c: text/html

text:
विश्वासः
कश्चन गिर्यारोहकः शिखरस्य समीपे एव कुत्रचित् मार्गभ्रष्टः जातः । शनैः शनैः रात्रिः जाता । चन्द्रः तारकाः च मेघाच्छादिताः आसन् । सः किमपि न द्रष्टुं शक्नोति स्म । अतः अन्धः इव सावधानतया चलन् आसीत् सः । तथापि अपघातः जातः । सः पतितः । गुरुत्वाकर्षणेन वेगेन अधः दऱ्यां पतन् आसीत् सः । इदानीं मृत्युः निश्चितः इति अमन्यत । तदैव अकस्मात् आघातेन तस्य कटिरज्जुः अतनोत् । सः वायौ अलम्बत । भयेन अकम्पत । भारेण कटिरज्जुभङगः भवेत् इति मत्वा सः उचैः आक्रन्दत् , " हे भगवन्, त्राहि माम् "
आकाशात् कश्चन ध्वनिः श्रुतः । " अहं रक्षणं करिष्यामि इति तव विश्वासः वा?"
"आम् भगवन्, त्वमेव रक्षितुं शक्नोषि । कृपया शीघ्रतां कुरु ।"
" उत्तमम् । झटिति तव कटिरज्जुं कर्तय ।"
" कटिरज्जुं कर्तयानि? एषा तु मम आधारा ।" गिर्यारोहकः भगवतः उपदेशं न अङगीकृतवान् । दृढहस्ताभ्यां रज्जुं गृह्णीतवान् । प्रातः संरक्षकदलं तत्र प्राप्नोत् ।
गिर्यारोहकस्य मृतदेहः हिमीभूय रज्ज्वा वायौ लम्बते स्म ।
पृथिव्याः उपरि एकफूट अंतरे!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
संस्कृतजगतपृष्ठस्य शीर्षक: सम्प्रति संस्कृते एव ।
मान्या:
सूचयाम: यत् सम्प्रति संस्कृतजगतपृष्ठस्य आंग्लशीर्षक: संस्कृतभाषायाम् एव परिवर्तित: । इत: पूर्वम् अस्य शीर्षक: अध: दत्तचित्रसदृशम् आसीत् । सम्प्रति यथा उपरि दत्तं चित्रमस्ति तथा कृतम् ।
संस्कृतजगति आगच्छन्त: आगन्तुका: बहुवारम् अनेन विषयेन हार्दिकम् असन्तोषं प्रकटितवन्त: । बहुवारं बान्धवा: अस्य परिवर्तनं कर्तुं उक्तवन्त: । किन्तु तकनीकिज्ञानं नासीत् अत: अस्यं परिवर्तनम् इदानीं पर्यन्तं शक्यं न अभवत् । किन्तु बहुप्रयासेन सम्प्रति मया अस्य समाधानं कृतम् । सम्प्रति अन्य: कश्चिदपि अस्मिन् विषये असंतोषं प्रकटितुं शक्य: न भविष्यति ।
मोदयन्तु भो: संस्कृतजगत: कार्यकर्तार: ।
भवदीय: -
विवेकानन्द पाण्डेय: (आनन्द पाण्डेय:)
संस्कृतजगत्


text:
हास्यसीकरः_७
अक्बरमहाराजः अमात्यं बीरबलमवदत्, “सखे, महाराजोऽप्यहं भार्याधीनः एव भवामि । अतः मम मनः दूयते । किं करवाणि?” इति । बीरबलः प्रत्यवदत्, “प्रभो, अत्र विचित्रं किम्? चिन्तनीयं किम्?” इति । अक्बरः अपृच्छत्, “किम् त्वमपि तव भार्याधीनः?” इति । बीरबलः अब्रवीत्, “निस्संशयं प्रभो अहं भार्याधीन एव । सर्वे गृहस्थाः भार्याधीना एव” इति । “कथमित्थं ब्रवीषि? अहं भवेयम्, त्वं भवेः, तत्कारणात् सर्वे गृहस्थाः भार्याधीना इति न सिद्ध्यति” इति । बीरबलः अगदत्, “आज्ञापयतु महाराजः, राजसभामामन्त्रयाव । सभ्यान् सर्वान् अस्मिन् विषये प्रष्टुमर्हति महाराजः ।“ अक्बरेन बीरबलस्य सूचना अङ्गीकृता राजसभा च आमन्त्रिता ।
अक्बरः कुशलप्रश्नानन्तरं सभ्यान् अवदत्, “भोः सभ्याः इदानीं राजमंत्रणाय इयं सभा न आहूता । बीरबलः वदति, “सर्वे गृहस्थाः भार्याधीना एव” इति । अस्मिन् विषये मम संशयः अस्ति । अत एव यूयमत्र आहूताः । ये सभ्याः बीरबलस्य वाक्यमनुमोदन्ते ते मम वामपार्श्वे आगत्य निषीदन्तु । ये नानुमोदन्ते ते मम दक्षिणपार्श्वे आगत्य निषीदन्तु “ इति । बहवः राज्ञः वामपार्श्वे एकैकशः आगत्य न्यषीदन् । एक एव राज्ञः वामपार्श्वं न जगाम । अन्ततः सः शनैः चलन् राज्ञः दक्षिणपार्श्वमागत्य न्यषीदत् । विस्मितः राजा तमपृच्छत्, “सखे, किमिदम्? त्वमेक एव बीरबलमतं नानुमोदसे?” । सः मन्दं मन्दमुत्तरमब्रवीत्, “प्रभो, एतद्विषये किमपि वक्तुं न समर्थोऽस्मि । मयि निर्गच्छति गृहात् मम भार्या मामवोचत्, “ कदापि जनवृन्दं मा प्रविश” इति । अत एव अहं वामपार्श्वं नागच्छम्” इति।
- - - -


text:
अथावलगितम्—
142 तत्राद्यं यथोत्तरचरिते समुत्पन्नवनविहारगर्भदोहदायाः सीताया दोहदकार्येऽनुप्रविश्य जनापवादादरण्ये त्यागः । द्वितीयं यथा छलितरामे—
लक्ष्मण, तातवियुक्तामयोध्यां विमानस्थो नाहं प्रवेष्टुं शक्नोमि । तदवतीर्य गच्छामि ।
लक्ष्मण, तातवियुक्तामयोध्यां विमानस्थो नाहं प्रवेष्टुं शक्नोमि । तदवतीर्य गच्छामि ।
यत्रैकत्र समावेशादिति । एकत्र एकस्मिन्नुपक्रान्ते कार्ये सति अन्यदुपसंह्रियते यत्र तदवलगितमिति ।721
-
See Note 113a before. The portion which was missing there is found here in both M.G.T. and Tri.MS.↩


text:
मित्रभेद:
अथात: प्रारभ्यते मित्रभेदो नाम प्रथमं तन्त्रम् यस्यायमादिम: श्लोक: -
वर्द्धमानो महान्स्नेह: सिंहगोवृषयोर्वने ।
पिशुनेनातिलुब्धेन जम्बुकेन विनाशित: ।।1
तद्यथा अनुश्रूयते - अस्ति दक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् । तत्र धर्मोपार्जित भूरिविभवो वर्द्धमानको नाम वणिक्पुत्रो बभूव । तस्य कदाचिद्रात्रौ शय्यारूढस्य चिन्ता समुत्पन्ना - 'यत्प्रभूते पि वित्ते अर्थोपायाश्चिन्तनीया: कर्तव्याश्चेति यत् उक्तंच -
न हि तद्विद्यते किंचिदर्थेन न सिद्ध्यति ।
यत्नेन मतिमांस्तस्मादथमेकं प्रसाधयेत् ।।2
तस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवा: ।
यस्यार्था स पुमांल्लोके यस्यार्था: स च पण्डित: ।।3
न सा विद्या न तद्दानं न तच्छिल्पं न सा कला ।
न तत्स्थैर्य्यं हि धनिनां याचकैर्यन्न गीयते ।। 4
इह लोके हि धनिनां परो पि स्वजनायते ।
स्वजनो पि दरिद्राणां सर्वदा दुर्जनायते ।।5
अर्थेभ्यो पि प्रव़ृद्धेभ्य: संवृत्तेभ्यस्ततस्तत: ।
प्रवर्तन्ते क्रिया: सर्वा: पर्वतेभ्य इवापगा: ।।6
पूज्यते यदपूज्यो पि यदगम्यो पि गम्यते ।
वन्द्यते यदवन्द्यो पि स प्रभावौ धनस्य च ।। 7
अशनादिन्द्रियाणेव स्यु: कार्याण्यखिलान्यपि ।
एतस्मात्कारणाद्वित्तं सर्वसाधनमुच्यते ।। 8
अर्थार्थी जीवलोको यं श्मशानमपि सेवते ।
त्यक्त्वा जनयितारं स्व नि:स्वं गच्छति दूरय: ।।9
गतवसामपि पुंसां येषामर्था भवन्ति ते तरुणा: ।
अर्थेन तु ये हीना वृद्धास्ते यौवने पि स्यु: ।।10
स चार्थ: पुरुषाणां षड्भिरुपायैर्भवति - भिक्षया, नृपसेवया, कृषिकर्मणा, विद्योपार्जनेन, व्यवहारेण, वणिक्कर्मणा वा । सर्वेषामपि तेषां वाणिज्येन अतिरस्कृतो र्थलाभ: स्यात् ।
उक्तंच यत: -
कृता भिक्षा*नेकैर्वितरति नृपो नोचितमहो
कृषि: क्लिष्टा विद्या गुरुविनयवृत्या*तिविषमा ।
कुसीदाद्दारिद्र्यं परकरगतग्रन्थिशमना -
न्न मन्ये वाणिज्यात्किमपिपरमं वर्त्तनमिह ।।11
उपायानां च सर्वेषामुपाय पुण्यसंग्रह: ।
धनार्थ शस्यते ह्येकस्तदेन्य: संशयात्मक: ।। 12
तत्र वाणिज्यं सप्तविमथर्रागमाय स्यात्तद्यथा-गान्धिक, व्यवहारी, निक्षपप्रवेशो, गोष्ठिककर्म, परिचितग्राहकागमो, मिथ्या-क्रयकथनं, कूटतुलामानं देशान्तराद्भांडानयनंचेति । उक्तंच -
पण्यानां गान्धिक पण्यं किं यै कांचनादिभि: ।
यत्रैकेन च यत्क्रीतं तच्छतेन प्रदीयते ।।13
निक्षेपे पतिते हर्म्ये श्रेष्ठी स्लौति स्वदेवाम् ।
निक्षेपो म्रियते तुभ्यं प्रदास्याम्युपयाचितम् ।।14
गोष्ठिक कर्मानियुक्त: श्रेष्ठी चिन्तयति चेतसा हृष्ट: ।।
वसुधा वसुसम्पूर्णा मयाद्य लब्धा किमन्येन ।।15
परिचितमागच्छन्तं ग्राहकमुत्कण्ठता विलोक्यासौ ।
हृष्यति तद्धनलुब्धो यद्वत्पुत्रेणजातेन ।। 16
पूर्णापूणे माने परिचितजनवचन तथा नित्यम् ।
मिथ्याक्रयस्य कथं प्रकृतिरियं स्यात्किरातानाम् ।।17
द्विगुणं त्रिगुणं वित्तं भांडक्रयविचक्षणा: ।
प्राप्नुवन्त्युद्यमाल्लोका दूरदेशान्तरं गता: ।। 18
इत्येवं सम्प्रधार्य्य मथुरागामीन भाण्डानि आदाय शुभायां तिथौ गुरुजनानुज्ञात: सुरथाधिरूढ: प्रस्थित: । तस्य च मंगलवृषभौ संजीवकनन्दकनामानौ गृहीत्पन्नो धूर्वोढारौ स्थितौ । तयोरेक: संजीवकाभिधानौ यमुनाकच्छमवतीर्ण: सन् पंगपूरमासाद्य कलितचरणा युगभगविधाय निषसाद । अथ तं तदवस्थमवलोक्यं वर्द्धमान पर विषादमगमत् । तदर्थ च स्नेहार्द्रहृदय: त्रिरात्रं प्रयाणभंगमकरोत् । अथ तं विषण्णमालोक्य सार्थिकैरभिहितम् -- भो श्रेष्ठिन । किमेत्रं वृषभस्य कृते सिंहव्याघ्रसमाकुल बह्वपाये*स्मिन् वने समस्तसार्थ: त्वया सन्देहे नियोजित: । उक्तं च --
न स्वल्पस्य कृते भूरि नाशयेन्मतिमान्नर: ।
एतदेवात्र पाण्डित्यं यत्स्वल्पाद् भूरिरक्षणम् ।। 19
अथासौ तदवधायृर्य संजीवकस्य रक्षापुरुषान् निरूप्य अशु:षार्थ नीत्वा प्रस्थित: । अथ रक्षापुरुषा अपि बह्वपाय तद्वनं विदित्वा संजीवक परित्यज्य पृष्ठतो गत्वा अन्येद्युस्तं साथैवाह मिथ्या**ह:-- स्वामिन् । मृतो*सौ संजीवको*स्माभिस्तु सार्थवाहस्याभीष्ट इति मत्वा बह्निना संस्कृत: इति । तछ्रुत्वा सार्थवाह: कृतज्ञतया स्नेहार्द्रहृदयस्तस्ये औध्दैहिक क्रिया वृषोत्सर्गादिका: सर्वश्चकार । संजीवकोप्यायुशेषतया यमुनासलिलमिश्रै: शिशिरतरवात: आप्याथितशरीर: कथंचिदप्युत्थाय यमुनातटमुपपेदे । तत्र मरकतसदृशानि बालतृणाग्राणि भक्षयन् कतिपयैरहीभिर्हरवृषभ इव पान: कुकुद्मन् बलवान्श्च सवृतत्त: प्रत्यहं वाल्मीकशिखरग्राणि श्रृंगाभ्यां विदारयन् गजमान आस्ते । साधु चेदमुच्यते --
अरक्षितं तिष्ठति दैवरक्षितम् सुरक्षितं दैवहतं विनश्यति ।
जीवत्यनाथो*पि वनेविसर्जितं, कृतप्रयत्ना*पि गृहेनजीवति ।।20
अथकदाचिद् पिंगलको नाम सिंह सर्वमृगपरिवृत: पिपसाकुल उदकपानार्थ यमुनातटमवतीर्ण: संजीवकस्तु गम्भीरतरारव दुरादेव अश्रृणोत् । तछ्रुत्वा अतीव व्याकुलहृदय: ससाध्वसमाकारं प्रच्छाद्य वटतले चतुर्मण्डयावस्थानेन अवस्थित: ।
चतुर्मण्डलावत्थानत्विदम् - सिंह: सिंहानुयायिन: काकरवा: किंवृत्ता इति । अथ तस्य करटकदमनकनामानौ द्वौ श्रृगालौ मन्त्रिपुत्रौ भृष्टाधिकारौ सदानुयायिनौ आस्ताम् । तौ च परस्परमन्त्रयत । तत्र दमनको*ब्रवीत -- भद्र करक । अयं तावदस्मत्स्वामी पिंगलक उदकग्रहणार्थं यमुनाकच्छमवतीर्य्य स्थित: । किंनिमित्तं पिपासाकुलो*पि निवृत्याव्यूहरचनां विधाय दौर्मनस्मे नाभिमूमो*त्र वटतले स्थित: । करकट आह -- भद्र । किमावयोरनेन व्यापारेण । उक्तंच यत: --
अव्यापारेषु व्यापारयो नर: कर्तुमिच्छति ।
स एव निधनं याति कोलोत्पाटीव वानर: ।।21
दमनक् आह - कथमेतत् / सो*ब्रवीत् --
इति


text:
मुदिगुब्ब मण्डल, अनन्तपुर जिल्ला
मुदिगुब्ब मण्डल (तेलुगु: ముదిగుబ్బ ) भारतया आन्ध्रप्रदेश राज्यया अनन्तपुर जिल्लाया छगु मण्डल ख।
भूगोल[सम्पादन]
- पूर्व:
- पश्चिम:
- उत्तर:
- दक्षिण:
भाषा[सम्पादन]
थ्व थासय् छ्यलिगु मू भाय् तेलुगु भाषा ख। तेलुगु बाहेक थन अंग्रेजी, हिन्दी आदि भाय् नं छ्येलिगु खने दु।
लिधंसा[सम्पादन]
पिनेया स्वापू[सम्पादन]
अनन्तपुर जिल्लाया मण्डल
अगलि · अनंतपुरम् · अमरापुरम् · आत्मकूरु · आमडगूरु · उरवकोण्ड · ओबुलदेवरचेरुवु · कंबदूरु · कदिरि · कनगानपल्ले · कनेकल् · कल्याणदुर्गम् · कुंदुर्पि · कुडेरु · कोत्तचेरुवु · गांड्लपेंट · गार्लदिन्ने · गुंतकल्लु · गुडिबंड · गुत्ति · गुम्मगट्ट · गोरंट्ल · चिलमत्तूरु · चेन्ने कोत्तपल्ले · डि.हीरेहाल् · तनकल्लु · तलुपुल · ताडिपत्रि · ताडिमर्रि · धर्मवरम् · नंबुलपूलकुंट · नल्लचेरुवु · नल्लमड · नार्पल · परिगि · पामिडि · पुट्टपर्ति · पुट्लूरु · पेद्दपप्पूरु · पेद्दवडुगूरु · पेनुकोण्ड · बत्तलपल्ले · बुक्कपट्नम् · बुक्करायसमुद्रम् · बेलुगुप्प · बोम्मनहल् · ब्रह्मसमुद्रम् · मडकशिर · मुदिगुब्ब · यल्लनूरु · याडिकि · राप्ताडु · रामगिरि · रायदुर्गम् · रोद्दम् · रोल्ल · लेपाक्षि · वज्रकरूरु · विडपनकल् · शिंगनमल · शेट्टूरु · सोमंदेपल्ले · हिंदूपुरम्


text:
Saturday, August 25, 2012
Sanskrit blog: Humour-54
हास्यसीकरः-५४
द्वौ नरौ स्वर्गद्वारे सममिलताम् तथा मिथः समभाषेताम् ।
प्रथमः अवदत्, “ तव मरणं कथमभूत् ?”
द्वितीयः: “ शैत्यसाधने (refrigerator) मृतः अभूवम्। कथमभूत् तव मरणम्?”
प्रथमः : “ मम पत्नी केनापि परपुरुषेणसह रमते इति सन्दिह्य अपराह्ने तस्यै पूर्वसूचनं न ददानः अहम् उद्योगालयात् गृहं प्रतिनिवृत्तः । सा शय्यागारे एकाकिनी प्रसाधने निरता मया दृष्टा । प्रबलशङ्काबाधितेन मया मम सौधे आ प्रथमतलात् आचतुर्थतलं प्रसभं सोपानमारुह्य सर्वासु कक्ष्यासु मार्गणं कृतम् । कुत्रापि न कोऽपि मम दृष्टिपथं गतः । नितरां क्लान्तः पञ्चमतलमारोढुं सोपाने पदं न्यविशम् । झटिति हृदयवेदनया मृतोऽभूवम् “ ।
द्वितीयः: “हन्त भोः! यदि भवान् प्रथमतले एव निवेशिते शैत्यसाधने अमृगयिष्यत तदा आवां द्वावपि जीवितौ अभविष्याव ।“
- - - -
Posted by G S S Murthy at 8:07 AM 1 comments
Saturday, August 18, 2012
Sanskrit blog: Thus spake Timmu the dull headed
मूढतिम्मुरुवाच
बन्धनं न हि भवति जन्तुषु मिथो प्रेम ।
आंशिकस्त्वेकलो युगलं सुपूर्णम् ।
द्विगुणयति सौख्यं च दुःखे विभक्ते
बन्धुता हरिकृपा मूढतिम्मो ॥ ४२९ ॥
इदं मात्रागणवृत्तं मूलकृतावेव प्रयुक्तमत्र मया आप्तानाम्ना अभिहितं यस्य लक्षणोऽयम् ।
पञ्चमात्रागणाः सन्ति चत्वारोऽत्र
प्रथमपादे चापि पादे तृतीये ।
द्वितीये त्रयो सन्ति पश्चात् गुरू वै
चतुर्थे त्रयो गुरुश्चाप्ताभिधे ॥
From DVG’s “manku timmana kagga”
ಬಂಧನವದೇನಲ್ಲ ಜೀವಜೀವಪ್ರೇಮ
ಒಂದೆ ನಿಲೆ ಜೀವವರೆ, ಬೆರತರಳೆ ಪೂರ್ಣ|
ದಂದುಗವನರೆಗೆಯ್ದು ಸಂತಸವನಿಮ್ಮಡಿಪ
ಬಾಂಧವ್ಯ ದೈವಕೃಪೆ ಮಂಕುತಿಮ್ಮ || ೪೨೯ ||
- - - -
Posted by G S S Murthy at 5:52 AM 0 comments
Saturday, August 11, 2012
Sanskrit blog: Humour-53
हास्यसीकरः-५३
काचन स्त्री वैद्यालयं गत्वा वैद्यं पृच्छति, “भोः, किमिदं कृतं भवता? यावत् भवता मम भर्तरि शस्त्रचिकित्सा कृता तदा प्रभृति सः मयि औदासीन्यं दर्शयति, विरक्त इव भाति । विषण्णोऽहं भृशम्” इति । वैद्यः प्रतिवदति, “देवि, मया किंचिदपि दुष्कर्म न कृतम् । सः क्षीणदृष्टिरासीत् । तस्य दृष्टिः यथा सामान्या भवति तथा तस्य नयनयोः शस्त्रचिकित्सा कृता खलु “ इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 10:48 PM 0 comments
Saturday, August 4, 2012
Sanskrit blog: A wise saying
सुभाषितम्
कुतो मत्तः जुगुप्सन्ते त्वयि स्निह्यन्ति मानवाः ।
इति पृष्टं कृतान्तेन जीवनं प्रत्यभाषत ।
त्वं यतो दुःखदं सत्यं मिथ्याहं सुमनोहरम् ॥
Why does everyone love you and hate me.
Life replied
Because I am a beautiful Lie and you are painful Truth
- - - -
Posted by G S S Murthy at 10:53 PM 2 comments
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
बहुवक्तव्यतया रसविचारातिलङ्घनेन वस्तुनेतृरसानां विभज्य नाटकादिषूपयोगः प्रतिपाद्यते—
उद्दिष्टधर्मकं हि नाटकमनुद्दिष्टधर्माणां प्रकरणादीनां प्रकृतिः । शेषं प्रतीतम् ।
तृतीयः परिच्छेदः693
बहुवक्तव्यतयेति । वस्तुनेतृविचारानन्तरं रसे प्रतिपादनीयेऽपि तत्र बहुविधं वक्तव्यमस्तीति पश्चाद् वक्तुमिदानीं रसविचारं सिद्धं कृत्वा तमतिलङ्घ्य वस्तुनेतृरसानां नाटकादिषु तावदुपयोगः प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । तत्र प्रथमं नाटकलक्षणवचने हेतुरुक्तः प्रकृतित्वादिति । अन्येषां प्रकरणादीनां विकृतिभूतानामस्य प्रकृतित्वात्, भूयसां रसानामङ्गत्वेनाङ्गित्वेन चात्र परिग्रहात्, अस्य संपूर्णलक्षणत्वाच्च प्रकरणादिभ्यः पूर्वं नाटकमुच्यत इति । किमिदमस्य प्रकृतित्वं नाम इत्यपेक्षायामाह उद्दिष्टधर्मकमिति ।
-
T.MS. gives clearly tṛtīyaḥ paricchedaḥ.↩


text:
रायगडमण्डलम्(महाराष्ट्रम्)
रायगडमण्डलं (मराठी: रायगड जिल्हा, आङ्ग्ल: Raigad district) महाराष्ट्रराज्यस्य कोङ्कणविभागे स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अलिबाग् इति नगरम् । इदं मण्डलं समुद्रतटेभ्यः तत्र विद्यमानेभ्यः स्थलेभ्यश्च प्रसिद्धम् अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
रायगडमण्डलस्य विस्तारः ७१४८ च.कि.मी. मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि पुणेमण्डलं, पश्चिमदिशि अरबीसागरः, उत्तरदिशि ठाणेमण्डलं, दक्षिणदिशि रत्नगिरिमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ३८८४ मि.मी. मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । मण्डलमिदं समुद्रतटे अस्ति अतः आर्द्रवातावरणं भवति । अस्मिन्मण्डले न्यूनतमं १६ अंश C मितम्, अधिकतमं ४० अंश C मितं तापमानं च भवति ।
कृषिः[सम्पादयतु]
तण्डुलः, रागिका, ‘वरी’, ‘कोद्रा’, माषः, 'तूर्', पूगीफलं(betel-nut), हरिद्रा, मरीचिका, इत्येतानि प्रमुखसस्योत्पादनानि मण्डलेऽस्मिन् उत्पाद्यन्ते । आम्र-कदली-नारिकेलफलानाम् उत्पादनमपि भवत्यत्र ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
रायगडमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) २६,३४,२०० अस्ति । अस्मिन् ११,१७,६२८ पुरुषाः, १३,४४,३४५ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रति च.कि.मी. ३६८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रति च.कि.मी. ३६८ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १९.३६% आसीत् । अत्र पुं.-स्त्री अनुपातः १०००-९५५ अस्ति । अत्र साक्षरता ६०.४ % ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले पञ्चदश उपमण्डलानि सन्ति । तानि मण्डलानि प्रशासनसौकर्यार्थं ४ विभागेषु विभक्तानि -
१ 'अलिबाग्' - अलिबाग्, पेण, मुरूड २ 'पनवेल' - पनवेल, कर्जत, खालापूर, उरण ३ 'माणगाव' - माणगाव, सुधागड, रोहा, तळा ४ 'महाड' - महाड, श्रीवर्धन, म्हसाळा, पोलादपुर
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
६३.१७% जनाः ग्रामेषु, ३६.८३% जनाः नगरेषु च निवसन्ति । ग्रामीणभागे कृषिः, कृषिसम्बन्धितानि कार्याणि एव प्रमुखजीविकारूपेण सन्ति । नगरभागे उद्यमाः सन्ति । जनाः तेषु कार्यरताः । कोङ्कणविभागे स्थितमिदं मण्डलम् कोङ्कणीविशेषान् उद्वहति । जनानां लघुगृहाणि, तेषां विशिष्टा संस्कृतिश्च अत्रस्थ विशेषः ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।
- 'रायगडदुर्गम्' :
मराठासाम्राज्यस्य महान् राजा शिवाजी रायगडदुर्गं निर्मापितवान् । तस्य साम्राज्यस्य एषः मुख्यः दुर्गः आसीत् । इतः एव छत्रपतेः साम्राज्यस्य सञ्चालनं भवति स्म । अतः एषः दुर्गः राजधानीत्वेन आवासितः महाराजेन । अत्रैव महाराजस्य राज्याभिषेकसमारोहः अभवत् । एतस्मिन् दुर्गे महाराजस्य स्मारकं, गङ्गासागरतडागः, जगदीश्वरमन्दिरं च अस्ति ।
यदा 'सिद्दी'वंशीयराजानाम् आधिपत्यम् आसीत्, तदा तेषां साम्राज्यराजधानी आसीत् एषः दुर्गः । एषः जलदुर्गः । ३५० वर्षाणि यावत् एषः दुर्ग अजेयः आसीत् । अत्रस्थाः राजप्रासादाः, गह्वराः च वीक्षणीयस्थलानि ।
- 'समुद्रतीराणि' ः
- माण्डवा - हरिहरेश्वरः - नागाव - काशीद
- 'मन्दिराणि'
- बल्लाळेश्वरगणपतिमन्दिरम्, पाली - वरदविनायकगणपतिमन्दिरम्, महाड - बिरला-गणेशमन्दिरम्, अलिबाग - एलिफन्टा-गह्वराः - कनकेश्वरमन्दिरम् - शिवथरघळ
- माथेरान् इति एकं गिरिधाम ।


text:
शृङ्गगिरेः जगद्गुरुभिः बह्व्यः कृतयः रचिताः। अवश्यम् उपनिषदः अपि व्याखाताः। विद्यारण्यस्वामी सुप्रसिद्धः, यस्य पञ्चदशी बहुभिः साधकैः अधीयते। तेन अपरोऽपि अनुभूतिप्रकाश नामकग्रन्थः विरचितः। अस्य शैली सरला मधुरपूर्णा च। तथैव शङ्करानन्दसरस्वतीयतेः उपनिषद्रत्नम् (आत्मपुराणं) विद्यते। द्वेऽपि कृती श्लोकात्मके। एतयोः कृत्योः महत्तां प्रमाणयितुं शक्यते -- अनुभूतिप्रकाशिकस्य उपरि वृत्तित्रयं वर्त्तते। तथैव उपनिषद्रतस्योपरि काचित् वृत्तिः उपलभ्यते। कैश्चन तादृशम् उपयोग्यत्वम् अनुभूतं, यस्मात् वृत्तिरेव रचिता एतयोः कृत्योः उपरि। किन्तु, बहुशः वृत्तेः अनावश्यकता इति पठितृभिः शप्यते।
अनुभूतिप्रकाशः, उपनिषद्रत्नं च अधुना उपलभ्येते इति बोद्धव्यम्। एतादृशीनां कृतीनाम् अध्ययनपरम्परा नष्टा इति चेन्न। सम्पूर्णानुभूतिप्रकाशः स्वामिपरमार्थानन्देन अस्मिन् दशके एव पाठितः। उपनिषद्रत्नस्य कश्चित् भागः (केनोपनिषद्व्याख्या) गतसंवत्सरे अमेरिकादेशे पाठितः।
एवं च सति, अस्माभिः उपनिषदां व्याख्याचतुष्टयं दृष्टम्
- भास्करानन्दसरस्वतीयतेः उपनिषत्प्रसादः
- अमरदासस्य उप्निषन्मणिप्रभा
- विद्यारण्यस्वामिनः अनुभूतिप्रकाशः
- शङ्करानन्दसरस्वतीयतेः उपनिषद्रत्नम् (आत्मपुराणम् इति नामान्तरम्)


text:
वायुः
वायुः ( ( शृणु) /ˈvɑːjʊhʊ/) (हिन्दी: वायु, आङ्ग्ल: Air) अस्माकं जीवनस्य अत्यावश्यकं तत्त्वं वर्तते । वायुं विना जीवनम् असम्भवम् अस्ति । प्रतिदिनं वयं द्विवारं त्रिवारं वा भोजनं कुर्मः । एकस्मिन् दिवसे अपि अनेकवारं वयं जलं पिबामः । किन्तु श्वसनं वयं प्रतिक्षणं कुर्मः । जीवनाय वायुः सर्वेभ्यः जीवेभ्यः आवश्यकः वर्तते ।[१]
पृथिव्याः परितः वायूनाम् आवरणम् अस्ति । तत् आवरणं वायुमण्डलं कथ्यते । जीवनाय वायवः वायुमण्डलात् प्राप्यन्ते । सूर्यस्य हानिकारकाणां किरणानां प्रभावात् वायुमण्डलम् अस्मान् रक्षति । यदि वायुमण्डलं न भवेत्, तर्हि दिवसे सूर्यकिरणानां तापेन वयं ज्वलितुं शक्नुमः । अयं वायुराशिः उच्यते येन निवासयोग्यं पृथिव्याः तापमानं भवति ।[२]
वायुमण्डलं विभिन्नवायूनां मिश्रणम् अस्ति । एभिः वायुभिः पृथिवी आच्छादिता वर्तते । अस्मिन् वायुमण्डले मनुष्याणां जन्तूनां च जीवनाय आवश्यकवायुः ऑक्सीजन् इति प्राप्यते । पादपेभ्यः कार्बन् डाई ऑक्साइड् इति वायुः अपि वायुमण्डले प्राप्यते । वायुः वर्णहीनः, गन्धहीनः च भवति । यदा वायुः प्रवहति, तदा पवनः कथ्यते । पवनः अनुभवितुं शक्यते ।[३]
अन्तर्विषयाः
- १ वायुमण्डलस्य सङ्घटनम्
- २ वायुमण्डलस्य संरचना
- ३ वायुमण्डलस्य सामान्यं परिसञ्चरणम्
- ४ उष्णकटिबन्धीयः चक्रवत्
- ५ आर्द्रता
- ६ वायोः गुणाः
- ७ वायोः अशुद्धयः
- ८ निवासस्थानेषु वायोः प्रवेशनिकासयोः व्यवस्था
- ९ वायोः अशुद्धिजन्यरोगाः
- १० वायुशुद्धिप्रकाराः
- ११ सम्बद्धाः लेखाः
- १२ बाह्यानुबन्धः
- १३ सन्दर्भः
वायुमण्डलस्य सङ्घटनम्[सम्पादयतु]
वायुमण्डलं वायुभिः, जलबाष्पेन, रजकणैः च निर्मितम् अस्ति । श्वसनक्रियायां वयं वायोः उपयोगं कुर्मः । वास्तविकतया वायुमण्डलम् अनेकानां वायूनां मिश्रणं भवति । वायुमण्डले बहवः वायवः प्राप्यन्ते । यथा – नाइट्रोजन्, ऑक्सीजन्, कार्बन् डाई ऑक्साइड्, हीलियम्, ऑजोन्, ऑर्गान्, हाइड्रोजन् च । तेषु नाइट्रोजन्, ऑक्सीजन् च वायुमण्डलस्य बृहत्तमेषु भागेषु प्राप्यते । अन्ये वायवः अल्पमात्रायां प्राप्यन्ते । वायुमण्डले रजकणाः अपि सन्ति ।[४]
वायुमण्डले स्थितानां वायूनां द्रव्यमानम् अधः लिखितम् अस्ति ।[५]
- नाइट्रोजन् (N2) ७८.८%
- ऑक्सीजन् (O2)२०.९५%
- आर्गान् (Ar) ०.९३%
- कार्बन् डाई ऑक्साइड् (CO2) ०.०३६%
- नीऑन् (Ne) ०.००२%
- हिलीयम् (He) ०.०००५%
- क्रेप्टो (Kr) ०.००१%
- जेनन (Xe) ०.००००९%
- हाईड्रोजन् (H2) ०.००००५%
वायवः(गैस)[सम्पादयतु]
नाइट्रोजन्[सम्पादयतु]
नाइट्रोजन् इति वायुः वायुमण्डले सर्वाधिकमात्रायां विद्यते । श्वसनक्रियायाम् ऑक्सीजन् इत्यनेन वायुना सह नाइट्रोजन् अपि वयं स्वीकुर्मः । तं स्वीकृत्य वयं पुनः निष्कासयामः । पादपानां विकासाय नाइट्रोजन् इत्यस्य वायोः आवश्यकता वर्तते । किन्तु ते पादपाः वायुमण्डलात् साक्षात् नाइट्रोजन् स्वीकर्तुम् असमर्थाः भवन्ति ।[६]
ऑक्सीजन्[सम्पादयतु]
वायुमण्डले ऑक्सीजन् अपि पर्याप्तमात्रायां प्राप्यते । मनुष्याः पशवश्च वायुमण्डलात् ऑक्सीजन् प्राप्नुवन्ति । हरिताः पादपाः प्रकाशसंश्लेषणप्रक्रियया ऑक्सीजन् इत्ययं वायुम् उत्पादयन्ति । तेन कारणेन वायुमण्डले ऑक्सीजन् वायोः मात्रा समानं भवति । यदि वृक्षच्छेदनं कुर्मः चेत् अस्य सन्तुलनम् अव्यवस्थितं भवति ।[७]
कार्बन् डाई ऑक्साइड्[सम्पादयतु]
कार्बन् डाई ऑक्साइड् इत्ययम् ऋतुविज्ञानदृष्ट्या अतिमहत्वपूर्णः वायुः वर्तते । हरितपादपाः भोजनरूपेण कार्बन् डाइ ऑक्साइड् इतीमं वायुं स्वीकुर्वते । ततः परं पादपाः ऑक्सीजन् वायुं प्रतिददति । मनुष्याः, पशवः च कार्बन् डाई ऑक्साइड् वायुं निष्कासयन्ति । जीवानां पादपानां च परस्परप्रक्रियया वायुमण्डलं सन्तुलितं भवति । किन्तु अङ्गाराणां, खानिजतैलानां च ज्वालनेन अस्य स्थितिः दूषिता भवति । तेन कारणेन प्रतिवर्षं कोटि टन् कार्बन् डाई ऑक्साइड् वायोः वृद्धिः भवति । कार्बन् डाई ऑक्साइड् वायोः वृद्ध्या पृथिव्याम् ऋतवः, जलवायवः च प्रभाविताः भवन्ति ।[८]
कार्बन् डाई ऑक्साइड् वायुमण्डले आस्तीर्य (spread) पृथिव्या विकिरिताः उष्माः पृथिव्याम् एव अवरुध्य ग्रीन् हाऊस् इति उत्पादयति । अतः अयं ग्रीन् हाऊस् वायुः अपि कथ्यते । अस्य वायोः अभावे पृथिव्याम् अत्यधिकशीतलता भवति । तेन कारणेन पृथिव्यां निवासः अशक्यः भवति । यदा यन्त्रागाराणां यानानां धूमेन वायुमण्डले कार्बन् डाई ऑक्साइड् इत्यस्य स्तरः वर्धते, तदा अत्यधिकोष्मायाः कारणेन पृथिव्याः तापमाने वृद्धिर्भवति । इदं भूमण्डलीयं तापमानं कथ्यते । तापमानवृद्ध्या पृथिव्याः शीतलप्रदेशानां हिमानि द्रवन्ते । तेन कारणेन समुद्रस्य जलस्तरे वृद्धिर्भवति । अतः तटीयक्षेत्रेषु जलेन हानिः भवति । अस्य परिणामेन पादपानां नाशः, पशूनां, मनुष्याणां च मृत्युः भवति । [९]
जलबाष्पः[सम्पादयतु]
जलबाष्पः वायुमण्डलस्थः परिवर्तनीयः वायुः वर्तते । औन्नत्ये सति अस्य क्षयः भवति । उष्णकटिबन्धक्षेत्रे, उष्णार्द्रकटिबन्धक्षेत्रे च अयं ४% भवति । शीतलप्रदेशेषु , मरुस्थलेषु च अयं १% भवति । विषुवत्वृत्ततः ध्रुवपर्यन्तं जलवाष्पस्य मात्रा न्यूना भवति । अयं जलबाष्पः सूर्यस्य किञ्चित् तापम् अवशोषयति । पृथिव्याः जायमानं तापं सङ्गृह्णाति । जलबाष्पेन पृथिव्याः तापमानं सन्तुलितं भवति । जलबाल्पेन वायुः स्थिरः, अस्थिरः च भवति ।[१०]
रजकणाः[सम्पादयतु]
वायुमण्डले लघुकणाः अपि विद्यमानाः भवन्ति । यथा – समुद्रलवणं, मृत्तिका, धूमः, राक्षः, परागः, रजः, उल्कानां लघुकणाः च । यद्यपि वायुमण्डलस्य अधः भागे रजकणाः विद्यन्ते, तथापि वायुप्रवाहेण रजकणाः औन्नत्यं प्राप्नुवन्ति । रजस्य, लवणस्य च कणाः आर्द्रताग्राहीकेन्द्रत्वेन कार्यं कुर्वन्ति । तेन कारणेन परितः जलबाष्पः सङ्घनितः भवति । तदनन्तरं मेघानां निर्माणं कारयति ।[११]
वायुमण्डलस्य संरचना[सम्पादयतु]
वायुमण्डलं पृथक्-पृथक् घनत्वस्य, तापमानस्य च स्तरैः निर्मितम् अस्ति । पृथिव्याः स्तरे घनत्वम् अधिकं भवति । किन्तु औन्नत्ये सति घनत्वस्य क्षयः भवति ।
वायुमण्डलं स्थलमण्डलात् १६०० कि. मी. पर्यन्तम् उन्नतम् अस्ति । घटकानां, तापमानस्य च आधारेण वायुमण्डलस्य पञ्च भागाः सन्ति । स्थलमण्डलात् तेषां मण्डलानां क्रमशः स्थानं वर्तते । तेषु – क्षोभमण्डलं, समतापमण्डलं, मध्यमण्डलं, बाह्यवायुमण्डलं, बहिर्मण्डलं च ।
वायुभारः[सम्पादयतु]
वायोः अस्माकं शरीरे उच्चभारः वर्तते । किन्तु वयम् अनुभवितुं न शक्नुमः । कारणं वायूनां भारः अस्माकं शरीरे चतुर्दिग्भ्यः भवति । अस्माकं शरीरं विपरीतबलं कारयति ।
पृथिव्याः स्तरेषु वायूनां भारः वर्तते । सः वायुभारः कथ्यते । वायुमण्डले उपरि गमने सति वायोः भारः न्यूनः भवति । समूद्रस्तरेषु वायोः भारः सर्वाधिकः भवति । अधिकतापमानीयक्षेत्रेषु वायुः उष्णीभूय उपरि गच्छति । सदैव वायुः उच्चभारक्षेत्रात् निम्नभारक्षेत्रपर्यन्तं गच्छति ।[१२]
वायुमण्डलस्य सामान्यं परिसञ्चरणम्[सम्पादयतु]
भूमण्डलीयवायूनां प्रारूपाः निम्नलिखितविषयेषु आधारिताः भवन्ति ।
- वायुमण्डलीयतापे अक्षांशीयः भिन्नता,
- वायुभारपट्टिकानाम् उपस्थितिः,
- वायुभारपट्टिकानां सौरकिरणैः सह विस्थापनम्,
- महासागराणां, महाद्वीपानां च वितरणम्,
- पृथिव्याः घूर्णनम् ।
वायुमण्डलीयवायूनां प्रवाहस्य प्रारूपं वायुमण्डलीयसामान्यपरिसञ्चरणम् अपि कथ्यते । अनेन वायुमण्डलीयपरिसञ्चरणेन महासागरीयजलम् अपि गतिमत् भवति । तेन पृथिव्याः जलवायवः प्रभाविताः भवन्ति ।
वायुमण्डलस्य सामान्यपरिसञ्चरणं महासागरान् अपि प्रभावितान् करोति । वायुमण्डलस्य वायवः महासागरीयजलधाराः अपि प्रभाविताः कुर्वन्ति । महासागरेभ्यः वायुः ऊर्जां, जलबाष्पं च प्राप्यते ।[१३]
ऋतुवायवः[सम्पादयतु]
वायूनां प्रवाहस्य प्रारूपे विभिन्नासु ऋतुषु परिवर्तनानि भवन्ति । अत्यधिकतापनेन, वायुभिः, वायुभारपट्टिकानां विस्थापनेन च इमानि परिवर्तनानि भवन्ति । विस्थापनस्य सर्वाधिकः स्पष्टः प्रभावः दक्षिणपूर्व-एशिया इत्यस्मिन् क्षेत्रे प्रावृड्वायूनां परिवर्तने दृश्यते ।[१४]
स्थानीयवायवः[सम्पादयतु]
भूतलस्य उष्णशीतलावस्थायां दैनिकं, वार्षिकं च चक्राणां विकासेन अनेके स्थानीयाः, क्षेत्रियाः च वायवः प्रवहन्ति ।[१५]
स्थलवायुः, समुद्रवायुः च[सम्पादयतु]
उष्मायाः अवशोषणे, स्थानान्तरणे च स्थले, समुद्रे च भिन्नता प्राप्यते । मध्याह्नकाले स्थलभागः समुद्रस्य अपेक्षया अधिकः उष्णः भवति । अतः स्थलेषु वायवः उपरि गच्छन्ति । तेन निम्नभारक्षेत्रं निर्मितं भवति । परन्तु तस्मिन् एव काले समुद्राः स्थलभागस्य अपेक्षया अधिकाः शीतलाः भवन्ति । अतः तेषु उच्चवायुभारः एव यथावत् भवति । स्थलभागे निम्नभारक्षेत्रेण, समुद्रभागे उच्चभारक्षेत्रेण च वायुभारे गतिः उत्पद्यते । समुद्रात् स्थलं प्रति वायोः गतिः आरभ्यते । तेन वायुः समुद्रात् स्थलां प्रति पवनरूपेण गच्छति । उक्ता प्रक्रिया रात्रौ विपरीतक्रमेण भवति । अत्र उल्लेखनीयम् अस्ति यत्, स्थलं समुद्राणाम् अपेक्षया शीघ्रं शीतलं भवति इति ।[१६]
पर्वतवायुः, शैलप्रस्थवायुः च[सम्पादयतु]
मध्याह्नकाले यदा पर्वतीयक्षेत्रेषु शैलप्रस्थाः उष्णाः भवन्ति, तदा वायुः उपरि गच्छति । रात्रिकाले यदा पर्वतीयशैलप्रस्थाः शीतलाः भवन्ति, तदा सघनवायुः शैलप्रस्थे अधः गच्छति । सः वायुः पर्वतीयवायुः कथ्यते । उच्चशैलप्रस्थे, हिमक्षेत्रेषु च प्रवाहितः शीतलवायुः अवरोहिवायुः (Katabatic) इति कथ्यते । आर्द्रवायवः सङ्घनिताः भवन्ति । तदनन्तरं वर्षणं भवति । अस्य विपरीतावस्थायां वायवः शुष्काः भवन्ति । तेन कारणेन शुष्काः वायवः अल्पसमये हिमं द्रवीकर्तुं शक्नुवन्ति ।[१७]
वायुमण्डलस्य सामान्यपरिसञ्चरणस्य महासागरेषु प्रभावः[सम्पादयतु]
वायुमण्डलस्य सामान्यपरिसञ्चरणस्य सन्दर्भे प्रशान्तमहासागरस्य उष्णावस्था, शीतलावस्था च अत्यधिका महत्वपूर्णा वर्तते । मध्यप्रशान्तमहासागरस्य उष्णजलधाराः दक्षिण-अमेरिका इत्यस्य तटं प्रति प्रवहन्ति । पीरू इत्यस्य शीतलधाराणां स्थानं स्वीकुर्वन्ति । पीरू इत्यस्य तटेषु उष्णधाराणाम् उपस्थितिः एल्-निनो इति कथ्यते । एल् निनो इत्यस्याः घटनायाः सम्बन्धः मध्यप्रशान्तमहासागरेण, ऑस्ट्रेलिया इत्यस्य वायुभारपरिवर्तनेन च सह वर्तते । प्रशान्तमहासागरे वायुभारपरिवर्तनं दक्षिणीदोलन् इति कथ्यते । अनयोः संयुक्तघटना ई एन् एस् ओ (ENSO) इति कथ्यते । येषु वर्षेषु ई एन् एस् ओ (El Niño Southern Oscillatio-ENSO) शक्तिवान् भवति, तदा दक्षिण-अमेरिका इत्यस्य पश्चिमशुष्कतटेषु अधिका वर्षा भवति ।[१८]
वायुराशयः (Air masses)[सम्पादयतु]
यदा वायुः कस्मिंश्चित् समाङ्गिक्षेत्रे पर्याप्तकालं यावत् भवति, तदा सः तस्य क्षेत्रस्य गुणान् धरति । इदं समाङ्गक्षेत्रं विस्तृतमहासागरीयस्तरः विस्तृतस्थलभागः वा भवति । तापमानेन, आर्द्रतया च सम्बद्धः विशिष्टः वायुः "वायुराशिः" इति कथ्यते । येषु समाङ्गिधरातलेषु वायुराशयः भवन्ति, तत्स्थानं वायुराशीनाम् उद्गमक्षेत्रं कथ्यते ।
वायुराशयः स्वस्य उद्गमक्षेत्राणाम् आधारेण वर्गीकृताः भवन्ति । एतेषां प्रमुखाणि पञ्च उद्गमक्षेत्राणि सन्ति ।[१९]
- उष्णः उपोष्णः कटिबन्धीयमहासागरः
- उपोष्णकटिबन्धीयः उष्णमरुस्थलम्
- उच्चाक्षांशीयः अपेक्षाकृतः शीतलः महासागरः
- उच्चाक्षांशीयः अतिशीतलं हिमाच्छादितं महाद्वीपीयक्षेत्रम्
- स्थायिरूपेण हिमाच्छादितमहाद्वीपः अण्टार्कटिका, आर्कटिकमहासागरः च ।
एतेषामाधारेण निम्नप्रकारकाः वायुराशयः अपि प्राप्यन्ते ।
- उष्णकटिबन्धीयमहासागरीयवायुराशिः (mT)
- उष्णकटिबन्धीयमहाद्वीपीयः (cT)
- ध्रुवीयमहासागरीयः (mP)
- ध्रुवीयमहाद्वीपीयः (cP)
- महाद्वीपीयः आर्कटिक (cP)
उष्णकटिबन्धीयवायुराशयः उष्णाः भवन्ति । ध्रुवीयवायुराशयः शीतलाः भवन्ति ।
वाताग्रः (Fronts)[सम्पादयतु]
यदा द्वौ भिन्नवायुराश्यौ मिलतः, तदा तयोः मध्यसीमाक्षेत्रं वाताग्रं कथ्यते । वाताग्राणां निर्माणप्रक्रिया वाताग्रजननं (Frontogenesis) कथ्यते | वाताग्रस्य चत्वारः प्रकाराः सन्ति
- शीतवाताग्रम्
- उष्णवाताग्रम्
- अचरवाताग्रम्
- अधिविष्टवाताग्रम्
यदा वाताग्रं स्थिरं भवति, तदा अचरवाताग्रम् उच्यते । यदा शीतलः वायुः भीषणतया उष्णवायुराशौ क्षिप्यते, तदा तत्क्षेत्रं शीतवाताग्रम् उच्यते । यदा उष्णवायुराशयः भीषणतया शीतवायुराशौ क्षिप्यते, तदा तत्क्षेत्रम् उष्णवाताग्रक्षेत्रं कथ्यते । यदा एकवायुराशिः पूर्णतः धरातलात् उपरि गच्छति, तदा अधिविष्टवाताग्रं कथ्यते । वाताग्राणि मध्याक्षांशेषु एव निर्मितानि भवन्ति । तीव्रवायुभारः, तापमानप्रवणता च अस्य विशेषता वर्तते एव । एतैः वाताग्रैः तापमाने सहसा परिवर्तनं भवति । अनेन कारणेन एव वायुः उपरि गच्छति, मेघानां निर्माणं भवति, वर्षा भवति च ।[२०]
उष्णकटिबन्धीयः चक्रवत्[सम्पादयतु]
उष्णकटिबन्धीयः चक्रवत् ३०º उत्तरे, ३०º दक्षिणे अक्षांशयोः मध्ये प्राप्यते । अयं प्रायः ५०० कि. मी. तः १००० कि. मी. पर्यन्तं विस्तृतः वर्तते । अस्य औन्नत्यं १२ कि. मी. तः १४ कि. मी. पर्यन्तं भवति इति अनुमानम् । उष्णकटिबन्धीयचक्रवत् उष्मायन्त्ररूपेण विद्यते । समुद्रतलात् प्राप्तस्य जलवाष्पस्य सङ्घननप्रक्रियया अयम् उष्मां प्राप्नोति ।
उष्णकटिबन्धीयचक्रवतः उत्पत्तिविषये वैज्ञानिकानां मतभेदाः सन्ति । अस्य उत्पत्तौ निम्नलिखिताः परिस्थितयः आवश्यक्यः वर्तन्ते ।
- पर्याप्तमात्रायाम् उष्णार्द्रवायोः निरन्तरं प्राप्तिः भवेत्, येन अधिकमात्रायां गुप्तोष्मा मुक्ता भवेत् ।
- क्षोभमण्डलस्य स्थिरता, यया स्थानीयस्तरे निम्नवायुप्रबलताक्षेत्रं निर्माति । इदं क्षेत्रं परितः अपि चक्रवत् भवितुं शक्नोति ।
- प्रबलशम्यायाः अनुपस्थितिः, यया गुप्तार्द्र-उष्मावायोः उष्मा अवरुध्यते ।[२१]
उष्णकटिबन्धीयचक्रवतः संरचना[सम्पादयतु]
उष्णकटिबन्धीयचक्रवति वायुप्रबलतायाः प्रवणता (tendency) अत्यधिका वर्तते । चक्रवतः केन्द्रे उष्णवायोः निम्नवायुप्रबलतायाः मेघरहितः क्रोड इति विद्यते । अयं 'चण्डवातस्य चक्षुः’ इति कथ्यते । सामान्यतः समप्रबलतायाः रेखाः परस्परं समीपाः भवन्ति । ताः उच्चवायुप्रबलताप्रवणतायाः प्रतीकं वर्तन्ते । वायुप्रबलता प्रवणता १४ तः १७ मिलिबार् वा १०० कि. मी. पर्यन्तं भवितुं शक्नोति । कस्मिंश्चित् समये ६० मिलिबार वा १०० कि. मी. पर्यन्तं भवितुं शक्नोति ।[२२]
भारत-देशे चक्रवतां क्षेत्रानुसारं, समयानुसारं च वितरणम्[सम्पादयतु]
भारतस्य आकृतिः प्रायः द्वीपीया अस्ति । अस्य पूर्वदिशि बङ्गाल इत्यस्य गर्तः , पश्चिमदिशि अरब-सागरः च वर्तते । अतः अनयोः स्थलयोः एव चक्रवत् उत्पद्यते । वर्षर्तौ १०º तः १५º उत्तराक्षांशेषु चक्रवत् उत्पद्यते । बङ्गाल इत्यस्य गर्ते अधिकतमः अक्तूबर्-नवम्बरमासयोः चक्रवत् उत्पद्यते । तत्र १६º तः २१º उत्तरे, ९२º पूर्वदेशान्तरतः पश्चिमदिशि उत्पद्यते । किन्तु जुलाई-मासे अयं चक्रवत् सुन्दरवन-डेल्टा इत्यस्य समीपं १८º उत्तरे, ९०º पूर्वदेशान्तरतः पश्चिमदिशि उत्पद्यते ।[२३]
उष्णकटिबन्धीयचक्रवतां परिणामाः[सम्पादयतु]
उष्णकटिबन्धीयः चक्रवत् समुद्रस्य गुप्तोर्जया उत्पद्यते । अतः समुद्रात् दूरं चक्रवतः प्रभावः न्यूनः भवति । भारत-देशे अपि चक्रवत् यदा अरब-सागरात् दूरं गच्छति, तदा तस्य प्रभावः न्यूनः भवति । तटीयक्षेत्रेषु प्रायः उष्णकटिबन्धीयचक्रवत् १८० कि. मी. प्रतिघण्टायाः गत्या आविध्यति । तेन कारणेन चण्डवातीयक्षेत्रेषु समुद्रतले परिवर्तनं भवति । तत् परिवर्तनं 'तूफान महोर्मि' इति कथ्यते । तेन तटीयक्षेत्राणि जलमग्नानि भवन्ति । सस्यानां, मानवीयरचनायाः अपि नाशः भवति ।[२४]
आर्द्रता[सम्पादयतु]
पृथिव्याः, जलाशयेभ्यः च यदा जलं बाष्पितं भवति, तदा सः जलबाष्पः कथ्यते । वायौ जलबाष्पस्य मात्रा आर्द्रता कथ्यते । यदा वायौ जलबाष्पस्य मात्रा अधिका भवति, तदा आर्द्रदिनम् उच्यते । यथा यथा वायुः उष्णः भवति, तथा तथा वायोः जलधारणक्षमता वर्धते । तेन कारणेन अधिकः आर्द्रः भवति । आर्द्रदिने वस्त्राणि अपि शीघ्रं शुष्कानि न भवन्ति ।
यदा जलबाष्पः उपरि गच्छति, तदा अयं शीतलः भवति । जलबाष्पः सङ्घनितो भूत्वा जलबिन्दवः निर्माति । मेघः जलबिन्दूनां समूहः वर्तते । यदा जलबिन्दूनां भारः वर्धते, तदा वर्षारूपे अधः पतति ।
पृथिव्यां "जलवर्षणं" वर्षा इति कथ्यते । वर्षाजलेन एव अधिकतमं भौमजलं प्राप्यते । पादपाः जलसंरक्षणे साहाय्यं कुर्वन्ति । पादपानां, जीवानां, जन्तूनां च जीवनाय वर्षा महत्वपूर्णा वर्तते । वर्षया धरातलं नूतनजलं प्राप्नोति । वर्षायाः अभावेन जलस्य अभावः, शुष्कः भवति । अस्य विपरीतस्थितौ अधिकवर्षया अपि जनानां, धनस्य सस्यानां च हानिः जायते ।[२५]
वायोः गुणाः[सम्पादयतु]
वायुः शारीरिकस्वास्थ्याय महत्त्वपूर्णः भवति । भारतीयप्राचीनशास्त्रेषु आयुर्वेदः इति अन्यतमं शास्त्रं वर्तते । आयुर्वेदे अपि वायोः विभिन्नगुणाः प्राप्यन्ते [२६]। विभिन्नदिशां, वायूनां च महत्त्वम् अपि आयुर्वेदशास्त्रे वर्णितम् अस्ति ।
- पूर्वदिशः वायुः मधुरः, स्निग्धः, विदाही, लवणः, गुरुः, रक्तपित्तवर्धनः च भवति ।
- दक्षिणदिशः वायुः मधुरः, कषायः, अविदाही च भवति ।
- उत्तरदिशः वायुः स्निग्धः, मधुरः, मृदु, कषायः, शीतश्च भवति ।
- पश्चिमदिशः वायुः विशदः, रुक्षः, परुषः, बलनाशकः, कासशोषकः च भवति [२७]।
वायोः अशुद्धयः[सम्पादयतु]
वायोः बह्व्यः अशुद्धयः भवन्ति । वायुमण्डलस्य सङ्घटने परिवर्तनात् अशुद्धयः उत्पद्यन्ते । पृथिव्यां बहुभ्यः कारणेभ्यः अनेकाः अशुद्धयः भवन्ति । यत्र मानवाः निवसन्ति, तत्र वायुसङ्घटने परिवर्तनं अधिकं भवति [२८]। किन्तु यत्र मानवरहितक्षेत्राणि सन्ति, तत्र वायुसङ्घटने परिवर्तनं अधिकं न भवति । वायोः अशुद्धीनां चत्वारः प्रकाराः सन्ति । ते - १ श्वसनम्, २ जलबाष्पम्, ३ सङ्क्रमणम्, ४ दहनम् च ।
श्वसनम् (Respiration)[सम्पादयतु]
जीवाः श्वसनप्रक्रियायाम् ऑक्सीजन्-वायुः स्वीकुर्वन्ति, कार्बन्-डाई-ऑक्साइड् वायुः निष्कासयन्ति च । वनस्पतयः कार्बन्-डाई-ऑक्साइड्-वायुः स्वीकुर्वन्ति, ऑक्सीजन्-वायुः निष्कासयन्ति च । किन्तु रात्रौ वनस्पतयः कार्बन्-डाई-ऑक्साइड्-वायुं निष्कासयन्ति । कार्बन्-डाई-ऑक्साइड्-वायोः अशुद्धिः भवति [२९]।
यदि एकस्मिन् प्रकोष्ठे बहवः जनाः स्युः, तर्हि प्रकोष्ठे शुद्धवायोः प्रमाणं न्यूनीभवति । तेन अशुद्धवायुः उत्पद्यते । अशुद्धवायुना अस्माकं शरीरे बहवः रोगाः भवितुं शक्नुवन्ति । यथा- शिरोवेदना, छर्दिः, निद्राधिक्यं, मूर्च्छा इत्यादयः रोगाः उत्पद्यन्ते । अतः श्वसनप्रक्रियायाम् ऑक्सीजन् कार्बन्-डाई-ऑक्साईड् वाय्वोः समप्रमाणता आवश्यकी भवति । कारणं सामान्यव्यक्तिः श्वासे ६०० मि.ली. वायोः स्वीकरोति [३०]। तस्मिन् ऑक्सीजन्-वायोः मात्रा २१% भवति । तदा व्यक्तिः ५% ऑक्सीजन्-वायोः उपयोगं करोति । अनन्तरं अवशिष्टं १६% ऑक्सीजन्-वायुं निष्कासयति । प्रश्वसितवायौ कार्बन्-डाई-ऑक्साईड्-वायोः मात्रा ०.००४% भवति । किन्तु निष्कासने सः ४% तः ५% पर्यन्तं वृद्धिं प्राप्नोति[३१] । अनया प्रक्रियया स्वास्थ्यं समीचीनं भवति, अन्यथा रोगाः उत्पद्यन्ते ।
जलबाष्पम्[सम्पादयतु]
श्वसनक्रियायां यदा मनुष्यः कार्बन्-डाई-ऑक्साईड्-वायुं निष्कासयति, तदा तेन सह ६% जलबाष्पम् अपि निष्कासयति [३२]। स जलबाष्पः वायुना सह सम्मिलति । जलबाष्पः स्वेदरूपेण निर्गच्छति । सः बाष्पीभूय वायुं सम्मिलति । सूर्यस्य तापेन, जलं बाष्पीभूय वायुना सह सम्मिलति । तेन वायुसङ्घटने वृद्धिक्षीणत्वं भवति । तस्मात् एव बह्व्यः अशुद्धयः सम्भवन्ति ।
सङ्क्रमणम्[सम्पादयतु]
वायौ अशुद्धयः स्युः चेत् रोगाणाम् उत्पादकः विषाणुः, जीवाणुः च उत्पद्यते । ते विषाणवः, जीवाणवः च सामीप्येन, श्वासोच्छ्वासेन, ष्ठीवेन च वायुं प्रविशन्ति । तेन कारणेन वायुः अशुद्धः भवति । क्लोमपाकः (Pneumonia), श्वासरोगः (Asthma), क्षयरोगः (Tubercular), श्लेष्मरोगः (Influenza), मांससंतानिका (Diphtheria), चर्मरोगः, चक्षुरोगः इत्यादयः रोगाः अशुद्धवायुसङ्क्रमणेन उत्पद्यन्ते[३३] ।
दहनम्[सम्पादयतु]
मनुष्यजीवनचालनाय अनेकप्रकारकाणां ज्वलनशीलपदार्थानाम् आवश्यकता भवति । पुरा काष्ठः इन्धनत्वेन उपयुज्यते स्म । तेन वायौ ऑक्सीजन्-वायोः उपयोगः भवति स्म । कस्यापि वस्तुनः दहने ऑक्सीजन्-वायोः अत्यधिकावश्यकता भवति । दहनानन्तरं तस्मात् कार्बन्-डाई-ऑक्साईड् उत्पद्यते[३४] । तेन वायुः अशुद्धः भवति । आधुनिककाले अपि भोजनालये यः वायुः उपयुज्यते, तस्मिन् अपि ऑक्सीजन् वायोः आधिक्यं भवति । तेन ऑक्सीजन्-वायोः अधिकः व्ययः भवति । दहने सर्वाधिकः कार्बन्-डाई—ऑक्साईड्-वायुः एव उद्भवति । सः वायौ अभ्येति । ये ज्वलनशीलपदार्थाः सम्यक्तया न प्रज्वलन्ति, तेभ्यः कृष्णवर्णीयः, श्वेतवर्णीयः, पीतवर्णीयः च धूम्रः निर्गच्छति । श्वेतधूम्रे टार्, सल्फर्-डाई-ऑक्साईड्-वायुः च अधिकमात्रायाम् उद्भवति[३५] । ताभ्यां रोगाः जायन्ते ।
वायोः अशुद्धेः अन्यानि अपि बहूनि कारणानि सन्ति । यथा – जैविकपदार्थानाम् अपघटनम्, उद्योगानि, विद्युदुत्पादनानि, यानानि, यन्त्राणि, रजकणः, मानववृद्धिः, जनसमूहः च [३६]।
निवासस्थानेषु वायोः प्रवेशनिकासयोः व्यवस्था[सम्पादयतु]
यथा आहारस्य आवश्यकता स्वास्थ्यरक्षार्थं भवति, तथैव निवासाय स्थानस्य अपि आवश्यकता भवति । अनामयार्थं स्वच्छस्थानस्य महत्त्वं वर्तते । निवासस्थाने पर्याप्तमात्रायां वायोः आवागमनं भवेत् तथैव तत्स्थाने व्यवस्था करणीया । वातायनानि, द्वाराणि च पर्याप्तमात्रायां स्युः[३७] ।
साम्प्रते काले वास्तुशास्त्रानुसारं गृहनिर्माणं भवति । अतः वास्तुशास्त्रानुसारं वायोः आवागमनव्यवस्था क्रियते । अस्माकं देशस्य जनसङ्ख्या अधिका अस्ति । अतः जनसङ्ख्यावृद्धिकारणात् निवासस्य समस्या भवति । उन्नतभवननिर्माणेन वायोः आवागमनव्यवस्थायां बाधा भवति । तद् स्वास्थ्याय हानिकारकम् अस्ति [३८]। यस्मिन् स्थाने जनसङ्ख्या अपि अधिका भवति, तत्रापि वायोः आवागमनव्यवस्था बाधिता भवति ।
वायोः अशुद्धिजन्यरोगाः[सम्पादयतु]
१ क्लोमपाकः (Pneumonia), २ राजयक्ष्मा, ३ श्लेष्मरोगः (Influenza), ३ मांससंतानिका (Diphtheria), ४ श्वासरोगः (Asthma), ५ चर्मरोगः, ६ चक्षुरोगः, ७ क्षयरोगः (Tubercular), ८ कर्करोगः (Cancer), ९ ज्वरः(fever), १० अतिसारः (Diarrhea), ११ मूर्छा, १२ हृदयरोगः, १३ शिरोवेदना (Headache) , १४ आलस्यं, १५ नाडिमन्दता, १६ उत्क्लेशः, १७ अपस्मार (Epilepsy), १८ उन्मादः, १९ आक्षेपः, २० रक्तिमा, २१ विषाक्तरोगः, २२ प्रत्युर्जता (Allergy) [३९] ।
वायुशुद्धिप्रकाराः[सम्पादयतु]
अस्माकं संस्कृतेः प्राचीनतमं चिकित्साशास्त्रम् आयुर्वेदः अस्ति । आयुर्वेदचिकित्सायां ओषधीभिः सह यज्ञहोमादिनाम् अपि वर्णनं कृतम् अस्ति [४०]। यज्ञे अनेकेषां प्रकारकाणां द्रव्याणाम् उपयोगः भवति । तेन वायुमण्डलस्य शुद्धिः भवति । तेषु यज्ञद्रव्येषु मुख्यत्वेन गुग्गुलः, राजिका, यवः, सर्षपः, चन्दनं, कर्पूरं, घृतं, लोहितपुष्पा, गन्धकः, अगरुः, देवदारुः इत्यादिनां प्रयोगः क्रियते । पुरा वायुप्रदूषणानि न्यूनानि आसन् । किन्तु आधुनिककाले वायुप्रदूषणानि अधिकानि सन्ति । अतः यज्ञकर्मणाम् अत्यावश्यकता वर्तते[४१] ।
वायोः शुद्ध्यर्थं प्राकृतिकसाधनानि[सम्पादयतु]
प्रकृतौ वायोः गतेः महत्त्वं वर्तते । वायुगत्या प्रकृतिः शुद्धा भवति । वायुः शीघ्रगत्या स्थानान्तरं करोति । तेन वायुः शुद्धिं प्राप्नोति । वायुमण्डले ऑक्सीजन्, कार्बन्-डाई-ऑक्साईड् इत्येतौ द्वौ वायू प्रकृत्याः अशुद्धिं निष्कासयतः । वनस्पतिः, वृक्षाः, पादपाः च मनुष्यजीवनाय महत्त्वपूर्णाः सन्ति । यतः ते वायुमण्डलात् कार्बन्-डाई-ऑक्साईड्-वायुं स्वीकुर्वन्ति, ऑक्सीजन्-वायुं निष्कासयन्ति च । तेन कारणेन वायुमण्डलस्य शुद्धिः भवति । अपरं च सूर्यस्य किरणैः वायुमण्डलस्य विभिन्नरोगाः, रोगकारकाः सूक्ष्मजन्तवः च नश्यन्ति[४२] ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
सन्दर्भः[सम्पादयतु]
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 81. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 20. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 81. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 20. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 81. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 20. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 21. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 21. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 20. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 82. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 82. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 24. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 97. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 97. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 98. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 98. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 98. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 98. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 99. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 99. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 88. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 88-89. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 89. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 89. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 26. ISBN 8174507485.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २६.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २६.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २६.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २७.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २७.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २७.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २७.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २७.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २७.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २७.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २७.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २७.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २७.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २७.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २८.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २८.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २८.


text:
साबरकाठामण्डलम्
साबरकाठामण्डलम् (गुजराती: સાબરકાંઠા જિલ્લો, आङ्ग्ल: Sabarkantha district) इत्येतत् गुजरातराज्यस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति हिम्मतनगरम् इति नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
साबरकाठामण्डलस्य विस्तारः ७,३९० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । गुजरातराज्यस्य उत्तरभागे इदं जनपदम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे राजस्थानराज्यं, पश्चिमे मेहसाणामण्डलम्, उत्तरे राजस्थानराज्यं, दक्षिणे खेडामण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ५००-१००० मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले सप्त नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- साबरमतीनदी, हाथमती, खारी, मेश्वो, वात्रक, मझाम, हरणाव ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं साबरकाठामण्डलस्य जनसङ्ख्या २४,२७,३४६ अस्ति । अत्र १२,४४,४९१ पुरुषाः ११,८२,८५५ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ३२८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३२८ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १६.५६% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९५० अस्ति । अत्र साक्षरता ७६.६०% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले त्रयोदश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ बायड २ भिलोडा ३ धनसुरा ४ हिम्मतनगरम् ५ इडर ६ खेडब्रह्मा ७ मालपुरं ८ मेघरजः ९ मोडासा १० प्रान्तिज ११ तलोद १२ वडाली १३ विजयनगरम्
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
गोधूमः, एरण्डं, कलायः, तमाखुः, 'बेर्', आम्रफलं, दाडिमफलं, आलुकं, वृन्ताकं, कपिशाकं ('क्याबिज्') ('पर्णशाकम्' इति अपि), वार्तिकी, 'कोलीफ्लवर्' च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि कृष्युत्पादनानि सन्ति । गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु धान्यानाम् उत्पादने अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । 'बेर्', दाडिमफलस्य उत्पादनेऽपि अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । कृषिः, 'सिरेमिक्स्', क्षीरोत्पादनं, 'प्ल्यास्टिक्', आहारसंस्करणं, रासायनिकोद्यमः च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
इडरगिरिः, 'क्लोक् टवर्', 'रूठी राणी नो महल्', शान्तिनाथमन्दिरं, श्रीमद् राजचन्द्रविहारश्च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाणि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । खेडब्रह्मा, विजयनगरं, पोशिना अपि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । अस्मिन्नेव मण्डले स्थितं भगवतः कृष्णस्य शामलाजी-मन्दिरं गुजरातराज्यस्य प्रसिद्धयात्रास्थलेषु अन्यतमम् अस्ति । विजयनगरे प्राचीनानां हिन्दूमन्दिराणां, जैनमन्दिराणां च अवशेषाः दृश्यन्ते । अतः विजयनगरस्य प्राकृतिकम्, ऐतिहासिकं च सौन्दर्यं वर्तते । 'पोलो'-अरण्यप्रदेशः अपि वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । श्रीप्रतापसिंह-राजप्रासादः अपरं वीक्षणीयस्थलम् ।


text:
सिंहो व्याकरणस्य कर्तुरहरत्प्राणान् प्रियान् पणिनेर्मीमांसाकृतमुन्ममाथ सहसा हस्ती मुनिं जैमिनिम्।
छन्दोज्ञाननिधिं जघान मकरो वेलातटे पिङ्गलमज्ञानावृतचेतसामतिरुषां कोऽर्थस्तिरश्चां गुणैः॥
उन्ममाथ मथयामास व्यापादयामासेत्यर्थः, तिरश्चाम् पश्वादीनाम्।
व्याकरणशास्त्र के कर्ता पाणिनि को सिंह ने मार डाला था, मीमांसाशास्त्र के प्रवर्तक जैमिनि मुनि को सहसा एक हाथी ने कुचल डाला था और छन्दःशास्त्र के प्रवर्तक आचार्य पिङ्गल को समुद्र के किनारे किसी ग्राह ने मार डाला था। पशुओं को किसी के गुण से कोई प्रयोजन नहीं होता है। (अनुवादः श्रीश्यामाचरणपाण्डेयेन लिखिते पञ्चतन्त्रस्य ग्रन्थस्य व्याख्यायाम् अस्ति।)
अपि इदं सत्यम्?
२०१७-०३-२५ शनिवासरः (2017-03-25 Saturday)
आचार्येण अद्य एकस्य लेखस्य सङ्केतः प्रेषितः – https://swarajyamag.com/ideas/shivaram-rajguru-the-lesser-known-martyr-of-the-three-revolutionaries। अयं लेखः वीरराजगुरोः विषये अस्ति। लेखे अस्ति राजगुरुः लघुसिद्धान्तकौमुदिं कण्ठस्थ्यकरोत् इति। कथम् एकः पुरुषः एकस्मिन् लघुजीवने इदं सर्वं कर्तुं शक्नोति। सः खलु आदरपात्रम् अस्ति।
२०१७-०३-२४ शुक्रवासरः (2017-03-24 Friday)
ह्यः रात्रौ यदा लन्दननगरे संसदसदनस्य बहिः आक्रमणं प्रचलति तदा आवयोः पुत्रः दिव्यांशुः लन्दनविमानपत्तने अवातरत्। सः मेट्रो इति संयानेन यत्र सः स्थास्यति तत्र प्राप्नोत्। अद्य सः सन्देशं प्रैष्यत् सः कुशली अस्ति इति।
२०१७-०३-२३ गुरुवासरः (2017-03-23 Thursday)
योगीवर्यस्य उत्तमप्रदेशस्य मुख्यमन्त्रिपदस्य आरोधने ये जनाः चीत्कुर्वन्ति ते बिभ्यति योगीमाहाराजः उत्तमप्रदेशम् एकं सफलप्रशासनं दास्यति इति। तेषां चिन्ता सः अधर्मं करिष्यति इति नास्ति किन्तु सः राजधर्मस्य पालनं करिष्यति इति अस्ति। यावत् ते उच्चैः चीत्कुर्वन्ति तावत् सुप्रशासनम् अस्ति इति जानातु।
२०१७-०३-२२ बुधवासरः (2017-03-22 Wednesday)
अद्य आवयोः कन्या शुचिता सेवाम् आरभते। सा आस्ट्रेलियादेशस्य वित्तविभागे (Treasury) कार्यम् आरभते। मन्ये वित्तविभागे यत् स्थानं सा प्राप्नोत् तस्मै स्थानाय भूरिस्पर्धा आसीत्। अस्माकं तस्यै नैके शुभाशयाः।
२०१७-०२-०६ सोमवासरः (2017-02-06 Monday)
पोटामहोदयः कथयति – र॒मुँ॒ क्रीडायाम् इति भ्वादिगणीयः आत्मनेपदी अनिट् धातुः अस्ति किन्तु विरम् इति सोपसर्गीयः धातुः परस्मैपदी अस्ति। रम् इति धातोः परस्मैपदरूपमपि क्वचित् दृश्यते । पश्यतु –
मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।
कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ गीता १०.९ ॥
भगवान् रामानुजः गीताभाष्ये ‘तुष्यन्ति च रमन्ति च’ इत्यस्य व्याख्यायां ‘वक्तारस्तद्वचनेनानन्यप्रयोजनेन तुष्यन्ति, श्रोतारश्च तच्छ्रवणेनानवधिकातिशयप्रियेण रमन्ते’ इत्युक्त्वान्। अनेन ‘रमन्ति’ इति आर्षपरस्मैपदमिति श्रीभाष्यकारविवरणेनसूचितमिति रसास्वादाख्यटिप्पणकर्त्रा वीरराघवाचार्येण महादेशिकेनोक्तम् ।
२०१७-०२-०४ शनिवासरः (2017-02-04 Saturday)
र॒मुँ॒ क्रीडायाम् इति भ्वादिगणीयः आत्मनेपदी अनिट् धातुः अस्ति किन्तु विरम् इति सोपसर्गीयः धातुः परस्मैपदी अस्ति।
प्रतिपलमखिलान् लोकान्मृत्युमुखं प्रविशतो निरीक्ष्यापि।
हा हन्त किमिति चित्तं विरमति नाद्यापि विषयेभ्यः॥शान्तविलासः २६ भामिनीविलासः-४६॥
http://gssmurthy.blogspot.com.au/2013/08/bhaminivilasah-46.html
https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%83
२०१७-०२-०१ बुधवासरः (2017-02-01 Wednesday)
प्रथमे वारे यदा अहम् अष्टाध्यायीं सूत्रक्रमेण पठितुम् आरभे तदा मम यानम् अस्मिन् सूत्रे आगम्य व्यरमत्। अद्य मन्ये अहम् इदं सूत्रम् अवगतम्। इदं सूत्रं कदा गुणवृद्धिः न भवति इति सूचयति।
अस्य सूत्रस्य बोधनाय छात्रैः कानिचित् वस्तूनि ध्यातव्यानि। प्रथमं तु धातुलोप इति सन्धिपूर्वं धातुलोपे एव अस्ति। द्वितीयं तु धातुलोपे इति सतिसप्तमी अस्ति। तृतीयं लोलुवः इति उदाहरणे यत् लोलू इति अस्ति तस्य धातुसंज्ञा भवति।
२०१७-०१-३१ मङ्गलवासरः (2017-01-31 Tuesday)
गतशनिवासरस्य (२८जनवरी२०१७तिथौ – https://www.youtube.com/watch?v=2QG3KI3sDVE&feature=youtu.be) वार्तावलीकार्यक्रमे दर्शकेषु द्वौ वज्राघातौ अपततः।
वयम् एकम् अपि घातं कष्टेन सोढुं शक्नुमः तत्र कथम् द्वौ घातौ। यदि भवद्भिः द्वौ घातौ कर्तव्यौ तर्हि न्यूनातिन्यूनम् एकहोरावधौ कालः दातव्यः।
यथा ऋचामहाभागा काङ्क्षति रसानुभूतिः न विलुप्येत् इति तथैव वयम् अपि इच्छामहे मङ्गलामाहाभागायाः श्रीचमूकृष्णशास्त्रिवर्येण सह सम्भाषणं कदापि न विरमेत्। यावत् सम्भाषणं शृणोमि तावत् साक्षात् अमृतं वर्षति इति मां भाति।
ज्योतिमहाभागायाः श्रद्धाञ्जलिः अपि मनोहरा आसीत् किन्तु नूनं द्वितीयः घातः च आसीत्।
भवन्तः न ज्ञातुं शक्नुवन्ति कथम् आनन्देन मनसि वज्राघातः इव पीडा जायते। रोचका पीडा अस्ति यस्याः चिकित्सा ईदृशया अधिकया पीडया एव भवितुम् अर्हति।
सर्वेभ्यः आयोजकेभ्यः वयं धन्यवादान् व्याहरामः।
२०१७-०१-३० सोमवासरः (2017-01-30 Monday)
मम इष्टतमे पुस्तके (सरलसंस्कृतसरणिः – संस्कृतकार्यालयः, श्रीअरविन्दाश्रमः, पुद्दुचेरी) नवमे पाठे अस्ति नृत् + क्त्वा = नर्तित्वा। किति क्क्ङिति च इति सूत्रे किति गुणः न भवति इति मया ज्ञातम् तस्मात् नर्तित्वा इति पदे कथं उपधायां गुणः भवति इति मम प्रश्नः आसीत्। अयं प्रश्नः यावत् विदुषः प्रष्टुम् उद्युक्तः आसम् तावत् अहं मम आचार्यस्य वचनम् अस्मरम्। सः अकथयत् पृष्ट्वा पूर्वं कथं न चिन्तयति कथं उत्तरं न गवेषयति इति।
तत् वचनं ध्यात्वा मया किञ्चित् गवेषितम्।
गवेषणे न क्त्वा सेट्॥१.२.१८॥ इति प्राप्तम्।
तत् परं शङ्काः जाताः कथं कुपित्वा इति भवति। कुप् इति सेट् धातुः तस्मात् कथं न क्त्वा सेट् इति सूत्रेण कोपित्वा न भवति। किञ्चित् गवेषणं परं मया ज्ञातम् अन्यम् एकं सूत्रम् अस्ति येन विकल्पेन कुपित्वा कोपित्वा वा भावति। सूत्रं अस्ति – रलो व्युपधाद्धलादे सँश्च॥१.२.२६॥
मम प्रश्नस्य उत्तरं स्वयम् एव प्राप्तं तस्मात् इदानीं तुष्यामि आचार्याय धन्यवादं व्याहरामि च।
२०१७-०१-२९ रविवासरः (2017-01-29 Sunday)
https://www.youtube.com/channel/UC0hjxSl7vsrnYKuADFg1ITw – Samskrita Shikshanam
इदं स्वर्णखातम् अस्ति। संस्कृतभारतीसंस्थया आयोजिताः संस्कृतपाठाः अत्र निहिताः सन्ति। पश्यतु। महान्तम् आनन्दम् प्राप्स्यति।
मरुता प्रकम्पमानं, उच्चैर्विराजमानम् |
रुचिरं त्रिवर्णकान्तं, राष्ट्रध्वजं नमामि ||
जनैः जनहितार्थाय जनानाम् एव निर्मितम्|
लोकतन्त्रं भारतस्य वसुधायां विराजते॥
मया श्रीसुभाषबखेडीवर्येण प्रेषितौ श्लोकौ।
मृत्युञ्जयः इति शब्दस्य का व्युत्पत्तिः। अपि अयं समासः अस्ति वा सन्धिः?
२०१७-०१-२२ रविवासरः (2017-01-22 Sunday)
अहं प्रतिदिनं डीडी-संस्कृतवार्तां पश्यामि। किन्तु अद्य प्रमादेन मया संस्कृतवार्ताः अतिपन्नाः किन्तु ताः यूट्यूबजालपत्रे लब्धाः।
अतिपन्नम् – अति पद् क्त सुँ – अतिपन्नम् (रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः॥८.२,४२॥)
लट्लकारः
पद्यते पद्येते पद्यन्ते
पद्यसे पद्येथे पद्येध्वे
पद्ये पद्यावहे पद्यामहे
लोट्लकारः
पद्यताम् पद्येताम् पद्यन्ताम्
पद्यस्व पद्येथाम् पद्यध्वम्
पद्यै पद्यावहै पद्यामहै
लङ्-लकारः
अपद्यत अपद्येताम् अपद्यन्त
अपद्यथाः अपद्येथाम् अपद्यध्वम्
अपद्ये अपद्यावहि अपद्यामहि
विधिलिङ्-लकारः
पद्येत पद्येयाताम् पद्येरन्
पद्येथाः पद्येयाथाम् पद्येध्वम्
पद्येय पद्येवहि पद्येमहि
२०१७-०१-२१ शनिवासरः (2017-01-21 Saturday)
अस्मिन् मासप्रारम्भे अत्र भवान् हिमांशुवर्यः सपरिवारः समुद्रतीरे परिभ्रमणाय अगच्छत् । वयं सर्वे अत्रभवतः शुभेच्छवः अचिन्तयन् – किं करोति समुद्रतीरे अत्र भवान्? प्रायः लोके सर्वे समुद्रतीरे निधानाय स्वल्पावकाशाय स्वदिनचर्य्यां शिथिलीकर्तुं च गच्छन्ति। परन्तु नायं भद्रः निधानं जानाति नायं च येन केन प्रकारेण श्रमपरिहारं कर्तुं वाञ्छति । तर्हि कथमयं समुद्रतीरे गतवान्?
पामरजनाः समुद्रतीरावकाशे तरन्ति, यथेष्टं खादन्ति, कालक्षेपाय शृङ्गारोपन्यासान् पठन्ति च। यदा किञ्चिदपि कर्तुं नास्ति तदा पीठे बुद्धावतारमिव उपविशन्तः सर्वान् स्थावरान् च जङ्गमान् एकेन विशिष्टेन शुद्धजाड्येन निर्वर्णयन्तः सन्ति । एवं सति किं करोति हिमांशुवर्यः समुद्रतीरे?
भ्रान्ताः वयं हिमांशुवर्यमन्तरेण ज्ञातुं किमधुना करवाणीति स्थिताववकाशे वयं ईमेयिलकोष्ठे पत्रमेकं प्राप्तवन्तः। पत्रे एकं चित्रमपि आसीत् येन सर्वं स्पष्टीकृतः अस्मभ्यं च हर्षः सञ्जातः। किमासीत् अस्मिन चित्रे?
यदा अयं भद्रः अवकाशे अगच्छत् तदैवासीत् अस्माकं चेतस्सु – नास्तिखल्वसाध्यं नाम तपसाम् । किमतः परमाश्चर्यं यदत्र भवान् समुद्रतीरेऽपि संस्कृताध्ययनमेव करोति? स्थाने खलु अस्माकं प्रत्ययः ।
ईमेयिलमाध्यमे प्राप्तः चित्रमिदमालोकितमस्माभिरदृष्टपूर्वकम् । हिमांशुवर्यः अवकाशेऽपि व्याकरणाध्ययनमेव करोति स्म। पश्यतु
२०१७-०१-१७ मङ्गलवासरः (2017-01-17 Tuesday)
अद्य क्रिकेटक्रीडकचरः नवजोतसिंहः कांग्रेसे पुनः प्राविशत् । आजन्मकांग्रेससेवकोऽहं स्वगेहे पुनः प्रविशामीत्यपि तेन न्यगदितः । सः केवलं द्विवर्षपूर्वे ‘कांग्रेसपक्षः मुन्न्याः कुत्सिततरः’ इत्यनिन्ददिति अस्मिन् वृत्तपत्रे अस्माभिः लिखित: । पश्यतु http://bit.ly/2jDp6DR
धिक् इमं निर्लज्जं धिक् कांग्रेसदलं च ।
२०१७-०१-१६ सोमवासरः (2017-01-16 Monday)
जावेदाख्तरमहोदयः मम मतेन हिन्दीभाषायाः उत्तमः संवादलेखकः अस्ति। तस्य दक्षतायां गुणेषु कलायां च मतद्वयं नास्ति। सः धुरि तिष्ठति।
कृपया इण्डिया-टुडे इति जालपत्रे प्रकाशितानि जावेदाख्तरस्य पञ्च वाक्यानि पठतु। ते वाक्यानि तामसरसेन परिपूर्णानि सन्ति। तामसरसः एव तेभ्यः वाक्येभ्यः गलति। चिन्तयामि येन जावेदाख्तरस्य पञ्च श्रेष्ठतमाः उक्तयः निरूपितः (selected) तस्य अभिरुचयः कीदृशाः सन्ति। तेन तामसरसेन लिप्ता एव उक्तयः निरूपिताः (selected)।
मन्ये हिन्दीभाषीभ्यः कृते तमः इति मानोरञ्जनम्। सत्वं रजः तु लुप्ते एव।
http://indiatoday.intoday.in/story/javed-akhtar-poetry-birthday-love-life-heartbreak-lifest/1/859365.html
1. “Main bhool jaun ab yehi munaasib hai,Magar bhulana bhi chahoon toh kis tarah bhulaaon, Ki tum toh phir bhi haqeeqat ho, koi khwab nahi.”
2. “Yaad use bhi ek adhoora afsana toh hoga,Kal raste mein usne humko pehchana toh hoga.”
3. “Kam se kam usko dekh lete the,Ab ke sailaab mein vo pull bhi gya.”
4. “Hai ek darwaza bin deewar duniya,chhutkara gham se yahan koi nahi hai.”
5. “Kuchh kami apni wafaon mein bhi thi,Tumse kya kahte ki tumne kya kiya.”
२०१७-०१-१७ मङ्गलवासरः (2017-01-17 Tuesday)
ह्यः मम मित्रेण आलोकेन मुम्बईतः इदं चित्रं प्रेषितम्। चित्रे स्वचालितरोकयन्त्रम् अस्ति। इदं यन्त्रं कार्यं करोति किन्तु तत्र एकोऽपि ग्राहकः नास्ति। तस्मात् मन्ये रोककाठिन्यम् इदानीम् अवसितम्। मन्ये अधिकोषात् (from the banks) स्वधनं यावत् इष्यते तावात् निवर्तयितुं शक्यते। एकः समयः (condition) अस्ति यतो हि चतुर्विंशतिसहस्रात् अधिकः रोकः पञ्चशतं द्विसहस्रं वा मात्रायाम् एव भविष्यति।
२०१७-०१-१६ सोमवासरः (2017-01-16 Monday)


text:
वेलु नाच्चियार्
अन्तर्विषयाः
राज्ञी वेलु नाच्चियार्[सम्पादयतु]
राणि वेलुनाच्चियार् १८ शतके ब्रिटिषजनानाम् ईस्ट् इण्डिया कम्पनी विरुद्धीकृत्य आयुधं स्वीकृत्य सङ्घर्षं कृतवती अस्ति ।
यौवनकालः[सम्पादयतु]
१७३० तमे वर्षे रामनाथपुरस्य राज्ञः चेल्ल्मुत्तुसेतुपतिः तथा चक्कन्ति अम्बा इत्यनयोः दम्पत्योः एकमात्रपुत्रीत्वेन जन्म प्राप्तवती वेलु नाच्चियार् । तथापि पुत्रः इव वर्धनं कारितं तस्याः । बहुभाषाः अधीतवती सा । १७४६ तमे वर्षे राज्ञः मुत्तुवडुगनाथस्य पत्नी अभवत् वेलु नाच्चियार् ।
आङ्ग्लेयानाम् आक्रमणम्[सम्पादयतु]
१७७२ तमे वर्षे युरोपीयानाम् आक्रमणेन बहूनि कष्ठानि आगतानि । ततः रक्षणं प्राप्तुं स्थलपरिवर्तनं कुर्वती भ्रमन्ती आसीत् । एतस्य आक्रमणस्य विरोधं सा चिन्तितवती । सा विरुप्पाच्ची नगरे उषित्वा हैदरलिना मिलित्वा उर्दुभाषया आङ्ग्लेयाणाम् विरोधकरणविषये सम्भाषणं कृतवती । सः तस्याः उर्दुभाषा नैपुण्यं दृष्ट्वा आश्चर्यम् अनुभूतवान् । तस्यै सर्वविधसाहाय्यं करोमि इति आश्वासनं दत्तवान् । ७ वर्षाणि यावत् सा दिण्डुक्कल् दुर्गे , विरुप्पच्चि दुर्गे , अय्यम्पाळयं दुर्गे च जीवनं यापितवती । एतन्मध्ये ८ वयस्का पुत्री अपि तया पालनीया आसीत् । मन्त्रिणः ताण्डवरायन् पिळ्ळै वर्यस्य साहाय्येन शिवगङ्गायाः जनानां प्रतिनिधयः तया सह सम्भाषणं कृत्वा कम्पनी विरुद्ध्य सेनां रचितवन्तः । मरुदु सहोदरौ एतस्याः सेनायाः आध्यक्षम् ऊढवन्तौ ।
आङ्ग्लेयानां नियमपरिवर्तनम्[सम्पादयतु]
पुरुषापत्यं नास्ति चेत् तत् राज्यम् सर्वाकाराधीनं भवति इति नूतननियमम् आङ्ग्लेयाः आनीतवन्तः । अतः राज्ञी मरुदुसहोदरयोः कृते शिवगङ्गायाः शासनदायित्वं दत्तवती आसीत् । कालान्तरेण तौ स्वतन्त्रराजौ इति आत्मानं घोषितवन्तौ । २० वर्षाणि यावत् सम्यक् शासनं कृतवन्तौ । अजीवनं शिवगङ्गाम् उत्तमरीत्या पालितवन्तौ इति उल्लेखार्हः विषयः ।
सेनासङ्ग्रहः[सम्पादयतु]
१७८० तमे वर्षे तुलामासस्य पञ्चमे दिने एका सेना दिण्डुकल् तः प्रस्थिता । हैदरली तां सेनां प्रति ५००० अश्वारोहिसैनिकान् , ५००० पदातिनः , एकां महाभुषुण्डीं च प्रेषितवान् । सेनया कालैयार् कोविल् जितम् । शिवगङ्गायां वेलु नाच्चियार् छद्मवेषेण सेनायां जीवत्यागं कृतवत्याः उडैयाळ् नामिकायाः सैनिकायाः स्मारकरूपेण वीरशिलाम् एकां संस्थाप्य स्वस्य माङ्गल्यम् अर्पयित्वा स्मरणाञ्जलीं समर्पितवती । एतत् मन्दिरं “ कोल्लङ्गुडी वेट्टुडै कालियम्मन् मन्दिरनाम्ना अधुना प्रसिद्धम् अस्ति । अन्त्ये शिवगङ्गानगरस्य विजयं प्राप्तुं चिन्न मरुदु , पेरिय मरुदु सोदरयोः आध्यक्षे सेना सङ्गृहीता । शिवगङ्गाराजभवने विजयदशमी-नवरात्री-उत्सवनिमित्तम् आगातानां जनानां मध्ये महिलासैनिकाः वेषं परिवर्त्य प्रविष्टवत्यः । तासु कुयिली नाम सैनिका स्वशरीरे अग्निं ज्वालयित्वा आङ्ग्लेयानाम् आयुधभाण्डारे पतितवती । तेषाम् आयुधानि नाशितवती । वेलु नाच्चियार् तस्याः ५०तमे वयसि यः तस्याः पतिं मारितवान् तं जोसेफ् स्मित्तं , सेनाधिपतिनं पान् जोरं च जितवती ।
अन्तिमदिनानि[सम्पादयतु]
१७९३ तमे वर्षे वेलु नाच्चियार् दौहित्र्याः मरणेन दुःखतप्ता अभवत् । अतः सा विरुप्पाच्चि राजभवने एव उषितवती । महायुद्धानि कृत्वा स्वराज्यं प्रतिप्राप्तवती वेलु नाच्चियार् १७९६ तमे वर्षे , डिसेम्बरमासस्य २५ दिनाङ्के जीवत्यागं कृतवती ।
शिवगङ्गां शासितवन्तः राजानाः[सम्पादयतु]
1. १७२८ -१७४९ मुत्तु विजयरघुनाथ उ. शशिवर्णत्तेवर् 2. १७४९ – १७७२ शशिवर्णविजयरघुनाथ मुत्तुवडुगनाथ पेरिय उडैयत्तेवर् 3. १७८० - १७८३ वीरमहिला राणि वेलु नाच्चियार् मुत्तुवडुगनाथ पेरिय उडैयात्तेवर् 4. १७८३ – १८०१ मरुदु पाण्ड्याः – पेरियमरुदु , चिन्न मरुदु च 5. १८०१ – १८२९ गौरीवल्लभ उडैयणत्तेवर् ( राजा मुत्तु वडुगनाथस्य बन्धुः ) राज्ञ्याः वेलु नाच्याः स्वीकार पुत्रः 6. १८२९ – १८३१ – उ . मुत्तुवडुगनाथत्तेवर् 7. १८३१ – १८४१ – मु . बोधगुरुसामित्तेवर् 8. १८६३ – १८७७ – बो . उडैयणत्तेवर् 9. १८४८ – १८६३ – मु . बोधगुरुसामित्तेवर् 10. १८६३ – १८७७ – राज्ञी कादमनाच्चियार् बोधगुरुसामि 11. १८७७ – मुत्तुवडुगनाथत्तेवर् 12. १८७८ -१८८३ – दुरैसिङ्गराजा 13. १८८३ – १८९८ – तु . उडैयणराजा १८९२ तमे वर्षे भूस्वामित्वपद्धतिं त्यक्त्वा ब्रिटिषजिल्लाधिकारी नियुक्तः । जे . एफ् . ब्रैयण्ट् प्रथमः जिल्लाधिकारी आसीत् । • १९१० तमे वर्षे रामनाथपुरप्रदेशं मधुरै तथा तिरुनेल्वेली प्रदेशस्य कांश्चन भागान् योजयित्वा निर्मितम् । आङ्ग्लेयानां काले राम्नाड् इति निर्दिष्टवन्तः । • स्वातन्त्र्यप्राप्तेः अनन्तरं १९८५ तमे वर्षे मार्चमासस्य १५ दिनाङ्के रामनाथपुरं त्रिधा विभक्तम् ।


text:
यवाग्रजः
इयं यवानी अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । इयं यवानी अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इयं यवानी आङ्ग्लभाषायां Ammi majus इति उच्यते । अस्याः सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Trachyspermum amm इति । एषा तृणकुले Umbellignase कुले अन्तर्भवति । अस्याः यवान्याः दीपकः, दीप्यः, यवसाह्वः, यवाग्रजः, यवानिकः, उग्रगन्धा, दीपनीया, दीपनी इत्यादीनि अन्यानि अपि नामानि सन्ति । एषा यवानी यथा आहारत्वेन उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः यवान्याः स्वभावः[सम्पादयतु]
इयं यवानी कटुः, तिक्ता, उष्णा च । यवान्याः बीजानि लघ्वाकारकाणि, कृष्णवर्णीयानि च ।
- “यवानी कटुतिक्तोष्णा वातश्लेष्मद्विजामयान् ।
- हन्ति गुल्मोदकं शूलं दीपयत्याशु चालनम् ॥“ (धन्वन्तरिकोषः)
- १. यवानी इयम् उदरस्य सम्बद्धान् रोगान् निवारयति ।
- २. इयं यवानी अग्निदीपिका । तन्नाम आहारपचनस्य शक्तिम् अनुक्षणं वर्धयति ।
- ३. यवानी आर्शस्-रोगेषु उत्तमम् औषधम् । वमनं निवारयति अपि ।
- ४. यवानी कफं वातं च शमयति ।
- ५. यवानी तीक्ष्णा, मुखे रुचिम् उत्पादयति च ।
- ६. यवानी प्लीहरोगे अपि उपयुज्यते ।
- ७. यवानी कीटबाधां निवारयति, हृदयस्य हितकरी च ।
- ८. यवानी पित्तं वर्धयति । अतः पित्तजन्यैः रोगैः पीड्यमानां अधिकतया उपयोगं न कुर्युः ।
- ९. यवान्याः विषये राजवल्लभकोषे, राजकोषे च उल्लेखः कृतः अस्ति ।
- १०. यवान्यां सर्षपस्य तीक्ष्णता, चिरायतस्य तिक्तता, हिङ्गुनः उदीपता इति त्रयः अपि गुणाः सम्मिलिताः सन्ति ।
- ११. यवानी औषधानां दुर्गन्धस्य निवारणार्थम् उपयुज्यते । विशेषतया एरण्डतैलस्य गन्धनिवारणार्थम् उपयुज्यते ।
- १२. यवान्या तैलस्य निर्माणम् अपि कर्तुं शक्यते । तत् तैलं शीतलीकुर्मः चेत् “थैमोल्” सङ्गृहीतं भवति।
- १३. वृश्चिकदंशने यवान्याः पेषणं कृत्वा लेप्यते । उदरबाधायाम् अपि उदरस्य उपरि पेषणं कृत्वा लेप्यते ।
- १४. बहुकालतः पीड्यमाने कासे, कफः न बहिः आयाति चेत्, कफः दुर्गन्धयुक्तः चेत्, अस्तमारोगे च यवानी उपयुज्यते ।
- १५. अजीर्णं जातं चेत् यवानीं सैन्धवलवणेन सह योजयित्वा खादन्ति ।
- १६. यवानी स्तन्यं क्षीरं न्यूनीकरोति । अतः प्रसवस्य अनन्तरं न दातव्यम् ।
- १७. यवानी उत्तेजिका अस्ति । तस्मात् कारणात् रजस्रावावसरे जायमानायां वेदनायाम् उपयोक्तुं श्क्यते ।
- १८. यवान्याः चूर्णं १-३ ग्रां यावत् दातुं शक्यते ।


text:
मुम्बई
मुम्बई (मराठी: मुंबई, आङ्ग्ल: Mumbai City) महाराष्ट्रराज्यस्य राजधानी अस्ति । एतन्नगरं भारतदेशस्य विशालं, प्रगतं च नगरम् । भारते लोकसङ्ख्यादृष्ट्या प्रथमस्थाने, पृथिव्यां द्वितीयस्थाने च वर्तते एतन्नगरम् । भारतस्य पश्चिमे, समुद्रतटे एतद् नगरं स्थितम् । अरबी-समुद्रतटे यानि नौकास्थानानि सन्ति तेषु अन्यतमं सर्वोत्कृष्टमिदम् । इदं मुम्बई महानगरं गगनस्पर्शिभवनैः आभारतम् एव अद्वितीयम् अस्ति । विश्वे २५ बृहन्नगरेषु अन्यतममिदम् । भारतदेशे वर्तमानेषु नगरेषु द्वितीयं बृहन्नगरम् । 'बोलिवुड्' नाम्ना प्रसिद्धः हिन्दी-चलच्चित्रोद्यमः इतः एव प्रवर्तते । मुम्बादेव्याः देवालयः अत्र अस्ति । अतः नगरस्य 'मुम्बापुरी' इति नाम आसीत् इति कथ्यते । आङ्गलानां प्रशासनकाले 'बॉम्बे' नाम्ना प्रख्यातम् अभवत् । लघु-’धाकटा’ कुलाबा, बृहत्-'मोठा' कुलाबा, मुम्बई, माझगाव, परळ, वरळी, माहीम इत्येतानां द्वीपानां एकत्रीकरणेन मुम्बईनगरं निर्मापितम् । इदानीं मुम्बई इति अधिकृततया नाम दत्तम् अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
- १ जनसङ्ख्या
- २ इतिहास:
- ३ भौगोलिकम्
- ४ प्रशासनम्
- ५ विशिष्टम्
- ६ व्यक्तिविशेषा:
- ७ मुम्बईनगरस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
- ८ मार्गा:
- ९ सम्पर्कतन्तु:
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
मुम्बई नगरस्य जनसङ्ख्या (२०११) १,८४,१४,२८८ अस्ति । अत्र ९८,९४,०८८ पुरुषा:, ८,५२०,२०० महिला: च सन्ति । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-८६१ अस्ति । अत्र साक्षरता ९०.७८% अस्ति । मुम्बई नगरस्य जनसङ्ख्या तु इदानीं जनानां चिन्ताविषय: । अस्याः समास्यायाः निवारणार्थं कार्यरतमस्ति बृहन्मुम्बईनगरप्रशासनम् ।
इतिहास:[सम्पादयतु]
टोलेमि इत्यस्य प्रवासवर्णने ‘हेप्टानेशिया’ इति यः उल्लेख: दृश्यते स: मुम्बईसम्बद्ध: इति मन्यते । अत्यन्तपुरातनानि पाषाणसाधनानि, पुरातनाः अवशेषाश्च उपलभ्यन्ते । अस्मिन् विभागे पञ्चमशतकात् आरभ्य क्रमश: आभीर-त्रैकूटक-मौर्य-चालुक्य-राष्ट्रकूट-शिलाहार-यादवराजानां च आधिपत्यमासीत् । शिलाहारराजानाम् आधिपत्ये वाळकेश्वरमन्दिरस्य स्थापना जाता इति जना: मन्यन्ते । यादवानां समनन्तरं २५ वर्षेभ्य: एव मुम्बईपरिसरे हिन्दुसाम्राज्यस्यान्त: जात: । कोळी इति अत्रस्था: मूलजना: आसन् । मच्छगाव इदानीन्तन माझगाव, कोळघाट इदानीन्तन कुलाबा, माण्डवी, माहीम, शीव इत्येतेषु स्थानेषु ’कोळीवाडे’ मत्स्यव्यवसायिकानां निवासस्थानानि आसन् । कोळीजनै: सह आगरी, भण्डारी, माध्यन्दिनी-ब्राह्मणजना: अत्रस्था: पुरातनजना: । यादवानां कालखण्डे अत्र मत्स्यव्यवसाय:, कृषि:, लवणोत्पादनं च प्रचलत् आसीत् । पञ्चदशे शतके अत्र गुजरात-सुलतान इत्यस्य आधिपत्यमासीत् । साष्टी द्वीपे अभवत् युद्धम् इतिहासे प्रसिद्धम् । तस्मिन् युद्धे पुर्तगालप्रशासका: अपि भागम् ऊढवन्त: । तदा षोडश-शतके मुम्बई, वसई च पुर्तगाल-आधिपत्ये निर्गते । अस्मिन् काले क्रैस्तधर्मप्रसार:, चर्च इत्येतानां वास्तूनां निर्माणं जातम् । सप्तदशशतकस्य प्रारम्भे आङ्ग्लजनानाम् आगमनमत्राभवत्, डचप्रशासकानां साहाय्येन आङ्ग्ला: मुम्बईप्रदेशं जेतुं इच्छां धृतवन्त: । एकवारं मुम्बईप्रदेशं लुण्ठितवन्त: अपि । अन्ते आङ्ग्लराजा द्वितीय चार्ल्स इत्येतस्य पुर्तगाल-राजकन्यया केथरिन इत्यनया सह विवाह: जात: । तस्मिन् प्रसङ्गे उपहारत्वेन मुम्बईनगरं आङ्ग्लराजाय दत्तवन्त: पुर्तगाल प्रशासका: ।
जेराल्ड आञ्जिअर(१६७२) इत्यनेन अत्र बहु सुधारणाकार्यं कृतम् । जेराल्ड इत्यनेनैव सप्तद्वीपानां योजनेन एकसन्धपरिसरः निर्मापितः । द्वीपेषु गोलनजी हिल्स(परळ), शिव इत्यत्र कोट:, कान्हेरी लयनानि इत्येतेषां स्तरा: दृश्यन्ते । आङ्ग्लप्रशासनेऽपि बहुवारं हस्तान्तरणम् अभवत् । अष्टादशशतके मराठाप्रशासनाधिपत्ये मुम्बई स्थैर्यम् अलभत् । परं १८१८ तमे वर्षे पेशवे-सत्ताधीशानां पराभवं कृत्वा आङ्ग्लप्रशासनेन आधिपत्यं संस्थापितम् । तदा 'बोम्बे प्रेसिडेन्सि' इति राज्यस्य स्थापना कृता । १८५७ तमे वर्षे आभारतं चलत्-स्वातन्त्र्य-सङ्ग्रामस्य प्रभाव: मुम्बईनगरे किञ्चिदिव आसीत् । १८५७ तमे वर्षे मुम्बई विद्यापीठस्य स्थापना जाता तत: शैक्षणिककेन्द्रत्वेन नगरस्य विकास: प्रारब्ध: । १८६५ तमे वर्षे मुम्बई-नगरपालिकाया: स्थापना कृता । अस्मिन्नेव कालखण्डे जलनिर्गमयोजना, व्यापारकेन्द्रं, रञ्जनकेन्द्रं, रक्षकदलः, न्यायव्यवस्था इत्येतेषां पुनारचना कृता । वस्त्रोद्यमा:, धूमशकटमार्गाश्च आरब्धा: । बहूनां प्रसिद्धानां वास्तूनां निर्माणकार्यमपि तदानीमेव जातम्, यथा - जे.जे.स्कूल औफ़् आर्ट्स्, पुरातन-सचिवालय:, मुम्बई-विद्यापीठ-वास्तु इत्यादय: । १९४७ तमे वर्षे स्वतन्त्र-भारतदेशे 'बोम्बे प्रेसिडेन्सि' इति राज्यस्य विलीनिकरणं जातम् । १९६० तमे वर्षे महाराष्ट्रराज्ये मुम्बई-नगरस्य समावेश: जात: । एवं बहुपुरातन: समृद्धश्च इतिहास: मुम्बईनगरस्य ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
मुम्बई नगरस्य विस्तार: ६०३ कि.मी. मित: अस्ति । नगरस्य पश्चिम-दक्षिण-आग्नेय-भागेषु सागरतट: अस्ति, ईशान्यदिशि ठाणेमण्डलमस्ति । इदानीमपि द्वीप-योजनस्य चिह्नानि दृश्यन्ते । मुम्बईनगरं सागरतटे अस्ति अत: साधारणतया उष्णम्, आर्द्रं च वातावरणम् अत्र भवति । जून मासत: सप्टेम्बर-मासाभ्यान्तरं नैऋत्य-मान्सून-वायुना वृष्टिपात: भवति । १८० से.मी. वार्षिकवृष्टिपातः भवति । नगरेऽस्मिन् नारिकेल:-‘ताड’-आम्रफलं-तिन्त्रिणी-वट-वृक्षा: अधिका: सन्ति ।
प्रशासनम्[सम्पादयतु]
१९९० तमे वर्षे प्रशासनसौकर्यार्थं मुम्बईनगरस्य मण्डलद्वये विभाजनं जातम् । मुम्बईमण्डलं, मुम्बई-उपनगर-मण्डलं च इत्येतौ विभागौ स्त: । तथापि सामान्यत: मुम्बई नगरस्य केचन विभागा: भवन्ति । ते यथा - 'फोर्ट', बाजार इति क्रयविक्रयणकेन्द्रं, परळ-भायखळाविभागे धनिकानां निवासस्थानानि, 'बन्दर' नौकास्थानकविभाग:, मध्यमवर्गीयजनानां निवासस्थलं, उपनगराणि च ।
विशिष्टम्[सम्पादयतु]
आधुनिकभारतनिर्माणे मुम्बई नगरस्य सहभाग: महत्वपूर्ण: । नैकानां राजकीय-सामाजिक-सांस्कृतिक-आर्थिकान्दोलनानाम् आरम्भस्थलमिदम् । 'रॉयल एशियाटिक सोसायटी'(१८०५), 'स्ट्यूडन्ट्स लिटररी एण्ड सायण्टिफिक सोसायटी'(१८४८), 'सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट'(१८५७), 'प्रार्थना समाज:' (१८६७), 'आर्य समाज:' (१८७५), 'थिऑसॉफिकल सोसायटी'(१८७५), 'भारतीय राष्ट्रीय काङ्ग्रेस' (इण्डियन नेशनल काङ्ग्रेस) इत्यस्य प्रथमम् अधिवेशनं(१८८५), 'कामगार चळवळ'- कर्मकराणाम् आन्दोलनम्(१८८५), 'भारत छोडो आन्दोलनम्'(१९४२) इत्येतासां घटनानां प्रमुखस्थानमासीत् मुम्बई नगरम् । मुम्बई नगरे नैके राजकीय नेतारः, उद्योगपतयः, सामाजिक कार्यकर्तार:, विद्वज्जना: संशोधका:, लेखका:, कलावन्त: च आसन्, सन्त्यपि । तेषां जन्म वा कार्यस्थलमस्ति नगरमिदम् । सांस्कृतिकदृष्ट्याऽपि वैविध्यपूर्णमिदं नगरम् । भाषा-धर्म-सम्प्रदाय-आर्थिकस्तरे भिन्नता अस्ति चेदपि व्यवसायकारणात् जना: अत्र आगच्छन्ति निवसन्ति च । मुम्बई नगरे तासां सर्वासां संस्कृतीनां समाहार: दृश्यते । मराठी, हिन्दी, गुजराती, आङ्ग्ल, सिन्धी, उर्दू इत्येतासु भाषासु जनाः वदन्ति । मराठी रङ्गभूमि-हिन्दीचलच्चित्रनिर्माणव्यवसाययोः(बोलिवुड्) जनाः विशेषत्वेन कार्यरताः दृश्यन्ते ।
व्यक्तिविशेषा:[सम्पादयतु]
नैकानां विभूतिनां जन्मस्थलं, कार्यस्थलं वा नगरमिदम् । यथा राजा भीमदेव, पुर्तगालप्रशासक: फ्रान्सिस् अल्मेडा, जेराल्ड आञ्जियर्, डा हाफकिन्, रुदियार्ड् किप्लिङ्ग, फिरोजशहा मेहता, दादाभाई नौरोजी, महादेव रानडे, डेविड् ससून, जगन्नाथ शङ्कर शेठ, जमशेठजी टाटा, होमी भाभा, मादाम कामा च ।
मुम्बईनगरस्य प्रेक्षणीयस्थानानि[सम्पादयतु]
'गेटवे ऑफ इण्डिया'[सम्पादयतु]
भारतस्य प्रवेशद्वारत्वात् अस्य नाम 'गेटवे ऑफ इण्डिया' इति । पूर्वं विदेशेभ्यः जनाः नौकायानेन अत्रैव आगच्छन्ति स्म । विशेषतः आङ्ग्लाः मुम्बईनगरम् आगत्य भारतदेशे कार्यप्रवृत्ताः भवन्ति स्म । अतः एव एतत् स्मारकम् अतीव विशिष्टं सञ्जातम् इति मन्यते । पीतवर्णयुक्तैः 'बेसाल्ट्' शिलाभिः एतत् महाद्वारम् 'अपोलो' नौकास्थानकसमीपे निर्मापितम् अस्ति । द्वारं परितः विशालप्राङ्गणम् अस्ति । सागरतीरसमीपे अस्मिन् स्थले प्रातः सायं च विहाराय बहवः जनाः आगच्छन्ति ।
छत्रपति-शिवाजी-महाराज-सङ्ग्रहालय:[सम्पादयतु]
अयं सङ्ग्रहालयः पूर्वम् 'प्रिन्सवेल्स् म्यूजियम्' इति नाम्ना प्रसिद्ध: आसीत् । मुम्बईनगरे कोलाबाप्रदेशे एषः वस्तुसङ्ग्रहालयः अस्ति । क्रिस्ताब्दे १९०५ तमे वर्षे पञ्चमः जोर्ज भारतम् आगतवान् । एतत्स्मरणार्थम् 'इण्डो-सार्सेनिक' शैल्या विशिष्टं भवनं निर्मापितम् आसीत् । अत्र एलिफण्टा गुहागतवास्तुकृतयः प्राच्यवस्तूनि च सङ्गृहीतानि सन्ति । गौतमबुद्धस्य अपूर्वः विग्रहः अत्र अस्ति । अत्र आवरणे ’जहाङ्गीर आर्ट ग्यालरि' नामकः कलासङ्ग्रहालयः अस्ति । अत्र कलाप्रदर्शनानि वर्तन्ते ।
फ्लोरा फौण्टन्[सम्पादयतु]
हुतात्मा चतुष्पथः इत्यपि अस्य अपरनाम । मुम्बईनगरस्य एकं जनभरितं वाणिज्यकेन्द्रस्थानम् एतत् । क्रिस्ताब्दे १८६२ तः १८६७ पर्यन्तं बॉम्बे प्रान्तस्य अधिकारी सर् बार्टल् फ्रियर अस्य प्रशासकः आसीत् । तस्य स्मरणार्थम् अस्य निर्माणम् कृतम् । फ्लोरामूर्तेः वैभवः दर्शनीयः अस्ति ।
तारापोरवाला अक्वेरियम्[सम्पादयतु]
एषः कश्चन मत्स्यागारः । मुम्बईनगरे मरीन ड्राइव इति सागरतीरसमीपे एषः विशिष्टः मत्स्यागारः अस्ति । अत्र विविधजातीयाः वर्णमयाः मत्स्याः सङ्गृहीताः सन्ति । अत्र मीनाः उत्तमतया संरक्षिताः सन्ति ।
मलबारहिल्स्[सम्पादयतु]
मलबारहिल्स् पर्वतप्रदेशः मुम्बईनगरसमीपे अस्ति । शीतलः अयं प्रदेशः मुम्बईनगरवासिनां विहारस्थलमस्ति । वाळकेश्वर-महालक्ष्मीदेवालयौ अपि अत्रैव स्तः । मलबारपर्वताग्रे ‘हेङ्गिङ्ग गार्डन्’ क्रिस्ताब्दे १८८१ तमे वर्षे निर्मापितम् । वाळकेश्वरमन्दिरस्य स्थापना श्रीरामेण एव कृतम् इति जनानाम् अभिप्रायः । जलाशयस्य अग्रतः उद्यानं निर्मितम् अस्ति । अस्य फिरोजशाह मेहता उद्यानम् इत्यपि नाम । अत्र उद्यानवने सस्यानि प्राणिनाम् आकारैः कर्तितानि सन्ति । अधः कमलानेहरु उद्यानमपि अस्ति । एतदुद्यानं क्रिस्ताब्दे १९५२ तमे वर्षे निर्मितम् । रात्रौ मलबारहिलतः नगरदर्शनम् अतीव सुन्दरं भवति ।
विक्टोरिया गार्डन्[सम्पादयतु]
मुम्बईमहानगरे स्थितं विक्टोरिया गार्डन् वीरमाता जीजाबाई उद्यानवनम् इत्यपि प्रसिद्धम् अस्ति । अत्र सुन्दरः मृगालयः, आल्बर्ट ’म्यूसियम्’ च आकर्षणं अस्ति । वस्तुसङ्ग्रहालयस्य बाह्यप्रदेशे एलिफेण्टाद्वीपात् आनीतः बृहत्शिलागजः स्थापितः अस्ति । डा एनिबेसेन्टमार्गसमीपे नेहरू 'प्लानेटेरियम्'-ताराङ्गणम् आकर्षकम् अस्ति ।
मुंबईनगरस्य सागरतीराणि[सम्पादयतु]
मुम्बईनगरं पश्चिमसागरतीरे अस्ति । सागरतीरेषु सामान्यतः वालुकाः सन्ति । जनाः विहाराय अत्र आगच्छन्ति । राष्ट्रियनायकानां महापुरुषाणां भाषणकार्यक्रमाः अत्र भवन्ति । ’चौपाटी’ सागरतीरं वक्राकारकम् अतीवाकर्षकम् अस्ति । सायङ्काले बहुजनाः रम्यदृश्यस्य वी़क्षणार्थम् अत्र आगच्छन्ति । जुहू ’चौपाटी’ अतिप्रसिद्धम् अस्ति । ’धक्का’ प्रदेशे नौकास्थानकम् अस्ति ।
मुम्बई न केवलं महाराष्ट्रराज्यस्य राजधानी, अपि तु भारतदेशस्य वित्तराजधानी, मनोरञ्जनराजधानी च वर्तते । 'भारतीय रिजर्व बैङ्क', मुम्बई ’शेअर बाजार’, राष्ट्रीय शेअर बाजार इत्येतादृश्यः नैकाः महत्वपूर्णाः संस्थाः अत्र सन्ति । मुम्बईनगरं हिन्दीभाषायां-चलच्चित्रनिर्माणस्यापि केन्द्रम् । सञ्जय गान्धी राष्ट्रियोद्यानं, लवणक्षेत्राणि इत्यादीनि प्राकृतिकस्थलानि नगरसमीपे सन्ति । एवं समृद्धमिदम् नगरम् ।
मार्गा:[सम्पादयतु]
१. विमानमार्गा: - छत्रपति-शिवाजी-राष्ट्रिय,अन्ताराष्ट्रियविमानस्थानकम् अस्ति । सर्वेभ्य: प्रमुखविमानस्थानकेभ्य: मुम्बईनगरं प्रति विमानव्यवस्था: सन्ति । सर्वा: विमानसेवा: मुम्बईनगरं प्रति गमनार्थं सेवां यच्छन्ति ।
२. धूमशकटमार्गा: - छत्रपति-शिवाजी-’टर्मिनस्’, ’बोम्बे सेण्ट्रल्’, दादर, कल्याण इत्येनानि प्रमुखरेलस्थानकानि सन्ति । मध्य-पूर्व-पश्चिम-दक्षिणरेलयानानां स्थानकानि सन्ति । अत: कुतश्चिदपि अत्र प्राप्तुं शक्यते ।
३. भूमार्गा: - सर्वेभ्य: प्रमुखस्थलेभ्य: मुम्बई नगरं गन्तुं बसयानानि प्राप्यन्ते ।
सम्पर्कतन्तु:[सम्पादयतु]
- ]


text:
बुंगःद्यः काःवनेत कुरुवालय् वनेमाः धइगु आपासिनं स्यू हे जुइमाः । बुंगद्यःयात दच्छिइ निक्वः कुरुवालय् वनाः काःवनेगु चलन दु धइगु खँ धाःसा आपासिनं मस्यू जुइमाः । छक्वः बैशाख महिनाया अमाइ कुन्हू रथय् तयेत व निक्वःगुखुसि दिल्लागाः अमाइ कुन्हू काःवनीगु खः । थुगुसी असार १० गते शनिवाः अमाइ कुन्हू बुंगद्यःयात कुरुवालय् वनाः काःवनीगु जूगु दु । कुरुवालय् […]
स्वनिगःया आदिवासी नेवाःतय्गु जीवन्त नापं अमूर्त संस्कृति अले दक्ले ताः हाकःगु् जात्रा कथं नालातःगु बुंगद्यःया रथ जात्रा खः । थीथी समुदायपाखें थीथी नामं पूजा आजा याना वयाच्वंम्ह बुंगद्यः खः । नेवाःतय्सं बुंगद्यः नापनापं लोकनाथ नं धायेगु याना वयाच्वंगु दु । अथे हे बौद्धमार्गीतय्सं लोकेश्वर, अवलोकितेश्वर, पद्मपाणी, धया वयाच्वंगु दु । उगु हे कथं हिन्दू धर्मालम्वीतय्सं […]
स्वनिगलय् न्यायेकीगु थी थी नखःचखःमध्ये छगू यःमरि पुन्हि न खः । यःमरि पुन्हिया दिनय् नेवाःतय् जाकि चुंयात न्हायाः, उकियात च्वाम्मुक चैत्य आकार बियाः दथ्वीलाक्क गाः दयेकाः दुने चाकु व हाम्वः तयाः यःमरि दयेकाः नयेगु याइ । तर थौंकन्हय् ला, खुवा, माय् आदि तयाः नं दयेकेगु यानाहःगु दु । दँय्दसं मंसीर पुन्हि अथवा थिंलाथ्व पुन्हिया दिनय् […]
जुजु गुणकामदेवं कलिगत सम्वत् ३८२५य् येँ देय् दयेकूबलय् देय्या रक्षाया नितिं धकाः येँया च्याकू कुनय् तान्त्रिक विधि कथं खड्गाकारय् च्याम्ह अजिमापिं स्थापना यानाः दयेकूगु धया वयाच्वंगु दु । जुजुं च्याम्ह अजिमापिं स्थापना यायेगु झ्वलय् येँया धःक्व लिक्क लुँतिइ लुँति अजिमा स्थापना याःगु खः । लुँति अजिमायात इन्द्रायणी माजु धकाः नं म्हसिका वयाच्वंगु दु । दच्छियंकं […]
नेपाःया दक्कले तःधंगु नखः कथं मोहनि नखःयात काइ । नेवाःतय्सं नं मोहनि नखः तसकं झः झः धायेक हनी । अथे खःसां नेवाःतय्गु दक्कले तःधंगु नखः स्वन्ति खः धाःसां छुं पाइमखु थें च्वं । नेवाःतय्सं मोहनि स्वयां स्वन्ति हे तःजिक हनेगु याःगु खनेदु । थुगु हे स्वन्तिया दुने नेपाल सम्बतया न्हूगु दँ न्ह्याइगु जुयाः नं थुगु […]
थौंकन्हय् देय्न्यंकया नेवाःत जात्रामय जुयाच्वंगु दु । अझ बिशेष यानाः स्वनिगः दुनेयापिं अझ उकीसनं येँया नेवाःत येँयाःया लकसय् न्ह्यइपुकाच्वंगु दु । यँलाथ्व द्वादशिकुन्हु येँया लाय्कू न्ह्यःने साय्मितय्सं यःसिं थनेधुंकाः न्ह्याइगु येँयाः यंलागा चतुर्थि कुन्हु यःसिं क्वथले धुंकाः क्वचाइ । यक्व हे धार्मिक सांस्कृतिक ज्याखं थुगु जात्रायात तसकं झःझः धायेकाः न्ह्यइपुका बी । हल्चोकया सवःभक्कु, ख्वपया […]
-
झिंछला न्ह्यः
-
झिंछला न्ह्यः
-
झिंछला न्ह्यः
-
झिंछला न्ह्यः
Meaning:


text:
एवमाधिकारिकद्विविधप्रासङ्गिकभेदात् त्रिविधस्यापि त्रैविध्यमाह—
इति निगदव्याख्यानम्113 ।
तत् त्रेधापि पुनस्त्रेधेत्युक्तम् । तत्त्रैधमेवंविधमित्याह आधिकारिकेति । इतिवृत्तं प्रथमं त्रिधा आधिकारिक-द्विविधप्रासङ्गिकभेदात् । पश्चादपि प्रख्यातम्, उत्पाद्यम्, मिश्रमिति त्रिधेत्यर्थः । पाश्चात्यत्रैधं विवृतं प्रख्यातमितिहासादेरिति । इतिहासात् प्रख्यातकथातः प्रख्यातम्, लोकतः114 प्रख्यातमिति प्रख्यातमनेकविधम् । यत्रेतिवृत्तं कविबुद्ध्यैव कल्प्यते तदुत्पाद्यम् । यत्र प्रख्यातोत्पाद्ययोः संमिश्रणान्मिश्रत्वं भवति तन्मिश्रमितिवृत्तम् । दिव्यमर्त्यादि भेदतस्त्वितिवृत्तभेदस्य न पर्यवसानमित्याह नान्त इति । किंचिदितिवृत्तं शुद्धदिव्यं, किंचिच्छुद्धमर्त्यं, किंचिद्दिव्यमर्त्यमित्येवंविधत्वादनन्त इत्यर्थः । निगदव्याख्यानमिति । यत्र पाठ एव व्याख्यानं नान्यत् तिरोहितं किंचित् तन्निगदव्याख्यानमिति ।


text:
चतुर्विंशतितमोsध्याय:
बृहदश्व उवाच ।
सर्व विकारं दृष्टा तु पुण्यश्लोकस्य धीमत: ।
आगत्य केशिनी क्षिप्रं दमयन्त्यै न्यवेदयत् ॥१॥
दमयन्ती ततो भूय: प्रेषयामास केशिनीम् ।
मातु: सकाशं दु:खार्ता नलदर्शनकाङक्षया ॥२॥
परीक्षितो मे बहुशो बाहुको नलशक्ङया ।
रुपे मे संशयस्त्वेक स्वयमिच्छामि वेदितुम् ॥३॥
स वा प्रवेश्यतां मातर्मी वानुज्ञातुमर्हसि ।
विदितं वाथवाज्ञातं पितुर्मे संविधीयताम् ॥४॥
एवमुक्ता तु वैदर्भ्या सा देवी भीममब्रवीत् ।
दुहितुस्तमभिप्रायमन्वजानात्स पार्थिव: ॥५॥
सा वै पित्राभ्यनुज्ञाता मात्रा च भरतर्षभ ।
नलं प्रवेशयामास यत्र तस्या: प्रतिश्रय: ॥६॥
तां स्म दृष्टैव सहसा दमयन्तीं नलो नृप: ।
आविष्ट: शोकदु:खाभ्यां बभूवाश्रुपरिप्लुत: ॥७॥
तं तु दृष्टा तथायुक्तं दमयन्ती नलं तदा ।
तीव्रशोकसमाविष्टा बभूव वरवर्णिनी ॥८॥
तत: काषायवसना जटिला मलपक्ङिनी ।
दमयन्ती महाराज बाहुकं वाक्यमब्रवीत् ॥९॥
पूर्व दृष्टस्त्वया कश्चिध्दर्मज्ञो नाम बाहुक ।
सुप्तामुत्सृज्य विपिने गतो य: पुरुष: स्त्रियम् ॥१०॥
अनागसं प्रियां भार्या विजने श्रममोहिताम् ।
अपहाय तु को गच्छेत्पुण्यश्लोकमृते नलम् ॥११॥
किं नु तस्य मया बाल्यादपराध्दं महीपते: ।
यो मामुत्सृज्य विपिने गतवान्निद्रया ह्रताम् ॥१२॥
साक्षाद्देवानपहाय वृतो य: स मया पुरा ।
अनुव्रतां साभिकामां पुत्रिणीं त्यक्तवान्कथम् ॥१३॥
अग्नौ पाणिं गृहीत्वा तु देवानामग्रतस्तथा ।
भरिष्यामीति सत्यं तु प्रतिश्रुत्य क्व तद्नतम् ॥१४॥
दमयन्त्या ब्रुवन्त्यास्तु सर्वमेतदरिंदम ।
शोकजं वारि नेत्राभ्यामसुखं प्रास्त्रवध्दहु ॥१५॥
अतीव कृष्णासाराभ्यां रक्तान्ताभ्यां जलं तु तत् ।
परिस्त्रवन्नलो दृष्टा शोकार्तामिदमब्रवीत् ॥१६॥
मम राज्यं प्रनष्टं यन्नाहं तत्कृतवान्स्वयम् ।
कलिना तत्कृतं भीरु यच्च त्वामहमत्यजम् ॥१७॥
कथं तु नारी भर्तारमनुरक्तमनुव्रतम् ।
उत्सृज्य वरयेदन्यं यथा त्वं भीरु कर्हिचित् ॥१८॥
दूताश्चरन्ति पृथिवीं कृत्स्नां नृपतिशासनात् ।
भैमी किल स्म भर्तारं द्वितीयं वरयिष्यति ॥१९॥
दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा नलस्य परिदेवितम् ।
प्राञ्जलिर्वेपमाना च भीता च नलमब्रवीत् ॥२०॥
न मामर्हसि कल्याण दोषेण परिशक्ङितुम ।
मया हि देवानुत्सृज्य वृतस्त्वं निषधाधिप ॥२१॥
तवाधिगमनार्थ तु सर्वतो ब्राह्मणा गता: ।
वाक्यानि मम गाथाभिर्गायमाना दिशो द्श ॥२२॥
ततस्त्वां ब्राह्मणो विद्वान्पर्णादो नाम पार्थिव ।
अभ्यगच्छत्कोशलायामृतुपर्णनिवेशने ॥२३॥
तेन वाक्ये कृते सम्यक्प्रतिवाक्ये तथाह्रते ।
उपायोsयं मया दृष्टौ नैषधानयने तव ॥२४॥
त्वामृते न हि लोकेsन्य एकाह्ना पृथिवीपते ।
समर्थो योजनशतं गन्तुमश्वैर्नराधिप ॥२५॥
स्पृशेयं तेन सत्येन पादावेतौ महीपते ।
यथा नासत्कृतं किंचिन्मनसापि चराम्यहम् ॥२६॥
अयं चरति लोकेsस्मिन्भूतसाक्षी सदागति: ।
एष मे मुच्ञतु मम प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ॥२७॥
तथा चरति तिग्मांशु: परितो भुवनं सदा ।
स मुच्ञतु मम प्राणान्यदि पाप चराम्यहम् ॥२८॥
चन्द्रमा: सर्वभूतानामन्तश्चरति साक्षिवत् ।
स मुच्ञतु मम प्राणान्यदि पाप चराम्यहम् ॥२९॥
एते देवास्त्रय: कृत्स्नं त्रैलोक्यं धारयन्ति वै ।
विब्रवन्तु यथासत्यमेतद्देवास्त्यजन्तु माम् ॥३०॥
एवमुक्तास्तया वायुरन्तरिक्षादभाषत ।
नैषा कृतवर्ता पापं नल सत्यं ब्रवीमि ते ॥३१॥
राजञ्शीलनिधि: स्फीतो दमयन्त्या: सुरक्षित: ।
साक्षिणो रक्षिणश्चास्या वयं त्रीन्परिवत्सरान् ॥३२॥
उपायो विहितश्चायं त्वदर्थमतुलोsनया ।
न ह्येकाह्ना शतं गन्ता त्वामृतेsन्य: पुमानिह ॥३३॥
उपपन्ना त्वया भैमी त्वं च भैम्या महीपते ।
नात्र शक्ङा त्वया कार्या संगच्छ सह भार्यया ॥३४॥
तथा ब्रुवति वायौ तु पुष्पवृष्टि: पपात ह ।
देवदुन्दुभयो नेदुर्ववौ च पवन: शिव: ॥३५॥
तदद्भुततमं दृष्टा नलो राजाथ भारत ।
दमयन्त्यां विशक्ङां तां व्यपाकर्षदरिंदम: ॥३६॥
ततस्तद्वस्त्ररज: प्रावृणोद्वसुधाधिप: ।
संस्मृत्य नागराजं तं ततो लेभे स्वकं वपु: ॥३७॥
स्वरुपिणं तु भर्तारं दृष्टा भीमसुता तदा ।
प्राकोशदुच्चैरालिग्ङय पुण्यश्लोकमनिन्दिता ॥३८॥
भैमीमपि नलो राजा भ्राजमानो यथा पुरा ।
सस्वजे स्वसुतौ चापि यथावत्प्रत्यनन्दत ॥३९॥
तत: स्वोरसि विन्यस्थ वक्त्रं तस्य शुभानना ।
परीता तेन दु:खेन निशश्वासायतेक्षणा ॥४०॥
तथैव मलदिग्धाग्ङीं परिष्वज्य शुचिस्मिताम् ।
सुचिरं पुरुषव्याघ्रस्तस्थौ शोकपरिप्लुत: ॥४१॥
तत: सर्व यथावृत्तं दमयन्त्या नलस्य च ।
भीमायाकथयत्प्रीत्या वैदर्भीजननी नृप ॥४२॥
ततोsब्रवीन्महाराज: कृतशौचमहं नलम् ।
दमयन्त्या सहोपतं कल्यं द्रष्टा सुखोषितम् ॥४३॥
ततस्तौ सहितौ रात्रिं कथयन्तौ पुरातनम् ।
वने विचरितं सर्वमूषतुर्मुदितौ नृप ॥४४॥
गृहे भीमस्य नृपते: परस्परसुखैषिणौ ।
वसेतां ह्रष्टसंकल्पौ वैदर्भी च नलश्च ह ॥४५॥
स चतुर्थे ततो वर्षे संगम्य सह भार्यया ।
सर्वकामै: सुसिध्दार्थो लब्धवान्परमां मुदम ॥४६॥
दमयन्त्यपि भर्तारमासाद्याप्यायिता भृशम् ।
अर्धसंजातशस्येव तोयं प्राप्य वसुंधरा ॥४७॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
ओसामा बिन् लाडेन्
ओसामा बिन् महोम्मद बिन् अवद् बिन् लाडेन् ( मार्च १०, १९५७ तः मे २, २०११ ) एषः सौदि अरेबियायाः धनिकस्य बिन् लाडेन् कुटुम्बस्य सदस्यः । जिहादिभयोत्पादकसङ्गटनस्य अल्खैदस्य संस्थापकः । अमेरिकसंयुक्तसंस्थाने सप्टंबर ११, २०११ तमे दिनाङ्के प्रचलितस्य आक्रमणस्य उत्तरदायी एषः एव । अनेकेषां सैन्यानामुपरि नागरिकाणामुपरि च आक्रमणं बिन् लाडेन् कृतवान् ।
अन्तर्विषयाः
जननम्, विद्याभ्यासः, अग्रिमं जीवनञ्च[सम्पादयतु]
पिता महम्मद् लाडेन्, माता ह्मीदा अल् अत्तान् । एतयोः एकः एव पुत्रः ओसामा बिन् लाडेन् । महम्मद् बिन् लाडेनस्य दशमी पत्नी ह्मीदा । एषा १०-०३-१९५७ तमे वर्षे ओसामा बिन् लाडेनस्य जन्म दत्तवती । एषा सिरिया देशस्य डमास्कस् नगरस्य अलावि जनाङ्गस्य महिला । ओसामः १९६८ तः १९७६ पर्यन्तं जेड्डाग्रामस्य ’ अल् नगेर् मादरि आदशां शालायां विद्यार्जनं कृतवान् । ७० दशके अन्तिमभागे ’ किङ्ग अब्दुल् अझीज् विश्वविद्यालये अर्थशास्त्रे प्रशासननिर्वहणे च पदवीं प्राप्तुं महाविद्यालयं प्रविष्टवान् । महाविद्यालयस्य शिक्षणानन्तरं स्वकुटुम्बस्य उद्योगे निरतः भवेयम्- इति चिन्तनम् आसीत् ।
बिन् लाडेनस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
एषः मितभाषी, कविमनस्कः, भावजीवी, अन्तर्मुखी । एतस्य इस्लां धार्मिकग्रन्थेषु तीव्रासक्तिः आसीत् । महाविद्यालये इस्लां धर्मस्य पाठकः महमद् कुतुबः आसीत् । कुतुबस्य प्रभावः एतस्योपरि महान् जातः । एषः कुतुबः उग्रवादिनां निकटवर्ती आसीत् । " मुस्लिं ब्रदरहुड " एकं मूलभूतवादि सङ्घटनम् । तस्य कार्यकतारौ सय्यद् कुतुबः, अब्दुल् अजमश्च । एतयोः निकटवर्ती महमद् कुतुबः स्वशिष्यस्य ओसामस्य विषयम् अब्दुल् अजामम् उक्तवान् । एवम् अजामस्य परिचयं प्रप्य ओसाममः बहुकालं धर्मादिविषये चर्चाम् अजामेन सह करोति स्म । चर्चायां बहूनि दिनानि व्यतीतानि । परीक्षा समीपे आगता परन्तु सज्जता न जाता । अकृतपरिश्रमः ओसाम विद्यालयं त्यक्त्वा बहिर्गतवान् ।
लाडेनस्य मरणोत्तरस्य इच्छापत्रम्[सम्पादयतु]
लाडेनः महान् उग्रवादी चेदपि स्वस्य पुत्रान्, एतस्मिन् कार्ये भागिनः न स्युः इति स्पष्टम् उल्लिखितवान् । तत्सः स्वजीवने पालितवानपि । स्वकीये निरन्तरकार्ये कार्यक्रमं समये च स्वबालानां विषये परिवारविषये लक्ष्यं दातुम् असमर्थः इति क्षमां याचितवान् । स्वपत्नीः स्पष्टं सूचितवान् यत् स्वस्य मरणानन्तरं बालानां योगक्षेमः प्रधानरीत्या गणनीयः इति । तदर्थं ताभिः अन्यः विवाहः नैव करणीयः इत्यपि । स्वस्य २४ पुत्रान् सम्यक् पोषयेयुः । तेन सङ्गृहीतां १८ मिलियन् डालर् सम्पदं किं कुर्यात् इति उल्लेखः नास्ति । पुत्राः राजकीयकार्येषु मग्नाः न स्युः । धार्मिकचर्चाणां विषयेऽपि लक्ष्यं न दध्युः ।
कालेज् त्यक्त्वा ओसामः डिसेम्बरमासे १९७९ तमे वर्षे गुरोः अजामस्य सूचनानुगुणं पाकिस्तानं गत्वा प्रथमवारं जमातेइस्लाम् सङ्घटनस्य प्रमुखं चिन्तकं बुहीनुद्दीन् रबानिं दृष्टवान् । अपघानिस्ताने रष्यादेशविरुध्दं धर्मयुध्दं ( जिहाद् ) उद्घोषितम् आसीत् । तदा ७ सेनानायकाः कार्यं कृतवन्तः उग्रवादिनां परतः । तेषु अन्यतमः ओसामः । एतस्य सङ्घटनस्य स्वरूपं दत्तवान् अजामः । एषः इस्लामाबादस्य अन्ताराष्ट्रिय इस्लां विश्वविद्यालयस्य प्राध्यापकवृत्तिं स्विकृतवान् । तदा पाकिस्ताने प्रशिक्षणं प्राप्ताः केचन मुजाहिद्दीन् उग्रवादिनः अपघानिस्तानं गच्छन्ति स्म । तत्र गेरिल्ला आक्रमणं रष्यासैन्यविरुध्दं कृत्वा प्रत्यागच्छन्ति स्म ।
सि.ऐ.ए कार्याचरणे सक्रियः[सम्पादयतु]
पाकिस्तानस्य आय्.एस्.आय् संस्थायाः प्रमुखः हमीदगुल्लं दृष्टवान् । तेषु दिनेषु अमेरिकागुप्तचरसंस्था परोक्षरीत्या अपघानिस्ताने आपरेशन् सैक्लोन् कार्यावरणमकरोत् । तदा सि.ऐ.ए सङ्घटन मुजाहिद्दीन् सङ्घटनयोः मध्ये आय्.एस्.आय् मध्यवर्ती भूत्वा कार्यमकरोत् । सि.ऐ.ए जनाः परोक्षरीत्या मुजाहिद्दीन् जनेभ्यः पाकिस्ताने सैनिकं प्रशिक्षणं दत्तवन्तः । आधुनिकशस्त्राणि च दत्त्वा अपघानिस्तानं गत्वा युध्दं कर्तुं प्रेरयन्ति स्म ।
मरणम्[सम्पादयतु]
ओसाम बिन् लाडेनस्य मरणं मे मासे प्रथमदिनाङके २००१ तमे वर्षे रात्रौ १०.३० वादने प्रकाशितवन्तः । अमेरिकायाः सैन्यं पाकिस्तानस्य अब्बोत्ताबादे ओसाम बिन् लाडेनस्य अन्वेषणमकरोत् । ४० निमेषपर्यन्तं कार्याचरणमकरोत् । किञ्चित्कालं भुशुण्डीप्रयोगः परस्परं सञ्जातः । अन्ते गोलकास्त्रप्रयोगेण ओसमः हतः । तस्य शवं अमेरिकासैनिकाः वशीकृतवन्तः । अमेरिकायाः अध्यक्षः बराक् ओबामः मे १, २००१ तमे वर्षे अधिकृतरीत्या बिन् लाडेनः सैन्यस्य लघुना घटकेन मारितः इति प्रकटितवान् । एतत्कार्याचरणं पाकिस्ताने स्थिताः अमेरिकायाः जायिष्ट स्पेशल आपरेशन्स् कमाण्डर्स जनाः तथैव अमेरिकायाः केन्द्रीयगुप्तचरसंस्थायाः सेण्ट्रल् इण्टलिजेन्स् एजन्सीस् ( सि.आय्.ए ) कृतवन्तः ॥
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Osama bin Laden collected news and commentary at Dawn (newspaper)
- Full text: bin Laden's 'letter to America', The Observer, November 24, 2002
- Hunting Bin Laden, PBS Frontline, (November 2002)
- Young Osama, Steve Coll, The New Yorker, December 12, 2005
- How the World Sees Osama bin Laden, slideshow by Life (magazine)
- The Osama bin Laden File from The National Security Archive, posted May 2, 2011


text:
अटल बिहारी वाजपेयी
भारतस्य एकादशतम: प्रधानमंत्री
(प्रथम शासनकाल:) कार्यकाल:
पूर्ववर्ती - पी. वी. नरसिंह राव:
परवर्ती - ऍच. डी. देवगौड़ा
(द्वितीय शासनकाल:) कार्यकाल:
पूर्ववर्ती - इन्द्र कुमार गुजराल:
परवर्ती - मनमोहन सिंह:
राजनैतिकसंघ: - भारतीय जनता पार्टी
अटल बिहारी वाजपेयी (जन्म २५ दिसंबर, १९२४) भारतस्य पूर्व प्रधानमन्त्री अस्ति । स: भारतीय जनसंघस्य स्थापकेषु: एक: अस्ति एवं च १९६८ त: १९७३ पर्यन्तं तस्य अध्यक्ष: अपि आसीत् । स: जीवनपर्यन्तं (यावच्छक्यं) भारतीयराजनीते संक्रिय: आसीत् । स: दीर्घकालपर्यन्तं राष्ट्रधर्म:, पांचजन्यं, वीरअर्जुन: च राष्ट्रियभावोत्प्रोतपत्र-पत्रिकाणां सम्पादनम् अपि अकरोत् । एतदरिक्तं स: एक: ओजस्वी वाक्पटु: च प्रसिद्ध हिन्दीकवि: आसीत् । स: जीवनपर्यन्तम् अविवाहितम् अपि आसीत् ।
आरम्भिकजीवनम्
उत्तरप्रदेशस्य आगराजनपदस्य एकस्य प्राचीनस्थानस्य बटेश्वरस्य मूलनिवासी पण्डित कृष्णबिहारी वाजपेयी, मध्यप्रदेशस्य ग्वालियशासने (रियासत) अध्यापनकार्यं कुर्वन्नासीत् । तत्रैव 'शिन्दे की छावनी' इति स्थाने २५ दिसम्बर, १९२४ दिवसे ब्राह्ममुहूर्ते तस्य सहधर्मिणी कृष्णा वाजपेयी एकं बालकं अजनत् । कृष्णबिहारी अध्यापनकार्यस्य अतिरिक्तम् अपि हिन्दीब्रजभाषयो: सिद्धहस्तकवि: अपि आसीत् । महात्मा रामचन्द्र वीर द्वारा रचिता अमर कृति: "विजय पताका" पठित्वा अटलस्य जीवनं नूतनी दिशा प्राप्तम् । अटलस्य स्नातकशिक्षा ग्वालियरप्रान्तस्य विक्टोरिया कालेज (वर्तमान लक्ष्मीबाई कॉलेज) मध्ये अभवत् । क्षात्रजीवने एव स: राष्ट्रियस्वयंसेवकसंघस्य सदस्तां स्वीकृतवान् । कानपुरे डी.ए.वी. कालेजत: राजनीतिशास्त्रे परास्नातकस्य परीक्षा प्रथमश्रेण्याम् उत्तीर्णवान् । पित्रा सहैव कानपुरे एल.एल.बी. शिक्षा प्रारभ्य मध्ये एव विरम्य संघस्य कार्ये निष्ठापूर्वकं निरत: अभवत् । डॉ० श्यामा प्रसाद मुखर्जी पण्डित दीनदयाल उपाध्यायस्य च निर्देशने राजनीते: अध्ययनं तु कृतमेव, सहैव पाञ्चजन्यं, राष्ट्रधर्म:, दैनिक स्वदेश: वीर अर्जुन: आदय: पत्र-पत्रिका: अपि कुशलतापूर्वकं संपादितवान् ।
राजनीतिक जीवनम्
भारतीयसंघस्य स्थापकेषु सोपि अन्यतम: तस्य सन् १९६८ त: १९७३ पर्यन्तं अध्यक्ष: अपि आसीत् । सन् १९५५ मध्ये स: प्रथमवारं लोकसभाचयने आगतवान्, चयने पराजयं प्राप्य अपि धैर्यं न त्यक्तवान् । सन् १९५७ मध्ये बलरामपुर (जिला गोण्डा, उत्तर प्रदेश) त: जनसंघस्य प्रत्याशीरूपेण विजयं प्राप्य लोकसभायां प्रवेश: प्राप्तवान् । सन् १९५७ त: १९७७ पर्यन्तं जनता पार्टी इत्यस्य स्थापनापर्यन्तं विंशति: वर्षपर्यन्तं जनसंघस्य संसदीय: नेता आसीत् । सन् १९६८ त: ७३ पर्यन्तं भारतीयजनसंघस्य राष्ट्रियअध्यक्ष: अपि आसीत् । मोरारजी देसाई महोदयस्य सर्वकारे स: सन् १९७७ त: १९७९ पर्यन्तं विदेशमन्त्री अपि आसीत् अनेन विदेशे अपि भारतस्य छवि: वर्धितम् ।
१९८० ईसवीये जनतापार्टीसमूहात् असंतोषं प्राप्य जनतासंघं परित्यज्य भारतीयजनतापार्टी इत्यस्य नूतनस्य संघस्य स्थापनायां सहयोगं प्रदत्तवान् । ६ अप्रैल, १९८० दिवसे जनतापार्टी इति संघ: निर्मित: तस्य अध्यक्षपदस्य दायित्वम् अपि अनेन एव स्वीकृतम् । द्विवारं राज्यसभाया: कृते निर्वाचनं प्राप्तवान् । वाजपेयिना सन् १९९७ मध्ये प्रधानमन्त्रीरूपेण देशस्य शासनं स्वीकृत: । १९ अप्रैल, १९९८ दिवसे प्रधानमन्त्रीपदस्य शपथं गृहीतवान् । तस्य नेतृत्वे १३ दलानां गठबंधनसर्वकार: पंचवर्षेभ्य: देशस्य अन्ते प्रगते: विविधानि कार्याणि कृतानि ।
सन् २००४ मध्ये कार्यकालस्य समापने सति भीषणे घर्मे सम्पन्ने लोकसभाचयने भा.ज.पा. इत्यस्य नेतृत्वे राष्ट्रियलोकतान्त्रिकगठबन्धनस्य (एन.डी.ए) विजयं तु नैवावभवत् । तदनन्तरं वाजपेयिना सन्यासं गृहीतम् ।
कवि: अटलबिहारी
मेरी इक्यावन कविताएं इति अटलबिहारीवाजपेयिमहोदस्य प्रसिद्ध: काव्यसंग्रह: अस्ति । तस्य सर्वप्रथमं काव्यं ताजमहल इति आसीत् ।
तस्य काश्चित् प्रकाशितरचना:
- मृत्यु या हत्या
- अमर बलिदान (लोकसभायां अटलवर्यस्य वक्तव्यानां संग्रह:)
- कैदी कविराय की कुण्डलियाँ
- संसद में तीन दशक
- अमर आग है
- कुछ लेख: कुछ भाषण
- सेक्युलर वाद
- राजनीति की रपटीली राहें
- बिन्दु बिन्दु विचार, इत्यादि।
जीवनस्य प्रमुखतत्वानि
- देशहिताय यत्किमपि आसीत् तत् सर्वं अटलविहारिणा कृतम्
- आजीवनं अविवाहितम् आसीत् ।
- तेजस्वीवक्ता, वाक्पटु: , विशिष्ट: कवि: चासीत् हिन्दी भाषाया: ।
- परमाणुशक्तिसम्पन्नदेशानां विरोधेन विचलितं सन विनापि अग्नि-द्वितीयस्य एवं च परमाणुपरीक्षणं कृत्वा सन् १९९८ मध्ये राजस्थानस्य पोखरणस्थाने द्वितीयपरमाणुपरीक्षणं चापि सम्पादितवान् एवं च अमेरिकाया: ज्ञाने अपि नैव आगतम् इति ।
- अटल: दीर्घसमयपर्यन्तं सांसद आसीत् , जवाहरलालनेहरू एवं च इंदिरागांधी इत्ययो: अनन्तरं सर्वाधिकं अधिकसमयपर्यन्तं गैरकांग्रेसीअधिकारी आसीत् य: न केवलं गठबन्धनसर्वकारं सफलतापूर्वकं स्थापितवान् अपितु संचालितवानपि ।
- अटल: एव प्रथमविदेशमन्त्री य: संयुक्तराष्ट्रे हिन्दीभाषायां भाषणं दत्तवान् ।
- तस्य जीवने नैवासीत कश्चिदपि विरोधाभास: ।
शतवर्षेभ्य: अपि अधिकस्य पुरातनस्य कावेरीजलविवादं शोधितवान् । संरचनात्मकं कार्यदलं, साफ्टवेयरविकासाय सूचनाप्रौद्योगिकीकार्यदलं, केन्द्रियविद्युतनियन्त्रणआयोग इत्यादयस्य गठनं, राष्ट्रियराजमार्गानां, वायुस्थानकानां च निर्माणं, नूतनटेलिकामनीते: कोंकणरेलवेइत्यस्य च प्रारम्भ:, राष्ट्रियसुरक्षासमिते:, आर्थिकसलाहसमिते:, व्यापारोद्योगसमिते: च गठनं कृतम् । महर्गं (महगाई) नियन्त्रितवान् । ग्रामीणरोजगारयोजना: संचालितवान् च ।
इतोपि बहूनि कार्याणि सन्ति तेन कृतानि । अतएव स: आरम्भात् अद्य पर्यन्तं भारतस्य सर्वलोकप्रिय: प्रधानमन्त्री इति कथ्यते ।
टीका टिप्पणी
- भारत को लेकर मेरी एक दृष्टि है- ऐसा भारत जो भूख और डर से, निरक्षरता और अभाव से मुक्त हो- अटल बिहारी वाजपेयी


text:
सत्यम् इत्यादिवाक्ये आनन्दपदेन समर्पितम् आनन्दत्वं हि निरूपाधीष्टत्वम् ।
न च इष्टत्वस्य पुरुषविशेषनिरूपितत्वेन मोक्षे च अन्यस्याभावेन ब्रह्मणोनानन्दत्वापातः , इष्टत्वोपलक्षितस्यैवानन्दपदेन विज्ञानमानन्दम् इत्यादिश्रुतौ समर्पणात् । तद्विशिष्टसमर्पणे वाक्यस्याखण्डार्थत्वासम्भवात् ।
न च पुरुषविशेषस्यैवोपाधित्वेन कथं निरुपाधित्वमिष्टत्वस्य इति वाच्यं ; अन्येच्छाधीनेच्छाविषयत्वस्यैवेष्टत्वनिष्ठसोपाधिकत्वेन विवक्षणात् । तथा च अन्येच्छानधीनेच्छाविषयत्वयोग्यत्वं आनन्दत्वं , तच्च सुखत्वजातिः । सुखत्वविशिष्टा च न शुद्धा चित् किन्तु विषयसंयोगादिजन्यवृत्तिविशेषावच्छिन्नैव ।
न च शुद्धे उक्तानन्दत्वस्याभावेनानन्दत्वापातः , अनानन्दत्वस्यापि धर्म्मत्वेन निर्विशेषे ब्रह्मण्यप्रसक्तेः ।
न च आनन्दे आनन्दत्वस्य कादाचित्कत्वे जगत्कारणत्वादिसाम्येन तटस्थलक्षणतैव , न तु स्वरूपलक्षणता ; उपलक्षणत्वेन स्वरूपबहिर्भावात् इति वाच्यम् ;
स्वरूपबहिर्भूतस्य सुखत्वस्य स्वरूपलक्षणत्वाभावस्येष्टत्वात् । न हि अस्माभिः सुखत्वं ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणम् इत्युच्यते किन्तु आनन्दपदवाच्यतावच्छेदकधर्म्मोपलक्षितव्यक्तिरेव आनन्दपदलक्ष्या ब्रह्मस्वरूपलक्षणम् इति । तथा च ब्रह्मण एव धर्म्मान्तरोपलक्षितत्वेन लक्षणता स्वरूपेण च लक्ष्यता । यस्मिंश्च पक्षे शुद्धे न जगत्कारणता तस्मिन् पक्षे तु ज्ञानत्वानन्दत्वादेः कदाचित् ब्रह्मणि सत्त्वेनैव स्वरूपलक्षणतोपचर्य्यते इति ।
न च तथात्वे आनन्दत्वमेव कस्मात् तस्य इति वाच्यं ; आनन्दपदलक्ष्यत्वेन आनन्दत्वोपलक्षितत्वेनैवास्माकं तत्रानन्दत्वव्यवहारात् ।
इति शब्दार्थाब्भ्यां गौडब्रह्मानन्दसरस्वती ।
किञ्च उक्तयोग्यत्वरूपसुखत्वस्य सुखानन्दपदवाच्यतावच्छेदकत्वेपि ब्रह्मणि तद्राहित्येन यतो वाचो निवर्त्तन्त इतिश्रुत्युक्तमशक्यत्वमपि रक्षितं भवति ; न हि लक्ष्येपि शक्यतावच्छेदकसत्त्वमावश्यकं तथात्वे जहल्लक्षणाया असम्भवप्रसङ्गात् , न वा उपलक्षणस्य स्वरूपप्रवेशो येन तस्य तत्र सत्त्वमपेक्ष्येत । तथा च सुखत्वजातेः मोक्षकाले ब्रह्मण्यसत्त्वेपि कदाचिद् वृत्तिविशेषोपधानदशायां तत्र विद्यमानं सुखत्वमादायैव सुखस्वरूपत्वस्य सुखपदलक्ष्यत्वस्य चोपपत्तेर्न सुखपदघटितोक्तवाक्यस्य सखण्डार्थत्वं न वा यतो वाचो निवर्त्तन्त इतिश्रुतिविरोधः ।
ननु- जहल्लक्षणायां लक्ष्ये वाच्यतावच्छेदकसत्त्वस्यानावश्यकत्वेपि जहदजहल्लक्षणास्थले लक्ष्ये तत्सत्त्वमपेक्षितम् इति चेत् ।
न ; तथात्वे एकदेशस्यापि पदेन शक्त्यैवोपस्थितिसम्भवे लक्ष्यता न स्यात् । न च वेदान्तपरिभाषारीत्या इष्टापत्तिः ; जहदजहल्लक्षणायाः असम्भवापातात् , अत एव च जहदजहल्लक्षणां समर्थयद्भिस्तन्मतं खण्ड्यते । किञ्च तत्र यतो वाच इतिश्रुतिरपि विरुद्धा , न हि शक्त्यैव ब्रह्मणः पदबोद्ध्यत्वे ततो वाङ्निवृत्तिस्समर्थयितुं शक्यते । अत एव तच्छ्रुतिबलात् ब्रह्मणो लाक्षणिकत्वमेव वक्तव्यं , लक्षणा चेयं न जहती न वा अजहती इति विलक्षणैव जहदजहती अङ्गीक्रियते ।
न च यतो वाच इतिश्रुत्या सामान्यतः पदप्रवृत्तेरेव ब्रह्मणि निषेधेपि प्रमाणान्तरागम्यस्य तस्य शब्दागम्यत्वे अप्रामाणिकत्वस्य ततश्च वेदवैयर्थ्यस्यापत्तिं वारयितुं यथा लक्षणया पदविषयत्वमङ्गीकृत्य पदाबोद्ध्यत्वश्रुतेः पदेन शक्त्या अबोद्ध्यं ब्रह्म इत्यर्थसङ्कोचः क्रियते तथा जहदजहल्लक्षणास्थले शक्त्यङ्गीकर्तॄणां मते लौकिकपदाबोद्ध्यत्वेपि महावाक्यबोद्ध्यत्वमङ्गीकृत्य समाधातव्यम् इति वाच्यं ;
सत्यादिपदानां लौकिकवैदिकविभागस्याप्रसिद्धेः ।
न च लौकिकवाक्याबोद्ध्यत्वपरत्वमुक्तश्रुतेः इति वाच्यम् ;
?????


text:
सबाधधावनम्
सबाधधावनक्रीडा(Hurdles) धावनक्रीडायाः एका प्रसिद्धप्रकारः वर्तते ।
अन्तर्विषयाः
परिचयः[सम्पादयतु]
पलायमानो जनः पथि समागतानि स्थूलानि लघूनि वा गत्यवरोधकारीणि वस्तूनि समुल्लङ्ध्यात्मनो रक्षार्थं धावत्येव । ईदृशीं स्थितिं विलोक्य मन्ये विचार कैस्तादृशधावनाविषयेऽपि चिन्तितम् । प्रकारा गवेषिताः, नियमा निर्धारितस्तथा प्रशिक्षणविधिः प्रवर्तितः । प्रतियोगितासु स्थानं प्राप्य कलेयमपि विकसिता । यद्यपीदृशस्य धावनस्य वर्णनं प्राचीनयूनाने सम्पन्नेषु विश्वक्रीडोत्सवेषु न लभ्यते तथापि साम्प्रतमस्य प्रचलनं प्रतियोगितासु दृश्यत एव । प्रारम्भे हर्डल्-धावनरुपेण वर्तमानपद्धतेः प्रयोगो नाभूत तथापि तदानीमेकत्र किमपि भारवद् वस्तु संस्थाप्य तदुल्लङ्घ्नप्रयासपूर्वकं धावनं क्रियते स्म । परं तेन वस्तुना सङ्घ्ट्ट्य क्रीडक आहतोपि भवति स्म । ततस्तं रक्षितुं तेदभयपार्श्वयोर्यष्टिद्वयमाधारार्थमारोपितमक्रियत, यदाधारेणेत्प्लुत्य धावकोऽग्रे वर्धते स्म । इदानीं नास्ति तादृशी स्थितिः । अधुनाऽवरोधदण्डो (हर्डल्)ऽतीव सामान्यो भाररहितः प्रयुज्यते भूमावेवमेव स्थाप्यते येन सामान्यसङ्घट्टनेनैव स पतति तत अभिघातस्य भयं नास्ति, उत्पलवनकाले हस्तयोः कार्यं तथैव भवति यथा सरलधावने भवति ।
सबाधधावनस्य शैली विकासश्च[सम्पादयतु]
बाधाधावनस्यारम्भविधिरन्यधावनवदेव वर्तते, तत्रानतरमिदमेवास्ति यद धावकः प्रथमां बाधां पारयितुं स्वीयान् पादसञ्चारान् सुनियोजयति । सामान्यतोऽष्टभिः पादविन्यासैरिदमन्तरं पार्यते । बाधाधावकः पूर्णया शक्त्या तथा व्यवस्थितैवचरणन्यासैर्बाधकदण्डस्योपरितनभागाद् गन्तुं धावति।
अस्मिन् धावने शैलीविकासदृष्ट्या प्रथमं विकासं 'श्रीक्रेजोलीनो’ऽकरोद यस्मिन् धावनावस्थायां चरणं सरलं विधाय हर्डलपारकरणस्याविष्कारः कृतः । ततः परं 'थामसनः’ बाधकस्योपरि द्वावपि ह्स्तावग्रे कृत्वा सन्तुलनस्थापनस्याविष्कारं विहितवान् । 'सदर्न्’श्च पृष्ठवर्तिनः पादस्य विलम्बितक्रियां प्रतिपादितवान् । 'एचं डिलाईः’ वेगवत्या गतेस्तथा स्तम्भितजान्वोः शैलीमचालयत् । परमियं शैली नैव स्वीक्रुता । 'एलं कल्हौन्’श्च गत्या सह पद्धतेः समन्वयं साधितवान् ।
इदं धावनं ११० मी० २०० मी० तथा ४०० मी० पर्यन्तं भवति । प्राथमिके धावने सम्पूर्णं ध्यानं गतौ पद्धतौ च तिष्ठति । प्रलम्बधावने गतेर्गतिरक्षणस्य क्षमता, बाधानां मध्ये पदविन्यासानां विभागस्य् तथा गतिरक्षणस्य प्रयासा आवश्यकाः सन्ति । बाधावस्थायामग्रेऽवनतिः स्कन्धयोः पृथ्व्याः समानान्तरेण रक्षणं पूर्णस्य धावनस्य क्षमतानुसारं विभागस्तथा चरणयोः सामञ्जस्य-स्थापनमावश्यकानि तत्त्वानि मन्यन्ते ।
सबाधधावकस्य आवश्यकाः गुणाः[सम्पादयतु]
-
- शारीरिक्यो विशेषताः-प्रलम्बता, सरलता विभिन्नाङ्गेषु सामञ्जस्यं वेगपूर्णा गतिश्च ।
- मानसिक्यो विशेषताः -साहसो धैर्यं सहनशीलताऽऽत्मविश्वासो लयबोधश्चेत्येता विशेषता अपेक्षिताः सन्ति ।
सबाधधावनस्य मूलसिद्धान्ताः[सम्पादयतु]
-
- अस्य धावनस्य प्रक्रिया प्रधावनप्रक्रियैवास्ति ।
- आदितोऽन्तं यावदिदमेकं क्रियात्मकं तारतम्यमस्ति ।
- बाधकस्योपरि व्यतिगन्तुकः समयः समयस्य विनाशे गण्यते ।
सबाधधावनपद्धतिः[सम्पादयतु]
अस्य धावनस्य पद्धतिः षट्स्वङ्गेषु विभक्ता विद्यते-
-
- प्रस्थानं तथा प्रथमबाधकस्य निकटे गमनम्
- उच्छलनम् ।
- वाधकस्योपर्यत्पतनम् ।
- अवतरणम् ।
- बाधकानां मध्यवर्तिनी क्रिया ।
- समाप्तिः
अत्यन्तं सावधानतया प्रस्थानानन्तरं प्रत्यक्षं पश्यन् धावकः पुरो धावेत् । प्रथमबाधकस्य निकटे गन्तुमष्टौ चरणान्यासान् विधाय अच्छेत् । बादकस्य सामीप्यानन्तरं धावकः स्वां दृष्टिं बाधके निधायोच्छलति । उडुयनकाले धावको नावनमति, न कूर्द्ते न वोच्छलति । स तूच्छलनावसरे पादतलस्य शक्त्योच्चैरुत्थाय शिरः स्कन्धं चाग्रे कृत्वा सञ्चालयति । अवतरणावसरे प्रलम्बं पदन्यासं कृत्वा सन्तुलनपूर्वक मवतरणानन्तरं यथोच्छां गतिं संरक्षति । मध्यक्रियायां धावक्स्त्रीन् चरणन्यासान् गतिलाभानुसारं विधत्ते । बाधकानां मध्ये बाह्वोः शक्तेः पूर्ण उपयोगः क्रियते यतः सन्तुलनं भवति तथा चरणयोर्गतिस्तीव्रा जायते । समाप्तौ धावकायेदमावश्यकं विद्यते यद बाधकं पारयित्वाऽन्तिमे धावने नोपविशेद् न वा सन्तुलनं वर्जयेत । इति ।
धावनस्यायं क्रमिको विकासः क्रियाणां वैचिर्त्र्यण सह नियमसमन्वितं संयोजनं पुरोवर्तिनीषु परिष्कृतासु सर्वास्वपि क्रीडास्वाधार्भुवः कार्यं करोति । एतेषां धाव्नविधीनामतिरिक्तमपि नानाविधा नैकशः प्रक्रियाः प्रथिताः सन्ति । मूलं यस्य सुदृढं भवति स निरन्तर समुन्नमति पुष्णाति फलति च । अत एव वयमित्यमेतदाकलयामः -
- तीव्रां गतिं स्थिरतरां मतिमुदगतिञ्च
- प्रीतिं कृतौ नियतिमदयतिमात्मदान्तिम् ।
- श्रित्वा प्रतीतिमथ नीतिमतिं च रीतिं
- यो धावति प्रथितिमेति स नित्यमेव ॥
चित्रवीथिका[सम्पादयतु]
चित्रमुद्रिका[सम्पादयतु]
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरङ्गिणी


text:
Shri Surya Mandala Ashtak Stotram in Sanskrit
श्री सूर्यमण्डलाष्टक स्तोत्रम्
श्री सूर्यमण्डलाष्टक स्तोत्रम्
नमः सवित्रे जगदेकचक्षुषे जगत्प्रसूतिस्थितिनाश हेतवे ।
त्रयीमयाय त्रिगुणात्मधारिणे विरञ्चि नारायण शंकरात्मने ॥ १ ॥
यन्मडलं दीप्तिकरं विशालं रत्नप्रभं तीव्रमनादिरुपम् ।
दारिद्र्यदुःखक्षयकारणं च पुनातु मां तत्सवितुर्वरेण्यम् ॥ २ ॥
यन्मण्डलं देवगणै: सुपूजितं विप्रैः स्तुत्यं भावमुक्तिकोविदम् ।
तं देवदेवं प्रणमामि सूर्यं पुनातु मां तत्सवितुर्वरेण्यम् ॥ ३ ॥
यन्मण्डलं ज्ञानघनं, त्वगम्यं, त्रैलोक्यपूज्यं, त्रिगुणात्मरुपम् ।
समस्ततेजोमयदिव्यरुपं पुनातु मां तत्सवितुर्वरेण्यम् ॥ ४ ॥
यन्मडलं गूढमतिप्रबोधं धर्मस्य वृद्धिं कुरुते जनानाम् ।
यत्सर्वपापक्षयकारणं च पुनातु मां तत्सवितुर्वरेण्यम् ॥ ५ ॥
यन्मडलं व्याधिविनाशदक्षं यदृग्यजु: सामसु सम्प्रगीतम् ।
प्रकाशितं येन च भुर्भुव: स्व: पुनातु मां तत्सवितुर्वरेण्यम् ॥ ६ ॥
यन्मडलं वेदविदो वदन्ति गायन्ति यच्चारणसिद्धसंघाः ।
यद्योगितो योगजुषां च संघाः पुनातु मां तत्सवितुर्वरेण्यम् ॥ ७ ॥
यन्मडलं सर्वजनेषु पूजितं ज्योतिश्च कुर्यादिह मर्त्यलोके ।
यत्कालकल्पक्षयकारणं च पुनातु मां तत्सवितुर्वरेण्यम् ॥ ८ ॥
यन्मडलं विश्वसृजां प्रसिद्धमुत्पत्तिरक्षाप्रलयप्रगल्भम् ।
यस्मिन् जगत् संहरतेऽखिलं च पुनातु मां तत्सवितुर्वरेण्यम् ॥ ९ ॥
यन्मडलं सर्वगतस्य विष्णोरात्मा परं धाम विशुद्ध तत्त्वम् ।
सूक्ष्मान्तरैर्योगपथानुगम्यं पुनातु मां तत्सवितुर्वरेण्यम् ॥ १० ॥
यन्मडलं वेदविदि वदन्ति गायन्ति यच्चारणसिद्धसंघाः ।
यन्मण्डलं वेदविदः स्मरन्ति पुनातु मां तत्सवितुर्वरेण्यम् ॥ ११ ॥
यन्मडलं वेदविदोपगीतं यद्योगिनां योगपथानुगम्यम् ।
तत्सर्ववेदं प्रणमामि सूर्य पुनातु मां तत्सवितुर्वरेण्यम् ॥ १२ ॥
मण्डलात्मकमिदं पुण्यं यः पठेत् सततं नरः ।
सर्वपापविशुद्धात्मा सूर्यलोके महीयते ॥ १३ ॥
॥ इति श्रीमदादित्यहृदये मण्डलात्मकं स्तोत्रं संपूर्णम् ॥


text:
गणतन्त्रदिनम् (भारतम्)
भारतदेशः १९४७ तमवर्षस्य आगष्ट्मासस्य १५ दिनाङ्के स्वतन्त्रः अभवत् । अनन्तरं प्रजाप्रभुत्वरीत्या अत्र प्रशासनं चलति स्म । यदा संविधाननिर्माणकार्यं समाप्तम् अभवत् तदा संविधानम् अङ्गिकृत्य देशे १९५० तमे वर्षे जनवरीमासस्य २६ दिनाङ्के भारतदेशं प्रजाप्रभुत्वराष्ट्रामिति धोषितवन्तः । तद्दिनादाराभ्य भारतदेशे भारतीय-संविधानरीत्या प्रशासनं प्रचलति ।
प्रजाराज्योत्सवं प्रजाराज्योत्सवः गणराज्योत्सवः इत्यपि कथयन्ति । यतः गणानां प्रजानां एव अत्र प्रामुख्यता अस्ति । प्रजाराज्यमित्यस्य प्रजाभिः प्रजाभ्यः प्रजाः एव प्रशासनं कुर्वन्ति इत्यर्थः भवति । भारतस्य प्रजासत्तात्मकजात्यतीतगणराज्यम् इति च नाम अस्ति । जनवरी मासस्य २६ तमे दिनाङ्के एव लाहोर-अधिवेशने पूर्णस्वातन्त्र्यलाभाय निर्धारः कृतः आसीत् । तस्य स्मरणार्थं जनवरीमासस्य २६ दिनाङ्कः एव स्वीकृतः अस्ति । प्रतिवर्षं वैभवेन प्रजाराज्योत्सवः आचर्यते । विदेशीयाः अतिथिरुपेण आगच्छन्ति । मुख्यकार्यक्रमः राजधान्याः परेड्स्थाने राष्ट्रपतिभवनस्य पुरतः प्रचलति । देशे सर्वत्र कार्यालयेषु विद्यालयेषु सङ्घसंस्थासु च कार्यक्रमं कुर्वन्ति । ध्वजारोहणं राष्ट्रगीतं विविधस्पर्धाः मनोरञ्जनकार्यक्रमाः च सर्वत्र प्रचलन्ति । राष्ट्रियपर्वरुपेण प्रजाराज्योत्सवम् आचरन्ति । भारतदेशः सुखीराज्यं भवतु इति सदाशया सर्वजनहिताय सर्वजनसुखाय संविधाननिर्माणकार्यस्य आरम्भः अभवत् । देशे तथा विदेशेषु च भारतस्य सामाजिक-आर्थिक-सांस्कृतिक-वैभवस्य प्रदर्शनं तथा शान्ति- सुव्यवस्थास्थापनं विदेशैः सह उत्तमसम्बन्धस्थापनम् इत्यादीनि संविधानस्य उद्देश्यानि । भारतीय संविधानम् लिखितं संविधानम् अस्ति । अत्र ३९५ विधयः, अष्ट-अनुसूच्यः सन्ति । संविधान- रचनासमितेः अध्यक्षः भारतदेशस्य राष्ट्रपतिः श्री बाबूराजेन्द्रप्रसादः आसीत् । संविधानसङ्ककलनसमितेः अध्यक्षः डा बी आर् अम्बेड्करः आसीत् । अतः अम्बेडकरमहोदयं भारतीयसंविधानशिल्पी इति कथयन्ति । संविधाने मुख्यतः राष्ट्रपतिः उपराष्ट्रपतिः लोकसभा राज्यसभा इत्यादीनां व्याख्या, चयनं, चालनं इत्यादि नियमाः निरुपिताः सन्ति । भारतदेशः अनेकराज्यानां गणानां समूहात्मकः अस्ति । राष्ट्रे लोकसभा राज्यसभा च इति उभयसदने स्तः । राज्येषु विधानसभा विधानपरिषद् इति च स्तः । लोकसभायां तथा विधानसभायां जनैः निर्वाचिताः जनप्रतिनिधयः कार्यं चालयन्ति । राज्यसभायां तथा विधानपरिषदि जनप्रतिनिधिभिः निर्वाचिताः सदस्याः कार्यं सञ्चालयन्ति । लोकसभायाम् ५४४ प्रतिनिधयः जन संख्याधारेण निर्वाचिताः भवन्ति । राष्ट्रियसर्वकारस्य केन्द्रसर्वकारः इति नाम अस्ति । राज्येषु राज्यसर्वकाराः कार्यं कुर्वन्ति । प्रायशः पञ्चवर्षेषु एकवारं निर्वाचनं भविष्यति । १८ वर्षवयस्काः स्वेष्टं प्रतिनिधिं मतदानेन प्रशासकं कर्तुं प्रभवन्ति । एवं भारतीयप्रजा एव राष्ट्रपतिरपि भवति । संविधाने भारतीयप्रजानां विविधकर्तव्यानि तथा अधिकाराः च घोषिताः सन्ति । कर्तव्येषु-
- *राष्ट्ररक्षणम्
- *शान्तिसुव्यस्थारक्षणम्
- *अखण्डतायाः एकतायाः तथा सहोदरतायाश्च रक्षणम्
- * उदात्तादर्शपालनं भारतीयसंपदः संरक्षणं संस्कृतिरक्षणम्
इत्यादीनि प्रमुखाणि । सर्वजनानामपि अनेकविधाधिकाराः दत्ताः सन्ति ।
- *मतदानाधिकारः
- *देशे यत्र कुत्रापि वासाधिकारः
- *न्यायस्वीकाराधिकारः
- *धार्मिकस्वतन्त्रता
- *विद्याध्ययनस्वतन्त्रता
- *सास्कृतिकस्वातन्त्र्यम्
- *शोषणायाः विरुद्धान्दोलनस्वातन्त्रयम्
- *समानताधिकारः
- *वाक् स्वातन्त्रयम्
इत्यादि प्रमुखविषयाः सन्ति । भारतदेशे न्यायदानकार्याय अधीनन्यायालयाः राज्ये उच्चन्यायालयाः, राष्टियसर्वोच्चन्यायालयः च सन्ति । भारते २८ राज्यानि सप्तकेन्द्रशासितप्रदेशाः च सन्ति । राज्यराजधानीषु उच्चन्यायालयाः सन्ति । देहलीनगरे राष्टस्य राजधान्यां सर्वोच्चन्यायालयः अस्ति । भारतदेशः जात्यतीतः सर्वधर्मसमभावयुक्तः च अस्ति । हिन्दूधर्मीयाः जैनाः बौध्दाः महम्मदीयाः सिखधर्मीयाः क्रैस्ताः,फारसीकाः जनाः अत्र निवसन्ति । ‘अनेकतायाम् एकता’ एव भारतस्य विशेषः अस्ति । सर्वे जनाः स्वधर्मानुसारं जीवनं कुर्वन्ति पर्वाणि अचरन्ति । पर्वसु परस्परं शुभाशयं यच्छन्ति । शतशः पर्व- विशेषाः भारतदेशे आचर्यन्ते । भारतदेशे सहश्रशः भाषाः सन्ति । जनाः परस्परं वदन्ति । किन्तु संविधानरीत्या अष्टादशभाषाणां राष्ट्रभाषा स्थानं दत्तमास्ति । हिन्दी भाषा अधिकजनानां भाषाऽस्ति । राष्ट्रे राजभाषा इवास्ति । भाषानुसारमेव भारते राज्यानां विभागः कृतः अस्ति । सर्वत्र जनेषु वयं भारतीयाः इति भावना जागरिता अस्ति। भारतदेशे राष्ट्रियकार्यक्रमरुपेण पञ्चवर्षिकयोजनाः निर्धारिताः भवन्ति । कृषि-उद्योग-विद्युत्-वाणिज्य- आरोग्य-साक्षरता इत्यादिविषयेषु सततम् कार्ययोजना रचिता भवति । सर्वजनहिताय नियमाः योजनाः च रुपिताः भवन्ति । भारते समग्रतां भावैक्यतां स्थापयितुं महानप्रयासः कृतः अस्ति । तेषां संरक्षणं सर्वभारतीयानाम् आद्यं कर्तव्यमिति संविधानेऽपि निर्दिष्टम् अस्ति । केन्द्रसर्वकारस्य राष्ट्रपतिः एव प्रमुखः । लोकसभायां बहुमताधारेण पक्षाधारेण च प्रशासनं भवति प्रधानमन्त्री राष्ट्रशासकाङ्गपक्षस्य प्रमुखः भवति । राज्येषु राज्यपालः प्रमुखः। मुख्यमन्त्री बहुमताधारेण पक्षाधारेण च शासकाङ्गस्य नायकः भवति । पञ्चवर्षपर्यन्तं निर्वाचितस्य पक्षस्य अधिकारावधिः अस्ति । प्रजाराज्योत्सवदिने राष्ट्रध्वजारोहणं सर्वत्र भवति । देहलीनगरे ‘परेड’ (पथसञ्चलनकार्यक्रमं) स्वयं राष्टपतिः विदेशीयेन अतिथिना सह पश्यति । अत्र भूदलनौकादलवायुदलानां, सीमासुरक्षादलस्य, एन.सी.सीजनानां, भारतीय-स्कौट- गाइडस्जनानां, गृहरक्षकदलस्य च गौरवप्रदानकार्यं प्रचलति । विविधराज्यैः निर्मितानां कलासंस्कृतिविषयकानां दृश्यरुपकानां प्रदर्शनं सुन्दरम् आकर्षकं च भवति । सर्वैः वन्दनानि स्वीकुर्वन् राष्ट्रपतिः सर्वेभ्यः शुभाशयं वदति । अस्मिन्त समये युद्धविमानानां शस्त्रास्त्राणां क्षिपणीनां प्रदर्शनं बलप्रदर्शनार्थम् आयोजयिष्यते । भारतीय नागरिकेषु प्रतिष्ठितानां पद्मप्रशस्तिः, वीरयोधानां परमवीरचक्रप्रशस्तिः , इत्यादि- प्रशस्तिप्रदानकार्याणि अपि प्रचलन्ति । प्रजाराज्योत्सवदिने मध्याह्ने सांस्कृतिककार्यक्रमाः भवन्ति । तत्र बहुविधनृत्यगीतहास्यनाटकादिषु बालाः सहर्षं भागं स्वीकुर्वन्ति ।


text:
सीं.क्लीनर मृदुवसनस्य नूतनं संस्करणम् - NEW VERSION OF CCLEANER (CCleaner 3.11.1541)
मित्राणि
भवतां संगणकयन्त्रस्य चिकित्सक: सी.क्लीनर इति मृदुवसनस्य सम्प्रति नूतनं संस्करणम् आगतमस्ति । एतदस्ति CCleaner 3.11.1541 संस्करणम् । अस्य संस्करणस्य काचित् वैशिष्ट्यमस्ति यत् भवन्त: तलपूर्य स्वयमेव पश्यन्तु अधिकं वाचनस्य आवश्यकता नास्ति एव ।
प्रायश: सर्वे सी.क्लीनस इत्यस्य उपयोगं जानन्ति एव । अतएव अस्मिन् विषये अत्र किमपि नूतनं न लिख्यते ।
एतत् मृदुवसनं तलपूरितुम् अध: दत्तश्रृंखलाया: उपरि नोदयतु ।
सी.क्लीनर मृदुवसनम्
CCleaner 3.11.1541
संस्कृतजगत्