text:
चलच्चित्रम्
मनोविनोदक्षेत्रेऽपि विज्ञानस्य प्रभावोऽविस्मरणीयः। चलचित्रं रूपकस्य एवं आधुनिकस्वरूपं विद्यते। रूपयतीति रूपकम्। तद्वपारोपातु रूपकम्।
तद्रूपकमभेदो यः उपमा-उपमेययो:।
उपमानोपमेययोः साम्यप्रदर्शनाय काल्पनिकोऽभेदारोपः रूपकम्।।
रूपकं संस्कृत-साहित्यस्य एकं गौरवपूर्णं अंगमस्ति। नाटकान्तं कवित्वम्। काव्येषु नाटकं रम्यम्'। इत्यनेन सिद्धयति यत्–नाट्याख्यः पञ्चमो वेदः। अवस्थानुकृतिर्नाट्यम् आधुनिकयुगे ये खलु नवीनाः नवीनाः आविष्कारा भवन्ति तेषु आविष्कारेषु 'सिनेमे"ति नाम्ना प्रसिद्धस्य चलचित्रस्य महत्त्वपूर्ण स्थानं विद्यते। अनेन आविष्कारेण जगति जनजीवने च महती क्रान्तिः समुपस्थिता। इदं चलचित्रम् अस्मिन् युगे जनजीवनस्य अभिन्नांग जातम् अस्मिन् संसारे सर्वेषु प्राणिषु मानवः खलु विवेकोन सर्वश्रेष्ठत्वं भजते। ये जनाः विवेकिनः सन्ति, श्रमार्ते सति ते खलु सर्वे मनोविनोदाय प्रयत्नानि कुर्वन्ति। ईदृशानां तेषां जनानाम् आवश्यकतां पूत्र्यर्थ वैज्ञानिकैः अनेके आविष्काराः कृता वर्तन्ते। तेषु आविष्कारेषु चलचित्रमपि एकः उत्कृष्टः आविष्कारोऽस्ति। अनेन आविष्कारेण जना: विश्रान्तिकाले मनोरञ्जनं कुवंति। इदानी चलचित्रस्य प्रभावः आबालवृद्धनरनारीसमेतानां समस्तानाम् मानवानामुपरि विराजते। चलचित्रपटे परस्परं सम्भाषणं कुर्वन्त:, नृत्यन्तः, कृद्रन्तः, गायन्तः, युध्यन्तः, नायकाः, नायिका:, शरणागतान् रक्षन्तः शूराः, प्रवहन्त्यो, नद्यः, कल्लोलवन्तः सागराः, द्योतमाना विद्युतः, वर्षन्तः गर्जन्तश्च मेघाः, विकसितानि उद्यानानि, नगराणां भग्नावशेषाः, काननानां कर्तनम् किं किं वर्णयाम: यद्-यद् मानवः विचारयति तत्सर्वं चित्रपटे द्रष्टुं शक्यते। एवं च ऐतिहासिकविषयाः भौगोलिकी चर्चा च, यथा कुत्र के के आविष्काराः कृता वैज्ञानिकैः कथं तेषामारम्भः, इत्यादिकं समस्तं वस्तुजातं द्रष्टुं दूरस्था अपि प्रभवन्ति चलचित्रपटसहकारेण ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
संस्कृतसाहित्ये गद्यपद्ययोरनन्तरं रूपकस्य प्रमुख स्थानइति कथ्यते। भारतीयपरम्परानुसारं रूपकस्योत्पत्तिः त्रेतायुगे संजाता। रूपकस्रष्टा ब्रह्मास्ति। भरतस्यानुसारं देवानां प्रार्थनया ब्रह्मदेवः ऋग्वेदात् पाठ्यम्, यजुर्वेदाभिनयम्, सामवेदात् गीतम्, अथर्ववेदाद्रसं स्वीकृत्य रूपकं रचितवानिति ज्ञायते। रूपकस्य प्रवर्त्तकः भरतमुनिः रूपक 'सार्ववार्णिकपञ्चमवेद' इति वर्णितम्। यथा-
जग्राह पाठ्यं ऋग्वेदात् सामभ्यो गीतमेव च।
यजुर्वेदादभिनयान् रसानाथर्वणादपि॥ (नाट्यशास्त्रम्)
इन्द्रध्वज-महोत्सवं पुरस्कृत्य इदं प्रथमतया भारतभूभागे अभिनयो जातम्। अत: इदं वेदतुल्यमेव। रूपकं तु दृश्यकाव्येष्वन्तर्भवति। श्रव्यकाव्य-शिक्षणे श्रवणेन्द्रियमेव कार्यं करोति। दृश्यकाव्यशिक्षणसमये श्रवणेन्द्रियं चक्षुरिन्द्रियं उभे अपि कार्यं कुरुतः। अतः श्रव्यकाव्यापेक्षया दृश्यकाव्यस्यैव अत्यधिकं प्रामुख्यम् अस्ति। नाटकस्य संस्कृते विशिष्टं स्थानं वर्त्तते। छात्राः अपि रूपकाध्ययने अहमहमिकतां प्रदर्शयन्त्येव।
नाटकम् शब्दोऽयं ‘नट्'धातोः निष्पन्नो वर्तते यस्यार्थास्सन्ति-नृत्यम्, अभिनयः, अनुकरणञ्च। लोके विद्यमानानां इतिवृत्तानां घटनानां वा चित्रणमेव नाटकम्। कालिदासेन उक्तम्‘‘नाट्यं भिन्नरुचेर्जनस्य बहुधाप्येकं समाराधनम्। चलचित्रे चतुर्विधः अभिनयो भवति,
- 1.सात्विकः,
- 2.आङ्गिकः,
- 3.वाचिकः,
- 4.आहार्यश्चेति। आचार्यभरतः मानवानां मनोरंजनार्थं श्रवणसुखदस्झ नयनाभिरामस्य चलचित्रस्य उपदेशः प्रदत्तः। यथा नाट्यशास्त्रे भरतेन लिखितम्–
दुःखार्तानां श्रमार्तानां शोकार्तानां तपस्विनाम्।
विश्रामजननं लोके नाटयमेतद् भविष्यति। (नाटयशास्त्रम्) ।
आधुनिकं चलच्चित्रम्[सम्पादयतु]
प्रारम्भिकं समये नाट्यस्य अस्य अभिनेयैः जनैः अनेकैः मञ्चैः क्रियते स्म समाजे, किन्तु अस्मिन् वैज्ञानिकयुगे अस्य खलु नाटकस्य अभिनयः चलचित्रमाध्यमेन क्रियते। मनोरञ्जनकरं च वर्तते। -
यदि वयं चलचित्रस्य आविष्कारविषये दृष्टिनिपेक्षं कुर्मः, तर्हि ज्ञायते यत् सर्वप्रथमं 1889 ईस्वीये वर्षे श्रीमता एडसिस-महाभागेन अमेरिकादेशे मूकचलचित्रस्य आविष्कारः कृतः आसीत्। भारतेऽपि 1912 ईस्वीये वर्षे मूकचलचित्रस्य सफलतया निर्माणं सञ्जातम्। तदानीं चित्रेषु वाण्यभावो दृश्यते स्म, केवलं सङ्केतेनैव सर्वाणि पात्राणि स्व-अभिप्रायं प्रकटयन्ति स्म। तदनन्तरं अनेकेषां वैज्ञानिकानां प्रयासेन मूकचलचित्रे ध्वनिरपि संयोजिता । भारतवर्षे एतत् 1923 ईस्वीये वर्षे विनिर्मितम् आसीत् ।
चलच्चित्रस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
रूपकशास्त्रे भरतमुनिना रूपकस्य त्रिणी प्रयोजनानि उक्तानि-
- हितोपदेशजनकम् - चलचित्र मनोरञ्जनपूर्वक महदुपकारकम् उपदेशम् अपि
- विश्रान्तिजनकम् - दुःखार्तानां श्रमात्तानां, शोकार्तानां, तपस्विनां कृते विश्रान्तिकल्पनम्।
- विनोदजनकम् - जनानां मनोरंजकम् । दैनन्दिन-श्रमिक-कार्मिक-कर्षक-जीवने श्रान्ताः जनाः मानसिक आनन्दं प्राप्नुवन्ति। मनोरंजनस्य साधनेषु नाटकं लोकप्रियम् अस्ति। छात्राणां शिक्षणाय -जनानां उपदेशाय च रूपकस्य प्रयोगो भवति। महाकविकालिदासेन । मालविकाग्निमित्रे कथितम्–प्रयोगप्रधानं हि नाट्यशास्त्र-रूपक-प्रयोगप्रधाना कला भवति ।
चलचित्रदर्शने गुणाः[सम्पादयतु]
सर्वधर्मान् परित्यज्य सर्वकर्माणि विहाय च चलचित्रपटस्य विलोकनाय सर्वे जनाः गच्छन्त्यहर्निशम्। चलचित्र नाट्याभिनययुक्तं लघुद्रव्यव्ययसाध्यं सर्वप्रथमं मनोरञ्जनस्य साधनम् अस्ति। प्रायः सर्वेषु नगरेषु ग्रामेषु च चलचित्रगृहाणां स्थितिः प्रतीयते। तत्र बहवः नागरिकाः चलचित्रं प्रतिदिनं पश्यन्ति। एकस्मिन् दिवसे प्रायः चलचित्रगृहे चतुः वारं चलचित्रं चाल्यते। अनेन प्रकारेण अतीव लोकप्रियम् एतत् सञ्जातम् मनोरंजनसाधनम्। तत्र मानन्दस्य यां परां कोटिं प्राप्नोति मानवः सा तु अन्यत्र दुर्लभा। अस्य कारणमिदं यत् चलचित्रेषु सर्वेषु नृत्य-गीत-वाद्य-हास्य-अभिनय-संग्रामादयः सर्वेऽपि क्रियाकलापाः यथार्थरूपेण प्रदर्श्यन्ते। अनेनैव अद्यत्वे एतत् मनोरञ्जनसाधनेषु महत्त्वपूर्णं सञ्जातम्।
यदि चलचित्रस्य प्रयोगः शिक्षाविस्तारप्रसारणे प्रशिक्षणे च क्रियेत तर्हि महान् लाभः भवितुं शक्नोति। अधुना सर्वकारेण अनेन माध्यमेन शिक्षायाः प्रसारः क्रियते। एवमेव सूचनाविभागेषु सूचनायाः प्रसारणार्थम् अपि अस्य साधनस्य उपयोगो भवति। स्वास्थ्यविभागोऽपि अस्मिन् विषये विशेष-प्रयत्नवान् दृश्यते। एतदतिरिक्तं बालानां कृते तु अस्य चलच्चित्रस्य उपयोगिता महती वर्तते। यतोहि ते अपरिपक्वबुद्धयः भवन्ति। अतः , अनेन माध्यमेन अध्ययनविषये तेषां रुचिं अधिकां उत्पादने समर्थाः भवितुं शक्नुमः वयम्। अधुना अस्माकं समाजे प्रौढशिक्षायाः प्रचारः अधिकः क्रियते। अतः अल्पज्ञाः ग्रामवासिनः अनेन माध्यमेन सहजतया शिक्षां अपेक्षितां ग्रहीतुं सक्षमाः सन्ति। अनेन प्रकारेण चलचित्रेण खलु सर्वेर्षा जनानां महान् लाभो भवति। ।
चलचित्रदर्शने दोषाः[सम्पादयतु]
यत्र बहवो गुणाः सन्ति तत्रैव तेषां मध्ये दुर्गुणाः अपि तिष्ठन्ति। यथेदं चित्रपटदर्शनं अश्लीलात्मकवर्णनकथानकदृश्यैः बालान् युवकांश्च वासनावासितान्त:करणान् करोति। तत्र गत्वा युवक-युवतयश्च विशेषतः दुर्गुणमेव गृह्णन्ति। कोचित् जनाः अधिकं धनार्जनं करणाय चलचित्रगृहेषु अश्लीलचित्राणां प्रदर्शनं कुर्वन्ति। तेषु चित्रेषु बहूनि तु नग्नानि एव भवति। ईदृशानि लज्जाकराणि चित्राणि अवलोक्य अस्माकं देशस्य निर्मातारः युवकाः कुमार्गगामिनः भवन्ति। ईदृशान् दृश्यान् विलोक्य अल्पमतिबालका: चरित्रभ्रष्टा: जायन्ते ।
प्रभावाः[सम्पादयतु]
श्रवणापेक्षया प्रत्यक्षदर्शनेन मानवानां हृत्पटले अधिकः प्रभावः भवति। अनेन प्रकारेण दर्शं दर्श चलचित्रपटमल्पज्ञाः ग्रामीणा अपि विशेषज्ञा भवितुं शक्नुवन्ति। बालानां शिक्षणेऽपि अस्य महानुपयोगः। तान् शिक्षासबन्धीनि दृश्यानि दर्शयित्वा पठनविषये तेषां रुचिमधिकां कर्तुं शक्यते। विज्ञापनानि तेषामेव माध्यमेन सफलानि भवन्ति। पत्र-पत्रिकादयोऽपि चलचित्रसन्देशं चित्रपटं च समाश्रित्य स्वकीयमाकर्षणं च वर्धयन्ति। चलचित्रभवनान संख्या तीव्रवेगेन वर्धते। भारते सहस्रसंख्यकानि चलचित्राणि निर्मितानि सन्ति। चलचित्रैः जनाः प्रसन्नतां ज्ञानञ्चाप्नुवन्ति। इदं सर्वं सदपि चलचित्रे महन्ति दूषणानि अपि सन्ति ।


c: text/html

text:
भारतीय-अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-सङ्घटनम् (ISRO)
भारतीय-अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-सङ्घटनम् (इसरो, आङ्ग्ल: Indian Space Research Organisation, ISRO) भारतदेशस्य सर्वकारीयम् अन्तरिक्षसंशोधनसङ्घटनम् ।
दूरवाणी-सुविधा, भौगोलिक-छायाचित्रणं, वातावरणानुमानार्थं छायाचित्रणं, दूरसञ्चारसुविधाः इत्यादयः अद्यतनीयाः बह्व्यः सुविधाः उपग्रहाणाम् उपयोगकारणादेव अनुभवामः । एतादृशाः इदानीन्तन-मूलभूतावश्यकतानां परिपूरणार्थं बृहत्तन्त्रज्ञानम् आवश्यकम् । ५० वर्षेभ्यः प्रागस्माकं देशे याः सुविधाः आसन् ताः सर्वाः स्वदेशितन्त्रज्ञानोपरि आधारिताः नासन् । परम् इदानीं वयं स्वाभिमानेन वक्तुं शक्नुमः यत् अस्माकं देशस्य उपग्रहाः, उपग्रह-प्रक्षेपक-वाहनानि, तन्त्रज्ञानं च सर्वं भारतीयम् अस्ति । एवं कथनसामर्थ्यमपि येन सङ्घटनेन अस्मभ्यं दत्तं तत् सङ्घटनम् अस्ति इसरो । विक्रम साराभाई नामकेन शास्त्रज्ञेन अस्य संशोधनस्य महत्त्वम् अनुभूतम् । भारतदेशस्य अन्तरिक्षानुसन्धान-क्षेत्रे येन प्रप्रथमतया पदार्पणं कारितं तत् एव इसरो सङ्घटनम् । १९६० तमे वर्षे तिरुवनन्तपुरसमीपवर्ति तुम्बा इत्येतत्स्थानं चुम्बकीय-भूमध्य-रेखाप्रदेशे वर्तते इति अनुसन्धानेन ज्ञातम् । तदनन्तरं वायुमण्डल-आयनमण्डलसंशोधनं कृत्वा तुम्बा इत्यस्मिन् स्थाने संस्थया सर्वप्रथमं संशोधनकार्यं, तदन्तर्गतप्रयोगाश्च प्रारब्धाः । लघु-परिज्ञापक-उपग्रहसदृशाग्निबाणानां ("sounding rockets") क्षेपणकार्यक्रमेण अस्माकं देशस्य अन्तरिक्षानुसन्धानकार्यक्रमस्य आरम्भः कृतः । ९ एप्रिल २०१० दिनाङ्के 'एन्ट्रिक्स-कोर्पोरेशन-लिमिटेड' इत्यनया इसरोसङ्घटनस्य सहसंस्थया Globe Sustainability Award 2010 प्राप्तम् । एवं दृष्ट्वा ज्ञायते यत् प्रगतिपथे गच्छत् सङ्घटनमिदमस्ति ।
सङ्घटनस्य कार्यं विविधस्थानेभ्यः प्रचलति । अस्य मुख्यकार्यालयः बेङ्गळूरुनगरे अस्ति । तत्र १७,००० तन्त्रज्ञाः कार्यरताः सन्ति । अस्य केन्द्राणि बेङ्गळूरुनगरे, केरलराज्यस्य तिरुवनन्तपुरनगरे, गुजरातराज्यस्य अहमदाबादमहानगरे, तमिळनाडुराज्यस्य महेन्द्रगिरौ, कर्णाटकराज्यस्य हासननगरे, आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य श्रीहरिकोटानगरे च सन्ति । अस्य सङ्घटनस्य उद्देशः तन्त्रज्ञान-संशोधनं तथा भारतदेशाय तस्य उपयोगः, तस्य अभिवर्धनं च । न केवलम् उपग्रहान् अपि तु उपग्रहवाहकान् अपि निर्माति इदं सङ्घटनम् । अस्य इदानीन्तनाध्यक्षः के. राधाकृष्णन् । अस्मिन् सङ्घटने प्रतिवर्षं प्रायः १५० प्रतिभावतां तन्त्रज्ञानां नियुक्तिः भवति ।
अन्तर्विषयाः
- १ इतिहासः
- २ कार्यविस्तारः
- २.१ प्रमोचन-यानविकासकार्यम्
- २.२ उपग्रहविकासकार्यम्
- २.३ अन्तरिक्ष-अन्वेषण-कार्यक्रमः (Space Mission)
- २.४ सुविधाः
- ३ भारतीय-अन्तरिक्ष-सुविधावितरक-विभागः
- ४ अन्ताराष्ट्रियः सहयोगः
- ५ विशिष्टाः सिद्धयः
- ६ अन्तरिक्षविज्ञाने जाता प्रगतिः
- ७ वर्तमान-कार्यक्रमः
- ८ सङ्घटनस्य विस्तारः
- ९ सङ्घटनस्य अध्यक्षाः
- १० आगामिकार्यक्रमाः
- ११ टिप्पणी
इतिहासः[सम्पादयतु]
स्वातन्त्र्यप्राप्त्यनन्तरम् आभारतं कथं परिस्थितिः आसीत्, वयं जानीमः । समास्याभिः ग्रस्तम् अस्माकं राष्ट्रमासीत् तदा । तस्मिन् काले अन्तरिक्षानुसन्धानक्षेत्रे अस्माकं देशस्य कार्ययोजना तु काल्पनिकमिव भासते स्म । परं जगति अस्याः योजनायाः महत्त्वं कियत् आसीत् इति ज्ञातवान् विक्रम साराभाई अस्याः कल्पनायाः रेखाचित्रं भारतदेशम् आनयत् । तदर्थं तन्त्रज्ञानां सङ्ग्रहणम्, आर्थिकयोजनां, कार्ययोजनां च अकरोत् । अस्याः योजनायाः परिणामत्वेन १९६३ तमे वर्षे अग्निबाणप्रक्षेपणं देशेन कृतम् । तदा अमेरिकादेशे निर्मित-अग्निबाणस्य प्रक्षेपणं 'तुम्बा' स्थानात् कृतम् । १९६३ तमे वर्षे भारतदेशे अन्तरिक्ष-अनुसन्धानार्थं काऽपि परियोजना, प्रयोगशाला वा नासीत् । तथापि नारिकेलवृक्षाणाम् अधः अत्यन्तं साधारणपद्धत्या अस्माकं शास्त्रज्ञैः एषः प्रक्षेपणप्रयोगः कृतः । प्रथमः अग्निबाणः लघुः आसीत् । ८० से.मी. * १० से.मी. अस्य मानम् (size) आसीत् । अस्य अग्निबाणस्य प्रक्षेपणानन्तरम् उपग्रहप्रक्षेपणकेन्द्रत्वेन तुम्बा इत्यस्य स्थानस्य विकास: प्रारब्धः । ततः देशस्य अन्तरिक्ष-संशोधन-योजनाऽपि प्रारब्धा । अस्य प्रयोगस्य सहस्रागुणिता शक्तिः, संशोधनं च उपग्रहप्रक्षेपणार्थम् आवश्यकम् इति सर्वे अजानन् परं सर्वं काठिन्यं ज्ञात्वा अपि उत्साहः वर्धमानः एव आसीत् तेषाम् । अन्तरिक्षक्षेत्रे प्रशिक्षितान् तन्त्रज्ञान् बहुकष्टेन आह्वयत् डा. विक्रम साराभाई ।
तुम्बा इत्यस्य सागरतटवर्तिस्थानस्य प्रक्षेपणकेन्द्रत्वेन चयनं तु १९६१-१९७० तमे दशके एव जातं परं तदा भौतिकसुविधा-अभावकारणात् कार्ययोजना नासीत् । प्रक्षेपणकेन्द्रस्य प्रयोगशालायाः स्थलं तु एकं 'चर्च'भवनम् आसीत् । तस्मिन् भवने भित्तिकाः निर्माय पृथक्प्रकोष्ठेषु शास्त्रज्ञानां प्रयोगाः प्रचलन्ति स्म । कपोताः बहुवारं संशोधनकार्ये विघ्नान् जनयन्ति स्म । सुविधा-अभावात् केषुचन दिवसेषु शास्त्रज्ञाः अग्निबाणान्, साधनानि च द्विचक्रिकया प्रक्षेपणस्थानं नयन्ति स्म । ततः प्रगतसुविधाभिः सह भारतदेशस्य अन्तरिक्षानुसन्धानस्य प्रारम्भः जातः ।
प्रथमप्रक्षेपणम्[सम्पादयतु]
प्रप्रथमः अग्निबाण-क्षेपणप्रयोगः १९६३ तमे वर्षे कृतः । तदा ’नाइके एपेची’(Nike Apache) नामकस्य अमेरिकानिर्मितस्य अग्निबाणस्य क्षेपणं कृतम् । 'अमेरिकन'-'फ्रेञ्च'-भारतीयशास्त्रज्ञानां संयुक्तः प्रयोगः आसीत् अयं । ’तुम्बा’ इत्यस्मिन् स्थाने नारिकेलवृक्षाणाम् अधः अस्य अग्निबाणस्य साधनानां योजनं पूर्णं कृतम् । ८० से.मी. * १० से.मी. अस्य अग्निबाणस्य मानम् आसीत् । अस्य प्रयोगस्य तदानीन्तनप्रचलितेषु विश्वप्रयोगेषु स्थानं तावत् महत्वपूर्णं नासीत् । तथापि तस्य उपयोगिता भारतदेशस्य अन्तरिक्षानुसन्धानक्षेत्रे अतीव महत्त्वपूर्णा आसीत् । ततः प्रक्षेपणकेन्द्रत्वेन अस्य स्थलस्य विकासः आरब्धः ।
कार्यविस्तारः[सम्पादयतु]
भारतीय-अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-सङ्घटनं सञ्चारसेवार्थं (for Communication facilities) भारतीय-राष्ट्रिय-उपग्रह-योजनां (INSAT-The Indian National Satellite System), प्राकृतिक-सम्पत्-नियोजनार्थं भारतीय-सुदूर-संवेदन-योजनां (Indian Remote Sensing), व्यवस्था-विकासार्थम् उपग्रहान्, एतेषाम् उपग्रहाणां प्रमोचनार्थं वाहनानि अर्थात् प्रमोचनयानानि च निर्माति । सर्वकारीय-अन्तरिक्ष-आयोगः अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-सङ्घटनस्य नयापनय-नीतिविषयकं कार्यं समितीनां माध्यमेन निर्वहति । सङ्घटने यानि संशोधनकार्याणि क्रियन्ते तेषां सामाजिक-आर्थिकलाभार्थम् उपयोजनं करोति एषः आयोगः । सर्वकारीय-उद्यमत्वेन ताः समितयः कार्यं कुर्वन्ति । एतासां समितीनां कार्यप्रणालिं चित्रं दर्शयति ।
एवं बहुविधप्रयोगान् कुर्वत् इसरो सङ्घटनं कार्यरतमस्ति ।
प्रमोचन-यानविकासकार्यम्[सम्पादयतु]
उपग्रहाणाम्, अन्तरिक्षयानानां च अन्तरिक्षे स्थापनायै प्रमोचनयानस्य आवश्यकता वर्तते । १९७० तमे वर्षे भारतदेशे प्रमोचनयानानां विकासकार्यं प्रारब्धम् ।
प्रायोगिक-प्रमोचनयानम्[सम्पादयतु]
आदौ प्रायोगिक-प्रमोचनयानस्य (Satellite Launch Vehicle-SLV) निर्मितिः कृता । अस्य प्रमोचन-यानस्य विकासकार्यं १९८० तमे वर्षे पूर्णं कृतम् । एतस्य यानस्य विकासानन्तरं प्रमोचनयानतन्त्रज्ञाने देशेन लक्षणीयप्रगतिः साधिता ।
- १९९२ तमे वर्षे ए.एस.एल.वी.(Augmented Satellite Launch Vehicle (ASLV)) इत्यस्य यानस्य सफलतापूर्वकः प्रथमप्रयोगः पारितः ।
ध्रुवीय-उपग्रह-प्रमोचनयानम् (Polar Satellite Launch Vehicle [PSLV])[सम्पादयतु]
ASLV यानविकासस्य समनन्तरं ध्रुवीय-उपग्रह-प्रमोचनयानस्य (Polar Satellite Launch Vehicle (PSLV)) विकासकार्यम् आरब्धम् । एतत् यानं १८५० कि.ग्रा. भारयुतस्य उपग्रहस्य ४८० कि.मी. ध्रुवीय-सूर्य-तुल्यकालि-कक्षायां (Polar Orbit) स्थापनां कर्तुं क्षमताम् अर्हति । एतत् यानं ११५० कि.ग्रा. भारयुतम् उपग्रहं भूतुल्यकालि-अन्तरणकक्षायां (Geosynchronous Transfer Orbit) स्थापयितुं समर्थम् । एतत् यानं ३५०० कि.ग्रा. भारयुतम् उपग्रहं निम्न-भू(Low Earth Orbit)-नामिकायां कक्षायां स्थापयितुं क्षमतां वहति । PSLV याननिर्माणेन भारतीय-अन्तरीक्ष-अनुसन्धानक्षेत्रे क्रान्तिः जाता । २०१० पर्यन्तं ५५ उपग्रहप्रक्षेपणयानानि निर्मितानि आसन् । तेषु २६ भारतदेशसर्वकारेण उपयुक्तानि । अवशिष्टानि २९ अन्ताराष्ट्रिय-विपण्यां विक्रीतानि सन्ति । एवं क्षमतायुतमिदम् यानम् निर्मितम् सङ्घटनेन ।
भूतुल्यकालि-उपग्रह-प्रमोचनयानम् (Geosynchronous Satellite Launch Vehicle [GSLV])[सम्पादयतु]
GSLV प्रमोचनयानम् २००१ तमे वर्षे प्रथमवारं सफलतया अन्तरिक्षं प्रेषितम् । १५४० कि.ग्रा. भारयुतस्य GSAT-1 उपग्रहस्य भूतुल्यकालि-अन्तरणकक्षायां (Geosynchronous Transfer Orbit) स्थापनां कर्तुं समर्थं जातमिदं यानम् । २००० कि.ग्रा. भारयुतस्य उपग्रहस्य भूतुल्यकालि-अन्तरणकक्षायां (Geosynchronous Transfer Orbit) स्थापनां कर्तुं शक्नोति ।
GSLV Mark-III वाहकयानं GSLV वाहकस्य अपेक्षयाऽपि अधिकं क्षमतायुतं वाहनम् । एतत् यानं ४००० कि.ग्रा. भारयुतस्य उपग्रहस्य भूतुल्यकालि-अन्तरणकक्षायां(Geosynchronous Transfer Orbit) स्थापनां कर्तुं समर्थम् । अस्य इन्धनविषये संशोधनकार्यं प्रचलति इदानीम् ।
एतेषां प्रमोचकयानानां साफल्येन भारतदेशस्य नाम अन्तरिक्षतन्त्रज्ञानजगति प्रख्यातम् अभूत् । ततः परं भारतदेशेन एतेषां यानानां विक्रयणमपि प्रारब्धम् । एवं संशोधनकार्येण अन्ताराष्ट्रियस्तरेऽपि भारतदेशस्य प्रतिमा उज्ज्वलतरा अभवत् । अस्माकं देशस्य विश्वासार्हता, विज्ञानप्रगतिः जगतः दृष्टिपथम् आगता ।
उपग्रहविकासकार्यम्[सम्पादयतु]
गतेषु ४० वर्षेषु इसरो संस्थया बहुषु क्षेत्रेषु प्रगतिः साधिता अस्ति । उपग्रहाणां विकसन-प्रक्षेपणाभ्यां बहुषु तन्त्रज्ञानसम्बद्धक्षेत्रेषु महती प्रगतिः जाता । उपग्रहाणाम् उपयोजनं बहुषु क्षेत्रेषु प्रारब्धम् । उपग्रहविकसनकार्यक्रमे तेषाम् उपयोजनानुसारेण केचन प्रकाराः सन्ति । ते यथा -
भारतीय-राष्ट्रिय-उपग्रह-प्रणाली (Indian National Satellite System [INSAT])[सम्पादयतु]
१९८३ तमवर्षादारभ्य INSAT उपग्रह-प्रणाल्याः निर्माणकार्यं प्रारब्धम् । दूरवाणीविकासकार्यं, दूरचिकित्सा, वातावरणसम्बद्धविज्ञानसंशोधनं, दूरशिक्षणं तथा निस्तरणकार्यं (rescue operations) च एतया उपग्रहयोजनया साध्यते । चण्डवातः, भूकम्पः, पूरः इत्यादीनां समस्यानां पूर्वसूचनामपि अनया योजनया प्राप्तुं शक्नुमः । एवं बहूद्देशीया एषा योजना ।
'एशिया-पेसिफिक'परिसरे विद्यमानासु सञ्चारयोजनासु अन्यतमा अस्माकम् इन्सैट् सञ्चारयोजना । अस्याः योजनायाः परिणामत्वेन सञ्चारक्षेत्रेऽपि देशेन प्रगतिः साधिता । इन्सैट्-प्रणाल्यां २४ उपग्रहाः अन्तर्भवन्ति । १६८ सन्देशग्राहक-बृहदुपकरणानि सन्ति । पृथिव्याः भूस्थिर-कक्षायाम् (भूमिस्तरतः ३६००० कि.मी.) उपग्रहाणाम् आरोपणं कृत्वा तेषाम् उपयोगं करणीयं इति इयं योजना । पृथ्वीतः एते उपग्रहाः स्थिराः दृश्यन्ते इत्यतः भूस्थिराः उपग्रहाः इति कथ्यन्ते ।
भारतीय-सुदूर-संवेदन-उपग्रह-प्रणाली (Indian Remote Sensing)[सम्पादयतु]
विश्वे विद्यमानासु सुदूर-संवेदन-उपग्रह-प्रणालीयोजनासु अन्यतमा अस्माकं IRS योजना । अस्यां योजनायां भू-प्रेक्षण-उपग्रहा(Earth Observation Satellite)णां समावेशः भवति । भू-प्रेक्षण-उपग्रहा(Earth Observation Satellite)णां योजना पृथिव्याः सर्वेक्षणार्थं भवति ।
अनया योजनया एव वातावरण-साङ्ख्यिकीं (Climate statistics) प्राप्तुं शक्नुमः । या साङ्ख्यिकीसामग्री प्राप्यते, तस्याः विनियोगः कृषिक्षेत्रे, जल-समुद्भवस्थानानां गवेषणे, नगरविकासकार्ये, खनिजसम्पत्तिविषये, नैसर्गिक-आपत्तिज्ञाने, निस्तरणकार्ये (rescue operations) च भवति ।
ओशनसैट् (OCEANSAT) योजना[सम्पादयतु]
IRS योजनायाः भागः अस्ति एषा योजना । अनया योजनया भारतस्य सीमायां ये सागराः सन्ति तेषां निरीक्षणं, संरक्षणदृष्ट्या योजनं, समस्यानां पूर्वसूचनादानं च क्रियन्ते । १९९९ तमे वर्षे निर्मितः IRS P24 इति प्रथमः ओशनसैट् उपग्रहः अवकाशे प्रेषितः ।
अन्तरिक्ष-अन्वेषण-कार्यक्रमः (Space Mission)[सम्पादयतु]
- चन्द्रयानम् - १ -
चन्द्रयानम् इति किञ्चन मानवरहितं यानमासीत् यस्मिन् भागद्वयमासीत् । एकः भागः चन्द्रस्य कक्षायां परिक्रमति, निरीक्षणान् च प्रेषयति । अपरः चन्द्रस्य तलं प्राप्य निरीक्षणान् प्रेषयति । २००८ तमे वर्षे उपग्रहोऽयं प्रक्षेपितः, नवेम्बर ८ दिनाङ्के कक्षायां स्थापितः च ।
- केचन अन्तरिक्षकार्यक्रमाः विशिष्टावसरे भवन्ति । तदर्थमपि उपग्रहनिर्मितिः भवति । शास्त्रज्ञाः प्रायोगिकान् लघु-उपग्रहान् (Experimental Setellite) अपि निर्मान्ति ।
केषाञ्चन उपग्रहाणां, वाहकानां च निर्मितिः, प्रयोगाः अपि तन्त्रज्ञान-प्रगतिप्रदर्शनार्थं भवन्ति । यथा अन्तरिक्ष-कैप्स्यूल् इत्यादयः ।
- अन्तरिक्ष-कैप्स्यूल्-पुनःप्राप्ति-परीक्षण-कार्यक्रमः (Space capsule Recovery Experiment) अपि तेषु एकः कार्यक्रमः आसीत् । अस्मिन् कार्यक्रमे ५५० कि.ग्रा. भारयुतस्य उपग्रहस्य प्रक्षेपणं कृतम् । अन्तरिक्षे सूक्ष्म-गुरुत्वस्थित्यां परिक्रमां, परीक्षणं च कृत्वा कक्षायाः बहिः आगत्य कैप्स्यूल् पृथिवीं कथं प्रत्यागच्छति इति प्रदर्शनं कृतम् । एते प्रयोगाः पुनरुपयोगि-प्रमोचकयान-निर्माणे महत्वपूर्णं स्थानं प्राप्स्यति इति शास्त्रज्ञानाम् अभिप्रायः । १० जनवरी २००७ दिनाङ्के PSLV-C7 द्वारा एस्.आर्.सी.-१ इत्येतत् प्रेषितम् । १२ दिनानन्तरं बङ्गाल-उपसागरे तदस्माभिः पुनः प्राप्तम् ।
- भारतीय-प्रादेशिक-दिशादर्शकाः उपग्रहाः (Navigation Setellites) अपि प्रेष्यमाणाः सन्ति ।
सुविधाः[सम्पादयतु]
अस्माकम् उपग्रहाणां प्रयोगाय, यानानां प्रेषणाय च सुदृढाः भौतिक-सुविधाः आवश्यक्यः सन्ति । तासां सुविधानां निर्माणं, विकासं, योजनम् इत्येतानि कार्याणि अपि आवश्यकानि । तानि कार्याणि इसरो-संस्थायाः ANTRIX विभागः करोति । उपग्रहाणां, प्रमोचनयानानां च विकासः, परीक्षणं, परिज्ञापकयानार्थं, प्रमोचनयानार्थं च आवश्यक्यः भौतिकसंरचनाः, दूरमिति-व्यवहारे(Remote Sensing) साङ्ख्यिकीज्ञानस्य प्रेषणम्, अभिग्रहणं च इत्येतेभ्यः आवश्यक्यः सुविधाः, संरचनाः इत्येतेषां समावेशः तासु सुविधासु भवति । एतासां योजनानां विकासकार्ये बह्व्यः शैक्षणिकसंस्थाः, संशोधनसंस्थाः, उद्यमाः च भागं वहन्ति ।
भारतीय-अन्तरिक्ष-सुविधावितरक-विभागः[सम्पादयतु]
अन्तरिक्षविभागस्य एन्ट्रिक्स (ANTRIX)- कार्पोरेशन इति उद्यमः भारतीय-अन्तरिक्ष-सेवानां, यन्त्रांशानां इत्युक्ते 'हार्डवेअर्' इत्येतेषां विपणनकार्यं करोति । उपग्रहभागाणां विक्रयणम्, उपग्रहनिर्माणस्य contracts च स्वीकरोति । उपग्रहाणां प्रेषणसुविधाः ददाति । तथा मानवसंसाधनस्य प्रशिक्षणं, नियोजनं करोति एषः विभागः ।
अन्ताराष्ट्रियः सहयोगः[सम्पादयतु]
अन्ताराष्ट्रिय-अन्तरिक्ष-कार्यक्रमेषु भारतदेशः सहभागी भवति । UN, IAF, COSPAR, CEOS इत्येतेषु कार्यक्रमेषु भारतदेशः सहभागी जातः । इसरोसंस्थया अन्तरिक्ष-विज्ञान-प्रौद्योगिकी-शिक्षा-केन्द्रं (Centre for Space Science and Technology Education in Asia and the Pacific [CSSTE-AP]) स्थापितम् । संयुक्तराष्ट्रसङ्घटनेन प्रायोजितायां योजनायां(SHARES) भारतदेशः विकसनशील-देशानां शास्त्रज्ञेभ्यः अन्तरिक्षकार्यक्रमविषये प्रशिक्षणं ददाति । चन्द्रयान-सदृशकार्यक्रमेषु भारतदेशः मह्त्वपूर्णं भागं वहति ।
विशिष्टाः सिद्धयः[सम्पादयतु]
- १९६२ तमे वर्षे विक्रम-साराभाई इत्यनेन अस्माकं देशस्य अन्तरिक्ष-कार्यक्रमस्य योजना आरेखिता ।
- २१ नवेम्बर १९६३ दिनाङ्के टर्ल्स इत्यस्मात् स्थानात् 'राकेट' प्रक्षेपणम् ।
- १५ आगस्त १९६९ दिनाङ्के भारतीय-अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-सङ्घटनस्य(इसरो) स्थापना ।
- १९७२ तमे वर्षे
-
- अहमादाबादनगरे अन्तरिक्ष-उपयोग-केन्द्रस्य(SAC) स्थापना जाता ।
- बेङ्गळूरुनगरे इसरो-उपग्रह-केन्द्रस्य(ISAC) स्थापना जाता ।
- १९७५ तमे वर्षे इसरो संस्थानस्य सर्वकारीय-सङ्घटनत्वेन मान्यताप्राप्तिः ।
- १९७९ तमे वर्षे एस्.एल्.वी.(SLV-3) प्रमोचनयानस्य परीक्षणात्मकं प्रेषणम् ।
- १९८२ तमे वर्षे हासन इत्यस्मिन् स्थाने मुख्य-नियन्त्रण-सुविधा-केन्द्रस्य स्थापना
- १९८३ तमे वर्षे INSAT उपग्रहयोजनायाः अभिचालनं जातम् ।
- १९८८ तमे वर्षे सुदूर-संवेदन-उपग्रहयोजनायाः(IRS) प्रारम्भः जातः ।
- १९९२ तमे वर्षे INSAT इत्यस्याः योजनायाः सम्पूर्णभारतीयतन्त्रज्ञानाधारेण निर्मितस्य द्वितीयस्तरीयस्य प्रथमोपग्रहस्य-INSAT-2A प्रक्षेपणम् ।
- १५ अक्टूबर् १९९४ दिनाङ्के PSLV प्रमोचनयानस्य IRS-P2 इति उपग्रहेण सह सफलं प्रक्षेपणम् जातम् ।
- २००० तमे वर्षे INSAT-3 शृङ्खलायाः तृतीयस्तरीयस्य प्रथमोपग्रहस्य अन्तरीक्षप्रेषणम् ।
- २००१ तमे वर्षे GSLV प्रमोचनयानस्य GSAT-1 इति उपग्रहेण सह सफलं प्रक्षेपणं जातम् ।
- २००४ तमे वर्षे GSLV F-01 प्रमोचनयानस्य EDUSAT इति उपग्रहेण सह सफलं प्रक्षेपणं जातम् ।
- २००७ तमे वर्षे PSLV-C7 इत्यनेन प्रमोचनयानेन १० जनवरी दिने SRE-1, KATOSAT-2 इत्यनयोः अन्तरिक्षे प्रेषणम् । २२ जानेवारी दिनाङ्के SRE-1 इत्यस्य सफलतापूर्वकपुनःप्रापणम्।
- २००८ तमे वर्षे PSLV-C9 एकेनैव प्रमोचनयानेन अष्टविदेशी-उपग्रहैः सह IMS-1 तथा KATOSAT-2A इत्यनयोः सफलतया प्रक्षेपणं कृतम् ।
- २०१० तमे वर्षे GSLV Mark-III प्रमोचनयानस्य S-200 इति राकेट् चरणस्य सफलतापूर्वकं परीक्षणं कृतम् ।
- २०११ तमे वर्षे PSLV-C16 प्रमोचनयानद्वारा रिसोर्ससैट्-२, युथसैट्, एक्स-सैट् इत्येतेषां सफलतया प्रेषणं कृतम् ।
अन्तरिक्षविज्ञाने जाता प्रगतिः[सम्पादयतु]
सङ्घटनेन विविधानाम् उपग्रहाणां योजना अन्तरिक्षविज्ञानसंशोधनार्थं कृता एव परं तया सह काश्चन विशेषयोजनाः अपि अभवन् यथा चन्द्रयानम्-१, चन्द्रयानम्-२, युथसैट(Youthsat), मङ्गळग्रहस्य कक्षायां प्रेषितं भारतीयं यानम् मङ्गलयानम् इत्यादयः योजनाः अन्तरिक्षविज्ञाने संशोधनकार्यार्थमेव कृताः । एतैः कार्यक्रमैः प्राप्ता साङ्ख्यिकीसामग्री जगति महत्त्वपूर्णा, अद्वितीया च अस्ति ।
वर्तमान-कार्यक्रमः[सम्पादयतु]
इसरो इति अन्तरिक्षानुसन्धान-सङ्घटनं निरन्तरं प्रगतिपथे पुरस्सरति । स्थापनादिनाङ्कात् अन्तरिक्ष-अनुसन्धाने बहु-प्रयोगाः कृताः । तेषु ये प्रयोगाः सफलाः, उपयोगपूर्णाः तेषां कार्यम् संस्थया अग्रे नीयते । तथा च यस्मिन् विषये आवश्यकता वर्तते तेषां विषये संशोधनम्, विकासकार्यं च अङ्गीक्रियते । अतः इदानीं ये प्रकल्पाः इसरो संस्थायां प्रचलन्ति तेषां विषये
१. उपग्रहाः
• भारतीय-राष्ट्रीय-उपग्रहाः (INSAT) • भारतीय-सुदूर-संवेदन-उपग्रह-प्रणाली(Indian Remote Sensing) • Meteorological Setellite • Satellite Navigation
२. प्रमोचन-यानानि
• PSLV • GSLV
३. उपग्रह-विनियोगः
• सुदूर-संवेदनम् • ग्रामीण-संसाधान-केन्द्रम् (VRC) • भारतीय-प्रादेशिक-दिशादर्शक उपग्रहाः (Indian Regional Navigation Setellite System)
२०१२-२०१३ संवत्सरे कृतानि कार्याणि[सम्पादयतु]
- इसरो सङ्घटनेन ९ सञ्चारोपग्रहाः, १ वातावरणविज्ञानीय-उपग्रहः, १ वैज्ञानिकोपग्रहः इत्येतेषां डयनम् अस्मिन् वर्षे कृतम् ।
- प्रमोचनयानविकासकार्यम् - स्वदेशी-'क्रायोजेनिक'-यन्त्रेण(Engine) सह भू-तुल्यकालि-उपग्रह-प्रमोचकयानस्य मार्क-II अस्य सफलतापूर्वकम् उपयोगः कृतः । GSLV Mark- III इत्यस्य यानस्य निर्माणं प्रगतिपथे अस्ति ।
- महासागरविज्ञानीय-उपग्रहस्य 'सरल' अस्य PSLV C 20 द्वारा प्रक्षेपणम् ।
- पुनरुपयोगि-वाहकयान-प्रौद्योगिकी, समानव-अन्तरिक्ष-उड्डयनम् इत्यनयोः विकासकार्यं प्रगतिपथे अस्ति ।
सङ्घटनस्य विस्तारः[सम्पादयतु]
एतेषां सर्वेषां कार्याणां सञ्चालनम् इति तु बहु आह्वानात्मकं कार्यम् । अतः बृहत्सङ्ख्यासामर्थ्यम्, आर्थिकसामर्थ्यं, तन्त्रज्ञानं च आवश्यकम् । अस्य कार्यार्थं सम्पूर्णे भारते इसरो संस्थायाः कार्यविभागाः, शाखाः च कर्मरताः सन्ति । ताः शाखाः यथा –
१. विक्रम-साराभाई-अन्तरिक्ष-केन्द्रम् (VSSC), तिरुवनन्तपुरम्
२. इसरो-उपग्रह-केन्द्रम् (ISAC), बेङ्गलुरु
३. सतीश-धवन-अन्तरिक्ष-केन्द्रम् (SDSC), शार, श्रीहरिकोटा
४. द्रव-नोदन-प्रणाली-केन्द्रम् (Liquid Propulsion Space Centre), महेन्द्रगिरि, बेङ्गलुरु
५. अन्तरिक्ष-उपयोग-केन्द्रम् (Space Application Centre), अहमदाबाद
६. विकास-तथा-शैक्षिक-सञ्चार-केन्द्रम्, अहमदाबाद
७. इसरो-दूरमिती-अनुवर्तन-तथा आदेश सञ्चारजाल (National Remote Sensing Centre), हैदराबाद
८. मुख्य-नियन्त्रण-सुविधा-केन्द्रम् (Master Control Facility), हासन, भोपाल
९. विद्युत्-प्रकाशिकी-तन्त्र-प्रयोगशाला (Laboratory Electro Optic System), बेङ्गलुरू
१०. भारतीय-सुदूर-संवेदन-संस्थानम् (Indian Institute of Remote Sensing), देहराडून
११. भौतिक-अनुसन्धान-प्रयोगशाला (Physical Research Laboratory), अहमदाबाद
१२. राष्ट्रिय-वायुमण्डल-अनुसन्धान-प्रयोगशाला (National Atmospheric Research Laboratory), गुद्दंकी
१३. प्रादेशिक-सुदूर-संवेदन-केन्द्रम् (Regional Remote Sensing Centre), बेङ्गलुरु, जोधपुर, खड्गपुर, देहरादून, नागपुरम्
१४. उत्तर-पूर्वी-अन्तरिक्ष-उपयोग-केन्द्रम् (North Eatern-Space Application Centre), शिलौङग
१५. एन्ट्रिक्स-कोर्पोरेशन्-लिमिटेड् (ACL), बेङ्गलुरु
१६. सेमी-कण्डक्टर्-प्रयोगशाला (SCL), चण्डिगढ
१७. भारतीय-अन्तरिक्ष-विज्ञान-प्रौद्योगिकी-संस्था (Indian Institute of Science and Technology), तिरुवनन्तपुरम्
सङ्घटनस्य अध्यक्षाः[सम्पादयतु]
अस्याः संस्थायाः संस्थापनादारभ्य बहुभिः ख्यातनामभिः, तन्त्रज्ञैः, धीमद्भिः च अध्यक्षपदं भूषितम्, सञ्चालकपदम् च अलङ्कृतम् । ते अध्यक्षाः यथा – १. डा. विक्रम साराभाई (१९६३-१९७२)
२. प्रोफ़ेसर एम.जी.के. मेनन (जनवरी - सितम्बर १९७२)
३. प्रोफ़ेसर सतीश धवन (१९७२-१९८४)
४. प्रोफ़ेसर उडुपी रामचन्द्र राव (१९८४-१९९४)
५. डॉ. कृष्णस्वामी कस्तूरीरङ्गन (१९९४-२००३)
६. श्री जी. माधवन नायर (२००३-२००९)
७. डा.के.राधाकृष्णन्- वर्तमान-अध्यक्षः
आगामिकार्यक्रमाः[सम्पादयतु]
भारतदेशस्य विकासार्थं यतमानम् एतत् सङ्घटनम् । एतेन सङ्घटनेन भारतदेशस्य विकासार्थं बहु कार्यं कृतं तथैव इतः परमपि करणीयम् इति चिन्तनं दृश्यते सङ्घटनस्य अग्रिमयोजनासु । सङ्घटनेन 'Space VIsion India 2025' इत्येषा आगामियोजना स्वीकृता अस्ति । तस्यां केचन अंशाः यथा -
१. प्रमोचनयानविषये - पुनःप्रयोगार्हाणि यानानि निर्मातव्यानि ।
२. समानव-अन्तरिक्ष-कार्यक्रमाः । ३. नौसेनायाः सञ्चालनम् उपग्रहमाध्यमेन यथा भवेत् तथा तन्त्रज्ञानविनियोगात् योजना-निर्माणम् ।
भारतीय-अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-सङ्घटनस्य एतादृश्यः बह्व्यः आगामियोजनाः सन्ति । ४. ग्रामीण-संयोजनं, सुरक्षाव्यवस्थाः, दूरसञ्चार-सेवार्थम् उपग्रहाणां योजना अस्ति । ५. प्राकृतिक-संसाधन-व्यवस्था, वातावरण-जलवायु-परीक्षणार्थं उन्नत-प्रतिबिम्बनक्षमताधारी उपग्रहाणां योजना । ६. ग्रह-अन्वेषणम् ७ अधिकभारयुतस्य उपग्रहस्य प्रमोचनार्थं तादृशः अर्हतावतः प्रमोचनयानस्य निर्माणम् ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ "ISRO plans to push more satellites this year", 2 March 2013. Retrieved on 4 March 2013.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
हरगोविन्द खुराना
अयं हरगोविन्द खोरानः(कालः – ०९. ०१. १९२२ तः ०९. ११. २०११) (Haragobinad Khorana) सुप्रसिद्धः विज्ञानी,नोबेल्–पुरस्कृतः चापि । भारतस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य मुल्तान्–मण्डल्स्य रायपुरे १९२२ वर्षे जनवरिमासस्य ९ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । सः यदा मुल्तानस्थायां डि. ए. बि. प्रौढशालायाम् अध्ययनं करोति स्म तदा तस्य शिक्षकाः सर्वे तं "कोमलस्वभाववान् बुद्धिमान् बालः” इति प्रशंसन्ति स्म । तस्य हरगोविन्द खोरानस्य १२ वर्षे वयसि पिता लालागणपतरायः दिवं गतः । तदनन्तरं माता एव तं पालितवती । सः १९४५ तमे वर्षे पञ्जाब्–विश्वविद्यालयतः एम्.एस्सि–पदवीं प्राप्य अर्देशिर्–दलाल्–योजनायाः अनुगुणम् अग्रिमस्य अध्ययनस्य निमित्तं १९४६ तमे वर्षे अमेरिकां प्रति अगच्छत् । अनन्तरम् इङ्ग्लेण्ड्देशं गत्वा तत्रत्यात् लिवर्-पूल्–विश्वविद्यालयात् पि. एच्. डी पदवीम् अपि आप्नोत् । शिक्षणस्य अनन्तरं केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालये उद्योगम् अकरोत् । १९५० – १९५२ कालावधौ अलेक्साण्डर् टाड् इत्यनेन सह जीवरसायनविज्ञाने संशोधनम् अकरोत् । ततः ब्रिटिश्–कोलम्बियां गत्वा १९५२ तः १९५९ पर्यन्तं सावयव–रसायनविज्ञानस्य सहप्राध्यापकरूपेण कार्यम् अकरोत् ।
संशोधनम् उपलब्धिः[सम्पादयतु]
१९६० दशके अस्य हरगोविन्द खोरानस्य संशोधनानां निमित्तं सम्पूर्णः सहकारः अवसरः प्राप्तः । १९६२ तः १९७० पर्यन्तं सः अमेरिकादेशस्य विस्कान्सिन् विश्वविद्यालये जीवरसायनविज्ञानस्य प्राध्यापकरूपेण तथा एन्जैन्–संशोधन–संस्थायाः सहनिदेशकरूपेण चापि नियुक्तः । तत्रैव सः आनुवंशस्य संशोधनम् अकरोत् । आनुवंशिकानि लक्षणानि एकस्याः वंशश्रेणीतः अन्यां वंशश्रेणीं प्रति नयन्ति कोशिकाबीजे विद्यमानं न्यूक्लियिक्–आम्लम् (डि एन् ए) । तस्मिन् कार्ये आर् एन् ए (रैबोस् न्यूक्लियिक् आसिड्) अपि साहाय्यं करोति । "फ्रोटीन्–संश्लेषणे डि एन् ए (डी आक्सिरैबोस् न्यूक्लियिक् आसिड्) कथं सूचनां ददाति ?” इति विषये एव सः हरगोविन्द खोरानः संशोधनम् अकरोत् । तदवसरे एव मार्षल् नीरेन् बर्ग् तथा राबर्ट् होल्लि अपि तद्विस्षये पृथक् पृथक् एव संशोधनं कृतवन्तौ । त्रयः अपि समानकाले एव उत्तरं प्राप्तवन्तः । तदर्थं १९६८ तमे वर्षे वैद्यविज्ञाने तथा शरीरविज्ञाने च त्रिभिः अपि नोबेल्–पुरस्कारः प्राप्तः ।
वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
अयं हरगोविन्द खोरानः १९७० तमे वर्षे अमेरिका–संयुक्त–संस्थानस्य केम्ब्रिड्ज्–स्थितायां " म्यासाचुसेट्स् तन्त्रज्ञान–संस्थायां” जीवविज्ञानस्य तथा रसायनविज्ञानस्य प्राध्यापकरूपेण नियुक्तः । तदवसरे एव वाषिङ्ग्ट्न्–नगरस्य "राष्ट्रियविज्ञान-अकादम्याः” तथा "अमेरिकन् असोसियेषन् फार् दि अड्वान्समेण्ट् आफ् सैन्सस्” संस्थायाः च सदस्यरूपेण नियुक्तः । १९७१ तमे वर्षे यु एस् एस् आर् (यूनियन् आफ् सोवियत् सोषियलिस्ट् रिपब्लिक्) इत्यस्य विज्ञान–अकादम्याः विदेशीसदस्यत्वेन नियुक्तः । १९७४ तमे वर्षे "भारतीयरसायनसमाजस्य" (Indian Chemical Sosciety) आननरिफेलोरूपेण अपि चितः । अयं हरगोविन्द खोरानः १९७० तमस्य वर्षस्य जून्–मासस्य प्रथमे सप्ताहे ७७ न्यूक्लियोटैड्–युक्तस्य यीस्ट् नामकस्य जीविनः रासायनिकं संश्लेषणं कृत्वा जीवोत्पादनस्य लक्ष्यं प्रति अन्यम् एकं दृढं पदं न्यस्तवान् । सा तस्य जीवनस्य चरित्रात्मिका घटना इत्यपि उच्यते । तस्य रासायनिकस्य संश्लेषणस्य कारणतः आनुवंशिकानां रोगाणं निवारणस्य महत्त्वभूते क्षेत्रे संशोधनानि आरब्धानि । कृतकानं जीविनां सृष्टौ अपि तत् आर् एन् ए इत्यस्य रासायनिकं संश्लेषणं साहायकम् अभवत् । सः हरगोविन्द खोरानः १९५२ तमे वर्षे स्विड्जर्ल्याण्ड्देशस्थाम् एस्तर् नामिकाम् ऊढवान् । तस्य त्रीणि अपत्यानि अपि सन्ति । अयं २०११ वर्षे नवेम्बरमासस्य ९ दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ उद्धरणे दोषः : अमान्या
शृङ्खला;
britइत्यस्य आधारः अज्ञातः


text:
कावेरीनदी
कावेरीनदी दक्षिणभारतस्य एका प्रमुखा नदी । एषा भारतस्य सप्तपुण्यतमनदिषु अन्यतमा अस्ति ।
कावेरी कर्णाटकस्य जीवनदी अस्ति । कोडगुमण्डले पश्चिमघट्टप्रदेशे तलकावेरी इति स्थाने उद्भवति । एषा नदी मैसूरुमण्डलतः तमिळ्नाडुराज्यं प्रति प्रवहति । ततः गङ्गासागरं प्रविशति । दक्षिणपूर्वदिशोः प्रवहन्त्याः एतस्याः मार्गः ७६५ किलोमीटर्मितः दीर्घः अस्ति । कावेरीजलानयनप्रदेशः २७, ७०० चतुरस्रकिलोमीटर्पर्यन्तं व्याप्तः । कावेर्याः उपनद्यः सन्ति शिंशा, हेमावती, अर्कावती, कपिला, कबिनी, लक्ष्मणतीर्थं, लोकपावनी च । कावेरीं "दक्षिणगङ्गा” इति नाम्ना अपि आह्वयन्ति । कावेर्यां स्नानेन सर्वपापानि नश्यन्ति इति भावना अस्ति । कोडगुजनाः कावेरीं स्वकुलदेवता इति भावयन्ति ।
पौराणिककथे[सम्पादयतु]
प्रथमा कथा[सम्पादयतु]
ब्रह्मणः पुत्री लोपामुद्रा भूलोके लोकोद्धारार्थं वसति स्म । कवेरः इति मुनिः ब्रह्माणम् उद्दिश्य तपः आचरितवान् । वररूपेण सन्ततिं प्रार्थितवान् , तदा लोपामुद्रां पुत्रीत्वेन प्राप्तवान् च । एकस्मिन् दिने तत्र अगस्त्यः तपः तप्तुं आगतः ।अगस्त्यः वदति-“ अहं लोपामुद्रां वृणोमि” इति । लोपामुद्रा उक्तवती "यदि भवान् अन्यत्र गच्छति तर्हि अहं भवतः निरीक्षायां बहुसमयं यापयितुं न इच्छामि । अतः यदि भवान् अन्यत्र गच्छति तर्हि अहं स्वतन्त्रा भूत्वा इतः गच्छामि" इति। एतम् विषयं अङ्गीकरोति अगस्त्यः मुनिः । तदा तयोः विवाहः सम्पन्नः । कदाचित् अगस्त्यमुनिः शिष्येभ्यः अध्यापयन् आसीत्, अध्यापने लीनः सः समयं विस्मृतवान् । तदा लोपामुद्रा ततः तलकावेरीम् आगत्य अन्तर्जले पतित्वा जलीभूय प्रावहत् । दक्षिणभूभागः तदा ऊषरभूमियुतः आसीत् । सा कवेरमुनेः पुत्री अतः कावेरी इति एव प्रसिद्धा अभवत् ।
द्वितीयाकथा[सम्पादयतु]
अन्यकथानुसारं सः प्रदेशः जलविहीनः आसीत् । जलक्षामस्य दूरीकरणार्थं अगस्त्यमुनिः ब्रह्मणः आशिषा, शिवेन पवित्रजलं कमण्डलौ स्वीकृत्य तत्र आगतवान् । तदा नद्याः निर्माणार्थम् उचितस्थानस्य अन्वेषणे रतः सः दक्षिणभागं प्रति प्रवासं कुर्वन् कोडगुप्रदेशस्य गिरिभागम् आगतवान् । मार्गे गमनसमये कञ्चन बालकं दृष्टवान् । सः वस्तुतः वेषान्तरितः गणेशः आसीत् । देहबाधापीडितः अगस्त्यः शौचार्थं स्थानं पश्यन् आसीत् । अतः सः तं बालकम् अवदत्, कमण्डलुं बालकस्य हस्ते दत्त्वा तस्य रक्षणं कर्तुम् उक्त्वा शौचार्थं गतवान् । गणेशः ’ मुनिः नद्याः उद्गमार्थं स्थानस्य अन्वेषणे रतः इति ज्ञातवान् आसीत् । गणेशः चिन्तितवान् एष एव प्रदेशः उचितः इति अतः सः कमडुलं भूमौ स्थापितवान् । तत्र एव उड्डयन् कश्चन काकः कमण्डलुं स्पृष्ट्वा उपाविशत् । तदा तत्र आगतः अगस्यमुनिः काकं दृष्ट्वा शीघ्रं तं धावयितुं प्रयत्तवान् । परन्तु कमण्डलुजलं निरस्यत् । लघुप्रमाणकं जलं धारारूपेण नदी भूत्वा प्रावहत् । तलकावेरी पवित्रं स्थानमस्ति । तत्र प्रतिदिनं पूजादिकं प्रचलति । महाभारतस्य आदिपर्वणि अर्जुनः तीर्थयात्राप्रसङ्गे अत्र आगत्य स्नातवान् इति उल्लिखितम् अस्ति । राजसूययागसमये नकुलः अत्र आगत्य जलं स्वीकृत्य गतवान् इति सभापर्वणि निरूपितम् अस्ति ।
नदीपात्रम्[सम्पादयतु]
कोडगुप्रदेशस्य पर्वतात् प्रवहन्ती एषा कावेरी अनन्तरं दक्षिणप्रस्थभूमौ पूर्वदिशं प्रति प्रवहति । एषा यत्र प्रवहति तत्र त्रयः द्वीपाः सन्ति । शिवनसमुद्रे एषा ३२० पादपरिमितात् उन्नतप्रदेशात् पतित्वा गगनचुक्कीजलपातः, भरचुक्कीजलपातः इति जलपातद्वयं स्ऱु। भारतस्य प्रथमः जलविद्युदागारः अत्र १९०२ तमे वर्षे निर्मितवन्तः। तदा बेङ्गळूरुनगरम् इत एव विद्युच्छक्तिं प्राप्नोति स्म । होगेनकल् जलपातात् अनन्तरं एषा तमिलुनाडुराज्यं प्रविशति । तञ्जावूरुमण्डले प्रवह्य्य अन्ते द्विधा भूत्वा गङ्गासागरं प्रविशति ।
कर्णाटके कावेरी[सम्पादयतु]
कर्णाटके एतस्याः द्वादशजलाशयाः निर्मिताः सन्ति । सर्वेषां जलाशयानां मुख्यः उद्देशः जलमातृकम् । मडदकट्टेप्रदेशस्य समीपे वर्तमानात् जलबन्धात् या कुल्या अस्ति सा २७ मैल्-दीर्घा अस्ति । १०,००० प्रहलप्रदेशान् जलमातृकत्वेन परिवर्तिता अनेन कुल्याजलेन । मैसूरुनगरं प्रति पेयजलस्य सौलभ्यं भागशः प्रददाति । श्रीरङ्गपट्टणस्य समीपे स्थितः जलबन्धः बङ्गारदोड्डीकुल्या मैसूरु-ओडेयरराजवंशीयेन रणधीरकण्ठीरवेन निर्मिता । कर्णाटके कावेरीनद्याः प्रसिद्धः जलबन्धः निर्मितः अस्ति तस्य नाम कृष्णराजसागरः ।


text:
मंगलवार, मार्च 23, 2010
राम भुजन्ग स्तोत्र
ram bhujng stotra, rama bhujanga stotram
राम भुजन्ग स्तोत्र
विशुद्धं परं सच्चिदानन्दरूपम् गुणाधारमाधारहीनं वरेण्यम् ।
महान्तं विभान्तं गुहान्तं गुणान्तं सुखान्तं स्वयं धाम रामं प्रपद्ये ॥ १ ॥
शिवं नित्यमेकं विभुं तारकाख्यं सुखाकारमाकारशून्यं सुमान्यं ।
महेशं कलेशं सुरेशं परेशं नरेशं निरीशं महीशं प्रपद्ये ॥ २ ॥
शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णवे ।
शिवस्य हृदयम् विश्णु विष्णोश्च हृदयम् शिवः ॥
यदावर्णयत्कर्णमूलेऽन्तकाले शिवो राम रामेति रामेति काश्याम् ।
तदेकं परं तारकब्रह्मरूपं भजेऽहं भजेऽहं भजेऽहं भजेऽहम् ॥ ३ ॥
श्रीरामरामरामेति रमे रामे मनोरमे । सहस्रनाम तत्तुल्यं राम नाम वरानने ॥
महारत्नपीठे शुभे कल्पमूले सुखासीनमादित्यकोटिप्रकाशम् ।
सदा जानकीलक्ष्मणोपेतमेकं सदा रामचन्द्रम् भजेऽहं भजेऽहम् ॥ ४ ॥
क्वणद्रत्नमन्जीरपादारविन्दम् लसन्मेखलाचारुपीताम्बराढ्यम् ।
महारत्नहारोल्लसत्कौस्तुभाङ्गं नदच्चंचरीमंजरीलोलमालम् ॥ ५ ॥
लसच्चन्द्रिकास्मेरशोणाधराभम् समुद्यत्पतङ्गेन्दुकोटिप्रकाशम् ।
नमद्ब्रह्मरुद्रादिकोटीररत्न- स्फुरत्कान्तिनीराजनाराधितान्घ्रिम् ॥ ६ ॥
' कोटीरोज्ज्वल-रत्न-दीपकलिका-नीराजनम् कुर्वते' ।
पुरः प्राञ्जलीनाञ्जनेयादिभक्तान् स्वचिन्मुद्रया भद्रया बोधयन्तम् ।
भजेऽहं भजेऽहं सदा रामचन्द्रं त्वदन्यं न मन्ये न मन्ये न मन्ये ॥ ७ ॥
मोउन-व्याख्यान-प्रकटित-परब्रह्मतत्त्वं युवानं ।
वर्षिष्ठ-अन्तेवसद्-ऋषि-गणैरावृतं ब्रह्म-निष्ठैः ॥
आचार्येन्द्रं करकलित-चिन्मुद्र-मानन्दरूपम्
स्वात्मारामं मुदितवदनं दक्षिणामूर्तिमीडे ॥
यदा मत्समीपं कृतान्तः समेत्य प्रचण्डप्रतापैर्भटैर्भीषयेन्माम् ।
तदाविष्करोषि त्वदीयं स्वरूपं तदापत्प्रणाशं सकोदण्डबाणम् ॥ ८ ॥
निजे मानसे मन्दिरे संनिधेहि प्रसीद प्रसीद प्रभो रामचन्द्र ।
ससौमित्रिणा कैकेयीनन्दनेन स्वशक्त्यानुभक्त्या च संसेव्यमान ॥ ९ ॥
स्वभक्ताग्रगण्यैः कपीशैर्महीशै- रनीकैरनेकैश्च राम प्रसीद ।
नमस्ते नमोऽस्त्वीश राम प्रसीद प्रशाधि प्रशाधि प्रकाशं प्रभो माम्
त्वमेवासि दैवं परं मे यदेकं सुचैतन्यमेतत्त्वदन्यं न मन्ये ।
यतोऽभूदमेयं वियद्वायुतेजो- जलोर्व्यादिकार्यं चरं चाचरं च ॥ ११ ॥
नमः सच्चिदानन्दरूपाय तस्मै नमो देवदेवाय रामाय तुभ्यम् ।
नमो जानकीजीवितेशाय तुभ्यं नमः पुण्डरीकायताक्षाय तुभ्यम् ॥ १२ ॥
नमो भक्तियुक्तानुरक्ताय तुभ्यं नमः पुण्यपुञ्जैकलभ्याय तुभ्यम् ।
नमो वेदवेद्याय चाद्याय पुंसे नमः सुन्दरायेन्दिरावल्लभाय ॥ १३ ॥
नमो विश्वकर्त्रे नमो विश्वहर्त्रे नमो विश्वभोक्त्रे नमो विश्वमात्रे ।
नमो विश्वनेत्रे नमो विश्वजेत्रे नमो विश्वपित्रे नमो विश्वमात्रे ॥ १४ ॥
शिलापि त्वदन्घ्रिक्षमासङ्गिरेणु- प्रसादाद्धि चैतन्यमाधत्त राम ।
नरस्त्वत्पदद्वन्द्वसेवाविधाना- त्सुचैतन्यमेतेति किं चित्रमद्य ॥ १५ ॥
पवित्रं चरित्रं विचित्रं त्वदीयं नरा ये स्मरन्त्यन्वहं रामचन्द्र ।
भवन्तं भवान्तं भरन्तं भजन्तो लभन्ते कृतान्तं न पश्यन्त्यतोऽन्ते ॥ १६ ॥
' अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥
स पुण्यः स गण्यः शरण्यो ममायं नरो वेद यो
देवचूडामणिं त्वाम् । सदाकारमेकं चिदानन्दरूपं मनोवागगम्यं परन्धाम राम ॥ १७ ॥
प्रचण्डप्रतापप्रभावाभिभूत- प्रभूतारिवीर प्रभो रामचन्द्र ।
बलं ते कथं वर्ण्यतेऽतीव बाल्ये यतोऽखण्डि चण्डीशकोदण्डदण्डः ॥ १८ ॥
दशग्रीवमुग्रं सपुत्रं समित्रं सरिद्दुर्गमध्यस्थरक्षोगणेशम् ।
भवन्तं विना राम वीरो नरो वा- ऽसुरो वाऽमरो वा जयेत्कस्त्रिलोक्याम् ॥ १९ ॥
सदा राम रामेति रामामृतं ते सदाराममानन्दनिष्यन्दकन्दम् ।
पिबन्तं नमन्तं सुदन्तं हसन्तं हनूमन्तमन्तर्भजे तं नितान्तम् ॥ २० ॥
यत्र यत्र रघुनाथकीर्तनं तत्र तत्र कृत-मस्तकाञ्जलिम् ।
बाष्पवारिपरिपूर्ण-लोचनं मारुतिम् नमत राक्षसान्तकम् ॥
सदा राम रामेति रामामृतम् ते सदाराममानन्दनिष्यन्दकन्दम् ।
पिबन्नन्वहं नन्वहं नैव मृत्यो- र्बिभेमि प्रसादादसादात्तवैव ॥ २१ ॥
असीतासमेतैरकोदण्डभूशै- रसौमित्रिवन्द्यैरचण्डप्रतापैः ।
अलङ्केशकालैरसुग्रीवमित्रै- ररामाभिधेयैरलम् देवतैर्नः ॥ २२ ॥
अवीरासनस्थैरचिन्मुद्रिकाढ्यै- रभक्ताञ्जनेयादितत्त्वप्रकाशैः ।
अमन्दारमूलैरमन्दारमालै- ररामाभिधेयैरलम् देवतैर्नः ॥ २३ ॥
असिन्धुप्रकोपैरवन्द्यप्रतापै- रबन्धुप्रयाणैरमन्दस्मिताढ्यैः ।
अदण्डप्रवासैरखण्डप्रबोधै- ररामभिदेयैरलम् देवतैर्नः ॥ २४ ॥
हरे राम सीतापते रावणारे खरारे मुरारेऽसुरारे परेति ।
लपन्तं नयन्तं सदाकालमेव समालोकयालोकयाशेषबन्धो ॥ २५ ॥
नमस्ते सुमित्रासुपुत्राभिवन्द्य नमस्ते सदा कैकयीनन्दनेड्य ।
नमस्ते सदा वानराधीशवन्द्य नमस्ते नमस्ते सदा रामचन्द्र ॥ २६ ॥
प्रसीद प्रसीद प्रचण्डप्रताप प्रसीद प्रसीद प्रचण्डारिकाल ।
प्रसीद प्रसीद प्रपन्नानुकम्पिन् प्रसीद प्रसीद प्रभो रामचन्द्र ॥ २७ ॥
भुजङ्गप्रयातं परं वेदसारं मुदा रामचन्द्रस्य भक्त्या च नित्यम् ।
पठन् सन्ततं चिन्तयन् स्वान्तरङ्गे स एव स्वयम् रामचन्द्रः स धन्यः ॥ २८ ॥
॥ इति श्रीशङ्कराचार्यविरचितम् श्री रामभुजङ्गप्रयात स्तोत्रम् सम्पूर्णम्॥
Posted by Chintan Joshi at 10:18 pm
Labels: Ram
सदस्यता लें टिप्पणियाँ भेजें (Atom)


text:
सर्षपतैलम्
सर्षपबीजैः निर्मितं तैलम् एव सर्षपतैलम् । अयं सर्षपः आङ्ग्लभाषायां Brassica अथवा Mustard इति उच्यते । तस्य तैलं च Brassica oil अथवा Mustard oil इति उच्यते । एतत् सर्षपतैलम् औषधीयगुणयुक्तम् अपि । एतत् तैलम् आहरत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । सौन्दर्यवर्धकत्वेन अपि उपयुज्यते ।
अस्य सर्षपतैलस्य प्रयोजनानि=[सम्पादयतु]
- १. सर्षपतैलेन प्रतिदिनं मर्दनं क्रियते चेत् दुर्बलम् अस्थि अपि सबलं भवति ।
- २. सर्षपतैलेन मर्दनं क्रियते चेत् रक्तसञ्चारः सम्यक् भवति ।
- ३. सर्षपतैलं चर्मणः उत्तमं “टोनर्” अपि ।
- ४. चषकमितं सर्षपतैलं चमसचतुष्टयमितं अलक्तपत्राणि च योजयित्वा सम्यक् क्वथनीयम् । अनन्तरं तत् तैलं यदा शीतलं भवति तदा तत् शोधयित्वा कूप्यां संस्थापनीयम् । प्रतिदिनं तस्य तैलस्य लेपनेन शिरसि केशाः वर्धन्ते । खल्वाटानाम् उत्तमं तैलम् एतत् ।
- ५. केशविगलनस्य एकं कारणम् अस्ति तैलस्य अलेपनम् । सप्ताहे त्रिवारं शिरसि तैलं लेपनीयम् इति वदति आयुर्वेदशास्त्रम् । शिरसि लेपनार्थं सर्षपतैलम् अपि उपयुज्यते ।
- ६. सर्षपतैलम् आहारपदार्थानां निर्माणे अपि उपयुज्यते ।


text:
१९०२
१९०२ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे आर्चिबाल्ड् गेराड् नामकः विज्ञानी "फ्रोटीन्" इत्येतेषां निर्माणार्थं सूचनाः वंशावाहिषु एव भवन्ति इति संशोधितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे रक्तसमूहानां शोधकः कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् "पोलियो"रोगस्य कारणीभूताः सूक्ष्मजीविनः "वैरस्" नामकः एव इति प्रत्यपादयत् ।
- अस्मिन् वर्षे बेलिस् तथा स्टार्लिङ्ग् नामकौ प्रथमं "हार्मोन् सिक्रिटिन्" इत्येतत् संशोधितवन्तौ । अनेन "एण्डोक्रैनालजि" नामकः विभागः आरब्धः ।
- अस्मिन् वर्षे इङ्ग्लीष्-विज्ञानी सर् रोनाल्ड् रास् नामकः "मलेरियारोगाणवः मशकाणां द्वारा प्रसरन्ति" इत्येतस्य संशोधनार्थं "नोबेल्"प्रशस्त्या पुरस्कृतः ।
- अस्मिन् वर्षे आनुवंशिकविज्ञानी विलियं बेट्सन् नामकः ग्रिगोर् जान् मेण्डेल् इत्यस्य नियमान् सस्येषु प्राणिषु च अन्वितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य कर्णाटकराज्यस्य मण्डमण्डले "शिवनसमुद्र" नामके स्थाने एशियाखण्डे ऐदम्प्राथम्येन विद्युदागारः आरब्धः ।
- अस्मिन् वर्षे प्रसिद्धेन जीवविज्ञानिना जगदीशचन्द्रबोसेन सस्यजीवनस्य विषये स्वेन कृतान् प्रयोगान्, तेषां प्रयोगाणां फलं चापि योजयित्वा लिखितं "जीविनां निर्जीविनां च प्रतिक्रिया” (The Reaction of Living & Nonliving) नामकं पुस्तकं प्रकाशितम् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे भारतदेशस्स्य मैसूरुसंस्थानस्य महाराजेषु अन्यतमः चतुर्थः कृष्णराज ओडेयर् जन्म प्राप्नोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जून्-मासस्य १६ दिनाङ्के प्रसिद्धा महिला आनुवंशिकशास्त्रस्य विज्ञानिनी बार्बर मेक्लिन्टाक् अमेरिकादेशे जन्म प्राप्नोत्
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे अक्टोबरमासस्य ११दिनाङ्के बिहारराज्यस्य सितबदियारग्रामे भारतस्य स्वातन्त्र्ययोद्धा, समाजसेवकः, भारतरत्नविभूषितः जयप्रकाशनारायणः जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे डिसेम्बर्-मासस्य ३० तमे दिनाङ्के महान् भाषाविद्, प्रख्यातविद्वान् , राजनीतिकनेता आचार्यः रघुवीरः जन्म प्राप्नोत् ।
निधनानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे भारतदेशस्स्य मैसूरुसंस्थानस्य महाराजेषु अन्यतमः चामराज ओडेयर् इहलोकम् अत्यजत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे १९०२ संवत्सरे जुलै ४ दिनाङ्के भारतस्य वरपुत्रः स्वामी विवेकानन्दः इहलोकम् अत्यजत् ।


text:
महादेवी वर्मा
महादेवी वर्मा ( ( शृणु) /ˈməhɑːdɛviː vərmɑː/) (हिन्दी: महादेवी वर्मा, आङ्ग्ल: Mahadevi Varma) हिन्दीभाषायाः प्रतिभावातीषु कवयित्रीषु अन्यतमा । हिन्दीसाहित्यस्य छायावादियुगस्य प्रमुखेषु चतुर्षु स्तम्भेषु प्रमुखस्तम्भत्वेन तस्याः गणना भवति [१] । आधुनिकहिन्दीभाषायाः सर्वाधिकरचनात्मकशक्यत्याः उत्तमा कवयित्री सा आधुनिकमीरात्वेन प्रसिद्धा अस्ति [२] । सूर्यकान्त-इत्याख्येन एकेन कविना तस्यै “हिन्दीभाषायाः विशालमन्दिरस्य सरस्वत्याः” उपाधिः प्रदत्तः । महादेव्या स्वतन्त्रतायाः पूर्वतनस्य भारतस्यापि दर्शनं कृतम् आसीत्, तथा च स्वातन्त्र्योत्तरस्य भारतस्यापि सा साक्षिणी आसीत् । सा तासु कवियित्रीषु अन्यतमा आसीत्, याभिः व्यापकक्षेत्रे कार्यं कृत्वा भारतस्य आन्तरिकः हाहाकारः, जनानां रुदनं च अनुभूतम् । अतः व्यापकक्षेत्रे कार्यं कुर्वती सा अन्धकारं दूरीकर्तुं प्रयत्नम् अकरोत् [३] । न केवलं तस्याः काव्यानि, अपि तु तस्याः सामाजोन्नत्याः कार्याणि, महिलाजागृत्याः कार्याणि च जनान् प्रभावयन्ति । सा स्वमनसः पीडां सलीलं, शृङ्गारेण च उपास्थापयत् । अतः दीपशिखा-इत्याख्ये पुस्तके पाठकाः, समीक्षकाः च अतिप्रभाविताः अभूवन् ।
सा 'खडी बोली'-इत्याख्यायां हिन्दीकवितायां कोमलशब्दावल्याः विकासम् अकरोत् । सा भाषा तावता केवलं ब्रजभाषात्वेन एव प्रसिद्धा आसीत् । कोमलशब्दानां चयनार्थं तया समयानुकूलाः संस्कृतशब्दाः, वङ्गभाषायाः च अध्ययनं कृतम् । ततः चिताः शब्दाः हिन्द्यानुकूलरीत्या उपयुक्ताः । सा सङ्गीतज्ञा आसीत्, अतः तस्याः गीतेषु नादस्य, सौन्दर्यस्य, व्यञ्जनाशैल्याः च दुर्लभाः प्रयोगाः प्राप्यन्ते । यतो हि तया अध्यापनमाध्यमेन स्वकार्यजीविकायाः आरम्भः कृतः, अतः अन्तिमसमयं यावत् सा प्रयागमहिलाविद्यापीठस्य प्रधानाचार्यात्वेन सेवाम् अकरोत् । यद्यपि तस्याः बालविवाहः अभवत्, तथापि सा अविवाहितावत् जीवनम् अयापयत् । प्रतिभावती कवयित्री, गद्यलेखिका महादेवी वर्मा साहित्यस्य, सङ्गीतस्य उत्कृष्टा विदुषी आसीत् [४] । तेन सह सा कुशलिनी चित्रकर्त्री, सर्जनात्मकानुवादकर्त्री चासीत् । सा हिन्दीसाहित्यस्य महत्त्वपूर्णपुरस्कारं प्राप्तवती । भारतस्य साहित्यफलके महादेव्याः नाम ध्रुवतारकवत् देदीप्यमानम् अस्ति । विगतस्य अब्दस्य सर्वाधिकलोकप्रिया महिलासाहित्यकारत्वेन तस्याः बहुमानम् अभवत् [५] । २००७ तमं वर्षं तस्याः जन्मशताब्दीवर्षत्वेन जनैः आचरितम् ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
१९०७ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासस्य षड्विंशतितमे (२६/३/१९०७) दिनाङ्के प्रातः ८ वादने [६] भारतस्य उत्तरप्रदेशराज्ये फरुखाबादमण्डले अभवत् । तस्याः परिवारे प्रायः २०० वर्षानन्तरम् प्रप्रथमवारं पुत्र्याः जन्म अभवत् । अतः गृहजनाः हर्षेण मुग्धाः अभूवन् । सा गृहस्य महादेवी अस्ति इति सर्वैः मन्यते स्म [६] । अतः पुत्र्याः नामकरणं महादेवी कृतम् । तस्याः पितुः नाम गोविन्द प्रसाद वर्मा आसीत् । सः भागलपुरस्य महाविद्यालये प्राध्यापकः आसीत् । तस्याः मातुः नाम हेमरानी देवी आसीत् । हेमरानी देवी अतिधर्मपरायणा, कर्मनिष्ठा, भावसम्पन्ना, शाकाहारी महिला आसीत् [६] । सा स्वविवाहस्य समये पितृगृहात् सिंहासनासीनस्य भगवतः मूर्तिम् आनयत् [६] । सा प्रतिदिनम् अनेकाः होराः यावत् पूजनकार्ये निरता भवति स्म । सा रामायणस्य, गीतायाः, विनयपत्रिकायाः च नित्यं पारायणं करोति स्म । सा सङ्गीतक्षेत्रे अपि अत्यधिकरुचिं धरते स्म । तस्याः पत्युः गोविन्दस्य कानिच क्रियाकलापानि हेमरानीदेव्याः विपरीतानि आसन् । सः नास्तिकः, आखेटने अनुरक्तः, भ्रमणेच्छुकः, मांसाहारी च आसीत् । महादेव्याः मानसबन्धुषु सुमित्रानन्दन पन्त-महोदयस्य, सूर्यकान्त त्रिपाठी-महोदयस्य च गणना भवितुं शक्नोति । सा आजीवनं रक्षाबन्धनपर्वणि तौ रक्षासूत्रं बध्नाति स्म [७] । सूर्यकान्तस्य अपर नाम निराला इति आसीत् । सः तस्याः अत्यधिकः निकटवर्ती आसीत्[८][९] ।
शिक्षणम्[सम्पादयतु]
महादेव्याः शिक्षणम् इन्दौर-नगरस्य 'मिशन'-विद्यालये आरभत । सा संस्कृतस्य, आङ्ग्लभाषायाः, सङ्गीतस्य, चित्रकलायाः च शिक्षणं गृहे एव प्राप्तवती । यतः तस्याः गृहे अध्यापकाः पाठयितुं गच्छन्ति स्म । महादेवी स्वविवाहे व्यस्ता अभवत्, अतः मध्ये सा किमपि अध्ययनं कर्तुं न शक्तवती । परन्तु विवाहोत्तरं १९१९ तमे वर्षे महादेवी इलाहाबाद-नगरस्य 'क्रास्थवेट'-महाविद्यालयं प्रविष्टा । महाविद्यालयस्य छात्रावासे एव सा निवसति स्म । १९२१ तमे वर्षे महादेवी अष्टमकक्षायां आप्रान्तं प्रप्रथमं स्थानं प्राप्तवती । तस्मिन्नेव काले तया स्वकाव्यरचनयाः आरम्भः कृतः । यदा सा सप्त वर्षीया आसीत्, तदारभ्य एव सा कविताः लिखतिस्म । १९२५ वर्षपर्यन्तं यदा सा 'मैट्रिक'कक्षायाम् उत्तीर्णा अभवत्, तदा सफलकवयित्रीत्वेन सा प्रसिद्धा जाता आसीत् (हो चुकी थी) । विभिन्नासु पत्रिकासु तस्याः कविताः प्रकाशिताः भवन्ति स्म । महाविद्यालये सुभद्रा कुमारी चौहान इत्यनया सह तस्याः घनिष्ठसख्यम् आसीत् । सुभद्रा कुमारी चौहान एकदा महादेव्याः हस्तं गृहीत्वा सखिषु कर्षयित्वा अनयत्, तत्र च अवदत्, “शृण्वन्तु, एषा कविताम् अपि लिखति” इति । १९३२ तमे वर्षे यावत् सा इलाहाबादविश्वविद्यालयात् संस्कृतविषयं स्वीकृत्य एम.ए-कक्षायाम् उत्तर्णा अभवत्, तावत् तस्याः द्वौ कवितासङ्ग्रहौ नीहार, रश्मि च प्रकाशितौ जातौ आस्ताम् (हो चुके थे) ।
वैवाहिकजीवनम्[सम्पादयतु]
१९१६ तमे वर्षे तस्याः विवाहः बरेलीमण्डलस्य समीपं 'नबाव गंज'-नामकस्य स्थलस्य निवासिना स्वरूप-नामकेन युवकेन सह अभवत् । तस्य सम्पूर्णं नाम स्वरूप नारायण वर्मा आसीत् । विवाहकाले सा दशम्यां कक्षायाम् अभ्यासं कुर्वती आसीत् । विवाहोत्तरं स्वरूपः 'इण्टर'-कक्षायै लखनऊ-वैद्यकीयमहाविद्यालयस्य छात्रावासे निवसति स्म । महादेवी इलाहाबाद-नगरस्य 'क्रास्थवेट'-महाविद्यालयस्य छात्रावासे निवसति स्म । महादेवी विवाहितजीवनात् विरक्ता आसीत् । विरक्ततायाः कारणं तु स्पष्टं नास्ति, परन्तु यत् किमपि कारणं स्यात् स्वरूप नारायण वर्मा इत्यनेन सह वैमनस्यं तु नासीत् इति स्पष्टम् अस्ति । तयोः सम्बन्धे माधुर्यम् आसीत् । उभौ कदाचित् पत्राचारेणापि वार्तालापं कुरुतः स्म । यदा कदा स्वरूपः इलाहाबाद-नगरं गच्छति स्म, तदा महादेवीं निश्चयेन प्राप्यते स्म । यद्यपि महादेवी स्वरूपम् पौनःपुन्येन कथयति स्म यत्, "भवान् द्वितीयविवाहं करोतु" इति, तथापि स्वरूपः कदापि द्वितीयविवाहं नाकरोत् । महादेव्याः जीवनं संन्यासिनीवत् आसीत् । सा आजीवनं श्वेतवस्त्राणि अधरत् । भूमौ शयनम् अकरोत्, कदापि दर्पणं नापश्यच्च । १९६६ तमे वर्षे पत्युः मृत्योः अनन्तरम् अपि सा इलाहाबाद-नगरे एव स्थायिनिवासम् अकरोत् ।
वृत्तिः[सम्पादयतु]
महादेव्याः कार्यक्षेत्रं लेखनं, सम्पादनम्, अध्यापनं च आसीत् । इलाहाबाद-नगरस्य प्रयागमहिलाविद्यापीठस्य विकासकार्ये तस्याः महत्त्वपूर्णं योगदानम् अस्ति । तत् कार्यं महिलाशिक्षणक्षेत्रस्य उत्कृष्टं कार्यम् आसीत् । ततः सा प्रधानाचार्यात्वेन, कुलपतित्वेन च दायित्वम् अवहत् । १९३२ तमे वर्षे सा महिलानां स्थित्योल्लेखाय ‘चाँद’-नामिकायाः पत्रिकायाः सम्पादनं करोति स्म । १९३०, १९३२, १९३४, १९३६ वर्षेषु क्रमेण नीहार-कवितासङ्ग्रहः, रश्मि-कवितासङ्ग्रहः, नीरजा-कवितासङ्ग्रहः, सान्ध्यगीत-कवितासङ्ग्रहः च प्रकाशिताः अभूवन् । १९३९ तमे वर्षे तेषां चतुर्णां काव्यसङ्ग्रहाणां सङ्कलनं कृत्वा बृहदाकारकः 'यामा'-इत्याख्यः ग्रन्थः प्रकाशितः अभवत् । सा गद्य-काव्य-शिक्षण-चित्रकलाक्षेत्रेषु रचनात्मकानि कार्याणि अकरोत् । तस्याः अष्टादशसु (१८) रचनासु 'मेरा परिवार', 'स्मृति की रेखाएं', 'पथ के साथी', 'शृंखला की कड़ियाँ', 'अतीत के चलचित्र' प्रमुखाः रचनाः सन्ति । १९५५ तमे वर्षे महादेवी इलाहाबाद-नगरे 'साहित्यकार संसद-संस्थायाः स्थापनाम् अकरोत् । इलाचन्द्र जोशी-महोदयस्य सहयोगेन साहित्यकार-इत्याख्यस्य पत्रस्य सम्पादनस्य दायित्वम् ऊढम् । 'साहित्यकार' इति संस्थायाः मुखपत्रम् आसीत् । सा भारतीयमहिलानां कविसम्मेलनानि आरब्धवती [१०] ।
तस्याः प्रयासैः भारतगणराज्यस्य प्रप्रथमम् अखिलभारतवर्षीयकविसम्मेलनं १९३३ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य पञ्चदशे (१५) दिनाङ्के अभवत् । तस्य सम्मेलनस्य अध्यक्षपदं सुभद्रा कुमारी चौहान अवहत् । तस्य सम्मेलनस्य आयोजनं प्रयागमहिलाविद्यापीठे जातम् आसीत् [११] । महादेवी वर्मा हिन्दीसाहित्ये रहस्यवादस्य प्रवर्तिका अस्ति इति साहित्यक्षेत्रे मन्यते [१२] । महादेवी बौद्धधर्मेण अतिप्रभाविता आसीत् । महात्मा गान्धी-महाभागस्य प्रभावेण सा जनसेवायाः कार्यं प्रारब्धवती । तया झूसी-पत्तने जनसेवायाः कार्यं प्रारब्धम् । तया भारतीयस्वतन्त्रतासङ्ग्रामेऽपि सक्रियतया भागः ऊढः । १९३६ तमे वर्षे नैनीताल-पत्तनात् पञ्चविंशति (२५) कि.मी. दूरे रामगढ-नामकस्य लघुविभागस्य उमागढ-नामके ग्रामे महादेव्या गृहस्य निर्माणं कारितम् आसीत् । तस्य गृहस्य नाम 'मीरामन्दिरम्' आसीत् । यावत् सा तस्मिन् ग्रामे न्यवसत्, तावत् सा ग्रामे शिक्षणकार्यं, ग्रामविकासकार्यं चाकरोत् । तस्याः विशेषध्यानं महिलाशिक्षणे, महिलाऽऽर्थिकस्वनिर्भरतायां च आसीत् । अद्य तत् गृहं महादेवीसाहित्यसङ्ग्रहालयत्वेन प्रसिद्धम् अस्ति [१३][१४] । विकासस्य शृङ्खलायाः मुख्यभागः स्त्रीमुक्तिः अस्ति इति तस्याः दृढविश्वासः आसीत् । अतः तया साहसेन, दृढतया च स्त्रीविरुद्धानां सामाजिकप्रथानां निन्दाः कृताः । तस्याः तत् कार्यं महिलामुक्तिवादत्वेन प्रसिद्धम् अभवत् [१५] । महिलानां शिक्षणस्य, विकासस्य च कार्याणि, जनसेवायाः कार्याणि च तया कृतानि, अतः जनाः तां "समाजनिवर्तिका" इति कथयन्ति स्म [१६] । तस्याः गद्यसाहित्ये पद्यसाहित्ये वा कुत्रापि पीडायाः, वेदनायाः दर्शनं न भवति, अपि तु गहनरोषस्य, परिवर्तनस्य अदम्याकाङ्क्षायाः, विकासं प्रति सहजाकर्षणस्य च गूढदर्शनं भवति [१७] ।
मृत्युः[सम्पादयतु]
महादेवी वर्मा स्वजीवनस्य अधिकांशं समयम् उत्तरप्रदेशराज्यस्य इलाहाबाद-नगरे अयापयत् । १९८७ तमस्य वर्षस्य सितम्बर-मासस्य एकादशे (११) दिनाङ्के रात्रौ ९:३० वादने इलाहाबाद-नगरे तस्याः देहान्तः अभवत् ।
प्रमुखाः रचनाः[सम्पादयतु]
महादेवी कवयित्री तु आसीदेव, परन्तु तेन सह उत्कृष्टा गद्यलेखिका अपि आसीत् । अधः तस्याः रचनाः उल्लिखिताः सन्ति ।
कवितासङ्ग्रहः[सम्पादयतु]
महादेव्याः अन्यानि अनेकानि काव्यसङ्कलानि अपि प्रकाशितानि सन्ति, येषु उपर्युक्ताभ्यः रचनाभ्यः चितानि गीतानि सन्ति । यथा - आत्मिका, परिक्रमा, सन्धिनी (१९६५), यामा (१९३६), गीतपर्व, दीपगीत, स्मारिका, नीलाम्बरा, आधुनिक कवि महादेवी आदीनि ।
महादेव्याः गद्यसाहित्यम्[सम्पादयतु]
- रेखाचित्रम् अतीत के चलचित्र (१९४१), स्मृति की रेखाएं (१९४३) च
- संस्मरणम् पथ के साथी (१९५६), मेरा परिवार (१९७२, (१९८३))
- चितानां भाषणानां सङ्कलनम् सम्भाषण (१९७४)
- निबन्धः शृंखला की कड़ियाँ (१९४२), विवेचनात्मक गद्य (१९४२), साहित्यकार की आस्था तथा अन्य निबंध (१९६२), संकल्पिता (१९६९)
- ललितनिबन्धः क्षणदा (१९५६)
- कथाः गिल्लू
- संस्मरणानां, रेखाचित्रां, निबन्धानां च सङ्ग्रहः हिमालय-इत्याख्यं पुस्तकम् (१९६३),
अन्येषु निबन्धेषु सङ्कलिताः स्मारिकाः, स्मृतिचित्राणि, सम्भाषणानि, दृष्टिबोधाः अपि सन्ति । हिन्दीभाषायाः प्रचाराय तया प्रयागे ‘साहित्यकारसंसदः’, रङ्गवाणीनाट्यसंस्थायाः च आरम्भः कृतः ।
महादेव्याः बालसाहित्यम्[सम्पादयतु]
महादेवी वर्मा अनेकाः बालकविताः अलिखत्, तासां सङ्कलनानि अपि प्रकाशितानि अभूवन् ।
- ठाकुरजी भोले हैं
- आज खरीदेंगे हम ज्वाला
समालोचना[सम्पादयतु]
'आधुनिक गीत'काव्ये महादेव्याः स्थानं सर्वोपरि वर्तते । तस्याः कवितासु प्रेम्णः, पीडायाः, भावानां च तीव्रता आसीत् । अतः भाव-भाषा-सङ्गीतरूपिणी त्रिवेणी तस्याः गीतेषु प्रवाहिता भवति । महादेव्याः गीतेषु विद्यमानाः वेदनाः, प्रणयानुभूतयः, करुणाः, रहस्यवादाः च काव्यानुरागिणः आकर्षयन्ति । परन्तु रचनानाम् आलोचकानां मतानि सामान्यपाठकेषु दिग्भ्रान्तिं जनयन्ति । यतो हि केषाञ्चन आलोचकानां मतम् अस्ति यत्, महादेव्याः काव्यानि वैयक्तिकपीडायाः बोधं कारयति इति । तस्याः पीडा, वेदना, करुणा कृत्रिमा अस्ति इति ।
- आचार्य रामचन्द्र शुक्ल सदृशैः मूर्धन्यालोचकैः तस्याः वेदनायाः, अनुभूतीनां च सत्यतायाः विषये प्रश्नाः उत्पादिताः —[घ] । अपरत्र
- आचार्य हजारी प्रसाद द्विवेदी सदृशैः समीक्षकैः तस्याः काव्येषु समष्टिपरकत्वं मन्यते [ङ] ।
- ‘दीप’ (नीहार), मधुर मधुर मेरे दीपक जल (नीरजा), मोम सा तन गल चुका है इत्यादिषु कवितासु महादेव्याः ‘आत्मभक्षी दीप’-अभिप्रायः एव साक्षात् भवति इति शोमेर-नामकः आलोचकः कथयति ।
- सत्यप्रकाश मिश्र छायावादेन सह सन्बन्धितानां शास्त्रमीमांसायाः विषये कथयति यत्, ― “महादेव्याः वैदुष्ययुक्ताः तार्किकताः, तस्याः उदाहरणानि च छायावादस्य, रहस्यवादस्य च रचनाः पूर्ववर्तिकाव्यरचनाभ्यः विशिष्टाः सन्ति । तथा च ताः रचनाः अनेकेषु आयामेषु मानवीयसंवेदनाम् उपस्थापयन्ति । सत्यप्रकाशस्य स्पष्टमतम् अस्ति यत्, "महादेव्याः न कस्यापि उपरि भावसाम्यं, भावोपहरणम् इत्यादिविषये आरोपाः कृताः, अपि तु तया केवलं छायावादस्य स्वभावः, चरित्रं, स्वरूपं, विशिष्टता च वर्णिता अस्ति" इति [१८] ।
- प्रभाकर श्रोत्रिय सदृशाः मनीषिणः कथयन्ति यत्, ये तस्याः गणनां पीडायाः, निराशायाः कवयित्रीषु कुर्वन्ति, ते न जानन्ति यत्, सा पीडानुभवे समान्यजेनेभ्यः कियती संवेदनशीला अस्ति, यया जीवनस्य सत्यतायाः बोधः भवति [च] ।
अत्र सत्यता अस्ति यत्, महादेव्याः काव्यसंसारः छायावादस्य परिधौ निहितः आसीत् । परन्तु तस्याः काव्यानि असम्पृक्तरीत्या दृश्यन्ते चेत्, महादेव्या सह अन्याय एव मन्यते । वङ्गप्रदेशस्य अकालस्य समये १९४३ तमे वर्षे तया एकं काव्यसङ्कलनं प्रकाशितम् । वङ्गसम्बद्धा “बंग भू शत वंदना”-नामिका कविता अपि रचिता । तथैव चीन-देशस्य आक्रमणस्य विराधाय तया 'हिमालय'-नामकः काव्यसङ्ग्रहः अरि सम्पादितः । सः सङ्ग्रहः तस्याः युगबोधस्य प्रमाणम् अस्ति ।
गद्यसाहित्यक्षेत्रे अपि तया अनेकानि कार्याणि कृतानि । तस्याः आलोचनात्मकं साहित्यं काव्यवदेव महत्त्वपूर्णम् अस्ति । तस्याः संस्मरणानि भारतीयजीवनस्य संस्मरणानां चित्राणि सन्ति ।
चित्रकलाक्षेत्रे तस्याः योगदानं न दृश्यते, परन्तु जलरङ्गानाम् उपयोगेन ‘वॉश’-शैल्या निर्मतानि तस्याः चित्राणि अस्पष्टरङ्गाः, लयपूर्णरेखाः च कलायाः सुन्दरोदाहरणत्वेन परिगण्यन्ते । सा रेखाचित्राणि अपि अरचयत् ।
पुरस्काराणि[सम्पादयतु]
सा प्रशासनिक-अर्धप्रशासनिक-व्यक्तिगतसंस्थाभ्यः पुरस्काराणि प्रापत् ।
- १९४३ तमे वर्षे सा ‘मङ्गलाप्रसादपारितोषिकम्’ एवं ‘भारतभारती’-पुरस्कारं प्रापत् । स्वाधीनताप्राप्त्यनन्तरं १९५२ तमे वर्षे सा उत्तरप्रदेशविधानपरिषदः सदस्या अभवत् । १९५६ तमे वर्षे भारतसरकारः तस्याः साहित्यिकसेवानिमित्तं तस्यै ‘पद्मभूषण’-उपाधिम् अयच्छत् । १९७९ तमे वर्षे साहित्य अकादमी-संस्थायाः सदस्यतां प्राप्तवती सा प्रप्रथममहिला आसीत् [१९] । १९८८ तमे वर्षे मरणोत्तरं पद्मविभूषण-उपाधिना भारतसरकारेण सा सम्मानिता अभवत् [७] ।
- १९६९ तमे वर्षे विक्रमविश्वविद्यालयः, १९७७ तमे वर्षे कुमाऊंविश्वविद्यालयः - नैनीताल, १९८० तमे वर्षे देहलीविश्वविद्यालयः, १९८४ तमे वर्षे बनारसहिन्दूविश्वविद्यालयः - वाराणसी च तस्यै डी.लिट-नामकेन उपाधिना सा सम्मानिता अभवत् ।
- पुरा महादेवी वर्मा ‘नीरजा’-इत्याख्यायै रचनायै १९३४ तमे वर्षे ‘सक्सेरिया'-पुरस्कारं, १९४२ तमे वर्षे ‘स्मृति की रेखाएँ’-इत्याख्यायै रचनायै ‘द्विवेदी'-पदकं प्रापत् । ‘यामा’-नामकस्य काव्यस्य सङ्कलनाय अपि ज्ञानपीठपुरस्कारं प्रापत् [२०] । भारतस्य पञ्चाशति ५० यशस्विनीषु महिलासु सा अन्तर्भवति [२१] ।
- १९६८ तमे वर्षे सुप्रसिद्धेन भारतीयचलच्चित्रनिदेशकेन मृणाल सेन इत्यनेन अपि तस्याः संस्मरणार्थं ‘वह चीनी भाई’[२२] इत्याख्यायाः महादेव्याः रचनायाः आधारेण वङ्गभाषायाम् एकस्य चलच्चित्रस्य रचना कृता । तस्य चलच्चित्रस्य नाम 'नील आकाशेर नीचे' आसीत् [२३] ।
- १९९१ तमस्य वर्षस्य सितम्बर-मासस्य षोडशे (१६) दिनाङ्के भारतस्य पत्राचारविभागः जयशङ्कर प्रसाद-महोदयेन सह तस्याः सम्माननं कुर्वन् २ रूप्यकाणां युगलचिटिकां प्राकाशयत् [२४] ।
महादेव्याः योगदानम्[सम्पादयतु]
साहित्ये महादेव्याः आविर्भावः तदा अभवत्, यदा 'खडीबोली'-भाषायाः आकारः परिष्कृतः भवति स्म । सा हिन्दीकवितायै ब्रजभाषायानुकूलान् कोमलशब्दान् संस्कृतभाषायाः, वङ्गभाषायाः च अन्विष्टवती । छन्दोभिः तया गीतरचनाक्षेत्रे नावीन्यं सृष्टम् । भारतीयदर्शनस्य वेदनाः स्वीकृत्या सह जनानां सम्मुखम् उपस्थापिताः । एवं सा भाषा-साहित्य-दर्शनेषु अतिमहत्त्वपूर्णानि कार्याणि अकरोत् । तस्याः कार्याणि भविष्यत्कालस्य जनान् अपि प्रैरयत् । शचीरानी गुर्टू-नामिका कवयित्री अपि अङ्ग्यकरोत् यत्, महादेव्याः कविताः सुसज्जितभाषायाः अनुपमोदाहरणम् अस्ति [छ] इति । तस्याः गीतरचनायाः शैली, भाषा अतिविशिष्टा आसीत् । तथा च तया याः रचनाः कृताः, ताः सर्वाः सरलाः आसन् । तेन सह प्रतीकानाम्, उदाहरणानां च तया सुन्दररीत्या, स्वाभाविकरीत्या च प्रयोगः कृतः, येन विषयवस्तु पाठकानां नेत्रयोः सम्मुखं चित्रवत् प्रत्यक्षं भवति [ज] । छायावादस्य काव्यानां समृद्धौ अपि तस्याः अमूल्यं योगदानं वर्तते । छायावादस्य काव्येषु प्रसादेन (गोविन्द प्रसाद) प्रकृतितत्त्वं स्थापितं, सूर्यकान्तेन (सूर्यकान्त त्रिपाठि निराला) तेषु काव्येष मुक्तछन्दः स्थापितं, सुमित्रानन्दनेन (सुमित्रनन्दन पन्त) च सुकोमलकलायै पोषकतत्वं स्थापितम् । छायावादस्य सम्पूर्णे कलेवरे (शरीरे) प्राणप्रतिष्ठायाः दायित्वं महादेव्या ऊढम् । भावात्मकतायाः एवम् अनुभूतेः च गहनता तस्याः काव्यानां प्रमुखविशेषता आसीत् । हृदयस्य सूक्ष्मातिसूक्ष्मभावानां तरङ्गान् सा मूर्त्तान् च कृत्वा तेषु अभिव्यञ्जनायाः छायावादिरसान् स्थापयति स्म । तस्याः सा कला एव तस्यै ‘महादेवी’त्वेन सम्मानं प्रयच्छति [२५] वे हिन्दी बोलने वालों में अपने भाषणों के लिए सम्मान के साथ याद की जाती हैं। उनके भाषण जन सामान्य के प्रति संवेदना और सच्चाई के प्रति दृढ़ता से परिपूर्ण होते थे। वे दिल्ली में १९८३ में आयोजित तीसरे विश्व हिन्दी सम्मेलन के समापन समारोह की मुख्य अतिथि थीं। इस अवसर पर दिये गये उनके भाषण में उनके इस गुण को देखा जा सकता है।[२६]
यद्यपि महादेवी अनेकेषाम् उपन्यासानां, कथानां, नाटकानां च रचनाम् अकरोत्, तथापि तस्याः लेखाः, निबन्धाः, रेखाचित्राणि, संस्मरणाणि, भूमिकाः, ललितनिबन्धाः उत्कृष्टताः आसन् । यतो हि तेषु तया ये गद्याङ्काः लिखिताः, ते श्रेष्ठतमगद्याङ्काः मन्यन्ते [झ] । तेषु जीवनस्य सम्पूर्णवैविध्यं समाहितम् अस्ति । कल्पनात्मकविचारैः, काव्यानां च अवलम्बनम् अकृत्वैव रचनाकारः गद्ये किं किं स्थापयितुं शक्नोतीति पठनीयं चेत्, महादेव्याः रचनाः पठनीयाः । तस्याः गद्येषु विद्यमानायाः वैचारिकपरिपक्वतायाः वर्तमानकाले अपि प्रासङ्गिकता अनुभूयते [ञ] । समाजनिवर्तिका, नारस्वततन्त्रतायाः पक्षधरायाः तस्याः विचारेषु दृढतायाः, विकासस्य च अनुपमसामञ्जस्यं प्राप्यते । सामाजिकजीवनस्य गूढविषयान् बोधयन्ती तस्याः तीव्रदृष्टिः नारीजीवनस्य वैषम्यं, शोषणं च प्रप्रथमवारं समाजस्य सम्मुखम् अस्थापयत् । मौलिकरचनाकर्त्री सा सृजनात्मकम् अनुवादम् अपि करोति स्म । तस्याः प्रखरानुवादस्य दर्शनं ‘सप्तपर्णा’ (१९६०)-ग्रन्थे भवति । स्वस्याः सांस्कृतिकचेतनायाः आधारेण तया वेद-रामायण-थेरगाथा-अश्वघोष-कालिदास-भवभूति-जयदेवादीनां कृतीषु तादात्म्यं स्थापितम् । तथा च ३९ महत्त्वपूर्णान् अंशान् अवलम्ब्य हिन्दीभाषायाम् काव्यानुवादं कृत्वा प्रास्तौत् । ‘अपनी बात’-इत्याख्यां ६१ पृष्टात्मकं शोधपत्रं भारतीयमनीषा-संस्थायाम् उपस्थापितम् । तत् शोधपत्रं स्त्रीलेखनस्य, हिंदीभाषायाः समग्रचिन्तनस्य, ललितलेखनस्य च उपस्थापनं करोति [२७] ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
टिप्पणी[सम्पादयतु]
क. ^ छायावादस्य अन्ये त्रयः स्तम्भाः जयशङ्कर प्रसाद, सूर्यकान्त त्रिपाठी निराला, सुमित्रानन्दन पन्त च ।
ख. ^ हिन्दी के विशाल मंदिर की वीणापाणी, स्फूर्ति चेतना रचना की प्रतिमा कल्याणी ―निराला
ग. ^ सा ब्रजभाषामाध्यमेन हिन्दीभाषायै कोमलतायाः, मधुरतायाः च मार्गं प्रशस्तम् अकरोत् । तथा च व्यष्टिमूलकानां मानवतावादिकाव्यानां प्रतिस्थापनम् अकरोत् । तस्याः गीतानां नादः, सौन्दर्यं च व्यञ्जनाशैल्याः दुर्लभोदाहरणम् अस्ति । ―निशा सहगल [२८]
घ. ^ “वेदनायाः आधारेण तया हृदयस्य अनुभूतयः जनानां सम्मुखम् उपस्थापिताः । कुत्र वास्तविकानुभूतयः सन्ति ? कुत्र कल्पना अस्ति ? इति वक्तुं न शक्यते ।” ―आचार्य रामचन्द्र शुक्ल
ङ. ^ “महादेव्याः ‘मैं’ संदर्भः सर्वेभ्यः अस्ति ।” सत्यता इयम् अस्ति यत्, महादेव्याः रचनाः व्यष्टेः समष्टिं प्रति नयन्ति । तस्याः पीडाः, वेदनाः, करुणाः, दुखवादः च विश्वकल्याणस्य कामनायां निहितः अस्ति । ―हजारी प्रसाद द्विवेदी
च. ^ वस्तुतः महादेव्याः अनुभूतेः, सर्जनस्य केन्द्रम् अश्रूणि न, अपि तु अग्निः वर्तते । यत् दृश्यमत् अस्ति, तत् अन्तिमं सत्यं नास्ति, परन्तु यत् अदृश्यम् अस्ति, तत् मूलं प्रेरकं वा सत्यम् अस्ति । महादेवी अलिखत्, “आग हूँ जिससे ढुलकते बिन्दु हिमजल के” अनेन सर्वं स्पष्टं भवति । इतोऽपि अस्पष्टता अस्ति चेत्, "मेरे निश्वासों में बहती रहती झंझावात/आँसू में दिनरात प्रलय के घन करते उत्पात/कसक में विद्युत अंतर्धान। ये आँसू सहज सरल वेदना के आँसू नहीं हैं" इत्यस्मिन् तु निश्चयेन तस्याः भावाः सुस्पष्टाः प्रत्यक्षाः वा भवन्ति ―प्रभाकर श्रोत्रिय [२९]
छ. ^ महादेव्याः कविताः सुसज्जितभाषायाः अनुपमोदाहरणम् अस्ति ―शचीरानी गुर्टू[३०]
ज. ^ महादेवी के प्रगीतों का रूप विन्यास, भाषा, प्रतीक-बिंब लय के स्तर पर अद्भुत उपलब्धि कहा जा सकता है। ―कृष्णदत्त पालीवाल[३१]
झ. ^ महादेव्या गद्येषु अपि कवितायाः मर्मस्य अनुभूतिः जनिता । ‘गद्यं कवीनां निकषं वदन्ति’ इत्येताम् उक्तिं सा चरितार्थितवती । विलक्षणता तु अस्ति यत् न तु सा उपन्यासम् अलिखत्, न तु कथां, नैव नाटकानि, तथापि श्रेष्ठगद्यकारत्वेन प्रसिद्धा अस्ति । तस्याः ग्रन्थलेखने रेखाचित्रस्य, संस्मरणस्य, यात्रावृत्तस्य च आभासः भवति । तथा च सम्पादकीयं, भूमिकाः, निबन्धाः, अभिभाषणानि इत्यादीनां माध्यमेन जीवनस्य वैविध्यस्य ज्ञानं भवति । कल्पनात्मकविचारैः, काव्यानां च अवलम्बनम् अकृत्वैव रचनाकारः गद्ये किं किं स्थापयितुं शक्नोतीति पठनीयं चेत्, महादेव्याः रचनाः पठनीयाः । ―रामजी पांडेय[३२]
ञ. ^ महादेव्याः गद्यानि जीवनस्य गहनानि गद्यानि सन्ति । 1956 तमे वर्षे लिखानि तस्याः गद्यानि अद्य 50 वर्षानन्तरम् अपि प्रासङ्गिकानि सन्ति । तत्र किमपि जीर्णत्वं नास्ति । ―राजेन्द्र उपाध्याय[३३]
उद्धरणम्[सम्पादयतु]
- ↑ वर्मा 1985, पृष्ठम् 38-40
- ↑ http://literaryindia.com/Literature/Indian-Authors/mahadevi-verma.html
- ↑ http://www.tadbhav.com/Mahadevi%20ka.htm#mahadevi
- ↑ http://www.taptilok.com/2006/01-03-2006/sahitya_Hindi_sahitya.html
- ↑ वशिष्ठ, आर.के. (2002). उत्तरप्रदेश (मासिक पत्रिका) अङकः - 7. लखनऊ, भारतम्: सूचना एवं जनसंपर्क विभाग, उ.प्र.. p. 24.
- ↑ ६.० ६.१ ६.२ ६.३ सिंह 2007, पृष्ठम् 38-40
- ↑ ७.० ७.१ पांडेय 1968, पृष्ठम् 10
- ↑ http://www.abhivyakti-hindi.org/sansmaran/2004/jo_rekhayen.htm
- ↑ "महाकवि का बजट", नवभारत टाइम्स, 7 फरवरी, 2007.
- ↑ सुधा (मासिक पत्रिका). लखनऊ. मई 1933.
- ↑ चाँद (मासिक पत्रिका). लखनऊ. मई 1933.
- ↑ http://www.sawnet.org/books/authors.php?Verma+Mahadevi
- ↑ http://www.kmvn.org/famouspersonalities.aspx
- ↑ http://www.indradhanushindia.org/magazine/oct2007/13.htm
- ↑ http://www.indiatogether.org/women/people/varma.htm
- ↑ http://www.womenunlimited.net/catalogue/autobiographies_11.htm
- ↑ http://www.usm.maine.edu/wompo/Mahadevi-Verma.html
- ↑ "महादेवी का सर्जन : प्रतिरोध और करुणा". press release. तद्भव. Retrieved २०/३/२०१५.
- ↑ "प्रप्रथमसदस्या". press release. साहित्य अकैडमी. Retrieved 3 मार्च 2007.
- ↑ "ज्ञानपीठपुरस्कारः". press release. वेबइंडिया. Retrieved २१/०३/२०१५.
- ↑ "भारतस्य पञ्चाशत्सु ५० यशस्विमहिलासु स्थानम्". press release. आइकॉन बुक्स. Retrieved २१/०३/२०१५.
- ↑ "वह चीनी भाई". press release. अभिव्यक्ति. Retrieved २१/०३/२०१५.
- ↑ "नील आकाशेर नीचे". मृणाल सेन. Retrieved २१/०३/२०१५.
- ↑ "भारतीय डाक". इंडियनपोस्ट. Retrieved २१/०३/२०१५.
- ↑ वांजपे, प्रो शुभदा (2006). पुष्पक (अर्ध-वार्षिक पत्रिका) अंक-6. हैदराबाद, भारत: कादम्बिनी क्लब. p. 113.
- ↑ "समापनसमारोहः". press release. विश्व हिंदी सम्मेलन. Retrieved २१/०३/२०१५.
- ↑ "भारतीय चिंतन परंपरा और ‘सप्तपर्णा’". press release. साहित्यकुंज. Retrieved २१/०३/२०१५.
- ↑ "हिन्दीभाषायाः सरस्वती – महादेवी वर्मा". press release. सृजनगाथा. Retrieved २१/०३/२०१५.
- ↑ "= महादेवी : आँसू नहीं आग है". press release. जागरण. Retrieved २१/०३/२०१५.
- ↑ गुर्टू, शचीरानी. महादेवी वर्मा. p. 4.
- ↑ पालीवाल, कृष्णदत्त (2007). आजकल (मासिक पत्रिका). सी जी ओ कॉम्पलेक्स, लोदीरोड, नई दिल्ली-110 003: प्रकाशन विभाग, सूचना भवन. p. 15.
- ↑ वर्मा 1997, पृष्ठम् 113
- ↑ उपाध्याय, राजेन्द्र (मार्च 2007). आजकल (मासिक पत्रिका). सी जी ओ कॉम्पलेक्स, लोदीरोड, नई दिल्ली-110 003: प्रकाशन विभाग, सूचना भवन. p. 66.


text:
एलिफेण्टागुहाः
एलिफेण्टागुहाः भारतस्य मुम्बयीनगरस्य समीपे एलिफेण्टा इति द्वीपे सन्ति । अस्य द्वीपस्य प्राचीनं नाम मराठीभाषया घारापुरि इति । पोर्चुगीस् जनाः एलिफेण्टा इति परिवर्तितवन्तः । क्रि.श. १९८७तमे वर्षे युनेस्कोसङ्घटनेन एतत् स्थानं विश्वपरम्पारास्थानम् इति उद्घुष्टम् । एलिफेण्टागुहासु विद्यमानाः शिलामूर्तीः पोर्चुगीस् जनाः विकारितवन्तः । ते क्रि.श. १७तमे शतके पोर्चुगीस् जनाः भुषुण्डिगोलिकाप्रयोगस्य लक्ष्यमिव उपयुज्य मूर्तीः भञ्जितवन्तः । एलिफण्टागुहायाः इतिहासः क्रि.श.नवमशतकः १३तमशतकपर्यन्तं प्रशासितुः सिल्हणराजानां कालस्य इति विश्वसितम् । किन्तु अत्र विद्यमानाः काश्चन मूर्तयः मन्यखेटस्य राष्ट्रकूटानां कालस्य इति केषाञ्चन अभिप्रायः। अत्र शिवस्य त्रिमुखस्य सदाशिवमूर्तिः ब्रह्माविष्णुमहेश्वरैः सदृशास्ति । इयं सदाशिवमूर्तिः एव राष्ट्रकूटवंशीयानां लाञ्छनम् आसीत् । सुन्दरी नटराजमूर्तिः आकर्षका अर्धनारीश्वरमूर्तिः अपि राष्ट्रकूटशैल्या अस्ति इति अभिप्रायः । शिलाः उत्कीर्य निर्मिताः एलिफेण्टागुहाः बहुशः ६०सहस्रवर्गपादपरिमिताः विस्तृताः सन्ति । अत्र नैके प्राङ्गणाः, मन्दिराणि, सन्ति । विविधविन्यस्तमण्डपेषु विविधाः देवतामूर्तयः सन्ति । मध्ये कश्चन प्रधानः शिवालयः शोभते । अत्र सदाशिवः सदा निवसति इति भजकानाम् दृढविश्वासः । एलिफेण्टागुहाः मुम्बयीसागर तीरे स्थितात् अपोलोनौकानिस्थानतः ११ कि.मी दूरे द्वीपे सन्ति । अत्र दर्शनीयाः गुहादेवालयाः मुम्बयीनगरमागतानां प्रमुखाकर्षणकेन्द्राणि सन्ति । प्रायशः अष्टचतुरस्रकिलोमीटर् विस्तारे प्रदेशे आरम्भे १३ पादमितदीर्घं शिलानिर्मितं गजं दृष्ट्वा पाश्चात्याः एतं द्वीपम् एलिफेण्टा इति उक्तवन्तः । एलिफेण्टागुहाः प्रायशः क्रिस्ताब्दस्य तृतीयशतकतः एकादशशतकपर्यन्तं राजमहाराजाना विहारस्थानम् आसीत् । सुन्दरवनैः पर्वतशिखरैः पूर्णं सुन्दरं स्थलमासीत् । घटपुरी इति अस्य नाम आसीत् । पोर्तुगीस् देशीयाः एतत् स्थानं एलिफेण्टा इति उक्तवन्तः। त्रिमूर्तिगुहा अतीव बृहदस्ति । अत्र ब्रह्मविष्णुमहेश्वराणां मूर्तयः सन्ति । शिलासु रचिताः मूर्तयः एताः । अत्रत्यौ द्वारपालकौ एव १३ पादमितोन्नतौ स्तः । अन्यस्मिन् प्रकोष्ठे १६ पादमितोन्नतः अर्धनारीश्वरविग्रहः अस्ति । मूर्तेः प्रसन्नभावः सर्वेषाम् आनन्दाय भवति । अजन्ताएल्लोराप्रदेशे स्थिताः मूर्तयः इव एताः अपि शैवमतसम्बन्धिन्यः । त्रिमुखः महेश्वरमूर्तिः आकर्षकालङ्कारयुक्ता अस्ति । मूर्तीनां कर्णे सुन्दराणि कर्णकुण्डलानि, किरीटम् इतरालङ्काराः च सुन्दराणि सन्ति । शिल्पेषु सूर्यस्य किरणानां स्पर्शः अतीवाकर्षकः भवति । सर्वत्र छायाप्रकाशयोजना सुन्दरी अस्ति । एकस्मिन् प्रकोष्ठे शिवपार्वत्योः विवाहसमयसम्बन्धिन्यः मूर्तयः सन्ति । नटराजविग्रहः अपूर्वः अस्ति । तस्य पुरतः शिवकैलासमूर्तिः अस्ति । रावणः यदा कैलासपर्वतमेव कम्पितवान् पार्वती शिवमालिङ्गितवती । एतं विषयं अधिकृत्य रचितं शिल्पम् अतीवचमत्कारि अस्ति । एलिफेण्टागुहानां दर्शनार्थं द्वीपं गन्तुं अपोलोनौकानिस्थानतः नौकायानसम्पर्कव्यवस्था अस्ति । प्रतिदिनम् अनेके जनाः गुहानां दर्शनार्थ अत्र आगच्छन्ति । पर्वतप्रदेशं गन्तुं पादचारिमार्गः अस्ति । १२० सोपानानि सन्ति । शिबिकया अपि गन्तुं शक्यते । यदा गुहास्थलं प्रविशामः तदा मायालोकं प्रविष्टवन्तः इव आनन्दमनुभवामः । त्रिमूर्तिरुपः १८ पादमितोन्नतः विग्रहः अतीवाकर्षकः अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
मुम्बयीनगरस्य चर्चगेट् धूमशकटनिस्थानतः अपोलोनौकानिस्थानतः यान्त्रिकनौकाः सन्ति ।
एलिफेण्टागुहाद्वीपं गन्तुं मुम्बैनगरस्य गेट् वे आफ् इण्डिया इति प्रदेशात् यान्त्रीकृतनौकया (मोटार् लाञ्च्) प्रवासः कार्यः । पर्यटकानां कृते अत्र न कापि व्यवस्था कल्पिता अस्ति । अस्य स्थानस्य पावित्र्यं सौन्दर्यं नैर्मल्यं च रक्षितुं महाराष्ट्रसर्वकारेण अयं निर्धारः कृतः ।
बाह्नानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- एलिफेण्टगुहादृश्यावली
- एलिफेण्टगुहाचित्राणि
- एलिफेण्टगुहानां महाराष्ट्रस्य अन्यस्थलानां चित्राणि।
- एलिफण्टाविषयसङ्ग्रहः।
- एलिफेण्टगुहान्तर्गताः राष्ट्रकूटानां शैल्याः विवर्णम् ।
- एलिफेण्टागुहाः
- एलिफेण्टागुहामानचित्रम्


text:
अग्निपुराणम्
अग्निपुराणम् (AgniPurana) अष्टादशपुराणेषु अन्यतमः । संस्कृतविश्वकोशेषु भजते प्रधानं स्थानम् । स्वयं पुराणमिदं स्वस्मिन् अग्निपुराणे सर्वासां विद्यानां स्थानमस्तीति विस्फुटं ब्रूते । इयं हि सर्वेषां पुराणानां प्रस्तुतिभङ्गी यत् सर्वमपि विषयजातं द्वयोः संभाषणैः स्फोर्यते, एकस्यर्षस्य पर्यनुयोगम् अन्य उत्तरयतीति च । पुराणमिदमग्निनामकमपि संभाषणैरेव संघटितम् । तानि च सम्भाषणान्यग्निवसिष्ठयोः ।
पुराणमिति शब्दाकर्णनमनु सृष्टिः प्रतिसृष्टिरित्यादि वस्तुपूगं किलानुसन्दधति विमर्शनविचक्षणाः । अत्रापि सर्गस्य (सृष्टेः)विचारः १७-२० एतेष्वध्यायेषु वर्तते । प्रतिसर्गस्य तु पुनः ३३८ संख्याङ्कितस्याध्यायस्याननन्तरम् । वांशो नाम राजीयानामथवा ऋषियाणां नाम्नां पट्टिका । मन्वन्तरो नाम शासनपरिपाटयां मनूनां कालिकं क्रमिकं च परिवर्त्तनम् । राजर्षिणां चरित्राण्येव वंशानुचरितपदाभिलप्यानि । कल्पमन्वन्तरवर्णनम् अग्निपुराणे बहुषु स्थलेष्वक्षिलक्षीक्रियते । विशेषतः १५० संख्याङ्कितेऽध्याये चतुर्दशमन्वन्तराणां वर्णनं वर्तते । वंशानुचरितं तु भूयोभूयः समायाति ।
यदि केवलमेतावदभविष्यत्, पुराणमिदं भारतीयानां श्रध्दा-विश्वासभावनानां चिन्तनपरंपरायाश्च प्राचीनं लिखितसाक्ष्यं समभविष्यत् । विश्वकोशत्वरुपेणा धर्मेण महत्त्वमेतदीयम् । साहित्यशास्त्रम्, आयुर्वेदः, अश्वायुर्वेदः, गजायुर्वेदः, वृक्षायुर्वेदः, वास्तुविद्या, राजनीतिः, शस्त्रविद्या एतदादीनि वस्तूनि पर्याप्तमात्रयात्र कलृप्तस्थलावकाशानि ।
अध्याय्यानुसारं विचाराः[सम्पादयतु]
- ११-१६ अवतारकथाः
- १८-२० वंशानां वर्णनं-सृष्टिः ।
- २१-१०३ सांप्रदायिक्यः पूजाः गृहे निर्वर्त्यानि पूजादिकानि, देवस्थाने विधेयानि कैङ्कर्याणि, विविधानां देवतामूर्तीनां परिमाणं,मूर्तिलक्षणानि, देवताप्रतिष्ठा, वस्तुपूजा, जीर्णोद्धारश्च ।
- १०४- १४९ भुवनकोशः (संप्रदायमनपहाय भूम्यादिलोकानां वर्णनं)कासांचन पवित्राणां नदीनां माहात्म्यं ज्योतिश्शास्त्रविचारः नक्षत्रनिर्णयः युध्दे जयं प्राप्तुमुच्चारणीया मन्त्राः, चक्राणि, अनेकानि तान्त्रिकाणि विधानानि च ।
- १५०. - मन्वन्तराणि ।
- १५१-१७४. वर्णाश्रमधर्माः, प्रायश्चित्तानि श्राध्दं च ।
- १७५-२०८. व्रतपरिभाषा, पुष्पाध्यायः (विविधानां पुष्पाणां पूजायोग्यत्वायोग्यत्वे) पुष्पेण पूजायाः फलं च ।
- २०९-२१७. दानमाहात्म्यं, विविधानि दानानि, मन्त्रमाहात्म्यं, गायत्रीध्यानपध्दतिः, शिवस्त्रोत्रं च (एते विपयाः पुराणमिति शब्दश्रवणमनु सुज्ञेया एव )।
- २१८-२४२.राजकीया विचाराः –राज्ञां कर्तव्यानि । अभिषेकविधिः –युध्दक्रमाः रणदीक्षा, स्वप्नशुकनादिविचारः, दुर्गनिर्माणविधिः दुर्गप्रभेदाश्च ।
- २४३-२४४. पुरुषाणां स्त्रीणां च दैहिकानि लक्षणानि ।
- २८८-२४५. चामरखड्गधनुषां लक्षणम् ।
- २४६.- रत्नपरीक्षा ।
- २४७.- वास्तुलक्षणम् ।
- २४८.- पुष्पादिपूजा-फलम् ।
- २४९-२५२. धनुर्वेदः ।
- २५३.-२५८ .अधिकरणस्य (न्यायालयस्य) व्यवहाराः ।
- २५३-२७८. चतुर्णां वेदानां मन्त्रप्रयोगैर्जायमानानि विविधानि फलानि, वेदशाखानां विचारः, राज्ञां वंशस्य वर्णनम् ।
- २७९-२८१. रसायुर्वेदस्य काश्चन प्रक्रियाः ।
- २८२-२२९ वृक्षायुर्वेदः, गजचिकित्सा, गजशान्तिः, अश्वशान्तिः (गजाश्वयोः कोऽपि रोगो न भूयादिति हेतोरनुष्ठातव्याः सांप्रदायिका आचाराः)
- २९८ -३७२ विविधदेवताकाः मन्त्र-शान्ति-पूजाः, देवालयमाहात्म्यं च ।
- २९८-३७२ छन्दश्शास्त्रं वर्णाच्चारणशिक्षा च ।
- ३३७-३४७ साहित्यरसालङ्कारकाव्यदोषरीरिनृत्यानि
- ३४८- एकाक्षरी कोशः ।
- ३४९-३५९ व्याकरणप्रतिपाद्या विविधा विषयाः ।
- ४६०-३६७ पर्यायशब्दकोशः ।
- ३६८-३६९ प्रलयनिरुपणम् ।
- ३७०- शारीरकम् (शरीरस्य तदवयवानां चायुर्वेदसम्मतं निरुपणम् )।
- ३७१- नरकनिरुपणम् ।
- ३७२-३७६ योगशास्त्रप्रतिपाद्या विचाराः ।
- ३७७-३८० वेदान्तज्ञानम् ।
- ३८१- गीतासारः ।
- ३८२- यमगीता ।
- ३८३- अग्निपुराणमाहात्म्यम् ।
पूर्वोक्ते विचारवैविध्ये दृष्टे पुराणस्यास्य पौराणिका एव विषयाः प्रधानप्रतिपाद्या इति सुविस्पष्टं भवति । अत्रत्यस्य साहित्यशास्त्रीय विचारस्येतरेषामपि विषयाणां संशोधनमनेकैः कृतपूर्वम् । परन्तु धनुर्वेदादयोऽत्र ये प्रतिपादितास्तत्रैतन्न सत्यमिति प्रतिभाति । अन्यच्च-अत्रत्यः पर्यायकोशो वस्तुतोऽमरकोशस्यैव संग्रहः । संस्कृतशिक्षणस्य नवीनता सांप्रदायिकीमप्यभिरुचिम् आदध्यादिति प्रतिपादनकुतूहलिभिरमरकोशस्य संक्षिप्तामावृत्तिमेतां कुत्रापि संस्कृतपाठयग्रन्थे समावेशयितुं शक्यते वेति विचारणीयम् । एतेन समाविष्टेन कोषभागेन साकमेव साहित्यात् तत्प्रयोगोदाहरणानि देयानि । एवं विहिते संस्कृतशिक्षणं दृढायते, भाषादृष्टया संस्कृतस्य यो नाडीपरिस्पन्दः स आकर्ण्यते विद्यार्थिभिः ।


text:
१८८६
१८८६ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे प्रजननद्रव्यसिद्धान्तस्य प्रतिपादकः जर्मनीदेशीयः जीवविज्ञानी अगस्ट् वीस्मान् प्रजननद्रव्यं वंशतः वंशं प्रति अनुवर्तते इति प्रत्यपादयत् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतदेशीया आनन्दिबाई जोशी "पेन्सिल्वेनिया"देशस्य महिला-वैद्यकीय-महाविद्यालयतः पदवीं प्राप्य "भारतस्य प्रथमा वैद्या" (महिला) इति प्रसिद्धा अभवत् ।
- अस्मिन् वर्षे रासायनिकचिकित्सातज्ञः पाल् एर्लख् क्षयरोगस्य कारणतः शुष्कं वातावरणम् अपेक्षितम् इति मत्वा ईजिप्तदेशम् अगच्छत् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे मार्च्-मासस्य ८ दिनाङ्के अन्तस्स्रावकग्रन्थीनां संशोधकः एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् कनेक्टिकट् प्रान्तस्य दक्षिणनावार्क्-प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् ।
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे डिसेम्बर्-मासस्य २९ तमे दिनाङ्के कन्नडस्य प्रसिद्धः विद्वान् देवुडु नरसिंहशास्त्री जन्म प्राप्नोत् ।


text:
दाडिमफलरसः
दाडिमफलस्य रसः एव दाडिमफलरसः । एतत् दाडिमफलम् आङ्ग्लभाषायां Pomegranate इति उच्यते । अस्य रसः Pomegranate Juice इति उच्यते । दाडिमफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः फलरसः बहुकालं यावत् न नश्यति । यदा आवश्यकं तदा गृहे एव निर्माय पातुम् अपि शक्यते । आपणेषु उपहारमन्दिरेषु चापि अस्य दाडिमफलरसस्य विक्रयणं क्रियते । कुत्रचित् मार्गपार्श्वे अपि दाडिमफलरसं निर्माय विक्रयणं कुर्वन्ति अपि । भारते तु अयं दाडिमफलरसः अत्यन्तं प्रसिद्धं पेयम् अस्ति ।
फलरसस्य निर्माणम्[सम्पादयतु]
अस्य दाडिमफलरसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् दाडिमफलस्य त्वक् निष्कास्य बीजानि पृथक् करणीयानि । अनन्तरं तत्र शर्करां योजयित्वा सम्यक् पेषणं करणीयम् । अनन्तरं शोधनीयम् । तदनन्तरं तत्र जलं वा दुग्धं वा योजनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र एलां निम्बूकरसं चापि योजयितुं शक्यते ।


text:
पर्यावरणशिक्षा
अन्तर्विषयाः
- १ पर्यावरणशिक्षाया: आवश्यकता
- २ पर्यावरणशिक्षाया:उद्देश्यानि
- ३ पर्यावरणशिक्षाया: महत्त्वम्:
- ४ पर्यावरणशिक्षाया: पाठ्यक्रम:
- ५ पर्यावरणशिक्षाया: निर्देशकसिध्दान्ता:
- ६ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
पर्यावरणशिक्षाया: आवश्यकता[सम्पादयतु]
अध्यायस्यास्याध्ययनेन एवं स्पष्टं भवति यत् प्राचीने काले अस्माकं पर्यावरणं संरक्षितं,संतुलितञ्चासीत् । यदि काचन पर्यावरणीय समस्या आयाति स्म तर्हि तेषां समाधानं सर्वे ॠषय: अनौपचारिक-रुपेण एव कुर्वन्ति स्म ।परं सम्प्रति जनसख्यावृध्द्या, औद्यागीकरणेन अन्यकारणेन च अस्माकं पर्यावरनं पूर्ण-रुपेण प्रदूषितमस्ति । प्रक्रुतौ एतत् सामर्थ्यं नास्ति येन पर्यावरणं पुन: सन्तुलितं भविष्यति । सम्प्रिति जीवनं जगति दुष्करं प्रतिभाति ।सर्वकारेण संस्थाभिक्ष्च ये उपाया: क्रियन्ते तेषां क्रियान्वयनं पूर्णरुपेण न भवितुमर्हति । यत:नागरिका: पूणजगरुका: न सन्ति । एतदर्थं पर्यावरणशिक्षा साम्प्रतिके युगे अतीव महत्त्वपूर्ण अस्ति । अस्या: आवश्वकता विषये यदि विचारयामो वयं तर्हि एकं स्वतन्त्रं पुस्तकं भविष्यति । अत: संक्षिप्ते एव दृक्पात: क्रियते ।
१.सौरमण्डले मात्रं " पृथ्वी " एवस एक: ग्रह: अस्ति यत्र जीवनं भवति ,भवितुमहर्ति वा । यदि इयं हि नष्टा भविष्यति, जीवाय अनुपयुक्ता भविष्यति , तर्हि जगति जीवनाऽभाव: भविष्यति । अत: अस्या: पर्यावरणशिक्षाया: आवश्यकतावलोक्यते यत् पृथिव्या: संरक्षणं पृथ्वीवासिनेभ्य: सुखप्रदजीवनप्रदानम् ।
२.समेषां पर्यावरणीयसमस्यानां मूलं भवति जनसंख्यावृध्दि: । जनसंख्यावृध्द्या एव प्रकृतौ असन्तुलनं जातमस्ति । सम्प्रति जनसंख्यावृध्दि: इत्थं भवति येन अस्माकं शृङ्खलितं प्रकृतिचक्रं विशृङ् लितं जातम् । प्रकृति-चक्रं व्यवस्थापनाय,भविष्यति सुरक्षितं, संरक्षितञ्च वातावरणं हस्तान्तरयितुं जनसंख्या-वृध्द्यवरोधनमावश्यकं भससवति ।अतस्तदर्थं जनजागरणाय अस्या: शिक्षाया: आवश्यकता वर्तते ।
३. अस्माकं प्रकृतौ संसाधनस्याभाव: न विद्यते । परं तेषां संसाधनानां ज्ञानं नास्ति अस्माकं पार्श्वे । फलत: वयं कष्टमनुभवम: । येषां संसाधनानां ज्ञानमस्ति तेषामुपयोग: सम्यक् न क्रियतेऽस्माभि: । तत्र ज्ञनाभाव: एव कारणम् । अत: प्राकृतिकसंसाधनानां विषये पूर्णज्ञानप्रदानाय शिक्षेयमावश्यकीति ।
४.प्रकृतौ मात्रं पादपा: वनस्पतय: एव सन्ति ये कार्बनडाइ-आक्साइड (co2)इति नामकं गैसम्, आँक्सिजन (o2) प्राणवायु: इति नामके गैसे परिवर्तयन्ति ।अपि च जीवानां कृते आँक्सीजननामकं गैसं महदावश्यकं भवति । यद्यस्य परिवर्तनमवरुध्दं भवति तर्हि प्रकृतौ असन्तुलंन भवति । अत एतदर्थं किं करणीयं किं न करणीयमित्येतदर्थमावश्यकीयं शिक्षा ।
५. सम्प्रति जगति औद्योगिक-क्रान्तिरागता, वैज्ञानिकसंसाधनानां बाहुल्यं जातम् । परमनेन प्रकृतौ कञ्चन प्रदूषणं जातम् । अत: प्रदूषणानि निवारणाय, पर्यावरणीयसमस्यां समाधानमन्वेष्टुमावश्यकीयं शिक्षा ।
पर्यावरणशिक्षाया:उद्देश्यानि[सम्पादयतु]
पर्यावरणशिक्षया: उद्देश्यानां निर्धारणं प्रारम्भत: एवम् ।(IEEP. International Environmental Education Plan.) अन्ताराष्ट्रिय-पर्यावरण-शिक्षा योजनामाध्यमेन जातम् । अस्या: प्रथमा सगोष्टी ( International workshop On Environmental Education ) १३-२२ अक्तूबर १९७५ वर्षे बेलग्रेड (यूगोस्लाविया) नगरे जाता । अस्यां कार्यशालायां बेलग्रेडघोषणापत्रस्य निर्माणं जातम् ।अस्मिन्नेव घोषणापत्रे बेलग्रेडघोषणापत्रस्य निर्माणजातम् अस्मिन्नेव घोषणापत्रे पर्यावरणीयशिक्षाया: उद्देश्यानां यथा- १.जागृति - सम्पूर्णपर्यावरणं प्रति तत्सम्बन्धिसमस्यां प्रति च जागृति: आनयनं , संवेदनशीलत्व-प्रदानञ्च । Awareness- To help individuals and social groups aquir an awareness of , and sensitivity to the total environmental and its allied problems. )
२.ज्ञानम्-सम्पूर्णपर्यावरणस्य तेषां समस्यानाञ्च सम्बन्धितसम-स्यानाञ्चाधारभूतज्ञानप्राप्ति: । Knowledge :- To help individuals and social groups acquire basic understanding of the total enviornment , its associated problems and humanity's crilially responsible presence and role in it .
३.अभिवृत्ति:- पर्यावरणसंरक्षणाय क्रियमाणं चिन्तनं प्रति, सामाजिकदायित्वनिर्वाहं प्रति तेषां , सुरक्षायै सुधारार्थं च क्रियमाणं कार्यं प्रति चाभिप्रेरणम्। Attitude- To help individuals and social groups acquire social values, strong feelings of concern for the enviornment and the motivation for activity participation in its protection and improvement.
४.कौशलसम्प्राप्ति:- शिक्षेयं पर्यावरणीयसमस्यानां समाधा-नान्वेषणार्थं कौशलप्राप्तौ सहायिका भवति । Skill.-To help individuals and social groups acquire the skills for solving environmental problems.
५.मूल्यांकनकौशलम्- शिक्षेयं पर्यावरणीयोपायस्य शैक्षिक-कार्य-क्रमस्य च पारिस्थितिक-सामाजिक-सौन्दर्यपरक-शैक्षिकपरिप्रेक्ष्ये च मूल्यांकनार्थं सहायिका भवति । Evaluation Ability-To help individuals and social groups evaluate environmental measures and education programmes in terms of ecological,political, economic, social,esthetic and educational factors.
६.सम्भागिता-शिक्षेयं पर्यावरणायसमस्यां प्रति, समस्यानामुचितं निश्चितञ्च समाधानान्वेषणं प्रति च महत्वभावनां, दायित्वभावनाञ्च विकासयति । Participation-To help individuals and social group develop a sence of responsibility and urgency regarding environmental problems so as to ensure appropriate action to solve those problems.
एतेषामुद्देश्यानां विभाजनं त्रिधा कर्तुं शक्यते[सम्पादयतु]
- १. भावात्मकम् - रुच्याधारितम्अभिवृत्याधारितं ,मूल्य-परिवर्त्अनाधारितञ्च ।
- २. संज्ञानात्मकलम्-स्मरणं, समस्यासमाधानम्,अवधारणानिर्माणञ्च ।
- ३. क्रियात्मकम्- शरीरिकाभ्यास:, योग:, व्यायामश्च ।
संज्ञानात्मकमुद्देश्यम्[सम्पादयतु]
- १. तत्कालीनपर्यावरणस्य ज्ञानप्रादानाय सहाय्यप्रदानम् ।
- २. जैविकाजैविकापर्यावरणयोरवबोधे सहाय्यप्रदानम् ।
- ३. भविष्यज्जगति अनियन्त्रितजनसंख्यावृध्दे:दुष्प्रभावस्य ज्ञानप्रदानम् ।
भावात्मकमुद्देश्यम्[सम्पादयतु]
- १. समीपस्थ-दूरस्थपर्याश्च वानस्पतिकं, जैविकञ्च प्रति अभिरुच्युत्पादनम् ।
- २. विविध-जातिं प्रति, प्रजाति प्रति, धर्म प्रति, संस्कृतिं प्रति च सहिष्णुता-प्रदर्श्नम् ।
- ३. स्वकीयस्य पर्यावरणस्य स्वच्छतां प्रति शुध्दतां प्रति चावधानं प्रदानम् ।
क्रियात्मकमुद्देश्यम्[सम्पादयतु]
- १. वायु-जल-ध्वनि-मृत्तिकादिप्रदूषणकार्यक्रमे सक्रियत्वेन भागग्रहणम् ।
- २. परित: स्वच्छताकार्यक्रमे भागग्रहणम् ।
- ३. नगरीय-नियोजने, ग्रामीण-नियोजने च भगग्रहणम् ।
- ४. खाद्यसामग्रीषु अनावश्यकतत्वानां, हानिप्रदतत्वानाञ्च मिश्रण-नियन्त्रणकार्यक्रमे भागग्रहणम् ।
- ५. अधिकांशभूमौ वृक्षारोपणकार्यक्रमस्यायोजनं ।
- ६. जलप्रदूषणसमस्यानिवारणार्थं , जलस्य महत्वविषये च ज्ञानप्रदानम्।
- ७. ध्वनिप्रदूषणे जायमानानां रोगाणां विषये ज्ञान-प्रदानम् ।
- ८. वृक्षाणाम्( वनानाम् ) अनावश्यककर्तनस्यावरोधनम् । परिपक्व वृक्षस्य स्थाने नूतनानां वृक्षाणामारोपणम् ।
- ९. वन्यजीवानां संरक्षणम् ।
- १०. अनावश्यकमृत्तिकाकर्तनस्यावरोधनम् ।
एवं प्रकारेण बेलग्रेडचार्टरस्यानुसारेण- पर्यावरणं सम्पूर्णरुपेण पश्यतु, यदि तत् प्राकृतिकं, पारिस्थितिकं, राजनैतिकम्, आथिकम्, औद्योगिकं,वैधानिकं, सास्कृतिकं, सौन्दर्यपरकञ्च भवतु । Consider the enviornment in its totally- Natural or manmade, ecological, political , economic , tecnological, social legislative, cultural and aesthetic .
पर्यावरणशिक्षाया: महत्त्वम्:[सम्पादयतु]
पर्यावरणीयसमस्याया: पर्यावरणसंरक्षणस्य वा विचार: यदा मानवमनस्सु समायात: तदैव जगति पत्यावरणशिक्षाया:महत्व-विषये चिन्तनं समारब्धम् । स्टाँकहोम( १९७२ ) नगरे समायोजिते मानवपर्यावरण्म् इति अन्ताराष्ट्रिये सम्मेलनेऽपि विषयेऽस्मिन् चिन्तनं जातम् ।अत: परं बेलग्रेडचार्टर (१९७५) इत्यस्याधारे तिबलिसी-अन्तर्देशीय -सम्मेलने (१९७७ ) पर्यावरण-शिक्षाया: कार्यक्रमस्य उपादेयत्वं स्पष्टं जातम् । अस्यानुसरेण पर्यावरण-शिक्षाया: महत्वमेवं भिवितुमर्हति ।
- १. पर्यावरणस्य सत्यं , तथ्यात्मकञ्च ज्ञानं जनेभ्य: प्रदानम् ।
- २. ज्ञानस्याधारे पर्यावरणस्यासन्तुलनस्य सम्भावितकारणान्वेषणम् ।
- ३. सन्निकटे भविष्ये आगम्यमानानां समस्यानां जीवाय विपत्ति -कराणां समस्यानाञ्च विषये पूर्वमेव ज्ञानप्रदानम् ।
- ४. समस्याअनां समाधानान्वेषणं , ज्ञापनम्, अवबोधनञ्च् ।
- ५. समस्यामवगन्तुं समाधानमन्वेष्टुञ्च जनानामन्तर्निहितश्क्तीनां विकास: ।
- ६. पर्यावरणसंरक्षणं प्रति, सुरक्षां प्रति, सम्बोधनं प्रति, जनान् अभिप्रेरणम् ।
- ७. सर्वमवगत्य जना: एवं कार्यं कुर्यु: इति विषयकं ज्ञानं जनेभ्य: ,नूतनेभ्य:सामाजकेभ्यश्च प्रदानम् ।
- ८. स्वयं सौविध्येन जिवेम्, अन्ये च सौविध्येन जीवेरन् इति भावना जनेषु जागरणम् ।
फलत: ज्ञातव्यं यत् शिक्षेयमद्यतनीया आवश्यकता वर्तते,अस्या: उपादेयत्वं स्वीकरणीयम् । अस्य कार्यक्रमस्य सफलतायै प्रयत्नीय: । अनया पर्यावरणस्य गुणवत्ता जीवनस्य गुणवत्ता चायाति ।
पर्यावरणशिक्षाया: पाठ्यक्रम:[सम्पादयतु]
पर्यावरणशिक्षानाम समेषां जीवजन्तूनां , वनस्पतीनां ,जैविकाजैविक -वस्तूनां , परिस्थितीनां ,वातावरणस्य चाध्ययनम् । फलत: अस्या: अध्ययनं मात्रम् औपचरिकरूपेण भावितुं नार्हति इति विचार्य एव तिबलिसीसंगूठ्या: इत्यस्या: शिक्षाया: विषयवस्तूनां निर्धारणंकृत: । यथा आङ्ग्लभाषायाम् -
- 1.The general public at every age at all levels of formal education for pupils studentsand teachers and in the various non formal educationa activities for young people and adults.
- 2. Specific occupational or social groups with a focus on those whose activity and influense have an importent bearing on the enviornment for instance , ingineers , architects , administrators and planners ,industrialists,trade unionists, policy -makers and agriculturalists,verious levels in formaland non-formal education should contribute to this training. It is importent ,moreover ,that the training of certain professionals and scientists involve with problems of the enviornment , such as biologist hydrologist sanitary engineers etc. include an interdiciplinary enviornmental component.
फलत: पर्यावरणईयशिक्षाया: व्यवस्था यदि एकात्मिका भवति तर्हि सर्वे लाभप्रदा: नभवितुमर्हन्ति । अत: भवतु विषयवस्तुन: सैध्दान्तिक: पक्ष: एकात्मक: ,परं तस्य वर्गीकरणं विविधरूपेण करणीयमपेक्षते । एवं प्रकारकंविचारं स्वीकृत्य एव अस्याअ; शिक्षाया: पाठ्यक्रम: औपचारिका-र्ध्दौपचारिकानौपचारिकश्चेति त्रिध स्वीकृत: ।
१.औपचारिकी-पर्यावरणशिक्षा-पाठ्यक्रम :- Formal Enviornmental Education Curriculum - श्रेण्यामस्यां समाजस्य राष्ट्रास्य च प्रधानसमूह: छात्रसमूह: आगच्छति । स: छात्रसमूह: चतुर्षु स्तरेषु अध्दयनं करोति । यथा - प्राथमीकस्तर:, उच्चप्राथमीकस्तर:, माध्दमिकस्तर:,उच्चस्तरश्चेति । एतेषां स्तराणां के विषया: उपयुक्ता:इति परं चिन्तयाम: ,पूर्व त्वस्य पाठ्यक्रमस्य विषयवस्तूनिविचारयाम: ।
-
- स्वकीयं पर्यावरणं ,पृथ्वि: , सौरमण्डलं,पारिस्थितिकञ्च ।
- प्राकृतिकसंसाधनं , वनं , वन्यजीवा:, ऊर्जा, वायु:, जलं ,भूमि: राष्ठ्रियोद्यानम्, अभयारण्यञ्च।
- पर्यावरणीयप्रदूषणं , पर्यावरणीयसमस्या, जनसंख्यावृध्दि:, वाहनप्रदूषणं , ध्वनिप्रदूषणं , पर्यावरणीयनियमोपनियमाश्च ।
- स्वयंसेवीसंस्था: , पर्यावरणप्रन्ध:, विविधदेशीयस्तरेषु, अन्तराष्ट्रियस्तरेषु, च पर्यावरणशिक्षाकार्यक्रमा: ।
प्राथमिकस्तरे- स्तरेस्मिन् बालका: अनौपचारिकरूपेण, भ्रमणेन, दर्शनेन ,कार्यक्रमेण वा शिक्षाग्रहणे तत्परा: भवन्ति ।अत: एतै: माध्यमै: जलस्य,वायो:, भोजनस्य , स्वास्थ्यस्य, वनस्य च ज्ञानं प्रदातव्यम् ।
उच्चप्राथमिकस्तरे-स्तरेस्मिन् छात्रा: प्रकृते: प्राकृतिकसाधनेभ्यश्च परिचिता: भवन्ति । अत: तेभ्य: प्रदर्शनीमाध्यमेन ,विडियोफ़िल्ममाध्यमेन , लघुनाटकमाध्यमेन, कवितामाध्यमेन , पर्यावरणगीतिमध्यमेन, प्रहेलिकामाध्यमेन, क्रीडामाध्यमेन च पर्यावरणस्य ज्ञानप्रदानम् ।
माध्यमिकस्तरे-स्तरेस्मिन् छात्रा: स्वकीये क्षतिलाभादिविषये जानन्ति ।सामाजिककार्यक्रमेषु, च रुचिं प्रदर्शयन्ति । अत: ते नातिजटिलपर्यावरणीयसमस्याभि: परिचिता: भवितुमर्हन्ति । यथा- जनसंख्यावृध्दे: दुष्परिणाम:,खाद्यसामग्रीणामभाव:, विवधप्रकारकं प्रदूषणं, भूक्षरणं, वन्यजीवसंरक्षणमित्यादय: ।
उच्चस्तरे :-स्तरेस्मिन् महाविद्यालय:, विश्वविद्यालयश्चागच्छति । अस्यामवस्थायां छात्रेभ्य: पर्यावरणस्य विषयवस्तूनि , तेषां तथ्यात्मकं विश्लेषणं,देशस्य वास्तविकी स्थिति:, जनानां पर्याअवरणं प्रति उपेक्षित: व्यवहार:, विविधप्रकाराकाणि प्रदूषणानि, प्रादूषणकृत-हानि:, वन-वन्यजीवानां संरक्षणं , पर्यावरणसंरक्षणे वनस्य योगदानं, पर्यावरणकृत -हानि : ,वन-वन्यजीवानां संरक्षणं, पर्यावरणसंरक्षणे वनस्य योगदानं , पर्यावरणीयप्रबन्ध:, विविधस्तरेषु जनानामुत्तरदायित्वञ्चेत्यादिकस्य वृहदज्ञानं छात्रेभ्य: दातव्यम् । स्तरेऽस्मिन् पर्यावरणडिप्लोमाकोर्श इति प्रचालनीयम् ।
- २. अर्ध-औपचारिक- पर्यावरणषिक्षा-पाठ्यक्रम: Semiformal Enviornmental Education - सामान्यत: छात्रान् परित्यज्य जगत्यस्मिन् द्विप्रकारकौ जनौ निवसत: । अशिक्षित: शिक्षितश्च । प्राय: शिक्षिता: जना: सर्वकारिसंस्थाने, अर्धसर्वकारिसंस्थाने, वैयक्तिकसंस्थाने वा कार्यरता: सन्ति । एतेषु कार्यरतेषु केचन पर्यावरणं प्रदूषयन्ति अपि च केचन प्रदूषणं निवारयन्ति । यथा परिवहनकर्मचारिण: प्रदूषणकारका: भवन्ति ,औद्योगिकसंस्थासु कार्यरता: कर्मचारिण: अपि प्रदूषणस्य कारका: भवन्ति तथा पर्यावरणसंरक्षणकार्यक्रमेषु संलग्ना: कर्मचारिण: प्रदूषणनियन्त्रका: भवन्ति । अत: आवश्यकं भवति यत् सर्वविधकर्मचारिणां कृते पर्यावरणशिक्षाया: आवश्यकता वर्तते । परम् एते कर्मचारिण: औपचारिकरूपेण शिक्षाप्राप्तुं समर्था: न भवन्ति । अत: तेषां कृते समयबध्दा: पाठ्यक्रमा: सञ्चालनीया: येन ते अल्पे एव समये सम्पूर्णपर्यावरणकार्यक्रमे प्रशिक्षिता: भविष्यन्ति । यथा दशदिवसात्मक: पर्यावरणसप्ताह: कैप्शूलकोर्श इत्यादय: ।
- ३.अनौपचारिक -पर्यावरणशिक्षापाठ्यक्रम: Non-formal Environmental Education -ये जना: ग्रामेषु निवसन्ति, अशिक्षिता: सन्ति, औपचारिकशिक्षाग्रहणे असमर्था:सन्ति, तेषां कृतेऽपि शिक्षेयमावश्यकी अस्ति । यत: ग्रामिणा: जना: एव पर्यावरणसंरक्षणे सन्तुलने च अधिकतमं कार्यं कुर्वन्ति । अत: तेभ्य: पर्यावरणशिक्षाया: ज्ञानमवश्यं प्रदेयम् । यथा वैकल्पिक-ऊर्जाव्यवस्थाया: ( वायोगैस, सौर-ऊर्जा, जल-ऊर्जा ) ज्ञानं , कृषिसंरक्षणस्य ज्ञानं , पशु-सुरक्षाव्यवस्थाया: ज्ञानं , मृत्तिकासंरक्षणस्य ज्ञानं स्वच्छ-आवसस्य, स्वास्थ्यशिक्षाया:, व्याधे: , तन्निदानस्य, मद्यपाननिषेधस्य, धूम्रपाननिषेधस्य च ज्ञानम् । यत: एते सर्वे पर्यावरणस्य एव घटका: सन्ति । अनौपचारिकरूपेण इयं शिक्षा जनेभ्य:दातव्या । अस्या: साधनमपि अनौपचारिकरूपेण भवेत् । यथा दूरदर्शनमाध्यमेन, लघुनाटकमाध्यमेन, गीतमाध्यमेन, काष्ठपुत्तलिकानृत्यमाध्यमेन, लोक-गीतमाध्यमेन, जनसम्मर्दनमाध्यमेन, प्रदर्शिनीमाध्यमेन चेयं शिक्षा अशक्षितेभ्य: ग्रामीणेभ्यश्च जनेभ्य: दातव्या ।
पर्यावरणशिक्षाया: निर्देशकसिध्दान्ता:[सम्पादयतु]
(Guiding principles of Environmental Education)
- १. पूर्णताया: सिध्दान्त :-पर्यावरणं सदा सम्पूर्णरूपेण द्रष्टव्यम्, भवतु, तत्-प्राकृतिकं , मानवकृतं ,प्रायोगिकं ,सामागिकं वा पर्यावरणम् ।
- २. आजीवनप्रक्रिया-पर्यावरणशिक्षा आजीवनं प्रचलति । विद्यालयात् पूर्वमेवारभ्य औपचारिकानौपचारिकमाध्यमेन वाप्रचलन्तीयं शिक्षा मृत्यु-पर्यन्तं प्रचलति । अस्या:आवश्यकता जीवनस्य प्रत्येकस्मिन् क्षेत्रे भवति ।
- ३. अन्तर्विषयात्मकसिध्दान्त :-पर्यावरणशिक्षाया: प्रकार अन्तर्विषयक: भवेत् येन अन्येभ्य: विशिष्टपाठ्यविषयं संगृह्य सन्तुलितं परिदृश्यं प्रस्तुतं स्यात्।
- ४. सार्वबौमिकदृष्टिकोणात्मकसिध्दान्त:-पर्यावरणीयशिक्षया प्रमुखं पर्यावरणीयघटकं स्थानीयदृष्ट्या, क्षेत्रीयदृष्ट्या, अन्ताराष्ट्रियदृष्ट्या च परीक्षाणीयम् । अनेन जना: सर्वेषां भौगोलिक-क्षेत्रीय-पर्यावरण-परिस्थितीनामध्ययने समर्था: भवेयु: ।
- ५. सार्वकालिकताया:सिध्दान्त:-पर्यावरणशिक्षया यदा परिस्थितीनामवलोकनं क्रियते तदा प्राचीन-वर्तमान-संभावितस्थिती: अपि अवलोकनीय: , अवधेयश्च ।
- ६. सार्वत्रिकसिध्दान्त:- यदा पर्यावरणशिक्षया कश्चन विकास-कार्यक्रमस्य, वृध्दिकार्यक्रमस्य चायोजनं भवति तदा पर्या
वरणस्य सर्वे घटका: अवधेया भवेयु: ।
- ७. सहयोगिताया:सिध्दान्त:-अनया यदा समस्यासमाधानमन्विष्यते तदा राष्ट्रिय-अन्ताराष्ट्रिय-क्षेत्रीय-स्थानीयसहयोगा: स्वीकरणीया: । आवश्यकता च प्रोत्साहनीया: ।
- ८. नूतनेभ्य: अवसरप्रदानम्- यदि कश्च नूतन: जन: स्वकीयानुभवेन योजनानिर्माणं कुर्वन्ति, तर्हि तेभ्य: योग्यताप्रदानम्
- ९. संवेदनशिलताया:सिध्दान्त:-पर्यावरणीयसमस्याया: समाधानमन्वेष्टुं सर्वेभ्य: अवसर: प्रदातव्य: । परन्तु समस्यानां संवेदन-शीलतामवलोक्य, अन्वेषणकतृणाञ्च ज्ञानमवलोक्य एव अवसर: प्रदातव्य: ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- The Environmental Education Directory
- United Nations Environmental Education Programme (UNEP)
- Fourth International Conference on Environmental Education, Tbilisiplus30
- Earth Day Network
- The Belgrade Charter
- The Tbilisi Declaration
- OurEarth.org College Directory
- The National Environmental Education Foundation
- Council for Environmental Education (CEE)


text:
द्वेष
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
द्वेषः, पुं, (द्विष + भावे घञ् ।) शत्रुता । तत्- पर्य्यायः । वैरम् २ विरोधः ३ विद्वेषः ४ द्वेषणम् ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, मनुः । ४ । १६३ । “नास्तिक्यं वेदनिन्दाञ्च देवतानाञ्च कुत्सनम् । द्वेषं दम्भञ्च मानञ्च क्रोधं तैक्ष्णञ्च वर्ज्जयेत् ॥”) अस्य कारणं द्विष्टसाधनताज्ञानम् । इति भाषापरिच्छेदः ॥ स च आत्मनो विशेषगुणः । इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥ तद्वशवर्त्तित्वनिषेधो यथा, श्रीभगवद्गीतायाम् । ३ । ३४ । “इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्यितौ । तयोर्न वशमागच्छेत् तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥” “इन्द्रियस्येन्द्रिस्येति वीप्सया सर्व्वेषामिन्द्रियाणां प्रत्येकमित्युक्तम् । अर्थे स्वस्वविषये अनुकूले रागः प्रतिकूले द्वेषः इत्येवं रागद्वेषौ व्यवस्थितौ अवश्यम्भाविनौ ।” इति तट्टीकायां श्रीधर- स्वामी ॥
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
द्वेष¦ पु॰ द्विष--भावे घञ्। न्यायनये आत्मवृत्तौ
१ गुणभेदे स च
“इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्गम्” गौ॰ सू॰दर्शितः
“यज्जातीयस्यार्थस्य सन्निकर्षात् दुःखमात्मोपलब्ध-वान् तज्जातीयमेवार्थं पश्यन् हातुमिच्छति सेयं हातु-मिच्छा द्वेषः। एकस्यानेकार्थदर्शिनो दर्शनप्रतिसन्धानात्दुःखहेतौ द्वेषः इति भाष्यसम्मतोऽर्थः। तत्रदुःखं प्रतिकूलवेदनीयतया स्वतोद्वेषविषयः तत्साघ-नन्तु द्विष्टसाधनताज्ञानात्।
“अधर्म्मजन्यं दुःखं स्यात्प्रतिकूलं सचेतसाम्”। भाषा॰
“प्रतिकूलमिति दुःखत्व-ज्ञानादेव सर्वेषां स्वभावतो विषय इत्यर्थः” मुक्ता॰।
“द्विष्ट-साधनताबुद्धिर्भवेत् द्वेषस्य कारणम्” भाषा॰।
“द्वेषं प्रति द्विष्टसाधनताज्ञानं कारणम्। बलवदिष्ट-साधनताज्ञानञ्च प्रतिबन्धकं तेन नान्तरीयदुःखजनकेपाकादौ न द्वेषः” मुक्ता॰। द्वेषो द्विष्टसाधनज्ञानञ्च नि-वृत्तिकारणम्
“निवृत्तिस्तु भवेत् द्वेषात् द्विष्टसाधनता-धियः” तत्रोक्तेः
“अयमर्थः दुःखे निवृत्तिर्द्वेषात् तदु-पाये निवृत्तिस्तु द्विष्टसाधनत्वज्ञानात् द्विष्टसाधनताज्ञानस्यदुःखसाधनविषयकनिवृत्तिं प्रति जनकत्वमन्वयव्यति-रेकाभ्यां स्थितम्” इति मुक्तावली।
“ज्ञस्येच्छाद्वेषनिमित्तत्वादारम्भनिवृत्त्योः” गौ॰ सू॰।
“अयं खलु जानीते तावत् इदं मे सुखसाधनमिदं मेदुःखसाधनमिति ज्ञातं सुखसाधनमाप्तुमिच्छति दुःख-साधनं हातुमिच्छति। प्राप्तुमिच्छाप्रयुक्तस्यास्य सुखसा-धनावाप्तये समीहाविशेष आरम्भः। जिहासाप्रयुक्तस्यदुःखसाधनपरिवर्जनं निवृत्तिरेवं ज्ञानेच्छाप्रयुक्तसुखदुःखानामेकेनाभिसम्बन्धः एककर्त्तृकत्वं ज्ञानेच्छाप्रवृत्तीनां समानाश्रयत्वञ्च तस्माज्जस्येच्छा द्वेषप्रयत्नसुखदुः-खानि धर्माः नाचेतनस्येति आरम्भनिवृत्त्योश्च प्रत्यगात्मनिदृष्टत्वात् परत्रानुमानं वेदितव्यमिति” भा॰। सांख्यादिमते
२ बुद्धिधर्मभेदे। सांख्यादिमतसिद्धस्तु द्वेषः अष्टादशविधःतामिस्रशब्दे
३२
७२ पृ॰ दर्शितः स च बुद्धिधर्मः क्लेश-विशेषः अस्मिताजन्यश्च। तल्लक्षणादिकं पात॰ सू॰ भाष्या-दावुक्तम् यथा
“अविद्यास्मितारागद्वेषाभिवेशाः पञ्चक्लेशाः” इत्युद्दिश्य
“दुःखानुशयी द्वेषः” इति लक्षितम्।
“दुःखाभिज्ञस्य दुःखानुस्मृतिपूर्वो दुःखे तत्साधने वाप्रतिघो मन्युर्जिघांसा क्रोधः स द्वेष इति” भाष्यम्। दुःखमनुशेते कश्चिदन्तःकरणवृत्तिभेदः तमोऽनुगत-परिणामः ईदृशं सर्वदा मे मा भूदित्येवं तदयं[Page3829-b+ 38] दुःखानुशयीति भाष्यार्थः।
“अनभिज्ञस्य स्मृतेरभावात्दुःखाभिज्ञस्येत्युक्तं स्मर्य्यमाणे दुःखे द्वेषः दुःखानुस्मृतिपूर्वकः, अनुभूयमाने तु दुःखे नानुस्मृतिमपेक्षते। तत्-साधने तु स्मर्यमाणे अनुभूयमाने वा दुःखानुस्मृति-पूर्तक एव द्वेषः अनुभूयमानं हि दुःखसाधनं तज्जाती-यस्य दुःखहेतुत्वं स्मृत्वा तज्जातीयतया चास्य दुःख-हेतुत्वमनुमाय द्वेष्टि। प्रतिहन्तीति प्रतिघः द्वेषस्यप्रवृत्तेः प्रतिहननात् प्रतिघत्वम्” विव॰। तच्च शत्रुव्या-घ्रादिषु सत्सु न निवारयितुं शक्यम्। न च सर्वे तेदुःखहेतवो हन्तुं शक्यन्ते अतः स द्वेषः सदा हृदयंदहति। यदा तु स्वस्येव परेषां सर्वेषामपि दुःखंना भूदिति करुणां दुःखिषु भावयेत् तदा वैर्यादिद्वेष-निवृत्तौ चित्तं प्रसीदति। यद्यसौ पुण्यपुरुषेषु मुदितांभावयेत् तदा तद्वासनाभावात् स्वयमेवाप्रमत्तोऽशुक्लाकृष्णे पुण्ये प्रवर्त्तते। तथा पापपुरुषेषूपेक्षां भाव-यन् स्वयमपि सद्वासनाभावात् पापान्निवर्त्तते। ततश्चपुण्याकरणपापकरणनिमित्तस्य पश्चात्तापस्याभावे चित्तंप्रसीदति। एवं सुखिषु मैत्रीं भावयतो न केबलं रागोनिवर्त्तते। किन्त्वसूयेर्ष्यादयोऽपि निवर्त्तन्ते। तथादुःखिषु करुणां भावयतः शत्रुबधादिकरो द्वेषो यदानिवर्त्तते तदा दुःखिप्रतियोगिकःसुखित्वप्रयुक्तोदर्पोऽपि निवर्त्तते। एवं दोषान्तरनिवृत्तिरप्यूहनीया। दुःखे तत्साधने च इदं मे मा भूदिति स्पृहाविरोधिनीचित्तवृत्तिः क्रोध इति ईर्ष्येति चोच्यते।
“इन्द्रिय-स्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ” गीता।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
द्वेष¦ m. (-षः) Hate, enmity. E. द्विष to hate, affix घञ्।
Apte[सम्पाद्यताम्]
द्वेषः [dvēṣḥ], [द्विष्-भावे घञ्]
Hate, dislike, abhorrence, repugnance, distaste; &Sacute.5.18; इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ Bg.3.34;7.27; so अन्नद्वेषः, भक्तद्वेषः &c.
Enmity, hostility, malignity; अकन्येति तु यः कन्यां ब्रूयाद् द्वेषेण मानवः Ms.8.225. -Comp. -परिमोचनः a particular Samādhi. -स्थ a. betraying dislike.
द्वेषः [dvēṣḥ] द्वेषण [dvēṣaṇa] द्वेष्य [dvēṣya], द्वेषण द्वेष्य &c. See under द्विष्.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
द्वेष m. hatred , dislike , repugnance , enmity to( comp. ) S3Br. Mn. MBh. etc. ( षं-कृ, to show enmity against ( dat. ) Pan5c. iii , 160 ).
द्वेष etc. See. above.


text:
१९०८
१९०८ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे {सर् सिरिल् बर्ट्]] इत्यस्य नेतृत्वे "आक्स्फर्ड्" मध्ये विश्वे प्रथमवारं "बीने" इत्यनेन निर्मितस्य "बुद्धिमापक"स्य उपयोगेन बुद्धिमापनं कृतम् ।
- अम्सिन् वर्षे जर्म्नीदेशीयः रासायनिकचिकित्सायां तज्ञः पाल् एर्लख् नामकः "रोगनिग्रहशक्तेः" अध्ययनार्थं "नोबेल्"प्रशस्त्या पुरस्कृतः ।
- अस्मिन् वर्षे क्रीडोत्सवं उडुपचालनक्रीडा प्रविष्टा ।
- अस्मिन् वर्षे केनडादेशीयः प्रसिद्धः कृषिविज्ञानी डा. लेस्लि सि. कोल्मन् भारतदेशस्य मैसूरुराज्यस्य (इदानीन्तनं कर्णाटकराज्यम्) कृषिविभागे कीटः तथा शिलीन्ध्रविभागे तज्ञरूपेण नियुक्तः ।
- अस्मिन् वर्षे जीवनिरोधकस्य संशोधकः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् वैद्यपदवीं प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे "मनोविज्ञानस्य अध्वर्युः" इत्येव प्रसिद्धस्य सिग्मण्ड् फ़्रुड् इत्यस्य नेतृत्वे प्रथमम् अन्ताराष्ट्रियं मनोविश्लेषणवैद्यानां सम्मेलनं प्राचलत् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य स्वातन्त्र्ययोद्धा भारतरत्नविभूषिता अरुणा असफ् अलि पश्चिमबङ्गालराज्ये जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे कर्णाटकस्य बालसाहित्यकारेषु अत्यन्तं प्रसिद्धः, बहुभाषाज्ञः जी. पी.राजरत्नम् बेङ्गळूरुनगरस्य रामनगरे जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य बेङ्गळूरुनगरे विद्यमानस्य "विधानसौध"स्य निर्मापकः मैसूरुराज्यस्य द्वितीयः मुख्यमन्त्री केङ्गल् हनूमन्तय्यः जन्म प्राप्नोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे फेब्रवरिमासस्य २३ तमे दिनाङ्के प्रसिद्धः कन्नडचित्रसाहितिः चि सदाशिवय्यः जन्म प्राप्नोत् ।
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे एप्रिल्-मासस्य १ दिनाङ्के भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य तुमकूरुमण्डलस्य सिद्धगङ्गाक्षेत्रस्य कर्मयोगी शिवकुमार स्वामी जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे मेमासस्य ६ दिनाङ्के भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य हासनमण्डलस्य "अरकलगूडु" इत्यत्र कन्नडभाषायाः महान् साहितिः अ न कृष्णरायः जन्म प्राप्नोत् ।
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे आगस्ट्-मासस्य १० दिनाङ्के कन्नडचलनचित्रक्षेत्रस्य प्रसिद्धः निदेशकः एम् आर् विठ्ठलः जन्म प्राप्नोत् ।
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे नवेम्बर्-मासस्य ८ दिनाङ्के भारतस्य कर्णाटकराज्यस्य हासनमण्डले विश्वविख्यातः भारतीयः आङ्ग्लसाहितिः राजारावः जन्म प्राप्नोत् ।


text:
नवनीतम्
दुग्धस्य आतञ्चनं कृत्वा यदा दधि भवति तदा दध्नः मथनं करणीयम् । सम्यक् मथनस्य अनन्तरं यत् द्रवरूपं प्राप्यते तत् तक्रम् इति उच्यते । यत् घनरूपं प्राप्यते तत् एव नवनीतम् । आङ्ग्लभाषायाम् अस्य नाम Butter इति । मथनानुक्षणं प्राप्तं नवनीतम् अत्यन्तं प्रशस्तम् आहारत्वेन । पुरातनं नवनीतं श्रोतान् अवरुणद्धि इति कारणात् आहारत्वेन तस्य उपयोगः निषिद्धः इति उच्यते । एतत् नवनीतम् अत्यन्तं मृदु । अतः एव शिशूनां चर्म नवनीतम् इव अस्ति इति वदन्ति । दध्न: मथनेन लब्धं नवनीतं वातपैत्तिकविकारशामकं भवति । मस्तिष्कदौर्बल्य - मूर्छा - भ्रमादिरोगेषु लाभकारि भवति । नवनीतं दृष्टिशक्तिं च वर्धयति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य नवनीतस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
नवनीतं पचनार्थं लघु । रुचिः अस्य कषायमिश्रित-आम्ला । नवनीतं बुद्धिवर्धकं जीर्णशक्तिवर्धकं च ।
- “नवनीतं पुनः सद्यस्कं लघु सुकुमारं मधुर-
- कषायम् ईषत् आम्लं शीतलं मेध्यं दीपनं हृद्यम् ॥
- संग्रा हि पित्तानिहरं वृष्यम् अनिदाहि क्षय-कास-श्वास-
- व्रण-अर्श-अर्धितापहं गुरु कफ-मेधो-विवर्धनं
- बलकरं बृंहणं शोषघ्नं विशेषतो बालानां प्रशस्यते ॥“ (सुश्रुत.सू.)
- १. नवनीतं पचनार्थं लघु इति कारणात् न्यूना जीर्णशक्तिः अस्ति चेत् अपि सेवनयोग्यम् एव ।
- २. नवनीतं ज्वलनं, व्रणं, मूलव्याधिम्, अर्धाङ्गवातं च शमयति ।
- ३. नवनीतं हृदयार्थम् उत्तमम् । वातं पित्तं च जयति ।
- ४. नवनीतं कफं वर्धयति इति कारणात् कफप्रकृतियुक्ताः मितप्रमाणेन उपयोगं कुर्युः ।
- ५. नवनीतं बलं, मेधस्, शरीरस्य भारं च वर्धयति । अतः प्रतिदिनम् उपयोक्तुं योग्यम् ।
- ६. नवनीतं बुद्धिशक्तिं जीर्णशक्तिं च वर्धयति । तस्मात् न्यूनजीर्णशक्तियुक्ताः सेवेरन् ।
- ७. नवनीतं विशेषरूपेण शुष्कचर्मयुक्ताः, वातरोगिणः, असमीचीन मलप्रवृत्तियुक्ताः च आहारत्वेन बाह्यरूपेण वा उपयोक्तम् अर्हन्ति ।
- ८. निद्राहीनतायां सत्यां नवनीतं शिरसः मध्यभागे लेपयन्ति ।
- ९. मुखे पिटकाः जायन्ते चेत् नवनीतेन सह जीरिकायाः चूर्णं योजयित्वा लेपयेयुः ।
- १०. शुष्कचर्मयुक्ताः क्षीरमथनात् प्राप्तं नवनीतं बाह्यरूपेण लेपयितुम् अर्हन्ति ।
- ११. मन्दाग्निः अस्ति चेत्, बहुकालतः पीनसः अस्ति चेत्, अतिस्थौल्यम् अस्ति चेत् नवनीतं न उपयोक्तव्यम् ।
- १२. पादे जातानां विच्छेदानाम् अपि नवनीतं बाह्यरूपेण लेपनं शक्यते ।
- १३. तदानीमेव जातस्य शिशोः मातृक्षीरस्य अभावे द्वित्राणि दिनानि यावत् नवनीतम् एव अल्पेन प्रमाणेन दातव्यम् इति वदन्ति शास्त्रकाराः ।
- १४. क्षीरस्य मथनात् प्राप्तं नवनीतम् अत्यन्तम् उत्कृष्टम् । एतत् नवनीतं रोगहरं, रुचिकरं, शरीरस्य पुष्टिकरं, नेत्रस्य हितकरं च ।
- १५. मण्डः अपि नवनीतगुणयुक्तः एव । (क्षीरम् उष्णीकृत्य तथैव त्यक्तं चेत् किञ्चित् कालानन्तरं क्षीरस्य उपरि कश्चन घनः पदार्थः सङ्गृहीतः भवति । सः एव मण्डः इति उच्यते ।) अतः तमपि अत्रैव योजयितुं शक्यते ।
- १६. मण्डः वातहरः, तृप्तिकरः, बलकरः, रुचिकरः, रक्तप्रसादकः, पचनार्थं जडः च ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Manufacture of butter, The University of Guelph
- "Butter", Food Resource, College of Health and Human Sciences, Oregon State University, 20 February 2007. – FAQ, links, and extensive bibliography of food science articles on butter.
- Cork Butter Museum: the story of Ireland’s most important food export and the world’s largest butter market
- Virtual Museum Exhibit on Milk, Cream & Butter