तितवन्तौ कुत्रापि अन्य स्थानं गच्छावः इति | परन्तु आवां कुत्र गच्छावः | अन्तर्जालाम् अन्वेषणं कृत्वा एकः विचारः आगच्छति | मार्कोनहल्लि जलबन्ध: चलिष्यावः इति | जलबन्ध: बेङ्गलूरु नगरतः १०० कि.मि. दूरे अस्ति | जलबन्ध: शिंशा नद्यां कृष्णराज वोडेयारेन विश्वेस्वरय्य महोदयस्य निदेशस्य निर्मितवान् | जलबन्धस्य परस् रमणीयम् उद्यानं शिशवस्य क्रीडाङ्गनम् च सन्ति | एषः सुशान्त स्थानं अस्ति | सप्ताहान्त: निवसति विश्रमाय उचितः समयः | आवां आसन्दे उपविश्य जलं दृश्य च पक्षिणां कुजन्तं श्रुण्वन् आस्व | आवां सामान्यतः १.५ घण्टा तत्र एव आस्व।
सर्वेभ्यः चिन्तितवन्तः वयं बहवः जलबन्ध: दृष्टवन्तः एषः जलबन्धस्य विशेषं किम् इति | एषः जलबन्ध: विश्वेस्वरय्य महोदयस्य प्रतिरूपं कार्यं च अद्भुत यन्त्रनिर्माणविद्या रमणीय प्रकृति च दृष्टुं लभ्यते | अत्र वक्र नलिका पद्धति उपयोजयति | वक्र नलिका पद्धति इत्युक्ते किम् | एषा का करोति | आन्गिलं भाषायां सिफ़ान् (Siphon) इति जानाति | एषा पूरोत्पीडं विगलति | अत्र वक्र नलिका जलबन्धस्य जलं नलिकया वायुना प्रबलतया अल्पं छिद्रेनात् चूषितं कूपिं प्रवहति | अत्र कूपि नवतिपदं अस्ति | एषः जम्बुद्विपस्य् (Asia) प्रथमः जलबन्ध: वक्र नलिका पद्धति उपयोजयति |


text:
चेङ्गलराय रेड्डी
अन्तर्विषयाः
व्यक्तित्वम्[सम्पादयतु]
प्राचीनकर्णाटकस्य नाम मैसूरुराज्यम् इति आसीत् । अस्य मैसूरूराज्यस्य सर्वप्रथमः मुख्यमन्त्री के.सि.रेड्डिमहोदयः । अयं सर्वकारस्य सञ्चालने समर्थः नायकः । तस्य पठनस्य अभ्यासः अपि आसीत् । उत्तमस्य प्रशासनस्य धैर्यं प्रदर्शयति स्म । एतस्य जीवने गान्धिमहात्मनः प्रभावः अतीव आसीत् । तस्य सङ्केतरूपेण गान्धिटोपिकां धरति स्म । हरिजनोद्धारकार्ये कृतपरिश्रमः अस्ति । राज्यस्य उन्नतं अधिकारपीठम् अलङ्कृतवान् चेत् अपि एतस्मिन् अहम्भावः नासीत् । सर्वकारीयाः अधिकारिणः स्वस्यादेशं पालयेयुः इति दर्पः नासीत् । प्रशासनस्य अधिकारिभिः सह स्नेहभावेन प्रवर्तते स्म । स्वस्य ग्रामे हरिजनानां कृते विद्यार्थिनिलयं निर्माय समर्पितवान् । होसूरुनगरे स्थितानि खादिकेन्द्राणि अस्य एव परिश्रमस्य फलम् ।
जन्म[सम्पादयतु]
सात्विकः सरलः सज्जनः रेड्डीमहाभागः । तस्य पूर्णं नाम क्यासम्बळ्ळी चेङ्गलराय रेड्डि । कोलारमण्डलस्य बङ्गारपेटेतालूकु क्यासम्बळ्ळी अस्य मूलग्रामः । तेलुगुभाषिके धनिके कृषिकुटुम्बे जातस्य चेङ्गलरायस्य माता गङ्गोजम्मा पिता बि.वेङ्कटरेड्डि । क्रि.श.१९०२तमे वर्षे मेमासस्य चतुर्थे दिने अस्य जन्म अभवत् । अस्य प्राथमिकी शिक्षा कोलारमण्डले एव अभवत् । गण्यधनिकस्य गुरुवारेड्डिमहोदयस्य पुत्र्या सरोजम्मया सह क्रि.श.१९३४तमे वर्षे विवाहः सम्पन्नः । तदा एव आङ्ग्लसर्वकारः न्यायाधीशस्य पदवीं दातुम् उद्युक्तः अभवत् । किन्तु जनसेवायां बद्धादरः रेड्डिमहोदयः अनुनयेन तमुद्योगं तिरस्कृतवान् । कौटुम्बिके जीवने अपि सन्तुष्टस्य अस्य पञ्चपुत्राः एका पुत्री च अभवन् ।
राजकीयप्रवेशः[सम्पादयतु]
क्रि.श.१९१८तमे वर्षे अस्य प्रौढशिक्षा तु बेङ्गळूरुनगरस्य मिशन् शालायाम् अभवत् । अनन्तरं उन्नतशिक्षणं मद्रास् नगरस्य पच्चियप्प महाविद्यालयात् प्राप्तवान् । अस्मिन् एव अवसरे श्रीरामकृष्णाश्रमेण काङ्ग्रेस् जस्टीस् पक्षेण च आकृष्टः । क्रि.श.१९२६तमे वर्षे बि.एल्. पदवीं प्राप्य कोलारमण्डलम् आगत्य न्यायवादिनः वृत्तिम् आरब्धवान् । किन्तु राजकीयक्षेत्रे रुचिं प्राप्य तत्र प्रविष्टवान् । मैसूरुसंस्थाने स्वातन्त्र्यप्राप्तेः प्राक् एव क्रि.श.१९२१तमे वर्षे काङ्ग्रेस् प्रतिष्ठापितम् आसीत् । न्यायवादी सेट्लूरु संस्थापकः अध्यक्षः अभवत् । कालान्तरे लेखकः डी वी जी (डी वी गुण्डप्पः), चन्नपट्टणस्य धीरः वि.वेङ्कप्प इत्यादिभिः सम्भूय प्रजापक्षं रचितवान् । पक्षस्य अध्यक्षः वेङ्कटप्पः प्रधानकार्यदर्शी के.सि.रेड्डी अभवताम् । तदानीम् एव रेड्डिमहोदयः कोलारमण्डलस्य मैसूरुन्यायविधायकसभायाः निर्वाचने चितः अभवत् । क्रि.श. १९३२ तः १९३६तमवर्षपर्यन्तम् सभायाः अविरोधि-अध्यक्षत्वेन कार्यं निरवहत् । प्राप्तस्य सदवसरस्य सदुपयोगं स्वीकुर्वाणः प्रगतिहीनस्य कोलारमण्डलस्य शिक्षावसरं संवर्धितवान् । सार्वजनिककार्याणि सकाले कुर्वन् रेड्डिमहोदयः प्रजाप्रतिनिधिसाभायाम् अपि चितः । विधानसभायां विधानपरिषदि च स्वध्वनिं श्रावितवान् । एवं सम्पूर्णे कोलारमण्डले एव ख्यातः रेड्डिमहोदयः सुवर्णखनिकार्मिकसङ्गस्य अध्यक्षः अभवत् । क्रि.श. १९३२तमे वर्षे चित्रदुर्गमण्डले प्रव्रत्तस्य मण्डलकृषकसमावेशस्य अध्यक्षः आसीत् । क्रि.श १९३५तमे वर्षे प्रजासंयुक्तपक्षस्य प्रथमाधिवेशनस्य अध्यक्षः अपि रेड्डिमहोदयः आसीत् ।
काङ्ग्रेस् प्रवेशः[सम्पादयतु]
क्रि.श. १९३४तमे वर्षे महात्मा गान्धिः अस्पृश्यतानिवारणस्य आन्दोलनावसरे प्रवासार्थं कर्णाटकम् आगतवान् । तस्य हिन्दीभाषणस्य कन्नडेन अनुवादं रेड्डिमहोदयः करोति स्म । गान्धिमहोदयस्य भाषणं शृण्वन् तेन बहुप्रभावितः अभवत् । अतः काङ्ग्रेस् प्रवेष्टुम् अतीव उत्सुकः अभवत् । क्रि.श. १९३६तमे वर्षे नन्दिपर्वतप्रदेशे विश्रान्तिम् अनुभवितुं गान्धीमहोदयः पुनः आगतवान् । तदा रेड्डिमहोदयः काङ्ग्रेस् प्रवेशस्य इच्छां गान्धिमहाभागस्य पुरतः प्राकटयत् । गन्धिना अनुमतिं प्राप्य तदारभ्य काङ्ग्रेस् पक्षे क्रियाशीलः अभवत् । कानिचन दिनानि जनतावाणी इति दिनपत्रिकायाः सम्पादकः अपि अभवत् । स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य व्याजेन सत्याग्रहेत्यादिषु भागम् ऊढ्वा कारावासम् अपि अनुभूतवान् । क्रि.श. १९३९तमे काले कोलारमण्डले जीगल् सत्याग्रहे शताधिकाः कृषिवलाः आङ्ग्लारक्षकैः बद्धाः । तैः सह रेड्डिमहोदयस्य बन्धनम् अभवत् । अनेन कोलारजनाः कुपिताः प्रतिबन्धकाज्ञां तिरस्कृत्य सत्याग्रहम् अकुर्वन् । पुनः शताधिकान् कारावासं प्रेषितवन्तः । तदारभ्य समग्रः कोलारः काङ्ग्रेस्पक्षस्य रेड्डिमहोदयस्य च प्रबलः प्रदेशः अभवत् । क्रि.श.१९३८तमे वर्षे महात्मागन्धिना सह वार्धा आश्रमे रेड्डिमहोदयः बहुकालम् अवसत् । तद गान्धिनः कार्यशैलीं,सरलताम्, अनुशासितजीवनम्, अध्येतुम् अवकाशः रेड्डिमहोदयेन प्राप्तः । तदनन्तरं वैभवोपेतं स्वस्य वेशभूषणानि परित्यज्य सामान्यवस्त्रेण गान्धिटोपिकया उपशोभितः अभवत् । क्रि.श.१९४२तमे वर्षे क्विट् इण्डिया आन्दोलने आरब्धे रेड्डिमहोदयस्य बन्धनम् अभवत् । केन्द्रकारागारे बद्धस्य तस्य कर्णवेदना आरब्धा । समीचीनचिकित्सायाः अभावात् एकस्य कर्णस्य श्रवणशक्तिः नष्टा अभवत् । अन्दोलनस्य अनन्तरकालः तस्य सङ्कष्टदिनानि एव अभवन् । प्रतिदिनं काङ्ग्रेस् पक्षस्य कार्यालयं गच्छति स्म । क्रि.श.१९४६तमे वर्षे मैसूरुकाङ्ग्रेस् पक्षस्य अध्यक्षपदवीं प्राप्तवान् । स्वातन्त्र्योत्तरम् अपि मैसूरुसंस्थानं स्वतन्त्रभारते लीनं नाभवत् । तदा रेड्डिमहोदयस्य नायकत्वे एव मैसूरु चलन्तु इति अन्दोलनम् आरब्धम् । तदा सर्वकारः तेन सह सहस्राधिकान् बन्धयित्वा ‘लाठिचार्ज(दण्डप्रयोगः), गोलिबार्(गोलकास्त्रप्रयोगं)’च अकरोत् । ४२दिनानां सुदीर्घस्य आन्दोलनस्य कारणेन काङ्रेस्पक्षस्य सचिवसम्पुटः निरूपितः ।
कर्णाटकस्य प्रथमः मुख्यमन्त्री[सम्पादयतु]
क्रि.श.१९४७तमे वर्षे अक्टोबर् मासस्य २९तमे दिने स्वतत्रभारतस्य मैसूरुराज्यस्य प्रथमं मुख्यमन्त्रिपदम् अलङ्कृतवान् । क्रि.श.१९५०तमे काले निर्मितस्य भारतीयसंविधानानुगुणं मैसूरुराज्यं ’बि’वर्गस्य राज्यम् इति निर्णितम् । राज्यपालः राज्यस्य प्रमुखः अभवत् । क्रि.श.१९५०तमे वर्षे काङ्ग्रेस् सदस्याः नूतनसर्वकारे सचिवाः अभवन् । १००विधासभासदस्यैः, ४०विधानपरिषदः सदस्यैः च युक्ता राज्यप्रशासनस्य विधानसभा संरूपिता अभवत् । चङ्गलरायरेड्डिमहोदयस्य मुख्यमन्त्रिपदस्य सचिवसमूहेन राज्ये विक्रयणकरः निष्कासितः । चित्रदुर्ग –कोलार- तुमकूरु-मण्डलेषु सुरापानं निषिद्धम् । क्रि.श.१९५१तमे वर्षे भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा जवाहरलालनेहरुमहोदयेन सार्वजनिकसञ्चारनिगमस्य रचना, सञ्चारमार्गस्य राष्ट्रीकरणम्, शरावतीनद्या जलविद्युदुत्पादनं, बेङ्गळूरुमहानगरपालिका-अभिवृद्धिसमितिनां रचना, पुरसभाशासनं, तुङ्गभद्राजलानयनयोजनानि, परिश्रमोद्योगिनां सुरक्षाशासनरचना, इत्यादीनां कार्याणाम् आरम्भस्य नान्दीशिलान्यासः च कृतः । कालान्तरे केङ्गलहनूमन्तय्यमहोदयस्य अधिकारवधौ एतानि सर्वाणि कार्याणि सम्पूरितानि । राज्यसर्वकारे साङ्ख्यिकः विभागः अस्तित्वम् अवाप्नोत् । स्वयत्तसंस्थानाम् अयव्ययादिगणनस्य परिशीलनार्थं गणनविभागः आरब्धः । एवम् अस्य अवधौ नानाविधानि प्रगतिशीलकार्याणि समारब्धानि । एतवतीं प्रसिद्धिं प्राप्तवान् अपि अग्रे प्रचालिते विधानसभा निर्वाचने भागं न स्वीकृतवान् । राज्यसभायाः सदस्यत्वेन चितः । कालान्तरे जवाहरलालनेहरुमहोदयस्य केन्द्रसचिवसम्पुटे उत्पदनासचिवः अभवत् । अस्य अवधौ एव भीलायी, रूर्केला,दुर्गापुरम् इत्यादिषु स्थानेषु अयोद्यमस्य यन्त्रशालाः आरब्धाः। आधुनिकतन्त्रज्ञानं प्राप्तुम् इङ्ग्लेण्ड, जर्मनी, रषिया, देशान् सन्दर्शितवान् । राञ्चीनगरस्य हेवि इञ्जनिरिङ्ग् यन्त्रागारः, भोपालस्य हेवि एलेक्ट्रिकल्, बेङ्गळुरुनगरस्य एच् एम् टी यन्त्रशालाः अस्य काले एव प्रतिष्ठापिताः । क्रि.श.१९५७तमे रेड्डिमहोदयः लोकसभानिर्वाचने चितः वसतिविभागस्य सचिवः च अभवत् । क्रि.श.१९६०तमे वर्षे वाणिज्ययन्त्रोद्यमस्य सचिवः अभवत् । कि.श.१९६२रमे वर्षे पुनः लोकसभानिर्वाचने चितः काङ्ग्रेस् पक्षस्य उपनायकः अभवत् । अग्रिमे कालखण्डे क्रि.श.१९६४तः १९७१पर्यन्तं मध्यप्रदेशराज्यस्य राज्यपालपदवीम् अलङ्कृतवान् । कर्णाटकस्य अतिविरलः राजतन्त्रज्ञः चेङ्गलरायरेड्डिमहोदयः विश्रन्तजीवनं बेङ्गळूरुनगरे व्यतीतवान् । एषः महाजनः क्रि.श.१९७६तमवर्षस्य फेब्रवरि २७तमे दिने कीर्तिशेषः अभवत् । राज्यकाङ्ग्रेस् पक्षः महानायकहीनः अभवत् ।


text:
रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्/सर्गः ४९
श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः ॥४-४९॥
अथ अंगदः तदा सर्वान् वानरान् इदम् अब्रवीत् ।
परिश्रान्तो महा प्राज्ञः समाश्वास्य शनैर् वचः ॥४-४९-१॥
वनानि गिरयो नद्यो दुर्गाणि गहनानि च ।
दरी गिरि गुहाः चैव विचिता नः समंततः ॥४-४९-२॥
तत्र तत्र सह अस्माभिः जानकी न च दृश्यते ।
तथा रक्षः अपहर्ता च सीतायाः चैव दुष्कृती ॥४-४९-३॥
कालः च नः महान् यातः सुग्रीवः च उग्र शासनः ।
तस्मात् भवन्तः सहिता विचिन्वन्तु समंततः ॥४-४९-४॥
विहाय तन्द्रीम् शोकम् च निद्राम् चैव समुत्थिताम् ।
विचिनुध्वम् तथा सीताम् पश्यामो जनक आत्मजाम् ॥४-४९-५॥
अनिर्वेदम् च दाक्ष्यम् च मनसः च अपराजयम् ।
कार्य सिद्धि कराणि आहुः तस्मात् एतत् ब्रवीमि अहम् ॥४-४९-६॥
अद्य अपि इदम् वनम् दुर्गम् विचिन्वन्तु वन ओकसः ।
खेदम् त्यक्त्वा पुनः सर्वम् वनम् एतत् विचिन्वताम् ॥४-४९-७॥
अवश्यम् कुर्वताम् दृश्यते कर्मणः फलम् ।
परम् निर्वेदम् आगम्य न हि नः मीलनम् क्षमम् ॥४-४९-८॥
सुग्रीवः क्रोधनो राजा तीक्ष्ण दण्डः च वानराः ।
भेतव्यम् तस्य सततम् रामस्य च महात्मनः ॥४-४९-९॥
हितार्थम् एतत् उक्तम् वः क्रियताम् यदि रोचते ।
उच्यताम् हि क्षमम् यत् तत् सर्वेषाम् एव वानराः ॥४-४९-१०॥
अंगदस्य वचः श्रुत्वा वचनम् गंधमादनः ।
उवाच व्यक्तया वाचा पिपासा श्रम खिन्नया ॥४-४९-११॥
सदृशम् खलु वः वाक्यम् अंगदो यत् उवाच ह ।
हितम् च एव अनुकूलम् च क्रियताम् अस्य भाषितम् ॥४-४९-१२॥
पुनः मार्गामहे शैलान् कन्दराम् च शिलान् तथा ।
काननानि च शून्यानि गिरि प्रस्रवणानि च ॥४-४९-१३॥
यथा उद्दिष्ठानि सर्वाणि सुग्रीवेण महात्मना ।
विचिन्वन्तु वनम् सर्वे गिरि दुर्गाणि संगताः ॥४-४९-१४॥
ततः समुत्थाय पुनः वानराः ते महाबलाः ।
विन्ध्य कानन संकीर्णाम् विचेरुर् दक्षिणाम् दिशम् ॥४-४९-१५॥
ते शारद अभ्र प्रतिमम् श्रीमत् रजत पर्वतम् ।
शृंगवन्तम् दरीवंतम् अधिरुह्य च वानराः ॥४-४९-१६॥
तत्र लोध्र वनम् रम्यम् सप्त पर्ण वनानि च ।
विचिन्वन्तो हरि वराः सीता दर्शन कान्क्षिणः ॥४-४९-१७॥
तस्य अग्रम् अधिरूढाः ते श्रान्ता विपुल विक्रमाः ।
न पश्यन्ति स्म वैदेहीम् रामस्य महिषीम् प्रियाम् ॥४-४९-१८॥
ते तु दृष्टि गतम् दृष्ट्वा तम् शैलम् बहु कंदरम् ।
अध्यारोहन्त हरयो वीक्षमाणाः समंततः ॥४-४९-१९॥
अवरुह्य ततो भूमिम् श्रान्ता विगत चेतसः ।
स्थित्वा मुहूर्तम् तत्र अथ वृक्ष मूलम् उपाश्रिताः ॥४-४९-२०॥
ते मुहूर्तम् समाश्वस्ताः किंचित् भग्न परिश्रमाः ।
पुनर् एव उद्यताः कृत्स्नाम् मार्गितुम् दक्षिणाम् दिशम् ॥४-४९-२१॥
हनुमत् प्रमुखाः ते तु प्रस्थिताः प्लवग ऋषभाः ।
विंध्यम् एव आदितः कृत्वा विचेरुः ते समंततः ॥४-४९-२२॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः ॥४-४९॥


text:
रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्/सर्गः ५१
श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः ॥४-५१॥
इति उक्त्वा हनुमान् तत्र पुनः कृष्ण अजिन अंबराम् ।
अब्रवीत् ताम् महाभागाम् तापसीम् धर्म चारिणीम् ॥४-५१-१॥
इदम् प्रविष्टाः सहसा बिलम् तिमिर संवृतम् ।
क्षुत् पिपासा परिश्रांताः परिखिन्नाः च सर्वशः ॥४-५१-२॥
महत् धरण्या विवरम् प्रविष्टाः स्म पिपासिताः ।
इमाम् तु एवम् विधान् भावान् विविधान् अद्भुत उपमान् ॥४-५१-३॥
दृष्ट्वा वयम् प्रव्यथिताः संभ्रांता नष्ट चेतसः ।
कस्य एते कांचना वृक्षाः तरुण आदित्य सन्निभाः ॥४-५१-४॥
शुचीनि अभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च ।
कांचनानि विमानानि राजतानि गृहाणि च ॥४-५१-५॥
तपनीय गव अक्षाणि मणि जाल आवृतानि च ।
पुष्पिताः फालवन्तः च पुण्याः सुरभि गन्धयः ॥४-५१-६॥
इमे जांबूनदमयाः पादपाः कस्य तेजसा ।
कांचनानि च पद्मानि जातानि विमले जले ॥४-५१-७॥
कथम् मत्स्याः च सौवर्णा दृश्यन्ते सह कच्छपैः ।
आत्मानः अनुभावात् वा कस्य वै एतत् तपो बलम् ॥४-५१-८॥
अजानताम् नः सर्वेषाम् सर्वम् आख्यातुम् अर्हसि ।
एवम् उक्ता हनुमता तापसी धर्म चारिणी ॥४-५१-९॥
प्रति उवाच हनूमंतम् सर्व भूत हिते रता ।
मयो नाम महातेजा मायावी दानवर्षभः ॥४-५१-१०॥
तेन इदम् निर्मितम् सर्वम् मायया कांचनम् वनम् ।
पुरा दानव मुख्यानाम् विश्वकर्मा बभूव ह ॥४-५१-११॥
येन इदम् कांचनम् दिव्यम् निर्मितम् भवन उत्तमम् ।
स तु वर्ष सहस्राणि तपः तप्त्वा महत् वने ॥४-५१-१२॥
पितामहात् वरम् लेभे सर्वम् औशसनम् धनम् ।
विधाय सर्वम् बलवान् सर्व काम ईश्वरः तदा ॥४-५१-१३॥
उवास सुखितः कालम् कंचित् अस्मिन् महावने ।
तम् अप्सरसि हेमायाम् सक्तम् दानव पुंगवम् ॥४-५१-१४॥
विक्रम्य एव अशनिम् गृह्य जघान ईशः पुरंदरः ।
इदम् च ब्रह्मणा दत्तम् हेमायै वनम् उत्तमम् ॥४-५१-१५॥
शाश्वतः काम भोगः च गृहम् च इदम् हिरण्मयम् ।
दुहिता मेरुसावर्णेः अहम् तस्याः स्वयंप्रभा ॥४-५१-१६॥
इदम् रक्षामि भवनम् हेमाया वानरोत्तम ।
मम प्रिय सखी हेमा नृत्त गीत विशारदा ॥४-५१-१७॥
तया दत्त वरा च अस्मि रक्षामि भवनम् महान् ।
किम् कार्यम् कस्य वा हेतोः कांताराणि प्रपद्यथ ॥४-५१-१८॥
कथम् च इदम् वनम् दुर्गम् युष्माभिः उपलक्षितम् ।
शुचीनि अभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च ।
भुक्त्वा पीत्वा च पानीयम् सर्वम् मे वक्तुम् अर्हथ ॥४-५१-१९॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः ॥४-५१॥


text:
186 प्रतीतिरिति चेत् ? सदृशादपि कथम् ? अर्थप्रकरणादेरिति97 चेदिहाप्येवमस्तु । तत्र तादृशी प्रतीतिरिहेदृशीति न किञ्चिद्विरुध्यते । अन्ये त्विह प्रशस्यमेवाभिधीयते । तत्र तु निन्द्यमपीति विशेषं व्याचक्षते । तथैकान्तिको भेदोऽनयोर्निदशितः स्यादिति ॥
व्याजस्तुतिमाधकृत्याह—
निन्दन्निव दोषमाचक्षाण इव स्तौति गुणं भाषते यदि चेत्, असावेवंलक्षणा व्याजस्तुतिर्मता इष्टा । कथमत्र गुणाः प्रतीयन्ते ? यतस्तुतिरियं गुणाविष्क्रियालक्षणा स्यादिति ब्रवीति । हिर्यस्मादर्थे । यदत्रोक्तिविशेषे दोषवदाभासन्ते प्रतिभान्ति तादृशपदोपादानादेर्दोषाभासा गुणा एव शौर्यादयो न दोषोऽपि कश्चित् । अत एव लेश
-
तुल संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्यं विरोधिता । अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य सन्निधिः ॥ सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः । शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ॥ —वाक्यपदीये↩


text:
ॐ भैरवाय नमः ॐ भूतनाथाय नमः ॐ भूतात्मने नमः ॐ भूतभावनाय नमः ॐ क्षेत्रज्ञाय नमः ॐ क्षेत्रपालाय नमः ॐ क्षेत्रदाय नमः ॐ क्षत्रियाय नमः ॐ विराजे नमः ॐ श्मशानवासिने नमः ॐ मांसाशिने नमः ॐ खर्वराशिने नमः ॐ स्मरांतकाय नमः ॐ
श्री शिव सहस्त्र नाम स्तोत्र
श्री शिव सहस्त्रनामस्तोत्रम् अस्य श्रीशिवसहस्त्रनामस्तोत्रमन्त्रस्य नारायण ऋषिःम श्रीशिवो देवता, अनुष्टुप् छ्न्दः, श्रीशिवो बीजम्, गौरी शक्तिः, श्रीशिवप्रीत्यर्थं जपे विनियोगः । ध्यानम् ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचन्द्रावतंसं रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गं परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम् । पद्मासीनं समन्तात् स्तुतममरगणैर्व्यार्घ्रकृत्तिं वसानं विश्वाद्यं विश्वबीजं निखिलभयहरं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रम् । वासुदेव उवाच


text:
कॉन्स्टांज़्
कॉन्स्टांज़् नगरम् द्वाभ्यां विश्वविद्यालयाभ्याम् एवं प्रायशः अशीतिसहस्रैः निवासिभिः युक्तम् तथापि कॉन्स्टांज़्सरोवरस्य पाश्चात्यतटे स्विट्जर्लण्ड्सीमायाम् जर्मनीदेशस्य पट्टनम् अस्ति। नगरे प्रसिद्धः कॉन्स्टांज़् विश्वविद्यालयः अस्ति। शतद्वादशतः परम् कथोलिककार्यालयः अपि आसीत्।
अन्तर्विषयाः
स्थितिः[सम्पादयतु]
कॉन्स्टांज़् कॉन्स्टांज़्सरोवरस्य तटे स्थितः। आल्प्सपर्वतक्षेत्रात् आरभन्ती राइन् नदी सरोवरस्य पारम् गत्वा स्थूला भवति ततः नगरस्य मध्ये सेतोः अधः प्रवहति। स्थुलतरे उत्तरभागे गृहाणि, उद्योगसंस्थानाः, विश्वविद्यालयः स्थिताः। प्राचीने दक्षिणभागे प्रशासनकार्यालयाः, कलाशाला, वाणिज्यसम्स्थानाः सन्ति। वाहनानि वाहनयुक्तानाम् नौकानाम् द्वारा मीर्स्बुर्ग नगरम् प्राप्तुं शक्नोन्ति। "कट्टमरन्"नौकायाम् द्वारा पादयात्रिणः फ़्रीड्रिक्स्हाफ़न् नगरम् गन्तुं शक्नोन्ति। दक्षिणदिकि सिमायाम् क्रोइस्लिङ्गन् नगरं स्थितम्।
उपभागाः[सम्पादयतु]
कॉन्स्टांज़् पञ्चदशाः उपभागाः। मैनौद्वीपम् लिट्सल्स्टट्टन् उपभागस्य प्रशासने आसीत्। लिट्सल्स्टट्टन् उपभागः दिसंबर् 1, 1971 दिनांके कॉन्स्टांज़् नगरस्य प्रशासने अभवत्।
इतिहासः[सम्पादयतु]
नगरे मानवनिवासस्य प्रमाणानि शैलयुगतः आसन्। रोमसम्राटः अगस्तस्य शासनकाले दान्युब् नद्यः दक्षिणभागं केल्ट्जातिः उज्जीतवती। तत्पुर्वम् कॉन्स्टांज़् नगरे रोमनाग्रिकैः निवासाः स्थापितवन्तः। एतत् लघुनगरम् द्रुसोमागस् नाम्ना रोमसाम्राज्ये रेतीयविभागे आसीत्। तस्य उपरितननाम कोन्स्टण्टिया। नाम्नः मूलः रोमसम्राटः नाम कोन्स्टण्टियक्लोरः अथवा कोन्स्टण्टियद्वितीयः अस्ति। कोन्स्टण्टियक्लोरः अलेमानिजन्यम् अयोधत् तथा 300 समीपवर्षे एकं दृढदुर्गम् स्थापितवान्। कोन्स्टण्टियद्वितीयः तं प्रान्तम् दर्शनम् 354 वत्सरे अकरोत्। कोन्स्टण्टियादुर्गम् 2003 वत्सरे अन्वेषितम्।
585 वत्सरस्य समीपे कॉन्स्टांज़् नगरे मताधिकारी वसितुम् आगच्छति स्म। एतद्घटनानन्तरं कॉन्स्टांज़् नगरम् तीर्थस्थलम् अभवत् तथा मध्ययुगस्य अन्ते षड्सहस्रवासिनाम् चतुर्यांशः करम् दातुं नापक्षते स्म।
कॉन्स्टांज़् नगरे मध्यमयुगे वाणिज्यम् सम्यक् अन्ववर्तत्। तस्मिन् प्रान्ते राइन् नद्यां एकैकः सेतुः कॉन्स्टांज़् नगरे आसीत्, येन स्वाबियाराज्ये सामरिकस्थानानाम् कॉन्स्टांज़् एकं नगरम् अभवत्। नगरम् क्षोमस्य उत्पादने विश्वप्रसिद्धिम् एवमपि समृद्धिम् अप्राप्नोत्। 1192 वत्सरे नगरस्य प्रत्यक्षनियंत्रणम् कर्तुम् निश्चयम् अकरोत्।
1414 वर्षतः 1418 वर्षपर्यन्तम् कॉन्स्टांज़् नगरे धार्मिकसभा आयोजिता, 1415 जुलाई 6 दिनाङ्के सभायाम जान् हुस् नाम्ना चेक्देशस्य संशोदकः सजीवदहने मारितः। इत्र बह्वोः पोपयोः मतभेदम् दुरी अकरोत् एवमेव अस्याम् सभायाम् मार्टिन्पञ्चमः नाम पोपः नियुक्तः अभवत्। इयं सभा आल्प्सपर्वतक्षेत्रस्य उत्तरदिकि एकैका आसीत्। ऊल्रिक् रिकेन्ताल् अस्याः सभायाः चित्रीकरणम् कृतवान् तथा मुख्याः घटनाः, एतस्मिन् काले नगरस्य व्यवहारदशाम् च दर्शितवान्। सभाभवनम् नौकाश्रयस्य समीपे अस्ति अपिच इम्पीर्या नाम्ना विग्रहः 1993 वत्सरे स्मारकरूपे निर्मितः।
1460 वर्षे स्विस्राष्ट्रम् थुर्गौ नाम्ना कॉन्स्टांज़्नगरस्य वृष्ठभूमिम् अजयत। कॉन्स्टांज़्नगरम् स्विस्राष्ट्रे स्वराज्यस्य मेलनम् कर्तुम् निवेदनम् अप्रेषयत् परन्तु यस्मात् कॉन्स्टांज़्नगरम् विशालम् प्रबलञ्च अस्ति तस्मात् स्विस्शासनम् निवेदनम् न स्वीकरोति स्म। अतः कॉन्स्टांज़्नगरशासनम् स्वाबियासंघे मेलनम् अकरोत्। 1499 वर्षे स्वाबियायुद्धे पराजयानन्तरम् कॉन्स्टांज़्नगरशासनम् थुर्गौक्षेत्रे अधिकारम् अत्यजत्, यत् अधिकारम् तदानीम् स्विस्राष्ट्रम् अजयत्।
प्रोटेस्टण्ट् प्रतिवाद्यं नगरे 1520 दशके अम्ब्रोसियस्ब्लेररस्य नेतृत्वे आरभत।झटिति नगरे प्रोटेस्टण्ट्मतम् गृहीतम् तथा क्रैस्तालायेषु क्रैस्तचित्राः अपसारिताः एवं बिशपः मीर्स्बुर्ग् नगरम् गतवान्। नगरे पुरस्तात् टेट्रपोलिटन् नीतिः गृहिता, तत् पश्चात् औग्स्बर्ग् नीतिः गृहिता। परंतु 1548 वर्षे रोमचक्रवर्तिना चार्ल्सपञ्चमेन नगरे प्रतिबन्धम् नियुक्तम् तथा नगरं हाब्स्बर्गराज्ये अधीनमभवत्। नगरस्य स्वराज्यम् लुप्तम्।
हाब्सबर्ग् शासकाः कथोलिक्मतम् पुनर्स्थापितवन्तः तथा 1604 वर्षे कथोलिक्विद्यासंस्थां अपि स्थापितवन्तः। संस्थया 1610 वर्षे निर्मिता रंगशाला अद्यापि निर्वहिता ततः जर्मनिदेशस्य ज्येष्ठा रंगशाला अस्ति।
1806 वर्षे नगरम् बाडेन् ड्यूकस्य अधीनमभवत्। 1821 वर्षे बिशपपदवी लुप्ता अभवत् तथा नगरस्य मतकार्याणि फ़्राय्बर्ग् बिशपस्य अभवन्। 1871 वर्षे नगरम् नवस्थापिते जर्मनीसाम्राज्ये मेलेनम् अकरोत्। द्वितीयविश्वयुद्धानन्तरम् बाडेन्गणराज्ये मेलनम् अभवत्।
यस्मात् स्विस्राज्यस्य सीमापार्श्वस्थम् नगरम् कॉन्स्टांज़् अस्ति तस्मात् द्वितीयविश्वयुद्धे नगरस्य द्वंसं नाभवत्। यस्मात् रात्रिकाले नगरस्य दीपान् न निर्वापयति स्म तस्मात् मित्रदेशस्य युद्धविमानानि प्रलब्धव्यानि इदं नगरम् स्विसदेशस्य अस्ति इति। युद्धानन्तरम् दक्षिणबाडेन् राज्यस्य भागम् अभवत्, तत् पश्चात् बाडेन्वुर्टेम्बर्ग् राज्यस्य भागम् अभवत्।
नगरस्य पुरातनभागम् विशालम् अस्ति, यस्मिन् भागे पुरातनभवनानि स्रज्तरुराजयः सन्ति। अतिविशालभवनेषु जयेष्ठक्रैस्तालयम्, त्रयः अट्टकाः संति।
विश्वविद्यालयम् 1966 वर्षे स्थापितम्। विद्यालये विशिष्ठम् विंशतिलक्ष्यपुस्तकैः युक्तं यावद्काले उपल्भ्यम् च पुस्तकालयम् अपि अस्ति एवमेव औद्भिदोद्यानम् अस्ति। 2007 वर्षानन्तरं नवसु अतिविशिष्ठविश्वविद्यालयेषु एकमस्ति।
नगरे अपि फ़र्डिनण्ड् जेपेलिनः जातः, येन जेपेलिनविमानम् संकल्पितम्।
वीथिका[सम्पादयतु]
- Konstanz Konzil.jpg
Konzilgebäudeसभाभवनम्
वातावरणम्[सम्पादयतु]
यस्मात् सरोवरतटे अस्ति तस्मात् एतस्य नगरस्य वातावरणम् ग्रीष्मकाले उष्णम् शीतकाले शीतलम्
दर्शनार्थम्[सम्पादयतु]
- पुरातत्वशास्त्रसङ्ग्रहालयम्
- इम्पीरिया विग्राहः
- जान् हस् संग्रहालयम्
- ज्येष्ठक्रैस्तालयम्
- सभाभवनम्
- नीडर्बर्ग् दुर्गः
- पीटर्स्हौसन्विहारः
- पुरातनरोमदुर्गः
- Schnetztorद्वारम्
- यहूददेवालयम्
अन्तरराष्ट्रीयसंबंधाः[सम्पादयतु]
संबंधितानि नगराणि:
- Fontainebleau, France, since 1960
- Richmond-upon-Thames, United Kingdom, since 1983
- फलकम्:Country data CZE Tábor, Czech Republic, since 1984
- Lodi, Italy, since 1986
- फलकम्:Country data PRC Suzhou, PR China, since 2007
- Wycliffestead Lutterworth, United Kingdom, since 2015
यातायातम्[सम्पादयतु]
कॉन्स्टांज़् रेलावस्तानम् उत्तरराइन्नदीरेलविभागेन चलितम्। पश्चिमे सिङ्गेन्नगरमस्ति यस्य अवस्तानतः जर्मनिदेशस्य समस्तप्रदेशपर्यन्तम् रेलप्रयाणम् सम्भवम्। दक्षिणदिशि वैन्फ़्ल्डेनवस्तानतः स्विट्जर्लेन्ड्देशस्य समस्तप्रदेशपर्यन्तम् रेलप्रयाणम् सम्भवम्। नेदिष्ठम् विमानाश्रयम् फ़्रीड्रिक्षाफ़न्नगरे स्थितः। सरोवरे नौकाः अपि चलन्ति।
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
बहिर्जालस्थलानि[सम्पादयतु]
विकिट्रेवले कॉन्स्टांज़् यात्रा मार्गदर्शिका
- Official website
- फलकम्:De icon Konstanz: history and images
- University of Konstanz
- Pictures Konstanz
- Online journal about Constance
- University of Applied Sciences
- Photos of the Carnival (~Shrovetide, ~Mardi Grass) in Constance
- Südkurier Local newspaper for Konstanz
- Pages using infobox settlement with unknown parameters
- Germany articles requiring maintenance
- Towns in Baden-Württemberg
- वी॰आइ॰एफ॰ए॰अभिज्ञापकयुक्तानि विकिपीडिया-पृष्ठानि
- एल॰सी॰सी॰एन॰अभिज्ञापकयुक्तानि विकिपीडिया-पृष्ठानि
- जी॰एन॰डी॰अभिज्ञापकयुक्तानि विकिपीडिया-पृष्ठानि
- बी॰एन॰एफ॰अभिज्ञापकयुक्तानि विकिपीडिया-पृष्ठानि
- Populated places on Lake Constance
- Populated places on the Rhine
- Konstanz (district)
- Imperial free cities
- Germany–Switzerland border crossings
- University towns in Germany
- Former states and territories of Baden-Württemberg