text:
मणिपुरराज्यम्
मणिपुरराज्यम् (Manipur) भारतस्य किञ्चन राज्यम् । ईशान्यभारते स्थितम् अस्ति एतद् राज्यम् । अस्य राज्यस्य राजधानी इम्फाल् नगरम् । मणिपुरस्य उत्तरदिशि नागाल्याण्ड्राज्यं, दक्षिणे मिझोरां, पश्चिमदिशि असमराज्यं, पूर्वसीमायां [[बर्मा|बर्मादेशः] च विद्यते । अस्य विस्तारः विद्यते २२, ३४७ चतरस्रकिलोमीटर्मितः ।
राज्यस्य उपत्यकाप्रदेशेषु निवसन्तः मीटीस्जनाः जनसङ्ख्यायाः ६०% सन्ति, किन्तु तैः आक्रान्तः भूभागः १०%मात्रम् । तेषां भाषा विद्यते मीटीलन् अथवा मणिपुरीभाषा । इयं भाषा १९९२ तमे वर्षे भारतसर्वकारस्य राष्ट्रियभाषासु अन्यतमा इति घोषिता अस्ति । यवनाः (मीटी-पङ्गल्), कुकीजनाः, नागजनाः, पैट्स् अन्ये च जनसङ्ख्यायाः ४०% सन्ति ये सम्पूर्णस्य मणिपुरराज्यस्य ९०% भागम् आक्रामन्ति । मणिपुरं सूक्ष्मसीमायुक्तराज्यमिति मन्यते ।
अन्तर्विषयाः
- १ परिचयः
- २ भौगोलिकम्
- ३ इतिहासः
- ४ जनसङ्ख्या
- ५ मणिपुरराज्यस्य मण्डलानि
- ६ राजनीतिः
- ७ महानगराणि
- ८ शिक्षणम्
- ९ अर्थव्यवस्था, कृषिः च
- १० उद्योगाः
- ११ कला, संस्कृतिश्च
- १२ वीक्षणीयस्थलानि
- १३ परिवहनम्
- १४ बाह्यानुबन्धः
- १५ सन्दर्भाः
परिचयः[सम्पादयतु]
मणिपुरस्य शाब्दिकार्थः 'आभूषणस्य भूमिः' इति । भारतस्य स्वातन्त्र्यतः पूर्वमिदं राजशासने आसीत् । अनन्तरं भारतस्य केन्द्रशासितराज्यं जातम् । इम्फाल् अस्य राजधानी । अस्य राज्यस्य समग्रः प्रदेशः पर्वतमयः । वार्षिकी वर्षा ६५ अङ्ग्गुलिमिता । अत्र सामान्यतः ६०विधाः नागाजातीयाः तथा कूकीजातीयाः वसन्ति । अत्रत्याः जनाः सङ्गीते इतरकलासु च प्रवीणाः भवन्ति । अत्र अनेकाः भाषाः भाषन्ते । पर्वतप्रदेशेषु चायस्य उपत्यकासु धान्यस्य च वर्धनं भवति । मणिपुरमार्गेण एव बर्मादेशं प्रति भूमार्गः कल्पितः अस्ति ।
अस्मिन् राज्ये प्राकृतिकसंसाधनानां प्रचुरभण्डारः अस्ति । अत्रत्यं प्राकृतिकसौन्दर्यं नयनानन्दकरम् अस्ति । मनसः प्रसन्नताकरणे समर्थाः सुन्दराः जलपाताः सन्ति । विविधवर्णीयपुष्पाणां सस्यानि सन्ति । दुर्लभाः वनस्पतयः सन्ति । वैविध्यमयं जीवजगत् अस्ति । पवित्रम् अरण्यं सदा वहन्त्यः नद्यः सन्ति । पर्वतशिखरेषु प्रसृतं हरिद्वैभवम् अस्ति । वक्रगत्या प्रवहन्तः निर्झराः सन्ति । लोकटकनामकं सरोवरं अत्रत्यं प्रमुखं सरोवरम् । भौतिकाधारैः राज्यमेतत् द्विधा विभक्तुं शक्यते -घट्टप्रदेशः ,उपत्यका चेति । परितः पर्वताः भवन्ति ,मध्ये उपत्यका वर्तते । मणिपुरीशैल्या क्रियमाणं रासलीलानृत्यं जगत्प्रसिद्धम् अस्ति । मणिपुरीनृत्यम् अत्रत्यः विशिष्टः नृत्यप्रकारः । राज्यस्य कला तथा संस्कृतिः विश्वस्य मानचित्रे स्वस्थानं कल्पितवत्यौ स्तः ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
मणिपुर-राज्यस्य विस्तारः २२,३२७ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । भारतस्य पूर्वभागे इदं राज्यम् अस्ति । अस्य राज्यस्य पूर्वदिशि म्यान्मार-देशस्य अन्ताराष्ट्रियसीमा, दक्षिणपश्चिमदिशि असमराज्यम्, उत्तरे नागालैण्ड्-राज्यं, दक्षिणपश्चिमदिशि मिजोराम-राज्यं च अस्ति । अस्य राज्यस्य महत्तमः भागः पर्वतीयः अस्ति । इदं राज्यं परितः पर्वताः सन्ति । तेषां पर्वतानाम् औन्नत्यं ८०० तः ३,००० मीटरमितं यावत् अस्ति । मणिपुर-राज्यस्य दक्षिणपूर्वदिशि शैलप्रस्थस्थलं वर्तते । “इसो पीक” इत्ययं मणिपुर-राज्यस्य बृहत्तमः पर्वतः अस्ति । अयं पर्वतः २,९९४ मीटरमितः उन्नतः अस्ति [१]।
नद्यः[सम्पादयतु]
इम्फाल-नदी, बराक-नदी च मणिपुर-राज्यस्य प्रमुखे नद्यौ स्तः । इम्फाल-नदी चिन-पर्वतात् प्रवहति । इयं नदी अन्ते म्यान्मार-देशस्य चिदिवन-नद्यां मिलति । बराक-नदी उत्तरतः दक्षिणपश्चिमदिशि प्रवहति । अन्ते ब्रह्मपुत्रा-नद्यां सम्मिलति । इरोल-नदी, नाम्बुल-नदी, थौबल-नदी च मणिपुर-राज्यस्य अन्यतमाः नद्यः सन्ति [२]।
जलवायुः[सम्पादयतु]
मणिपुर-नगरस्य जलवायुः समशीतोष्णः अस्ति । अस्य राज्यस्य इम्फाल-मण्डले सामान्यतः वर्षामानं ९३३ मिलिमीटरमितम् अस्ति । तमेङ्गलाङ्ग-मण्डले इदं मानं २,५९५ मिलिमीटरमितं भवति । अस्य राज्यस्य तापमानं ० डिग्री सेल्सियस् मात्रातः ३६ डिग्री सेल्सियस् मात्रा-पर्यन्तं भवति । अस्मिन् राज्ये चतुष्प्रकारकाणि वनानि प्राप्यन्ते । उष्णकटिबन्धीयार्द्धचिररहितानि वनानि, उष्णकटिबन्धीयानि मानसूनवनानि, अर्द्धोष्णकटिबन्धीयानि चीड-वनानि, शुष्कशीतोष्णकटिबन्धीयवनानि च एतानि चत्वारि वनानि भवन्ति । एतेषु वनेषु “शिराय लिली” नामकं पुष्पं प्राप्यते । इदं पुष्पं “स्वर्गपुष्पम्” इति कथ्यते । सम्पूर्णे विश्वस्मिन् इदं पुष्पं कुत्रापि न प्राप्यते [३]।
इतिहासः[सम्पादयतु]
“पं. जवाहरलाल नेहरू” इत्याख्येन मणिपुर-राज्याय “भारतस्य रत्नम्” इति सम्माननं प्रदत्तम् । मणिपुर-राज्यस्य राजधानी अपि “भारतस्य पुरुषः” इति कथ्यते । राज्यमिदम् उत्सवानां भूमिः अपि कथ्यते । मणिपुर-राज्यस्य इतिहासः अतीव प्राचीनः अस्ति । “प्रथमशताब्द्यां मणिपुर-राज्यस्य स्थापना जाता” इति मन्यते । अस्य राज्यस्य इतिहासः परिवर्तनशीलः, गौरवपूर्णश्चास्ति । ई. स. १०७४ तमवर्षपर्यन्तं “काबब घाटी” इत्येतत् स्थलं मणिपुर-राज्ये सम्मिलितम् आसीत् । ई. स. १५४२ तमे वर्षे अस्य राज्यस्य विस्तारः कृतः । ई. स. १७६२ तमे वर्षे जयसिंह-राजा अस्य राज्यस्य शासकः आसीत् । तस्मिन् काले म्यान्मार-देशेन अस्मिन् राज्ये आक्रमणं कृतम् आसीत् । तदा जयसिंह-राज्ञा ब्रिटिश-शासकैः सह सन्धिः कृतः । तेन सन्धिना म्यान्मार-देशस्य आक्रमणं विफलं जातम् । अनन्तरम् ई. स. १८२६ तमे वर्षे याण्डबु-सन्धिः जातः । तेन युद्धं शान्तम् अभवत् । किन्तु मणिपुर-राज्यस्य जनानां समस्यायाः निवारणं न अभवत् । तेन कारणेन ब्रिटिश-सर्वकारेण मणिपुरं स्थानीयराज्यत्वेन घोषितम् आसीत् । ई. स. १८९१ तमे वर्षे इदं राज्यं ब्रिटिश्-सर्वकाराधीनम् आसीत् [४]।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं मणिपुर-राज्यस्य जनसङ्ख्या २२,२१,७५६ अस्ति । अत्र १३,६९,७६४ पुरुषाः, १३,५१,९९२ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे १२२ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १२२ जनाः। अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९८७ अस्ति । अत्र साक्षरता ७९.८३% अस्ति [५]।
मणिपुरराज्यस्य मण्डलानि[सम्पादयतु]
मणिपुरराज्ये ९ मण्डलानि सन्ति ।
राजनीतिः[सम्पादयतु]
मणिपुर-राज्ये एकसदनात्मकं विधानमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् राज्ये विधानसभायाः ६० स्थानानि सन्ति । राज्येऽस्मिन् लोकसभायाः द्वे स्थाने, राज्यसभायाः एकं स्थानम् अस्ति । ई. स. १९७२ तमे वर्षे सर्वकारेण मणिपुर-राज्यं पूर्णराज्यत्वेन स्वीकृतम् आसीत् । तस्मिन्नेव वर्षे मणिपुर-राज्याय “विशेषराज्यस्य स्थानं प्रदत्तम् । “फेडरल् पार्टी ऑफ् मणिपुर”, “मणिपुर स्टेट् कॉङ्ग्रेस् पार्टी”, “भारतीय राष्ट्रीय कॉङ्ग्रेस् पक्ष”, “भारतीय जनता पक्ष”, “कम्युनिस्ट् पार्टी ऑफ् इण्डिया”, “मणिपुर पीपुल्स् पार्टी” इत्यादयः अस्य राज्यस्य प्रमुखाः राजनैतिकसमूहाः सन्ति [६]।
महानगराणि[सम्पादयतु]
मणिपुर-राज्ये चत्वारि महानगराणि सन्ति । इम्फाल-नगरं, तमेङ्गलोङ्ग-नगरं, बिष्णुपुर-नगरं, सेनापति-नगरं च [७] [८]।
इम्फाल[सम्पादयतु]
इम्फाल-नगरं मणिपुर-राज्यस्य राजधानी अस्ति । द्वितीयविश्वयुद्धस्य इतिहासे इम्फाल-नगरस्य उल्लेखः प्राप्यते । “काङ्गला-दुर्गः” इम्फाल-नगरस्य प्रमुखं पर्यटनस्थलं वर्तते । इम्फाल-नगरस्य “खामीर बन्द बाजार” इत्ययं हट्टः अपि दृष्टव्यः । “इमा किथेल” अस्य नगरस्य अपरः हट्टः वर्तते । स्त्रियः अस्य हट्टस्य सञ्चालनं करोति । अत्र पोलो-क्रीडायाः क्रीडाङ्गणम् अस्ति । साम्प्रतमपि इदं सक्रियम् अस्ति । “कैबुल-लामजो-राष्ट्रियोद्यानम्”, मोइराङ्ग, एण्ड्रो, सेकता च इत्यादीनि मणिपुर-राज्यस्य वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । द्वितीयविश्वयुद्धानन्तरम् इम्फाल-नगरं मणिपुरराज्यस्य राज्ञः राजधानी आसीत् । भारतस्य स्वातन्त्र्यप्राप्त्यनन्तरमपि इम्फाल-नगरम् आङ्ग्लशासकानाम् आधिपत्ये आसीत् । “यम्फाल” इति शब्देन “इम्फाल” नामकरणम् अभवत् । यम्फाल इत्यस्य अर्थः “ग्रामाणां भूमिः” इति । इदं नगरं परितः पर्वताः सन्ति । ते पर्वताः दुर्गः इव अस्य नगरस्य रक्षणं कुर्वन्ति । अस्य नगरस्य समीपे बहव्य नद्यः प्रवहन्ति । इम्फाल-नगरस्य प्राकृतिकं सौन्दर्यम् अपि मनोहरम् अस्ति । इदं नगरं वन्यसौन्दर्याय प्रसिद्धम् अस्ति । अस्मिन् नगरे प्राचीनावशेषाः, मन्दिराणि, स्मारकाणि च सन्ति । अतः पर्यटकाः, इतिहासकाराः नगरे आकृष्टाः भवन्ति । युद्ध-स्मारकाणि इम्फाल-नगरस्य महत्त्वपूर्णानि स्थलानि सन्ति । नगरेऽस्मिन् बह्व्यः जातयः निवसन्ति । काबुईस, टाङ्गखुल्स्, पाइते च इत्यादयः जनजातयः निवसन्ति । अस्मिन् नगरे मारवाडीजनाः, पञ्जाबीजनाः, बिहारीजनाः, बङ्गालीजनाः चापि निवसन्ति । “मेइतिलोन” “मणिपुरी” वा अस्य नगरस्य प्राथमिकभाषा वर्तते । आङ्ग्ल्, हिन्दी, तिब्बती, बर्मी च इत्यादिभिः भाषाभिः अपि व्यवहरन्ति जनाः । अस्य नगरस्य जलवायुः सुखदः, शान्तः च भवति । अतः ग्रीष्मर्तौ जनाः भ्रमणार्थं तत्र गच्छन्ति ।
इम्फाल-नगरं भूमार्गेण मणिपुर-राज्यस्य प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । इदं नगरं गुवाहाटी-नगरात् ४७९ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं नगरं ३९ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गेण, १५० क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गेण च सह सम्बद्धम् अस्ति । इम्फाल-नगरात् दीमापुर-नगरं २०८ किलोमीटर्मिते दूरे स्थितम् अस्ति । बसयानैः, भाटकयानैः इम्फाल-नगरं गन्तुं शक्यते । इम्फाल-नगरे रेलस्थानकं नास्ति । अस्य नगरस्य समीपे अपि रेलस्थानकम् नास्ति । दीमापुर-नगरस्य रेलस्थानकम् अस्य नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकम अस्ति । इम्फाल-नगरे एकं विमानस्थानकम् अस्ति । इम्फाल-नगरात् विमानस्थानकं ८ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं विमानस्थानकं भारतस्य प्रमुख-नगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । इम्फाल-विमानस्थानकात् गुवाहाटी-नगराय, आइजोल-नगराय, बेङ्गळूरु-महानगराय, सिलचर-नगराय च इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः वायुयानानि प्राप्यन्ते । अनेन प्रकारेण इदं नगरं भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, वायुमार्गेण च भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति ।
तमेङ्गलाङ्ग[सम्पादयतु]
तमेङ्गलाङ्ग-नगरं मणिपुर-राज्यस्य तमेङ्गलाङ्ग-मण्डलस्य मुख्यालयः अस्ति । इदं मण्डलम् अत्यन्तं सुन्दरम् अस्ति । मण्डलस्यास्य सांस्कृतिकं, प्राकृतिकं च वैशिष्ट्यम् अपि अद्भुतम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले पशूनां, वनस्पतीनां च विभिन्नप्रजातयः प्राप्यन्ते । मण्डलमिदं मणिपुर-राज्यस्य पश्चिमदिशि स्थितम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वोत्तर-दिशि सेनापति-मण्डलं, दक्षिणदिशि चुराचाँदपुरमण्डलं, पश्चिमदिशि इम्फाल-मण्डलं च स्थितम् अस्ति । २०११ वर्षस्य जनगणनानुसारं तमेङ्गलाङ्ग-मण्डले सर्वेषु राज्येषु न्यूनतमा जनसङ्ख्या अस्ति । तमेङ्गलाङ्ग-नगरं परितः पर्वताः सन्ति । अतः नियमितरूपेण तत्र भूस्खलनानि भवन्ति । बराक-नदी, सप्तजलप्रपाताः, थारोन-गुहा, जिलाद-तडागः च इत्यादीनि अस्य नगरस्य समीपस्थानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । अस्मिन् मण्डले उष्णकटिबन्धीय-वनानि, उपोष्णकटिबन्धीय-वनानि च सन्ति । अस्मिन् मण्डले जेलियनग्रोङ्ग् नागा, कुकी च इत्यादयः जनजातयः निवसन्ति । मण्डलेऽस्मिन् “ऑरेञ्ज् फेस्टिवल्”, “रिह-नगई” (चगा नगई), “बनरुहमेई”, “तरङ्ग” च इत्येते उत्सवाः आचर्यन्ते । अक्टूबर-मासतः मार्च-मासपर्यन्तः कालः अस्य मण्डलस्य भ्रमणाय अत्युत्तमः अस्ति । तत्र शैत्यम् अपि अधिकं भवति ।
तमेङ्गलाङ्ग-नगरं ५३ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गेण सह सम्बद्धम् अस्ति । मणिपुर-राज्यस्य सर्वकारेण बसयानानि प्रचालितानि सन्ति । तैः बसयानैः तमेङ्गलाङ्ग-मण्डलस्य भ्रमणं कर्तुं शक्यते । तमेङ्गलाङ्ग-नगरे रेलस्थानकं नास्ति । अतः नागालैण्ड्-राज्यस्य दीमापुर-नगरस्य रेलस्थानकं तमेङ्गलाङ्ग-नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । तमेङ्गलाङ्ग-नगरात् दीमापुर-नगरं ३७३ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं रेलस्थानकं देहली-नगरेण, कोलकाता-नगरेण, गुवाहाटी-नगरेण, चेन्नै-नगरेण च सम्बद्धम् अस्ति । इम्फाल-नगरस्य विमानस्थानकम् अस्य नगरस्य समीपस्थं विमानस्थानकम् अस्ति । तमेङ्गलाङ्ग-नगरात् इम्फाल-नगरं १५८ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं विमानस्थानकं भारतस्य प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । अनेन प्रकारेण जनाः सरलतया सेनापति-नगरं प्राप्तुं शक्नुवन्ति ।
बिष्णुपुर[सम्पादयतु]
बिष्णुपुर-नगरं मणिपुर-राज्यस्य सांस्कृतिकी, धार्मिकी च राजधानी वर्तते । भगवतः विष्णोः निवासः अस्मिन् नगरे अस्ति । अतः इदं नगरं बिष्णुपुरम् इति कथ्यते । पुरा इदं नगरं “लुम्लङ्गडोङ्ग” इति नाम्ना ज्ञायते स्म । इदं नगरं बिष्णुपुर-मण्डलस्य मुख्यालयः अस्ति । अस्य मण्डलस्य उत्तरदिशि सेनापति-मण्डलं, पश्चिम-दिशि इम्फाल-मण्डलं, चुराचाँदपुर-मण्डलं च, दक्षिणपूर्वदिशि चन्देल-मण्डलं, पूर्वदिशि थौबाल-मण्डलं च स्थितम् अस्ति । थाङ्गजरोक-नद्याः तटे स्थितम् अस्ति इदं नगरम् । इदं नगरं बिशेनपुरम् अपि कथ्यते । अस्मिन् मण्डले मृगाः प्राप्यन्ते । ते नृत्यं कुर्वन्ति । तत्र लोकटक-तडागः वर्तते । अयं मृदुजलयुतः तडागः अस्ति । मण्डलेस्मिन् “केइबुल-लम्जाओ-राष्ट्रियोद्यानम्” अस्ति । इदम् उद्यानं परितः लोकटक-तडागः अस्ति । अस्य मण्डलस्य एकस्मिन् सङ्ग्रहालये “सुभाषचन्द्र बोस” इत्याख्यस्य स्वातन्त्र्यक्रान्तिकारिणः अवशेषाः सन्ति । बिष्णुपुर-मण्डले बह्व्यः जनजातयः निवसन्ति । तासु “मेईटी” जनजातिः प्रमुखा वर्तते । अस्याः जनजातेः जनाः हिन्दुधर्मम् अनुसरन्ति । अस्य मण्डलस्य जनाः कृष्याधारिताः सन्ति । “लाई हरोबा” इत्ययम् उत्सवः अस्य मण्डलस्य प्रमुखोत्सवः अस्ति । अयमुत्सवः प्रतिवर्षं मई-मासे आचर्यते । अक्टूबर-मासतः फरवरी-मासपर्यन्तं बिष्णुपुर-नगरस्य भ्रमणस्य उत्तमः कालः अस्ति ।
बिष्णुपुर-नगरं १५० क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गेण सह सम्बद्धम् अस्ति । अयं मार्गः बिष्णुपुर-नगरम् इम्फाल-नगरेण सह सञ्योजयति । मणिपुर-राज्यस्य सर्वकारेण बसयानानि प्रचालितानि सन्ति । तैः बसयानैः बिष्णुपुर-मण्डलस्य भ्रमणं कर्तुं शक्यते । बिष्णुपुर-नगरे रेलस्थानकं नास्ति । अतः नागालैण्ड्-राज्यस्य दीमापुर-नगरस्य रेलस्थानकं बिष्णुपुर-नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । बिष्णुपुर-नगरात् दीमापुर-नगरं २३६ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं रेलस्थानकं देहली-नगरेण, कोलकाता-नगरेण, गुवाहाटी-नगरेण, चेन्नै-नगरेण च सम्बद्धम् अस्ति । इम्फाल-नगरस्य विमानस्थानकम् अस्य नगरस्य समीपस्थं विमानस्थानकम् अस्ति । बिष्णुपुर-नगरात् इम्फाल-नगरं २७ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं विमानस्थानकं भारतस्य प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । अनेन प्रकारेण जनाः सरलतया बिष्णुपुर-नगरं प्राप्तुं शक्नुवन्ति । बिष्णुपुर-नगरं भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, वायुमार्गेण च सम्बद्धम् अस्ति ।
सेनापतिः[सम्पादयतु]
सेनापति-नगरं मणिपुर-राज्यस्य सेनापति-मण्डलस्य मुख्यालयः अस्ति । अस्य नगरस्य प्राकृतिकं सौन्दर्यम् अपि अद्भुतम् अस्ति । “मारम खुल्लेन”, “याङ्गखुल्लेन”, “माओ लिईयाई”, “मक्खेल”, “पुरूल”, “कौब्रु-पर्वतः”, “हाउडू कोईडे बिसो” च इत्यादीनि अस्य नगरस्य वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । अस्मिन् नगरे विभिन्नाः वनस्पतयः, जीवाः प्राप्यन्ते । अस्य क्षेत्रस्य ८० प्रतिशतं क्षेत्रं वनक्षेत्रं वर्तते । अस्मिन् क्षेत्रे ओषधयः अपि प्राप्यन्ते । “माओ”, “ताङ्गखुल”, “माराम”, “कुकी”, “जीमाई”, “वाइफेरी”, “चिरू”, “चोटथे”, “मीटी” इत्यादयः अस्य मण्डलस्य जनजातयः सन्ति । सर्वेषां समुदायानां संस्कृतिः अपि भिन्ना अस्ति । अस्मिन् मण्डले ईसाई-धर्मानुयायिनः प्रमुखाः सन्ति । हिन्दु-धर्मानुयायिनः, इस्लाम-धर्मानुयायिनः चापि निवसन्ति । अस्मिन् नगरे पर्यटनस्थलानि अपि बहूनि सन्ति । अतः जनाः तत्र गच्छन्ति ।
सेनापति-नगरं ३९ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गे स्थितम् अस्ति । इम्फाल-नगरेण, गुवाहाटी-नगरेण, दीमापुर-नगरेण च इदं नगरं सम्बद्धम् अस्ति । सेनापति-नगरम् इम्फाल-नगरात् ६२ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । दीमापुर-नगरस्य रेलस्थानकम् अस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । सेनापति-नगरात् दीमापुर-नगरं १४५ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं रेलस्थानकं देहली-नगरेण, कोलकाता-नगरेण, गुवाहाटी-नगरेण, चेन्नै-नगरेण च सम्बद्धम् अस्ति । इम्फाल-नगरस्य विमानस्थानकम् अस्य नगरस्य समीपस्थं विमानस्थानकम् अस्ति । सेनापति-नगरात् इम्फाल-नगरं ६९ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं विमानस्थानकं भारतस्य प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । अनेन प्रकारेण जनाः सरलतया सेनापति-नगरं प्राप्तुं शक्नुवन्ति ।
शिक्षणम्[सम्पादयतु]
२०११ वर्षस्य जनगणनानुसारं मणिपुर-राज्यस्य साक्षरतामानं ७९.८३ प्रतिशतम् अस्ति । तेषु पुरुषाणां साक्षरतामानं ८६.४९ प्रतिशतं, स्त्रीणां साक्षरतामानं ७३.१७ प्रतिशतं च अस्ति । मणिपुर-राज्ये भारतस्य एकः एव “केन्द्रीयकृषिविश्वविद्यालयः (Central Agricultural University)” स्थितः अस्ति । अयं विश्वविद्यालयः इम्फाल-नगरे विराजते । इम्फाल-नगरे “मणिपुर-विश्वविद्यालयः” अपि अन्यतमः अस्ति । एते मणिपुर-राज्यस्य प्रमुखे शैक्षणिकसंस्थाने स्तः [९]।
अर्थव्यवस्था, कृषिः च[सम्पादयतु]
मणिपुर-राज्यस्य ८० प्रतिशतं जनाः कृष्याधारिताः सन्ति । तण्डुलाः, लवेटिका च अस्य राज्यस्य प्रमुखे सस्ये स्तः । राज्यस्य ७२ प्रतिशतं क्षेत्रे तण्डुलाः उत्पाद्यन्ते । सामान्यतः पर्वतेषु सोपानात्मकानि कृषिक्षेत्राणि भवन्ति । केचन आदिवासिनः मांसप्राप्त्यर्थं पशून् पालयन्ति । तेषां पशूनाम् उपयोगः दुग्धप्राप्त्यर्थं, भारवाहनाय च न क्रियते । राज्येऽस्मिन् विभिन्नफलानाम् उत्पादनम् अपि क्रियते । नारङ्गफलं, कदलीफलम्, अनास-फलम्, अमृतफलं, पूराम्ल-फलं, काजूतकं, पूगी-फलं च अस्य राज्यस्य प्रमुखाणि फलानि सन्ति [१०]।
उद्योगाः[सम्पादयतु]
कृषिः, कृषिसम्बद्धाः उद्योगाः मणिपुर-राज्यस्य अर्थव्यवस्थायाः आधारभूताः सन्ति । अस्मिन् राज्ये प्रायः ६,००० लघुबृहदुद्योगाः सन्ति । हस्तनिर्मितानां वस्तूनाम् उद्योगः अस्य राज्यस्य बृहत्तमः उद्योगः अस्ति । वैद्युतकोद्योगानां (Electronic), कृतकोद्योगानां (Plastic) च प्रशिक्षणाय इम्फाल-नगरे “इलेक्ट्रॉनिक् डिजाइन् एवं टेक्नोनॉजी केन्द्र”, “केन्द्रीय प्लास्टिक् इञ्जीनियरिङ्ग् संस्थान” इत्येतयोः संस्थानयोः स्थापना कृता । ई. स. १९९३ तमे वर्षे केन्द्रसर्वकारेण स्थापितेन पुणे-नगरस्य “हिन्दुस्तान एण्टीबायोटिक्स् लिमिटेड्” इत्यस्याः संस्थायाः साहाय्येन इम्फाल-मण्डलस्य नीलकुटी-नगरे “मणिपुर ड्रग् एण्ड् फार्मास्यूटिकल् लिमिटेड्” इति संस्था स्थापिता [११]।
कला, संस्कृतिश्च[सम्पादयतु]
मणिपुरी-नृत्यम् अस्य राज्यस्य शास्त्रीयनृत्यम् अस्ति । रास-नृत्यम् अस्य राज्यस्य सर्वप्रथमं नृत्यम् अस्ति । इदं नृत्यं चतुष्टयं भवति । मद्यरास-नृत्यं, कुञ्जरास-नृत्यं, बसन्तरास-नृत्यं, नटरास-नृत्यं च । एतेषु नृत्येषु कृष्ण-गोपीनां सङ्ख्या प्रायः अष्ट भवति । “थबल चोङ्गबा” मणिपुर-राज्यस्य लोकनृत्यम् अस्ति । “थबल चोङ्गबा” इत्यर्थः “चन्द्रिकायां नृत्यम्” इति । “नट” इति मणिपुर-राज्यस्य शास्त्रीयसङ्गीतम् अस्ति । इदं सङ्गीतं विवाहादिप्रसङ्गेषु गीयते । मनोहर-सङ्गीतं, धोब-गीतं च लोकसङ्गीतेषु प्रमुखं विद्यते । राज्यमिदं पोलो-क्रीडायाः उत्पत्तिस्थानं मन्यते । पूर्वोत्तरदिशः राज्येषु केवलं मणिपुर-राज्ये एव हिन्दु-वैष्णवधर्मयोः मतानि सन्ति । मणिपुरी-भाषा “मैतेई” इत्यपि कथ्यते । साम्प्रतं मणिपुरवासिनः बङ्गला-लिपेः प्रयोगं कुर्वन्ति । “डॉ. कमल”, “हिजम अङ्गाहल” एतौ मणिपुर-राज्यस्य उपन्यासकारौ स्तः ।
राज्यमिदम् “उत्सवानां भूमिः” कथ्यते । “निङ्गोली चकौबा याओशाङ्ग”, “चुम्फा”, “काङ्ग”, “क्रिसमस”, “चाईरोबा”, “गङ्ग नागी” इत्यादयः मणिपुर-राज्यस्य प्रमुखाः उत्सवाः सन्ति । चाईरोबा-उत्सवः मणिपुरी-वर्षस्य अन्तिमे दिवसे आचर्यते । अस्मिन् उत्सवे जनाः नूतनवस्त्राणि धरन्ति । याओशाङ्ग-उत्सवः मणिपुर-राज्यस्य बृहत्तमः उत्सवः अस्ति । अयमुत्सवः पञ्चदिवसात्मकः भवति । रथायात्रा अपि अस्य राज्यस्य प्रमुखं पर्व अस्ति । इदं जून-मासे आयोज्यते [१२]।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
मणिपुर-राज्यं “भारतस्य आभूषणं”, “पूर्वदिशः स्विट्जरलैण्ड्” च कथ्यते । अस्मिन् राज्ये मनोहराणि प्राकृतिकदृश्यानि, नद्यः, पर्वताः, वनानि च सन्ति । अस्मिन् राज्ये पर्यटकेभ्यः नैकानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । “श्री गोविन्द जी मन्दिरं”, “खारीम बन्ध बाजार”, “युद्ध कब्रिस्तान”, “शहीद मीनार”, “नुपी सान (महिलानां युद्धम्)”, “मेमोरियल् कॉम्लोर् क्सा”, “खोङ्घापत-उद्यानम्”, “आई एन् ए मेमोरियल्”, “लोकटक-तडागः”, “कीबुल लामजो राष्ट्रियोद्यानं”, “विष्णुपुर-नगरस्य विष्णुमन्दिरं”, “सेण्ड्रा”, “मोरेह सिराय - ग्रामः”, “सिराय-पर्वताः”, “डूको घाटी”, “कैना पर्यटक निवास”, “खोङ्गजोम वार मेमोरियल्” इत्यादीनि मणिपुरराज्यस्य महत्त्वपूर्णानि पर्यटनस्थलानि सन्ति [१३] [१४]।
थौबल[सम्पादयतु]
थौबल-नगरं मणिपुर-राज्यस्य थौबल-मण्डलस्य मुख्यालयः विद्यते । इदं नगरं मणिपुर-राज्यस्य अन्यनगराणाम् अपेक्षया विकासशीलम् अस्ति । थौबल-नद्याः तटे स्थितम् इदं नगरम् । इम्फाल-नदी अपि अस्य नगरस्य समीपे प्रवहति । पनथोईबी, चिङ्गा लैरेनभी-मन्दिरं, तोमजिङ्ग चिङ्ग, मणिपुरसाहित्यसमितिः च अस्य नगरस्य प्रमुखाणि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । अस्य नगरस्य हट्टेषु हस्तकलायाः प्रदर्शिन्यः दृश्यन्ते । हस्तनिर्मितानि विशिष्टोत्पादनानि अपि प्राप्यन्ते । अस्य नगरस्य समीपे बहवः तडागाः, बह्व्यः नद्यः च सन्ति । नगरेऽस्मिन् व्रीहीणां क्षेत्राणि सन्ति । थौबल-मण्डलस्य कृषिकार्याय प्रसिद्धम् आसीत् । अस्मिन् नगरे मुख्यत्वेन तण्डुलानां, सर्षपाणां, आलूकानां, विभिन्नफलानां, कौशेयस्य च उत्पादनं क्रियते । वर्षर्तोः अनन्तरम् इदं स्थलं विहाराय श्रेष्ठम् अस्ति । भारतस्य विभिन्नगरेभ्यः जनाः भ्रमणार्थं तत्र गच्छन्ति ।
थौबल-नगरं १०२ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गे स्थितम् अस्ति । अयं राष्ट्रियराजमार्गः थौबल-नगरं भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सञ्योजयति । मणिपुर-राज्यस्य सर्वकारेण बसयानानि प्रचालितानि सन्ति । थौबल-नगरे रेलस्थानकं नास्ति । किन्तु दीमापुर-नगरस्य रेलस्थानकम् अस्य नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । इदं रेलस्थानकं थौबल-नगरात् २३० किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । दीमापुर-नगरात् गुवाहाटी-नगराय नियमितरूपेण रेलयानानि प्राप्यन्ते । दीमापुर-नगरात् बसयानैः भाटकयानैः वा थौबल-नगरं प्राप्यते । इम्फाल-नगरस्य विमानस्थानकं थौबल-नगरस्य समीपस्थं विमानस्थानकमस्ति । इदं विमानस्थानकं थौबल-नगरात् ३० किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इम्फाल-विमानस्थानकं भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । ततः बेङ्गळूरु-महानगराय, देहली-महानगराय, मुम्बई-महानगराय इत्यादिभ्यः नगरेभ्यः वायुयानानि प्राप्यन्ते । अनेन प्रकारेण थौबल-नगरं भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, वायुमार्गेण च भारतस्य प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । अतः यात्रिकाः सरलतया थौबल-नगरम् प्राप्तुं शक्नुवन्ति ।
चुराचांदपुरम्[सम्पादयतु]
चुराचांदपुर-नगरं मणिपुर-राज्यस्य चुराचांदपुर-मण्डलस्य मुख्यालयः अस्ति । मणिपुर-राज्ये इदं नगरं “लामका” इति ज्ञायते । लाम, का च इत्याभ्यां शब्दाभ्याम् अस्य शब्दस्य निष्पत्तिः जाता । “लाम” इत्यस्य अर्थः “मार्गः”, “का” इत्यस्यार्थः “सन्धिस्थलं” च भवति । इम्फाल-नगरात् चुराचांदपुर-नगरं ५९ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । अस्मिन् नगरे नैकानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । खूगा-जलबन्धः, जनजातीय-सङ्ग्रहालयः, नगालोइ- जलप्रपातः च अस्य नगरस्य प्रमुखाणि पर्यटनस्थलानि सन्ति । इदं नगरं मणिपुर-राज्यस्य बृहत्तमेषु नगरेषु द्वितीयम् अस्ति । इदं नगरं शान्तम् अस्ति । प्रत्येकसमुदायस्य जनाः सौहार्द्रपूर्णाः, व्यावहारिकः, भावुकाः च सन्ति । तत्र सिमते, पैते, गङ्गते, जोउ, वाइफी, लूसी, सुकते च इत्यादयः समुदायाः निवसन्ति । केभ्यश्चिद् वर्षेभ्यः प्राग् अस्य नगरस्य जनाः कृष्याधारिताः आसन् । किन्तु समयान्तरे जनाः व्यावसायिकक्षेत्रे प्रगतिशीलाः अभवन् । यदा पूर्वोत्तर-दिशः जापानी-जनाः भारतं समागतवन्तः, तदा चुराचांदपुर-नगरम् अपि जापानी-जनैः नाशितम् । तथापि साम्प्रतम् इदं नगरं शान्तिप्रियम् अस्ति । अक्टूबर-मासतः मार्च-मासपर्यन्तं चुराचांदपुर-नगरं जनाः गच्छन्ति ।
चुराचांदप्पुर-नगरं १५० क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गे स्थितम् अस्ति । अयं राजमार्गः चुराचांद-नगरम् इम्फाल-नगरेण सह सञ्योजयति । मणिपुर-राज्यस्य सर्वकारेण बसयानानि प्रचालितानि सन्ति । तैः बसयानैः अस्य नगरस्य समीपस्थानि स्थलानि गन्तुं प्राप्यन्ते । चुराचांदपुर-नगरे रेलस्थानकं नास्ति । अतः दीमापुर-नगरस्य रेलस्थानकम् अस्य नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । इदं रेलस्थानकम् अस्मात् नगरात् १७२ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । दीमापुर-रेलस्थानकात् मणिपुर-राज्यस्य, भारतस्य च विभिन्ननगरैः रेलयानानि प्राप्यन्ते । इम्फाल-नगरस्य विमानस्थानकम् अस्य नगरस्य समीपस्थं विमानस्थानकम् अस्ति । इदं विमानस्थानकं भारतस्य प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धमस्ति । इम्फाल-नगरात् बसयानैः, भाटकयानैः च चुराचांदपुर-नगरं गन्तु शक्यते । यात्रिकाः सरलतया चुराचांदपुर-नगरं प्राप्तुं शक्नुवन्ति ।
चन्देल[सम्पादयतु]
चन्देल-नगरं मणिपुर-राज्यस्य चन्देल-मण्डलस्य केन्द्रं विद्यते । इदं नगरं भारत-म्यानमार-देशयोः सीमायां स्थितम् अस्ति । नगरमिदम् म्यान्मार-देशाय प्रवेशद्वारम् अस्ति । ई. स. १९७४ तमे वर्षे चन्देल-मण्डलस्य निर्माणम् अभवत् । तदा अस्य नाम “तेङ्ग्नौपल” इति नाम आसीत् । किन्तु ई. स. १९८३ तमे वर्षे अस्य नाम “चन्देल” इति कृतम् । चन्देल-मण्डले मणिपुर-राज्यस्य न्यूनतमा जनसङ्ख्या अस्ति । इदं मण्डलम् अविकसितम् अस्ति । अतः प्रतिवर्षं सर्वकारेण आर्थिकसाहाय्यं दीयते । केन्द्रियसर्वकारेण “ट्रान्स् एशियन् सुपर् हाईवे प्रोजेक्ट्” एका परियोजना आरब्धा । तया परियोजनया चन्देल-नगरं महत्त्वपूर्णं नगरं भवितुं शक्यते । अस्मिन् मण्डले नैकधा ओषधयः, वनस्पतयः च प्राप्यन्ते । मण्डलेऽस्मिन् विभिन्नाः पशवः अपि प्राप्यन्ते । तेषु “हुलोक् गिबन” इति नामकः वानरः प्राप्यते । अयं वानरः केवलम् अस्मिन् मण्डले एव प्राप्यते । अस्य मण्डलस्य जैववैविध्यं जनान् आकर्षति । भारतस्य विभिन्ननगरेभ्यः जनाः प्राकृतिकसौन्दर्यम् अनुभवितुं समागच्छन्ति । मोरेह-नगरं चन्देल-नगरस्य समीपस्थं पर्यटनस्थलं वर्तते । मोरेह-नगरं मणिपुर-राज्यस्य अन्ताराष्ट्रियव्यावसायिककेन्द्रं मन्यते । चन्देल-नगरात् मोरेह-नगरं ७० किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । चन्देल-मण्डले बह्व्यः आदिवासीजनजातयः निवसन्ति । मेयोन, अनल, मारिङ्ग, कुकीस, पाईटे, चोथे, थडोउ च इत्यादयः जनजातयः अस्मिन् मण्डले निवसन्ति । “थडाउ” अस्य मण्डलस्य प्रमुखा भाषा अस्ति । ऐमोल-भाषायाम् अपि जनाः व्यवहरन्ति । अस्य नगरस्य सांस्कृतिकविभिन्नातायाः कारणेन इदं नगरं “बहुवर्णीयं नगरम्” इति कथ्यते । अतः जनाः तत्र भ्रमणार्थं गच्छन्ति । शीतर्तौ चन्देल-नगरस्य वातावरणं सुखदं, स्वास्थ्यकरं च भवति । अतः शीतर्तोः आरम्भे चन्देल-नगरं गन्तव्यम् ।
मणिपुर-राज्यस्य सर्वकारेण बसयानानि प्रचालितानि सन्ति । अतः बसयानैः जनाः भ्रमणं कर्तुं शक्नुवन्ति । ३९ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गे इदं नगरं स्थितम् अस्ति । चन्देल-नगरे रेलस्थानकं नास्ति । नागालैण्ड्-राज्यस्य दीमापुर-नगरस्य रेलस्थानकम् अस्य नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । दीमापुर-नगरात् भारतस्य विभिन्ननगरेभ्यः रेलयानानि प्राप्यन्ते । इदं रेलस्थानकं भारतस्य प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धमस्ति । चन्देल-नगरात् दीमापुर-रेलस्थानकं २१५ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इम्फाल-नगरस्य विमानस्थानकम् अस्य नगरस्य समीपस्थं विमानस्थानकम् अस्ति । चन्देल-नगरात् इदं विमानस्थानकं ६५ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं विमानस्थानकं भारतस्य प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धमस्ति । इम्फाल-नगरात् बसयानैः, भाटकयानैः च चन्देल-नगरं गन्तु शक्यते । यात्रिकाः सरलतया चन्देल-नगरं प्राप्तुं शक्नुवन्ति ।
उखरुल[सम्पादयतु]
उखरुल-नगरं मणिपुर-राज्यस्य उखरुल-मण्डलस्य मुख्यालयः अस्ति । इदं नगरम् अत्यन्तं सुन्दरं विद्यते । नगरमिदं स्वर्गः इव दृश्यते । वैदेशिकपुष्पेषु “सिरोय लिली” नामकं पुष्पं केवलम् उखरुल-मण्डले एव प्राप्यते । “फ्रैङ्क् किङ्गडम् वार्ड्” इत्याख्यः वनस्पतिशास्त्रज्ञः आसीत् । तेन इदं पुष्पम् अन्विष्टम् । तस्य पत्न्याः नाम “लिलियम् मैकलिनिए” आसीत् । अतः अस्य पुष्पस्य नाम अपि तदैव कृतम् । तत्रत्याः जनाः इदं पुष्पं “काशोगवोन्” इति कथयन्ति । यतः इदं पुष्पम् आधिक्येन शिरुई-पर्वते प्राप्यते । “लुङ्घर सिहाई फानग्रेड्”, “काचौ फुङ्ग् तडागः” च अस्य नगरस्य वीक्षणीयस्थले स्तः । उखरुल-मण्डले बहवः जलप्रपाताः, गुहाः, च सन्ति । “शिरुई काशोग पर्वतः”, “खयाङ्ग-पर्वतः”, “निल्लाइ-चायोद्यानम्” च अपि विहाराय उत्तमानि स्थलानि सन्ति । “खाङ्गखुई मङ्गसर-गुहा अस्य नगरस्य ऐतिहासिकं स्थलं वर्तते । “अस्य नगरस्य ९० प्रतिशतं जनाः साक्षराः सन्ति” इति आश्चर्यम् अस्ति । ग्रीष्मर्तौ अस्य नगरस्य वातावरणं सुखदं भवति । अतः जनाः तस्मिन् काले भ्रमणार्तं तत्र गच्छन्ति ।
उखरुल-नगरं १५० क्रमाङ्कस्य राजमार्गे स्थितम् अस्ति । मणिपुर-राज्यस्य विभिन्ननगरैः सह भूमार्गेण सम्बद्धम् अस्ति इदं नगरम् । नगरेऽस्मिन् रेलस्थानकं नास्ति । नागालैण्ड्-राजस्य दीमापुर-नगरस्य रेलस्थानकम् उखरुल-नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । इदं रेलस्थानकं भारतस्य प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धमस्ति । नगरेऽस्मिन् विमानस्थानम् अपि नास्ति । अतः इम्फाल-नगरस्य विमानस्थानकम् अस्य नगरस्य समीपस्थं विमानस्थानकम् अस्ति । उखरुल-नगरात् इम्फाल-नगरं ९० किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं विमानस्थानकं भारतस्य प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । गुवाहाटी-नगरेण सह विशिष्टतया सम्बद्धम् अस्ति ।
परिवहनम्[सम्पादयतु]
भूमार्गः[सम्पादयतु]
मणिपुर-राज्यस्य सर्वकारेण यात्रिकाणां सौकर्याय बसयानानि प्रचालितानि सन्ति । राज्येऽस्मिन् त्रयः राजमार्गाः सन्ति । ३९ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गः, ५३ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गः, १५० क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गः च । अस्य राज्यस्य राजधानी इम्फाल-नगरं पूर्वदिशि ३९ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गेण म्यान्मार-देशेन, पश्चिमदिशि ५३ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गेण असम-राज्येन, १५० क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गेण मिजोरम-राज्येन च सह सम्बद्धम् अस्ति । अतः इदं राज्यं भूमार्गेण भारतस्य प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
पुरा अस्मिन् राज्ये रेलमार्गाः नासन् । किन्तु ई. स. १९९० तमस्य वर्षस्य मई-मासे जिरिबाम-नगरपर्यन्तं रेलमार्गाः निर्मापिताः । इम्फाल-नगरात् जिरिबाम-नगरं २२५ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इम्फाल-नगरात् २१५ किलोमीटरमिते दूरे नागालैण्ड्-राज्यस्य दीमापुर-नगरं स्थितम् अस्ति । अस्मिन् नगरे मणिपुर-राज्यस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । इदं रेलस्थानकं मणिपुर-राज्यं भारतस्य सर्वैः राज्यैः सह सञ्योजयति । साम्प्रतम् अपि मणिपुर-राज्ये रेलमार्गाणां निर्माणाय परियोजनाः प्रचालिताः सन्ति । साम्प्रतं रेलमार्गस्य विकासः नास्ति । अतः मणिपुर-नगरं गन्तुं काठिन्यं भवति । किन्तु “भविष्यत्काले अस्य राज्यस्य रेलमार्गाः समृद्धाः भवन्ति” इति विचिन्त्य सर्वकारः प्रयासान् करोति ।
वायुमार्गः[सम्पादयतु]
इम्फाल-नगरे मणिपुर-राज्यस्य बृहत्तमं विमानस्थानकम् अस्ति । इदं विमानस्थानकं भारतस्य प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । इम्फाल-विमानस्थानात् हैदराबाद-नगराय, मुम्बई-महानगराय, देहली-महानगराय, कोलकाता-महानगराय, इन्दौर-महानगराय, गुवाहाटी-नगराय च नियमितरूपेण वायुयानानि प्राप्यन्ते । इदं विमानस्थानकं मणिपुर-राज्यं भारतस्य विभिन्नराज्यैः सह सञ्योजयति । अनेन प्रकारेण मणिपुर-राज्यं गन्तुं वायुमार्गः सरलं विद्यते ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – ३११-३१२
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – ३१२
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – ३१२
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – ३०९
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – ३०५
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – ३०९
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – ३०५
- ↑ http://hindi.nativeplanet.com/sitemap/
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – ३१३
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. –३१२-३१३
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – ३१३
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – ३१३
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – ३१४
- ↑ http://hindi.nativeplanet.com/sitemap/


c: text/html

text:
जिततैलम्
जितबीजैः निर्मितं तैलम् एव जिततैलम् । एतत् जितम् आङ्ग्लभाषायां Olive इति उच्यते । तस्य तैलं Olive oil इति उच्यते । एतत् जिततैलम् अधिकतया औषधत्वेन सौन्दर्यवर्धकत्वेन च उपयुज्यते । आहारत्चेन अस्य जिततैलस्य उपयोगः अत्यन्तं न्यूनः इत्येव वक्तुं शक्यते ।
अस्य जिततैलस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
- १. जिततैलम् अत्यन्तं मेदयुक्तं तैलम् ।
- २. अनेन जिततैलस्य लेपनेन केशाः अत्यावश्यकान् पोषकांशान् प्राप्नुवन्ति ।
- ३. केशाः विगलन्ति चेत् सप्ताहे एकवारं वा जिततैलस्य लेपनं करणीयम् ।
- ४. एतत् जिततैलम् अत्युत्तमं “कण्डीषनर्” अपि ।
- ५. अर्धचषकमिते जिततैले चमसमितं जीरिकाचूर्णं योजयित्वा शिरसि लेपनेन केशाः शुभ्राः, स्वच्छाः आरोग्यपूर्णाः च भवन्ति ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
श्री श्री रविशङ्कर
श्री श्री रविशङ्करः (Sri Sri Ravishankar) (तमिळ्: ஸ்ரீ ஸ்ரீ ரவி ஷங்கர்) (फलकम्:Lang-ka) ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ರವಿಶಂಕರಗುರುಃकश्चित् सनातनधर्मगुरुः । क्रि.श. १९५६तमे वर्षे तमिळुनाडुप्रदेशे अजायत । भारतस्य अध्यात्मगुरोः अस्य प्रथमः आचार्यः महर्षिः महेशयोगी । [१]अस्य मूलं नाम रविशङ्कररत्नम् । आर्ट् आफ् लिविङ्ग् प्रतिष्ठानस्य संस्थापकः (क्रि.श.१९८२) अस्ति। एतत् प्रतिष्ठानं वैयक्तिकजीवनस्य क्लेशानां, सामाजिकसमस्यानां, हिंसाचारादीनां च शमनाय उद्दिष्टम् अस्ति । अपि च विश्वसंस्थायाः शैक्षणिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकायोगस्य (UNESCO) सूचनास्थानमानेन विद्यमाना सर्वकारेतरसंस्था (NGO) अस्ति । सरलतया श्री श्री इति गौरवसूचकपदेन अथवा गुरुजी, गुरुदेव इति वा अनुयायिनः एतं सम्बोधयन्ति ।[२] एषः क्रि.श. १९९७तमे वर्षे जिनिवामूलस्य इण्टर्न्याषनल् संस्था फार् ह्यूमन् व्याल्यूस् इति धर्मदत्तिसंस्थाम् आरब्धवान् । एषा अपि असर्वकारीयसंस्था (NGO) परिहारकार्ये, ग्रामीणाभिवृद्धिकार्ये च निरता अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
जीवनवृत्तान्तः[सम्पादयतु]
क्रि.श. १९५६तमे वर्षे रविशङ्करस्य पिता आर्.एस्.वेङ्कटरत्नं वाहनोद्यमे निरतः आसीत् ।[३] ग्रामीणमहिलानां सबलीकरणसंस्थायाः निदेशकः भारतीयभाषाणां विद्वान् चासीत् । रविशङ्करस्य माता विशालाक्षी रत्नम् । एतस्य बाल्यनाम रवि इति रविवासरे जातः इति अङ्कितम् । आदिशङ्कराचार्यस्य जन्मतिथौ (वैशाखशुद्धपञ्चम्याम्) जातः इति शङ्करः इति अपि नाम योजितम् । अतः रविशङ्करः इति अभवत् । [२][४] बेङ्गळूरुविश्वविद्यालयस्य सेण्ट् जोसेफ् महाविद्यालयतः स्वस्य २१तमे वयसि विज्ञानपदवीम् अवाप्नोत् । स्नातकपदव्याः पश्चात् वेदविज्ञानस्य विषये उपन्यस्तुं, वेदविज्ञानस्य च सम्मेलनं व्यवस्थापयितुम् आयुर्वेदकेन्द्राणि स्थापयितुं च आह्वानम् अङ्गीकृत्य महर्षिणा महेशयोगिना सह प्रवासम् अकरोत् ।[५] एतं पूर्वं पण्डितः रविशङ्करः (अथवा पण्डितजी) इति सम्बोधयन्ति स्म । किन्तु पण्डितः रविशङ्करः इति प्रसिद्ध सितार् वादकः अस्तीति क्रि.श. १९९०तमे वर्षे श्री श्री रविशङ्करः इति सम्बोधनं परिवर्तितम् ।[२]क्रि.श. १९८०तमे दशके रविशङ्करः आध्यात्मिकतायाः प्रयोगिकप्रणालीं विश्वे बहुत्र आयोजितवान् । सुदर्शनक्रियानामिकां विशिष्टां क्रमबद्धस्य श्वासोच्छ्वासस्य अभ्यासपद्धतिम् आविष्कृतवान् [३] प्रत्येकं भावः अपि श्वासोच्छ्वासस्य गतिना सम्बद्धः भवति । श्वासः सक्रमः भवति चेत् शरीरस्य मनसः च सङ्कष्टस्य शमनं भवति इति रविशङ्करः वदति ।[६] अस्य प्रोत्साहनेन अस्य पिता अन्यैः बेङ्गळूरुनगरप्रमुखैः सह मिलित्वा वेदविज्ञानमहाविद्यापीठम् इति संस्थाम् आरब्धवान् । अस्याः संस्थायाः आश्रयेण ग्रामीणभागस्य शिक्षावञ्चितबालानां विद्यालयः एकः आरब्धः । एषा शाला इदानी २०००छात्रेभ्यः विद्यादानं कुर्वती अस्ति ।[७]क्रि.श. १९८३तमे वर्षे प्रथमवारं रविशङ्करः युरोप् देशस्य स्विट्झर्ल्याण्ड् नगरे सर्वप्रथमं जीवनकलाप्रणालीं समचालयत् । क्रि.श. १९८६तमे वर्षे अमेरिकादेशस्य क्यालिफोर्नियायाः एपल् व्यालिमध्ये एतत् चालितवान् ।[८]
अध्यात्मगुरुः[सम्पादयतु]
रविशङ्करः वदति आध्यात्मं मनुष्ये प्रीतिं करुणाम् उत्साहं जीवनमौल्यानि च वर्धयति । एतत् कस्यचिदपि एकस्य मतस्य धर्मस्य वा परिमितौ न विद्यते । एतत् विश्वधर्मस्य हृदयभागः अस्ति । अतः एतत् सर्वजनेभ्यः मुक्तम् अस्ति।[९] श्वासः अस्माकं देहमनसोः मध्ये विद्यमानः अनुबन्धः इति रविशङ्करस्य प्रतिपादनम् । अतः मनसः शान्त्यै साधनं ध्यानं परोपकारः च इति अस्य वादः । विज्ञानम् अध्यात्मं च परस्परं सम्बद्धम् । मनसः विबाधानिवारणं हिंसामुक्तजगतः निर्माणम् एव अस्य परमं लक्ष्यम् अस्ति । [१०]
मानवहितकार्याणि[सम्पादयतु]
क्रि.श.१९९०तमे काले जीवनकलासंस्थायाः अन्यराष्ट्रियसंस्थायाः चाश्रयेण नैकानि मानवहितकारिकार्याणि आरब्धानि । तानि अद्यापि अनुवर्तन्ते । क्रि.श. १९९२तमे वर्षे कारागारेषु बद्धानां पुनश्चेतनेन प्रधानवाहिन्याम् आनेतुं तत्र अनेकाः कार्यक्रमाः कृताः । [११]क्रि.श. १९३७तमे वर्षे मानवमौल्यानाम् अन्ताराष्ट्रियसंस्था इति मानवहितकारी सङ्घः आरब्धः । तस्य 5Hकार्यक्रमेण ग्रामीणप्रदेशेषु सुस्थिराभिवृद्धिः, मानवीयमौल्यपुनश्चेतनं च लक्षितम् ।[१२]न्यूयार्क नगरस्य विश्ववाणिज्यकेन्द्रस्य उदर्के क्रि.श.२००१तमे वर्षे सम्भूते भयोत्पादकाक्रमणावसरे सञ्जातजनमानसविबाधानिवारणार्थं [६]एतत् प्रतिष्ठानं कोसोवो युद्धपीडितस्य प्रदेशे परिहारकार्याणि, आरोग्यसंरक्षणकार्याणि च अकरोत् । क्रि.श. २००३तमे वर्षे आक्रान्ते इराक् देशे कार्यनिरतः भूत्वा जनमानसस्य विबाधां शमयितुं प्रयत्नम् अकरोत् । [१३] अफगानिस्ताने क्रि.श. २००३तः २००६पर्यन्तम् एतादृशानि एव परिहारकार्याणि अकरोत् । क्रि.श. २००७ श्री श्री रविशङ्करः प्रधानमन्त्रिणः नौरि अल् मौलिकि इत्यस्य निमन्त्रणम् अङ्गीकृत्य इराक् प्रवासं कृत्वा सुन्नि शिया कुर्दि नायकानां सन्दर्शनं कृतवान् ।[१४]एषः क्रि.श.२००४तमे वर्षे पाकिस्तानस्य प्रवासं कृत्वा जागतिकशान्तिप्रेरणां कर्तुं कांश्चन मतीयनायकान् सन्दृष्टवान् ।[१५]बहवः कार्यकर्तारः क्रि.श. २००४ तमे वर्षे हिन्दुमहासागरस्य भूकम्पन सुनामी जञ्झावातस्य सन्त्रस्तानां सहायार्थं कार्याणि कृतवान् । SMART इति परिचितस्य कारागृहस्य बन्धिनां मानसविबाधापरिहारार्थं कार्यक्रमान् योजितवान् । रविशङ्करः अन्तर्मतीयकसंवादेषु अपि आसक्तः अस्ति । प्रस्तुतम् एलिजा अन्तर्मतीयसंस्थायाः विश्वमतनायकसमितौ रविशङ्करः स्थानं प्राप्तवान् ।[१६]
सुदर्शनक्रिया[सम्पादयतु]
सुदर्शनक्रिया श्वसोच्छ्वासाधृतं तन्त्रम् । [१७] Art of living प्रणाल्याः मुख्यभागः प्रतिष्ठानस्य आघातपरिहारकार्यक्रमस्य मूलशिला भवति ।[१७] अस्य केषुचित् उपन्यासेषु सुदर्शनक्रियां लयबद्धा श्वासक्रिया दैहिकमनसिकभावनात्मकस्तरान् परिशोधयति समरसं करोति च इति वर्णितवान् । [१८]अस्य तन्त्रस्य विषये नैकानि वैद्यकीयाध्ययननि तज्ञानां विमर्शाः वृत्तपत्रिकासु प्रकाशिताः । मानसिकविबाधायाः शमनम्, आरोग्यरक्षणम्, उद्वेगनियन्त्रणं, मनःखिन्नतापरिहारः इत्यादयः साध्याः इति निर्णिताः । [१९]
टीकाः[सम्पादयतु]
- ↑ रविशङ्करस्य गाथा
- ↑ २.० २.१ २.२ A. ಸಾಲ್ಕಿನ್, एम्परर् आफ् एर्,योग जर्नल्२००२
- ↑ ३.० ३.१ Mahadevan, Ashok. "Face to face", Reader's Digest, February 2007. Retrieved on 2009-06-05.
- ↑ इण्डिया बयोग्रफी
- ↑ गौटियर्, फ्राकय्स्, दि गुरु आफ् जाय्, न्यूयार्क्, हए हौस्,२००८,पि. ३६.
- ↑ ६.० ६.१ MacGregor, Hillary E. "Breathe deeply to relieve stress, depression", The Seattle Times, 2004-10-31. Retrieved on 2009-06-05.
- ↑ http://expressbuzz.com/Cities/Bangalore/dutch-honour-for-sri-sri-ravi-shankar/64181.html
- ↑ http://artofliving.eu/index.php?id=205&L=17
- ↑ श्री श्री रविशङ्करः ब्याङ्ग् आन् दि डोर् साण्टा बार्बरा, CA: आर्ट् आफ् लिविङ्ग् फौण्डेशन्१९९५. ISBN 1-885289-31-6
- ↑ वषिङ्क्टन् पोस्ट् सन्दर्शनम्
- ↑ "इन् प्रिसन्, प्रवीण् महाजन्, & दावूद्स् ब्रदर् जायिन्१५००, अदर्स् इन् योग एण्ड् भजन्स्", MUMBAI न्यूस् लैन् - मुम्बै क्रि.श. २००७ तमस्य वर्षस्य एप्रिल् मासस्य ३०दिनाङ्कः ।
- ↑ श्री श्री रविशङ्करः, दि हफिङ्ग्टन् पोस्ट् क्रि.श. २०१०, अगस्त् १२।
- ↑ BBCवार्ता| भारतीय स्ट्रेस् बस्टर्स् टार्गेट् इराक्
- ↑ Art of living guru in irraq to talk peace
- ↑ there is dignity of religion in pakistan,The times of India
- ↑ The elija interfaith institute - hindu members of the board of the world religious leaders
- ↑ १७.० १७.१ page on Art of living
- ↑ perma link to article about payed association attempt on ravishankar •Newन्यूस् स्टोरि फ्रम् 31 मे 2010
- ↑ Anti dipresent officasy of Sudarshana kriyayoga (SKY) In melankoliya : A randamised compresion with electroconvelsive theraphy(ECT) And impramise जानकिरामय्य एन्., गङ्गाधर बि.एन्., नागवेङ्कटेशमूर्ति पि.जे, हरीश् एम्.जि, सुब्बकृष्ण डि.के., वेदमूर्ताचार् - A gernal of effective disarorders ५७तमे सम्पुटम् । सङ्ख्या क्रि.श. २०००, जनवरि प्रथमदिनाङ्कः ।http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10708840


text:
वृषभराशिः
वृषभराशिः द्वादशराशिषु अन्यतमः । द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
नामौचित्यम्[सम्पादयतु]
वृषभद्वयं शकटे योज्यते चेदपि हले योज्यते चेदपि समानतया कार्यं कुरुतः । किन्तु एकः वृषभः भवति चेत् तस्मिन् असमत्वं दृश्यते । स्वेच्छानुसारं प्रवर्तते । वृषभराशिवन्तः एवमेव व्यवहरन्ति । अतः तेषां विषये पूर्वजागरूकता वोढव्या ।
अधिपतिः[सम्पादयतु]
वृषभ-तुलाराश्योः शुक्रः अधिपतिः । ग्रहराज्यव्यवस्थायां शुक्रः अमात्यः भवति यथा गुरुः । किन्तु गुरु-शुक्रयोः केचन मौलिकभेदाः भवन्ति । न्याययुत-स्पष्टजीवनशैलिं गुरुः सङ्केतयति । शुक्रः तु आवश्यकतानुगुणं सूक्तनिर्णयान् स्वीकुर्वन् समस्यानिरारणाय प्रयतमानः परोपकारस्वभावी अस्ति । वृषभराशिवन्तः समाजे प्रभाविजनैः सह उत्तमबान्धव्यं सम्पादयन्ति । तद्वारा स्वस्य अन्येषां च कार्याणि साधयन्ति । स्वस्य शक्तेः अपेक्षया अधिकं प्रचारं प्राप्नुवन्ति एते । कदाचित् अयं स्वभावः व्यतिरेकपरिणामं जनयेत् । समस्यापरिहरणे एतेषां सामर्थ्यम् अधिकम् इत्यतः सर्वेषां प्रीतिपात्रताम् आप्नुवन्ति ।
राशिभावः[सम्पादयतु]
वृषभः सहजद्वितीयभावः इति निर्दिश्यते । द्वितीयभावे धनम्, वाक्, कुटुम्बः, नेत्रे - इत्येते अंशाः भवन्ति ।
जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः[सम्पादयतु]
स्त्रीजातिः, स्थिरसंज्ञकः, भूमितत्त्वं, शीतलस्वभावः, कान्तिरहितः, दक्षिणदिशः स्वामी, वातप्रकृतिः, रात्रीबली, चतुश्चरणवान्, श्वेतवर्णः, महाशब्दकारी, विषमोदयी, मध्यमसन्ततिः, वैश्यवर्णः, शिथिलशरीरं चास्ति । अयं राशिः अर्धजलराशिः इत्युच्यते । अस्य स्वभावः स्वार्थी, सांसारिककार्येषु दक्षश्च भवति । अनेन कण्ठ-मुख-कपोलानां विचारः क्रियते । अस्य स्वामी शुक्रग्रहः वर्तते । उक्तं च -
- श्वेतः शुक्राधिपः दीर्घः चतुष्पादाच्छर्वरी बली ।
- याम्येद् ग्राम्यो वणिग्भूमिः स्त्री पृष्ठोदयी वृषः ॥
स्म्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
वृषभराशौ कृत्तिकायाः २, ३, ४ पादाः, रोहिण्याः ४ पादाः, मृगशिरायाः प्रथम-द्वितीयपादौ भवन्ति इत्यतः ई, ऊ, ए, वो, वा, वी, वू, वे, वो ... इत्येतानि अक्षराणि वृषभसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
जन्मदिनम्[सम्पादयतु]
येषां जन्मदिनम् एप्रिल्-मासस्य २१ दिनाङ्कतः मेमासस्य २० दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां वृषभराशिः ।


text:
पुस्तक
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
पुस्तकम्, क्ली, स्त्री, (पुस्त + स्वार्थे कन् ।) पुस्तम् । पुति इति भाषा । (यथा, हरि- वंशे । २५६ । ७६ । “शुक्लाम्बरधरः श्रीमान् शुचिर्भूत्वा स्वलङ्कृतः । अर्च्चयेत यथान्यायं गन्धमालैः पृथक् पृथक् ॥ संहितापुस्तकान् राजन् ! प्रयतः शिष्टसम्मतः ॥”) तस्य परिमाणं यथा, -- “मानं वक्ष्ये पुस्तकस्य शृणु देवि ! समासतः । मानेनापि फलं विन्द्यादमाने श्रीर्हता भवेत् ॥ हस्तमात्रं मुष्टिमात्रमाबाहुद्वादशाङ्गुलम् । दशाङ्गुलं तथाष्टौ च ततो हीनं न कारयेत् ॥” तस्य वेधो यथा, -- “वेधद्वयं मुष्टिहस्तं बाहुमात्रे चिरन्तकम् । समभागे महेशानि ! हस्तादौ रूपरन्ध्रकम् ॥ अष्टाङ्गुलं परित्यज्य भध्ये वेधं न कारयेत् । प्रादेशादौ भवेद्रन्ध्रो द्व्यङ्गुले वा समाचरेत् ॥ पुस्तकस्य च आद्यन्ते यन्त्रवेधं विकल्पयेत् । भार्य्याहानिर्भवेदाशु धनानां वा क्षयो भवेत् ॥ दग्धरन्ध्रे भवेत् पीडा वर्त्तुलं शुभदं भवेत् ।” चतुष्कोणे विप्लवस्तु त्रिकोणे मरणं भवेत् ॥ पुस्तककरणपत्रं यथा, -- “भूर्जे वा तेजपत्रे वा ताले वा ताडिपत्रके । अगुरुणापि देवेशि ! पुस्तकं कारयेत् प्रिये ! ॥ सम्भवे स्वर्णपत्रे च ताम्रपत्रे च शङ्करि ! । अन्यवृक्षत्वचि देवि ! तथा केतकिपत्रके ॥ मार्त्तण्डपत्रे रौप्ये वा वटपत्रे वरानने ! । अन्यपात्रे वसुदले लिखित्वा यः समभ्यसेत् । स दुर्गतिमवाप्नोति धनहानिर्भवेद्ध्रुवम् ॥” पुस्तके वेदलिखननिषेघो यथा, -- “वेदस्य लिखनं कृत्वा यः पठेद्ब्रह्महा भवेत् । पुस्तकंवा गृहे स्थाप्यं वज्रपातो भवेद्ध्रुवम् ॥” युगभेदे पुस्तकाक्षरस्थदेवा यथा, -- “सत्येऽक्षरे स्थितः शम्भुः शूलपाणिस्त्रिलोचनः । प्रजापतिर्द्वापरे च त्रेतायां सूर्य्य एव च । कृते युगे पिनाकी च कलौ लिप्यक्षरे हरिः ॥” तल्लेखकपूजाफलं यथा, -- “आरम्भे च समाप्तौ च लेखकं प्रतिपूजयेत् । हरिञ्च गन्धपुष्याद्यैर्वस्त्रैश्च सुमनोहरैः ॥ यावदक्षरसंख्यानं प्रतिपत्रे च सुन्दरि ! । तावद्युगसहस्राणि ब्रह्मलोके वसेच्चिरम् ॥” वेतनग्रहणे लेखकस्य दोषो यथा, -- “वेतनं यस्तु गृह्णीयात् लिखित्वा पुस्तकं स तु । यावदक्षरसंख्यानं तावच्च नरके वसेत् ॥” भूमौ पुस्तकलेखनस्थापननिषेधो यथा, -- “न भूमौ विलिखेद्वर्णं मन्त्रं न पुस्तकं लिखेत् । न मुक्त्वा पुस्तकं स्थाप्यं न मुक्तमाहरेत्तु तत् ॥ भूकम्पग्रहणे चैव अक्षरं वाथ पुस्तकम् । भूमौ तिष्ठति देवेशि ! जन्मजन्मसु मूर्खता । तदा भवति देवेशि ! तस्मात्तत् परिवर्ज्जयेत् ॥” इति योगिनीतन्त्रे तृतीयभागे सप्तमपटलः ॥ * ॥ तस्य दानफलं यथा, -- विप्राय पुस्तकं दत्त्वा धर्म्मशास्त्रस्य च द्विज ! । पुराणस्य च यो दद्यात् स देवत्वमवाप्नुयात् ॥ शास्त्रदृष्ट्या जगत् सर्व्वं सुश्रुतञ्च शुभाशुभम् । तस्मात् शास्त्रं प्रयत्नेन दद्याद्बिप्राय कार्त्तिके ॥ वेदविद्याञ्च यो दद्यात् स्वर्गे कल्पत्रयं वसेत् । आत्मविद्याञ्च यो दद्यात्तस्य संख्या न विद्यते ॥ त्रीणि तुल्यप्रदानानि त्रीणि तुल्यफलानि च । शास्त्रं कामदुधा धेनुः पृथिवी चैव शाश्वती ॥” इति पाद्मोत्तरखण्डे ११७ अध्यायः ॥ * ॥ वेदशास्त्रादिदानफलं यथा, -- “वेदार्थयज्ञशास्त्राणि धर्म्मशास्त्राणि चैव हि । मूल्येन लेखयित्वा यो दद्याद्याति स वैदिकम् ॥ इतिहास्पुराणानि लिखित्वा यः प्रयच्छति । ब्रह्मदानसमं पुण्यं प्राप्नोति द्बिगुणीकृतम् ॥” इति गारुड २१५ अध्यायः ॥ * ॥ भागवतदानविधानं तु पारायणशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
पुस्तक¦ nf. (-कं-की) A book, a manuscript. E. कन् added to the last.
Apte[सम्पाद्यताम्]
पुस्तकः [pustakḥ] कम् [kam], कम् 1 A book, manuscript.
A protuberant ornament, boss. -आगारम् a library. -आस्तरणम् The wrapper of a manuscript; Hch. -मुद्रा a kind of mudrā mentioned in Tantraśāstra; वाममुष्टिं स्वाभिमुखीं कृत्वा पुस्तकमुद्रिका. -पुस्तिकापूलिकः a collection of manuscripts; Hch.3.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
पुस्तक m. or n. a protuberant ornament , boss(See. below)
पुस्तक mf( इका)n. a manuscript , book , booklet Hariv. Ka1v. Var. etc.


text:
सि एन् आर् राव
चिन्तामणि नागेश रामचन्द्ररावः (C. N. R. Rao) (जननम् जून् ३०, १९३४) कश्चन प्रसिद्धः भारतीयविज्ञानी । रसायनशास्त्रे सः बहुकृतपरिश्रमः । अद्यत्वे सः भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः वैज्ञानिकमार्गदर्शनसमित्याः प्रमुखः । डा राववर्येण ६० विश्वविद्यालयेभ्यः गौरवडाक्टर्रेट्-उपाधिः प्राप्ता अस्ति । तेन १५०० शोधपत्राणि, ४५ वैज्ञानिकपुस्तकानि च लिखितानि विद्यन्ते [१]। नवेम्बर्मासस्य १६ दिनाङ्के भारतसर्कारेण निर्णीतमस्ति यत् भारतस्य अत्युच्चप्रशस्त्या भारतरत्नेन राववर्यः सम्माननीयः इति । भारतरत्नं प्राप्तवत्सु विज्ञानिषु अयं तृतीयः वर्तते । अन्यौ सि वि रामन्वर्यः ए पि जे अब्दुलकलामवर्यश्च ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
डॉ. “चिन्तामणि नागेश रामचन्द्र राव” इत्याख्यस्य जन्म ई. स. १९३४ तमस्य वर्षस्य जून-मासस्य ३० तमे (३० जून १९३४) दिनाङ्के कर्णाटक-राज्यस्य बेङ्गळूरु-नगरे अभवत् [२]। चिन्तामणेः पितुः नाम “हनुमन्त नागेश राव” इति आसीत् । तस्य मातुः नाम “नागम्मा नागेश राव” इति । चिन्तामणिः एकाकी एव आसीत् । यतः तस्य न कोऽपि भ्राता, न काऽपि भगिनी च । तस्य मातृपितृभ्यां गृहस्य शैक्षणिकवातावरणं निर्मितम् आसीत् । तस्य पित्रा चिन्तामणिम् आङ्ग्ल-भाषा पाठिता, मात्रा च हिन्दुसाहित्यं च पाठितम् ।
शिक्षणम्[सम्पादयतु]
चिन्तामणेः माता गणिते, हिन्दुसाहित्ये च कुशली आसीत् । अतः गृहे एव मात्रा चिन्तमणिः पाठिता । प्राथमिकशिक्षणं चिन्तामणिना गृहे एव प्राप्तम् आसीत् । अनन्तरम् ई. स. १९४० तमे वर्षे षड्वर्षस्य वयसि सः माध्यमिकविद्यालयं प्रविष्टवान् । सः कक्षायां लघुत्तमः बालकः आसीत् । तथापि सः सहपाठिभ्यः गणितम्, आङ्ग्ल-भाषां च पाठयति स्म । ई. स. १९४४ तमे वर्षे एव सः सप्तमकक्षां उत्तीर्णं कृतवान् । सः दशवर्षीयः आसित्, तदा तस्य पितृणा सः पञ्चविंशतिपैसैः पुरस्कृतः । तेन बसवनगुण्डी-नगरस्य आचार्यपाठशाला प्रविष्टा । तत्र रसायनशास्त्रे तस्य अभिरूचिः अभवत् । तस्य पिता मातृभाषायाः प्रोत्साहनाय चिन्तामणिं कन्नड-माध्यमेन पाठयितुम् इच्छति स्म । किन्तु तस्य गृहे एव आङ्ग्लभाषायां सम्भाषणं क्रियते स्म । ई. स. १९४७ तमे वर्षे चिन्तामणेः प्रथमश्रेण्यां माध्यमिकविद्यालयस्य अध्ययनं समाप्तं जातम् आसीत् । अनन्तरं सः बेङ्गळूरु-नगरस्य केन्द्रियमहाविद्यालये विज्ञानविषये स्नातककक्षाम् अधीतवान् । तत्र तस्य सञ्चारकौशल्यस्य विकासः अभवत् । तेन तत्र संस्कृतभाषा अपि पठिता । ई. स. १९५१ तमे वर्षे सः मैसूर-विश्वविद्यालयात् प्रथमश्रेण्यां स्नातकपद्वीं प्रापत् । तस्मिन् समये सः सप्तदशवर्षदेशीयः एव आसीत् [३]। अनन्तरं भारतीयविज्ञानसंस्थायां पदविकां (Diploma), रसायनमहाविद्यालये स्नातकोत्तरपदवीं वा प्राप्तुं चिन्तामणिना चिन्तितम् आसीत् । किन्तु केनचित् शिक्षकेन बनारसहिन्दुविश्वविद्यालयं प्रवेष्टुं चिन्तामणिः प्रेरितः । वर्षद्वयानन्तरं तेन बनारसहिन्दुविश्वविद्यालयात् रसायनशास्त्रे स्नातकोत्तरपदवी प्राप्ता । ई. स. १९५३ तमे वर्षे तस्मै खडगपुर-नगरस्य भारतीयप्रौद्योगिकसंस्थाने विद्यावारिध्युपाधये छात्रवृत्तिः प्रदत्ता । “एम् आई टी”, “पेन् स्टेट्”, “कोलम्बिया” “पर्ड्यू” इत्यादिभ्यः वैदेशिकविश्वविद्यालयैः अपि तस्य कृते वित्तीयसाहाय्यार्थं प्रस्तावः प्रस्थापितः । तदा चिन्तामणिना पर्ड्यू-विश्वविद्यालयस्य प्रस्तावः स्वीकृतः । ई. स. १९५४ तमे वर्षे आग्रा-विश्वविद्यालयस्य पत्रिकायां तस्य प्रथमं संशोधनपत्रं प्रकाशितम् । ई. स. १९५८ तमे वर्षे द्विवर्षोत्तरनवमासेषु (Two years and nine months) चतुर्विंशतिवर्षस्य वयसि तेन विद्यावारिधिः समाप्ता ।
विवाहः[सम्पादयतु]
ई. स. १९५० तमवर्षे इन्दुमत्या सह चिन्तामणेः विवाहः अभवत् । तस्य एकः पुत्रः, एका पुत्री च अस्ति । सञ्जयः, सुचित्रा च । सञ्जयः बेङ्गळूरु-नगरस्य विद्यालये विज्ञानविकासाय कार्यरतः अस्ति । सुचित्रा “के. एम्. गणेश” इत्याख्येन सह विवाहम् अकरोत् । “के एम् गणेश” इत्याख्यः महाराष्ट्र-राज्यस्य पुणे-नगरस्थस्य “भारतीयविज्ञानशिक्षणानुसन्धानकेन्द्रस्य” (Indian Institute of Science Education and Research (IISER)) निर्देशकः अस्ति । चिन्तामणिना उन्नतविज्ञानं न रोचते । सङ्गणकस्य अपि उपयोगं न करोति । तस्य उत्पीठिकायां सङ्गणकः अपि न भवति । सः कदापि विसन्देशं न पश्यति । अन्ये जनाः तस्य विसन्देशं पश्यन्ति । चिन्तामणिः जङ्गदूरभाषस्य अपि उपयोगं न करोति । चिन्तामणिः केवलं पत्न्या सह वार्तालापं कर्तुं एव जङ्गमदूरभाषस्य उपयोगं करोति ।
विज्ञानक्षेत्रे योगदानम्[सम्पादयतु]
विश्वस्य प्रमुखैः वैज्ञानिकसंस्थाभिः रसायनशास्त्रक्षेत्रे चिन्तामणिः उत्कृष्टः मन्यते । गतपञ्चाशत्वर्षेषु तेन घनावस्थासम्बद्धानि, द्रव्यरसायनशास्त्रसम्बद्धानि च पञ्चचत्वारिंशत् पुस्तकानि च लिखितानि । एतयोः विषययोः तस्य चतुर्दशशतधिकानि संशोधनपत्राणि अपि प्रकाशितानि सन्ति । ये वैज्ञानिकाः तेन सह कार्यं कुर्वन्ति स्म, ते सर्वे निवृत्ताः अभवन् । किन्तु चिन्तामणिः एकाशीतिवर्षस्य वयसि अपि सक्रियः अस्ति । साम्प्रतं सः प्रधानमन्त्रिणः वैज्ञानिकमन्त्रदातृत्वेन परिषदि अध्यक्षपदे सेवारतः अस्ति । सः घनावस्थायै, द्रव्यरसायनाय च जगति प्रसिद्धः अस्ति । पदार्थानां गुण-आणविकसंरचनायोः मध्ये मूलभूतावगमनाय तस्य महद्योगदानम् अस्ति ।
नीतिनिर्मातृत्वेन चिन्तामणिः[सम्पादयतु]
विज्ञानक्षेत्रे भारतस्य नीतीः निर्माणाय चिन्तामणेः महत्त्वपूर्णं योगदानम् अस्ति । सः भारतस्य भूतपूर्वस्य प्रधानमन्त्रिणः इन्दिरागान्धिनः वैज्ञानिकमन्त्रदातृपरिषदः सदस्यः अपि आसीत् । तदनन्तरं सः राजीवगान्धिः, एच् डी देवगोडा, इन्द्रकुमार गुजराल इत्यादीनां प्रधानमन्त्रिकार्यकाले अपि परिषदः अध्यक्षत्वेन कार्याणि कृतानि आसन् [४] ।
वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
ई. स. १९६३ तः १९७६ तमवर्षपर्यन्तं चिन्तामणिना कानपुर-नगरस्य भारतीयप्रौद्योगिकसंस्थाने रसायनशास्त्रविभागे स्थिरपदं प्राप्तम् । अस्याम् समयावधौ ई. स. १९६४ तमे वर्षे भारतीयविज्ञानसंस्थया सः सदस्यत्वेन अपि निर्वाचितः जातः आसीत् । ई. स. १९७६ तमे वर्षे सः भारतीयविज्ञानसंस्थाने घनावस्थायाः, संरचनात्मकस्य रसायनशास्त्रस्य च घटकं स्थापयितुं प्रत्यागतवान् । अनन्तरम् ई. स. १९८४ तः १९९४ तमवर्षपर्यन्तं चिन्तमणिः भारतीयविज्ञानसंस्थानस्य निर्देशकत्वेन आसीत् । सम्पूर्णे वृत्तिकाले पर्ड्यु-विश्वविद्यालये, कैम्ब्रिज्-विश्वविद्यालये केलिफॉर्निया-विश्वविद्यालये, ऑक्स्फॉर्ड्-विश्वविद्यालये इत्यादिषु वैदेशिकविश्वविद्यालयेषु चिन्तामणिः अतिथिप्राध्यापकत्वेन कार्यरतः आसीत् । ई. स. १९८३ तः १९८४ तमवर्षपर्यन्तं सः कैम्ब्रिज्-विश्वविद्यालये प्राध्यापकत्वेन, कैम्ब्रिज्-विश्वविद्यालयस्य “किङ्ग्स्-महाविद्यालये” प्राध्यापकीयसदस्यत्वेन आसीत् । वर्तमाने चिन्तामणिः बेङ्गळूरु-नगरस्य “जवाहरलालनेहरू-उन्नतवैज्ञानिकानुसंधानकेन्द्रे” (Jawaharlal Nehru Centre for Advanced Scientific Research, Bangalore (JNCASR)) राष्ट्रियानुसन्धानप्राध्यापकत्वेन, मानदौपाध्यक्षेन च अस्ति । इदम् अनुसन्धानकेन्द्रम् ई. स. १९८९ तमे वर्षे चिन्तामणिना एव स्थापितम् आसीत् । ई. स. २००५ तमे वर्षे सर्वकारेण चिन्तामणिः प्रधानमन्त्रिणः वैज्ञानिकमन्त्रदातृत्वेन निर्वाचितः । सः अन्ताराष्ट्रियद्रव्यविज्ञानकेन्द्रे (International Centre for Materials Science (ICMS)) अपि निर्देशकत्वेन कार्यरतः अस्ति [५]।
विवादाः[सम्पादयतु]
चिन्तामणौ साहित्यचौर्यस्य आक्षेपः आसीत् । ई. स. २०११ तमे वर्षे “एडवान्स्ड् मटेरियल्” (Advanced Materials) इति नामिकायां समपरीक्षितपत्रिकायां चिन्तामणिना स्वस्य शोधपत्रे अन्यस्य वैज्ञानिकस्य संशोधनं पुनर्प्रस्तुतं कर्तुं क्षमा याचिता । यद्यपि चिन्तामणेः सहयोगिना, शोधपत्रस्य अपरः वरिष्ठः लेखकेन कृपानिधिना च भारतीयविज्ञानसंस्थानस्य विद्यावारिधेः छात्रः अस्याः त्रूटेः उत्तरदायी कथितः । करुणानिधिना उक्तं यत् – “वाक्यमिदं शोधपत्रस्य भूमिकायाः अंशः आसीत् । अयमंशः अस्माकं विद्यावारिधेः छात्रेण लिखितः । अतः कार्यमिदं वयं न जानिमः स्म” इति । अनन्तरं विद्यावारोधेः छात्रेण अस्य सम्पादनस्य उत्तरदायित्वम् अङ्गीकृतम् , क्षमायाचनापत्रं लिखितम् च । ततः परं चिन्तामणिना तच्छोधपत्रं प्रत्यानेतुं प्रस्तावः स्थापितः । किन्तु सम्पादकेन तत्पत्रं यथावत्सम्पादितम् आसीत् ।
भारतरत्नप्रशस्तेः घोषणानन्तरं ई. स. २०१३ तमस्य वर्षस्य नवम्बर-मासस्य १७ दिनाङ्के (१७ नवम्बर २०१३) एकस्मिन् सञ्चारमाध्यमसम्मेलने चिन्तामणिना भारतीयराजनेतारः “मूढाः” इति कथिताः । चिन्तामणेः इदं कृत्यं राष्ट्रियनिन्दा कथ्यते । चिन्तामणिना उक्तं यत् – “सर्वकारेण अस्मभ्यं यद्धनं दत्तं, तेन अस्माभिः बहूनि कार्याणि कृतानि सन्ति । किन्तु राजनेतृभिः अस्मभ्यम् अल्पं धनम् एव प्रदत्तम्” इति । अन्ते चिन्तामणिना स्वस्य रक्षणार्थम् उक्तं यत् – “अहं केवलं मूर्खतापूर्णकार्यस्य विषये वदामि । यतः राजनेतारः विज्ञानानुसन्धानार्थं निधेः निवेशं न कुर्वन्ति” इति ।
प्रशस्तयः, पुरस्काराः च[सम्पादयतु]
चिन्तामणिना जीवने बहवः पुरस्काराः, प्रशस्तयः च प्राप्ताः । भारतीयसर्वकारेण, भारतस्य, विदेशस्य च विभिन्नसंस्थाभिः च चिन्तामणिः पुरस्कारैः, प्रशस्तिभिः च सम्मानितः ।
वैज्ञानिकपुरस्काराः[सम्पादयतु]
ई. स. १९६१ तमे वर्षे मैसूर-विश्वविद्यालयेन DSc (Differential Scanning Calorimetry) इत्युपाधिना चिन्तामणिः अलङ्कृतः । ई. स. १९६७ तमे वर्षे इङ्ग्लैण्ड्-देशस्य फैराडे-समित्या चिन्तामणये “मार्लोपदकं” (Marlow Medal) प्रदत्तम् । ई. स. १९६८ तमे वर्षे रसायनविज्ञानक्षेत्रे “शान्ति स्वरूप भटनागर” इत्यनेन पुरस्कारेण चिन्तामणिः सम्मानितः । ई. स. १९७३ तमे वर्षे तस्मै “यद्दनापल्लि-पदकं” प्रदत्तम् आसीत् । ई. स. १९७५ तमे वर्षे भारतस्य विश्वविद्यालयानुदानायोगेन (UGC) भौतिकविज्ञानाय चिन्तामणये “सी वी रामन् पुरस्कारः” प्रदत्तः । ई. स. १९८० तमे वर्षे भारतीयराष्ट्रियविज्ञानसंस्थानेन चिन्तामणिः “एस् एन् बोस” इति पदकेन अलङ्कृतः । ई. स. १९८१ तमे वर्षे इङ्ग्लैण्ड-देशस्य सर्वकारेण तस्मै “रॉयल् सोसायटी ऑफ् केमिस्ट्री” इति पदकं प्रदत्तम् । ई. स. १९८९ तमे वर्षे चेकोस्लोवाक-नामिकया विज्ञानसंस्थया चिन्तामणिः “हेवरोस्कि” इति स्वर्णपदकेन सम्मानितः । ई. स. १९९० तमे वर्षे भारतीयविज्ञानसंस्थानेन चिन्तामणिः “मेघनाथ साहा” इति पदकं प्राप्तवान् । ई. स. १९९६ तमे वर्षे संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनेन (UNESCO) “आइन्स्टाइन्” इत्यनेन स्वर्णपदकेन चिन्तामणेः सम्माननं कृतम् आसीत् । ई. स. २००० तमे वर्षे लण्डन्-नगरस्य “रॉयल् सोसायटी ऑफ् केमिस्ट्री” इत्यनया संस्थया शताब्दीपदकेन चिन्तामणिः अलङ्कृतः । ई. स. २००० तमे वर्षे “रॉयल् सोसायटी” इत्यनया संस्थया चिन्तामणये “ह्युजेस्” इति पदकं प्रदत्तम् । ई. स. २००४ तमे वर्षे कलकत्ताविश्वविद्यालयेन “विज्ञानस्य विद्यावारिधिः” इत्युपाधिना सम्मानितः चिन्तामणिः । ई. स. २००४ तमे वर्षे चिन्तामणिः द्रव्यानुसन्धानस्य अन्ताराष्ट्रियसङ्घस्य सोमैया-पुरस्कारः प्राप्तवान् । तस्मिन्नैव वर्षे सः भारतविज्ञानपुरस्कारः अपि प्रापत् । ई. स. २००५ तमे वर्षे चिन्तामणिना तेल अवीव विश्वविद्यालयस्य “दान डेविड्” इत्ययं पुरस्कारः प्राप्तवान् । ई. स. २००८ तमे वर्षे “द वर्ल्ड् अकेडमी ऑफ् सायन्स्” इत्यनया संस्थया “अब्दुस सलाम” इत्यनेन पुरस्कारेण चिन्तामणिः सम्मानितः । ई. स. २००८ तमे वर्षे विज्ञानप्रौद्योगिकक्षेत्रे जापान्-देशस्य सर्वकारेण चिन्तामणये “निक्केई एशिया” इति पुरस्कारः प्रदत्तः आसीत् । ई. स. २००९ तमे वर्षे “रॉयल् सोसायटी” इत्यनया “रॉयल्” इति पदकेन चिन्तामणेः सम्माननं कृतम् । ई. स. २०१० तमे वर्षे जर्मनी-देशस्य रसायन-समितिः “अगस्त-विल्हेम्-वॉन्-होफ्मन्” इत्यनेन पदकेन चिन्तामणेः सम्माननं कृतवती । ई. स. २०११ तमे वर्षे द्रव्यानुसन्धानाय तस्मै “अर्नेस्टो इलि ट्राएस्टे सायन्स्” इति पदकं प्रदत्तम् । ई. स. २०१३ तमे वर्षे विज्ञान-संस्थया सः मानदवैदेशिकसदस्यत्वेन चितः । ई. स. २०१३ तमे वर्षे पटना-नगरस्य भारतीयप्रौद्योगिकसंस्थानेन गनमान्यविद्वानपुरस्कारेण चिन्तामणिः सम्मानितः ।
भारतसर्वकारसम्माननानि[सम्पादयतु]
ई. स. १९७४ तमे वर्षे भारतसर्वकारेण चिन्तामणये “पद्मश्रीप्रशस्तिः” प्रदत्ता आसीत् । ई. स. १९८५ तमे वर्षे चिन्तामणिः पद्मविभूषणप्रशस्तिः प्राप्ता । ई. स. २००१ तमे वर्षे कर्णाटकसर्वकारेण चिन्तामणिः “कर्णाटकरत्नप्रशस्तिना” सम्मानितः । ई. स. २०१४ तमे वर्षे भारतसर्वकारेण चिन्तामणये भारतस्य सर्वोच्चनागरिकत्वेन “भारतरत्नप्रशस्तिः” प्रदत्ता [६]।
वैदेशिकसम्माननानि[सम्पादयतु]
ई. स. २००२ तमे वर्षे ब्राजिल्-देशस्य राष्ट्रपतिना चिन्तामणेः “Great Cross of the National Order of Scientific Merit” इति सम्माननं कृतम् । ई. स. २००९ तमे वर्षे रूस-देशस्य राष्ट्रपतिना मित्रतायाः आदेशः कृतः । ई. स. २०१५ तमे वर्षे जापान्-देशस्य सर्वकारेण “उदितः सूर्यः” इति आदिश्य स्वर्ण-रजततारके प्रदत्ते ।
विविधासु संस्थासु सदस्यता[सम्पादयतु]
चिन्तामणेः भारतस्य, विदेशस्य बहुषु संस्थासु सदस्या अस्ति । एताः संस्थाः अनुसन्धानाय चिन्तामणेः साहाय्यं, मार्गदर्शनं वा प्राप्नोति । “राष्ट्रियविज्ञानसंस्थानं”, “अमेरिकन अकेडमी ऑफ् आर्ट्स् एण्ड् सायन्स्” , लण्डन्-नगरस्य “द रॉयल् सोसायटी”, कनाडा-देशस्य “रॉयल् सोसायटी”, “फ्रेञ्च्-अकेडमी”, “जापनीज्-अकेडमी”, “सेर्बिअन् अकेडमी ऑफ् सायन्स् एण्ड् आर्ट्स्”, “पॉलिश् अकेडमी ऑफ् सायन्स्”, “चेकोस्लोवोक् अकेडमी ऑफ् सायन्स्”, “स्लोवेनियन् अकेडमी ऑफ् सायन्स्”, “ब्राजिलियन् अकेडमी ऑफ् सायन्स्”, “स्पेनिश् रॉयल् अकेडमी ऑफ् सायन्स्”, कोरिया देशस्य “नेशनल् अकेडमी ऑफ् सायन्स्”, “आफ्रिकन् अकेडमी ऑफ् सायन्स्”, “अमेरिकन् फिलोसोफिकल् सोसायटी”, “पोन्टीफिकल् अकेडमी” इत्यादिषु संस्थासु “चिन्तामणि नागेश रामचन्द्र राव” इत्याख्यस्य सदस्यत्वम् अस्ति ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ Johnson R (20 July 2012). "Author Profile: C. N. R. Rao". Retrieved 27 अप्रैल 2014.
- ↑ हमारे भारत रत्न विजेता, डॉ. एम् जे बन्धिया, प्रो. हितेष डी. वैष्णव, पृ. - ३८०
- ↑ हमारे भारत रत्न विजेता, डॉ. एम् जे बन्धिया, प्रो. हितेष डी. वैष्णव, पृ. - ३८०
- ↑ हमारे भारत रत्न विजेता, डॉ. एम् जे बन्धिया, प्रो. हितेष डी. वैष्णव, पृ. - ३८१
- ↑ हमारे भारत रत्न विजेता, डॉ. एम् जे बन्धिया, प्रो. हितेष डी. वैष्णव, पृ. - ३८१
- ↑ हमारे भारत रत्न विजेता, डॉ. एम् जे बन्धिया, प्रो. हितेष डी. वैष्णव, पृ. – ३८२-३८३


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in सरल दॆवनागरी(हिंन्दी). View this in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam), with appropriate anuswaras marked.
क्षीराभिषेकं
आप्या॑यस्व॒ समे॑तु ते वि॒श्वत॑स्सोम॒वृष्णि॑यम् । भवा॒वाज॑स्य संग॒धे ॥ क्षीरेण स्नपयामि ॥
दध्याभिषेकं
द॒धि॒क्रावण्णो॑ अ॒कारिषं॒ जि॒ष्णोरश्व॑स्य वा॒जिनः॑ । सु॒र॒भिनो॒ मुखा॑कर॒त्प्रण॒ आयूग्ं॑षितारिषत् ॥ दध्ना स्नपयामि ॥
आज्याभिषेकं
शु॒क्रम॑सि॒ ज्योति॑रसि॒ तेजो॑உसि दे॒वोवस्स॑वितो॒त्पु॑ना॒ त्वच्छि॑द्रेण प॒वित्रे॑ण॒ वसो॒ स्सूर्य॑स्य र॒श्मिभिः॑ ॥ आज्येन स्नपयामि ॥
मधु अभिषेकं
मधु॒वाता॑ ऋतायते मधु॒क्षरंति॒ सिंध॑वः । माध्वी॓र्नस्स॒ंत्वोष॑धीः । मधु॒नक्त॑ मु॒तोषसि॒ मधु॑म॒त्पार्थि॑व॒ग्ं॒ रजः॑ । मधु॒द्यौर॑स्तु नः पि॒ता । मधु॑मान्नो॒ वन॒स्पति॒र्मधु॑माग्म् अस्तु॒ सूर्यः॑ । माध्वी॒र्गावो॑ भवंतु नः ॥ मधुना स्नपयामि ॥
शर्कराभिषेकं
स्वा॒दुः प॑वस्व दि॒व्याय॒ जन्म॑ने स्वा॒दुरिंद्रा॓य सु॒हवी॓तु॒ नाम्ने॓ । स्वा॒दुर्मि॒त्राय॒ वरु॑णाय वा॒यवे बृह॒स्पत॑ये॒ मधु॑मा॒ग्म् अदा॓भ्यः ॥ शर्करया स्नपयामि ॥
याः फ॒लिनीर्या अ॑फ॒ला अ॑पु॒ष्पायाश्च॑ पु॒ष्पिणी॓ः । बृह॒स्पति॑ प्रसूता॒स्तानो मुंचस्त्वग्ं ह॑सः ॥ फलोदकेन स्नपयामि ॥
शुद्धोदक अभिषेकं
ॐ आपो॒ हिष्ठा म॑यो॒भुवः॑ । ता न॑ ऊ॒र्जे द॑धातन । म॒हेरणा॑य॒ चक्ष॑से । यो वः॑ शि॒वत॑मो॒ रसः॑ । तस्य॑ भाजयते॒ ह नः॒ । उ॒ष॒तीरि॑व मा॒तरः॑ । तस्मा॒ अर॑ंग माम वः । यस्य॒ क्षया॑य॒ जि॑न्वथ । आपो॑ ज॒नय॑था च नः ॥ इति पंचामृतेन स्नापयित्वा ॥


text:
Tuesday, May 7, 2013
Sanskrit ‘Tapasvini’ Praak-kathanam (‘तपस्विनी’ महाकाव्यम्, प्राक्कथनम्/डॉ.हरेकृष्ण-मेहेरः)
‘तपस्विनी’ महाकाव्यम्, प्राक्कथनम्/डॉ.हरेकृष्ण-मेहेरः
(Sanskrit ‘Tapasvini’ Kavya, Foreword)
TAPASVINI
Original Oriya Epic Poem
By : Poet Gangadhara Meher (1862-1924)
Complete Sanskrit Translation By : Dr. Harekrishna Meher
*
Published by : Parimal Publications, 27/28, Shakti Nagar, Delhi-110007,
ISBN: 978-81-7110-412-3. First Edition 2012.]
= = = = = = = = = = = = = = = = = =
Tapasvini [Foreword]
= = = = = = = = = = = = = = = = = =
[‘Praak-Kathanam’ has been taken from pages 7- 11 of my Sanskrit
‘Tapasvini’ Book.
For Introduction, please see : ‘Tapasvini Mahakavyam: Ekam Aalokanam’
= = = = = = = = =
तपस्विनी (महाकाव्यम्)
ओड़िआ-मूल-रचना * स्वभावकवि-गंगाधरमेहेरः (१८६२-१९२४)
सम्पूर्ण-संस्कृतानुवादः * डॉ. हरेकृष्ण-मेहेरः
= = = = = = = = = = = = = =
प्राक्-कथनम्
= = = = = = = = = = = = = =
स्वतःस्फुरितायां मौलिक-कविता-रचनायां प्रायो भवति नान्तरायः । परन्तु अनुवादे समीचीन-शब्द-चयनस्य यथायथ-भाव-सुरक्षणस्य लालित्य-माधुर्यादि-संयोजनस्य च दृष्ट्या भवत्यनुवादको निर्द्दिष्ट-सीमाभ्यन्तरे निबद्धः । मूलभावस्य आन्तरिकोद्वेलन-वशात् समयानुसारमनुवादेऽपि स्वतःस्फुरितानां पदानामभिव्यक्तौ समायाति न कोऽपि प्रतिबन्धकः । मूलभाव-सुरक्षणेन साकमनुवादे प्रणिधेया शाब्दिक-मौलिकता उपस्थापन-शैली च । अनुवादेषु ममानुभूतिरस्ति काचिदेतादृशी । विषयेऽस्मिन् किञ्चिन् निवेद्यते मया ।
स्वभावकवि-गङ्गाधरमेहेर-प्रणीतस्य ओड़िआ-कृतिरत्नस्य तपस्विनी-महाकाव्यस्य हिन्द्याङ्ग्लानुवादौ मया कृतौ १९८३ -ईसवीय-वर्षस्य प्रथमार्धे । पश्चादेतस्य अनुवाद-द्वयस्य स्वल्प-कतिपय-स्थले कृतमस्ति ईषत्-परिवर्त्तनम् । सम्बलपुर-विश्वविद्यालय-द्वारा मदीय-सम्पूर्ण-हिन्दी-पद्यानुवादः पुस्तक-रूपेण प्रकाशितोऽस्ति २००० -ख्रीष्टाब्दे । तस्मिन्नेव २०००-वर्षे अगस्त-१५-तारिकायां कवि-गङ्गाधर-मेहेर-जयन्ती-महोत्सवे ग्रन्थः स लोकार्पितः सन् सहृदयैः पाठकैश्च लब्ध-समादरो विद्यते । मदीयः सम्पूर्ण आङ्ग्ल-पद्यानुवादः (Tapasvini of Gangadhara Meher) आर्.एन्.भट्टाचार्य-कोलकाता-द्वारा २००९-ख्रीष्टाब्दे पुस्तकाकारेण प्रकाशितः सन् देश-विदेशेषु प्रथितोऽस्ति ।
काव्यस्यास्य संस्कृतानुवादं कर्त्तुं चित्ते मदीये सुप्त आसीद् दृढ़ाभिलाषः । १९९७-जानुयारी-मासे बैङ्गलुरु-नगरे समायोजिते दशम-विश्वसंस्कृत-सम्मेलने सक्रिय-योगदानानन्तरं ममान्तरिकी प्रवृत्तिः काव्यस्यास्य संस्कृतानुवाद-दिशायां कृतवती मामत्यन्तं समुद्वेलितम् । फलतस्तस्मिन्नेव १९९७-वर्षे फेब्रुआरी-मार्च-मासयो-र्मध्ये मया सम्पूर्ण-संस्कृतानुवादः कृतः, परमानन्दं च परितृप्ति-समेतं समवाप्तम् । सकलानुवादेषु भगवतः परमेश्वरस्य आशीर्वादात्मिका प्रेरणा प्रच्छन्नरूपेण दीव्यति । मम त्रिभाषानुवादानां कतिपय-पङ्क्तयः ‘सन्टाइम्स्’ (भुवनेश्वर)- ‘सप्तर्षि‘ (सम्बलपुर-विश्वविद्यालय)- ‘कान्तारक’ (भवानीपाटना)-‘झङ्कार’ (कटक)-‘बर्त्तिका’ (याजपुर) इत्यादि-मुखपत्रपत्रिकासु प्रकाशिता आसन् ।
तपस्विनी-महाकाव्यस्य मदीयानुवादानां सारस्वते त्रिवेणी-स्रोतसि मया स्वरुच्यनुरूपं मुक्तछन्दोधारया सह व्यवहितैरव्यवहितैश्च मित्राक्षरैरुपधा-मिलनस्य विहितोऽस्ति प्रयोगः । अनुवाद-त्रये रचनाशैली प्रायेण समरूपा । मित्राक्षरच्छन्दःसमेतम् अमित्राक्षरच्छन्दोऽपि मम प्रियम्; तथापि मित्राक्षरच्छन्दस्तथा अन्त्यानुप्रासं प्रति मम विशेषाकर्षणं वर्त्तते । अतः सर्वेषु त्रिषु अनुवादेषु मित्राक्षर-प्रयोगो मामकं सारस्वतानुराग-विशेषत्वं द्योतयति इति समनूभूयते । एषु भाषान्तरेषु अधिकतया मदीय-मौलिक-शब्दावली-माध्यमेन काव्यस्य मूलभावाः पूर्णतया यथार्था अक्षुण्णाः सुरक्षिताश्च विद्यन्ते इति मम दृढ़ो विश्वासः । उदाहरण-रूपेण समुद्ध्रियते चतुर्थ-सर्गस्य एका पङ्क्तिरेका त्रिभाषानूदिता, यत्र तमसानदी-मुखेन सूचितमस्ति कवेर्जीवनदर्शनम् ।
कवि-गङ्गाधरस्य लेखन्याम् ओड़िआ-भाषायाः साङ्गीतिकता-भरितेन मधुर-सुललितेन ‘चोखि’-रागेण विरचितं पद्यमिदम्,
‘बने बने भ्रमि भ्रमि
गण्ड कुहुके न भ्रमि
बहु बाधा अतिक्रमि
स्वच्छ जीबने,
अन्धार दुःख न गणि
आलोक सुख न मणि
चालिछि दूर सरणी
नत बदने ।
जनम करुछि सफळ,
तोय दाने तोषि तीरबासी सकळ ॥’ (तपस्विनी ४/११)
मम आङ्ग्लानुवादे पङ्क्तिरियम्,
‘Wandering over several woods wide,
never wavering astray
by illusion of any gorge,
surmounting many an impediment
in my life limpid,
never deeming darkness
as a distress,
never thinking light
to be a delight,
for a remote way
ahead I’ve continued to forge
with my head humbly bent.
Gratifying every bank-dweller
with offering of water,
fruitfulness of my birth
I’m realizing worth.’
मदीय-हिन्दी-रूपान्तरे पद्यमिदम्,
‘घूमती फिरती वन-वन में
गण्ड-कुहुक में न उलझ,
कई बाधायें करके पार
अपने निर्मल जीवन में,
न दुःख मान अन्धकार,
प्रकाश न सुख समझ
चली हूँ दूर रास्ते नम्र मस्तक ।
जन्म कर रही हूँ सार्थक
नीर दान से निरन्तर
सभी तीरवासियों के मानस में तृप्ति भर ॥ ’
मम प्रस्तुते संस्कृतानुवादे तदित्थम्,
‘भ्रामं भ्रामं वने वने
गण्ड-कुहकेषु न भ्रमन्त्यहं
विलङ्घ्य विविध-बाधा-निवहं
सुविमले मम जीवने,
ध्वान्तं न दुःखं गणयन्ती
आलोकं न सुखं भावयन्ती
दूर-मार्गमग्रे सरामि नम्रानना निरलसम् ।
विदधामि सार्थकतां जन्मन:
सन्तोषयन्ती नीर-दानैरात्मनः
सकल-कूल-सन्निवासिनां मानसम् ॥’
समय एव विदधाति समेषां बलाबलम् । सुयोगाभावात् संस्कृतानुवादस्य पुस्तक-रूपं प्रकाशनं विलम्बितं सञ्जातम् । अत्र काव्यानुवादे कतिपयेषामल्पप्रचलितानां व्याकरण- सम्मतानां संस्कृत-शब्दानां मया आधुनिक-प्रयोगः कृतोऽस्ति । अत्र काचित् त्रुटी चेत् परिलक्ष्यते, कृपया सूचना प्रदेया ।
तपस्विनी स्वीय-गुणैर्गरीयसी । अस्य महाकाव्यस्य महत्त्वं मया सानुशीलनं संक्षेपतः प्रस्तूयते ममाभिव्यक्तौ ।
‘तपस्विनी-महाकाव्यं स्वभावकविना कृतम् ।
गङ्गाधर-मेहेरेण रङ्गायितं सुवर्णकम् ॥
जानकी नायिका यत्र श्रीराम-सहधर्मिणी ।
सती-शिरोमणी साध्वी पतिव्रता तपस्विनी ॥
सर्गा एकादश ख्याताश्छन्दोरागैरलङ्कृताः ।
ग्रन्थाद्यं प्रार्थना-वस्तुनिर्देशात्मक-मङ्गलम् ॥
निर्वासनोत्तरं वृत्तं रामपत्न्याः प्रकीर्त्तितम् ।
सीतायाश्च तपश्चर्या-विभा कवेरभीप्सिता ॥
वाणी भावमयी स्निग्धा प्रधानः करुणो रसः ।
दर्शनीयं निसर्गस्य चित्रणं चात्र मञ्जुलम् ॥
मौलिकोद्भावना भाति कवेरत्र स्वतन्त्रता ।
सौरभं भारतीयं च सांस्कृतिकं सुसम्भृतम् ॥
सीता-चरितमाश्रित्य विशेषेण विनिर्मितम् ।
वक्तुं हि शक्यते काव्यं सीतायनमिति स्मृतम् ॥
ओड़िआ-मूलभाषायाः कृतः संस्कृत-भाषया ।
मम काव्यानुवादोऽयं मोदयतु सतां मनः ॥’
तपस्विनी-प्रकाशन-दिशायां मम पूज्य-दिवङ्गत-पितृमातृपादाः, वरेण्याः गुरुजनाः, विविध-पत्रिकासम्पादकाश्च मम कृते सस्नेहं शुभाशंसिनः प्रेरणाप्रदाः आसन् विद्यन्ते च । बन्धुजनेषु च डॉ. भरतचन्द्रनाथ-महोदय-प्रमुखाः विशेषेण ममोत्साहं समेधितवन्तः । सर्वेभ्यो निवेद्यन्ते सप्रश्रयं ममान्तरिक-धन्यवादाः कृतज्ञताश्च । हार्दिकोत्साह-प्रदानार्थं मम धर्मपत्नी श्रीमती कुन्तलाकुमारी धन्यवादार्हा । पाण्डुलिपि-प्रस्तुति-सहायतार्थं मम पुत्रौ सर्वेश्वर-सुरेश्वरौ धन्यवादाशीर्वादानर्हतः ।
तपस्विनी-काव्यं प्रति विशेष-श्रद्धानुरागिभ्यः पुस्तकस्यास्य प्रकाशकेभ्यो नवदिल्ली -स्थितायाः सुप्रसिद्धायाः ‘परिमल पब्लिकेशन्स्’ इति संस्थायाः मुख्याधिकारिभ्यः श्रीयुक्त-परिमल-जोशी-महोदयेभ्यो ममाशेषान् हार्दान् धन्यवादान् साभारं ज्ञापयामि । संस्कृतानूदितं काव्यमिदं विदुषां मानसं मोदयिष्यतीति सप्रत्ययमाशासे ।
विनयावनतः
हरेकृष्ण-मेहेरः
भवानीपाटना
श्रीरामनवमी, १-अप्रैल्-२०१२
= = = = = = =
स्वभावकवि-गङ्गाधरमेहेर-प्रणीता ‘ तपस्विनी ’ *
संस्कृतानुवादकः - डॉ.हरेकृष्ण-मेहेरः
प्रकाशकः - परिमल पब्लिकेशन्स्, २७/२८ शक्ति नगर, दिल्ली-११०००७, भारतम्.
प्रथम-संस्करणम् - २०१२ ख्रीष्टाब्दः]
= = = = = =
Tri-lingual Translations of Poet Gangadhara Meher’s Tapasvini Kavya
By : Dr. Harekrishna Meher
Hindi-English-Sanskrit Articles on Tapasvini Kavya :
* * * *
Posted by Dr. Harekrishna Meher at 7:43 AM
No comments:
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
उन्नतकूर्दनम्
उन्नतकूर्दनं (High Jump) अथ्लेटिक्-क्रीडासु एका प्रसिद्धाक्रीडा वर्तते ।
अन्तर्विषयाः
ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः[सम्पादयतु]
उन्नतकूर्दनं 'हाय् जम्प्’ नाम्ना विख्यातस्यास्य उन्नतकूर्दनस्य विकासपरम्परा १८७६ त्मेशवीयवत्सरे अमेरिकावास्तव्येन एच० श्राई० फिकन० नामकेन क्रीडकेन ५' ५" इञ्चमितोच्च्कूर्दनद्वारा राष्ट्रिय-प्रतियोगितायां विजयप्राप्त्या प्रवर्तिता । तत्प्रभावातिशयेन दशवर्षानन्तरं १८८७ तमे वर्षे डब्ल्यू० वी० येजः ६' ४" मितकूर्दनेन कीर्तिमानं स्थापितवान् । ततो ऽग्रे १८६५ तमे वत्सरे माइक एफ् स्वीनेमहोदयः ६' ५ ५/४" मानेनोच्चैः कूर्दनेन कीर्तिमानमस्थापयत् एतेन सहैवायं स्वीनेमहोदय एकां नवीनामुन्नतकूर्दनस्य पद्धतिमपि पुरस्कृतवान् या हि 'इस्ट्रनरोल्’ नाम्ना विख्याताऽस्ति । इतः पूर्व सर्वेऽपि कूर्दनकलाविदः 'सीजर-विधेः’ प्रयोगं कुर्वन्ति स्म । सन् १६१२ तमे हायने 'जार्ज होरिनः’ ६’७" मानकं कूर्दनं विधाय यशोऽर्जितवान् । अयमप्येकं नवीनं विधिं 'वेस्टर्न् रोल्’ नामकमजनयत् । एवमेव् मेक्सिकोनगरे सम्पन्ने १६६८ तमेशवीयवत्सरे क्रीडोत्सवे श्रीफासवरी-महोदयोऽप्येकामभिनवां पद्धतिं प्रादर्शयद् यस्या गवेषण सम्प्रत्यपि विधीयते । इत्थमस्योन्नतकूर्दनस्य साफल्याय सम्प्रति चत्वारो विधयः प्रयुज्यन्ते, तेषां नामानीत्यं विद्यन्ते-
'परिस्थितयः पुरुषं शिक्षयन्ति, बोधयन्ति पुरोवर्धनस्य पन्थानं च दर्शयन्ति’ इत्येषा भणितिः सुतरां सत्या वर्तते । यदा प्राचीनकाले मानवः प्राकृतिकैः पीडनैरात्मानं मोक्तुं प्राकृतान्येव साधनानि प्रयुङ्क्ते स्म तदा स सत्यामावश्यकतायां स्वशक्त्यनुरुपमुन्नतं स्थानमुल्लिलङ्घषुः सन् समुन्नतकूर्दनेनावश्यकतापूर्तये प्रयतते स्म । विकासवर्त्मनि विचरद्भिर्विचारशीलैः परिशीलितं तत्रापि तस्य विधेर्विकासाय ।
विधीनां नामानि-
-
- सीजर्-विधिः ।
- ईस्ट्रन्-विधिः ।
- वेस्ट्रन्-रोल्-विधिः
- स्ट्रेडल्-विधिः ।
एतेषु तृतीयचतुर्थविधियुगलम् इह परिचयाय प्रस्तूयते -
वेस्ट्रन्-रोल्-विधिः[सम्पादयतु]
अयं विधिः (१) धावनमार्गः (२) उच्छलनबिन्दुः(३) यष्टयुल्लङ्घनम् (४) भूम्यवतरणम् इत्येतैः चतुर्भिर्विभागैः संवलितो विध्यते । तत्र हि -
१. धावनमार्गविभागे -उल्लङ्घनयष्टेः ४५ कोणे भवति एतस्य लम्बता च ७-८ पादमिता भवति । एतस्मिन् केचन धावनकलाविदो द्वयोस्त्रयाणां वा परीक्षणचिह्नानां प्रयोगं कुर्वन्ति । तत्र (क) प्रथमं चिह्नमुच्छलन बिन्दुर्भवति यो यष्टया प्रायः ३' दूरे (हस्तस्यायामसमानो) विधीयते । द्वितीयं चिह्नमुच्छलनात् चतुष्पददूरे यष्टितः ४५ कोणे तथा तृतीयं चिह्नं द्वितीयाच्चतुरथवा त्रिपदमितेनायामेन कुर्वन्ति । तृतीयं लक्ष्म कूर्दकस्य धावनारम्बचिह्नं भवति । वैस्ट्रनरोलविधौ कूर्दकस्योच्छलनचरणं यष्टिं प्रति भवति, अतस्तेनैन भागेन स धावति येन पादेन स उच्छलति । अष्टचरणक्रमणवान् तृतीये चिहने समुत्पतनचरणं तथा सप्तचरणक्रमणवान् विपरीतं चरणं स्थापयित्वा धावनं प्रारभते । धावन काले तेनेदं ध्यातव्यं यदहमुच्चतां लङ्घयिष्यामि लम्बतां नैव, अतः स प्रारम्भिकानि त्रिचतुश्चरणक्रमणानि साहजिकतया तथोत्तरवर्तिनि चतुश्चरणक्रमणानि पूर्णया शक्त्या धावति ।
२.उच्छलनबिन्दुविभागे - कूर्दनस्यान्तिमं चरणं लम्बकूर्दनस्य विपरीतं पूर्ववर्ति च क्रमण्मतीव दीर्धं भवति । अन्तिमाद्दीर्घचरणक्रमणात् (१) कटिप्रदेशे पूर्णं वलनं, (२) स्वतन्त्रस्य पादस्य स्वतन्त्रमुच्छलनं तथा (३) गुरुत्वाकर्षणकेन्द्रे शमुच्छलनबिन्दोः पृष्ठे समतलवेगं शक्तौ परिवर्तनसुविध्यं जायते । उच्छलन्ग्रहणकाले प्रथममुच्छलनगृहीतुः पादस्य पार्ष्णिर्भूमिं स्पृशति ततः परं पादतलं प्रत्युत्थातु प्रवर्तते । यदि वामं पादं समुच्छलनकरं पादं मानयेम तर्हि निम्नोक्ताः शक्तयो युगपत कार्यं करिष्यन्ति तथा प्रलम्बकूर्दनवदेकं समानान्तरं चतुर्भुजं निर्मास्यन्ति
-
- दक्षिणचरण्स्योर्ध्वभागं प्रति शक्तिशाली प्रक्षेपः ।
- वामचरणस्य जानोः सरलीभावस्य शक्तिः ।
- भूमेरुच्छलनम् ।
- ह्स्तयोरुर्ध्वभागं प्रत्युच्छलनम् ।
प्रलम्बकूर्दनस्य तथोच्चैः कूर्दनस्य सक्तिसमानान्तरचतुर्भुजे केवलमियदन्तरं भवति यदस्य परिणामशक्तिः प्रलम्बकूर्द नस्य शक्तेरधिकं बृहतकोणं निर्माति यतो हि प्रलम्बकूर्दनस्य गतिरुन्नतकूर्चनस्य गत्याऽधिकं भवति ।
(३) यष्टयुल्लङघनविभागे - प्रक्रियायां यदोच्छलनस्य कार्यं समाप्नोति तथा शरीरं यष्टेरुपरि समागच्छति तदा कूर्दको वामपादस्य शक्तिमतोच्छलनेन शरीरं यष्टेः समानान्तरेण परिक्राम्यति । वामः पादो यष्टेः शरीरस्य च मध्ये वलितायां स्थितौ तिष्ठति । दक्षिणं ह्स्तं यष्टेरुर्ध्वभागादधोभूमिं प्रति नयति यतः शरीरं यष्टौ भ्राम्यति । अस्मिन् समये कूर्दकस्य शिर ऊर्ध्वमुत्थाय भुवं प्रत्यायाति वामं पादं अ त्वरया जानोरुन्नमयन्नुच्चैः प्रक्षिप्य पादसाहाय्येन भुवमुपयाति ।
(४)भूम्यवतरणविभागे -द्वयोर्हस्तयोस्तथोत्पतिष्णोः पदस्य साहाय्येनावतरणस्थलीं कूर्दकोऽवतरति ।
स्ट्रेडल्-विधिः[सम्पादयतु]
अस्मिन् विधावपि वेस्ट्रनरोल्-विधिवदेव् स्वतन्त्रस्य चरणस्योच्छलनमेव शरीरं यष्टेरुपर्यानयति तत्रान्तरं केवलमिदमेवास्ति यदुच्छलनकारी पादोऽत्र वलितो न भूत्वा पृष्ठाकर्षणस्थितौ तिष्ठति । कूर्दको यष्टौ जठरबलेनागच्छति । पृष्ठेन पादेन यष्टौ कबन्धपरिवर्तनमेवात्र विशिष्यते यतोऽस्मिन् विधौ यष्टिः सदैव पृष्ठवर्तिना पादेनैव पतति ।
स्ट्रेडल्-विधौ कूर्दकस्य शिरोऽतीव महत्त्वं भजते । यदा कूर्दको यष्टेरुपर्यधिकतमोच्चतायां भवति तदा स शिरः पृष्ठभागं प्रति निचैर्वलयन् नयति तथा दृष्टिमुच्छलनबिन्दौ ददाति । एतस्मादयं लाभो भवति यत पृष्ठवर्ती पादो यष्ठिस्पर्श विना ततोऽवतरति । अवतरणकाले कूर्दको दक्षिणपादस्य हस्तस्य च सहाय्येनावतरणस्थल्यां पतति तथा सहैव तदभुव एकस्मिन् भागे लुठति ।
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरङ्गिणी


text:
दशरथजी रचित श्री शनि-स्तोत्र—–
शनि ने दशरथ की प्रार्थना पर वरदान दिया था कि वे कभी रोहिणी नक्षत्र मण्डल का शकट भेद नही करेंगे तथा जो इस स्तोत्र का पाठ करेंगे उनको राशि से चौथे, आठवें, बारहवें आने पर कष्ट नही देंगे।
नम: कृष्णाय नीलाय शितिकण्ठनिभाय च।
नम: कालग्निरुपायकृतान्ताय च वै नम:।।
नमो निर्मांसदेहाय दीर्घश्मश्रुजटाय च।
नमो विशालनेत्राय शुष्कोदरभयाकृते।।
नम: पुष्कलगात्राय स्थूलरोम्णेऽथ वै नम:।
नमोदीर्घाय शुष्काय कालदंष्ट्र नमोऽस्तु ते।।
नमस्ते कोटराक्षाय दुर्निरीक्ष्याय वै नम:।
नमो घोराय रौद्राय भीषणाय कपालिने।।
नमस्ते सर्वभक्षाय बलीमुख नमोऽस्तु ते।
सूर्यपुत्र नमस्तेऽस्तु भास्करेऽभयदाय च।।
अधोदृष्टे नमस्तेऽस्तु संवर्तक नमोऽस्तु ते।
नमो मन्दगते तुभ्यं निस्त्रिंशाय नमोऽस्तु ते।।
तपसा दग्धदेहाय नित्यं योगरताय च।
नमो नित्यं क्षुधार्ताय अतृप्ताय च वै नम:।।
ज्ञानचक्षुर्नमस्तेऽस्तु कश्यपात्मजसूनवे।
तुष्टो ददासि वै राज्यं रुष्टो हरसि तत्क्षणात्।।
देवासुरमनुष्याश्च सिद्धविद्याधरोरगा:।
त्वया विलोकिता: सर्वें नाशं यान्ति समूलत:।।
प्रसादं कुरु मे देव वरार्होऽहमुपागत:।
एवं स्तुतस्तदा सौरिग्र्रहराजो महाबल:।।
पद्म पु. उत्त. 34/27/36


text:
निघण्टु
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
निघण्टुः, पुं, (निघण्टति शोभते इति । घण्ट- दीप्तौ + “मृगय्वादयश्च ।” उणां । १ । ३८ । इति कुप्रत्ययेन साधुः ।) नामसंग्रहः । इति हेमचन्द्रः । २ । १७२ ॥
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
निघण्टु¦ पु॰ नि + घटि--उ। पर्य्यायनाम्रामेकत्रार्थकथनाय सं-ग्रहे कोषाभिधानादौ तच्च ऋग्वेदभाष्योपक्रमे उक्तं यथा
“आद्यं नैघण्ठुकं काण्डं द्वितीयं नैगमं तथा” अस्यार्थःएकार्थवाचिनां पर्य्यायशब्दानां सङ्घो यत्र प्रायेणोप-दिश्यते तत्र निघण्टुशब्दः प्रसिद्धः। तादृशेष्वमर-सिंहवैजयन्तीहलायुधादिषु दश निघण्टव इति व्यव-हारात्। एवमत्रापि पर्य्यायशब्दसङ्घोपदेशादाद्य-काण्डस्य नैघण्टुकत्वम्। तस्मिन् काण्डे त्रयोऽ-ध्यायाः। तेषु प्रथमे पृथिव्यादिलोकदिक्कालादिद्रव्य-विषयाणि नामामि, द्वितीये मनुष्यतदवयवादिद्रव्यविष-याणि, तृतीये तदुभयद्रव्यगततनुबहुत्वह्रसत्वादिधर्म-विषयाणि”।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
निघण्टु¦ m. (-ण्टुः) A vocabulary, a collection of words or names.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
निघण्टु/ नि-घण् m. a glossary (also -क) , N. of sev. works.
निघण्टु/ नि-घण् m. (mostly pl. )N. of the Vedic glossary explained by यास्कin his निरुक्त


text:
उत्तर
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
उत्तरम्, क्ली, (उत् + तॄ + अप् ।) प्रतिवाक्यम् । इत्य- मरः ॥ जवाव इति यावनी भाषा । (यथा, माघे २ । २२ । “वचसस्तस्य सपदि क्रिया केवलमुत्तरम्” ।) तस्य व्युत्पत्तिः । “उत्तीर्य्यते निस्तीर्य्यते प्रकृताभियोगोऽनेन” । तस्य स्वरूपम् । “पक्षस्य व्यापकं सारमसन्दिग्धमनाकुलम् । अव्याख्यागम्यभित्येवमुत्तरं तद्विदो विदुः” ॥ तस्य भेदाः । “मिथ्या सम्प्रतिपत्तिश्च अत्यवस्कन्दनं तथा । प्राङ्न्यायश्चोत्तराःप्रोक्ताश्चत्वारः शास्त्रवेदिभिः” ॥ इति नारदः ॥ (अथ उत्तरं नाम साधर्म्योपदिष्टे वा हेतौ वैधर्म्म्यवचनं वैधर्म्म्योपदिष्टे वा साधर्म्म्य- वचनं यथा हेतुमधर्म्माणोविकाराः शीतकस्य द्विव्याधेर्हेतुस्राधर्म्म्यवचनं हिमशिशिरवातसं- स्पर्शा इति ब्रुवतः परो ब्रूयात् हेतुविधर्म्माणो विकाराः यथा शरीरावयवानां दाहौष्ण्यं कोथ- प्रपचने हेतुवैधर्म्म्यं हिमशिशिरवातसंस्पर्शां इति । एतत् सविपर्य्ययमुत्तरम् । इति चरके विमानस्थानेऽष्टमोऽध्यायः ॥)
उत्तरः पुं, विराटराजपुत्त्रः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा महाभारते ३ । गोहरणपर्ब्बणि ३५ । ३३ “तमुत्तरं वीक्ष्य रथोत्तमे स्थितम्” । तत्रैव ३४ “सहोत्तरे- णास्तु तदद्य मङ्गलम्”) । (स्वनामख्यातपर्ब्बत- भेदः । यया, “दक्षिणस्योत्तरो गिरिः” । इति रामायणे ॥ उत्तरयति संसारसागरात् इति व्युत्पत्तेः । शिवः । हरिः ॥ भारते । १३ । १४९ । ६६ ॥)
उत्तरः, त्रि, (उदतिशयेन उद्गतः । उत् + तरप् ।) ऊर्द्ध्वः । उदीची । (यथा, रामायणे । “उत्तरे जाह्नवीतीरे हिमवन्तं शिलोच्चयम्” ।) उत्तमः इति मेदिनी अमरश्च ॥ (प्रधानं । श्रेष्ठः । यथा, रघुः १३ । ७ । “नृपा इवोपप्लविनः परेभ्यो, धर्म्मोत्तरं मध्यममाश्रयन्ते” । “ब्रह्मधर्म्मोत्तरे राज्ये शान्तनुर्विनयात्मवान्” इति महाभारतम् ॥) अनन्तरम् । (“वित्तं बन्धुर्बयः कर्म्म विद्या भवति पञ्चमी । एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद् यदुत्तरम्” ॥ इति मनुः । २ । १३६ ॥)
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
उत्तर नपुं।
उत्तरम्
समानार्थक:प्रतिवाक्य,उत्तर
1।6।10।1।5
प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च प्रतिवाक्योत्तरे समे। मिथ्याभियोगोऽभ्याख्यानमथ मिथ्याभिशंसनम्.।
पदार्थ-विभागः : , गुणः, शब्दः
उत्तर वि।
श्रेष्ठः
समानार्थक:ग्रामणी,वर,उत्तर,अनुत्तर,वृष
3।3।191।1।1
उपर्युदीच्यश्रेष्ठेष्वप्युत्तरः स्यादनुत्तरः। एषां विपर्यये श्रेष्ठे दूरानात्मोत्तमाः पराः॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, मनुष्यः
उत्तर वि।
उपरि
समानार्थक:अग्र,उत्तर
3।3।191।1।1
उपर्युदीच्यश्रेष्ठेष्वप्युत्तरः स्यादनुत्तरः। एषां विपर्यये श्रेष्ठे दूरानात्मोत्तमाः पराः॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, दिक्
उत्तर वि।
उत्तरदिक्
समानार्थक:उदीची,उदक्,उत्तर
3।3।191।1।1
उपर्युदीच्यश्रेष्ठेष्वप्युत्तरः स्यादनुत्तरः। एषां विपर्यये श्रेष्ठे दूरानात्मोत्तमाः पराः॥
अवयव : उत्तरदिशि_भवम्,उत्तरदिशायाः_ग्रहः,उत्तरदिग्गजः
स्वामी : उत्तरदिशायाः_स्वामी
सम्बन्धि2 : उत्तरदिशि_भवम्,उत्तरदिशायाः_स्वामी,उत्तरदिशायाः_ग्रहः,उत्तरदिग्गजः
वैशिष्ट्यवत् : उत्तरदिशि_भवम्
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, दिक्
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
उत्तर¦ न॰ उत्तीर्य्यते प्रकृताभियोगोऽनेन उद् + तॄ--अप्, उद्-तरप् वा। राजसमीपे वादिकृताभियोगापनोदके उत्तराख्ये
१ व्यवहाराङ्गे द्वितीयपादे
“प्रश्नश्चोद्यधिया पृच्छा तस्यखण्डनमुत्तरमित्युक्ते”
२ दोषभञ्जनवाक्ये।
३ जिज्ञासित-विषयावेदके वाक्ये।
४ उदीच्यां दिशि स्त्री। अनन्तरे
५ देशे,
६ काले च पु॰।
७ अनन्तरोत्तरदिग्देशकालवृत्तौत्रि॰ अंश्विन्यादिषु
१२ ,
२१ ,
२६ ; संख्यकेषु
८ नक्षत्रेषुन॰ स्त्री।
“उत्तरात्रययाम्यरोहिणीरौद्रसार्पपितृभेषुचाग्निभे”
“रेवत्युत्तररोहिणी मृगशिरो मूलानुराधाभघा”
“त्रीण्युत्तराणि स्वभूः” ज्यो॰ त॰। तत्र वादेउत्तरतदाभासादिलक्षणादि मिता॰ दर्शितं यथा।
“श्रुतार्थस्योत्तरं लेख्यं पूर्वावेदकसन्निधौ” या॰।
“श्रुतो-भाषार्थोयेन प्रत्यर्थनाऽसौ श्रुतार्थस्तस्योत्तरं पूर्वपक्षादुत्तरत्रभवतीति उत्तरं लेख्यं लेखनीयम्। पूर्वावेदकस्यार्थिनःसमीपे उत्तरञ्च यत्पूर्वोक्तस्य निराकरणन्तदुच्यते। यथाह।
“पक्षस्य व्यापकं सारमसन्दिग्धमनाकुलम्। अव्याख्यागम्यमित्येतदुत्तरन्तद्विदोविदुरिति”। पक्षस्य व्या-पकन्निराकरणसमर्थम् सारं न्याय्यं न्यायादनपेतम्,असन्दिग्धं सन्देहरहितम्, अनाकुलं पूर्व्वापराविरुद्धम्,अव्याख्यागम्यं अप्रसिद्धपदयोगेन दुःश्लिष्टविभक्तिसमासा-ध्याहाराभिधानेन वा अन्यदेशभाषाभिधानेन वा यद्व्या-ख्येयार्थन्न भवति तत्सदुत्तरम्। तच्चतुर्व्विधम्। सम्प्रतिपत्तिर्मिथ्या प्रत्यवस्कन्दनं पूर्वन्यायश्चेति। यथाह[Page1091-a+ 38] कात्यायनः।
“सत्यं मिथ्योत्तरञ्चैव प्रत्यवस्कन्दनं तथा। पूर्व्वन्यायविधिश्चैवमुत्तर स्याच्चतुर्विधमिति”। तत्र सत्यो-त्तरं यथा रूपकशतम्मह्यन्धारयतीत्युक्ते सत्यन्धारयामीति। यथाह।
“साध्यस्य सत्यवचनं प्रतिपत्तिरुदाहृता”। मिथ्योत्तरन्तु नाहन्धारयामीति। तथा च कात्यायनः।
“अभियुक्तोऽभियोगस्य यदि कुर्य्यादपह्नवम्। मिथ्या तत्तुविजानीयादुत्तरं व्यवहारतः” इति। तच्च मिथ्योत्तरञ्चतुर्विधम्।
“मिथ्यैतन्नाभिजानामि तदा तत्र न सन्निधिः। अजातश्चास्मि तत्काल इति मिथ्या चतुर्विधमिति”। प्रत्य-वस्कन्दनन्नाम सत्यं गृहीतं प्रदिदत्तं प्रतिग्रहलब्धमितिवा। यथाह नारदः
“अर्थिना लेखितोयोऽर्थः प्रत्यर्थी यदितन्तथा। प्रपद्य कारणं ब्रूयात् प्रत्यवस्कन्दनं स्मृतमिति”। प्राङ्न्यायोत्तरन्तु यत्राभियुक्त एवं ब्रूयादस्मिन्नर्थे अनेना-हमभियुक्तस्तत्र चायं व्ववहारमार्गेण पराजित इति। उक्तञ्च कात्यायनेन
“आचारेणावसन्नोऽपि पुनर्लेखयतेयदि। सोऽभिधेयोजितः पूर्व्वं प्राङ्न्यायश्च स उच्यते” इति। एवमुत्तरलक्षणे स्थिते उत्तरलक्षणरहितानाम् उत्तर-वदभासमानानामुत्तराभासत्वमर्थसिद्धं स्पष्टीकृतञ्चस्मृत्यन्तरे।
“सन्दिग्धमन्यत् प्रकृतादत्यल्पमतिमूरि च। पक्षैकदेशव्याप्यन्यत्तथा नैवोत्तरम्भवेत्। यद्व्यस्तपदम-व्यापि निगूढार्थन्तथाकुलम्। व्याख्यागम्यमसारञ्चनोश्तरं स्वार्थसिद्धये” इति। तत्र सन्दिग्धम् सुवर्णशत-मनेन गृहीतमिति उक्ते सत्यं गृहीतम्, सुवर्णशत-म्माषशतं वेति। प्रकृतादन्यत् यथा सुवर्णशताद्यभि-योगे पणशतन्धारयामीति। अत्यल्पं सुवर्णशताभियोगेपञ्च धारयामीति। अतिमूरि सुवर्णशताभियोगे द्विशत-न्धारयामीति। पक्षैकदेशव्यापि हिरण्यवस्त्राद्यभियोगेहिरण्यं गृहीतन्नान्यदिति। व्यस्तपदम्। ऋणादानाभियोगे पदान्तरेणोत्तरम्। यथा सुवर्णशताभियोगे अने-नाहन्ताडित इति। अव्यापि देशस्थानादिविशेषणाव्यापि। यथा मध्यदेशे वाराणस्यां पूर्ब्ब स्यां दिशि क्षेत्रमनेनापहृत-मिति पूर्व्वपक्षे लिखिते क्षेत्रमपहृतमिति। निगूढार्थंयथा सुवर्णशताभियोगे किमहमेवास्मै धारयामीत्यत्रध्वनिना प्राड्विवाकः सभ्योवाथीं वान्यस्मै धारयतीतिनिगूढार्थम् आकुलं पूर्व्वापरविरुद्धम्। यथा सुवर्णश-ताभियोगे कृते सत्यं गृहीतन्न धारयामीति। व्याख्या-गम्यम् दुःश्लिष्टविभक्तिसमासाध्याहाराभिधानेन अन्यदेश-भाषाभिधानेन वा। यथा सुवर्ण्णशतविषये पितॄणामभि-[Page1091-b+ 38] योगे गृहीतं शतं वचनात् सुवर्ण्णानां पितुर्न जानामीति। अत्र पितुर्वचनात् सुवर्ण्णानां शतं गृहीत-मिति न जानामीति। अन्याय्यं न्यायविरुद्धम्। यथासुवर्णशतमनेन वृद्ध्या गृहीतं वृद्धिरेव दत्ता न मूलमितिअभियोगे सत्यं वृद्धिर्दत्ता न मूलं गृहीतमिति। उत्तर-मित्येकवचननिर्देशादुत्तराणां सङ्करोनिरस्तः। यथाहकात्यायनः।
“पक्षैकदेशे यत्सत्यमेकदेशे च कारणम्। मिथ्या चैवैकदेशे च सङ्करात्तदनुत्तरमिति”। अनुत्तरत्वेकारणन्तेनैवोक्तम्।
“नचैकस्मिन् विवादे तु क्रिया स्या-द्वादिनोर्द्वयोः। नचार्थसिद्धिरुभयोर्न चैकत्र क्रियाद्वय-मिति”। मिथ्याकारणोत्तरयोः सङ्करेऽर्थिप्रत्यर्थिनोर्द्वयोःक्रिया--प्राप्नोति।
“मिथ्या क्रिया पूर्व्ववादे कारणेप्रतिवादिनीति स्मरणात्। तदुभयमेकस्मिन् व्यवहारेविरुद्धम्। यथा सुवर्णशतं रूपकशतं चानेन गृहीतमित्य-भियीप सुवर्ण्णं न गृहीतं रूपकशतं गृहीतं प्रतिदत्तञ्चेति। कारण प्राङ्न्यायसङ्करे तु प्रत्यर्थिन एव क्रियाद्वयम्।
“प्राङ्न्यायकारणोक्तौ तु प्रत्यर्थी निर्दिशेत् क्रियामिति”। यथा सुवर्णं गृहीतं प्रतिदत्तं रूपके व्यवहारमार्गेण प-राजित इति। अत्र च प्राङ्न्याये जयपत्रेण वा प्राङ्न्यायदर्शिभिर्वा भावयितव्यम्। कारणोत्तरे तु साक्षि-लेख्यादिभिर्भावयितव्यमिति विरोधः। एवमुत्तरत्रयसङ्करेऽपि द्रष्टव्यम्। यथाऽनेन सुवर्णं रूपकशतंवस्त्राणि च गृहीतानीत्यभियोगे सत्यं सुवर्णं गृहीतंप्रतिदत्तञ्च रूपशतं तु न गृहीतं वस्त्वविषये पूर्वन्या-येन पराजित इति। एवञ्चतुःसङ्करेऽपि। एतेषाञ्चानु-त्तरत्वं योनपद्येन। तस्य तस्यांशस्य तेन तेन विनाऽसिद्धेः क्रमेणोत्तरत्वमेव। क्रमश्चार्थिनः प्रत्यर्थिनःसभ्यानाञ्चेच्छया भवति यत्र पुनरुभयोः सङ्करे यस्य प्र-भूतार्षबिषयत्वन्तत्क्रियोपादानेन पूर्ब्बं व्यवहारः प्रव-र्त्तवितव्यः पश्चादल्पविषकीत्तरोपादानेन व्यवहारो द्र-ष्ट{??}यः। यत्र च सम्प्रतिपत्तेरुत्तरान्तरस्य सङ्करस्तत्रोत्तरा-न्तरीपादानेन व्यवहारो द्रष्टव्यः। सम्प्रतिपत्तौ क्रिया-भावात्। यथाहारीतेन
“मिथ्यीत्तरङ्कारणञ्च स्याता-मेकत्र चेदुभे। सत्यं वापि सहान्येन तत्र ग्राह्यंकिमुत्तरम्” इत्युक्त्वोक्तम्।
“यत् प्रभूतार्थविषयं यत्र वास्यात् क्रियाफलम्। उत्तरन्तत्र तज्ज्ञेयमसङ्कीर्णमतो-ऽन्यथा”। सङ्कीर्ण्णम्भवतीति शेषः शेषायेक्षया ऐच्छिकःक्रमो भवतीत्यर्थः। तत्र प्रमूतार्थं यथाऽनेन सुवर्ण्णं[Page1092-a+ 38] रूपकशतं वस्त्राणि च गृहीतानि इत्यभियोगे सत्यंसुवर्णं गृहीतं रूपकशतञ्च न गृहीतं वस्त्राणि तु गृ-हीतानि प्रतिदत्तानि चेति अत्र मिथ्योत्तरस्य प्रमूत-विषयत्वादर्थिनः क्रियामादाय प्रथमं व्यवहारः प्रवर्त्तयि-तव्यः। पश्चाद्वस्त्रविषयो व्यवहारः। एव मिथ्या-प्राङ्न्यायसङ्गरे कारणप्राङ्न्यायसङ्करे च योजनीयम्। तथा तस्मिन्नेवाभियोगे सत्यं सुवर्णं रूपकशतञ्च गृहीतन्दास्यामि वस्त्राणि तु न गृहीतानि गृहीतानि प्रति-दत्तानीति वा। वस्त्रविषये पूर्ब्बं पराजित इति वो-त्तरे सम्प्रतिपत्तेर्भूरिविषयत्वेऽपि तत्र क्रियामावान्मिथ्याद्युत्तरक्रियामादायं व्यवहारः प्रवर्त्तयितव्यः। यत्र तुमिथ्याकारणोत्तरयोः कृत्स्नपक्षव्यापित्वम्। यथाशृङ्गग्राहितया कश्चिद्वदति इयङ्गौर्मदीया अमुकस्मिन्काले नष्टा अथास्य गृहे दृष्टेति। अन्यस्तु मिथ्यैत-देतत्प्रदर्शितकालात् पूर्ब्बमेवास्मद्गृहे स्थिता मम गृहेजाता चेति वदति। इदन्तावत् पक्षनिराकरणसमर्थत्वा-न्नानुत्तरम्। नापि मिथ्यैव कारणोपन्यासात्। नापिकारणम्। एकदेशस्याभ्युपगमाभावात्। तस्मात् सका-रणं मिथ्योत्तरमिदम्”। अत्र कश्चिद्विशेषोव्यव॰ त॰ दर्शितः यया
“कात्यायनः।
“सद्यः कृतेषुकार्य्येषु सद्यएव विवादयेत्। कालातीतेषु वा कालंदद्यात् प्रत्यर्थिने प्रभुः”। वादिनोक्तस्य साध्यस्य प्रतीपमर्थयते इति प्रत्यर्थी। नारदः।
“गहनत्वाद्धि वादा-नामसामर्थ्यात् स्मृतेरपि। ऋणादिषु हरेत् कालं काम-न्तत्त्वबुभुत्सया” दा॰। वृहस्पतिः।
“यदा त्वेवंविधः पक्षःकल्पितः पूर्व्ववादिना। दद्यात् तत्पक्षसम्बन्धं प्रतिवादीतदोत्तरम्”। सम्बन्धमुयुक्तम् अन्यथा अन्यवादि-त्वेन भङ्गप्रसङ्गात्।
“अन्यवादी क्रियाद्वेषी तोप-स्थायी निरुत्तरः। आहूतः प्रपलायी च हीनः पञ्च-विधः स्मृतः”। प्रपलायी त्रिपक्षेण मीनकृत् सप्तभिर्दिनैः। क्रियाद्वेषी तु मासेन साक्षिभिन्नस्तु तत्क्षणात्” इतिनारदोक्तेः क्रिया लेख्यादिका, साक्षिभिन्नः पराजितः। वादिनोक्तस्य साध्यस्य प्रतीपं वदतीति प्रतिवादी उत्ती-र्य्यते निस्तीर्य्यते प्रकृताभियोगोऽनेनेति उत्तरम्। उत्तरस्वरूपं तद्भेदांश्चाह नारदः।
“पक्षस्य व्यापकंसारमसन्दिग्धमनाकुलम्। अव्याख्यागम्यमित्येवमुत्तरंतद्विदोविदुः। मिथ्यासंप्रतिपत्तित्वं प्रत्यवस्कन्दनन्तथा। प्राङ्त्यायश्चोत्तराः प्रोक्ताश्चत्वारः शास्त्रवेदिभि। अभि-[Page1092-b+ 38] युक्तोऽभियोगस्य यदि कुर्य्यादपह्नवम्। मिथ्या तत्तुविजानीयादुत्तरं व्यवहारतः”। पक्षस्य माषार्थस्यव्यापकम् आच्छादम् अभितोगप्रतिकुलमिति यावत्। अतएव
“पूर्ब्बपक्षार्थसम्बन्धं प्रतिपक्षं निवेदयेदि” त्युक्तम्। न च विप्रतिपत्त्या न्यायोऽर्थमागतस्य धारयसीत्यभि-युक्तस्य धारयामीति संप्रसिपत्तेः कथमुत्तरत्वम् अभियोगाप्रतिकुलत्वादिति वाच्यम् भाषावादिनोमूर्खत्वेनापटु-करणतया वा कदाचिद्भाषातिवादादेवायं हीयते इतिभाषाविमर्षपर्य्यन्तं विप्रतिपन्नस्याप्युत्तरवादिनोभाषार्थंसम्यगवगम्य तन्निषेधार्थं सम्यगुत्तरासम्भवात् विद्वत्सभायां चासत्यवचनमत्यन्ताधर्म्मकारकम्। परोक्तिपराजयेच दण्ड्यत्वं वादिना च वैरमित्यादि प्रतिसन्दधतःसम्प्रतिपत्तेरुत्तरत्वं सम्भवत्येव। एवम् एतेभ्य एवानि-स्तारात् साध्यत्वे नोपदिष्टस्य पक्षस्य सिद्धत्वेनोपन्यासेनसाध्यत्वनिवारणात् सिद्धसाधनेनापि वादिनः प्रत्यव-स्थानाच्चोत्तरत्वं सम्प्रतिपत्तेः सिद्ध्वमिति सारं प्रकृतोप-योगि अनाकुलं पूर्व्वापरविरोधशून्यं अव्याख्यागम्य-मध्याहारादिकं विनैव प्रतीतम् अभियोगस्य अभियुज्यतेइत्यभियोगः सहेतुकं साध्यं तस्यापह्नवमित्यर्थः”।
“उत्त-राभासमाह कात्यायनः।
“प्रकृतेन त्वसम्बन्धमत्यल्पमति-भूरि च। पक्षैकदेशव्याप्येवं तच्च नैवोत्तरं भवेत्। अस्त-व्यस्तपदव्यापि निगूढार्थं तथाकुलम्। व्याख्यागम्यमसा-रञ्च नोत्तरं शस्यते बुधैः”। अस्तव्यस्तपदव्यापि अनन्वि-तार्थपदव्याप्तमिति व्यवहारतिलके भवदेवभट्टाः। सिथ्यो-त्तरभेदमाह पुनर्व्यासनारदौ।
“मिथ्यैतन्नाभिजानामिमम तत्र न सन्निधिः। अजातश्चास्मि तत्काले इतिमिथ्या चतुर्विधन्”। मिथ्यैतदितिशब्दतोनाभिजानामी-व्यादिकमर्थतोऽपह्नवः। तथा च कात्यायनः।
“श्रुत्वाभाषार्थमन्यस्तु यदि तं प्रतिषेधति। अर्थतः शब्दतोवापिमिथ्या तज्ज्ञेयमुत्तरम्”। त्वं मह्यं धारयसीति प्रति-ज्ञायां न गृहीतमिति शब्दतः। कालविशेषगर्भायां तस्यांसत्यां तदानाहं जात इति अर्थतः। देशकालविशेषगर्भा-यां तदा तत्र नाहमासम् इत्यप्यर्थतः। देशादिमत्यां तच्-छून्यायां वा न जानामीत्यर्थतएव योम्यास्मरणेनार्थतस्त-दग्रहणप्रतिपादनात्। अत्र चरमत्रयं ग्रहणावस्कन्दनमु-खेन ग्रहणाभावप्रतिपादकं सापदेशमिथ्योत्तरमात्रम् आद्यंमिथ्योत्तरमात्रम्। तच्च कारणोत्तरं त्रिविधं वलवत्तु-ल्यवलं दुर्वलञ्च तत्र बलवदुत्तरं यथा त्वत्तः तं गृहीत-[Page1093-a+ 38] मिति सत्यं किन्तु परिशोधितमिति अत्रोत्तरवादिनएव क्रियानिर्देशः। तथा च नारदः।
“आधर्य्यं पूर्व-पक्षस्य यस्मिन्नर्थवशाद्भवेत्। विवादे साक्षिणस्तत्र प्रष्टव्याःप्रतिवादिनः”। आधर्य्यं दुर्बलत्वं पूर्व्वपक्षस्य। ततश्चस्थापकसाध्यस्य धार्य्यमाणत्वस्य ध्वंसकारणं निर्य्यातनादितद्रूपमुत्तरं कारणोत्तरम्। अतएव मिथ्योत्तरादस्य भेदःतद्ध्वि धार्य्यमाणत्वस्यात्यन्ताभावप्रयोजकमग्रहणरूपं न तुध्वंसरूपम्। तुल्यवलकारणोत्तरं यथा मदीयेयं भूमिःक्रमागतत्वादिति वाद्युक्ते मदीयेयं भूमिः क्रमागतत्बादितिप्रतिवादिना तथीत्तरमिति तत्र पूर्ववादिनः साक्ष्युप-न्यासः। तदसामर्थ्ये प्रतिवादिनः। तथा च याज्ञवल्क्यः।
“साक्षिषूभयतः सत्सु साक्षिणः पूर्ववादिनः। पूर्वपक्षेऽ-धरीमूते भवन्त्युत्तरवादिनः”। दुर्बलकारणोत्तरं यथाममेयं भूः क्रमागतत्वादिति वाद्युक्ते ममेयं भूर्दशवर्षभुज्य-मानत्वादिति प्रत्युत्तरम्” व्य॰ त॰ रघु॰।
“शोधयेत् पूर्ब्बवादं तु यावन्नोत्तरदर्शनम्। अवष्टब्धस्यी-त्तरेण निवृत्तं शोधनं भवेत्” नार॰।
९ न्यायावयवभेदेन॰।
“विषयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरम्। निर्ण्णय-श्चेति सिद्धान्ताः शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतम्” मीमांसा। तच्चसिद्धान्तानुकूलतर्कोपन्यासरूपम्।
१० प्रतिवचने न॰
“प्रचक्रमेच प्रतिवक्तुमुत्तरम्” रघु॰।
११ उपरिस्थे,
“समे देशे प्रतिष्ठाप्यचेलाजिनकुशोत्तरम्” गीता।
“मृदुप्रवालोत्तरपुष्पशय्याम्” रघुः
१२ ऊर्द्ध्वमागे
“तद्वाहनादवनतोत्तरकायमीषत्” रघुः
“दूर्वाङ्कुरयवप्लत्वक्षत्वगभिन्नपुटोत्तरः इति रघुः।
१३ वाम-मागे।
“पितृपात्रे निधायार्घं न्यब्जमुत्तरतोन्यसेत्” मत्स्यपु॰।
“न्यसेदित्यत्राख्यातोपस्थापितकर्तुर्वामपार्श्वे न्यासःकर्तव्यः” श्रा॰ त॰ रघु॰। तस्य तदर्थत्वे उदा॰ तत्रैव यथा
“तस्माद्यस्य दक्षिणतो लक्ष्म भवति तं पुण्यलक्ष्मीकमित्या-चक्षते उत्तरतः स्त्रियाः उत्तरायणा हि स्त्रीति” शत-पथश्रुतिः।
“उत्तरे चास्य सौवर्ण्णं लक्ष्म पार्श्वे भविष्यति” भारतम् दिशि
“अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मात्मा” कुमा॰।
“सर्वेषाञ्चैव वर्षाणां मेरुत्तरतः स्थितः” पृ॰ अत्र वृत्तौपुंवद्भावः। दिग्दिशकालवर्त्तिपरत्वेऽपि अस्य स्वाभिधेयावधिनियमरूपव्यवस्थावाचित्वात् सर्वनामतया तत्कार्य्यम्उत्तरे ग्रामाः उत्तरस्यै नगर्य्यैः उत्तरस्मिन् दिने, संज्ञायांतु न सर्वनामकार्य्यम् उत्तराः कुरवः। तत्रोत्त रकालवृत्तौ
“ऋद्धिमन्तमधिकर्द्धिरुत्तरः पूर्वमुत्सवमपोदुत्सवः” रघुः
“सखोभिरस्रोत्तरमीक्षित्ममिमाम्” कुमा॰। अवधिश्च[Page1093-b+ 38] द्विविधःदशिकः कालिकश्च तत्र दैशिकः
“समुद्रस्योत्तरे तीरेजम्भला नाम राक्षसी” गर्भप्रसवमन्त्रः। अत्र दिग्देशा-वधिवाचित्वे उद् + ऊर्द्ध्वार्थे तरप्। तथा हि लङ्कावधि-मेरुपर्य्यन्तदेशानाम् भूवलये क्रमश उन्नतत्वात् तत्सन्नि-हितदेशस्य उन्नत्वादुत्तरत्वम्
“स्वापेक्षया मेरुसन्नि-हितत्वमेव उत्तरत्वमिति” मुक्ता॰। अतएव तद्देशस्यो-च्चत्वादेव च क्रमशस्तत्र उत्तरध्रुवस्यौन्नत्यम्” सि॰ शि॰उक्तम्
“निरक्षदेशे क्षितिमण्डलोपगौ ध्रवौ नरःपश्यति दक्षिणोत्तरौ। तदाश्रितं स्वे जजयन्त्रवत्तथाभ्रमद्भचक्रं निजमस्तकोपरि। उदग्दिशं याति नरोयथा यथा तथा तथा तन्नतमृक्षमण्डलम्। उदकंध्रुवपश्यति चोन्नतं क्षितेस्तदन्तरे योजनजाः पनांशकाः” तद्दिशः क्रमशः उच्चत्वाच्च दक्षिणस्या अधस्त्वम्। अतएवतद्दिशोऽवाचीत्वम्। तद्दिक्कृतदेशस्यापि उत्तरदिक्स्थत्वेनो-त्तरत्वम्। कालिकस्य उत्तरत्वं तु स्वापेक्षया परत्वम् तच्चस्वापेक्षया ऽल्पसूर्य्यक्रियासामानाधिकरण्यम्। सूर्य्य-क्रिययैव स्वण्डकालव्यवहारात् तत्र प्राग्वर्त्तिका-लवृत्तेः वहलसूर्य्यक्रियासामानाधिकरण्यात् तथा-त्वम्। तथा च एतादृशार्थपरत्वे उदः उत्क्रान्तिप्रकर्षे तरप्। उत्तरकालवाचित्वेऽपि अव्यवहिते एवास्यवृत्तिरौत्सगिकी लक्षणया अधिककालोत्तरत्वमपि प्रता-य्यते। तेन स्याव्यवहितोत्तरक्षणवृत्तिकत्वमित्यादिप्रयोगो-द्रष्टव्यः। अधिकार्थे तु उदः उत्कर्षार्थत्वमिति विवेकः।
१४ प्रधाने
“धर्मोत्तरं मध्यममाश्रयन्ते” रघुः
“कस्मा-त्तात तवाद्येह शोकोत्तरमिदं मनः” भा॰ अनु॰
१६
३ अ॰
१५ अधिके
“देवीं तु मनसा ध्यात्वा शतमष्टो-त्तरं जपेत्” तन्त्रम्।
“सप्तोत्तरं मर्मशतं द्वे चसन्धिगते तथा” या॰ स्मृ॰। उत्तीर्य्यतेऽस्मात्संसारः अपादाने अप्।
१६ विष्णौ पु॰।
“उत्तरोगो-पतिर्गोप्ता” विष्णुस॰
“जन्मसंसारबन्धनादुत्तरन्त्यतउत्तरः विश्वस्मात् वा उत्कृष्टः--भा॰।
१७ शिवे पु॰तस्यापि तथात्वात्। भावे अप्।
१८ उत्तरणे उल्लङ्घने।
१९ विराटनृपस्य पुत्रे पु॰ स च भूमिञ्जयापरनामा।
२० तत्कन्यायां स्त्री तत्कथा यथा भा॰ विरा॰प॰
३५
१३
६ अ॰।
“दृष्ट्वा भूमिञ्जयं नाम पुत्रं मत्स्यस्यमानिनम्” इत्युपक्रम्य
“उवाच रहसि प्रीतः कृष्णांसर्वार्थकोविदः। उत्तरं ब्रूहि कल्याणि। क्षिप्रंमद्वचनादपि”।
“उत्तरायाः प्रमुखतः सर्वं जान-[Page1094-a+ 38] न्नरिन्दमः”
“अथोत्तरा च कन्याश्च स ख्यस्तमब्रुवंस्तदा”
“यद्युत्तरोऽयं संग्रामे विजेष्यति महारथान्” इति च। उत्तरा च अभिमन्योः पत्नी तत्कथापि तत्रैव
७१ , अ॰।
“उत्तरां प्रतिगृह्णातु सव्यपाची धनञ्जयः” इति विराटेनोक्ते
“प्रतिगृह्णाम्यहं राजन्! स्नुषां दुहितरंतव”
“स्नुषार्थे उत्तरां राजन्! प्रतिगृह्णामि ते सुताम्”
“तां प्रत्यगृह्णात् कौन्तेयः सुतस्यार्थे धनञ्जयः। सौभद्र-स्यानवद्याङ्गी विराटतनयां तदा। तत्रातिष्ठन् महाराजोरूपमिन्द्रस्य घारयन्। स्नुषां तां प्रतिजग्राह कुन्तीपुत्रोयुधिठिरः। प्रतिगृह्य च तां पार्थः पुरस्कृत्य जनार्द्दनम्। विवाहं कारयामास सौभद्रस्य महात्मनः”
७२ अ॰।
२१ अपृष्टकथने
“कृतात्र देवी वचनाधिकारिणी त्वमु-त्तरं दासि! ददासि का सती” नैष॰। उत्तरकालभावित्वा-दुत्तरत्वाच्चास्य तथात्वमजिज्ञासिताधानतया चास्य निग्रहस्थानत्वं तदभिप्रायेण उक्तश्लोकेन निग्रहार्थकाक्षेपः कृतः।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
उत्तर¦ mfn. (-रः-रा-रं)
1. Superior, high, lofty.
2. Northern.
3. Best, excellent.
4. (In composition) Fit, appertaining to.
5. Subse- quent, posterior. n. (-रं)
1. An answer, a reply.
2. (In law) A defence, a rejoinder.
3. A consequence, a result.
4. Remainder, difference, (in arithmetic.) m. (-रः)
1. The son of VIRATA. f. (-रा)
1. The wife of ABHIMANYU, the son of ARJUNA.
2. The north. E. उत् above, and तर from तृ to pass, affix अप्।
Apte[सम्पाद्यताम्]
उत्तर [uttara], a. [उद्-तरप्]
Being or produced in the north, northern (declined like a pronoun).
Upper, higher P.I.1.34 (opp. अधर); उत्तरे-अधरे दन्ताः Śat. Br.; अवनतोत्तरकायम् R.9.6; P.II.2.1.
(a) Later-latter, following, subsequent (opp. पूर्व); पूर्वमेघः, उत्तरमेघः, ˚मीमांसा; उत्तरार्धः &c. ˚रामचरितम् later adventures of Rāma U.1.2; पूर्वः उत्तरः former-latter H.1.9; एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद्यदुत्तरम् Ms.2.136. (b) Future; concluding; ˚कालः subsequent time; ˚फलम्; ˚वचनम् a reply.
Left (opp. दक्षिण).
Superior, chief, excellent; dominant, powerful. आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम् Rām.2.13.2; वाद्यमानेषु तूर्येषु मल्लतारोत्तरेषु च Bhāg.1.42.36.
Exceeding, transgressing, beyond; तर्कोत्तराम् Mv.2.6.
More, more than (generally as the last member of a comp. with numerals); षडुत्तरा विंशतिः 26; अष्टोत्तरं शतं 18; दशनागबलाः केचित् केचिद्दशगुणोत्तराः Rām.5.43.22.
Accompanied or attended with, full of, consisting chiefly of, followed by (at the end of comp.); राज्ञां तु चरितार्थता दुःखोत्तरैव Ś.5; चषकोत्तरा R.7.49; अस्रोत्तर- मीक्षिताम् Ku.5.61; उत्सवोत्तरो मङ्गलविधिः Dk.39,166; K.311; H.1.15; प्रवाल ˚पुष्पशय्ये R.6.5 over spread with; धर्मोत्तरम् 13.7 rich in; 18.7; कम्प ˚ 13.28;17.12; 19.23.
To be crossed over.
रः Future time, futurity.
N. of Viṣṇu.
N. of Śiva.
रा The north; अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा Ku.1.1.
A lunar mansion.
N. of the daughter of Virāṭa and wife of Abhimanyu.
N. of a plant (Mar. पिंपरी).
रम् An answer, reply; प्रचक्रमे च प्रतिवक्तुमुत्तरम् R.3.47; उत्तरादुत्तरं वाक्यं वदतां संप्रजायते Pt.1.6; a reply is suggested to a reply वचस्तस्य सपदि क्रिया केवलमुत्तरम् Śi.
(In law) Defence, a rejoinder.
The last part or following member of a compound.
(In Mīm.) The fourth member of an अधिकरण q. v. the answer.
The upper surface or cover.
Conclusion.
Remainder, rest, what followed or took place next; शान्तमथवा किमिहोत्तरेण U.3.26.
Superiority, excellence.
Result, the chief or prevalent result or characteristic.
Excess, over and above; see above (उत्तर a. 8).
Remainder, difference (in arith.).
A rectangular moulding (Mānasāra 13.67.)
The next step, further action; उत्तरं चिन्तयामास वानरो मरुतात्मजः Rām.5.13.59.
A cover (आच्छादन); सूस्करं सोत्तरबन्धुरेषम् Mb.6.6.9. -रम् ind.
Above.
Afterwards, after; तत उत्तरम्, इत उत्तरम् &c. शापं तं ते$भिविज्ञाय कृतवन्तः किमुत्तरम् Mb.1.36.1. -Comp. -अगारम् An upper room, garet. -अधर a. higher and lower (fig. also). (-रौ du.) the upper and under lip, the two lips; पुनर्विवक्षुःस्फुरितोत्तराधरः Ku.5.83 (स्फुरण- भूयिष्ठो$धरो यस्य Malli.). -अधिकारः, -रिता, -त्वम् right to property, heirship, inheritance. -अधिकारिन् m. an heir or claimant (subsequent to the death of the original owner). -अपरा north-west. -अभिमुख a. Turned towards the north. -अयनम् (˚यणं. न being changed to ण)
the progress of the sun to the north (of the equator); अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् Bg.8.24. cf. भानोर्मकरसंक्रान्तेः षण्मासा उत्तरायणम् । कर्कादेस्तु तथैव स्यात् षण्मासा दक्षिणायनम् ॥
the period or time of the summer solstice. -अरणिः, -णी f. the upper अरणि (which by cutting becomes the प्रमन्थ or churner); दारुपात्राणि सर्वाणि अरणिं चोत्तरारणिम् (दत्त्वा) Rām.6.111.116. -अर्थa. for the sake of what follows.
अर्धम् the upper part of the body.
the northern part.
the latter half (opp. पूर्वार्ध).
the further end. -अर्ध्य a. being on the northern side. -अहः the following day. -आभासः a false reply, an indirect, evasive, or prevaricating reply. ˚ता, -त्वम् the semblance of a reply without reality. -आशा the northern direction. ˚अधिपतिः, -पतिः the regent of the northern direction, an epithet of Kubera.
आषाढा the 21st lunar mansion consisting of three stars.
N. of bread-fruit or Jak tree (Mar. फणस).
आसङ्गः an upper garment; कृतोत्तरासङ्गम् K.43; Śi.2.19; Ku.5.16.
contact with the north. -इतर a. other than उत्तर i. e. southern. (-रा) the southern direction. -उत्तर a. [उत्तरस्मादुत्तरः]
more and more, higher and higher, further and further.
successive, ever increasing; ˚स्नेहेन दृष्टः Pt. 1; Y.2.136.
(रम्) a reply to an answer, reply on reply; अलमुत्तरोत्तरेण Mu.3.
conversation, a rejoinder.
excess, exceeding quantity or degree.
succession, gradation, sequence.
descending. (-रम्) ind. higher and higher, in constant continuation, more and more. उत्तरोत्तरमुत्कर्षः K. P.1; उत्तरोत्तरं वर्धते H.1.-उत्तरिन् a.
ever-increasing.
one following the other. -ओष्ठः the upper lip (उत्तरो-रौ-ष्ठः). Vārt. on P.VI.1.94. ओत्वोष्ठयोस्समासे वा -काण्डम् the seventh book of the Rāmāyaṇa. -कायः the upper part of the body; तं वाहनादवनतोत्तरकायमीषत् R.9.6.
कालः future time.
time calculated from one full moon to another. -कुरु (m. pl.) one of the nine divisions of the world, the country of the northern Kurus (said to be a country of eternal beatitude). -कोसलाः (m. pl.) the northern Kosalas; पितुरनन्तरमुत्तरकोसलान् R.9.1.-कोशला the city of Ayodhyā; यदुपतेः क्व गता मथुरा पुरी रघुपतेः क्व गतोत्तरकोशला ॥ Udb. -क्रिया funeral rites, obsequies. -खण्डम् the last section of book. -खण्डनम् refutation. -गीता N. of a section of the sixth book of the Mahābhārata. -ग्रन्थः supplement to a work. -च्छदः a bed-covering, covering (in general); शय्योत्तरच्छदविमर्द- कृशाङ्गरागम् R.5.65,17.21; नागचर्मोत्तरच्छदः Mb. -ज a. born subsequently or afterwards; चतुर्दश प्रथमजः पुनात्युत्तरजश्च षट् Y.1.59. -ज्या the versed sine of an arc (Wilson); the second half of the chord halved by the versed sine (B. and R.). -ज्योतिषाः (m. pl.) the northern Jyotiṣas. -ततिः f. Ectype (lit. subequent proceedings) उत्तरस्यां ततौ तत्प्रकृतित्वात् MS.1.4.25. शबर explains उत्तरस्यां ततौ as विकृतौ), -तन्त्रम् N. of a supplementary section in the medical work of Suśruta.-तापनीयम् N. of the second part of the नृसिंहतापनीयो- पनिषद्. -दायक a. replying, disobedient, pert, impertinent; दुष्टा भार्या शठं मित्रं भृत्याश्चोत्तरदायकाः H.2.11. -दिश् f. the north.
˚ईशः, पालः Kubera, the regent of the north.
the planet बुध. ˚बलिन्
the planet Venus.
the moon. -देशः the country towards the north.-धेय a. to be done subsequently. -नारायणः the second part of the नारायणसूक्त or पुरुषसूक्त (Rv.1.9.).
पक्षः the northern wing or side.
the dark half of a lunar month.
the second part of an argument,i. e. a reply, the reason pro. (opp. पूर्वपक्ष); प्रापयन् पवनव्याधेर्गिरमुत्तरपक्षताम् Śi.2.15.
a demonstrated truth or conclusion.
the minor proposition in a syllogism.
(in Mīm.) the fifth member of anAdhikaraṇa, q. v.
पटः an upper garment.
a bed-covering (उत्तरच्छदः). -पथः the northern way, way leading to the north; the northern country; P.V.1 77. उत्तरपथेनाहृतं च. -पथिक a. travelling in the northern country.
पदम् the last member of a compound.
a word that can be compounded with another.-पदिक, -पदकीय a. relating to, studying, or knowing the last word or term. -पर्वतकम् A variety of hides. Kāu. A.2.11. -पश्चार्धः the northwestern half. -पश्चिमa. northwestern. (-मः) the north-western country. (-मा) [उत्तरस्याः पश्चिमायाश्च दिशोन्तरालम्] the north-west; आलोकयन्नुत्तरपश्चिमेन Mb.12.335.8. -पादः the second division of a legal plaint, that part which relates to the reply or defence; पूर्वपक्षः स्मृतः पादो द्वितीयश्चोत्तरः स्मृतः । क्रियापादस्तृतीयः स्याच्चतुर्थो निर्णयः स्मृतः ॥ -पुरस्तात् ind. north-eastward (with gen.). -पुराणम् N. of a Jaina work. -पुरुषः = उत्तमपुरुषः q. v. -पूर्व a. north-eastern. (-र्वा) the north-east. -प्रच्छदः a cover lid, quilt.
प्रत्युत्तरम् a dispute, debate, a rejoinder, retort.
the pleadings in a law-suit. -फ (फा) ल्गुनी the twelfth lunar mansion consisting of two stars (having the figure of a bed). -भागः The second part.
भाद्रपद्, दा the 26 th lunar mansion consisting of two stars (figured by a couch).
N. of a plant (Mar. कडुनिंब).-मन्द्रा a loud but slow manner of singing. ˚मन्द्राद्या a. particular मूर्च्छना in music. -मात्रम् a mere reply.-मीमांसा the later Mīmāmsā, the Vedānta Philosophy, an inquiry into the nature of Brahman or Jñāna Kāṇḍa (distinguished from मीमांसा proper which is usually called पूर्वमीमांसा). -युगम् A particular measure (= 13 Aṅgulas). -रहित a. without a reply. -रामचरितम् -त्रम् N. of a celebrated drama by Bhavabhūti, which describes the later life of Rāma. -रूपम् The second of two combined vowels or consonants. -लक्षणम् the indication of an actual reply. -लोमन् a. having the hair turned upwards. -वयसम्, -स् n. old age, the declining period of life. -वरितः a kind of small syringe.-वल्ली f. N. of the second section of the काठकोपनिषद् when divided into two अध्यायs. -वस्त्रम्, -वासस् n. an upper garment, mantle, cloak; जग्राह तामुत्तरवस्त्रदेशे Mb.3.268. 24. -वादिन् m.
a defendant, respondent; (Opp. पूर्ववादिन्.) साक्षिषूभयतः सत्मु साक्षिणः पूर्ववादिनः । पूर्वपक्षे$धरीभूते भवन्त्युत्तरवादिनः ॥ Y.2.17.
one whose claims are of later date than another's. -विद् -वेदन or वेदिन् An elephant sensitive to slight stimuli (Mātaṅga L.1.29; 9.39). -वीथिः f. The northern orbit; Bṛi. S.
वेदिः the northern altar made for the sacred fire.
N. of a Tīrtha near the कुरुक्षेत्र. -सक्थम् the left thigh. -संझित a. denoted or named in reply (as a witness). (-तः) hearsay-witness. -साक्षिन् m.
a witness for the defence.
a witness deposing to facts from the reports of others. -साधक a.
finishing what remains or follows, assisting at a ceremony.
who or what proves a reply. (-कः) an assistant, helper-हनुः Ved. the upper jaw-bone.
उत्तर [uttara], a.
Crossing over.
To be crossed over, as in दुरुत्तर.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
उत्तर mfn. ( compar. fr. 1. उद्; opposed to अधर; declined Gram. 238 अ) , upper , higher , superior( e.g. उत्तरे दन्तास्, the upper teeth) RV. AV. TS. ChUp. Ragh. etc.
उत्तर mfn. northern (because the northern part of India is high) AV. Mn. Sus3r. Pan5cat. etc.
उत्तर mfn. left (opposed to दक्षिणor right , because in praying the face being turned to the east the north would be on the left hand) AV. Ka1tyS3r. MBh. etc.
उत्तर mfn. later , following , subsequent , latter , concluding , posterior , future RV. AV. Ka1tyS3r. MBh. Ragh. Hit. etc. (opposed to पूर्व, etc. e.g. उत्तरः कालः, future time ; उत्तरं वाक्यम्, a following speech , answer , reply ; फलम् उत्तरम्, subsequent result , future consequence ; वर्षो-त्तरेषु, in future years)
उत्तर mfn. followed by( e.g. 531144 स्मो-त्तरmfn. followed by " स्म" Pa1n2. 3-3 , 176 )
उत्तर mfn. superior , chief , excellent , dominant , predominant , more powerful RV. AV.
उत्तर mfn. gaining a cause (in law)
उत्तर mfn. better , more excellent RV.
उत्तर m. N. of a son of विराटMBh.
उत्तर m. of a king of the नागs L.
उत्तर m. N. of a mountain Katha1s.
उत्तर m. of several men
उत्तर m. pl. N. of a school
उत्तर n. upper surface or cover MBh. Ragh. Das3. etc.
उत्तर n. the north R. Dhu1rtas.
उत्तर n. the following member , the last part of a compound
उत्तर n. answer , reply Ragh. R. Prab. etc.
उत्तर n. (in law) a defence , rejoinder , a defensive measure
उत्तर n. contradiction Car.
उत्तर n. (in the मीमांसाphilosophy) the answer (the fourth member of an अधिकरणor case)
उत्तर n. superiority , excellence , competency R. Pan5cat. Katha1s. etc.
उत्तर n. result , the chief or prevalent result or characteristic , what remains or is left , conclusion , remainder , excess , over and above , (often ifc. e.g. भयो-त्तर, attended with danger , having danger as the result ; धर्मो-त्तर, chiefly characterized by virtue ; षष्ट्य्-उत्तरं सहस्रम्, one thousand with an excess of sixty , i.e. 1060 ; सप्तो-त्तरं शतम्, 107)
उत्तर n. remainder , difference (in arithmetic)
उत्तर n. N. of a song Ya1jn5.
उत्तर n. N. of each of the नक्षत्रs that contain the word " उत्तर"
उत्तर n. a particular figure in rhetoric
उत्तर n. N. of the last book of the रामायण
उत्तर etc. See. p. 178 , col. 1
उत्तर for 2.See. उत्-तॄ, col. 2.
उत्तर/ उत्-तर mfn. (for 1. See. p. 178 , col. 1) , crossing over
उत्तर/ उत्-तर mfn. to be crossed(See. दुर्-उत्तर).
Purana index[सम्पाद्यताम्]
--the father of इरावति and father-in-law of परीक्षित्. भा. I. १६. 2.
--a Pravara--sage. M. १९९. १७.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
Uttara : m. (pl.): Name of a people ?
Bhīma in his expedition to the east, south, and north before the Rājasūya conquered the Uttaras along with the Uttamas (sottamān api cottarān/…vyajayat prabhuḥ) 2. 27. 3; (for other references and an alternative explanation of the word see Uttama ).
_______________________________
*3rd word in right half of page p634_mci (+offset) in original book.
previous page p633_mci .......... next page p635_mci
Mahabharata Cultural Index[सम्पाद्यताम्]
Uttara : m. (pl.): Name of a people ?
Bhīma in his expedition to the east, south, and north before the Rājasūya conquered the Uttaras along with the Uttamas (sottamān api cottarān/…vyajayat prabhuḥ) 2. 27. 3; (for other references and an alternative explanation of the word see Uttama ).
_______________________________
*3rd word in right half of page p634_mci (+offset) in original book.
previous page p633_mci .......... next page p635_mci
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-कल्पद्रुमः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-अमरकोशः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-वाचस्पत्यम्
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-शब्दसागरः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Apte
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Monier-Williams
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Purana index
- संस्कतशब्दाः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Purana Encyclopedia
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Mahabharata Cultural Index