text:
उमासहस्रनामस्तोत्रम्/अष्टमशतकम्/एकोनत्रिंशस्तबकः
नवविधभजनम् (मदलेखावृत्तम्)
आयुष्या भुवनानां चक्षुष्यास्त्रिपुरारेः ।
कुर्वन्तु प्रमदं नः पार्वत्याः स्मितलेशाः ॥ २९.१॥
नात्यर्घाणि निरर्थं नेतव्यानि दिनानि ।
अम्बायाश्चरितानि श्रोतव्यान्यनघानि ॥ २९.२॥
उद्योगं कुरु जिह्वे संहर्तुं दुरितानि ।
पूतान्यद्रिसुतायाः कीर्त्यन्तां चरितानि ॥ २९.३॥
श्रीसक्तिर्विनिवार्या चिन्ता काऽपि न कार्या ।
नित्यं चेतसि धार्या दीनानां गतिरार्या ॥ २९.४॥
ज्ञातुं या गदितुं या श्रोतुं या श्वसितुं या ।
द्रष्टुं याऽन्तरशक्तिस्तिष्ठात्र स्मृतिरेषा ॥ २९.५॥
विभ्राजीनशताभं बिभ्राणं शिरसीन्दुम् ।
स्मर्तव्यं जगदम्बारूपं वा धुतपापम् ॥ २९.६॥
येषां स्यात्परितप्तं प्रायश्चित्तमघेन ।
रुद्राणीपदसेवा प्रायश्चित्तममीषाम् ॥ २९.७॥
तद्दीप्तं पदयुग्मं सेवे यत्र भवन्ति ।
अङ्गुल्यो दश भानोर्भानूनां शतकानि ॥ २९.८॥
नो चेत् कुप्यसि किञ्चिद् याचे वाचमतीते ।
सेवां मातरुरीकुर्विष्टं मे कुरु मा वा ॥ २९.९॥
शर्वाणीचरणार्चापीठं पीवरकाणाम् ।
वध्यस्थानमिदं स्यादुग्राणां दुरितानाम् ॥ २९.१०॥
स्कन्दाम्बापदपीठस्पृष्टं चेद्बलमाप्तम् ।
एकैकं सुममंहस्वेकैकं कुलिशं स्यात् ॥ २९.११॥
अम्भोजोपममङ्घ्रिं शम्भोः पट्टमहिष्याः ।
अंहस्संहतिमुग्रां संहर्तुं प्रणमामः ॥ २९.१२॥
ये कालीपदवेषं नालीकं प्रणमन्ति ।
नैषां किञ्चिदशक्यं नालीकं मम वाक्यम् ॥ २९.१३॥
वासस्तेऽत्र समाप्तः पङ्केतो व्रज दूरम् ।
कालीं शङ्करनारीं कालेऽस्मिन् प्रणमामः ॥ २९.१४॥
आशा रे तदवस्था भूभागनटतस्ते ।
कामानां क्व नु पारः कामारेर्नम नारीम् ॥ २९.१५॥
धन्यास्ते तुहिनाद्रेः कन्यां ये प्रणमन्ति ।
अन्यानुन्नतशीर्षान् मन्ये वन्यलुलायान् ॥ २९.१६॥
पादाम्भोजमुमायाः प्राज्ञास्सम्प्रणमन्तः ।
गृह्णन्ति श्रियमस्मिन् राजन्तीं निजशक्त्या ॥ २९.१७॥
मन्दाराद्रिसुताङ्घ्री दातारौ सदृशौ स्तः ।
उत्कण्ठैः फलमाद्यादन्यस्मान्नतकण्ठैः ॥ २९.१८॥
कालस्यापि विजेतुः शर्वाण्याश्चरणस्य ।
एषोऽहं कविलोकक्ष्मापालोऽस्मि भुजिष्यः ॥ २९.१९॥
रक्ते दर्शय रागः रुद्राणीपदपद्मे ।
चेतः पुष्यति शोभां सारस्सारवतोऽग्रे ॥ २९.२०॥
संशोध्यागमजालं सारांशं प्रवदामः ।
स्कन्दाम्बापदभक्तिर्भुक्त्यै चाथ विमुक्त्यै ॥ २९.२१॥
वात्सल्यं गतिहीनेष्वायुष्यं सुकृतस्य ।
भूयोभिः सह सख्यं श्रीहेतुष्विह मुख्यम् ॥ २९.२२॥
श्लाघ्यं पुष्यति कामं प्रेमा स्वप्रमदायाम् ।
शर्वाणीपदभक्तिर्नित्याय प्रमदाय ॥ २९.२३॥
एकैवं बहुभेदा भिन्नत्वाद्विषयाणाम् ।
रत्याख्या द्रुतिरन्तः सा सूते फलभेदान् ॥ २९.२४॥
हर्षं कञ्चन मातुर्मत्तो भक्तिभरेण ।
तन्वन्नेष विधत्तां हेरम्बो मदलेखाः ॥ २९.२५॥


c: text/html

text:
एकदा एकस्मिन् गुरुकुले गुरुः शिष्यं बोधयति स्म, “मानवः मायया कथं बद्धो भवति” इति। शारीरिकं बन्धनं तु बाह्यचक्षुषा वयं दृष्टुं शक्नुमः। परन्तु मानसिकं बन्धनं तु दॄष्टिगोचरं न भवति। विवेकदृष्ट्या एव तद् ज्ञायते। तत्वमेतत् प्रतिपादयितुं गुरुः शिष्येण सह गुरुकुलात् बहिः आगतवान्। तत्र ताभ्यां एकः ग्रामीणः दृष्टः। स रज्जूबद्धामेकां धेनूं आनयति स्म। तद् विलोक्य गुरुः धेनोः समीपं गत्वा झटित्या तां बन्धनात् व्यमोचयत्। सद्य एव सा धेनुः धावितुं आरभत। तद्दृष्ट्वा स ग्रामीणोऽपि तस्याः पृष्ठतः धावितवान्।
तदा गुरुः शिष्यं उक्तवान् “पश्यतु एतत्, धेनोः बन्धनं तु केवलं शारीरिकमासीत्। सा रज्ज्वा एव बद्धा आसीत्। तस्या मनसि किमपि बन्धनं नासीत्। ग्रामीणस्य तु बन्धनं शारीरिकं नासीत्, परन्तु मानसिकम्। अत एव सः धावन्तीं धेनूं अनुसृतवान्। एवमेव सर्वे जनाः पुत्र-कलत्र-गृह-संपद्भिः सह रागवशात् बद्धा सन्ति। यावद् मानवः एतस्मात् बन्धनात् मुक्तो न भविष्यति तावत् तस्य दुःखस्यापि अन्तो न भविष्यति।
अस्मिन् सन्दर्भे एव कविनान्येन उक्तं –
आशा नाम मनुष्याणां काचिदाश्चर्यशृंखला। यया बद्धा प्रधावन्ति मुक्तास्तिष्ठन्ति पंगुवत्॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
पाकिस्थान् भीकरताम् अभिवर्धयतीति भारतविदेशकार्यमन्त्रिणी।
न्यूयोर्क् > ऐक्यराष्ट्रसभायाः ७३तमे सार्वत्रिकसम्मेलने पाकिस्थानं रूक्षतया विरुध्य भारतस्य विदेशकार्यमन्त्रिणी सुषमास्वराजः। पाकिस्थानराष्ट्रं लोके भीकरवादम् अभिवर्धयतीति सुषमास्वराजेन विमृष्टम्। अद्यतनकाले भुवनेन सम्मुखीक्रियमाणम् अभिग्रहद्वयं भवति पर्यावरणव्यतियानं तथा आतङ्कवादं च। भारतस्य अवस्थायां प्रातिवेशिकराष्ट्रात् जायमानं भीकरप्रवर्तनमेव महान् शापः। न केवलं भीकरप्रवर्तनं कर्तुं किन्तु तदाच्छादयितुं च पाकिस्थानस्य वैदग्ध्यमस्तीति सुषमा आक्षिपत्। भीकरप्रवर्तनमधिकृत्य पाकिस्थानेन सह बहुवारं चर्चा आरब्धा अपि पाकिस्थानस्य व्यवहारदोषेण मध्ये स्थगिता जाता। भारतेन कृतानां मानवाधिकारलङ्घनानां प्रमाणमिति रूपेण पाक् प्रतिनिधिना पूर्वं प्रदर्शितानि चित्राणि राष्ट्रान्तरात् सङ्कलितानीति परं स्पष्टीकृतम् - सुषमया प्रोक्तम्।
* पुनःसंघाटनम् आवश्यकम्* - परिवर्तनान्यधिकृत्य चर्चां कर्तुम् उद्दिष्टा अन्ताराष्ट्रीयवेदिका भवति यू एन् संस्था इति स्मारितवती भारतविदेशमन्त्रिणी तदर्थं तदनुगुणं पुनःसंघाटनम् ऐक्यराष्ट्रसभया अपेक्षितमस्तीति उक्तवती। सभायाः यथायुक्तं प्रवर्तनं नास्ति चेत् भुवनस्य बहुस्वरता विनष्टा भविष्यतीत्यपि सुषमा स्वराजेण सूचितम्।


text:
मलयाल-विश्वविद्यालये संस्कृत विभागः आरम्भणीयः - विश्वसंस्कृतप्रतिष्ठानम्॥
मावेलीक्करा - केरलराज्ये विद्यमाने मलयाल विश्वविद्यालये संस्कृत विभागः समारम्भणीयः इति विश्वसंस्कृत प्रतिष्ठानस्य अष्टात्रिशे राज्यवार्षिकसम्मेलने प्रस्तावः। मलयालभाषायाः समीचीनाध्ययनाय व्युत्पत्यर्थं च संस्कृतपठनम् अनिवार्यमिति सुविदितमेव၊ तथापि एतावत्पर्यन्तं विश्वविद्यालये संस्कृतविभागस्यारम्भः वा अध्यापकानां नियुक्तितिः वा नाभवत्। समस्या इयम् अवश्यं परिहरणीया इति प्रस्तावेन सर्वकारः सूचीत: विश्वसंस्कृतप्रतिष्ठानेन। सम्मेलनेऽस्मिन् आकेरलात् २०० प्रतिनिधयः भागभाजः अभवन् ।।


text: राष्ट्रवादी समाजवादी जर्मन्यः श्रमिकाणां दलं जर्मन्यः राष्ट्रवादी दलम् आसीत्। तस्य स्थापना कार्ल हैररः १९१९ वर्षॆ प्रथम् विश्वयुद्धे जर्मन्यः पराजयस्य पशचात् अकरोत्। दलस्य प्रारंभिकनाम 'जर्मन्यः श्रमिकाणां दलम्' आसीत्। हिटलरस्य प्रभावात् १९२० वर्षे तस्य नाम 'राष्ट्रवादी समाजवादी जर्मन्यः श्रमिकाणां दलम्' अभवत्। हिटलरस्य विचारधारा राष्ट्रवादी समाजवाद आसीत्। सः मार्क्सस्य समाजवादस्य विरोधी आसीत्, सः मार्क्सवादः तथा अन्य कम्युनिस्ट समाजवादाणाम् 'रिक्त हस्तस्य' स्वपनम् औद्धोषयत्। १९२१ वर्षे हिटलरः तस्य औपचारिक फ़्युररः वा नेता अनिर्वाचत्।


text:
सूत्रच्छेद:
ऊर्यादि-च्वि-डाचः - प्रथमाबहुवचनम् , च - अव्ययम्
अनुवृत्ति:
गतिः [1|4|60
] - प्रथमैकवचनम्
, क्रियायोगे [1|4|59
] - सप्तम्येकवचनम्
अधिकार:
आकडारात् एका संज्ञा [1|4|1
] , प्राग्रीश्वरान्निपाता: [1|4|56
]
सम्पूर्णसूत्रम्
ऊर्यादि-च्वि-डाच: निपाता: क्रियायोगे गति
सूत्रार्थ:
ऊर्यादिगणस्य शब्दाः, च्वि-प्रत्ययान्तशब्दाः, तथा डाच्-प्रत्ययान्तशब्दाः क्रियायोगे निपातसंज्ञकाः गतिसंज्ञकाः च भवन्ति ।
ऊर्यादिगणः इति किञ्चन गणः । अस्मिन् गणे विद्यमानाः शब्दाः वर्तमानसूत्रेण निपातसंज्ञकाः गतिसंज्ञकाः च भवन्ति । अस्य गणस्य विवरणम् काशिकायाम् द्रष्टुं शक्यते ।
"च्वि" इति कश्चित् तद्धितप्रत्ययः । अभूततद्भावे कृभ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि च्विः 5|4|50
इत्यनेन अयम् प्रत्ययः प्रातिपदिकेभ्यः विधीयते । च्वि-प्रत्ययान्तशब्दाः अपि वर्तमानसूत्रेण निपातसंज्ञां गतिसंज्ञां च प्राप्नुवन्ति । यथा - "शुक्ली", "पटू", "स्पष्टी" - आदयः ।
"डाच्" इत्यपि अन्यतमः तद्धितप्रत्ययः । अव्यक्तानुकरणाद्द्व्यजवरार्धादनितौ डाच् 5|4|57
इत्यनेन अयं प्रत्ययः प्रातिपदिकेभ्यः विधीयते । डाच्-प्रत्ययान्तशब्दानाम् अपि वर्तमानसूत्रेण निपातसंज्ञा गतिसंज्ञा च भवति । यथा - "पटपटा", "दमदमा" - आदयः ।
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
ऊर्यादयः शब्दाः च्व्यन्ता डजन्ताश्च क्रियायोगे गतिसंज्ञा भवन्ति। च्विडाचोः कृभ्वस्तियोगे विधनम्। तत्साहचर्यादूर्यादीनाम् अपि तैरेव योगे गतिसंज्ञा विधीयते। ऊरीउररीशब्दावङ्गीकरने विस्तारे च। ऊरीकृत्य। ऊरीकृतम्। यदुरीकरोति। उररीकृत्य। उररीकृतम्। यदुररीकरोति। पापी। ताली। आत्ताली। वेताली। धूसी। शकला। संशक्ला। ध्वंसकला। भ्रंशकला। एते शकलादयो हिंसायम्। शकलाकृत्य। संशकलाकृत्य। ध्वंसकलाकृत्य। भ्रंशकलाकृत्य। गुलुगुध पीडार्थे गुलुगुधाकृत्य। सुजूःसहार्थे सजूःकृत्य। फलू, फली, विक्ली, आक्ली इति विकारे फलू कृत्य। फली कृत्य। विक्ली कृत्य। आलोओष्टी। करली। केवाली। शेवाली। वर्षाली। मस्मसा। मसमसा। एते हिंसायाम्। वषट्। वौषट्। श्रौषट्। स्वाहा। स्वधा। वन्धा। प्रादुस्। श्रुत्। आविस्। च्व्यन्ताः खल्वपि शुक्लीकृत्य। शुक्लीकृतम्। यच्छुक्लीकरोति। डाच् पटपटाक्रृत्य। पटपटाकृतम्। यत्पटपटकरोति।
`च्व्यन्ता डाजन्ताश्च` इति। ननु च पदसंज्ञायामन्तग्रहणेन ज्ञापितम्--`अन्यत्र संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिर्नास्ति` (पु।प।वृ।81) इति; अतश्च्विडाचोरेव गतिसंज्ञया भवितव्यम्, तत् किमुच्यते-- च्व्यन्ता डाजन्ताश्चेति? एवं मन्यते-- `क्रियायोगे` 1|4|58
इति वत्र्तते, न च प्रत्ययमात्रस्य क्रियायोगः सम्भवति। तस्मात् क्रियायोगानुवृत्तिसमाथ्र्यात् तदन्तस्यैव संज्ञा विज्ञायत इति भवत्येव तदन्तस्य संज्ञा। सा तु विशेषानुपादानाद्धातुमात्रेण योगे प्राप्नोतीत्यत आह-- `च्विडाचोः` इत्यादि। अभूततद्भावे कृभ्वस्तियोगे 5|4|50
च्विर्विहितः। `अव्यक्तानुकरणात्` 5|4|57
इत्यादावपि सूत्रे कृभ्वस्तियोगस्यानुवृत्तेर्डाजिपि तत्रैव विहितः। तेन च्विडाचोस्तावद्धात्वन्तरेण योगासम्भवात् कृभ्वस्तियोगे गतिसंज्ञाविधानम्। अतस्तत्साहचर्यादूर्यादीनामपि तैरेव योगे विधीयते। ऊर्यादिभ्यश्च्व्यर्थस्याप्रतीतेर्न प्रतिपादयितुमाह-- `उरी, उररी` इत्यादि। श्रौषञडादीनां स्वधापर्यन्तानां चादिषु पाठादक्रियायोगेऽपि निपातसंज्ञा भवति। आविस्शब्दः साक्षात्प्रभृतिषु पठते। तेन तस्य `विभाषा कृञि` 1|4|71
इति करोतियोगे विभाषा गतिसंज्ञ#आ। `शुक्लीकृत्य` इति। `अस्य च्वौ` 7|4|32
इतीत्त्वम्। `पटपटाकृत्य` इति। `वा क्यषः` 1|3|90
इत्यत्र पटपटाशब्दो व्युत्पादितः॥
च्व्यन्ता डाजन्ताश्चेति। यद्यपि पदसंज्ञायामन्तग्रहणेन ठ्संज्ञाविधौ प्रतययग्रहणे तदन्तविधिर्नास्तिऽ इति ज्ञापितम्, तथापिठ्क्रियायोगेऽ इत्यनुवृतेस्तदन्तग्रहणमिति भावः। न हि प्रत्ययमात्रस्य क्रियायोगः सम्भवति, स्वार्थिकत्वेन स्वयमनर्थकत्वात्, च्वेरश्रावित्वाच्च। कृभ्वस्तियोग इति। न केवलम्, संज्ञाप्रयोगोऽप्यन्यत्र भवति, न हि भवति उरीसंपद्यते इति, श्रौषडादीनां स्वाहापर्यन्तानां चादिषु पाठाद् अक्रियायोगेऽपि निपातत्वम्। आविःशब्दस्य साक्षात्प्रभृतिषु पाठात् कृञो योगे विकल्पः, कृभ्वस्तियोगे त्वनेन नित्यम्। कथं तर्हि ठाविश्चक्षुषोऽभवदसाविव रागःऽ, ठभवन् युगपद्विलोलजिह्वा युगलीढोभयसृक्कधारमाविः इति? स्वतन्त्रा कवयः। शुक्लीकृत्येति। ठस्य च्वौऽ इतीत्वम्। पटपटाशब्दः ठ्वा क्यषःऽ इत्यत्र व्युत्पादितः॥
सिद्धान्तकौमुदी
एते क्रियायोगे गतिसंज्ञा स्युः । ऊरीकृत्य । उररीकृत्य । शुक्लीकृत्य । पटपटाकृत्य ॥ । कारिकाशब्दस्योपसंख्यानम् ॥ कारिका क्रिया कारिकाकृत्य ॥
ऊर्यादिच्वि। च्वि-डाचौ प्रत्ययौ। ऊरीकृत्येति। ऊरीत्यव्ययमङ्गीकारे, तस्य कृत्वेत्यनेन गतिसमासः। समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्। शुक्लीकृत्येति। अशुक्लं शुक्लं कृत्वेत्यर्थः। `कृभ्वस्तियोगे` इत्यभूततद्भावे च्विः। गतिसमासे सति क्त्वो ल्यप्, `वेरपृक्तस्ये`ति वलोपः। `अस्य च्वौ` इति ईत्त्वम्। पटपटाकृत्येति। `पटपटा` इति शब्दं कृत्वेत्यर्थः। `अव्यक्तानुकरणाद्द्व्यजवरार्धादनितौ डाच्` इति पटच्छब्दाड्डाचि द्वित्वम्, टिलोपः। `नित्यमाम्रेडिते डाची`ति तकारपकारयो पकार एकादेशः। गतिसमासे क्त्वो ल्यप्।
ऊर्यादिच्विडाचश्च। `उपसर्गाः क्रियायोगो`इत्यतोऽनुवर्तनादाह--क्रियायोग इति। च्विडाचौ कृभ्वस्तियोगे विहितौ, तत्साहचर्यादूर्यादीनामपि तत्रैव गतिसंज्ञा। तेनेह न---ऊरी पक्त्वा। माधवादिग्रन्थे तु आविःप्रादुः शब्दौ मुक्त्वा अन्येषां कतोतिनैव योगे गतिसंज्ञे`ति स्थितम्। तथैवोदाहरति--ऊराकृत्येति। एतच्च मनोरमानुसारेणोक्तम्। वस्तुतस्तु ऊरीभूयेति भाष्योदाहरणाद्दिङ्भात्रमुदाहरति, ऊरीकृत्येत्यवतरितुं युक्तम्। संज्ञाफलं समासः, तत्फलं च ल्बिति बोध्यम्। ऊरी उररी--एतावङ्गीकारे। आविः शब्दस्य तु साक्षात्प्रभृतिषु पाठात्कृञो योगे गतिसंज्ञाविकल्पः, कृम्भस्तियोगे त्वनेन नित्यमिति बोध्यम्। कथं तर्हि `वारुणीमदविशङ्कमथाविश्चक्षुषो भवदसाविव रागः`इति माघ इति चेत्?। अत्राहुः--`ते प्राग्धातोः`इति सूत्रस्य प्रयोगनियमार्थत्वपक्षे प्रकृतेऽनुपपत्तवपि संज्ञानियमार्थत्वपक्षे दोषलेशोऽपि नास्तीति।शुक्लीति। `कुम्भस्तियोगे संपद्यकर्तरि च्विः`। `अस्य च्वौ`इतीकारः। पटपटाकृत्येति। `डाचि बहुलं द्वे भवतः`इति पटच्छब्दस्य द्वित्वम्। `अव्यक्तानुकरणाद् व्द्यजवराद्र्धादि`ति तकारपकारयोः पकार एकादेशः। निपातसंज्ञायाः समावेशार्थः [सूत्रे]चकारः। तेन ऊरीकृतमित्यत्र `गतिरनन्तरः`इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरे क्रियमाणे निपातप्रयुक्तमाद्युदात्तत्वं भवति।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
ऊर्यादयश्च्व्यन्ता डाजन्ताश्च क्रियायोगे गतिसंज्ञाः स्युः। ऊरीकृत्य। शुक्लीकृत्य। पटपटाकृत्य। सुपुरुषः॥ (प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमया)। प्रगत आचार्यः प्राचार्यः। (अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया)। अतिक्रान्तो मालामिति विग्रहे -।
महाभाष्यम्
ऊर्यादिच्विडाचश्च कृभ्वस्तियोग।। 1 ।। कृभ्वस्तियोग इति वक्तव्यम् । इहैव यथा स्यात् ‐ ऊरीकृत्य उरीभूय । इह मा भूत् ‐ ऊरी पक्त्वा ।। तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । क्रियायोग इत्यनुवर्तते । न चाऽन्यया क्रिययोर्यादिच्विडाचां योगोऽस्ति ।। 60 ।।


text:
`समीघे` इति। `ञीन्धी दीप्तौ`, (धातुपाठः- 1448) पूर्ववदात्मनेपदम्, एशादेशः, कित्त्वात् `अनिदिताम्` 6|4|24
इत्यादिनानुनासिकलोपः, द्विर्वचनम्, अकः सवर्णे दीर्घत्वं च 6|1|97
। अथ `इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः` 3|1|36
इत्याम् कस्मान्न भवति? मन्त्रविषयत्वादस्य; तत्र च `अमन्त्रे` इत्यधिकारात। एवं तर्हि मन्त्रश्छन्द एवेति `च्छन्दस्युभयथा` 3|4|117
इति सार्वधातुकत्वम्, ततश्च सार्वधाकुमपित्` 1|2|4
इति ङित्त्वम्, अत एव ङित्त्वादनुनासिकलोपो भविष्यतीति तत् किमर्थमिन्धेःपरस्य लिटऋ कित्त्वं विधीयते? ज्ञापनार्थम्। एतदनेन ज्ञाप्यते- अनित्योऽयमामिति। नित्ये ह्रामि तेन व्यवधानादेवेन्धेः परो लिण्न सम्भवतीति कित्त्वविधानं नोपपद्यते; तस्मादनित्योऽयमामिति। तेन भाषायामपि `समीधे` इति प्रयोग उपपन्नो भवति।`बभूव, बभूविथ` इति। कित्त्वाद् यथाक्रमं वृद्धिगुणौ न भवतः।`भुवो वुग् लुङलिटोः` 6|4|88
इति वुक्। `भवतेरः` 7|4|73
इत्यभ्यासस्यात्त्वम्। ननु च कृतयोरपि गुणवृद्ध्योर्वुका भवितव्यम्, अकृतयोरपीति नित्यो वुक्; कृताकृतप्रसङ्गित्वात्, तत्र नित्यत्वाद् वुकि कृते गुणवद्धयोः प्राप्तिरेव नास्ति, भवतेरलघूपधत्वात्, अनजन्तत्वाच्चेति भवतिग्रहणमनर्थकम्? नैतदस्ति; `शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन् विधिरनित्यो भवति` (व्या।प।100) इति वुगप्यनित्यः। ततश्च परत्वात् गुणवृद्ध्योः कृतयोर्वङ न स्यात्। तस्माद् भवतिग्रहणं कत्र्तव्यम्। अथ कृतयोरपि गुणवृद्ध्योरेकदेशविकृतमनन्यवद्भवतीति नास्ति शब्दान्तरत्वम्? एवं सति शक्यं भवतिग्रहणमकर्तुम्। तत् क्रियते विस्पष्टार्थम्।अथ `बभूव` इत्यत्र `अचो ञ्णिति` 7|2|15
इति वृद्धेः कथं प्रतिषेधः, यावतेक इत्यनुवत्र्तते? क्ङिति च` 1|1|5
इत्यनेनेग्लक्षणा वृद्धिः प्रतिषिध्यते, न चेयमिग्लक्षणा वृद्धिः, निर्दिष्टस्थानिकत्वात्। अत्र कित्त्वविधानसामथ्र्यादनिग्लक्षणा अपि वृद्धेर्भविष्यति प्रतिषेधः; अन्यथा कित्त्वविधानमनर्थकं स्यादिति चेत्, न; तस्य थल्युत्तमणलि च गुणुप्रतिषेधार्थत्वात्। एवं तर्हि ङिद्ग्रहणमप्यनुवत्र्तते, तदनुवत्र्तमाने न विद्यमानमन्यत् प्रयोजनम्, तेनानिग्लक्षणाया अपि वृद्धेः प्रतिषेधो भविष्यति। `इन्धेः संयोगार्थं (ग्रहणम्-- काशिका) वचनम्` इति। तस्य संयोगान्तत्वात् पूर्वेणासिद्धेः। `भवतेः पिदर्थम्` इति। नापिदर्थम्; तस्यासंयोगान्तत्वादपिदिति पूर्वेण सिद्धेः। भवतेरिह श्तिपा निर्देशो यङलुग्निवृत्त्यर्थः-- यङलुगन्तल्लिटः कित्त्वं मा भूदिति। `बोभाव` इति। तथा चोक्तम्----श्तिपा शपानुबन्धेन निर्दिष्टं यद् गणेन च।यत्रैकाज्ग्रहणं किञ्चित् पञ्चैतानि न यङलुकि॥ (पु।प।94) इति। `अन्थिग्रन्थि` इत्यादि। `श्रन्थ ग्रन्थ सन्दर्भे` (धातुपाठः-1512,1513), `दम्भ,द्म्भे` (धातुपाठः- 1290) `ष्वन्ज परिष्वङ्गे` (धातुपाठः-973) एषामपि श्रन्थिग्रन्थिप्रभृतीनां लिटः कित्त्वं भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-- चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः क्रियते, तेन श्रन्थिप्रभृतीनामपि संयोगान्तानां लिटः कित्त्वं भविष्यतीति। `श्रेथतुः` इत्यादि। कित्त्वात् `अनिदिताम्` 6|4|24
इत्यनुनासिकलोपः। `तृफलभजत्रपश्च` 6|4|122
इति चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वादनेकहल्मध्यस्याप्येत्वाभ्यासलोपौ। `परिषस्वजे` इति। अनुदात्तेत्त्वादात्मनेपदम्। पूर्वस्य सकारस्य `स्थादिष्वभ्यासेन चाभ्यासस्य` 8|3|64
इति वत्र्तमाने, `उपसर्गात् सुनोति` 8|2|65
इत्यादिना षत्वम्। परस्य तु सकारस्य `सदिस्वञ्जयोः परस्य लिटि` इति षत्वप्रतिषेधः।


text:
सूत्रच्छेद:
वृत्तिसर्गतायनेषु - सप्तमीबहुवचनम् , क्रमः - पञ्चम्येकवचनम्
अनुवृत्ति:
आत्मनेपदम् [1|3|13
] - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
शेषत् कर्तरि परस्मैपदे प्राप्ते वृत्त्यादिश्वर्थेशु कर्मेर् धतोरात्मनेपदं भवति। वृत्तिरप्रतिबन्धः। सर्ग उत्साहः। तायनं स्फीतता। वृत्तौ तावतृक्ष्वस्य क्रमते बुद्धिः। न प्रतिहन्यते इत्यर्थः। यजुःष्वस्य क्रमते बुद्धिः। सर्गे व्याकरणाध्ययनाय क्रमते। उत्सहते इत्यर्थः। तायते अस्मिन् शास्त्रापि क्रमन्ते। स्फीतीभवन्ति इत्यर्थः। एतेषु इति किम्? अपक्रामति।
शेषलक्षणेन क्रमेः परस्मेपदे प्राप्त आत्मेपदं विधीयते। वृत्त्यादयोऽर्था अप्रतिबन्धोत्साहस्फीततासु प्रसिद्धाः॥
सर्ग उत्साह इति । ठ्सृष्टश्चेद्ब्राह्मणवधेऽ, ठ्येनेन्द्रलोकापजयाय सृष्टःऽइत्यादौ दर्शनात्सृजिरुत्सहार्थः। वृत्यादिष्विति किम्? अपक्रामति॥
सिद्धान्तकौमुदी
वृत्तिरप्रतिबन्धः । ऋचि क्रमते बुद्धिः । न प्रतिहन्यत इत्यर्थः । सर्ग उत्साहः । अध्ययनाय क्रमते । उत्सहते इत्यर्थः । क्रमन्तेऽस्मिन् शास्त्राणि । स्फीतानि भवन्तीत्यर्थः ।
वृत्तिसर्ग। `आत्मनेपद`मिति शेषः। तायने उदाहरति-- क्रमन्तेऽस्मिन्निति। तायनं = वृद्धिः। तदाह-- स्फीतानीति।
वृत्तिसर्ग। तायृ सन्तानपालनयोः। तायनं स्फीतता।तदाह-- स्फीतानीति। प्रवृद्धानीत्यर्थः।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
#BHAKTIGAANE #BhaktiBhajan #HindiBhajan #HindiLyrics #Mantra #Bhajan #Aarti #devotionalsongs #bhaktisongs #bhaktisongshindi
Lyrics Name : Manyu Suktam मन्यु सूक्तम
Singer Name : *****
Album Name : मन्यु सूक्तम
Published Year : 2017
File Size : ***
Time Duration : ***
ऋग्वेद संहिता; मण्डलं 10; सूक्तं 83,84
यस्ते॓ म॒न्योஉवि॑धद् वज्र सायक॒ सह॒ ओजः॑ पुष्यति॒ विश्व॑मानु॒षक् ।
सा॒ह्याम॒ दास॒मार्यं॒ त्वया॓ यु॒जा सह॑स्कृतेन॒ सह॑सा॒ सह॑स्वता ॥ 1 ॥
म॒न्युरिन्द्रो॓ म॒न्युरे॒वास॑ दे॒वो म॒न्युर् होता॒ वरु॑णो जा॒तवे॓दाः ।
म॒न्युं विश॑ ईलते॒ मानु॑षी॒र्याः पा॒हि नो॓ मन्यो॒ तप॑सा स॒जोषा॓ः ॥ 2 ॥
अ॒भी॓हि मन्यो त॒वस॒स्तवी॓या॒न् तप॑सा यु॒जा वि ज॑हि शत्रू॓न् ।
अ॒मि॒त्र॒हा वृ॑त्र॒हा द॑स्यु॒हा च॒ विश्वा॒ वसू॒न्या भ॑रा॒ त्वं नः॑ ॥ 3 ॥
त्वं हि म॓न्यो अ॒भिभू॓त्योजाः स्वय॒म्भूर्भामो॓ अभिमातिषा॒हः ।
वि॒श्वच॑र्-षणिः॒ सहु॑रिः॒ सहा॓वान॒स्मास्वोजः॒ पृत॑नासु धेहि ॥ 4 ॥
अ॒भा॒गः सन्नप॒ परे॓तो अस्मि॒ तव॒ क्रत्वा॓ तवि॒षस्य॑ प्रचेतः ।
तं त्वा॓ मन्यो अक्र॒तुर्जि॑हीला॒हं स्वात॒नूर्ब॑ल॒देया॓य॒ मेहि॑ ॥ 5 ॥
अ॒यं ते॓ अ॒स्म्युप॒ मेह्य॒र्वाङ् प्र॑तीची॒नः स॑हुरे विश्वधायः ।
मन्यो॓ वज्रिन्न॒भि मामा व॑वृत्स्वहना॓व॒ दस्यू॓न् ऋ॒त बो॓ध्या॒पेः ॥ 6 ॥
अ॒भि प्रेहि॑ दक्षिण॒तो भ॑वा॒ मेஉधा॓ वृ॒त्राणि॑ जङ्घनाव॒ भूरि॑ ।
जु॒होमि॑ ते ध॒रुणं॒ मध्वो॒ अग्र॑मुभा उ॑पा॒ंशु प्र॑थ॒मा पि॑बाव ॥ 7 ॥
त्वया॓ मन्यो स॒रथ॑मारु॒जन्तो॒ हर्ष॑माणासो धृषि॒ता म॑रुत्वः ।
ति॒ग्मेष॑व॒ आयु॑धा स॒ंशिशा॓ना अ॒भि प्रयं॓तु॒ नरो॓ अ॒ग्निरू॓पाः ॥ 8 ॥
अ॒ग्निरि॑व मन्यो त्विषि॒तः स॑हस्व सेना॒नीर्नः॑ सहुरे हू॒त ए॓धि ।
ह॒त्वाय॒ शत्रू॒न् वि भ॑जस्व॒ वेद॒ ओजो॒ मिमा॓नो॒ विमृधो॓ नुदस्व ॥ 9 ॥
सह॑स्व मन्यो अ॒भिमा॓तिम॒स्मे रु॒जन् मृ॒णन् प्र॑मृ॒णन् प्रेहि॒ शत्रू॓न् ।
उ॒ग्रं ते॒ पाजो॓ न॒न्वा रु॑रुध्रे व॒शी वशं॓ नयस एकज॒ त्वम् ॥ 10 ॥
एको॓ बहू॒नाम॑सि मन्यवीलि॒तो विशं॓विशं यु॒धये॒ सं शि॑शाधि ।
अकृ॑त्तरु॒क् त्वया॓ यु॒जा व॒यं द्यु॒मन्तं॒ घोषं॓ विज॒याय॑ कृण्महे ॥ 11 ॥
वि॒जे॒ष॒कृदिन्द्र॑ इवानवब्र॒वो॒(ओ)3॑உस्माकं॓ मन्यो अधि॒पा भ॑वे॒ह ।
प्रि॒यं ते॒ नाम॑ सहुरे गृणीमसि वि॒द्मातमुत्सं॒ यत॑ आब॒भूथ॑ ॥ 12 ॥
आभू॓त्या सह॒जा व॑ज्र सायक॒ सहो॓ बिभर्ष्यभिभूत॒ उत्त॑रम् ।
क्रत्वा॓ नो मन्यो स॒हमे॒द्ये॓धि महाध॒नस्य॑ पुरुहूत स॒ंसृजि॑ ॥ 13 ॥
संसृ॑ष्टं॒ धन॑मु॒भयं॓ स॒माकृ॑तम॒स्मभ्यं॓ दत्तां॒ वरु॑णश्च म॒न्युः ।
भियं॒ दधा॓ना॒ हृद॑येषु॒ शत्र॑वः॒ परा॓जितासो॒ अप॒ निल॑यन्ताम् ॥ 14 ॥
धन्व॑ना॒गाधन्व॑ ना॒जिञ्ज॑येम॒ धन्व॑ना ती॒व्राः स॒मदो॓ जयेम ।
धनुः शत्रो॓रपका॒मं कृ॑णोति॒ धन्व॑ ना॒सर्वा॓ः प्र॒दिशो॓ जयेम ॥
भ॒द्रं नो॒ अपि॑ वातय॒ मनः॑ ॥
ॐ शान्ता॑ पृथिवी शि॑वम॒न्तरिक्षं॒ द्यौर्नो॓ दे॒व्यஉभ॑यन्नो अस्तु ।
शि॒वा॒ दिशः॑ प्र॒दिश॑ उ॒द्दिशो॓ न॒உआपो॓ वि॒श्वतः॒ परि॑पान्तु स॒र्वतः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥


text:
प्रकरण २.७
वीर्यं स्थिरं योनिमुखेषु येषां स्थूलं दृढं दीर्घतमं च लिङ्गम् ।
तेषां प्रगल्भाः प्रमदाश्च सर्वा भवन्ति तृप्ताः सुरतप्रसङ्गे ॥७.१॥
नागवल्लीदलद्रावैः सप्ताहं शुद्धपारदम् ।
मर्दयेत्तप्तखल्वे तु क्षालयेत्काञ्जिकैस्ततः ॥७.२॥
तत्क्षिपेद्विषकन्दस्य गर्भे निष्कचतुष्टयम् ।
विषेण तन्मुखं रुद्ध्वा स्थूलवाराहमांसके ॥७.३॥
पिण्डं गर्भे निरुध्याथ मुखं सूत्रेण सीवयेत् ।
संध्याकाले बलिं दत्त्वा कुक्कुटं मदिरायुतम् ॥७.४॥
ततश्चुल्ल्यां लोहपात्रे तैले धत्तूरसम्भवे ।
तं विंशतिपले पच्यात्सपिण्डं मन्दवह्निना ॥७.५॥
संध्यामारभ्य यत्नेन यावत्सूर्योदयं तथा ।
हठाज्जागरणं कुर्यादन्यथा तन्न सिध्यति ॥७.६॥
प्रातरुद्धृत्य गुटिकां क्षीरभाण्डे विनिक्षिपेत् ।
तत्क्षीरं शुष्यति क्षिप्रमेतत्प्रत्ययमद्भुतम् ॥७.७॥
दृष्ट्वा तां धारयेद्वक्त्रे वीर्यस्तम्भकरीं रतौ ।
क्षीरं पीत्वा रमेद्रामाः कामाकुलकलान्विताः ॥७.८॥
मुखाद्धस्तं यदा प्राप्ता तदा वीर्यं पतत्यलम् ।
ब्रह्माण्डगुटिका नाम शोषयन्ती महोदधिम् ॥७.९॥
दग्धमङ्कोल्लमूलं तु कर्पूरं कुङ्कुमं तथा ।
रोचना सहदेवी च समं सर्वं प्रपेषयेत् ॥७.१०॥
विषमुष्टिकतैलेन लिप्तलिङ्गो ह्यनेन वै ।
नरो नारीसहस्रैकं गच्छन्वीर्यं न मुञ्चति ॥७.११॥
श्वेतार्कतूलजां वर्तिं कृत्वा सूकरमेदसा ।
यावज्ज्वलति दीपोऽयं तावद्वीर्यं स्थिरं नृणाम् ॥७.१२॥
इन्द्रवारुणिकामूलं पुष्ये नग्नः समुद्धरेत् ।
त्र्यूषणैश्च गवां क्षीरैः पिष्ट्वा कुर्याद्वटीं दृढाम् ॥७.१३॥
छायाशुष्का स्थिता वक्त्रे वीर्यस्तम्भकरी नृणाम् ।
वरमङ्कोलतैलेन नाभिलेपोऽपि वीर्यधृक् ॥७.१४॥
रक्तापामार्गामूलं तु सोमवारेऽभिमन्त्रयेत् ।
भौमे प्राप्तः समुद्धृत्य बन्धेत्कट्यां च वीर्यधृक् ॥७.१५॥
चटकानङ्कुलीतैलैः पादाधः संप्रलेपयेत् ।
न मुञ्चति नरो वीर्यं शय्यां पादेन न स्पृशेत् ॥७.१६॥
डुण्डुभो नाम यः सर्पः कृष्णवर्णस्तमाहरेत् ।
तस्यास्थि धारयेत्कट्यां नरो वीर्यं न मुञ्चति ॥७.१७॥
तन्मुक्ते मुञ्चते वीर्यं सिद्धयोग उदाहृतः ।
सहदेवीयमूलं तु तत्समं पद्मकेसरम् ॥७.१८॥
पिष्ट्वा मध्वाज्यसंयुक्तो लेपो नाभौ तु वीर्यधृक् ।
श्वेतस्य कोकिलाक्षस्य बीजं मूलं समाहरेत् ॥७.१९॥
पिष्टं तण्डुलसम्भूतं बदरीणां फलं समम् ।
जलैः पिष्ट्वा वटी धार्या वीर्यस्तम्भकरी मुखे ॥७.२०॥
नागवल्लीपयःपिष्टं लज्जामूलं प्रलेपयेत् ।
तन्नाभौ वीर्यधृक्पुंसां मूलं वा तुलसीभवम् ॥७.२१॥
मूलेन श्वेतगुञ्जाया वर्तिं कृत्वा प्रदीपयेत् ।
दीपं सूकरतैलेन वीर्यस्तम्भकरं नृणाम् ॥७.२२॥
बीजमीश्वरलिङ्ग्यास्तु सूतं वृश्चिककण्टकम् ।
सर्वं पूगफलस्यान्तः क्षिप्त्वा वेष्ट्यं त्रिलोहकैः ॥७.२३॥
जिह्वोपरि स्थिते तस्मिन्नरो वीर्यं न मुञ्चति ।
श्लेष्मातस्य कुरण्टस्य बीजं फञ्ज्याः समाहरेत् ॥७.२४॥
अजाक्षीरेण तं पिष्ट्वा कर्षं भुक्त्वा तु वीर्यधृक् ।
सूरणं तुलसीमूलं ताम्बूलैः सह भक्षयेत् ॥७.२५॥
न मुञ्चति नरो वीर्यं कर्षैकेन पृथक्पृथक् ।
नखास्थीनि समादाय मार्जारस्य सितस्य वै ॥७.२६॥
श्वेतापराजितामूलं नीलीमूलं श्मशानजम् ।
सर्वं बद्ध्वा कटौ वीर्यं चिरकालं न मुञ्चति ॥७.२७॥
भूलता सिक्थकं तुल्यं लिम्पेत्तैलैः कुसुम्भजैः ।
पादौ वीर्यधरो भूयात्पद्भ्यां शय्यां न संस्पृशेत् ॥७.२८॥
नवनीतेन वा लेप्यं चटकाण्डं च पूर्ववत् ।
इन्द्रवारुणीमूलं उन्मत्ताजस्य मूत्रतः ॥७.२९॥
भावयेत्तेन लेपेन नरो वीर्यं न मुञ्चति ।
दाडिमस्य त्वचश्चूर्णं फलं भल्लातकाक्षयोः ॥७.३०॥
पिष्ट्वा तत्कटुतैलेन लेपः स्यात्पूर्ववत्फलम् ।
कर्पूरं टङ्कणं सूतं मुनिपुष्परसं मधु ॥७.३१॥
मर्दयित्वा लिम्पेत्तेन लिङ्गं यावत्समन्ततः ।
जलैः प्रक्षालयेल्लिङ्गं भजेद्रामां यथोचिताम् ॥७.३२॥
वीर्यं स्तम्भयते पुंसां याममात्रं न संशयः ।
कृष्णधत्तूरतैलेन पारदं घर्षयेद्दिनम् ॥७.३३॥
त्रिलोहैर्वेष्टितं बद्धं तत्कट्यां वीर्यधारकम् ।
स्वर्णं व्योमसत्त्वं तारं ताम्रं च रोचनम् ॥७.३४॥
बीजं वै शरपुङ्खायाः कृष्णधत्तूरबीजकम् ।
सर्वं मर्द्यं वटक्षीरैः कुबेराक्षस्य बीजके ॥७.३५॥
तत्क्षिप्त्वा धारयेद्वक्त्रे वीर्यस्तम्भकरं चिरम् ।
कृकलासस्य पुच्छाग्रं मुद्रिकाकारतां कृतम् ॥७.३६॥
ऊर्णनाभस्य जालेन वेष्टयित्वाथ धारयेत् ।
वामहस्ते कनिष्ठायां नरो वीर्यं न मुञ्चति ॥७.३७॥
स्थलमीनं समादाय शुष्कं चूर्णेन लेपयेत् ।
उल्लिप्तं रक्षयेत्किंचिद्वक्त्रे धार्यश्च वीर्यधृक् ॥७.३८॥
पश्चिमसमुद्रस्य तटे अमरचण्डेश्वरो नाम देवतायतनं तस्याग्रे वालुकामध्ये स्थलमीनास्तिष्ठन्ति ते च वालुकामीनाः कथ्यन्ते ।
शुद्धसूते विनिक्षिप्य स्वर्णं वा नागमेव वा ।
अष्टमांशेन तत्सर्वं मर्दयेत्तप्तखल्वके ॥७.३९॥
शाल्मल्याश्चैव पञ्चाङ्गरसं तत्र विनिक्षिपेत् ।
श्लेष्मान्तस्य फलं पक्वं कोकिलाक्षस्य बीजकम् ॥७.४०॥
तिलपिण्याकचूर्णं तु दत्त्वा तावद्विमर्दयेत् ।
जलौका जायते यावत्ततः कर्पूरटङ्कणम् ॥७.४१॥
कपिकच्छुकरोमाणि वाकुचीतैलकं पटु ।
मागधीं च जलैः पिष्ट्वा तत्सर्वं तप्तखल्वके ॥७.४२॥
क्षिपेत्पूर्वजलौकां च त्रिसप्ताहं विमर्दयेत् ।
सा योज्या कामकाले तु नारीणां योनिगह्वरे ॥७.४३॥
मददर्पहरा तासां मदविह्वलकारका ।
बाल्ये षडङ्गुला योज्या यौवने सा नवाङ्गुला ॥७.४४॥
द्वादशाङ्गुलिका योज्या प्रगल्भानां जलौकिका ।
यो वा तां धारयेन्मूर्ध्नि वीर्यं तस्य स्थिरं भवेत् ॥७.४५॥
पारदादष्टमांशेन सुवर्णं नागमेव वा ।
योजयेत्तप्तखल्वे तु शाल्मलीत्वङ्निजद्रवैः ॥७.४६॥
मुनिपत्त्ररसैर्नीलीमूलद्रावैश्च मर्दयेत् ।
श्लेष्मातकफलं पक्वं कोकिलाक्षस्य बीजकम् ॥७.४७॥
मज्जा सुपक्वा बिल्वस्य क्षिपेत्तत्रैव मर्दयेत् ।
जलौका जायते यावत्ततस्तस्मात्समुद्धरेत् ॥७.४८॥
त्रिसप्ताहं तप्तखल्वे कर्पूराद्यैश्च पूर्ववत् ।
मर्दयेच्च फलं तद्वज्जायते नात्र संशयः ॥७.४९॥
रसादष्टमभागं तु सुवर्णं नागमेव वा ।
योज्यं च त्रिफला भृङ्गी शुण्ठी छागपयो घृतम् ॥७.५०॥
क्षौद्रं गोमूत्रकं चैव सर्वं सप्तदिनावधि ।
मर्दयेत्तदवच्छिन्नं जलौका यावता भवेत् ॥७.५१॥
कर्पूराद्यैः पुनर्मर्द्यं तप्तखल्वे तु पूर्ववत् ।
पूर्ववज्जायते सिद्धिस्तद्वद्योगे न संशयः ॥७.५२॥
त्रिदिनं मर्दयेत्खल्वे सूतं निष्कचतुष्टयम् ।
त्रिफलायास्तु निर्यासं स्तोकं स्तोकं विनिक्षिपेत् ॥७.५३॥
पयश्चैव महाशृङ्ग्या दातव्यं मर्दनक्षमम् ।
जलौका मर्दनाख्येयं जायते सुखदा नृणाम् ॥७.५४॥
रामाणां मदमत्तानां द्राविकाग्नौ घृतं यथा ।
पूर्ववत्क्रमयोगेन वीर्यस्तम्भकरी भवेत् ॥७.५५॥
पारदं मरिचं कुष्ठं तगरं कण्टकारिका ।
अश्वगन्धातिलक्षौद्रसैन्धवश्वेतसर्षपाः ॥७.५६॥
अपामार्गो यवा माषाः पिप्पली च समं जलैः ।
पिष्ट्वा विमर्दयेत्तेन लिङ्गं मासमहर्निशम् ॥७.५७॥
वर्धते हस्तमात्रं तत्स्थौल्येन मुसलोपमम् ।
वराहवसया क्षौद्रैर्लिङ्गं मासं विलेपयेत् ॥७.५८॥
अतिदीर्घं दृढं स्थूलं जायते नात्र संशयः ।
अश्वगन्धा वचा कुष्ठं बृहती च शतावरी ॥७.५९॥
पाचयेत्तिलतैलेन मर्दयेत्तेन पूर्ववत् ।
लिङ्गं स्थूलं दृढं दीर्घं मासमात्रात्प्रजायते ॥७.६०॥
जम्बूसूकरजं तैलं महाराष्ट्री च टङ्कणम् ।
मधुना सह लेपोऽयं मासाल्लिङ्गस्य वृद्धिकृत् ॥७.६१॥
मिश्रितं मुसलीचूर्णं माहिषैर्नवनीतकैः ।
तद्भाण्डं धान्यराशौ च स्थितं सप्तदिनैर्हरेत् ॥७.६२॥
तेन प्रलेपयेल्लिङ्गं वर्धते मासमात्रतः ।
पिप्पली मरिचं क्षीरं सिता तुल्यं विमर्दयेत् ॥७.६३॥
मासैकं वृद्धिकृल्लिङ्गे नात्र कार्या विचारणा ।
माहिषं गोघृतं तुल्यं सैन्धवं च समं समम् ॥७.६४॥
अनेन लेपयेल्लिङ्गं स्थूलं स्यान्मासमात्रतः ।
अश्वगन्धापमार्गौ च सारिवाक्षफलं तिलाः ॥७.६५॥
सर्षपेन्द्रयवं तुल्यमजाक्षीरेण पेषयेत् ।
तेन लिङ्गं तु मासैकं मर्दनाद्वृद्धिमाप्नुयात् ॥७.६६॥
मांसीमक्षफलं कुष्ठमश्वगन्धां शतावरीम् ।
तैले पक्त्वा प्रलेपोऽयं मासाल्लिङ्गस्य वृद्धिकृत् ॥७.६७॥
रोहीतमत्स्यजं पित्तं जलौका लाङ्गली समम् ।
अनेन लेपयेल्लिङ्गं स्यान्मासान्मुसलोपमम् ।
निशा सिताश्वगन्धा च पारदं मर्दयेत्समम् ।
अनेन मर्दयेल्लिङ्गं योनिकर्णस्तनांस्तथा ।
वर्धन्ते मासमात्रेण नात्र कार्या विचारणा ॥७.६८॥
ओं नमो भगवते उड्डामरेश्वराय सर प्रसर २ कुरु ठ ठः ।
अनेन मन्त्रेण सर्वे वर्धनयोगाः सप्ताभिमन्त्रिताः सिद्धा भवन्ति ।
जाम्बूमार्जारयोः पित्तं यवागूमर्दितं दिहेत् ।
मासैकाद्वर्धते लिङ्गं स्तनौ कर्णौ च मर्दनात् ॥७.६९॥
ओं नमो भगवते उड्डामरेश्वराय सर प्रसर प्रसर निकल निकल निकालय निकालय स्वाहा ठः ठः ॥७.७०॥
गृहगोधा शुनो जिह्वा स्त्रीजरायुः समं समम् ।
पिष्ट्वा धार्यं ताम्रपात्रे सप्ताहात्तं पुनः पचेत् ॥७.७१॥
तिलतैलेन तत्तैलमर्दनाद्वर्धते खलु ।
लिङ्गं स्तनौ च कर्णौ च हस्तौ पादौ न संशयः ।
ओं नमो भगवते उड्डामरेश्वराय सर सर हिलि हिलि स्वाहा ठः ठः ।
अतितरसुखसाध्यैर्योगराजैः प्रसिद्धैः सततसुरतयोग्यं स्तम्भनं वर्धनं च ।
निपुणरसिकरामारञ्जकं मोहकं स्याद्गदितमिह समस्तं भोगिनां सौख्यहेतुः ॥७.७२॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
This is shrI-chakrarAja-li~Ngeshvara(श्रीचक्रराजलिङ्गेश्वरः). It’s in a temple near karNATaka-ghAT in Varanasi. People claim that it was established by shrI-bhAskara-rAya, a great shrI-vidyA-upAsaka. People also said that teacher of shrI-muttu-svAmI-dIxitAr lived here.
This slideshow requires JavaScript.
There is a similar li~Nga on pa~ncha-ga~NgA-ghATa near ma~NgalA-gaurI-temple. That is known as pAtAleshvara. People claim that this was also established by bhAskara-rAya, although I’ve not yet found any convincing proof.
This slideshow requires JavaScript.There is another such li~Nga inside annpUrNA temple. There is no doubt about it’s original worshiper. It was bhAskara-rAya.
I was not able to get pictures of yantreshvara. I’ll try to get that.
अत्रैद्बोद्ध्यं यत् – यद्यपि एतानि त्रीण्यपि लिङ्गानि भास्कररायस्थापितत्वेन प्रसिद्धानि तथापि पातालेश्वर-चक्रराजलिङ्गेश्वरयोरस्ति महान्भेदः । तथा हि – नवयोनयः सर्व्वा एव पातालेश्वरस्य शिरसि , पद्मद्वयं भूपुरञ्च लिङ्गस्य स्तम्भे ; चक्रराजलिङ्गेश्वरस्य तु नवयोनेरपि भागः स्तम्भपर्य्यन्तं गच्छति , पद्मद्वये च लिङ्गसमाप्तिः , भूपुरं तु योनिपीठे ।
पातालेश्वरस्य शिरसि वलयता न तथा यथा श्रीचक्रराजलिङ्गेश्वरस्य ।
यन्त्रेश्वरस्य तु प्रायस्सर्व्वांशे पातालेश्वरतुल्यता । यन्त्रेेश्वरपातालेश्वरयोरत्यन्तसादृश्यादिदं वक्तुं शक्यते यत् तयोस्स्थापको जन एक एव वा एकसम्प्रदायागतो वा इति ।
श्रीचक्रराजलिङ्गेश्वरस्तु विजातीयो भाति ।
यन्त्रस्य शिवलिङ्गे स्थापनं तु त्रिपुरयैवोदिष्टो रहस्यस्य माहात्म्यखण्डे –
लिङ्गपूजनमात्रेण प्रीताहं वाञ्छितार्थदा ॥
विधिना पूजिता लिङ्गे येनाहं भक्तिभावतः ।
तस्मै ददामि सालोक्यमलभ्यमन्यथा जनैः ॥
यस्तु लिङ्गे यन्त्रराजं विलिख्य पूजयेच्च माम् ।
तत्फलं चक्रराजार्चाकोटिकोटिगुणं भवेत् ॥
लिङ्गमूर्द्ध्नि कृतं यन्त्रं सर्वयन्त्रोत्तमोत्तमम् ।
तत्र पूजनमात्रेण पूजिताः सर्वदेवताः ॥
यस्मात्त्रिमूर्त्तिरूपं तद् देवा मूर्त्तित्रयोद्भवाः ।
प्रथमः श्लोकस्तावन्न लिङ्गे यन्त्रस्थापनं ब्रूते , किन्तु शिवाराध्यायास्त्रिपुराया अर्चनमात्रम् । द्वितीयस्य प्रथमार्द्धे तत्फलकथनम् ।
द्वितीयश्लोकस्यापरार्द्धे अपरस्य च पूर्व्वार्द्धे लिङ्गाधिकरणकयन्त्रराजस्थितदेव्याः पूजनं महत्फलदत्वेन विहितम् ।
तृतीयापरार्द्धे लिङ्गशिरसि लिखितस्य यन्त्रस्य सर्व्वयन्त्रेभ्य उत्कृष्टत्वं बोधितम् ।
अग्रे तु लिङ्गपूजनस्य फलकथनम् ।
इति विषयभेदः ।
तत्र प्रथमं लिङ्गे यन्त्रलेखनं सामान्येनोक्त्वा तच्छिरसि तल्लेखनस्याग्रे विशेषेणोक्तत्वात् , भिन्नफलादर्शनेनैकप्रकरणस्थत्वात् च , लिङ्गस्य मूर्द्ध्न्येव श्रीचक्रराजस्य लेखनमुचितं ; न तु स्तम्भादिषु ।यावद्विशेषप्रमाणानुपलम्भस्तावन्नान्येषां लेखनानां प्रामाणिकत्वम् इति तावत्स्मृत्यधिकरणानुकूलमननुष्ठानमेव – इति मम भाति ।
कथञ्चित् लिङ्गे यन्त्रराजलेखनं यथाकथञ्चिल्लेखनाभिप्रायेण इति दृष्टाणां यन्त्राणां प्रामाणिकत्वोपपत्तावपि , शिरस्येव लिखितस्यैव सर्व्वोत्कृष्टता इत्यपि द्रष्टव्यम् ।
तत्र केचन शिवशक्त्यैक्यरूपोयं विग्रह इति वदन्ति । तन्न , शिवस्यात्र देव्याधाराधारमात्रत्वात् । न हि अत्र आधारभूतस्य शिवस्य देवीस्वामित्वं किन्तु तत्सेवकत्वमेव , रहस्यमाहात्म्यात् । शिवशक्त्यैक्यभासने तु श्रीचक्रमेवालम् । – इत्यपि ज्ञेयम् ।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २५८< अग्निपुराणम्
वाक्पारुष्यादिप्रकरणम्सम्पाद्यताम्
अग्निरुवाच
सत्यासत्यान्यथा स्तोत्रैर्न्यूनाङ्गेन्द्रियरोगिणां ।
क्षेपं करोति चेद्दण्ड्यः पणानर्द्धत्रयोदश ।। २५८.१ ।।
अभिगन्तास्मि भगिनीम्मातरं वा तवेति च ।
शपन्तं दापयेद्राजा पञ्चविशतिकं दमं ।। २५८.२ ।।
अर्द्धोऽधमेषु द्विगुणः परस्त्रीषूत्तमेषु च ।
दण्डप्रणयनं क्काय्य वर्णजात्युत्तराधरैः ।। २५८.३ ।।
प्रातिलोम्यापवादेषु द्विगुणत्रिगुणा दमाः ।
वर्णानामानुलोम्येन तस्मादेवार्द्धहानितः ।। २५८.४ ।।
वाहुग्रीवानेत्रसक्थिविनाशे वाचिके दमः ।
शत्यस्ततोऽर्द्धिकः पादनासाकर्णकरादिषु ।। २५८.५ ।।
अशक्तस्तु वदन्नेवन्दण्डनीयः पणान् दश ।
तथा शक्तः प्रतिभुवं दद्यात् क्षेमाय तस्य तु१ ।। २५८.६ ।।
पतनीयकृते क्षएपे दण्डो मध्यमसाहसः ।
उपपातकयुक्ते तु दाप्यः प्रथमसाहसं ।। २५८.७ ।।
त्रैविद्यनृपदेवानां क्षेप उत्तमसाहसः ।
मध्यमो ज्ञातिपूगानां प्रथमो ग्रामदेशयोः ।। २५८.८ ।।
असाक्षिकहते चिह्नैर्युक्तिभिश्चागमेन च ।
द्रष्टव्यो व्यवहारस्तु कूटचिह्नकृताद्भयात् ।। २५८.९ ।।
भस्मपङ्करजःस्पर्शे दण्डो दशपणः स्मृतः ।
अमेध्यपार्ष्णिनिष्ठ्यूतस्पर्शने द्विगुणः स्मृतः ।। २५८.१० ।।
समेष्वेवं परस्त्रीषु द्विगुणस्तूत्तमेषु च ।
हीनेष्वर्द्धं दमो मोहमदादिभिरदण्डनम् ।। २५८.११ ।।
विप्रपीडाकरं च्छेद्यमङ्गमब्राह्मणस्य तु ।
उद्गूर्णे प्रथमो दण्डः संस्पर्शे तु तदर्द्धिकः ।। २५८.१२ ।।
उद्गूर्णे हस्तपादे तु दशविंशतिकौ दमौ।
परस्परन्तु सर्व्वेषां शास्त्रं मध्यमसाहसः ।। २५८.१३ ।।
पादकेशांशुककरोल्लुञ्चनेषु पणान् दश ।
पीडाकर्षाशुकावेष्टपादाध्यासे शतन्दमः ।। २५८.१४ ।।
शोणितेन विना दुःखङ्कुर्वन् काष्ठादिभिर्नरः ।
द्वात्रिंशतं पणान्२ दाप्यो द्विगुणं दर्शनेऽसृजः ।। २५८.१५ ।।
करपाददतो भङ्गे च्छेदने कर्णनासयोः ।
मध्यो दण्डो व्रणोद्भेदे मृतकल्पहते तथा ।। २५८.१६ ।।
चेष्टाभोजनवाग्नोधे नेत्रादिप्रतिभेदने ।
कन्धराबाहुसक्थ्याञ्च भह्गे मघ्यमसाहसः ।। २५८.१७ ।।
एकं घ्नतां बहूनाञ्च यथोक्ताद् द्विगुणा दमाः ।
कलहापहृतं देयं दण्डस्तु द्विगुणः स्मृतः ।। २५८.१८ ।।
दुःखमुत्पादयेद्यस्तु स समुत्थानजं व्ययम् ।
दाप्यो दण्डञ्च यो यस्मिन् कलहे समुदाहृतः ।। २५८.१९ ।.
तरिकः स्थलजं शुल्कं गृह्णन् दण्ड्यः पणान्दश ।
ब्राह्मणप्रातिवेश्यानामेतदेवानिमन्त्रणे ।। २५८.२० ।।
अभिघाते तथा भेदे च्छेदे कुड्यावपातने ।
पणान्दाप्यः वञ्चदशविंशतिं तत्त्रयन्तथा ।। २५८.२१ ।।
दुःस्वोत्पादिगृहे द्रव्यं क्षिपन् प्राणहरं तथा ।
षोड़शाद्यः पणान् दाप्यो द्विपणप्रभृतिः क्रमात् ।। २५८.२२ ।।
दुःखे च शोणितोत्पादे शाखाङ्गच्छेदने तथा।
दण्डः क्षुद्रपशूनां स्याद्विपणप्रभृतिः क्रमात् ।। २५८.२३ ।।
लिङ्गस्य च्छेदने मृत्तौ मध्यमो मूल्यमेव च ।
महापशूनामेतेषु स्थानेषु द्विगुणा दमाः ।। २५८.२४ ।।
प्ररोहिशाखिनां शाखास्कन्धसर्वविदारणे ।
उपजीव्यद्रुमाणान्तु विंशतेर्द्विगुणा दमाः३ ।। २५८.२५ ।।
यः साहसङ्कारयति सं दाप्यो द्विगुणन्दमम् ।
यस्त्वेवमुक्त्वाहं दाता कारयेत् च चतुर्गुणम् ।। २५८.२६ ।।
आर्य्याक्रोशातिक्रमकृद्भ्रातृजायाप्रहारदः
सन्दिष्टस्याप्रदाता च समुद्रगृहभेदकः ।। २५८.२७ ।।
सामन्तकुलिकादीनामपकारस्य कारकः ।
पञ्चाशत्पणिको दण्ड एषामिति विनिश्चयः ।। २५८.२८ ।।
स्वच्छन्दविधवागामी विक्रुष्टे नाभिधावकः ।
पञ्चाशत्पणिको दण्ड एषामिति विनिश्चयः ।। २५८.२९ ।
शूद्रः प्रव्रजीतानाञ्च दैवे पैत्र्ये च भोजकः ।
अयुक्तं शपथं कुर्व्वन्नयोग्यो योग्यकर्मकृत् ।। २५८.३० ।।
वृषक्षुद्रपशूनाञ्च पुंस्त्वस्य प्रतिघातकृत् ।
साधारणस्यापलापो दासीगर्भविनाशकृत् ।। २५८.३१ ।।
पितापुत्रस्वसृभ्रातृदम्पत्याचार्य्यशिष्यकाः ।
एषामपतितान्योन्यत्यागी च शतदण्डभाक् ।। २५८.३२ ।।
वसानस्त्रीन् पणान् दण्ड्यो नेजकस्तु परांशुकम् ।
विक्रयावक्रयाधानयाचितेषु पणान् दश ।। २५८.३३ ।।
तुलाशासनमानानं कूटकृन्नाणकस्य च ।
एभिश्च व्यवहर्त्ता यः स दाप्यो दण्डमुत्तमम् ।। २५८.३४ ।।
अकूटं कूटकं ब्रते कूटं यश्चाप्यकूटकम् ।
स नाणकपरीक्षी तु दाप्यः प्रथमसाहसम् ।। २५८.३५ ।।
भिषङ्मिथ्याचरन् दाप्यस्तिर्य्यक्षु प्रथमं दमम् ।
मानुषे मध्यमं राजमानुषेषूत्तमन्तथा ।। २५८.३६ ।।
अबध्यं यश्च बध्नाति बध्यं यश्च प्रमुञ्चति ।
अप्राप्तव्यवहारञ्च स दाप्यो दममुत्तमम् ।। २५८.३७ ।।
मानेन तुलया वापि योंऽशमष्टमकं हरेत् ।
द्वाविंशतिपणान् दाप्यो वृद्धौ हानौ च कल्पितम् ।। २५८.३८ ।।
भेषजस्नेहलवणस्नेगन्धधान्यगुड़ादिषु ।
पण्येषु प्रक्षिपन् हीनं पणान्दाप्यस्तु षोडश ।। २५८.३९ ।।
सम्भूय कुर्व्वतामर्घं सबाधं कारुशिल्पिनां ।
अर्थस्य ह्रासं वृद्धिं वा सहस्रो दण्ड उच्यते ।। २५८.४० ।।
राजनि स्थाप्यते योऽर्थः प्रत्यहं तेन विक्रयः ।
क्रयो वा निस्रवस्तस्माद्वणिजां लाभकृत् स्मृतः ।। २५८.४१ ।।
स्वदेशपण्ये तु शतं वणिग् गृह्णीत पञ्चकं ।
दशकं पारदेश्ये तु यः सद्यः क्रयविक्रयी ।। २५८.४२ ।।
पण्यस्योपरि संस्थाप्य व्ययं पण्यसमुद्भवं ।
अर्थोंऽनुग्रहकृत् कार्य्यः क्रेतुर्विक्रेतुरेव च ।। २५८.४३ ।।
गृहीतमूल्यं यः पण्यं क्रेतुर्नैव प्रयच्छति ।
सोदयन्तस्य दाप्योऽसौ दिग्लाभं वा दिगागते ।। २५८.४४ ।।
विक्रोतमपि विक्रेयं पूर्वे क्रेतर्य्यगृह्णति ।
हानिश्चेत् क्रेतृदोषेण क्रेतुरेव हि सा भवेत् ।। २५८.४५ ।।
राजदैवोपघातेन पण्ये दोषमुपागते ।
हानिर्विक्रेतुरेवासौ याचितस्याप्रयच्छतः ।। २५८.४६ ।।
अन्यहस्ते च विक्रीतं दुष्टं वा दुष्टवद्यदि ।
विक्रीनीते दमस्तत्र तन्मूल्यादद्विगुणो भवेत् ।। २५८.४७ ।।
क्षयं वृद्धिञ्च बणिजापण्यानामविजानता ।
क्रीत्वा नानुशयः कार्य्यः कुर्वन् षड्भागदण्डभाक् ।। २५८.४८ ।।
समवायेन वणिजां लाभार्थं कर्म कुर्वतां ।
लाभालाभौ यथा द्रव्यं यथा वा संविदा कृतौ ।। २५८.४९ ।।
प्रतिपिद्धमनादिष्टं प्रमादाद्यच्च नाशितं ।
स तद्दद्याद् विप्लवाच्च रक्षइताद्दसमांशभाक् ।। २५८.५० ।।
अर्थप्रक्षएपणाद्विंशं भागं शुल्कं नृपो हरेत् ।
व्यासिद्धं राजयोग्यञ्च विक्रीतं राजगामि तत् ।। २५८.५१ ।।
मित्थ्या वदन् परीमाणं शुल्कस्थानादपक्रमम् ।
दाप्यस्त्वष्टगुणं यश्च सव्याजक्रयविक्रयी ।। २५८.५२ ।।
देशान्तरगते प्रेते द्रव्यं दायादबान्धवाः ।
ज्ञातयो वा हरेयुस्तदागतास्तैर्विना नृपः ।। २५९.५३ ।।
जिह्मं त्यजेयुर्निर्लोभमशक्तोऽन्येन कारयेत् ।
अनेन विधिराख्यात ऋत्विक्कर्षककर्मिणां ।। २५९.५४ ।।
ग्राहकैर्गृह्यते चौरो लोप्त्रेणाथ पदेन वा ।
पूर्वकर्मापराधी वा तथैवाशुद्धवासकः ।। २५८.५५ ।।
अन्येपि शङ्कया ग्राह्य जातिनामादिनिह्नवैः ।
द्यूतस्त्रीपानशक्ताश्च शुष्कभिन्नमुखस्वराः ।। २५८.५६ ।।
परद्रव्यगृहाणाञ्च पृच्छका गूढ़चारिणः ।
निराया व्ययवन्तश्च विनष्टद्रव्यविक्रयाः ।। २५८.५७ ।।
गृहीतः शङ्कया चौर्य्येनाम्नानञ्चेद्विशोधयेत् ।
दापयित्वा हृतं द्रव्यं चोरदण्डेन दण्डयेत् ।। २५८.५८ ।।
चौरं प्रदाप्यापहृतं घातयेद्विविधैर्बधैः ।
सचिह्नं ब्राह्मणं कृत्वा स्वराष्ट्राद्विप्रवासयेत् ।। २५८.५९ ।।
घातितेऽपहृते दोषो ग्रामभर्त्तुरमिर्गते ।
म्वसीम्नि दद्याद्ग्रामस्तु पदं वा यत्र गच्छति ।। २५८.६० ।।
पञ्चग्रामी वहिः क्रोशाद्दशग्राम्यऽथ वा पुनः ।
वन्दिग्राहांस्तथा वाजिकञ्जराणाञ्च हारिणः ।। २५८.६१ ।।
प्रसह्य घातिश्चैव शूलमारोपयेन्नरान् ।
उत्क्षेपकग्रन्थिभेदौ करसन्दंशहीतकौ ।। २५८.६२ ।।
कार्य्यौ द्वितीयापराधे करपादैकहीनकौ ।
भक्तावकाशाग्न्युदकमन्त्रोपकरणव्ययान् ।। २५८.६३ ।।
दत्त्वा चौरस्य हन्तुर्वा जानतो दम उत्तमः ।
शस्त्रावपाते गर्भस्य पातने चोत्तमो दमः ।। २५८.६४ ।।
उत्तमो वाऽधमो वापि पुरुषस्त्रीप्रमापणे ।
शिलां बद्ध्बा क्षिपेदप्सु नरघ्नीं विषदां स्त्रियं ।। २५८.६५ ।।
विषाग्निदां निजगुरुनिजापत्यप्रमापणीं ।
विकर्णकरनासौष्ठीं कृत्वा गोभिः प्रमापयेत् ।। २५८.६६ ।।
क्षेत्रवेश्मवनग्रामविवीतखलदाहकाः ।
राजपत्न्यभिऽगामी च दग्धव्यास्तु कटाग्निना ।। २५८.६७ ।।
पुमान् संग्रहणे ग्राह्यः केशाकेशिपरस्त्रियाः ।
स्वजातावुत्तमो दण्ड आनुलोम्ये तु मध्यमः ।। २५८.६८ ।।
प्रातिलोम्ये बधः पुंसां नार्य्याः कर्णावकर्त्तनम् ।
नीवीस्तनप्रावरणनाभिकेशावमर्द्दनम् ।। २५८.६९ ।।
अदेशकालसम्भाषं सहावस्थानमेव च ।
स्त्री निषेधे शतं दद्याद् द्विशतन्तु दमं पुमान् ।। २५८.७० ।।
प्रतिषेधे तयोर्दण्डो यथा संग्रहणे तथा ।
पशून् गच्छञ्छतं दाप्यो हीनां स्त्रीं गाश्च मध्यमम् ।। २५८.७१ ।।
अवरुद्धासु दासीषु भुजिष्यासु तथैव च ।
गम्यास्वपि पूमान्दाप्यः पञ्चाशत् पणिकन्दमम् ।। २५८.७२ ।।
प्रसह्य दास्यबिगमे दण्डो दशपणः स्मृतः ।
कुबन्धेनाङ्क्य गमयेदन्त्याप्रव्रजितागमे ।। २५८.७३ ।।
न्यूनं वाप्यधिकं वापि लिखेद् यो राजशासनम् ।
कूटस्वर्णव्यवहारी विमांसस्य च विक्रयी ।। २५८.७४ ।।
अभक्षैर्दूषयन् विप्रं दण्ड उत्तमसाहसम् ।
कूटस्वर्णव्यवहारी विमांसस्य च विक्रयी ।। २५८.७५ ।।
अङ्गहीनश्च कर्त्तव्यो दाप्यश्चोत्तमसाहसं ।
शक्तो ह्यमोक्षयन् स्वामी दंष्ट्रिणः श्रृङ्गिणस्तथा ।। २५८.७६ ।।
प्रथमं साहसं दद्याद्विक्रूष्टे द्विगुणं तथा ।
अचौरञ्चौरेऽभिवदन् दाप्यः पञ्चशतं दमं ।। २५८.७७ ।।
राज्ञोऽनिष्टप्रवक्तारं तस्यैवाक्रोशकं तथा ।
मृताङ्गलग्नविक्रेतुर्गुरोस्ताड़यितुस्तथा ।। २५८.७८ ।।
तन्मन्त्रस्य च भेत्तारं छित्त्वा जिह्वां प्रवासयेत् ।
राजयानासनारोढुर्दण्डो मध्यमसाहसः ।। २५८.७९ ।.
द्विनेत्रभेदिनो राजद्विष्टादेशकृतस्तथा ।
विप्रत्वेन च शूद्रस्य जीवतोऽष्टशतो दमः ।। २५८.८० ।।
यो मन्येताजितोऽस्मीति न्याये नाभिपराजितः ।
तमायान्तं पुनर्ज्जित्वा दण्डयेद् द्विगुणं दमं ।। २५८.८१ ।।
राज्ञाऽन्यायेन यो दण्डा गृहीतो वरुणायतं ।
निवेद्य दद्याद्विप्रेभ्यः स्वयं त्रिशद्गुणीकृतं ।। २५८.८२ ।।
धर्म्मश्चार्थश्च कीत्तिश्च लोकपङ्क्तिरुपग्रहः ।
प्रजाभ्यो बहुमानञ्च स्वर्गस्थानञ्च शाश्वत्म् ।। २५८.८३ ।।
पश्यतो व्यवहारांश्च गुणाः स्युः सप्त भूपतेः ।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये वाक्पारुष्यादिप्रकरणं नामाष्टपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।


text: भिन्नः प्रकृतवृत्तापेक्षया अन्यवृत्तलक्षणः सर्गाणामन्तोऽवसानं येषाम् । किं क्वचिदेव सर्गे नेत्याह-सर्वेषु सर्गेषु । सर्गाः प्रस्तुतपद्यापेक्षया वृत्तान्तरैः समापनीया इत्यर्थः । तै रेवंरूपैः सर्गैरुपेतं युक्तम् । सदलंकृति सत्यः शोभनाः सुप्रयुक्तत्वात् । नत्वलंकृतयः स्वरूपेण शोभना नाम । अलंकृतयः शब्दार्थालंकाराः यस्य यस्मिन् वा तत् तथा । सत्यो वा विद्यमाना अलंकृतयो यस्य तदेवंविधं काव्यं लोकरञ्जनं जायते । लोकं रञ्जयति गुणसंपदा परितोषयति इति लोकरञ्जनम् । ततश्च प्रतिग्राहकभूयस्त्वात् कल्पान्तरं तिष्ठन्तीति कल्पान्तरस्थायि.........[जा]यते भवति प्रवचनवत् यावज्जगत् प्रवर्तत इत्यर्थः ॥


text:
तदयं सङ्क्षेपः—निर्विशिष्टक्लैब्यसन्त्रस्ते सति समाजे, तेन विशिष्टो व्यक्तिगुणः सुतरां नावगम्यते[1]। तादृशस्तु भित्तीतिवृत्तवियुक्तो वाग्व्यापारः सरस्वतीविडम्बनाय रसविध्वंसनाय च कल्पते। अनुलक्षिते सत्यस्मिन्, साम्प्रतिकसमाजे कथानायकार्हता न कस्मिन्नपि मनुजे विद्यत इत्युत्प्रेक्षितुमलम्[2]। भारतीयकाव्यमीमांसादृशा रसः सदैव नायकाश्रितः। अन्यच्च “नायकस्य कवेः श्रोतुः समानोऽनुभवः स्मृतः” इत्यमुं तौतीयमभिप्रायमनुरुध्य पश्यामश्चेत्, साम्प्रतिकं साहित्यं रसशून्यमेवेति सहृदयाय प्रतीयते। यतो हि नायकसत्त्वरहितं यं कमपि नायकीकृत्य वितीर्यमाणं
अस्यां दिशि सुकविना केचन दोषा यत्नेन वारणीयाः। यथा संविधाने निर्वैशिष्ट्यम्, इतिवृत्ते च निस्सङ्घर्षता। यद्यपि सङ्घर्ष इति परिभाषाविशेषः प्राच्यभारतीयकाव्यमीमांसायां किञ्चिदप्रचुरस्तथापि कथायाः पुरोऽभिवृद्धये विविधपात्राणां पोषणाय च सोऽयमावश्यक इति सुविदितमेव सुधियाम्। श्रीमद्रामायणे श्रीमन्महाभारते च विद्यमानो धर्माधर्मयोः सदसतोश्च सङ्घर्षः सुविख्यातः। महाकाव्येष्ववश्यं मन्त्र-द्यूत-प्रयाण-आजि-नायकाभ्युदयादीनि वर्णनानि भवेयुरिति किल काव्यशास्त्रसमयः। अत्राजिर्नाम न केवलं बाह्यः, अपि तु आन्तरङ्गिकोऽपि भवितुमर्हति।
As far as I know, there were three eminent vaiṇikas (musicians who play the vīṇā) in Bangalore. Of them, the seniormost was an Iyengar. If I remember right, his full name was either Rangaswami Iyengar or Krishnaswami Iyengar. His house was on the street leading to Chikka Lalbagh from Balepet
Among our youth and children, more than the study and research of ‘literature,’ it is the learning of music and dance that is considered as a symbol of culture. Literature is seen by many as a heap of information or a tool for enjoyment. It is not without reason that
The Muzrai Amendment
In 1891, the government decided that a separate body needed to be established for regulating the activities of the Muzrai institutions, namely temples, maṭhas (Hindu monasteries that include a temple, a school, and residential facilities for ascetics), choultries (resting houses), mosques, and other institutions associated with god, religion,
सम्प्रति भाविकाभिधानं किञ्चन साहित्यतत्त्वमवगाहामहे।
भाविकमिति सम्भाविततत्त्वं दण्ड्यादिभिस्तु मौलिकमेवम्।
इतिवृत्तश्रीकारणमतिलोकमनोज्ञवर्णनेङ्गितयुक्तम्॥७॥
तत्त्वस्यास्य स्वरूपनिरूपणं भामहेन सम्यगकारि। यथा—
“भाविकत्वमिति प्राहुः प्रबन्धविषयं गुणम्।
प्रत्यक्षा इव दृश्यन्ते यत्रार्था भूतभाविनः”॥ (काव्यालङ्कारः, ३.५३)
एतदनुसारं भाविकमितीदं काव्यतत्त्वं न केवलम् अलङ्कारमात्रपर्यवसायि, अपि तु काव्यप्रपञ्चे प्रकृष्टं सर्वङ्कषं च किमपि प्रबन्धगुणभूतम्। अस्मिन्नेव हि संनिवेशचातुर्यं निषीदति। अतोऽस्य प्रभावाद्भूतभविष्यत्सम्बद्धा अपि घटना वर्तमाना इव भासन्ते। काव्यस्य परमस्वारस्यभूमिस्तु कालपरिच्छेदमतीत्य यथा घटना आस्वाद्यतामाप्नुयुस्तथा
Sometime around 1910, my article in English about Diwan Rangacharlu’s governance was published in Indian Review, a Madras-based monthly. With that, I not only received the remuneration that I was in need of, but also got introduced to a few great men. Two of the best outcomes of the article
Dakshinamurti Shastri hailed from Kollegal. He was a vaidika[1] from birth; a person who was absorbed in the study of the Vedas. He was also one who deeply engaged in the study of Sanskrit poetry. Therefore when he uttered a Sanskrit word (or phrase), the pronunciation of the letters and
धीपारम्यं वर्णनगतमुक्तिचमत्कृतं हि चित्रं कृतकम्।
हृद्भावशबलदुर्बलगतिस्तु वृत्ते विचित्रशैथिल्याय॥४॥
काव्यस्य हृद्भाव-चिद्भावसम्बद्धं पूर्वनिर्दिष्टमेव विषयं कारिकेयं प्रस्तौति। इतिवृत्तनियोजने बुद्धिविलासः कलासमयमनुसरन् अनुकरणरूपो भवेत्। वर्णनेषु हार्दभावस्तावदनुकीर्तनरूपेण भवेदत्युक्तिवर्जितः। नयेऽस्मिन्ननादृते सति, अतिबौद्धिकं काव्यं शुष्कतां दुरूह्यतां च व्रजति। तत्तदा चित्रमिति भूत्वाऽधमकाव्यगर्ते पनीपतीति। यस्मिन्नु काव्ये पुनरितिवृत्तमतिमात्रं भावशबलितं, तदवश्यं शैथिल्यदोषदग्धं जायते। अतः सर्वथाऽनुल्लङ्घ्यं रसोपनिषद्भूतमौचित्यम्॥
व्यावहारेष्वर्थरहितरवसदृशं वर्णनैकरचनं प्रायः।
इतिवृत्तरहितकाव्यं तत्कर्तर्युपचरत्यहो कविशब्दः॥५॥
केचिदाचक्षते यदितिवृत्तनिरपेक्षं काव्यं भवितुमर्हतीति। अन्ये
[लेखोऽयं शतावधानिन आर्यगणेशस्य कन्नडभाषानिबद्धशोधप्रबन्धस्य संस्कृतानुवादः (Ref: Ganesh, R. Hadanu-havaṇu. Mangalore: Prasaranga, Mangalore University, 2018. pp.150-176)]
वल्लकीपुस्तकाशक्यं शब्दार्थव्यञ्जनं परम्।
यत्र तत्र भवामीति स्मेरास्याऽवतु भारती॥
अथ किं नाम काव्यम्? भारतीयकाव्यपरम्परायां तु कवेः कर्म काव्यमित्याहुः। अत्र हि गद्य-पद्य-चम्पू-श्रव्य-दृश्यादिभेदान्नैके सन्ति विभागोपविभागाः। समस्तं वाङ्मयमिदं मूलतः शब्दार्थसाहित्यसिद्धमिति निश्चप्रचम्[1]। तामिमां शब्दार्थसम्पृक्तिं विषयीकृत्य सुनिपुणं मीमांसति काव्यमीमांसाऽपराभिधं साहित्यशास्त्रम्[2]। मनीषितल्लजो डि.वि.गुण्डप्पवर्यः साहित्ये दशविधाः


text:
परमहंसस्य ज्ञानिनः कामादिनिरोधो धर्म्मः श्रवणादिवत् ज्ञानतद्दार्ढ्यहेतुत्वात् दृढज्ञानस्यैव च मोक्षहेतुत्वात् ।
अत एव कामाद्यनुकूलो जनो निन्दितः-
यस्तु ज्ञानछद्मना यथेष्टाचाराकाङ्क्षी विद्वदपसदः कामादिशत्रून् भगवन्मायामोहिततया मित्राणि मन्यमानो वदति ‘सर्वथा कामादीनामबाधकत्वेन तन्निरोधनिर्बन्धो व्यर्थ एव’ – इति ;
तत्प्रत्युत्तरमुक्तं पञ्चदश्यां –
बोधात्पुरा मनोदोषमात्रात्क्लिश्यस्यथाधुना ।
अशेषलोकनिन्दा चेत्यहो ते बोधवैभवम् ॥
विड्वराहादितुल्यत्वं मा काङ्क्षीस्तत्त्वविद्भवान् ।
सर्वधीदोषसंत्यागाज्जनैः पूज्यः स देववत् ॥
– इति ।
अत्र सङ्ग्रहश्लोकौ –
यथा सर्पिणीं मारयित्वाथ तस्या
अपत्यानि यः स्थापयेन्मूढबुद्धिः ।
ददत्येव दुःखं मुहुस्तानि तस्मै
तथाऽज्ञाननाशेपि रागादयोऽज्ञम् ॥
अकिञ्चित्करताबुद्ध्या सर्पबाला उपेक्षिताः ।
येन तं घ्नन्ति ते प्रौढास्तथा रागादयोऽबुधम् ॥
– इति ।
इति जीवन्मुक्तिविवेकरत्नार्थदीपिकायां पूर्णानन्दाश्रमाः ।
एतेन कामक्रोधादिनिरोधः परमहंसस्य कर्त्तव्य इति सिद्धम् ।
किञ्च कामादिप्रयुक्तकर्म्मोपासनरतस्य ब्रह्मज्ञानसाधनश्रवणादित्यागिनः निन्द्यत्वमपि गम्यते ।
अतो योगद्वेषछद्मना सम्ग्ज्ञानादिद्वेष्टा त्वं नूनं भगवतो मायया मोहितोसि ।
अत एव अनुभवरहितः शिश्नोदरपोषणाय ब्रह्मवादी त्वं शिष्टगर्ह्योसि ।
तथा च त्वादृशान्ब्रह्मवादिनः शिष्टा गर्हयन्ति –
सर्वे ब्रह्म वदिष्यन्ति सम्प्राप्ते च कलौ युगे ।
नानुतिष्ठन्ति मैत्रेय शिश्नोदरपरायणाः ॥
कुशला ब्रह्मवार्त्तायां वृत्तिहीनाः सुरागिणः ।
तेप्यज्ञानतमा नूनं पुनरायान्ति यान्ति च ॥
– इति ।
इत्थं रागादीनां ज्ञानिन्यसम्भवः सूचितः । अत एव तन्निरोधाय यतितव्यं यतिना परमहंसेन विविदिषुणा विदुषा च ।
पञ्चदश्यामप्युक्तं –
बहुव्याकुलचित्तानां विचारात्तत्त्वधीर्न हि ।
योगो मुख्यस्ततस्तेषां धीदर्पस्तेन नश्यति ॥
इति ।
तथा च विविदिषोरपि परमहंसस्य कामादिनिरोधः कर्त्तव्यो ज्ञानाय ।
अस्थितप्रज्ञस्यापि ऐहिकबन्धसत्त्वात् बद्धत्वम् अविरुद्धम् । तदुक्तम् अष्टावक्रे –
तदा बन्धो यदा चित्तं किञ्चिद् वाञ्छति शोचति ।
किञ्चित् मुञ्चति गृह्णाति किञ्चिद्धृष्यति कुप्यति ।
यस्याभिमानो मोक्षेपि ——————-विति ।
अत एव तस्यापि आत्मा ‘अहं ज्ञानी , मुक्तो , विधिनिषेधातीतो , धन्योहं , कोन्यो मत्सदृशोस्ति , कृतकृत्योहम्’ – इत्याद्यहङ्कृतो भवति ।
एतादृशाहङ्कारस्य च आसुरत्वमुक्तं वार्त्तिककारैः –
न चाध्यात्माभिमानोपि
इत्याद्युदाहृतवाक्येन ।
तस्य(अध्यात्माभिमानस्य) बन्धत्वञ्चाह अष्टावक्रः –
यदा नाहं तदा मोक्षो यदाहं बन्धनं तदा ॥
अत एवोक्तं –
योगी योगाभिमान्येव भोगी भोगाभिमान्यपि ।
ज्ञानी मोक्षाभिमानोपि तत्त्वज्ञानाभिमानवान् ॥
इति ।
तथा बुद्धिरपि सन्मानादिप्राप्तौ हर्षेण , असन्मानादिप्राप्तौ विषादेन , समाने स्पर्द्धया , अधिकेषु ईर्ष्यया , स्वानुकूलस्तुत्या , तद्विपरीतनिन्दासूयाभ्यां , स्वस्य सर्व्वोत्कृष्टत्वप्रेप्सया , पूजाद्यर्थं शिष्टत्वसम्पादनेच्छया , दम्भादिभिश्च लिप्यते ।
न च – ज्ञानिनां कथमीदृशाभिमानादिकम् – इति वाच्यम् ।
अस्थितप्रज्ञानामीदृशाहङ्कारादिसत्त्वस्य उपरिष्टाद् वक्ष्यमाणत्वात् – ननु ज्ञानिनो विद्यामद आचार्य्यैर्नाभ्युपगम्यते – इत्यादिना , भगवन्मायामोहितत्वात् च ।
न च – ज्ञानिनां मायामोहितत्वं विरुद्धम् – इति वाच्यम् ।
ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा ।
बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति ॥
बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति ॥
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥
– इत्यादिशास्त्रेणोक्तत्वात् । दृष्टत्वात् च ।
दृश्यते हि ज्ञानिनामप्युदाहृताहङ्कारादि । तच्च अन्यथानुपपद्यमानं मायामोहितत्वं गमयति ।
इत्थं ज्ञानिनोपि कामक्रोधाहङ्कारादिसत्त्वं तत्प्रयुक्तबन्धश्च भवति । तन्निरासाय ज्ञानिनापि परमहंसेन यतितव्यमेव , अन्यथा तस्य मोक्षासम्भवात् ।
एतदपि दृश्यताम् –
अत्र अविधिगोचरत्वं यथासम्भवं ग्राह्यम् । तथा हि – ज्ञाननिष्ठस्य जीवन्मुक्तस्य कृतकृत्यत्वात् प्राप्तव्यपरिहार्य्याभावेन , न कर्म्मोपासनाज्ञानशास्त्रविधिगोचरत्वम् । तथा , भक्तस्यापि भगवन्निष्ठत्वेन पुरुषार्थचतुष्टयविमुखस्य तदिच्छाभावात् , न कर्म्मज्ञानशास्त्रविधिगोचरत्वम् । अत एव , उक्तं – अनपेक्षक – इति ।
एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्नाः ।
अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्दसमुद्रमग्नाः ॥
न नाकपृष्ठं न च पारमेष्ठ्यं न सार्व्वभौमं न रसाधिपत्यम् ।
न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा वाञ्छन्ति यत्पादरजः प्रपन्नाः ॥
– इत्यादि च ।
विरक्तस्य तु मोक्षमात्रेच्छुत्वात् , न कर्म्मोपासनाविधिगोचरत्वम् ।
न च – एतेषां विध्यगोचरत्वात् यथेष्टाचरणं शङ्कनीयम् । यथेष्टाचरणनिमित्तस्य कामस्याभावात् ।
तथा हि – निवृत्ताविद्यस्य ज्ञाननिष्ठस्य इष्टाद्यभावात् , न यथेष्टाचारशङ्का । तदुक्तं वार्त्तिकसारे –
न यथेष्टाचारशङ्का तस्येष्टानिष्टवर्ज्जनात् ।
– इति ।
भक्तस्यापि भगवद्भजनासक्तस्य विषयेच्छाभावात् , न यथेष्टाचारः ।
विरक्तस्य च विषयदोषदर्शिनः श्ववान्ते पायसे इव तत्रेच्छाभावात् , न यथेष्टाचारशङ्का ।
इति ।
तथा च अविधिगोचरत्वं नात्यन्तिकं किन्तु साध्ये लब्धे साधनत्यागात्मक एव ।
किञ्च कामाद्यभावादेव यथेष्टाचरणमसम्भवि ।
भाष्यमपि –
न । अक्रियामात्रत्वाद्व्युत्थानस्य ।
अविद्यानिमित्तो हि प्रयोजनस्य भावो , न वस्तुधर्म्मः ; सर्व्वप्राणिनां तद्दर्शनात् । प्रयोजनतृष्णया प्रेर्य्यमाणस्य वाङ्मनःकायैः प्रवृत्तिदर्शनात् । सोकामयत जाया मे स्यात् -इत्यादिपुत्रवित्तादिपाङ्क्तलक्षणं काम्यमेव इति , उभे ह्येते साध्यसाधनलक्षणे एषणे एव – इति वाजसनेयिब्राह्मणेऽवधारणात् अविद्याकामदोषनिमित्ताया वाङ्मनःकायप्रवृत्तेः पाङ्क्तलक्षणायाः । विदुषोऽविद्यादोषानुपपत्तेः , क्रियाभावमात्रं व्युत्थानं , न तु यागादिवत् अनुष्ठेयरूपं भावात्मकम् । तच्चाविद्यावत्पुरुषधर्म्म इति न प्रयोजनमन्वेष्टव्यम् । न हि तमसि प्रवृत्तस्योदित आलोके यद् गर्त्तपङ्ककण्टकाद्यपतनं तत्किंप्रयोजनम् इतिप्रश्नार्हम् ।
व्युत्थानं तर्ह्यर्थप्राप्तत्वात् न चोदनार्थ इति , गार्हस्थर्ये चेत् परब्रह्मविज्ञानं जातं , तत्रैवास्त्वकुर्व्वत आसनं , न ततोन्यत्र गमनम् – इति चेत् ।
न । कामप्रयुक्तत्वात् गार्हस्थ्यस्य । एतावान्वै कामः , उभे ह्येते एषणे एव – इत्यवधारणात् ।
कामनिमित्तपुत्रवित्तादिसम्बन्धनियमाभावमात्रं व्युत्थानम् । न हि ततोन्यत्र गमनं व्युत्थानमुच्यते । अतो न गार्हस्थ्य एवाकुर्व्वत आसनमुत्पन्नविद्यस्य ।
इति विदुषः परिग्रहासम्भवं गार्हस्थ्यानुपपत्तिञ्च प्रतिपादयति ।
अन्यत्रापि –
यस्तु विद्वासंमन्योपि विषयसुखलम्पटो मधुमक्षिकामध्विव गृहस्थाद्याश्रमं न मुञ्चति स परिग्रहनिमित्तानर्थशतसङ्कुलतया न सुखलेशमपि प्राप्नोति ।
इति कामाधीनस्य अनर्थमपि प्रतिपादयति ।
इतोपि –
किञ्च , तस्य कामादिलिङ्गेन अज्ञतरतुल्यत्वञ्च निश्चीयते । कामादीनामज्ञलिङ्गत्वमुक्तं भागवते –
अबुधलिङ्गभावा – इति ।
सुरेश्वराचार्य्यैरप्युक्तं –
रागो लिङ्गमबोधस्य चित्तव्यायामभूमिषु ।
कुतः शाड्वलता तस्य यस्याग्निः कोटरे तरोः ॥
– इति ।
आचार्य्यैरप्युक्तं –
कुशला ब्रह्मवार्त्तायां वृत्तिहीनाः सुरागिणः ।
तेप्यज्ञानतमा नूनं पुनरायान्ति यान्ति च ॥
ये तु वृत्तिं विहायैनां ब्रह्माख्यां पावनीं पराम् ।
ते तु वृथैव जीवन्ति पशुभिश्च समा नराः ॥
– इति ।
अत एव , तस्य नास्तिकत्वेन अन्त्यजादिवत् त्याज्यत्वमाहुः आचार्य्याः –
सांसारिकक्रियासक्तं ब्रह्मज्ञोस्मीतिवादिनम् ।
कर्म्मब्रह्मोभयभ्रष्टं तं त्यजेदन्त्यजं यथा ॥
अहं ब्रह्मास्मि कर्त्तास्मि भोक्ता चास्मीति ये विदुः ।
ते नष्टा ज्ञानकर्म्मभ्यो नास्तिकाः स्युर्न संशयः ॥
सिद्धो मोक्षोहमित्येवं ज्ञात्वात्मानं भवेद्यदि ।
चिकीर्षुयः स मूढात्मा शास्त्रं चोद्घाटयत्यपि ॥
– इति ।
इति तादृशस्य सर्व्वभ्रष्टत्वं प्रतिपादितम् ।
तत्र –
तीव्रज्ञानगर्व्वादिनाभिभूयमानो भ्रान्त इव रागादिशत्रून् मित्रतया मन्यमानो
रागादयस्सन्तु कामं न तद्भावोपराद्ध्यते ॥
इच्छंस्तु कोटिवस्तूनि न बाधो ग्रन्थिभेदतः ॥
हत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबद्ध्यते ॥
तस्य न केनचन कर्म्मणा लोको मीयते न मातृवधेन न पितृवधेन न भ्रूणहत्यया ।
इत्यादिश्रौतस्मार्त्तज्ञानार्थवादान् विधित्वेन गृहीत्वा विषयसुखासक्तो रागादिपोषको यथेष्टाचारी जीवन्मुक्तिनास्तिक आद्यः ।
तदुक्तं भगवता
यामिमं पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीतिवादिनः ॥
मोघाशा मोघकर्म्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।
राक्षसीमासुरीञ्चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ॥
इति ।
स च रोगमन्दबुबुक्षो मिष्टान्न इव जीवन्मुक्तिसाधकतमविद्वत्संन्यासादौ रुचिमलभमानो विषयदोषान् जानन्नपि तेषु भावनां बध्नन्
अलमर्थेन कामेन सुकृतेनापि कर्म्मणा ।
एभ्यः संसारकान्तारे न विश्रान्तमभून्मनः ॥
इत्यादिप्रकारेण नानुतप्यते ।
तदुक्तं वसिष्ठेन –
बुद्ध्वाप्यत्यन्तवैरस्यं यः पदार्थेषु दुर्म्मतिः ।
बध्नाति भावनां भूयो नरो नासी स गर्द्दभः ॥
इति ।
इति अर्थवादानां विधित्वासम्भवः प्रतिपादितः ।
तानर्थवादान्विधिवन्मत्त्वा प्रवृत्तस्य गर्दभतुल्यता चापि प्रतिपादिता ।
इदं सर्व्वं जीवन्मुक्तिविवेकरत्नार्थदीपिकाकारेण विविच्य प्रतिपादितमत्र स्थापितं मया ।
अत्रैतद्ध्येयं यत् कृतकृत्यस्य ज्ञानिनः न कर्त्तव्यं सम्भवति । यस्य च कर्म्मादौ रतिर्दृश्यते तस्याज्ञानित्वमेव । कथञ्चित् प्रमाणवस्तुमहिम्ना तस्य ज्ञानसम्भवेपि तस्य ज्ञानस्यादार्ढ्यान्मोक्षहेतुत्वासम्भवः । किञ्च कर्म्मोपासनारतस्य कामोवश्यमङ्गीकर्त्तव्यः , स च अज्ञानस्य लिङ्गम् ।
न च अमुकस्य कामसत्त्वेपि ज्ञानित्वमेव मुक्तत्वञ्च इति हठः कर्त्तव्यः ; हठादेव शपथेनैव वा ज्ञानित्वसिद्धौ मदीयज्ञानित्वे एव ते कस्मान्न श्रद्धा इति ।
न च तस्य ईश्वरकोटिकजीवत्वात् सर्व्वदा ज्ञानित्वमेव इति वाच्यम् । तर्हि गुरूपदेशादीनामप्यनपेक्षापातात् । न च सा इष्टा ; गुरूपदेशादीनामभावे ज्ञानस्यैवासम्भवात् ।
न च रमणादेर्गुरूपदेशाभावेपि ज्ञानं दृष्टम् इति वाच्यम् । तस्य ज्ञानस्य श्रौतत्वाभावात् ।
न च योर्थः श्रुत्योपदिष्टः स एव तस्याभात् इति वाच्यम् । आगमव्यतिरिक्तप्रमाणाविषयस्य ब्रह्मणस्तदैक्यस्य च अहं क इतिविचारमात्रेणापरोक्षासम्भवात् । यद् हि ज्ञातं प्राक् तदेव विचारयितुं शक्यते , न त्वज्ञातमपि । तच्च ज्ञानं प्रमाणजन्यमेव वाच्यम् । न च तर्कात्मको विचारः प्रमाणं येन तस्मात् ज्ञानं सम्भवेत् । अत एव तस्य श्रौतार्थज्ञानमेवासीत् इत्याग्रहे तस्य श्रुतिश्रवणमप्यासीत् इत्यङ्गीकर्त्तव्यमेव ।
अपि च किन्नामेश्वरकोटिकजीवत्वं , को वा जीवात् तत्र विशेषः , सोपि किमन्तःकरणादिप्रयुक्तो वा चैतन्यप्रयुक्तो वा ।
न तावत् इतरजीवेभ्योधिकैश्वर्य्यवत्त्वम् । बाह्यस्य तस्यादर्शनात् । किञ्च रोगक्षुधादिदर्शनमपि तद्विरोधि ।
न च इतरजीवापेक्षया सरलतया तत्त्वग्राहित्वं , के ते इतरजीवाः , सर्व्वे वा केचन वा , सर्व्वे चेत् तदज्ञाने तत्सापेक्षाधिक्यस्य ज्ञानासम्भवः , केचन चेत् ममापीश्वरकोटिकत्वम् ।
न च स विशेषः चैतन्यप्रयुक्तः , तस्यैकरसत्वात् । अत एवान्तःकरणप्रयुक्ततैव वाच्या ; न च अन्तःकरणं प्रत्यक्षं येन तस्येश्वरकोटिकत्वं ज्ञातुं शक्येत । अत एव तस्य क्रियादिभिरेवान्तःकरणस्योत्कर्षो ज्ञातव्यः ; क्रिया च तस्योत्कर्षविपरीतैव ।
किञ्च पूर्व्वाश्रमप्रतिप्रत्तिः संन्यासिनां शास्त्रीयं न सम्भवति इति दर्शितं तद्भूताधिकरणे –
शिष्टबहिस्त्वञ्च निर्णीतं –


text:
गोनन्दानुशासनम्
नील उवाच ।
यात्रां तु कर्तुकामेन पूर्वमेव दिने शुभे ॥१०१८॥
विनायकपतिपूजा कर्तव्या मोदकोत्करै: ।
व्दितीयेऽहनि कर्तव्या गृहशान्ति स्तथा मुदा ॥१०१९॥
तृतीयेऽहनि कर्तव्यं गन्धर्वाणां च पूजनम् ।
चतुर्थेऽहनि कर्तव्यं पिशाचानां च पूजनम् ॥१०२०॥
पंचमेऽहनि कर्तव्यं स्थाननागस्य पूजनम् ।
षष्ठेऽहनि कर्तव्यं ब्राह्मणानां च पूजनम् ॥१०२१॥
सप्तमेऽहनि कर्तव्यं दीनानाथजनस्य च ।
एवं तु यजनं कृत्वा यथावहिनसप्तकम् ॥१०२२॥
ततस्तु स्रापनं कार्य विधिना येन तच्छृणु ।
सुधावदातं कर्वव्यं चित्रितं देवतागृहम् ॥१०२३॥
आचारैशचपूर्व तु कुसुमोत्कर मोदितम् ।
ततोऽची स्रापनं कार्य कल्पशाखानुसारत: ॥१०२४॥
पुण्याहगीतघार्षण सुभुगानर्तनेनच ।
ततोऽर्चां स्रापनस्यार्थे पौरै र्नृत्तपुरस्सरम् ॥१०२५॥
श्रानेतव्यं च महता विभवेनोदकं शुभम् ।
तीर्थात्सन्निहिताद्राजन् गजपृष्ठेऽधिरोहितम् ॥१०२६॥
अश्वयोनऽथ गोयाने नरयानेऽथवा पुन: ।
प्रतिमां तेन संप्लाव्य स्रापयेत यथाविधि ॥१०२७॥
राजाभिषेककथित: कार्यश्च नगरे विधि: ।
प्राप्ते ऽथ यात्रादिवसे कूटागारं तु कारयेत् ॥१०२८॥
वस्त्रैर्माल्यै स्तथा रत्नै: पताकाभिरलंकृतम् ।
आरोप्य प्रतिमां तत्र तत्स्वरुपां तथा पराम् ॥१०२९॥
कूटागारश्च वोढव्य स्तुरगैर्गोभिरेव वा ।
बलिभि: पुरुषैर्वापि माल्यवस्त्राभ्यलंकृत: ॥१०३०॥
नृपेण सोऽनुगन्तव्य: सबलेनाथ पृष्ठत: ।
प्रधानेन च कर्तव्यं नृपहीने तथा परे ॥१०३१॥
धूपपूजा प्रदातव्या स्थाने स्थाने तथा परै: ।
क्ष्वडिते त्कृष्टशब्दैश्च जायवाद्यस्वनै स्तथा ॥१०३२॥
पथा समेन नगरं भ्रामयेत् कोटिमन्दिरम् ।
तत: प्रवेश्य प्रतिमां देववेश्मनि काश्यप ॥१०३३॥
महान् उत्सव: कार्य: (?) गीतनृत्तसमाकुलम् ।
व्दितीयेऽहनि दातव्या प्रेक्षा रडोपजीविन: ॥१०३४॥
तेषां शक्त्या धनं देयं मल्लादीनां व्दिजोत्तम ।
प्रेक्षाकाले च कर्तव्यं प्रेक्षकाणां च भोजनम् ॥१०३५॥
मनुष्याणां व्दिजश्रेष्ठ ताम्बूलकुसुमादिभि: ।
श्रोदनं विकिरेद्भक्त्या सपुष्पं धूपसंयुतम् ॥१०३६॥
भूतानां खल्वदृश्यानां प्रेक्षकाणां व्दिजोत्तम ।
इति नीलमते देवयाश्रोत्सवनर्णनम् ॥
बृहदश्व उवाच ।
इत्युक्रवान् स नागेन्द्रो ब्राह्मणं तं यशस्विनम् ॥१०३७॥
एतत् प्रयक्षात् कर्तव्यं आरोग्यायुर्धनेप्सुभि: ।
वित्तशक्त्या करिष्यन्ति ये जना नीलभाषितम् ॥१०३८॥
तेषामारोग्यमायुश्च धनं च भविता बहु ।
देहभेदे गमिष्यन्ति देवलोकं न संशय: ॥१०३९॥
पुत्रपौत्रास्तथैतेषां स्वर्गायुर्धननभागिनाम् ।
भविष्यन्त्यायुषेपेतो नात्र कार्या विचारणा ॥१०४०॥
तवापि विदितं राजन् सकलं नीमभाषितम् ।
लोके देशेऽधिकमत: श्रुत्वा क्रुरु यथासुखम् ॥१०४१॥
कालदोषसमुच्छिन्नं यत्किंचिन्नीलभाषितम् ।
तत्सर्व कुरु राजेन्द्र मम वाक्येन मानद ॥१०४२॥
क्रियेत नोचेत्तव्दाक्यं भवतीहोदकल्पव : ।
अतिवृष्टीरनावृष्टिर्दुर्भिक्षमरणे तथा ॥१०४३॥
अकाले राजमरणं राजदण्डश्च दारुण: ।
हिमस्यैव प्रपतनं भूरि चैवोपजयते ॥१०४४॥
तस्माच्छ्राव्यं तु लोकानां बहुशो नीलभाषितम् ।
तत्कर्तारो भविष्यन्ति पशुधान्यधनैर्युता: ॥१०४५॥
त्वं चापि विजयी शश्वत्सर्वत्रैव भविष्यसि ।
इति नी० गोनन्दानुशासनम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
‘नास्ति न प्रकाशत’ – इति व्यवहार एवाभिज्ञादिसाधारणः , ‘अस्ति प्रकाशत’ – इत्येतद्व्यवहाराभावो वा आवरणकृत्यम् ।
आवरणं च तद्योग्यता अज्ञानसंबन्धरूपा सुषुप्त्यादिसाधारणी आब्रह्मज्ञानमवतिष्ठते ।
तेन सुषुप्तिकाले नानावरणं , मोक्षकाले च नावरणम् ।
– अद्वैतसिद्धिः ।
अज्ञानम् ।
अनादि अनिर्व्वचनीयं ज्ञाननिवर्त्त्यम् ।
अस्य ज्ञानाभावात्मकत्वं नास्मन्मते , किन्तु तद्विलक्षणपदार्थात्मकता । ज्ञानाभाववैलक्षण्यमेव बोधयितुं तस्य भावत्वकथनमाकरेषु । वस्तुतस्तु अनिर्व्वचनीयत्वे एव तात्पर्य्यम् ।
तेन च क्रियत आवरणम् । तच्च चिन्निष्ठा वक्ष्यमाणावरणकृत्यस्वरूपयोग्यता अज्ञानसम्बन्धात्मिका ।
आवरणेन च क्रियत यत् तत् आवरणकृत्यम् । तच्च ‘नास्ति’ , ‘न प्रकाशत’ – इत्यादिव्यवहारोऽभिज्ञादिसाधारणः , ‘अस्ति’ , ‘प्रकाशत’ – इत्याद्यभिज्ञासाधारणव्यवहाराभावो वा ।
तथा च अज्ञानेन सम्पादितेन सम्बन्धेन चैतन्ये नास्ति इत्यादिव्यवहारो जायते ।
एतद्व्यवहारदर्शनात् च चैतन्यमेवाज्ञानविषय इति निश्चीयते ।
न च घटादावप्ययं व्यवहार इति तेषामपि तथात्वम् इति वाच्यम् । घटादीनां जडत्वेन तत्रावरणकल्पनस्यानर्थकत्वात् , अज्ञानोपादानकत्वेन च संसारहेत्वज्ञानविषयत्वासम्भवात् अन्योन्याश्रयापत्तेः ।


text:
सूत्रच्छेद:
भुजः - पञ्चम्येकवचनम् , अनवने - सप्तम्येकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
भुज पालनाभ्यवहारयोः इति रुधादौ पठ्यते। तस्मादनवने ऽपालने वर्तमानादात्मनेपदं भवति। भुङ्क्ते, भुञ्जाते, भुञ्जते। अनवने इति किम्? भुनक्त्येनम् अग्निराहितः। अनवन इति प्रतिषेधेन रौधादिकस्यएव ग्रहनं विज्ञायते, न तौदादिकस्य भुजो कौटिल्ये इत्यस्य। तेन इह न भवति, विभुजति पाणिम्।
`अवनप्रतिषेधेन` इत्यादि। अवनं पालनम्। तत्प्रतिषेधेन रौधादिकस्य भुजेग्र्रहणं विज्ञायते; न तौदादिकस्य-- `{भुजौ-- धातुपाठः} भुज कौडिस्ये` (धातुपाठः-1417) इत्यस्य। यथैव हि सवत्सा धेनुरानीयतामित्युक्ते यस्या हि वत्सेन सह सम्बन्धः सम्भवति सैव गोधेनुरानीयते, न महिष्यादिधेनुः; तथेहाप्यवनप्रतिषेधेन यस्य भुजोऽनवने वृत्तिः सम्भवति, स एव रौधादिकः प्रतीयते; तस्मात् तस्यैव ग्रहणं विज्ञायते। तेन निर्भुजति, विभुजतीति तौदादिकस्यात्मनेपदं न भवति॥
अनवनप्रतिषेधेनेत्यादि। संसर्गवद्विप्रयोगोऽपि विशेषस्मृतिहेतुः। यथा दोग्ध्रीपर्यायो धेनुशब्दः संसर्गिभिः विशेषेऽवस्थाप्यते--सवत्सा धेनुरानीयतां सकिशोरा सवर्करेति, तथाऽवत्साऽकिशोराऽवर्करेति। यस्या आनयने द्दष्टः संसर्गः सैव तत्र गृहीता आनीयते; तद्वदिहापीत्यर्थः॥
सिद्धान्तकौमुदी
ओदनं भुङ्क्ते । अभ्यवहरतीत्यर्थः । बुभुजे पृथिवीपालः पृथिवीमेव केवलाम् । वृद्धो जनो दुःखशतानि भुङ्क्ते । इहोपभोगो भुजेरर्थः । अनवने किम् । महीं भुनक्ति ।
भुजोऽनवने। अवनं---रक्षणम्। ततोऽन्यत्र भुजेरात्मनेपदमित्यर्थः। ननु भुज पालनाऽब्यवहारयो` रिति धातुपाठे स्थितम्। तत्र `बुभुजे पृथिवी`मित्यत्र न पालनमर्थः. तथा सति `अनवने` इति पर्युदासादात्मनेपदाऽयोगात्। नाप्यभ्यवहरणम्, असंभवात्। नहि पृथिव्या अभ्यवहरणं संभवति। तथा `वृद्धो जनो दुःखशतानि भुङ्क्ते` इत्पि न युज्यते, दुःखशतानां पालनस्य अभ्यवहरणस्य चाऽसंभवात्. तत्राह-- इह उपभोगो भुजेरर्थ इति। धातूनामनेकार्थकत्वादिति भावः। महीं भुनक्तीति। रक्षतीत्यर्थः। अत्र रौधादिकस्यैव `भुज पालनाभ्यवहारयो`रित्यस्य ग्रहणम् -- नतु `भुजो कौटिल्ये` इति तौदादिकस्याऽपीति भाष्यम्। भुजति वासः = कुटिली भवतीत्यर्थः।
अवनं-- पालनम्। `अदने` इति वक्तव्ये अनवन इति पर्युदासस्य प्रयोजनद्वयम्। संयोगवद्विप्रयोगस्यापि विशेषावधारणहेतुत्वाद्रौधादिकस्यैव भुजेर्ग्रहममित्येकम्, अदनादर्थान्तरेऽप्युपभोगादौ आत्मनेपदं भवतीति द्वितीयम्, तदाह-- बुभुजेपृथिवीपाल इति। इहेति। उपभोग इत्युपलक्षममात्मसात्करणस्यापि।पृथिवीं बुभुजे। स्वाधीनां चकारेत्यर्थः। भुज पालनाभ्यवहारयोरित्यस्य रूधादेस्वे ग्रहणमिति भुजो कौटिल्य इत्यस्मात्तुदादेः परस्मैपदमेव। पाणिं विभुजति। मूलानि विभुजति।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
भुजोऽनवने अनवनकौटिल्ययोः।।1।। अनवनकौटिल्ययोरिति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् ‐ प्रभुजति वाससी, निभुजति जानुशिरसी इति ।। तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । यस्य भुजेरवनमनवनं चाऽर्थस्तस्य ग्रहणम् । न चाऽस्य भुजेरवनमनवनं चाऽर्थः ।। 66 ।।


text:
बेहुला
चम्पकनगरे चन्द्रधरः नाम कश्चित् धनवान् वैश्यः आसीत् । एषः आशुतोषस्य शिवस्य परमभक्तः आसीत् । किन्तु एषः मनसा देव्याः बहुविरोधं करोति स्म । एतेन विरोधेन दुष्परिणमं जनयति स्म । एतेन विरोधेन मनसादेवी चन्द्रधरस्य षड्पुत्रान् विषसर्पेन दशयित्वा मारयितवती आसीत् । सप्तमः पुत्रः एव लक्ष्मीन्द्रः । गच्छता कालेन यदा तारुण्यं प्राप्तवान् तदा उज्जयिनीनगरस्य धार्मिकसाधुः नामस्य वैश्यस्य पुत्र्या बेहुलया सह विवाहः सम्पन्नः । सा युवती बहुसुन्दरी, पतिव्रता, धर्मपरायणा च आसीत् । ज्योतिष्काः लक्ष्मीन्द्रस्य जातकं परिशील्य विवाहस्य प्रथमरात्रौ एव सर्पदशनेन तस्य मरणं भविष्यति इति भविष्यम् उक्तवन्तः । एतेन भयेन पुत्रस्य प्राणरक्षणार्थं विवाहात्पूर्वमेव चन्द्रधरः नगरस्य समीपे सन्तालीपर्वतस्य उपरि केवलम् अयसा, लोहैः च अतिदृढं गृहमेकं निर्मितवान् आसीत् । तस्य अन्तः मशकस्यापि प्रवेशः दुस्साध्यः आसीत् । बहुप्रसिद्धान् अहितुण्डिकान्, सर्पैः सोढुं यथा न शक्येत तादृशम् अधिकवासनायुक्तं, सुगन्धयुक्तं च मूलं सस्यं च तस्य गृहस्य परितः योजितवान् । किन्तु मनसादेवी तस्य गृहस्य निर्माणकर्मकारं तस्मिन् गृहे किञ्चित् सूक्ष्मरन्ध्रं कर्तुम् आज्ञापितवती । तत् रन्ध्रं खनिजाङ्गारेण पूरयित्वा पिहितम् । एतेन रन्ध्रेण विवाहस्य प्रथमरात्रौ मनसादेवी विषसर्पिणी रूपेण गृहं प्रविश्य, लक्ष्मीन्द्रम् अदशत् । तस्य प्राणाः गताः ।
पतिभक्तिः[सम्पादयतु]
प्रातः लक्ष्मीन्द्रस्य माता बहुरुदन्ती आसीत् । गृहे सर्वत्र रोदनं श्रूयते स्म । नववधूः बेहुला निस्संज्ञा आसीत् । शवस्य दाहनसंस्कारार्थं सज्जता अभवत् । तदा बेहुला लज्जां त्यक्त्वा धैर्येण उक्तवती यत् सर्पदशनेन मृतस्य देहस्य दहनसंस्कारः निषिद्धः अस्ति । तस्य देहं जले त्यजन्ति । कदलीकाण्डानां पोतमेकं रचयन्तु । पत्युः शरीरेण सह अहम् उपविश्य, प्रवाहः यत्र नयति तत्र गमिष्यामि इति । कदलीकाण्डैः पोतः रचितः । रक्तवर्णस्य शाटिकां कुङ्कुमं धृत्वा बेहुला पत्युः शवशिरः अङ्के संस्थाप्य पोते उपविष्टवती । बेहुला नगरवासिभिः सह एवम् उक्तवती । स्त्रीणां गतिः योग्यधनं च पतिः एव । जीवने पतिः नास्ति चेत् स्त्रीणां किमपि नास्ति । एतेन कारणेन अहं मम जीवनधनेन सह गच्छन्ती अस्मि । यदि अहं मम पतिदेवं जीवितं करिष्यामि तर्हि पुनः भवतां दर्शनं करोमि । अन्यथा... इति बेहुला वाक्यम् अर्धमेव उक्तवती आसीत् । तस्याः वचनात् पुर्वमेव कश्चन महातरङ्गः पोतं नदौ बहुदूरम् अनयत् । बेहुला तत्र पश्यश्यद्भ्यः नेत्रेभ्यः दूरं गतवती । तस्याः वचनं श्रुत्वा जनाः चकिताः, चमत्कृताः, विचारमग्नाः सन्तः स्वेषां गृहाणि गतवन्तः। पत्युः निर्जीवदेहेन सह बेहुला नद्यां प्लवते स्म । मासाः अतीताः सा किञ्चिदपि आहारं न खादितवती । अतः सा कृशा अशाक्ता जायमाना आसीत् । किन्तु शरीराकृतिः दीप्तिपूर्णः आसीत् । लक्ष्मीन्द्रस्य शरीरात् दुर्गन्धः आगच्छति स्म । शरीरं व्रणितं क्रिमियुक्तम् अभवत् । तदा बेहुला तान् क्रिमीः चिन्वन्ती नद्यां क्षिपति स्म । मन्दं मन्दं लक्ष्मीन्द्रस्य शरीरं क्रिमयः खादितवन्तः एव । एवं शरीरस्य मांसः जले गतः । अन्ते अस्थिपञ्जरः केवलम् अवशिष्टम् । बेहुला अन्नजलाभ्यां विना केवलं वायोः साहाय्येन जीवितवती आसीत् । अवशिष्टम् अस्थिपञ्जरम् आलिङ्ग्य प्लवते स्म ।
चमत्कारः[सम्पादयतु]
एवं षण्मासाः अतीताः । एवं गमनसमये तटे वस्त्रक्षालनार्थम् आगतवतीं काञ्चित् रजकां बेहुला दृष्टवती । तस्याः शिशुः रुदन् आसीत् । अनुक्षणं कोपेन सा तं शिशुं मारितवती । वस्त्राणि प्रक्षाल्य प्रस्थानसमये सा पुनः शिशुं जीवयितवती । एतद् दृष्ट्वा बेहुला प्लवं तटसमीपम् चालितवती । तस्याः रजकायाः शरीरात् कश्चन तेजः प्रकाशते स्म । बेहुला एतद् दृष्टवती । वास्तविकतया सा रजका मनसादेव्या प्रेषिता काचित् सखी आसीत् । बेहुलायाः कठोरतपः दृष्ट्वा सा तां प्रेषितवती आसीत् । तस्याः नाम नेता इति आसीत् । नेता बेहुलायाः बहुप्रशंसां कृतवती । सा अवदत् .. पत्युः विषये ईदृशः प्रेमभावः, कठिणं तपः देवलोकेऽपि न स्यात् । भवती मया सह देवलोकम् आगत्य भवत्याः नृत्येन देवगणस्य प्रियं करोतु । भवत्याः पतिः पुनः जीवं प्राप्नुयात् । बेहुलायाः मनसि आशादीपः ज्वलति । तदा बेहुला अवदत् पत्युः प्राणेभ्यः अहं नरकाग्निमपि प्रविष्टुं शक्नोमि इति । बेहुलायाः उत्तरं श्रुत्वा नेता चकिता, आनन्दिता च जाता । सादरं सा बेहुलां देवलोकं नीतवती । बेहुला पत्युः अस्थिं वक्षस्स्थले गोपितवती आसीत् । नेता देवगणम् एकत्र आयोजितवती । बेहुला पतिं लक्ष्मीन्द्रं स्मृत्वा उन्मत्ततया नृत्यं कृतवती । सा चतुर्षु दिशासु अपि लक्ष्मीन्द्रस्य रूपमेव पश्यपति स्म । बेहुलायाः नृत्यं करुणापूर्णगानं च दृष्ट्वा, श्रुत्वा देवगणः विचलितः । तत्रत्य विद्यमाना मनसादेवी अपि एतं दृष्ट्वा करुणया एवम् उक्तवती हे महासति बेहुले भवत्या अहं पराजिता अस्मि । बहुकालानन्तरम् अहं सतीं सावित्रीं स्मृतवती । सा इव भवती अपि मृतपतिं जीवयितवती । पुत्रि भवत्याः पतिभक्तिं दृष्ट्वा भवत्याः ललाटस्य कुङ्कुमं भवत्यै प्रत्यर्पयन्ती अस्मि । भवत्याः कीर्तिः धरातले अमरा भवतु । इति वरं दत्तवती । एवम् उक्त्वा मनसादेवी लक्ष्मीन्द्रस्य निर्जीवम् अस्थिपञ्ज्रं स्पृष्टवती । अनुक्षणमेव लक्ष्मीन्द्रः जीवं प्राप्य, पूर्ववत् युवारूपं प्राप्तवान् । बेहुलायाः हृदये मयूरः नृत्यति स्म । सा स्वस्य शिरः पत्युः पादे स्थापितवती । अनन्तरं तौ मनसादेवीं नमस्कृतवन्तौ, तस्याः आशीर्वादं च प्राप्तवन्तौ । आनन्दाश्रुवर्षणेन देवगणः बेहुलादेव्याः जयकारम् अकरोत् ।
""


text:
मनोगतम् – ४६
‘मन की बात’ (4६वीं कड़ी) प्रसारण तिथि: 29.07.2018
[“मन की बात”- “मनोगतम्” - इति कार्यक्रमस्य संस्कृत-भाषिकानुवादः ]
- भाषान्तर-कर्ता - बलदेवानन्द-सागरः
मम प्रियाः देशवासिनः, नमस्कारः ! एतेषु दिनेषु अनेकेभ्यः स्थानेभ्यः समीचीनायाः वर्षायाः वृत्तानि अधिगम्यन्ते | कुत्रचित्तु समधिकायाः वर्षायाः कारणात् चिन्तायाः अपि वृत्तानि अवाप्यन्ते| अपि च, केषुचित् स्थानेषु साम्प्रतमपि जनाः वर्षां प्रतीक्षन्ते| भारतस्य विशालता, विविधता च स्तः, कदाचित् वर्षापि रुचित्वम् अरुचित्वं च प्रदर्शयति, परन्तु कथं वयमत्र वर्षायाः दोषम् अभिमन्यामहे? मनुष्यः एवास्ति यो हि प्रकृत्या साकं संघर्षस्य मार्गं अवाचिनोत् | अस्य परिणामत्वेन एव कदाचित् प्रकृतिरेषा रुष्टा भवति | तथा च, एतस्मादेव कारणात् अस्माकं सर्वेषामपि दायित्वं भवति यत् वयं प्रकृति-प्रेमिणः भवेम, वयं प्रकृति-रक्षकाः स्याम, वयं प्रकृतेः सम्वर्धकाश्च भवेम, एवमाचरिते सति यानि प्रकृतिदत्त-वस्तूनि सन्ति तेषु स्वतः एव सन्तोलनं सन्धारितं भवति |
विगतेषु दिनेषु तादृशी एवैका प्राकृतिका- पदायाः घटना अशेष-विश्वस्य ध्यानमाकर्षयत्, मानव-मनांसि च प्राकम्पयत् | भवद्भिः सर्वैरपि दृश्यवाहिन्यां दृष्टं स्यात्, थाईलैंड-देशे द्वादशानां किशोराणां पाद-कन्दुक-क्रीडकानां वृन्दं, तेषां च प्रशिक्षकः भ्रमणार्थं गुहायां गताः | तत्र प्रायेण गुहायां प्रवेशार्थं ततः निर्गमनार्थं च, कतिपय-होरावधिकः कालः अपेक्षते | परञ्च तस्मिन् दिने दैवेन किमपि अन्यदेव निर्णीतमासीत् | यदा ते गुहायाः सुबहु आभ्यन्तरं प्रविष्टाः – सहसा मूसलाधार-वृष्टिकारणात् गुहायाः उपद्वारम् अतिमात्रम् जलं सञ्चितं जातम् | तेषां बहिः निर्गमनस्य मार्गः अवरुद्धो जातः | न कश्चन अपरो मार्गः लब्धः एतस्मात् ते गुहान्तर्वर्तिनि एकस्मिन् लघु-केदारे अवस्थिताः – तच्च न केवलं एक-द्वि-दिवसार्थं – अष्टादश-दिन-पर्यन्तम् ! किं भवन्तः कल्पयितुं शक्नुवन्ति यत् किशोरावस्थायां यदा पुरतः एव मृत्युः अवलोक्यते तदा प्रतिपलं युगायते इति ! एकतः ते संकट-प्रतीकारं कुर्वन्तः आसन्, अपरतश्च अखिलेsपि विश्वे मानवता एकीभूय ईश्वर- दत्तान् मानवीय-गुणान् प्रकटयति स्म | विश्वस्मिन् विश्वे जनाः एतान् बालकान् सुरक्षितान् एव बहिः निष्कासयितुं प्रार्थना-निरताः आसन् |
एतदवगन्तुं सर्वविधोsपि प्रयासः विहितः यत् बालकाः सन्ति कुत्रेति? कस्यां दशायाञ्च वर्तन्ते? केन प्रकारेण ते बहिः निष्कासयितुं शक्यन्ते? यदि सुरक्षाकार्यं काले एव न सञ्जातं चेत् तर्हि प्रावृट्-ऋतौ कतिपय-मास-पर्यन्तं तेषां बहिः निष्कासनं शक्यं नाभविष्यत् | अस्तु ! यदा शुभ-वृत्तं प्राप्तं तदा अशेष-विश्वं शान्तिमन्वभवत्, सन्तोषोsजायत, परञ्च पूर्णमेनं घटनाक्रमम् अपरेण मन्तव्येन अपि विचारयितुं मम मानसमभिलषति यत् कृत्स्नमपि सुरक्षा-साहाय्य-कार्यं केन प्रकारेण प्रचालितम्? प्रत्येकमपि स्तरे यो दायित्वानुभवः जातः सोsद्भुतः आसीत् | सर्वेsपि, भवतु नाम तत् प्रशासनं वा एतेषाम् निरुद्धानां बालानां पितरौ, भवन्तु वा तेषां कुटुम्ब-जनाः वा सञ्चार-माध्यमानि, भवेद्वा सः देशस्य नागरिकः – प्रत्येकमपि शान्तेः धैर्यस्य च अद्भुताचरणम् अकरोत् | सर्वेsपि ‘संगछध्वं संवदध्व’मिति कृत्वा समूह-भावेन एकीभूय स्वकार्येsस्मिन् संलग्नाः आसन् | सर्वेषामपि संयमितो व्यवहारः! – अवगच्छामि यत् शिक्षणस्य विषयोsयम्, अवगमनस्य पाठ-सदृशः| एवं नासीत् यत्तेषाम् पितरौ दुःखितौ नाभविष्यताम्, एवमपि नासीत् यत् जनन्याः अक्ष्णोः अश्रूणि नैव निरगच्छन्, परन्तु धैर्यम्, संयमः, सम्पूर्णस्यापि समाजस्य शान्तचित्त-व्यवहारः – एतत्सर्वमेव सर्वेषामपि अस्माकं कृते शिक्षणीयं वर्त्तते | अस्मिन् पूर्णेsपि सुरक्षा-साहाय्य-कार्ये थाईलैंडस्य नौसेनायाः अन्यतमः सैनिकः हुतात्मः सञ्जातः | कृत्स्नमपि विश्वम् आश्चर्यचकितमस्ति यत् एतादृशीषु कठिन-परिस्थितिषु सतीषु जलपूरितायाम् अन्धकार-पूर्णायां च गुहायां एतावता साहसेन धैर्येण च साकं ते निजाशां नैव त्यक्तवन्तः | एतत्तु नूनं प्रमाणयति यत् मानवता यदा सम्भूय पुरो याति, अद्भुत-वस्तूनि सम्पद्यन्ते | केवलमिदमेव अवधेयं यद् वयं शान्त-स्थिर-मनसा निजलक्ष्यमादध्याम, तदर्थं कार्यनिरताः च भवेम|
विगतेषु दिनेषु अस्माकं देशस्य प्रियः कविः नीरजः अस्मान् विहाय प्रयातः|नीरज-कवेः अनन्य-तमा विशेषतासीत् - आशा, विश्वासः, दृढसंकल्पः,
आत्मनि च प्रत्ययः | अस्मान् हिन्दुस्थानीयान् अपि नीरज-कवेः प्रत्येकमपि पंक्तिः सबलीकर्तुं प्रेरयितुं चार्हति| सोsलिखत् -
‘अँधियार ढलकर ही रहेगा,
आँधियाँ चाहे उठाओ,
बिजलियाँ चाहे गिराओ,
जल गया है दीप तो अँधियार ढलकर ही रहेगा’|
नीरज-वर्याय सादरं श्रद्धाञ्जलिम् अर्पयामि|
“नमस्ते! प्रधानमन्त्रि-महोदय! मम नाम सत्यम् | अहं वर्षेsस्मिन् दिल्ली-विश्व-विद्यालये प्रथमे वर्षे प्रवेशम् अलभम् | अस्माकं विद्यालयस्य board exams-इति मण्डलीय-परीक्षा-काले भवान् अस्माभिः सह परीक्षायाः उद्वेगस्य, शिक्षायाः च विषये अभाषत | मत्सदृशानां छात्राणां कृते साम्प्रतं भवतः को नाम सन्देशः|”
जुलाई-ऑगस्ट-मासौ कृषकाणां सर्वेषाम् च यूनां कृते अतितरां महत्वपूर्णौ स्तः | यतो हि एष एव कालो भवति यदा महाविद्यालयानां तुंगत्वमनु- भूयते | ‘सत्यम्’-सदृशाः लक्षशो युवानः विद्यालयेभ्यः निष्क्रम्य महाविद्यालयेषु प्रविशन्ति | फेब्रुआरि-मार्च-मासौ परीक्षासु, प्रश्न-पत्रेषु, उत्तरेषु च प्रयातश्चेत् एप्रिल्-मे-मासौ अवकाशानन्द-विहरणैः सह परिणामे, जीवनस्य भावि-कार्यदिशश्च निश्चेतुं, आजीविका-चयनादिषु व्यतीतौ भवतः | जुलाई नाम सः मासः यदा युवा निज-जीवनस्य नूतने क्रमे पदमादधाति, यदा अवधानं प्रश्नान् परिहाय cut-off- इति अङ्क-निर्धारणे भवति | छात्राणामवधानं गृहात् निर्गत्य छात्रावासं प्रति याति| छात्राः पित्रोः छायां विहाय प्राचार्याणां छायासु समायान्ति | दृढम् विश्वसिमि यत् मम युव-मित्राणि महाविद्यालयीय-जीवनस्य आरम्भमभिलक्ष्य नितराम् उत्साहिनः प्रसन्नाश्च स्युः | प्रथम-वारं गृहात् बहिः निर्गत्य प्रस्थानम्, ग्रामतो बहिर्गमनम्, संरक्षणात्मकात् परिवेशात् निर्गत्य आत्मनः एव निज-सारथित्वेन स्वीकरणम् | एतावन्तो बृहन्मात्रिकाः युवानः प्रथमवारं निज-निज-गृहाणि त्यक्त्वा, निज-जीवनस्य नवीनां दिशं निश्चेतुं निर्यान्ति| कतिचन छात्रास्तु साम्प्रतं यावत् निज-निज-विद्यालयेषु गमनमपि, स्याद् आरप्स्यन्त, केचन तु महा-विद्यालयेषु गमनोत्सुकाः स्युः | भवतः सर्वान् इदमेव ब्रवीमि यत्- be calm, enjoy life, शान्त-मनसा जीवने अन्तर्मनसः पूर्णानन्दमनुभवन्तु | पुस्तकानि अतिरिच्य तु नान्योपायो विद्यते, अध्ययनन्तु करणीयमेव, परञ्च नव-नवीनानां वस्तूनामन्वेषण-प्रवृत्तिस्तु सततं सन्धारणीया एव| पूर्वतनानां मित्राणां नैजमेव महामूल्यमस्ति | शैशवस्य मित्राणि मूल्यवन्ति भवन्ति, परञ्च नवीनानां मित्राणां चयनम्, मैत्रीकरणं तथा च मैत्री-निर्वहणम्, इदं हि सर्वं स्वतः एव अतितराम् प्रबोध-विषयो भवति | किञ्चित् नूतनं शिक्षेमहि, यथा नव-नवीनां दक्षतां, नूतनाः भाषाश्च अवगच्छेम| ये युवानः निज-गृहाणि विहाय बहिः अन्यत्र पठनार्थं गताः, ते नूनं तानि स्थलानि परिज्ञातुं प्रयतेरन्, तत्रत्यैः स्थानै अवगताः स्युः, तत्रत्यान् जनान्, भाषां, संस्कृतिं च जानीयुः, तत्रत्यानि पर्यटनस्थलानि गत्वा, तेषां विषये अवगच्छेयुः | नूतन-जीवन-क्रमोत्सुकेभ्यः सर्वेभ्यः युव-जनेभ्यः मम शुभकामनाः | नातिचिरं वार्त्तासु अहम् अवालोकयम् यत् केन प्रकारेण मध्यप्रदेशस्य अतितरां निर्धन-परिवारस्य छात्रेण आशाराम-चौधरिणा जीवनस्य कठिनतराणि समाह्वानानि अतिक्रम्य सफलता प्राप्ता | सः जोधपुरस्य AIIMS-इत्यस्य MBBS-परीक्षायां स्वीय-प्रथमे प्रयासे एव सफलो जातः | तस्य पिता अवकरान् सञ्चित्य निज-कुटुम्बं पालयति पोषयति च | अहं तस्य सफलतामिमां अभिलक्ष्य तं वर्धापयामि | एतादृशाः अनेके छात्राः सन्ति ये निर्धन-कुटुम्बस्य सदस्याः वर्त्तन्ते तथा च, सतीष्वपि विपरीत-परिस्थितिषु निज-श्रमेण संलग्नतया च ते तादृशम् किमपि कृतवन्तः, यद्धि अस्मान् सर्वान् अपि सततं प्रेरयति | भवतु नाम सः दिल्ल्याः प्रिन्स्-कुमारः, यस्य पिता DTC- इति दिल्ली-परिवहन-निगमे बस-यान-चालकः उताहो स्याद्वा सः कोलकातायाः अभय-गुप्ता, यो हि पादमार्गोपरि वीथी-विद्युद्दीपानामधस्तात् निजाध्ययनं पूर्णतामनयत् | भवतु सा अमदाबादस्य दुहिता आफरीन-शेखः, यस्याः पिता auto-rickshaw-यानं चालयति | स्याद्वा सा नागपुरस्य पुत्री खुशी, यस्याः पितापि विद्यालयीय-बस-यानस्य चालकोsस्ति अथवा भवेद्वा हरियाणा-राज्यस्य कार्तिकः, यस्य पिता रक्षिकोsस्ति अथवा भवतु वा सः झारखण्डस्य रमेश-साहुः यस्य पिता इष्टिकापाके श्रमिकोsस्ति | स्वयं रमेशः अपि मेलके क्रीडनकानि विक्रीणाति स्म अथवा भवतु सा गुरुग्रामस्य दिव्याङ्गा पुत्री अनुष्का पाण्डा, या हि जन्मना एव spinal muscular atrophy – नामकेन आनुवंशिक-रोगेण पीडितास्ति, एते सर्वेsपि निज-दृढसंकल्पेन साहसेन च प्रत्येकमपि अवरोधमतिक्रम्य – जगद्दृश्यां सफलतामवाप्नुवन् | वयं परितः पश्येम चेत् तदा एतादृन्शि अनेकानि उदाहरणानि अधिगन्तुं शक्नुमः|
देशस्य कस्मिन्नपि कोणे जायमाना काचिदपि शुभा घटना मम मानसं सम्बलयति, प्रेरयति, तथा च यदा एतेषां यूनां कथाः भवतः श्रावयामि तदा नीरज-कवेः अपि तां पङ्क्तिं स्मरामि, एवं हि जीवनस्य तदेव लक्ष्यम् भवति | नीरज-वर्यः कथयति –
‘गीत आकाश को धरती का सुनाना है मुझे,
हर अँधेरे को उजाले में बुलाना है मुझे,
फूल की गंध से तलवार को सर करना है,
और गा-गा के पहाड़ों को जगाना है मुझे’
मम प्रियाः देशवासिनः, कतिपय-दिनेभ्यः प्राक् मम दृष्टौ एका वार्त्ता समागता, लिखितमासीत् - ‘युवक-द्वयेन मोदिनः स्वप्नः साकारीकृतः’ | यदा अन्तः पठितं तदा ज्ञातं यत् केन प्रकारेण अद्यत्वे अस्माकीनाः युवानः प्रविधेः पेशलं रचनात्मकञ्च प्रयोगं कृत्वा सामान्य-जनानां जीवनानि भद्रतराणि कर्तुं प्रयतन्ते | घटना एवमासीत् यत् एकदा अमेरिकायां San Jose-नगरे, यद्धि Technology Hub – इति प्रविधि-केन्द्र-रूपेण प्रख्यातमस्ति, तत्राहं भारतीय-युवभिः साकं चर्चां कुर्वन् आसम् | अहं तान् निवेदितवान् यत् ते भारतस्य कृते निज-प्रतिभां केन प्रकारेण समुपयोक्तुमर्हन्तीति नूनं विचारयेयुः, अपि च किञ्चित्-कालं प्रदाय अवश्यं किञ्चित् कुर्युः| अहं Brain-Drain-इति बौद्धिक-पलायनं Brain-Gain-इति बौद्धिकोपलब्धित्वेन परिवर्त्तयितुमध्यर्थितवान् | रायबरेली-नगरस्य IT Professionals-इति सूचना-प्रविधि-व्यावसायिक-द्वयं, योगेश-साहूजी रजनीश- बाजपेयीजी च मम समाह्वानमिदं स्वीकृत्य अभिनव- प्रयासमेकं विहितवन्तौ | स्वीयं professional skills-इति व्यावसायिक-कौशलमुपयुज्य योगेशजी रजनीशजी च सम्भूय SmartGaon App-इत्युपकरणं सज्जीकृतवन्तौ | App-इत्युपकरणमिदं न केवलं ग्रामीणान् शेष-विश्वेन संयोजयति परञ्च इतः परं ते काञ्चिदपि विज्ञापनां सूचनाञ्च स्वयमेव नैजे जङ्गम-दूरभाषोपकरणे एव प्राप्तुमर्हन्ति|रायबरेली-जनपदस्य ग्राम-तौधकपुरस्य निवासिनः, ग्राम-प्रधानः, जनपद-दण्डाधिकारी, मुख्यः विकासाधिकारी चेति सर्वेsपि, अस्योपयोगार्थं जनान् जागरूकान् व्यदधुः | एतत् App-इत्युपकरणं ग्रामेषु आपाततः Digital-इति अङ्कीयक्रान्तिं प्रवर्त्तयितुं सहायकं भवति | ग्रामेषु यानि विकास-कार्याणि जायन्ते, तेषाम् अभिलेखनम्, अन्वेषणम्, निभालनञ्च अमुना उपकरणेन सरलतरं जातम् | अस्मिन् SmartGaon App-इत्युपकरणे ग्रामस्य phone directory, News section, events list, health centre, Information centre चेति दूरभाषनिर्देशिका-वार्त्ताप्रभाग-कार्यक्रमसूची-स्वास्थ्य-केन्द्र-सूचना-केन्द्राणि वर्त्तन्ते | इदमुपकरणम् कृषकाणां कृते सुबहु लाभप्रदमस्ति | घटनामेनां यदि भवन्तः सूक्ष्मतया परिशीलयन्ति चेत् नूनमिदमनुभविष्यन्ति यत् सः युवा अमेरिकायां जीवनं यापयन् अपि निज-ग्रामीण-जीवनस्य सूक्ष्मतां समाह्वानानि चावगच्छति, ग्रामेण साकं भावनात्मक-रूपेण सम्बद्धोsस्ति | निज-ग्रामेण, स्वीयैः मूलैः च संसक्तिः निज-राष्ट्रं मनसि निधाय च किञ्चत्-करणस्य भावः प्रत्येकमपि हिन्दुस्थानीयस्य चेतसि स्वाभाविकरूपेण भवति | परञ्च कदाचित्तु समयाभावकारणात्, कदाचित् भौगोलिकान्तराल-हेतोः, कदाचिद्वा परिस्थितिकारणात्, अत्र ईषत् भस्मावलेपो भवति किन्तु लघु-स्फुलिङ्गस्यापि स्पर्शेण ताः सर्वाः अपि स्मृतयः पुनरुज्जीवन्ति, अतीतञ्च अक्ष्णोः पुरस्तात् समुपतिष्ठते| अस्मदीया स्थितिः कीदृशी इति वयमपि अवश्यं विचारयेम |
“आदरणीय! प्रधानमन्त्रि-महोदय! नमस्कारः, अहं सन्तोष-काकड़े, महाराष्ट्रस्य कोल्हापुरतः संवदामि | पंढरपुरस्य वारी, महाराष्ट्रस्य प्राचीना परम्परास्ति | प्रतिवर्षं महता उत्साहेन संरम्भेण चायोज्यते | प्रायेण सप्ततः अष्ट-लक्षमिताः वारकरी-श्रद्धालवः अत्र सम्मिलिताः भवन्ति |अस्य अद्भुतस्य उपक्रमस्य विषये शेष-देशवासिनोsपि अवगताः स्युः, अतः भवान् वारी-विषयिणीम् इतः परामपि सूचनां ददातु |”
सन्तोषजी ! भवतः दूरभाषाकारणायै भूरिशो धन्यवादाः| सत्यं, पंढरपुरस्य वारी स्वप्रकारिका अद्भुता यात्रास्ति | सखायः! आषाढ-मासीया एकादशी या हि ऐषमः जुलाई-मासे त्रयोविंशे दिने आसीत्, एतद्दिनं पंढरपुरवारी - इत्यस्याः परिणितिरूपेणापि आयोज्यते | पंढरपुरं हि महाराष्ट्रस्य सोलापुर-जनपदस्य अन्यतमं पवित्र-नगरमस्ति| आषाढीयैका- दश्याः प्रायेण पञ्चदशभ्यः विंशतेश्च दिनेभ्यः प्राक् एव वारकरी अर्थात् तीर्थयात्रिणः शिबिकाभिः साकं पंढरपुरयात्रार्थं पद्भ्यामेव निर्गच्छन्ति | वारी- इत्यस्यां यात्रायां लक्षशो जनाः सम्मिलिताः भवन्ति | सन्त-ज्ञानेश्वर-सन्त-तुकाराम-सदृशानां महापुरुषाणां साधूनां पादुकाः, शिबिकायां स्थापयित्वा विट्ठल-विट्ठल-इति गायन्तः, नृत्यन्तः, वाद्यानि वादयन्तश्च पद्भ्यामेव पंढरपुरं प्रत्यग्रेसरन्ति | एषा वारी शिक्षा-संस्कार-श्रद्धानां त्रिवेणी वर्त्तते | भगवतो विट्ठलस्य, यो हि विठोबा वा पांडुरंगः इति नाम्नापि गीयते, तस्य दर्शनार्थं तीर्थयात्रिणः तत्र प्राप्नुवन्ति | भगवान् विट्ठलः निर्धनानां, वञ्चितानां, पीडितानाञ्च हितानि रक्षति | महाराष्ट्र-कर्नाटक-गोवान्ध्रप्रदेश-तेलंगाना-वास्तव्येषु प्रगाढा श्रद्धास्ति, अचला च भक्तिरस्ति | पंढरपुरे विठोबा-मंदिर-गमनस्य तत्रत्यमहिमानः, सौन्दर्यस्य, आध्यात्मिकानन्दस्य च पृथगेव कश्चन अनुभवोsस्ति | ‘मन की बात’-प्रसारणस्य श्रोतारः साग्रहं मया निवेद्यन्ते यत् ते प्राप्ते सत्यवसरे एकवारम् अवश्यं पंढरपुर-वारी-यात्रायाः अनुभवमादद्युः | ज्ञानेश्वर-नामदेव-एकनाथ-रामदास-तुकाराम-प्रभृतयोsगणिताः सन्तः महाराष्ट्रेsपि सामान्य-जनान् शिक्षयन्ति | अन्धश्रद्धाम् विरुद्ध्य संघर्षस्य शक्तिम् प्रददति तथा च हिन्दुस्थानस्य प्रत्येकमपि कोणे एषा सन्त-परम्परा सततं प्रेरयति | भवतु नाम सः भारुडः वा अभंगः, वयम् तेभ्यः सद्भाव-प्रेम-भ्रातृत्वस्य महत्वपूर्णं सन्देशं प्राप्नुमः | एते ते जनाः आसन् ये हि काले काले समाजमवरोधित- वन्तः, प्रबोधितवन्तः, मुकुरमपि प्रदर्शितवन्तः तथा च सुनिश्चितमिदम् अकुर्वन् यत् प्राचीनाः कुप्रथाः अस्मदीय-समाजात् निरस्ताः भवेयुः, जनेषु च करुणा-समानता-शुचितादीनां संस्काराः भवेयुः | अस्मदीयैषा भारत-भूमिः बहुरत्ना वसुन्धरास्ति, यथा सत्पुरुषा- णाम् एका महती परम्परा अस्माकं देशे आसीत्, तथैव सामर्थ्यवन्तः मातुः भारत्याः समर्पिताः महापुरुषाः, अस्यै धरायै निजजीवनानि आहुतवन्तः, समर्पितवन्तश्च| एतेषु अन्यतमः महापुरुषः अस्ति लोकमान्यः तिलकः, येन अनेकेषां भारतीयानां मनस्सु निज-गहनः प्रभावः प्रतिष्ठापितः | वयं जुलाई-मासस्य त्रयोविंशे दिने, तिलक-वर्यस्य जयन्तिम् ऑगस्ट्-मासे प्रथमे दिने, तस्य च पुण्यतिथिम् आलक्ष्य तस्य पुण्य-स्मरणम् कुर्मः | लोकमान्यः तिलकः साहसात्म-विश्वासाभ्यां सम्भरितः आसीत् | तस्मिन् आङ्ग्ल-शासकानां त्रुटीः प्रदर्शयितुं शक्तिः बुद्धिमत्ता च आस्ताम् | आङ्ग्ल-शासकाः लोकमान्य-तिलकात् एतावन्तः भीताः आसन् यत् ते विंशतौ वर्षेषु तस्मिन् वार-त्रयं राजद्रोहारोपं प्रवर्त्तयितुं प्रायतन्त, तथा च नायं कश्चन लघु-विषयः| अहं, लोकमान्यतिलकस्य, अमदावादे तस्य च प्रतिमया सम्बद्धामेकां रुचिकरीं घटनामद्य देशवासिनां पुरस्तात् स्थापयामि | विगते शताब्दे षोडशे वर्षे ऑक्टूबर-मासे, लोकमान्यतिलक-वर्यः यदा अमदावादमागतः, तस्मिन् समये, अद्यतः प्रायेण शतं वर्षेभ्यः प्राक्, चत्वारिंशत्सहस्राधिकाः जनाः अमदावादे तस्य स्वागतमकार्षुः, अपि चास्याः यात्रायाः अवसरे सरदारवल्लभभाई-पटेलः तेन साकं सम्भाषणावसरम् अलभत|सरदारवल्लभभाई-पटेलः लोकमान्यतिलक-वर्येण अत्यधिकं प्रभावितः आसीत्|विगते शताब्दे विंशतौ वर्षे ऑगस्ट्-मासे प्रथमे दिने लोकमान्य- तिलक-वर्यस्य प्राण-त्यागः अजायत, तदैव सः निरणैषीत् यदसौ अमदाबादे तस्य स्मारकं विनिर्मास्यति | सरदारवल्लभभाई-पटेलः अमदावा- दनगर-पालिकायाः Mayor-इति महापौरत्वेन निर्वाचितः, तदनु सत्वरमेव असौ लोकमान्यतिलकस्य स्मारकस्य कृते Victoria Garden-इति स्थलम् अचिनोत्, Victoria Garden-इत्युद्यान-स्थलं ब्रिटेन-साम्राज्ञ्याः नाम्ना आसीत् | स्वाभाविकरूपेण ब्रिटेन-शासनम् अप्रसन्नमासीत् | कर-समाहर्ता एतदर्थम् अनुमति-प्रदानं सततं न्यषेधीत् परञ्च सरदार-महोदयस्तु सरदार-महोदयः असीत् | असौ दृढ- निश्चयः आसीत्, अवोचच्च – ‘वरं हि पदत्यागः, परञ्च लोकमान्यतिलक-वर्यस्य प्रतिमा नूनं प्रतिष्ठापयिष्यते एव | अन्ततः प्रतिमा एषा विगते शताब्दे ऊनत्रिंशत्तमे वर्षे फेब्रुआरि-मासे अष्टाविंशे दिने, नान्यस्य अपरस्य कस्यचित्, अपि तु महात्मनः गान्धि-महोदयस्य करकमलाभ्यामेव प्रतिष्ठापिता | अतितराम् आनन्दस्य विषयोsयं यत् तस्मिन् प्रतिमानावरण-समारोहस्य अभिभाषणे पूज्यः बापूः अब्रवीत् यत् सरदारपटेलस्य महापौरत्वेन आगमनान्तरम् अमदाबादनगर-पालिका न केवलमेकं जनम् अवाप्नोत् अपि तु, अनया साहसमपि अधिगतम्, एतस्मादेव तिलक-महोदयस्य प्रतिमा-निर्माणम् शक्यमजायत |
मम प्रियाः देशवासिनः, अस्याः प्रतिमायाः एषा विशिष्टता यत् प्रतिमायाः अधस्तात् लिखितमस्ति ‘स्वराज्यम् अस्मदीयो जन्मसिद्धोsधिकारः’ तथा च आङ्ग्ल-शासकानां तस्य कालखंडस्य कथामिमां तु श्रावयामि | लोकमान्य-तिलक-मदोदयस्य प्रयासैरेव सार्वजनिकी गणेशोत्सवस्य परम्परा आरब्धा | सार्वजनिकी गणेशोत्सवस्य परम्परा एषा, श्रद्धोत्सवाभ्यां साकमेव समाज-जागरणस्य, सामूहिकतायाः, जनेषु च समरसतायाः समानतायाश्च भावान् प्रवर्धयितुं प्रभावि-माध्यमत्वेन प्रावर्त्तत | एते उत्सवाः जाति-सम्प्रदाययोः बाधाः निरस्य सर्वान्नपि समन्वेतुं सहायिनः सिद्धाः| गच्छता कालेन, आयोजनानामेतेषां लोकप्रियता समेधिता | अनेन एव ज्ञायते यत् अस्माकं प्राचीन-रिक्थस्य इतिहासस्य च वीर-नायकान् प्रति अद्यत्वेsपि अस्मदीया युव-संततिः कियन्तम् उन्मादि-भावं धारयति इति | साम्प्रतमपि अनेकेषु नगरेषु प्रतिवीथी भवन्तः गणेश-मण्डपान् अवलोकयितुं शक्नुवन्ति | वीथ्याः सर्वेsपि कुटुम्बाः सम्भूय एनमायोजयन्ति | वृन्द-रूपेण कार्याणि आचरन्ति, एवं हि अस्मदीयाः युवानोsपि अत्र नेतृत्व-प्रबन्धन-समायोजनादि-गुणान् विकासयितुं समुचितावसरम् अवाप्नुवन्ति|
मम प्रियाः देशवासिनः! विगते कालेsपि साग्रहं निवेदितवान्, साम्प्रतं यदाहं लोकमान्य-तिलक-महोदयं स्मरन्नस्मि तदा पुनरेकवारं साग्रहं कथयामि यत् ऐषमः क्रमेsपि वयं सोत्साहं सश्रद्धं सर्वात्मना च गणेशोत्सवमायोजयामः, परन्तु eco-friendly-इति पर्यावरणानुकूलं गणेशोत्सवमेव आयोजयेम इत्याग्रहं च धारयेम | अभिलषामि यत् भगवतः गणेशस्य मूर्तेः सर्वाण्यपि सज्जोपकरणानि पर्यावरणानुकूलानि स्युः, इदमपि अभिलषामि यत् प्रत्येकमपि पुरे पर्यावरणा- नुकूलस्य गणेशोत्सवस्य पृथक्-पृथक् स्पर्धाः स्युः, विजेतृभ्यः पुरस्काराः प्रदेयाः, तथा च इदमपि अभिलषामि यत् MyGov-NarendraModiApp-चेत्यत्रापि eco-friendly – इति पर्यावरणानुकूलस्य गणेशोत्सवस्य वस्तूनां व्यापकः प्रचारः स्यात् | अहमवश्यं भवतां भावान् विचारान् च जनेभ्यो ज्ञापयिष्यामि|लोकमान्य-तिलक-वर्यः देशवासिषु आत्मविश्वासं वर्धितवान्, सः समाघोषम् प्रादात्– ‘स्वराज्यम् अस्मदीयो जन्मसिद्धः अधिकारः नूनमेनम् अवाप्स्यामः’ | अद्यत्वे एतत्-कथनस्य समुचितः कालः यत् ‘स्वराज्यम् अस्मदीयो जन्मसिद्धः अधिकारः नूनमेनम् अवाप्स्यामः’ | प्रत्येकमपि भारतीयस्य कृते सुशासन-विकासयोः भद्रतर-परिणामाः सुगम्याः भवेयुः | इदमेव तथ्यं,यद्धि नूतन-भारतं निर्मास्यति | तिलक-महोदयस्य जन्मनः पञ्चाशद्वर्षा -णामनन्तरम् सुतरां तस्मिन्नेव दिने अर्थात् जुलाई-मासे त्रयोविंशे दिने भारत-मतुः प्रिय-सुपुत्रस्य जन्म अभवत्, येन देशवासिनां स्वातन्त्र्यार्थम् स्वीयं जीवनं समर्पितम् | अहं चन्द्रशेखर-आज़ादस्य पुण्य-स्मरणम् करोमि | भारते को नाम नवयुवा भवेत् यो हि एताः पङ्क्तीः श्रुत्वा प्रेरितो न स्यात्–
‘सरफ़रोशी की तमन्ना अब हमारे दिल में है,
देखना है ज़ोर कितना बाज़ु-ए-कातिल में है’
एताः पङ्क्तयः अशफाक़-उल्लाह-खान-भगत-सिंह-चन्द्रशेखर-आज़ाद-सदृशान् अनेकान् नवयुवकान् प्रेरितवत्यः | चन्द्रशेखर-आज़ादस्य शौर्यम्, स्वतन्त्रतायाः कृते तस्योन्माद-भावश्च, असंख्य-युवजनान् प्रेरितवन्तौ|आज़ादः निजजीवनं पणीकृत्य न कदाचिदपि वैदेशिकशासनस्य सम्मुखं अवानमत् | ममेदं सौभाग्यमासीत् यत् मध्यप्रदेशे चन्द्रशेखर-आज़ादस्य ग्रामे अलीराजपुरे गमनस्य सौभाग्यमपि अवाप्नवम् | इलाहाबादस्य चन्द्रशेखर-आज़ादपार्क- इत्यत्रापि श्रद्धासुमनांसि अर्पयितुम् अवसरं लब्धवान् | चन्द्रशेखर-आज़ाद-वर्यः तादृशो वीरपुरुषः आसीत् यो हि वैदेशिकानां गोलिकाभिः मर्तुमपि नैव समैहत – जीवनमपि स्वाधीनतया मरणस्य वरणमपि स्वेच्छया | इयमेवासीत् तस्य विशेषता | पुनरेकवारं अनयोः चरणकमलयोः श्रद्धापूर्वकं प्रणमामि |
नातिचिरं Finland-देशे आयोजितासु कनिष्ठ-विंशत्यून-विश्व-धावन-स्पर्धासु चतुश्शत-मीटर-मितायां धावन-स्पर्धायां, भारतस्य वीराङ्गना कृषक-पुत्री हिमादासः सुवर्ण-पदकं विजित्य इतिहासं व्यरचत्| देशस्य एका अपरा पुत्री एकता-भयानः मम पत्रस्य उत्तररूपेण इंडोनेशिया-देशात् मह्यम् ईमेल-इति विद्युत्-पत्रम् प्रेषितवती | साम्प्रतं सा Asian- Games- इत्येतदर्थम् सज्जते | E-mail-पत्रे एकता लिखति– ‘कस्यापि धावकस्य जीवने सर्वाधिकं महत्वपूर्ण-क्षणम् तद् भवति यदा असौ त्रिवार्णिकम् ध्वजं धृत्वा सहभागितामावहति, तथा चाहं गौरवमनुभवामि यत् मया तदनुष्ठितमेव|’
एकते ! वयं सर्वेsपि त्वयि गौरवमनुभवामः | त्वया देशस्य कीर्तिः विवर्धिता|Tunisia-देशे विश्व-पैराएथलेटिक्स-Grand Prix-अष्टादशोत्तर-द्वि-सहस्र-वर्षीय-स्पर्धासु एकता सुवर्णं कास्यं च पदके विजितवती|तस्याः इयम् उपलब्धिः विशिष्टा यतो हि सा पञ्चदश-वर्ष-पूर्वं मार्गीय-दुर्घटनायां आहता, तस्याः शरीरस्य अर्धभागः निष्क्रियः जातः, परञ्च एषा दुहिता धैर्यं नैवात्यजत्, आत्मानं सबलीकृत्य उपलब्धिरियमधिगता | अपरः दिव्याङ्गः योगेश- कठुनिया, असौ Berlin-नगरे पैरा-एथलेटिक्स-Grand Prix-स्पर्धासु discus throw-इति चक्रक्षेप-स्पर्धायां सुवर्ण-पदकं विजित्य विश्व-कीर्तिमानं व्यरचयत्, तेन साकं सुन्दरसिंह-गुर्जरः अपि javelin-इति प्रास-क्षेप-स्पर्धायां सुवर्ण-पदकं जितवान् | अहं एकता-भयान-योगेश-कठुनिया-सुन्दरसिंह-वर्याणाम् सर्वेषामपि साहसं सङ्कल्पं दृढ-निश्चयञ्च अभिनन्दामि वर्धापयामि च | भवन्तः सर्वे इतः परमपि अग्रेसरन्तु, अनारतं क्रीडन्तु, विकसन्तु च |
मम प्रियाः देशवासिनः, ऑगस्ट-मासः इतिहासस्य अनेकाभिः घटनाभिः, उत्सवैश्च नितरां सम्भरितोsस्ति, परञ्च ऋतोः प्रभावात् कदाचित् रुग्णतापि गृहं प्रविशति | अहं भवतां सर्वेषाम् उत्तम-स्वास्थ्यस्य कृते, देशभक्तेः प्रेरणादायिनः अस्य ऑगस्ट-मासस्य कृते, युग-युग-प्राचीनेभ्यः अनेकानेकेभ्यः उत्सवेभ्यश्च, भूरिशो शुभकामनाः व्याहरामि | पुनरेकवारं ‘मन की बात’-प्रसारण-व्याजेन अवश्यं मेलिष्यामः| कोटिशो धन्यवादाः |
--- भाषान्तर-कर्ता - डॉ.बलदेवानन्द-सागरः
दूरभाषः - ९८१० ५६२२ ७७
ईमेलः - baldevanand.sagar@gmail.com


text:
माहेश्वर सूत्राणि - संस्कृतप्रशिक्षणम्
यथा पूर्वं एव अनुदिष्टम् आसीत् अद्य संस्कृतप्रशिक्षणस्य प्रथम: अभ्यास: प्रकाश्यते । संस्कृताध्ययनस्य मूलम् अस्ति व्याकरणम् । पुनश्च व्याकरणस्य मूलम् सन्ति माहेश्वर सूत्राणि । एतानि सूत्राणि कानि अस्मिन् विषये साधारणप्रश्न: आगच्छति एव प्रायश: । माहेश्वरसूत्राणि सन्ति तानि सूत्राणि यै: माध्यमै: प्रत्याहारनिर्माणं भवति । एतेषां सूत्राणां विषये अग्रे विस्ताररूपेण पठाम: किन्तु अत्र एतेषां सूत्राणां प्रस्तुतीकरणं मात्र आवश्यकं प्रतीयते । एतानि सूत्राणि भवन्त: स्वमानसपटले स्थापयन्तु यतोहि अग्रे एतेषां बहु-उपयोग: अस्ति, यदि संस्कृतव्याकरणं सम्यकतया ज्ञातुं इच्छन्ति चेत् ।
माहेश्वरसूत्राणि
अइउण् ऋलृक् एओङ् ऐऔच् हयवरट् लण् ञमङ्णनम् झभञ् घढधष् जबगडदश् खफछठथचटतव् कपय् शषसर् हल् इति एतानि माहेश्वर-सूत्राणि । एकस्य शब्दस्य अन्तिमः अक्षरः अनुबन्धः इति कथ्यते । "आदिरन्त्यॆन सहॆता" इत्यनॆन सूत्रॆण प्रत्याहार-शब्दस्य बॊध: जायतॆ । चतुर्दश सूत्रै: ४२ + १ प्रत्याहाराणाम् उत्पत्तिर्भवति । प्रत्याहाराणाम् आधारॆणैव सम्पूर्णम् व्याकरणम् रचितम् ।
माहेश्वरसूत्राणाम् अनन्तरं संस्कृते कति वचनानि, कति लिंगानि, कति विभक्तय:, कति कारकाणि भवन्ति इति वदाम: ।
लिंगानि - संस्कृते त्रीणि लिंगानि भवन्ति ।
पुलिंगम् - राम:, चषक:, अश्व:, वृक्ष: इत्यादि
स्त्रीलिंगम् - रमा, नदी, घटी इत्यादि
नपुंसकलिंगम् - फलं, जलं, व्यजनं, मित्रम् इत्यादि ।
वचनानि - संस्कृते त्रीणि वचनानि अपि भवन्ति ।
एकवचनम् - एकस्य कृते प्रयुज्यते । यथा - राम:, सीता, स:, अहं, भवान् इत्यादि
द्विवचनम् - जनद्वयस्य कृते प्रयुज्यते । यथा - रामौ, बालकौ, सीते, तौ, आवां, भवन्तौ इत्यादि
बहुवचनम् - बहुजनानां कृते बहुवचनं प्रयुज्यते । यथा - बालका:, रमा:, ते, वयं, भवन्त: इत्यादि
सरलसंस्कृतस्य अस्मिन् प्रशिक्षणे केवलं एकवचनं पुनश्च बहुवचनस्य पाठनम् एव भविष्यति । द्विवचनस्य प्रयोग: प्रौढकक्ष्यायां पठिष्याम: ।
विभक्तय: - संस्कृते सप्त विभक्तय: भवन्ति ।
प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पंचमी, षष्ठी, सप्तमी
कारकाणि - संस्कृते षट् कारकाणि भवन्ति ।
कर्ता, कर्म, करणम्, सम्प्रदानम्, अपादानम्, सम्बन्ध:*, अधिकरणम्
(*सम्बन्धस्य कारकत्वं नास्ति ।)
कारकविभक्तीनां प्रयोग:
अद्य एतावत् एव अलम् । भवन्त: एतस्य स्मरणं कुर्वन्तु । एतत् प्रकाश्य पंच वारं अभ्यास: कुर्वन्तु । अग्रिम-अभ्यासे केचन् इतोपि महत्वपूर्ण-बिन्दव: प्रकाश्यते । तावत् नमो नम:
(अस्मिन् भवन्त: किमपि परिवर्तनं, शब्दकाठिन्य वा अनुभवन्ति चेत् कृपया सूचयन्तु, अग्रिमकक्ष्यायां तस्य निवारणं कुर्म: । धन्यवाद:)
भवदीय: - आनन्द:
http://www.sanskritjagat.co.in/


text:
छान्दोग्योपनिषद् ( द्वितीय प्रपाठक, प्रथम खण्ड से द्वादश खण्ड ), हिन्दी भावार्थ सहित
द्वितीय प्रपाठक
प्रथम खण्ड
समस्तस्य खलु साम्न उपासनँ साधु यत्खलु साधु
तत्सामेत्याचक्षते यदसाधु तदसामेति ॥ २. १. १ ॥
तदुताप्याहुः साम्नैनमुपागादिति साधुनैनमुपागादित्येव
तदाहुरसाम्नैनमुपागादित्यसाधुनैनमुपगादित्येव तदाहुः ॥ २. १. २ ॥
अथोताप्याहुः साम नो बतेति यत्साधु भवति साधु बतेत्येव
तदाहुरसाम नो बतेति यदसाधु भवत्यसाधु बतेत्येव तदाहुः ॥ २. १. ३ ॥
स य एतदेवं विद्वानसाधु सामेत्युपास्तेऽभ्याशो ह यदेनँ
साधवो धर्मा आ च गच्छेयुरुप च नमेयुः ॥ २. १. ४ ॥
अग्निः प्रस्तावोऽन्तरिक्षमुद्गीथ आदित्यः प्रतिहारो
द्यौर्निधनमित्यूर्ध्वेषु ॥ २. २. १ ॥
अथावृत्तेषु द्यौर्हिंकार आदित्यः
प्रस्तावोऽन्तरिक्षमुद्गीथोऽग्निः प्रतिहारः पृथिवी
निधनम् ॥ २. २. २ ॥
कल्पन्ते हास्मै लोका ऊर्ध्वाश्चावृत्ताश्च य एतदेवं
विद्वाँल्लोकेषु पञ्चविधं सामोपास्ते ॥ २. २. ३ ॥
तृतीयः खण्ड
वृष्टौ पञ्चविधँ सामोपासीत पुरोवातो हिंकारो
मेघो जायते स प्रस्तावो वर्षति स उद्गीथो विद्योतते
स्तनयति स प्रतिहार उद्गृह्णाति तन्निधनम् ॥ २. ३. १ ॥
वर्षति हास्मै वर्षयति ह य एतदेवं विद्वान्वृष्टौ पञ्चविधँसामोपास्ते ॥ २. ३. २ ॥
स हिंकारो यद्वर्षति स प्रस्तावो याः प्राच्यः स्यन्दन्ते
स उद्गीथो याः प्रतीच्यः स प्रतिहारः
समुद्रो निधनम् ॥ २. ४. १ ॥
न हाप्सु प्रैत्यप्सुमान्भवति य एतदेवं विद्वान्सर्वास्वप्सु
पञ्चविधँसामोपास्ते ॥ २. ४. २ ॥
सृष्टि में उपलब्ध जल में भी पाँच प्रकार से साम का चिंतन करना चाहिए। मेघों का चलना हिंकार, बरसना प्रस्ताव, पूर्व दिशा की ओर बहते जल को उद्-गीथ, पश्चिम का प्रतिहार और समुद्र को निधन जान कर उपासना करनी चाहिए।
ग्रीष्मः प्रस्तावो वर्षा उद्गीथः शरत्प्रतिहारो हेमन्तो निधनम् ॥ २. ५. १ ॥
कल्पन्ते हास्मा ऋतव ऋतुमान्भवति य एतदेवं
विद्वानृतुषु पञ्चविधँ सामोपास्ते ॥ २. ५. २ ॥
प्रस्तावो गाव उद्गीथोऽश्वाः प्रतिहारः पुरुषो निधनम् ॥ २. ६. १ ॥
भवन्ति हास्य पशवः पशुमान्भवति य एतदेवं
विद्वान्पशुषु पञ्चविधँ सामोपास्ते ॥ २. ६. २ ॥
हिंकारो वाक्प्रस्तावश्चक्षुरुद्गीथः श्रोत्रं प्रतिहारो
मनो निधनं परोवरीयाँसि वा एतानि ॥ २. ७. १ ॥
परोवरीयो हास्य भवति परोवरीयसो ह लोकाञ्जयति
य एतदेवं विद्वान्प्राणेषु पञ्चविधं परोवरीयः
सामोपास्त इति तु पञ्चविधस्य ॥ २. ७. २ ॥
इस प्रकार जो भी उपासक पुरुष इस प्रकार की साम उपासना करता है और प्राणों में पाँच प्रकार का साम है, ऐसा मान लेता है, उसका जीवन सुन्दर और श्रेष्ठ हो जाता है तथा उत्तम लोकों में स्थान प्राप्त करता है। इस पूरे भावार्थ का अभिप्राय तथा सारांश यह है कि सारी सृष्टि और यह प्रकृति भगवान की कृपा और महिमा से ही विद्यमान है।
यत्किंच वाचो हुमिति स हिंकारो यत्प्रेति स प्रस्तावो
यदेति स आदिः ॥ २. ८. १ ॥
यदुदिति स उद्गीथो यत्प्रतीति स प्रतिहारो
यदुपेति स उपद्रवो यन्नीति तन्निधनम् ॥ २. ८. २ ॥
दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवानन्नादो भवति
य एतदेवं विद्वान्वाचि सप्तविधँ सामोपास्ते ॥ २. ८. ३ ॥
अष्टम खण्ड में सात प्रकार की सामोपासना की विधा (सप्तविधसाम-सात विभागों के सात निर्देश स्वर जैसे- हुँ, प्र, आ, उद्, प्रति, उप, और नि) बताई गई है। वाणी में सात प्रकार के साम का चिंतन करें। वाणी के ‘हुँ’ को हिंकार मानना चाहिए, ‘प्र’ को प्रस्ताव तथा ‘आ’ ही आदि है ऐसा समझना चाहिए।
अथ खल्वमुमादित्यँसप्तविधँ सामोपासीत सर्वदा
समस्तेन साम मां प्रति मां प्रतीति सर्वेण समस्तेन साम ॥ २. ९. १ ॥
तस्मिन्निमानि सर्वाणि भूतान्यन्वायत्तानीति
विद्यात्तस्य यत्पुरोदयात्स हिंकारस्तदस्य पशवोऽन्वायत्तास्तस्मात्ते हिं कुर्वन्ति
हिंकारभाजिनो ह्येतस्य साम्नः ॥ २. ९. २ ॥
अथ यत्प्रथमोदिते स प्रस्तावस्तदस्य मनुष्या अन्वायत्तास्तस्मात्ते प्रस्तुतिकामाः प्रशँसाकामाः प्रस्तावभाजिनो ह्येतस्य साम्नः ॥ २. ९. ३ ॥
अथ यत्संगववेलायाँ स आदिस्तदस्य वयाँस्यन्वायत्तानि तस्मात्तान्य-अन्तरिक्षेऽनारम्बणान्यादायात्मानं परिपतन्त्यादिभाजीनि ह्येतस्य साम्नः ॥२.९.४ ॥
अथ यत्संप्रतिमध्यंदिने स उद्गीथस्तदस्य देवा अन्वायत्तास्तस्मात्ते सत्तमाः प्राजापत्यानामुद्गीथभाजिनो ह्येतस्य साम्नः ॥२.९.५ ॥
अथ यदूर्ध्वं मध्यंदिनात्प्रागपराह्णात्स प्रतिहारस्तदस्य गर्भा अन्वायत्तास्तस्मात्ते
प्रतिहृतानावपद्यन्ते प्रतिहारभाजिनो ह्येतस्य साम्नः ॥ २. ९. ६ ॥
अथ यदूर्ध्वमपराह्णात्प्रागस्तमयात्स उपद्रवस्तदस्यारण्या अन्वायत्तास्तस्मात्ते पुरुषं दृष्ट्वा कक्षँश्वभ्रमित्युपद्रवन्त्युपद्रवभाजिनो ह्येतस्य साम्नः ॥ २. ९. ७ ॥
अथ यत्प्रथमास्तमिते तन्निधनं तदस्य पितरोऽन्वायत्तास्तस्मात्तान्निदधति निधनभाजिनो ह्येतस्य साम्न एवं खल्वमुमादित्यँ सप्तविधँ सामोपास्ते ॥ २. ९. ८ ॥
इस प्रकार सूर्य के इन सात साम को विचारते हुए यह जानना चाहिए कि सूर्य के अनंत प्रकाश में साम का ही आलाप-राग हो रहा है, यह सारी प्रकृति सूर्योदय से सूर्यास्त तक साम का गान करते हुए
भगवान की महिमा का ही वर्णन कर रही है।
अथ खल्वात्मसंमितमतिमृत्यु सप्तविधँ
सामोपासीत हिंकार इति त्र्यक्षरं प्रस्ताव
इति त्र्यक्षरं तत्समम् ॥ २. १०. १ ॥
आदिरिति द्व्यक्षरं प्रतिहार इति चतुरक्षरं
तत इहैकं तत्समम् ॥ २. १०. २ ॥
उद्गीथ इति त्र्यक्षरमुपद्रव इति चतुरक्षरं
त्रिभिस्त्रिभिः समं भवत्यक्षरमतिशिष्यते
त्र्यक्षरं तत्समम् ॥ २. १०. ३ ॥
निधनमिति त्र्यक्षरं तत्सममेव भवति
तानि ह वा एतानि द्वाविँशतिरक्षराणि ॥ २. १०. ४ ॥
एकविँशत्यादित्यमाप्नोत्येकविँशो वा
इतोऽसावादित्यो द्वाविँशेन परमादित्याज्जयति
तन्नाकं तद्विशोकम् ॥ २. १०. ५ ॥
आप्नोती हादित्यस्य जयं परो हास्यादित्यजयाज्जयो
भवति य एतदेवं विद्वानात्मसंमितमतिमृत्यु
सप्तविधँ सामोपास्ते सामोपास्ते ॥ २. १०. ६ ॥
मनो हिंकारो वाक्प्रस्तावश्चक्षुरुद्गीथः श्रोत्रं प्रतिहारः
प्राणो निधनमेतद्गायत्रं प्राणेषु प्रोतम् ॥ २. ११. १ ॥
मन, वाणी, आँख, कान और प्राण क्रमशः हिंकार, प्रस्ताव, उद्-गीथ, प्रतिहार और निधन हैं। यह इन्द्रियों से ओत-प्रोत प्राण है। यही गायत्री साम है।
स एवमेतद्गायत्रं प्राणेषु प्रोतं वेद प्राणी भवति
सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति
महान्कीर्त्या महामनाः स्यात्तद्व्रतम् ॥ २. ११. २ ॥
इस गायत्री साम को जो उपासक प्राणों से युक्त जान और मान लेता है, वह प्राणों की उपासना से वह महान तथा कीर्तिशाली जीवन प्राप्त कर दीर्घायु होता है, ज्योतिर्मय जीवन प्राप्त करता है और महाप्रज्ञ की भांति प्रजा और पशुओं से भी बड़ा और बलशाली हो जाता है। उसे उदार-चित्त होने का व्रत लेना चाहिए ।
अभिमन्थति स हिंकारो धूमो जायते स प्रस्तावो
ज्वलति स उद्गीथोऽङ्गारा भवन्ति स प्रतिहार
उपशाम्यति तन्निधनँ सँशाम्यति
तन्निधनमेतद्रथंतरमग्नौ प्रोतम् ॥ २. १२. १ ॥
स य एवमेतद्रथंतरमग्नौ प्रोतं वेद ब्रह्मवर्चस्यन्नादो
भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया
पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या न प्रत्यङ्ङग्निमाचामेन्न
निष्ठीवेत्तद्व्रतम् ॥ २. १२. २ ॥
शेष खण्ड अगले पृष्ठ पर..................


text:
मगधः
मगधं पूर्वभारते एकं राज्यं आसीत् । मगधदेशः षोडशमहाजनपदेषु अन्यतम: । अद्यतन: बिहारप्रदेश: मगधदेश: आसीत् । तस्य द्वे राजधान्यौ । राजगृहं पाटलीपुत्रञ्चेति । अस्मात् प्रदेशात् एव जैनधर्मः बौद्धधर्मः च उद्भूतौ स्त: । भारतस्य सुवर्णकाले गणितं विज्ञानं ज्योतिषं धर्म: इत्येतेषां शास्त्राणां विकास: अभवत् ।
अन्तर्विषयाः
भूगोलाधारः[सम्पादयतु]
मगधदेशे अद्यतने पट्ना-गया-मण्डले पश्चिमबङ्गालप्रदेशा: च अन्तर्भवन्ति स्म। अस्य प्रदेशस्य सीमा उत्तरदिशि गङ्गा आसीत् , पूर्वस्याम् दिशि चम्पानदी दक्षिणे च विन्ध्याचलः आसीत्।
इतिहासः[सम्पादयतु]
एष प्रदेश: एव बौद्धजैनमतानां जन्मस्थानम्। अत्र एव मौर्यगुप्तसाम्राज्ये आरभेताम्। अस्मिन् देशे एव प्राचीनकाले अत्यन्तं प्रख्यात: नालन्दाविश्वविद्यालय: अपि आसीत् । अत्र पाळीभाषा अपि उपयुक्ता भवति स्म ।
वंशावली[सम्पादयतु]
बृहद्रथवंशः[सम्पादयतु]
अयं वंशः भारतेन बृहद्रथेन स्थापितः । तस्य पुत्रः एव जरासन्धः । जरासन्धः भीमेन हतः । एष: वंशः सहस्रवर्षाणि शासनम् अकरोत् ।
प्रद्योतवंशः[सम्पादयतु]
प्रद्योत्तवंशः बृहद्रथवंशस्य उत्तरधिकारी आसीत् । तेषां सम्प्रदायानुसारं पुत्राः स्वपितॄन् हत्वा एव राजानः अभवन् । तेषां शासनकाले मगधदेशे अपराधकरणं नाम कश्चन सामान्य: विषय: आसीत् । अतः एव जनाः प्रतिभटनं कृतवन्त: । ततः हर्यङ्कः जनानाम् इच्छया राजा अभूत् ।
हर्यङ्कवंशः[सम्पादयतु]
हर्यङ्कवंशः क्रि.पू ६८४ तमे वर्शे प्रतिष्ठितः । बिम्बिसारः एव मगधराज्यं पालयति स्म। तस्य पुत्रः अजातशत्रुः तं कारागारे स्थापयित्वा राजा अभूत् । तस्य पुत्रस्य राज्ञः उदयभद्रस्य राज्यकाले पाटलीपुत्रं लोकस्य वरिष्ठं नगरम् अभवत् । अनिरुद्धः स्वपितरम् उदयभद्रं हत्वा राजा अभवत् । अतः विद्रोह: प्रावर्तत ।
शिशुनागवंशः[सम्पादयतु]
एतद्वंशः शिशुनागेन क्री.पू ४३० तमे वर्षे प्रतिष्ठापितः । अस्य वंशस्य राज्ञः महानन्दिनः अन्यजातसुतेन महापद्मेन नन्दवंशः प्रतिष्ठापितः ।
नन्दवंशः[सम्पादयतु]
अस्य राज्यस्य संस्थापकः महापद्मनन्दः शिशुनागवंशस्य महानन्दिनः अन्यजातपुत्रोSभवत् । महापद्मनन्दः अष्टाशीतिवर्षाणि यावत् जीवितवान् । नन्दराजाः भारतस्य प्रथमाः साम्राज्यस्थापकाः इति प्रसिद्धाः । अस्य वंशस्य अन्तिमः सम्राट् धननन्दः ।
मौर्य साम्राज्यम्[सम्पादयतु]
मौर्यसाम्राज्यं चन्द्रगुप्तमौर्येन प्रतिष्ठापितम् । सः विशालराज्यं प्राशासत । सः कम्भोजपारसिकयवनराज्यान् अपि जितवान् । तस्य पुत्रः बिन्दुसारः आसीत् । तस्य पौत्रः महान् अशोक़ः । कलिङ्गयुद्धानन्तरं अशोकः बौद्धद्धर्मम् अहिंसां च गृहीतवान् । सः शिलाभिलेखनानि अपि स्थापितवान् ।
शुङ्गवंशः[सम्पादयतु]
क्रि.पू १८५ तमे वर्षे सेनापतिः पुष्यमित्रशुङ्गः मौर्यमहाराजं बृहद्रथं हत्वा शुङ्गवंशं प्रतिष्ठापितवान् । इदं राज्यं क्रि.पू २६ तमे वर्षे नष्टम् अभवत् ।
कन्ववंशः[सम्पादयतु]
क्रि पू ७५ तमे वर्षे वसुदेवेन कन्ववंशः प्रतिष्ठापितः । इदं राज्यं क्रि.पू २६ तमे वर्षे नष्टम् अभवत् ।
गुप्तवंशः[सम्पादयतु]
गुप्तराज्यकाल: भारतस्य सुवर्ण्काल: इति कथ्यते । गुप्तवंशः श्रीगुप्तेन स्थापितः । अस्मिन् काले अनेके कवयः वैज्ञानिकाः गणितज्ञाः च अवसन् । गुप्तराजसभायां कालिदासार्यभट्टवराहमिहीरविष्णुशर्मादय: विद्वांस: आसन् इति श्रूयते । मध्य-एशियहूणाः एतद् राज्यम् अनाशयन् ।


text:
रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्/सर्गः ४
श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे चतुर्थः सर्गः ॥४-४॥
ततः प्रहृष्टो हनुमान् कृत्यवान् इति तत् वचः ।
श्रुत्वा मधुर भावम् च सुग्रीवम् मनसा गतः ॥४-४-१॥
भाव्यो राज्यागमः तस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
यत् अयम् कृत्यवान् प्राप्तः कृत्यम् च एतत् उपागतम् ॥४-४-२॥
ततः परम संहृष्टः हनुमान् प्लवगोत्तमः ।
प्रति उवाच ततो वाक्यम् रामम् वाक्य विशारदः ॥४-४-३॥
किम् अर्थम् त्वम् वनम् घोरम् पम्पा कानन मण्डितम् ।
आगतः सानुजो दुर्गम् नाना व्याल मृग आयुतम् ॥४-४-४॥
तस्य तद् वचनम् श्रुत्वा लक्ष्मणो राम चोदितः ।
आचचक्षे महात्मानम् रामम् दशरथात्मजम् ॥४-४-५॥
राजा दशरथो नाम द्युतिमान् धर्म वत्सलः ।
चातुर् वर्ण्यम् स्व धर्मेण नित्यम् एव अभिपालयन् ॥४-४-६॥
न द्वेष्टा विद्यते तस्य स तु द्वेष्टि न कंचन ।
स तु सर्वेषु भूतेषु पितामह इव अपरः ॥४-४-७॥
अग्निष्टोमादिभिः यज्ञैः इष्टवान् आप्त दक्षिणैः ।
तस्य अयम् पूर्वजः पुत्रो रामो नाम जनैः श्रुतः ॥४-४-८॥
शरण्यः सर्व भूतानाम् पितुः निर्देश पारगः ।
ज्येष्टो दशरथस्य अयम् पुत्राणाम् गुणवत्तरः ॥४-४-९॥
राज लक्षण संयुक्तः संयुक्तो राज्य सम्पदा ॥
राजात् भ्रष्टो मया वस्तुम् वने सार्धम् इह आगतः ॥४-४-१०॥
भार्यया च महाभाग सीतया अनुगतो वशी ।
दिन क्षये महातेजाः प्रभ एव दिवाकरः ॥४-४-११॥
अहम् अस्य अवरः भ्राता गुणैः दास्यम् उपागतः ।
कृतज्ञस्य बहुज्ञस्य लक्ष्मणो नाम नामतः ॥४-४-१२॥
सुखार्हस्य महार्हस्य सर्वभूत हितात्मनः ।
ऐश्वर्येण विहीनस्य वनवासे रतस्य च ॥४-४-१३॥
रक्षस अपहृता भार्या रहिते काम रूपिणा ।
तत् च न ज्ञायते रक्षः पत्नी येन अस्य वा हृता ॥४-४-१४॥
दनुः नाम दितेः पुत्रः शापात् राक्षसताम् गतः ।
आख्यातः तेन सुग्रीवः समर्थो वानराधिपः ॥४-४-१५॥
स ज्ञास्यति महावीर्यः तव भार्या अपहारिणम् ।
एवम् उक्त्वा दनुः स्वर्गम् भ्राजमानो दिवम् गतः ॥४-४-१६॥
एतत् ते सर्वम् आख्यातम् याथातथ्येन पृच्छतः ।
अहम् चैव च रामः च सुग्रीवम् शरणम् गतौ ॥४-४-१७॥
एष दत्त्वा च वित्तानि प्राप्य च अनुत्तमम् यशः ।
लोकनाथः पुरा भूत्वा सुग्रीवम् नाथम् इच्छति ॥४-४-१८॥
सीता यस्य स्नुषा च आसीत् शरण्यो धर्मवत्सलः ।
तस्य पुत्रः शरण्यस्य सुग्रीवम् शरणम् गतः ॥४-४-१९॥
सर्व लोकस्य धर्मात्मा शरण्यः शरणम् पुरा ।
गुरुर् मे राघवः सोऽयम् सुग्रीवम् शरणम् गतः ॥४-४-२०॥
यस्य प्रसादे सततम् प्रसीदेयुः इमाः प्रजाः ।
स रामः वानरेन्द्रस्य प्रसादम् अभिकाङ्क्षते ॥४-४-२१॥
येन सर्व गुणोपेताः पृथिव्याम् सर्व पार्थिवाः ।
मानिताः सततम् राज्ञा सदा दशरथेन वै ॥४-४-२२॥
तस्य अयम् पूर्वजः पुत्रः त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
सुग्रीवम् वानरेन्द्रम् तु रामः शरणम् आगतः ॥४-४-२३॥
शोक अभिभूते रामे तु शोक आर्ते शरणम् गते ।
कर्तुम् अर्हति सुग्रीवः प्रसादम् सह यूथपैः ॥४-४-२४॥
एवम् ब्रुवाणम् सौमित्रिम् करुणम् स अश्रु पातनम् ।
हनुमान् प्रति उवाच इदम् वाक्यम् वाक्य विशारदः ॥४-४-२५॥
ईदृशा बुद्धि संपन्ना जितक्रोधा जितेइन्द्रियाः ।
द्रष्टव्या वानरेइन्द्रेण दिष्ट्या दर्शनम् आगताः ॥४-४-२६॥
स हि राज्यात् च विभ्रष्टः कृत वैरः च वालिना ।
हृत दारो वने त्रस्तः भ्रात्रा विनिकृतः भृशम् ॥४-४-२७॥
करिष्यति स साहाय्यम् युवयोः भास्करात्मजः ।
सुग्रीवः सह च अस्माभिः सीतायाः परिमार्गणे ॥४-४-२८॥
इति एवम् उक्त्वा हनुमान् श्लक्ष्णम् मधुरया गिरा ।
बभाषे साधु गच्छामः सुग्रीवम् इति राघवम् ॥४-४-२९॥
एवम् ब्रुवन्तम् धर्मात्मा हनूमन्तम् स लक्ष्मणः ।
प्रतिपूज्य यथा न्यायम् इदम् प्रोवाच राघवम् ॥४-४-३०॥
कपिः कथयते हृष्टो यथा अयम् मारुतात्मजः ।
कृत्यवान् सोऽपि संप्राप्तः कृत कृत्योऽसि राघव ॥४-४-३१॥
प्रसन्न मुख वर्णः च व्यक्तम् हृष्टः च भाषते ।
न अनृतम् वक्ष्यते वीरो हनूमान् मारुतात्मजः ॥४-४-३२॥
ततः स सुमहाप्राज्ञः हनुमान् मारुतात्मजः ।
जगाम आदाय तौ वीरौ हरि राजाय राघवौ ॥४-४-३३॥
भिक्षु रूपम् परित्यज्य वानरम् रूपम् आस्थितः ।
पृष्टम् आरोप्य तौ वीरौ जगाम कपिकुङ्जरः ॥४-४-३४॥
स तु विपुल यशाः कपि प्रवीरः पवनसुतः कृत कृत्यवत् प्रहृष्टः ।
गिरि वरम् उरुविक्रमः प्रयातः स शुभमतिः सह राम लक्ष्मणाभ्याम् ॥४-४-३५॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुर्थः सर्गः ॥४-४॥


text:
यकृत्
मनुष्यस्य यकृत् मानवशरीरे विद्यमानं बृहत् मांसलम् अङ्गम् । तत् मानवशरीरस्य रसक्रियागारम् इत्यपि कथ्यते । तच्च अङ्गम् उदरदेशस्य दक्षिणतः शरीरमध्यदेशात् अधः च भवति । तत् यकृत् पार्श्वास्थिना आवृतं सत् रक्षितं तिष्ठति । यकृत् आङ्ग्लभाषायां Liver इति उच्यते । एतदङ्गं बाह्यस्पर्शेन ज्ञातुम् अशक्यम् । परन्तु यदि रोगेण यकृत् स्फीतं भवति तर्हि पार्श्वास्थिनः पृष्ठतः स्पर्शेन तत् ज्ञातुं शक्यम्, यदि उदरम् अन्तः नीयेत् ।
यकृतः प्रमुखं कार्यद्वयं - नूतनानां रसानां संयोजनं, विषस्य दुर्बलीकरणं चेति । विज्ञानिनः वदन्ति यत् वस्तुतः यकृत् पञ्चशताधिकानि कार्याणि करोति इति । यकृतः प्रमुखाणि कार्याणि - मेदसः नाशः, शर्करांशस्य ग्लैकीजेनरुपेण परिवर्तनम् इत्यादीनि । यकृत् कोलेस्ट्राल अपि उत्पादयति ।


text:
सूत्रच्छेद:
उपात् - पञ्चम्येकवचनम् , यमः - पञ्चम्येकवचनम् , स्वकरणे - सप्तम्येकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
शेषात् कर्तरि परस्मैपदे प्राप्ते उपपूर्वात् यमः स्वकरणे वर्तमानादात्मनेपदं भवति। पाणिग्रहणविशिष्टम् इह स्वकरनम् गृह्यते, न स्वकरणमात्रम्। भार्याम् उपयच्छते। स्वकरणे इति किम्? देवदत्तो यज्ञदत्तस्य भार्याम् उपयच्छति।
यदि स्वकरणमात्र आत्मनेपदं भवति शाकटकादिस्वीकारेऽपि स्यादिति चोद्यमपाकर्त्तुमाह-- `पाणिग्रहणम्` इत्यादि। एवं मन्यते-- प्रतिनियतविषया हि शब्दशक्तयो भवन्ति, यस्मादुपपूर्वो यमिरात्मनेपदान्त एवंविध एव स्वीकारे वर्तते; न तु सर्वस्मिन्। तस्मात् पाणिग्रहणात्मकमेव स्वीकरणं गृह्रते। उपयच्छत इति पूर्ववद्यच्छादेशः॥
इह स्वस्य सतो रूपान्तरेण यत्करणं तत्स्वकरणमिति न गृह्यते, किं तर्हि? यदाऽस्वं स्वं करोति तदा भवितव्यम्, च्विप्रत्ययस्तु विकल्पितत्वान्न भवति। पाणिग्रहणविशिष्टमिति। पाणिग्रहणं नाम कश्चित्कन्यासंस्कारस्तद्विशिष्टमित्यर्थः। भाष्ये तु-अस्वस्य सतः स्वत्वापादनमेव स्वकरणमित्युक्तम्। भट्टिकाव्येऽपि तदनुगुणः प्रयोगः- उपायंस्त महास्त्राणि, उपायंसत नासतम्, नोपायंस्त दशानन इति। देवदतो यज्ञदतस्य भार्यामुपयच्छति, यज्ञदतसम्बन्धिनीं भार्यां दास्यादिरूपेण स्वीकरोतीत्यर्थः। पाणिग्रहणाभावाद् वृत्तिकारमते युक्तं प्रत्युदाहरण्, भाष्यकारमते त्वत्रापि भवितव्यम्॥
सिद्धान्तकौमुदी
स्वकरणं स्वीकारः । भार्यामुपयच्छते ।
उपाद्यमः। `आत्मनेपद`मिति शेषः। ननु `स्वं वरुआमुत्पादयती`त्यर्थे `वस्त्रमुपयच्छती`त्यत्राप्यात्मनेपदं स्यादित्यत आह--स्वकरणं स्वीकार इति। अस्वस्य सतः स्वत्वेन परिग्रहः स्वकरणशब्देन विवक्षित इत्यर्थः। च्विप्रत्ययस्तु वैकल्पिकः, `समर्थानां प्रथमाद्वे`त्युक्तेरिति भाष्ये स्पष्टम्।
स्वकरणं स्वीकार इति। स्वकरणमित्यत्र च्विर्न भवति, `समर्थानां प्रथमाद्वे`ति विकल्पात्। स्वकरणशब्देन भार्यास्वीकारो गृह्यते इति वृत्तिकृत्। भट्टिस्तु स्वीकारमात्रेऽपि प्रायुङ्क्त `उपायंस्त महाऽस्त्राणी`ति।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
उपाद्यमः स्वकरणे इह कस्मान्न भवति। स्वं शाटकान्तमुपयच्छति - इति? अस्वं यदा स्वं करोति तदा भवितव्यम्। यद्येवं स्वीकरणमिति प्राप्नोति। विचित्रास्तद्धितवृत्तयः। नातस्तद्धित उत्पद्यते ।। 56 ।।