text:
५ ॥ सर्वशब्दाभावचर्चा ॥
इह सर्वशब्दाभावसाधने ज्ञानकार्यानुपलब्धिमेके प्रमाणयन्ति । एकज्ञान
संसर्गिविरहात् किल नेह स्वभावानुपलब्धेरवसरः । तथा हि त्रयमवश्यमस्यामभिधेयम् ।
घटादिमत्प्रतिक्षेपेण विशेषणं, स्वभावः, फलं चेति । तत्र दृश्यविषयविशेषणवशात्
पिशाचादेरप्रतिषेधः । एकज्ञानसंसर्गिवेदनस्वभावत्वेन रूपज्ञानाद् रसस्य । नाप्यभाव
पक्षदोषानुषङ्गः, व्यवहारफलतया च प्रत्यक्षसिद्धिरुपसंहिता । सा च प्रतियोगिज्ञानाश्रये
सत्युपपद्यते । तदेव हि प्रतियोग्यन्तराभावनान्तरीयकतया तदभावविकल्पजननसामर्थ्यात्
साधनं भवेत् । ततो मूढं प्रति तदात्मिकानुपलब्धिरभावव्यवहार61a साधनीति युक्तम् ।
न च सर्वशब्दाभावे साध्ये कश्चिदेकज्ञानसंसर्गी लभ्यत इति नात्रावकाशस्तस्याः । स तु
शब्दराशिरभिमतप्रदेशे विद्यमानस्तदा ज्ञानकार्यमनारभ्यासितुं न समर्थ इति कार्यप्रति
षेधेऽपि निर्विशेषणैव सत्ता प्रतिषिद्धा भवतीति भावः ।
अत्र चिन्त्यते । न तावत् ध्वनिरित्येव श्रवणम्, वधिरस्यापि श्रवण प्रसङ्गात् ।
तस्मादिन्द्रियपाटवसहकृतस्यैव शब्दस्य श्रवणज्ञानजनकत्वम् । तच्च श्रवणपाटव
मेकज्ञानसंसर्गिविरहे दुरवधारम् । अतएव प्रदेशप्रत्यक्षापेक्षया घटनिषेधः । ततो
हीन्द्रियगुणं गणयन् घटापराधमेवानुपलब्धेरवधारयति । न च मनस्कारवत्
स्वसंवेदनसिद्धिरिन्द्रियस्य, जडत्वात् । नापीन्द्रियान्तरगम्यत्वम्, अतीन्द्रियत्वात् ।
कार्यं पुनरुपलब्धिरेवास्य । तत्सिद्धौ च कार्यानुपलब्धेरेवासिद्धिः । असिद्धौ सिद्धमनै
कान्तिकत्वम् । न हि विषये सत्यपीन्द्रियदोषात् संभाव्यमानोऽनुपलम्भस्तदभावनियतो
नाम ।
नाभाव एव शब्दस्य । तज्ज्ञानजननयोग्यस्तु नास्तीति ब्रूम इति चेत् ? सेयं
कुवेद्यवृत्तिरायाता, प्रथमं प्रागल्भ्यगर्भमभिमतप्रतिकरणमभ्युपगम्योपायबुद्ध्योप
न्यस्तस्यानुपायस्य परेण तत्त्वप्रतिपादने कृते पश्चादसाध्यत्वधोषणात् । सर्वथा अभाव
एव हि जिज्ञासिते कार्यानुपलब्धिरियं साधनमुक्ता । न तु ज्ञानजननयोग्यताविरह
जिज्ञासायाम् । तद् यदि प्रमाणभ्रंश एव कथञ्चिज् ज्ञातः प्रमेयभ्रंशस्तु किमङ्गाङ्गी
192
क्रियते ? वरं च प्रमाणान्तरमेव मृग्यताम् । असाध्यतैव तु कस्मादवघुष्यते ? न हि
शक्यमवधिरस्याशृण्वतः सन्निहितभेरीरवाद्यभावः प्रत्तिक्षेप्तुम्, वधिरावधिरयोर
विशेषप्रसङ्गात् ।
सति श्रुतिकृतोऽस्ति विशेषः प्राक् पश्चादिति चेत्—नैवम्, यदि हि प्रागवस्थातः
श्रवणशक्त्यानिर्विशेष एषः, कथमश्रुतिः सति शब्दे ? अन्यथा प्रागपि न स्यात् ।
अथ विसदृशावस्थोऽपि संभाव्यते, श्रुतावपि न श्रद्धातव्यम्, अस्य विप्लवस्य
संभाव्यमानत्वात् । तत्राश्रवणमभूतश्रवणं वेति न विशेषः । अन्ते कुतः शक्तिविपर्यय
इति चेत् ? मध्ये कुतस्तदभाव इति समानम् । तस्मादपक्ष एवायं सन्नपि शब्दस्तदा
न श्रुत इति । केवलं किमत्र प्रमाणमस्त्विति चिन्तायां कार्यानुपलब्धिरनैकान्तिकी
इत्युक्तमेव, श्रवणपाटवस्य दुरवधारत्वादिति ।
ननु कथमेतद् दुरवधारणं दृष्टश्रवणपाटवस्मरणबलवतः श्रोतुं प्रवृत्तस्य ।
क्षणिकत्वेऽपि हि विसदृशसहकारिप्रत्ययान्तरविरहे विसदृशदशासंभवाभावात् ।
इन्द्रियविकारकारिणो हि प्रत्यया धातुक्षोभप्रहारादयो निर्णीतशक्तयः स्वसन्ताने
सन्तानव्याकुलीभावहेतवः सूपलक्षा एव । अनुपलक्षितास्तु स्वप्रभवभेदशङ्का कथमिव
क्षमन्ते ? सूक्ष्मं तु प्रभाववतोऽधिष्ठानादिविकारकारणं शङ्कमानस्य श्रवणेऽपि क
आश्वासः ? तस्मादनुपलक्ष्यकारणारब्धदिङ्मोहलक्षणेन्द्रियभ्रान्तिदर्शनेऽपि प्रसिद्धकारणानुप
लक्षणान्नेन्द्रियाणामतादवस्थ्यव्यवस्था यथा, अन्यथा तत्प्रत्ययानां भ्रमत्वप्रसङ्गात्,
तथाद्यापि किं न गण्यते ? माभूत् सर्वसंवृत्तिविलोपः ।
अभ्यासदशासत्तिसमाश्रयस्तु समानः । न हि वधिरवरस्याभिरोपारूढश्रवणबल
स्याप्यश्रवणेऽभावनिश्चयं ब्रूमः, बलनिश्चयस्यैवाभावात् । तद्वदन्यस्याप्यकलितबलस्य ।
अत्यन्ताभ्यासे हि सकलरजनीसुप्तप्रबुद्धानामदर्शनेऽपि तदवस्थासंवेदिनाम् अविपरीत
व्यवहारवृत्तिदर्शनात् कः प्रस्तावी जाग्रतः स्वात्मन्यन्यथात्वशङ्कायाः ?
तस्मादतादवस्थ्यस्य तद्व्यवस्थाया वा निषेधः, प्रसिद्धकारणाभावात् तदुपलक्षणा
भावाद् वा ? यदि दर्शनश्रवणादावभ्यासदशापेक्षयाध्यक्षत्वनिबन्धनं तादवस्थ्यमिच्छता
संवृतिव्यवस्थिते नेन्द्रियतादवस्थ्यं सामग्रीप्रतिबद्धबुद्धितादवस्थ्यं वा, साधारणशक्त्यपेक्षया
संवेदनमेव वा शरणमास्थीयते, तदेवाश्रवणदशायामपीति, कथमनेकान्तः शब्दाभावे ?
ननु ज्ञानात्मन्येव स्वसंवेदनमिति चेत्—न,
193
पञ्चस्कन्धेष्यप्यहमित्येकोऽधिमोक्षः, भाषणादावेकस्मिन्नर्थे परस्परोपादेये चोपयोगः ।
घटादिसंज्ञके तु रूपरसादौ प्रसिद्धोऽयं न्यायः, अन्यथा व्यवहारायोगात् ।
ननु न शरीरप्रत्यक्षं बुद्धिमन्वेति । एवमेतत्, प्रातिस्विकरूपापेक्षया रूपरसा
दिवदेव । सामान्येन तु गृहीत्वैकधीविषयत्वमुच्यते, यावन्न निर्बन्धो विवेचने ।
विवेचने तु पृथक् प्रमाणमुक्तम् । तेन प्रत्यक्षश्चैत्रो न च बुद्धिरध्यक्षेति द्वितयमविरुद्धम् ।
अतएव तदवस्थोऽहमिति विकल्पोऽपि संवेदनानुसारी सर्वविषय एव ।
भ्रान्तिरियमिति चेत्—न, बाधकाभावाद् भ्रान्त्यसिद्धेः । तस्मात् पूर्वप्रतीतश्रोत्र
शक्तेस्तदवस्थानिश्चयसंभवादश्रुतिः शब्दस्यैवापराधादिति ज्ञानाभावेनापि तदभाव
सिद्धिरैकान्तिकीति न प्रकृतव्याघातः । इयत्येव तर्हि स्वभावानुपलब्धेर्लक्षणसामग्रीति
कार्यानुपलब्धिसंज्ञाकरणे कोऽर्थः ? प्रत्ययान्तरसाकल्यं स्वभावविशेषं चापन्नस्यैव
शब्दस्यानुपलब्ध्या निषेधात् ।
तथाप्यन्यसंज्ञायां घटनिषेधेऽपि को निषेद्धा ? केवलं घटवत् शब्दस्यापि
दृश्यानुपलब्ध्यापि निषेधः साध्यो जात इत्युच्यते । तत्रैकज्ञानसंसर्गिसंभवाद् युक्तः
तया निषेध इति चेत् ? तत्रैव तावदेकज्ञानसंसर्गिणः किमपेक्षया ? रूपदर्शने हि
रसस्य विप्रकृष्टदेशतया अनुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वादेवाप्रतिषेधः, प्राप्यकारित्वाद् घ्राण
रसनस्पर्शनानाम् ।
उक्तेन च क्रमेणेन्द्रियतादवस्थ्यं सिद्धमिति किमेकज्ञानसंसर्ग्यपेक्षया ? नैवम्,
इन्द्रियातिरिक्तस्यालोकस्य तत्रापेक्ष्यत्वात् । स हि बहिःसुलभकारणाधीनोपजनाप
जनधर्मको न स्वात्मतादवस्थ्यसाध्य इति तदर्थमेकज्ञानसंसर्गोऽपेक्ष्यमाण इन्द्रिय
साद्गुण्यज्ञानेऽपि सहायीभविष्यति । एवं यत्रालोकनिरपेक्षैव ग्रहणशक्तिस्तत्र न किञ्चिद्
एकज्ञानसंसर्ग्यपेक्षयेति सिद्धम् । तच्च नाम क्वचित् साधनेऽपेक्ष्यते यदन्तरेण विरोधा
सिद्धिसन्देहेष्वन्यमदोषासत्तिः । न च द्विविधोपलब्धियोग्यतापन्नस्य क्वचिदनुप
लब्ध्या निषेधे साऽस्ति, येन संसर्गी नियतमपेक्ष्येत । यत्राप्ययमपेक्ष्यते, तत्रापि
आलोकापेक्षप्रतिपत्तिनो वस्तुनः प्रतिषेधे विशेषणासिद्धिपरिहारार्थमेव । न चैतावता
194
सर्वत्र तदपेक्षा । न हि विनाशं प्रत्यनपेक्षा व्याप्तिसाधनी सर्वत्र क्षणभङ्गसाधनेऽपि
स्वभावहेतावपेक्ष्यते ।
यदि चायमपेक्ष्य एव किमङ्ग दृश्यविशेषणेन, केनचिदेकज्ञानसंसर्गिणो
दृश्यत्वाव्यभिचारात् ? न हि पिशाचस्य केनचिदेकज्ञानसंसर्गः । एक एवार्थ उभयथा
पीति नैकप्रयोगेऽन्यप्रयोजनचर्चेति चेत्—न, सामान्यविशेषभावेन भेदस्याव्यक्तत्वात् ।
संसर्गो हि न विशेषणं व्यभिचरति । विशेषणमात्रं तु तं व्यभिचरत्येव । अतएव
विशेषणसिद्धये संसर्ग उपनीयते । न तु विशेषणं संसर्गाकृष्टये प्रभवति, शब्देऽपि
प्रसङ्गात् । तथा च पक्षक्षय इति कः श्रमस्यार्थः ? तस्मादेकज्ञानसंसर्गो नाम प्रकृतो
दाहरणापेक्षयैवोद्घुष्यते, न स्वभावानुपलब्धौ सर्वत्रापेक्ष्यत्वेन ॥
प्रस्तुते हि कलसप्रतिषेधे सा दिगस्तु सविशेषणसिद्ध्यै, नोपलब्धमुपलभ्य
मितीयल्लक्षणं खलु निजानुपलब्धेः । तथा च लक्षणे प्रयोगे चोपलब्धिलक्षण6b प्राप्ता
नुपलब्धिमात्रोपन्यासः, शास्त्रे विपर्ययबाधोपदर्शने च प्रत्ययान्तरसन्निधौ स्वभाव
विशेषवतः सत्त्वेऽनुपलब्धेरसंभवः ख्याप्यते, अन्यथा प्रयोजकमंशं संसर्गमेव सर्वत्र
दर्शयेत्, विशेषणवत् । तादात्म्यं तु दृश्यत्वमभ्युपगम्यैव निषिध्यत इति विशेषण
स्यानुक्तिमात्रम्, न पुनरप्रयोजकत्वं व्याप्तेरिव विदुषि । अन्वयोक्तिविशेषे वा व्यति
रेकस्य । तस्मात् न्यायनाथस्यापि नावश्यमेकज्ञानसंसर्गिव्यपेक्षाभिप्रायः स्वभावा
नुपलब्धौ । अपि चैवं कार्यानुपलब्धावेव सर्वसंग्रहमाचक्षीत, स्वभावानुपलब्धेरपि
तदेकदेशत्वात् । सर्वप्रमाणव्यवस्थां च कार्यानुमाने कुर्यात्, स्वसंवेदनादन्यत्र ।
तस्मादिन्द्रियज्ञानविषये न कार्यानुमानव्यवस्था यथा, तथा तदगृहीत इत्येव
कुतः कार्यानुपलब्धिव्यवस्थापि शास्त्रकारस्य ? यथा हि प्रत्यक्षव्यवस्थाविलोपभयम्
एकत्र, तथान्यत्र स्वभावानुपलम्भस्य । यथा वाऽप्रत्यक्षे कार्यं लिङ्गम्, तथाऽप्रत्यक्ष
योग्य एव तदनुपलब्धिरिति समानम् । यथा चायमेव भगवानज्ञाने ज्ञानान्तराभावम्
अपि दृश्यानुपलब्ध्या व्यवहारयति । यदाह,
दृश्यात्मनो वा विकल्पस्य दर्शनेऽदृष्टिर्विकल्पकल्पनामिन्द्रियज्ञाने प्रतिहन्तीति ।
तदा क एकज्ञानसंसर्गी ? किं चैवमभ्युपगमे कार्यानुपलब्धेरप्यसिद्धिरिति प्रकृतमत
हानिरेव । न हि ज्ञानकार्यस्याभावः कार्यानुपलब्धेरेव बोद्धव्योऽनवस्थाप्रसङ्गात् ।
स्वसंवेदनं चैकाकारनियतमन्याभावनिश्चयमाक्षिपत्येव, केवलं विमतं प्रति यदि स्याज्
195
ज्ञानान्तरमनुभूयेतेति दृश्यानुपलब्धिरेव शरणं व्यवहारे बाह्यवत् । विशेषणानुच्चारणं
तु स्यात् । न त्वन्या गतिः । संसर्गापेक्षायां च सापि नास्तीति सन्दिग्धासिद्धो हेतुः ।
तस्मादनुपलब्धेरेकज्ञानसंसर्गापेक्षानियममनुल्लङ्घ्य वर्तितुमशक्यम् ।
बहिरपेक्षया नियम इति चेत्—न, तत्रापि निबन्धनाभावात् । यद्धि सामर्थ्य
मन्तस्तदतिक्रमे तस्य बहिरपि लाभसंभवे किं न सदृशी स्थितिः ? विचित्रो हि विषय
स्वभावः । तत्र स्वात्मा तावत् प्रत्यक्षीभावे योग्यतामात्रमपेक्षते । शब्दगन्धरसस्पर्श
तमिस्रालोकास्तु मनस्कारातिरिक्तमात्रम् । घटादिसन्निवेशिनस्तु रूपविशेषाः प्रकाशम्
अपि प्रायशः । तथैषां विधावुपलब्धिरिव स्वभावस्यानुपलब्धिरपि निषेधे किं न
भिन्नामेव सामग्रीपेक्षेत ?
तत्राद्ये यथा नेन्द्रियतादवस्थ्येनोपयोगः, तथा मध्यमीयेष्वपि नैकज्ञानसंसर्गिणा ।
अन्यातिरिक्तापेक्षिणस्तदपेक्षा युज्यतेऽपि । ततो यथा यदि बुद्धिः स्यादुपलभ्येतैव,
किमिन्द्रियतादवस्थ्यापेक्षयेति सामर्थ्यम्, तथा यदि स्याद्रसादिस्तदवस्थेन्द्रियेण मयोपलभ्ये
तैव, किमेकज्ञानसंसर्गिणेति शक्यमेव । तस्माद् बहिरपि नियमसंभावनातिदूरैव,
अभ्युपगमे वा ज्ञानेऽप्यपेक्षेत ।
तत्रापि संवेदनैकप्रत्यक्षापेक्षैकज्ञानसंसर्गोऽस्तीति 7a चेत् ? ननु न संवेदनं
नामैकं प्रत्यक्षमस्ति, धर्ममात्रस्य तस्य प्रतिस्वं भेदात् । सामान्यमाश्रित्यैकज्ञानसंज्ञया
तु परितुष्टौ भिन्नेन्द्रियग्राह्ययोरपि स्वसंवेदनेन्द्रियज्ञानविषययोरपि वा प्रसङ्गः । ययोः
सतोरन्योऽन्यप्रत्यक्षाव्यभिचारस्तत्रेयं व्यवस्थेति चेत् ? रूपयोरपि नायं नियमः,
प्रदेशपिशाचयोरदर्शनात् । विशिष्टयोरस्त्येव । न च सामान्यापराधो विशेषमास्कन्दति
इति चेत् ? एवमपि शब्दाकाशयोः शब्दमनस्कारयोर्वा प्रसङ्गः । न ह्याकाशप्रत्यक्षं
मनस्कारसंवेदनप्रत्यक्षं वा सत्त्वे शब्दस्य प्रत्यक्षं व्यभिचरति । व्यभिचारे पुनः
कार्यानुपलब्धेरनेकान्तप्रसङ्गः । तस्मादव्यापकमेकज्ञानापेक्षणमन्यस्यापि च सुलभम्
इत्यलं विमत्या ।
अपि चायं चित्तयोरेकज्ञानसंसर्गोऽपूर्व एव, मुख्यस्याभावाद् गौणस्य चैका
यतनसंग्रहाभावात् । उपलक्षणमेकायतनसंग्रह इति चेत् ? एकज्ञानसंसर्ग एव किं
नोपलक्षणमाख्यायते ? प्रकृतघटोदाहरणापेक्षया तु द्वयमप्येतदुक्तमित्यनभिनिवेशः ।
196
यथा ह्येकायतनसंग्रहेणान्योऽन्यप्रत्यक्षाव्यभिचार उपलक्ष्यते, तथैकज्ञानसंसर्गेणापि
प्रतियोगिमात्रापेक्षैवेति युज्यते ।
कश्च कस्य प्रतियोगी ? ययोरेकाकारनियतं प्रत्यक्षमितराभावनिश्चयमुपपाद
यितुं शक्नोतीति । कयोश्चैवमनुपलब्धिः ? ययोरेकप्रत्यक्षमपरप्रत्यक्षाव्यभिचारि । तयोर्हि
सतोर्नैकरूपनियता प्रतिपत्तिरसंभवात् । ततस्तावत्यो विशिष्टकालदेशदशासन्ताना
पेक्षयान्योऽन्यस्य प्रतियोगिनौ व्यवस्थाप्येते, सदृशः संवित्तिलाभलक्षणेऽयोगस्तयोरिति
कृत्वा । अत एव तयोरेकाकारनियतं वेदनमन्यस्य प्रतिषेधविकल्पमुपपादयितुं शक्नो
तीति तादृशामभावः प्रत्यक्षसिद्धोऽभिधीयते । तमेव निश्चयं मूढं प्रति प्रतियोग्युप
लम्भस्वभावानुपलब्धिरुपलब्धियोग्यता युगयोगिनः संभवन्ती? व्यवहारव्यवहारावपि
साधयतीति तावतैवेतरमतप्रतिक्षेपेण स्वभावफलयोरपि परिनिष्ठासिद्धौ किमेकेन्द्रिय
ग्राह्यतापेक्षोपग्रहेण ?
अयं हि प्रतियोग एकेनानेकेन वेन्द्रियेण ग्राह्ययोरर्थयोर्ज्ञानयोर्ज्ञानार्थयोर्वा
साधारणोऽभावसाधने च निरपवाद इति कस्तदनुरोधः ? यथा हि भूतलकलसयोः
ज्ञानयोर्वैकरूपवेदनमन्यप्रत्यक्षाव्यभिचारितया तदभावनिश्चयोत्पादने पर्याप्तम्, तथा
पानकपानकर्मणि द्वयमुपलब्धवतस्तादवस्थ्यसंवेदिनः प्रदीपकवलने स्पर्शमात्रोपलब्धी
रसाभावनिश्चयजनने, स्वविकल्पाकारमात्रसंवेदनं वा सन्निहितस्पर्शाभावावसायसाधने
शक्नोत्येव ।
न हि तद्विकल्पवेदनं तदा सतः स्पर्शस्य प्रत्यक्षं व्यभिचरति । न चान्योऽन्य
प्रत्यक्षाव्यभिचारादन्यदन्यत्रापि द्वितीयाभावनिश्चयोत्पादनसामर्थ्यं नाम । नाप्यभाव
निश्चयोत्पादनसामर्थ्यादर्थान्तरमभावप्रत्यक्षीकरणं नाम । न ह्यसौ विग्रहवान् यतः
साक्षात्कर्तव्यः । यदा च पर्युदासेन प्रतियोग्येवाभावस्तदा त्वस्य मुख्यैव प्रत्यक्षसिद्धि
रिति युक्तं सर्वत्र व्यवहारफलत्वम् । न चायं प्रतियोगः स्वभावादिविप्रकर्षिणां
केनचिदस्ति, येन कस्यचित् प्रत्यक्षं तदभावविभावनाय प्रभवेत् । न चैवं निवृत्तिमात्रम्
अनुपलब्धिरुक्ता भवति ।
भट्टस्तु पर्युदासपक्षेऽपि यथोक्तं प्रतियोगिनमनपेक्ष्यान्यमात्रस्योपलब्धिमनुप
लब्धिं प्रमाणयतीति तन्मते युक्तः पिशाचादिप्रतिक्षेपः । रूपदर्शिनस्तु रसस्तद्देशविप्रकृष्ट
एव, न तेन प्रतियोगं यथोक्तमावहति । रसनाग्रसङ्गी तु नाभावमनुपलब्धौ व्यभिचरति
197
इति न दोषः कश्चित् । अत एव कार्यानुपलब्ध्यादीनां साक्षादक्षमः स्वभावानुपलब्धौ
अन्तर्भावः पारम्पर्येणोच्यते, तादृशस्य प्रतियोगस्याभावात् ।
तस्मादुपलम्भयोग्यताप्राप्तस्यानुपलम्भ इत्येव दृश्यानुपलब्धेर्लक्षणम् । सा च
यथोक्तप्रतिपत्तियोग्युपलम्भ पतया सिद्धस्याभावस्य व्यवहारिकस्यैवावतिष्ठत इति न
न्यायशास्त्रयोरुपरोधः । एकेन्द्रियग्राह्योपन्यासस्तु घटाद्युदाहरणापेक्ष एव मन्तव्य इति
स्थितम् । तत्र यदा तावत् तिमिरालोकसंज्ञिते आकाशप्रदेशे दृश्यमाने देवकुलादौ वा
भेर्यादेरेवाभावं प्रतिपद्यते, तदा तदेव तदेकाकारोपकारोपरक्तज्ञानविषयीभवत् ज्ञानं
वा तादृशं नियतप्राप्तिकप्रत्यक्षोदयस्य निषेध्यस्य तज्ज्ञानस्य वा पर्युदासोऽनुपलब्धिः ।
अव्यापृतचक्षुषस्तु रसादिस्तज्ज्ञानं वान्ततो मनस्काराकारो ज्ञेयपर्युदासः । तत्संवेदनं
च पर्युदासः ।
न हि तदपि शब्दप्रत्यक्षोदयविनाकृतमुपपद्यते पटुश्रवणस्य । निर्विकल्पकस्य
तु न निषेधेऽधिकारः । केवलं यावद्देशसंबद्धस्य ध्वनेरध्यक्षं न व्यभिचरति रसादि
प्रत्यक्षं विकल्पाकारसंवेदनं वा, तावद्देशशब्दापेक्षैव पर्युदासो वक्तव्यः, अन्यं प्रति
प्रतियोगस्यान्योऽन्यप्रत्यक्षाव्यभिचारलक्षणस्य वक्तुमशक्यत्वात् । ततश्च पूर्ववत् प्रत्यक्ष
सिद्धिरभावस्य । व्यवहारश्च फलं दृश्यानुपलब्धेरेव शब्देऽपीति सिद्धम्,
इति ॥
पेक्षे सूचित एकधीवचनयोः शब्दप्रदीपादिषु ।
ऽन्येषु स्वानुपलब्धिरेव हि रवाद्याकारशून्यान्यधीः ॥
शक्तिर्न कार्यानुपलम्भनस्य ।
फलं न कार्यानुपलम्भनस्य ॥
विज्ञानमेवेति न भट्टभीतिः ।
मिथः समक्षाव्यभिचार एव ॥
ननु प्रतियोग्येवैकज्ञानसंसर्गी साक्षादेकज्ञानसंसर्गस्याभिमतत्वान्मुख्यतया
साकारस्वीकारात् । ततः सामर्थ्यादेकशब्दोऽव्यभिचारमात्रोपलक्षणतयाऽवतिष्ठते ।
प्रत्यक्षैकजात्यपेक्षया चैकवृत्तिरेव । न चैवं संज्ञामात्रम्, तथा रूढिदर्शनात्, यथैको ब्रीहिः
संपन्नः सुभिक्षं करोतीति । तेन यत्राप्येकज्ञानसंसर्गिणि दृश्यमान इति उच्यते, तत्राप्यन्यो
ऽन्यप्रत्यक्षाव्यभिचारिणीत्ययमेवार्थः । एकायतनभाव एव तूपलक्षणतया प्रकृतापेक्षतया
व्याख्येयः, यथा प्रदेशस्तज्ज्ञानं चानुपलब्धिरिति ।
ततश्च स्वभावानुपलब्धौ प्रतियोगिसमाश्रय इत्येकज्ञानसंसर्गिसमाश्रय एवोक्तो
भवतीति कथमव्यापकमेकज्ञानसंसर्गित्वं नाम ? सत्यमेवम्,
र्यदि भवते प्रतिभाति का क्षतिः ।
स्वयमदृशोऽस्तु निषेधनं ध्वनेः ॥
अन्योऽन्यप्रत्यक्षाव्यभिचारस्य केनापि ध्वनावपि संभवात्, इतरस्य तु प्रतियोगिनः
अयोगात् । प्रतियोगपर्यवसितमेकज्ञानसंसर्गं मन्यमानस्य स्वानुपलब्धिः प्रकृतनिषेधे
का परापेक्षा ? तस्मान्न योग्यदेशाशेषशब्दाभावसाधने ज्ञानकार्यानुपलम्भः शरणी
करणीयः, स्वभावानुपलब्ध्यैव सिद्धेरिति । तिमिरालोकयोस्तु परस्परदेशपरिहारेण
स्थितयोरभिन्नेन्द्रियकृत एवैकज्ञानसंसर्गः सुलभ इति तदभावसाधनाधिकारे दूरस्थितैव
स्वभावानुपलम्भादन्यसाधनचिन्तेति ॥


c: text/html

text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.५९
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.५९ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)Jump to navigation Jump to search
प्र तार्यायुः प्रतरं नवीय स्थातारेव क्रतुमता रथस्य । अध च्यवान उत्तवीत्यर्थं परातरं सु निरृतिर्जिहीताम् ॥१॥ सामन्नु राये निधिमन्न्वन्नं करामहे सु पुरुध श्रवांसि । ता नो विश्वानि जरिता ममत्तु परातरं सु निरृतिर्जिहीताम् ॥२॥ अभी ष्वर्यः पौंस्यैर्भवेम द्यौर्न भूमिं गिरयो नाज्रान् । ता नो विश्वानि जरिता चिकेत परातरं सु निरृतिर्जिहीताम् ॥३॥ मो षु णः सोम मृत्यवे परा दाः पश्येम नु सूर्यमुच्चरन्तम् । द्युभिर्हितो जरिमा सू नो अस्तु परातरं सु निरृतिर्जिहीताम् ॥४॥ असुनीते मनो अस्मासु धारय जीवातवे सु प्र तिरा न आयुः । रारन्धि नः सूर्यस्य संदृशि घृतेन त्वं तन्वं वर्धयस्व ॥५॥ असुनीते पुनरस्मासु चक्षुः पुनः प्राणमिह नो धेहि भोगम् । ज्योक्पश्येम सूर्यमुच्चरन्तमनुमते मृळया नः स्वस्ति ॥६॥ पुनर्नो असुं पृथिवी ददातु पुनर्द्यौर्देवी पुनरन्तरिक्षम् । पुनर्नः सोमस्तन्वं ददातु पुनः पूषा पथ्यां या स्वस्तिः ॥७॥ शं रोदसी सुबन्धवे यह्वी ऋतस्य मातरा । भरतामप यद्रपो द्यौः पृथिवि क्षमा रपो मो षु ते किं चनाममत् ॥८॥ अव द्वके अव त्रिका दिवश्चरन्ति भेषजा । क्षमा चरिष्ण्वेककं भरतामप यद्रपो द्यौः पृथिवि क्षमा रपो मो षु ते किं चनाममत् ॥९॥ समिन्द्रेरय गामनड्वाहं य आवहदुशीनराण्या अनः । भरतामप यद्रपो द्यौः पृथिवि क्षमा रपो मो षु ते किं चनाममत् ॥१०॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
अध्याय ७
अरि-वत् प्राणिनो मांस-कीलका विशसन्ति यत् ।
अर्शांसि तस्माद् उच्यन्ते गुद-मार्ग-निरोधतः ॥१॥
दोषास् त्वङ्-मांस-मेदांसि संदूष्य विविधाकृतीन् ।
मांसाङ्कुरान् अपानादौ कुर्वन्त्य् अर्शांसि तान् जगुः ॥२॥
सह-जन्मोत्तरोत्थान-भेदाद् द्वे-धा समासतः ।
शुष्क-स्रावि-विभेदाच् च गुदः स्थूलान्त्र-संश्रयः ॥३॥
अर्ध-पञ्चाङ्गुलस् तस्मिंस् तिस्रो ऽध्य्-अर्धाङ्गुलाः स्थिताः ।
बल्यः प्रवाहिणी तासाम् अन्तर् मध्ये विसर्जनी ॥४॥
बाह्या संवरणी तस्या गुदौष्ठो बहिर् अङ्गुले ।
यवाध्य्-अर्धः प्रमाणेन रोमाण्य् अत्र ततः परम् ॥५॥
बाह्या संवरणी तस्यां यवाध्य्-अर्ध-प्रमाणेन तत्र हेतुः सहोत्थानां वली-बीजोपतप्त-ता ।
अर्शसां बीज-तप्तिस् तु माता-पित्र्-अपचारतः ॥६॥
वली-बीजोपतप्ति-ता दैवाच् च ताभ्यां कोपो हि संनिपातस्य तान्य् अतः ।
अ-साध्यान्य् एवम् आख्याताः सर्वे रोगाः कुलोद्भवाः ॥७॥
सह-जानि विशेषेण रूक्ष-दुर्-दर्शनानि च ।
अन्तर्-मुखानि पाण्डूनि दारुणोपद्रवाणि च ॥८॥
षो-ढान्यानि पृथग् दोष-संसर्ग-निचयास्रतः ।
शुष्काणि वात-श्लेष्मभ्याम् आर्द्राणि त्व् अस्र-पित्ततः ॥९॥
दोष-प्रकोप-हेतुस् तु प्राग् उक्तस् तेन सादिते ।
अग्नौ मले ऽति-निचिते पुनश् चाति-व्यवायतः ॥१०॥
यान-संक्षोभ-विषम-कठिनोत्कटकासनात् ।
वस्ति-नेत्राश्म-लोष्टोर्वी-तल-चैलादि-घट्टनात् ॥११॥
भृशं शीताम्बु-संस्पर्शात् प्रतताति-प्रवाहणात् ।
वात-मूत्र-शकृद्-वेग-धारणात् तद्-उदीरणात् ॥१२॥
ज्वर-गुल्मातिसाराम-ग्रहणी-शोफ-पाण्डुभिः ।
कर्शनाद् विषमाभ्यश् च चेष्टाभ्यो योषितां पुनः ॥१३॥
आम-गर्भ-प्रपतनाद् गर्भ-वृद्धि-प्रपीडनात् ।
ईदृशैश् चापरैर् वायुर् अपानः कुपितो मलम् ॥१४॥
पायोर् वलीषु तं धत्ते तास्व् अभिष्यण्ण-मूर्तिषु ।
जायन्ते ऽर्शांसि तत्-पूर्व-लक्षणं मन्द-वह्नि-ता ॥१५॥
पायु-वलीषु तं धत्ते पायोर् वलीषु संधत्ते विष्टम्भः सक्थि-सदनं पिण्डिकोद्वेष्टनं भ्रमः ।
सादो ऽङ्गे नेत्रयोः शोफः शकृद्-भेदो ऽथ-वा ग्रहः ॥१६॥
मारुतः प्रचुरो मूढः प्रायो नाभेर् अधश् चरन् ।
स-रुक् स-परिकर्तश् च कृच्छ्रान् निर्गच्छति स्वनम् ॥१७॥
अन्त्र-कूजनम् आटोपः क्षाम-तोद्गार-भूरि-ता ।
प्रभूतं मूत्रम् अल्पा विड् अ-श्रद्धा धूमको ऽम्लकः ॥१८॥
प्रभूत-मूत्र-ताल्पा विड् शिरः-पृष्ठोरसां शूलम् आलस्यं भिन्न-वर्ण-ता ।
तन्द्रेन्द्रियाणां दौर्बल्यं क्रोधो दुःखोपचार-ता ॥१९॥
आशङ्का ग्रहणी-दोष-पाण्डु-गुल्मोदरेषु च ।
एतान्य् एव विवर्धन्ते जातेषु हत-नामसु ॥२०॥
एतान्य् एव च वर्धन्ते निवर्तमानो ऽपानो हि तैर् अधो-मार्ग-रोधतः ।
क्षोभयन्न् अनिलान् अन्यान् सर्वेन्द्रिय-शरीर-गान् ॥२१॥
तथा मूत्र-शकृत्-पित्त-कफान् धातूंश् च साशयान् ।
मृद्नात्य् अग्निं ततः सर्वो भवति प्राय-शो ऽर्शसः ॥२२॥
कृशो भृशं हतोत्साहो दीनः क्षामो ऽति-निष्-प्रभः ।
अ-सारो विगत-च्छायो जन्तु-जुष्ट इव द्रुमः ॥२३॥
कृत्स्नैर् उपद्रवैर् ग्रस्तो यथोक्तैर् मर्म-पीडनैः ।
तथा कास-पिपासास्य-वैरस्य-श्वास-पीनसैः ॥२४॥
क्लमाङ्ग-भङ्ग-वमथु-क्षवथु-श्वयथु-ज्वरैः ।
क्लैब्य-बाधिर्य-तैमिर्य-शर्कराश्मरि-पीडितः ॥२५॥
क्षाम-भिन्न-स्वरो ध्यायन् मुहुः ष्ठीवन् अ-रोचकी ।
सर्व-पर्वास्थि-हृन्-नाभि-पायु-वङ्क्षण-शूल-वान् ॥२६॥
गुदेन स्रवता पिच्छां पुलाकोदक-संनिभाम् ।
विबद्ध-मुक्तं शुष्कार्द्रं पक्वामं चान्तरान्तरा ॥२७॥
पाण्डु पीतं हरिद् रक्तं पिच्छिलं चोपवेश्यते ।
गुदाङ्कुरा बह्व्-अनिलाः शुष्काश् चिमिचिमान्विताः ॥२८॥
म्लानाः श्यावारुणाः स्तब्धा विषमाः परुषाः खराः ।
मिथो वि-सदृशा वक्रास् तीक्ष्णा विस्फुटिताननाः ॥२९॥
बिम्बी-कर्कन्धु-खर्जूर-कार्पासी-फल-संनिभाः ।
के-चित् कदम्ब-पुष्पाभाः के-चित् सिद्धार्थकोपमाः ॥३०॥
शिरः-पार्श्वांस-कट्य्-ऊरु-वङ्क्षणाभ्यधिक-व्यथाः ।
क्षवथूद्गार-विष्टम्भ-हृद्-ग्रहा-रोचक-प्रदाः ॥३१॥
हृद्-रवा-रोचक-प्रदाः कास-श्वासाग्नि-वैषम्य-कर्ण-नाद-भ्रमावहाः ।
तैर् आर्तो ग्रथितं स्तोकं स-शब्दं स-प्रवाहिकम् ॥३२॥
रुक्-फेन-पिच्छानुगतं विबद्धम् उपवेश्यते ।
कृष्ण-त्वङ्-नख-विण्-मूत्र-नेत्र-वक्त्रश् च जायते ॥३३॥
गुल्म-प्लीहोदराष्ठीला-संभवस् तत एव च ।
पित्तोत्तरा नील-मुखा रक्त-पीतासित-प्रभाः ॥३४॥
तन्व्-अस्र-स्राविणो विस्रास् तनवो मृदवः श्लथाः ।
शुक-जिह्वा-यकृत्-खण्ड-जलौको-वक्त्र-संनिभाः ॥३५॥
दाह-पाक-ज्वर-स्वेद-तृण्-मूर्छा-रुचि-मोह-दाः ।
सोष्माणो द्रव-नीलोष्ण-पीत-रक्ताम-वर्चसः ॥३६॥
यव-मध्या हरित्-पीत-हारिद्र-त्वङ्-नखादयः ।
श्लेष्मोल्बणा महा-मूला घना मन्द-रुजः सिताः ॥३७॥
यव-मध्या हरित्-पीता हारिद्र-त्वङ्-नखादयः उच्छूनोपाचिताः स्निग्धाः स्तब्ध-वृत्त-गुरु-स्थिराः ।
पिच्छिलाः स्तिमिताः श्लक्ष्णाः कण्ड्व्-आढ्याः स्पर्शन-प्रियाः ॥३८॥
करीर-पनसास्थ्य्-आभास् तथा गो-स्तन-संनिभाः ।
वङ्क्षणानाहिनः पायु-वस्ति-नाभि-विकर्तिनः ॥३९॥
स-कास-श्वास-हृल्-लास-प्रसेका-रुचि-पीनसाः ।
मेह-कृच्छ्र-शिरो-जाड्य-शिशिर-ज्वर-कारिणः ॥४०॥
क्लैब्याग्नि-मार्दव-च्छर्दिर्-आम-प्राय-विकार-दाः ।
वसाभ-स-कफ-प्राज्य-पुरीषाः स-प्रवाहिकाः ॥४१॥
वसाभाः स-कफ-प्राज्य- न स्रवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डु-स्निग्ध-त्वग्-आदयः ।
संसृष्ट-लिङ्गाः संसर्गान् निचयात् सर्व-लक्षणाः ॥४२॥
रक्तोल्बणा गुदे-कीलाः पित्ताकृति-समन्विताः ।
वट-प्ररोह-सदृशा गुञ्जा-विद्रुम-संनिभाः ॥४३॥
ते ऽत्य्-अर्थं दुष्टम् उष्णं च गाढ-विट्-प्रतिपीडिताः ।
स्रवन्ति सहसा रक्तं तस्य चाति-प्रवृत्तितः ॥४४॥
भेकाभः पीड्यते दुःखैः शोणित-क्षय-संभवैः ।
हीन-वर्ण-बलोत्साहो हतौजः कलुषेन्द्रियः ॥४५॥
मुद्ग-कोद्रव-जूर्णाह्व-करीर-चणकादिभिः ।
रूक्षैः संग्राहिभिर् वायुः स्वे स्थाने कुपितो बली ॥४६॥
स्व-स्थाने कुपितो बली अधो-वहानि स्रोतांसि संरुध्याधः प्रशोषयन् ।
पुरीषं वात-विण्-मूत्र-सङ्गं कुर्वीत दारुणम् ॥४७॥
तेन तीव्रा रुजा कोष्ठ-पृष्ठ-हृत्-पार्श्व-गा भवेत् ।
आध्मानम् उदरावेष्टो हृल्-लासो परिकर्तनम् ॥४८॥
वस्तौ च सु-तरां शूलं गण्ड-श्वयथु-संभवः ।
पवनस्योर्ध्व-गामि-त्वं ततश् छर्द्य्-अ-रुचि-ज्वराः ॥४९॥
हृद्-रोग-ग्रहणी-दोष-मूत्र-सङ्ग-प्रवाहिकाः ।
बाधिर्य-तिमिर-श्वास-शिरो-रुक्-कास-पीनसाः ॥५०॥
मनो-विकारस् तृष्णास्र-पित्त-गुल्मोदरादयः ।
ते ते च वात-जा रोगा जायन्ते भृश-दारुणाः ॥५१॥
दुर्-नाम्नाम् इत्य् उदावर्तः परमो ऽयम् उपद्रवः ।
वाताभिभूत-कोष्ठानां तैर् विनापि स जायते ॥५२॥
सह-जानि त्रि-दोषाणि यानि चाभ्यन्तरे वलौ ।
स्थितानि तान्य् अ-साध्यानि याप्यन्ते ऽग्नि-बलादिभिः ॥५३॥
द्वन्द्व-जानि द्वितीयायां वलौ यान्य् आश्रितानि च ।
कृच्छ्र-साध्यानि तान्य् आहुः परि-संवत्सराणि च ॥५४॥
बाह्यायां तु वलौ जातान्य् एक-दोषोल्बणानि च ।
अर्शांसि सुख-साध्यानि न चोत्पतितानि च ॥५५॥
मेढ्रादिष्व् अपि वक्ष्यन्ते यथा-स्वं नाभि-जानि तु ।
गण्डू-पदास्य-रूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च ॥५६॥
व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्य् अर्शस् त्वचो बहिः ।
कीलोपमं स्थिर-खरं चर्म-कीलं तु तं विदुः ॥५७॥
वातेन तोदः पारुष्यं पित्ताद् असित-रक्त-ता ।
श्लेष्मणा स्निग्ध-ता तस्य ग्रथित-त्वं स-वर्ण-ता ॥५८॥
अर्शसां प्रशमे यत्नम् आशु कुर्वीत बुद्धि-मान् ।
तान्य् आशु हि गुदं बद्ध्वा कुर्युर् बद्ध-गुदोदरम् ॥५९॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
शाकानि
वयम् अस्माकं जीवने प्रतिदिनं कस्यचित् एकस्य वा शाकस्य उपयोगं कुर्मः एव । वस्तुतः तानि शाकानि त्रिविधानि भवन्ति । तानि च -
- शाकानि (यानि भूमेः उपरि वर्धन्ते सस्यानां फलत्वेन)
- कन्दमूलानि (यानि भूमेः अधः वर्धन्ते सस्यानां फलत्वेन मूलत्वेन वा) (सस्यानां मूलत्वेन यत् वर्धते तत् मूलम् इति, फलत्वेन यत् वर्धते तत् कन्दः इति च उच्यते)
- हरितकानि (यानि भूमेः उपरि वर्धन्ते, शाकत्वेन च उपयुज्यन्ते तानि सस्यानि)
एतैः शाकैः क्वथितं, व्यञ्जनं, भर्ज्यम्, उपसेचनं, ताक्रम्, तेमनं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते ।


text:
लखनौ
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति लखनौमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति लखनौनगरम्।
लक्ष्मणपुरम् अथवा लखनौनगरम् उत्तरप्रदेशस्य राजधानी अस्ति। अत्र बहूनि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति। प्राचीननगरमेतत् औधनवाबवंशीयानां राजधानी आसीत् । अस्मिन् नगरे अनेकानि वास्तुशिल्पानि अपूर्वाणि सन्ति । बारां इमाम्बट (१७८४) स्थले उन्नतानि गोपुराणि सन्ति । अस्मात् विशिष्टभवनात् लखनौनगरस्य दर्शनं कर्तुं शक्यते । महम्मद अलिषह क्रिस्ताब्दे १८३७ वर्षे स्वस्य मृतस्मारकस्थानं निर्मितवान् । ताजमहल् सदृशमेतत् अत्र अनेकानि गोपुराणि कलशानि सन्ति । ६७ मीटर् उन्नतं घटीयन्त्रगोपुरमस्ति । पुरतः चित्रकलासङ्ग्रहालये औधनवाबानां भावचित्राणां सङ्ग्रहः अस्ति । लखनौसमीपे गोमतीनदीतीरे लक्ष्मणतिला , कैसट्बाग् आर्कीयालाजिकल् म्यूसियं, बनारसीबाग्, स्टेट् म्यूसियं , मृगालयः इत्यादीनि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति ।
लक्ष्मणपुरं नगरं आधुनिककाले लखनौ (लखनऊ) नाम्ना प्रसिद्घम्।
अत्रत्यम् इमामबाडा भवनम् अवधशासकै: निर्मितम्।


text:
In the Yoga Sutras, Sage Patanjali, speaks of अस्मिता, I-am-ness, which he explains as the apparent unification (एकात्मता/संयोग) of the seer (दृक्शक्ति/द्रष्टृ) and the seen (दृश्य) – दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतेवास्मिता (YS 2.6).
इदमत्रावधार्य्यं यत् प्रतिसूत्रमेकस्यैव पदस्य दर्शनं न समानार्थत्वव्याप्यम् । तथा च एकस्यैव पदस्य सूत्रेत्र योर्थस्तत्त्यागोन्यत्र क्रियत एव इति ।
इदमपि बोद्ध्यं यत् – व्याख्यातॄणां दृष्टिभेदस्य सत्त्वात् तेषां विचाराणां सङ्करमकृत्वा विचारः कर्त्तव्यः इति ।
दृग्दर्शनशक्त्योः = आत्मानात्मनोः एकात्मता = अभेदो या भ्रमे भासते सा एकात्मता अस्मिता इति सूत्रार्थः ।
अहङ्कार इत्यपीदमेवोच्यते वेदान्ते चिज्जडग्रन्थिरूपः ।
न च – अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या इतिसूत्रात् अनात्मन्यात्ममतेर्भ्रान्त्यात्मकत्वात् अविद्यात्वमेव इति अस्मितापदार्थस्य पृथग्गणनमनुचितम् – इति वाच्यम् ;
अविद्यायाः ख्यातित्वेन अस्मितायाश्च एकात्मत्वेन निरूपणेन भ्रान्तिविशेषोस्मिंस्तन्त्रेविद्या भ्रान्तिविशेषविषयश्चास्मिता इति भेदस्य स्पष्टत्वात् ।
अत्र केचन अनात्मन्यात्मधर्म्माणामध्यासोविद्या आत्मनि चानात्मधर्म्माणामध्यासः अस्मिता इत्यपि वदन्ति , सूत्रे अनात्माधिष्ठानकात्मत्वाध्यासस्यैवाविद्यात्वकथनात् अस्मितास्वरूपबोधकसूत्रे पारिशेष्यात् आत्माधिष्ठानकस्यानात्मधर्म्माध्यासस्यैव परिशेषेणास्मितात्वौचित्यात् । तत्र संवित् इतिपदं भाष्यानुरोधादध्याहर्त्तव्यं , मदुक्ते तु न स क्लेशः ।
On the other hand, अहंकार, the sense of I, also one among the 25 Tattvas accepted in Yoga, is an इन्द्रिय/अन्तःकरण and hence part of the seen (दृश्य), as explained in the Bhashya and Vartika of YS 2.18.
भवतात्रादौ अहङ्कार इत्यस्य I-ness इतिपरानुवादेन अस्मिताभेदः सूचितः । ततः अहङ्कारस्य पञ्चविंशतितत्त्वान्तर्भाव इन्द्रियत्वञ्च प्रतिपाद्य दृश्यत्वमापादितम् ।
अत्रेदं वक्तव्यं – किम् अहङ्कारस्यान्तःकरणत्वं योगिसम्मतं न वा ।
अस्ति चेत् किं तत्र प्रमाणम् ।
नास्ति इत्यत्र तु अहङ्काराभिन्नास्मितायाः इन्द्रियादिरूपविशेषान्प्रत्यविशेषत्वोक्तिः साधिका । अहङ्कारविकाराणि हीन्द्रियाणि मनश्च इति कथं वेदान्तसंस्कारेणाहङ्करान्तःकरणयोरभेदोक्तिः समीचीना स्यात् ।
इति ।
किञ्च , अहङ्कारस्य दृश्यत्वबोधनाय किं तत्त्वान्तर्भावो हेतूक्रियते किं वा इन्द्रियत्वम् । तदुभयमपि व्यर्थं ; पुरुषेतरत्वेनैव हेतुना दृश्यत्वस्य सिद्धेः ।
तथैव उक्तं वैलक्षण्यं तदैव सिद्ध्येत् यदा अस्मितायां वैलक्षण्यसाधकोयं हेतुर्न स्यात् ; न च तथास्ति , पुरुषभेदप्रकृतिविकारत्वाभ्यां प्रयुक्तस्य दृश्यत्वस्य तत्रापि सत्त्वात् ।
न च इन्द्रियत्वमादायैव वैलक्षण्यं विवक्षितम् इति वाच्यं ; अहङ्कारस्यान्तःकरणात्मकत्वे एव तत्रेन्द्रियत्वापादनसम्भवात् , न च तत्त्वं सम्भवति अहङ्कारस्येन्द्रियहेतुत्वात् ।
इदमवधार्य्यं यत् – योगनये अहङ्कारस्य विकारो मन एव अन्तःकरणपदेनोच्यते इन्द्रियसाम्यात् । अहङ्कारस्य तु न मनोविकारता किन्तु मनोहेतुतैव । अत्र प्रकृतेर्महत्तत्त्वाख्या बुद्धिर्जायते ततश्च तद्विकारस्याहङ्कारस्य अस्मि इतिप्रत्ययलक्ष्यस्य उक्तप्रत्ययात्मकस्य वा जनिः । तत इन्द्रियाणामुद्भवः । इति ।
महत्तत्त्वस्यैव विकारो वृत्तिः न तु मनस इति तु काशिकानन्दस्वामिभिस्सूचितं विवरणालम्बिव्याख्याने । अत एव करणमात्रं मनो न तु वृत्तेरुपादानमपि इति विशेषो योगमते ।
वेदान्तनये तु तादात्म्येनाध्यस्तं चिज्जडमेवाहङ्कारः , तत्र च जडमन्तःकरणं , वृत्तिरपि अन्तःकरणविकारः इति ।
Therefore, so it clearly seems that अहंकार and अस्मिता are separate entities.
अस्मि इत्युल्लिख्यमानः पदार्थ एव अहङ्कार इति अस्मिता इति चोच्यते । तत्र भेदो नास्ति ।
But then why do some scholars think that both are one and the same? This seems to be implied by statements such as अस्मिताप्रभवाणीन्द्रियाणि (तत्त्ववैशारदी YS 1.17).
‘प्रकाशशीलतया खलु सत्त्वप्रधानाद् अहङ्काराद् इन्द्रियाण्युत्पन्नानि ।’ इति , ‘अस्मिताप्रभवाणि इन्द्रियाणि । तेनैषामस्मिता सूक्ष्मं रूपम् ।’ इति च वैशारद्यामुक्तम् इति अस्मिताहङ्कारयोरभेद एव ।
न च भोजवृत्तौ ‘न च अहङ्कारास्मितयोरभेदः शङ्कनीयः , यतो यत्रान्तःकरणम् अहम् इत्युल्लेखेन विषयान्वेदयते सोहङ्कारः , यत्रान्तर्मुखतया प्रतिलोमपरिणामे प्रकृतिलीने चेतसि सत्तामात्रमवभाति सा अस्मिता ।’ – इतिकथनात् अहङ्कारास्मितयोर्भेदः शङ्कनीयः । तत्र अहङ्कारतत्त्वस्याविषयत्वात् । तद्रीत्याहङ्कारो विषयोल्लेखे सत्येव , न च सर्ग्गादौ घटं जानामि इत्याद्युल्लेख इति अहङ्कारतत्त्वस्यासत्त्वमेव तद्व्याख्याने आपतेत् । अत एव संसारकालेनुभूयमानोन्य एवायमहङ्कार इति वाच्यम् ।
अत एव भोजव्याख्यानेपि अस्मितापदेनाहङ्कारतत्त्वमेव गृहीतं , तस्य च संसारहेतुत्वात् क्लेशत्वम् । तेनाहङ्कारपदेनोच्यमानं तु विषयानुसन्धानकालीनम् तदेव वा अन्तःकरणकार्य्यविशेषो वा । अहङ्कारतत्त्वन्त्वन्तःकरणस्य कारणम् ।
Also the yogic idea of अस्मिता becomes more confusing because while the Sage mentions अस्मिता in the 2nd पाद as the second of the five क्लेशs (fundamental causes of suffering),
अस्मितायाः क्लेशत्वं भ्रमात्मत्वात् । भ्रमोपि संसारहेतुरेव इत्येव क्लेशो नान्यथा ।
he also mentions it as a component of the fourth, and therefore the most advanced, state of संप्रज्ञात समाधि (see YS 1.17).
किमत्र सम्प्रज्ञातसमाधिनिष्ठमुत्कृष्टत्वं क्लेशाविषयत्वेन सिषाधयिषितं यतश्च अहङ्कारस्य क्लेशत्वाभाव अर्थाल्लब्धः सूत्रविरोधी स्यात् इति विवक्षितं ;
तन्न समीचीनं सूक्ष्मविषयत्वेन कारणविषयत्वेन वा तदुपपत्तौ किं क्लेशाविषयत्वेन ।
किञ्च यदि क्लेशाविषयत्वमेवोत्कृष्टत्वनियामकं स्यात् तदा सम्प्रज्ञातसमाधेरपि परम्परया संसारविरोधित्वात् क्लेशात्मकाविद्याद्यविषयत्ववत् तद्विकाराविषयत्वमपि स्यात् । ततश्च सम्प्रज्ञातसमाधेरेवासम्भवः । न हि इन्द्रियादिविषयो वा भूतविषयो वा समाधिर्न भवति ।
In the context of संप्रज्ञात समाधि, अस्मिता is explained in the Bhashya as “realization which has only आत्मन् as its object” (एकात्मिका संवित्). How can this be the same as the अस्मिता of the क्लेशs?
एकात्मिका संवित् अस्मिता इत्यत्रापि अस्मि इत्येवं भासमानोहङ्कार एवोक्तो विषयासंस्पृष्टः । तत्र च आत्मनोपि विषयत्वात् समाधेरेकात्मविषयता साद्ध्यते व्याख्यातृभिः ।
समाधिनानुगतो विषयीकृतः क्लेशात्मकोहङ्कारः कथं स्यात् इतिप्रश्नस्तु भाति , परमुक्तस्यानिष्टत्वापादकं किम् इति न ज्ञायते । केवलं समाधिविषयत्वं न क्लेशत्वाभावव्याप्यम् इति तु पूर्व्वोक्तम् ।
Therefore, is it correct to conclude that अहंकार and अस्मिता are separate entities and that there are two mutually exclusive types of अस्मिताs mentioned in the Yoga Sutras? What are the thoughts of revered scholars in this forum?
अस्मितैवाहङ्कारतत्त्वम् अन्तःकरणस्य कारणम् । विषयवेदनकाले भासमानोहङ्कारोन्यः अन्तःकरणकार्य्यम् । इतिभेदे ज्ञाते संशयो न तिष्ठेत् ।


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.४७
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.४७ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)Jump to navigation Jump to search
जगृभ्मा ते दक्षिणमिन्द्र हस्तं वसूयवो वसुपते वसूनाम् । विद्मा हि त्वा गोपतिं शूर गोनामस्मभ्यं चित्रं वृषणं रयिं दाः ॥१॥ स्वायुधं स्ववसं सुनीथं चतुःसमुद्रं धरुणं रयीणाम् । चर्कृत्यं शंस्यं भूरिवारमस्मभ्यं चित्रं वृषणं रयिं दाः ॥२॥ सुब्रह्माणं देववन्तं बृहन्तमुरुं गभीरं पृथुबुध्नमिन्द्र । श्रुतऋषिमुग्रमभिमातिषाहमस्मभ्यं चित्रं वृषणं रयिं दाः ॥३॥ सनद्वाजं विप्रवीरं तरुत्रं धनस्पृतं शूशुवांसं सुदक्षम् । दस्युहनं पूर्भिदमिन्द्र सत्यमस्मभ्यं चित्रं वृषणं रयिं दाः ॥४॥ अश्वावन्तं रथिनं वीरवन्तं सहस्रिणं शतिनं वाजमिन्द्र । भद्रव्रातं विप्रवीरं स्वर्षामस्मभ्यं चित्रं वृषणं रयिं दाः ॥५॥ प्र सप्तगुमृतधीतिं सुमेधां बृहस्पतिं मतिरच्छा जिगाति । य आङ्गिरसो नमसोपसद्योऽस्मभ्यं चित्रं वृषणं रयिं दाः ॥६॥ वनीवानो मम दूतास इन्द्रं स्तोमाश्चरन्ति सुमतीरियानाः । हृदिस्पृशो मनसा वच्यमाना अस्मभ्यं चित्रं वृषणं रयिं दाः ॥७॥ यत्त्वा यामि दद्धि तन्न इन्द्र बृहन्तं क्षयमसमं जनानाम् । अभि तद्द्यावापृथिवी गृणीतामस्मभ्यं चित्रं वृषणं रयिं दाः ॥८॥


text:
અભીષેક પુજન કરેલા કળશમાંથી થોડું જળ બીજા પાત્રમાં લેવું. જેની પત્ની હયાત હોય એવા ચાર બ્રાહ્મણો દુર્વા, આંબાનાં પાન વગેરે વડે તે જળ યજમાનના મસ્તક પર છાંટે. આ વખતે યજમાન પત્ની યજમાનની ડાબી તરફ બેસે.
અભીષેક પછી જગ્યા બદલી લેવી.
सुरास्त्वामभिषिंचंतु ब्रह्मा विष्णु महेश्वराः,
वासुदेवो जगन्नाथस् तथा संकर्षणो विभुः.
प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च भवन्तु विजयाय ते,
आखंडलोग्निर्भगवान् यमा वै निर्ऋतिस्तथा.
वरुणः पवनश्चैव धनाध्यक्षस्तथा शिवः,
ब्रह्मणा सहिता सर्वे दिक्पालाः पान्तु ते सदा.
कीर्ति लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मति,
बुद्धिर्लज्जा वपुः शांतिः कांतिस्तुष्टिश्चमातरः.
एतास्त्वामभिषिंचंतु देवपत्न्यः समागताः,
आदित्यश्चंद्रमाभौम बुध जीव सितार्कजाः.
ग्रहास्त्वामभिषिंचंतु राहुः केतुश्चतर्पिता,
ऋषयो मुनयो गावो देव मातर एव च
देवपत्न्यो द्रुमनागा दैत्याश्चाप्सरसांगणाः,
अस्त्राणि सर्व शस्त्राणि राजानो वाहनानि च.
औषधानि च रत्नानि कालस्यावयवाश्च ये,
सरितः सागराः शैलास् तीर्थानि जलदा नदाः.
एतास्त्वामभिषिंचंतु सर्व कामार्थ सिद्धये,
सहस्राक्षं शतधारं ऋषिभिः पावनं कृतम्.
तेन त्वामभिषिंचामि पावमान्य पुनन्तु ते,
भगं ते वरुणो राजा भगं ते सूर्यो बृहस्पति.
भगमिन्द्रवायुश्च भगं सप्तर्षयो ददुः,
यत्ते केशेषु दौर्भाग्यं सीमन्ते यच्चमूर्धनि.
ललाटे कर्णयोरक्ष्णोर् आपो निघ्नन्तु ते सदा,
अमृताभिषेकोस्तु शांतिः शांतिः शांतिः.


text:
Giáo trình Phạn văn I—Bài tập—Bài thứ 25
Mục lục
Từ vị
Động từ
- अपनी (1) अपनयति → lấy mất, chiếm đoạt
- आनी (10) आनाययति → khiến người mang đến
- तुष् (10) तोषयति → làm hài lòng, làm cho vui
- पॄ (10) पूरयति → làm đầy, làm toại nguyện
- प्रकाश् (1) प्रकाशते → sáng chói, chiếu sáng
- प्रनम् (1) प्रणमति → chào hỏi, cúi mình chào
- प्रविश् (10) प्रवेशयति → khiến cho bước vào
- प्रतिदृश्, प्रतिदृश्यते → xuất hiện
- वृ (10) वरयति → chọn, lựa, cầu hôn
- संतुष् (4) संतुष्यति → hài lòng, vừa ý
- समाश्वस् (10) समाश्वसयति → trấn an, an ủi
Danh từ
- अध्वन् (m.) → con đường, chuyến đi, hành trình
- अश्मन् (m.) → đá
- आत्मन् (m.) → ngã, tự mình, cái ta
- कनक (n.) → vàng
- कर्मन् (n.) → nghi lễ, hành động
- कुमारी (f.) → cô bé, con gái
- कुशल (n.) → may mắn, thiện lành
- चर्मन् (n.) → bộ lông thú
- नामन् (n.) → tên, danh hiệu
- पिपासा (f.) → sự khát nước
- पुनर्-जन्मन् (n.) → tái sinh
- भस्मन् (n.) → tro
- मणि (n.) → viên ngọc, ngọc ma-ni
- मूर्धन् (m.) → cái đầu, đỉnh điểm
- राजन् (m.) → vua
- वर (m.) → mong muốn, वरं वरयति = cho phép người khác ước nguyện
- वस्तु (n.) → vật
- शाला (f.) → phòng
- सत्कार (m.) → hiếu khách, hảo tâm, tiếp đón, chiêu đãi
- सिंहासन (n.) → chỗ sư tử ngồi, ngai vua
Phó từ/hình dung từ
- परम → cao nhất, tối thượng
- वास्तव → hiện thật, thật sự
- सौवर्ण → có mầu vàng, thuộc về vàng (kim)
- वस्तुतः → thật sự là…
Bài văn/Luyện tập
Luyện dịch
1. राजा स्वभार्यां ह्वयति। 2. राजानः प्रासादेऽक्षैर्दीव्यन्ति। 3. बालानां नामानि न स्मरामि। 4. कवयो राजानं प्रशंसन्ति। 5. क्षत्रियाणां कर्माणि प्रशंस्येरन् (pass. opt.)। 6. अध्वनि बहवः पथिका दृष्टाः। 7. ऋषय आत्मनो ज्ञानेन मोक्षं लभन्ते। 8. आत्मानं प्रशंसति राजा। 9. कर्मणो हेतुना दुष्टाः पुनर्जन्मनि मानुषेषु न जायन्ते। 10. राज्ञो मूर्ध्नि मणयः प्रकाशन्ते। 11. राज्ञा सह क्षत्रिया युद्धाय गच्छन्ति। 12. साधुः स्वशरीरं भस्मना लिम्पति। 13. वने व्याधा व्याघ्राणांश्चर्मभ्यो मारयन्ति। 14. कविभीराज्ञे गीतानि गीयन्ते।
“Vua Mahīdāsa tham lam”
1. कस्मिंश्चिद् देशे कश्चिद् राजासीत्। 2. तस्य नाम महीदासः। 3. सोऽतीव लुब्ध आसीत्। राजापि स दरिद्र इव जीवति स्म। 4. एकदा सोऽपि मुनिर्महीदासस्य प्रासादमागम्य तं द्रष्टुमैच्छत्। 5. एकः किङ्करो राजानमागम्यावदत्। 6. देव कश्चिन्मुनिः प्रासादाद्बहिः स्थित्वा त्वां द्रष्टुमिच्छतीति। 7. सद्यस्तं मुनिं प्रवेशयेति राजावदत्। 8. यदा स मुनिः प्रासादं प्राविशत् तदा महीदासः सिंहासनादुत्थाय तं मुनिं प्राणमत्। 9. मुनी राज्ञा फलैः कुसुमैश्च पूजितः। 10. एवं राजा तं मुनिं सत्कारेणातीवातोषयत्। 11. राज्ञः सत्कारेण संतुष्टो मुनिरवदत्। 12. राजन् कुशलमस्तु ते। 13. त्वयेष्टं वरं वरयेति। 14. एवं मुनिनाभिभाषितः स राजा लोभेनावदत्। 15. हे मुने मया धनमिष्यते। मया यत् स्पृश्यते तत् सद्यः सौवर्णं वस्तु भवत्विति। 16. तव वरं पूरयामि। त्वया यत् स्पृश्यते तत् कनकं भविष्यतीत्युदित्वा मुनिना निरगम्यत। 17. मुनेर्वचनं सुखेनाकर्णितेन महीदासेन स्वशालायां स्थितानि सर्वाणि वस्तूनि दृष्ट्वा स्पृष्टानि। 18. एवं राज्ञा स्पृष्टानि वस्तूनि सद्यः सौवर्णानि भूतानि। 19. तद् दृष्ट्वा तेनातीवातुष्यत। 20. तदा तस्य पिपासा जाता। तेन जलं पातुमुद्यतम्। 21. यदा तेन जलं स्पृष्टं तदा तज्जलमपि सौवर्णमभवत्। 22. राज्ञा चिन्तितम्। तेन मुनिना सत्यमुदितमिति। 23. तस्मिन्नेव क्षणे राजकुमारी किंचित् कुसुममादाय तत्रागता। 24. जनक मयानीतं सुन्दरं कुसुमं पश्येत्यवदत्। 25. हस्तेन स्पृष्ट्वा राज्ञा तत् कुसुममीक्षितम्। 26. तेन स्पृष्टं कुसुमं सद्यः सौवर्णं जातम्। 27. तत् सौवर्णं कुसुमं दृष्ट्वा कुमारी दुःखिताभवत्। 28. तद् दृष्ट्वा स्वपुत्रीं समाश्वासयितुं कामेन नृपतिना तस्या हस्तोऽस्पृश्यत। 29. सद्यो राजकुमारी कनकमभवत्। 30. स्वपुत्र्याः सौवर्णं रूपं दृष्ट्वा महीदासोऽतीवाशोचत्। 31. तदा राज्ञः पुरतः स मुनिः प्रत्यदृश्यत। 32. दुःखितेन नृपतिना सोऽभिभाषितः। 33. हे मुने यं वरं त्वं कृपया मह्यं प्रायच्छः स मद् अपनेतव्यः। 34. इयं पुत्री मम जीवनम्। अनया विना जीवितुं न शक्नोमीति। 35. मुनिरवदत्। महीदास लोके त्वया सुवर्णं परमं मतम्। 36. किंतु सुवर्णस्य लोभो दुःखस्य कारणम्। 37. वस्तुतः सुवर्णं न वास्तवम्। 38. ईश्वर एव वास्तवः। तस्मात् सुवर्णं मा चिन्तय। 39. यदीश्वरं चिन्तयसि तर्हि सुवर्णं न वास्तवमिति बोधसि। 40. तद् बुद्ध्वा सर्वाणि वस्तूनि जलेनास्यां शालायां सिञ्च। 41. तदा सर्वाणि वस्तूनि यथापूर्वं वर्तेरन्निति। 42. भूमौ निषद्य हृदय ईश्वरं चिन्तयित्वा महीदास उद्यानाज्जलमानाययत्। 43. सर्वाणि सौवर्णानि वस्तूनि राज्ञा जलेन सिक्तानि। 44. तदा जलेन सिक्तानि वस्तूनि मौलानि रूपाण्यलभन्त। 45. राजकुमार्यपि मन्दं हसित्वा स्वजनकमुपगम्य तस्य हृदयमतोषयत्।
Liên kết đến đây
- Giáo trình Phạn văn I
- Giáo trình Phạn văn I—Ngữ pháp—Bài thứ 01
- Giáo trình Phạn văn I—Ngữ pháp—Bài thứ 02
- Giáo trình Phạn văn I—Bài tập—Bài thứ 01
- Giáo trình Phạn văn I—Bài tập—Bài thứ 02
- Giáo trình Phạn văn I—Ngữ pháp—Bài thứ 03
- Giáo trình Phạn văn I—Bài tập—Bài thứ 03
- Giáo trình Phạn văn I/Từ vị
- Giáo trình Phạn văn I/Liên tự
- Giáo trình Phạn văn I/Số từ
- Xem thêm liên kết đến trang này.


text:
समासः
समासः नाम समसनं समासः " बहूनां पदानाम् मिलित्वा एक पद भवनं समासः। समासः विभक्तीनां सङ्क्षेपार्थः भवति। सम् उपसर्गपूर्वम् अस्-धातोः क्षेपणोऽर्थः। अतः यत्र पदानां विभक्तिलोपो जायते, तत्र उभयोः संयोगो जायते। तथा च समुदायेन अर्थप्रतीतिर्भवति स समासः उच्यते। तदेव फलितरूपेण अनेकेषां पदानामेकीभवनं समासः। यथा - राजपुरुषः - राज्ञः पुरुषः इति द्वयोः पदयोः विभक्तिलोपे राजपुरुषः इति प्रयोगः समसस्तपदमित्युच्यते। पदानां समासे काचन योग्यता अपेक्षते स समर्थ पदेन उच्यते, तद्विषयकानि विभिन्नानि सूत्राणि भवन्ति।
समासपरिचयः[सम्पादयतु]
समयपालनस्य प्रवृत्तिः प्राचीनकालादेव अस्ति । अधुना तु जनाः अजस्रं कार्यार्थं धावन्तः दृश्यन्ते । ते अल्पेनैव कालेन बहु किमपि साधयितुम् इच्छन्ति । एतादृशि समये यदि वयं वदामः यत् "द्वादशभिर्वर्षैः व्याकरणं श्रूयते ततो मन्वादीनि धर्मशास्त्राणि ततः अर्थशास्त्राणि चाणक्यादीनि, कामशास्त्राणि वात्स्यायनादीनि। एवं च ततो धर्मार्थकामशास्त्राणि ज्ञायन्ते, ततः प्रतिबोधनं भवति।" इति तर्हि प्रायः न कश्चिदपि व्याकरणपठनाय सिद्धः भवेत् ।
अधुना जनाः सिद्धं, सरलं, सङ्क्षेपञ्च इच्छन्ति । उक्तमपि वर्तते "सङ्क्षेपरुचिर्हि लोकः" इति। मन्ये प्रायः सङ्क्षेपस्य एतादृशी भावना एव समासप्रयोगे प्रयोजिका वर्तते इति । समासकारणेन कियान् सङ्क्षेपः भवतीति उदाहरणद्वयेन स्पष्टं कर्तुमिच्छामि ।
यदा अस्माभिः वक्तव्यं भवति यत् "यः भोजनं कृतवान् अस्ति तम्" आह्वयतु इति, तदा एतस्य वाक्यस्य स्थाने "कृतभोजनम्" आह्वयतु इति कथनेनैव इष्टसिद्धिः भवति । तथैव "यः पीतानि अम्बराणि धृतवान् अस्ति सः" श्रीकृष्णः इति एतस्य वाक्यस्य स्थाने "पीताम्बरः" श्रीकृष्णः इत्यनेनैव अर्थबोधः जायते । एवमेव ’शक्तिमनतिक्रम्य’ इत्येतस्य स्थाने यथाशक्ति इति कथनेनैव इष्टसिद्धिः भवति। यदि एतादृशानां लघुवाक्यानां प्रयोगेण एव अर्थबोधः जायतॆ तर्हि तावत् लम्बायमानं वाक्यं किमर्थं वा वदेम। यद्यपि कण्ठेकालः, जनुषान्धः, परस्मैपदम्, आत्मनेपदम् इत्यादिषु समासः अस्ति परं सङ्क्षेपः न दृश्यते इति अवभासते तथापि अस्माभिरवगन्तव्यं यत् समासात् प्राक् तत्र पदद्वयमासीत्, समासकरणेन एकं पदं जातमित्येव सङ्क्षेपः इति । वस्तुतः समासस्य प्रयोजनम् ऐकपद्यम् ऐकस्वर्यञ्च वर्तते । उक्तञ्च काशिकायाम्- ’समासस्य प्रयोजनम् ऎकपद्यम् ऎकस्वर्यञ्च’ इति। एकपदत्वम् एकस्वरत्वञ्च सर्वसमासेषु भवत्येव ।
तादृशं संस्कृतसाहित्यं न वर्तते यत्र सन्धिः समासश्च न स्यात् । न केवलं संकृतसाहित्ये एव अपि तु आङ्ग्लादिभाषास्वपि समासः दरीदृश्यते । यथा Good-natured, Father-in-law, Black-board, Rail-way, In-side इत्यादयः । यद्यपि तत्र समासः इति नोच्यते अपि तु Compound इति शब्देन उच्यते तथापि ’कम्पौण्ड्’ शब्दस्य समासशब्दस्य च समानः अर्थः भवति। एषः ’कम्पौण्ड’ इति शब्दः लाटिन् भाषायाः ’काँम् पोनेरे’ इति शब्देन निर्मितः अस्ति। ’काम्’ इति शब्दः ’सम’ शब्दस्य समानार्थकः अस्ति, तथैव ’अस्’ ’आस्’ वा धातोः’पोनेर’ शब्दस्य च अर्थः अपि समानः एव अस्ति। बहुविधसमासकारणेन एकस्य शब्दस्य अनेके अर्थाः सम्भवन्ति । अत्र कश्चन प्रसिद्धः श्लोकः अस्ति -
:अहञ्च त्वञ्च राजेन्द्र लोकनाथावुभावपि ।
:बहुव्रीहिरहं राजन् त्वञ्च तत्पुरुषो मतः॥
कश्चन भिक्षुकः राजानं वदति हे राजेन्द्र! अहं त्वञ्च उभावपि लोकनाथौ। अर्थात्, त्वं तत्पुरुषः (लोकस्य नाथः इति लोकनाथः), अहं तु बहुव्रीहिः (लोकः नाथः यस्य सः लोकनाथः)।
अत्र जिज्ञासेयमुत्पद्यते यत् किं नाम समासत्वमिति । वैयाकरणाः समासस्य सामान्यलक्षणम् एवं वदन्ति,
- विभक्तिर्लुप्यते यत्र तदर्थस्तु प्रतीयते।:
पदानां चैक्यपद्यञ्च समासः सोऽभिधीयते॥
अर्थात्, यत्र विभक्तिर्लुप्यते परं तेषाम् अर्थस्तु अवभासते, अपि च अनेकपदानां मेलनेन एकपदं जायते। तदा समासः अभिधीयते। समासशब्दस्य अनेकाः व्युत्पत्तयः श्रूयन्ते। यथा-
समसनं समासः (भावे घञ्)
समस्यते एकीक्रियते प्रयोक्तृभिः इति समासः (कर्मणि घञ्)
अनेकपदानाम् एकपदीभवनं समासः
समुपसर्गकात् क्षेपणार्थकात् ’अस्’ इति धातोः, उपवेशनार्थकात् ’आस्’ इति धातोर्वा ’घञ्’ प्रत्यये कृते सति समासशब्दः निष्पद्यते तस्य च अर्थः सङ्क्षेपः इति । परार्थाभिधायिकासु कृत्तद्धितसमासैकशेषसनाद्यन्तधातुरूपासु पञ्चवृत्तिषु अन्यतमा वृत्तिः समासवृत्तिरिति । समासविषये अवधेयाः अंशाः -
- समासः प्रायः सुबन्तानामेव भवति, न तु तिङन्तानाम्।
अत्र प्रायः इति कथनेन क्वचित् अन्यत्र अपि भवति इति भासते। अन्यत्र कुत्र भवति इति जिज्ञासायाम् उच्यते-
- समासः युगपद् द्वयोः द्वयोः सुबन्तयोः भवति। क्वचित्तु युगपद् बहूनामपि।
- परस्परान्वितयोः सुबन्तयोः समासः भवति।
- समासे पूर्वत्र श्रूयमाणं पदं पूर्वपदमिति, उत्तरत्र श्रूयमाणं पदम् उत्तरपदमिति च व्यवह्रियते।
- समासे जाते पूर्वपदम् उत्तरपदञ्च प्रतिपदिकरूपेण स्थितं भवति। ततः समस्तात् पदात् विभक्तिः योजनीया।
समासभेदाः[सम्पादयतु]
समासः द्विधा -
- १) केवलसमासः,
- २) विशेषसमासश्चेति।
(१) केवलसमासः[सम्पादयतु]
तत्पुरुषादिसंज्ञाविनिर्मुक्तः समाससंज्ञामात्रयुक्तः केवलसमासः।
यथा - भूतपूर्वः। पूर्वं भूतः इति भूतपूर्वः।


text:
सूत्रच्छेद:
अनुपसर्गात् - पञ्चम्येकवचनम् , ज्ञः - पञ्चम्येकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
कर्त्रभिप्राय इति वर्तते। अनुपसर्गाज् जानातेः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले आत्मनेपदं भवति। गां जानीते। अश्वं जाणीते। अनुपसर्गातिति किम्? स्वर्गं लोकं न प्रजानाति मूढः। कर्त्रभिप्राये इत्येव, देवदत्तस्य गं जानाति।
नास्योपसर्गाः सन्तीति बहुव्रीहिः। कतसकर्मकार्थेञ्चेदम्। `अकर्मकाच्च` 1|3|45
इत्येवं सिद्धत्वात्॥
सकर्मकार्थमिदम्, अन्यत्र ठकर्मकाच्चऽ इति सिद्धत्वात्। गां जानीत इति ।स्वर्ग लोकं न प्रतिजानातीति। ठ्संप्रतिभ्यामनाध्यानेऽ इत्यनेनापि न भवति; आध्यानविषयत्वात्। प्रजानातीति वा पाठः॥
सिद्धान्तकौमुदी
गां जानीते । अनुपसर्गात्किम् । स्वर्गं लोकं न प्रजानाति । कथं तर्हि भट्टिः । इत्थं नृपः पूर्वमवालुलोचे ततोनुडजज्ञे गमनं सुतस्येति । कर्मणि लिट् । नृपेणेति विपरणामः ।
अनुपसर्गाज्ज्ञः। अनुपसर्गाज्ज्ञादातोरात्नेपदमित्यर्थः। `अकर्मकाच्चे`त्येव सिद्धे सकर्मकार्थमिदम्। तदाह--गां जानीते इति। कथमिति। अनुपूर्वकस्य अनुमत्यर्थकस्य ज्ञाधातोरुपसर्गपूर्वकतया प्रकृतसूत्रस्याऽप्रवृत्तेः सकर्मकतया `अकर्मकाच्चे`त्यस्याप्यप्रवृत्तेरनुजज्ञे इतिकथमात्मनेपदमित्यर्थः। समाधत्ते-- कर्मणि लिडिति। तथा च `भावकर्मणोटरित्यात्मनेपदमिति भावः। सुतस्य गमनमनुज्ञातमित्यर्थः फलति। नन्वेवं सति `नृप` इति प्रथमान्तरस्य कथमिहान्वय इत्यत आह-- नृपेणेति विपरिणाम इति। अवालुलोचे इत्यत्रान्वितं नृप इति प्रथमान्तरं तृतीयया विपरिणमितमत्रानुषज्यते इत्यर्थः।
अनुपसर्गाज्ज्ञः। अकर्मकाच्चेत्येव सिद्धे सकर्मकार्थ आरम्भः।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
यास्कः
यास्काचार्यः कश्चन प्राचीनतमः भाषाविज्ञानिः आसीत् । एतस्य एव निरुक्तशास्त्रं प्रसिद्धं वर्तते ।
कालः[सम्पादयतु]
यास्कस्य कालस्थानयोः विषये विदुषां मतभेदो वर्तते । आधुनिकपाश्चात्यविदुषां मते यास्कस्य कालः प्रायः ईसापूर्व सप्तमशताब्दिः (7th BC)। यास्कः पाणिनेः प्राचीनः इत्यैतिहासिकानां मतम् । यास्कस्य निरुक्तस्यान्ते पारस्कर इति नाम विद्यते । तेन ज्ञायते यत् सः पारस्करदेशीय इति । अपि तस्य गोत्रनाम यास्कः इति तस्य निजनाम किमिति एतावत्पर्यन्तं न ज्ञायते । यास्कस्य ग्रन्थद्वयं विद्यते । निघण्टुः निरुक्तञ्चेति । निघण्टौ वैदिकशब्दानां सङ्ग्रहः वर्तते । यास्कादपि पूर्वं निघण्टुग्रन्थः आसीत् । तस्य परिष्कारः कृतः यास्केन । स्वपरिष्कृतनिघण्टुग्रन्थस्य भाष्यमेव निरुक्तम् ।
पाणिनेः अपि प्राचीनतरः यास्कः मन्यते। संस्कृतभाषायाः यो विकासो यास्कस्य निरुक्ते लभते, तत्पाणिनेः अष्टाध्याय्यां व्याख्यातरूपतः प्राचीनतरः अस्ति । महाभारतस्य शान्तिपर्वणः मोक्षधर्मपर्वण-नामकस्य उपपर्वणः अनुसारेण निघण्टोः कर्त्ता यास्को नाऽऽसीत् । अस्य रचयिता कोऽपि प्रजापतिः काश्यप अासीत् —
'वृषो हि भगवान् धर्मः ख्यातो लोकेषु भारत।
निघण्टुकपदाख्याने विद्धि मां वृषभुत्तमम्॥'
'कपिर्वराहः श्रेष्ठश्च धर्मश्च वृष उच्यते।
तस्माद् वृषाकपिं प्राह कश्यपो मां प्रजापतिः॥'[१]
तत्रैव निघण्टोः व्याख्याता यास्कः इति उल्लिखतं यत् -
लिपिविष्टेति चाख्यायां हीनरोमा च योऽभवत्।
तेनाविष्टं तु यत्किञ्चित् शिपिविष्टेति च स्मृतः ॥
यास्को मामृषिरव्यग्रोऽनेकयज्ञेषु गीतवान् ।
शिपिविष्ट इति ह्यस्माद् गुह्यनाम परोह्यहम् ॥
स्तुत्वा मां शिपिविष्टेति यास्कः ऋषिरुदारधीः।
मत्प्रसादादधोनष्टं निरुक्तमधिजग्मिवान् ॥'[२]
प्राप्तप्रमाणानाम् आधारेण निम्नतर्कैः विदुषः यास्कस्य कालनिर्धारणाय प्रयतन्ते।
(क) महाभारतस्य उपरिलिखितपद्यद्वयस्य उद्धरणात् ततः अर्वाचीनं महाभारतम्,
(ख) पाणिनिः स्वकीये ‘वासुदेवार्जुनाभ्यां वुन्' ४॥३॥९८ इत्यस्मिन् सूत्रे ‘कृष्णाऽर्जुनौ' स्मृतवानिति ततोऽयं प्राचीनः । पाणिनिः पाण्डुपुत्रादर्जुनात्परवर्त्ती मन्यते। पाण्डुपुत्राणां समयस्तु राजतरङ्गिण्याम् —
'शतेषु षट्सु साऽर्धेषु त्र्यधिकेषु च भूतले॥
कलेर्गतेषु वर्षाणामभवन् कुरुपाण्डवाः॥'
एवं ख्रीष्टपूर्वनवमशतकस्य पूर्वार्धे यास्कः अजायतेति मन्यते।


text:
नारदपुराणम्- उत्तरार्धः/अध्यायः ४९
वसुरुवाच ।।
वायव्ये तु दिशो भागे तस्य पीठस्य सुंदरि ।।
लिंगं प्रस्थापितं तत्र सगरेण चतुर्मुखम् ।। ४९-१ ।।
सागराद्वायुकोणे तु भद्रदेहं सरः स्मृतम् ।।
गवां क्षीरेण संजातं सर्वपातकनाशनम् ।। ४९-२ ।।
कपिलानां सहस्रस्य सम्यग्दत्तस्य यत्फलं ।।
तत्फलम् लभते मर्त्यः स्नानमात्रेण मोहिनि ।। ४९-३ ।।
पूर्वाभाद्रपदायुक्ता पौर्णमासी यदा भवेत् ।।
तदा पुण्यतमः कालोह्यश्वमेधफलप्रदः ।। ४९-४ ।।
यत्र सा दृश्यते देवी विख्याता भीष्मचंडिका ।।
श्मशाने तां समभ्यर्च्य न नरो दुर्गतिं व्रजेत् ।। ४९-५ ।।
अंतकेश्वरपूर्वेण दक्षे सर्वेश्वरस्य च ।।
मातलीश्वरसौम्ये तु कृत्तिवासेश्वरः स्मृतः ।। ४९-६ ।।
कृत्तिवासेश्वरं दृष्ट्वा तं संपूज्य परां गतिम् ।।
एकेन जन्मना देवि कृत्तिवासे तु लभ्यते ।।
पूर्वजन्मकृतं पापं तपसापि न शुद्ध्यति ।। ४९-७ ।।
तत्क्षणान्नश्यते पापं तस्य लिंगस्य दर्शनात् ।।
कृते तु त्र्यंबकं पूर्वं त्रेतायां कृत्तिवाससम् ।। ४९-८ ।।
महेश्वरं तु देवस्य द्वापरे नाम गीयते ।।
हस्तिपालेश्वरं नाम कलौ सिद्धैस्तु गीयते ।। ४९-९ ।।
कृत्तिवासेश्वरो देवो द्रष्टव्यश्च पुनः पुनः ।।
यदीहेत्तारकं ज्ञानं शाश्वतं चामृतप्रदम् ।। ४९-१० ।।
दर्शनाद्देवदेवस्य ब्रह्महापि प्रमुच्यते ।।
स्पर्शने पूजने चैव सर्वयज्ञफलं लभेत् ।। ४९-११ ।।
श्रद्धया परया देवं येऽर्चयंति सनातनम् ।।
फाल्गुनस्य चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे समाहिताः ।। ४९-१२ ।।
पुष्पैः फलैस्तथा पत्रैर्भक्ष्यैरुच्चावचैस्तथा ।।
क्षीरेण मधुना चैव तोयेन सह सर्पिषा ।। ४९-१३ ।।
तर्पयंति परं लिंगमर्चयंति शुभं शिवम् ।।
डुंडुकारनमस्कारैर्नृत्यगीतैस्तथैव च ।। ४९-१४ ।।
मुखवाद्यैरनेकैश्च स्तोत्रैर्मंत्रैस्तथैव च ।।
उपोष्य रजनीमेकां भक्त्या परमया हरम् ।। ४९-१५ ।।
ते यांति परमं स्थानं पूजयित्वा च मोहिनि ।।
भूतायां चैत्रमासस्य योऽर्चयेत्परमेश्वरम् ।। ४९-१६ ।।
स च वित्तेश्वरं प्राप्य क्रीडते यक्षराडिव ।।
वैशाखस्य चतुर्द्दश्यां योऽर्चयेत्प्रयतः शिवम् ।। ४९-१७ ।।
वैशाखलोकमासाद्य तस्यैवानुचरो भवेत् ।।
ज्येष्ठमासे चतुर्दश्यां योऽर्चयेच्छ्रद्धया हरम् ।। ४९-१८ ।।
स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदाभूत संप्लवम् ।।
चतुर्द्दश्यां शुचौ भद्रे योऽर्चयेत्प्रयतः शिवम् ।। ४९-१९ ।।
सूर्यलोकं समासाद्य क्रीडते यावदीप्सितम् ।।
श्रावणस्य चतुर्द्दश्यां कामलिंगं समुत्थितम् ।। ४९-२० ।।
ददाति वारुणं लोकं क्रीडते चाप्सरोन्वितः ।।
मासि भाद्रपदे युक्तमर्चयित्वा तु शंकरम् ।। ४९-२१ ।।
पुष्पैः फलैश्च विविधैरिंद्रस्यैति सलोकताम् ।।
पितृपक्षे चतुर्द्दश्यां पूजयित्वा यथेश्वरम् ।। ४९-२२ ।।
प्राप्नोति पितृलोकं तु क्रीडते पूजितश्च तैः ।।
प्रबोधमासे देवेशमर्चयित्वा महेश्वरम् ।। ४९-२३ ।।
चंद्रलोकं समासाद्यक्रीडते यावदीप्सितम् ।।
बहुले मार्गशीर्षस्य पूजयित्वा पिनाकिनम् ।। ४९-२४ ।।
विष्णुलोकमवाप्नोति क्रीडते कालमक्षयम् ।।
अर्चयित्वा तथा पौषे स्थाणुं हृष्टेन चेतसा ।। ४९-२५ ।।
प्राप्नोति नैर्ऋतं स्थानं तेनैव सह मोदते ।।
माघे समर्चयित्वा वै पुष्पमूलफलैः शुभैः ।। ४९-२६ ।।
प्राप्नोति शिवलोकं तु त्यक्त्वा संसारसागरम् ।।
कृत्तिवासेश्वरं देवमर्चयेत्तु प्रयत्नतः ।। ४९-२७ ।।
अविमुक्ते वसेच्चैव यदीच्छेच्छांकरं पदम् ।।
घंटा कर्णो ह्रदस्तत्र व्यासेशस्य तु पश्चिमे ।। ४९-२८ ।।
स्नानं कृत्वा ह्रदे तस्मिन्व्यासेशस्य च दर्शनात् ।।
यत्र तत्र मृतो देवि वाराणस्यां मृतो भवेत् ।। ४९-२९ ।।
दंडखाते नरः स्नात्वा तर्पयित्वा स्वकान्पितॄन् ।।
नरकस्थास्तु ये देवि पितृलोकं व्रजंति ते ।। ४९-३० ।।
पिशाचत्वं गता देवि ये नराः पापकर्मिणः ।।
तेषां पिंडप्रदानेन देहस्योद्धरणं स्मृतम् ।। ४९-३१ ।।
दर्शनात्तस्य खातस्य कृतकृत्योऽभिजायते ।।
तत्रैव ललिता देवी वर्तते लोकशर्मदा ।। ४९-३२ ।।
ये च तां पूजयिष्यंति तस्मिन्स्थाने स्थिताः स्वयम् ।
तेषां सा विविधान्भोगान्संप्रदास्यति मानदे ।। ४९-३३ ।।
जागरं ये तु तस्याश्च पुरः कुर्वंति दीपकैः ।।
तेषां सा ह्यक्षयान् लोकान् वितरिष्यति मोहिनि ।। ४९-३४ ।।
आलयं ये प्रकुर्वंति भूमिं संमार्जयंति च ।।
तेषामष्टसहस्रस्य सुवर्णस्य फलं भवेत् ।। ४९-३५ ।।
तामुद्दिश्य तु यो देवि ब्राह्मणान्वेदपारगान् ।।
भोजयिष्यति मिष्टान्नैस्तस्य पुण्यफलं श्रृणु ।। ४९-३६ ।।
दुर्गालोके वसेत्कल्पमिहैवागच्छते पुनः ।।
नरो वा यदि वा नारी सर्वभोगसमन्वितौ ।। ४९-३७ ।।
धनधान्यसमायुक्तौ जायेते महतां कुले ।।
सुभगौ दर्शनीयौ च रूपयौवनगार्वितौ ।। ४९-३८ ।।
भवेतामीदृशौ देवि सर्वसौख्यस्य भाजनौ ।।
मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य विद्युत्संपातचंचलम् ।। ४९-३९ ।।
येन सा ललिता दृष्टा तस्य जन्मभयं कुतः ।।
पृथ्वीप्रदक्षिणां कृत्वा यत्फलं लभते नरः ।। ४९-४० ।।
तत्फलं ललितायाश्च वाराणस्यां प्रदर्शनात् ।।
मासि मासि चतुर्थ्यां तु तस्मिन्काल उपोषितः ।। ४९-४१ ।।
अर्चयित्वा तु तां देवीं जागरं तत्र कारयेत् ।।
तस्यार्द्धिः सकला देवि त्रैलोक्यस्यापि पूजितम् ।। ४९-४२ ।।
नलकूबरकेशानं ते च संपूज्य मोहिनि ।।
सर्वसिद्धिप्रदातारं कृत्यकृत्यो नरो भवेत् ।। ४९-४३ ।।
तस्यैव दक्षिणे देवि मणिकर्णीति च श्रुतम् ।।
तस्य चाग्रे महत्तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम् ।। ४९-४४ ।।
मणिकर्णीश्वरं देवं कुंडमध्ये व्यवस्थितम् ।।
दृष्ट्वा नत्वा समभ्यर्च्य न भूयो जठरे वसेत् ।। ४९-४५ ।।
तस्य दक्षिणपार्श्वे तु गंगायां स्थापितं परम् ।।
गंगेश्वरं समभ्यर्च्य सुरलोकमवाप्नुयात् ।। ४९-४६ ।।
अन्यदायतनं वक्ष्ये वाराणस्यां सुमोहिनि ।।
यत्र वै देवदेवस्य रुचिरं स्थानमीप्सितम् ।। ४९-४७ ।।
नीयमानं पुरा लिंगं सुभगे शशिमौलिनः ।।
राक्षसैरंतरिक्षस्थैर्व्रजमानैश्च सत्वरम् ।। ४९-४८ ।।
अस्मिन्देशे यदा प्राप्तं तदा देवेन चिंतितम् ।।
अविमुक्तवियोगस्तु कथं मे न भवेदिति ।। ४९-४९ ।।
इममर्थं तु देवेशो यावच्चिंतयते शुभे ।।
तावत्कुक्कुटशब्दस्तु तस्मिन्स्थाने बभूव ह ।। ४९-५० ।।
शब्दं श्रुत्वा तु तं देवि राक्षसास्त्रस्तचेतसः ।।
लिंगमुत्सृज्य तत्रैव प्रभातसमये गताः ।। ४९-५१ ।।
गतेषु राक्षसेष्वेवं लिंगं तत्रैव संस्थितम् ।।
स्थानेऽतिरुचिरे शुभ्रे देवदेवः स्वयं प्रभुः ।। ४९-५२ ।।
अविमुक्ते तत्र मध्ये अविमुक्ततरं स्मृतम् ।। ४९-५३ ।।
तदा विमुक्तेति सुरैर्हरस्य नाम स्मृतं पुण्यतमाक्षराढ्यम् ।।
मोक्षप्रदं स्थावरजंगमानां ये प्राणिनः पञ्चतां यांति तत्र ।। ४९-५४ ।।
कुक्कुटाश्चापि सुभगे तस्मिन्स्थाने स्थिताः सदा ।।
अद्यापि तत्र दृश्यंते पूज्यमानाः शुभात्मभिः ।। ४९-५५ ।।
अविमुक्तं सदा देवि यः श्रयेदीक्षया नरः ।।
न तस्य पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ।। ४९-५६ ।।
देवस्य दक्षिणे भागे वापी तिष्ठति शोभना ।।
तस्यास्तथोदकं पीत्वा नावृत्तिः पुनरत्र च ।। ४९-५७ ।।
त्रीणि लिंगानि वर्तंते हृदये पुरुषस्य तु ।।
तथा यैस्तज्जलं पीतं ते कृतार्थास्तु मानवाः ।। ४९-५८ ।।
तेषां तु तारकं ज्ञानमस्त्येवेति न संशयः ।।
वापीजले नरः स्नात्वा दृष्ट्वा दंडकनामकम् ।। ४९-५९ ।।
अविमुक्तं ततो दृष्ट्वा कैवल्यं लभते क्षणात् ।।
तत्र संध्यामुपासित्वा ब्राह्मणः सकृदेव तु ।। ४९-६० ।।
पंचषष्टिसमाः संध्या तेन चोपासिता भवेत् ।।
पुरीं वाराणसीं तां तु श्मशानं चाविमुक्तकम् ।। ४९-६१ ।।
अविमुक्तेश्वरं चैव दृष्ट्वा गणपतिर्भवेत् ।।
अविमुक्तेश्वरं लिंगं तत्र दृष्ट्वैव मानवः ।। ४९-६२ ।।
सद्यः पापैस्तथा रोगैः पशुपाशैर्विमुच्यते ।।
अविमुक्तस्य चाग्रे तु लिंगं पश्चान्मुखं स्थितम् ।। ४९-६३ ।।
अविमुक्तं च तं भद्रे नाम्ना वै लक्षणेश्वरम् ।।
तेन वै दृष्टमात्रेण ज्ञानवान् जायते नरः ।। ४९-६४ ।।
तस्य चोत्तरतो देवि लिंगं चैव चतुर्मुखम् ।।
चतुर्थेश्वरनामेदं पापभीमोचनं परम् ।। ४९-६५ ।।
क्षेत्रं वाराणसीनाम मुक्तिदं प्राणिनां भुवि ।।
अविमुक्तेश्वरं तत्र जीवन्मुक्तं प्रकीर्तितम् ।। ४९-६६ ।।
यत्र तत्र स्थितस्यापि गाणपत्यं विधीयते ।।
प्राणांस्तु तत्र संत्यज्य मुक्तिमात्यंतिकीं व्रजेत् ।। ४९-६७ ।।
एतदभ्यंतरे क्षेत्रे प्रथमावरणं स्मृतम् ।।
तथा द्वितीयावरणे प्राच्यां तु मणिकर्णिका ।। ४९-६८ ।।
सप्तकोट्यस्तुलिंगानि तत्र स्थाने स्थितानि हि ।।
तेषां दर्शनमात्रेण यज्ञानां फलमाप्नुयात् ।। ४९-६९ ।।
एतानि सिद्धलिंगानि कूपाः पुण्यास्तस्था ह्रदाः ।।
वाप्यो नद्योऽथ कुंडानि तथा तेऽपि प्रकीर्तिताः ।। ४९-७० ।।
एतेषु चैव यः स्नानं करिष्यति समाहितः ।।
लिंगानि स्पर्शयित्वा च संसारे न विशेत्पुनः ।। ४९-७१ ।।
पृथिव्यां यानि तीर्थानि ह्यंतरिक्षे च यानि तु ।।
तेषां मध्ये तु मुख्यानि कीर्तितानि मया हि ते ।। ४९-७२ ।।
तीर्थयात्रा वरारोहे कथिता पापनाशिनी ।।
येन चैषा कृता दृष्टा सोऽपि वै मुक्तिभाग्भवेत् ।। ४९-७३ ।।
अविमुक्तं तु सुश्रोणि मध्यमावरणं शुभम् ।।
एतत्तु कंटकं नाम मृत्युकालेऽभृतप्रदम् ।। ४९-७४ ।।
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे काशीमाहात्म्ये तीर्थयात्रावर्णनं नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।। ४९ ।।


text:
अनेकजनाः वदन्ति,ईश्वरः अस्मान् सॄष्टयितुम् एकमेव कारणं स्वातन्त्र्येण स्व इच्छानुसरणं जीवनार्थमेव, सुखानुभवार्थमेव एतद् शरीरं भगवता दत्तम् इति। एतद् सत्यमेव शरीरस्तावद् सुखादीनाम् अनुभवार्थमेव। मार्गाणां निर्माणोद्देशः तावद् तेषु यानचलनार्थमेव। किन्तु स्व इच्छानुसरणं, नियमान् लङ्खयित्वा यानं चालयति चेत् अत्याहितः सम्भवति। श्रद्धां विना स्व इच्छया चलति चेत् अत्याहितः सम्भवति। सर्वाण्यपि कार्याणि तद् तद् धर्मानुसरणमेव करणीयम्। सर्वेष्वपि कार्यॆषु तद् तद् धर्मानुसरणमेव कर्म कर्तव्यः। धर्मेण विना किमपि करोति चेत्; वाग्वा प्रवॄत्तिर्वा तत्र अस्माकं व्यक्तित्वस्य एव नाशः।
एकदा कश्चित् पुरुषः समुद्रतीरतः चलति स्म। तत्र मार्गमध्ये सः एकां काचकूपीं पश्यति। तस्य कूपेः अपावृणात् एकः भूतः प्रत्यक्षः अभूत्। भूतं दृष्ट्वा भीतं तं दृष्ट्वा भूतः उक्तवान् “मां दृष्ट्वा भयान्वितः मा भूः” इति, “अस्मिन् काचकूपे बन्धित: सन् मम बहूनि कालानि अतीतानि अद्य भवता अहं मोचितः अतः भवतः सहायकः एवाहम्। भवन्तं त्रीणि वराणि दास्यामि, पृच्छतु” इति। सः प्रथमवरं पृष्टवान् – ” माम् अस्य लोकस्य श्रेष्टधनिकः करोतु ” भूतः “भूम्” इति शब्दितवान् तदानीं तस्य पुरतः अनेककोटिरूप्यकाणि प्रत्यक्षोऽभूत्। “मह्यं अतिबृहत् प्रासादः रोचते” इति। भूतः “भूम्” इति शब्दितवान् तदानीं तद् पुरुषस्य पुरतः भ्रृहत् प्रासादः प्रत्यक्षो॓ऽभूत्। तृतीयवररूपेण “मां अस्य लोकस्य सर्वैरपि स्त्रीभिः मोहितः अति सुन्दरः करोतु” इति प्रार्थितवान्। “भूम्” इति भूतः तृतीयवारं शब्दितवान्। निमिषैणैकेन तस्य रूपं चाकलेह रूपेण परिवर्तितम्।
तदवसरे श्रद्धया स्व वाचः उचितः उपयोगः कर्तुं अशक्तः सः किमपि प्राप्तुं न शक्नुवान्, स्वस्य नाशः च सम्पादितवान्। अतः माता वदति अस्माकं वाक्प्रवृत्तीन् प्रति श्रद्धां न ददाति चेत् अस्माकं व्यक्तित्वस्य नाशः सम्भवति इति।
ईश्वरः अस्मान् वररूपेण दत्तं तद् अन्येषु न द्रष्टुं शक्नोति, तदेव विवेकबुद्धिः। एतद् विवेकबुद्धेः उत्तमप्रयोगः न करोति चेत् अस्माकं जीवितं व्यर्थः भवति। अतः अस्माकं कर्मणाम् उद्देशः तु एतद् विवेकबुद्धेः उद्धारः एव। विवेकसहितकर्मेणैव जीवितस्य शाश्वतविजयस्य सम्भवः।


text:
यद्युदयर्क्षाद् वक्रं करोति नवमाष्टसप्तमर्क्षेषु । तद्वक्त्रां ( तद्वक्रं) उष्णमुदये पीडाकरमग्निवार्त्तानाम् ॥१॥
द्वादशदशमैकादशनक्षत्राद् वक्रिते कुजेऽश्रुमुखम् । दूषयति रसान् उदये करोति रोगान् अवृष्टिं च ॥२॥
व्यालं त्रयोदशर्क्षागतुर्दशाद् वा विपच्यतेऽस्तमये । दंष्ट्रिव्यालमृगेभ्यः करोति पीडां सुभिक्षं च ॥३॥
रुधिराननमिति वक्त्रं पंचदशात् षोडशाग विनिवृत्ते । तत्कालं मुखरोगं सभयं च सुभिक्षमावहति ॥४॥
असिमुशलं सप्तदशादष्टादशतोऽपि वा तदनुवक्रे । दस्युगुणेभ्यः पीदां करोत्यवृष्टिं सशस्त्रभयाम् ॥५॥
भाग्यार्यमा उदिते यदि निवर्तते वैश्वदैवते भौमः । प्राजापत्येऽस्तमितः त्रीन् अपि लोकान् निपीडयति ॥६॥
श्रवणौदितस्य वक्रं पुष्ये मूर्धाभिषिक्तपीडाकृत् । यस्मिन्न् ऋक्षेऽभ्युदितः तद्दिग्व्यूहान् जनान् हन्ति ॥७॥
मध्ये न यदि मघानां गतागतं लोहितः करोति ततः । पाण्ड्यो नृपो विनश्यति शस्त्रौद्योगाद् भयमवृष्टिं ॥८॥
भित्त्वा मघा ( मघां) विशाखां भिन्दन् भौमः करोति दुर्भिक्षम् । मरकं करोति घोरं यदि भित्त्वा रोहिणीं याति ॥९॥
दक्षिणतो रोहिण्याः चरन् महीजोर्घवृष्टिनिग्रहकृत् । धूमायन् सशिखो वा विनिहन्यात् पारियात्रस्थान् ॥१०॥
प्राजापत्ये श्रवणे मूले त्रिषु चौत्तरेषु ( तिसृषूत्तरासु) शाक्रे च । विचरन् घननिवहानामुपघातकरः क्षमातनयः ॥११॥
चारोदयाः प्रशस्ताः श्रवणमघादित्यहस्तमूलेषु ( मूलहस्तेषु) । एकपदाश्विशाखाप्राजापत्येषु च कुजस्य ॥१२॥
विपुलविमलमूर्तिः किंशुकाशोकवर्णः स्फुटरुचिरमयूखः तप्तताम्रप्रभाभः । विचरति यदि मार्गं चौत्तरं मेदिनीजः शुभकृदवनिपानां हार्दिदश्च प्रजानाम् ॥१३॥


text:
`सुब्राहृण्या नाम निगदः` इति। अपादबन्धे गदतिर्वर्तते। अपादबन्धं हि गद्यमुच्यते। निशब्दः प्रकर्षे। यदुच्चैरविच्छिन्नमपादबन्धं मन्त्रवाक्यं निगद इति तस्य व्यपदेशः। तस्य च सुब्राहृण्योपलक्षमत्वात्, `सुब्राहृण्या` इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः। `सुब्राहृण्योम्` इति। सुब्राहृणि साधुः।`तत्र साधुः` 4|4|98
इति यत्। `तत् स्वरितम्` 6|1|179
इति स्वरितत्वम्, `प्रणवष्टेः` 8|2|89
इत्योङ्कार आदेश इति केचित्, तदयुक्तम्; `पादस्य वाद्र्धर्चस्य वान्त्यमक्षरमुपसंह्मत्य तदाद्यक्षरशेषस्य स्थाने? त्रिमात्रमोकारमोङ्कारं वा विदधति तं प्रणवमित्याचक्षते` इति {काशिका-8.2.89}वक्ष्यति। न च निगदे पादव्यवस्था, नाप्यद्र्धर्चव्यवस्था। तस्मादोशब्दोऽस्ति निपातोऽनर्थकः। तस्य स्वरितेन सहैकादेशः स्वरितः। `आमन्त्रितमाद्युदात्तम्` इति। `आमन्त्रितस्य च` 6|1|192
इत्यनेन षाष्ठिकेन। `त्सयानेनोदात्तः क्रियते` इति। ननु चासिद्धोऽसौ स्वरितः; वचनात् तस्यासिद्धत्वं न भवति। ननु च वचनस्य सुब्राहृण्योमिति प्रयोजनं वक्तुं शक्यम्? न हि समस्ते निगदे सुब्राहृण्याशब्दनोपलक्षिते सतीदमेकमुदाहरणं युक्तम्। `अकार उदात्तः` इति। निपातस्वरेण। `ततः परोऽनुदात्तः स्वरितः` इति। `तिङङतिङ` 8|1|28
इति निघाते कृते, `उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः` 8|4|65
इत्यनेन। `पश्चिम एकः` इति। छकाराकारः। `चत्वार उदात्ताः` इति। वकारच्छाकाराभ्यामन्ये। `द्वावनुदात्तौ` इति। वकारच्छकारौ। `द्वितीयमक्षरम्` इति। मेधाशब्दाकारः। `शेषमनुदात्तम्` इति। मेधाशब्दे यावचौ ताभ्यामन्यत्। `पूर्वेण` इति। मेधातिथेर्मेषेत्यनेन। `तथैव द्वे आद्ये अक्षरे उदात्ते` इति। `यदि गौरावस्कन्दिन्` इति समस्तमामन्त्रितमाद्युदात्तमिति। अथापि गौरेति शब्दान्तरमामनन्ति, तथापि तस्यापि प्रवेशे कृते सकलस्यामन्त्रितस्याद्युदात्तत्वे `उदात्तादनुदात्तस्य` 8|4|65
इत्यादिना पूर्वोक्तेन विधिना द्वे उदात्ते भवतः। `अहल्यायै जार` इति। षष्ठर्थे चतुर्थी, `बहुलं छन्दसि` 2|3|62
इत्यत्र `षष्ठर्थे चतुर्थी वक्व्या` (वा।142) इत्युपसङ्ख्यानात्; `व्यत्ययो बहुलम्` 3|1|85
इति व्यत्ययेन वा। `समस्तमामन्त्रितमाद्युदात्तम्` इति। कौशिकशब्दस्य परामन्त्रितानुप्रवेशात्। `एवं गौतमब्राउवाण` इति। एतदपि कौशिकब्राआहृणेत्यनेन तुल्यमित्यर्थः। `द्वावुदात्तौ` इति। अनन्तरयोरुदाहरणयोः प्रत्येकमाद्यवित्यर्थः। `आः शपब्द उदात्तः` इति। प्रातिपदिकस्वरेण। `उदात्त इति वर्तते` इति। `मन्त्रे वृष` 3|3|96
इत्यादेः सूत्रात्। `द्वावुदात्तौ` इति। तौ पुनरादी आगच्छेत्यत्र दर्शितौ। `पदात् परमामन्त्रितं निहन्यते` इति। `आमन्त्रितस्य च` 8|1|19
इत्यनेन।


text:
Avalokiteshvara, the Bodhisattva of Compassion, was deep through the Perfection of Wisdom, saw clearly that the five aggregates of human existence are empty, and so released himself from suffering.
"Sariputra! Form is nothing more than emptiness, emptiness is nothing more than Form. Form is exactly emptiness, and emptiness is exactly Form. The other four aggregates of human existence — feeling, thought, will, and consciousness — are also nothing more than emptiness."
"Sariputra! All things are empty: Nothing is born, nothing dies, nothing is pure, nothing is stained, nothing increases and nothing decreases. So, in emptiness, there is no form, no feeling, no thought, no will, no consciousness. There are no eyes, no ears, no nose, no tongue, no body, no mind. There is no seeing, no hearing, no smelling, no tasting, no touching, no imagining. No plane of sight, no plane of thought. There is no ignorance, and no end to ignorance. There is no old age and death, and no end to old age and death. There is no suffering, no cause of suffering, no end to suffering, no path to suffering. There is no attainment of wisdom, and no wisdom to attain."
The Bodhisattvas rely on the Perfection of Wisdom, their hearts without delusions; they have no reason for delusion, no fear within, abandoning their confused thoughts, finally experiencing Nirvana.
The Buddhas, past, present, and future, rely on the Perfection of Wisdom, and live in full enlightenment. The Perfection of Wisdom is the greatest mantra. It is the wisest mantra, the highest mantra, the mantra of the rest. This is truth that cannot be doubted. The reason of the Perfection of Wisdom Mantra, The Mantra is thus: Gaté, gaté, paragaté, parasamgaté. Bodhi! Svaha!
एवं मया श्रुतम्। एकस्मिन् समये भगवान् राजगृहे विहरति स्म गृध्रकूटे पर्वते महता भिक्षुसंघेन सार्धं महता च बोधिसत्त्वसंघेन। तेन खलु समयेन भगवान् गम्भीरावसंबोधं नाम समाधिं समापन्नः। तेन च समयेन आर्यावलोकितेश्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां चर्यां चरमाणः एवं व्यवलोकयति स्म। पञ्च स्कन्धांस्तांश्च स्वभावशून्यं व्यवलोकयति॥
अथायुष्मान् शारिपुत्रो बुद्धानुभावेन आर्यावलोकितेश्वरं बोधिसत्त्वमेतदवोचत्- यः कश्चित् कुलपुत्रो [वा कुलदुहिता वा अस्यां] गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां चर्यां चर्तुकामः, कथं शिक्षितव्यः ? एवमुक्ते आर्यावलोकितेश्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः आयुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत्- यः कश्चिच्छारिपुत्र कुलपुत्रो व कुलदुहिता वा [अस्यां] गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां चर्यां चर्तुकामः, तेनैवं व्यवलोकितव्यम्-पञ्च स्कन्धांस्तांश्च स्वभावशून्यान् समनुपश्यति स्म। रूपं शून्यता, शून्यतैव रूपम्। रूपान्न पृथक् शून्यता, शून्यताया न पृथग् रूपम्। यद्रूपं सा शून्यता, या शून्यता तद्रूपम्। एवं वेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानि च शून्यता। एवं शारिपुत्र सर्वधर्माः शून्यतालक्षणा अनुत्पन्ना अनिरुद्धा अमला विमला अनूना असंपूर्णाः। तस्मात्तर्हि शारिपुत्र शून्यतायां न रूपम्, न वेदना, स संज्ञा, न संस्काराः, न विज्ञानम्, न चक्षुर्न श्रोत्रं न घ्राणं न जिह्वा न कायो न मनो न रूपं न शब्दो न गन्धो न रसो न स्प्रष्टव्यं न धर्मः। न चक्षुर्धातुर्यावन्न मनोधातुर्न धर्मधातुर्न मनोविज्ञानधातुः। न विद्या नाविद्या न क्षयो यावन्न जरामरणं न जरामरणक्षयः, न दुःखसमुदयनिरोधमार्गा न ज्ञानं न प्राप्तिर्नाप्राप्तिः। तस्माच्छारिपुत्र अप्राप्तित्वेन बोधिसत्त्वानां प्रज्ञापारमितामाश्रित्य विहरति चित्तावरणः। चित्तावरणनास्तित्वादत्रस्तो विपर्यासातिक्रान्तो निष्ठनिर्वाणः। त्र्यध्वव्यवस्थिताः सर्वबुद्धाः प्रज्ञापारमितामाश्रित्य अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धाः। तस्माद् ज्ञातव्यः प्रज्ञापारमितामहामन्त्रः अनुत्तरमन्त्रः असमसममन्त्रः सर्वदुःखप्रशमनमन्त्रः सत्यममिथ्यत्वात् प्रज्ञापारमितायामुक्तो मन्त्रः। तद्यथा- गते गते पारगते पारसंगते बोधि स्वाहा। एवं शारिपुत्र गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां चर्यायां शिक्षितव्यं बोधिसत्त्वेन॥


text:
`इयङुवङस्थानौ यौ यू तौ नदीसंज्ञकौ न भवतः` इति। यूद्वारेण य्वन्तस्यायं प्रतिषेधो विज्ञायते, न केवलयोः; प्राप्त्यभावात्। न हि यू केवलावियङुस्तानौ स्त्र्याख्यौ विद्येते। `हि श्रीः, हे भ्रूः` इति। अत्र नदीसंज्ञाया अभावात् तन्निबन्धनः `अ म्बार्थनद्योह्र्यस्वः` 7|3|107
इति ह्यस्वो न भवति। `श्रिञ् सेवायाम्` (धातुपाठः-897) `क्विब्वचिप्रच्छिश्रिरुआउद्रुप्रुज्वां दीर्घौऽसम्प्रासारणञ्च`(वा। 288) इति क्विपि दीर्घत्वे कृते श्रीरिति भवति। `भ्रमु अनवस्थाने` (धातुपाठः-1205) इत्यस्मात् `भ्रमेर्डूः` (द।उ।1।177) इति डूप्रत्यये टिलोपे भ्रुरिति भवति। उभयोः `अचि श्नुधातु` 6|4|77
इत्यादिनेयडुवङोर्विधानादियङुवङस्थानौ यू भवतः।`हे स्त्रि` इति। `ष्टऐ स्त्यै शब्दसंधातयोः` (धातुपाठः-911,910)। `आदेच उपदेशेऽशितित 6|1|44
इत्यात्त्वम्; स्त्यायतेर्ड्रट, `टेः` 6|4|155
इति टिभागलोपः; `लोपो व्योर्वलि` 6|1|64
इति वाकरस्य लोपः, `टिट्ढा` 4|1|15
इत्यादिना ङीप्। अत्र नदीसंज्ञायाः प्रतिषेधाभावात् ह्यस्वत्वं भवत्येव। स्त्रीशब्दस्य `स्त्रियाः` 6|4|79
इतीयङविधानादियङस्थान ईकारः।अथ स्थानग्रहणं किमर्थम्? इयङुवङस्थानयोः प्रतिषेधो यथा स्यादिति चेत्? न; यद्येतत् प्रयोजनमभिमतं स्यात् `इयङुवङोः` इत्येवं वाच्यम्। एवमप्ययमेवार्थः--- ईयङुवङोः सम्बन्धौ यौ यू तयोर्नदीसंज्ञा न भवतीति। कौ च तयोः सम्बन्धिनौ यू? यौ तयोः प्रकृतिभुतावियङुवङरस्थानाविति, अन्तरेणापि स्थानग्रहणमियङुवङस्थानयोः प्रतिषेधो विज्ञास्यते। इदं तर्हि स्थानग्रहणस्य प्रयोजनम्-- यत्रेयङ्वङोः स्थितिरभिनिवृत्तिस्तत्र प्रतिषेधो यथा स्यात्। यत्र त्वपवादेन तयोर्बाधस्तत्र मा भूदिति-- आध्यै, वर्षाभ्वै इति। `ध्यै चिन्तायाम्` (धातुपाठः-908) `अन्यभ्योऽपि दृश्यते` 3|2|178
इति क्विप्; सम्प्रसारणञ्च। सम्प्रसारणन्तु दृशिग्रहणाल्लभ्यते। तथा हि तत्रैव दृशिग्रहणं विध्यन्तरोपसंग्रहार्थम्। क्वचिद्दीर्घः, क्वचिद्द्विर्वचनमित्युक्त्वा `ध्यायतेः सम्प्रसारणञ्च` (वा।292) इति वक्ष्यति। कृतसम्प्रसारणस्यैव चतुर्थ्येकवचने `एरनेकाचः` 6|4|82
इत्यादिना यणादेशः। वर्षाभूशब्दस्यापि `वर्षाभ्वश्च` 6|4|84
इति।


text:
प्रश्नः यः पौनःपुण्येन पृच्छ्यते -- मोक्षस्य कारणं कर्म वा ज्ञानं वा इति। अद्वैतिनां मतं यत् कर्मयोगद्वारा चित्तशुद्धिः, पुनः ज्ञानेन अविद्यानाशः। सः एव भावः योगवासिष्ठायाम् अपि आदौ प्रतिपादितम्।
अगस्तिः वदति --
उभाभ्याम् अपि पक्षिभ्यां यथा खे पक्षिणां गतिः।
तथैव ज्ञानकर्मभ्यां जायते परमं पदम्॥
तात्पर्यं व्याचष्टे -- कर्मणां पूर्वभावः तु प्रवृत्ति-निवृत्तयोः युगपत् असम्भवात् विरुद्धाधिकारि-विशेषणकत्वात् च अर्थसिद्धः इति न यौगपद्यांशे दृष्टान्तः। यथा दर्पणे प्रतिबिम्बोदये मार्जनालोकौ द्वौ अपि आवश्यकौ तद्वत् कर्मकृतचित्तशुद्धिः प्रमाणजन्यवृत्तिः च अविद्यानिवृत्तौ आवश्यके अशुद्धचित्तैः शतशः श्रुतेऽपि ज्ञानफलात् अदर्शनात् इति भावः॥
अतः कर्मयोगः च ज्ञानयोगः च पक्षिणः द्वौ पक्षौ, अधिकारभेदात्। यत्र श्रेष्ठतरः योगः उच्यते, गीतायां अन्यत्र वा, अधिकारं मनसि निधाय एव उत्तरम् अपेक्षितम्। कर्मयोगः ज्ञानयोगः इत्येवं सोपानायते यथा दर्पणे प्रतिबिम्बदर्शनार्थं मार्जनम्, आलोकः च।


text:
॥ अथ वमनम् ॥
॥ अथ वमनम् ॥
शरत्काले वन्सते च प्रावृट्काले च देहिनाम् । वमनं रेचनं चैव कारयेत्कुशलो भिषक् ॥१॥
बलवन्तं कफव्याप्तं हृल्लासादिनिपीडितम् तथा वमनसात्म्यं च धीरचित्तं च वामयेत् ॥२॥
विषदोषे स्तन्यरोगे मन्दाग्रौ श्लीपदेऽर्बुदे । हृद्रोगकुष्ठविसर्पमेहाजीर्णभ्रमेषु च ॥३॥
विदारिकापचीकासश्वासपीनसवृद्धिषु । अपस्मारे ज्वरोन्मादे तथा रक्तातिसारिषु ॥४॥
नासाताल्वोष्ठपाके च कर्णस्त्रावेऽधिजिह्वके । गलशुण्ड्यामतीसारे पित्तश्लेष्मगदे तथा ॥५॥
मेदोदोषेऽरुचौ चैव वमनं कारयेद्भिषक् । न वामनीयस्तिमिरी न गुल्मी नोदरी कृश: ॥६॥
नातिवृद्धो गर्भिणी च न स्थूलो न क्षतातुर: । सुकुमारं कृशं बालं वृद्धं भीरूं न वामयेत् ॥७॥
वमने चापि वेगा: स्युरष्टौ पित्तान्त उत्तमा: । षड्वेगा मध्यमा वेगाश्च्त्वारस्त्ववरा मता: ॥८॥
कृष्णाराठफलं सिन्धुं कफे कोष्णजलै: पिबेत् । पटोलवासानिम्बैश्च पित्ते शीतजलं पिबेत् ॥९॥
सश्लेष्मवातपीडायां सक्षीरं मदने पिबेत् । अजीर्णे कोष्णपानीयं सिन्धुं पित्वा वमेत्सुधी: ॥१०॥
॥ अथ ग्रन्थान्तरे ॥
पटोलनिम्बसलिलं चाम्लपित्ते च वान्तिकृत् । लवणं धृतयुक्तं च वमनार्थं सुखावहम् ॥१॥
हत्कण्ठशिरसां शुद्धिर्दिप्तमग्र्निं च लाघवम् । कफपित्तविनाशश्च सम्यग्वान्तस्य चेष्टितम् ॥२॥
ततोऽपराह्ये दीप्ताग्निं मुद्गषष्टिकशालिभि: । हृद्यैश्च जाड्गलरसै: कृत्वा यूषं च भोजयेत् ॥३॥
अजीर्णं शीतपानीयं व्यायामं मैथुनं तथा । स्नेहाभ्यड्गं प्रकोपं च दिनैकं वर्जयेत्सुधी: ॥४॥ इति वमनविधि: ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
मंगलवार, 4 मार्च 2014
देव पूजा विधि Part-15 सर्वतोभद्र पूजन
प्रत्येक व्रत गृह प्रतिष्ठा आदि में सर्वतोभद्र पीठ बनाकर उसका पूजन विधि पूर्वक करना चाहिए। प्रत्येक पीठ पर प्रधान देव की प्रतिमा स्थापित कर पूजा की विधि निम्नवत् करनी चाहिए।
ॐ ब्रह्मयज्ञानेत्यादिमन्त्राणां, गौतमाद्या ऋषयः, त्रिष्टुबादीनि छन्दांसि, ब्रह्मादयो देवताः सर्वतोभद्रमण्डलस्थदेवताऽऽवाहने पूजने च विनियोगः।
अक्षत लेकर कर्णिका के बीच में ब्रह्मादि का आवाहन करें। ॐ ब्रह्मयज्ञानम्प्रथमं पुरस्ताद्द्विसीमतः सुरुचोव्वेन आवः।। सबुध्न्या उपमा अस्य विष्ठाः सतश्चयोनिमसतश्चव्विवः। ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्मन्निहागच्छ इह तिष्ठ। ॐ ब्रह्मणे नमः।।1।। उत्तरे वाप्यां सोमम्।। ॐ वय ँ सोमव्रते तव मनस्तनूषु बिब्भ्रतः।। प्रजावन्तः सचेमहि।। ॐ भूर्भुवः स्वः सोम इहागच्छ इह तिष्ठ।। ॐ सोमाय नमः।। 2।। ईशान्यां खण्डेन्दावीशानम्। ॐ तमीशानञ्जगतस्तस्थुषस्प्पतिन्धियञ्िजन्वमवसेहूमहे वयम्।। पूषानो यथा वेदसामसद्वृधे रक्षिता पायुरदब्धः स्वस्तये।। ॐ भूर्भुवः स्वः ईशान इहा0।। ईशानाय नमः।।3।। पूर्वस्यां दिशि वाप्यामिन्द्रम्।। ॐ त्रातारमिन्द्रमवितारमिन्द्रỦ हवे हवे सुवह Ủ शूरमिन्द्रम्।। ह्वयामि शक्रम्पुरुहूतमिन्द्र Ủ स्वस्ति नो मघवा धात्विन्द्रः।। ॐ भूर्भुवः स्वः इन्द्र इहागच्छ. ॐ इन्द्राय नमः।। आग्नेय्यां खण्डेन्दावग्निम्। ॐ त्वन्नोऽअग्नेव्वरुणस्य विद्वान् देवस्य हेडो अवयासिसीष्ठाः। यजिष्ठो वद्दितमः शोशुचानो व्विश्वाद्वेषा ँ सिप्प्रमुमुग्ध्यस्मत् ॐ भूर्भुवः स्वरग्ने इहा.।। ॐ अग्नये नमः।। दक्षिणवाप्यां यमम्। ॐ सुगन्नः पन्थाप्रदिशन्नऽएहि ज्योतिष्मद्धेह्यजरन्नऽआयुः।। अपैतु मृत्युममृतम्म आगाद्वैवस्वतो नोऽअभयं कृणोतु।। ॐ भूर्भुवः स्वः यम इहा. ॐ यमाय नमः।। नैर्ऋत्यां खण्डेन्दौ निर्ऋतिम् ॐ असुन्न्वन्तमयजमानमिच्छस्तेनस्येत्यामन्न्विहितस्क्करस्य अन्न्यमस्मदिच्छसातऽइत्या नमो देवि निर्ऋते तुभ्यमस्तु।। ॐ भूर्भुवः स्वः निर्ऋते इहा. ॐ निर्ऋतये नमः।। पश्चिमे वाप्यां वरुणम्। ओं तत्त्वायामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदाशास्ते यजमानो हविर्भिः। अहेडमानो वरुणे -हवोद्ध्यरुश ँ समानऽआयुःप्रमोषीः।। ॐ भुर्भुवः स्व वरुण इहा. वरुणाय नमः।। वाव्यां खण्डेन्दौ वायुम्। ॐ आनोनियुद्भिः शतिनीभिरध्वर ँ सहश्रिणीभिरुपयाहि यज्ञम्।। वायोऽअस्मिन्त्सवनेमादयस्व यूयम्पातस्वस्तिभिः सदा नः। ॐ भुर्भुवः स्वः वायो इहा. ॐ वायवे नमः।। वायुसोमयोर्मध्ये भद्रे अष्टवसून्। ॐ वसोः पवित्रामसि शतधारं व्वसोः पवित्रामसि
सहश्रधारम्। देवस्त्वा सविता पुनातु वसो पवित्रोण शतधारेण सुप्वाकामधुक्षः।। ॐ भूर्भुवः स्वः वसव इहागच्छत इह तिष्ठत।। वसुभ्यो नमः।। सोमेशानयोर्मध्ये भद्रे एकादशरुद्रान्। ॐ नमस्ते रुद्रमन्न्यव उतोत इषवे नमः। बाहुभ्यामुतते नमः। ॐ भूर्भुवः स्वः एकादश रुद्रा इहागच्छत इह तिष्ठत।। ॐ रुद्रेभ्यो नमः। ईशानपूर्वयोर्मध्ये भद्रे द्वादशादित्यान्। ॐ अदितिद्र्यौरदितिरन्तररिक्षमदितिम्र्मातासपितासपुत्राः। विश्वेदेवा अदितिः पञ्चजना अदितिर्जातमदितिज्र्जनित्वम्।। ॐ भूर्भुवः स्वः द्वादशादित्या इहागच्छत इह तिष्ठत।। ॐ द्वादशादित्येभ्यो नमः।। इन्द्राग्न्योर्मध्ये भद्रेऽश्विनौ। ॐ अश्विनातेजसा चक्षुःप्राणेन सरस्वतीवीर्यम्।। वाचेन्द्रो बलेनेन्द्राय दधुरिन्द्रियम्।। ॐ भूर्भुवः स्वः अश्विनाविहागच्छतमिह तिष्ठतम्। ॐ अश्विभ्यां नमः।। अग्नियमयोर्मध्ये भद्रे विश्वेदेवान्सपितृन्। ॐ विश्वेदेवा स आगत श्रृणुताम इम ँ हवम् इदं बर्हिन्निषीदत। ॐ भूर्भुवः स्वः विश्वेदेवा इहागच्छत इह. विश्वेभ्यो देवेभ्यो नमः। ॐ आयन्तु नः पितरः सोम्यासोग्निष्वात्ताः पथिभिर्देवयानैः। अस्मिन्य्यज्ञे स्वधयामदन्तोऽधिबु्रवन्तु तेऽवन्त्वस्मान्।। ॐ भुर्भुवः स्वः पितरः इहा. ॐ पितृभ्यो नमः।। यमनिर्ऋत्योर्मध्ये भद्रे सप्त यक्षान्। ॐ अभित्यं देव ँ सवितारमोण्योः कविक्रतुमर्चामि सत्यसवप्र रत्नधामभिः प्रियम्मतिङ्कविम्।। ऊध्र्वायस्यामतिर्मा अदिद्दîुतसवीमनि हिरण्यपाणिरमिमीत सुक्रतुः कृपास्वः।। प्रजाभ्यस्त्वाप्रजा- स्त्वानुप्प्राणन्तु पूजास्त्वमनुप्राणिहि।। ॐ भूर्भुवः स्वः सप्त यक्षा इहागच्छत इह. ॐ सप्तयक्षेभ्यो नमः।। निर्ऋतिवरुणयोर्मध्ये भद्रे भूतनागान्। ॐ भूतायत्वा नारातयेस्वरभिविक्ख्येषन्दृ ँ हन्तादुय्र्याः पृथिव्यामुव्र्वन्तरिक्षमन्न्वेमि पृथिव्यास्त्वानाभौ सादयाम्यदित्या उपस्थेग्ग्नेहव्य ँ रक्ष।। ॐ भूर्भुवः स्वः भूतानि इहागच्छत इह तिष्ठत। ॐ भूतेभ्यो नमः।। तत्रौव। ॐ नमोऽस्तु सर्पेभ्यो ये के च पृथिवीमनु। येऽन्तरिक्षे ये दिवि तेभ्यः सर्पेभ्यो नमः।। ॐ भूर्भुवः स्वः सर्पा इहागच्छत इह तिष्ठत।। ॐ सर्पेभ्यो नमः।। वरुणवाय्वोर्मध्ये भद्रे गन्धर्वाप्सरसः। ॐ गन्धर्वस्त्वा विश्वावसुः परिदधातु विश्वस्यारिष्ट्यै यजमानस्य परिधिरस्यग्निरिडऽईडितः। इन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिणो विश्वस्यारिष्ट्यै यजमानस्य परिधिरस्यग्निरिडऽईडितः मित्रावरुणौ त्वोत्तरतः परिधत्ता ध्रुवेण
धर्मणा विश्वस्यारिष्ट्यै यजमानस्य परिधिरस्याग्निरिडऽईडितः।। ॐ भूर्भुवः स्वः गन्धर्वा इहागच्छत इह तिष्ठत। ॐ गन्धर्वेभ्यो नमः।। तत्रैाव। ॐ अयं पुरो हरिकेशः सूर्यरश्मिस्तस्य रथगृत्सश्च रथौजाश्च सेनानीग्रामण्यौ पुञ्िजकस्थला च क्रतुस्त्थलाप्सरसौ दंक्ष्णवः पशवोहेतिः पौरुषेयो वधः प्प्रहेतिस्तेभ्यो नमोऽस्तु ते नोवन्तु ते नो मृडयन्तु ते यन्द्विष्मो यश्च नो द्वेष्टि तमेषाञ्जम्भे दध्मः।। ॐ भूर्भुवः स्वः अप्सरसः इहागच्छत इह तिष्ठत ओं अप्सरभ्यो नमः।।
ब्रह्मसोमयोर्मध्ये वाप्यां स्कन्दनन्दीश्वरं शूलं च। ओं यदक्रन्दः प्रथमञ्जायमान उद्यन्त्समुद्रादुतवा पुरीषात्।। श्येनस्य पक्षा हरिणस्य बाहू उपस्तुत्यम्महिजा- तन्तेऽअव्र्वन्।। ओं भूर्भुवः स्वः स्कन्द इहागच्छ इह तिष्ठ। ओं स्कन्दाय नमः।। तदुत्तरे। ओं आशुः शिशानो वृषभो न भीमो घनाघनः क्षोभणश्चर्षणीनाम्। संक्रन्दनो निमिष एकवीरः शत ँ सेना अजयत्साकमिन्द्रः।। ओं भूर्भुवः स्वः नन्दिन्निहाग0। ओं नन्दीश्वराय नमः। तत्रैाव। ओं कार्षिरसि समुद्रस्य त्वा क्षित्याऽउन्नयामि।। समापोऽरद्भिरगमत समोषधीभिरोषधीः। ओं भूर्भुवः स्वः शूल इहा0। ओं शूलाय नमः। तदुत्तरे ओं कार्षिरसि0 रोषधीः ओं भूर्भुवः स्वः महाकाल इहा0 ओं महाकालाय नमः।। ब्रह्मेशानयोर्मध्ये वल्लीषु दक्षादीन् सप्तप्रजापतीन्। ॐप्रजापते नत्वदेतान्यन्न्यो विश्वारूपाणि परिता बभूव। यत्कामास्ते जुहुमत्तन्नोऽस्त्वयममुष्य पितासावस्य पिता वय ँ स्याम पतयो रयीणाम्। ओं भूर्भुवः स्वः प्रजापते इहा0 ओं प्रजापतिभ्यो नमः।।
ब्रह्मेन्द्रयोर्मध्ये दुर्गाम्।। ओं अम्बेऽम्बिकेऽम्बालिके नमानयति कश्चन।। स सस्त्यश्वकः सुभद्रिकाङ्काम्पीलवासिनीम््।। ओं भूर्भुवः स्वः दुर्गे इहा0 ओं दुर्गायै नमः।। दुर्गापूर्वे विष्णुम्।। ओं इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रोधा निदधे पदम्।। समूढमस्य पा Ủ सुरे स्वाहा।। ओं भूर्भुवः स्वः विष्णो इहाग0 ओं विष्णवे नमः।। ब्रह्माग्न्यो-र्मध्ये वल्लीषु स्वधासहितान् पित¤न्। ओं उदीरतामवर उत्परास उन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः। असुं य इयुरवृका ऋतज्ञास्ते नोऽवन्तु पितरो हवेषु।। ओं भूर्भुवः स्वः स्वधासहिताः पितर इहाग0 इह तिष्ठत। ओं पितृभ्यो नमः। ब्रह्मयमयो-
र्मध्ये वाप्यां मृत्युरोगान्। ओं परं मृयो अनुपरेहि पन्थां यस्ते अन्य इतरो देवयानात्। चक्षुष्मते श्रृण्वते ते ब्रवीमि मानः प्रजा ँ रीरिषोमोतवीरान्। ओं भूर्भुवः स्वः मृत्युरोगा इहा0 ओं मृत्युरोगेभ्यो नमः।। ब्रह्मनिर्ऋत्योर्मध्ये वल्लीषु गणपतिम्। ओं गणानां त्वा गणपतिỦहवामहे प्रियाणां त्वा प्रियपतिỦहवामहे निधीनां त्वा निधिपतिỦहवामहे वसो मम।। आहमजानिगर्भधमात्वमजासिगर्भधम्।। ओं भूर्भुवः स्वः गणपते इहा0 ॐ गणपतये नमः।। ब्रह्मवरुणयोर्मध्ये वाप्यामपः। ॐ अपोऽअद्याान्न्वचारिषỦरसेन समसृक्ष्महि। पयस्वानग्न आगमन्तम्मासỦ सृज वर्चसा प्रजया च धनेन च।। ॐ भूर्भुवः स्वः आप इहागच्छत इह तिष्ठत।। ॐ अद्म्यो नमः।। ब्रह्मवायुमध्ये वल्लीषु मरुतः। ॐ बृहदिन्द्राय गायत मरुतो वृत्राहन्तमम्।। येन ज्ज्योतिरजयन् नृतावृधो देवं देवाय जागृवि।। ॐ भूर्भुवः स्वः मरुत इहा0 ओं मरुद्भ्यो नमः।। ब्रह्मणः पादमूले कर्णिकाधः पृथिवीम् ओं महीद्यौः पृथिवी च न इमं यज्ञम्मिमिक्षताम्।। पिपृतान्नो भरीमभिः ओं भूर्भुवः स्वः पृथिवीहा0 ओं पृथिव्यै नमः। तत्रैाव गङ्गादिसप्तसरितः। ॐ इमं मे गंगे यमुने सरस्वति शतुद्रिस्तोमं स च तापरुष्णिया।। असिक्नियामरुद्वृधेवितस्तयार्जीकीये ऋणु ह्यासुषोमया।। ॐ भूर्भुवः स्वः गङ्गादिसप्तसरित इहागच्छत इह तिष्ठत। ॐ गङग्ादिसरिद्भ्यो नमः। तत्रैाव सप्तसागरान् ॐ मापोमौशधीर्हिỦ सीर्धम्नो धाम्नो राजँस्ततो वरुण नो मुञ्च। यदाहुरघ्न्या इति वरुणेति शपामहे ततो वरुण नो मुञ्च। ॐ भूर्भुवः स्वः सप्तसागरा इहा0 ॐ सप्तसागरेभ्यो नमः।। तदुपरि मेरुं नाममन्त्रोणावाहयेत्।। मेरुमावाहयामि स्थापयामि।। ॐ भूर्भुवः स्वः मेरो! इहागच्छ इह तिष्ठ। ॐ मेरवे नमः।। 16।। ततो मण्डलाद्बहिः
सोमादिसन्निधौ क्रमेण आयुधान्यावाहयेत्।। (उत्तरे) गदामावाहयामि स्थापयामि। ॐ भूर्भुवः स्वः गदे इहा0 ॐ गदायै नमः।। (ऐशान्याम्) त्रिशूलमावाहयामि स्थापयामि।। ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिशूल इहा0 ॐ त्रिशूलाय नमः।। (पूर्वे) वज्रमावाहया0।। ॐ भूर्भुवः स्वः वज्र इहा0 ॐ वज्राय नमः।। एवं द्वितीयोद्देशेन सर्वत्रावाहनम् (आग्नेय्याम्) शक्तये नमः।। (दक्षिणस्याम्) दण्डाय नमः। (नैर्ऋत्याम्) खड्गाय नमः। (पश्चिमे) पाशाय नमः।। (वायव्याम्) अंकुशाय नमः।। तद्बाह्ये (उत्तरे) गौतमाय नमः। (ऐशान्याम्) भरद्वाजाय नमः। (पूर्वे) विश्वामित्राय नमः। (आग्नेय्याम्) कश्यपाय नमः। (दक्षिणे) जमदग्नये नमः।। (नैर्ऋत्याम्) वशिष्ठाय नमः (पश्चिमे) अत्राये नमः। (वायव्याम्) अरुन्धत्यै नमः। तद्बाह्ये पूर्वादिदिक्क्रमेण (पूर्वे) ऐन्द्रîै नमः (आग्नेयाम्) कौमार्यै नमः। (दक्षिणस्याम्) ब्राह्म्ये नमः।। (नैर्ऋत्यां) बाराह्यै नमः।। (पश्चिमायाम्) चामुण्डायै नमः।। (वायव्याम्) वैष्णव्यै नमः। (उत्तरस्याम्) माहेश्वर्यै नमः।। (ऐशान्याम्) वैनायक्यै नमः। इस प्रकार छप्पन (56) देवताओं का आवाहन कर ॐ मनोजूतिज्र्जुषतामाज्यस्य वृहस्पतिर्यज्ञमिमं तनोत्वरिष्टं यज्ञỦसमिमं दधातु विश्वेदेवास इह मादयन्तामों प्रतिष्ठ। प्रतिष्ठा कर।। यथालब्धोचार एक तंत्रा द्वारा अथवा प्रत्येक मंत्र से ब्रह्मादि की पूजा करें।
लिंगतोभद्र देवताविशेष का पूजन
तद्बाह्ये पूर्वे ॐ असिताङ्गभैरवाय नमः असिताङ्गभैरवमा. ।।1।। आग्नेय्यां ॐ रुरुभैरवाय नमः रुरुभैरवमा0 ।।2।। दक्षिणे ॐ चण्डभैरवाय नमः चण्डभैरवमा0।।3।। नैर्ऋत्यां ॐ क्रोध भैरवाय नमः क्रोधभैरवमा0 ।।4।। पश्चिमे ॐ उन्मत्तभैरवाय नमः उन्मत्तभैरवमा0।।5।। वायव्यां ॐ कपालभैरवाय नमः कपालभैरवमा. ।।6।। उत्तरे ॐ भीषणभैरवाय नमः भीषणभैरवमा. ।।7।। ईशान्यां ॐ संहारभैरवाय नमः संहारभैरवमा.।।8।। पुनः पूर्वादि।। ॐ भवाय नमः भवं. ।।1।। आग्नेय्यां ॐ शर्वाय नमः शर्व. ।।2।। दक्षिणे ॐ पशुपतये नमः पशुपतिमा. ।।3।। नैर्ऋत्यां ॐ ईशानाय नमः ईशानमा0 ।।4।। पश्चिमे ॐ रुद्राय नमः रुद्रमा. ।।5।। वायव्यां ॐ उग्राय नमः उग्रमा. ।।6।। उत्तरे ॐ भीमाय नमः भीममा.।।7।। ईशान्यां ॐ महते नमः महान्तं।।8।। तद्बाह्ये पूर्वे ॐ अनन्ताय नमः अनन्तमा0 ।।1।। आग्नेय्यां ॐ वासुकये नमः वासुकिमा0 ।।2।। दक्षिणस्याम् ॐ तक्षकाय नमः तक्षकम. ।।3।। नैर्ऋत्यां ॐ कुलिशायुधाय नमः कुलिशायुधमा.।।4।। पश्चिमे ॐ कर्कोटकाय नमः कर्कोटकमा.।।5।। वायव्यां ॐ शङ्खपालाय नमः शङ्खपालमा0 ।।6।। उत्तरे ॐ कम्बलाय नमः कम्बलमा0।।7।। ईशान्यां ॐ आश्रत्तराय नमः अश्रत्तरमा0।।8।। ईशानेन्द्रमध्ये ॐ शूलाय नमः श्ूालं. ।।1।। इन्द्राग्निमध्ये ॐ चन्द्रमौलिने नमः चन्द्रमौलिनमा0 ।।2।। अग्निमयमध्ये ॐ चन्द्रमसे नमः चन्द्रमसमा0।।3।। यमनिर्ऋतिमध्ये ॐ वृषभध्वजाय नमः वृषभध्वजमा.।।4।। निर्ऋतिवरुणमध्ये ॐ त्रिलोचनाय नमः त्रिलोचनमा. ।।5।। वरुणवायुमध्ये ॐ शक्तिधराय नमः शक्तिधरमा0 ।।6।। वायुसोममध्ये ॐ महेश्वराय नमः महेश्वरमा.।।7।। सोमेशानमध्ये ॐ शूलपाणये नमः शूलपाणिनमा.।।8।। तदनन्तर मनोजूति0 मंत्र से प्रतिष्ठा कर यथालब्धोपचार से प्रत्येक का एक साथ या अलग-अलग पूजन करें।
सदस्यता लें टिप्पणियाँ भेजें (Atom)


text: ॥१.२४॥ अविद्यादयः क्लेशाः । कुशलाकुशलानि कर्माणि । तत्फलं विपाकः । तदनुगुणा वासना आशयाः । ते च मनसिवर्तमानाः पुरुषे व्यपदिश्यन्ते, स हि तत्फलस्य भोक्तेति । यथा जयः पराजयो वा योध्दृषु वर्तमानः स्वामिनि व्यपदिश्यते । यो ह्यनेन भोगेनापरामृष्टः स पुरुषविशेष ईश्वरः । कैवल्यं प्राप्तस्तर्हि सन्ति च बहवः केवलिनः । ते हि त्रीणि बन्धनानि च्छित्त्वा कैवल्यं प्राप्ता ईश्वरस्य च तत्संबन्धो न भूतो न भावी । यथा मुक्तस्य पूर्वा बन्धकोटिः प्रज्ञायते नैवमीश्वरस्य । यथा वा प्रकृतिलीनस्योत्तरा बन्धकोटिः संभाव्यते नैवमीश्वरस्य । स तु सदैव मुक्तः सदैवेश्वर इति । योऽसौ प्रकृष्टसत्त्वोपादानादीश्वरस्य शाश्वतिक उत्कर्षः स किं सनिमित्त आहोस्विन्निर्निमित्त इति । तस्य शास्त्रं निमित्तम् । शास्त्रं पुनः किंनिमित्तं, प्रकृष्टसत्त्वनिमित्तम् । एतयो शास्त्रोत्कर्षयोरीश्वरसत्त्वे वर्तमानयोरनादिः संबन्धः । तस्मादेतद्भवति सदैवेश्वर सदैव मुक्त इति । तच्च तस्यैश्वर्यं साम्यातिशयविनिर्मुक्तम् । न तावदैश्वर्यान्तरेण तदतिशय्यते । यदेवातिशयिस्यात्तदेव तत्स्यात् । तस्माद्यत्र काष्ठाप्राप्तिरैश्वर्यस्य स ईश्वर इति । न च तत्समानमैश्वर्यमस्ति । कस्मात्, द्वयोस्तुल्ययोरेकस्मिन्युगपत्कामितेऽर्थे नवमिदमस्तु पुराणमिदमस्त्वित्येकस्य सिध्दावितरस्य प्राकाम्यविघातादूनत्वं प्रसक्तम् । द्वयोश्च तुल्ययोर्युगपत्कामितार्थप्राप्तिर्नास्ति । अर्थस्य विरुध्दत्वात् । तस्माद्यस्य साम्यातिशयैर्विनिर्मुक्तैश्वर्य स वेश्वरः । स च पुरुषविशेष इति । किं च –


text:
हुब्बळ्ळी
हुब्बळ्ळी (Hubballi) (कन्नड: ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ) -कर्णाटकराज्ये धारवाडमण्डले विद्यमानं प्रमुखं नगरम् एतत् । प्रसिद्धः श्रीसिद्धरूढस्वामिमठः मूरुसाविरमठः, मुरुघामठः, नृपतुङ्गबेट्ट, श्रीसाईबाबामन्दिरं, केदारलिङ्गज्योतिनां मन्दिरं, वरुरुप्रदेशे (१६ कि.मी) जैनानां नवग्रहतीर्थक्षेत्रं, भवानीशङ्करदेवालयः (२९ कि.मी दूरे ) दर्शनीयानि सन्ति । शिवरात्रिसमये सिद्धारूढमठे उत्सवः प्रचलति । अत्र श्रीसिद्धारूढस्वामिनः स्मारकम् अस्ति । हुब्बळ्ळीतः ३५ कि.मी दूरे अण्णिगेरे स्थले श्रीः अमृतेश्वरदेवालयः अस्ति । शिलादेवालये ७६ स्तम्भाः सन्ति । प्राकारे देवानां पौराणिकविषयानां च चित्रणम् अस्ति । होय्सल-चालुक्य-विजयनगर -आदिलषाहीशासनम् अत्र आसीत्।
इतिहासः[सम्पादयतु]
हुब्बळ्ळीनगरस्य इतिहासः राष्ट्रकूटकालादेव दृश्यते ।


text:
सागरमहातरङ्गं जित्वा एका कूपी, तस्यां १३२ वर्षपुरातनः सन्देशः च।
पेर्त् > सङ्रणक यन्त्रस्य जी पि. एस् पथस्य पूर्वं सागरे जायमानान् व्यत्ययान्ज्ञेतुम् उपयुक्तः मार्गः आसीत् । तदेव सन्देशान् काकदे विलिख्य कूप्यां संस्थाप्यः सागरे निक्षिप्य आसीत् । एतावत् विश्वस्य पुरातनेषु पुरातनः सन्देशः गत दिने सागर तीराल्लब्धम्। अस्य कूप्याः सन्देशस्य च पुरातनत्वं द्वात्रिंशदधिकेकशतं (१३२) संवत्सराणि एव। ओस्ट्रेलिया भूखण्डस्य पश्चिमभागतीरदेशात् कूपी लब्धा। सागरस्य प्रवाहमधिकृत्य ज्ञातुं १८८६ तमे संवत्सरे निक्षिप्तः सन्देशः भवति अयम्। सागरतेरे अटन्तः डोणिय इल्मान् इति महिलायै एव यदृछया सन्देशः लब्धः। कूप्याः विशेषतयाम् आकृष्टा सा कूपी ततः ग्रहीता।


text:
ज्ञान - विज्ञान मण्डलेषु संस्कृतभाषायाः योगदानं कियन्मात्रमिति सर्वान् बोधयितुमुद्दिश्य संस्कृत अध्यापकानां संरम्भः।
Saturday, December 17, 2011
TRANSFER LIST AWAILABLE @ DOWNLOADS
Friday, October 28, 2011
पम्पानदी - संस्कृतह्रस्वचित्रम्
निर्माणम्
डि. ए. एम्. यु. पि. एस्. काञ्ञिरप्पळ्ळी
आमुखम्, अन्तर्जालोपारोपणञ्च
डो. विजय् कुमार् एम्.
केरलेषु स्यन्दमाना पुण्यपुरातनी नदी भवति पम्पा । इटुक्कि जिल्लायां वर्तमानात् पीरुमेट् इति स्थानात् उद्भूतानि त्रीणि जलस्रोतांसि मिलित्वा नदीयं संभवति । अनेकैः पोषकनदीभिः युक्ता इयं प्रतीच्यां दिशं प्रति प्रसृता सति बहुभिः शाखाभिः पृथक्कृता भवति । तासु प्रधाना शाखा कुट्टनाट् प्रदेशात् उत्तरस्यां दिशं प्रति प्रस्थिता सति वेम्पनाट्ट् इति प्रसिद्धे अम्बुचत्वरे (तटाके) लीयते। पम्पायाः बहुभिः शाखाभिः युक्ता भवति 'केरलस्य नेल्लरा' इति प्रसिद्धः कुट्टनाट् देशः । शबरिगिरेः अधित्यकां परिवृत्य स्यन्दमानायाः अस्याः तीरे बहूनि शास्ताक्षेत्राणि सन्ति । नदीयं पापनाशिनी इत्यपि प्रथिता भवति । हैन्दवधर्मानुसारिणां पुण्यनदी भवति इयम् । सीतामन्विष्य प्रस्थितयोः रामलक्ष्मणयोः आतिथ्यं कृतवत्याः शबर्याः आश्रमः अस्याः तीरे आसीदिति प्रसिद्धिः । प्रतिवर्षं शबरिगिरीशं वन्दितुं प्रस्थिताः अनेककोटिभक्ताः अस्यां नद्यां स्नात्वा एव दर्शनं कुर्वन्ति ।
कोट्टयम् जिल्लायां काञ्ञिरप्पळ्ळि देशे वर्तमान मुट्टप्पळ्ळि डि. ए. एम्. यु. पि. एस् छात्रैः अध्यापकैः च पम्पानदीमधिकृत्य निर्मितं ह्रस्वचित्रं अत्र आस्वादकानां संस्कृतपिपठिषूणां च पुरतः दीयते । पम्पायाः सौन्दर्यं, तस्याः निर्मलता, तस्याः तटे वर्तमानानि देवालयानि, मतसम्मेलनानि, भूप्रकृतयः इत्यादीनां सर्वेषामास्वादनाय अनुवाचकान् सादरं आमन्त्रयामि । अस्य ह्रस्वचित्रस्य निर्माणार्थं प्रयत्नं कृतवद्भ्यः डि. ए. एम्. यु. पि. एस् अध्यापकेभ्यः छात्रेभ्यश्च संस्कृतलोकस्य सादरधन्यवादाः ।
प्रथमो भागः
द्वितीयो भागः
तृतीयो भागः
चतुर्थो भागः
पञ्चमो भागः
सप्तमो भागः
अष्टमो भागः
नवमो भागः
Monday, October 24, 2011
संस्थाः ध्येयवाक्यानि च
तैत्तिरीयोपनिषदि वर्तमानः मन्त्रः भवति शं नो वरुण (१, १, १) इति । वरुणः अस्मभ्यं मङ्गलं प्रददातु इत्यर्थः
सत्यमेव जयते इति मन्त्रः मुण्डकोपनिषदि तृतीयाध्यये प्रथमखण्डे वर्तते (३. १. ६)।सत्यस्य महिमा एव अनेन प्रस्तूयते ।
Saturday, October 15, 2011
दिशानिर्णयः - जियोजिब्राद्वारा
अस्मिन् जालके अधोनिर्दिष्टे षष्ठोपजालके क्लिक् करणीयम् ।
तदा बहवः निर्देशाः अधोधः आगच्छेत्। तेषु circle with centre radious इति निर्देशे क्लिक् कर्तव्यम् । तदनन्तरं कार्यपत्रे (work sheet) यत्रकुत्रापि क्लिक् कर्तव्यम् । तदानीं अधोनिर्दिष्टं समादेशपेटकं (command box) आगच्छेत् ।
तस्मिन् वृत्तस्य आरं कियन्मात्रमावश्यकम् इति टंकयतु । यदि २ इति निर्देशः दीयते तर्हि एतादृशमेकं वृत्तं द्रष्टुं शक्यते।
चाक्यार्कूत्त् - अवतरणशैली
Friday, October 14, 2011
महच्चरितमाला १०. - शङ्कराचार्यः
महच्चरितमाला ९. - महाकवि वळ्ळत्तोळ्
Thursday, October 13, 2011
केरलीयकलारूपाणि ११. - कलरिप्पयट्ट्
केरलीयकलारूपाणि १०. - मार्गंकली
केरलेषु सुरियानिविभागस्थानां क्रैस्तवानां मध्ये प्रचुरप्रचारमाप्तं नृत्तरूपं भवति मार्गं कली । क्रिस्तोः मार्गस्य (क्रिस्तुधर्मस्य) प्राचारणाय भारतमागतस्य तोमाश्लाहामहाभागस्य भारतप्रवेशः प्रवर्तनानि चात्र प्रस्तूयन्ते । प्रज्वलितं दीपं परितः मण्डलाकारेण स्थित्वा द्वादशस्त्रियः पुरुषाः वा गानपुरस्सरं नृत्यन्ति । स्त्रीपुरुषाः तस्मिन्नवसरे क्रैस्तवानां परम्परागतवेषं धरन्ति च ।
केरलीयकलारूपाणि ९. - कैकोट्टिक्कली
केरलस्त्रीणां मध्ये प्रचलितं प्राचीनं नृत्तरूपं भवति कैकोट्टिक्कली । अङ्कणे स्त्रियः भद्रदीपं परितः मण्डलाकारेण स्थित्वा पुराणकथापात्राण्यधिकृत्य रचितानि गानानि आलपन्त्यः सहस्तताडनं नृत्यन्ति। प्रथमं गणपतेः सरस्वत्याश्च स्तोत्राणि आलपन्ति। ततः अन्यानि गानानि च । कुम्मि अपि प्रस्तावमर्हति । इरयिम्मन् तम्पि महाशयेन रचितं 'वीर वीराट कुमार विभो' इति पदं अस्मिन् कलारूपे उपयुज्यमानं सुप्रसिद्धं भवति ।
केरलीयकलारूपाणि ८. - मोहिनियाट्टम्
केरलीयकलारूपाणि ७. - पूरक्कलि
उत्तरकेरले प्रचुरप्रचारमाप्तं कलारूपं भवति पूरक्कलिः । तस्मिन् इष्टदेवतावन्दनं, दीपवन्दनं, च प्रचलन्ति । विविधजातिस्थानां, जनानां पूरक्कलिमध्ये स्थानमस्ति । रम्भादिभिः देवकन्यकाभिः देवलोके, अहल्यादिपञ्चकन्याभिः भूमौ, भूदेव्यादिभिः षड्भिः नारीभिः पाताललोके च कृतायाः वसन्तपूजायाः मधुरमङ्गलस्मरणमेव पूरक्कली इत्यस्य प्रामाण्यमिति केचिद्वदन्ति । पुरुषाणामायोधनकलापाटवं प्रदर्शयितुमपि अत्र अवसरः अस्ति ।
मानसोल्लासद्वारा बुद्धिविकासं जनयति पूरक्कलिः । सरागालापनैः सतालनर्तनैश्च इयं कला प्रेक्षकान् नितरां रञ्जयति । पूरक्कलिः अनुष्ठानपरा नृत्यप्रधाना च भवति ।कलारूपो∫यं उत्तरकेरलेषु 'काव्' इति भगतीमन्दिरेषु प्रदर्श्यते ।इदानीं युवजनोत्सववद्यामपि अविभायज्यघटकत्वेन इदं कलारूपं अवतार्यते ।
केरलीयकलारूपाणि ६. - कथाकेलिः
डो. विजय् कुमार् एम्.
देशे विदेशे च प्रसिद्धिमाप्ता कथाकेलिः केरलीयदृश्यकलाविशेषाणां मकुटायमाना विराजते । तौर्यत्रिकस्य सामञ्जस्यं मेलनमत्र दृश्यते । चेण्टा, मद्दलम्, इलत्तालम्, इटय्क्का, चेङ्ङिला, इत्यादयः वाद्यविशेषाः कथाकेल्याः अवतरणसमये उपयुज्यन्ते ।
अस्य कलारूपस्य परिष्कर्ता आसीत् वेट्टत्तु तम्पुरान् । कोट्टयत्तु तम्पुरान् महाभागो∫पि अस्याः कलायाः परिष्करणे बद्धश्रद्धः आसीत्। क्रिस्तोः परं सप्तदशे शतके कोट्टारक्करतम्पुरान् महाशयेन प्रारब्धं रामनाट्टमेव अस्य कलारूपस्य प्राग्रूपमिति पण्डिताः वदन्ति ।
कथाकेल्याः साहित्यम् आट्टक्कथा इति व्यवह्रियते कैरल्याम्। तत्र कथासन्दर्भाः श्लोकरूपेण सम्भाषणानि पदरूपेण कथांशसङ्ग्रहः दण्डकरूपेण च निबद्धाः दृश्यन्ते। मुख्यगायकः पोन्नानि इति अनुगायकः शिङ्किटी इति च व्यवह्रियते। गानानुसारं पदानामर्थान् मुद्राभिः, रसान् मुखोपाङ्गचलनैश्च आविष्करोति नटः ।
कथापात्राणां स्वभावानुसारमेव आहार्यता निर्णीता । तत्र पच्चा, कत्ति, ताटि, करि, मिनुक्क्, इत्येवमादयः, आहार्यविशेषाः स्वीकृताः सन्ति। तेषामपि पात्रानुसारं वैविध्यमस्ति । मुद्राणां हस्तलक्षणदीपिकायां निर्दिष्टाः आधारमुद्राः एव अवलम्ब्यन्ते। उण्णायिवार्यर्, कोट्टयत्तु तम्पुरान्, कोट्टारक्कर तम्पुरान्, इरयिम्मन् तम्पि इत्येवमादयः महात्मानः आट्टक्कथारचनायां प्रसिद्धाः। वैदेशिकाः अपि कलारूपस्यास्य पठने प्रचारे च सोत्सुकाः दृश्यन्ते ।
कथाकेल्याः वटक्कन् चिट्टा तेक्कन् चिट्टा इति प्रकारद्वयं वर्तते । तत्र वटक्कन् चिट्टा इत्यस्य कल्लटिक्कोटन् सम्प्रदायः इति तेक्कन् चिट्टा इत्यस्य कप्लिङ्ङाटन् सम्प्रदायः इति च नामान्तरम् ।
कथाकेल्यां प्राधान्येन (१) केली, (२) अरङ्ङुकेली, (३) तोटयम्, (४) वन्दनश्लोकः, (५) पुरप्पाट्, (६) मेळप्पदम्, (७) कथाभिनयम्, (८) धनाशि च सन्ति । कथाभिनयस्य चोल्लियाट्ट्म्, इळकियीट्टम् इति प्रकारद्वयमस्ति। गायकस्य गानक्रमानुसारं नटः प्रतिपदं मुद्राभिः अभिनयं करोति । अयं अभिनयप्रकारः चोल्लियाट्टम् इति कथ्यते । ततः पूर्वं, परं वा नटः स्वमनोधर्मानुसारम् अभिनयति । अस्यैव इळकियाट्टम् इति नाम ।
चतुर्विधाः अभिनयप्रकाराः सन्ति । आङ्गिकम्, वाचिकम्, आहार्यम्, सात्विकम् इति । अभिनयदर्पणे एवमुक्तं भवति -
यतो हस्तस्ततो दृष्टिः यतो दृष्टिस्ततो मनः ।
यतो मनस्ततो भावो यतो भावस्ततो रसः ।।
श्रृङ्गारः, करुणः, वीरः, रौद्रः, हासः, भयानकः, बीभत्सः, अद्भुतः, शान्तः, चेति नवरसाः भवन्ति । एषां रसानां स्थायिभावाः रतिः शोकः, उत्साहः, क्रोधः, हास्यं, भयं, जुगुप्सा, विस्मयः, निर्वेदः च भवन्ति । नवरसेषु श्रृङ्गारः रसराजः इति कीर्त्यते।
कथाकेल्यां धीरोदात्तनायकानामेव 'पच्च' इति वेषविशेषः कल्पितः (यथा नलः, अर्जुनः....) । रजोगुणयुक्तानां नायकानां 'कत्ति' (यथा रावणः, दुर्योधनः....),। तमोगुणप्रधानानामसुराणां मनुष्याणां च 'ताटि' (यथा बकः, दुःश्शासनः....) किरातानां 'करि' च । मुनीनां स्त्रीणाञ्च 'मिनुक्क्' च कल्पितः। इमे वेषप्रकाराः पूर्णतया परिपाल्यन्ते । 'कत्ति' इत्यस्य कथापात्राणां 'कुरुंकत्ति', 'नेटुंकत्ति' इति प्रकारभेदौ वर्तते। 'ताटि' इत्यस्य 'वेळुत्तताटि' (हनूमान्), 'करुत्तताटि' (कलिः), 'चुवन्नताटि' (दुश्शासनः) इति विभागत्रयं वर्तते । एवं 'करि' इत्यस्यापि भेदद्वयमस्ति । पुरुषाणां कृते स्त्रियः कृते च (यथा किरातः, शूर्पणखा च) ।नारदवसिष्ठादीनां मुनीनां महर्षिकेशः, चिबुकं च उपयुज्यते । स्त्रीकथापात्राणां 'मिनुक्क्' । 'मण्णान्', भीरुः, विद्युज्जिह्वः, इत्यादि विलक्षणकथापात्राणि कथाकेल्याः आहार्यवैचित्र्यतां प्रस्फुटयन्ति ।
केरलीयकलारूपणि ५. - कूटियाट्टम्
केरलीयकलारूपाणि ४. - पाठकम्
डो. विजय् कुमार् एम्.
चाक्यार्कूत्त् नामकस्य कलारूस्य संवादरूपो∫यं (അനുകരണം) पाठकं नाम आराधनालयकालारूपम् । अस्य प्रयोक्तारः नम्प्यार् समुदायस्थाः । किन्तु इदानीं कलामेनां सर्वे अवतारयन्ति । पाठके, चाक्यार्कूत्त् कलारूपे विद्यमानं परिहासवचनं , तर्जनवचनं (മറ്റൊരാളുടെ നേര്ക്ക് വിരല് ചൂണ്ടി പറയല്) च न विद्यते । अस्मिन् कलारूपे नटस्य वेषः अतीव सरलं भवति । ललाटमङ्कयित्वा (കുറിതൊട്ട്) , शिरसि पाटलसुवेष्टं धृत्वा (ചുവന്ന മുടി ധരിച്ച്), कण्ठे मालां धृत्वा, कटिप्रदेशे पाटलाम्बरं च धृत्वा (അരയില് ചുവന്ന പട്ട് ധരിച്ച്) नटः वेद्यां प्रविशति । मानवानां स्वभावसंस्करणमेव कलारूपस्यास्य उद्देश्यः ।
केरलीयकलारूपाणि ३. - चाक्यार्कूत्त्
कैरल्यां कूत्त् इति पदं कर्दनम् (ശബ്ദിക്കല്) इति संस्कृतपदस्य तद्भवं भवतीति पण्डिताः वदन्ति । एवं चाक्यार् इति कैरलीपदस्य श्लाघ्यवाक् (നല്ല വാക്ക് ഉച്ചരിക്കുന്നവന്) इत्यर्थः । पुराणेतिहासादिषु विद्यमानाः कथाः सविस्तरं प्रतिपादयति चाक्यारः । वाचिकाभिनयप्रधानं कलारूपं भवति कूत्त् । सभायामुपस्थितान् प्रेक्षकानपि कथापात्रत्वेन परिकल्प्य मनुष्यसाधारणानि दौर्बल्यानि समकालिकजीवितेषु दृश्यमानान् प्रश्नान् च सरसया रीत्या सः प्रतिपादयति । तस्य हास्यप्रयोगसामर्थ्यं विशेषतः प्रस्तावमर्हति ।
दीपालङ्कृतं रङ्गं प्राप्य नम्प्यार् 'मिषाव्' इति वाद्ये प्रथमं तालक्रममाचरति । ततः चाक्यारः प्रविश्य चारि इति विश्रुतं नृत्तमाचरति। पुनश्च पीठिकायाः अवतारणानन्तरं चम्पूग्रन्थेभ्यः अथवा प्रबन्धेभ्यः स्वीकृतान् श्लोकान् सविशेषया रीत्या आलपति । द्वितीयपादस्य चतुर्थपादस्य च आलापनानन्तरं मिषाव् इत्यस्मिन् तालं वादयति नम्प्यारः तदनन्तरं श्लोकार्थम् अन्वयक्रमेण विवृण्वन् चाक्यारः स्वपाटवं प्रदर्शयति ।
(प्राचीनपाठपुस्तकाद् उद्धृतः अयं भागः)
Thursday, October 6, 2011
दिशानिर्णयः
प्राह्नान्ते शङ्कुच्छाया यदा यत्र वृत्तरेखायां पतति तदा तत्र अङ्कनं कुर्यात् (B)।एवं अपराह्ने∫पि (C)।
प्राणायामः
Wednesday, October 5, 2011
निलानदी
महच्चरितमाला ८. - वर्धमानमहावीरः
वर्धमानमहावीरः
अहिंसां परमं धर्मं मन्वते जैनाः । जैनधर्मस्य स्थापकाः तीर्थङ्कराः इत्युच्यन्ते । चतुर्विंशति तीर्थङ्कराः आसन्निति जैनानां विश्वासः । तेष्वन्तिमो वर्धमानमहावीरः मगधेषु वैशालीनगरप्रान्ते कुण्डग्रामे सिद्धार्थनाम्नः पितुः जन्म लेभे । मातास्य त्रिशाला नाम क्षत्रियाणी । वर्धमानस्य बाल्यमधिकृत्य किमपि न ज्ञायते । यशोदां नाम राजकन्यकां परिणीय त्रिंशे वयसि गृहस्थाश्रमं त्यक्त्वा परिवव्राज । नग्नो भूत्वा द्वादशसंवत्सरांस्तीव्रं तपस्तेपे । त्रयोदशे वर्षे ऋजुबालुकानद्या उत्तरे तीरे जृम्भिकाग्रामे स केवलज्ञानमलभत । तदा प्रभृति केवली इति जिन इति च तस्य नामनी अजायेताम् । अनन्तरं त्रिंशतं वर्षान् स्वोपज्ञं धर्मं प्रचारयामास । द्विसप्ततितमे वयसि क्रिस्तोः पूर्वं ५२७ तमे वर्षे कार्तिकमासे अमावास्यां रात्रौ निर्वाणमलभत च।
वर्धमानमहाविरस्य अनुयायिनः जैनाः इति निर्ग्रन्था इति च उच्यन्ते । श्वेतांबराः इति दिगंबरा इति द्वौ विभागौ जैनानाम् । दिगम्बराः मनयः नग्नाश्चरन्ति । श्वेतांबरास्तु श्वेतं वस्त्रं धृत्वा । अहिंसा, सत्यं, अस्तेयः, ब्रह्मचर्यं, अपरिग्रहश्च जैनैराद्रियन्ते । अपरिग्रहस्यैव परा काष्ठा वस्त्रत्यागः । सम्यक् विश्वासेन, सम्यक् ज्ञानेन, सम्यक् कर्मणा च मनुष्याः संसाराद्विमुक्ताः भवन्ति । त्रीणीमानि रत्नत्रयमित्युच्यन्ते । जैनधर्मो रत्नत्रये प्रतिष्ठितः ।
(प्राचीनपाठपुस्तकादुद्धृतः अयं भागः)
महच्चरितमाला ७. - पतञ्जलिः
पतञ्जलिः
सूत्रार्थो वर्ण्यते यत्र पदैः सूत्रानुसारिभिः ।
स्वमतानि च वर्ण्यन्ते भष्यं भाष्यविदो विदुः ।।
पाणिनिकृतं शब्दानुशासनं, तस्मिन् कात्यायनेन कृतं परिष्कारं च अवलम्ब्य यः प्रसन्नगम्भीरं महाम्भोधिसमं महाभाष्यं व्यलेखि स एव महर्षिः पतञ्जलिः । महाभ्ष्यस्य गद्यशैली ह्रस्वसमासयुक्ता सरला च भवति । पुरातनकाले सर्वत्र जनपदेषु संस्कृतमाश्रित्यैव पामरसाधारणजनाः व्यवाहारः कृतवन्तः इत्यत्र महाभाष्यमेव निदानं भवति । पाणिनिकात्यायनपतञ्जलिषु यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यम् इति सुविदितं वचनं पतञ्जलेः प्रामाण्यपारम्यं प्रकाशयति ।
महाभाष्ये वर्तमान, गोनर्दीय इति अभिधानात् गोनर्दः अस्य जन्मग्राम इत्यवगम्यते । गोणिकापुत्र इति निर्देशात् तस्य मातुः मान गोणिका इत्यपि ऊह्यते । चिदंबरे पुत्रकाम्यया श्रीशङ्करं भजन्त्या गोणिकाया अञ्जलिपुटे एकदा अल्पप्राणः सर्पशिशुः द्युतलादापातयत् ।यो∫यं शङ्करभूषणः फणी गोणिकया पुत्रत्वेनाङ्गीकृतः पतञ्जलिरिति प्रथां भेजे इत्यस्ति ऐतिह्यम् । पण्डिताः क्रिस्तोः पुर्वं द्वितीयं शतकं कलयन्ति पतञ्जलेः जीवितकालम् । पतञ्जलिप्रणीतं ग्रन्थत्रयं समुपलभ्यते, व्याकरणमहाभाष्यम्, निदानसूत्रम्, योगसूत्रं च । अतएवोच्यते -
योगेन चित्तस्य पदेन वाचां मलं शरीरस्य तु वैद्यकेन ।
यो∫पाकरोत्तं प्रवरं मुनीनां पतञ्जलिं प्राञ्जलिरानतो∫स्मि ।।
(प्राचीन पुस्तकादुद्धृतः)
महच्चरितमाला ६. - वररुचिः (कात्यायनः)
वररुचिः (कात्यायनः)
वाक्यकारं वररुचिं भाष्यकारं पतञ्जलिम् ।
पाणिनिं सूत्रकारं च प्रणतो∫स्मि मुनित्रयम् ।।
पाणिनीयसूत्राणाम् उक्तानुक्तदुरुक्तचिन्तापराणि वार्तिकानि वररुचिना विरचितानि । ज्योतिर्वेत्ता, स्मृतिकारः, काव्यकर्ता चायं वररुचिः याज्ञवल्क्यमुनेस्तनयः इति केचिद्वदन्ति । अस्य वररुचेः अपरमभिधानं भवति कात्ययन इति । अयं क्रिस्तोः पूर्वं तृतीये शतके लब्धजन्माभूदिति श्रूयते । कण्ठाभरणम्, वसन्ततिलकम्, स्वर्गारोहणमित्येतेषु काव्येषु स्वीयं कविकौशलं प्रकाशयन् अयं कात्यायनः सुत्रपरिष्करणपरैः स्ववार्तिकैः कियतीं शोभां पाणिनीये पुपोष इति शब्दतत्त्वविदः एव जानन्ति ।
न केवलं व्याकरणं पुपोष दाक्षीसुतस्येरितवार्तिकैर्यः ।
काव्ये∫पि भूयोनुचकार तं वै कात्यायनो∫सौ कविकर्मदक्षः
प्राचीनपुस्तकस्थः भागः ।
महच्चरितमाला ५. - महर्षिः पाणिनिः
महर्षिः पाणिनिः
येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य मुनीश्वरात् ।
कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः ।।
विपुलस्य संस्कृतवाङ्मयस्य महदाधारभूतं यदस्ति समग्रमेकं व्याकरणं तस्य प्रणेता भगवान् पाणिनिरिति सुविदितमेव विदुषाम् । षण्णामपि वेदाङ्गानां मध्ये मुख्यतया प्रस्तूयमानं, अत एव वेदानां वदनम्, वाग्देवीसदनं च भवति इदं व्याकरणम् । अत एव तदनधीतवद्भिः काणादे, वेदान्ते, भाषाशास्त्रे, शास्त्रान्तरे वा प्रवेशो दुरधिगमः । पाणिनिप्रोक्तं व्याकरणं सर्वशास्त्रेपकारकमित्यतः सर्वैरङ्गीकृतम् च।
शाकटायनापिशालीप्रभृतयः पूर्वसूरयः वैदिकस्य लौकिकस्य च संस्कृतस्य व्याकरणं कृतवन्तः, प्रातःस्मरणीयाश्च भवन्ति । तथापि पाणिनिरिति नामैव वैयाकरणानाम् इतरेषां च रसनाग्रे सदा नृत्यति । कुतः इति चेत् मुनिरयं वितत्य स्थितं व्याकरणं तत्पिपठिषूणाम् उपकाराय यथाविभागं संजिघृक्ष । सूत्रैः शास्त्रमिदं लघुतरं चकार । इमानि सूत्राणि घटनावैचित्र्येण पठतां श्रृण्वतामपि बुद्धौ विनाविलम्बं प्रतिष्ठां लभन्ते । वृक्षस्य बीजः इव सूत्रेषु शास्त्रतत्त्वानां गुम्फनं मनीषिणां मोदाय भवन्ति ।
तथा चोक्तम् -
अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवत् विश्वतोमुखम् ।
अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः ।।
अविकलं शब्दशास्त्रं चिकीर्षुः पाणिनिः प्रथमं महेश्वरमुपासाञ्चक्रे । प्रीतश्च नटराजः नृत्तावसाने स्वीयां ठक्कां नवपञ्चवारं ननाद । डमरुनिःसृता माहेश्वरसूत्राख्या नादपरम्परा मुनेर्मनीषामुदमीलयत् । एतानि माहेश्वरसूत्राणि आधारीकृत्य पाणिनिः सूत्रपाठं निर्ममे इति किल वैयाकरणानां विश्वासः । अचिरादेव अस्य शास्त्रस्य विद्वज्जनसम्मतिः समजनि ।
गान्धारेषु सिन्धुकुमानद्योः सङ्गमसमीपस्थिते शालातुरग्रामे लब्धजन्मायं महात्मा पणिगोत्रजः । क्रिस्तोः पूर्वं पञ्चमे शतके अयं वैयाकरणाग्रणीः जीवितमधारयदिति पण्डिताः मन्यन्ते । जाम्बवतीजयम् इत्येकं काव्यं पाणिनिप्रणीतं गणयन्ति गवेषकाः ।
महच्चरितमाला ४. - श्रीनारायणगुरुः
श्री नारायणगुरुः
लोकचक्रे चलति कदाचिल्लब्धजन्मानो भवन्ति लोकोपकारिणो महान्तः । तेषामचिन्त्यहेतुकानि अलोकसामान्यानि धर्मव्यवस्थापकानि कर्माणि कैश्चिदेव सम्यगवगम्यन्ते ।
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।
अभ्युत्थानमधर्मस्यय तदात्मानं सृजाम्यहम् ।।
इति भगवद्वचनमनुस्मारयन्तस्ते माहात्मानः अधर्ममुन्मूल्य धर्मसंस्थापनाय कृतावताराः कीर्त्यन्ते । कर्मणा स्वीयेनैव महत्तामुपगतास्ते महात्मानः कालान्तरे∫पि स्मर्यन्ते, आद्रियन्ते च । तादृशेषु नित्यस्मरणीयेषु आध्यात्मिकाचार्येषु जनहृदयन्यस्तपादः कश्चिदासीत् श्रीनारायणगुरुदेवः ।
तदात्वे अस्पृश्यत्वेनावर्ण्यत्वेनाधःकृतत्वेन वा परिगणिते कस्मिंश्चित् समाजे एकत्रिंशदधिकैकसहस्रतमे (१०३१) कोलम्बाब्दे श्रावणमासि श्रीनारायणो∫वतीर्णः । अनन्तपुर्यां नातिदूरस्थे चेम्पषन्तिग्रामे वयल्वारं भवनमस्य जन्मगृहम् । अस्य माता कुट्टियम्मा पिता च माटनाशान् इति प्रथितो विद्वांश्च ।
बालस्य नारायणस्य अक्षरविद्यासमारंभः चेम्पषन्तिमुत्तुप्पिल्ल इति विश्रुतेन पण्डितेन कारयामासे । ततः क्रमेण स निशातधिषणो बालः संस्कृतभाषां पठितुं नियुक्तः, मलयालम्, तमिल्, संस्कृतमिति भाषात्रये∫पि कालेनाल्पेनैव निष्णातो∫भवत्। ततः संस्कृतभाषायां शास्त्रार्थावगमार्थं कुमार एव सः मातुलेन कृष्णन् वैद्यन् नामकेन पुतुप्पल्लिवारणप्पल्लिनामकम् उदारशीलानां भवनमुपनीतः । तत्र चेरुवण्णूराचार्यस्य रामन्पिल्ल महाशयस्य अन्तेवासित्वेन कालं नयन्नसौ नारायणः बहूनि काव्यानि शास्त्राणि चाधीतवान् । अयं च पठनावसरेषु इतरान् सर्वानपि सतीर्थ्यान् स्वशेमुष्या अनायासमधरीचकार । कुमार एषासौ व्रतनिष्ठः विविक्तसंस्थश्चासीत् ।
पित्रोर्मृतयोः यदृच्छया कृतपरिणयो∫पि नैष्ठिकः सः गृहं हित्वा निर्जगाम । श्रीनारायणः स्वस्य एकोनत्रिंशे वयसि परिव्राजकत्वमापाद्यत । कदाचिदसौ कानिचिद्दिनानि पेरुनल्लि भवने संस्कृतग्रन्थनिरीक्षणार्थं वसन् परमभट्टारकश्रीविद्याधिराजस्य सौहृदमार्जितवान् । एतौ द्वावपि तपस्विनौ कञ्चित्कालं सन्ततसहवर्तिनावास्ताम् । तौ योगाचार्यं तैक्काट्टार्यनामानमुपेत्य हठादीर्योगविद्याः काश्चिद् अधीयतुः । शिष्टांश्च श्रीनारायणो मरुत्वाद्रिमेत्य तत्र स्वयं परिशीलितवान् । मरुत्वाद्रेरधित्यकायां पिल्लत्तटनामकमस्ति किमपि बिलम् । तत्र स दर्भास्तीर्यासनः तपस्तेपे । फलेन, पर्णेन, जलेन, वायुना च शरीरस्य स्थितिं कल्पयन् दिनान्यनयत् । अनन्तरं तपसो निवृत्तश्च दक्षिणभारते बहून् देशानटन् अवधूतो∫सौ अम्माळ् योगिन्या नागर्कोविल् देशस्थया आशीभिरनुगृहीतः । अवधूतत्वेन कालं यापयन्नसौ तदात्वे अधःकृतानामवशानाञ्च जनानां समाजेषु सञ्चरन् तेषां समुद्धरणोपायान् चिन्तयन्नासीत्। ऐस्लामिकाः क्रैसेतवाश्च तं बह्वमन्यन्त ।
नारायणावधुतः कदाचित् अरुविप्पुरं इति नाम्ना पश्चाद् विश्रुतं वनप्रदेशं प्राप । तं च पश्चात् शिवलिङ्गस्वामीति प्रथितः कश्चित्तपस्वी शिष्यतया प्रपेदे । क्रमेण बहवो जनाः सर्वतस्तत्र समागताः । एवम् अरुविप्पुरं किञ्चन तीर्थस्थानं समभवत्। यदद्ध्यासितमर्हद्भिस्तद्धि तीर्थं प्रचक्षते । तत्र च श्रीनारायणगुरुदेवेन शिवलिङ्गाकारः शिलाखण्डः प्रतिष्ठापितः। तत्र शिवमन्दिरे लिखितमेतत् ।
जातिभेदं मतद्वेषं विना यत्र नराः समे ।
सोदरत्वेन तिष्ठन्ति मातृकास्थानमप्यदः ।।
श्रीनारायणगुरुदेवः कैरल्यां गैर्वाण्याञ्च स्तोत्राणि गीतानि च व्यरचयत् । तेष्वन्यतमं अतिविश्रुतं कुण्डलिनीगीतम् । दैवशतकम्, अद्वैतदीपिका, जननीनवरत्नमञ्जरी, आत्मोपदेशशतकम्, दर्शनमाला, मुनिचर्यापञ्चकम्, ब्रह्मविद्यापञ्चकम् इत्यादयश्च मुख्याः अस्य कृतयः । धर्मचिन्तकः आदर्शवादी अवशसमाजोद्धारकः समुदायपरिष्कर्ता समदर्शी च गरुदेवः आलुवानामके स्थाने अद्वैताश्रमं स्थापयामास । किञ्च श्रीनारायणधर्मसंघनामकं समाजं चातनोत् । एका जातिः एको धर्मः एकोदेवः सर्वेषामिति मानवानामित्ययं गुरुदेवस्य सिद्धान्तः । विद्यया प्रबुद्ध्यत्वम्, संघटिताः शक्ता भवत, उद्योगेन संपद्यध्वम्, - इत्ययं गुरूपदेशः अधःकृतानामुद्धारणमन्त्रः दिशि दिशि प्रतिध्वनितो बभूव। जातिवर्णभेदध्वंसको धर्मस्थापकश्च श्रीनारायणपरमहंसः आन्त्ररोगेणातुरः बहुमार्गकैः भिषग्भिः चिकित्सितो∫पि स्वास्थ्यं न लेभे । किञ्च कोलम्बाब्दे चतुरधिकैकादशशततमे (११०४) कन्यायां मासि पञ्चमे दिने सः परमं पदं प्रपेदे ।
महच्चरितमाला ३. - भगत्सिंहः
भरतस्य स्वातन्त्र्यसमरनायकेषु बहवः सेनान्यो येन केनापि हेतुना मृता वा मारिता वा अभवन् । तथा भारतस्वातन्त्र्याय नीतसमरेषु वीरपुरुषेषु अत एवाङ्गलाधिकृतैर्मारितेषु प्रथमगणनीयः आसीद् भगत्सिंहः । ''विप्लवो विजयताम्'' इति मुद्रावाक्यमपि प्रथमतः भारते भगत्सिंहेनैव उच्चारितम् ।
भगत्सिंहः सप्ताधिकैकोनविंशतिशततमे (१९०७) क्रिस्त्वब्दे पञ्चाबदेशे समजायत । अस्य पिता तु राष्ट्रीयवृत्तिः आसीत् । माता विद्यावती च । पुत्रस्य जन्मवेलायां पिता कृष्णसिंहः कारायां बद्धः आसीत् । भगत्सिंहः बाल्ये कृशः शान्तश्चासीत् ।
आडंबरविमुखो∫यं बालः आर्यसमाजस्य पाठशालायां ततो लाहोरस्थायां राष्ट्रीयमहाविद्याशालायां च क्रमशः अपठत् । असौ पञ्चदशवर्षदेशीयः एव आङ्गलेभ्यो मातृभूमिं रक्षितुम् ऐच्छत् । स विविधदेशसंबन्धिनः क्रान्तिसाहित्यप्रातिपदिकान् ग्रन्थान् सञ्चित्य पठन् क्रमेण कश्चित् महान् विप्लवकारी समपद्यत । राष्ट्रीयप्रस्थानात्पुत्रं निवर्तयितुकामः पिता बहुधा कृतप्रयत्नो∫पि कृतार्थतां नाप ।
स्वातन्त्र्यसमरप्रयुक्तानां यूनां कापि सभा षड्विंशत्यैकोनविंशतिशततमे (१९२६) क्रिस्त्वब्दे काण्पूरदेशे प्रावर्तत । तत्र युवभिः भगत्सिंहो नेतृत्वेन अङ्गीकृतः । स विविधेषु जनपदेषु प्रवर्तमानान् आङ्गलविरोधिनः संयोज्य स्वीयां प्रतिरोधशक्तिं पुपोष । एतस्मिन्नवसरे चन्द्रशेखरआसादादिभिः विप्लवकारिभिः सह मैत्रीं च बबन्ध । भारतसमाजवादिगणतन्त्रसभा इति कस्याश्चन परिषदः आविर्भावो∫पि विप्लवकारिणां बलं पोषयामास ।
अथ पञ्चाबदेशे भगत्सिंहः कैश्चित्तरुणैः साकं नवयुवकभारतसभाम् अतनोत् । आङ्गलानभियोद्धुमायुधं ग्रहीतुमपि सभैषा निश्चिकाय । भगत्सिंहस्य प्रभाषणनैपुण्यम्, असाधारणी त्यागशीलता च जनानाचकर्ष । सैमण् कम्मीषन् नामकाङ्गलसङ्घम् अभियोद्धुकामानां जनानां नेता लाला लज्पत् रायी नामकः रक्षिपुरुषाणां ताडनेन मृतः । सान्डेसन् नामको मर्दननिर्देशकः रक्षिपुरुषनायकः भगत्सिंहेन तदैव प्रत्यभिज्ञातः पश्चान्नालिकाशस्त्रेणैव निहतः । आङ्गलाधिकृताः भगत्सिंहादीन् विप्लवकारिणः वैतानिकांश्च जनान् युगपत् पीडयितुं बम्भ्रम्यमाणरक्षिदलं कमपि सेवननियमं च आविश्चक्रुः । केन्द्रीयनियमनिर्माणसभायां नियमाङ्गीकारसमय एव बोम्बस्फोटनं सञ्जातं, प्रसारिता च काचिल्लघुलेखा उद्घुष्टं च ''विप्लवो विजयताम्'' इति मुद्रावाक्यम्
तदानीमेवापराद्धत्वेन गृहीतो भगत्सिंहः कारायां निक्षिप्तः । व्यवहारानन्तरं प्रड्विवाकेनासौ आयुःपर्यन्तं द्वीपान्तरवासाय दण्डनं लब्धः । व्यवहारे च अन्यस्मिन्नयं मृत्युदण्डमेव प्रापितः । एवं एकोनत्रिंशदधिकैकोनविंशतिशततमे (१९३१) क्रिस्त्वब्दे मार्च् मासि त्रयोविंशे दिने भगत्सिंहः आङ्गलाधिकृतैः उद्बन्धनेन मारितः । कथेयं भारतीयानां हृदयं सदा पर्याकुलयत्येव ।
भगत्सिंहमधिकृत्य कृताः वीरगाथातल्लजाः उत्तरभारतग्रामान् नगराणि च अद्यापि मुखरयन्ति ।
भगत्सिंहस्य मरणानन्तरं प्रसिद्धीकृतम् वृत्तान्तपत्रम्
(प्राचीनपाठपुस्तकादुद्धृतोयं गद्यांशः)
महच्चरितमाला २. - स्वामि विवेकानन्दः
कोल्कत्तायाम् एकस्मिन् समुन्नतकुले त्रिषष्ट्युत्तर अष्टादशशततमे १८६३ क्रिस्त्वब्दे विवेकान्द इति पश्चात् प्रसिद्धः नरेन्द्रनाथः जनिमलभत । पिता विश्वनाथदत्तः माता भुवनेश्वरीदेवी चासीत् । पितुः राज्यस्नेहः मातुः आध्यात्मिकचिन्ता च शैशवे एव नरेन्द्रे समिमिलति स्म । बालो नरेन्द्रः सर्वेषु विषयेषु प्रवीणः आसीत् । आध्यात्मिककार्येषु संशयग्रस्तः नरेन्द्रः श्रीरामकृष्णपरमहंसस्य शिष्यत्वं स्वीचकार । षडशीत्यधिकाष्टादशशततमे (१८८६) क्रैस्ताब्दे श्रीरामकृष्णः समाधिं प्राप । तदनन्तरं नरेन्द्रः सुहृद्भिः सह सन्यासं स्वीकृत्य स्वामि विवेकानन्दः इति नाम स्वीचकार । अतः परं विवेकानन्दः भारते सर्वत्र पर्यटति स्म । अस्मिन् समये केरलदेशे श्रीनारायणगुरिचट्टम्पिस्वामिप्रभृतिभिः आध्यात्मिकाचार्यैः सह तस्य मेलनमपि अभवत्। सर्वधर्मसमन्वयादेव मानवमैत्री इति विवेकानन्दस्य सन्देशः । द्युत्तरनवशताधिकसहस्रतमे वर्षो सोयं भारतस्य सुपुत्रः समाधिं प्राप ।
त्रिनवत्यधिकाष्टादशशततमे (१८९३) क्रिस्ताब्दे चिक्कागो नगरे प्रचलिते सर्वधर्मसमेमलने सिवामिना कृतं प्रभाषणं विश्वविख्यातमेव । सन्तोषस्यावसरो∫यं यत् स्वामिनः विश्वविख्यातचिक्कागोप्रभाषणस्य शब्दरेखा इदानीमपि उपलभ्यत इति। अपूर्वामिमां शब्दरेखां शृणोतु, भारतस्य सांस्कारिकपैतृके अभिमानिनः च भवन्तु ।
स्वामि विवेकानन्दस्य चिक्कगोप्रभाषणस्य शब्दरेखा
उत्तिष्ठत, जाग्रत, प्राप्यवरान्निबोधत इति जनान् उदबोधयत् अयं युगप्रभावः ।
(प्राचीनहस्तपुस्तकादुद्धृतो∫यं गद्यांशः)