text:
Sunday, 13 May 2018
राजा परिक्षीत् कथा
-सन्तु घोष्
पुरा एकस्मिन् दिने वनविहारेण परिश्रान्तः सन् राजा परिक्षीत् महर्षेः शमीकस्य आश्रमं प्राप्तवान् | परन्तु ऋषिः शमीकः तदा ध्याने निमग्नः आसीत् | राजाभिमानेन ध्यानमग्नं ऋषिं दृष्ट्वा राजा रुष्टोऽभवत् | तदा राजा किमपि मनसि कृत्वा भूमौ पतितं मृतसर्पं महर्षेः शमीकस्य गण्डदेशे स्थापयित्वा स्वप्रासादं प्रतिगतवान् | एतस्मिन् क्षणे महर्षेः पुत्रः श्रृङ्गी तपःप्रभावेन सर्ववृत्तान्तं ज्ञात्वा शपितवान् – आगमिनि सप्तमे दिने मम पितुः गण्डे मृतसर्पं स्थापितवन्तं राजानं तक्षकः दङ्क्ष्यति | एतत् शापवृत्तान्तं ज्ञात्वा सुलभशान्तः महर्षिः शमीकः पुत्राय शृङ्गिणे क्रुधित्वा अवदत् – भो पुत्र ! एवं शापकार्यं न कर्तव्यं भवता | वयं शमगुणप्रधानाः ऋषयः, सः परिक्षीत् अस्माकं राजा | राजा भगवत्सदृशः भवति | राजाऽपि स्वप्रासादं गत्वा चिन्तयति – अद्य मया महर्षिम् अपमानं कृत्वा दुष्कार्यमेकं कृतम् | तस्मात् दुष्कार्यात् मृत्युरपि श्र्येयः एतस्मिन् समये राजाऽपि शापवृत्तान्तं श्रुत्वा तत्क्षणादेव राज्यं परित्याज्य गङ्गातटं समागत्य महर्षिं वैयासखिं निवेदयति स्म – भो भगवन्! आगमिनि सप्तमे दिने मम मृत्युः भविष्यति | येन केन प्रकारेण मां मृत्युभयात् रक्ष | तदा महर्षिः शुकदेवः अवदत् राजन्! श्रीमद्भागवतमहापुराणं श्रृणोतु | भगवतां लीलाकथा श्रवणेन मृत्युभयं दूरीभूतं भविष्यति | तस्मात् दिनात् आरभ्य अस्माकं जगति श्रीमद्भागवतमहापुराणसप्ताहयज्ञः प्रचलितोऽभवत् | एवं क्रमेण सप्तमदिनात् अन्ते राजा परिक्षीत् शापप्रभावेन अभयेन शरीरं परित्याज्य वैकुन्ठधामं प्राप्तवान्॥
--------------------------------------------------------------------
Thursday, 29 March 2018
कृतयुगम् ( कविता ) डा. गदाधर त्रिपाठी
अबाधितोऽस्ति कालो हि यद्यपि गणना भवति न वै।
स्थापनाय व्यवस्थाया: परिकल्पितानि युगानि च।।
विभाजनं यद्यपि च वेदेषु स्पष्टं नैव कृतञ्च वै।
स्मृतिषु च पुराणेषु स्पष्टरूपेण कालगणना कृताभवत्।।
दिवसोऽक्षयतृतीया हि खल्वादिदिवसश्च व्याकृतः।
ज्ञानं ध्यानं तपश्चरणं प्रमुखान्यासन् तदा हि वै।।
प्रतिष्ठा कर्मणासीत् कर्मणा च कृतकृत्यता।
तेनैवायं कृतयुगोऽस्ति सर्वे सत्पथगामिनः।।
चतुर्णामीशावताराणां पुराणेषु चर्चा कृता।
मत्स्यकूर्मवराहनृसिंहादयश्च ह्यासन् तेषु च वै।।
धर्मशास्त्रं मनोः रचितं प्रामाणिकमासीत्तदा हि वै।
तीर्थं पुष्करमासीत् प्रचलिता मुद्रा स्वर्णमयी तदा।।
प्रचलनं स्वर्णपात्राणां पूर्णं पुण्यं हि जीवने।
पापकर्मणामभावश्च कृतयुग आसीत् सर्वदा।।
आयु: सहस्रवर्षाणां मनुष्यस्यासीत्तदा हि वै।
लम्बमानं शरीरञ्च वै सन्तोषस्याधानं मुखम्।।
ब्राह्मणानां प्रतिष्ठा चासीद्धि कृतयुगे तथा।
विद्याया: प्रकाशश्चादरणीयोऽभवत्तदा।।
समाप्ते कलियुगे चैव कल्किर्भगवान् भविष्यति।
स्थापयिष्यति कृतयुगं सुखं प्राप्स्यन्ति मानवाः।।
कपिलमुनिः कविता डा गदाधर त्रिपाठी
जातेयं कथं सृष्टिः को$स्याश्च सर्जको हि वै।
कानि सन्ति च तत्त्वानि जिज्ञासेयमादितः सदा।।
देवहूतिकर्दमयोः पुत्रो विधातुर्मनसा तदा।
आचार्यः सांख्यशास्त्रस्य च विष्णोरवतारो$यम्।।
कपिलवस्तुनामकं नगरमस्ति रत्नाकरतटे स्थितम्।
सगरपुत्रास्तु तत्रैव हि भस्मीभूतास्तदाभवन्।।
वेदेषु कर्मकाण्डस्य महिमासीद्वर्णितः।
सांख्यशास्त्रे तु ज्ञानस्य प्राधान्यमुपवर्णितम्।।
आसुरिरासीत् शिष्यस्तु कपिलस्य महात्मनः।
कृष्णेन कथितमासीत् सिद्धानां कपिलो मुनिः।
उपनिषदि स्वीकृत आत्मा स्वीकृत ईशो$पि च वै।
प्रकृतिश्च पुरुषश्चैव कपिलेन स्थापितौ तदा।।
रचयति प्रकृतिः पुरुषस्तु साक्षी निस्पृहस्तथा।
रचनायां तु सृष्टौ हि नास्तीशस्य कामना।।
अज्ञानाद् बन्धनमस्ति ज्ञानं मुक्तेर्भावना।
त्रिगुणरूपैका प्रकृतिः पुरुषाः सर्वजन्तवः।।
सांख्यसूत्रेषु यद्यपि च नास्तीशश्च स्वीकृतः।
ईश्वरकृष्णकाले तु स्वीकृत ईशो वर्तते।।
जातेयं कथं सृष्टिः को$स्याश्च सर्जको हि वै।
कानि सन्ति च तत्त्वानि जिज्ञासेयमादितः सदा।।
देवहूतिकर्दमयोः पुत्रो विधातुर्मनसा तदा।
आचार्यः सांख्यशास्त्रस्य च विष्णोरवतारो$यम्।।
कपिलवस्तुनामकं नगरमस्ति रत्नाकरतटे स्थितम्।
सगरपुत्रास्तु तत्रैव हि भस्मीभूतास्तदाभवन्।।
वेदेषु कर्मकाण्डस्य महिमासीद्वर्णितः।
सांख्यशास्त्रे तु ज्ञानस्य प्राधान्यमुपवर्णितम्।।
आसुरिरासीत् शिष्यस्तु कपिलस्य महात्मनः।
कृष्णेन कथितमासीत् सिद्धानां कपिलो मुनिः।
उपनिषदि स्वीकृत आत्मा स्वीकृत ईशो$पि च वै।
प्रकृतिश्च पुरुषश्चैव कपिलेन स्थापितौ तदा।।
रचयति प्रकृतिः पुरुषस्तु साक्षी निस्पृहस्तथा।
रचनायां तु सृष्टौ हि नास्तीशस्य कामना।।
अज्ञानाद् बन्धनमस्ति ज्ञानं मुक्तेर्भावना।
त्रिगुणरूपैका प्रकृतिः पुरुषाः सर्वजन्तवः।।
सांख्यसूत्रेषु यद्यपि च नास्तीशश्च स्वीकृतः।
ईश्वरकृष्णकाले तु स्वीकृत ईशो वर्तते।।
Monday, 26 March 2018
मनोगतम् – ४२ ‘मन की बात’प्रसारण तिथि: 25.03.2018
[“मन की बात”- “मनोगतम्” - इति कार्यक्रमस्य संस्कृत-भाषिकानुवादः ]
- भाषान्तर-कर्ता - बलदेवानन्द-सागरः
मम प्रियाः देशवासिनः! नमस्कारः |
अद्य रामनवमी - इति पावनं पर्व वर्तते | रामनवम्याः पवित्र-पर्वणि देशवासिनां कृते मम अनेकाः शुभकामनाः | पूज्य-बापू-वर्यस्य जीवने ‘राम-नाम्नः’ शक्तिः कियती आसीद्- इति तस्य जीवने प्रतिपलं सुसिद्धम् | विगतेषु दिनेषु जान्युआरि-मासे षड्-विंशे दिनाङ्के यदा [ASIAN]आसियान-देशानां सर्वे प्रतिनिधि-महानुभावाः अत्र आसन्, तदा स्वीयानि सांस्कृतिक-वृन्दानि सहैव आनीतवन्तः तथा च विषयोsयम् अतितरां गौरवास्पदं यत् तेषु अधिसंख्यं देशाः रामायणमेव अस्माकं समक्षं प्रस्तुवन्ति स्म | अर्थात् रामः रामायणञ्च, न केवलं भारते अपितु विश्वस्य अस्मिन् भूभागे ASIAN-देशेषु च, अद्यापि तावतीमेव प्रेरणां तावन्तमेव च प्रभावमुत्पादयतः | अहं पुनरेकवारं भवद्भ्यः सर्वेभ्यः रामनवम्याः शुभकामनाः व्याहरामि |
मम प्रियाः देशवासिनः ! प्रति-वारमिव साम्प्रतमपि अहं भवतां सर्वेषां बहूनि पत्राणि, email-सन्देशान्, phone-call-इति दूरभाषाकारणाः, विविधाश्च टिप्पणीः प्राप्तवान्|
कोमल-ठक्कर-जी ! MyGov-इत्यत्र संस्कृतस्य on-line courses-इति सद्यस्कः पाठानाम् आरम्भार्थं भवतः निवेदनम् अहं पठितवान् | भवान् IT professional - इति सूचना-प्रविधि-व्यवसायी, युगपदेव, संस्कृतं प्रति भवतः प्रेमाणं दृष्ट्वा मोमुद्यते मम मानसम् | अस्यां दिशि विधीयमानानां प्रयासानां विषये भवन्तं सूचयितुम् अहं सम्बद्ध-विभागं निरदिशम् | ‘मन की बात’- प्रसारणस्य श्रोतारः ये संस्कृत-विषये कार्यरताः सन्ति, तान् अपि अनुरुन्धे यत् तेsपि विषयमेनं परिशीलयन्तु परामर्शयन्तु च यत् केन प्रकारेण कोमल-ठक्कर-महोदयस्य परामर्शस्य कार्यान्वयनं भवेदिति|
बिहार-राज्यस्य नालन्दा-जनपदस्य बराकर-ग्रामतः श्रीमान् घनश्याम-कुमारः Narendra- ModiApp- इत्यत्र निज-विचारान् अलिखत्, तान् अहम् अपठम्| भूम्यन्तः अपचीयमानं जल-स्तरम् अधिकृत्य भवता या चिन्ता प्रकटिता, सा निश्चित-रूपेण अतितरां महत्वपूर्णास्ति |
कर्नाटकतः श्रीमान् शकल-शास्त्री-जी, भवान् शब्दानां सुतरां सुन्दर-सामञ्जस्येन अलिखत् यत् ‘आयुष्मत् भारतम्’ तदैव भविष्यति यदा ‘आयुष्मती भूमिः’ भविता, तथा च, ‘आयुष्मती भूमिः’ तदैव भविता यदा वयं भूमौ निवसतां प्रत्येकमपि प्राणिनां विषये चिन्तयिष्यामः| ग्रीष्मर्तौ पशु-पक्षिणां कृते जल-पात्राणि स्थापयितुमपि भवान् सर्वान् साग्रहं निवेदितवान् | शकल-महोदय ! भवतः एताः भावनाः सर्वेभ्यः श्रोतृभ्यः ज्ञापितवान्|
श्रीमान् योगेश-भद्रेश-जी, भवतः आग्रहः अस्ति यद् अस्मिन् क्रमे अहं यूनां स्वास्थ्य-विषये तैः सम्भाषणं कुर्याम् | सः आमिनोति यत् एशिया-राष्ट्रैः साकं तुलनां करवाम चेत्, अस्मदीयाः युवा
Monday, 12 March 2018
ग्रन्थिबन्धनम्
ग्रन्थाभिमतः - अभिषेक् पर्गाई।
छन्दोदृष्ट्याऽपि अनुष्टुप-उपजाति-वंशस्थ-वसन्ततिलका-द्रुतविलम्बित-मालिनी-पञ्चचामर-शार्दूलविक्रीडितादीनां मनोहारी प्रयोगो दृश्यते । अलङ्काराणां चित्तचोरिणी छटा बलादेव जनान् रससागरे निमज्जयति । यथा यमाकानुप्रासयोः उदाहरणमेकं प्रस्तूयते –
ग्रन्थाभिमतः - अभिषेक् पर्गाई।
ग्रन्थिबन्धनम् इति नाम श्रवणेनेव सकलजनस्यापि मनसि जिज्ञासा जायते यत् (ग्रन्थिबन्धनम्) ग्रन्थिनाम्+बन्धनम् किमिति ।“तर्हि ग्रन्थिबन्धनम् महाकाव्यमिदम्” महाकाव्यमिदम् महाकाव्यस्य श्रेण्यां नूतनमेव मार्गं प्रदर्शयति । महाकाव्येस्मिन् प्राचीन परिपाट्यामेव नूतन उपस्करणेन सह कथा उपलब्धास्ति। पात्र-घटनादीनां वर्णनं समयानुसारमेव कल्पितमस्ति । आधुनिकेस्मिन् युगे याः घटनाः जनैः सर्वदा सम्मुखीक्रियन्ते तामेव काव्यरुपेण अत्र प्रस्तुतमस्ति । अद्यत्वे समाजे यौतुकम् (याचनं उत् दानं) अभिशापं वर्तते । एनमेव विषयमाधारीकृत्य काव्यस्वरुपं प्रदत्तम्।
यौतुकमेव अस्य महाकाव्यस्य मूलाधारचक्रं वर्तते । कुत्रचित् सहृदयैः अनुभूयते यत् अत्र महाकाव्यस्य लेखने पुरातन विधीनां उल्लंघनं कृतं वर्तते । परञ्च नात्र तथा परञ्च नूतन मार्गस्यैव श्रीगणेशः वर्तते । यथा परिवर्तनमेव जगतः शाश्वतं सत्यं काले-काले विचारधाराषु परिवर्तनं स्वाभाविकमेव वर्तते । तदवतेव महाकाव्येऽस्मिन्नपि महाकाव्यजगति परिवर्तनमानेतुं प्रयासः विहितः । षोडश सर्गेषु उपनिबद्धम् महाकाव्यमिदम् भाषावगमादिदृष्ट्या सामान्यजनानां कृतेऽपि अत्यन्तमुपादेयं वर्तते । महाकाव्येऽस्मिन् श्रृंगाररसमङ्गिनं विधाय अन्येऽपि रसाः अङ्गतयाः यत्र तत्र प्रतिपादिताः सन्ति ।
यौतुकमेव अस्य महाकाव्यस्य मूलाधारचक्रं वर्तते । कुत्रचित् सहृदयैः अनुभूयते यत् अत्र महाकाव्यस्य लेखने पुरातन विधीनां उल्लंघनं कृतं वर्तते । परञ्च नात्र तथा परञ्च नूतन मार्गस्यैव श्रीगणेशः वर्तते । यथा परिवर्तनमेव जगतः शाश्वतं सत्यं काले-काले विचारधाराषु परिवर्तनं स्वाभाविकमेव वर्तते । तदवतेव महाकाव्येऽस्मिन्नपि महाकाव्यजगति परिवर्तनमानेतुं प्रयासः विहितः । षोडश सर्गेषु उपनिबद्धम् महाकाव्यमिदम् भाषावगमादिदृष्ट्या सामान्यजनानां कृतेऽपि अत्यन्तमुपादेयं वर्तते । महाकाव्येऽस्मिन् श्रृंगाररसमङ्गिनं विधाय अन्येऽपि रसाः अङ्गतयाः यत्र तत्र प्रतिपादिताः सन्ति ।
छन्दोदृष्ट्याऽपि अनुष्टुप-उपजाति-वंशस्थ-वसन्ततिलका-द्रुतविलम्बित-मालिनी-पञ्चचामर-शार्दूलविक्रीडितादीनां मनोहारी प्रयोगो दृश्यते । अलङ्काराणां चित्तचोरिणी छटा बलादेव जनान् रससागरे निमज्जयति । यथा यमाकानुप्रासयोः उदाहरणमेकं प्रस्तूयते –
“नवरसालरसालसमानसं सुमनसां मनसामपि मार्दवम्
हरति हन्त वसन्तवशंवदो मनसिजो मनसः श्रियमाहरन्।
न विषमाशुगवीर्यविदारणं न विषमाशुगवीर्यविघातकम्
विषमाशुगवीर्यविधायकं त्रितयवाक्यमिदं शुकविक्रिया”॥
महाकाव्येस्मिन् विप्रयोगस्य संयोगस्य च सकलस्यापि वर्णनं नवीनरीत्या कृतं वर्तते । कवेः प्रकृति अत्र प्राचीनमार्गस्य नव्यरीत्या प्रस्तुतिकरणं परिलक्ष्यते । महाकाव्येऽस्मिन् प्राच्य-नव्ययोः द्वयोरपि अद्भुतं सङ्गमो विलोक्यते । नैषधीयचरित इव अस्मिन् महाकाव्येप्येकः शुको वर्तते । यो नायकं नायिकां चान्तरा सेतुवत् कार्यं करोति । परञ्च एषः शुकः प्राचीनमार्गनिरपेक्षतया नवलमार्गमाश्रित्य कार्यं विदधाति ।
सुभाषितानि स्वर्गसुधामपि तिरस्कृत्य विभान्त्यधिवसुधमिति जानन्त्येव तञ्ज्ञाः । तदवतेव अस्मिन् महाकाव्येपि नैकाः सूक्तयः काव्यशोभां समेधयन्तो विलोक्यन्ते । उदाहरणार्थं –
*आत्मरक्षा विधाने को नोद्यमी धरणीतले ।
* अन्विष्यन्ति सदाश्चर्यं चित्रान्वेषणपण्डिताः।
महाकाव्यस्यास्य प्रथमे सर्गे तपोवनवर्णनं,सुकन्या(नायिकायाः) वर्णनं,सुकन्यायाः वन विहरणं तत्रैव सुकन्या द्वारा कस्यचित् युवकस्य दर्शनं,सुकन्या द्वारा पालितस्य शुकस्य कुत्रचित् अन्यत्र गमनमस्ति । पञ्चदशे षोड्शे च सर्गे विधिपूर्वकं यौतुकम् विनैव द्वयोः ग्रन्थिबन्धनम् कारयित्वा महाकविना डा निरञ्जन मिश्र महोदयेन मध्यस्थेष्वऽपि सर्वेषु सर्गेषु समाजहिताय तथा च वर्तमानिकालिक समस्यानां यथोचितं वर्णनं विहितमस्ति। महाकाव्यमिदम् सत्यम् पब्लिशिंग हाऊसत: प्रकाश्यते ।
Sunday, 11 February 2018
द्रौपदी
तेष्वपि च जीवनं स्त्रीणामत्यद्भुतं दृष्टं तथा।।
द्रौपदी पाञ्चाली कृष्णा सैरन्ध्री याज्ञसेनी तथा।
ख्याता नामभिश्च या आसीत् पञ्चभिर्वै पतिभिर्युता।।
अर्जुनेन स्वयम्वरसमये हि विप्रवेषः कृतो हि वै।
पत्नीरूपेण प्राप्ता च स्वयम्वराद् द्रौपदी विधिवत्तदा।।
कथेयमद्भुता दृष्टा च मातुराज्ञाभवत्तदा।
पञ्चभिर्भ्रतृभिः सहिता पत्नीरूपेण स्वीकृता।।
कथेयं प्रचलिता अस्ति शिवप्रसादाद् वै अभवदिदम्।
परञ्च शिवप्रसादादेव कन्यारूपेण स्वीकृता।।
आसीदासक्तिरस्या: कर्णं प्रति तदा हि वै।
विवाहः सूतपुत्रेण सम्भवो नाभवत्तदा।।
वस्त्रापहरणकाले हि आर्ता आसीदरक्षिता।
भगवता रक्षिता आसीत् स एव परमरक्षकः।।
-------------------
युधिष्ठिरः
न्यायप्रियः खलु सत्यवादी च तदा वै आसीद् युधिष्ठिरः।।
कुन्त्या आहूतो धर्मराजा तेनाभवद् युधिष्ठिरः।
इच्छापूर्तये रुचिर्नासीन्न चैवासत्यभाषणे।।
यद्यपि क्षत्रिय आसीद् वै हिंसाया विरतो महान्।
दुर्योधनस्य विनाशाय मतिरपि तेन कृता न वै।।
शकुनेर्या धूर्तता आसीत्तेन अज्ञोऽयं जनः।
द्यूते प्रवृत्तो$भवद् हि तेन काले विचक्षणः।।
अश्वत्थामा मृतो नरो वा कुञ्जरो वा च हि।
कृष्णेन प्रेरितस्तेन असत्यं नैव भाषितम्।।
स्वर्गस्यापि इच्छा च न वै कृता श्वानं विना।
शत्रुहस्ताद् दुष्टोऽपि दुर्योधनो हि रक्षितः।।
पाण्डवानां भ्राता कर्ण इति ज्ञात्वा दुःखितोऽभूत्।
शापिता माता तेन न गोप्यं भवितेति च वै।।
भातृन् नरके दृष्ट्वा पत्नीं दृष्ट्वा तथैव च।
निवासः स्वर्गस्यापि युधिष्ठिरेण न स्वीकृतः।।
-------------------
डा. गदाधर त्रिपाठीजीवनञ्च मनुष्याणामद्भुतं रोमाञ्चकं तथा।
तेष्वपि च जीवनं स्त्रीणामत्यद्भुतं दृष्टं तथा।।
द्रौपदी पाञ्चाली कृष्णा सैरन्ध्री याज्ञसेनी तथा।
ख्याता नामभिश्च या आसीत् पञ्चभिर्वै पतिभिर्युता।।
अर्जुनेन स्वयम्वरसमये हि विप्रवेषः कृतो हि वै।
पत्नीरूपेण प्राप्ता च स्वयम्वराद् द्रौपदी विधिवत्तदा।।
कथेयमद्भुता दृष्टा च मातुराज्ञाभवत्तदा।
पञ्चभिर्भ्रतृभिः सहिता पत्नीरूपेण स्वीकृता।।
कथेयं प्रचलिता अस्ति शिवप्रसादाद् वै अभवदिदम्।
परञ्च शिवप्रसादादेव कन्यारूपेण स्वीकृता।।
आसीदासक्तिरस्या: कर्णं प्रति तदा हि वै।
विवाहः सूतपुत्रेण सम्भवो नाभवत्तदा।।
वस्त्रापहरणकाले हि आर्ता आसीदरक्षिता।
भगवता रक्षिता आसीत् स एव परमरक्षकः।।
-------------------
युधिष्ठिरः
डा गदाधर त्रिपाठी।युधिष्ठिरदुर्योधनयोर्मध्ये विपरीता आसीत् संस्कृतिः।
न्यायप्रियः खलु सत्यवादी च तदा वै आसीद् युधिष्ठिरः।।
कुन्त्या आहूतो धर्मराजा तेनाभवद् युधिष्ठिरः।
इच्छापूर्तये रुचिर्नासीन्न चैवासत्यभाषणे।।
यद्यपि क्षत्रिय आसीद् वै हिंसाया विरतो महान्।
दुर्योधनस्य विनाशाय मतिरपि तेन कृता न वै।।
शकुनेर्या धूर्तता आसीत्तेन अज्ञोऽयं जनः।
द्यूते प्रवृत्तो$भवद् हि तेन काले विचक्षणः।।
अश्वत्थामा मृतो नरो वा कुञ्जरो वा च हि।
कृष्णेन प्रेरितस्तेन असत्यं नैव भाषितम्।।
स्वर्गस्यापि इच्छा च न वै कृता श्वानं विना।
शत्रुहस्ताद् दुष्टोऽपि दुर्योधनो हि रक्षितः।।
पाण्डवानां भ्राता कर्ण इति ज्ञात्वा दुःखितोऽभूत्।
शापिता माता तेन न गोप्यं भवितेति च वै।।
भातृन् नरके दृष्ट्वा पत्नीं दृष्ट्वा तथैव च।
निवासः स्वर्गस्यापि युधिष्ठिरेण न स्वीकृतः।।
-------------------
Saturday, 20 January 2018
... बलदेवानन्द-सागरः
समेधमानायाः जन-संख्यायाः कारणात् खाद्य-संसाधनानाम् आवश्यकताः अपि समेधन्ते | अमुना कारणेन प्राकृतिक-संसाधनेषु आपीडः अपि सततं वर्धते | जलवायु-परिवर्तनस्य प्रत्यक्ष-प्रभावः कृषौ समापतति, यथा हि तापमानेन, वृष्ट्यादौ परिवर्तनेन, मृदा-क्षमतायाः अपक्षयेण, सामान्य-स्तराद् आधिक्येन कीटाणूनां रोगाणां च प्रसारेण एतत् सुस्पष्टं भवति । जलपूराणां अनावृष्ट्यादि-घटनानां च पौनःपुन्येन आवृत्ति-कारणात् अतितरां सञ्जायमानं जलवायु-परिवर्तनं कृषिं प्रतिकूलतया प्रभावयति, एतस्मात् कारणात् शस्यादीनां उत्पादन-मितिः अपक्षीयते | जलवायु-परिवर्तनस्य कारणात् अनेकाः प्रजातयः अपि विलुप्ताः सन्त |
जलवायु-परिवर्तनस्य कारणानि
विगतेभ्यः कतिपय-वर्षेभ्यः जलवायौ बृहन्मात्रिकं परिवर्तनं दृग्गोचरीभवति | एतानि कारणानि प्राकृतिकानि मानव-निर्मितानि चेति द्विधा विभक्तुं शक्यते |
प्राकृतिकानि कारणानि
महा-द्वीपानां प्रस्खलनानि, ज्वालामुखि-प्रस्फोटनानि, सामुद्रिकाः तरङ्गाः, पृथिव्याः परिभ्रमणम् चेत्यादीनि प्राकृतिकानि कारणानि सन्ति यानि जलवायु-परिवर्तने हेतुतां भजन्ते |
मानव-निर्मितानि कारणानि
कार्बन्-डाइऑक्साइड् - [ अङ्गाराम्लवायुः ], मीथेन-नाइट्रस्-ऑक्साइड् - [ पुष्कल्य-भूयीय-अम्लवायुः ] - सदृश्यः ग्रीन्-हाउस्-वातयः प्रामुख्येण जलवायु-परिवर्तनस्य मानव-निर्मितानि कारणानि वर्तन्ते | एतासु कार्बन्-डाइऑक्साइड् - [ अङ्गाराम्लवायुः ] उच्च-उत्सर्जन-शीलः परिगण्यते | यदा वयं तैल-कृष्णाङ्गार-प्राकृतिकवाति-प्रभृतीनां ईन्धनानाम् उपयोगं कुर्मः, अथवा वृक्षाणाम् उच्छेदनं कुर्मः तदा कार्बन्-डाइऑक्साइड् - [ अङ्गाराम्लवायुः ], पर्यावरणे मिश्रीयते | औद्योगिक-कारणैः विविधैः वाहनैः च उत्सृष्टस्य धूम्रस्य पर्यावरणे सञ्जायमानं सम्मिश्रणं हि जलवायुं पर्यावरणञ्च दूषयति |
पर्यावरणस्य परिभाषा
पृथ्वी-जल-तेजोवायु-आकाशेति पञ्चमहाभूतानि अस्मान् परितः प्रवर्तन्ते | एतेषां पञ्च-महाभूतानां समवायः एव परिसरः आहोस्वित् ‘पर्यावरणम्’ इति पदेन व्यवह्रीयते। एवमपि अवगन्तुं शक्यते यत् मनुष्यो यत्र निवसति, यत् खादति, यत् वस्त्रं धारयति, यज्जलं पिबति, यस्य पवनस्य सेवनं करोति, तत्सर्वं पर्यावरणम् इति शब्देन अभिधीयते। अधुना पर्यावरणस्य समस्या न केवलं भारतस्य अपितु समस्तविश्वस्य समस्या वर्तते। यज्जलं यश्च वायुः अद्य उपलभ्यते, तत्सर्वं मलिनं दूषितं च दृश्यते |
भौतिक-पर्यावरणं प्रकृत्या प्रदत्तं प्राणतत्त्वं रक्षा-कवचं च वर्तते । जीवमात्रस्य विकासाय पर्यावरणशुद्धिः आवश्यकी वर्तते । एवमपि अवगन्तुं शक्यते यत् "परितः आवृणोतीति पर्यावरणम् ।" अस्मान् परितः भूमण्डलं जलराशिः वायुवृत्तं तेजोमण्डलं नभोमण्डलं चेति पञ्चमण्डलानि
Friday, 19 January 2018
पातञ्जलयोगसूत्रे अन्तरायाः
अनुसन्धानाध्ययनम्
Research Article No: 20180119फिलोमिना टि एल्
शोधछात्रः
श्री शङ्कराचार्य विश्वविद्यालयः, कालटी।
भारतवर्षो ऋषीणाम् अन्वेषणफलत्वेनैव दर्शनशाखाः अविर्भवन्। तासु दर्शनेषु अन्यतमं भवति योगदर्शनम्। अस्य योगदर्शनस्य प्रणेता भवति पतञ्चलिः। अधिकारिकं ग्रन्थं च भवति पातञलं योगसूत्रम्। योगसूत्रे चत्वारः पादाः सन्ति। ते च समाधिपादः साधनपादः विभूतिपादः कैवल्यपादः। अत्र प्रथमम् समाधिपादे समाहितचित्तस्य सोपायं योगं प्रतिपादयति। अनन्तरं द्वितीयं साधनापादे व्युत्थितचित्तस्य कथम् उपायाभ्यासपूर्वकः योगाः साध्यः इति तत्साधनानुष्ठानः क्रिया योगः प्रतिपादयति। विभूति इति तृतीयपादे संयमत्वादिनां१* कथम् अस्य लोकस्य नाशम् इति प्रतिपादयति। चतुर्थः कैवल्यपादे कथम् पूर्वोक्तैः उपायैः कैवल्यम् अश्नुते इति प्रतिपादयति।
पातञ्जलयोगसूत्रम् अथ योगानुशासनम् इतिसूत्रेण आरब्धम्। योगो नाम चित्तवृत्ति निरोध:। वृत्तीनां प्रमाण-विपर्यय-विकल्प-निद्रादीनां स्मृत्यादीनां निरोधः योगः इत्युच्यते। अन्तरायाऽभावे एव योगः सम्भवति अत्र अन्तरायाः विशदीकुर्वन्ति।
अन्तरायाः
ततः प्रत्यक् चेतनाऽधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च२* इति ईश्वर प्रणिधानात् आत्मस्वरूपज्ञानं तथा विघ्नानां निवर्तिः च संभवति इति प्रतिपादितं भवति। तत्र व्याधिस्त्यानसंशय-प्रमादाऽऽलस्याऽविरतिभ्रान्ति दर्शनाऽलब्धभूमिकत्वाऽनवस्थितत्वानि चित्त विक्षेपास्तेऽन्तरायाः३* इति पातञ्जलयोगसूत्रे समाधि पादे अन्तरायाः चिन्तयन्ति। ते अन्तरायाः रजस्तमो गुणानां बलात् प्रवर्तमानं चित्तस्य विक्षेपाः भवन्ति। तैः अन्तरायैः एकाग्रता विरोधित्वेन चित्तं प्रव
Friday, 12 January 2018
नवोत्थाननायक: महर्षिदयानन्दसरस्वती।
Research Article No: 20180112
अनुसन्धानाध्ययनम्
Dr. ROHINI K.
Guest Lecturer
Dept. of SanskritSree Krishna college, Guruvayoor.
अज्ञताया: अन्धकारे मग्ने स्वसमाजे ज्ञानस्य प्रकाशं दर्शयन् महर्षिदयानन्द: आधुनिकनवोत्थाननायकेषु प्रमुख: अभवत्। ऊनविंशतितमशतकस्य उत्तरार्धे 1825 फेब्रुवरि 12 तमे दिनाङ्के लब्धजन्मोयं समाजस्य अनाचारान् प्रति स्वजीवनं समर्पितवान्।
तस्मिन् काले भारते अनाचारा: अन्धविश्वासा: च प्रचलिता: आसन्। तदवसरे आसीत् दयानन्दसरस्वतीवर्यस्य जननम्। सामाजीकपरिष्करणाय राष्ट्रनवीकरणाय च अहर्निशं प्रयत्नमकरोत् अयं संन्यासीवर्य: स्वतन्त्रभारतम् इति आशयस्य प्रचारकश्चासीत्। भारतीयानां जीवनरीतय: विश्वासा: च वेदाधिष्ठितं भवति इति तै: उद्घोषितम्।
गुजरात् राज्यस्य कतियवार् देशे टङ्कारनगरे अयं जनिमलभत। बाल्ये तस्य नाम मूलशङ्कर: इत्यासीत्। दयाल्जी इति गृहे तम् आह्वयति स्म। संन्यासदीक्षाया: स्वीकरणानन्तरमेव दयानन्द: इति प्रशस्तो%भवत्। बाल्यादेव सामाजिकोन्नमनाय प्रयत्नमकुर्वन्। मूलशङ्करस्य बाल्यं दुरितपूर्णमासीत्। भगिन्या: तथा पितृसहोदरस्य च देहवियोग: दयानन्दं चिन्तामग्नमकरोत्। तत: मोक्षमार्गमन्विष्य यात्रा: आरब्धा:। स्वगृहमुपेक्ष्य विविधदेशेषु यात्राम् अकरोत्। महर्षिणमुपगम्य मोक्षमार्गम् अपृच्छत्। किन्तु तेषाम् उपदेशेषु अतृप्त: स: पुनरपि बहुदूरम् अटति स्म। अन्ते स: परमानन्दसरस्वती महाभागात् संन्यासदीक्षां स्वीचकार। तत: दयानन्दसरस्वती इति नाम स्वीचकार। तदनन्तरं योगशास्त्रादि विषयान् पठित्वा वादप्रतिवादान् अकरोत्। दुराचरान् प्रति विरोधं प्रकटयति स्म। महर्षिवर्य: मोक्ष-पुनर्जन्म-कर्मफलसिद्धान्तादि विषयान् अङ्गीकृतवान्।
त्रैतवाद: आसीत् तस्य सिद्धान्त:। साधारणजना: अपि तस्य सिद्धान्तं अजानन्। 1875 एप्रिल् 10 तमे दिनाङ्के आर्यसमाजम् अस्थापयत्। आर्यसमाजस्थापनाय दयानन्द: महान् प्रयत्न: अकरोत्। आर्यसमाजेन वेदा: सत्यप्रमाणत्वेन अङ्गीकृता:। 1883 ओक्टोबर् मासस्य 31 दिनाङ्के दीपावल्यां समाधिं प्राप।
त्रैतवाद:।
त्रैतवात: दयानन्दस्य तत्त्वशास्त्रं भवति। तन्मते ईश्वर:, आत्मा, प्रकृति: च तत्त्वत्रयं भवति। एते क्रमश: निमित्त-साधारण-उपादानकारणत्वेन कल्पिता:। अचेतनप्रकृते: चेतनवस्तुकारक: शक्तिविशेष: ईश्वर:। स: ईश्वर: सच्चिदानन्द:, निराकार:, सर्वशक्त:, न्यायकारी, दयालु:, जन्मरहित:, सर्वव्यापि, सर्वान्तर्यामी, जरादिरहित:, अनश्वर:, निर्भय:, नित्य:, पवित्रश्च। उपादानकारणात् प्रकृते: पञ्चेन्द्रियानुभवयोग्यवस्तूनि सञ्जातानि, साधारणकारणरूप आत्मना तानि उपभुज्यन्ते।
श्रीशङ्करस्य अद्वैतदर्शनमिव न क्लिष्टमिदं नास्त्यत्र कर्मज्ञाननिषेध: अपि च अद्वैतापग्रथने त्रैतवादसमन्वये अद्वैतं च द्रष्टुं शक्यते। अत्र अयमेव भेद: - शङ्करमते माया प्रधाना, महर्षिदयानन्दमते सर्वं सत्यम्, माया अप्रधाना च।
आर्यसमाजस्य स्थापनम्।
आर्यसमाजद्वारा महर्षि: लोकान् पुनरुद्बोधयत्। निर्मितेषु नियमेषु 1932 वैक्रमाब्दस्य चैत्रशुक्ल पञ्चमी तिथौ बुधवासरे तदनु 1975 ईसवीयवर्षस्य एप्रिल् मासस्य दशमे दिनाङ्के सायं सार्धपञ्चवादने मुम्बई नगरस्य गिरगांवोपवसतिसम्भागे श्री डा. मणिक्चन्द्रमहोदयस्य वाटिकायाम् आर्यसमाजस्य स्थापनमभूत्। श्रीगिरिधारीदयास् दास् कोठारि महोदयश्च आर्यसमाजस्य प्रथम सभापतिरूपेण तथा श्रीसेवककृष्णदास्महाभाग: मन्त्रित्वेन च नियुक्त:। तदानीम् एकशतसंख्यकाश्च सदस्या: आसन्। सर्वजनाग्रहेणा%पि किमपि पदमस्वीकुर्वन् महर्षिणा साधरणसदस्यरूपेणैव स्थित:। पूर्वम् आर्यसमाजेन अष्टाविंशति संख्यका: नियमा: निर्धारिता आसन्। परं यदा लाहोर् नगरे आर्यसमाजस्य संस्थापनमभवत् तदा दश संख्याका एव नियमा: निश्चिता:।
तियोसफिकल् सोसाइटि
1875 वर्षस्थनवम्बरमासस्य सप्तदशतारिकायां मैडमब्लैवट्स्कीकर्नल अल्काटमहोदयश्चोभौ तियोसफिकल् सोसाइटिसंस्थापयताम्। संस्थाया: संस्थापनं सम्पन्नं परं तौ हि स्वकर्मभिरतितरां कुख्यातावास्ताम्, तयोर्भोजनप्राप्तिरपि दुर्लभा%भवत्। तत्रावासो%प्यसम्भव आसीत्, अतस्तौ हि भारतवर्षं प्रत्याशान्वितावभवताम्। भारतवर्षे पदमारोपयितुं कस्यचित् शक्तिमतो महापुरुषस्याश्रयो%पेक्षित आसीत्। श्रीहरिश्चन्द्रचिन्तामणिमहोदयात् श्रीअल्काटमहाशयो महर्षेर्दयानन्दस्य परिचयं प्राप्नोत्।
एवं तियोसफिकल् सोसाइटि संस्था तदार्यसमाजेन समं स्वसम्बन्धं समायोजयत्, यदा हि अमेरिकावासिन: संस्थासञ्चालका: स्वश्वोभोजनप्राप्तिविषये%पि सन्देहयुता आसन्। तत्र ते%तितरां कुख्याता: दुःखिताश्चासन्। पर्याप्तपत्रव्यवहारानन्तरं तियोसफिकल् सोसाइटि युगलमिदं 1879 तमवर्षस्य जनवरिमासे मुम्बईनगरमागच्छत्।
महर्षिदयानन्दसरस्वतीकृतग्रन्थावलि:
सत्यार्थप्रकाश:, ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका, वेदभाष्याणि, संस्कारविधि:, आर्याभिविनयम्, गोकरुणानिधि:, पञ्चमहायज्ञविधि:, संस्कृतवाक्यप्रबोधम्, व्यवहारभानु, काशीशास्त्रार्थम्, वेदविरुद्धमतखण्डनम्, ब्रह्मोछेदनम्, भ्रान्तिनिवारणम्, सत्यधर्मविचार:, आरोद्देश्यरत्नमाला, वेदाङ्गप्रकाश: इत्यादय: दयानन्दसरस्वते: कृतय: भवति।
Monday, 1 January 2018
“मनोगतम्” [सोपानम् ३९]
- नरेन्द्रमोदी
[“मनोगतम्” - “मन की बात”- इति कार्यक्रमस्य संस्कृत-भाषिकानुवादः ]
(प्रसारण-तिथि:- 31.12.2017)
- भाषान्तर-कर्ता - डॉ बलदेवानन्द-सागरः (संस्कृत वार्ता प्रसारकः)
मम प्रियाः देशवासिनः ! नमस्कारः | इदं ‘मन की बात’-प्रसारणं हि, अस्य वर्षस्य अन्तिमोऽयं कार्यक्रमः, तथा च संयोगं पश्यन्तु यत् अद्य, सप्तदशोत्तर-विंशति-शत-तमस्य वर्षस्य अपि अन्तिमो दिवसोऽस्ति | सम्पूर्णेsपि वर्षेऽस्मिन् अनेके विषयाः अस्माभिः भवद्भिः च संविभाजिताः | ‘मन की बात’-प्रसारणस्य कृते भवद्भिः प्रेषितानां बहूनां पत्राणाम्, अनेकासां टिप्पणीनां, विविधानां च विचाराणाम् आदान-प्रदानम्, मम कृते तु सदा नूतनायाः ऊर्जायाः प्रदायकं सिद्ध्यति |
कासाञ्चन होराणाम् अनन्तरं वर्षमिदं परिवर्तिष्यते, परञ्च अस्मदीयः एषः कथा-क्रमः इतः परमपि एवमेव प्रवर्तिता | आगमिष्यमाणे वर्षे वयं, नवीनाः कथाः करिष्यामः, नूतनान् अनुभवान् च संविभाजयिष्यामः | भवद्भ्यः सर्वेभ्यः अष्टादशोत्तर-विंशति-शत-तम-वर्षस्य कृते भूरिशो मङ्गल-कामनाः | नातिचिरं डिसेम्बर-मासे पञ्चविंशति-तमे दिनाङ्के अशेष-जगति क्रिस्मस्-पर्व सोत्साहम् आमानितम् | भारतेsपि जनैः सोत्साहं पर्वेदम् आमानितम् | क्रिस्मस्-पर्वणि वयं ईसा-मसीहस्य बहुमूल्यान् उपदेशान् स्मरामः, तथा च, ईसा-मसीहेन यस्मै विषयाय सर्वाधिकं बलं प्रदत्तम्, सः आसीत् - “सेवा-भावः” | सेवा-भावनायाः सारं वयं बाइबले अपि पश्यामः | “The Son of Man has come, not to be served, But to serve, And to give his life, as blessing, To all humankind.” अर्थात् मानव-पुत्रः समायातः, सेवा-प्राप्तये नैव, अपि तु सेवा-कार्यार्थम्, आशीर्भूतं स्वीयं जीवनं मानवतायै अर्पयितुम्”
इदं द्योतयति यत् किं नाम सेवायाः माहात्म्यम् ? भवतु नाम विश्वस्य काचिदपि जातिः, कश्चन अपि धर्मः, परम्परा, वर्णः वा, परञ्च सेवाभावो हि मानवीय-मूल्यानाम् अनुपम-अभिज्ञानत्वेन प्रवर्तते | अस्मदीये देशे ‘निष्काम-कर्म’-विषये सुबहु श्रूयते अर्थात् तादृशी सेवा या हि काञ्चिदपि अपेक्षां विना क्रियते | अस्माकं ग्रन्थेषु तु प्रोक्तमेव– “सेवा परमो धर्मः” | ‘जीव-सेवा एव शिव-सेवा’ तथा च, गुरुदेवः रामकृष्ण-परम-हंसः तु कथयति – शिव-भावेन जीव-सेवां कुर्यात् अर्थात् विश्वस्मिन् विश्वे एतानि सर्वाणि मानवीय-मूल्यानि तुल्यानि एव सन्ति | आगच्छन्तु, वयं सर्वे एतान् महापुरुषान्, पवित्र-दिवसान् च स्मरन्तः, अस्मदीयायै अस्यै महत्यै मूल्य-परम्परायै नूतनां चेतनां, नवीनाञ्च ऊर्जाम् आनयेम तथा च,
Subscribe to: Posts (Atom)


c: text/html

text:
वातामम्
एतत् वातामम् अपि भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् वातामम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् वातामम् आङ्ग्लभाषायां almond इति उच्यते । एतत् वातामं न केवलं भारते अपि तु जगतः सर्वेषु देशेषु उपयुज्यते । एतत् वातामं मधुराणां भक्ष्याणां निर्माणे तथा कटूनां खाद्यानां च निर्माणे अपि उपयुज्यते । एतत् वातामं Dryfruits इति यानि उच्यन्ते तेषां शुष्कफलानां गणे अन्तर्भवति । एतत् वातामं नेत्रस्य आकारकं भवति । एतत् वातामं “वातादः” इत्यपि वदन्ति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य वातामस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
एतत् वातामं पचनार्थं जडम् । एतत् स्निग्धम्, उष्णवीर्ययुक्तं च अपि । वातामं मधुररसयुक्तम् ।
- “वातादो वातवैरी स्यात् नेत्रोपमफलस्तथा ।
- वाताद उष्णः सुद्निग्धो वातघ्नः शुक्रकृद् गुरुः ॥“
- “वाताद मज्जामधुरो वृष्यः पित्तनिलापहः ।
- स्निग्धोष्णः कफकृन्नेष्टो रक्तपित्तविकारिणाम् ॥“
- १. एतत् वातामं वातं पित्तं च हरति, कफं च वर्धयति ।
- २. वातामं शुक्रधातुं वर्धयति ।
- ३. वातामं तैलांशयुक्तम् अपि ।
- ४. वातामं गर्भवतीभ्यः दौर्बल्यस्य निवारणार्थं दीयते ।
- ५. वातामम् उष्णवीर्ययुक्तम् इति कारणतः रक्तपित्तरोगिभ्यः न दातव्यम् ।
- ६. वातामं, द्राक्षां, भल्लातकं च योजयित्वा रसायनं निर्मीय सन्तानवृद्ध्यर्थं स्त्रीपुरुषेभ्यः दीयते ।
- ७. गर्भवतीभ्यः गर्भस्य वर्धनार्थं वातामं कुङ्कुमेन सह चूर्णीकृत्य दातुं शक्यते ।
- ८. वातामं यद्यपि उष्णवीर्यं तथापि क्षीरेण सह यदा योज्यते तदा पित्तहरं पौष्टिकं च भवति ।
- ९. प्रसवस्य अनन्तरं यत् “महासौभाग्यशुण्ठी” नामकं लेह्यं दीयते तत्रापि वातमं योज्यते । अस्य लेह्यस्य सेवनेन वातः निवारितः भवति इति कारणतः “सूतिकावायुः” इति उच्यमानात् दोषात् मुक्तिः प्राप्यते । गर्भकाले उदरं यत् वर्धितं भवति तस्य सङ्ग्कुचनं जायते, तथा च बलं प्राप्यते ।
- १०. पर्वदिनेषु देवानां नैवेद्यार्थं ये खाद्यविशेषाः निर्मिताः भवन्ति तत्र सर्वत्र सामान्यतया वातामम् अपि योजितं भवति ।
- ११. एतत् वातामम् आध्यात्मस्य दृष्ट्या अपि पवित्रम् इति उच्यते । यतः अस्य सेवनेन सत्त्वगुणः वर्धते, तमोगुणश्च निवार्यते । तस्मात् कारणात् मनः निष्कल्मषं, शान्तं च भवति इति ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
मृदङ्गः (वाद्यम्)
मृदङ्गवाद्यं (Mridangam) एकं जनप्रियं शास्त्रीयसङ्गीतताळवाद्यम् भवति । मृदङ्गवाद्यं कर्णाटकसङ्गीते उपयुज्यते । "अवनद्धवाद्यगणस्य" प्रसिद्धः प्रमुखः लयवाद्यं भवति । मृत् तथा अङ्गपदाभ्याम् अस्य वाद्यस्य मृदङ्गवाद्यम् इति व्यवहारः।
मृदङ्गस्य रचनाक्रमः[सम्पादयतु]
मृदङ्गवाद्यस्य निर्माणार्थं काष्ठम्, त्वक्, (’करणे कल्लु’ इत्येतस्याः) कस्याश्चित् कृष्णशिलायाश्च उपयोगं कुर्वन्ति। पनसवृक्षस्य, दारुवृक्षस्य, नीम्बवृक्षस्य च काष्ठं विशिष्य अस्य वाद्यस्य निर्माणे उपयोगं कुर्वन्ति । दक्षिणभागस्य व्यासः वामभागस्य व्यासस्यापेक्षया न्यूनं भवति । मध्यभागस्य हरड अथवा कडग इति व्यवहारः अस्ति । दक्षिणपार्श्वे अजस्य चर्म स्थापयन्ति । दक्षिणपार्श्वे त्रिस्थरीयावरणं भवति । महिषचर्मणः अपि निर्माणे उपयोगं कुर्वन्ति ।
प्रसिद्धाः मृदङ्गवादकाः[सम्पादयतु]
आभारते नैके मृदङ्गवादकाः सन्ति । तेषु प्रसिद्धानां नामानि विलिख्यन्ते । गोपालराव् अप्प्, शिवस्वामि अप्प, नारायणस्वामि अप्प, मान्पोण्डिया पिळ्ळे, पुदुक्कोट्टै दक्षिणामूर्ति पिळ्ळे, मुत्तुस्वामि तेवर्, कुंयुमणि अय्यर्, हेच् पुट्टाचार्, टि.एम्. पुट्टस्वामय्य, पालक्काड् सुब्बय्यर्, पाल्फाट् मणि अय्यर्, सि.के. अय्यामणि अय्यर्, वेल्लूरु रामभद्रन्, उमयाळप्पुरम् शिवरामन्, कारैकुडि मणि, तिरुवारूरु भक्तवत्सलन्, मन्नार्गुडि ईश्वरन्, टि.के.मूर्ति, पाल्घाट् रघु, श्रीमुष्णं राजाराव्, टि.वि.गोपालकृष्णन्, टि.वि.भद्राचार्, पि.जि.लक्ष्मीनारायणः, ए.वि.आनन्द, एम.टि.राजकेसरि, टि.ए.एस्.मणि, एम्.वासुदेवराव्, के.वि.प्रसाद्, चेलुवराजस्वामि, एच्.एस्.सुधीन्द्रः, अर्जुनकुमारः, आनूरु अनन्तकृष्णशर्मा,
- उडुपीक्षेत्रस्य मृदङ्गवादकाः, बालचन्द्रः आचार्यः, बालचन्द्रः भागवत, देवेशः भट्टः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Mannarkoil J Balaji explains about the aspects of mridangam.
- Know about tala system and about mridangam


text:
.. श्री गणेश पूजा विधि ..
Ganesha or Ganapati is an extremely popular God in India. He is called Vighneshvara or
Vighnaharta, the Lord of and destroyer of obstacles. People mostly worship Him asking for
siddhi, success in undertakings, and buddhi, intelligence. He is worshipped before any
venture is started. He is also the God of education, knowledge and wisdom, literature,
and the fine arts.
This puuja is commonly performed on Ganesh Chaturthi day ie. 4th day of bright half of
moon in bhaadrapada month. Puja is done where possible at 1200hrs and morning 0600hrs
or earlier. Night puja is visarjana puja where lord is kept for one day ( unless you keep
the vigraha / idol for more than one day).
Check List
1. Altar, Deity (statue/photo), Ganesha Idol
2. Two big brass lamps (with wicks, oil/ghee)
3. Matchbox, Agarbatti
4. Karpoor, Gandha Powder, Kumkum, gopichandan, haldi
5. Sri Mudra (for Sandhyaavandan), Vessel for Tirtha, Yajnopaviita
6. Puujaa Conch, Bell, One aaratii (for Karpoor), Two Aaratiis with wicks
7. Flowers, Akshata (in a container), tulsi leaves
8. Decorated Copper or Silver Kalasha, Two pieces of cloth (new),
9. Coconut, 1/2 kg. Rice, Bananas 6, gold coin, gold chain
10. Extra Kalasha, 3 trays, 3 vessels for Abhisheka
11. Beetlenuts 6, Beetlenut Leaves 12, Banana Leaves 2, Mango Leaves 5-25
12. Dry Fruits, 5 bananas, 1 coconut - all for naivedya
13. Panchaamrita - Milk, Curd, Honey, Ghee, Sugar and Tender Coconut Water
14. Sri Ganesha ashTottara Book, Puja Book
15. Red flowers and red flower malas.
14. Modaka, Also fruits and prasad as far as possible 21 varieties.
Previous Night, think of the Lord Ganesha and mentally decide to perform puujaa the next day.
This is the sankalpa. Next day early morning keep the same thoughts of worshipping the Lord
and take a head-bath (if possible an oil-bath). Have some soothing Indian Music (Shehnai or
sa.ntuur or sitaar or naadasvaram - preferably any instrumental) going on in the background
till the puujaa begins. The music should be pleasing (not too loud) for creating a serene mood.
(Of course people should be internally peaceful also!)
Wash Kalasha and fill it with clean water upto 3/4 of it. Cover and place it near the altar.
Observe Fast (if possible). Decorate the front door, altar and the place near the altar.
Invite your relatives, friends (who have bhakti in the Lord). Keep all the things for puujaa
ready, near the altar.
Duration - start to aaratii - 2 hours
पूर्व पूजा
At the regular Altar
ॐ सर्वेभ्यो गुरुभ्यो नमः .
ॐ सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः .
ॐ सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमः ..
प्रारंभ कार्यं निर्विघ्नमस्तु . शुभं शोभनमस्तु .
इष्ट देवता कुलदेवता सुप्रसन्ना वरदा भवतु ..
अनुज्ञां देहि ..
At Shrii Ganesha Altar
आचमनः
ॐ केशवाय स्वाहा .
ॐ नारायणय स्वाहा .
ॐ माधवाय स्वाहा .
(sip one spoon of water after
each of the above three mantras)
ॐ गोविंदाय नमः . ॐ विष्णवे नमः .
ॐ मधुसूदनाय नमः . ॐ त्रिविक्रमाय नमः .
ॐ वामनाय नमः . ॐ श्रीधराय नमः .
ॐ हृषीकेशाय नमः . ॐ पद्मनाभाय नमः .
ॐ दामोदराय नमः . ॐ संकर्षणाय नमः .
ॐ वासुदेवाय नमः . ॐ प्रद्युम्नाय नमः .
ॐ अनिरुद्धाय नमः . ॐ पुरुषोत्तमाय नमः .
ॐ अधोक्षजाय नमः . ॐ नारसिंहाय नमः .
ॐ अच्युताय नमः . ॐ जनार्दनाय नमः .
ॐ उपेंद्राय नमः . ॐ हरये नमः .
श्री कृष्णाय नमः ..
प्राणायामः
ॐ प्रणवस्य परब्रह्म ऋषिः . परमात्मा देवता .
दैवी गायत्री छन्दः . प्राणायामे विनियोगः ..
ॐ भूः . ॐ भुवः . ॐ स्वः . ॐ महः .
ॐ जनः . ॐ तपः . ॐ सत्यं .
ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोदेवस्य धीमहि
धियो यो नः प्रचोदयात् ..
पुनराचमन
(Repeat aachamana 2 - given above)
ॐ आपोज्योति रसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवस्सुवरोम् ..
(Apply water to eyes and
understand that you are of the nature
of Brahman)
संकल्पः
(Stand and hold a fruit in hand during sankalpa)
ॐ श्रीमान् महागणाधिपतये नमः .
श्री गुरुभ्यो नमः .
श्री सरस्वत्यै नमः .
श्री वेदाय नमः .
श्री वेदपुरुषाय नमः .
इष्टदेवताभ्यो नमः .
कुलदेवताभ्यो नमः .
स्थानदेवताभ्यो नमः .
ग्रामदेवताभ्यो नमः .
वास्तुदेवताभ्यो नमः .
शचीपुरंदराभ्यां नमः .
उमामहेश्वराभ्यां नमः .
मातापितृभ्यां नमः .
लक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः .
सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमो नमः .
सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमो नमः .
येतद्कर्मप्रधान देवताभ्यो नमो नमः ..
.. अविघ्नमस्तु ..
शुक्लांबरधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजम् .
प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्व विघ्नोपशांतये ..
सर्वमंगल मांगल्ये शिवे सर्वार्थ साधिके .
शरण्ये त्र्यंबके देवी नारायणी नमोऽस्तुते ..
सर्वदा सर्व कार्येषु नास्ति तेषां अमंगलं .
येषां हृदिस्थो भगवान् मंगलायतनो हरिः ..
तदेव लग्नं सुदिनं तदेव ताराबलं चंद्रबलं तदेव .
विद्या बलं दैवबलं तदेव लक्ष्मीपतेः तेंघ्रिऽयुगं स्मरामि ..
लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः .
येषां इन्दीवर श्यामो हृदयस्थो जनार्दनः ..
विनायकं गुरुं भानुं ब्रह्माविष्णुमहेश्वरान् .
सरस्वतीं प्रणम्यादौ सर्व कार्यार्थ सिद्धये ..
श्रीमद् भगवतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञाय प्रवर्तमानस्य
अद्य ब्रह्मणोऽद्वितीय परार्धे विष्णुपदे श्री श्वेतवराह कल्पे
वैवस्वत मन्वन्तरे भारत वर्षे भरत खंडे जंबूद्वीपे
दण्डकारण्य देशे गोदावर्या दक्षिणे तीरे कृष्णवेण्यो उत्तरे
तीरे परशुराम क्षेत्रे ( सम्युक्त अमेरिका देशे St Lewis ग्रामे
or Australia देशे Victoria ग्रामे or Bahrainदेशे)
शालिवाहन शके वर्तमाने व्यवहारिके ईश्वर नाम संवत्सरे
दक्षिणायणे, भाद्रपद मासे, शुक्ल पक्षे चतुर्थ्याम् तिथौ,
अमुक नक्षत्रे शनि वासरे सर्व ग्रहेषु यथा राशि स्थान
स्थितेषु सत्सु येवं गुणविशेषेण विशिष्टायां शुभपुण्यतिथौ
मम आत्मन श्रुतिस्मृतिपुराणोक्त फलप्राप्यर्थं मम सकुटुम्बस्य
क्षेम स्थैर्य आयुरारोग्य चतुर्विध पुरुषार्थ सिध्यर्थं
अंगीकृत श्री गणेश व्रतांगत्वेन संपादित सामग्रय्या श्री
महा गणपति प्रीत्यर्थं यथा शक्त्या यथा मिलितोपचार द्रव्यैः
पुरुषसूक्त पुराणोक्त मन्त्रैश्च ध्यानावाहनादि षोडशोपचारे
श्री महा गणपति पूजनं करिष्ये ..
इदं फलं मयादेव स्थापितं पुरतस्तव .
तेन मे सफलावाप्तिर्भवेत् जन्मनिजन्मनि..
(keep fruits in front of the Lord)
दिग्बन्धन
( show mudras)
ॐ भुर्भुवस्वरोम् इति दिग्बन्धः .
(snap fingers, circle head clockwise and clap hands)
दिशो बद्नामि ..
(shut off all directions i.e. distractions
so that we can concentrate on the Lord)
दीप स्थापना
अथ देवस्य वाम भागे दीप स्थापनं करिष्ये .
अग्निनाग्नि समिध्यते कविर्ग्रहपतिर्युवा हव्यवात् जुवास्यः ..
(light the lamps)
भूमि प्रार्थना
(open palms and touch the ground)
महिद्यौ पृथ्वीचन इमं यज्ञं मिमिक्षतां
पिप्रतान्नो भरीमभिः ..
धान्य राशि
ॐ औषधय संवदंते सोमेन सहराज्ञ .
यस्मै कृणेति ब्राह्मणस्थं राजन् पारयामसि ..
(Touch the grains/rice/wheat)
कलश स्थापना
ॐ आ कलशेषु धावति पवित्रे परिसिंच्यते
उक्तैर्यज्ञेषु वर्धते ..
(keep kalasha on top of rice pile)
ॐ इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वती शुतुद्रिस्तोमं सचता परुष्ण्य .
असिक्न्य मरुद्वृधे वितस्थयार्जीकीये श्रुणुह्या सुषोमय ..
(fill kalasha with water)
ॐ गंधद्वारां धुरादर्शां नित्य पुष्पं करिषिणीं .
ईश्वरिं सर्व भूतानां तामि होपह्वयेश्रियं ..
(sprinkle in/apply ga.ndha to kalasha)
ॐ या फलिनीर्या अफला अपुष्पायाश्च पुष्पाणि .
बृहस्पति प्रसोतास्थानो मंचत्वं हसः ..
(put beetle nut in kalasha)
ॐ सहिरत्नानि दाशुषेसुवाति सविता भगः .
तम्भागं चित्रमीमहे ..
(put jewels / washed coin in kalasha)
ॐ हिरण्यरूपः हिरण्य सन्द्रिग्पान्न पात्स्येदु हिरण्य वर्णः .
हिरण्ययात्परियोनेर्निषद्या हिरण्यदाददत्थ्यन्नमस्मै ..
(put gold / daxina in kalasha)
ॐ कान्डात् कान्डात् परोहंति परुषः परुषः परि एवानो दूर्वे
प्रतनु सहस्रेण शतेन च ..
(put duurva / karika )
ॐ अश्वत्थेवो निशदनं पर्णेवो वसतिश्कृत .
गो भाज इत्किला सथयत्स नवथ पूरुषं ..
(put five leaves in kalasha)
ॐ युवासुवासः परीवीतागात् स उश्रेयान् भवति जायमानः .
तं धीरासः कावयः उन्नयंति स्वाद्ध्यो स्वाद्ध्यो मनसा देवयंतः..
(tie cloth for kalasha)
ॐ पूर्णादर्वि परापत सुपूर्णा पुनरापठ .
वस्नेव विक्रीणावः इषमूर्जं शतकृतो ..
(copper plate and ashhTadala with ku.nkuM)
इति कलशं प्रतिष्ठापयामि ..
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
कलश पूजन
(continue with second kalasha)
कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः .
मूले त्वस्य स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ..
कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्त द्वीपा वसुंधराः .
ऋग्वेदोऽयजुर्वेदः सामवेदोह्यथर्वणः ..
अंगःश्च सहिताः सर्वे कलशंतु समाश्रिताः .
अत्र गायत्री सावित्री शांति पुष्टिकरी तथा ..
आयान्तु देव पूजार्थं अभिषेकार्थ सिद्धये ..
ॐ सितासिते सरिते यत्र संगथे तत्राप्लुतासो दिवमुत्पतंति .
ये वैतन्वं विस्रजन्ति धीरास्ते जनसो अमृतत्त्वं भजन्ति ..
.. कलशः प्रार्थनाः ..
कलशः कीर्तिमायुष्यं प्रज्ञां मेधां श्रियं बलं .
योग्यतां पापहानिं च पुण्यं वृद्धिं च साधयेत् ..
सर्व तीर्थमयो यस्मात् सर्व देवमयो यतः .
अथः हरिप्रियोसि त्वं पूर्णकुंभं नमोऽस्तुते ..
कलशदेवताभ्यो नमः .
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
मुद्रा
(Show mudras as you chant )
\small
1. Garuda's mudra:
interlock both little fingers (forms tail);
bring back of the knuckels together;
join the thumb (forms beak);
six fingers form the wings of garuda.
2 Dhenu mudra :(Kaama dhenu)
hold both hands together with fingers touching
each other forming a hollow and
four sets of fingers forming the nipples of udder of cow.
3 Shankh mudra:
All fingers of right hand push between the thumb
and the fore finger of left hand.
Other fingers of left hand grip the right hand
forming a shankha like mudra.
4 Chakra mudra:
Spread all fingers wide. bring the right hand on
top of left hand with palms touching each other,
and little finger of right hand touching the thumb
of left hand and vice versa. A chakra formation is shown.
5 Meru mudra:
clasp both hands interlocking all fingers in
between each other.
Open only middle fingers pointing down to earth.
a form of gadaa is shown.
निर्वीषि करणार्थे तार्क्ष मुद्रा . (to remove poison)
अमृति करणार्थे धेनु मुद्रा . (to provide nectar )
पवित्री करणार्थे शंख मुद्रा . (to make auspicious)
संरक्षणार्थे चक्र मुद्रा . (to protect)
विपुलमाया करणार्थे मेरु मुद्रा . (to remove maayaa)
आत्मशुद्धि
( Sprinkle water from sha.nkha
on puujaa items and devotees)
अपवित्रो पवित्रो वा सर्व अवस्थांगतोपि वा .
यः स्मरेत् पुंडरीकाक्षं सः बाह्याभ्यंतरः शुचिः ..
पञ्चामृत पूजा
( put tulasi leaves or axataas in vessels )
क्षीरे सोमाय नमः . (keep milk in the centre)
दधिनि वायवे नमः . (curd facing east )
घृते रवये नमः . (Ghee to the south)
मधुनि सवित्रे नमः . ( Honey to west )
शर्करायां विश्वेभ्यो देवेभ्यो नमः . ( Sugar to north)
द्वारपालक पूजा
पूर्वद्वारे द्वारश्रिये नमः . इंद्राय नमः .
दक्षिणद्वारे द्वारश्रिये नमः . गौरीपतये नमः .
पश्चिमद्वारे द्वारश्रिये नमः . रत्न्ये नमः .
उत्तरद्वारे द्वारश्रिये नमः . मन्यै नमः .
यज्ञवरहाय नमः .
मध्ये नव रत्नखचित दिव्य सिंहासनस्योपरि
श्री महा गणपतये नमः ..
द्वारपालक पूजां समर्पयामि ..
पीठ पूजा
गं गणपतये नमः .
दक्षिण दिशे सुं सरस्वत्यै नमः .
उत्तर दिशे महालक्ष्म्यै नमः .
वास्तुपुरुषाय नमः .
गं गणपतये नमः .
दं दुर्गायये नमः .
प्रमोदायेय् नमः .
अष्टदल पूजा
पूर्वदले विघ्नहर्त्रे नमः .
आग्नेयदले प्रमोदिन्यै नमः .
दक्षिणदले शंखनिधये नमः .
नैऋत्यदले मदनमोहित्यै नमः .
पश्चिमदले दुर्मुख मदनवत्यै नमः .
वायव्यदले विधात द्राविण्ये नमः .
उत्तरदले पद्मनिधये नमः .
इशान्यदले सुमुखाय नमः .
श्री महा गणपतये नमः . पीठ पूजां समर्पयामि ..
प्राण प्रतिष्ठा
(hold flowers/axata in hand)
(hold flowers/axataa in hand)
ॐ अस्य श्री महा गणपति प्राण प्रतिष्ठा महामंत्रस्य
ब्रह्मा विष्णु महेश्वरा ऋषयः .
ऋग्यजुस्सामाथर्वाणि छन्दांसि .
सकलजगत्सृष्टिस्थिति संहारकारिणी प्राणशक्तिः परा देवता .
आं बीजम् . ह्रीं शक्तिः . क्रों कीलकम् .
श्री महा गणपति प्राण प्रतिष्ठा सिद्ध्यर्थे जपे विनियोगः ..
.. करन्यासः ..
आं अंगुष्ठाभ्यां नमः ..
ह्रीं तर्जनीभ्यां नमः ..
क्रों मध्यमाभ्यां नमः ..
आं अनामिकाभ्यां नमः ..
ह्रीं कनिष्ठिकाभ्यां नमः ..
क्रों करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ..
.. अङ्गन्यासः ..
आं हृदयाय नमः ..
ह्रीं शिरसे स्वाहा ..
क्रौं शिखायै वषट् ..
आं कवचाय हुं ..
ह्रीं नेत्रत्रयाय वौषट् ..
क्रौं अस्त्राय फट् ..
भूर्भुवस्वरों इति दिग्बन्धः ..
.. ध्यानम् ..
रक्ताम्भोधिस्थ पोतोल्लसदरुण सरोजाधिरूढा कराब्जैः
पाशं कोदण्ड मिक्षुद्भवमळिगुण मप्यंकुशं पंचबाणान् .
बिभ्राणासृक्कपालं त्रिनयनलसिता पीनवक्षोरुहाढ्या
देवी बालार्कवर्णा भवतु सुखकरी प्राणशक्तिः परा नः ..
लं पृथ्व्यात्मिकायै गन्धं समर्पयामि .
हं आकाशात्मिकायै पुष्पैः पूजयामि .
यं वाय्वात्मिकायै धूपमाघ्रापयामि .
रं अग्न्यात्मिकायै दीपं दर्शयामि .
वं अमृतात्मिकायै अमृत महानैवेद्यं निवेदयामि .
सं सर्वात्मिकायै सर्वोपचारपूजां समर्पयामि ..
आं, ह्रीं, क्रों, क्रों, ह्रीं, आं .
य, र, ल, व, श, ष, स, ह, हों,
हंसस्सोहं सोऽहं हंसः ..
श्री महा गणपति प्राणः मम प्राणः .
श्री महा गनपति जीवः मम जीवः .
वाग्मनः श्रोत्र जिह्वा घ्राणेः उच्च स्वरूपेण
बहिरागत्य अस्मिन् बिम्बे ( अस्मिन् कलशे अस्मिन् प्रतिमायां)
सुखेन् चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा ..
अस्यां मूर्तौ जीवस्तिष्ठतु .
अस्यां मूर्तौ सर्वेन्द्रियाणि मनस्त्वक्चक्षुः श्रोत्र जिह्वा
घ्राण वाक् पाणि पाद पायूपस्थाख्यानि
प्राण अपान व्यान उदान समानाश्चागत्य
सुखं चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा ..
असुनीते पुनरस्मासु चक्षुः पुनः प्राण मिह नो धेहि भोगम् .
ज्योक् पश्येम सूर्य मुच्चरन्तमनुमते मृळया नस्स्वस्ति ..
अमृतं वै प्राणः अमृतमापः प्राणानेव यथा स्थानं उपह्वयेत् ..
स्वामिन् सर्व जगन्नाथ यावत् पूजावसानकम् .
तावत्त्वं प्रीतिभावेन बिम्बेऽस्मिन् ( कलशेस्मिन् प्रतिमायां )
सन्निधिं कुरु ..
.. महा गणपति न्यास ..
ॐ गणानां त्वा इति मंत्रस्य घृत्समद ऋषिः .
गणपतिर्देवता . जगति छंदः .
महा गणपति न्यासे विनियोगः ..
गणानांत्वेति अंगुष्ठाभ्यां नमः .
गणपतिं हवामये इति तर्जनीभ्यां नमः .
कविं कवीनां इति मध्यमाभ्यां नमः .
उपवश्रवस्तम इति कनिष्ठिकाभ्यां नमः .
आनः शृण्वन्नूतिभिः सीदसादनमिति करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः .
.. एवं हृदयादि न्यासः: ..
ॐ भूर्भुवस्सुवरोम् . इति दिग्बन्धः .
गणानांत्वायै शिरसे स्वाहा .
गणपतिमिति ललाटाय नमः .
हवामहे इति मुखाय नमः .
कविं कवीनामिति हृदयाय नमः .
उपमश्रवस्तमम् इति नाभ्यै नमः .
ज्येष्ठराज्य इति कट्यै नमः .
ब्रह्मणां इति ऊरुभ्यां नमः .
ब्रह्मणस्पत इति जानुभ्यां नमः .
आ नः शृण्वन् इति जठराभ्यां नमः .
नूतिभिः इति गुल्फौभ्यां नमः .
सीदसादनम् इति पादाभ्यां नमः .
अस्य हेरंब न्यास महामंत्रस्य शुक्लार्क ऋषिः .
हेरंबो देवता . अनुष्टुप् छंदः .
गं बीजं . ॐ शक्तिः . स्वाहा कीलकं .
मम समस्त मनोरथ सिध्यर्थ सुमंगलमाप्तु
हेरंब न्यासं करिष्ये ..
ॐ नमो हेरंबाय अंगुष्ठाभ्यां नमः .
मदन मोहिताय तर्जनीभ्यां नमः .
मम संकट मध्यमाभ्यां नमः .
निवारणाय अनामिकाभ्यां नमः .
हुं फट् कनिष्ठिकाभ्यां नमः .
स्वाहा करतल पृष्ठाभ्यां नमः .
क्लीं इति दिग्बन्धः ..
(offer the flowers, axatas and prayers)
करिष्ये गणनाथस्य व्रतं संपत्करं शुभम् .
भक्तानामिष्टवरदं सर्वमंगल कारणम् ..
ध्यानं
ॐ ॐ (repeat 15 times)
Close eyes and bring Lord Ganesha's image
in your mind and chant
श्री गणेशाय नमः .
श्री गणेशाय नमः .
श्री गणेशाय नमः .
विनायकं हेमवर्षं पाशांकुशधरं विभुं .
दययोर् गजाननं देवं भालचंद्र समप्रभं ..
ॐ सहस्रशीर्षा पुरुषः, सहस्राक्षः सहस्रपात् .
सः भूमिं विश्वतो वृत्वा अत्यतिष्ठदशांगुलं ..
श्री विनायकाय नमः . ध्यानात् ध्यानं समर्पयामि ..
आवाहनं
( hold flowers in hand)
सिंदूरारुण कुंभं च कुंकुमांकित मालिनम् .
सर्वविघ्नक्षयकारं सिद्धिदं सर्वकामदाम् ..
पुरुष एवेदगं सर्वम् यद्भूतं यच्छ भव्यम् .
उतामृतत्वस्येशानः यदन्नेनातिरोहति ..
श्री विनायकाय नमः . आवाहनं समर्पयामि ..
(offer flowers to Lord).
आवाहितो भव . स्थापितो भव . सन्निहितो भव .
सन्निरुद्धो भव . अवकुण्ठितो भव . सुप्रीतो भव .
सुप्रसन्नो भव . सुमुखो भव . वरदो भव .
प्रसीद प्रसीद ..
(show mudras to Lord)
आसनं
चतुर्भुजं महाकायं, पूर्ण चंद्र समप्रभं .
एकदंतं शूर्पकर्णं, पूर्ण मोदक धारिणं .
एतावानस्य महिमा अतो ज्यायागंश्च पूरुषः .
पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ..
श्री सिद्धि विनायकाय नमः . आसनं समर्पयामि ..
(offer flowers/axathaas)
पाद्यं
(offer water)
इन्द्रादि वंदितं देवं सिद्ध गंधर्व सेवितम् .
पाद्यं गृहाण देवेश विनायक नमोऽस्तुते ..
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवात्पुनः .
ततो विश्वङ्व्यक्रामत् साशनानशने अभि ..
श्री सिद्धि विनायकाय नमः . पाद्यं समर्पयामि ..
अर्घ्यं
(offer water)
गजानन महाकाय, नागयज्ञोपवीतिणे .
सूर्यकोटि प्रतिकाश गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तुते ..
तस्माद्विराडजायत विराजो अधि पूरुषः .
स जातो अत्यतिच्यत पश्चाद्भूमितथो पुरः ..
श्री उमासुताय नमः . अर्घ्यं समर्पयामि ..
आचमनीयं
(offer water or axathaa/ leave/flower)
देवदेव नमस्तुभ्यं निर्विघ्नं गण नायक .
गंगोदकं मयानीतं इदं आचमनं कुरु ..
यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत .
वसन्तो अस्यासीदाज्यम् ग्रीष्म इध्मश्शरद्धविः ..
लंबोदराय नमः . आचमनीयं समर्पयामि ..
स्नानं
ॐ श्री सिद्धि विनायकाय नमः . मलापकर्श स्नानं
समर्पयामि ..
पञ्चामृत स्नानं
. १ पय स्नानं (milk bath)
ॐ आप्याय स्व स्वसमेतुते
विश्वतः सोमवृष्ण्यं भवावाजस्य सन्गधे ..
सुरभेस्तु समुत्पन्नं देवानां अपि दुर्लभम् .
पयो ददामि देवेश स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ..
ॐ श्री महा गणपतये नमः . पयः स्नानं समर्पयामि ..
पयः स्नानानंतर शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ..
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
. २ दधि स्नानं (curd bath)
ॐ दधिक्रावणो अकारिषं जिष्णोरश्वस्यवाजिनः .
सुरभिनो मुखाकरत् प्राण आयुंषितारिषत् ..
चन्द्र मन्डल सम्काशं सर्व देव प्रियं हि यत् .
दधि ददामि देवेश स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ..
ॐ श्री महा गणपतये नमः . दधि स्नानं समर्पयामि ..
दधि स्नानानंतर शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ..
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
. ३ घृत स्नानं (ghee bath)
ॐ घृतं मिमिक्षे घृतमस्य योनिर्घृते श्रितो घृतंवस्यधाम
अनुष्ठधमावह मादयस्व स्वाहाकृतं वृषभ वक्षिहव्यं ..
आज्यं सुरानां आहारं आज्यं यज्ञेय प्रतिष्ठितम् .
आज्यं पवित्रं परमं स्नानार्थं प्रतिगृह्यता ..
ॐ श्री महा गणपतये नमः . घृत स्नानं समर्पयामि ..
घृत स्नानानंतर शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ..
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
. ४ मधु स्नानं (honey bath)
ॐ मधुवाता ऋतायथे मधुक्षरंति सिन्धवः माध्विनः
संतोष्वधीः
मधुनक्त मुथोषसो मधुमत्वार्थिवं रजः मधुद्यौ रस्तुनः पित
मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमां अस्तु सूर्यः माध्वीर्गावो भवंतुनः ..
सर्वौषधि समुत्पन्नं पीयुष सदृशं मधु .
स्नानर्तन्ते मया दत्तं गृहाण परमेश्वर ..
ॐ श्री महा गणपतये नमः . मधु स्नानं समर्पयामि ..
मधु स्नानानंतर शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ..
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
. ५ शर्करा स्नानं (sugar bath)
ॐ स्वादुः पवस्य दिव्याय जन्मने स्वादुदरिन्द्राय सुहवीतु नाम्ने .
स्वादुर्मित्राय वरुणाय वायवे बृहस्पतये मधुमा अदाभ्यः ..
इक्षु दन्डात् समुत्पन्ना रस्यस्निग्ध तरा शुभा .
शर्करेयं मया दत्ता स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ..
ॐ श्री महा गणपतये नमः . शर्करा स्नानं समर्पयामि ..
शर्करा स्नानानंतर शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ..
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
गंधोदक स्नानं (Sandlewood water bath)
ॐ गंधद्वारां दुराधर्शां नित्य पुष्पां करीषिणीं .
ईश्वरीं सर्व भूतानां तामि होप व्हयेश्रियं ..
हरि चंदन संभूतं हरि प्रीतेश्च गौरवात् .
सुरभि प्रिय गोविन्द गंध स्नानाय गृह्यतां ..
ॐ श्री महा गणपतये नमः . गंधोदक स्नानं समर्पयामि ..
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
अभ्यंग स्नानं (Perfumed Oil bath)
ॐ कनिक्रदज्वनुशं प्रभ्रुवान. इयथिर्वाचमरितेव नावं .
सुमंगलश्च शकुने भवासि मात्वा काचिदभिभाविश्व्या विदत ..
अभ्यंगार्थं महीपाल तैलं पुष्पादि संभवं .
सुगंध द्रव्य संमिश्रं संगृहाण जगत्पते ..
ॐ श्री महा गणपतये नमः . अभ्यंग स्नानं समर्पयामि.
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
अंगोद्वर्तनकं (To clean the body)
अंगोद्वर्तनकं देव कस्तूर्यादि विमिश्रितं .
लेपनार्थं गृहाणेदं हरिद्रा कुंकुमैर्युतं ..
ॐ श्री महा गणपतये नमः . अंगोद्वर्तनं समर्पयामि ..
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
उष्णोदक स्नानं (Hot water bath)
नाना तीर्थादाहृतं च तोयमुष्णं मयाकृतं .
स्नानार्थं च प्रयश्चमे स्वीकुरुश्व दयानिधे ..
ॐ श्री महा गणपतये नमः . उष्णोदक स्नानं समर्पयामि ..
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
शुद्धोदक स्नानं (Pure water bath)
sprinkle water all around
ॐ आपोहिष्टा मयो भुवः . तान ऊर्जे दधातन .
महेरणाय चक्षसे . योवः शिवतमोरसः तस्यभाजयते हनः .
उशतीरिव मातरः . तस्मा अरंगमामवो . यस्य क्षयाय जिंवध .
आपोजन यथा चनः ..
ॐ श्री महा गणपतये नमः . शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ..
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
(after sprinkling water around throw one tulasi leaf to the north)
महा अभिषेकः
( Sound the bell pour water from kalasha)
.. पुरुष सूक्त ..
ॐ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् .
स भूमिं विश्वतो वृत्वा अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् .. १..
पुरुष एवेदगं सर्वम् यद्भूतं यच्छ भव्यम् .
उतामृतत्वस्येशानः यदन्नेनातिरोहति .. २..
एतावानस्य महिमा अतो ज्यायागंश्च पूरुषः .
पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि .. ३..
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवात्पुनः .
ततो विश्वङ्व्यक्रामत् साशनानशने अभि .. ४..
तस्माद्विराडजायत विराजो अधि पूरुषः .
स जातो अत्यतिच्यत पश्चाद्भूमितथो पुरः .. ५..
यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत .
वसन्तो अस्यासीदाज्यम् ग्रीष्म इध्मश्शरद्धविः .. ६..
सप्तास्यासन् परिधयः त्रिस्सप्त समिधः कृताः .
देवा यद्यज्ञं तन्वानाः अबध्नन्पुरुषं पशुम् .
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातमग्रतः .
तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये .. ७..
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः संभृतं पृषदाज्यम् .
पशूगँस्तागंश्चक्रे वायव्यान् आरण्यान् ग्राम्याश्चये .. ८..
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः ऋचः सामानि जज्ञिरे .
छन्दाँगसि जज्ञिरे तस्मात् यजुस्तस्मादजायत .. ९..
तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः .
गावो ह जज्ञिरे तस्मात् तस्माज्जाता अजावयः .. १०..
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् .
मुखं किमस्य कौ बाहू कावूरू पादावुच्येते .. ११..
ब्राह्मणोस्य मुखमासीत् बाहू राजन्यः कृतः .
उरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत .. १२..
चंद्रमा मनसो जातः चक्षोः सूर्यो अजायत .
मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत .. १३..
नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत .
पदभ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् तथा लोकांग अकल्पयन् .. १४..
वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम्
आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे .
सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः
नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते .. १५..
धाता पुरस्ताद्यमुदाजहार
शक्रः प्रविद्वान्प्रदिशश्चतस्त्रः .
तमेवं विद्यानमृत इह भवति
नान्यः पन्था अयनाय विद्यते .. १६..
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः
तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् .
ते ह नाकं महिमानः सचन्ते
यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः .. १७..
ॐ श्री महा गणपतये नमः . पुरुषसूक्त स्नानं समर्पयामि ..
ॐ श्री महा गणपतये नमः . महा अभिषेक स्नानं समर्पयामि ..
प्रतिष्ठापना
श्री महा गणपतये नमः .. (Repeat 12 times)
ॐ श्री गणेशाय सांगाय सपरिवाराय सायुधाय
सशक्तिकाय नमः .
श्री गणेशं सांगं सपरिवारं सायुधं
सशक्तिकं आवाहयामि ..
श्री महा गणपतये नमः .. सुप्रतिष्ठमस्तु ..
वस्त्र
(offer two pieces of cloth for the Lord)
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातमग्रतः .
तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ..
रक्तवर्णं वस्त्रयुग्मं देवानां च सुमंगलं .
गृहाणेश्वर सर्वज्ञ लम्बोदर शिवात्मज ..
ॐ श्री महा गणपतये नमः . वस्त्रयुग्मं समर्पयामि ..
यज्ञोपवीत
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः संभृतं पृषदाज्यम् .
पशूगँस्तागंश्चक्रे वायव्यान् आरण्यान् ग्राम्याश्चये ..
दारनार्थं ब्रह्मसूत्र सौवर्णंछोतरीयकम् ..
वक्रतुण्ड गृहाणेदं भक्तानां वरदायकम् ..
ॐ वक्रतुन्दाय नमः . यज्ञोपवीतं समर्पयामि ..
आभरणं
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः ऋचः सामानि जज्ञिरे .
छन्दाँगसि जज्ञिरे तस्मात् यजुस्तस्मादजायत ..
सुवर्णेन कृतं हारं, मौक्तिकैश्च सुशोभितं
भक्त्या समर्पितं तुभ्यं, भूषणं प्रतिगृह्यतां
गुणशालिने नमः . सर्व आभरणानि समर्पयामि ..
गंध
तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः .
गावो ह जज्ञिरे तस्मात् तस्माज्जाता अजावयः ..
गंधं गृहाण् देवेश दिव्य चंदन मिश्रितम् .
कर्पूर कुंकुमायुक्तं उमापुत्र नमोऽस्तुते ..
कपिलाय नमः . गंधं समर्पयामि ..
अक्षत
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् .
मुखं किमस्य कौ बाहू कावूरू पादावुच्येते ..
शालियां श्वेतवर्णाभ्यां रक्तचंदन मिश्रितं .
अक्षतान् मयादत्तान् गृहाण सुरवन्दित ..
विघ्नराजाय नमः . अक्षतान् समर्पयामि ..
पुष्प
ब्राह्मणोस्य मुखमासीत् बाहू राजन्यः कृतः .
उरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ..
कमलोत्पल कलहार पुन्नाग ब्रहतीनि च
नाना विधानि दिव्याणि, पुष्पाणि प्रतिगृह्यतां
विकटाय नमः . पुष्पाणि समर्पयामि ..
अथांगपूजा
गणाधिपतये नमः . पादौ पूजयामि ..
उमापुत्राय नमः . गुल्फ़ौ पूजयामि ..
अघनाशनाय नमः . जानुनी पूजयामि ..
विनायकाय नमः . जंघे पूजयामि ..
ईश पुत्राय नमः . ऊरून् पूजयामि ..
सर्वसिद्धिप्रदायकाय नमः . कटिं पूजयामि ..
एकदंताय नमः . पृष्ठं पूजयामि ..
गजाननाय नमः . नाभिं पूजयामि ..
सुमुखाय नमः . वक्षस्थलं पूजयामि ..
विकटाय नमः . मुखं पूजयामि ..
विघ्नराजाय नमः . दंतन् पूजयामि ..
हेरंबाय नमः . नासिकान् पूजयामि ..
सुरराजाय नमः . कर्णौ पूजयामि ..
वातवे नमः . नेत्रं पूजयामि ..
आखुवहनाय नमः . उदरं पूजयामि ..
भालचंद्राय नमः . ललाटं पूजयामि ..
द्वैमातुराय नमः . शिरः पूजयामि ..
सुरार्चिताय नमः . सर्वांगाणि पूजयामि ..
अथ पुष्प पूजा
विघ्नराजाय नमः . मालति पुष्पं समर्पयामि ..
लंबोदराय नमः . पुन्नाग पुष्पं समर्पयामि ..
शिवाय नमः . बिल्व पुष्पं समर्पयामि ..
वक्रतुण्डाय नमः . चंपक पुष्पं समर्पयामि ..
शूर्पकर्णाय नमः . कपित्थ पुष्पं समर्पयामि ..
कुब्जाय नमः . करवीर पुष्पं समर्पयामि ..
गणेशाय नमः . अश्वतः पुष्पं समर्पयामि ..
विघ्ननाशिने नमः . वकुल पुष्पं समर्पयामि ..
विकटाय नमः . पारिजात पुष्पं समर्पयामि ..
वामनाय नमः . कांचन पुष्पं समर्पयामि ..
सर्व देवाधिदेवाय नमः . शतपत्र पुष्पं समर्पयामि ..
विघ्नहर्त्रे नमः . गिरिकर्णिका पुष्पं समर्पयामि ..
एकदंताय नमः . कलहार पुष्पं समर्पयामि ..
कृष्णपिंगलाय नमः . पद्म पुष्पं समर्पयामि ..
फालचंद्राय नमः . निंब पुष्पं समर्पयामि ..
गजाननाय नमः . मालति पुष्पं समर्पयामि ..
शंकरसूनवे नमः . पातली पुष्पं समर्पयामि ..
चिंतामणये नमः . अर्क पुष्पं समर्पयामि ..
श्री सिद्धि विनायकाय नमः . पुष्प पूजां समर्पयामि ..
अथ पत्र पूजा
गणाधिपतये नमः . माचि पत्रं समर्पयामि ..
उमापुत्राय नमः . भृंगराज पत्रं समर्पयामि ..
गजाननाय नमः . बिल्व पत्रं समर्पयामि ..
हरसूनवे नमः . दूर्वा पत्रं समर्पयामि ..
इभवक्त्राय नमः . शमी पत्रं समर्पयामि ..
विकटाय नमः . करवीर पत्रं समर्पयामि ..
विनायकाय नमः . अश्वत्थ पत्रं समर्पयामि ..
कपिलाय नमः . अर्क पत्रं समर्पयामि ..
भावप्रियाय नमः . जंबू पत्रं समर्पयामि ..
देवेशाय नमः . विष्णुक्रांति पत्रं समर्पयामि ..
वातवे नमः . दाडिमा पत्रं समर्पयामि ..
सुरपतये नमः . आम्र पत्रं समर्पयामि ..
भालचंद्राय नमः . जम्बीर पत्रं समर्पयामि ..
हेरंबाय नमः . श्वेतदूर्वा पत्रं समर्पयामि ..
एकदंताय नमः . मल्लिका पत्रं समर्पयामि ..
शूर्पकर्णये नमः . जाजी पत्रं समर्पयामि ..
सुरराजाय नमः . मरुवक पत्रं समर्पयामि ..
पाशांकुश धराय नमः . अपा- मार्ग पत्रं समर्पयामि ..
सुमुखाय नमः . तुलसि पत्रं समर्पयामि ..
गणाधिपतये नमः . ब्रहती पत्रं समर्पयामि ..
श्री सिद्धि विनायकाय नमः . पत्रपूजां समर्पयामि ..
दूर्वा पूजा
गणाधिपतये नमः . दूर्वा युग्मं पूजयामि ..
उमापुत्राय नमः . दूर्वा युग्मं पूजयामि ..
एकदंताय नमः . दूर्वा युग्मं पूजयामि ..
अघनाशिने नमः . दूर्वा युग्मं पूजयामि ..
कुमारगुरवे नमः . दूर्वा युग्मं पूजयामि ..
विघ्नराजाय नमः . दूर्वा युग्मं पूजयामि ..
लंबोदराय नमः . दूर्वा युग्मं पूजयामि ..
विकटाय नमः . दूर्वा युग्मं पूजयामि ..
हेरंबाय नमः . दूर्वा युग्मं पूजयामि ..
कपिलाय नमः . दूर्वा युग्मं पूजयामि ..
भालचंद्राय नमः . दूर्वा युग्मं पूजयामि ..
इभवक्त्राय नमः . दूर्वा युग्मं पूजयामि ..
शूर्पकर्णाय नमः . दूर्वा युग्मं पूजयामि ..
द्वैमातुराय नमः . दूर्वा युग्मं पूजयामि ..
सुमुखाय नमः . दूर्वा युग्मं पूजयामि ..
विघ्नराजाय नमः . दूर्वा युग्मं पूजयामि ..
सुरराजाय नमः . दूर्वा युग्मं पूजयामि ..
मूषकवाहनाय नमः . दूर्वा युग्मं पूजयामि ..
सर्वसिद्धिप्रदायकाय नमः . दूर्वा युग्मं पूजयामि ..
श्री सिद्धि विनायकाय नमः . दूर्वा पूजां समर्पयामि ..
\threecol
षोडश नाम पूजा
ॐ सुमुखाय नमः .
एकदन्ताय नमः .
कपिलाय नमः .
गजकर्णकाय नमः .
लंबोदराय नमः .
विकटाय नमः .
विघ्नराजाय नमः .
विनायकाय नमः .
धूमकेतवे नमः .
गणाध्यक्ष्याय नमः .
भालचन्द्राय नमः .
गजाननाय नमः .
वक्रतुण्डाय नमः .
शूर्पकर्णाय नमः .
हेरंबाय नमः .
स्कन्दपूर्वजाय नमः .
ॐ श्री सिद्धिविनायकाय नमः ..
अष्टोत्तरशतनाम पूजा
Chant Dhyaan Shlokas
to concentrate on the Lord
ॐ वक्रतुण्ड महाकाय कोटि सूर्य समप्रभ .
निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्व कार्येषु सर्वदा ..
ॐ विनायकाय नमः .
विघ्नराजाय नमः .
गौरीपुत्राय नमः .
गणेश्वराय नमः .
स्कन्दाग्रजाय नमः .
अव्ययाय नमः .
पूताय नमः .
दक्षाध्यक्ष्याय नमः .
द्विज प्रियाय नमः .
अग्निगर्भच्छिदे नमः .
इंद्रश्रीप्रदाय नमः .
वाणीबलप्रदाय नमः .
सर्वसिद्धिप्रदायकाय नमः .
शर्वथनयाय नमः .
गौरितनूजाय नमः .
शर्वरीप्रियाय नमः .
सर्वात्मकाय नमः .
सृष्टिकर्त्रे नमः .
देवानिकार्चिताय नमः .
शिवाय नमः .
शुद्धाय नमः .
बुद्धिप्रियाय नमः .
शांताय नमः .
ब्रह्मचारिणे नमः .
गजाननाय नमः .
द्वैमातुराय नमः .
मुनिस्तुत्याय नमः .
भक्त विघ्न विनाशनाय नमः .
एक दंताय नमः .
चतुर्बाहवे नमः .
शक्तिसंयुताय नमः .
चतुराय नमः .
लंबोदराय नमः .
शूर्पकर्णाय नमः .
हेरंबाय नमः .
ब्रह्मवितमाय नमः .
कालाय नमः .
ग्रहपतये नमः .
कामिने नमः .
सोमसूर्याग्निलोचनाय नमः .
पाशांकुशधराय नमः .
छन्दाय नमः .
गुणातीताय नमः .
निरंजनाय नमः .
अकल्मषाय नमः .
स्वयंसिद्धार्चितपदाय नमः .
बीजापुरकराय नमः .
अव्यक्ताय नमः .
गदिने नमः .
वरदाय नमः .
शाश्वताय नमः .
कृतिने नमः .
विद्वत्प्रियाय नमः .
वीतभयाय नमः .
चक्रणे नमः .
इक्षुचपध्रिते नमः .
अब्जोत्फलकराय नमः .
श्रीधाय नमः .
श्रीहेतवे नमः .
स्तुतिहर्षताय नमः .
कलाद्भृते नमः .
जटिने नमः .
चन्द्रचूडाय नमः .
अमरेश्वराय नमः .
नागयज्ञोपवितिणे नमः .
श्रीकांताय नमः .
रामार्चितपदाय नमः .
वृतीणे नमः .
स्थूलकांताय नमः .
त्रयीकर्त्रे नमः .
संघोषप्रियाय नमः .
पुरुषोत्तमाय नमः .
स्थूलतुण्डाय नमः .
अग्रजन्याय नमः .
ग्रामण्ये नमः .
गणपाय नमः .
स्थिराय नमः .
वृद्धिदाय नमः .
सुभगाय नमः .
शूराय नमः .
वागीशाय नमः .
सिद्धिदाय नमः .
दुर्वाबिल्वप्रियाय नमः .
कन्ताय नमः .
पापहारिणे नमः .
कृतगमाय नमः .
समाहिताय नमः .
वक्रतुण्डाय नमः .
श्रीप्रदाय नमः .
सौम्याय नमः .
भक्ताकांक्षितदाय नमः .
अच्युताय नमः .
केवलाय नमः .
सिद्धाय नमः .
सच्चिदानंदविग्रहाय नमः .
ज्ञानिने नमः .
मयायुक्ताय नमः .
दन्ताय नमः .
ब्रह्मिष्ठाय नमः .
भयावर्चिताय नमः .
प्रमर्तदैत्यभयदाय नमः .
व्यक्तमूर्तये नमः .
अमूर्तये नमः .
पार्वतिशंकरोत्संगखेलनोत्सवलालनाय नमः .
समस्तजगदधाराय नमः .
वरमूषकवाहनाय नमः .
हृष्टस्तुताय नमः .
प्रसन्नात्मने नमः .
सर्वसिद्धिप्रदायकाय नमः .
इति श्री सिद्धिविनायकाष्टोत्तरशतनामावलि सम्पूर्णम् ..
धूपं
दशांगं गुग्गुलं दिव्यमुत्तमं गण नायक .
धूपं गृहाण देवेश गौरि पुत्र नमोऽस्तुते ..
चंद्रमा मनसो जातः चक्षोः सूर्यो अजायत .
मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ..
ॐ श्री महा गणपतये नमः . धूपं आघ्रापयामि ..
दीपं
सर्वज्ञ सर्व देवेश, सर्व सिद्धि प्रदायक .
गृहाण मंगलं दीपं, रुद्र पुत्र नमोऽस्तुते ..
नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत .
पदभ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् तथा लोकांग अकल्पयन् ..
ॐ श्री महा गणपतये नमः . दीपं दर्शयामि ..
नैवेद्यं
(dip finger in water and write a square and
'shrii' mark inside the square. Place naivedya on
'shrii'. remove lid and sprinkle water around
the vessel; place in each food item one washed
leaf or flower or akshata)
ॐ तत्पुरुषय विद्महे वक्रतुण्डय धीमहि .
तन्नो दन्तिः प्रचोदयात् ..
ॐ श्री महा गणपतये नमः ..
(show mudras)
निर्वीषिकरणार्थे तार्क्ष मुद्रा .
अमृती करणार्थे धेनु मुद्रा .
पवित्रीकरणार्थे शंख मुद्रा .
संरक्षणार्थं चक्र मुद्रा .
विपुलमाय करणार्थे मेरु मुद्रा .
Touch naivedya and chant 9 times' ॐ'
ॐ सत्यंतवर्तेन परिसिंचामि
(sprinkle water around the naivedya)
भोः! स्वामिन् भोजनार्थं आगश्चादि विज्ञाप्य .
(request Lord to come for dinner)
अमृतोपस्तरणमसि स्वाहा .
(drop water from sha.nkha)
अन्नं चतुर्विदं स्वाधु रसै शद्भि समंवितं .
परमान्नं च मधुरं मोदकान् घृतमार्चितान् .
नारिकेलं इक्षुकाण्डं रंभा फल समंवितं ..
मोदकापूप लड्डूनि दधि क्षीरं च सद्ग्रतं
भक्ष्य भोज्यं च नैवेद्यं, प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यतां ..
ॐ प्राणात्मने गजाननाय स्वाहा .
ॐ आपानात्मने अग्रपूज्याय स्वाहा .
ॐ व्यानात्मने विनायकाय स्वाहा .
ॐ उदानात्मने हेरम्बाय स्वाहा .
ॐ समानात्मने सुमुखाय स्वाहा .
नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्ति मे अचलां कुरुः .
ईप्सितं मे वरं देहि इहत्र च परां गतिं ..
वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम्
आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे .
सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः
नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते ..
श्री सिद्धि विनायकाय नमः . नैवेद्यं समर्पयामि ..
(cover face with cloth, and chant gaayatri ma.ntra five times )
सर्वत्र अमृतोपिधान्यमसि स्वाहा ..
उत्तरापोषणं
गंगोदकं समानीतं कर्पूरगरु संयुतं .
भक्त्यादत्तं गृहाणेदं विघ्न राजा नमोऽस्तुते ..
मधे मध्ये पानीयं समर्पयामि ..
ॐ श्री सिद्धि विनायकाय नमः . उत्तरापोषणं समर्पयामि ..
(Let flow water from sha.nkha)
पुनराचमनीयं
कर्पूर मिश्रितं तोयं कस्तूर्यादि समंवितम् .
ग्रहाण विघ्न राजेंद्र करोद्वर्थनकं शुभम् ..
महा फलं
(put tulsi / axathaa on a big fruit)
इदं फलं मयादेव स्थापितं पुरतस्थव .
तेन मय् सफलावाप्तिर्भवेत् जन्मनिजन्मनि ..
ॐ श्री महा गणपतये नमः . महाफलं समर्पयामि .
फलाष्टक
(put tulsi/akshata on fruits)
नारिकेलं च नारंग कदली मतुलुंगकं
इक्ष्हु खण्डं गृहाणेश, प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यतां ..
दाडिम्ब बदरी जंबू कपित्थं प्रभ्रतीनि च .
द्राक्षा खर्जूर पनस फलानि प्रतिगृह्यताम् ..
ॐ श्री महा गणपतये नमः . फलाष्टकं समर्पयामि ..
करोद्वर्तन
करोद्वर्तन्कं देवमया दत्तं हि भक्तिथः .
चारु चंद्र प्रभां दिव्यं गृह्ण जगदीश्वर ..
ॐ श्री महा गणपतये नमः .
करोद्वर्तनार्थे चंदनं समर्पयामि ..
तांबूलं
पूगिफलं सतांबूलं नागवल्लि दलैर्युतम् .
ताम्बूलं गृह्यतां देव येल लवंग सम्युक्तम् ..
ॐ श्री महा गणपतये नमः . पूगिफल ताम्बूलं समर्पयामि ..
दक्षिणा
सौवर्णं रजतं चैव, निक्षिप्तं च तवाग्रथः .
सुवर्ण पुष्पं देवेश सर्व विघ्न हरो भव ..
ॐ श्री महा गणपतये नमः . सुवर्ण पुष्प दक्षिणां समर्पयामि ..
महा नीराजन
चन्द्रादित्यौ च धरणी, विद्युदग्निस्तथेव च .
त्वमेव सर्व ज्योतींषि आर्थिक्यं प्रतिगृह्यतां ..
श्री सिद्धि विनायकाय नमः . उत्तरनीराजनं समर्पयामि .
ॐ श्री महा गणपतये नमः . महानीराजनं दीपं समर्पयामि ..
कर्पूर दीप
अर्चत प्रार्चत प्रिय मेघा सो अर्चत .
अर्चन्तु पुत्र का उत् उर न धृष्ण वर्चत ..
कर्पूरकं महाराज रंभोद्भूतं च दीपकं .
मंगलार्थं महीपाल संगृहान जगत्पते ..
ॐ श्री महा गणपतये नमः . कर्पूर दीपं समर्पयामि ..
आरती
\small
Normally, the arati is done just after we chant
the slokas for mahaa niraajana and karpura deepa. All
the devotees sing the arati bhajan, while one by one each
person comes and gives arati. The arati plate normally
has 5 small diyas (with cotton balls dipped in oil and
with a fine tiri -end). Some kumukum and flowers should
also be kept in the plate. The arati is done at the puja
altar, accompanied by the ghanta (bell) and once everyone
completes the arati, we take it to the regular altar
(assuming these are different), show it there, come back
and offer arati to the bell. We also offer kumkum and
flowers to the bell, prostrate and then offer the arati
to the devotees.
Here, all pujas are attended by minimum 40 to max 100+.
So we have one or 2 aratis depending on the size of
the crowd. Since this takes a lot of time, while the
devotees offer the arati, the people who are doing the
puja complete all other slokas upto the mantra pushpam.
Once the arati is over we chant the mantra pushpam after
which everybody offers akshata or flowers.
After the visarjana puja, we offer a karpura arati in a
similar fashion.
.. गणेश आरती ..
जय गणेश जय गणेश जय गणेश देवा .
माता जाकी पार्वती पिता महादेवा ..
एकदंत दयावंत चार भुजा धारी .
माथे पर तिलक सोहे मूस की सवारी .
पान चढ़े फूल चढ़े और चढ़े मेवा .
लद्दुअन् का भोग लगे संत करें सेवा ..
अंधे को आँख देत कोढ़िन को काया .
बाॅझन को पुत्र देत निर्धन को माया .
सूर श्याम शरण आये सफल कीजे सेवा .
जय गणेश जय गणेश जय गणेश देवा ..
.. ॐ जय जगदीश् हरे ..
you can add more aaratii songs as needed
प्रार्थना
नमस्ते देवदेवेश, भक्तानां अभयप्रद .
विघ्नं नाशय कालेश हरात्मज नमोऽस्तुते ..
प्रदक्षिणा त्रयं देव प्रयत्नेन मयाकृतं .
दासों इति मां रक्ष नमस्ते भक्तवत्सल ..
कृतं मे हर देवेश, शिव पुत्र नमोऽस्तुते .
सिद्धिप्रद ममाप्यषु सर्वान् कामान् प्रपूरय ..
त्वत् प्रसादेन सर्वाणि कार्याणि च करोम्यहं .
शत्रुनां नाशनं चैव विघ्नानां ध्वंसनं कुरु ..
इति प्रार्थनां समर्पयामि ..
प्रदक्षिणा
यानि कानि च पापानि जन्मांतर कृतानि च .
तानि तानि विनश्यन्ति प्रदक्षिणे पदे पदे ..
अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव् शरणं मम .
तस्मात् कारुण्य भावेन रक्ष रक्ष गजानन ..
श्री महा गणपतये नमः . प्रदक्षिणान् समर्पयामि ..
नमस्कार
(Try doing 21 namaskaaram chanting
21 names of mahaganapathi from ashhTottara;
Caution: See that you are medically fit for this
exersion; do not over exert under any circumstances)
नमः सर्व हितार्थाय जगधार हेतवे .
साष्टाङ्गोयं प्रणामस्ते प्रयत्नेन मया कृतः .
ऊरूसा शिरसा दृष्ट्वा मनसा वाचसा तथा .
पद्भ्यां कराभ्यां जानुभ्यां प्रणामोष्टाङ्गं उच्यते ..
श्री महा गणपतये नमः . नमस्कारान् समर्पयामि ..
राजोपचार
गृहाण परमेशान सरत्ने छत्र चामरे .
दर्पणं व्यञ्जनं चैव राजभोगाय यत्नथः ..
श्री महा गणपतये नमः .
छत्रं समर्पयामि ..
चामरं समर्पयामि ..
गीतं समर्पयामि ..
नृत्यं समर्पयामि ..
वाद्यं समर्पयामि ..
दर्पणं समर्पयामि ..
व्यञ्जनं समर्पयामि ..
आन्दोलणं समर्पयामि ..
राजोपचारान् समर्पयामि ..
सर्वोपचारान् समर्पयामि ..
समस्त राजोपचारार्थे अक्षतान् समर्पयामि ..
मंत्र पुष्प
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् .
ते ह नाकं महिमानः सचन्ते यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ..
यः शुचिः प्रयतो भूत्वा जुहुयादाज्यमन्वहम् .
सूक्तं पञ्चदशर्चं च श्रीकामः सततं जपेत् ..
विद्या बुद्धि धनेश्वर्य पुत्र पौत्रादि संपदः .
पुष्पांजलि प्रदानेन देहिमे ईप्सितं वरम् ..
नमोऽस्त्वनंताय सहस्र मूर्तये सहस्र पादाक्षि शिरोरु बाहवे .
सहस्र नाम्ने पुरुषाय शाश्वते सहस्र कोटी युगधारिणे नमः ..
ॐ
नमो महद्भ्यो नमो अर्भकेभ्यो नाम्नो युवभ्यो नम आशिनेभ्यः .
यजां देवान्य दिशक्रवा ममा जायसः शं समावृक्षिदेव ..
ॐ ममत्तुनः परिज्ञावसरः ममत्तु वातो अपां वृषन्वान् .
शिशीतमिन्द्रा पर्वता युवन्नस्थन्नो विश्वेवरिवस्यन्तु देवाः ..
ॐ कथात अग्ने शुचीयंत अयोर्ददाशुर्वाजे भिराशुशानः .
उभेयत्तोकेतनये दधाना ऋतस्य सामनृणयंत देवाः ..
ॐ राजाधि राजाय प्रसह्य साहिने नमो वयं वैश्रवणाय
कूर्महे समे कामान् काम कामाय मह्यं कामेश्वरो
वैश्रवणो दधातु कुबेराय वैश्रवणाय महाराजाय नमः ..
ॐ स्वस्ति साम्राज्यं भोज्यं स्वाराज्यं वैराज्यं
पारमेष्ठं राज्यं महाराज्यमाधिपत्यमयं समंत
पर्यायिस्यात् सार्व भौमः सार्वायुशः अंताद
परर्धत् पृथिव्यै समुद्र पर्यंतय एकरालिति तदप्येश
श्लोकोभिगीतो मरूतः परिवेष्टारो मरुत्तस्या वसन् ग्रिहे
आविक्षितास्य कामप्रेर्विश्वेदेवा सभासद इति ..
श्री महा गणपतये नमः . मंत्रपुष्पं समर्पयामि ..
शंख ब्रमण
(make three rounds of sha.nkha with water like aarati and pour down;
chant OM 9 times and show mudras)
इमां आपशिवतम इमं सर्वस्य भेषजे .
इमां राष्ट्रस्य वर्धिनि इमां राष्ट्र भ्रतोमत ..
तीर्थ प्राशन
अकाल मृत्यु हरणं सर्व व्याधि निवारणं .
सर्व पाप उपशमनं गणेश पादोदकं शुभम् ..
अर्घ्य प्रदानं
\small
arghya pradaanam:
offering arghya by those who fasted and those who came
late or those like ladies of the house who could not
participate in the puujas because of other works, can
now get full merit by offering arghya which is
equivalent to whole puuja.
गौरी पुत्र नमस्तेस्तु सर्व सिद्धि विनायक .
सर्व संकट नाशाय गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तुते ..
गौरि पुत्राय नमः . प्रथमार्घ्यं समर्पयामि ..
विनायक नमस्तुभ्यं सर्व काम्य फल प्रद .
वांछितं देहि मे दत्तं गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तुते ..
विनायकाय नमः . द्वितीयार्घ्यं समर्पयामि ..
भालचंद्र नमस्तुभ्यं भक्तानां भद्रदायक .
गंध पुष्प फलैर्युक्तं गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तुते ..
भालचंद्राय नमः . तृतीय अर्ग्य्हं समर्पयामि ..
तीर्थानां उत्तमं देवि गणेश प्रिय वल्लभे .
सर्व संकट नाशार्थं चतुर्थार्घ्यं नमो ..
लंबोदराय नमः . चतुर्थ्यार्घ्यं समर्पयामि ..
.. अथ चन्द्र अर्घ्यं ..
नमः सोमाय देवाय द्विज राजाय पालिने .
पाहि मां कृपया देव नक्षत्रेश नमोऽस्तुते ..
क्षीरोदार्णव संभूत अत्रि नेत्र समुद्भव .
गृहाणार्घ्यं मयादत्तं रोहिण्या सहित प्रभो ..
सोमाय नमः . प्रथमार्घ्यं समर्पयामि ..
नमस्ते रोहिणीकांत भद्ररूप निशाकर .
गृहाणार्घ्यं मयादत्तं रामानुज नमोऽस्तुते ..
निशाकराय नमः . द्वितीयार्घ्यं समर्पयामि ..
संसार रूदो व्यथितम्हिमा,
सद संकष्टभूतं सुमुख प्रसीद
सत्त्वं हि मे नाशाय, कष्टसंघान् नमो नमः .
कष्ट विनाशकाय नमः . तृतीय अर्ग्य्हं समर्पयामि ..
इति प्रार्थनां समर्पयामि ..
विसर्जन पूजा
आराधितानां देवतानां पुनः पूजां करिष्ये ..
श्री महा गणपति देवताभ्यो नमः ..
.. पुनः पूजा ..
ॐ महा गणपतये नमः . ध्यायामि. ध्यानं समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . आवाहयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . आसनं समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . पाद्यं समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . अर्घ्यं समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . आचमनीयं समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . पञ्चामृत स्नानं समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . महा अभिषेकं समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . वस्त्रयुग्मं समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . यज्ञोपवीतं समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . गन्धं समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . नाना परिमल द्रव्यं समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . हस्तभूषणं समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . अक्षतान् समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . पुष्पं समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . नाना अलंकारं समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . अंग पूजां समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . पुष्प पूजां समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . पत्र पूजां समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . नाम पूजां समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . अष्टोत्तर पूजां समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . धूपं आघ्रापयामि
ॐ महा गणपतये नमः . दीपं दर्शयामि
ॐ महा गणपतये नमः . नैवेद्यं समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . महाफलं समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . फलाष्टकं समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . करोद्वर्तनकं समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . ताम्बूलं समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . दक्षिणां समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . महानीराजनं समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . कर्पूरदीपं समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . प्रदक्षिणां समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . नमस्कारान् समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . राजोपचारं समर्पयामि .
ॐ महा गणपतये नमः . मन्त्रपुष्पं समर्पयामि .
पूजांते छत्रं समर्पयामि .
चामरं समर्पयामि .
नृत्यं समर्पयामि .
गीतं समर्पयामि .
वाद्यं समर्पयामि .
आंदोलिकारोहणं समर्पयामि .
अश्वारोहणं समर्पयामि .
गजारोहणं समर्पयामि .
श्री महा गणपति देवताभ्यो नमः .
समस्त राजोपचार देवोपचार शक्त्युपचार भक्त्युपचार
पूजां समर्पयामि ..
आत्म समर्पण
यस्य स्मृत्या च नाम्नोक्त्या तपः पूजा क्रियादिशु .
न्यूनं सम्पूर्णतां याति सद्यो वन्देय् तं अच्युतम् ..
मंत्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन .
यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तथास्तु मे ..
अनेन मया कृतेन श्री महा गणपति देवता
सुप्रीतो सुप्रसन्नो वरदो भवतु .
मध्ये मन्त्र तन्त्र स्वर वर्ण न्यूनातिरिक्त लोप दोष
प्रायश्चित्तार्थं अच्युतानन्तगोविंद नामत्रय महामन्त्र
जपं करिष्ये ..
ॐ अच्युताय नमः .
ॐ अनंताय नमः .
ॐ गोविंदाय नमः
ॐ अच्युताय नमः .
ॐ अनंताय नमः .
ॐ गोविंदाय नमः
ॐ अच्युताय नमः .
ॐ अनंताय नमः .
ॐ गोविंदाय नमः
अच्युतानंतगोविन्देभ्यो नमः .
कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्यात्मना वा प्रकृतेः स्वभावात् .
करोमि यद्यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयामि ..
नमस्करोमि .
प्रसाद गृहणं
श्री महा गणपति प्रसादं शिरसा गृह्णामि ..
क्षमापनं
अपराध सहस्राणि क्रियन्ते अहर्निशं मया .
तानि सर्वाणि मे देव क्षमस्व पुरुषोत्तम ..
गच्छ सत्त्वमुमापुत्र ममानुग्रह कारणात् .
पूजितोसि मया भक्त्या गच्छ स्वस्थानकं प्रभो ..
(Shake the kalasha)
.. श्री कृष्णार्पणमस्तु ..


text:
निरुक्त्याधिकारिकं लक्षयति—
फलेन स्वस्वामिसंबन्धोऽधिकारः, फलस्वामी चाधिकारी, 99तेनाधिकारिणा निर्वृत्तं फलपर्यन्ततां नीयमानमितिवृत्तमाधिकारिकम् ।
12 निरुक्त्येति । निर्वचनेन सह आधिकारिकस्य लक्षणं कथयतीत्यर्थः । ननु कारिकायां फलस्वाम्यं तच्छब्देन परामृश्यते । तच्चानुचितमिव प्रतिभाति । तेनाह फलेन स्वस्वामिसंबन्ध इति । फलेन सह स्वस्वामिलक्षणसंबन्धोऽधिकारः । संबन्धो हि गुणप्रधानयोरेव भवति । फलभोक्तुर्गुणभावः कदाचिदपि मा भूदिति तत्प्रभुरित्युक्तमित्याह फलस्वामी चाधिकारीति । फलपर्यन्ततां नीयमानमिति प्रत्ययार्थं निर्वृत्तं विशिनष्टि । कारिकायां निर्वर्त्यमित्यन्तेन निरुक्तकथनम् । अभिव्यापीति लक्षणकथनम् । अयं च निरुक्तक्रमः । अधिकारोऽस्यास्तीति अधिकारी । तस्मादधिकारिशब्दात् ठकि ‘यस्येति च’ इतीकारलोपे वृद्धौ च कृतायामाधिकारिकमिति रूपं भवति ।
-
N.S.P. tenādhikāreṇādhikāriṇā vā, etc.↩


text:
वज्रोलि
वज्रोलि -
वज्रोलीं यो विजानाति स योगी सिद्धिभाजनम् । (ह. प्र.)
धरामवष्टभ्य करयोस्तलाभ्यामूर्ध्वं क्षिपेत्पादयुगं शिर: खे ।
शक्तिप्रबोधाय चिरजीवनाय वज्रोलिमुद्रां मुनयो वदन्प्ति ॥
अयं योगो योगश्रेष्ठो योगिनां मुक्तिकारणम् ।
अयं योगो योगश्रेष्ठो योगिनां मुक्तिकारणम् ।
अयं हितप्रदो योगो योगिनां सिद्धिदायक: ॥
एतद्योगप्रसादेन बिन्दुसिद्धिर्भवेद ध्रुवम् ।
सिद्धे बिन्धौ महायत्ने किं न सिद्धयति भूतले ॥
भोगेन महता युक्तो यदि मुद्रां समाचरेत् ।
तथापि सकला सिद्धिस्तस्य भवति निश्चितम् ॥ घेरण्डसंहिता
Translation - भाषांतर
N/A


text:
उशीरसस्यम्
इदम् उशीरसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं वस्तुतः तृणम् । इदम् उशीरसस्यं भारतस्य सर्वेषु अपि प्रदेशेषु वर्धते । एतदतिरिच्य ब्रेजिल्, वेस्ट् इण्डीस्, बर्मा इत्यादिषु देशेषु अपि वर्धते । इदं सस्यं गुल्माकारेण वर्धते । अस्य मूलं सुगन्धयुक्तं भवति । अस्य मूले भाष्पीभवनशीलं किञ्चित् तैलं भवति । तथैव रेसिन्, कलरिङ्ग् म्याटर्, आम्ल साल्ट् आफ् लैम्, अयसः आक्सैड् इत्यादयः अंशाः अपि भवन्ति ।
इतरभाषाभिः अस्य उशीरसस्यस्य नामानि[सम्पादयतु]
इदम् उशीरसस्यम् आङ्ग्लभाषया “खस् ग्रास्” इति उच्यते । अस्य वैज्ञानिकं नाम अस्ति Vetivaria Ziznioides इति । हिन्दीभाषया इदम् उशीरसस्यं “बाला” अथवा “खस्” इति, तेलुगुभाषया “विडावलिबेरु” इति, तमिळ्भाषायाम् “इलमिचामवर्” इति, मलयाळभाषया “वेट्टवर्” इति, कन्नडभाषया “लामञ्च” अथवा “लावञ्च” इति उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य उशीरसस्यस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अस्य उशीरसस्यस्य रसः तिक्तः मधुरः च । अस्य गुणः लघु, रूक्षः च । इदम् उशीरसस्यं शीतवीर्ययुक्तम् । चिपाके कटुः भवति ।
- १. इदम् उशीरसस्यं कफं पित्तं च शमयति ।
- २. इदं मूत्रविकारेषु, रक्तपित्ते, ज्वरे च उपयुज्यते ।
- ३. विसर्पे अपि इदं हितकरम् ।
- ४. अस्य सेवनेन पित्तजन्याः व्याधयः अपगच्छन्ति ।
- ५. अनेन निर्मितम् “उशीरासव” नामकम् औषधम् आयुर्वेदस्य आपणेषु उपलभ्यते । तत् औषधं ३०मि.ली. यावत् सेवनीयम् ।
- ६. अस्य “षडङ्गपानीयम्” अपि ३० मि.ली यावत् सेवितुं शक्यते ।


text:
अध्यायः ५
प्राचुर्येण (९५) कन्याया विविक्तदर्शनस्यालाभे धात्रेयिकां प्रियहिताभ्यां उपगृह्योपसर्पेत् ॥१॥
सा चैनां अःविदिता नाम नायकस्य भूत्वा तद्गुणैरनुरञ्जयेत् । तस्याश्च रुच्यान्नायकगुणान्भूयिष्ठं उपवर्णयेत् ॥२॥
अन्येषां वरयितॄणां दोषानभिप्रायविरुद्धान्प्रतिपादयेत् ॥३॥
मातापित्रोश्च गुणानःअभिज्ञतां लुब्धतां च चपलतां च बान्धवानाम् ॥४॥
याश्चान्या अपि समानजातीयाः कन्याः शकुन्तलाद्याः स्वबुद्ध्या भर्तारं प्राप्य संप्रयुक्ता मोदन्ते स्म (९६) ताश्चास्या निदर्शयेत् ॥५॥
महाकुलेषु सापत्नकैर्बाध्यमाना विद्विष्टाः दुःखिताः परित्यक्ताश्च दृश्यन्ते ॥६॥
आयतिं चास्य वर्णयेत् ॥७॥
सुखं अनःउपहतं एकचारितायां नायकानुरागं च वर्णयेत् ॥८॥
सःमनोरथायाश्चास्या अपायं साध्वसं व्रीडां च हेतुभिरवच्छिन्द्यात् ॥९॥
दूतीकल्पं च सकलं आचरेत् (९७) ॥१०॥
त्वां अःजानतीं इव नायको बलाद्ग्रहीष्यतीति तथा सुःपरिगृहीतं स्यादिति योजयेत् ॥११॥
प्रतिपन्नां अभिप्रेतावकाशवर्तिनीं नायकः श्रोत्रियागारादग्निं आनय्य कुशानास्तीर्य यथास्मृति हुत्वा च त्रिः परिक्रमेत् ॥१२॥
ततो मातरि पितरि च प्रकाशयेत् ॥१३॥
अग्निसाक्षिका हि विवाहा न निवर्तन्त इत्याचार्यसमयः ॥१४॥
दूषयित्वा चैनां शनैः स्वजने प्रकाशयेत् ॥१५॥
तद्बान्धवाश्च यथा कुलस्याघं परिहरन्तो दण्डभयाच् (९८) च तस्मा एवैनां दद्युस्तथा योजयेत् ॥१६॥
अनःअन्तरं च प्रीत्युपग्रहेण रागेण तद्बान्धवान्प्रीणयेद् (९९) इति ॥१७॥
गान्धर्वेण विवाहेन वा चेष्टेत ॥१८॥
अःप्रतिपद्यमानायां अन्तश्चारिणीं अन्यां कुलप्रमदां पूर्व संसृष्टां प्रीयमाणां चोपगृह्य तया सह विषह्यं अवकाशं एनां अन्यकार्यापदेशेनानाययेत् ॥१९॥
ततः श्रोत्रियागारादग्निं इति समानं पूर्वेण (१००) ॥२०॥
आसन्ने च विवाहे मातरं अस्यास्तदभिमतदोषैरनुशयं (१०१) ग्राहयेत् ॥२१॥
ततस्तदनुमतेन प्रातिवेश्याभावने (१०२) निशि नायकं आनाय्य श्रोत्रियागारादग्निं इति सम्~आनं पूर्वेण ॥२२॥
भ्रातरं अस्या वा समानवयसं वेश्यासु परस्त्रीषु वा प्रसक्तं अःसुकरेण साहाय्यदानेन प्रियोपग्रहश्च सुःदीर्घकालं अनुरञ्जयेत् । अन्ते च स्वाभिप्रायं ग्राहयेत् ॥२३॥
प्रायेण हि युवानः समानशीलव्यसनवयसां वयस्यानां अर्थे जीवितं अपि त्यजन्ति । ततस्तेनैवान्यकार्यात्तां आनाययेत् । विषह्यं सावकाशम् (१०३) इति समानं पूर्वेण ॥२४॥
अष्टमीचन्द्रिकादिषु च धात्रेयिका मदनीयं एनां पाययित्वा किं चिदात्मनः कार्यं उद्दिश्य नायकस्य विषह्यं देशं आनयेत् । तत्रैनां मदात्संज्ञां अःप्रतिपद्यमानां दूषयित्वेति समानं पूर्वेण ॥२५॥
सुप्तां चैकचारिणीं धात्रेयिकां वारयित्वा संज्ञां अःप्रतिपद्यमानां दूषयित्वेति समानं पूर्वेण (१०४) ॥२६॥
ग्रामान्तरं उद्यानं वा गच्छन्तीं विदित्वा सुःसंभृतसहायो नायकस्तदा रक्षिणो वित्रास्य हत्वा वा कन्यां अपहरेत् (१०५) ॥२७॥
चिति विवाहयोगाः ॥२७॥
व्पूर्वः पूर्वः प्रधानं स्याद्विवाहो धर्मतः स्थितेः । पूर्वाभावे ततः कार्यो यो य उत्तर उत्तरः ॥२८॥
व्व्यूढानां हि विवाहानां अनुरागः फलं यतः । मध्यमोऽपि हि सद्योगो गान्धर्वस्तेन पूजितः ॥२९॥
व्सुखत्वादःबहुक्लेशादपि चावरणादिह । अनुरागात्मकत्वाच्च गान्धर्वः प्रवरो मतः (१०६) ॥३०॥
इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे कन्यासंप्रयुक्तके तृतीयेऽधिकरणे विवाहयोगाः पञ्चमोऽध्यायः । भार्याधिकारिकं चतुर्थं अधिकरणम् ॥५॥
Translation - भाषांतर
N/A