text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ७२
अङ्गारकव्रतकथनम्।
ईश्वर उवाच।
श्रृणु चान्यद् भविष्यं यद्रूपसम्पद्विधायकम्।
भविष्यति युगे तस्मिन् द्वापरान्ते पितामह।।
पिप्पलादस्य संवादो युधिष्ठिरपुरःसरैः ।। ७२.१ ।।
वसन्तं नैमिषारण्ये पिप्पलादं महामुनिम्।
अधिगम्य तदा चैनं प्रश्नमेकं करिष्यति।
युधिष्ठिरो धर्म्मपुत्रो धर्मयुक्तस्तपोधनम्।। ७२.२ ।।
युधिष्ठिर उवाच।
कथमारोग्यमैश्वर्यं मतिर्धर्म्मेगतिस्तथा।
अव्यङ्गता शिवे भक्तिर्वैष्णवो वा भवेत् कथम्।। ७२.३ ।।
ईश्वर उवाच।
तस्योत्तरमिदं ब्रह्मन्! पिप्पलादस्य धीमतः।
श्रृणुष्व यद्वक्ष्यति वै धर्म्मपुत्राय धार्मिकः।। ७२.४ ।।
पिप्पलाद उवाच।
साधु पृष्टं त्वया भद्र! इदानीं कथयामि ते।
अङ्गारव्रतमित्येतत् स वक्ष्यति महीपतेः।। ७२.५ ।।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।
विरोचनस्य सम्वादं भार्गवस्य च धीमतः।। ७२.६ ।।
प्रह्लादस्य सुतं द्रृष्ट्वा द्विरष्टपरिवत्सरम्।
रूपेणाप्रतिमं कान्त्या सोऽहसद्भृगुनन्दनः।। ७२.७ ।।
साधु साधु महाबाहो! विरोचन ! शिवं तव।
तत्तथा हसितं तस्य पप्रच्छ सुरसूदनः।। ७२.८ ।।
ब्रह्मन्! किमर्थमेतत्ते हास्यमाकस्मिकं कृतम्।
साधु साध्विति मामेवमुक्तवांस्त्वं वदस्व मे।। ७२.९ ।।
तमेवं वादिनं शुक्र उवाच वदताम्वरः।
विस्मयाद् व्रतमाहात्म्याद्धास्यमेतत् कृतं मया।। ७२.१० ।।
पुरा दक्षविनाशाय कुपितस्य तु शूलिनः।
अथ तद्भीमवक्त्रस्य स्वेदबिन्दुर्ललाटजः।। ७२.११ ।।
भित्वा स सप्तपातालानदहत्सप्त सागरान्।
अनेकवक्त्रनयनो ज्वलज्ज्वलनभीषणः।। ७२.१२ ।।
वीरभद्र इति ख्यातः करपादायुतैर्युतः।
कृत्वासौ यज्ञमथनं पुनर्भूतलसम्भवः।
त्रिजगन्निर्दहन् भूयः शिवेन विनिवारितः।। ७२.१३ ।।
कृतं त्वया वीरभद्र! दक्षयज्ञविनाशनम्।
इदानीमलमेतेन लोकदाहेन कर्म्मणा।। ७२.१४ ।।
शान्तिप्रदाता सर्वेषां ग्रहाणां प्रथमो भव।
प्रेक्षिष्यन्ते जनाः पूजां करिष्यन्ति वरान् मम।। ७२.१५ ।।
अङ्गारक इति ख्यातिं गमिष्यसि धरात्मज।
देवलोके द्वितीयञ्च तव रूपं भविष्यति।। ७२.१६ ।।
ये च त्वां पूजयिष्यन्ति चतुर्थ्यां त्वद्दिने नराः।
रूपमारोग्यमैश्वर्यं तेष्वनन्तं भविष्यति।। ७२.१७ ।।
एवमुक्तस्तदा शान्तिमगमत्कामरूपधृक्।
सञ्जातस्तत्क्षणाद्राजन्!ग्रहत्वमगमत् पुनः।। ७२.१८ ।।
स कदाचित् भवांस्तस्य पूजार्घ्यादिकमुत्तमम्।
द्रृष्टवान् क्रियमाणञ्च शूद्रेण च व्यवस्थितः।। ७२.१९ ।।
तेन त्वं रूपवान् जातः सुरशत्रुकुलोद्वह।
विविधा च रुचिर्जाता यस्मात् तव विदूरगा।। ७२.२० ।।
विरोचन इति प्राहुर्यस्मात् त्वां देवदानवाः।
शूद्रेण क्रियमाणस्य व्रतस्य तव दर्शनात्।। ७२.२१ ।।
ईद्रृशीं रूपसम्पत्तिं द्रृष्ट्वा विस्मितवानहम्।
साधु साध्विति तेनोक्तं मही माहात्म्यमुत्तमम्।।
पश्यतोऽपि भवेद्रूपमैश्वर्यं किमु कुर्वतः।। ७२.२२ ।।
यस्माच्च भक्त्या धरणीसुतस्य विनिन्द्यमानेन गवादिदानम्।
आलोकितन्तेन सुरारिगर्भे सम्भूतिरेषा तव दैत्य! जाता।। ७२.२३ ।।
ईश्वर उवाच।
अथ तद्वचनं श्रुत्वा भार्गवस्य महात्मनः।
प्रह्लादनन्दनो वीरः पुनः पप्रच्छ विस्मितः।। ७२.२४ ।।
विरोचन उवाच।
भगवंस्तद् व्रतं सम्यक् श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः।
दीयमानन्तु यद्दानं मया द्रृष्टं भवान्तरे।। ७२.२५ ।।
माहात्म्यञ्च विधिं तस्य यथावद्वक्तुमर्हसि।
इति तद्वचनं श्रुत्वा पुनः प्रोवाच विस्तरात्।। ७२.२६ ।।
शुक्र उवाच।
चतुर्थ्यङ्गारकदिने यदा भवति दानव।
मृदा स्नानां तदा कुर्यात् पद्मरागविभूषितः।। ७२.२७ ।।
अग्निर्मूर्द्धादिवो मन्त्रं जपन्नास्ते उदङ्मुखः।
शूद्रस्तूष्णीं स्मरन् भौममास्ते भोगविवर्जितः।। ७२.२८ ।।
तथास्तमित आदित्ये गोमयेनानुलेपयेत्।
प्राङ्गणं पुष्पमालाभिरक्षताभिः समन्ततः।। ७२.२९ ।।
अभ्यर्च्याभि लिखेत् पद्मं कुङ्कुमेनाष्टपत्रकम्।
कुङ्कुमस्याप्यभावे तु रक्तचन्दनमिष्यते।। ७२.३० ।।
चत्वारः करकाः कार्या भक्ष्यभोज्यसमन्विताः।
तण्डुलैरक्तशालीयैः पद्मरागैश्च संयुताः।। ७२.३१ ।।
चतुः कोणेषु तान् कृत्वा फलानि विविधानि च।
गन्धमाल्यादिकं सर्वं तथैव विनिवेदयेत्।। ७२.३२ ।।
सुवर्णश्रृङ्गीं कपिलामथार्च्य रौप्यैः खुरैः कांस्यदोहां सवत्साम्।
धुरन्धरं रक्तमतीव सौम्यं दान्यानि सप्ताम्बरसंयुतानि।। ७२.३३ ।।
अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं तथैव सौवर्णमत्यायतबाहुदण्डम्।
चतुर्भुजं हेममये निविष्टं पात्रे गुडस्योपरि सर्पियुक्तम्।। ७२.३४ ।।
समस्तयज्ञाय जितेन्द्रियाय पात्राय शीलान्वयसंयुताय।
दातव्यमेतत् सकलं द्विजाय कुटुम्बिने नैव तु दाम्भिकाय।
समर्पयेद्विप्रवराय भक्त्या कृताञ्जलिः पूर्वमुदीर्य मन्त्रम्।। ७२.३५ ।।
भूमिपुत्र! महाभाग! स्वेदोद्भव! पिनाकिनः।
रूपार्थी त्वां प्रपन्नोऽहं गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते।। ७२.३६ ।।
मन्त्रेणानेन दत्त्वार्घ्यं रक्तचन्दनवारिणा।
ततोऽर्चयेद्विप्रवरं रक्तमाल्याम्बरादिभिः।। ७२.३७ ।।
दद्यात्तेनैव मन्त्रेण भौमङ्गोमिथुनान्वितम्।
शय्यां च शक्तितो दद्यात् सर्वोपस्करसंयुताम्।। ७२.३८ ।।
यद्यदिष्टतमं लोके यच्चास्य दयितं गृहे।
तत्तद्गुणवते देयन्तदेवाक्षयमिच्छता।। ७२.३९ ।।
प्रदक्षिणां ततः कृत्वा विसर्ज्य द्विजपुङ्गवम्।
नक्तमक्षारलवणमश्नीयाद् घृतसंयुतम्।। ७२.४० ।।
भक्त्या यस्तु पुनः कुर्यादेवमङ्गारकाष्टकम्।
चतुरो वाथ वा तस्य यत्पुण्यं तद्वदामि ते।। ७२.४१ ।।
रूपसौभाग्यसम्पन्नः पुनर्जन्मनि जन्मनि।
विष्णौ वाऽथ शिवे भक्तः सप्तद्वीपाधिपो भवेत्।। ७२.४२ ।।
सप्तकल्पसहस्राणि रुद्रलोके महीयते।
तस्मात्त्वमपि दैत्येन्द्र! व्रतमेतत् समाचर।। ७२.४३ ।।
पिप्पलाद उवाच।
इत्येवमुक्त्वा भृगुनन्दनोऽपि जगाम दैत्यश्च चकार सर्वम्।
त्वं चापि राजन्! कुरु सर्वमेतद्यतोऽक्षयं वेदविदो वदन्ति।। ७२.४४ ।।
ईश्वर उवाच।
तथेति संपूज्य स पिप्पलादं वाक्यञ्चकाराद्भुतवीर्यकर्मा।
श्रृणोति यश्चैनमनन्यचेतास्तस्यापि सिद्धिं भगवान् विधत्ते।। ७२.४५ ।।


c: text/html

text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३०२
नानामन्त्राः[सम्पाद्यताम्]
अग्निरुवाच
वाक्कर्म्मपार्श्वयुक्शुक्रतोककृते मतो प्लवः ।
हुतान्ता देशवर्णेयं विद्या मुख्या सरस्वती ।। ३०२.१ ।।
अक्षाराशी वर्णलक्षं जपेत् स मतिमान् भवेत् ।
अत्रिः सवह्निर्वामाक्षिविन्दुरिन्द्राय हृत्परः ।। ३०२.२ ।
वज्रपद्मधरं शक्रं पीतमावाह्य पूजयेत् ।
नियुतं होमयेदाज्यतिलांस्तेनाभिषेचयेत् ।। ३०२.३ ।।
नृपादिर्भ्रष्टराज्यादीन्राज्यपुत्रादिमाप्नुयात् ।
हृल्लेखा शक्तिदेवाख्या दोषारग्निर्द्दण्डिदण्डवान् ।। ३०२.४ ।।
शिवमिष्ट्वा जपेच्छक्तिमष्टम्यादिचतुर्द्दशीं ।
चक्रपाशाङ्कुशधरां साभयां वरदायिकां ।। ३०२.५ ।।
होमादिना च सौभाग्यं कवित्वं पुत्रवान् भवेत् ।
ओं ह्रीं ओं नमः कामाय कर्व्वजनहिताय सर्व्वजनमोहनाय
प्रज्वलिताय सर्व्वजनहृदयं ममात्मगतं कुरु ओं ।
एतज्जपादिना मन्त्रो वशयेत् सकलं जगत् ।। ३०२.६ ।।
ओं ह्रीं चामुण्डेअमुकन्दह पच मम वशमानय ठ ।
वशीकरणकृन्मन्त्रश्चामुण्डायाः प्रकीर्त्तितः ।
फलत्रयकषायेण वरङ्गं क्षालयेद्वशे ।। ३०२.७ ।।
अश्वगन्धायवैः स्त्री तु निशाक्कर्पूरकादिना ।
पिप्पलीतण्डुलान्यष्टौ मरिचानि च विंशतिः ।। ३०२.८ ।।
वृहतीरसलेपश्च वशे स्यान्मरणान्तिकं ।
कटीरमूलत्रिकटुक्षौद्रलेपस्तथा भवेत् ।। ३०२.९ ।।
हिमं कपित्थकरभं मागधी मधुकं मधु ।
तेषां लेपः प्रयुक्तस्तु दम्पत्योः स्वस्तिमावहेत् ।। ३०२.१० ।।
सशर्क्करयोनिलेपात् कदम्बरसको मधु ।
तेषां लेपः प्रयुक्तस्तु दम्पत्योः स्वस्तिमावहेत् ।। ३०२.११ ।।
एतच्चूर्णं शिरःक्षिप्तं वशमुत्तमम् ।
त्रिफला चन्दनक्काथप्रश्था द्विकुड़वम् पृथ्क् ।। ३०२.१२ ।।
भृङ्गहेमरसन्दोषातावती चुञ्चुकं मधु ।
घृतैः पक्का निशा छाया शुष्का लोप्या तु रञ्जनी ।। ३०२.१३ ।।
विदारीं सोच्चटामाषचूर्णीभूतां सशर्करां ।
मथितां यः पिवेत् क्षीरैर्नित्यं स्त्रीशतकं ब्रजेत् ।। ३०२.१४ ।।
गुल्ममाषतिलव्रीहिचूर्णक्षीरसितान्वितं ।
अश्वत्थवंशदर्भाणं मूलं वै वैष्णवीश्रियोः ।। ३०२.१५ ।।
मूलं दूर्व्वाश्वगन्धोत्थं पिवेत् क्षीरैः सुतार्थिनी ।
कौन्तीलक्ष्म्याः शिफा धात्री वज्रं लोध्रं वटाङ्कुरम् ।। ३०२.१६ ।।
आज्यक्षीरमृतौ पेयं पुत्रार्थ त्रिदिवं स्त्रिया ।
पुत्रार्थिनी विबेत् क्षीरं श्रीमृलं सवटाह्कुरम् ।। ३०२.१७
श्रीवटाङ्कुरदेवीनां रसं तस्ये पिवेच्च सा ।
श्रीपद्ममूलमुत्क्षीरमश्वत्थोत्तरमूलयुक् ।। ३०२.१८ ।।
तरलं पयसा युक्तं कार्पासफलपल्लवं ।
अपामार्गस्य पुष्पाग्रं नवं समहिषीपयः ।। ३०२.१९ ।।
पुत्रार्थञ्चार्द्धषट्शाकैर्योगाश्चत्वार ईरिताः ।
शर्करोत्पलपुष्पाक्षलोद्रचन्दनसारिवाः ।। ३०२.२० ।।
स्नवमाणे स्त्रिया गर्भे दातव्यास्तण्डुलाम्भसा ।
लाजा यष्टिसिताद्राक्षाक्षौद्रसर्पींषि वा लिहेत् ।। ३०२.२१ ।।
अटरुषकलाङ्गुल्यः काकमाच्याः शिफा पृथक् ।
नाभेरघः समालिप्य प्रसूते प्रमदा सुखम् ।। ३०२.२२ ।।
रक्तं शुक्लं जवापुष्पं रक्तशुक्लस्रुतौ पिवेत् ।
केशरं वृहतीमूलं गोपीयष्टितृणोत्पलम् ।। ३०२.२३ ।।
साजक्षीरं सतैलं तद्भक्षणं रोमजन्मकृत् ।
शीर्य्यमाणेषु केशेषु स्थापनञ्च भवेदिदम् ।। ३०२.२४ ।।
धात्रीभृड्गरसप्रस्थतैलञ्च क्षीरमाढकम् ।
ओं नमो भगवते त्र्यम्बकाय उपशमयचुलुमिलि
भिद गोमानिनि चक्रिण ह्रूं फट् ।।
अस्मिन् ग्रामे गोकुलस्य रक्षां कुरु शान्तिं कुरु
घण्टाकर्णो महासेनो वीरः प्रोक्तो महाबलः ।। ३०२.२५ ।।
मारीनिर्नाशनकरः स मां पातु जगत्पतिः ।
श्लोकौ चैव न्यसेदेतौ मन्त्रौ गोरक्षकौ पृथक् ।। ३०२.२६ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये नानामन्त्रा नाम द्व्यधिकत्रिशततमोध्यायः ।।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सूत्रच्छेद:
नेः - पञ्चम्येकवचनम् , विशः - पञ्चम्येकवचनम्
अनुवृत्ति:
आत्मनेपदम् [1|3|13
] - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
ने: विश: आत्मनेपदम्
सूत्रार्थ:
"निस्/ निर् + विश" धातुः आत्मनेपदी ज्ञातव्यः ।
यद्यपि विश् (प्रवेशने) अयं परस्मैपदी धातुः, तथापि निस् / निर् उपसर्गपूर्वकः विश्-धातुः आत्मनेपदस्य प्रत्ययान् प्राप्नोति । यथा - निविशते (इत्युक्ते, अन्तर्गच्छति / अदृश्यः भवति, आदयः) ।
ज्ञातव्यम् - लङ् / लृङ् / लुङ्-लकारेषु यद्यपि नि + विश एतयोः मध्ये अडागमस्य व्यवधानं दृश्यते, तथापि आगमाः तद्गुणीभूताः तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते अनया परिभाषया सः अडागमः धात्ववयवः एव मन्यते, अतः तत्रापि आत्मनेपदमेव भवति । यथा - न्यविशत ।
One-line meaning in English
The verb "निस्/ निर् + विश" is आत्मनेपदी.
काशिकावृत्तिः
शषात् कर्तरि पर्स्मैपदम् 1|3|78
इति प्रस्मैपदे प्राप्ते निपूर्वाद् विश आत्मनेपदं विधीयते। नेः परस्माद् विश आत्मनेपदं भवति। निविशते। निविशन्ते। नेः इति किम्? प्रविशति। यदागमास् तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते तेन अटा न अस्ति व्यवधानम्। न्यविशत। नेरुपसर्गस्य ग्रहणम्, अर्थवद्ग्रहने न अनर्थकस्य ग्रहणम् इति। तस्मादिह न भवति, मधुनि विशान्ति भ्रमराः।
`निविशते` इति। `विश प्रवेशने` (1424) तुदादित्वाच्छः।`न्यविशत` इति। अडागमेन व्यवधानमित्यात्मनेपदेन न भविव्यमिति कस्यचिद्भ्रान्तिः स्यात्, अतस्तन्निराकर्त्तुमाह-- `{यदागमास्तद्ग्रहणेन` इति-- काशिका।पदमञ्जरी च। अडागमः` इत्यादि। `मधुनि विशन्ति` इति। अत्र नेः परस्य विशतेरात्मनेपदं प्राप्नोति, तत्कस्मान्न भवतीत्याह-- `नेरुपसर्गस्य` इत्यादि। मधुशब्दस्य सप्तमेयकवचने `इकोऽचि विभक्तौ` 7|1|73
इति नुमि मधुनीति रूपं भवति, तस्य चावयवो निशब्दोऽनर्थकः॥
शेषात्कर्तरि परस्मैपदे प्राप्ते इति। अनारम्भस्यापि शेषपक्षे निक्षेपात्। आत्मनेपदं विधीयत इति। यद्यपि तिबादिसूत्रापेक्षया सर्वस्यैव प्रकरणस्य नियमार्थत्वम्, ठनुदातङ्ति आत्मनेपदम्ऽठ्भावकर्मणोःऽ इति सूत्रद्वयायेक्षया तु विध्यर्थत्वमपि सम्भवतीति मत्वैवमुक्तम्। एवं सर्वत्र द्रष्टव्यम्। न्यविशतेत्यत्र लङ् इनिविश् ल् इति स्थिते लादेशो लकारमात्रापेक्षत्वाद् अन्तरङ्गः, अडागमस्तु लुङदिविशेषापेक्षत्वाद्वहिरङ्ग इति पूर्वं लादेशे विकरणश्च प्राप्नोति अडागमश्च, नित्यत्वाद्विकरणः। अडागमो हि विकरणे कृते तदन्तमेव लङ् पिरतोऽङ्गम् तदादिग्रहणस्य स्यादिनुमर्थत्वादिति तस्यैव प्राप्नोति, अकृते विकरणे धातुमात्रस्योति शब्दान्तरप्राप्तेरनित्यः;ततश्च विकरणान्तस्य विधीयमानोऽडागमो धातुमात्रं प्रत्यभक्त इति नेश्च धातोश्च व्यवधायक इत्यात्मनेपदं न प्राप्नोतीत्यत आह-यदागमा इत्यदि। एवं मन्यते-बाह्यएपसर्गसम्बन्धापेक्षत्वादयं विधिर्बहिरङ्गः, अस्मिंश्चाप्रवृते लादेशोऽप्यप्रवृत एव, अपवादविषयपरिहारेण हि तेन प्रवर्तितवयम्। अनिर्वृतश्च लादेशो विकरणोत्पतौ न निमितम्, तेन लावस्थायामेवाड् भवन् धातुमात्रस्यैव भवति, ततश्च तदवयवत्वान्न तस्यैव वयवधायक इति । कथं तर्ह्युक्तम्--व्यवधानेऽपि भवतीति? श्रुतिमात्रापेक्षया। क्वचितु-अटा नास्ति व्यवधानमित्येव पाठः। मधुनि विशन्तीति अङ्गभक्तो नुम् णेóरनवयव इति निशब्दस्यानर्थक्यम्। क्वचितु मधूनि निविशन्ति भ्रमरा इति शसन्तं पठ।ल्ते॥
सिद्धान्तकौमुदी
निविशते ।
नेर्विशः। निपूर्वाद्विश आत्मनेपदं स्यादित्यर्थः। नेति निवृत्तम्. यद्यपि न्यविशतेत्यत्र न विशिर्नेः परः, अटा व्यवधानात्,अटो विकरणान्ताङ्गभक्तत्वेन विशधात्ववयवत्वऽभावात्, तथापि `अड्?व्यवाये उपसङ्ख्यान`मिति वार्तिकाद्भवतीति `शदेः शितः` इत्यत्र भाष्ये स्पष्टम्।
नेर्विशः। नेः किम् ?। प्रविशति। अर्थवद्ग्रहणलक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषाभ्यां नेरुपसर्गस्य ग्रहणम्। तेनेह न-- `मधूनि विशन्ति भ्रमराः`। `इत्युक्त्वा मैथिली भर्तुरङ्के निविशी भया` दित्यत्र तु `अङ्गानि विशती`ति पाठ�म्। न च पदसंस्कारपक्षे त्वङ्के नि विशतीति पाठेऽप्यदोष इति वाच्यं, त्वं करोति भवान् करोषीत्यादिप्रयोगस्यापि त्वदुक्तरीत्या साधुत्वापत्तेः, `वा लिप्साया`मित्यदेर्वैयर्थ्यापत्तेश्च। स्यादेतत्-- `नवाऽम्बुदश्यामतनुर्न्यविक्षते` त्यत्रात्मनेपदं न स्यात्, अटा व्यवधानात्। न च स्वाङ्गमव्यवधायकमिति वाच्यम्,अङ्गभक्तस्याऽटो विकरणविशिष्टस्याऽवयवत्वेऽपि धातोरनवयवत्वादिति चेत्। अत्राहुः-- `लावस्थायामडागम`इति भाष्यमते न कश्चिद्दोषः। मतान्तरे तु उपसर्गनियमे `अड्व्यवाये उपसङ्ख्यान`मिति वार्तिकमस्तीति [दिक्]।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
निविशते॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
`सर्वनामसंज्ञायाम्` इत्यादि। कथं पुरेतदवगतम्- अभ्युपगतस्तदन्तविधिरिति? अत एव प्रतिषेधात्, अन्यथा हि निष्फलः प्रतिषेधः स्यात्। तदन्तविध्यभ्युपगमे हि `परमसर्वस्मै उत्तमसर्वस्मै` इत्यत्रापि संज्ञा यथा स्यात्। `इह च` इत्यादि। अस्य `प्रतिषेध आरभ्यते` इत्यनेन सम्बन्धः। `त्वं पिताऽस्य, अहं पिताऽस्य` इति विगृह्र बहुव्रीहौ कृतेऽज्ञाताद्यर्थविवक्षायाम् असति प्रतिषेधे। `अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक् टेः` 5|3|71
इत्यत्राकच् प्रसज्येत। ततश्च `त्वकत्पित-कः, मकत्पितृकः` इत्यनिष्टं रूपं स्यात्। तस्मादकज् मा भूदिति प्रतिषेद आरभ्यते। तेन `प्रागिवात् कः` 5|3|70
इति क एव भवति। तत्र परतः `प्रत्ययोत्तरपदयोश्च` 7|2|98
इति मपर्यन्त-र्योर्युष्मदस्मदोस्त्वमयोः कृतयोः `नद्यृतश्च` 5|4|153
इति समासान्ते कपि च `त्वत्कपितृकः, मत्कपितृकः` इति सिद्ध्यति। ननु चान्वर्थसंज्ञाकरणादेव संज्ञानिरासे कृतेऽकज् न भविष्यति-न ह्रत्र सर्वार्थता सम्भवति, विशेषविषयत्वात्, नैतदस्ति;समुदायो हि विशेषे वत्र्तते, पूर्वपदं तु सर्वार्थताया अनपेतमेव। भवत्वनयोरनन्तरयो-रुदाहरणयोरेतत्सूत्रविषयता, `प्रियिआआय` इत्यादिस्तु नपपद्यते; न हि प्रियविआआदयः शब्दाः सर्वेषां नामानि नापि तदवयवभूतानां विआआदिशब्दानां किञ्चित् सर्वनामका-र्यममुपपद्यते; स्मैप्रभृतीनामङ्गकार्यत्वात्, विआआदिशब्दानां चानङ्गत्वात्? एवं मन्यते- `त्वत्कपितृकः, कत्कपितृकः` इत्यत्राकज् मा भूदिति, एतदर्थं तावदेतदार-ब्धव्यम्, `प्रियविआआय` इत्येवमादावपि विस्पष्टार्थं भविष्यतीति।अथ `बहुव्रीहौ` इति वत्र्तमाने किमर्थं पुनर्बहुव्रीहग्रहणमित्याह- `बहुव्रीहौ` इत्यादि। `वस्त्रान्तरवसनान्तराः` इति। वस्त्रमन्तरं येषामिति बहुव्रीहि कृत्वा वस्त्रान्तराश्च वसनान्तराश्चेति द्वन्द्वः कृतऋ। अत्र वत्र्तमा-नत्वाद् द्वन्द्वस्य `द्वन्द्वे च` 1|1|60
, `विभाषा जसि` 1|1|31
इति द्वन्द्वा-श्रितो विभाषाप्रतिषेधः स्यात्, न नित्यो बहुव्रीह्राश्रितः। पुनर्बहुव्रीहिग्रहणा-त्तु भूतपूर्वस्यापि बहुव्रीहेराश्रयमात् तदाश्रयो नित्यः प्रतिषेधो भवति। वसनशब्द-श्चात्र वसत्यस्मिन्नित्यधिकरणसाधनो गृहे वत्र्तते, न वस्त्रे; अन्यथा वस्त्रान्तरवसनान्तरशब्दयोः पर्यायत्वाद् द्वन्द्वो न स्यात्, `तुल्यार्थाञ्च विरुपाणामेकशेषः` इत्येकशेषविधानात्।


text:
अस्मिन् द्वितीये लेखे कालमाननां नाडिकायन्त्रस्य च परिचय:, शङ्कुच्छायाप्रमाणेन दिनमुहूर्तानां दृक्सिद्धस्य सौरस्य अयनारम्भस्य च ज्ञानम् , वेदाङ्गसम्मतस्याधिकमासस्य च विषये चर्चा क्रियमाणाऽस्ति। अधुना वैदिकगणनाया द्वितीयाषाढः (द्विराषाढः, अधिकाषाढः, द्वितीयशुचिः ) प्रचलतीति वैदिकाधिमासगणनाया विषये केन चिद् विस्तरेण लिख्यते।
१. वैदिकपरम्परायां सूक्ष्मस्य कालस्याऽपि गणना प्रचलिता न वा ?
वैदिकपरम्परायां सूक्ष्मस्याऽपि कालस्य गणना क्रियते इति वेदादेव ज्ञायते । तथा च शतपथब्राह्मणे – दश च वै सहस्राण्यष्टौ च शतानि संवत्सरस्य मुहूर्ताः। यावन्तो मुहूर्तास्तावन्ति पञ्चदशकृत्वः क्षिप्राणि । यावन्ति क्षिप्राणि तावन्ति पञ्चदशकृत्व एतर्हीणि। यावन्त्येतर्हीणि तावन्ति पञ्चदशकृत्व इदानीनि । यावन्तीदानीनि तावन्तः पंचदशकृत्वः प्राणाः। यावन्तः प्राणास्तावन्तोऽनाः। यावन्तोऽनास्तावन्तो निमेषाः। (१२।३।२। ५) । इति ।
कौटलीयार्थशास्त्रेऽपि (२।२०) – कालमानमत ऊर्ध्वम् । तुटो(त्रुटो) लवो निमेषः काष्ठा कला नालिका(नाडिका) मुहूर्तः पूर्वापरभागौ दिवसो रात्रिः पक्षो मास ऋतुरयनं संवत्सरो युगमिति कालाः । इति
वैदिकपरम्परायां कालगणना एतेन प्रकारेण क्रियते- द्वयोः(२)त्रुट्योः- एकः(१)लवः । द्वयोः(२) लवयोः-एकः(१)निमेषः। पञ्चदशानां (१५)निमेषाणाम् एकम् (१) इदानि (काष्ठा) ।पञ्चदशानाम् (१५)इदानीनाम् एकम् (१) एतर्हि । पञ्चदशानाम् (१५)एतर्हीणाम् एकं (१)क्षिप्रम् । पञ्चदशानां (१५)क्षिप्राणाम् एकः (१) मुहूर्तः। त्रिंशतः (३०) मुहूर्तानाम् एकः(१) मानुषोऽहोरात्रः । पञ्चदशानाम् (१५)अहोरात्राणाम् (१) अर्धःमासः । त्रिंशतः(३०)अहोरात्राणाम् एकः(१) मासः । द्वादशानाम् (१२)मासानाम् एकः (१) संवत्सरः । पञ्चानां (५) संवत्सराणाम् एकं(१) युगम् |
नाडिकायन्त्रे जलस्य परिमाणेन वैदिकपरम्परायां समयो ज्ञायते स्म इति वेदाङ्गज्योतिषादपि स्फुटं ज्ञायते-
पलानि पञ्चाशदपां धृतानि
तदाढकं द्रोणमतः प्रमेयम्
त्रिभिर् विहीनं कुडवैस् तु कार्यं
तन् नाडिकायास् तु भवेत् प्रमाणम् ।२४।।
एतस्य नाडिकायन्त्रस्य अनेकेषु पुराणेष्वपि वर्णनमस्तीति दर्शयन् कौण्डिन्न्यायनव्याख्यानस्यांशः –
“सावनदिनमानादिप्रतिपादने उपयोगाय नाडिकामानं च प्रतिपादयति शास्त्रकारः— पलानि पञ्चाशदपां धृतानीत्यादिना ।
अपां पञ्चाशत् पलानि एव यस्मिन् अमत्रे धृतानि भवन्ति तद् अमत्रमाढकमुच्यते। अस्माद् आढकाद् द्रोणं परिमेयम्। तद् द्रोणं त्रिभिः कुडवैर् हीनं कार्यम्। तज् जलं नियतप्रमाणेन छिद्रेण पात्रविशेषे प्रविशत् पात्रविशेषान् निस्सरद् वाऽपि कालपरिमाणविशेषरूपाया नाडिकायास् तु प्रमाणं भवेदित्यत्यर्थः।
विशेषः— अत्र आढकप्रमाणं तु स्फुटतया प्रोक्तम्। द्रोणप्रमाणं कुडवप्रमाणं च नोक्तम्। तत्राऽऽढकप्रमाणे निर्दिष्टे तन्निर्देशानुकूलानामन्येषां प्रमाणानां लोकादेव ज्ञातुं शक्यत्वात् तेषां प्रतिपादने ग्रन्थकार उदासीनो जात इत्यवगम्यते। लगधोक्त्यनुकूलानि पुराणवचनानि च दृश्यन्ते। तत्र “तथानेनाऽम्भसश् चापि पलान्यथ त्रयोदशमागधेनैव मानेन जलप्रस्थो विधीयते । एते वाराप्लुतप्रस्थाश् चत्वारो नालिकोच्चयः। हेममाषैः कृतच्छिद्रैश् चतुर्भिश् चतुरङ्गुलैः” इति ब्रह्माण्डपुराणवचनम् (४।१।२१७, २१८) “द्वादशार्धपलोन्मानं चतुर्भिश् चतुरङ्गुलैः। स्वर्णमासैः कृतच्छिद्घं यावत् प्रस्थं जलप्लुतम्” इति ब्रह्मवैवर्तपुराणवचनम् (४।९६।५२(५३), “तत् स्थानेनाऽम्भसश् चाऽपि पलान्यथ त्रयोदश मागधेनैव मानेन जलप्रस्थो विधीयते। एते चाऽप्युदकप्रस्थाश् चत्वारो नालिको घटः। हेममाषैः कृतच्छिद्रैश् चतुर्भिश् चतुरङ्गुलैः” इति वायुपुराणवचनम् (२।३८।२१९(२२१), “नाडिका तु प्रमाणेन सा कला दश पञ्च च । उन्मानेनाऽम्भसस् सा तु पलान्यर्धत्रयोदश। मागधेन तु मानेन जलप्रस्थस् तु स स्मृतः। हेममाषैः कृतच्छिद्रैश् चतुर्भिश् चतुरङ्गुलैः” इति ब्रह्मपुराणवचनम् (१२४।७,८), विष्णुपुराणवचनं (६।३।७, ८) च स्मरणीयम्। विष्णुपुराणव्याख्यायां विष्णुचित्तश् च “एवं चतुर्माषसुवर्णरचितचतुरङ्गुलसूचीकृताधश्छिद्राद् आढकजलपूर्णात् पञ्चाशत्परिमाणाद् घटात् तच्छिद्रेण पञ्चाशत्पलं जलं यावता कालेन निस्सरति तावत्कालो नाडीत्युक्तं भवति। अथवा अहोरात्रेण जलस्य पूरणं निस्सरणं वा षष्टिवारं यथा स्यात् तथा तत् पात्रं कार्यम् । अन्ये तु चतुर्माषहेमनिर्मितया चतुरङ्गुलया सूच्या कृतच्छिद्रे सार्द्धद्वादशपले ताम्रपात्रे तत्प्रमाणं जलं तच्छिद्रेण यावता कालेन प्रविशति स काल एका नाडिका, तानि पलानि मागधमानेन जलप्रस्थ इति वर्णयन्ति” इति वदति। श्रीधरोऽपि तत्र “तदुक्तं भवति— सार्धद्वादशपलताम्रमयं मागधप्रस्थसम्मितम् ऊर्ध्वायतं पात्रं चतुर्माषचतुरङ्गुलहेमशलाकया कृतच्छिद्रं जले स्थापितं तेन च्छिद्रेण यावता कालेन पूर्यते तावत्कालो नाडिकेति। तथा च शुकः— ‘द्वादशार्धपलोन्मानं चतुर्भिश् चतुरङ्गुलैः। स्वर्णमासैः कृतच्छिद्रं यावत्प्रस्थं जलप्लुतम्’ इति” (भागवते ३।११।९) इति वदति। ६८५तमे वैक्रमेऽब्दे ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तं कृतवान् ब्रह्मगुप्तोऽपि घटीयन्त्रं प्रतिपादयन् यन्त्राध्याये “घटिका कलसार्धाकृति ताम्रं पात्रं तलेऽपृथुच्छिद्रम्। मध्ये तज्जलमज्जनषष्ट्या द्युनिशं यथा भवति” (श्लो.४१) इत्याह । लल्लोऽपि शिष्यधीवृद्धिदे यन्त्राध्याये “दशभिः शुल्बस्य पलैः पात्रं कलसार्धसन्निभं घटितम् । हस्तार्धमुखव्यासं समघटवृत्तं दलोच्छ्रायम् । सत्र्यंशमात्युषकत्रयकृतनलया समसवृत्तया हेम्नः। चतुरङ्गुलया विद्धं मज्जति विमले जले नाड्या। अथवा स्वेच्छाघटितं घटीप्रमाभिः प्रसाधितं भूयः। त्रैराशिकसिद्धं वाऽङ्गुलवद् गुरु विपुलरन्ध्रं स्यात्” इत्याह (श्लो.३४–३६)। आधुनिके सूर्यसिद्धान्तेऽपि ज्यौतिषोपनिषदध्याये “ताम्रपात्रमधश्छिद्रं न्यस्तं कुण्डेऽमलाम्भसि । षष्टिर् मज्जत्यहोरात्रे स्फुटं यन्त्रं कपालकम्” (श्लो.२३) इत्युक्तं दृश्यते । भास्करोऽपि सिद्धान्तशिरोमणौ गोलाऽध्यायान्तर्गते यन्त्राध्याये “घटदलरूपा घटिता घटिका ताम्री तलेऽपृथुच्छिद्राः । द्युनिशनिमज्जनमित्या भक्तं द्युनिशं घटीमानम्” इत्युक्त्वा लल्लोक्तिं दूषयन् “अत्र दशभिः शुल्बस्य पलैरित्यादि यद् घटीलक्षणं कैश्चित् कृतं तद् युक्तिशून्यं दुर्घटं चेत्येतदुपेक्षितम् । इष्टप्रमाणाऽऽकारसुषिरं पात्रं घटीसञ्ज्ञमङ्गीकृतम् । द्युनिशनिमज्जनसंख्यया यदि षट्त्रिंशच्छतानि पानीयपलानि लभ्यन्ते तदैकेन निमज्जनेन किमिति त्रैराशिकम् । इति घटीयन्त्रम्” इति चाऽऽह (श्लो.८) । भास्करस्य एकस्मिन् कालपले एकं पानीयपलं यथा विमलजले कुण्डके ऊर्ध्वमुखतया स्थापितां घटिकां प्रविशति तथा घटिकायन्त्रं कर्तव्यमिति। कथनमवगन्तव्यम् । एवं च घटीयन्त्रं षष्ट्या (६०) पानीयपलैः पूरणीयं विशालं भवति। लगधोक्तं घटीयन्त्रं तु ततोऽपि विशालतरं भवति, तत् तु १९० ५\८ पानीयपलैः पूरणीयं भवति। एतच्च घटीयन्त्रप्रमाणं लगधमुनिना तथा परिकल्पितं यथा उदगयने प्रतिदिनं प्रस्थमितजलपरिमितेन कालेन दिनवृद्धिः क्षपाह्रासश् च भवेताम्। यथा च दक्षिणायने प्रतिदिनं प्रस्थमितजलपरिमितेन कालेन दिनह्रासः क्षपावृद्धिश् च भवेतामिति। एवं च लगधोक्तघटीयन्त्रानुकरणेनैवाऽर्वाचीनैर् ब्रह्मगुप्तादिभिः स्व–स्वमनीषिकया घटीयन्त्रप्रमाणानि कल्पितानीति बोध्यम् ।” इति।
२. छायापरिमाणाद् कथं शुद्धं सौरमयनं ज्ञायते किमर्थञ्च तदुपदिष्टम् ?
बालगङ्गाधरतिलकशङ्करबालकृष्णदीक्षितादयः(7,8) कतिपये विद्वांसः वैदिकपरम्परायाम् अयनचलनस्य ज्ञानं नासीदिति अयथार्थां कल्पनां कुर्वन्ति। तत्र च कारणम्
वेदाङ्गज्योतिषे-
प्रपद्येते श्रविष्ठादौ सूर्याचन्द्रमसावुदक् ।
सार्पार्धे दक्षिणार्कस्तु माघश्रावणयोः सदा ।। ७।।
इति कथनम् । अत्र सदापदस्य केवलं माघश्रावणयोः नक्षत्रसम्बद्धनामत्वेऽपि सदैव ऋतुबद्धत्वमित्येव आशय इति बोद्धव्यं न तु उक्तयोर्नक्षत्रयोरेव अयनारम्भ इति। एतच्च पूर्वस्मिन् भागे वर्णितेन “घर्मवृद्धिरपां प्रस्थ:” इति उपरितनश्लोकोत्तरवर्तिना(अष्टमश्लोकेन) वेदाङ्गज्योतिषवचनेन दत्तया सौरयोरयनयोः परिभाषया सम्यक् बोद्धुं शक्यते।
मैत्रायणीयारण्यके च (६।१४) ” … वत्सरमेतस्याग्नेयमर्द्धमर्द्धं वारुणं मघाद्यं श्रविष्ठार्धमाग्नेयं क्रमेणोत्क्रमेण सार्पाद्यं श्रविष्ठार्द्धान्तं सौम्यम् ...” इति सूर्ये श्रविष्ठार्धे प्राप्ते उत्तरायणस्यारम्भो भवतीत्युक्तत्वात् वैदिकपरम्परायामयनचलनस्य ज्ञानमासीदिति निश्शङ्कतया वक्तुं शक्यते।
शङ्कुच्छायया कालज्ञानस्य परम्परा भारतवर्षेऽनादिकालादेव प्रचलिता इति “छायेव वाऽयं पुरुष” इति माध्यन्दिनीयवाजसनेयिशुक्लयजुर्वेदशतपथब्राह्मणावचनादपि (२।२।३।१०) ज्ञायते।
तथैव शङ्कोश् छायाया कालज्ञाने उपयोगस्य विषये –
एते दिनमुहूर्ताश् च दिवाकरविनिर्मिताः।
शङ्कुच्छायाविशेषेण वेदितव्याः प्रमाणतः।। इति
—ब्रह्माण्डपुराणे (२।३।४१), वायुपुराणे (२।५।४२) चोक्तम्।
तथैव कौटलीयेऽर्थशास्त्रेऽपि (२।२०)- छायायामपौरुष्यामष्टादशभागश् छेदः, षट्पौरुष्यां चतुर्दशभागः, चतुष्पौरुष्यामष्टभागः, द्विपौरुष्यां षड्भागः, पौरुष्यां चतुर्भागः, अङ्गुलायां त्रयो दशभागाः, चतुरङ्गुलायामभागाः, अच्छायो मध्याह्न इति परावृत्ते दिवसे शेषमेवं विद्यात्। आषाढे मासि नष्टच्छायो मध्याह्नो भवति। अतः परं श्रावणादीनां षण्मासानां द्व्ययङ्गुलोत्तरा, माघादीनां द्व्यङ्गुलावरा छाया । इति वर्णितम् ।
मध्याह्ने शङ्कोः छायाप्रमाणं तु सर्वत्र समानं न भवति, तस्य स्थानस्य अक्षांशमानानुसारेण भवतीति नष्टच्छाय इतिपदेन ह्रस्वतमा छाया विवक्षिता इति सुबोधमेव। एतच्च वेदाङ्गज्योतिषस्य कौण्डिन्न्यायानव्याख्यानस्योपसंहारे –
आयावर्ते तु मध्याह्नेऽहस्सु दीर्घतमा यदा ।
शङ्कोश् छाया ततः सूर्यः प्राप्नुयादुत्तरायणम् ।।१२।।
आयावर्ते तु मध्याह्नेऽहस्सु ह्रस्वतमा यदा ।
शङ्कोश् छाया ततः सूर्यः प्राप्नुयाद् दक्षिणायनम् ।।१३।।
इति श्लोकद्वयेन सरलतया वर्णितम् ।
अत्र एतत् स्मर्तव्यं यद् वेदाङ्गज्योतिषे मध्यममानस्यैव वर्णने कारणं तु सूक्ष्मगणिते अशक्तिर् न , किन्तु केवलं गणितस्याश्रयेण कालस्य ज्ञानं नैव कार्यम् प्राकृतस्थितिनिरीक्षणेनाऽपि कार्यमिति वैदिकपरम्पराया निर्वहणमपीति ज्ञायते। चन्द्रदर्शनस्य परम्पराया विषये माध्यन्दिनीयवाजसनेयिशुक्लयजुर्वेदशतपथब्राह्मणे –
तद्धैके दृष्ट्वोपवसन्ति। श्वो नोदेतेत्यभ्रस्य वा हेतोरनिर्ज्ञाय वाऽथोतोपवसन्त्यथैनमुताभ्युदेति स यद्यगृहीतं हविरभ्युदियात्प्रज्ञातमेव तदेषैव व्रतचर्या यत्पूर्वेद्युर्दुग्धं दधि हविरातञ्चनं तत्कुर्वन्ति प्रति प्रमुञ्चन्ति वत्सांस्तान्पुनरपाकुर्वन्ति (११।१।४।१) इत्युक्तम्।
तत्रैव दर्शयागे पश्चाच्चन्द्रदर्शने त्रिहविष्का अभ्युदितेष्टिर् (प्रायश्चित्तेष्टिः) विहिता यथा –
अद्यामावास्येति मन्यमान उपवसति। अथैष पश्चाद्ददृशे स हैष दिव्यः श्वा स यजमानस्य पशूनभ्यवेक्षते तदपशव्यं स्यादप्रायश्चित्तिकृत एतस्मादुहैतद्भीषाऽवचन्द्रमसादिति – (११।१।५।१)
सोऽद्यामावास्येति मन्यमान उपवसति। अथैष पश्चाद्ददृशे तद्यजमानो यज्ञपथादेति तदाहुः कथं कुर्यादित्वा यज्ञपथाद्यजेता३ न यजेता३ इति यजेत हैव न ह्यन्यदपक्रमणं भवति श्वः श्व एवैष ज्यायानुदेति स आमावास्यविधेनैवेष्ट्वाऽथेष्टिमनुनिर्वपति तदहर्वैव श्वो वा ( ११।१।५।४) इति।
३.वैदिकोऽधिकमासः कथं प्रचलितादधिकमासात् भिन्नः
शुद्धानां सौरमानानां प्रयोगो वैदिकैर् व्यवहारे न क्रियते इति अस्या लेखशृङ्खलायाः प्रथमे भागे स्पष्टीकृतमेव। तत्रैव सौरचान्द्रस्य ऋतोर्विषये अधिकमासस्यावश्यकताया विषये किञ्चिदुपस्थापितमासीत्। अधुना एतद्विषये विस्तरेण वर्ण्यते ।
अधिकमासस्य जन्मनः कारणम्, औत्सर्गिकरूपेण कदा स्थापनीयोऽधिकमास इति च विषये वेदाङ्गज्योतिषे-
द्व्यूनं द्विषष्टिभागेन दिनं सौराच् च पार्वणम् ।
यत्कृतावुपजायेते मध्येऽन्ते चाऽधिमासकौ ।।३७।। इति प्रतिपादनं कृतम् ।
एतेन वैदिकपरम्परायामधिको मासः संवत्सरस्य मध्ये अन्ते वाऽपि अर्थात् अयनान्ते एव भवति न तु यदाकदाऽपि इति स्पष्टतया अवगम्यते । परं सर्वेषु पञ्चवर्षात्मकेषु युगेषु यदि द्वावधिकमासौ स्थाप्येते तर्हि सौरस्य चान्द्रस्य च वर्षस्य सामञ्जस्यं न भवति इति कारणेन आधुनिककाले वैदिक्यां गणनायामप्रचलितायां जातायां कथं वेदाङ्गोक्तप्रकारेण सुसमन्वितया रीत्या अधिको मास स्थाप्यते इति महान् प्रश्नः समुत्पन्नो भवति। वेदाङ्गज्योतिषस्य केवलमुपायप्रदर्शकत्वात् अस्य समाधानं तत्र न प्राप्यते इति कारणेन बहुभिरर्वाचीनैः वैदिकगणनाया अयुक्तताऽपि परिकल्पिता। प्रसिद्धेन ज्यौतिषिकेण वेङ्कटेश-वापुजी-केतकरमहाभागेन स्वकीये ‘ इण्डियन् याण्ड् फरेन् क्रोनोलजि ” इति ग्रन्थे अस्य प्रश्नस्य काल्पनिकं समाधानमपि चिकिर्षितम् । (9)
परम् अस्य प्रश्नस्य व्यवहार्यं समाधानञ्च गतेषु सहस्राधिकेषु वर्षेसु वैदिक्याः गणनाया अप्रचलनेन तिरोहिता इव आसीत्। एतस्मिन् विषये गभीरमन्वेषणं कृत्चा २००५ मिते क्रैस्ताब्दे (२०६२ मिते वैक्रमाब्दे) प्रकाशितेन वेदाङ्गज्योतिषस्य विस्तृतेन कौण्डिन्न्यायनव्याख्यानेन(6) समाधानमकारि ।
एतस्यश्लोकस्य विस्तरेण कृते कौण्डिन्न्यायनव्याख्याने –
” एवं च सौरं दृक्सिद्धम् उदगयनारम्भदिनम् वासन्तविषुवदिनम्, दक्षिणाऽयनारम्भदिनं शारदविषुवदिनं चेति चतुर्भिः कालैः सदैव चान्द्रं वर्षं सुविदितं कृत्वा तत् यथौचित्यधिमासयोजनेन सौरर्त्वनुरूपं कुर्वन्ति वैदिका आर्या इति ज्ञेयम् ।
उक्तविधे व्यतिकरे न हि सर्वेषु पञ्चवर्षात्मकेषु युगेषु प्रतियुगार्धमधिकमासो नियमेन योज्यते, यथावश्यकं यथौचित्येव चाऽधिकमासो योज्यते, किन्तु यदायदाऽधिकमासो योज्यते तदातदाऽयनान्ते एव शुचौ मासे (आषाढे) वा सहस्ये मासे (पौषे) वा द्वितीयशुचिमासरूपेण (द्वितीयाषाढरूपेण) वा द्वितीयसहस्यमासरूपेण (द्वितीयपौषरूपेण) वैवाऽधिकमासो योज्यते, नाऽयनमध्येऽन्येषु मासेष्विति बोध्यम्। एतादृशी व्यवस्था च यदा दृक्सिद्धसौरायनारम्भदिने कृष्णपक्षस्य दशमी, ततः परा वा तिथिर् भवति तदैव तेन कृष्णपक्षेण युक्तोऽमावास्यान्तो मासोऽधिको मास इति स्वीक्रियते, यदा तु दृक्सिद्धसौरायनारम्भदिने कृष्णपक्षस्य नवमी वा ततः पूर्वा वा तिथिर् भवति तदा तु तेन कृष्णपक्षेण युक्तोऽमावास्यान्तो मासोऽधिको मास इति न स्वीक्रियते इति सूचकाभ्यां वचनाभ्यां नेपालशासन–केन्द्ररूपे काष्ठमण्डप–महानगरे स्थिते राष्ट्रियाऽभिलेखालये सङ्गृहीते द्रोणकृते रत्नकरण्डिकाख्ये प्राचीने स्मृतिसमुच्चयत्वेनोक्ते धर्मशास्त्रनिबन्धे ( (सूक्ष्मच्छायाचित्राधार–पत्रकस्थ प्रतिलिपिसङ्ख्या बी ३३/१२) एकादशीप्रकरणे २०९तमे पत्रे पूर्वपष्ठे दृश्याभ्यां वचनाभ्यां स्पष्टतयाऽवगम्यते । तथाहि—
कृष्णपक्षे दशम्यादौ मेध्यं गच्छेद् दिवाकरः।
द्विराषाढः स विज्ञेयो विष्णुः स्वपिति कर्कटे।। इति,
दशमीमभ्यतिक्रम्य यदा सङ्क्रमते रविः।
द्विराषाढः स विज्ञेयो विष्णुः स्वपिति कर्कटे ।। इति च
तत्र मेध्यमित्यस्य निरूढपशुबन्धरूपमेधहितमयनमुखरूपं कालमित्यर्थोऽवगम्यते। एवं च यदा गताद् अधिमासाच् चान्द्रेषु त्रिंशति मासेषु व्यतीतेषु एकत्रिंशस्य मासस्य कृष्णपक्षस्य दशम्याः पूर्वमेव नवम्यां वा ततः पूर्वमेव वा सूर्योऽयनान्तरं गच्छति तदा तेन कृष्णपक्षेण सहितश् चान्द्रो मासोऽधिमास इति न स्वीक्रियते, तत उत्तरस्याऽयनस्याऽन्ते गताद् अधिमासाच् चान्द्रेषु त्रिषु वर्षेषु व्यतीतेष्वेवाऽधिकमासः स्वीक्रियते । एवं च चान्द्राणां तपस्–तपस्यादीनां मासानां शिशिरादीनामृतूनां च सौरैर् ऋतुभिः सदैव सम्बद्धत्वं यथावत् तिष्ठति, नैव तत्र सुदूरविप्रकर्षो भवति । ” इति सुस्पष्टं कृत्वा वैदिकस्य अधिकमासस्य गणनाया विषये सर्वाः शङ्काः निराकृताः ।
एतेन वैदिकपरम्परायामधिकमासो न सदैव पञ्चवर्षात्मके युगे द्विः पततीति कृत्वा सौरचान्द्रमानयोः सम्बन्धः सुष्ठु स्थाप्यते इति सुस्थापितं भवति। एतेन वैदिकेन सिद्धान्तेन एतस्मिन् वर्षे गतशुक्लप्रतिपदाया (मे २६, २०१७ दिनात्) आरभ्य द्वितीयशुचिमास:( द्विराषाढ:) प्रचलति। एषा अधिकमासगणनापद्धतिः प्रचलिताया अर्वाचीनाया राशिपद्धतौ आधृताया अधिकमासगणनायाः सर्वथा भिन्ना । प्रचलितायामर्वाचीनायां पद्धतौ अर्वाचीनस्य राशिविभाजने आधृतस्य सौरमासस्य सङ्क्रान्तिं स्वीकृत्य “असङ्क्रान्तिमासोऽधिमास” इति परिभाषया अधिकमासगणना क्रियते ।
प्राचीनेषु शिलालेखेषु प्राचीना वेदाङ्गसम्मता एव पद्धतिरनुसृता दृश्यते। यथा नेपालोपत्यकायां लिच्छवीनां शासनकाले स्थापितेषु शिलालेखेषु केवलं आषाढपौषयोरेव अधिकमासस्योल्लेखो दृश्यते । एतेन एषा पद्धतिरेव सार्वत्रिकरूपेण व्यवहारे प्रयुज्यते स्मेति स्फुटं ज्ञायते। शकानां शासनस्यारम्भात् पूर्वमेव मागधशासकाक्रमणादिकैः कारणैर् वैशाल्या नेपालदेशमागतैर् लिच्छविभिः शासकैर् वैदिकी कालगणनापद्धतिरत्रानीता प्रयुक्ता चेत्यवगम्यते।
प्रथमाषाढस्य प्रथमपौषस्य वा उल्लेखयुतानां नेपालदेश्यानां कतिपयानां शिलालेखानां सानुवादं मुद्रणमपि अधुना लभ्यते । (10)
वेदाङ्गसम्मतत्वात् वैदिकैः पुनरपि वेदाङ्गानुशीलनपूर्वकम् एषा एव पद्धतिरनुसरणीया तिथिपत्रकेषु(पञ्चाङ्गपत्रकेषु) च वैदिक्या गणनायाश्चापि समावेशः कर्तव्येति शम् ।
अस्याः शृङ्खलायाः तृतीयो निबन्धः वेदाङ्गज्योतिषग्रन्थस्तस्य महत्त्वञ्चेति भविता।
Vedic chronology 2: Units of time and Adhikamasa (intercalary month)
In this second part of the series on Vedic chronology, we will discuss the ancient units of time along with water clock, method of identifying muhurtas of the day and solstices by measurement of shadow and method of insertion of intercalary month (Adhikamasa) in Vedic system. As Adhikashadha (Second Ashadha/ Intercalary Ashadha) according to Vedic system starts from May 26, we will discuss about the research finding put forward in commentary of Vedanga Jyotisha (VJ) (6) on correct way of insertion of such intercalary month in detail.
As we introduced in the first article of this series, in Vedic tradition exact solstice and equinox days were observed by various methods as pointed out in VJ and other ancient texts. As the winter solstice day (Solar Uttarayana day) was defined as the day from which the day starts to lengthen and night starts to shorten by a Prastha each day, let us discuss in detail about the method of keeping time where water clocks were the principle instruments used and time was measured in terms of water volume. Let us first see the units of time used in Vedic tradition.
How small was the measurement of time in Vedic tradition?
In Shatapatha Brahmana (12/3/2/5), we can find a description of a very small unit of time called Nimesha. Prana and Ana are synonyms of Nimesha.
Ten thousand eight hundred are the Muhurtas in one year (Taking Savana year of 360 days). Fifteen times more are Kshipras in one year. Fifteen times the value of Kshipra are Etarhis in one year. Fifteen times the value of Etarhi are Idanis and Fifteen times the value of Idani are Pranas/Anas/Nimeshas in one year.
In Kautilya’s Arthashastra (2/20) units of time are described in very much similar way – “Then with regard to the units of time: (The divisions of time are) a Tuta( Truti), Lava, Nimesha, Kashtha, Kala, Nalika (Nadika), Muhúrta, forenoon, afternoon, day, night, Paksha, month, Ritu (season), Ayana ; Samvatsara (year), and Yuga. Two Trutis are equal to 1 Lava, 2 Lavas are equal to 1 Nimesha, 5 Nimeshas are equal to 1 Kashtha. 30 Kashthas are equal to 1 Kala and 40 Kalas are equal to 1 Nadika. A Nadika also is equal to the time during which one Adhaka of water passes out of a pot through an aperture of the same diameter as that of a wire of 4 Angulas in length and made of 4 Mashas of gold. Two Nadikas are equal to 1 Muhúrta. 15 Muhúrtas are equal 1 day or 1 night. Such a day and night happen in the months of Chaitra and Ashvina. Then after the period of six months it increases or diminishes by three Muhúrtas.”
Use of water clock (Nadika Yantra) is very ancient. In VJ itself, the water clock (Nadika Yantra) is described for keeping time in verse no 24. It states:
“A pot which holds 50 Pala of water is said to be holding an Adhaka (i.e. 50 Pala = 1 Adhaka). This Adhaka is used to measure a Drona (4 such Adhaka make one Drona). A Drona minus 3 Kudava is the volume of water that enters (or comes out) of specified hole (from the water clock) in one Nadika. (This is the definition of this unit of time).”
Such description of water clock can be found in various Puranas as well with similar parameters. The 15 divisions of a day called Muhurtas were also used to be determined by measuring the length of the shadows as described in the next section.
Why time to time observation is necessary to determine solstices and equinoxes?
Many renowned authors including Bal Gangadhar Tilak and Shankar Balakrishna Dixit ( 7,8) have mistakenly concluded that there was no knowledge of precession of season in Vedic tradition without examining the details. One major basis for this misconception is the seventh verse in VJ where the term sada (always) has been misinterpreted to mean that Uttarayana always begins when the Sun reaches the starting point of Shravistha (Dhanistha) Nakshatra and Dakshinayana always begins when it reaches to mid-point of Ashlesha Nakshatra; concluding that there was no knowledge of precession of solstices or season at that time. But this term is actually intended to mean that the months where soni-lunar Uttarayana and Dakshinayana begin should always be called Magha and Shravana respectively. The internal evidence is the definition of Solar Uttarayana itself, which was discussed in detail in the first part of this series.
One point that needs emphasis here is the details other than the basic theory given in currently available versions of VJ (both Yajurvedic and Rigvedic) were meant for particular time and clearly state that whatever is explained therein is only to set example and repeated calculations should be done based on new data for instantaneous calculation as explained explicitly in the 42nd verse.
If the structure of VJ is examined in the light of the Vedas themselves, it becomes clear that the compilation of VJ is based entirely on the Vedas. As we discussed in the first article though the names like Magha, Shravana are derived from the Nakshatras, they have to be used as synonyms to the season based names i.e. Tapas, Nabhas, etc. as it becomes clear from their use in Brahmana part and Samhita part of the Vedas. The definition of the solar Uttarayana based on increment of day light itself is indirect evidence of the knowledge that it needs to be observed as it can shift slowly so that just counting the day from a known point is not adequate. Direct evidence of knowledge of precession is from Maitrayaniya Aranyaka (6/14) which states that Uttarayana starts when the Sun reaches middle of Shravistha (Dhnistha) in contrast to the current version of VJ stating it to begin when the Sun reaches to this Nakshatra.
Temptation for accurate calculation among astronomers has largely contributed to misunderstanding of VJ, which was unfortunately forgotten even by Vedic scholars because of failure to preserve the lineage of its application in practice. Vedic tradition used mean values in calculation and always backed it by observation, which is better than sole dependence on calculation, as the values may change with time as exemplified by shortening of the tropical (solar) year. Calendar reform committee headed by the famous scientist Meghnad Saha could not get into the age old Vedic calendrical system and produced its report with fallacies like considering the month names like Madhu, Madhava enumerated in the Samhitas to be solar months. We have already discussed why these are synonymous to Chaitra, Vaisakha, etc. and are hence lunar months aligned with season. Examples of direct observation for Amavasya are plenty in Vedic literature. In Shatapatha Brahmana (11.1.4), for example, it is said: “Now, some people fast when they see ( the moon, on the fourteenth day of the half-month), thinking, ‘To-morrow the moon will not rise’ ,either on account of clouds or not having ascertained properly, they enter upon the fast, and (in the morning) he rises over him. Now if he (the moon) should rise on (the material for) the oblation being not yet taken out, then that approved (procedure is followed) and the same fasting-observance. The curd from last night’s milking, they use for coagulating the Havi, they let the calves join (their mothers), and drive them away again.”
Observation of sky and time to time measurement of parameters like length of day time and length of shadow to determine relative position of the Sun was a must in Vedic tradition as described in other scriptures too. For example, Brahmanda Purana (2/3/41) and Vayu Purana (2/5/42) state : “These Muhurtas (so named divisions of the day) created by the Sun should be identified with evidence by the help of shadow cast by a pole (Shanku).”
In Kautilya’s Arthashastra detailed description of shadow length for identifying time has been given: “When the length of shadow is eight paurushas (96 angulas), it is 1/18th part of the day. When it is 6 paurushas (72 angulas), it is 1/14th part of the day; when 4 paurushas, 1/8th part; when 2 paurushas, 1/6th part; when 1 paurusha, ¼th part; when it is 8 angulas, 3/10th part (trayodasabhagah); when 4 angulas, 3/8th part; and when no shadow is cast, it is to be considered midday. Likewise when the day declines, the same process in reverse order shall be observed.
“It is in the month of Ashadha that no shadow is cast in midday. After Ashadha, during the six months from Sravana upwards, the length of shadow successively increases by two angulas and during the next six months from Magha upwards, it successively decreases by two angulas.”
As the length of shadow in midday varies with latitude, the implied meaning of no shadow should obviously be understood as shortest shadow which signifies the end of pure solar Uttarayana in northern hemisphere.
How the Vedic system of insertion of intercalary month (Adhikamasa ) is different from current practice ?
Describing the genesis of intercalary month (Adhikamasa), VJ verse number 37 clearly states that it can occur at the middle or the end of a Yuga (i.e. occurring at the end of either of the Ayanas). This statement has been creating a serious debate since long with the interpretation that there are always two intercalary months in a Yuga of 5 years (each after two and half years /30 months) in Vedic system according to this verse, which causes accumulation of discrepancy in solar season and lunar months in long term. Famous astronomer Venkatesh Bapuji Ketakar in his work “Indian and foreign chronology” in his attempt to to solve the problem gave his hypothesis: “An intercalary month is to be inserted every 30 months till 5 and half yugas (27.5 years) and omitted it at the end of sixth yuga, but not omitted it at the end of six centuries” (9). But, unfortunately, this hypothesis is not backed by any evidence and does not help in solving the mystery.
Thus, this question remained unsolved probably since more than 1000 years, till Kaundinnyayana commentary on VJ solved it with research findings from ancient unpublished material which clarified actual practice on correct way of insertion of AdhikamasaI, according to ancient method as intended in VJ.
As Vedic scholars used to observe true solstices and equinoxes (as explained in previous part and above) to decide the start of Year, Ayana etc. rather than just depending on mere calculation, like many of other measurements and statements, this statement is also to be taken as a general statement. It can also be interpreted as basically intended to emphasize the insertion Adhikamasa in middle or end of the year (i.e at the end of either of Ayanas). Practice of observation does not allow accumulation of error unlike practice depending just on predetermined rules or values. On the basis of explicit statements made in unpublished manuscript of a Dharmashastra collection known as Ratnakarandika, authored by a scholar named Drona, preserved (Microfilm reel No. B 33/12) in Kathmandu based Rastriya Abhilekhalaya (National repository of documents) the problem is now solved in the commentary. The verse that clarifies the exact rule for practical use states that when the Sun starts to move towards south (i.e. occurrence of summer solstice day) after Dashami of Krishna Paksha, the month is second Ashadha or intercalary Ashadha month. Similar rule is applicable for insertion of intercalary Pausha month as well.
This rule does not result in insertion of intercalary months every 30 months ( i.e. 2 such months do not occur in all Yugas of 5 year duration) solving the problem of accumulation of discrepancy between solar season and soni-lunar year, Ayana and season. We know that this system of calculation of Adhikamasa was in practice till 16th century in Nepal as it can be seen in the inscriptions and manuscripts from Licchaavi era (spanning from 500-1600 Vikrama era) instead of Rashi(Solar month) based calculation. Some of the inscriptions from Nepal with dates containing Prathama Ashadha ( first Ashadha i.e. Ashadha month preceeding intercalary Ashadha) and Prathama Pausha can be seen in the collection of Nepalese Inscriptions published with English and Hindi translations (10 ). This points to the fact that the Lichchhavis who are known to have come from Vaishali to Nepal carried the Vedic system of intercalation with them and kept on using it when the newer Rashi based definition had almost replaced it in other parts of Bharatavarsha. This original Vedic system has to be revived and used in practice by followers of Vedic tradition, which will be possible by including them in Panchangas.
In next article in this series detailed account of currently available version of Vedanga Jyotisham will be given.
Note VJ= Vedanga Jyotisham and verse numbers are for Yajurvedic version of the same
References
- Shatapatha Brahmana (12/3/2/5, 11/1/4, 11/1/5 )
- Kautaliya Arthashastra (2/20)
- Maitrayaniya Aranyaka (6/14)
- Brahmanda Purana (4/1/217-18, 2/3/41)
- Vayu Purana (2/38/219, 2/5/42)
- Kaundinnyayana, Shivaraja Acharya. Yajusham Vedanga Jyotisham with Kaundinnyayana and Somakara’s Sanskrit commentaries and Hindi translation. Chaukhamba Vidyabhavan, 2005. pp 354-59, 396-412.
- Dixit, Shankar Balakrishna. Bharatiya Jyotish, Hindi translation Third edition Hindi Samiti Uttar Pradesh 1975. pp130-31.
- Tilak, Bal Gangadhar. Vedic chronology and Vedanga Jyotisha, Messrs Tilak Bros; 1925. p 24. Available from :
https://archive.org/details/TilakLokamanyaBalGangadharVedicChronologyAndVedangaJyotisha1925202P.Scan
9. Ketakar, Venkatesh Bapuji. Indian and foreign chronology. 1923. p106-7. Available from :
https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.133894
10. Agrawal, Krishan Dev. Importance of Nepalese Sanskrit Inscriptions, (With English-Hindi Translation) Rastriya Sanskrit Sansthan, New Delhi, 2010. pp 83-85,98-100,117-119,120-123, 124-126.Available from :
www.sanskrit.nic.in/digitalbook/n/nepalesseinscriptions.pdf
Disclaimer: The facts and opinions expressed within this article are the personal opinions of the author. IndiaFacts does not assume any responsibility or liability for the accuracy, completeness, suitability, or validity of any information in this article.


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३०६< अग्निपुराणम्
नारसिंहादिमन्त्राःसम्पाद्यताम्
अग्निरुवाच
स्तम्भो विद्वेषणोच्चाट उत्सादो भ्रममारणे ।
व्याधिश्चोति स्मृतं क्षुद्रं तन्मोक्षो वक्ष्यते श्रृणु ।। ३०६.१ ।।
ओं नमो बगवते उन्मत्तरुद्राय भ्रम भ्रामय अमुकं
वित्रासय उद्रभ्रामय रौद्रेण रूपेण हूँ फट् ठ ।
श्मशाने निशि जप्तेन त्रिलक्षं मधुना हुनेत् ।
चिताग्नौ धूर्त्तसमिद्भिर्भ्राम्यते सततं रिपुः ।। ३०६.२ ।।
हेमगैरिकया कृष्णा प्रतिमा हैमसूचिभिः ।
जप्त्वा विध्येच्च तत्कण्ठे हृदि वा म्रियते रिपुः ।। ३०६.३ ।।
खरबालचिताभस्म ब्हह्मदण्डी च मर्कटी ।
गृहे वा मूर्ध्नि तच्चूर्णं जप्तमुत्सादकृत् क्षिपेत् ।। ३०६.४ ।।
भृग्वाकाशौ सदीप्ताग्निर्भृगुर्वह्निश्च विचक्राय शिवः ।
एवं सहस्रारे हूं फट् आचक्राय स्वाहा हृदयं विचक्राय शिवः ।
शिखाचक्रायाथ कवचं विचक्रायाथ नेत्रकम् ।। ३०६.५ ।।
सञ्चक्रायास्त्रमुदिष्टं ज्यालाचक्राय पूर्ववत् ।
शार्ङ्ग सुदर्शनं क्षुद्रग्रहहृत् सर्व्वसाधनम् ।। ३०६.६ ।।
मूर्द्धाक्षिमुखहृद्गुह्यपादे ह्यस्याक्षरान्न्यसेत् ।
चक्राब्जासनमग्न्याभं दंष्ट्रिणञ्च चतुर्भुजम् ।। ३०६.७ ।।
शङ्कचक्रगदापद्मशलाकाङ्कुशपाणिनम् ।
चापिनं पिङ्गकेशाक्षमरव्याप्तत्रिपिष्टपं ।। ३०६.८ ।।
नाभिस्तेनाग्निना विद्धा नश्यन्ते व्याधयो ग्रहाः ।
पीतञ्चक्रं गदा रक्ताः स्वाराः श्याममवान्तरं ।। ३०६.९ ।।
नेमिः श्वेता वहिः कृष्णवर्णरेखा च पार्थिवी ।
मध्येतरेमरे वर्णानेवं चक्रद्वयं१ लिखेत् ।। ३०६.१० ।।
आदावानीय कुम्भोदं गोचरे सन्निधाय च ।
दत्त्वा सुदर्शनं तत्र याम्ये चक्रे हुनेत् क्रमात् ।। ३०६.११ ।।
आज्यापामार्गसमिधो ह्यक्षतं तिलसर्षणौ ।
पायसं गव्यमाज्यञ्च सहस्राष्टकसंख्यया ।। ३०६.१२ ।।
हुतशेषं क्षिपेत् कुम्भे प्रतिद्रव्यं विधानवित् ।
प्रस्थानेन कृतं पिण्डं कुम्भे तस्मिन्निवेशयेत् ।। ३०६.१३ ।।
विष्णवादि सर्वं तत्रैव न्यसेत् तत्रैव दक्षिणे ।
नमो विष्णुजनेभ्यः सर्वशान्तिकरेभ्यः प्रतिगृह्णन्तु शान्तये नमः ।।
दद्यादनेन मन्त्रेण हुतशेपाम्भसा वलि ।। ३०६.१४ ।।
फलके कल्पिते पात्रे पलाशं क्षीरशाखिनः ।
गव्यपूर्णे निवेश्यैव दिक्ष्वेव होमयेद् द्विजः ।। ३०६.१५ ।।
सदक्षिणमिदं होमद्वयं भूतादिनाशनम् ।
गव्याक्तपत्रलिखितैर्निष्पर्णैः क्षुद्रमुद्धृतम् ।। ३०६.१६ ।।
द्वर्वाभिरायुषे पद्मौः श्रिये पुत्रा उडुम्बरैः ।
गोसिद्ध्यै सर्पिंषा गोष्ठे मेधायै सर्वशाखिना ।। ३०६.१७ ।।
ओं क्षौं नमो भगवते नारसिंहाय ज्वालामालिने दीप्तदंष्ट्रायाग्निनेत्राय
स्र्वक्षोघ्नाय सर्वभूतविनाशाय सर्व्वज्वरविनाशाय दह २ पच२ रक्ष २ हूं फट् ।
मन्त्रोयं नारसिंहस्य सकलाघनिवारणः ।
जप्यादिना हरेत् क्षुद्रग्रहमारीविषामयान् ।। ३०६.१८ ।।
चुर्णमण्डूकवयसा जलाग्निस्तम्भकृद्भवेत् ।। ३०६.१९ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये नारसिंहादिमन्त्रा नाम षष्ठाधिकत्रिशततमोऽध्यायः ।।


text:
`आहत` इति। ` आङो यमहनः` 1|3|28
इत्यात्मनेपदम्। पूर्ववत् सिचो लोपः। `आहसत` इति। `आत्मनेपदेष्वनतः` (7.1.5 इत्यदादेश-। अथ सिज्ग्रहणे प्रकृते पुनः सिज्ग्रहणं किमर्थं क्रियत इत्याह-- `सिज्ग्रहणं लिङनिवृत्यर्थम्` इति। प्रकृतं हि सिज्ग्रहणं लिङा सह सम्बद्धम्, अतस्तदनुवृत्तौ सत्यां तस्याप्यनुवृत्तिराशङ्क्येत; तस्मात् तन्निराकर्तुं सिज्ग्रहणं क्रियते। ननु च हन्तेलिङि वधादेशेन भवितव्यम्; न च तत्र सत्यपि कित्त्वे किञ्चिदनिष्टमापद्यते, तत् कस्माल्लिङनिवृत्त्यर्थं सिज्ग्रहणं क्रियत इत्यत आह-- `उत्तरत्र` इत्यादि। यद्यत्र लिङनुवत्र्तते तत उत्तरत्र तस्यानुवृत्तिः स्यात्, ततश्चोत्तरसूत्रेण तस्यापि कित्त्वं स्यादित्यभिप्रायः।इह तु वृत्तावात्मनेपदेन सिज् न विशेष्यत इत्यात्मनेपदं निवृत्तमिति कस्यचिद्भ्रान्तिः स्यात्, अतस्तन्निराकर्तुमाह--- `आत्मनेपदग्रहणम्` इत्यादि। इहापि कस्मान्न भवतीत्यत आह-- `इह तु` इत्यादि। `लुङि च` 2|4|43
इति हन्तेः परस्मैपदेषु लुङि वधादेशः क्रियते, स च नित्यः। नित्यत्वन्तु तस्य `आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम्` 2|4|44
इत्यत्तरसूत्रेऽन्यतरस्यां ग्रहणात्। नच नित्ये वधादेशे कित्त्वस्य किञ्चित् प्रयोजनमस्ति अतो नेहात्मनेपदस्यानुवृत्तिरुपपद्यते।अथ किमर्थं हन्तेः परस्य सिचः, कित्त्वं विधीयते, यावता `सार्वधातुकमपित्` 1|2|4
इति सिचः परस्य सार्वधातुकस्य ङित्त्वमस्त्येव? तत्र `अनिदिताम्` 6|4|24
इत्यनुनासिकलोपः सिद्धः। सिच इदित्त्वान्न सिध्यतीति चेत्? न; सिच इकारस्योच्चारणार्थत्वात्। तथा हि `च्लेः सिच्` 3|1|44
इत्यत्र वक्ष्यति-- `इकार उच्चारणार्थः` इति। एवमपि च्लेरिदित्वात् सिचोऽपि स्थानिवद्भावेनेदित्त्वमतो न सिध्यतीति चेत्, न ; च्लेरकारस्योच्चारणार्थत्वात्। तथा हि `च्लि लुङि` 3|1|43
इत्यत्र वक्ष्यति--- `इकार उच्चारणार्थः` इति। एवं तर्हि सिद्धे ङित्त्वे सति यत् पुनरिह हनः सिजिति सिचः कित्त्वं विदधाति तज्ज्ञापयति--बाह्र सार्वधातुकमाश्रित्य सिजन्तस्य `अनिदिताम्` 6|4|24
इत्यनुनासिकलोपो न भवतीति; तेनारंस्त,अमंस्त आयंस्त पादमिति सिद्धं भवति; अन्यथा ह्रनुनासिकलोपे कृत आयतेत्यनिष्टं रूपं स्यात्।


text:
ऋषिराजवर्य,
नमो नमः।
रेखामहाभागया सह भवता प्रस्तुता १०-०९-२०१६तिथौ संस्कृतवार्तावली मह्यं भृशम् अरोचत।
आमोदोयं द्विगुणीकृतः समापतितेन शिक्षकदिवसेन इति उपादेयताम् इति अन्ये च रेखावर्यायाः शब्दप्रयोगाः मनोहराः आसीत्।
शिक्षकदिवसोपलक्षे भवतः शिक्षकयोः हरदत्तगणदासयोः स्पर्धायाः उल्लेखम् अपि बहु समीचीनम् आसीत्।
शिष्टा/श्लिष्टा क्रिया कस्यचिदात्मसंस्था
संक्रान्तिरन्यस्य विशेषयुक्ता।
यस्योभयं साधु स शिक्षकाणां
धुरि प्रतिष्ठापयितव्य एव॥ मालविकाग्निमित्रम् १.१६॥
सुनीलवर्यस्य शिक्षकदिवसस्य पुरस्कारवितरणकार्यक्रमस्य विवरणं रुचिकरम् आसीत्।
मङ्गलावर्या यदा संस्कृतसम्भाषणम् आरभते तदा मनसि इच्छा जागर्ति सा कदापि न विरमेत्। तस्याः मधुलिप्तां वाणीं सरलं मनोहरं च संस्कृतसम्भाषणं श्रुत्वा एकं विशेषं सन्तोषम् अनुभवामि।
पूर्वमेव अहं मन्ये चन्द्रगुप्तवर्यस्य संस्कृतानुरागः मम अनुरागः च इति एकमेव वस्तु आवयोः समानम् अस्ति किन्तु साक्षात्कारे मया ज्ञातं सः अपि मम शिक्षासंस्थानेन बङ्गलुरुस्थेन भारतीयविज्ञानसंस्थानेन शिक्षाम् अप्राप्नोत्। अयं तु हर्षविषयः। मम मनसि तस्मै विशेषं आदरस्थानम् अस्ति।
इति भवदीयः
हिमांशुः


text:
सूत्रच्छेद:
ऊँ (लुप्तप्रथमान्तनिर्देश:)
अनुवृत्ति:
शाकल्यस्य [1|1|16
] - षष्ठ्येकवचनम्
, इतौ [1|1|16
] - सप्तम्येकवचनम्
, उञ: [1|1|7
] - षष्ठ्येकवचनम्
, अनार्षे [1|1|16
] - सप्तम्येकवचनम्
, प्रगृह्यम् [1|1|11
] - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
उञ: अनार्षे इतौ प्रगृह्यम् ऊँ शाकल्यस्य
सूत्रार्थ:
शाकल्यमुनेः मतेन (इत्युक्ते विकल्पेन) "उञ्" इति निपातस्य अनार्षे "इति" शब्दे परे प्रगृह्यः "ऊँ" आदेशः भवति ।
"उञ्" इति कश्चन निपातः । चादयोऽसत्वे 1|4|57
अनेन सूत्रेण निर्दिष्टे "चादिगणे" अयं शब्दः वर्तते । अस्य शब्दस्य अवैदिके "इति" शब्दे परे विकल्पेन "ऊँ" आदेशः भवति । विकल्पाभावे उञः 1|1|17
इत्यनेन वैकल्पिक-प्रगृह्यसंज्ञां कृत्वा अन्येऽपि द्वे रूपे सिद्ध्यतः । यथा -
उ + इति
→ [ऊँ 1|1|8
इत्यनेन वैकल्पिकः प्रगृह्यः ऊँ-आदेशः ] ऊँ इति ।
[अथवा]
→ [उञः 1|1|17
इत्यनेन वैकल्पिकम् प्रगृह्यत्वम्] उ इति ।
[अथवा]
→ [इको यणचि 6|1|77
इति यणादेशं कृत्वा] विति ।
ज्ञातव्यम् - वस्तुतः पाणिनिना "उञः ऊँ" इति एकत्ररूपेण एकमेव सूत्रम् निर्मितम् आसीत् । परन्तु महाभाष्ये पतञ्जलिमुनिः तस्य स्थाने उञः 1|1|17
तथा ऊँ 1|1|18
एतौ द्वौ सूत्रौ कृतवान् । अस्य मुख्यम् कारणम् एतत् - शाकल्यमुनेः मतेन उञ्-इत्यस्य ऊँ-आदेशः विकल्पेन भवति, परन्तु प्रगृह्यसंज्ञा तु नित्या भवति । अन्येषाम् आचार्याणाम् मतेन ऊँ-आदेशः एव न भवति, प्रगृह्यसंज्ञा अपि न भवति । केवलं "उञः ऊँ" इति एकम् सूत्रम् ब्रूयात् तर्हि अयं भेदः स्पष्टः न स्यात् । अतः पतञ्जलिमुनिः अस्मात् सूत्रात् द्वे सूत्रे अकरोत् । अनेन प्रकारेण द्वे सूत्रे कृत्वा प्रत्येकस्मिन् सूत्रे "शाकल्यस्य" इति अनुवृत्तिं कृत्वा आवश्यकः अर्थः स्पष्टीभवति ।
ज्ञातव्यम् - अस्मिन् सूत्रे निर्दिष्टः "ऊँ" अयम् दीर्घः अनुनासिकः उकारः अस्ति ।
One-line meaning in English
According to शाकल्यमुनि, the निपात "उञ्" when followed by अवैदिक "इति" word gets optionally converted to ऊँ.
काशिकावृत्तिः
उञः इति वर्तते । उञः इतावनार्षे ऊँ इत्ययमादेशो भवति दीर्घोऽनुनासिकश्च, शाकल्यस्य मतेन प्रगृह्यसंज्ञकश्च । शाकल्यस्य ग्रहणं विभाषार्थम् इहाप्यनुवर्तते । तेन त्रीणि रूपाणि भवन्ति उ इति, विति, ऊँ इति ॥
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
सिद्धान्तकौमुदी
उञ इतौ दीर्घोऽनुनासिकः प्रगृह्यश्च ऊँ इत्ययमादेशो वा स्यात् । ऊँ इति ॥
ऊँ। इदमप्येकपदं सूत्रम्। ऊँ इति दीर्घस्याऽनुनासिकस्य ऊकारस्य लुप्तप्रथमाविभक्तिकस्य निर्देशः। उञ इत्यनुवर्तते, इतौ शाकल्यस्य प्रगृह्यमिति च। तदाह--उञ इताविति। ऊँ ईतीति। उक्तविधे ऊँकारादेशे रूपम्। प्रगृह्यत्वात्प्रकृतिभावः। एतदादेशाऽबावपक्षे पूर्वसूत्रेण प्रगृह्यत्वे सति `उ इती`ति रूपम्। प्रगृह्यत्वस्याप्यभावे सति यणादेशे `विती`ति रूपमिति त्रीणि रूपाणि फलितानि। तदेवमुञ ऊँ इत्येकमेव सूत्रं विभज्य व्याख्यातम्। एकसूत्रत्वे तु उञ इतौ परे `ऊँ` इत्ययं दीर्घोऽनुनासिकः प्रगृह्यश्चादेशः शाकल्यामते स्यात्। तदभावपक्षे तु `निपात एका`जिति नित्यं प्रगृह्यत्वमित्येतावल्लभ्येत। ततश्च `ऊँ इति ` `उ इती`ति रूपद्वयमेव स्यात्, `विती`ति रूपं न लभ्येत। अतो विभज्य व्याख्यातम्।
ऊँ। अनुनासिक इति। तेनास्मिन् परे `यरोऽनुनासिके-` इति विकल्पः `यदेतनूँ इति पठसि` `यदेतदूँ` इति वा। एतदर्थमेवात्रानुनासिकग्रहणम्। अन्यथा `यरोञम्यनुनासिको वे`त्येवावक्ष्यत्। `यरो ञमि ञम्वे`त्येवावक्ष्यदित्युक्तौ तु यथासङ्क्यप्रवृत्त्या `अम्मयं` `तन्ने`त्यादिसिद्धावपि `चिन्मयं` `एतन्मुरारि`रिति न सिध्येत्। `कृन्मेजन्तः` `ङमुण्नित्य`मित्यादिनिर्देशाश्रयणे तु प्रतिपत्तिगौरवम्। वस्तुस्तु `यरोऽनुनासिके ञम्वे`त्येव सूत्रयितुं युक्तमित्याहुः।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
गोखाद्यकुम्भकोणं - लालुप्रसादस्य सार्धत्रिसंवत्सराणां कारागारदण्डः।
राञ्ची > गोखाद्यकुम्भकोणविषये द्वितीये व्यवहारे आर् जे डि दलस्य अध्यक्षः तथा बीहारस्य भूतपूर्वमुख्यमन्त्री लालुप्रसादयादवः सार्धत्रिसंवत्सराणां कारागारवासाय दशलक्षं रूप्यकाणां आर्थिकशुल्काय च दण्डितः। राञ्चीस्थस्य सविशेषसिबिऐ न्यायालयस्यायं विधिः। लालुं विना इतरे १५ पुरुषाः अपि दण्डिताः।
पशुपरिपालनपरिचयः वर्तते इत्यतः अपराधिनां विवृतं कारागृहम् उचितमिति न्यायाधीशेन शिवपालसिंहेन निरीक्षितम्। लालुप्रसादः अधुना व्याजविधेयकानि उपयुज्य सर्वकारवित्तकोशात् ८९.२७लक्षं रूप्यकाणि अपहृतवान् इत्यस्मिन् व्यवहारे दण्डितः सन् राञ्च्यां 'बिर्सा मुण्डा' सेन्ट्रल् कारागृहे बन्धितः अस्ति।


text:
कादम्बरी
बाणभट्टः गद्यकाव्यस्य अप्रतिमः कविर्विद्यते । अस्य हर्षचरितम् (आख्यायिका) कादम्बरी (कथा) च अतिप्रसिध्दे वर्तेते । पदानामुचितप्रयोगः भावानाम् आर्जवम्, उपमाश्लेषपरिसंख्या –उत्प्रेक्षा- रुपकविरोधाभासः – समासोक्तिः –प्रभृतीनाम्, अलङ्काराणां स्वाभाविकसमावेशः, देशकालपात्रानुसारिभाषायाः मञ्जुलसन्निवेशः, पाञ्चालीरीतिश्च कादम्बरीं विहाय अन्यत्र नावलोक्यते ।
अत्र राज्ञः शूद्रकस्यवर्णनम्, चाण्डालकन्यावर्णनम्, जाबालिवर्णनम्, विन्ध्याटविवर्णनम्, महाश्वेतावर्णनम्, आच्छोदसरोवरवर्णनम्, चन्द्रापीडस्य दिग्विजयवर्णनमित्यादीनि मनोज्ञानि वर्णनानि, वीक्ष्य केनचित् उक्तम्- वाणी बाणो बभूव । गद्यकाव्येषु कादम्बर्याः सर्वेत्तमं स्थानमास्ते । शास्रीयपाण्डित्यदृष्ट्या विषयाणां व्यापकतायाश्च दृष्ट्या अनुपमेयकथाग्रन्थोऽयं विद्यते । भावपक्ष –कलापक्ष- लोकचरित्र –शास्त्रीयतत्त्वसन्निवेश-बाह्यजगत्-प्रभ्रुतीनां वर्णने कवेः सूक्ष्मातिसूक्ष्म दृष्टिः सर्वत्रैव राजते ।
कादम्बरी बाणस्य सर्वेत्कृष्टा रचनाऽस्ति । अस्याः कथा कौतूहलपूर्णा अस्ति । पठनसमये पाठकानां कौतूहलमुत्तरोत्तरं वर्धते एव । बाणस्य सर्वोत्कृष्टां शैलीं विलोक्यैव केचिदूचिरे बाणोच्छिष्टं जगत्सर्वम् इति । विषये अस्मिन् सर्वप्रथममत्र बाणस्य कवित्वशक्तिं, गद्यवैशिष्ट्यं वा पर्यालोचयामः । कस्याचिदपि कवेः प्रतिभासमीक्षणाय, तस्य काव्यस्य कलापक्षं, हृदयपक्षं, वर्णनशैलीं च द्रष्टव्यम् ।
अन्तर्विषयाः
कलापक्षः[सम्पादयतु]
बाणस्य प्रकृतिवर्णनं सौम्यं रुचिरञ्चास्ति । वर्णनेषु सजीवतामानेतुं बाणः उपमोत्प्रेक्षा- श्लेष- विरोधाभास परिसंख्यालङ्काराणामाश्रयं गृहीतवान् । तत्रापि परिसंख्यालङ्कारस्य तु बाणः सम्राडिति नात्र संशयः । श्लिष्टपरिसंख्यायाः ईदृशं चमत्कारपूर्णवर्णनं न कोऽपि कविः कृतवान् । आदर्श-गद्यस्य यादृशं स्वरुपं सिध्दान्तं वा बाणेन हर्षचरिते वर्णितं तादृशमेव गद्यं कादम्बर्यां प्रस्तुतम् ।
हृदयपक्षः[सम्पादयतु]
बाणस्य हृदयपक्षोऽपि सर्वोत्कृष्टः विद्यते । मानवीय नानाभावाभिव्यक्तौ विविधानां कोमलमनोभावानां मार्मिकविश्लेषणे बाणोऽद्वितीयः कविरिति निश्चप्रचम् । पात्रस्य मनोदशायाः विस्तृतं सजीवं विशदञ्च वर्णनं बाणस्य प्रतिभां विस्तारयति । बाणस्य गद्येषु रसस्याजस्रः प्रवाहः प्रवहति । महाश्वेतायाः प्रणयवर्णने, कादम्बर्याः साक्षात्कारे च मनोदशायाः यादृशं चित्रणं बाणेन प्रस्तुतं, तादृशं चित्रणां सयत्नान्वेषणेनापि संस्कृतसाहित्ये न दृश्यते । महाश्वेतायाः विलापः, कादम्बर्याः विरहवर्णनं च विप्रलम्भश्रृङ्गारस्योत्कृष्टे निदर्शने स्तः । वस्तुतस्तु बाणस्य गद्यं पञ्चानन इव सिंहगर्जनां कुर्वन् चलति । क्वचित् भयध्वनिं कुर्वती नदीव महावेगेन प्रवहति, कुत्रापि च शरत्कालीना नदीव शनैः शनैः प्रवहमाना कामपि अपूर्वां शोभां कलयति ।
शैली[सम्पादयतु]
बाणस्य शैली द्विविधा दृश्यते । वनस्य वर्णनेषु बहुधा सजीवतामानेतुं समासबहुलायाः तथौजोगुणमण्डितायाः आश्रयं गृहणाति कविः । एवंविधस्थलेषु समासगतछटा दर्शनीया भवति । विन्ध्याटव्याः वर्णने सन्ध्यायाः वर्णने च एवं विधायाः शौल्याः प्रयोगं कृत्वा सजीवनाद्यं प्रस्तौति । विरह –वर्णने वार्तालापावसरे च बाणः प्रसादगुणगुम्फितां शैलीमधिकृतवान् । एवं प्रकारेण बाणः आवश्यकतानुसारं शैलीं परिवर्त्य वर्णने प्राणास्पदं सञ्जीवनं दत्त्वा गद्यं निर्माति । श्रीराजशेखरेण पाञ्चालीरीतेः निदर्शना बाणस्य शैलीति कथिता –
- शब्दार्थयोः समो गुम्फः पाञ्चाली रीतिरिष्यते ।
- शिलाभट्टारिका वाचि बाणोक्तिषु च सा यदि ॥


text:
ए पि जे अब्दुल् कलाम्
अवुल् पकिर् जैनुलाअबदीन अब्दुल् कलामः (तमिळ्: அவுல் பகீர் ஜைனுலாப்தீன் அப்துல் கலாம்; (i/ˈæbdʊl kəˈlɑːm/; १५ अक्टोबर् १९३१ – २७ जुलै २०१५) अस्य जन्म क्रि.श. १९३१तमवर्षस्य अक्टोबरमासस्य पञ्चदशे दिने तमिळळ्नाडुराज्यस्य रामेश्वरम् इति मण्डलस्य धनुष्कोटि इति स्थाने अभवत् ।[१] लोकः एतं डा. अब्दुल् कलाम इत्येव सम्बोधयति । भारतीयगणतन्त्रस्य एकादशः निर्वाचितः राष्ट्रपतिः अभवत् । कलामः प्रसिद्धः वैज्ञानिकः अभियन्ता अविवाहितः च आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
बाल्यं शिक्षा च[सम्पादयतु]
अस्य जन्म मध्यमवर्गस्य मुस्लिम् कुटुम्बे अभवत् । अस्य पिता जैनुलाब्दीन् तु धनवान् विद्यावान् च नासीत् । सः शुद्धहस्तः अनुशासितः नाविकः आसीत् । धीवरेभ्यः नौकाः भाटकरूपेण यच्छाति स्म । अविभक्ते कुटुम्बे अब्दुल कलामः पालितः । अस्य पञ्च सहोदराः पञ्चसहोदर्यः सन्ति । एवं गृहे त्रयाणां कुटुम्बाः वसन्ति स्म । अब्दुल् कलामस्य जीवने अस्य पितुः प्रभावः अधिकः अस्ति । सः सम्पूर्णतया शिक्षितः नास्ति तथापि तस्य कार्यबद्धता दत्तः संस्कारः च कलामस्य जीवने बहूपकारकः अभवन् ।
विद्यार्थिजीवनम्[सम्पादयतु]
पञ्चवर्षीयः कलामः रामेश्वरस्य पञ्चायतप्राथमिकशालयां प्रविष्टः । प्रारम्भिकशिक्षां अनुवर्तयितुम् आवश्यकं धनसङ्ग्रहं प्रातः प्रतिगृहं वृत्तपत्रिकानां वितरणद्वारा करोति स्म ।[२] क्रि.श. १९५८तमे वर्षे कलामः मद्रास-इंस्टीट्यूट-आफ् टेकनालजी इति महाविद्यालयतः अन्तरिक्षविज्ञाने स्नातकपदवीम् प्राप्तवान् । पश्चात् हावरक्राफ्ट् इति परियोजनायाम् उद्योतं प्राप्तवान् । ततः भारतीयरक्षानुसन्धान तथा विकास इत्येतस्यां संस्थायां प्रवेशं प्राप्तवान् । क्रि.श. १९६२तमवर्षतः तस्यां संस्थायाम् उपग्रहप्रक्षेपणस्य विविधासु परियोजनासु स्वभूमिकां समर्थरूपेण निरूढवान् । परियोजनायाः निदेशकत्वेन भारतस्यएस्.एल्.वि.३ इति प्रथमं स्वदेशीयम् उपग्रहं निर्मीय प्रक्षेपितवान् । क्रि.श. १९८०तमवर्षे रोहिणीति उपग्रहं सफलतया अन्तरिक्षं प्रापितवान् ।
वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
क्रि.श. १९६२तमवर्षे भारतीयान्तरिक्षानुसन्धानसङ्घटने सेवायां नियुक्तः । डा. अब्दुल् कलामः प्रकल्पनिदेशकत्वेन भारतस्य स्वदेशीयोपग्रहस्य (एस्.एल्.वी. तृतीयः)प्रक्षेपणस्य क्षिपणिनिर्माणस्य श्रेयः प्राप्तवान् । क्रि.श. १९८०तमवर्षस्य जुलैमासे रोहिणी इति उपग्रहं प्रथिव्याः कक्षस्य निकटे एव स्थापितवान् [३]। अनेन भारताय अपि अन्ताराष्ट्रियान्तरिक्षसमाजस्य सदस्यत्वं दत्तम् अभवत्। इसरो संस्थायाः व्योमवाहनसंप्रेषणस्य कार्यक्रमस्य अनुमतिप्राप्तेः श्रेयः अपि अस्य एव । कलामः स्वदेशीयलक्ष्यभेद्यस्त्रस्य विन्यासं कृतवान् । स्वदेशीयतन्त्रज्ञानेन अग्निः इति पृथ्वीति क्षिपणी विन्यासं कृतवान् । डा. कलामः क्रि.श. १९९२तमवर्षस्य जुलैमासतः क्रि.श. १९९९ डिसेम्बर् पर्यन्तं भारतस्य रक्षणामन्त्रिणः विज्ञानमार्गदर्शकः सुरक्षाशोधविकासविभागस्य सचिवः चाभवत् । एषः स्टेटेजिक् मिसाय्ल् सिस्टम् इत्यस्य उपयोगम् आग्नेयास्त्रस्य रूपेण कृतवान् । अनेन कारणेन भारतदेशः परमाण्वस्त्राणाम् उत्पादनस्य क्षमताप्रापणे सफलः अभवत् । डा.कलामः क्रि.श. २०२०तमवर्षपर्यन्तं भारतं वैज्ञानिकक्षेत्रे अत्यधुनिकं कर्तुं विशिष्टां योजनां निरूप्य सर्वकाराय समर्पितवान् । तदानीम् एषः भारतसर्वकारस्य प्रधानवैज्ञानिकोपदेशकः आसीत् । क्रि.श. १९८२तमवर्षे डा. कलामः भारतीयरक्षानुसन्धान एवं विकास इत्यस्याः संस्थायाः निदेशकत्वेन पुनरागतः । तदा एषः स्वस्य सम्पूर्णं लक्ष्यं निदेशितक्षिपणेः विकासार्थं केन्द्रीकृतवान् । अग्निक्षिपणिः पृथ्वीक्षिपणिः इत्यनयोः परीक्षणसाफल्यस्य श्रेयसः बहुभागः डा. कलामस्य एव भवति । क्रि.श. १९९२तमवर्षे भारतीयरक्षणामन्त्रालयस्य वैज्ञानिकोपदेशकः इति नियुक्तः । अस्य परिवीक्षणे एव क्रि.श. १९८८तमे वर्षे पोखराण इति स्थाने द्वितीयं परमाणुपरीक्षणम् उपपन्नम् [४]। अनया घटनया भारतं परमाणुशक्तिसम्पन्नराष्ट्रस्य आवल्याम् अन्तर्भावितम् अभवत् ।
राजनैतिकजीवनम्[सम्पादयतु]
डा. अब्दुल् कालामः भारतस्य एकादशः राष्ट्रपतिः इति निर्वाचितः अभवत् । भारतीयजनतापक्षेण समर्थितः एन्.डि.ए. सङ्घटनं स्वस्य प्रतिनिधिम् अकरोत् यस्य समर्थनं विपक्षं विना अन्ये सर्वे अकुर्वन्[५] । क्रि.श. २००२तमवर्षस्य जुलैमासस्य १८तमे दिने डा. कलामः ९०%बहुमतेन भारतस्य राष्ट्रपतिः अभवत् । तस्मिन् एव वर्षे जुलैमासस्य २५तमे दिने संसद्भवनस्य अशोकसभाङ्गणे राष्ट्रपतिपदस्य प्रमाणशपथम् बोधितम् [६]। अस्मिन् संक्षिप्ते समारोहे अटलबिहारीवाजपेयी तस्य मन्त्रिमण्डलस्य सदस्याः तथा अधिकारिणः उपस्थिताः आसन् । डा.कलामस्य कार्यकालः क्रि.श. २००७तमवर्षस्य जुलै २५तमे दिने समाप्तः अभवत् । डा.कलामः राजनैतके वैयक्तिके च जीवने अतीव अनुशासितः अस्ति । अयं सर्वदा शाकाहारी मद्यपानव्यसनरहितः अस्ति । अस्य विङ्ग्स् आफ् फायर् इति आत्मकथनग्रन्थे भारतीययूनां मार्गदर्शनम् अस्ति । गैडिङ्ग् सोल्स् - डायलाग्स् आफ् दि पर्पस् आफ् दि लैफ् इति अस्य द्वितीये ग्रन्थे अध्यात्मिकविचाराः उल्लिखिताः सन्ति । अनेन तमिळुभाषाया अनेकानि पद्यानि विरचितानि । दक्षिणकोरियादेशे अस्य पुस्तकानाम् अभ्यर्थना अधिका अस्ति अस्य विषये अपि महान् आदरः अस्ति इति ज्ञायते । सामान्यतः पश्यामः चेत् डा.कलामः राजनैतिकव्यक्तिः न किन्तु अस्य मनसि राष्ट्रवादी विचाराः अमिताः सन्ति । एषः राष्ट्रपतिः भूत्वा भारतदेशस्य अभिवृद्धिनीतेः संस्थापनस्य कारणेन राजनीतिज्ञः इत्यपि वक्तुं शक्यते । इण्डिया २०२० इत्याख्ये स्वरचिते पुस्तक्ते एषः भारतस्य अभिवृद्धिविषये स्वदृष्टिदिशां स्पष्टं कृतवान् । एषः अन्तरिक्षक्षेत्रे भारतं जगदुरुत्वेन दृष्टुम् इच्छति । एतत् साधयितुम् अस्य मस्तके नैकाः योजनाः सन्ति । पर्माण्वस्त्रस्य क्षेत्रे एष भारतं परमशक्तिशालिनं कर्तुम् इच्छति । विज्ञानस्य अन्यक्षेत्रेषु अपि विकासः भवेदिति अस्य परमाशयः । डा.कलामः वदति यत् तन्त्रांशस्य क्षेत्रे सर्ववर्जनानि विमुक्तानि भवेयुः येन अधिकाधिकजनाः अस्य प्रयोजनं प्राप्नुयुः । एवं चेत् सूचनातन्त्रांशः तीव्रगत्या विकसितः भवति । यदि कोऽपि देशस्य अभिवृद्धिमिच्छति देशे शान्तेः संरक्षणार्थं प्रयत्नः विधेयः । शान्तिः आवश्यक्ती इति शक्तिसङ्ग्रहः न कर्तव्यः इति भावः न । अस्माकं शक्तेः अभावादेव गतेषु २०००वर्षेषु ६००वर्षणि वयम् अन्यैः प्रशासिताः इति सधैर्यम् अण्वस्त्रसङ्ग्रहविषये जागरयति ।
प्रशस्तिपुरस्काराः[सम्पादयतु]
अवुल पकीर जैनुलबीदीन अब्दुल कलामाय भारतसर्कारस्य क्रि.श. १९८१तमे वर्षे प्रशासकीयसेवाक्षेत्रस्य पद्मभूषणप्रशस्तिः प्रदत्ता । अपि च डा.कलामः भारतसर्कारस्य सर्वोच्चेन नागरिकसम्माननेन भारतरत्नेन अलङ्कृतः ।
वैयक्तिकजीवनम्[सम्पादयतु]
डा.कलामः स्वव्यक्तिगते जीवने अपि परिपूर्णः अनुशासितः अस्ति । आजीवनं ब्रह्मचर्यव्रतस्य पालनं सङ्कल्पितवान् । एषः कुरान्ग्रन्थं तथा भगवद्गीतां च समानतया अध्ययनं करोति । स्वयं कलामः बहुत्र उक्तवान् यत् सः तिरुक्कुरल् अपि अनुसरति इति । अस्यभाषणे न्यूनातिन्यूनम् एकस्य कुरलस्य उल्लेखः भवत्येव । राजनैतिकेस्तरे अस्य अभिप्रायः अस्ति यत् भारतस्य अपि भूमिपा अन्ताराष्ट्रियस्तरे विस्तृता भवेत् इति । भारतदेशः महाशक्तिः जगद्गुरुः च भवितुं तत्पथे गच्छन्तं दृष्टुम् अस्य मनः बहुधा इच्छति । अस्यां दिशायां प्रेरणां जनयितुम् एषः अनेकान् ग्रन्थन् अपि व्यरचयत् । तन्त्रांशः भारतस्य सर्वसाधारणस्यापि जनस्य हस्तगतः भवेत् इति सर्वदा आग्रहं कृतवान् । बालानां वृद्धानां च कलामः अतीव प्रयः अस्ति । अधुना एषः भारतीयान्तरिक्षविज्ञानम् तथा प्रौद्योगिकसंस्थानम् इत्यस्य कुलपतिः अस्ति ।
कृतयः[सम्पादयतु]
डा. कलामः साहित्यिकरूपेणापि स्वशोधसारं चतृषु ग्रन्थेषु आनीतवान् । विंग्स् ऑफ़ फैर्', 'इण्डिया २०२०- ए विषन् फ़ॉर दि न्यू मिलेनियम्', 'माई जर्नी' तथा 'इग्नाटिड् माइण्ड्स्- अनसैसिङ्ग् दि पवर् विदिन् इण्डिया । एतानि पुस्तकानि भारतीयभाषाभिः विदेशीयभाषाभिः च अनूदितानि । एषः कश्चित् विशिष्टः वैज्ञानिकः यस्मै ३०विश्वविद्यालयाः गौरवपूर्वकं डाक्टरेट् उपधिं दत्तवन्तः ।
- इग्नाइटेड मैण्ड्स् एनलिषिङ्ग् दि पावर विदीन इण्डिया (प्रकाशनम् - पेंग्विन बुक्स, २००३)[७]
- इण्डिया मै ड्रीम् (प्रकाशनम् - एक्सेल बुक्स्, २००४)
- एनविजनिंग अन एम्पावर्ड् नेशन् टेक्नालजी फार् सोसायटल् ट्रांसफारमेशन् (टाटा मैकग्राहिल् पब्लिशिङ्ग् कम्पनी लिमिटेड्, २००४)
- आत्मकथा - विग्स् आळ् फैर् एन् आटोबायोग्राफी आफ ए.पी.जे. अब्दुल् कलामः (ओरियण्ट् लाङ्गमैन्, १९९९)[८]
- आत्मकथा - सैण्टिस्त् टू प्रेसिडेंट् (ज्ञान पब्लिशिङ्ग हौस् २००३)
- इटरनल् क्वेस्ट् अब्दुल् कलामस्य जीवनकालः लेखकः - एस्. चन्द्रः (पेंटागन पब्लिशर्स्, २००२)[९]
- प्रेसिडेंट एपीजे अब्दुल् कलामः आर्. के. पूर्ति रचितः (अनमोल पब्लिकेशन्स,२००२) I
- ए. पी. जे. अब्दुल् कलामः दि विषनरी आळ् इण्डिया - के. भूषण तथा जी. कात्यालः रचनम् (एपीएच पब्लिशिङ्ग् कार्पोरेशन्, २००२)[१०]
परलोकगमनम्[सम्पादयतु]
२०१५ वर्षस्य जुलै मासस्य २७ तमे दिनाङ्के डॉ. अब्दुल् कलाम्-महोदयस्य हृदयाघातेन निधनम् अभवत् । तस्मिन् दिने सायं काले भारतीय-प्रबन्ध-संस्थानस्य (Indian Institute of Management Shillong) एकस्यां व्याख्यानसभायां व्याख्यारते सन् हृत्पीडया पीडितः जातः आसीत्[११] ।
आकराः[सम्पादयतु]
- ↑ "जन्म". Daily News (Colombo, Sri Lanka). जनवरि २३, २०१२. Retrieved 7 मार्च् 2014.
- ↑ Sharma, Mahesh; Das, P.K.; Bhalla, P.. प्रईदड् आफ़् द नेशन् : ड ए पि जे अब्दुल् कलाम्. p 12: Diamond Pocket Books (P) Ltd.. ISBN ISBN 978-81-288-0806-7.. http://books.google.co.in/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false.
- ↑ ""Missile Chronology, 1971–1979" (PDF).". Retrieved 7 मार्च् 2014.
- ↑ Indo-Russian military and nuclear cooperation: lessons and options for U.S. policy in South A. Lexington Books.. pp. p. 106.. ISBN ISBN 978-0-7391-0217-6. http://books.google.co.in/books?id=SZRk_z3dhtYC&pg=PA106&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false.
- ↑ ""NDA’s smart missile: President Kalam"". The Economic Times. Jun 11, 2002,. Retrieved 10 मार्च् 2014.
- ↑ "Abdul Kalam elected President". The Hindu. Jul 19, 2002. Retrieved 10 मार्च् 2014.
- ↑ Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam (01-Jan-2002). Ignited Minds: Unleashing the Power Within India. Viking.. pp. 205 pages. http://books.google.co.in/books?id=kypuAAAAMAAJ&q=ignited+minds&dq=ignited+minds&source=bl&ots=ez0QmBHU9X&sig=0TzcmzgctsyVAkxqJ4Ykxzkgvho&hl=en&sa=X&ei=azn2T4fVAYWe8gSQ_pntBg&redir_esc=y.
- ↑ Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam, Arun Tiwari. Wings of Fire: An Autobiography. Universities Press.. ISBN ISBN 978-81-7371-146-6.. http://books.google.co.in/books?id=c3qmIZtWUjAC&redir_esc=y.
- ↑ Rohde, David (July 19, 2002). ""Nuclear Scientist, 70, a Folk Hero, Is Elected India's President"". The NewYork Times. Retrieved 10 मार्च् 2014.
- ↑ Bhushan, K.; Katyal, G. (1 January 2002). A.P.J. Abdul Kalam: The Visionary of India. APH Publishing.. ISBN ISBN 978-81-7648-380-3.. http://books.google.co.in/books?id=W3K3wQsM9PUC&redir_esc=y.
- ↑ "Abdul Kalam, former president of India, passes away at 84". The Indian Express. 27 July 2015. Retrieved 27 July 2015.
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- कर्मयोगी कलामः (गूगल् पुस्तकम् ; लेखकः - लक्षमप्रसादः, शाण्डिल्यः)
- आधिकारिकजालस्थाने अस्य जीवनगाथा (आङ्ग्लभाषया)
- भारतस्य राष्ट्रपतीनाम् आधिकारिकं जालस्थानम्
- अब्दुल् कलामः
- ए. पी. जे. अब्दुल् कलामस्य अमूल्यचिन्तनानि (हिन्दीभाषायाम्)
"


text:
पुष्पं फलस्य धूमो ऽग्नेर् वर्षस्य जल-दोदयः ।
यथा भविष्यतो लिङ्गं रिष्टं मृत्योस् तथा ध्रुवम् ॥ १ ॥
आयुष्-मति क्रियाः सर्वाः स-फलाः संप्रयोजिताः ।
भवन्ति भिषजां भूत्यै कृत-ज्ञ इव भू-भुजि ॥ १+(१) ॥
क्षीणायुषि कृतं कर्म व्यर्थं कृतम् इवाधमे ।
अ-यशो देह-संदेहं स्वार्थ-हानिं च यच्छति ॥ १+(२) ॥
५.१+(२)च्व् आयासाद् देह-संदेहं तर्हीदानीं गतासूनां लक्षणं संप्रचक्षते ।
विकृतिः प्रकृतेः प्राज्ञैः प्रदिष्टा रिष्ट-संज्ञया ॥ १+(३) ॥
५.१+(३)अव् तद् इदानीं गतासूनां अरिष्टं नास्ति मरणं दृष्ट-रिष्टं च जीवितम् ।
अरिष्टे रिष्ट-विज्ञानं न च रिष्टे ऽप्य् अ-नैपुणात् ॥ २ ॥
के-चित् तु तद् द्वि-धेत्य् आहुः स्थाय्य्-अ-स्थायि-विभेदतः ।
दोषाणाम् अपि बाहुल्याद् रिष्टाभासः समुद्भवेत् ॥ ३ ॥
स दोषाणां शमे शाम्येत् स्थाय्य् अवश्यं तु मृत्यवे ।
रूपेन्द्रिय-स्वर-च्छाया-प्रतिच्छाया-क्रियादिषु ॥ ४ ॥
५.४av तद् दोषाणां शमे शाम्येत् अन्येष्व् अपि च भावेषु प्राकृतेष्व् अ-निमित्ततः ।
विकृतिर् या समासेन रिष्टं तद् इति लक्षयेत् ॥ ५ ॥
केश-रोम-निर्-अभ्यङ्गं यस्याभ्यक्तम् इवेक्ष्यते ।
यस्यात्य्-अर्थं चले नेत्रे स्तब्धान्तर्-गत-निर्गते ॥ ६ ॥
जिह्मे विस्तृत-संक्षिप्ते संक्षिप्त-विनत-भ्रुणी ।
उद्भ्रान्त-दर्शने हीन-दर्शने नकुलोपमे ॥ ७ ॥
कपोताभे अलाताभे स्रुते लुलित-पक्ष्मणी ।
नासिकात्य्-अर्थ-विवृता संवृता पिटिकाचिता ॥ ८ ॥
उच्छूना स्फुटिता म्लाना यस्यौष्ठो यात्य् अधो ऽधरः ।
ऊर्ध्वं द्वितीयः स्यातां वा पक्व-जम्बू-निभाव् उभौ ॥ ९ ॥
दन्ताः स-शर्कराः श्यावास् ताम्राः पुष्पित-पङ्किताः ।
सहसैव पतेयुर् वा जिह्वा जिह्मा विसर्पिणी ॥ १० ॥
शूना शुष्का गुरुः श्यावा लिप्ता सुप्ता स-कण्टका ।
शिरः शिरो-धरा वोढुं पृष्ठं वा भारम् आत्मनः ॥ ११ ॥
हनू वा पिण्डम् आस्य-स्थं शक्नुवन्ति न यस्य च ।
यस्या-निमित्तम् अङ्गानि गुरूण्य् अति-लघूनि वा ॥ १२ ॥
विष-दोषाद् विना यस्य खेभ्यो रक्तं प्रवर्तते ।
उत्सिक्तं मेहनं यस्य वृषणाव् अति-निःसृतौ ॥ १३ ॥
अतो ऽन्य-था वा यस्य स्यात् सर्वे ते काल-चोदिताः ।
यस्या-पूर्वाः सिरा-लेखा बालेन्द्व्-आकृतयो ऽपि वा ॥ १४ ॥
५.१४bv सर्वे ते काल-नोदिताः ललाटे वस्ति-शीर्षे वा षण् मासान् न स जीवति ।
पद्मिनी-पत्त्र-वत् तोयं शरीरे यस्य देहिनः ॥ १५ ॥
प्लवते प्लवमानस्य षण् मासास् तस्य जीवितम् ।
हरिताभाः सिरा यस्य रोम-कूपाश् च संवृताः ॥ १६ ॥
५.१६bv षण्-मासं तस्य जीवितम् ५.१६bv षण्-मासात् तस्य जीवितम् ५.१६bv षण् मासांस् तस्य जीवितम् सो ऽम्लाभिलाषी पुरुषः पित्तान् मरणम् अश्नुते ।
यस्य गो-मय-चूर्णाभं चूर्णं मूर्ध्नि मुखे ऽपि वा ॥ १७ ॥
स-स्नेहं मूर्ध्नि धूमो वा मासान्तं तस्य जीवितम् ।
मूर्ध्नि भ्रुवोर् वा कुर्वन्ति सीमन्तावर्तका नवाः ॥ १८ ॥
५.१८cv मूर्ध्नि भ्रुवोर् वा यस्य स्युः मृत्युं स्वस्थस्य षड्-रात्रात् त्रि-रात्राद् आतुरस्य तु ।
जिह्वा श्यावा मुखं पूति सव्यम् अक्षि निमज्जति ॥ १९ ॥
५.१९bv त्रि-रात्राद् आतुरस्य च खगा वा मूर्ध्नि लीयन्ते यस्य तं परिवर्जयेत् ।
यस्य स्नातानुलिप्तस्य पूर्वं शुष्यत्य् उरो भृशम् ॥ २० ॥
आर्द्रेषु सर्व-गात्रेषु सो ऽर्ध-मासं न जीवति ।
अ-कस्माद् युग-पद् गात्रे वर्णौ प्राकृत-वैकृतौ ॥ २१ ॥
तथैवोपचय-ग्लानि-रौक्ष्य-स्नेहादि मृत्यवे ।
यस्य स्फुटेयुर् अङ्गुल्यो नाकृष्टा न स जीवति ॥ २२ ॥
क्षव-कासादिषु तथा यस्या-पूर्वो ध्वनिर् भवेत् ।
ह्रस्वो दीर्घो ऽति वोच्छ्वासः पूतिः सुरभिर् एव वा ॥ २३ ॥
आप्लुतान्-आप्लुते काये यस्य गन्धो ऽति-मानुषः ।
मल-वस्त्र-व्रणादौ वा वर्षान्तं तस्य जीवितम् ॥ २४ ॥
५.२४cv मल-वस्त्र-व्रणाद्ये वा भजन्ते ऽत्य्-अङ्ग-सौरस्याद् यं यूका-मक्षिकादयः ।
त्यजन्ति वाति-वैरस्यात् सो ऽपि वर्षं न जीवति ॥ २५ ॥
सततोष्मसु गात्रेषु शैत्यं यस्योपलक्ष्यते ।
शीतेषु भृशम् औष्ण्यं वा स्वेदः स्तम्भो ऽप्य् अ-हेतुकः ॥ २६ ॥
५.२६dv स्वेदः स्तम्भो ऽत्य् अ-हेतुकः यो जात-शीत-पिटिकः शीताङ्गो वा विदह्यते ।
उष्ण-द्वेषी च शितार्तः स प्रेताधिप-गो-चरः ॥ २७ ॥
५.२७bv शीताङ्गो वातिदह्यते ५.२७bv शीताङ्गो वापि दह्यते उरस्य् ऊष्मा भवेद् यस्य जठरे चाति-शीत-ता ।
भिन्नं पुरीषं तृष्णा च यथा प्रेतस् तथैव सः ॥ २८ ॥
५.२८bv जठरे वाति-शीत-ता मूत्रं पुरीषं निष्ठ्यूतं शुक्रं वाप्सु निमज्जति ।
निष्ठ्यूतं बहु-वर्णं वा यस्य मासात् स नश्यति ॥ २९ ॥
घनी-भूतम् इवाकाशम् आकाशम् इव यो घनम् ।
अ-मूर्तम् इव मूर्तं च मूर्तं चा-मूर्त-वत् स्थितम् ॥ ३० ॥
तेजस्व्य् अ-तेजस् तद्-वच् च शुक्लं कृष्णम् अ-सच् च सत् ।
अ-नेत्र-रोगश् चन्द्रं च बहु-रूपम् अ-लाञ्छनम् ॥ ३१ ॥
५.३१av तेजस्य् अ-तेजस् तद्-वच् च ५.३१cv अ-नेत्र-रोगी चन्द्रं च जाग्रद् रक्षांसि गन्धर्वान् प्रेतान् अन्यांश् च तद्-विधान् ।
रूपं व्य्-आकृति तत् तच् च यः पश्यति स नश्यति ॥ ३२ ॥
५.३२cv रूपं व्य्-आकृति तद्-वच् च सप्तर्षीणां समीप-स्थां यो न पश्यत्य् अरुन्धतीम् ।
ध्रुवम् आकाश-गङ्गां वा स न पश्यति तां समाम् ॥ ३३ ॥
मेघ-तोयौघ-निर्घोष-वीणा-पणव-वेणु-जान् ।
शृणोत्य् अन्यांश् च यः शब्दान् अ-सतो न सतो ऽपि वा ॥ ३४ ॥
निष्पीड्य कर्णौ शृणुयान् न यो धुकधुका-स्वनम् ।
तद्-वद् गन्ध-रस-स्पर्शान् मन्यते यो विपर्ययात् ॥ ३५ ॥
५.३५bv न यो धुकधुक-स्वनम् सर्व-शो वा न यो यश् च दीप-गन्धं न जिघ्रति ।
विधिना यस्य दोषाय स्वास्थ्याया-विधिना रसाः ॥ ३६ ॥
यः पांसुनेव कीर्णाङ्गो यो ऽङ्गे घातं न वेत्ति वा ।
अन्तरेण तपस् तीव्रं योगं वा विधि-पूर्वकम् ॥ ३७ ॥
५.३७av यो भस्मनेव कीर्णाङ्गो जानात्य् अतीन्द्रियं यश् च तेषां मरणम् आदिशेत् ।
हीनो दीनः स्वरो ऽ-व्यक्तो यस्य स्याद् गद्गदो ऽपि वा ॥ ३८ ॥
सहसा यो विमुह्येद् वा विवक्षुर् न स जीवति ।
स्वरस्य दुर्-बली-भावं हानिं च बल-वर्णयोः ॥ ३९ ॥
रोग-वृद्धिम् अ-युक्त्या च दृष्ट्वा मरणम् आदिशेत् ।
अप-स्वरं भाषमाणं प्राप्तं मरणम् आत्मनः ॥ ४० ॥
श्रोतारं चास्य शब्दस्य दूरतः परिवर्जयेत् ।
संस्थानेन प्रमाणेन वर्णेन प्रभयापि वा ॥ ४१ ॥
५.४१av श्रोतारं तस्य शब्दस्य ५.४१av श्रोतारं वास्य शब्दस्य छाया विवर्तते यस्य स्वप्ने ऽपि प्रेत एव सः ।
आतपादर्श-तोयादौ या संस्थान-प्रमाणतः ॥ ४२ ॥
छायाङ्गात् संभवत्य् उक्ता प्रतिच्छायेति सा पुनः ।
वर्ण-प्रभाश्रया या तु सा छायैव शरीर-गा ॥ ४३ ॥
भवेद् यस्य प्रतिच्छाया छिन्ना भिन्नाधिकाकुला ।
वि-शिरा द्वि-शिरा जिह्मा विकृता यदि वान्य-था ॥ ४४ ॥
तं समाप्तायुषं विद्यान् न चेल् लक्ष्य-निमित्त-जा ।
प्रतिच्छाया-मयी यस्य न चाक्ष्णीक्ष्येत कन्यका ॥ ४५ ॥
खादीनां पञ्च पञ्चानां छाया विविध-लक्षणाः ।
नाभसी निर्-मला-नीला स-स्नेहा स-प्रभेव च ॥ ४६ ॥
वाताद् रजो-ऽरुणा श्यावा भस्म-रूक्षा हत-प्रभा ।
विशुद्ध-रक्ता त्व् आग्नेयी दीप्ताभा दर्शन-प्रिया ॥ ४७ ॥
शुद्ध-वैडूर्य-वि-मला सु-स्निग्धा तोय-जा सुखा ।
स्थिरा स्निग्धा घना शुद्धा श्यामा श्वेता च पार्थिवी ॥ ४८ ॥
५.४८bv सु-स्निग्धा तोय-जा हि सा वायवी रोग-मरण-क्लेशायान्याः सुखोदयाः ।
प्रभोक्ता तैजसी सर्वा सा तु सप्त-विधा स्मृता ॥ ४९ ॥
५.४९av वायव्या रोग-मरण- रक्ता पीता सिता श्यावा हरिता पाण्डुरासिता ।
तासां याः स्युर् विकासिन्यः स्निग्धाश् च वि-मलाश् च याः ॥ ५० ॥
५.५०av रक्ता पीता सिता श्यामा ताः शुभा मलिना रूक्षाः संक्षिप्ताश् चा-शुभोदयाः ।
वर्णम् आक्रामति च्छाया प्रभा वर्ण-प्रकाशिनी ॥ ५१ ॥
५.५१bv संक्षिप्ताश् चा-सुखोदयाः ५.५१dv प्रभा वर्ण-विकाशिनी आसन्ने लक्ष्यते छाया विकृष्टे भा प्रकाशते ।
ना-च्छायो ना-प्रभः कश्-चिद् विशेषाश् चिह्नयन्ति तु ॥ ५२ ॥
नृणां शुभा-शुभोत्पत्तिं काले छाया-समाश्रयाः ।
निकषन्न् इव यः पादौ च्युतांसः परिसर्पति ॥ ५३ ॥
५.५३bv काले छाया-समाश्रिताः हीयते बलतः शश्वद् यो ऽन्नम् अश्नन् हितं बहु ।
यो ऽल्पाशी बहु-विण्-मूत्रो बह्व्-आशी चाल्प-मूत्र-विट् ॥ ५४ ॥
५.५४dv बह्व्-आशी वाल्प-मूत्र-विट् यो वाल्पाशी कफेनार्तो दीर्घं श्वसिति चेष्टते ।
दीर्घम् उच्छ्वस्य यो ह्रस्वं निःश्वस्य परिताम्यति ॥ ५५ ॥
ह्रस्वं च यः प्रश्वसिति व्याविद्धं स्पन्दते भृशम् ।
शिरो विक्षिपते कृच्छ्राद् यो ऽञ्चयित्वा प्रपाणिकौ ॥ ५६ ॥
यो ललाटात् स्रुत-स्वेदः श्लथ-संधान-बन्धनः ।
उत्थाप्यमानः संमुह्येद् यो बली दुर्-बलो ऽपि वा ॥ ५७ ॥
उत्तान एव स्वपिति यः पादौ विकरोति च ।
शयनासन-कुड्यादेर् यो ऽ-सद् एव जिघृक्षति ॥ ५८ ॥
५.५८cv शयनासन-कुड्यादौ ५.५८dv यः सदैव जिघृक्षति अ-हास्य-हासी संमुह्यन् यो लेढि दशन-च्छदौ ।
उत्तरौष्ठं परिलिहन् फूत्-कारांश् च करोति यः ॥ ५९ ॥
५.५९dv नोत्कारांश् च करोति यः यम् अभिद्रवति च्छाया कृष्णा पीतारुणापि वा ।
भिषग्-भेषज-पानान्न-गुरु-मित्र-द्विषश् च ये ॥ ६० ॥
५.६०bv कृष्णा पीतारुणापि च वश-गाः सर्व एवैते विज्ञेयाः सम-वर्तिनः ।
ग्रीवा-ललाट-हृदयं यस्य स्विद्यति शीतलम् ॥ ६१ ॥
उष्णो ऽपरः प्रदेशश् च शरणं तस्य देवताः ।
यो ऽणु-ज्योतिर् अनेकाग्रो दुश्-छायो दुर्-मनाः सदा ॥ ६२ ॥
पूर्व-रूपाणि सर्वाणि ज्वरादिष्व् अति-मात्रया ।
यं विशन्ति विशत्य् एनं मृत्युर् ज्वर-पुरः-सरः ॥ ६२.१+(१) ॥
बलिं बलि-भृतो यस्य प्रणीतं नोपभुञ्जते ।
निर्-निमित्तं च यो मेधां शोभाम् उपचयं श्रियम् ॥ ६३ ॥
५.६३av बलिं बलि-भुजो यस्य प्राप्नोत्य् अतो वा विभ्रंशं स प्राप्नोति यम-क्षयम् ।
गुण-दोष-मयी यस्य स्वस्थस्य व्याधितस्य वा ॥ ६४ ॥
५.६४cv गुणा-गुण-मयी यस्य यात्य् अन्य-था-त्वं प्रकृतिः षण् मासान् न स जीवति ।
भक्तिः शीलं स्मृतिस् त्यागो बुद्धिर् बलम् अ-हेतुकम् ॥ ६५ ॥
षड् एतानि निवर्तन्ते षड्भिर् मासैर् मरिष्यतः ।
मत्त-वद्-गति-वाक्-कम्प-मोहा मासान् मरिष्यतः ॥ ६६ ॥
नश्यत्य् अ-जानन् षड्-अहात् केश-लुञ्चन-वेदनाम् ।
न याति यस्य चाहारः कण्ठं कण्ठामयाद् ऋते ॥ ६७ ॥
प्रेष्याः प्रतीप-तां यान्ति प्रेताकृतिर् उदीर्यते ।
यस्य निद्रा भवेन् नित्या नैव वा न स जीवति ॥ ६८ ॥
५.६८cv यस्य निद्रा भवेन् नित्यं वक्त्रम् आपूर्यते ऽश्रूणां स्विद्यतश् चरणौ भृशम् ।
चक्षुश् चाकुल-तां याति यम-राज्यं गमिष्यतः ॥ ६९ ॥
५.६९dv यम-राष्ट्रं गमिष्यतः यैः पुरा रमते भावैर् अ-रतिस् तैर् न जीवति ।
सहसा जायते यस्य विकारः सर्व-लक्षणः ॥ ७० ॥
निवर्तते वा सहसा सहसा स विनश्यति ।
ज्वरो निहन्ति बल-वान् गम्भीरो दैर्घरात्रिकः ॥ ७१ ॥
स-प्रलाप-भ्रम-श्वासः क्षीणं शूनं हतानलम् ।
अ-क्षामं सक्त-वचनं रक्ताक्षं हृदि शूलिनम् ॥ ७२ ॥
स-शुष्क-कासः पूर्वाह्णे यो ऽपराह्णे ऽपि वा भवेत् ।
बल-मांस-विहीनस्य श्लेष्म-कास-समन्वितः ॥ ७३ ॥
५.७३av संशुष्क-कासः पूर्वाह्णे रक्त-पित्तं भृशं रक्तं कृष्णम् इन्द्र-धनुष्-प्रभम् ।
ताम्र-हारिद्र-हरितं रूपं रक्तं प्रदर्शयेत् ॥ ७४ ॥
रोम-कूप-प्रविसृतं कण्ठास्य-हृदये सजत् ।
वाससो ऽ-रञ्जनं पूति वेग-वच् चाति भूरि च ॥ ७५ ॥
५.७५cv वाससो रञ्जनं पूति वृद्धं पाण्डु-ज्वर-च्छर्दि-कास-शोफातिसारिणम् ।
कास-श्वासौ ज्वर-च्छर्दि-तृष्णातीसार-शोफिनम् ॥ ७६ ॥
यक्ष्मा पार्श्व-रुजानाह-रक्त-च्छर्द्य्-अंस-तापिनम् ।
छर्दिर् वेग-वती मूत्र-शकृद्-गन्धिः स-चन्द्रिका ॥ ७७ ॥
५.७७bv -रक्त-च्छर्द्य्-अङ्ग-तापिनम् सास्र-विट्-पूय-रुक्-कास-श्वास-वत्य् अनुषङ्गिणी ।
तृष्णान्य-रोग-क्षपितं बहिर्-जिह्वं वि-चेतनम् ॥ ७८ ॥
५.७८dv बहिर्-जिह्वम् अ-चेतनम् ५.७८dv बहिर्-जिह्वं वि-चेतसम् मदात्ययो ऽति-शीतार्तं क्षीणं तैल-प्रभाननम् ।
अर्शांसि पाणि-पन्-नाभि-गुद-मुष्कास्य-शोफिनम् ॥ ७९ ॥
५.७९dv -गुद-मुष्कादि-शोफिनम् हृत्-पार्श्वाङ्ग-रुजा-छर्दि-पायु-पाक-ज्वरातुरम् ।
अतीसारो यकृत्-पिण्ड-मांस-धावन-मेचकैः ॥ ८० ॥
तुल्यस् तैल-घृत-क्षीर-दधि-मज्ज-वसासवैः ।
मस्तुलुङ्ग-मषी-पूय-वेसवाराम्बु-माक्षिकैः ॥ ८१ ॥
अति-रक्तासित-स्निग्ध-पूत्य्-अच्छ-घन-वेदनः ।
कर्बुरः प्रस्रवन् धातून् निष्-पुरीषो ऽथ-वाति-विट् ॥ ८२ ॥
तन्तु-मान् मक्षिकाक्रान्तो राजी-मांश् चन्द्रकैर् युतः ।
शीर्ण-पायु-वलिं मुक्त-नालं पर्वास्थि-शूलिनम् ॥ ८३ ॥
५.८३dv -तालं पर्वास्थि-शूलिनम् ५.८३dv -ताडं पर्वास्थि-शूलिनम् स्रस्त-पायुं बल-क्षीणम् अन्नम् एवोपवेशयन् ।
स-तृट्-श्वास-ज्वर-च्छर्दि-दाहानाह-प्रवाहिकः ॥ ८४ ॥
५.८४bv अन्नम् एवोपवेशयेत् अश्मरी शून-वृषणं बद्ध-मूत्रं रुजार्दितम् ।
मेहस् तृड्-दाह-पिटिका-मांस-कोथातिसारिणम् ॥ ८५ ॥
पिटिका मर्म-हृत्-पृष्ठ-स्तनांस-गुद-मूर्ध-गाः ।
पर्व-पाद-कर-स्था वा मन्दोत्साहं प्रमेहिणम् ॥ ८६ ॥
५.८६bv -स्तनांस-गुद-मूर्ध-जाः ५.८६cv पर्व-पाद-कर-स्थाश् च सर्वं च मांस-संकोथ-दाह-तृष्णा-मद-ज्वरैः ।
विसर्प-मर्म-संरोध-हिध्मा-श्वास-भ्रम-क्लमैः ॥ ८७ ॥
५.८७av सर्वं च मांस-संकोच- गुल्मः पृथु-परीणाहो घनः कूर्म इवोन्नतः ।
सिरा-नद्धो ज्वर-च्छर्दि-हिध्माध्मान-रुजान्वितः ॥ ८८ ॥
कास-पीनस-हृल्-लास-श्वासातीसार-शोफ-वान् ।
विण्-मूत्र-संग्रह-श्वास-शोफ-हिध्मा-ज्वर-भ्रमैः ॥ ८९ ॥
मूर्छा-छर्द्य्-अतिसारैश् च जठरं हन्ति दुर्-बलम् ।
शूनाक्षं कुटिलोपस्थम् उपक्लिन्न-तनु-त्वचम् ॥ ९० ॥
विरेचन-हृतानाहम् आनह्यन्तं पुनः पुनः ।
पाण्डु-रोगः श्वयथु-मान् पीताक्षि-नख-दर्शनम् ॥ ९१ ॥
५.९१av विरेचन-हतानाहम् तन्द्रा-दाहा-रुचि-च्छर्दि-मूर्छाध्मानातिसार-वान् ।
अनेकोपद्रव-युतः पादाभ्यां प्रसृतो नरम् ॥ ९२ ॥
नारीं शोफो मुखाद् धन्ति कुक्षि-गुह्याद् उभाव् अपि ।
राजी-चितः स्रवंश् छर्दि-ज्वर-श्वासातिसारिणम् ॥ ९३ ॥
ज्वरातीसारौ शोफान्ते श्वयथुर् वा तयोः क्षये ।
दुर्-बलस्य विशेषेण जायन्ते ऽन्ताय देहिनः ॥ ९४ ॥
श्वयथुर् यस्य पाद-स्थः परिस्रस्ते च पिण्डिके ।
सीदतः सक्थिनी चैव तं भिषक् परिवर्जयेत् ॥ ९५ ॥
आननं हस्त-पादं च विशेषाद् यस्य शुष्यतः ।
शूयेते वा विना देहात् स मासाद् याति पञ्च-ताम् ॥ ९६ ॥
५.९६bv विशेषाद् यस्य शुष्यति विसर्पः कास-वैवर्ण्य-ज्वर-मूर्छाङ्ग-भङ्ग-वान् ।
भ्रमास्य-शोफ-हृल्-लास-देह-सादातिसार-वान् ॥ ९७ ॥
५.९७cv भ्रमास्य-शोष-हृल्-लास- कुष्ठं विशीर्यमाणाङ्गं रक्त-नेत्रं हत-स्वरम् ।
मन्दाग्निं जन्तुभिर् जुष्टं हन्ति तृष्णातिसारिणम् ॥ ९८ ॥
वायुः सुप्त-त्वचं भुग्नं कम्प-शोफ-रुजातुरम् ।
वातास्रं मोह-मूर्छाय-मदा-स्वप्न-ज्वरान्वितम् ॥ ९९ ॥
५.९९av वायुः सुप्त-त्वचं भग्नं शिरो-ग्रहा-रुचि-श्वास-संकोच-स्फोट-कोथ-वत् ।
शिरो-रोगा-रुचि-श्वास-मोह-विड्-भेद-तृड्-भ्रमैः ॥ १०० ॥
घ्नन्ति सर्वामयाः क्षीण-स्वर-धातु-बलानलम् ।
वात-व्याधिर् अपस्मारी कुष्ठी रक्त्य् उदरी क्षयी ॥ १०१ ॥
गुल्मी मेही च तान् क्षीणान् विकारे ऽल्पे ऽपि वर्जयेत् ।
बल-मांस-क्षयस् तीव्रो रोग-वृद्धिर् अ-रोचकः ॥ १०२ ॥
यस्यातुरस्य लक्ष्यन्ते त्रीन् पक्षान् न स जीवति ।
वाताष्ठीलाति-संवृद्धा तिष्ठन्ति दारुणा हृदि ॥ १०३ ॥
तृष्णयानुपरीतस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम् ।
शैथिल्यं पिण्डिके वायुर् नीत्वा नासां च जिह्म-ताम् ॥ १०४ ॥
५.१०४av तृष्णया तु परीतस्य क्षीणस्यायम्य मन्ये वा सद्यो मुष्णाति जीवितम् ।
नाभि-गुदान्तरं गत्वा वङ्क्षणौ वा समाश्रयन् ॥ १०५ ॥
५.१०५av क्षीणस्यायस्य मन्ये वा गृहीत्वा पायु-हृदये क्षीण-देहस्य वा बली ।
मलान् वस्ति-शिरो नाभिं विबध्य जनयन् रुजम् ॥ १०६ ॥
कुर्वन् वङ्क्षणयोः शूलं तृष्णां भिन्न-पुरीष-ताम् ।
श्वासं वा जनयन् वायुर् गृहीत्वा गुद-वङ्क्षणम् ॥ १०७ ॥
५.१०७dv गृहीत्वा गुद-वङ्क्षणौ वितत्य पर्शुकाग्राणि गृहीत्वोरश् च मारुतः ।
स्तिमितस्यातताक्षस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम् ॥ १०८ ॥
५.१०८av वितत्य पार्श्वकाग्राणि सहसा ज्वर-संतापस् तृष्णा मूर्छा बल-क्षयः ।
विश्लेषणं च संधीनां मुमूर्षोर् उपजायते ॥ १०९ ॥
गो-सर्गे वदनाद् यस्य स्वेदः प्रच्यवते भृशम् ।
लेप-ज्वरोपतप्तस्य दुर्-लभं तस्य जीवितम् ॥ ११० ॥
प्रवाल-गुटिकाभासा यस्य गात्रे मसूरिकाः ।
उत्पद्याशु विनश्यन्ति न चिरात् स विनश्यति ॥ १११ ॥
मसूर-विदल-प्रख्यास् तथा विद्रुम-संनिभाः ।
अन्तर्-वक्त्राः किणाभाश् च विस्फोटा देह-नाशनाः ॥ ११२ ॥
कामलाक्ष्णोर् मुखं पूर्णं शङ्खयोर् मुक्त-मांस-ता ।
संत्रासश् चोष्ण-ताङ्गे च यस्य तं परिवर्जयेत् ॥ ११३ ॥
अ-कस्माद् अनुधावच् च विघृष्टं त्वक्-समाश्रयम् ।
यो वात-जो न शूलाय स्यान् न दाहाय पित्त-जः ॥ ११४ ॥
चन्दनोशीर-मदिरा-कुणप-ध्वाङ्क्ष-गन्धयः ।
शैवाल-कुक्कुट-शिखा-कुङ्कुमाल-मषी-प्रभाः ॥ ११४.१+(१) ॥
५.११४.१+(१)द्व् -नक्तमाल-मषी-प्रभाः ५.११४.१+(१)द्व् -कुन्द-शालि-मय-प्रभाः अन्तर्-दाहा निर्-ऊष्मणः प्राण-नाश-करा व्रणाः ॥ ११४.१+(२)अब् ॥
कफ-जो न च पूयाय मर्म-जश् च रुजे न यः ।
अ-चूर्णश् चूर्ण-कीर्णाभो यत्राकस्माच् च दृश्यते ॥ ११५ ॥
रूपं शक्ति-ध्वजादीनां सर्वांस् तान् वर्जयेद् व्रणान् ।
विण्-मूत्र-मारुत-वहं कृमिणं च भगन्दरम् ॥ ११६ ॥
घट्टयञ् जानुना जानु पादाव् उद्यम्य पातयन् ।
यो ऽपास्यति मुहुर् वक्त्रम् आतुरो न स जीवति ॥ ११७ ॥
दन्तैश् छिन्दन् नखाग्राणि तैश् च केशांस् तृणानि च ।
भूमिं काष्ठेन विलिखन् लोष्टं लोष्टेन ताडयन् ॥ ११८ ॥
५.११८bv तैश् च केशांस् तृणानि वा हृष्ट-रोमा सान्द्र-मूत्रः शुष्क-कासी ज्वरी च यः ।
मुहुर् हसन् मुहुः क्ष्वेडन् शय्यां पादेन हन्ति यः ॥ ११९ ॥
५.११९dv शय्यां पादेन हन्ति च मुहुश् छिद्राणि विमृशन्न् आतुरो न स जीवति ।
मृत्यवे सहसार्तस्य तिलक-व्यङ्ग-विप्लवः ॥ १२० ॥
मुखे दन्त-नखे पुष्पं जठरे विविधाः सिराः ।
ऊर्ध्व-श्वासं गतोष्माणं शूलोपहत-वङ्क्षणम् ॥ १२१ ॥
शर्म चान्-अधिगच्छन्तं बुद्धि-मान् परिवर्जयेत् ।
विकारा यस्य वर्धन्ते प्रकृतिः परिहीयते ॥ १२२ ॥
५.१२२av शर्म वान्-अधिगच्छन्तं सहसा सहसा तस्य मृत्युर् हरति जीवितम् ।
यम् उद्दिश्यातुरं वैद्यः संपादयितुम् औषधम् ॥ १२३ ॥
यतमानो न शक्नोति दुर्-लभं तस्य जीवितम् ।
विज्ञातं बहु-शः सिद्धं विधि-वच् चावचारितम् ॥ १२४ ॥
न सिध्यत्य् औषधं यस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम् ।
भवेद् यस्यौषधे ऽन्ने वा कल्प्यमाने विपर्ययः ॥ १२५ ॥
अ-कस्माद् वर्ण-गन्धादेः स्वस्थो ऽपि न स जीवति ।
निवाते सेन्धनं यस्य ज्योतिश् चाप्य् उपशाम्यति ॥ १२६ ॥
आतुरस्य गृहे यस्य भिद्यन्ते वा पतन्ति वा ।
अति-मात्रम् अमत्राणि दुर्-लभं तस्य जीवितम् ॥ १२७ ॥
यं नरं सहसा रोगो दुर्-बलं परिमुञ्चति ।
संशय-प्राप्तम् आत्रेयो जीवितं तस्य मन्यते ॥ १२८ ॥
५.१२८cv संशयं प्राप्तम् आत्रेयो कथयेन् न च पृष्टो ऽपि दुः-श्रवं मरणं भिषक् ।
गतासोर् बन्धु-मित्राणां न चेच्छेत् तं चिकित्सितुम् ॥ १२९ ॥
५.१२९av कथयेन् नैव पृष्टो ऽपि यम-दूत-पिशाचाद्यैर् यत् परासुर् उपास्यते ।
घ्नद्भिर् औषध-वीर्याणि तस्मात् तं परिवर्जयेत् ॥ १३० ॥
आयुर्-वेद-फलं कृत्स्नं यद् आयुर्-ज्ञे प्रतिष्ठितम् ।
रिष्ट-ज्ञानादृतस् तस्मात् सर्व-दैव भवेद् भिषक् ॥ १३१ ॥
मरणं प्राणिनां दृष्टम् आयुः-पुण्योभय-क्षयात् ।
तयोर् अप्य् अ-क्षयाद् दृष्टं विषमा-परिहारिणाम् ॥ १३२ ॥


text:
पिपीलिकायाः सातत्यम्
तेषां गृहं नगरात् बहिः आसीत्।
पिता प्रतिदिनं प्रातः उत्थाय दूरम् अटनार्थं गच्छति स्म। मार्गे विचित्रः पाषाणः आसीत्। तस्य आकारः भिन्नः आसीत्। पित्रा तस्मिन् पाषाणे सौंदर्यं दृष्टम्। द्वाभ्यां पुत्राभ्यां पाषाणस्य विषये सः वारंवारं कथयति स्म। एकदा प्रातः पुत्रौ गृहस्य कृत्तेः समीपे एव तं पाषाणं दृष्टवन्तौ। अटनानन्तरं पित्रा कर्मकराः आहूताः। तैः पाषाणं अङ्गणे स्थापितवान्।
अमिताभः पितरम् अपृच्छत्, " पाषाणम् अन्तः आनेतुं साहाय्यम् आवश्यकम् आसीत्। दूरतः अत्र कथम् आनयत्?"
पिता अवदत् ," पुत्र, प्रतिदिनं प्रत्यागमनसमये अहं एतं पाषाणं अग्रे अपसारितवान्। तावदेव कर्तुं शक्नोमि स्म।
किन्तु नियमितरुपेण अकरोत्। "
अमिताभस्य मनसि एतस्य प्रभावः आबाल्यात् एव आसीत्। अतः सः सदैव यशः प्राप्नोति।


text:
८ ॥ कार्यकारणभावसिद्धिः ॥
प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनः कार्यकारणभाव इति न्यायः । तत्र सामान्येन प्राक्प्र
वृत्तानुपलम्भसहायमुभयविषयं क्रमि प्रत्यक्षद्वयम् । यदि वा सामान्येनोभयग्राहि
प्रत्यक्षसहायं क्रमिकमनुपलम्भद्वयमिति त्रिविधमेव तत्साधनमित्येके । अन्ये तु तत्
त्रयमन्त्यद्वयसहायमेवेति पञ्चविधं नियतानुपूर्वीकमित्याहुः । आद्यत्रयसंभवेऽपि हि
प्रतिपत्तुर्नासन्दिग्धा बुद्धिरुपजायते, अन्त्यद्वये तु लब्धे सिध्यति । अन्वयव्यतिरेक
लक्षणो हि2488 हेतुफलभावः2489, तत्र 2490त्रयेणान्वयः प्रतीयते, 2491द्वयेन व्यतिरेक इति
पञ्चकेन साध्वी सिद्धिः । 2492तयोरेकैकानिश्चये तु सन्देहो दुर्निवार इति भावः ।
अत्र चिन्त्यते,
अनुपलम्भद्वयेन व्यतिरेकसाधनार्थमेव ह्यनुपलम्भः प्रार्थ्यते । स चानेन
हेत्वभिमताभावे 2494कार्याभिमतस्य भावं बाधमानेन साधनीयः । स च 2495भावस्त्रिधा
संभाव्यते । तत्रैव देशे स्थितिः, अन्यत आगमनम्, तद्विविक्तकलापादेवोत्पत्तिरिति ।
एवंविधबाधावैधुर्ये2496 किमत्र कारणमयमपेक्षते2497 ? न व्यतिरेकेऽस्योपयोगः ।
किं त्वन्वयग्राहिणि प्रत्यक्षे साहायकमावहतीत्युपदर्शितमेवेति चेत् ?
न हि भावे भावादन्यो नामान्वयः । स च सिद्धोऽध्यक्षेणेति किमत्रानुपलम्भ
साहाय्येन ? नन्वेवमन्वयो यदृच्छोपनतस्यापि स्यात् प्रत्यक्षमात्रसंभवात् । प्रागभाव
ग्रहणविशेषणं तु प्रत्यक्षं तद्ग्राहीति नातिप्रसङ्गः 55a स तर्हि 2498त्रिविधभेद
भिन्नभावविपर्ययस्वभावः, प्रागभावोऽनुपलब्धेः, सिद्धोऽभावमात्रं वा ? आद्ये पक्षे
एतदायातम्,
अस्मिन् सतीदं भवति,
एतच्चानुपलब्धिपूर्वेण सिद्धमध्यक्षेणेति न किञ्चित् पश्चिमद्वयेन । तदपि हि
हेत्वभावे फलस्य तत्र स्थितिमन्यत उत्पत्तिमन्ययत्नेनान्यत्र गमनम् बाधमानमेव
व्यतिरेकसाधनम्, न पाश्चात्त्यद्वयमित्येव, तद्व्यापाराभावे शतेनाप्यभावात् । तच्चादि
मेन एकेन कृतमिति नापरस्योपयोगः ।
अथ पुनरभावमात्रमादिमोऽनुपलम्भः प्रत्येतीति मतिः,
अभावमात्रप्रतीतौ तावत् कस्य केनान्वयः ? अस्य भावेऽस्य भाव इत्यप्यन्वय
प्रतीतिर्यदृच्छोपनतेनातिप्रसज्यमानोपयोगपरिपन्थिन्येव । एतद्व्यापारात् पूर्वमभावः
अस्येति तु प्रतीतौ सैव त्रयी गतिरायातेति किं परिशिष्यते, यतोऽन्तिमद्वयं न वैफल्य
मावहेत् ?
यदर्थमर्थ्येत प्राक्तनः अन्वयव्यतिरेकौ हि प्रत्येकं व्यभिचारादेव सहितौ
हेतुफलभाव उच्यते । तत एकैकस्यातद्भाविन्यपि संभवोऽबाधक एवेति समानमावयोः ।
319
ततो नान्त्ययोरादिमस्योपयोगः, आद्ये वान्तिमयोरिति सिद्धम् । न सिद्धम् ।
आदिमेन हि प्रागस्य व्यापारादेतन्नासीदिति प्रतियन्नपि एतद्व्यापाराभावप्रयुक्तोऽस्या
भाव इति नावधारितम्, चरमेण त्ववधार्यत इत्ययुक्तम्, आदिमस्य पुनरनुपयोगस्य
तादवस्थ्यात्2499 ।
अपि च,
एतद्व्यापारात् प्राग् नासीदित्यपि हि तन्मात्राभावादेवाभावं ख्यापयति, यथोक्त
सत्तात्रैविध्यविधूतेराक्षेपात् । ततस्तेनानिश्चये पश्चिमेनापि मा भूत् । तत्र पूर्वेण द्वयोः
अभावस्य सन्निधिमात्रम्, नैकस्यानेन प्रयुक्तिरिति पश्यतः पश्चिमेऽपि क आश्वासः ?
तदनायत्तौ2500 तदभावेऽपि उत्पत्तिप्रसङ्गे द्वितीयाभावस्यैवायोगः समानः । अथ वह्नि
रासभयोरागमनानन्तरजन्मनोऽपि धूमस्य गर्दभाभावेऽप्यभावः प्राच्येनानुभूयत
इत्युच्यते । उभयापगमेऽपगच्छतः पश्चात्तनेनापि, इत्यपरापरोपायपरम्परानुसणेन
पञ्चकव्यवस्थाहानिः2501 । तथा सति त्रयं, न द्वयमिति चेत् ? पश्चिमेनापि न शक्यते
इत्येतावदुच्यते । स तु2502 द्वयोस्त्रयोर्वेति 55b किमनेन ? अस्त्युपयोगो द्वयस्यान्यस्य
अप्यभावे निश्चयायोगादिति चेत् ? यदैव तर्हि केवले हेत्वभावेऽनुपलम्भस्तदैव प्राच्यः
अपि समर्थ इति किं नेष्यते ? नो चेत् सर्वथानुपयोगादित्युक्तम्, अन्यथा प्रत्यक्षमपि
त्रयं, न द्वयमिति वक्तुं शक्यत्वात् । कि च पञ्चकवादिनः 2503समानसमयतयैवाविभागात्
प्राच्योऽनुपलम्भ एक इष्टः । स चाग्निगर्दभापगमेऽस्तीत्यनन्तरधूमानुपलम्भापेक्षयाद्यापि
द्वैतमेव ।
अपि च,
तत्तदाशङ्कानिराकरणार्थमुत्तरोत्तरपूर्वपूर्वोपलम्भानुपलम्भपर्येषणाप्रसक्तेः । तत्र
यथेष्टं त्रयादिव्यवस्था क्रियताम् । न तु 2505प्रत्यक्षं मध्यमधिवास्यानुपलम्भयोः कश्चिद्
उपयोगः, अन्यशङ्कने द्वयोरप्यनाश्वात्, तद्विवेचने चैकेनैव सिद्धेः ।
तस्मात्,
अर्थान्तरत्वे तयोरेव तद्भावरूपत्वात् । तयोश्च न प्रतीतिनियमः कश्चित्,
द्विधापि सिद्धेः । स्यादेतत्, व्यतिरेकदार्ढ्यादेवं व्यवस्था । अतस्तद्ग्रहिणोऽनुप
लम्भस्यान्वयविषयप्रत्यक्षातिवृत्तिरुचितैव । न, नान्तरीयकत्वमेव हि प्रमाणस्य प्रमेये
द्रढिमानमारोपयति । न बाहुल्यम् प्रमाणाभासेष्वपि दर्शनात् । एक एव च दृश्या
नुपलम्भस्तदभावेऽत्यन्तमभावसाधनसाधुरिति किमधिकधावनेन ? न हि तदा
गन्धोऽपि धूमस्य संभावनीयः । ननु भूयसामभावात् कस्याभावे न भूतो धूम इति
निश्चेतव्यमिति चेत् ? अत एवान्वयग्राहिप्रत्यक्षमपेक्ष्यते अन्याभावप्रयुक्तत्वे
ह्येतदभावस्य, नास्य संभवमयमाद्रियेत । एवमन्वयग्रहणपूर्वकेऽपि निश्चये भूयसां
संभवात्2507 कस्य भावप्रयुक्तोऽस्य भाव इति जिज्ञासायामनुपलब्धेर्यदभावप्रयुक्तोऽस्या
भावः संप्रति तद्भावप्रयुक्तः प्रागप्यस्य भाव इति सिध्यति । तत्र चैकैकस्योपनयेऽपनये
वा तथा प्रतिपत्तुं शक्यम् । तथा च सति प्राच्यस्य पश्चिमस्य वा व्यतिरेकसिद्धौ शक्तिः,
अनेकोपनयादौ तु द्वितयस्याप्यशक्तिरिति स्थितम् ॥
अव्यापिनी चेयं पञ्चकव्यवस्था । भस्मानलकलसकुम्भकारादिषु पश्चिमा
भावात्, नीराधारादिषु च प्राच्याभावेऽपि सिद्धः । तथा हि सति सेतौ पयःपूर
स्थेमानमुपलब्धवतस्तद्भावे2508 2509तद्भावदर्शिनस्तयोर्हेतुफलभावनिश्चयः प्राच्यानपेक्ष
एव । तद्वदन्यत्रापि त्रिकापेक्ष एवेति वेदितव्यम् ।
अथ प्रागदृष्ट्वा वह्निसन्निधौ धूमदर्शने वह्निमपेक्ष्यान्य एव जनयतीति कि न
कल्प्यते ? एवमपि वह्नेः कारणत्वमेवेन्धनस्येव । एवं तर्ह्यन्यस्यापि यदृच्छासन्नि
321
हितस्य गर्दभादेः कारणत्वमस्तु, ततश्च तस्यापि धूमादनुमानप्रसङ्ग इति चेत् ? तत्
किं वह्नेः कारणत्वनिश्चय 56a इत्येवं गर्दभस्यापि ? अथ प्रत्यक्षानुपलम्भयोस्तत्रापि
वृत्तेः 2510उभयस्याप्ययोगात् । न चान्यस्य तथा निषेधाय त्रयाश्रयणम्, अपि तु
वह्नेर्विधये । स च सिद्ध इत्यन्यस्यानिषेधोऽबाधक एव । अननुमानं तु कारणत्वा
निश्चयादेव । न कदाचिदग्निमपेक्ष्य गर्दभः करोतीति शङ्कैव निश्चयो विरोधात्,
तस्याः संशयरूपत्वात् । तन्निषेधोऽपि तस्यैव परीक्षया नान्यस्येत्यस्थानमेवंविध
प्रलापस्य । ननु तथापि वह्निः कारणमित्यवधारणानुपपत्तेर्दुस्थैव स्थितिः । न हि वह्नि
रेव कारणम्, अन्यस्याप्यनिराकरणात्, इन्धनस्यापि परमार्थतः कारणत्वाच्च । न च
कारणमेव, अनारब्धधूमस्यापि संभवादिति न चोद्यम्, त्रिविधस्यापि व्यवच्छेदस्य
सिद्धेः ।
तथा हि,
यदा हि दहनशब्देन तदुपलक्षिता सामग्री समासेनाभिधीयते, तदा स एवेत्यन्य
योगव्यवच्छेदः । यदा तु दहनद्रव्यमेव तदापि कारणत्वं नाम यदि योग्यता, तदा
कारणमेवेत्ययोगव्यवच्छेदः । अथ क्रियैव, तदापि भवत्येवेत्यत्यन्तायोगव्यवच्छेदश्च
सिद्धः । स चायमियान् व्यापारस्त्रिविधस्यैव प्रत्यक्षानुपलम्भस्य शक्य इति युक्तमत्र भागे
भट्टार्चटपादव्याख्यानमेव ।
भगवतो वार्तिककारस्यापि स्वयमेव,
कथं पुनः कार्यत्वाविशेषाद्धूमादिव भस्मनोऽपि नाग्नेरनुमानम् ? न, देशकालाद्य
पेक्षया अभिमतत्वात् । तथा हि,—
तत्र कलसभस्मादिभ्यो जन्मन्येवापेक्षितपरेभ्यः, अत एवार्थान्तरापेक्षप्रबन्ध
वैधुर्येभ्यः, अतीत एव हेतुसन्निधेः कालः शक्यनिश्चयो, न तु वर्तमान इति न प्रवृत्त्यादि
सङ्करः । उत्तरेभ्यश्च धूमालोकादिभ्यो दशाविशेषापेक्षानपेक्षप्रबन्धवैधुर्येभ्य उपादान
विकलतया प्रवाहविच्छित्तयेऽनपेक्षितपरेभ्यो वर्तमान एवेति न दोषः । एतदपेक्षया
त्वाचार्यधर्मोत्तरस्य पश्चिमद्वयस्य श्रयणयत्नः फलेदपि । न तु पञ्चकनियमः तदापि
परभागभाक् । प्रत्यक्षपूर्वकेऽनुपलम्भेऽन्यापेक्षाऽभावादिति प्रथममेव श्रेयः ॥
-
इतः पूर्वं नमो मञ्जुश्रीकुमारभूतायेति भोटग्रन्थेऽधिकम्,↩
-
०लक्षणादि० भोटपाठानुसारेण ।↩
-
०भावसिद्धिरिति भोटपाठः ।↩
-
प्रत्यक्षेणेति भोटपाठः । पूर्वानुपलम्भसहकृतप्रत्यक्षद्वयेनेति↩
भोटपाठार्थः ।
-
द्वयेनेति अनुपलम्भद्वयेनेत्यर्थः ।↩
-
अन्वयव्यतिरेकयोः ।↩
-
फलेनेति बोध्यम् ।↩
-
कार्यद्वया० भोटपाठः ।↩
-
कार्यस्येत्यध्याहार्यम् ।↩
-
बाधस्याभाव इत्यर्थः ।↩
-
अपेक्ष्यत↩
मातृका । अयमिति भावस्य परामर्शः ।
-
त्रिविधेति तत्रैव स्थितीत्यादिपक्षत्रयं प्रदिष्टम् । भेदशब्दो मातृकायां दुष्पठः भाटपाठथ दद्↩
समर्थितः ।
-
दङ् पोहि आदिमस्य यङ् पुनः दोगस् प मेद अनुपयोग दे ञिद् ल गनस्↩
पहि पियर् रो तादवस्थ्यात् । मातृकात्र संदिग्धपाठा ।
-
रग् म लस् प अनायत्ति ?↩
मातृका संदिग्धपाठा ।
-
हानिरिति मातृकायां दुष्पठम्, भोटपाठान्निश्चितम् ञम्स्प↩
-
स त्विति↩
पश्चिमानुपलम्भस्त्वित्यर्थः ।
-
समय इति मातृकायां दुष्पठम् । भोटपाठे गशुङ् = समयः = सिद्धा↩
न्तः । अत्र तु कालार्थकः समयशब्द इति भाति ।
-
मातृका दुष्पठा । भोटपाठे थुग् प भेद प↩
अनवस्थितिः । १६९ पृष्ठेऽप्ययं श्लोकः । तत्राप्येतदनुसारेण पाठः संशोध्यः ।
-
मङोन् सुम् प्रत्यक्ष दबुस् सु मध्य वशग पहि अधिष्ठाप्य ? मि दमिग्स् प↩
दग् अनुपलम्भयोः ।
-
भोटपाठोऽस्य श्लोकस्य गद्यात्मकः ।↩
-
म स्रिद् प असंभव↩
इति भोटपाठः ।
-
,↩
-
उभयत्र भोटपाठ योद् प भाव; मातृकायां तूभयत्रैव अभाव इति ।↩
-
गञिस् ग लउभयोः यङ् च मि रिग्स् पहि पियर् अयुक्तत्वात् ।↩
-
मातृकायां ग्रन्थभागे यथाप्रदर्शितं द्वादश श्लोकाः ।↩
-
मखस्·प·छन्·पो·ज्ञा·श्री·मि·त्र·↩
हि·शल्·स्ञ·नस्·क्यिस्·मजद्·प· इति भोटपाठानुसारेणैव कल्पितः कोष्ठकनिहितभागः ।
-
भोट↩
पाठ एवानन्तरोक्तमधिकं विवरणं लभ्यते । बर्ग्य·गर·ग्यि·मखन्·पो·पण्डि·त·कु·मा·क्ल·शु
दङ् । लो·चा·ब·दगे·स्लोङ्·शा·क्य·होद्·ग्यिस्·बस्ग्युर् । स्लद्·क्यि·बल्·युल्·ग्यि·
पण्डि·त·अ·न·न्त·श्री·दङ्·।·लो·चा·ब·दे·ञिद्·क्यि·गतुग्स्·शिङ्·गतन्·ल·फब्·
पो ॥ भारतीयोपाध्यायकुमारक्लशुन ? कलशेन भोटभाषानुवादकेन भिक्षुशाक्यप्रभेण चानू
दिता । ततश्च नेपालपण्डितानन्तश्रिया तेनैव च भोटभाषानुवादकेन स्पृष्ट्वा पाठो निर्णीत इति
भावः ॥


text:
सूत्रच्छेद:
द्वि-एकयो: - सप्तमीद्विवचनम् , द्विवचन-एकवचने - प्रथमाद्विवचनम्
अधिकार:
आकडारात् एका संज्ञा [1|4|1
]
सम्पूर्णसूत्रम्
द्वि-एकयो: द्विवचन-एकवचने
सूत्रार्थ:
द्वित्वे विवक्षिते द्विवचनस्य तथा एकत्वे विवक्षिते एकवचनस्य प्रयोगः भवति ।
अनेन सूत्रेण द्विवचन-संज्ञक-प्रत्ययस्य एकवचन-संज्ञकस्य प्रत्ययस्य कुत्र प्रयोगः भवति तत् स्पष्टीक्रियते । यत्र द्वयोः विवक्षा अस्ति, तत्र द्विवचनसंज्ञकः प्रत्ययः, यत्र एकवचनसस्य विवक्षा अस्ति, तत्र एकवचनसंज्ञकस्य प्रयोगः भवति ।
यथा -
1) बालः गच्छति - अस्मिन् वाक्ये एकस्य बालकस्य विषये एव प्रोच्यते, अतः अत्र एकवचनस्य प्रयोगः कृतः अस्ति ।
2) बालौ गच्छतः - अस्मिन् वाक्ये द्वयोः बालकयोः विषये उच्यते, अतः अत्र द्विवचनस्य प्रयोगः क्रियते ।
ज्ञातव्यम् -
1) एकवचनम् तथा द्विवचनम् एते संज्ञे तान्येकवचनद्विवचनबहुवचनान्येकशः 1|4|102
अनेन सूत्रेण दीयेते । सुप्-प्रत्ययानाम् तथा तिङ्-प्रत्ययानाम् इमे संज्ञे भवतः ।
2) एकवचनस्य प्रयोगः सामान्येन तदा अपि भवति यदा विशिष्टा सङ्ख्या विवक्षिता नास्ति ।
भाषाविशेषः - सामान्यरूपेण अद्यतनकाले संस्कृतसम्भाषणे एकवचनस्य विवक्षायाम् अपि आदरं प्रकटितुम् बहुवचनस्य प्रयोगः कृतः दृश्यते । यथा - एकम् मनुष्यम् उद्दिश्य अपि "भवन्तः कथम् सन्ति" इतिप्रकारेण प्रश्नः पृछ्यते । अयं प्रयोगः व्याकरणसम्मतः नास्ति । मूलतः एकवचनस्य प्रयोगेन अनादरः भवति, बहुवचनस्य प्रयोगेन च आदरः दर्श्यते, एतादृशम् चिन्तनम् अयोग्यम् एव । वचनानां प्रयोगः केवलं सङ्ख्यायाः विवक्षायाम् भवति, आदरस्य / अनादरस्य विवक्षायाम् न, एतत् स्मर्तव्यम् ।
One-line meaning in English
For referring to two, the द्विवचन forms are used, where as for referring to one, the एकवचन forms are used.
काशिकावृत्तिः
द्वित्वएकयोरर्थयोः द्विवचनएकवचने भवतः। एतदपि सामान्यविहितयोर् द्विवचनएकवचनयोरर्थाभिधानम्। द्वित्वे द्विवच्नं भवति। एकत्वे एकवचनं भवति। ब्राह्मणौ पठतः। ब्राह्मणः पठति।
`द्व्येकयोः` इति। अयमपि भावप्रधानो निर्देशः; अन्यथा हि बहुत्वाद्बहुवचनं स्यात्। भावप्रधाने तु निर्देशे,द्वित्वमेकत्वञ्च द्वावेतावर्थाविति युक्तं द्विवचम्। `एतदपि` इत्यादिनाऽस्यापि योगस्य विध्यर्थतां दर्शयति। `अर्थाभिधानम्` इति। अर्थो वाच्योऽभिधीयते येन तदर्थाभिधानम्॥
द्विशब्देन साहचर्यादेकशब्दः संख्यावाची। अयमपि भावप्रधानो निर्देशः, अत एवठ्द्व्येकयोःऽ इति द्विवचनम्, तदाह-द्वित्वैकत्वयोरिति। एतदपीत्यादि। अनेनास्यापि विध्यर्थत्वं दर्शयति। कथं तर्हि सामान्यविहितयोरिति, यावता नियमार्थत्वे एतद् घटते? उच्यते; साधारणपर्यायः सामान्यशब्दः ससंख्यनिःसंख्यसाधारण्येन विहितयोरित्यर्थः। अर्थाभिधानमिति। अर्थःउवाच्योऽभिधीयतेउकथ्यते येन तदर्थाभिधानम्। द्व्येकयोरितयत्र ठ्संख्याया अल्पीयस्यःऽ इत्येकशब्दस्य पूर्वनिपातोऽस्मादेव निपातनान्न भवति। संख्येयवचनष्वेवार्थद्वारकमल्पीयस्त्वमित्यन्ये॥
सिद्धान्तकौमुदी
द्वित्वैकत्वयोरेते स्तः ॥
द्वयेकयोः। `द्वयेकयो`रिति भावप्रधानो निर्देशः, अन्यथा `द्वयके`ष्विति स्यादित्यभिप्रेत्य व्याचष्टे--द्वित्वैकत्वयोरिति।
द्वयेकयोः। इह `द्वयेक`शब्दौ सङ्ख्यापरावित्यभिप्रेत्याह--द्वित्वैकत्वयोरिति। सङ्ख्येयपरत्वे तु बहुवचनं स्यादिति भावः।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
द्वित्वैकत्वयोरेते स्तः॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
श्रीदुर्गासप्तश्लोकी ..
durga saptashloki :-
ॐ अस्य श्रीदुर्गासप्तश्लोकीस्तोत्रमहामन्त्रस्य
नारायण ऋषिः . अनुष्टुपादीनि छन्दांसि .
श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वत्यो देवताः .
श्री जगदम्बाप्रीत्यर्थे पाठे विनियोगः ..
ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा .
बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति .. १..
दुर्गे स्मृता हरसि भीतिमशेषजन्तोः
स्वस्थैः स्मृता मतिमतीव शुभां ददासि .
दारिद्र्यदुःखभयहारिणि का त्वदन्या
सर्वोपकारकरणाय सदार्द्र चित्ता .. २..
सर्व मंगल मांगल्ये शिवे सर्वार्थ साधिके .
शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते .. ३..
शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणे .
सर्वस्यार्तिहरे देवि नारायणि नमोऽस्तु ते .. ४..
सर्वस्वरूपे सर्वेशे सर्वशक्ति समन्विते .
भयेभ्यस्त्राहि नो देवी दुर्गे देवी नमोऽस्तु ते .. ५..
रोगानशेषानपहंसि तुष्टा रुष्टा तु कामान् सकलानभीष्टान् .
त्वामाश्रितानां न विपन्नराणां त्वामाश्रिता ह्याश्रयतां प्रयान्ति .. ६..
सर्वाबाधाप्रशमनं त्रैलोक्यस्याखिलेश्वरि .
एवमेव त्वया कार्यमस्मद्वैरि विनाशनम् .. ७..
|| इति दुर्गासप्तश्लोकी ||


text: ॥४.१०॥ तासां वासनानामाशिषो नित्यत्वादनादित्वम् । येयमात्माशीर्मा न भूवं भूयासमिति सर्वस्य दृश्यते सा न स्वाभाविकी । कस्मात् । जातमात्रस्य जन्तोरननुभूतमरणधर्मकस्य द्वेषदुःखानुस्मृतिनिमित्तो मरणत्रासः कथं भवेत् । न च स्वाभाविकं वस्तु निमित्तमुपादत्ते । तस्मादनादिवासनानुविध्दमिदं चित्तं निमित्तवशात्काश्चिदेव वासनाः प्रतिलभ्य पुरुषस्य भोगायोपावर्तत इति । घटप्रासादप्रदीपकल्पं संकोचविकासि चित्तं शरीरपरिमाणाकारमात्रमित्यपरे प्रतिपन्नाः । तथा चान्तराभावः संसारश्च युक्त इति । वृत्तिरेवास्य विभुनश्चित्तस्य संकोचविकासिनीत्याचार्यः । तच्च धर्मादिनिमित्तापेक्षम् । निमित्तं च द्विविधम् ॥ बाह्यमाध्यात्मिकं च । शरीरादिसाधनापेक्षं बाह्यं स्तुतिदानाभिवादनादि, चित्तमात्राधीनं श्रध्दाद्याध्यात्मिकम् । तथा चोक्तम् ॥ ये चैते मैत्र्यादयो ध्यायिनां विहारास्ते बाह्यसाधननिरनुग्रहात्मानः प्रकृष्टं धर्ममभिनिर्वर्तयन्ति । तयोर्मानसं बलीयः । कथं, ज्ञानवैराग्ये केनातिशय्येते दण्डकारण्यं च चित्तबलव्यतिरेकेण शरीरेण कर्मणा शून्यं कः कर्तुमुत्सहेत समुद्रमगस्त्यवद्वा पिबेत् ।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ११२
नन्दिकेश्वर उवाच।
भ्रातृभिः सहितः सर्वे द्रौपद्या सह भार्यया।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य गुरून् देवानतर्पयत्।। ११२.१ ।।
वासुदेवोऽपि तत्रैव क्षणेनाभ्यागतस्तदा।
पाण्डवैः सहितैः सर्वे (र्वैः) पूज्यमानस्तु माधवः।। ११२.२ ।।
कृष्णेन सहितैः सर्वैः पुनरेव महात्मभिः।
अभिषिक्तः स्वराज्ये च धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः।। ११२.३ ।।
एतस्मिन्नन्तरे चैव मार्कण्डेयो महामुनिः।
ततः स्वस्तीति चोक्त्वा तु क्षणादाश्रममागमत्।। ११२.४ ।।
युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितोऽवसत्।
महादानं ततो दत्त्वा धर्मपुत्रो महामनाः।। ११२.५ ।।
यस्त्विहं कल्प(ल्प) उत्थाय माहात्म्यं पठते नरः।
प्रयागं स्मरते नित्यं स याति परमं पदम्।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति।। ११२.६ ।।
वासुदेव उवाच।
मम वाक्यञ्च कर्त्तव्यं महाराज! ब्रवीम्यहम्।
नित्यं जपस्व जुह्वस्व प्रयागे विगतज्वरः।। ११२.७ ।।
प्रयागं स्मर वै नित्यं सहास्माभिर्युधिष्ठिर!।
स्वयं प्राप्स्यसि राजेन्द्र! स्वर्गलोकं न संशयः।। ११२.८ ।।
प्रयागमनुगच्छेद्वा वसते वापि यो नरः।
सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति।। ११२.९ ।।
प्रतिग्रहादुपावृत्तः सन्तुष्टो नियतः शुचिः।
अहङ्कारनिवृत्तश्च स तीर्थफलमश्नुते।। ११२.१० ।।
अकोपनश्च सत्यश्च सत्यवादी द्रृढव्रतः।
आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते।। ११२.११ ।।
ऋषिभिः क्रतवः प्रोक्ता देवैश्चापि यथाक्रमम्।
न हि शक्त्या दरिद्रेण यज्ञाः प्राप्तुं महीयते।। ११२.१२ ।।
बहूपकरणा यज्ञा नानासम्भारविस्तराः।
प्राप्यन्ते पार्थिवैरेतैः समृद्धैर्वा नरैः क्वचित्।। ११२.१३ ।।
यो दरिद्रैरपि विधिः शक्यः प्राप्तुं नरेश्वर!।
तुल्यो यज्ञफलैः पुण्यैस्तन्निबोधयुधिष्ठिर।। ११२.१४ ।।
ऋषिणां परमं गुह्यमिदं भरतसत्तम!।
तीर्थानुगमनं पुण्यं यज्ञेभ्योऽपि विशिष्यते।। ११२.१५ ।।
दशतीर्थसहस्राणि तिस्रः कोट्यस्तथापगाः।
माघमासे गमिष्यन्ति गङ्गायां भरतर्षभ!।। ११२.१६ ।।
स्वस्थो भव महाराज! भुंक्ष्व राज्यमकण्टकम्।
पुनर्द्रक्ष्यसि राजेन्द्र! यजमानो विशेषतः।। ११२.१७ ।।
नन्दिकेश्वर उवाच।
इत्युक्त्वा स महाभागो मार्कण्डेयो महातपाः।
युधिष्ठिरस्य नृपतेस्तत्रैवान्तरधीयत।। ११२.१८ ।।
ततस्तत्र समाप्लाव्य गात्राणि सगणो नृपः।
यथोक्तेनाथ विधिना परां निर्वृतिमागमत्।। ११२.१९ ।।
तथा त्वमपि देवर्षे। प्रयागाभिमुखो भव।
अभिषेकन्तु कृत्वाद्य कृतकृत्यो भविष्यसि।। ११२.२० ।।
सूत उवाच।
एवमुक्त्वाऽथ नन्दीशस्तत्रैवान्तरधीयत।
नारदोऽपि जगामाशु प्रयागाभिमुखस्तदा।। ११२.२१ ।।
तत्र स्नात्वा च जप्त्वा च विधिद्रृष्टेन कर्मणा।
दानं दत्त्वा द्विजाग्र्येभ्यो गतः स्वभवनं तदा।। ११२.२२ ।।