text:
ऋषिः
ऋषिः अर्थात् ऋषति पश्यति इति। ‘ऋषि' इत्येतस्य पदस्य व्युत्पत्तिलभ्यः अर्थ एव मन्त्रद्रष्टा इत्यस्ति। एष 'ऋषि'-शब्द इगुपधात् कित् इत्यनेनौणादिकेन सूत्रेण इनि कृते निष्पद्यते । निरुक्ते च विद्यमानात् ‘तद्येनास्तपस्यमानान् ब्रह्म स्वयम्भ्वभ्यानर्षत्...॥ इत्यादिकाः पङ्क्तयः ऋषेर्मन्त्रद्रष्टृत्वमुपपादयन्ति । अत ऋषयः मन्त्राणां द्रष्टार: सन्ति न च कत्तारः। वैदिकवाङ्गमये सप्तर्षयः प्रसिद्धाः सन्ति।
कश्यपोऽत्रिर्वसिष्ठश्च विश्वामित्रोऽथ गौतमः ।
जमदग्निर्भरद्वाज इति सप्तर्षयः स्मृताः ॥
पदकाराः ऋषयः'[सम्पादयतु]
पदकाराः ऋषयः इत्युक्ते मन्त्राणां पदकाराः ऋषयः, ये वेदार्थावबोद्धुं प्रतिमन्त्रस्य अवान्तर्भूतपदानां पृथक्करणं कृत्वा तत्तत् संहितानां पदपाठं निर्मितवन्तः । अनेन पदपाठेन मन्त्राणाम् अर्थस्य अतिसुलभतया अवबोधो भवति । एतेषां पदपाठानां कर्तारः बहवः ऋषयः अभूवन्। शाकल्यः ऋग्वेदस्य पदपाठं प्रस्तुतवान् । अथर्ववेदस्य पदपाठस्तु ऋग्वेदस्य पदपाठानुरूपेणैव अस्ति। किञ्च अस्य रचनाकर्त्तुः नाम अद्यावधि अज्ञातम् एवाऽस्ति। यजुर्वेदस्य तैत्तिरीयसंहितायाः पदपाठकारस्य नाम अात्रेयोऽस्ति। गाग्र्यः सामवेदस्य पदकारः अस्ति।


c: text/html

text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ८१
विशोकद्वादशीव्रतकथनम्।
मनुरुवाच।
किमभीष्टवियोगशोकसङ्घादलमुद्धर्तुमुपोषणं व्रतं वा।
विभवोद्भवकारि भूतलेऽस्मिन् भवभीतेरपि सूदनञ्च पुंसः।। ८१.१ ।।
मत्स्य उवाच।
परिपृष्टमिदं जगत् प्रियन्ते विबुधानामपि दुर्लभं महत्त्वात्।
तव भक्तिमतस्तथापि वक्ष्ये व्रतमिन्द्रासुरमानवेषु गुह्यम्। ८१.२ ।।
पुण्यमाश्वयुजे मासि विशोकद्वादशीव्रतम्।
दशम्यां लघुभुग्विद्वानारभेन्नियमेन तु।। ८१.३ ।।
उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा दन्तधावनपूर्वकम्।
एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च्य तु पूर्वकम्
श्रियं वाऽभ्यर्च्य विधिवद्भोक्ष्यामि त्वपरेऽहनि।। ८१.४।।
एवं नियमकृत्सुप्ता प्रातरुत्थाय मानवः।
स्नानं सर्वौषधैः कुर्यात्पञ्चगव्यजलेन तु।।
शुक्लमाल्याम्बरधरः पूजयेच्छ्रीशमुत्पलैः।। ८१.५ ।।
विशोकाय नमः पादौ जङ्घे च वरदाय वै।
श्रीशाय जानुनी तद्वदूरू च जलशायिने।। ८१.६ ।।
कन्दर्पाय नमो गुह्यं माधवाय नमः कटिम्।
दामोदरायेत्युदरम्पार्श्वे च विपुलाय वै।। ८१.७ ।।
नाभिञ्च पद्मनाभाय हृदयं मन्मथाय वै।
श्रीधराय विभोर्वक्षः करौ मधुजिते नमः।। ८१.८ ।।
चक्रिणे वामबाहुञ्च दक्षिणङ्गदिने नमः।
वैकुण्ठाय नमः कण्ठमास्यां यज्ञमुखाय वै।। ८१.९ ।।
नासामशोकनिधये वासुदेवाय चाक्षिणी।
ललाटं वामनायेति हरयेति पुनर्भ्रुवौ।। ८१.१० ।।
अलकान् माधवायेति किरीटं विश्वरूपिणे।
नमः सर्वात्मने तद्वच्छिर इत्यभिपूजयेत्।। ८१.११ ।।
एवं संपूज्य गोविन्दं फलमाल्यानुलेपनैः।
ततस्तु मण्डलं कृत्वा स्तण्डिलं कारयेन्मृदा।। ८१.१२ ।।
चतुरस्रं समन्ताच्च रत्निमात्रमुदक्प्लवम्।
श्लक्ष्णं हृद्यं च परितो विप्रत्रयसमावृतम्।। ८१.१३ ।।
अङ्गुलेनोच्छृता विप्रास्तद्विस्तारस्तु द्वयङ्गुलः।
स्थण्डिलस्योपरिष्टाच्च भित्तिरष्टाङ्गुला भवेत्।। ८१.१४ ।।
नदीवालुकया शूर्पे लक्ष्म्याः प्रतिकृतिं न्यसेत्।
स्थण्डिकले शूर्पमारोप्य लक्ष्मीमित्यर्चयेद् बुधः।। ८१.१५ ।।
नमो देव्यै नमः शान्त्यै नमो लक्ष्म्यै नमः श्रियै।
नमः पुष्ट्यै नमस्तुष्ट्यै वृष्ट्यै हृष्टयै नमो नमः।। ८१.१६ ।।
विशोका दुःखनाशाय विशोका वरदास्तु मे।
विशोका चास्तु सम्पत्यै विशोका सर्वसिद्धये।। ८१.१७ ।।
ततः शुक्लाम्बरैः शूर्पं वेष्ट्य संपूजयेत् फलैः।
वस्त्रैर्नानाविधैस्तद्वत् सुवर्णकमलेन च।। ८१.१८ ।।
रजनीषु च सर्वासु पिबेद्दर्भोदकं बुधः।
ततस्तु गीतनृत्यादि कारयेत् सकलान्निशाम्।। ८१.१९ ।।
यामत्रये व्यतीते तु सुप्त्वाप्युत्थाय मानवः।
अभिगम्य च विप्राणां मिथुनानि तदार्चयेत्।। ८१.२० ।।
शक्तितस्त्रीणिचैकं वा वस्त्रमाल्यानुलेपनैः।
शयनस्थानि पूज्यानि नमोऽस्तु जलशायिने।। ८१.२१ ।।
ततस्तु गीतवाद्येन रात्रिजागरणे कृते।
प्रभाते च ततः स्नानं कृत्वा दाम्पत्यमर्चयेत्।। ८१.२२ ।।
भोजनञ्च यथाशक्त्या वित्तशाठ्यविवर्जितः।
भुक्त्वा श्रुत्वा पुराणानि तद्दिनञ्चातिवाहयेत्।। ८१.२३ ।।
अनेन विधिना सर्वं मासि मासि समाचरेत्।
व्रतान्ते शयनं दद्याद् गुड़धेनुसमन्वितम्।।
सोपधानकविश्रामं सास्तरावरणं शुभम्।। ८१.२४ ।।
यथा न लक्ष्मीर्देवेश! त्वां परित्यज्य गच्छति।
तथा सुरूपतारोग्यमशोकश्चास्तु मे सदा।। ८१.२५ ।।
यथा देवेन रहिता न लक्ष्मीर्जायते क्वचित्।
तथा विशोकिता मेऽस्तु भक्तिरग्र्या च केशवे।। ८१.२६ ।।
मन्त्रेणानेन शयनं गुड़धेनुसमन्वितम्।
शूर्पञ्च लक्ष्म्या सहितं दातव्यं भूतिमिच्छता।। ८१.२७ ।।
उत्पलं करवीरञ्च बाणमम्लानकुङ्कुमम्।
केतकी सिन्दुवारञ्च मल्लिका गन्दपाटका।।
कदम्बं कुब्जकं जातिः शस्तान्येतानि सर्वदा।। ८१.२८ ।।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
45 सौकुमार्यविपर्ययं गौडवर्त्मनि दर्शयन्नाह—
दीप्तमूर्जितं साटोपमेतदिति मन्यमानैरपरैः पौरस्त्यैः कृच्छ्रोद्यं दुर्वचं कष्टोच्चारणमसुकुमारतरमपि काव्यं बध्यते प्रयुज्यते न केवलसुकुमारमात्रमित्यपिंशब्दः । भूम्ना प्रायः । ततश्च सुकुमारमपि किंचिदुष्णमधुन्यायेन येनोपयुज्यत इति सूचयति तदुदाहरति । 61न्यक्षेण निःशेषेण क्षपितः निहतः क्षणात् सपदि स्तोकेन कालेनेत्यर्थः । क्षत्रियाणां राज्ञां पक्षो वर्गः परशुरामेणान्येन वा केनचिदिति गम्यते । नन्वेतद्विवक्षितं कृच्छ्रोद्यमात्रं तूदाहृतमिति यथा तादृशमित्यर्थः ॥
अर्थव्यक्तिं व्याख्यातुमाह—
अर्थस्य काव्याभिधेयवस्तुनो नेयत्वं शब्दतोऽर्थतो वाप्रतीतिरन्यथावगमः स्यात् । गत्यन्तराभावात् । यद्वक्ष्यति—न हि प्रतीतिः सुलभा शब्दन्यायविलंघिनी । इति ।62
नेयत्वभेदमनूद्यार्थव्यक्तिर्विधीयते । तदुदाहरति । हरीत्यादि, हरिणा वराहरूपधारिणा विष्णुना पृथिवी भूरुद्धृता समुत्तारिता उदधेः समुद्रात् । किंविशिष्टात् । खुरैर्महावराहस्येत्यर्थाद्गम्यते । चरणाग्रैः क्षुण्णानां चूणितानां नागानामुरगाणामसृजा रुधिरेण लोहितादरुणात्


text:
अशोकः
अशोकः (क्रि पू २६९-२३२) समस्तभारतस्य सम्राट् आसीत्। सः मौर्यवंशस्य तृतीयः महाराजः आसीत्। सः कलिङ्गयुद्धे युद्धस्य दुष्परिणामान् दृष्ट्वा हिंसाम् त्यक्त्वा बौद्धधर्मम् स्वीकृतवान्। सः अनेकेषाम् अभिलेखनानाम् स्तूपानां च निर्माणं कृतवान्। न शोकं यस्य सः एव अशोकः। सः चक्रवर्ती इति अभिधानं लब्धवान्। सः प्रियदर्शी देवानाम्प्रियः इति अपि प्रसिद्धः। तस्य चरितम् अशोकवदनदिव्यवदनग्रन्थयोः कथितम्।
अन्तर्विषयाः
चरितम्[सम्पादयतु]
सः बिन्दुसारस्य पुत्रः आसीत्। तस्य अनेके अग्रजाः वित्ताशोकः नाम एकः अनुजः च आसन्। सः क्षत्रियः सन् सैन्यविद्यां सकलानि शास्त्राणि च अपठत्। सः धीरः दक्षः भटः आसीत्। तस्य कौशलस्य कारणात् संक्षोभम् नाशयितुम् अवन्तिकापुरीं प्रति सः प्रेषितः। अशोकस्य वर्धमानां कीर्तिं दृष्ट्वा स्वभ्रातरः तस्मै ईर्ष्यन्ति स्म। तस्य ज्येष्ठभ्राता सुसीमः अशोकम् उद्दिश्य तक्षशीलायाह् संक्षोभम् नाशयितुम् आदिशत्। सः तान् तक्षशीलावासिनः युद्धप्रियायवनान् विजित्य पाटलिपुत्रं प्रत्यागच्छत्। सुसीमस्य वचनानुसारं पिता बिन्दुसारः अशोकं विवासनं गन्तुम् आदिशत्। अलक्ष्यलिङ्गः अशोकः कलिङ्गाम् गतवान्। तत्र सः कौर्वकी नाम धिवरपुत्रीं परिणीतवान्। सः कदाचित् बौद्धविहारे अवसत् | ततः सः स्वपितुः इच्छया उज्जयिन्याः प्रशासकः अभूत्। तस्य पितुः मरणात् अनन्तरम् स्वभ्रातॄन् सर्वान् हत्वा मौर्यसम्राट् बभूव।
कलिङ्गयुद्धम्[सम्पादयतु]
समस्तं भारतवर्षम् (अद्यतन-भारतपाकिस्थानाफगनिस्थानदेशाः) पारसिकदेशस्य पूर्वभागम् (अद्यतन-इरान्-पश्चिमाफ्गनिस्थादेशौ) च अस्य साम्राज्यम् आसीत्। अशोकाय युद्धम् अरोचत। अतः एव जनाः तं चण्डाशोकः इति अकथयन्। सः कलिङ्गस्य राजानम् परिदातुम् आदिशत्। परन्तु स राजा आदघ्नोत्। अशोकः क्रुध्यन् कलिङ्गं जेतुं तस्य सेनाम् अनयत्। सः युद्धे विजयं प्राप्नोत्। रणभूमिः रक्तकल्मषः आसीत्। युद्धे लक्षसैनिकाः हताः। युद्धस्य अनन्तरम् अशोकः कलिङ्गदेशे अभ्रमत्। सः सर्वत्र दग्धगृहाणि शवाः च एव अपश्यत्। सः एतत् घोरं दृश्यम् वीक्ष्य उक्तवान् -"अहं किं अकरवम्? किम् अयं विजयः उत अपजयः? एतत् न्यायं वा अन्यायम्? एतत् धैर्यम् वा भीरुता? किं शिशुमहिलानां संहरणम् शौर्यस्य द्योतकम् ? अहं राज्यस्य हिताय वा परदेशनाशनाय एतत् कार्यं कृतवान्?.........................एते काकश्येनगृध्राः मरणपापदुताः वा?" सः एतत् ध्वंसदृश्यं दृष्ट्वा दुःखितः अभवत्।
बौद्धधर्मग्रहणम्[सम्पादयतु]
ततः सः हिंसां परित्यज्य बौद्धधर्मं गृहीतवान्। क्रि पू २६० तमे वर्षे बौद्धधर्मः तस्य राष्ट्रधर्मः अभवत्। सः बौद्धधर्मस्य प्रचारं कर्तुं प्रायतत। तस्य पुत्रः महेन्द्रः पुत्री सङ्गमित्रा बौद्धधर्मस्य प्राचाराय लङ्काम् अगच्छन्। सः सहस्राणि स्तूपविहाराणि निर्मापितवान्। तस्य अहिंसाविषये परमविश्वासः उत्पन्नः। सः पशूनां संहरणस्य निषेधम् अकरोत्। सः हैंसिकदण्डनानि न्यवर्तत। सः विद्यालयान् आरब्धवान् | कृषिवाणिज्ययोः कृते कुल्याः निर्मितवान्| सः पशुवैद्यशालानां निर्माणम् अपि कृतवान्। सः मार्गान् अपि समादधाति स्म। सः ब्राह्मणान् विदुषः अपि आद्रियते। अतः सः धर्माशोकः इति नाम्नि प्रसिद्धः अभवत्।
अशोकः युद्धात् अबिभेत् इति केचन मन्यन्ते। अतः एव सः अधीनराजानां सख्यम् अपोषयत्। तेन अनेके स्तम्भाः स्थापिताः। तेषु उपदेशवचनानि लिखितानि। एषु अभिलेखनेषु अशोकः प्रजान् "मम पुत्राः" इति संबोधितवान् अस्ति। तेषु मृगदावे स्थितः सिंहस्तम्भः प्रमुखः। एतत् एव भारतगणराज्यस्य मुद्रा अस्ति। अशोकः तेषु अभिलिखितवान् -" सर्वे नराः मम पुत्राः इव। यथा पिता स्वपुत्राणां कृते सौभाग्यं इच्छति तथा अहम् विश्वस्य सर्वेषां मानवानां कृते सुखम् एव इच्छामि।"
तस्य प्रयत्नैः लङ्कराजः यवनराजाः च बौद्धधर्मं गृहीतवन्तः। तस्य स्तम्भे लिखितं च "
धर्मः अत्र अजयत् प्रान्तभूमौ च षट्शतयोजनानां दूरे यत्र यवनराजः अंतियोकः शास्ते। अपि। तत् देशाग्रे प्टोलेमी अंटीगोनः मगः अलेक्सान्द्र नाम चतुर्णाम् राज्ञाम् शासनेषु अपि। एवं दक्षिणदिशि पाण्ड्यचोळदेशयोः ताम्रपर्णी पर्यन्तम्।"
सः मानवानाम् आरोग्यवृद्ध्यर्थं विशेषप्रयासान् अकरोत्| स्तम्भे सः अलिखत् "सर्वत्र प्रियदर्शिनः साम्राज्ये प्रान्ताग्रे चोळपाण्ड्यसत्यपुत्रकेरळपुत्रराष्ट्रेषु अंतियोकस्य राज्ये अपि प्रियदर्शिना द्विविधाः वैद्यशालाः स्थापिताः मनुष्येभ्यः पशुभ्यः च। यत्र औषधयः न सन्ति तत्र अहम् ताः कर्षयामि। अहं मार्गाणाम् उभयतः वृक्षान् आरोपयम् जनहिताय कूपान् च खनितवान्""
- अशोकस्य अभिलेखनम्
दायम्[सम्पादयतु]
अशोकः चत्वारिंशत् संवत्सरान् प्राशासत्। तस्य मरणात् अनन्तरम् मौर्यवंशः नष्टः अभवत्। तस्य अनेके पत्न्यः पुत्राः पुत्र्यः च आसन्। तस्य प्रथमा पत्नी देवी आसित्। तस्य मरणस्य पश्चात् तस्य पौत्रः महाराजः अभवत्। क्रि पू १८५ तमे वर्षे अन्तिमः मौर्यराजः बृहद्रथः पुष्यमित्रशुङ्गेन हतः। सः भारतस्य प्रथमाभिलेखनानि कृतवान्। भारतगणराज्यं स्वतन्त्रो भूत्वा अशोकधर्मचक्रं स्वमुद्रिकाम् अकरोत्। इतिहासस्य राजसु सहस्रेषु अशोकस्य नाम नक्षत्रम् इव भासते- ह.ज वेल्स्
- ↑ Lars Fogelin (1 April 2015). An Archaeological History of Indian Buddhism. Oxford University Press. pp. 81–. ISBN 978-0-19-994823-9. https://books.google.com/books?id=yPZzBgAAQBAJ&pg=PA81.
- ↑ Fred Kleiner (1 January 2015). Gardner’s Art through the Ages: A Global History. Cengage Learning. pp. 474–. ISBN 978-1-305-54484-0. https://books.google.com/books?id=q4bCBAAAQBAJ&pg=PT474.
- ↑ ३.० ३.१ Upinder Singh 2008, p. 331.


text:
अरिस्टाटल्
(कालः – क्रि.पू. ३८४ तः क्रि.पू.३२२)
अयम् अरिस्टाटल् प्रपञ्चस्य प्रथमः जीवविज्ञानी अस्ति । आधुनिकानाम् इतिहासकाराणां "वैज्ञानिकं विधानं” निरूपितवान् अरिस्टाटल् एव । सः क्रि.पू.३८४तमे वर्षे ग्रीस्-देशस्य "सगिर" इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । अयम् अरिस्टाटल् दिग्विजययात्रां कुर्वन्, विश्वम् एव जित्वा आग्च्छामि इति वदन्, भारतं प्रति आगत्य पुरूरवेण पराजितः सन् प्रतिगतस्य चक्रवर्तिनः अलेग्साण्डरस्य गुरुः । विश्वे एव अद्वितीयस्य विज्ञानचिन्तकस्य अरिस्टाटलस्य पिता म्यासिडेनियाराजस्य आस्थाने वैद्यः आसीत् । तस्मात् एव कारणात् अरिस्टाटल् विज्ञाने, तत्त्वज्ञाने च आसक्तिं प्राप्नोत् । अरिस्टाटल् तत्त्वशास्त्रं, गणितं, भौतविज्ञानं, खगोलविज्ञानं, रसायनविज्ञानं, जीवविज्ञानं च अधीत्य संशोधनानि अपि अकरोत् ।
क्रि.पू.३६७तमे वर्षे अरिस्टाटलस्य पिता दिवङ्गतः । तदा अरिस्टाटल् १७ वर्षीयः आसीत् । तदा सः अथेन्स्-नगरं गत्वा सुप्रसिद्धस्य तत्त्वशास्त्रज्ञस्य प्लेटोवर्यस्य शिष्यत्वं प्राप्नोत् । २० वर्षाणि यावत् प्लेटोसमीपे अध्ययनम् अकरोत् अरिस्टाटल् । अरिस्टाटल् अत्यन्तं बुद्धिमान् आसीत्, सदा प्रश्नान् पृच्छति स्म च । तस्मात् गुरुः प्लेटो सन्तुष्टः भवति स्म । अतः एव अरिस्टाटल् गुरोः प्लेटोः प्रियः शिष्यः सञ्जातः । अरिस्टाटल्स्य ३७तमे वयसि गुरुः प्लेटो अपि कालवशः जातः । तदनन्तरम् अरिस्टाटल् १२ वर्षाणि यावत् ग्रीस्-देशे, एषियामैनर्-देशेषु सञ्चरन्, पाठयन्, प्रकृतिवीक्षणं कुर्वन्, लिखन् च कालम् अयापयत् । सर्वदा तस्य् हस्ते किमपि एकं पुस्तकं भवति स्म एव । यत् यत् पश्यति तत् सर्वम् अपि टिप्पणिपुस्तके उल्लिखति स्म अरिस्टाटल् । जीविनां लोके स्वेन दृष्टं सर्वम् उल्लिखन् १८० प्रभेदान् मीनान्, शुक्तिमतान् प्राणीन्, जले वसतः जन्तून् च संशोध्य, नामोल्लेखं कृत्वा विवृतवान् आसीत् । तदनन्तरं भूमौ वसतः प्राणीन् अपि तत्र पट्टिकायां योजितवान् । तदनन्तरं तेषां सर्वेषां प्राणिनां दैहिकलक्षणानाम् अनुगुणं वर्गीकरणम् अपि अकरोत् । तस्मात् एव कारणात् अरिस्टाटल् जगति एव प्रथमः जीवविज्ञानि इति प्रसिद्धिम् अपि प्राप्नोत् ।
केषाञ्चन प्राणिनां कशेरुकं भवति ते कशेरुकाः । केषाञ्चन प्राणिनां कशेरुकं न भवति ते अकशेरुकाः । केचन प्राणिनः अण्डरूपेण जन्म प्राप्नुवन्ति । अन्ये केचन प्राणिनः मातृवत् रूपं प्राप्य जन्म प्राप्नुवन्ति । केषाञ्चन प्राणिनां शरीरस्य उष्णता तेषां वसतिस्थानस्य परिसरस्य अनुगुणं परिवर्तते । कदाचित् शीतलं कदाचित् उष्णं वा भवति शरीरम् । ते शीतरक्तप्राणिनः । केषाञ्चन प्राणिनां शरीरस्य उष्णता सर्वदा समाना भवति । ते च उष्णरक्तप्राणिनः । इत्येतान् अंशान् संशोध्य उल्लिखितवान् । अरिस्टाटल्स्य अपेक्षानुगुणं सस्यानं प्राणिनां च प्रभेदानां सङ्ग्रहणाय तस्य शिष्यः अलेक्साण्डरः व्याधान्, वाटिकारक्षकान्, धीवरान् च असूचयत् । जगति विद्यमानस्य सर्वस्य अपि देशस्य प्राणिवैविध्यं, सस्यवैविध्यं च सङ्ग्रहीतुं ग्रीस्-देशे, एषियाखण्डे च सहस्राधिकाः नियुक्ताः आसन् अलेक्साण्डरेण । तैः सङ्गृहीतं सर्वं प्राप्य अध्ययनं संशोधनं च कृत्वा अरिस्टाटल् "जीवशास्त्रस्य पितामहः” इति प्रसिद्धः सञ्जातः ।
जगतः ज्ञानभण्डारं प्रवेष्टुम् अरिस्टाटल् समीपे विद्यमाना कुञ्चिका नाम तर्कः एव । वस्तुस्थितिः तेन अरिस्टाटलेन प्राप्तस्य ज्ञानस्य आधारः आसीत् । परितः विद्यमानं सर्वम् अपि सूक्ष्मेक्षिकया परिशील्य, वास्तविकैः अंशैः सिद्धान्तं निरूपयतः तस्य वैज्ञानिकः मनोधर्मः आसीत् । अयम् अरिस्टाटल् न केवलं शिष्यान् बोधयति स्म अपि तु सामान्यानां जनानाम् अवगमनाय् उपन्यासम् अपि करोति स्म । अरिस्टाटल् ४०० पुस्तकानि लिखितवान् इति ज्ञायते । तस्य पुस्तकानि ४ शतकस्य ग्रीक्विद्वत्ततायाः विश्वकोषः इति वक्तुं शक्यते । सः खगोलविज्ञानविषये, भौतशास्त्रे, काव्ये, जीवशास्त्रे, प्राणिशास्त्रे, राज्यशास्त्रे, तर्कशास्त्रे, नीतिशास्त्रे, वाक्पटुत्वविषये च ग्रन्थान् अलिखत् । २०००वर्षेभ्यः पूर्वं तेन कृतानि संशोधनानि अवलोकनानि च अद्यतनीयाः विज्ञानिनः अपि अङ्गीकुर्वन्ति ।
क्रि.पू.३२३तमे वर्षे चक्रवर्ती अलेक्साण्डरः "ब्याबिलान्” इति प्रदेशे मरणम् अवाप्नोत् । तदा शिष्यस्य मरणवार्तां ज्ञात्वा, स्वस्य प्राणानाम् अपायम् अवलोक्य "काल्सिस्” इति प्रदेशं प्रति पलायनम् अकरोत् । तदनन्तरवर्षे एव ६३तमे वयसि क्रि.पू.३२२तमे वर्षे अरिस्टाटल् दिवं गतः । विश्वस्य इतिहासे एव "आश्चर्यकरः गुरुः” इति कीर्तिं प्राप्तवान् अस्ति अरिस्टाटल् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- अरिस्टाटल्
- अरिस्टाटल् Indiana Philosophy Ontology Project


text:
मौर्यसाम्राज्यम्
मौर्यसाम्राज्यं प्राचीन भारतस्य विशालसाम्राज्यं आसीत्। एतत् साम्राज्यं क्रि. पू. ३२१ तमे वर्षे चन्द्रगुप्तमौर्येण स्थापितम्। अस्य राजधानी पाटलिपुत्रपुरम् आसीत्। चन्द्रगुप्तमौर्यः अलक्सान्द्रस्य व्यपगमनात् अनन्तरं नन्दराजं विजित्य सम्राडभवत्। सः ३२० तमे वर्षे यवनराजान् जित्वा पश्चिमोत्तरभारतं स्वायत्तीकृतवान्। एतस्याः वसुधायाः श्रेष्ठराज्येषु अन्यतमः अभवत्। चन्द्रगुप्तः कलिङ्गात् ऋते समस्तभारतं जितवान्। तस्य पौत्रःअशोकः कलिङ्गम् अपि अजयत्। कलिङ्गयुद्धात् अनन्तरम् अशोकः बौद्धधर्मं स्वीकृतवान्। अस्मिन् काले कौटिल्येन अर्थशास्त्रम् अपि लिखितम्। अशोकस्य सिंहस्थम्भः भारतगणराज्यस्य मुद्रिका विद्यते।
अन्तर्विषयाः
चाणक्यः चन्द्रगुप्तश्च[सम्पादयतु]
चन्द्रगुप्तमौर्यः (यवनभाषा|Eavδpόkuπtoς) (३२३-२९८ ई.पू) एक: महान् सम्राट् आसीत्। स: मौर्यसाम्राज्यस्य प्रथमः सम्राट् आसीत्। चन्द्रगुप्तः चाणक्यस्य आदेशानुसारं सकलां भारतवर्षाम् अजयत्। सः शाक्यकुलीयः क्षत्रियः आसीत्। सः परियात्रपर्वतस्य यवनभूपतिं विजित्य तक्षशीलायाम् अभिषिक्तः जातः। अतः सः भारतस्य एकीकर्ता इति मन्यते। चन्द्रगुप्तस्य कथा एव मृच्छकटिके वर्णिता।
बिन्दुसारः[सम्पादयतु]
बिन्दुसारः द्वितीयः मौर्यसम्राट् आसीत्।(जन्म: क्रि.पू.३२०, राज्यभारकालः क्रि.पू.२९८-२७२)। सः चन्द्रगुप्तमौर्यस्य पुत्रः आसीत्। तस्य द्वौ पुत्रौ आस्ताम्। ते सुसीमः अशोकः च। अशोकः उज्जयिन्याः प्रशासकः सुसिमः तक्षशीलायाः प्रशासकः च आस्ताम्। सः अमित्रघातकः अजातशत्रुः इत्यादीनि अभिधानानि अलभत। यवनाः तम् "amitrochates" वा "allitrochates" इति अकथयन्।
अशोकः[सम्पादयतु]
अशोकः (क्रि.पू. २६९-२३२) समस्तभारतस्य सम्राट् आसीत्। सः मौर्यवंशस्य तृतीयः महाराजः आसीत्। सः कलिङ्गयुद्धे रुधिराविलं रणरङ्गं दृष्ट्वा हिंसां त्यक्त्वा बौद्धधर्मं स्वीकृतवान्। सः अनेकेषाम् अभिलेखनानाम् स्तूपानां च निर्माणं कृतवान्। न शोकं यस्य सः एव अशोकः। सः चक्रवर्ती इति अभिधानं लब्धवान्। सः प्रियदर्शी देवानाम्प्रियः इति नाम्ना अपि प्रसिद्धः। तस्य चरितम् अशोकवदनदिव्यवदनग्रन्थयोः कथितम्।
प्रशासनम्[सम्पादयतु]
अस्य साम्राज्यस्य चत्वारः विषयाः आसन्। ते टोशाली(पूर्वस्याम्) उज्जयिनी(पश्चिमे) तक्षशिला(उत्तरे) सुवर्णगिरिः(दक्षिणे) च आसन्। राजकुमारः विषयाधिपतिः अभवत्। सः महामात्यैः उपकृतः। पाटलीपुत्रः राजधानी आसीत्। मन्त्रीपरिषद् महाराजम् उपादिशत्। अस्य राज्यस्य प्रशासनतन्त्रं कौटिल्येन अर्थशास्त्रे वर्णितम्। अस्य राज्यस्य सेना तत्कालस्य बलवत्तमा गरिष्ठा च आसीत्। मौर्यसेनायाम् ६००००० पादसैनिकाः ३०००० अश्वाः ९००० गजाः च आसन्। महाराजस्य अनेके गुप्तचराः अपि आसन्। |
राष्ट्रकर्मनिर्वाहः[सम्पादयतु]
मौर्यसाम्राज्यम् अतिक्षेमयुक्तम् आसीत्। करग्रहणस्य विधयः अर्थशास्त्रे वर्णिताः। अस्मिन् काले विदेशवाणिज्यम् अवर्धत। यवनराज्यानां कृते क्षौमसम्बारभोज्यानि इत्यादीनि वस्तूनि विक्रीतानि।
धर्माः[सम्पादयतु]
मौर्यसाम्राज्ये वैदिकधर्मः प्रमुखः आसीत्। राजसभायाम् अनेके ब्राह्मणाः अवसन्। अशोकस्य बौद्धधर्मग्रहणात् अनन्तरम् अपि ब्राह्मणाः नृपतिना पूजिताः। अशोकः बौद्धधर्मं प्रासारयत्। सः स्तूपान् अपि स्थापितवान्। अशोकस्य पौत्रः सम्प्रतिः जैनधर्मं गृहीतवान्।
स्थापत्यः[सम्पादयतु]
अशोकः अनेकान् स्तम्भान् अस्थापयत्। पट्नानगरस्य धूमशकटालयस्य समीपे पाटलिपुत्रस्य ध्वंशाः सन्ति। ते केचन गुहासु अपि मन्दिराणि निर्मितवन्तः।
नाशनम्[सम्पादयतु]
सेनापतिः पुष्यमित्रशुङ्गः मौर्यमहाराजं बृहद्रथं हत्वा शुङ्गसाम्राज्यम् स्थापितवान्। पश्चिमोत्तरदिशि डेमेट्रियुस् नाम यवनराजः स्वराज्यं गृहीतवान्। अस्य राजधानी सगला आसीत्।


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.८१
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.८१ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
य इमा विश्वा भुवनानि जुह्वदृषिर्होता न्यसीदत्पिता नः । स आशिषा द्रविणमिच्छमानः प्रथमच्छदवराँ आ विवेश ॥१॥ किं स्विदासीदधिष्ठानमारम्भणं कतमत्स्वित्कथासीत् । यतो भूमिं जनयन्विश्वकर्मा वि द्यामौर्णोन्महिना विश्वचक्षाः ॥२॥ विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् । सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन्देव एकः ॥३॥ किं स्विद्वनं क उ स वृक्ष आस यतो द्यावापृथिवी निष्टतक्षुः । मनीषिणो मनसा पृच्छतेदु तद्यदध्यतिष्ठद्भुवनानि धारयन् ॥४॥ या ते धामानि परमाणि यावमा या मध्यमा विश्वकर्मन्नुतेमा । शिक्षा सखिभ्यो हविषि स्वधावः स्वयं यजस्व तन्वं वृधानः ॥५॥ विश्वकर्मन्हविषा वावृधानः स्वयं यजस्व पृथिवीमुत द्याम् । मुह्यन्त्वन्ये अभितो जनास इहास्माकं मघवा सूरिरस्तु ॥६॥ वाचस्पतिं विश्वकर्माणमूतये मनोजुवं वाजे अद्या हुवेम । स नो विश्वानि हवनानि जोषद्विश्वशम्भूरवसे साधुकर्मा ॥७॥


text:
पिंगल-छन्दशास्त्रम्
महत्वम् - छन्दशास्त्रं वैदिकसाहित्यस्य पंचमांगमस्ति । उक्तमप्यस्ति । -
छन्द: पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पो थ पठ्यते
ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते
शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम्
तस्मात् साड्.मधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ।।
आचार्यकात्यायन: छन्दशास्त्रस्य महत्ववर्णनं कुर्वन् वदति - यो ह वा अविदितर्षेयच्छन्दो -दैवत-ब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वा अध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गर्ते वा पात्यते या पापीयान् भवति । (सर्वानुक्रमणी 1/1)
वेदेषु अपि गायत्री, उष्णिक्, अनुष्टुप्, वृहती, पंक्ति, त्रिष्टुप्, एवं च जगती इत्यादय: छन्दा: प्रयुक्ता: सन्ति ।
व्युत्पत्ति: -
यथा आचार्यपाणिनिना व्याकरणशास्त्रस्य सूत्राणि, शौनकादिभि: प्रातिशाख्यानां सूत्राणि, वात्स्यायनेन च कामशास्त्रस्य सूत्राणि लिखितानि तथैव महर्षिपिंगल: छन्दशास्त्रस्य सूत्राणि विलिखितवान् । एतदर्थमेव छन्द शास्त्रस्य अपरं नाम पिड्.लशास्त्रमपि अस्ति ।
आचार्यभरतेन उक्तम् -
छन्दहीनो न शब्दो स्ति, न छन्द: शब्दवर्जितम् । (नाट्यशास्त्रम् 14/45)
महर्षिकात्यायनेन अपि तस्यैव समर्थनं कृतम् -
छन्दोभूतमिदं सर्वं वाड्.मयं स्याद् विजानत:
नाच्छन्दसि न चापृष्टे शब्दश्चरति कश्चन ।। (ऋक् यजुष् परिशिष्टम्)
लौकिके साहित्ये सर्वप्रथम: छन्द: महर्षिवाल्मीकिना प्रयुक्तम् । क्रौंचयुगलस्य वियोगं दृष्ट्वा तस्य मुखात् साक्षात् निर्गतम् -
मा निषाद् प्रतिष्ठां त्वमागम शाश्वती समा:
यत्क्रौंचमिथुनादेकम् अवधी: काममोहितम् ।।
एष: श्लोक: लौकिकसंस्कृतसाहित्यस्य सर्वप्रथम: श्लोक: (छन्द:) अभवत् । अतएव अस्य नाम अपि श्लोक: (अनुष्टुप्) इति अभवत् ।
छन्दशब्दस्य व्युत्पत्तिं कुर्वन् निरुक्ते आचार्ययास्क: अवदत् -
छन्दान्सि छादनात् । (निरुक्तं 1/3)
इत्युक्ते मनोभावान् य: आच्छन्नं करोति स: छन्द: ।
एका अन्या व्युत्पत्ति: अपि एवमेव वदति आचार्यस्य समर्थने -
छादयन्ति ह वा एनं पापात् कर्मण:
अपरा व्युत्पत्तिरपि एतयो: समर्थनं करोति
चन्दयति आह्लादयति इति छन्द:
इत्युक्ते पाठकान् य: आह्लादयति स: छन्द: ।
एवं विधा वक्तुं शक्यमस्ति यत् छन्दशब्देन वैदिकलौकिकशास्त्रयो: प्राप्तछन्दानाम् अवगमनं भवति । छन्दस्य परिचयं द्विधा क्रियते । मात्रागणनाधारेण वर्णगणनाधारेण च । मात्रागणनाधारेण कृतं वर्गीकरणं मात्रिकम् उच्यते, यत: वर्णगणनानुसारं कृतं वर्गीकरणं वर्णिकम् इति उच्यते । एवं विधा छन्दस्य प्रारम्भिकभेद: द्विधा अस्ति ।
1- मात्रिकम् (वृत्त) - अस्मिन् अक्षराणां गणना क्रियते ।
2- वर्णिकम् (जाति) - अस्मिन् मात्रा: गण्यन्ते ।
अमरकोषस्य अनुसारं छन्दस् शब्दस्य चत्वार: अर्था: भवन्ति - 1. पद्यम्, 2. अभिलाषा, 3. वेद, 4. स्वच्छन्दता । प्रायेण छन्दशब्दस्य 'पद्य' अर्थ: लोके अतिप्रचलित: अस्ति ।
पद्य शब्दस्य व्युत्पत्ति: एवम् अस्ति -
''पदम् चरणम् अर्हतीति पद्यम् ।
अर्थात् यत् चरणेषु विभक्तमस्ति तत् पद्यम् ।
-->


text:
अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः
अण्डमान् निकोबार् च द्वीपौ (संस्कृत: नारिकेलद्वीप) भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशौ स्तः। अण्डमाननिकोबारद्वीपानां समूहे सहस्रशः लघुलघुद्वीपाः सन्ति । गङ्गासागरे (बङ्गालोपसागरे) एतानिमुक्ताहारः इव प्रकाशन्ते । अत्र ५७० तः अधिकाः द्वीपाः स्पष्टतया दृढीकृताः सन्ति । एतेषां विस्तीर्णता ८२४८ चतुरस्र कि.मीमिता। अतीव बृहत् द्वीपः नाम अण्डमानद्वीपः । अस्य राजधानी पोर्ट ब्लेयर । अस्य दैर्घ्यं ४६७ कि.मी । विस्तारः ५२ कि.मी । पर्वतप्रदेशे अनेकानि सुन्दराणि शिखरापि सन्ति । अत्र जनाः मलेशिया म्यान्मार्म्यान्मारवंशीयाः सन्ति । सा.श.१७-१८ शतके युरोप्रदेशीयाः अत्रागत्य स्थितवन्तः । भारतस्य लुण्ठकान् चोरान् अत्र कारागृहे स्थापयितुं विशालं कारागृहं निर्मितम् । तेषां कालापानी इति दण्डनं कुर्वन्ति स्म । आङ्गलाः स्वविरोधिनः अत्रैव प्रेषयन्ति स्म । इष्टिकाभिः निर्मिते लाघुकोष्ठे स्थापयन्ति स्म ।
अन्तर्विषयाः
स्वान्तन्त्र्यस्मारकम्[सम्पादयतु]
कारागृहे ६९८ प्रकोष्ठाः आसन् । प्रमुखाः स्वातन्त्र्यवीराः वीरसावरकरः, सोहनसिंहः भायीपारमानन्दः, नन्दगोपालवामनजोशी इत्यादयः अत्र बद्धाः आसन् । अधुनापि एतत् भवनं स्वातन्त्र्यान्दोलनस्य प्रतीकत्वेन रक्षितम् । अत्र कारागृहे बन्द्यः अतीव कष्टम् अनुभवन्ति स्म । उत्तमाहारः न दीयते स्म । ताः बन्दयः प्राणिनः इव जीवनं यापयन्ति स्म । भूषण रे, किशोरनामधारी इत्यादयः भारतस्वातन्त्र्ययोद्धारः जुगुप्सया आत्महत्यां कृतवन्तः। सा.श.१९४२-४३ वर्ष समये एतत् कारागृहं जापानदेशीयानां वशे आसीत् । सुभाषचन्द्रबोसः अपि एतत् दृष्टवान् । स्वातन्त्र्यप्राप्तेः पश्चात् एतत् राष्ट्रियस्मारकम् अभवत् । सा.श.१९७९ तमे वर्षे प्रधानमन्त्री श्री मोरारजी देसायी अत्रागत्य हुतात्मभ्यः श्रध्दाञ्जलिम् अर्पितवान् । इदानीम् अत्र जनाः दर्शनार्थम् आगच्छन्ति । सायङ्काले अत्र दीपालङ्कारः भवति । सागरतीरे प्रकाशमानं भवनं मेरिनाबीच् गान्धीपार्क इत्यादीनि आकर्षणीयानि स्थानानि सन्ति ।
पर्यटककेन्द्रम्[सम्पादयतु]
अत्र कश्चन वस्तुसङ्ग्रहालयः अस्ति । स्वातन्त्र्यवीराणां नामानि लिखितानि सन्ति । सदा स्वातन्त्र्यज्योतिः ज्वलन्ती अस्ति । सागरतीरे नारिकेलवृक्षाणा पङ्क्तिः प्रवलपर्वतः हरिद्वर्णवनपर्वताः सर्वाणि सुन्दराणि सन्ति । सागरे तरणं विहारः स्नानम् इत्यादीनि आनन्ददायकानि भवन्ति । द्वीपानां प्रवासः अत्रायोजितः भवति । द्वीपविहारिणां नौकाद्वारा ह्यावलाक् द्वीपः, चेतां सामिल्(एशियाखण्डे एव बृहत्), विङ्को कार्यागारः इत्यादीन् दर्शयन्ति । त्रिषु दिनेषु एकवारं प्रवासव्यवस्था अस्ति ।
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
पोर्ट ब्लेयर पर्यन्तं विमानसम्पर्कःअस्ति ।
जलमार्गः[सम्पादयतु]
चेन्नैतः विशाखापत्तणतः कोलकातातः च नौकाः गच्छन्ति । द्वीपे सञ्चाराय फेर्रीसर्विस् नौकाव्यवस्थाः सन्ति ।
वसतिः[सम्पादयतु]
वसत्याः कृते अनेकानि उपाहारवसति गृहाणि सन्ति । सर्वकारीयवसतिगृहाण्यपि सन्ति ।
दूरम्[सम्पादयतु]
कोलकातातः १२०५ कि.मी. दूरे चेन्नैतः ११९१ कि.मी. दूरे एतदस्ति ।
कालः[सम्पादयतु]
अक्टोबरमसतः मेमासपर्यन्तं प्रवासार्थं सुकालः ।
सम्बद्धाः-विषया:
- राजधानी -- पोर्ट ब्लेयर


text:
मङ्गळूरु
मंगळूरु (आंग्लः :Mangalore, तुळु: ಕುಡ್ಲ, कन्नड: ಮಂಗಳೂರು) कर्नाटकस्य दक्षिणकन्नडमण्डले एकं नगरम् अस्ति। बेंगळूरु नगरात् ३५० किलोमीटर् दूरे अस्ति इदं नगरम् । मङ्गलादेवि एतस्य नगरस्य देवी इति कारणतः नगरमेतत् स्वस्य नाम प्राप्तमस्ति इति विचारः अस्ति । अस्मिन् नगरॆ 'विमानस्थानकम् 15 कि मी दूरॆ केञारु इति स्थलॆ अस्ति। पूर्वम् बज्पॆ इति आसीत् । मङ्गलूरुसेण्ट्रल् [MAQ] तथा कङ्कनाडीजङ्क्षन् [MAJN] इति द्वे रैल् स्थानकॆ स्तः। द्वॆ नद्यौ स्त: नेत्रावती फल्गुणी (गुरुपुर) च । नगरस्य पश्चिमभागॆ अरेबियन् नाम समुद्र: वर्ततॆ । त्रय: राष्ट्रीयमार्गा:[National Highway] अत्र सम्मिलन्ति । NH 66 [प्राक्तनसंख्या NH 17] दक्षिणस्त केरलराज्यस्य ऎडपल्लि (कोचिन् समीपम्) त: उत्तरास्त: पण्वेल् (महाराष्ट्रराज्यस्य मुम्बै समीपम्) मध्यॆ अस्ति। NH 75 [प्राक्तनसंख्या NH 48] मङलूरुत: पूर्वदिशि बेङलूरु प्रति वर्ततॆ । NH 13 [प्राक्तनसंख्या ] मङलूरुत: ईशान्यदिशि महाराष्ट्रराज्यस्य सोलापुर् प्रति वर्ततॆ । अत्र बहव: विद्यालया: सन्ति । वैद्यकीय विषयान् पाठयन्त: सन्ति ऎषु विद्यालयेषु :- 1. KMC Medical College 2. KS Hegde Medical College 3. Fr Muller Medical College 4. A J Shetty Medical College. तान्त्रिक (Engineering) विषयान् पाठयन्त: सन्ति ऎषु विद्यालयेषु :- 1. NITK Suratkal (Formerly KREC) 2. Canara College of Engineering 3. Srinivasa College of Engineering 4. Sahyadri College of Engineering 5. St. Joseph's College of Engineering, Vamanjoor 6. Vivekananda College of Engineering, Puttur.


text:
शब्दाः क्रीडनकाः इव इति यत् कश्चन उक्तवान्, तस्मात् प्रेरणां प्राप्य ममापि शब्दच्छलं भवता सह share कर्तुम् इच्छामि।
link इत्यर्थे शब्दान्वेषणं बहुकालात् अहमपि कुर्वती आसम्। तस्मिन् लेखे ‘सम्बन्ध’ इति शब्दो दृष्टः। सोऽपि योग्यः एव, किन्तु तथापि तत् फिट् न भाति मम मनसि। तदर्थे नयतीति (to take to some other location) पुंलिङ्गे नेता स्त्रीलिङ्गे नेत्री वा स्वार्थे कन् इति कृत्वा नेत्रिकः नेत्रिका वा इति रूपं सिद्धं भवति। तत् link इत्यर्थेन उपयोक्तुं शक्यते वेति कस्माच्चित् व्याकरणपण्डितात् ज्ञातव्यः।
अथवा to point इत्यर्थं मत्वा ‘सङ्केतकः’, to indicate इति वा स्वीकृत्य ‘निर्देशिका’ इत्यादयः अपि प्रयोगाः अङ्गीकारार्हाः स्युः।
व्याकरणशास्त्रस्य अभ्यासस्य अभावात् अहं केवलं ऊहितुं शक्नोमि, न तु आधिकारिकतया वक्तुम्।
मम चिन्तने दोषाः सन्तीति अहं जानामि। तेषां परिष्कारः भवेत् चेत् अनुगृहीता भवेयम्।
सङ्केतकः वा निर्देशिका वा….
शब्दाः क्रीडनकाः इव इति यत् कश्चन उक्तवान्, तस्मात् प्रेरणां प्राप्य ममापि शब्दच्छलं भवता सह share कर्तुम् इच्छामि।
3 Comments »
-
1
atra api samskRutEna likhati.. uttamam ..
forum madhyE api likhatu…
LikeLikePosted on अगस्त 15, 2007 को 5:34 पूर्वाह्न
-
2
श्रमः अभिनन्दनीयः। link इत्यस्य सूचकः, सूचिका, निदर्शकः…एवम् सूत्रबन्धः इत्यादीनि पदानि मनसि आगछन्ति।
धन्यवादाः
LikeLikePosted on अगस्त 22, 2007 को 10:53 पूर्वाह्न
RSS Feed for this entry


text:
अर्थालंकार: - उपमा अलंकार:
एकस्मिन् वाक्ये एव उपमानउपमेययो: वैधर्म्यरहितं सादृश्यम् उपमाअलंकार: कथ्यते ।
साम्यं वाच्यमवैधर्म्यं वाक्यैक्य उपमा द्वयो:
उपमाया: चत्वारि अंगानि भवन्ति -
1. उपमेयम् - (उपमातुं योग्यम् उपमेयम्) - य: उपमाया: योग्यं भवेत् अथवा यस्य तुलना क्रियते । यथा - 'चन्द्र: इव मुखरम्यम्' वाक्ये मुखम् उपमेयमस्ति ।
2. उपमानम् - (उपमीयते अनेनेति उपमानम्) यस्य उपमा दीयते । यथा - 'चन्द्र: इव मुखरम्यम्' वाक्ये चन्द्र: उपमानम् अस्ति ।
3. साधारणधर्म: - (उपमाने उपमेये च संगतोधर्म: साधारणो धर्म:) - उपमानोपमेययो: य: धर्म: समानतां वहति स: साधारणधर्म: । यथा - 'चन्द्र: इव मुखरम्यम्' वाक्ये 'रम्यम्' साधारणधर्म: अस्ति ।
4. उपमावाचक शब्द: - (वाचक सादृश्यार्थक इवादिशब्द:) - येन औपम्यं प्रकट्यते । यथा - 'चन्द्र: इव मुखरम्यम्' वाक्ये 'इव' शब्द: उपमां प्रकटयति ।
उपर्युक्तानुसारम् उपमाया: द्वौ भेदौ स्त: -
1. पूर्णोपमा - यस्याम् उपर्युक्तानि चत्वारि समग्रलक्षणानि भवन्ति सा पूर्णोपमा भवति ।
2. लुप्तोपमा - यस्याम् उपर्युक्तेषु एकमपि लुप्तं भवति सा लुप्तोपमा इति कथ्यते ।
उदाहरणम् -
मधुर: सुधावदधर: पल्लवतुल्योतिपेलव: पाणि: ।
चकितमृगलोचनाभ्यां सदृशी चपले च लोचने तस्या: ।।
अत्र 'अधर, पाणि एवं च लोचनं' एतानि त्रीणि उपमेयानि, 'सुधा, पल्लवं, चकितमृगलोचनम्' एतानि त्रीणि उपमानानि, 'मधुर:, अतिपेलव:, चपल:' च एते त्रय: साधारणधर्म: एवं च 'वत्, तुल्य, सदृश' आदय: उपमावाचकशब्दा: सन्ति ।
इति


text:
क्षेत्रफलम्
क्षेत्रफलस्य मात्रकाणि दैर्घ्यस्य मात्रकेभ्य एव निस्सृतानि । आंग्लपद्धत्यां विस्तृतं च् तलं अर्थात् एकवर्गगजं तलं क्षेत्रफलस्य मात्रकमिति मतम् । किन्तु, प्रायशः एकवर्गफुटमेव क्षेत्रफलस्य मात्रकमिति मन्यते । इत्थमेव एकस्ण्टीमीटरपरिमितं दीर्घं एकसेण्टीमीटरविस्तृतं च तलं अर्थात् एकवर्गसेण्टीमीटरं तलं मीटरपध्दत्यां क्षेत्रफलस्य मात्रकं मन्यते । यदि चेत् एकसेण्टीमीटरं तलं मीटरपध्दत्यां क्षेत्रफलस्य मात्रकं मन्यते । यदि चेत् एकसेण्टीमीटरवर्गस्य प्रत्येकं बाहुम् दशसु तुल्यभागेषु विभज्य लघुवर्गाः क्रियन्ते तर्हि एकवर्गमिलीमीटरस्य १०×१० =१०० वर्गाः भविष्यन्ति ।
इत्थं साध्यते यत् ।
१ वर्गसेण्टीमीटरम् = १० X १०= १०० वर्गमिलीमीटाराणि ।
१ वर्गडेसीमीटरम् = १० × १० =१०० वर्गसेण्टीमीटराणि ।
१ वर्गमीटरम् = १० × १० = १०० वर्गडेसीमीटराणि ।
१ वर्गडेकामीटरम् = १० X १० = १०० वर्गमीटराणि ।
१ वर्गहेक्टोमीटरम् = १० X १० = १०० वर्गहेक्टोमीटराणि ।
आंग्लपध्दत्यां तु :- १ वर्गफुटम् = १२ × १२ = १४४ वर्गएञ्चानि ।
१ वर्गगजम् = ३×३ =९ वर्गफिटानि ।
क्षेत्रफलस्य मापनरीतयः[सम्पादयतु]
यदि चेत् प्रदत्तं तलं नियमिताकारकं भवेत् तर्हि तस्य बाहून् परिमाप्य गणनाकरणेन क्षेत्रफलम् उपलभ्यते । तदर्थं निम्नाङ्कितानि सूत्राणि निर्धारितानि त्रिभुजस्य क्षेत्रफलम् =१/२, (आधारः × उच्छ्रितिः)
आयतस्य क्षेत्रफलम् = दैर्घ्यम् × विस्तृतिः ।
वर्गस्य ,, = बाहु२
वृत्तस्य ,, = π × त्रिज्या
गोलस्य ,, = ४ π × त्रिज्या२
वेलनदण्डस्य वक्रतलम् = २ π × त्रिज्या × उच्छ्रितिः
यदि चेत् किञ्चित् तलं निश्चिताकारकं न भवेत् अपितु वक्राद्याकारसम्पन्नं भवेत् तर्हि त्स्य क्षेत्रफलं वर्गाङ्कितेन पत्रेण ज्ञायते । तलस्य मण्डले यावन्तः वर्गाः विद्यन्ते तेषां गणना क्रियते । ये वर्गाः अर्द्धादधिकाः भवन्ति ते पूर्णा इति मन्यन्ते अर्धाढूनाश्च त्यज्यन्ते ।
वर्गपत्रद्वारा नियताकारकाणां वस्तूनां क्षेत्रफलोपलब्घ्यर्यं सूत्राणां सत्यापनमपि कर्तुंशक्यम् । कल्प्यं यत् आयताकारकतलोयसूत्रस्य सत्यापनं कर्त्तव्यम् । अतो वर्गपत्रे विभिन्नदैर्घ्यविस्तृतिसम्पन्नानि त्रीणि चित्राणि निर्मीयन्ते । प्रथमं पृथग्-पृतग् तेषां दैर्घ्यं विस्तारं च् परिमाप्य परस्परं तयोः संगुणनं च् कृत्वा क्षेत्रफलं ज्ञातव्यम् । तदनु क्षुद्रवर्गाणां परिगणनं कृत्वा क्षेत्रफलं ज्ञातव्यम् । उभयथा समानं फलम् उपलप्स्यते ।


text:
PROFESSOR &HOD,Dept. Of Kayachikatsa
Vaidyaratnam Ayurveda College & Hospital
Ollur-Thaikkattussery, Thrissur-680322, Kerala.
e-mail : aswininilayam@yahoo.co.in
संस्कृतभाषायाः प्रधानं तथा अनिवार्यता आधुनिककाले प्रतिदिनं न केवलं पण्डितानां सदसि अपि तु सामान्यजनानां मध्ये अपि वर्धते । भारतदेशस्य भाषा भारती अर्थात् संस्कृतभाषा भवति। भारतवर्षे विराजमाना भारती नानाशास्त्रावगहाय अत्यन्तम् अनुपेक्षणीया भवति। अतः संस्कृतभाषायां विना आयुर्वेदपठनं चिन्तयितुं श शक्यते। अर्थात् संस्कधतभाषायां विना आयुर्वेदशास्त्रपठनं युक्तिपूर्वं न भवति इति।
अयम् आयुर्वेदः अक्षरमधिकृत्य, वागधिकृत्य,तन्त्रयुक्तिम् अधिकृत्य, पर्यायपदमधिकृत्य, तथा अनुक्तार्थज्ञानं च अधिकृत्य गुह्यरीत्य प्रतिपादितं महत् आरोग्यशास्त्रं भवति।
चरकाचार्यः विमानस्थाने स्रोतोविमानाध्याये घोषणं करोति - " ये भविष्यन्त्यलम् अनुक्तार्थज्ञानाय ज्ञानवतां, विज्ञानाय च अज्ञानवताम् " इति । अर्थात् अस्मिन् स्रोतोविमानध्याये प्रत्यक्षज्ञानरीत्य किञ्चित् न प्रतिपादयति, परन्तुविशेषज्ञानरीत्या तथा परोक्ष ज्ञानरीत्या रचनाशरीरं वर्णयति इति। निगूढरीत्य प्रतिपादितानि एतानि सर्वाणि आयुर्वेदतत्वानि सम्यक् रीत्य अवगन्तुं संस्कृतभाषा अतीव अनिवार्या भवति ।
कानिचित् उदाहरणानि अत्र सुचयित्वा अहम् एतं विषयं प्रवक्तुम् इच्छामि।
1. अक्षरम् अधिकृत्य/अवयवार्थम् अधिकृत्य प्रधान्यम्।
हृदयम्
हृ - हरति , आहरति
द - ददाति
य - याति
यत् हरति , आहरति ददाति याति इति हृदयम्।
फुफ्फसम्
फु - फूत्कारम् ,
फ्फू - फूत्कारम्
स - सरति
यत् फूत्कारे सरति तत् फुफ्फुसम् ।
वृक्का
वृ - वर्कते, ग्रहणं करोति
क्का - कं कं , जलम्।
यत् जलं ग्रहणं करोति तत् वृकका।
2 वागधिकृत्य वाक्यार्थम् अधिकृत्य अर्थात् निरुक्तिः अधिकृत्य प्राधान्यम्।
हृदि अयं तिष्ठति इति हृदयः।
अत्र अयं शब्दः ईश्वरम् अधिकृत्य चिन्तनीय इति श्रीमद्भगवत्गीता प्रबोधयति।
' ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ' ।
श्रीमद् भगवद्गीता ।
यत् कृन्तनं करोति अर्थात् यत् कर्तयति तत् यकृत्। यत् प्लीनाति हायते इति प्लीहा ।
3. तन्त्रयक्तिम् अधिकृत्य प्राधान्यम्।
मलम्
मलशब्दः त्रिदोषधारेण तथा मूत्रपूरिषाधारेण सन्दर्भानुसारं चिन्तनीयः।
ग्रहाः
ग्रहशब्दः नवग्रहमधिकृत्य, भूतम् अधिकृत्य, तथा औपसर्गिकभूतम् च चिन्तनीयः।
हृदयम्
स्तनयोर्मध्ये अधिष्ठायोरस्यामाकाशद्वारं सत्वरजस्तसाधिष्ठानं हृदयं नाम। ( सु. श. 6 )
बुद्धेनिवासं हृदयं प्रदूष्य। ( च चि 1 उन्मादचिकित्स )
4 पर्यायपदम् अधिकत्य प्राधान्यम्।
दोषः - स्थूणाः - स्थिरीकरणात्।
धातवः - धारणात् ।
मलाः - मलिनीकरणात्, आहारमलत्वात्।
दोषाः - दूषणस्वभावात्।
हृदयम् - महत् , अर्थः।
अत्र महत् तथा अर्थाशब्दः Brain रीत्या चिन्तनीयम्।
रोगः - रोगः - रुजति इति रोगः ।
पाम्पा - सर्वे रोगाः पापस्य कर्मणः फलमिति ।
ज्वरः - ज्वर्यते अनेन इति ज्वरः । सर्वकायमनः सन्तापकत्वं ज्वरः ।
व्याधिः - विविधम् आधिम् - दुःखम् , आदधाति शरीरे मनसि चेति - व्याधिः ।
विकारः - बुद्धीन्द्रियमनः शरीरिणां विकृतिम् - अन्यथात्वं , जनयतीत्यर्थः ।
दुःखम् - दुःखम् इति अनेन उपतापकत्वम् अनुभवं गमयति ।
आमयः - आमसमुत्थाः सर्वे व्याधयः ।
यक्ष्मा - यक्ष्मा रोगसमूहानाम् ।
आतड़्कः - आतड़्क इति " तकि कृच्छ्रजीवने।
गदः - गद इव गदोऽनेककारणजन्यत्वात् ।
आबाधः - आबाधः इति आसमन्तात् कायमनसोर्बधनं - पीडेत्यर्थः।
4. अनुक्तार्थज्ञानम् अधिकृत्य ।
वामं च पार्श्वम्
जघन्यम्
वंक्षणम्
अत्र वामं च पार्श्वं फफ्फुसं रीत्य , जघन्यम् Brain ( Central Nervous System ) रीत्या , वंक्षणं वृक्का रीत्या च चिन्तनीयम्।
अत्र उपरि निर्दिष्टानि सर्वाणि शास्रतत्वानि ज्ञातुं संस्कृतभाषा आयुर्वेदपठने तथा पाठनसन्दर्भे अत्यन्तम् अनुपेक्षणीया भवति ।
उपरि निर्दिष्टानि एतानि शास्त्रतत्वानि सम्यक् रीत्या अवगमनार्थं संस्कृतभाषायाः प्रधान्यं महत्तररीत्या वर्तते इति अहं मन्ये।
धन्यवादः।


text:
चिक्कबळ्ळापुरमण्डलम्
चिक्कबल्लापुरमण्डलं (Chikkaballapur district) कर्णाटकराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । नूतनतया निर्मितेषु मण्डलेषु इदम् अन्यतमम् अस्ति । पूर्वमेतत् कोलारमण्डलस्य उपमण्डलम् आसीत् । क्रि.श. २००८ तमे वर्षे कोलारमण्डलस्य प्रशासनकेन्द्रमासीत् । एतस्य पूर्वतनं नाम "चिन्नबळ्ळापुरम्" इति आसीत् । अस्य मण्डलकेन्द्रं बेङ्गळूरुतः ५६ कि.मी दूरे वर्तते । राष्ट्रियमहामार्गः-७ सञ्चारार्थं सुकरः अस्ति । २० कि.मी. दूरे एव अन्ताराष्ट्रीयं विमाननिस्थानम् अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
विस्तीर्णता[सम्पादयतु]
४५२४ च.कि.मी मिता |
इतिहासः[सम्पादयतु]
विजयनगरसामन्तराजः मरिगौडा अत्र दुर्गं निर्मितवान् इति प्रतीतिः अस्ति । कालक्रमेण बैचेगौडः एतस्य प्रदेशस्य शासनं कृतवान् । ततः अनतिदूरे विद्यमानः नन्दिदेवालयः सनातनः अस्ति । गङ्गकदम्बाभ्यां पूर्वतनं शिलाशासनम् अत्र अस्ति । आङ्लाधिकारी कार्नावालिस् अपि अत्र कानिचन दिनानि वासं कृतवान् इति ज्ञायते । इतः २५ कि.मी. दूरे स्थिते माकिरेड्डीपल्लिमध्ये शोभमानः मुत्तेत्तरायस्वामिदेवालयः अपि बहुप्राचीनः वर्तते । अत्र श्रीरामनवमी सन्दर्भे विशेषोत्सवाः प्रचलन्ति ।
उपमण्डलानि-६[सम्पादयतु]
चिक्कबळ्ळापुर, शिड्लघट्ट, चिन्तामणि, बागेपळ्ळी, गुडिबण्डे, गौरीबिदनूरु ।
नद्यः[सम्पादयतु]
उत्तरपिनाकिनी, पालार, चित्रावती, पापघ्नी
क्षेत्राणि[सम्पादयतु]
कैवार, नन्दिबेट्ट, रङ्गस्थळ, अगलगुर्कि, बूरगमाकलहळ्ळी, कोणकोण्टलु सन्तेबिदनूरु, विदुराश्वत्थ गडिदं , मिट्टेमरी
दर्शनीयानि स्थानानि[सम्पादयतु]
नन्दिगिरिः, चिन्तामणिशिल्पाः, गुम्मनायकदुर्गः स्कन्दगिरिः गिरिचारणार्थं कलवारगिरिः योग्यः अस्ति सत्यसायीबाबाविश्वविद्यालयः अपि समीपे अस्ति ।
१.चिक्कबळ्ळापुरमण्डलस्य केन्द्रनगरम् एतत् चेन्नकेशव-वीरभद्र- सुब्रह्मण्येश्वर-आञ्जनेयदेवालयाः सन्ति । रङ्गस्थळप्रदेशे चिक्कबळ्ळापुरतः ५ कि.मी दूरे श्रीरङ्गनाथ- स्वामिनः बृहत् देवालयः अस्ति । विजयनगरपूर्वकाले अथवा होय्सलराजानां काले निर्मितम् आकर्षकं कलात्मकं मन्दिरम् एतत् । अत्र महाद्वारं शिलास्तम्भाः च मनोहराः सन्ति । मैसूरुराजः चामराजओडेयर् अस्य जीर्णोध्दारं कारितवान् । अस्य देवालयस्य पूर्वभागे शङ्ख-चक्रातीर्थे स्तः । पश्चिमे भागे ज्वालानरसिंहस्वामीपर्वतः अस्ति । मार्गशिरशुद्धपूर्णिमायाम् अत्र रथोत्सवः भवति । दसरा तथा रामनवमी समयः विशिष्टः ।
- मार्गः- बेङ्गळूरुतः ६२ कि.मी. कोलारतः ७६ कि.मी राष्ट्रियराजमार्गः -६
कैवार[सम्पादयतु]
महाभारते एकचक्रनगरम् इति प्रसिद्धम् एतत् क्षेत्रं "कैवारम्" इति वदन्ति । लाक्षागृहदाहात् अरण्यम् आगताः पाण्डवाः अत्र किञ्चित्कालं निवासं कृतवन्तः । अत्र समीपे बकासुरः असीत् । तं भीमसेनः मारयित्वा कैवल्यगिरिगुहायां स्थापितवान् इति स्थलपुराणेन विदितम् अस्ति । मुख्यतया अमरनारायण मन्दिरम् अत्र प्रसिद्धम् । चमत्कारकर्ता नारायणयोगी (कैवारतात इति प्रसिद्धः) प्रसिद्धसाधुः (१२८३) अत्र स्थितवान् । स्वस्य ११० तमे वर्षे महापुरुषः समाधिस्थः अभवत् । एतेन कथितं कालज्ञानविषयकं वचनं सत्यमभवत् ।
- मार्गः-कोलारतः ४० कि.मी. बेङ्गळूरुतः ७१ कि.मी । चिन्तामणितः १२ कि.मी
.नन्दी - नन्दीबेट्ट(नन्दीपर्वतः)[सम्पादयतु]
एषः प्रदेशः गिरिधाम इति सुप्रसिद्धः अस्ति । अस्य सानु प्रदेशे भोगनन्दीश्वरः अरुणाचलेश्वरः च प्राचीनदेवालयौ स्तः । एतौ देवालयौ राज्ञ्या रत्नावल्या निर्मितौ इतिहासप्रसिद्धौ वास्तुशिल्पदृष्ट्या च शोभायमानौ स्तः । देवालयस्य विस्तीर्णता ३७०*२४० पाद परिमितम् । महाद्वारानन्तरं विशालः मुखमण्डपः अस्ति । भोगनन्दीश्वरदेवालयः अष्टमशतके निर्मितः। गर्भगृहं शुकनासी नवरङ्ंग जालन्ध्राश्च सन्ति । जालन्ध्रेषु देवतानां लतानां च चित्राणि सन्ति । नवरङ्गे पुरतः नन्दीमण्डपः, गर्भगृहे ईश्वरलिङ्गः च सन्ति । बाह्यप्रदेशे स्थिते प्राकारे ८५ स्तम्भै निर्मितं प्राङ्गणम् अस्ति । तत्रापि सुन्दरशिल्पानि सन्ति । अरुणाचलेश्वरमन्दिरे ४ जालन्ध्राः सन्ति । १८ शतकीयं शिल्पकलावैभवम् अत्र पश्यामः । ’कर्णाटके एव अत्यन्तं श्रेष्ठं शिल्पम् अत्र अस्ति’ इति कर्नल् वेल् उक्तवान् ।
- मार्गः- बेङ्गळूरुतः नन्दिहळ्ळि ६५ कि.मी । चिक्कबळ्ळापुरतः समीपे अस्ति ।
विदुराश्वत्थः[सम्पादयतु]
दोड्डकुरुगोडुसमीपे स्थितं विदुराश्वत्थक्षेत्रं पुराणप्रसिद्धमस्ति । महाभारतकाले धर्मात्मा विदुरः अत्र अश्वत्थवृक्षं संवर्धितवान् । अश्वत्यनारायणः इति ख्यातम् वृक्षं प्रदक्षिणीकृत्य सन्तानम् प्राप्नुवन्ति इति विश्वासः अस्ति । अत्र जनाः नागदेवतां प्रतिष्ठापयन्ति । अत्रैव श्रीवेङ्कटरमणमन्दिरं नवग्रहमन्दिरं च प्रसिद्धम् । चैत्रमासे पूर्णिमायाम् अत्र रथोत्सवः प्रचलति ।
- मार्गः- चिक्कबळ्ळापुरतः ४२ कि.मी. गौरीबिदनूरुतः ६ कि.मी । वसतिभोजनादिसौलभ्यानि सन्ति ।
प्रसिद्धाः व्यक्तयः[सम्पादयतु]
सर्. एम्. विश्वेश्वरय्यः प्रसिद्धः तन्त्रज्ञः अस्य मण्डलस्य मुद्देनहळ्ळीसञ्जातः एव ।


text:
1 हलन्त्यम् 1.3.3
अनुवृत्तिः उपदेशे, इत्
अर्थः उपदेशेऽन्त्यं हल् इत्संज्ञकं भवति।
उदाहरणः अ इ उण् इति णकारस्य। ऋलृक् इति ककारस्य।
टिप्पणि: हस्य ल् हल् षष्ठीतत्पुरुषः। हल् च हल् च = हल् सरूपाणामित्यनेन एकशेषः, जातिविवक्षायामेकवचनञ्च, अनया रीत्या हल् प्रत्याहारो निष्पद्यते।
“धातु सूत्र गणोणादि वाक्य लिङ्गानुशासनम् ।
आगम प्रत्ययादेशा उपदेशः प्रकीर्तितः ॥” इत्यभियुक्तोक्तं वेदितव्यम्।
2 अदर्शनं लोपः 1.1.60
अनुवृत्तिः इति
अर्थः यद् भूत्वा न भवति तद् अदर्शनं (= अनुपलब्धिः) वर्णविनाशस्तस्य लोप इति संज्ञा भवति, अर्थात् प्रसक्तस्यादर्शनं लोपसंज्ञकं भवति।
उदाहरण:
टिप्पणि: अर्थस्येयं संज्ञा न शब्दस्य।
3 तस्य लोपः 1.3.9
अनुवृत्तिः
अर्थः तस्येत्संज्ञकस्य लोपो भवति।
उदाहरण:
टिप्पणिः
4 आदिरन्त्येन सहेता 1.1.71
अनुवृत्तिः स्वं रूपम्
अर्थः आदिः अन्त्येन इता (इत्संज्ञकेन वर्णेन) सह तयोर्मध्यस्थानां स्वस्य च रूपस्य ग्राहको भवति।
उदाहरण: अण् = अ इ उ। अक् = अ इ उ ऋ लृ। अच् = अ इ उ ऋ लृ ए ओ ऐ औ।
टिप्पणिः


text:
पी टी उषा
पिलवुल्लकण्डितेक्केपरम्बिलुषा(P. T. Usha) (मलयाळम्: പിലാവുള്ളകണ്ടി തെക്കേ പറമ്പിൽ ഉഷ; जननम् - जून् २७, १९६४; पी टी उषा इति प्रसिद्धा) केरलराज्यात् भारतीया क्रीडका अस्ति। १९७९ तः भारतीयक्रीडापटुभिः सह तस्याः सम्पर्कः वर्तते । भारतस्य अत्युत्तमक्रीडापटुषु एषा अन्यतमा इति परिगण्यते। भारतीयरेखामार्ग-क्षेत्रयोः राज्ञी इत्यपि सा निर्दिश्यते।[उद्धरणं वाञ्छितम्] पय्योलि एक्स्प्रेस् इति तस्याः उपनाम। अद्यत्वे सा केरके कोयिलण्डिप्रदेशे 'उषाक्रीडाशालां' चालयति। पि टि उषा केरलराज्ये कोझिकोड्जनपदे पय्योलिग्रामे जन्म प्राप्नोत्। १९७६ तमे वर्षे केरलसर्वकारेण महिलानां कृते क्रीडाशाला आरब्धा। उषा स्वस्य जनपदस्य प्रतिनिधित्वेन तत्र अवसरं प्राप्नोत्।
अन्तर्विषयाः
वृत्तिजीवनयात्रा[सम्पादयतु]
१९७९ तमे वर्षे राष्ट्रियविद्यालयक्रीडासु सा भागम् अवहत् । तत्र एतस्याः प्रतिभाम् अभिज्ञातवान् ओ एम् नम्बियार् सदा तस्याः प्रशिक्षकत्वेन अतिष्ठत् । १९८० तमे वर्षे मास्को-ओलिम्पिक्स्-क्रीडाकूटे तया रङ्गप्रवेशः कृतः । किन्तु तस्मिन् तस्याः प्रदर्शनं नीरसं जातम् । १९८२ तमे वर्षे नवदेहल्याम् एश्याक्रीडाकूटे १०० मी २०० मी स्पर्धासु रजतपदकं प्राप्तवती । अग्रिमे वर्षे कुवैत्-एशियाकूटे तया स्वर्णपदकं जितम् ४०० मी धावनस्पर्धायाम् । १९८३ तः ८९ पर्यन्तं तया १३ स्वर्णपदकानि प्राप्तानि । १९८४ तमे वर्षे लास्-एञ्जलीस्-ओलिम्पिक्स्-क्रीडाकूटे ४०० मी कूर्दन-धावनस्पर्धायाम् उपान्त्यस्पर्धायां प्रथमस्थानं प्राप्नोत् । किन्तु अन्तिमस्पर्धायां क्षणस्य शतांशेन सा कांस्यपदकात् च्युता जाता । उपान्त्यस्पर्धायां जयं प्राप्तवती सा ओलिम्पिक्-अन्तिमस्पर्धायां भागम् ऊढवत्सु भारतीयमहिला-क्रीडापट्वीषु प्रथमा, भारतीयक्रीडापटुषु पञ्जमी च जाता ।
दक्षिणकोरियादेशस्य सियोल्-नगरे जाते १० एशियन्क्रीडाकूटे उषया ४ स्वर्णपदकानि, १ रजतपदकञ्च प्राप्तम् । अत्र तया भागम् ऊढवत्सु सर्वासु स्पर्धासु विक्रममेव साधितवती । १९८५ तमे वर्षे जकार्तायां जाते एशियन्क्रीडाकूटे तया ५ स्वर्णपदकानि जितानि । क्रीडापटुना एकस्मिन्नेव अन्ताराष्ट्रिये क्रीडाकूटे एतावतां पदकानां प्राप्तिः नूतनः विक्रमः जातः । एतावता उषया १०१ अन्ताराष्ट्रियपदकानि जितानि सन्ति । सा दक्षिणरेल्वेविभागे अधिकारिणी अस्ति । तया पद्मश्री अर्जुनप्रशस्तिः च प्राप्ता अस्ति ।
साधनानि[सम्पादयतु]
- १९७७ तमे वर्षे कोट्टायाम्नगरे जाते राज्यस्तरीय-क्रीडाकूटे राष्ट्रियविक्रमः साधितः ।
- १९७८ तमे वर्षे कोल्लम्नगरे जाते राष्ट्रिय-अन्ताराज्य-क्रीडाकूटे कनीयक्रीडापटुत्वेन आकर्षणकेन्द्रं जातम् ।
- १९८० तमे वर्षे जाते मास्को ओलिम्पिक्स् क्रीडाकूटार्थं चिता जाता ।
- ओलिम्पिक्-स्पर्धायाम् अन्तिमस्तरं प्राप्तवती प्रथमकेरलीया प्रथमभारतीयमहिला च इयम् ।
- मास्को-ओलिम्पिक्स्-स्पर्धायां भागं गृहीतवत्सु अवरतमा आसीत् इयं षोडशवर्षीया ।
- १९८२ देहली-एशियन्-स्पर्धायां प्रथमं पदकं प्राप्तवती ।
- १९८३ तमे वर्षे कुवैत्-एशियन् चाम्पियन्शिप्-मध्ये ४०० मी अन्ताराष्ट्रियस्पर्धायां प्रथमवारं भागं गृहीत्वा सफलतां प्राप्नोत् ।
- लासेञ्जलीस्-स्पर्धायां ५५.५४ क्षणानां विक्रमः तया साधितः । एदम्प्राथम्येन अस्मिन् महिलानां कृते ४०० मी धावनस्पर्धा आयोजिता आसीत् ।
- १९८५ जकार्ता एशियन् क्रीडाकूटे उषया ५ स्वर्णपदकानि प्राप्तानि ।
- १९८६ तमे वर्षे सियोल्-एशियन्-क्रीडाकूटे तया ४ स्वर्णपदकानि प्राप्तानि, एशियायाः 'धावनराज्ञी' इति बिरुदं प्राप्तवती ।
- १९८० तः उषा ओलिम्पिक्-क्रीडाकूटे भागम् अवहत् । १९९१ तमे विवाहः सम्पन्नः इत्यतः १९९२ तमे वर्षे जाते बार्सेलोनियाक्रीडाकूटे तया भागः न ऊढः ।
- तया १९९६ तमे वर्षे जाते अट्लाण्टा-ओलिम्पिक्स्-क्रीडाकूटे अन्तिमरूपेण भागः स्वीकृतः ।
जागतिकविक्रमः[सम्पादयतु]
१९८५ तमे वर्षे जाते जकार्ता-एशियन्-क्रीडाकूटे तया १००, २००, ४०० धावनस्पर्धासु, ४०० प्रतिरोधधावनस्पर्धायां च स्वर्णपदकं ४ X ४०० मी रिलेस्पर्धायां च कांस्यपदकं प्राप्तवती । एकस्मिन् क्रीडाकूटे कयाचित् महिलया एतावन्ति स्वर्णपदकानि न प्राप्तानि । अतः अयमस्ति कश्चन विक्रमः ।
प्रशस्तयः पुरस्काराश्च[सम्पादयतु]
- १९८४ - अर्जुनप्रशस्तिः
- १९८५ - अत्युत्कृष्टमहिलाक्रीडापट्वी
- १९८४ - पद्मश्री
- १९८४, १९८५, १९८६, १९८७, १९८९ - एशियाक्रीडासु - अत्युत्तमक्रीडापट्वी
- १९८६ सियोल्-एशियन्-क्रीडाकूटे - आदिदास-स्वर्ण-पादत्राण-प्रशस्तिः (Adidas Golden Shoe Award)
- ३० अन्ताराष्ट्रियप्रशस्तयः
- १९९९ - केरल-क्रीडा-पत्रिकोद्यमी-प्रशस्तिः
- १९८५, १९८६ उत्तमक्रीडापटु-जागतिकप्रशस्तिः
टिप्पणी[सम्पादयतु]
बाह्यशृङ्खला[सम्पादयतु]
- Usha School of Athletics in Koyilandy, India
- rumela.com
- indiavisitinformation.com
- dimdima.com
- keral.com
- webindia123.com
- oneindia.in
- india-today.com
- rediff.com


text:
॥ अथ हिड्ग्वादिचूर्णम् ॥
॥ अथ हिड्ग्वादिचूर्णम् ॥
हिड्ग्वाम्लत्रिपटूग्रषट्कटुशटीवृक्षाम्लदीप्याल्लकापाठाजाज्यजन्धमूलहपुषाद्विक्षारसाराभया । हिध्माध्मानविबन्धवर्ध्मकसनश्वासाग्रिसादारुचिप्लीहार्शोऽखिलशूलगुल्मगलहृद्रोगाश्मपाण्डुप्रणुत् ॥१॥
इति बोपदेवशतात् ॥ अथ योगशतात् हिड्ग्वादिचूर्णम् । हिड्गुग्रगन्धाबिडशुण्ठ्यजाजीहरीतकीचित्रकमूलकुष्ठम् । भागोत्तरं चूर्णितमेतदिष्टं गुल्मोदराष्ठीलविषूचिकासु ॥१॥ अथ नादेयादि ॥
नादेयीकुटजार्कशिग्रुबृहतीस्नुगबिल्वभल्लातकव्याघ्रीकिंशुकपारिभद्रकरजोऽपामार्गनीपाग्निकान् । वासामुस्तकपाटलान्सलवणान्दग्ध्वा रसं पाचितं हिड्गवादि प्रतिवापमेतदुचितं गुल्मोदराष्ठीलिषु ॥१॥
अथ गदनिग्रहाद्विडड्गासव: ॥ विड्ड्गं पिप्पलीमूलं पाठाधात्र्येलवालुकम् । कुटजत्वक्पलं रास्त्रा भार्गी पञ्चपलोन्मितान् ॥१॥
अष्टद्रोणेऽम्भस: पक्त्वाद्रोणशेषं तु कारयेत् । पूते शीते क्षिपेत्तस्मिन्माक्षिकस्य शतत्रयम् ॥२॥
धातक्या विंशतिपलं चूर्णं कृत्वा तु दापयेत् । व्योषस्य तु पलान्यष्टौ त्रिजातं द्विपलं तथा ॥३॥
फलिनी हेमतोयानां सरोध्राणां पलं पलम् । घृतभाण्डे समाधाय मासमेकं विधारयेत् ॥४॥
एष योगो हरत्येव प्रत्यष्ठीलाभगन्दरान् । ऊरुस्तम्भाश्मरीमेहगण्डमालां सविद्रधिम् ॥ आढ्यवातं हनुस्तम्भं विडड्गाख्यो महासव: ॥५॥ इति विडड्गासव: ॥ अथ विश्वाच्याम् ॥
दशमूलीबलामाषक्वाथं तैलाज्यमिश्रितम् । सायं भुक्त्वा चरेन्नस्यं विश्चाच्यां चावबाहुके ॥१॥ इति दशमूलादिक्वाथ: ॥
अथ मिम्मिण्या: ॥ दशमूलस्य निर्यूहो हिड्गुपुष्करचूर्णित: । शमयेत्परिपीतस्तु वातं मिम्मिणसंज्ञितम् ॥१॥
अथ कुब्जे ॥ हृदयं यदि वा पृष्ठमुन्नतं क्रमश: सरुक् । क्रुद्धो वायुर्यदा कुर्यात्तदा तं कुब्जमादिशेत् ॥१॥
वातघ्नैर्दशमूल्या च नवं कुब्जमुपाचरेत् । स्नेहैर्मांसरसैश्चापि प्रवृद्धं तं विवर्जयेत् ॥२॥
अथ तूनीप्रतितून्यो: ॥ पिप्पल्यादिरजस्तूनीप्रतितून्यो: सुखाम्बुना । पिबेद्वा स्नेहलवणं सघृतं क्षारहिड्गु वा ॥१॥
अथाध्माने ॥ आध्माने लेपनं पाणितापश्च फलवर्तय: । दारुहैमवतीकुष्ठशताह्वाहिड्गुसैन्धवै: ॥१॥
अम्लविष्टै: सुखोष्णैश्च प्रदिह्यादुदरे भिषक् । दीपनं पाचनं चैवाध्मानबस्तिविशोधनम् ॥२॥ इति दारुषट्कम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
ऋग्वेद
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
ऋग्वेद¦ पु॰ ऋच्यते स्तूयते ऋक् कर्म्म॰। वेदभेदे। स च मन्त्र-ब्राह्मणोभयात्मकः। तत्र मन्त्रसमूहात्मकः ऋक्शब्देबक्ष्यमाणलक्षणर्गात्मकः संहितारूपो ग्रन्थः। तत्र दशमण्डलानि तत्राद्ये मण्डले
२४ अनुवाकाः
“अग्नि-मीले” इत्यादीनि आग्नेयानि
१९
१ सूक्तानि तानि शत-र्चिकर्षिदृष्टानि अध्यायोपाकरणोत्सर्गयोर्विनियुक्तानि। ( द्वितीये शौनकगृत्समदर्षिदृष्टे चत्वारि अनुवाकाः। त्वमग्न इत्यादीनि
४३ सूक्तानि आग्नेयानि उपाकरणो-त्सर्गयोर्विनियुक्तानि। शौनक गृत्समदः ऋषिरेतन्मण्डद्रष्टास च पूर्ब्बमाङ्गिरसकुले शुनहोत्रस्य पुत्रः सन् यज्ञकालेऽ-सुरैर्गृहीत इन्द्रेण मोचितः। पश्चात्तद्वचनेनैव भृगुकुले शुनकपुत्रो गृत्समदनामाऽभूत्।
“य आङ्गिरसः शौनहोत्रोभूत्वा भार्गवः शौनकोऽभवत् स गृत्समदो द्वितीयमण्डल-मपश्यत्” सर्वानु॰ उक्तेः।
“त्वमग्न इति गृत्स-मदः शौनको भृगुतां गतः। शौनहोत्रः प्रकृत्या तु य[Page1410-a+ 38] आङ्गिरस उच्यते” इति ऋष्यनुक्रमोक्तेश्च। ऋग्वेदभाष्यम्। ( तृतीये विश्वामित्रदृष्टे पञ्चानुवाकाः सो-मस्य मेत्यादीनि
६२ सूक्तानि। तानि च आग्नेयानिप्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोस्त्रैष्टुभे छन्दसि विनियुक्तानि। ( चतुर्थे वामदेवर्षिदृष्टे पञ्चानुवाकाः। आग्नेयानि त्वांह्यग्ने इत्यादीनि
५८ सूक्तानि। आद्याध्यायोपाकरणेमण्डलादिहोमे च विनियुक्तानि। ( पञ्चमे आत्रेयबुधगविष्ठिराद्यर्षिके षड् अनुवाकाः
८७ अबोध्यग्निरित्यादीनि सूक्तानि आग्नेयानि आग्नेगेक्रतौ त्रैष्टुभे छन्दस्याश्विनशस्त्रे चत्वारि शिष्टानि अ-ध्यायोत्सर्ज्जनीपाकरणयोर्विनियुक्तानि। ( षष्ठे भरद्वाजदृष्टे षडनुवाकाः त्वं ह्यग्ने प्रथम इत्या-दीनि
७५ सूक्तानि आग्नेयानि तत्र प्रातरनुवाके आग्नेयेक्रतौ त्रैष्टभे छन्दसि एतदादिसूक्ताष्टकं द्वितीयवर्जंविनियुक्तम् शिष्टानि आद्योपाकरणे विनियुक्तानि। ( सप्तमे वसिष्ठदृष्टे
६ अनुवाकाः अग्निं नर इत्यादीनि
१०
४ सूक्तानि आग्नेयानि तेषां विशेषतो विनियोगोबाहुल्यात्योक्त आकरे दृश्यः। ( अष्टमे मेधातिथिमेध्यातिथ्यादिनानर्षिक। दशानु-वाकाः। इन्द्रादिदैवत्यानि
“मा चिदन्यद्वीत्यादीनि
१०
३ सूक्तानि महाव्रतादौ विनियुक्तानि। ( नवमे वैश्वामित्रमधुछन्दआद्यृषिके सप्तानुवाकाःपावमानसोमादिदेवताकानि स्वादिष्ठयेत्यादीनि
११
४ सूक्तानि तेषाञ्च उपाकर्म्मणि मण्डलादिग्रहणे चयथायथं विनियोगः। ( दशमे मण्डले आप्त्यत्रिताद्यर्षिके द्वादशानुवाकाःअश्वे वृहन्नित्यादीनि
१९
१ सूक्तानि आग्मेयादीनि। प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोराग्नेये क्रतौ त्रैष्टुभे छन्दसी-त्यादि कर्मसु विनियुक्तानि। इत्येवं दशसु मण्डलेषु
१ म॰
१९
१ ,
२ म॰
४३ ,
३ म॰
६२ ,
४ म॰
५८ ,
५ म॰
८७ ,
६ म॰
७५ ,
७ म॰
१०
४ ,
८ म॰
१०
३ ,
९ म॰
११
४ ,
१० म॰
११
९१ । इत्येवं समष्टि भूतानि
१०
२८ सूक्तानि। सूक्तानि च एकद्व्यादिकर्ग् घटितानि यथायथंतत्तत्सूक्तेषु दृश्यानि। एतत्संख्या च बालखिलसहितानांतद्व्यतिरिक्तानि तु
१०
१७ सूक्तानि तच्च चरणव्यूह-भाष्ययोः स्पष्टम्। तस्य च पकारान्तरेण विभागः तस्यअष्टाष्टकानि प्रत्येकाष्टके च अष्टौ अष्टौ अध्यायाःइत्येवं
६४ अध्यायाः[Page1410-b+ 38] तत्र च वर्गा
२०
०६ संख्यकाश्चरणव्यूहोक्ताः खिल-सहितस्तु ततोऽप्यधिकाः। चरणव्यूहभाष्ययोर्दर्शित-विभागो दर्श्यते यथा। (
“चातुर्वेद्य चत्वारोवेदा विज्ञाता भवन्ति ऋग्वेदो-यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदश्चेति तत्र ऋग्वेदस्या-ष्टभेदा भवन्ति चर्चा श्रावकश्चर्चक श्रवर्णायपारः क्रमपारःक्रमजटाः क्रमदण्डश्चेति चतुष्पारायणमेतेषां शाखाःपञ्च भवन्त्याश्वलायनी सांख्यायनी शाकला बाष्कला मा-ण्डूकाश्चेति तेषामध्ययनम्। अध्यायानां चतुःषष्टिर्मण्ड-लानि दशैव तु। वर्गाणां परिसंख्यातं द्वे सहस्रे षडुत्तरेसहस्रमेकं सूक्तानां निर्विशङ्गं विकल्पितम्। दश सप्त चपठ्यन्ते संख्यातं वै पदक्रमात्। एकशतसहस्रं वा द्वि-पञ्चाशत्सहस्रार्द्धमेतानि चतुर्दश वासिष्ठानामितरेषांपञ्चाशीतिः। ऋचां दश सहस्राणि ऋचां पञ्चशतानिच। ऋचामशीतिः पादश्च पारायणं प्रकीर्त्तितम्। एकर्च एकवर्गश्च नवकश्च तथा स्मृतः। द्वौ वर्गौ द्विऋचौज्ञेयौ ऋक्त्रयं शतं च स्मृतम्। चतुरृचां पञ्च-सप्तत्यघिकञ्च शतं तथा। पञ्चऋचां तु द्विशतंसहस्रं रुद्रसंयुतम्। पञ्चचत्वार्य्यधिकं तु षड्ऋचां च शतत्रयम्। सप्त ऋचां शत ज्ञेयं विंशति-श्चाधिकाः स्मृताः। अष्टऋचां तु पञ्चाशत् पञ्चाधिका-स्तथैव च। दशाघिकद्विसहस्राः पञ्चशाखासु निश्चिताः। वर्ग संज्ञा न सूक्तस्य चत्वारश्चात्र कीर्त्तिताः” चरण-व्यूहः। वेदपारायणचतुर्विभागात् चरण उच्यते। तस्य व्यूहः समुदायः, चतुर्वेदानां समुदायं व्याख्या-स्यामः इत्यर्थः। कथमेकोवेदः तदुक्त आरण्यके,
“सर्वेवेदाः सर्वेघोषा एकैव व्याहृतिः प्राणा एव प्राणाऋच इत्येता विद्यादिति” तस्य चतुर्धा भागः कृतः। तथाचोक्तं भागवते।
“तेनासौ चतुरो वेदाः चतुर्भिर्वदनैःप्रभुः। सव्याहृतिकान्सोङ्कारांश्चतुर्होत्रविचक्षणः। पुत्रानध्यापयंस्तां तु ब्रह्मषिर्ब्रह्मकोविदान्। ते तु धर्म-पदेष्टारः स्वपुत्रेभ्यः समादिशन्। ते परम्परया प्राप्तास्तत्तच्छिष्यैर्धृतव्रतैः। चतुर्युगेष्वप्यव्यस्ता द्वापारादौमहर्षिभिः। क्षीणायुःक्षीणसत्यञ्च दुर्मेधा वीक्ष्य का-लतः। वेदान् ब्रह्मर्षयोव्यस्तान् हृदिस्थाऽच्युतनोदितः। अस्मिन्मन्वन्तरे ब्रह्मन् स्वर्गत्वा लोकभावनः। ब्रह्मेशा-द्यैर्लोकपालैर्याचितोधर्मगुप्तये। पराशरात् सत्यवत्यामंशां-शकलया विभुः। अवतीर्णोमहाभागो बेदं चक्रे चतु-[Page1411-a+ 38] विधम्। ऋगथर्वयजुःसाम्नोराशीनुद्धृत्य वर्गशः। चत-स्रः संहिताश्चक्रे मन्त्रैर्मणिगणा इव। तासां स चतुरः-शिष्यान् उपाहूय महामतिः। एकैकसंहितां ब्रह्मन्नेकेकस्मैददा विभः। पेलायः संहितामाद्यां बह्वृचाख्यामुवाच ह। शैम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम्। साम्नां जैमिनयेप्रादात्तथा छन्दोगसंहिताम्। अथर्वाङ्गिरसं नाम स्व-शिष्याय सुमन्ततये। पैलः स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमित-ये मुनिः। बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्यः संहितांस्वकाम्। चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भार्गव!। पराशरायाग्निहोत्रे इन्द्रप्रमतिरात्मवान्। अध्यापयत्संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिङ्कविम्। तच्छिष्यो देवमित्रश्चसौभार्यादिभ्य ऊचिवान्। (इन्द्रप्रमतिसुतो माण्डूकेयः। माण्डूकेयसुतः शाकल्यः। शाक{??}शिष्यो देवमित्रः)। शाकल्यस्तत्सुतः स्वान्तु पञ्चधा व्यस्य संहिताम्। वात्स्यमुद्गलशालीयगोखल्यशिशिरेष्वधात्। जातूकर्णश्च तच्छिष्यःसनिरुक्तां स्वसंहिताम्। बालाकपैङ्ग्यवेतालविरजेभ्योददौसुनिः। वाष्कलिः प्रतिशाखाभ्यो बालखिल्याख्यसंहि-ताम्। चक्रे बालायनिर्भुज्यः काशारश्चैव तां दधुः। बह्वृचाः संहिताह्येता एतैर्ब्रह्मर्षिभिर्धृताः। श्रुत्वैवछन्दसां व्यासं सर्वपापैः प्रमुच्यते” भाग॰
१२ ,
६ अ॰।
“ब्रह्मणा नोदितो व्यासोवेदान् व्यस्यन् प्रचक्रमे। अथशिष्यान् सञ्जग्राह चतुरोवेदपारगान्। ऋग्वेदश्रावकंपैलं सञ्जग्राह महामतिः। वैशम्पायननामानं यजु-र्वेदस्य चाग्रहीत्। जैमिनिः सामवेदस्य तथैवाथर्ववेद-वित्। सुमन्तुस्तस्य शिष्योभूद्वेदव्यासस्य धोमतः” विष्णुपु॰गृह्यसूत्रम्।
“सुमन्तुजैमिनिवैशम्पायनपैलाः सूत्र-भाष्यमहाभारतधर्माचार्या” इति। जलतिबाह-वीत्यारभ्य माण्डूकेया इत्यन्तामाण्डूकगणाः गर्गीवाचक्न-वीत्यारभ्य सांख्यायनमित्यन्ताः सांख्यायनगणाः। एतेषांकौषीतकीसूत्रं ब्राह्मणम् आरण्यकं च। ऐतरेय इत्या-रभ्य आश्वलायनान्ताः आश्वलायनगणाः एषन्तु ऐतरेयआरण्यकं ब्राह्मणम्। आश्वलायनसूत्रम्। तत्र यदुक्तं चातुर्वेद्यं चत्वारोवेदाविज्ञाता भवन्ति। अ-स्मिन् ग्रन्थे चातुर्वेद्यं तेन चत्वारोवेदाविज्ञाता भवन्तिऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदश्चेति इति स्पष्टार्थः। वेदा हि यज्ञार्थम् अभिप्रवृत्ताः। ते यज्ञाः द्विविधाः। अग्नौ हूयमाना, अनग्नौ प्रहुताः। अग्नौ हूयमानावैताविकाः। अनग्नौ प्रहुता नित्याभ्यासो ब्रह्मयज्ञः पारा-[Page1411-b+ 38] यणं च। अत्र गृह्यसूत्रे ब्रह्मयज्ञखण्डे
“यद्वचोऽधीतेप-यआहुतिभिरेव तद्देवतास्तर्पयति, यद्यजूंषि घृताहुतिभिः,यत्सामानि मध्वाहुतिभिः, यदथर्वाङ्गिरसः सोमाहुतिभिः,यत् ब्राह्मणानि कल्पान् गाथानाराशंसीरितिहासपुरा-णानीत्यमृताहुतिभिर्यदृचोऽधीते स्वधा अस्य पितॄन् उप-क्षरन्ति” इति। तत्र ऋग्वेदस्याष्टभेदा भवन्ति। स्थानानिभवन्तीति पाठान्तरम्। शाकलबाष्कलौ
२ ऐतरेयब्राह्म-णारण्यकौ
४ साङ्खायनमाण्डूकौ
६ । कौषीतकीयब्राह्मणारण्मकाविति
८ अष्टभेदाः। अन्यच्च
“वेदाश्चविकृतिः शाखाभेदस्तु त्रिविधस्ततः। पृथग्नामाभिधानेनव्यासेन कथितं पुरा” इति। अत्राष्टभेदेनाष्टस्थानेन वाप्रकृतिर्ग्राह्या विकृतिस्तु अग्रे वक्ष्यामः। तस्मात् ब्रह्म-यज्ञार्थे पारायणार्थे च ऋग्वेदस्याध्ययनं कर्त्तव्यम्। ततश्चतु-ष्पदेन वक्ष्यति। चर्चेत्यादि चर्चाध्ययनम्। ताल्वोष्टपुट-व्यापारेण शब्दस्योच्चारणं क्रियते सा चर्चा। तस्याध्ययनस्यगुरुः श्रावकः। तस्य चर्चकः शिष्यः श्रवणीयपारः। श्रवणीयोवेदः। तस्य पारं समाप्तिः। इति चतुष्पदेन अध्ययनंसूचितम्। अग्रे चतुष्पदेन चत्वारि पारायणानि सू-चयढि। तत्पारायणं द्विविषम्। प्रकृतिविकृतिरूपम्का प्रकृतिः?। प्रकृतिः संहिता। सा द्विविधा रूढायोगा च रूढा यथा!
“अग्निमीले पुरोहितमिति। योगायथा। अग्निम् ईले पुरोहितमिति। प्रातिशाख्येद्वितीयपटले भाष्यकारेण व्याख्यातम्। अथ चतुष्पारा-यणं यथा। क्रमपारः क्रमपदः क्रमजटाः क्रमद-ण्डश्चेति चतुष्पारायणम्। क्रमशब्देन उभयसंहिताबाच्या स कथम्?।
“अनुलोमविलोमाभ्यां द्विवारंहि पठेत् क्रमम्। विलोमे पदवत्सन्धिरनुलोमे यथाक्र-मम्”। यथाक्रमं यथा संहिता इत्यर्थः। अन्यच्च वर्ण-क्रमः। अक्षरसमाम्नाय एवेत्यारण्यके।
“कथमभिष्टुयादि-त्यक्षरशः चतुरक्षरशः पच्छः अर्द्ध्वर्चशः ऋक्शः”। इति ब्राह्मणम्। क्रमः संहितावाची कथम्?। पदप्रकृतिः संहिता इति नैरुक्तवचनात्। सा क्रमरूपाइत्यर्थः। क्रमपदः। क्रमः संहिता तस्याः पदानि इतिप्रकृतिपारायणे द्वेप्रकृतिरूपे। विकृतिस्तु अष्टधा भवति। तच्च
“जटा माला शिस्वा लेखा ध्वजो दण्डोरथोघनः। अष्टौ विकृतयः प्रोक्ताः क्रमपूर्बा महर्षिभिः” इति आसां मध्येजटदण्डयोः प्राधान्यं तत्कथम्?। जटानुसारिणी शिखादण्डनुसारिणो मालालेखाध्वजोरथश्च। घनस्तु{??}भयो-[Page1412-a+ 38] रेवात्तुसारी। तत्र जटापटले जटावाक्यम्।
“क्रमे यथोक्तेपदजातमेव द्विरभ्यसेदुत्तरमेव पूर्ब्बम्। अभ्यस्य पूर्ब्बं च त-थातरे पदेऽवसानमेवं हि जटाभिधीयते” अस्यार्थः। क्रमेयथोक्ते सति क्रमोत्क्रमाभ्यामित्युक्ते क्रमप्रकारेपदजातं पदद्वयं वा पदत्रयं वा द्विवारमभ्यसेत्। द्वि-वारम्पठेत्। अभ्यासप्रक रः। उत्तरमेव पूर्ब्बम्। क्रमवतपदद्वयं गृहीत्वा पूर्ब्बेण समं प्रथमम् उत्तरपदम-भ्यसेत्। ततः उत्तरपूर्ब्बपदयोः सन्धानद्वारा पूर्ब्बम्द्विरभ्यस्योत्तरपदे अवसानम् एवंप्रकारेण अध्ययनंजटा अभिधीयते उदाहरणेन दर्श्यते। अग्निसीलईलेऽग्निमग्निमीले ईले पुरोहितं पुरोहितमील ईलेपुरोहितमित्यादि ज्ञेयम्। अथ दण्डलक्षणम्।
“क्रम-मुक्तं विपर्य्यस्य पुनश्च क्रममुत्तरम्। अद्धर्चादेव मुक्त्योक्तःक्रमदण्डोऽभिधीयते। उदाहरणम्। अग्निमीले ईलेऽ-ग्निम् अग्निमालईलेपुरोहितम् पुरोहितमीलेऽग्नि मत्यादिज्ञेयम्। अथ मालालक्षणम्।
“ब्रूयात् क्रमविपर्य्यासा-बर्घर्चस्यादिवोऽन्ततः। अन्तं चादिन्नयेदेवं क्रममालेतिगीयते। माला मालेव पुष्पाणां पदानाङ्ग्रथिनी हिता। आवर्त्तने क्रमस्तस्यां क्रमव्युत्क्रममंव मा॰। अथ शिखा-लक्षणम्।
“पदोत्तराञ्जटामेव शिखामार्य्याः प्रचक्षते। अथ लेखालक्षणम्। क्रमद्वित्रिचतुःपञ्चपदक्रममुदाहरेत्। पृथक् पृथक् विपर्य्यस्य लेखामाहुः पुनः क्रमात्”। अथध्वजलक्षणम्।
“ब्रूयादादेः क्रमं सम्यगान्तादुत्तारये-द्यदि। वर्गे च ऋचि यत्र स्यात् पठनं स ध्वजः स्मृतः”। अथ रथलक्षणम्।
“पादशोर्द्धर्चशो वापि सहोक्त्या दण्ड-वद्रथः”। अथ घनलक्षणम्।
“जटमुक्त्वा विपर्यस्य घनमाहुर्मनोषिणः”। अन्यच्च।
“जटाशिखाघनाः प्रोक्ता क्रमपूर्ब्बामतोषिभिः”। इति विकृतिलक्षणान्यूक्तानि। अध्ययनेसंहितापारायणम् पदपारायणम् जटापारायणम्क्रमदण्डपारायणं चतुष्पारायणमिन्यर्थः! एतेषां शाखाःपञ्च भवन्ति। एतेषां वेदपारायणानां पञ्च शाखा भवन्ती-त्यर्थः। ताः काः?। आश्वलायनी सांख्यायनी शाकलाबाष्कला माण्डूका चेति इति प्रसिद्धाः। तेषामसध्ययनम्। तेषाम् आश्वलायनादिशाखानां समानाध्ययनं सूचयति। अध्यायाश्चतुःषष्टिः। अग्निमीले अयं देवायेत्यादि। चतुःषष्टिरध्याया इत्यर्थः। मण्डलानि दशैव तु। अग्नि-मीले--कुषुम्भकम् इत्यादि उपाकम्मणि प्रसिद्धानि इत्यर्थः!वर्गाणां परिसंख्यातन्द्वे सहस्रे षड्त्तरे। वर्गादिः आऋ-[Page1412-b+ 38] चान्ताः संख्या बालखिल्यैर्विना ज्ञेया। षडुत्तरसहस्र-द्वयं वर्गा इत्यर्थः। सहस्रमेकं सूक्तानां निर्विशङ्कं विक-ल्पितम्। दश सप्त च पठ्यन्ते। सप्तदशाधिकसहस्रं सूक्ता-नीत्यर्थः। संख्यातं वै पदक्रमम्। एकं शतसहस्रं चद्विपञ्चाशत्सहस्रकम् सार्द्धम् चतुर्दश वासिष्ठानामि-तरेषां पञ्चाशीतिः। एकलक्षद्विपञ्चाशत्सहस्रपञ्चशतंचतुर्दश वाशिष्टानां वसिष्ठगोत्रिणाम् इन्द्रोभिरेकसप्तति-पदात्मकोवर्गोनास्ति। एतद्गोत्रीयाणां पञ्चाशीत्यधिकपदा-लीत्यर्थः। अथ बालखिल्यसहितपदसंख्या उच्यते। लक्षैकन्तु त्रिपञ्चाशत्सहस्रं शतसप्तकम्। पदानि च द्विन-वतिः प्रमाणं शाकलस्य च। एकलक्षत्रिपञ्चाशत्सहस्रसप्त-शतं द्विनवति श्चाधिकानि पदानि इत्यर्थः। पदानि बाल-खिल्यस्य अर्कसंख्याशतानि च। अधिकानि तु सप्तैव वर्गाअष्टादश स्मृताः सप्ताधिकद्वादशशतानि पदानीत्यर्थः। इत्याश्वलक्षायनानाम् सांख्यायनानान्तु बालखिल्यसहितपदसंख्या उच्यते। शाकल्यदृष्टे पदलक्षपेकं सार्द्धं तथैवत्रिसहस्रयुक्तम्। शतानि सप्तैव तथाधिकानि चत्वारि-त्रिंशच्च पदानि चर्चा। शाकल्योमाण्डूकगणस्थस्तत्-संहितापदानि एकलक्षत्रिपञ्चाशत्सहस्रसप्तशतचतुस्त्रिं-शदघिकानि पदानीत्यर्थः। पदानि बालखिल्यस्य रुद्रसं ख्याशतानि च षडशीत्यधिकानि वर्गाः सप्तदशापि च। एकादशशतषट्पञ्चाशदधिकानि बालखिल्य पदानीत्यर्थः। अष्टपञ्चाशत्पदात्मकर्क्त्रयस्य यमृत्विजो वर्गोनास्तिआश्वलायनानाञ्चतुरृचात्मको वर्गः। इत्याश्वलायन-साख्यायनशाख्योरध्ययनयोर्भेद इत्यर्थः। अथ पारायणेऋक्परिमाणमुच्यते। ऋचां दश सहस्राणि ऋचां पञ्च-शतानि च। ऋचामशीतिः पादस्य पारायणं प्रकीर्त्तितम्एतत्पारायणं बालखिल्मैर्विना संख्यातम्। बालखि-ल्यानि पारायणे न सन्ति। तदुच्यते। ऋग्वेदान्तर्गत-बालखिल्यमेकादशसूक्तम् सूक्तसहस्रसप्तदशाधिकमित्यत्रऋचां दशसहस्राणीत्येतत्संख्या व्यतिरिक्तानि वालखिल्या-नीति प्रसिद्धिः” भाष्यम्। अत्र प्रधान शाखाभेदाभि-प्रायेण पञ्चविधत्वमुक्तम्
“ऋग्वेदस्य तु शाखाः स्यरेक-विंशतिसंख्यकाः” मुक्तिकोपनिषदि एकोनविंशतिभे-दोक्तिः प्रशाखाभिप्रायेण अत एव प्रशाखाभ्य इतिप्रागुक्तभाग॰ वाक्ये तथोक्तम्। षस्य उपनिषद्भेदस्तुउपनिषच्छब्दे उक्तः।
“ऋग्वेदो देवदैवत्यो यजुर्वेदस्तुमानुषः। सामवेदः स्मृतः पैत्रस्तस्मात्तस्याशुचिर्ध्वनिः[Page1413-a+ 38] मनुः।
“ऋग्वेदाधिपतिर्जीवः” ज्यो॰ उक्तेः जीवस्य ऋग्वे-दाधिपत्वं तेन तस्य वारे तद्बले च तत्तत्कर्म ऋग्वेदिभिःकरणीयम्
“शाखाधिपे बलिनि वीर्य्ययुतेऽथवाम्मिन्”। ज्यो॰ त॰ तद्ध्यानं तु
“ऋग्वेदः पद्मपत्राक्षो गायत्राःसोमदैवतः। आत्रेयगोत्रः” इति विधा॰ पा॰ उक्तम्। ऋग्वेदोऽध्येयत्वेनास्त्यस्य इनि। ऋग्वेदिन् तत्पाठके।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
ऋग्वेद¦ m. (-दः) The Rich or Rik Veda, the first of the four Vedas. E. ऋच् and वेद a Veda.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
ऋग्वेद/ ऋग्--वेद m. " Hymn - वेद" or " वेदof praise " , the ऋग्- वेद, or most ancient sacred book of the Hindus (that is , the collective body of sacred verses called ऋचs [see below] , consisting of 1017 hymns [or with the वालखिल्यs 1028] arranged in eight अष्टकs or in ten मण्डलs ; मण्डलs 2-8 contain groups of hymns , each group ascribed to one author or to the members of one family ; the ninth book contains the hymns sung at the सोमceremonies ; the first and tenth contain hymns of a different character , some comparatively modern , composed by a greater variety of individual authors ; in its wider sense the term ऋग्- वेदcomprehends the ब्राह्मणs and the सूत्रworks on the ritual connected with the hymns) AitBr. S3Br. Mn. etc.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
Ṛgveda : m.: Name of one of the four Vedic Saṁhitās.
A. Relationship with Kṛṣṇa-Nārāyaṇa: Nārāyaṇa, the greatest of the gods (devadeva 3. 186. 129), told the sage Mārkaṇḍeya that the Ṛgveda and the other Vedas arise from him and enter into him (mattaḥ prādurbhavanty ete mām eva praviśanti ca) 3. 187. 14; Bhagavān (Kṛṣṇa) told Arjuna that in the Ṛgveda and in many other texts his names have been enumerated by great sages (ṛgvede…bahūni mama nāmāni kīrtitāni maharṣibhiḥ) 12. 328. 8-9; those versed in the Vedas call Bhagavān as the Ṛgveda of twentyone branches (ekaviṁśatiśākhaṁ ca ṛgvedaṁ māṁ pracakṣate/… ye vai vedavido janāḥ) 12. 330. 32.
B. Source of mythology and vratas: Gṛtsamada, son of Vītahavya, who in appearance was like another Indra, was once caught hold of by the Daityas; this incident is referred to in the Ṛgveda (cf. ṚV. 2. 12) where Gṛtsamada is glorified by the Brāhmaṇas (ṛgvede vartate cāgryā śrutir atra viśāṁ pate yatra gṛtsamado brahman brāhmaṇaiḥ sa mahīyate) 13. 31. 56; a vrata called Trisauparṇavrata, difficult to observe, is found in the Ṛgveda (ṛgvedapāṭhapaṭhitaṁ vratam etad dhi duścaram) 12. 336. 20.
C. Ṛgveda personified:
(1) Ṛgveda, along with the Sāmaveda and the Purāṇas, move in front of the chariot of Mahādeva to protect it (when Śiva got ready to fight with the Tripuras) 8. 24. 80;
(2) Ṛgveda together with the other three Vedas, visit the Sabhā of Brahmadeva (2. 11. 19) and wait on him 2. 11. 23, 31;
(3) Ṛgveda, adorned with krama and pada, came to the sacrifice of Mahādeva (Śiva) who had assumed the form of Varuṇa 13. 85. 4, 2. [See Ṛc ]
_______________________________
*2nd word in left half of page p174_mci (+offset) in original book.
Mahabharata Cultural Index[सम्पाद्यताम्]
Ṛgveda : m.: Name of one of the four Vedic Saṁhitās.
A. Relationship with Kṛṣṇa-Nārāyaṇa: Nārāyaṇa, the greatest of the gods (devadeva 3. 186. 129), told the sage Mārkaṇḍeya that the Ṛgveda and the other Vedas arise from him and enter into him (mattaḥ prādurbhavanty ete mām eva praviśanti ca) 3. 187. 14; Bhagavān (Kṛṣṇa) told Arjuna that in the Ṛgveda and in many other texts his names have been enumerated by great sages (ṛgvede…bahūni mama nāmāni kīrtitāni maharṣibhiḥ) 12. 328. 8-9; those versed in the Vedas call Bhagavān as the Ṛgveda of twentyone branches (ekaviṁśatiśākhaṁ ca ṛgvedaṁ māṁ pracakṣate/… ye vai vedavido janāḥ) 12. 330. 32.
B. Source of mythology and vratas: Gṛtsamada, son of Vītahavya, who in appearance was like another Indra, was once caught hold of by the Daityas; this incident is referred to in the Ṛgveda (cf. ṚV. 2. 12) where Gṛtsamada is glorified by the Brāhmaṇas (ṛgvede vartate cāgryā śrutir atra viśāṁ pate yatra gṛtsamado brahman brāhmaṇaiḥ sa mahīyate) 13. 31. 56; a vrata called Trisauparṇavrata, difficult to observe, is found in the Ṛgveda (ṛgvedapāṭhapaṭhitaṁ vratam etad dhi duścaram) 12. 336. 20.
C. Ṛgveda personified:
(1) Ṛgveda, along with the Sāmaveda and the Purāṇas, move in front of the chariot of Mahādeva to protect it (when Śiva got ready to fight with the Tripuras) 8. 24. 80;
(2) Ṛgveda together with the other three Vedas, visit the Sabhā of Brahmadeva (2. 11. 19) and wait on him 2. 11. 23, 31;
(3) Ṛgveda, adorned with krama and pada, came to the sacrifice of Mahādeva (Śiva) who had assumed the form of Varuṇa 13. 85. 4, 2. [See Ṛc ]
_______________________________
*2nd word in left half of page p174_mci (+offset) in original book.


text:
वेदा:
वेदग्रन्था: अस्माकं भारतस्य एव न अपितु विश्वसाहित्यस्य प्राचीनतमा: ग्रन्था: सन्ति । सम्प्रति एतेषां ग्रन्थानां प्राचीनताया: विषये न केवलं भारतीया: मनीषिण: अपितु पाश्चात्य-मनीषिण: अपि मन्यन्ते । वेदानां विषये इत्यपि उक्तमस्ति यत् एते ग्रन्था: न केवलं हिन्दुधर्मस्य मूलम् अपितु सर्वधर्माणां मूलमेव ।
वेदोखिलो धर्ममूलम्
वेदानां महत्वगायनं कुर्वन् एक: श्लोक: प्रतिपादित: अस्ति ।
प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न वुध्यते
एनं विदन्ति वेदेन तस्माद्वेदस्य वेदता ।।
अर्थात् यत् किमपि प्रत्यक्षे उत अनुमित्या ज्ञातुं शक्यं न भवति तेषां विषये ये ग्रन्था: वेदयन्ति ते एव वेदा: कथ्यन्ते ।
वेद शब्द: विद् धातुना सह् घंय (च वर्गस्य अन्तिम: वर्ण:) प्रत्यय योजनेन निष्पन्नो भवति ।
विद् धातो: प्रयोग: लाभे, ज्ञाने, सत्तायाम्, विचारणे च भवति । अनेन वेदस्य सामान्यार्थ: भवति तत् ज्ञानं येन धर्मार्थकाममोक्षा: इति पुरुषार्थचतुष्टया: ज्ञायन्ते, लभन्ते, विचारयन्ति च ते एव वेदा: ।
विदन्ति विन्दते लभते धर्मादिपुरुषार्थान् अनेन इति वेद:
वेदानां विषये आचार्य सायण: लिखति - ''अपौरुषेयं वाक्यं वेद:'' अथवा ''इष्टप्राप्त्यनिष्टपरिहारयो: अलौकिकमुपायं यो ग्रन्थो वेदयति स वेद:'' । महर्षि दयानन्द: वेदं परिभाषयन् लिखति - ''विदन्ति-जानन्ति, विद्यन्ते-भवन्ति, विदन्ते सर्वा: सत्य-विद्या यै: यत्र वा स वेद:'' ।
वेदा: चत्वार:
ऋग्वेद: यजुर्वेद:
सामवेद: अथर्ववेद: च
एतेषां व्याख्या अग्रे कुर्म: ।
संस्कृतजगत्


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १२५
ज्यौतिषचक्रवर्णनम्।
ऋषय ऊचुः।
एवं श्रुत्वा कथां दिव्यामब्रुवन् लोमहर्षणिम्।
सूर्याश्चन्द्रमसोचारं ग्रहाणाञ्चैव सर्वशः।। १२५.१ ।।
भ्रमन्ति कथमेतानि ज्योतींषि रविमण्डले।
अव्यूहेनैव सर्वाणि तथा चासङ्गरेण वा।। १२५.२ ।।
कश्च भ्रामयते तानि भ्रमन्ति यदि वा स्वयम्।
एतद्वेदितुमिच्छामस्ततो निगदसत्तम!।। १२५.३ ।।
सूत उवाच।
भूतसंमोहनं ह्येतद् ब्रुवतो मे निबोध तम्।
प्रत्यक्षमपि द्रृश्यं तत् संमोहयति वै प्रजाः।। १२५.४ ।।
योऽसौ चतुर्दशर्क्षेषु शिंशुमारो व्यवस्थितः।
उत्तानपादपुत्रोऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि।। १२५.५ ।।
सैष भ्रमन् भ्रामयते चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सह।
भ्रमन्तमनुसर्पन्ति नक्षत्राणि च चक्रवत्।। १२५.६ ।।
ध्रुवस्य मनसा यौ वै भ्रमते ज्योतिषाङ्गणः।
वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धः प्रसर्पति।। १२५.७ ।।
तेषां भेदश्च योगश्च तथा कालस्य निश्चयः।
अस्तोदयास्तथोत्पाता अयने दक्षिणोत्तरे ।। १२५.८ ।।
विषुवद्ग्रहवर्णश्च सर्वमेतद् ध्रुवेरितम्।
जीमूता नाम ते मेघा यदेभ्यो जीवसम्भवः।। १२५.९ ।।
द्वितीय आवहन् वायुर्मेघास्ते त्वभिसंश्रिताः।
इतो योजनमात्राच्च अध्यर्द्धविकृता अपि।। १२५.१० ।।
वृष्टिसर्गस्तथा तेषां धाराधारः प्रकीर्तिताः।
पुष्करावर्तका नाम ये मेघाः पक्षसम्भवाः।। १२५.११ ।।
शक्रेण पक्षाश्छिन्ना वै पर्वतानां महौजसा।
कामगानां समृद्धानां भूतानां नाशमिच्छताम्।। १२५.१२ ।।
पुष्करा नाम ते पक्षा बृहन्तस्तोयधारिणः।
पुष्करावर्तका नाम कारणेनेह शब्दिताः।। १२५.१३ ।।
नानारूपधराश्चैव महाघोरस्वराश्च ते।
कल्पान्तवृष्टिकर्तारः कल्पान्ताग्नेर्नियामकाः।। १२५.१४ ।।
वाय्वाधारा वहन्ते वै सामृताः कल्पसाधकाः।
यान्यस्याण्डस्य भिन्नस्य प्राकृतान्यभवंस्तदा।। १२५.१५ ।।
यस्मिन् ब्रह्मा समुत्पन्नश्चतुर्वक्त्रः स्वयं प्रभुः।
तान्येवाण्डकपालानि सर्वे मेघाः प्रकीर्तिताः।। १२५.१६ ।।
तेषामप्यायनं धूमः सर्वेषामविशेषतः।
तेषां श्रेष्ठश्च पर्जन्यश्चत्वारश्चैव दिग्गजाः।। १२५.१७ ।।
गजनां पर्वतानाञ्च मेघानां भोगिभिः सह।
कुलमेकं द्विधाभूतं योनिरेका जलं स्मृतम्।। १२५.१८ ।।
पर्जन्यो दिग्गजाश्चैव हेमन्ते शीतसम्भवम्।
तुषारवर्षं वर्षन्ति वृद्धा ह्यन्नविवृद्धये।। १२५.१९ ।।
षष्ठः परिवहो नाम वायुस्तेषां परायणः।
योऽसौ बिभर्ति भगवन्! गङ्गामाकाशगोचराम्।। १२५.२० ।।
दिव्यामृतजलां पुण्यां त्रिपथामिति विश्रुताम्।
तस्या विस्पन्दितन्तोयं दिग्गजाः पृथुभिः करैः।। १२५.२१ ।।
शीकरान् सम्प्रमुञ्चन्ति नीहार इति स स्मृतः।
दक्षिणेन गिरिर्योऽसौ हेमकूट इति स्मृतः।। १२५.२२ ।।
उदग्हिमवतः शैलस्योत्तरे चैव दक्षिणे।
पुण्ड्रं नाम समाख्यातं सम्यग्वृष्टिविवृद्धये।। १२५.२३ ।।
तस्मिन् प्रवर्तते वर्षं तत्तुषारसमुद्भवम्।
ततो हिमवतो वायुर्हिमं तत्र समुद्भवम्।। १२५.२४ ।।
आनयत्यात्मवेगेन सिञ्चयानो महागिरिम्।
हिमवन्तमतिक्रम्य वृष्टिशेषं ततः परम्।। १२५.२५ ।।
इभास्ये च ततः पश्चादिदम्भूतविवृद्धये।
वर्षद्वयं समाख्यातं सम्यग् वृष्टिविवृद्धये।। १२५.२६ ।।
मेघाश्चाप्यायनं चैव सर्वमेतत् प्रकीर्त्तितम्।
सूर्य्य एव तु वृष्टीनां स्रष्टा समुपदिश्यते।। १२५.२७ ।।
वर्षं धर्मं हिमं रात्रिं सन्ध्ये चैव दिनं तथा।
शुभाशुभफलानीह ध्रुवात् सर्व प्रवर्त्तते।। १२५.२८ ।।
ध्रुवेणाधिष्ठिताश्चापः सूर्य्यो वै गृह्य तिष्ठति।
सर्वभूतशरीरेषु त्वापो ह्यानुश्चिताश्चयाः।। १२५.२९ ।।
दह्यमानेषु तेष्वेह जङ्गमस्थावरेषु च।
धूमधूतास्तु ता ह्यापो निष्क्रामन्तीह सर्वशः।। १२५.३० ।।
तेन चास्त्राणि जायन्ते स्थानमभ्रमयं स्मृतम्।
तेजोभिः सर्वलोकेभ्य आदत्ते रश्मिभिर्जलम्।। १२५.३१ ।।
समुद्राद्वायुसंयोगात् वहन्त्यापो गभस्तयः।
ततस्त्वृतुवशात् काले परिवर्त्तन् दिवाकरः।। १२५.३२ ।।
नियच्छत्यापो मेघेभ्यः शुक्लाः शुक्लैस्तु रश्मिभिः।
अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः।। १२५.३३ ।।
ततो वर्षति षण्मासान् सर्वभूतविवृद्धये।
वायुभिस्तनितं चैव विद्युतस्त्वग्निजाः स्मृताः।। १२५.३४ ।।
मेहनाच्च मिहेर्धातोर्मेघत्वं व्यञ्जयन्ति च।
न भ्रश्यन्ते ततो ह्यापस्तस्मादभ्रस्य वै स्थितः।।
स्रष्टाऽसौ वृष्टिसर्गस्य ध्रुवेणाधिष्ठितो रविः १२५.३५ ।।
ध्रुवेणाधिष्ठितो वायुर्वृष्टिं संहरते पुनः।
ग्रहान्निवृत्या सूर्य्यात्तु चरते ऋक्षमण्डलम्।। १२५.३६ ।।
चारस्यान्ते विशत्यर्कं ध्रुवेण समधिष्ठितम्।
अतः सूर्य्यरथस्यापि सन्निवेशं प्रचक्षते।। १२५.३७ ।।
स्थितेन त्वेकचक्रेण पञ्चारेण त्रिनाभिना।
हिरण्मयेनाणुना वै अष्टचक्रैक नेमिना।।
चक्रेण भास्वता सूर्य्यः स्यन्दनेन प्रसर्पिणा।। १२५.३८ ।।
शतयोजनसाहस्रो विस्तारायाम उच्यते।
द्विगुणा च रथोपस्थादीषादण्डः प्रमाणत।। १२५.३९ ।।
स तस्य ब्रह्मणा सृष्टो रथोह्यर्थवशेन तु।
असङ्गः काञ्चनो दिव्यो युक्तः पर्वतगैर्हयैः।। १२५.४० ।।
च्छन्दोभिर्वाजिरूपैस्तैर्यथाचक्रं समास्थितैः।
वारुणस्य रथस्येह लक्षणैः सद्रृशश्च सः।। १२५.४१ ।।
तेनासौ चरति व्योम्नि भास्वाननुदिनन् दिवि।
अथाङ्गानि तु सूर्य्यस्य प्रत्यङ्गानि रथस्य च।।
सम्वत्सरस्यावयवैः कल्पितानि यथाक्रमम्।। १२५.४२ ।।
अहर्नाभिस्तु सूर्य्यस्य एकचक्रस्य वै स्मृतः।
अरात् सम्वत्सरास्तस्य नेम्यः षड् ऋतवः स्मृताः।। १२५.४३ ।।
रात्रिर्वरूथोधर्म्मश्च ध्वजऊर्ध्वं व्यवस्थितः।
अक्षकोट्योर्युगान्यस्य अर्तवाहाः कलाः स्मृताः।। १२५.४४ ।।
तस्य काष्ठा स्मृता घोणा दन्तपङ्क्तिः क्षणास्तु वै।
निमेषश्चानुकर्षोऽस्य ईषा चास्य कला स्मृता।। १२५.४५ ।।
युगाक्षकोटी ते तस्य अर्थकामावुभौ स्मृतौ।
सप्ता (मा) श्चरूपाश्छन्दांसि वहन्ते वायुरंहसा।। १२५.४६ ।।
गायत्री चैव त्रिष्टुप् च जगत्यनुष्टुप् तथैव च।
पङ्क्तिश्च बृहतीचैव उष्णिगेव तु सप्तमः।। १२५.४७ ।।
चक्रमक्षे निबद्धन्तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः।
सहचक्रो भ्रमत्यक्षः सहाक्षो भ्रमति ध्रुवम्।। १२५.४८ ।।
अक्षः सहैव चक्रेण भ्रमतेऽसौ ध्रुवेरितः।
एवमर्थवशात्तस्य सन्निवेशो रथस्य तु।। १२५.४९ ।।
तथा संयोगभागेन सिद्धो वै भास्करो रथः।
तेनाऽसौ तरणिर्मध्ये नभसः सर्पते दिवम्।। १२५.५० ।।
युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य तु।
भ्रमतो भ्रमतो रश्मी तौ चक्रयुगयोस्तु वै।। १२५.५१ ।।
मण्डलानि भ्रमतेऽस्य खेचरस्य रथस्य तु।
कुलालचक्रभ्रमवन्मण्डलं सर्वतो दिशम्।। १२५.५२ ।।
युगाक्षकोटि ते तस्य वातोर्मीस्यन्दनस्य तु।
संक्रमे ते ध्रुवमहो मण्डले पर्वतो दिशम्।। १२५.५३ ।।
भ्रमतस्तस्य रश्मी ते मण्डले तूत्तरायणे।
वर्द्धेते दक्षिणेष्वत्र भ्रमतो मण्डलानि तु।। १२५.५४ ।।
युगाक्षकोटी सम्बद्धौ द्वे रश्मीस्यन्दनस्य ते।
ध्रुवेण प्रगृहीतौ तौ रश्मी धारयता रविम्।। १२५.५५ ।।
आकृष्यते यदा ते तु ध्रुवेण समधिष्ठिते।
तदा सोऽभ्यन्तरे सूर्य्यो भ्रमते मण्डलानि तु।। १२५.५६ ।।
अशीतिमण्डलशतं काष्ठयोरुभयोश्चरन्।
ध्रुवेण मुच्यमाने न पुना रश्मियुगेन च।। १२५.५७ ।।
तथैव बाह्यतः सूर्य्यो भ्रमते मण्डलानि तु।
उद्वेष्टयन् वै वेगेन मण्डलानि तु गच्छति।। १२५.५८ ।।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १८०
वारणस्या माहात्म्यम्
ऋषय ऊचुः।
श्रुतोऽन्धक वधः सूत! यथावत्त्वदुदीरितः।
वाराणस्यास्तु महात्म्यं श्रोतुमिच्छाम साम्प्रतम् ।। १८०.१ ।।
भगवान् पिङ्लः केन गणत्वं समुपागतः।
अन्नदत्त्वञ्च सम्प्राप्तो वाराणस्यां महाद्युतिः ।। १८०.२ ।।
क्षेत्रपालः कथं जातः प्रियत्वञ्च कथङ्गतः।
एतदिच्छाम कथितं श्रोतुं ब्रह्मसुत! त्वया ।। १८०.३ ।।
सूत उवाच।
श्रृणुध्वं वै यथा लेभे गणेशत्वं स पिङ्गलः।
अन्नदत्वं च लोकानां स्थानं वाराणसी त्विह ।। १८०.४ ।।
पूर्णभद्रसुतः श्रीमानासीद्यज्ञः प्रतापवान्।
हरिकेश इति ख्यातो ब्रह्मण्यो धार्मिकश्च ह ।। १८०.५ ।।
तस्य जन्मप्रभृत्यैव सर्वे भक्तिरनुत्तमा।
तदासीत्तन्नमस्कारस्तन्निष्ठस्तत्परायणः ।। १८०.६ ।।
आसीनश्च शयानश्च गच्छंस्तिष्ठन्ननुव्रजन्।
भुञ्जानोऽथ पिबन्वापि रुद्रमेवान्वचिन्तयत् ।। १८०.७ ।।
तमेवं युक्तमनसम्पूर्णभद्रः पिताब्रवीत्।
न त्वां पुत्रमहं मन्ये दुर्जातो यस्त्वमन्यथा ।। १८०.८ ।।
न हि यक्ष कुलीनानामेतद्वृत्तं भवत्युत।
गुह्यका बत यूयं वै स्वभावात् क्रूरचेतसः ।। १८०.९ ।।
क्रव्यादाश्चैव किं भक्षा हिंसाशीलाश्च पुत्रक।
मैवं काषीर्नते वृत्तिरेवं दृष्टा महात्मना ।। १८०.१० ।।
स्वयम्भुवा यथादिष्टा त्यक्तव्या यदि नो भवेत्।
आश्रमान्तरजं कर्म न कुर्युर्गृहिणस्तु तत् ।। १८०.११ ।।
हित्वा मनुष्यभावं च कर्मभिर्विविधैश्चर।
यत्त्वमेवं विमार्गस्थो मनुष्याज्जात एव च।। १८०.१२ ।।
यथावद्विविधन्तेषां कर्म तज्जाति संश्रयम्।
मयापि विहितं पश्य कर्मैतन्नात्र संशयः ।। १८०.१३ ।।
सूत उवाच।
एवमुक्त्वा स तं पुत्रं पूर्णभद्रः प्रतापवान्।
उवाच निष्क्रमन्क्षिप्रं गच्छपुत्र! यथेच्छसि ।। १८०.१४ ।।
ततः स निर्गतस्त्यक्त्वा गृहं सम्बन्धिनस्तथा।
वाराणसीं समासाद्य तपस्तेपे सुदुश्चरम् ।। १८०.१५ ।।
स्थाणुभूतो ह्यनिमिषः शुष्क काष्ठोपलोपमः।
सन्नियम्येन्द्रियग्राममवतिष्ठत निश्चलः ।। १८०.१६ ।।
अथ तस्यैवमनिशन्तत्परस्य तदाशिषः।
सहस्रमेकं वर्षाणां दिव्यमप्यभ्यवर्तत ।। १८०.१७ ।।
वल्मीकेन समाक्रान्तो भक्ष्यमाणः पिपीलिकैः।
वज्रसूचीमुखैस्तीक्ष्णैः विध्यमानस्तथैव च ।। १८०.१८ ।।
निर्मांसरुधिरत्वक्च कुन्दशंखेन्दु सप्रभः।
अस्थिशेषोऽभवच्छर्वं देवं वै चिन्तयन्नपि ।। १८०.१९ ।।
एतस्मिन्नन्तरे देवी विज्ञापयत शङ्करम्।
देव्युवाच।
उद्यानं पुनरेवेह द्रष्ट्रमिच्छामि सर्वदा ।। १८०.२० ।।
क्षेत्रस्य देव माहात्म्यं श्रोतुं कौतूहलं हि मे।
यतश्च प्रियमेतत्ते तथास्य फलमुत्तमम् ।। १८०.२१ ।।
इति विज्ञापितो देवः शर्वाण्या परमेश्वरः।
शर्वः पृष्टोयथातथ्यमाख्यातुमुपचक्रमे ।। १८०.२२ ।।
निर्जगाम च देवेशः पार्वत्या सह शङ्करः।
उद्यानं दर्शयामास देव्या देवः पिनाकधृक् ।। १८०.२३ ।।
देवदेव उवाच।
प्रोत्फुल्लनानाविध गुल्मशोभितं लताप्रतानावनतं मनोहरम्।
विरूढपुष्पैः परितः प्रियङ्गुभिः सुपुष्पितैः कण्टकितैश्च केतकैः ।। १८०.२४ ।।
तमालगुल्मैर्निचितं सुगन्धिभिः सकर्णिकारैर्बकुलैश्च सर्वशः।
अशोकपुन्नागवरैः सुपुष्पितैर्द्विरेफमालाकुल पुष्पसञ्चयैः ।। १८०.२५ ।।
क्वचित् प्रफुल्लाम्बुजरेणुरूषितैः विहङ्गमैश्चारुकलप्रणादिभिः।
विनादितं सारसमण्डनादिभिः प्रमत्तदात्यूहरुतैश्च वल्गुभिः ।। १८०.२६ ।।
क्वचिच्च चक्राह्वरवोपनादितं क्वचिच्च कादम्ब कदम्बकैर्युतम्।
क्वचिच्च कारण्डवनादनादितं क्वचिच्च मत्तालिकुलाकुलीकृतम् ।। १८०.२७ ।।
मदाकुलाभिस्त्वमराङ्गनाभिर्निषेवितञ्चारु सुगन्धिपुष्पम्।
क्वचित् सुपुष्पैः सहकारवृक्षैर्लतोपगूढैस्तिल कद्रुमैश्च ।। १८०.२८ ।।
प्रगीतविद्याधरसिद्धचारणं प्रवृत्तनृत्याप्सरसाङ्गणाकुलम्।
प्रहृष्टनानाविधपक्षिसेवितं प्रमत्तहारीतकुलोपनादितम् ।। १८०.२९ ।।
मृगेन्द्रनादाकुलसत्वमानसैः क्वचित् क्वचित्द्वन्द्वकदम्बकैर्मृगैः।
प्रफुल्लनानाविधचारुपङ्कजैः सरस्तटाकैरुपशोभितं क्वचित् ।। १८०.३० ।।
निबिडनिचुलनीलं नीलकण्ठाभिरामं मदमुदितविहङ्गव्रातनादाभिरामम्।
कुसुमित तरुशाखा लीनमत्तद्विरेफं नवकिशलय शोभिशोभितप्रान्तशाखम् ।। १८०.३१ ।।
क्वचिच्च दन्तिक्षतचारुवीरुधं क्वचिल्लतालिङ्गितचारुवृक्षकम्।
क्वचिद्विलासालसगामिबर्हिणं निषेवितं किं पुरुषव्रजैः क्वचित् ।। १८०.३२ ।।
पारावतध्वनिविकूजितचारुश्रृङ्गैरभ्रङ्कषैः सितमनोहरचारुरूपैः।
आकीर्णपुष्पनिकुरम्बविमुक्तहासैर्विभ्राजितं त्रिदशदेवकुलैरनेकैः ।। १८०.३३ ।।
फुल्लोत्पलागुरुसहस्रवितानयुक्तै स्तोयावयैस्तमनुशोभितदेवमार्गम्।
मार्गान्तरागलितपुष्पविचित्रभक्ति सम्बद्धगुल्मविटपैर्विहगैरुपेतम् ।। १८०.३४ ।।
तुङ्गाग्रैर्नीलपुष्पस्तवकभरनतप्रान्तशाखैरशोकै-
र्मत्तालिव्रातगीतश्रुतिसुखजननैर्भासितान्तर्मनोज्ञैः
रात्रौ चन्द्रस्य भासा कुसुमिततिलकैरेकतां सम्प्रयातं
च्छाया सुप्तप्रबुद्धस्थितहरिणकुलालुप्तदर्भाङ्कुराग्रम् ।। १८०.३५ ।।
हंसानां पक्षपातप्रचलितकमलस्वच्छविस्तीर्णतोयम् ।
तोयानां तीरजातप्रविकचकदलीवाटनृत्यन्मयूरम्।
मायुरैः पक्षचन्द्रैः क्वचिदपि पतितै रञ्जितक्ष्मप्रदेशम्
देशे देशे विकीर्णप्रमुदितविलसन्मत्तहारीतवृक्षम्।। १८०.३६ ।।
सारङ्गः क्वचिदपि सेवितप्रदेशं सच्छन्नं कुसुमचयैः क्वचिद्विचित्रैः।
हृष्टाभिः क्वचिदपि किन्नराङ्गनाभिः क्षीबाभिः समधुरगीतवृक्षखण्डम् ।। १८०.३७ ।।
संसृष्टैः क्वचिदुपलिप्तकीर्णपुष्पैरावासैः परिवृतपादपं मुनीनाम्।
आमूलात् फलनिचितैः क्वचिद्विशालैरुत्तुङ्गैः पनसमहीरहैरुपेतम् ।। १८०.३८ ।।
फुल्लातिमुक्तकलतागृहसिद्धलीलं सिद्धाङ्गना-कनकनूपुरनादरम्यम्।
रम्यप्रियङ्गुतरुमञ्जरिसक्तभृङ्गं भृङ्गावलीषु स्खलिताम्बु कदम्बपुष्पम् ।। १८०.३९ ।।
पुष्पोत्करानिलविघूर्णितपादपाग्रमग्रेसरे भुवि निपातित वंशगुल्मम्।
गुल्मान्तरप्रभृतिलीनमृगासमूहं संमुह्यतान्तनुभृतामपवर्गदातृ ।। १८०.४० ।।
चन्द्रांशुजालधवलैस्तिलकैर्मनोज्ञैः सिन्दूरकुङ्कुमकुसुम्भनिभैरशोकैः।
चामीकराभनिचयैरथ कर्णिकारैः फुल्लारिविन्दरचितं सुविशालशाखैः ।। १८०.४१ ।।
क्वचिद्रजतपर्णाभैः क्वचिद्विद्रुमसन्निभैः।
क्वचित्काञ्चनसङ्काशैः पुष्पैराचितभूतलम् ।। १८०.४२ ।।
पुन्नागेषु द्विजगणविरुतं रक्ताशोकस्तबकभरनमितम्।
रम्योपान्तं श्रमहरपवनं फुल्लाब्जेषु भ्रमरविलसितम् ।। १८०.४३ ।।
सकलभुवनभर्ता लोकनाथस्तदानीन्तुहिनशिखरिपुत्र्याः सार्द्धमिष्टैर्गणेशैः।
विविधतरुविशालं मत्तहृष्टान्यपुष्टमुपवनतरुरम्यं दर्शयामास देव्याः ।। १८०.४४ ।।
देव्युवाच।
उद्यानं दर्शितं देव! शोभया परया युतम्।
क्षेत्रस्य तु गुणान् सर्वान्पुनर्वक्तुमिहार्हसि ।। १८०.४५ ।।
अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यमविमुक्तस्य तत्तथा।
श्रुत्वापि हि न मे तृप्तिरतो भूयो वदस्व मे ।। १८०.४६ ।।
देवदेव उवाच।
इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सदा वाराणसी मम।
सर्वेषामेव भूतानां हेतुर्मोक्षस्य सर्वदा ।। १८०.४७ ।।
अस्मिन् सिद्धाः सदा देवि! मदीयं व्रतमास्थिताः।
नानालिङ्गधरा नित्यं मम लोकाभिकाङ्क्षिणः ।। १८०.४८ ।।
अभ्यसन्ति परं योगं मुक्तात्मानो जितेन्द्रियाः।
नानावृक्षसमाकीर्णे नानाविहगकूजिते।। १८०.४९ ।।
कमलोत्पलपुष्पाढ्यैः सरोभिः समलङ्कृते।
अप्सरोगणगन्धर्वैः सदा संसेविते शुभे ।। १८०.५० ।।
रोचते मे सदा वासो येन कार्येण तच्छृणु।
मन्मना मम भक्तश्च मयि सर्वार्पितक्रियः ।। १८०.५१ ।।
यथा मोक्षमिहाप्नोति ह्यन्यत्र न तथा क्वचित्।
एतन्मम परं दिव्यं गुह्याद्गुह्यतरं महत् ।। १८०.५२ ।।
ब्रह्मादयस्तु जानन्ति येऽपि सिद्धा मुमुक्षवः।
अतः प्रियतमं क्षेत्रं तस्माच्चेह रतिर्मम ।। १८०.५३ ।।
विमुक्तं न मया यस्मान्मोक्ष्यते वा कदाचन।
महत् क्षेत्रमिदं तस्मादविमुक्तमिदं स्मृतम् ।। १८०.५४ ।।
नैमिषेऽथ कुरुक्षेत्रे गङ्गाद्वारे च पुष्करे।
स्नानात्संसेविताद्वापि न मोक्षः प्राप्यते यतः ।। १८०.५५ ।।
इह संप्राप्यते येन तत एतद्विशिष्यते।
प्रयागे च भवेन्मोक्ष इह वा मत्परिग्रहात् ।। १८०.५६ ।।
प्रयागादपि तीर्थाग्य्रादिदमेव महत् स्मृतम्।
जैगीषव्यः परां सिद्धिं योगतः स महातपाः ।। १८०.५७ ।।
अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्याद् भक्त्या च मम भावनात्।
जैगीषव्यो महाश्रेष्ठो योगिनां स्थानमिष्यते ।। १८०.५८ ।।
ध्यायतस्तत्र मां नित्यं योगाग्निर्दीप्यते भृशम्।
कैवल्यं परमं याति देवानामपि दुर्लभम् ।। १८०.५९ ।।
अव्यक्तलिङ्गैर्मुनिभिः सर्वसिद्धान्त वेदिभिः।
इह संप्राप्यते मोक्षो दुर्लभो देवदानवैः ।। १८०.६० ।।
तेभ्यश्चाहं प्रयच्छामि भोगैश्वर्यमनुत्तमम्।
आत्मनश्चैव सायुज्यमीप्सितं स्थानमेव च ।। १८०.६१ ।।
कुबेरस्तु महायक्षस्तथा शर्वार्पितक्रियः।
क्षेत्रसम्वसनादेव गणेशत्वमवाप ह ।। १८०.६२ ।।
सम्वर्तो भविता यश्च सोऽपि भक्त्या ममैव तु।
इहैवाराध्य मां देवि! सिद्धिं यास्यत्यनुत्तमाम् ।। १८०.६३ ।।
पराशरसुतो योगी ऋषिर्व्यासो महातपाः।
धर्मकर्त्ता भविष्यश्च वेदसंस्था प्रवर्तकः ।। १८०.६४ ।।
रंस्यते सोऽपि पद्माक्षि! क्षेत्रेऽस्मिन् मुनिपुङ्गवः।
ब्रह्मा देवर्षिभिः सार्द्धं विष्णुर्वायुर्दिवाकरः ।। १८०.६५ ।।
देवराजस्तथा शक्रो येऽपि चान्ये दिवौकसः।
उपासन्ते महात्मानः सर्वे मामेव सुव्रते ।। १८०.६६ ।।
अन्येऽपि योगिनः सिद्धाश्छन्नरूपा महाव्रताः।
अनन्यमनसो भूत्वा मामिहोपसते सदा ।। १८०.६७ ।।
अलर्कश्च पुरीमेतां मत्प्रसाददवाप्स्यति।
स चैनां पूर्ववत्कृत्वा चातुर्वर्ण्याश्रमाकुलाम् ।। १८०.६८ ।।
स्फीतां जनसमाकीर्णां भक्त्याच सुचिरं नृपः।
मयि सर्वार्पितप्राणो मामेव प्रतिपत्स्यते ।। १८०.६९ ।।
ततः प्रभृति चार्वङ्गि! येऽपि क्षेत्रनिवासिनः।
गृहिणो लिङ्गिनो वापि मद्भक्ता मत्परायणाः ।। १८०.७० ।।
मत्प्रसादाद् भजिष्यन्ति मोक्षं परम दुर्लभम्।
विषयासक्तचित्तोऽपि त्यक्तधर्मरतिर्नरः ।। १८०.७१ ।।
इह क्षेत्रे मृतः सोऽपि संसारं न पुनर्विशेत्।
ये पुनर्निर्ममा धीराः सत्वस्था विजितेन्द्रियाः ।। १८०.७२ ।।
व्रतिनश्च निरारम्भाः सर्वे ते मयि भाविताः।
देहभङ्गं समासाद्य धीमन्तः सङ्गवर्जिताः ।
गता एव परं मोक्षं प्रसादान्मम सुव्रते! ।। १८०.७३ ।।
जन्मान्तरसहस्रेषु युञ्जन् योगमवाप्नुयात्।
तमिहैव परं मोक्षं मरणादधिगच्छति ।। १८०.७४ ।।
एतत्सङ्क्षेपतो देवि! क्षेत्रस्यास्य महत्फलम्।
अविमुक्तस्य कथितं मया ते गुह्यमुत्तमम् ।। १८०.७५ ।।
अतः परतरं नास्ति सिद्धिगुह्यं महेश्वरि!।
एतद् बुध्यन्ति योगज्ञा ये च योगेश्वरा भुवि ।। १८०.७६ ।।
एतदेव परं स्थानमेतदेव परं शिवम्।
एतदेव परम्ब्रह्म एतदेव परम्पदम् ।। १८०.७७ ।।
वाराणसी तु भुवनत्रयसारभूता रम्या सदा मम पुरी गिरिराजपुत्रि!।।
अत्रागता विविध दुष्कृतकारिणोऽपि पापक्षयाद्विरजसः प्रतिभान्ति मर्त्याः ।। १८०.७८ ।।
एतत्स्मृतं प्रियतमं मम देवि! नित्यं क्षेत्रं विचित्रतरुगुल्मलतासु पुष्पम्।
अस्मिन्मृतास्तनुभृतः पदमाप्नुवन्ति मूर्खागमेन रहितापि न संशयोऽत्र ।। १८०.७९ ।।
सूत उवाच।
एतस्मिन्नन्तरे देवो देवीं प्राह गिरीन्द्रजाम्।
दातुं प्रसादाद्यक्षाय वरं भक्ताय भामिनि ।। १८०.८० ।।
भक्तो मम वरारोहे! तपसा हतकिल्बिषः।
अहो वरमसौ लब्धमस्मत्तो भुवनेश्वरि! ।। १८०.८१ ।।
एवमुक्त्वा ततो देवः सह देव्या जगत्पतिः।
जगाम यक्षो यत्रास्ते कृशो धमनिसन्ततः ।। १८०.८२ ।।
ततस्तं गुह्यकं देवी दृष्टिपातैर्निरीक्षती।
श्वेतवर्णं विचर्माणं स्नायुबद्धास्थिपञ्जरम् ।। १८०.८३ ।।
देवी प्राह तदा देवं दर्शयन्ती च गुह्यकम्।
सत्यं नाम भवानुग्रो देवैरुक्तस्तु शङ्कर!।। १८०.८४ ।।
ईदृशे चास्य तपसि न प्रयच्छसि यद्वरम्।
अत्र क्षेत्रे महादेव! पुण्ये सम्यगुपासिते ।। १८०.८५ ।।
कथमेवं परिक्लेशं प्राप्तो यक्षकुमारकः।
शीघ्रमस्य वरं यच्छ प्रसादात् परमेश्वर! ।। १८०.८६ ।।
एवं मन्वादयो देव! वदन्ति परमर्षयः।
रुष्टाद्वा चाथ तुष्टाद्वा सिद्धिस्तूभयतो भवेत् ।। १८०.८७ ।।
भोगप्राप्रिस्तथा राज्यमन्ते मोक्षः सदाशिवात्।
एवमुक्तस्ततो देवःसह देव्या जगत्पतिः ।। १८०.८८ ।।
जगाम यक्षो यत्रास्ते कृशो धमनिसन्ततः।
तं दृष्ट्वा प्रणतं भक्त्या हरिकेशं वृषध्वजः ।। १८०.८९ ।।
दिव्यञ्चक्षुरदात्तस्मै येनापश्यत् स शङ्करम्।
अथ यक्षस्तदा देशाच्छनैरुन्मील्य चक्षुषी ।। १८०.९० ।।
अपश्यत् सगणं देवं वृषध्वजमुपस्थितम्।
देवदेव उवाच।
वरं ददामि ते पूर्वं त्रैलोक्ये दर्शनं तथा ।। १८०.९१ ।।
सावर्ण्यं च शरीरस्य पश्य मां विगतज्वरः।
सूत उवाच।
ततः स लब्ध्वा तु वरं शरीरेणाक्षतेन च ।। १८०.९२ ।।
पादयोः प्रणतस्तस्थौ कृत्वा शिरसि साञ्जलिम्।
उवाचाथ तदा तेन वरदोऽस्मीति चोदितः ।। १८०.९३ ।।
भगवन्! भक्तिमव्यग्रां त्वय्यनन्यां विधत्स्व मे।
अन्नदत्वं च ते लोकानां गाणपत्यं तथाऽक्षयम् ।। १८०.९४ ।।
अविमुक्तं च ते स्थानं पश्येयं सर्वदा यथा।
एतदिच्छामि देवेश त्वत्तो वरमनुत्तमम् ।। १८०.९५ ।।
देवदेव उवाच।
जरा मरणसन्त्यक्तः सर्वरोगविवर्जितः।
भविष्यसि गणाध्यक्षो धनदः सर्वपूजितः ।। १८०.९६ ।।
अजेयश्चापि सर्वेषां योगैश्वर्यं समाश्रितः।
अन्नदश्चापि लोकेभ्यः क्षेत्रपालो भविष्यसि ।। १८०.९७ ।।
महाबलो महासत्वो ब्रह्मण्यो मम च प्रियः।
त्र्यक्षश्च दण्डपाणिश्च महायोगी तथैव च ।। १८०.९८ ।।
उद्भ्रमः सम्भ्रमश्चैव गणौतु परिचारकौ।
तवाज्ञाञ्च करिष्येते लोकस्योद्भ्रमसम्भ्रमौ ।। १८०.९९व्
सूत उवाच।
एवं स भगवांस्तत्र यक्षं कृत्वा गणेश्वरम्।
जगाम वामदेवेशः सह तेनामरेश्वरः ।। १८०.१०० ।।


text:
तृष्णाचिकित्सित
अथातस्तृष्णाचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥६-२२.१॥
इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥६-२२.२॥
आयुर्वेददीपिका
विसर्पे प्रायेण तृष्णा उपद्रवरूपा भवतीति विसर्पानन्तरं तृष्णाचिकित्सितम् उच्यते ॥१॥
ज्ञानप्रशमतपोभिः ख्यातोऽत्रिसुतो जगद्धितेऽभिरतः ।
तृष्णानां प्रशमार्थं चिकित्सितं प्राह पञ्चानाम् ॥६-२२.३॥
आयुर्वेददीपिका
ज्ञानेत्यादौ ज्ञानं तत्त्वज्ञानं प्रशमः शान्तिः तपः चान्द्रायणादि ॥१॥
चिकित्सितं चिकित्साविधायको ग्रन्थः निदानाद्यभिधानं च चिकित्सार्थमेव निदानादिज्ञानपूर्वकत्वाच् चिकित्सायाः ॥२॥
पञ्चानामिति वचनेन पञ्चानामपि चिकित्साविषयत्वं दर्शयति नहि कासश्वासवदस्यासाध्यत्वं कस्याश्चिद् अत्रेत्यर्थः तथा सुश्रुतोक्तातिरिक्ततृष्णाद्वयान्तर्भावं पञ्चस्वेव सूचयति ॥३॥
उक्तं हि सुश्रुते तिस्रः स्मृतास्ताः क्षतजा चतुर्थी क्षयात्तथा ह्य् आमसमुद्भवा च ॥४॥
स्यात् सप्तमी भक्तनिमित्तजा च इति ॥५॥
क्षोभाद्भयाच्छ्रमाद् अपि शोकात् क्रोधाद् विलङ्घनान्मद्यात् ।
क्षाराम्ललवणकटुकोष्णरूक्षशुष्कान्नसेवाभिः ॥६-२२.४॥
धातुक्षयगदकर्षणवमनाद्यतियोगसूर्यसंतापैः ।
पित्तानिलौ प्रवृद्धौ सौम्यान् धातूंश् च शोषयतः ॥६-२२.५॥
रसवाहिनीश्च नाडीर् जिह्वामूलगलतालुकक्लोम्नः ।
संशोष्य नृणां देहे कुरुतस्तृष्णां महाबलावेतौ ॥६-२२.६॥
पीतं पीतं हि जलं शोषयतस्तावतो न याति शमम् ।
घोरव्याधिकृशानां प्रभवत्युपसर्गभूता सा ॥६-२२.७॥
आयुर्वेददीपिका
क्षोभाद् इत्याद्युक्तनिदानस्य यथायोग्यतया वातकर्तृत्वं वातपित्तकर्तृत्वं चोन्नेयम् ॥१॥
पित्तानिलाव् इत्यादिः सर्वतृष्णासम्प्राप्तिग्रन्थः ॥२॥
सौम्यान् धातूनिति कफरसोदकानि सोमगुणातिरिक्तानि ॥३॥
प्रदूषयत इति शोषणेन दूषयतः ॥४॥
क्लोम्न इति द्वितीयाबहुवचनान्तम् ॥५॥
देहे इत्यनेन एतासां तृष्णानां शरीरत्वं दर्शयति ॥६॥
या हि मानसी तृष्णा सा शरीरे इच्छाद्वेषात्मिका तृष्णा सुखदुःखात् प्रवर्तते इत्यादाव् उक्ता इयं तु देहाश्रयदोषकारणा सती देहजैवेति भावः ॥७॥
स्वाभाविकतृष्णायाम् अपि वातपित्ते आरम्भके एव तत् किं साप्यत्र न गृह्यते ॥८॥
मैवं तस्या उचितद्रवपानेनैवाभिप्रेतेन प्रशमाद् इह अस्वाभाविकव्याधिप्रकरणे नाधिकार इति हृदि कृत्वा ॥९॥
स्वाभाविकतृष्णाकरवातपित्ताभ्यां वक्ष्यमाणतृष्णारम्भकवातपित्तयोर् विशेषमाह पीतं पीतम् इत्यादि ॥१०॥
प्रकृततृष्णारम्भकौ पित्तवातौ पीतं पीतं जलं शोषयतः अतो जलशोषणत्वाद्धेतोर् न शमं याति पुरुषः स्वाभाविक्यां जलं पीत्वा शान्तिमधिगच्छतीति भावः ॥११॥
उपद्रवरूपतृष्णोत्पादम् आह घोरेत्यादि ॥१२॥
उपसर्गभूता इति उपद्रवरूपा ॥१३॥
प्राग्रूपं मुखशोषः स्वलक्षणं सर्वदाम्बुकामित्वम् ।
तृष्णानां सर्वासां लिङ्गानां लाघवमपायः ॥६-२२.८॥
आयुर्वेददीपिका
तृष्णाप्राग्रूपम् आह प्राग्रूपम् इत्यादि ॥१॥
प्राग्रूपकथने एव मध्ये तृष्णानामव्यभिचारिलक्षणम् आह स्वलक्षणम् इत्यादि ॥२॥
स्वलक्षणम् इति अव्यभिचारिलक्षणं यथा ज्वरस्य संतापः श्वयथोर् उत्सेधः ॥३॥
पुनः प्रकृतं प्राग्रूपम् आह लिङ्गानां लाघवमपाय इति ॥४॥
लिङ्गानां वक्ष्यमाणवातादिजतृष्णालिङ्गानां लाघवम् अल्पत्वं केषांचिच् चाभावः पूर्वरूपं तृष्णानाम् इत्यर्थः ॥५॥
तेन पूर्वरूपावस्थायां वक्ष्यमाणलक्षणानि कानिचिन् न भवन्त्येव यानि च भवन्ति तान्यल्पतयास्फुटानि भवन्ति ॥६॥
उक्तं च अव्यक्तं लक्षणं तस्य पूर्वरूपम् इति स्मृतम् इति ॥७॥
किंवा यदेतत् प्राग्रूपं मुखशोषः स्वलक्षणं सर्वदाम्बुकामित्वम् एतत् प्राग्रूपं स्वलक्षणं च तृष्णानां तेन मुखशोषाम्बुकामित्वे स्वलक्षणे तथा पूर्वरूपे च भवतः पूर्वरूपावस्थायां त्व् अप्रबले मुखशोषाम्बुकामित्वे ज्ञेये ॥८॥
ये तु प्राग्रूपं मुखशोषः स्वरक्षयः सर्वदाम्बुकामित्वम् इति पठन्ति तेषां मते तृष्णायाः स्वलक्षणं नोक्तं स्यात् ॥९॥
उक्तं च हारीतेऽपि तृष्णास्वलक्षणं स्वलक्षणं तु तृष्णानां सर्वदाम्बुपिपासिता इति ॥१०॥
किंवा मुखशोषस्वरक्षये एव पूर्वरूपं सर्वदाम्बुकामित्वं च स्वलक्षणं लिङ्गानां च लाघवं रोगरूपायास् तृष्णाया अपायो गमनमित्यर्थः अयमेव तृष्णाव्युपरमो यद् वक्ष्यमाणलिङ्गानाम् अल्पत्वं सर्वथोच्छेदो हि तृष्णालक्षणानां न भवत्येव सहजतृष्णाग्रस्तत्वेनैतल्लक्षणानाम् अल्पमात्रतयावस्थानात् ॥११॥
कैश्चित् तु लिङ्गानां लाघवम् आशूत्पादः स च अपायो मरणम् इति कृत्वा तृष्णानामसाध्यतालक्षणमिदमुच्यते तन्नातिमनोहरम् ॥१२॥
मुखशोषस्वरभेदभ्रमसंतापप्रलापसंस्तम्भान् ।
ताल्वोष्ठकण्ठजिह्वाकर्कशतां चित्तनाशं च ॥६-२२.९॥
जिह्वानिर्गममरुचिं बाधिर्यं मर्मदूयनं सादम् ।
तृष्णोद्भूता कुरुते पञ्चविधां लिङ्गतः शृणु ताम् ॥६-२२.१०॥
आयुर्वेददीपिका
सर्वतृष्णानामुपद्रवान् आह मुखशोषेत्यादि ॥१॥
उद्भूतेति वृद्धा ॥२॥
ये तु मुखशोषादीनि लक्षणान्याहुस्तन्मते तृष्णोपद्रवानाम् अभिधानं न स्यात् उपद्रवाश्चाध्यायसंग्रहे संगृहीताः तेनातिशयवृद्धा मुखशोषादय उपद्रवाः वृद्धास्तु लिङ्गम् इति व्यवस्था ॥३॥
अब्धातुं देहस्थं कुपितः पवनो यदा विशोषयति ।
तस्मिञ्शुष्के शुष्यत्यबलस्तृष्यत्यथ विशुष्यन् ॥६-२२.११॥
आयुर्वेददीपिका
अब्धातुम् इत्यादिना पञ्चानां सम्प्राप्त्याद्य् आह ॥१॥
देहस्थमिति देहे नानारसादिरूपतया स्थितम् ॥२॥
शुष्के ऽब्धातौ शुष्यतीति योज्यम् ॥३॥
निद्रानाशः शिरसो भ्रमस्तथा शुष्कविरसमुखता च स्रोतोऽवरोध इति च स्याल्लिङ्गं वाततृष्णायाः ॥६-२२.१२॥
आयुर्वेददीपिका
स्रोतोऽवरोध इति अत्युपघातः ॥१॥
पित्तं मतमाग्नेयं कुपितं चेत् तापयत्य् अपां धातुम् ।
संतप्तः स हि जनयेत्तृष्णां दाहोल्बणां नृणाम् ॥६-२२.१३॥
तिक्तास्यत्वं शिरसो दाहः शीताभिनन्दता मूर्छा ।
पीताक्षिमूत्रवर्चस्त्वम् आकृतिः पित्ततृष्णायाः ॥६-२२.१४॥
आयुर्वेददीपिका
पित्तमित्यादिना पित्तजाम् आह ॥१॥
शरीरसंख्याशरीरे पित्तमाप्यम् उक्तं यद् द्रवसरस्निग्धमन्दमृदुपिच्छिलं रसरुधिरवसाकफपित्तस्वेदादि तद् आप्यं रसो रसनं च इत्यनेन तथा तत्रैव यत् पित्तस्य यो या च शरीरे भाः तत् सर्वम् आग्नेयम् इत्यनेन द्वयात्मकत्वं पित्तस्य यद्यप्युक्तं तथाप्याग्नेयाकारत्वाद् बाहुल्यात् पित्तम् आग्नेयम् एवेति दर्शयन्नाह पित्तं मतम् आग्नेयम् इति द्वयात्मकत्वे ऽपि च पित्तस्याग्नेयांशप्राधान्याद् अन्यत्रापि सौम्याग्नेयवायव्यविकारभेदे पैत्तिकविकारा आग्नेयत्वेन गृहीता एव ॥२॥
संतप्तः स हीति अब्धातुः संतप्तः ॥३॥
संतप्तं हि इति पाठपक्षे पित्तमेव जनयेदिति योज्यम् ॥४॥
यदाब्धातुर् जनयति तदा पित्तसंतप्त एव जनयतीति पित्तस्यैव कर्तृत्वम् ॥५॥
तृष्णा यामप्रभवा साप्याग्नेयामपित्तजनितत्वात् ।
लिङ्गं तस्याश् चारुचिर् आध्मानकफप्रसेकौ च ॥६-२२.१५॥
आयुर्वेददीपिका
तृष्णेत्यादिनामजाम् आह ॥१॥
आमशब्देन चेह लक्षणया आमसमानचिकित्सित आमसमानलक्षणश् च कफो ऽपि गृह्यते ॥२॥
तेनामप्रभवाया व्युत्पादनेन कफजापि सुश्रुतोक्ता गृहीतैवेह साप्याग्नेयेत्यनेन पूर्वपरिज्ञातं सर्वासां वातपित्तजन्यत्वं समुन्नयति ॥३॥
वातश्च तृष्णाकारणत्वेनोक्तोऽप्यत्राप्रधानं पित्तमेव ये प्रधानम् इतीह वाताकथनाद् उन्नीयते ॥४॥
अन्यत्राप्युक्तं दर्शनपक्तिरूष्मा च क्षुत्तृष्णा देहमार्दवम् ॥५॥
प्रभाप्रसादौ मेधा च पित्तकर्माविकारजम् इति ॥६॥
आमपित्तजनितत्वाद् इति आमावरोधवृद्धपित्तजनितत्वाद् इत्यर्थः ॥७॥
देहो रसजोऽम्बुभवो रसश्च तस्य क्षयाच्च तृष्येद्धि ।
दीनस्वरः प्रताम्यन् संशुष्कहृदयगलतालुः ॥६-२२.१६॥
आयुर्वेददीपिका
देहो रसज इत्यादिना क्षयजाम् आह ॥१॥
आहाररसात् सर्वधातुपोषको धातुरस उत्पद्यते स च रसो देहपोषको ऽम्बुभव इति आप्य इत्यर्थः ॥२॥
तस्य क्षयादिति रसक्षयात् तृष्यते रसक्षयाद् अम्बुक्षयो भवति तेन चाम्बुक्षयेण पुरुषः पानीयप्रार्थनारूपतृष्णया युक्तो भवतीति युक्तम् इति दर्शयति ॥३॥
उक्तं हि सुश्रुते दोषधातुमलक्षीणो बलक्षीणोऽपि मानवः ॥४॥
स्वयोनिवर्धनं यत् तद् अन्नपानं प्रकाङ्क्षति इति इहापि चोक्तं तस्य क्षयाच्च तृष्येद्धि इति ॥५॥
भवति खलु योपसर्गात्तृष्णा सा शोषिणी कष्टा ।
ज्वरमेहक्षयशोषश्वासाद्युपसृष्टदेहानाम् ॥६-२२.१७॥
आयुर्वेददीपिका
भवतीत्यादिनोपसर्गजाम् आह ॥१॥
उपसर्गादिति ज्वराद्युपद्रवात् ज्वराद्युपद्रवरूपतयेति यावत् ॥२॥
कष्टेति कष्टसाध्या ॥३॥
एवं प्राक्सूत्रितवातपित्तामाम्बुक्षयोपसर्गात्मिकाः पञ्च तृष्णा व्याहृताः अत्रैव सुश्रुतोक्ता कफजा आमजायाम् अवरुद्धा क्षतजा उपसर्गात्मिकायाम् अवरुद्धा अन्नजा चामजायाम् एवान्तर्भावनीया ॥४॥
सर्वास्त्वतिप्रसक्ता रोगकृशानां वमिप्रसक्तानाम् ।
घोरोपद्रवयुक्तास् तृष्णा मरणाय विज्ञेयाः ॥६-२२.१८॥
आयुर्वेददीपिका
इदानीं तृष्णानामसाध्यतालक्षणम् आह सर्वास्त्वित्यादि ।
घोरोपद्रवयुक्तेति पीडाकरोपद्रववती ॥१॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
चन्द्रयानम् २ आगामि मासे विक्षिप्यते- ऐ एस् आर् ओ।
चेन्नै> भारतबाह्याकाशानुसन्धान केन्द्रेण निर्मितः क्रित्रिमोपग्रहः चन्द्रयानं द्वितीयम् इति नामकः एप्रिल् मासे विक्षिप्यते इति अध्यक्षेण डा. शिवेन उक्तम्। चन्द्रस्य उपरितलं सूक्ष्मतया निरीक्षितुं शक्यते अनेन। येनकेनापि कारणेन विक्षेपणं स्थगितं चेदपि अक्टोबर् मासे विक्षेपणं भविष्यति इति डा शिवेन उक्तम्।
भ्रमणपथे चन्द्रं परितः भ्रमणाय पेटिका, दक्षिण ध्रुवे अवतारयितुम् उद्दिश्य अवतारिणिका, चन्द्रोपरितलपर्यवेषणाय षट्चक्रिकं विशेषयानम् इति भागत्रयं वर्तते चन्द्रयाने द्वितीये। चन्द्रोपरितलस्थाः मृदः गुणविशेषान् अपि उपग्रहः ततः प्रेषयिष्यते। चन्द्रयानेन सह वार्ताविनिमयाय जि साट् ६ (GSLV F.08)अपि विक्षेपणाय सज्जीकरिष्यति इति च अध्यक्षेण उक्तम्।


text:
संस्कृतपठनेन मनःसंस्करणं शक्यते- चित्रन् नम्पूतिरिप्पाट्।
त्रिश्शिवपेरूर्> मनसः शुद्धिधिः शान्त्रिपूर्णजीवने अवश्यं भवति। संस्कृतपठनेन मनसः सांस्कृतिकभावः वर्धते इति सांस्कृतिक-शिक्षामण्डलेविचक्षणः चित्रन् नम्पूतिरिप्पापााट् वर्यः अवदत्। विश्वसंस्कृतप्रतिष्ठानस्य तृशूर तालूक् वार्षिकमेलनम् उद्घााटनं कृत्वा भाषमाणः आसीत् सः। २१ ०.०३.२०१८ शनिवासरे सायं ४.०० वादने तृशूर नगरे लक्ष्मीमण्डपे आसीत् मेलनम् । आयुर्वेदकलाशालाद्ध्यापकः डा. गौरीशङ्करः छात्राणां प्रमाणपत्रवितरणं कृतवान् । जिल्लाशिक्षकप्रमुखः डा. डी प्रकाश् महोदयः मुख्यभाषणं कृतवान् । योगस्य आरम्भात्पूर्वं प्रकाश् महोदयस्य संस्कृतपाठनमपि आसीत् । रमेष् केचेरी , अजितन् वारियर् च आशंसां समर्पितवन्तौ ।


text:
सप्त्दशोsध्याय:
सुदेव उवाच ।
विदर्भराजो धर्मात्मा भीमो नाम महाद्युति: ।
सुतेयं तस्य कल्याणी दमयन्तीति विश्रुता ॥१॥
राजा तु नैषधो नाम वीरसेनसुतो नल: ।
भार्येयं तस्य कल्याणी पुण्यश्लोकस्य धीमत: ॥२॥
स वै द्यूते जितो भ्रात्रा ह्रतराज्यो महीपति: ।
दमयन्त्या गत: सार्ध न प्राज्ञायत कर्हिचित् ॥३॥
ते वयं दमयन्त्यर्थ चराम: पृथिवीमिमाम् ।
सेयमासादिता बाला तव पुत्रनिवेशने ॥४॥
अस्या ह्येष भ्रुवोर्मध्ये सहज: पिप्लुरुत्तम: ।
श्यामाया: पद्मसंकाशो लक्षितोsन्तर्हितो मया ॥५॥
मलेन संवृतो ह्यस्याश्छन्नोsभ्रेणेव चन्द्रमा: ।
चिह्रभूतो विभूत्यर्थमयं धात्रा विनिर्मित: ॥६॥
अनेन वपुषा बाला पिल्लुनानेन सूचिता ।
लक्षितेयं मया देवी निभृतोsग्निरिवोष्मणा ॥७॥
बृहदश्व उवाच ।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सुदेवस्य विशांपते ।
सुनन्दा शोधयामास पिप्लुप्रच्छादनं मलम् ॥८॥
स मलेनापकृष्टेन पिप्लुस्तस्या व्यरोचत ।
दम्यन्त्यास्तदा व्यभ्रे नभसीफ़्व निशाकर: ॥९॥
पिप्लुं दृष्टा सुनन्दा च राजमाता च भारत ।
रुदन्त्यौ तां परिष्वज्य मुहूर्तमिव तस्थतु: ॥१०॥
उत्सृज्य बाष्पं शनकै राजमातेदब्रवीत् ।
भगिन्या दुहिता मेsसि पिप्लुनानेन सूचिता ॥११॥
अहं च तव माता च राज्ञस्तस्य महात्मन: ।
सुते दशार्णाधिपते: सुदान्मश्चारुदर्शने ॥१२॥
भीमस्य राज्ञ: सा दत्ता वीरबाहोरहं पुन: ।
त्वं तु जाता मया दृष्टा दशार्णेषु पितुर्गृहे ॥१३॥
यथैव ते पितुर्गेहं तथैव मम भाविनि ।
यथैव च ममैश्वर्य दमयन्ति तथा तव ॥१४॥
तां प्रह्रष्टेन मनसा दमयन्ती विशांपते ।
प्रणम्य मातुर्भगिनीमेदं वचनमब्रवीत् ॥१५॥
अज्ञायमानापि वासो भविष्यति न संशय: ।
चिरविप्रोषितां मातर्मामनुज्ञातुमर्हसि ॥१७॥
दारकौ च हि मे नीतौ वसंतस्तत्र बालकौ ।
पित्रा विहीनौ शोकातौ मया चैव कथं नु तौ ॥१८॥
यदि चापि प्रियं किंचिन्मयि कर्तुमिहेच्छसि ।
विदर्भान्यातुमिच्छामि शीघ्रं मे यानमादिश ॥१९॥
बाढमित्येव तामुक्त्वा ह्रष्टा मातृष्वसा नृप ।
गुप्तां बलेन महता पुत्रस्यानुमेत तत: ॥२०॥
प्रास्थापयद्राजमाता श्रीमतीं नरवाहिना ।
यानेन भरतश्रेष्ठ ह्यन्नपानपरिच्छदाम् ॥२१॥
तत: सा नचिरादेव विदर्भानगमत्पुन: ।
तां तु बन्धुजन: सर्व: प्रह्रष्ट: समपूजयत् ॥२२॥
सर्वान्कुशलिनो दृष्टा बान्धवान्दारकौ च तौ ।
मातरं पितरं चोभौ सर्व चैव सखीजनम् ॥२३॥
देवता: पूजयामास ब्राह्मणाश्च यशस्विनी ।
परेण विधिना देवी दमयन्ती विशांपते ॥२४॥
अतर्पयत्सुदेवं च गोसहस्त्रेण पार्थिव: ।
प्रीतो दृष्टैव तनयां ग्रामेण द्रविणेन च ॥२५॥
सा व्युष्टा रजनीं तत्र पितुर्वेश्मनि भाविनी ।
विश्रान्ता मातरं राजन्निदं वचनमब्रवीत्म ॥२६॥
मां चेदिच्छसि जीवन्तीं मात: सत्यं ब्रवीमि ते ।
नरवीरस्य चैतस्य नलस्यानयने यत ॥२७॥
दमयन्त्या तथोक्ता तु सा देवी भृशदु:खिता ।
बाष्पेणापिहिता राजन्नोतरं किंचिदब्रवीत् ॥२८॥
तदवस्थां तु तां दृष्टा सर्वमन्त:पुरं तदा ।
हाहाभूतमतीवासीद्भृशं च प्ररुरोद ह ॥२९॥
ततो भीमं महाराज भार्या वचनमब्रवीत ।
दमयन्ती तव सुता भर्तारमनुशोचति ॥३०॥
अपकृष्य च लज्जां सा स्वयमुक्तवती नृप ।
प्रयतन्तु तव प्रेष्या: पुण्यश्लोकस्य मार्गणे ॥३१॥
तया प्रदेशितो राजा ब्राह्मणान्वशवर्तिन: ।
प्रास्थापयिद्दिश: सर्वा यतध्वं नलमार्गणे ॥३२॥
ततो विदर्भाधिपतेर्नियोगाब्राह्मणास्तदा ।
दमयन्तीमथो सृत्वा प्रस्थिता: स्मेत्यथाब्रुवन् ॥३३॥
अथ तानब्रवीद्भैमी सर्वराष्ट्रेष्विदं वच: ।
ब्रूयास्त जनसंसत्सु तत्र तत्र पुन: पुन: ॥३४॥
क्व नु त्वं कितव च्छित्त्वा वस्त्रार्ध प्रस्थितो मम ।
उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय ॥३५॥
सा वै यथा समादिष्टा तथास्ते त्वत्प्रतीक्षिणी ।
दह्ममानां भृशं बाला वस्त्रार्धेनाभिसंवृता ॥३६॥
तस्या रुदन्त्या: सततं तेन शोकेन पार्थिव ।
प्रसादं कुरु वै वीर प्रतिवाक्यं वदस्व च ॥३७॥
भर्तव्या रक्षणीया च पत्नी पत्या हि नित्यदा ।
तन्नष्टमुभयं कस्माध्दर्मज्ञस्य सतस्तव ॥३८॥
एवं ब्रुवाणान्यदि व: प्रतिब्रूयाध्दि कश्चन ।
स नर: सर्वथा ज्ञेय: कश्चासौ क्व च वर्तते ॥३९॥
यश्चैवं वचनं श्रुत्वा ब्रूयात्प्रतिवचो नर: ।
तदादाय वचस्तस्य ममावेद्दं द्विजोत्तमा: ॥४०॥
यथा च वो न जानीयाद ब्रुवतो मम शासनात् ।
पुनरागमनं चैव तथा कार्यमतान्द्रितै: ॥४१॥
यदि वासौ समृध्द: स्याद्यादि वाप्यधनो भवेत् ।
यदि वाप्यर्थकाम: स्याज्ज्ञेयं तस्य चिकीर्षितम् ॥४२॥
एवमुक्तास्त्वगच्छंस्ते ब्राह्मणा: सर्वतो दिश: ।
नलं मृगयितुं राजंस्तदा व्यसनिनं तथा ॥४३॥
ते पुराणि सराष्ट्राणि ग्रामान्घोषांस्तथाश्रमान् ।
अन्वेषन्तो नलं राज्न्नाधिजग्मुर्द्विजातय: ॥४४॥
तच्च वाक्यं तथा सर्वे तत्र तत्र विशांपते ।
श्रावयांचक्रिरे विप्रा दमयन्त्या यथेरितम् ॥४५॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
Aug 03, 2017 Amit Behorey Sawan 0
इस स्तोत्र को भगवान महाकाल ने खुद भैरवी को बताया था |
इसकी महिमा का जितना वर्णन किया जाये कम है | इसमें भगवान् महाकाल के विभिन्न नामों का वर्णन करते हुए उनकी स्तुति की गयी है |
शिव भक्तों के लिए यह स्तोत्र वरदान स्वरुप है | नित्य एक बार जप भी साधक के अन्दर शक्ति तत्त्व और वीर तत्त्व जाग्रत कर देता है | मन में प्रफुल्लता आ जाती है , भगवान् शिव की साधना में यदि इसका एक बार जप कर लिया जाये तो सफलता की सम्भावना बड जाती है |
ॐ महाकाल महाकाय महाकाल जगत्पते महाकाल महायोगिन महाकाल नमोस्तुते महाकाल महादेव महाकाल महा प्रभो महाकाल महारुद्र महाकाल नमोस्तुते महाकाल महाज्ञान महाकाल तमोपहन महाकाल महाकाल महाकाल नमोस्तुते भवाय च नमस्तुभ्यं शर्वाय च नमो नमः रुद्राय च नमस्तुभ्यं पशुना पतये नमः उग्राय च नमस्तुभ्यं महादेवाय वै नमः भीमाय च नमस्तुभ्यं मिशानाया नमो नमः ईश्वराय नमस्तुभ्यं तत्पुरुषाय वै नमः सघोजात नमस्तुभ्यं शुक्ल वर्ण नमो नमः अधः काल अग्नि रुद्राय रूद्र रूप आय वै नमः स्थितुपति लयानाम च हेतु रूपआय वै नमः परमेश्वर रूप स्तवं नील कंठ नमोस्तुते पवनाय नमतुभ्यम हुताशन नमोस्तुते सोम रूप नमस्तुभ्यं सूर्य रूप नमोस्तुते यजमान नमस्तुभ्यं अकाशाया नमो नमः सर्व रूप नमस्तुभ्यं विश्व रूप नमोस्तुते ब्रहम रूप नमस्तुभ्यं विष्णु रूप नमोस्तुते रूद्र रूप नमस्तुभ्यं महाकाल नमोस्तुते स्थावराय नमस्तुभ्यं जंघमाय नमो नमः नमः उभय रूपा भ्याम शाश्वताय नमो नमः हुं हुंकार नमस्तुभ्यं निष्कलाय नमो नमः सचिदानंद रूपआय महाकालाय ते नमः प्रसीद में नमो नित्यं मेघ वर्ण नमोस्तुतेप्रसीद में महेशान दिग्वासाया नमो नमः ॐ ह्रीं माया –स्वरूपाय सच्चिदानंद तेजसे स्वः सम्पूर्ण मन्त्राय सोऽहं हंसाय ते नमः
फल श्रुति : इत्येवं देव देवस्य मह्कालासय भैरवी कीर्तितम पूजनं सम्यक सधाकानाम सुखावहम
Jul 29, 2016 1
Aug 01, 2017 0
Jul 10, 2017 0
Jul 06, 2017 0
Jul 01, 2017 1
Aug 30, 2013 45
Jul 21, 2015 6
Nov 20, 2014 4
May 16, 2018 0अधिक मास क्या है?...
Oct 12, 2017 0धनतेरस धनतेरस पूजन...
Oct 11, 2017 0दीपावली पूजन की विधि...
Aug 10, 2017 0इस बार जन्माष्टमी 14 और...
Jul 01, 2017 0गुरु पूर्णिमा 9-July-2017...
Jun 27, 2017 0ब्रह्मा कृतयुगे देवः ,...
Oct 06, 2017 0स्फटिक श्रीयंत्र यदि...
Jul 16, 2016 0आज की व्यस्त दिनचर्या...
Jul 16, 2016 0...
Oct 05, 2014 0Sri Yantra Pratishta नमस्कार...
Nov 10, 2013 1Nav-Grah Shanti pujan or Grah shanti pujan...


text:
अथ कृत्
कृत्-वृत्तिः संस्कृतभाषायां विद्यमानासु पञ्चसु वृत्तिषु मुख्यतमा अस्ति । इयमेव भाषायाः प्रधानपदनिर्माणसामग्र्यपि (primary word generator) । कृत् प्रत्ययाः येषाम् अन्ते ते कृदन्ताः । सर्वैः धातुभिः सह प्रत्ययद्वयं युज्यते धातोः परे । तौ द्वौ तिङ् कृत् च । "कृदतिङ्" (३.१.९३) इति सूत्रानुगुण्यॆन 'कृत्' प्रत्ययाः 'तिङ्' प्रत्ययेभ्यः भिन्नाः । "कृत्तद्धितसमासाश्च" (१.२.४६) इत्यनेन सूत्रेण ज्ञायते कृदन्ताः प्रातिपदिकसंज्ञं स्वीकुर्वन्ति अपिच ततः नामपदानि भवन्ति इति ।
(इदम् अवधेयम् - अत्र कोष्टकस्थिताः सङ्ख्यास्सर्वाः अष्टाध्यायी सूत्रपाठसङ्ख्याक्रमयुक्ताः)
१०० अधिकाः कृत् प्रत्ययाः सन्ति । तेषु कृत्य, निष्टा, इत्यादिसंज्ञकाः कृदन्ताः प्रसिद्धाः । केचन कृत् प्रत्ययाः सूत्रोदाहरणसहिताः अधो दत्ता वर्तन्ते ।
कृत्य-प्रत्ययाः (future passive participles /gerundives) तव्यत्, तव्य, अनीयर्, यत्, क्यप्, ण्यत् इत्यादयः । तव्यत्तव्यानीयरः (३.१.९६), एवमेव यत् (३.१.९७), क्यप् (३.१.१०६, ३.१.१०९), ण्यत् (३.१.१२४) इत्यादीनि व्याकरणसूत्राणि ६ कृत्यप्रत्ययानां विधायकानि ।
कृत्यप्रत्ययानां विषये किन्चित् - कृत्याः वाक्येषु कर्म सूचकाः । कर्मणि कर्तृ-कर्म सम्बन्धद्योतकाः । अन्यत्र विशेषण-विशेष्य भावेsपि । रूपसिद्धौ 'य'कारयुक्ताः । त्रिषु लिङ्गेष्वपि इमे भवन्ति । भगवता वार्तिककारेण अस्मिन् कृत्य-प्रत्ययगणे 'एलिमर्' प्रत्ययः अपि योजितः ।
ण्वुल्तृचौ (३.१.१३३) ण्वुल्, तृच् । क्तक्तवतू निष्टा (१.१.२५) क्त, क्तवतु । शतृ, शानच् (३.२.१२४) । घञ् (३.३.१६) । एरच् (३.३.५६) । क्तिन् (३.३.९४) । युच् (३.३.१०७) । ल्युट् (३.३.११५) । तुमुन् (३.३.१५८) । क्त्वा (३.४.१८) / ल्यप् (२.४.३६) । कृत्यप्रत्ययैः सह् एतेsपि प्रसिद्धाः अन्ये कृत्प्रत्ययाः ॥ ।
इमानि एतेषाम् उदाहरणानि (कृ-धातोः कृदन्तप्रातिपदिकरूपाणि यत्र युज्यन्ते अन्यधातूनां रूपाणि वा) ।
तव्यत् - कर्तव्य ।
तव्य - कर्तव्य ।
अनीयर् - करणीय ।
यत् - (दा धातोः) - देय । ऋकारान्तं वर्जयित्वा अन्येषाम् अजन्तानां धातूनां अन्ते भावार्थे अयं कृत्प्रत्ययः भवति ।
ण्यत् - कार्य । ऋकारान्तानां हलन्तानाञ्च अन्ते भावार्थे अयं कृत्प्रत्ययः भवति ।
क्यप् - अयं 'क्यप्' प्रत्ययः केषाञ्चित् धातूनाम् 'ण्यत्' प्रत्ययं बाधित्वा भवति । एति (इण् गतौ) - इत्य, स्तु - स्तुत्य, शास् - शिष्य, वृ - वृत्य, दृ - आदृत्य, जुषि - जुष्य । एवम् क्वचित् रूपद्वयम् - शंसि - शस्य शंस्य, दुहि - दुह्य, दोह्य, गुहि - गुह्य, गोह्य ।
ण्वुल् - कारक ।
तृच् - कर्तृ ।
क्त - कृत ।
क्तवतु - कृतवत् ।
शतृ - कुर्वत् ।
शानच् - कुर्वाण ।
घञ् - कार ।
एरच् - (जी धातोः एरजन्ते) - जय । इकारान्तानाम् ईकारान्तानाञ्च धातूनां 'घञ्' प्रत्ययस्य स्थाने 'एरच्' प्रत्ययः भवति ।
क्तिन् - कृति ।
युच् - (गण् धातोः युजन्ते) - गणना । चुरादिगणीयानां धातूनां 'युच्' प्रत्ययः (अना अदेशः) क्तिन् स्थाने भवति ।
ल्युट् - करण । अयं प्रत्ययः प्रायः सर्वेषां धातूनां अन्ते भवति । अतः 'गणनम्' इति गण् धातोः ल्युडन्तरूपमपि साधु ।
तुमुन् - कर्तुम् ।
क्त्वा - कृत्वा ।
ल्यप् - अधिकृत्य (उपसर्गयोगे अयं 'ल्यप्' प्रत्ययः 'क्त्वा' प्रत्ययस्य स्थाने भवति) ।
इत्येवं सर्वधातुतः कृत्प्रत्यययोजनेन बहूनि कृदन्तपदानि निर्मातुं शक्यन्ते ॥


text:
परिच्छेदः ३
इह खलु सर्वेषां वेदांतशास्त्रविचारेण तदनुकूलानुभानेन चाज्ञानावरणनिवृत्तिद्वारेण ब्रह्मसाक्षात्कारे
सति सकलानर्थनिवृत्तिः परमानंदावाप्तिश्र्च भवतीति सिद्धांतमाश्रित्यायं ग्रंथः
वेदान्तशास्त्रमकरन्दाख्यो व्याख्यारूप आरभ्यते. तत्र तावत् ‘अनाद्यनंतम्’
‘अजो नित्य’ इत्यादिश्रुत्या ब्रह्मणोऽनादिनित्यतया ध्वंसप्रागभावयोरसंभवात्
अद्वितीयत्वश्रुत्या ब्रह्मणस्त्रैकालिकसंसर्गाभावस्या प्यसंभवात्
तत्रकालत्रयाब्ध्ये ब्रह्मणि "वाचारंभणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् ।
ऐतदात्म्यमिदं सर्वं" "तदनन्यत्वमारंभणशब्दादिभ्यः" इत्यादिश्रुतिसूत्राभ्यां कार्यस्य कारणादव्यतिरेकात्सर्वस्य
जगतः कल्पितत्वं निश्र्चित्य तदपोहेन "अविशिष्टमपर्यायाऽनेकशब्दप्रकाशितम् ।
एकं वेदांतनिष्णाता अखंडं प्रतिपेदिरे" इति प्रमाणमूर्धन्यश्र्लोकसूचितमर्थं
बुद्धौ संगृह्य "कार्यबोधे यथा चेष्टा लिंगं हर्षादयस्तथा।
सिद्धबोधेऽर्थवत्ता च शास्त्रत्वं हितशासनात्"
इत्यादि वचनेन उपक्रमोपसंहारादिषड्विधतात्पर्यनिर्णायकलिंगैरद्वितीये ब्रह्मणि निखिलवेदांततात्पर्ये
निर्णीते सामान्यतो दृष्टानुमानेन श्रुत्यर्थाबाधितत्वं निश्र्चित्य स्मृतिविरोधाभावेन
हितशासनत्वमंगीकृत्य जिज्ञासाधिकरणेन श्रवणमननाद्यात्मकविचाराविधानात्
अत्र मननं नाम विचारसामर्थ्यं तच्च मनस्येव संभवति तदा पूर्वपक्षिणां मतेन मनस
इंद्रियत्वावगमात्, इंद्रियत्वेनाभिमतस्य मनसो विषयत्वमतींद्रियानिर्गुणब्रह्मणः सर्वथा
श्रुतिविरुद्धम्, तथा च श्रुतयः "अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथा रसं नित्यमगंधवच्च यत्"
"अनाद्यनंतं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते" "न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य"
"न चक्षुषा पश्यति कश्र्चनैन" मित्याद्याः प्रतिपादयंति चैताः श्रुतयो रूपरसादिगुणशून्यत्वं
तत एव चातींद्रियत्वं ब्रह्मणः तथा च-मनस इंद्रियत्वे निर्गुणातीन्द्रियब्रह्मग्रहणसामर्थ्याभावात्
श्रवणोत्तर मनसा ब्रह्माविषयकमननविधानं सर्वथाऽसंबद्धम् अर्थवद्वा स्यादिति संशयः प्रभवति
तत्र मनस इंद्रियत्वेनातींद्रियब्रह्मग्रहणसामर्थ्याभावेन मननविधानं नार्थवदिति पूर्ववादिनां पक्षे
प्राप्ते आचार्यास्त्वेवं स्वसिद्धांतं वर्णयंति "इंद्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्र्च परं मनः"
इंद्रियाणि पराण्याहुरिंद्रियेभ्यः परं मनः" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिर्मनस इंद्रियेभ्यः
पृथक्करणान्मनो नेंद्रियं, नापि वृत्त्युपादानत्वात्करणं मनः पुनः प्रमाणांतरावष्टंभो वादी प्रत्यवतिष्ठते ।
Translation - भाषांतर
N/A