text:
विकिशब्दकोशः:समुदायद्वारम्
- sa: Please help translate to your language.
- en: Requests for the bot flag should be made on this page. This wiki uses the standard bot policy, and allows global bots and automatic approval of certain types of bots. Other bots should apply below, and then request access from a steward if there is no objection.
अन्तर्विषयाः
- १ Request for adminship
- २ Proposal to translate and replace logo
- ३ Request for adminship extension
- ४ Support
- ५ आरक्षकाय निर्देशः
- ६ विकिकोशस्य जालपुटे लघुसार्वत्रिकविभवसङ्केतप्राप्त्यै समर्थनम् (ShortUrl on Samskrit wikisource project)
- ७ Correction of namespace names in Sanskrit
- ८ Cooperation
- ९ Admin rights
- १० sanskritnlpbot
- ११ Admin rights renewal
- १२ मुखपुटे सङ्ख्यादोषः
- १३ Standard bot policy
- १४ IST समयवलयस्य स्थापनम्
- १५ A note about a future change
- १६ देवनागरी-अङ्कम् उत्सर्गत्वेन स्थापयितुम्
Request for adminship[सम्पाद्यताम्]
Hi, I am MikeLynch, and I am a bureaucrat on Sanskrit Wikipedia. I request admin rights on the sa.wiktionary in order to do maintenance works. Comments are welcome below. Thanks, MikeLynch १४:४९, २५ नवम्बर् २०११ (UTC)
Comments[सम्पाद्यताम्]
- Support I would like to see sanskrit wiktionary improving and Mike is the best one to do that Sbblr0803 १३:४३, २८ नवम्बर् २०११ (UTC)
Proposal to translate and replace logo[सम्पाद्यताम्]
Hi all, I would like to propose the translation and replacement of the logo, which is currently in English. The translation which I propose is: विकिशब्दकोशः - स्वतन्त्र संस्कृतशब्दकोशः . Please comment on this, and offer any suggestions of your own. Once the wording is finalized, we can proceed to edit it and then replace it. Regards, MikeLynch १२:५९, ८ दशम्बर् २०११ (UTC)
- Thank you Mike for the concern regarding the wiktionary logo.. However I think you should use the words as विकिशब्दकोशः - स्वतन्त्रसंस्कृतशब्दकोशः.. The only difference is that the words should be joined together and not separated... Otherwise I fully agree to it.. Sbblr0803 ११:२९, १६ डिसेम्बर् २०११ (UTC)
Request for adminship extension[सम्पाद्यताम्]
I request extension of my admin tools for 6 months in order to continue the maintenance and import works I have been doing, as well as some beautification work. Thanks, MikeLynch (talk) १०:४३, २८ फ़ेब्रुवरि २०१२ (UTC)
Support[सम्पाद्यताम्]
समर्थनम् Sorry for the delay in voting. Sbblr0803 (वार्ता) १२:४४, १९ मार्च् २०१२ (UTC)
आरक्षकाय निर्देशः[सम्पाद्यताम्]
अधुना सम्स्कृतविक्कि शब्दकोशे आरक्षका न सन्ति इति कष्टम्। अतः मलयाळम् विक्किनिघण्डु मध्यॆ आरक्षकः योजकः:viswaprabha नामकः योजकः अत्र आरक्षकः भवतु इति निर्देशः। सः सम्स्कृतज्ञः विक्किपीडियायां बहुकालादारभ्य सक्रियः साङ्केतिकविषये निपुणश्च। --पकलोन् जलारण्यः ०५:०४, ६ फ़ेब्रुवरि २०१३ (UTC)।
- Thank you for nominating. I am willing to be a sysop/bureaucrat at sa.wiktionary.org ViswaPrabha (വിശ്വപ്രഭ) (अम्भाषणम्) ०६:११, ६ फ़ेब्रुवरि २०१३ (UTC)
- समर्थनम् There is a desperate requirement of a dedicated administartor for the betterment of Samskrit Wikikosha.Having known the admirable contributions made by ViswaPrabha (വിശ്വപ്രഭ) towards Malayalam Wikikosha, I support him. - योजकः:SumanaKoundinya
- समर्थनम् मार्गदर्शकं विना किङ्कर्तव्यतामूढः जातः अस्ति अयं संस्कृतविकिकोशप्रकल्पः । अत्र सुष्ठु मार्गदर्शनाय अत्यन्तं यॊग्यः अस्ति योजकः:viswaprabha । अन्यॆषु प्रकल्पॆषु तस्य उत्कृष्टस्य मार्गदर्शनस्य साक्षिभूता अहं, तस्य समर्थनं मनःपूर्वकं करॊमि । - Shubha (अम्भाषणम्) १०:५१, ६ फ़ेब्रुवरि २०१३ (UTC)
विस्वनाथवर्यः संस्कृतविकिकोशे आरक्षकदायित्वं निर्वहतु इत्यस्मिन् अस्माकं सहमतं प्रदर्षयित्वा बहु दिनानि अभवन्, प्रक्रिया अग्रे न गता इति मन्ये । अतः अन्तिमनिर्णयार्थं किं करणीयमिति कृपया सूचयतु । -योजकः:SumanaKoundinya
- समर्थनम् बहुज्ञोऽयं बहुकार्यशीलोऽपि सदस्यः। तस्य प्रबन्धकत्वे प्रकल्पोऽयम् उन्नतिं यास्यतीति विश्वसिमि। धन्यवादः। -Hemant wikikosh (अम्भाषणम्) १७:३४, १५ मार्च् २०१३ (UTC)
विकिकोशस्य जालपुटे लघुसार्वत्रिकविभवसङ्केतप्राप्त्यै समर्थनम् (ShortUrl on Samskrit wikisource project)[सम्पाद्यताम्]
संस्कृतविकिपुटस्य सम्पर्कम् अन्यजालपुटेषु दानावसरे अत्यन्तं दीर्घं सार्वत्रिकविभवसङ्केतं (URL) प्राप्नुमः यश्च बहुधा क्लेशं जनयति । अस्याः समस्यायाः निवारणाय तान्त्रिकसाहाय्यं प्रार्थितमस्ति येन हिन्दीभाषापुटेषु शिरोनाम्नः अधः यः लघुः सङ्केतः दृश्यते तादृशः सङ्केतः प्राप्यते । विकिकोशस्य जालपुटे इदं सौलभ्यं प्राप्तव्यमस्ति । तन्निमित्तं भवतां समर्थनम् अत्र सूचयन्तु ।
It has been proposed to provide short url facility(replacing the tawp.in shorturl external installation) on Samskrit wiktionary project. Find below the consensus of Community.--Sayant Mahato (सम्भाषणम्) ०४:२०, ३ अप्रैल २०१५ (UTC)
- समर्थनम्--Shubha (सम्भाषणम्) ०४:४१, ३ अप्रैल २०१५ (UTC)
- समर्थनम्--Narayanan V T (सम्भाषणम्) ०५:३५, ३ अप्रैल २०१५ (UTC)
- समर्थनम्--Premaskanth13 (सम्भाषणम्) ०६:४१, ३ अप्रैल २०१५ (UTC)
- समर्थनम्--Sayant Mahato (सम्भाषणम्) ०५:३५, ४ अप्रैल २०१५ (UTC)
- समर्थनम्----Vaishnavi (सम्भाषणम्) ०७:४४, ४ अप्रैल २०१५ (UTC)
- समर्थनम्----JVRKPRASAD (सम्भाषणम्) ०८:२७, ५ अप्रैल २०१५ (UTC)
Correction of namespace names in Sanskrit[सम्पाद्यताम्]
नमस्ते सर्वेभ्यः ! संस्कृतविकिपीडिया, संस्कृतस्रोतः इत्यादिषु प्रकल्पेषु नामाकाशानां दोषाः सन्ति । तेषां परिवर्तने मया अत्र मत्कुणः (Bug) स्थापितः अस्ति । अत्र कृपया स्वमतं दत्त्वा कार्यस्यास्य समर्थनं करोतु इति निवेदनम् । अस्तु । ॐNehalDaveND•✉•✎ ०५:५८, ८ जून २०१५ (UTC)
चर्चा[सम्पाद्यताम्]
एषः निर्णयः संस्कृतविकिपीडिया-समुदायेन स्वीकृतः आसीत् । अधुना एतस्य मत्कुणस्य कार्यं समापयितुं विकिकोशस्य समुदायेनापि पुष्टिः करणीया । येन एतत् कार्यं पूर्णताङ्गच्छेत् । सर्वेभ्यः निवेदयामि यत्, सर्वे परिवर्तनं पुष्टयितुं स्वस्य मतं यच्छन्तु इति । NehalDaveND (सम्भाषणम्) ११:५७, ७ मई २०१६ (UTC)
समर्थनम्[सम्पाद्यताम्]
- समर्थनम् -- RAMKRISHNA RAVAL (सम्भाषणम्) १२:००, ७ मई २०१६ (UTC)
असमर्थनम्[सम्पाद्यताम्]
तटस्थम्[सम्पाद्यताम्]
Cooperation[सम्पाद्यताम्]
I am working in English wiktionary with Sanskrit and Telugu words. I am creating pages for Sanskrit words and their English translations and other details. I welcome; if someone native speaker of Sanskrit to check my work. Kindly look here: [१] Thanking you.--Rajasekhar1961 (सम्भाषणम्) ०६:०३, १ अगस्त २०१५ (UTC)
Admin rights[सम्पाद्यताम्]
I want to make this project alive. For that I want admin rights. You can see my contribution here NehalDaveND (सम्भाषणम्) ११:२७, १६ जनवरी २०१६ (UTC)
समर्थनम्[सम्पाद्यताम्]
- समर्थनम्-- Udit Sharma (सम्भाषणम्) १२:०४, १६ जनवरी २०१६ (UTC)
असमर्थनम्[सम्पाद्यताम्]
तटस्थम्[सम्पाद्यताम्]
sanskritnlpbot[सम्पाद्यताम्]
Purpose: Add dictionary entries from several sanskrit dictionaries collected by this project.
Function details:
- Existing text will not be overwritten - dictionary entries from published books will be put in a separate section, which will be updated periodically with corrections from other projects such as IITS Koeln. A notice to that effect will be prepended in the section, for the convenience of users.
- Users will of course free and encouraged to make corrections to any other part of the page that is not mechanically updated.
अन्यत्र क्रियादक्षताप्रमाणानि - विकिस्रोतस्यमुनैव यन्त्रकर्त्रा तत्रत्यैस् समर्थितं यन्त्रं किञ्चन सृष्टम्।
- अत्र यन्त्रोपाधिप्रार्थना करिष्यते।
चर्चा[सम्पाद्यताम्]
- I am also want to work on this project. So I asked for adminship too. But some reasons I couldn't work in this project. If you wants to work on this project and you want some administrative support I can do any time. My questions are -
- please tell me which are the steps you will follow to put those word ?
- The sentence which you wrote in Sanskrit here is very wrong grammatically. So Please tell me how you will fulfill that problem ? You have some one who has proper Sanskrit knowledge ?
I am asking these questions to you. But I will not decide to support you on base of your answers. I am asking you these, because I want to also involve in this work. I will support you after you answers. Thank you. NehalDaveND (सम्भाषणम्) १८:१४, १० मार्च २०१६ (UTC)
- मान्य नेहल, "अन्यत्र क्रियादक्षताप्रमाणानि - विकिस्रोतस्यमुनैव यन्त्रकर्त्रा तत्रत्यैस् समर्थितं यन्त्रं किञ्चन सृष्टम्।" इति मया लिखीते को नाम व्याकरणदोषः। मम संस्कृतज्ञाने लोपाः सन्ति चेद् ध्रुवं दर्शनीयाः। तद्दर्शयताम्। अस्तु - न मामभिजानातीति दृश्यते भवान्। अपि whatsapp-सम्पर्को विस्मृतो यो भवता "संस्कृतेन जल्पः" इत्यादिषु गणेषु साधितः? Vishvas vasuki (सम्भाषणम्) ०२:४६, १५ मार्च २०१६ (UTC)
- नमस्ते Vishvas vasuki-महोदय ! संस्कृतेन जल्पः इत्यस्य सन्दर्भं ज्ञात्वा मम संस्मरणम् अभवत् । भवतः प्रयासः तु उत्तमः महोदय । एतत्तु अहं स्वस्पष्टतायै पृष्टवान् । एतत् अन्यथा मा स्वीकरोतु । प्रारम्भ एवाहम् अवदं यत्, भवतः उत्तरं मे समर्थनस्य आधारः न भविष्यति । एतत् कार्यं सर्वदा संस्कृतहितकरम् । विकिस्रोतस्यमुनैव, तत्रत्यैस्, लिखीते इत्यादयः दोषाः एव । यदि न सन्ति, तर्हि कृपया तस्य शब्दस्य अर्थं बोधयतु । एषः तु विवादविषयः संस्कृतकार्ये नावश्यकः । भवान् एतस्य उत्तरं न दास्यति चेदपि मे सन्तोषः । यथा पूर्वं मयोक्तं कार्यस्यास्य कृते यदि साहाय्यम् इच्छति, तर्हि सूचयतु । एकं सत्यं विप्राः बहुधा वदन्ति अस्तु । NehalDaveND (सम्भाषणम्) ०५:५४, १५ मार्च २०१६ (UTC)
- सज्जन नेहल। प्रीतोऽस्मि त्वदीयं संस्कृतमुत्तरं पठित्वा। ममाभिप्राये तावकी संस्कृते गतिरुत्तराऽङ्ग्लभाषापेक्षया - यतो भवत आङ्ग्लोत्तरं पठित्वा भवदभिप्रायं स्पष्टमवगन्तुं नाहं शक्तवान्। तदस्तु। भवतो विपर्ययान् निवारयाम्यधुना। विकिस्रोतस्यमुनैव यन्त्रकर्त्रा तत्रत्यैस् समर्थितं यन्त्रं किञ्चन सृष्टम्। इति वाक्यखण्डं गृह्णातु। विकिस्रोतसि अमुना एव यन्त्रकर्त्रा तत्रत्यैः समर्थितम् … इत्यादि सन्धिविभजनम्। तत्र "अमुना" इति शब्दस्य निष्पत्तिं भवान् अत्र पठितुं शक्नोति। विसर्जनीयस्य सः (8।3।34) इत्यनेन च तत्रत्यैः + समर्थितं = तत्रत्यैस् समर्थितम् इति भवत्येव। यदि तत्रत्यैस्समर्थितम् इत्येव लिखितव्यमिति चेदाक्षेपः, स भवति भवद्दृष्ट्या लिपिदोषः, न कदाचिद् व्याकरणदोषः - रिक्तस्थाननिवेशने वा तन्निरसने वा नास्ति किञ्चित् सूत्रं पाणिनीयं हैमं चान्द्रं वाऽपि। प्राचीनतालपत्रेषु नास्त्येव रिक्तस्थानप्रयोगः। तत्राऽपि वक्तव्यमेव यन्ममाभिप्राये "तत्रत्यैस् समर्थनम्" इति लिपिविकारः "तत्रत्यैस्समर्थनम्" इति लेखनस्यापेक्षया पाठकसुखप्रदः। लिखीते इति तु क्षुद्रष्टङ्कनदोष एव क्षन्तव्यः, न तद् व्याकरणज्ञानाकौशललक्षणम्। वादे वादे वर्धते विद्या इत्यनया दृष्ट्या तु मम वादे न काचिद्ध्रीः। न स्याद् भवतोऽपि। कार्येऽस्मिन् भवत्समर्थनं सूचयत्व् अधः। (उपरि यथोक्तम् आङ्ग्ललेखस्याशयो न स्पष्टः)। 🙏 Vishvas vasuki (सम्भाषणम्) १६:०३, १५ मार्च २०१६ (UTC)
- नमस्ते Vishvas vasuki-महोदय ! संस्कृतेन जल्पः इत्यस्य सन्दर्भं ज्ञात्वा मम संस्मरणम् अभवत् । भवतः प्रयासः तु उत्तमः महोदय । एतत्तु अहं स्वस्पष्टतायै पृष्टवान् । एतत् अन्यथा मा स्वीकरोतु । प्रारम्भ एवाहम् अवदं यत्, भवतः उत्तरं मे समर्थनस्य आधारः न भविष्यति । एतत् कार्यं सर्वदा संस्कृतहितकरम् । विकिस्रोतस्यमुनैव, तत्रत्यैस्, लिखीते इत्यादयः दोषाः एव । यदि न सन्ति, तर्हि कृपया तस्य शब्दस्य अर्थं बोधयतु । एषः तु विवादविषयः संस्कृतकार्ये नावश्यकः । भवान् एतस्य उत्तरं न दास्यति चेदपि मे सन्तोषः । यथा पूर्वं मयोक्तं कार्यस्यास्य कृते यदि साहाय्यम् इच्छति, तर्हि सूचयतु । एकं सत्यं विप्राः बहुधा वदन्ति अस्तु । NehalDaveND (सम्भाषणम्) ०५:५४, १५ मार्च २०१६ (UTC)
- "please tell me which are the steps you will follow to put those word ?" इति प्रश्नस्योत्तरे त्वयं क्रमः - विकियन्त्रस्य कस्यचिन्निर्माणम्, तत्प्रयोग इत्येव। उदाहरणार्थं हरि-पृष्ठे ऽसत्य् आदौ तत् स्रक्ष्यते। ततश्च क्रमशः शब्दकल्पद्रुम-वाचस्पत्यादिभ्य अर्था निक्षेप्स्यन्ते पृथक्कृते पृष्ठभागे। पश्चादुदाहरणं दर्शयिष्यामि भवद्भ्योऽत्र। Vishvas vasuki (सम्भाषणम्) १६:१६, १५ मार्च २०१६ (UTC)
- भो सज्जनाः। प्राग् यथा ऽशपम्, तथाधुना १० उदाहरणान्यत्र द्रष्टुं शक्यानि। तानि दृश्यन्ताम्। सूचनाश्च ददत। ततो भवद्भिरनुज्ञातो ऽखिलमपि कल्पद्रुमादिकं कोशगतार्थसङ्ग्रहम् उपारोपयिष्यामि। 🙏Vishvas vasuki (सम्भाषणम्) ०२:३१, १९ मार्च २०१६ (UTC)
- हन्त - कश्चन दोषो दृष्टः - शोधयामि सद्यः। ततोऽत्र पुनः परीक्षां चोदयिष्यामि। Vishvas vasuki (सम्भाषणम्) ०३:१३, १९ मार्च २०१६ (UTC)
- पुनः परीक्षार्थं सिद्धानि पृष्ठानि। Vishvas vasuki (सम्भाषणम्) ०४:१२, १९ मार्च २०१६ (UTC)
- हन्त - कश्चन दोषो दृष्टः - शोधयामि सद्यः। ततोऽत्र पुनः परीक्षां चोदयिष्यामि। Vishvas vasuki (सम्भाषणम्) ०३:१३, १९ मार्च २०१६ (UTC)
- भो सज्जनाः। प्राग् यथा ऽशपम्, तथाधुना १० उदाहरणान्यत्र द्रष्टुं शक्यानि। तानि दृश्यन्ताम्। सूचनाश्च ददत। ततो भवद्भिरनुज्ञातो ऽखिलमपि कल्पद्रुमादिकं कोशगतार्थसङ्ग्रहम् उपारोपयिष्यामि। 🙏Vishvas vasuki (सम्भाषणम्) ०२:३१, १९ मार्च २०१६ (UTC)
- I thing NehalDave's questions are reasonable. I also agree to support this project, so @Vishvas vasuki should answer once. This work is very very good. Yograj (सम्भाषणम्) ०६:३०, ११ मार्च २०१६ (UTC)
- Dear Yograj, I have answered shrI nehal's question to the best of my ability - essentially requesting him to show the alleged grammatical error. I will very much be surprised if one exists. Vishvas vasuki (सम्भाषणम्) ०२:५०, १५ मार्च २०१६ (UTC)
समर्थनम्[सम्पाद्यताम्]
- समर्थनम् विश्वासो वासुकिवर्यः संस्कृत-सङ्गणकसम्बद्धेषु कार्येषु आत्मानं बहुधा संयोज्य अनेकान् प्रकल्पान् आरब्धवान्, निरूढवान्, निर्वहञ्च विद्यते । कार्यस्य वेगवर्धनाय इदम् अत्यन्तम् अपेक्षितमस्ति इत्यतः इदं दृढं समर्थ्यते मया । --Shubha (सम्भाषणम्) ०६:०४, ११ मार्च २०१६ (UTC)
- समर्थनम्--Narayanan V T (सम्भाषणम्) ०६:१३, ११ मार्च २०१६ (UTC)
- समर्थनम् --Premaskanth13 (सम्भाषणम्) ०७:०४, ११ मार्च २०१६ (UTC)
- समर्थनम्--Sayant Mahato (सम्भाषणम्) १४:३४, १४ मार्च २०१६ (UTC)
- समर्थनम्-- नेहलमहोदयेन उत्तराधारितं समर्थनं नोक्तम् आसीत् । सः तु स्वमनसि विद्यमानस्य शङ्कायाः विषये प्रश्नं कुर्वन् आसीत् । भवान् केवलं व्याकरणदोषस्यैव उत्तरम् अयच्छत् । तथापि अहं भवतः समर्थनं करोमि । विवादशून्यं संस्कृतकार्यम् इति सर्वेषां लक्ष्यं स्यात् । Yograj (सम्भाषणम्) ०८:१५, १५ मार्च २०१६ (UTC)
- समर्थनम्-- नमस्करोमि । एतावता तु मया श्रुतम् आसीत् यत्, योग्यैः सह विवादः ज्ञानफलं ददाति इति । परन्तु अधुना तु तन्मे प्रत्यक्षम् । भवता यत्प्रतिपादितं तत्तु ज्ञानप्रदम् । अस्तु । NehalDaveND (सम्भाषणम्) ०६:०१, १६ मार्च २०१६ (UTC)
सर्वैरपि सज्जनैर् भवद्भिरुपकृतोऽस्मि प्रोत्साहितश्चास्मि। भूयो भूयो नमस्यामि वः। मासाभ्यन्तरे कार्यमारब्धुं निरीक्षे। Vishvas vasuki (सम्भाषणम्) ०३:३५, १७ मार्च २०१६ (UTC)
असमर्थनम्[सम्पाद्यताम्]
Admin rights renewal[सम्पाद्यताम्]
I want to make this project alive. For that I want to renew admin rights. You can see my contribution here NehalDaveND (सम्भाषणम्) ०४:३७, २४ अप्रैल २०१६ (UTC)
समर्थनम्[सम्पाद्यताम्]
- समर्थनम्-- Yograj (सम्भाषणम्) ०४:४२, २४ अप्रैल २०१६ (UTC)
- समर्थनम्-- Vishvas vasuki (सम्भाषणम्) १६:२४, २७ मई २०१६ (UTC)
असमर्थनम्[सम्पाद्यताम्]
तटस्थम्[सम्पाद्यताम्]
मुखपुटे सङ्ख्यादोषः[सम्पाद्यताम्]
सज्जनाः, मुखपुटे "अस्मिन् सद्यः विद्यमानाः शब्दाः - २,२९३" इत्यसत्यम् दृश्यते। कुत इयं सङ्ख्या प्राप्ता, कथञ्च शोधनीया? Vishvas vasuki (सम्भाषणम्) १६:२४, २७ मई २०१६ (UTC)
Standard bot policy[सम्पाद्यताम्]
Hello,
To facilitate steward granting of bot access, I suggest implementing the standard bot policy on this wiki. In particular, this policy allows stewards to automatically flag known interlanguage (interwiki) linking bots (if this page says that is acceptable), which form the vast majority of such requests. The policy also enables global bots on this wiki (if this page says that is acceptable), which are trusted bots that will be given bot access on every wiki that allows global bots. At this moment the Wiktionaries are not supported by Wikidata yet, so interwiki bot activity will still be present in this project.
This policy makes bot access requesting much easier for local users, operators, and stewards. To implement it we only need to create a redirect to this page (or the community page where bot requests are handled) from Project:Bot policy, and add a line at the top noting that it is used here. Please read the text at m:Bot policy before commenting. If you object, please say so; I hope to implement in two weeks if there is no objection, since it is particularly written to streamline bot requests on wikis with little or no community interested in bot access requests. If you have any questions, feel free to ask me at my talk page at Meta-Wiki.
Thank you very much, --MarcoAurelio १०:५०, २९ जून २०१६ (UTC)
- Done. --MarcoAurelio (सम्भाषणम्) ११:४६, २५ नवम्बर २०१६ (UTC)
IST समयवलयस्य स्थापनम्[सम्पाद्यताम्]
नमः सर्वेभ्यः अस्माकं प्रकल्पे भारतीयकालमानस्य आवश्यकतात्वात् मया अत्र मत्कुणः स्थापितः अस्ति। कृपया स्वमतं अत्र दत्त्वा एतस्य कार्यस्य पूर्णतायै योगदानं ददातु। अस्तु। NehalDaveND (सम्भाषणम्) ०७:३१, १५ मार्च २०१७ (UTC)
A note about a future change[सम्पाद्यताम्]
Hi everyone. Some of you have already noticed this in m:Tech News as it's been already mentioned twice, but I wanted to flag again that because of an upcoming change, there's some code that may need to be fixed on this wiki:
- Markup that looks like code for language variants might need to be fixed. Tech News wrote about this last week. If
-{is used in transclusions or web addresses it has to be escaped appropriately. You can use
- {for transclusions and
%2D{in web addresses. This is because of some code fixes to the preprocessor and affects all wikis. You can now see the full list of wikis with this problem and help fix them to avoid that things break later this month. You might find false positives. You can read more about what to fix. [२][३]
You can find the list of the pages you'll want to check in a table on mw.org. In most cases those are false positives, and you only really need to fix as explained on mw.org when the "defective" syntax is inside a template or a wikilink, basically. When you have completed the checks, please edit the Notes field of the table accordingly! If you have questions, please reach the team on the talk page. Hope this helps, and thanks for your attention and your help, --Elitre (WMF) (सम्भाषणम्) १०:३१, १६ मई २०१७ (UTC)
- I have also mentioned this change today in an email to tech ambassadors. So far the table on mediawiki.org doesn't reflect any fixes on this wiki. I'll just add that fixes are of course possible also after the change happens, although it may be suboptimal, and that you may want to look into automated means of solving the problem (come ask how en:Wikipedia:AutoWikiBrowser was used on the big wikis, for example). Hope this helps. Elitre (WMF) (सम्भाषणम्) १३:०४, २२ मई २०१७ (UTC)
देवनागरी-अङ्कम् उत्सर्गत्वेन स्थापयितुम्[सम्पाद्यताम्]
नमः सर्वेभ्यः! संस्कृतभाषायाः विकिपीडिया, विकिस्रोतः, विकिसूक्तिः, विकिशब्दकोशः, विकिपुस्तकम् इत्यादीनां प्रकल्पानाम् अङ्काः देवनागर्याम् एव उत्सर्गत्वेन भवेयुः इति समुदायस्य दीर्घकालीनः विचारः आसीत्। परन्तु कथं करणीयम् इति अस्पष्टम् आसीत्। जयप्रकाशमहोदयः तत्सम्बद्धं मार्गं प्राप्तवान् अस्ति। परन्तु तस्य कृते अस्माकं संस्कृतभाषायाः सर्वप्रकल्पानां समुदायैः देवनागरी-अङ्काः उत्सर्गत्वेन स्थापयितुं समर्थनं करणीयम् इति प्रथमं सोपानम्। अतः सर्वेभ्यः निवेदयामि यत्, कृपया कार्येऽस्मिन् स्वस्य समर्थनं कृत्वा साहाय्यं करोतु इति। NehalDaveND (सम्भाषणम्) ०९:५६, १३ जनवरी २०१८ (UTC)
टिप्पणी[सम्पाद्यताम्]
समर्थनम्[सम्पाद्यताम्]
समर्थनम् अतीव महत्त्वपूर्णं कार्यम्। प्रतिमा (सम्भाषणम्) १०:२४, १३ जनवरी २०१८ (UTC)


c: text/html

text:
कलोत्सवनगर्यां संस्कृतप्रदर्शिनी अद्भुतम् उद्पादयति।
-दिलीप् वयनाट्
तृश्शिवपेरूर् > केरलस्य कौमारकलोत्सवेन जाज्वल्यमानायां 'पूरनगर्यां' संस्कृतोत्सवमनुबध्य विशिष्टा संस्कृतप्रदर्शिनी सज्जीकृता। ५८ तम राज्यस्तरीय विद्यालय-कलोत्सवस्य प्रथमवेदिकायाः समीपे आरब्धा प्रदर्शिनी प्रशस्तचलनचित्राभिनेत्र्या मालविकया उद्घाटिता।
अत्र संस्कृतभाषायां विद्यमानानां मासिकीनां तथा 'आन्ट्रोय्ड् आप्' सङ्केतानां, चित्रीकरणानां, ह्रस्वचलच्चित्राणां, संस्कृतचलच्चित्राणां च विपुलं प्रदर्शनं सम्पद्यते।संस्कृतोत्सवायोजनसमित्याः नेतृत्वे 'भरतमुद्रा' संस्कृतमासिक्याः 'नः लैव् सान्क्रिट्' इत्यस्य च सहयोगेनैव प्रदर्शिनी समायोजिता। केरले प्रथमतया अस्ति शताधिकसंस्कृतमासिकीनाम् एतादृशं प्रदर्शनं सज्जीकृतम्। तथा च समीपकाले एव प्रदर्शनाय सिद्ध्यमानानां संस्कृतचलच्चित्राणां ह्रस्वचित्राणां विवरणात्मकप्रदर्शनानां च लघुविवरणमपि प्रदर्शितानि सन्ति।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सूत्रच्छेद:
लुटि - सप्तम्येकवचनम् , च - अव्ययम् , कॢपः - पञ्चम्येकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
वृतादित्वादेव स्यसनोर्विकल्पः सिद्धो लुटि विधीयते। चकारस्तर्हि स्यसनोरनुकर्षणार्थो न वक्तव्यः, एवं तर्हि इयं प्राप्तिः पूर्वां प्राप्तिं बाधेत, तस्मात् चकारः स्यसनोरनुकर्षणार्थः क्रियते। लुटि च स्यसनोश्च क्ऌपेः परस्मैपदं वा भवति। कल्प्ता, कल्प्तारौ, कल्प्तारः। कल्प्स्यति। अकल्प्स्यत्। चिक्ऌप्सति। कल्पिता। कल्पिष्यते । अकल्पिष्यत। चिकल्पिषते।
॥ इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥
`चकारस्तर्हि` इत्यादि। स्यसनोर्वृतादित्वादेव सिद्धे विकल्प इत्यभिप्रायः। `एवं तर्हि`इत्यादिना विशेषविधानं सामान्यविधानस्य बाधकं भवतीति विज्ञायते। ननु चयदीयं प्राप्तिः कृपेः प्राप्त बाधते, द्युतादिषु पाठस्य तस्यानर्थक्यं प्रसज्येत? नैतदस्ति; अङर्थत्वात्। ननु च स्यसनोरिति स्वरितत्वमिष्यते, तेन तस्य बाधा न भविष्यतीति, सत्यमेतत्; सूत्रकारस्तु चकारं वैचित्र्यार्थं चकार, न स्वरितत्वार्थम्। `कल्प्ता` इति। पूर्ववदधिकारद्वयानुवृत्तौ सत्यां `तासि च क्लृपः` 7|2|60
इतीट्प्रतिषेधः। `लुटः प्रथमस्य डारौरसः` 2|4|85
इति डादेशः। `कृपो रो लः` 8|2|18
इति लत्वम् `चिक्लृप्सति` इति। पूर्ववत् कित्वाद्गुणाभावः॥इति श्रोबोधिसत्त्वदेशीयाचार्यजिनेन्द्रबुद्धिपादविरचितायां काशिकाविवरणपञ्जिकायांप्रथमाध्यायस्यतृतीयः पादः
एवं तर्हीति। सामान्यस्य विशेषो वाधक इति भावः। कल्प्तेत्यादौ ठ्तासि च क्लृपःऽ इतीट्प्रतिषेधः॥ इति हरदतविरचितायां पदमञ्जर्यां प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः॥
सिद्धान्तकौमुदी
लुटि स्यसनोश्च क्लृपेः परस्मैपदं वा स्यात् ॥
लुटि च क्लृपः। चकारात् `वृद्भ्यः सस्यनो`रित्यतः स्यसनोरित्यनुकृष्यते, `शेषात्कर्तरी`त्यतः परस्मैपदमिति, `वा क्यषः` इत्यतो वेति च। तदाह-- लुटि स्यसनोरित्यादिना।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
लुटि च क्लृपः किमर्थश्चकारः ?। स्यसनोरित्येतदनुकृष्यते । यदि तर्हि नान्तरेण चकारमनुवृत्तिर्भवति, द्युद्भ्यो लुङि 1|3|91
इत्यत्रापि चकारः कर्तव्यः विभाषेत्यनुकर्षणार्थः। अथेदानीमन्तरेणापि चकारनुवृत्तिर्भवति, इहापि नार्थश्चकारेण ।। एवं सर्वे चकाराः प्रत्याख्यायन्ते ।। 93 ।। इति श्रीभगवत्पतञ्ञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये प्रथमाध्यायस्य तृतीये पादे द्वितीयमाह्निकम् । पादश्च तृतीयः समाप्तः ।


text:
विधि -
नृसिंह कवच और महाकली कवच, हनुमत कवच, का मंगलवार, गुरुवार, शनिवार से पाठ शुरु करें, जो भी कार्य हो उसका संकल्प कर नित्य एक – २ पाठ करें जब आपका मनवांछित कार्य पूर्ण हो जावे तब नरसिंह भैरव के लिए सवासेर का रोट और माता के लिए सवासेर की कडाही करें !!
ॐ नमोनृसिंहाय सर्व दुष्ट विनाशनाय सर्वंजन मोहनाय सर्वराज्यवश्यं कुरु कुरु स्वाहा ! ॐ नमो नृसिंहाय नृसिंहराजाय नरकेशाय नमो नमस्ते ! ॐ नमः कालाय काल द्रष्टाय कराल वदनाय च !! ॐ उग्राय उग्र वीराय उग्र विकटाय उग्र वज्राय वज्र देहिने रुद्राय रुद्र घोराय भद्राय भद्रकारिणे ॐ ज्रीं ह्रीं नृसिंहाय नमः स्वाहा !! ॐ नमो नृसिंहाय कपिलाय कपिल जटाय अमोघवाचाय सत्यं सत्यं व्रतं महोग्र प्रचण्ड रुपाय ! ॐ ह्रां ह्रीं ह्रौं ॐ ह्रुं ह्रु ह्रु ॐ क्ष्रां क्ष्रीं क्ष्रौं फट् स्वाहा ! ॐ नमो नृसिंहाय कपिल जटाय ममः सर्व रोगान् बन्ध बन्ध, सर्व ग्रहान बन्ध बन्ध, सर्व दोषादीनां बन्ध बन्ध, सर्व वृश्चिकादिनां विषं बन्ध बन्ध, सर्व भूत प्रेत, पिशाच, डाकिनी शाकिनी, यंत्र मंत्रादीन् बन्ध बन्ध, कीलय कीलय चूर्णय चूर्णय, मर्दय मर्दय, ऐं ऐं एहि एहि, मम येये विरोधिन्स्तान् सर्वान् सर्वतो हन हन, दह दह, मथ मथ, पच पच, चक्रेण, गदा, वज्रेण भष्मी कुरु कुरु स्वाहा ! ॐ क्लीं श्रीं ह्रीं ह्रीं क्ष्रीं क्ष्रीं क्ष्रौं नृसिंहाय नमः स्वाहा !! ॐ आं ह्रीं क्षौ क्रौं ह्रुं फट्, ॐ नमो भगवते सुदर्शन नृसिंहाय मम विजय रुपे कार्ये ज्वल ज्वल प्रज्वल प्रज्वल असाध्यमेनकार्य शीघ्रं साधय साधय एनं सर्व प्रतिबन्धकेभ्यः सर्वतो रक्ष रक्ष हुं फट् स्वाहा !! ॐ क्षौं नमो भगवते नृसिंहाय एतद्दोषं प्रचण्ड चक्रेण जहि जहि स्वाहा !! ॐ नमो भगवते महानृसिंहाय कराल वदन दंष्ट्राय मम विघ्नान् पच पच स्वाहा !! ॐ नमो नृसिंहाय हिरण्यकश्यप वक्षस्थल विदारणाय त्रिभुवन व्यापकाय भूत-प्रेत पिशाच डाकिनी-शाकिनी कालनोन्मूलनाय मम शरीरं स्थन्भोद्भव समस्त दोषान् हन हन, शर शर, चल चल, कम्पय कम्पय, मथ मथ, हुं फट् ठः ठः !!
ॐ नमो भगवते भो भो सुदर्शन नृसिंह ॐ आं ह्रीं क्रौं क्ष्रौं हुं फट् ॐ सहस्त्रार मम अंग वर्तमान अमुक रोगं दारय दारय दुरितं हन हन पापं मथ मथ आरोग्यं कुरु कुरु ह्रां ह्रीं ह्रुं ह्रैं ह्रौं ह्रुं ह्रुं फट् मम शत्रु हन हन द्विष द्विष तद पचयं कुरु कुरु मम सर्वार्थं साधय साधय !! ॐ नमो भगवते नृसिंहाय ॐ क्ष्रौं क्रौं आं ह्रीं क्लीं श्रीं रां स्फ्रें ब्लुं यं रं लं वं षं स्त्रां हुं फट् स्वाहा !! ॐ नमः भगवते नृसिंहाय नमस्तेजस्तेजसे अविराभिर्भव वज्रनख वज्रदंष्ट्र कर्माशयान् !! रंधय रंधय तमो ग्रस ग्रस ॐ स्वाहा अभयमभयात्मनि भूयिष्ठाः ॐ क्षौम् !! ॐ नमो भगवते तुभ्य पुरुषाय महात्मने हरिंऽद्भुत सिंहाय ब्रह्मणे परमात्मने !! ॐ उग्रं उग्रं महाविष्णुं सकलाधारं सर्वतोमुखम् !! नृसिंह भीषणं भद्रं मृत्युं मृत्युं नमाम्यहम् !! इति नृसिंह कवच !! ब्रह्म सावित्री संवादे नृसिंह पुराण अर्न्तगत कवच सम्पूर्णम !!


text:
ब्राह्मणः
ब्राह्मणः ( ( शृणु) (/ˈbrɑːhmənəhə/)) (हिन्दी: ब्राह्मिन्, आङ्ग्ल: Brahmins) इति पदस्य च मूलम् 'ब्रह्मन्’ इति । 'ब्रह्मन्' मूलशब्देन व्यत्पन्नस्य 'ब्राह्मिन्' इत्यस्य पदस्य संस्कृतभाषायाः ब्राह्मणः शब्दः व्यत्पन्नः । तस्य पदस्य अर्थः श्रेष्ठः आत्मा इति । ब्राह्मणं विप्रः = प्रेरितः अथवा द्विजः = द्विवारं जातः इत्यपि कथयन्ति । ब्राह्मणाः वैदिकं कर्म कुर्वन्ति । ब्राह्मणः इत्युक्ते न केवलम् अर्चकः किन्तु संस्कारजीवी अपि । वेदयुगात् उत्तरे काले ब्रह्मणाः विविधाः वृत्तीः अवलम्ब्य अपि जीवनं निर्वहन्ति स्म । तत्र प्रधानतया वैद्यः योधः लेखकः, कविः, भूस्वामी, मन्त्री च भवन्ति स्म । भारतस्य केषुचित् स्थानेषु ब्राह्मणाः राजानः अपि आसन् ।
वेदकालात् राजानः ब्राह्मणैः सह निकटं सम्बन्धम् अस्थापयन् । नृपाः एतेषां मार्गदर्शनानुगुणं प्रशासनं कुर्वन्ति स्म । भारतदेशे ब्राह्मणाः प्रबलाः प्रभावशालिनः च आसन् । केचन एव नीचजातीयेषु पक्षपातं प्रदर्शयन्ति स्म । किन्तु आधुनिके भारते ब्राह्मणाः तद्विरुद्धे तारतम्ये पतिताः इति वदन्ति । ब्राह्मणानां परम्परायाः मूलं मध्यजम्बूद्वीपस्य पुरातनजनजीवनपर्यन्तम् अन्विष्टं दृश्यते ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
भारते ब्राह्मणवर्गस्य इतिहासः तु हिन्दुत्वस्य आरम्भस्तरस्य वैदिकधर्मकालात् आरब्धः इति वक्तुं शक्यते । इदानीन्तने काले हैन्दवः सनातनधर्मः इत्येव कथयन्ति । वेदाः एव ब्राह्मणानाम् आचारस्य मूलस्रोतः अस्ति । प्रायः सर्वे ब्राह्मणसम्प्रदायाः वेदैः एव प्रेरिताः सन्ति । हैन्दवसम्प्रदायानुगुणं वेदः अपौरुषेयः (पुरुषकृतः न) अनादिः (आरम्भः एव नास्ति) च । किन्तु एते वेदाः सार्वत्रिकसार्वकालिकं सत्यं प्रदर्शयन्ति । श्रुतौ चत्वारः वेदाः (ऋक्,सामः, यजुः, अथर्वः) तत्सम्बद्धेषु ब्राह्मणेषु संहितासु, आरण्यकेषु उपनिषत्सु च अन्तर्गच्छन्ति । ब्रह्मन् ब्राह्मिन् (उभावपि पुल्लिङ्गशब्दौ) समानशब्दौ न । ब्रह्मन् शब्दः पुँल्लिङ्गे स्वीकृतः चेत् ब्राह्मणः इत्येव अर्थं जनयति । ब्रह्मन् नपुंसकलिङ्गम् इति परिगणितं चेत् परमात्मा इति अर्थं ददाति । किन्तु ब्राह्मिन्/ब्राह्मणः इति पदं काञ्चन व्यक्तिं सूचयति । क्रि.श. १९३१तमे वर्षे भारतदेशे जात्याधारिता जनगणना अभवत् । तदनुगुणं ब्राह्मणानां जनसङ्ख्या ४.३२% आसीत् । उत्तरप्रदेशराज्ये यत्र ब्राह्मणसङ्ख्य़ा अधिका तत्रापि १२% एव आसीत् ।
ब्राह्मणानां सङ्ख्या[सम्पादयतु]
- आन्ध्रप्रदेशराज्ये ब्राह्मणानां सङ्ख्या ६%
- तमिळुनाडुराज्ये ३%
- कर्णाटकराज्ये २% तः अपि न्यूना आसीत् ।
- केरलराज्ये नम्बूदरिब्राह्मणानां सङ्ख्या ०.७% आसीत् ।
जात्याधारिता जनगणनां पुनः यदा क्रि.श. २००१तमे वर्षे प्रवृत्तां तदा भारतदेशे ब्राह्मणजसङ्ख्या ४.१% पर्यन्तम् आगता । सारस्वतब्राह्मणाः देशे १%तः अपि न्यूनाः आसन् ।
ब्राह्मणविभागाः[सम्पादयतु]
ब्राह्मणजातिं स्थूलरूपेण द्वेधा विभक्तुं शक्नुमः। विन्ध्यपर्वतात् उत्तरे भागे विद्यमानाः पञ्चगौडब्राह्मणाः, विन्ध्यपर्वतात् दक्षिणे भागे विद्यमानाः पञ्चद्राविडब्राह्मणाः इति प्रान्तीयसमूहद्वयं व्यवस्थितम् । एतं विषयं दृढयति क्रि.श. ११तमे वर्षे लिखितस्य कल्हण्स्य राजतरङ्गिणीग्रन्थस्य श्लोकः यथा..
कर्णाटकाश्च तैलङ्गा द्राविडा महाराष्ट्रिकाः ।
गुर्जराश्चेति पञ्चैव द्राविडा विन्ध्यदक्षिणे ।
सारस्वताः कान्यकुब्जाः गौडा उत्कलमैथिलाः ।
पञ्चगौडा इति ख्याता विन्ध्यस्योत्तरवासिनः ॥
पञ्चगौडब्राह्मणाः –
उत्तरभारतस्य ब्राह्मणानां प्रभेदाः एवं सन्ति –
- १) सारस्वताः
- २) कान्यकुब्जाः
- ३) मैथिलाः
- ४)गौडाः
- ५) उत्कलाः च इति ।
एते सर्वे काश्मीरः, नेपालः, उत्तराखण्डः, हिमाचलः, कुरुक्षेत्रं, रजपुतानम्, उत्तरप्रदेशः, अयोध्या, गान्धारः, पञ्जाबः, ऐशान्यप्रान्ताः, पाकिस्थानं, सिन्धः, मध्यभारतं, तिर्हटः, बिहार, ओरिस्सा, बङ्गालः, अस्साम्, इत्यादिषु राज्येषु विकीर्णाः सन्ति ।
बिहारम्-बिहारराज्ये कान्यकुब्जब्राह्मणाः, भूमिहारब्राह्मणाः मैथिलब्राह्मणाः शक्द्वीपीब्राह्मणाः अधिकाः सन्ति । मोघल् साम्राज्यस्य पतनस्य अनन्तरम् अवधमण्डलस्य दक्षिणदिशि, वाराणसी, गोरखपुरं, देवरिया, गाझीपुरं, बलिया इत्यादिषु प्रदेशेषु विद्यमानेषु नदीजलेन समृद्धक्षेत्रेषु भूमिहारब्राह्मणाः शालिधान्यानां कृषिकर्म कुर्वन्ति स्म । भूमिहारब्राह्मणाः सेनायाम् अपि कार्यं कुर्वन्ति स्म । १९तमे शतके भूमिहारजनाः भूस्वामिनः कृषकाः वा आसन् । क्रि.श. १८४२ तमे काले बङ्गालस्य सेनायां विद्यमानेषु ६७००० हैन्दवसैनिकेषु २८०००रजपुताः (राजपुत्राः) २५००० योधाः ब्राह्माणाः आसन् । १९तमशतकस्य अन्ते मङ्गलपाण्डे नायकत्वेन प्रचालिते स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे भूमिहारब्राह्मणाः प्रधानं भूमिकाम् अवहन् । काशीरज्यम् अपि भूमिहारब्राह्मणानां प्रदेशः आसीत् ।
महाराष्ट्रम् - महाराष्ट्रराज्ये पञ्चद्राविडब्राह्मणाः पञ्चगणेषु विभक्ताः । यथा चित्पावनकोङ्कणस्थाः, गौडसारस्वताः, देशस्थाः, कर्हाडाः, देव्रुखाः इति । कोङ्कणब्रह्मणाः कोङ्कणप्रदेशात् नाम पश्चिमतीरप्रदेशात् आगताः। गौडसारस्वताः कर्णाटकमूलाः अथवा गोवामूलाः भवन्ति । देशस्थब्राह्मणाः महाराष्ट्रस्य प्रस्थभूमिप्रदेशीयाः। कर्हाडब्राह्मणाः प्रायशः कर्णाटकीयाः इति अभिप्रायः अस्ति । देव्रुखब्राह्मणाः रत्नगिरिप्रदेशस्य देव्रुखमूलाः,बाग्डब्राह्मणाः मागा ब्राह्मणानां गोत्रिणः इति स्वयं वदन्तः दैव्युपासकाः भारतस्य पश्चिमतीरप्रदेशे दृश्यन्ते ।
गुजरात – गुजरातराज्ये ब्राह्मणानां मुख्यभेदाः इत्युक्ते नागराः, अनाविलाः, खेदावलाः, अवधिकाः, दधीचयः, वराद्राः, श्रीमालिनः, (बगाडाः) त्रिवेदिमेवाडाः, भट्टमेवाडाः, राजगुरवः, तपोधनाः ब्राह्मणाः । सुशिक्षिताः तपोधनब्राह्मणाः गुजरातमहाराष्ट्रराज्ययोः यन्त्रवाणिज्योद्यमानां स्वामिनः सन्ति । सामाजिकस्तरानुगुणम् एते नीचस्तरीयाः श्रमः एव धनम् इति विचिन्त्य परिश्रमेण धनम् अर्जयन्ति ।
हरियाणा – हरियाणाराज्ये दधीचाः, आदिगौराः, खण्डेलवालाः, प्रमुखाः ब्राह्मणभेदाः । किन्तु अत्र अधिकसङ्खाकाः आसिगौरब्राह्मणाः एव । मध्यप्रदेशः - मध्यप्रदेशराज्ये विद्यमानान् ब्राह्मणान् नग्दाहाग्निहोत्रिणः ब्राह्मणाः इति कथयन्ति । मालवप्रान्तस्य इन्दोरः उज्जयिनी, दिवासः, भूपालः, भूपालरट्लम्, मध्यप्रदेशः इत्यादिषु प्रदेशेषु एते ब्राह्मणाः भावन्ति । अपि च श्रीगौडाः, सधन्याः, गुज्जरगौडाः, अत्र दृश्यन्ते । श्रीगौडब्राह्मणाः बहुसङ्ख्याकाः मालवप्रदेशे, इन्दोरपत्तने, उज्जयिनीनगरे, दिवस्पुरे च दृश्यन्ते । पूर्वमध्यप्रदेशे सरयूपरायणब्राह्मणाः अधिकाः वसन्ति । मध्यप्रदेशस्य होशङ्गाबादे, हर्दामण्डले च गणनीयप्रमाणेन भूमिहारब्राह्मणवर्गस्य जुझोतियाब्राह्मणाः अधिकाः सन्ति । खर्गोनेविप्राः सनध्यब्राह्मणाः सर्वप्रियाः इति ख्यातिं प्राप्नुवन् । अत्र सोमनाथदेवालयस्य पूजां कुर्वाणाः नर्मदेवब्राह्मणाः गुजराततः आगताः । नर्मदेव इत्युक्ते नर्मदानदीतीरे वासं कुर्वाणाः ब्राह्मणाः इति अर्थः । श्रीशङ्करभगवत्पादस्य गुरुः गोविन्दाचार्यः अपि अस्य वर्गस्य विप्रः इति वदन्ति । गुरुगोविन्दाचार्यः नर्मदाताटे ओङ्कारेश्वरे श्रीशङ्कराय दीक्षाम् अयच्छत् इति प्रतीतिः अस्ति । मध्यप्रदेशस्य निमार्, भुवन इत्यादिषु प्रदेशेषु नर्मब्राह्मणाः अधिकसङ्ख्यया सन्ति ।
नेपालम् - नेपाळराज्ये बेट्टद/खासा ब्राह्मणाः एवं विभक्ताः.. उपाध्यायब्राह्मणाः, जैसिब्राह्मणाः, कुमायिन्ब्राह्मणाः, इति । अस्मिन् राज्ये नेवारि भाषया भाषमाणाः उपाध्यायब्राह्मणाः प्राचीनतमाः ब्राह्मणा इति कथयन्ति ।
पञ्जाब्-पञ्जाबराज्ये सारस्वतब्राह्मणाः एव सन्ति ।
कर्णाटकम् – कर्णाटकराज्ये ब्राह्मणाः प्रधानतया कन्नडं वा तुळुं वा भाषमाणाः माध्वाः, स्मार्ताः, इति द्विधा विभक्ताः । स्मार्ताः पुनः विभक्ताः हविगन्नडभाषिणः हव्यकाः, कन्नडं भाषमाणाः होय्सळकर्णाटकीयाः, कोटाः, तुळुभाषिकाः शिवळ्ळिजनाः, स्थानिकाः, कन्नडभाषिणः काण्वशाखीयाः, मराठीभाषिकाः कर्हाडाः च इति । सर्वेऽपि स्वीये स्वीये सम्प्रदाये आचरणे च सन्तुष्टाः सन्ति । अन्यः ब्राह्मणसमुदायः इत्युक्ते हेब्बार श्रीवैष्णवाः, तमिळुमराठीमिश्रभाषायाः साङ्केतिनः च सन्ति । पूर्वम् एते तुमकूरुमण्डलमूलनिवासिनः इति वदन्ति ।
राजस्थानम् - राजस्थानराज्ये ब्राह्मणवर्गाः एवं विभक्ताः । राजपुरोहिताः, श्रीमलनः, नगदाग्निहोत्रिणः, बाग्डाः, दधीचाः, सारस्वताः, परीखगौराः, सनध्याः, पुरोहिताः, श्रीगौराः, खण्डेलवालाः, गुर्जरगौराः, पुष्कर्णाः, गार्गाः, गारवः, गुरवः, च इति । राजपुरोहितब्राह्मणाः अधिकाः मार्वारमण्डले, गोड्वाडमन्डले च दृश्यन्ते । एते पूर्वं महाराजानाम् आस्थानेषु राजगुरवः आसन् । शक्द्वीपीयब्राह्मणाः पश्चिमराजस्थानप्रदेशे प्रधानार्चकाः भवन्ति ।
सिन्ध - सिन्धप्रदेशे नर्सर्पुर् सुक्कर् प्रान्तयोः ब्राह्मणान् 'नर्सपुरि सुक्कुरिसिन्ध् सारस्वतब्राह्मणाः' इति कथयन्ति । एते भारतदेशस्य विभाजनकाले पाकिस्थानतः भारतम् आगताः इति वदन्ति ।
काश्मीरः - काश्मीरे हिमाचलप्रदेशे च भारद्वाजडोग्राब्राह्मणाः सन्ति । ते हिमालयस्य भारतीयपर्यायद्वीपात् आगताः इति वदन्ति ।
उत्तरप्रदेशः – उत्तरप्रदेशराज्ये पश्चिमतः पूर्वस्यां दिशि सनध्याः, गौडाः, त्यागिनः, मध्यभागे कान्यकुब्जाः, ऐशान्याग्नेयभागयोः सरयूपरिणाः, वाराणस्याः आग्रायाः प्रदेशेषु मैथिलाः, पश्चिमे सूर्यध्वजाः, वायव्यभागे जुझोतियाब्राह्मणाः सन्ति । (आकरः – इतिहासः किंवदन्त्योः मध्ये, लेखकः रवीन्द्र के.जैनः)
बङ्गालः – बङ्गालराज्यस्य पश्चिमभागे ब्राह्मणाः बरेन्द्राः रार्ही इति द्विधा विभक्ताः । उत्तरबङ्गालस्य बरेन्द्रभूमिः इति नाम । तस्य मूलनिवासिनः बरेन्द्राः ब्राह्मणाः । दक्षिणबङ्गालस्य रार्हदेशः इति नाम आसीत् । तस्य मूलनिवासिनः रार्ही ब्राह्मणाः । बरेन्द्रब्राह्मणाः अर्चकाः नासन् किन्तु ते वैद्यशास्त्रम् अधीत्य शस्त्रक्रियाः कुर्वन्ति स्म । बरेन्द्राः ब्राह्मणाः रार्हीब्राह्मणैः सह नीचदृष्ट्या व्यावहरन् ।
बङ्गालीब्राह्मणानां साम्प्रदायिकविचारान् १७ तमशतके लिखिते कुलदीपिका इति ग्रन्थे पश्यामः । यज्ञयागादीन् कर्तुम् अत्र वैदिकाः न आसन् । क्रि.श. १०७७तमे काले यज्ञं कर्तुकामः आदिशूरः इति राजा कान्यकुब्जतः पञ्चब्राह्मणान् आनीतवान् इति ग्रन्थे उल्लिखितम् । किन्तु आदिशूरः बल्लाळासेनस्य मातुः पूर्वजः आसीत्। सः बङ्गालं मिथिलां च शास्ति स्म । मिथिलायां तु वेदकालात् एव ब्राह्मणानां बाहुल्यम् अस्ति एव । श्यामलवर्मा इति राजा कान्यकुब्जात् पञ्चविप्रान् आनीतवान् इत्यपि अपरं संशोधनं स्पष्टयति । ओरिस्सातः आगताः उत्कलब्राह्मणाः अपि अत्र वसन्ति । पश्चिमभारतात् उत्तरभारतात् च आगताः अन्यब्राह्माणाः अपि बङ्गालप्रान्ते वसन्ति । महाभारतस्य युद्धस्य अनन्तरं जनमेजयः सर्पयागं बङ्गालस्य गौर् ब्राह्मणद्वारा एव कारितवान् इति वदन्ति ।
आन्ध्रप्रदेशः - अस्मिन् राज्ये ब्राह्मणाः वैदिकाः नियोगिनः चेति द्विधा विभक्ताः । वैदिकाः इत्युक्ते वेदविदः पूजादिधार्मिकविधिम् आचरन्तः । नियोगिनः नाम सांसारिकं नित्यविधिम् आचरन्तः ।
तमिळ्नाडु - अस्मिन् राज्ये ऐय्यङ्गार् ऐय्यर् चेति ब्राह्मणेषु वर्गद्वयम् अस्ति । अय्यङ्गार्याः वैष्णवब्राह्मणाः सन्ति । तेषु वडकळै तेङ्गळै इति पुनः वर्गद्वयम् अस्ति । एते रामानुजाचार्यस्य अनुयायिनः सन्ति । ऐय्यर् ब्राह्मणेषु स्मार्ताः शैवाः च सन्ति । एतेषु वडमः, वतिमः, बृहच्चरणम्, अष्टसहस्रं, शोलियार्, गुरुक्कल् इति ब्राह्मणानाम् उपभेदाः भवन्ति । सामान्यतः एते सर्वे ब्राह्मणाः शाङ्करमतस्य अनुयायिनः भवन्ति ।
केरलम् - केरलरज्ये ब्राह्मणाः स्थूलतया चतुर्धा विभक्ताः सन्ति । नम्बूदरीब्राह्मणाः, पोट्टीब्राह्मणाः, एझावतीब्राह्मणाः, पुष्पकब्राह्मणाः इति भेदाः । प्रधानपूजादिकार्याणि नम्बूदरिविप्राः कारयन्ति । कझकम् इत्यादीनि देवालयसम्बद्धकार्याणि पुष्पकब्राह्मणाः कुर्वन्ति । आदिशङ्कराचार्यः अपि नम्बूदरिब्रह्मणकुलसञ्जातः एव । पोट्टिपुष्पकब्राह्मणाः अपि शाङ्करमतम् एव अनुसरन्ति । तमिळुनाडुतः आगत्य केरले निवसितवतः विप्रान् पट्टार् इति कथयन्ति । एझावतिविप्राः सजचेरवंशजाः कैरलिविप्राः सन्ति ।
बर्मा(ब्रह्मदेशः) – पोन्न बर्मीभाषया ऐतिहासिकप्रसिद्धं पदं तत्रत्यान् ब्राह्मणान् द्योतयति । बर्माब्राह्मणेषु सामान्यतः चत्वारः भेदाः सन्ति । मणिपुरब्राह्मणाः, अरकानिस्ब्राह्मणाः, सगायिङ्ग्ब्राह्मणाः, भारतीयब्राह्मणाः इति । एतेषु सगायिङ्ग् ब्राह्मणाः स्थलीयाः अतिप्राचीनाः मूलनिवासिनः । भारतीयब्राह्मणाः ब्रिटिश् अधिकारिभिः सह आगताः विप्राः । अरकानीस् ब्राह्मणाः कोन्भाङ्ग् राज्ञः आक्रमणकाले तेन सह बर्मादेशम् आगताः विप्राः भवन्ति । मणिपुरब्राह्मणाः क्रि.श.१७००तमे काले मणिपुरतः प्रेषिताः विप्राः । अत्र ब्राह्मणाः नवतन्तुयुक्तं यज्ञोपववीतं धरन्ति । नवदेवतानां पूजाविधिम् आचरन्ति । नवदेवताभिः बुद्धं अर्हन्तारं च अर्चयन्ति ।
गोत्राः प्रवराः च[सम्पादयतु]
गोत्रं तु पुरुषस्य तद्वंश्यादिमं पुरुषं द्योतयति । पाणिनिः स्वीये व्याकरणे 'अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम्' इतिसूत्रेण 'गोत्रं' नाम कस्यचित् ऋषेः पुत्रात् आरब्धम् इति अर्थः इति विवृणोति । कश्चित् काश्यपगोत्री इति वदति चेत् तस्य पूर्वजानां सन्ततिः कश्यपमुनेः आरब्धा इत्यर्थः । बौधायनस्य श्रौतसूत्रानुसारं विश्वामित्रः, जमदग्निः, भरद्वाजः, गौतमः, अत्रिः, वसिष्ठः, कश्यपः, अगस्त्यः च अष्ट गोत्रप्रवर्तकाः ऋषयः सन्ति । अतः विश्वामित्रगोत्रिणः, जमदग्निगोत्रिणः, भरद्वाजगोत्रिणः, गौतमगोत्रिणः, अत्रिगोत्रिणः, वसिष्ठगोत्रिणः, कश्यपगोत्रिणः, अगस्त्यगोत्रिणः जनाः लोके सन्ति । एतान् अतिरिच्य ये भवन्ति तान् 'गोत्रावयवः' इति कथयन्ति ।
गोत्राणि चतुर्धा विभक्तानि दृश्यन्ते । आश्वलायनस्य श्रौतसूत्रानुसारं वसिष्ठगोत्रगणे एव चत्वारः उपविभागाः सन्ति । यथा.. उपमन्युः, पराशरः, कुण्डिनः, वसिष्ठः इति । एतेषां चतुर्णाम् अपि पुनः उपविभागाः सन्ति । प्रत्येकम् अपि 'गोत्रम्' इति पदेन एव व्यवहारः भवति । अतः गोत्रप्रवरेषु आदौ गणस्य नाम तदनन्तरं पक्षः अनन्तरं वैयक्तिगगोत्रस्य नाम उच्यते । बौधायनानाम् अनुगुणं प्रधानानि अष्टगोत्राणि पक्षरूपेण विभक्तानि । उपमन्योः गोत्रप्रवरः वसिष्ठः, भारद्वसुः,इन्द्रप्रमादः इति, पराशरगोत्रप्रवरः वासिष्ठः, शाक्त्यः, पाराशर्यः इति कौण्डिन्यगोत्रप्रवरः वासिष्ठः, मैत्रावरुणः, कौण्डिन्यः, इति भवन्ति । एतत् त्रयम् अतिरिच्य वासिष्ठगोत्रप्रवरः केवलं वासिष्ठः भवति । अतः एव केचन वदन्ति यत् 'प्रवरः' तु ऋषीनां समूहः, एकस्य गोत्रस्य प्रवर्तकम् अन्यात् पृथक् प्रदर्शनम् एव इति ।
प्रवरेषु द्वैविध्यम् अस्ति । शिष्यप्रशिष्य-ऋषिपरम्पपरा, पुत्रप्रम्परा चेति । गोत्रप्रवराः एकार्षेयाः, द्व्यार्षेयाः, त्रयार्षेयाः, पञ्चार्षेयाः, सप्तार्षेयाः च इति १९पर्यन्तम् अपि सन्ति । आन्ध्रप्रदेशे काश्यपगोत्रस्य दौ विषिष्टप्रवरौ स्तः । एकः प्रवरः त्रयार्षेयः अपरः सप्तार्षेयः च । एषः शिष्यप्रशिष्यऋषिपरम्परायाः अथवा पुत्रपरम्परायाः प्रवरः भवति ।
ऋषयः प्रवर्गाः च[सम्पादयतु]
धार्मिककर्माधारेण, सांस्कृत्याधारेण, सम्प्रदायाधारेण, वेदशालायाम् अध्ययनाधारेण च ब्रह्मणाः उपजातिषु विभक्ताः । वेदाध्ययनस्य आधारेण वेदानां विद्यार्थिनां ज्ञानेन च ब्राह्मणाः विभिन्नासु शाखासु पुनः विभक्ताः । ब्राह्मणानां प्रसिद्धगुरुसन्निधौ वेदानां प्रत्येकं शाखायाः विभिन्नलक्षणयुताः विविधाः विभागाः रचिताः। ब्राह्मणेभ्यः सूत्रप्रदायकाः अङ्गीरसः, आपस्तम्बः, अत्रिः. भृगुः, बृहस्पतिः. बौधायनः, दक्षः, गौतमः, हारीतः, कात्यायनः, लिखितः, मनुः,पराशरः, संवर्तः, शङ्खः, शततपः, उषानसः, वसिष्ठः, विष्णुः, व्यासः, याज्ञवल्क्यः, यमः च इति २१ऋषयः स्मृतीनां प्रतिपादकाः सन्ति । स्मृतिषु अतिप्राचीनम् आपस्तम्बसूत्रं बौधायनसूत्रं, गौतमसूत्रं, वासिष्ठसूत्रं च भवन्ति ।
ब्राह्मणसन्तानानि[सम्पादयतु]
बहवः भारतीयाः भारतीयेतराः च 'वयं ब्राह्मणाब्राह्मणवंशयोः वेदकालस्य ऋषीणाम् अत्यानि' इति वदन्ति । डाष्, नागाजनाः तु 'वयं काश्यपमुनेः वंशाजाः' इति कथयन्ति । विश्वकर्मजनाः 'ब्रह्मर्षीणां वंशाजाः' इति कथयन्ति । दक्षिणभारतीयाः कानि इति काननवासिनः 'वयं अगस्त्यवंशजाः' इति वदन्ति । गोन्धलि, कनेट्, बोत्, लोहार्, दागि, हेसिस् जनाः 'वयम् रेणुकादेव्याः वंशजाः' इति मन्यन्ते । काशी कापाडि शूद्राः 'वयं शुक्रदेवस्य कुलोत्पन्नाः' इति विश्वसन्ति । ददीच्, दयामा, जाट् च ब्राह्मणाः 'दधीचिमहर्षिवंशजाः' इति वदन्ति ।
अन्यकार्यब्राह्मणाः[सम्पादयतु]
ब्राह्मणाः न केवलं बैदिककार्याणि किन्तु अन्यत् कर्म अपि कुर्वन्ति स्म । पण्डिताः, यतयः, योधाः, उद्यमिनः अपि भवन्ति स्म इति कल्हणस्य राजतरङ्गिण्याम् उल्लिखितम् । येषां क्षत्रियाणां गुणाः भवन्ति तान् ब्रह्मक्षत्रियाः इति कथयन्ति । हेहयानाम् उपरि २१वारम् आक्रमणं कृतवान् परशुरामः ब्रह्मक्षत्रियः इति ख्यातः । ऋषिः परशुरामः युद्धकलां सम्यक् जानाति स्म । सः शस्त्रास्त्राणि विना युद्धं कर्तुं समर्थः आसीत् । अपि च तत् कौशलं अन्यान् अपि शिक्षयति स्म । परशुरामः यदा क्षत्रियान् नाशितवान् तदा तत्रैव भूमिहारब्राह्मणाः परशुरामेण आनीताः । कालान्तरे ते अर्चकवृत्तिं त्यक्त्वा कृषकाः वैद्याः च अभवन् । बैद्यः इति बङ्गालभाषया कथ्यमानाः गुप्ताः, दासगुप्ताः, सेनगुप्ताः अयुर्वेदस्य 'धन्वन्तरी देवस्य वंशजाः' एव ।
रजपूतानां राककुलेषु 'राजपुरोहिताः' इति ब्राह्मणाः आसन् । किन्तु ते राजकुमारेभ्यः युद्धविद्यां बोधयन्ति स्म । ते राज्ञः वंशावलेः इतिहासस्य च रक्षकाः च आसन् । यदि राजा अकालमृत्युं प्राप्नोति, तर्हि उत्तराधिकारिणः राजकुमारस्य तु बाल्ये सत्त्वात् राज्यरक्षणस्य दायित्वमपि एते ब्राह्मणाः स्वीकुर्वन्ति । ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां च गुणान् प्राप्तवन्तः ते ब्रह्मक्षत्रियाः इति भवन्ति । पलवब्राह्मणाः वयं ब्रह्मक्षत्रियाः इति स्वयं कथयन्ति स्म । ब्राह्मणः ललितादित्यमुक्तपादः काश्मीरस्य राजा अभवत् । क्रि.श.६५७तमे वर्षे चम्पा(वियेट्नाम्)प्रदेशस्य राजा रुद्रवर्मा ब्राह्मणः एव । क्रि.श.७८१तमे वर्षे काम्बोजप्रशासकः राजा जयवर्मा कश्चित् ब्रह्मक्षत्रियः । वैश्यस्य अथवा वणिजः गुणयुक्तान् विप्रान् 'ब्रह्मवैश्यः' इति कथयन्ति स्म । बङ्गालराज्ये दक्षिणभारतस्य केषुचिद् राज्येषु वसन्तः अम्बस्थब्राह्मणाः ब्रह्मवैश्याः आसन् । ते आयुर्वेदम् अधीत्य वैद्यवृत्तिं कुर्वन्ति स्म ।
ब्राह्मणानाम् आचरणपद्धतिः[सम्पादयतु]
ब्राह्मणाः वैदिकाः अर्चकाः पुरोहिताः भूत्वा ब्राह्मण्यस्य सनातनधर्मस्य च रक्षणाय बद्धकङ्कणाः भवन्ति । वेदाध्ययनम्, अध्यापनं, मूर्तिपूजा, दानं, प्रतिग्रहः चेति ब्राह्मणानाम् अनिवार्याणि कर्तव्यानि भवन्ति । अन्यान् पूजार्थं प्रेरणं, तद्वारा प्राप्तदानेन जीवननिर्वहणं च तेषां कर्तव्यम् एव भवति । मनुस्मृतेः एषः श्लोकः कञ्चित् भिन्नं विषयं समर्थयति ।
अध्यापनमध्ययनं चैव यजनं याजनं तथा ।
दानं प्रतिग्रहश्चैव षट्कर्माण्यग्रजन्मनः ।।
छात्राणां बोधनं, स्वाध्यायः, यज्ञस्य ऋत्विक्त्वं, स्वयं यज्ञनिर्वहणं, दानस्वीकरणं, दानं च ब्राह्मणानां कर्तव्यानि इति ।
सर्वेजनाः सुखिनो भवन्तु, वसुधैव कुटुम्बकम् इत्यादिषु उक्तिषु विश्वस्मिन् जीवन्तः नैके ब्राह्मणाः समाजोत्थानस्य कार्याणि कृतवन्तः, कुर्वन्तश्च सन्ति । बहुशः ब्राह्मणाः शकाहारिणः एव । केवलं काश्मीरे, हिमाचलप्रदेशे, बङ्गाले च केचन ब्राह्मणाः मत्स्यभक्षिणः सन्ति । किन्तु कुत्रापि ब्राह्मणः गोमांसं न खादन्ति ।
सम्प्रदायाः[सम्पादयतु]
ब्राह्मणेषु त्रिविधाः सम्प्रदायाः(समाचरणभेदाः) सन्ति । विशेषतः दक्षिणभारते स्मार्तसम्प्रदायः, श्रीवैष्णवसम्प्रदायः, मध्वसम्प्रदायः च ।
वैष्णवमतम् – श्रीवैष्णवसम्प्रदायः माध्वसम्प्रदायः च विष्णूपासनायाः मुखद्वयम् एव । एतस्य प्रभावेण रामानन्द्रसम्प्रदायः, रामदासीसम्प्रदायः चेति वैष्णसम्प्रदायः पुनः द्विधा विभक्तः । श्रीवैष्णवसम्प्रदायस्य प्रवर्तकः श्री रामानुजाचार्यः, माध्वसम्प्रदायस्य प्रवर्तकः श्री मध्वाचार्यः । श्री वल्लभाचार्येण प्रवर्तितः पुष्टिमार्गसम्प्रदायः अपि अनेन प्रभावितः एव ।
वैष्णवपथे एव सुप्रसिद्धः श्रीचैतन्यमहाप्रभुणा प्रतिष्ठापितःः बङ्गालस्य गौडीयवैष्णवसम्प्रदायः । अन्ताराष्ट्रियकृष्णप्रज्ञासङ्घसम्प्रदायः (Iscon) अपि गौडीयवैष्णपथस्य प्रभावेन एव समुत्पन्नः ।
श्रीकृष्णं विठ्ठल इति पूजयन् वार्करि इति सम्प्रदायः अपि अत्र अस्ति । वार्करि इति पदस्यार्थः प्रवासी इति । अस्य सम्प्रदायस्य जनाः स्वपत्तनात् ग्रामात् च पादाभ्यां चलन्तः पण्ढरपुरं गत्वा विठ्ठलस्य दर्शनं कुर्वन्ति । अतः तीर्थयात्रां कुर्वाणं 'वार्करि' इति कथयन्ति ।
द्वादशे शतके चक्रधरस्वामी इति ख्यातेन राज्ञा चक्रधरेण 'महानुभवः' इति सम्प्रदायः आरब्धः । एते सम्प्रदायस्थाः श्रीकृष्णं, श्री दत्तात्रेयं, श्रीचक्रपाणिं, श्रीगोविन्दप्रभुं, श्रीचक्रधरम् इति च महाविष्णोः विविधरूपणि पूजयन्ति ।
शैवब्राह्मणाः – एतेषां कर्णाटकस्य बसवस्वामी, तमिळुनाडुराज्यस्य कुङ्गिळियकळय नायनार्, गुजरातराज्यस्य लकुलीशः च प्रमुखाः मूर्तिस्वरूपाः भावयन्ति ।
ब्राह्मणानाम् कर्तव्यानि[सम्पादयतु]
- तत्र ब्राह्मणानां कर्तव्यानि मनुः एवम् उपादिषत्-
- अध्यापनमध्ययनं च यजनं याजनं तथा ।
- दानं प्रतिग्रहः चैव ब्राह्मणानामकल्पयत् ॥१-८८ ॥
एवम् अध्ययनम् अध्यापनं यजनं याजनं तथा दानं प्रतिग्रहः च एतानि षट् कर्तव्यानि ब्राह्मणार्थं विहितानि । श्रीमद्भगवद्गीतायां ब्रह्मकर्माणि एवम् उपवर्णितानि –
- शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।
- ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥१८-४२ ॥
अत्र तु वस्तुतः न कर्तव्यानि अपि तु सामान्यतः के गुणाः आचरणे आनेतव्याः ? तेषां निर्देशः क्रियते । शमः नाम मनः संयमः, दमः नाम इन्द्रियनिग्रहः, तपः शौचं, क्षान्तिः आर्जवं, ज्ञानं, विज्ञानम्, आस्तिक्यं च । एते सर्वे गुणाः प्राधान्येन सात्त्विकाः गुणाः सन्ति इति तु दृक्पातेनैव अवगम्यते ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Brahmin Information Portal at Hindubrahmin.com
- List of Brahmin Castes and Sub-castes at Kamat.com


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३१६
नानामन्त्राः[सम्पाद्यताम्]
अग्निरुवाच
आदौ हूँकारसंयुक्ताः खेचछे पदभूषिता ।
वर्गातीतविसर्गेण स्त्रीँ हूँक्षेपफड़न्तिक्रा ।। ३१६.१ ।।
सर्व्वकर्म्मकरी विद्या विषसन्धादिमर्द्दनी ।
ओं क्षेचछेतिप्रयोगश्च कालदष्टस्य जीवने ।। ३१६.२ ।।
ओं हूँ केक्षः प्रयोगोयं विषशत्रुप्रमर्द्दनः ।
स्त्रीं हूँ फडितियोगोयं पापरोगादिकं जयेत् ।। ३१६.३ ।।
खेछेति च प्रयोगोऽय विघ्नदुष्टादि वारयेत् ।
ह्रुँ स्त्रीँ ओमितियोगोऽयं योषिदाविवशीकरः ।। ३१६.४ ।।
खे स्त्रीँ खे च प्रयोगोऽयं वशाय विजयाय च ।
एँ ह्रीँ श्रीँ स्फँ कैँ क्षौँ भगवति अम्बिके कुब्जिके स्फँ ओं भं तं
वशनमो अवोराय मुखे व्राँ व्रीँ किलि किलि विच्चा स्फीँ हे स्फँ
श्रईँ ह्रीँ ऐण श्रीमिति कुब्जिकाविद्या सर्व्वकरा स्मृता ।।
भूयःस्कन्दाय यानाह मन्त्रानीशश्च तान वहे ।। ३१६.५ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये नानामन्त्र नाम षोडशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.१६
मैनमग्ने वि दहो माभि शोचो मास्य त्वचं चिक्षिपो मा शरीरम् ।
यदा शृतं कृणवो जातवेदोऽथेमेनं प्र हिणुतात्पितृभ्यः ॥१॥
शृतं यदा करसि जातवेदोऽथेमेनं परि दत्तात्पितृभ्यः ।
यदा गच्छात्यसुनीतिमेतामथा देवानां वशनीर्भवाति ॥२॥
सूर्यं चक्षुर्गच्छतु वातमात्मा द्यां च गच्छ पृथिवीं च धर्मणा ।
अपो वा गच्छ यदि तत्र ते हितमोषधीषु प्रति तिष्ठा शरीरैः ॥३॥
अजो भागस्तपसा तं तपस्व तं ते शोचिस्तपतु तं ते अर्चिः ।
यास्ते शिवास्तन्वो जातवेदस्ताभिर्वहैनं सुकृतामु लोकम् ॥४॥
अव सृज पुनरग्ने पितृभ्यो यस्त आहुतश्चरति स्वधाभिः ।
आयुर्वसान उप वेतु शेषः सं गच्छतां तन्वा जातवेदः ॥५॥
यत्ते कृष्णः शकुन आतुतोद पिपीलः सर्प उत वा श्वापदः ।
अग्निष्टद्विश्वादगदं कृणोतु सोमश्च यो ब्राह्मणाँ आविवेश ॥६॥
अग्नेर्वर्म परि गोभिर्व्ययस्व सं प्रोर्णुष्व पीवसा मेदसा च ।
नेत्त्वा धृष्णुर्हरसा जर्हृषाणो दधृग्विधक्ष्यन्पर्यङ्खयाते ॥७॥
इममग्ने चमसं मा वि जिह्वरः प्रियो देवानामुत सोम्यानाम् ।
एष यश्चमसो देवपानस्तस्मिन्देवा अमृता मादयन्ते ॥८॥
क्रव्यादमग्निं प्र हिणोमि दूरं यमराज्ञो गच्छतु रिप्रवाहः ।
इहैवायमितरो जातवेदा देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन् ॥९॥
यो अग्निः क्रव्यात्प्रविवेश वो गृहमिमं पश्यन्नितरं जातवेदसम् ।
तं हरामि पितृयज्ञाय देवं स घर्ममिन्वात्परमे सधस्थे ॥१०॥
यो अग्निः क्रव्यवाहनः पितॄन्यक्षदृतावृधः ।
प्रेदु हव्यानि वोचति देवेभ्यश्च पितृभ्य आ ॥११॥
उशन्तस्त्वा नि धीमह्युशन्तः समिधीमहि ।
उशन्नुशत आ वह पितॄन्हविषे अत्तवे ॥१२॥
यं त्वमग्ने समदहस्तमु निर्वापया पुनः ।
कियाम्ब्वत्र रोहतु पाकदूर्वा व्यल्कशा ॥१३॥
शीतिके शीतिकावति ह्लादिके ह्लादिकावति ।
मण्डूक्या सु सं गम इमं स्वग्निं हर्षय ॥१४॥
सायणभाष्यम्
' मैनम् ' इति चतुर्दशचं षोडशं सूक्तं यमपुत्रस्य दमनस्यार्षम् । आदितो दश त्रिष्टुभः ततश्चतस्रोऽनुष्टुभः । अग्निर्देवता । तथा चानुक्रान्तं-' मैनं दमन आग्नेयं चतुरनुष्टुबन्तम् ' इति । दीक्षितमरण आद्याः षडृचः शंसनीयाः । सूत्रितं च--' मैनमग्ने वि दहो माभि शोच इति षट् पूषा त्वेतश्च्यावयतु प्र विद्वान् ' ( आश्व. श्रौ. ६ १०) इति । दह्यमानस्य प्रेतस्योपस्थानेऽप्येता शंसनीयाः ।।
मैन॑मग्ने॒ वि द॑हो॒ माभि शो॑चो॒ मास्य॒ त्वचं॑ चिक्षिपो॒ मा शरी॑रम् ।
य॒दा शृ॒तं कृ॒णवो॑ जातवे॒दोऽथे॑मेनं॒ प्र हि॑णुतात्पि॒तृभ्यः॑ ॥१
मा । ए॒न॒म् । अ॒ग्ने॒ । वि । द॒हः॒ । मा । अ॒भि । शो॒चः॒ । मा । अ॒स्य॒ । त्वच॑म् । चि॒क्षि॒पः॒ । मा । शरी॑रम् ।
य॒दा । शृ॒तम् । कृ॒णवः॑ । जा॒त॒ऽवे॒दः॒ । अथ॑ । ई॒म् । ए॒न॒म् । प्र । हि॒णु॒ता॒त् । पि॒तृऽभ्यः॑ ॥
मा । एनम् । अग्ने । वि । दहः । मा । अभि । शोचः । मा । अस्य । त्वचम् । चिक्षिपः । मा । शरीरम्
यदा । शृतम् । कृणवः । जातवेदः । अथ । ईम् । एनम् । प्र । हिणुतात् । पितृऽभ्यः । । १ ।।
हे अग्ने एनं प्रेतं मा वि दह । विशेषेण दग्धं मषीभूतं मा कुरु । माभि शोचः अभितः शोकेन संतापेन युक्तं मा कुरु । अस्य त्वचं मा चिक्षिपः इतस्ततो विक्षिप्तां मा कुरु । शरीरम् अपि विक्षिप्तं मा कुरु । हे जातवेदः अग्ने यदा त्वं श्रृतं पक्वं सुदग्धं कृणवः करिष्यसि अथ तदानीम् ईमेनं प्रेतं पितृभ्यः प्र हिणुतात् पितृसमीपे प्रेरय ।।
शृ॒तं य॒दा कर॑सि जातवे॒दोऽथे॑मेनं॒ परि॑ दत्तात्पि॒तृभ्यः॑ ।
य॒दा गच्छा॒त्यसु॑नीतिमे॒तामथा॑ दे॒वानां॑ वश॒नीर्भ॑वाति ॥२
शृ॒तम् । य॒दा । कर॑सि । जा॒त॒ऽवे॒दः॒ । अथ॑ । ई॒म् । ए॒न॒म् । परि॑ । द॒त्ता॒त् । पि॒तृऽभ्यः॑ ।
य॒दा । गच्छा॑ति । असु॑ऽनीतिम् । ए॒ताम् । अथ॑ । दे॒वाना॑म् । व॒श॒ऽनीः । भ॒वा॒ति॒ ॥
शृतम् । यदा । करसि । जातऽवेदः । अथ । ईम् । एनम् । परि । दत्तात् । पितृऽभ्यः ।
यदा । गच्छाति । असुऽनीतिम् । एताम् । अथ । देवानाम् । वशऽनीः । भवाति ॥
हे जातवेदः यदा प्रेतशरीरं शृतं पक्वं करसि करिष्यसि अथ ईम् तदानीमेव एनं प्रेतं पितृभ्यः परि दत्तात् प्रयच्छ । यदा अयं प्रेतः एताम् अग्निना कृताम् असुनीतिं प्राणस्य नयनं प्राणप्रेरणं गच्छाति प्राप्नोति अथ तदानीमेव देवानां वशनीः देवानां वशं प्रापितो भवति ।।
सूर्यं॒ चक्षु॑र्गच्छतु॒ वात॑मा॒त्मा द्यां च॑ गच्छ पृथि॒वीं च॒ धर्म॑णा ।
अ॒पो वा॑ गच्छ॒ यदि॒ तत्र॑ ते हि॒तमोष॑धीषु॒ प्रति॑ तिष्ठा॒ शरी॑रैः ॥३
सूर्य॑म् । चक्षुः॑ । ग॒च्छ॒तु॒ । वात॑म् । आ॒त्मा । द्याम् । च॒ । ग॒च्छ॒ । पृ॒थि॒वीम् । च॒ । धर्म॑णा ।
अ॒पः । वा॒ । ग॒च्छ॒ । यदि॑ । तत्र॑ । ते॒ । हि॒तम् । ओष॑धीषु । प्रति॑ । ति॒ष्ठ॒ । शरी॑रैः ॥
सूर्यम् । चक्षुः । गच्छतु । वातम् । आत्मा । द्याम् । च । गच्छ । पृथिवीम् । च । धर्मणा ।
अपः । वा । गच्छ । यदि । तत्र । ते । हितम् । ओषधीषु । प्रति । तिष्ठ । शरीरैः ॥
हे प्रेत त्वदीयं चक्षुः इन्द्रियं सूर्यं गच्छतु प्राप्नोतु । आत्मा प्राणः वातं बाह्यं वायुं गच्छतु । अपि च त्वमपि धर्मणा सुकृतेन तत्फलं भोक्तुं द्या च । अत्र चशब्दो विकल्पार्थे । द्युलोकं वा पृथिवीं च पृथिवीं वा गच्छ प्राप्नुहि । अपो वा अन्तरिक्षलोकं गच्छ प्राप्नुहि । तत्र अन्तरिक्षे हितं स्थापितं ते तव कर्मफलम् । ओषधीषु शरीरैः शरीरावयवैः प्रति तिष्ठ ।।
अ॒जो भा॒गस्तप॑सा॒ तं त॑पस्व॒ तं ते॑ शो॒चिस्त॑पतु॒ तं ते॑ अ॒र्चिः ।
यास्ते॑ शि॒वास्त॒न्वो॑ जातवेद॒स्ताभि॑र्वहैनं सु॒कृता॑मु लो॒कम् ॥४
अ॒जः । भा॒गः । तप॑सा । तम् । त॒प॒स्व॒ । तम् । ते॒ । शो॒चिः । त॒प॒तु॒ । तम् । ते॒ । अ॒र्चिः ।
याः । ते॒ । शि॒वाः । त॒न्वः॑ । जा॒त॒ऽवे॒दः॒ । ताभिः॑ । व॒ह॒ । ए॒न॒म् । सु॒ऽकृता॑म् । ऊं॒ इति॑ । लो॒कम् ॥
अजः । भागः । तपसा । तम् । तपस्व । तम् । ते । शोचिः । तपतु । तम् । ते । अर्चिः ।
याः । ते । शिवाः । तन्वः । जातऽवेदः । ताभिः । वह । एनम् । सुऽकृताम् । ऊं इति । लोकम् ॥
अजः जननरहितः शरीरेन्द्रियादिभागव्यतिरिक्तोऽन्तरपुरुषलक्षणो यः भागः अस्ति हे अग्ने ते त्वदीयेन तपसा तापनेन तं तादृशं भागं तपस्व तप्तं कुरु । तथा ते तव शोचिः शोकहेतुः ज्वालाविशेषः तं भागं तपतु संस्करोतु । अपि च ते तव अर्चिः भासको ज्वालाविशेषः तं भागं तपतु संस्करोतु । तपःशोचिरर्चिःशब्दानां संतापतारतम्येन भेदः । हे जातवेदः ते तव याः तन्वः मूर्तयः शिवाः सुखहेतवो न तु तापप्रदाः ताभिः एनं तनूभिः प्रेतं सुकृतां शोभनकर्मकारिणां लोकं स्थानं वह प्रापय । उशब्दः पूरणः ।।
अव॑ सृज॒ पुन॑रग्ने पि॒तृभ्यो॒ यस्त॒ आहु॑त॒श्चर॑ति स्व॒धाभिः॑ ।
आयु॒र्वसा॑न॒ उप॑ वेतु॒ शेष॒ः सं ग॑च्छतां त॒न्वा॑ जातवेदः ॥५
अव॑ । सृ॒ज॒ । पुनः॑ । अ॒ग्ने॒ । पि॒तृऽभ्यः॑ । यः । ते॒ । आऽहु॑तः । चर॑ति । स्व॒धाभिः॑ ।
आयुः॑ । वसा॑नः । उप॑ । वे॒तु॒ । शेषः॑ । सम् । ग॒च्छ॒ता॒म् । त॒न्वा॑ । जा॒त॒ऽवे॒दः॒ ॥
अव । सृज । पुनः । अग्ने । पितृऽभ्यः । यः । ते । आऽहुतः । चरति । स्वधाभिः ।
आयुः । वसानः । उप । वेतु । शेषः । सम् । गच्छताम् । तन्वा । जातऽवेदः ॥
हे अग्ने यः प्रेतः पुमान् आहुतः चितौ मन्त्रेण समर्पितः सन् स्वधाभिः स्वधाकारसमर्पितैः उदकादिभिः सह चरति तं प्रेतं पितृभ्यः पितृप्राप्त्यर्थं पुनः अव सृज भूयः प्रेरय । अयं प्रेतः आयुः जीवनं वसानः आच्छादयन् । आयुषा युक्त इत्यर्थः । शेषः शिष्यमाणमस्थिलक्षणं यजनीयं शरीरम् उप वेतु उपगच्छतु । हे जातवेदः तव प्रसादात् तन्वा शरीरेण सं गच्छतां संगतो भवतु ।। ।। २० ।।
यत्ते॑ कृ॒ष्णः श॑कु॒न आ॑तु॒तोद॑ पिपी॒लः स॒र्प उ॒त वा॒ श्वाप॑दः ।
अ॒ग्निष्टद्वि॒श्वाद॑ग॒दं कृ॑णोतु॒ सोम॑श्च॒ यो ब्रा॑ह्म॒णाँ आ॑वि॒वेश॑ ॥६
यत् । ते॒ । कृ॒ष्णः । श॒कु॒नः । आ॒ऽतु॒तोद॑ । पि॒पी॒लः । स॒र्पः । उ॒त । वा॒ । श्वाप॑दः ।
अ॒ग्निः । तत् । वि॒श्व॒ऽअत् । अ॒ग॒दम् । कृ॒णो॒तु॒ । सोमः॑ । च॒ । यः । ब्रा॒ह्म॒णान् । आ॒ऽवि॒वेश॑ ॥
यत् । ते । कृष्णः । शकुनः । आऽतुतोद । पिपीलः । सर्पः । उत । वा । श्वापदः ।
अग्निः । तत् । विश्वऽअत् । अगदम् । कृणोतु । सोमः । च । यः । ब्राह्मणान् । आऽविवेश ॥
हे मृतशरीर ते तव संबन्धि यत् अङ्गं कृष्णः शकुनः काकाख्यः आतुतोद । आङ् ईषदर्थे । ईषत्तुन्नवान् । तथा पिपीलः पिपीलिका वा सर्पः वा उत वा अपि वा श्वापदः श्व शृगालादिः । एतेषामन्यतमो यदि तुन्नवानित्यर्थः । विश्वात् सर्वस्यात्ता अग्निः तत् तादृशमङ्गम् अगदं कृणोतु दोषरहितं करोतु । संस्करोत्वित्यर्थः । तथा सोमश्च देवतारूप ओषधिरूपो वा संस्करोतु । यः सोमः ब्राह्मणान् ऋत्विगादीन् आविवेश प्रविष्टवान् ।।
अनुस्तरण्या वपया प्रेतस्य मुखम् ' अग्नेर्वर्म ' इत्यनया प्रोर्णुयात् । सूत्रितं च-अनुस्तरण्या वपामुत्खिद्य शिरोमुखं प्रच्छादयेदग्नेर्वर्म परि गोभिर्व्ययस्वेति ' ( आश्व. गृ. ४. ३. १९) इति ।।
अ॒ग्नेर्वर्म॒ परि॒ गोभि॑र्व्ययस्व॒ सं प्रोर्णु॑ष्व॒ पीव॑सा॒ मेद॑सा च ।
नेत्त्वा॑ धृ॒ष्णुर्हर॑सा॒ जर्हृ॑षाणो द॒धृग्वि॑ध॒क्ष्यन्प॑र्य॒ङ्खया॑ते ॥७
अ॒ग्नेः । वर्म॑ । परि॑ । गोभिः॑ । व्य॒य॒स्व॒ । सम् । प्र । ऊ॒र्णु॒ष्व॒ । पीव॑सा । मेद॑सा । च॒ ।
न । इत् । त्वा॒ । धृ॒ष्णुः । हर॑सा । जर्हृ॑षाणः । द॒धृक् । वि॒ऽध॒क्ष्यन् । प॒रि॒ऽअ॒ङ्खया॑ते ॥
अग्नेः । वर्म । परि । गोभिः । व्ययस्व । सम् । प्र । ऊर्णुष्व । पीवसा । मेदसा । च ।
न । इत् । त्वा । धृष्णुः । हरसा । जर्हृषाणः । दधृक् । विऽधक्ष्यन् । परिऽअङ्खयाते ॥
हे प्रेत अग्नेः स्वभूतं वर्म ज्वालालक्षणं कवचं गोभिः अनुस्तरणीगोचर्मणा परि व्ययस्व परितः संवृणु । किंच पीवसा स्थूलेन मेदसा च सं सम्यक् प्रोर्णुष्व आच्छादय । एवं कृते सति हरसा तेजसा धृष्णुः धर्षणशीलः जर्हृषाणः अत्यर्थं हृष्यन् दधृक् धृष्टः प्रगल्भः । ' ऋत्विक् इत्यादिना दधृक्शब्दो निपातितः । विधक्ष्यन् विविधं भस्मीकरिष्यन् एवंभूतोऽग्निः त्वा त्वां नेत् पर्यङ्खयाते नैव सर्वतो विस्तारयति । अखेर्गत्यर्थाल्लेट्याडागमः ।।
' इममग्ने चमसम् ' इत्यनया प्रणीताप्रणयनमनुमन्त्रयते । सूत्रितं च-' इममग्ने चमसं वा वि जिह्वर इति प्रणीताप्रणयनमनुमन्त्रयते ' ( आश्व. गृ. ४.३.२४) इति ।।
इ॒मम॑ग्ने चम॒सं मा वि जि॑ह्वरः प्रि॒यो दे॒वाना॑मु॒त सो॒म्याना॑म् ।
ए॒ष यश्च॑म॒सो दे॑व॒पान॒स्तस्मि॑न्दे॒वा अ॒मृता॑ मादयन्ते ॥८
इ॒मम् । अ॒ग्ने॒ । च॒म॒सम् । मा । वि । जि॒ह्व॒रः॒ । प्रि॒यः । दे॒वाना॑म् । उ॒त । सो॒म्याना॑म् ।
ए॒षः । यः । च॒म॒सः । दे॒व॒ऽपानः॑ । तस्मि॑न् । दे॒वाः । अ॒मृताः॑ । मा॒द॒य॒न्ते॒ ॥
इमम् । अग्ने । चमसम् । मा । वि । जिह्वरः । प्रियः । देवानाम् । उत । सोम्यानाम् ।
एषः । यः । चमसः । देवऽपानः । तस्मिन् । देवाः । अमृताः । मादयन्ते ॥
हे अग्ने इमं चमसं प्रणीताप्रणयनं मा वि जिह्वरः मा विचालीः । यश्चमसः देवानाम् इन्द्रादीनां प्रियः उत अपि च सोम्यानां सोमार्हाणां पितॄणां प्रियः । किंच यः एषः चमसः देवपानः । देवाः पिबन्त्यस्मिन्निति । देवपानस्थानीयो भवति तस्मिन् चमसे अमृताः मरणवर्जिताः देवाः पितरश्च मादयन्ते हव्यैः कव्यैश्च हृष्टा भवन्ति ।।
क्र॒व्याद॑म॒ग्निं प्र हि॑णोमि दू॒रं य॒मरा॑ज्ञो गच्छतु रिप्रवा॒हः ।
इ॒हैवायमित॑रो जा॒तवे॑दा दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं व॑हतु प्रजा॒नन् ॥९
क्र॒व्य॒ऽअद॑म् । अ॒ग्निम् । प्र । हि॒णो॒मि॒ । दू॒रम् । य॒मऽरा॑ज्ञः । ग॒च्छ॒तु॒ । रि॒प्र॒ऽवा॒हः ।
इ॒ह । ए॒व । अ॒यम् । इत॑रः । जा॒तऽवे॑दाः । दे॒वेभ्यः॑ । ह॒व्यम् । व॒ह॒तु॒ । प्र॒ऽजा॒नन् ॥
क्रव्यऽअदम् । अग्निम् । प्र । हिणोमि । दूरम् । यमऽराज्ञः । गच्छतु । रिप्रऽवाहः ।
इह । एव । अयम् । इतरः । जातऽवेदाः । देवेभ्यः । हव्यम् । वहतु । प्रऽजानन् ॥
आहिताग्निमरण एतदादिके द्वे ऋचावौपासनोद्वासने विनियुक्ते । तत्र प्रथमायाः पूर्वार्धेन दक्षिणस्यां दिशि चतुष्पथादावौपासनाग्निं निरस्यति । उत्तरेण शान्तिकर्मार्थमादत्ते (आश्व. गृ ४ .६)। क्रव्यादम् । क्रव्यमामिषम् । तस्यात्तारं तीव्रम् अग्निं दूरं विप्रकृष्टदेशे प्र प्रहिणोमि प्रगमयामि । ' हि गतौ ' स्वादिः । रिप्रवाहः । रिप्रं पापम् । तस्य वोढा सोऽग्निः यमराज्ञः यमो राजा येषां तान् यमराजकान् अन्यप्रदेशान् गच्छतु प्राप्नोतु । अयं शान्तिकर्मार्थमुपादत्तः इतरः क्रव्यादादन्यः जातवेदाः जातानां वेदिता जातधनो वा प्रजानन् सवैर्विज्ञायमानोऽग्निः इहैव देशे देवेभ्यः देवार्थं हव्यं हवनयोग्यं हविः वहतु प्रापयतु ।।
यो अ॒ग्निः क्र॒व्यात्प्र॑वि॒वेश॑ वो गृ॒हमि॒मं पश्य॒न्नित॑रं जा॒तवे॑दसम् ।
तं ह॑रामि पितृय॒ज्ञाय॑ दे॒वं स घ॒र्ममि॑न्वात्पर॒मे स॒धस्थे॑ ॥१०
यः । अ॒ग्निः । क्र॒व्य॒ऽअत् । प्र॒ऽवि॒वेश॑ । वः॒ । गृ॒हम् । इ॒मम् । पश्य॑न् । इत॑रम् । जा॒तऽवे॑दसम् ।
तम् । ह॒रा॒मि॒ । पि॒तृ॒ऽय॒ज्ञाय॑ । दे॒वम् । सः । घ॒र्मम् । इ॒न्वा॒त् । प॒र॒मे । स॒धऽस्थे॑ ॥
यः । अग्निः । क्रव्यऽअत् । प्रऽविवेश । वः । गृहम् । इमम् । पश्यन् । इतरम् । जातऽवेदसम् ।
तम् । हरामि । पितृऽयज्ञाय । देवम् । सः । घर्मम् । इन्वात् । परमे । सधऽस्थे ॥
यः क्रव्यादः अग्निः देवो युष्माकं गृहिणां गृहं प्रविवेश प्रविष्टवान् तं क्रव्यादं देवं हरामि । गृहाद्बहिर्निष्क्रामयामीत्यर्थः । किमर्थम् । पितृयज्ञाय तदर्थम् । किं कुर्वन् । इमम् इतरं तस्मादन्यं हव्यवाहं जातवेदसं पश्यन् पर्यालोचयन् । तथा सति क्रव्यादात्परोऽग्निः परमे उत्कृष्टे सधस्थे सहस्थाने घर्मं यज्ञम् इन्वात् प्राप्नोतु । पितृभिर्घर्मपैः सहेति शेषः ।। ।। २१ ।।
महापितृयज्ञे वषट्कारक्रियायां ' यो अग्निः कव्यवाहनः ' इत्येषा स्विष्टकृतो याज्या । सूत्रितं च-' यो अग्निः कव्यवाहनस्त्वमग्न ईळितो जातवेद इति संयाज्ये ' ( आश्व. श्रौ. २.. १९) इति ।।
यो अ॒ग्निः क्र॑व्य॒वाह॑नः पि॒तॄन्यक्ष॑दृता॒वृधः॑ ।
प्रेदु॑ ह॒व्यानि॑ वोचति दे॒वेभ्य॑श्च पि॒तृभ्य॒ आ ॥११
यः । अ॒ग्निः । क्र॒व्य॒ऽवाह॑नः । पि॒तॄन् । यक्ष॑त् । ऋ॒त॒ऽवृधः॑ ।
प्र । इत् । ऊं॒ इति॑ । ह॒व्यानि॑ । वो॒च॒ति॒ । दे॒वेभ्यः॑ । च॒ । पि॒तृऽभ्यः॑ । आ ॥
यः । अग्निः । क्रव्यऽवाहनः । पितॄन् । यक्षत् । ऋतऽवृधः ।
प्र । इत् । ऊं इति । हव्यानि । वोचति । देवेभ्यः । च । पितृऽभ्यः । आ ॥
कव्यवाहनः कव्यस्य हविषो वोढा योऽग्निः पितॄन् ऋतावृधः ऋतस्य यज्ञस्योदकस्य वा वर्धयितॄन् सत्येन वृद्धान् वा देवान् । एतत्पितृविशेषणं वास्तु । तान् यक्षत् यजति । यजेर्लेटि सिबडागमः । सोऽग्निः हव्यानि हवींषि प्र वोचतु पितृयज्ञे प्रब्रवीतु । युष्मदर्थं मयानीतानीति । इद् पूरणौ । केभ्यः । देवेभ्यश्च पितृभ्यः च । आकारः समुच्चये ।।
महापितृयज्ञे ' उशन्तस्त्वा ' इत्येषा सामिधेनी । सूत्र्यते हि-' उशन्तस्त्वा नि धीमहीत्येता त्रिरनवानं ताः सामिधेन्यः ' ( आश्व. श्रौ. २. १९) इति ।।
उ॒शन्त॑स्त्वा॒ नि धी॑मह्यु॒शन्त॒ः समि॑धीमहि ।
उ॒शन्नु॑श॒त आ व॑ह पि॒तॄन्ह॒विषे॒ अत्त॑वे ॥१२
उ॒शन्तः॑ । त्वा॒ । नि । धी॒म॒हि॒ । उ॒शन्तः॑ । सम् । इ॒धी॒म॒हि॒ ।
उ॒शन् । उ॒श॒तः । आ । व॒ह॒ । पि॒तॄन् । ह॒विषे॑ । अत्त॑वे ॥
उशन्तः । त्वा । नि । धीमहि । उशन्तः । सम् । इधीमहि ।
उशन् । उशतः । आ । वह । पितॄन् । हविषे । अत्तवे ॥
हे अग्ने उशन्तः कामयमाना वयं त्वा त्वां नि धीमहि कर्मार्थं स्थापितवन्तः । उशन्तः वयं समिधीमहि संदीपयामः । त्वमपि उशन् कामयमानः हविरादिकम् उशतः आगन्तुकामान् पितॄन् अस्मिन् यज्ञे आ वह । किमर्थम् । हविषे अस्माभिः प्रत्तं हविः अत्तवे अत्तुम् । अदेस्तुमर्थे तवेन्प्रत्ययः । ' क्रियाग्रहणं कर्तव्यम् ' इति कर्मणः संप्रदानसंज्ञा ।
यं त्वम॑ग्ने स॒मद॑ह॒स्तमु॒ निर्वा॑पया॒ पुनः॑ ।
कि॒याम्ब्वत्र॑ रोहतु पाकदू॒र्वा व्य॑ल्कशा ॥१३
यम् । त्वम् । अ॒ग्ने॒ । स॒म्ऽअद॑हः । तम् । ऊं॒ इति॑ । निः । वा॒प॒य॒ । पुन॒रिति॑ ।
कि॒याम्बु॑ । अत्र॑ । रो॒ह॒तु॒ । पा॒क॒ऽदू॒र्वा । विऽअ॑ल्कशा ॥
यम् । त्वम् । अग्ने । सम्ऽअदहः । तम् । ऊं इति । निः । वापय । पुनरिति ।
कियाम्बु । अत्र । रोहतु । पाकऽदूर्वा । विऽअल्कशा ॥
हे अग्ने त्वं पितृदहनकाले यं देशं समदहः पुरा सम्यग्दग्धवानसि । ' तिङि चोदात्तवति ' इलि समो निघातः । तमु तमेव पुनः निर्वापय । अत्र अस्मिन् देशे कियाम्बु कियत्प्रमाणमुदकं यस्मिन् तत् पुष्करिण्यादिकं रोहतु उत्पद्यताम् । किंच व्यल्कशा विविधशाखा पाकदूर्वा परिपक्वदूर्वा चोत्पद्यताम् ।।
अस्थिसंचयने क्षीरोदकेन शमीशाखया त्रिः प्रसव्यं श्मशानायतनं प्रोक्षति ' शीतिके शीतिकावति ' इत्यनया । सूत्रितं च--' क्षीरोदकेन शमीशाखया त्रिः प्रसव्यं परिव्रजन् प्रोक्षति शीतिके शीतिकावतीति ' (आ. गृ. ४.५.३) इति ।।
शीति॑के॒ शीति॑कावति॒ ह्लादि॑के॒ ह्लादि॑कावति ।
म॒ण्डू॒क्या॒३॒॑ सु सं ग॑म इ॒मं स्व१॒॑ग्निं ह॑र्षय ॥१४
शीति॑के । शीति॑काऽवति । ह्लादि॑के । ह्लादि॑काऽवति ।
म॒ण्डू॒क्या॑ । सु । सम् । ग॒मः॒ । इ॒मम् । सु । अ॒ग्निम् । ह॒र्ष॒य॒ ॥
शीतिके । शीतिकाऽवति । ह्लादिके । ह्लादिकाऽवति ।
मण्डूक्या । सु । सम् । गमः । इमम् । सु । अग्निम् । हर्षय ॥
हे शीतिके शैत्ययुक्ते हे शीतिकावति । शीतिकाः 'शैत्ययुक्ता ओषधयः । ताभिस्तद्वति हे ह्लादिके आह्लादयित्रि हे ह्लादिकावति आह्लादकफलयुक्तैर्वृक्षैस्तद्वति हे पृथिवि मण्डूक्या मण्डूकस्त्रिया वृष्टिप्रियया सु सुष्ठु सं गमः संगच्छस्व । गमेर्लुङि व्यत्ययेन परस्मैपदम् । ततः इमम् अग्निं सु सुष्ठु हर्षय ।। ।। २२ ।। ।। १ ।।


text:
देवदूतैर्वैश्यपुत्राय देवताभजनादिधर्महार्दकथनं नाम सप्तमाष्टके तृतीयोsध्याय:
हरि: ॐ ॥ धर्ता योsखिलशक्तीनां तमाराध्य स्वकर्मणा ॥
परपीडां न कुर्वन्ति न ते यान्त्यन्तकालयम् ॥१॥
ये प्राणिहिंसकास्ते तु वेदयज्ञतपोमुखै: ॥
युक्ता अपि न यान्त्यूर्ध्वं भक्तिहीनश्च तादृश: ॥२॥
शास्त्रेण चोदिता हिंसा सैव धर्म: परो मत: ॥
सैवेह परमं दानं सैवेह परमं तप: ॥३॥
मशकान्मत्कुणान्दंशान्यूकादीन्पीडकानपि ॥
आत्मौपम्येन येsवन्ति ते नरा धर्मशीलिन: ॥४॥
तप्ताङ्गारमयं मार्गं दुर्गां वैतरणीं नदीम् ॥
दुर्गतिं नैव पश्यन्ति कृतान्तं चापि ते नरा: ॥५॥
ये हिंस्रा: प्रेत्य तेsन्योन्यं खादन्त्यन्योन्यघातिन: ॥
परस्त्रीधनहर्तारो नरकं यान्ति दारुणम् ॥६॥
ये हिंसन्तीह भूतानि जीवनार्थं परत्र ते ॥
स्वमांसभोजिनोsत्यन्तं क्लिश्यन्त्येवास्रपूयपा: ॥७॥
स्थावरास्ते भविष्यन्ति नरकान्निर्गता अपि ॥
तिर्यग्योनीरुषित्वाsथ सुचिराद्यान्ति मर्त्यताम् ॥८॥
तत्रापि च भवन्त्यन्धा: काणा: कुब्जाश्च पङ्गव: ॥
अङ्गहीना दरिद्राश्च स्वाघचिह्नैश्च चिह्निता: ॥९॥
परद्रोहो न कार्योsत: कायेन मनसा हृदा ॥
यतो लोकद्वयाद्भ्रंशो द्रोग्धुर्हि परतो भयम् ॥१०॥
स्यन्दमाना यथा नद्य: सर्वा यान्ति महाम्बुधिम् ॥
अहिंसायां तथा धर्मा: प्रविशन्त्यखिला: खलु ॥११॥
दत्ताभय: पुमानेव सर्वधर्मसमावृत: ॥
अचलं पदमाप्नोति न भूयश्च्यवते तत: ॥१२॥
स्वधर्मान्वेदशास्त्रोक्तान्देशकालोचितानपि ॥
ये पश्यन्तीह ते नैव पश्यन्ति यमयातनाम् ॥१३॥
स्ववर्णाश्रमिणो ये च स्वाचारनिरता: सदा ॥
शीलवत्योsपि नार्य्श्च नाकपृष्ठे वसन्ति ते ॥१४॥
यथोक्ताचारिण: सर्वे जितकामा जितेन्द्रिया: ॥
स्वकर्मनिरता यान्ति ब्रह्मलोककल्मषम् ॥१५॥
इष्टापूर्तरता ये च यदृच्छालाभहर्षिता: ॥
दयान्विता दानशीलास्ते न यान्ति यमालयम् ॥१६॥
वेदपाठरता नित्यं ब्राह्मणा येsग्निहोत्रिण: ॥
स्वर्यान्ति तेsपि भूपाश्च रणे येsभिमुखे हता: ॥१७॥
अनाथगोद्विजातिस्त्रीशरणागतरक्षणे ॥
ये मृता धर्मसंग्रामे ते न यान्ति यमालयम् ॥१८॥
पङ्गोन्दीनाञ्छिशून्वृद्धान्रुग्णानार्तान्भयातुरान् ॥
ये पुष्णन्त्यभयं दत्त्वा रमन्ते ते चिरं दिवि ॥१९॥
गां दृष्ट्वा पङ्कमग्नां ये रुग्णं विप्रं च दुर्विधम् ॥
उद्धरन्ति ततो ये ते नैव यान्ति यमक्षयम् ॥२०॥
गोग्रासदा नरा ये च ये कामं गोनिषेविण: ॥
प्रपासंस्थापका ये च ते न यान्ति यमक्षयम् ॥२१॥
यावत्पिबन्ति पानीयं वापीकूपतडागत: ॥
जीवास्तावद्धि तिष्ठन्ति तत्कर्तार: सुखाद्दिवि ॥२२॥
जीवानां जीवनं वारि तद्यो दास्यति यत्नत: ॥
जीवत्वं स विहायैव परे ब्रह्मणि मोदते ॥२३॥
धात्रीकपित्थबिल्वांस्त्रीन्पञ्चाम्रान्दश तित्तिणी: ॥
पिचुमन्दाश्वत्थवटान्वप्ता न नरकं व्रजेत् ॥२४॥
वरं त्रयो भूमिरुहा न तु कोष्ठरुहा दश ॥
पत्रै: पुष्पै: फलैस्ते हि कुर्वन्ति पितृतर्पणम् ॥२५॥
घनच्छायो द्रुमो जीवान् गृहिभ्योsप्यधिकं त्विह ॥
छायादिनाssश्वासयति ततोsपि फलद: फली ॥२६॥
सुच्छायाफलपुष्पाढ्यं वृक्षं प्राणिनिषेवितम् ॥
ये छिन्दन्ति नरा मूढास्ते यान्ति नरकं ध्रुवम् ॥२७॥
यद्द्वारि तुलसीदेवी तीर्थभूतं हि तद्गृहम ॥
रोपणात्पालनात्सेकाद्दर्शनात्स्पर्ह्स्नान्नृणाम् ॥२८॥
तुलसी हरते पापं वाङ्मन:कायसंभवम् ॥
सर्वतीर्थाप्लुतिफलं तुलसीस्पर्शनात्स्मृतम् ॥२९॥
गङाप्लुत्या हरिस्मृत्या रेवादृष्ट्या सुरार्चनै: ॥
समानस्तुलसीस्पर्शो विष्णुलोकगतिप्रद: ॥३०॥
पुष्कराद्यानि तीर्थानि गङ्गाद्या: सरितोsमला: ॥
वासुदेवादयो देवा निवसन्ति तुलस्यध: ॥३१॥
तुलसीमञ्जरीभिर्यो विष्णुं संपूजयेन्नर: ॥
त्रिकालमेककालं वा वैकुण्ठे स महीयते ॥३२॥
विष्णुमन्त्रजपी यस्तु तुलसीकाष्ठभूषित: ॥
विष्णुव्रतपरो विष्णुपूजको विष्णुलोकभाक् ॥३३॥
तथैव शिवभक्तोsपि पूजयेत्सांबमीश्वरम् ॥
बिल्वैर्जपेच्छैवमन्त्रं कैलासे स महीयते ॥३४॥
रेवासमुद्भवे बाणलिङ्गे य: पूजयेच्छिवम् ॥
स्फटिके रत्नलिङ्गे वा पार्थिवे वा स्वयंभुवि ॥३५॥
शैले वा स्थापिते क्कापि शिवव्रतपरो नर: ॥
प्रदोषे पूजयेद्भक्त्या स मुक्तो नात्र संशय: ॥३६॥
रुद्राक्षभूषितो रुद्रजापी भस्मत्रिपुण्ड्रधृक् ॥
स क्कापि न श्रृणोत्येव यमलोककथां नर: ॥३७॥
शिवपूजाप्रभावेण शैवा: शिवरता नरा: ॥
मोदन्ते शिवलोके ते शिवेन सह सर्वदा ॥३८॥
प्रसङ्गेनापि शाठ्येन दम्भेनेशं च लोभत: ॥
येsर्चन्ति ते विमुच्यन्ते किं पुनर्भक्तिभाविता: ॥३९॥
नेशार्चनात्परं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥
सर्वैश्वर्यप्रदं दुर्गात्तारकं मृत्युहारकम् ॥४०॥
द्रव्यमन्नं फलं तोयं शिवस्वं न स्पृशेत्क्वचित् ॥
लङ्घयेन्नैव निर्माल्यं कूप्र सर्वं विनिक्षिपेत् ॥४१॥
मक्षिकापादमात्रं य: शिवस्वमुपजीवति ॥
लोभेन वाsथ मोहेन नरके स तु पच्यते ॥४२॥
कृत्वैकदेवभक्तिं ये मात्सर्येण द्विषन्ति च ॥
अन्यदेवं च तद्भक्तं ते यान्ति नरकं ध्रुवम् ॥४३॥
विष्णु: शिवो गणेशोsर्क: शक्तिश्चेति पृथङ् न हि ॥
एकोsज: पञ्चधा जात: कुतो भेदोsस्ति दैवतै: ॥४४॥
एतानीशाङ्गानि तृप्येदेकस्यापीह तर्पणात् ॥
यथाssस्याक्ष्यादितृप्त्याङ्गी चोद्विजेदेकनिन्दया ॥४५॥
देवद्रोहस्ततस्त्याज्यस्तद्भक्तस्यापि सर्वदा ॥
यथारुचीश्वर: सेव्यो नान्यथाभेदमाचरेत् ॥४६॥
वर्षालैर्य तृणै: पर्णै: कुर्वन्तीहेश्वरालयम् ॥
ते यान्ति सुस्थिरं लोकं सर्वभोगसमन्वितम् ॥४७॥
गोशालां धर्मशालां वा मार्गे विश्राममन्दिरम् ॥
यतेर्मठं द्विजगृहं कृत्वा स्वर्गे वसन्ति ते ॥४८॥
नूतनालयनिर्माणाज्जीर्णोद्धार: प्रयत्नत: ॥
कार्यो देवादिगेहानां तत्फलं द्विगुणं भवेत् ॥४९॥
वर्ज्यं मठाधिपस्यान्नं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥
स्पर्शमात्राच्चरेत्स्नानं देवद्रव्योपजीविनाम् ॥५१॥
कुर्वन्ति देवपूजार्थं ये नरा: पुष्पवाटिकाम् ॥
निर्लोभास्ते चरिष्यन्ति स्वर्याने नन्दने वने ॥५२॥
संमार्जनादिना येsलंकुर्वन्तीश्वरमन्दिरम् ॥
निस्पृहास्ते नरा नित्यं स्वर्गे लोके वसन्ति हि ॥५३॥
य इच्छेदात्मनो मुक्तिं देवसद्गुरुदंगतिम् ॥
स कुर्याद्बन्धदां नैव शिश्नोदरतृपां क्कचित् ॥५४॥
यादृशी प्रीतिरज्ञानां विषयेष्वनपायिनी ॥
परेश्वरे तादृशी चेत्को न मुच्येत बन्धनात् ॥५५॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाहस्र्यां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां श्रीवासुदेव्यां कर्मकाण्डे सप्तमाष्टके तृतीयोsध्याय: ॥३॥
॥ देवदूतैर्वैश्यपुत्राय देवताभजनादिधर्महार्दकथनं नाम सप्तमा० तृतीयो० ॥७।३॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
ईद पर संस्कृत निबंध। Sanskrit Essay on Eid
भारतदेस्य
परम्परा धर्मप्रधाना। देशोSस्मिन् नाना धर्माः सन्ति। येन प्रकारेण हिन्दूनां मुख्योत्सवाः
दीपावली-रक्षाबंधन-दुर्गापूजा-प्रभृतयः सन्ति तथैव महम्मदीयानाम् उत्सवेषु
सर्वोत्तमः 'ईद' इति मन्यते। मूलतः उत्सवोSयं तपस्यायाः उपासनायाश्च पर्व
मन्यते। सामाजिक-मानवीय-सद्भावनायाः दृष्टयाः अपि अत्याकर्षकमिदं पर्व। अस्मिन
पर्वणि महम्मदीयाः रमजानमासे चन्द्रमसं विलोक्य 'रोजा' इति व्रते
प्रारभंते। अस्यां रोजायाम् पूर्णं दिनं व्रतधारिणः उपवासं कुर्वन्ति। पुनः
संध्याकाले सम्मिल्य 'इफ्तार' नामकं उपवासभंगं कुर्वन्ति।
मासस्यान्तिमे शुक्रवारे ते रमजानस्य मासावसाने च संध्यायां पुनः
चन्द्रं दृष्टवा अन्येद्युः प्रातःकाले ईदस्य 'नमाज' इति प्रार्थनां
कुर्वन्ति। ईदमहोत्सवस्य दिने जनाः नवानि वसनानि धारयन्ति। मधुराणि पक्वान्नानि च
मिलित्वा खादन्ति। पक्वान्नेषु सेवई प्रधाना। दुग्धयुक्तानि अन्यानि वस्तूनि च
खाद्यन्ते। अवसरेSस्मिन प्रायः सर्वे जनाः निर्धनाः धनिकाश्च यथाशक्ति दीनार्तानाम्
सेवार्थं दानं कुर्वन्ति। तदेव दानं जकात इति फ़ितर इति च कथ्यते।
वर्षे वर्षे समागतस्य ईदमहोत्सवस्य प्रतीक्षा सर्वैः क्रियते।
SHARE THIS


text:
Saturday, November 9, 2013
Sanskrit blog: Humour-85
हास्यसीकरः-८५
कदाचित् न्यायवादी वृद्धश्च विमानयाने परस्परपार्श्वपीठयोः उपविष्टौ आस्ताम् । अध्वा दीर्घ आसीत् । कालयापनाय परस्परं समभाषेताम् ।सर्वज्ञंमन्यः न्यायवादी वृद्धं जडमतिममनुत तमवदच्च, “भोः, कच्चित् कालयापनाय क्रीडितुमिच्छसि ?” इति । वृद्धः अवदत्, “का क्रीडा?”
न्यायवादी : प्रश्नमेकं प्रक्ष्यामि । यदि सदुत्तरं न दास्यसि तदा मह्यं पञ्चाशत्रूप्यकाणि दास्यसि । ततः त्वं मां प्रश्नमेकं प्रक्ष्यसि । यद्यहम् सदुत्तरं न दास्यामि तदा अहं तुभ्यं पञ्चशतं रूप्यकाणि दास्यामि । अवगच्छसि किम्? क्रीडितुम् अनुमनुषे किम्?”
वृद्धः सुषुप्सुरासीत् तथापि क्रीडितुमनुमेने । न्यायवादी वृद्धमपृच्छत्, “ चन्द्रः भूम्याः कियद्दूरे अस्ति?”। वृद्धः ,”न जाने” इति वदन् तस्मै पञ्चाशत्रूप्यकाणि ददौ । वृद्धः न्यायवादिनमपृच्छत्, “ आरोहणे द्विपाद् अवरोहणे तु त्रिपाद् कोऽयम्?” । न्यायवादी बहुकालमचिन्तयत् तथापि तस्मै उत्तरं नाभात् तदा पराजितः वृद्धाय पंचशतं रूप्यकाणि ददौ । वृद्धः धनं स्वीकृत्य स्वप्तुमारभत । न्यायवादी पराभूतः तं वृद्धं पुनः अपृच्छत्, “तव प्रश्नस्य उत्तरं किम्?” । वृद्धः, “न जाने” इति वदन् न्यायवादिने पञ्चाशत्रूप्यकाणि दत्त्वा सुखं सुष्वाप ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:27 AM
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
255 मात्रेण, तस्य क्वचिदप्यव्यभिचारात् । दशदाडिमानि षडपूपा इत्यादावपि पदार्थप्रत्ययोदयात् । यत् इत्यनूद्य तत् समुदायार्थशून्यम् अपार्थम् । इह दोषप्रस्तावे । अपार्थमिति वा अपार्थं नाम इष्यते स्मर्यत इति विधिः । तदपार्थं दुष्यति काव्यदोषो भवति इत्युत्सर्गः । तस्यापवादमाह- मत्तेत्यादि । मत्ता मदिरामदादियोगात् । उन्मत्ता वायुक्षोभादिचित्तविक्षेपात् । बालाः हेयोपादेयज्ञानविकलाः अव्युत्पन्नाः तथा बालकल्पाः शक्तिविकला वृद्धा असंबद्धभाषिणः । तेषां तथाविधाया एवोक्तेरुचितत्वात् । सैव तेषां सूक्तिरिति । [अतः] तेषामुक्तेरन्यत्र सुभाषितविषये [तदिदमपार्थं] दुष्यति दुष्टं जायते ॥
तदुदाहरति—
न ह्यत्र समुद्रः पीयत इत्यादेः पदसमुदायस्य कश्चिदेकोऽर्थो गृह्यते यः काव्यार्थः स्यात् । अवयवार्था एवान[न्विताः] शलाकाकल्पाः प्रतिभान्ति । तदीदृशमपार्थं विज्ञेयम् ॥
उत्सर्ग[त]स्त्वसम्भवमिदमिति अपवादमुखेन निगमयन्नाह—
इदमनन्तरोक्तमपार्थमभिधानं वचनम् अस्वस्थं चित्तमन्तः[करणं] येषामित्यस्वस्थचित्तानां मत्तोन्मत्तादीनां [अभिधानमनिन्दितं] स्यात् । अन्यत्र तु निन्दितम् । अथवा इतर[त्र] स्वस्थेषु विषये तत्कर्तृत्वकल्पनात् । एवमिदमनन्तरोक्तमपार्थमादिर्यस्य दशदाडिमादेस्तदेवमादिकमसम्बद्धं [वाक्यजातं] को नाम कविरकुशलोऽपि, प्रागेव निपुणः । प्रयुञ्जीत रचयेत् ? नैव [कश्चित् प्रयुङ्क्ते ] । मूलहानेरतिस्थूलत्वाच्च नात्र भ्रान्तिः सम्भाव्य[त] इति भावः । वाक्यविकारत्वात् तु इदमपि कथञ्चित् काव्ये सम्भवेदिति सम्भवमात्रकल्पनया स्वस्थेष्वपि दर्शितमिति ॥


text:
साम् दून् मरुः (Sam Sand Dune) – जैसल्मेर्
यत्र पुष्पं तत्र भ्रमरः ।
यत्र मरवः तत्र पवनः।
यत्र यत्र मरुधन्वः तत्र तत्र चारु वैचित्र्यं |
मरुधन्वे चारु वैचित्र्यं खलु ? सर्वेभ्यः चिन्तयन्ति वा ?
चिन्तामास्तु चिन्तामास्तु | आवाम् वदामः |
खुरिः (Khuri) इति एकः ग्रामः जैसल्मेर् तः ५० कि.मि. दूरे अस्ति। अत्र मरै विमध्य साम् दून् मरुः (Sam Sand Dune) अस्ति । वसतिगृहात् खुरिं सायङ्काले ५.३० आगतवन्तः। प्रथमः मरुः अनुभवं कथं भवति इति अस्माकम् चिन्तनम् । तत्र अस्माकं वस्तूणि कुटीरे स्थापितवन्तः। कुटीरस्य अन्तः शय्या च ह्रस्वं वातायनं च शौचालयः स्नान-गृहं च सौकर्य सन्ति । बहिः ४ – ५ उष्ट्राः अस्मभ्यं स्थापितवन्तः । चायं पीत्वा उष्ट्रस्य उपरि उपविश्य अस्माकं यात्रां आरब्ध कृतवन्तः। एकस्मिन् उष्ट्रे द्वौ जनाः अनुमन्यते । आवाभ्याम् उष्ट्रः एव यविष्ठः आसीत् । गच्छन् समये सः उष्ट्रः ईङ्खयति स्म । पञ्चदशनिमेषेषु साम् दून् प्राप्तवन्तः ।
पवनः प्रहत्य प्रहत्य वालुका उत्पेत्य उत्पेत्य सुन्दरं चित्रलेखनं उद्भवति । इदानीम् उत्तरं ज्ञातं वा | प्रकृत्याः लीलां दृश्य उल्लसता अनुभवन्ति । आकाशे नारङ्गः वर्णः सूर्यः शनैः शनैः आगम्य तत्र स्थायिन् क्रीडिन् जनाः पश्य कुतूहली अभवत् । एते जनाः किमर्थं आगतवन्तः इति सः चिन्तितवान् । सर्वे जनाः सूर्यं दृश्य उल्लसिता अभवत् । सर्वे जनाः “सूर्यास्तः समयम् अभवत् सूर्यास्तः समयम् अभवत् ” इति उत्साहेन उत्प्लवनं कृतवन्तः। एतत् श्रुत्वा सूर्यः आनन्दं अभवत् । सायङ्काले ७ समये सूर्यः मरवे चुम्बनं दत्वा शनैः शनैः गतवान् ।
प्रकृत्याः लीलां सर्वं दृश्य द्वे नेत्रे अपर्याप्तम् । सहस्र नेत्रानि आवश्यकम् । वयं भाग्यवन्तः । तदनन्तरं प्रत्यागतवन्तः । अल्पाहारं स्वीकृत्य राजस्थानस्य पारम्परिकं कार्याक्रमाः दृष्टवन्तः। द्वे नर्तक्यौ नटनं कृतवत्यौ । एका नर्तकी ५-६ घटान् शिरस्य उपरि स्थापयित्वा सम्यक् नटनं कृतवती । एकः घटः अपि न पतितवान् । पुरुषाः राजस्थानस्य वाद्येन वादितवन्तः । कार्याक्रमाः समाप्तम् अनन्तरं रात्रौ स्थानिकं भोजनं खादितवन्तः । अस्माकं सङ्घः सर्वे वसतिगृहं गतवन्तः । अस्माकं कुटुम्बं एव कुटीरे वसितवन्तः । रात्रौ विद्युज्जनकं निर्वाप्य दीपः दत्तवन्तः। आकाशे नक्षत्राणि शोभन्ते। किञ्चित् समयं दृष्टवन्तः। एकदश वादने निद्रां कृतवन्तः। समिपे पटमण्डपे कश्चित् जनाः वसितवन्तः। प्रातः काले ५ समये आवाम् उत्थाय वातायनम् उद्घाटयावः स्म । इतस्ततः सञ्चरन् कोऽपि न दृष्टः । चित्रग्राहिणी स्वीकृत्य आवाम् अस्माकं कुटुम्बैः सह किञ्चित् दूरं चलितवन्तः। अतीव शीतलः आसीत् । सूर्योदयात् प्राक् नीललोहितेन वर्णेन आकाशे अलङ्कृत्वान् । सूर्योदयः समयम् अभवत् । मन्दं मन्दम् उदितवान् । उदित्य प्रकाशेन मरौ उपरि प्रवेशितवान् | मरुः कनकमयः अभवत् । एषः क्षणः अधिकतम स्मरणशक्तिः नित्या अभवत्।
अल्पाहरं स्वीकृत्य अस्माकं वसतिगृहं प्रति आगतवन्तः ।


text:
नरकचतुर्दशी
कार्त्तिकमासे आचर्यमाणस्य दीपावलीपर्वणः अङ्गभूतं पर्व अस्ति नरकचतुर्दशी । चतुर्दश्यां प्रात:काले सर्वेपि अभ्यङ्गस्नानं कुर्वन्ति । एतद्दिने एव श्रीकृष्ण: नरकासुरं संहृत्य प्रात: अभ्यङ्गं कृतवान् आसीत् । अनेन स्नानेन नरकान्तक: नारायण: सन्तुष्ट: भवति । नरकभीति: निवार्यते । तद्दिने प्रात:काले तैले लक्ष्मी:, जले च गङ्गा निवसत: इति । तैलजलयो: उपयोगं कृत्वा य: स्नाति स: यमलोकं न गच्छति, तस्य अलक्ष्मीपरिहार: अपि भवति इति विश्वसन्ति ।
- तैले लक्ष्मीर्जले गङ्गा दीपावल्याचतुर्दशीम् ।
- प्रात: काले तु य: कुर्यात् यमलोकं न पश्यति ॥ (पद्मपुराणम् - ४-१२४)
- अलक्ष्मीपरिहारार्थम् अभ्यङ्गस्नानमाचरेत् । (नारदसंहिता)
तद्दिने विभिन्नानां चतुर्दशशाकानां भक्षणपद्धति: अपि कुत्रचित् अस्ति ।
- अत्र आचारात् चतुर्दशशाकभक्षणं च कर्तव्यम् ॥ इति उक्तिरपि श्रूयते ।
रात्रौ च ज्वलन्तम् आलातं गृहीत्वा पित्रृभ्य: मार्गदर्शनम् अपि कुर्वन्ति ।
- यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च ।
- वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च ॥
- औदुम्बराय दध्नाय नीलाय परमेष्ठिने ।
- वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नम: ॥
इति यमधर्मराजस्य चतुर्दशनामानि वदन्त: तस्मै तिलतर्पणं समर्पयन्ति । तद्दिने रात्रौ नरकपरिहाराय देवालयेषु, मठेषु, वृन्दावनेषु, गृहेषु, गृहात् बहि: प्राङ्गणे, आयुधशालासु, नदीतीरे, दुर्गेषु, कूपसमीपे, अश्वशालासु, गजशालासु मुख्यमार्गेषु च दीपान् ज्वालयन्ति । नरकासुरस्य स्मरणार्थं वर्त्तिकाचतुष्टययुक्तम् एकं दीपम् अपि ज्वालयन्ति । महाविष्णुं, शिवं, महारात्रिदेवता: च पूजयित्वा रात्रौ केवलं भोजनं कुर्वन्ति । मधुरभक्ष्याणां वितरणम् अपि कुर्वन्ति ।


text:
हिन्दुदेवताः
अन्तर्विषयाः
हिन्दुधर्मे देवतापरिकल्पना[सम्पादयतु]
हिन्दुधर्मः अपौरुषेयः अस्ति । अयं धर्मः जगति अन्यः धर्मः इव एकस्य ग्रन्थस्य आधारेण न वर्तते । अत्रत्यः समग्रः तत्त्वविचारः भगवद्गीताम् उपनिषदः च अनुसृत्य वर्तते इत्यतः तेषु विद्यमाना देवतापरिकल्पना अत्र अङ्गीक्रियते एव । यस्मिन् लोके वयं जीवामः ततः एव मनुष्याणां देवताकल्पना उद्भूता इत्येतत् अस्ति सहजम् । अनया दृष्ट्या हिन्दुधर्मे देवः अस्ति सृष्टिकर्ता । देवः जगतः सृष्टिं शून्यात् न करोति अपि तु आत्मनः करोति । सृष्टेः अनन्तरं सः स्वशक्त्या तस्य रक्षणं करोति । प्रत्येकस्य जनस्य अपेक्षानुगुणं न्यायान्यायविवेचनेन सः इदं जगत् निर्वहति । सः एव जगत्पालकः । एकस्य चक्रस्य अनन्तरं समस्तं जगत् विलयं याति । सः अस्ति लयकर्ता ।
परब्रह्मस्वरूपः मूलशक्तिः,आदिशक्तिः,जगज्जननी इत्यादिनामरूपैः निर्वाच्यते। तया सृष्ट्यादौ त्रिमूर्तयः सृष्टाः। चतुर्मुखब्रह्मा सृष्टिकार्ये,विष्णुः पालनकर्मणि,महेश्वरः लयकार्ये च नियुक्तवान् तया एव।
गुणवैशिष्ट्यानि[सम्पादयतु]
देवः सर्वज्ञः सर्वशक्तः सर्वव्यापी च । सः सौन्दर्यस्य प्रेम्णः च मूर्तरूपः । मानवेन कल्प्यमानानां सर्वेषाम् अपि गुणानां खनिः अस्ति सः । समस्तसृष्टेः कृते करुणा-अनुग्रह-आशीर्वादादीनां वर्षणाय सः सर्वदा सन्नद्धः भवति । ततः सः सर्वान् परिपूर्णतां प्रति नेष्यति । भक्तानां प्रार्थनाभिः शरणागत्या च सः भवति सन्तुष्टः । तस्य अनुग्रहः जगद्धिताय विद्यमानान् वैश्विकनियमान् अनुसरति । अपि च व्यक्तिहिताय विद्यमानान् कर्मनियमान् च अनुसरति ।
हिन्दुत्वे देवविषये वैशिष्ट्यद्वयं दृश्यते । देवः भक्तानाम् इच्छानुसारम् आवश्यकतानुसारं च रूपं प्राप्य अनुगृह्णाति । सः मानवानां मध्ये एव तेषाम् उद्धाराय अवतारं प्राप्नोति । अयं प्रक्रिया नैरन्तर्येण प्रचलति । अतः कृष्णः भगवद्गीतायां वदति -
- यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ इति ।
ब्रह्म इत्येषा परिकल्पना अत्र विद्यते । अनादि-अनन्त-अखण्डं ब्रह्म । इदं सृष्ट्यतीतं वर्तते । सृष्टौ सर्वत्र च विद्यते । अस्य अवगमनम् एकेन पदेन उच्यते - 'नेति । नेति' (न इति) इति । सत्-चित्-आनन्द-स्वरूपः इति निर्दिश्यते । समग्रस्य अस्तित्वस्य प्रज्ञायाः आनन्दस्य च मूलं विद्यते अयम् ।
बहुदेवतासिद्धान्तः उपासना च[सम्पादयतु]
हिन्दुत्वे दृश्यमानम् अनेकदेवोपासनम् अथवा बहुदेवतासिद्धान्तः निगूढः एव तिष्ठति समीचीनदृष्ट्या यदि न अवगम्येत । अस्य सिद्धान्तस्य मुखत्रयं विद्यते ।
त्रिमूर्तयः[सम्पादयतु]
ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वराः एव त्रिमूर्तयः। एते परमप्रभोः ईश्वरस्य विभिन्नमुखाः इव कार्यं कुर्वन्ति । ब्रह्मा-रजोगुणप्रधानः,हंसवाहनः,हरिनाभीकमलासनः,सरस्वतीपतिः,सत्यलोकवासी। विष्णुः-सत्त्वगुणोपेतः,गरुडवाहनः,शेषशायी,लक्ष्मीरमणः,वैकुण्ठ/क्षीरसागरनिवासी। महेश्वरः-तमोगुणप्रधानः,वृषभवाहनः,पार्वतीपतिः,रजताद्रि/कैलास/श्मशानवासी,पिनाक(त्रिशूल)-डमरुहस्तः,गजचर्माम्बरधरः/दिगम्बरः,गङ्गाधरः,चन्द्रमौळिः,नागाभरणः,फालनेत्रः,त्र्यक्षः,सोमसूर्याग्निलोचनः,भस्मभूषितः,नटराजःअन्तकान्तकः,रुद्रः।
गणेश-कुमारादयः[सम्पादयतु]
एते त्रिमूर्तिनाम् अनन्तरस्तरीयाः देवताः । एते परब्रह्मणः परिमिताभिव्यक्तेः स्वरूपाः ।
लोकपालकादयः[सम्पादयतु]
इन्द्रः, वरुणः, अग्निः इत्यादयः तृतीये गणे अन्तर्भवन्ति । एते दिक्पालकाः इत्यपि कथ्यन्ते । एते स्वस्य विशेषसामर्थ्येन एतानि महत्त्वभूतानि दायित्वानि निर्वोढुं नियोजिताः भवन्ति ।
एतान् विहाय असङ्ख्याः ग्रामदेवताः भवन्ति । एते परिमितक्षेत्रव्याप्तिमन्तः भवन्ति ।
उपासना[सम्पादयतु]
आदिशङ्करभगवत्पादेन पञ्चायतनदेवपूजापद्धति: समारब्धा। अस्यां सूर्य-गणपति-अम्बिका-शिव-विष्णु-एतेषामुपासनापद्धतिरस्ति साकल्येन।
देवताः(वाहनानि)[सम्पादयतु]
त्रिमूर्तय:
दृश्यताम्[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- A chart of the main Hindu deities (with pictures)


text:
[लेखोऽयं शतावधानिन आर्यगणेशस्य कन्नडभाषानिबद्धशोधप्रबन्धस्य संस्कृतानुवादः (Ref: Ganesh, R. Hadanu-havaṇu. Mangalore: Prasaranga, Mangalore University, 2018. pp.150-176)]
वल्लकीपुस्तकाशक्यं शब्दार्थव्यञ्जनं परम्।
यत्र तत्र भवामीति स्मेरास्याऽवतु भारती॥
अथ किं नाम काव्यम्? भारतीयकाव्यपरम्परायां तु कवेः कर्म काव्यमित्याहुः। अत्र हि गद्य-पद्य-चम्पू-श्रव्य-दृश्यादिभेदान्नैके सन्ति विभागोपविभागाः। समस्तं वाङ्मयमिदं मूलतः शब्दार्थसाहित्यसिद्धमिति निश्चप्रचम्[1]। तामिमां शब्दार्थसम्पृक्तिं विषयीकृत्य सुनिपुणं मीमांसति काव्यमीमांसाऽपराभिधं साहित्यशास्त्रम्[2]। मनीषितल्लजो डि.वि.गुण्डप्पवर्यः साहित्ये दशविधाः सहितत्वघटकाः सन्तीत्यमंस्त[3]। तस्य मतमेवं सङ्ग्रहीतुमलम्—(१) रस-भावसहितत्वम्, (२) भाव-बुद्धिसहितत्वम्, (३) रूप-स्वरूपसहितत्वम्, (४) इह-परसहितत्वम्, (५) परिचित-अपरिचितसहितत्वम्।
आस्ताम्। शब्दार्थयोः कश्चन विशिष्टः संयोग एव साहित्यमिति परमार्थः। अत्रार्थः सदा वाच्यदूरः सन् व्यङ्ग्यात्मना स्वात्मानं प्रकटीकरोतीति कारणाद्रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्द एव काव्यमिति लक्षणं सिद्ध्यति। यद्यपि तत्त्वतः शब्दार्थावभिन्नावेव, तथापि लाक्षणिकसौकर्यार्थं तयोः पार्थक्यमङ्गीकार्यम्। अत्रेदमवधेयम्—शब्दो नाम केवलं वर्णविशेषो न; स हि काव्यस्य सम्पूर्णाम् आकृतिं (Form) प्रतिनिधीकुरुते। एवं चार्थो नाम न केवलं शब्दार्थः, अपि तु कृत्स्नस्यापि काव्यस्याऽशयः (Content) इति तात्पर्यम्।
कविता नाम भावैकनिष्ठा मुक्तकप्राया कथानिरपेक्षा च काचिद्रचाना। परमितिवृत्तस्पर्शशून्या कवितेति वक्तुमयुक्तम्। ननु वर्णनैकविश्रान्ता कविता, अस्यां हि वस्तु निमित्तमात्रमिति चेदुच्यते—विशिष्टविधानेन परिभावितं “वस्तु” एव काव्यार्थः। यमेव “Content” इत्यभिज्ञा व्यपदिशन्ति। तथापि सर्वासु कवितासु वस्तु पूर्णमितिवृत्तात्मना परिणमतीति न चतुरस्रम्। यत इतिवृत्तं हि संविधानात्मकं घटनासमुच्चयनं, यच्च वस्तुनो विशिष्टं संनिवेशविन्यसनम् (Plot)[4]॥
उपरिनिर्दिष्टं काव्यलक्षणं कवितारूपं शब्दार्थस्वरूपं च मनसिकृत्य प्रकृतप्रबन्धो वर्णनम् इतिवृत्तं च यथाशक्ति सविमर्शं वर्णयति।
वर्णनस्येतिवृत्तस्य तत्त्वं वागर्थयोरिव।
वस्तूक्तिवक्रताधीना हृच्चिच्छ्रीः किल सत्कृतौ॥१॥
यथा कवितायां शब्दार्थयोः सामरस्यं भवति, तथा गद्य-पद्य-मिश्रात्मके काव्ये (वस्तुके) वर्णनेतिवृत्तयोः कश्चन पाको दृश्यते। कारिकेयम् उक्तिवक्रता-वस्तुवक्रताभेदेन वर्णनेतिवृत्तमीमांसां हृद्भाव-चिद्भावस्तरयोः करोति।
अलोकसामान्या काचिदभिव्यक्तिरेव वर्णना। अस्यां खलु कल्पकशक्तिः संमिश्रीभूय नैकानर्थालङ्कारानाविष्कुरुते। काव्येषु यद्यदुक्तिवैचित्र्यं दरीदृश्यते, तत्तदन्ततो वर्णनमेव। वर्णनमिदं पुनः शुष्कं बुद्धिव्यापारमुत्तीर्य हृदयसंवादं नितान्तमाश्रयति। अत एवेदं क्वचिदितिवृत्तनिरपेक्षमपि स्यात्। वर्णनस्यैतादृशीं स्वतन्त्रसिद्धिं परिशील्य प्रायेण भट्टतौत उट्टङ्कयाञ्चकार—“वर्णनानिपुणः कविः” इति। विदुषोऽस्यैव विवरणानुसारं वर्णनस्य जीवातुभूता प्रतिभा। या हि नवनवोन्मेषशालिनी प्रज्ञास्वरूपिणी। यद्यपि “प्रज्ञा त्रैकालिकी मता” इत्युक्तत्वाच्चिद्भावस्यैव प्राधान्यमपेक्षितं वर्णने, तथापि प्रधानतो हृदयव्यापारात्मकं वर्णनमिति सिद्धान्तः। बौद्धिकांशबहलं वर्णनं “चित्र”रूपेण परिणम्य दुष्करं जायते; कदाचिदेतत् प्रहेलिकाप्रायमपि भवेत्। स्थितावीदृश्याम् अष्टादशवर्णनानां स्वारस्यभूमयश्च ह्रस्वीभवन्ति। वक्ति भट्टतौतः—
“नानृषिः कविरित्युक्तमृषिश्च किल दर्शनात्।
विचित्रभावधर्मांशतत्त्वप्रख्या हि दर्शनम्॥
स तत्त्वदर्शनादेव शास्त्रेषु पठितः कविः।
दर्शनाद्वर्णनाच्चाथ रूढा लोके कविश्रुतिः॥
तथा हि दर्शने स्वच्छे नित्येऽप्यादिकवेर्मुनेः।
नोदिता कविता लोके यावज्जाता न वर्णना[5]” इति।
विना वर्णनं कवेः कवित्वस्य चाभिज्ञानं न सम्भवतीति मननीयमेतत्। काव्यस्य काव्यत्वसिद्धये वस्त्वितिवृत्ते वर्णनपरिपुष्टे स्याताम्। कविशब्दः “कवृ-वर्णे” इति धातुना निष्पन्न इति तथ्यमपि कवित्वस्य वर्णनप्राधान्यं द्योतयति। इतिवृत्तं तु प्रायः स्थूलरूपं बुद्धिग्राह्यं च। अत एवैतदभेदोपचारेण काव्यशरीरमिति गण्यते। इतिवृत्तं यद्यपि स्थूलं, तस्य रूपं सुलभतया स्फारीभवति। अत्र कारणं तावदस्य बौद्धिकस्वरूपमेव॥
इतिवृत्ते कथासंविधानं घटनाविन्यसनं च प्रामुख्यमञ्चतीति हेतुना केचन चिरन्तना इदं रूपकेषु केवलमजगणन्। सन्त्यत्र हेतवो नैके। तथापि काव्यतत्त्वमिदं सर्वेष्वपि कविकर्मप्रकारेषु सम्यगन्वेतुं शक्यते। एवं च प्रतनैः कदापि न विस्मृतप्रायमिदं वास्तवम्। महाकाव्यलक्षणकरणावसरे भामहः पञ्चसन्धीनुपयुनक्तीत्यनेन साक्ष्येण स्थिरीकृतः सिद्धान्त इति सर्वं सुन्दरम्। आस्तां, प्रकृतमनुसरामः। इतिवृत्तविवरणमेवमस्ति पञ्चमवेदे नाट्यशास्त्रे—
“इतिवृत्तं तु नाट्यस्य शरीरं परिकीर्तितम्।
पञ्चभिः सन्धिभिस्तस्य विभागः सम्प्रकल्पितः”॥ (१९.१)
अत्र महामाहेश्वरो ब्रवीति—“इतिवृत्तशब्दवाच्यं तद्वस्तु शरीरं, रसाः पुनरात्मा शरीराविर्भावकाः, अत एवार्थनिर्मापकत्वात्, अर्थतादात्म्यात्, अर्थरूपताध्यासात्, अर्थैकज्ञाननिवेशितत्वात्, अर्थोपरञ्जकत्वात्, अर्थनिमित्तत्वाद्वा इतिवृत्तार्थैकयोगक्षेमत्वं वागात्मनां शब्दानाम्”। अनेन स्पष्टम् इतिवृत्तस्य “अर्थस्वरूपम्,” “अर्थाश्रयत्वम्,” “अर्थाध्यासत्वम्” च। अभिनवगुप्त एव पुनः “वाचि यत्नस्तु कर्तव्यो नाट्यस्यैषा तनुः स्मृता” (१४.२) इत्येतस्या भरतोक्तेरन्तरर्थं प्रपञ्चयन् “इति पूर्वमुक्तम्, इह वृत्तं शरीरमिति दर्शितमित्यविरोधः। स तु कथं प्रकारवैचित्र्ये इत्याशङ्क्याह पञ्चसन्धिभिरिति” इति स्पष्टीचकार।
अथ चेतिवृत्तं बौद्धिकं चिद्भावसमिद्धमिति कथने गमकमिदम्—स्वरूपं तस्य प्रकारान्तरेणापि वर्णयितुं पार्यते। शक्यमत्र सङ्क्षेपणमुपबृहणं च। नैतदसमञ्जसं पुनः। अभिज्ञानशाकुन्तलरूपकस्य पूर्णमितिवृत्तं यथावकाशं व्यासपथेन वा समासमार्गेण वक्तुं शक्यते। न किलानेन मूलेतिवृत्तमाहात्म्यं किञ्चिद्धीयते वोपचीयते। परं नैषा कथा वर्णनस्य। तत्कथनार्थमाश्रिते सति मूलादन्ये वाग्विधाने, तदभिप्राय एव भिद्यते। परिभाविते सत्यस्मिन्, भोजराजेन वर्णितौ शब्दार्थरसावनुक्रमं वर्णनेतिवृत्तसम्बन्धिनौ भवितुमर्हत इति प्रायः प्रतीयेत।
अथोक्तिवक्रतां वस्तुवक्रतां च परिशीलयामः। यद्यपि कुन्तकेन स्वग्रन्थे वक्रोक्तिजीविते वक्रताप्रकारद्वयमिदं नैव न्यरूपि, तथापि पदवक्रता-प्रत्ययवक्रता-वाक्यवक्रतादयः पर्यन्तत उक्तिवैचित्र्यवलय एव परिलगन्ति। इयमेव वक्रोक्तिरिति गीयते। वस्तुवक्रता तावदितिवृत्तेऽन्तर्गतयोः प्रकरणवक्रता-प्रबन्धवक्रतयोः स्वस्थानमाप्नोति। समेषामेतेषां विवरणमग्रे प्रपञ्चयिष्यामः। अत्रायं सङ्क्षेपः—काव्यस्य हृद्भाव-चिद्भावौ शब्दार्थाश्रितयोरुक्तिवक्रतावस्तुवक्रताप्रकारयोः क्रमशो वर्णनेतिवृत्तयोः पर्यवस्यतः॥
कार्यकारणसम्बन्धप्रबुद्धं वृत्तमूर्जितम्।
चमत्कारैकविश्रान्तं वर्णनं वर्णितं पुनः॥२॥
इतिवृत्तं बुद्धिविश्रान्तमित्यवोचाम। अत एवेदं कार्यकारणसम्बन्धानुसारं घटनानां परस्परसम्भावितसौष्ठवतः प्रवर्तते। किं चेतिवृत्ताकाशे वक्रतारुणेन विना सौन्दर्यसूर्योदयो न सम्भवति। सत्यमिदं ध्वनति वामनः—“दण्डनीतेर्नयापनयोः,” “इतिवृत्तकुटिलत्वं च ततः” (काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तिः, १.३.९-१०) इत्यनयोः सूत्रयोः। स्पष्टीकृतं चेदं व्याख्याकृता गोपेन्द्रभूपालेन—“इतिहासादिरितिवृत्तम्। काव्यशरीरं तस्य कुटिलत्वम्।” अनेन काव्यशरीरभूतस्य कथाविस्तरस्य वैदग्ध्यावश्यकताविषये वामनस्याङ्गीकृतिरिष्यते। अत्र कुन्तकस्यापि सहमतिरस्ति। यतो जलक्रीडादिवर्णनानि कथोपयोगीनि भवेयुरिति स मनुते (वक्रोक्तिजीवितम्, ४.९)। अस्यां दिशि रघुवंशस्य सर्गं षोडशमपि समुदाजहार कुन्तकः। अनेन वर्णनामात्रविश्रान्तकथानकापेक्षया वक्रताविशिष्टकथानके, तत्परिपोषकवर्णने च तस्य पक्षपातोऽवगम्यते।
इतिवृत्तं हि काव्यशरीरमितीदं भरत-वामनादिभिः प्रवर्तितं रूपकं यदि वयमनुसृत्य पुष्कलीकुर्मः, शरीरस्यास्य सौन्दर्यम् अलङ्कार इति स्थूलतया वक्तुमलम्[6]। अलङ्कारस्त्वावद्वर्णनाश्रितः। परमलङ्काराणाम् अलङ्कारत्वसिद्धिस्तु कविकल्पनायाश्चमत्कारातिशयेन भवति नान्यथा। चमत्कारश्च पुनर्लोकोत्तराह्लादजनकत्वम्। इतिवृत्तावश्यकतानुसारम् औचित्यमर्यादानुरोधेन कल्पितः कश्चन रमणीयो वैदग्ध्यभङ्गीभणितिविशेष एवालङ्कारः। एतदतिरिच्य सर्वे चान्ये केवलमलङ्काराभासाः। तदुक्तमेव ननु ध्वनिकृता—
“रसभावादितात्पर्यमाश्रित्य विनिवेशनम्।
अलङ्कृतीनां सर्वासामलङ्कारत्वसाधनम्॥” (ध्वन्यालोकः, २.५)
वर्णनेतिवृत्ते परस्परानुरूपे भवत इति निष्कर्षः॥
अलङ्कारालङ्कार्यविषयः सम्प्रति विव्रियते—
इतिवृत्तमलङ्कार्यं विहितालङ्कृतिरतो हि वर्णनमाहुः।
स्तुतलोकनाट्यधर्म्याऽदृतमुभयं वक्रता-स्वभावोक्तिपरम्॥३॥
इतिवृत्तमलङ्कार्यम्, वर्णनं पुनरलङ्कारः। यदि वयं रूपकेषु पञ्चसन्ध्यात्मकम् इतिवृत्तविस्तरं तथा वर्णनं यन्नानाव्यभिचारिसात्त्विकभावनिरूपकं विलोकयामः, सत्यमिदं सावयवं विशदीभवति। अवसरेऽस्मिन्नाट्यधर्मी लोकधर्मी च गणनामर्हतः। किं तावदेतयोः स्वरूपम्? उच्यते। नैसर्गिकी लोकनिकटा कार्यकारणबद्धा च लोकधर्मी। नाट्यधर्मी लोकोत्तरा कल्पनाशिल्पिता परिष्कृतिसंस्कृता च[7]। क्वचिदुभयत्रापि सादृश्यभूमयो भवेयुरिति न कदापि विस्मर्तव्यम्। अत्र पुनर्लोकधर्म्याः स्वभावोक्तिसदृशवैशिष्ट्यं नाट्यधर्म्याश्च वक्रोक्तिसंनिभवैशिष्ट्यं प्रतिकलमाकलनीयम्। वस्तुतस्तु लोकधर्मी नाट्यधर्मी द्वे अपि लोकाद्भिन्ने एव। न खलु लोकधर्मीति कथनेन लोकस्य साक्षाद्दर्शनमिष्यते। केवलं लोकवत्-प्रदर्शनमत्र समीहितम्। अतो हि लोकधर्म्यनुसारं “अवस्थानुकृतिर्नाट्यम्” इति धनञ्जयवचनं परं प्राशस्त्यमर्हति। अनुकरणपरा लोकधर्मी, अनुकीर्तनपरा च नाट्यधर्मी। तदुक्तं भगवता भरतेन—“त्रैलोक्यस्य सर्वस्य नाट्यं भावानुकीर्तनम्”। तस्मादुभयत्रापि लोकेऽननुभूतं किञ्चन सौन्दर्यमनुभूयते। किमत्रोदाहरणम्? उच्यते। अभिज्ञानशाकुन्तलनाटके दुर्वाससः शापः, वनदेवताभिराभरणप्रदानम्—इत्यादयो लोकधर्मीघटिताः प्रासङ्गिकवृत्तान्ताः। यद्यपि लोकेतराः, अवस्थानुकृतिवलयविलीना अमीति हेतुना रम्या विश्वसनीयाश्च जायन्ते। एवं हि संसिद्धा नाट्यधर्मी। अन्यच्च तत्रत्यानि वर्णनानि तत्तदवसरेषु नितरामनुकीर्तनपराण्येव। इदमत्र तात्पर्यं यदितिवृत्तं स्वभावरूपमलङ्कार्यम्[8], वर्णनं तु वक्रमलङ्कारात्मकं च॥
Notes
[1] यथाह भामहः—“शब्दार्थौ सहितौ काव्यम्” (काव्यालङ्कारः, १.१६)
[2] Ref: “What is Sāhitya?” Krishnamoorthy, K. Sanskrit Learning Through the Ages. Mysore: The Oriental Research Institute, 1970. pp.55-61
[3] “Sahitateyinda Sāhitya” (Kannada). Gundappa, D V. Ḍiviji-Kṛtiśreṇi (Vol. 1). Bangalore: Department of Kannada and Culture, 2013. pp. 342-346
[4] वस्तुतः श्रव्यकाव्यान्तर्गतं संविधानकं वृत्तमिति, दृश्यकाव्यान्तर्गतं तदेवेतिवृत्तमिति शास्त्रपरिष्कारः—“काव्यमात्रस्यानभिनेयस्य तावद्वृत्तमात्रं शरीरं, नटनीयस्य त्वभिनेयरूपस्य इति एवम्प्रकारतया यदुपस्कृतं वृत्तं, अत एवेतिवृत्तशब्दवाच्यं तद्वस्तुशरीरम् … ” (अभिनवभारती, १९.१)। तथापि वृत्तशब्द इतिवृत्तार्थे नितरामप्रचुरः, छन्दोबन्धार्थ एव प्रचुर इति कारणादत्र श्रव्यकाव्यविषयेऽपि “इतिवृत्त”पदं प्रयुक्तम्।
[5] अत्र विचित्रभावधर्मांशतत्त्वप्रख्याख्यं दर्शनं “अर्थ”त्वेन (अर्थो नाम रसादिव्यङ्ग्यार्थः), वर्णनं च “शब्द”त्वेन स्वीकार्यम्। अनेन परिष्कारेण काव्यस्य कवि-सहृदयसम्बन्धस्य च समग्रस्वरूपं स्फुटमवगम्यते।
[6] सौन्दर्यमिदं न केवलं शरीरमात्रविश्रान्तमिति चेद्रसादिरपि भवेदलङ्कारः। परन्तु वादेऽस्मिन्नैका अनुपपत्तयः सन्ति। रसादिः काव्यात्मेत्यत्र नास्ति संशीतिलेशः। किमसौ गुणी वा निर्गुणी? सौन्दर्यं हि किञ्चनामूल्यं मौल्यम्। किमेतद्वाचकं भवितुमर्हति कर्हिचित्?—इत्येवमजस्रं विपुलीक्रियते संशयराशिः। चर्चेयमास्ताम्। सम्प्रति वयमलङ्कारः कश्चन वाग्विकल्प इत्यङ्गीकृत्य पुरः सरामः।
[7] लोकधर्मी—Casual Mannerisms, नाट्यधर्मी—Stylized Mannerisms इत्याङ्ग्लेयवाण्यां वक्तुमुचितम्।
[8] इदमिह मीमांस्यम्। स्वभाव-स्वभावोक्त्योः को भेदः? स्वभावोक्तिः स्वभावात्केवलात्कथं व्यत्येति? कुन्तकस्तु स्वभावोक्तिमलङ्कार्यात्मना स्वीकरोति। तन्मते स्वभावोक्तिर्नालङ्कारः। न तथेति वयं ब्रूमः। वस्तुतः स्वभाव एवालङ्कार्यः। स्वभावोक्तिरवश्यमलङ्कार एव। अलङ्कारः परमार्थतस्तावदुक्तिवैचित्र्यविशेषः। अतः संनिवेशस्वभावाधारितः कश्चिदुक्तिविशेषोऽप्यलङ्कार एव। सा हि स्वभावोक्तिः। परन्तु तादृश्यलङ्कारे सुतरामपेक्षितः प्रतिभाविलासः। अर्थात्, तत्कथने वर्णने च काचिदलोकसामान्यसूक्ष्मता चकास्यात्। निदर्शनतयात्रैवं वक्तुं युज्यते—पादः स्वभावः, पादविक्षेपस्तु स्वभावोक्तिः, लास्यं तु वक्रोक्तिः। अत्र तावदलङ्कार्यः पादः; न खलु पादविक्षेपः। न हि सर्वे पादविक्षेपाः सौन्दर्यमञ्चन्ति। केवलं केषाञ्चन विशष्टजनानां पादविक्षेप एव सुन्दरः। तादृशं विशिष्टजनत्वमेव कविप्रतिभेति निगद्यते।
To be continued.
Translated by Shashi Kiran B N.
Shatavadhani Dr. R. Ganesh
Latest posts by Shatavadhani Dr. R. Ganesh (see all)
- वर्णनेतिवृत्तमीमांसा—उपसंहारः - 16 October 2018
- Tradition of Kshaatra in India: Unbridled Barbarianism of Alauddin Khilji and Timur - 15 October 2018
- Yakṣagāna – A Deśī Theatre Art: Misconceptions - 11 October 2018


text:
अथ द्वितीयोऽध्यायः । साङ्ख्ययोगः
सञ्जय उवाच ।
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ २-१॥
श्रीभगवानुवाच ।
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥ २-२॥
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥ २-३॥
अर्जुन उवाच ।
कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥ २-४॥
गुरूनहत्वा हि महानुभावान्
श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥ २-५॥
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
यानेव हत्वा न जिजीविषामस्-
तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ २-६॥
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः
पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ २-७॥
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्
यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ २-८॥
सञ्जय उवाच ।
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप ।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ २-९॥
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ २-१०॥
श्रीभगवानुवाच ।
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ २-११॥
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ २-१२॥
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ २-१३॥
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ २-१४॥
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ २-१५॥
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ २-१६॥
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥ २-१७॥
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥ २-१८॥
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ २-१९॥
न जायते म्रियते वा कदाचिन्
नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ २-२०॥
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥ २-२१॥
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २-२२॥
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ २-२३॥
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ २-२४॥
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ २-२५॥
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥ २-२६॥
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २-२७॥
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ २-२८॥
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन-
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ २-२९॥
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २-३०॥
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ २-३१॥
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ २-३२॥
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥ २-३३॥
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥ २-३४॥
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ २-३५॥
अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥ २-३६॥
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ २-३७॥
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ २-३८॥
एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥ २-३९॥
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ २-४०॥
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ २-४१॥
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ २-४२॥
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥ २-४३॥
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥ २-४४॥
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ २-४५॥
यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके ।
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ २-४६॥
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ २-४७॥
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ २-४८॥
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय ।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ २-४९॥
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ २-५०॥
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ २-५१॥
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ २-५२॥
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ २-५३॥
अर्जुन उवाच ।
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥ २-५४॥
श्रीभगवानुवाच ।
प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् ।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ २-५५॥
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ २-५६॥
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २-५७॥
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २-५८॥
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ २-५९॥
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ २-६०॥
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २-६१॥
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ २-६२॥
क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ २-६३॥
रागद्वेषविमुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् । orवियुक्तैस्तु
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ २-६४॥
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ २-६५॥
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ २-६६॥
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥ २-६७॥
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २-६८॥
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ २-६९॥
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ २-७०॥
विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति ॥ २-७१॥
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥ २-७२॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥


text:
दश अवताराः
मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नारसिंहोऽथ वामनः । रामो रामश्च रामश्च कृष्णः कल्किश्च ते दशः ॥
दशावताराः के के-
- 1. मत्स्यः (सरलशरीरम्, जलेन विना न जीवेत्)
- 2. कूर्मः (पादाः आगतवन्तः, भूमिउपरि चलितुं शक्नोति)
- 3. वराहः (तीव्रधावनसामर्थ्यं, किञ्चित् विकसितः)
- 4. नृसिंहः (नरः अस्ति किन्तु मुखः सिंहस्य अस्ति)
- 5. वामनः (पूर्णविकसित मानवः किन्तु किञ्चित् लघुः अस्ति)
- 6. परशुरामः (पूर्णविकसितः किन्तु बहु क्रोधिस्वभावः)
- 7. श्रीरामः (सौम्यस्वभावः, धनुषंधारयति)
- 8. बलरामः (हलं धारयति, कृषिकार्यस्य परिचायकः)
- 9. श्रीकृष्णः (वंशीधारयति, बहुकलाविशेषज्ञः)
- 10. कल्किः (न आगतवान)
प्रथम पञ्चावताराः देहविकासपरिचायकाः अग्रे पञ्चवताराः संस्कृतिविकासपरिचायकाः | वैज्ञानिकरुपेण चिन्तयामः तर्हि एषा व्याख्या सत्यं दृश्यते |


text:
उत्तरदिबाङ्गव्यालीमण्डलम्
उत्तरदिबाङ्गव्यालीमण्डलम् (Dibang Valley District) अरुणाचलप्रदेशराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं अनिनी नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
उत्तर दिबाङ्गव्यालीमण्डलस्य विस्तारः ९१२९ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्मिन् मण्डले दिबाङ्ग नदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२००१ जनगणनानुगुणं उत्तर दिबाङ्गव्यालीमण्डलस्य जनसङ्ख्या ७९४८ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १५ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १५ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १११.०१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-१०२९ अस्ति । अत्र साक्षरता ५०.६८ % अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले एकम् उपमण्डलम् अस्ति - अनिनी ।


text:
अव्यवहित-प्रवेशम् (Direct Entry)
अक्षरमाला इति नाम्नः एकः अतीव उपयोगी क्रमकः (program) अस्ति। तेन क्रमकेन देवनागरीलिप्यां संयोगं (interface in Devanagari script) कर्तुं शक्यते। अहं कथयितुम् इच्छामि – Using Aksharamala input can be directly entered in Devanagari script. माम् direct इति शब्दस्य संस्कृत-भाषायां कोऽपि शब्दः न अमिलत्। किन्तु काश्चित् विकल्पाः सन्ति। तेषु कः विकल्पः सम्यक् अस्ति इति भवान् कथयतु।
अव्यवहित-प्रवेशं कर्तुं शक्यते। साक्षात्-प्रवेशं कर्तुं शक्यते। प्रत्यक्ष-प्रवेशं कर्तुं शक्यते।
किरणवर्यः लिखति –
नाम्नः स्थाने नाम इति क्रमकः स्थाने आज्ञावली इति अव्यवहितः स्थाने अप्रतिहतः इति प्रायः प्रयुज्यते।
२००७-०९-३० रविवासरः (2007-09-30 Sunday)


text:
सूत्रच्छेद:
परिव्यवेभ्यः - पञ्चमीबहुवचनम् , क्रियः - पञ्चम्येकवचनम्
अनुवृत्ति:
आत्मनेपदम् [1|3|13
] - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
परि-वि-अवेभ्य: क्रिय: आत्मनेपदम्
सूत्रार्थ:
परि + क्री , वि + क्री, अव + क्री - एते धातवः आत्मनेपदिनः ज्ञातव्याः ।
वस्तुतः क्री (द्रव्यविनिमये) अयं उभयपदी धातुः अस्ति, परन्तु परि / वि / अव - एभ्यः उपसर्गेभ्यः परः क्री-धातुः (कर्तरि क्रियायाः फलम् न भवति चेत् अपि) आत्मनेपदस्य प्रत्ययान् एव प्राप्नोति ।
यथा - परिक्रीणीते (प्राप्नोति / लभते ) , विक्रीणीते (धनं स्वीकृत्य वस्तु ददाति), अवक्रीणीते (उत्कोचं ददाति / भ्रष्टाचारेण धनं ददाति) ।
One-line meaning in English
The verbs परि + क्री , वि + क्री, अव + क्री - are all आत्मनेपदी.
काशिकावृत्तिः
डुक्रिञ् द्रव्यविनिमये। ञित्वात् कर्त्रभिप्राये क्रियाफले सिद्धम् आत्मनेपदम्। अकर्त्रभिप्रायार्थो ऽयमारम्भः। परिव्यवेभ्य उत्तरस्मात् क्रीणातेरात्मनेपदं भवति। परिक्रीणीते। विक्रीणीते। अवक्रीणीते। पर्यादय उपसर्गा गृह्यन्ते तेन इह न भवति, वहुवि क्रीणाति वनम्।
`परिक्रीणीते` इति। `ई हल्यघोः` 6|4|113
इतीत्त्वम्। `पर्यादय उपसर्गा गृह्रन्ते` इति। कथम्? क्रिय इति सम्बन्धलक्षणा षष्ठी, न पञ्चमी-- क्रियो ये सम्बन्धिनः पर्यादय इति। अर्थद्वारश्च तेषां सम्बन्धो विशेषणविशेष्यभावलक्षणः। स चोपसर्गैरेव पर्यादिभिः सम्भवति; नान्यैरिति सामथ्र्यादुपसर्गग्रहणं भवति। `बहुवि क्रीणाति` इति। बहवो वयो यस्मिन्निति बहुव्रीहिः। विशब्दोऽत्र पक्षिणि वत्र्तते॥
पर्यादय उपसर्गा गृह्यन्त इति कथं ठ्क्रियःऽ इति षष्ठी, उसर्गैरेव पर्यादिभिरर्थद्वारको विशेषणविशेष्यभावलक्षणसम्बन्धः, न च क्रियो चे उपसर्गास्तेभ्यः परं धात्वन्तरं सम्भवतीति क्रीणातेरेवात्मनेपदं भवतीति। यद्वा--पर्यादिविशेषणाय षष्ठीमनुभूयात्मनेपदसम्बन्धे ठ्क्रियःऽइति पञ्चमी सम्पद्यते, तदाह--इत्येतेभ्य उतरस्मात् क्रीणातेरिति। बहुवीति। बहवो वयः पक्षिणोऽस्मिन्निति बहुव्रीहिः, कर्मपदं चैतत्, पक्षिवाचिनो विशब्दस्य नपुंसकत्वाभावाद् विभक्त्यास्य व्यवधानात्केवलो नोदाहृतः। ननु बहुव्रीहावपि जहत्स्वार्थायां वृतौ वेरानर्थक्यम्, अजहस्त्वार्थायामपि तदर्थस्योपसर्जनत्वमिति न भविष्यति ? एवं तर्ह्युदाहरणदिगियं दर्शिता। इद तत्रोदाहरणम्-वे क्रीणासि, अत्रैकदेशविकृतस्यानन्यत्वात्प्रसङ्गः, वी क्रीणीतः- अत्रैकादेशस्य पूर्वं प्रत्यन्तवद्भावात्प्रसङ्गः॥
सिद्धान्तकौमुदी
अकर्त्रभिप्रायार्थमिदम् । परिक्रीणीते - विक्रीणीते - अवक्रीणीते ।
परि वि अव एभ्य परस्मात् क्रीञ्दातोरात्मनेपदमित्यर्थः। ञित्त्वादात्मनेपदसिद्धेः किमर्थमिदमित्यत आह-- अकर्त्रभिप्रायार्थमिति।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
परिक्रीणीते। विक्रीणीते। अवक्रीणीते॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!