text:
जलियान्वालाबाग नरहत्या
जलियन्वालाबाग् हत्याकण्डः अथवा अमृतसरस्य हत्याकाण्डम् इति किञ्चित्त् दुष्कार्यं ब्रिटिष् अधिकारिभिः कृतम् । इयं घटना भारतीयेतिहासस्य पुटेषु ब्रिटिश् प्रशासनकालस्य कश्चित् महान् कलङ्कः । अमृतसरस्य जलियान् वालाबाग् इति उद्याने क्रि.श.१९१९तमे वर्षे एप्रिल् १३दिने ब्रिटिष् सैन्येन भारतीयसेनायाः पुरुषाः महिलाः च गोलिकाघातेन मारिताः । अधिकृतमूलानुसारं मृतानां सङ्ख्या ३७९ । किन्तु स्वायत्तमूलानुसारं सहस्राधिकाहः घातिताः । सहस्राधिकाः व्रणिताः अपि ।
अन्तर्विषयाः
बैसाखीसमावेशः[सम्पादयतु]
क्रि.श.१९१९तमे वर्षे एप्रिल्१३दिने दिने [[पञ्जाबराज्यम्|पञ्जाबराज्यस्य धार्मिकं सांस्कृतिकं केन्द्रेषु अन्यतमस्य अमृतसरस्य हृदयभागे स्थिते जलियन्वालाबाग् उद्याने । सहस्राधिकाः भारतीयाः अधिकतया पञ्जाबराज्यस्य नागरिकाः सामाविष्टाः आसन् । तत् दिनं सिख्खमतीयानां पवित्रदिनेषु अन्यतमं बैसाखी। तस्मिन् दिने सामूहिकरुपेण बैसाखीपर्व आचरितुम् अमृतसरनगरे सम्मेलनं बहुवर्षाणां तेषां सम्प्रदायः एव। सामूहमाध्यमस्य अनभिवृद्द्धेः कारणात् ग्रामीणप्रदेशात् तत्र आगतवतां सन्देशः न ज्ञायते स्म । तदा अमृतसरे पञ्च अथवा तदधिकसङ्ख्याकैः जनैः कुत्रापि गोष्ठीवा मेलनं वा न करणीयम् इति आङ्ग्लानां कठिणः शासननियमः आसीत् । अस्य ”मार्षन् नियमः” इति नाम कृतम् । तेषां प्रशासनदृष्ट्या एतत् बैसाखीमेलनं नियमस्य उल्लङ्घनम् अभवत् ।
हत्याकाण्डम्[सम्पादयतु]
९०सैनिकानां गणयुक्तं शस्त्रसज्जितं वायनद्वयं जालियन्वालाबाग् उद्यानं प्रविष्टम् । यन्त्रशघ्नीभिः युक्तं तत् वाहनं सङ्कीर्णप्रवेशद्वारे प्रवेष्टुम् अशक्यम् अभवत् । तस्य सेनागणस्य नियन्त्रकः ब्रिगेडियर् जनरल् रेगिनाल्ड् डैयर् इत्येषः उद्यानं प्रविष्ट्वान् । तदैव विना काश्चित् सूचनाः सहसा गोलिकावर्षम् कर्तुं सः सैनिकान् आदिष्टवान् । विशेषतः यत्र अधिकाः सिख्खभक्ताः सम्मिलिताः तत्रैव आक्रमणं भवतु इति आदिष्टवान् । सायं ५:१५समये आरब्धः गोलिकाप्रहारः पञ्चदशनिमेषाः यावत् सततं प्राचलत् । उद्यानस्य केवलं द्वारद्वयम् आसीत् । एकस्मिन् दारि सश्स्त्रः सेनागणः स्थितः । अन्यदेकं द्वारं दूरे आस्तीत् । किंकर्तव्यविमूढाः सिख्खभक्ताः उद्यानभित्तिम् उत्तीर्य गन्तुं प्रयत्नम् अकुर्वन् । किन्तु गोलिकाघातेन तत्रैव मृताः । केचन आत्मरक्षणार्थं कूपे कूर्दितवन्तः । किन्तु तत्रापि गोलिकाक्रमणम् अभवत् । अहत्य सहस्राधिकाः जनाः निर्दयया बिटिश् क्रूरसेनया व्यापादिताः । अस्याः घटनायाः अनन्तरदेनेषु भारतीयक्रान्तिकारिसेना समीचनम् प्रत्युत्तरम् अयच्छत् ।
हत्योत्तरसमीक्षा[सम्पादयतु]
जलियन्वालाबाग् हत्याकण्डस्य विषये समीक्षां कर्तुं हण्टर् आयोगं रचयितुं तदानीन्तनः भारतस्य राज्याङ्गकार्यदर्शी एड्विन् मोण्टगो इत्येषः निश्चितवान् । तस्य आयोगस्य पुरतः हत्याकाण्डस्य सेनाधिकारिणं मैकल् ओ ड्वयर् इत्येनम् आनीतवन्तः । तत्र सः स्वापराधम् अङ्गीकृतवान् । गोलिकाप्रयोगं न कृतवान् चेत् जनाः मां दृष्ट्वा भीरुः इति अपहास्यं कुर्वन्ति इति विचिन्त्य तथा कृतवान् इति स्वचिन्तनम् उक्तवान् ।
प्रतिस्पन्दः[सम्पादयतु]
क्रि.श.१९२०तमे वर्षे ”हण्टर् रिपोर्ट्” प्रकाशनस्य अनन्तरं सम्भूतस्य जनानाम् आक्रोशस्य कारणेन हत्याकर्तारं डैयर् अधिकारिणं निष्क्रियाधिकारिणाम् अवल्याम् अयोजयन् । सैनिकगणस्य नियत्रणाधिकारम् अपनीय तस्य पदवीम् कमाण्डर् इन् चीफ् तः कर्नल् पदे आनीतवन्तः । तदानीन्तनः कमाण्डर् इन् चीफ् उक्तवान् यत् इतः परं भारते डैयरस्य किमपि कायं न दीयते इति उद्घुष्टवान् । अचिरात् तं डैयरं अनारोग्य कारणेन इङ्ग्लेण्ड् प्रेषितवन्तः । किन्तु केचन आङ्ग्लाधिकारिणः केचन भारतीयसार्वजनिकाः पुनरेकां भारतीयक्रान्तिम् उपशमितवान् इति प्राशंसन् । लार्ड्स् सभा तं प्रशंस्य निर्ण्यम् अकरोत् । किन्तु ब्रिटिश् हौस् आफ् कामन्स् तस्य दुष्कृत्य अनिन्दत् । चर्चायां विन्सटन् चर्चिल् उक्तवान् यत् जलियन्वालाबाग् दुर्घटना एका असामान्या विस्मयकारिणी अमानुषा च । डैयर्स्य दुष्कृत्यं जगति सर्वे निन्दन्ति । ब्रिटिश् सर्वकारः तम् अधिकृतरुपेण पदभ्रष्टम् अकरोत् ।
भारतस्य प्रतिस्पन्दः[सम्पादयतु]
भारते अयं हत्याकाण्डः अतीव दुःखं आवेशं च अजनयत् । इयं घटना भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य वेगोत्कर्षकारिणी अभवत् । क्रि.श.१९२०तमे वर्षे महात्मा गान्ध्या आरब्धे असहकारसत्याग्रहे स्वप्रेरणया अत्युत्साहेन अत्यधिकाः जनां भागम् अवहन् । दुष्कृत्यं तिरस्कृत्य नोबेल् प्रशस्तिभूषितः रवीन्द्रनाथ ठाकुरः ब्रिटिष् सर्वकारेण दत्तं सर् इत्युपाधिं प्रत्यर्पितवान् ।
बलिदानस्मारकम्[सम्पादयतु]
भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्सङ्घटनेन स्वीकृतनिर्णयानुसारं घटनायः अस्मिन् उद्याने किञ्चित् स्मारकं निर्मातुं क्रि.श.१९२०तमे वर्षे काचित् विश्वस्थमण्डली रचिता । क्रि.श.१९२३तमे वर्षे एतदर्थं भूमिः क्रीता । निर्मितं स्मारकं क्रि.श.१९६१तमे वर्षे एप्रिल् १३दिने तदानीन्तनः प्रधानमन्त्रिणः जवाहरलाल नेहरुःमहोदयस्य अन्यनेतॄणा च उपस्थितौ राष्ट्रपतिः बाबु राजेन्द्रप्रसादः लोकार्पणं कृतवान् । अद्यापि उद्यानस्य भित्तौ गोलिकानिर्मितानि रन्ध्राणि सन्ति । अनेकजनानां मृत्युकूपमपि स्मारकत्वेन संरक्षितम् ।
प्रतीकारः[सम्पादयतु]
मार्च् १३दिने क्रि.श.१९४०तमे वर्षे सिख्खमतीयानां प्रतीकारक्रान्तिः आरब्धाः । हत्याकाण्डस्य साक्षाद्दर्शी व्रणितः उधाम सिंहः इति जनः मैकेल् ओ ड्वैर् इत्येनं लण्डन् नगरस्य क्याकस्टल् हाल् इति स्थाने हननं कृतवान् । मैकेल् ओ ड्वौर् इति जनः अस्य हत्याकण्डस्य सूत्रधारः इति वदन्ति । अस्य कृत्यस्य विषये निन्दा अपि श्रुता , अनुपमा प्रशंसा अपि श्रुता ।


c: text/html

text:
भाग ६
६.०१
विजिगीषुर् द्वितीयां प्रकृतिम् एवम् अतिसंदध्यात् ॥
६.०२
सामन्तं संहित.प्रयाणे योजयेत् "त्वम् इतो याहि, अहम् इतो यास्यामि, समानो लाभः" इति ॥
६.०३
लाभ.साम्ये संधिः, वैषम्ये विक्रमः ॥
६.०४
संधिः परिपणितश् च_अपरिपणितश् च ॥
६.०५
"त्वम् एतं देशं याहि, अहम् इमं देशं यास्यामि" इति परिपणित.देशः ॥
६.०६
"त्वम् एतावन्तं कालं चेष्टस्व, अहम् एतावन्तं कालं चेष्टिष्ये" इति परिपणित.कालः ॥
६.०७
"त्वम् एतावत्.कार्यं साधय, अहम् इदं कार्यं साधयिष्यामि" इति परिपणित.अर्थः ॥
६.०८
यदि वा मन्येत "शैल.वन.नदी.दुर्गम् अटवी.व्यवहितं छिन्न.धान्य.पुरुष.वीवध.आसारम् अयवस.इन्धन.उदकम् अविज्ञातं प्रकृष्टम् अन्य.भाव.देशीयं वा सैन्य.व्यायामानाम् अलब्ध.भौमं वा देशं परो यास्यति, विपरीतम् अहम्" इत्य् एतस्मिन् विशेषे परिपणित.देशं संधिम् उपेयात् ॥
६.०९
यदि वा मन्येत "प्रवर्ष.उष्ण.शीतम् अतिव्याधि.प्रायम् उपक्षीण.आहार.उपभोगं सैन्य.व्यायामानां च_औपरोधिकं कार्य.साधनानाम् ऊनम् अतिरिक्तं वा कालं परश् चेष्टिष्यते, विपरीतम् अहम्" इत्य् एतस्मिन् विशेषे परिपणित.कालं संधिम् उपेयात् ॥
६.१०
यदि वा मन्येत "प्रत्यादेयं प्रकृति.कोपकं दीर्घ.कालं महा.क्षय.व्ययम् अल्पम् अनर्थ.अनुबन्धम् अकल्यम् अधर्म्यं मध्यम.उदासीन.विरुद्धं मित्र.उपघातकं वा कार्यं परः साधयिष्यति, विपरीतम् अहम्" इत्य् एतस्मिन् विशेषे परिपणित.अर्थं संधिम् उपेयात् ॥
६.११
एवं देश.कालयोः काल.कार्ययोर् देश.कार्ययोर् देश.काल.कार्याणां च_अवस्थापनात् सप्त.विधः परिपणितः ॥
६.१२
तस्मिन् प्राग् एव_आरभ्य प्रतिष्ठाप्य च स्व.कर्माणि पर.कर्मसु विक्रमेत ॥
६.१३
व्यसन.त्वर.अवमान.आलस्य.युक्तम् अज्ञं वा शत्रुम् अतिसंधातु.कामो देश.काल.कार्याणाम् अनवस्थापनात् "संहितौ स्वः" इति संधि.विश्वासेन परच्.छिद्रम् आसाद्य प्रहरेद् इत्य् अपरिपणितः ॥
६.१४
तत्र_एतद् भवति ॥
६.१५
सामन्तेन_एव सामन्तं विद्वान् आयोज्य विग्रहे ।
६.१५
ततो_अन्यस्य हरेद् भूमिं छित्त्वा पक्षं समन्ततः ॥
६.१६
संधेर् अकृत.चिकीर्षा कृत.श्लेषणं कृत.विदूषणम् अवशीर्ण.क्रिया च ॥
६.१७
विक्रमस्य प्रकाश.युद्धं कूट.युद्धं तूष्णीं.युद्धम् ॥
६.१८
इति संधि.विक्रमौ ॥
६.१९
अपूर्वस्य संधेः स.अनुबन्धैः साम.आदिभिः पर्येषणं सम.हीन.ज्यायसां च यथा.बलम् अवस्थापनम् अकृत.चिकीर्षा ॥
६.२०
कृतस्य प्रिय.हिताभ्याम् उभयतः परिपालनं यथा.सम्भाषितस्य च निबन्धनस्य_अनुवर्तनं रक्षणं च "कथं परस्मान् न भिद्येत" इति कृत.श्लेषणम् ॥
६.२१
परस्य_अपसंधेयतां दूष्य.अतिसंधानेन स्थापयित्वा व्यतिक्रमः कृत.विदूषणम् ॥
६.२२
भृत्येन मित्रेण वा दोष.अपसृतेन प्रतिसंधानम् अवशीर्ण.क्रिया ॥
६.२३
तस्यां गत.आगतश् चतुर्.विधः - कारणाद् गत.आगतो, विपरीतः, कारणाद् गतो_अकारणाद् आगतो, विपरीतश् च_इति ॥
६.२४
स्वामिनो दोषेण गतो गुणेन_आगतः परस्य गुणेन गतो दोषेण_आगत इति कारणाद् गत.आगतः संधेयः ॥
६.२५
स्व.दोषेण गत.आगतो गुणम् उभयोः परित्यज्य अकारणाद् गत.आगतः चल.बुद्धिर् असंधेयः ॥
६.२६
स्वामिनो दोषेण गतः परस्मात् स्व.दोषेण_आगत इति कारणाद् गतो_अकारणाद् आगतः तर्कयितव्यः "पर.प्रयुक्तः स्वेन वा दोषेण_अपकर्तु.कामः, परस्य_उच्छेत्तारम् अमित्रं मे ज्ञात्वा प्रतिघात.भयाद् आगतः, परं वा माम् उच्छेत्तु.कामं परित्यज्य_आनृशंस्याद् आगतः" इति ॥
६.२७
ज्ञात्वा कल्याण.बुद्धिं पूजयेद्, अन्यथा.बुद्धिम् अपकृष्टं वासयेत् ॥
६.२८
स्व.दोषेण गतः पर.दोषेण_आगत इत्य् अकारणाद् गतः कारणाद् आगतः तर्कयितव्यः " छिद्रं मे पूरयिष्यति, उचितो_अयम् अस्य वासः, परत्र_अस्य जनो न रमते, मित्रैर् मे संहितः, शत्रुभिर् विगृहीतः, लुब्ध.क्रूराद् आविग्नः शत्रु.संहिताद् वा परस्मात्" इति ॥
६.२९
ज्ञात्वा यथा.बुद्ध्य् अवस्थापयितव्यः ॥
६.३०
"कृत.प्रणाशः शक्ति.हानिर् विद्या.पण्यत्वम् आशा.निर्वेदो देश.लौल्यम् अविश्वासो बलवद्.विग्रहो वा परित्याग.स्थानम्" इत्य् आचार्याः ॥
६.३१
भयम् अवृत्तिर् अमर्ष इति कौटिल्यः ॥
६.३२
इह_अपकारी त्याज्यः, पर.अपकारी संधेयः, उभय.अपकारी तर्कयितव्य इति समानम् ॥
६.३३
असंधेयेन त्व् अवश्यं संधातव्ये यतः प्रभावस् ततः प्रतिविदध्यात् ॥
६.३४
स.उपकारं व्यवहितं गुप्तम् आयुः.क्षयाद् इति ।
६.३४
वासयेद् अरि.पक्षीयम् अवशीर्ण.क्रिया.विधौ ॥
६.३५
विक्रमयेद् भर्तरि वा सिद्धं वा दण्ड.चारिणम् ॥
६.३५
कुर्याद् अमित्र.अटवीषु प्रत्यन्ते वा_अन्यतः क्षिपेत् ॥
६.३६
पण्यं कुर्याद् असिद्धं वा सिद्धं वा तेन संवृतम् ॥
६.३६
तस्य_एव दोषेण.अदूष्य पर.संधेय.कारणात् ॥
६.३७
अथ वा शमयेद् एनम् आयत्य्.अर्थम् उपांशुना ॥
६.३७
आयत्यां च वध.प्रेप्सुं दृष्ट्वा हन्याद् गत.आगतम् ॥
६.३८
अरितो_अभ्यागतो दोषः शत्रु.संवास.कारितः ॥
६.३८
सर्प.संवास.धर्मित्वान् नित्य.उद्वेगेन दूषितः ॥
६.३९
जायते प्लक्ष.बीज.आशात् कपोताद् इव शाल्मलेः ॥
६.३९
उद्वेग.जननो नित्यं पश्चाद् अपि भय.आवहः ॥
६.४०
प्रकाश.युद्धं निर्दिष्टे देशे काले च विक्रमः ॥
६.४०
विभीषणम् अवस्कन्दः प्रमाद.व्यसन.अर्दनम् ॥
६.४१
एकत्र त्याग.घातौ च कूट.युद्धस्य मातृका ॥
६.४१
योग.गूढ.उपजाप.अर्थं तूष्णीं.युद्धस्य लक्षणम् ॥
(द्वैधी.भाविकाः संधि.विक्रमाह्)
Translation - भाषांतर
N/A

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
साहित्यलोके असंख्याः कवयः वर्तन्ते इति जानीमः। किन्तु तेषु अत्यल्पानामेव कविताः अहं पठितवान्। तथापि मनसि प्रविष्टानां कवीनां मध्ये कालिदासमहाकविः मम प्रियतमः। तस्मै आसन्दः किञ्चिदुन्नतस्थाने एव मया कल्पितः अस्ति। कारणं किमिति स्पष्टतया अहमपि न जानामि। संस्कृतपठनं यदा आरब्धवान् तथा आरभ्य कालिदासनाम शुणोमि स्म। किन्तु तदा तावत् श्रध्दा नासीत्। एकदा गुरुनाथः वर्गे एकं श्लोकं पाठितवान् यत् –
-
जम्बूफलानि पक्वानि
-
पतन्ति विमले जले ।
-
कपिकम्पितशाखाभ्यः
-
गुलुगुग्गुलु गुग्गुलु ॥ इति ॥
एतस्य अन्तिमं पादं मह्यं बहु अरोचत। अहं तत् प्रत्यक्षमुक्तवान् च। तदा अध्यापकः कालिदासकथां आरम्भतः अवसानपर्यन्तं बहुदिनैः उक्त्वा समापितवान्। तदानीम अहं ज्ञातवान् यत् ट्ण्डंटडण्डं टडडण्डडण्डम् इत्यादयः बहवः श्लोकाः सन्तीति। कालिदासविषये मम जिज्ञासां दृष्ट्वा गुरुः द्वित्रपुस्तकानि मह्यं दत्तवान्। तदहं शीघ्रमेव पठित्वा प्रत्यर्पितवान् च। तदानीं गुरुः उक्तवान् यत् अन्यः कालिदासमधिकृत्य किं वदति इत्यपेक्षया स्वयं कालिदासं पठति चेदेव उक्तमम् इति। ततः आरभ्य गुरोः साहाय्येन कालिदासकृतीः पठितुम् आरब्धवान्॥
भिन्नभिन्नपुस्तकपठनतः अहं ज्ञातवान् यत् कालिदासस्य कालं, जन्मस्थानं किमधिकं कृतिः च अधिकृत्य पण्डितानां समानाभिप्रायः नास्तीति । तथापि कालिदासः उज्जयिन्यां षष्टशतके जातः इति सामान्याङ्गीकारः अस्ति च । एतत् सर्वं पठित्वा मम एवमभासत कालिदासः जनिं न प्राप्तवान् इति इतिहासकाराः वदन्ति चेदपि तस्य अस्तित्वं न नश्यति यावत् एकः श्लोकः जीवति । अत एव कालिदासस्य देशकालादिविषये चर्चाकरणसमयेन द्वित्रान् वा श्लोकान् पठति चेत् वरम् । तदानीं विक्रमादित्यसदसि नवरत्नेष्वन्यतमः कालिदासः भोजराजेन सह सल्लापं कुर्वन् प्रत्यक्षीभवति ॥
रघुवंशं कुमारसंभवम् इति द्वे महाकाव्ये मेघसन्देशः ऋतुसंहारः इति द्वे खण्डकाव्ये मालविकाग्निमित्रं विक्रमोर्वशीयम् अभिज्ञानशाकुन्तळं चेति त्रीणि नाटकानि श्यामळादण्डकं श्रुतबोधः अनेकमुक्तकश्लोकाः इति च सन्ति कालिदासस्य कर्तृत्वेन प्रसिध्दाः । तथापि कुमारसम्भवं मेघसन्देशं अभिज्ञानशाकुन्तलं च सहृदयहृदये विषिष्टं स्थानम् आवहति वैदेशिकेष्वपि कालिदासप्रतिष्ठा सुप्रतिष्ठिता इति सम्माननम् अस्ति अभिज्ञानशाकुन्तलस्य । जर्मन् कविः श्रीयुतगेथे वदति –
-
वासन्तं कुसुमं फलं च युगपदग्रीष्मं च सर्वं च यत्
-
यच्चान्यन्मनसो रमायनमतः सन्दर्पणं मोहनम् ।
-
एकीभूतमभूतपूर्वमथवा स्वर्लोकभूलोकयोः
-
ऐश्वर्यं यदि वाञ्छसि प्रियसखे शाकुन्तमं सेव्यताम् ॥ इति ॥
इन्ट्यन् षेक्स्पियर् कालिदासः इति केनाप्युक्तम् श्रुत्वा मम गुरुः वदति स्म – न तथा वक्तव्यं षेक्स्पियर् पाश्चात्यकालिदासः इत्येव वक्तव्यमिति । तावत् कालिदासस्य महत्त्वम् अस्त्येव ॥
कालिदासकवेः सर्वासां कृतीनाम् आन्तरिकं तत्त्वम् एकमेव । तत्तु एष एव यः पूज्यपूजाव्यतिक्रमो पापाय इति श्रुतिसारांशः । रघुवंशे दिलीपस्य कामधेनुविषयकः पूज्यपूजाव्यतिक्रमः आरम्भे एव । अन्ततो गत्वा अग्निवर्णस्य पुज्यराजधर्माचारादि व्यतिक्रमश्च । कुमारस्अम्भवे शिववाक्यपूजां न कृतवती सती योगविसृष्टदेहा पार्वतीरुपेण जाता । तपः कृत्वा दासरुपेण शिवं प्राप्यापि विवाहविषये विधिक्रमं अनुसृतवती इति जगज्जननी च अभवत् । कामः तु पूज्यपूजां न कृतवान् इति दग्धश्च । मेघसन्देशे पूजाकर्तव्यतः प्रमत्तः यक्षः कान्ताविरहगुरुणा दुःखेन पीडितः अभवत् । अभिज्ञानशाकुन्तले पूज्यतातकण्वस्य स्मरणां विना आचारमर्यादाम् उल्लङ्घ्य् दुष्यन्तस्वीकारेणा शकुन्तलया कष्टमनुभोक्तव्यम् आपतितम् । अपि च अतिथेः पूज्यदुर्वाससः पूजाम् अकृत्वा शापपात्रम् अभवत् सा । तस्य परिणाम एव शाकुन्तलं नाटकम् । एवं कालिदासकृतिषु सर्वत्र एतत् द्रष्टुं शक्यते एव ॥ कालिदासः सरलया आत्मार्थयुक्तया गिरा एव कार्यं साक्षाद्वदति स्म । अक्षरप्रासश्लेषादिकप्राप्तेः पाण्डित्यप्रकटनस्य च लाञ्छनापि तत्र द्रष्टुं न शक्यते । स्वतस्सिध्दभावना सूक्ष्मस्वभाववर्णनाचातुर्य्ं प्रकऋतिप्रेम अनिवार्यसन्दर्भेषु अलङ्कारादिप्रयोगः इत्यादि कालिदासस्य इतरभिन्नं वैशिष्ट्यं भवति । उपमालङ्कारप्रयोगे कालिदाससमानः अन्यः न इति कृत्वा उपमा कालिदासस्य इति उक्तिः अपि जाता । दीपशिखा कालिदासः इति सहृदयमण्डलं कालिदासम् आह्वयति चेत् तस्य कारणम् इन्दुमतिस्वयंवरस्य उपमा एका खलु ॥ एवं चिन्तयति चेत् कालिदासवर्णनायाः निमित्तमं सहस्रजिहवाः अपर्याप्ताः भवन्ति । येन प्रयोगेण शब्दः सार्थकः सफलः च भवति सः प्रयोगः कविकुलगुरुसार्वभौमः कालिदासः इति ननु ॥
महाकविः कालिदासः संस्कृतसाहित्यस्य ध्रुवनक्षत्रं, विश्वसाहित्यस्य गौरीशिखरः, विश्ववाङ्मये सर्वोत्कृष्टः कविरिति प्रथितः । कविकुलगुरुः, कविचक्रवर्ती इत्यादिरीत्या प्रख्याति प्राप्तोऽपि कालिदासः कस्मिन् समये प्रदेशे च जन्म प्राप्तवान् इति अद्यापि विवादग्रस्त एव विद्यते । अस्य जीवनविषये लिखितप्रमाणाभावेन निश्चितरूपेण किमपि वक्तुं न शक्यम् ।
कवेः देशः[सम्पादयतु]
कालिदासस्य जीवनवृत्तिविषये अनेकाः लोकविश्रुतयः अनेके वादाः च सन्ति । केचित् एनं विक्रमादित्यस्य सभायां कविः इति मन्यन्ते । केचित् गुप्तकालीननरेशाणाम् आश्रयं प्राप्तवानिति कथयन्ति । धारानगरे भोजराजस्य सभायां कविरत्नपदभूषितः अभूत् इति कथाकोविदाः कथयन्ति। जनश्रुत्यनुसारं बाल्यकाले सः अतीव मूर्खः आसीत् । विद्याधरया सह तस्य विवाहः अभवत् । मूर्खः पतिः इति ज्ञात्वा विद्याधरा तं कालीदेव्याः आलयं नीत्वा यावत् सा भवते विद्यां न उपदिशति तावत् भवता ततः बहिः न आगन्तव्यम् इति आदिशत् । ततः पत्न्याः कथनानुसारेण तथैव आचरितः कालिदासः कालीदेव्याः वरप्रसादेन विद्वान् अभवत् इति । इयं कथा कालिदासस्य प्रतिभया कविताचातुर्येण च जाता तथ्या तु न इति विदुषां मतिः । यतः जानकीहरणस्य कर्ता राजाकुमारदासः च सप्तमे शतके आस्ताम् इति विद्वांसः निश्चितवन्तः । अतः अयं तस्मिन् काले नासीत् इति वक्तुं शक्यते । इतोऽपि कालिदासस्य कविताचातुर्यं निर्दिश्यमानाः अनेकाः कथाः सन्ति ।
1.उत्तररामचरितस्य कर्ता भवभूतिः स्वयं नाटकं विलिख्य कालिदासस्य अभिप्रायं प्रष्टुं गतः आसीत् । समग्रं नाटकं परिशील्य पठित्वा च कालिदासः नाटकस्य प्रथमाङ्के विद्यमाने –
-
-
-
किमपि किमपि मन्दं मन्दमासत्तियोगा-
-
दविरलितकपोलं जल्पतोरक्रमेण ।
-
अशिथिलपरिरम्भव्यापृतेकैकदोष्णो-
-
रविदितगतयामा रात्रिरेवं व्यरंसीत् ॥
-
-
श्लोकेऽस्मिन् 'रात्रिरेवं' इत्यत्र रात्रिरेव इत्येव सूक्तमिति परिष्कारम् अकरोत् । भवभूतिना लिखिते श्लोके एवं रसमयार्थः यथा द्योत्येत तथा परिष्कारं कृतवानिति अत्र कालिदासस्य काव्यप्रतिभां सहृदयाः श्लाघितवन्तः चेदपि भवभूतिकालिदासौ समकालीनौ आस्ताम् इत्येतं विषयं ऐतिहासिकाः नाङ्गीकुर्वन्ति ।
२. अपरा काचित् कथा एवं श्रूयते यत् कदाचित् सरस्वती देवी कालिदासभवभूत्योः कवितागुणतारतम्यं परीक्षितुं तुलायां द्वयोः स्थाल्योः उभौ अपि स्थापितवती इति । तदा भवभूतेः स्थाल्याः भारः न्यूनः अभवदिति सरस्वती स्वस्य कर्णे धृतं कल्हारमुकुलमकरन्दं तत्र योजितवती इति । तस्मात् द्वे स्थाल्यौ अपि समाने जाते इति श्रूयते । कालिदासस्य कविताचातुर्यं परिश्लाघ्यमानानि अनेकानि उपाख्यानानि 'भोजप्रबम्ध'इत्यस्यां कृतौ परिदृश्यते । परन्तु तानि सर्वाणि प्रमाणभूतानि इति वदितुं न शक्यते ।
३. विक्रमसंवत्सरस्थापकस्य विक्रमादित्यस्य आस्थाने नवरत्नेषु अयमपि अन्यतमः इति परम्परागतः अपरः विश्वासः । यथा –
-
-
-
धन्वन्तरि-क्षपणकामरसिंह-शङ्कुवैतालभट्ट-घटकर्परकालिदासाः ।
-
ख्याती वराहमिहिरो नृपतेः सभायां रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य ॥
-
-
श्लोकेऽस्मिन् नवरत्नानां कवीनां नामानि निर्दिष्टानि परं एते सर्वेऽपि समकालीनाः न । कालिदासः विक्रमस्य आस्थाने आसीत् इत्यंशः अङ्गीकृतः चेदपि अस्य श्लोकस्य आधारेण तत्कालं प्रमाणीकर्तुं न साध्यम् ।
इत्थं प्रचलिताभिः किंवदन्तीभिः ऐतिहासिकव्यक्तीनाम् उल्लेखितकथाभिः वा कालिदासस्य चरित्रं वेदितुं न शक्यते । ताः रम्याः कथाः सन्ति तस्याः कालिदासस्य जनप्रियतां केवलं ज्ञातुं साध्यम्।
अथ महाकविरयं कदा कं देशं स्वजन्मना अलञ्चकार इत्येतस्मिन् विषये समेषां गवेषकाणाम् एकः एव निष्कर्षः अद्यावधि समुपलभ्यते यत् पुरातनाः कवयः स्वनिर्वचनं नैव कुर्वन्ति स्म इति । पाठकानां सामाजिकानां गवेषकाणां च प्रश्नः भवति बलवान् येन प्रेरिताः ते एतादृशान् ऐतिहासिकान् विषयान् कौतूहलेन गवेषयन्ति । गवेषणायाः सिद्धान्ताः प्रकाराणि च विभिन्नानि दृश्यन्ते । अस्य जीवनविषये बह्व्यः दन्तकथाः, ऐतिहासिककथाः च सन्ति । मेघदूते अन्यासु कृतिषु सः पुनःपुनः उज्जयिन्याः सौन्दर्यं वर्णितवान् अतः सः तत्रैव बहुकालम् उषितवान् स्यात् । काश्मीरे प्रवर्धमानस्य केसरपुष्पं सः केवलं वर्णितवान् इत्यतः काश्मीरीयः स्यादिति केषाञ्चित् अभिप्रायः । तेन मेघदूते निर्दिष्टः रामगिरिः विदर्भे अस्ति । तत्रत्यानि असनवसनादिविषयान् सः वर्णयति इत्यतः विदर्भीयः स्यादिति, न समीचीनं निर्णयं लभते । मालवं विस्तरेण वर्णितवान् इत्यतः सः मालवीयः अस्तीति पुनश्च केषाञ्चित् अभिप्रायः । रघुवंशमहाकाव्ये तेन वर्णितं रघोः दिग्विजयं सूक्ष्मतया परिशीलयामश्चेत् भारते तस्य अपरिचितः प्रदेशः नास्तीति स्पष्टं ज्ञायते । यथा असमप्रदेशम् अवर्णयत् तथैव मनोहरशैल्या केरलमपि अवर्णयत् । हिमालयमिव समुद्रतीरमपि सुन्दरम् अवर्णयत् । अतः सः राष्ट्रकविः, उज्जयिनी तस्य स्थिरस्थानम्, समग्रभारतं तस्य चरस्थानम्, अतः समग्रभारतमेव तस्य प्रदेशः इत्यपि वक्तुं शक्यते । एतदीयमातापित्रोः नामनी अद्यापि नोपलभ्येते न वा अयमेव सम्यक्तया निर्णयो जातः यदयं कुत्रत्यः इति । अस्य काव्यनाटकेषु आसमुद्रं भूस्थानानि वर्णितानि सन्ति । अस्य देशः काश्मीर इति, बङ्गाल इति, गालव इति च विभिन्नाः वा वादाः मण्डिताः बुधैः । यद्यपि कालिदासत्रयीति समालोचकपरम्परया अवबुध्यते तथापि संस्कृतसाहितीपरिचितानां मनःसु सः अन्यतमः कालिदासः । यदियं काव्यत्रयं नाटकत्रयं च जगन्मोहयति । आवर्जयति च हठात् पाश्चात्त्यविदुषामपि मनांसि ।
कालिदासस्य व्यक्तित्वं पाण्डित्यञ्च[सम्पादयतु]
नूनमयं शैवः इति हेतोः मेघदूतकृतम् उज्जयिनीस्थमहाकालवर्णनं तत्रत्याः भौगोलिकीस्थितेः तत्सम्बद्धं चित्रणं निरीक्ष्य बहवः विद्वांसः अयम् उज्जयिनी निवासी इति विश्वसन्ति । इत्थं परिचयशून्योऽपि सर्वपरिचितः महाकविरयं सर्वासु दिक्षु स्वकीयम् अवदातां कीर्तिपताकाम् उद्धृत्य पाञ्चभौतिकेन सम्प्रति अनुपलब्धः अपि काव्यवैभवेन विदुषां हृदि यावच्चन्द्रार्कौ स्थास्यति एव । आध्यात्मिकतायाः ज्ञानं यथा तस्य कृतौ आमूलाग्रं दृश्यते तथा लौकिकमपि तत्र तत्र प्रसृतम् । प्रजासु राज्ञां कर्तव्यं, यशस्विराजकीयतत्वानि, समाजिकसौहार्दतायाः आवश्यकता इत्यादीनि आकर्षकरीत्या चित्रितानि । सङ्गीतचित्रनृत्यादिकलाः जीवनं सुन्दरमयं कुर्वन्ति इति कालिदासः हृद्यशैल्या चित्रितवान् । क्रि.श. चतुर्थे पञ्चमे शतके च प्रचलितां संस्कृतिं, जीवनदृष्टिं, कलां, तत्वज्ञानं, समजव्यवस्थां च कविरयं सुन्दरसरलसुमधुरशैल्या स्वकाव्येषु अवर्णयत् । कालिदासस्य काव्येषु वयं भारतसंस्कृतिदर्शनं पश्यामः ।
तेन चित्रिताः नायकाः प्रेमपाशे संलग्नाः चेदपि सभ्यतायाः सीमां न अतिक्रामन्ते स्म । नायकाः दाक्षिण्यपराः, धर्मनिष्ठाः आसन् इति कवेः चित्रणं तस्य मनोधर्मं सूचयति । कालिदासः बालेषु नितरां स्निह्यति स्म इति बहुत्र व्यक्तः भवति । मित्राणि परिवाराः, भृत्याः, अतिथि-अभ्यागताः, तपस्विनः इत्यादिभिः नायकैः आचर्यमाणया रीत्या कवेः कुटुम्बदृष्टिं सामाजिकदृष्टिं ज्ञातुं शक्नुमः । तस्य नाटके आदौ क्रियमाणानि तेन लिखितानि सम्भाषणानि तस्य विद्वद्विनयं व्यनक्ति । अभिज्ञानशाकुन्तलस्य अन्तिमभागे परमेश्वरेण पुनर्जन्मराहित्या मुक्तिः दीयताम् इति तेन कृता प्रार्थना कालिदासः तृप्तिकरं परिपूर्णं जीवनं कृत्वा भगवति मुक्तिमपेक्ष्यमाणः अस्तीति अवगम्यते ।
कालिदासस्य स्थितिकालः
आभारतीया भारतीया वा कविवरमिमं नवीनतमं प्राचीनतमं वा कल्पयन्तु नाम, किन्तु अस्य कृतिभिः एतस्य स्थायि यशः न मनागपि ह्रीयते । अस्य कालविषये तु प्राधान्येन । १ तत्र प्रथमं क्रिस्ताब्दतः पूर्वं प्रथमशताब्द्याम् । 2. द्वितीयं क्रिस्ताब्दतः पश्चात् पञ्चमशताब्द्याम् । 3 तृतीयं क्रिस्ताब्दतः पश्चात् षष्ठशताब्द्याम् । प्रथममतस्य समर्थकाः प्रायः सर्वेऽपि विद्वांसः सन्ति । तेषां कथनमिदम् अस्ति यत् कालिदासः राज्ञः विक्रमादित्यस्य आस्थाने नवविद्वन्मणिषु आसीत् अन्यतमः । यथा - मालविकाग्निमित्रस्य कथांशेन परिज्ञायते यत् कालिदासः शुङ्गवंशस्य अभिज्ञः इति । कालिदासस्य काव्यरचनाप्रणाली सुतरां स्वाभाविकी सत्यपि महाभाष्यम् अनुकरोति । प्रवृत्तिरियं क्रिस्तीयशताब्दितः त्रिंशद्वर्षपूर्वतः प्रचलन्ती क्रिस्तीयवत्सरस्य प्रारम्भिकं कालं यावत् परिलक्ष्यते ।
२द्वितीयमतस्य समर्थकाः पाश्चात्त्याः भारतीयाः गवेषकाः अपि सन्ति । एतेषां मतमिदं यत् गुप्तकालः भारतीयसाहित्यस्य स्वर्णयुगमासीत् । द्वितीयचन्द्रगुप्तः विक्रमादित्य इति सम्मानितोपाधिं धारयति स्म । अनेनैवशकाः पराजिताः । अश्वघोषस्य अपि पर्याप्तः प्रभावः कालिदासस्य काव्येषु वर्तते । अतोऽयं गुप्तकालिक इति ।
3. तृतीयस्य प्रवर्तकः फर्गुसनमहोदयः आसीत् । एतस्य कथनम् अस्ति यत् ५४४ क्रिस्ताब्दे विक्रमादित्यपदलाञ्छनेन केनापि राज्ञा हूणाः विजिता । मतमिदं मैक्समुलरः अपि स्वीकरोति । डा. हार्नलीमहोदयः कथयति यत् महाकवेः कालिदासस्य आश्रयदाता यशोधर्मानृपतिः षष्ठ शताब्द्याम् आसीत् । अनेन कविना तस्य यात्रावर्णनव्याजेन रघोः दिग्विजययात्रा वर्णिता इति ।
रचनाशैली
रससिद्धस्य अस्य कवीश्वरस्य महिमा तदीयकाव्यैः एव ज्ञायते । तस्य काव्यस्य परिशीलनेन वेदशास्त्रपुराणेषु तस्य अगाधं पाण्डित्यम् आसीत् इति ज्ञायते । कल्पनाचातुर्यं पदानां माधुर्यं, पात्रसंविधाननैपुण्यं, रसोल्लासः, ललितानि मनोहराणि वचनानि इत्यादिभिः सुगुणैः अस्य कवेः काव्यानि सर्वजनादरणीयानि । कालिदासः भारतीयसंस्कृतेः प्रतिनिधिः कविरिति सुधीभिः पुरस्कृतः । अस्य रचनाः चतुर्वर्गपुरुषार्थानां प्रदानसाधनस्वरूपाः इत्यपि स्वीकृतं सरसान्तःकरणैः संख्यावद्भिः । अयं महाकविः वैदर्भीरीतेः सम्राट्, प्रसादगुणपरिपूर्णैः, अनुपमोपमाप्रयोगप्रजापतिः प्रकृतिचित्रणचित्रकारः, व्यञ्जनाव्यञ्जितशास्त्रकलेवरः, अभिनवकल्पनाकुशलः, अन्यतमः काव्यशिल्पी विराजते - सभाभास्वरो भास्करः, वाणीवरदवत्सः, भूमातुर्मौलिमुकुटहीरकः, धन्योऽयं कविमूर्धन्यः, स्वकीयकुलकेतनः, सर्वतन्त्रस्वतन्त्रः, सकलशास्त्रासारनिश्यन्दः, काव्यकोशविकासविभाकरः, वैदर्भीरीतिसभाजनसभ्यः, प्रसादगुणालम्बनः, उपमासीमन्तिनी-सीमन्तसिन्धूरदानसरसः, कविताकामिनीविलासः, काव्यरचनाविक्रमादित्यः, श्रीविक्रमादित्य कविकादम्बकदम्बसमाराधितपादपद्मः, मुकुटालङ्करणारहितोऽपि सार्वभौमः, कविकुलगुरुः, कविचक्रवर्ती, प्रकृतिनटीनिर्वचनचतुरः विद्योत्तमाद्योतितान्तःकरणः, समर्चितकालिकाचरणः, व्यासवाल्मीकिप्रभृतीनाम् अवरजः, विश्वविश्रुतकीर्तिः आसीत् महाकविः कालिदासो नाम ।
कृतयः
कालिदासनाम्ना बहवः ग्रन्थाः श्रूयन्ते । तेषु अपि काश्चन प्रसिद्धाः रचनाः अत्र कथ्यन्ते - रघुवंशमहाकाव्यं, कुमारसम्भवमहाकाव्यं, मेघदूतकाव्यम्, ऋतुसंहारं चेति खण्डकाव्यद्वयं, मालविकाग्निमित्रं, विक्रमोर्वशीयम् अभिज्ञानशाकुन्तलं चेति त्रीणि नाटकानि ।
एतदतिरिक्तानि नामानि
कुन्तलेश्वरदैत्यकाव्यं, राक्षसकाव्यं, दुर्घटकाव्यं, वृन्दानकाव्यं, विद्वद्विनोदकाव्यं, श्रुतबोधः, पुण्यबाणविलासः, नवरत्नमाला, ज्योतिर्विदाभरणं, च ।
स्तोत्राणि
कालीस्तोत्रं, गङ्गाष्टकं, चण्डिकादण्डकं, श्यामलादण्डकं, मकरन्दस्तवः, अम्बास्तवः, लक्ष्मीस्तवः, लघुस्तवः, कल्याणस्तवः, शृङ्गारतिलकप्रभृतीनि च ।
महाकवेः कालिदासस्य विद्वत्तायाः व्यक्तित्वस्य विषये च तस्य ग्रन्थाः एव निरूपयन्ति । तस्य त्रिषु नाटकेषु च आदौ शिवस्तुतिः विद्यते । कुमारस्कन्दस्य जननं वर्णयित्वा किञ्चित् काव्यमेव अलिखत् । रघुवंशस्य आरम्भे पार्वतीपरमेश्वरं च सम्प्रार्थितवान् । अभिज्ञानशाकुन्तलस्य अन्तिमभागे नीललोहितः मुक्तिं मे ददातु इति शिवं प्रार्थयामास । एतैः कारणैः कालिदासः शिवभक्तः इति स्पष्टं भवति । परम् अन्यत्र सः ब्रह्माणं विष्णुं च अस्तौत् । एतत् अस्य सौहार्दपूर्णव्यक्तित्वस्य निदर्शनम् । तस्य कृतिषु वैदिकयज्ञयागादिनाम् उच्चस्थानम् अस्ति । उपनिषदां तत्वानि जीवनदृष्टेः आधारभूतानि इति परिदृश्यते ।
रघुवंशमहाकाव्यम्
रघुवंशं १९सर्गात्मकं महाकाव्यम् । अत्र रघोः वंशस्य कथा निबद्धा । रघुः अत्यन्तं पराक्रमी दानशूरः च आसीत् । तस्य वंशीयानां गुणवर्णनम् अस्मिन् काव्ये अस्तीति कविरयं रघुवंशम् इति नामधेयमकरोत् । प्रधानतया दिलीपः, रघुः, अजः, रामः, कुशः, अतिथिः इत्यादीनां श्रेष्ठराजानां वर्णनमस्ति । दिलीपः सत्यसन्धः धर्मनिष्ठश्च रघुः पराक्रमी दानशीलश्च, अजः कोमलहृदयी प्रेममयश्च, श्रीरामः सर्वोत्तमः इत्थम् एते चत्वारः अपि धर्मार्थकाममोक्षाणां प्रतीकाः सन्ति । काव्येऽस्मिन् रघुदिग्विजयः, अजविलापः, सीतापरित्यागः इत्यादयः भागाः चित्ताकर्षकाः सन्ति । दशसु सर्गेषु रामायणस्य सारसर्वस्वं न्यरूपयत् महाकविः । अजविलापं सर्गं यावत् अवर्णयत् । प्रत्येकं सर्गेऽपि आकर्षकः कश्चन अंशः विद्यते । कथाभागः वर्णनं च परस्परं सम्मिल्य काव्यस्यास्य अन्यादृशं सौन्दर्यम् अवर्धयत् । रसानां परिपक्वता तन्मयत्वं जनयति । नवरत्नविराजितः मुक्ताहारः इव काव्यं सर्वविधसौन्दर्ययुक्तं सत् सहृदयानां प्रीतिपात्रम् आवहति । कालिदासेन अन्यानि काव्यानि नाटकानि ग्रथितानि चेदपि संस्कृतग्रन्थकाराः तं रघुकविः इति प्राशंसन् । तस्मात् अस्य काव्यस्य उत्कृष्टता अवगम्यते । दशमसर्गादारभ्य पञ्चदशसर्गपर्यन्तं रामस्य कथा वर्णिता । तदुत्तरं रामवंश्यानां तत्तन्नृपाणां चरितानि उपन्यस्तानि । अन्तिमः सर्गो गर्भान्धस्याग्निवर्णस्य अभिषेकेण समाप्यते – तपस्यास्तथाविधनरेन्द्रविपत्तिशोकादुष्णैर्विलोचनजलैः प्रथमाभितप्तः । निर्वापितः कनककुम्भमुखोज्झितेन वंशाभिषेकविधिना शिशिरेण गर्भः ॥ कालिदासः अग्निवर्णपरवर्तिनां राज्ञामपि वर्णानं चिकीर्षति स्म । परमसौ कालेन कवलीकृतः। अन्ये पुनः कालिदासेन परतोऽपि रघुवंशस्य सर्गाः लिखिताः परन्तु ते न प्राप्यन्ते इत्याहुः । बहवः तु कालिदास-अग्निवर्णसमकालिकतया ग्रन्थस्य तत्पर्यन्तां समर्थयन्ते । रघुवंशः येषां राज्ञां वर्णनानि सन्ति, येषां रामायणवर्णितनृपैः सह भेदः आपतति, परन्तु वायुपुराणवर्णितरामवंशावल्या सह रघुवंशवर्णितरामवंशावली भूयसा सामञ्जस्यं धारयति ।
कुमारसम्भवम्
कुमारसम्भवं किञ्चन महाकाव्यम् । शिवपार्वत्योः प्रेम्णः वर्णनपुरस्सरं देवसेनापतेः स्कन्धस्य कुमारस्य जननवर्णनयुक्तम् अपूर्वम् इदं महाकाव्यम् । इदमपि महाकाव्यं १७सर्गात्मकम् । परं पूर्वं २२ सर्गाः स्युः इति केषाञ्चित् विदुषाम् अभिप्रायः । सृष्टिकर्तुः ब्रह्मदेवस्य वरप्रसादेन तारकासुरः प्रबलो भूत्वा सकलान् अमरान् पीडयामास । तस्मात् ब्रह्मणः सूचनानुसारं शिवपार्वत्योः विवाहं अकारयन् देवाः । तयोः पुत्रेण कुमारेण तारकासुरः निहतः । अयं कथाभागः अत्र कविना सुमधुरसरसशैल्या वर्णितः । रामायणगतं अधो लिखितं पद्यं पठित्वैव कालिदासेन स्वकाव्यस्य नामकरणं कृतं स्यादिति विद्वांसः तर्कयन्ति । एष ते राम गङ्गायाः विस्तारोऽभिहितो मया । कुमारसम्भवश्चैव धन्यः पुण्यस्तथैव च ॥ (बालकाण्डे 37/32) काव्यारम्भे कविः नगाधिराजः हिमालयः पृथिव्याः मानदण्ड इव स्थितः इति मनोहररूपेण अवर्णयत् । काव्येऽस्मिन् रतिविलासः, वसन्तवर्णनं, पार्वत्याः तपसः वर्णनञ्च अपूर्वमस्ति । महाकाव्येऽस्मिन् कवेः प्रतिभा परां काष्ठां प्राप्नोत् । काव्यस्यास्य भाषा, काव्यचारुत्वम्, उन्नतसंस्कृतेः परिसरं, सुन्दरोपमाननिदर्शादयः काव्यस्य सौन्दर्यम् अवर्धयन् । कुमारसम्भवकाव्ये तपसि तत्परा हिमनगसुता पार्वती ब्रह्मचारिवेषधारिणः शिवस्य सम्भाषणं श्रुत्वा ततः गन्तुम् इष्टवती तदा अनल्पकल्पनामूर्तिः कविः कालिदासः सर्वथाऽभिनवां मर्मस्पर्शिनीं च उपमां प्रस्तौति - मार्गाचलव्यतिकराऽऽकुलितेव सिन्धुः । शिलाधिराजतनया न ययौ न तस्थौ ॥ अत्र मार्गाचलव्यतिकरेण आकुलिता नदी इव शिलाधितनया अस्ति । एतस्याः शारीरिकी मानसिकी च समीचीना स्थितिः पद्यांशेन अनेन सम्यक् परिलक्ष्यते ।
नाटकानि
-
मालविकाग्निमित्रम्-एतत् राज्ञः अग्निमित्रस्य कथा अस्ति। सः मालविका नाम सेविकाम् अकामयत्। एतं विषयं ज्ञात्वा स्वराज्ञी अक्रुध्यत् | मालविकाम् आसेधयत् च। परन्तु मालविका राजपुत्री आसीत्। तस्याः जन्म ज्ञात्वा राज्ञ्याः अनुमत्या अग्निमित्रः मालविकाम् परिणीतवान्।
-
अभिज्ञानशाकुन्तल-नाटकम् विश्वप्रसिद्धम्। इदं नाटकं पठित्वा प्रसिद्ध्ः जर्मन्-कविः गोएट् अत्यन्तं विमुग्धः परमानन्दितश्च अभवत्। अस्य नाटकस्य अनुवादाः विश्वस्य अनेकासु भाषासु उपलभ्यन्ते।
-
विक्रमोर्वशीयम् अप्सरा उर्वशी महाराजः पुरुरवस् परस्परम् इष्टवन्तौ। परं तया स्वर्गे उषितव्यम्। तत्र नाटके दोषं कृत्वा इन्द्रः तां शाप्तवान् "त्वं, भूलोके मर्त्यरूपे स्वकान्तेन सह जीविष्यसि। परं यदा सः आवयोः सूनुं पश्यति तदा त्वं स्वर्गं पुनरागमिष्यसि" इति। कालानन्तरम् शापात् विमुक्तौ पुरुरवस् उर्वशी च सुखेन जीवितवन्तौ।
पद्यम्
कुमारसंभवम् मेघदूतम् रघुवंशम् ऋतुसंहारम् च कालिदासस्य विशेषकाव्याणि सन्ति|
-
मेघदूतं संस्कृत-साहित्ये प्रख्यातं दूतकाव्यम् । तत् सन्देश-काव्यम् इत्यपि परिचितम् ।
-
कुमारसंभवम् नाम महाकाव्यमं महाकविना कालिदासेन विरचितम्। अस्मिन् प्रकृतेः शोभा सुशब्दैः वर्णिता। अस्मिन् सप्तदश सर्गाः सन्ति। अस्मिन् काव्ये स्कन्दस्य जन्म वर्णितम्।
-
रघुवंशम्-रघुवंशम्' महाकविना कालिदासेन विरचितमेकं महाकाव्यमस्ति। महाकाव्येऽस्मिन् राज्ञः रघोः वंशस्य पूर्णं वर्णनमस्ति। सूर्य-प्रभवस्यास्य वंशस्य मनु-दिलीप-अज-दशरथ-रामादीनां सर्वेषां नृपाणां विस्तृतं वर्णनमस्ति।
उद्धरणानि
वागर्थाविव सम्पृक्तौ वागर्थः प्रतिपत्तये।
जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ॥
-रघुवंशम्
दत्तम्
उपमालङ्कार-प्रयोगे कालिदासस्य श्रेष्ठत्वं सर्वत्र विश्रुतम् । अतः कथ्यते - "उपमा कालिदासस्य" ।
कालिदासस्य भवभूतिना सह तुलना
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
-
Kalidasa: Translations of Shakuntala and Other Works by Arthur W. Ryder
-
Biography of Kalidasa
-
Clay Sanskrit Library publishes classical Indian literature, including the works of Kalidasa with Sanskrit facing-page text and translation. Also offers searchable corpus and downloadable materials.
-
Kalidasa at The Online Library of Liberty


text:
जार्ज् क्युव्ये
(कालः – २३.०८.१७६९तः १३.०५.१८३२)
अयं जार्ज (GEORGES LEOPOLD CHERETIEN FREDERIC DAGOBERT CUVIER) क्युव्ये तुलनात्मक-अङ्गरचनायाः विभागे महान् पण्डितः । अयं १७६९तमे वर्षे आगस्टमासस्य २३तमे दिनाङ्के प्रान्सदेशे जन्म प्राप्नोत् । अस्य पूर्णं नाम जार्ज् लियोपोल्ड् च्रेटियन् फ्रेडरिक् डागोबर्ट् क्युव्ये इति । अस्य पिता सैन्ये अधिकारी आसीत् । प्रसिद्धायां गृहपरम्परायां जातः जार्ज् क्युव्ये यद्यपि प्राटिस्टेण्ट्धर्मस्य अनुयायी आसीत् तथापि क्याथोलिक्-धर्मस्य अनुयायिना सर्वकारेण सर्वविधं प्रोत्सहं साहाय्यं च प्राप्नोत् । अयं जीवितस्य अवधौ जीवविज्ञानस्य क्षेत्रे एव सर्वाधिकारी इव आसीत् । जार्ज क्युव्ये यौवनकाले सर्वकारेण प्रदत्तम् अधिकारस्य अवकाशं परित्यज्य १७९५तमे वर्षे प्यारिस्-देशे विद्यमानं न्याचुरल्-हिस्टरि-म्यूजियं (सङ्ग्रहालयः) प्राविशत् । तत्र तेन कृतानां संशोधनानां द्वारा इन्स्टिट्यूट् न्याषनल्-संस्थायां भौत-प्राकृतिकविज्ञानस्य विभागयोः शाश्वतकार्यदर्शी अभवत् ।
अयं जार्ज क्युव्ये कस्यचित् एकस्य प्रभेदस्य जीविनाम् अङ्गानाम् अन्तरचनायाः, अपरस्य प्रभेदस्य जीविनाम् आङ्गानाम् अन्तरचनायाः च तोलनम् आरब्धवान् । कस्यापि जीविनः एकस्य अङ्गस्य कार्येण जीविनः सम्पूर्णः स्वभावः पुनः रचयितुं शक्यः इति अयं जार्ज क्युव्ये प्रादर्शयत् । अतः एव जार्ज क्युव्ये तुलनात्मकस्य अङ्गरचनाविज्ञानस्य जनकः इति उच्यते । अयं जार्ज क्युव्ये केरोलस् लीनियसेन कृतं वर्गीकरणम् उत्तमरीत्या वर्धितवान् । तेन वर्गीकृतानां प्राणिनां गणं "क्लास्” इति केरोलस् लीनियसेन यत् उक्तं ततः अपि महान्तं गणं वर्गीकृत्य जार्ज क्युव्ये तस्य गणस्य "फैला” इति नामकरणम् अकरोत् । समग्रं प्राणिवर्गं चतुर्षु फैलासु वर्गीकृतवान् जार्ज क्युव्ये । ते च वर्गाः कशेरुकाः, मोलस्काः, सन्दिपदिनः (आर्टिक्युलेट्), रेडियेट् इति । आधुनिकी वर्गीकरणस्य पद्धतिः जार्ज क्युव्येन अनुसृतायाः पद्धतेः अपेक्षया अपि क्लिष्टा अस्ति । जार्ज क्युव्येन् निर्मितानि सूत्राणि अद्यापि विज्ञानिनां मार्गदर्शनं करोति । जार्ज क्युव्ये सहोद्योगी कश्चन् क्युव्येन कृतानि एव सूत्राणि सस्यानां वर्गीकरणाय अपि अन्वयम् अकरोत् ।
अयं जार्ज क्युव्ये सम्पूर्णतया नष्टानां (प्रकृतं भूमौ कुत्रापि अविद्यमानानाम्) प्राणिनाम् अपि वर्गीकरणम् अकरोत् । तेषां प्राणिनाम् अङ्गानां रचनायाः आधारेण तेषाम् अन्येषां च प्राणिनां सम्बन्धम् अपि ज्ञापितवान् । उड्डयनसमर्थं कञ्चित उरगं परीक्ष्य तस्य कृते "टिरोडाक्टिकल्” इति नामकरणम् अपि अकरोत् जार्ज क्युव्ये । तस्मात् सः पुरातनस्य जीवविज्ञानस्य पितामहः इत्यपि प्रसिद्धः अभवत् । तथापि जार्ज क्युव्ये विकासवादं न अङ्गीकृतवान् । भूग्रहस्य उपरि तदा तदा महान् प्रवाहः सञ्जायते । तदवसरे विभिन्नाः नूतनाः जीविनः उत्पद्यन्ते इति सः विश्वसिति स्म । अस्य बुद्धिमत्तया आकृष्टाः राजानः शिक्षणक्षेत्रस्य अभिवृध्यर्थम् "इम्पीरियल् विश्वविद्यालयस्य" कुलपतिपदम् अयच्छन् । अयं जार्ज क्युव्ये १८तमे लूयीकाले मन्त्रिपदवीम् अपि प्राप्नोत् । अयं १८३२ तमे वर्षे मेमासस्य १३ दिनाङ्के मौण्ट् बेलियार्ड् प्रदेशे मरणं प्राप्नोत् ।


text:
सहजं भाषासामर्थ्यम्
प्रायः अस्माभिस्सर्वैः श्रूयते यत् अस्माकम् अपत्यैः सह संस्कृतेन सम्भाषणम् अत्यधिकलाभदायकमिति । बालाः यथा तेषां मातृभाषां जानन्ति तथा एव संस्कृतमपि जानन्तु इति । एतेन न केवलं बालानां भाषाज्ञानाधिक्यं भवति, परन्तु संस्कृतभाषायाः पालन-पोषण-संरक्षणादीनि कार्याण्यपि भवन्तीत्यपि श्रूयते । एतत् कथं शक्यमिति कस्यचित् पुस्तकस्य पठनेन ज्ञातुं शक्नुमः । Language Instinct इति पुस्तके बालानां भाषायाः अवगमनं कथं भवति इति विषयः सम्यक् विवृतः अस्ति । तदनुसृत्य अस्मिन् लेखने अस्माकं प्रस्तुतविषयस्य चिन्तनं कृतमस्ति । किमर्थम् अस्माकं बालैः सह संस्कृतेन वार्तालापः करणीयः इति प्रश्नस्य उत्तरम् अत्र चर्चितमस्ति ।
बालाः कामपि भाषां कथं जानन्तीति विषयः अत्र मुख्यः । उपरिसूचितपुस्तके लेखकः तर्कयति यत् सर्वाः भाषाः निसर्गजाः सन्ति, न कश्चिदपि पिता तस्य अपत्यानां कृते प्राथमिकभाषां पाठयति, बोधयति वा । बालाः दैनन्दिकव्यवहारे यानि यानि वाक्यानि, यान् शब्दान् च शृण्वन्ति केवलं तान् एव अनुवदन्ति इत्यपि न । परन्तु तेषां मनसि भाषायाः उत्पादनार्थं निसर्गजं ज्ञानमस्ति, यस्मात् कारणात् तैः कस्यामपि भाषायां सामर्थ्यं शीघ्रम् एव प्राप्तुं शक्यते । अत्र न केवलं स्वाभाविकज्ञानं, परन्तु दैनन्दिकव्यवहारप्रभावः अपि कारणम् इति अंशः गणनीयः । ते कस्याः अपि भाषायाः वैशिष्ट्यादीनि केवलं व्यवहारात् जानन्ति । परन्तु अधिकतया भाषायां ये नियमाः सन्ति ते व्यवहारप्रभावं विना एव ज्ञायन्ते ।
उदाहरणार्थम्, अस्य पुस्तकस्य लेखकः कांश्चन प्रयोगान् विवृणोति । कश्चन विज्ञानसंशोधकः त्रिवर्षीयान् बालकान् उद्दिश्य विग्रहवाक्यम् एकम् उक्त्वा तस्य समस्तपदम् अपि सूचयति । अनन्तरं सः पुनः अन्यत् विग्रहवाक्यं वदति । एतत् श्रुत्वा ते बालकाः स्वनिर्मितं समीचीनं समस्तपदं वदन्ति । पुनः सः संशोधकः अन्यत् विग्रहवाक्यं वदति । तदनुसृत्य बालकाः पुनः स्वनिर्मितं निर्दोषसमस्तपदं प्रतिवदन्ति । पदवाक्यनिर्माणे यत्र सूक्ष्मनियमाः अनुसरणीयाः तत्र ते तथैव कुर्वन्ति । उदाहरणार्थम् - नूतनसंस्कृत-छात्राः सामान्यतया "जानीमः" इति विशेषक्रियापदरूपम् अज्ञात्वा जानामः इति वदन्ति । परन्तु बालाः नियमान् अश्रुत्वा, केवलं पदप्रयोगं श्रुत्वा, नियमान् अज्ञात्वा एव सहजतया सुलभतया च समीचीनं रूपं वदन्ति ।
केचन जनाः चिन्तयन्ति यत् ते बालाः ईदृशान् विशेषप्रयोगान् पूर्वं कदापि श्रुतवन्तः स्युः इति । परन्तु मातापितरः बालैः सह यदा वार्तालापं कुर्वन्ति तस्मिन् समये तेषां वाक्येषु विशेषसमस्तपदानां प्रयोगाः अधिकतया न श्रूयन्ते एव । तैः लघुवाक्यानि एव उच्यन्ते इति भासते । अतः बालानां भाषायाः अवगमनज्ञानं स्वाभाविकं, निसर्गजं च, न तु व्यवहारप्रभावादिति वक्तुं वयं शक्नुमः ।
एतस्य कथनस्य सारांशः कः ? बालानाम् ईदृशं स्वाभाविकसामर्थ्यं प्रथमषड्वर्षपर्यन्तं भवति । तावत्पर्यन्तं ते अधिकपरिश्रमं विना भाषासामर्थ्यं प्राप्नुवन्ति । वयं केषाञ्चन त्रिवर्षीयबालानां सम्भाषणे व्याकरणस्य अंशान् परिशीलयामः चेत्, व्याकरणशुद्धता सम्यक् एव दृश्यते । येषां भाषाव्यवहारे लिङ्गसहितपदप्रयोगाः सन्ति ते तदन्वितदोषान् न कुर्वन्ति । या भाषा तेषां तृतीयवयसः पूर्वं श्रूयते तस्यां भाषायां तैः नैपुण्यं प्राप्यते । तर्हि षष्ठवर्षादनन्तरं किं भवति ? तेषां भाषाग्रहणशक्तिः न्यूना भवति । यथा मानवशरीरे निसर्गज-स्पन्दनाः (reflexes) एकस्मिन् निर्दिष्टसमये उद्भूय पुनः अदृश्यतां प्राप्नुवन्ति तथा एव मस्तिष्कमपि भाषाज्ञानप्राप्त्यर्थम् एकस्मिन् निर्दिष्टसमये एव योग्यं भवति । सः अवकाशः मनुष्याणां कृते प्रथमषड्वर्षपर्यन्तम् एव अस्ति । तदनन्तरं तैः अधिकतया केवलम् अवगतभाषायाः उपयोगः करणीयः भवति । तदर्थं मस्तिष्के अधिकनैपुण्यं भवति । परन्तु भाषाज्ञानप्राप्तेः कापि अवश्यकता नास्ति इति अतः सा शक्तिः अनन्तरं न्यूना भवति । अस्माकं यौवने, प्रौढवयसि वा नूतनभाषां ज्ञातुम् अस्माभिः शक्यते एव । परन्तु सा शक्तिः बाल्यवयसि यथा भवति तथा न ।
वयं चिन्तयामः ``अस्तु, मम किञ्चित् संस्कृतभाषाज्ञानम् अस्ति, वक्तुमपि शक्नोमि, अज्ञानेन अहम् अनेकान् दोषान् कुर्याम् । मम बालैः सह संस्कृतेन सम्भाषणं करोमि चेत् दोषभरितवाक्यानि एव वदामि, अतः मम बालाः अपि तादृशमेव वदेयुः । एवमेव मम पाठनेन संस्कृतस्य अधोगतिः एव भवेत्'' इति । परन्तु तादृशी स्थितिः न भवति इति भाति । अन्यस्मिन् समये केषुचन प्रयोगेषु केचन मूकबालकाः दृष्टाः येषां मातापितरौ संज्ञाभाषां (sign language) सम्यक् न ज्ञातवन्तौ । तेषां मातापित्रोः संज्ञाभाषा दोषसहिता आसीत् । परन्तु मूकबालकानां संज्ञाभाषायां दोषाः न आसन् एव । यद्यपि मातापित्रोः भाषाशुद्धिः नास्ति तथापि बालकानां वचनानि दोषरहितानि एव भवन्ति । ते अश्रुतपूर्वनियमानपि अनुसृत्य नैपुण्येन एव भाषन्ते । एतत् कथं साध्यमिति पृष्टे सति उत्तरं न लभ्यते एव । परन्तु संक्षिप्तरूपेण वक्तुं शक्नुमः यत् तेषां भाषाग्रहणशक्तिः निसर्गजा एव, अतः अत्यल्पकाले स्वल्पप्रयत्नेन स्वाभाविकतया भाषाज्ञानं, सामर्थ्यं च प्राप्नुवन्तीति ।
यदा काचन भाषा लुप्ता भवति तदा तत्सम्बन्धि-संस्कृतिरपि नश्यति । तस्याः वैशिष्ट्यमपि नश्यति । अतः इदानीं संस्कृतभाषाप्रगत्यर्थं, संस्कृतभाषाभिवृद्ध्यर्थं क्रियमाणेषु कार्येषु बालानां पात्रमपि बहु मुख्यमेव । तेषां मनः भाषाप्राप्त्यर्थं बाल्ये एव सिद्धमस्ति । तैः यस्मिन् प्रकारे भाषा श्रुता भवति तदेव अनुसृत्य ते तस्यां भाषायां प्रावीण्यमपि प्राप्नुवन्ति । अतः संस्कृतस्य विषये अस्माकं स्वल्पा अपि चिन्ता न भवेत् । वयम् अस्माकम् अपत्यानां जननकालात् आरभ्य तान् संस्कृतमाध्यमेन लालयाम, पालयाम, पोषयाम च । ते बाल्यकालतः एव संस्कृतभाषां जानन्तु । एतेन माध्यमेन संस्कृतस्य, अस्माकं संस्कृतेः च प्रगतिः अभिवर्धताम् ।
रचयेम संस्कृतभुवनम् ।
* स्थलाभावात् अत्र सम्पूर्णानि विवरणानि न दत्तानि । ये अधिकं ज्ञातुम् इच्छन्ति, ते पुस्तकं पठेयुः ।
Pinker, S. , “The Language Instinct”, Harper Collins Publishers, New York, 1994.


text:
सूत्र ४२
तन्निर्धारणानियमस्तद्दृष्टे: पृथग्घ्यप्रतिबन्ध: फलम् ॥४२॥
तन्निर्धारणानियमस्तद्दृष्टे: पृथग्घ्यप्रतिबन्ध: फलम् ॥ सन्ति कर्माङ्गव्यापाश्रयाणि विज्ञानानि - ओमित्येतदक्शरमुंद्रीथमुपासीतेत्येवमादीनि ।
किं तानि नित्यान्येव स्यु: कर्मसु पर्णमयीत्वादिवदुतानित्यानि गोदोहनादिवदिति विचारयाम: ।
किं तावत्प्राप्तम् । नित्यानीति । कुत: ।
प्रयोगवचनपरिग्रहात् ।
अनारभ्याधीतान्यपि हयेतान्युद्नीथादिद्वारेण क्रतुसंबधात्क्रतुप्रयोगवचनेनाङ्गान्तरवत्संस्पृश्यन्ते यत्त्वेषां स्ववाक्येषु फलश्रवणम् - आपयिता ह वै कामानां भवतीत्यादि तद्वर्तमानापदेशरूपत्वादर्थवादमात्रमेवापापश्लोकश्रवणादिवन्न फलप्रधानम् ।
तस्माद्यथा यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोतीत्येवमादीनामप्रकरणपठितानामपि जुहवादिद्वारेण क्रतुप्रवेशात्प्रकरणपठितवन्नित्यतैवमुद्नीथाद्युपासनानामपीति ।
एवं प्राप्ते ब्रूम: ।
तन्निर्धारणानियम इति ।
यान्येतान्युद्नीथादिकर्मगुणयाथात्म्यनिर्धारणानि रसतम आप्ति: समृद्धिर्मुख्य: प्राण आदित्य इत्येवमादीनि नैतानि नित्यवत्कर्मसु नियम्येरन् । कुतु: । तद्दृष्टे: ।
तथा हयनित्यत्वमेवैवंजातीयकानं दर्शयति श्रुतिस्तेनोभौ कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेदेत्यविदुषोऽपि क्रियाभ्यनुज्ञानात्प्रस्तावादिदेवताविज्ञानविहीनानामपि प्रस्तोत्रादीनां याजनाध्यवसानदर्शनात्प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यसि ।
तां चेदविद्वानुद्नास्यसि ।
तां चेदविद्वान्प्रतिहरिष्यसीति।
अपि चैवंजतीयकस्य कर्मव्यपाश्रयस्य विज्ञानस्य पृथगेव कर्मण: फलमुपलभ्यते कर्मफलसिद्धयप्रतिबन्धस्तत्सम्रुद्धिरतिशयविशेष: कश्चित्तेनोभौ कुरुतो यश्वैतदेवं वेद यश्च न वेद ।
नाना तु विद्या चाविद्या च यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति ।
तत्र नाना त्विति विद्वदविद्वत्प्रयोगयो: पृथक्कारणाद्वीर्यवत्तरमिति च तसपप्रत्ययप्रयोगाद्विद्याविहीनमपि कर्म वीर्यवदिति गम्यते ।
तच्चानित्यत्वे विद्याया पपद्यते ।
नित्यत्वे तु कथं तद्विहीनं कर्म वीर्यवदित्यनुज्ञायेत ।
सर्वाङ्गोपसंहारे हि वीर्यवत्कर्मेति स्थिति: ।
तथा लोकसामादिषु पतिनियतानि प्रत्युपासनं फलानि शिष्यन्ते कल्पन्ते हास्मै लोका ऊर्ध्वाश्चावृत्ताश्चेत्येवमादीनि ।
न चेदं फलश्रवणमर्थवादमात्रं युक्तं प्रतिपत्तुम् ।
तथा हि गुणवाद आपद्येत फलोपदेशे तु मुख्यवादोपपत्ति: ।
प्रयाजादिषु त्वितिकर्त्व्यताकाङक्षस्य क्रतो: प्रकृत्वात्तादर्थ्ये सति युक्तं फलश्रुतेर्थवादत्वम् ।
तथाऽनारभ्याधीतेष्वपि पर्णमयीत्वादिषु न हि पर्णमयीत्वादीनामक्रियात्मकानामाश्रयमन्तरेण फलसंबन्धोऽवकल्पते ।
गोदोहनादीनां हि प्रकृताप्प्रणयनाद्याश्रयलाभादुपपन्न: फलविधि: ।
तथा बैल्वादीनामपि प्रकृतयूपाद्याश्रयलाभादुपपन्न: फलविधि: ।
न तु पर्णंमयीत्वादिष्वेवंविध: कश्चिदाश्रय: प्रकृतोऽस्ति ।
वाक्येनैव तु जुहवाद्याश्रयतां विवक्षित्वा फलेऽपि विधिं विवक्षतो वाक्यभेद: स्यात् ।
उपासनानां तु क्रियात्मकत्वाद्विशिष्टविधानोपपत्तेरुद्नीथाद्याश्रयाणां फले विधानं न विरुध्यते तस्माद्यथा क्रत्वाश्रयाण्यपि गोदोहनादीनि फलसंयोगादनित्यान्येवमुद्नीथाद्युपासनान्यपीति द्रष्टव्यम् ।
अत एव च कल्पमूत्रकारा नैवंजातीयकान्युपासनानि क्रतुषु कल्पयाञ्चक्रु: ॥४२॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २१३
सावित्र्युपाख्यानम्।
सावित्र्युवाच।
धर्मामर्मविधानज्ञ! सर्वधर्मप्रवर्त्तक!।
त्वमेव जगतो नाथः प्रजासंयमनो यमः ।। २१३.१ ।।
कर्मणामनुरूपेण यस्माद्यमयसे प्रजा-।
तस्माद्वै प्रोच्यसे देव! यम इत्येव नामतः ।। २१३.२ ।।
धर्मेणेमाः प्रजाः सर्वा यस्माद्रञ्जयसे प्रभो!।
तस्मात्ते धर्मराजेति नाम सद्भिर्निगद्यते ।। २१३.३ ।।
सुकृतं दुष्कृतं चोभे पुरोधाय यदा जनाः।
त्वत्सकाशं मृता यान्ति तस्मात्त्वं मृत्युरुच्यसे ।। २१३.४ ।।
कालं कलार्द्धं कलयन् सर्वेषां त्वं हि तिष्ठसि।
तस्मात् कालेति ते नाम प्रोच्यते तत्त्वदर्शभिः ।। २१३.५ ।।
सर्वेषामेव भूतानां यस्मादन्तकरो महान्।
तस्मात्त्वमन्तकः प्रोक्तः सर्वदेवैर्महाद्युते! ।। २१३.६ ।।
विवस्वतस्त्वं तनयः प्रथमं परिकीर्तितः।
तस्माद्वैवस्वतो नाम्ना सर्वलोकेषु कथ्यते ।। २१३.७ ।।
आयुष्ये कर्मणि क्षीणे गृह्णासि प्रसभञ्जनम्।
तदा त्वं कथ्यसे लोके सर्वप्राणिहरेति वै ।। २१३.८ ।।
तव प्रसादाद्देवेश! सङ्करो न प्रजायते।
सतां सदा गतिर्देव! त्वमेव परिकीर्तितः ।। २१३.९ ।।
जगतोऽस्य जगन्नाथ! मर्यादापरिपालकः।
पाहिमां त्रिदशश्रेष्ठ! दुःखितां शरणागताम्
पितरौ च तथैवास्य राजपुत्रस्य दुःखितौ ।। २१३.१० ।।
यम उवाच।
स्तवेन भक्त्या धर्मज्ञे! मया तुष्टेन सत्यवान्।
तव भर्ता विमुक्तोऽयं लब्धकामा व्रजाबले! ।। २१३.११ ।।
राज्यं कृत्वा त्वया सार्द्धं वत्सराशीतिपञ्चकम्।
नाकपृष्ठमथारुह्या त्रिदशैः सह रंस्यते।। २१३.१२ ।।
त्वयि पुत्रशतञ्चापि सत्यवान् जनयिष्यति।
ते चापि सर्वे राजानः क्षत्रियास्त्रिदशोपमाः ।। २१३.१३ ।।
मुख्यास्त्वन्नाम पुत्राख्या भविष्यन्ति हि शाश्वताः।
पितुश्च ते पुत्रशतं भविता तव मातरि ।। २१३.१४ ।।
मालव्यां मालवी नाम शाश्वताः पुत्रपौत्रिणः।
भ्रातरस्ते भविष्यन्ति क्षत्रियास्त्रिदशोपमाः ।। २१३.१५ ।।
स्तोत्रेणानेन धर्मज्ञे! कल्पमुत्थाय यस्तु माम्।
कीर्तयिष्यति तस्यापि दीर्घमायुर्भविष्यति ।। २१३.१६ ।।
एतावदुक्ता भगवान् यमस्तु प्रमुच्य तं राजसुतं महात्मा।
अदर्शनं तत्र यमो जगाम कालेन सार्द्धं सह मृत्युना च ।। २१३.१७ ।।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २६८
प्रासादविधिनिर्णयवर्णनम्।
ऋषय ऊचुः।
प्रासादाः कीदृशाः सूत! कर्तव्या भूतिमिच्छता।
प्रमाणं लक्षणं तद्वत् वद विस्तरतोऽधुना ।। २६८.१
सूत उवाच।
अथातः संप्रवक्ष्यामि प्रासाद विधि निर्णयम्।
वास्तौ परीक्षिते सम्यग् वास्तु देह विचक्षणः ।। २६८.२
वास्तूपशमनं कुर्यात् समिद्भिर्बलिकर्मणा।
जीर्णोद्धारे ततोद्याने तथा गृहनिवेशने।। २६८.३
नव प्रासादभवने प्रासाद परिवर्तने।
द्वाराभिवर्तने तद्वत्प्रासादेषु गृहेषु च ।। २६८.४
वास्तूपशमनं कुर्यात् पूर्वमेव विचक्षणः।
एकाशीतिपदं लिख्य वास्तु मध्ये च पृष्ठतः ।। २६८.५
होमस्त्रिमेखले कार्यः कुण्डे हस्तप्रमाणके।
यवैः कृष्णतिलैस्तद्वत् समिद्भिः क्षीरवृक्षकैः ।। २६८.६
पालाशैः खादिरैश्चापि मधुसर्पिसमन्वितैः ।
कुशदूर्वामयैर्वापि मधुसर्पिसमन्वितैः ।। २६८.७
कार्यस्तु पञ्चभिर्बिल्वैः बिल्व-बीजैरथापि वा।
होमान्ते भक्ष्यभोज्यैस्तु वास्तुदेशे बलिं हरेत् ।। २६८.८
तद्वद् विशेष नैवेद्यमेवं दद्यात् क्रमेण तु।
ईशकोणे घृतान्नन्तु शिखिने विनिवेदयेत् ।। २६८.९
ओदनं सफलं दद्यात् पर्जन्याय घृतान्वितम्।
जयाय च ध्वजान् प्रीतान् पैष्टं कूर्मञ्च सन्न्यसेत् ।। २६८.१०
इन्द्राय पञ्चरत्नानि पैष्टञ्च कुलिशं तथा।
वितानकञ्च सूर्याय धूम्रं सक्तुं तथैव च ।। २६८.११
सत्याय घृतगोधूमं मत्स्यं दद्याद् भृशाय च।
शष्कुलीश्चान्तरिक्षाय दद्यात् सक्तुंश्च वायवे ।। २६८.१२
लाजाः पूष्णे तु दातव्याः वितथे चणकौदकम्।
गृहक्षतायमध्वन्नं यमाय पिशितौदनम् ।। २६८.१३
गन्धौदनञ्च गन्धर्वे भृङ्गराजस्य भृंगिकाम्।
मृगाय यावकं दद्यात्पितृभ्यः कृसरामता ।। २६८.१४
दौवारिके दन्तकाष्ठं पैष्टं कृष्णबलिं तथा।
सुग्रीवे पुष्पकं दद्यात् पुष्पदन्ताय पायसम् ।। २६८.१५
कुशस्तम्बेन संयुक्तं तथा पद्मञ्च वारुणम्।
पिष्टं हिरण्मयं दद्यादासुराय सुरा मता ।। २६८.१६
घृतौदनञ्च शोषाय यवान्नं पापयक्ष्मणे।
घृतलड्डुकांस्तु रोगाय नागे पुष्पफलानि तु ।। २६८.१७
सर्पिर्मुख्याय दातव्यं मुद्गौदनमतः परम्।
भल्लाटस्थानके दद्यात् सोमायघृतपायसम् ।। २६८.१८
भगाय शालिकं पिष्टमदित्यै पोलिकास्तथा।
दित्यैतु पूरिका दद्यादित्येवं बाह्यतो बलिः ।। २६८.१९
क्षीरं यमाय दातव्यमापवत्साय वै दधि।
सावित्रे लड्डुकान् दद्यात् समरीचं कुशौदनम् ।। २६८.२०
सवितुर्गुड़पूपांस्तु जयाय घृतचन्दनम्।
विवस्वते पुनर्दद्याद् रक्तचन्दनपायसम् ।। २६८.२१
हरितालौदनं दद्यादिन्द्राय घृतसंयुतम्।
घृतौदनञ्च मित्राय रुद्राय घृतपायसम् ।। २६८.२२
आमं पक्वं तथा मांसं देयं स्याद्राजयक्ष्मणे।
पृथ्वीधराय मांसानि कूष्माण्डानि च दापयेत् ।। २६८.२३
शर्करा पायसं दद्यादर्यम्णे पुनरेव हि।
पञ्चगव्यं यवां श्चैव तिलाक्षतमयं चरुम् ।। २६८.२४
भक्ष्यं भोज्यञ्च विविधं ब्रह्मणे विनिवेदयेत्।
एवं सम्पूजिता देवाः शान्तिं कुर्वन्ति ते सदा ।। २६८.२५
सर्वेभ्यः काञ्चनं दद्याद् ब्रह्मणे गां पयस्विनीम्।
राक्षसीनां बलिर्देयो अपि यादृक् यथा श्रुणु ।। २६८.२६
मांसोदनं घृतं पद्म केसरं रुधिरान्वितम्।
ईशानभागमाश्रित्य चरक्यै विनिवेदयेत् ।। २६८.२७
मांसौदनञ्च रुधिरं हरिद्रौदनमेव च।
आग्नेयीं दिशमाश्रित्यं विदार्यै विनिवेदयेत् ।। २६८.२८
दध्योदनं स रुधिरमस्थिखण्डैश्च संयुतम्।
पीतरक्तं बलिं दद्यात् पूतनायै सरक्षसे ।। २६८.२९
वायव्यां पापराक्षस्यै मत्स्यमांसं सुरासवम्।
पायसञ्चापि दातव्यं स्वनाम्ना सर्वतः क्रमात् ।। २६८.३०
नमस्कारान्त युक्तेन प्रणवाद्येन संयुतः।
ततः सर्वौषधी-स्नानं यजमानस्य कारयेत् ।। २६८.३१
द्विजान् सुपुजयेद् भक्त्या ये चान्ये गृहमागताः।
एतद्वास्तूपशमनं कृत्वा कर्म समारभेत् ।। २६८.३२
प्रासादभवनोद्यान प्रारम्भे विनिवर्तने।
पुरुवेश्मप्रवेशेषु सर्वदोषापनुत्तये ।। २६८.३३
रक्षोघ्नपावमानेन सूक्तेन भवनादिकम्।
नृत्यमङ्गलवाद्येन कुर्य्यात् ब्राह्मणवाचनम् ।। २६८.३४
अनेन विधिना यस्तु प्रतिसम्वत्सरं बुधः।
गुहे वायतने कुर्य्यान्न स दुःखमवाप्नुयात् ।। २६८.३५
न च व्याधिभयं तस्य न च बन्धु धनक्षयः।
जीवेद्वर्षशतं स्वर्गे कल्पमेकञ्च तिष्ठति ।। २६८.३६


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ६१
सप्तलोकाधिपत्यप्राप्तिव्रतकथनम्।
नारद उवाच।
भूलोकोऽथभुवर्लोकः स्वर्लोकोऽथमहर्जनः।
तपः सत्यञ्च सप्तैते देवलोकाः प्रकीर्तिताः।। ६१.१ ।।
पर्यायेण तु सर्वेषामाधिपत्यं कथं भवेत्।
इह लोके शुभं रूपमायुः सौभाग्यमेव च।
लक्ष्मीश्च विपुला नाथ! कथं स्यात् पुरसूदन!।। ६१.२ ।।
पुरा हुताशनः सार्द्धं मारुतेन महीतले।
आदिष्टः पुरुहूतेन विनाशाय सुरद्विषाम्।। ६१.३ ।।
निर्दग्धेषु ततस्तेन दानवेषु सहस्रशः।
तारकः कमलाक्षश्च कालदंष्ट्रः परावसुः।
विरोचनश्च संग्रामादपलायं स्तपोधन!।। ६१.४ ।।
अम्भः सामुद्रमाविश्य सन्निवेशमकुर्वत।
अशक्या इति तेऽप्यग्नि मारुताभ्यामुपेक्षिताः।। ६१.५ ।।
ततः प्रभृति ते देवान् मनुष्यान् सह जङ्गमान्।
संपीड्य च मुनीन् प्रविशन्ति पुनर्जलम्।। ६१.६ ।।
एवं वर्षसहस्राणि वीराः पञ्च स सप्त च।
जलदुर्गबलाद् ब्रह्मन्! पीडयन्ति जगत्त्रयम्।। ६१.७ ।।
ततः परमथो वह्नि मारुतावमराधिपः।
आदिदेश चिरादम्बु निधिरेष विशोष्यताम्।। ६१.८ ।।
यस्मादस्माद् द्विषामेष शरणं वरुणालयः।
तस्माद् भवद्भ्यामद्यैव क्षयमेष प्रणीयताम्।। ६१.९ ।।
तावूचतुस्ततः शक्रमुभौ शम्बरसूदनम्।
अधर्म्म एष देवेन्द्र! सागरस्य विनाशनम्।। ६१.१० ।।
यस्माज्जीवनिकायस्य महतः संक्षयो भवेत्।
तस्मान्न पापमद्यावाङ्करवावः पुरन्दर!।। ६१.११ ।।
अस्य योजनमात्रेऽपि जीवकोटिशतानि च।
निवसन्ति सुरश्रेष्ठ! सकथं नाशमर्हति।। ६१.१२ ।।
एवमुक्तः सुरेन्द्रस्तु कोपात् संरक्तलोचनः।
उवाचेदं वचो रोषान्निर्दहन्निवपावकम्।। ६१.१३ ।।
न धर्माधर्म्मसंयोगं प्राप्नुवन्त्यमराः क्वचित्।
भवतस्तु विशेषेण माहात्म्यञ्चाधितिष्ठति।। ६१.१४ ।।
मदाज्ञालङ्घनं यस्मान्मारुतेन समन्त्वया।
मुनिव्रतमहिंसादि परिगृह्य त्वया कृतम्।।
धर्मार्थशास्त्ररहितं शत्रुं प्रति विभावसो!।। ६१.१५ ।।
तस्मादेकेन वपुषा मुनिरूपेण मानुषे।
मारुतेन समं लोके तव जन्म भविष्यति।। ६१.१६ ।।
यदा च मानुषत्वेऽपि त्वयाऽगस्त्येन शोषितः।
भविष्यत्युदधिर्वह्ने! तदा देवत्वमाप्स्यसि।। ६१.१७ ।।
इतीन्द्रशापात् पतितौ तत्क्षणात् तौ महीतले।
अवाप्तावेकदेहेन कुम्भाज्जन्म तपोधन!।। ६१.१८ ।।
मित्रावरुणयोर्व्वीर्य्याद्वसिष्ठस्यानुजोऽभवत्।
अगस्त्य इत्युग्रतपाः सम्बभूव पुनर्मुनिः।। ६१.१९ ।।
नारद उवाच।
सम्भूतः सकथं भ्राता वसिष्ठस्याभवन्मुनिः।
कथञ्च मित्रावरुणौ पितरावस्य तौ स्मृतौ।।
जन्मकुम्भादगस्त्यस्य कथं स्यात् पुरसूदन!।। ६१.२० ।।
ईश्वर उवाच।
पुरा पुराणपुरुषः कदाचिद् गन्धमादने।
भूत्वा धर्मसुतो विष्णुश्चचार विपुलन्तपः।। ६१.२१ ।।
तपसा तस्य भीतेन विघ्नार्थं प्रेषितावुभौ।
शक्रेण माधवानङ्गावप्सरोगणसंयुतौ।। ६१.२२ ।।
तदा तद्गीतवाद्येन नाङ्गरागादिना हरिः।
न काममाधवाभ्याञ्च विषयान् प्रतिचुक्षुभे।। ६१.२३ ।।
तदा काममधुस्त्रीणां विषादमगमद् गणः।
संक्षोभाय ततस्तेषां स्वोरुदेशान्नराग्रजः।।
नारीमुत्पादयामास त्रैलोक्यजनमोहिनीम्।। ६१.२४ ।।
संक्षुब्धास्तु तया देवास्तौ तु देववरावुभौ।
अप्सरोभिः समक्षं हि देवानामब्रवीद्धरिः।। ६१.२५ ।।
अप्सरा इति सामान्या देवानामब्रवीद्धरिः।
उर्वशीति च नाम्नेयं लोके ख्यातिं गमिष्यति।। ६१.२६ ।।
ततः कामयमानेन मित्रेणाहूय सोर्वशी।
उक्ता मां रमयस्वेति बाढमित्यब्रवीत्तु सा।। ६१.२७ ।।
गच्छन्ती चाम्बरं तद्वत् स्तोकमिन्दीवरेक्षणा।
वरुणेन धृता पश्चात् वरुणां नाभ्यनन्दत ।। ६१.२८ ।।
मित्रेणाहं वृतापूर्वमद्य भार्या न ते विभो!।
उवाच वरुणश्चित्तं मयि सन्न्यस्य गम्यताम्।। ६१.२९ ।।
गतायां बाढमित्युक्त्वा मित्रः शापमदात्तदा।
तस्यै मानुषलोके त्वं गच्छ सोमसुतात्मजम्।। ६१.३० ।।
भजस्वेति यतो वेश्या धर्म एष त्वया कृतः
जलकुम्भे ततो वीर्यं मित्रेण वरुणेन च।
प्रक्षिप्तमथ सञ्जातौ द्वावेव मुनिसत्तमौ।। ६१.३१ ।।
निमिर्नाम सह स्त्रीभिः पुरा द्यूतमदीव्यतः।
तत्रान्तरेऽभ्याजगाम वसिष्ठो ब्रह्मसम्भवः।। ६१.३२ ।।
तस्य पूजामकुर्वन्तं शशाप समुनिर्नृपम्।
विदेहस्त्वं भवस्वेति ततस्तेनाप्यसौ मुनिः।। ६१.३३ ।।
अन्योन्यशापाच्च तयो र्विगते इव चेतसी।
जग्मतुः शापमानाय ब्रह्माणं जगतः पतिम्।। ६१.६.३४ ।।
अथ ब्रह्मण आदेशाल्लोचनेष्ववसन्निमिः।
निमेषाः स्युश्च लोकानां तद्विश्रामाय नारद!।। ६१.३५ ।।
वसिष्ठोऽप्यभवत् तस्मिन् जलकुम्भे च पूर्ववत्।
ततः श्वेतश्चतुर्बाहुः साक्षसूत्रकमण्डलुः।।
अगस्त्य इति शान्तात्मा बभूव ऋषिसत्तमः।। ६१.३६ ।।
मलयस्यैकदेशे तु वैखानसविधानतः।
सभार्यः संवृतो विप्रैस्तपश्चक्रे सुदुश्चरम्।। ६१.३७ ।।
ततः कालेन महता तारकादतिपीडितम्।
जगद्वीक्ष्य स कोपेन पीतवान्वरुणालयम्।। ६१.३८ ।।
ततोऽस्य वरदाः सर्वे बभूवुः शङ्करादयः।
ब्रह्मा विष्णुश्च भगवान् वरदानाय जग्मतुः।
वरं वृणीष्व भद्रन्ते यदभीष्टञ्च वै मुने!।। ६१.३९ ।।
यावद् ब्रह्मसहस्राणां पञ्चविंशतिकोटयः।
वैमानिको भविष्यामि दक्षिणाचलवर्त्मनि।। ६१.४० ।।
मद्विमानोदये कुर्याद्यः कश्चित् पूजनं मम।
स सप्तलोकाधिपतिः पर्यायेण भविष्यति।। ६१.४१ ।।
ईश्वर उवाच।
एवमस्त्विति तेप्युक्त्वा जग्मुर्देवा यथागतम्।
तस्मादर्घः प्रदातव्यो ह्यगस्त्यस्य सदा बुधैः।। ६१.४२ ।।
नारद उवाच।
कथमर्घप्रदानन्तु कर्त्तव्यं तस्य वै विभो!।
विधानं यदगस्त्यस्य पूजने तद्वदस्व मे।। ६१.४३ ।।
ईश्वर उवाच।
प्रत्यूषसमये विद्वान् कुर्यादस्योदये निशि।
स्नानं शुक्लतिलैस्तद्वत् शुक्लमाल्याम्बरो गृही।। ६१.४४ ।।
ख्थापयेदव्रणं कुम्भं माल्यवस्त्रविभूषितम्।
पञ्चरत्नसमायुक्तं घृतपात्रसमन्वितम्।। ६१.४५ ।।
अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं तथैव सौवर्णमेवायतबाहुदण्डम्।
चतुर्मुखं कुम्भमुखे निधाय धान्यानि सप्ताम्बरसंयुतानि।। ६१.४६ ।।
सकांस्यपात्राक्षतशुक्तियुक्तं मन्त्रेण दद्यात् द्विजपुङ्गवाय।
उत्क्षिप्य लम्बोदरदीर्घबाहुमनन्यचेता यमदिङ्मुखः सन्।। ६१.४७ ।।
श्वेताञ्च दद्याद्यदि शक्तिरस्ति रोप्यैः खुरैर्हेममुखीं सवत्साम्।
धेनुं नरः क्षीरवतीं प्रणम्य सवत्सघण्टाभरणां द्विजाय।। ६१.४८ ।।
आसप्तरात्रोदयमेतदस्य दातव्यमेतत् सकलं नरेण।
यावत् समाः सप्तदशाथ वास्युरथोर्ध्वमप्यत्र वदन्ति केचित्।। ६१.४९ ।।
काशपुष्पप्रतीकाश! अग्निमारुतसम्भव।
मित्रावरुणयोः पुत्र! कुम्भयोने! नमोऽस्तु ते ।
प्रत्यब्दन्तु फलैर्यागमेवं कुर्वन्न सीदति।। ६१.५० ।।
होमं कृत्वा ततः पश्चाद्वर्जयेन्मानवः फलम्।
अनेन विधिनायस्तु पुमानर्घ्यं निवेदयेत्।। ६१.५१ ।।
इमं लोकं स चाप्नोति रूपारोग्यसमन्वितः।
द्वितीयेन भुवर्लोकं स्वर्लोकञ्च ततः परम्।। ६१.५२ ।।
सप्तैव लोकानाप्नोति सप्तार्घ्यान्यः प्रयच्छति।
यावदायुश्च यः कुर्यात् परं ब्रह्माधिगच्छति।। ६१.५३ ।।
इह पठति श्रृणोति वा य एतद्युगलमुनिप्रभवार्घ्यसंप्रदानम्।।
मतिमपि च ददाति सोऽपि विष्णोर्भवनगतः परिपूज्यतेऽमरौघैः।। ६१.५४ ।।


text:
पौर्णमासीवर्णनम्
नील उवाच ।
पूर्णमासी तु नां प्राप्य मार्गशीर्पस्य मानव; ।
नक्राशी पूजयेचन्द्रं शुक्लमाल्यादिभिर्गृही ॥५७३॥
अन्यै: भक्ष्यप्रकारैश्च धूपदीपैस्तथा फलै: ।
लवणानां प्रदानैश्च वहिपूजाभिरेव च ॥५७४॥
पुजनैर्ब्राह्मणानां च सुभगानां तथैव व ।
रक्तवस्त्रयुगं देय सुभगा ब्राह्मणी यु या ॥५७५॥
स्वसा पितृष्वसा या च मित्रपत्नी च या भवेत् ।
तां समानीय भक्त्या च पूजां कृत्वा विधानत: ॥५७६॥
अर्पयेव्दस्त्रयुग्मं च दक्षिणासहितं शुभम् ।
ध्रुवमेषा च कर्तव्या पौर्णमासी विचक्षणै: ॥५७७॥
कार्य्याश्चान्या: स्वशक्त्या वा नवा कार्य्या व्दिजोत्तम ।
कान्तं रुपमवाप्रोति; सौभाग्यं विपुलं स्त्रिय: ॥५७८॥
स्त्रीभिर्विशेषत: कार्या: पूर्णमास्य: व्दिजोत्तम ।
इति श्री नीलमते पौर्णमासीवर्णनम् ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
चिक्रोडः
चिक्रोडाः मध्यमगात्रीयाः प्राणिनः दंशक परिवारस्य सदस्याः । अस्मिन् वर्गे वृक्षवासी , भूवासी, नभगामी चिक्रोडाः इत्यादि भेदाः भवन्ति । अमेरिका युरेशिया तथा आफ्रिका भूखण्डानां मूलनिवासिनः चिक्रोडाः ४ कोटि वर्षेभ्यः पूर्वं भूमौ जाताः । ते आनित्यहरिद्वर्णप्रदेशात् मरुभूमि पर्यन्तं सर्वेषु भूप्रदेशेषु वस्तुं शक्यन्ते । ध्रुवप्रदेशः तथा अतिशुष्कभूभागाः तैः न वासयोग्याः । रामायणे सेतुबन्धनाख्याने विक्रोडस्य उल्लेखः अस्ति । सेतुबन्धनेन सदृशं महाकार्ये लघुजीवेन चिक्रोडेन अपि भागः गृहीतः । अन्य भारतीय भाषासु तमिळु- अनिल्, तेलुगु- वुदुत, मलयाली- अन्नन्, कन्नड- अळिलु, - इति नामनि संबोध्यते।
अन्तर्विषयाः
शरीररचना[सम्पादयतु]
चिक्रोडाः लघुजीवाः । कुब्जे शरीरे केशसमृद्धः पुच्छः, विशालानि नेत्राणि च भवन्ति । केशाः मृदुदुकूलमिव भासन्ते । प्रत्येकेपादे ५ अंगुल्यः विद्यन्ते । पादाग्रः यः वृक्षारोहणे सहायकः, मृदु भूत्वापि दृढः वर्तते । तेषां हृदयभागे तथा अन्य निम्नाङ्गेषु स्थितेभ्यः स्पर्शाङ्गेभ्यः उत्कृष्टं स्पर्शज्ञानं ते प्रदर्शयन्ति । विशालनेत्रयुक्ताः चिक्रोडाः तीक्ष्णं दृष्टिसामर्थ्यमपि आप्नुवन्ति । चिक्रोडानां दन्ताः शक्तिशाली भवन्ति आजीवनपर्यन्तं वर्धन्ते च ।आहारकर्तनार्थं मुखस्य अन्ते स्थलावकाशः विद्यते । चिक्रोडानां आयुः षट् वर्षाणि । नगरवासी चिक्रोडाः वाहनाघातेन ग्रामवासिनः आहाराभावेन च आकालमरणं प्राप्नुवन्ति ।
आहारम्[सम्पादयतु]
मूलतः चिक्रोडाः शाकाहारिणः शुष्कफलानि बीजानि शाकानि च खादन्ति । यदा शाकाहारः अलभ्यः तदा कीटान् अण्डानि पक्षिशावकान् सर्पशावकान् च खादन्ति । समशीतोष्णप्रदेशे ग्रीष्मः तेषां कृते कठोरकालः । यतः भूमौ स्थितानि बीजानि अङ्कुरितानि । अपिच नवाहारोत्पादनं यावत् न संभवति । शीतप्रदेशेषु अधिकशः कीटानेव भक्षयन्ति ।
व्यवहारः[सम्पादयतु]
चिक्रोडानां सन्तानोत्पत्तिः वर्षे एक या द्विवारं भवति । गर्भावस्था त्रि – षट् सप्ताहात्मकी । जात्यानुसारेण सन्तानसंख्यासु भेदाः सन्ति । नवजातः चिक्रोडः दन्तहीनः दृष्टिहीनः च वर्तते । चिक्रोडा षट्- दशसप्ताह पर्यन्तं स्तन्यपानं कुर्वती शिशून् पालयति । प्रथमवर्षान्ते चिक्रोडशिशुः यौवनावस्थां प्राप्नोति । भूवासिनः चिक्रोडाः समाजपेमिणः किन्तु वृक्षवासिनः एकाकिनः भवन्ति । भू तथा वृक्षवासी चिक्रोडाः दिनचराः किन्तु नभगामीचिक्रोडाः निशाचराः वर्तन्ते
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Tree of Lifeः Sciuridae
- Squirrel Tracksः How to identify squirrel tracks in the wild
- National Geographic link on Squirrels
- List of names of squirrel taxa


text:
शास्त्राद् गुणदोषविवेके सति को गुणस्तद्......आह—
गौर्वाक् काव्यादिस्वभावा । सम्यक् शास्त्रादिप्रभावेण स्वरूपतोऽर्थतश्च परिशुद्धा5 प्रयुक्ता कृता प्रकाशिता सती पुरुषेणेति गम्यते । काम[दुघा]......रिति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बन्धनीयम् । गौः सौरभेयी स्मर्यते आम्नायते बुधैराप्तैः । एवमाप्ता उपदिशन्ति, तस्मादवितथमेतत् । आप्तोपदेशस्य प्रमाणत्व[निश्चयात्][तदनुसरणत]श्चेष्टसिद्धिदर्शनात् । या वागेवं कामधेनुर्जाता सुप्रयुक्ता सती सैव नान्या । दुष्प्रयुक्ता पुनः शास्त्रविरोधात् स्वभावाश्रयवैगुण्येनोद्भाविता तु सतो गोत्वं [पशुत्वं शं]सति ख्यापयति प्रयोक्तुः पुरुषस्य । ततश्चाशास्त्रज्ञोऽयं पुरुषाकृतिः पशुरिति विदुषां हेयः स्यादित्यनर्थे पतितः । दूर एवार्थसिद्धिः । तदिह म[हद]न्तरं शास्त्र[ज्ञानेन भवति । मनुष्यत्वा]5b विशेषेऽपि शास्त्रज्ञो देव इव पूज्यते गुणानुरागिभिरितरस्तु पशुरिव दृश्यत इति ॥


text:
Gurucharitra Adhyay 29 is in Marathi. Name of this Adhyay is BhasmaMahima Varnanam.
There are many Stotras in this blog of many Gods. Stotra is a blog for the people who have faith in God. If your are reading a devi stotra then for having more devi storas please click on Title.It's a link. If you recite any of the stotras you like, then results will be good and make your life happy and prosperous.I myself have experienced it and there are many people like me.The stotra is to be recited with full concentration daily.
Sunday, June 22, 2014
Gurucharitra Adhyay 29 Part 3/3 गुरुचरित्र अध्याय २९ भाग ३/३
Gurucharitra Adhyay 29 is in Marathi. Name of this Adhyay is BhasmaMahima Varnanam.
Gurucharitra Adhyay 29 Part 2/3 गुरुचरित्र अध्याय २९ भाग २/३
Gurucharitra Adhyay 29 is in Marathi. Name of this Adhyay is BhasmaMahima Varnanam.
Saturday, June 21, 2014
Gurucharitra Adhyay 49 part 2/2
Gurucharitra Adhyay 49is in Marathi. In this Adhyay GuruGeeta is told to Goddess Parvati by God Shankar is describing mahatmya of Guru. Name of this Adhyay is GuruGeeta Varnanam.
एवं श्रुत्वा महादेवि, गुरुनिंदा करोति यः । स याति नरकं घोरं, यावच्चंद्रदिवाकरौ ॥ १०१ ॥
यावत्कल्पांतको देहस्तावदेव गुरुं स्मरेत् । गुरुलोपो न कर्तव्यः, स्वच्छंदो यदि वा भवेत् ॥ १०२ ॥
हुंकारेण न वक्तव्यं, प्राज्ञैः शिष्यैः कथंचन । गुरोरग्रे न वक्तव्यमसत्यं च कदाचन ॥ १०३ ॥
गुरुं त्वं कृत्य हुं कृत्य, गुरुं निर्जित्य वादतः । अरण्ये निर्जले देशे, स भवेद् ब्रह्मराक्षसः ॥ १०४ ॥
मुनिभिः पन्नगैर्वाऽपि सुरैर्वा शापितो यदि । कालमृत्युभयाद्वापि, गुरु रक्षिति पार्वति ॥ १०५ ॥
अशक्ता हि सुराद्याश्र्च, अशक्ता मुनयस्तथा । गुरुशापेन ते शीघ्रं, क्षयं यान्ति न संशयः ॥ १०६ ॥
मंत्रराजमिदं देवि, गुरुरित्यक्षरद्वयम् । स्मृतिवेदार्थवाक्येन, गुरुः साक्षात्परं पदम् ॥ १०७ ॥
श्रुति-स्मृती अविज्ञाय, केवलं गुरुसेवकाः । ते वै संन्यासिनः प्रोक्ता, इतरे वेषधारिणः ॥ १०८ ॥
नित्यं ब्रह्म निराकारं, निर्गुणं बोधयेत् परम् । सर्वं ब्रह्म निराभासं, दीपो दीपांतरं यथा ॥ १०९ ॥
गुरोः कृपाप्रसादेन, आत्मारामं निरीक्षयेत् । अनेन गुरुमार्गेण, स्वात्मज्ञानं प्रवर्तते ॥ ११० ॥ आब्रह्मस्तंबपर्यंतं, परमात्मस्वरुपकम् । स्थावरं जंगमं चैव, प्रणमामि जगन्मयम् ॥ १११ ॥
वंदेऽहं सच्चिदानंद, भेदातीत सदा गुरुम् । नित्यं पूर्णं निराकारं, निर्गुणं स्वात्मसंस्थितम् ॥ ११२ ॥
परात्परतरं ध्येयं, नित्यमानंदकारकम् । हृदयाकाशममध्यस्थं, शुद्धस्फटिकसन्निभम् ॥ ११३ ॥ स्फटिकप्रतिमारुपं, दृश्यते दर्पणे यथा । तथात्मनि चिदाकार-मानदं सोऽहमित्युत ॥ ११४ ॥
अंगुष्ठमात्रपुरुषं, ध्यायतश्र्चिमयं हृदि । तत्र स्फुरति भावो यः, श्रृणु तं कथाम्यहम् ॥ ११५ ॥
अगोचरं तथाऽगम्यं, नामरुपविवर्जितम् । निःशब्दं तद्विजानीयात्, स्वभावं ब्रह्म पार्वति ॥ ११६ ॥
यथा गंधः स्वभावेन, कर्पूरकुसुमादिषु । शीतोष्णादिस्वभावेन तथा ब्रह्म च शाश्र्वतम् ॥ ११७ ॥
स्वयं तथाविधो भूत्वा, स्थातव्यं यत्रकुत्रचित् । कीटभ्रमरवत्तत्र, ध्यानं भवति तादृशम् ॥ ११८ ॥
गुरुध्यानं तथा कृत्वा, स्वयं ब्रह्ममयो भवेत् । पिंडे पदे तथा रुपे, मुक्तोऽसौ नात्र संशयः ॥ ११९ ॥
स्वयं सर्वमयो भूत्वा, परं तत्त्वं विलोकयेत् । परात्परतरं नान्यत्, सर्वमेतन्निरालयम् ॥ १२० ॥ तस्यावलोकनं प्राप्य सर्वसंगविवर्जितम् । एकाकी निःस्पृहः शान्तस्तिष्ठासेत् तत्प्रसादतः ॥ १२१ ॥
लब्धं वाऽथ न लब्धं वा, स्वल्पं वा बहुलं तथा । निष्कामेनैव भोक्तव्यं, सदा संतुष्टचेतसा ॥ १२२ ॥ सर्वज्ञपदमित्याहु-र्देही सर्वमयो बुधाः । सदानंदः सदा शान्तो, रमते यत्रकुत्रचित् ॥ १२३ ॥
यत्रैव तिष्ठते सोऽपि, स देशः पुण्यभाजनम् । मुक्तस्य लक्षणं देवि, तवाग्रे कथितं मया ॥ १२४ ॥
उपदेशस्तथा देवि, गुरुमार्गेण मुक्तिदः । गुरुभक्तिस्तथा ध्यानं, सकलं तव कीर्तितम् ॥ १२५ ॥
अनेन यद्भवेत्कार्यं, तद्वदामि महामते । लोकोपकारकं देवि, लौकिकं तु न भावयेत् ॥ १२६ ॥
लौकिकात्कर्मणो यान्ति, ज्ञानहीना भवार्णवम् । ज्ञानी तु भावयेत्सर्वं, कर्म निष्कर्म यत्कृतम् ॥ १२७ ॥
इदं तु भक्तिभावेन, पठते श्रृणुते यदि । लिखित्वा तत्प्रदातव्यं, दानं दक्षिणयासह ॥ १२८ ॥
गुरुगीतात्मकं देवि, शुद्धतत्त्वं मयोदितम् । भवव्याधिविनाशार्थं, स्वयमेव जपेत्सदा ॥ १२९ ॥
गुरुगीताक्षरैकं तु, मंत्रराजमिमं जपेत् । अन्ये च विविधा मंत्राः, कलां नार्हंति षोडशीम् ॥ १३० ॥ अनंतफलमाप्नोति, गुरुगीताजपेन तु । सर्वपापप्रशमनं, सर्वदारिद्र्यनाशनम् ॥ १३१ ॥
कालमृत्युभयहरं, सर्वसंकटनाशनम् । यक्षराक्षसभूतानां, चोरव्याघ्रभयापहम् ॥ १३२ ॥
महाव्याधिहरं सर्वं, विभूतिसिद्धिदं भवेत् । अथवा मोहनं वश्यं, स्वयमेव जपेत्सदा ॥ १३३ ॥
कुशेर्वा दूर्वया देवि, आसने शुभ्रकंबले । उपविश्य ततो देवि जपेदेकाग्रमानसः ॥ १३४ ॥
ध्येयं शुक्लं च शांत्यर्थं, वश्ये रक्तासनं प्रिये । अभिचारे कृष्णवर्णं, पीतवर्णं धनागमे ॥ १३५ ॥
उत्तरे शांतिकामस्तु, वश्ये पूर्वमुखो जपेत् । दक्षिणे मारणं प्रोक्तं पश्र्चिमे च धनागमः ॥ १३६ ॥
मोहनं सर्वभूतानां, बंधमोक्षकरं भवेत् । देवराजप्रियकरं, सर्वलोकवशं भवेत् ॥ १३७ ॥
सर्वेषां स्तंभनकरं, गुणानां च विवर्धनम् । दुष्कर्मनाशनं चैव, सुकर्मसिद्धिदं भवेत् ॥ १३८ ॥
असिद्धं साधयेत्कार्यं, नवग्रहभयापहम् । दुःस्वप्ननाशनं चैव, सुस्वप्नफलदायकम् ॥ १३९ ॥
सर्वशान्तिकरं नित्यं, तथा वंध्यासुपुत्रदम् । अवैधव्यकरं स्त्रीणां, सौभाग्यदायकं सदा ॥ १४० ॥ आयुरारोग्यमैश्र्वर्यं-पुत्रपौत्रप्रवर्धनम् । अकामतःस्त्री विधवा, जपानमोक्षमवाप्नुयात् ॥ १४१ ॥
अवैधव्यं सकामा तु, लभते चान्यजन्मनि । सर्वदुःखभयं विघ्नं, नाशयेच्छापहारकम् ॥ १४२ ॥ सर्वबाधाप्रशमनं, धर्मार्थकाममोक्षदम् । यं यं चिंतयते कामं, तं तं प्राप्नोति निश्र्चितम् ॥ १४३ ॥
कामितस्य कामधेनुः, कल्पनाकल्पपादपः । चिन्तामणिश्र्चिंतितस्य, सर्वमंगलकारकम् ॥ १४४ ॥ मोक्षहेतुर्जपेन्नित्यं, मोक्षश्रियमवाप्नुयात् । भोगकाम जपेद्यो वै, तस्य कामफलप्रदम् ॥ १४५ ॥ जपेच्छाक्तश्र्च सौरश्र्च, गाणपत्यश्र्च वैष्णवः । शैवश्र्च सिद्धिदं देवि, सत्यं सत्यं न संशयः ॥ १४६ ॥
अथ काम्यजपे स्थानं, कथयामि वरानने । सागरे वा सरित्तीरेऽथवा हरिहरालये ॥ १४७ ॥
शक्तिदेवालये गोष्टे, सर्वदेवालये शुभे । वटे च धात्रीमूले वा, मठे वृंदावने तथा ॥ १४८ ॥
पवित्रे निर्मले स्थाने, नित्यानुष्ठानतोऽपि वा । निर्वेदनेन मौनेन, जपमेतं समाचरेत् ॥ १४९ ॥
स्मशाने भयभूमौ तु वटमूलान्तिके तथा । सिद्ध्यन्ति धौत्तरे मूले, चूतवृक्षस्य सन्निधौ ॥ १५० ॥
गुरुपुत्रो वरं मूर्खस्तस्य सिद्ध्यन्ति नान्यथा । शुभकर्माणि सर्वाणि, दीक्षाव्रततपांसि च ॥ १५१ ॥ संसारमलनाशार्थं, भवपाशनिवृत्तये । गुरुगीतांभसि स्नानं, तत्त्वज्ञः कुरुते सदा ॥ १५२ ॥
स एव च गुरुः साक्षात्, सदा सद्ब्रह्मवित्तमः । तस्य स्थानानि सर्वाणि, पवित्राणि न संशयः ॥ १५३ ॥
सर्वशुद्धः पवित्रौऽसौ, स्वभावाद्यंत्र तिष्ठति । तत्र देवगणाः सर्वे, क्षेत्र पीठे वसन्ति हि ॥ १५४ ॥
आसनस्थः शयानो वा, गच्छँस्तिष्ठन् वदन्नपि । अश्र्वारुढो गजारुढः, सुप्तो वा जागृतोऽपि वा ॥ १५५ ॥ शुचिष्मांश्र्च सदा ज्ञानी, गुरुगीताजपेन तु । तस्य दर्शनमात्रेण, पुनर्जन्म न विद्यते ॥ १५६ ॥
समुद्रे च तथा तोयं, क्षीरे क्षीरं घृते घृतं । भिन्ने कुंभे यथाकाश-स्तथात्मा परमात्मनि ॥ १५७ ॥
तथैव ज्ञानी जीवात्मा, परमात्मनि लीयते । ऐक्येन रमते ज्ञानी, यत्र तत्र दिवानिशम् ॥ १५८ ॥
एवंविधो महामुक्तः, सर्वदा वर्तते बुधः । तस्य सर्वप्रयत्नेन, भावभक्तिं करोति यः ॥ १५९ ॥
सर्वसंदेहरहितो, मुक्तो भवति पार्वति । भुक्तिमुक्तिद्वयं तस्य, जिव्हाग्रे च सरस्वती ॥ १६० ॥
अनेन प्राणिनः सर्वे, गुरुगीताजपेन तु । सर्वसिद्धिं प्राप्नुवन्ति, भुक्तिं मुक्तिं न संशयः ॥ १६१ ॥
सत्यं सत्यं पुनः सत्यं, धर्मं साख्यं मयोदितम् । गुरुगीता समं नास्ति, सत्यं सत्यं वरानने ॥ १६२ ॥
एको देव एकधर्म, एकनिष्ठा परंतपः । गुरोः परतरं नान्यन्नास्ति तत्त्वं गुरोः परम् ॥ १६३ ॥
माता धन्या पिता धन्यो, धन्यो वंशः कुलं तथा । धन्या च वसुधा देवि, गुरुभक्तिः सुदुर्लभा ॥ १६४ ॥ शरीरमिंद्रियं प्राणश्र्चार्थः स्वजनबांधवाः । माता पिता कुलं देवि, गुरुरेव न संशयः ॥ १६५ ॥
आकल्पं जन्मना कोट्या, जपव्रततपःक्रियाः । तत्सर्वं सफलं देवि, गुरुसंतोषमात्रतः ॥ १६६ ॥ विद्यातपोबलेनैव, मंदभाग्याश्र्च ये नराः । गुरुसेवां न कुर्वन्ति, सत्यं सत्यं वरानने ॥ १६७ ॥ ब्रह्मविष्णुमहेशाश्र्च, देवर्षिपितृकुन्नराः । सिद्धचारणयक्षाश्र्च, अन्येऽपि मुनयो जनाः ॥ १६८ ॥
गुरुभावः परं तीर्थमन्यतीर्थं निरर्थकम् । सर्वतीर्थाश्रयं देवि, पादाङ्गुष्ठं च वर्तते ॥ १६९ ॥
जपेन जयमाप्नोति, चानंतफलमाप्नुयात् । हीनकर्म त्यजन्सर्वं, स्थानानि चाधमानिच ॥ १७० ॥
उग्रध्यानं कुक्कुटस्थं, हीनकर्मफलप्रदं । गुरुगीतां प्रयाणे वा, संग्रामे रिपुसंकटे ॥ १७१ ॥
जपते जयमाप्नोति, मरणे मुक्तिदायकम् । सर्वकर्म च सर्वत्र, गुरुपुत्रस्य सिद्ध्यति ॥ १७२ ॥
इदं रहस्यं नो वाच्यं, तवाग्रे कथितं मया । सुगोप्यं च प्रयत्नेन, मम त्वं च प्रिया त्विति ॥ १७३ ॥ स्वामिमुख्यगणेशादिविष्ण्वादीनां च पार्वति । मनसापि न वक्तव्यं, सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ॥ १७४ ॥ अतीवपक्वचिपारंपरत्ताय, श्रद्धाभक्तियुताय च । प्रवक्तव्यमिदं देवि, ममात्माङसि सदाप्रिये ॥ १७५ ॥ अभक्ते वंचके धूर्ते, पाखण्डे नास्तिके नरे । मनसापि न वक्तव्या, गुरुगीता कदाचन ॥ १७६ ॥
इति श्रीस्कंदपुराणे उत्तरखण्डे ईश्र्वरपार्वती संवादे गुरुगीता समाप्ता । श्रीगुरुदेवदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥ याकारणें ईश्र्वरें पाहे । पार्वतीस बोध केला आहे । पारंपार मार्ग चालिला पाहे । गुरुसेवा सुदुर्लभ ॥ १४ ॥ विधाता आदिकरुनि । समस्त वंदिती याचिगुणीं ।
जो जाहला अंतर-मनोन्मनी । तोचि श्रेष्ठ सकळिकां ॥ १५ ॥
गुरुसेवा अनंत सुख । दूर होय समस्त दुःख ।
तोचि धन्य नर एक । या क्षितीवरी ॥ १६ ॥
वसिष्ठ वाल्मीक जनकादिक । समस्त नांव पावले गुरुसेवें निक ।
तुम्ही शहाणे चतुर विवेक । भजा भजा हो श्रीगुरुसी ॥ १७ ॥
सद्गुरुसी भजतां सद्भावेंसीं । सद्गति होईल तुम्हां भरंवसीं ।
याकारणें स्थिरमनेंसीं । शरण रिघावें श्रीगुरुमूर्तीस ॥ १८ ॥
गुरुमूर्तीसि संतोष होतां । त्रयमूर्ति तुष्टती तत्त्वता ।
वेदशास्त्रीं असे संमता । पारंपर गुरुमार्ग हा ॥ १९ ॥
पूर्वी युगायुगीं पाहे । आयुष्य फार नरदेहा ।
अनेक तप करिती सायास पाहे । मुक्ति होत त्या नरांसी ॥ २० ॥
आतां वर्तला कलि प्रबळ । वेदमार्ग राहिला सकळ ।
जन जाहले मूढ केवळ । ज्ञानहीन पशूपरी ॥ २१ ॥
या कलियुगामाझारीं । ज्ञानी जाहले मूढापरी ।
कांही नेणती अंधबधिरीं । मायापाशें वेष्टोनियां ॥ २२ ॥
याकारणें तुम्ही विद्वजन । ' गुरुभाव ' धरा स्थिरमनें ।
तुमचें तुटेल भवबंधन । श्रीगुरुराजप्रसादें ॥ २३ ॥
लाधे ज्यासी गुरुप्रसाद । त्यासी प्राप्त होय कैवल्यपद ।
दूरी होईल कामक्रोधमद । साध्य होईल पद-अच्युत ॥ २४ ॥
अवतार याकारणें । घेतला असे नारायणें ।
साधुजन उद्धरावयाकारणें । अवतरले कलियुगी श्रीगुरुमूर्ति ॥ २५ ॥
भूमिभार उतरावया । जन्म धरिला श्रीपादराया ।
दत्तात्रेय-अवधूतरायें । वेष धरिला नरदेहीं ॥ २६ ॥
देह धरुनि श्रीगुरुमूर्ति । समस्त उद्धरिले जडमति ।
अवतरले आपण लक्ष्मीपति । केवळ सात्विक रुपानें ॥ २७ ॥
जे जे असती भाविक जन । त्यांसी उद्धरी आपण ।
बळात्कारें जाई त्यांचिया भुवना । श्रीसद्गुरुराज योगी ॥ २८ ॥
आतां असो हें युक्तीचें कथन । भावें धरा हो सद्गुरुभजन ।
हातां चढेल उमारमण । श्रीगुरुप्रसादें ॥ २९ ॥
श्रीगुरुप्रसाद लाधे ज्यासी । त्यासी साध्य व्योमकेशी ।
निवारण करी मोहपाशासी । मग रहाल शाश्र्वत पदीं ॥ ३० ॥
संसार म्हणिजे भवसमुद्र । यासी करावा निःशेष भद्र ।
बळकट धरावी भाव मुद्रा । मग पावाल पैलपार ॥ ३१ ॥
गुरुभक्ति म्हणिजे कामधेनु । कल्पिलें होय मनकामनु ।
न धरावा मनीं तुम्ही अनुमानु । शरण रिघावें श्रीगुरुमूर्तीसी ॥ ३२ ॥
प्रसन्न होतां श्रीगुरु जाण । बाधों न शके यम आपण ।
जरी असेल पापक्षोण । लय होईल भरंवसें ॥ ३३ ॥
संपर्क होतां अग्नीसी । तृणबणवी होय भस्मसुरसी ।
तैशा तुमच्या सकळ पापराशी । निःशेष जातील परियेसा ॥ ३४ ॥
॥ इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे
सरस्वती-गंगाधरविरचिते गुरुगीतावर्णन नाम एकोनपंचाशत्तमोऽध्यायः ॥
Wednesday, June 18, 2014
Apmrutyuharam Mahamrutyunjay Stotram अपमृत्युहरं महामृत्युञ्जयस्तोत्रम्
This stotra is in Sanskrit. It is from Markandeya Purana. It is created by Markandeya Rushi. Untimely or Unnatural death or accidental death can be avoided by reciting this stotra daily with faith, concentration and devotion. Further it also removes fear from fire and theft.
Thursday, June 12, 2014
Shri Ram Sahastra Namavalihi Part 4/4 श्रीराम सहस्त्रनामावलिः भाग ४/४
Shri Ram Sahastra Namavalihi is from Valmiki Ramayan. In the Aanand Ramayan the great Ram devotee Valmiki Rushi has written these one Thousand Pious Names of God Ram.
७५१) ॐ गोविन्दाय नमः ७५२) ॐ गोपतये नमः ७५३) ॐ गोप्त्रे नमः ७५४) ॐ भूपतये नमः
७५५) ॐ भुवनेश्र्वराय नमः ७५६) ॐ पद्मनाभाय नमः ७५७) ॐ हृषीकेशाय नमः ७५८) ॐ धात्रे नमः
७५९) ॐ दामोदराय नमः ७६०) ॐ प्रभवे नमः ७६१) त्रिविक्रमाय नमः ७६२) ॐ त्रिलोकेशाय नमः
७६३) ॐ ब्रह्मेशाय नमः ७६४) ॐ प्रीतोवर्धनाय नमः ७६५) ॐ वामनाय नमः ७६६) ॐ दुष्टदमनाय नमः
७६७) ॐ गोविन्दाय नमः ७६८) ॐ गोपवल्लभाय नमः ७६९) ॐ भक्तप्रियाय नमः
७७०) ॐ अच्युताय नमः ७७१) ॐ सत्याय नमः ७७२) ॐ सत्यकीर्तये नमः ७७३) ॐ धृत्यै नमः
७७४) ॐ स्मृत्यै नमः ७७५) ॐ कारुण्याय नमः ७७६) ॐ करुणाय नमः ७७७) ॐ व्यासाय नमः ७७८) ॐ पापघ्ने नमः ७७९) ॐ शान्तिवर्धनाय नमः ७८०) ॐ संन्यसिने नमः ७८१) ॐ शास्त्रतत्त्वज्ञाय नमः ७८२) ॐ मन्दराद्रिनिकेताय नमः ७८३) ॐ बदरीनिलयाय नमः ७८४) ॐ शान्ताय नमः ७८५) ॐ तपस्विने नमः ७८६) ॐ वैद्युतप्रभाय नमः ७८७) ॐ भूतावासाय नमः ७८८) ॐ गुहावासाय नमः ७८९) ॐ श्रीनिवासाय नमः ७९०) ॐ श्रियः पतये नमः ७९१) ॐ तपोवासाय नमः ७९२) ॐ मुदावासाय नमः ७९३) ॐ सत्यवासाय नमः ७९४) ॐ सनातनाय नमः ७९५) ॐ पुरुषाय नमः ७९६) ॐ पुष्कराय नमः ७९७) ॐ पुण्याय नमः ७९८) ॐ पुष्कराक्षाय नमः ७९९) ॐ महेश्र्वराय नमः ८००) ॐ पूर्णमूर्तये नमः ८०१) ॐ पुराणज्ञाय नमः ८०२) ॐ पुण्यदाय नमः ८०३) ॐ प्रीतिवर्धनाय नमः ८०४) ॐ शङ्खिने नमः ८०५) ॐ चक्रिणे नमः ८०६) ॐ गदिने नमः ८०७) ॐ शार्ङ्गिणे नमः ८०८) ॐ लाङ्गलिने नमः ८०९) ॐ मुसलिने नमः ८१०) ॐ हलिने नमः ८११) ॐ किरीटिने नमः ८१२) ॐ कुण्डलिने नमः ८१३) ॐ हारिणे नमः ८१४) ॐ मेखलिने नमः ८१५) ॐ कवचिने नमः ८१६) ॐ ध्वजिने नमः ८१७) ॐ योद्घ्ने नमः ८१८) ॐ जेत्रे नमः ८१९) ॐ महावीर्याय नमः ८२०) ॐ शत्रुजिते नमः ८२१) ॐ शत्रुतापनाय नमः ८२२) ॐ शास्त्रे नमः ८२३) ॐ शास्त्रकराय नमः ८२४) ॐ शास्त्राय नमः ८२५) ॐ शङ्कराय नमः ८२६) ॐ शङ्करस्तुताय नमः ८२७) ॐ सारथये नमः ८२८) ॐ सात्त्विकाय नमः ८२९) ॐ स्वामिने नमः ८३०) ॐ सामवेदप्रियाय नमः ८३१) ॐ समाय नमः ८३२) ॐ पवनाय नमः ८३३) ॐ संहताय नमः ८३४) ॐ शक्तये नमः ८३५) ॐ सम्पूर्णाङ्गाय नमः ८३६) ॐ समृद्धिमते नमः ८३७) ॐ स्वर्गदाय नमः ८३८) ॐ कामदाय नमः ८३९) ॐ श्रीदाय नमः ८४०) ॐ कीर्तिदाय नमः ८४१) ॐ अकीर्तिनाशनाय नमः ८४२) ॐ मोक्षदाय नमः ८४३) ॐ पुण्डरीकाक्षाय नमः ८४४) ॐ क्षीराब्धिकृतकेतनाय नमः ८४५) ॐ सर्वात्मने नमः ८४६) ॐ सर्वलोकेशाय नमः ८४७) ॐ प्रेरकाय नमः ८४८) ॐ पापनाशनाय नमः ८४९) ॐ सर्वव्यापिने नमः ८५०) ॐ जगन्नाथाय नमः ८५१) ॐ सर्वलोकमहेश्र्वराय नमः ८५२) ॐ सर्गस्थित्यन्तकृते नमः ८५३) ॐ देवाय नमः ८५४) ॐ सर्वलोकसुखावहाय नमः ८५५) ॐ अक्षय्याय नमः ८५६) ॐ शाश्र्वताय नमः ८५७) ॐ अनन्ताय नमः ८५८) ॐ क्षयवृद्धिविवर्जिताय नमः ८५९) ॐ निर्लेपाय नमः ८६०) ॐ निर्गुणाय नमः ८६१) ॐ सूक्ष्माय नमः ८६२) ॐ निर्विकाराय नमः ८६३) ॐ निरञ्जनाय नमः ८६४) ॐ सर्वोपाधिविनिर्मुक्ताय नमः ८६५) ॐ सत्तामात्रव्यवस्थिताय नमः ८६६) ॐ अधिकारिणे नमः ८६७) ॐ विभवे नमः ८६८) ॐ नित्याय नमः ८६९) ॐ परमात्मने नमः ८७०) ॐ सनातनाय नमः ८७१) ॐ अचलाय नमः ८७२) ॐ निर्मलाय नमः ८७३) ॐ व्यापिने नमः ८७४) ॐ नित्यतृप्ताय नमः ८७५) ॐ निराश्रयाय नमः ८७६) ॐ श्यामाय नमः ८७७) ॐ यूने नमः ८७८) ॐ लोहिताक्षाय नमः ८७९) ॐ दीप्तास्याय नमः ८८०) ॐ मितभाषणाय नमः ८८१) ॐ आजानुबाहवे नमः ८८२) ॐ सुमुखाय नमः ८८३) ॐ सिंहस्कन्धाय नमः ८८४) ॐ महाभुजाय नमः ८८५) ॐ सत्यवते नमः ८८६) ॐ गुणसम्पन्नाय नमः ८८७) ॐ स्वयंतेजसे नमः ८८८) ॐ सुदीप्तिमते नमः ८८९) ॐ कालात्मने नमः ८९०) ॐ भगवते नमः ८९१) ॐ कालाय नमः ८९२) ॐ कालचक्रप्रवर्तकाय नमः ८९३) ॐ नारायणाय नमः ८९४) ॐ परस्मै ज्योतिषे नमः ८९५) ॐ परमात्मने नमः ८९६) ॐ सनातनाय नमः ८९७) ॐ विश्र्वसृजे नमः ८९८) ॐ विश्र्वगोप्त्रे नमः ८९९) विश्र्वभोक्त्रे नमः ९००) ॐ शाश्र्वताय नमः ९०१) ॐ विश्र्वेश्र्वराय नमः ९०२) ॐ विश्र्वमूर्तये नमः ९०३) ॐ विश्र्वात्मने नमः ९०४) ॐ विश्र्वभावनाय नमः ९०५) ॐ सर्वभूतसुहृदे नमः ९०६) ॐ शान्ताय नमः ९०७) ॐ सर्वभूतानुकम्पनाय नमः ९०८) ॐ सर्वेश्र्वरेश्र्वराय नमः ९०९) ॐ सर्वस्मै नमः ९१०) ॐ श्रीमते नमः ९११) ॐ आश्रितवत्सलाय नमः ९१२) ॐ सर्वगाय नमः ९१३) ॐ सर्वभूतेशाय नमः ९१४) ॐ सर्वभूताशयस्थिताय नमः ९१५) ॐ अभ्यन्तरस्थाय नमः ९१६) ॐ तमसश्छेत्त्रे नमः ९१७) ॐ नारयणाय नमः ९१८) ॐ परस्मै नमः ९१९) ॐ ानादिनिधनाय नमः ९२०) ॐ स्त्रष्ट्रे नमः ९२१) ॐ प्रजापतिपतये नमः ९२२) ॐ हरये नमः ९२३) ॐ नरसिंहाय नमः ९२४) ॐ हृषीकेशाय नमः ९२५) ॐ सर्वात्मने नमः ९२६) ॐ सर्वदृशे नमः ९२७) ॐ वशिने नमः ९२८) ॐ जगतस्तस्थुषाय नमः ९२९) ॐ प्रभवे नमः ९३०) ॐ नेत्रे नमः ९३१) ॐ सनातनाय नमः ९३२) ॐ कर्त्रे नमः ९३३) ॐ धात्रे नमः ९३४) ॐ विध्रात्रे नमः ९३५) ॐ सर्वेषां प्रभवे नमः ९३६) ॐ ईश्र्वराय नमः ९३७) ॐ सहस्त्रमूर्तये नमः ९३८) ॐ विश्र्वात्मने नमः ९३९) ॐ विष्णवे नमः ९४०) ॐ विश्र्वदृशे नमः ९४१) ॐ अव्ययाय नमः ९४२) ॐ पुराणपुरुषाय नमः ९४३) ॐ स्त्रष्ट्रे नमः ९४४) ॐ सहस्त्राक्षाय नमः ९४५) ॐ सहस्त्रपदे नमः ९४६) ॐ तत्त्वाय नमः ९४७) ॐ नारायणाय नमः ९४८) ॐ विष्णवे नमः ९४९) ॐ वासुदेवाय नमः ९५०) ॐ सनातनाय नमः ९५१) ॐ परमात्मने नमः ९५२) ॐ परस्मै ब्रह्मणे नमः ९५३) ॐ सच्चिदानन्दविग्रहाय नमः ९५४) ॐ परस्मै ज्योतिषे नमः ९५५) ॐ परस्मै धाम्ने नमः ९५६) ॐ पराकाशाय नमः ९५७) ॐ परात्परस्मै नमः ९५८) ॐ अच्युताय नमः ९५९) ॐ पुरुषाय नमः ९६०) ॐ कृष्णाय नमः ९६१) ॐ शाश्र्वताय नमः ९६२) ॐ शिवाय नमः ९६३) ॐ ईश्र्वराय नमः ९६४) ॐ नित्याय नमः ९६५) ॐ सर्वगताय नमः ९६६) ॐ स्थाणवे नमः ९६७) ॐ उग्राय नमः ९६८) साक्षिणे नमः ९६९) ॐ प्रजापतये नमः ९७०) ॐ हिरण्यगर्भाय नमः ९७१) ॐ सवित्रे नमः ९७२) ॐ लोककृते नमः ९७३) ॐ लोकभृते नमः ९७४) ॐ विभवे नमः ९७५) ॐ रामाय नमः ९७६) ॐ श्रीमते नमः ९७७) ॐ महाविष्णवे नमः ९७८) ॐ जिष्णवे नमः ९७९) ॐ देवहितावहाय नमः ९८०) ॐ तत्त्वात्मने नमः ९८१) ॐ तारकाय नमः ९८२) ॐ ब्रह्मणे नमः ९८३) ॐ शाश्र्वताय नमः ९८४) ॐ सर्वसिद्धिदाय नमः ९८५) ॐ अकारवाच्याय नमः ९८६) ॐ भगवते नमः ९८७) ॐ श्रिये नमः ९८८) ॐ भूलीलापतये नमः ९८९) ॐ पुंसे नमः ९९०) ॐ सर्वलोकेश्र्वराय नमः ९९१) ॐ श्रीमते नमः ९९२) ॐ सर्वज्ञाय नमः ९९३) ॐ सर्वतोमुखाय नमः ९९४) ॐ स्वामिने नमः ९९५) ॐ सुशीलाय नमः ९९६) ॐ सुलभाय नमः ९९७) ॐ सर्वज्ञाय नमः ९९८) ॐ सर्वशक्तिमते नमः ९९९) ॐ नित्याय नमः १०००) ॐ सम्पूर्णकामाय नमः १००१) ॐ नैसर्गिकसुहृदे नमः १००२) ॐ सुखिने नमः १००३) ॐ कृपापीयूषजलधये नमः १००४) ॐ सर्वदेहिनांशरण्याय नमः १००५) ॐ श्रीमते नमः १००६) ॐ नारायणाय नमः १००७) ॐ स्वामिने नमः १००८) ॐ जगतां पत्ये नमः १००९) ॐ ईश्र्वराय नमः १०१०) ॐ श्रीशाय नमः १०११) ॐ भूतानां शरण्याय नमः १०१२) ॐ संश्रिताभीष्टदायकाय नमः १०१३) ॐ अनन्ताय नमः १०१४) ॐ श्रीपतये नमः १०१५) ॐ रामाय नमः १०१६) ॐ गुणभृते नमः १०१७) ॐ निर्गुणाय नमः १०१८) ॐ महते नमः ॥ इति श्रीआनन्दरामायणे वाल्मीकीये श्रीरामसहस्त्रनामावलिः सम्पूर्णम् ॥
Monday, June 9, 2014
Shri Ram Sahasra Namavalihi Part 3/4 श्रीराम सहस्त्रनामावलि भाग ३/४
Shri Ram Sahastra Namavalihi is from Valmiki Ramayan. In the Aanand Ramayan the great Ram devotee Valmiki Rushi has written these one Thousand Pious Names of God Ram.
५०१) ॐ सामगेयाय नमः ५०२) ॐ प्रियाय नमः ५०३) ॐ अक्रूराय नमः ५०४) ॐ पुण्यकीर्तये नमः ५०५) ॐ सुलोचनाय नमः ५०६) ॐ पुण्याय नमः ५०७) ॐ पुण्याधिकाय नमः ५०८) ॐ पूर्वस्मै नमः ५०९) ॐ पूर्णाय नमः ५१०) ॐ पूरयित्रे नमः ५११) ॐ रवये नमः ५१२) ॐ जटिलाय नमः ५१३) ॐ ॐ कल्मषध्वान्तप्रभञ्जनविभावसवे नमः ५१४) ॐ अव्यक्तलक्षणाय नमः ५१५) ॐ अव्यक्ताय नमः ५१६) ॐ दशास्यद्विपकेसरिणे नमः ५१७) ॐ कलानिधये नमः ५१८) ॐ कलानाथाय नमः ५१९) ॐ कमलानन्दवर्धनाय नमः ५२०) ॐ जयिने नमः ५२१) ॐ जितारये नमः ५२२) ॐ सर्वादये नमः ५२३) ॐ शमनाय नमः ५२४) ॐ भवभञ्जनाय नमः ५२५) ॐ अलंकरिष्णवे नमः ५२६) ॐ अचलाय नमः ५२७) ॐ रोचिष्णवे नमः ५२८) ॐ विक्रमोत्तमाय नमः ५२९) ॐ आशवे नमः ५३०) ॐ शब्दपतये नमः ५३१) ॐ शब्दगोचराय नमः ५३२) ॐ रञ्जनाय नमः ५३३) ॐ रघवे नमः ५३४) ॐ निश्शब्दाय नमः ५३५) ॐ प्रणवाय नमः ५३६) ॐ मालिने नमः ५३७) ॐ स्थूलाय नमः ५३८) ॐ सूक्ष्माय नमः ५३९) ॐ विलक्षणाय नमः ५४०) ॐ आत्मयोनये नमः ५४१) ॐ अयोनये नमः ५४२) ॐ सप्तजिव्हाय नमः ५४३) ॐ सहस्रपदे नमः ५४४) ॐ सनातनतमाय नमः ५४५) ॐ स्त्रग्विणे नमः ५४६) ॐ पेशलाय नमः ५४७) ॐ जविनां वराय नमः ५४८) ॐ शक्तिमते नमः ५४९) ॐ शङ्खभृते नमः ५५०) ॐ नाथाय नमः ५५१) ॐ गदापद्मरथाङ्गभृते नमः ५५२) ॐ निरीहाय नमः ५५३) ॐ निर्विकल्पाय नमः ५५४) ॐ चिद्रूपाय नमः ५५५) ॐ वीतसाध्वसाय नमः ५५६) ॐ शताननाय नमः ५५७) ॐ सहस्त्राक्षाय नमः ५५८) ॐ शतमूर्तये नमः ५५९) ॐ घनप्रभाय नमः ५६०) ॐ हृत्पुण्डरीकशयनाय नमः ५६१) ॐ कठिनाय नमः ५६२) ॐ द्रवाय नमः ५६३) ॐ ऊग्राय नमः ५६४) ॐ ग्रहपतये नमः ५६५) ॐ श्रीमते नमः ५६६) ॐ समर्थाय नमः ५६७) ॐ अनर्थनाशनाय नमः ५६८) ॐ अधर्मशत्रवे नमः ५६९) ॐ रक्षोघ्नाय नमः ५७०) ॐ पुरुहूताय नमः ५७१) ॐ पुरुष्टुताय नमः ५७२) ॐ ब्रह्मगर्भाय नमः ५७३) ॐ ब्रह्मद्गर्भाय नमः ५७४) ॐ धर्मधेनवे नमः ५७५) ॐ धनागमाय नमः ५७६) ॐ हिरण्यगर्भाय नमः ५७७) ॐ ज्योतिष्मते नमः ५७८) ॐ सुललाटाय नमः ५७९) ॐ सुविक्रमाय नमः ५८०) ॐ शिवपूजारताय नमः ५८१) ॐ श्रीमते नमः ५८२) ॐ भवानीप्रियकृते नमः ५८३) ॐ वशिने नमः ५८४) ॐ नराय नमः ५८५) ॐ नारायणाय नमः ५८६) ॐ श्यामाय नमः ५८७) ॐ कपर्दिने नमः ५८८) ॐ नीललोहिताय नमः ५८९) ॐ रुद्राय नमः ५९०) ॐ पशुपतये नमः ५९१) ॐ स्थाणवे नमः ५९२) ॐ विश्र्वामित्राय नमः ५९३) ॐ द्विजेश्र्वराय नमः ५९४) ॐ मातामहाय नमः ५९५) ॐ मातरिश्र्वने नमः ५९६) ॐ विरिञ्चाय नमः ५९७) ॐ विष्टरश्रवसे नमः ५९८) ॐ सर्वभूतानामक्षोभ्याय नमः ५९९) ॐ चण्डाय नमः ६००) ॐ सत्यपराक्रमाय नमः ६०१) ॐ बालखिल्याय नमः ६०२) ॐ महाकल्पाय नमः ६०३) ॐ कल्पवृक्षाय नमः ६०४) ॐ कलाधराय नमः ६०५) ॐ निदाधाय नमः ६०६) ॐ तपनाय नमः ६०७) ॐ अमोघाय नमः ६०८) ॐ श्लक्ष्णाय नमः ६०९) ॐ परबलापहृते नमः ६१०) ॐ कबन्धमथनाय नमः ६११) ॐ दिव्याय नमः ६१२) ॐ कम्बुग्रीवशिवप्रियाय नमः ६१३) ॐ शङ्खाय नमः ६१४) ॐ अनिलाय नमः ६१५) ॐ सुनिष्पन्नाय नमः ६१६) ॐ सुलभाय नमः ६१७) शिशिरात्मकाय नमः ६१८) ॐ असंसृष्टाय नमः ६१९) ॐ अतिथये नमः ६२०) ॐ शूराय नमः ६२१) ॐ प्रमथिने नमः ६२२) ॐ पापनाशकृते नमः ६२३) ॐ वसुश्रवसे नमः ६२४) ॐ कव्यवाहाय नमः ६२५) ॐ प्रतप्ताय नमः ६२६) ॐ विश्र्वभोजनाय नमः ६२७) ॐ रामाय नमः ६२८) ॐ नीलोत्पलश्यामाय नमः ६२९) ॐ ज्ञानस्कन्धाय नमः ६३०) ॐ महाद्युतये नमः ६३१) ॐ पवित्रपादाय नमः ६३२) ॐ पापारये नमः ६३३) ॐ मणिपूराय नमः ६३४) ॐ नभोगतये नमः ६३५) ॐ उत्तरणाय नमः ६३६) ॐ दुष्कृतिघ्ने नमः ६३७) ॐ दुर्घर्षाय नमः ६३८) ॐ दुस्सहाय नमः ६३९) ॐ अभयाय नमः ६४०) ॐ अमृतेशाय नमः ६४१) ॐ अमृतवपुषे नमः ६४२) ॐ धर्मिणे नमः ६४३) ॐ धर्माय नमः ६४४) ॐ कृपाकराय नमः ६४५) ॐ भर्गाय नमः ६४६) ॐ विवस्वते नमः ६४७) ॐ आदित्याय नमः ६४८) ॐ योगाचार्याय नमः ६४९) ॐ दिवस्पतये नमः ६५०) ॐ उदारकीर्तये नमः ६५१) ॐ उद्योगिने नमः ६५२) ॐ वाङ्मयाय नमः ६५३) ॐ सदसन्मायाय नमः ६५४) ॐ नक्षत्रमालिने नमः ६५५) ॐ नाकेशाय नमः ६५६) ॐ स्वाधिष्ठानाय नमः ६५७) ॐ षडाश्रयाय नमः ६५८) ॐ चतुर्वर्गफलाय नमः ६५९) ॐ वर्णिने नमः ६६०) ॐ शक्तित्रयफलाय नमः ६६१) ॐ निधये नमः ६६२) ॐ निधानगर्भाय नमः ६६३) ॐ निर्व्याजाय नमः ६६४) ॐ गिरीशाय नमः ६६५) ॐ व्यालमर्दनाय नमः ६६६) ॐ श्रीवल्लभाय नमः ६६७) ॐ शिवारम्भाय नमः ६६८) ॐ शान्तये नमः ६६९) ॐ भद्राय नमः ६७०) ॐ समञ्जसाय नमः ६७१) ॐ भूशयाय नमः ६७२) ॐ भूतिकृते नमः ६७३) ॐ भूत्यै नमः ६७४) ॐ भूषणाय नमः ६७५) ॐ भूतवाहनाय नमः ६७६) ॐ अकायाय नमः ६७७) ॐ भक्तकायस्थाय नमः ६७८) ॐ कालज्ञानिने नमः ६७९) ॐ महावटवे नमः ६८०) ॐ परार्थवृत्तये नमः ६८१) ॐ अचलाय नमः ६८२) ॐ विविक्ताय नमः ६८३) ॐ श्रुतिसागराय नमः ६८४) ॐ स्वभावभद्राय नमः ६८५) ॐ मध्यस्थाय नमः ६८६) ॐ संसारभयनाशनाय नमः ६८७) ॐ वेद्याय नमः ६८८) ॐ वैद्याय नमः ६८९) ॐ वियभ्दोप्त्रे नमः ६९०) ॐ सर्वामरमुनीश्र्वराय नमः ६९१) ॐ सुरेन्द्राय नमः ६९२) ॐ करणाय नमः ६९३) ॐ कर्मणे नमः ६९४) ॐ कर्मकृते नमः ६९५) ॐ कर्मिणे नमः ६९६) ॐ अधोक्षजाय नमः ६९७) ॐ ध्येयाय नमः ६९८) ॐ धुर्याय नमः ६९९) ॐ धराधीशाय नमः ७००) ॐ संकल्पाय नमः ७०१) ॐ शर्वरीपतये नमः ७०२) ॐ परमार्थगुरवे नमः ७०३) ॐ वृद्धाय नमः ७०४) ॐ शुचये नमः ७०५) ॐ आश्रितवत्सलाय नमः ७०६) ॐ विष्णवे नमः ७०७) ॐ जिष्णवे नमः ७०८) ॐ विभवे नमः ७०९) ॐ वन्द्याय नमः ७१०) ॐ यज्ञेशाय नमः ७११) ॐ यज्ञपालकाय नमः ७१२) ॐ प्रभविष्णवे नमः ७१३) ॐ ग्रसिष्णवे नमः ७१४) ॐ लोकात्मने नमः ७१५) ॐ लोकभावनाय नमः ७१६) ॐ केशवाय नमः ७१७) ॐ केशिघ्ने नमः ७१८) ॐ काव्याय नमः ७१९) ॐ कवये नमः ७२०) ॐ कारणकारणाय नमः ७२१) ॐ कालकर्त्रे नमः ७२२) ॐ कालशेषाय नमः ७२३) ॐ वासुदेवाय नमः ७२४) ॐ पुरुष्टुताय नमः ७२५) ॐ आदिकर्त्रे नमः ७२६) ॐ वराहाय नमः ७२७) ॐ माधवाय नमः ७२८) ॐ मधुसूदनाय नमः ७२९) ॐ नारायणाय नमः ७३०) ॐ नराय नमः ७३१) ॐ हंसाय नमः ७३२) ॐ विश्वक्सेनाय नमः ७३३) ॐ जनार्दनाय नमः ७३४) ॐ विश्र्वकर्त्रे नमः ७३५) ॐ महायज्ञाय नमः ७३६) ॐ ज्योतिष्मते नमः ७३७) ॐ पुरुषोत्तमाय नमः ७३८) ॐ वैकुण्ठाय नमः ७३९) ॐ पुण्डरीकाक्षाय नमः ७४०) ॐ कृष्णाय नमः ७४१) ॐ सूर्याय नमः ७४२) ॐ सुरार्चिताय नमः ७४३) ॐ नारसिंहाय नमः ७४४) ॐ महाभीमाय नमः ७४५) ॐ वक्रदंष्ट्राय नमः ७४६) ॐ नखायुधाय नमः ७४७) ॐ आदिदेवाय नमः ७४८) ॐ जगत्कर्त्रे नमः ७४९) ॐ योगीशाय नमः ७५०) ॐ गरुध्वजाय नमः


text:
लौकिको लोकविदित एव अत एव सर्वैः शिष्टै[रन्यै]श्च गर्हितो निन्दितः । नैवेदृशं कश्चित् स्वस्थ[ः/?/] प्रयुङ्क्ते । केवलं लोकविरुद्धो भवन्नेवं भवेदिति इत्थं सम्भवमात्रेण दर्शितः ॥
हेतुविद्यासु आन्वीक्षिकीषु न्याय [इत्य]ा/?/ख्या[युक्ता]सु इति न्यायाख्यासु उद्देशे न्यायशब्दोपादानात् । एवमनुसृतो विरो[धो] निर्दिश्यते ॥
सुगतस्तथागतः संस्कारान् सम्भवहेतुप्रत्ययैः क्रियन्त इति पदार्थानविनश्वरान् नित्यानक्षणिकान् सत्यमाहाब्रवीत् । सत्यमिति वचनविशेषणम् । कथं सत्यमिति ? तदेव समर्थ्यते । तथाहि समर्थने । सा काचिदिष्टा चकोराक्षी स्त्री मे मम हृदि मनसि अद्यापि चिर[कालादा]रभ्य स्थिता इति । यदि तु संस्कारा नश्वराः, कथमेवं घटते ? तदेतत् न्यायविरुद्धम् । संस्काराणां सर्वेषां सौगते न्यायशास्त्रे प्रतिक्षणं विशरारु [त]या व्यवस्थापनादिति ॥


text:
भगवान् शिवको नमस्कार
ॐ नम: शम्भवाय च मयोभवाय च नम: शंकराय च मयस्कराय च नम: शिवाय च शिवतराय च ॥
ईशानः सर्वविद्यानामीश्व रः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपति ब्रह्मा शिवो मे अस्तु सदाशिवोय् ॥
तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि। तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्॥
अघोरेभ्योथघोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः सर्वेभ्यः सर्व सर्वेभ्यो नमस्ते अस्तु रुद्ररुपेभ्यः ॥
वामदेवाय नमो ज्येष्ठारय नमः श्रेष्ठारय नमो
रुद्राय नमः कालाय नम: कलविकरणाय नमो बलविकरणाय नमः
बलाय नमो बलप्रमथनाथाय नमः सर्वभूतदमनाय नमो मनोन्मनाय नमः ॥
सद्योजातं प्रपद्यामि सद्योजाताय वै नमो नमः ।
भवे भवे नाति भवे भवस्व मां भवोद्भवाय नमः ॥
नम: सायं नम: प्रातर्नमो रात्र्या नमो दिवा ।
भवाय च शर्वाय चाभाभ्यामकरं नम: ॥
यस्य नि:श्र्वसितं वेदा यो वेदेभ्योsखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थ महेश्वरम् ॥
त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिबर्धनम् उर्वारूकमिव बन्धनान् मृत्योर्मुक्षीय मा मृतात् ॥
सर्वो वै रुद्रास्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु । पुरुषो वै रुद्र: सन्महो नमो नम: ॥
विश्वा भूतं भुवनं चित्रं बहुधा जातं जायामानं च यत् । सर्वो ह्येष रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु ॥
Visit Us at :-
For Daily SAI SANDESH By E-mail:-
For Daily Sai Sandesh On Your Mobile


text:
अब्बिजलपातः
निर्देशाङ्कः : १२°२७′३२.४″ उत्तरदिक् ७५°४३′१०.५″ पूर्वदिक् / 12.459000°उत्तरदिक् 75.719583°पूर्वदिक्
अब्बिजलपातः - अब्बि इत्युक्ते कर्णाटकभाषायां जलपातः । कर्णाटकस्य कोडगुमण्डलस्य केन्द्रं मडिकेरी । ततः ५कि.मी.दूरे एषः जलपातः अस्ति । राजधानीबेङ्गळूरुतः मडिकेरीपर्यन्तं लोकयानव्यवस्था अस्ति । ततः भाटकयानेन जलपातपर्यन्तं गन्तुं शक्यते । सामान्यतः ५००मी. काफीवाटिकामार्गे पद्भ्यां गम्यते चेत् सुन्दरं जलपातम् अवलोकयितुं शक्नुमः । १०७पादपरिमितात् औन्नत्यात् कावेरीनदी पतति । अब्बिजलपातः बेङ्गळूरुतः २५०कि.मी.दूरे, मङ्गळूरुतः १२०कि.मी.दूरे अस्ति । उपमण्डलकेन्द्रे मडिकेरिपत्तने वसतिगृहाणि इन्धनपूरणकेन्द्राणि, भोजनोपाहारगृहाणि सन्ति एव । समीपे एव मनोहरः अगस्थ्यपर्वतः, तलकावेरी इति कावेर्याः उद्भवस्थानम्, इरुप्पुजलपातः, भागमण्डलम्, बैलकुप्पे (टिबेटीयअधिवासकेन्द्रम्) इति दर्शनयोग्यस्थानानि सन्ति ।


text:
मार्काण्डेय पुराण
मार्कण्डेयपुराणं (MarkandeyaPurana) प्राचीनतमपुराणेषु अन्यतमम्। पञ्च अपि पुराणलक्षणयुक्तं इदं ९००० श्लोकात्मकं ,१३८ अध्याययुक्तमस्ति। लोकप्रियपुराणं मार्कण्डेयऋषिः ब्रह्मणा प्राप्य क्रौष्ठिकाय प्रोक्तमिति कथ्यते। अस्मिन् पुराणे ऋग्वेदस्य अग्नि:, इन्द्र:, सूर्य: इत्यादिदेवतानां विषये विवेचना कृता अस्ति। तथैव गृहस्थाश्रमस्य दिनचर्या, नित्यकर्मादीनां चर्चा अस्ति। भगवत्याः विस्तृतमहिमाया: परिचयदातरि अस्मिन् पुराणे दुर्गासप्तशत्या: कथा: एवं माहात्म्यं, हरिशचन्द्रस्य कथा, मदालसा-चरित्रम्, अत्रि-अनसूययो: कथा, दत्तात्रेय-चरित्रम् इत्यादीनाम् अनेक-सुन्दर- कथानां विस्तृत वर्णनं अस्ति। तत्रापि महाविष्णु-सरस्वती-शङ्कर-देवी-सूर्यादीनां स्तुतिः बाहुल्येन दृश्यते।
- सत्येनार्कः प्रतपति सत्ये तिष्टति मेधिनी।
- सत्यं चोक्तम् परोधर्मः स्वर्गः सत्ये प्रतिष्टितः॥
- अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते॥
इत्यादीनि सत्यप्रतिपादकानि वाक्यानि मार्कण्डेयपुराणस्य औन्नत्यं प्रदर्शयति। राजसपुराणे अस्मिन् विश्वस्य भक्ति-योग-दार्शनिक-भूस्वरूप-राजनीति-दण्डनीति-शैक्षणिकादीनि विषयादीनि सुष्टु निरूपितमस्ति।महाभारते संदिग्धेषु विषयेषु स्पष्टं उत्तरं दत्त्वा महाभारतस्य औचित्यं निर्मितमस्ति।एवं स्वयं मार्कण्डेयः एतत्पुराणद्वारा लोके धर्मं सम्स्थाप्य 'पुराणाचार्य' इत्येव नामं प्राप्तवान्।


text:
परस्य हितसाधनं सज्जनाः कर्तव्यम् इति भावयन्ति । यत् कर्म मनुष्याणां हिताय कल्पते, तादृशं मानवोचितं कर्म यदि वयम् आचरेम तर्हि इतरे जनाः तदुपकारं लब्ध्वा प्रीताः सन्तः सुखेन जीवन्ति । तेन च अस्माकं मनसि सन्तोषः जायते । एतेन एव समाजस्य प्रभूतः उपकारः संसाधितः भविष्यति । समाजस्य उपकारेण एव राष्ट्रस्य समृद्धिः भवति । अतः व्यासमुनेः वचनमिदं सर्वदा स्मरणीयं स्यात् - 'परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्' इति । एतस्मिन् प्रसङ्गे सर्वदा प्रकृतिः एव अस्माकं दृष्टान्तस्वरूपा भवति । सूर्यः लोकस्य उपकाराय आलोकं(प्रकाशं) ददाति । चन्द्रानिलनलाः परोपकाराय एव सन्ति । पञ्चमहाभूतानां सृष्टिः विश्वस्य हितसाधनाय एव जाता ।
तथैव मेघाः नद्यः वृक्षाः गावः परोपकारार्थम् एव जीवन्ति । अस्मिन् विषये सुभाषितमेकम् अत्यन्तं प्रसिद्धम् अस्ति ।
शरणापन्नं कपोतं स्वशारीरस्य विनिमयेन रक्षयितुं सिद्धस्य परोपकारिणः शिबेः कथा सर्वविदिता एव । 'प्राणैरपि धनैरपि शरणापन्नस्य जीवनरक्षा मनुष्यस्य परमोधर्मः' इति तस्य चिन्तनम् आसीत् ।
श्येनस्य क्षुधानिवारणाय कपोतरक्षणाय च स्वशरीरं समर्पयितुं सिद्धः शिबिः वदति-
अतः वयं सर्वे मानवाः परोपकारार्थं कृतसङ्कल्पाः भवामः । बहुजनहिताय त्यागार्थं सन्नद्धाः स्याम ।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २६३
लिङ्गलक्षणवर्णनम्।
सूत उवाच।
अथातः संप्रवक्ष्यामि लिङ्गलक्षणमुत्तमम्।
सुस्निग्धञ्च सुवर्णञ्च लिङ्गं कुर्याद्विचक्षणः ।। २६३.१
प्रासादस्य प्रमाणेन लिङ्गमानं विधीयते।
लिङ्गमानेन वा विद्यात् प्रासादं शुभलक्षणम्।। २६३.२
चतुरस्रे समे गर्त्ते ब्रह्मसूत्रं निपातयेत्।
वामेन ब्रह्मसूत्रस्य अर्च्चा वा लिङ्गमेव च ।। २६३.३
प्रागुत्तरेण लीनन्तु दक्षिणा परया श्रितम्।
पुरस्यापरदिग्भागे पूर्वद्वारं प्रकल्पयेत् ।। २६३.४
पूर्वेण चापरं द्वारं माहेन्द्रं दक्षिणोत्तरम्।
द्वारं विभज्य पूर्वन्तु एकाविंशति भागिकम् ।। २६३.५
ततो मध्यगतं ज्ञात्वा ब्रह्मसूत्रं प्रकल्पयेत्।
तस्यार्द्धन्तु त्रिधा कृत्वा भागञ्चोत्तरतस्त्यजेत् ।। २६३.६
एवं दक्षिणतस्त्यक्त्वा ब्रह्मस्थानं प्रकल्पयेत्।
भागार्द्धेन तु यल्लिङ्गं कार्यन्तदिह शस्यते ।। २६३.७
पञ्चभागविभक्ते वा त्रिभागे ज्यैष्ठ्यमुच्यते।
भाजिते नवधा गर्भे माध्यमं पाञ्चभागिकम् ।। २६३.८
एकस्मिन्नेव नवधा गर्भे लिङ्गानि कारयेत्।
समसूत्रं विभज्याथ नवधा गर्भभाजितम् ।। २६३.९
ज्येष्ठमर्द्धं कनीयोऽर्धं तथा मध्यम मध्यमम्।
एवं गर्भः समाख्यातस्त्रिभिर्भागैर्विभाजयेत् ।। २६३.१०
ज्येष्ठन्तु त्रिविधं ज्ञेयं मध्यमन्त्रिविधन्तथा।
कनीयं त्रिविधं तद्वत् लिङ्गभेदा नवैव तु ।। २६३.११
नाभ्यर्धमष्टभागेन विभज्याथ समं बुधैः।
भागत्रयं परित्यज्य विष्कम्भञ्चतुरस्रकम् ।। २६३.१२
अष्टास्रं मध्यमं ज्ञेयं भागं लिङ्गस्य वै ध्रुवम्।
विकीर्णे चेत्ततो गृह्य कोणाभ्यां लाञ्छयेद् बुधः ।। २६३.१३
अष्टास्रं कारयेत्तद्वदूर्ध्वमप्येवमेव तु।
षोड़शास्त्रीकृतं पश्चाद्वर्तुलं कारयेत्ततः ।। २६३.१४
आयामा तस्य देवस्य नाभ्यां वै कुण्डलीकृतम्।
माहेश्वरं त्रिभागन्तु ऊर्ध्ववृत्तं त्ववस्थितम् ।। २६३.१५
अधस्ताद् ब्रह्मभागस्तु चतुरस्रो विधीयते।
अष्टास्रो वैष्णवो भागो मध्यस्तस्य उदाहृतः ।। २६३.१६
एवं प्रमाणसंयुक्तं लिङ्गवृद्धिप्रदम्भवेत्।
तथान्यदपि वक्ष्यामि गर्भमानं प्रमाणतः ।। २६३.१७
गर्भमानप्रमाणेन यल्लिङ्गमुचितं भवेत्।
चतुर्धा तद्विभज्याथ विष्कुम्भन्तु प्रकल्पयेत् ।। २६३.१८
देवतायतने सूत्रं भागत्रयविकल्पितम्।
अधस्ताच्चतुरस्रन्तु अष्टास्रं मध्यभागतः ।। २६३.१९
पूज्यभागस्ततोऽर्द्धन्तु नाभिभागस्तथोच्यते।
आयामे यद्भवेत्सूत्रं नाहस्य चतुरस्रके ।। २६३.२०
चतुरस्रार्द्धं परित्यज्य अष्टास्रस्यतु यद् भवेत्।
तस्याप्यर्द्धं परित्यज्य ततो वृत्तन्तु कारयेत् ।। २६३.२१
शिरः प्रदक्षिणं तस्य संक्षिप्तं मूलतो न्यसेत्।
ज्येष्ठपूज्यं भवेल्लिङ्गमधस्ताद्विपुलञ्च यत् ।। २६३.२२
शिरसा च सदा निम्नं मनोज्ञं लक्षणान्वितम्।
सौम्यन्तु दृश्यते लिङ्गन्तद्वै वृद्धिप्रदं भवेत् ।। २६३.२३
अथ मूले च मध्ये तु प्रमाणे सर्वतः समम्।
एवम्विधन्तु यल्लिङ्गं भवेत्तत्सार्वकामिकम् ।। २६३.२४
अन्यथा यद्भवेल्लिङ्गं तदसत् संप्रचक्षते।
एवं रत्नमयं कुर्यात् स्फाटिकं पार्थिवं तथा ।। २६३.२५
शुभं दारुमयञ्चापि यद्वा मनसि रोचते ।।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २६९
प्रासादविधिनिर्णयवर्णनम्।
सूत उवाच।
एवं वास्तुबलिं कृत्वा भजेत् षोड़शभागिकम्।
तस्य मध्ये चतुर्भिस्तु भागैर्गर्भन्तु कारयेत् ।। २६९.१
भागद्वादशकं सार्द्धं ततस्तु परिकल्पयेत्।
चतुर्दिक्षु तथा ज्ञेयं निर्गमं तु ततो बुधैः ।। २६९.२
चतुर्भागेन भित्तीनामुच्छ्रायः स्यात् प्रमाणतः।
द्विगुणः शिखरोच्छ्रायो भित्त्युच्छ्राय प्रमाणतः ।। २६९.३
शिखरार्द्धस्य चार्धेन विधेया तु प्रदक्षिणा।
गर्भसूत्रद्वयं चाग्रे विस्तारो मण्डपस्य तु ।। २६९.४
आयतः स्यात् त्रिभिर्भागैर्भद्रयुक्तः सुशोभनः।
पञ्चभागेन संभज्य गर्भमानं विचक्षणः ।। २६९.५
भागमेकं गृहीत्वा तु प्राग्ग्रीवं कल्पयेद् बुधः।
गर्भसूत्रसमाद् भागादग्रतो मुखमण्डपः ।। २६९.६
एतत्सामान्यमुद्दिष्टं प्रासादस्येह लक्षणम्।
तथान्यन्तु प्रवक्ष्यामि प्रासादं लिङ्गमानतः ।। २६९.७
लिङ्गपूजा प्रमाणेन कर्तव्या पीठिका बुधैः।
पिण्डकार्द्धे विभागः स्यात् तन्मानेन तु भित्तयः ।। २६९.८
बाह्यभित्तिप्रमाणेन उत्सेधस्तु भवेत् पुनः।
भित्त्युच्छ्रायात्तु द्विगुणः शिखरस्य समुच्छ्रयः ।। २६९.९
शिखरस्य चतुर्भागात् कर्तव्या च प्रदक्षिणा।
प्रदक्षिणायास्तु समस्त्वग्रतो मण्डपो भवेत् ।। २६९.१०
तस्य वार्द्धेन कर्तव्यस्त्वग्रतो मुखमण्डपः।
प्रासादान् निर्गतौ कार्यौ कपालौ गर्भमानतः ।। २६९.११
ऊर्ध्वं भित्युच्छ्रयात् तस्य मञ्जरींन्तु प्रकल्पयेत्।
मञ्जर्यां श्चार्द्धभागेन शुकनासां प्रकल्पयेत् ।। २६९.१२
ऊर्ध्वं तथार्द्धभागेन वेदी बन्धो भवेदिह।
वेद्याश्चोपरि यच्छेषं कण्ठश्चामलसारकः ।। २६९.१३
एवं विभज्य प्रासादं शोभनं कारयेद् बुधः।
अथान्यच्च प्रवक्ष्यामि प्रासादस्येह लक्षणम् ।। २६९.१४
गर्भमानप्रमाणेन प्रासादं श्रृणु तद्विजाः!।
विभज्य नवधा गर्भं मध्ये स्याल्लिङ्ग पीठिका ।। २६९.१५
पादाष्टकं तु रुचिरं पार्श्वतः परिकल्पयेत्।
मानेन तेन विस्तारो भित्तीनान्तु विधीयते ।। २६९.१६
पादं पञ्चगुणं कृत्वा भित्तीनामुच्छ्रयो भवेत्।
स एव शिखरस्यापि द्विगुणः स्यात् समुच्छ्रयः ।। २६९.१७
चतुर्धा शिकरं भज्य अर्द्धभागद्वयस्य तु।
शुकनासं प्रकुर्वीत तुतीये वेदिका मता ।। २६९.१८
कण्ठमामलसारं तु चतुर्थे परिकल्पयेत्।
कपालयोस्तु संहारो द्विगुणोऽत्र विधीयते ।। २६९.१९
शोभनैः पत्रवल्लीभि रण्डकैश्च विभूषितः।
प्रासादोऽयं तुतीयस्तु मया तुभ्यं निवेदितः ।। २६९.२०
सूत उवाच।
सामान्यमपरं तद्वत् प्रासादं श्रृणु तद्विजाः! ।
त्रिभेदं कारयेत् क्षेत्रं यत्र तिष्ठन्ति देवताः ।। २६९.२१
रथाङ्कस्तेन मानेन बाह्य भागविनिर्गतः।
नेमीपादेन विस्तीर्णा प्रासादः स्यात् समन्ततः ।। २६९.२२
गर्भन्तु द्विगुणं कुर्यात् तस्यामानं भवेदिह।
स एव भित्तेरुत्सेधो द्विगुणः शिखरो मतः ।। २६९.२३
प्राग्ग्रीवः पञ्चभागेन नित्कासस्तस्य चोच्यते।
कारयेत् सुषिरं तद्वत् प्राकारस्य त्रिभागतः ।। २६९.२४
प्राग्ग्रीवं पञ्चभागेन निष्काषेण विशेषतः।
कुर्य्यादापञ्चभागेन प्राग् ग्रीवे कर्णमूलतः ।। २६९.२५
स्थापयेत्कनकं तत्र गर्भान्ते द्वारमूलतः।
एवन्तु त्रिविधं कुर्यात् ज्येष्ठमध्य कनीयसम् ।। २६९.२६
लिङ्गमानानुभेदेन रूपभेदेन वा पुनः।
एते समासतः प्रोक्ता नामतः श्रृणुताधुना ।। २६९.२७
मेरुमन्दरकैलासकुम्भसिंहमृगास्तथा।
विमानच्छन्दकस्तद्वच्चतुरस्रस्तथैव च ।। २६९.२८
अष्टास्रः षोडशास्रश्च वर्तुलः सर्वभद्रकः।
सिंहास्यो नन्दनश्चैव नन्दिवर्धनकस्तथा ।। २६९.२९
हंसोवृषः सुवर्णेशः पद्मकोऽथ समुद्गकः।
प्रासादा नामतः प्रोक्ता विभागं श्रृणु तद्विजाः! ।। २६९.३०
शतश्रृङ्गश्चतुर्द्वारो भूमिका षोड़शोच्छ्रितः।
नानाविचित्रशिखरे मेरुः प्रासाद उच्यते ।। २६९.३१
मन्दरो द्वादश प्रोक्तः कैलासो नवभूमिकः।
विमानच्छन्दकस्तद्वदनेकशिखराननः ।। २६९.३२
स चाष्टभूमिकस्तद्वत् सप्तभिर्नन्दिवर्धनः।
विषाणकसमायुक्तो नन्दनः स उदाहृतः ।। २६९.३३
षोडशास्रसमायुक्तो नानारूपसमन्वितः।
अनेकशिखरस्तद्वत् सर्वतो भद्र उच्यते ।। २६९.३४
चित्रशालासमोपेतो विज्ञेयः पञ्चभूमिकः।
वलभीच्छन्दकस्तद्वदनेक शिखराननः ।। २६९.३५
वृषस्योच्छ्रायतस्तुल्यो मण्डलश्चास्रवर्जितः।
सिंहः सिंहाकृतिर्ज्ञेयो गजो गजसमस्तथा ।। २६९.३६
कुम्भः कुम्भाकृतिस्तद्वद् भूमिका नवकोच्छ्रयः।
अङ्गलीपुटसंस्थानः पञ्चाण्डक विभूषितः ।। २६९.३७
षोड़शास्रः समन्ताच्च विज्ञेयः स समुद्गकः।
पार्श्वयोश्चन्द्रशालेऽस्य उच्छ्रायो भूमिकाद्वयम् ।। २६९.३८
तथैव पद्मकः प्रोक्तः उच्छ्रायो भूमिकात्रयम्।
षोड़शास्रः स विज्ञेयो विचित्रशिखरः शुभः ।। २६९.३९
मृगराजस्तु विख्यातश्चन्द्रशाला विभूषितः।
प्राग्ग्रीवेण विशालेन भूमिकासु षडुन्नतः ।। २६९.४०
अनेकश्चन्द्रशालश्च गजः प्रासाद इष्यते।
पर्यस्त गृहराजो वै गरुड़ो नाम नामतः ।। २६९.४१
सप्तभूम्युच्छ्रयस्तद्वच्चन्द्रशाला-त्रयान्वितः।
भूमिकाषड़शीतिस्तु बाह्यतः सर्वतो भवेत् ।। २६९.४२
तथान्यो गरुड़स्तद्वदुच्छ्रयाद्दशभूमिकः।
भूमिका षोड़शास्रस्तु भूमिद्वयमथाधिकः ।। २६९.४३
पद्मतुल्यप्रमाणेन श्रीवृक्षक इति स्मृतः।
पञ्चाण्डको द्विभूमिश्च गर्भे हस्तचतुष्टयम्।। २६९.४४
वृषो भवति नाम्नायं प्रासादः सार्वकामिकः।
सप्तकाः पञ्चकाश्चैव प्रासादा वै मयोदिताः ।। २६९.४५
सिंहास्येन समाज्ञेया ये चान्ये तत्प्रमाणकाः।
चन्द्रशालैः समोपेताः सर्वे प्राग्ग्रीवसंयुताः
ऐष्टका दारवाश्चैव शैला वा स्युः सतोरणाः ।। २६९.४६
मेरुः पञ्चाशद् हस्तः स्यान्मन्दरः पञ्चहीनकः।
चत्वारिंशत्तु कैलास श्चतुस्त्रिंशद् विमानकः ।। २६९.४७
नन्दिवर्द्धनकस्तद्वद् द्वात्रिंशत् समुदाहृतः।
त्रिंशतानन्दनः प्रोक्तः सर्वतोभद्रकस्तथा ।। २६९.४८
वर्तुलः पद्मकश्चैव विंशद्धस्त उदाहृतः।
गजः सिंहश्च कुम्भश्च वलभी च्छन्दकस्तथा ।। २६९.४९
एते षोड़शहस्ताः स्युः चत्वारो देववल्लभाः।
कैलासो मृगराजश्च विमान-च्छन्दकोमतः ।। २६९.५०
एते द्वादश हस्ताः स्यु रेतेषामिह मन्मतम्।
गरुड़ोऽष्टकरो ज्ञेयो हंसो दश उदाहृतः ।। २६९.५१
एवमेते प्रमाणेन कर्तव्याः शुभलक्षणाः।
यक्षराक्षसनागानं मातृहस्तान् प्रशंस्यते ।। २६९.५२
तथा मेर्वादयः सप्त ज्येष्ठ लिङ्गे शुभावहाः।
श्रीवृक्षकादयश्चाष्टौ मध्यमस्य प्रकीर्तिताः ।।
तथा हंसादयः पञ्च कन्यसे शुभदा मताः ।। २६९.५३
वलभीच्छन्दके गौरी जटामुकुट-धारिणी।
वरदा भयदा तद्वत् साक्षसूत्रकमण्डलुः।। २६९.५४
गृहे तु रक्तमुकुटा उत्पलाङ्कुशधारिणी।
वरदा भयदा चापि पूजनीया सभर्तृका ।। २६९.५५
तपोवनस्थामितरां तां तु संपूजयेद् बुधः।
देव्या विनायकस्तद्वत् वलभीच्छन्दके शुभः ।। २६९.५६


text:
कामाख्या (गुवाहटी)
कामाख्या (गुवहाटी)- एतत् शक्तिपीठं भारतस्य असमराज्यस्य गुवाहाटीनगरे अस्ति कामाख्याक्षेत्रम् । एतत् शक्तिपीठं विश्वासाचारयोः मेलनस्य प्रतीकम् इति वक्तुं शक्नुमः । यतः शक्तिपथस्य मूलम् अस्ति योनिपूजा । सा पूजा अत्र अक्षरशः आचरणे अस्ति । अत्र वामाचारस्य बलिपूजा तथा कौलपूजा प्रचलति ।
अन्तर्विषयाः
सम्पर्कः[सम्पादयतु]
गुवहाटी नगरं प्रति देशस्य नानाभागेभ्यः सम्पर्कः अस्ति । गुवाहटीतः ७ की.मी.दूरे नीलाचलपर्वते अस्ति । समीपस्थं विमानस्थानकं गुवाहटी । समीपरेलस्थानकं नीलाचलम्।
वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः योनिभागः पतितः इति विश्वासः । अत्रत्या देवी त्रिपुरसुन्दरी, त्रिपुरभैरवी, ललिताम्बा इत्यादिभिः नामभिः, अत्रत्यशिवः उमानन्दनाम्ना च पूज्यते । अस्य मन्दिरस्य अपरं वैशिष्ट्यं नाम भक्ताः अत्र स्वयं पूजां कर्तुं शक्नुवन्ति । अत्र प्राणिबलिः प्रचलति । किन्तु पुम्मृगान् एव बलिरूपेण अर्पयन्ति । अस्य क्षेत्रस्य विषये काचित् कथा प्रचलिता अस्ति ।
कथा[सम्पादयतु]
बहुपूर्वं कौचित् राजकुमारौ मृगयार्थम् आगतवन्तौ आस्ताम् । पिपासितौ तौ अत्रत्यां काञ्चित् वृद्धां जलं दातुं प्रार्थितवन्तौ । सा वृद्धा समीपस्थं निर्झरं प्रदर्श्य "अस्मिन् प्रदेशे देव्याः योनिभागः पतितः आसीत् । अत्र देवालयस्य निर्माणं कुरुताम्” इति संसूच्य अदृश्या अभवत् । राजकुमारौ तस्य स्थलस्य परिशीलनं क्रुतवन्तौ । योनिरूपस्य शिला तस्मिन् निर्झरे दृष्टा । शिलां परितः जलं प्रवहति स्म । चकितौ तौ तत्र मन्दिरस्य निर्माणं कृतवन्तौ ।


text:
विवाह-आमन्त्रण-पत्रिका (Wedding Invitation Cards)
अद्य अस्माकं मित्रं स्वपुत्रस्य विवाहस्य आमन्त्रणपत्रिकां दातुम् आगच्छत्। अहं स्मरामि प्रत्येकपत्रिकायां एकः श्लोकः अथवा द्वौ श्लोकौ स्तः। पत्रिकां दृष्ट्वा मया ज्ञातम् अस्यां पत्रिकायाम् अपि द्वौ श्लोकौ स्तः। किन्तु अन्यपत्रिकाणाम् इव अस्यां पत्रिकायाम् अपि उभौ श्लोकौ अशुद्धौ स्तः। अद्य यावत् मया एकापि पत्रिका न दृष्टा यस्यां श्लोकौ शुद्धौ आस्ताम्। तौ शुद्धौ श्लोकौ स्तः –
वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटिसमप्रभ।
निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा॥
मङ्गलं भगवान् विष्णुः मङ्गलं गरुडध्वजः।
मङ्गलं पुण्डरीकाक्षो मङ्गलायतनो हरिः॥
२००९-११-१५ रविवासरः (2009-11-15 Sunday)


text:
ॐ बन्धूककुसुमाभासां पञ्चमुण्डाधिवासिनीम् .
स्फुरच्चन्द्रकलारत्नमुकुटां मुण्डमालिनीम् ..
त्रिनेत्रां रक्तवसनां पीनोन्नतघटस्तनीम् .
पुस्तकं चाक्षमालां च वरं चाभयकं क्रमात् ..
दधतीं संस्मरेन्नित्यमुत्तराम्नायमानिताम् .
अथवा
या चण्डी मधुकैटभादिदैत्यदलनी या माहिषोन्मूलिनी
या धूम्रेक्षणचण्डमुण्डमथनी या रक्तबीजाशनी .
शक्तिः शुम्भनिशुम्भदैत्यदलनी या सिद्धिदात्री परा
सा देवी नवकोटिमूर्तिसहिता मां पातु विश्वेश्वरी ..
अथ अर्गलास्तोत्रम्
ॐ नमश्चण्काडिकायै
मार्कण्डेय उवाच .
ॐ जय त्वं देवि चामुण्डे जय भूतापहारिणि .
जय सर्वगते देवि कालरात्रि नमोऽस्तु ते .. 1..
ॐ जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी .
दुर्गा शिवा क्षमा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते .. 2..
मधुकैटभविध्वंसि विधातृवरदे नमः .
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि .. 3..
महिषासुरनिर्नाशि भक्तानां सुखदे नमः .
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि .. 4..
धूम्रनेत्रवधे देवि धर्मकामार्थदायिनि .
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि .. 5..
रक्तबीजवधे देवि चण्डमुण्डविनाशिनि .
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि .. 6..
निशुम्भशुम्भनिर्नाशि त्रिलोक्यशुभदे नमः .
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि .. 7..
वन्दिताङ्घ्रियुगे देवि सर्वसौभाग्यदायिनि .
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि .. 8..
अचिन्त्यरूपचरिते सर्वशत्रुविनाशिनि .
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि .. 9..
नतेभ्यः सर्वदा भक्त्या चापर्णे दुरितापहे .
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि .. 10..
स्तुवद्भ्यो भक्तिपूर्वं त्वां चण्डिके व्याधिनाशिनि .
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि .. 11..
चण्डिके सततं युद्धे जयन्ति पापनाशिनि .
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि .. 12..
देहि सौभाग्यमारोग्यं देहि देवि परं सुखम् .
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि .. 13..
विधेहि देवि कल्याणं विधेहि विपुलां श्रियम् .
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि .. 14..
विधेहि द्विषतां नाशं विधेहि बलमुच्चकैः .
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि .. 15..
सुरासुरशिरोरत्ननिघृष्टचरणेऽम्बिके .
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि .. 16..
विद्यावन्तं यशस्वन्तं लक्ष्मीवन्तञ्च मां कुरु .
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि .. 17..
देवि प्रचण्डदोर्दण्डदैत्यदर्पनिषूदिनि .
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि .. 18..
प्रचण्डदैत्यदर्पघ्ने चण्डिके प्रणताय मे .
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि .. 19..
चतुर्भुजे चतुर्वक्त्रसंस्तुते परमेश्वरि .
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि .. 20..
कृष्णेन संस्तुते देवि शश्वद्भक्त्या सदाम्बिके .
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि .. 21..
हिमाचलसुतानाथसंस्तुते परमेश्वरि .
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि .. 22..
इन्द्राणीपतिसद्भावपूजिते परमेश्वरि .
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि .. 23..
देवि भक्तजनोद्दामदत्तानन्दोदयेऽम्बिके .
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि .. 24..
भार्यां मनोरमां देहि मनोवृत्तानुसारिणीम् .
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि .. 25..
तारिणि दुर्गसंसारसागरस्याचलोद्भवे .
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि .. 26..
इदं स्तोत्रं पठित्वा तु महास्तोत्रं पठेन्नरः .
सप्तशतीं समाराध्य वरमाप्नोति दुर्लभम् .. 27..
.. इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे अर्गलास्तोत्रं समाप्तम् ..


text:
धूमकेतुः
एते धूमकेतवः सौरमण्डलस्य अत्यन्तं दूरे विद्यमानाः सदस्याः। गात्रे अत्यन्ताल्पकायाः भवन्ति। व्यासः सामान्यतः ४ कि.मि. परिमितं भवति। एतेषां रचना अन्येषां सदस्यानाम् अपेक्षया भिन्नमस्ति। ५ बिलियन् वर्षेभ्यः पूर्वं सौरमण्डलस्य रचनाकाले बहिर्कक्षायाम् अवशिष्टाः कणाः एते। सूर्याय एवं समीपस्थ नक्षत्राय च मध्यमार्गे कवचवत् एते आवृताः इत्येका कल्पना। एनं सिद्धान्तं यान्लू नामक विज्ञानी निरूपितवान्। वरुणयमयोः(नेप्चून्-प्लोटो)मध्ये अल्पप्रदक्षिणावधेः धूमकेतवः प्रायः अत्र भवन्ति इति जेराल्ड् कैपर् नामकेन निरूपितमस्ति। अतः अस्य कैपर् पट्टः इति व्यवहारः। जलबिन्दुः, मिथेन्,अमोनिया,कार्बन् मानाक्सैड्, कार्बन् डै आक्सैड् ईदृश अनेक वस्तूनां घनीकृतं मिश्रणमेव धूमकेतुः इति। सौरमण्डले विद्यमानः हिमराशिः इति अस्यैव अपरं नाम भवति। सूर्यसमीपगमनेन उष्णकिरणानां स्पर्शः सञ्जाते सति वक्रयुक्ताः अस्य बहिर्वलयस्य कणाः बाष्पीभवन्ति। बाष्पः एतं परितः आवृतः भवति। अस्यैव "कोमा" इति नाम। गुरुग्रहस्य उत शनिग्रहस्य पथयोः परिमाणसमीपे यदा आगच्छति तदा कोमा निपिडो भूत्वा केन्द्रम् आच्छादितोभवति। उष्णस्य प्रभावाधिक्येन अधिकतया कणाः बाष्पीभूत्वा सौरमारुते मिलित्वा केन्द्रस्य पृष्ठे सङ्गृहीताः भवन्ति। तदा धूमकेतवे लाङ्गूलमस्तीव दृश्यते। आकाशे आश्चर्यकररीत्या बिम्बितः भवति। शतमानस्यादौ वैज्ञानिकाः धूमकेतुषु सैजन् इत्यादि अनिलानां संशोधने सति, इन्प्लूयेंझा सदृश रोगाणां वैराणून् एते आनयन्तीति किंवदन्तिः सर्वत्र प्रसरितमासीत्। प्रतिवर्षं २० तः ३० धूमकेतवः आगत्य गच्छन्ति। बृहत् कायाः एव दृग्गोचराः भवन्ति। एतेषां कक्षाः दीर्घवृत्तयुक्ताः भवन्ति। परवलयः उत अपरवलयः प्रायः भवेदिति। अस्मिन् विषये न्यूटन्, गेलिलियो, क्लेपर्, रेन् इत्यादयः चर्चां कृतवन्तः किन्तु सदुत्तरान्वेषकः एड्मण्ड् ह्याली इति। धूमकेतुः कक्षायां ७६ वर्षेषु एकवारम् आगच्छति इति विषयं ज्ञात्वा, गणनां कृत्वा १७५८ तमे संवत्सरे आगमिष्यति इति सूचितवान् आसीत्। तथैव जातञ्च। धूमकेतवे अस्यैव नाम स्थापितवन्तः। इदानीन्तनकाले यः पूर्वं धूमकेतुं सूचयति तस्यैव नाम स्थापयन्ति। उदाहरणार्थं भारतीयः कश्चित् विज्ञानी बाप्प तथा तस्य गणः एकं धूमकेतुम् अन्विष्टवन्तः। अस्य धूमकेतवे बाप्प-बाग्-न्यूकर्क इति नाम स्थापितवन्तः। केचन प्रकाशमानाः धूमकेतवः सन्ति। ते क्रमशः भवन्ति, १९१० वर्षस्य डेलैट् तथा ह्याली। १९७० वर्षस्य बेनेट्। १९७३ वर्षस्य कोहोटिक्। १९७६ वर्षस्य वेस्ट्। इदानीन्तनकाले धूमकेतूनां नामकरणकरणे पूर्वोक्तरीत्या व्यवस्था नास्ति। व्यत्यासोऽस्ति, यस्मिन् वर्षे मासे च धूमकेतोः अन्वेषणं कुर्वन्ति, तस्येव वर्षस्य क्रिस्तशकं स्थापयन्ति। उदाहरणार्थं १९९६ वर्षस्य जनेवरि मासस्य उत्तरार्धे अन्विष्टस्य धूमकेतवे १९९६ बि२ इति नामकरणं कृतवन्तः। धूमकेतूनाम् अन्त्यं वैविध्यमयं भवति। सूर्यम् अनेकवारं परिक्रम्य तस्मिन्नविद्यमानः अंशः बाष्पीभूत्वा कक्षायां प्रसरितः भवति। मूलकायस्य द्रव्यराशिः न्यूनः भवति इत्यतः बाष्पीभूतं वस्तु पुनः न प्राप्यते इति। एन्के नामकः धूमकेतुः वर्षत्रयोत्तरचतुर्मासेषु एकवारम् आगत्य एवं स्व वस्तु विना प्राप्नोति। अन्तिमे एकवारं सम्पूर्णकायस्य अस्तित्वमेव न भवति। धूमकेतवः शिथिलकायाः विरूपाश्च भवन्ति। अतः यस्य क्स्यचित् ग्रहस्य समीपे गच्छति तर्हि केन्द्रस्य खण्डः भवेत्। एकवारं खण्डः भवति चेत् पुनः पुनः खण्डः भवेत्। प्रायः सूर्यः अतीव सामीप्यात् यदा परिक्रमति तदा एवं भवति। अस्य वर्गस्य कायेभ्यः “सूर्यस्पर्शाः”(सन् ग्रेसस्) इति नाम। किन्तु,१९९२ तमे संवत्सरे “षोमेकर् लेवि” गुरुग्रहस्य समीपे यदा गतवान्, तदा २१ खण्डाः भूत्वा स्फुटितः। १९९४ तमे संवत्सरे जुलैमासे एकैकखण्डः ग्रहस्योपरि संघट्टितः नष्टश्च इति। भूमेः उपरि सन्घट्टनमपि भवेदिति। अनेनैव कारणेन १९०८ तमे संवत्सरे सैबेरिया देशस्य तुङ्गाष्का प्रदेशस्य अरण्यं दग्धम् इति। केषुचित् सन्दर्भेषु धूमकेतवः ग्रहस्यैव परिक्रमणपथात् विचलिताः भवन्ति। सद्यः शिरान् कायस्य पथः वरुणस्यापेक्षया (नेप्चून् ) दूरमस्तीति ज्ञातमस्ति। अयं क्षुद्रग्रहो वा इति शङ्का आसीत्। १९९६ तमे संवत्सरे फेब्बर्वरि मासे सूर्यं परिक्रम्य प्रत्यागमन वेलायाम् अयं धूमकेतुः इति निश्चयं कृतवन्तः। अयन्तु जेराल्ड् कैपर् पट्टेन सम्बद्धं स्यात् इति।
हेल् बाप् धूमकेतुः[सम्पादयतु]
अयं अस्य शतमानस्य श्रेष्ठः धूमकेतुः इति कल्पना आसीत्। एनं प्रथमवारं यदा सूचितवन्तः तदा अयं शनिग्रहापेक्षया दूरे अस्तीति। अतः बृहत् धूमकेतुः आसीत्। कालक्रमेण इतोपि प्रकाशमानः भवेदिति आशा आसीत्। तदा एव केन्द्रात् जलाकारसदृशानां वस्तूनां बहिरागमनं दृष्टम् इति। पथस्य विवरणेषु १८११तमे संवत्सरे दृष्टस्य धूमकेतोः सादृश्यमस्य आसीत् इति। अयं प्रातः काले दृष्टिगोचरः यथा भवेत् तादृश प्रकाशवान् भूत्वा प्रायः १७ मासापर्यन्तं यन्त्रं विना दृग्गोचरः भवति स्म इति। तदा तदा प्रकाशे व्यत्यासो भवति स्म, तेन निराशापि असीदिति। अयम् “इकेयासकिवत्” दीर्घलाङ्गूलवान् असीत्। किन्तु प्रकाशवानासीत्, तथापि शतमानस्य अद्भुतं धूमकेतुः आसीत् इति कीर्तिरस्य।


text:
गतलेखे समासस्य भेदानां विषये पठितवन्त: वयम् । उपभेदानां विषये अपि पठितवन्त: । सम्प्रति एतेषाम् उदाहरणानि पठिष्याम: ।
3- बहुब्रीहि समास: - प्राय: अन्यपदार्थप्रधान: बहुब्रीहि:।
बहुब्रीहि समास:द्विधा भवति ।
सामान्य: बहुब्रीहि:
सामान्य: बहुव्रीहि: षोढा भवति ।
द्वितीयार्थबहुव्रीहि: - प्राप्तम् उदकं यं स: - प्राप्तोदक: (ग्राम:)
तृतीयार्थबहुव्रीहि: - पीतं क्षीरं येन स: - पीतक्षीर: (बाल:)
चतुर्थ्यर्थबहुव्रीहि: - दत्त: पशु: यस्मै स: - दत्तपशु:
पंचम्यर्थबहुव्रीहि: - उद्धुतं जलं यस्मात् स: - उद्धुतजलम् (कूप:)
षष्ठ्यर्थबहुव्रीहि: - पीतम् अम्बरं यस्य स: - पीताम्बरम् (हरि:)
सप्तम्यर्थबहुव्रीहि: - बहूनि फलानि यस्मिन् स: - बहुफलम् (वृक्ष:)
विशेष: बहुब्रीहि:
विशेषबहुव्रीहि: नवधा भवति ।
व्यधिकरण: -चक्रं पाणै यस्य स: - चक्रपाणि:
संख्योत्तरपद: - विंशते: समीपे ये सन्ति ते - उपविंशा:
संख्योभयपद: - द्वौ वा त्रयो वा - द्वित्रा:
सहपूर्वपद: - शिष्येण सह वर्तते इति - सशिष्य:
व्यतिहारलक्षण: - केशेषु केशेषु गृहीत्वा इदं युद्धं प्रवृत्तम् - केशाकेशि
दिगन्तराललक्षण: - दक्षिणस्या: पूर्वस्या: दिशो यदन्तरालम् - दक्षिणपूर्वा
नंयबहुव्रीहि: - अविद्यमान: पुत्र: यस्य स: - अपुत्र:
प्रादिबहुव्रीहि: - निर्गता कृपा यस्य स: - निष्कृप:
उपमानपूर्वपद: - गजाननमिव आननं यस्य स: - गजानन:
4-द्वन्द्व समास: - प्राय: उभयपदार्थप्रधान: द्वन्द्व: ।
द्वन्द्व समास: द्विधा । एतयो: द्वयो: समासयो: पुन: भेदद्वय: क्रमश: ।
इतरेतर: द्वन्द्व:
इतरेतर द्वन्द्व: अपि द्विधा भवति ।
द्विपदद्वन्द्व: - रामश्च कृष्णश्च - रामकृष्णौ
बहुपदद्वन्द्व: - हरिश्च हरश्च गुरुश्च - हरिहरगुरव:
समाहार: द्वन्द्व:
समाहारद्वन्द्व: अपि द्विधा भवति ।
समाहार: - संज्ञा च परिभाषा च अनयो: समाहार:
नित्यसमाहार: - पाणी च पादौ च एतेषां समाहार: - पाणिपादम्
-: संस्कृतजगत् :-


text:
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च...
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
- ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
- सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १३ ॥
अयं भगवद्गीतायाः प्रथमोध्यायस्य अर्जुनविषादयोगस्य त्रयोदशः (१३) श्लोकः ।
पदच्छेदः[सम्पादयतु]
ततः, शङ्खाः, च, भेर्यः, च, पणवानकगोमुखाः । सहसा, एव, अभ्यहन्यन्त, सः, शब्दः, तुमुलः, अभवत् ॥
अन्वयः[सम्पादयतु]
ततः शङ्खाः भेर्यः पणवानकगोमुखाः च सहसा एव अभ्यहन्यन्त । सः शब्दः तुमुलः अभवत् ।
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
- ततः = तस्मिन् समये
- शङ्खाः = शङ्खाः
- भेर्यः = भेर्यः
- पणवानकगोमुखाः = पणवाः आनकाः गोमुखाश्च
- सहसा एव = युगपत् एव,
- अभ्यहन्यन्त = नादिताः अभवन्
- सः = सः
- शब्दः = नादः
- तुमुलः = घोरः
- अभवत् = सञ्जातः
अर्थः[सम्पादयतु]
तस्मिन् एव काले शङ्खानां धमनम्, भेरीणां ताडनम्, पणवानाम् आनकानां गोमुखानां च वादनं सम्पन्नम्, येन सर्वत्र महान् शब्दः सञ्जातः ।
रामानुजभाष्यम्[सम्पादयतु]
तस्य विषादमालोक्य भीष्मस्तस्य हर्षं जनयितुं सिंहनादं शङ्खाध्मानं च कृत्वा शङ्खभेरीनिनादैश्च विजयाभिशंसिनं घोषं चाकरयत॥१.१२१३॥
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
http://www.gitasupersite.iitk.ac.in