text:
Hinduism, Sanatna Dharma is so close to God that God even speaks to mortals.
Going a step higher gods describe themselves,
( This has given rise to theory Gods were Aliens)
Erich Von Daniken had postulated that the aliens have manipulated our genetic codes and he had quoted from the Ramayana and the Mahabharata.
I have posted articles on this with my take on this issue.
Now onto Gods speaking to humans and describing Himself/Herself.
The Ultimate Truth in Sanatana Dharma is the Reality, Brahman, with No Attributes ,It is a Principle and we are all a part of it and when wisdom dawns we realize our selves( Advaita)
But how come there are numerous Gods and that too speaking conversing Gods?
Though the Reality is One and has no persona, it is difficult for the untrained Mind to focus on the abstract, it needs an anchor to cling to in the process of Self Realization.
From myriad thoughts the Mind has to be trained to focus on One to become totally thought free.
This is Moksha, nirvana.
So many Gods have been postulated to suit one’s temperament.
For more on this read my Post Gods Yes or No.
Lord Krishna describes His Attributes in the Bhagavad Gita.
Devi describes herself in the Srrimad Bhagavatham
The seventh canto of the Devi Bhagavatham is called the Devi Gita..
This is the essence of Devi, having been revealed by Herself.
There is another sacred Text where the Devi was described at Her bidding is the Lalita Sahasranama.
Read my Posts on this..
”
The Devî said:–“Hear, ye Immortals! My words with attention, that I am now going to speak to you, hearing which will enable the Jîvas to realise My Essence. Before the creation, I, only I, existed; nothing else was existent then. My Real Self is known by the names Chit, Sambit (Intelligence), Para Brahma and others. My Âtman is beyond mind, beyond thought, beyond any name or mark, without any parallel, and beyond birth, death or any other change or transformation. My Self has one inherent power called Mâyâ. This Mâyâ is not existent, nor non-existent, nor can it be called both. This unspeakable substance Mâyâ always exists (till the final emancipation or Moksa).
Mâyâ can be destroyed by Brahmna Jñâna; so it can not be called existent, again if Mâyâ does not exist, the practical world catinot exist. So it cannot be called non-existent. Of course it cannot be called both, for it would involve contradictions. This Mâyâ (without beginning but with end at the time of Moksa) naturally arises as heat comes out of fire, as the rays come out of the Sun and as the cooling rays come out of the Moon. Just as all the Karmas of the Jîvas dissolve in deep sleep (S’usupti), so at the time of Pralaya or the General Dissolution, the Karmas of the Jîvas, the Jîvas and Time all become merged, in one uniform mass in this great Mâyâ. United with My S’aktî, I am the Cause of this world; this S’aktî has this defect that it has the power of hiding Me, its Originator.
I am Nirguna. And when I am united with my S’aktî, Mâyâ, 1 become Saguns, the Great Cause of this world. This Mâyâ is divided into two, Vidyâ and Avidyâ. Avidyâ Mâyâ hides Me; whereas Vidyâ Mâyâ does not. Avidyâ creates whereas Vidyâ Mâyâ liberates.
Mâyâ united with Chaitanya (Intelligence), i. e., Chidâbhâsa is the efficient cause of this Universe; whereas Mâyâ reduced to and united with five original elements is the material Cause of the Universe. Some call this Mâyâ tapas; some call Her inert, material; some call Her knowledge; some call Her Mâyâ, Pradhâna, Prakriti, Ajâ (unborn) and sonic others call Her S’aktî. The S’aiva authors call Her Vimars’a and the other Vedântists call Her Avidyâ; in short, this Mâyâ is in the heads of all the Pundits. This Mâyâ is called various in the Nigamas.
That which is seen is inert; for this reason Mâyâ is Jada (inert) and as the knowledge it conveys is destroyed, it is false. Chaitanya (Intelligence) is not seen; if It were seen, it would have been Jada. Chaitanya is self-luminous; not illumined by any other source. Were It so, Its Enlightener would have to be illumined by some other. thing and so the fallacy of Anavasthâ creeps in (an endless series of causes and effects). Again one thing cannot be the actor and the thing, acted upon (being contrary to each other); so Chaitanya cannot be illumined by itself. So It is Self-luminous; and it illumines Sun, Moon, etc., as a lamp is self-luminous and illumines other objects. So, O Mountain! This My Intelligence is established as eternal and everlasting. The waking, dreaming and deep sleep states do not remain constant but the sense of “I” remains the same, whether in waking, dreaming or deep sleep state; its anomaly is never felt. (The Bauddhas say that) The sense of ntelligence, Jñâna, is also not, felt; there in the absence of it; so what is existent is also temporarily existent. But (it can then be argued that) then the Witness by which that absence is sensed, that Intelligence, in the shape of the Witness, is eternal. So the Pundits of all the reasonable S’âstras declare that Samvit (Intelligence) is Eternal and it is Blissful the fountain of all love. Never the Jîvas or embodied souls feel “I am not”; but “I am” this feeling is deeply established in the soul as Love. Thus it is clearly evident that I am quite Separate from anything else which are all false. Also I am one continuous (no interval or separation existing within Me). Again Jñâna is not the Dharma (the natural quality) of Âtman but it is of the very nature of Âtman. If Jñâna ware the Dharma of Âtman, then Jñâna would have been material; so Jñâna is immaterial. If (for argument’s sake) Jñâna be denominated as material, that cannot be. For Jñâna is of the nature of Intelligence and Âtman is of the the nature of Intelligence. Intelligence has not the attribute of being Dharma. Here the thing Chit is not different from its quality (Chit). So Âtman is always of the nature of Jñâna and happiness; Its nature is Truth; It is always Full, unattached and void of duality. This Âtman again, united with Mâyâ, composed of desires and Karmas, wants to create, due to the want of discrimination, the twenty-four tattvas, according to the previous Samskâras (tendencies), time and Karma. O Mountain! The re-awakening after Pralaya Susupti is not done with Buddhi (for then Buddhi is not at all manifested). So this creation is said to be effected without any Buddhi (proper intelligence). O Chief of the Immovables! The Tattva (Reality) that I have spoken to you is most excellent and it is my Extraordinary Form merely. In the Vedas it is known as Avyâkrita (unmodified), Avyakta (unmanifested)
Mâyâ S’abala (divided into various parts) and so forth. In all tlkc S’âstras, it is stated to be the Cause of all causes, the Primeval Tattva and Sachchidlinanda Vigraba. Where all the Karmas are solidified and where Ichchâ S’aktî, (will), Jñâna S’aktî (intelligence) and Kriyâ S’aktî (action) all are melted in one, that is called the Mantra Hrîm, that is the first Tattva. From this comes out Âkâsa, having the property of sound, thence Vâyu (air) with “touch” property; then fire with form, then water having “Rasa” property; and lastly the earth having the quality “smell.” The Pundits say that the “sound” is the only quality of Âkâsa; air has two qualities viz., sound and touch, fire has three qualities sound, touch, form; water has four qualities sound, touch, form, taste; and the earth has five qualities sound, touch, form, taste and smell, Out of these five original elements, the allpervading, Sûtra (string or thread) arose. This Sûtrâtman (soul) is called the “Linga Deha,” comprising within itself all the Prânas; this is the subtle body of the Paramâtman. And what is said in the previous lines as Avyakta or Unmainfested and in which the Seed of the World is involved and whence the Linga Deha has sprung, that is called the Causal body (Kârana body) of the Paramâtman. The five original elements (Apañchikrita called the five Tan Mâtrâs) being created, next by the Pañchîkarana process, the gross elements are created. The process is now being stated:–O Girijâ! Each of the five original elements is divided into two parts; one part of each of which is subdivided into four parts. This fourth part of each is united with the half of four other elements different from it and thus each gross element is formed. By these five gross elements, the Cosmic (Virât) body is formed and this is called the Gross Body of the God. Jñânendriyas (the organs of knowledge) arise from Sattva Gunas of each of these five elements. Again the Sattva Gunas of each of the Jñânendriyas united become the Antah Karanâni. This Antah karana is of four kinds, according as its functions vary. When it is engaged in forming Sankalpas, resolves, and Vikalpas (doubts) it is called “mind.” When it is free from doubts and when it arrives at the decisive conclusion, it is called “Chitta”; and when it rests simply on itself in the shape of the feeling “I”, it is called Ahamkâra. From the Rajo Guna of each of the five elements arises Vâk (speech), Pâni (hands) Pâda (feet), Pâyu (Anus) and Upastha (organs of generation). Again their Rajo parts united give rise to the five Prânas (Prâna, Apâna, Samâna, Udâna and Vyâna) the Prâna Vayu resides in the heart; Apâna Vayu in the Arms; Samâna Vayu resides in the Navel; Udâna Vayu rasides in the Throat; and the Vyâna Vâyu resides, pervading all over the body. My subtle body (Linga Deha) arises from the union of the five.
Links.
Translation in English.
http://www.sacred-texts.com/hin/dg/dg02.htm
Devi Gita Sanskrit Text.
You may download pdf from the Link here.
”
॥ श्री गणेशाय नमः ॥ ॥ ॐ नमः श्री देव्यै ॥ अथ श्रीमद्देवीगीता प्रारभ्यते । प्रथमोऽध्यायः । हिमालय उवाच - योगं च भक्तिसहितं ज्ञानं च श्रुतिसंमतम् । वदस्व परमेशानि त्वमेवाहं यतो भवेः ॥ व्यास उवाच - इति तस्य वचः श्रुत्वा प्रसन्नमुखपङ्कजा । वक्तुमारभताम्बा सा रहस्यं श्रुतिगूहितम्॥ शृण्वन्तु निर्जराः सर्वे व्याहरन्त्या वचो मम । यस्य श्रवणमात्रेण मद्रूपत्वं प्रपद्यते ॥ १॥ अहमेवास पूर्वं मे नान्यत्किञ्चिन्नगाधिप । तदात्मरूपं चित्संवित्परब्रह्मैकनामकम् ॥ २॥ अप्रतर्क्यमनिर्देश्यमनौपम्यमनामयम् । तस्य काचित्स्वतःसिद्धा शक्तिर्मायेति विश्रुता ॥ ३॥ न सती सा नासती सा नोभयात्मा विरोधतः । एतद्विलक्षणा काचिद्वस्तुभूताऽस्ति सर्वदा ॥ ४॥ पावकस्योष्णतेवेयमुष्णांशोरिव दीधितिः । चन्द्रस्य चन्द्रिकेवेयं ममेयं सहजा ध्रुवा ॥ ५॥ तस्यां कर्माणि जीवानां जीवाः कालाश्च सञ्चरे । अभेदेन विलीनाः स्युः सुषुप्तौ व्यवहारवत् ॥ ६॥ स्वशक्तेश्च समायोगादहं बीजात्मतां गता । स्वधारावरणात्तस्या दोषत्वं च समागतम् ॥ ७॥ चैतन्यस्य समायोगान्निमित्तत्वं च कथ्यते । प्रपञ्चपरिणामाच्च समवायित्वमुच्यते ॥ ८॥ केचित्तां तप इत्याहुस्तमः केचिज्जडं परे । ज्ञानं माया प्रधानं च प्रकृतिं शक्तिमप्यजाम् ॥ ९॥ विमर्श इति तां प्राहुः शैवशास्त्रविशारदाः । अविद्यामितरे प्राहुर्वेदतत्त्वार्थचिन्तकाः ॥ १०॥ एवं नानाविधानि स्युर्नामानि निगमादिषु । तस्याजडत्वं दृश्यत्वाज्ज्ञाननाशात्ततोऽसती ॥११॥ चैतन्यस्य न दृश्यत्वं दृश्यत्वे जडमेव तत् । स्वप्रकाशं च चैतन्यं न परेण प्रकाशितम् ॥ १२॥ अनवस्थादोषसत्त्वान्न स्वेनापि प्रकाशितम् । कर्मकर्तृविरोधः स्यात्तस्मात्तद्दीपवत्स्वयम् ॥ १३॥ प्रकाशमानमन्येषां भासकं विद्धि पर्वत । अत एव च नित्यत्वं सिद्धं संवित्तनोर्मम ॥ १४॥ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादौ दृश्यस्य व्यभिचारतः । संविदो व्यभिचारश्च नानुभूतोऽस्ति कर्हिचित् ॥ १५॥ यदि तस्याप्यनुभवतर्ह्ययं येन साक्षिणा । अनुभूतः स एवात्र शिष्टः संविद्वपुः पुरा ॥ १६॥ अत एव च नित्यत्वं प्रोक्तं सच्छास्त्रकोविदः । आनन्दरूपता चास्याः परप्रेमास्पदत्वतः ॥ १७॥ मा न भूवं हि भूयासमिति प्रेमात्मनि स्थितम् । सर्वस्यान्यस्य मिथ्यात्वादसङ्गत्वं स्फुटं मम ॥ १८॥ अपरिच्छिन्नताप्येवमत एव मता मम । तच्च ज्ञानं नात्मधर्मो धर्मत्वे जडताऽऽत्मनः ॥ १९॥ ज्ञानस्य जडशेषत्वं न दृष्टं न च सम्भवि । चिद्धर्मत्वं तथा नास्ति चितश्चिन्न हि भिद्यते ॥ २०॥ तस्मादात्मा ज्ञानरूपः सुखरूपश्च सर्वदा । सत्यः पूर्णोऽप्यसङ्गश्च द्वैतजालविवर्जितः ॥ २१॥ स पुनः कामकर्मादियुक्तया स्वीयमायया । पूर्वानुभूतसंस्कारात्कालकर्मविपाकतः ॥ २२॥ अविवेकाच्च तत्त्वस्य सिसृक्षावान्प्रजायते । अबुद्धिपूर्वः सर्गोऽयं कथितस्ते नगाधिप ॥ २३॥ एतद्धि यन्मया प्रोक्तं मम रूपमलौकिकम् । अव्याकृतं तदव्यक्तं मायाशबलमित्यपि ॥ २४॥ प्रोच्यते सर्वशास्त्रेषु सर्वकारणकारणम् । तत्त्वानामादिभूतं च सच्चिदानन्दविग्रहम् ॥ २५॥ सर्वकर्मघनीभूतमिच्छाज्ञानक्रियाश्रयम् । ह्रीङ्कारमन्त्रवाच्यं तदादितत्त्वं तदुच्यते ॥ २६॥ तस्मादाकाश उत्पन्नः शब्दतन्मात्ररूपकः । भवेत्स्पर्शात्मको वायुस्तेजो रूपात्मकं पुनः ॥ २७॥ जलं रसात्मकं पश्चात्ततो गन्धात्मिका धरा । शब्दैकगुण आकाशो वायुः स्पर्शरवान्वितः ॥ २८॥ शब्दस्पर्शरूपगुणं तेज इत्युच्यते बुधैः । शब्दस्पर्शरूपरसैरापो वेदगुणाः स्मृताः ॥ २९॥ शब्दस्पर्शरूपरसगन्धैः पञ्चगुणा धरा । तेभ्योऽभवन्महत्सूत्रं यल्लिङ्गं परिचक्षते ॥ ३०॥ सर्वात्मकं तत्सम्प्रोक्तं सूक्ष्मदेहोऽयमात्मनः । अव्यक्तं कारणो देहः स चोक्तः पूर्वमेव हि ॥ ३१॥ यस्मिञ्जगद्बीजरूपं स्थितं लिङ्गोद्भवो यतः । ततः स्थूलानि भूतानि पञ्चीकरणमार्गतः ॥ ३२॥ पञ्च सङ्ख्यानि जायन्ते तत्प्रकारस्त्वथोच्यते । पूर्वोक्तानि च भूतानि प्रत्येकं विभजेद्द्विधा ॥ ३३॥ एकैकं भागमेकस्य चतुर्धा विभजेद्गिरे । स्वस्वेतरद्वितीयांशे योजनात्पञ्च पञ्च ते॥ ३४॥ तत्कार्यं च विराड् देहः स्थूलदेहोऽयमात्मनः । पञ्चभूतस्थसत्त्वांशैः श्रोत्रादीनां समुद्भवः ॥ ३५॥ ज्ञानेन्द्रियाणां राजेन्द्र प्रत्येकं मीलितैस्तु तैः । अन्तःकरणमेकं स्याद्वृत्तिभेदाच्चतुर्विधम् ॥ ३६॥ यदा तु सङ्कल्पविकल्पकृत्यं तदा भवेत्तन्मन इत्यभिख्यम् । स्याद्बुद्धिसञ्ज्ञं च यदा प्रवेत्ति सुनिश्चितं संशयहीनरूपम् ॥ ३७॥ अनुसन्धानरूपं तच्चित्तं च परिकीर्तितम् । अहङ्कृत्याऽऽत्मवृत्या तु तदहङ्कारतां गतम् ॥ ३८॥ तेषां रजोंऽशैर्जातानि क्रमात्कर्मेन्द्रियाणि च । प्रत्येकं मीलितैस्तैस्तु प्राणो भवति पञ्चधा ॥ ३९॥ हृदि प्राणो गुदेऽपानो नाभिस्थस्तु समानकः । कण्ठदेशेप्युदानः स्याद्व्यानः सर्वशरीरगः ॥ ४०॥ ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च । प्राणादि पञ्चकं चैव धिया च सहितं मनः ॥ ४१॥ एतत्सूक्ष्मशरीरं स्यान्मम लिङ्गं यदुच्यते । तत्र या प्रकृतिः प्रोक्ता सा राजन्विविधा स्मृता ॥ ४२॥ सत्त्वात्मिका तु माया स्यादविद्या गुणमिश्रिता । स्वाश्रयं या तु संरक्षेत्सा मायेति निगद्यते ॥ ४३॥ तस्यां यत्प्रतिबिम्बं स्याद्बिम्बभूतस्य चेशितुः । स ईश्वरः समाख्यातः स्वाश्रयज्ञानवान् परः ॥ ४४॥ सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सर्वानुग्रहकारकः । अविद्यायां तु यत्किञ्चित्प्रतिबिम्बं नगाधिप ॥ ४५॥ ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च । प्राणादि पञ्चकं चैव धिया च सहितं मनः ॥ ४१॥ एतत्सूक्ष्मशरीरं स्यान्मम लिङ्गं यदुच्यते । तत्र या प्रकृतिः प्रोक्ता सा राजन्विविधा स्मृता ॥ ४२॥ सत्त्वात्मिका तु माया स्यादविद्या गुणमिश्रिता । स्वाश्रयं या तु संरक्षेत्सा मायेति निगद्यते ॥ ४३॥ तस्यां यत्प्रतिबिम्बं स्याद्बिम्बभूतस्य चेशितुः । स ईश्वरः समाख्यातः स्वाश्रयज्ञानवान् परः ॥ ४४॥ सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सर्वानुग्रहकारकः । अविद्यायां तु यत्किञ्चित्प्रतिबिम्बं नगाधिप ॥ ४५॥ तदेव जीवसञ्ज्ञं स्यात्सर्वदुःखाश्रयं पुनः । द्वयोरपीह सम्प्रोक्तं देहत्रयमविद्यया ॥ ४६॥ देहत्रयाभिमानाच्चाप्यभून्नामत्रयं पुनः । प्राज्ञस्तु कारणात्मा स्यात्सूक्ष्मधी तु तैजसः ॥ ४७॥ स्थूलदेही तु विश्वाख्यस्त्रिविधः परिकीर्तितः । एवमीशोऽपि सम्प्रोक्त ईशसूत्रविराट्पदैः ॥ ४८॥ प्रथमो व्यष्टिरूपस्तु समष्ट्यात्मा परः स्मृतः । स हि सर्वेश्वरः साक्षाज्जीवानुग्रहकाम्यया ॥ ४९॥ करोति विविधं विश्वं नानाभोगाश्रयं पुनः । मच्छक्तिप्रेरितो नित्यं मयि राजन्प्रकल्पितः ॥ ५०॥ इति श्रीदेवीभागवते देवीगीतायां प्रथमोऽध्यायः ॥ ॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः ॥ देव्युवाच - मन्मायाशक्तिसङ्क्लृप्तञ्जगत्सर्वं चराचरम् । सापि मत्तः पृथङ् माया नास्त्येव परमार्थतः ॥ १॥ व्यवहारदृशा सेयं मायाऽविद्येति विश्रुता । तत्त्वदृष्ट्या तु नास्त्येव तत्त्वमेवास्ति केवलम् ॥ २॥ साहं सर्वं जगत्सृष्ट्वा तदन्तः प्रविशाम्यहम् । माया कर्मादिसहिता गिरे प्राणपुरःसरा ॥ ३॥ लोकान्तरगतिर्नो चेत्कथं स्यादिति हेतुना । यथा यथा भवन्त्येव मायाभेदास्तथा तथा ॥ ४॥ उपाधिभेदाद्भिन्नाऽहं घटाकाशादयो यथा । उच्चनीचादि वस्तूनि भासयन्भास्करः सदा ॥ ५ ॥ न दुष्यति तथैवाहं दोषैर्लिप्ता कदापि न । मयि बुद्ध्यादिकर्तृत्वमध्यस्यैवापरे जनाः ॥ ६॥ वदन्ति चात्मा कर्तेति विमूढा न सुबुद्धयः । अज्ञानभेदतस्तद्वन्मायाया भेदतस्तथा ॥ ७॥ जीवेश्वरविभागश्च कल्पितो माययैव तु । घटाकाशमहाकाशविभागः कल्पितो यथा ॥ ८॥ तथैव कल्पितो भेदो जीवात्मपरमात्मनोः । यथा जीवबहुत्वं च माययैव न च स्वतः ॥ ९॥ तथेश्वरबहुत्वं च मायया न स्वभावतः । देहेन्द्रियादिसङ्घातवासनाभेदभेदिता ॥ १०॥ अविद्या जीवभेदस्य हेतुर्नान्यः प्रकीर्तितः । गुणानां वासनाभेदभेदिता या धराधर ॥ ११॥ माया सा परभेदस्य हेतुर्नान्यः कदाचन । मयि सर्वमिदं प्रोतमोतं च धरणीधर ॥ १२॥ ईश्वरोऽहं च सूत्रात्मा विराडात्माऽहमस्मि च । ब्रह्माऽहं विष्णुरुद्रौ च गौरी ब्राह्मी च वैष्णवी ॥ १३॥ सूर्योऽहं तारकाश्चाहं तारकेशस्तथास्म्यहम् । पशुपक्षिस्वरूपाऽहं चाण्डालोऽहं च तस्करः ॥ १४॥ व्याधोऽहं क्रूरकर्माऽहं सत्कर्मोऽहं महाजनः । स्त्रीपुन्नपुंसकाकारोऽप्यहमेव न संशयः ॥ १५॥ यच्च किञ्चित्क्वचिद्वस्तु दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्याहं सर्वदा स्थिता ॥ १६॥ न तदस्ति मया त्यक्तं वस्तु किञ्चिच्चराचरम् । यद्यस्ति चेत्तच्छून्यं स्याद्वन्ध्यापुत्रोपमं हि तत् ॥ १७॥ रज्जुर्यथा सर्पमालाभेदैरेका विभाति हि । तथैवेशादिरूपेण भाम्यहं नात्र संशयः ॥ १८॥ अधिष्ठानातिरेकेण कल्पितं तन्न भासते । तस्मान्मत्सत्तयैवैतत्सत्तावन्नान्यथा भवेत् ॥ १९॥ हिमालय उवाच - यथा वदसि देवेशि समष्ट्याऽऽत्मवपुस्त्विदम् । तथैव द्रष्टुमिच्छामि यदि देवि कृपा मयि ॥ २०॥ व्यास उवाच - इति तस्य वचः श्रुत्वा सर्वे देवाः सविष्णवः । ननन्दुर्मुदितात्मानः पूजयन्तश्च तद्वचः ॥ २१॥ अथ देवमतं ज्ञात्वा भक्तकामदुघा शिवा । अदर्शयन्निजं रूपं भक्तकामप्रपूरिणी ॥ २२॥ अपश्यंस्ते महादेव्या विराडरूपं परात्परम् । द्यौर्मस्तकं भवेद्यस्य चन्द्रसूर्यौ च चक्षुषी ॥ २३॥ दिशः श्रोत्रे वचो वेदाः प्राणो वायुः प्रकीर्तितः । विश्वं हृदयमित्याहुः पृथिवी जघनं स्मृतम् ॥ २४॥ नभस्तलं नाभिसरो ज्योतिश्चक्रमुरस्थलम् । महर्लोकस्तु ग्रीवा स्याज्जनो लोको मुखं स्मृतम् ॥ २५॥ तपो लोको रराटिस्तु सत्यलोकादधः स्थितः । इन्द्रादयो बाहवः स्युः शब्दः श्रोत्रं महेशितुः ॥ २६॥ नासत्यदस्रौ नासे स्तौ गन्धो घ्राणं स्मृतो बुधैः । मुखमग्निः समाख्यातो दिवारात्री च पक्ष्मणी ॥ २७॥ ब्रह्मस्थानं भ्रूविजृम्भोऽप्यापस्तालुः प्रकीर्तिताः । रसो जिह्वा समाख्याता यमो दंष्ट्राः प्रकीर्तिताः ॥ २८॥ दन्ताः स्नेहकला यस्य हासो माया प्रकीर्तिता । सर्गस्त्वपाङ्गमोक्षः स्याद्व्रीडोर्ध्वोष्ठो महेशितुः ॥ २९॥ लोभः स्यादधरोष्ठोऽस्या धर्ममार्गस्तु पृष्ठभूः । प्रजापतिश्च मेढ्रं स्याद्यः स्रष्टा जगतीतले ॥ ३०॥ कुक्षिः समुद्रा गिरयोऽस्थीनि देव्या महेशितुः । नद्यो नाड्यः समाख्याता वृक्षाः केशाः प्रकीर्तिताः ॥ ३१॥ कौमारयौवनजरावयोऽस्य गतिरुत्तमा । बलाहकास्तु केशाः स्युः सन्ध्ये ते वाससी विभोः ॥ ३२॥ राजञ्छ्रीजगदम्बायाश्चन्द्रमास्तु मनः स्मृतः । विज्ञानशक्तिस्तु हरी रुद्रोन्तःकरणं स्मृतम् ॥ ३३॥ अश्वादिजातयः सर्वाः श्रोणिदेशे स्थिता विभोः । अतलादिमहालोकाः कट्यधोभागतां गताः ॥ ३४॥ एतादृशं महारूपं ददृशुः सुरपुङ्गवाः । ज्वालामालासहस्राढ्यं लेलिहानं च जिह्वया ॥ ३५॥ दंष्ट्राकटकटारावं वमन्तं वह्निमक्षिभिः । नानायुधधरं वीरं ब्रह्मक्षत्रौदनं च यत् ॥ ३६॥ सहस्रशीर्षनयनं सहस्रचरणं तथा । कोटिसूर्यप्रतीकाशं विद्युत्कोटिसमप्रभम् ॥ ३७॥ भयङ्करं महाघोरं हृदक्ष्णोस्त्रासकारकम् । ददृशुस्ते सुराः सर्वे हाहाकारं च चक्रिरे ॥ ३८॥ विकम्पमानहृदया मूर्च्छामापुर्दुरत्ययाम् । स्मरणं च गतं तेषां जगदम्बेयमित्यपि ॥ ३९॥ अथ ते ये स्थिता वेदाश्चतुर्दिक्षु महाविभोः । बोधयामासुरत्युग्रं मूर्च्छातो मूर्च्छितान्सुरान् ॥ ४०॥ अथ ते धैर्यमालम्ब्य लब्ध्वा च श्रुतिमुत्तमाम् । प्रेमाश्रुपूर्णनयना रुद्धकण्ठास्तु निर्जराः ॥ ४१॥ बाष्पगद्गददया वाचा स्तोतुं समुपचक्रिरे । देवा ऊचुः - अपराधं क्षमस्वाम्ब पाहि दीनांस्त्वदुद्भवान् ॥ ४२॥ कोपं संहर देवेशि सभया रूपदर्शनात् । का ते स्तुतिः प्रकर्तव्या पामरैर्निजरैरिह ॥ ४३॥ स्वस्याप्यज्ञेय एवासौ यावान्यश्च स्वविक्रमः । तदर्वाग्जायमानानां कथं स विषयो भवेत् ॥ ४४॥ नमस्ते भुवनेशानि नमस्ते प्रणवात्मके । सर्व वेदान्तसंसिद्धे नमो ह्रीङ्कारमूर्तये ॥ ४५॥ यस्मादग्निः समुत्पन्नो यस्मात्सूर्यश्च चन्द्रमाः । यस्मादोषधयः सर्वास्तस्मै सर्वात्मने नमः ॥ ४६॥ यस्माच्च देवाः सम्भूताः साध्याः पक्षिण एव च । पशवश्च मनुष्याश्च तस्मै सर्वात्मने नमः ॥ ४७॥ प्राणापानौ व्रीहियवौ तपः श्रद्धा ऋतं तथा । ब्रह्मचर्यं विधिश्चैव यस्मात्तस्मै नमो नमः ॥ ४८॥ सप्त प्राणार्चिषो यस्मात्समिधः सप्त एव च । होमाः सप्त तथा लोकास्तस्मै सर्वात्मने नमः ॥ ४९॥ यस्मात्समुद्रा गिरयः सिन्धवः प्रचरन्ति च । यस्मादोषधयः सर्वा रसास्तस्मै नमो नमः ॥ ५०॥ यस्माद्यज्ञः समुद्भूतो दीक्षायूपश्च दक्षिणाः । ऋचो यजूंषि सामानि तस्मै सर्वात्मने नमः ॥ ५१॥ नमः पुरस्तात्पृष्ठे च नमस्ते पार्श्वयोर्द्वयोः । अध ऊर्ध्वं चतुर्दिक्षु मातर्भूयो नमो नमः ॥ ५२॥ उपसंहर देवेशि रूपमेतदलौकिकम् । तदेव दर्शयास्माकं रूपं सुन्दरसुन्दरम् ॥ ५३॥ व्यास उवाच - इति भीतान्सुरान्दृष्ट्वा जगदम्बा कृपार्णवा । संहृत्य रूपं घोरं तद्दर्शयामास सुन्दरम् ॥ ५४॥ पाशाङ्कुशवराभीतिधरं सर्वाङ्गकोमलम् । करुणापूर्णनयनं मन्दस्मितमुखाम्बुजम् ॥ ५५॥ दृष्ट्वा तत्सुन्दरं रूपं तदा भीतिविवर्जिताः । शान्तिचित्ता प्रणेमुस्ते हर्षगद्गदनिःस्वनाः ॥ ५६॥ ॥ इति श्रीदेवीभागवते देवीगीतायां द्वितीयोऽध्यायः ॥ ॥ अथ तृतीयोऽध्यायः ॥ श्रीदेव्युवाच - क्व यूयं मन्दभाग्या वै क्वेदं रूपं महाद्भुतम् । तथापि भक्तवात्सल्यादीदृशं दर्शितं मया ॥ १॥ न वेदाध्ययनैर्योगैर्न दानैस्तपसेज्यया । रूपं द्रष्टुमिदं शक्यं केवलं मत्कृपां विना ॥ २॥ प्रकृतं शृणु राजेन्द्र परमात्मात्र जीवताम् । उपाधियोगात्सम्प्राप्तः कर्तृत्वादिकमप्युत ॥ ३॥ क्रियाः करोति विविधा धर्माधर्मैकहेतवः । नानायोनीस्ततः प्राप्य सुखदुःखैश्च युज्यते ॥ ४॥ पुनस्तत्संस्कृतिवशान्नानाकर्मरतः सदा । नानादेहान्समाप्नोति सुखदुःखैश्च युज्यते ॥ ५॥ घटीयन्त्रवदेतस्य न विरामः कदापि हि । अज्ञानमेव मूलं स्यात्ततः कामः क्रियास्ततः ॥ ६॥ तस्मादज्ञाननाशाय यतेत नियतं नरः । एतद्धि जन्मसाफल्यं यदज्ञानस्य नाशनम् ॥ ७॥ पुरुषार्थसमाप्तिश्च जीवन्मुक्तिदशाऽपि च । अज्ञाननाशने शक्ता विद्यैव तु पटीयसी ॥ ८॥ न कर्म तज्जं नोपास्तिर्विरोधाभावतो गिरे । प्रत्युताशाऽज्ञाननाशे कर्मणा नैव भाव्यताम् ॥ ९॥ अनर्थदानि कर्माणि पुनः पुनरुशन्ति हि । ततो रागस्ततो दोषस्ततोऽनर्थो महान्भवेत् ॥ १०॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ज्ञानं सम्पादयेन्नरः । कुर्वन्नेवेह कर्माणीत्यतः कर्माप्यवश्यकम् ॥ ११॥ ज्ञानादेव हि कैवल्यमतः स्यात्तत्समुच्चयः । सहायतां व्रजेत्कर्म ज्ञानस्य हितकारि च ॥ १२॥ इति केचिद्वदन्त्यत्र तद्विरोधान्न सम्भवेत् । ज्ञानाधृद्ग्रन्थिभेदः स्याधृद्ग्रन्थौ कर्मसम्भवः ॥ १३॥ यौगपद्यं न सम्भाव्यं विरोधात्तु ततस्तयोः । तमःप्रकाशयोर्यद्वद्यौगपद्यं न सम्भवि ॥ १४॥ तस्मात्सर्वाणि कर्माणि वैदिकानि महामते । चित्तशुद्ध्यन्तमेव स्युस्तानि कुर्यात्प्रयत्नतः ॥ १५॥ शमो दमस्तितिक्षा च वैराग्यं सत्त्वसम्भवः । तावत्पर्यन्तमेव स्युः कर्माणि न ततः परम् ॥ १६॥ तदन्ते चैव संन्यस्य सश्रयेद्गुरुमात्मवान् । श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं च भक्त्या निर्व्याजया पुनः ॥ १७॥ वेदान्तश्रवणं कुर्यान्नित्यमेवमतन्द्रितः । तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य नित्यमर्थं विचारयेत् ॥ १८॥ तत्त्वमस्यादिवाक्यं तु जीवब्रह्मैक्यबोधकम् । ऐक्ये ज्ञाते निर्भयस्तु मद्रूपो हि प्रजायते ॥ १९॥ पदार्थावगतिः पूर्वं वाक्यार्थावगतिस्ततः । तत्पदस्य च वाच्यार्थो गिरेऽहं परिकीर्तितः ॥ २०॥ त्वम्पदस्य च वाच्यार्थो जीव एव न संशयः । उभयोरैक्यमसिना पदेन प्रोच्यते बुधैः ॥ २१॥ वाच्यार्थयोर्विरुद्धत्वादैक्यं नैव घटेत ह । लक्षणाऽतः प्रकर्तव्या तत्त्वमोः श्रुतिसंस्थयोः ॥ २२॥ चिन्मात्रं तु तयोर्लक्ष्यं तयोरैक्यस्य सम्भवः । तयोरैक्यं तथा ज्ञात्वा स्वाभेदेनाद्वयो भवेत् ॥ २३॥ देवदत्तः स एवायमितिवल्लक्षणा स्मृता । स्थूलादिदेहरहितो ब्रह्मसम्पद्यते नरः ॥ २४ ॥ पञ्चीकृतमहाभूतसम्भूतः स्थूलदेहकः । भोगालयो जराव्याधिसंयुतः सर्वकर्मणाम् ॥ २५॥ मिथ्याभूतोऽयमाभाति स्फुटं मायामयत्वतः । सोऽयं स्थूल उपाधिः स्यादात्मनो मे नगेश्वर ॥ २६॥ ज्ञानकर्मेन्द्रिययुतं प्राणपञ्चकसंयुतम् । मनोबुद्धियुतं चैतत्सूक्ष्मं तत्कवयो विदुः ॥ २७॥ अपञ्चीकृतभूतोत्थं सूक्ष्मदेहोऽयमात्मनः । द्वितीयोऽयमुपाधिः स्यात्सुखादेरवबोधकः ॥ २८॥ अनाद्यनिर्वाच्यमिदमज्ञानं तु तृतीयकः । देहोऽयमात्मनो भाति कारणात्मा नगेश्वर ॥ २९॥ उपाधिविलये जाते केवलात्माऽवशिष्यते । देहत्रये पञ्चकोशा अन्तस्थाः सन्ति सर्वदा ॥ ३०॥ पञ्चकोशपरित्यागे ब्रह्मपुच्छं हि लभ्यते । नेति नेतीत्यादिवाक्यैर्मम रूपं यदुच्यते ॥ ३१॥ न जायते म्रियते वा कदाचि- न्नायं भूत्वा न बभूव कश्चित् । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ ३२॥ हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ ३३॥ अणोरणीयान्महतो महीया- नात्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् । तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुप्रसादान्महिमानमस्य ॥ ३४॥ आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ ३५॥ इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥ ३६॥ यस्त्वविद्वान्भवति चामनस्कः सदाऽशुचिः । स तु तत्पदमवाप्नोति संसारं चाधिगच्छति ॥ ३७॥ यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः । स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते ॥ ३८॥ विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवान्नरः । सोऽध्वनः पारमाप्नोति मदीयं यत्परं पदम् ॥ ३९॥ इत्थं श्रुत्या च मत्या च निश्चित्यात्मानमात्मना । भावयेन्मामात्मरूपां निदिध्यासनतोऽपि च ॥ ४०॥ योगवृत्तेः पुरा स्वामिन्भावयेदक्षरत्रयम् । देवीप्रणवसञ्ज्ञस्य ध्यानार्थं मन्त्रवाच्ययोः ॥ ४१॥ हकारः स्थूलदेहः स्याद्रकारः सूक्ष्मदेहकः । ईकारः काराणात्माऽसौ ह्रीङ्कारोऽहं तुरीयकम् ॥ ४२॥ एवं समष्टिदेहेऽपि ज्ञात्वा बीजत्रयं क्रमात् । समष्टिव्यष्ट्योरेकत्वं भावयेन्मतिमान्नरः ॥ ४३॥ समाधिकालात्पूर्वं तु भावयित्वैवमादृतः । ततो ध्यायेन्निलीनाक्षो देवीं मां जगदीश्वरीम् ॥ ४४॥ प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ । निवृत्तविषयाकाङ्क्षो वीतदोषो विमत्सरः ॥ ४५॥ भक्त्या निर्व्याजया युक्तो गुहायां निःस्वने स्थले । हकारं विश्वमात्मानं रकारे प्रविलापयेत् ॥ ४६॥ रकारं तैजसं देवमीकारे प्रविलापयेत् । ईकारं प्राज्ञयात्मानं ह्रीङ्कारे प्रविलापयेत् ॥ ४७॥ वाच्यवाचकताहीनं द्वैतभावविवर्जितम् । अखण्डं सच्चिदानन्दं भावयेत्तच्छिखान्तरे ॥ ४८॥ इति ध्यानेन मां राजन्साक्षात्कृत्य नरोत्तमः । मद्रूप एव भवति द्वयोरप्येकता यतः ॥ ४९॥ योगयुक्त्याऽनया द्रष्टा मामात्मानं परात्परम् । अज्ञानस्य सकार्यस्य तत्क्षणे नाशको भवेत् ॥ ५०॥ ॥ इति श्रीदेवीभागवते देवीगीतायां तृतीयोऽध्यायः ॥ ॥ अथ चतुर्तोऽध्यायः ॥ हिमालय उवाच - योगं वद महेशानि साङ्ग संवित्प्रदायकम् । कृतेन येन योग्योऽहं भवेयं तत्त्वदर्शने ॥ १॥ श्रीदेव्युवाच - न योगो नभसः पृष्ठे न भूमौ न रसातले । ऐक्यं जीवात्मनोराहुर्योगं योगविशारदाः ॥ २॥ तत्प्रत्यूहाः षडाख्याता योगविघ्नकरानघ । कामक्रोधौ लोभमोहौ मदमात्सर्यसञ्ज्ञकौ ॥ ३॥ योगाङ्गैरेव भित्त्वा तान्योगिनो योगमाप्नुयुः । यमं नियममासनप्राणायामौ ततःपरम् ॥ ४॥ प्रत्याहारं धारणाख्यं ध्यानं सार्धं समाधिना । अष्टाङ्गान्याहुरेतानि योगिनां योगसाधने ॥ ५॥ अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं दयाऽऽर्जवम् । क्षमा धृतिर्मिताहारः शौचं चेति यमा दश ॥ ६॥ तपः सन्तोष आस्तिक्यं दानं देवस्य पूजनम् । सिद्धान्तश्रवणं चैव ह्रीर्मतिश्च जपो हुतम् ॥ ७॥ दशैते नियमाः प्रोक्ता मया पर्वतनायक । पद्मासनं स्वस्तिकं च भद्रं वज्रासनं तथा ॥ ८॥ वीरासनमिति प्रोक्तं क्रमादासनपञ्चकम् । ऊर्वोरुपरि विन्यस्य सम्यक्पादतले शुभे ॥ ९॥ अङ्गिष्ठौ च निबध्नीयाद्धस्ताभ्यां व्युत्क्रमात्ततः । पद्मासनमिति प्रोक्तं योगिनां हृदयङ्गमम् ॥ १०॥ जानूर्वोरन्तरे सम्यक्कृत्वा पादतले शुभे । ऋजुकायो विशेद्योगी स्वस्तिकं तत्प्रचक्षते ॥ ११॥ सीवन्याः पार्श्वयोर्न्यस्य गुल्फयुग्मं सुनिश्चितम् । वृषणाधः पादपार्ष्णी पाणिभ्यां परिबन्धयेत् ॥ १२॥ भद्रासनमिति प्रोक्तं योगिभिः परिपूजितम् । ऊर्वोः पादौ क्रमान्न्यस्य जान्वोःप्रत्यङ्मुखाङ्गुली ॥ १३॥ करौ विदध्यादाख्यातं वज्रासनमनुत्तमम् । एकं पादमधः कृत्वा विन्यस्योरुं तथोत्तरे ॥ १४॥ ऋजुकायो विशेद्योगी वीरासनमितीरितम् । ईडयाकर्षयेद्वायुं बाह्यं षोडशमात्रया धारयेत्पूरितं योगी चतुःषष्ट्या तु मात्रया ॥ १५॥ सुषुम्नामध्यगं सम्य द्वात्रिंशन्मात्रया शनैः ॥ १६॥ नाड्या पिङ्गलया चैव रेचयेद्योगवित्तमः । प्राणायाममिमं प्राहुर्योगशास्त्रविशारदाः ॥ १७॥ भूयो भूयः क्रमात्तस्य बाह्यमेवं समाचरेत् । मात्रावृद्धिः क्रमेणैव सम्यग्द्वादश षोडश ॥ १८॥ जपध्यानादिभिः सार्थं सगर्भं तं विदुर्बुधाः । तदपेतं विगर्भं च प्राणायामं परे विदुः ॥ १९॥ क्रमादभ्यस्यतः पुंसो देहे स्वेदोद्गमोऽधमः । मध्यमः कम्पसंयुक्तो भूमित्यागः परो मतः ॥ २०॥ उत्तमस्य गुणावाप्तिर्यावच्छीलनमिष्यते । इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु निरर्गलम् ॥ २१॥ बलादाहरणं तेभ्यः प्रत्याहारोऽभिधीयते । अङ्गुष्ठगुल्फजानूरुमूलाधारलिङ्गनाभिषु ॥ २२॥ हृद्ग्रीवाकण्ठदेशेषु लम्बिकायां ततो नसि । भ्रूमध्ये मस्तके मूर्ध्नि द्वादशान्ते यथाविधि ॥ २३॥ धारणं प्राणमरुतो धारणेति निगद्यते । समाहितेन मनसा चैतन्यान्तरवर्तिना ॥ २४॥ आत्मन्यभीष्टदेवानां ध्यानं ध्यानमिहोच्यते । समत्वभावना नित्यं जीवात्मपरमात्मनोः ॥ २५॥ समाधिर्माहुर्मुनयः प्रोक्तमष्टाङ्गलक्षणम् । इदानीं कथये तेऽहं मन्त्रयोगमनुत्तमम् ॥ २६॥ विश्वं शरीरमित्युक्तं पञ्चभूतात्मकं नग । चन्द्रसूर्याग्नितेजोभिर्जीवब्रह्मैक्यरूपकम् ॥ २७॥ तिस्रः कोट्यस्तदर्धेन शरीरे नाडयो मताः । तासु मुख्या दश प्रोक्तास्ताभ्यस्तिस्रो व्यवस्थिताः ॥ २८॥ प्रधाना मेरुदण्डेऽत्र चन्द्रसूर्याग्निरूपिणी । इडा वामे स्थिता नाडी शुभ्रा तु चन्द्ररूपिणी ॥ २९॥ शक्तिरूपा तु सा नाडी साक्षादमृतविग्रहा । दक्षिणे या पिङ्गलाख्या पुंरूपा सूर्यविग्रहा ॥ ३०॥ सर्वतेजोमयी सा तु सुषुम्ना वह्निरूपिणी । तस्या मध्ये विचित्राख्ये इच्छाज्ञानक्रियात्मकम् ॥ ३१॥ मध्ये स्वयम्भूलिङ्गं तु कोटिसूर्यसमप्रभम् । तदूर्ध्वं मायाबीजं तु हरात्माबिन्दुनादकम् ॥ ३२॥ तदूर्ध्वं तु शिखाकारा कुण्डली रक्तविग्रहा । देव्यात्मिका तु सा प्रोक्ता मदभिन्ना नगाधिप ॥ ३३॥ तद्बाह्ये हेमरूपाभं वादिसान्तचतुर्दलम् । द्रुतहेमसमप्रख्यं पद्मं तत्र विचिन्तयेत् ॥ ३४॥ तदूर्ध्वं त्वनलप्रख्यं षड्दलं हीरकप्रभम् । वादिलान्तषड्वर्णेन स्वाधिष्ठानमनुत्तमम् ॥ ३५॥ मूलाधार षट्कोणं मूलाधारं ततो विदुः । स्वशब्देन परं लिङ्गं स्वाधिष्ठानं ततो विदुः ॥ ३६॥ तदूर्ध्वं नाभिदेशे तु मणिपूरं महाप्रभम् । मेघाभं विद्युदाभं च बहुतेजोमयं ततः ॥ ३७॥ मणिवद्भिन्नं तत्पद्मं मणिपद्मं तथोच्यते । दशभिश्च दलैर्युक्तं डादिफान्ताक्षरान्वितम् ॥ ३८॥ विष्णुनाऽधिष्ठितं पत्रं विष्ण्वालोकनकारणम् । तदूर्ध्वेऽनाहतं पद्ममुद्यदादित्यसंनिभम् ॥ ३९॥ कादिठान्तदलैरर्कपत्रैश्च समधिष्ठितम् । तन्मध्ये बाणलिङ्गं तु सूर्यायुतसमप्रभम् ॥ ४०॥ शब्दब्रह्ममयं शब्दानाहतं तत्र दृश्यते । अनाहताख्यं तत्पद्मं मुनिभिः परिकीर्तितम् ॥ ४१॥ आनन्दसदनं तत्तु पुरुषाधिष्ठितं परम् । तदूर्ध्वं तु विशुद्धाख्यं दलषोडशपङ्कजम् ॥ ४२॥ स्वरैः षोडशभिर्युक्तं धूम्रवर्णं महाप्रभम् । विशुद्धं तनुते यस्माज्जीवस्य हंसलोकनात् ॥ ४३॥ विशुद्धं पद्ममाख्यातमाकाशाख्यं महाद्भुतम् । आज्ञाचक्रं तदूर्ध्वे तु आत्मनाऽधिष्ठितं परम् ॥ ४४॥ आज्ञासङ्क्रमणं तत्र तेनाज्ञेति प्रकीर्तितम् । द्विदलं हक्षसंयुक्तं पद्मं तत्सुमनोहरम् ॥ ४५॥ कैलासाख्यं तदूर्ध्वं तु रोधिनी तु तदूर्ध्वतः । एवं त्वाधारचक्राणि प्रोक्तानि तव सुव्रत ॥ ४६॥ सहस्रारयुतं बिन्दुस्थानं तदूर्ध्वमीरितम् । इत्येतत्कथितं सर्वं योगमार्गमनुत्तमम् ॥ ४७॥ आदौ पूरकयोगेनाप्याधारे योजयेन्मनः । गुदमेढ्रान्तरे शक्तिस्तामाकुञ्च्य प्रबोधयेत् ॥ ४८॥ लिङ्गभेदक्रमेणैव बिन्दुचक्रं च प्रापयेत् । शम्भुना तां पराशक्तिमेकीभूतां विचिन्तयेत् ॥ ४९॥ तत्रोत्थितामृतं यत्तु द्रुतलाक्षारसोपमम् । पाययित्वा तु तां शक्तिं मायख्यां योगसिद्धिदाम् ॥ ५०॥ षट्चक्रदेवतास्तत्र सन्तर्प्यामृतधारया । आनयेत्तेन मार्गेण मूलाधारं ततः सुधीः ॥ ५१॥ एवमभ्यस्यमानस्याप्यहन्यहनि निश्चितम् । पूर्वोक्तदूषिता मन्त्राः सर्वे सिध्यन्ति नान्यथा ॥ ५२॥ जरामरणदुःखाद्यैर्मुच्यते भवबन्धनात् । ये गुणाः सन्ति देव्या मे जगन्मातुर्यथा तथा ॥ ५३॥ ते गुणाः साधकवरे भवन्त्येव चान्यथा । इत्येवं कथितं तात वायुधारणमुत्तमम् ॥ ५४॥ इदानीं धारणाख्यं तु शृणुष्वावहितो मम । दिक्कालाद्यनवच्छिन्नदेव्यां चेतो विधाय च ॥ ५५॥ तन्मयो भवति क्षिप्रं जीवब्रह्मैक्ययोजनात् । अथवा समलं चेतो यदि क्षिप्रं न सिध्यति ॥ ५६॥ तदावयवयोगेन योगी योगान्समभ्यसेत् । मदीयहस्तपादादावङ्गे तु मधुरे नग ॥ ५७॥ चित्तं संस्थापयेन्मन्त्री स्थानस्थानजयात्पुनः । विशुद्धचित्तः सर्वस्मिन्रूपे संस्थापयेन्मनः ॥ ५८॥ यावन्मनोलयं याति देव्यां संविदि पर्वत । तावदिष्टमिदं मन्त्री जपहोमैः समभ्यसेत् ॥ ५९॥ मन्त्राभ्यासेन योगेन ज्ञेयज्ञानाय कल्पते । न योगेन विना मन्त्रो न मन्त्रेण विना हि सः ॥ ६०॥ द्वयोरभ्यासयोगो हि ब्रह्मसंसिद्धिकारणम् । तमःपरिवृते गेहे घटो दीपेन दृश्यते ॥ ६१॥ एवं मायावृतो ह्यात्मा मनुना गोचरीकृतः । इति योगविधिः कृत्स्नः साङ्गः प्रोक्तो मयाऽधुना ॥ ६२॥ ॥ इति श्रीदेवीभागवते देवीगीतायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः ॥ श्रीदेव्युवाच - इत्यादि योगयुक्तात्मा ध्यायेन्मां ब्रह्मरूपिणीम् । भक्त्या निर्व्याजया राजन्नासने समुपस्थितः ॥ १॥ आविः सन्निहितं गुहाचरं नाम महत्परम् । अत्रैतत्सर्वमर्पितमेजत्प्राणनिमिषच्च यत् ॥ २॥ एतज्जानथ सदसद्वरेण्यं विज्ञानाद्यद्वरिष्ठं प्रजानाम् । यदर्चिमद्यदणुभ्योऽणु च यस्मिंल्लोका निहिता लोकिनश्च ॥ ३॥ तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाङ् मनः । तदेतत्सत्यममृतं तद्वेद्धव्यं सौम्य विद्धि ॥ ४॥ धनुर्गॄत्वौपनिषदं महास्त्रं शरं ह्युपासानिशितं सन्धयीत । आयम्य तद्भावगतेन चेतसा लक्ष्यं तदेवाक्षरं सौम्य विद्धि ॥ ५॥ प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्मतल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ॥ ६॥ यस्मिन्द्यौश्च पृथिवी चान्तरिक्ष- मोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः । तमेवैकं जानथात्मानमन्या वाचो विमुञ्चथा अमृतस्यैष सेतुः ॥ ७॥ अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः । स एषोन्तश्चरते बहुधा जायमानः ॥ ८॥ ओमित्येवं ध्यायथात्मानं स्वस्ति वः पाराय तमसः परस्तात् । दिव्ये ब्रह्मपुरे व्योम्नि आत्मा सम्प्रतिष्ठितः ॥ ९॥ मनोमयः प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठितोऽन्ने हृदयं संनिधाय । तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति ॥ १०॥ भिद्यते हृदयग्रन्थिश्च्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥ ११॥ हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम् । तच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विदुः ॥ १२॥ न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १३॥ ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद् ब्रह्म पश्चाद् ब्रह्म दक्षिणश्चोत्तरेण । अधश्चोर्ध्वं प्रसृतं ब्रह्म एवेदं विश्वं वरिष्ठम् ॥ १४॥ एतादृगनुभवो यस्य स कृतार्थो नरोत्तमः । ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ॥ १५॥ द्वितीयाद्वै भयं रजंस्तदभावाद्बिभेति न । न तद्वियोगो मेऽप्यस्ति मद्वियोगोऽपि तस्य न ॥ १६॥ अहमेव स सोऽहं वै निश्चितं विद्धि पर्वत । मद्दर्शनं तु तत्र स्याद्यत्र ज्ञानी स्थितो मम ॥ १७॥ नाहं तीर्थे न कैलासे वैकुण्ठे वा न कर्हिचित् । वसामि किन्तु मज्ज्ञानिहृदयाम्भोजमध्यमे ॥ १८॥ मत्पूजाकोटिफलदं सकृन्मज्ज्ञानिनोऽर्चनम् । कुलं पवित्रं तस्यास्ति जननी कृतकृत्यका ॥ १९॥ विश्वम्भरा पुण्यवती चिल्लयो यस्य चेतसः । ब्रह्मज्ञानं तु यत्पृष्टं त्वया पर्वतसत्तम ॥ २०॥ कथितं तन्मया सर्वं नातो वक्तव्यमस्ति हि । इदं ज्येष्ठाय पुत्राय भक्तियुक्ताय शीलिने ॥ २१॥ शिष्याय च यथोक्ताय वक्तव्यं नान्यथा क्वचित् । यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ ॥ २२॥ तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः । येनोपदिष्टा विद्येयं स एव परमेश्वरः ॥ २३॥ यस्यायं सुकृतं कर्तुमसमर्थस्ततो ऋणी । पित्रोरप्यधिकः प्रोक्तो ब्रह्मजन्मप्रदायकः ॥ २४॥ पितृजातं जन्म नष्टं नेत्थं जातं कदाचन । तस्मै न द्रुह्येदित्यादि निगमोऽप्यवदन्नग ॥ २५॥ तस्माच्छास्त्रस्य सिद्धान्तो ब्रह्मदाता गुरुः परः । शिवे रुष्टे गुरुस्त्राता गुरौ रुष्टे न शङ्करः ॥ २६॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्रीगुरुं तोषयेन्नग । कायेन मनसा वाचा सर्वदा तत्परो भवेत् ॥ २७॥ अन्यथा तु कृतघ्नः स्यात्कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः । इन्द्रेणाथर्वणायोक्ता शिरश्छेदप्रतिज्ञया ॥ २८॥ अश्विभ्यां कथने तस्य शिरश्छिन्नं च वज्रिणा । अश्वीयं तच्छिरो नष्टं दृष्ट्वा वैद्यो सुरोत्तमौ ॥ २९॥ पुनः संयोजितं स्वीयं ताभ्यां मुनिशिरस्तदा । इति सङ्कटसम्पाद्या ब्रह्मविद्या नगाधिप । लब्धा येन स धन्यः स्यात्कृतकृत्यश्च भूधर ॥ ३०॥ ॥ इति श्रीदेवीभागवते देवीगीतायां पञ्चमोऽध्यायः ॥ ॥ अथ षष्ठोऽध्यायः ॥ हिमालय उवाच - स्वीयां भक्तिं वदस्वाम्ब येन ज्ञातं सुखेन हि । जायते मनुजस्यास्य मध्यमस्यविरागिणः ॥ १॥ देव्युवाच - मार्गास्त्रयो मे विख्याता मोक्षप्राप्तौ नगाधिप । कर्मयोगो ज्ञानयोगो भक्तियोगश्च सत्तम ॥ २॥ त्रयाणामप्ययं योग्यः कर्तुं शक्योऽस्ति सर्वथा । सुलभत्वान्मानसत्वात्कायचित्ताद्यपीडनात् ॥ ३॥ गुणभेदान्मनुष्याणां सा भक्तिस्त्रिविधा मता । परपीडां समुद्दिश्य दम्भं कृत्वा पुरःसरम् ॥ ३॥ मात्सर्यक्रोधयुक्तो यस्तस्य भक्तिस्तु तामसी । परपीडादिरहितः स्वकल्याणार्थमेव च ॥ ५॥ नित्यं सकामो हृदये यशोर्थी भोगलोलुपः । तत्तत्फलसमावाप्त्यै मामुपास्तेऽतिभक्तितः ॥ ६॥ भेदबुद्ध्या तु मां स्वस्मादन्यां जानाति पामरः । तस्य भक्तिः समाख्याता नगाधिप तु राजसी ॥ ७॥ परमेशार्पणं कर्म पापसङ्क्षालनाय च । वेदोक्तत्वादवश्यं तत्कर्तव्यं तु मयानिशम् ॥ ८॥ इति निश्चितबुद्धिस्तु भेदबुद्धिमुपाश्रितः । करोति प्रीयते कर्म भक्तिः सा नग सात्त्विकी ॥ ९॥ परभक्तेः प्रापिकेयं भेदबुद्ध्यवलम्बनात् । पूर्वप्रोक्तेत्युभे भक्ती न परप्रापिके मते ॥ १०॥ अधुना परभक्तिं तु प्रोच्यमानां निबोध मे । मद्गुणश्रवणं नित्यं मम नामानुकीर्तनम् ॥ ११॥ कल्याणगुणरत्नानामाकरायां मयि स्थिरम् । चेतसो वर्तनं चैव तैलधारासमं सदा ॥ १२॥ हेतुस्तु तत्र को वापि न कदाचिद्भवेदपि । सामीप्यसार्ष्टिसायुज्यसलोक्यानां न चएषणा ॥ १३॥ मत्सेवातोऽधिकं किञ्चिन्नैव जानाति कर्हिचित् । सेव्यसेवकताभावातत्र मोक्षं न वाञ्छति ॥ १४॥ परानुरक्त्या मामेव चिन्तयेद्यो ह्यतन्द्रितः । स्वाभेदेनैव मां नित्यं जानाति न विभेदतः ॥ १५॥ मद्रूपत्वेन जीवानां चिन्तनं कुरुते तु यः । यथा स्वस्यात्मनि प्रीतिस्तथैव च परात्मनि ॥ १६॥ चैतन्यस्य समानत्वान्न भेदं कुरुते तु यः । सर्वत्र वर्तमानां मां सर्वरूपां च सर्वदा ॥ १७॥ नमते यजते चैवाप्याचाण्डालान्तमीश्वरम् । न कुत्रापि द्रोहबुद्धिं कुरुते भेदवर्जनात् ॥ १८॥ मत्स्थानदर्शने श्रद्धा मद्भक्तदर्शने तथा । मच्छास्त्रश्रवणे श्रद्धा मन्त्रतन्त्रादिषु प्रभो ॥ १९॥ मयि प्रेमाकुलमती रोमाञ्चिततनुः सदा । प्रेमाश्रुजलपूर्णाक्षः कण्ठगद्गदनिस्वनः ॥ २०॥ अनन्येनैव भावेन पूजयेद्यो नगाधिप । मामीश्वरीं जगद्योनिं सर्वकारणकारणम् ॥ २१॥ व्रतानि मम दिव्यानि नित्यनैमित्तिकान्यपि । नित्यं यः कुरुते भक्त्या वित्तशाठ्यविवर्जितः ॥ २२॥ मदुत्स्वदिदृक्षा च मदुत्स्वकृतिस्तथा । जायते यस्य नियतं स्वभावादेव भूधर ॥ २३॥ उच्चैर्गायंश्च नामानि ममैव खलु नृत्यति । अहङ्कारादिरहितो देहतादात्म्यवर्जितः ॥ २४॥ प्रारब्धेन यथा यच्च क्रियते तत्तथा भवेत् । न मे चिन्तास्ति तत्रापि देहसंरक्षणादिषु ॥ २५॥ इति भक्तिस्तु या प्रोक्ता परभक्तिस्तु सा स्मृता । यस्यां देव्यतिरिक्तं तु न किञ्चिदपि भाव्यते ॥ २६॥ इत्थं जाता परा भक्तिर्यस्य भूधर तत्त्वतः । तदैव तस्य चिन्मात्रे मद्रूपे विलयो भवेत् ॥ २७॥ भक्तेस्तु या परा काष्ठा सैव ज्ञानं प्रकीर्तितम् । वैराग्यस्य च सीमा सा ज्ञाने तदुभयं यतः ॥ २८॥ भक्तौ कृतायां यस्यापि प्रारब्धवशतो नग । न जायते मम ज्ञानं मणिद्वीपं स गच्छति ॥ २९॥ तत्र गत्वाऽखिलान्भोगाननिच्छन्नपि चर्च्छति । तदन्ते मम चिद्रूपज्ञानं सम्यग्भवेन्नग ॥ ३०॥ तेन युक्तः सदैव स्याज्ज्ञानान्मुक्तिर्न चान्यथा । इहैव यस्य ज्ञानं स्याद्हृद्गतप्रत्यगात्मनः ॥ ३१॥ मम संवित्परतनोस्तस्य प्राणा व्रजन्ति न । ब्रह्मैव संस्तदाप्नोति ब्रह्मैव ब्रह्म वेद यः ॥ ३२॥ कण्ठचामीकरसममज्ञानात्तु तिरोहितम् । ज्ञानादज्ञाननाशेन लब्धमेव हि लभ्यते ॥ ३३॥ विदिताविदितादन्यन्नगोत्तम वपुर्मम । यथाऽऽदर्शे यथाऽऽत्मनि यथा जले तथा पितृलोके ॥ ३४॥ छायातपौ तथा स्वच्छौ विविक्तौ तद्वदेव हि । मम लोके भवेज्ज्ञानं द्वैतभानविवर्जितम् ॥ ३५॥ यस्तु वैराग्यवानेव ज्ञानहीनो म्रियेत चेत् । ब्रह्मलोके वसेन्नित्यं यावत्कल्पं ततःपरम् ॥ ३६॥ शुचीनां श्रीमतां गेहे भवेत्तस्या जनिः पुनः । करोति साधनं पश्चात्ततो ज्ञानं हि जायते ॥ ३७॥ अनेकजन्मभी राजञ्ज्ञानं स्यान्नैकजन्मना । ततः सर्वप्रयत्नेन ज्ञानार्थं यत्नमाश्रयेत् ॥ ३८॥ नोचेन्महाविनाशः स्याज्जन्मेतद्दुर्लभं पुनः । तत्रापि प्रथमे वर्णे वेदे प्राप्तिश्च दुर्लभा ॥ ३९॥ शमादिषट्कसम्पत्तिर्योगसिद्धिस्तथैव च । तथोत्तमगुरुप्राप्तिः सर्वमेवात्र दुर्लभम् ॥ ४०॥ तथेन्द्रियाणां पटुता संस्कृतत्वं तनोस्तथा । अनेकजन्मपुण्यैस्तु मोक्षेच्छा जायते ततः ॥ ४१॥ साधने सफलेऽप्येवं जायमानेऽपि यो नरः । ज्ञानार्थं नैव यतते तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ ४२॥ तस्माद्राजन्यथाशक्त्या ज्ञानार्थं यत्नमाश्रयेत् । पदे पदेऽश्वमेधस्य फलमाप्नोति निश्चितम् ॥ ४३॥ घृतमिव पयसि निगूढं भूते च वसति विज्ञानम् । सततं मन्थयितव्यं मनसा मन्थानभूतेन ॥ ४४॥ ज्ञानं लब्ध्वा कृतार्थः स्यादिति वेदान्तदिण्डिमः । सर्वमुक्तं समासेन किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ४५॥ ॥ इति श्रीदेवीभागवते देवीगीतायां षष्ठोऽध्यायः ॥ ॥ अथ सप्तमोऽध्यायः ॥ हिमालय उवाच - कति स्थानानि देवेशि द्रष्टव्यानि महीतले । मुख्यानि च पवित्राणि देवीप्रियतमानि च ॥ १॥ व्रतान्यपि तथा यानि तुष्टिदान्युत्सवा अपि । तत्सर्वं वद मे मातः कृतकृत्यो यतो नरः ॥ २॥ श्रीदेव्युवाच - सर्वं दृश्यं मम स्थानं सर्वे काला व्रतात्मकाः । उत्सवाः सर्वकालेषु यतोऽहं सर्वरूपिणी ॥ ३॥ तथापि भक्तवात्सल्यात्किञ्चित्किञ्चिदथोच्यते । शृणुष्वावहितो भूत्वा नगराज वचो मम ॥ ४॥ कोलापुरं महास्थानं यत्र लक्ष्मीः सदा स्थिता । मातुःपुरं द्वितीयं च रेणुकाधिष्ठितं परम् ॥ ५॥ तुलजापुरं तृतीयं स्यात्सप्तशृङ्गं तथैव च । हिङ्गुलायां महास्थानं ज्वालामुख्यास्तथैव च ॥ ६॥ शाकम्भर्याः परं स्थानं भ्रामर्याः स्थानमुत्तमम् । श्रीरक्तदन्तिकास्थानं दुर्गास्थानं तथैव च ॥ ७॥ विन्ध्याचलनिवासिन्याः स्थानं सर्वोत्तमोत्तमम् । अन्नपूर्णामहास्थानं काञ्चीपुरमनुत्तमम् ॥ ८॥ भीमादेव्याः परं स्थानं विमलास्थानमेव च । श्रीचन्द्रलामहास्थानं कौशिकीस्थानमेव च ॥ ९॥ नीलाम्बायाः परं स्थानं नीलपर्वतमस्तके । जाम्बूनदेश्वरीस्थानं तथा श्रीनगरं शुभम् ॥ १०॥ गुह्यकाल्या महास्थानं नेपाले यत्प्रतिष्ठितम् । मीनाक्ष्याः परमं स्थानं यच्च प्रोक्तं चिदम्बरे ॥ ११॥ वेदारण्यं महास्थानं सुन्दर्या समधिष्ठितम् । एकाम्बरं महास्थानं परशक्त्या प्रतिष्ठितम् ॥ १२॥ महालसा परं स्थानं योगेश्वर्यास्तथैव च । तथा नीलसरस्वत्याः स्थानं चीनेषु विश्रुतम् ॥ १३॥ वैद्यनाथे तु बगलास्थानं सर्वोत्तमं मतम् । श्रीमच्छ्रीभुवनेश्वर्या मणिद्वीपं मम स्मृतम् ॥ १४॥ श्रीमत्त्रिपुरभैरव्याः कामाख्यायोनिमण्डलम् । भूमण्डले क्षेत्ररत्नं महामायाधिवासितम् ॥ १५॥ नातः परतरं स्थानं क्वचिदस्ति धरातले । प्रतिमासं भवेद्देवी यत्र साक्षाद्रजस्वला ॥ १६॥ तत्रत्या देवताः सर्वाः पर्वतात्मकतां गताः । पर्वतेषु वसन्त्येव महत्यो देवता अपि ॥ १७॥ तत्रत्या पृथिवी सर्वा देवीरूपा स्मृता बुधैः । नातः परतरं स्थानं कामाख्यायोनिमण्डलात् ॥ १८॥ गायत्र्याश्च परं स्थानं श्रीमत्पुष्करमीरितम् । अमरेशे चण्डिका स्यात्प्रभासे पुष्करेक्षिणी ॥ १९॥ नैमिषे तु महास्थाने देवी सा लिङ्गधारिणी । पुरुहूता पुष्कराक्षे आषाढौ च रतिस्तथा ॥ २०॥ चण्डमुण्डी महास्थाने दण्डिनी परमेश्वरी । भारभूतौ भवेद्भूतिर्नाकुले नकुलेश्वरी ॥ २१॥ चन्द्रिका तु हरिश्चन्द्रे श्रीगिरौ शाङ्करी स्मृता । जप्येश्वरे त्रिशूला स्यात्सूक्ष्मा चाम्रातकेश्वरे ॥ २२॥ शाङ्करी तु महाकाले शर्वाणी मध्यमाभिधे । केदाराख्ये महाक्षेत्रे देवी सा मार्गदायिनी ॥ २३॥ भैरवाख्ये भैरवी सा गयायां मङ्गला स्मृता । स्थाणुप्रिया कुरुक्षेत्रे स्वायम्भुव्यपि नाकुले ॥ २४॥ कनखले भवेदुग्रा विश्वेशा विमलेश्वरे । अट्टहासे महानन्दा महेन्द्रे तु महान्तका ॥ २५॥ भीमे भीमेश्वरी प्रोक्ता रुद्राणी त्वर्धकोटिके ॥ २६॥ अविमुक्ते विशालाक्षी महाभागा महालये । गोकर्णे भद्रकर्णी स्याद्भद्रा स्याद्भद्रकर्णके ॥ २७॥ उत्पलाक्षी सुवर्णाक्षे स्थाण्वीशा स्थाणुसञ्ज्ञके । कमलालये तु कमला प्रचण्डा छगलण्डके ॥ २८॥ कुरण्डले त्रिसन्ध्या स्यान्माकोटे मुकुटेश्वरी । मण्डलेशे शाण्डकी स्यात्काली कालञ्जरे पुनः ॥ २९॥ शङ्कुकर्णे ध्वनिः प्रोक्ता स्थूला स्यात्स्थूलकेश्वरे । ज्ञानिनां हृदयाम्भोजे हृल्लेखा परमेश्वरी ॥ ३०॥ प्रोक्तानीमानि स्थानानि देव्याः प्रियतमानि च । तत्तत्क्षेत्रस्य माहात्म्यं श्रुत्वा पूर्वं नगोत्तम ॥ ३१॥ तदुक्तेन विधानेन पश्चाद्देवीं प्रपूजयेत् । अथवा सर्वक्षेत्राणि काश्यां सन्ति नगोत्तम ॥ ३२॥ तत्र नित्यं वसेन्नित्यं देवीभक्तिपरायणः । तानि स्थानानि सम्पश्यञ्जपन्देवीं निरन्तरम् ॥ ३३॥ ध्यायंस्तच्चरणाम्भोजं मुक्तो भवति बन्धनात् । इअमानि देवीनामानि प्रातरुत्थाय यः पठेत् ॥ ३४॥ भस्मीभवन्ति पापानि तत्क्षणान्नग सत्वरम् । श्राद्धकाले पठेदेतान्यमलानि द्विजाग्रतः ॥ ३५॥ प्रतिपक्षं विशेषेण तद्देवीप्रीतिकारकम् । सोमवारव्रतं चैव ममातिप्रियकृन्नग ॥ ४१॥ तत्रापि देवीं सम्पूज्य रात्रौ भोजनमाचरेत् । नवरात्रद्वयं चैव व्रतं प्रीतिकरं मम ॥ ४२॥ एवमन्यान्यपि विभो नित्यनैमित्तिकानि च । व्रतानि कुरुते यो वै मत्प्रीत्यर्थं विमत्सरः ॥ ४३॥ प्राप्नोति मम सायुज्यं स मे भक्तः स मे प्रियः । उत्सवानपि कुर्वीत दोलोत्सवमुखान्विभो ॥ ४४॥ शयनोत्सवं तथा कुर्यात्तथा जागरणोत्सवम् । रथोत्सवं च मे कुर्याद्दमनोत्सवमेव च ॥ ४५॥ पवित्रोत्सवमेवापि श्रावणे प्रीतिकारकम् । मम भक्तः सदा कुर्यादेवमन्यान्महोत्सवान् ॥ ४६॥ मद्भक्तान्भोजयेत्प्रीत्या तथा चैव सुवासिनीः । कुमारीबटुकांश्चापि मद्बुद्ध्या तद्गतान्तरः ॥ ४७॥ वित्तशाठ्येन रहितो यजेदेतान्सुमादिभिः । य एवं कुरुते भक्त्या प्रतिवर्षमतन्द्रितः ॥ ४८॥ स धन्यः कृतकृत्योऽसौ मत्प्रीतेः पात्रमञ्जसा । सर्वमुक्तं समासेन मम प्रीतिप्रदायकम् । नाशिष्याय प्रदातव्यं नाभक्ताय कदाचन ॥ ४९ ॥ ॥ इति श्रीदेवीभागवते देवीगीतायां सप्तमोऽध्यायः ॥ ॥ अथ अष्टमोऽध्यायः ॥ हिमालय उवाच - देवदेवि महेशानि करुणासागरेऽम्बिके । ब्रूहि पूजाविधिं सम्यग्यथावदधुना निजम् ॥ १॥ श्रीदेव्युवाच - वक्ष्ये पूजाविधिं राजन्नम्बिकाया यथाप्रियम् । अत्यन्तश्रद्धया सार्धं शृणु पर्वतपुङ्गव ॥ २॥ द्विविधा मम पूजा स्याद्बाह्या चाभ्यान्तरापि च । बाह्यापि द्विविधा प्रोक्ता वैदिकी तान्त्रिकी तथा ॥ ३॥ वैदिक्यर्चापि द्विविधा मूर्तिभेदेन भूधर । वैदिकी वैदिकैः कार्या वेददीक्षा समन्वितैः ॥ ४॥ तन्त्रोक्तदीक्षावद्भिस्तु तान्त्रिकी संश्रिता भवेत् । इत्थं पूजारहस्यं च न ज्ञात्वा विपरीतकम् ॥ ५॥ करोति यो नरो मूढः स पतत्येव सर्वथा । तत्र या वैदिकी प्रोक्ता प्रथमा तां वदाम्यहम् ॥ ६॥ यन्मे साक्षात्परं रूपं दृष्टवानसि भूधर । अनन्तशीर्षनयनमनन्तचरणं महत् ॥ ७॥ सर्वशक्तिसमायुक्तं प्रेरकं यत्परात्परम् । तदेव पूजयेन्नित्यं नमेद्ध्यायेत्स्मरेदपि ॥ ८॥ इत्येतत्प्रथमाचार्याः स्वरूपं कथितं नग । शान्तः समाहितमना दम्भाहङ्कारवर्जितः ॥ ९॥ तत्परो भव तद्याजी तदेव शरणं व्रज । तदेव चेतसा पश्य जप ध्यायस्व सर्वदा ॥ १०॥ अनन्यया प्रेमयुक्तभक्त्या मद्भावमाश्रितः । यज्ञैर्यज तपोदानैर्मामेव परितोषय ॥ ११॥ इत्थं ममानुग्रहतो मोक्ष्यसे भवबन्धनात् । मत्परा ये मदासक्तचित्ता भक्तपरा मताः ॥ १२॥ प्रतिजाने भवादस्मादुद्धाराम्यचिरेण तु । ध्यानेन कर्मयुक्तेन भक्तिज्ञानेन वा पुनः ॥ १३॥ प्राप्याहं सर्वथा राजन्न तु केवलकर्मभिः । धर्मात्सञ्जायते भक्तिर्भक्त्या सञ्जायते परम् ॥ १४॥ श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितं यत्स धर्मः प्रकीर्तितः । अन्यशास्त्रेण यः प्रोक्तो धर्माभासः स उच्यते ॥ १५॥ सर्वज्ञात्सर्वशक्तेश्च मत्तो वेदः समुत्थितः । अज्ञानस्य ममाभावादप्रमाणा न च श्रुतिः ॥ १६॥ स्मृतयश्च श्रुतेरर्थं गृहीत्वैव च निर्गताः । मन्वादीनां स्मृतीनां च ततः प्रामाण्यमिष्यते ॥ १७॥ क्वचित्कदाचित्तन्त्रार्थकटाक्षेण परोदितम् । धर्मं वदन्ति सोंऽशस्तु नैव ग्राह्योऽस्ति वैदिकैः ॥ १८॥ अन्येषां शास्त्रकर्तॄणामज्ञानप्रभवत्वतः । अज्ञानदोषदुष्टत्वात्तदुक्तेर्न प्रमाणता ॥ १९॥ तस्मान्मुमुक्षुर्धर्मार्थं सर्वथा वेदमाश्रयेत् । राजाज्ञा च यथा लोके हन्यते न कदाचन ॥ २०॥ सर्वेशाया ममाज्ञा सा श्रुतिस्त्याज्या कथं नृभिः । मदाज्ञारक्षणार्थं तु ब्रह्मक्षत्रियजातयः ॥ २१॥ मया सृष्टास्ततो ज्ञेयं रहस्यं मे श्रुतेर्वचः । यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भूधर ॥ २२॥ अभ्युत्थानमधर्मस्य तदा वेषान्बिभर्म्यहम् । देवदैत्यविभागश्चाप्यत एवाभवन्नृप ॥ २३॥ ये न कुर्वन्ति तद्धर्मं तच्छिक्षार्थं मया सदा । सम्पादितास्तु नरकास्रासो यच्छ्रवणाद्भवेत् ॥ २४॥ यो वेदधर्ममुज्झित्य धर्ममन्यं समाश्रयेत् । राजा प्रवासयेद्देशान्निजादेतानधर्मिणः ॥ २५॥ ब्राह्मणैर्न च सम्भाष्याः पङ्क्तिग्राह्या न च द्विजैः । अन्यानि यानि शास्त्राणि लोकेऽस्मिन्विविधानि च ॥ २६॥ श्रुतिस्मृतिविरुद्धानि तामसान्येव सर्वशः । वामं कापालकं चैव कौलकं भैरवागमः ॥ २७॥ शिवेन मोहनार्थाय प्रणीतो नान्यहेतुकः । यक्षशापाद् भृगोः शापाद्दधीचस्य च शापतः ॥ २८॥ दग्धा ये ब्राह्मणवरा वेदमार्गबहिष्कृताः । तेषामुद्धरणार्थाय सोपानक्रमतः सदा ॥ २९॥ शैवाश्च वैष्णवाश्चैव सौराः शाक्तास्तथैव च । गाणपत्या आगमाश्च प्रणीताः शङ्करेण तु ॥ ३०॥ तत्र वेदाविरुद्धोंऽशोऽप्युक्त एव क्वचित्क्वचित् । वैदिकस्तद्ग्रहे दोषो न भवत्येव कर्हिचित् ॥ ३१॥ सर्वथा वेदभिन्नार्थे नाधिकारी द्विजो भवेत् । वेदाधिकारहीनस्तु भवेत्तत्राधिकारवान् ॥ ३२॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वैदिको वेदमाश्रयेत् । धर्मेण सहितं ज्ञानं परं ब्रह्म प्रकाशयेत् ॥ ३३॥ सर्वैषणाः परित्यज्य मामेव शरणं गताः । सर्वभूतदयावन्तो मानाहङ्कारवर्जिताः ॥ ३४॥ मच्चित्ता मद्गतप्राणा मत्स्थानकथने रताः । संन्यासिनो वनस्थाश्च गृहस्था ब्रह्मचारिणः ॥ ३५॥ उपासन्ते सदा भक्त्या योगमैश्वरसञ्ज्ञितम् । तेषां नित्याभियुक्तानामहमज्ञानजं तमः ॥ ३६॥ ज्ञानसूर्यप्रकाशेन नाशयामि न संशयः । इत्थं वैदिकपूजायाः प्रथमाया नगाधिप ॥ ३७॥ स्वरूपमुक्तं सङ्क्षेपाद्द्वितीयाया अथो ब्रुवे । मूर्तौ वा स्थण्डिले वापि तथा सूर्येन्दुमण्डले ॥ ३८॥ जलेऽथवा बाणलिङ्गे यन्त्रे वापि महापटे । तथा श्रीहृदयाम्भोजे ध्यात्वा देवीं परात्पराम् ॥ ३९॥ सगुणां करुणापूर्णां तरुणीमरुणारुणाम् । सौन्दर्यसारसीमान्तां सर्वावयवसुन्दराम् ॥ ४०॥ शृङ्गाररससम्पूर्णां सदा भक्तार्तिकातराम् । प्रसादसुमुखीमम्बां चन्द्रखण्डाशिखण्डिनीम् ॥ ४१॥ पाशाङ्कुशवराभीतिधरामानन्दरूपिणीम् । पूजयेदुपचारैश्च यथावित्तानुसारतः ॥ ४२॥ यावदान्तरपूजायामधिकारो भवेन्न हि । तावद्बाह्यामिमां पूजां श्रयेज्जाते तु तां त्यजेत् ॥ ४३॥ आभ्यन्तरा तु या पूजा सा तु संविल्लयः स्मृतः । संविदेवपरं रूपमुपाधिरहितं मम ॥ ४४॥ अतः संविदि मद्रूपे चेतः स्थाप्यं निराश्रयम् । संविद्रूपातिरिक्तं तु मिथ्या मायामयं जगत् ॥ ४५॥ अतः संसारनाशाय साक्षिणीमात्मरूपिणीम् । भावयन्निर्मनस्केन योगयुक्तेन चेतसा ॥ ४६॥ अतःपरं बाह्यपूजाविस्तारः कथ्यते मया । सावधानेन मनसा शृणु पर्वतसत्तम ॥ ४७॥ ॥ इति श्रीदेवीभागवते देवीगीतायां अष्टमोऽध्यायः ॥ अथ नवमोऽध्यायः ॥ श्रीदेव्युवाच - प्रातरुत्थाय शिरसि संस्मरेत्पद्ममुज्ज्वलम् । कर्पूराभं स्मरेत्तत्र श्रीगुरुं निजरूपिणम् ॥ १॥ सुप्रसन्नं लसद्भूषाभूषितं शक्तिसंयुतम् । नमस्कृत्य ततो देवीं कुण्डलीं संस्मरेद्बुधः ॥ २॥ प्रकाशमानां प्रथमे प्रयाणे प्रतिप्रयाणेऽप्यमृतायमानाम् । अन्तःपदव्यामनुसञ्चरन्ती- मानन्दरूपामबलां प्रपद्ये ॥ ३॥ ध्यात्वैवं तच्छिखामध्ये सच्चिदानन्दरूपिणीम् । मां ध्यायेदथ शौचादिक्रियाः सर्वाः समापयेत् ॥ ४॥ अग्निहोत्रं ततो हुत्वा मत्प्रीत्यर्थं द्विजोत्तमः । होमान्ते स्वासने स्थित्वा पूजासङ्कल्पमाचरेत् ॥ ५॥ भूतशुद्धिं पुरा कृत्वा मातृकान्यासमेव च । हृल्लेखामातृकान्यासं नित्यमेव समाचरेत् ॥ ६॥ मूलाधारे हकारं च हृदये च रकारकम् । भ्रूमध्ये तद्वदीकारं ह्रीङ्कारं मस्तके न्यसेत् ॥ ७॥ तत्तन्मन्त्रोदितानन्यान्न्यासान्सर्वान्समाचरेत् । कल्पयेत्स्वात्मनो देहे पीठं धर्मादिभिः पुनः ॥ ८॥ ततो ध्यायेन्महादेवीं प्राणायामैर्विजृम्भिते । हृदम्भोजे मम स्थाने पञ्चप्रेतासने बुधः ॥ ९॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः । एते पञ्च महाप्रेताः पादमूले मम स्थिताः ॥ १०॥ पञ्चभूतात्मका ह्येते पञ्चावस्थात्मका अपि । अहं त्वव्यक्तचिद्रूपा तदतीताऽस्मि सर्वथा ॥ ११॥ ततो विष्टरतां याताः शक्तितन्त्रेषु सर्वदा । ध्यात्वैवं मानसैर्भोगैः पूजयेन्मां जपेदपि ॥ १२॥ जपं समर्प्य श्रीदेव्यै ततोऽर्घ्यस्थापनं चरेत् । पात्रासादनकं कृत्वा पूजाद्रव्याणि शोधयेत् ॥ १३॥ जलेन तेन मनुना चास्त्रमन्त्रेण देशिकः । दिग्बन्धं च पुरा कृत्वा गुरून्नत्वा ततः परम् ॥ १४॥ तदनुज्ञां समादाय बाह्यपीठे ततः परम् । हृदिस्थां भावितां मूर्तिं मम दिव्यां मनोहराम् ॥ १५॥ आवाहयेत्ततः पीठे प्राणस्थापनविद्यया । आसनावाहने चार्घ्यं पाद्याद्याचमनं तथा ॥ १६॥ स्नानं वासोद्वयं चैव भूषणानि च सर्वशः । गन्धपुष्पं यथायोग्यं दत्त्वा देव्यै स्वभक्तितः ॥ १७॥ यन्त्रस्थानामावृतीनां पूजनं सम्यगाचरेत् । प्रतिवारमशक्तानां शुक्रवारो नियम्यते ॥ १८॥ मूलदेवीप्रभारूपाः स्मर्तव्या अङ्गदेवताः । तत्प्रभापटलव्याप्तं त्रैलोक्यं च विचिन्तयेत् ॥ १९॥ पुनरावृत्तिसहितां मूलदेवीं च पूजयेत् । गन्धादिभिः सुगन्धैस्तु तथा पुष्पैः सुवासितैः ॥ २०॥ नैवेद्यैस्तर्पणैश्चैव ताम्बूलैर्दक्षिणादिभिः । तोषयेन्मां त्वत्कृतेन नाम्नां साहस्रकेण च ॥ २१॥ कवचेन च सूक्तेनाहं रुद्रेभिरिति प्रभो । देव्यथर्वशिरोमन्त्रैर्हृल्लेखोपनिषद्भवैः ॥ २२॥ महाविद्यामहामन्त्रैस्तोषयेन्मां मुहुर्मुहुः । क्षमापयेज्जगद्धात्रीं प्रेमार्द्रहृदयो नरः ॥ २३॥ पुलकाङ्कितसर्वाङ्गैर्बाल्यरुद्धाक्षिनिःस्वनः । नृत्यगीतादिघोषेण तोषयेन्मां मुहुर्मुहुः ॥ २४॥ वेदपारायणैश्चैव पुराणैः सकलैरपि । प्रतिपाद्या यतोऽहं वै तस्मात्तैस्तोषयेत्तु माम् ॥ २५॥ निज सर्वस्वमपि मे सदेहं नित्यशोऽर्पयेत् । नित्यहोमं ततः कुर्याद्ब्राह्मणांश्च सुवासिनीः ॥ २६॥ बटुकान्पामराननन्यान्देवीबुद्ध्या तु भोजयेत् । नत्वा पुनः स्वहृदये व्युत्क्रमेण विसर्जयेत् ॥ २७॥ सर्वं हृल्लेखया कुर्यात्पूजनं मम सुव्रत । हृल्लेखा सर्वमन्त्राणां नायिका परमा स्मृता ॥ २८ ॥ हृल्लेखादर्पणे नित्यमहं तु प्रतिबिम्बिता । तस्माद्हृल्लेखया दत्तं सर्वमन्त्रैः समर्पितम् ॥ २९॥ गुरुं सम्पूज्य भृषाद्यैः कृतकृत्यत्वमावहेत् । य एवं पूजयेद्देवीं श्रीमद्भुवनसुन्दरीम् ॥ ३०॥ न तस्य दुर्लभं किञ्चित्कदाव्हित्क्वचिदस्ति हि । देहान्ते तु मणिद्वीपं माम यात्येव सर्वथा ॥ ३१॥ ज्ञेयो देवीस्वरूपोऽसौ देवा नित्यं नमन्ति तम् । इति ते कथितं राजन्महादेव्याः प्रपूजनम् ॥ ३२॥ विमृश्यैतदशेषेणाप्यधिकारानुरूपतः । कुरु मे पूजनं तेन कृतार्थस्त्वं भविष्यसि ॥ ३३॥ इदं तु गीताशास्त्रं मे नाशिष्याय वदेत्क्वचित् । नाभक्ताय प्रदातव्यं न धूर्ताय च दुर्हृदे ॥ ३४॥ एतत्प्रकाशनं मातुरुद्धाटनमुरोजयोः । तस्मादवश्यं यत्नेन गोपनीयमिदं सदा ॥ ३५॥ देयं भक्ताय शिष्याय ज्येष्ठपुत्राय चैव हि । सुशीलाय सुवेषाय देवीभक्तियुताय च ॥ ३६॥ श्राद्धकाले पठेदेतद् ब्राह्मणानां समीपतः । तृप्तास्तत्पितरः सर्वे प्रयान्ति परमं पदम् ॥ ३७॥ व्यास उवाच - इत्युक्त्वा सा भगवती तत्रैवान्तरधीयत । देवाश्च मुदिताः सर्वे देवीदर्शनतोऽभवन् ॥ ३८॥ तता हिमालये जज्ञे देवी हैमवती तु सा । या गौरीति प्रसिद्धासीद्दत्ता सा शङ्कराय च ॥ ३९॥ ततः स्कन्दः समुद्भूतस्तारकस्तेन पातितः । समुद्रमन्थने पूर्वं रत्नान्यासुर्नराधिप ॥ ४०॥ तत्र देवैस्तुता देवी लक्ष्मीप्राप्त्यर्थमादरात् । तेषामनुग्रहार्थाय निर्गता तु रमा ततः ॥ ४१॥ वैकुण्ठाय सुरैर्दत्ता तेन तस्य शमाभवत् । इति ते कथितं राजन्देवीमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ ४२॥ गौरीलक्ष्म्योः समुद्भूतिविषयं सर्वकामदम् । न वाच्यं त्वेतदन्यस्मै रहस्यं कथितं यतः ॥ ४३॥ गीता रहस्यभूतेयं गोपनीया प्रयत्नतः । सर्वमुक्तं समासेन यत्पृष्टं तत्वयानघ । पवित्रं पावनं दिव्यं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ४४ ॥ ॥इति श्रीदेवीभागवते देवीगीतायां नवमोऽध्यायः ॥ ॥ इति श्रीमद्देवीगीता समाप्ता॥


c: text/html

text:
RigVede Paryāvaraņam
समग्र विश्वे यदस्माकं चतुःपार्श्वेषु अस्मान् परितः आवृणोति, अस्माकं जीवनं कार्य-कलापं च प्रभावयति, तत् ‘पर्यावरणम्’ इति निगद्यते । परितः आवरणं पर्यावरणम् । परिवेश-नाम्नाऽपि पर्यावरणं परिचितम् । तरु-लता-वन-गिरि-तटिनी-झरणा-पशु-विहग-प्रभृतयः सूर्य-चन्द्र-ग्रह-नक्षत्र-ऋतु-चक्रादयो मानव-जीवने गभीरं रेखापातं कुर्वन्ति । क्षित्यप्-तेजोमरुद्-व्योमरूपैः पञ्चभूतै-र्मानव-कलेवरं विनिर्मितमस्ति, काले च सम्प्राप्ते तेष्वेव विलीयते । सर्वमेतत् प्राकृतिक-पर्यावरणान्तर्गतम् । काय-मनोवाक्यैः समाचरणात् मानवस्य गृहस्थ-पारिवारिक-जीवने सामाजिक-पर्यावरणमपि महत्त्वपूर्णं स्थानमर्हति । वैदिक-संस्कृत-वाङ्मये पर्यावरण-सम्बन्धीनि बहूनि तत्त्वानि समुपलभ्यन्ते ।
(Ecology in RigVeda)
Sanskrit Article by : Dr. Harekrishna Meher
* * *
ऋग्वेदे पर्यावरणम् : एकमनुशीलनम्
* डॉ. हरेकृष्ण-मेहेरः
= = = = = = = = = = =
॥ १ ॥
परमेश्वरस्य विविध-सृष्टिप्रक्रियायां प्रकृत्या साकं मानव-जीवनस्य अभिन्न-सम्बन्धः सर्वजन-सुविदितः । संसारेऽस्मिन् मनुष्यः सामाजिक-प्राणी । तस्य आचार-व्यवहार-वेशभूषा-कथन-चलनादिषु विविध-क्षेत्रेषु प्रकृत्याः प्रभावः परिलक्ष्यते । प्राकृतिक-विभावैः सामाजिक-विभावैश्च प्राणि-जगत् सर्वतोभावेन भवति प्रभावितम् । परस्पर-सम्पर्क-विचारणायां ‘पर्यावरण’-शब्दस्यविशेष-चर्चा समनुष्ठीयते साम्प्रतिके विज्ञान-युगे । संस्कृत-वाङ्मयं यादृशं प्राचीनतमम्, तादृशमाधुनिकतममपि । साम्प्रतिक-कालेऽपि संस्कृत-प्रतिपादिताः विविध-विषयाः समुपयोगिनो विद्यन्ते ।
प्राणि-जीवनस्य सुस्थत्व-विधानार्थं वैदिकाः मन्त्रद्रष्टारो महामनीषिणः निरतं प्रयत्नशीला आसन् । अतस्तैः प्रकृत्याः प्रत्येकस्मिन् विभावे मानवास्तित्वं समारोपितम् । वनस्पतीनां सञ्जीवनी-शक्त्या सह मानव-जीवनस्य अभेद-सम्पर्को विद्यते अन्योन्याश्रयश्च । जलानल-समीरणादयो नाना-वनस्पतयश्च मानवानां कृते जीवनाधायकाः सुख-शान्ति-परमानन्दप्रदा इति ऋषिभि-र्वैदिकैः शुभकामनाः शंसिताः । वैदिक-साहित्ये पर्यावरणस्य प्रायः सर्वे पक्षाः लब्ध-स्पर्शाः दृश्यन्ते । निवेद्यन्ते वेदेषु देवतानां कृते प्रार्थनाः । देवतास्ताः प्राकृतिक-शक्तीनां मानवायितं रूपं धारयन्ति । सौर-शक्तिः सूर्यदेव-रूपेण सम्पूजिता । वायु-शक्तिः इन्द्र-मरुतादि-रूपेण संस्तुता । नदी-समुद्र-प्रभृतयोऽपि देवता-रूपेण समाराधिताः ।
होम-यज्ञानुष्ठानादिषु विविध-पारिवारिक-धार्मिक-कार्येषु यानि आहुति-द्रव्याणि विधीयन्ते, तानि सर्वाणि पर्यावरण-परिष्करणाय अपि समुद्दिष्टानि । आहुत्यर्पणोत्थिताः धूमाः वातावरण-परिशुद्धि-कारकाः । घृत-दध्यादीनि होम-द्रव्याणि तदाधारभूतानां पशूनां सुरक्षार्थं प्रेरयन्ति स्म, यतः प्रकृत्याः सन्तुलनं सञ्जायते । ब्रीहि-यव-तण्डुल-गोधूमादयो वनस्पतिजाः पदार्थाः यज्ञ-होमादि-कर्मसु प्रयुक्ताः सन्तो मेघ-वृष्टि-सहायतां कुर्वन्ति । नानाविधानां मूल-पत्र-पुष्प-फलादीनां मानव-जीवन-क्षेत्रे व्यवहारोऽपि प्रकृत्या सह निविड़-सम्पर्कं द्योतयति । पर्यावरण-सुरक्षार्थं स्वास्थ्य-समृद्धि-साधनार्थं च अनेकान् देवान् प्रति स्तुतयो विहिताः संदृश्यन्ते वैदिक-साहित्ये । प्रस्तुते लेखेऽस्मिन् ऋग्वेदे प्रतिपादिताः पर्यावरण-सम्पृक्ताः कतिपये प्राकृतिक-सामाजिक-विषयाः विचारमर्हन्ति ।
॥ २ ॥
प्रतिवासरं प्रकृति-जनन्याः स्नेह-पूर्णे उत्सङ्गे खेलन्तः आर्या ऋषयः प्रकृत्याः विविधान् विभावान् मनोरमं सजीवं चित्रितवन्तः । सूर्य-वायु-रूपादि-देवताभिः साकं मैत्री-सम्पन्नाः इव समालोक्यन्ते । सूर्यदेवः सकल-शक्त्याधार-भूतः प्राणि-जगतां प्राणाधायक-तत्त्व-रूपेण स्तूयतेतराम् । ऋग्वेदे वर्ण्यते यद् देवानां कमनीय-मुख-सदृशो मित्र-वरुणाग्निदेवानां नेत्र-स्वरूपः स्थावर-जङ्गमानामात्मभूतः सूर्यः समुदितः सन् भूलोक-स्वर्लोकान्तरिक्ष-लोकान् परिव्याप्य विराजते ।
सूर्य-किरणाः न केवलं ध्वान्त-हारिणः, अपि च दुर्गन्ध-निवारकाः पवित्रकारकाः प्रसरन्ति । शतपथ-ब्राह्मणे साधु निगदितम् - ‘एते वा उत्पवितारो यत् सूर्यस्य रश्मयः’ (१/१/३/६) । ‘सविता अपामीवां बाधते’ (ऋग्. १/३५/९) इति ऋचा सूर्यस्य रोग-निराकरण-शक्तिं प्रथयति । प्राकृतिके सामाजिकेऽपि पर्यावरणे सूर्यस्य महदवदानं वर्त्तते इति सर्व-विज्ञान-सम्मतं तथ्यम् ।
पर्जन्य-सूक्ते पर्जन्य-देवं प्रति स्तुति-र्निवेदिता । ओषधयो यस्य महिम्ना विश्वरूपा भवन्ति, स पर्जन्यः समेषां कृते महत् सुखं प्रददातु इति सप्रश्रयं काम्यते । प्रस्तुत-मन्त्रः इत्थम् - ‘यस्य व्रत ओषधी-र्विश्वरूपाः स नः पर्जन्य महि शर्म यच्छ ।’ (ऋग्. ५/८३/५) । सर्वेषां मङ्गल-कामनया सह प्राकृतिक-पर्यावरणस्य सुस्थत्व-रक्षण-हेतोः पुनर्निवेद्यते पर्जन्य-देवं प्रति । वैदिकर्षिः स्तौति -
‘महान्तं कोशमुदचा नि षिञ्च स्यन्दतां कुल्या निषिताः पुरस्तात् ।
घृतेन द्यावापृथिवी व्युन्धि सुप्रपाणं भवत्वध्न्याभ्यः ॥’ (ऋग्. 5/83/8)
प्रोक्ते मन्त्रे पर्जन्यं प्रति प्रार्थना क्रियते : ‘ हे पर्जन्य ! महत् जल-पात्रं मेघरूपमूर्ध्वभागे नय । ततः अधो वारि-सेचनं कुरु । अबन्धनास्तटिन्यो निर्बाधं पुरः प्रवहतु । वृष्टि-जल-रूपेण घृतेन द्युलोकं भूलोकं च विशेषेण आर्द्रं कुरु, गवादीनां कृते यथा पानार्थं पर्याप्तं जलं सुलभं भवेत् ।’ एवंरूपेण समुदारं मधुरं पर्यावरणं विबुधैरार्यैः सर्वेषां कल्याण-विधौ समीप्सितम् ।
‘शं नः सूर्य उरुचक्षा उदेतु शं नश्चतस्रः प्रदिशो भवन्तु ।’ (ऋग. ७/३५/८) इति ऋचायां वर्ण्यते यत् सुविस्तृत-तेजोमय-सूर्योदयः अस्माकं सर्वेषां कृते शान्तिं प्रयच्छतु, सर्वाः दिशाः शान्तिं मङ्गलं च वितरन्तु ।
ऋग्वेदीये रुद्र-सूक्ते मरुद्-गणमुद्दिश्य प्रार्थनाः निवेदिताः दृश्यन्ते । उदाहरण-स्वरुपाः,
‘आ वो भेषजा मरुतः शुचीनि
या शंतमा वृषणो या मयोभु ।
यानि मनुरवृणीता पिता न-
स्ता शं च योश्च रुद्रस्य वश्मि ॥’ ( ऋग्. २/३३/१३)
अस्य मन्त्रस्य तात्पर्यमिदम् : ‘हे रुद्र-पुत्राः मरुतः ! युष्माकं यानि भेषजानि आरोग्यकराणि पवित्राणि सुख-कल्याण-साधकानि सन्ति, यानि अस्माकं पूर्वजेन मनुना वृतानि, तानि व्याधि-विनाशनानि सर्वाणि, रुद्रदेवस्य सुखानन्दं च समवाप्तुं कामयेऽहम् ।’ अत्र मन्त्रे शारीरिक-सौख्यारोग्य-समेतं भेषज-तत्त्वानामपि सम्बन्धः प्रतिपादितोऽस्ति, यो जन-जीवने स्वस्थ-वातावरणं जनयितुं प्रभवति ।
'स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्षोऽरिष्टनेमिः
स्वस्ति नो वृहस्पति-र्दधातु ॥’ (ऋग्. १/८९),
‘शं नो मित्रः शं वरुणं शं नो भवत्वर्यमा ।
शं न इन्द्रो वृहस्पतिः शं नो विष्णुरुरुक्रमः ॥’ (ऋग्. १/९०/९)
इत्यादि-मन्त्रेषु विभिन्न-देवतानां स्तुति-परकाः प्रार्थनाः विश्वमानव-मङ्गल-विधानार्थं समुद्दिष्टाः विलोक्यन्ते, यद्द्वारा सामाजिक-पर्यावरणं सुख-शान्तिमयं भवेत् ।
॥ ३ ॥
आर्या ऋषिगणाः मधुवचनैः पारिवारिक-सामाजिक-जीवने प्रीतिमाधुरी-विकास-निमित्तं प्रयासरताः आसन् । यथा प्राकृतिक-परिवेशस्य माधुर्यमयत्वं समुद्भावितम्, तथा सामाजिक-परिवेशस्यापि शान्ति-सौन्दर्यमयत्वं सुप्रतिपादितम् । ऋग्वेदीये मधुमती-सूक्ते वायु-सरित्-समुद्रोषधि-यामिन्युषा-रजो-द्युलोक-वनस्पति-सूर्य-गवादयः सर्वे मधुमयाः सन्तः सर्वेषामस्माकं विश्वजनानां कृते मधुमयं जीवनं वितरन्तु इति शुभकामना सम्पोषिता । सम्पृक्त-मन्त्रा: एवंभूताः,
‘मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धव: ।
माध्वी-र्नः सन्त्वोषधीः ॥
मधु नक्तमुतोषसो मधुमत् पार्थिवं रजः ।
मधु द्यौरस्तु नः पिता ॥
मधुमान् नो वनस्पति-र्मधुमाँ अस्तु सूर्यः ।
माध्वी-र्गावो भवन्तु नः ॥’ (ऋग्. मधुमती-सूक्तम् ,१/९०/ ६-८)
एषु मन्त्रेषु ‘नः’ इति शब्दः सर्वेषामस्माकं कृते विश्ववासिनां कृते निर्दिष्टः परिलक्ष्यते । नास्त्यत्र किञ्चिदपि स्वार्थ-परायणत्वम् । अत्र निखिल-जगतां सामाजिक-जीवनयात्रायां प्राकृतिक-तत्त्वानां यथा मधुमय-सामञ्जस्य-बोधनं भवेत्, तथा मधुरं जीवन-सङ्गीतं समुदात्त-कण्ठैरुद्घोषितम् । सामाजिक-पर्यावरणे मधुमयत्व-परिचायकानि वेद-वचनानि वास्तव-दृष्ट्या अतुलनीयत्वं लभन्ते ।
जलेषु वायुषु वनस्पतिषु ओषधिषु च जीवनदायिनी शक्ति-र्निहितास्ति । जलस्य अमृतत्वम् औषध-स्वरूपं च वर्णयन् ऋग्वेदो यथार्थं निगदति ‘अप्स्वन्तरममृतमप्सु भेषजम्’ (१/२३/१९) इति । अतएव एतेषां समेषां सन्तुलन-विधानार्थं सुरक्षणार्थं प्रदूषण-राहित्यार्थं वैदिकैरार्यैः सर्वथा प्रयासः कृतः । वायु-प्रदूषणं निराकर्त्तुं वायुमण्डले स्वच्छत्व-रक्षणाय च याग-हवन-क्रियानुष्ठानानि नित्य-नैमित्तिक-कर्मरूपेण वर्णितानि, यत्र आहुति-द्रव्याणां धूमः पवित्र-स्वरूपः स्वयं पवित्रकारकोऽपि । मन्त्रोच्चारणादि-द्वारा वायुमण्डलेऽपि पवित्रभावो वितन्यते । वेदे वायुमण्डलस्य परिशुद्धि-निमित्तं विविधाः मन्त्राः दृक्-पथमवतरन्ति । यथा, वायुं सम्बोध्य निवेद्यते,
‘आ वात वाहि भेषजं वि वात वाहि यद् रपः ।
त्वं हि विश्व भेषजो देवानां दूत ईयसे ॥’ (ऋग्. १०/१३७/३),
‘वात आ वातु भेषजं शभु मयोभु ना हृदे ।
प्र ण आयुंषि तारिषत् ॥' ( ऋग्. १०/१८९/१) ।
अत्र प्राकृतिक-विभावेभ्यो वायुं प्रति प्रार्थना क्रियते । वायुरस्माकं हृदय-निमित्तं मङ्गलमयो भवतु, सौख्यप्रदम् औषध-रूपं वहन् प्रसरतु । अस्माकं जीवने दीर्घायुष्यं च वितरतु इति सुखमय-वातावरणस्य प्रसारणाय विहितास्ति महनीया शुभाशंसा ।
‘तन्नो वातो मयोभु वातु भेषजं तन्माता
पृथिवी तत्पिता द्यौः ।
तद्ग्रावाणः सोमसुतोमयोभुवस्तदश्विना
शृणुतं धिष्ण्या युवम् ॥’ ( ऋग्. 1/89/4)
इति मन्त्रे निवेद्यते यत् वायुः अस्माकं सुख-स्वास्थ्य-कारकम् औषधादिकं प्रयच्छतु । मातृ-स्वरूपिणी पृथिवी, पितृ-रूपो द्यु-लोकः, सोमरस-निष्कासने सहायकाः शुभदायकाः पाषाण-समूहाः अस्माकं कृते तद् वितरन्तु । हे ज्ञानगम्य अश्विनीकुमारद्वय ! कृपया श्रूयतां प्रार्थना । ‘ एवं देवान् प्रति दीर्घायुष्यारोग्य-लाभार्थम् अनेकत्र प्रार्थनादिकं वर्णितम् ।
वैदिक-साहित्ये उपनिषदादि-दार्शनिक-ग्रन्थेषु प्रकृति-मानवयोः सुसम्बन्धः रूपकादि-काव्यालङ्कार-माध्यमेन प्रतिपादितोऽस्ति ।
'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया
समानं वृक्षं परिषस्वजाते ।
तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्य-
नश्नन्नन्यो अभिचाकशीति ॥' (मुण्डक-उप. ३/१/१) ।
श्वेताश्वतरोपनिषदि (४/६) अपि ईदृशो मन्त्रः समुपलभ्यते । कठोपनिषदि प्राणि-शरीरम् अश्वत्थ-वृक्ष-रूपेण चित्रितमस्ति ‘ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः’ (६/१) इति मन्त्रे । इत्थम् उद्भिज्जगता सह मानवस्य निविड-सम्पर्कः सुप्रदर्शितः ।
॥ ४ ॥
भारतीय-दर्शन-परम्परायां या जीवन-चर्या विकसिता, तस्यां प्रकृतिं प्रति विरोधः प्रकृत्युपरि मानवस्य विजय-लिप्सा वा नावलोक्यते । प्राकृतिक-विभावेषु सश्रद्धं देव-स्वरूपारोपणं प्रतीयते । वस्तुतः प्रकृत्या साकं सामञ्जस्येन वैदिक-यज्ञक्रियादि-सम्पादनाय मनीषिभिः समुपदिश्यते । पाश्चात्य-संस्कृतौ मानवस्य मूल-लक्ष्यं पार्थिव-पदार्थोपभोग-विलास-व्यसनादिकमेव । तत्र प्रकृत्युपरि स्वीयं प्रभुत्वं विस्तारयितुं प्रकृतिं निज-दासीरूपां विधातुं साम्प्रतिकाः वैज्ञानिकाः निरन्तरं उद्यम-रताः । भारतीय-संस्कृतौ जीवनस्य मुख्यं लक्ष्यं चतुर्वर्ग-प्रधाना मुक्तिरेव । आस्तिक्यामत्र संस्कृतौ गृहस्थ-पारिवारिक-सामाजिक-व्यापारेषु स्नेह-सुख-समृद्धि-लाभार्थं प्रकृत्या सह मानवस्य हार्दिको मधुर-सम्पर्को निर्देशितः । मानव-समाजयो-र्मध्ये सद्भावनापि सन्दर्शिता । सामाजिक-परिवेशो यथा समेषां हित-साधनाय भवेत्, तथा सर्वैः समाचरणीयमिति भारतीय-संस्कृत्याः विशेषत्वम् ।
चारित्रोत्कर्षः आत्मबलाधायको भवति । सत्कर्माचरणं सदाचारपालनं वैदिकैः ऋषिभिः समुपदिष्टम् । ‘आचारः परमो धर्मः’ (मनुस्मृतिः १/१०८) इति यत् आचार्य-मनुना सुप्रतिपादितम्, तत् वैदिक-साहित्यमाधारीकृत्य एव वर्त्तते । दीप्तिमान् आशावादः , मङ्गलमयी भावना आत्मविश्वासश्च मानव-जीवनस्य समुत्कर्षं साधयन्ति । आशावादस्य समुत्साह-सहिता परमानन्दमयी भद्र-भावना वैदिके वाङ्मये बहुशः परिदृश्यते । ऋग्वेदे वर्णिताः कतिपये मन्त्राः इत्थम् ,
‘आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतः ।’ (ऋग्. १/८९/१),
‘भद्रं भद्रं क्रतुमस्मासु देहि ।’ (ऋग्. १/१२३/१३),
‘विश्वेदानीं सुमनसः स्याम ।’ (ऋग्. ६/५२/५),
‘विश्वाहा वयं सुमनस्यमानाः ।’ (ऋग्. ३/२५/१८),
‘भद्रं जीवन्तो जरणामशीमहि ।’ (ऋग्. १०/३७/६),
‘भद्रं भद्रं न आ भर ।’ (ऋग्. ८/९३/२८),
‘भद्रं नो अपि वातय मनः ।’ ((ऋग्. १०/२०/१) ।
एतेषु ऋग्वेद-मन्त्रेषु समवलोक्यते सामाजिकी पुण्यमयी कल्याण-भावना सुनिहिता । अज्ञानान्धकारात् ज्ञान- प्रकाशमभिलक्ष्य प्रवर्द्धमानाः वयं समुन्नति-मार्गे उत्तरोत्तरमग्रसराः भवेम इति समुज्ज्वला भावना सुगर्भिता । ऋग्वेदे आलोकाभिमुखस्य मानव-जीवनस्य समुत्कर्षः काम्यते । यथा,
‘यत्र ज्योतिरजस्रं यस्मिन् लोके स्वर्हितम् ।
तस्मिन् मां धेहि पवमानामृते लोके अक्षिते ॥' (ऋग्. 9/113/7)
सामाजिक-मङ्गल-समृद्धि-निमित्तं धर्मशास्त्र-निष्ठायाः कर्त्तव्य-परायणतायाः, देशभक्त्याः, राष्टीयमर्यादायाः त्याग-भोग-भावनायाः, अहिंसा-करुणादि-सुगुणशीलतायाः, शिवसङ्कल्पवत्तायाः, गृहलक्ष्मीं सम्मान्यां महिलां प्रति सम्मानादर-भावनायाः, सर्वजनेषु विश्वबन्धुतायाः, वृक्षलता-वन्यजीव-संरक्षणादि-प्राकृतिक-विभाव-विकास-साधनायाः, एवं निखिल-जनहित-कामनायाः सिद्धित्वे पर्यावरणस्य परिशुद्धिः सम्पद्यते ।
पितृ-पुत्रयोः परस्पर-सद्भावना गृहस्थ-परिवेशस्य कल्याण-साधिका । ऋग्वेदीये अग्नि-सूक्ते अग्निदेवाय यजमानानां स्तुति-र्निवेद्यते, यस्यां सामाजिक-सद्भाव-प्रतिष्ठा सहृदय-वेद्या । यथा पिता पुत्रार्थं सुप्रापो भवति, कल्याणं च विदधाति, तथा अग्निदेवः उपासकानां यजमानानां मङ्गल-विधानार्थं समागच्छतु इति प्रार्थना क्रियते । प्रस्तुत-मन्त्रः इत्थम्,
'स नः पितेव सूनवेऽग्ने सूपायनो भव ।
सचस्वा नः स्वस्तये ॥' (ऋग्. १/१/९)
नारी पुरुषस्य अर्धाङ्गिनी । तां विना सामाजिक-क्षेत्रे पुरुषस्य पूर्णतां नायाति । गृहिणीम् विना गृहं नास्ति इति विषये साधु निगदितम् ऋग्वेदे ‘जायेदस्तम्’ (ऋग्. ६/५३/४) इति । अर्थात् गृहिणी एव गृहम् । गृहस्थ-दाम्पत्य-जीवनं सामाजिक-परिसरे समेषां कृते आदर्श-रूपं भवति । पुरुष-प्रधानेऽपि वैदिक-समाजे नारीणां सहभागिनीत्वं सामाजिक-गौरवं सुप्रतिष्ठितमेव । ‘यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः’ (मनु. ३/५६) इति आचार्य-मनु-वचनं वैदिक-वाङ्मयाधारेण सत्यमेव ।
रथ-चक्रे अराः इव समाजे जनाः अन्योन्य-सहायता-विधानेन समृद्धिमभ्युदयं च लभन्ते । एकत्र-सहयोगं विना समाजे उत्छृङ्खल।-कालुष्यादि-दुर्गुणाः समुत्थिताः भवन्ति । अतः परस्पर-सामाजिक-सम्प्रीति-शुभाकाङ्क्षा-परिप्रकाशार्थं महतीं प्रेरणां जनयति वैदिक-साहित्यम् । ‘कृधी न ऊर्ध्वाञ् चरथाय जीवसे ’ (ऋग्. १/३६/१४) इति मन्त्रे सामाजिक-जीवनयात्रायाः सनुन्नति-निमित्तं शुभकामना निवेदिता । ‘ प्रतार्यागुः प्रतरं नवीयः ’ (ऋग्. १०/५९/१) इति ऋचायां परमेश्वरं प्रति प्रर्थना समुच्चार्यते यत् उत्तरोत्तर-समृद्धि-हेतोः नूतनतरे जीवने वयं सर्वे अग्रसराः स्याम । ऐतरेय-ब्राह्मणे ‘ चरैवेति’ वाक्यं सर्वेषां कर्मप्रवृत्त्यर्थं प्रेरणामुत्साहं च ददाति ।
॥ ५ ॥
साहित्यं जीवनेन सह ओतप्रोत-रूपेण सम्बद्धं भवति । साहित्यं नूनं समाजस्य दर्पणभूतम् । वैदिका आदर्श-मन्त्राः साम्प्रतिके युगेऽपि सामाजिक-पर्यावरणस्य सौष्ठव-सम्पादनाय सहायकाः भवितुमर्हन्ति । समाजे स्नेह-सौहार्द-सहानुभूति-विकास-दिशासु क्षेमङ्करो वैदिक-मार्मिकोद्गारो विश्वजनीन एव विराजते । ऋग्वेदीये संज्ञान-सूक्ते परस्पर-सद्भावनायाः उदात्त-समुच्चारः समवाप्यते । सामाजिक-व्यवहारे काय-मनोवाक्याचरणैः सहभाव-सम्पन्नत्वमत्र निर्देशितम् । सर्वेषां मन्त्रणा चिन्तनं प्राप्तिः स्वान्तःकरणं स्तुतिः हविःप्रदानं सङ्कल्पः चेत्यादयः साम्य-सम्पन्नाः भवेयुः राष्ट्रीय-संहति-प्रतिष्ठा-दिशायाम् । यथार्थमेव वर्ण्यते,
'सं गच्छध्वं सं वदध्वं सं वो मनांसि जानताम् ।
देवा भागं यथा पूर्वे सञ्जानाना उपासते ॥’ (ऋग्. १०/१९१/२) ।
पुनश्च उद्घोषणा कृतास्ति साम्य-विधानार्थमेवंरूपेण,
'समानो मन्त्रः समितिः समानी
समानं मनः सह चित्तमेषाम् ।
समानं मन्त्रमभिमन्त्रये वः
समानेन वो हविषा जुहोमि ॥’ (ऋग्. १०/१९१/३) ।
सामाजिकमैक्य-स्थापनं सांमनस्यं सहावस्थानं च आतन्वती मधुरा ऋचा समेषामादरणीया नूनम् । परस्परम् ऐक्यबद्धाः सन्तः जनाः शुभ-चिन्तनयुक्ताः यथा एकत्र निवसन्ति, तथा उच्यते,
'समानी व आकूतिः समाना हृदयानि वः ।
समानमस्तु वो मनो यथा वः सुसहासति ॥’ (ऋग्. १०/१९१/४) ।
विश्वमैत्री-भावनाया उदाहरण-स्वरूपे ‘पुमान् पुमांसं परिपातु विश्वतः’ (ऋग्. ६/७५/१४) इति मन्त्रे परस्पर-सुरक्षायाः सहायतायाश्च मानव-कर्त्तव्यत्वेन निर्देशः कृतोऽस्ति ।
ऋग्वेदीये श्रद्धा-सूक्ते श्रद्दधानानां जनानां समृद्धिशालित्वं प्रतिपादितम् । अत्र निगद्यते यत् वायु-रक्षिताः सर्वे देवाः यजमानाश्च श्रद्धायाः समुपासकाः । आन्तरिक-सङ्कल्प-रूपया क्रियया सर्वे श्रद्धां परिचरन्ति । मानव-हृदयं यथा श्रद्धाबद्धं भवेत्, तथा श्रद्धां प्रति प्रार्थना क्रियते इत्थम्,
'श्रद्धां देवा यजमाना वायु-गोपा उपासते ।
श्रद्धां हृदय्ययाकूत्या श्रद्धया विन्दते वसु ॥’ (ऋग्. १०/१५१/४) ।
वैदिक-साहित्ये मातृभूमि-परकाः देशात्मबोधकाः मन्त्राः सामाजिक-संज्ञान-विधौ नितरां महत्त्वपूर्णाः । अथर्ववेदे एतादृशाः मन्त्राः बहवो दृश्यन्ते । ऋग्वेदेऽपि पृथिवीं मातरं प्रति भक्ति-श्रद्धाद्याः निवेदिताः वर्णिताः । ‘माता पृथिवी महीयम्’ इति ऋग्वेदोक्ता वाणी (१/१६४/३३) विस्तीर्णायाः पृथिव्याः अस्मज्जननीत्वं स्पष्टं विशदयति । ‘ तत् सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि, धियो यो नः प्रचोदयात् ’ (ऋग्. ३/६२/१०) इति वेद-भारती अस्माकं समेषां सद्बुद्धि-विकास-निमित्तं ज्योरिर्मयं सवितृ-देवं प्रति प्रार्थनामावहति । ‘ एकं सद् विप्रा बहुधा वदन्ति ’ (ऋग्. १/६४/४६) इति विश्वजनीना ऋचा सर्वेषां हृदये प्रतिष्ठितमेकं परमात्म-तत्त्वं बोधयति । अत्र नास्ति कापि विचार-सङ्कीर्णा प्रवृत्तिः । सार्वजनिक-प्रगति-विधाने वेद-वचनानि अस्माकमन्तरात्मानं नितरां समुत्साहयन्ति । एवमादर्श-सामाजिक-जीवनयापनस्य महोज्ज्वलमुदाहरण-जातं वैदिक-साहित्ये सम्प्राप्यते । विश्ववारा वसुधैक-परिवारा विराजते भारतीय-संस्कृतिः जगन्मङ्गलमयी गङ्गेव पावन-जीवन-धारा ।
॥ ६ ॥
उपर्युक्त-चर्चातो ज्ञायते यत् वैदिक-वाङ्मये, विशेषतः ऋग्वेदे अनेकेषु मन्त्रेषु अनुकूल-प्राकृतिक-परिवेशः, विश्वहितम्, सामाजिक-सम्प्रीतिः, राष्ट्रीय-संज्ञानम्, सौख्यमय-जीवनयापनम् इत्यादिका विविधाः विषयाः दृग्गोचराः भवन्ति । प्रदर्शितमुदाहरण-समस्तं दिग्दर्शन-मात्रम् । पर्यावरणे प्रतिकूले अथवा प्रदूषिते संवृत्ते प्राणिनां शारीरिक-मानसिक-क्षेत्रेषु यदा प्रभूता हानि-र्जायते, तदा वैयक्तिक-पारिवारिक-सामाजिक-क्षेत्रेष्वपि प्राणिनां विकासः प्रतिहतो भवति । अनुकूलं पर्यावरणं मानवस्य महोत्कर्षं साधयति, तज्जीवनं समुन्नयति पुष्णाति च । वैदिक-वाणीषु सत्कर्म-प्रवृत्त्या दुष्कर्म-निवृत्त्या च पर्यावरणस्य सुस्थत्वं सुविमलत्वं च निर्देशितम् । अतः समाज-सम्बद्धेषु विविध-कार्येषु समुज्ज्वलां दिशां प्रति अस्माकं दृष्टि-र्निधेया ।
अद्यतने विज्ञान-युगे मनुष्यकृत-दुष्कर्म-कारणात् पर्यावरणे नाना-प्रदूषणानि अनुभूयन्ते । वनानि उच्छिद्यन्ते, जलानि दूषितानि क्रियन्ते, वन्यजन्तवो निर्मम-रूपेण हन्यन्ते, जल-जीवाः गगनचारिणः पक्षिगणाः अपि विनाश-शरव्याः सञ्जायन्ते । नानारूपेण आणविकानामस्त्राणां परीक्षणादौ भूपृष्ठे समुद्रे वायुमण्डले च दुरवस्था सङ्घटते । नगरादिषु यान-वाहन-सञ्चारण-जनितैः यन्त्रोद्योग-कृतैश्च धूमैः कीटनाशक-रासायनिक-द्रव्यादि-व्यवहारैश्च सलिल-समीरणादिषु प्रदूषणमुपजायते ।
एवं पर्यावरणे प्रदूषिते सति प्राणिनां जीवने शारीरिकी अस्वस्थता, व्याधि-व्यापकता, मानसिकी अशान्तिः, पारिवारिक-द्वन्द्वम्, सांमनस्य-हानिः, दौर्मनस्य-प्राचुर्यम्, विपथगामिता, सामाजिक-कालुष्यं चेत्यादीनि बहूनि अरुचिकराणि तत्त्वानि आपतन्ति । अतः साम्प्रतिके समाजे सुसंस्कारस्य महती आवश्यकता अनुभूयते । अस्यां स्थित्यां वैदिकी महती वाणी पर्यावरण-विषयकं विविधं तत्त्वं प्रतिपादयन्ती समुत्तम-मार्गप्रदर्शिनी सती विश्व-मङ्गलकारिणीं मधुमयीं वार्त्तां वितनोति । आधुनिके परिप्रेक्ष्येऽपि वैदिक-साहित्यं मानव-जीवने युगोपयोगि नित्यनूतनमुपकारकं प्रतिभाति इति शम् ।
* * *
सहायक-ग्रन्थादि-सूची :
(१) ऋग्वेद-संहिता
(पण्डित एस्. डी. सातवलकर,) स्वाध्याय मण्डल, पारडी, बलसाद.
(२) वैदिक-साहित्य और संस्कृति, आचार्य बलदेव उपाध्याय,
शारदा मन्दिर, वाराणसी, १९६६.
(३) मनुस्मृतिः, (सं पण्डित हरगोविन्द शास्त्री)
चौखम्बा संस्कृत सीरिज अफिस्, वाराणसी, १९७०.
(४) संस्कृत साहित्य का इतिहास (आचार्य बलदेव उपाध्याय)
शारदा निकेतन, वाराणसी, १९९०.
(५) Eighteen Principal Upanishads,
Limaye and Vadekar, Vaidika Samshodhana Mandala, Poona, 1958.
(६) ईशादि-दशोपनिषदः, मोतिलाल बनारसीदास, दिल्ली, १९७८.
(७) New Vedic Selections, Vol. I, II (Telang and Chaubey),
BharatIya Vidya Prakashan, Varanasi.
* * *

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
अशोकः
अशोकः (क्रि पू २६९-२३२) समस्तभारतस्य सम्राट् आसीत्। सः मौर्यवंशस्य तृतीयः महाराजः आसीत्। सः कलिङ्गयुद्धे युद्धस्य दुष्परिणामान् दृष्ट्वा हिंसाम् त्यक्त्वा बौद्धधर्मम् स्वीकृतवान्। सः अनेकेषाम् अभिलेखनानाम् स्तूपानां च निर्माणं कृतवान्। न शोकं यस्य सः एव अशोकः। सः चक्रवर्ती इति अभिधानं लब्धवान्। सः प्रियदर्शी देवानाम्प्रियः इति अपि प्रसिद्धः। तस्य चरितम् अशोकवदनदिव्यवदनग्रन्थयोः कथितम्।
अन्तर्विषयाः
चरितम्[सम्पादयतु]
सः बिन्दुसारस्य पुत्रः आसीत्। तस्य अनेके अग्रजाः वित्ताशोकः नाम एकः अनुजः च आसन्। सः क्षत्रियः सन् सैन्यविद्यां सकलानि शास्त्राणि च अपठत्। सः धीरः दक्षः भटः आसीत्। तस्य कौशलस्य कारणात् संक्षोभम् नाशयितुम् अवन्तिकापुरीं प्रति सः प्रेषितः। अशोकस्य वर्धमानां कीर्तिं दृष्ट्वा स्वभ्रातरः तस्मै ईर्ष्यन्ति स्म। तस्य ज्येष्ठभ्राता सुसीमः अशोकम् उद्दिश्य तक्षशीलायाह् संक्षोभम् नाशयितुम् आदिशत्। सः तान् तक्षशीलावासिनः युद्धप्रियायवनान् विजित्य पाटलिपुत्रं प्रत्यागच्छत्। सुसीमस्य वचनानुसारं पिता बिन्दुसारः अशोकं विवासनं गन्तुम् आदिशत्। अलक्ष्यलिङ्गः अशोकः कलिङ्गाम् गतवान्। तत्र सः कौर्वकी नाम धिवरपुत्रीं परिणीतवान्। सः कदाचित् बौद्धविहारे अवसत् | ततः सः स्वपितुः इच्छया उज्जयिन्याः प्रशासकः अभूत्। तस्य पितुः मरणात् अनन्तरम् स्वभ्रातॄन् सर्वान् हत्वा मौर्यसम्राट् बभूव।
कलिङ्गयुद्धम्[सम्पादयतु]
समस्तं भारतवर्षम् (अद्यतन-भारतपाकिस्थानाफगनिस्थानदेशाः) पारसिकदेशस्य पूर्वभागम् (अद्यतन-इरान्-पश्चिमाफ्गनिस्थादेशौ) च अस्य साम्राज्यम् आसीत्। अशोकाय युद्धम् अरोचत। अतः एव जनाः तं चण्डाशोकः इति अकथयन्। सः कलिङ्गस्य राजानम् परिदातुम् आदिशत्। परन्तु स राजा आदघ्नोत्। अशोकः क्रुध्यन् कलिङ्गं जेतुं तस्य सेनाम् अनयत्। सः युद्धे विजयं प्राप्नोत्। रणभूमिः रक्तकल्मषः आसीत्। युद्धे लक्षसैनिकाः हताः। युद्धस्य अनन्तरम् अशोकः कलिङ्गदेशे अभ्रमत्। सः सर्वत्र दग्धगृहाणि शवाः च एव अपश्यत्। सः एतत् घोरं दृश्यम् वीक्ष्य उक्तवान् -"अहं किं अकरवम्? किम् अयं विजयः उत अपजयः? एतत् न्यायं वा अन्यायम्? एतत् धैर्यम् वा भीरुता? किं शिशुमहिलानां संहरणम् शौर्यस्य द्योतकम् ? अहं राज्यस्य हिताय वा परदेशनाशनाय एतत् कार्यं कृतवान्?.........................एते काकश्येनगृध्राः मरणपापदुताः वा?" सः एतत् ध्वंसदृश्यं दृष्ट्वा दुःखितः अभवत्।
बौद्धधर्मग्रहणम्[सम्पादयतु]
ततः सः हिंसां परित्यज्य बौद्धधर्मं गृहीतवान्। क्रि पू २६० तमे वर्षे बौद्धधर्मः तस्य राष्ट्रधर्मः अभवत्। सः बौद्धधर्मस्य प्रचारं कर्तुं प्रायतत। तस्य पुत्रः महेन्द्रः पुत्री सङ्गमित्रा बौद्धधर्मस्य प्राचाराय लङ्काम् अगच्छन्। सः सहस्राणि स्तूपविहाराणि निर्मापितवान्। तस्य अहिंसाविषये परमविश्वासः उत्पन्नः। सः पशूनां संहरणस्य निषेधम् अकरोत्। सः हैंसिकदण्डनानि न्यवर्तत। सः विद्यालयान् आरब्धवान् | कृषिवाणिज्ययोः कृते कुल्याः निर्मितवान्| सः पशुवैद्यशालानां निर्माणम् अपि कृतवान्। सः मार्गान् अपि समादधाति स्म। सः ब्राह्मणान् विदुषः अपि आद्रियते। अतः सः धर्माशोकः इति नाम्नि प्रसिद्धः अभवत्।
अशोकः युद्धात् अबिभेत् इति केचन मन्यन्ते। अतः एव सः अधीनराजानां सख्यम् अपोषयत्। तेन अनेके स्तम्भाः स्थापिताः। तेषु उपदेशवचनानि लिखितानि। एषु अभिलेखनेषु अशोकः प्रजान् "मम पुत्राः" इति संबोधितवान् अस्ति। तेषु मृगदावे स्थितः सिंहस्तम्भः प्रमुखः। एतत् एव भारतगणराज्यस्य मुद्रा अस्ति। अशोकः तेषु अभिलिखितवान् -" सर्वे नराः मम पुत्राः इव। यथा पिता स्वपुत्राणां कृते सौभाग्यं इच्छति तथा अहम् विश्वस्य सर्वेषां मानवानां कृते सुखम् एव इच्छामि।"
तस्य प्रयत्नैः लङ्कराजः यवनराजाः च बौद्धधर्मं गृहीतवन्तः। तस्य स्तम्भे लिखितं च "
धर्मः अत्र अजयत् प्रान्तभूमौ च षट्शतयोजनानां दूरे यत्र यवनराजः अंतियोकः शास्ते। अपि। तत् देशाग्रे प्टोलेमी अंटीगोनः मगः अलेक्सान्द्र नाम चतुर्णाम् राज्ञाम् शासनेषु अपि। एवं दक्षिणदिशि पाण्ड्यचोळदेशयोः ताम्रपर्णी पर्यन्तम्।"
सः मानवानाम् आरोग्यवृद्ध्यर्थं विशेषप्रयासान् अकरोत्| स्तम्भे सः अलिखत् "सर्वत्र प्रियदर्शिनः साम्राज्ये प्रान्ताग्रे चोळपाण्ड्यसत्यपुत्रकेरळपुत्रराष्ट्रेषु अंतियोकस्य राज्ये अपि प्रियदर्शिना द्विविधाः वैद्यशालाः स्थापिताः मनुष्येभ्यः पशुभ्यः च। यत्र औषधयः न सन्ति तत्र अहम् ताः कर्षयामि। अहं मार्गाणाम् उभयतः वृक्षान् आरोपयम् जनहिताय कूपान् च खनितवान्""
- अशोकस्य अभिलेखनम्
दायम्[सम्पादयतु]
अशोकः चत्वारिंशत् संवत्सरान् प्राशासत्। तस्य मरणात् अनन्तरम् मौर्यवंशः नष्टः अभवत्। तस्य अनेके पत्न्यः पुत्राः पुत्र्यः च आसन्। तस्य प्रथमा पत्नी देवी आसित्। तस्य मरणस्य पश्चात् तस्य पौत्रः महाराजः अभवत्। क्रि पू १८५ तमे वर्षे अन्तिमः मौर्यराजः बृहद्रथः पुष्यमित्रशुङ्गेन हतः। सः भारतस्य प्रथमाभिलेखनानि कृतवान्। भारतगणराज्यं स्वतन्त्रो भूत्वा अशोकधर्मचक्रं स्वमुद्रिकाम् अकरोत्। इतिहासस्य राजसु सहस्रेषु अशोकस्य नाम नक्षत्रम् इव भासते- ह.ज वेल्स्
- ↑ Lars Fogelin (1 April 2015). An Archaeological History of Indian Buddhism. Oxford University Press. pp. 81–. ISBN 978-0-19-994823-9. https://books.google.com/books?id=yPZzBgAAQBAJ&pg=PA81.
- ↑ Fred Kleiner (1 January 2015). Gardner’s Art through the Ages: A Global History. Cengage Learning. pp. 474–. ISBN 978-1-305-54484-0. https://books.google.com/books?id=q4bCBAAAQBAJ&pg=PT474.


text:
सूर्यकान्तितैलम्
सूर्यकान्तिबीजैः निर्मितं तैलम् एव सूर्यकान्तितैलम् । एतत् सूर्यकान्तिसस्यम् आङ्ग्लभाषायां Sunflower इति उच्यते । तस्य तैलं Sunflower oil इति उच्यते । एतत् सूर्यकान्तितैलम् आहारत्वेन एव अधिकतया उपयुज्यते । कदाचित् औषधत्वेन सौन्दर्यवर्धकत्वेन चापि उपयुज्यते । प्रायः जगतः सर्वेषु अपि प्रदेशेषु अस्य सूर्यकान्तितैलस्य उपयोगः क्रियते एव ।
अस्य सूर्यकान्तितैलस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
- १. एतत् सूर्यकान्तितैलम् अत्यन्तं न्यूननिर्यासगुणयुक्तम् ।
- २. अस्य सूर्यकान्तितैलस्य लेपनेन चर्म अत्यन्तं शुभ्रं सुन्दरं च भवति ।
- ३. अनेन सूर्यकान्तितैलेन सह “विटमिन् इ” तैलं, हरिद्रां च योजयित्वा मर्दनकरणेन उत्तमः फलितांशः प्राप्यते ।


text:
लाल्बाग्
लालबाग्-उद्यानं (Lalbagh) कर्णाटकस्य बेङ्गळूरुनगरे विद्यमानं प्रसिद्धम् उद्यानम् । उद्याननगरी इति ख्यातं बेङ्गळूरुनगरं ४६० वर्षेभ्यः पूर्वं श्रीमता केम्पेगौडमहोदयेन निर्मितम् अस्ति । जनानां सौकर्यायः श्रीकेम्पेगौडः अनेकानि सरोवराणि निर्मितवान् । जलसमृद्धये सुन्दरप्रशान्तवातावरणाय च योग्यां व्यवस्थां कल्पितवान् ।
बेङ्गळूरुनगरस्य हृदयभागे स्थितं ‘रक्तोद्यानं’ लालबाग् क्रिस्ताब्दे १७६० तमे वर्षे निर्मितम् अभवत् । एतत् नगरस्य किरीटमिव अस्ति । अत्यन्तं सुन्दरं विहारस्थानम् इति इदानीमपि प्रसिद्धम् अस्ति । १६ हेक्टर् विस्तीर्णे प्रदेशे अस्ति । मैसूरु हुलि(मैसूरु व्याघ्रः) इति ख्यातः प्रशासकः टिप्पु सुल्तान् अपि देशविदेशेषु विशिष्टान् वृक्षान् सस्यानि च आदाय फलपुष्पसस्यानि संवर्धितवान् । टिप्पुसुल्तानस्य मरणानन्तरं लालबाग् उद्यानवनम् आङ्गलानाम् अधीनम् अभवत् । आदौ मैसूरुराजवंशीयानां मनोरञ्जनस्थानम् एतत् इदानीं सर्वजनानाम् उद्यानवनमिति ख्यातमस्ति । आङ्गलाधिकारिषु विशिष्य जान् क्यामरान्, गुस्टाफ् क्रुम्बिगल् इत्येतौ विशिष्टसेवां अभिवृद्धिं च कृतवन्तौ । एच्.जवरायः डा एच्.मरिगौडर इत्यादयः अधिकारिणः लालबाग् वाटिकायाः सम्यगभिवृद्धिं कृतवन्तः । एतेषां प्रयत्नेन इदानीं लालबाग् ९६ हेक्टरप्रदेशे व्याप्तम् अस्ति।
सस्यप्रभेदाः[सम्पादयतु]
देशविदेशीयाः ६५० अधिकसस्यप्रभेदाः इदानीम् उद्याने सन्ति । अकेशिया, मल्लिका, पेन्सिल् सीडर्, म्याग्नोलिया, आम्रं, निम्बम् अपूर्वाणि इतरकण्टकसस्यानि च सुन्दराणि सन्ति । केचन वृक्षाः आस्ट्रेलिया चीना बर्मा जावा श्रीलङ्का उत्तर-अमेरिका वेस्ट् इण्डीस् मेक्सिको इत्यादिभ्यः देशेभ्यः आनीताः सन्ति ।
सर्वत्र तृणावृतप्रदेशः सन्ति । हिन्दुस्थान् मशीन् टूलस् (H.M.T) यन्त्रागारेण निर्मितम् तान्त्रिकं घटीयन्त्रं ब्याण्डस्ट्याण्ड्, काचकभवनं (Glass House), मत्स्यालयः, केम्पेगौडगोपुरम् इत्यादीनी आकर्षकाणि सन्ति । काचकभवने प्रतिवर्षं द्विः सप्ताहं यावत् फलपुष्पप्रदर्शनं भवति ।
३०० कोटिवर्षप्राचीनः शिलापर्वतः, टिप्पुसुल्तानकालिकः आम्रवृक्षः, पाटलपुष्पवनं, जपानीवाटिका, उत्सांसि, राक् गार्डन्, धन्वन्तरिवनं, लालबागतटाकं च आकर्षकाणि सन्ति । काचकभवनं (गाजिनमने) लण्डननगरे स्थितं क्रिस्टलप्यालेस् सदृशम् अस्ति । आगस्टमासे जनवरीमासे च अत्र फलपुष्पप्रदर्शनं भवति । लालबाग् दर्शनार्थं प्रातः ९ वादनतः पञ्चवादनपर्यन्तं समयावसरः कल्पितः अस्ति । प्रवेशशुल्कं दातव्यमस्ति । त्रिषु प्रवेशद्वारेषु मण्डपाः कृताः सन्ति । दर्शनाय उत्तमा व्यवस्थास्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
बेङ्गळूरुमेजेस्टिक् केन्द्रनगरयाननिस्थानतः ६.कि.मी नगरयानानां सौलभ्यमस्ति ।
अत्र प्रमुखाः भागाः एवं सन्ति ।
- १ काचगृहम् (ग्लास् हौस्)
- २ लालबाग-उद्यानस्य पेनिन्सुलार् नैस् शिला
- ३ रोस् गाडन् (पाटलपुष्पोद्यानम्)
- ४ कमलसरः


text:
तिन्त्रिणी
इयम् अपि भारते बर्धमानः, उपयुज्यमानः च सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं तिन्त्रिणीवृक्षः भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः अपि । अयं वृक्षः भारतस्य सर्वेषु प्रदेशेषु वर्धते, दक्षिणभारते अधिकतया दृश्यते । तद्विना चीनादेशे अधिकतया वर्धते । अयं वृक्षः ३० – ३५ पादमितः उन्नतः भवति । अस्य पर्णानि लघ्वाकारकाणि, संयुक्तानि च । अस्य वृक्षस्य फलानि ३ – ४ अङ्गुलं यावत् दीर्घाणि भवन्ति । फलानाम् अन्तः कपिलवर्णीयाणि ५ – ६ बीजानि भवन्ति । इमानि फलानि आम्लानि भवन्ति । पर्णानि अपि आम्लानि भवन्ति । तानि फलानि पाके अपि उपयुज्यन्ते । संस्कृते अस्य वृक्षस्य “चिञ्चा” इति अपरं नाम अस्ति । अस्मिन् तिन्त्रिणीफले ५ % यावत् टार्टरिक् आम्लं, ४ % यावत् सिट्रिक् आम्लं, मालिक् आम्लम्, एसिटिक् आम्लं, ८ % यावत् पोट्याषियं टार्टरिक्, २५ – ४० % यावत् शर्करा, निर्यासः, डेकटिन् इत्यादयः अंशाः भवन्ति । अस्य बीजे ट्यानिक् मेदः, आल्ब्ग्युमिनोय्ड्, कार्बोहैड्रेट्, ६३.२२ % यावत् दलस्नसा, ससारजनकं, रञ्जकं चापि विद्यते ।
अन्तर्विषयाः
इतरभाषाभिः अस्य तिन्त्रिणीवृक्षस्य नामानि[सम्पादयतु]
हिन्दीभाषया “इम्लि” इति, तेलुगुभाषया “बेण्टापण्डु” इति, तमिळ्भाषया “पुलियां पलाम्” इति, कन्नडभाषायां “हुणसे मर” इति च उच्यते । एषा तिन्त्रिणी आङ्ग्लभाषायां Tamarind इति उच्यते । अस्याः तिन्त्रिण्याः वैज्ञानिकं नाम अस्ति Tamarindus indica इति । एषा तिन्त्रिणी प्रायः समग्रे भारते उपयुज्यते । दक्षिणभारते तु तिन्त्रिणी प्रतिदिनम् इव उपयुज्यते । सारस्य, क्वथितस्य, व्यञ्जनस्य, उपसेचनस्य वा निर्माणे तिन्त्रिण्याः उपयोगः क्रियते । तमिळुनाडुराज्ये तु तिन्त्रिणिप्रधानम् एव “पुळियोगरे” नामकं खाद्यविशेषं निर्मान्ति । (पुळियोगरे इत्यस्य संस्कृते “आम्लान्नम्” इति वक्तुं शक्यते)। अस्याः बङ्गभाषायां नाम वर्तते "तेँतुल्" अथवा "तिस्तिड़ी" इति, ओड़िआभाषायां च "तेन्तुळि" इति। एतस्याः तिन्त्रिण्याः संस्कृते “चिञ्चा” इति अपि नाम अस्ति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य तिन्त्रिणीवृक्षस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अस्य वृक्षस्य रसः आम्लः, गुणः गुरु, रूक्षः चापि ।
- • इयं तिन्त्रिणी कफं शमयति ।
- • अग्निमान्द्ये, अरुचौ चापि तिन्त्रिणी उपयुज्यते ।
- • इयम् उदरबाधां, गुल्मं, मलबद्धतां चापि निवारयति ।
- • बालानां ज्वरावसरे, आतपस्य बाधायां च अस्याः पानकस्य उपयोगः क्रियते ।
- • शोथे अस्य तिन्त्रिणीफलस्य लेपः क्रियते ।
- • अतिसारे अस्य बीजस्य चूर्णं हितकरम् ।
- • ज्वरावसरे अस्य पर्णानां रसः उपयुज्यते ।
- • मूलव्याधौ अस्य पर्णानां स्वरसः हितकरः ।
- • कण्ठवेदनायाम् अस्य बीजस्य चूर्णं जले योजयित्वा उपयुज्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः तिन्त्रिण्याः स्वभावः[सम्पादयतु]
एषा तिन्त्रिणी आम्लरसयुक्ता, गुणेषु गुरुगुणयुक्ता च ।
- १. तिन्त्रिणी पित्तं, कफं, रक्तं च वर्धयति, प्रकोपयति च ।
- २. तिन्त्रिणी वातं शमयति ।
- ३. तिन्त्रिणी रूक्षा, उष्णा च ।
- ४. तिन्त्रिणी अग्निदीपिका, कफवातहारिणी च ।
- ५. तिन्त्रिणीं जीरिकया, गुडेन सह समप्रमाणेन योजयित्वा जलमयं कृत्वा सेवनेन दाहः (पिपासा) निवारितः भवति । मुखे रुचिः अपि वर्धते ।
- ६. तिन्त्रिणीं मार्काण्डिकपत्रेण (Senna) सह सेवनेन मलस्य अवरोधः निवारितः भवति ।
- ७. तिन्त्रिणीपर्णस्य पेषणं कृत्वा व्रणस्य शोथे लेपनेन व्रणः शोथः च अपगच्छति ।
- ८. आम्लपित्तरोगेण बाधिताः तिन्त्रिण्याः उपयोगं न कुर्युः ।
- ९. पित्तरक्तदोषे सति अपि तिन्त्रिणी न उपयोक्तव्या ।
- १०. चर्मरोगिभिः अपि तिन्त्रिण्याः उपयोगः न करणीयः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Tamarindus indica in Brunken, U., Schmidt, M., Dressler, S., Janssen, T., Thiombiano, A. & Zizka, G. 2008. West African plants – A Photo Guide. www.westafricanplants.senckenberg.de.
- Chisholm, Hugh, ed (1911). "Tamarind". Encyclopædia Britannica (11th ed.). Cambridge University Press.


text:
शास्त्रौपनयः पूर्वं सांवत्सरसूत्रमर्कचारश्च । शशिराहुभौमबुधगुरुसितमन्दशिखिग्रहाणां च ॥१॥
चारश्चागस्त्यमुनेः सप्तर्षीणां च कूर्मयोगश्च । नक्षत्राणां व्यूहो ग्रहभक्तिः ग्रहविमर्दश्च ॥२॥
ग्रहशशियोगः सम्यग्ग्रहवर्षफलं ग्रहाणां च । शृंगाटसंस्थितानां मेघानां गर्भलक्षणं चैव ॥३॥
धारणवर्षणरोहिणिवायव्याषाढभद्रपद ( भाद्रपद) योगाः । क्षणवृष्टिः कुसुमलताः सन्ध्याचिह्नं दिशां दाहः ॥४॥
भूकंपौल्कापरिवेषलक्षणं शक्रचापखपुरं च । प्रतिसूर्यो निर्घातः सस्यद्रव्यार्घकाण्डं च ॥५॥
इन्द्रध्वजनीराजनखञ्जनकौत्पातवर्हि ( बर्हि) चित्रं च । पुष्याभिषेकपट्टप्रमाणमसिलक्षणं वास्तु ॥६॥
उदक् ( उदग्) आर्गलमारामिकममरालयलक्षणं कुलिशलेपः । प्रतिमा वनप्रवेशः सुरभवनानां प्रतिष्ठा च ॥७॥
चिह्नं गवामथ शुनाम् कुक्कुटकूर्माजपुरुषचिह्नं च । पंचमनुष्यविभागः स्त्रीचिह्नं वस्त्रविच्छेदः ॥८॥
चामरदण्डपरीक्षा स्त्रीस्तोत्रं चापि सुभगकरणं च । कान्दर्पिकानुलेपनपुंस्त्रिकाध्यायशयनविधिः ॥९॥
वज्रपरीक्षा मौक्तिकलक्षणमथ पद्मरागमरकतयोः । दीपस्य लक्षणं दन्तधावनं शाकुनं मिश्रम् ॥१०॥
अन्तरचक्रं विरुतं श्वचेष्टितं विरुतमथ शिवायाश्च । चरितं मृगाश्वकरिणां वायसविद्योत्तरं च ततः ॥११॥
पाको नक्षत्रगुणाः तिथिकरणगुणाः सधिष्ण्यजन्मगुणाः । गोचरमथ ( गोचरः तथा) ग्रहाणां कथितो नक्षत्रपुरुषश्च ॥१२॥
शतमिदमध्यायानामनुपरिपाटिक्रमादनुक्रान्तम् । अत्र श्लोकसहस्राणि आबद्धानि ऊनचत्वारि ॥१३॥
अत्रैवान्तर्भूतं परिशेषं निगदितं च यात्रायाम् । बह्वाश्चर्यं जातकमुक्तं करणं च बहुचोद्यम् ॥१४॥
इति बृहत्संहिता ॥


text:
पाणिनिः
पाणिनिः (Panini) संस्कृतभाषायाः महान् वैय्याकरणः । तेन लिखितः अष्टाध्यायीनामकः व्याकरणग्रन्थः विश्वप्रसिद्धः वर्तते ।
संस्कृतभाषायाः प्राचीनाः वैयाकरणाः नामभिः स्तूयन्ते यथा-
- इन्द्रश्चन्द्रः काशकृत्स्नाऽपिशलाः शाकटायनः ।
- पाणिन्यमरजैनेन्द्रा इत्यष्टौ शाब्दिका मताः ॥
इत्यष्टसु शाब्दिकेषु अष्टम एव पाणिनिः वर्तते ।
स्वतः पूर्वान् वैयाकरणान् पाणिनिः स्वस्य "अष्टाध्यायी" इत्येतस्मिन् ग्रन्थे अन्यान्यव्याकरणप्रक्रियानिरूपणसूत्रेषु स्मरति, यथा- "ऋतो भारद्वाजस्य"७/२/६३. "लोपः शाकल्यस्य"८/३/१९. "त्रिप्रभृतिषु शाकटायनस्य"८/४/५०. "वा सुप्यापिशलेः"६/१/९२. इत्यादि ।
अन्तर्विषयाः
तस्मै पाणिनये नमः[सम्पादयतु]
पाणिनीया शिक्षाग्रन्थे त्रयः श्लोकाः पाणिनेः नमस्कारपराः द्श्यन्ते । पाणिनिः वैयाकरणानां प्रातः स्मरणीयः मुनिः । न केवलं वैयाकरणानाम् अपि तु निखिलसंस्कृतविपश्चिताम् एष प्रातर्नमस्यः इत्यत्र न काऽपि संशीतिः । यतः तस्मात् पूर्वतनानाम् ऐन्द्-चान्द्र-आपिशलादीनां व्याकरणशास्त्राणि स्वयमधीत्य तानि असमग्राणि च परिभाव्य 'नवं, समग्रं, विश्वजनीनं च व्याकरणम्’ चिकीर्षुः वाचामधीशं परमेश्वरं तपसा आराधयामास । पाणिनेः तपसा सन्तुष्टः परशिवः ताण्डवं नाट्यम् अकरोत्, नृत्तान्ते चतुर्दशवारम् ढक्काम् अवादयत् । तस्याः ढक्कायाः शब्दान् पाणिनिः अशृणोत् । अत्रायं श्लोकः -
- नृत्तावसाने नटराजराजो ननाद ढक्कां नवपञ्चवारम् ।
- उद्धर्तुकामः सनकादिसिद्धान् एतद्विमर्शे शिवसूत्रजालम् ॥
एते शिवडमरुसमुत्थाः शब्दा एव माहेश्वरसूत्राणि इति श्रूयन्ते । तदनन्तं पाणिनिः व्याकरणशास्त्रस्य मूलाधारम् अष्टाध्यायीति सूत्रग्रन्थं व्यरचयत् ।
- शङ्करः शाङ्करीं प्रादात् दाक्षीपुत्राय धीमते ।
- वाङ्मयेभ्यः समाहृत्य देवीं वाचमिति स्थितिः ॥
- येनाक्षरसमाम्नायम् अधिगम्य महेश्वरात् ।
- कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः ॥
- येन धौता गिरः पुंसाम् विमलैः शब्दवारिभिः ।
- तमश्चाज्ञानजं भिन्नं तस्मै पाणिनये नमः ॥
पाणिनिः संस्कृतस्य महावैयाकरणः । यतः तदनन्तरीयाः ये ये वैयाकरणाः अभवन् ते सर्वेऽपि व्याकरणशास्त्रस्य नाना प्रक्रियायाः निरूपणार्थं पाणिनेः अष्टाध्याय्याः विविधाः व्याख्याः निरचिन्वन् ।
जन्म,कालः, नामानि च[सम्पादयतु]
पाणिनेः जन्म क्रिस्तपूर्वसप्तमशताब्द्यां शालातुरग्रामे अभवत् । अतः तस्य 'शालातुरीयः' इति नाम अति प्रसिद्धम् अस्ति । वर्तमानकाले पाकिस्तानदेशे स्थितः लहुरनामकः ग्रामः एव शलातुरग्रामः अस्ति । पाणिनेः मातुः नाम दाक्षी । [१] अतः एव सः दाक्षीपुत्रः इत्यपि संस्कृतज्ञाः तं प्रीत्या आह्वयन्ति । 'पणिनः' इति तस्य पितुः नाम । अतः तस्य नाम 'पाणिनिः' अभवत् । शालङ्किः इत्यपि पाणिनेः पितुः नाम आसीदिति वाराणसेयः विद्वान् श्रीगोपालशास्त्रिमहोदयः "प्रशिक्षणसंविधानम्" इति पुस्तके व्यलिखत् । अयं कृशाश्वपुत्रस्य देवलनाम्नः पौत्र इति John Garratt महाशयस्य Classical Dictionary of India पुस्तके उल्लिखितमस्ति । आचार्यः वर्षः पाणिनेः गुरुः आसीत् । पाणिनिः 'नलन्द'विश्वविद्यालये शिक्षां प्राप्तवान् । तस्य गुरुः आसीत् उपवर्षाचार्यस्य सहोदरः वर्षोपाध्यायवर्यः ।
मरणम्[सम्पादयतु]
पञ्चतन्त्रानुसारेण पाणिनेः मृत्युः सिंहकारणात् अभवत् - 'सिंहो व्याकरणस्य कर्तुरहरत् प्राणान् प्रियान् पाणिनेः ।' परम्परानुसारेण पाणिनेः मृत्युः त्रयोदशीतिथ्याम् अभवत् । अतः एव पण्डितपरम्परायाम् अधुना अपि त्रयोदश्यां व्याकरणस्य अनध्यायः भवति । मृत्युः इति स्थाने मृत्युः इति भवितव्यम्।
ग्रन्थाः[सम्पादयतु]
उद्धृतयः[सम्पादयतु]
- ↑ सर्वे सर्वपदादेशाः दाक्षीपुत्रस्य पाणिनि इत्येतेन महाभाष्यकारवचनेन अयं दाक्षीपुत्रः इति ज्ञायते । शास्त्रजीवित (कन्नडभाषा):. प्रकाशकः - श्री जयराम सेवा मण्डली, बेङ्गलूरु.


text:
कांस्ययुगम्
यस्मिन् काले मनुष्याः कांस्यभाण्डानि उपयुज्यन्ते स्म सः कालः कांस्यकालः इति कथ्यते। कांस्यं ताम्रबङ्गयोः मिश्रधातुः अस्ति । कांस्योपकरणानि घनतराणि आसन् । पश्चिम-एशियायाम् एव कांस्यं प्रथमं प्रयुक्तम्। कांस्यकाले अनेकाः संस्कृतयः सञ्जाताः । नदीतीरेषु अनेकाः संस्कृतयः पुष्णान्ति स्म । अयः कांस्यात् घनतरम् अस्ति । अतः एव अस्मात् युगात् अनन्तरं जनाः अयसः उपयोगम् आरभन्त । भारतस्य कांस्ययुगस्य संस्कृतयः तथा च प्राचीनाः मध्य-एषियायाः संस्कृतयः च समकालीनाः आसन् । कांस्ययुगे प्रमुखरूपेण नागरिकताद्वयं सञ्जातम् । सिन्धुखातस्य नागरिकता वेदकालीनसंस्कृतिः च ।
सिन्धुखातस्य नागरिकता (क्रि पू ३३००तः १५००)[सम्पादयतु]
सिन्धुनद्याः तीरे प्रायः क्रि पू २५००मध्ये जलमातृकम् आरब्धम् । तेन सह प्रगतिपथम् आगता नागरिकता एव सिन्धुखातस्य नागरिकता । एषा नागरिकता क्रि पू २५००तः क्रि पू १९००अवधौ संवृद्धा । एतदवसरे हरप्पा तथा मोहेञ्जोदारो इति नगरद्वयम् आसीत् । एते एव विश्वे प्रथमनगरे इति प्रख्याते । एषा नागरिकता सिन्धोः, तस्याः उपनद्योः गाग्गर्नद्योः हाक्रनद्योः तीरे प्रसृता आसीत् । कालक्रमेण सा पश्चिमदिशि गङ्गायमुनयोः मध्ये विद्यमानस्य दोआब्प्रदेशपर्यन्तं, दक्षिणे इदानीन्तनमहाराष्ट्रराज्यपर्यन्तं, पूर्वदिशि इदानीन्तन-इरान्देशपर्यन्तम्, उत्तरदिशि इदानीन्तन-अफगानस्थानपर्यन्तं प्रसृता । एतदवसरे उत्तमः नगररचनाक्रमः आसीत् । इष्टिकानाम् उपयोगः, बहु-अट्टात्मकानां भवनानां निर्माणं, अन्तर्कुक्कुलीव्यवस्था (कुक्कुली इत्युक्ते मलिनजलप्रवाहनालः) च एतस्याः नागरिकतायाः वैशिष्ट्यम् । तदानीन्तनजनसंख्या ५० लक्षमिता स्यादिति तज्ञानाम् अभिप्रायः ।
भौगोलिकपरिवर्तनानां वातावरणवैपरीत्यानां कारणतः एतस्याः नागरिकतायाः नाशस्य कारणं स्यादिति ऊह्यते । क्रि पू २६००वर्षेभ्यः पूर्वमेव ते जलमातृकव्यवस्थाम्, आहारधान्यानां रक्षणार्थं भाण्डारव्यवस्थां, सार्वजनिकमार्गाणां व्यवस्थाम्, इष्टिकाभिः कुक्कुलीनिर्माण्व्यवस्थां वा ज्ञातवन्तः आसन् ।
वेदकालीनसंस्कृतिः (क्रि पू १९०० तः ५००)[सम्पादयतु]
वेदानां रचना अस्याः वैदिकसंस्कृतेः काले एव वैदिकसंस्कृतेन कृता । वेदाः एव जगति अत्यन्तं प्राचीनाः ग्रन्थाः । तदानीन्तनसंस्कृतिः इण्डो-आर्यन्मूलीया आसीत् । वेदकालस्य आरम्भे तेन समाजेन पशुपालनमेव अवलम्बितम् आसीत् । ऋग्वेदकालानन्तरं सः समाजः कृषिविषये लक्ष्यम् अददात् । तदा वर्णाश्रमपद्धतिः आसीत् । कालक्रमेण लघुराज्यानां मेलनेन कुरु-पाञ्चालसदृशानि महाराज्यानि उदितानि । हिन्दुधर्मस्य प्रधानग्रन्थानां रामायण-महाभारत-भगवद्गीतादीनां रचना अपि तदा एव मुखोक्तरीत्या जाता इति उच्यते । अथर्ववेदस्यापि रचना अस्मिन्नेव काले जाता इति ज्ञायते ।


text:
दत्तात्रेय रामचन्द्र बेन्द्रे
द.रा.बेन्द्रे(kn:ದ ರಾ ಬೇಂದ್ರೆ) (D R Bendre) कर्णाटकस्य प्रसिद्धेषु कविषु अन्यतमः। 'वरकविः’ इत्येव ख्यातः एषः ज्ञानपीठप्रशस्तिविजेता अपि। कन्नडभाषायाः प्रसिद्धः कविः एषः।
अन्तर्विषयाः
बाल्यं विद्याभ्यासः च[सम्पादयतु]
१८९६ तमवर्षस्य जनवरीमासस्य ३१तमे दिनाङ्के एतस्य जन्म अभवत्। एतस्य मातुः नाम अम्बिका । पितुः नाम रामचन्द्रः। तस्य जीवने मातुः प्रभावः अधिकः आसीत् इत्यतः सः स्वस्य काव्यनाम्नि 'अम्बिकातनयः’( ಅಂಬಿಕಾತನಯ) इति उल्लेखं कृतवान् अस्ति। तस्य काव्यनाम अम्बिकातनयदत्तः । दत्तात्रेयः बि.ए. पदवीं प्राप्य धारवाडनगरे शिक्षकवृत्तिम् आरब्धवान्। 'गेळेयरगुम्पु’ (ಗೆಳೆಯರ ಗುಂಪು )(मित्रसङ्घः) नामकं सङ्घ कृत्वा ते सर्वे तत्र काव्यवाचनं काव्यविमर्शं च कुर्वन्ति स्म। तत्र अन्यान्यकार्यक्रमाणाम् आयोजनम् अपि भवति स्म।
जयकर्णाटकपत्रिकायै दत्तत्रेयः तदा तदा लेखनानि लिखति स्म ।कञ्चित् कालं यावत् 'आमास’पत्रिकायाः सम्पादनकार्यम् अपि कृतवान्। साहित्यक्षेत्रे एतस्य बहु योगदानम् अस्ति। कविता-नाटक-विमर्शा-संशोधनम् इत्यादिषु सर्वेषु क्षेत्रेषु द.रा.बेन्द्रेवर्यस्य हस्तकौशल्यं दृश्यते। तथापि काव्यक्षेत्रे एतेन विशेषसाधना कृता अस्ति। 'कृष्णकुमारी’ तस्य प्रथमं प्रकटितं कवनम्।
भावजीवी भावकविः[सम्पादयतु]
गरि तस्य प्रथमः कवितासङ्ग्रहः। अस्मिन् भावोत्कटता, छन्दसः निरर्गलता, गेयता च विशेषेण दृश्यते। नव्यभावगीतानां प्रवर्तकेषु बेन्द्रेवर्यः अन्यतमः। एतं भावगीतानां प्रतिनिधिं भावयन्ति। एतस्य प्रेमगीतेषु अन्यगीतेषु च वस्तुनिष्ठता भृशं दृश्यते।
बेन्द्रेवर्यस्य काव्यवस्तु[सम्पादयतु]
यद्यपि कुणियोण बारा(क्रीडामः तावत्).( ಕುಣೀಯೋಣು ಬಾರಾ) 'मनदन्ने(प्रेमिका)’( ಮನದನ್ನೆ) 'नी हीङ्ग नोड ब्याड नन्न' (ನೀ ಹೀಂಗ ನೋಡಬ್ಯಾಡ ನನ್ನ) (भवती माम् एवं न पश्यतु) कवितानां मूलभावः बेन्द्रेवर्यस्य एव तथापि सामान्यजीवनस्य अविभाज्य-अङ्गभूताः घटनाः एव तत्र प्रतिबिम्बिताः दृश्यते। 'पुट्ट विधवे’ (ಪುಟ್ಟ ವಿಧವೆ)(विधवा बाला), 'हेणद हिन्दे’(ಹೆಣದ ಹಿಂದೆ) (शवस्य पृष्ठभूमिका), अन्नावतारः( ಅನ್ನಾವತಾರ) एतादृशीषु कवितासु हृदयवेदकता अनुभवगोचरा भवति। एतासु कवितासु कवेः सुख-दुःखे, दम्पत्यजीवनस्य सरस-विरसभावौ, सांसारिकक्लेशाः एव काव्यवस्तु भवति। 'जोगी’ कवने तु जीवनस्य काळरात्रेः आविर्भावः वर्णितः अस्ति। बेन्द्रेमहोदयः कतिचन साङ्केतिकानि असङ्गतानि नाटकानि लिखितवान्। 'सायो आट'(मरणक्रीडा), देव्वद मने(भूतगृहम्), होस संसार(नूतनः संसारः), जात्रे(महाविपणिः), 'नगेय होगे (हासस्य धूमः) तथा उद्धारः दुरन्तनाटकस्य रूपलक्षणोपेतानि सन्ति। नगेय होगे नाटके यद्यपि हास्यरसः अस्ति तथापि सः करुणरसात् अवरः अस्ति। अत्रत्यः बहिष्कारस्य दुरन्तः वैयक्तिकः। उद्धारनाटके समाजस्य विभिन्नवर्गीयाणां मध्ये प्रचलन् सङ्घर्षः नाटकस्य क्रियायै विशेषां शक्तिं पूरयति।
इतरभाषासु कृतिरचना[सम्पादयतु]
बेन्द्रेवर्यस्य लेखनशक्तिः कन्नडभाषायाः कृते केवलं सीमिता नासीत्। मराठीभाषयां अपि कृतीः रचितवान्। तस्य 'संवाद’नामिकायै माराठीकृत्यै केळकरपारितोषिकं प्राप्तम् अस्ति। आङ्ग्लतः अनूदिते अरविन्दस्य 'भारतीयपुनर्जन्म' तथा रानडेवर्यस्य ' उपनिषद्रहस्यम्’ इत्येतौ अमूल्यग्रन्थौ।
प्रशस्तयः[सम्पादयतु]
वरकविः इत्याख्येन बेन्द्रेवर्येण अनेकाः प्रशस्तयः प्राप्ताः सन्ति।एतस्य 'अरळु-मरळु’ कृत्यै १९५९ तमे वर्षे केन्द्रसाहित्य-अकाडेमी पुरस्कारः प्राप्तः अस्ति। कर्णाटक-विश्वविद्यालयेन 'गौरव डाक्टरेट्’ पदवी प्रदत्ता अस्ति। १९७३ तमे वर्षे तस्य 'नाकु तन्ती’ कवनसङ्कलनाय सहित्यक्षेत्रे देशस्य अत्युन्नता ज्ञानपीठप्रशस्तिः प्राप्ता।१९४३ तमे वर्षे शिवमोग्गानगरे प्रवृतस्य २७ तम-कन्नडसाहित्यसम्मेलनस्य अध्यक्षस्थानं बेन्द्रेवर्येण अलङ्कृतम् आसीत्। १९९५ तमवर्षं बेन्द्रेशतमानोत्सववर्षम् इति आचरितम्। तदा राज्ये सर्वत्र तस्य साहित्यजीवनविषये चिन्तनगोष्ठ्यः कृताः। जीवनस्य विषये षड्भिः शब्दैः तेन कृतं निरूपणम् अत्यन्तम् अर्थगर्भितं परिणामकारकं हृदयस्पर्शि च अस्ति। तत् एवम् अस्ति- रसः जननम्। विरसः मरणम्। समरसः जीवनम्॥ आहत्य दार्शनिककवेः दत्तत्रेयरामचन्द्रबेन्द्रेवर्यस्य व्यक्तित्वम् अत्यन्तं महत्वपूर्णम् अस्ति।


text:
आसावरिरागः
आसावरिरागः (Asavari) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य प्रसिद्धः रागः भवति । अस्य रागस्य "आशावरी" इत्यपि व्यवहरन्ति। अयं भैरवरागस्य पत्नी इति भावयन्ति। पत्नी नाम "रागिणी" इत्यर्थः। "आसावरीथाट्” अपि हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीते प्रसिद्धम् अस्ति। करुणरसप्रधानः रागः भवति । प्रातः कालीनः रागः भवति। एनं रागं वादने अपि उपयोगं कुर्वन्ति। लोकप्रियोयस्य रागस्य वादिस्वरः कोमलदैवतः भवति। संवादि कोमलगान्धारः स्वरः भवति। सम्पूर्णम् ओढवजात्यासहितः रागः भवति।
- श्रीखण्डशैलशिखरे शुकपक्षवस्त्रा,
-
- मातङ्गमौक्तिककृतोत्तमहारवल्लि।
-
- आकृष्य चन्दनतरोरुरगं वहन्ती,
-
- सासावरी मलयजोज्वलनीरकान्तिः॥
-
आरोहः - स रे म प ध स
अवरोहः – स नि ध प म ग रे स
पक्कड – म प ध नि ध म ग रे स
समयः[सम्पादयतु]
प्रातः १० तः १२ वादनपर्यन्तं प्रशस्तः कालः भवति।
थाट्[सम्पादयतु]
- आसावरि


text:
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
डॉ. हरेकृष्ण-मेहेरः
॥ १ ॥
श्रीमद्भगवद्गीता एको विश्वजनीनो ग्रन्थः । इयं सङ्घर्षमय-मानव-जीवनस्य पावनी चिरन्तनी गाथा । महामुनि-वेदव्यास-प्रणीतस्य महाभारत-ग्रन्थस्य भीष्मपर्वणः पञ्चविंशाध्यायतः गीतायाः आरम्भः । धर्मार्थ-काम-मोक्ष-रूपाः जीवनस्य चत्वारः पुरुषार्थाः महाभारते सम्यग् वर्णिताः सन्ति । अत्र ग्रन्थे यद् विद्यते, अन्यत्र संसारे तद् विद्यते । अत्र ग्रन्थे यत् नास्ति, अन्यत्र कस्मिन्नपि स्थाने तन्नास्ति । स्वयं व्यासदेवेन कथितम् -
" धर्मे ह्यर्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभ !
यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत् क्वचित् ॥"
अन्य-रूपेण कथयितुं शक्यते यत् भारते यद् वर्त्तते, समस्त-संसारे तद् वर्त्तते; भारते यत् नास्ति, सर्वस्मिन् जगति अपि तन्नास्ति ।
मनुष्यस्य दुःख-सुखमये जीवने बहुप्रकाराः सांसारिकाः जञ्जाल-संघर्ष-संग्रामाः परिलक्ष्यन्ते । तत्र पुन-र्विद्यते उत्थान-पतनादि । एतादृशायां विषम-दशायां जीवनस्य झञ्झादिषु अपि सामाजिक-मूल्यबोधेन सह आत्मनः प्रतिष्ठापनं मानवस्य लक्ष्यं भवति । अष्टादशाध्याय-संवलिता गीता श्रीकृष्णार्जुन-संवाद-रूपेण परिचितास्ति । राज्ञः धृतराष्ट्रस्य सन्निधौ सञ्जयेन महाभारतीय-युद्धस्य प्रत्यक्ष-विवरणी वर्णिता समवलोक्यते । श्रीकृष्णार्जुनयोः कथोपकथनमपि सञ्जयेन प्रत्यक्षरूपेण समुपस्थापितम् आत्म-विवरणी-मध्ये ।
अर्जुनः स्वयं वीरश्रेष्ठः अद्वितीयः धनुर्धरः । युद्धारम्भात् प्राक् सारथिना श्रीकृष्णेन सह रथारूढ़ः सन् स रण-मध्ये कति-काल-पर्यन्तं चतुर्दिशासु निरीक्षते । स्वपक्षस्य प्रतिपक्षस्य च सेनावाहिनी-मध्ये आत्मीय-स्वजनाः ज्ञाति-कुटुम्बाः गुरुजनाः बन्धुवर्गाश्च तेन अवलोकिताः । ततः तस्य मनसि गभीर-प्रतिक्रिया सञ्जाता । अन्याय-मार्गे परिचालितानां कौरवाणां दुराचरणं विरुद्ध्य धर्मयुद्धं कर्त्तुं तेन कृत-प्रतिज्ञेनापि सम्प्रति बन्धु-जनान् वीक्ष्य निष्क्रियता समाश्रिता । तस्य वीरत्वं शिथिलतया ग्रस्तम् । गाण्डीव-धनुर्धारणार्थं स असमर्थः सञ्जातः ।
अर्जुनस्य मनसि भावना समुदिता यत् स्वपक्षस्य प्रतिपक्षस्य वा सैनिकानां जनानां च हनने पापं भविष्यति, जन-क्षयः घटिष्यते, सामाजिकी विशृङ्खला सम्पत्स्यते, अनीति-प्रवृत्त्या प्रदूषणेन च लोक-जीवनं कलुषितं भविष्यति । युद्धे सञ्जाते ध्वंसः अनिवार्यः । एवंभूतं विचारयन् अर्जुनः युद्धात् पराङ्मुखः सञ्जातः । कातरतया दुर्बलतया च तस्य मानसिकी शारीरिकी अवस्था दोदुल्यमाना संवृत्ता । किंकर्त्तव्य-विमूढ़ः सन् स श्रीकृष्णं कथयति – " शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ।"
तदनन्तरं श्रीकृष्णः अभवत् तस्य वीरवरस्य सन्मार्ग-प्रदर्शकः गुरुः । अर्जुनमुद्बोधयन् स्वीय-कर्त्तव्याचरणं प्रति श्रीकृष्णः गुरुत्वमारोपयति । परिशेषे अर्जुनः स्वं प्रत्यभिजानन् युद्धे अंश-ग्रहणं कुरुते । सत्यस्य न्यायस्य धर्मस्य च विजयो भवति । यथार्थ-रूपेण निगदितम् – "यतो धर्मस्ततो जयः।"
॥ २ ॥
क्षत्रियस्य धर्मः कर्त्तव्यं तु स्वीय-पराक्रमेण अन्यायं विरुद्ध्य संग्रामं कृत्वा न्यायस्य प्रतिष्ठापनम्, शरणापन्नस्य सुरक्षणम्, युद्ध-क्षेत्राद् अपलायनादिकं च । श्रीकृष्णस्य काम्यं वै सत्य-न्याय-धर्म-सदाचरस्य प्रतिष्ठा । अतः धर्मयुद्धे प्रवर्त्तयितुं स अर्जुनं समुपदिशति ज्ञान-कर्म-विषये । श्रीकृष्णेन यः उपदेशः परामर्शः उद्बोधनं वा प्रदीयते, तत् सर्वं केवले अर्जुन-रूपे व्यक्ति-विशेषे न सीमितम्, अधिकन्तु समग्र-मानवजाति-निमित्तं तद् उद्दिष्टमस्ति । गीतायाः सारतत्त्वं ज्ञान-कर्म-भक्ति-रूपं त्रयमेव । एतत् तत्त्वत्रयं मानव-जीवनेन सह ओतप्रोतम् । सामाजिक-क्षेत्रे स्वकीय-कर्त्तव्य-सम्पादनेन जीवनस्य सार्थकता प्रतिपाद्यते । गीता जीवनस्य शास्त्रमेव । अत्र अर्जुनः मानव-जातेः प्रतिनिधि-रूपेण वर्णितः ।
मानवस्य सामाजिक-जीवने आध्यात्मिकता अङ्ग-विशेषभूता । ईश्वरं प्रति भक्ति-नैवेद्यार्पणं भारतीय-संस्कृतेः महत्त्वपूर्णो विषयः । मानवतायां निहितमस्ति ईश्वरीय-तत्त्वम् । गीता प्रददाति तां शिक्षां जन-समाजाय । मानव-सेवायां विद्यते माधव-सेवा । आस्तिक-दर्शनस्य भाव-धारया सह ब्रह्मास्मि-तत्त्वम् अस्मिन् गर्भितं विद्यते ।
अर्जुनवत् वीर-योद्धा समय-क्रमेण मानसिक-दैन्येन दौर्बल्येन च प्रभावितः सञ्जायते । परन्तु एतादृशो विषादः सामयिक-कुहेलिका-सदृशः । ज्ञानालोकागमे अज्ञानान्धकारो दूरीभवति । श्रीकृष्ण-प्रदत्तेन समुपदेशेन अर्जुन-मानसात् संशयो विषाद-भावश्च विनश्यतः । स आत्मानं प्रत्यभिजानाति परमात्म-स्वरूपम् । सामाजिक-दिशा सोत्साहं कर्त्तव्यं समाचरन् स विजयी भवति परिशेषे ।
॥ ३ ॥
पञ्चभूत-निर्मितं शरीरं समय-क्रमेण विनाशं याति । परन्तु शरीर-रूपे गृहे वसतः आत्मनः क्षयो विनाशो वा न भवति । कालानुसारेण शरीरे वाल्य-यौवन-वार्धक्यावस्थानां परिवर्त्तनं घटते । किन्तु शरीर-निवासिनः आत्मनः न कोऽपि परिवर्त्तनं न वा कश्चिद् विकारो जायते । मनुष्य-कृतैः मारणास्त्रैः प्रकृति-कृतैः सलिल-पवनानलैश्च आत्मनः न कश्चित् क्षतिः सञ्जायते । शरीरात्मनोः विवेचनं ज्ञानस्य प्रमुखो विषयः । प्रत्येक-प्राणी आत्म-स्वरूपः । आत्मनो नास्ति जननम् अथवा मरणम् । केवलं पञ्चभूत-रचितं कलेवरं समयानुसारेण पञ्चभूतेषु लीयते । अयं विलयो विनाशो वा मृत्यु-रूपेण कथ्यते । मनुष्यः जीर्ण-वस्त्रं त्यक्त्वा यथा नूतनं वस्त्रं धारयति, तथा आत्मा जीर्ण-देहं परित्यज्य नूतनं शरीरं प्रविशति । गीतायां वर्णितमस्ति –
"वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥"
नवीन-शरीरे आत्मनः प्रवेशः ‘जन्म’-नाम्ना कथ्यते । इदं जन्म-मरण-तत्त्वं मर्त्त्य-जगति कदापि अन्यथा न भवति । यथार्थमुक्तमेव – “जातस्य हि ध्रुवो मृत्यु-र्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।” कर्मफल-भोग-निमित्तं मनुष्यः सामाजिक-प्राणि-रूपेण बारम्बारं जन्म-ग्रहणं कुरुते, मृत्यु-वरणं च । एतन्मतं भारतीयानाम् आस्तिक-दर्शनानाम् । जन्म-मृत्यु-चक्रं पुनरावृत्तिरिति कथ्यते । मनुष्यः सांसारिक-प्रपञ्चे वसन् माया-ममता-प्रलोभनासक्ति-प्रभावैः कर्म-फल-बद्धो भवति । सुकर्मणः परिणामो भवति उत्तमः, कुकर्मणः परिणामो मन्दः । एतत् सत्यं युगे युगे प्रतिष्ठितं सर्वैः स्वीकृतम् ।
॥ ४ ॥
गीतायां वर्णितो धर्म-शब्दो विशेषतः कर्म बोधयति । कामना-रहितं कर्म "निष्काम-कर्म" इति उच्यते । उद्देश्यं विना अथवा फलाशां विना केवलं कर्त्तव्यानुरोधेन कर्माचरणं निष्कामं भवति । अर्जुनं प्रति उपदेश-माध्यमेन श्रीकृष्णेन निष्काम-कर्मणः विवरणं प्रदत्तम् । महर्षि-व्यासदेवस्य अभिव्यक्तौ –
"कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्म-फल-हेतु-र्भू-र्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥"
कर्म-करणे एव मनुष्यस्य अधिकारो विद्यते । कर्म-फले तस्य नास्ति अधिकारः । अतः कर्म-फलस्य कारणं न भवितुम् उपदेशः प्रदत्तः । तथापि मनुष्यः कर्मणः अकरणे प्रवृत्तो न भवतु इति निष्काम-कर्मणः तात्पर्यम् । कर्मणि यदि कामना निहिता भवति, कर्मणः वैफल्ये सति दुःखं जायते । अनेन मानसिकी स्थितिः विचलिता भवति । अस्मात् कारणात् सामाजिक-प्रसङ्गेऽपि आसक्तिहीनं कर्म विधेयमिति परामर्शः दीयते । संसारे साधारणतः जनाः सकाम-करणे प्रवृत्ताः भवन्ति । किन्तु निष्काम-कर्म-योगिनः विरलाः संदृश्यन्ते ।
उद्देश्यं विना यदि कर्म क्रियते, तर्हि कर्म-करणं वृथा इति प्रश्ने कृते कथ्यते यत् मनुष्यः अथवा प्राणी कर्म विना शरीर-धारणे असमर्थो भवति । अस्मात् कर्म-करणं सुनिश्चितम् । कर्मणः अकरणे प्रवृत्तिः न स्यात् – अस्यार्थस्तु कर्म-करणे प्रवृत्तिः भवतु इति । कर्मफल-क्षयात् कर्म-बन्धनाभावात् जन्म-मृत्यु-चक्रेण बन्धनं न जायते । अतः कर्म-फले आशायाः आसक्ते-र्वा निषेधः कृतोऽस्ति । सकाम-कर्मापेक्षया निष्काम-कर्म श्रेयस्करमिति वर्णितम् ।
कर्माचरणेऽपि सामाजिक-कर्त्तव्य-बोधः विद्यते, जीवनस्य मूल्यबोधोऽस्ति । संसार-मध्ये साधारण-जनाः मायाबद्धाः अज्ञान-वशीभूताश्च जीवन्ति । समाज-परिसरे उत्तमाः जनाः यत् कर्म समाचरन्ति, अन्ये जनाः तेषां पथमनुसरन्ति । अस्मात् कारणात् महान्तो जनाः सर्वथा सत्कर्म-प्रवृत्ताः भवेयुः । फलतः साधारण-जनाः तान् आदर्श-रूपेण स्थापयित्वा सत्कर्म-तत्पराः भविष्यन्ति । गीतायां यथार्थ-रूपेण वर्ण्यते –
"यद् यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्त्तते ॥"
कर्माचरणे एव वैयक्तिकः तथा सामाजिकः कर्त्तव्य-बोधो निहितः अस्ति । तद् आचरणमेव समय-क्रमेण मनुष्यस्य व्यक्तित्वं प्रकाशयति । उत्तमाचरण-द्वारा मनुष्यः सामाजिक-दृष्ट्या परोपकारी यशस्वी लोकप्रियश्च भवति । कुकर्म-करणेन मानवः सामाजिक-निन्दायाः अपयशसः भाजनं जायते । साम्प्रतिके वैज्ञानिके युगे मानवस्य व्यक्तिगतः सामाजिकश्च कर्त्तव्यबोधः हानिं भजते । एतद्द्वारा मानव-समाजः पथ-भ्रष्टो विशृङ्खलितो लक्ष्यते । अस्मिन् परिप्रेक्ष्ये वैयिक्तिके सामाजिके क्षेत्रे च सत्कर्म प्रति प्रेरणा-प्रदान-निमित्तं गीतायाः अमृत-वाणी दिग्दर्शिनी-रूपेण नितान्तं सुकल्याणी उपादेया ।
॥ ५ ॥
गीतायाः द्वितीयाध्याये आत्मसंयमं स्थितप्रज्ञमधिकृत्य विशद-वर्णना समुपलभ्यते । इन्द्रियाणि मनःसमेतानि अत्यन्तं चञ्चल-स्वभावानि । इन्द्रियाणां वशीकरणे सत्कर्मणि अग्रसरो भवितुं सद्बुद्धिः जागर्त्ति । उच्छृङ्खलता मानव-चरित्रं दूषयति । अद्यतने विज्ञान-युगे आत्मसंयमस्य अभावः सामाजिक-पर्यावरणं विपर्यस्तं करोति । काम-पुरुषार्थस्य प्राबल्यं समग्र-समाजे अशान्तेः झञ्झां सृजति । मानव-जीवनस्य मूल्यं मर्यादाबोधश्च साम्प्रतिके दूषित-परिवेशे अत्यन्तं मालिन्यं भजते । एतद्-दुरवस्थातः समुद्धार-निमित्तं विश्वजनीन-शास्रस्य श्रीमद्भगवद्गीता-रूपस्य समुपादेयता नूनं प्रणिधेया ।
आविष्कृतानां नव-नवानां पदार्थानां दुरुपयोग-करणे अद्यतनाः आधुनिकाः जनाः सदैव तत्पराः विभ्रान्ताश्च दरीदृश्यन्ते । । एतद् विनाशि तत्त्वं न केवलं भारतीय-संस्कृत्याः, अपितु समग्र-मानव-जातेः ध्वंसार्थं मार्गं परिष्करोति । मारणास्त्रैः साम्प्रतिकाः निरीहाः जनाः भीति-ग्रस्ताः असुरक्षिताः निवसन्ति । यथा यथा पार्थिव-भौतिक-प्रगतिश्चलति, तथा तथा मानवस्य मानसिकी अधोगतिः परिलक्ष्यते । अतः परमात्मनः अंश-स्वरूपाः मानवाः साम्प्रतिके विज्ञान-युगे ज्ञान-नेत्रमुन्मील्य स्वान् प्रति दृष्टिपातं कुर्युः, आत्म-समीक्षणमपि करणीयम् । सदाचरण-सत्प्रेरणा-माध्यमेन मानवतायाः विजयो भविष्यति । अन्यथा, आसुरिकतायाः कवलेन ग्रस्तो मानव-समाजः निष्पेषितः प्रदूषितश्च भविता । धर्म-संस्थापकः अधर्म-संहारकः दुष्ट-दलनकारी साधु-पालनकारी भगवान् एव समेषामेकमात्रं शरणम् ।
* * *


text:
मालविकाग्निमित्रम्
परिचयः[सम्पादयतु]
मालविकाग्निमित्रम् कालिदासेन लिखितम् नाटकम्। "मालविकाग्निमित्रम्" इति शीर्षकस्य अर्थः मालविका अग्निमित्रः च इति। एषा शुङ्गवंशस्य राज्ञः अग्निमित्रस्य कथा अस्ति। सः स्वपत्नीसेविकां मालविकाम् अकामयत्। एतं विषयं ज्ञात्वा राज्ञी क्रुद्धा । सा मालविकां तिरस्करोत्। परन्तु मालविका राजपुत्री आसीत्। सुमन्दभाग्येन तस्याः जन्मवृत्तान्तं ज्ञात्वा राज्ञ्याः अनुमत्या अग्निमित्रः मालविकां परिणीतवान्। अस्य प्रथमः श्लोकः
'पुराणमित्येव न साधु सर्वं न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम़्।
सन्त: परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते मूढ: परप्रत्ययनेयबुद्धि:॥'
कथा[सम्पादयतु]
मालविकाग्निमित्रनाटकं कालिदासस्य प्रथमं रूपकमिति वदन्ति । पञ्चाङ्कयुक्ते नाटकेऽस्मिन् अग्निमित्रमालविकयोः प्रणयवृत्तान्तः निरूपितः अस्ति । अग्निमित्रः एकदा अकस्मात् चित्रे मालविकां दृष्ट्वा तस्याम् अनुरक्तः भवति । अग्निमित्रस्य पूर्वमेव धारिणी इरावती नामनी द्वे पत्न्यौ आस्ताम् । एतां मालविकां धारिण्याः अनुजः वीरसेनः सोदर्यै उपायनरूपेण प्रेषितवान् आसीत् । धारिणी मालविकां सेविकारूपेण स्थापितवती आसीत् । चित्रे मालविकायाः दर्शनात् आरभ्य अग्निमित्रः तया मेलितुम् उत्सहते स्म । अनयोः द्वयोः समागमाय राजा स्वमित्रं विदूषकं साहाय्यम् अयाचत । धारिणी-इरावत्योर्मध्ये प्राप्तः नायिकानायकयोः प्रेमाङ्कुरः, अभिवृद्धिः सिद्धयः च अनयोः विवाहार्थं अन्तःपुरे जायमानं कुतन्त्रं इत्यादिकं नाटकेऽस्मिन् हृद्यया शैल्या चित्रितम् । नायिकानायकयोः प्रेमव्यवहारार्थं समीचीनतया पृष्ठभूमिः रचिता । नाट्यस्य पाठनं, हरदत्तगणदासयोः कलहः इत्यादयः सन्निवेशाः नाटकस्य अभिवर्धने उत्तमवातावरणं कल्पयन्ति ।