text:
साधनापादः
॥२.१॥ तदेवं प्रथमे पादे समाहितचित्तस्य सोपायं योगमभिधाय व्युत्थितचित्तस्यापि कथमुपायाभ्यासपूर्वको योगः स्वास्थ्यम्
उपयातीति तत्साधनानुष्ठानप्रतिपादनाय क्रियायोगमाह । तपः शास्त्रान्तरोपदिष्टं कृच्छ्रचान्द्रायणादि । स्वाध्यायः प्रणवपूर्वाणां
मन्त्राणां जपः । ईश्वरप्रणिधानं सर्वक्रियाणां तस्मिन्परमगुरौ फलनिरपेक्षतया समर्पणम् । तानि क्रियायोग इत्युच्यते । स किमर्थ
इत्यत आह ॥
॥२.२॥ क्लेशा वक्ष्यमाणस्तेषां तनूकरणं स्वकार्यकारणप्रतिबन्धः । समाधिरुक्तलक्षणस्तस्य भावना चेतसि पुनः पुनर्निवेशनं
सोऽर्थः प्रयोजन यस्य स तथोक्तः । तदुक्तं भवति ॥ ते तपः प्रभृतयोऽभ्यस्यमानाश्चित्तगतानविच्चादीन्क्लेशाञ्छिथिली कुर्वन्तः
समाधेरुपकारकतां भजन्ते । तस्मात्प्रथमतः क्रियायोगवधानपरेण योगिना भवितव्यमित्युपदिष्टम् । क्लेशतनूकरणार्थ इत्युक्तं,
तत्र के क्लेशा इत्यत आह ॥
॥२.३॥ अविद्यादयो वक्ष्यमाणलक्षणाः पञ्च । ते च बाधनालक्षणं परितापमुपजनयन्तः क्लेशशब्दवाच्या भवन्ति । ते हि चेतसि
प्रवर्तमानाः संत्कारलक्षणं गुणपरिणामं दृढ़यन्ति । सत्यपि सर्वेषां तुल्ये क्लेशत्वे मूलभूतत्वादविद्यायाः प्राधान्यं प्रतिपादयितुमाह
॥
॥२.४॥ अविद्या मोहः, अनात्मन्यात्माभिमान् इति यावत् । सो क्षेत्रं प्रसवभूमिरुत्तरेषामस्मितादीनां प्रत्येकं प्रसुप्ततन्वादिभेदेन
चतुर्विधानाम् । अतो यत्राविद्या विपर्ययज्ञानरूपा शिथिली भवति तत्र क्लेशानामस्मितादीनां नोद्भवो दृश्यते ।
विपर्ययज्ञानसद्भावे च तेषामुद्भवदर्शनात्स्थितमेव मूलत्वमविद्यायाः । प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणामिति । तत्र ये क्लेशाश्चित्तभूमौ
स्थितः प्रबोधकाभावे स्वकार्यं नाऽऽरभन्ते ते प्रसुप्ता इत्युच्यन्ते । यथा बालावस्थायां, बालस्य हि वासनारूपेण स्थिता अपि
क्लेशाः प्रबोधकसहकार्यभावे नाभिव्यज्यन्ते । ते तनवो ये स्वस्वप्रतिपक्षभावनया शिथिलीकृतकार्यसंपादनशक्तयो वासनावशेषतया
चेतस्यवस्थिताः प्रभूतां सामग्रीमन्तरेण स्वकार्यमारब्धुमक्षमाः । यथाऽभ्यासवतो योगिनः । ते विच्छिन्ना ये केनचिद्बलवता
क्लेशेनाभिभूतशक्तयस्तिष्ठन्ति यथा द्वेषावस्थायां रागः, रागावस्थायां वा द्वेषः, न ह्यनयोः परस्परविरुध्दयोर्युम्पत्संभवोऽस्ति । त
उदारा ये प्राप्तसहकारिसंनिधयः स्वं स्वं कार्यमभिनिर्वर्तयन्ति यथा सदैव योगपरिपन्थिनो व्युत्थानदशायाम् । षां प्रत्येकं
चतुर्विधानामपि मूलभूतत्वेन स्थिताऽप्यविद्याऽन्वयित्वेन प्रतीयते । न हि क्वचिदपि क्लेशानां विपर्ययान्वयनिरपेक्षाणां
स्वरूपमुपलभ्यते । तस्यां च मिथ्यारूपायामविद्यायां सम्यग्ज्ञानेन निवर्तितायां दग्धबीजकल्पानामेषां न क्वचित्प्ररोहोऽस्ति
अतोऽविद्यानिमित्तत्वमविद्यान्वयश्चैतेषां निश्चियते । अतः सर्वेऽपि अविद्याव्यपदेशभाजः । सर्वेषां च क्लेशानां
चित्तविक्षेपकारित्वायोगिना प्रथममेव तदुच्छेदे यत्नः कार्य इति । अविद्याया लक्षणमाह ॥
॥२.५॥ अतस्ंमिस्तदिति प्रतिभासोऽविद्येत्यविद्यायाः सामान्यलक्षणम् । तस्या व भेदप्रतिपादनम् ॥ अनित्येषु घटादिषु
नित्यत्वाभिमानोऽविद्येत्युच्यते । वमशुचिषु कायादिषु शुचित्वाभिमानः, दुःखेषु च विषयेषु सुखत्वाभिमानः, अनात्मनि शरीर
आत्मत्वाभिमानः । तेनापुण्ये पूण्यभ्रमोऽनर्थे चार्थभ्रमो व्याख्यातः । अस्मितां लक्षयितुमाह ॥
॥२.६॥ दृक्शक्तिः पुरुषः, दर्शनशक्ति रजस्तमोभ्यामनभिभूतः सात्त्विः परिणामोऽन्तः करणरूपः, अनयोर्भोग्यभोक्तृत्वेन
जडाजत्वेनात्यन्तभिन्नरूपयोरेकताभिमानोऽस्मितेति उच्यते । यथा प्रकृतिवता कर्तृत्वभोक्तृत्वरहितेनाऽपि कर्त्र्यहं
भोक्त्र्यहमित्यभिमन्यते । सोऽयमस्मिताख्यो विपर्यासः क्लेशः । रागस्य लक्षणमाह ॥
॥२.७॥ सुखमनुशेत इति सुखानुशयी सुखज्ञस्य सुखानुस्मृतिपूर्वकः सुखसाधनेषु तृष्णारूपो गर्धो रागसंज्ञकः क्लेशः । द्वेषस्य
लक्षणमाह ॥
॥२.८॥ दुःखमुक्तलक्षणं, तदभिज्ञस्य तदनुस्मृतिपूर्वकं तत्साधनेषु अनभिलषतो योऽयं निन्दात्मकः क्रोधः स द्वेषलक्षण क्लेशः ।
अभिनिवेशस्य लक्षणमाह ॥
॥२.९॥ पूर्वजन्मानुभूतमरणदुःखानुभववासनाबलाद्भयरूपः समुपजायमानः शरीरविषयादिभिः मम वियोगो मा भूदिति
अन्वहमनुबन्धरूपः सर्वस्यैवाऽऽकृमेर्ब्रह्मपर्यन्तं निमित्तमन्तरेण प्रवर्तमानोऽभिनिवेशाख्यः क्लेशः । तदेवं व्युत्थानस्य
क्लेशात्मकत्वादेकाग्रताभ्यासकामेन प्रथमं क्लेशाः परिहर्तव्याः । न चाज्ञातानां तेषां परिहार कर्तुं शक्य इति तज्ज्ञानाय
तेषामुपदेशं क्षेत्रं विभागं लणणं चाभिधाय स्थूलसूक्ष्मभेदभिन्नानां तेषां प्रहाणोपायविभागमाह ॥
॥२.१०॥ ते सूक्ष्माः क्लेशा ये वासनारूपेणैव स्थिता न वृत्तिरूपं परिणाममारभन्ते, ते प्रतिप्रसवेन प्रतिलोमपरिणामेन
हेयास्त्यक्तव्याः । स्वकारणास्मितायां कृतार्थं सवासनं चित्तं यदा प्रविष्टं भवति तदा कुतस्तेषां निर्मूलानां संभवः । स्थूलानां
हानोपायमाह ॥
॥२.११॥ तेषां क्लेशानामारब्धकार्याणां याः सुखदुःखमोहात्मिका वृत्तयस्ता ध्यानेनैव चित्तैकाग्रतालक्षणेन हेया हातव्या
इत्यर्थः । चित्तपरिकर्माभ्यासमात्रेणैव स्थूलत्त्वात्तासां निवृत्तिर्भवति । यथा वस्त्रादौ स्थूलो मलः प्रक्षालनमात्रेणैव निवर्तते, यस्तु
तत्र सूक्ष्मः स तैस्तैरुपायैरुत्तापनप्रभृतिभिरेव निवर्तयितुं शक्यते । एवं क्लेशानां तत्त्वमभिधाय कर्माशयस्याभिधातुमाह ॥
॥२.१२॥ कर्माशय इत्यनेन तस्य स्वरूपमभिहितम् । यतो वासनारूपाण्येव कर्माणि क्लेशमूल इत्यनेन कारणमभिहितम् । यतः
कर्मणां शुभाशुभानां क्लेशा व निमित्तम् । दृष्टादृष्टजन्मवेदनीय इत्यनेन फलमुक्तम् । अस्मिन्नेव जन्मनि अनुभवनीयो
दृष्टजन्मवेदनीयः । जन्मान्तरानुभवनीयोऽदृष्टजन्मवेदनीयः । तथा हि कानिचित्पुण्यानि कर्माणि देवताराधनादीनि तीव्रसंवेगेन
कृतानीहैव जन्मनि जात्यायुर्भोगलक्षणं फलं प्रयच्छन्ति ॥ यथा नन्दीश्वरस्य भगवन्महेश्वराराधनबलादिहैव जन्मनि जात्यादयो
विशिष्टाः प्रादूर्भूताः । वमन्येषां विश्वामित्रादीनां तपः प्रभावाज्जात्यायुषी । केषांचिज्जातिरेव ॥ यथा तीव्रसंवेगेन दुष्टकर्मकृतां
नहुषादीनां जात्यन्तरादिपरिणामः । उर्वश्याश्च कार्तिकेयवने लतारूपतया । वं व्यस्तसमस्तरूपत्वेन यथायोगं योज्यम् । इदानीं
कर्माशयस्य स्वभेदभिन्नस्य फलमाह ॥
॥२.१३॥ मूलमुक्तलक्षणाः क्लेशाः । तेष्वनभिभूतेषु सत्सु कर्मणां कुशलाकुशलरूपाणां विपाकः फलं जात्यायुर्भोगा भवन्ति ।
जातिर्मनुष्यत्वादिः । आयुश्चिरकालमेकशरीरसम्बन्धः । भोगा विषया इन्द्रियाणि सुखसंविद्दुःखसंविच्च
कर्मकरणभावसाधनव्युत्पत्त्या भोगशब्दस्य । इदमत्र तात्पर्यम् ॥ चित्तभूमावनादिकालसंचिताः कर्मवासना यथा यथा
पाकमुपयान्ति तथा तथा गुणप्रधानभावेन स्थिता जात्यायुर्भोगलक्षणं स्वकार्यमारभन्ते । उक्तानां कर्मफलत्वेन जात्यादीनां
स्वकारणकर्मानुसारिणां कार्यकर्तृत्वमाह ॥
॥२.१४॥ ह्लादः सुखं, परितापो दुःखं ह्लादपरितापौ फलं येषां ते तथोक्ताः । पुण्यं कुशलं कर्म । तद्विपरीतमपुण्यं, ते
पुण्यापुण्ये कारणं येषां ते तेषां भावस्तस्मात् । तदुक्तं भवति ॥ पुण्यकर्मारब्धा जात्यायुर्भोगा ह्लादफला अपुण्यकर्मारब्धास्तु
परितापफलाः । तच्च प्राणिमात्रापेक्षया द्वैविध्यम् । योगिनस्तु सर्वं दुःखमित्याह ॥
॥२.१५॥ विवेकिनः परिज्ञातक्लेशादिविवेकस्य दृश्यमात्रं सकलमेव भोगसाधनं सविषं स्वाद्वन्नमिव दुःखमेव
प्रतिकूलवेदनीयमेवेत्यर्थः । यस्मादत्यान्ताभिजातो योगी दुःखलेशेनाप्युद्विजते । यथाऽक्षिपात्रमूर्णातन्तुस्पर्शमात्रेणैव महतीं
पीड़ामनुभवति नेतरदङ्गं, तथा विवेकी स्वल्पदुःखानुबन्धेनापि उद्विजते । कथमित्याह ॥ परिणामतापसंस्कारदुःखै ।
विषयाणामुपभुज्यमानानां यथायथं गर्धाभिवृध्देस्तदप्राप्तिकृतस्य दुःखस्यापरिहार्यतया दुःखान्तरसाधनात्वाच्चास्त्येव दुःखरूपतेति
परिणामदुःखत्वम् । उपभुज्यमानेषु सुखसाधनेषु तत्प्रतिपन्थिनं प्रति द्वेषस्य सर्वदैवावस्थितत्वात्सुखानुभवकालेऽपि तापदुःखं
दुष्परिहरमिति तापदुःखता । संस्कारदुःखत्वं च स्वाभिमतानभिमतविषयसंनिधाने सुखसंविद्दुःखसंविच्चोपजायमाना तथाविधमेव
स्वक्षेत्रे संस्कारमारभते । संस्काराच्च पुनस्तथाविधसंविदनुभव इत्यपरिमितसंस्कारोत्पत्तिद्वारेण संसारानुच्छेदात्सर्वस्यैव
दुःखत्वम् । गुणवृत्तिविरोधाच्चेति । गुणानां सत्त्वरजस्तमसां या वृत्तयः सुखदुःखमोहरूपाः परस्परमभिभाव्याभिभावकत्वेन विरुध्दा
जायन्ते तासां सर्वत्रैव दुःखान्वेधाद्दुःखत्वम् । तदुक्तं भवति ॥ ेकान्तिकीमात्यन्तिकीं च दुःखनिवृत्तिमिच्छतो विवेकिन
उक्तरूपकारणचतुष्टयं यावत्सर्वे विषया दुखःरूपतया प्रतिभान्ति तस्मात्सर्वकर्मविपाको दुःखरूप वेत्युक्त भवति । तदेवमुक्तस्य
क्लेशकर्माशयविपाकराशेरविद्याप्रभवत्वादविद्यायाश्च मिथ्याज्ञानरूपतया सम्यग्ज्ञानोच्छेद्यत्वात्सम्यग्ज्ञानस्य च
साधनहेयोपादेयावधारणरूपत्वात्तदभिधानायाऽऽह ॥
॥२.१६॥ भूतस्यातिक्रान्तत्वादनुभूयमानस्य च त्यक्तुमशक्यत्वादनागतमेव संसारदुःखं हातव्यमित्युक्तं भवति । हेयहेतुमाह ॥
॥२.१७॥ द्रष्टा चिद्रूपः पुरुषः दृश्यं बुध्दिसत्त्वं, तयोरविवेकख्यातिपूर्वको योऽसौ संयोगो भोग्यभोक्तृत्वेन संनिधानं स हेयस्य
दुःखस्य गुणपरिणामरूपस्य संसारस्य हेतुः कारणं तन्निवृत्त्या संसारनिवृत्तिर्भवतीत्यर्थः । द्रष्टृदृश्ययोः संयोग इत्युक्तं, तत्र
दृश्य स्वरूपं कार्यं प्रयोजनं चाऽऽह ॥
॥२.१८॥ प्रकाशः सत्त्वस्य धर्मः, क्रिया प्रवृत्तिरूपा रजसः, स्थितिर्नियमरूपा तमसः, ताः प्रकाशक्रियास्थितयः शीलं
स्वाभाविकं रूपं यस्य तत्तथाविधमिति स्वरूपमस्य निर्दिष्टम् । भूतेन्द्रियात्मकमिति । भूतानि स्थूलसूक्ष्मभेदेन द्विविधानि
पृथिव्यादीनि गन्धतन्मात्रादीनि च । इन्द्रियाणि बुध्दीन्द्रियकर्मेन्द्रियान्तःकरणभेदेन त्रिविधानि । उभयमेतद्ग्राह्यग्रहणरूपात्मा
स्वरूपाभिन्नाः परिणामो यस्य तत्तथाविधमित्यनेनास्य कार्यमुक्तम् । भोगः कथितलक्षणः, अपवर्गो विवेकख्यातिपूर्विका
संसारनिवृत्तिः, तौ भोगापवर्गावर्थः प्रयोजनं यस्य तत्तथाविधं दृश्यमित्यर्थः । तस्य च दृश्यस्य नानावस्थारूपपरिणामात्मकस्य
हेयत्वेन ज्ञातव्यत्वात्तदवस्थाः कथयितुमाह ॥
॥२.१९॥ गुणानां पर्वाण्यवस्थाविशेषाश्चत्वारो ज्ञातव्या इत्युपदिष्टं भवति । तत्र विशेषा महाभूतेन्द्रियाणि,
अविशेषास्तन्मात्रान्तःकरणानि, लिङ्गमात्रं बुध्दिः, अलिङ्गमव्यक्तमित्युक्तम् । सर्वत्र त्रिगुणरूपस्याव्यक्तस्यान्वयित्वेन
प्रत्यभिज्ञानादवश्यं ज्ञातव्यतेन योगकाले चत्वारि पर्वाणि निर्दिष्टानि । एवं हेयत्वेन दृश्यस्य प्रथमं ज्ञातव्यात्वात्तदवस्थासहितं
व्याख्यायोपादेयं द्रष्टारं व्याकर्तुमाह ॥
॥२.२०॥ द्रष्टा पुरुषो दृशिमात्रश्चेतनामात्रः । मात्रग्रहणं धर्मधर्मिनिरासार्थम् । केचिध्दि चेतनामात्मनो धर्ममिच्छन्ति । स
शुध्दोऽपि परिणामित्वाद्यभावेन स्वप्रतिष्ठोऽपि प्रत्ययानुपश्यः, प्रत्यया विषयोपरक्तानि ज्ञानानि तानि अनु अव्यवधानेन
प्रतिसंक्रमाद्यभावेन पश्यति । तदुक्तं भवति ॥ जातविषयोपरागायामेव बुध्दौ संनिधिमात्रेणैव पुरुषस्य दृष्टृत्वमिति । स व
भोक्तेत्याह ॥
॥२.२१॥ दृश्यस्य प्रागुक्तलक्षणस्याऽऽत्मा यत्स्वरूपं स तदर्थस्तस्य पुरुषस्य भोक्तृत्वसंपादनं नाम स्वार्थपरिहारेण प्रयोजम् ।
न हि प्रधानं प्रवर्तमानमात्मनः किंचित्प्रयोजनमपेक्ष्य प्रवर्तते किंतु पुरुषस्य भोक्तृत्वं संपादयितुमिति । यद्येवं पुरुषस्य
भोगसंपादनमेव प्रयोजनं तदा संपादिते तस्ंमिस्तन्निष्प्रयोजनं विरतव्यापारं स्यात्, तस्ंमिश्च परिणामशून्ये शुध्दत्वात्सर्वे द्रष्टारो
बन्धरहिताः स्युः, ततश्च संसारोच्छेद इत्याशङ्क्याऽऽह ॥
॥२.२२॥ यद्यपि विवेकख्यातिपर्यन्ताद्भोगसंपादनात्मकपि कृतार्थं पुरुषं प्रप्ति तन्नष्टं विरतव्यापारं तथाऽपि
सर्वपुरुषसाधारणत्वादन्यान्प्रत्यनष्टव्यापारमवतिष्ठते । अतःप्रधानस्य सकलभोक्तृसाधारणत्वान्न कृतार्थता, न कदाचिदपि
विनाशः । कस्य मुक्तौ वा न सर्वमुक्तिप्रसङ्ग इत्युक्तं भवति । दृश्यद्रष्टारौ व्याख्याय संयोगं व्याख्यातुमाह ॥
॥२.२३॥ कार्यद्वारेणास्य लक्षणं करोति, स्वशक्तिर्दृश्यस्य स्वभावः, स्वामिशक्तिर्द्रष्टुः स्वरूपं, तयोर्द्वयोरपि संवेद्यसंवेदकत्वेन
व्यवस्थितयोर्या स्वरूपोपलब्धिस्तस्याः कारणं यः स संयोगः । स च सहजभोग्यभोग्क्तृभावस्वरूपान्नान्यः । न हि
तयोर्नित्ययोर्व्यापकयोश्च स्वरूपादतिरिक्तः कश्चित् संयोगः । यदेव भोग्यस्य भोग्यत्वं भोक्तृश्च भोक्तृत्वमनादिसिध्दं स व
संयोगः । तसयापि कारणमाह ॥
॥२.२४॥ या पूर्वं विपर्यासात्मिका मोहरूपाऽविद्या व्याख्याता सा तस्याविवेकख्यातिरूपस्य संयोगस्य कारणम् । हेयं
हानक्रियाकर्मोच्यते, किं पुनस्तध्दानमित्यत आह ॥
॥२.२५॥ तस्या अविद्यायाः स्वरूपविरुध्देन सम्यग्ज्ञानेनोन्मूलिताया योऽयमभावस्तस्मिन्सति तत्कार्यस्य
संयोगस्याप्यभावस्तध्दानमित्युच्यते । अयमर्थः ॥ नैतस्यर् मूत्तद्रव्यवत्परित्यागो युज्यते किंतु जातायां विवेकख्यातावविवेकनिमित्तः
संयोगः स्वयमेव निवर्तत इति तस्य हानम् । यदेव च संयोगस्य हानं तदेव नित्यं केवलस्यापि पुरुषस्य कैवल्यं व्यपदिश्यते ।
तदेवं संयोगस्य स्वरूपं कारणं कार्यं चाभिहितम् । अथ हानोपायकथनद्वारेणोपादेयकारणमाह ॥
॥२.२६॥ अन्ये गुणा अन्यः पुरुष इत्येवंविधस्य विवेकस्य या ख्यातिः प्रख्या साऽस्य हानस्य दृश्यदुःख परित्यागस्योपायः
कारणम् । कीदृशी? अविप्लवा न विद्यते विप्लवो विच्छेदोऽन्तराऽन्तरा व्युत्थानरूपो यस्याः साऽविप्लवा । इदमत्र तात्पर्यम् ॥
प्रतिपक्षभावनाबलादविद्याप्रविलये विनिवृत्तज्ञातृत्वकर्तृत्वाभिमानायाः रजस्तमोमलानभिभृताया बुध्देरन्तर्मुखा या चिच्छायासंक्रान्तिः
सा विवेकख्यातिरुच्यते । तस्यां च संततत्वेन प्रवृत्तायां सत्यां दृश्यस्याधिकारनिवृत्तिर्भवत्येव कैवल्यम् । उत्पन्नविवेकख्यातेः
पुरुथस्य यादृशी प्रज्ञा भवति तां कथयन्विवेकख्यातेरेव स्वरूपमाह ॥
॥२.२७॥ तस्योत्पन्नविवेकज्ञानस्य ज्ञातव्यविवेकरूपा प्रज्ञा प्रान्तभूमौ सकलसालम्बनसमाधिभूमिपर्यन्ते सप्तप्रकारा भवति । तत्र
कार्यविमुक्तिरूपा चतुष्प्रकारा १ ॥ ज्ञातं मया ज्ञेयं न ज्ञातव्यं किंचिदस्ति । २ ॥ क्षीणा मे क्लेशा न किंचित्क्षेतव्यमस्ति । ३ ॥
अधिगतं मया ज्ञानं, ४ ॥ प्राप्त मया विवेकख्यातिरिति । प्रत्ययान्तरपरिहारेण तस्यामवस्थायामीदृश्येव प्रज्ञा जायते । ईदृशी
प्रज्ञा कार्यविषयं निर्मलं ज्ञानं कार्यविमुक्तिरित्युच्यते । चित्तविमुक्तिस्त्रिधा ५ ॥ चरितार्था मे बुध्दिर्गुणा हताधिकारा
गिरिशिखरनिपतिता इव ग्रावाणो न पुनः स्थितिं यास्यन्ति, ६ ॥ स्वकारणे प्रविलयाभिमुखानां गुणानां
मोहभिधानमूलकारणाभावान्निष्प्रयोजनत्वाच्चामीषां कुतः प्ररोहो भवेत्, ७ ॥ सात्मीभूतश्च मे समाधिस्तस्मिन्सति
स्वरूपप्रतिष्ठोऽहमिति । ईदृशी त्रिप्रकारा चित्तविमुक्तिः । तदेवमीदृश्यां सप्तविधप्रान्तभूमिप्रज्ञायामुपजातायां पुरुषः कुशलः
इत्युच्यते । विवेकख्यातिः संयोगाभावहेतुरित्युक्तं, तस्यास्तूत्पत्तौ किं निमित्तमित्यत आह ॥
॥२.२८॥ योगाङ्गानि वक्ष्यमाणानि तेषामनुष्ठानाज्ज्ञानपूर्वकादभ्यासादा विवेकख्यातेरशुध्दिक्षये चित्तसत्त्वस्य
प्रकाशावरणलक्षणक्लेशरूपाशुध्दिश्रये या ज्ञानदीप्तिस्तारतम्येन सत्त्विः परिणामो विवेकख्यातिपर्यन्तः स तेस्याः
ख्यातेर्हेतुरित्यर्थः । योगाङ्गानुष्ठानादशुध्दिक्षय इत्युक्तं, कानि पुनस्तानि योगाङ्गानीति तेषामुपद्देशमाह ॥
॥२.२९॥ इह कानिचित्समाधेः साक्षादुपकारकत्वेनान्तरङ्गाणि, यथा धारणादीनि ।
कानिचित्प्रतिपक्षभूतहिंसादिवितर्कोन्मूलनद्वारेण समाधिमुपकुर्वन्ति । यथा यमनियमादीनि ।
तत्राऽऽसनादिनामुत्तरोत्तरमुपकारकत्वम् । तद्यथा ॥ सत्यासनजये प्राणायामस्थैर्यम् । वमुत्तरत्रापि योज्यम् । क्रमेणैषां
स्वरूपमाह ॥
॥२.३०॥ तत्र प्राणवियोगप्रयोजनव्यापारो हिंसा । सा च सर्वानर्थहेतुः । तदभावोऽहिंसा । हिंसायाः सर्वकालं परिहार्यत्वात्प्रथमं
तदभावरूपाया अहिंसाया निर्देशः । सत्यं वाङ्मनसयोर्यथार्थत्वम् । स्तेयं परस्वापहरणं तदभावोऽस्तेयम् । ब्रह्मचर्यमुपस्थसंयमः ।
अपरिग्रहो भोगसाधनानामनङ्गीकारः । त तेऽहिंसादयः पञ्च यमशब्दवाच्या योगाऽङ्गत्वेन निर्दिष्टाः । एषां विशेषमाह ॥
॥२.३१॥ जातिर्ब्राह्मणत्वादिः । देशस्तीर्थादिः । कालश्चतुर्दश्यादिः । समयो ब्राह्मणप्रयोजनादिः । तैश्चतुर्भिरनवच्छिन्नाः पूर्वोक्ता
अहिंसादयो यमाः सर्वासु क्षिप्तादिषु चित्तभूमिषु भवा महाव्रतमित्युच्यन्ते । तद्यथा ॥ ब्राह्मणं न हनिष्यामि तीर्थे न कंचन
हनिष्यामि चतुर्दश्यां न हनिष्यामि देवब्राह्मणप्रयोजनव्यतिरेकेण कमपि न हनिष्यामीति । वं चतुर्विधावच्छेदव्यतिरेकेण
किंचित्क्वचित्कदाचित्कस्ंमिश्चिदर्थे न हनिष्यामीत्यनवच्छिन्नाः । वं सत्यादिषु यथायोगं योज्यम् । इत्थमनियतीकृताः सामान्येनैव
प्रवृत्ता महाव्रतमित्युच्यते न पुनः परिच्छिन्नावधारणम् । नियमानाह ॥
॥२.३२॥ शौचं द्विविधं ॥ बाह्यमाभ्यन्तरं च । बाह्यं मृज्जलादिभिः कायादिप्रक्षालनम् । आभ्यन्तरं मैत्र्यादिभिश्चित्तमलानां
प्रक्षालनम् । संतोषस्तुष्टिः । शेषाः प्रागेव कृतव्याख्यानाः । ते शौचादयो नियमशब्दवाच्याः । कथमेषां योगाङगत्वमित्यत आह -
॥२.३३॥ वितर्क्यंन्त इति वितर्का योगपरिपन्थिनो हिंसादयस्तेषां प्रतिपक्षभावने सति यदा बाधा भवति तदा योगः सुकरो
भवतीति भवत्येव यमनियमानां योगाङ्गत्वम् । इदानीं वितर्काणां स्वरूपं भेदप्रकारं कारणं फलं न क्रमेणाऽऽह ॥
॥२.३४॥ ते पूर्वोक्ताः वितर्काः हिंसादयः प्रथमं त्रिधा भिद्यन्ते कृतकारितानुमोदिता भेदेन । तत्र स्वयं निष्पादिताः कृताः । कुरु
कुर्विति प्रयोजकव्यापारेण समुत्पादिताः कारिताः । अन्येन क्रियमाणाः साध्वित्यङ्गीकृता अनुमोदिताः । तच्च त्रैविध्यं
परस्परव्यामोहनिवारणायोच्यते । अन्यथा मन्दमतिरेवं मन्येत न मया स्वयं हिंसा कृतेति नास्ति मे दोष इति । तेषां
कारणप्रतिपादनाय लोभक्रोधमोहपूर्वका इति । यद्यपि लोभक्रोधौ प्रथमं निर्दिष्टौ तथाऽपि सर्वक्लेशानां मोहस्यानात्मनि
आत्माभिमानलक्षणस्य निदानत्वात्तस्मिन्सति स्वपरविभागपूर्वकत्वेन लोभक्रोधादीनामुद्भवान्मूलत्वमवसेयम् । मोहपूर्विका सर्वा
दोषजातिरित्यर्थः । लोभस्तृष्णा । क्रोधः कृत्याकृत्यविवेकोन्मूलकः प्रज्वलनात्मकश्चित्तधर्मः । प्रत्येकं कृतादिभेदेन त्रिप्रकारा अपि
हिंसादयो मोहादिकारणत्वेन त्रिधा भिद्यन्ते । षामेव पुनरवस्थाभेदेन त्रैविध्यमाह ॥ मृदुमध्याधिमात्राः । मृदवो मन्दा न तीव्रा
नापि मध्याः । मध्या नापि मन्दा नापि तीव्राः । अधिमात्रास्तीव्राः । पाश्चात्त्या नव भेदाः । इत्थं त्रैविध्ये सति सप्तविंशतिर्भवति ।
मृद्वादीनामपि प्रत्येकं मृदुमध्याधिमात्रभेदात्त्रैविध्यं संभवति । तद्यथायोगं योज्यम् । तद्यथा ॥ मृदुमृदुर्मुदमध्यो मृदुतीव्र इति । षां
फलमाह ॥ दुःखाज्ञानानन्तफलाः । दुःखं प्रतिकूलतयाऽवभासमानो राजसश्चित्तधर्मः । अज्ञानं मिथ्याज्ञानं संशयविपर्ययरूपं, ते
दुःखाज्ञाने अनन्तमपरिच्छिन्नं फलं येषां ते तथोक्ताः । इत्थं तेषां स्वरूपकारणादिभेदेन ज्ञातानां प्रतिपक्षभावनया योगिना
परिहारः कर्तव्य इत्युपदिष्टं भवति । एषामभ्यासवशात्प्रकर्षमागच्छतामनुनिष्पादिन्यः सिध्दयो यथा भवन्ति तथा क्रमेण
प्रतिपादयितुमाह ॥
॥२.३५॥ तस्याहिंसां भावयतः संनिधौ सहज विरोधिनामप्यहिनकुलादीनां वैरत्यागो निर्मत्सरतयाऽवस्थानं भवति । हिंस्रा अपि
हिंस्रत्वं परित्यजन्तीत्यर्थः । सत्याभ्यासवतः किं भवतीत्याह ॥
॥२.३६॥ क्रियमाणा हि क्रिया यागादिकाः फलं स्वर्गादिकं प्रयच्छन्ति तस्य तु सत्याभ्यासवतो योगिनस्तथा सत्यं प्रकृष्यते
यथा क्रियायामकृतायामपि योगी फलमाप्नोति । तद्वचनाद्यस्य कस्यचित्क्रियामकुर्वतोऽपि क्रियाफलं भवतीत्यर्थः ।
अस्तेयाभ्यासवतः फलमाह ॥
॥२.३७॥ अस्तेयं यदाऽभ्यस्यति तदाऽस्य तत्प्रकर्षान्निरभिलाषस्यापि सर्वतो दिव्यानि रत्नानि उपतिष्ठन्ते । ब्रह्मचर्याभ्यासस्य
फलमाह ॥
॥२.३८॥ यः किल ब्रह्मचर्यमभ्यस्यति तस्य तत्प्रकर्षान्निरतिशयं वीर्यं सामर्थ्यमाविर्भवति । वीर्यनिरोधो हि ब्रह्मचर्यं तस्य
प्रकर्षाच्छरीरेन्द्रियमनः सु वीर्यं प्रकर्षमागच्छति । अपरिग्रहाभ्यासस्य फलमाह ॥
॥२.३९॥ कथमित्यस्यभावः कथंता जन्मनः कथंता जन्मकथंता तस्याः संबोधः सम्यग्ज्ञानं जन्मान्तरे कोऽहमासं कीदृशः
किंकार्यकारीति जिज्ञासायां सर्वमेव सम्यग्जानातीत्यर्थः । न केवलं भोगसाधनपरिग्रह व परिग्रहो यावदात्मनः शरीरपरिग्रहोऽपि
परिग्रह, भोगसाधनत्वाच्छरीरस्य । तस्मिन्सति रागानुबन्धाद्वहिर्मुखायामेव प्रवृत्तौ न तात्त्विज्ञानप्रादुर्भावः । यदा पुनः
शरीरादिपरिग्रहनैरपेक्ष्येण माध्यस्थ्यमवलम्बते तदा मध्यस्थस्य रागादित्यागात्सम्यग्ज्ञानहेतुर्भवत्येव पूर्वापरजन्मसंबोधः । उक्ता
यमानां सिध्दयः । अथ नियमानामाह ॥
॥२.४०॥ यः शौचं भावयति तस्य स्वाङ्गेष्वपि कारणस्वरूपपर्यालोचनद्वारेण जुगुप्सा घृणा समुपजायतेऽशुचिरयं कायो
नात्राऽऽग्रहः कार्य इति अमुनैव हेतुना परैरन्यैश्च कायवद्भिरसंसर्गः संसर्गाभावः संसर्गपरिवर्जनमित्यर्थः । यः किल स्वमेव
कायं जुगुप्सते तत्तदवद्यदर्शनात्स कथं परकीयैस्तथाभूतैः कायैः संसर्गमनुभवति । शौचस्यैव फलान्तरमाह ॥
॥२.४१॥ भवन्तीति वाक्यशेषः । सत्त्वं प्रकाशसुखाद्यात्मकं तस्य शुध्दी रजस्तमोभ्यामनभिवः सौमनस्यं खेदाननुभवेन मानसी
प्रीतिः । काग्रता नियतेन्द्रियविषये चेतसः स्थैर्यम् । इन्द्रियजयो विषयपराङ्गमुखाणामिन्द्रियाणामात्मनि अवस्थानम् । आत्मदर्शने
विवेकख्यातिरूपे चित्तस्य योग्यत्वंसमर्थत्वम् । शौचाभ्यसवत ते सत्त्वशुद्ध्यादयः क्रमेण प्रादुर्भवन्ति । तथा हि ॥ सत्त्वशुध्देः
सौमनस्यं सौमनस्यादैकायमैकायादिन्द्रियजय इन्द्रियजयादात्मदर्शनयोग्यतेति । संतोषाभ्यासवतः फलमाह ॥
॥२.४२॥ संतोषप्रकर्षेण योगिनस्तथाविधमान्तरं सुखमाविर्भवति । यस्य बाह्यं सुखं लेशेनापि न समम् । तपसः फलमाह ॥
॥२.४३॥ तपः समभ्यस्यमानं चेतसः क्लेशादिलक्षणाशुध्दिक्षयद्वारेण कायेन्द्रियाणां सिध्दिमुत्कर्षमादधाति । अयमर्थः ॥
चान्द्रायणादिना चित्तक्लेशक्षयस्तत्क्षयादिन्द्रियाणां सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टदर्शनादिसामर्थ्यमाविर्भवति । कायस्य
यथेच्छमणुत्वमहत्त्वादीनि । स्वाध्यायस्य फलमाह ॥
॥२.४४॥ अभिप्रेतमन्त्रजपादिलक्षणे स्वाध्याये प्रकृष्यमाणे योगिन इष्टयाऽभिप्रेतया देवतया संप्रयोगो भवति । सा देवता
प्रत्यक्षीभवतीत्यर्थः । ईश्वरप्रणिधानस्य फलमाह ॥
॥२.४५॥ ईश्वरे यत्प्रणिधानं भक्तिविशेषस्तस्मात्समाधेरुक्तलक्षणस्याऽऽविर्भावो भवति । यस्मात्स भगवानीश्वरः प्रसन्नः
सन्नान्तरायरूपान्क्लेशान्परिहृत्य समाधिं संबोधयति । यमनियमानुक्त्वाऽऽसनमाह ॥
॥२.४६॥ आस्यतेऽनेनेत्यासनं पद््मासनदण्डासनस्वस्तिकासनादि । तद्यदा स्थिरं निष्कम्पं सुखमनुद्वेजनीयं च भवति तदा
योगाङ्गतां भजते । तस्यैव स्थिरसुखत्वप्राप्त्यर्थमुपायमाह ॥
॥२.४७॥ तदासनं प्रयत्नशैथिल्येनाऽऽनन्त्यसमापत्त्या च स्थिरं सुखं भवतीति संबन्धः । यदा यदाऽऽसनं बध्नामीतीच्छां करोति
प्रयत्नशैथिल्येऽपि अक्लेशेनैव तदा तदाऽऽसनं संपद्यते । यदा चाऽऽकाशादिगत आनन्त्ये चेतसः समापत्तिः क्रियतेऽव्यवधानेन
तादात्म्यमापद्यते तदा देहाहंकाराभावान्नाऽऽसनं दुःखजनकं भवति । अस्ंमिश्चाऽऽसनजये सति समाध्यन्तरायभूता न प्रभवन्ति
अङ्गमेजयत्वादयः । तस्यैवानुनिष्पादितं फलमाह ॥
॥२.४८॥ तस्मिन्नासनजये सति द्वंद्वैः शीतोष्णक्षुत्तृष्णादिभिर्योगी नाभिहन्यत इत्यर्थः । आसनजयानन्तरं प्राणायाममाह ॥
॥२.४९॥ आसनस्थैर्ये सति तन्निमित्तकः प्राणायामलक्षणो योगाङ्गविशेषोऽनुष्ठेयो भवति । कीदृशः?
श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदलक्षणः । श्वासप्रश्वासौ निरुक्तौ । तयोस्त्रिधा रेचनस्तम्भनपूरणद्वारेण बाह्याभ्यन्तरेषु स्थानेषु गतेः
प्रवाहस्य विच्छेदो धारणं प्राणायाम उच्यते । तस्यैव सुखावगमाय विभज्य स्वरूपं कथयति ॥
॥२.५०॥ बाह्यवृत्तिः श्वासो रेचकः । अन्तर्वृत्तिः प्रश्वासः पूरकः । अन्तस्तम्भवृत्तिः कुम्भकः । तस्मिञ्जलमिव कुम्भे निश्चलतया
प्राणा अवस्थाप्यन्त इति कुम्भकः । त्रिविधोऽयं प्राणायामो देशेन कालेन संख्यया चोपलक्षितो दीर्घसूक्ष्मसंज्ञो भवति ।
देशेनोपलक्षितो यथा ॥ नासाप्रदेशान्तादौ । कालेनोपलक्षितो यथा ॥ षट्त्रिंशन्मात्रादिप्रमाणः । संख्ययोपलक्षितो यथा ॥ इयतो
वारान्कृत तावद्भिः श्वासप्रश्वासैः प्रथम उद्धातोभवतीति । तज्ज्ञानाय संख्याग्रहणमुपात्तम् । उद्धातो नाम नाभिमूलात्प्रेरितस्य
वायोः शिरसि अभिहननम् । त्रीन्प्राणायामानभिधाय चतुर्थमभिधातुमाह ॥
॥२.५१॥ प्राणस्य बाह्यो विषयो नासाद्वादशान्तादिः । आभ्यन्तरो विषयो हृदयनाभिचक्रादिः । तौ द्वौ विषयावाक्षिप्य पर्यालोच्य
सः स्तम्भरूपो गतिविच्छेदः स चतुर्थः प्राणायामः । तृतीयस्मात्कुम्भकाख्यादयमस्य विशेषः ॥ स
बाह्याभ्यन्तरविषयावपर्यालोच्यैव सहसा तप्तोपलनिपतितजलन्यायेन युगपत्स्तम्भवृत्त्या निष्पद्यते । अस्य तु विषय द्वयाक्षेपक
निरोधः । अयमपि पूर्ववद्देशकालसंख्याभिरूपलक्षितो द्रष्टव्यः । चतुर्विधस्यास्य फलमाह ॥
॥२.५२॥ ततस्तस्मात्प्राणायामात्प्रकाशस्य चित्तसत्त्वगतस्य यदावरणं क्लेशरूपं तत्क्षीयते विनश्यतीत्यर्थः । फलान्तरमाह ॥
॥२.५३॥ धारणा वक्ष्यमाणलक्षणस्तासु प्राणायामैः क्षीणदोष मनो यत्र यत्र धार्यते तत्र स्थिरी भवति न विक्षेपं भजते ।
प्रत्याहारस्य लक्षणमाह ॥
॥२.५४॥ इन्द्रियाणि विषयेभ्यः प्रतीपमाह्रियन्तेऽस्मिन्निति प्रत्याहारः । स च कथं निष्पद्यत इत्याह ॥ चक्षुरादीनामिन्द्रियाणां
स्वविषयो रूपादिस्तेन संप्रयोगस्तदाभिमुख्येन वर्तनं तदभावस्तदाभिमुख्यं परित्यज्य स्वरूपमात्रेऽवस्थानं, तस्मिन्सति
चित्तस्वरूपमात्रानुकारीणीन्द्रियाणि भवन्ति । यतश्चित्तमनु वर्तमानानि मधुकरराजमिव मधुमक्षिकाः सर्वाणीन्द्रियाणि
प्रतीयन्तेऽतश्चित्तनिरोधे तानि प्रत्याहृतानि भवन्ति । तेषां तत्स्वरूपानुकारः प्रत्याहारः उक्तः । प्रत्याहारफलमाह ॥
॥२.५५॥ अभ्यस्यमाने हि प्रत्याहारे तथा वश्यानि आयत्तानीन्द्रियाणि संपद्यन्ते, यथा बाह्यविषयाभिभमुखतां नीयमानान्यपि न
यान्तीत्यर्थः । तदेवं प्रथमपादोक्त योगस्याङ्गभूतक्लेशतनूकरणफलं क्रियायोगमभिधाय क्लेशानामुद्देशं स्वरूपं कारणं क्षेत्रं फलं
चोक्त्वा कर्मणामपि भेदं कारणं स्वरूपं फलं चाभिधाय विपाकस्य स्वरूपं कारणं चाभिहितम् । ततस्त्याज्यत्वात्क्लेशादीनां
ज्ञानव्यतिरेकेण त्यागस्याशक्यत्वाज्ज्ञानस्य न शास्त्रायत्तत्वाच्छास्त्रस्य च हेयहानकारणोपादेयोपादानकारणबोधकत्वेन
चतुर्व्यूहत्वाध्देयस्य च हानव्यतिरेकेण स्वरूपानिष्पत्तेर्हानसहितं चतर्ुव्यूहं स्वस्वकारणसहितमभिधायोपादेयनकारणभूताया
विवेकख्यातेः कारणभूतानामन्तरङ्गबहिरङ्गभावेन स्थितानां योगाङ्गानां यमादीनां स्वरूपं फलसहितं व्याकृत्याऽऽसनादीनां
धारणापर्यन्तानां परस्परमुपकार्योपकारकभावेनावस्थितानामुद्देशमभिधाय प्रत्येकं लक्षणकरणपूर्वकं फलमभिहितम् । तदयं योगो
यमनियमादिभिः प्राप्तबीजभाव आसनप्राणायामैरङ्कुरितः प्रत्याहारेण पुष्पितो ध्यानधारणासमाधिभिः फलिष्यतीति व्याख्यातः
साधनपादः ।
इति श्रीभोजदेवविरचितायां पातञ्जलयोगशास्त्रसूत्रवृत्तौ द्वितीयः साधनपादः॥२॥
Translation - भाषांतर
N/A


c: text/html

text:
बाष्पस्थाली
साधारणतया पूर्वं पाकगृहे चुल्लेः उपरि पात्रं विधाय आहारपचनकार्यं कुर्वन्ति स्म । एषा दीर्घकालिकी प्रक्रिया आसीत् । तथैव अधिक- इन्धनस्य व्ययः अपि भवति स्म । अतः अल्पसमये अल्प-इन्धनस्य साहाय्येन पाकः करणीयः चेत् बाष्पस्थाल्याः (Pressure Cooker ) उपयोगः सुकरः भवति । का एषा बाष्पस्थाली नाम ? मानवः आहारं सामान्यतया पाकक्रियानन्तरं स्वीकरोति । पाकार्थं जलम् उष्णं भवेत् एव । यथा यथा जलम् अधिकतापमानेन उष्णं भवति तथा बाष्पस्य उत्पादनं भवति । तस्य बाष्पस्य कारणात् अधिका शक्तिः भवति तस्य शक्तिः, बलं (Pressure) वर्धते । यदा बलं शिथिलं भवति तदा तापः अल्पः भवति । बाष्पस्थाल्याम् अयमेव सिद्धान्तः प्रयुज्यते ।
सामान्यतः बेङ्गळूरुनगरे सप्तनवतिपरिमाणेन जलम् उष्णं भवति । चेन्नैनगरे एतत् प्रमाणं शतं भवति । बाष्पस्थाल्याः तापमबलस्य शताधिकविंशतिपरिमाणेन जलम् उष्णम् भवति । बाष्पस्थाली अत्युभिनियं, हिण्डालियं, स्टेन् लेस्स् स्टील् इत्यादिभिः धातुभिः निर्मिता भवति । अस्य भगौ वर्तेते । अधस्तन भागस्य पात्रं विस्त्रवम् । तस्योपरि आवरणपात्रं वर्तते । आवरणपात्रे रब्बर् इति वस्तुना निर्मितं कङ्कणं निक्षि-प्यते । बाष्पं बहिर्गन्तुं न शक्नोति । अतः बाष्पस्थाल्याम् अधिकतापेन जलम् उष्णं भवति तच्च बाष्पं तत्रैव बलरूपेण कार्यं करोति । १२० सोत्सियस् परिमाणेन तापमानं उत्पाद्यते । अधिकम् उष्णम् अल्पसमये भवितुं अस्य पात्रस्य तले ताम्रधातोः लेपनं भवति । इदं “क्लाडिंग् (Cladding) इत्युच्यते । आवृतपात्रे अधिक तापमानेन अधिक बाष्पम् उत्पाद्यते । तदा पात्रस्य विस्फोटनं न भवितव्यम् इति आवरणस्य उपरि भाररूपं वस्तु तथा विलायनलोहस्य कवाटं इति द्वे सुरक्षासाधने निक्षिप्यते । यदा अधिक तापमानेन प्रतिपन्नं बाष्पं भारवस्तु उपरि उन्नयति, तदा तस्य अधोभागे स्थितस्य रन्ध्रद्वारा बाष्पं बहिर्गच्छति । तदा पात्रे स्थापिताः तण्डुलकणाः, शाकादयः पक्वाः भवन्ति । बाष्पस्थाल्याः अन्तर्स्थितं बाष्पं पूर्णप्रमाणेन बहिः यदा गच्छति तदा एव पात्रस्य आवरणम् उद्घाटितव्यम् ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
बुधवार, 29 अक्तूबर 2014
महामृत्युंजय मंत्र
मृत्युंजय मंत्र ३२ अक्षर का "त्र्यम्बक मंत्र" भी कहलाता हैं ।
ॐ" लगा देने से यह ३३ अक्षर का हो जाता हैं,इस मंत्र में संपुट लगा देने से मंत्र का कई रूप प्रकट हो जाता है।
गायत्री मंत्र के साथ प्रयोग करने पर यह "मृतसंजीवनी मंत्र" हो जाता है ।।
यदि घर में पूजन करते है तो पहले पार्थिव शिव पूजन करके या चित्र का पूजन कर घी का दीपक अर्पण कर,पुष्प,प्रसाद के साथ कामना के लिए दायें हाथ में जल,अक्षत लेकर संकल्प कर ले।
कितनी संख्या में जप करना है यह निर्णय कर ले साथ ही जप माला रूद्राक्ष का ही हो।
एक निश्चित संख्या में ही जप होना चाहिए।।
आचमनी निम्न मंत्र से कर संकल्प कर ले।दाएँ हाथ मे जल लेकर मंत्र बोले
मंत्र..
१.ॐ केशवाय नमः।जल पी जाए।
२.ॐ नारायणाय नमः।जल पी जाए।
३.ॐ माधवाय नमः।जल पी लें।
अब हाथ इस मंत्र से धो ले।
४.ॐ हृषिकेषाय नमः।
संकल्प अपने कामना अनुसार छोटा,बड़ा कर सकते है।
दाएँ हाथ में जल,अक्षत,बेलपत्र,द्रव्य,सुपारी रख संकल्प करें।
💥संकल्प💥
"ॐ विष्णुर्विष्णुर्विष्णुःश्रीमद् भगवतो महापूरूषस्य,विष्णुराज्ञया प्रवर्तमानस्य अद्य ब्रह्माणोऽहनि द्वितीये परार्धे श्री श्वेत वाराहकल्पे,वैवस्वत मन्वन्तरे अष्टाविंशति तमे कलियुगे कलि प्रथमचरणे भारतवर्षे भरतखण्डे जम्बूद्वीपे आर्यावर्तैक देशान्तर्गते अमुक संवतसरे महांमागल्यप्रद मासोतमे मासे अमुक मासे अमुकपक्षे,अमुकतिथौःअमुकवासरे,अमुक गोत्रोत्पन्नोहं अमुक शर्माहं,या वर्माहं ममात्मनःश्रुति स्मृति,पुराणतन्त्रोक्त फलप्राप्तये मम जन्मपत्रिका ग्रहदोष,दैहिक,दैविक,भौतिक ताप सर्वारिष्ट निरसन पूर्वक सर्वपाप क्षयार्थं मनसेप्सित फल प्राप्ति पूर्वक,दीर्घायु,विपुलं,बल,धन,धान्य,यश,पुष्टि,प्राप्तयर्थम सकल आधि,व्याधि,दोष परिहार्थम सकलाभीष्टसिद्धये श्री शिव मृत्युंजय प्रीत्यर्थ पूजन,न्यास,ध्यान यथा संख्याक मंत्र जप करिष्ये।"
💥गणेश प्रार्थना💥
गजाननं भूतगणादि सेवितं कपित्थजम्बू फलचारूभक्षणम्।
उमासुतं शोक विनाशकारकं नमामि विघ्नेश्वर पाद पंकजम्॥
नागाननाय श्रुतियज्ञविभूषिताय,गौरीसुताय गणनाथ नमो नमस्ते॥
ॐ श्री गणेशाय नमः।
💥गुरू प्रार्थना 💥
गुरूर्ब्रह्मा,गुरूर्विष्णु,गुरूर्देवो महेश्वरः।गुरू साक्षात परब्रह्म तस्मै श्री गुरूवे नमः॥
💥💥गौरी प्रार्थना💥💥
ॐ नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः।नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्मताम्॥
💥 विनियोग 💥
अस्य त्र्यम्बक मन्त्रस्य वसिष्ठ ऋषिःअनुष्टुप छन्दःत्र्यम्बक पार्वतीपतिर्देवता,त्र्यं बीजम्,वं शक्तिः,कं कीलकम्,सर्वेष्टसिद्धयर्थे जपे विनियोगः।
💥💥ऋष्यादिन्यास💥💥
ॐ वसिष्ठर्षये नमःशिरसि।
अनुष्टुप् छन्दसे नमः मुखे।
त्र्यम्बकपार्वतीपति देवतायै नमः हृदि।
त्र्यं बीजाय नमः गुह्ये।
वं शक्तये नमः पादयोः।
कं कीलकाय नमः नाभौ।
विनियोगाय नमःसर्वागें।
❄❄करन्यास❄❄
त्र्यम्बकम् अंगुष्ठाभ्यां नमः।
यजामहे तर्जनीभ्यां नमः।
सुगंधिं पुष्टिवर्द्धनं मध्यमाभ्यां नमः।
उर्वारूकमिव बन्धनात् अनामिकाभ्यां नमः।
मृत्योर्मुक्षीय कनिष्ठिकाभ्यां नमः।
मामृतात् करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः।
❄❄हृदयादिन्यास❄❄
ॐ त्र्यम्बकं हृदयाय नमः।
यजामहे शिरसे स्वाहा।
सुगन्धिं पुष्टिवर्द्धनं शिखायै वषट्।
उर्वारूकमिव बन्धनात् कवचाय हुं।
मृत्योर्मुक्षीय नेत्रत्रयाय वौषट्।
मामृतात् अस्त्राय फट्।
💥💥ध्यान💥💥
हस्ताभ्यां कलशद्वयामृतरसैराप्लावयन्तं शिरो द्वाभ्यां तौ दधतं मृगाक्षवलये द्वाभ्यां बहन्तं परम्।अंकन्यस्तकरद्वयामृतघटं कैलासकान्तं शिवं स्वच्छाम्भोजगतं नवेन्दुमुकुटं देवं त्रिनेत्रं भजे।
💥💥मंत्र💥💥
"।।ॐ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् उर्वारूकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात्।।"
प्रस्तुतकर्ता पं सुभाष चंद मिश्र पर 12:45 pm
सदस्यता लें टिप्पणियाँ भेजें (Atom)


text:
अध्यायः १
धर्मार्थकामेभ्यो नमः ॥१॥
शास्त्रे प्रकृतत्वात् (१) ॥२॥
तत्समयावबोधकेभ्यश्च आचार्येभ्यः । इति ॥३॥
तत्संबन्धात् । इति ॥४॥
प्रजापतिर्हि प्रजाः सृष्ट्वा तासां स्थितिनिबन्धनं त्रिवर्गस्य साधनं अध्यायानां शतसहस्रेणाग्रे प्रोवाच ॥५॥
तस्यैकदेशिकं मनुः स्वायंभुवो धर्माधिकारिकं पृथक्चकार ॥६॥
बृहस्पतिरर्थाधिकारिकम् ॥७॥
महादेवानुचरश्च नन्दी सहस्रेणाध्यायानां पृथक्कामसूत्रं प्रोवाच ॥८॥
तदेव तु पञ्चभिरध्यायशतैरौद्दालिकिः श्वेतकेतुः संचिक्षेप ॥९॥
तदेव तु पुनरध्यःअर्धेनाध्यायशतेन [१]साधारण[२]सांप्रयोगिक[३]कन्यासंप्रयुक्तक[ ४]भार्याधिकारिक[५]पारदारिक[६]वैशिक[७]औपनिषदिकैः सप्तभिरधिकरणैर्बाभ्रव्यः पाञ्चालः संचिक्षेप ॥१०॥
तस्य षष्टं वैशिकं अधिकरणं पाटलिपुत्रकाणां गणिकानां नियोगाद्दत्तकः पृथक्चकार ॥११॥
तत्प्रसङ्गाच्चारायणः साधारणं अधिकरणं प्रोवाच । सुवर्णनाभः सांप्रयोगिकम् । घोटकमुखः कन्यासंप्रयुक्तकम् । गोनर्दीयो भार्याधिकारिकम् । गोणिकापुत्रः पारदारिकम् । कुचुमार औपनिषदिकं इति ॥१२॥
एवं बहुभिराचार्यैस्तच्छास्त्रं खण्डशः प्रणीतं उत्सन्नकल्पं अभूत् ॥१३॥
तत्र दत्तकादिभिः प्रणीतानां शास्त्रावयवानां एकदेशत्वात्महदिति च बाभ्रवीयस्य दुरःआध्येयत्वात्संक्षिप्य सर्वं अर्थं अल्पेन ग्रन्थेन कामसूत्रं इदं प्रणीतम् ॥१४॥
तस्यायं प्रकरणाधिकरणसमुद्देशः॥१५॥
शास्त्रसंग्रहः । त्रिवर्गप्रतिपत्तिः । विद्यासमुद्देशः । नागरकवृत्तम् । नायकसहायदूतीकर्मविमर्शः । इति साधारणं प्रथमाधिकरणं अध्यायः पञ्च प्रकरणानि पञ्च ॥१६॥
प्रमाणकालाभावेभ्यो रतावस्थापनम् । प्रीतिविशेषाः । आलिङ्गनविचाराः । चुम्बनविकल्पाः ॥नखरदनजातयः । दशनच्छेद्यविधयः । देश्या उपचाराः संवेशनप्रकाराः चित्ररतानि प्रहणयोगः तद्युक्ताश्च सीत्कृतोपक्रमाः पुरुषायितं पुरुषोपसृप्तानि औपरिष्टकं रतारम्भावसानिकं रतविशेषाः प्रणयकलहः इति सांप्रयोगिकं द्वितीयं अधिकरणम् । अध्यया दश प्रकरणानि सप्तदश ॥१७॥
वरणविधानं सम्बन्धनिर्णयः कन्याविस्रम्भणं बालायाः उपक्रमाः इङ्गिताकारसूचनं एकपुरुषाभियोगः प्रयोज्यस्योपावर्तणं अभियोगतश्च कन्यायाः प्रतिपत्तिः विवाहयोगः इति कन्यासंप्रयुक्तकं तृतीयाधिकरणम् । अध्यायाः पञ्च प्रकरणानि नव॥१८॥
एकचारिणीवृत्तं प्रवासचार्या सपत्नीषु ज्येष्ठावृत्तं कनिष्ठावृत्तं पुनर्भूवृत्तं दुर्भगावृत्तं आन्तःपुरिकं पुरुषस्य बह्वीषु प्रतिपत्तिः इति भार्याधिकारिकं चतुर्थं अधिकरणं अध्यायौ द्वौ प्रकरणान्यष्टौ॥१९॥
स्त्रीपुरुषशीलावस्थापनं व्यावर्त्तनकारणानि स्त्रीषु सिद्धाः पुरुषाः अःयत्नसाध्या योषितः परिचयकारणानि अभियोगाः भावपरीक्षा दूतीकर्माणि ईश्वरकामितं अन्तःपुरिकं दाररक्षितकं इति पारदारिकं पञ्चमं अधिकरणं अध्यायाः षट्प्रकरणानि दश (२)॥२०॥
गम्यचिन्ता गमनकारणानि उपावर्तनविधिः कान्तानुवर्तनं अर्थागमोपायाः विरक्तलिङ्गानि विरक्तप्रतिपत्तिः निष्कासनप्रकाराः विशीर्णप्रतिसंधानम् ।लाभविशेषः अर्थानर्थानुबन्धसंशयविचारः वेश्याविशेषाश्च इति वैशिकं षष्टं अधिकरणं अध्यायः षट्प्रकरणानि द्वादश ॥२१॥
सुभगंकरणं वशीकरणं वृष्याश्च योगाः नष्टरागप्रत्यानयनं वृद्धिविधयः चित्राश्च योगाः इत्यौपनिषदिकं सप्तमं अधिकरणं अध्यायौ द्वौ प्रकरणानि षट् ॥२२॥
एवं षट्त्रिंशदध्यायाः चतुःशष्टिः प्रकरणानि (३) अधिकरणानि सप्त सःपादं श्लोकसहस्रं इति शास्त्रस्य संग्रहः ॥२३॥
व्संक्षेपं इमं उक्त्वास्य विस्तारोऽतः प्रवक्ष्यते । इष्टं हि विदुषां लोके समासव्यासभाषणम् ॥२४॥
चिति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे साधारणे प्रथमेऽधिकरणे शास्त्रसंग्रहः प्रथमोऽध्यायः ॥१॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
भारतस्य पर्वताः
भारते सर्वोपि पर्वतः येन केनचित् कारणेन पूज्यः अस्ति । जगति अन्यदेशानां जनानां दृष्ट्या जडवस्तु इति यत् चिन्त्यते तादृशं पर्वतं वयं भगवदंशं मन्यामहे । अस्माकं विश्वासस्य बहूनि कारणानि सन्ति । केषुचित् पर्वतेषु देवाः वसन्ति इति वयं विश्वसिमः । केषुचित् ऋषिमुनयः साधनं कुर्वन्तः सन्ति । केषुचित् अस्मत्पूर्वजाः मन्दिराणां निर्मांणम् अकुर्वन् । केचन पर्वताः बहूनां नदीनाम् उद्भवस्थानम् । पुराणेषु, काव्येषु, जनपदसाहित्येषु पर्वतस्य माहात्म्यसम्बद्धानि बहूनि वर्णनानि विवरणानि वा सन्ति ।
प्राचीनकाले कृषकाः इन्द्रस्य अथवा पर्जन्यदेवतायाः पूजां कुर्वन्ति स्म । कृष्णस्य काले व्रजमण्डलस्य जनाः वर्षाकालस्य समाप्त्यनुक्षणम् इन्द्रोत्सवम् आचरन्ति स्म । तत्रत्यप्रजासु अधिकांशाः गोपालकाः । तेषां पर्वतेन सह सम्बन्धः अधिकः । तेषां गावः प्रतिदिनं चरणार्थं पर्वतखातं गच्छन्ति स्म । तस्मात् अधिकप्रमाणेन दुग्धं प्राप्यते स्म । एतदर्थं कृतज्ञतायाः समर्पणम् इव ते पर्वतस्य पूजाम् आरब्धवन्तः । कृष्णस्य सूचनानुसारं तैः गोवर्धनशैलोत्सवः आचरितः । तदारभ्य अस्मद्देशे पर्वतस्य पूजा प्रचलति । इदानीम् अपि कुत्रचित् कृष्णजन्माष्टम्याः अवसरे, भागवतसप्ताहस्य अवसरे च लोहेन वा मृत्तिकया वा गोवर्धनपर्वतं निर्माय पूजां कुर्वन्ति ।
पुराणेषु पर्वतः द्विधा विभक्तः । वर्षपर्वताः कुलपर्वताश्च इति । वर्षपर्वताः राष्ट्रस्य सीमां सूचयन्ति । उदाहरणर्थं – हिमालयः । कुलपर्वताः राष्ट्रस्य अन्तः सन्तः प्रान्तसीमां सूचयन्ति । एतादृशाः सप्त कुलपर्वताः सन्ति ।
- १. महेन्द्रः
- २. मलयः (नीलगिरिः)
- ३. सह्यः
- ४. शुक्तिमत् (पारसनाथः)
- ५. ऋक्षवान् विन्ध्यः
- ६. रैवतकः (गिरिनार्)
- ७. पारियात्रः (अरावली) च ।
वयं प्रातःस्मरणावसरे अस्माकं देशस्य श्रेष्ठान् पर्वतान् स्मरन्तः “महेन्द्रो मलयः सह्यो देवतात्मा हिमालयः । ध्येयो रैवतको विन्ध्यो गिरिश्चारावलिस्तथा ॥“ इत्येतं श्लोकं वदामः ।
एवं प्रातःकाले स्मर्यमाणाः एते पर्वताः अस्माकं श्रद्धाकेन्द्रं जाताः कथम् ? तस्य कारणानि कानि ? इति ज्ञातव्यं चेत् तेषां पर्वतानां परिचयः प्राप्तव्यः प्रथमम् । एतान् पर्वतान् विहाय अन्येऽपि बहवः पर्वताः सन्ति अस्माकं देशे । एते तु पुराणादिषु प्राचीनसाहित्त्येषु वर्णिताः पर्वताः । एतान् विहाय अन्यान् पर्वतान् "शिखरम्" इति पदेन निर्दिष्टवन्तः स्मः । हिमालये एव १४६ शिखराणि सन्ति । तेषां सर्वेषाम् अपि परिचयः कारयितुं शक्यः अस्मिन् विभागे ।


text:
राष्ट्रियपुस्तकालयः (इजरायल्)
निर्देशाङ्कः : ३१°४६′३३.०१″ उत्तरदिक् ३५°११′४८.५८″ पूर्वदिक् / 31.7758361°उत्तरदिक् 35.1968278°पूर्वदिक्
इजरायल्-राष्ट्रीयपुस्तकालयः (NLI, हिब्रू: הספרייה הלאומית, पूर्वं- यहूदीराष्ट्रियविश्वविद्यालयस्य पुस्तकालयः - JNUL, हिब्रू: בית הספרים הלאומי והאוניברסיטאי), इजरायल् देशस्य राष्ट्रियपुस्तकालयः अस्ति । अस्मिन् पुस्तकालये पञ्चलक्षाऽधिकानि पुस्तकानि सन्ति । अयं पुस्तकालयः यरूशलेमे स्थितस्य हिब्रूविश्वविद्यालयस्य Givat रामपरिसरे अवस्थितः । राष्ट्रियपुस्तकालय Hebraica तथा जूदाईका पृथिव्याः सर्वबृहत्-सङ्ग्रहालयौ स्तः । अत्र दुर्लभ तथा अद्वितीयमात्रृकाणां, पुस्तकानां कलकृतीनाञ्च भाण्डारः अस्ति ।


text:
राजा
अन्तर्विषयाः
संस्कृतम्[सम्पाद्यताम्]
- राजा, नृपः, नृपतिः, श्रेष्ठः, अधिपः, अवनिपतिः, भूपः, भूभृतः, क्षितीशः, अवनिपालः, जनाधिपः, नरेह्वरः, नराधिपः, पार्थिवः, भूपतिः, मनुजेन्द्रः, महीपतिः, महीपालः, वसुधाधिपः, अर्थपतिः, अवनिपः, अवनीशः, अवनीस्वरः, अवशः, इरेशः, उर्वीपतिः, उर्वीशः, उर्वीश्वरः, कल्पपालः, कुपतिः कुवलयेशः, क्षमापतिः, क्षौणीनाथः, क्षितिनाथः, क्षितीन्द्रः, क्षितिपः, क्षितिराजः, क्षोणिपतिः, गोपालः, गोपतिः, गोत्रेशः, गुपिलः, जगदीश्वरः, जगतीजानी, जगतीपालः, जगतीपतिः, जनदेवः, जननाथः, जनपदाधिपः, जयपालः, देवेशः, द्विपदपतिः, धनपतिः, धरणीधरः, नन्दन्तः, नरदेवः, नरधिपतिः, नरनाथः, नरनायकः, नरपतिः, नरराजः, नायकाधिपः, नृपालः, पुरुषेन्द्रः, भानुः, भरथः, प्रजापः, प्रजापालः, प्रजाशः, प्रजेश्वरः, भूमहेन्द्रः, भूमिधरः, भूमिनाथः, भूमिन्द्रः, भूमिपालः।
नामः[सम्पाद्यताम्]
अनुवादाः[सम्पाद्यताम्]
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
राजा, [न्] पुं, (राजते शोभते इति । राज् + “कणिन् युवृषितक्षिराजीति ।” उणा० १ । १५६ । इति कणिन् ।) प्रभुः । नृपतिः । (यथा- रघुः । ४ । ११ । “यथा प्रह्लादनात् चन्द्रः प्रतापात् तपनो यथा । तथैव सोऽभूदन्वर्थो राजा प्रकृतिरञ्जनात् ॥”) क्षत्त्रियः । (यथा, मनुः । २ । ३२ । “शर्म्मवद्ब्राह्मणस्य स्यात् राज्ञो रक्षासम- न्वितम् । वैश्यस्य पुष्टिसंयुक्तं शूद्रस्य प्रैष्यसंयुतम् ॥”) चन्द्रः । यक्षः । इन्द्रः । इति मेदिनी ॥ उत्तर- पदे चेत् श्रेष्ठार्थवाचकः ॥ अथ नृपतेः पर्य्यायः । राट् २ पार्थिवः ३ क्ष्माभृत् ४ नृपः ५ वाराह उवाच । शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं भीरु भाषसे । तरन्ति मनुजा येन राजान्नस्योपभुञ्जकाः ॥ एकं चान्द्रायणं कृत्वा तप्तकृच्छ्रञ्च पुष्कलम् । कुर्य्यात् सान्तपनञ्चैकं शीघ्रं मुञ्चति किल्विषात् ॥ भुक्त्वा वै राज्ञोऽन्नानि इदं कर्म्म समारभेत् । न तस्यैवापराधोऽस्ति वसुधे वै वचो मम ॥ एवमेव न भोक्तव्यं राजान्नन्तु कदाचन । ममात्र प्रियकामाय यदीच्छेत् परमां गतिम् ॥” इत्यादि वाराहे राजान्नभक्षणप्रायश्चित्तं नामा- ध्यायः ॥ * ॥ अपि च । “राजान्नं तेज आदत्त शूद्रान्नं ब्रह्मवर्च्चसम् । इत्याद्यभिधाय, -- भुक्त्वा चान्यतमस्यान्नममत्या क्षपयेत्त्र्यहम् । मत्या भुक्त्वा चरेत् कृच्छ्रं रेतो विण्मूत्रमेव च ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥ (राजनम् । यथा, ऋग्वेदे । १० । ४९ । ४ । “अहं भुवं यजमानस्य राजनि ।” “अहं यजमानस्य राजनि राजनार्थं भुवं अभवं समर्थ इति शेषः ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥)
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
RĀJĀ : One of the two gate-keepers of Sūryadeva. (Bhaviṣya Purāṇa, Brāhmakāṇḍa).
_______________________________
*5th word in left half of page 627 (+offset) in original book.


text:
राघवेन्द्रस्वामी
श्रीराघवेन्द्रस्वामिपादाः ( ( शृणु) /ˈrɑːɡhəvɛndrəsvɑːmiː/) (तमिळ्: இராகவேந்திர சுவாமிகள், आङ्ग्ल: Raghavendra Swami) (१५९५-१६७१) सनातनधर्म:सनातनधर्मस्य माध्वमतसंन्यासिषु प्रमुखाः। तॆ |मध्वाचार्याणां अनुयायिनः भूत्वा मध्वमतं मध्वसिद्धान]] प्रतिपादितवान् । प्रह्लादस्य तृतीयःअवतारः अस्ति श्रीराघवेन्द्रः। द्वितीयः अवतारः श्रीव्यासरायः । राघवेन्द्रस्वामिनां भक्ताः, एतं रायः, गुरुरायः, गुरुराजः इति आह्वयन्ति । एतस्य मूलवृन्दावनं (सशरीरम्) आन्ध्रप्रदेशस्य तुङ्गानदीतटे विद्यमाने मन्त्रालयक्षेत्रे अस्ति । कर्णाटकराज्यस्य रायचूरुतः सामान्यतः एकघण्टां यावत् प्रवासः । अत्र सहस्राधिकभक्ताः आगछन्ति । श्रावणमासस्य कृष्णपक्षे प्रतिपत्तः तृतीयातिथिपर्यन्तम् आराधनमहोत्सवः आचर्यते ।
पूर्वाश्रमः[सम्पादयतु]
राघवेन्द्रस्वामिनः पूर्वाश्रमस्य नाम वेङकटनाथः। (वेङ्कण्णभट्टः ,वेङ्कटाचार्यः इत्यपि आह्वयन्ति स्म) । एतस्य पितुः नाम तिम्मण्णभट्टः, मातुः नाम गोपिकाम्बा । तिम्मण्णभट्टस्य पितामहस्य नाम कृष्णभट्टः । कृष्णभट्टः वीणावादने परिणतः आसीत् । विजयनगरस्य राज्ञः कृष्णदेवरायस्य गुरुः अपि । तिम्मण्णभट्टस्य वेङकटनाथं विहाय अन्ये द्वे अपत्ये आस्ताम् । गुरुराजः तथा वेङकटाम्बा इति तयोः नाम । वेङकटनाथस्य १५९५तमे वर्षे तमिळ्नाडुराज्यस्य भुवनगिरिप्रदेशे जन्म अभवत् ।
वेङकटनाथः बाल्यादारभ्य बहु बुद्धिमान् आसीत् । एतस्य पिता अल्पे वयसि दिवङगतः इति कारणतः कुटुम्बस्य दायित्वं अग्रजस्य गुरुराजस्य अभवत् । वेङकटनाथस्य प्रारम्भिकविद्याभ्यसः आवुत्तस्य(वेङ्कटाम्बायाः पतिः) लक्ष्मीनरसिंहस्य समीपे मधुरैनगरे अभवत् । विद्याभ्यासं समाप्य मधुरैतः प्रत्यागमनानन्तरं एतस्य विवाहः सरस्वतीनामिकया कन्यया सह अभवत् । विवाहानन्तरं कुम्भकोणं प्रति गत्वा सुधीन्द्रस्वामिनः समीपे द्वैतसिद्धान्तस्य उन्नतव्यासङगं कृतवान् । तत्रत्य छात्रेभ्यः संस्कृतं तथा वेदान् पाठयति स्म । केनापि फलापेक्षेण विना विद्यादानं करोति स्म । तस्य आर्थिकपरिस्तिथिः तावती उत्तमा न आसीत् । बहुवारं पत्नीपुत्राभ्यां सह उपवासः करणीयः भवति स्म । तथापि देवस्य स्मरणं, तस्मिन् विश्वासः च सर्वदा भवति स्म । एकदा पत्नीपुत्राभ्यां सह कस्मिँश्चित् समारम्भे भागं वोढुम् आहुतवन्तः आसन् । ये आहूतवन्तः ते अगौरवेण श्रीगन्धस्य अवघर्षणस्य कार्यं दत्तवन्तः आसन् । वेङकटनाथः विनाखेदं श्रीगन्धस्य अवघर्षणसमये अग्निसूक्तं पठति स्म । अवघर्षितस्य श्रीगन्धस्य लेपनेन विप्राणां शरीरे ज्वलनम् आरब्धम् । कारणं किम् इति ज्ञातुं गृहस्थः वेङकटनाथं पृष्टवन्तः । वेङकटनाथः "अग्नीसूक्तस्य उच्चारणं कुर्वन् श्रीगन्धं अवघर्षितवान् , अतः एवं जातं स्यात्” इति उक्तवान् । अनन्तरं गृहस्थः वेङकटनाथस्य क्षमां प्रार्थितवान् । वेङकटनाथः कोपेन, खेदेन विना पुनः श्रीहरिं संप्रार्थ्य वरुणसूक्तं पठितवान् । तदा सर्वेषां शरीरस्थज्वलनस्य शमनम् अभवत् । एतत् वेङकटनाथस्य मन्त्रसिद्धेः तथा सहानुभूत्याः एकम् उदाहरणम् ।
संन्यासाश्रमः[सम्पादयतु]
श्रीसुधीन्द्रस्वामिनः वेदान्तसाम्राज्ये योग्य-उत्तराधिकारिणः अन्वेषणसमये तस्य स्वप्ने श्री मूलदेवः वेङकटनाथं शिष्यरूपेण स्वीकर्तुं सूचितवान् । एतं विषयं सुधीन्द्रतीर्थस्वामी वेङकटनाथं सूचितवान् । वेङकटनाथः कुटुम्बं स्मृत्वा नकारं सूचितवान् । किन्तु गृहे साक्षात् सरस्वती देवी संन्यासाश्रमं स्वीकर्तुम् अनुज्ञां दत्तवती । एतेन मनसः परिवर्तनं भूत्वा वेङकटनाथः सुधीन्द्रनाथस्वामिनं संन्यासदीक्षां दातुं विज्ञापितवान् । तदनुगुणं फाल्गुणशुद्धद्वितीयायां तञ्जावूरुनगरे रघुनाथभूपालस्य तथा श्रेष्ठानाम् अनेकेषां विदूषाम् , आचार्याणां च सम्मुखे सुधीन्द्रस्वामी संन्यासदीक्षां दत्त्वा वेङ्कटनाथस्य राघवेन्द्रस्वामी इति नामकरणं कृत्वा प्रणवमन्त्रोपदेशपूर्वकं वेदान्तसाम्राज्ये पट्टाभिषेकं निर्वर्तितवान्। वेङकटनाथस्य पत्नी संन्याश्रमस्य वार्तां श्रुत्वा खेदेन कूपे पतनपूर्वकम् आत्महत्यां कृत्वा पिशाचजन्म प्राप्य राघवेन्द्रस्वामिनः समीपम् आगतवती । तस्याः दुरवस्थां दृष्ट्वा राघवेन्द्रस्वामी तीर्थं तस्याः उपरि संप्रोक्ष्य मोक्षं प्रापितवान् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Official website of Sri Raghavendra Swamy Mutt Mantralayam
- Sister website maintained by Mutt
- Details on Appanacharya
- Details about Sri Ragavendra swamy's Guru
- Website dedicated to GuruRaya
- Mantralaya Series
- PURUSHASOOKTA explanatory definition written by Sri Raghavendrateertharu
- Raghvendra Vijaya composed by Sri GuruJagannath Dasaru
- life story about Jaiteertharu,sixth pontiff of Sri Madacharya Peetha
- A page on Sri Raghavendra at Dvaita.org
- Article about Mantralaya
- Bichali's official website
- http://sriraghavendratemple.org/
- http://aalayamkanden.blogspot.com/
- Sri Lakshmi Nrsimhar Guru Raghavendra Trust, Kanchipuram, TN, India


text:
महाराणा प्रताप
अन्तर्विषयाः
पीठिका[सम्पादयतु]
अस्माकं पूर्वजानां स्मरणम् अस्मभ्यम् अद्भुतकार्यकरणे प्रेरणां ददाति । ये पुरुषाः स्वजीवने विशिष्टं महत्कार्यं चक्रुः ते एव भविष्यति काले जनैः संस्मर्यन्ते । तेषां जीवनघटनाः अन्येभ्यः शिक्षाप्रदाः दिक्प्रदर्शकाश्च भवन्ति । भारतभूमिः कर्मभूमिः त्यागभूमिः इति च स्वदेशीयैः विदेशीयैश्च ग्रन्थेषु बहुधा वर्ण्यते । इयं सनातनभूमिः धन्या यस्याः प्रतिपदं श्रेष्ठनरनारीणां जीवनगाथाभिः प्रतिध्वन्यते । भारतीयेतिहासे केचन तपसा ज्ञानेन ग्रन्थग्रथनेन प्रसिद्धिमापन्नाः । एते ऋषयः, मुनयः, दार्शनिकाः कवयः इत्यादिनामभिः आख्यायन्ते । अन्ये केचन शौर्येण त्यागेन देशप्रेम्णा वा आचन्द्रार्कं कीर्तिम् आर्जयन् । ब्रह्मेण तेजसा केचन भूमिम् इमां भूषयामासुः । अपरे वीराः क्षात्रेण ओजसा भारतभूमेः धर्मं संस्कृतिं जनताञ्च संररक्षुः । तादृशेषु अन्यतमः राणाप्रतापसिंहः । भारतस्य पश्चिमस्यां दिशि सहस्त्राधिकवर्षेभ्यः आक्रमणं भवति स्म । इमं देशं बहुसम्पदा भरितमिति मन्वानाः वैदेशिकाः तां सम्पदम् आत्मसात् कर्तुम् आगच्छन्ति स्म । तथैव वाणिज्यार्थमपि आगच्छन्ति स्म । तद्विंरुद्धं राजसंथानप्रदेशे राजपुत्राः आक्रमकानां प्रतिरोधाय महान्तं प्रयत्नं चक्रुः । एतेषां राजपुत्राणां शौर्यगाथाः महिलानां त्यागनिष्ठाः च अद्यापि यूनः स्वदेशकार्ये प्रेरयन्ति ।
जन्म, साधनञ्च[सम्पादयतु]
'मेवाड' इति स्थानं राजस्थाने अत्यन्तं प्रसिद्धमासीत् । तत् स्थानं तत्र उत्पन्नानां शूरराजानां शौर्येण आत्माहुत्या च महतीं प्रसिद्धिम् आप । अत्रत्ये सिसीदियावंशे बाप्परावलः राणाहमीरः, राणासांगा प्रभृतयः शूराः जन्म लेभिरे । एतस्मिन्नेव पुण्यवंशे महाराणाप्रतापसिंहः किस्ताब्दीयचत्वारिंशदुत्तरपञ्चदशशततमे (१५४०) वर्षे जातः । तस्य पिता उदयसिंहः । तस्मिन् समये बहवो राजानः मोगलचक्रवर्तिभिः सह आयुध्य पराजयम् अनुभूय तानेव दिल्लीश्वरान् भावयन्ति स्म । केचन तेषामेव सेवया आत्मनः धन्यान् मेनिरे । तस्मिन् काले अकबरमहाशयः देहल्यां शासनं करोति स्म । स अन्यराजेषु विद्यमानं परस्परकलहम् एव उपयुज्य आत्मनः शक्तिम् अवर्धयत । तेन वशीकृताः केचन राजानः तस्य सेवायां रताः आसन् । देशरक्षणार्थं सर्वदा बद्धपरिकरेषु राजपुत्रेष्वेव स्वकर्तव्यविरतेषु का कथा अन्येषां राज्ञाम् ? सर्वथा भरतभूमिः वैदेशिकपदाक्रान्ता दास्यदूषिता च आसीत् । इत्थम् अन्धतमसे सर्वत्र व्याप्ते राणाप्रतापः दीपशिखेव आत्मगौरवस्य मूर्तिरिव तस्मिन् कालखण्डे भ्राजते स्म । यद्यपि प्रतापस्य पिता उदयसिंहः प्रतापी राजा आसीत्, किन्तु तस्य दुर्बलतायाः कारणेनैव चित्तौड- मेवाडादिस्थानानि अन्यवशानि अभूवन् । पितुरनन्तरं सिंहासनम् अधिरुढः राणाप्रतापः हस्तच्युतानां प्रमुखानाम् एतेषां स्थानानां विषये पुनः प्राप्तिमार्गविषये च चिन्तयितुम् आरेभे । प्रथमं सः गण्यानां सभाम् आकारितवान् । तत्र तेषां पुरतः यावत्पर्यन्तं चित्तौडस्थानं पुनः न प्राप्स्यामि तावत्पर्यन्तं स्वर्णरजतादिपात्रेषु भोजनं न करिष्यामि, मृदुशयने न शयिष्ये, राजप्रासादे न वत्स्यामि इति प्रतिज्ञां स्वीकृतवान् । तदानीं हल्दीघाटप्रदेशे वैरिभिः सह घोरं युद्धं सम्बभूव । वैरिणां सैन्यं समुद्रोपमम् आसीत् । प्रतापः रणरङ्गे घोरम् अयुध्यत । किन्तु पूर्णजयं प्राप्तुं नाशक्तम् । स्वस्य आप्तस्य अश्चस्य चैतकाख्यस्य साहाय्यं सः सर्वदा पाप्तवान् । तेन सः आपदः आत्मानं रक्षितुं शक्तः आसीत् । अरण्यगुहाप्रदेशेषु उषित्वा स्वसङ्कल्पसिद्धये सैन्यसङ्ग्रहणम् उपाक्रमत् ।
कष्टपरम्परा[सम्पादयतु]
यदा राणाप्रतापसिंहः अरण्ये वसति स्म तदा तस्य परिवारः महत्कष्टम् अनुबभूव । एकत्र सर्वदा वैर्याक्रमणशङ्का अन्यत्र आहाराभावात् पुत्रकलत्राणां कष्टपरम्परा अतीव वेदनाकरी बभूव । एकस्मिन् दिने राणाप्रतापस्य पत्नी अरण्यतृणजूर्णेन रोटिकाः सज्जीकृत्य सर्वेभ्यः किञ्चित् - किञ्चिद्भागं दत्तवती । स्वपुत्र्यै अपि रोटिकां दत्त्वा "तस्याः अर्धमेव खादित्वा अवशिष्टमर्धं परेद्युः भक्षणार्थं रक्ष " इति सूचितवती । स्वप्रियदुहितुः परेद्युः आहारः लप्स्यते वा न वा इति शङ्कया प्रेममयी माता तथावोचत् । एतादृशं दारुणं कारुण्यपूर्णञ्च जीवनं सर्वेऽपि परिवारः व्यतीयाय । बहुभ्यः दिनेभ्यः पर्याप्ताहारस्य अलाभात् क्षुधिता बालिका तदानीमेव रोटिकां खादितुम् आरेभे । तावति काले कुतश्चित् अकस्मादागतः कश्चन अरण्यमार्जालः बालिकायाः ह्स्तात् रोटिकामाकृष्य कुत्रचित् अधावत् । बालिका महता दुःखेन आक्रन्दितुम् उपचक्रमे । एतत् करुणापूर्णं दृश्यम् अवलोक्य कठोरहृदयस्य प्रतापस्यापि मनः अद्रवत् । कष्टपरम्परायाः अपि काचन सीमा भवेत् । मानवस्य सहनशक्तिः मितियुता वर्तते । राणाप्रतापसदृशोऽपि पुरुषः एतद्दारुणं दृश्यं दृष्ट्वा सन्धिं प्रस्तोतुमनाः आसिदिति श्रूयते । सन्धिपत्रमपि प्रेषितवानिति केचन वदन्ति । किन्तु स्वीकृतां प्रतिज्ञां स्मरन् नानाविधं कष्ट्म् अनुभवन्नपि दृढमनस्को भूत्वा पुनः सैन्यशक्तिं वर्धयितुकामः सिन्धुनदीप्रदेशं जगाम । तत्र कार्यनिष्ठान् वीरराजपुत्रान् एकीकृत्य स्वसङ्कल्पसिद्ध्ये प्रायतत । तदैव एकस्मिन् दिने राजस्थानसीमाप्रान्तम् अतीत्य यदा रणाप्रतापः गच्छन्नासीत् तदा एकः वृद्धः आजगाम । सैन्यसङ्ग्रहणं तत्प्रशिक्षणञ्च बहुवित्तव्ययसाध्यं कार्यम् । महता दारिद्र्येण परितप्यमानस्य प्रतापस्य इदमेव बहुचिन्ताकारणम् आसीत् । कथञ्चित् स्वसङ्कल्पसिद्ध्ये सः कुत्रापि गन्तुं सिद्धस्सन् राजस्थानसीमामतीत्य जिगमिषुरासीत् । एनमुदन्तं श्रुत्वा भामाशाहनामा सः वृद्धः किमपि महत्कार्यं कर्तुं कालः समायातः इति भावितवान् । सः राणाप्रतापस्य पूर्वजानाम् आस्थाने अमात्यः आसीत् । सः बहुधनमपि अर्जितवान् । सः प्रतापम् उवाच -"प्रभो अहं भवद्वंशस्य सेवकः, मम हस्ते प्रभूतं धनं विद्यते । तेन भवान् पञ्चविंशतिसहस्त्रसैनिकान् द्वादंशवर्षपर्यन्तं पालयितुं प्रभविष्यति" इति । तदा प्रतापः प्रोवाच "नैतद्धनं स्वीकर्तुम् अहम् इच्छामि । कुत्रापि गत्वा धनं सङ्ग्रहिष्यामि" इति । तदा भामाशाहः प्रावोचत् "नैतद्धनं परकीयम् । देशरक्षणार्थं मया अर्जितमिदं धनं यदि सहायकं भवति तर्हि मम जीवनं सार्थकं भवेत्" इति । वृद्धस्य भामाशाहस्य वचनं श्रुत्वा आनन्देन राणाप्रतापस्य मनः कृतज्ञतापूर्णं बभूव सः तद् बहुधनं सम्प्राप्य सैन्यशक्तिसङ्ग्रहकार्यं प्रारेभे । तदानीम् अन्यतोऽपि वित्तं प्राप्तम् । तत्सर्वम् उपयुज्य सः महासैन्यं रचयामास ।
सङ्घर्षः[सम्पादयतु]
मेवाडराज्यस्य मुख्यसङ्घर्षः मुघलसेनया सह आसीत् । प्रतापस्य शासनावधौ 'अकबर'इति नामकः मुधलसम्राट् आसीत् । प्रतापस्य २५ वर्षाणां शासनकाले अकबरस्य सेनया सह अनेकवारं युद्धम् अभवत् । मुख्यं युद्धं हल्दीघाटीस्थाने अभवत्, अतः एव एतत् 'हल्दीघाटीयुद्धम्' इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति । तत् युद्धम् ईश्वीयीये १५७६ तमे वर्षे २९ तमे दिनाङ्के प्रारब्धम् । अस्मिन् युद्धे प्रतापः 'चेतक'इति नामकम् अश्वम् आरुह्य बहु शौर्यं प्रदर्शितवान् । प्रतापस्य सेना पर्वतीययुद्धेषु बहुकुशला आसीत् । अतः एव मुघलसेनायाः बहु क्षतिः अभवत् । स्थानीयजनानां विरोधस्य कारणेन मुधलसेना परावर्तिता । प्रतापस्य सैनिकाः वीराः साहसयुक्ताः च आसन् । प्रतापः अपि दृढनिश्चयवान् आसीत् । यद्यपि ईश्वरीयं १५८५ तमं वर्षं यावत् अकबरस्य सेनया सह प्रतापस्य वारं-वारं युद्धम् अभवत् । तथापि प्रतापः कदापि पराजयं न स्वीकृतवान् ।
मरणम्[सम्पादयतु]
प्रतापः स्वजन्मस्थानमेव परित्यज्य गतवानिति तस्य शत्रवः परिहासरताः आसन् । इतः परं पुनः स योद्धम् आगच्छेदिति स्वप्नेऽपि ते न चिन्तयन्ति स्म । किन्तु महाराणाप्रतापः तेषां निरीक्षां मिथ्यां कृत्वा पराक्रन्तां स्वकीयराज्यसीमाम् अपूर्वेण पराक्रमेण स्वाधीनां कर्तुम् अभ्यपतत् । हस्तच्युतान् राज्यस्य भूप्रदेशान् एकस्य अनन्तरमम् एकमिति क्रमेण जित्वा वैरिहृदये भीतिम् उत्पादयामास । 'मोही', 'गोगुन्दा', 'माण्डल', 'उदयपुरम्', 'पिण्डवाडा' इत्यादयः प्रमुखाः आसन् । १५८५ तमे वर्षे प्रतापः 'चावण्ड'नामकं स्थानं स्वराजधानीं कृतवान् । तत्र परिश्रमेण सुव्यवस्थां स्थापितवान् । तस्मिन् काले 'चावण्ड'स्थानं भवननिर्माणकलायाः, ललितकलायाः, वाणिज्यस्य, विद्यायाः च प्रमुखं स्थानम् आसीत् । तत्र संस्कृतसाहित्यस्य लेखनं अपि विद्वद्भिः कृतम् । एतावति काले एव महतीं कष्टपरम्पराम् अनुभूय जर्जरितः तस्य देहः ततः परमपि महान्तं श्रमम् अनुभवितुं समर्थः नासीत् । जयमालायाम् एकैकशः तस्य ग्रीवायां विराजमानायामपि चित्तौडजयमाला तस्य कण्ठं नालञ्चकार इति अतृप्तिरासीत् । किन्तु देहपरित्यागकाले आत्मना प्रशिक्षितान् यूनः दृष्ट्वा तैः चित्तौडप्राप्तिविषये प्रदत्ते आश्वासने विश्वस्य निश्चिन्तः सन् १५९५ तमे वर्षे जनवरीमासस्य १९ दिनाङ्के सः परमात्मनि लीनः सम्बभूव ।
"


text:
श्लोक ३
विनियोग:
ऊँ अस्य श्री ’महा-मायाऽनुभावेन’ इति सप्तशती तृतीय मन्त्रस्य श्रीमार्कण्डेय ऋषि: भगवान श्रीसूर्य नारायणो देवता,क्लीं बीजं,ज्योति: शक्ति, छिन्नमस्ता महा विद्या रजो गुण: श्रोत्रं ज्ञानेन्द्रियं शान्त रस:,वाक कर्मेन्द्रियं,प्रश्नं स्वरं,भू तत्वं विद्या कला,ह्रीं उत्कीलनं,संकोचिनी मुद्रा मम क्षेम स्थैर्यायुरारोग्याभिवृद्धयर्थं श्रीजगदम्बा योगमाया भगवती दुर्गा प्रसाद सिद्धयर्थं च नमो युत प्रणव बाग्बीज स्व बीज लोम विलोम पुटितोक्त तृतीय मन्त्र जपे विनियोग:।
ऋष्यादि न्यास:
श्रीमार्कण्डेय ऋषये नम: सहस्त्रारे शिरसि,भगवान श्रीसूर्य नारायण देवतायै नम: द्वादसारे ह्रदि,क्लीं बीजाय नम: षडारे लिंगे,ज्योति शक्तयै नम: दशारे नाभौ,छिन्नमस्ता महाविद्यायै नम: षोडशारे कण्ठे रजो गुनाय नम: अन्तरारे मनसि,श्रोत्र ज्ञानेन्द्रियाय नम: ज्ञानेन्द्रिये,शान्त रसाय नम: चेतसि,वाक कर्मेन्द्रियाय नम: कर्मेन्द्रिये,प्रश्न स्वराय नम: कण्ठमूले,भूतत्वाय नम: चतुरारे गुदे,विद्या कलायै नम: करतलै,ह्रीं उत्कीलनाय नम: पादयो:,संकोचिनी मुद्रायै नम: सर्वांगे,मम क्षेम स्थैर्यायुरारोग्याभिवृद्धयर्थं श्रीजगदम्बा योगमाया भगवती दुर्गा प्रसाद सिद्धयर्थ च नमो युत प्रणव वाग्बीज स्वबीज लोम विलोम पुटितोक्त तृतीय मन्त्र जपे विनियोगाय नम: अंजली।
ध्यान
भास्वद रत्नाढ्य मौलि: स्फ़ुरदधर रुचा रंजितश्चारु केशो,
भास्वान्यो दिव्य तेजा: कर कमल युत: स्वर्ण वर्ण: प्रभामि:।
विश्वाकाशावकाशो ग्रह गण सहितो भाति यश्चोदयाद्रौ,
सर्वानन्द प्रदाता हरिं हर नमित: पातु मां विश्व चक्षु:॥
मन्त्र
ऊँ ऐं क्लीं नम: महा-मायाऽनुभावेन,यथा मन्वन्तराधिप:।
स बभूव महा-भाग:,सावर्णिस्तनयो रवे: नमो क्लीं ऐं ऊँ॥
१००० मंत्र जाप करने से सिद्ध होगा तथा शक्कर तिल घी के दशांश से हवन करना होता है।


text:
के शिवराम कारन्त
शिवराम कारन्तः(अक्टोबर् १०, १९०२ - सेप्टम्बर् १२, १९९७)Kota Shivaram Karanth - सागरतीरभार्गवः, चलन् विश्वकोशः इत्येव ख्यातः कन्नडभाषायाः साहित्यसंस्कृतेः वक्ता कविः कथाग्रन्थकर्ता च ।
अन्तर्विषयाः
- १ जीवनम्
- २ सालिग्रामेस्मारकम्
- ३ कृतयः
- ४ शैक्षणिकाः
- ५ आङ्ग्लभाषासाहित्यानि
- ६ प्रशस्तिपुरस्काराः
- ७ कारन्तस्य विशिष्टचिन्तनानि
- ८ कारन्तस्य विषये अन्यविदुषामभिप्रायः
- ९ बालवने कारन्तपितामहः
- १० बाह्यानुबन्धाः
जीवनम्[सम्पादयतु]
कर्णाटकस्य ज्ञानपीठप्रशस्तिभाक् डा.शिवराम कारन्तः उडुपीमण्डलस्य कोट इति ग्रामे क्रि.श.१९०२तमे वर्षे अक्टोबर् मासस्य दशमे दिने सञ्जातः ९६वर्षाणि सञ्जीव्य क्रि.श.१९९७तमवर्षे डिसेम्बर् मासे नवमे दिने दिवङ्गतः । स्वस्य जीवतावधौ ४२७ कृतीः व्यरचयत् । तासुअ ४७कथाग्रन्थाः एव । स्वस्य ९६तमे वयसि अपि खगानां विषये ग्रन्थमेकम् अरचयत् । साहित्यकारः भूत्वा यथा प्रसिद्धः अभवत् तथैव अन्यक्षेत्रेषु अपि अस्य प्रसिद्धिः अस्ति एव । कर्णाटकस्य प्रमुखकलायाः यक्षगानस्य प्रचाराय संवर्धनाय च अनेकान् प्रयोगान् कृतवान् । एषः यक्षगानकलाम् अभ्यस्य "ब्याले" विविधपरिवर्तनानि कृत्वा विदेशेषु अपि प्रदर्शितवान् । यदा युवा आसीत् तदा समाजपरिवर्तनार्थमपि प्रयत्नं कृतवान् । बालानां प्रतिभाविकसनार्थं कर्णाटकस्य दक्षिणकन्नडमण्डलस्य पुत्तूरुपरिसरे "बालवन" इति असाम्प्रदायिकशिक्षाकेन्द्रम् आरब्धवान् । तत्र एव कञ्चित् मुद्रणालयं संस्थाप्य स्वग्रन्थान् मुद्रापयति स्म । स्वस्य बहूनां पुस्तकानां मुखचित्रमपि स्वयं विरचय्य मुद्रितवान् । एतादृशः प्रतिभावान् आसीत् कारन्तमहोदयः । निरन्तरं प्रयोगशीलः कारन्तमहोदयः कन्नडभाषायाः चित्ररङ्गे अपि हस्तक्षेपं कृत्वा क्रि.शा.१९३०तमे वर्षे हरिजनानां जीवनकथाम् अवलम्ब्य डोमिङ्गो इति मूकचलच्चित्रमेकं निर्मिय निदिश्य अभिनीतवान् । क्रि.श.१९३१तमे वर्षे भूतराज्य इति किञ्चितमूकचित्रमपि निदेशितवान् ।
- परिसरस्य रक्षणान्दोलनम् - कारन्तमहोदयस्य कथाग्रन्थेषु सर्वेषु अवश्यं परिसरस्य विषयः प्रस्तुतः । तथैव स्वजीवने अपि परिसरस्य संरक्षणार्थं विप्लवं कृतवान् । कर्णाटके कैगा अणुस्थावरस्य निर्माणावसरे तद्विरुध्य प्रचालितान्दोलनस्य नेता कारन्तः एव आसीत् । आबालवृद्धं साहित्यकृषि कृतवान् कारन्तः देशस्य एव महानिधिः आसीत् । कर्णाटकस्य कोणे कोणे सञ्चरन् समग्रं भारतदेशम् अटन् विदेशस्य सांस्कृतिककेन्द्राणि अपि सन्दृष्टवन् । स्वस्य चरमकालपर्यन्तमपि सहित्यकप्रवासे निरतः आसीत् । भारते केन्द्रस्तरस्य ज्ञानपीठप्रशस्तिः, पद्मभूषणप्रशस्तिः, राज्यस्तरस्य पम्पप्रशस्तिः,नाडोजपुरस्कारः, विविधविश्वविद्यालयानां डक्टरेट् उपाधयः अस्मै कारन्तमहोदयाय प्रदताः । वयसः श्रन्तिम् अपरिगणयन् ज्ञानमार्गे जनान् नयन् सर्वेषां प्रियः कारन्तज्जः अभवत् ।
सालिग्रामेस्मारकम्[सम्पादयतु]
डा.कारन्तमहोदयस्य जन्मस्थले सालिग्रामे कारन्तस्मृतिचित्रशाला इति सुन्दनं बहुस्तरभवनम् अस्ति । तत्र कारन्तसम्बद्धानि अनेकानि वस्तूनि सुस्थाप्तितानि सन्ति । तस्य कथाग्रन्थानाम् आशयस्य बृहत् भित्तिचित्राणि, यक्षगानस्य वेशभूषाः, कथाग्रन्थानां प्राचीनप्रतयः, अनेन रचितानि चित्राणि, तस्य साहित्यसृष्टौ उपयुक्तानि वस्तूनि, च अत्र विराजन्ते । सालिग्रामस्य पण्यशलायाम् एव स्थितम् एतत् भवनं दृष्ट्वा जनेषु डा.शिवराम कारन्तस्य अभिमनः उद्गच्छति ।
कृतयः[सम्पादयतु]
गीतानि[सम्पादयतु]
- गीतसुधाकर
- सीळ्गवनगळु
कथाग्रन्थाः[सम्पादयतु]
- अदे ऊरु, अदे मर (ಅದೇ ಊರು, ಅದೆ ಮರ)
- अळिद मेले (ಅಳಿದ ಮೇಲೆ)
- अण्टिद अपरञ्जि (ಅಂಟಿದ ಅಪರಂಜಿ)
- आळ निराळ (ಆಳ, ನಿರಾಳ)
- इद्दरू चिन्ते (ಇದ್ದರೂ ಚಿಂತೆ)
- इन्नोन्दु दारि (ಇನ್ನೊಂದೇ ದಾರಿ)
- इळेयेम्ब (ಇಳೆಯೆಂಬ)
- उक्किद नोरे (ಉಕ್ಕಿದ ನೊರೆ)
- उक्किद नोरे (ಒಡ ಹುಟ್ಟಿದವರು)
- ओण्टि दनि (ಒಂಟಿ ದನಿ)
- औदार्यद उरुळल्लि (ಔದಾರ್ಯದ ಉರುಳಲ್ಲಿ)
- कण्णिद्दरू काणरु (ಕಣ್ಣಿದ್ದೂ ಕಾಣರು)
- कन्नडियल्लि कण्डत (ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡಾತ)
- कन्याबलि (ಕನ್ಯಾಬಲಿ)
- करुळिनकरे (ಕರುಳಿನ ಕರೆ)
- कुडियरकूसु (ಕುಡಿಯರ ಕೂಸು)
- केवल मनुष्यरु (ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯರು)
- गेद्द दोड्डस्तिके (ಗೆದ್ದ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ)
- गोण्डारण्य (ಗೊಂಡಾರಣ್ಯ)
- चिगुरुरिद कनसु (ಚಿಗುರಿದ ಕನಸು)
- चोमन दुडि( ಚೋಮನ ದುಡಿ)
- जगदोद्धार ना (ಜಗದೋದ್ಧಾರ ನಾ)
- जारुव दारियल्लि (ಜಾರುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ)
- देवदूतरु (ದೇವದೂತರು)
- धर्मरायन संसार (ಧರ್ಮರಾಯನ ಸಂಸಾರ)
- नाष्ट दिग्गजगळु (ನಷ್ಟ ದಿಗ್ಗಜಗಳು)
- नम्बिदवर नाक नरक (ನಂಬಿದವರ ನಾಕ, ನರಕ)
- नावु कट्टिद स्वर्ग (ನಾವು ಕಟ್ಟಿದ ಸ್ವರ್ಗ)
- निर्भाग्य जन्म (ನಿರ್ಭಾಗ್ಯ ಜನ್ಮ)
- बत्तद तोरे (ಬತ್ತದ ತೊರೆ)
- बेट्टद जीव (ಬೆಟ್ಟದ ಜೀವ)
- भूत (ಭೂತ)
- मरळि मण्णिगे (ಮರಳಿ ಮಣ್ಣಿಗೆ)
- मुगिद युद्ध (ಮುಗಿದ ಯುದ್ಧ)
- मूकज्जिय कनसुगळु (ಮೂಕಜ್ಜಿಯ ಕನಸುಗಳು)
- मूरु जन्म (ಮೂಜನ್ಮ)
- मै मनगळ सुळियल्लिल् (ಮೈ ಮನಗಳ ಸುಳಿಯಲ್ಲಿ)
- मोग पडेद मन (ಮೊಗ ಪಡೆದ ಮನ)
- विचित्र कूट (ವಿಚಿತ್ರ ಕೂಟ)
- शनीश्वरन नेरळल्लि (ಶನೀಶ್ವರನ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ)
- सन्यासिय बदुकु (ಸನ್ಯಾಸಿಯ ಬದುಕು)
- समीक्षा (ಸಮೀಕ್ಷೆ)
- सरसम्मन समाधिः (ಸರಸಮ್ಮನ ಸಮಾಧಿ)
- सप्नद होळे (ಸ್ವಪ್ನದ ಹೊಳೆ)
- हेत्तळा तायि (ಹೆತ್ತಳಾ ತಾಯಿ)
रूपकानि[सम्पादयतु]
- अवळि नाटकगळु (ಅವಳಿ ನಾಟಕಗಳು)
- एकाङ्क नाटकगळू (ಏಕಾಂಕ ನಾಟಕಗಳು)
- ऐदु नाटकगळु (ಐದು ನಾಟಕಗಳು)
- कट्टे पुराण (ಕಟ್ಟೆ ಪುರಾಣ)
- कठारि भैरव (ಕಠಾರಿ ಭೈರವ)
- कर्णार्जुन (ಕರ್ಣಾರ್ಜುನ)
- कीचक सैरन्ध्रि (ಕೀಚಕ ಸೈರಂಧ್ರಿ)
- गर्भगुडि (ಗರ್ಭಗುಡಿ)
- गीत नाटकनि (ಗೀತ ನಾಟಕಗಳು)
- जम्बद जानकि (ಜಂಬದ ಜಾನಕಿ)
- ज्यूलियस् सीज़र् (ಜ್ಯೂಲಿಯಸ್ ಸೀಸರ್)
- डुमिङ्गो (ಡುಮಿಂಗೊ)
- दृष्टि सङ्गम (ದೃಷ್ಟಿ ಸಂಗಮ)
- नवीन नाटकगळु (ನವೀನ ನಾಟಕಗಳು)
- नारद गर्वभङ्ग (ನಾರದ ಗರ್ವಭಂಗ)
- बित्तिद बेळे (ಬಿತ್ತಿದ ಬೆಳೆ)
- बेवरिगे जयवागलि (ಬೆವರಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ)
- बौद्ध यात्रा (ಬೌದ್ಧ ಯಾತ್ರಾ)
- मङ्गळारति (ಮಂಗಳಾರತಿ)
- मुक्तद्वार (ಮುಕ್ತದ್ವಾರ)
- यारो अन्दरु (ಯಾರೊ ಅಂದರು)
- विजय (ವಿಜಯ)
- विजयदशमि (ವಿಜಯ ದಶಮಿ)
- सरळ विरळ नाटकगळु । (ಸರಳ ವಿರಳ ನಾಟಕಗಳು)
- साविर मिलिय (ಸಾವಿರ ಮಿಲಿಯ)
- हणे बरह (ಹಣೆ ಬರಹ)
- हिरियक्कन चाळि (ಹಿರಿಯಕ್ಕನ ಚಾಳಿ)
- हेगादरेनु (ಹೇಗಾದರೇನು?)
- हेमन्त (ಹೇಮಂತ)
लघुकथाः[सम्पादयतु]
- कविकर्म (ಕವಿಕರ್ಮ)
- तेरेय मरेयल्लि (ತೆರೆಯ ಮರೆಯಲ್ಲಿ)
- हसिवु (ಹಸಿವು)
- हावु (ಹಾವು)
जलपनं विडम्बनं च[सम्पादयतु]
- ग्नान (ಗ್ನಾನ)
- किक्क दोड्डदु (ಚಿಕ್ಕ ದೊಡ್ಡವರು)
- देहज्योतिगळु म्त्फ़्तु प्राणि प्रबन्धगळु (ದೇಹಜ್ಯೋತಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿ ಪ್ರಬಂಧಗಳು)
- मैगळ्ळन दिनचरियिन्द (ಮೈಗಳ್ಳನ ದಿನಚರಿಯಿಂದ)
- मैलिकल्लिनोडने मातुकतेग्ळु (ಮೈಲಿಕಲ್ಲಿನೊಡನೆ ಮಾತುಕತೆಗಳು)
- हळ्ळिय हत्तु समस्तरु (ಹಳ್ಳಿಯ ಹತ್ತು ಸಮಸ್ತರು)
प्रवासकथनम्[सम्पादयतु]
- अपूर्व पश्चिम (ಅಪೂರ್ವ ಪಶ್ಚಿಮ)
- अरसिकरल्ल् (ಅರಸಿಕರಲ್ಲ)
- अबूविनिन्द बरामक्के (ಅಬೂವಿನಿಂದ ಬರಾಮಕ್ಕೆ)
- पालाळक्के पयण (ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಪಯಣ)
- पूर्वदिन्द अत्यपूर्वक्के (ಪೂರ್ವದಿಂದ ಅತ್ಯಪೂರ್ವಕ್ಕೆ)
- यक्षरङ्गक्कागि प्रवास (ಯಕ್ಷರಂಗಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರವಾಸ)
आत्मकथनम्[सम्पादयतु]
- स्मृतिपटलतः (१,२,३) [ಸ್ಮೃತಿಪಟಲದಿಂದ (೧,೨,೩)]
- हुच्चुमनस्सिन हत्तु मुखगळु (ಹುಚ್ಚು ಮನಸ್ಸಿನ ಹತ್ತು ಮುಖಗಳು)
जीवनेतिहासः[सम्पादयतु]
- कलाविद कृष्ण हेब्बाररु (ಕಲಾವಿದ ಕೃಷ್ಣ ಹೆಬ್ಬಾರರು)
कलाप्रबन्धाः[सम्पादयतु]
- कलेय दर्शन (ಕಲೆಯ ದರ್ಶನ)
- कर्णाटकस्य चित्रकले (ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕಲೆ)
- चालुकय मत्तु वाश्तुशिल्प (ಚಾಲುಕ್ಯ ವಾಸ್ತು ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪ)
- चित्र, शिल्प, वासुकलेगळु (ಚಿತ್ರ,ಶಿಲ್ಪ,ವಾಸ್ತು ಕಲೆಗಳು)
- जानपद गीतेगळु (ಜಾನಪದ ಗೀತೆಗಳು)
- भारतीय चित्रकले (ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರಕಲೆ)
- भारतेय शिल्प (ಭಾರತೇಯ ಶಿಲ್ಪ)
- यक्षगान बयलाट् (ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟ)
- सौन्दर्यप्रज्ञेयन्नु बेळेयिसलु (ಸೌಂದರ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಯಿಸಲು)
वैज्ञानिकाः[सम्पादयतु]
- अद्भुतजगत्तु (ಅದ್ಭುತ ಜಗತ್ತು(೧. ವಿಚಿತ್ರ ಖಗೋಲ,೨. ನಮ್ಮ ಭೂಖಂಡಗಳು)
- उष्णवलयस्य आग्नेस्य (ಉಷ್ಣವಲಯದ ಆಗ್ನೇಸ್ಯ)
- प्राणिप्रपञ्चद विस्मयगळु (ಪ್ರಾಣಿಪ್ರಪಂಚದ ವಿಸ್ಮಯಗಳು)
- मङ्गन कायिले (ಮಂಗನ ಕಾಯಿಲೆ)
- विज्ञान मत्तु अन्धश्रद्धे (ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಂಧಶೃದ್ಧೆ)
- विशाल सागरगळु (ವಿಶಾಲ ಸಾಗರಗಳು)
- हिरिय किरिय हक्किगळु (ಹಿರಿಯ ಕಿರಿಯ ಹಕ್ಕಿಗಳು)
अन्याः[सम्पादयतु]
- प्रजाप्रभुत्ववन्नु कुरितु (ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಕುರಿತು)
- बाळ्वेयॆ बेळकु (ಬಾಳ್ವೆಯೇ ಬೆಳಕು)
- बाळ्वेये बेळकु अथवा जीवनधर्म (ಬಾಳ್ವೆಯೇ ಬೆಳಕು ಅಥವಾ ಜೀವನ ಧರ್ಮ)
- मनोदेहियाद् मानव (ಮನೋದೇಹಿಯಾದ ಮಾನವ)
- विचारशीलते (ವಿಚಾರಶೀಲತೆ)
- विचार साहित्य निर्माण (ವಿಚಾರ ಸಾಹಿತ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣ)
- स्वार्थिमनव (ಸ್ವಾರ್ಥಿ ಮಾನವ)
सम्पादिताः[सम्पादयतु]
- ऐरोडि शिवरामय्य बदुकु बरह (ಐರೋಡಿ ಶಿವರಾಮಯ್ಯ ಬದುಕು, ಬರಹ)
- कौशिक रामायण ಕೌಶಿಕ ರಾಮಾಯಣ
- पञेयवर नेनपिगागि (ಪಂಜೆಯವರ ನೆನಪಿಗಾಗಿ)
विश्वकोशः[सम्पादयतु]
- कला प्रपञ्च (ಕಲಾ ಪ್ರಪಂಚ)
- प्राणि प्रपञ्च (ಪ್ರಾಣಿ ಪ್ರಪಂಚ)
- बाल प्रपञ्च (ಬಾಲ ಪ್ರಪಂಚ (೧,೨,೩)
- विज्ञानप्रपञ्च (ವಿಜ್ಞಾನ ಪ್ರಪಂಚ (೧,೨,೩,೪)
निघण्टुः[सम्पादयतु]
- सिरिगन्नड अर्थकोश (ಸಿರಿಗನ್ನಡ ಅರ್ಥಕೋಶ)
अनूदिताः[सम्पादयतु]
- कीटनाशकगळ पिडुगु (ಕೀಟನಾಶಕಗಳ ಪಿಡುಗುಗಳು)
- कोट महाजगत्तु (ಕೋಟ ಮಹಾಜಗತ್ತು)
- जनगेयू अरण्यगळू (ಜನತೆಯೂ ಅರಣ್ಯಗಳೂ)
- नम्म परमाणु चैतन्य - उत्पादना साधनगळू (ನಮ್ಮ ಪರಮಾಣು ಚೈತನ್ಯ—ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಧನಗಳು)
- नम्म शिक्षणपद्धतियू समस्येगळू, भविष्यवू (ನಮ್ಮ ಶಿಕ್ಷಣ ಪದ್ಧತಿಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳೂ, ಭವಿಷ್ಯವೂ)
- नम्म सुत्तलिन कडलु (ನಮ್ಮ ಸುತ್ತಲಿನ ಕಡಲು)
- नम्मेल्लरिगू ओन्दे भविष्य (ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದೇ ಭವಿಷ್ಯ)
- परमाणु इन्दु नाळे (ಪರಮಾಣು – ಇಂದು ನಾಳೆ)
- पञ्च ऋतु (ಪಂಚ ಋತು)
- बेळेयुत्तिरुव समस्ये (ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಮಸ್ಯೆ)
- भारतद परिसर - द्वितीय समीक्षे (ಭಾರತದ ಪರಿಸರ – ದ್ವಿತೀಯ ಸಮಿಕ್ಷೆ)
- भारतद परिसरद परिस्थिति - प्रजेय दृष्टियल्लि ।(ಭಾರತದ ಪರಿಸರದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ – ೧೯೮೨ – ಪ್ರಜೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ)
- भारतवर्षदल्लि ब्रिटिषरु (ಭಾರತ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು)
- यारु लक्षिसुवु (ಯಾರು ಲಕ್ಷಿಸುವರು?)
- श्री रामकृष्णर जीवन चरिते (ಶ್ರೀ ರಾಮಕೃಷ್ಣರ ಜೀವನ ಚರಿತೆ)
बालसाहित्यानि[सम्पादयतु]
- अनादिकालद मनुष्य (ಅನಾದಿ ಕಾಲದ ಮನುಷ್ಯ)
- ओन्दे रात्रि ओन्दे हगलु (ಒಂದೇ ರಾತ್ರಿ ಒಂದೇ ಹಗಲು)
- गजराज (ಗಜರಾಜ)
- गेद्दवर सत्य (ಗೆದ್ದವರ ಸತ್ಯ)
- ढं ढं डोलु (ಢಂ ಢಂ ಢೋಲು)
- नरनो वानरनो (ನರನೋ ವಾನರನೋ)
- मरियप्पन साहासगळु (ಮರಿಯಪ್ಪನ ಸಾಹಸಗಳು)
- मङ्गन मदुवे (ಮಂಗನ ಮದುವೆ)
- सूर्य चन्द्र (ಸೂರ್ಯ ಚಂದ್ರ)
- हुलिराय (ಹುಲಿರಾಯ)
- कन्नडादेशः कन्नडजनसम्बद्ध १०पुस्तकानि (ಕನ್ನಡ ನಾಡು ಮತ್ತು ಕನ್ನಡಿಗರ ಪರಂಪರೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ೧೦ ಪುಸ್ತಕಗಳು)
- ऐबिएच् मूलविज्ञानपाठमाला, इको संस्थायाः कृते कृताः अनुवादाः - १३३ ( ಐಬಿಎಚ್, ಮೂಲವಿಜ್ಞಾನ ಪಾಠಮಾಲೆ ಹಾಗು ‘ಇಕೊ’ ದವರಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಅನುವಾದಗಳು : ಸುಮಾರು ೧೩೩)
- इको संस्थायाः कृते सम्पादिताः ग्रन्थाः - ४२ (‘ಇಕೊ’ ದವರಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಸಂಪಾದಿತ ಪುಸ್ತಕಗಳು : ೪೨)
शैक्षणिकाः[सम्पादयतु]
बालशिक्षा[सम्पादयतु]
- ओदुव आट (ಓದುವ ಆಟ)
- गृहविज्ञान - १,२,३ (ಗೃಹ ವಿಜ್ಞಾನ (೧,೨,೩))
- चित्रमय दक्षिणकन्नड (ಚಿತ್ರಮಯ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ)
- चित्रमय दक्षिणकन्नड - अन्दु , इन्दु (ಚಿತ್ರಮಯ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ – ಅಂದು, ಇಂದು)
- चित्रमय दक्षिण हिन्दुस्थान (ಚಿತ್ರಮಯ ದಕ್ಷಿಣ ಹಿಂದುಸ್ತಾನ)
- नागरिकतेय होस्तिलल्लि (ನಾಗರಿಕತೆಯ ಹೊಸ್ತಿಲಲ್ಲಿ)
- रमण तात (ರಮಣ ತಾತ)
- समाज नीति १,२,३(ಸಮಾಜ ನೀತಿ (೧,೨,೩)
- सामान्य विज्ञान १,२,३ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನ (೧,೨,೩)
- सिरिगन्नड पाठमाले १-७ (ಸಿರಿಗನ್ನಡ ಪಾಠಮಾಲೆ (೧,೨,೩,೪,೫,೬,೭)
- हूगन्नड पाठमाले १-८ (ಹೂಗನ್ನಡ ಪಾಠಮಾಲೆ (೧,೨,೩,೪,೫,೬,೭,೮)
ज्येष्ठशिक्षा[सम्पादयतु]
- अळिलभक्ति मळल सेवे (ಅಳಿಲ ಭಕ್ತಿ ಮಳಲ ಸೇವೆ)
- कर्णाटकस्य जानपदकलेगळु ( ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳು)
- कोळि साकणे (ಕೋಳಿ ಸಾಕಣೆ)
- जोगि कण्ड ऊरु (ಜೋಗಿ ಕಂಡ ಊರು)
- दक्षिण हिन्दुस्तानद नदिगळु (ದಕ್ಷಿಣ ಹಿಂದುಸ್ತಾನದ ನದಿಗಳು)
- देव ओलिद ऊरु (ದೇವ ಒಲಿದ ಊರು)
- बेरेयरू सरि इरबहुदु ( ಬೇರೆಯವರೂ ಸರಿ ಇರಬಹುದು)
- हुट्टु सावु ओट्टु ओट्टु ( ಹುಟ್ಟು ಸಾವು ಒಟ್ಟು ಒಟ್ಟು)
आङ्ग्लभाषासाहित्यानि[सम्पादयतु]
- Folk Art of Karnataka
- Karnataka Paintings
- My Concern for Life, Literature and Art
- Picturesque South Kanara
- Yakshagana
प्रशस्तिपुरस्काराः[सम्पादयतु]
- ज्ञानपीठप्रशस्तिः।
- पद्मभूषणप्रशस्तिः।
- विविधविश्वविद्यायनां डाक्टरेट् उपाधिः ।
- राव बहादूर् प्रशस्तिः ।
कारन्तस्य विशिष्टचिन्तनानि[सम्पादयतु]
- अहं देवं न विश्वसिमि यतः अहं तं न दृष्टवान् । अहं यत् न जानानि तदहं न विश्वसिमि । रामकृष्णपरमहंसः विश्वस्तः तपसा तं दृष्टवान् । मद्विषये रामः नाम रविवर्मणः चित्रम् । कृष्णः नाम गुब्बिवीरण्णस्य कृष्णलीला नाटकम् । उत्तमं कार्यं करोमि उत्तमं फलं लभते इति तु जानामि । मम यदा आनुकूल्यं भवति तदा केवलं देवे विश्वसिमि इति वादः समीचीनः न ।
- साहित्यकाराणां समाजे अन्यत् किमपि पात्रं नास्ति । न साहित्यकारः लोकोद्धारकः । सोऽपि सामन्यः जनः । स्वस्य जीवनस्य अनुभवान् लिखति । लेखनेन सह महाजनः न भवति । अलेखकाः अपि महाकार्याणि कृतवन्तः ।
- वृक्षः स्वयं प्ररोहति । किन्तु मनुष्यः तथा न संवर्धते । अस्माकं जीवनस्य आरम्भात् सहस्राधिकवर्षेभ्यः प्राक् एव अस्मिन् जगति जीवराशिः आसीत् इति ज्ञातव्यम् ।
- कस्यचिदपि लेखकस्य ग्रन्थस्य सहस्राधिकाः प्रतयः विक्रीताः शताधिकाः प्रतिस्पन्दनरूपेण पत्राणि लिखितवन्तः नाम जनां तम् इच्छन्ति इति अर्थः न ।
- जीह्वाचापल्येन सर्वभक्षिणः न भवन्तु , हितं मितं खातन्तु । मनसि आगतानि सर्वाणि कार्यपथे नानेतव्यानि । एतदेव मे आरोग्यस्य रहस्यम् ।
कारन्तस्य विषये अन्यविदुषामभिप्रायः[सम्पादयतु]
ति.नं.श्रीकण्ठय्यः[सम्पादयतु]
शिवरामकारन्तः अस्य शतकस्य क्रान्तिकारीपुरुषेषु अन्यतमः । तस्य लेखन्या सृष्टकृतिषु काश्चन पठित्वा सुखम् अनुभूतेषु जनेषु अहमपि अन्यतमः । अस्य बहुमुखकार्योत्साहं समीतः अपि वीक्ष्य अहम् आश्चर्यचकितः । प्रकृतिः स्वयं पुरतः आत्मानं परिचाययति चेत् यथा भवति तथा अनुभवस्य अस्य कृतीनां पठनावसरे भवति । तस्य कृतौ कलायाः निर्मित्याः अपेक्षया परिसरस्य आविष्कृतिः अधिका अस्ति । अत्र प्रकृतिः नाम न केवलं सागरादयः अचेतनानि न मानवप्रकृतिः अपि अविनाभावेन अस्ति ।
पूर्णचन्द्रतेजस्वी[सम्पादयतु]
अद्यतनसहित्यरचनायासु प्रभावं कुर्वाणानि लोहियातत्त्वचिन्तनानि, कुवेम्पुलेखनानि, कारन्तस्य जीवनदृष्टिः च । भविष्यति साहित्यकाराणाम् एतत्त्रयमेव मार्गदर्शकम् ।
हा.मा.नायक[सम्पादयतु]
येन केनचित् मापनेन मपयति चेत् अपि कारन्तः विश्वलेखकावल्यां भवति एव ।
गोपालकृष्ण अडिगः[सम्पादयतु]
शिवरामकरन्तस्य परिचयं भवद्भ्यः करणम्, सूर्यस्य परिचयं दीपशिखया करोमि इव ।
जि.एस्.शिवरुद्रप्पः[सम्पादयतु]
डा.शिवराम कारन्तः इति पर्वतसमुद्रयोः मध्ये जातं एतत् चैतन्यं समुद्रम् इव विस्तृतम् अनुभवं स्वस्य कृतिषु सङ्गृह्य कन्नडसाहित्यस्य समृद्धिम् अकरोत् । कारन्तस्य निधनेन उज्ज्वला सर्जशीलपरम्परा कस्याश्चित् वंशश्रेण्याः अवसानस्य शून्ये वयं प्रविष्टाः इव अस्ति ।
बालवने कारन्तपितामहः[सम्पादयतु]
कारन्तमहोदयः कन्नडभाषायाः तरङ्ग इति साप्ताहिकपत्रिकायाः 'बालवन' इति बालोचितविभागे बालवने कारन्तज्ज इति लेखं प्रकाशयति स्म । अयं विभागः बहुजनप्रियः अभवत् । बालैः प्रेषितानां वैज्ञानिकप्रश्नानाम् उत्तराणि सरलया शैल्या लिखति स्म । तस्मिन् काले कन्नडजनानां शिवरामकारन्तमहोदयः कारन्तज्ज इत्येव परिचितः ।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
http://karanth.kannadavedike.net


text:
स्वप्नवासवदत्तम्
एतदेकम् प्रसिद्धम् संस्कृतनाटकम् । महाकविः भासः एतस्य रचयिता इति अस्मिन् ग्रन्थ एव उल्लेखः लभ्यते । क्षेमेन्द्रस्य बृहत्कथामञ्जरीं सोमदेवस्य कथासरित्सागरं च आधृत्य विरचितमिदं नाटकम्, समग्रे संस्कृतवाङ्मये दृश्यकाव्यप्रकारेषु आदर्शकृतिरिति जेगीयते दशरूपकविद्वद्भिः ।
नाटकसाहित्ये महाकविभासस्य महती प्रसिध्दिरस्ति । अन्येषां नाटककाराणां का कथा ? स्वयं महाकविः कालिदासोऽपि भासस्य वैशिष्ट्यं मुक्तकण्ठेन स्वीकरोति मालविकाग्निमित्रस्य प्रस्तावनायां स्पष्टमुक्तं सूत्रधारेण प्रथितयशसां भाससौमिल्ल कविपुत्रादीनां प्रबन्धानतिक्रम्य कथं वर्तमानस्य कवेः कालिदासस्य कृतौ बहुमानः । अनेन ज्ञायते यत् कालिदासस्य समये भासस्य महती प्रसिध्दिरासीदिति । अस्य कृतयः सर्वसाधारणजनेषु विख्याता आसन् । अत एव कालिदासस्य कमनीयनाटकमपि जनाः समादरेण नावलोक्यन्ति स्म । कालिदासस्य परवर्तिनः कायोऽपि भासं भृशं प्रशंसयामासुः । श्रीबाणभट्टेन हर्षचरितस्यादौ भासस्यातिप्रशंसा कृता । महाकविः राजशेखरः तु एवं लिखति यत् यदा नाटकस्याग्निपरीक्षा जाता तदा भासस्य नाटकचक्रं प्रज्वलितेषु विह्निषु प्रक्षिप्तं, परन्तु स्वप्नवासवदत्तस्य दाहकः पावकोऽपि नाभूत् ।
- भासनाटकचक्रेऽपि छेकैः क्षिप्ते परीक्षितुम् ।
- स्वप्नवासवदत्तस्य दाहकोऽभून्न पावकः ॥
स्वप्नवासवदत्ते कविः भासः पात्राणं चरित्रचित्रणे नाट्य कलायाः अद्भुतं चित्रं चित्रयति । विशुध्दस्य विशदप्रेम्णः यादृशं वर्णनं भासेन कृतं, तादृशं संस्कृतसाहित्ये सुदुर्लभम् । नाटकेऽस्मिन् नाटकीयघटनानामीदृशं मनोहरस्वरुपं प्राप्यते, यत् अस्वाभाविकतायाः दर्शनमेव कुत्रापि न भवति । स्वप्नवासवदत्तं संस्कृतसाहित्यस्य जाज्वल्यमानं महार्हं रत्नं विद्यते इति नात्र संशयः । नाटकमिदं यथैव साहित्यिकदृष्ट्या महत्त्वास्पदं, तथैव व्यावहारिकदृष्ट्यापि परमोच्चस्थानं लभते ।
यौगन्धरायणो हि आदर्शमन्त्री, सदैव राज्ञः राज्यस्य च सुरक्षां चिन्तयति, निजकर्तव्यपालनार्थं राज्ञः प्रियं कर्तुं यौगन्धरायणः वासवदत्तायाः वह्नौ ज्वलनस्य मिथ्यावृत्तं प्रसारयति । शत्रून् पराजयितुं दर्शकस्य सहायताऽत्यावश्यकीति ज्ञात्वा तेन कौशलेन पद्मावत्या स ह वत्सराजस्य विवाहः विहितः । विजयानन्तरं सः पुनः राज्ञः समीपे वासवदत्ताम् आनयति । लध्वपि वाक्यं विचित्रं भावार्थं द्योतयति । भासस्य कविता –कामिनी पदविन्यासेषु यादृशं प्रकृष्टं स्थानं भजते तादृशमेव भावप्रकाशनेऽपि । भासः मानव –हृदय –विकार- मर्मज्ञः, प्रकृतिवर्णनस्य महान् शिल्पी, रसालङ्कारयोः कलापक्षस्य च प्रियः कविरिति प्रतिभाति ।
अन्तर्विषयाः
स्वप्नवासवदत्तम्[सम्पादयतु]
नाट्यशास्त्रकृता रामचन्द्रेण स्वग्रन्थे नाट्यदर्पणम् नाम्नि स्वप्नवासवदत्तस्य विमर्शं कुर्वता "यथा भासकृते स्वप्नवासवदत्ते शेफालिकाशिलातलमवलोक्य वत्सराजः ’पादाक्रान्तानि पुष्पाणि सोष्म चेदं शिलातलम् । नूनं काचिदिहासीना मां दृष्ट्वा सहसा गता ॥’ इति उदाह्रियते ।
अस्य नाटकस्य नामकरणे पञ्चमाङ्कस्य प्रकरणमेव कारणमिति ज्ञायते, यथोक्तम् भोजदेवेन स्वग्रन्थे शृङ्गारप्रकाशे -"स्वप्नवासवदत्ते पद्मावतीमस्वस्थां द्रष्टुं राजा समुद्रगृहकं गतः पद्मावतीरहितं च तदवलोक्य तस्या एव शयनीये सुष्वाप; वासवदत्तां च स्वप्नवदस्वप्ने ददर्श ; स्वप्नायमानश्च वासवदत्तामाबभाषे। स्वप्नशब्देन चेह स्वापो वा स्वप्नदर्शनं वा स्वप्नायितं वा विवक्षितम् ।" इति । एवमिदम् अभिधातुम् शक्यम् यथा-स्वप्ने (इव)दृष्टा स्वप्नदृष्टा , स्वप्नदृष्टा चासौ वासवदत्ता च स्वप्नवासवदत्ता; ताम् अधिकृत्य कृतं नाटकम् इति "स्वप्नवासवदत्तम्" । अस्मिन् नाटके षट् अङ्काः भवन्ति । एकैकशः अङ्कगता कथा इतः परं निर्दिश्यते ।
स्वप्नवासवदत्तम्, नाटकस्य पात्राणां परिचयः[सम्पादयतु]
अत्र नाटके अष्टौ पुरुषपात्राणि भवन्ति । १)राजा-उदयनो नाम वत्सदेशस्य नृपतिः । २)यौगन्धरायणः-उदयनस्य मन्त्री । ३)विदूषकः-वसन्तकनामा उदयनस्य नर्मसचिवः । ४)ब्रह्मचारी -लावाणकग्रामे वेदाध्ययनकर्ता छात्रः । ५)काञ्चुकीयः-मगधराजकुले सेवकः । ६)सम्भषकः-पद्मावत्याः सेवकः । ७)भटः -अन्यः पद्मावत्याः सेवकः । ८)काञ्चुकीयः-अवन्तिराजकुले भृत्यः । एते अष्टौ पुरुषपात्राणि । नव स्त्रीपात्राणि च भवन्ति । यथा-१)वासवदत्ता-अवन्तिराजपुत्री, उदयनस्य प्रथमा भार्या; आवन्तिकाऽपरनाम्नी । २)पद्मावती- मगधराजस्य दर्शकनाम्नः स्वसा ; उदयनस्य द्वितीया भार्या । ३)तापसी-मगधदेशे तपोवनप्रदेशे किमपि व्रतमाचरन्ती कापि वृद्धा । ४)कुञ्जरिका-पद्मावत्याः दासी चेटीति नाम्नी । ५)मधुकरिका -पद्मावत्याः सखी चेटी च । ६)पद्मिनिका- पद्मावत्याः चेटी । ७)धात्री- पद्मावत्याः उपमाता । ८)विजया- वत्सराजस्य प्रासादे द्वारपालिका । ९)धात्री -वासवदत्ताया उपमाता ।
प्रथमाङ्ककथा[सम्पादयतु]
कदाचित् वत्सदेशस्य राजा उदयनः मृगयाविनोदार्थं लावाणकग्राममार्गात् महद्वनं प्रविष्टः । तदवसरे लब्धावकाशाः यौगन्धरायणप्रभृतयो मन्त्रिणः स्वामिहितार्थं महाराज्ञ्या वासवद्त्तया सह संमन्त्र्य "प्रवृत्ते ग्रामदाहे वासवदत्ता तद्रक्षणपरः यौगन्धरायणश्च भस्मीभूतौ इति वार्तां यथा राजा शृणुयात् तथा सर्वत्र प्रसारितवन्तः । स्वयं च मन्त्री यौगन्धरायणः परिव्राजकवेषं धृत्वा राज्ञीं वासवदत्तां अवन्तिदेशीयैः भूषणैर्विभूष्य गूढं देशान्तरं प्रस्थाय मगधदेशस्य राजधान्याः समीपे विद्यमानं तपोवनं प्राविशत् । तदा तत्रत्याया वृद्धतापस्याः पादवन्दनाय समागता मगधदेशराजस्य दर्शकस्य भगिनी पद्मावती तत्रोपस्थिता आसीत् । यौगन्धरायणः तां सम्प्रार्थ्य एषा मम भगिनीति नाम्ना "अवन्तिका" इति च निर्दिश्य वासवदत्तां तस्याः समीपे न्यासभूतां कृतवान् च । तदैव कस्यचिद् ब्रह्मचारिणॊ मुखात् सामात्यां वासवदत्तां अग्निदग्धां श्रुत्वा पद्मावती उदयनगुणरागवशंवदा सती तदनुरागपरवशा भवति ।
द्वितीयाङ्ककथा[सम्पादयतु]
मन्त्रालोचनवत् कार्यं कुर्वद्भिः रुमण्वदादिभिः उदयनाय द्वितीयविवाहार्थं पद्मावत्येव कन्या व्रियते । अयं मे भगिन्या अनुरूपॊ वर इति निश्चित्य पद्मावतीभ्रात्रा दर्शकेन सा वाचा द्त्ता इति रहस्योद्भेदः संवृत्तः । तद्वृत्तान्तमाकर्ण्य यथा पद्मावत्याः कौतुकमङ्गले सर्वेषां मनः त्वरते तथा वासवदत्तायाः हृदयम् अन्धताम् अन्वभवत् ।
तृतीयाङ्ककथा[सम्पादयतु]
"अन्धीकरोति मे हृदयम्" इति यथा पूर्वमुक्तम् तथा वासवदत्ता, परिजनेषु पद्मावत्याः कौतुकमङ्गलोत्सवेषु व्यग्रेषु सत्सु स्वयं सपत्नीशङ्काव्याकुलितमानसा मनोविनोदाय विहाराकामा प्रमदवनं गच्छति । पद्मावत्याः कौतुकमाला तु अवन्तिकया (एवं गुप्ताभिधानया वासवदत्तया) एव गुम्फनीयेति पद्मावत्या भ्रातृजायया दर्शकपत्न्या समादिष्टम् । तदर्थं च काचित् चेटी पुष्पभाजनं गृहीत्वा वासवदत्ताम् अन्विष्य तत्रागच्छति । तदभिप्रायं ज्ञात्वा पुनरपि अधिकतरमेव सन्तप्यमाना सा, पद्मावत्याः स्नेहवशंवदा समुचितकार्यव्याकुलतया तत्कार्यम् अङ्गीकरोति । मालां च गुम्फित्वा समर्पयति । तथापि विनोदम् अलभमाना सा निद्रयाऽपि शमो लभ्येत इति कृत्वा शय्यास्थानं गतवती ।
चतुर्थाङ्ककथा[सम्पादयतु]
विवाहस्तु संवृत्तः । उदयनस्य नर्मसचिवः वसन्तकः राज्ञा सह नानाकष्टानि अनुभूयमान औदरिकः कानिचनाहानि यापयति । उदयनपद्मावत्योः विवाहप्रसङ्गेन यथेष्टाहारविहारलाभेन च सन्तृप्तः वसन्तकः कृतभोजनादीनां विपरिणामैः क्लिश्यन् भोजनमेव द्वेष्टि । अथैकदा पद्मावती सपरिवारा वासवदत्तया सह शेफालिकागुल्मकाः कुसुमिता वा न वेति परिज्ञातुं प्रमदवनं गच्छति । तत्र परस्परं संल्लापमग्ने ते उभे । अत्रान्तरे वसन्तकेन सह सम्भाषमाण उदयनोऽपि तदेव वनं प्रविशति । उदयनदृशः वासवदत्तामपवारितुकामा पद्मावती तया सह माधवीलतामण्टपं प्रविशति । शृणोति च तयोः संल्लापम् । ततः वसन्तकेन पृष्टः उदयनः वासवदत्तायां पद्मावत्यां च स्वस्य स्नेहं समानं विशदयति । पुनः पुनः तस्याः गुणान् संस्मृत्य मुह्यति च । तदा पद्मावती तत्रागत्य वसन्तकेन आनीतं जलम् तस्य मुखे संसिच्य तमुपचरति ।
पञ्चमाङ्ककथा[सम्पादयतु]
अत्र प्रथममेव पद्मावत्याः शिरोवेदना श्रूयते । अथ परिजनः तस्याः शिरोवेदनायाः शमनाय समुद्रगृहके शयनं परिकल्पयति । उदयनोऽपि तस्या अनामयं प्रष्टुकामः विदूषकेन साकं तत्रोपस्थितः । किन्तु तत्र सा इतोऽपि नागताऽऽसीत् । उदयनोऽपि तदागमनं प्रतीक्षमाणः तस्मिन्नेव शयन उपाविशत् । निद्रापीडितश्च ततः वसन्तकात् सरसाभिः कथाभिः मनोविनोदमिच्छन् कथाकथनाय तमादिशति । वसन्तके कथां कथयति निद्रामुपगतः । वसन्तकोऽपि तदवसरे प्रावारकमानेतुं बहिर्गच्छति । अत्रान्तरे पद्मावतीं द्र्ष्टुकामा वासवदत्तापि तत्रागत्य सुप्तम् उदयनं पद्मावतीं ज्ञात्वा तस्यामेव शय्यायामुपविशति । तदा स्वप्नायितेन उदयनेन सह सम्भाषते । ततः यौगन्धरायणस्य प्रतिज्ञां स्मृत्वा कोऽपि मां पश्येदिति निष्क्रान्ता भवति । अत्रान्तरे काञ्चुकीय आगत्य दर्शकः अरुणिना परराज्ञा सह योद्धुं सन्नद्ध इति वार्ता श्राविता ।
षष्ठाङ्ककथा[सम्पादयतु]
अरुणिना सह योद्धुं उदयनोऽपि सहकरोति । राज्यं च जितं भवति । पुनः कारणान्तरेण वासवदत्तायाः स्मृत्या शोकाविष्टं पद्मावती सान्त्वयति । अङ्गारवत्या वासवदत्तायाः मात्रा तद्विनोदाय प्रेषितं विवाहसमये लिखितं चित्रमेकं काञ्चुकीयो राज्ञे उपाहरति । तत्र वासवदत्ताचित्रे अवन्तिकासादिश्यं समुत्प्रेक्षमाणा पद्मावती निजाशङ्कां उदयनाय कथयति । यावद्राजापि अवन्तिकां द्रष्टुमुद्युक्तः तावद्यौगन्धरायणः पुनरपि ब्राह्मणवेषेण तत्रागत्य पूर्वं न्यासरूपेण स्थापितां स्वभगिनीं प्रत्यर्पयितुं प्रार्थयति । ततः क्रमेण सर्वं रहस्योद्भेदं स एव करोति । ततो राजा सर्वं वृत्तान्तं श्वशुराय महासेनाय कथयितुं वासवदत्तया साकम् उज्जयिनीं गच्छति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- स्वप्नवासवदत्तम् (विकिस्रोतम्)
- [१]


text:
कदम्बः
कदम्बः इति वृक्षविशेषः आपुणकालत् श्रूयते । ..... सुराजीवजः कदम्बवनकैरवचारुकलिन्दनकन्यका ॥ ........ कटाक्षयतु कल्याणी कदम्बवनवासिनी॥ इत्यादिषु देवीस्त्रोत्रेषु कदम्बवनस्य प्रस्तावः इति अस्य प्राचीनतातां सूचयति । कदम्बस्य अधुनिकं नाम रूबियेसी कदम्बा । सस्यशास्त्रीयं नाम नियोलामार्सिका कदम्बा (Neolamarckia cadamba) इति । एतत् रूबियेसी कुटुम्बसम्बद्धः इति वदन्ति । कदम्बवृक्षाणां स्मरणेन श्रीकृष्णस्य स्मरणमपि भवति । वृन्दावने कदम्बावने श्रीकृष्णः वेणुं वादयन् नृत्यति स्म इति श्रूयते । अधुना अपि मथुरा- भरतपुर नगरयोः मध्ये कदम्बवनानि सन्ति । हिमालयस्य उपत्यकायां, नेपाले, बर्मादेशे च कदम्बवृक्षाः अधिकतया वर्धन्ते । कर्नाटकस्य पश्चिमघट्ट प्रदेशेषु अस्मां –राज्ये अण्डमाननिकोबारादिषु द्वीपेषु अपि कदम्बवृक्षाः वर्धन्ते । अयं सामान्यतः ३०-४० पाद्परिमितः उन्नतः भवति ।
अन्तर्विषयाः
प्रभेदाः[सम्पादयतु]
निघण्डुषु कदम्बस्य अनेके प्रभेदाः उल्लिखितः सन्ति ते च
-
- धाराकदम्बः ( Anthociphalus cadamba) – अयं वर्षाकाले । पुष्पितः भवति ।
- धूलीकदम्बः (Mitragyna parviflora) – अयं वर्षाकालात् पूर्वं वसन्ते, ग्रीष्मे वा पुष्पितः भवति
- भूमिकदम्बः (Mitragyna rotundifolia) – अयं वृक्षः गात्रे हस्वः लघुः च
गुणलक्षणानि[सम्पादयतु]
अतिवेगेन वर्धमानः अयं वृक्षः अण्डमान्, आसाम् प्रदेशेषु दृश्यते । संवृद्धः वृक्षः ४०पादपरिमितम् उन्नतिं प्राप्नोति । अस्य पत्राणि मधूकवृक्षस्य पत्राणि इव भवन्ति । वर्षर्तोः काले अयं वृक्षः कुसुमितः भवति । अस्य शखासु पीतवर्णस्य सुगन्धितपुष्पगुच्छाः भवन्ति । मेघगर्जनं श्रुत्वा एतेषु वृक्षेषु पुष्पाणि विकसन्ति इति प्रतीतिः अस्ति । पीतः परागः यदा पक्वं भवति तदा तस्य वर्णः रक्तः भवति । एतस्य हरिद्रः अथवा नीपः इति अपि कथयन्ति । पुष्पाणि सुगन्धतैलनिर्माणार्थम् उपयुज्यते । कदम्बस्य त्वचि सिङ्कोटेनिक् आम्लसदृशं कार्यकारि द्रव्यम् उपलभ्यते । अपि च अस्मिन् क्षाराभः । स्टीराय्ड्, वसा, शर्करान्यूनीकः (Reducing sugars) च भवति । आयुर्वेदानुसारम् अयं रुक्षगुणः, तिक्वकषायरसः, कटुविपाकः , शीतवीर्यश्च विद्यते । अस्य त्वचि फले च औषधीयगुणाः अधिकाः विद्यन्ते ।
उपयोगः[सम्पादयतु]
- १) कदम्बः त्रिदोषशामकः अस्ति ।
- २) व्रणानाम् आच्छादनार्थम् अस्य पर्णानाम् उपयोगं कुर्वन्ति । व्रणशोथस्य, वेदनायाः च हरणाय कदम्बपर्णानि उष्णीकृत्य बद्धव्यानि ।
- ३) कदम्बपर्णानां कषायेन पिटकान् अपि क्षालयन्ति । मुखसम्बद्ध- रोगेषु अपि पर्णानां कषायेन गण्डूषं कुर्वन्ति ।
- ४) अयं कास- दाह –विषहरः । ज्वरेण जातं दाहं निवारयितु कदम्बफलस्य रसं पाययन्ति ।
- ५) कदम्बस्य त्वचः रसे जीरकं, शर्करां च योजयित्वा पीयते चेत् वमनं शाम्यति
- ६) दौर्बल्यस्य विषस्य च हरणे कदम्बस्य त्वक्, फलं च उपयुक्तम् ।
- ७) प्रजननसंस्थानस्य (Reproductive system) उपरि कदम्बस्य प्रभावः परिणामकरी । राजनिघण्टुग्रन्थे अयं शुक्रवर्धकः इति उक्तः । शुश्रुतसंहितायां शुक्रशुद्धिकारकाणां वनस्पतीनां पट्टिकायां कदम्बः अपि वर्तते । शिक्रमेहे, अन्येषु योनिव्यापदरोगेषु कदम्बस्य कषायः सेवनीयः ।
- ८) स्त्रीणां प्रदररोगनिवारणाय अस्य पर्णस्य रसं कषायं च १०-२० मि.ली परिमितं स्वीकुर्वन्ति ।
- ९) स्तनवृद्धयै अस्य फल रससेवनं परिणामकारि ।
- १०) मूत्रमार्गे अवरोधः अश्मरी (मूत्राशाये शिलातिर्माणः) इत्यादिषु मूत्रजनकः अश्मशिशर्करानाशकः च सन् कार्यं करोति । अस्य कदम्बस्य मूलस्य कषायः सेवनीयः ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ USDA, ARS, National Genetic Resources Program (8 January 2007). "Anthocephalus chinensis". Germplasm Resources Information Network - (GRIN). National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. Retrieved 31 August 2013.
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- The sacred fig tree and the North star
- Krishna, the Gopi girls and the Kadamba Tree - "Chir-Harana" or "Vastraharan Lila"
- Mythical Trees and Deities
- The Hindu
- USDA database
- ARS-GRIN database