text:
बेलूरु
बेलूरु (Belur) कर्णाटकराज्यस्य हासनमण्डले विद्यमानं प्रसिद्धं किञ्चन क्षेत्रम् । एतत् नगरं शासनेषु वेलापुरी, वेलूरु, बेलुहोरे, वेलपुरम् इति च निर्दिष्टम् अस्ति । कालक्रमेण बेलूरु इति नाम प्रसिद्धं जातम् । होय्सलराजानां धार्मिक-सांस्कृतिक-महाकार्येषु बेलूरु श्रीचेन्नकेशवदेवालयः अनुपमः। बेलूरुनगरस्य मध्यभागे अस्य देवालयस्य उन्नतः आवारः निर्मितः अस्ति । देवालयस्य विस्तारः ४४३.५ X ३९६ पादपरिमितः अस्ति । महाराजः विष्णुवर्धनः अस्य देवालयस्य निर्माणं क्रिस्ताब्दे १२२६ तमे वर्षे कारितवान् इति इतिहासः सूचयति । महाराजः जैनमतात् वैष्णवमतं स्वीकृत्य तत्स्मरणार्थम् एतं देवालयं निर्मातुम् इष्टवान् इति अभिप्रायः ।
बेलूरु –विश्वसुन्दरीणां स्थानम् इति प्रसिद्धम् अस्ति ।
कर्णाटकप्रदेशे पूर्वम् अनेकवंशीयाः प्रशासकाः आसन् । तेषु होय्सळवंशीयाः कलासक्ताः धार्मिकाः अत्यन्तं प्रसिद्धाः च आसन् । होय्सळानाम् अत्युत्तमं कार्यं बेलूरुचेन्नकेश्वरदेवालयनिर्माणम् इति सर्वविदितम् अस्ति ।
बेलूरुचेन्नकेश्वदेवालयः शिल्पकलासङ्ग्रहालयः अद्भुतकलाकृतीनाम् आश्रयः विश्वप्रसिद्धः च अस्ति । बेलूरुनगरे मध्यभागे एव अस्ति एषः सुन्दरः देवालयः । देवालयस्यावरणम् ४४३ पादमितदीर्घं, ३९६ पादमितविस्तृतम् । देवालयस्य प्राङ्गणम् १७८ पादमितदीर्घं, १५६ पादविस्तृतं च अस्ति । त्रिपादपरिमितोन्नतायां वेदिकायां नक्षत्राकारे प्रदेशे देवालयस्य निर्माणम् कृतमस्ति ।
होय्सळराजाः चोळदेशजनान् जित्वा विजयस्मारकरूपेण एतं सुन्दरं देवालयं निर्मितवन्तः । क्रिस्ताब्दे १११६ तमे वर्षे विजयनारायणस्य अथवा केशवस्य मन्दिरं निर्मितवन्तः । यगचीनदीतीरे एषः देवालयः अस्ति । श्री विजयनारायणमूर्तिः अत्युन्नतः अष्टपादोन्नतः अस्ति । अत्यन्तम् आकर्षकः सुन्दरमूर्तिः सम्यगलङ्कृता अस्ति । चेन्नकेशवदेवालयं परितः अनेकेलघुदेवालयाः सन्ति । दीपस्तम्भः पुरतः विराजते । वासुदेवपुष्करिणी अस्ति । देवालये गर्भगृहं, शुकनासी, नवरङ्गमण्डपः च सन्ति । अत्र भित्तिषु सुन्दरशिल्पानि सन्ति । अत्र दर्शनार्थं विशेषदीपव्यवस्था अस्ति । नवरङ्गात् बहिः भित्तिषु सूक्ष्मशिल्पानि सन्ति । अत्र अष्टपट्टिकाः सन्ति । एतेषु शिलापट्टिकासु क्रमशः एतानि शिल्पानि सन्ति । विविधभङ्ग्या स्थिताः मणिहारालङ्कृताः गजाः, सिंहाः, लताः, प्राणिपक्षिणः, मणिहारालङ्करणानि, अलङ्कृतेषु गवाक्षेषु नृत्य-सङ्गीत-श्रृङ्गारादिषु मग्नानां स्त्रीणां विग्रहाः सन्ति । देवालये बहिर्भागे रतिमन्मथयोः, नरसिंहशिल्पं, गरुडशिल्पं चामरधारिण्यः, सरस्वती, षोडशहस्तयुक्ता दुर्गा, रामायणमहाभारतभागवतकथाचित्राणि च सन्ति ।
स्तम्भेषु मदनिकाशिल्पानि अद्भुतानि । प्रायशः द्विपादोन्नताः अपूर्वाः विविधाः मदनिकाः सम्यगलङ्कृताः सन्ति । तासां नामानि अपि सन्ति । तासु रुद्रिका, चन्द्रिका, रेणुका, मोहिका, दर्पणसुन्दरी इत्याद्यः प्रसिद्धाः सन्ति । एताः ४२ सङ्ख्याकाः सन्ति । मदनिकानां सौन्दर्यम् अपूर्वं, विलासाः च मधुराः मनमोहकाः सन्ति । प्रत्येकमदनिका अपि सुन्दररचनायुक्ता आकर्षणयुक्ता च अस्ति ।
स्तम्भाच्छादनयोः मध्ये ३० कोणे अद्भुताः एताः कलाकृतयः प्रतिष्ठापिताः सन्ति । दर्शकाः एतासां रचनावैभवं भावानां स्मरणं कुर्वन्तः शिल्पकार्यम् सगौरवम् स्तुवन्ति ।
अपूर्वशिल्पकलायुक्तः अयं देवालयः स्वस्य अमोघवास्तुशिल्पद्वारा उत्तमाकलाकृतिः पवित्रस्थानम् इति च ख्यातम् अस्ति । अमरशिल्पी जकणाचारिप्रभृतिभिः निर्मितम् । अत्रत्यं शिल्पकलावैभवं द्रष्टुं प्रतिदिनं सहस्रशः जनाः आगच्छन्ति । विदेशीयाः अपि अत्र आगत्य अत्यन्तम् आनन्दम् अनुभवन्ति शिल्पविशेषतां ज्ञातुं प्रयत्नं कुर्वन्ति । देवालयस्य प्राङ्गणं नक्षत्राकारकेण त्रिपादपरिमितोन्नते स्थाने निर्मितम् अस्ति । गर्भगृहे स्थिता ३.१७ मीटरपरिमितोन्नता मूर्तिः । एतं देव चेन्नकेशव इत्यपि कथयन्ति । मूर्तेः भावः स्रीभावः इव अस्ति । मुखभावः, अलङ्काराः, कटिप्रदेशस्य खङ्गः, पुष्पधारणरीतिः इत्यादिभिः अस्य देवस्य दर्शनं पुण्यकरम् पापहरं च अस्ति ।
देवालयस्य बाह्यशिल्पम् आन्तरशिल्पापेक्षया अत्यन्तं सुन्दरम् अस्ति । अन्तर्भागे नवरङ्गमण्डपम् अपूर्वम् अस्ति । बाह्यशिल्पेषु भुवनेश्वरी, स्तम्भाः असंख्यविग्रहाः अनेकभङ्या निर्मिताः । मदनिकाविग्रहाः शिलाबालिकाः विभिन्नरुपभावान्विताः। अन्यत्र कुत्रापि द्रष्टुं न शक्नुमः । देवालयं परितः गजानां सुन्दरशिल्पपंक्तिः अस्ति । यगचिनदीतीरे एषः सुन्दरदेवालयः विराजते ।
अन्तर्विषयाः
वसतिः[सम्पादयतु]
बेलूरुनगरे वसतिगृहाणि सन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
मङ्गळूरु तथा बेङ्गळूरु समीपनिस्थाने ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
समीपनिस्थानानि- हासन, बाणावर, अरसीकेरे च
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
बेङ्गळूरुतः २२२ कि.मी । हासनतः ४० कि.मी मङ्गळूरुतः १२४ कि.मी । मैसूरुतः २४९ कि.मी । होसपेटेतः ३३० कि.मी । हळेबीडुतः १६ कि.मी बेङ्गळूरु-मड्गळूरुमार्गः ।


c: text/html

text:
पतञ्जलिः
भगवान् पतञ्जलिः ( ( शृणु) /ˈbhəɡəvɑːnə pətəŋdʒəlɪhɪ/) (हिन्दी: पाणिनि मुनि, आङ्ग्ल: Panini) योगसूत्रस्य रचनाकारः । माहेश्वरसम्प्रदायान्तर्गतं पाणिनीयं नव्यव्याकरणंत्रिमुनि-व्याकरणम् इत्युच्यते । त्रिषु मुनिषु अन्यतमः महामुनिः पतञ्जलिः अप्यन्यतमः इति जगतीतले को वा न विजानीते? भगवान् पतञ्जलिः पाणिनीयाष्टके महतीं व्याख्यां व्यलेखीत् । सेयं व्याख्या महाभाष्यम् इत्याख्या जगति प्रसिद्धाऽस्ति । एषः पतञ्जलिः विश्वविश्रुतः भाषाविदासीत् । महाभाष्यं व्याकरणसन्निभं कठिनं दुरूहञ्च विषयं सारल्येन ज्ञापयितुं समर्थः इत्यत्र सर्वेऽपि विद्वांसः एकमतयः । समस्ते वैयाकरणसमुदाये महाभाष्यं महताऽदरेण प्रामाणिकत्वेन च परिगण्यते ।
अन्तर्विषयाः
परिचयः[सम्पादयतु]
विभिन्नेषु प्राच्यग्रन्थेषु पतञ्जलेः गोर्नदीयः, गोणिकापुत्रः, नागनाथः, अहिपतिः, फणिराट्, शेषराजः, चूर्णिकारः तथा च पदकारः इत्यादीनि नामानि प्रसिद्धिं भजन्ते । एभिर्नामभिः इदं स्पष्टं प्रतीयते यत् पतञ्जलिः शेषनागस्य अवतारः आसीदिति ।
पतञ्जलिनामविषयिणी किंवदन्ति[सम्पादयतु]
एकदा कश्चित् मुनिः कस्मिंश्चित् तडागे स्नानरतः आसीत् । स्नानसमये कश्चित् क्षुद्रः सर्पः तस्य अञ्जलौ अपतत् । किञ्चिद् भीतः मुनिवरः अपृच्छत् “कोડर्भवान् ?” इति । सर्पः उदतरत् - “सपोડहम्” । ततः श्रुत्वा मुनिवरः पुनः अपृच्छत् “रेफःक्वगतः?” इति । सर्पः उक्तवान् - “त्वया अपहृतः” इति । मुनिवरः स्वत्रुटिं ज्ञात्वा लज्जितः अभवत् । सः ज्ञातवान् यत् अवश्यम् अयं कश्चन महापुरुषः विद्वान् च वर्तते । पतञ्जलेः जीवन-वृत्तान्तविषये अन्याः अपि काश्चन किंवदन्त्यः सन्ति ।
देशः[सम्पादयतु]
विशालकाये महाभाष्येऽपि भगवतः पतञ्जलेः इतिवृत्तम् ईषद उपलभ्यते । अतः पतञ्जलेः देशविषये “इदम्-इत्थम्” इत्येवं वक्तुं न शक्यते । तथापि महाभाष्ये “विभाषा साकाङ्क्षा” इति सूत्रव्याख्यावसरे “अभिजानासि देवदत्त ! कश्मीरान् गमिष्यामः तत्र सक्तून् पास्यामः” इत्युदाहरणबलेन इदं प्रतीयते यत् पतञ्जलेः जन्मभूः कश्मीरदेशः स्यादिति । महाभाष्यस्य उदाहरणैः इदमपि ज्ञायते यत् पतञ्जलिः आधिक्येन पाटलिपत्रनगरे वासञ्चकार । ततश्च सः भारतस्य दक्षिणपूर्वदिग्भागे महाभाष्यस्य प्रचारप्रसाराय मथुरायां, वाराणस्यां, पाटलिपुत्रे, साकेते, कौशम्ब्यां च प्राचरत् इति प्राक्तनभारतीयैतिह्यानुशीलनेन ज्ञायते ।
पतञ्जलेः देशसम्बद्धः अपरः तर्कः अपि प्राप्यते यथा - पतञ्जलेः देशकालविषये दृढ: मानदण्ड: विद्यते । अस्य देशः 'गोनर्दः' इति ज्ञायते यतः तेन एव उच्यते - 'गोनर्दीयत्वाह' इति । तत्र भाष्ये 'पुष्यमित्रं याजयामहे' इति दत्तात् उदाहरणात् पतञ्जलिः पुष्यमित्रस्य पुरोहितः इत्यपि केचन वदन्ति । पुष्यमित्रस्य प्रधानभूता राजधानी पाटलीपुत्रम् आसीत् । तथापि अयोध्या उपराजधानी आसीत् इति वदन्ति इतिहासकाराः । अतः गोनर्द(गोण्डा)देशवासिनः पतञ्जलेः पुष्यमित्रेण सह सम्बन्धः स्यात् एव | पतञ्जलिः क्रि०पू० २ शतके आसीत् इति पण्डिताः मन्यन्ते ।
कालः[सम्पादयतु]
महाप्राज्ञस्य पतञ्जलेः कालविषये नैकानि मतमतान्तराणि सन्ति । परन्तु इदं वक्तुं शक्यते यत्, भगवतः शेषराजस्य कालः वैक्रमाब्दात् १२०० वर्षपूर्वमेव स्यात् ।
कृतयः[सम्पादयतु]
महाराजः समुद्रगुप्तः कञ्चन “कृष्णचरितम्” इत्याख्यम् एकं महाकाव्यं निर्ममे तत्रोच्यते पतञ्जलेः विषये यत्-
महानन्दमयं काव्यं योगदर्शनमद्भतम्।
योगव्याख्यानभूतं तद् रचितं चित्रदोषहम्।।
एवञ्च राधावल्लभो भोजः स्वनर्मितशब्दानुशासनग्रन्थे पतञ्जलिम् इत्थं सस्मार -
योगेन चित्तस्य पदेनवाचां
मलं शरीरस्य तु वैद्यकेन।
योऽपाकरोत्तं प्रवरं मुनीनां
पतञ्जलिं प्राञ्जलिरानतोऽस्मि।।
आभ्याम् श्लोकाभ्यां स्पष्टतयेदं ज्ञायते यत्, आयुर्वेदस्य, योगसूत्रस्य तथा च महाभाष्यस्य पतञ्जलिप्रणेतृत्वम् । तत्रादौ महाभाष्यविषयेचर्च्यते ।
महाभाष्यम्[सम्पादयतु]
योगेन चित्तस्य पदेन वाचां मलं शरीरस्य तु वैद्यकेन।
योपाकरोत्तं प्रवरं मुनीनां पतञ्जलिं प्राञ्जलिरानतोस्मि॥
महामुनेः पतञ्जलेः विषये उक्तं सुप्रसिद्धं पद्यम् इदम् । एतेन ज्ञायते यत् सः योगशास्त्रे, व्याकरणशास्त्रे, वैद्यकशास्त्रे च ग्रन्थरचनां कृतवान् आसीत् इति । एषः महाभाष्यकाररूपेण प्रसिद्धः अस्ति ।
भविष्यपुराणे गदितं यत् –
चित्रकूटे गिरौ रम्ये, नानाधातुविचित्रिते ।
तत्रावसन्महाप्राज्ञ: उपाध्यायः पतञ्जलिः ॥
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो, गीताशास्त्रपरायणः ।
विष्णुभक्तः सत्यसन्धो, भाष्यशास्त्रविशारदः॥ ३५/१-२
चित्रकूटनामके रमणीये पर्वते महाप्राज्ञः पतञ्जलिः अवसत् । काश्याम् एतस्य पतञ्जलेः तथा कात्यायनस्य मध्ये महान् वादः अभूत् । वादोऽयम् एकवर्षं यावत् प्राचलत् । वर्षान्ते पतञ्जलिः कात्यायनेन पराजितः । लज्जितः सः धर्मात्मा सरस्वत्याः आराधनं चकार । तदनु सः पुनः कात्यायनं पराजित्य प्रसन्नताञ्च प्राप्य महाभाष्यस्य रचनामकरोत् । भर्तृहरेः लेखेनेदं विदितम्भवति यत्, सौभव-हर्यक्षादीनां वैतण्डिकानां शुष्कतार्किकाणां प्रभावेण महाभाष्यस्य प्रचारप्रसारः विलुप्तः जातः । परन्तु चन्द्राचार्येण अपि च कश्मीरस्थैः भूभृद्भिश्च जयापीडादिभिः कथमपि महाभाष्यं पुनः प्राकाश्यम् आनीतम् ।
महाभाष्यं नव्यव्याकरणस्य प्रमाणभूतो ग्रन्थः इत्यत्र नास्ति कस्यापि संशीतिः ।
महान्दनकाव्यम्[सम्पादयतु]
इदं महाकाव्यं भगवता पतञ्जलिना रचितम् ।
योगसूत्रम्[सम्पादयतु]
भगवान् पतञ्जलिः चित्तवृत्तिशोधनाय उपायभूतानि योगसूत्राण्यपि प्रणिनाय यानि च विश्वप्रसिद्धानि सन्ति ।
सिद्धान्तसारावली[सम्पादयतु]
अयं वैद्यकग्रन्थः अपि भैषज्यशास्त्रविचक्षणेन पतञ्जलिना प्राणायि ।
भाषाशैली[सम्पादयतु]
पाणिनिमुनिना प्रणीतस्य व्याकरणग्रन्थस्य अष्टाध्याय्याः महद्व्याख्यानम् एतेन रचितम् । तत् भाष्यं वार्तिककारस्य कात्यायनस्य वार्तिकम् अधिकृत्य अपि लिखितम् आसीत् । अस्य भाष्यस्य नाम - 'महाभाष्यम्' । इदं नाम तस्य आकारस्य, माहात्म्यस्य च परिचायकम् अस्ति । महाभाष्यस्य अध्ययनं विना संस्कृतव्याकरणस्य ज्ञानम् अपूर्णम् एव । अत एव पतञ्जलिः व्याकरणस्य 'मुनित्रये' अन्यतमः इति परिगणितः । अष्टाध्याय्यां विषयाः सूक्ष्मतया वर्णिताः सन्ति । उदाहरणप्रत्युदाहरणैः शङ्कासमाधानपद्धत्या विषयस्य स्पष्टीकरणं पतञ्जलिना कृतम् । लौकिकैः उदाहरणैः, लघुकथाभिः, विनोदवचनैः च नीरसः व्याकरणविषयः अपि मनोरञ्जकः जातः । अत एव भाष्यविषये एका प्रशंसोक्तिः श्रूयते -
महाभाष्यकारस्य पतञ्जलेः शैली वैदर्भी अस्ति । यस्याः स्वरूपम् अधोलिखितमस्ति -
समासरहितं गद्यं चूर्णकम् इति कथ्यते । पतञ्जलेः एतादृशी चूर्णकगद्यशैली अस्ति । एषा गद्यशैली विषयनिरूपणदृष्ट्या अतीव सरला सम्भाषणात्मिका च अस्ति । तत्र कठिनविषयाणाम् उपक्रमे मध्ये मध्ये 'किं वक्तव्यमेतत्', 'कथम् अनुच्यमानं गंस्यते', 'अहोस्वित्', 'अस्ति प्रयोजनमेतत्', 'कथं तर्हि' इत्येतादृशैः सम्भाषणात्मकैः वचनैः पाठकानां मनः लक्ष्यं प्रति समाकृष्यते ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
।।श्री शीतलाष्टकं ।।
।।श्री शीतलायै नमः।।
विनियोगः-ॐ अस्य श्रीशीतलास्तोत्रस्य महादेव ऋषिः, अनुष्टुप् छन्दः, श्रीशीतला देवता, लक्ष्मी (श्री) बीजम्, भवानी शक्तिः, सर्व-विस्फोटक-निवृत्यर्थे जपे विनियोगः ।।
ऋष्यादि-न्यासः-श्रीमहादेव ऋषये नमः शिरसि, अनुष्टुप् छन्दसे नमः मुखे, श्रीशीतला देवतायै नमः हृदि, लक्ष्मी (श्री) बीजाय नमः गुह्ये, भवानी शक्तये नमः पादयो, सर्व-विस्फोटक-निवृत्यर्थे जपे विनियोगाय नमः सर्वांगे ।।
ध्यायामि शीतलां देवीं, रासभस्थां दिगम्बराम्।
मार्जनी-कलशोपेतां शूर्पालङ्कृत-मस्तकाम्।।
मानस-पूजनः-ॐ लं पृथ्वी-तत्त्वात्मकं गन्धं श्री शीतला-देवी-प्रीतये समर्पयामि नमः। ॐ हं आकाश-तत्त्वात्मकं पुष्पं श्री शीतला-देवी-प्रीतये समर्पयामि नमः। ॐ यं वायु-तत्त्वात्मकं धूपं श्री शीतला-देवी-प्रीतये समर्पयामि नमः। ॐ रं अग्नि-तत्त्वात्मकं दीपं श्री शीतला-देवी-प्रीतये समर्पयामि नमः। ॐ वं जल-तत्त्वात्मकं नैवेद्यं श्री शीतला-देवी-प्रीतये समर्पयामि नमः। ॐ सं सर्व-तत्त्वात्मकं ताम्बूलं श्री शीतला-देवी-प्रीतये समर्पयामि नमः।
मन्त्रः-
“ॐ ह्रीं श्रीं शीतलायै नमः।।” (११ बार)
।।मूल-स्तोत्र।।
।।ईश्वर उवाच।।
वन्देऽहं शीतलां-देवीं, रासभस्थां दिगम्बराम् ।
मार्जनी-कलशोपेतां, शूर्पालङ्कृत-मस्तकाम् ।।१
वन्देऽहं शीतलां-देवीं, सर्व-रोग-भयापहाम् ।
यामासाद्य निवर्तन्ते, विस्फोटक-भयं महत् ।।२
शीतले शीतले चेति, यो ब्रूयाद् दाह-पीडितः ।
विस्फोटक-भयं घोरं, क्षिप्रं तस्य प्रणश्यति ।।३
यस्त्वामुदक-मध्ये तु, ध्यात्वा पूजयते नरः ।
विस्फोटक-भयं घोरं, गृहे तस्य न जायते ।।४
शीतले ! ज्वर-दग्धस्य पूति-गन्ध-युतस्य च ।
प्रणष्ट-चक्षुषां पुंसां , त्वामाहुः जीवनौषधम् ।।५
शीतले ! तनुजान् रोगान्, नृणां हरसि दुस्त्यजान् ।
विस्फोटक-विदीर्णानां, त्वमेकाऽमृत-वर्षिणी ।।६
गल-गण्ड-ग्रहा-रोगा, ये चान्ये दारुणा नृणाम् ।
त्वदनुध्यान-मात्रेण, शीतले! यान्ति सङ्क्षयम् ।।७
न मन्त्रो नौषधं तस्य, पाप-रोगस्य विद्यते ।
त्वामेकां शीतले! धात्री, नान्यां पश्यामि देवताम् ।।८
।।फल-श्रुति।।
मृणाल-तन्तु-सदृशीं, नाभि-हृन्मध्य-संस्थिताम् ।
यस्त्वां चिन्तयते देवि ! तस्य मृत्युर्न जायते ।।९
अष्टकं शीतलादेव्या यो नरः प्रपठेत्सदा ।
विस्फोटकभयं घोरं गृहे तस्य न जायते ।।१०
श्रोतव्यं पठितव्यं च श्रद्धाभाक्तिसमन्वितैः ।
उपसर्गविनाशाय परं स्वस्त्ययनं महत् ।।११
शीतले त्वं जगन्माता शीतले त्वं जगत्पिता ।
शीतले त्वं जगद्धात्री शीतलायै नमो नमः ।।१२
रासभो गर्दभश्चैव खरो वैशाखनन्दनः ।
शीतलावाहनश्चैव दूर्वाकन्दनिकृन्तनः ।।१३
एतानि खरनामानि शीतलाग्रे तु यः पठेत् ।
तस्य गेहे शिशूनां च शीतलारुङ् न जायते ।।१४
शीतलाष्टकमेवेदं न देयं यस्यकस्यचित् ।
दातव्यं च सदा तस्मै श्रद्धाभक्तियुताय वै ।।१५
।।इति श्रीस्कन्दपुराणे शीतलाष्टकं सम्पूर्णम् ।।


text:
भक्तः कः इत्यस्य नूतनमेकं व्याख्यानं मया अधुना श्रुतम् – “यो न विभक्तः स भक्तः”। अर्थात् यो भगवतः कदापि न “विभक्तः” स एव वास्तविकः भक्तः इति।
तत्वमेतत् प्रतिपादयितुं महात्मनः सूरदासस्य (१४७८-१५८१ CE) जीवनतः उद्धृतः एषः प्रसङ्गः अत्यन्तं समीचीन इति मन्ये। सूरदासस्य भक्त्या परितुष्टः भगवान् बालकृष्णः तेन सह क्रीडितुं सल्लपितुं च अनुदिनं तस्य सकाशं आगच्छति स्म। एकदा बालकृष्णः सूरदासस्य अङ्के उपविश्य तेन सह सप्रेमं सल्लपन्, पायसान्नं खादन् च आसीत्। अकस्मात् कृष्णः लीलया सूरदासस्य अङ्कात् उत्थाय दूरं गतवान्। बालकृष्णं अवरोद्धुं अन्धेन वृद्धेन च सूरदासेन कृतम् प्रयत्नं विफलमभवत्। तदा सूरदासः कृष्णमुद्दिश्य एवमवदत् –
हस्तमुत्क्षिप्य यातोसि बलात्कृष्ण किमद्भुतम् ।
हृदयाद्यदि निर्यासि पौरुषं गणयामि ते ॥
विरलः कश्चित् भक्तः यः स्वहृदये ईश्चरस्य समुपस्थितिं सततं अनुभवति सः एव भगवन्तं अपि एवं आह्वयितुं शक्यते। एतादृशानां विषये एव नारदेनापि एवमुक्तं “तीर्थीकुर्वन्ति तीर्थानि.. मोदन्ते पितरो, नृत्यन्ति देवताः, सनाथा चेयं भूर्भवति” इति (नारदभक्तिसूत्राणि ६९, ७१).
श्रीकृष्णलीलाः अधिकृत्य सूरदासेन विरचितं अष्टसहस्रपद्यमितं “सूरसागरम्” अद्यापि सहस्रावधि अनुवाचकान् भक्तिरससागरे आमज्जयन्नस्ति। यावत् लोके कृष्णभक्तिः वर्तिष्यति तावत् सूरदासः अपि जनहृदयेषु विराजयिष्यति।


text:
मंगलवार, 4 मार्च 2014
गृहप्रवेश विधि
गोबर से लीये गये मण्डप के पश्चिम ओर यजमान भूमि पर बैठकर आचमन प्राणायाम देवताओं को नमस्कार कर संकल्प करे- ॐ अद्येत्यादिज्ञाताज्ञात- कायवाङ्मनःकृतसकलपापक्षयपूर्वकशालाकर्माहं करिष्ये। ब्राह्मण कहे-कुरुष्व। तदनन्तर गणेशादि की पूजा कर मंडप के ऊपर लाल रंग की एक ध्वजा स्थापित करे। उसके पूर्वादि दिशाओं में क्रमशः पीली, लाल, काली, नीली, सफेद धूंधली हरी, पंच रंगों वाली रक्त और सफेद पताका स्थापित करे। अनन्तर आचार्य वरण करे। तत्पश्चात् एक हाथ परिमित भूमि को कुशों से ढककर पहले पञ्चभूः संस्कार कर अग्निस्थापन पूर्वक ब्रह्मा का वरण करे। पुनः कुशकण्डिका कर प्रज्जवलित अग्नि में श्रुवा से हवन करे। ॐ वास्तोष्पते प्रतिजानीह्यस्मान्स्वावेशोऽनमीवो भवा नः यत्त्वेमहे प्रतितन्नो जुषस्व शन्नो भव द्विपदे शं चतुष्पदे स्वाहा। इदं वास्तोष्पतये। ॐ वास्तोष्पते प्रतिरणोन एधि गयस्फानो गोभिरश्वेभिरिन्दो। अजरासस्त्वे सखे स्वामपितेव पुत्रन्प्रति तन्नो जुषस्व स्वाहा। इदं वास्तोष्पतये। ॐ वास्तोष्पते शग्मयासं सवाते सक्षीमहिरण्वद्यागातु मत्वा। पाहि क्षेम उत योगे वरन्नो यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः स्वाहा। इदं वास्तोष्पतये। ॐ अमीवहा वास्तोष्पते विश्वारूपाण्याविश्च सखा सुशेवरग्धिनः स्वाहा। इदं वास्तोष्पतये।
ॐ प्रजापतये स्वाहा। इदं प्रजापतये। इति मनसा। ॐइन्द्राय स्वाहा, इदमिन्द्राय। इत्याघारौ। ॐ अग्नये स्वाहा, इदमग्नये। ॐ सोमाय स्वाहा, इदं सोमाय। इत्याज्यभागौ। ॐ अग्निमिन्द्रं बृहस्पतिं विश्वान्देवानुपधये। सरस्वतीं वाजीं च वास्तु मे दत्त वाजिनः स्वाहा। इदमग्नये इन्द्राय बृहस्पतये विश्वेभ्यो देवेभ्यः सरस्वतीवायव्यै च। ॐ सप्र्प देवजनान्सर्वान्हिमवन्तỦसुदर्शनम्
बह्नश्च रुद्रानादित्यानीशानं जगदैः सह एतान् सर्वान् प्रपद्येऽहं वास्तु मे दत्तावाजिनः स्वाहा। इदं सर्वदेवजनेभ्यो हिमवते सुदर्शनाय वसुभ्यो रुद्रेभ्यः आदित्येभ्य ईशानाय जगदेभ्यच। ॐ पूर्वाह्ण मपराह्णं चोभौ मध्यन्दिना सह प्रदोषमर्द्धरात्रां च व्युष्टां देवीं महापथां एतान्सर्वान्प्रपद्येऽहं वास्तु मे दत्तवाजिनः स्वाहा। इदं पूर्वाह्णायापराह्णाय मध्यन्दिनाय प्रदोषायार्द्धरात्राय व्युष्टायै दैव्यै महापन्थायै च। ॐ कर्तारं च विकर्तारं विश्वकर्माणमौषधीश्च वनस्पती। एतान्सर्वान्प्रपद्येऽहं वास्तु मे दत्त वाजिनः स्वाहा। इदं कत्र्रो विकत्र्रो, विश्वकम्र्मणे ओषधीभ्यो वनस्पतिभ्यश्च। ॐ धातारं च विधातारं निधीनाझ् पतिं सह। एतान् सर्वान्प्रपद्येऽहं वास्तु दत्त्वाजिनः स्वाहा। इदं धात्रो विधात्रो निधीनां पतये च। ॐ स्योनỦ शिवमिदं वास्तु मे दत्त ब्रह्मप्रजापती सर्वाश्च देवताः स्वाहा। इदं ब्रह्मणे प्रजापतये सर्वाभ्यो देवताभ्यश्च। ॐअग्नये स्विष्टकृते स्वाहा इदमग्नये स्विष्टकृते। ॐ भूःस्वाहा इदमग्नये। ॐ भुवः स्वादा इदं वायवे। ॐ स्वः स्वाहा इदं सूर्याय।
इसके बाद सर्व प्रायश्चित्त संज्ञक पञ्च वारुण होम ‘चतुर्थ खण्ड के होम प्रकरण’ से करायें।
ॐ प्रजापतये स्वाहा इदं प्रजापतये। संश्रवप्राशनम् आचमनम् च। ब्रह्मणे पूर्णपात्रदानं ब्रह्मग्रन्थिविमोकः। ॐ सुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु इति पवित्राभ्यां जलमानीय तेन शिरः सम्मृज्य ॐ दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु योस्मान् द्वेष्टि यझ् वयं द्विष्मः इत्यैशान्यां प्रणीतान्युब्जीकरणम्। तत आस्तरणक्रमेण बर्हिरानीय घृतेनाभिघार्य हस्तेनैव जुहुयात्। तत्रा मन्त्राः
ॐ गातु विदो गातु वित्वा गातुमितमनसस्पत। इमं देवयज्ञ Ủ स्वाहा
व्वातेधाः स्वाहा। इति वर्हिर्होमः।
वास्तुपूजन-संकल्प-ॐ अद्य शुभगुणविशिष्टायां पुण्यतिथौ गृहप्रतिष्ठाङ्भूतवास्तुपूजनं सकलकम्र्मसमृध्यर्थमीशानादिरुद्रदासपर्यन्तानां पझ्त्वारिंशत्वास्तुदेवतानां पूजनमहं करिष्ये। तदनन्तर चन्दन और पुष्प लेकर ईशानाय नमः से रुद्रपर्यन्त इदमावाहनं कहते हुए आवाहन करे अत्रागच्छन्तु वरदा भवन्तु पझ्चत्वारिंशद्देवताभ्य इदमासनम्। एवं पाद्यार्घाचमनीयस्नानीय- वस्त्रायज्ञोपवीतोत्तरीयं, गन्धं, पुष्पं, धूपं, दीपं, ताम्बूलं नमस्कारः पझ्चत्वारिंशद्देवताभ्यो नमः। दध्योदनेन बलिदानम्। ॐ ईशानाय नमः पूजानैवेद्यं दध्योदनं च ईशानाय स्वाहा। ॐ पर्जन्याय नमः पूजानैवेद्यं
दध्योदनं पज्र्जन्याय स्वाहा। एवं जयन्ताय पीतध्वजाय ॐ इन्द्राय नमः। पूजानैवेद्यं दध्योदनं च इन्द्राय स्वाहा। ॐ सूर्याय0 ॐ सत्याय0 ॐभृशाय0 ॐ अन्तरिक्षाय0 ॐ वायवे0 ॐ पूष्णे0 ॐ वितथाय0 ॐ गृहक्षेत्राय0
ॐ यमाय0 ॐ गन्धर्वाय0 ॐ भृङ्राजाय0 ॐ मृगाय0 ॐ पितृगणाय0 ॐ दौवारकाय0 ॐ सुग्रीवाय0 ॐ पुष्पदन्ताय0 ॐ वरुणाय0 ॐ असुराय0
ॐ शेषाय0 पापयक्ष्मणे0 रोगाय0 नागाय0 उरव्याय0 मल्लाटाय0 सोमाय0 भुजङ्पतये0 अदितये0, दितये0। कोणेषु ब्रह्मणे, अर्यम्णे, विवस्वते, मित्राय। ततो मध्यात् पृथ्वीधराय, अपाय, आपवत्साय, सवित्रो, सावित्राय, जयन्ताय, विबुधाधिपाय, रुद्राय। रुद्रदासाय। वास्तुप्रीतये धेनुदानं। पूजितोऽसि उमामहेश्वरदानं च। ॐ उमा महेश्वराभ्यां नमः। सप्तधान्यदानम्। पूजितोऽसि मया वास्तो हेमाद्यैरर्चनैः शुभैः। प्रसीद याहि विश्वेश! देहि मे गृहजं सुखम्।। इति प्रार्थना। तदनन्तर घर अन्दर प्रवेश कर कोषागार के दक्षिण कोण में श्री लिखकर ॐ अद्य पूर्वोक्तगुणविशिष्टायां तिथौ वास्तुपूजनगृह-प्रवेशाद्यङ्भूतश्री- स्थापनादि कर्माहं करिष्ये। पञ्चामृत, आरती नैवेद्य समर्पण आवाहन आदि पूर्ववत् करनी चाहिए। एक पात्र में धान्य सरसों, चांदी युक्त दूब अक्षत, गंध पुष्प आदि सामग्री लेकर स्वस्तिवाचन करे। ॐ स्थिरो भव वीड्वङ्ग आशुर्भव वाज्यर्वन् पृथुर्भव सुखदस्त्वमग्नेः पुरीषवाहनः इस मंत्र से गड्ढे के मध्य में उपर्युक्त सामग्री रखकर उस पर मिट्टी डाल दे। स्वस्तिक का चिन्ह बना दे। तदनन्तर सूत से लिपटे गूलर के पत्ते को दूध के साथ, दूब, गोबर दधि मधु, घी, कुश और जौ इन सभी को कांस्य के बर्तन में एकत्रा कर जल सहित एक पात्र में रखकर पूर्वादि दिशाओं के क्रम से घर के मध्य में अभिषेक एवं आसन आदि का सिंचन करे।
गृह शेष वास्तु पूजा-दक्षिणद्वारे धात्रो नमः, वामद्वारे विधात्रो नमः। गणेशाय नमः। पट्टशालायै नमः। मण्डपदेवताभ्यो नमः। कण्डनीभ्यो नमः। पेषिण्यै नमः। इसके अनन्तर इस मंत्र से चुह्लादि बलिदान करे।-ॐ धर्माय नमः इससे। पुनः धर्माय नमः वामवाहौ ॐ स्वरस्वरपरिवर्तनीयाय नमःकिं धान्यादि भाण्डेषु। ॐ जलामृताय वरुणाय नमः जलभाण्डेषु।
ॐ महाविघ्नराजाय नमः गृहप्रधानाधारे। ॐ महाशुभांगाय नमः, पेषिण्यां। ॐ रुद्रकोटिगिरिकायै नमः इत्युलूखले। ॐ बलभद्रप्रियाय प्रहरणाय नमः इति मुशले। ॐ मृत्यवे देवीचोदिते नमः इति संमार्जन्यां। ॐ कामार्थंकुसुमायुधाय नमः इति शयनीय-शिरसि। ॐ स्कन्दाय गृहाधिपतये नमः मूत्रा पुरीषयुक्त गोशाला में बलिदान करें, मार्ग-मार्ग में-देवताभ्यो नमः। मध्यस्तंभाधस्तात्।
गृहप्रवेश-उसके बाद गृहनक्षत्रों के अनुकूल पवित्र दिनों में गृह पूजा सम्बन्धी कृत्य समाप्त हो जाने पर मातृ पूजा आदि आभ्युदयिक कृत्य कर ब्राह्मणों के साथ स्वस्ति वाचन करते हुए मांगलिक गाजे-बाजे के साथ जलपूर्ण कलश एवं गो ब्राह्मण के साथ, स्नान कर श्वेत वस्त्र एवं माला से युक्त सपरिवार तोरण युक्त मुख्यद्वार से प्रवेश करें। ॐ धर्मस्थूणा राजा Ủ श्रीस्तूयमहोरात्रोद्वारफलके इन्द्रस्य गृहावसमतो वरूथिनहं प्रपद्ये सह प्रजया पशुभिः सह यन्मे किझ्दिस्युपहतः सर्वगणः सखायः
साधु संमतः तां त्वा शालेदिष्टपीठा गृहान्नः सन्तु सर्वतः।। तदनन्तर गृहदेव की दोष निवारण हेतु प्रार्थना करें-प्रार्थयामीत्यहं देवं शालायामधिपस्तु यः। प्रायश्चित्तप्रसंगेन गृहार्थे यन्मया कृतम्। मूलच्छेदं तृणच्छेदं कृमीणां च निपातनम्। हननं जलजीवनां भूमेः शस्त्रोण पातनम्। अनृतं भाषितं यच्च किंचिदर्थस्य पातनम्-तत्सर्वं ही क्षमस्व त्वं यन्मया दुष्कृतं कृतम्। गृहार्थे यत्कृतं पापमज्ञानेनाथ चेतसा। तत्सर्व क्षम्यतां देवि! शाले! मम क्षमां कृरु।।
सदस्यता लें टिप्पणियाँ भेजें (Atom)


text:
मंगलवार, 4 मार्च 2014
देव पूजा विधि Part-10 पार्थिव-शिव-पूजन
पवित्र होकर संकल्प वाक्य के अन्त में पार्थिवलिङ्पूजनं करिष्ये कहकर संकल्प का जल छोडें।
भूमि-प्रार्थना-सर्वाधारे धरे देवि त्वद्रूपां मृत्तिकामिमाम्।
ग्रहीष्यामि प्रसन्ना त्वं लिङ्गार्थं भव सुप्रभे।।
ॐ ह्रां पृथिव्यै नमः।
उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना।
मृत्तिके त्वां च गृह्णामि प्रजया च धनेन च।।
ॐ हराय नमः मृत्तिका ग्रहण करें। ॐ बं अमृताय नमः जल को अभिमन्त्रिात करें। ॐमहेश्वराय नमः मूर्ति बनाएँ। ॐ शूलपाणये नमः मूर्ति स्थापित करें।
विनियोग-
ॐ अस्य श्रीशिवपञ्चाक्षरमन्त्रास्य वामदेव ऋषिरनुष्टुप्छन्दः श्रीसदाशिवो देवता, ॐ बीजं, नमः शक्तिः, शिवाय कीलकं मम साम्बसदाशिवप्रीत्यर्थं न्यासे पूजने जपे च विनियोगः।।
अङ्न्यास-ॐवामदेवाय ऋषये नमः शिरसि। ॐअनुष्टुप् छन्दसे नमः मुखे। ॐ सदाशिवदेवतायै नमः हृदि। ॐ बीजाय नमः गुह्ये। ॐ शक्तये नमः पादयोः। ॐ शिवाय कीलकाय नमः सर्वांगे। ॐ नं तत्पुरुषाय नमो हृदये। ॐ मं अघोराय नमः पादयोः। ॐ शिं सद्योजाताय नमः गुह्ये। ॐ वां वामदेवाय नमः मूध्र्नि। ॐ यं ईशानाय नमः मुखे। ॐ अङ्घष्ठाभ्यां नमः। ॐ नं तर्जनीभ्यां नमः। ॐ मं मध्यमाभ्यां वषट्। ॐ शिं अनामिकाभ्यां नमः। ॐ वां कनिष्ठिकाभ्यां वौषट्। ॐ यं करतलकरपृष्ठाभ्यां फट्। ॐ हृदयाय नमः। ॐ नं शिरसे स्वाहा। ॐ मं शिखायै वषट्। ॐ शिं कवचाय हुम्। ॐ वां नेत्राभ्यां वौषट्। ॐ यं अश्राय फट्।।
विनियोग-ॐ अस्य श्रीप्राणप्रतिष्ठामन्त्रास्य ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वराः ऋषयः ऋग्यजुः सामानिच्छन्दांसि क्रियामयवपुः प्राणाख्या देवता ॐ आं बीजं ह्रीं शक्तिः क्रौं कीलकं देवप्राणप्रतिष्ठापने विनियोगः।
प्रतिष्ठा-ॐ ब्रह्म-विष्णु-रुद्र ऋषिभ्यो नमः शिरसि। ॐ ऋग्यजुः सामच्छन्देभ्यो नमो मुखे। ॐ प्राणाख्यदेवतायै नमः हृदि। ॐ आं बीजाय नमो गुह्ये। ॐ ह्रीं शक्तये नमः पादयोः। ॐ क्रौं कीलकाय नमः सर्वांगे। इस प्रकार अङ्ग न्यास करके।
ॐ आं ह्रीं क्रौं यं रं लं वं शं षं सं हं सः सोऽहं शिवस्य प्राणा इह प्राणाः। ॐ आं ह्रीं क्रौं यं रं लं वं शं षं सं हं सः सोऽहं शिवस्य जीव इह स्थितः। ॐ आं ह्रीं क्रौं यं रं लं वं शं षं सं हं सः सोऽहं शिवस्य सर्वेन्द्रियाणि वाङ्मनस्त्वक्चक्षुः श्रोत्राघ्राणजिह्नापाणिपादपायूपस्थानि इहागत्य सुखं चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा।।
नीचे लिखे मन्त्र से पुष्प समर्पण करें।
ॐ भूः पुरुषं साम्बसदाशिवमावाहयामि। ॐ भुवः पुरुषं साम्बसदाशिवमावाहयामि। ॐ स्वः पुरुषं साम्बसदाशिवमावाहयामि।। इससे आवाहन करें। ॐ स्वामिन् सर्वजगन्नाथ! यावत् पूजावसानकम्।
तावत् त्वं प्रीतिभावेन लिङ्गेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु।।
पूजन कर आगे लिखे मन्त्र से विसर्जन करें।
ॐ हरो महेश्वरश्चैव शूलपाणिः पिनाकधृक्।
शिवः पशुपतिश्चैव महादेव-विसर्जनम्।।
सदस्यता लें टिप्पणियाँ भेजें (Atom)


text:
द्वारका
द्वारका भारतस्य पौराणिकस्थलेषु अन्यतमा । एतत् गुजरातराज्ये अस्ति । एतत् नगरं स्वयं श्रीकृष्णः एव प्रतिष्ठापितवान् इति जनैः विश्वस्यते । द्वारावती इति एतस्याः अपरं नाम । एतस्याः प्राचीनं नाम कुशस्थली इति आसीत् ।
पुराणकथाः[सम्पादयतु]
अहमदाबादतः ३०० कि.मी दूरे जामनगरम् अस्ति । सरोवरं परितः पत्तनम् निर्मितम् अस्ति । मध्ये द्वीपः अपि अस्ति । द्वीपे दुर्गमस्ति । तस्य नाम लकोटदुर्गम् । तत्र अनेकाः मूर्तयः सङ्गृहीताः सन्ति । जामनगरतः पश्चिमे १४५ कि.मी दूरे श्रीकृष्णस्य राजधानी द्वारकापुरी आसीत् । गोमतीनद्याः सागरसङ्गम स्थले एव द्वारकापत्तनम् आसीत् । अत्र गोमतीतीर्थनामकं किञ्चन सरोवरम् अस्ति । अत्र स्थिते दुर्गे द्वारकाधीशस्य प्राचीनं मन्दिरमस्ति । द्वारकामन्दिरं श्रीकृष्णस्य सुतः वज्रः विश्वकर्मणा निर्मापितवान् । पञ्चस्तरीयं गोपुरम् उन्नतम् आकर्षकं च अस्ति । गर्भगृहे शङ्खचक्रगदाधारी कृष्णः विराजते । मुख्यमन्दिरम् १५० पादोन्नतम् अस्ति । आचार्यशङ्करेण स्थापितं मठम् अत्र अस्ति । द्वारकापट्टनतः ३० कि.मी दूरे ओखाद्वीपे अपि द्वारकानाथमन्दिरमस्ति । श्रीकृष्णस्य कृष्णशिलामूर्तिः अत्र अस्ति । कृष्णजन्माष्टमीदिने अत्र विशेषपर्व भवति । द्वीपं गन्तुम् उत्तमा व्यवस्था अस्ति ।
आख्यानतः ज्ञायते यत् श्रीकृष्णस्य राजधान्याः निर्माणार्थं समुद्रराजः किञ्चित् पृष्ठतः अपसृतवान् । ततः कृष्णः पर्याप्तमात्रेण भूमिं प्राप्तवान् इति । श्रीकृष्णस्य अवसानस्य अनन्तरं समुद्रराजः आत्मना दत्तां भूमिं प्रतिस्वीकृतवान् । तत्कारणतः भूयान् भागः समुद्रे लीनः जातः । यः भागः स्मुद्रराजस्य भागः आसीत् सः भागः समुद्रे लीनः जातः । यः भागः समुद्रराजस्य न आसीत्, स च भागः तेन न स्पॄष्टः । बेटद्वाराकानाम्नः अयं द्वीपप्रदेशः अद्यापि द्रष्टुं शक्यः ।
बेटद्वारकासमीपे उत्खननतः ज्ञातम् अस्ति यत् एतस्मिन् प्रदेशे पूर्वं सुसमृद्धम् एकं नगरम् आसीत् इति । इदानीं यत् द्वारकानगरम् अस्ति तत् तस्मिन् स्थाने निर्मितं षष्ठं नगरम् । तन्नाम् एतस्मिन स्थले इतः पूर्व विविधे कालखण्डे पञ्चवारं नगराणि निर्मितानि आसन् । पुराणानि अपि ज्ञापयन्ति यत् श्रीकृष्णतः पूर्वम् एव अत्र नगरं किञ्चन आसीत् इति ।
द्वारका श्रीहरेः सशरीरावासस्थनमिति स्कन्दपुराणे उक्तम् । कुचेलपत्तनं, द्वारावती, कुशस्थली दारुकावनम् इत्येतानि द्वारकायाः अपरनामानि । मोक्षदायकेषु पुण्यक्षेत्रेषु एतस्याः स्थानमस्ति । हरिवंशे द्वारकायाः वर्णनमस्ति । श्रीकृष्णेन बाल्यं वृन्दावने यापितम् । अन्ते विश्वकर्मणः द्वारा मध्येसमुद्रं कुशस्थलिद्वीपे कुशासुरं निगृह्य द्वारकापत्तनं निर्मीय यादवैः सह उषितवान् । पुराणस्य कथानुसारम् एषा मायानगरी । चतुर्योजनविस्तारे निर्मितः भव्यप्रासादः द्वादशयोजनमितं दुर्गम् । रुक्मिणी-सत्यभामा-जाम्बवतीभ्यः निर्मितानि पृथक् पृथक् अन्तःपुरभवनानि सन्ति । सुवर्णवज्रवैढूर्यमरकतादिभिः रुपितं द्वारकानगरम् कुबेरस्य अलकापुरी इव रम्यम् आसीत् । श्रीकृष्णस्यावतारस्य समाप्तेरनन्तरं द्वारकायाः जलसमाधिरभूत् इति वदन्ति । एषा घटना ऐतिहासिकी इति समुद्रतले संशोधनं कुर्वतः इतिहाससंशोधकस्य एस्. आर्. रावमहोदयस्य अभिप्रायः ।
यद् किमपि भवतु, एतत्तु,सत्यम् । पुरातनेषु तीर्थक्षेत्रेषु अन्यतममिदम् । कृष्णेन सह सम्बध्दाः सर्वे विषयाः अत्र सन्ति । इदानीन्तनद्वारकानगरं गोमतीनद्याः अरब्बीसमुद्रस्य च तटे अस्ति । यात्रिकाः भारतयात्राकरणसन्दर्भे अविस्मृत्य एतत् क्षेत्रं सन्दर्श्य पुण्यं सम्पादयन्ति इति कथने लेशोऽपि संशयः नास्ति।
अत्रत्यः देवालयः पञ्च अट्टयुक्तः । जगत् मन्दिरनामकम् इदं मन्दिरम् अत्युन्नतगोपुरयुक्तं (१५० पादमितम्) अलङ्कृतैः द्विसप्ततिभिः स्तम्भैर्युक्तम् । तस्मिन् उन्नते गोपुरे ११७ पादमिते औन्नत्ये विशालः त्रिकोणाकारकः डयमानः ध्वजः अस्ति । तस्योपरि रक्तवर्णेनाङ्कितं सूर्यचन्द्रयोः चित्रणमस्ति । अस्मिन् मन्दिरे मुख्यद्वारद्वयमस्ति । एते द्वारे मोक्षद्वारं स्वर्गद्वारं चेति उच्यते। गर्भगृहे श्रीकृष्णस्य सुन्दरमूर्तिः वर्तते । सालिग्रामशिलया निर्मितोऽयं कृष्णः चतुर्हस्तयुक्तः सन् रजतसिंहासनस्योपरि तिष्ठति । शङ्कचक्रगदापद्मयुतः चतुर्हस्तः सः देवः यात्रिकेभ्यः षोडशकलात्मकदर्शनं यच्छति । विश्वकर्मणा निर्मितोऽयम् । एतं द्वारकाधीशः अथवा रणछोडः इति वदन्ति । तस्य परिवारदेवताः केशवः, राधा, जाम्बवती, लक्ष्मीः, सत्यभामा, बलरामः, विश्वनाथश्च । अनतिदूरे यशोदायाः मन्दिरम् अस्ति । एतत् परितः जनार्दन-नारद-दूर्वास-कुशेश्वराणां मन्दिराणि सन्ति । अनतिदूरे गङ्गासागरद्वीपः गोपीचन्दनक्षेत्राणि अपि सन्ति । तत्र लभ्यते पीतमृत्तिका इति ख्यातं पवित्रगोपीचन्दनम् । यत्र गोमतिः समुद्रेण मिलति तत्र पवित्रसालिग्रामाः इति भाव्यमानाः चक्राङ्किताः शिलाः लभ्यन्ते ।
इदं क्षेत्रं श्रीमता शङ्कराचार्येण सन्दर्शितम् आसीत् । तैः स्थापितेषु मठेषु अन्यतमं द्वारकापीठम् अत्रास्ति । गोवर्धनपीठनामके स्थाने श्रीमध्वाचार्यः आगत्य श्रीकृष्णं पूजितवान् ( १२३६-४०) । भारत पर्यटनावसरे अत्रागतेषु महापुरुषेषु श्री रामानुजाचार्यः (क्रि.श. १०३६-५०), श्रीवल्लभाचार्यः श्रीवादिराजतीर्थः अन्ये केचन च। नरसीमेहता श्रीकृष्णस्य महाभक्तेषु अन्यतमः । श्रीचैतन्यः, ज्ञानेश्वरः, बङ्गालस्य गोविन्दस्वामी अपि इदं क्षेत्रं सन्दर्शितवत्सु प्रमुखाः । मीराबायी, विठलेशगोस्वामी च अत्र सन्दर्श्य श्री कृष्णस्य गुणगानं कृतवन्तः सन्ति।
मोक्षदायिकासु नगरीषु अन्यतमा अस्ति द्वारका । अन्याश्च- अयोध्या, मथुरा, उज्जयिनी, वाराणसी, काञ्ची, हरिद्वारं चेति । श्रीकृष्णस्य प्रासादः रैवतकपर्वतस्य मूलभागे, पर्वतयोः मध्यभागे वा आसीत्। बेटद्वारका पर्वतसमूहे प्रसॄता अस्ति । एतस्य भूयान् भागः गुल्मैः आवृतः । प्राचीनमूर्तीनां स्मारकाणां च अवशेषाः एतस्मिन् प्रदेशे तत्र तत्र उपलभ्यन्ते । एतस्मात् स्पष्टं यत् अत्र पूवं नगरम् आसीत् इति ।
द्वारकाद्वीपः[सम्पादयतु]
शङ्कराचार्यः भारतस्य चतुर्षु पवित्रस्थानेषु चतुरः मठान् स्थापितवान् । दक्षिणे शृङ्गेर्यां पूर्वस्यां दिशि पुरीनागार्यं, पश्चिमदिशि द्वारकायाम् उत्तरे बदर्यां च तेन मठाः स्थापिताः । तेन स्थापितः मठः द्वारकाधीशमन्दिरस्य निकटे एव अस्ति । एतस्मिन् मन्दिरे रमणीया कृष्णप्रतिमा अस्ति । गोमतीनदीतीरे स्थितम् एतत् मन्दिरं श्रीकृष्णावंशीयः वज्रनाभः निर्मापितवान् । सहस्रशः भक्ताः प्रतिदिनम् एतत् मन्दिरं द्रष्टुम् आगच्छन्ति । इदानीं यत् इदानीं मन्दिरस्थानम् अस्ति तत्र पूर्वं कृष्णस्य जीवितकाले राजस्थानभवनम् आसीत् । १५४६ तमे वर्षे मेवाडस्य राज्ञी मीराबायी एतस्यां प्रतिमायां विलीना जाता इति काचित् जनश्रुतिः अस्ति । मन्दिरस्य दक्षिणभागे शान्तगम्भीरा गोमतीनदी प्रवहति । देवालयतः ५६ सोपानानि अवतीर्णानि चेत् नदी प्राप्यते । अग्रे एषा गुप्तरुपेण गङ्गया सङ्गता भवति इति जनाः भावयन्ति । श्रीप्रभासतीर्थः एतस्मात् मन्दिरात् द्विकिलोमीटरदूरे श्रीकृष्णस्य पत्न्याः रुक्मिण्याः मन्दिरम् अस्ति । तत्र एव नागेश्वरमहादेवतीर्थं नाम एकं प्राचीनं शिवमन्दिरम् अस्ति । श्रीकृष्णस्य बाल्यसुहृदः यदा वृन्दावनतः तं द्रष्टुं द्वारकाम् आगताः तदा एतस्य सरोवरस्य तीरे वसतिं कृतवन्तः आसन् । एवं द्वारकानगर्याम् आश्रीकृष्णात् आमीराबाय्इ बहूनां श्रेष्ठपुरुषाणां स्मरणानि निहितानि सन्ति । द्वारकानगरसमीपे कानिचन आधुनिकानि यन्त्रगाराणि अपि सन्ति । तत्परिसरे जनसम्मर्दादीनि अशान्तिचिह्नानि द्दश्यन्ते । नदीतीरेषु प्रदेशेषु तु प्रशान्तः परिसरः । आधुनिकजीवनस्य सर्वेषु साधनेषु सत्सु अपि अत्रत्यः परिसरः अतीतस्य गरिमाणम् एव प्राधान्येन स्मारयति । आधुनिकद्वारकायाम् अनेकाः शैक्षणिक सांस्कृतिकसंस्थाः सन्ति । ताः सर्वाः अपि श्रीकृष्णानाम्ना सम्बद्धाः एव प्रायः । द्वारकावासिनः अद्यापि साभिमानं वदन्ति यत् अस्मदीयनगर्यां श्रीकृष्णः स्वयं वसन् राज्यभारं निर्वहति स्म इति ।


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.३८
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.३८ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
अस्मिन्न इन्द्र पृत्सुतौ यशस्वति शिमीवति क्रन्दसि प्राव सातये । यत्र गोषाता धृषितेषु खादिषु विष्वक्पतन्ति दिद्यवो नृषाह्ये ॥१॥ स नः क्षुमन्तं सदने व्यूर्णुहि गोअर्णसं रयिमिन्द्र श्रवाय्यम् । स्याम ते जयतः शक्र मेदिनो यथा वयमुश्मसि तद्वसो कृधि ॥२॥ यो नो दास आर्यो वा पुरुष्टुतादेव इन्द्र युधये चिकेतति । अस्माभिष्टे सुषहाः सन्तु शत्रवस्त्वया वयं तान्वनुयाम संगमे ॥३॥ यो दभ्रेभिर्हव्यो यश्च भूरिभिर्यो अभीके वरिवोविन्नृषाह्ये । तं विखादे सस्निमद्य श्रुतं नरमर्वाञ्चमिन्द्रमवसे करामहे ॥४॥ स्ववृजं हि त्वामहमिन्द्र शुश्रवानानुदं वृषभ रध्रचोदनम् । प्र मुञ्चस्व परि कुत्सादिहा गहि किमु त्वावान्मुष्कयोर्बद्ध आसते ॥५॥


text:
चन्द्रे जलम् अस्ति इति वाराहमिहिरेण षष्ठसताब्द्याम् एव सम्पादितम् आसीत्।।
हिन्दी भाषायां पठितुं अत्र बलाघात: करणीय:।।
किंचित कालपूर्वम् एव भारतस्य चन्द्रयानेन् प्रमाणितं यत् चन्द्रे जलम् अस्ति एव। इत: पूर्वं नासावैज्ञानिका: एतस्य अन्वेषणं बहु वारं कृतवन्त: किन्तु चन्द्रे जलम् अस्ति इत्येतस्मिन् विषये ते किमपि वक्तुं न शक्तवन्त: । अस्य विषयस्य अन्वेषणं कर्तुं भारतदेश: चन्द्रयानम् इति कश्चन् गगननौका प्रेषितवान् तथा सप्रमाणेन् चन्द्रे जलम् अस्ति इति रहस्योद्घाटनं कृतवान् ।
य: विषय: अद्य नूतन वैज्ञानिकै: उद्धृत: प्रमाणित: च स: विषय: अस्माकं भारतस्य एव खगोलविद: सहस्राधिकेभ्य: वर्षेभ्य: (6तमे शताब्दे:) पूर्वम् एव स्वग्रन्थे लिखितवान् आसीत्।
तदा गगनस्य अटनं कर्तुं गगननौका: न आसन्, नैव कश्चित् अन्यं साधनम् एव आसीत् अस्य विषयस्य ज्ञानं कर्तुम्। किन्तु तदा यत् वचनं प्रमाणितं तद् वचनम् अद्य आगत्य सर्वै: स्वीकृतम्।
प्रशिद्ध: भारतीय: खगोलविद: वाराहमिहिर: चन्द्रे प्रकाशस्योत्पत्ति: कथम् इति कथयन् वदति-
''सलिलमये शशिनि खेर्दीधितयो मूर्च्छिता तमो नैश्यम्।
क्षपयन्ति दर्पणोदरनिहिता इव मन्दिरस्यान्त:।।'' इति- (बृहत्संहिता-4)
चन्द्रे यत् जलमयत्वं दृश्यते तस्मात् एव सूर्यकिरणस्य प्रतिफलनं कौमुद्या: च उत्पत्ति: भवति इति तस्य कथनस्य सार:।।
1030तमे वर्षे अल्बरूनि: नाम खगोलशास्त्रज्ञ: भारतम् आगत्य अत्रत्यान् विचारान् ज्ञात्वा स्वीये ''ऐहिक् म लिल् हिन्दु'' इत्येतस्मिन् महाग्रन्थे वराहमिहिरादिभि: उक्तं सर्वं संगृहीतवान् अस्ति।
तत्र स: लिखति- जलांशकारणत: एव चन्द्रे शीतलता परिदृश्यते, सूर्यकिरणा: चन्द्रतले प्रतिफलनं प्राप्य प्रकाशन्ते इति वराहमिहिर: बृहत्संहितायाम् उक्तवान् अस्ति इति। (अल्बेरूनीस् इण्डिया, अनुवाद:- एड्कर्ससच्यौ पृष्ठसंख्या -370)
प्राचीनकाले वैज्ञानिकसाधनानि, अन्यग्रहं प्रति प्रयाणं वा असम्भवम् आसीत् तथापि पूर्वजै: ऋषिभि: सूर्यचन्द्रादीनां गतिस्वरूपादय: निर्दुष्टतया उक्ता: सन्ति। तै: उक्तेन क्रमेण या गणना क्रियते तदनुगुणम् एव सूर्य-चन्द्रादीनाम् उदय-अस्तादय: अद्यापि भवन्ति, इत्यत: स्पष्टं यत् तेषां कथने वैज्ञानिकता अस्ति एव इति।
एवं विधा बहूनां सिद्धान्तानां प्रतिपादनं अस्माकं मनीषिभि: पूर्वं एव कृतं आसीत्।
साम्प्रतं ये वदन्ति यत् भारते किमपि नास्ति अथवा भारतदेश: अन्यदेशानाम् अनुशरणं करोति तेषां मुखपिधानं कर्तुं अस्माभि: अस्माकं ग्रन्थानां गहनाध्ययनम् आवश्यकम् एव इति।
अत: एतेषां तथ्यानां संकलनं सर्वै: अपि करणीयम् ।।
अस्माकं संस्कृति: अस्माभि: एव रक्षणीया।।
।।जयतु भारतम्, जयतु संस्कृतम्।।
सम्भाषण सन्देश पुस्तकात् साभार गृहीत:
भवदीय:- आनन्द:


text:
उत्तराखण्डराज्यम्
उत्तराखण्डराज्यं ( ( शृणु) /ˈʊttərɑːkhəndərɑːdʒjəm/) (हिन्दी: उत्तराखण्ड राज्य, आङ्ग्ल: Uttarakhand State) भारतीय राज्येषु अन्यतमं राज्यम् । एतस्य राज्यस्य २००० तमे वर्षे 'नवम्बर'-मासस्य नवमे दिनाङ्के रचना जाता । उत्तरप्रदेशराज्यस्य रचनार्थं हिमालयपर्वतप्रान्तस्य, उत्तराखण्डराज्यस्य च विभागः कृतः । राज्यस्यास्य उत्तरे टिबेट्, पूर्वे नेपाल, दक्षिणपश्चिमयोः उत्तरप्रदेशः अस्ति । अस्य राज्यस्य नाम २००७ तमे संवत्सरे 'जनवरी'-मासे उत्तराञ्चलात् उत्तराखण्डः इति परिवर्तनं कृतम् । राज्यस्य उच्चन्यायालयः नैनिताल् नगरे अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
- १ विभागः
- २ इतिहासः
- ३ राज्यजनसमुदायः
- ४ प्राकृतिकवर्णनम्
- ५ प्रवासोद्यमविभागः
- ६ अल्मोडा
- ७ गौमुखम्
- ८ हिमालययात्रा
- ९ हरिद्वारं हृषीकेशः च
- १० बाह्यानुबन्धः
विभागः[सम्पादयतु]
अस्मिन् राज्ये विभागद्वयं भवति गढवाल तथा कुमाऊं इति । अस्मिन् राज्ये १३ मण्डलानि सन्ति । गढवालविभागे चमोलीमण्डलं, देहरादूनमण्डलं, हरिद्वारमण्डलं, पौडीगढवालमण्डलं, रुद्रप्रयागमण्डलं, टिहरीगढवालमण्डलं, उत्तरकाशीमण्डलं चास्ति । कुमाऊंविभागे अल्मोडामण्डलं, बागेश्वरमण्डलम्, नैनितालमण्डलं, पिथौरागढमण्डलं, चम्पावतमण्डलम्, उधमसिंहनगरमण्डलं चास्ति । राज्यस्य मुख्यराजभाषा हिन्दी, उपराजभाषा संस्कृतभाषा चास्ति । “चिप्को” आन्दोलनस्य आरम्भः उत्तराखण्डराज्ये ऐदम्प्राथम्येन जातः । उत्तराखण्डस्य विस्तारः ५१,१२५ चतुरस्रकि.मी अस्ति । जनसंख्या ८५ लक्षमस्ति । देहरादून-हरिद्वार-नैनिताल-नगराणि अस्य राज्यस्य प्रमुखनगराणि सन्ति । राज्यस्य ९२.५७% भागः पर्वतीयः अस्ति । ६३% भागः अरण्यप्रदेशः अस्ति । उत्तराखण्डस्य मुख्याः पर्वताः नन्दादेवी (७८१६ मी.), बदरीनाथः(७१४० मी.), चौखम्बा(७१३८ मी.) तथा त्रिशूल्(७१२० मी.) सन्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
प्राचीनहिन्दूग्रन्थेषु केदार-मानसखण्डयोः मिलित्वा उत्तराखण्ड इति उल्लेखः दृश्यते । उन्नतपर्वताः, दर्दराः, नद्यः, पवित्रक्षेत्राणि अस्मिन् राज्ये सन्ति । अतः “देवभूमिः” इति अस्य नामान्तरमस्ति । ’कोल्’ इति जनाः अस्य राज्यस्य पूर्विकाः आसन् । वेदकाले आर्यसन्ततेः “रावत्” नामकाः जनाः आसन् । तस्मिन् काले ॠषीणां, साधूनाञ्च इष्टतमं स्थानम् आसीदेतत् । व्यासमहर्षिः अस्मिन्नेव स्थले महाभारतकाव्यं रचितवान् इति प्रतीतिः अस्ति । अस्मात् स्थलादारभ्यैव स्वर्गारोहणयात्रा आरब्धा पाण्डवैः इति जनानां विश्वासः । एतत् स्थलम् अशोककाले बौद्धधर्मप्रभावितम् आसीत् । आदिशङ्कराचार्यस्य प्रभावेण पुनः वैदिकसम्प्रदायावृतं जातं स्थलम् । मध्यकाले गढवाल,कुमाऊं च द्वे संस्थाने उत्तराखण्डे आस्ताम् । कुमाऊंसंस्थाने ’चन्द्रवंशस्य’ शासकाः शासनं कुर्वन्ति स्म । गढवालसंस्थाने ’परमारवंशस्य’ शासकाः शासनं कुर्वन्ति स्म । नेपालदेशस्य ’गूर्खा’ शासकाः १७९१ तमे संवत्सरे कुमाऊंराज्यं, १८०३ तमे संवत्सरे गढवालराज्यञ्च आक्रान्तवन्तः । १८१६ तमे संवत्सरे आङ्ग्लजनैः सह युद्धमभूत् । अनन्तरं गढवाल-कुमाऊंप्रदेशौ आङ्ग्लशासने आस्ताम् । भारतस्य स्वातन्त्र्यानन्तरं टिहरिसंस्थानम् उत्तरप्रदेशराज्ये शासनमकरोत् ।
राज्यजनसमुदायः[सम्पादयतु]
उत्तराखण्डस्य जनसमुदायस्य स्वमूलस्थानानुगुणं ’गढवाली’ उत ’कुमावी’ इति व्यवहारः अस्ति । सम्पूर्णस्य समुदायस्य “पहाडी” इति व्यवहारः अस्ति । पञ्जाबराज्यात् आगताः जनाः हिमालयस्य ’तेराय्ट्रदेशे’ वसन्ति । एतान् विहाय नेपालीजनाः, टिबेट्जनाः, गुज्जर्जनाश्च अत्रैव वसन्ति । राज्येषु विद्यमानेषु जनेषु ’रजपूताः’ अधिकाः भवन्ति ।
प्राकृतिकवर्णनम्[सम्पादयतु]
उत्तराखण्डः अतीवप्रकृतिरमणीयः प्रदेशः अस्ति । प्रायः राज्यस्य उत्तरभागस्य प्रदेशः हिमालयस्य अङ्गप्रदेशः अस्ति । अस्मिन् भागे उन्नतशिखराणि, हिमनद्यश्च विलसन्ति । हिमालयस्य सानुप्रदेशः पूर्वम् आकुलारण्यप्रदेशः आसीत् इति । अरण्यविभागस्य यत्नेन अरण्यस्य वृद्धिः जायमाना अस्ति । हिमालयस्य परिसरे विविधवन्यजन्तवः आश्रिताः । वन्यजन्तुषु व्याघ्राः, चित्रकाः, हिमचित्रकाः इत्यादयः अत्र आश्रिताः । अमूल्यानि सस्यानि, वनस्पतयश्च विलसन्त्यत्र। भारतीयपवित्रतमौ महानद्यौ गङ्गा, यमुनाच उत्तराखण्डस्य हिमपर्वतमूले उद्भूते । हिमालयपर्वतश्रेण्याः दक्षिणे भागे उत्तराखण्डः अस्ति । उन्नतप्रदेशाः हिमेन, शिलया च आवृताः सन्ति । नैनितालमण्डलस्य रामनगरे जिम् कार्बेट् राष्ट्रियोद्यानम् अस्ति । चमोलीजनपदे पुष्पकन्दरराष्ट्रियोद्यानम्, नन्दादेवीराष्ट्रियोद्यानञ्च आस्ति । उत्तरकाशीमण्डले गोविन्दपशुराष्ट्रियोद्यानम्, गङ्गोत्रीराष्ट्रियोद्यानञ्च अस्ति । हरिद्वारमण्डले राजाजि राष्ट्रियोद्यानम् अस्ति ।
प्रवासोद्यमविभागः[सम्पादयतु]
उत्तराखण्डस्य धनादायस्य प्रमुखविभागः प्रवासोद्यमविभागः भवति । सर्वदा अत्र तीर्थयात्रिकाः, पर्वतारोहिसाधकाः, पर्यटकाश्च भवन्ति । नैनिताल्, मस्सूरी, अल्मोरा तथा राणिखेत् इत्यादीनि गिरिधामानि प्रसिद्धानि सन्ति । हेमकुण्डस्य "श्वेतपुष्पकन्दरः" तथा नन्दादेवी राष्ट्रियोद्यानञ्च स्तः। विश्वपरम्परास्थानेषु नन्दादेवी राष्ट्रियोद्यानमपि अन्यतमम् । अधिकानां पर्यटकानाम् आकर्षणस्थानम् एतत् ।
धार्मिकक्षेत्राणि[सम्पादयतु]
हिन्दवानां पवित्रतमपुण्यक्षेत्रेषु कानिचन क्षेत्राणि उत्तराखण्डराज्ये राराजन्ते । तानि गङ्गोत्री, यमुनोत्री, केदारनाथः, बदरीनाथः(चारधाम) इति सुप्रसिद्धानि पवित्रक्षेत्राणि सन्ति । तथैव हरिद्वारं, हृषीकेशः च पवित्रक्षेत्रे स्तः । सिक्खधर्मस्य 'हेमकुण्डसाहेब्' पुण्यस्थानम् अस्मन्नेव राज्ये अस्ति । बौद्धधर्मस्य बुद्धस्तूपसहितं मिण्ड्रोलिङ्गपवित्रस्थानम् अत्रैव अस्ति ।
पुष्पकन्दरः[सम्पादयतु]
उत्तराखण्डराज्यं पूर्वम् उत्तरप्रदेशस्य भागः आसीत् । इदानीं स्वतन्त्रं राज्यम् अस्ति । अत्यन्तं सुन्दरं राज्यमेतत् । फ्राङ्क् स्मित् इति साहसी एतं प्रदेशम् अन्विष्टवान् । अत्र बहुविधाः पुष्पवृक्षाः सन्ति । एषः प्रपातः १० कि.मी. दीर्घः २ कि.मी. विस्तृतः च अस्ति । विश्वे एव एतादृशः निम्नकन्दरः अन्यत्र नास्ति । सागरतीरतः ३३५२ पादोन्नते प्रदेशे एतदस्ति । भारतीयाः विदेशीयाः च तत्र गच्छन्ति । जून-मासतः सप्तम्बर-मासाभ्यान्तरं तत्र गन्तुं योग्यः कालः अस्ति । शीतकाले अतीव शैत्यं भवति ।
नैनिताल[सम्पादयतु]
'कुमाहिल्' प्रदेशे स्थितं सुन्दरं गिरिधाम एतत् उत्तराखण्डराज्यस्य किञ्चन नगरम् । नैनिताल इत्यस्य देवानां नेत्रे इत्यर्थः । नैनादेवी-तः नैनिताल इति नाम । अत्र ६० सरांसि सन्ति । अतः सरसः मण्डलम् इति अस्य नामान्तरमस्ति । नैनिताल-नगरस्य बृहत्तमः तडागः अस्ति 'भीमताल'-तडागः । अत्र नौकाविहारः, मीनग्रहणमित्यादिकम् अतीव आकर्षकाणि सन्ति । नैनिताल-नगरे मेघाच्छादितशिखराणि, सरोवराणि, तृणावृतप्रदेशाः, अरण्यानि, समतलभूमिः च अतीवसुन्दराणि सन्ति । अतः एतं प्रदेशं "A Jewel among the Tourist Places" इति यात्रिकाः सगौरवं कथयन्ति । शिवालिकपर्वतश्रेणिः, पर्वताः, प्रपाताः च मनोहराणि सन्ति । बहुकालपर्यन्तम् एतत् गिरिधाम अदृष्टमीव आसीत् । 'ब्यारन्' इति अधिकारी मार्गभ्रष्टः अत्र आगत्य अपूर्वप्रदेशं दृष्ट्वा सन्तुष्टः अभवत् । अनन्तरं यूरोपियन् जनाः अत्र आगतवन्तः । सा.श.१८४१तमे काले एषः लघुग्रामः आसीत् । इदानी विश्वे प्रसिद्धं नगरम् अस्ति । 'क्याटर्पिल्लर्' इति धूमशकटयानं नगरदर्शनार्थम् अस्ति । अनेन सञ्चारः बालानाम् अतीव हर्षदायकः अस्ति । नैनितालनगरे किञ्चन पक्षिधाम अपि अस्ति । शतशः विविधाः पक्षिणः तत्र दर्शनीयाः सन्ति । नैनिताल-तः पश्चिमे रामनगरम् इत्यस्मिन् स्थले राष्ट्रियोद्यानं 'जिम् कार्बेट् न्याशनल् पार्क्' अस्ति । अत्र भल्लूकाः, व्याघ्राः, गजादयः प्राणिनः सन्ति । समीपे 'राणीखेत्' अल्मोडादीनि गिरिधामनि सन्ति ।
पिण्डारी[सम्पादयतु]
एतत् हिमालयप्रदेशस्य अत्यन्तं सुन्दरं स्थलम् । अत्र हिमनद्यः पर्वतशिखरेभ्यः अवतरन्ति । एषा हिमनदी ३ कि.मी. दीर्घा , अर्ध कि.मी. विस्तृता अस्ति । एषा ३३५३ मीटर् उन्नतप्रदेशे अस्ति । समीपे सुन्दरतृणभूमिः अस्ति । अत्र पर्वतारोहणं कर्तुं अवकाशः अस्ति । स्वर्गसदृशस्थलमेतत् इतः हिमालयपर्वतश्रेण्याः आरम्भः भवति । सर्वैः जीवने एकदा अवश्यं दर्शनीयमेतत् स्थलम् ।
जिम् कार्बेट् राष्ट्रियोद्यानम्[सम्पादयतु]
उत्तराखण्डराजस्य नैनितालपौरीमण्डलयोः भागः एषः । अभयारण्यमेव ५२३ चतुरस्र कि.मी. अस्ति । कुमाऊं-पर्वतप्रदेशे रामगङ्गानदी प्रवहति । एतत् सा.श.१९३५ तमे वर्षे रक्षितारण्यं घोषितमस्ति । प्रख्यातः मृगयाविहारी मृगयाप्रियः लेखकः 'जिम् कार्बेट्' कदाचित् अनेकजनान् व्याघ्रेभ्यः रक्षितवान् । नरभक्षकव्याघ्राणां जीवनविषये अध्ययनं कृत्वा पुस्तकं Man eaters of kumaon लिखितवान् । अत एव अरण्यं प्रति तस्य नाम एवम् आगतम् अस्ति । अस्य राष्ट्रियोद्यानस्य Tiger Country इत्यपि नाम अस्ति । अत्र किञ्चन पक्षिधाम अपि अस्ति । मृगाः, व्याघ्राः, गजाः, भल्लूकाः अत्र सन्ति । अत्र विविधाः पक्षिणः सन्ति । अतः खगवीक्षकस्वर्गः (Bird Watcher’s Paradise) इति कथयन्ति ।
देहरादून्[सम्पादयतु]
प्रवासिजनाः एतं प्रदेशं द्रष्टुम् इतः मस्सूरीप्रदेशं गन्तुं तत्र गच्छन्ति । तत्र अत्यन्तम् उत्तमं खगवीक्षणस्थानम् अस्ति । तस्य कारणम् तु तत्र विद्यमानम् अरण्यसंशोधनकेन्द्रं एव विश्वे तस्य स्थानं प्रप्रथमम् अस्ति । तत्र भारतीयसर्वेक्षणविभागस्य केन्द्रम् (सर्वे आफ् इण्डिया) अस्ति । ततः ८ कि.मी. दूरे चोरगुहा (राबर्सकेव्) इति स्थलम् अपूर्वमस्ति । भव्यानि अरण्यानि, पर्वतप्रदेशाः, नदीतीरप्रदेशाः च अस्माकं मनः आकर्षन्ति । अत्र जलं किञ्चिद्दूरं गुप्तगामीनी भूत्वा पश्चात् दूरे फेनरूपेण बहिरागच्छति । समीपे १४ कि.मी. दूरे उष्णजलनिर्झरिण्यः सहस्रधारा इति स्थले सन्ति । मृगवनम् आकर्षकम् अस्ति ।
मसूरी गिरिधाम[सम्पादयतु]
अत्र अतीव सुन्दरपर्वतशिखराणि सन्ति । एतत् विनोदविहारस्य स्थानम् । हिमालयशिखराणि अत्र गोचरी भवन्ति । इतः ११ कि.मी.दूरे 'केम्प्रीफालस्', 'भट्टफाल्स्, स्तः । अत्युन्नतं स्थानं 'लालतिल'-नामकं प्रसिद्धं स्थानम् अत्र अस्ति । सागर-स्तरतः २००० मीटर् उन्नतप्रदेशोऽयं 'क्यामल्स् बाक्स्'-'गन् हिल्'-स्थानके अतीवोन्नते स्थाने स्तः । अत्र शिखरपर्यन्तं गन्तुं विद्युच्चालिततन्त्रीस्यन्दनव्यवस्था अस्ति । 'लाक् मण्ड्ल्' (३५ कि.मी.) स्थले शिवदेवालयः अस्ति । अत्रैव कौरवाः पाण्डवान् लाक्षागेहे मारयितुं प्रयत्नं कृतवन्तः इति महाभारते उल्लिखितम् । सहस्रधारस्थले ९ मीटर् उन्नतः कश्चन जलपातः अस्ति । अत्रत्यं जलं गन्धकमिश्रितम् अतः स्नानेन आरोग्यवर्धनं भावति इति विश्वासः ।
हिमालयः[सम्पादयतु]
हिमालयः उत्तराखण्डप्रदेशस्य सुन्दरं स्थलम् । उत्तराखण्डराज्यमेव पर्वतानाम् स्थानमस्ति । अत्र पर्वतेषु सदा तुषारावृतं दृश्यं द्रष्टुं शक्यते । प्रपातेषु सदा शीतलं जलं प्रवहति । तृणावृतानि समतलानि आकर्षकानि भवन्ति । गढवालप्रदेशस्य विस्तारः ५००० चतुरस्रकि.मी. अस्ति । अत्रैव चमोली, पौरीगढवाल, टिहरीगढवाल, देहरादूनमण्डलानि सन्ति । गढवाल प्रवासिजनानां स्वर्गमिति कथयन्ति । अत्र यात्रा साहसिकानामेव साध्या । पर्वतारोहिणाम् उत्साहः भवति । जलक्रीडासु जनाः मग्नाः भवन्ति । "रिवर् राप्टिङ्ग्" , "मौण्टन् बैकिङ्ग्" इत्यादीनि जनानां प्रियाणि भवन्ति । पर्वतशिखरेषु त्रिशूल्, कामेट्, धुनगिरि इत्यादीनि अतीव प्रसिद्धानि सन्ति । नन्दादेवी अत्युन्नतः पर्वतः अस्ति । अत्र कठिनशिलारोहणं साहसिकानां प्रियं भवति । तुषारावृतप्रदेशे धावनमपि अत्र साहसप्रियाणाम् इष्टं भवति। मसूरी इवात्रापि अतीव शैत्यं भवति । हृषीकेशः, अल्मोरा, राणिखेत्, मसूरी, यमुनोत्री, केदारनाथः, बदरीनाथः च अत्रैव समीपे विद्यमानानि क्षेत्राणि । प्रतिक्षेत्रेषु सहस्राधिकाः जनाः दर्शनं प्राप्नुवन्ति ।
बदरीनाथः[सम्पादयतु]
नरनारायणमन्दिरस्य गोपुरं स्वर्णनिर्मितमस्ति । ४५ पादपरिमितोन्नतप्रदेशे गर्भगृहे सिंहासनस्योपरि शालग्रामशिलायाः पूर्वाभिमुखः श्रीनारायणविग्रहः अस्ति । योगमुद्रास्थितः किरीटधारी पद्मासनस्थः बदरीनाथः अस्ति । अस्मिन् स्थाने स्थितं शिवक्षेत्रं ब्रह्मकपालनाम्ना निर्दिश्यते । वेदव्यासमहर्षिः अत्र स्थितवान् । श्रीशङ्कराचार्यः अत्रैव स्थित्वा भाष्यग्रन्थान् रचितवान् । श्रीमन्मद्वाचार्यः बदरीनाथे एव समाधिस्थः अभवत् इति जनानां विश्वासः । महर्षिः श्री वेदव्यासः महाभारतम् अत्रैव रचितवान् गणपतिः अत्रैव तत् लिखितवान् इति विश्वासः। वेदव्यासेन अष्टादशपुराणानि अपि अत्रैव प्रणीतानि । बदरिकाश्रमतः अष्टकि.मी. दूरे ४०० पादपरिमितोन्नतात् स्थानात् पतता जलेन सुन्दरजलपातः निर्मितः। अस्य नाम वसुधारा जलपातः इति । हृषीकेशतः रुद्रप्रयागपर्यन्तम् आगत्य अग्रे केदारनथक्षेत्रं गन्तुं शक्यते । एतत् हृषीकेशतः २४० कि.मी. दूरेऽस्ति ।
केदारनाथः[सम्पादयतु]
सर्वतः हिमाच्छादितानि गिरिशिखराणि सन्ति । केदारनाथप्रदेशं रुद्रहिमालयः इति कथयन्ति । सुमेरुपर्वतः गन्धमादनगिरिः च अस्यैव भागौ स्तः । केदारनाथक्षेत्रं द्वादशज्योतिलिङ्गक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति । नरनारायणानां प्रार्थनया शिवः अत्र ज्योतिर्लिङ्गरूपेण स्थितवान् इति शिवपुराणे अस्ति । एतत् हिन्दवानां परमपवित्रं श्रद्धाकेन्द्रम् । केदारनाथस्य समीपे मन्दाकिनीनद्याः उगमस्थानमस्ति । केदारनाथस्य क्षेत्रं सागरस्तरतः ११७०० पादपरिमितौन्नत्ये स्थलम् अस्ति । केदारनाथमन्दिरे बृहच्छिला एव शिवलिङ्गमिति आराध्यते। गौरीकुण्डः इति पवित्रजलवापी अस्ति । श्रीशङ्कराचार्यः केदारनाथक्षेत्रे कैवल्यम् अवाप्नोत् । एतत् स्थलं भक्तानां यात्रास्थलं , प्रकृतिप्रियाणां साहसप्रियाणां एतत् प्रियं स्थानम् ।
अल्मोडा[सम्पादयतु]
हिमालयपर्वतश्रेण्यां स्वर्गमिव प्रकाशामानं गिरिधाम अल्मोरा । एतत् गिरिधाम दर्शकानां स्वर्गः इति ख्यातमस्ति । अत्र कन्दराः पर्वतशिखराणि नद्यः (रामगङ्गा, कोशी) सर्वाणि दिव्यानि भव्यानि च सन्ति । अत्र समतले वाटिकाः सन्ति । पर्वतारोहिणां प्रियं स्थानमस्ति । अल्मोरातः कारूददेवि मन्दिरपर्यन्तं जनाः आरोहणं कुर्वान्ति । स्वामी विवेकानन्दः इतः एव भारतयात्राम् आरब्धवान् इति इतिहासः। उत्तराखण्दराज्यतः कुमांव् ट्रान्सपोर्ट् इति संस्था प्रवासव्यवस्थां करोति । स्वयं वाहनैः अपि गन्तुं शक्यते ।
गौमुखम्[सम्पादयतु]
उत्तरकाशीमण्डलस्य एतत् प्रमुखस्थलमस्ति । सागरस्तरतः ४२५५ मीटर् उन्नतप्रदेशे एतदस्ति । अत्र पञ्चदश हिमनदीभिः एका गुहा निर्मितास्ति । एषा गौमुखम् इव दृश्यते इति स्थलस्य नाम गोमुखम् इति आगतम् । भागीरथी नदी अत्र सञ्जाता । अत्र शान्तिः पवित्रता सौन्दर्यं च सहजतया अस्ति । अत्र नदीस्नानम् अतीव पुण्यफलदम् इति जननां विश्वासः । अत्र अपाय स्थानानि बहूनि सन्ति । अत्र नदी वेगेन प्रवहति । अत्र कदाचित् हिमशिलाप्रपातः भवति । रक्षकपुरुषाः अत्र दर्शनं कृत्वा शीघ्रं निवर्तितुं जनान् सूचयन्ति ।
हिमालययात्रा[सम्पादयतु]
उत्तराखण्डतः हिमालययात्रा आरब्धा भवति । तदर्थम् अनेकानि शीतनिरोधकानि वस्तूनि सङ्ग्रहणीयानि भवन्ति । यात्राकर्तुम् पूर्वमेव सर्वं सूचयन्ति । हिमालययात्रा अद्भुतास्ति । यावत् पर्यन्तं यात्रा समाप्ता न भवति तावत् पर्यन्तम् अतीव जागरूकतया भवितव्यं भवति । विशेषतः भारतीयानां हिमालययात्रा अतीव इष्टा अस्ति ।
हरिद्वारं हृषीकेशः च[सम्पादयतु]
गङ्गानद्याः अपूर्वसौन्दर्यं द्रष्टुं शक्यते । हरिद्वारम् अथवा हरद्वारम् इति प्रख्यातं प्राचीनं पत्तनमेतत् हरेः पादौ अत्र स्तः इति हरिद्वारम् इति नाम आगतमस्ति । ब्रह्मकुण्डप्रदेशे हरिपादौ स्तः अमृतकुण्डं हरि की पायरि इत्यपि कथयन्ति । गङ्गातीरे गङ्गामातुः मन्दिरमस्ति । लक्ष्मीमन्दिरं श्रीराममन्दिरं नीलधारा, पावनधाम, दक्षप्रजापतिमन्दिरम् इत्यादिदर्शनीयानि सन्ति । गङ्गातीरे अनेक गुरुकुलानि सन्ति । अत्रानेकधर्मशालाः सन्ति । गङ्गास्नानम् अत्र पवित्रकार्यमस्ति । हरिद्वारतः १४ कि.मी. दूरे हृषीषिकेशक्षेत्रमस्ति । अत्र गीताभवनं, स्वर्गाश्रमः, ऋषिकुण्डं, वराहमन्दिरं, त्रिवेणिघट्टः भरतमन्दिरं, शिवानन्दाश्रमः इत्यादीनि सन्ति । लक्ष्मणझूला सेतुद्वारा गङ्गायाः पारं कर्तुं शक्यते । इतः हिमालययात्रायाः आरम्भः भवति । हरिद्वारहृषीकेशनगरयोः वैशिष्ट्यं गङ्गा प्रवहति। इतः जनाः परिशुद्धं गङ्गाजलं गृहं नयन्ति । गङ्गानद्याः उभयपार्श्वयो: स्नानघट्टाः निर्मिताः सन्ति ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- Government
- Other
.


text:
अथर्ववेद संहिता
वैदिकमन्त्रसंहितायाम् अथर्ववेदस्य कश्चित् विशिष्टम् एव महत्वमस्ति । एतस्या: संहिताया: महत्ववर्धनस्य कानिचन कारणानि अध: दत्तानि सन्ति -
1. ऋग्वेदादय: केवलम् आमुष्मिकफलप्रदातार: सन्ति किन्तु अथर्ववेद: ऐहिकमामुष्मिकम् च फलं प्रददाति । अतएव सायणाचार्यस्य कथनमस्ति - 'व्याख्या वेदत्रित यमामुष्मिकफलप्रदम् । ऐहिकामुष्मिक फलं चतुर्थं व्याचिकीर्षति' । (अथर्ववेदभाष्यभूमिका)
2. ब्रह्मा यज्ञस्य सर्वप्रमुख: ऋत्विज: अस्ति, तस्य वेद: अथर्ववेद: अस्ति । गोपथब्राह्मणानुसारं त्रिभि: वेदै: अपि यज्ञस्य मात्रम् एकस्य पक्षस्यैव पूर्ति: भवति; ब्रह्मा मनसा तत् पूर्णतां प्रददाति - 'स वा एष त्रिभिर्वेदैर्यज्ञस्यान्यतर: पक्ष: संस्क्रियते । मनसैव ब्रह्मा यज्ञस्यान्तरं पक्षं संस्करोति - गोपथ ब्राह्मणम् 1.3.2 ।
3. विभिन्ना लोकरीतय:, अभिचारकर्माणि, चमत्कारा:, जादू-टोना, कृत्या-मूठप्रहरणादिकानि एवं च अन्येषां तात्कालिकविश्वासानां विशालसंग्रह: अस्ति अथर्ववेद: । अतएव मैक्डानलस्य कथनमस्ति - सभ्यताया: इतिवृत्ते: अध्ययनाय ऋग्वेदस्यापेक्षया अथर्ववेदे उपलभ्यमाना सामग्रि: अधिकं रोचकं महत्वपूर्णं चास्ति ।
4. ऋग्वेदस्य दार्शनिकविचाराणां प्रौढरूपम् अस्मिन् एव वेदे प्राप्यते ।
5. आयुर्विज्ञानं, जीवाणुविज्ञानम्, औषधीनां विषये अथर्ववेदे पुष्कला सामग्री प्राप्यते ।
6. 'माता भूमि: पुत्रोहं पृथिव्या:' प्रभृतिमन्त्राणां द्वारा वैदिकी-राष्ट्रियभावनाया: सुदृढप्रतिपादनं सर्वप्रथमम् अत्रैव अभवत् ।
7. शान्ति: पौष्टिककर्माणां च सम्पादनमपि अस्मिन् एव वेदे भवति ।
एतानि एव कारणानि सन्ति यदर्थं स्थाने-स्थाने अस्य वेदस्य भूयसी प्रशंसा भवति ।
अथर्ववेदस्य विभिन्नानि नामानि - अथर्ववेदस्य प्रायश: 8 नामानि प्राप्यन्ते । 1. अथर्ववेद: (अथर्वाऋषिद्वारादृष्टमन्त्राणां संख्या अस्ति अत:), 2. आंगिरसवेद: (अंगिराऋषि: एवं तस्य वंशजै: दृष्टमन्त्रकारणात्), 3. ब्रह्मवेद: (ब्रह्मा अस्य ऋत्विज: अस्ति), 4. भृग्वांगरोवेद: (भृग्वंगिराऋषि: 670 मन्त्राणि दृष्टवानस्ति अत:) 5. भैषज्यवेद: (आयुर्वेद:, चिकित्सा, औषधय: आदीनां विपुलवर्णनकारणात्), महीवेद: (पृथ्वीसूक्तम् अथर्ववेदस्य महत्सूक्तमस्ति अत:), छत्रवेद:, छन्दोवेद: आदीनि नामानि सन्ति अथर्ववेदस्य ।
अथर्ववेदस्य अध्ययन परम्परा - श्रीमद्भागवतानुसारं वेदव्यासेन सर्वप्रथमं तस्य शिष्य: सुमन्तु:, तेन कबन्ध:, तेन पथ्य: देवदर्शौ च द्वौ अपि अस्य वेदस्य अध्ययनं प्राप्तवन्तौ, पथ्येन तस्य त्रय: शिष्या: जाजलि, कुमुद:, शौनक: तथा च देवदर्शस्य चत्वार: शिष्या: मोद:, ब्रह्मबलि:, पिप्पलाद:, शौक्लायनि: च अथर्ववेदस्य ज्ञानं प्राप्तवन्त: । एते एव अग्रे अस्या: शाखाया: प्रसारं कृतवन्त: ।
अथर्ववेदस्य प्रमुखशाखा: - पतंजलिना महाभाष्ये - 'नवधा अथर्वणो वेद:' इत्युक्त्वा अथर्ववेदस्य नवशाखा: उल्लिखिता: । प्रपंचहृदये, चरणव्यूहे एवं च ऋग्वेदभाष्यभूमिकायां (सायणाचार्येन) अपि अस्य समर्थनं प्राप्तमस्ति किन्तु नामभिन्नता अस्ति । एता: नवशाखा: सन्ति - पैप्पलाद, तौद, मौद, शौनकीय, जाजल, जलद, ब्रह्मवद, देवदर्श, चारण वैद्य ।
सम्प्रति केवलं शौनकपैप्लादौ द्वे शाखे एव प्राप्येते ।
1. शौनकीया शाखा - अस्मिन् समये एषा एव शाखा अथर्ववेदस्य प्रतिनिधिरस्ति । अस्मिन् 20 काण्डानि, 730 सूक्तानि, एवं च 5987 मन्त्राणि सन्ति । एतेषु षष्ठ, उनविंशतितम:, विंशतितमा: च अध्याया: सर्वतोवृहदा: सन्ति येषु क्रमश: 454, 453, 954 च मन्त्राणि सन्ति । अस्मिन् गद्यांश: अपि प्राचुर्येण प्राप्यते । सायणस्य अपूर्णभाष्यम् अस्योपरि एव प्राप्यते ।
2. पैप्पलाद शाखा - अस्य प्रारम्भिक अंश: अप्राप्त: अस्ति । महाभाष्येन ज्ञायते यत् अस्य प्रथमं मन्त्रम् आसीत् - शन्नो देवीरभिष्टये..........' सम्प्रति शौनिकीयशाखायाम् एतत् मन्त्रं षष्ठसूक्तस्य आदौ अस्ति । श्री दुर्गामोहन भट्टाचार्य: तस्य आत्मज: दीपक भट्टाचार्य: च अस्या: शाखाया: उद्धारकार्ये विशेषरूपेण प्रयत्नशीलौ स्त: ।
अथर्ववेदस्य अनेकानि स्थलानि अत्यन्तं दुष्कराणि सन्ति । बहूनां शब्द-समूहानाम् अर्थ: एव न ज्ञायते । विंशतितमे काण्डे 127तमसूक्तारभ्य 136तमसूक्तपर्यन्तं कुन्तापनामके विभागे विचित्रसूक्तानि मन्त्राणि च सन्ति । एतेषु कौरम्, रुशम्, राजि, रौहिण, ऐतश, प्रातिसूत्वन्, मण्डूरिका आदय: शब्दा: सन्ति यदर्थे सम्यकतया अद्यापि न ज्ञायते ।
अथर्ववेदस्य प्रमुखसूक्तानि - मेधाजनन सूक्तम् (1.1), विजयप्रार्थना सूक्तम् (1.9), राष्ट्राभिवर्धनसूक्तम् (1.29), राजासंवरणसूक्तम् (3.4), सामनस्य सूक्तम् (3.30), राष्ट्रदेवीसूक्तम् (4.30), ध्रुवोराजासूक्तम् (6.88), राजासूक्तम् (6.128), राष्ट्रसभासूक्तम् (7.11), भूमिसूक्तम् (पृथ्वीसूक्तम्/मातृभूमिसूक्तम्) (12.1) आदीनि सूक्तानि प्रमुखानि सन्ति ।
इति


text:
वाक्यनिर्माणे आवश्यकता ।।
राम: गृहं गच्छति - अस्मिन् वाक्ये त्रय: शब्दा: सन्ति । यत्र राम: कर्ता (गमन क्रियाया: कर्ता), गृहं कर्म गच्छति च क्रिया अस्ति । अस्मिन् लघु वाक्ये एक: कर्ता, एकं कर्म, एका क्रिया च अस्ति ।
सर्वतो लघु वाक्ये 'राम: गच्छति' इति - न्यूनातिन्यूनं एक: कर्ता, एका क्रिया च भवेत् । अस्य चर्चा पूर्वतने अध्याये कृता एव अस्ति ।
संस्कृते वाक्यनिर्माणे सप्तवस्तूनाम् आवश्यकता भवति । एतानि सप्तवस्तूनि एव सप्तविभक्तय: इति कथ्यन्ते । एतैरतिरिक्तं संस्कृते वाक्यस्य नास्ति अन्य: प्रकार: । केवलं संस्कृते एव न अपितु विश्वस्य कामपि भाषायाम् एतदतिरिक्तं अन्यविधया वाक्यनिर्माणं शक्यं न भवति ।
उदा -
- राम: गच्छति (कर्ता, क्रिया)
- राम: गृहं गच्छति (कर्ता, कर्म, क्रिया)
- राम: यानेन गृहं गच्छति (कर्ता, करण, कर्म, क्रिया)
- राम: भोजनाय यानेन गृहं गच्छति (कर्ता, सम्प्रदान, करण, कर्म, क्रिया)
- राम: विद्यालयात् भोजनाय यानेन गृहं गच्छति (कर्ता, अपादान, सम्प्रदान, करण, कर्म, क्रिया )
- राम: विद्यालयात् भोजनाय यानेन मित्रस्य गृहं गच्छति (कर्ता, अपादान, सम्प्रदान, करण, सम्बन्ध, कर्म, क्रिया)
- राम: विद्यालयात् भोजनाय यानेन मित्रस्य गृहं गच्छति प्रकोष्ठे प्रविशति च (कर्ता, अपादान, सम्प्रदान, करण, सम्बन्ध, कर्म, क्रिया, अधिकरण, क्रिया )।
एवं विधा वाक्यस्य निर्माणं सप्तविधा एव भवति, एता: एव सप्त विभक्तय: तदनुसारं षड् कारकं, एक: सम्बन्ध: च ।
इति


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १८९
नर्मदामाहात्म्ये कावेरीसंगममाहात्म्यवर्णनम्।
सूत उवाच।
पृच्छन्ति ते महात्मानो मार्कण्डेयं महामुनिम्।
युधिष्ठिर-पुरोगास्ते ऋषयश्च तपोधनाः ।। १८९.१ ।।
आख्याहि भगवन्। तथ्यं कावेरी सङ्गमो महान्।
लोकानाञ्च हितार्थाय अस्माकञ्च विवृद्धये ।। १८९.२ ।।
सदा पापरता ये च नरा दुष्कृतकारिणः।
मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो गच्छन्ति परमं पदम् ।। १८९.३ ।।
मार्कण्डेय उवाच।
श्रृण्वन्त्ववहिताः सर्वे युधिष्ठरपुरोगमाः।
अस्ति वीरो महायक्षः कुबेरः सत्यविक्रमः ।। १८९.४ ।।
इदं तीर्थमनुप्राप्य राजा यक्षाधिपोऽभवत्।
सिद्धं प्राप्तो महाराज! तन्मे निगदतः श्रृणु ।। १८९.५ ।।
कावेरी नर्मदा यत्र सङ्गमो लोकविश्रुतः।
तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा कुबेरः सत्यविक्रमः ।। १८९.६ ।।
तपोऽतप्यत यक्षेन्द्रो दिव्यं वर्षशतं महत्।
तस्य तुष्टो महादेवः प्रदातुं वरमुत्तमम् ।। १८९.७ ।।
भो भो यक्ष! महासत्व! वरं ब्रूहि यथेप्सितम्।
ब्रूहि कार्यं यथेष्टन्तु यद्वा मनसि वर्तते ।। १८९.८ ।।
कुबेर उवाच।
यदि तुष्टोऽसि मे देव! यदि देयो वरो मम।
अद्य प्रभृति सर्वेषां यक्षाणामधिपो भवेत् ।। १८९.९ ।।
कुबेरस्य वचः श्रुत्वा परितुष्टो महोश्वरः।
एवमस्तु ततो देवस्तत्रैवान्तर धीयत ।। १८९.१० ।।
सोऽपि लब्धवरो यक्षः शीघ्रं लब्धफलोदयः।
पूजितः स तु यक्षैश्च ह्यभिषिक्तस्तु पार्थिव! ।। १८९.११ ।।
कावेरीसङ्गमं तत्र सर्वपापप्रणाशनम्।
ये नरा नाभिजानन्ति वञ्चितास्ते न संशयः ।। १८९.१२ ।।
तस्मात् सर्व प्रयत्नेन तत्र स्नायीत मानवः।
कावेरी च महापुण्या नर्मदा च महानदी ।। १८९.१३ ।।
तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र! ह्यर्चयेद् वृषभध्वजम्।
अश्वमेधफलं प्राप्य रुद्रलोके महीयते ।। १८९.१४ ।।
अग्निप्रवेशं यः कुर्य्याद्यश्च कुर्य्यादनाशकम्।
अनिवर्त्या गतिस्तस्य यथा मे शङ्करोऽब्रवीत् ।। १८९.१५ ।।
सेव्यमानो वरस्त्रीमिः क्रीडते दिवि रुद्रवत्।
षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथापराः ।। १८९.१६ ।।
मोदते रुद्रलोकस्थो यत्र तत्रैव गच्छति।
पुण्यक्षयात् परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः ।। १८९.१७ ।।
भोगवान् दानशीलश्च महाकुल समुद्भवः।
तत्र पीत्वा जलं सम्यक् चान्द्रायणफलं लभेत् ।। १८९.१८ ।।
स्वर्गं गच्छन्ति ते मर्त्या ये पिबन्ति शुभं जलम्।
गङ्गायमुनयोर्मध्ये यत् फलं प्राप्नुयान्नरः
कावेरी सङ्गमे स्नात्वा तत् फलं तस्य जायते ।। १८९.१९ ।।
एवमादि तु राजेन्द्र! कावेरी सङ्गमे महत्।
पुण्यं महत्फलं तत्र सर्वपापप्रणाशनम् ।। १८९.२० ।।


text:
व्यवहारार्थमुत्प्रेक्षासूचकान् शब्दान् दर्शयन्नाह—
इत्येवंरूपः शब्दराशिरादिर्येषां तर्कयामि कल्पयामि उत्पश्यामि यथेत्येवमादीनां तैः शब्दैरुत्प्रेक्षा उक्तलक्षणा शब्दान्तरोक्ताप्यव्यक्ता सती व्यज्यते द्योत्यते । इवशब्दोप्युक्तेन विधिना तादृश उत्प्रेक्षाव्यञ्जकः । न केवलमेत इति ॥
सूक्ष्मलेशसाधारणप्राधान्यकथनेन हेतुं निदर्शयन्नाह—
हेतुश्च सूक्ष्मो लेशश्चेति त्रयमेतद् वाचां काव्यानामुत्तमं प्रधानं भूषणम् अलङ्कारः । उत्तमभूषणमेवैतत्त्रयम् । नत्विदमेव अतिशयोक्त्यादेरपि तथाभावात् । एवं च ब्रुवता [यद्भामहोक्तिविरोधो] भवति, तन्निरस्तम् । [तथा च]—
- काव्यालङ्कारे २.८६↩


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ४९
पूरुवंशवर्णनम्।
पूरोः पुत्रो महातेजा राजा स जनमेजयः।
प्राची ततः सुतस्तस्य यः प्राचीमकरोद्दिशम्।। ४९.१ ।।
प्राचीत तस्य तनयो मनस्युश्च तथा भवत्।
राजा पीतायुधो नाम मनस्योरभवत् सुतः।। ४९.२ ।।
दायादस्तस्य चाप्यासीद् धुन्धुर्नाम महीपतिः।
धुन्धोर्बहुविधः पुत्रः सम्पातिस्तस्य चात्मजः।। ४९.३ ।।
सम्पातेस्तु रहं वर्चा भद्राश्वस्तस्य चात्मजः।
भद्राश्वस्य घृताया तु दशाप्सरसि सूनवः।। ४९.४ ।।
औचेयुश्च हृषेयुश्च पुण्येयु श्चेति ते दश।
घृतेयुश्च विनेयुश्च स्थलेयुश्चैव सत्तमः।। ४९.५ ।।
धर्मेयुः सन्नतेयुश्च पुण्येयु श्चेति ते दश।
औचयो र्ज्वलना नाम भार्या वै तक्षकात्मजा।। ४९.६ ।।
तस्यां स जनयामास अन्तिनारं महीपतिम्।
अन्तिनारो मनस्विन्यां पुत्रान् जज्ञे परान् शुभान्।। ४९.७ ।।
अमूर्तरयसंवीरं त्रिवनञ्चैव धार्मिकम्।
गौरी कन्या तृतीया च मान्धातुर्जननी शुभा।। ४९.८ ।।
इलिना तु यमस्यासीत् कन्याया जनयत् सुतान्।
ब्रह्मवाद पराक्रान्तां श्छुम्भदा त्विलिना ह्यभूत्।। ४९.९ ।।
उपदानवी सुतान् लेभे चतुरस्त्विलिनात्मजात्।
ऋष्यन्तमथ दुष्यन्तं प्रवीरमनघं तथा।। ४९.१० ।।
चक्रवर्त्ती ततो जज्ञे दुष्यन्तात् समितिञ्जयः।
शकुन्तलायां भरतो यस्य नाम्ना च भारताः।। ४९.११ ।।
दौष्यन्तिं प्रति राजानं वागूचे चाशरीरिणी।
माता भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः।। ४९.१२ ।।
भर स्वपुत्रं दुष्यन्त! मावमंस्थाः शकुन्तलाम्।
रेतोधां नयते पुत्रः परेतं यमसादनात्।।
त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला।। ४९.१३ ।।
भरतस्य विनष्टेषु तनयेषु पुरा किल।
पुत्राणां मातृकात् कोपात् सुमहान् संक्षयः कृतः।। ४९.१४ ।।
ततो मरुद्भिरानीय पुत्रः स तु बृहस्पतेः।
संक्रामितो भरद्वाजो मरुद्बिर्भरतस्य तु।। ४९.१५ ।।
ऋषय ऊचुः।
भरतस्य भरद्वाजः पुत्रार्थं मारुतैः कथम्।
संक्रामितो महातेजास्तन्नो ब्रूहि यथातथम्।। ४९.१६ ।।
सूत उवाच।
पत्न्यामापन्नसत्वायामुशिजः सः स्थितो भुवि।
भ्रातुर्भार्य्यां सद्रृष्ट्वा तु बृहस्पतिरुवाच ह।। ४९.१७ ।।
उपतिष्ठ स्वलङ्कृत्य मैथुनाय च मां शुभे!।
एव मुक्ताऽब्रवीदेनं स्वयमेव बृहस्पतिम्।। ४९.१८ ।।
गर्भः परिणतश्चायं ब्रह्म व्याहरते गिरा।
अमोघरेतास्त्वञ्चापि धर्मञ्चैवं विगर्हितम्।। ४९.१९ ।।
एवमुक्तोऽब्रवीदेनां स्वयमेव बृहस्पतिः।
नोपदेष्टव्यो विनयस्त्वया मे वरवर्णिनि!।। ४९.२० ।।
धर्षमाणः प्रसह्यैनां मैथुनायोपचक्रमे।
ततो बृहस्पतिं गर्भो धर्षमाणमुवाच ह।। ४९.२१ ।।
सन्निविष्टो ह्यहं पूर्वमिह नाम बृहस्पते!।
अमोघरेताश्च भवान् नावकाश इह द्वयोः।। ४९.२२ ।।
एवमुक्तः स गर्भेण कुपितः प्रत्युवाच ह।
यस्मात्त्वमीद्रृशे काले सर्वभूतेप्सिते सति।।
अभिषेधसि तस्मात्त्वं तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि।। ४९.२३ ।।
ततः कामं सन्निवर्त्य तस्यानन्दाद् बृहस्पतेः।
तद्रेतस्त्वपतद् भूमौ निवृत्तं शिशुकोऽभवत्।। ४९.२४ ।।
सद्यो जातं कुमारं तु द्रृष्ट्वा तं ममताऽब्रवीत्।
गमिष्यामि गृहं स्वं वै भरस्वैनं बृहस्पते।। ४९.२५ ।।
एवमुक्त्वागता सा तु गतायां सोऽपि तं त्यजन्।
मातापितृभ्यां त्यक्तन्तु द्रृष्ट्वा तं मारुतः शिशुम्
जगृहुस्तं भरद्वाजं मरुतः कृपया स्थिताः।। ४९.२६ ।।
तस्मिन् काले तु भरतो बहुभिः ऋतुभि र्विभुः।
पुत्रनैमित्तिकैर्यज्ञैरयजत् पुत्रलिप्सया।। ४९.२७ ।।
यदा स यजमानस्तु पुत्रं नासादयत् प्रभुः।
ततः क्रतुं मरुत्सोमं पुत्रार्थे समुपाहरत्।। ४९.२८ ।।
तेन ते मरुतस्तस्य मरुत्सोमेन तुष्टुवुः।
उपनिन्युर्भरद्वाजं पुत्रार्थं भरताय वै।। ४९.२९ ।।
दायादोऽङ्गिरसः सूनो रौरसस्तु बृहस्पतेः।
संक्रामितो भरद्वाजो मरुद्भिर्मरुतं प्रति।। ४९.३० ।।
भरतस्तु भरद्वाजं पुत्रं प्राप्य विभुरब्रवीत्।
आदावात्महितायः त्वं कृतार्थोऽहं त्वया विभो।। ४९.३१ ।।
पूर्वं तु वितथो तस्मिन् कृते वै पुत्रजन्मनि।
ततस्तु वितथो नाम भरद्वाजो नृपोऽभवत्।। ४९.३२ ।।
तस्मादपि भरद्वाजाद् ब्राह्मणाः क्षत्रिया भुवि।
द्व्यामुष्यायणकौलीनाः स्मृतास्ते द्विविधेन च।। ४९.३३ ।।
ततो जाते हि वितथे भरतश्च दिवं ययौ।
भरद्वाजो दिवं यातो ह्यभिषिच्यसुतं ऋषिः।। ४९.३४ ।।
दायादो वितथस्यासीद् भुवमन्युर्महायशाः।
महाभूतोपमाः पुत्रा श्चत्वारो भुवमन्यवः।। ४९.३५ ।।
बृहत् क्षेत्रो महावीर्यः नरो गर्गश्च वीर्य्यवान्।
नरस्य संकृतिः पुत्रस्तस्य पुत्रो महायशाः।। ४९.३६ ।।
गुरुधीरन्तिदेवश्च सत्कृत्यान्तावुभौ स्मृतौ।
गर्गस्य चैव दायादः शिबिर्विद्वानजायत।। ४९.३७ ।।
स्मृताः शैव्यास्ततो गर्गाः क्षत्रोपेता द्विजातयः।
आहार्यतनयश्चैव धीमानासीदुरुक्षवः।। ४९.३८ ।।
तस्य भार्या विशाला तु सुषुवे पुत्रकत्रयम्।
त्रयूषपं पुष्करिं चैव कविं चैव महायशाः।। ४९.३९ ।।
उरुक्षवाः स्मृता ह्येते सर्वे ब्राह्मणताङ्गताः।
काव्यानान्तु वरा ह्येते त्रयः प्रोक्ता महर्षयः।। ४९.४० ।।
गर्गाः संकृतयः काव्याः क्षत्रोपेताद्विजातयः।
संभृताङ्गिरसो दक्षाः बृहत् क्षत्रस्य च क्षितिः।। ४९.४१ ।।
बृहत् क्षत्रस्य दायादो हस्ति नामा बभूव ह।
तेनेदं निर्मितं पूर्वं पुरन्तु गजसाह्वयम्।। ४९.४२ ।।
हस्तिनश्चैव दायादा स्त्रयः परमकीर्त्तयः।
अजमीढो द्विमीढश्च पुरुमीढस्तथैव च।। ४९.४३ ।।
अजमीढस्य पत्न्यस्तु तिस्त्रः कुरुकुलोद्वहाः।
नीलिनी धूमिनीचैव केशिनी चैव विश्रुताः।। ४९.४४ ।।
स तासु जनयामास पुत्रान् वै देववर्चसः।
तपसोऽन्ते महातेजा जाता वृद्धस्य धार्मिकाः।। ४९.४५ ।।
भारद्वाजप्रसादेन विस्तरं तेषु मे श्रृणु।
अजमीढस्य केशिन्यां कण्वः समभवत् किल।। ४९.४६ ।।
मेधातिथिः सुतस्तस्य तस्मात् काण्वायना द्विजाः।
अजमीढस्य भूमिन्यां जज्ञे बृहदनुर्नृपः।। ४९.४७ ।।
बृहदनोर्बृहन्तोऽथ बृहन्तस्य बृहन् मनाः।
बृहन्मनः सुतश्चापि बृहद्धनुरिति श्रुतः।। ४९.४८ ।।
बृहद्धनोर्बृहदिषुः पुत्रस्तस्य जयद्रथः।
अश्वजित् तनयस्तस्य सेनजित् तस्य चात्मजः।। ४९.४९ ।।
अथ सेनजितः पुत्रा श्चत्वारो लोकविश्रुताः।
रुचिराश्वश्च काव्यश्च राजा द्रृढरथस्तथा।। ४९.५० ।।
वत्सश्चावर्तको राजा यस्यैते परिवत्सकाः।
रुचिराश्वस्य दायादः पृथुसेनो महायशाः।। ४९.५१ ।।
पृथुसेनस्य पौरस्तु पौरान्नीपोऽथ जज्ञिवान्।
नीपस्यैक शतं त्वासीत् पुत्राणाममितौजसाम्।। ४९.५२ ।।
नीपा इति समाख्याताः राजानः सर्व एव ते।
तेषां वंशकरः श्रीमान् नीपानां कीर्त्तिवर्द्धनः।। ४९.५३ ।।
काव्याच्च समरो नाम सदेष्टसमरोऽभवत्।
समरस्य पारसम्पारौ सदश्व इति ते त्रयः।। ४९.५४ ।।
पुत्राः सर्वगुणोपेता जाता वै विश्रुता भुवि।
पारपुत्रः पृथुर्जातः पृथोस्तु सुकृतोऽभवत्।। ४९.५५ ।।
जज्ञे सर्वगुणोपेतो विभ्राजस्तस्य चात्मजः।
विभ्राजस्य तु दायाद स्त्वणुहो नाम वीर्य्यवान्।। ४९.५६ ।।
बभूव शुकजामाता कृत्वी भर्ता महायशाः।
अणुहस्य तु दायादो ब्रह्मदत्तो महीपतिः।। ४९.५७ ।।
युगदत्तः सुतस्तस्य विष्वक्सेनो महायशाः।
विभ्राजः पुनराजातो सुकृतेनेह कर्मणा।। ४९.५८ ।।
विष्वक्सेनस्य पुत्रस्तु उदक्सोनो बभूव ह।
भल्लाटस्तस्य पुत्रस्तु तस्यासीज्जनमेजयः।
उग्रायुधेन तस्यार्थे सर्वे नीपाः प्रणाशिताः।। ४९.५९ ।।
ऋषय ऊचुः।
उग्रायुधः कस्य सुतः कस्य वंशे स कथ्यते।
किमर्थं तेन ते नीपाः सर्वे चैव प्रणाशिताः।। ४९.६० ।।
सूत उवाच।
उग्रायुधः सूर्य्यवंश्य स्तपस्तेपे वराश्रमे।
स्थाणुभूतोऽष्टसाहस्रं तं भेजे जनमेजयः।। ४९.६१ ।।
तस्य राज्यं प्रतिश्रुत्य नीपानाजघ्निवान् प्रभुः।
उवाच सान्त्वं विविधं जघ्नुस्ते वै ह्युभावपि।। ४९.६२ ।।
हन्यमाना गतानूचे यस्माद्धेतोर्न मे वचः।
शरणागतरक्षार्थं तस्मादेवं शपामि वः।। ४९.६३ ।।
यदि मेऽस्ति तपस्तप्तं सर्वान्नयतु वो यमः।
ततस्तान् कृष्यमाणांस्तु यमेन पुरतः स तु।। ४९.६४ ।।
कृपया परयाविष्टो जनमेजयमूचिवान्।
गतानेतानिमान् वीरांस्त्वं मे रक्षितुमर्हसि।। ४९.६५ ।।
अरे पापा! दुराचारा! भवितारोऽस्य किङ्कराः।
तथेत्युक्तस्ततो राजा यमेन युयुधे चिरम्।। ४९.६६ ।।
व्याधिभिर्नारकैर्घोरैर्यमेन सह तान् बलात्।
विजित्य मुनये प्रादात् तदद्भुतमिवाऽभवत्।। ४९.६७।।
यमस्तुष्टस्ततस्तस्मै मुक्ति ज्ञानं ददौ परम्।
सर्वे यथोचितं कृत्वा जग्मुस्ते कृष्णमव्ययम्।। ४९.६८ ।।
येषान्तु चरितं गृह्य हन्यन्ते नापमृत्युभिः।
इह लोके परे चैव सुखमक्षय्यमश्नुते।। ४९.६९ ।।
अजमीढस्य धूमिन्यां विद्वाञ्जज्ञे यवीनरः।
धृतिमांस्तस्य पुत्रस्तु तस्य सत्यधृतिस्मृतः।।
अथ सत्यधृतेः पुत्रो द्रृढनेमिः प्रतापवान्।। ४९.७० ।।
दृढनेमि सुतश्चापि सुधर्मा नाम पार्थिवः।
आसीन् सुधर्मतनयः सार्वभौमः प्रतापवान्।। ४९.७१ ।।
सार्वभौमेति विख्यातः पृथिव्यामेकारड् बभौ।
तस्यान्ववाये महति महापौरवनन्दनः।। ४९.७२ ।।
महापौरवपुत्रस्तु राजा रुक्मरथः स्मृतः।
अथ रुक्मरथस्यासीत् सुपार्श्वो नामपार्थिवः।। ४९.७३ ।।
सुपार्श्वतनयश्चापि सुमतिर्नाम धार्मिकः।
सुमतेरपि धर्मात्मा राजा सन्नतिमानपि।। ४९.७४ ।।
तस्यासीत् सन्नतिमतः कृतो नाम सुतो महान्।
हिरण्यनाभिनः शिष्यः कौसल्यस्य महात्मनः।। ४९.७५ ।।
चतुर्विंशतिधा येन प्रोक्ता वै साम संहिताः।
स्मृतास्ते प्राच्य सामानः कार्तानामेह सामगाः।। ४९.७६ ।।
कार्तिरुग्रायुधः सो वै महापौरववर्द्धनः।
बभूव येन विक्रम्य पृथुकस्य पिता हतः।। ४९.७७ ।।
नीलो नाम महाराजः पञ्चालाधिपतिर्वशी।
उग्रायुधस्य दायादः क्षेमो नाम महायशाः।। ४९.७८ ।।
क्षेमात् सुनीथः संजज्ञे सुनीथस्य नृपञ्जयः।
नृपञ्जयाच्च विरथ इत्येते पौरवाः स्मृताः।। ४९.७९ ।।


text:
Monday, 31 May 2010
पुनर्नवसंकल्पनम्
मयि कतिपयानि परिवर्तनानि आनेयानि इति चिन्तितवान्नस्मि। कानि तानि इति स्पष्टम् एव अस्ति मनसि। परन्तु आलस्यनामा महारिपु: मम शरीरे निविष्ट: भूयो भूय: मां पराजयते। लक्षानां विस्मार: भवति। संकल्पा: वनष्टा: भवन्ति। पुन: नवसंकल्पं कर्तुं धार्ष्ट्यमपि नावशिष्यते पूर्वतनसंकल्पानां दुरावस्थां वीक्ष्य। परन्तु तदा तदा ’नीड का निर्माण फिर फिर’ इति हरिवंशरायविरचितं काव्यं प्रेरयति। पातस्तु भवत्येव। परन्तु पातादनन्तरं किं कार्यम्। परिज्ञाते एव पाते तत: अनुपदम् उत्थानम् पुनरपि प्रगतिपथे पदविन्यास:। न भेतव्यं न भेतव्यम्। स अवोचत् - नाश के भय से कभी दबता नही निर्माण का सुख, प्रलय की निस्तब्धता से सृष्टिका नवगान फिर फिर, नीड का निर्माण फिर फिर, नेह का आव्हान फिर फिर’। अद्य रात्रौ शीघ्रं शयित्वा प्रात: शीघ्रम् उत्थातव्यमिति कृतसंकल्प: अहं आन्तर्जाले रत: अधुना प्रतरेव शये! परन्तु पुनरपि श्व: तथैव करिष्ये इति संकल्पं कर्तुं धैर्यं सम्प्राप्तम्। अस्तु साधयामि तावत् पुनरपि तृणैर्नीडं निर्मातुमिव चण्डमारुतस्यागमनस्य सम्भावना: अपरिगणयन्।
Posted by संस्कृत-किंकर: at 15:03 No comments:
Friday, 7 May 2010
बदलापुरे प्रवृत्तात् संस्कृतभारत्या: प्रशिक्षणशिबिरात्
योगि-अरविन्द-गुरुकुले बदलापुरे अस्मि। अत्र प्रवृत्ते संस्कृत-सम्भाषण-शिक्षक-प्रशिक्षण-शिबिरे अध्यापकत्वं वहामि। सम्पूर्णात् कोङ्कणाप्रान्तात् ७५जना: प्रशिक्शणं प्राप्तुमागता:। आधिक्येन गोवात: सन्ति। मुम्बैत: अपि प्राय: २०जना: सन्ति। यूनां संख्या अधिका इति विशेश:। गण: उत्तम: दृश्यते। प्राय: सर्वेऽपि अग्रतो गत्वा संस्कृतभारत्या: कर्यकर्तार: भवेयु: संस्कृतकार्यं च कुर्यु: इति आशासे। कतिचन पूर्णकालिका: अपि लभ्येरन् इति अस्ति भाति। अहम् अत्र तेभ्य: प्रतिदिनं घण्टाद्वयम् आदर्शशिबिरं चालयामि। प्रतिदिनं घण्टाद्वयं चालितस्य शिबिरस्य विमर्शं च करोमि। ममापि महान् सन्तोष: अस्ति।
मश्ये एव श्रूयते यत् सोमैयास्थिते संस्क्रुतिपीठे व्याख्यातृपदं किञ्चित् विद्यते। तदर्थं चयनमारप्स्यते इति। मदर्थे अयम् उत्तम: अवसर:। चिन्तयन्नस्मि- यदि अत्र चयनं भवेत् तर्हि जीवनस्य संघर्षं सर्वोऽपि क्षणमात्रे समाप्त: भवेत् इति। पश्याम इइश्वरस्य का योजना मदर्थे।
मश्ये एव श्रूयते यत् सोमैयास्थिते संस्क्रुतिपीठे व्याख्यातृपदं किञ्चित् विद्यते। तदर्थं चयनमारप्स्यते इति। मदर्थे अयम् उत्तम: अवसर:। चिन्तयन्नस्मि- यदि अत्र चयनं भवेत् तर्हि जीवनस्य संघर्षं सर्वोऽपि क्षणमात्रे समाप्त: भवेत् इति। पश्याम इइश्वरस्य का योजना मदर्थे।
Posted by संस्कृत-किंकर: at 23:21 1 comment:
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
कृष्णयजुर्वेद:
'चरणव्यूहस्य' अनुसारं कृष्णयजुर्वेदस्य सर्वा: 85 शाखा: भवेयु:, किन्तु सम्प्रति चतस्र: शाखा: एवोपलब्धा: सन्ति - तैत्तिरीय, मैत्रायणी, काठक, कपिष्ठलं च ।
तैत्तिरीयसंहिता - वैशम्पायनस्य शिष्यै: तित्तररूपेण गृहीतानि यजुर्वेदमन्त्राणि कृष्णयजुर्वेदसंहिता इति उक्तानि - यदि अस्या: आख्यायिकाया: उपरि विश्वासं विधेम चेत् कृष्णयजुर्वेदस्य एषा एव मुख्या प्रतिनिधि: शाखा भवेत् एवं च अनया संहितया सम्बद्धा: सर्वे ब्राह्मण, आरण्यक, उपनिषद्, श्रौतसूत्र, गृह्यसूत्रादिग्रन्था: उपलभ्यते अपि अतएव अस्य पुष्टिरपि भवति । सायणचार्यस्य शाखा अपि एषा एव आसीत् अत: तेन सविस्तारम् अस्योपरि भाष्यप्रणयनं कृतम् ।
तैत्तिरीयसंहितायां 7 काण्डानि, 44 प्रपाठका: तथा च 631 अनुवाका: सन्ति । विषयवस्तु: शुक्लयजुर्वेदात् पर्याप्तं समानतां वहन् सन् अपि काश्चन् भिन्नता: सन्ति ।
मैत्रायणीसंहिता - 'चरणव्यूहे' मैत्रायणीयानां गणना 12कठेषु कृता अस्ति । अग्रे एते सप्त उक्ता: सन्ति - मानव, वाराह, दुन्दुभ, ऐकेय, हरिद्रवीय, श्याम एवं च श्यामायनीय । अनेन ज्ञायते यत् मैत्रायणीयशाखाया: गणना अपि यजुर्वेदस्य प्रारम्भिकशाखासु एव भवति । पं. भगवद्दत्त: सातवलेकर: च मैत्रायणं अथवा मैत्रेयं अस्या: शाखाया: प्रवर्तक: इति निगदित: अस्ति ।
मैत्रायणीसंहितायां 4 काण्डानि एव च 54 प्रपाठका: सन्ति; एतेषु 44 प्रपाठकेषु केवलं मन्त्राणि सन्ति शेषे दशे प्रपाठकेषु प्रकरणस्य एकरूपताया: एवं च मन्त्र-ब्राह्मणानां विभागस्य पूर्णतया अवधानं दत्तमस्ति । मैत्रायणीसंहितायां सर्वाणि 2144 मन्त्राणि सन्ति येषु 1701 ऋचा: ऋग्वेदात् उद्धृता: सन्ति ।
काठकसंहिता - पतंजलिव्याकरणानुसारं कदाचित् अस्या: शाखाया: विस्तार: ग्रामे-ग्रामे आसीत् - 'ग्रामे-ग्रामे कठं कालापकं च प्रोच्यते' । चरणव्यूहे 12 कठा: सन्ति - चरक, आह्वरक, भ्रातिष्ठलकठ, प्राच्यकठ, कपिष्ठलकठ, वारायणीय, चारायणीय, श्वेत, श्वेताश्वतर, औपमन्यव, पाताण्डिनेय एवं च मैत्रायणीय । अन्यत्र देश: द्वीप: च भेदयो: कठानां 13 अवान्तरशाखा: सन्ति - पिंजुलकठ (क्रौंचद्वीप), औदलकठ (शाकद्वीप), सपिच्छलकठ (शाकद्वीप), मुद्गलकठ (कश्मीर), श्रृंगलकठ (श्रृंज), सौभरकठ (सिंहल), मौरसकठ (कुशद्वीप), चुचुकठ (यवनदेश), योगकठ (यवनदेश), दौसलकठ (सिंहल), घोषकठ (क्रौंचद्वीप) एवं च जृम्भकठ (श्वेतद्वीप) ।
ब्रह्मपुराणे प्राप्तविवरणे कठानां मूलपुरुष: महर्षि कठ, भरद्वाजस्य शिष्य: बहनोई अपि चासीत् । भरद्वाजस्य रेवती इति भगन्या सह कठस्य विवाह: अभवत् । ऋषि: कठ: श्रृतर्षि: अपि उच्यते ।
कठसंहितायां 5 खण्डा: सन्ति - इठिमिका, मध्यमिका, ओरिमिका, याज्यानुवाक्या एवं च अश्वमेधाद्यनुवचनम् । प्रत्येकस्य खण्डस्य अवान्तविभाजनं स्थानकेषु अस्ति । प्रथमचत्वारिखण्डेषु 40 स्थानका: सन्ति । पंचमखण्ड: अनुवाकेषु विभक्त: अस्ति यस्मिन् 13 अनुवचनानि सन्ति । सम्पूर्णे संहितायां 843 अनुवाका: 3091 मन्त्राणि च सन्ति । मन्त्र-ब्राह्मणयो: सम्मिलितसंख्या 18 सहस्रम् अस्ति ।
कपिष्ठलसंहिता - चरणव्यूहस्य कठानाम् अन्तर्गतं 'कपिष्ठलकठ:' इत्यस्या: शाखाया: उल्लेख: अस्ति । अस्या: शाखाया: विभाजनं ऋग्वेदसदृशमेव अष्टकेषु अध्यायेषु च कृतमस्ति । अस्यां 6 अष्टका:, 48 अध्यायानां च उल्लेख: प्राप्यते किन्तु सम्प्रति उपलब्धप्रथमअष्टकस्य अष्टअध्यायानाम् अतिरिक्तं अन्येषु न्यूनाधिक्येन लोप: प्राप्यते । अस्या: संहिताया: वर्ण्यविषय: अपि काठक-संहितावदेव अस्ति ।


text:
Monday, October 19, 2009
दश-वाक्यानि
आदौ छात्राः भीताः लज्जया वदन्ति, स्तरवर्धनार्थं लिखित्वा वर्गे पठन्ति। अनन्तरं दृढविश्वासाः ते एव क्लिष्टकरप्रयोगान् उपयुज्य कथाः लिखन्ति, वर्गे पठन्ति ... किन्तु तैः स्वलिखितं पठितुं एव क्लेशं अनुभवन्ति। तदा तु पुनः कण्ठात् वक्तव्यम् इति निमयः आनीयते। एवं एव तैः दशवाक्यैः पठनं, लेखनं, नूतन-प्रयोगान्वेषणं, नूतन-प्रयोग-दृढीकरणं -- सर्वमपि शक्यम्।
केनापि महत्त्वमिदं बोधितं सद्यः। तदा तु दुःखं एव मम आविरभवत्। सप्ताहे दशवाक्यानि नाम कियत् समयं वा अपेक्षते। यदि संस्कृते एव व्यवहारः प्रतिदिनं किञ्चित् वा क्रियते मित्रमण्डले, प्रगतिः कियत् वा स्यात्? कथं वा कदा वा ईदृशं परिवर्तनं समाजहृदये दृश्येत?
1 comment:
- Ayurvedanarayanan said...
-
प्रथमवाक्यस्थं संस्कृत-भार्त्या इति पदं "संस्कृत-भारत्या" इति परिष्करणीयम् ।
- 10/11/09 03:23


text:
वैदिक सन्धि प्रक्रिया-व्यंजन सन्धि: (अन्त:पात सन्धि)- Vyanjan Sandhi, Antah Pat Sandhi..
अन्त:पात प्रायश: क, च तथा च त कारस्य भवति । एतत् निम्नोक्तं द्रष्टुं शक्यते ।
(1) यदि ड. कारस्य अनन्तरं कश्चित् अघोष उष्मवर्णम् आगच्छेत तर्हि मध्ये 'क' कारस्य आगम भवति ।
यथा - अर्वाड्. + शश्वतम् = अर्वाड्.कछश्वतम्,
अघोषवर्ण: न भवति सति दध्यड्. ह इत्येव भविष्यति ।
(2) चवर्गस्य पंचमवर्णस्य अनन्तरं यदि शकार: आगच्छेत् तर्हि उभयो: मध्ये 'च' कार: आगच्छेत् ।
(3) 'ट' अथ च 'न' कारस्य अनन्तरं यदि 'स' इति आगच्छेत् तर्हि मध्ये तकारस्य आगम भवेत् ।
यथा - अप्राट् + स = अप्राट्त्स ।
तान् + सम् = तान्त्सम् ।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ५०
कुरुवंशवर्णनम्।
सूत उवाच।
अजमीढस्य नीलिन्यां नीलः समभवन्नृपः।
नीलस्य तपसोग्रेण सुशान्तिरुपपद्यत।। ५०.१ ।।
पुरुजानुः सुशान्तेस्तु पृथुस्तु पुरुजानुतः।
भद्राश्वः पृथुदायादो भद्राश्वतनयान् श्रृणु।। ५०.२ ।।
मुद्गलश्च जयश्चैव राजा बृहदिषुस्तथा।
यवीनरश्च विक्रान्तः कपिलश्चैव पञ्चमः।। ५०.३ ।।
पञ्चानाञ्चैव पाञ्चलानेतान् जनपदान् विदुः।
पञ्चालं रक्षिणो ह्येते देशानामिति नः श्रुतम्।। ५०.४ ।।
मुद्गलस्यापि मौद्गल्याः क्षत्रोपेता द्विजातयः।
एते ह्यङ्गिरसः पक्षं संश्रिताः काण्वमुद्गलाः।। ५०.५ ।।
मुद्गलस्य सुतो जज्ञे ब्रह्मिष्ठः सुमाहायशाः।
इन्द्रसेनः सुतस्तस्य विन्ध्याश्वस्तस्य चात्मजः।। ५०.६ ।।
विन्ध्याश्वान् मिथुनं जज्ञे मेनकायामितिश्रुतिः।
दिवोदासश्च राजर्षि रहल्या च यशस्विनी।। ५०.७ ।।
शरद्वतस्तु दायादमहल्या सम्प्रसूयत।
शतानन्दमृषिश्रेष्ठं तस्यापि सुमहातपाः।। ५०.८ ।।
सुतः सत्यधृतिर्नाम धनुर्वेदस्य पारगः।
आसीत् सत्यधृतेः शुक्रममोघं धार्मिकस्य तु।। ५०.९ ।।
स्कन्नं रेतः सत्यधृतेर्द्रृष्ट्वा चाप्सरसं जले।
मिथुनं तत्र सम्भूतं तस्मिन् सरसि सम्भृतम्।। ५०.१० ।।
ततः सरसि तस्मिंस्तु क्रममाणं महीपतिः।
द्रृष्ट्वा जग्राह कृपया शन्तनुर्मृगयां गतः।। ५०.११ ।।
एते शरद्वतः पुत्रा आख्याता गौतमावराः।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि दिवोदासस्य वै प्रजाः।। ५०.१२ ।।
दिवोदासस्य दायादो धर्मिष्ठो मित्रयुर्नृपः।
मैत्रायणावरः सोऽथ मैत्रेयस्तु ततः स्मृतः।। ५०.१३ ।।
एते वंश्यायतेः पक्षाः क्षत्रोपेतास्तु भार्गवाः।
राजा चैद्यवरो नाम मैत्रेयस्य सुतः स्मृतः।। ५०.१४ ।।
अथचैद्यवरात् विद्वान् सुदासस्तस्य चात्मजः।
अजमीढः पुनर्जातः क्षीणे वंशे तु सोमकः।। ५०.१५ ।।
सोमकस्य सुतो जन्तुर्हते तस्मिन् शतं बभौ।
पुत्राणामजमीढस्य सोमकस्य महात्मनः।। ५०.१६ ।।
महिषीत्वजमीढस्य धूमिनी पुत्रवर्धिनी।
पुत्राभावे तपस्तेपे शतं वर्षाणि दुश्चरम्।। ५०.१७ ।।
हुत्वाग्निं विधिवत् सम्यक् पवित्रीकृतभोजना।
अग्निहोत्रक्रमेणैव सा सुष्वाप महाव्रता।। ५०.१८ ।।
तस्यां वै धूमवर्णायामजमीढः समीयिवान्।
ऋक्षं सा जनयामास धूमवर्णं शताग्रजम्।। ५०.१९ ।।
ऋक्षात् संवरणो जज्ञे कुरुः संवरणात्ततः।
यः प्रयागमतिक्रम्य कुरुक्षेत्रमकल्पयत्।। ५०.२० ।।
कृष्यतस्तु महाराजो वर्षाणि सुबहून्यथ।
कृष्यमाणस्ततः शक्रो भयात् तस्मै वरन् ददौ।। ५०.२१ ।।
पुण्यञ्च रमणीयञ्च कुरुक्षेत्रन्तु तत् स्मृतम्।
तस्यान्ववायः सुमहान् यस्य नाम्ना तु कौरवाः।। ५०.२२ ।।
कुरोस्तु दयिताः पुत्राः सुधन्वा जह्नु रेव च।
परीक्षिच्च महातेजाः प्रजनश्चारिमर्दनः।। ५०.२३ ।।
सुधन्वनस्तु दायादः पुत्रो मतिमतां वरः।
च्यवनस्तस्य पुत्रस्तु राजा धर्मार्थ तत्त्ववित्।। ५०.२४ ।।
च्यवनस्य कृमिः पुत्र ऋक्षाज्जज्ञे महातपाः।
कृमेः पुत्रो महावीर्यः ख्यात इन्द्रसमो विभुः।। ५०.२५ ।।
चैद्यो परिचरो वीरो वसुर्नामन्तरिक्षगः।
चैद्यो परिचराज्जज्ञे गिरिका सप्त वै सुतान्।। ५०.२६ ।।
महारथो मगधराट् विश्रुतो यो बृहद्रथः।
प्रत्यश्रवाः कुशश्चैव चतुर्थो हरिवाहनः।। ५०.२७ ।।
पञ्चमश्च यजुश्चैव मत्स्यः काली च सप्तमी।
बृहद्रथस्य दायादः कुशाग्रो नामविश्रुतः।। ५०.२८ ।।
कुशाग्रस्यात्मजश्चैव वृषभो नामवीर्यवान्।
वृषभस्य तु दायादः पुण्यवान् नाम पार्थिवः।। ५०.२९ ।।
पुण्यः पुण्यवतश्चैव राजा सत्यधृतिस्ततः।
दायादस्तस्य धनुषस्तस्मात् सर्वश्च जज्ञिवान्।। ५०.३० ।।
सर्वस्य सम्भवः पुत्रस्तस्माद्राजा बृहद्रथः।
द्वे तस्य शकले जाते जरया सन्धितश्च सः।। ५०.३१ ।।
जरया सन्धितो यस्माज्जरासन्धस्ततः स्मृतः ।
जेता सर्वस्य क्षत्रस्य जरासन्धो महाबलः।। ५०.३२ ।।
जरासन्धस्य पुत्रस्तु सहदेवः प्रतापवान्।
सहदेवात्मजः श्रीमान् सोमवित्स महातपाः।। ५०.३३ ।।
श्रुतश्रवास्तु सोमादेर्मागधाः परिकीर्तिताः।
जह्नुस्त्वजनयत् पुत्रं सुरथं नाम भूमिपम्।। ५०.३४ ।।
सुरथस्य तु दायादो वीरो राजा विदूरथः।
विदूरथ सुतश्चापि सार्वभौम इति स्मृतः।। ५०.३५ ।।
सार्वभौमात् जयत् सेनो रुचिरस्तस्य चात्मजः।
रुचिरात्तु ततो भौम स्त्वरितायुस्ततोऽभवत्।। ५०.३६ ।।
अक्रोधनस्त्वायुसुत स्तस्माद्देवातिथिः स्मृतः।
देवातिथेस्तु दायादो दक्ष एव बभूव ह।। ५०.३७ ।।
भीमसेनस्ततो दक्षाद् दिलीपस्तस्य चात्मजः।
दिलीपस्य प्रतीरस्तु तस्य पुत्रास्त्रयः स्मृताः।। ५०.३८ ।।
देवापिः शन्तनुश्चैव बाह्लीकश्चैव ते त्रयः।
बाह्लीकस्य तु दायादाः सप्त बाह्लीश्वरानृप!
देवापिस्तु ह्यपध्यातः प्रजाभिरभवन् मुनिः।। ५०.३९ ।।
मुनय ऊचुः।
प्रजाभिस्तु किमर्थं वै अपध्यातो जनेश्वरः।
को दोषो राजपुत्रस्य प्रजाभिः समुदाहृतः।। ५०.४० ।।
सूत उवाच।
किलासीद्राजपुत्रस्तु कुष्ठितं नाभ्यपूजयन्।
भविष्यं कीर्तयिष्यामि शन्तनोस्तु निबोधत।। ५०.४१ ।।
शन्तनुस्त्वभवद्राजा विद्वान् सो वै महाभिषक्।
इदं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं प्रति महाभिषक्।। ५०.४२ ।।
यं यं कराभ्यां स्पृशति जीर्णं रोगिणमेव च।
पुनर्युवा च भवति तस्मात्तं शन्तनुं विदुः।। ५०.४३ ।।
तत्तस्य शन्तनु त्वं हि प्रजाभिरिह कीर्त्यते।
ततो वृणुत भार्यार्थं शन्तनुर्जाह्नवीं नृपः।। ५०.४४ ।।
तस्यां देवव्रतं नाम कुमारं जनयद् विभुः।
काली विचित्रवीर्य्यन्तु दासेयोऽजनयत् सुतम्।। ५०.४५ ।।
शन्तनोर्दयितं पुत्रं शान्तात्मानमकल्मषम्।
कृष्णद्वैपायनो नाम क्षेत्रे वैचित्रवीर्य्यके।। ५०.४६ ।।
धृतराष्ट्रञ्च पाण्डुञ्च विदुरं चाप्यजीजनत्।
धृतराष्ट्रस्तु गान्धार्य्यां पुत्रानजनयत् शतम्।। ५०.४७ ।।
तेषां दुर्योधनः श्रेष्ठः सर्वक्षत्रस्य वै प्रभुः।
माद्री कुन्ती तथा चैव पाण्डोर्भार्ये बभूवतुः।। ५०.४८ ।।
देवदत्ताः सुताः पञ्च पाण्डोरर्थेऽभिज्ञिरे।
धर्माद्युघिष्ठिरो जज्ञे मारुताच्च वृकोदरः।। ५०.४९ ।।
इन्द्राद्धनञ्जयश्चैव इन्द्रतुल्य पराक्रमः।
नकुलं सहदेवञ्च माद्र्यशिवाभ्यामजीजनत्।। ५०.५० ।।
पञ्चैते पाण्डवेभ्यस्तु द्रौपद्यां जज्ञिरे सुताः।
द्रौपद्यजनयच्छ्रेष्ठं प्रतिविन्ध्यं युधिष्ठिरात्।। ५०.५१ ।।
श्रुतसेनं भीमसेनाच्छ्रुतकीर्तिं धनञ्जयात्।
चतुर्थं श्रुतकर्माणं सहदेवादजायत।। ५०.५२ ।।
नकुलाच्च शतानीकं द्रौपदेयाः प्रकीर्त्तिताः।
तेभ्योऽपरे पाण्डवेयाः षडेवान्ये महारथाः।। ५०.५३ ।।
हैडम्बो भीमसेनात्तु पुत्रो जज्ञे घटोत्कचः।
काशीबलधरात् भीमाज्जज्ञे वै सर्वगं सुतम्।। ५०.५४ ।।
सुहोत्रं तनयं माद्री सहदेवादसूयत।
करेणुमत्यां चैद्यायां निरमित्रस्तु नाकुलिः।। ५०.५५ ।।
सुभद्राया रथी पार्थादभिमन्युरजायत।
योधेयं देवकीचैव पुत्रं यज्ञे युधिष्ठिरात्।। ५०.५६ ।।
अभिमन्योः परिक्षित्तु पुत्रः परपुरञ्जयः।
जनमेजयः परिक्षितः पुत्रः परमधार्मिकः।। ५०.५७ ।।
ब्रह्माणं कल्पयामास स वै वाजसनेयकम्।
स वैशम्पायनेनैव शप्तः किल महर्षिणा।। ५०.५८ ।।
न स्तास्यतीह दुर्बुद्धे! तवैतद्वचनं भुवि।
यावत् स्थास्यसि त्वं लोके तावदेव प्रपत्स्यति।। ५०. ५९ ।।
क्षत्रस्य विजयं ज्ञात्वा ततः प्रभृति सर्वशः।
आभगम्य स्थिताश्चैव नृपञ्च जनमेजयम्।। ५०.६० ।।
ततः प्रभृति शापेन क्षत्रियस्य तु याजिनः।
उत्सन्ना याजिनो यज्ञे ततः प्रभृति सर्वशः।। ५०.६१ ।।
क्षत्रस्ययाजिनः केचित् शापात्तस्य महात्मनः।
पौर्णमासेन हविषा इष्ट्वा तस्मिन् प्रजापतिम्।।
स वैशम्पायने नैव प्रविशन् वारितस्ततः।। ५०.६२ ।।
परिक्षितः सुतः सो वै पौरवो जनमेजयः।
द्विरश्वमेधमाहृत्य महावाजसनेयकः।। ५०.६३ ।।
प्रवर्तयित्वा तं सर्वमृषिं वाजसनेयकम्।
विवादे ब्राह्मणैः सार्दमभिशप्तो वनं ययौ।। ५०.६४ ।।
जनमेजयाच्छतानीकस्तस्माज्जज्ञे स वीर्यवान्।
जनमेजयः शतानीकं पुत्रं राज्येऽभिषिक्तवान्।। ५०.६५ ।।
अथाश्वमेधेन ततः शतानीकस्य वीर्यवान्।
जज्ञेऽधिसोमकृष्णाख्यः साम्प्रतं यो महायशाः।। ५०.६६ ।।
तस्मिन् शासति राष्ट्रे तु युष्माभिरिदमाहृतम्।
दुरापं दीर्घसत्रं वै त्रीणि वर्षाणि पुष्करे
वर्षद्वयं कुरक्षेत्रे दृषद्वत्यां द्विजोत्तमाः।। ५०.६७ ।।
मुनय ऊचुः।
भविष्यं श्रोतुमिच्छामः प्रजानां लोमहर्षणे।
पुरा किल यदेतद्वै व्यतीतं कीर्तितं त्वया।। ५०.६८ ।।
येषु वै स्थास्यते क्षत्रं उत्पत्स्यन्ते नृपाश्चये।
तेषामायुः प्रमाणञ्च नामतश्चैव तान्नृपान्।। ५०.६९ ।।
कृतयुगप्रमाणञ्च त्रेताद्वापरयोस्तथा।
कलियुगप्रमाणञ्च युगदोषं युगक्षयम्।। ५०.७० ।।
सुखदुःखप्रमाणञ्च प्रजादोषं युगस्य तु।
एतत्सर्वं प्रसंख्याय पृच्छतां ब्रूहि नः प्रभो।। ५०.७१ ।।
सूत उवाच।
यथा मे कीर्तितं पूर्वं व्यासेनाक्लिष्टकर्म्मणा।
भाव्यं कलियुगञ्चैव तथा मन्वन्तराणि च।। ५०.७२ ।।
अनागतानि सर्वाणि ब्रुवतो मे निबोधत।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि भविष्या ये नृपास्तथा।। ५०.७३ ।।
ऐडेक्ष्वाकान्वये चैव पौरवे चान्वये तथा।
येषु संस्थास्यते तच्च ऐक्ष्वाकु कुलं शुभम्।।
तान् सर्वान् कीर्त्तयिष्यामि भविष्ये कथितान्नृपान्।। ५०.७४ ।।
तेभ्योऽपरेऽपि ये त्वन्ये ह्युत्पत्स्यन्ते नृपाः पुनः।
क्षत्राः पराशवाः शूद्रास्तथान्ये ये महीश्वराः।। ५०.७५ ।।
अन्धाः शकाः पुलिन्दाश्च चूलिका यवनास्तथा।
कैवर्त्ताभीरशवरा ये चान्यम्लेच्छसम्भवाः।।
पर्य्यायतः प्रवक्ष्यामि नामतश्चैव तान्नृपान्।। ५०.७६ ।।
अधिसोमकृष्णश्चैतेषां प्रथमं वर्त्तते नृपः।
तस्यान्ववाये वक्ष्यामि भविष्ये कथितान्नृपान्।। ५०.७७ ।।
त्यक्त्वा विवक्षुर्नगरं कौशाम्ब्यान्तु निवत्स्यति।
भविष्याष्टौ सुतास्तस्य महाबलपराक्रमाः।। ५०.७९ ।।
भूरिर्ज्येष्ठः सुतस्तस्य तस्य चित्ररथः स्मृतः।
शुचिद्रवश्चित्ररथात् वृष्णिमांश्च शुचिद्रवात्।। ५०.८० ।।
वृष्णिमतः सुषेणश्च भविष्यति शुचिर्नृपः।
तस्मात् सुषेणात् भविता सुनीथो नाम पार्थिवः।। ५०.८१ ।।
नृपात् सुनीथाद् भविता नृचक्षुः सुमहायशाः।
नृचक्षुषस्तु दायादो भविता वै सुखीबलः।। ५०.८२ ।।
सुखीबलसुतश्चापि भावी राजा परिष्णवः।
परिष्णवसुतश्चापि भविता सुतपा नृपः।। ५०.८३ ।।
मेधावी तस्य दायादो भविष्यति न संशयः।
मेधाविनः सुतश्चापि भविष्यति पुरञ्जयः।। ५०.८४ ।।
उर्वो भाव्यः सुतस्तस्य तिग्मात्मा तस्य चात्मजः।
तिग्मात् बृहद्रथो भाव्यो वसुदामा बृहद्रथात्।। ५०.८५ ।।
वसुदाम्नः शतानीको भविष्योदयनस्ततः।
भविष्यते च दयनात् वीरो राजा वहीनरः।। ५०.८६ ।।
वहीनरात्मजश्चैव दण्डपाणिर्भविष्यति।
दण्डपाणेर्निरामित्रो निरामित्रात्तु क्षेमकः।। ५०.८७ ।।
अत्रानुवंशश्लोकोऽयं गीतो विप्रैः पुरातनैः।
ब्रह्मक्षत्रस्य यो योनिर्वंशो देवर्षिसत्कृतः।।
क्षेमकं प्राप्य राजानं संस्थास्यति कलौ युगे।। ५०.८८ ।।
इत्येष पौरवो वंशो यथावदिह कीर्त्तितः।
धीमतः पाण्डुपुत्रस्य अर्जुनस्य महात्मनः।। ५०.८९ ।।


text:
संस्कृतभाषायाम् अव्ययानि नितरां प्राधान्यं भजन्ते। यथा प्रायः सर्वेपि शब्दाःतत्तद्विभक्त्यनुगुणं,तत्तत्पुरुषानुगुणं,तत्तद्वचनानुगुणं वा परिवर्तन्ते तथा एतानि अव्ययानि न परिवर्तन्ते। तन्नाम सर्वेषु वचनेषु,सर्वेषु पुरुषेषु,सर्वासु विभक्तिषु च एतेषाम् अव्ययानां रूपं समानं भवति। तदेव उच्यते-
-
सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु ।
-
वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम्॥ इति
यत् सर्वेषु लिङ्गेषु सर्वसु विभक्तिषु सर्वेषु वचनेषु न परिवर्तते तत् अव्ययम् ।
कानिचन अव्ययानि
संस्कृतभाषायाम् अव्ययानि बहूनि सन्ति। अत्र कतिपयाव्ययानि एव दर्शितानि।
अथ,अपि,अलम्, इति,इव, उच्चैः, एव, कदा, कुतः, क्व, खलु, चित्, चेत्, तूष्णीम्, नूनम्, पुरा, मा, मिथ्या, इतस्ततः, अत्र तत्र, यथा तथा, यदा तदा, यद्यपि, यदि तर्हि, यावत्, वरम् वा विना सहसा हि ह्यः
अपि
अर्थविवरणम्
अपि इत्यव्ययं विविधेषु अर्थेषु प्रयुज्यते । ते च अर्थाः -
गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्कासम्भावनास्वपि ।[१]
अर्थात् - गर्हा = निन्दा, समुच्चयः, प्रश्नः, शङ्का, सम्भावना (शक्त्युत्कर्षमाविष्कर्तुम् अत्युक्तिः)[२] इत्येतेषु अर्थेषु अपि इत्यव्ययं प्रयुज्यते |
पुनश्च -
अपि सम्भावनाप्रश्नशङ्कागर्हासमुच्चये ।
तथा युक्तपदार्थे च कामचारक्रियासु च ॥[३]
उदाहरणानि
-
गर्हा(निन्दा) = १) धिग्देवदत्तम् अपि स्तुयाद् वृषलम् ।
-
समुच्चयः = अपि स्तुहि अपि सिञ्च ।
-
प्रश्नः = १)अपि क्रियार्थं सुलभं समित्कुशम् । २) अपि गच्छसि गृहम् ?
-
शङ्का = १) अपि प्रसीदेद् रुष्टो नृपतिः ! २) अपि चोरो भवेत् ! ३) अपि देवदत्तो गच्छेत् !
-
सम्भावना = १) अपि स्तुयाद् विष्णुम् ।
सन्दर्भः
-
ऊपर जायें↑ अमरकोशः ३/३/२४९
-
ऊपर जायें↑ सिद्धान्तकौमुदी


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १९४
नर्मदामाहात्म्ये नानाविधतीर्थमाहात्म्यवर्णनम्।
मार्कण्डेय उवाच।
ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र! ह्यङ्कुशेखरमुत्तमम्।
दर्शनात्तस्य देवस्य मुच्यते सर्वपातकैः ।। १९४.१
ततो गच्छेच्च राजेन्द्र! नर्मदेश्वरमुत्तमम्।
तत्र स्नात्वा नरो राजन्! स्वर्गलोके महीयते ।। १९४.२
अश्वतीर्थं ततो गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत्।
सुभगो दर्शनीयश्च भोगवान् जायते नरः ।। १९४.३
पितामहं ततो गच्छेत् ब्रह्मणा निर्मितं पुरा।
तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या पितृपिण्डन्तु दापयेत् ।। १९४.४
तिलदर्भविमिश्रन्तु ह्युदकं तत्र दापयेत्।
तस्य तीर्थप्रभावेण सर्वं भवति चाक्षयम् ।। १९४.५
सावित्री तीर्थमासाद्य यस्तु स्नानं समाचरेत्।
विधूय सर्वपापानि ब्रह्मलोके महीयते ।। १९४.६
मनोहरं ततो गच्छेत् तीर्थं परमशोभनम्।
तत्र स्नात्वा नरो राजन्! पितृलोके महीयते ।। १९४.७
ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र! मानसं तीर्थमुत्तमम्।
तत्र स्नात्वा नरो राजन्! रुद्रलोके महीयते ।। १९४.८
ततो गच्छेच्च राजेन्द्र! कुञ्जतीर्थमनुत्तमम्।
विख्यातं त्रिषु लोकेषु सर्वपापप्रणाशनम् ।। १९४.९
यान्यान्कामयते कामान् पशुपुत्रधनानि च।
प्राप्नुयात्तानि सर्वाणि तत्र स्नात्वा नराधिप ।। १९४.१०
ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र! त्रिदशज्योति विश्रुतम्।
यत्र ता ऋषिकन्यास्तु तपोऽतप्यन्त सुव्रताः ।। १९४.११
भर्ता भवतु सर्वासामीश्वरः प्रभुरव्ययः।
प्रीतस्तासां महादेवो दण्डरूपधरो हरः ।। १९४.१२
विकृताननबीभत्सुर्व्रती तीर्थमुपागतः।
तत्र कन्यां महाराज! वरयन् परमेश्वरः ।। १९४.१३
कन्यां ऋषेर्वरयतः कन्यादानं प्रदीयताम्।
तीर्थं तत्र महाराज! ऋषिकन्येति विश्रुतम् ।। १९४.१४
तत्र स्नात्वा नरो राजन्! सर्वपापैः प्रमुच्यते।
ततो गच्छेच्च राजेन्द्र! स्वर्णविन्दुत्विति स्मृतम् ।। १९४.१५
तत्र स्नात्वा नरो राजन्! दुर्गतिं न च पश्यति।
अप्सरेशं ततो गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत् ।। १९४.१६
क्रीडते नागलोकस्थो ह्यप्सरैः सह मोदते।
ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र! नरकं तीर्थमुत्तमम् ।। १९४.१७
तत्र स्नात्वार्चयेद्देवं नरकं च न पश्यति।
भारभूति ततो गच्छेदुपवासपरो जनः ।। १९४.१८
एतत्तीर्थं समासाद्य चावतारं तु शाम्भवम्।
अर्चयित्वा विरूपाक्षं रुद्रलोके महीयते ।। १९४.१९
अस्मिस्तीर्थे नरः स्नात्वा भारभूतौ महात्मनः।
यत्र तत्र मृतस्यापि ध्रुवं गाणेश्वरी गतिः ।। १९४.२०
कार्तिकस्य तु मासस्य ह्यर्चयित्वा महेश्वरम्।
अश्वमेधाद्दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः ।। १९४.२१
दीपकानां शतं तत्र घृतपूर्णन्तु दापयेत्।
विमानैः सूर्य्यसङ्काशैर्व्रजते यत्र शङ्करः ।। १९४.२२
वृषभं यः प्रयच्छेत्तु शङ्खकुन्देन्दुसप्रभम्।
वृषयुक्तेन यानेन रुद्रलोकं स गच्छति ।। १९४.२३
धेनुमेकान्तु यो दद्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप।
पायसं मधुसंयुक्तं भक्ष्याणि विविधानि च ।। १९४.२४
यथाशक्त्या च राजेन्द्र! ब्राह्मणान् भोजयेत्ततः।
तस्य तीर्थप्रभावेण सर्वं कोटिगुणं भवेत् ।। १९४.२५
नर्म्मदाया जलं पीत्वा ह्यर्चयित्वा वृषध्वजम्।
दुर्गतिञ्च न पश्यति तस्मिंस्तीर्थे नराधिप! ।। १९४.२६
हंसयुक्तेन यानेन रुद्रलोकं स गच्छति।
यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च हिमवांश्च महोदधिः ।। १९४.२७
गङ्गाद्याः सरितो यावत्तावत् स्वर्गे महीयते।
अनाशकन्तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप ।। १९४.२८
गर्भवासे तु राजेन्द्र! न पुनर्जायते पुमान्।
ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र! आषाढी तीर्थमुत्तमम् ।। १९४.२९
तत्र स्नात्वा नरो राजन्निन्द्रस्यार्द्धासनं लभेत्।
स्त्रियास्तीर्थं ततो गच्छेत् सर्वपापप्रणाशनम् ।। १९४.३०
तत्रापि स्नातमात्रस्य ध्रुवं गाणेश्वरी गतिः।
ऐरण्डीनर्म्मदायोश्च सङ्गमं लोकविश्रुतम् ।। १९४.३१
तच्च तीर्थं महापुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्।
उपवासपरो भूत्वा नित्यव्रतपरायणः ।। १९४.३२
तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र! मुच्यते ब्रह्महत्यया।
ततो गच्छेच्च राजेन्द्र! नर्म्मदो दधिसङ्गमम् ।। १९४.३३
जामदग्न्यमिति ख्यातं सिद्धो यत्र जनार्दनः।
यत्रेष्ट्वा बहुभिर्यज्ञैरिन्द्रो देवाधिपोऽभवत् ।। १९४.३४
तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र! नर्म्मदो दधिसङ्गमे।
त्रिगुणं चाश्वमेधस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।। १९४.३५
पश्चिमस्योदधेः सन्धौ स्वर्गद्वारविघट्टनम्।
तत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयः सिद्धचारणाः ।। १९४.३६
आराधयन्ति देवेशं त्रिसन्ध्यं विमलेश्वरम्।
तत्र स्नात्वा नरो राजन्! रुद्रलोके महीयते ।। १९४.३७
विमलेशं परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति।
तत्रोपवासं कृत्वा ये पश्यन्ति विमलेश्वरम् ।। १९४.३८
सप्तजन्मकृतं पापं हित्वा यान्त्यमरालयम्।
ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र! कौशिकी तीर्थमुत्तमम् ।। १९४.३९
तत्र स्नात्वा नरो राजन् उपवासपरायणः।
उपोष्य रजनीमेकां नियतो नियताशनः ।। १९४.४०
एतत्तीर्थप्रभावेण मुच्यते ब्रह्महत्यया।
सर्वतीर्थाभिषेकन्तु यः पश्येत् सागरेश्वरम् ।। १९४.४१
योजनाभ्यन्तरे तिष्ठन्नावर्त्ते संस्थितः शिवः।
तं दृष्ट्वा सर्वतीर्थानि दृष्टान्येव न संशयः ।। १९४.४२
सर्वपापविनिर्मुक्तो यत्र रुद्रः स गच्छति।
नर्म्मदासङ्गमं यावद् यावच्चामरकण्टकम् ।। १९४.४३
अत्रान्तरे महाराज! तीर्थकोट्यो दशस्मृताः।
तीर्थात्तीर्थान्तरं यत्र ऋषिकोटि निषेवितम् ।। १९४.४४
साग्निहोत्रैस्तु विद्वद्भिः सर्वैर्ध्यानपरायणैः।
सेवितानेन राजेन्द्र! त्वीप्सितार्थप्रदायिका ।। १९४.४५
यस्त्विदं वै पठेन्नित्यं शृणुयाद्वापि भावतः।
तस्य तीर्थानि सर्वाणि ह्यभिषिञ्चन्ति पाण्डव! ।। १९४.४६
नर्म्मदा च सदा प्रीता भवेद्वै नात्र संश्यः।
प्रीतस्तस्य भवेद्रुद्रो मार्कण्डेयो महामुनिः ।। १९४.४७
वन्ध्या चैव लभेत् पुत्रान् दुर्भगा सुभगा भवेत्।
कन्या लभेत भर्तारं यश्च वाञ्छेत् तु यत् फलम् ।। १९४.४८
तदेव लभते सर्वं नात्र कार्या विचारणा।
ब्राह्मणो वेदमाप्नोति क्षत्रियो विजयी भवेत् ।। १९४.४९
वैश्यस्तु लभते लाभं शूद्रः प्राप्नोति सद्गतिम्।
मूर्खस्तु लभते विद्यां त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नरः।
नरकञ्च न पश्येत्तु वियोगञ्च न गच्छति ।। १९४.५०


text:
जहाङ्गीर
नूर्-उद्-दिन् सलीम् जहाँगीर् (हिन्दी: नूरुद्दीन सलीम जहांगीर पारसी: نورالدین سلیم جهانگیر)(पूर्ण उपाधि: अल-सुल्तान अल-'आज़म वाल खकान अल-मुकर्रम, ख़ुशरू-ई-गीति पनाह, आबु'ल-फथ नूर-उद-दिन मुहम्मद जहाँगीर पादशाह ग़ाज़ी [जन्नत-मकानी])(२० सेप्टेम्बर १५६९ – ८ नवम्बर १६२७) एकःसहस्र एवः पञ्चात् तस्य मृत्यौ मुग़ल साम्राज्यस्य सम्राडासीत। सः अकबरस्य तृतीयः अग्रिमः जीवितपुत्रः च आसीत्। अकबरस्य यमलपुत्रौ, हसन् हुसैन् च, शैशवे अम्रियताम्। जहाँगीरस्य माता हर्काबाई, एका अम्बेरस्य राजपूत् नृपाङ्गना आसीत् (जन्मनि राजकुमारी हीरा कुँवारी, अम्बेरस्य नृपस्य, राज्ञः बिहार्मालस्य अथवा भरमलस्य अग्रिमपुत्री )।
जहाँगीरः बहुरार्थनाभ्यः लब्धः पुत्रः आसीत्। एतद उक्त तत् अकबरस्य प्रथम जीवितः पुत्र, भाविष्यत् जहांगीरस्य जनन, एतद समयस्य एकः प्रतिपूजित मुनि, शेख सलीम चिश्तीस्य आशीर्वाद आसीत। परम् दरवेश, शिशुक नामन् सलीम अभवतः एवः अकबर प्रीत्या समुदित सः शेख बाबा ।


text:
सूत्र २७
श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥२७॥
श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ।
तुशब्देनाक्षेपं परिहरति ।
नखल्वस्मत्पक्षे कश्चिदपि दोषोस्ति ।
न तावत्कृत्स्नप्रसक्तिरस्ति ।
कुत: । श्रुते: ।
यथैव हि ब्रम्हाणो जगदुत्पत्ति: श्रूय़त एवं विकारव्यतिरेकेणापि ब्रम्हाणोऽवस्थानं श्रूयते ।
प्रकृतिविकारयोर्भेदेन व्यपदेशात् ।
सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवाता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति ।
तावानस्य महिमा ततो ज्यायांश्च पूरूषा: ।
पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवीति चैवंजातीयकात् ।
तथा ह्रदयायतनत्ववचनात्संपत्तिवचनाच्च ।
यदि च कृत्स्नं ब्रम्हा कार्यभावेनोपयुक्तं स्यात्सता सोम्य तदा संपन्नो भवतीति सुषुप्तिगतं विशेषणमनुपपन्नं स्यात् ।
विकृतेन ब्रम्हाणा नित्यसंपन्नस्वादविकृतस्य च ब्रम्हाणोऽभावात् ।
तथेन्द्रिययगोचरत्वप्रतिषेधाहब्रम्हाणो विकारस्य चेन्द्रियगोचरत्वोपपत्त: ।
तस्मादस्त्यविकृतं ब्रम्हा ।
न च निरवयवत्वशब्दकोपोऽस्ति ।
श्रूयमाणत्वादेव निरवयवत्वस्याप्यभ्युपगम्यमानत्वात् ।
शब्दमूलं च ब्रम्हा शब्दप्रमाणकं नेन्द्रियादिप्रमाणकं तद्यथाशब्दमभ्युपगन्तव्यम् ।
शब्दश्चोभयमपि ब्रम्हाण: प्रतिपादयत्यकृत्स्नप्रसक्तिं निरवयवत्वं च ।
लौकिकानामपि मणिमन्त्रौषधिप्रभृतीनां देशकालनिमित्तवैचित्र्यवशाच्छक्तयो विरुद्धानेककार्यविषया दृश्यन्ते ।
ता अपितावन्नोपदेशमन्तरेण केवलेन सर्केणावगन्तुं शक्यन्तेऽस्य वस्तुन एतावत्य एतत्सहाया एतद्विषया एतत्प्रयोजनाश्च शक्तय इति ।
किमुताचिन्त्यप्रभावस्य ब्रम्हाणो रूपं विना शब्देन न निरूप्ये ।
तथा चाहु: पौराणिका: ।
अचिन्त्या: खलु ये भावा न तांस्तर्केण योजयेत् ।
प्रकृतिभ्य: परं यच्च तदचिन्त्यस्य लक्षणमिति ।
तस्माच्छब्दमूल एवातीन्द्रियार्थयाथात्म्याधिगम: ।
ननु शब्देनापि न शक्यते विरुद्धोऽर्थ: प्रत्याययितुं निरवयवं च ब्रम्हा परिणमते न च कृत्स्नमिति ।
यदि निरवयवं ब्रम्हा स्यान्नैव परिणमेत ।
कृत्स्नमेव वा परिणमेत ।
अथ केनचिद्रूपेण परिणमेत केनचिच्चावतिष्ठेतेति रूपभेदकल्पनात्सावयवमेव प्रसज्येत ।
क्रियाविषये हयतिरात्रे षोडशिनं गृहणति नातिरात्रे षोडशिनं गृहणतीत्येवंजातीयकायां विरोधप्रतीतावपि विकल्पाश्रयणं विरोधपरिहारकारणं भवति पुरुषतन्त्रत्वादनुष्ठानस्य ।
इह तु विकल्पाश्रयणेनापि न विरोधपरिहार: संभवति ।
अपुरुषतन्त्रत्वाद्वस्तुन: ।
तस्माद्दुर्घटमेतदिति ।
नैष दोष: । अविद्याकल्पितरूपभेदभ्युपगमात् ।
न हयविद्याकल्पितेन रूपभेदेन साबयवं वस्तु संपद्यते ।
न हि तिमिरोपहतनयनेनानेक इव चद्रमा दृश्यमानोऽनेक एव भवति ।
अविद्याकल्पितेन च नामरूपलक्षणेन रूपभेदेन व्याकृताव्याकृतात्मकेन तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयेन ब्रम्हा परिणामादिसर्वंव्यवहारास्पदत्वं प्रतिपद्यते पारमार्थिकेन च रूपेण सर्वव्यवहारातीतमपरिणतमवतिष्ठते ।
वाचारम्भणमात्रत्वाच्चाविद्याकल्पितस्य नामरूपभेदस्येति न निरवयवत्वं ब्रम्हाण: कुप्यति ।
न चेयं परिणामश्रुति: परिणामप्रतिपादनार्था तत्प्रतिपत्तौ फलानवगमात् ।
सर्वव्यवहारहीनब्रम्हात्मभावप्रतिपादनार्था त्वेषा तत्प्रतिपत्तौ फलावगमात्स एष नेति नेत्यात्मेत्युपक्रम्याह - अभयं वै जनक प्राप्तोऽसीति ।
तस्मादस्मत्पक्षे न कश्चिदपि दोषप्रसङ्गोऽस्ति ॥२७॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
कथाकेळिः
कथाकेळिः (मलयाळम्: കഥകളി, कथकळि) देशे विदेशे च प्रसिद्धिमाप्ता एकं केरळीयनृत्तकलारूपमस्ति।
अन्तर्विषयाः
विवरणम्[सम्पादयतु]
चेण्टा, मद्दळम्, इलत्ताळम्, इटय्का, चेङ्किला, इत्यादयः वाद्यविशेषाः कथाकेल्याः अवतरणसमये उपयुज्यन्ते। तत्र कथासन्दर्भाः श्लोकरूपेण सम्भाषणानि पदरूपेण कथांशसङ्ग्रहः दण्डकरूपेण च निबद्धाः दृश्यन्ते। मुख्यगायकः पोन्नानि इति अनुगायकः शिङ्किटी इति च व्यवह्रियते। गानानुसारं पदानामर्थान् मुद्राभिः, रसान् मुखोपाङ्गचलनैश्च आविष्करोति नटः। कथाकेल्यां प्राधान्येन (१) केली, (२) अरङ्ङुकेली, (३) तोटयम्, (४) वन्दनश्लोकः, (५) पुरप्पाट्, (६) मेळप्पदम्, (७) कथाभिनयम्, (८) धनाशि च सन्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
क्रिस्तोः परं सप्तदशे शतके कोट्टारक्करत्तम्पुरान् महाशयेन प्रारब्धं रामनाट्टमेव अस्य कलारूपस्य प्राग्रूपमिति पण्डिताः वदन्ति।
अस्य कलारूपस्य परिष्कर्ता आसीत् वेट्टत्तु तम्पुरान्। कोट्टयत्तु तम्पुरान् महाभागोऽपि अस्याः कलायाः परिष्करणे बद्धश्रद्धः आसीत्।
वेषभूषाः[सम्पादयतु]
कथापात्राणां स्वभावानुसारमेव आहार्यता निर्णीता। तत्र पच्चा, कत्ति, ताटि, करि, मिनुक्क्, इत्येवमादयः, आहार्यविशेषाः स्वीकृताः सन्ति। तेषामपि पात्रानुसारं वैविध्यमस्ति। कथाकेल्यां धीरोदात्तनायकानामेव 'पच्च' इति वेषविशेषः कल्पितः (यथा नलः, अर्जुनः....)। रजोगुणयुक्तानां नायकानां 'कत्ति' (यथा रावणः, दुर्योधनः....),। तमोगुणप्रधानानामसुराणां मनुष्याणां च 'ताटि' (यथा बकः, दुश्शासनः....) किरातानां 'करि' च । मुनीनां स्त्रीणाञ्च 'मिनुक्क्' च कल्पितः। इमे वेषप्रकाराः पूर्णतया परिपाल्यन्ते । 'कत्ति' इत्यस्य कथापात्राणां 'कुरुंकत्ति', 'नेटुंकत्ति' इति प्रकारभेदौ वर्तेते। 'ताटि' इत्यस्य 'वेळुत्तताटि' (हनूमान्), 'कऱुत्तताटि' (कलिः), 'चुवन्नताटि' (दुश्शासनः) इति विभागत्रयं वर्तते । एवं 'करि' इत्यस्यापि भेदद्वयमस्ति । पुरुषाणां कृते स्त्रियः कृते च (यथा किरातः, शूर्पणखा च)। नारदवसिष्ठादीनां मुनीनां महर्षिकेशः, चिबुकं च उपयुज्यते । स्त्रीकथापात्राणां 'मिनुक्क्' । 'मण्णान्', भीरुः, विद्युज्जिह्वः, इत्यादि विलक्षणकथापात्राणि कथाकेल्याः आहार्यवैचित्र्यतां प्रस्फुटयन्ति।
आट्टक्कथा[सम्पादयतु]
कथाकेल्याः साहित्यं कैरळ्याम् आट्टक्कथा इति व्यवह्रियते। उण्णायिवार्यर्, कोट्टयत्तुतम्पुरान्, कोट्टारक्करत्तम्पुरान्, इरयिम्मन् तम्पि इत्येवमादयः महात्मानः आट्टक्कथारचनायां प्रसिद्धाः।
हस्तमुद्राः[सम्पादयतु]
मुद्राणां हस्तलक्षणदीपिकायां निर्दिष्टाः आधारमुद्राः एव अवलम्ब्यन्ते।
नाट्यप्रकाराः[सम्पादयतु]
कथाकेल्याः “वटक्कन् चिट्टा”, “तेक्कन् चिट्टा” इति प्रकारद्वयं वर्तते । तत्र वटक्कन् चिट्टा इत्यस्य कल्लटिक्कोटन् सम्प्रदायः इति तेक्कन् चिट्टा इत्यस्य कप्लिङ्ङाटन् सम्प्रदायः इति च नामान्तरम् ।
कथाभिनयस्य चोल्लियाट्ट्म्, इळकियाट्टम् इति प्रकारद्वयमस्ति। गायकस्य गानक्रमानुसारं नटः प्रतिपदं मुद्राभिः अभिनयं करोति । अयं अभिनयप्रकारः चोल्लियाट्टम् इति कथ्यते । ततः पूर्वं, परं वा नटः स्वमनोधर्मानुसारम् अभिनयति। अस्यैव इळकियाट्टम् इति नाम।
अभिनयप्रकाराः[सम्पादयतु]
चतुर्विधाः अभिनयप्रकाराः सन्ति । आङ्गिकम्, वाचिकम्, आहार्यम्, सात्विकम् इति।
अभिनयदर्पणे एवमुक्तं भवति -
-
- यतो हस्तस्ततो दृष्टिः यतो दृष्टिस्ततो मनः ।
- यतो मनस्ततो भावो यतो भावस्ततो रसः ।।
श्रृङ्गारः, करुणः, वीरः, रौद्रः, हासः, भयानकः, बीभत्सः, अद्भुतः, शान्तः, चेति नवरसाः भवन्ति। एषां रसानां स्थायिभावाः रतिः शोकः, उत्साहः, क्रोधः, हास्यं, भयं, जुगुप्सा, विस्मयः, निर्वेदः च भवन्ति । नवरसेषु श्रृङ्गारः रसराजः इति कीर्त्यते।