text:
सूत्रम्
भुवो भावे॥ ३।१।१०७
काशिका-वृत्तिः
भुवो भावे ३।१।१०७
सुप्यनुपसर्गे इत्यनुवर्तते। भवतेर् धातोः सुबन्ते उपपदे ऽनुपसर्गे भावे क्यप् प्रत्ययो भवति। यत् तु न अनुवर्तते। ब्रह्मभूयं गतः ब्रहंत्वं गतः। देवभूयं, देवत्वं गतः। भावग्रहणम् उत्तरार्थम्। सुपि इत्येव, भव्यम्। अनुपसर्गे इत्येव, प्रभव्यम्।
न्यासः
भुवो भावे। , ३।१।१०७
"यत् तु नानुवत्र्तते" इति। पूर्वसूत्रे चानुकृष्टत्वात्। "ब्राहृभूयं गतः" इति। ब्राहृत्वं प्राप्त इत्यर्थः। ननु च "तयोरेव कृत्यक्तखलर्थाः" ३।४।७०
इति भावकर्मणोः कृत्वा विधीयन्ते, अनुपसर्ग इति चानुवत्र्तते, अनुपसर्गश्च भवतिरकर्मक इतिसामथ्र्याद्भाव एव भविष्यति, न कर्मणि, किं भावग्रहणेन? इत्याह-- "भावग्रहणेन?
इ()तयाह-- "भावग्रहणमुत्तरार्थम्" इति। एतेन "हनस्त च" ३।१।१०८
इत्यत्रोपयोगमाह-- तत्र भाव एव यथा स्यात्। "भव्यम्" इति। अचो यत्" ३।१।९७
, धातोर्गुणः, "धातोस्तन्निमित्तस्यैव" ६।१।७७
इत्यवादेशः॥
बाल-मनोरमा
भुवो भावे ६७६, ३।१।१०७
भुवो भावे। ब्राहृभूयमिति। कित्त्वान्न गुणः। क्लीबत्वं लोकात्। भव्यमिति। भाव इत्यर्थः। अत् सुबुपपदत्वाऽभावाद्यदेव, गुणः, "वान्तो यी"त्यवादेशः। प्रभव्यमिति। प्रभाव इत्यर्थः।


c: text/html

text:
अनुभवस्य तुच्छत्वाय केचन तस्य जडत्वं दर्शयन्ति। तद्वचनन्तु ज्ञानस्य जडत्वमित्युक्त्या तुल्यम्। कथम्? स्मृतिभिन्नं ज्ञानम् अनुभव इति लक्षणात्। ब्रह्मव्यतिरिक्ते सर्वेषां मिथ्यात्वे सत्यनुभवस्यैव जडत्वं न वक्तुमिष्टम्। सत्यं ज्ञानमनन्तमिति श्रुत्या ज्ञानलक्षणाच्च। भगवान्भाष्यकारैस्तत्रतत्रानुभवशब्दस्य प्रयोगादपि।
सर्वेष्वनुभवेषु ब्रह्मैवानुभूयतयित्यपि यदि सत्यं तर्हि सर्वेषु ज्ञानोत्पत्तिष्वपि ब्रह्मैव ज्ञायते। तत्र कोऽपि विशेषभेदो न कर्त्तव्यः। किञ्च अनुभवानां भ्रान्तिश्शक्यते इति यदुक्तिः, तस्याम् एतत्प्रष्टव्यं किं ज्ञानानां भ्रान्तिर्नास्ति वा। एकस्मिन्विषये एकेन गुरुणा वाक्येन शिष्याणां विविधं ज्ञानोत्पत्तेः दर्शनात्, तद्भ्रान्तिरपि शक्यते एव। ततस्तत्रापि उभयोर्भेदो नास्ति।
ननु लक्षणवाक्ये तु ज्ञानमुक्तं न त्वनुभवम्। सत्यमेव तत्। तत्र, भगवत्पादैर्ज्ञानमिति शुद्धधात्वर्थो भावसाधनो, न तु वृत्तिरूप इत्युक्त्यानन्तरं, धातोः कारकापेक्षास्ति इत्यतो ज्ञानं धात्वर्थोऽपि न भवति, परन्तु लक्षार्थश्चिदिति साधितम्।
तस्माद्यदपि सामान्येन ज्ञानशब्देनोच्यते तस्यानुभवशब्दाद्भेदं कृत्वा श्रेष्टमिति वक्तुं नार्हः। यथानुभवो वृत्तिरूपस्तथा ज्ञानमपि। द्वयोर्मध्ये एक एव भेदो यद्यदनुभवं तत्तज्ज्ञानं, किन्तु यद्यज्ज्ञानं तत्तन्नानुभवम्।
ॐ तत् सत्।
श्रीगुरुपादुकाभ्याम्।
(चैत्रमासे वसन्तनवरात्र्यां शुद्धसप्तमी)।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
॥ रुद्रहृदयोपनिषत् ॥
यद्ब्रह्म रुद्रहृदयमहाविद्याप्रकाशितम् ।
तद्ब्रह्ममात्रावस्थानपदवीमधुना भजे ॥
ॐ सह नाववतु ॥ सह नौ भुनक्तु ॥ सह वीर्यं करवावहै ॥
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
हरिः ॐ ॥
हृदयं कुण्डली भस्मरुद्राक्षगणदर्शनम् ।
तारसारं महावाक्यं पञ्चब्रह्माग्निहोत्रकम् ॥ १॥
प्रणम्य शिरसा पादौ शुको व्यासमुवाच ह ।
को देवः सर्वदेवेषु कस्मिन्देवाश्च सर्वशः ॥ २॥
कस्य शुश्रूषणान्नित्यं प्रीता देवा भवन्ति मे ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच पिता शुकम् ॥ ३॥
सर्वदेवात्मको रुद्रः सर्वे देवाः शिवात्मकाः ।
रुद्रस्य दक्षिणे पार्श्वे रविर्ब्रह्मा त्रयोऽग्नयः ॥ ४॥
वामपार्श्वे उमा देवी विष्णुः सोमोऽपि ते त्रयः ।
या उमा सा स्वयं विष्णुर्यो विष्णुः स हि चन्द्रमाः ॥ ५॥
ये नमस्यन्ति गोविन्दं ते नमस्यन्ति शङ्करम् ।
येऽर्चयन्ति हरिं भक्त्या तेऽर्चयन्ति वृषध्वजम् ॥ ६॥
ये द्विषन्ति विरूपाक्षं ते द्विषन्ति जनार्दनम् ।
ये रुद्रं नाभिजानन्ति ते न जानन्ति केशवम् ॥ ७॥
रुद्रात्प्रवर्तते बीजं बीजयोनिर्जनार्दनः ।
यो रुद्रः स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा स हुताशनः ॥ ८॥
ब्रह्मविष्णुमयो रुद्र अग्नीषोमात्कं जगत् ।
पुंलिङ्गं सर्वमीशानं स्त्रीलिङ्गं भगवत्युमा ॥ ९॥
उमारुद्रात्मिकाः सर्वाः ग्रजाः स्थावरजङ्गमाः ।
व्यक्तं सर्वमुमारूपमव्यक्तं तु महेश्वरम् ॥ १०॥
उमा शङ्करयोगो यः स योगो विष्णुरुच्यते ।
यस्तु तस्मै नमस्कारं कुर्याद्भक्तिसमन्वितः ॥ ११॥
आत्मानं परमात्मानमन्तरात्मानमेव च ।
ज्ञात्वा त्रिविधमात्मानं परमात्मानमाश्रयेत् ॥ १२॥
अन्तरात्मा भवेद्ब्रह्मा परमात्मा महेश्वरः ।
सर्वेषामेव भूतानां विष्णुरात्मा सनातनः ॥ १३॥
अस्य त्रैलोक्यवृक्षस्य भूमौ विटपशाखिनः ।
अग्रं मध्यं तथा मूलं विष्णुब्रह्ममहेश्वराः ॥ १४॥
कार्यं विष्णुः क्रिया ब्रह्मा कारणं तु महेश्वरः ।
प्रयोजनार्थं रुद्रेण मूर्तिरेका त्रिधा कृता ॥ १५॥
धर्मो रुद्रो जगद्विष्णुः सर्वज्ञानं पितामहः ।
श्रीरुद्र रुद्र रुद्रेति यस्तं ब्रूयाद्विचक्षणः ॥ १६॥
कीर्तनात्सर्वदेवस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
रुद्रो नर उमा नारी तस्मै तस्यै नमो नमः ॥ १७॥
रुद्रो ब्रह्मा उमा वाणी तस्मै तस्यै नमो नमः ।
रुद्रो विष्णुरुमा लक्ष्मीस्तस्मै तस्यै नमो नमः ॥ १८॥
रुद्रः सूर्य उमा छाया तस्मै तस्यै नमो नमः ।
रुद्रः सोम उमा तारा तस्मै तस्यै नमो नमः ॥ १९॥
रुद्रो दिवा उमा रात्रिस्तस्मै तस्यै नमो नमः ।
रुद्रो यज्ञ उमा वेदिस्तस्मै तस्यै नमो नमः ॥ २०॥
रुद्रो वह्निरुमा स्वाहा तस्मै तस्यै नमो नमः ।
रुद्रो वेद उमा शास्तं तस्मै तस्यै नमो नमः ॥ २१॥
रुद्रो वृक्ष उमा वल्ली तस्मै तस्यै नमो नमः ।
रुद्रो गन्ध उमा पुष्पं तस्मै तस्यै नमो नमः ॥ २२॥
रुद्रोऽर्थ अक्षरः सोमा तस्मै तस्यै नमो नमः ।
रुद्रो लिङ्गमुमा पीठं तस्मै तस्यै नमो नमः ॥ २३॥
सर्वदेवात्मकं रुद्रं नमस्कुर्यात्पृथक्पृथक् ।
एभिर्मन्त्रपदैरेव नमस्यामीशपार्वती ॥ २४॥
यत्र यत्र भवेत्सार्धमिमं मन्त्रमुदीरयेत् ।
ब्रह्महा जलमध्ये तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २५॥
सर्वाधिष्ठानमद्वन्द्वं परं ब्रह्म सनातनम् ।
सच्चिदानन्दरूपं तदवाङ्मनसगोचरम् ॥ २६॥
तस्मिन्सुविदिते सर्वं विज्ञातं स्यादिदं शुक ।
तदात्मकत्वात्सर्वस्य तस्माद्भिन्नं नहि क्वचित् ॥ २७॥
द्वे विद्ये वेदितव्ये हि परा चैवापरा च ते ।
तत्रापरा तु विद्यैषा ऋग्वेदो यजुरेव च ॥ २८॥
सामवेदस्तथाथर्ववेदः शिक्षा मुनीश्वर ।
कल्पो व्याकरणं चैव निरुक्तं छन्द एव च ॥ २९॥
ज्योतिषं च यथा नात्मविषया अपि बुद्धयः ।
अथैषा परमा विद्या ययात्मा परमाक्षरम् ॥ ३०॥
यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रं रूपवर्जितम् ।
अचक्षुःश्रोत्रमत्यर्थं तदपाणिपदं तथा ॥ ३१॥
नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं च तदव्ययम् ।
तद्भूतयोनिं पश्यन्ति धीरा आत्मानमात्मनि ॥ ३२॥
यः सर्वज्ञः सर्वविद्यो यस्य ज्ञानमयं तपः ।
तस्मादत्रान्नरूपेण जायते जगदावलिः ॥ ३३॥
सत्यवद्भाति तत्सर्वं रज्जुसर्पवदास्थितम् ।
तदेतदक्षरं सत्यं तद्विज्ञाय विमुच्यते ॥ ३४॥
ज्ञानेनैव हि संसारविनाशो नैव कर्मणा ।
श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं स्वगुरुं गच्छेद्यथाविधि ॥ ३५॥
गुरुस्तस्मै परां विद्यां दद्याद्ब्रह्मात्मबोधिनीम् ।
गुहायां निहितं साक्षादक्षरं वेद चेन्नरः ॥ ३६॥
छित्वाऽविद्यामहाग्रन्थिं शिवं गच्छेत्सनातनम् ।
तदेतदमृतं सत्यं तद्बोद्धव्यं मुमुक्षिभिः ॥ ३७॥
धनुस्तारं शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते ।
अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ॥ ३८॥
लक्ष्यं सर्वगतं चैव शरः सर्वगतो मुखः ।
वेद्धा सर्वगतश्चैव शिवलक्ष्यं न संशयः ॥ ३९॥
न तत्र चन्द्रार्कवपुः प्रकाशते
न वान्ति वाताः सकला देवताश्च ।
स एष देवः कृतभावभूतः
स्वयं विशुद्धो विरजः प्रकाशते ॥ ४०॥
द्वौ सुपर्णौ शरीरेऽस्मिञ्जीवेशाक्ष्यौ सह स्थितौ ।
तयोर्जीवः फलं भुङ्क्ते कर्मणो न महेश्वरः ॥ ४१॥
केवलं साक्षिरूपेण विना भोगं महेश्वरः ।
प्रकाशते स्वयं भेदः कल्पितो मायया तयोः ॥ ४२॥
घटाकाशमठाकाशौ यथाकाशप्रभेदतः ।
कल्पितौ परमौ जीवशिवरूपेण कल्पितौ ॥ ४३॥
तत्त्वतश्च शिवः साक्षाच्चिज्जीवश्च स्वतः सदा ।
चिच्चिदाकारतो भिन्ना न भिन्ना चित्त्वहानितः ॥ ४४॥
चितश्चिन्न चिदाकारद्भिद्यते जडरूपतः ।
भिद्यते चेज्जडो भेदश्चिदेका सर्वदा खलु ॥ ४५॥
तर्कतश्च प्रमाणाच्च चिदेकत्वव्यवस्थितेः ।
चिदेकत्वपरिज्ञाने न शोचति न मुह्यति ॥ ४६॥
अद्वैतं परमानन्दं शिवं याति तु कैवलम् ॥ ४७॥
अधिष्ठानं समस्तस्य जगतः सत्यचिद्घनम् ।
अहमस्मीति निश्चित्य वीतशोको भवेन्मुनिः ॥ ४८॥
स्वशरीरे स्वयं ज्योतिःस्वरूपं सर्वसाक्षिणम् ।
क्षीणदोषाः प्रपश्यन्ति नेतरे माययावृताः ॥ ४९॥
एवं रूपपरिज्ञानं यस्यास्ति परयोगिनः ।
कुत्रचिद्गमनं नास्ति तस्य पूर्णस्वरूपिणः ॥ ५०॥
आकाशमेकं सम्पूर्णं कुत्रचिन्नैव गच्छति ।
तद्वत्स्वात्मपरिज्ञानी कुत्रचिन्नैव गच्छति ॥ ५१॥
स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म यो वेद वै मुनिः ।
ब्रह्मैव भवति स्वस्थः सच्चिदानन्द मातृकः ॥ ५२॥
इत्युपनिषत् ॥
ॐ सह नाववतु ॥ सह नौ भुनक्तु ॥ सह वीर्यं करवावहै ॥
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
इति रुद्रहृदयोपनिषत्समाप्ता ॥
Encoded by Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail.com)
BACK TO TOP
% Text title : Rudrahridaya Upanishad
% File name : rudrahridaya.itx
% itxtitle : rudrahRidayopaniShat
% engtitle : Rudrahridaya Upanishad
% Category : hRidaya, upanishhat
% Location : doc_upanishhat
% Sublocation : upanishhat
% Author : Vedic tradition
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism
% Transliterated by : Sunder Hattangadi (sunderh at hotmail.com)
% Proofread by : Sunder Hattangadi (sunderh at hotmail.com)
% Description-comments : 85 / 108; Krishna Yajurveda - Shaiva upanishad
% Latest update : Mar. 29, 2000
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
सूत्रम्
हायनान्तयुवादिभ्योऽण्॥ ५।१।१२९
काशिका-वृत्तिः
हायनान्तयुवादिभ्यो ऽण् ५।१।१३०
हायनान्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः युवादिभश्च अण् प्रत्ययो भवति भावकर्मणोरर्थयोः। द्विहायनस्य भावः कर्म ना द्वैहायनम्। त्रैहायनम्। युवादिभ्यः यौवनम् स्थाविरम्। श्रोत्रियस्य यलोपश्च वाच्यः। श्रोत्रियस्य भावः कर्म वा श्रौत्रम्। युवन्। स्थविर। होतृ। यजमान। कमण्डलु। पुरुषासे। सुहृत्। यातृ। श्रवण। कुस्त्री। सुस्त्रि। मुहृदय। सुभ्रातृ। वृषल। दुर्भ्रातृ। हृदयासे। क्षेत्रज्ञ। कृतक। परिव्राजक। कुशल। चपल। निपुण। पिशुन। सब्रह्मचारिन्। कुतूहल। अनृशंस। युवादिः।
न्यासः
हायनान्तयुवादिभ्योऽण्?। , ५।१।१२९
हायनान्तात्?
त्वतलोः प्राप्तयोरण्विधानम्()। ननु च "तस्येदम्()" (४।३।१२०) इत्यनेन हायनान्तादण सिद्धः?
न सिध्यति; परत्वात्?
त्वतल्भ्यां बाध्यते--आषाढहायणस्य भावः कर्म वा आषाढहायण इति "वृद्धाच्छः" ४।२।११३
प्रसज्येत। तस्माद्युक्तं हायनान्तादण्विधानम्()। "यौवनम्()" इति। "अन्()" ६।४।१६७
इति प्रकृतिभावः। युवादिषु युवशब्दस्य वयोलक्षणं बधित्वा मनोज्ञादित्वाद्()वुञि प्राप्ते पाठः। स्थविरशब्दस्य वयोलक्षणेऽञि होतृशब्दस्याप्युद्गात्रादित्वादञेव।
"पुरुषासे" इति। पुरुषशब्दादसमासेऽण्()। भवति--पौरुषम्()। अस इति किम्()?
राजपुरुषत्वम्()। अस्य "प्राणभृज्जाति" ५।१।१२८
इत्यप्राप्ते पाठः। कमणाडलुशब्दस्येगन्तत्वादेवाणि सिद्धे त्वतलोर्बाधनार्थः पाठः। "ह्मदयासे" इति। ह्मदयशब्दादसमासेऽण्?
भवति। हाद्र्दम्(), "ह्मदयस्य ह्मल्लेखयदण्लासेषु" ६।३।४९
इति ह्मद्भावः। अस इति किम्()? ह्मदयशब्दादसमासेऽण्?
भवति। हाद्र्दम्(),"ह्मदयस्य ह्मल्लेखयदण्लासेषु" ६।३।४९
इति ह्मद्भावः। अस इति किम्()?
परमह्मदयत्वम्()। कुशलादीनां क्षेत्रज्ञपर्यन्तानां ब्राआहृणादित्वात्?
ष्यञि प्राप्ते पाठः, शेषाणां तु त्वतलोः। ननु च ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधेरभावात्?
समासादण्प्राप्तिरेव नास्ति, तदपर्थकः "पुरुषासे", "ह्मदयासे" इति च प्रतिषेधः?
नापार्थकः, एषा हि विषयसप्तमी--समासे चिकीर्षिते विषयभूत एव पुरुषशब्दह्मदयशब्दाविति। यदि प्रतिषेधो नोच्येत, ततो नञ्समासस्य भावप्रत्ययस्य चाणो युगपत्प्रसङ्गे परत्वादणेव स्यात्()। प्रतिषेधात्तु समास एव तावद्भवति। ततो यस्य भावप्रत्ययस्य निमित्तमस्ति स उत्पद्यते। कश्चासौ?
त्वतलौ--अपुरुषत्वम्(), अपुरुषता; अह्मदयत्वम्(), अह्मदयता। इह हायनान्त एकरशिः, युवादिद्र्व#इतीयः; अर्थावपि द्वावेव--भावकर्मणी, तेन सामथ्र्याद्यथासंख्यं प्राप्नोति; तदल्पाच्तरस्य युवादिशब्दस्य परनिपातलक्षव्यभिचारचिह्नान्न भवति। अस्वरितत्वाद्वा॥
बाल-मनोरमा
हायान्तदयुवादिभ्योऽण् १७७२, ५।१।१२९
हायनान्त। हायनान्तेभ्यो युवादिभ्यश्च षष्ठ()न्तेभ्यो भावकर्मणोरण्स्यादित्यर्थः। द्वैहायनमिति। द्विहायनस्य भावः कर्म वेति विग्रहः। वयोवचनलक्षणस्य अञो।ञपवादः। एवं--त्रैहायनमपि। यौवनमिति। "अ"निति प्रकृतिभावान्न टिलोपः।
श्रत्रियस्येति। वार्तिकमिदम्। श्रोत्रियशब्दात्षष्ठ()न्ताद्भावकर्मणोरण्, प्रकृतेर्यलोपश्चेत्यर्थः। येति सङ्घातग्रहणम्। श्रोत्रमिति। छन्दोऽधीते इत्यर्थे छन्दस्शब्दाद्धप्रत्यये तस्य इयादेशे प्रकृतेः श्रोत्र इत्यादेशे "यस्येति चे"त्यल्लोपे श्रोत्रियशब्दः। श्रोत्रियस्य भावः कर्म वेत्यर्थे श्रोत्रियशब्दादणि यकाराऽकारसङ्घातस्य लोपे रेफादिकारस्य "यस्येति चे"ति लोपे श्रोत्रमिति रूपम्। यकारादकारस्य "यस्येति चे"ति लोपे सति यकारमात्रस्यानेन लोपे तु रेफादिकारस्य यण्स्यात्। नच तस्य "यस्येति चे"ति लोपः शङ्क्यः, "लक्ष्ये लक्षणस्य सकृदेव प्रवृत्ति"रिति न्यायात्। अकारलोपस्य स्थानित्वेन इकारान्तस्य भत्वाऽभावाच्च। "श्रोत्रियस्य घलोपश्चे"त्येके पठन्ति।
तत्त्व-बोधिनी
हायनान्तयुवादिभ्योऽण् १३६५, ५।१।१२९
हायनान्त। अस्मात्त्वतलोः प्राप्तयोरण्विधानम्। युवस्थविरशब्दाभ्यां वयोवचनलक्षणे अञि प्राप्ते। योवनमिति। अणि परतः "अन्िति प्रकृतिभावः। मनोज्ञादिपाठाद्वञपि। यौवनकम्। "प्रकृत्याऽके राजन्यमनुष्ययुवानः"इति प्रकृति भावः।
श्रोत्रियस्य यलोपश्च। श्रोत्रियस्येति। "श्रोत्रियंश्छन्दोऽधीते"इत्यत्र छान्दसः श्रोत्रभावः, घंश्च प्रत्यय इति यदा व्याख्यानं तदेह "घलोपः"इति यथाश्रुतम्। यदा तु "वाक्यार्थे पदवचन"मिति पक्षस्तदा घशब्देन इय इति रूपं लक्ष्यते। क्वचित्तु "यलोपश्चे"ति पाठः, तत्र येति संघातग्रहणं व्याख्येयम्। वर्णग्रहणे त्विकारस्य यणादेशः स्यान्न तु "यस्येति चे"ति लोपः , अकारलोपस्य स्थानिवत्त्वेन इकारान्तस्य भत्वाऽबावात्। एतच्च हरदत्तग्रन्थे स्पष्टम्। मूलपुस्तकेषु "यलोपः"इति मुख्यपाठ एव प्रायेण दृश्यते, न तु "घलोप"इति पाठः।


text:
श्लोक ११ ते १५
(११) जातं वंशे भुवनविदिते पुष्करावर्तकानां
जानामि त्वां प्रकृतिपुरुषं कामरूपं मघोन: ।
तेनार्थित्वं त्वयि विधिवशाद्दूरबन्धुर्गतोऽहं
याञ्चा मोघा वरमधिगुणे नाधमे लब्धकामा ॥
(१२) संतप्तानां त्वमसि शरणं तत्पयोद प्रियाया:
संदेशं मे हर धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य ।
गन्तव्या ते वसतिरलका नाम यक्षेस्वराणां
बाहयोद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या ॥
(१३) त्वामारूढं पवनपदवीमुद्गृहीतालकान्ता:
प्रेक्षिष्यन्ते पथिकवनिता: प्रत्ययादाश्वसन्त्य: ।
क: संनद्धे विरहविधुरां त्वय्युपेक्षेत जायां
न स्यादन्योऽप्यहमिव जनो य: पराधीनवृत्ति: ॥
(१४) मन्दं मन्दं नुदति पवनश्चानुकूलो यथा त्वां
वामश्चायं नदति मधुरं चातकस्ते सगन्ध: ।
गर्भाधानक्षणपरिचयान्नूनमाबद्धमाला:
सेविष्यन्ते नयनसुभगं खे भवन्तं बलाका: ॥
(१५) जाईं वेगें, तव वहिनितें, सोडूनी भीति, पाहें ।
कष्टें जीवा जगवुनि सती, जी दिनां मोजिताहे ॥
भंगूं पाहे ह्रदय विरहें लोल पुष्पासमान ।
स्त्रीचें, आशा टिकवि बहुधा, एक आधार जाण ॥
Translation - भाषांतर


text:
पथः पार्श्वे बन्धितानि यानानि परिस्थितेः भीषाम् उत्पादयन्ति । - विद्यार्थिनः उच्च-न्यायालये न्यायव्यवहारं दत्तवन्तः।
केरलस्य विविधेषु आरक्षकालयेषु न्यायव्यवहारेषु बद्धानि वाहनानि परिरक्षां विना द्रवीकृत्य नाशं यान्ति। अनेन कारणेन राष्ट्रधनस्य नष्टः भवति इति अध्ययनफलं प्रदर्श एव छात्रैः उच्चन्यायालये व्यवहारः पञ्जीकृतः। पेरिङ्डों वयक्कर पञ्चायत्तस्य तविडिश्शेरि सर्वकार-विद्यालयस्य विद्यार्थिभिः एव एवं न्याय-व्यवहाराय न्यायालयः प्राप्ताः। विद्यालयस्य सप्तमकक्ष्यायाः छात्रे इ विस्मय, के पि अनुप्रिया, षष्ट कक्ष्यायाः सि अनुश्री, पञ्चमकक्ष्यायाः के.जी नाथ् , एम् अञ्जली च मिलित्वा विषयेस्मिन् अध्ययनं कृत्वा अध्ययन-फलेन साकं न्याय-व्यवहारं कृतवन्तः।
एतत् अध्ययनफलम् अनुसृत्य केरलेषु प्रति संवत्सरं अष्टाधिक अष्टशतोत्तरैक सहस्रं टण् मितः (1808 ) लोहाः क्षयेण नाशं यान्ति। नव-शताधिक त्रिपञ्चाशत् सहस्रोत्तर त्रिचत्वारिंशत् लक्षाधिकत्रिकोटि (3,43,53,900 ) रुप्यकाणां नष्टः पुरातनलोहस्य मूल्यत्वेन सङकलिते अपि अस्ति। न्यायव्यवहारेषु अन्तिमादेशाय जायमानं कालदैर्ख्यम् एव एतादृशनष्टस्य कारणेषु प्रमुखम् इति । विद्यालयस्य अध्यापकस्य के सि सतीशस्य नेतृत्वे असीत् छात्राणां विशेषाध्ययनम्।


text:
गोपथब्राह्मणम्
गोपथब्राह्मणम् अथर्ववेदस्य एकमात्रं ब्राह्मणमस्ति। गोरथऋषिः अस्य रचयिता वर्तते। ब्राह्मणसाहित्ये ग्रन्थोऽयमुत्तरकालिकी रचना मन्यते । अस्मिन् ब्राह्मणेऽथर्ववेदस्य महिमा एव स्वभावतः गीयते । अथर्ववेद एव सर्वेष्वपि ब्राह्मणेषु सर्वश्रेष्ठः अग्रगण्यश्च मन्यते । अथर्वादेव वेदत्रयाणामुत्पत्तिः कथ्यते । न केवलमेतदेव प्रत्युत, ॐकारस्यापि येन विश्वमिदं सर्वं जातमुत्पत्तिरपि, अथर्ववेदादेवाभवत् ।
अन्तर्विषयाः
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
अस्य द्वौ भागौ स्तः। १. पूर्वगोपथब्राह्मणम्, २. उत्तरगोपथब्राह्मणञ्चेति। प्रथमग्रन्थे पञ्चप्रपाठकाः सन्ति, द्वितीयग्रन्थे षट्प्रपाठकाश्च सन्ति । प्रपाठकानां विभाजनं कण्डिकास्वभवत् । तत्र कण्डिकानां संख्याः २५८ वर्त्तते ।
पूर्वगोपथब्राह्मणस्य प्रथमप्रपाठके ॐकारस्य तथा गायत्र्याः महिम्नः सुष्ठु वर्णनमस्ति । द्वितीयप्रपाठके ब्रह्मचारिणो नियमानां विशिष्टवर्णनमस्ति । प्रत्येकं वेदस्याध्ययनाय द्वादशाब्दपर्यन्तं कालो निर्धारितोऽस्ति । तृतीयप्रपाठके यज्ञस्य चतुर्णामृत्विजां कार्यकलापस्य वर्णनमस्ति। चतुर्थप्रपाठके ऋत्विजां दीक्षायाः विशिष्टवर्णनमस्ति । पञ्चमप्रपाठके प्रथमतः संवत्सरसत्रस्य वर्णनमस्ति । तदनन्तरमश्वमेध-पुरुषमेध-अग्निष्टोमादियज्ञानामपि विवरणमस्ति । उत्तरगोपथब्राह्मणस्य विषयवर्णनं न तावदेवं सुव्यवस्थितमस्ति । तथापि बहुविधानां यज्ञानां तथा तत्सम्बद्धाख्यायिकानामुल्लेखेन अपि भागोऽयं पूर्वापेक्षयाऽधिकं रोचते विद्वद्भ्यः ।
रचयिता, देशकालौ च[सम्पादयतु]
गोपथब्राह्मणस्य रचयिता निश्चयेन गोपथऋषिरेवास्ति । अथर्ववेदीयानाम् ऋषीणां नामावल्यां गोपथऋषेरपि नाम विराजत एव । किञ्च अन्यवेदानामृषीणां नामावल्यामस्य ऋषेः नाम नायति । अस्य ब्राह्मणस्य देशकालगतपरिचयः अनुमानेनैव ज्ञातुं शक्यते । अस्मिन् निर्दिष्टदेशे कुरु-पाञ्चाल-अङ्ग-मगध-काशी-कोशल-शाल्वमत्य-वश-उशीनरादीनां नामान्यायान्ति।[१] अस्य रचयिता मध्यदेशीयः प्रतीतो भवति । अथर्ववेदीयप्रथममन्त्रस्योल्लेखः ‘शन्नो देवीरभिष्टयः' इत्यनेन मन्त्रैणैव करोति । येन तस्य पिप्पल्लदशाखाभविष्यतीत्यनुमीयते।
यास्केन स्वनिरुक्ते गोपथब्राह्मणस्य मन्त्रः उद्धतः। यथा - ‘एतद्वै यज्ञस्य समृद्धं यद्रूपसमृद्धम्'।[२] इत्यनेनोद्धरणेन सिद्धो भवति यद् अयं ग्रन्थः निरुक्तात् पूर्वकालिक इति। ब्लूमफील्ड-महोदयस्तु ब्राह्मणमिदं वैतानसूत्रादपि अर्वाचीनं मन्यते । किञ्च डा० कैलेण्ड-महोदय-कीथ-महोदयौ ग्रन्थमयं प्राचीनतरं मन्येते । विक्रमशतकस्य सहस्राब्दपूर्वकालिकेयं रचनाऽस्ति, इति सम्भाव्यते तथा विक्रमात् सहस्राब्दपूर्वमेव गोपथस्य सत्ता बभूवेति अनुमीयते।
विषयवस्तु[सम्पादयतु]
ग्रन्थेऽस्मिन् कतिपयाभिनवविचाराणां सङ्कलनमस्ति । अस्य अन्तिमे खण्डे अथर्वस्य विपुला प्रशंसा प्राप्यते। ब्रह्मणा कमलोपरि ब्रह्मणः उदयम् (पृ० १६), ब्राह्मणा नैव गान कर्त्तव्यम्, न नृत्यं कर्त्तव्यम्, माम्लागृधोऽपि न भवितव्यम्। ‘तस्माद् ब्राह्मणो नैव गायेन्न नृत्येन्न माम्लागृधः’।[३] वेदमन्त्रस्य उच्चारणात्पूर्वम् ॐकारस्य उच्चारणं कर्त्तव्यम् । कस्याप्यनुष्ठानस्य पूर्वं वारत्रयमाचमनं करणीयम्।[४] ऋग्वेदादनेकमन्त्राः समुद्धृताः सन्ति । किञ्च मन्त्राणामृषीणां विषये पार्थक्यं दृश्यते ।
भाषाशास्त्रदृष्ट्या गोपथब्राह्मणस्य सङ्केताः महत्त्वपूर्णाः सन्ति । ‘परोक्षप्रिया हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः ।' इत्यादीनां शब्दानां निर्वचनस्य प्रसङ्गेष्वपि अत्रानेकोल्लेखाः प्राप्यन्ते। उदाहरणार्थम् —
(१) 'वरुणः' इत्यस्य शब्दस्य व्युत्पत्तिः वरणाद्भवति । राजा वरणेन भवति ( ‘तं वा एतं वरणं सन्तं वरुण इत्याचक्षते'।[५]
(२) ‘मृत्युः' इत्यस्य शब्दस्य व्युत्पत्तिः ‘मृत्यु'-शब्दात् भवति ।
(३) 'अङ्गिरा' इत्यस्य शब्दस्य व्युत्पत्तिः 'अङ्गिरस् इति शब्दाद्भवति ।
(४) 'दीक्षितः' इत्येतस्य शब्दस्य व्युत्पतिः 'धीक्षित'शब्दाद्भवति। ‘श्रेष्ठां धियं क्षियतीति तं वा एतं धीक्षितं सन्तं दीक्षित इत्याचक्षते'।[६]
एताः व्युत्पत्तयः भाषाशास्त्रदृष्ट्या स्वकीयं महत्त्वं स्थापयन्ति । बहूनाम् उल्लेखः अवान्तरकालिकेषु निरुक्तग्रन्थेषु कृतोऽस्ति ।


text:
- About Us
- Origin and History
- Aarti/Sholkas
- ABSBSS Pushkar
- Others
॥ ओं नमो भगवते॑ रुद्रा॒य ॥
नम॑स्ते रुद्रम॒न्यव॑ उ॒तोत॒ इष॑वे॒ नमः॑ ।
नम॑स्ते अस्तु॒ धन्व॑ने बा॒हुभ्या॑-मु॒त ते॒ नमः॑ ॥ १.१॥
यात॒ इषुः॑ शि॒वत॑मा शि॒वं ब॒भूव॑ ते॒ धनुः॑ ।
शि॒वा श॑र॒व्या॑ या तव॒ तया॑ नो रुद्र मृडय ॥ १.२॥
या ते॑ रुद्र शि॒वा त॒नू-रघो॒राऽपा॑पकाशिनी ।
तया॑ नस्त॒नुवा॒ शन्त॑मया॒ गिरि॑शंता॒भिचा॑कशीहि ॥ १.३॥
यामिषुं॑ गिरिशंत॒ हस्ते॒ बिभ॒र्ष्यस्त॑वे ।
शि॒वां गि॑रित्र॒ तां कु॑रु॒ मा हिóè॑सीः॒ पुरु॑षं॒ जग॑त् ॥ १.४॥
शि॒वेन॒ वच॑सा त्वा॒ गिरि॒शाच्छा॑ वदामसि ।
यथा॑ नः॒ सर्व॒मिज्जग॑दय॒क्ष्मóèसु॒मना॒ अस॑त् ॥ १.५॥
अध्य॑वोचदधि व॒क्ता प्र॑थ॒मो दैव्यो॑ भि॒षक् ।
अहीóè॑श्च॒ सर्वा॓ञ्जं॒भय॒न्त्सर्वा॓श्च यातुधा॒न्यः॑ ॥ १.६॥
अ॒सौ यस्ता॒म्रो अ॑रु॒ण उ॒त ब॒भ्रुः सु॑मं॒गलः॑ ।
ये चे॒माóèरु॒द्रा अ॒भितो॑ दि॒क्षु ।
श्रि॒ताः स॑हस्र॒शोऽवै॑षा॒óè॒हेड॑ ईमहे ॥ १.७॥
अ॒सौ यो॑ऽव॒सर्प॑ति॒ नील॑ग्रीवो॒ विलो॑हितः ।
उ॒तैनं॑ गो॒पा अ॑दृश॒न्नदृ॑शन्नुदहा॒र्यः॑ ।
उ॒तैनं॒ विश्वा॑ भू॒तानि॒ स दृ॒ष्टो मृ॑डयाति नः ॥ १.८॥
नमो॑ अस्तु॒ नील॑ग्रीवाय सहस्रा॒क्षाय॑ मी॒ढुषे॓ ।
अथो॒ ये अ॑स्य॒ सत्वा॑नो॒ऽहं तेभ्यो॑ऽकर॒न्नमः॑ ॥ १.९॥
प्रमुं॑च॒ धन्व॑न॒स्त्व-मु॒भयो॒-रार्त्नि॑यो॒-र्ज्याम् ।
याश्च॑ ते॒ हस्त॒ इष॑वः॒ परा॒ ता भ॑गवो वप ॥ १.१०॥
अ॒व॒तत्य॒ धनु॒स्त्वóè सह॑स्राक्ष॒ शते॑षुधे ।
नि॒शीर्य॑ श॒ल्यानां॒ मुखा॑ शि॒वो नः॑ सु॒मना॑ भव ॥ १.११॥
विज्यं॒ धनुः॑ कप॒र्दिनो॒ विश॑ल्यो॒ बाण॑वाóè उ॒त ।
अने॑शन्न॒स्येष॑व आ॒भुर॑स्य निषं॒गथिः॑ ॥ १.१२॥
या ते॑ हे॒ति-र्मी॑ढुष्टम॒ हस्ते॑ ब॒भूव॑ ते॒ धनुः॑ ।
तया॒ऽस्मान्वि॒श्वत॒स्त्व-म॑य॒क्ष्मया॒ परि॑ब्भुज ॥ १.१३॥
नम॑स्ते अ॒स्त्वायु॑धा॒याना॑तताय धृ॒ष्णवे॓ ।
उ॒भाभ्या॑मु॒त ते॒ नमो॑ बा॒हुभ्यां॒ तव॒ धन्व॑ने ॥ १.१४॥
परि॑ ते॒ धन्व॑नो हे॒ति-र॒स्मान्वृ॑णक्तु वि॒श्वतः॑ ।
अथो॒ य इ॑षु॒धिस्तवा॒रे अ॒स्मन्निधे॑हि॒ तम् ॥ १.१५॥
नम॑स्ते अस्तु भगवन् विश्वेश्व॒राय॑ महादे॒वाय॑ त्र्यंब॒काय॑
त्रिपुरान्त॒काय॑ त्रिकाग्नि-का॒लाय॑ कालाग्निरु॒द्राय॑
नीलक॒ण्ठाय॑ म्रुत्युंज॒याय॑ सर्वेश्व॒राय॑
सदाशि॒वाय॑ श्रीमन्महादे॒वाय॒ नमः॑ ॥
नमो॒ हिर॑ण्यबाहवे सेना॒न्ये॑ दि॒शां च॒ पत॑ये॒ नमो॒ नमो॑
वृ॒क्षेभ्यो॒ हरि॑केशेभ्यः पशू॒नां पत॑ये॒ नमो॒ नमः॑
स॒स्पिञ्ज॑राय॒ त्विषी॑मते पथी॒नां पत॑ये॒ नमो॒ नमो॑
बभ्लु॒शाय॑ विव्या॒धिनेऽन्ना॑नां॒ पत॑ये॒ नमो॒ नमो॒
हरि॑केशायोपवी॒तिने॑ पु॒ष्टानां॒ पत॑ये॒ नमो॒ नमो॑
भ॒वस्य॑ हे॒त्यै जग॑तां॒ पत॑ये॒ नमो॒ नमो॑
रु॒द्राया॑तता॒विने॒ क्षेत्रा॑णां॒ पत॑ये॒ नमो॒ नमः॑
सू॒तायाह॑न्त्याय॒ वना॑नां॒ पत॑ये॒ नमो॒ नमो॑
रोहि॑ताय स्थ॒पत॑ये वृ॒क्षाणां॒ पत॑ये॒ नमो॒ नमो॑
म॒न्त्रिणे॑ वाणि॒जाय॒ कक्षा॑णां॒ पत॑ये॒ नमो॒ नमो॑
भुवं॒तये॑ वारिवस्कृ॒तायौष॑धीनां॒ पत॑ये॒ नमो॒ नम॑
उ॒च्चैर्घो॑षायाक्र॒न्दय॑ते पत्ती॒नां पत॑ये॒ नमो॒ नमः॑
कृत्स्नवी॒ताय॒ धाव॑ते॒ सत्व॑नां॒ पत॑ये॒ नमः॑ ॥
नमः॒ सह॑मानाय निव्या॒धिन॑ आव्या॒धिनी॑नां॒
पत॑ये॒ नमो॒ नमः॑
ककु॒भाय॑ निष॒ङ्गिणे॑ स्ते॒नानां॒ पत॑ये॒ नमो॒ नमो॑
निष॒ङ्गिण॑ इषुधि॒मते॒ तस्क॑राणां॒ पत॑ये॒ नमो॒ नमो॒
वञ्च॑ते परि॒वञ्च॑ते स्तायू॒नां पत॑ये॒ नमो॒ नमो॑
निचे॒रवे॑ परिच॒रायार॑ण्यानां॒ पत॑ये॒ नमो॒ नमः॑
सृका॒विभ्यो॒ जिघाóè॑सद्भ्यो मुष्ण॒तां पत॑ये॒ नमो॒ नमो॑
ऽसि॒मद्भ्यो॒ नक्तं॒ चर॑द्भ्यः प्रकृ॒न्तानां॒ पत॑ये॒ नमो॒ नम॑
उष्णी॒षिणे॑ गिरिच॒राय॑ कुलु॒ञ्चानां॒ पत॑ये॒ नमो॒ नम॑
इषु॑मद्भ्यो धन्वा॒विभ्य॑श्च वो॒ नमो॒ नम॑
आतन्वा॒नेभ्यः॑ प्रति॒दधा॑नेभ्यश्च वो॒ नमो॒ नम॑
आ॒यच्छ॑द्भ्यो विसृ॒जद्भ्य॑श्च वो॒ नमो॒ नमो
ऽस्य॑द्भ्यो॒ विद्ध्य॑द्भ्यश्च वो॒ नमो॒ नम॒
आसी॑नेभ्यः॒ शया॑नेभ्यश्च वो॒ नमो॒ नमः॑
स्व॒पद्भ्यो॒ जाग्र॑द्भ्यश्च वो॒ नमो॒ नम॒-
स्तिष्ठ॑द्भ्यो॒ धाव॑द्भ्यश्च वो॒ नमो॒ नमः॑
स॒भाभ्यः॑ स॒भाप॑तिभ्यश्च वो॒ नमो॒ नमो॒
अश्वे॒भ्योऽश्व॑पतिभ्यश्च वो॒ नमः॑ ॥
नम॑ आव्या॒धिनी॓भ्यो वि॒विध्य॑न्तीभ्यश्च वो॒ नमो॒ नम॒
उग॑णाभ्यस्तृóèह॒तीभ्य॑श्च वो॒ नमो॒ नमो॑
गृ॒त्सेभ्यो॑ गृ॒त्सप॑तिभ्यश्च वो॒ नमो॒ नमो॒
व्राते॓भ्यो॒ व्रात॑पतिभ्यश्च वो॒ नमो॒ नमो॑
ग॒णेभ्यो॑ ग॒णप॑तिभ्यश्च वो॒ नमो॒ नमो॒
वि॒रू॑पेभ्यो वि॒श्वरू॑पेभ्यश्च वो॒ नमो॒ नमो॑
म॒हद्भ्यः॑ क्षुल्ल॒केभ्य॑श्च वो॒ नमो॒ नमो॑
र॒थिभ्यो॑ऽर॒थेभ्य॑श्च वो॒ नमो॒ नमो॒ रथे॓भ्यो
रथ॑पतिभ्यश्च वो॒ नमो॒ नमः॒
सेना॓भ्यः सेन॒निभ्य॑श्च वो॒ नमो॒ नमः॑
क्ष॒त्तृभ्यः॑ संग्रही॒तृभ्य॑श्च वो॒ नमो॒ नम॒-
स्तक्ष॑भ्यो रथका॒रेभ्य॑श्च वो॒ नमो॒ नमः॒
कुला॑लेभ्यः क॒र्मारे॓भ्यश्च वो॒ नमो॒ नमः॑
पु॒ञ्जिष्टे॓भ्यो निषा॒देभ्य॑श्च वो॒ नमो॒ नम॑
इषु॒कृद्भ्यो॑ धन्व॒कृद्भ्य॑श्च वो॒ नमो॒ नमो॑
मृग॒युभ्यः॑ श्व॒निभ्य॑श्च वो॒ नमो॒ नमः॒
श्वभ्यः॒ श्वप॑तिभ्यश्च वो॒ नमः॑ ॥
नमो॑ भ॒वाय॑ च रु॒द्राय॑ च॒ नमः॑ श॒र्वाय॑ च पशु॒पत॑ये च॒
नमो॒ नील॑ग्रीवाय च शिति॒कण्ठा॑य च॒
नमः॑ कप॒र्दिने॑ च॒ व्यु॑प्तकेशाय च॒
नमः॑ सहस्रा॒क्षाय॑ च श॒तध॑न्वने च॒
नमो॑ गिरि॒शाय॑ च शिपिवि॒ष्टाय॑ च॒
नमो॑ मी॒ढुष्ट॑माय॒ चेषु॑मते च॒ नमो॓ ह्र॒स्वाय॑ च वाम॒नाय॑ च॒
नमो॑ बृह॒ते च॒ वर्षी॑यसे च॒
नमो॑ वृ॒द्धाय॑ च सं॒वृद्ध्व॑ने च॒
नमो॒ अग्रि॑याय च प्रथ॒माय॑ च॒ नम॑ आ॒शवे॑ चाजि॒राय॑ च॒
नमः॒ शीघ्रि॑याय च॒ शीभ्या॑य च॒
नम॑ ऊ॒र्म्या॑य चावस्व॒न्या॑य च॒
नमः॑ स्रोत॒स्याय॑ च॒ द्वीप्या॑य च ॥
नमो॓ ज्ये॒ष्ठाय॑ च कनि॒ष्ठाय॑ च॒
नमः॑ पूर्व॒जाय॑ चापर॒जाय॑ च॒
नमो॑ मध्य॒माय॑ चापग॒ल्भाय॑ च॒
नमो॑ जघ॒न्याय॑ च॒ बुध्नि॑याय च॒
नमः॑ सो॒भ्या॑य च प्रतिस॒र्या॑य च॒
नमो॒ याम्या॑य च॒ क्षेम्या॑य च॒
नम॑ उर्व॒र्या॑य च॒ खल्या॑य च॒
नमः॒ श्लोक्या॑य चावसा॒न्या॑य च॒
नमो॒ वन्या॑य च॒ कक्ष्या॑य च॒
नमः॑ श्र॒वाय॑ च प्रतिश्र॒वाय॑ च
नम॑ आ॒शुषे॑णाय चा॒शुर॑थाय च॒
नमः॒ शूरा॑य चावभिन्द॒ते च॒
नमो॑ व॒र्मिणे॑ च वरू॒थिने॑ च॒
नमो॑ बि॒ल्मिने॑ च कव॒चिने॑ च॒
नमः॑ श्रु॒ताय॑ च श्रुतसे॒नाय॑ च ॥
नमो॑ दुन्दु॒भ्या॑य चाहन॒न्या॑य च॒ नमो॑ धृ॒ष्णवे॑ च प्रमृ॒शाय॑ च॒
नमो॑ दू॒ताय॑ च॒ प्रहि॑ताय च॒ नमो॑ निष॒ङ्गिणे॑ चेषुधि॒मते॑ च॒
नम॑स्ती॒क्ष्णेष॑वे चायु॒धिने च॒ नमः॑ स्वायु॒धाय॑ च सु॒धन्व॑ने च॒
नमः॒ स्रुत्या॑य च॒ पथ्या॑य च॒ नमः॑ का॒ट्या॑य च नी॒प्या॑य च॒
नमः॒ सूद्या॑य च सर॒स्या॑य च॒ नमो॑ ना॒द्याय॑ च वैश॒न्ताय॑ च
नमः॒ कूप्या॑य चाव॒ट्या॑य च॒ नमो॒ वर्ष्या॑य चाव॒र्ष्याय॑ च॒
नमो॑ मे॒घ्या॑य च विद्यु॒त्या॑य च॒ नम॑ ई॒ध्रिया॑य चात॒प्या॑य च॒
नमो॒ वात्या॑य च॒ रेष्मि॑याय च॒
नमो॑ वास्त॒व्या॑य च वास्तु॒पाय॑ च ॥
नमः॒ सोमा॑य च रु॒द्राय॑ च॒ नम॑स्ता॒म्राय॑ चारु॒णाय॑ च॒
नमः॑ श॒ङ्गाय॑ च पशु॒पत॑ये च॒ नम॑ उ॒ग्राय॑ च भी॒माय॑ च॒
नमो॑ अग्रेव॒धाय॑ च दूरेव॒धाय॑ च॒
नमो॑ ह॒न्त्रे च॒ हनी॑यसे च॒ नमो॑ वृ॒क्षेभ्यो॒ हरि॑केशेभ्यो॒
नम॑स्ता॒राय॒ नमः॑ शं॒भवे॑ च मयो॒भवे॑ च॒
नमः॑ शंक॒राय॑ च मयस्क॒राय॑ च॒
नमः॑ शि॒वाय॑ च शि॒वत॑राय च॒
नम॒स्तीर्थ्या॑य च॒ कूल्या॑य च॒
नमः॑ पा॒र्या॑य चावा॒र्या॑य च॒
नमः॑ प्र॒तर॑णाय चो॒त्तर॑णाय च॒
नम॑ आता॒र्या॑य चाला॒द्या॑य च॒
नमः॒ शष्प्या॑य च॒ फेन्या॑य च॒
नमः॑ सिक॒त्या॑य च प्रवा॒ह्या॑य च ॥
नम॑ इरि॒ण्या॑य च प्र॒पथ्या॑य च॒
नमः॑ किóèशि॒लाय॑ च॒ क्षय॑णाय च॒
नमः॑ कप॒र्दिने॑ च पुल॒स्तये॑ च॒
नमो॒ गोष्ठ्या॑य च॒ गृह्या॑य च॒
नम॒स्तल्प्या॑य च॒ गेह्या॑य च॒
नमः॑ का॒ट्या॑य च गह्वरे॒ष्ठाय॑ च॒
नमो॓ हृद॒य्या॑य च निवे॒ष्प्या॑य च॒
नमः॑ पाóèस॒व्या॑य च रज॒स्या॑य च॒
नमः॒ शुष्क्या॑य च हरि॒त्या॑य च॒
नमो॒ लोप्या॑य चोल॒प्या॑य च॒
नम॑ ऊ॒र्व्या॑य च सू॒र्म्या॑य च॒
नमः॑ प॒र्ण्या॑य च पर्णश॒द्या॑य च॒
नमो॑ऽपगु॒रमाणाय चाभिघ्न॒ते च॒
नम॑ आख्खिद॒ते च॑ प्रख्खिद॒ते च॒
नमो॑ वः किरि॒केभ्यो॑ दे॒वाना॒óè॒ हृद॑येभ्यो॒
नमो॑ विक्षीण॒केभ्यो॒ नमो॑ विचिन्व॒त्केभ्यो॒
नम॑ आनिर्ह॒तेभ्यो॒ नम॑ आमीव॒त्केभ्यः॑ ॥
द्रापे॒ अन्ध॑सस्पते॒ दरि॑द्र॒न्नील॑लोहित ।
ए॒षां पुरु॑षाणामे॒षां प॑शू॒नां मा भेर्मारो॒ मो ए॑षां॒
किंच॒नाम॑मत् ॥ १०.१॥
या ते॑ रुद्र शि॒वा त॒नूः शि॒वा वि॒श्वाह॑ भेषजी ।
शि॒वा रु॒द्रस्य॑ भेष॒जी तया॑ नो मृड जी॒वसे॓ ॥ १०.२॥
इ॒माóèरु॒द्राय॑ त॒वसे॑ कप॒र्दिने॓ क्ष॒यद्वी॑राय॒ प्रभ॑रामहे म॒तिम् ।
यथा॑ नः॒ शमस॑द्द्वि॒पदे॒ चतु॑ष्पदे॒ विश्वं॑ पु॒ष्टं ग्रामे॑
अ॒स्मिन्नना॑तुरम् ॥ १०.३॥
मृ॒डा नो॑ रुद्रो॒तनो॒ मय॑स्कृधि क्ष॒य॑द्वीराय॒ नम॑सा विधेम ते ।
यच्छं च॒ योश्च॒ मनु॑राय॒जे पि॒ता तद॑श्याम॒ तव॑ रुद्र॒ प्रणी॑तौ ॥ १०.४॥
मा नो॑ म॒हान्त॑मु॒त मा नो॑ अर्भ॒कं मा न॒ उक्ष॑न्त-मु॒त मा न॑ उक्षि॒तम् ।
मा नो॑ वधीः पि॒तरं॒ मोत मा॒तरं॑ प्रि॒या मा न॑स्त॒नुवो॑ रुद्र रीरिषः ॥ १०.५॥
मान॑स्तो॒के तन॑ये॒ मा न॒ आयु॑षि॒ मा नो॒ गोषु॒ मा नो॒ अश्वे॑षु रीरिषः ।
वी॒रान्मा नो॑ रुद्र भामि॒तोऽव॑धी-र्ह॒विष्म॑न्तो॒ नम॑सा विधेम ते ॥ १०.६॥
आरात्ते॑ गो॒घ्न उ॒त पू॑रुष॒घ्ने क्ष॒यद्वी॑राय सु॒म्नम॒स्मे ते॑ अस्तु ।
रक्षा॑ च नो॒ अधि॑ च देव ब्रू॒ह्यथा॑ च नः॒ शर्म॑ यच्छ द्वि॒बर्हाः॓ ॥ १०.७॥
स्तु॒हि श्रु॒तं ग॑र्त॒सदं॒ युवा॑नं मृ॒गन्न भी॒म-मु॑पह॒त्नुमु॒ग्रम् ।
मृ॒डा ज॑रि॒त्रे रु॑द्र॒ स्तवा॑नो अ॒न्यन्ते॑ अ॒स्मन्निव॑पन्तु॒ सेनाः॓ ॥ १०.८॥
परि॑णो रु॒द्रस्य॑ हेतिर्वृ॑णक्तु॒ परि॑ त्वे॒षस्य॑ दुर्म॒तिर॑घा॒योः ।
अव॑ स्थि॒रा मघ॑वद्भ्यस्तनुष्व॒ मीढ्व॑स्तो॒काय॒ तन॑याय मृडय ॥ १०.९॥
मीढु॑ष्टम॒ शिव॑तम शि॒वो नः॑ सु॒मना॑ भव ।
प॒र॒मे॒ वृ॒क्ष आयु॑धं नि॒धाय॒ कृत्तिं॒ वसा॑न आच॑र॒ पिना॑कं॒ विभ्र॒दाग॑हि ॥ १०.१०॥
विकि॑रिद॒ विलो॑हित॒ नम॑स्ते अस्तु भगवः ।
यास्ते स॒हस्रóè॑हे॒तयो॒ऽन्यम॒स्मन्निव॑पन्तु॒ ताः ॥ १०.११॥
स॒हस्रा॑णि सहस्र॒धा बा॑हु॒वोस्तव॑ हे॒तयः॑ ।
तासा॒मीशा॑नो भगवः परा॒चीना॒ मुखा॑ कृधि ॥ १०.१२॥
स॒हस्रा॑णि सहस्र॒शो ये रु॒द्रा अधि॒ भूम्या॓म् ।
तेषाóè॑सहस्रयोज॒नेऽव॒धन्वा॑नि तन्मसि ॥ ११.१॥
अ॒स्मिन् म॑ह॒त्यर्ण॒वे॓ऽन्तरि॑क्षे भ॒वा अधि॑ ॥ ११.२॥
नील॑ग्रीवाः शिति॒कण्ठाः॓ श॒र्वा अ॒धः क्ष॑माच॒राः ॥ ११.३॥
नील॑ग्रीवाः शिति॒कण्ठा॒ दिवóè॑रु॒द्रा उप॑श्रिताः ॥ ११.४॥
ये वृ॒क्षेषु॑ स॒स्पिंज॑रा॒ नील॑ग्रीवा विलो॑हिताः ॥ ११.५॥
ये भू॒ताना॒मधि॑पतयो विशि॒खासः॑ कप॒र्दिनः॑ ॥ ११.६॥
ये अन्ने॑षु वि॒विध्य॑न्ति॒ पात्रे॑षु॒ पिबतो॒ जनान्॑ ॥ ११.७॥
ये प॒थां प॑थि॒रक्ष॑य ऐलबृ॒दा य॒व्युधः॑ ॥ ११.८॥
ये ती॒र्थानि॑ प्र॒चर॑न्ति॒ सृ॒काव॑न्तो निष॒ङ्गिणः॑ ॥ ११.९॥
य ए॒ताव॑न्तश्च॒ भूयाóè॑सश्च॒ दिशो॑ रु॒द्रा वि॑तस्थि॒रे ।
तेषाóè॑सहस्र-योज॒ने ऽव॒धन्वा॑नि तन्मसि ॥ ११.१०॥
नमो॑ रु॒द्रेभ्यो॒ ये पृ॑थि॒व्यां ये॓ ऽन्तरि॑क्षे॒
ये दि॒वि येषा॒मन्नं॒ वातो॑ व॒र्ष॒मिष॑व॒-स्तेभ्यो॒ दश॒
प्राची॒र्दश॑ दक्षि॒णा दश॑ प्र॒तीची॒र्दशोदी॑ची॒र्दशो॒र्ध्वास्तेभ्यो॒
नम॒स्ते नो॑ मृडयन्तु॒ ते यं द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒
तं वो॒ जम्भे॑ दधामि ॥ ११.११॥
त्र्यं॑बकं यजामहे सुग॒न्धिं पु॑ष्टि॒वर्ध॑नम् ।
उ॒र्वा॒रु॒कमि॑व॒ बन्ध॑नान्मृ॒त्यो-र्मु॑क्षीय॒ माऽमृता॓त् ॥ १॥
यो रु॒द्रो अ॒ग्नौ यो अ॒प्सु य ओष॑धीषु॒ ।
यो रु॒द्रो विश्वा॒ भुव॑नाऽऽवि॒वेश॒ तस्मै॑ रु॒द्राय॒ नमो॑ अस्तु ॥ २॥
तमु॑ष्टुहि॒ यः स्वि॒षुः सु॒धन्वा॒ यो वि॑श्वस्य॒ क्ष॑यति भेष॒जस्य॑ ।
यक्ष्वा॓म॒हे सौ॓मन॒साय॑ रु॒द्रं नमो॓भि र्दे॒वमसु॑रं दुवस्य ॥ ३॥
अ॒यं मे॒ हस्तो॒ भग॑वान॒यं मे॒ भग॑वत्तरः ।
अ॒यं मे॓ वि॒श्व-भे॓षजो॒ऽयóè शि॒वाभि॑मर्शनः ॥ ४॥
ये ते॑ स॒हस्र॑म॒युतं॒ पाशा॒ मृत्यो॒ मर्त्या॑य॒ हन्त॑वे ।
तान् य॒ज्ञस्य॑ मा॒यया॒ सर्वा॒नव॑ यजामहे ।
मृ॒त्यवे॒ स्वाहा॑ मृ॒त्यवे॒ स्वाहा॓ ॥ ५॥
ओं नमो भगवते रुद्राय विष्णवे मृत्यु॑र्मे पा॒हि ।
प्राणानां ग्रन्थिरसि रुद्रो मा॑ विशा॒न्तकः ।
तेनान्नेना॓प्याय॒स्व ॥ ६॥
नमो रुद्राय विष्णवे मृत्युर्मे पाहि
॥ ओं शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥


text:
सूत्रम्
इङ्धार्योः शत्रकृच्छ्रिणि॥ ३।२।१३०
काशिका-वृत्तिः
इङ्धार्योः शत्रकृच्छ्रिणि ३।२।१३०
इङो धारेश्च धात्वोः शतृप्रत्ययो भवति अकृच्छ्रिणि कर्तरि। अकृच्छ्रः सुखसाद्यो यसय् कर्तुर् धात्वर्थः सो ऽकृच्छ्री। अधीयन् पारायणम्। धारयन्नुपनिषदम्। अकृच्छ्रिणि इति किम्? कृच्छ्रेण अधीते। कृच्छ्रेण धरयति।
न्यासः
इङ्धार्योः शत्रकृच्छ्रिणि। , ३।२।१३०
"अकृच्छ्रिणि कत्र्तरि"इति। एतेनाकृच्छ्रिणीति प्रत्ययार्थस्य कर्त्तुरेतद्विशेषणमिति दर्शयति। "अकृच्छ्रः सुखसाध्यो यस्य धात्वर्थः सोऽकृच्छ्री" इति। "अत इनिठनौ" ५।२।११४
इतीनिः। "अधीयन्" इति। पूर्ववदियङ। "धारयन्" इति। "धृङ अवस्थाने" (धा।पा।१४१२) चुरादिणिच्॥
बाल-मनोरमा
इङ्घार्योः शत्रकृच्छ्रिणि ९१२, ३।२।१३०
इङ्धार्योः। शतृ- अकृच्छ्रिणीति छेदः। अकृच्छ्रम् = अदुःखम्, तदास्यास्तीति अकृच्छ्री। इङ्, धारि अनयोद्र्वन्द्वात् पञ्चम्यर्थे षष्ठी। अधीयन्निति। सुखमध्येतेत्यर्थः। धारयन्निति। सुखेन धारयितेत्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
इङ्घार्योः शत्रकृच्छ्रिणि ७४९, ३।२।१३०
इङ्घार्योः। इङ आत्मनेपदित्वात् शता न सिध्यति, धारयतेरपि कर्तृगामिनि क्रियाफले न सिध्यति, लसार्वधातुकानुदात्तत्वं च प्राप्नोतीत्ययमारम्भः।


text:
सूत्र ४४
विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेध: ॥४४॥
विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेध: ।
अथापि स्यान्न चैते संकर्षणादयो जीवादिभावेनाभिप्रेयन्ते किं तर्हीश्वरा एवैते सर्वे ज्ञानैश्वर्यशक्तिबलवीर्यतेजोभिरैश्वर्यधर्मैरन्विता अभ्युपगम्यन्ते वासुदेवा एवैते सर्वे निर्दोषा निरधिष्ठाना निरवद्याश्चेति तस्मान्नायं यथावर्णित उत्पत्त्यसंभवो दोष: प्राप्नोतीति ।
अत्रोच्यते ।
एवमपि तदप्रतिषेध उत्पत्यसंभवस्याप्रतिषेध: प्राप्नोत्येवायमुत्पत्त्यसंभवो दोष: प्रकारान्तरेणेत्यभिप्राय: । कथम् ।
यदि तावदयमभिप्राय: परस्परभिन्ना एवैते वासुदेवादयश्चत्वार ईश्वरास्तुल्यधर्माणो नैषामेकात्मकत्वमस्तीति ततोऽनेकेश्वरकल्पनानर्थक्यम् ।
एकेनैवेश्वरेणेश्वरकार्यसिद्धे: । सिद्धान्तहानिश्च ।
भगवानेवैको वासुदेव: परमार्थतत्त्वमित्यभ्युपगमात् ।
अथायमभिप्राय एकस्यैव भगवत एते चत्वारो व्यऊहास्तुल्यधर्माण इति तथापि तदवस्थ एवोत्पत्त्यसंभव: ।
न हि वासुदेवात्संकर्षणस्योत्पत्ति: संभवति संकर्षणाच्च प्रद्युन्नस्य प्रद्युन्नाच्चानिरुद्धस्य ।
अतिशयाभावात् ।
भवितव्यं हि कार्यकारणयोरतिशयेन यथा मृद्धटयो: ।
न हयसत्यतिशये कार्यं कारणमित्यवकल्पते ।
न च पञ्चरात्रसिद्धान्तिभिर्वासुदेवादिष्वेकस्मिन्सर्वेषु वा ज्ञानैश्वर्यादितारतम्यकृत: कश्चिद्भेदोऽभ्युपगम्यते वासुदेवा एव हि सर्वे व्यूहा निर्विशेषा इष्यन्ते ।
न चैते भगवद्वय़ूहाश्चतु: संख्यायामेवावतिष्ठेरन्ब्रम्हाअदिस्तम्बपर्यन्तस्य समस्तस्यैव जगतो भगवद्वयूहत्वावगमात् ॥४४॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam). View this in सरल दॆवनागरी (हिंन्दी), with simplified anuswaras for easy reading.
ध्यानम्
प्रणमामि सदा राहुं शूर्पाकारं किरीटिनम् ।
सैंहिकेयं करालास्यं लोकानामभयप्रदम् ॥ 1॥
। अथ राहु कवचम् ।
नीलाम्बरः शिरः पातु ललाटं लोकवन्दितः ।
चक्षुषी पातु मे राहुः श्रोत्रे त्वर्धशरिरवान् ॥ 2॥
नासिकां मे धूम्रवर्णः शूलपाणिर्मुखं मम ।
जिह्वां मे सिंहिकासूनुः कण्ठं मे कठिनाङ्घ्रिकः ॥ 3॥
भुजङ्गेशो भुजौ पातु नीलमाल्याम्बरः करौ ।
पातु वक्षःस्थलं मन्त्री पातु कुक्षिं विधुन्तुदः ॥ 4॥
कटिं मे विकटः पातु ऊरू मे सुरपूजितः ।
स्वर्भानुर्जानुनी पातु जङ्घे मे पातु जाड्यहा ॥ 5॥
गुल्फौ ग्रहपतिः पातु पादौ मे भीषणाकृतिः ।
सर्वाण्यङ्गानि मे पातु नीलचन्दनभूषणः ॥ 6॥
फलश्रुतिः
राहोरिदं कवचमृद्धिदवस्तुदं यो
भक्त्या पठत्यनुदिनं नियतः शुचिः सन् ।
प्राप्नोति कीर्तिमतुलां श्रियमृद्धि-
मायुरारोग्यमात्मविजयं च हि तत्प्रसादात् ॥ 7॥
॥ इति श्रीमहाभारते धृतराष्ट्रसञ्जयसंवादे द्रोणपर्वणि राहुकवचं सम्पूर्णम् ॥


text:
अथ राजाभिषेकप्रयोग: ॥
अथ राजाभिषेकप्रयोग: ॥
यजमान: पुर्वेद्यु: शुभे मुहुर्ते तिथ्यादिकं संकीत्य श्व: करिष्यमाणराजाभिषेकांगत्वेन स्वस्तिवाचनं मातृकापूजनं वसोध्दारापूजनं नांदीश्राध्दं नारायणपूजनं आज्यहोमं करिष्ये इति संकल्प्य । तत्रादौ निर्विघ्रतासिध्दयर्थ गणेशपूजनं आज्यहोमं करिष्ये इति संकल्प्य । तत्रादौ निर्विघ्रतासिध्दयर्थ गणेशापूजनं करिष्ये इति संकल्प्य । गणपतिं संपूज्य । ऋग्युयु:सामपाठकै: ब्राह्मणै: पूर्वोक्तप्रकारेण पुण्याहं वाचयित्वा । नांदीश्राध्दांते शालग्रामे नारायणं शोडषोपचारै: संपूज्य । सुवर्णे पात्रे गोक्षीरपायसं गोघृतशर्करासहितं नैवेद्यं कृत्वा तांबुलदक्षिणां पुष्पांजलिं दत्वा नैवेद्यं शिरसाभिवंद्य गृहीत्वा । तत्पुरत: स्थंडिले स्वशाखोक्तमग्रिं प्रतिष्ठापनं कृत्वा षड्पात्रप्रयोगेन आज्यभागांते प्रववेन अष्टोत्तरशतमाज्याहुतिं हुत्वा स्विष्ठकृतादिहोमं शेषं समाप्य नैवेद्यार्थ स्वयं अर्ध चमपी भुजीयातां । ततो मौनीरात्रौ दर्भ संसृतभूमौ ब्रह्मचारिणौ स्वपेतां । तत: प्रात: पुरोहितसांवत्सरिकौ सोष्णीपौ पूर्ववृतऋत्विग्भि: सह नवकुंडयादिसहिते मंडपे सपत्नीकसमागत्य यजमानेन सहितौ मंगलघोषेण मंडपसभागच्छेतां ॥ तत: आचार्य: पूर्वऋत्विग्भि: सहमंडपपूजा महाध्वजोच्छ्रयणातां कुर्यात् । ततो महावेद्यां शोडषाक्षरं विलिख्य । तत्र मध्ये सौशतं छिद्रं संस्थाप्य । पूर्वत: सौवर्णान् दक्षिणत: राजतान् पश्चिमत: ताम्रान् उत्तरतो माहेयान् चतुश्चातुष्कुभान् स्थापयेत् । तन्मध्ये पूर्वत: एको घृतपूर्ण: अन्यश्च मधुपूर्ण: दक्षिणत: एको दुग्धपूर्ण: कार्या: । तांश्च पल्लवाद्युपेतानां धमाल्मार्चितान् वस्त्रवेष्ठितकंठान् कुर्यात् । जलपूर्णेषु तेषु शतौषधय: मूलहेमपंचरत्नपंचधान्यसप्तमृत्तिकावृषश्रृंगगजदंतगोरोचनाउत्पलपद्म- मुरारेणुकुंकुमराजसर्षपमुस्तादेवदारुन् क्षिपेत् । ततो वेद्यां औदुंबरीमासंदी व्याघ्रचर्म औदुंबरं च चमसं दधिमधुघृतकुशोदका आतवृष्टिजलदूर्वायवांकुरपूर्णे औदूंबरीं शाखां हिरण्यं च स्थापयेत् । तत्रैव कुशा: पर्वतो धृतं मृद: स्थाप्या षोडशबिल्वदलानि स्थापयेत् । तत: उत्तरत: अभिषेकशालायां भद्रासनं संस्थाप्य । तदष्टदिक्षुजलपूर्णान् अष्टौ कुंभान्य़् पल्लवोपेतान् गंधमाल्यार्चितान् वासो वेष्टितान् स्थापयेत् । तेषु च समुद्रनदीसरोवरपुण्यकूपगंगायमुनाजलानि यथालाभं क्षिपेत् । गोपथब्राह्मणे तु भद्रासनस्यैव संमतात् सौवर्णादिकलशस्थापनमुक्तं । तत्रैव रत्नोदक सर्वबीजोदक सर्वोषध्युदक गंधोदक पुष्पोदक फलोदक पल्लवोदक कुशोदक कुंभन् यथावकाशं स्थापयेत् । तत्रैव समुद्रोदक यमुनानर्मदातापीचर्मण्वतीपयोष्णीवितस्ता सिंधुउदकपूर्णान्श् कलशान् यथालाभं स्थापयेत् । तत आसादितान् सर्वान् कलशान् ।
अर्थेतस्स्थापां पतिरसि वृषास्यूर्मिर्वृषसेनोसि व्रजाक्षतस्स्य मरुतामोजस्स्थ सूर्यवर्चसस्स्थ सूर्यत्वचसस्स्थ मान्दास्स्थ वाशास्स्थ शक्करीस्स्थ विश्वभृतस्स्थ जनभृतस्स्थाग्रेस्तेजस्या स्स्थापामोषधीना रसस्थापो देवीर्मधुमतीगृहन्नुर्जस्वती राजसूयाय चिताना ॥१॥
[ याभिर्मित्रावरुणावभ्याविञ्चन् याभिरिन्द्रामनयन्नत्यराती: । राष्ट्रदास्थ राष्ट्रं दत्त स्वाहा राष्ट्रदास्थ राष्ट्र्ममुष्मै दत्त ॥२॥
देवीरापस्सं मधुमतीर्मधुमती भिस्सृज्यध्वं महि वर्च: क्षत्रियाय वन्वा ना अनाधृष्टास्सीदतो र्जस्वतीर्महि वर्च: क्षत्रियाय चन्द्राश्चन्द्रेणामृता अमृतेन स्वाहा राजसूयाय चिताना: ॥] ॥३॥
सधमादो द्युम्निनीरुर्ज एता अनिभृष्टा अपस्युवो वसान: । पस्त्यासु चक्रे वरुणस्सधरस्थमपा शिशु: ॥४॥
मातृतमास्वन्त: ।[ क्षत्रस्योत्वमसि क्षत्रस्य योनिरस्याविन्नो अग्रिर्गृहपतिराविन्न इन्द्रो वृधावाविन्ने द्यावापृथिवी ध्रुतव्रते आविन्ना देव्यदितिर्विश्वरुप्या विन्नोऽथमसावामुष्यायणोस्यां विश्यस्मिप्राष्ट्रे महते क्षत्राय महते आधिपत्याय महते जानराज्यायै ष वो भरता राजा सोमोऽस्माकं ब्राह्मणाना राजेंद्रस्य ॥५॥
इत्यमिमंत्रयते । ततो महावेद्युपरि वितानं बध्नीयात् । तत: स्वकुंडे अग्रिं ग्रहांश्च प्रतिष्ठाप्य । परिसमूहनादि आज्यभागांतं कुर्यात् । तत: प्रणीता पात्रसन्निधौ सौवर्णजलपूर्णे पंचपल्लवोद्युपेतं वस्त्रवेष्ठितं कंठं संपातं कलशं कलशस्थापनविधिना स्थापयेत् । ततो यथाविहितं कर्म क्रुरुध्वं उत्कृष्टमंत्रजाप्येन तिष्टध्वमिति प्रेषं दद्यात् । तत: ऋत्विज: स्वस्वकुंडे भूसंस्कारान् कृत्वा आचार्यकुंडाअदभिमानीय स्वस्वकुंडे विधिना स्थापयेयु: ।आज्यभागांत स्वशाखया यजमानशाखाया वा कुर्य: । ततो यजमानेन द्रव्यात्यागे कृते सति सर्वप्रधानहोमं कुर्यु: । तत्रादौ गायत्रीमंत्रेण औदुंबरसमिध आज्यं चाष्टोत्तरशतं जुहुयु: । ततो अष्टाविंशतिसंख्यया ग्रहान् अष्टाष्टसंख्यया अधिदेवातादि वास्तोस्पस्यंतान् उदुंबरसमित्तिलाज्यैर्हुत्वा वैष्णवै: शाक्तै: सूर्यदेवताकै: विश्वेदेवादैवतै: मंत्राश्च ।अतो देवा इति इति षट् । विष्णोर्नु कमिति षट् । परो मात्रयेति सूक्तं । इन्द्र जुषस्षेति षट् । जनिष्ठा उग्र: सहसे तुरायेति सूक्त । इंद्रस्य नु वीर्याणी प्र वोचामिति सूक्तं । पिबा सोममभि यमुग्र तर्द इति तिस्र: । आशु शिशान: इति सुक्तं । विदा मघवन विदेति तिस्र: । यत इन्द्र भयामहे इति पंच । इत्यैडय: उदुत्यं
इति मंत्रेण त्रयोदशद: । चित्रं देवानामिति चतस्र । यदद्य सूर्येत्येका । उत् सूर्य इति तिस्र: । उद्वेतीति चतस्र: । नमो मित्रस्येति व्दादश । सविता पश्चातादित्येका । इति सावित्रा: ॥ आ नो भद्रा इति सूक्तं । ये देवासो दिव्येकेति ॠक् १। ये के च ज्मेति ऋक् १। विश्वे देवा: शृणुतेमं हवामिति तिस्र: । देवान् हुवेति पंच । नमो महद्भय: । इत्येका । इति वैश्वदेव्य: ॥ त्वं सोम प्र चिकितो मनीषेति सूक्तं । स्वादिष्ठयेति दश । इति सौम्य : ॥
आज्याहुतीसमये आचार्यकुंडे अग्रिज्वालाया निमित्तं परीक्षते । दक्षिणावर्तिधूमाना छिन्ना उर्ध्वगा सूर्यप्रभा शुभावहा । तत: आशु: शिशान: इति सुक्तं । शर्मवर्मगणं स्वस्त्ययनगणं आयुष्यगणं अभयगणं अपराजितगणं च जुहुयात् । ततो जयानभ्यागतान् राष्ट्रभृतो जुहुयु: । ततो होमसमये जापका: जपं कुर्यु: । व्दारपाश्च व्दारजपं कुर्यु: । तत्र पूर्वत: ।
रात्रिसूक्त च रौद्रं चं पावमान सुमंगलम् ।
जपेयु: पोरुष सूक्तं पूर्वतो बहर्चै पृथक् ॥२१७॥
रात्री व्यख्यदायती इति [रात्री] सूक्तं । इमा रुद्राय० कद् रुद्राय इति पितरि इमा रुदाय स्थिरधन्वने गिर: इति रौद्रं । स्वादिष्ठया मदिष्ठया कनिक्रदज्जनुषमिति शाक्तं सूक्तं सहस्रशीर्षेति १६ दक्षिणे ।
शाक्तं रौद्रं च सौम्यं च कौष्मांडं जातवेदसं ।
सौरसूक्तं जपेरंस्ते दक्षिणेन यजुर्विद: ॥२१८॥
आशु शिशान: इन्द्रो नो विश्वत: इत्यनुवाक: । इमा रुद्राय स्थिरधन्वन: ६। सोमो धेनुं ६। यद्देवा देवहेडन ४ । यस्त्वा हृदेत्यनुवाक: । सूर्यो देवीति षट् ऋचा: । पश्चिते ।
शौशवं पंच निधनं गायत्रं ज्येष्ठ साम च ।
वामदेव्यं बृहत्सौम्वरौरवं सरथंतरम् ॥२१९॥
गवां व्रतं विकीर्ण च रक्षोदनं यशस्तथा ।
गायेयु: साभगा राजन् पश्चिमव्दारमाश्रिता ॥२२०॥
वैराज्य पौरुषं सूक्तं सौपर्ण रुद्रसंहितां ॥२२१॥
पिबा सोममिन्द्र मन्दतु त्वा सहस्रशीर्षेति साम सुपर्णोपाख्यानं रुद्रसंहिता । रहस्यबीजं । कया नश्चित्र आ तत्सवितुरस्रगीतं । मूर्धानं दिव: । त्वामिध्दि हवामहे । सं ते पयांसि । पुनान: सोम । अभि त्वा शूर नोनुमो । ते मन्वत प्रथमं । अग्रिमीळे । विभ्राड् बृहत् । अग्रे रक्षा णो । अग्रे युक्ष्वा हि । बुहदिन्द्रायेति गीतानि ।उत्तरे ।
आथर्वणश्चोत्तरत: शातिकं पौष्टिकं तथा ।
जपेयुर्मनसा देवमाश्रित्य वरणं प्रभुम् ॥२२२॥
शांतिकपौष्टिकानि शं न इन्द्राग्रीत्यादीनि एता होमकाले जप्यानि इति केचित् अथ व्दारपालजप्यानि । प्रैषानंतरं ।
श्रीसूक्तं पावमानं च सोमसूक्तं सुमंगलम् ।
शान्त्याध्यायं चेन्द्रसूक्तं रक्षत्वं चेति बहृचौ ॥२२३॥
हिरण्यवर्णा । स्वादिष्ठया । त्वं सोमं प्र चिकित: । कनिक्रदजनुषं । शं न इन्द्राग्री । यो जात एव प्रथमो । कृणुष्व पाज: ।
दक्षिणे तु व्दारपालौ रुद्रात्पुरुषसूक्तकम् ।
श्लोकाध्यायं शुक्रियं च मंगलाध्यायमेव च ॥२२४॥
नमस्ते रुद्रेत्यादि । सहस्रशीर्षेति । देव सवित: प्रसुव यक्षमिति । मंडलं ब्राह्मणं वा पश्चिमे ।
वामदेव्यं बृहत्साम ज्येष्टसाम रथंतरम् ।
तथा पुरुषसूक्तं च रुद्रसूक्तं अत: परम् ॥२२५॥
आज्यदोहानि सामानि शांतिकाध्यायमेव च ।
भारुंडानि च सामानि पश्चिमे सामवेदिनौ ॥२२६॥
कयान: ।त्वमिध्दि । मूर्धानं । अभि त्वा शूर । सहस्रशीर्षा: । आ वो राजनमिति वर्गव्दयं वर्गव्दयं । देवव्रतानित्याज्य दोहं । अबोध्यग्रिरिति शांतिकाध्यायम् । इमं स्तोममित्यादि भारुंडानि । उत्तरे ।
अथर्वाडिरसं नीलरुद्रं चैवापराजितम् ।
देवीं च मधुसूक्तं च रोधसं शांतिकं तथा ॥२२७॥
आथर्वणौ व्दारपालौ पठतामुत्तरे स्थितौ ॥२२८॥
छंदोगा यद् गायेत्याथर्वणं । अंगिसे जन्मनेत्यागिरसं । आरयत्रेति परिवसनि त्याद्यपराजिता देवी । मधुवाता भयं द्यावापृथिवीति । रोधसं । शं न : इन्द्राग्रीति । ततो जयादि हुत्वा स्विष्टकृतादि बलिदानान्ते आचार्यो यजमानसहित: सर्वेषु कुंडेषु समुद्रादूर्मि इत्यादिभि: पूर्णाहुतिं हुत्वा यजमानाभिषेकं कुर्यात् । यथामभिषेकशालायां सुगंधितैलेन सुगंधिचूर्णेन यजमानमुध्दर्तयेत् । तदा सामग: हावांजेति साम गायेत् । तत उष्णोदकेन स्नापयित्वा शुकवस्त्रगंधमाल्यं पीठे उपविश्य मृध्दी: संस्कुर्यात् । यथा वक्ष्यमाणा मृदोगायत्र्या संप्रोक्ष्यामि मंत्र्यमृद्भि: संस्कुर्यात् । पर्वताग्रमृदं सहस्रशीर्षेति मूर्धानं । अक्षिभ्यां ते नासिकाभ्यां इति वल्मिकमृदं कर्णयो: । चन्द्रमा मनसो इति शिवालयमृदं मुखे । ग्रीवाभ्यस्त उष्णिहाभ्य: इति इन्द्रालयमृद ग्रीवायां । आंत्रेभ्यस्ते इति नृपाजिनमृदं हृदये । त्वमिन्द्र सजोषसं इति करिदंतोधृतमृदं दक्षिणबाहौ । त्वमिन्द्र सजोषसमिति करिदंतोधृतमृदं वामबाहौ । बहिनां पितेति सर्पोमृदं पृष्ठे । इमानि त्रीणि विष्टपेति संगममृदं दंडक्षोय: कुक्षि: । सामे पात इति नदीवृषश्रुंगकुलमृदं पार्श्वे । आपांतमन्युस्तृपल प्रभर्मेति वैश्यागारमृदं कटयां । ऊरुभ्यां ते अष्टीवद्भ्यामिति गजस्थानमृदं भ्रुर्वो । ऊरुभ्यामित्यावृत्य गोस्थानमृदं जानुनो जंघाभ्यां पद्भ्यां । धर्मोऽस्मि विशिराजा प्रतिष्ठित: इति मंत्रेण अश्वस्थानमृदं जंघयो । एतावानस्य महिमेति रथचक्रोधृतमृदं पादयो: । ततो अंगादंगादिति गंगामृदं सर्वोगे । ततो गायत्र्या गोमुत्रं । गंधव्दारेति गोमयं । आ प्यायस्वेति क्षीरं । दधि काण्वो इति दधि । तेतोऽसि शुक्रमसि इति घृतं । सेवस्त्येति कुशोदकं । तत: स्नात: । शुकवस्त्रगंधानुलेपनं सोध्मीषं अलंकृते मंग्लघोषेण मंडपमानयेत् । ततो वेद्युपरि आसंदीमासादयेति । तस्या अन्तर्वेदिव्दौपादौ भवतो बहिर्वेदिव्दौपादौ तां व्याघ्रचर्मणा सृणाति । यजमान: पश्चात व्दाभ्यां जानुभ्यां आरोहति ।
अग्रि ष्टा गायत्र्या संयुक् छंदसा रोहतु सवितोध्मिहा सोभोनुभा बृहस्पतिर्बृहत्या मित्रावरुणौ पंचर्येदस्त्रिष्टुभा विश्वेदेवा जगत्यानह मनुराज्याय साम्राज्याय भौज्याय स्वाराज्याय वैराज्याय पारमेष्ठयाय राज्याय महाराज्याय अधिपत्याय स्वावश्यायातिष्ठाय आरोहामि ॥
इति दक्षिणजानुना आक्रम्य वा मेनाक्रमेत । ततो ।
निषसाद धृतव्रतो वरुण: पस्त्यास्त्रा । साम्राज्याय भौज्याज [ स्वाराज्याय वैराज्याय पारमेष्ठयाय राज्याय महाराज्यायाधिपत्याय स्वावश्याया] तिष्ठाय सुक्रतु ।
इति साम गायेत् । ततो राजा प्रार्थयेत् ।
प्राच्यां मामभिषिंचंतु वसवस्तेजसे श्रिये ।
याम्यायामभिषिंचंतु मां रुद्रा विजयाय च ॥२२९॥
आदित्या अभिषिंचंतु प्रतीच्यां दिशि वृध्दये ।
विश्वेदेवास्तथोदीच्यामभिषिंचंतु पुष्टये ॥२३०॥
दिगीशस्त्वभिषिंचंतु मां सदा विजयाय च ॥२३१॥
तत: पुरोहितौ औदुबरचमसं पूर्वस्थापितं निनाय औदुंबर्या सपलाशया आर्द्रया शाखया हिरण्ययान्तहितया प्राच्यं प्रत्यड्मुखौ सांवत्सरपुरोहितौ अभिषिंचेताम् । ऊँ इमा आप: शिवतमा इति त्र्यचेन देवस्य चेति यजुषाव्याहृतिभिश्च पुनर्दक्षिणे उदव्मुखौ । ततोऽभिषिक्तौ यजमान: औदुंबरीशाखां भूमौ उदगम्रां निधाय । तत्र पादौ स्थापयेत् ।
प्रतितिष्ठामि द्यावापृथिव्यो: प्रतितिष्ठामि प्राणापानयो: प्रतितिष्ठाम्यहोरात्रयो: प्रतिष्ठाम्यन्नपांनयो: प्रतिब्रह्मन्प्रतिक्षेत्रे प्रत्येषु त्रिषु लोकेषु तिष्ठामि ।
इति तत: आचार्य: कांस्यपांत्रे चतुर्गृहितं गोदुग्धं कृत्वा स्वादिष्ठयामादिष्टयेति कृत्वा यजमानाय तेषु प्रयच्छति । यजमान : तत्कांस्यं पात्रमादाय भूमौ संस्थाप्य
नाना हि वां देवहितं सदस्कृतं मा संसृक्षाथां परमे व्योमनि । सुरात्वमसि शुष्मिणी सोम एष राजा मैन हिंसिष्टं स्वां योनिमाविशन्तौ ।
इति अनुमंत्रयेत् । ततो ।
यदत्र शिष्टं तसिन : सुतस्य यदिन्द्रो अभिवच्छत्वीभि: इदं तदस्य मनसा शिवेन सोमं राजानमिह भक्षयामि ।
इति त्स्वज्यं पीत्वा बध्ना यवाऋभित्वा वृषभासुत इति जपेत् । तत: आसंदीत उत्तीर्य अग्रिसमीपे प्राड्मुखासीनो ।
नमो ब्रह्मणे नमो ब्रह्मणे नमो ब्रह्मणे ।
इत्युक्त्वा आचार्याय वोरुपवनं ।
ददामि जित्या अभिजित्यै विजित्यै संजित्या ।
इति वांच विसृजेत् ।
समिदसि सम्वेड्क्ष्वेन्द्रियेण वीर्येण स्वाहा ।
इत्यग्रौ ।
समिधमाधाय ततस्त्रीणी पदानि ईशानाभिमुख: उत्क्रामत्ति । कप्तिरसि दिशां मयि देवेभ्य कल्पत । कल्पतां मे योगक्षेमोऽभयं मेऽस्तु ।
इति ईशानदिशमुपस्थाय पुरोहितादिसहितं सूर्यादिमंगलघोषेण अभिषेकशालायां आगत्य सिंहासने उपविश्य । ततो ब्राह्मणामात्य: वेद्यां पूर्वदिगवस्थितं घृतपूर्णहेमकुंभं अभिषेकशालायां समंगलघोषं नीत्वा ।
सविता त्वा प्रसवानां सुवतामग्रि गृहपतीनां सोमो वनस्पतीनां रुद्र: पशूनां बृहस्पतीवाचां इन्द्रो ज्येष्टानां मित्र सत्यानां वरुणो धर्मपतीनां ये देवा देवसुवस्थत इमाममुष्यायणमनमित्राय सुवध्वं ॥
महते क्षत्राय आधिपत्याय महते जानराज्यायै ष वो भरता राजा सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानां राजा ॥
इति यजमान हस्ते गृहीत्वा तेन तूघ्रीमभिषिंचेत् । एवं क्षत्रियामात्यो दक्षिणदिशा मवस्थित क्षीरपूर्णरजतकुभेन वैश्यमात्य पश्चिमदिगवस्थित दधिपूर्णताम्रकुंग्भेन शूद्रामात्य उत्तरदिगवस्थित जलपूर्णमृन्मयकुभेन । ततो छंदोग: पूर्वदिगवस्थित: सर्वकलशै : अभिषिंचेयु: । तत: आचार्या: संस्रवकलशैकदेशमादाय । तेन वक्ष्यमाणमंत्रैरभिषिंचेत् । देवस्यत्वेग्रिमंत्रेण ।
इमं देवा असपत्न सुवध्यं महते क्षत्राय महते ज्येष्टाय महते राजातराजस्योंद्रियाय इमममुष्यपुत्रममुष्यै पुत्रमस्यै विश एष वोमी राजा सोमो अस्मांक ब्राह्मणानां राजा अन्न सर्व नामस्थाने राजनाम तप्तितृनाम तन्मातृनाम गृहीयात् ॥
तत: सामगो अभ्रातृव्य साम्नाजीवंतीनां गवां शृंगकौशेस्त्रिभि: ततो वृषशृंगोदकेन एक वृष साम्नाभिषिंचेयु: । तत: रत्नोदक- सर्वबीजोदक-सर्वोषध्युदक -गंगोदक-पुष्पोदक- फलोदक -पंचपल्लवोदक- कुशोककुंभेन अभिषिंच्य । समुद्रोदक यमुनोदक- नर्मदोदक- ताप्युदक- चर्मण्वत्युदक- पयोद्भ्युदक-वितस्तोदक- सिंधूदकै: यथालब्धैरभिषिंचेयु: । सुरास्त्वेति मंत्रै: कुशोदकेनाभिषिंचेयु: । ततौऽष्टौ कुमार्य: अष्टौ पतिपुत्रवत्यकृतमंगला गंधोदकेन तं नीराज्य सर्व गंधैरभिषिंचेयु: । एक: क्षत्रिय: शंखोदकेन । तत: सर्वे जयध्वनिं पठेयु: । बंदिनश्च स्तुतिं कुर्य: । गायक गानं कुर्यु: । भेरीवीणाकाहलाडमरुमडिडिमझर्झरादिवाद्यानि वादयेयु: । ततो दैवज्ञ पुरोहितऋत्विज : सुरास्त्वेत्यादि आशी मंत्रै: अभिषिंचेयु: तत: स्नात्वा दर्पणे विलीनघृतपूर्णकां -स्यपात्रे च स्वमुखं दृष्टा तत्पात्रं दर्पणसहितं सदक्षिणां ब्राह्मणाय दद्यात् । ततो ब्राह्मणामात्याभिषेके हिरण्यगोसहस्र क्षेत्राश्वयामाद्यपरिमितं दद्यात् ।तत: सोद्भीषो वस्त्रालंकारसहितो मंडपसमीपमागत्य । रथसमीपं साचार्यो गच्छेत् । इन्द्रस्य वज्रोसि वांर्त्रघ्र धर्मे सविषत् इति रथमुपावृत्य ।
अप्सु । अन्तर [मृतमप्सु भेषजमपामुत प्रशस्ति] ष्वश्वा भवथ वाजिन: ।
इत्यश्वानृभापयति प्रत्यश्वं प्रत्यश्चं प्रमंत्र: ।
अपां नपादाशुहेमन् [ य ऊर्मि: कुकुद्मान्प्रतूर्तिर्वाजसातम] स्ते नायं वाजँसत् ॥
इति ललाटे भोधयति प्रत्यश्वं मंत्र: ।
वायुर्वा त्वा [ मनुर्वा त्वा गंधर्वास्सप्तविंशति: । ते अग्रे अश्वमायुज्जते अस्मिन् ] जवमादधु: ।
इति रथं युनक्ति: नैवरिचरौसीर्परानीय राजपुत्रस्य निकटे स्थापयति तं राजपुत्रो गोपायति । तत्रैव दुंदुभीन्य़् स्थापयति ।
विष्णो: क्रमोसि विष्णो: क्रान्तमसि विष्णोर्विक्रान्तमसि ।
इति यजमानो रथमभ्येति ।
अंडौ न्यडावभितो रथं यौ ध्वान्तं [ वाताग्रमनु सञ्चरन्तौ दूरहेति- रिन्द्रियावान्पतत्री ते नोग्रय: पप्रय: ] पारयन्तु ।
इति रथचक्रे अभिभृषति प्रतिचक्रं मंत्र: ।
इन्द्राय वाचं वदतेन्द्रं वाजं जापतेन्द्रो वाजमजयित् ।
दुंदुभीन् वादयत् ।
केतुं कृण्वन्नकेतवे[ पेशो मर्या अपेशसे] समुषद्भिरजायथा: ।
इति ध्वजं प्रतिमुंचति ।
प्रजापते: शरणमसि ब्रह्मणच्छदिर्विश्वजनस्य छायामि सर्वतो मां पाहि ।
इति रथोपरि छत्रं स्थापयति । वनस्पते वीडंगो हि भूया इति । रथोपस्थमभिभृशति । आशु: शिशानो इति सूक्तं । सुपर्णे वस्ते इति। जयति । अथ यजमानो रथमारोहति । व्दादशाधिकावानसृतोऽश्वान् ।
वाजिनो वाजजितो वाजँ सरिष्यन्तो वाजं जेष्यन्तो बृहस्पतेर्भाग मवजघ्रत ।
त्रवारं चरुमश्वान् ध्रापयति ।
वाजिनो वाजजितो वाजँ ससृवाँसो वाजं जिगिवाँसो बृहस्पते र्भागे नि मृढ [भियं वस्सा सत्या सन्धाऽभूद्यामिन्द्रेण समधध्वमजीजिपत वनस्पतय इन्द्रं वाजं विमुच्यध्वम् ।
इति मुखलेपान्निमिष्ट ।
अश्वाजनि [ वाजिनि] वाजेषु वाजिनीवत्यश्वान्थ्समत्सु याजय ।
अश्वान्मार्जयति आचार्योऽधिरुह्य ।
अर्वाऽसि सप्तिरसि वाज्यसि ।
कशया अश्वान् ताडयति ।
वाजिनो वाजं धावत मरुतां प्रसवे जयत वि योजना मिमिध्वम ध्वनस्स्काभ्रीत ।
काष्टां गच्छ्त वाजेवाजेऽवत वाजिनो नो धनेषु विप्रा अमृता ऋतज्ञा: । अस्य मध्व: पिबत मादयध्वं तृप्ता यात पथिभिर्देवयानै: ।
ते नो अर्वन्तो हवनश्रुतो हवं विश्वे शृण्वन्तु वाजिन: । मितद्र वस्सहस्त्रसा मेघसाता सनिष्यव: । महो ये रत्नँ समिधेषु जभ्रिरे शं नो भवन्तु वाजिनो हवेषु ।
इति धावतो अश्वान् अभिमंत्रयेत् पश्चादश्वाननुधावन्ति ।
अग्रिरेकाक्षरेण प्राणमुदजयत् तमुज्जेषमश्विनौ व्दक्षरेण व्दिपदो मनुष्यानुदजयतां तानुज्जेषं विष्णुस्त्र्यक्षरेण त्रींल्लोकनुदजयत्तानुज्जेषं सोमश्चतुरक्षरेण चतुष्पद: पशूनुदजयत्तानुज्जेषम् ।
पूषा पञ्चाक्षरेण पञ्च दिशऽउदजयत्ताऽउज्जेषं सविता सविता षडक्षरेण षड्रतुनुदजयत्तानुञ्जेषं मरुत: सप्ताक्षरेण सप्त ग्राम्यान् पशुनुदजँय स्तानुञ्जेषं बृहस्पतिरष्टाक्षरेण गायत्रीमुदजयत्तामुञ्जेषम् ।
मित्रो नवाक्षरेण त्रिवृतँ स्तोममुदजयते तमुज्जषं वरुणो दशाक्षरेण विराजमुदजयत्तामुञ्जेषमिन्द्रऽ एकादशाक्षरेण त्रिष्टुभमुदजयत्ता मुज्जेषं विश्वे देवा व्दादशाक्षरेण जगतीमुदजयँस्तामुज्जेषम् ।
वसवस्त्रयोदशाक्षरेण त्रयोदशं स्तोममुदजयँस्तमुज्जेषं रुद्राश्चतु र्दशाक्षरेण चतुर्दशं स्तोममुदजयँस्तमुज्जषमादित्या: षोडशाक्षरेण षोडषं स्तोममुदजयँस्तमुज्जेषं प्रजापति: समदशाक्षरेण सप्तदशं स्तोममुदजयत्तामुज्जेषम् ॥
इति धावन् च स्वक्ष्वेषु जयति पुरतो गत्वा ।
इन्द्रस्य वज्रोऽसि वांर्त्रघ्र:
इति धनुरादाय ।
[त्वयायं वृत्रं वध्यात्] शत्रुबाधनास्थ पात मा प्रत्यञ्चं पात मा तिर्यञ्चमन्वञ्चं मा पात दिग्भ्यो मा पात विश्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्य: पात हिरण्यवर्णावुषंसां विरोके [ऽयंस्स्थूणावूदितौ सूर्यस्या रोहतं वरुण मित्र गर्ते ततश्चक्षाथामदितिं दितिं च ।
इति बाहू प्रवलोक्य अवसृष्टापरा पतशव्ये ब्रह्मसंशितेति इषुन्प्रत्यस्य एवं मंडपदक्षिणत: पश्चादुत्तरत: ततो पराजितायां दिशं गत्वा वैल्वं लक्ष्यं सप्तदशभिरिपुभि: प्रतिविध्यति ।
अप प्राच इन्द्र विश्वाँ अमित्रानपापाचो अभिभूते नुदस्व ।
आपोदीचो अप शूराधराच उरौ यथा तव शर्मन् मदेम ।
शतेरथं पर्यावर्तयति ।
मितद्रवस्सहस्रसा मेधसाता सनिष्यव: ।महो ये रत्नँ समिधेषु जभ्रिरे शं नो भवतु वाजिनो हवेषु । देवताता मितद्रवस्स्वर्का: । [जम्भयन्तोऽहिं वृकँ रक्षाँसि सनेभ्यस्मद्युयवन्न] ।
अमीवा: ।एष स्य वाजी [ क्षिपणिं तुरण्यति ग्रीवायां बध्दो अपिकक्ष आसनि । क्रतुं दधिका अनु सन्तवीत्वत्पथामडाँस्यन्वापनी फणत।] उत स्मास्य द्रवतस्तुरण्यत: [पर्ण न वेरनु वाति प्रगर्धिन: । श्येअनस्येव ध्रजतां अडसं परि दधिक्रावण्ण] स्सह्यर्जा तरित्रत: ॥
इति अश्वानमिमंत्र्या: ।
आ मा वाजस प्रसवो [जगम्यादा द्यावापृथिवी विश्वशम्भू । आ मा गन्ता पितरां । मातरा चा मा सोमो अमृतत्वाय] गम्यात् ।
स्वाहेति आज्यं हुत्वा द्यावापृथिवीभ्यामिदमिति रथस्य एव त्यागं करोति ।
वाजिनो वाजजितो [ वाजँ सरिष्यन्तो वाजं जेष्यन्तो बृहस्पते] र्भागमवजिघ्रत ।
अनैकरिचरुं अश्वान् घ्रापयति ।
वाजिनो वाजजितो ।[ वाजं ससृवाँसो वाजं जिगिवाँसो बृहस्पतेर्भागे नि मृढम् ।
इति मुखलेपो निमाष्टि ।
इयं वस्सा सत्या सन्धाऽभूद्यामिन्द्रेण [ समधध्वमजीजिपत वनस्पतय] इन्द्रं वाजं विमुच्यध्वम् ।
स्वाहेति दुंदुभिविमोचनीयम जुहोति । अप प्राच इन्द्र विश्वाँ अमित्रा इति परावृत्य मंडपदक्षिणे उपविशति । तत: आचार्यो तिस्रोज्ज्यानीति ।
शतायुधाया दुरितानि विश्वा स्वाहा इन्द्रायेदं ।
ये चत्वार:
सर्वे स्वाहा देवेभ्य इदं ग्रीष्मो हेमन्तमभयेश्याम स्वाहा क्रतुभ्य इदं ।
तत: कांस्यपात्रे चतुर्गृहीतं कृत्वा ।
पर्यु षु प्र धन्व वाजसातये परि वृत्राणि ।
भू ब्रह्मणा प्राणममृतं प्रपद्ये यमसौ शर्मवर्माभयं स्वस्तये सह प्रजया सह पशुभि: ।
सक्षणि: । व्दिषस्तरध्या ऋणया न ईयसे । स्वाहा इन्द्रायेदं ।
अन्यश्चतुर्गृहीतं कृत्वा
अनु हि त्वा सुतं सोम मदायसि महे समर्थ
ब्रह्मणा प्राणममृतं पशुभि: ।
राज्ये । वाजाँ अभि पवमान प्र गाहसे । स्वाहा इन्द्रायेदं ।
अजीजनो हि पवमान सूर्ये विधारे शक्
ब्रह्मप्राणाममृतं पशुभि: ।
मना पय: । गोजीरया रंहमाण: पुरंध्या । स्वाहा इंद्रायेदं ।
ततो वेद्यामुपवेश्य यजमान: षोडशोऽष्टौ चतुरो वा अक्षान् गृहीत्वा प्रावेपा मा बृहतो मादयन्ति इत्यक्षसूक्तेन पष्टौ हीपणं कृत्वा क्षत्रियेण सह क्रीडायां जयमाभाषयेत् । तत: सुवर्णासने उपविष्टेन सौनक्षेत्रमाख्यायर्व्दतस्वयं तच्छ्रणुयात् । सुपर्णा- सनोपविष्टोऽन्यऋत्विक् आमिति ऋक्षु एवं तथेति गाथायां प्रतिगरं दद्यात् । ततो मंगलघोषेण शयनीयं गच्छेत् । सांवत्सरपुरोहितौ गत्वा शतं सुवर्णासनं [आरच्य त्रिसहस्रं गवां सुवर्णासनं श्वेतमश्चं दद्यात् । प्रतिगरित्रे गवां शतं सुवर्णासनं च दद्यात् ।] छदै राजाननुपवेश्य साम्राज्यामिति मंत्रेण तं मधुपर्केणाचार्यया तां राजा च तावर्चयेत् । तत: सभामंडपस्थापितसिंहासने वृषमार्जरव्दिपिसिंहव्याघ्र- चर्मस्तुते मंगलघोषेण उपविश्य अस्य सिरसि स्वस्ति नो मिमीत्येति पट्टं बध्नीयात् । तत: तत्र प्रतिहारोऽमात्यान् पौरान् नैगमान् पंडितान् वणिजोऽन्यांश्च लोकान् प्रदर्शयेत् । तत: सांवत्सरपुरोहितौ प्रेषं कुर्यातां अभिषिक्तोयं क्षत्रियी अमुकवर्मा अमुकवर्मण : पुत्रो अमुकवर्मण: पौत्रो अमुकवर्मणो नप्ता अमुकदायापुत्रो अमुकदायापौत्रो अमुकदायां नप्ता इत आख्यते सहंस्र गवां सुवर्णासनं च दद्यात् । अष्टांगुलायतनं चतुरंग्गबलविस्तृतं गजसिंहांकितं भाषया कलाकेतिनामकं नष्टा शनैरुचै: रथसूचै तं प्रेषं सर्वे श्रुणुयु: । ततो अमात्या: प्रजा प्रणामपूर्वकं उपायनं दद्युरिति । ततो राजा सांवत्सरपुरोहितसदस्यानग्रहारतुरगवस्त्रगोजाविगृह दानैरर्चयेत् । ततो ब्राह्मणान् सदस्यान् गंधादिभिरम्यर्च्य गोरजततिलवस्त्रान्नसुवर्ण फलगोरसोदकदिदानैस्तोषयेत् । महादानानि च दद्यात् । अमात्येभ्य: प्रसादं कृत्वा वस्त्राणि च दद्यात् ।
इन्द्रस्य । इन्द्रस्य वज्रोऽसि वार्त्रघ्रस्त्वयायं वृत्रं वध्याच्छत्रु- बाधनास्स्थ पात मा प्रत्यश्चं पात मा तिर्यश्चमन्वश्चं मा पात दिग्भ्यो मा पात विश्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्य: पात हिरण्यवर्णावुषसां विरोकेऽयस्स्थूणावुदितौ सूर्यस्या रोहतं वरुण मित्र गर्त ततश्चक्षाथामदितिं च।
शरानादाय सशरं धनु कृत्वा मंडपं प्रदक्षिणी कृत्य गुरुं नत्वा श्वेतं वस्त्रं गांच सवत्सां संपूज्य पृष्टे आलभ्यं अश्वसमीपं गत्वा अश्व संपूज्य ।
जयाश्व त्वं मया राज्ञा तुरंगाश्च प्रतिष्ठित: ।
स्मराद्य लक्षणा त्वत्र त्वं गंधर्व: तथा स्मर: ॥२३२॥
यथा नृणाश्चयं राजा तथा त्वं भव वाजिनाम् ।
सर्वावस्थागतं हयं तुरगो सर्वाव्रक्षतु [त्वयि] ॥२३३॥
भारोयमर्पत: ।
रक्षतु त्वामहेन्द्रस्तु पूर्वेण त्रिदशाधिप ।
उदग्रैश्च गणोदेव: सत्वं रक्षतु सर्वत: ॥२३४॥
इति मंत्रेण अश्वस्य कर्णे पुरोहितौ जपेत् । ततस्तमश्चं राजा क्षणमारुह्य । अथाश्व: स्वारोहणयोग्यमलंकृतं गजं प्रति गच्छेत् । ततस्तं संपूज्य ।
श्रीगज त्वं व्रतो राजा भव तस्य गजाग्रणी ।
गंधमाल्यान्न भक्ष्यैस्त्वां पूजयिष्यति पार्थिव: ॥२३५॥
लोक: सदा भयां पूजा करिष्यति यथा तव ।
पालनाय त्वया राजा युध्दे विष्णुगृहे तथा ॥२३६॥
इति मंत्रेण पुरोहितेन पूजितं पुष्पांजलिना स्वयं संपूज्य तमारुह्य नगरं प्रदक्षिणीकृत्य तहूत देवालयेषु गत्वा तान्देवान् सपूज्य । स्वप्रसादगृहं गत्वा यथाशक्तिब्राह्मणभोजनं समाप्य दीनानाथनटनर्तकादिभ्यो भूयसी दक्षिणां संकल्प मंडपादिसामग्रीं आचार्याय संकल्प्य । सुवर्णादिककलशान् तेभ्यो अमातेभ्य: संकल्प । कमेश्वरार्पणं कृत्वा सहृद्युतो भूंजीत ।
[शार्दूलविक्रिडित ]
विश्वामित्रकुलश्वज: समभवद्यो भट्टनारायण: ।
तव्दंशत्य करीरतां दधदयं विश्वेश्वराख्य: कवि: ॥
गागाभट्ट प्रथादिनकरात्प्राप्त: पितुर्लालनात् ।
तस्येयं क्षिपाभिषेचनविधौ स्याध्दर्मदा निर्मित: ॥२३७॥
॥ इति श्रीमन्मीमांसकभट्टनारायणसुतश्रीमद्रामकृष्णतनुजभट्टदिनकरसूनुगागाभट्टनामकविश्वेश्वरकृतो राजाभिषेकप्रयोग: ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
होय्सळवंशः
फलकम्:Infobox former country/autocat
होय्सळवंशः क्रि.सा. १०००तः क्रि.श. १३४६पर्यन्तं दक्षिणभारतस्य कांश्चन प्रदेशान् प्रशासितवान् राजवंशः । होय्सळानां राजधानी द्वारसमुद्रम् एतत् अद्यतनस्य हासनमण्डलस्य हळेबीडुप्रदेशः भवति । जानपदानां विश्वासः यत् होय्सळसाम्राज्यस्य संस्थापकः सळ इति कश्चित् वीरः । चातित्र्यकदृष्ट्या अस्य नाम नृपकामः इति ऊहितम् । होय्सळसाम्राज्यस्य विस्तरणं प्रथमतया विनयादित्यः कृतवान् (क्रि.श. १०४७तः १०९८) होय्सळसाम्राज्यस्य अतिप्रसिद्धः राजा बिट्टिदेवः तस्य प्रसिद्धिः विष्णुवर्धनः इति नम्मा अभवत् । (क्रि.श. १११०-११४२) तस्य प्रशासनकाले होय्सळसाम्राज्यम् अद्यतनं कर्णाटकराज्यस्य बलिष्टं साम्राज्यम् अभवत् । अपि च पाश्वराज्ये अपि विस्तृतम् अभवत् । विष्णुवर्धनस्य काले कलायाः शिल्पकलायः च प्रोत्साहनम् अधिकम् आसीत् । अस्य पत्नी शान्तला ख्याता भरतनृत्यकलावती शिल्पकलासक्ता च । अस्य काले एव होय्सळानां शिल्पकलावैभवम् उत्कर्षं गतम् । अस्मिन् काले एव शिल्पकलायाः अत्युन्नतनिदर्शनानि उद्भूतानि । हळेबीडुप्रदेशस्य होय्सळेश्वरदेवालयं निर्मातुं ८६वर्षाणि उपयुक्तानि । तथैव बेलूरुप्रदेशस्य चेन्नकेशवदेवालयः १०३वर्षाणां तेषां परिश्रमाणां फलम् । होय्सळशिल्पकलायां दक्षिणोत्तभरतस्य शैल्योः मिश्रणं दृश्यते । होय्सळदेवालयेषु सहस्राधिकसुन्दरक्षदनानि सन्ति । देवालयाः होय्सळसाम्राज्यस्य सम्प्रदायः एव । वीरबल्लाळस्य (क्रि.श. ११७२-१३४६) काले होय्सळसाम्राज्यं दक्षिणभारते बलिष्टम् अभवत् । तदनन्तरकले होय्सळसाम्राज्यं विजयनगरसाम्राज्येन, सुल्तानैः सह स्पर्धितुम् आरभत । फलरूपेण होय्सळसाम्राज्यं क्रि.श. १३४६तमवर्षे अन्तमपश्यत् ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
होय्सळचरित्रस्य किंवदन्त्यनुगुणं जैनानां गुरुः सुदत्तः सोसेवूरु इति प्रदेशस्य वासन्तिकादेव्याः मन्दिरे व्याघ्रे आगते तं नियन्त्रयितुं स्वशिष्यं सळं होय् सळ् इति कन्नडभाषया (आक्रमतु इति) आदिष्टवान् । तदा शिष्यः तं व्याघ्रं मारितवान् । अयमेव होय् सळ शब्दस्य मूलम् इति जनपदाः वदन्ति । क्रि.श. १११७तमे वर्षे विष्णुवर्धनस्य शिलाभिलेखे इयं कथा आरम्भे दृश्यते । किन्तु अस्य तथ्यं संशयान्वितम् अतः कल्पितकथायाः रूपेणैव अस्ति । विष्णुवर्धनः तलकाडुप्रदेशे चोळान् युद्धे पराजितवान् । तत्पश्चात् कल्पिता कथा एषा स्यात् इति इतिहासज्ञानाम् अभिप्रायः । होय्सळानां लञ्छनं व्याघ्रं नियन्तुः बालकस्य अस्ति अस्ति अतः एषा ऊहा कृता इति । क्रि.श. १०७८ तथा क्रि.श.१७९०तमवर्षयोः शासनानि होय्सळराजाः यादववंशजाः इति सम्बोधयन्ति । किन्तु दक्षिणस्य होय्सळीयाःइति अवक्तुम् अभिलेखाः न मिलन्ति । होय्सळाः मेषपालजातीयाः इति केचन वदन्ति । एतदेव सत्यसमीपम् अस्ति ।
अर्थव्यवस्था[सम्पादयतु]
होय्सळानां प्रशासनव्यवस्थायाः मुख्यायस्य मूलं कृषिः एव । तेषाम् अर्थव्यवस्था कृष्याधारिता आसीत् । राजोपचारस्य प्रतिफलत्वेन राजानः कृषिक्षेत्राणि यच्छान्ति स्म । पश्चिमाद्रिसानुप्रदेशेषु योग्यवातावरणे पशुपालनं, वाटिकाकृषिः, साम्बारवस्तूनां कृषिः इत्यादीनि कुर्वन्ति स्म । विशलक्षेत्राणां दक्षिणकर्णाटके शालिक्षेत्राणि, यवक्षेत्राणि च अधिकानि भवन्ति स्म । स्थलीयजनाः स्वोपयोगाय लघुजलबन्धान्, सरांसि कुल्याः, वापीकूपान् च नर्मान्ति स्म । बृहज्जलानयनार्थं विष्णुसागरः, शान्तिसागरः, बल्लालरायसागरः, इत्यादयः जलाशयाः राज्ञा निर्मिताः आसन् । कर्णाटकस्य तीरप्रदेशेषु सामान्यजनानां प्रवासार्थम् अपि च अश्वसेनार्थम् अश्वानाम् आयातम् अकुर्वन् । अरण्येषु बहूमूल्याः वृक्षाणां दारवः कृत्वा केरलस्य नौकास्थानकतः निर्यातं कुर्वन्ति स्म । एवम् अश्वानां काष्टानाम् आयातनिर्याताम् एव महावाणिज्योद्यमाः आसन् । चीनादेशे प्राप्तस्य शुङ्गसाम्राज्यस्य अभिलेकानुसारम् उत्तरचीनाभगे भारतस्य वणिजः गोचराः भवन्ति स्म । एतत् सागरोत्तरं सुदृढं वाणिज्यं द्योतयति । दक्षिणभारतस्य वस्त्राणि, साम्बारवस्तूनि, ओषधयः, रत्नानि, मृद्वस्तूनि, लवणम्, आभरणानि, सुवर्णम्, हस्तिदन्ताः, खड्गमृगस्य शृङ्गानि, सुगन्धद्रव्यानि, श्रीगन्धः, कर्पूरः, इत्यादीनि वस्तूनि चीना, धोफर्, एडन्, सिराफ्, ईजिप्त, अरेबिया, पर्शिया, इत्यादिभ्यः देशेभ्यः निर्यातं भवन्ति स्म । वास्तुतन्त्रज्ञाः, शिल्पिनः, शिलाकर्मकराः, रक्षकाः, इत्यादयः मन्दिरनिर्मणकुशलिनः स्वपरिशमेण धनाड्याः भवन्ति स्म । भूकरं सङ्गृहीतुं ग्रामसमितिः इति व्यवस्था आसीत् । भूकरः राजकुलस्य सिद्धायः इति परिगण्यते स्म । विविधव्यापाराणां, व्यवसायानां, विवाहनां, यानारथेभ्यः नीयमानवस्तूनां, पलनजन्तूनां, च विषये करसङ्गृहः भवति स्म । कनकानि, सुगन्धद्रव्यानि, श्रीगन्धदारवः, रज्जुवः, वल्कलानि, गृहाणि, आपणानि, पशुसमूहः, गुडोत्पादनकेन्द्राणि, मरिचिकाः, नागवल्लीदलानि, घृतम्, शालिधान्यानि, साम्बारवस्तूनि, ताडपत्राणि, नारिकेरफलानि, इत्यदिषु वस्तुषु अपि यथेष्ठं करसङ्ग्रहं कुर्वन्ति स्म । सरसः निर्माणेऽपि करसङ्गृहितुं ग्रामसमितीनाम् अधिकारः आसीत् ।
संस्कृतिः[सम्पादयतु]
एकादशशतकस्य आदिभागे चोळराजैः जैनमतावलम्बिनः पश्चिमगङ्गाः पराभवमापन्नाः । द्वादशशतके वीरशैवमतेषु वैष्णवमतेषु च अनुयायिनां सङ्ख्या वर्धते स्म । अनेन जनेषु जैनमतासक्तिः कुण्ठिता अभवत् । कम्बदहळ्ळि तथा श्रवणबेळगोळ च होय्सळकाले उल्लेखार्हाणि जैनकेन्द्राणि । अष्टमशातके शङ्करभगवत्पादानां अद्वैतमतप्रसारारेण दक्षिणभारते बौद्धमतस्य अवनतिः आरब्धा । होय्सळानां काले बळ्ळिगावि डम्बळ च द्वे एव बौद्धकेन्द्रे आस्ताम् । विष्णुवर्धनस्य पत्नी शान्तलादेवी जैनमतीया असीत् विष्णुवर्धनस्य कप्पेचेन्निगरायस्य देवालयस्य निर्माणं परमतसहिष्णुभावस्य दृष्टान्तः । राजा विष्णुवर्धनः बसवेश्वरेण (बसवण्णः), रामानुजाचार्येण, मध्वाचार्येण च प्रेरितः त्रिमतस्य संवर्धनार्थम् अवकाशं प्रकल्पितवान् । वीरशैवमतस्य सम्भवः चर्चाविषयः चेदपि क्रि.श. द्वादशसतके बसवेश्वरस्य (बसवण्णस्य) आगमनेन एतन्मतं प्रवर्धितम् । तथापि बसवेश्वरः वीरशैवशारणाः जात्यतीतसमाजं प्रतिपादितवन्तः । स्वकर्मे निधनं श्रेयः इति गीतोक्तिं कार्यमेव कैलासः इति बोधयन् बसवेश्वरः सरलया भाषया जीवनमौल्यानि ज्ञापितवान् । कन्नडभाषासाहित्ये तानि वचनानि इति प्रसिद्धानि । आदिशङ्कराचार्यस्य सिद्धान्तानि अननुमतः मध्वाचार्यः जीवात्मा पर्मात्मा च पृथगेव इति द्वैतसिद्धान्तं प्रतिपादितवान् । कालक्रमेण तस्य अनुयायिनां संङ्ख्या संवर्धिता । मध्वाचर्यः उडुपिपत्तने अष्टमठान् प्रतिष्ठापितवान् । श्रीरङ्गस्य श्रीवैष्णवमठस्य गुरुः रामानुजाचार्यः भक्तिमार्गं बोधितवान् । आदिशङ्कराचर्यस्य अद्वैतसिद्धान्तमवलम्ब्य श्रीभाष्यम् इति भाष्यग्रन्थम् अरचयत् । एते धर्मसिद्धान्ताः तदानीन्तनकालस्य दक्षिणभारतस्य संस्कृतेः, साहित्यस्य, काव्यस्य , शिल्पकलायाः च उपरि प्रभावम् अकरोत् । एतेषां तत्त्वज्ञानिनाम् उपदेशान् अनुसृत्य अग्रिमशतकेषु महत्त्वपूर्णं साहित्यानां काव्यानां च निर्माणम् अभवत् । विजयनगरसाम्राज्यस्य साळ्व, तुळुव, अरवीडु च राजवंशाः वैष्णवाः आसन् । विजयनगरस्य विठ्ठलपुरस्य कस्मिंश्चित् वैष्णवदेवालये रामनुजाचर्यः प्रतिमा अस्ति । अग्रे मैसूरुसंस्थाने राजाश्रयं प्राप्तवन्तः विद्वांसः रामनुजाचार्यस्य सिद्धान्तप्रतिपादकान् ग्रन्थान् व्यरचयन् । होय्सळराजः विष्णुवर्धनः जैनमततः मतान्तरं कृत्वा वैष्णवः अभवत् । पश्चात् अनेकानि वैष्णवमन्दिराणि निर्मितवान् । मध्वाचार्यस्य परम्परयाम् अग्रे अगताः जयतीर्थः, व्यासतीर्थः, श्रीपादरायः, वादिराजतीर्थः, दासपरम्परायाः विजयदासः, गोपालदासः इत्यादयः मध्वाचार्यस्य तत्त्वानि स्वशैल्या प्रसारम् अकुर्वन् । तदनन्तरकालीनाः [[गुजरातराज्यम्|]गुजरातराज्यस्य] वल्लभाचर्यः, बङ्गालराज्यस्य चैतन्यः इत्यादयः मध्वाचार्यतत्त्वैः प्रभाविताः अभवन् । मध्वाचार्याणाम्ं बोधैः प्रभावितः अपरः भक्तिमार्गतरङ्गः १७-१८शतकयोः उद्गताः ।
समृद्धसमाजः[सम्पादयतु]
तस्मिन् काले अङ्कुरितस्य धार्मिकस्य, राजतन्त्रस्य, सांस्कृतिकस्य च परिवर्तनानि होय्सळसमाजः प्रतिबिम्बयति स्म । कालांशेऽस्मिन् समाजः सुसंस्कृतः सम्भूतः । स्त्रीणां स्थानमानेषु व्यत्यासः अभवत् । राजकुलस्य स्त्रियः राज्यप्रशासने भागिन्यः भवन्ति स्म । द्वितीयवीरबल्लालस्य उत्तरप्रदेशानामुपरि सम्भूताक्रमणस्य काले तस्य पत्नी उमादेवी हळेबीडुप्रान्तस्य प्रशासनव्यवस्थाम् अपश्यति इति तत्कालीनाभिलेखाः मिलिताः । साः कैश्चित् विरोधिभिः अधीनराजैः सह प्रयुध्य नियन्त्रितवती इयपि श्रूयते । ललितकलासु स्त्रियः भागं वहन्त्यः आसन् इति अभिलेखाः सन्ति । विष्णुवर्धनस्य सम्राज्ञी शान्तलादेवी नृत्यसङ्गीतकोविदा आसीत् । क्रि.श. द्वादशशतके अक्कमहादेवी इत्यस्याः शिवभक्तायाः वचनानि अद्यापि कन्नडराज्ये विश्रुतानि । देवालयेषु नृत्याङ्गनाः भवन्ति स्म । तासु कासुचित् विद्यावत्यः कलापारङ्गता अपि भवन्ति स्म । अतः दैनन्दिनगृहकृत्येषु मग्नानां महिलानाम् अपेक्षया एतासाम् अधिकं स्वातन्त्र्यम् आसीत् । सतीसम्प्रदायस्य वाराङ्गनावृत्त्याः च अनुमतिः आसीत् । [भारतम्|भारतस्य]] सर्वसामान्यः जातिपद्धतिः अत्रापि अस्मिन् काले आसीत् । पश्चिमसमुद्रस्य तीरस्य नौकानिस्थानद्वारा व्यापारोद्यमः प्रचलति स्म । अरब्बा, यहूदयः, पर्शियाजनाः, चैनीयाः, मलयाद्वीपीयाः, च अनेन मार्गेण आगच्छन्ति स्म । [[होय्सळवंशः|होय्सळानां] राज्यविस्तारकारणेन देशान्तरगतानां जनानां नूतनकलाः संस्कृतिः च प्रसृताः । बृहत्पदेशाः पत्तनम् इति केन्द्रस्थानं नगरम् इति सम्बोधयन्ति स्म । श्रवणबेळगोळसदृशानि मतकेन्द्राणि सप्तमशतके एव प्रसिद्धानि चेदपि वैदेशिकानां धनाढ्यवणिजां कारणेन द्वादशशतके प्रमुखवाणिज्यकेन्द्राणि अपि अभवन् । विष्णुवर्धनस्य चेन्नकेशवदेवालयस्य निर्माणस्य पश्चात् बेलूरु राजमन्यताम् आप्नोत् । बृहद्देवालयानां निर्माणं, धार्मिकसमाजिकन्यास्यस्य द्योतकम् असीत् । राजा प्रत्यक्षदेवता इति वचने जनाः विश्वसन्ति स्म । देवालयस्य निर्माणं न केवलं धार्मिकविधानं किन्तु वाणिज्यव्यवहारस्यापि केन्द्रम् अपि आसीत् । एतत् केवलं कस्यचित् समाजस्य समुदायस्य वा स्थानम् नाभवत् । बेलूरुचेन्नकेशवदेवालस्य निर्माणस्य प्रतिफलवत् शैवव्यापारिणः धनं दत्त्वा हळेबीडुहोय्सळेश्वरदेवालयस्य निर्मापकाः अभवन् । अनेन मन्दिरेण हळेबिडुप्रदेशस्य प्रतिष्ठा अपि संवर्धिता । होय्सळेश्वदेवालयः जात्यतीतः आसीत् । अत्र सर्वे हैन्दवाः अगत्य पूजां कुर्वन्ति स्म । सोमनाथपुरदेवालयः केवलं वैष्णवसम्प्रदायस्य केन्द्रम् आसीत् । धनाढ्यकृषकैः निर्मिताः देवालयाः तदानीन्तनस्य कृषिप्रधानसमाज्स्य, आर्थिकराजनैतिकसांस्कृतिकधार्मिकानाम् अवश्यकताः पूरयन्ति स्म । प्रोत्साहनम् अतिरिच्य बृहन्मन्दिराणि विविधवृत्तिनिरतानाम् अपि उयोगावकाशान् अकल्पयन् । एव मन्दिराणि स्थलीयसमजस्य आधारस्तम्भानि अभवन् ।
साहित्यकृषिः[सम्पादयतु]
योय्सळानां प्रशासनकाले संस्कृतभाषासाहित्यानि अतीव जनप्रियानि अभवन् । कन्नडभाषाविदुषां राजाश्रयः आसीत् । द्वादशशतके काश्चन साहित्यकृतयः चम्पूशैल्या रचिताः । अन्याः विशिष्टशैल्यः अपि विश्रुताः अभवन् । साङ्गत्यम्, षट्पदी, रगळे इत्याद्याः अधुनिकशैल्यः आगताः । तीर्थङ्कराणां महिमाप्रशंसनं जैनकृतयः अकुर्वन् । कन्नडसाहियपरम्परायाम् अद्यापि विश्रुताः जन्नः, रुद्रभट्टः, नागचन्द्रः, हरिहरः,राघवाङ्कः चेत्यादयः होय्सळराजाश्रयम् आप्नुवन् । क्रि.सा. १२०९तमे वर्षे जैनकविः जन्नः यशोधरचरितम् इति कृतिम् अरचयत् । ग्रामदेवतायै बालकौ बलिं दातुकमस्य राज्ञः कथा अत्र निरूपिता । अस्य ग्रन्थस्य रचनार्थं होय्सळराजः वीरबल्लाळः जन्नकवये कविचक्रवर्ती इति उपाधिम् अयच्छत् । द्वीतीयः विरबल्लाळस्य आस्थानमन्त्री चन्द्रमौलेः आश्रये स्मार्तब्राह्मणः रुद्रभट्टः प्रथमः विप्रकविः । तस्य चम्पूशैल्याः जगन्नातविजयः इति प्रसिद्धा कृतिः विष्णुपुराणाधृता । प्रथमनरसिंहस्य आस्थाने शोभितः कविः हरिहरः (हरीश्वरः इत्यपि नामान्तरम्) प्राचीनजैनचम्पूशैल्या गिरिजाकल्याणम् इति कृतिम् अरचयत् । दशविभागयुतस्य अस्य ग्रन्थस्य कथावस्तु शिवपार्वत्योः परिणयः । वचनसाहित्यस्य परम्परायाः प्रथमवीरशैवकविः हरहरोऽपि अन्यतमः । हळेबीडुप्रदेशस्य करणिकानां कुले जतः हरिहरः हम्पीप्रदेशे अनेकवर्षाणि आसीत् । तत्रैव वसन् शताधिकरगळेसाहित्यानि व्यरचयत् । एतानि हम्पीविरूपाक्षस्य गुणगानं कुर्वन्ति । राघवाङ्कः स्वस्य हरिश्चान्द्रकाव्यम् इति काव्यद्वारा षट्पदीतिशैल्याः परिचयं प्रथमवारं कारितवान् । कन्नडभाषायाः व्याकरणनियमान् कदादित् उल्लङ्घितवान् अपि एषा कन्नडसहित्यस्य श्रेष्ठा कृतिः इति परिगणिता । संस्कृतभाषया मध्वाचार्यः ब्रह्मसूत्राणां भाष्यं रचितवान् । अपि च वैदिकशाखाः विमर्शस्य च लेखान् अपि व्यलिखत् । स्वग्रन्थानां प्रमाणग्रन्थाः इव वेदानां पर्यायेन पुराणानि परिगणितवान् । विद्यातीर्थेन रचितः रुद्रप्रश्नाभाष्यम् होय्सळकालस्य ख्यातग्रन्तः ।
शिल्पकलावैभवम्[सम्पादयतु]
होय्सळराजानां साम्राज्यविस्तरणस्य अपेक्षया कलानां शिल्पकलासंवर्धनम् एव प्रधानम् । अस्मिन् विषये आधुनिकसंशोधः बहुमुख्यः भवति । दक्षिणतः पाण्डैः उत्तरतः सेवुणैः च आक्रमणस्य भयम् अस्ति चेदपि होय्सळानां देवालयनिर्माणकार्यं न स्थगितम् । पश्चिमस्य चालुक्यानां शिल्पकलाशैल्याः शाखा इव प्रवर्धिता होय्सळशैली । होय्सळानां मन्दिरशिल्पकलासु सूक्ष्मक्षदनस्य प्रामुख्यम् अस्ति । मन्दिरस्य गोपुरस्य विमाने औन्नत्यस्य स्थौल्यंस्य चापेक्षया कलासूक्ष्मस्य विषये एव आदरः प्रदत्तः । मृदुशिलाः देवालयनिर्माणे उपयोजयन्ति स्म । बेलूरुचेन्नकेशवदेवालयः, (क्रि.शा. १११७) हळेबीडुहोय्सळेश्वरदेवालयः (क्रि.श. ११२१) सोमनाथपुरस्य चेन्नकेश्वदेवालयः (क्रि.श. १२७९) अरसीकेरे (क्रि.श. १२२०) अमृतपुरम् ( क्रि.श. ११९६) यळेशपुरस्य एळ्ळेश्वरदेवालयः (क्रि.श. १२३८) बेळवाडी (क्रि.स. १२००) जुग्गेहळ्ळि (क्रि.सा. १२४६) शिवमोग्गामण्डलस्य सागरोपमण्डलस्य नाडकलसि (क्रि.श. १२१८) मन्दिराणि होय्सळानां शिल्पकलायाः उत्कृष्टोदाहरणानि । हासनमण्डलस्य दोड्डगद्दवळ्ळि महालक्ष्मीदेवालयः महालक्ष्मीदेवालयः, कोरवङ्गलस्य बूचेश्वरदेवालयः, हारनहळ्ळि लक्ष्मीनरसिंहदेवालयः, मोसळे चेन्नकेशवनागेश्वरदेवालयः, इत्यदिषु मन्दिराणां बहिः भारतीयपुर्णाणानां कथाः प्रदक्षिणक्रमेण चित्रिताः ।
भाषाप्रवर्धनम्[सम्पादयतु]
कन्नडभाषायाः, संस्कृतभाषायाः चोपयोगः सर्वत्र भवति स्म । देवालयाः पाठशला इव अपि उपयुज्यन्ते स्म । देवालयेषु विप्राः संस्कृतभाषां, जैनमन्दिरेषु बौद्धविहारेषु च शिष्यविद्यां बोधयन्ति । उच्चविद्याकेन्द्राणां घटिका इति नाम आसीत् । तस्मिन् काले एव प्रवर्धमानमागतस्य भक्तिपन्थः देवतासङ्कीर्तनार्थं कन्नडभाषायाः च उपयोगम् अकरोत् । साहित्यकृतयः ताडापत्रेषु रच्यन्ते स्म । पूर्वशतके जैनसाहित्यकृतयः प्रधानाः चेदपि होय्सळानां काले शैवब्राह्मणकृतयः अधिकाः दृष्टाः । संस्कृतसाहित्ये काव्यानि, व्याकरणम्, विश्वकोशः, पूर्वकृतीनां भाष्यानि, नाटकआनि, गद्यकथाः, इत्यद्याः कृतयः लोकार्पिताः । ताम्राभिलेखाः, शिलाबिलेखाः च कन्नडे संस्कृते च लिखिताः । महाराजानाम् उपाधयः संस्कृते भूदानपत्राणि, सीमाविचारः, स्थलीयप्रसासनपत्रानि, करगृहणपत्राणि अधिकारपत्राणि, कर्तव्यादेशः, साक्षिपत्राणि इत्यादीनि कन्नडे भवन्ति स्म । अनेन प्रशासनवृतान्ताः सामान्यजनानां सुखबोदाय भवन्ति स्म ।


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.१७३
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.१७३ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
आ त्वाहार्षमन्तरेधि ध्रुवस्तिष्ठाविचाचलिः । विशस्त्वा सर्वा वाञ्छन्तु मा त्वद्राष्ट्रमधि भ्रशत् ॥१॥ इहैवैधि माप च्योष्ठाः पर्वत इवाविचाचलिः । इन्द्र इवेह ध्रुवस्तिष्ठेह राष्ट्रमु धारय ॥२॥ इममिन्द्रो अदीधरद्ध्रुवं ध्रुवेण हविषा । तस्मै सोमो अधि ब्रवत्तस्मा उ ब्रह्मणस्पतिः ॥३॥ ध्रुवा द्यौर्ध्रुवा पृथिवी ध्रुवासः पर्वता इमे । ध्रुवं विश्वमिदं जगद्ध्रुवो राजा विशामयम् ॥४॥ ध्रुवं ते राजा वरुणो ध्रुवं देवो बृहस्पतिः । ध्रुवं त इन्द्रश्चाग्निश्च राष्ट्रं धारयतां ध्रुवम् ॥५॥ ध्रुवं ध्रुवेण हविषाभि सोमं मृशामसि । अथो त इन्द्रः केवलीर्विशो बलिहृतस्करत् ॥६॥


text:
॥ श्रीहनुमद्व्रतम् ॥
तत्रादौ हनुमद्व्रतं कर्तुमारभमाण आचारानुसारेण
विशिष्टाचारपरम्पराप्राप्तां यथाशक्तिद्रव्यैः पम्पापूजां करिष्ये ।
इति सङ्कल्प्य, मार्गशीर्षमासे शुक्लत्रयोदश्यां व्रतं
करिष्यमाणः द्वादश्यामेव नियतो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः
सम्यग्रात्रिं यापयित्वा ब्राह्मे मुहूर्ते उत्थाय
कर्तव्यं सर्वमालोकयति ॥
शौनक उवाच
हनुमद्व्रतसङ्कल्पं कर्तुकामोऽब्रवीज्जनः ।
कस्मिन्देशे व्रतं सम्यक्कर्तव्यं वद सूतज ॥ १॥
किं च व्रतं पूर्वतरैः कुत्राचरितमद्भुतम् ।
सन्ति स्थलानि बहुधा गोष्ठवृन्दावनादयः ॥ २॥
वापीकूपतडागाद्याः कुल्याः कृत्रिमविस्तृताः ।
नद्यो नदाः सागराद्याः पर्वताः सरितो द्रुमाः ।
विचार्य बहुधा तच्च वद नो वदतां वर ॥ ३॥
सूत उवाच
साधु पृष्टं महाभागाः सम्यगेवोच्यते मया ।
बहवः सन्ति देशाश्च पुण्याः पुण्यविवर्धनाः ॥
तथापि वक्ष्ये यद्गुह्यं तच्छृण्वन्तु मुनीश्वराः ॥ ४॥
पूर्वं हनुमतः पूजा कृता पम्पासरित्तटे ।
तस्मात् पम्पासरित्तीरे हनुमद्व्रतमुत्तमम् ॥ ५॥
नानादेशेषु कर्तव्या पम्पापूजा प्रयत्नतः ।
ब्राह्मे मुहुर्ते चोत्थाय शौचादिभिरतन्द्रितः ॥ ६॥
नित्यकर्म समाप्याशु योगक्षेमं समाविशेत् ।
ततश्च पञ्चभिर्वाद्यैरुपेतो बन्धुभिवृर्तः ॥ ७॥
तत्रत्यां च नदीं काञ्चिद्गत्वा स्नात्वा च वाग्यतः ।
अघमर्षणमन्त्रैश्च शुचिः प्रयतमानसः ॥ ८॥
सन्ध्यावन्दनपूर्वं च नित्यकर्म समाप्य च ।
पितॄन् सन्तर्प्य यत्नेन ललाटे तिलकोज्ज्वलः ॥ ९॥
षोडशाप्युपचारांश्च पम्पायाः सर्वतो व्रती ॥ १०॥
पम्पा पूजा ॥
हेमकूटगिरिप्रान्तजनानां गिरिसानुगाम् ।
पम्पामावाहयाम्यस्यां नद्यां हृद्यां प्रयत्नतः ॥ आवाहनम्
तरङ्गशतकल्लोलैः रिङ्गत्तामरसोज्ज्वले ।
पम्पानदि नमस्तुभ्यं गृहाणासनमुत्तमम् ॥ आसनम्
हृद्यं सुगन्धसम्पन्नं शुद्धं शुद्धाम्बुसत्कृतम् ।
पाद्यं गृहाण पम्पाख्ये महानदि नमोऽस्तु ते ॥ पाद्यम्
भागीरथि नमस्तुभ्यं सलिलेन सुशोभने ।
अनर्घ्यमर्घ्यमनघे गृह्यतामिदमुत्तमम् ॥ अर्घ्यम्
पम्पानदि नमस्तुभ्यं महापुण्ये सुशोभने ।
गोदावरीजलेनाद्य गृहाणाचमनीयकम् ॥ आचमनीयम्
दुग्धाज्येक्षुरसैः पुण्यैर्दध्नश्च मधुना तथा ।
पञ्चामृतैः स्नापयिष्ये पम्पानदि नमोऽस्तु ते । पञ्चामृतस्नानम्
शुद्धक्षीरैः शुद्धजलैर्नारिकेलाम्बुभिस्तथा ।
पुण्यैः कृष्णानदीतोयैः सिञ्चामि त्वां सरिद्वरे ॥ स्नानम्
महामूल्यं च कार्पासं दिव्यवस्त्रमनुत्तमम् ।
पम्पानदि महापुण्ये पम्पाशोभातिशोभने ॥ वस्त्रम्
श्रौतस्मार्तादिसत्कर्मफलदं पावनं शुभम् ।
यज्ञोपवीतमधुना कल्पये सरिदुत्तमे ॥ यज्ञोपवीतम्
कर्पूरगुटिकामिश्रं कस्तूर्या च विमर्दितम् ।
यत्नेन कल्पितं गन्धं लेपयेऽङ्गं सरिद्वरे ॥ गन्धम्
लक्षणोक्तान्हरिद्राक्तानक्षतांश्चोत्तमाञ्छुभान् ।
पम्पानदि गृहाणेमाञ्छुभशोभातिवृद्धये ॥ अक्षतान्
अतसीकुसुमोपेतं पङ्केरुहदलोज्ज्वलम् ।
कुङ्कुमं शङ्करजटासम्भूते सरिदर्पये ॥ कुङ्कुमम्
कज्जलं त्रिजगद्वन्द्ये महापुण्ये तरङ्गिणि ।
नेत्रयोः पादमनघं गृह्यतां सरितां वरे ॥ नेत्राञ्जनम्
शतपत्रैश्च कह्लारैः कुमुदैर्वकुलैरपि ।
मल्लिकाजातिपुन्नागैः केवलैश्चापि चम्पकैः ॥
तुलसीदामभिश्चापि तथा बिल्वदलैरपि ।
पूजयामि महापुण्ये पम्पानदि नमोऽस्तु ते ॥ पुष्पाणि
अथ अङ्गपूजा ॥
गोदावर्यै नमः पादौ पूजयामि । कृष्णायै नमः गुल्फौ पूजयामि ।
पापहारिण्यै नमः जङ्घे पूजयामि । सुभ्रुवे नमः जानुनी पूजयामि ।
उरुतरङ्गिण्यै नमः ऊरू पजयामि । तडिदुज्ज्वलजवायै नमः कटिं पूजयामि ।
अम्बुशोभिन्यै नमः नितम्बं पूजयामि । अणुमध्यायै नमः मध्यं पूजयामि ।
सुस्तनायै नमः स्तनौ पूजयामि । कम्बुकण्ठ्यै नमः कण्ठं पूजयामि ।
ललिताबाहुरङ्गायै नमः बाहू पूजयामि ।
दीर्घवेण्यै नमः वेणीं पूजयामि । सुवक्त्रायै नमः वक्त्रं पूजयामि ।
दुर्वारवारिपूरायै नमः शिरः पूजयामि । सहस्रमुखायै नमः सर्वाङ्गं
पूजयामि ॥
सदशाङ्गं शुभं दिव्यं सगुग्गुलमनुत्तमम् ।
साज्यं परिमलोद्भूतं धूपं स्वीकुरु पावने ॥ धूपम्
साज्यमग्निप्रकाशोद्यत्कोटिसूर्यसमद्युति ।
पश्य दीपं प्रसन्नाङ्गे पम्पानदि नमोऽस्तु ते ॥ दीपम्
शाल्यन्नं स्वर्णपात्रस्थं शाकापूपसमन्वितम् ।
साज्यं दधिपायसं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् ॥ नैवेद्यम्
पूगैः सुशोभनैश्चापि नागवल्लीदलैर्युतम् ।
ताम्बूलं गृह्यतां देवि पम्पानदि नमोऽस्तु ते ॥ ताम्बूलम्
व्रतपूर्तिमहाकीर्तिदिव्यस्फूर्तिप्रकीर्तिदम् ।
कर्तुकामो व्रतमिदं सौवर्णं पुष्पमर्पये ॥ सुवर्णपुष्पम्
प्रदक्षिणत्रयं देवि प्रयत्नेन प्रकल्पितम् ।
पश्याद्य पावने देवि पम्पानदि नमोऽस्तु ते ॥ प्रदक्षिणं
नमस्ते नमस्ते विशालोज्ज्वलाङ्गे
नमस्ते नमस्ते लसत्सत्तरङ्गे ।
नमस्ते नमस्ते गिरिप्रान्तरङ्गे
नमस्ते नमस्ते कलद्बर्हिरङ्गे ॥ नमस्कारं
अपराधशतं देवि मत्कृतं च दिने दिने ।
क्षम्यतां पावने देवि पम्पानदि नमोऽस्तु ते ॥ क्षमापणम्
पम्पानदि महापुण्ये तरङ्गिणि ! नमोऽस्तु ते ।
त्वत्तीरे हनुमत्पूजा कृता रामेण धीमता ॥
मनोरथफलावाप्तिस्तस्याभीष्टं न संशयः ।
सुग्रीवेण च तीरेऽस्मिन्कपिवर्येण ते कृतम् ॥
संस्कृतं च मनोवाञ्छा सहस्तस्य बभूव सा ।
अतस्त्वन्नीरपुलिने कृते हनुमतो व्रते ॥
श्रेयांसि मम सर्वाणि न विघ्नानि भवन्त्विह ।
इति सम्प्रार्थ्य पम्पाख्यां नदीं शुभतरङ्गिणीम् ॥
कलशोदकपाणिश्च गच्छेत् स्वगृहमादरात् ॥
इति पम्पापूजा ॥
देशकालौ स्मृत्वा, मयाऽऽचरितस्य व्रतस्य सम्पूर्णफलावाप्त्यर्थं
भार्यया सह हनुमत्पूजां करिष्ये । इति सङ्कल्प्य
(पीठस्य अधोभागे)-अतलाय नमः । वितलाय नमः । सुतलाय नमः ।
रसातलाय नमः । तलातलाय नमः । महातलाय नमः । पातालाय नमः ।
तत्र अगाधसर्वतःशब्दात्मने नमः । तत्र कमले कमठाय नमः ।
तदुपरि सहस्रमणिफणाप्रकाशमानशेषाय नमः ।
अष्टदिग्गजेभ्यो नमः ।
तदुपरि भूमण्डलाय नमः । तपोलोकाय । महर्लोकाय नमः ।
सत्यलोकाय । अष्टदिक्पालकेभ्यो नमः । तन्मध्ये मेरवे नमः ।
मेरोर्दक्षिणदिग्भागे द्रोणशैलाय नमः । तन्मध्ये सुरतरवे नमः ।
तन्मूले सुवर्णवेदिकायै नमः । वेद्यां वृक्षस्य पूर्वभागे
नवरत्नखचितचारुरत्नपीठाय नमः ।
(हनुमत् पीठे अलङ्कृतं कलशं निधाय)
ॐ नमो भगवते वायुनन्दनाय नमः । इति कलशस्थापनम् ।
ततः देशकालौ सङ्कीर्त्य सीतासमेतश्रीरामचन्द्रध्यानादि मानसं
कृत्वा श्रीहनुमन्तमावाहयेत् । प्राणप्रतिष्ठां च विधिवत्कुर्यात् ॥
द्वादशग्रन्थिपूजा -
अञ्जनीसूनवे नमः प्रथमग्रन्थिं पूजयामि ।
हनुमते नमः द्वितीयग्रन्थिं पूजयामि ।
वायुपुत्राय नमः तृतीयग्रन्थिं पूजयामि ।
महाबलाय नमः चतुर्थग्रन्थिं पूजयामि ।
रामेष्टाय नमः पञ्चमग्रन्थिं पूजयामि ।
फाल्गुनसखाय नमः षष्ठग्रन्थिं पूजयामि ।
पिङ्गाक्षाय नमः सप्तमग्रन्थिं पूजयामि ।
अमितविक्रमाय नमः अष्टमग्रन्थिं पूजयामि ।
कपीश्वराय नमः नवमग्रन्थिं पूजयामिः ।
सीताशोकविनाशनाय नमः दशमग्रन्थिं पूजयामि ।
लक्ष्मणप्राणदात्रे नमः एकादशग्रन्थिं पूजयामि ।
दशग्रीवदर्पघ्नाय नमः द्वादशग्रन्थिं पूजयामि ।
भविष्यद्ब्रह्मणेनमः त्रयोदशग्रन्थिं पूजयामि ।
(अङ्ग पूजा)
हनुमते नमः पादौ पूजयामि ।
सुग्रीवसखाय नमः गुल्फौ पूजयामि ।
अङ्गदमित्राय नमः जङ्घे पूजयामि ।
रामदासाय नमः ऊरू पूजयामि ।
अक्षघ्नाय नमः कटिं पूजयामि ।
लङ्कादहनाय नमः वालं पूजयामि ।
रामदासाय नमः नाभिं पूजयामि ।
सागरोल्लङ्घनाय नमः मध्यं पूजयामि ।
लङ्कामर्दनाय नमः केशावलिं पूजयामि ।
सञ्जीवनीहर्त्रे नमः स्तनौ पूजयामि ।
सौमित्रिप्राणदाय नमः वक्षः पूजयामि ।
कुण्ठितदशकण्ठाय नमः कण्ठं पूजयामि ।
रामाभिषेककारिणे नमः हस्तौ पूजयामि ।
मन्त्ररचितरामायणाय नमः वक्त्रं पूजयामि ।
प्रसन्नदवदनाय नमः वदनं पूजयामि ।
पिङ्गनेत्राय नमः नेत्रं पूजयामि ।
श्रुतिपारगाय नमः श्रुतिं पूजयामि ।
ऊर्ध्वपुण्ड्रधारिणे नमः कपोलं पूजयामि ।
मणिकण्ठमालिने नमः शिरः पूजयामि ।
सर्वाभीष्टप्रदाय नमः सर्वाङ्गं पूजयामि ।
दोरग्रहणम्
अञ्जनीगर्भसम्भूत रामकार्यार्थसम्भव ।
वरदातः कृता पूजा रक्ष मां प्रतिवत्सरम् ।
व्रतोद्यापनं - यजमानो महानद्यां माध्याह्निकस्नानं कृत्वा,
नित्यकर्म विधायाऽऽचार्य-ब्रह्मऋत्विग्भिः सहोपविश्य,
प्राणानायम्य,
अद्य शुभतिथौ धर्मपत्नीसमेतस्य मम
हनुमद्-व्रतकल्पोक्त-सम्पूर्णफलावाप्तये
धर्मार्थ-काम-मोक्ष-चतुर्विध-पुरुषार्थसिद्ध्यर्थं
श्रीमदाञ्जनेयप्रीत्यर्थं च हनुमद्व्रतोद्यापनाख्यं कर्म करिष्ये ।
अस्मिन् कर्मणि आचार्यत्वं भवन्तः कुर्वन्त्विति वेदवेत्तारं कुटुम्बिनं
वित्तहीनं शान्तमाचारवन्तं ब्राह्मणमाचार्यत्वे नियोज्य, एवं
लक्षणसहयुक्तमपरं ब्राह्मणं नियोज्य, ततः त्रयोदशकलशावाहनार्थं
त्रयोदशब्राह्मणानृत्विग्विधौ नियोज्य एवमावरणं कृत्वा, ततो
निष्कमात्रसुवर्णेन, तदर्धेन यथाशक्ति वा हनुमत्प्रतिमां कृत्वा
प्राणानायम्य, हनुमद्-व्रतोद्यापनाङ्गत्वेन पम्पापूजां कृत्वा,
पुनः प्राणानायम्य, शुभतिथौ धर्मपत्नीसमेतस्य मम
मनोवाञ्छाफलसिद्ध्यर्थं
श्रीमदाञ्जनेयप्रीत्यर्थमाञ्जनेयप्रतिमापूजां करिष्ये ।
इति सङ्कल्प्य,
तत्प्रतिमाशुद्ध्यर्थं पञ्चामृतस्नपनं कृत्वा, मूलमन्त्रेण
शुद्धोदकस्नपनं कृत्वा, पञ्चप्रस्थपरिमितश्वेततण्डुलोपरि
अलङ्कृतपूर्णकलशं संस्थाप्य तदुपरि प्रतिमामाधाय
प्राणप्रतिष्ठां कृत्वा।ततस्त्रयोदशकलशान्
प्रतिमावेष्टितांस्तण्डुलेषु निधाय, कलशपूजां कृत्वा,
तेषु कलशेषु वस्त्राण्यावेष्ट्य, तेषु नानाविधफलानि दत्वा,
कलशपूजां कृत्वा, ततः पीठार्चनं कुर्यात् ॥
पीठस्याधस्तले - अतलाय नमः । वितलाय नमः ।
सुतलाय नमः । रसातलाय नमः । तलातलाय नमः ।
महातलाय नमः । पातालाय नमः ।
तथागाधसर्वतोमुख-सुधाधिभ्यां नमः । तत्र कमठाय नमः ।
तदुपरि - सहस्रफणिफणामण्डित-मणिप्रकाशिताशेषलोकशेषाय नमः ।
अष्टदिग्गजेभ्यो नमः । तदुपरि भूमण्डलाय नमः ।
दिक्पालेभ्यो नमः । तन्मध्ये मेरवे नमः ।
मेरोर्दक्षिणदिग्भागे रत्नसानवे नमः । तन्मध्ये सुरतरवे नमः ।
तन्मूले सुवर्णवेदिकायै नमः । वेद्यां वृक्षस्य पूर्वभागे
नवरत्नखचितनूतनपीठाय नमः । (एवं भावयित्वा)
स्वामिन् ! सर्वजगन्नाथ ! यावत् पूजावसानकम् ।
तावत् त्वं प्रीतिभावेन प्रतिमायां स्थिरो भव ॥
ततस्त्रयोदशग्रन्थियुक्तदोरकं प्रतिष्ठाप्य,
ध्यानम् -
वन्दे विद्युद्वलयलसितं ब्रह्मसूत्रं दधानं,
कर्णद्वन्द्वे कनकवलये कुण्डले धारयन्तम् ।
सत्कौपीनं कटिपरिहृतं कामरूपं कपीन्द्रं
नित्यं ध्यायाम्यनिलतनयं वज्रदेहं वरिष्ठम् ॥
प्रतप्त-जाम्बूनद-दिव्यमंसं देदीप्यमानाग्निविभासुराक्षम् ।
प्रफुल्ल-पङ्केरुह-शोभनास्यं ध्याये हृदिस्थं पवमानसूनुम् ॥
अथ कल्पोक्तप्रकारेण आवाहनादि -षोडशोपचारान् कृत्वा
नमःसर्वहितार्थाय जगदाराध्यकर्मणे ।
अमेयायाञ्जनेयाय पुनरर्घ्यं पुरोऽर्पये ।
इति प्रसन्नार्घ्यं समर्पयामि नमः ।
भक्त्या प्रकल्पितैरेतैरुपचारैश्च षोडशैः ।
भगवन् हनुमन्नीश ! प्रीयतां मे प्रियोक्तिभिः ॥
उपचारसमर्पणं यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिषु ।
न्यूनं सम्पूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम् ॥
एवं रात्रौ प्रथमयामपूजां कृत्वा,
तस्यां रात्र्यां प्रतियामपूजां कुर्वन्,
गीतवादित्रादिभिर्मङ्गलध्वनिभिर्भागवतपठनादिपुराण-
श्रवणादिभिर्जागरणं कृत्वा, परेद्युः प्रभाते महानद्यां ब्राह्मणैः सह
स्नानं कृत्वा, नित्यकर्म विधाय गन्धादिभिरलङ्कृत्य, गृहमागत्य,
पूर्ववत्पूजां कृत्वा, हनुमद्व्रतोद्यापनाङ्गहोमं कुर्यात् ।
क्षीरान्नेनाज्येन पिप्पलसमिद्भिः कल्पोक्तद्रव्येण
मूलमन्त्रेणाष्टोत्तरसहस्रमष्टोत्तरशतं वा होमं कुर्यात् ।
पूर्णाहुतिं दत्वा, ब्रह्मणे दक्षिणां दत्वा, तत आचार्यं पूजयित्वा,
प्रतिमां सवस्त्रां सालङ्कारां सतण्डुलां च दत्वा, तद्दानसाद्गुण्यार्थं
दक्षिणां दत्वा, आचार्याय सवत्सां सालङ्कारां पयस्विनीं गां दद्यात् ।
तत ऋत्विग्भ्यः सवस्त्रान् कलशान् दत्वा दक्षिणां च दत्वा,
विशिष्टपङ्गुदीनान्धकृपणजनान् ब्राह्मणान् सन्तर्प्य, ऋत्विगादि-
ब्राह्मणान् शतं पञ्चाशत्, पञ्चविंशतिं त्रयोदश वा ब्राह्मणान्
मिष्टान्नभोजनेन सन्तर्प्य, भूरिदानं विभवानुसारेण कुर्यात् ।
एवं कुर्वन् यजमानः कृतार्थो भवति ।
हनुमान् सुप्रीतो वरदो भूत्वा पुत्रपौत्रादि सर्वकामान्
प्रयच्छति । इति शौनकादिकान् प्रति सूतः प्रोवाच । इति ॥
From Hanumatstutimanjari, Mahaperiaval Publication
Proofread by PSA Easwaran psaeaswaran at gmail


text:
सूत्रम्
कर्मणि हनः॥ ३।२।८६
काशिका-वृत्तिः
करमणि हनः ३।२।८६
करणि उपपदे हन्तेर् धातोः णिनिः प्रत्ययो भवति भूते कले। पितृव्यघाती। मातुलघाती। कुग्सितग्रहणं कर्तव्यम्। इति मा भूत्, चौरं हतवान्।
न्यासः
कर्मणि हनः। , ३।२।८६
"पितृव्यघाती" इति। "हनस्तोऽचिण्णलोः" ७।३।३२
इति तत्वम्। "हो हन्तेर्ञ्णिन्नेषु" ७।३।५४
इति घत्वम्, "सौ च" ६।४।१३
इति दीर्घत्वम्। "कुत्सितग्रहणं कत्र्तव्यम्िति प्रत्ययर्थस्य विशेषणम्। गृह्रतेऽनेनेति ग्रहणम्। तत् पुनव्र्याख्यानम्। एतदुक्तं भवति-- येन कुत्सितः कत्र्ता प्रत्ययार्थो गृह्रते तद्व्याख्यानं कत्र्तव्यमिति। तत्रेदं व्याख्यानम्-- वक्ष्यमाणबहुलग्रहणमपकृष्येह सम्बन्धः क्रियते, तेन पितृव्यवधादिकां प्रतिषिद्धां क्रियां कुर्वाणो यः कत्र्ता कुत्स्यते, तत्रव, नान्यत्र॥
बाल-मनोरमा
कर्मणि हनः ८०७, ३।२।८६
कर्मणि हनः। कर्मण्युपपदे भूतार्थाद्धनेर्णिनिः स्यात्। पितृव्यघातीति। पितृव्यं हतवानित्यर्थः। "हनस्तः" इति तः, "हो हन्ते"रिति हस्य घः।
तत्त्व-बोधिनी
कर्मणि हनः ६६७, ३।२।८६
कर्मणि हनः। पितृव्यघातीति। अत्र काशिका "कुत्सितग्रहणं कर्तव्यम्। इह माभूत्, चोरं हतवा"निति। यद्यपीदं भाष्ये नास्ति तथापि शब्दशक्तिस्वाभाव्यदिदं लभ्यत इत्याहुः।


text:
હવે શું કરું ?
એપ્રિલ 3, 2008 at 7:12 પી એમ(pm) 4 comments
હવે શું કરું ?
હવે શું કરું ? એ સમજાતું નથી
વેબસાઈટ તો શરુ થઈ ગઈ
કાવ્યો સુવિચારો સાથે ટુંકી વાર્તાઓ પણ પ્રગટ થઈ ગઈ
હવે શું કરું? એ સમજાતું નથી ..૧
વધુ પ્રગટ કરતા ડરું છું
કોઈ શું કહેશે એવા વિચારે ડરું છું
તો અંતરમાં પ્રભુપુકાર થઈ
હવે શું કરવું એની સમજ થઈ….૨
ચન્દ્ર હ્રદય્ભાવ તારા પ્રગટાવતો જા
કોઈ શું કહેશે ચિંતા એવી કર ના
હવે ચન્દ્ર પ્રગટાવે હ્રદયભાવો વેબસાઈટ ચન્દ્રપુકારમાં
એપ્રીલ ૩ ૨૦૦૮ ચન્દ્રવદન
Entry filed under: કાવ્યો.
4 ટિપ્પણીઓ Add your own
-
ચન્દ્ર પ્રગટાવે હ્રદયભાવો વેબસાઈટ ચન્દ્રપુકારમાં
અને શરુ કરી દો આ પાઠ…
चंद्रमा मनसो जातः चक्षोः सूर्यो अजायत .
मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ..
नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत .
पदभ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् तथा लोकांग अकल्पयन् .
वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम्
आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे .
सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः
नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते
धाता पुरस्ताद्यमुदाजहार
शक्रः प्रविद्वान्प्रदिशश्चतस्त्रः .
तमेवं विद्यानमृत इह भवति
नान्यः पन्था अयनाय विद्यते
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः
तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् .
ते ह नाकं महिमानः सचन्ते
यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः
ॐ श्री बालकृष्णायनमः .
पुरुषसूक्त स्नानं समर्पयामि.
हिरण्यवर्णां हरिणीं सुवर्णरजतस्रजाम् .
चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो ममावह .. १..
तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् .
यस्यां हिरण्यं विन्देयं गामश्वं पुरुषानहम् .. २ ..
अश्वपूर्वां रथमध्यां हस्तिनादप्रमोदिनीम् .
श्रियं देवीमुपह्वये श्रीर्मा देवी जुषताम् .. ३ ..
कांसोस्मि तां हिरण्यप्राकारामार्द्रां ज्वलन्तीं तृप्तां तर्पयन्तीम् .
पद्मेस्थितां पद्मवर्णां तामिहोपह्वये श्रियम् .. ४ ..
चन्द्रां प्रभासां यशसा ज्वलंतीं श्रियं लोके देवजुष्टामुदाराम् .
तां पद्मिनीमीं शरणमहं प्रपद्येऽलक्ष्मीर्मे नश्यतां त्वां वृणे .. ५ ..
आदित्यवर्णे तपसोऽधिजातो वनस्पतिस्तव वृक्षोऽथ बिल्वः .
तस्य फलानि तपसानुदन्तुमायान्तरायाश्च बाह्या अलक्ष्मीः .. ६ ..
उपैतु मां देवसखः कीर्तिश्च मणिना सह .
प्रादुर्भूतोऽस्मि राष्ट्रेस्मिन्कीर्तिमृद्धिं ददातु मे .. ७ ..
क्षुत्पिपासामलां ज्येष्ठामलक्ष्मीं नाशयाम्यहम् .
अभूतिमसमृद्धिं च सर्वां निर्णुदमे गृहात् .. ८ ..
गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् .
ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् .. ९ ..
मनसः काममाकूतिं वाचः सत्यमशीमहि .
पशूनां रूपमन्नस्य मयि श्रीः श्रयतां यशः .. १० ..
कर्दमेन प्रजाभूतामयि सम्भवकर्दम .
श्रियं वासय मे कुले मातरं पद्ममालिनीम् .. ११ ..
आपः सृजन्तु स्निग्धानि चिक्लीतवसमे गृहे .
निचदेवीं मातरं श्रियं वासय मे कुले .. १२ ..
आर्द्रां पुष्करिणीं पुष्टिं सुवर्णां हेममालिनीम् .
सूर्यां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह .. १३ ..
आर्द्रां यःकरिणीं यष्टिं पिङ्गलां पद्ममालिनीम् .
चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह .. १४ ..
तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् .
यस्यां हिरण्यं प्रभूतं गावोदास्योश्वान्विन्देयं पुरुषानहम् .. १५ ..
यः शुचिः प्रयतो भूत्वा जुहुयादाज्यमन्वहम् .
सूक्तं पञ्चदशर्चं च श्रीकामः सततं जपेत् .. १६ ..
पद्मानने पद्म ऊरू पद्माक्षी पद्मसम्भवे .
तन्मेभजसि पद्माक्षी येन सौख्यं लभाम्यहम् .. १७ ..
अश्वदायी गोदायी धनदायी महाधने .
धनं मे जुषतां देवि सर्वकामांश्च देहि मे .. १८ ..
पद्मानने पद्मविपद्मपत्रे पद्मप्रिये पद्मदलायताक्षि .
विश्वप्रिये विश्वमनोनुकूले त्वत्पादपद्मं मयि संनिधत्स्व .. १९ ..
पुत्रपौत्रं धनं धान्यं हस्त्यश्वादिगवेरथम् .
प्रजानां भवसि माता आयुष्मन्तं करोतु मे .. २० ..
धनमग्निर्धनं वायुर्धनं सूर्यो धनं वसुः .
धनमिन्द्रो बृहस्पतिर्वरुणं धनमस्तु ते .. २१ ..
वैनतेय सोमं पिब सोमं पिबतु वृत्रहा .
सोमं धनस्य सोमिनो मह्यं ददातु सोमिनः .. २३ ..
न क्रोधो न च मात्सर्यं न लोभो नाशुभा मतिः . .
भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां श्रीसूक्तं जपेत् .. २४ ..
सरसिजनिलये सरोजहस्ते धवलतरांशुकगन्धमाल्यशोभे .
भगवति हरिवल्लभे मनोज्ञे त्रिभुवनभूतिकरि प्रसीद मह्यम् .. २५ ..
विष्णुपत्नीं क्षमादेवीं माधवीं माधवप्रियाम् .
लक्ष्मीं प्रियसखीं देवीं नमाम्यच्युतवल्लभाम् .. २६ ..
महालक्ष्मी च विद्महे विष्णुपत्नी च धीमहि .
तन्नो लक्ष्मीः प्रचोदयात् .. २७ ..
श्रीवर्चस्वमायुष्यमारोग्यमाविधाच्छोभमानं महीयते .
धान्यं धनं पशुं बहुपुत्रलाभं शतसंवत्सरं दीर्घमायुः .. २८ ..
ॐ श्री बालकृष्णायनमः, श्री सूक्त स्नानम् समर्पयामि.
30 c) Vishnu Suukta:
अतो देवा अवन्तुनो यतो विष्णुर्विचक्र मे
प्रत्विव्या सप्तधामभिः, इदम् विष्णुर्विचक्रमे
त्रेधा निदधे पदं, समूह्व्मस्यपाम्सुरे
त्रीणि त्रीणि पदा विचक्रमे, विष्णुर्गोपादाभ्यः
अतो धर्मानेधारयन्, विश्नोह कर्माणिपश्यतयेतो व्रतानि पस्पशे
इन्द्रस्य यज्ञः सखा, तद् विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः
दिवीव चक्षुराततम् तद्विप्रासो विपन्यवो जाग्रवांसह समिन्धते
विष्णोर्यत्र रमं पधं
देवश्य त्वा सवितुः प्रसवेश्विनोर्भाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम्
अग्नेय्स्तेजसा, सूर्यश्च अर्चसेन्द्रस्यं इन्द्रियेनाभिशिञ्चामि.
बलाय श्रियै यशसेन्नाध्याय अम्रुताभिशेको अस्तु
शान्तिः पुश्ठिः तुश्ठिः च अस्तु
-
this is really spontaneous and cute…
who says one needs a topic to write a poem? 🙂
keep it up…
best wishes
j.
-
Please remember NARMAD said
“Ya Yom karine pado Fateh che aage”
Je saru karyu che tene puru karine j chodavu.
Lakhau hase to vanchase – Manma rakhelu koi nahi jane.
Harshad
-
wanted lyrics of YA HOM KARI NE PADO FATEH 6 AAGE !!!
પ્રતિસાદ આપો
Trackback this post | Subscribe to the comments via RSS Feed


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
व्यवहृपणोः समर्थयोः॥ २।३।५७
पदच्छेदः॥
व्यवहृपणोः ६।२ समर्थयोः ६।२ कर्मणि ७।१ ५२ षष्ठी १।१ ५० शेषे ७।१ ५०
काशिका-वृत्तिः
व्यवहृपणोः समर्थयोः २।३।५७
व्यवहृ पण इत्येतयोः समर्थयोः समानार्थयोः कर्मणि कारके षष्ठी विभक्तिर् भवति। द्यूते क्रयविक्रयव्यवहारे च समानार्थत्वमनयोः। शतस्य व्यवहरति। सहस्रस्य व्यवहरति। शतस्य पणते। सहस्रस्य पणते। आयप्रत्ययः कस्मान् न भवति? स्तुत्यर्थस्य पनतेरायप्रत्यय इष्यते। समर्थयोः इति किम्? शलाकां व्यवहरति। विक्षिपति इत्यर्थः व्राहमणान् पणायते। स्तौति इत्यर्थः। शेषे इत्येव, शतं पणते।
न्यासः
व्यवह्मपणोः समर्थयोः। , २।३।५७
"शतस्य व्यवहरति" इति। शतं क्रयविक्रयेण विनियुङ्क्ते, दीव्यतीति वेत्यर्थः। "शतस्य पणते" इत्यत्रापि स एवार्थः। अनुदात्तेत्वादात्मनेपदम्,। "आयप्रत्ययः कस्मान्न भवति" इति। "गकपूधूप"३।१।२८
इत्यादिना प्राप्नोतीति भावः। "स्तुत्यर्थस्य" इत्यादि। यद्यपि "पण व्यवहारे स्तुतौ च"(धा।पा।४३९) इति स्तुतिव्यवहारयोः पणिः पठ()ते; तथापि स्तुत्यर्थस्यैव पणतेरायप्रत्यय इष्यते, न व्यवहारार्थस्य। तत्र वृत्तिकारः स्वयमेव युकिं()त वक्ष्यति। स्तुत्यर्थ्येन पणिना साहचर्यात् तदर्थ एव पणिरायमुत्पादयति,न व्यवहारार्थ इति। "शलाकां व्यवहरति" इति। परिगणयतीत्यर्थः। अत्र व्यवहारार्थे वत्र्तत इत्यसमानार्थत्वम्। "ब्राआहृणान् पणयति" इति। स्तौतीत्यर्थः। पणयीत्यस्यार्थे व्यवहरतेर्वृत्तिर्नास्तीत्यसमानार्थता।ओ।
बाल-मनोरमा
व्यवह्मपणोः समर्थयोः ६१०, २।३।५७
समर्थयोः किमिति। व्यवहारार्थकयोरिति किमर्थमित्यर्थः। शलाकाव्यवहार इति। प्रत्युदाहरणे व्यवहरतेर्न व्यवहारार्थकत्वमित्याह--गणनेत्यर्थ इति। वस्तुतःकर्मीभूतशलाकासंबन्धिगणनेति फलितम्। अत्र षष्ठ्याः पुनर्विध्यभावादस्त्येव समास इति भावः। ब्राआहृणपणनमिति। पणतेः प्रत्युदाहरणम्। अत्र पणिर्न व्यवाहारार्थ इत्याह--स्तुतिरित्यर्थ इति। वस्तुतःकर्मीभूतब्राआहृणसम्बन्धिनी स्तुतिरित्यर्थः। अत्रापि अस्त्येव समास इति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
व्यवह्मपणोः समर्थयोः ५४६, २।३।५७
पणनमिति। "स्तुतावेव" इति वक्ष्यमाणत्वादायस्याऽभावः। ब्राआहृणपणनमिति। "आयादय आद्र्धधातुके वा" इत्यायस्य विकल्पः।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३५१
सुब्विभक्तिसिद्धरूपम्[सम्पाद्यताम्]
स्कन्द उवाच
विभक्तिसिद्धरूपञ्च कात्यायन वदामि ते ।
द्वे विभक्ती सुप्तिङश्च सुपः सप्त विभक्तयः ।। ३५१.१ ।।
सु औजसिति प्रथमा अमौट्शसो द्वितीया ।
टाभ्यां बिसिति तृतीया ङभ्यांभ्यसश्चतुर्थ्यपि ।। ३५१.२ ।।
ङसिभ्यांभ्यसः पञ्चमी स्यात्ङसोसामिति षष्ठ्यपि ।
ङिओस्तुबिति सप्तमी स्यात् स्युः प्रातिपदिकात्पराः ।। ३५१.३ ।।
द्विविधं प्रातिपदिकं ह्यजन्तञ्च हलन्तकं ।
प्रत्येकं त्रिविधं तत् स्यात् पुमांस्त्री च नपुंसकं ।। ३५१.४ ।।
दर्श्यन्ते नायकास्तेषामनुक्तानाञ्च वीर्य्यतः ।
वृक्षः सर्व्वोऽथ पूर्व्वश्च प्रथमश्च द्वितीयकः ।। ३५१.५ ।।
तृतीयः खण्डपा वह्निः सखापतिरहर्पतिः ।
पटुर्नीर्ग्रामणीन्द्रश्च खलबूर्म्मित्रभूः स्वभूः ।। ३५१.६ ।।
सुश्रीः सुधीः पिता भ्राता ना कर्त्ता क्रोष्टुनप्तृकौ ।
सुरा रा गौस्तथा द्यौर्ग्लौः स्वरान्ताः पुंसि नायकाः ।। ३५१.७ ।।
सुवाक् त्वक् पृषत् सम्राट् जन्मभाक् च अवेदपि ।
आपो मरुद्भवन् दीव्यन् भवांश्च मघवान् पिवन् ।। ३५१.८ ।।
भगवानघवानर्व्वान्वह्निमत् सर्व्ववित्सुपृत् ।
सुसोमा कुण्डी राजा च श्वा युवा मघवा तथा ।। ३५१.९ ।।
पूषा सुकर्म्मा यज्वा च सुवर्म्मा च सुधर्म्मणा ।
अर्य्यमा वृत्रहा पन्थाः सुककुदादिपञ्च च ।। ३५१.१० ।।
प्रशान् सुतांश्च पञ्चाद्याः सुगीः सुराः सुपूरपि ।
चन्द्रमाः सुवचाः श्रेयान् विद्वांश्चोशनसा सह ।। ३५१.११ ।।
पेचिवान् गौरवानड्वान् गोधुङ्मित्रद्रुहौ श्वलिट् ।
स्त्रियां जाया जरा बाला एड़का सहो वृद्धया ।। ३५१.१२ ।।
क्षात्रिया बहुराजा च बहुदा माऽथ बालिका ।
माया कौमुदगन्धा च सर्व्वा पूर्व्वा सहान्यया ।। ३५१.१३ ।।
द्वितीया च तृतीया च बुद्धिः स्त्रो श्रोर्न्नदी सुधीः ।
भवन्ती चैव दीव्यन्ती भाती भान्ती च यान्त्यपि ।। ३५१.१४ ।।
श्रृण्वती तुदती कर्त्री तुदन्ती कुर्वती मही ।
रुन्धती क्रीड़ती दान्ती पालयन्ती सुराण्यपि ।। ३५१.१५ ।।
गौरी पुत्रवती नीश्च वधूर्द्देवतया भुवा ।
तिस्रो द्वे कति वर्षाभूः स्वसा माता वरा च गौः ।। ३५१.१६ ।।
नौर्वाक्त्वक्त्वक्प्राच्यवाचीति तिरश्ची समुदीच्यपि ।
शरद्विद्युत् सरिद्योषित् अग्निवित् सस्पदा दृशत् ।। ३५१.१७ ।।
यैषा सा वेदवित्संवित् बह्वी राज्ञी त्वया मया ।
सीमा पञ्चादयो राजी धूः पूश्चैव दिशा गिरा ।। ३५१.१८ ।।
चतस्रो विदुषी चैव केयं दिक् दृक् च तादृशो ।
असौ स्त्रियां नायकाश्च नायकाश्च नपुंसके ।। ३५१.१९ ।।
कुण्डं सर्वं सोमपञ्च दधि वारि खलप्वथ ।
मधु त्रपु कर्त्तृ भक्तृ अतिवक्तृ पयः पुरः ।। ३५१.२० ।।
प्राक्प्रत्यक् च तिर्य्यगुदक् जगद् जाग्रत्तथा सकृत् ।
सुसम्पच्च सुदण्डीह अहः किञ्चेदमित्यपि ।। ३५१.२१ ।।
षट्सर्पिः श्रेयश्चत्वारि अदोऽन्ये हीदृशाः परे ।
एतेब्यः प्रथमादयश्च स्युः प्रातिपदिकात्पराः ।। ३५१.२२ ।।
धातुप्रत्ययहीनं यत्स्यात् प्रातिपदिकन्तु तत् ।
प्रातिपदिकात् स्वलिङ्गार्थवचने प्रथमा भवेत् ।। ३५१.२३ ।।
सम्बोधने च प्रथमा उक्ते कर्म्मणि कर्त्तरि ।
कर्म्म यत् क्रियते तत्स्यात् द्वितीया कर्मणि स्मृता ।। ३५१.२४ ।।
क्रियते येन करणं कर्त्ता यश्च करोति सः ।
अनुक्ते तिङ्कृत्तद्धितैस्तृतीया करणे भवेत् ।। ३५१.२५ ।।
कारके कर्त्तरि च सा सम्प्रदाने चतुर्थ्यपि ।
यस्मै दित्सा धारयते सम्प्रदानं तदीरितं ।। ३५१.२६ ।।
अपादानं यतोऽपैति आदत्ते च भयं यतः ।
अपादाने पञ्चमी स्यात् स्वस्वाम्यादौ च षष्ठ्यपि ।। ३५१.२७ ।।
आधारो योऽधिकरणं विभक्तिस्तत्र सप्तमी ।
एकार्थे चैकवचनं द्व्यर्थे द्विवचनं भवेत् ।। ३५१.२८ ।।
बहुषु बहुवचनं सिद्धरूपाण्यथो वदे ।
वृक्षः सूर्य्योऽमबुवाहोऽर्क हेरवे हेद्विजातयः ।। ३५१.२९ ।।
विप्रौ गजान्महेन्द्रेण यमाब्यामनलैः कृतं ।
रामाय मुनिवर्य्याभ्यां केभ्यो धर्म्मात् हरौ रतिः ।। ३५१.३० ।।
शराब्यां पुस्तकेभ्यश्च अर्थस्येश्वरयोर्गतिः ।
बालानां सज्जने प्रीतिर्हंसयोः कमलेषु च ।। ३५१.३१ ।।
एवं काममहेशाद्याः शब्दा ज्ञेयाश्च वृक्षवत् ।
सर्वे विश्वे च सर्वस्मै सर्वस्मात्कतरो मतः ।। ३५१.३२ ।।
सर्वेषां स्वञ्च विश्वस्मिन् शेषं रूपञ्च वृक्षवत् ।
एवञ्चोभयकतरकतमान्यतरादयः ।। ३५१.३३ ।।
पूर्व्वे पूर्व्वाश्च पूर्वस्मै पूर्वस्मात् सुसमागतः ।
पूर्व्वो बुद्धिश्च पूर्वस्मिन् शेषरूपन्तु सर्ववत् ।। ३५१.३४ ।।
एवं परवराद्याश्च दक्षिणोत्तरकान्तराः ।
अपरऱश्चाधरो नेमाः प्रथमाः प्रथमेऽर्कवत् ।। ३५१.३५ ।।
एवं चरमायतया अल्पार्द्धा नेमआदयः ।
द्वितीयस्मै द्वितीयाय द्वितीयस्मात् द्वितीयकात् ।। ३५१.३६ ।।
द्वितीयस्मिन् द्वितीये च तृतीयश्च तथाऽर्क्कवत् ।
सोमपाः सोमपौ ज्ञेयौसोमपाः सोमपां ब्रज ।। ३५१.३७ ।।
कीलालपौ सोमपश्च सोमपा सोमपे दद ।
सोमपाभ्यां सोमपाभ्यः सोमपः सोमपोः कुलं ।। ३५१.३८ ।।
एवं कीलालपाद्याः स्यु कविरग्निस्तथाऽरयः ।
हेकवे कविमग्नी तान् हरीन् सात्यकिना हृतं ।। ३५१.३९ ।।
रविभ्यां रविभिर्द्देहि वह्निये यः समागतः ।
अग्नेरग्न्योस्तथाग्नीनां कवौ कव्योः कविष्वऽथ ।। ३५१.४० ।।
एवं सुसृतिरभ्रान्तिः सुकीर्त्तिः सुधृतिस्तथा ।
सखा सखायौ सखायः हेसखे व्रज सप्ततिं ।। ३५१.४१ ।।
सखायञ्च स खायौ च सखीन् सख्या गतो दद ।
सख्ये सख्युश्च सख्यश्च सख्योः शेषः कवेरिव ।। ३५१.४२ ।।
पत्या पत्ये च पत्यश्च पत्युः पत्योस्तथाऽग्निवत् ।
द्वौ द्वौ द्वाभ्यां द्वाभ्यां द्वित्वाद्यर्थे द्वयोर्द्वयोः ।। ३५१.४३ ।।
त्रयस्त्रींश्च त्रिभिस्त्रिभ्यस्त्रयाणाञ्च त्रिषु क्रमात् ।
कविवत् कतिकतीति शेषं वहुवचनं स्मृतम् ।। ३५१.४४ ।।
नीनियौ च नियो हेनीः नियं नियौ नियो निया ।
नीभ्यां नीभिर्निये नीभ्यः नियान्नियि नियोस्तथा ।। ३५१.४५ ।।
सुश्रीः सुधीः प्रभृतयो ग्रामणीः पूजयेद्धरिं ।
ग्रामण्यौ ग्रामण्यो ग्रामण्यं ग्रामण्या ग्रामणीभिः ।। ३५१.४६ ।।
ग्रामण्यो ग्रामण्यामेवं सेनानीप्रमुखाः सुभूः ।
सुभुवौ च स्वयम्भुवः स्वयम्भुञ्च स्वयम्भुवः ।। ३५१.४७ ।।
स्वयम्भुवा स्वयम्भुवि एवं प्रतिभुवादयः ।
खलपूः खलप्वौ श्रेष्ठौ खलप्वञ्च खलप्वि च ।। ३५१.४८ ।।
एवं शरपूमुखाः स्युः क्रोष्टा क्रोष्टार ईरिताः ।
क्रोष्टूंश्च कोष्टुश्च कोष्टुना क्रोष्ट्रा क्रोष्टूनां कोष्टरीदृशं ।। ३५१.४९ ।।
पिता पितरौ पितरः हेपितः पितरौ शुभौ ।
पितॄन् पितुः पितुः पित्रोः पितॄणां पितरीदृशं ।। ३५१.५० ।।
एवं भ्राता च जामातृमुखा नॄणां नृणां तथा ।
कर्त्ता कर्त्तारौ कर्त्तॄश्च कर्त्तॄणां कर्त्तरीदृशं ।। ३५१.५१ ।।
पितृवच्चैवमुट्गाता स्वसा नप्त्रादयः स्मृताः ।
सुराः सुरायौ सुरायः नुरायाञ्च सुराय्यपि ।। ३५१.५२ ।।
गौः गावौ गाङ्गा गवा च गोर्गवोश्च गवां गवि ।
एव द्यौर्ग्लौश्चापि तथा स्वरान्ताः पुंसि नायकाः ।। ३५१.५३ ।।
सुवाक् सुवाचौ सुवाचा सुवाग्भ्याञ्च सुवाक्ष्वपि ।
एवं दिक्प्रमुखाः प्राङ्च प्राञ्चौ प्राञ्चञ्च भो व्रज ।। ३५१.५४ ।।
प्राग्भ्यां प्राग्भिः प्राचाञ्च प्राचि च प्राङ्सु प्राङ्सु प्राङ्श्वपि
एवं ह्युदङुदीची वा सम्यङ्क प्र्त्यकसमीच्यपि ।। ३५१.५५
तिर्य्यङ्तिरश्च सध्र्यङ् च विश्वद्र्यङ् पूर्ववत् स्मृताः ।
अदद्र्यङदमुयङ् स्यात् ततामुमुयङीरितः ।। ३५१.५६ ।।
अदद्र्यङदमुयङ् स्यात् तथामुमुयङीरितः ।
अदद्र्यञ्चो ह्यमुद्रीचः अदद्र्यग्भ्याञ्च पूर्व्ववत् ।। ३५१.५७ ।।
तत्त्वतृषि तत्त्वतृट्सु एवं काष्ठतड़ादयः ।
भिषक् भिषगब्यां भिषजि जन्मभागादयस्तथा ।। ३५१.५८ ।।
मरुत् मरुद्भ्यां मरुति एवं शत्रुजिदादयः ।
भवान् भवन्तौ भवतां भवंश्चैव भवत्यपि ।। ३५१.५९ ।।
महान्महान्तौ महतामेवं भगवदादयः ।
एवं मघवान्मघवन्तौ अग्निचिच्चाग्निचित्यपि ।। ३५१.६० ।।
अग्निचित्स्वेवमेवान्यत् वेदवित्त्ववित्त्वपि ।
वेदविदामेवमन्यत् यः समस्तेन सर्व्ववित् ।। ३५१.६१ ।।
राजा राजानौ राज्ञः रीज्ञि राजनि राजन् ।
यज्वा यज्वानस्तद्वत् करी दण्डी च दण्डिनी ।। ३५१.६२ ।।
पन्थाः पन्थानौ च पथः पथिम्भां पथि चेदृशम् ।
मन्था ऋभुक्षाः पश्याद्याः पञ्च पञ्च च पञ्चभिः ।। ३५१.६३ ।।
प्रतान् प्रतानौ प्रतान्भ्यां हेप्र्तांश्च सुशर्म्मणः ।
आपः अपः अद्भिरप्येवं प्रशांश्चैव प्रशाम्यपि ।। ३५१.६४ ।।
कः केन सर्व्ववत् केषु अयं चेमेइमान्नयः ।
अनेन चाभ्यामेभिश्च अस्मै चेभ्यः स्वमस्यच ।। ३५१.६५ ।।
अनयोरेषामेषु स्याच्चत्वारश्चतुरस्तथा ।
चतुर्णोञ्च चतुर्ष्वऽस्ति सुगीः श्रेष्ठः सुगिर्य्यपि ।। ३५१.६६ ।।
सुद्यौः सुदित्रौ सुद्युभ्यां विड्विषौ विट्सु यादृशः ।
यादृग्भ्याञ्चैव विड़भ्याञ्च षट् षट् षण्णाञ्च षट्स्वपि ।। ३५१.६७ ।।
सुवचाः सुवचसा च सुवचोभ्यामथेदृशम् ।
हे सुवचो हे उशनन् उशना वोशनस्यपि ।। ३५१.६८ ।।
पुरदंशा अनेहा हेविद्वन् विद्वांस उत्तमाः ।
विदुषे नमो विद्वद्भ्यां विद्वत्सु च वभुविवान् ।। ३५१.६९ ।।
एवञ्च पेचिवान् श्रेयान् श्रेयांसौ श्रेयसस्तथा ।
असौ अम् अमी श्रेष्ठा अमुं भमूनिहामुना ।। ३५१.७० ।।
अमीभिरमुस्मै वामुस्मादमुषथ्य वामुयोस्तथा ।
अमीषाममुस्मिन्नित्येवं गोधुक् गोधुग्मिरगतः ।। ३५१.७१ ।।
गोधुक्ष्वित्येवमन्येपि मित्रद्रुहो मित्रद्रुहा ।
मित्रध्रुग्भ्यां मित्रध्रुग्भिरेव चित्तद्रुहादयः ।। ३५१.७२ ।।
स्वलिट् स्वलिड्भ्यां स्वलिहि अनड्वाननडुत्सु च ।
अजन्ताश्च हलन्ताश्च पुंस्याथोऽथ स्त्रियां वदे ।। ३५१.७३ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये व्याकरणे पुंलिङ्गशब्दसिद्धरूपं नामैकपञ्चासदधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥


text:
सूत्रम्
द्व्यञ्मगधकलिङ्गसूरमसादण्॥ ४।१।१६८
काशिका-वृत्तिः
द्व्यञ्मगधकलिङ्गसूरमसादण् ४।१।१७०
जनपदशब्दात् क्षत्रियाभिधायिनो द्व्यचः, मगध कलिङ्ग सूरमस इति एतेभ्यश्च अपत्ये अण् प्रत्ययो भवति। अञो ऽपवादः। आङ्गः। वाङ्गः। अपुण्ड्रः सौह्मः। मगधः। कालिङ्गः। सौरमसः। तस्य राजनि इत्येव, आङ्गो राजा।
न्यासः
द्व्यञ्गमधकलिङ्गसूरमसादण्। , ४।१।१६८
बाल-मनोरमा
द्व्यञ्मगधकलिङ्गसूरमसादण् ११७०, ४।१।१६८
द्व्यञ्मगध। अञोऽपवाद इति। जनपदशब्दादिति विहितस्याऽञोऽपवाद इत्यर्थः। द्व्यजिति। "उदाह्यियते" इति शेषः। अङ्ग, वङ्ग, सुहृ-इत्येते द्व्यचो देशक्षत्रियवाचिनः। अङ्गस्यापत्यमिति विग्रहः। तस्य राजन्यप्येवमिति। अङ्गादिदेशस्य राजेति विग्रहः।