c: text/html

text:
परिच्छेदः ४
श्रीमद्भगवद्रीताशास्त्रकृता भगवता मनस इंद्रियत्वमुच्यते "इंद्रियाणां मनश्र्चास्मि देवानामस्मिवासवः
" इत्यत्र इंद्रियाणामिति निर्धारणषष्ठ्या मनस इंद्रियत्वप्रतिज्ञानात् अन्यत्रापि "मन एव मनुष्याणां कारणं बंधमोक्षयोः ।
बंधाय विषयासक्तं मुक्तयै निर्विषयं मन" ।
इत्यादिष्वपि स्पष्टं विषयसंयोगित्वाभिधानात् योगशास्त्रेऽपि "मनःसंकल्पकं ध्यात्वा साक्षिण्यात्मनि बुद्धिमान् ।
धारयित्वा तदात्मान धारणा परिकीर्तिता" इत्यात्राभिहिताया धारणायाश्र्चित्तस्य
देशबंधात्मकतया किंचिद्देसंयोगित्वं मनस इत्थनायत्या इंद्रियत्वस्वीकारः
संस्कारोद्बोधकनाशान्मनोनाशं वदता भगवता वसिष्ठेन मनस इंद्रियत्वेन
परिग्रहात् अकामेनापि भवता मनस इंद्रियत्वमभ्युपेयम् अत्राह ।
नेंद्रियत्वं मनसः प्रबलश्रुतिप्रमाणविरोधात् तथा च श्रुतिः "मनसश्र्चोंद्रियाणां च ऐकाग्रयं परमं तपः"
इत्यत्र स्पष्टमिंद्रियेभ्यो मनसः पृथक्करणात् तर्हि मास्तु मनस इंद्रियत्वं वस्तुतः तथापि
"अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपंच प्रपंच्यते" इत्यत्र यथा प्रपंचः ब्रह्मणि असन्नारोप्यते
तथा मनस्यापि इंद्रियत्वारोपः किं न स्यादिति चेन्न "आत्मेंद्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः
"इत्यत्र स्पष्टमेव मनस आत्मेंद्रियभिन्नतया प्रतिपादनादिंद्रियत्वारोपप्रतिघातः कथं तर्हि
भगवता मनस इंद्रियत्वं प्रतिपाद्यते तथैव हि गीतावचनं परिदृश्यते. "इंद्रियाणां मनश्र्चास्मि"
इति प्रागुक्तमेव तथैव "अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्" इत्यनेन अर्थवत्तया
प्रतिपदिकसंज्ञाविधानात् इंद्रियरूपार्थबोधकत्वादेव मनःपदस्य प्रतिपदिकसंज्ञा ततोपि मनस इंद्रियत्वावगमः ।
अन्यच्च— "मनसः परिणामेन वृत्तित्वं याति नान्यथा" इत्यत्र मनस इंद्रियार्थसंनिकर्षे
सति परिणम्यमानत्वाभिधानात्, यथा वा नीरक्षीरयोः सजातीययोः परस्परात्यंतसंयोगो
दृश्यते न विजातीययोः नीरघटयोः कदाप्यत्यंतसंयोगो भवन् दृष्टः अतो मनस इंद्रियैः
साकमत्यंतयोगात् तज्जातीयमिति इंद्रियं मनः इति पूर्ववादिनः तदन्यत्वात् तदल्पत्वात्
तत्संकल्पविकल्पनात् तदाकारेण परिणामित्वाच्च प्रमाणांतरानुपलंभान्मन आत्मा न
भवितुमर्हतीति पारिशेष्यादिंद्रियं मन इत्याद्यसत्तर्कजटिलांतरालाप्राभाकरनैयायिकादयो
भेदवादिनोपरिणामारंभमानिनः क्षणिकविज्ञानवादिनो बौद्धाः परमाणुकारणतावादिनः
सर्वे तमस्विनो जंबुकाः तावदेव कलकलायन्ते
"न गर्जति महाशक्तिर्यावद्वेदांतकेसरी" वेदांतपरिशीलनजन्यब्रह्मसाक्षात्कारेण केसरीभूता गर्जंति अद्वैताचार्याः
शंकरभगवत्पूज्यपादादंडिताखिलकदघ्वमंडलाः प्रलयीकृताखिलद्वैतवादिनो वेदांतदर्शनभाष्यकाराः
अथ च पातंजलयोगदर्शनभाष्यकारा ब्रह्ममीमांसासूत्रप्रणेतारो भगवन्महर्षिबादरायणाचार्याश्र्च—
तथा च प्रस्थानत्रयमौलिभूतश्रीमद्भगवद्री ताशांकरभाष्ययोः प्रतिपादितं भगवता श्रीकृष्णेनभगवत्पूज्यपादाचार्यैश्र्च
"महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ॥
इंद्रियाणि दशैकं च पंच चेंद्रियगोचरा" इत्यत्र विकचनेत्राभ्यां द्रष्टव्यं-तत्र हि
ज्ञानेंद्रियाणि पंच कर्मेन्द्रियाणि पंच मिलित्वा दश इंद्रियाणि एकादशं मनः परिगणितं
तथाच तार्किंकाद्युक्तं सुखाद्युपलब्धिसाधनामिंद्रियं मन इति त्वसंगतमेव ।
यानेव निरीश्र्वरवादिनः कापिलाः सांख्याश्र्चतुर्विंशतितत्त्वान्याचक्षतेयानेववैशेषिका
आत्म गुणान् संगिरंते सर्वेप्येते क्षेत्रधर्मा एव नतु क्षेत्रज्ञस्येति भगवदभिप्रायः ।
Translation - भाषांतर
N/A

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Akuupaara अकूपार
अकूपार
ऋग्वेद ५.३९.२ के सायण भाष्य में अकूपार की व्याख्या अकुत्सितो पारो अन्तो यस्य तादृशस्य अन्नस्य के रूप में की गई है। शब्दकल्पद्रुम में अकूपार की निरुक्ति अ – कूपारः या न – कूपारः के रूप में की गई है तथा कूपार की निरुक्ति कुं पृथिवीं पिपर्त्ति के रूप में की गई है। पॄ – पालन – पूरणयोः। पदानुक्रमकोश (वैदिक भाग) में अकूपार की परिभाषा निःसीम रूप में की गई है।
संदर्भ
*यदिन्द्र चित्र मेहनाऽस्ति त्वादातमद्रिवः ।
राधस्तन्नो विदद्वस उभयाहस्त्या भर ॥
*यन्मन्यसे वरेण्यमिन्द्र द्युक्षं तदा भर ।
विद्याम तस्य ते वयमकूपारस्य दावने ॥
*यत्ते दित्सु प्रराध्यं मनो अस्ति श्रुतं बृहत् ।
तेन दृळ्हा चिदद्रिव आ वाजं दर्षि सातये ॥ - ऋ. 5.39.1-3
*ऋषयो वै सत्राद् उत्थायायन्त आयुञ्जानाः। ते होचुर् – एत किं चिद् एव यक्षं पश्यामेति। ते होचुर् अकूपारो वा अयं कश्यपस् समुद्रे ऽन्तर् महद् यक्षम्। एत तं पश्यामेति। तं हान्वभ्यवेयुः। तेभ्यो ह नाविर् आस। ते होचुर् – एतेन्द्रम् एव स्तवाम स वावास्येशे। स एव न इमं दर्शयिष्यतीति। ते ऽत्रिम् अब्रुवन्न् – ऋषे, त्वं स्तुताद् इति। स एतम् अत्रिस् तृचम् अपश्यत्। तेनैनम् उपायन् –
यद् इन्द्र चित्र म इह नास्ति त्वादातम् अद्रिवः।
राधस् तन् नो विदद्वस उभयाहस्त्य् आ भर॥
इति। स हेक्षांचक्रे – महत् बत म ऋषयो याचन्ति। उभयाहस्त्य् आ भरेति वा आहुर् इति।
यत् ते दिक्षु प्रराध्यं मनो अस्ति श्रुतं बृहत्।
तेन दृढा चिद् अद्रिव आ वाजं दर्षि सातये॥
इति। स हेक्षांचक्रे – दृढं बत म ऋषयो याचन्ति। न हाजज्ञाव् – अकूपारं दिदृक्षन्त इति।
यन् मन्यसे वरेण्यम् इन्द्र द्युक्षं तद् आ भर।
विद्याम तस्य ते वयम् अकूपारस्य दावने॥
इति। स हाजज्ञाव् अकूपारं वै दिदृक्षन्त इति। तं ह पदोदस्यन्न् उवाचेदम् एव मेदम् ऋषयो महद् इवोभयाहस्त्य् आ भरेत्य अवोचन्न् इति। तम् अपश्यन्। ता एताः कामसनय ऋचः। एतं वै ते कामम् अकामयन्त। स एभ्यः कामस् समार्ध्यत। यत्काम एवैताभिर् ऋग्भि स्तुते, सम् अस्मै स काम ऋध्यते॥ - जै.ब्रा. 3.203
विद्याम तस्य ते वयम् अकूपारस्य दावन। विद्याम तस्य ते वयम् अकुपरणस्य दानस्य। आदित्यो अप्य् अकूपार उच्यते अकूपारो भवति दूरपारः । समुद्रो अप्य् अकूपार उच्यते अकूपारो भवति महा पारः । कच्छपो अप्य् अकूपार उच्यते अकूपारस् न कूपम् ऋच्छति इति। कच्छपः कच्छम् पाति कच्छेन पाति इति वा कच्छेन पिबति इति वा। कच्छः खच्छः खच्छदः । अयम् अपि इतरो नदी कच्छ एतस्माद् एव कम् उदकम् तेन छाद्यत – यास्क निरुक्त 4.18
*तेऽवदन्प्रथमा ब्रह्मकिल्बिषेऽकूपारः सलिलो मातरिश्वा ।
वीळुहरास्तप उग्रो मयोभूरापो देवीः प्रथमजा ऋतेन ॥ - ऋ. 10.109.1
*तेऽवदन् प्रथमा ब्रह्मकिल्बिषेऽकूपारः सलिलो मातरिश्वा ।
वीडुहरास्तप उग्रं मयोभूरापो देवीः प्रथमजा ऋतस्य ॥१॥ - शौ.अ. 5.17.1
*नाक्रो मकरः कुलीपयस् ते ऽकूपारस्य – वा.मा.सं. 24.35
*अपां नप्त्रे जषः । नाक्रो मकरः कुलीकयस् ते ऽकूपारस्य । वाचे पैङ्गराजः । भगाय कुषीतकः । आती वाहसो दर्विदा ते वायव्याः । दिग्भ्यश् चक्रवाकः ॥ - तै.सं. 5.5.13.1
*अथाकूपारम् । अकूपारो वै कश्यपः कलिभिस् सह समुद्रम् अभ्यवैषत्। तस्मिन् प्रतिष्ठाम् ऐच्छत्। स एतत् सामापश्यत्। तेनास्तुत। ततो वै स समुद्रे प्रतिष्ठाम् अविन्दतेमाम् एव पृथिवीम्। ततो ह स्म वै तस्य कलयः पृष्ठ आसते। तद् एतत् प्रतिष्ठासाम। प्रतितिष्ठति य एवं वेद। समुद्रो वै छन्दोमाः। कश्यपो वै समुद्रम् अतिपारयितुम् अर्हति। तद् यद् अत्राकूपारं भवति समुद्रस्यैवातिपारणाय। यद् व् अकूपारः कश्यपो ऽपश्यत्, तस्माद् आकूपारम् इत्य् आख्यायते। - - - - - - जै.ब्रा. 3.273
*आकूपारं भवति। अकूपारो वा एतेन कश्यपो जेमानं महिमानमगच्छज्जेमानं महिमानं गच्छत्याकूपारेण तुष्टुवानः – तां.ब्रा. 15.2.29
*आ तू न इन्द्र क्षुमन्तमित्याकूपारम् (मैत्रावरुण साम)। अकूपाराङ्गिरसस्यासीत् तस्या यथा गोधायास्त्वगेवं त्वगासीत् तामेतेन त्रिःसाम्नेन्द्रः पूत्वा सूर्यत्वचसमकरोत् तद्वाव सा तर्ह्यकामयत यत्कामा एतेन साम्ना स्तुवते स एभ्यः कामः समृध्यते – तां.ब्रा. 9.2.13


text:
Adhikāra 63
१कुष्ठवचाभयाब्राह्मीकमलं क्षौद्रसर्पिषा ।
वर्णायुःकान्तिजननं लेहं बालस्य दापयेत् ॥ १ ॥
स्तन्याभावे पयश्छागं गव्यं वा तद्गुणं पिबेत् ।
तर्काधो गुडिकां तप्तां निर्वाष्य कटुतैलके ।
तत्तैलं पानतो हन्ति बालानामुल्बमुद्धतम् ॥ २ ॥
व्योषशिवोग्रा रजनी कल्कं वा पीतमथ पयसा ।
उल्बं निःशेषं कुरुते पटुतां वालस्य चात्यन्तम् ॥ ३ ॥
मृत्पिण्डेनाग्नितप्तेन क्षीरसिक्तेन सोष्मणा ।
स्वेदयेदुत्थितां नाभिं शोथस्तेन प्रशाम्यति ॥ ४ ॥
269-b
नाभिपाके निशालोध्रप्रियङ्गुमधुकैः शृतम् ।
तैलमभ्यञ्जने शस्तमेभिर्वाप्यवचूर्णनम् ॥ ५ ॥
२सोमग्रहणे विधिवत्
त्केक्रिशिखामूलमुद्धृतं बद्धम् ।
जघनेऽथ कन्धरायां
क्षपयत्यहिण्डिकां नियतम् ॥ ६ ॥
सप्तदलपुष्पं मरिचं पिष्टं गोरोचनासहितम् ।
पीतं तद्वत्तण्डुलभक्तकृतो दग्धपिष्टकप्राशः ॥ ७ ॥
जम्बूकनासावायसजिह्वा नाभिर्वराहसंभूता ।
कांस्यं रसोऽथ गरलं प्रावृड्भेकस्य वामजङ्घास्थि ॥ ८ ॥
इत्येकशोथमिलितं विधृतं ग्रीवादिकटिदेशे ।
अहिण्डिकाप्रशमनमभ्यङ्गो नातिपथ्यविधिः ॥ ९ ॥
अनामके घुर्घुरिकाबुक्कामरिचरोचना ।
नवनीतं च संमिश्र्य खादेत्तद्रोगनाशनम् ॥ १० ॥
तैलाक्तशिरस्तालुनिसप्तदलार्कस्नुहीभवं क्षीरम् ।
दत्त्वा रजनीचूर्णे दत्ते नश्येदनामकोरोगः ॥ ११ ॥
270-a
लेहयेच्च शुना बालं नवनीतेन लेपितम् ।
स्फुटकपत्रजरसोद्वर्तनं च हि तद्धितम् ॥ १२ ॥
३तैलस्य भागमेकं ।
मूत्रस्य द्वौ च शिम्बिदलरसस्य ।
गव्यं पयश्चतुर्गुण
मेवं दत्त्वा पचेत्तैलम् ।
तेनाभ्यङ्गः सततं रोगमनामकाख्यमपहरति ॥ १३ ॥
अर्कतूलकमाविकरोमाण्यादाय केशराजस्य ।
स्वरसेनाक्ते वस्त्रे कृत्वा वर्तिं च तैलाक्ताम् ॥ १४ ॥
तज्जातकज्जलाञ्जितलोचनयुगलोऽप्यलंकृतोबालः ।
कष्टमनामकरोगं क्षपयति भूतादिकं चापि ॥ १५ ॥
चालनिकातलसंस्थितपोतं संप्लाव्य गव्यमूत्रेण ।
ओकोदशालिकायां रजकक्षारोदकस्नानम् ॥ १६ ॥
दासक्रयणश्रावणवरा-
टिकारसेन्द्रपूरिता घृता कण्ठे ।
नलिनीदले च शयनं
सुकष्टमनामकाख्यरोगघ्नम् ॥ १७ ॥
भैषज्यं पूर्वमुद्दिष्टं नराणां यज्ज्वरादिषु ।
देयंतदेव बालानां मात्रा तस्य कनीयसी ॥ १८ ॥
प्रथमे मासि जातस्य शिशोर्भेषजरक्तिका ।
अवलेह्या तु कर्तव्या मधुक्षीरसिताघृतैः ॥ १९ ॥
270-b
एकैकां वर्धयेत् तावद्यावत्संवत्सरो भवेत् ।
तदूर्ध्वं मासवृद्धिः स्याद्यावदाषोडशाब्दिकाः ॥ २० ॥
४हरिद्राद्वययष्ट्याह्वसिंहीशक्रयवैः कृतः ।
शिशोर्ज्वरातिसारघ्नः कपायस्तस्य दोषजित् ॥ २१ ॥
५घनकृष्णारुणाशृङ्गीचूर्णं क्षौद्रेण संयुतम् ।
शिशोर्ज्वरातिसारघ्नं कासश्वासवमीहरम् ॥ २२ ॥
६धातकीबिल्वधन्याकलोध्रेन्द्रयववालकैः ।
लेहः क्षौद्रेण वालानां ज्वरातीसारवान्तिजित् ॥ २३ ॥
रजनीदारुशरलश्रेयसी बृहतीद्वयम् ।
पृश्निपर्णी शताह्वा च लीढं माक्षिकसर्पिषा ॥ २४ ॥
ग्रहणीदीपनं हन्ति मारुतार्तिं सकामलाम् ।
ज्वरातीसारपाण्डुघ्नं बालानां सर्वशोथनुत् ॥ २५ ॥
271-a
मिशी कृष्णाञ्जनं लाजा शृङ्गीमरिचमाक्षिकैः ।
लेहः शिशोर्विधातव्यश्छर्दिकासज्वरापहः ॥ २६ ॥
७शृङ्गीं समुस्तातिविषां विचूर्ण्य
लेहं विदध्यान्मधुना शिशूनाम् ।
कासज्वरच्छर्दिभिरर्दितानां
समाक्षिकां चातिविषां तथैकाम् ॥ २७ ॥
पीतं पीतं वमेद्यस्तु स्तन्यं तन्मधुसर्पिषा ।
द्विवार्ताकीफलरसं पञ्चकोलं च लेहयेत् ॥ २८ ॥
आम्रास्थिलाजसिन्धूत्थैर्लेहः क्षौद्रेण छर्दिनुत् ॥ २९ ॥
पिप्पलीमरिचानां तु चूर्णं समधुशर्करम् ।
रसेन मातुलुङ्गस्य हिक्काच्छर्दिनिवारणम् ॥ ३० ॥
पेटीपाठामूलाज्जम्ब्वः
सहकारवल्कलतः कल्कः ।
इत्येकशश्च पिण्डो
विधृतो हृन्नाभिमध्यताल्वादि ।
छर्द्यतिसारजं वेगं
प्रबलं धत्ते तदेव नियमेन ॥ ३१ ॥
८बिल्वं च पुष्पाणि च धातकीनां
जलं सलोध्रं गजपिप्पली च ।
क्वाथावलेहौ मधुना विमिश्रौ
बालेषु योज्यावतिसारितेषु ॥ ३२ ॥
समङ्गाधातकीलोध्रशारिवाभिः शृतं जलम् ।
271-b
दुर्धरेऽपि शिशोर्देयमतीसारे समाक्षिकम् ॥ ३३ ॥
नागरातिविषामुस्तवालकेन्द्रयवैः शृतम् ।
कुमारं पाययेत्प्रातः सर्वातीसारनाशनम् ॥ ३४ ॥
समङ्गा धातकी पद्मं वयस्या कच्छुरा तथा ।
पिष्टैरेतैर्यवागूः स्यात्सर्वातीसारनाशिनी ॥ ३५ ॥
बिल्वमूलकषायेण लाजाश्चैव सशर्कराः ।
आलोड्य पाययेद्बालं छर्द्यतीसारनाशनम् ॥ ३६ ॥
कल्कः प्रियङ्गुकोलास्थिमध्यमुस्तरसाञ्जनैः ।
क्षौद्रलीढः कुमांरस्य छर्दितृष्णातिसारनुत् ॥ ३७ ॥
९मोचरसः समङ्गा च धातकी पद्मकेशरम् ।
पिष्टैरेतैर्यवागूः स्याद्रक्तातीसारनाशिनी ॥ ३८ ॥
लेहस्तैलसिताक्षौद्रतिलयष्ट्याह्वकल्कितः ।
बालस्य रुन्ध्यान्नियतं रक्तस्रावं प्रवाहिकाम् ॥ ३९ ॥
लाजासयष्टीमधुकं शर्कराक्षौद्रमेव च ।
तण्डुलोदकसंसिक्तं क्षिप्रं हन्ति प्रवाहिकाम् ॥ ४० ॥
अङ्कोटमूलमथवा
तण्डुलसलिलेन वटजमूलं वा ।
पीतं हन्त्यतिसारं
ग्रहणीरोगं सुदुर्वारम् ॥ ४१ ॥
272-a
सितजीरसर्जचूर्णं
बिल्वदलोत्थाम्बुमिश्रितं पीतम् ।
हन्त्यामरक्तशूलं
गुडसहितः श्वेतसर्जो वा ॥ ४२ ॥
मरिचमहौपधकुटजं
द्विगुणीकृतमुत्तरोत्तरं क्रमशः ।
गुडतक्रयुक्तमेतद्
ग्रहणीरोगं निहन्त्याशु ॥ ४३ ॥
बिल्वशक्राम्बमोचाब्दसिद्धमाजं पयः शिशोः ।
समां सरक्तां ग्रहणीं पीतं हन्यात्त्रिरात्रतः ॥ ४४ ॥
तद्वदजाक्षीरसमो जम्बूत्वगुद्भवो रसः ।
गुदपाके तु बालानां पित्तघ्नीं कारयेत्क्रियाम् ॥ ४५ ॥
रसाञ्जनं विशेषेण पानालेपनयोर्हितम् ॥ ४६ ॥
१०कणोपणसिताक्षोद्रसूक्ष्मैलासैन्धवैः कृतः ।
मूत्रग्रहे प्रयोक्तव्यः शिशूनां लेह उत्तमः ॥ ४७ ॥
घृतेन सिन्धुविश्वैलाद्धिङ्गुभार्गीरजो लिहन् ।
आनाहं वातिकं शूलं जयेत्तोयेन वा शिशुः ॥ ४८ ॥
हरीतकी वचा कुष्टं कल्कं माक्षिकसंयुतम् ।
पीत्वा कुमारः स्तन्येन मुच्यते तालुपातनात् ॥ ४९ ॥
मुखपाके तु वालानां साम्रसारमयोरजः ।
गैरिकं क्षौद्रसंयुक्तं भेषजं सरसाञ्जनम् ॥ ५० ॥
272-b
अश्वत्थत्वग्दलक्षौद्रैर्मुखपाके प्रलेपनम् ।
दार्वीयष्ट्याभयाजातीपत्रक्षौद्रैस्तथापरम् ॥ ५१ ॥
सह जम्बीररसेन स्नुग्दलरसघर्षणं सद्यः ।
कृतमुपहन्ति हि पाकं मुखजं बालस्य चाश्वेव ॥ ५२ ॥
लावतित्तिरपल्लूररजः पुष्परसान्वितम् ।
द्रुतं करोति बालानां पद्मकेशरवन्मुखम् ॥ ५३ ॥
११दन्तोद्भवोत्थरोगेषु न बालमतियन्त्रयेत् ।
स्वयमप्युपशाम्यन्ति जातदन्तस्य ते गदाः ॥ ५४ ॥
सदन्तो यस्तु वा ये तु दन्ताः प्रोथस्य चोत्तराः ।
कुर्युस्तस्य कुतः शान्तिं बालस्यापि द्विजातयः ।
दद्यात्सदक्षिणं बालं नैनमेनं प्रपूजयेत् ॥ ५५ ॥
पञ्चमुलीकषायेण सघृतेन पयः शृतम् ।
सशृङ्गवेरं सगुडं शृतं हिक्कार्दितः पिबेत् ॥ ५६ ॥
सुवर्णगैरिकस्यापि चूर्णानि मधुना सह ।
लीढ्वा सुखमवाप्नोति क्षिप्रं हिक्कार्दितः शिशुः ॥ ५७ ॥
चित्रकं शृङ्गवेरं च तथा दन्ती गवाक्ष्यपि ।
चूर्णं कृत्वा तु सर्वेषां सुखोष्णेनाम्बुना पिबेत् ।
श्वासं कासमथो हिक्कां कुमाराणां प्रणाशयेत् ॥ ५८ ॥
द्राक्षायासाभयाकृष्णाचूर्णं सक्षौद्रसर्पिषा ।
लीढं श्वासं निहन्त्याशु कासं च तमकं तथा ॥ ५९ ॥
पुष्करातिविषाशृङ्गीमागधीधन्वयासकैः ॥
तच्चूर्णं मधुना लीढं शिशूनां पञ्चकासनुत् ॥ ६० ॥
273-a
दाडिमस्य च बीजानि जीरकं नागकेशरम् ।
चूर्णितं शर्कराक्षौद्रलीढं तृष्णाविनाशनम् ॥ ६१ ॥
१२मायूरपक्षभस्म
व्युषितजलं तेन भावितं पेयम् ।
तृष्णाघ्नं वटकाष्टक-
भस्मजलं वक्त्रशोषजिद्धृतं वक्त्रे ॥ ६२ ॥
पिष्टैश्छागेन पयसा दार्वीमुस्तकगैरिकैः ।
बहिरालेपनं शस्तं शिशोर्नेत्रामयापहम् ॥ ६३ ॥
मनःशिला शङ्खनाभिः पिप्पल्योऽथ रसाञ्जनम् ।
वर्तिः क्षौद्रेण संयुक्ता बाले सर्वाक्षिरोगनुत् ॥ ६४ ॥
मातुः स्तन्यकटुस्नेहकाञ्जिकैर्भावितो जयेत् ।
स्वेदाद्दीपशिखोत्तप्तो नेत्रामयमलक्तकः ॥ ६५ ॥
शुण्ठीभृङ्गनिशाकल्कः पुटपाकः ससैन्धवः ।
कुकूलकेऽक्षिरोगेषु भद्रमाश्च्योतनं हितम् ॥ ६६ ॥
क्रिमिघ्नालशिलादार्वीलाक्षाकाञ्चनगैरिकैः ।
चूर्णाञ्जनं कुकूले स्याच्छिशूनां पोथकीषु च ॥ ६७ ॥
सुदर्शनामूलचूर्णादञ्जनं स्यात्कुकूलके ॥ ६८ ॥
273-b
गृहधूमनिशाकुष्टवाजिकेन्द्रयवैः शिशोः ।
लेपस्तक्रेण हन्त्याशु सिध्मपामाविचर्चिकाः ॥ ६९ ॥
१३पादकल्केऽश्वगन्धायाः क्षीरे दशगुणे पचेत् ।
घृतं पेयं कुमाराणां पुष्टिकृद्वलवर्धनम् ॥ ७० ॥
१४चाङ्गेरीस्वरसे सर्पिश्छागक्षीरसमे पचेत् ।
कपित्थव्योषसिन्धूत्थसमङ्गोत्पलबालकैः ॥ ७१ ॥
सबिल्वधातकीमोचैः सिद्धं सर्वातिसारनुत् ।
ग्रहणीं दुस्तरां हन्ति बालानां तु विशेषतः ॥ ७२ ॥
१५शङ्खपुष्पी वचा ब्राह्मी कुष्ठं त्रिफलया सह ।
द्राक्षा सशर्करा शुण्ठी जीवन्ती जीरकं बला ॥ ७३ ॥
शठी दुरालभा बिल्वं दाडिमं सुरसः स्थिरा ।
मुस्तं पुष्करमूलं च सूक्ष्मैला गजपिप्पली ॥ ७४ ॥
274-a
एषां कर्षसमैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।
कषाये कण्टकार्याश्च क्षीरे तस्मिंश्चतुर्गुणे ॥ ७५ ॥
एतत्कुमारकल्याणघृतरत्नं सुखप्रदम् ।
बलवर्णकरं धन्यं पुष्ट्यग्निबलवर्धनम् ॥ ७६ ॥
छायासर्वग्रहालक्ष्मीक्रिमिदन्तगदापहम् ।
सर्वबालामयहरं दन्तोद्भेदं विशेषतः ॥ ७७ ॥
१६वचा कुष्ठं तथा ब्राह्मी सिद्धार्थकमथापि च ।
शारिवा सैन्धवं चैव पिप्पलीघृतमष्टमम् ॥ ७८ ॥
मेध्यं घृतमिदं सिद्धं पातव्यं च दिने दिने ।
दृढस्मृतिः क्षिप्रमेधाः कुमारो बुद्धिमान्भवेत् ॥ ७९ ॥
न पिशाचा न रक्षांसि न भूता न च मातरः ।
प्रभवन्ति कुमाराणां पिवतामष्टमङ्गलम् ॥ ८० ॥
१७लाक्षारससमं सिद्धं तैलं मस्तु चतुर्गुणम् ।
रास्नाचन्दनकुष्टाब्दवाजिगन्धानिशायुगैः ॥ ८१ ॥
274-b
शताह्वादारुयष्ट्याह्वमूर्वातिक्ताहरेणुभिः ।
बालानां ज्वररक्षोघ्नमभ्यङ्गाद्बलवर्णकृत् ॥ ८२ ॥
१८सहामुण्डितिकोदीच्यक्वाथस्नानं ग्रहापहम् ।
सप्तच्छदनिशाकुष्टचन्दनैश्चानुलेपनम् ॥ ८३ ॥
सर्पत्वग्लशुनं मूर्वासर्षपारिष्टपल्लवाः ।
बैडालविडजालोममेषशृङ्गीवचामधु ॥ ८४ ॥
धूपः शिशोर्ज्वरघ्नोऽयमशेषग्रहनाशनः ।
बलिशान्तीष्टकर्माणि कार्याणि ग्रहशान्तये ॥ ८५ ॥
मन्त्रश्चायं प्रयोक्तव्यस्तत्रादौ सर्वकामिकः ॥ ८६ ॥
१९“ओंं नमो भगवते गरुडाय त्र्यम्बकाय स-
द्यस्तवस्तुतः स्वाहा । ओंं कं पं टं शं वैनते-
याय नमः । ओंं ह्रीं ह्रूं क्षः” । बालदेहप्रमाणेन
पुष्पमालां तु सर्वतः । प्रगृह्य मच्छिकाभक्तबलि-
र्देयस्तु शान्तिकः । “ओंकारी स्वर्णपक्षी वालकं
रक्ष रक्ष स्वाहा” । गरुडबलिः । ओंं नारायणाय
नमः ॥ ८७ ॥
२०प्रथमे दिवसे मासे वर्षे वा गृह्णाति न-
न्दना नाम मातृका । तया गृहीतमात्रेण प्रथमं
भवति ज्वरः । अशुभं शब्दं मुञ्चति आत्कारं
च करोति स्तन्यं न गृह्णाति । बलिं तस्य प्रव-
क्ष्यामि येन सम्पद्यते शुभम् । नद्युभयतटमृ-
त्तिकां गृहीत्वा पुत्तलिकां कृत्वा शुक्लौदनं शु-
क्लपुष्पं शुक्लसप्तध्वजाः सप्तप्रदीपाः सप्तस्व-
275-a
स्तिकाः सप्तवटकाः सप्तशष्कुलिकाः जम्बुलिकाः
सप्तमुष्टिकाः गन्धं पुष्पं ताम्बूलं मत्स्यं मांसं
सुरामग्रभक्तं च पूर्वस्यां दिशि चतुष्पथे मध्याह्ने
बलिर्देयः । ततोऽश्वत्थपत्रं कुम्भे प्रक्षिष्य शा-
न्त्युदकेन स्नापयेत् । रसोनसिद्धार्थकमेषशृ-
ङ्गनिम्बपत्रशिवनिर्माल्यैर्बालकं धूपयेत् । “ओंं
नमो नारायणाय अमुकस्य व्याधिं हन हन
मुञ्च मुञ्च ह्रीं फट् स्वाहा” एवं दिनत्रयं
बलिं दत्त्वा चतुर्थदिवसे ब्राह्मणं भोजयेत्ततः
सम्पद्यते शुभम् ॥ ८८ ॥
२१द्वितीये दिवसे मासे वर्षे वा गृह्णाति
सुनन्दा नाम मातृका । तया गृहीतमात्रेण प्र-
थमं भवति ज्वरः । चक्षुरुन्मीलयति गात्रमुद्वे-
जयति न शेते क्रन्दति स्तन्यं न गृह्णाति आ-
त्कारश्च भवति । बलिं तस्य प्रवक्ष्यामि येन
सम्पद्यते शुभम् । तण्डुलं हस्तपृष्ठैकं दधिगुड-
घृतं च मिश्रितं शरावैकं गन्धताम्बूलं पीतपुष्पं
पीतसप्तध्वजाः सप्तप्रदीपाः दशस्वस्तिकाः म-
त्स्यमांससुरातिलचूर्णानि । पश्चिमस्यां दिशि
चतुष्पथे बलिर्देयः । दिनानि त्रीणि सन्ध्यायां
ततः शान्त्युदकेन स्नापयेत् । शिवनिर्माल्यसि-
275-b
द्धार्थमार्जारलोम उशीरबालघृतैर्धूपं दद्यात् ।
“ओंं नमो नारायणाय अमुकस्य व्याधिं हन
दन मुञ्च मुञ्च ह्रीं फट् स्वाहा” । चतुर्थ-
दिवसे ब्राह्मणं भोजयेत् ततः सम्पद्यते
शुभम् ॥ ८९ ॥
276-a
२२तृतीये दिवसे मासे वर्षे वा गृह्णाति पू-
तना नाम मातृका । तया गृहीतमात्रेण प्रथमं
भवति ज्वरः । गात्रमुद्वेजयति स्तन्यं न गृह्णाति
मुष्टिं बध्नाति क्रन्दति ऊर्ध्वं निरीक्षते । बलिं तस्य
प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते शुभम् । नद्युभयतटमृ-
त्तिकां गृहीत्वा पुत्तलिकां कृत्वा गन्धपुष्पताम्बू-
लरक्तचन्दनं रक्तपुष्पं रक्तसप्तध्वजाः सप्तप्रदीपाः
सप्तस्वस्तिकाः पक्षिमांससुरा अग्रभक्तं च द-
क्षिणस्यां दिशि अपराह्णे चतुष्पथे बलिर्दातव्यः ।
शिवनिर्माल्यगुग्गुलुसर्षपनिम्बपत्रमेषशृङ्गैर्दिन-
त्रयं धूपयेत् । “ओंं नमो नारायणाय बालस्य
व्याधिं हन हन मुञ्च मुञ्च ह्रासय ह्रासय
स्वाहा” चतुर्थदिवसे ब्राह्मणं भोजयेत्ततः स-
म्पद्यते शुभम् ॥ ९० ॥
276-b
२३चतुर्थदिवसे मासे वर्षे वा गृह्णाति मुख-
मुण्डिका नाम मातृका । तया गृहीतमात्रेण प्र-
थमं भवति ज्वरः । ग्रीवां नामयति अक्षिणी
उन्मीलयति स्तन्यं न गृह्णाति रोदिति स्वपिति
मुष्टिं बध्नाति । बलिं तस्य प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते
शुभम् । नद्युभयतटमृत्तिकां गृहीत्वा पुत्तलिकां
कृत्वा उत्पलपुष्पं गन्धताम्बूलं दश ध्वजाः च-
त्वारः प्रदोषाः त्रयोदश स्वस्तिकाः मत्स्यमांस-
सुरा अग्रभक्तं च उत्तरस्यां दिशि अपराह्णे चतु-
ष्पथे बलिं दद्यात् । आद्यमासिको धूपः “ओंं
नमो नारायणाय हन हन मुञ्च मुञ्च स्वाहा”
चतुर्थदिवसे ब्राह्मणं भोजयेत्ततः सम्पद्यते
शुभम् ॥ ९१ ॥
२४पञ्चमे दिवसे मामे वर्षे वा गृह्णाति क-
टपूतना नाम मातृका तया गृहीतमात्रेण प्रथमं
भवति ज्वरः । गात्रमुद्वेजयति स्तन्यं न गृह्णाति
मुष्टिं च बन्धाति बलिं तस्य प्रवक्ष्यामि येन स-
म्पद्यते शुभम् । कुम्भकारचक्रस्य मृत्तिकां गृ-
हीत्वा पुत्तलिकां निर्माय गन्धताम्बूलं शुक्लौदनं
शुक्लपुष्पं पञ्चध्वजाः पञ्चप्रदीपाः पञ्चवटकाः
ऐशान्यां दिशि वलिर्दातव्यः । शान्त्युदकेन
स्नापयेच्छिवनिर्माल्यसर्पनिर्मोकगुग्गुलुनिम्बप-
त्रबालकघृतैर्धूपं दद्यात् । “ओंं नमो नारायणाय
अमुकस्य व्याधिं चूर्णय चूर्णय हन हन स्वाहा ।”
चतुर्थे दिवसे ब्राह्मणं भोजयेत्ततः सम्पद्यते
शुभम् ॥ ९२ ॥
२५षष्ठे दिवसे मासे वर्षे वा गृह्णाति शकु-
निका नाम मातृका । तया गृहीतमात्रेण प्रथमं
भवति ज्वरः । गात्रभेदं च दर्शयति दिवारात्रा-
वुत्थानं भवति ऊर्ध्वं निरीक्षते । बलिं तस्य प्र-
वक्ष्यामि येन सम्पद्यते शुभम् । पिष्टकेन पुत्त-
लिकां कृत्वा शुक्लपुष्पं रक्तपुष्पं पीतपुष्पं गन्ध-
ताम्बूलं दश प्रदीपाः दशध्वजाः दशस्वस्तिकाः
दशमुष्टिकाः दशवटकाः क्षीरजम्बूडिका मत्स्यमां-
ससुरा आग्नेय्यां दिशि निष्क्रान्ते मध्याह्ने बलिं
दापयेत् । शान्त्युदकेन स्नापयेत् । शिवनिर्मा-
ल्यरसोनगुग्गुलुसर्पनिर्मोकनिम्बपत्रघृतैर्धूपं द-
द्यात् । “ओंंनमो नारायणाय चूर्णय चूर्णय
277-a
हन हन स्वाहा” चतुर्थदिवसे ब्राह्मणं भोजये-
त्ततः सम्पद्यते शुभम् ॥ ९३ ॥
277-b
२६सप्तमे दिवसे मासे वर्षे वा यदा गृह्णाति
शुष्करेवती नाम मातृका । तया गृहीतमात्रेण
प्रथमं भवति ज्वरः । गात्रमुद्वेजयति मुष्टिं ब-
ध्नाति रोदिति । बलिं तस्य प्रवक्ष्यामि येन स-
म्पद्यते शुभम् । रक्तपुष्पं शुक्लपुष्पं गन्धताम्बूलं
रक्तौदनं कृशरास्त्रयोदश स्वस्तिकाः मत्स्यमांस-
सुरास्त्रयोदशध्वजाः पञ्च प्रदीपाः पश्चिमदिग्भागे
ग्रामनिष्काशे अपराह्णे वृक्षमाश्रित्य बलिं द-
द्यात् । शान्त्युदकेन स्नानं गुग्गुलुमेषशृङ्गीसर्ष-
पोशीरबालकघृतैर्धूपयेत् । “ओंं नमो नारायणाय
दीप्ततेजसे हन हन मुञ्च मुञ्च स्वाहा” चतुर्थ-
दिवसे व्राणह्मं भोजयेत्ततः सम्पद्यते शुभम् ॥ ९४ ॥
२७अष्टमे दिवसे मासे वार्षे वा यदि गृ-
ह्णाति अर्यका नाम मातृका । तया गृहीतमा-
त्रेण प्रथमं भवति ज्वरः । गृध्रगन्धः पूतिगन्ध-
श्च जायते आहारं च न गृह्णाति उद्वेजयति गा-
त्राणि । बलिं तस्य प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते
शुभम् । रक्तपीतध्वजाः चन्दनं पुष्पं शष्कुल्यः
पर्पटिकाः मत्स्यमांससुराजम्बुडिकाः प्रत्यूषे ब-
लिर्देयः प्रान्तरे । मन्त्रः “ओंंनमो नारायणाय
चतुर्दिड्मोक्षणाय व्याधिं हन हन मुञ्च मुञ्च
ओंं ह्रीं फट् स्वाहा” चतुर्थदिवसे ब्राह्मणं भोज-
येत्ततः सम्पद्यते शुभम् ॥ ९५ ॥
२८नवमे दिवसे मासे वर्षे वा गृह्णाति
भूसूतिका नाम मातृका । तया गृहीतमात्रेण
प्रथमं भवति ज्वरः । नित्यं छर्दिर्भवति गात्रभेदं
दर्शयति मुष्टिं बध्नाति । बलिं तस्य प्रवक्ष्यामि
येन सम्पद्यते शुभम् । नद्युभयतटमृत्तिकां गृ-
हीत्वा पुत्तलिकां निर्माय शुक्लवस्त्रेण वेष्टयेच्छु-
क्लपुष्पं गन्धताम्बूलं शुक्लत्रयोदशध्वजाः त्रयो-
दशदीपाः त्रयोदशस्वस्तिकाः त्रयोदशपुत्तलिकाः
त्रयोदशमत्स्यपुत्तलिकाः मत्स्यमांससुराः उत्तर-
दिग्भागे ग्रामनिष्काशे बलिं दद्यात् । शान्त्यु-
दकेन स्नानं गुग्गुलुनिम्बपत्रगोशृङ्गश्वेतसर्षप-
278-a
घृतैर्धूपं दद्यात् । मन्त्रः “ओंंनमो नाराय-
णाय चतुर्भुजाय हन हन मुञ्च मुञ्च स्वाहा ।”
चतुर्थदिवसे ब्राह्मणं भोजयेत्ततः सम्पद्यते
शुभम् ॥ ९६ ॥
278-b
२९दशमे दिवसे मासे वर्षे वा गृह्णाति नि-
रृता नाम मातृका । तया गृहीतमात्रेण प्रथमं
भवति ज्वरः । गात्रमुद्वेजयति आत्कारं करोति
रोदिति मूत्रं पुरीषं च भवति । बलिं तस्य प्र-
वक्ष्यामि येन सम्पद्यते शुभम् । पारावारमृ-
त्तिकां गृहीत्वा पुत्तलिकां निर्माय गन्धताम्बूलं
रक्तपुष्पं रक्तचन्दनं पञ्चवर्णध्वजाः पञ्चप्रदीपाः
पञ्चस्वस्तिकाः पञ्चपुत्तलिकाः मत्स्यमांससुराः
वायव्यां दिशि बलिं दद्यात् । काकविष्ठागोमां-
सगोशृङ्गरसोनमार्जारलोमनिम्बपत्रघृतैर्धूपयेत् ।
“ओंंनमो नारायणाय चूर्णितहस्ताय मुञ्च मुञ्च
स्वाहा” चतुर्थदिवसे ब्राह्मणं भोजयेत्ततः
सुस्थो भवति बालकः ॥ ९७ ॥
३०एकादशे दिवसे मासे वर्षे वा यदि गृ-
ह्णाति पिलिपिच्छिका नाम मातृका । तया
गृहीतमात्रेण प्रथमं भवति ज्वरः । आहारं न
गृह्णाति ऊर्ध्वदृष्टिर्भवति गात्रभङ्गो भवति ।
बलिं तस्य प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते शुभम् ।
पिष्टकेन पुत्तलिकां कृत्वा रक्तचन्दनरक्तं च
तस्या मुखं दुग्धेन सिञ्चेत् । पीतपुष्पं गन्धता-
म्बूलं सप्तपीतध्वजाः सप्तप्रदीपाः अष्टौ वटकाः
अष्टौ शष्कुलिकाः अष्टौ पूरिकाः मत्स्यमांससु-
राः पूर्वस्यां दिशि बलिर्दातव्यः । शान्त्युदकेन
स्नानं शिवनिर्माल्यगुग्गुलुगोशृङ्गसर्पनिर्मोकघृतै-
र्धूपयेत् । “ओंंनमो नारायणाय मुञ्च मुञ्च
स्वाहा” चतुर्थदिवसे ब्राह्मणं भोजयेत्ततः
सुस्थो भवति बालकः ॥ ९८ ॥
३१द्वादशे दिवसे मासे वर्षे वा यदि गृह्णाति
कामुका नाम मातृका । तया गृहीतमात्रेण प्र-
थमं भवति ज्वरः । विहस्य वादयति करेण
279-a
तर्जयति गृह्णाति क्रामति निःश्वसिति मुहुर्मुहु-
राहारं न करोति । बलिं तस्य प्रवक्ष्यामि येन
सम्पद्यते शुभम् । क्षीरेण पुत्तलिकां कृत्वा गन्धं
ताम्बूलं शुक्लपुष्पं शुक्लसप्तध्वजाः सप्तप्रदीपाः
सप्तपूपिकाः करस्थेन दधिभक्तेन सर्वकर्मबलिं
दद्याच्छान्त्युदकेन स्नापयेत् । शिवनिर्माल्यगु-
ग्गुलुसर्षपघृतैर्धूपयेत् । “ओंं नमो नारायणाय
मुञ्च मुञ्च हन हन स्वाहा” चतुर्थदिवसे
ब्राह्मणं भोजयेत्ततः सुस्थो भवति बालकः ॥ ९९ ॥


text:
Dear All
Sharing Here the Miraculous Hanuman Vadavanal Stotra. This is composed by Vibhishana, The Brother of Ravana. Vibhishana Praises the Powers and Valor of Hanuman and while doing so he recites the beeja mantras of Hanuman and they are so strong that if You Keep Chanting this most of the Issues of Life will subdue....
It Is Miraculous....Try It, Start it on Amavasya or any Saturday and then keep chanting daily or on Saturdays....
Here Is The Download Link - HANUMAN VADAVANAL STOTRA
if You want to read here without downloading, here it is....
|| श्री हनुमान वडवानल् स्तोत्रम् ||
श्री गणेशाय नमः
ॐ अस्य श्री हनुमद्वडवानलस्तोत्रमन्त्रस्य | श्री रामचन्द्र ऋषिः श्री वडवानलहनुमानदेवता,
मम् समस्त रोग प्रशमनार्थं, आयुः आरोग्य ऐश्वर्य अभिवृध्यर्थं, समस्त पापक्षयार्थं, सीतारामचन्द्रप्रित्यर्थं च हनुमद्वाडवानलस्तोत्रजपमहं करिष्ये ||
ॐ ह्रां ह्रीं ॐ नमो भगवते श्री महाहनुमते प्रकटपराक्रम सकल दिग्मङ्गलय् यशोवितान धवलिकृत जगत्त्रितय वज्रदेह रुद्रावतार लङ्कापुरीदहन उमाअमलमन्त्र
उदधिबन्धन दशशिरःकृतान्तक सीताश्वसन् वायुपुत्र अञ्जनिगर्भसंभूत श्रीरामलक्ष्मणानन्द्कर् कपिसैन्यप्राकार सुग्रीवसाह्य रणपर्वतोट्पाटण् कुमारब्रह्मचरिण् गंभिरनाद सर्वपापग्रहवारण सर्वोज्वरोचाटण डाकिनीविध्वन्सन ||
ॐ ह्रां ह्रीं ॐ नमो भगवते महावीरवीराय सर्वदुखनिवारणाय ग्रहमण्डल सर्वभूतमण्डल सर्वपिशाच्यमण्डल उच्चाटण भूत ज्वर एकहिक् ज्वर द्वहिक् ज्वर त्राहिक्ज्वर चातुर्थिकज्वर संतापज्वर माहेश्वर वैष्णवज्वरान छिन्धि छिन्धि यक्ष ब्रह्मराक्षस भूत प्रेत पिशाच्चाण् उच्चाटय् उच्चाटय् ||
ॐ ह्रां ह्रीं ॐ नमो भगवते श्री महाहनुमते ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं ह्रैं ह्रौं ह्रः आं हां हां हां औं सौं एहि एहि एहि ॐ हं ॐ हं ॐ हं ॐ हं ॐ नमो भगवते श्री महाहनुमतेश्रवणचक्षुभूतानां शाकिणीडाकिणीनां विषम् दुष्टानां सर्वविषम् हर हर आकाश भुवनम् भेदय भेदय छेदय् छेदय् मारय् मारय् शोषय शोषय मोहय मोहय ज्वालय ज्वालय प्रहारय प्रहारय सकलमायां भेदय भेदय ||
ॐ ह्रां ह्रीं ॐ नमो भगवते श्री महाहनुमते सर्व ग्रहोच्चाटण परबलं क्षोभय क्षोभय सकल बन्धन मोक्षणम् कुरु कुरु शिरः शूल गुल्म शूल सर्व शूलन्निर्मुलय निर्मूलय नागपाश अनन्त वासुकी तक्षक कर्कोटक कालियान यक्षकुल जलगत बिलगत रात्रिचर दिवाचर सर्वान्निर्विषं कुरु कुरु स्वाहा ||
राजभय चोरभय परमन्त्र परयन्त्र परतन्त्र परविद्या छेदय् छेदय् स्वमन्त्र स्वयन्त्र स्वतन्त्र स्वविद्या प्रकटय् प्रकटय् सर्व अरिष्ठ नाशय नाशय सर्व शत्रु नाशय नाशय असाध्यं साधय साधय हुं फ़ट् स्वाहा ||
|| इति श्री विभिषणकृतम् हनुमद् वडवानल स्तोत्रम् संपूर्णम् ||
for consultation, readings, remedies, pooja vidhi write to dilipr@bhaktidhara.com
||Shubham Bhavatu ||
Shri Dilip Raut
dilipr@bhaktidhara.com


text:
1. सामूहिक कल्याण के लिये-
तामम्बिकामखिलदेवमहर्षिपूज्यां भक्त्या नताः स्म विदधातु शुभानि सा नः॥
2. विश्व के अशुभ तथा भय का विनाश करने के लिये-
सा चण्डिकाखिलजगत्परिपालनाय नाशाय चाशुभभयस्य मतिं करोतु॥
3. विश्व की रक्षा के लिये-
श्रद्धा सतां कुलजनप्रभवस्य लज्जा तां त्वां नताः स्म परिपालय देवि विश्वम्॥
4. विश्व के अभ्युदय के लिये-
विश्वेशवन्द्या भवती भवन्ति विश्वाश्रया ये त्वयि भक्तिनम्राः॥
5. विश्वव्यापी विपत्तियों के नाश के लिये-
प्रसीद विश्वेश्वरि पाहि विश्वं त्वमीश्वरी देवि चराचरस्य॥
6. विश्व के पाप-ताप-निवारण के लिये-
पापानि सर्वजगतां प्रशमं नयाशु उत्पातपाकजनितांश्च महोपसर्गान्॥
7. विपत्ति-नाश के लिये-
सर्वस्यार्तिहरे देवि नारायणि नमोऽस्तु ते॥
8. विपत्तिनाश और शुभ की प्राप्ति के लिये-
9. भय-नाश के लिये-
भयेभ्यस्त्राहि नो देवि दुर्गे देवि नमोऽस्तु ते॥
पातु नः सर्वभीतिभ्यः कात्यायनि नमोऽस्तु ते॥
त्रिशूलं पातु नो भीतेर्भद्रकालि नमोऽस्तु ते॥
10. पाप-नाश के लिये-
सा घण्टा पातु नो देवि पापेभ्योऽनः सुतानिव॥
11. रोग-नाश के लिये-
त्वामाश्रितानां न विपन्नराणां त्वामाश्रिता ह्याश्रयतां प्रयान्ति॥
12. महामारी-नाश के लिये-
दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते॥
13. आरोग्य और सौभाग्य की प्राप्ति के लिये-
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
14. सुलक्षणा पत्नी की प्राप्ति के लिये-
तारिणीं दुर्गसंसारसागरस्य कुलोद्भवाम्॥
15. बाधा-शान्ति के लिये-
एवमेव त्वया कार्यमस्मद्वैरिविनाशनम्॥
16. सर्वविध अभ्युदय के लिये-
धन्यास्त एव निभृतात्मजभृत्यदारा येषां सदाभ्युदयदा भवती प्रसन्ना॥
17. दारिद्र्यदुःखादिनाश के लिये-
स्वस्थैः स्मृता मतिमतीव शुभां ददासि।
दारिद्र्यदुःखभयहारिणि का त्वदन्या
सर्वोपकारकरणाय सदाऽऽर्द्रचित्ता॥
18. रक्षा पाने के लिये-
घण्टास्वनेन नः पाहि चापज्यानिःस्वनेन च॥
19. समस्त विद्याओं की और समस्त स्त्रियों में मातृभाव की प्राप्ति के लिये-
त्वयैकया पूरितमम्बयैतत् का ते स्तुतिः स्तव्यपरा परोक्तिः॥
20. सब प्रकार के कल्याण के लिये-
शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते॥
21. शक्ति-प्राप्ति के लिये-
गुणाश्रये गुणमये नारायणि नमोऽस्तु ते॥
22. प्रसन्नता की प्राप्ति के लिये-
त्रैलोक्यवासिनामीड्ये लोकानां वरदा भव॥
23. विविध उपद्रवों से बचने के लिये-
दावानलो यत्र तथाब्धिमध्ये तत्र स्थिता त्वं परिपासि विश्वम्॥
24. बाधामुक्त होकर धन-पुत्रादि की प्राप्ति के लिये-
मनुष्यो मत्प्रसादेन भविष्यति न संशयः॥
25. भुक्ति-मुक्ति की प्राप्ति के लिये-
रुपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
26. पापनाश तथा भक्ति की प्राप्ति के लिये-
रुपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
27. स्वर्ग और मोक्ष की प्राप्ति के लिये-
त्वं स्तुता स्तुतये का वा भवन्तु परमोक्तयः॥
28. स्वर्ग और मुक्ति के लिये-
स्वर्गापवर्गदे देवि नारायणि नमोऽस्तु ते॥
29. मोक्ष की प्राप्ति के लिये-
विश्वस्य बीजं परमासि माया।
सम्मोहितं देवि समस्तमेतत्
त्वं वै प्रसन्ना भुवि मुक्तिहेतुः॥
30. स्वप्न में सिद्धि-असिद्धि जानने के लिये-
मम सिद्धिमसिद्धिं वा स्वप्ने सर्वं प्रदर्शय॥


text:
मलालवर्या (Malala)
पाकिस्तानदेशीयया मलालवर्यया संयुक्तराष्ट्रसंघस्य सामान्य-उपवेशने परह्यः प्रवचनम् दत्तम्। तस्य प्रवचनस्य प्रसंशां सर्वे कुर्वन्ति। यस्य सर्वे नेतारः प्रसंशां कुर्वन्ति सः प्रसंशितः विषयः कार्यसाधकः न अस्ति इति ज्ञातव्यम्। मलालवर्यायाः विषये अहं संदिग्धः अस्मि किन्तु पूर्वे सा एकं वचनम् अकथयत् येन सा कुशलदृष्टिं धारयति इति प्रतीयते। गत दिसम्बरमासे यदा बलात्कारपरं निर्भय इति आख्यातिता कन्या दिवं गता तदा मलालवर्यया कथितम् – प्रथमं तु बलात्कारिभिः सा यानस्य बहिः अर्धमरणाय क्षिप्ता तत् परं सा भारतप्रशासनेन सम्पूर्णमरणाय देशस्य बहिः क्षिप्ता।
२०१३-०७-१३ शनिवासरः (2013-07-13 Saturday)


text:
वाचस्पतिः वाचं नः स्वदतु ॥
वाचस्पतिः वाचं नः स्वदतु ॥ (यजुर्वेदः ३०-१)सम्पाद्यताम्
वाचस्पतिः अस्माकं वचनानि मधुराणि करोतु ।
- परमात्मा एव अस्माकं सर्वेषां वचनानां स्वामी रक्षकश्च । अस्माकं विवेचनरहितस्य सम्भाषणस्य कारणतः अद्यत्वे बहूनि कुटुम्बानि नश्यन्ति, मनांसि छिन्नानि भवन्ति, वयमेव विपत्तिं स्वागतीकुर्मः । कथनात् पूर्वं - कथ्यमानं किं सत्यम् ? किम् एतत् अपेक्षितम् ? श्रोतॄणाम् इतः कः लाभः ? स च लाभः किं हितकरः ? कथनशैली मधुरं श्रवणयोग्यं वर्तते किम् ? इत्यादीन् अंशान् सम्यक् विविच्य कथनीयम् । वचनविषये अयम् एकः नियमः यदि समीचीनतया पाल्येत तर्हि जीवनस्य बह्व्यः समस्याः न उद्भवेयुः एव ! वचनं तु उक्तमस्ति, समस्याः तु जाताः सन्ति । अधुना किं कर्तव्यम् ? यत् सम्पन्नं तत्तु सम्पन्नमेव । इतः परं वा प्रीतेः पश्चात्तापस्य वचनैः तत् परिष्कर्तुं शक्यं खलु ?! अहङ्कारः अवरोधाय भवेत्, हताशभावः अनुभूयेत । किन्तु प्रीतिनिष्कपटादिभिः भावैः युक्तैः वचनैः प्राप्यमाणा मैत्री, निरातङ्कता भवति अमूल्या । तेन कालः श्रमः सम्पत्तिश्च सम्पादिता भवति इत्यस्य अवगमनेन अवरोधः निवारणीयः इति मनोभावः उत्पद्येत । सः भावः सर्वदा रक्षणीयश्च ।


text:
यूरोपखण्डः
यूरोपखण्डः (Europe) सप्तमहाखण्डेषु अन्यतमः । ३७ राष्ट्रैः युक्तः अस्ति अयं खण्डः । दक्षिण-पूर्व-मध्य-वायव्य-उत्तरसमुद्रप्रदेशाः इति अयं खण्डः परिगणयितुं शक्यः । अस्य खण्डस्य जनानां बाह्यलक्षणस्य अनुगुणं काकेसायिड्, नार्डिक्, आल्पैन्, अर्मेनायिड् इत्येते प्रकाराः दृश्यन्ते । अत्र जर्मेनिक्, स्लाव्, केल्टिक्, रोमेण्टिक् इत्यादयः विविधाः भाषाः विद्यन्ते अस्मिन् ।
अन्तर्विषयाः
वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
क्षेत्रफलाधारेण युरोपखण्डः द्वितीयक्षुद्रतमखण्डः। अस्य व्याप्तिः १०,१८०,००० वर्गकिलोमीटर्-परिमितम् । समग्रपृथिव्याः २%(शतांशः) भू-भागस्य ६.८% युरोपखण्डः अधिकरोति। युरोपखण्डस्य पञ्चाशत्सु (५०) देशेषु रूसदेशः बृहत्तमः। जनसंख्याविचारे अपि तस्यैव (रूसदेशस्य) प्रभुत्वम् अस्ति। 'वैटिकन् नगरम्' इति युरोपखण्डस्य क्षुद्रतमदेशः। एशिया-आफ्रिकाखण्डयोः अनन्तरं युरोपखण्डैव सर्वाधिकजनसंख्यायुक्तः खण्डः। वर्तमान-समग्रजनसंख्यायाः ११% युरोपखण्डस्यैव योगदानम्। पूर्वं तु १९०० वर्षे २५% योगदानम् आसीत्।
इतिहासः[सम्पादयतु]
'युनान्' इति पाश्चात्यसंस्कृतेः जन्मस्थानं भवति युरोपखण्डः। १६ शतब्द्यां (विशेषतः उपनिवेशवादस्य उद्भवपरवर्तीकाले) युरोपखण्डः विश्ववाणिज्यविषये प्रमुखभूमिकां निरूढवान्। १६ शतकतः २० शतकमध्यवर्तिनि काले अमेरिका-आफ्रीका- एशियाखण्डानाम् अधिकांशाः युरोपीयदेशैः नियन्त्रिताः आसन्। द्वे विश्वयुद्धे अपि मध्ययुरोपतः विस्तृतिम् अलभताम् । एतस्मात् कारणात् विंशतिशतके युरोपखण्डस्य प्रभुत्वह्रासः जातः। अपरपक्षे संयुक्त-राज्य-अमेरिका एवं 'सोवियत्'संघः इति नवसाम्राज्ययोः प्रादुर्भाः जातः। शीतयुद्धकाले (cold war) नाटो-वारसा-सन्धिभ्यां युरोपखण्डः विभक्तः आसीत्।
वातावरणम्[सम्पादयतु]
अयं खण्डः उत्तरगोलार्धे ३५० - ७०० अक्षांशयोः मध्ये विद्यते इत्यतः वातावरणे विपरीतम् वैविध्यं दृश्यते । पोर्चुगल्, इटलि, अल्बेनिया, स्पेन् इत्यादिषु देशेषु औष्ण्यकाले हितकरं वातावरणं शैत्यकाले शीतलं मेडिटरेनियन्-वातावरणं च भवति । उक्रेन्-देशस्य आग्नेयभागर्धः, रशियादेशस्य दक्षिणभागेषु भ सामान्यतः शुष्कं वातावरणं भवति । अत्र वृष्टिः अल्पा । नार्वे, स्वीडन्-देशस्य उत्तरभागः, फिन्लेण्ड्, रशियादेशस्य उत्तरप्रदेशः, आर्कटिक्-प्रदेशेषु च अत्यधिकं शैत्ययुतं वातावरणं भवति । अत्र द्वीपेषु च शीतमरुभूमेः वातावरणं भवति । नार्वेदेशस्य पर्वताः, स्वीडन्देशस्य दक्षिणभागः, रशियादेशस्य मध्यभागः, बेलारस्, उक्रेन्-देशस्य उत्तरभागः वायव्यभागः, रोमेनियादेशस्य पूर्वभागः इत्येतेषु भागेषु शीतलं खण्डान्तरवातावरणं भवति । अवशिष्टेषु भागेषु तन्नाम ऐर्लेण्ड्, ग्रेट्-ब्रिटन्, फ्रान्स्, जर्मनि, नेदर्लेण्ड्स्, पोलेण्ड्देशस्य पश्चिमभागः, स्लोवाकिया, झेक्-रि, हङ्गेरि, रोमेनियादेशस्य दक्षिणभागः, युगोस्लाविया, बल्गेरिया इत्यादिषु भागेषु आर्द्रं समशीतोष्णं वातावरणं भवति ।
परिसरः[सम्पादयतु]
अस्य खण्डस्य भूयान् भागः शीतलेन हितावहेन वातावरणेन युक्तः भवति । नार्वे-स्वीडन्-फिन्लेण्ड्-देशानाम् उत्तरभागाः अर्क्टिक्वलये विद्यन्ते इत्यतः सर्वदा शैत्येन युक्ताः भवन्ति । ग्रीष्मऋतौ अयं खण्डः शीतलं भवति । शैत्यकाले हिमपातः भवति ।
वृष्टिः[सम्पादयतु]
अस्मिन् खण्डे वार्षिकी वृष्टिः प्रायः ७५० मिलिमीटर्मितं भवति । पोर्चुगल्तः कृष्णसमुद्रपर्यन्तं विस्तृतेषु भूभागेषु ततः उत्तरदिशि च वृष्टिः १००० मिलिमीटर्मितं ततोप्यधिकं वा भवति । उक्रेन्-रशियाभागेषु वृष्टिः ५०० मिलिमीटर्मितस्य अपेक्षया न्यूना भवति । विशेषतया इटलीदेशस्य आल्प्स्-पर्वतश्रेणीप्रदेशेषु नार्वे स्काट्लेण्ड् ऐर्लेण्ड्प्रदेशेषु च २००० मिलिमीटर्मितस्य अपेक्षया अधिका भवति । रशियादेशस्य भागेषु वृष्टिः न्यूना भवति । किन्तु महत् शैत्यं भवति । ब्रिटन्-नार्वेप्रदेशेषु आवर्षं वृष्टिः भवति । मेडिटरेनियन्समुद्रं परितः विद्यमानेषु भूप्रदेशेषु शैत्यकाले वृष्टिः भवति ।
औष्ण्यम्[सम्पादयतु]
जुलैमासावसरे सूर्यः कर्कवृत्ते भवति इत्यतः तस्मिन् समये अस्मिन् खण्डे महदौष्ण्यं भवति । जनवरीमासे शैत्यकालः भवति । शैत्यकाले बाल्कन्-राज्येषु, इटलि, स्पेन्, पोर्चुगल्, फ्रान्स्, ग्रेट्-ब्रिटन्, नेदर्लेण्ड् इत्यादिषु प्रदेशेषु ०० - १०० सेण्टिग्रेड्मितं भवति औष्ण्यम् । स्पेन्देशे पोर्चुगल्देशे च १०० सेण्टिग्रेड्मितं भवति । रशियादेशे -२०० - -२५० सेण्टिग्रेड्मितं न्यूनं भवति । जुलैमासे अस्मिन् खण्डे ग्रीष्मकालः भवति । मेडिटरेनियन्समुद्रं परितः विद्यमानेषु प्रदेशेषु औष्ण्यं २५० सेण्टिग्रेड्मितस्य अपेक्षया अधिकं भवति । रशियादेशस्य दक्षिणभागे अपि अधिकम् औष्ण्यं भवति । नार्वे-स्वीडन्देशयोः उत्तरभागे, रशियादेशस्य उत्तरभागे च ०० - १५० सेण्टिग्रेड्मितं भवति औष्ण्यम् ।
सस्यसम्पत्तिः[सम्पादयतु]
पोर्चुगल्, स्पेन्, इटलि, ग्रीस् इत्यादिषु मेडिटरेनियन्प्रदेशेषु नित्यहरिद्वर्णयुक्तवृक्षाः, गुल्मानि च वर्धन्ते । पर्वतीयप्रदेशेषु पैन्, सैप्रेस्, योव्, स्प्रूस् इत्यादयः शङ्ख्वाकारकाः नित्यहरिद्वृक्षाः भवन्ति । रशियादेशस्य दक्षिणभागे उक्रेन्देशस्य आग्नेयभागे च तृणानि वर्धन्ते । ऐस्लेण्ड्, नार्वे, स्वीडन्, रशियादेशस्य उत्तरभागेषु च अल्पजीवीनि लघुसस्यानि वर्धन्ते । अवशिष्टेषु शङ्ख्वाकारकाः मिश्रसूचिपर्णीसस्यानि वर्धन्ते । ५५० अक्षांशतः उत्तरभागे वाणिज्याधारितानि अरण्यानि एव अधिकतया विद्यन्ते । मध्ययुरोपप्रदेशेषु अपि एतादृशाः वृक्षाः वर्धन्ते । अत्युत्तरेषु भागेषु लाभदायककर्माणि न दृश्यन्ते । अवशिष्टेषु भागेषु शाद्वलं, मेषमहिषीपालनञ्च अधिकतया दृश्यते । द्राक्षा, भिन्नशर्करा (पालङ्कात् (बीट्रूट्तः) निर्मितम् ?), निम्बूकजातिफलानि, गोधूमः इत्यादीनि अस्मिन् खण्डे अधिकतया वर्धन्ते । जर्मनि, नेदर्लेण्ड्स्, इङ्ग्लेण्ड्देशेषु भूमेः ७०% तः अधिकः भागः कृष्यर्थम् उपयुज्यते । बार्लि, ओट्स्, र्-है, गोधूमः, व्रीहिः, जूर्णः, आलूकम् इत्यादयः फलोदयाः अत्र वर्धन्ते । द्राक्षा, ओलिव्, नारङ्गम्, पीच्, निम्बूकजातिफलानि अत्र वर्धन्ते ।
पर्वताः नद्यश्च[सम्पादयतु]
अस्मिन् खण्डे आल्प्स्-पर्वतश्रेण्यः अत्युन्नताः सन्ति । मौण्ट्ब्लाक् अस्य खण्डस्य (४८०७ मीटर्मितम्) अत्युन्नतं शिखरं वर्तते । एताः पर्वतश्रेण्यः इटलि-स्विट्सर्लेण्ड्-अस्ट्रियाप्रदेशेषु व्याप्ताः सन्ति । अस्य पूर्वस्यां दिशि कार्पेथियन्-श्रेण्यः विद्यन्ते । पोलेण्ड्, स्लोवाकिया, रोमेनियाप्रदेशेषु एताः श्रेण्यः प्रसृताः सन्ति । २६५५ मीटर्मितोन्नतयुतं टाट्राशिखरम् अस्यां श्रेण्यां विद्यते । बल्गेरियायां बाल्कन्श्रेणी, ग्रीस्देशे पिण्डस्श्रेणी, क्रोयेशिया-युगोस्लाविययोः डिनारिका-आल्फ्स्, इटलिदेशे अपेनैन्, स्पेन्देशे पिरनीस् इत्यादयः श्रेण्यः अस्मिन् खण्डे वर्तन्ते । कृष्णसमुद्र-क्यास्पियन्समुद्रयोः मध्ये काकेसस्श्रेण्यः विद्यन्ते । नार्वे-स्वीडन्देशयोः दक्षिणभागे स्काण्डिनेवियापर्वताः सन्ति । उत्तरस्यां दिशि ल्याप्लेण्ड् इति कथयन्ति । स्विट्सर्लेण्ड्तः रशियादेशपर्यन्तं उत्तरयुरोपस्य विशालः समतलप्रदेशः वर्तते । अस्य खण्डस्य ईशान्यभागे दक्षिणोत्तरदिशि व्यापृतः उरल्पर्वतः विद्यते ।
अतिदीर्घा नदी ओल्गा (३६९० कि मी) अत्र वहति । डेन्यूब् (२८२४ मी) डान् नीपर्-नद्यः च अत्रत्याः प्रमुखनद्यः । र्-होनेनदी १३२० किलोमीटर्मितं यावत् प्रवहति । मास्कोनगरस्य उत्तरभागे लडोगा-ओनेगा-नामकौ सरोवरौ विद्येते । फिन्लेण्ड्देशे स्वीड्न्देशस्य दक्षिणभागे च अनेके सरोवराः विद्यन्ते । नेदर्लेण्ड्-जर्मनिदेशयोः उत्तरसमुद्रस्य तीरप्रदेशः उरल्-ओल्गानद्योः मुखजभूप्रदेशश्च समुद्रस्तरस्य अपेक्षया अधः विद्यते ।
खनिजाः[सम्पादयतु]
पाणिपक्षिणः[सम्पादयतु]
शैलशशः, कीटाहारी दीर्घदेही, जलशुनकः, चिक्रोडः, जतुका,कण्टकवराहः, कपीशवर्णीयः भल्लूकः, वृकः, हिमभल्लूकः, अरण्यमार्जालः, नकुलसदृशः प्राणी (मार्टेन्), रक्तहरिणः, अरण्यवृषभः, अरण्यमेषः, ग्लटान्, ब्याजर्, आटर्, लिङ्क्स्, वाल्रस्, सील्, रेण्डियर् इत्यादयः प्राणिनः अत्र दृश्यन्ते । बलाकः, बकपक्षी, जलकुक्कुरः दक्षिणभागेषु बकपक्षी, कदम्बः, हंसः, मलार्ड्, टेल्पक्षिणः, गृध्रः, गरुडः, पेट्रिज्, फिजण्ट्, प्लोवर्, स्याण्ड् पैपर्, कोकिलः, उलूकः, समुद्रपक्षी, रात्रिपक्षी, टिट्पक्षी इत्यादयः पक्षिणः अत्र विद्यन्ते ।
उद्यमः[सम्पादयतु]
१८५७ तमे वर्षे जातात् औद्यमिकक्रान्तेः कारणतः अस्मिन् खण्डे धूमशकटम्, यन्त्रोपकरणानि, वयनोद्यमश्च विशेषप्रगतिं प्राप्तवन्तः । मूलवस्तूनां सिद्धवस्तूनाञ्च विनिमयकारणतः गच्छता कालेन अस्मिन् खण्डे उद्यमकौशलं श्रेष्ठस्तरम् अवाप्नोत् । अद्यत्वे अपि अयं खण्डः उद्यमे अग्रेसरः अस्ति । मेषपालनं (चर्म, मांसम्), पशुपालनम् (क्षीर-मांसोत्पादनम्), वराहपालनम् (मांसम्), गोपालनम् इत्यादयः अद्यत्वे अपि प्रमुखः उद्योगः अत्र । रोमेनिया, उक्रेन्, रशियादेशस्य सेम्, पीटर्स्बर्ग्, मेञ्चेस्टर्, एडिन्बर्ग्, स्टाक्-होम्, कोपन्-हेगन्, लण्डन्, ब्रुसेल्स्, स्लाच्टेरेन्, डब्लिन्, प्यारिस्, बार्सेलोनाप्रदेशः (स्पेन्), बुकारेस्ट्, बेल्ग्रेड्, मिलान् (इटली), प्राग्, ह्याम्बर्ग्, वार्सा, कियेव्, रोम् इत्यादयः अत्रत्यानि औद्यमिककेन्द्राणि सन्ति । उत्तरसमुद्रस्य बहुत्र बुकारेस्ट् (रोमेनिया)प्रदेशे इन्धनतैलस्य अनिलानां च महतः प्रमाणस्य उत्पादनघटकाः सन्ति । क्यास्पियन्समुद्रस्य पश्चिमदिशि विशालम् इन्धनतैलोत्पादनकेन्द्रम् अस्ति । खनिजाङ्गारस्य खन्युद्यमः पोलेण्ड्, झेक्गणराज्यम्, जर्मनि, फ्रान्स्, इङ्ग्लेण्ड्, स्पेन्देशेषु च सन्ति । लिघैट्खनिजः जर्मनि, पोलेण्ड्, स्पेन्, टर्कि, ग्रीस्देशेषु उत्पाद्यन्ते । कार्-यानानि यन्त्रोपकरणानि च जर्मनि, इङ्ग्लेण्ड्देशे उत्पाद्यते । दारुखण्डाः कागदनिर्माणाय आवश्यकानि पल्प् इत्येतानि नार्वे, स्वीडन्, फिन्लेण्ड्देशेषु महता प्रमाणेन उत्पद्यन्ते । इङ्ग्लेण्ड्-फ्रान्स्देशेषु अयसः वस्तूनि, वस्त्राणि च उत्पाद्यन्ते । फ्रान्स्देशे द्राक्षा-उद्याननिर्वहणम्, सुरानिर्माणञ्च भवति । इतः तस्य निर्यातः अपि प्रचलति । स्पेन्देशे गन्धद्रव्याणि, फलानि, ओलिव्-तैलोत्पादनञ्च भवति ।
वनस्पतिः एवं वन्यजीवाः[सम्पादयतु]
:
टुन्ड्रा अल्पाइन टुन्ड्रा टैगा पर्वात्यवनम्
समशीतोष्णवनम् भूमध्यसागरीयवनम् समशीतोष्णतृणक्षेत्रम् शुष्कतृणक्षेत्रम्


text:
संस्कृते किम् वा अस्ति ? इति बहवः संस्कृतविद्यार्थिनः पृच्छन्ति । यद्यपि एषः प्रश्नः अज्ञानमूलः तथापि एतस्य उत्तरं वक्तुम् अशक्नुवन् संस्कृतच्छात्रः, नतमस्तकः सन् तिष्ठति । संस्कृते किं नास्ति ? इति आधिकारिकतया प्रतिप्रश्नं कर्तुं सामार्थ्यं न भवति संस्कृतच्छात्रस्य । अतः एव संस्कृतस्य एतादृशी स्थितिः । अद्यतनसंस्कृतच्छात्रः अजपालितसिंहशिशुः इव अस्ति । तस्य आत्मविस्मृतिः सञ्जाता अस्ति । स्वाभिमानः तस्मिन् न जागर्ति । अतः दिशादर्शनार्थं किञ्चिदत्र प्रयतते ।
संस्कृतवाङ्मयं
द्विधा विभक्तुं शक्यम्- आध्यात्मिकं भौतिकं चेति । आध्यात्मिकं नाम केवलं देवस्तुतिपरं न । तत्र सर्वे शास्त्रीयविषायाः अपि अन्तर्भवन्ति । वेदाः
, वेदाङ्गानि
,उपवेदाः
, पुराणानि
, इतिहासः
, धर्मशास्त्रं
, दर्शानानि
इत्यादयः सर्वे आध्यात्मसाहित्यशब्देन निर्दिश्यन्ते । पुराणादयः विविधशास्त्रतत्वानि प्रतीकात्मकतया निरूपयन्ति । दशावतारकथा परिणामघट्टं निरूपयति । हयग्रीवकथा मनुष्यहययोः मस्तिष्कसाम्यं प्रतिपादयति । एतादृशानि बहूनि उदाहरणानि प्रदर्शयितुं शक्यानि ।
संस्कृतस्य अध्यात्मिकं साहित्यपरं च वैशिष्ट्यं सर्वैः ज्ञानचरम् एव इत्यतः तदत्र न परामृश्यते ।
सामूहिकम्
सामुहिकविषयम् अधिकृत्य पाश्चात्यानां पौनःपुन्येन कथनं श्रूयते यत् भारतीयानाम् इतिहासप्रज्ञा नास्ति, कालगणनानैपुण्यं
नास्ति इति । किम् इतिहासः नाम केचन वर्षविशेषाः, कानिचित् नामानि, काश्चित् प्राजयगाथाः च ? विद्यालये यत् इदानीं पाठ्यते तावन्मात्रकम् एव किम् भवति इतिहासः ? इतिहासपठनस्य उद्देश्यं किमिति आदौ परिचिन्तनीयम् । सुन्दरस्य भविष्यस्य निर्माणमेव इतिहासस्य लक्ष्यम् इति मम मतिः । अतः एव खलु स्वामी विवेकानन्दः उक्तवान् यत् येषाम् उत्कृष्टः भूतकालः अस्ति तेषाम् एव भविष्यत् कालः उत्तमः सम्भवति इति । एताः वर्ष-नाम-पराजयगाथाः पठामः चेत् किं पूर्वोक्तं लक्ष्य़ं सिद्धं भवेत् ? तादृशं लक्ष्यं साधयितुं रामायाण–महाभातादीनां
पठनम् एव उत्तमं साधनं खलु ? कालगणनानुसारी इतिहासः भारते नास्ति इत्यतः एषा युक्तिः खलु उपस्थाप्यते ? इति केचित् वदेयुः । तत्तु सर्वथा असमञ्जसम् । राजतरङ्गिण्यादयाः ऐतिहासिकाः ग्रन्थाः अत्र सन्ति एव बहवः ।
’सेकेण्ड’ नामकं कालं ये लघुतमं मन्यन्ते, ये च वर्षं बृहत्तमं मन्यन्ते, ते लवस्य परार्धस्य च उप्योक्तॄणाम् अस्माकम् उपहासं यत् कुर्वन्ति तत् पङ्गुना खञ्जेन वा कृतः पादवतः उपहासः इव भवति ।
-
भूमेः गोलाकृतिंम् ऐदम्प्राथम्येन मागल्लनामकः प्रतिपादितवान् इति वयं पाठ्यपुस्तकेषु पठामः । संस्कृतभाषायां तु आप्राचीनकालतः व्यवहारः भूगोलम् इत्येव । एषः व्यवहारः एव खलु समर्थयति भूमेः गोलाकारताम् ? अपि च गोलपरिभाषायाम् उच्च्यते ।
-
- मृदम्ब्वग्न्यनिलाकाशपिण्डोऽयं पाञ्चभौतिकः।
- कपित्थफलवद्वृत्तः सर्वकेन्द्रेखिलाश्रयः ॥
- स्थिरः परेशशक्त्येव सर्वगोऴादधः स्थितः ।
- मध्ये समान्तादण्डस्य भूगोलो व्योम्नि तिष्ठति ॥ इति ॥
भूमिः
पञ्चभूतात्मिका, कपित्थफलाकारिका च इति अत्र स्पष्टतया निरूपितम् अस्ति । कपित्थफलकारकत्वं नाम दैर्घ्याधिक्ययुक्तगोलत्वम् । भूकेन्द्रं प्रति सर्वम् आकृस्ष्टं भवति अन्यत् किमपि अनाश्रित्य आकर्षणशक्त्त्या (परेशशक्त्या) निरालम्बा भूमिः व्योम्नि तिष्ठति इति एतस्मात् श्लोकात् ज्ञायते ।
आर्यभट्ट भूव्यासम् अधिकृत्य वदति – ञिला भूः इति । तन्नाम भूव्यासः १०५० योजनमितः भवति (१०५०=१२=१२६००किलोमीटर्) आधुनिकाः अपि एतत् एव परिमाणं प्रतिपादयन्ति ।
भूमिः एव भ्रमति इति, सौरमण्डलम् अपि पराशक्तिं केन्द्रीकृत्य भ्रमति इति च अस्मात्पूर्वजैः सिद्धान्तितम् । कालिदासस्य काले भूशास्त्रविज्ञानं कथम् आसीत् इति मेघदूतस्य पठनात् स्फुटं भवति ।
भूभृत् इति पर्वतस्य पर्यायपदम् । पर्वताः भूतोलनं साधयन्ति इति आधुनिकाः अपि अङगीकुर्वन्ति। श्रीकृष्णविलासकाव्ये
भूमिब्रह्मसंवादे भूस्थितिः, भूकम्पनं सूर्यरश्मिमहिमा इत्यादयाः विषयाः काव्यशैल्या प्रतिपादिताः सन्ति । दिनचलनं, वार्षिकचलनम्, अयनं, ग्रहणं, समरात्रम् इत्यादयः बहवः विषयाः अतिप्राचीनकाले एव भारते चर्चिताः आसन् ।भूगुरुत्वाकर्षणविषये भास्कराचार्येण विशदतया प्रतिपादितम् ।
-
आधुनिकगणकयन्त्रम् अपि अतिशेते भारतीया वेदगणितपद्धतिः
। शून्यं, दशांशपद्धतिः, सङख्याः, मूल्यम् इत्यादयः बहवः अंशाः भारतीयानां कारणतः एव गणितक्षेत्रं प्रविष्टवन्तः । पैथगोरियन् सिद्धान्तः इति यत् इदानीं पाठ्यते (कर्णवर्गः उ पादवर्गः अ लम्बवर्गः ) स च सिद्धान्तः पैथगोरसस्य जननात् त्रिशतवर्षपूर्वम् एव भारते शुल्बसूत्रे निरूपितः आसीत् ।
-
- तत्कृत्योर्योगपदं कर्णः दोष्कर्णवर्गयोर्विवरात् ।
- मूलं कोटिः कोटिश्रुतिकृत्योः अन्तरात् पदं बाहुः ।। इति उच्च्यते ।
पिङगलाचार्यः छन्दःशास्त्रे मेरुप्रस्तारम् अधिकृत्य यत् प्रतिपादयति तदेव पास्कल्नामकेन अन्विष्टम् इति वयं पाठ्यपुस्तकेषु पठामः । । अहो विचित्रा अस्माकं विद्याभ्यासरीतिः !
-
ऊर्जसंरक्षणनियमः, अणुसिद्धान्तः, द्र्व्यनिर्माणम् इत्यादयः विषयाः वैदिककालादारभ्य भारते प्रसृताः दृश्यन्ते । शब्दस्य प्रकाशस्य च गतिः स्वभावादयश्च न्यायवैशेषिकमीमांसादिषु चर्चाविषयाः जाताः दृश्यन्ते । शब्दाः वायौ प्रचयम् अपचयं च निर्माय सञ्चरति । तरङ्गरूपस्य अस्य शब्दस्य प्रतिफलनम् अपि चर्चितः अस्ति । प्रकाशस्य प्रतिफलनम्, अपभ्रंशः इत्यादयः विषयाः तर्कशास्त्रे दृश्यन्ते । एते विषयाः वात्स्यायनभाष्ये रश्मिपरावर्तनशब्देन निर्दिष्टाः । प्रकाशवेगः, द्वैतस्वभावः इत्यादयः क्रिस्तीयनवमशतके जातेन आचार्यवाचस्पतिमिश्रेण विरचितायां तात्पर्यटीकायां प्रतिपादिताः । एते च विषयाः पाश्चात्यपण्डितैः सप्तदशे शतके ज्ञाताः । क्वाण्टम् सिद्धान्तम् अधिकृत्य अपि उपनिषत्सु चर्चा कृता दृश्यते ।
सायणाचार्यः प्रकाशस्य वेगम् एवं प्रतिपादयति –
-
- योजनानं सहस्रे द्वे द्वे शते द्वे च योजने ।
- एकेन निमिषार्धेन क्रममाण नमोऽस्तुते ।। इति
अस्य व्याख्याने प्रकाशवेगः ६४०००क्रोशमितः (१८५००मैल्परिमितः) इति उक्तम् अस्ति । आधुनिकाः च प्रकाशवेगं १८६२०२.३९६० मैल् मितं वदन्ति । ऊर्जं पिण्डस्य आनुपातिकं अस्ति (E=mc2) इति ऐन्स्टिन्महोदयस्य दर्शनम् इति वादः श्रूयते । “त्वाष्टृयन्त्रभ्रमिभ्रान्तमार्ताण्डज्योतिरुतज्ज्वलः” इति भवभूतेः
प्रयोगं पश्यन्तु भवन्तः ।विश्वकर्मणः
पुत्री संज्ञा सूर्यवधूः जाता किन्तु सूर्यस्य अधिकतेजसा पीड्यमानया संज्ञया पिता बोधितः । सः पिता सूर्यं त्वाष्टृयन्त्र्म् आरोप्य ऊर्जन्यूनतां चकार इति पुराणकथा । ऊर्जपिण्डबन्धनं निरूपयति खलु एषा कथा ।
एकदा सैन्स् टुडे नामिकायां पत्रिकायां प्राकाशितम् ऐन्स्टिन्महाशयस्य
वाक्यम् स्मरणीयम् । तत् एवं अस्ति । `You hail from India in the name of Hindu Philosophy . Yet you not cared to learn Sanskrit . Come along, see my liabrary which treasures classics from Sanskrit, the Gita and other treatises on Hindu Philosophy . They are the main source of my inspirations and guidelines for the purpose of scientific investigations and formulation of theories’ .
-
वायुप्रवाहतः उत्पन्नम् ऊर्जं, सौरोर्जम्, एतरेन्धनोर्जं च उपयुज्य सञ्चार्यमाणानि विमानानि अत्र आसन् । भरद्वाजमहर्षेः
यन्त्रसर्वस्वम्, अगस्त्यस्य
शक्तिसूत्रम्, ईश्वरस्य सौदामिनिकला, भरद्वाजस्यैव अंशुमात्तन्त्रं, शाकटायनस्य
वायुतत्त्त्वप्रकरणं वैश्व मारुततन्त्रं च, नारदस्य
धूमप्रकराणम् इत्यादीनां विमानशास्त्रसम्बद्धानां ग्रन्थानाम् उल्लेखाः दृश्यन्ते । भोजस्य समराङगणसूत्रधारं, शौनकमहर्षेः व्योमयानतन्त्रं, गर्गस्य यन्त्त्त्रकल्पः, नारायणस्य विमानचन्द्रिका, वाचस्पतेः यानबिन्दुः दुण्डिनाथस्य
व्योमयानार्कप्रकाशिका, चक्रायणिमुनेः केतुयानप्रदीपिका इत्यादयः अनेके ग्रन्थाः अपि विमानशास्त्रसम्बद्धाः एव ।
विमानस्य अवरोहणकाले, भूस्पर्षसमये चैव अपघातस्य सम्भावना अधिक इति भरद्वाजमहर्षिः कथयति । अद्यापि समस्ति खलु सा एव स्थितिः ? विस्तारभयात् विषयोऽयं न विस्तार्यते । ।
-
रसतन्त्रविषये संस्कृतग्रन्थाः बहवः सन्ति । वाग्भटस्य रससमुच्चयः एतेषु प्राधान्यम् आवहति शिल्परत्नं, विष्णुधर्मोत्तरं, मानससारः, मानसोल्लासः, रससंहिता इत्यादयाः रसतन्त्रस्य विविधविषयान् प्रतिपादयन्ति । स्फटिकं, काचः(लेन्स्), वर्णः, सुधा(सिमेण्ट्),निर्यासः, सुगन्धवस्तूनि, कागदं, लोहाः विशिष्टमृत्पात्राणि इत्यदीनां पदार्थानां निर्माणं, रसप्रक्रिया च एतेषु ग्रन्थेषु निरूपिताः सन्ति । अत्र अनेकविधानि आम्लानि (acids) क्षाराणि(bases ) च उल्लिखितानि । एतेषाम् उपयोगेन कृत्रिमपदार्थानां निर्माणाय अपेक्षिता साङकेतिकविद्या अपि तेषु प्रतिपादिता ।
चिकित्सायाम् अपि अस्य रसतन्त्रस्य उपयोगः आसीत् । पातञ्जलमहर्षेः लोहशास्त्रं लोहसंस्करणेन लवणनिर्माणरीतिं वर्णयति । क्रि.पू. द्वितीये शतके जातस्य नागर्जुनस्य रसरत्नाकरग्रन्थः लोह्यायनिर्माणार्थं साङकेतिकव्यवस्थां निरूपयति । परीक्षणशालायाः रचनाम्, तत्रत्यानि उपकरणानि, एकैकस्यापि प्रक्रियायाः कृते आवश्यकाः तापविशेषाः, रसतः औषधनिर्माणरीतिः इत्यादयः अपि अस्मिन् ग्रन्थे सन्ति । रसस्तम्भनादयः नवदशप्रक्रियाः अपि अत्रैव वर्ण्यन्ते । एकादशशतकीयः (क्रि.श.११) रसार्णवग्रन्थः लोहस्य विविच्य ज्ञानाय ज्वालापरीक्षणव्यवस्थां (flame test) वर्णयति । देहलीस्थः विष्णुस्थम्भः अजन्ताचित्राणि च भारतीयरसतन्त्रस्य प्रत्यक्षोदाहरणानि सन्ति ।
-
चरकसंहिता
, सुश्रुतसंहिता
, अष्टाङगहृदयं
, भावप्रकाशः
इत्यादयः प्रसिद्धाः आयुर्वेदग्रन्थाः
केचन । शस्त्रक्रिया, प्रतिरोधचिकित्सा च प्राचीनकालात् एव अत्र आसीत् । ९२७ तमे क्रिस्ताब्दे भोजराजस्य मस्तिष्कशस्त्रक्रियां जीवकः
नाम वैद्यः कृतवान् इति श्रूयते । सुश्रुतसंहितायां शस्त्रक्रियोपकारकाणि शस्त्रयन्त्रादीनि बहूनि उल्लिखितनि । भावमिश्रस्य भावप्रकाशे रक्तसञ्चारविषये अपि उच्यते । चिकित्सार्थं मोहनिद्रायाः (हिप्नाटिसम्) उपयोगः भारते एव ऐदम्प्राथम्येन कृतः ।वृक्षायुर्वेदः
, गजायुर्वेदः
, अश्वायुर्वदः
इत्यादयः निरवधिशाखाः तिर्यग्जीवशास्त्रम् अधिकृत्य प्रवृत्ताः । तेषां रोगाः, तच्चिकित्सा, तेषाम् आहारः
इत्यादयाः अपि तत्र वर्णिताः । मृगवैद्यकस्य पिता इति विख्यातेन शालिहोत्रेण अश्वलक्षणम्, अश्वप्रश्नः इत्यादयः ग्रन्थाः रचिताः । गौतमस्य गावायुर्वेदः
, पालकाप्यस्य हस्तायुर्वेदः
च लोके प्रसिद्धौ ।वराहमिहिरस्य बृहत्संहिता
वृक्षशुश्रूषाम् अधिकृत्य वदति ।
ज्योतिश्शास्त्रम्[सम्पादयतु]
-
असंख्याः ग्रहाः सन्ति, अन्यसौरमण्डलानि अपि भवितुम् अर्हन्ति इत्यादयः विचाराः भारतीये ज्योतिश्शास्त्रे रूढमूलाः सन्ति । ग्रहाणां स्थितिः, परस्पराकर्षणं, ग्रहणस्वरूपम् इत्यादयः अत्र विस्तरेण उक्ताः । कुजग्रहस्य स्वरूपं चपलः सरक्तगौरः मज्जासारश्च माहेयः इत्येवम् उक्तवान् अस्ति । उग्रतुषारावरणम् अस्ति इत्यतः रक्तवर्णयुक्तधवलवर्णः तत्र दृश्यते इति । कुजः (भूमिपुत्रः) इति शब्दः एव तद्ग्रहे जीवसम्भाव्यतां प्रकाशयति । आधुनिकाः अपि एतत् एव वदन्ति खलु ? सूर्यादीनां सञ्चारः भ्रममूलः, ग्रहाणां स्वप्रकाशता नास्ति इत्यादयः बहवः वैज्ञानिकाः अंशाः आर्यभटेन प्रतिपादिताः । एते विषयाः इतःपूर्वं परिचायिताः इत्यतः विरम्यते विस्तरात् ।
-
सिन्धुसभ्यताचित्राणि प्रायः सर्वानपि आश्चर्यचकितान् कुर्वन्ति एव । तत्रत्या वास्तुविद्या अतिप्राचीना अत्युत्कृष्टा च । कर्णाटके बेलूरे विद्यमानः भूमिस्पर्शरहितः स्तम्भः,कोणार्कक्षेत्रे
सूर्यदेवालयः, शृङगेरिस्तम्भाः
, अनन्तपुरीस्थाः सप्तस्वरप्रभावाः मण्डपाधारः स्तम्भाः, अजन्ता–एल्लोरगुहाः देहलीस्थः
विष्णुस्तम्भः इत्यादयः अनेके अंशाः भारतीयवास्तुविद्यायाः गरिमाणं प्रामाणीकुर्वन्ति । मयमतं, मयसारः
, मनुष्यालयचन्द्रिका, सुप्रभेदागमः, वास्तुरत्नावली, कामिकागमः, बृहद्वास्तुमाला इत्यादिषु अनेकेषु ग्रन्थेषु वास्तुशास्त्रं निरूपितम् अस्ति ।
-
संङ्गीतम् अधिकृत्य न बहु वक्तव्यम् अस्ति । यतः एतस्मिन् विषये सर्वे जानन्ति एव । चिकित्सार्थम् अपि सङ्गीतम् उपयुज्यते स्म अस्मदाचार्यैः । संङ्गीतचिकित्सारत्नाकरनामकः
ग्रन्थः ३४८०० रोगाणां विषये विस्तरेण वदति । तेषां चिकित्सोपयोगिताम् अपि प्रतिपादयति सः ग्रन्थः । एकैकः अपि संस्कृतज्ञाः एकैकशास्त्रस्य पारङगतः सन् तत्तच्छास्त्रस्य परिरक्षणं प्रसारं च करोतु इति अपेक्षा ।


text:
उपोद्घातः
नाटकं तावद्भद्वति परा विद्या। तत्र नाटके क्रियापक्षं (प्रयोगपक्षम्) यथा भवति तथैव ज्ञानपक्षमपि भवति। ज्ञानपक्षस्याधारेण नाटकं भवति वेदस्तथा क्रियापक्षस्याधारेण शास्त्रम्। नाट्यवेदस्य क्षेत्रं तावद्भवति अभिज्ञानशकुन्तलादीनि आलेखानि यानि भरतमुनिना नाट्यशास्त्रस्यादितः अन्त्यं यावत् ’काव्यम्’-इति परिभाषितानि। एतेष्वेव भवति संसारे कर्तव्याकर्तव्यविधिनिर्देशविधानम्। तस्मादेव वेदस्य स्थानं शीर्षे निर्धारितम्- “प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न विद्यते। एनं विदन्ति वेदेन तस्माद्वेदस्य वेदता॥” इति। विधिनिषेधनिर्देशविधौ सहायपरकं भवति नाट्यशास्त्रम्। अयं जातो नट्यवेद-नाट्यशास्त्रयोर्भेदः। भरतस्य नाट्यशास्त्रे कदाचिदेवमेव संकेतः प्राप्यते यत् नाट्यप्रवृत्तिर्जगति सृष्टेरादिकालमेव सञ्जाता। अत एव नाट्यशास्त्रे स्थाने स्थाने नाट्यशास्त्रस्य प्रथमाचार्यः सृष्टिकर्ता स्वयम्भूः पितामह स्वीकृतः। नाट्यतत्त्वम् ननु किमिदं नाट्यं नाम? नाट्यशब्दे मूलं तावद्धातुः ’नट’ इति। “अवस्पन्दः” “किञ्चित्स्पन्द” इति वा तदर्थः। अवस्पन्दः किञ्चित्स्पन्दः वा तथा स्यात् यः अर्थद्योतको भवेत्। किमिदं प्रतिपाद्यं वस्तु? अस्योत्तरमेवमुक्तं – रसाः भावाः कर्तव्यतावोधश्च। तत्र ष्यञ्प्रत्ययेन, ण्यत्प्रत्ययेन, ञ्यप्रत्ययेन च सिद्ध्यति नाट्यशब्दनिष्पत्तिः। ष्यञ्प्रत्ययेन निष्पन्नस्य नाट्यशब्दस्यार्थो भवति नटस्य गुणाः तथा कर्म (क्रिया), ण्यत्प्रत्ययनिष्पन्नस्य नाट्यशब्दस्यार्थस्तावद् नाट्यव्यापारः, किन्तु ञ्यप्रत्यययोगेन नटानामाम्नायमिति। अतो त्रीनर्थानेकत्रीकृत्य नाट्यशब्दस्यार्थो भवति नाटानां स्वाम्नायानुसारं विहिता अभिनयव्यापारः। अर्थोऽयं भरतमुनिनापि समर्थितः। नाट्यशास्त्रे त्रयोदशाध्यायः नाट्यशास्त्रस्य द्वितीये तावदध्याये अष्टमे तावच्छ्लोके नाट्यमण्डपस्य त्रैविध्यं वर्णितं भरतेन - “इह प्रेक्षगृहाणां तु धीमता विश्वकर्मणा। त्रिविधः सन्निवेशश्च शास्त्रतः परिकीर्तितः॥” अत्र नाट्यमण्डपस्य आकारत्रयं भवति १. विकृष्टं नाम प्रेक्षागृहम्, २.चतुरस्रं नाम प्रेक्षागृहम्, ३. त्र्यस्रं नाम प्रेक्षागृहम्। एतेषां च प्रमाणमपि भवति त्रिविधं ज्येष्ठमध्यमाधमभेदेन। अत्र त्रयोदशे तावदध्याये प्रथममुच्यते यत् प्रेक्षागृहस्य भेदत्रयान् सम्यगवबुद्ध्य तत्पश्चात् कक्ष्यानिश्चयो विधेयः इति। द्वितीयाध्याये नाट्यमञ्चस्य द्वारसंस्थपनविषये उक्तं भरतेन- “रङ्गशिर्षं तु कर्तव्यं षड्दारुकसमन्वितम्। कार्यद्वारद्वयं चाऽत्र नेपथ्यगृहकस्य तु॥”
नेपथ्यगृहम् रङ्गशीर्षम् दारुस्थम्भाः ऊपरि दारु निचला दरु
रङ्गशीर्षं तु भवेत् अतिसज्जितं षड्दारुसमन्वितम्। तेन एव नेपथ्यगृहं प्रति गमनार्थं द्वारद्वयस्य निर्माणमावश्यकम्। इदानीमत्र त्रयोदशेऽध्याये उच्यते भरतेन मुनिना यदत्र तयोः द्वारयोर्मध्ये एव भाण्डस्य वाद्ययन्त्राणां विन्यासः करणीयः इति। कक्ष्याविभागो भवति रङ्गपीठस्य चतुसॄषु दिक्षु एव। किन्तु मत्तवारिणीरङ्गशीर्षयोर्मेलनेन या परिक्रमाभूमिः शिष्यते सा तु द्वितीया कक्षा बोद्धव्या। अर्थात् प्रथमा तावत् कक्षा एव रङ्गपीठम्। नाट्याभिनयसमये प्रस्तूयमानायाः घटनायाः सम्बन्धिनः नगर-वन-देश-पर्वतान् कक्षाद्वारेण एव प्रयोजयेत्। कक्ष्याविभागे ते एव आभ्यन्तरा उच्यन्ते ये हि पूर्वमेव मञ्चं प्रविष्टाः। एवमेव बाह्यास्ते ये अनन्तरं प्रविष्टाः। यस्यां दिशि भाण्डस्य मुखं भवेत् तस्यामेव दिशि नेपथ्यगृहस्यापि मुखं स्यात्। सा च पूर्वस्यां दिशि एव भवेत् इति नाट्यशास्त्रस्य नियमः। तेन द्वारेण यः नेपथ्यात् रङ्गपीठं प्रति गमिष्यति, स तु तेनैव मार्गेण प्रत्यागच्छेत्। तथैव विधानं प्रदत्तं नाट्यशास्त्रे भरतेन मुनिना- “निष्क्रमेद् यश्च य्स्माद् वै स तेनैव तथा व्रजेत्। यतस्तस्य कृतं तेन पुरुषेण निवेदनम्॥” इति। नाटके दिव्यपुरुषाणां यातायातं नगरे वा वने वा भवतु, उत, पर्वते सागरे वा, सदा तु आकाशयानेन एव उपस्थापितव्यम्। तदिदं गमनं एकवर्षाभ्यन्तरे भवतु, अन्यस्मिन् वा वर्षे; तथैव एकस्मिन्नेव द्वीपे भवतु द्वीपान्तरे वा भवतु तद्गमनम्। नाटके दिव्ययोनिपात्राणि एव भूमौ विचरन्ति, किन्तु गुप्तरूपेण प्रच्छन्नरूपेण वा। तस्मादेव देवयोनीनां सर्वस्मिन्नेव काले देशे च गमनं सुकरमेव। मनुष्याणां गमनागमनं तु भारतवर्षे एव सीमीतं भवति, आधिक्येन तु मनुष्याणां यातायातं हिमालयस्य श्रेष्ठं पर्वतं कैलासनामकं यावद्भवितुमर्हति। अत एव निर्दिष्टं भरतेन तदीये नाट्यशास्त्रे-
“भारते मनुष्याणां तु गमनं संविधीयते। हिमवत्पृष्ठसंस्थे तु कैलासे पर्वतोत्तमे॥” इति। नाट्यशास्त्रे यक्ष-गुह्याक-कुवेराश्च हिमवतो वर्षस्य प्राणित्वेन स्वीकृताः। तथाहि भरतमुनिभणितिः नाट्यशास्त्रे- “यक्षाश्च गुह्यकाश्चैव धनदानुचराश्च ये। रक्षोभूतपिशाचाश्च सर्वे हैमवताः स्मृताः॥” इति। गन्धर्वाणामप्सरसां च निवासः हेमकूटे पर्वते। नागानां समेषां तु निवासस्थलं निर्धारितं निषधपर्वतः। तत्रैव च वासुकिः शेषनागश्च निवसतः। पुनश्च, महामेरुपर्वते निवासः त्रयस्त्रिंशद्देवानाम्। ते हि त्रयस्त्रिंशद्देवाः- १२ आदित्याः (प्रत्येकस्य मासस्य एकैक आदित्यः) ११ रुद्राः ८ वसवः ३१ २ सन्धिदेवते (१- आदित्यः+रुद्रः २- रुद्रः+वसुः+रुद्रः)
३३ देवाः दैत्यानां दानवानां च कृते वासस्थानमस्ति निर्धारितं श्वेतपर्वते। शृङ्गवान्-पर्वते च निवासः पितरदेवस्य। अयमेवास्ति पर्वतश्रेष्ठः। अस्मिन्नेव दिव्ययोनयः प्राणिनो निवसन्ति। एतेषां दिव्यभावानां दिव्यचेष्टानां स्वचेष्टितानीति न मन्तव्यं, नापि तेषां पराक्रमं स्वपरक्रमं मन्यमानैर्मनुष्यैः तेषामनुकरणं विधातव्यम् इति नाट्यशास्त्रकारभणितिः। नाटके मनुष्याणां सर्वे एव गुणास्तु देवेषु आरोपणीया एव। किन्तु तेषाम् अनिमिषत्वस्योपस्थापनं नोचितं नाट्यमञ्चे-”तेषां त्वनिमिषत्वं यत् तत्र कार्यं प्रयोक्तृभिः” इति नाट्यशास्त्रे। तत्र देवानामनिमिषत्वप्रदर्शननिषेधकारणं तावदुच्यते भरतेन- “इह भावा रसाश्चैव दृष्ट्यामेव प्रतिष्ठिताः। द्रुष्ट्या हि सूचितो भावः पश्चादङ्गैर्विभाव्यते॥” इति। ये खल्वस्माकं भावाः सन्ति ते त्वस्माभिः दृष्ट्या एव अभिनीयन्ते। अतो दृष्ट्यभिनयाश्रितास्ते भावाः। एवमेव रसप्रसङ्गेऽपि। आङ्गिकाभिनयेन स एवाभिप्रायः अभिनीयते यद्धि पूर्वं दृष्ट्याभिनयेन सूचितम्। एवं नाट्यशास्त्रस्य त्रयोदशेऽध्याये प्रथमतः कक्ष्याविभागं प्रदर्श्येदानीं प्रवृत्तिं प्रदर्शयितुं प्रवर्तते मुनिर्भरतः- “पुनश्चैव प्रवक्ष्यामि प्रवृत्तीनां तु लक्षणाम्” इति। प्रवृत्तिः नाट्यप्रयोक्तृभिः प्रोक्ताः प्रवृत्तयश्चात्र चत्वारः - १. आवन्ती, २. दाक्षिणापत्या, ३. पाञ्चाली, ४. ऊढ्रमागधी च। ननु केयं वृत्तिरिति प्रश्ने प्रथमं वृत्तिस्वरूपं स्पष्टयति भरतमुनिः। पृथीव्यां नानादेशस्य ननाभाषावेषभूषणादिनां वैचित्र्यं वर्तत एव। अत्र तेषां वार्ताः नाटके ख्यापयति वृत्तिः। अपरतो निवृत्तिश्च भवति निवेदनम्। “प्रवृत्तिश्च भवति निवेदनम्” इति नाट्यशास्त्रे भरतमुनिनोक्तम्। पुनरत्र सन्देहोऽयमुदेति य पृथीव्यां तु देशस्य संख्या बह्वी एव। अपि चाप्यपरतः एतेषां प्रयोगव्यवहारोऽपि सादृश्यमेवावहति। तथापि कथं चत्वार एव भेदाः तदाचारभेदप्रदर्शिण्याः प्रवृत्तेरिति। अत्र नाट्यसास्त्रकृतोत्तरम् एवम् उपस्थाप्यते- “तत्तु सत्यम्, आसां सामान्यलक्षणप्रयोगः, किन्तु नानादेशविशेषो भाषाचारो लोक इति कृत्वा लोकानुमतेन वृत्तिसंश्रितस्य नाट्यस्य मया चतुर्विधत्वमभिहितं भारती, आरभटी,सात्त्वती, कौहिकी चेति” इति। नाट्यशास्त्रकृता तदीयग्रन्थस्य पञ्चविंशतितमेऽध्याये प्रमाणत्रयस्योल्लेखः कृतः। तदनुसारं लोक एवैकं प्रमाणम्। “लोको वेदस्तथाध्यात्मं प्रमाण्ं त्रिविधं स्मृतम्। वेदाध्यात्मपदार्थेषु प्रायो नाट्यं प्रतिष्ठितम्॥” इति। अत्र प्रमाणत्रयं भवति १. लोकः, २. वेदः, तथा ३. अध्यात्मम्। पुनर्नाटकं भवति लोकात्मकम्। लोके यद्भवति सिद्धं तदेव नाटकेऽपि सिध्यति। लोके एतेषां चतुर्णामेव अनुमोदनमस्ति, तस्मादेव प्रवृत्तेः भेदाश्चत्वारः समुपस्थापिताः नाट्यशास्त्रकृता- १. भारतीवृत्तिः २. आरभटीवृत्तिः ३.सात्त्वतीवृत्तिः ४.कौशिकी वृत्तिश्च। वृत्तिमादाय प्रचलति चेत् प्रयोगः तस्मादेव प्रयोगात् तद्देशस्य परिचयो ज्ञायते। तत इदानीं प्रवृत्तीनां चतूर्णां वृत्तीनां व्याख्यानमुपस्थापयति नाट्यशास्त्रकारः। दाक्षिणात्या दाक्षिणात्या हि लोका कौशिकीवृत्तेः प्रयोगमधिकं विदधन्ति। तथा नाट्यप्रयोगेषु नृत्यगीतवाद्यानामुपयोगस्तत्राधिक्येन भवति। तेषामाङ्गिकाभिनयोऽपि चातुर्यमाधुर्यललित्यसमन्वितं भवति। दाक्षिणात्यमित्युक्ते केषां क्षेत्राणां तावद्ग्रहणमिति स्पष्टीक्रियते नाट्यशास्त्रे- “महेन्द्रो मलयः सह्यो मेकलः कालमञ्जरः। एतेषु संश्रिता देशास्ते ज्ञेया दक्षिणापथाः॥ इति। “कोसलास्तोसलाश्चैव कलिङ्गा यवनाः खसाः। द्रमिडन्ध्रमहाराष्ट्रा वैण्णा वै वानवासजाः॥” इति। महेन्द्र-मलय-सह्य-मेखल-कालमञ्जराः पर्वतः दाक्शिणात्ये देशेऽन्तर्भवति। कोसल-तोसल-कलिङ्ग-यवन-खस-द्रमिड-आन्ध्र-महाराष्ट्र-वैण्ण-वाराण्सीत्येतेऽपि दाक्षिणात्ये। अत्र कोस्लेत्यनेन दक्षिणकोसलो बोध्यव्यः । दाक्षिणात्यप्रदेशस्य विस्तारस्तावद् विन्ध्यपर्वतादारभ्य दक्षिणसमुद्रपर्यन्तम्। नियमोऽयं नित्य एव यदस्मिन् भूभागान्तर्वर्तिन्यः देशास्तु दाक्षिणात्या इति कथयिष्यन्ते।
आवन्तिका
आवन्तिकावृत्तेः प्रयोगो भवत्याधिक्येन उज्जयिन्यां विदिशादेशे, सौराष्ट्रीयैः, मालववासिभिः, सैन्धवे देशे, सौवीरैः, आनर्त्ते, तथा च त्रैपुरैः मार्तिकावतैश्च। एतेषु देशेषु नाटकप्रयोगविषये विशेषमिदमस्ति यत् अत्रत्यैस्तु नाटके सात्त्वतीवृत्तिं तथा कौशिकवृत्तिं चाश्रित्य प्रयोगो विधीयते प्रयोगः। अन्यत्र प्रदेशेषु नैवं व्यवहारो भवति। तथाहि भरतमुनिभणितिः -
आवन्तिका वैदिशिकाः सौराष्ट्रा मालवास्तथा।
सैन्धवास्त्वथ सौवीरा आनर्त्ताः सर्बुदेयकाः ॥ इति।
औढ्रमागधा
औढ्रमागधीप्रवृत्तिस्तावद्व्यवह्रियते अङ्ग-वङ्ग-कलिङ्ग्-वत्स-उढ्रमागध-पौण्ड्र-नेपाल-अन्तर्गिर-बहिर्गिर-प्लवङ्गम-मलद-मल्लवर्त्तक-भार्गव-मार्गव-प्राग्ज्योतिष-पुलिन्द-वैदेह-ताम्तलिप्तक-प्राङ्ग-प्रवृत्त्यादिषु स्थलेषु।
पाञ्चाली प्रवृत्तिः
यानि तावत्स्थानानि पाञ्चालदेशे, शूरसेनदेशे, काश्मीरप्रदेशे, हस्तिनापुरे बाह्लीकप्रदेशे (आफगानिस्तानप्रदेशे वा) वर्तन्ते, तथा च ये देशाः शाकलमद्र-कुशनीर-गङ्गायाया उत्तरस्यां दिशि हिमवति पवते अवतिष्ठन्ते तेषु एव प्रदेशेषु प्रवर्तते पाञ्चाली-वृत्तिः।
“पाञ्चालाः सौरसेनाश्च काश्मीरा हास्तिनापुराः।
बाह्लीकाः शाकलाश्चैव मद्रकौशीनरश्च॥” इति।
पाञ्चालमध्यमायां प्रवृत्तौ वृत्तिर्भवति सात्त्वती आरभटी च। रङ्गपीठस्य जर्जरपूजाया अनन्तरं या परिक्रमा भवति तस्या द्वैविध्यमुक्तं नाट्यशास्त्रे। तत्र प्रथमस्तावत्प्रकारो यत्र प्रवेशः वामपार्श्वतः क्रियते, द्वितीये च प्रकारे प्रदक्षिणं न भवत्येव। अवन्त्यां दाक्षिणात्यां च प्रवृत्त्यां प्रदक्षिणं वामपार्श्वतः क्रियते। तद्विरुद्ध्यां पाञ्चाल्यां तथा औढ्रमागध्यां दक्षिणपाश्वतः प्रदक्षिणविधिः। अवन्त्यां दाक्षिणात्यां च पार्श्वद्वारो भवेदुत्तरी, पाञ्चाल्यां औढ्रमागध्यां च स दक्षिणी। प्रयोक्तारः आदौ एतान् सर्वान् विषयान् एकत्रीकृत्य प्रयोजयेत् कर्मणि, तदा तु ध्यानं तेषां अर्थयुक्तौ तथा पर्षदि तथा देशकालेऽपि इति निर्देशः नाट्यशास्त्रकारस्य। अपि च यस्मिन् देशे यस्याः प्रवृत्तेः विधानं विद्यते तत्र तस्यैवानुसरणं कर्तव्यम्। यदा च सर्वाः वृत्तयः प्रवृत्तयश्च एकत्रीभवन्ति तदा तु वृत्तिवाहुल्यं विचार्य कर्मणि प्रयोजयेत् विज्ञः। अत्रायं प्रयोगः पुनः द्विविधः १. सुकुमारः
२. आविद्धश्च
३. आविद्धानि
आविद्धानि हि तानि उच्यन्ते यत्र छिन्नभिन्नात्मकं भयंकरं युद्धं प्रस्तूयते। यद्भवति मायेन्द्रजालादिवृत्तपूर्णम्, यत्र च पुरुषपात्राणामधिक्यं स्यात्, नारीपात्राणाञ्च अनाधिक्यम्। अतोऽत्र सात्त्वती आरभटी च वृत्तिः। एतादृशं नाटकं भवति आविद्धम्। अस्य प्रयोगह् कर्तव्यः देवदानवराक्षसपात्रद्वरेण। शौर्यवीर्यबलसमृद्धः पुरुषोऽपि अत्र योजयितुं शक्यः।
सुकुमारः
मनुष्यैरुपस्थाप्यन्ते सुकुमारप्रकृतिकानि नाटकानि हि- नाटकं, प्रकरणम्, भाणम्, तथा वीथिः, अङ्कश्च।
“नाटकं सप्रकरणं भाणो वीथ्यङ्क एव च।
सुकुमारप्रयोगाणि मानुषेष्वाश्रितानि॥” इति।
यत्र नाटकस्य वाह्यप्रयोगो विधीयते नाटकस्य, तत्र तु नाट्यशास्त्रोक्तदिशि नापि भवितुमर्हति रङ्गपीठम्। तत्र तु स्वामिन इच्छा एव बलीयसी।
एवं नाट्यप्रयोगमुक्त्वा धर्मीविभागं दशयति भरतमुनिः
“धर्मी या द्विविधा प्रोक्ता मया पूर्वं द्विजोत्तमाः
लोकैकी नाट्यधर्मी च तयोर्वक्ष्यामि लक्षणम्” इति।
धर्मी तावद्द्विविधा लौकिकी नाट्यधर्मी च। इतिप्रकारं नाटकभेदमुक्त्वा तद्भेदान् प्रदर्शयति नाट्यशास्त्रकारः।
लोकधर्मी प्रवृत्तिः
लोकधर्मिप्रवृत्तौ नाटकं यद्भवति तत्र अभिनयस्तथा अभिनेयं स्वाभाविकमेव अविकृतं विद्यते। अत्र नाटकीयपात्राणि बहूनि एव भवन्ति। अत्र लोके साधारणतया घटिताः घटना एवोपस्थाप्यन्ते। अत्राङ्गहाराः लीलारहिता एव भवन्ति।
नाट्यधर्मी प्रवृत्तिः
नाट्यधर्मिप्रवृत्त्यौ पात्राणि स्वाद्बहिरेव कल्प्यन्ते। अत्र गतिक्रिया वाद्यादिक्रियापि भवन्ति। अस्याङ्गहारे लीला भवन्ति, नट्यं ताललयादीनामपि तत्र विद्यमानत्वम्। त्रयोदशाध्यायस्यान्ततः अभिनयविषये कथयति भरतमुनिः यत् जनानां सहजो भाव एवाभिनयः इति। तस्मिन्नेव सहजे भावे अङ्गादीनामलंकाराणां समावेश एव नाट्यधर्मी प्रवृत्तिः। एवमत्र नाट्यशास्त्रीये त्रयोदशेऽध्याये प्रयुक्तानां कक्ष्याविभागविषयान् सम्यगवधार्य नाटकं प्रयोजयेत् धीमान् इति नाट्यशास्त्रकारनिर्देशः। एवं नाट्यशास्त्रे त्रयोदशे तावदध्याये ग्रन्थकृता भरतेन कक्ष्याविभागविषये सविस्तारं स्वमतमुपस्थाप्य प्रवृत्तिभेदान् तत्स्वरूपञ्च सम्यगुपस्थापितमिति शिवम्।


text:
प्रस्तावना-
२०१४-तमे वर्षे सेप्टेम्बर-मासे २७-तमे दिने संयुक्त-राष्ट्र-महासभायां [ UNGA ] ६९-तमम् अधिवेशनं सम्बोधयन् भारतस्य प्रधान-मन्त्री आदरणीयः श्रीनरेन्द्र-मोदी योगस्य अन्ताराष्ट्रिय-दिवसं स्वीकर्तुं विश्व-समुदायम् अध्यर्थितवान् | तेन उक्तमासीत् - “योगः प्राचीनायाः भारतीय-परम्परायाः अमूल्य-उपहारत्वेन वर्तते | अयं मनसः देहस्य च, विचारस्य कर्मणः च, संयमस्य पूर्णतायाः च, मध्ये ऐक्यं स्थापयति, मानवस्य प्रकृतेः च मध्ये समन्वयं साधयति, आरोग्यस्य सुखस्य च मध्ये पूर्णतान्वितायाः पद्धतेः सामञ्जस्यं विवर्धयति | योगः न केवलं शारीरिक-व्यायामत्वेन परिगणनीयः, परन्तु प्रकृत्या जगता च साकम् अस्मदीयम् ऐक्य-भावम् अन्वेष्टुम् अयं सम्प्रेरयति | अस्मदीयायाः जीवन-शैल्याः परिवर्तनेन चेतनायाः संरचनया च, जल-वायु-परिवर्तनम् अनुकूलियतुम् अयं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति | अन्ताराष्ट्रिय-योग-दिवसस्य स्वीकरणार्थम् अस्माभिः सम्भूय कार्याणि आचरणीयानि” इति | प्रायेण सार्ध-द्वि-मासानन्तरम् अर्थात् २०१४-तमे वर्षे डिसेम्बर-मासे एकादशे दिने त्रिनवत्यधिक-शत-सदस्यात्मिका UNGA-इति संयुक्त-राष्ट्र-महासभा बहु-सम्मत्या जून-मासस्य २१-तमं दिवसम् अन्ताराष्ट्रिय-योग-दिनत्वेन प्रतिष्ठापियतुं प्रस्तावमेकम् अभ्युपागच्छत् यस्मिन् सप्त-सप्त्यधिक-शतस्य सह-प्रायोजक-देशानां सम्मतिः आभिलेख्यं भजते | स्वीये प्रस्तावे संयुक्त-राष्ट्र-महासभया अभिमानितं यत् योगाचरणं हि स्वास्थ्यं भद्रतां च प्रति समग्र-रूपात्मिकां प्रवृत्तिं प्रावधत्ते, अपि च, विश्व-जनसंख्यायाः आरोग्यार्थं योगाभ्यासस्य लाभ-प्रदायिनीं व्यापिनीं सूचनाम् उपपादयति | योगाभ्यासः जीवनस्य प्रत्येकं क्षेत्रे ऐक्यमपि साधयति, एवंरीत्या रोग-निवारणार्थम्, स्वास्थ्य-संवधनार्थम्, अनेकेषां जीवन-शैली-सम्बद्धानां विकाराणां प्रबन्धनार्थञ्च अयं प्रभवति |
किं नाम योगाचरणम् ?
योगाचरणं हि परमार्थत्वेन सूक्ष्मतम-विज्ञानाधृतम् आध्यात्मिकानुशासनं वर्तते यद्धि मनसः देहस्य च मध्ये ऐक्यभावं प्रतिष्ठापयितुं विशेषेण अवधत्ते | इदं हि स्वस्थ-जीवनस्य कला-विज्ञानत्वेन वर्तते | ‘योगः’- इति शब्दः संस्कृत-भाषायां ‘युजिर् युतौ’, ‘युज् समाधौ’- वेति धातोः योजने एकीभवने समन्वयने चेत्यादि-अर्थेषु व्युत्पन्नोsस्ति | योग-शास्त्रानुसारं, योगाभ्यासः व्यष्टि-चेतनायाः संयोजनं ब्रह्माण्डीय-चेतनया साकं विधातुं साधकान् सततं सन्नयति | आधुनिकानां वैज्ञानिकानाम् अनुसारेण, जगति प्रत्येकमपि वस्तु केवलं तुल्य-परिमाणात्मकस्य आकाशस्य अभिव्यक्तिः अस्ति | यः कश्चन अस्य अस्तित्वस्य इदम् ऐक्यम् अनुभवति, सः ‘योगस्थः’ इत्युच्यते, अपि च, सः योगी-इति ख्याप्यते, येन मुक्तावस्था अधिगतास्ति | एषा एव अवस्था - ‘निर्वाणम्’, ‘कैवल्यम्’, ‘मोक्षः’, ‘मुक्तिः’- इति सन्दर्भ्यते | ‘योगः’ अन्तर्विज्ञानत्वेन अपि सन्दर्भ्यते, यस्मिन् प्रविधि-वैविध्यं समाविष्टं वर्तते | अनेन प्रविध-वैविध्येन आत्म-साक्षात्कारम् अधिगन्तुं मानवाः देहस्य मनसः च मध्ये ऐक्यभावम् अवाप्तुं शक्नुवन्ति | सर्व-विधानां दुःखानां परिहारः एव योग-साधनायाः लक्ष्यमस्ति, एतच्च, सम्पूर्ण-स्वास्थ्य—प्रसन्नता-समन्विति-युतस्य जीवनस्य प्रत्येकमपि क्षेत्रे मुक्ति-भावम् उपपादयति |
योगस्य संक्षिप्तः इतिहासः विकासः च -
प्रथम-धर्मस्य उत वा विश्वास-व्यवस्थानां प्रादुर्भावात् सहस्रशो वर्षेभ्यः प्राक् योग-विज्ञानम् आरब्धमासीत् | यौगिक-मान्यतानुसारेण, प्रथम-योगी, आदियोगी वा शिवः एव आमान्यते स्म | सः एव शिवः प्रथम-गुरुः वा आदिगुरुः- इति स्वीक्रियते | सहस्रशो वर्षेभ्यः प्राक्, हिमालये कान्ति-सरोवरस्य तटेषु, आदिगुरुः पुराण-प्रथितेभ्यः सप्तर्षिभ्यः स्वीयं गहनं ज्ञानं व्यतरत् | एते सप्तर्षयः एशिया-मध्यपूर्वैशिया उत्तरीयाफ्रिका–दक्षिणामेरिका-सहितेषु जगतः विविधेषु भागेषु प्रबलं योग-विज्ञानं प्रासारयन् | वृत्तमिदं रुचिकरं यद् अशेष-जगतः प्राचीन-संस्कृतीनां मध्ये अधिगतं घनिष्ठ-साम्यं परिभाव्य आधुनिकाः विद्वांसः विशेषावधानेन आश्चर्यम् अनुभूतवन्तः | परञ्च, भारते एव एषा योग-पद्धतिः पूर्णतया विकिसता जाता | सप्तर्षिषु अन्यतमः महर्षिः अगस्त्यः सम्पूर्णमपि भारतीयम् उपमहाद्वीपं परिभ्रम्य सार-भूतेन योगमार्गेण समन्वितस्य जीवनस्य एनां संस्कृतिं विरचयामास |
योगाचरणमिदं प्रायेण २७००-खिष्ट्रिय-वर्षेभ्यः प्राक्, इण्डस्-सरस्वती-उपत्यका-सभ्यतायाः सनातन-सांस्कृतिक-परिणामत्वेन व्यापकतया परिभावितम्, अपि च, मानवतायाः भौतिक्याः आध्यात्मिक्याः च उन्नतेः कृते अमुना स्वीया सार्थकता सिद्धीकृता | इण्डस्-सरस्वती-उपत्यका-सभ्यतायाः अनेकाः मुद्राः, अवशिष्टाः जीवाश्माः, योग-साधना-निरताः आकृतयः, योग-चिन्हानि च प्राचीने भारते तदानीन्तनां प्रवर्तमानां योगोपस्थितिं द्योतयन्ति | मातृ-देव्याः प्रतिमाः मुद्राश्च तन्त्र-योगं सूचयन्ति | लोक-परम्परासु, वैदिके औपनिषदिके च रिक्थे, बौद्ध-जैन-परम्परासु, दर्शनेषु, श्रीमद्भगवद्गीता-समुपेतासु महाभारतीय-वीरकथासु, आदि-काव्ये रामायणे, शैवानां वैष्णवानां च आस्तिक-परम्परासु, तान्त्रिक-परम्परासु चापि योगोपस्थितिः प्राप्यते | यद्यपि प्राक्-वैदिक-काले योगाभ्यासः विधीयते स्म, परञ्च, महर्षिः पतञ्जलिः पातञ्जल-योगसूत्र-माध्यमेन तदानीन्तनानां यौगिक-क्रियाणां, योगार्थस्य, योगज्ञानस्य च, व्यवस्थापनं विधाय संहिताबद्धं कृतवान् |
महर्षेः पतञ्जलेः अनन्तरं, अनेके ऋषयः योग-गुरवश्च समुचित-रीत्या अभिलेखितानां अभ्यासानां, वाङ्मयस्य च माध्यमेन योग-क्षेत्रस्य संरक्षणार्थं विकासार्थं च, महद्-योगदानं कृतवन्तः | प्राचीन-कालात् प्रवर्तमान-दिनं यावत, प्रतिष्ठितानां योगाचायार्णाम् उपदेशैः योगः संपूर्णे अपि विश्वे प्रसृतो जातः | साम्प्रतं प्रत्येकमपि जनः दृढतया विश्वसिति यत् योगाभ्यासेन रोगाणां परिहारो भवति, आरोग्यस्य संवधर्नं सन्धारणं च जायते | कृत्स्ने अपि जगति कोटिशो जनाः योगाभ्यासेन लाभान्विताः जाताः, अपि च, दिनानुदिनं योगाचरणमिदं जगति प्रसरति, जवीयस्या गत्या च समेधते |
योगस्य मूल-स्वरूपम् -
कस्यचन देहस्य, मनसः, भावनायाः, ऊजार्याः च स्तराधारेण योगः प्रभवति | अतएव कर्मयोगः, ज्ञानयोगः. भक्तियोगः, क्रियायोगः चेति योगस्य चतुर्धा व्यापकं वर्गीकरणं विहितम् | यत्र वयं देहस्य उपयोगं कुर्मः सः कर्मयोगः; यत्र वयं मनसः उपयोगं कुर्मः सः ज्ञानयोगः; यत्र वयं भावानाम् उपयोगं कुर्मः सः भक्तियोगः; अपि च, यत्र वयं ऊजार्याः उपयोगं कुर्मः सः क्रियायोगः कथ्यते | योगस्य प्रत्येकमपि विधिः, यस्याभ्यासं वयं कुर्मः; आसां श्रेणीनाम् एकाधिक-श्रेणी-विस्तरमेव अस्ति |
प्रत्येकमपि व्यष्टिः एतेषां चतुर्णां कारकाणां अनुपमा संयुतिः अस्ति | केवलं गुरुरेव प्रत्येकमपि साधकाय आवश्यकं मूल-मार्ग-चतुष्टयस्य समुचित-संयुति-जातं अधिवक्तुम् अर्हति | “सर्वाण्यपि प्राचीनानि योग-भाष्याणि सविशेषं प्रतिपादितवन्ति यत् गुरोः निर्देशानुसारमेव योग-साधनानुष्ठानं नूनम् आवश्यकम् |”
योगस्य पारम्परिक्यः विचार-धाराः -
योगस्य विभिन्नानि दर्शनानि, परम्पराः, कुटुम्बाः, गुरु-शिष्य-परम्पराः च, नाना पारम्परिक-विचार-धाराणाम् उद्भव-कारणानि सन्ति | एतासु ज्ञानयोगः, भक्तियोगः, कर्मयोगः, पातञ्जलयोगः, कुण्डलिनीयोगः, हठयोगः, ध्यानयोगः, मन्त्रयोगः, लययोगः, राजयोगः, जैनयोगः, बौद्धयोगः चेत्यादयः अन्यतमाः सन्ति |
प्रत्येकमपि एषा विचारधारा नैजान् आग्रहान् अभ्यासान् च धारयति ये नाम योगस्य परमं लक्ष्यं ध्येयञ्च प्रति सन्नयन्ति | आरोग्यस्य भद्रतायाश्च कृते यौगिकाभ्यासाः - यमः, नियमः, आसनानि, प्राणायामः, प्रत्याहारः, धारणा, समाधिः, बन्धाः मुद्राः च, षट्-कर्माणि, युक्ताहारः, मन्त्रजापः, युक्तकर्म-प्रभृतीनि योगसाधनायाः अभ्यस्यमानानि व्यापकानि अङ्गानि सन्ति |
प्रतिबन्ध-युतम् आचरणं नाम यमः, अनुपालनात्मकम् आचरणं हि नियमः | एतौ इतः परमपि योगाभ्यासार्थं प्राग्-अपरिहार्यत्वेन परिगण्येते |
देहस्य मनसश्च स्थैर्यमापादियतुम् आसनानि सुतरां क्षमन्ते; “कुर्यात् तदासनं स्थैर्यम्”- मनोनिग्रह-पुरःसरं देहस्य नानावस्थानां स्थैर्य-सम्पादकम् आसनं करणीयम् इति, अपि च, एतेषाम् आसनानाम् अभ्यासेन सुदीर्घकालं यावत् देहस्य स्थिरां स्थितिं [ कस्यचिद् देहस्य स्वरूपात्मकस्य अस्तित्वस्य स्थिर-प्रबोधनम् ] सन्धारियतुं शक्यते |
प्राणायामो हि श्वसन-प्रक्रियायाः स्वेच्छया निग्रहणार्थम्, स्थिति-प्रबोधनार्थञ्च अभ्यस्यते, यतो हि, कस्यचिदपि जीवनस्य कृते प्राण-वायोः श्वसन-प्रश्वसनं परमावश्यकम् | अमुना प्राणायाम-विधिना साधकः मनसो जागर्तिं विकासयितुं साहाय्यम् अवाप्नोति, अपि च, अयं मनसो निग्रहणं प्रतिष्ठापयितुं सहायको भवति | आरम्भे नासिकाभ्यां मुखेन शरीरस्य अन्यैः रन्ध्रैः च श्वसन-प्रश्वसन-प्रवाहस्य अभिज्ञान-विकास-पुरःसरम् अनुष्ठीयते | अनन्तरञ्च, पूरक-कुम्भक-रेचक-इति प्रक्रिया-त्रयेण अयं श्वसन-प्रश्वसन-प्रवाहः नियमन-नियन्त्रण-निभालन-द्वारा परिष्क्रियते, यथा – पूरकावस्थायां श्वासः नियमन-नियन्त्रण-निभालन-द्वारा शरीराभ्यन्तरे पूर्यते, कुम्भकावस्थायां शरीराभ्यन्तरे एव स्थिरीक्रियते, अपि च, रेचकावस्थायां नियमन-नियन्त्रण-निभालन-द्वारा प्राण-वायुः प्रश्वस्यते [ देहाद् बहिः निष्कास्यते ] |
प्रत्याहारः साधकस्य ज्ञानेन्द्रियेभ्यः चेतनायाः पृथक्करणं सङ्केतयति, एतानि च ज्ञानेन्द्रियाणि बाह्य-विषयैः सह चेतनां संयोजयन्ति | धारणा नाम देहे मनसि च अवधानस्य व्यापकाधार-युतं क्षेत्रं सङ्केतयति, यद्धि, सामान्यतया ‘एकाग्रता’ इत्यवगम्यते | ध्यानं नाम देहे मनिस च अतितरां चिन्तनैकाग्रता, तदवस्थायामेव एकीभवनं हि समाधिः इत्युच्यते | बन्धाः मुद्राश्च प्राणायामावसरे अनुष्ठीयन्ते | एते एताश्च उच्चतर-योगाभ्यासार्थं स्वीक्रियन्ते, मुख्यतया अनेके योग-साधकाः श्वसन-प्रक्रियायाः नियन्त्रणपुरस्सरं काश्चन शारीरिक-मुद्राः अङ्गीकुर्वन्ति | अमुना विधिना उच्चतर-योग-स्थितिं सुलभायितुं मनोनिग्रहणार्थम् इतःपरमपि साहाय्यम् अवाप्यते | परञ्च, ध्यानाभ्यासः योग-साधकम् आत्म-साक्षात्कारं प्रति अग्रेसारयति, योग-साधनायाः परम-लक्ष्यं ध्यानातीतं सच्चिदानन्द-भावं प्रति सन्नयति | षट्-कर्माणि विषापनोदन-प्रक्रियात्वेन प्रवर्त्यन्ते, यानि प्रकृत्या निदानरूपाणि सन्ति, अपि च, देहे समवेतानां विषाणां दूरीकरणार्थं सहायकानि भवन्ति | युक्ताहारः स्वस्थ-जीवनस्य कृते समुचित-खाद्यं समीचीनाञ्च खाद्य-प्रवृत्तिं समर्थयति |
विशालम् अनन्तञ्च योग-विज्ञानं मन्दधिया मया अत्र सुधीनां विबुधानां च मनोविनोदाय योग-जिज्ञासूनाञ्च प्रबोधाय संक्षेपेण संकलितमस्ति | जगति साम्प्रतं जून-मासे एकविंशतौ दिनाङ्के “अन्ताराष्ट्रिय-योग-दिवसः” आयोज्यते इत्यस्ति शुभोदय-वार्ता | एतदर्थं सर्वेऽपि योग-पथानुयायिनः वन्द्याः वर्धनीयाश्च | श्रीमद्भगवद्गीतायां तु उक्तमेव – “योगो भवति दुःखहा|” ... डॉ.बलदेवानन्द-सागरः Cell- 09810562277 Email- baldevanand.sagar@gmail.com
[ आलेखेsस्मिन् योगसाधनायाः व्यावहारिक-पक्षाः आसनादीनि च वर्णितानि ]
प्रस्तावना-
योगाभ्यासः हि आवश्यकरूपेण आध्यात्मिकानुशासनं वर्तते यद्धि विशेषतः परिष्कृत-विज्ञानाधृतम् अस्ति | इदं तु स्वस्थ-जीवनस्य कृते कला-विज्ञान-रूपं वर्तते |
योग-शब्दः संस्कृतस्य ‘युग’-शब्देन निष्पन्नः यः संयोजनं वा समन्वितिं वा द्योतयति। यौगिक-लेखाधारेण योगाभ्यासः साधकस्य व्यष्टि-चेतनां समष्टि-चेतनया संयोजयितुम् अग्रेसारयति येन मनसः शरीरस्य च, मानवस्य प्रकृतेश्च मध्ये भद्रतरं सन्तोलनं सम्भवेत् |
धर्मस्य विश्वासस्य वा प्राथमिक-व्यवस्थानां प्रादुर्भावात् अपि सहस्रशो वर्षेभ्यः प्राक् योग-विज्ञानम् समुत्पन्नमासीत्| यौगिक-लेखाधारेण, प्रथम-योगी, आदियोगी वा शिवः एव आमान्यते स्म | सः एव शिवः पुराण-प्रथितेभ्यः सप्तर्षिभ्यः स्वीयं गहनं ज्ञानं व्यतरत् | प्राक्-वैदिक-कालादेव योगाभ्यासः अनुष्ठीयते स्म परञ्च आधुनिक-योगस्य जनकः महर्षिः पतञ्जलिः एव प्रथमः आचार्यः आसीत्, यः तदानीन्तनान् अभ्यासान् सूत्राधारेण व्यवस्थाप्य संहिताबद्धं कृतवान् | अनन्तरम्, अनेके योग-गुरवः अस्याः योग-विद्यायाः विकास-संरक्षणयोः कृते स्व-योगदानम् अर्पितवन्तः, अपि च, लोकोपकारकम् आश्चर्यजनकञ्च अभ्यासमेनं प्रसारितवन्तः |
सम्प्रति योगस्य नाना विद्यालयाः सन्ति येषु ज्ञानयोगः, भक्तियोगः, कर्मयोगः, पातञ्जल-योगः, हठ-योगः, कुण्डलिनी-योगः, ध्यानयोगः, मन्त्रयोगः लययोगः, जैनयोगः, बौद्धयोगः चेत्यादयः समाविष्टाः सन्ति | योगसाधनायाः प्रामुख्येन अभ्यस्यमानासु प्रक्रियासु यमः, नियमः, आसनानि, प्राणायामः, प्रत्याहारः, धारणा, ध्यानम्, समाधिः, बन्धः मुद्रा च, षट्-कर्म, युक्ताहारः, मन्त्रजपः, युक्तकर्म अन्यतमाः सन्ति| योगाभ्यासावसरे योगाभ्यास-कर्ता अत्र निर्दिश्यमान् कांश्चन निर्देशक-सिद्धान्तान् नूनम् अनुपालयेत् |
अभ्यासात् पूर्वं किं करणीयम् ?
शान्तिमये आनन्दप्रदे च परिवेशे निश्चिन्तेन शरीरेण मस्तिष्केण च सह योगाभ्यासं कुर्यात् | रिक्तेन वा लघ्वाहारयुतेन उदरेण योगाभ्यासं कुर्यात्, यदि भवता दुर्बलता अनुभूयते चेत्, मधुयुतं ईषदुष्णं जलं पेयम् | शरीरस्य सहज-चेष्टानुष्ठानार्थं भार-रहितानां सौविध्य- युतानां च कार्पास-वस्त्राणां कृते प्राथम्यं प्रदेयम् | कश्चन प्राक्तनः रोगः, पीडा वा हृदय-सम्बद्धा समस्या अस्ति चेत् योगाभ्यासात् प्राक्, कश्चन चिकित्सकः योगचिकित्सकः वा नूनं परामर्शनीयः |
योगाभ्यासावसरे किं करणीयम् ?
अभ्यास-सत्राणाम् आरम्भः प्रार्थनया वा वन्दनैः करणीयः यतो हि एवंकरणेन मनसः शान्त्यर्थं सहायि-परिवेशः निर्मीयते| योगाभ्यासः शनैः शनैः, उद्वेग-रहित-पद्धत्या शरीरस्य प्रश्वसनस्य च अवधानेन सहैव करणीयः | -
श्वासः तावदवधि न अवरोधनीयः यावदवधि एवंकरणे सारल्यं नानुभूयते |
शरीरं आतति-पूर्णं वा आवेगेन साकं नैव धारणीयम् |
अभ्यासः निज-क्षमतानुसारं करणीयः |
सत्राणां समापनं गहन-मौनेन वा शान्तिपाठेन करणीयम् |
अभ्यास-सत्रस्य २०-३०-मिनिट्-कालानन्तरम् एव भोजनं स्नानं वा समुचितं भविष्यति |
साम्प्रतं योग-साधनायाः शुभारम्भः –
योगज्ञानस्य अनुपमे जगति भवतां स्वागतम् | सहस्रशो वर्षेभ्यः पूर्वं योगाभ्यासः यथा प्रासङ्गिकः लाभप्रदः चासीत् , तथैव साम्प्रतमपि वर्तते | सम्प्रति वयं चलन-क्रियाभिः अर्थात् शिथिलता-अभ्यासैः साकं योग-साधनायाः आरम्भं कुर्मः, एवंकरणेन शरीरे सूक्ष्मरूपेण रक्त-सञ्चारः विवर्धते |
ग्रीवायाः व्यायामः -
पुरः पृष्ठे च ग्रीवायाः अवनमनम् |
अतन्द्रित-मुद्रायां उत्तिष्ठेत् |
पादौ अभीष्ट-स्थितौ विस्तार्य [यथाशक्यम् अन्तरालं यावत् ] हस्तौ च कटौ स्थापयेत् |
श्वासं निष्कासयेत्, अपि च, शिरं शनैः शनैः पुरः अवनमयेत् तथा चिबुकेन वक्षःस्थलं स्प्रष्टुं प्रयतेत |
श्वासम् अन्तः आदाय शिरं यथाशक्यं सौख्येन पृष्ठ-भागं सन्नयेत् , श्वासम् अन्तः सन्धारयन् शिरं पुनः पुरः आनयेत् |
वामं दक्षिणं च भागं प्रति ग्रीवायाः अवनमनम् | श्वासं निष्कासयेत्, अपि च, शिरं शनैः शनैः दक्षिण-भागं अवनमयेत् तथा कर्णं स्कन्धस्य निकटं यथाशक्यं सन्नयेत् | श्वासम् अन्तः आदद्यात् तथा शिरं सामान्य-स्थितौ आनयेत् | श्वासं निष्कासयेत्, अपि च, शिरं वाम-भागम् अवनमयेत् | श्वासम् अन्तः आदद्यात् तथा शिरं पुनः सामान्य-स्थितौ आनयेत् | श्वासं निष्कासयेत्, अपि च, शिरं सुगमतया दक्षिण-भागं तावत् विपरिवर्तयेत् येन चिबुकं स्कन्धस्य समवर्ति भवेत् | श्वासम् अन्तः आदद्यात् तथा शिरं पुनः सामान्य-स्थितौ आनयेत् | श्वासं निष्कासयेत्, अपि च, शिरं वाम-भागम् विपरिवर्तयेत् | श्वासम् अन्तः आदद्यात् तथा शिरं पुनः सामान्य-स्थितौ आनयेत् | ग्रीवायाः विपरिवर्तनम् | शिरं पुरः अवनमय्य चिबुकेन वक्षःस्थलं स्प्रष्टुं प्रयतेत | श्वासम् अन्तः आनयेत् तथा शिरं घटिकायंत्रस्य सूची-दिशायां विपरिवर्तयेत् , शिरः यदा नीचैः गच्छति तदा श्वासं त्यजेत् | शिरं घटिकायंत्रस्य सूची-दिशायाः विपरीतं परिवर्तयेत् | ग्रीवां परितः आकुञ्चनस्य, ग्रीवायाः सन्धीनां मांस-कोशिकानां च शिथिलितायाः, ग्रीवायाः आततेः च अपाकरणम् अनुभवेत् | ग्रीवा-पीडा-युताः स्पोण्डिलाइटिस-परिदेवकाः च व्यायामम् एनं सौकर्येण कुर्युः | शिरसः अधोभागस्य विपरिवर्तनम् | पादौ अन्योन्यं द्वि-फुट-मितान्तरालेन स्थापयेत् | हस्तौ वक्षसः उच्छ्रिततां यावत् तेन प्रकारेण उत्त्थापयेत् येन हस्त-तल-द्वयं परस्परम् अभिमुखं स्यात् | श्वासं निस्सारयेत्, शरीरं दक्षिण-भागं प्रति तावत् परिवर्तयेत् येन वाम-हस्त-तलं दक्षिण-स्कन्धं स्पृशेत्, श्वासम् अन्तः आददेव परावर्तयेत् | पुनरावृत्तिं विदध्यात् | श्वासं आददेव मन्दं मन्दं विदध्यात् | मेरुदण्डस्य डिस्क-इत्यस्य च सत्यायां समस्यायाम्, मासिक-धर्मावसरे च, व्यायाममेनं नाचरेत् | उत्त्थान-मुद्रायां विश्रमेत् | जान्वोः संचालनम् | श्वासम् अन्तः आदद्यात्, स्वीय-बाहू स्कन्धौ यावत् उत्त्थापयेत् | श्वासं निष्कासयेत्, जानुनी पिदध्यात् तथा च,स्वीय-शरीरं शून्य-मुद्रायां नीचैः आनयेत् | श्वासम् अन्तः आदद्यात् अपि च, शरीरम् आकुञ्चेत् | द्विवारम् आवृत्तिं विदध्यात् | अमुना व्यायामेन जान्वोः नितम्बयोः च सन्धिः दृढतरो भवति | सत्यां विकटायाम् आर्थराइटस्-समस्यायां व्यायाममेनं परित्यजेत् | हस्तयोः नीचैः आनयनावसरे श्वासं निस्सारयेत् |
साम्प्रतं योगासनानि प्रति अग्रेसरामः |
तालासनम् [ताडासनम्] “तालम्” नाम एकः वृक्षः पादौ अन्योन्यं द्वि-इञ्च-मितान्तरालेन स्थापयेत् | अङ्गुल्यः परस्परं दृढतया संयोज्य मणिबन्धान् बहिः विवर्तयेत् | श्वासम् अन्तः सन्नयेत् तथा स्वीय-बाहू उपरि उत्त्थापयत् स्कन्धयोः समवर्तिनौ विधेयौ | पादान्त-भागौ भूमितः उपरि उत्त्थापयेत् अङ्गुष्ठाभ्यां च सन्तोलनं सन्धारयेत् | अस्यामेव स्थितौ १०-तः १५-सेकेण्ड-मितं कालं यावत् सन्तिष्ठेत् | आसनमिदं शरीरं दृढतरं विदधाति, पृष्ठ-भागस्य च अस्थिना संयुक्तानां तन्त्रिकाणां संकुलनं समीचीनं कर्तुं साहाय्यम् उपपादयति, अनुचित-मुद्राः च सम्यक् करोति | श्वासं निस्सारयेत्, पादान्त-भागौ नीचैः स्थापयेत् | अङ्गुलीनां दृढतरं संयोजनं वियोजयेत् , हस्तौ शिरसः अधःभागस्य समानान्तरं नीचैः आनयेत् तथा उत्त्थान-मुद्रायां पुनः सन्तिष्ठेत् |
वृक्षासनम्
वृक्षः अर्थात् तरुः पादौ अन्योन्यं द्वि-इञ्च-मितान्तरालेन स्थापयित्वा उत्तिष्ठेत् | पुरतः बिन्दुमेकं संलक्ष्य ध्यानं केन्द्रितं कुर्यात्| श्वासं निस्सारयेत्, दक्षिण-पादं पिदध्यात् , अपि च, पादं वाम-जङ्घायाः मध्ये स्थापयेत् | पादान्त-भागः मूलाधारं नैव संस्पर्शेत् | श्वासम् अन्तः सन्नयेत् , बाहू उपरि सन्नयेत् तथा हस्त-तले परस्परं संयोजयेत् | अस्यां स्थितौ १०-तः १५-सेकेण्ड-मितं कालं सन्तिष्ठेत् , तथा सामान्यरूपेण श्वसेत् | अमुना आसनेन तन्त्रिकाणां मांस-कोशिकानां च सामञ्जस्यं समीचीनं भवति, दृढत्वं चैतन्यं च विवर्धेते | अर्थराइटिस्-रोगः स्थूलत्वं वा अस्ति चेत् नायम् अभ्यासः करणीयः | श्वासं निस्सारयेत् हस्तौ दक्षिण-पादं च अधः आनयेत् | आसनं पुनः आवर्तयेत् | वाम-पादं पिदध्यात् तथा पादं दक्षिण-जङ्घायाः मध्ये स्थापयेत् | पादान्त-भागः मूलाधारं नैव संस्पर्शेत् | श्वासम् अन्तः सन्नयेत् , बाहू उपरि सन्नयेत् तथा हस्त-तले परस्परं संयोजयेत् | विश्रम्यताम् |
पाद-हस्तासनम्
पादः अर्थात् चरणः , हस्तः अर्थात् पाणिः शनैः शनैः श्वासम् अन्तः आदद्यात्, स्वीय-बाहू च उपरि उत्त्थापयेत् | शरीरं कटेः उपरि-भागं प्रति आकर्षयेत् | श्वासं निस्सारयेत् तथा पुरस्तात् तावदवधि नमेत् यावदवधि पूर्णं हस्त-तलं पृथ्वीं नैव स्पृशेत् | एनाम् अन्तिमां स्थितिं १०-तः ३०-सेकेण्ड-कालं यावत् सन्धारयेत् | ये जनाः पृष्ठावरोध-समस्यावन्तः तैः स्वीय-क्षमतानुरूपम् सन्नमनीयम् | साम्प्रतम् अन्तः श्वसेत्, शनैः शनैः अतिर्यक्-स्थितौ सन्तिष्ठेत् , अपि च, बाहू शिरस्य उपरि नीत्वा संकर्षयेत् | निःश्वसेत् तथा शनैः शनैः प्रक्रियाः विपरीतक्रमेण कुर्वन् प्रारम्भिक-स्थितौ आगच्छेत् | विश्रम्यताम् |
अर्ध-चक्रासनम्
पृष्ठाय कटेः साहाय्यम् आदद्यात् | निःश्वसेत् , शिरं पश्चभागे अवनमयेत्, ग्रीवायाः मांस-कोशिकाः आकर्षयेत् तथा क्रोड-रज्जोः अधःभागात् पश्च-भागं प्रति सन्नमेत् | सामान्यतया श्वसत् विश्रम्यताम् | अस्यां स्थितौ १०-तः ३०-सेकेण्ड-मितं कालं यावत् सन्तिष्ठेत् | अर्ध-चक्रासनं क्रोड-रज्जुं [मेरुदण्डं] नमनीयं विदधाति, तथा मेरु-तन्त्रिकाः दृढतराः विदधाति | अन्तः श्वसेत् , शनैः शनैः प्रत्यागच्छेत् तथा विश्रम्यताम् | उच्च-रक्त-चाप-रोगिणः सावधानं सन्नमेयुः |
त्रिकोणासनम्
त्रिकोणः अर्थात् त्रिभुजः पादौ अन्योन्यं सौकर्यरीत्या दूरे स्थापयित्वा सन्तिष्ठेत् | हस्तौ शनैः शनैः प्रान्त-भागात् तावदवधि उत्त्थापयेत् यावदवधि क्षैतिजौ न भवतः | निःश्वसेत् , शनैः शनैः दक्षिण-भागं प्रति सन्नमेत् तथा दक्षिण-हस्तं दक्षिण-पादस्य पश्चादेव स्थापयेत् | वाम-हस्तं दक्षिण-हस्तस्य समवर्तिनं संस्थापयेत् | सामान्य-श्वासैः सह अस्यां स्थितौ १०-तः ३०-सेकेण्ड-मितं कालं सन्तिष्ठेत् | आसनमिदं समतल-पादं वारयति, पिण्डलीः, जङ्घाः, कटेः मांस-कोशिकाः च दृढतराः करोति तथा मेरुदण्डं नमनीयं करोति | अन्तः निःश्वसनेन सहैव शनैः शनैः प्रत्यागच्छेत् | वाम-भागार्थं पुनरावृत्तिं विदध्यात् | स्लिप-डिस्क्-साइटिका-इत्यनयोः उदरस्य च शल्य-चिकित्सानन्तरं नेदम् आसनम् अभ्यसनीयम् | स्वीय-शारीरिक-क्षमतायाः अतिक्रमणं नैव विधेयम् |
भद्रासनम्
सम्प्रति उपवेशन-युतानां मुद्राणां कृते सन्नद्धाः भवन्तु | भद्रम् अर्थात् दृढम् पादौ अग्रतः विस्तार्य ऋजु-रीत्या [straight] उपविशेत् | हस्तौ नितम्बयोः पार्श्वे स्थापयेत् | इदं दण्डासनम् | साम्प्रतं स्वीय-पादयोः तल-भागं युगपत् स्थापयेत् | निःश्वसेत् तथा स्वीय-हस्तौ पादाङ्गुष्ठाभ्यां दृढतया संयोजयेत् | स्वीय-पादान्तं यथासम्भवं मूलाधारं निकषा समानयेत् | एषा अन्तिमा स्थितिः अस्ति | अस्यां स्थितौ किञ्चित्-कालं यावत् सन्तिष्ठेत् | भद्रासनं शरीरं दृढतरं करोति मस्तिष्कं च स्थिरयति | सम्प्रति स्व-पादौ आकर्षयेत् विश्रमावस्थायां च आगच्छेत् | सत्यां विकटायाम् आर्थराइटस्-साइटिका-समस्यायां अभ्यासोऽयं नैव विधेयः |
वज्रासनम्
दण्डासनेन भाव्यम् | स्वीय-पादौ आवेष्टयेत् तथा पादमूलयोः उपविशेत् | जङ्घे समीपमेव कृत्वा पादयोः अङ्गुष्ठौ च अन्योन्यं संस्पृशेत् | हस्तौ जान्वोः स्थापयेत् | एतदस्ति- वज्रासनम् | सम्प्रति
अर्ध-उष्ट्रासनं
प्रारभामहे | अर्ध-उष्ट्रासनम् उष्ट्रः अर्थात् क्रमेलः अन्तः श्वसेत् , उत्तिष्ठेत् स्व-जान्वोः आधारेण सन्तिष्ठेत् | निःश्वसेत् , स्व-करतलौ नितम्बयोः तादृक्-रीत्या स्थापयेत् येन अङ्गुलयः अधोमुखं तिष्ठेयुः | कूर्परौ स्कन्धौ च समानान्तरमेव स्थापयेत् | शिरं पश्चभागे अवनमयेत् ग्रीवायाः मांस-कोशिकाः च आकर्षयेत् | अन्तः श्वसेत् , देहं यथाशक्यं सारल्येन पश्चभागे अवनमयेत् | निःश्वसेत् विश्रमेत च | एषा अन्तिमा मुद्रास्ति | साम्प्रतं अन्तः श्वसेत् प्रत्यागच्छेत् च | निःश्वसेत् | स्वहस्तौ अधः स्थापयेत् वज्रासनेन च उपविशेत् | उदरव्रणेषु सत्सु, मूर्च्छावस्थायां गर्भावस्थायां च आसनमिदं नैव करणीयम् |
शशासनम्
शशः अर्थात् शशकः [ खरगोश इति भाषायाम् ] जानुद्वयं विस्तारयेत् परञ्च अङ्गुष्ठ-द्वयं परस्परं संस्पर्शयेत् | हस्त-तलौ जान्वोः मध्ये स्थापयेत् | निःश्वसेत् तथा शनैः शनैः सुदीर्घतया प्रश्वसेत् | पुरः अवनमेत् चिबुकञ्च भूमौ स्थापयेत् | भुजौ समानान्तरं सन्धारयेत् | पुरतः अवलोकयेत् मुद्राञ्च सततं सन्धारयेत् | आसनमेतत् उद्वेगं क्रोधञ्च न्यूनीकर्तुं सहायकमस्ति | अन्तः श्वसेत् उत्तिष्ठेत् च | निःश्वसेत् व्रज्रासनेन च प्रत्यागच्छेत् | स्व-पादौ पुनः विश्रामासने स्थापयेत्| ओस्टियो-आर्थराइटिस्-रोगिणः सावधानमिदं कुर्वन्तु |
वक्रासनम्
वक्रः अर्थात् तिर्यक् वा कुञ्चितम् दक्षिण-जङ्घाम् अवनमयेत् तथा दक्षिण-पादं वाम-जानुना संयोजयेत् | वाम-बाहुं दक्षिण-जानौ आवेष्टयेत् तथा हस्त-तलं दक्षिण-पादं निकषा स्थापयेत् | निःश्वसेत् शरीरं ग्रीवां च दक्षिण-भागं प्रति आवर्तयेत् | अस्यां मुद्रायां विश्रमेत | स्व-शिरं पश्चभागम् आवर्तयेत्, निःश्वसत् स्व-हस्तौ बहिः निष्कासयेत् , पादौ आकर्षयेत् | साम्प्रतं प्रत्यागच्छेत् अपि च,
विश्रमासने
विश्रमेत | आसनमिदं मेरुदण्डस्य नमनीयतां विवर्धयति | एतत् च मलावरोधम् अजीर्णताञ्च दूरीकरोति मधुमेह-प्रबन्धने सहायि भवति | अपर-पक्षार्थम् अस्य पुनरावृत्तिं कुर्यात् | स्व-शिरं पश्चात् आवर्तयेत् , निःश्वसन् स्व-हस्तौ बहिः निष्कासयेत् | पादौ आकर्षयेत् | सम्प्रति प्रत्यागच्छेत् तथा विश्रमासने विश्रम्यताम् | इदानीम् अधोमुखि-मुद्राणां कृते सन्नद्धाः भवेयुः |
भुजङ्गासनम्
भुजङ्गः अर्थात् सर्पः वा व्यालः उदराधारेण शयनावस्थायां तिष्ठेत् | शीर्षं हस्तयोः स्थापयेत् तथा शरीरं सौख्येन सन्धारयेत् | इदानीं जङ्घे परस्परं संयोजयेत् तथा बाहू आकर्षयेत् | शीर्षं भूमौ स्थापयेत् | इदानीं स्व-हस्त-तले वक्षसः पार्श्वे धारयेत् तथा कूर्परौ उत्त्थापयेत् | अन्तः श्वसेत् तथा चिबुकस्य नाभेः च भागं यावत् उरुम् उत्त्थापयेत् | इदं भुजङ्गासनं वर्तते | आसनमिदं उद्वेगं प्रबन्धयितुं सर्वोत्तमं वर्तते | इदं पृष्ठ-पीडां श्वसन-समस्यां च निवारयितुं सहायकं भवति | निःश्वसेत् , स्व-शिरं भूमौ स्थापयित्वा बाहू चाकर्षयेत् | स्व-जङ्घे विस्तारयेत् , हस्त-तले उच्चैः कुर्यात् तथा स्व-शिरं करतलयोः धारयेत् विश्रमेत च |
शलभासनम्
शलभः अर्थात् पतङ्गः वा चिश्चिरः उदराधारेण शयनावस्थायां तिष्ठेत् | जङ्घे परस्परं संयोजयेत् | चिबुकं भूमौ स्थापयेत्, हस्तौ शरीरोपान्तं एवंरीत्या धारयेत् येन हस्त-तले उपरि-स्थिते स्याताम् | अन्तः श्वसेत् , जान्वोः आवर्तनं विनैव, स्व-जङ्घे भूमितः उत्त्थापयेत् | बाहू जङ्घे च तादृशेन विधिना विस्तारयेत् येन शरीरं सारल्येन भूमितः उत्त्थापितं स्यात् | अस्यां स्थितौ विश्रमेत | आसनमिदं साइटिका-पीडां पृष्ठस्य अधोभाग-वर्तिनीं वेदनां च परिहरति | एतत् नितम्बयोः मांस-कोशिकाः समीचीनम् आकारयति | इदानीं निःश्वसेत् , जङ्घे च अधः भूमिं प्रति आनयेत् | स्व-बाहू निष्कासयेत् तथा भूमौ विश्रमेत | हृदय-रोगिणः मुद्रामेनां नैव कुर्युः |
मकरासनम्
मकरः अर्थात् ग्राहः उदराधारेण शयनावस्थायां एवंरीत्या तिष्ठेत् येन जङ्घे परस्परं वियोजितं स्यातां पादौ च बहिः भवेताम्| बाहू आवर्तयेत् दक्षिण-हस्तं वाम-हस्तोपरि स्थापयेत् | स्व-शिरं हस्तयोः धारयेत् विश्रमेत च | इदं मकरासनं वर्तते | आसनमिदं सर्वास्वपि अधोमुखि-मुद्रासु विश्रमार्थं क्रियते | एतत् पृष्ठस्य अधोवर्ति-भागं विश्रामयति | इदानीं काश्चन उदासीन-मुद्राः प्रति अग्रेसरामः | सेतुबन्धासनम् सेतुबन्धः अर्थात् सेतोः निर्माणम् | जङ्घे परस्परं संयोजयेत् , बाहू च शरीरोपान्तं स्थापयेत् | जङ्घा-द्वयं जान्वोः उपरि आवर्तयेत् पादमूले च नितम्बयोः पार्श्वे आनयेत् | पादमूल-द्वयं दृढतया सन्धारयेत् | अन्तः श्वसेत्,शनैः शनैः च नितम्बौ देहञ्च सेतोः निर्माणार्थं यथाशक्यम् उत्त्थापयेत् | सौख्येन स्थीयेत | एषा एव अन्तिमा मुद्रा अस्ति | आसनमिदं अवसादं व्यग्रताञ्च परिहरति | एतत् पृष्ठस्य अधोवर्ति-भागस्य मांस-कोशिकाः दृढतराः करोति | सम्प्रति निःश्वसेत् , शनैः शनैः मूल-स्थितौ आगच्छेत् विश्रमेत च | पृष्ठाधारेण शयनावस्थायां तिष्ठेत् | कृपया अवधीयताम् ... गर्भावस्थायाः अनन्तरं मासत्रयात्मकावधि-युताः महिलाः आसनमेतत् नैव कुर्युः |
पवन-मुक्तासनम्
जानु-द्वयम् आवर्तयेत् जङ्घे च वक्षसः पार्श्वे आनयेत् | अङ्गुल्यः परस्परं दृढतया पिहिताः स्युः तथा जान्वोः नीचैः जङ्घात्राणे सम्यक्तया अभिधारणीये | शिरं स्कन्धौ च उत्त्थापयेत् तथा चिबुकेन जानू स्प्रष्टुं प्रयतेत | इदं पवन-मुक्तासनम् | इदं मलावरोधं दूरीकरोति, उदरवायुं नियमयति तथा पश्चभागस्य मांस-कोशिकाः मेरु-तन्त्रिकाः च सम्यक्-करोति | स्व-शिरं पश्चभागे आनयेत् , निःश्वसेत् च | स्व-जङ्घे आकर्षयेत् विश्रमेत च | उदर-व्रणेषु सत्सु हार्निया-साइटिका-गर्भावस्थासु च सतीषु आसनमिदं नैव अभ्यसेत् |
शवासनम्
शवः अर्थात् मृत-शरीरम् | आसनमिदं पूर्ण-विश्रामार्थं अभ्यस्यते | स्व-बाहू जङ्घे च विस्तार्य सुखेन पृष्ठाधारेण शयनावस्थायां स्थीयेत | हस्त-तले उपरि स्याताम् | नयने पिधीयताम् | पूर्णमपि शरीरं जागृत-भावेन विश्रामयेत् | प्राकृतिक-श्वसनेन परिचितः स्यात् , श्वसनं लयबद्धं मन्दं च कुर्यात् | उल्लासस्य निश्चिन्ततायाः च अनुभूतिं यावत् अस्यामेव अवस्थायां स्थीयेत | आसनमिदं सर्व-विधम् उद्वेगं परिहरति तथा शरीरं मस्तिष्कं च विश्रामयति | इदं उद्वेगं तत्-परिणामान् च प्रबन्धयितुम् अतितरां सहायकम् अस्ति |
कपालभाती-
क्रिया एषा क्रिया मस्तिष्कस्य अग्रभागस्य श्वसन-केन्द्राणि उत्तेजयति | ध्यानस्य कस्यामपि मुद्रायां उपविशेत् | नयने पिधातव्ये तथा पूर्णमपि शरीरं विश्रामयेत् | गभीरम् अन्तः श्वसेत् , उरुम् आध्मापयेत् | उदरस्य मांस-कोशिकानां बलवत्-संकुञ्चनेन श्वासं बहिः निष्कासयेत् | शान्त-रूपेण अन्तः श्वसेत् तथा सक्रियं सततं [बहिः] निःश्वसेत् | पुनः एकवारं गभीरं श्वसेत् , शनैः शनैः बहिः निःश्वसेत् तथा विश्रमेत | एतत् कपालभाती-क्रियायाः एकं चक्रं वर्तते | प्रत्येकमपि चक्रान्ते गहनतया श्वसेत् | इदानीं अपरमपि चक्र-द्वयं कुर्यात् | कपालभाती-क्रिया पुरतः स्थिताः वायुनालिकाः स्वच्छीकरोति | अनया कफ-सम्बद्धानां समस्यानां समुपचाराय साहाय्यं लभ्यते | एषा क्रिया शैत्य-रायनाइटिस-साइनोसाइटिस-अस्थामा-श्वसन-सम्बद्धानां रोगाणाम् उपचारार्थं सहायिनी भवति | कृपया एतद् ध्यातव्यमस्ति यत् सत्सु हृदय-सम्बद्ध-उत्पीडनेषु सत्सु च उच्च-रक्तचाप-भ्रामरित्व-माइग्रेन-स्ट्रोक-हार्निया-गैस्ट्रिक्-अल्सरादिषु नैषा अभ्यसनीया |
प्राणायामः
नाडीशोधनम् वा अनुलोम-विलोम-प्राणायामः , क्रमशः वाम-नासिकातः वा दक्षिण-नासिकातः श्वसनम्... ध्यान-मुद्रायाम् उपविशेत् | मेरुदण्डः उन्नतः स्यात् , शिरं उच्छ्रितं तथा नयने पिहिते स्याताम् | गहन-श्वसन-पुरस्सरं शरीरं विश्राम-स्थितौ आपादयेत् | वाम-हस्त-तलं वाम-जानौ ज्ञान-मुद्रया स्थापयेत् | दक्षिण-हस्तः नासाग्र-मुद्रायां भवेत् | दक्षिण-अङ्गुष्ठः दक्षिण-नासिका-छिद्रोपरि स्थापयेत् | वाम-नासिका-छिद्रात् अन्तः श्वसेत्, ततःपरं एतत् पिदध्यात्, दक्षिण-नासिका-छिद्रात् निःश्वसेत् | क्रमेण दक्षिण-नासिका-छिद्रात् अन्तः श्वसेत् | दक्षिण-नासिका-छिद्रम् पिदध्यात् तथा वाम-नासिका-छिद्रात् बहिः निःश्वसेत् | इदं नाडीशोधनम् उत वा अनुलोम-विलोम-प्राणायामस्य एकं चक्रं वर्तते | अन्य-पञ्च-चक्राणि पूर्णतां नयेत् | ये अनुलोम-विलोम-प्राणायाम-प्रारम्भकेषु नूतनाः सन्ति ते प्रश्वसन-निःश्वसन-कालं तुल्यमेव धारयन्तु , शनैः शनैः एतेषां कालानुपातं वर्धयित्वा एकस्मात् द्विगुणितो विधेयः | श्वसनं मन्दं स्थिरं नियन्त्रितं च स्यात् | प्राणायामोऽयं उर्जायाः सर्वान् अपि प्रमुख-मार्गान् शुद्धीकर्तुं संलक्षयति, अयञ्च पूर्णमपि शरीरं पोषयति | अयं चित्तं शमयति, एकाग्रताञ्च वर्धयितुं सहायी भवति | अयं प्राण-शक्तिं वर्धयति , आततिं व्यग्रता-स्तरञ्च न्यूनीकरोति | अयं कफ-सम्बद्धान् दोषान् अपि निवारयति |
भ्रामरी-प्राणायामः
भ्रमरः अर्थात् भृङ्गः [ अस्मिन् प्राणायामे निःश्वसन-काले यः ध्वनिः भवति, सः भृङ्गस्य भुन्-भुन्-ध्वनि-सदृशो भवति |] नासा-छिद्र-द्वयेन गहनम् अन्तः श्वसेत् | नियन्त्रित-रीत्या गहनं स्थिरञ्च भ्रमरवत् भुन्-भुन्-सदृश-ध्वनिना बहिः निःश्वसेत्| एतच्च, भ्रामरी-प्राणायामस्य एकं चक्रं वर्तते | पुनः आवृत्ति-द्वयं विदधातु | अयं अनिद्रायाः उत्तमौषधिः वर्तते| उद्वेग-सम्बद्धान् विकारान् दूरीकर्तुम् अयं प्रभाव्युपायत्वेन वर्तते | इदानीं भ्रामरीं शन्मुखी-मुद्रया करोतु | स्व-कर्णौ अङ्गुष्ठाभ्यां पिधातव्यौ| इदानीं तर्जनीं स्व-नयनयोः, मध्यमां नासापुटयोः , तथा अनामिकां कनिष्ठिकां च अङ्गुलीं स्व-ओष्ठयोः उपरि स्थापयेत्| स्व-नासा-पुट-द्वयस्य उद्घाटन-पुरस्सरं द्वाभ्यामपि छिद्राभ्यामन्तः निःश्वसेत् | नियन्त्रित-गत्या शनैः शनैः भ्रमरस्य भुन्-भुन्-ध्वनिं कुर्वन् निःश्वसेत् | अयम् एकाग्रतायाः ध्यानस्य च आरम्भार्थं सज्जतायाः प्राणायामः अस्ति|
ध्यानम्
इदानीं ध्यानार्थं सज्जाः भवन्तु | ध्यानं हि अनारतं चिन्तनस्य प्रक्रिया अस्ति | ध्यानस्य कस्याञ्चिदपि मुद्रायां उपविशन्तु | स्वीय-मेरु-दण्डं सुखप्रदायां स्थितौ साक्षात् सन्धारयेत् | ज्ञान-मुद्रां सन्धारयेत् | स्व-हस्तमूले जङ्घयोः उपरिकृत्वा स्थापयेत् | बाहू स्कन्धौ च शिथिलितौ सुखपूर्ण-स्थितौ च स्याताम् | स्व-नयने पिधाय मुखञ्च किञ्चित् उपरि उत्थाप्य उपविशेत् | भवता एकाग्रेण नैव भाव्यम् , केवलं स्व-भ्रुवोः मध्ये किञ्चित् अवधानं करोतु, तथा स्व-श्वसनं प्रति जागरूकेण भाव्यम् | ध्यानं मस्तिष्कं शान्तम् आनन्दमयं च करोति | इदम् एकाग्रतां स्मृतिं विचार-स्पष्टताम् इच्छाशक्तिं च वर्धयति | इदं पूर्णं शरीरं मस्तिष्कं च समुचित-रीत्या विश्राम्य तच्च चैतन्यपूर्णं विदधाति | एतत् रचनात्मक-भावान् जागरयितुं सहायकं भवति | ध्यानं हि अस्मान् आत्मानुभूतिं प्रति अग्रेसारयति | सच्चिदानन्दं चानुभावयति | विशालम् अनन्तञ्च योग-विज्ञानं मन्दधिया मया अत्र सुधीनां विबुधानां च मनोविनोदाय योग-जिज्ञासूनाञ्च प्रबोधाय संक्षेपेण संकलितमस्ति | जगति साम्प्रतं जून-मासे एकविंशतौ दिनाङ्के “अन्ताराष्ट्रिय-योग-दिवसः” आयोज्यते इत्यस्ति शुभोदय-वार्ता | एतदर्थं सर्वेऽपि योग-पथानुयायिनः वन्द्याः वर्धनीयाश्च | श्रीमद्भगवद्गीतायां तु उक्तमेव – “योगो भवति दुःखहा|” ...
डॉ.बलदेवानन्द-सागरः Cell- 09810562277 Email- baldevanand.sagar@gmail.com


text:
अथ
136
इत्यादिना विस्तरेण प्रतिज्ञाहान्यादयो दोषाः काव्यलक्षणान्तरे दर्शिताः । ते किमिह नोच्यन्त इति चेदाह—
प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तहीनं दुष्टं च वर्ण्यते ।
समासेन यथान्यायं तन्मात्रार्थप्रतीतये ॥
प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तहानिर्दोषो न वेत्यसौ ।
विचारः कर्कशप्रायस्तेनालीढेन किं फलम् ॥ १२७ ॥
253 प्रतिज्ञा साध्यनिर्देशः, विधिरूपो निषेधलक्षणो वा । साध्यस्य सर्वस्य सदसत्त्वाभ्यां व्याप्तेः । स च प्रमाणान्तराव्याहतः । प्रमाणान्तरनिरस्तस्याहेतुगोचरत्वात् । यथोक्तम्—
सन्दिग्धे हेतुवचनाद् व्यस्तो हेतुरनाश्रयः ।
137
इति । तथा
हेतुभिस्त्राणमुपेतं नैव यो हतः ।
138
इत्यादिः । अन्यत्र तद्विस्तरः । हेतुः, तस्या एवंरूपायाः प्रतिज्ञाया साधनभूतोऽर्थः त्रिरूपोऽन्यो वा । तस्यापि तल्लक्षणशास्त्रे विस्तरः । दृष्टान्तः साध्यसाधनयोः सम्बन्धप्रतिपत्तिविषयभूतोऽर्थः कश्चित् । स च साधर्म्यदृष्टान्तो वैधर्म्यदृष्टान्तश्चेत्यादिना अन्यत्र निर्णीतः । तेषां त्रयाणां हानिर्यथा[क्रमं] प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तहानिः । [द्वन्द्वात् परं श्रूयमाणस्य] प्रत्येकमभिसम्बन्धात् प्रतिज्ञाहानिः हेतुहानिः दृष्टान्तहानिश्चेति त्रिविधो भवति । तत्र प्रतिज्ञाहानिः- तयैव प्रतिज्ञया हेतुना सिद्धान्तेन सर्वागमैः प्रसिद्धधर्मतया प्रत्यक्षेण च बाधेत्यनेकधा । यथोक्तं भामहेन—
139
इति । हेतुहानिरसिद्धत्वादिलक्षणः । यथोक्तम्—
तदर्थहेतुसिद्धान्तसर्वागमविरोधिनी ।
113b प्रसिद्धधर्मा प्रत्यक्षबाधिनी चेति दुष्यति ॥
हेतुस्त्रिलक्षणो ज्ञेयो हेत्वाभासो विपर्ययात् ।
140
इति । तस्यान्यत्र विस्तरः । दृष्टान्तहानिः साध्यधर्मविरहादिरूपात् । तदुक्तम्—
141
254
इति । तद्विस्तरोऽप्यन्यत्रैव । सेयं त्रिविधा हानिः प्रत्येकमनेकशो नाना काव्येषु दोषः । वैगुण्यं वा दोषो वेति सदसत्पक्षविकल्पनम् । विचारोऽयं [वि]गृह्य परीक्षा[या] इह कथञ्चित् प्रस्तुतत्वेऽपि [मुख्यतस्तस्याः] तर्कशास्त्र[गोचर]त्वात् कर्कशप्रायः कर्कशभागः अतिगम्भीरत्वादिहानधिकाराच्च, प्रायो भूयान् यस्मिन्निति कृत्वा । तेन वा प्रायो बहुलः । प्रायेण भूम्ना वा कर्कशः कर्कशप्रायः । राजदन्तादिषु दर्शनात् पूर्वनिपातः । कर्कशप्रायः कठिनभूयिष्ठः अरञ्जक इति यावत् । इह च कोमलप्रायः काव्यप्रतिनियतः गुणदोषविषयो विचारोऽधिकृतः । तस्मात् तेन कर्कशप्रायेण विचारेण आलीढेन अनुष्ठानमुखेनादृतेन किं फलम् ? काव्यप्रतिनियतगुणदोषनिर्णयरूपं प्रयोजनं किमस्ति ? नैवेत्याशय । तथा चाह—
साध्यसाधनधर्माभ्यां सिद्धो दृष्टान्त उच्यते ।
तद्विपर्ययतो वापि तदाभस्तदवृत्तितः ॥
काव्यलक्षणे काव्यप्रतिनियता दोषा गुणाश्च विचार्यन्ते । न शास्त्रान्तरसाधारणा अपि, सर्वशास्त्रसमुच्चयप्रसङ्गात् । ततश्च अत्रैव सर्वगुणदोषव्युत्पत्तौ शास्त्रान्तराणि व्यर्थानि स्युः, तावन्मात्रफलत्वाद् विद्यास्थानानाम् । तत्रैतत्प्रतिनियतव्युत्पत्तेरन्यतः सिद्धेरिदमपि व्यर्थं स्यात्, सर्वत्र प्रतिनियमाभावात् । न चैवम्, गुणदोषव्युत्पत्तीनां प्रतिशास्त्रं नियमदर्शनात् । अथ काव्याङ्गत्वात् प्रतिज्ञाभेदादिकं विद्यान्तरमपि संक्षिप्तमिहाभिधानीयम् । तत् किं छन्दोविचित्यादिकं तत्र नाभिमतम् ? तस्यापि काव्याङ्गत्वेन निमित्तस्य समानत्वात् । न च यत्किञ्चिदिह दर्शितम् इत्येतावता शास्त्रान्तरे सम्यग्ज्ञानं सम्पद्यते, पुनस्तच्छास्त्रादेव यथावदवगमव्यपेक्षणात् ज्ञानानां [च] प्रतिशास्त्रं नियतत्वात् । ततस्तत एव तत्तज्ज्ञानमपेक्षणीयम् । यत् पुनः काव्यलक्षणस्यास्य प्रमाणलक्षणीकरणम्, तदाहोपुरुषिकामात्रमिति सूक्तमिदं तेनालीढेन किं फलमिति ॥


text:
महेश्वरव्रज्या
शिल्पं त्रीणि जगन्ति यस्य कविना यस्य त्रिवेदी गुरोर् यश् चक्रे त्रिपुरव्ययं त्रिपथगा यन्मूर्ध्नि माल्यायते ।
त्रींल् लोकान् इव वीक्षितुं वहति यो विस्फूर्जदक्ष्णां त्रयं स त्रैगुण्यपरिच्छदो विजयते देवस् त्रिशूलायुधः ४.१ ॥३०॥
वसुकल्पस्य
गिरो
बाणीभूतपुराणपूरुषधृतिप्रत्याशया धाविते विद्राति स्फुरदाशुशुक्षणिकणक्लान्ते शकुन्तेश्वरे ।
नम्रोन्नम्रभुजंगपुङ्गवगुणव्याकृष्टबाणासन- क्षिप्तास्त्रस्य पुरद्रुहो विजयते सन्धानसीमाश्रमः ४.२ ॥३१॥
विद्राति
निद्राति
पीयूषद्रवपानदोहदरसव्यग्रोरगग्रामणी- दष्टः पातु शशी महेश्वरशिरोनेपथ्यरत्नाङ्कुरः ।
यो बिम्बप्रतिपूरणाय विधृतो निष्पीड्य संदंशिका- यन्त्रे शैवललाटलोचनशिखाज्वालाभिर् आबर्ह्यते ४.३ ॥३२॥
मुरारेर् एतौ
भद्रं चन्द्रकले शिवं सुरनदि श्रेयः कपालावले कल्याणं भुजगेन्द्रवल्लि कुशलं विश्वे शटासन्तते ।
इत्य् आहुर् मिलिताः परस्परम् अमूर् यस्मिन् प्रशान्तिं गते कल्पान्तारभटीनटस्य भवतात् तद् वः श्रिये ताण्डवम् ४.४ ॥३३॥
देवि त्वद्वदनोपमानसुहृदाम् एषां सरोजन्मनां पश्य व्योमनि लोहितायति शनैर् एषा दशा वर्तते ।
इत्थं संकुचदम्बुजानुकरणव्याजोपनीताञ्जलेः शम्भो वञ्चितपार्वतीकम् उचितं संध्यार्चनं पातु वः ४.५ ॥३४॥
राजशेखरस्य
कस्मात् पार्वति निष्ठुरासि सहजः शैलोद्भवानाम् अयं निःस्नेहासि कथं न भस्मपुरुषः स्नेहं बिभर्ति क्वचित् ।
कोपस् ते मयि निष्फलः प्रियतमे स्थाणौ फलं किं भवेद् इत्थं निर्वचनीकृतो गिरिजया शम्भुश् चिरं पातु वः ४.६ ॥३५॥
वपुःप्रादुर्भावाद् अनुमितम् इदं जन्मनि पुरा पुरारे न प्रायः क्वचिद् अपि भवन्तं प्रणतवान् ।
नमञ् जन्मन्य् अस्मिन्न् अहम् अतनुर् अग्रे ऽप्य् अनतिभाङ् महेश क्षन्तव्यं तद् इदम् अपराधद्वयम् अपि ४.७ ॥३६॥
किं वाच्यो महिमा महाजलनिधेर् यस्येन्द्रवज्राहतस् त्रस्तो भूभृद् अमज्जद् अम्बुनिचये कौलीलपोताकृतिः ।
मैनाको ऽपि गभीरनीरविलुठत्पाठीनपृष्ठोच्चलच् छैवालाङ्कुरकोटिकोटरकुटीकुड्यान्तरे निर्वृतः ४.८ ॥३७॥
विलुठत्पाठीन
तादृक्सप्तसमुद्रमुद्रितमही भूभृद्भिर् अभ्रंकषैस् तावद्भिः परिवारिता पृथुपृथुद्वीपैः समन्ताद् इयम् ।
यस्य स्फारफणामणौ निलयनान् मज्जत्कलङ्काकृतिः शेषः सो ऽप्य् अगमद् यदङ्गदपदं तस्मै नमः शम्भवे ४.९ ॥३८॥
एतौ वल्लणस्य
गाढग्रन्थिप्रफुल्लद्गलविकलफणापीडनिर्यद्विषाग्नि- ज्वालानिस्तप्तचन्द्रद्रवद् अमृतरसप्रोषितप्रेतभावाः ।
उज्जृम्भा बभ्रुनेत्रद्युतिम् असकृद् असृक्तृष्णयालोकयन्त्यः पान्तु त्वां नागनालग्रथितशिवशिरःश्रेणयो भैरवस्य ४.१० ॥३९॥
तस्यैव
फणापीड
बभ्रुभ्रूश्मश्रुकेशं शिखरम् इव गिरेर् लग्नदावाग्निमालं नेत्रैः पिङ्गोग्रतारैस् त्रिभिर् इव रविभिश् छिद्रितः कालमेघः ।
दंष्ट्राचन्द्रप्रभाभिः प्रकटितसुबृहत्तालुपातालमूलं शम्भो वक्त्रं सुवक्त्रत्रितयभयकरं हन्त्व् अघं दक्षिणं वः ४.११ ॥४०॥
हन्त्वघं
हन्त्वधं
रक्षोविभीषणस्य
उद्दामदन्तरुचिपल्लवितार्धचन्द्र- ज्योत्स्नानिपीततिमिरप्रसरोपरोधः ।
श्रेयांसि वो दिशतु ताण्डवितस्य शम्भो अम्भोधरावलिघनध्वनिर् अट्टहासः ४.१२ ॥४१॥
राजगुरुसंघश्रियः
त्वङ्गद्गङ्गम् उदञ्चदिन्दुशकलं भ्रश्यत्कपालावलि- क्रोडभ्राम्यदमन्दमारुतरयस्फारीभवद्भांकृति ।
पायाद् वो घनताण्डवव्यतिकरप्राग्भारखेदस्खलद्- भोगीन्द्रश्लथपिङ्गलोत्कटजटाजूटं शिरो धूर्जटेः ४.१३ ॥४२॥
नखदर्पणसंक्रान्त- प्रतिमादशकान्वितः ।
गौरीपादानतः शम्भुर् जयत्य् एकादशः स्वयम् ४.१४ ॥४३॥
चूडापीडकपालसंकुलपतन्मन्दाकिनीवारयो विद्युत्प्रायललाटलोचनपुटज्योतिर्विमिश्रत्विषः ।
पान्तु त्वाम् अकठोरकेतकशिखासंदिग्धमुग्धेन्दवो भूतेशस्य भुजङ्गवल्लिवलयस्रङ्नद्धजूटा जटाः ४.१५ ॥४४॥
भवभूतेः
स जयति गाङ्गजलौघः शम्भोर् उत्तुङ्गमौलिविनिविष्टः ।
मज्जति पुनर् उन्मज्जति चन्द्रकला यत्र शफरीव ४.१६ ॥४५॥
स वः पायाद् इन्दुर् नवबिसलताकोटिकुटिलः स्मरारेर् यो मूर्ध्नि ज्वलनकपिशे भाति निहितः ।
स्रवन्मन्दाकिन्याः प्रतिदिवससिक्तेन पयसा कपालेनोन्मुक्तः स्फटिकधवलेनाङ्कुर इव ४.१७ ॥४६॥
च्युताम् इन्दोर् लेखां रतिकलहभग्नं च वलयं द्वयं चक्रीकृत्य प्रहसितमुखी शैलतनया ।
अवोचद् यं पश्येत्य् अवतु स शिवः सा च गिरिजा स च क्रीडाचन्द्रो दशनकिरणापूरिततनुः ४.१८ ॥४७॥
नमस् तुङ्गशिरश्चुम्बि- चन्द्रचामरचारवे ।
त्रैलोक्यनगरारम्भ- मूलस्तम्भाय शम्भवे ४.१९ ॥४८॥
क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभम् अभिहतो ऽप्य् आददानांशुकान्तं गृह्णन् केशेष्व् अपास्तश् चरणनिपतितो नेक्षितः सम्भ्रमेण ।
आलिङ्गन् यो ऽवधूतस् त्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभिः कामीवार्द्रापराधः स हरतु दुरितं शाम्भवो वः शराग्निः ४.२० ॥४९॥
बाणस्य
संध्याताण्डवडम्बरव्यसनिनो भीमस्य चण्डभ्रमि- व्यानृत्यद्भुजदण्डमण्डलभुवो झंझानिलाः पान्तु वः ।
येषाम् उच्छलतां जवेन झगिति व्यूहेषु भूमीभृताम् उड्डीनेषु बिडौजसा पुनर् असौ दम्भोलिर् आलोकितः ४.२१ ॥५०॥
केशेषु प्राक् प्रदीपस् त्वचि विकटचटत्कारसारो ऽतिमात्रं मांसे मन्दायमानः क्षरदसृजि सृजन्न् अस्थिषु ष्ठात्कृतानि ।
मज्जप्राये ऽङ्गभागे झगिति रतिपतेर् जाज्वलन् प्रज्ज्वलश्रीर् अश्रेयो व्यस्यताद् वस् त्रिनयननयनोपान्तवान्तो हुताशः ४.२२ ॥५१॥
पायात् पार्वणसांध्यताण्डवविधौ यस्योल्लसत्काननो हेमाद्रिः करणाङ्गहारवलनैः सार्धेन्दुर् आन्दोलितः ।
धत्ते ऽत्यद्भुतविस्मयेन धरया धूतस्य कान्तत्विषो लोलत्कुन्तलकुण्डलस्य शिरसः शोभां स वो धूर्जटिः ४.२३ ॥५२॥
सार्केन्दुः इन् ब्
कपाले गम्भीरः कुहरिणि जटासंधिषु कृशः समुत्तालश् चूडाभुजगफणरत्नव्यतिकरे ।
मृदुर् लेखाकोणे रयवशविलोलस्य शशिनः पुनीयाद् दीर्घं वो दीर्घं वो हरशिरसि गङ्गाकलकलः ४.२४ ॥५३॥
शान्त्यै वो ऽस्तु कपालदाम जगतां पत्युर् यदीयां लिपिं क्वापि क्वापि गणाः पठन्ति पदशो नातिप्रसिद्धाक्षराम् ।
विश्वं स्रक्ष्यति रक्षति क्षितिम् अपाम् ईशिष्यते शिष्यते नागई रागिषु रंस्यते स्यति जगन् निर्वेक्ष्यति द्याम् इति ४.२५ ॥५४॥
नाति
नेति
वक्षति ओर् रक्ष्यति fओर् रक्षति
अन्द् .अशिष्यते fओर् शिष्यते इन् च्, अन्द् .अत्स्यति fओर् स्यति इन् द्
भोजदेवस्य
ज्वालेवोर्ध्वविसर्पिणी परिणतस्यान्तस् तपस् तेजसो गङ्गातुङ्गतरङ्गसर्पवसतिर् वल्मीकलक्ष्मीर् इव ।
संध्येवार्द्रमृणालकोमलतनोर् इन्दोः सहस्थायिनी पायाद् वस् तरुणारुणांशुकपिशा शम्भो जटासंहतिः ४.२६ ॥५५॥
मौलौ वेगाद् उदञ्चत्य् अपि चरणभरन्यञ्चदुर्वीतलत्वाद् अक्षुण्णस्वर्गलोकस्थितिमुदितसुरज्येष्ठगोष्ठीस्तुताय ।
संत्रासान् निःसरन्त्याप्य् अविरतविसरद्दक्षिणार्धानुबन्धाद् अत्यक्तायाद्रिपुत्र्या त्रिपुरहरजगत्क्लेशहन्त्रे नमस् ते ४.२७ ॥५६॥
बाणस्य
पर्यङ्काश्लेषबन्धद्विगुणितभुजगग्रन्थिसंवीतजानोर् अन्तःप्राणावरोधाद् उपरतसकलध्यानरुद्धेन्द्रियस्य ।
आत्मन्य् आत्मानम् एव व्यपगतकरणं पश्यतस् तत्त्वदृष्ट्या शम्भो वा पातु शून्येक्षणघटितलयब्रह्मलग्नः समाधिः ४.२८ ॥५७॥
शून्येक्ष्.अन
शूण्यक्षण
पायाद् बालेन्दुमौलेर् अनवरतभुजावृत्तिवातोर्मिवेग- भ्राम्यद्रुद्रार्कतारागणरचितमहालातचक्रस्य लास्यम् ।
न्यञ्चद्भूत्सर्पदग्नि स्खलदखिलगिरि त्वङ्गदुत्तालमौलि स्फूर्जच्चन्द्रांशु निर्यन्नयनरुचि रसज्जाह्नवीनिर्झरं वः ४.२९ ॥५८॥
बालेन्दु
वारेन्दु
मातर् जीव किम् एतद् अञ्जलिपुटे तातेन गोपायितं वत्स स्वादु फलं प्रयच्छति न मे गत्वा गृहाण स्वयम् ।
मात्रैवं प्रहिते गुहे विघटयत्य् आकृष्य संध्याञ्जलिं शम्भो भग्नसमाधिरुद्धरभसो हासोद्गमः पातु वः ४.३० ॥५९॥
एवं स्थापय सुभ्रु बाहुलतिकाम् एवं कुरु स्थानकं नात्युच्चैर् नम कुञ्चयाग्रचरणौ मां पश्य तावत् क्षणम् ।
एवं नर्तयतः स्ववक्त्रमुरजेनाम्भोधरध्वानिना शम्भो वः परिपान्तु नर्तितलयच्छेदाहतास् तालिकाः ४.३१ ॥६०॥
संव्यानांशुकपल्लवेषु तरलं वेणीगुणेषु स्थिरं मन्दं कञ्चुकसन्धिषु स्तनतटोत्सङ्गेषु दीप्तार्चिषम् ।
आलोक्य त्रिपुरावरोधनवधूवर्गस्य धूमध्वजं हस्तस्रस्तशरासनो विजयते देवो दयार्द्रेक्षणः ४.३२ ॥६१॥
मयूरस्य
जटागुल्मोत्सङ्गं प्रविशति शशी भस्मगहनं फणीन्द्रो ऽपि स्कन्धाद् अवतरति लीलाञ्चितफणः ।
वृषः शाठ्यं कृत्वा विलिखति खुराग्रेण नयनं यदा शम्भुश् चुम्बत्य् अचलदुहितुर् वक्त्रकमलम् ४.३३ ॥६२॥
राजशेखरस्य
नानावेगविनिःसृतत्रिपथगावारिप्रवाहाकुलः शीघ्रभ्रान्तिवशाल् ललाटनयनाकालतपाद् भीषणः ।
मुण्डालीकुहरप्रसर्पदनिलास्फालप्रमुक्तध्वनिः प्रावृत्काल इवोदितः शिवशिरोमेघः शिवायास्तु वः ४.३४ ॥६३॥
स पातु विश्वम् अद्यापि यस्य मूर्ध्नि नवः शशी ।
गौरीमुखतिरस्कार- लज्जयेव न वर्धते ४.३५ ॥६४॥
धर्मपालस्य
दिग्वासा इति सत्रपं मनसिजद्वेषीति मुग्धस्मितं साश्चर्यं विषमेक्षणो ऽयम् इति च त्रस्तं कपालीति च ।
मौलिस्वीकृतजाह्नवीक इति च प्राप्ताभ्यसूयं हरः पार्वत्या सभयं भुजङ्गवलयीत्य् आलोकितः पातु वः ४.३६ ॥६५॥
विनयदेवस्य
फणिनि शिखिग्रहकुपिते शिखिनि च तद्देहवलयिताकुलिते ।
अवताद् वो हरगुहयोर् उभयपरित्राणकातरता ४.३७ ॥६६॥
भय
मय
जातार्धवर्धनस्य
सिन्दूरश्रीर् ललाटे कनकरसमयः कर्णपार्श्वे ऽवतंसो वक्त्रे ताम्बूलरागः पृथुकुचकलशे कुङ्कुमस्यानुलेपः ।
दैत्याधीशाङ्गनानां जघनपरिसरे लाक्षिकक्षौमलक्ष्मीर् अश्रेयांसि क्षिणोति त्रिपुरहरशरोद्गारजन्मानलो वः ४.३८ ॥६७॥
मङ्गलस्य
पायाद् वः सुरजाह्वनीजलरयभ्राम्यज्जटामण्डली- वेगव्याकुलनागनायकफणाफूत्कारवातोच्छलत् ।
सप्ताम्भोनिधिजन्मचण्डलहरीमज्जन्नभोमण्डल- त्रासत्रस्तसुराङ्गनाकलकलव्रीडाविलक्षो हरः ४.३९ ॥६८॥
कर्कराजस्य
पुरस्ताद् आनम्रत्रिदशपतिगारुत्मतमणेर् वतंसत्रासार्तेर् अपसरति मौञ्जीफणिपतौ ।
पुरारिः संवृण्वन् विगलदुपसंव्यानम् अजिने पुनीताद् वः स्मेरक्षितिधरसुतापाङ्गविषयः ४.४० ॥६९॥
धर्माशोकस्य
जीर्णे ऽप्य् उत्कटकालकूटकवले दग्धे हठान् मन्मथे नीते भासुरभालनेत्रतनुतां कल्पान्तदावानले ।
यः शक्त्या समलंकृतो ऽपि शशिनं श्रीशैलजां स्वर्धुनीं धत्ते कौतुकराजनीतिनिपुणः पायात् स वः शंकरः ४.४१ ॥७०॥
कविराजस्य
इति श्रीमहेश्वरव्रज्या
Translation - भाषांतर
N/A


text:
श्रूयते विद्वद्वचनम् --
उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थगौरवम्
दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति त्र्यो गुणाः ॥
सर्वस्मिन्नपि श्लोके काचित् उपमा निरूप्यते कालिदासेन । प्रेक्षकैः अतिमात्रं कालिदासवचनानि परिशील्य, तस्य काचित् उपमा एव विशेषणत्वेन उपक्षेपिता । कुतः इयम् उपमा इति पृष्ठे --
संचारिणी दीपशिखेव रात्रौ यं यं व्यतीयाय पतिंवरा सा
नरेन्द्रमार्गाट्ट इव प्रपेदे विवर्णभावं स स भूमिपालः ॥६,६७॥
रघुवंशमहाकाव्ये इन्दुमतीस्वयंवराख्याने तस्याः इन्दुमत्याः प्रभावः वर्णितः । सा इन्दुमती रात्रौ दीपशिखा इव संचारिणी, यं यं राजानं व्यतीयाय अतीत्य गता, सः सः भूमिपालः नरेन्द्रमार्गाट्टः इव विवर्णभावं प्रपेदे इति ।
अस्मादेव श्लोकात् अयं कविः दीपशिखाकालिदासः इति ख्यातिं गतः । मुहुर्मुहुः पठित्वाऽपि पुनःपठितुकामाः वयम् । सौन्दर्यात् आख्यायिका इयं बहुषु विश्वविद्यालयेषु पाठ्यवस्तुना विहिता ।


text:
विनियोग
ऊँ अस्य श्री ’सावर्णि: सूर्य तनयो’ इति सप्तशती द्वितीय मन्त्रस्य श्रीमार्कण्डेय ऋषि: भगवान श्री सूर्यनारायणो देवता,ह्रीं बीजं ज्योति शक्ति:,छिन्नमस्ता महाविद्या,रजोगुण:,श्रोत्र ज्ञानेन्द्रियं,शान्तं रस:,वाक कर्मेन्द्रियं,प्रश्न स्वरं,भू तत्वं विद्या कला,ह्रीं उत्कीलनं,संकोचिनी मुद्रा,मम क्षेंम स्थैर्यायुरारोग्याभिवृद्धयर्थ श्रीजगदम्बा योगमाया भगवती दुर्गा प्रसाद सिद्धयर्थं च नमो युत प्रणव वाग्वीज स्व बीज लोम विलोम पुटितोक्त द्वितीय मन्त्र जपे विनियोग:।
ऋष्यादि-न्यास:
श्रीमार्कण्डेय ऋषये नम: सहस्त्रारे शिरसि,भगवान श्री सूर्य नारायण देवतायै नम: द्वादशारे ह्रदि,ह्रीं बीजाय नम: षडारे लिंगे,ज्योति शक्तयै नम: दशारे नाभौ,छिन्नमस्ता महाविद्यायै नम: षोडशारे कण्ठे,रजोगुणाय नमं अन्तरारे मनसि, श्रोत्र ज्ञानेन्द्रियाय नम: ज्ञानेन्द्रिये,शान्त रसाय नम: चेतसि,वाक कर्मेन्द्रियाय नम: कर्मेन्द्रिये,प्रश्न स्वराय नम: कण्ठमूले,भू-तत्वाय नम: चतुरारे गुदे,विद्या कलायै नम: करतले,ह्रीं उत्कीलनाय नम: पादयो:,संकोचिनी मुद्रायै नम: सर्वांगे,मम क्षेंम स्थैर्यायुरारोग्याभिवृद्धयर्थ श्रीजगदम्बा योगमाया भगवती दुर्गा प्रसाद सिद्धयर्थं च नमो युत प्रणव वाग्वीज स्व बीज लोम विलोम पुटितोक्त द्वितीय मन्त्र जपे विनियोगाय नम: अंजली।
ध्यानं
भास्वद रत्नाढ्य मौलि: स्फ़ुरधर रुचा रंजितश्चारु केशो,
भास्वान्यो दिव्य तेजा: कर कमल युत: स्वर्ण वर्ण: प्रभाभि:।
विश्वाकाशावकाशो ग्रह गण सहितो भाति यश्चोदयाद्रौ,
सर्वानन्द प्रदातां हरि हर नमित: पातु मां विश्व चक्षु:॥
जाप मंत्र
ऊँ ऐं ह्रीं नम: सावर्णि: सूर्य तनयो,यो मनु:कथ्यतेऽष्टम:।निशामय तदुपत्तिं,विस्तराद गदतो मम नमो ह्रीं ऐं ऊँ
(१००० जाप,शक्कर तिल घी से दशांश हवन).