text:
त्यागराजः
‘त्यागराज’ (तेलुगु:త్యాగరాజు) इति, ‘त्यागय्य’ इति च विख्यातः काकर्ल त्यागब्रह्मः कर्णाटकसङ्गीतस्य (दक्षिणभारतीयशास्त्रीयसङ्गीतस्य) श्रेष्ठेषु वाग्गेयकर्तृषु मूर्धन्यः । अस्य जीवनकालः क्रि.श.१७६७तमवर्षस्य मेमासस्य चतुर्थदिनतः क्रि.श.१८४७ जनवरिमासस्य षष्टदिनपर्यन्तम् । त्यागराजः, मुत्तुस्वामी दीक्षितः, श्यामशास्त्री च कर्णाटकसङ्गीतस्य त्रिमूर्तयः इत्येव प्रख्याताः । कर्णाटकसङ्गीतस्य प्रवर्धने त्यागराजस्य योगदानं महदस्ति । एषः सहस्रशः भक्तिप्रधानाः कृतीः अरचयत् । महान् रामभक्तः एषः । अस्य कृतिषु बहुधा श्रीरामस्य स्तुतिः दृश्यते । अस्य बह्व्यः कृतयः अद्यापि अत्यन्तं जनप्रियाः सन्ति । विशेषोल्लेखम् अर्हन्ति ’पञ्चरत्नकृतयः’ इति प्रसिद्धाः पञ्च कृतयः । त्यागराजस्य स्मृतिसमारोहेषु गायकाः एताः कृतीः आदरेण गायन्ति । जननम् – क्रि.श.१७६७४तमवर्षस्य मे मासस्य चतुर्थदिनम् । (चैत्रशुक्लसप्तमी, पुष्यनक्षत्रम्) जन्मस्थलम् – तिरुवारूरु, तमिलुनाडुराज्यम्, भारतदेशः । मरणम् – क्रि.श.१८४७तमवर्षे जनवरिमासस्य षष्ठे दिने । (७९ वर्षाणि) वर्गः – कर्णाटकसङ्गीतम् वृत्तिः – कर्णाटकसङ्गीतवाग्गेयकारः
अन्तर्विषयाः
बाल्यम्[सम्पादयतु]
त्यागराजः १७६७तमे वर्षे तमिलुनाडुराज्यस्य तञ्जावूरुमण्डलस्य तिरुवारूरुग्रामे जातः । अस्य पितरौ काकर्ल रामब्रह्मः सीतम्मा च । तेलुगुभाषायाः ब्राह्मणसमुदायान्तर्गतस्य मुलुकनाडुकुलीयौ । तिरुवारूरुग्रामस्य प्रधानः आराध्यदेवः त्यागराजः (शिवः) । अतः एव बालकस्य त्यागराज इति नाम कृतम् । त्यागराजः मातामहस्य गिरिराजकवेः गृहे जातः । गिरिराजकविः तञ्जावूरुमण्डलस्य राज्ञः आस्थाने कविः वाग्गेयकारः च आसीत् ।
सङ्गीतप्रीतिः[सम्पादयतु]
बाल्ये एव त्यागराजस्य सङ्गीताध्ययनं प्रसिद्धपण्डितस्य सोण्टि वेङ्कटरमणय्यस्य अन्तिके आरब्धम् । अस्य दृष्ट्या सङ्गीतं दैवाराधनस्य अपि च मोक्षप्राप्तेः साधनम् । सङ्गीताभ्यासे तस्य लक्ष्यं पूर्णतः भक्तिपरम् एव आसीत् । शास्त्रीयसङ्गीतस्य पाण्डित्यप्रदर्शने तस्य आसक्तिः कदापि न आसीत् । कृतिरचने तस्य विशेषाभिरुचिः । किशोरावस्थायाम् एव रचिता देसिकतोडि (देश्यतोडि) रागे विद्यमाना ‘नमो नमो राघवाय’ इति अस्य प्रथमा कृतिः गृहस्य भित्तिषु अङ्किता ।
केभ्यश्चित् वर्षेभ्यः अनन्तरं सोण्टि वेङ्कटरमणय्यः तञ्जावूरुपत्तने स्वगृहे गातुं त्यागराजम् आहूतवान् । तदा त्यागराजः पञ्चरत्नकृतिषु पञ्चमीम् ‘एन्दरो महानुभावुलु अन्दरिकी वन्दनमुलु’ (अर्थः – ये ये सन्ति बहवः महान्तः, सर्वेभ्यः नमस्काराः) इति कृतिं गीतवान् । तेन प्रीतः वेङ्कटरमणय्यः त्यागराजस्य प्रतिभाविषये तञ्जावूरुराजम् उक्तवान् । सः राजा अनेकानि अमूल्यानि उपायनानि प्रेषयित्वा स्वीयम् आस्थानम् आगन्तुं त्यागराजम् आहूतवान् । किन्तु आस्थानजीवने अनासक्तः त्यागराजः सर्वाणि उपायनानि प्रत्यर्प्य राज्ञः आह्वानं निराकृतवान् । अस्मिन् काले एव अनेन जनप्रिया कृतिः कल्याणिरागे ‘निधि चाल सुखमा’ (‘हे मनः, सम्पद्भिः सुखं लभ्यते? उत श्रीरामस्य सन्निधौ सेवया?’ इति प्रश्नरूपा इयं कृतिः) विरचिता ।
कृतिरचना[सम्पादयतु]
त्यागराजस्य अग्रजः तस्य राजाश्रयनिराकरणेन क्रुद्धः । सः त्यागराजस्य पूजोपयुक्तं प्रीतिपात्रं श्रीरामस्य विग्रहं कावेरीनद्याम् अक्षिपत् । आराध्यदेवस्य विरहं सोढुम् अशक्तः त्यागराजः दक्षिणभारतस्य तीर्थयात्राम् अकरोत् । बहूनि पुण्यक्षेत्राणि अटित्वा तत्रत्यां देवताम् उद्दिश्य कृतीः अरचयत् । त्यागराजः पूर्णतया श्रीरामभक्तिसागरे निमग्नः आसीत् । तस्य जीवनशैली बहुसरला । प्रापञ्चिकभोगेषु तस्य ईषदपि आसक्तिः न आसीत् । सः स्वस्य रचनाः व्यवस्थिततया लेखयितुं पाठयितुं वा कमपि प्रयत्नं न अकरोत् । कर्णाटकसङ्गीते प्रसिद्धः संशोधकः दिवङ्गतः रङ्गरामानुज अय्यङ्गार्यः स्वीये "कृतिमणिमालै" ग्रन्थे त्यागराजस्य मरणसमये विद्यमानां स्थितिं वर्णयति । त्यागराजस्य पर्वतसदृशे कृतिभाण्डारे बहुभागः प्राकृतिकविकोपैः मनुष्यनिर्लक्ष्येण च नष्टः । प्रायेण त्यागराजः श्रीरामस्य सन्निधौ उपविश्य कृतीः विरचय्य गायति स्म । समीपे उपविष्टाः शिष्याः तालपत्रेषु ताः कृतीः लिखन्ति स्म । तस्य निधनानन्तरं विविधेषु शिष्येषु एतानि तालपत्राणि विभक्तानि । तत्तच्छिष्याणां कुटुम्बेषु शिष्यपरम्परासु च प्रचलितानि अभवन् । अतः एव त्यागराजकृतीनां पूर्णा आवलिः, संख्यादिकं वा कुत्रापि न लभ्यते ।
कृतीनां रक्षणम्[सम्पादयतु]
तथापि, तस्य कृतयः अत्यन्तं जनप्रियाः सन्ति । प्रसिद्धाः सङ्गीतविद्वांसः काञ्चीपुरं नायनापिळ्ळै, सिमिळि सुन्दरम् ऐयर्, वीणा धनम्माळ् प्रभृतयः त्यागराजस्य कृतीनां महत्त्वम् आकलय्य स्वैः अधिगताः कृतीः व्यवस्थिततया विलिख्य रक्षितवन्तः । पश्चात् के.वी.श्रीनिवास अय्यङ्गार्, रङ्गरामानुज अय्यङ्गार् प्रभृतयः संशोधकाः महता प्रयासेन विविधानां सङ्गीतविदुषां, गुरूणां, कुटुम्बानां च सम्पर्कं कृतवन्तः । तेषां समीपे उपलभ्यानि तालपत्राणि सम्पाद्य, अधीत्य, ग्रन्थेषु प्रकाशितवन्तः । के.वी.श्रीनिवास अय्यङ्गार्यः आदि सङ्गीत रत्नावळी, तथा आदि त्यागराज हृदयम् (भागत्रयम्) इति ग्रन्थद्वयं सम्पादितवान् । रङ्गरामानुज अय्यङ्गार्यः भागचतुष्टये ’कृतिमणिमालै’ इति ग्रन्थं प्रकाशितवान् । एतेषु भागद्वयेषु त्यागराजकृतय: सन्ति । कृतिमणिमालै इत्ययं महत्तमः संशोधनग्रन्थः ।
भावसङ्गीतस्य अग्रगण्यस्य मुसिरी सुब्रह्मण्य अय्यरस्य गृहे बृहत् ग्रन्थालये बहूनां पुस्तकानां सङ्ग्रहः आसीत् । तस्य शिष्यः टी.के.गोविन्दरावः सम्यक् परिशोध्य आङ्ग्ललिप्यां देवनागरीलिप्यां च त्यागराजकृतीनां सङ्ग्रहं प्रकाशितवान् । त्यागराजसम्बद्धेषु विषयेषु कृतपरिश्रमः टी.एस्.पार्थसारथिः त्यागराजकृतीनां साहित्यम् अर्थसहितं प्रकाशितवान् । अयं ग्रन्थः सङ्गीताध्यापकानां छात्राणां च आदरपात्रं वर्तते ।
तेलुगुभाषायामपि त्यागराजसम्बद्धाः बहवः ग्रन्थाः प्रकाशिताः । किन्तु एते ग्रन्थाः रङ्गरामानुज अय्यङ्गारस्य, टी.के.गोविन्दरावस्य च ग्रन्थसमं समग्राः न सन्ति ।
एवं बहूनां सङ्गीतज्ञानां संशोधकानां च परिश्रमेण अधुना त्यागराजकृतीनां समग्रः कश्चन सङ्ग्रहः वर्तते । त्यागराजस्वामिन: वाल्मीकिमहर्षे: अवतार: इति मान्यते । त्रीणि कारणानि प्रमुखानि वदन्ति स्म । प्रथमम् - रामायणे २४,००० अधिकानि श्लोकानि सन्ति, अत: कीर्तनानि अपि त्यागराजेन २४००० विरचिताः इति । द्वितीयम् - त्यागराज: एकमपि सरस्वति स्तुति न रचितवन्त: - वाल्मीकि महर्षॆ: जिह्वा मध्यॆ स्थिता सरस्वती आसीत् - माता स्वीय स्तुति न करोति एव । तृतीयम् - वाल्मीकि महर्षै: उपयोगमाना शैली इव त्यागराजेन कीर्तनानि विरचितानि । किन्तु अधुना सम्प्रति प्रायः ७०० कृतयः एव उपलभ्यन्ते ।
गेयनाटकरचना[सम्पादयतु]
त्यागराजः न केवलं कृतीः, किन्तु गेयनाटकद्वयम् अपि रचितवान् । एते प्रह्लादभक्तिविजयम्, नौकाचरित्रं च । प्रह्लादभक्तिविजये पञ्च अङ्काः, २८ रागेषु ४५ कृतयः, भिन्नेषु वृत्तेषु १३८ श्लोकाः च सन्ति । इदं नाटकं तेलुगुभाषायां विद्यते । नौकाचरितं तु एकाङ्कयुक्तं लघुनाटकम् । अस्मिन् १३ रागेषु २१ कृतयः, ४३ श्लोकाः च सन्ति । इदं नाटकं बहु जनप्रियम् अस्ति । अस्य कथा कविकल्पिता । कृष्णसम्बद्धा कथा, किन्तु भागवतपुराणे क्वापि एषा कथा न दृश्यते ।
त्यागराजस्य कृतिषु उपयुक्ता तेलुगुभाषा अत्यन्तं मनोहरा । वाल्मीकिः २४००० श्लोकैः रामायणं रचितवान् । त्यागराजः अपि भगवतः स्तुतिपराः २४००० कृतीः अरचयत् इति प्रतीतिः ।
त्यागराजस्य सङ्गीतं सर्वलघुप्रधानम् । तस्य कृतिषु रागस्य लयस्य च सुन्दरः समागमः दृश्यते । तस्य कृतीः बालानां सुलभाः, पण्डितानां स्फूर्तिप्रदाः, मेधाविनाम् आश्चर्यजनकाः च सन्ति ।
स्मरणम्[सम्पादयतु]
त्यागराजस्य स्मृतौ प्रतिवर्षं ’त्यागराजाराधना’ इति स्मृतिसमारोहः आयोज्यते । तस्य वासस्थले तिरुवैयारुग्रामे अयम् उत्सवः जनवरी-फेब्रवरी मासयोः भवति । सप्ताहात्मके कार्यक्रमे विश्वस्य विभिन्नेभ्यः प्रदेशेभ्यः आगताः सङ्गीतविद्वांसः त्यागराजस्य समाधिस्थले भक्तिपूर्वकं गानाञ्जलिं समर्पयन्ति । तस्य पुण्यतिथौ पुष्यबहुलपञ्चम्यां सर्वे मिलित्वा एककण्ठेन पञ्चरत्नकृतीः गायन्ति । गानेन सह वीणावेणुमृदङ्गनागस्वरमद्दळघटादीनां वाद्यानाम् अपि नादः एतत् स्थलं पूरयति ।
त्यागराजसम्बद्धानि चलच्चित्राणि[सम्पादयतु]
तेलुगुभाषायाः वाग्गेयकारेषु त्यागराजः श्रेष्ठः । प्रीत्या आदरेण च जनैः ‘त्यागय्य’ इति आहूतस्य अस्य जीवनकथा तेलुगुचलच्चित्रवलये बहूनां स्फूर्तिदायकम् । बहुषु चलच्चित्रेषु अस्य कृतयः गीतरूपेण योजिताः । अस्य जीवनकथायाः आधारेण चलच्चित्रद्वयम् अपि निर्मितम् अस्ति । प्रख्यातः निर्देशकः चित्तूरु वि नागय्यः १९४६तमे वर्षे ’त्यागय्य’ इति चलच्चित्रं कृतवान् । अद्यापि तेलुगुचित्ररङ्गे इदं चित्रम् अत्युत्तमम् इति समाद्रियते । अस्मिन् चित्रे ‘एन्दरो महानुभावुलु’ गीतस्य चित्रीकरणशैली, गानं च बहु प्रशंसापात्रम् अभवत् । पश्चात्, १९८१ तमे वर्षे बापु-रमणाभ्याम् अपि ‘त्यागय्य’ इति चित्रं कृतम्, यत्र जे.वी.सोमयाजुलु प्रधानं पात्रम् अवहत् । अधुना सिङ्गीतं श्रीनिवासरावेण त्यागराजस्य जीवनं चित्रीकर्तुं प्रयत्नः प्रचलति ।
त्यागराजस्य कृतयः[सम्पादयतु]
समुदायकृतयः घनरागपञ्चरत्नकृतयः
एताः कृतयः कर्णाटकसङ्गीतलोके रत्नप्रायाः सन्ति । सर्वाः पञ्चरत्नकृतयः आदिताले निबद्धाः । सर्वासु सर्वलघुस्वरप्रस्तारः दृश्यते । रागस्य लयस्य च दृष्ट्या कर्णाटकसङ्गीतस्य यद्यद् वैशिष्ट्यं तत् सर्वम् आसु कृतिषु विद्यते । अदृष्टवशात् त्यागराजस्य शिष्यपरम्परायाम् एताः कृतयः सुरक्षिताः । बहुभिः विद्वद्भिः पञ्चरत्नकृतीनां स्वरप्रस्तारः अर्थसहितं प्रकाशितः । त्यागराजस्य सर्वासु कृतिषु रागवर्धनस्य मार्गः प्रदर्शितः । विशिष्य पञ्चरत्नकृतिषु तत्तद्रागस्य पूर्णं चित्रणं दत्तम्, रागवैभवं च आविष्कृतं त्यागराजेन ।


c: text/html

text:
कन्नड चलचित्रं " सिम्पल्लाग् ओन्द् लव् स्ठोरी "
सम्यक् कृतम् अस्ति एतत् चलचित्रम् |
नाति नाटकीयम् नाति घोरं - यथोचितं अस्ति - लघु प्रेम कथा |
एक: युवक: तस्य भगिन्या: विवाहस्य अनुकूलतया: कारणत: स्वीय विवाहार्थं कोडगु प्रान्तं गच्छति |
तत्र स: एकां सुन्दरीं पश्यति | तस्यां अनुरक्त: भवति | पश्चात् सा तावत् न भवति यावत् स: चिन्तितवान् |
तस्या: निज स्वरूपम् नाम किं, एतयो: प्रेम कथा साफल्यम् उपैति न वा इति शेष चित्रस्य कथा वस्तू |
चित्रणं कोडगु प्रदेशे कृतं, नैसर्गिक दृश्यावल्य: मनोहरा: |
नेपथ्य संगीतं नाति मधुरं किन्तु सुश्राव्यं अस्ति | द्वे गीते मधुरे स्त: |
नायक: नूतन: सन् अपि सम्यक् अभिनयं कृतवान् |
नायिका सम्यक् दृश्यते, किन्तु तया अभिनय क्षेत्रे इतोऽपि परिश्रम: करणीय: |
मध्ये मध्ये कवन वाचनं समयोचितं श्रूयते |
आहत्य लघु मनोरञ्जनाय समीचीनं चलचित्रं अस्ति " सिम्पल्लाग् ओन्द् लव् स्ठोरी "
वदतु संस्कृतं नित्यं
नरसिंह: |

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Monday, November 26, 2007
धन्यवादाय
अमेरिका-देशे, पूर्वस्मिन् सप्ताहे गुरुवासरे देशीय-विरामः। बहुषु स्थलेषु शुक्रवासरः अपि विरामदिनम्, अतः पञ्चदिनात्मिका विराममाला बहुभिः लब्धा। देसेम्बर-मासे सर्वेऽपि प्रायेण सप्ताहद्वयात्मकविरामं स्वीकुर्वन्ति। कार्यालये यदा योजना क्रियते, ह्रस्व-मासः इति सर्वेऽपि चिन्तयन्ति। किन्तु, तस्य मासस्य पूर्वभागेऽपि बहु कार्यं न क्रियते, इति कर्मकराः घोषन्ति। किमर्थम्? एकपक्षे धन्यवाद-विरामः, अपर-पक्षे क्रीस्तविरामः, मध्ये केवलं द्वौ सप्ताहौ। अतः कार्यं कर्तुं मनः न अङ्गीकरोति॥
Monday, November 19, 2007
अर्घ्यप्रदानम्
भक्ताः केचन यमुना-नद्यां अर्घ्यप्रदाने स्थिताः। एतादृशा सुन्दरी परम्परा अद्याऽपि अस्ति इति महते सन्तोषाय।
मूर्खः चोरः गृहीतः
एडम्-कूपर् नाम्ना चोरः, आपणं प्रवेष्टुम् उपरिष्टात् छदात् वायु-नाल-द्वारा गतः। किन्तु, अल्पस्थले पीडितः सः तत्रैव बद्धः। आरक्षकैः तैलम् उपयुज्य, सः चोरः निर्गतः। इदानीं कारागृहवासी, घोषणपूर्वं $10,000 धनाय गृहीतः॥
चोरग्रहणे आरक्षकैः सदा जागरूकता आश्रयणीया। यदा मूर्खाः चोराः स्वबद्धतां कारयन्ति, आरक्षकेभ्यः हास्यं भवति, ननु?
चोरग्रहणे आरक्षकैः सदा जागरूकता आश्रयणीया। यदा मूर्खाः चोराः स्वबद्धतां कारयन्ति, आरक्षकेभ्यः हास्यं भवति, ननु?
मुद्गल लेखकः
गत-मासे किमपि न लिखितम् अत्र। किमर्थम् इति निवेदयामि। संस्कृतेन संस्कृतं इति अन्दोलनं गत-विंशेभ्यः वर्षेभ्यः प्रचलत् अस्ति। तत्र अग्रेसरति संस्कृतभारति। एवमेव लेखनेऽपि संस्कृतं संस्कृतेन लिखामः, इत्युक्ते देवगागरि-लिप्या, न तु अन्यया लिप्या। एतत् कर्तुं बरह, अन्ये अपि सन्ति। तत्-द्वारा साक्षात् संस्कृतेन लेखितुं शक्यते।
केचन (तेषु अहमपि) वेद-सूक्तानि अपि लेखितुं इच्छुकाः। किन्तु, एतत् कर्तुं मार्गः नास्ति। यतः स्वराः कथं लेखनीयाः? तर्हि, एतत् कर्तुं मया एकः लेखकः निर्मितः। इतः परं सङ्गणकयन्त्रे, वेदसूक्तानि साक्षात् संस्कृतेन एव लेखितुं शक्यते। कथं दृष्यन्ते? छन्दस्-लिप्या एवं दृष्यते। पठितृषु कोऽपि एतस्य उपयोगं कर्तुम् इच्छति चेत्, प्रतिपत्रं लिखतु॥
केचन (तेषु अहमपि) वेद-सूक्तानि अपि लेखितुं इच्छुकाः। किन्तु, एतत् कर्तुं मार्गः नास्ति। यतः स्वराः कथं लेखनीयाः? तर्हि, एतत् कर्तुं मया एकः लेखकः निर्मितः। इतः परं सङ्गणकयन्त्रे, वेदसूक्तानि साक्षात् संस्कृतेन एव लेखितुं शक्यते। कथं दृष्यन्ते? छन्दस्-लिप्या एवं दृष्यते। पठितृषु कोऽपि एतस्य उपयोगं कर्तुम् इच्छति चेत्, प्रतिपत्रं लिखतु॥
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
व्योमसंस्कृतपाठशालायाः जालपृष्ठे किरातार्जुनीयकाव्यस्य प्रथमसर्गस्य अन्तर्जालपाठाः उपलब्धाः । सम्प्रति तमिळभाषामाध्यमेन इमं महाकाव्यमध्येतुं शक्नुवन्ति तमिळभाषिणः। अध्यापिका विशालाक्षीवर्या अस्मै परोपकाराय अस्माकं धन्यवादानि पूर्णरूपेण अर्हतीति नात्र संशयः ।
http://www.sanskritfromhome.in/course/kiratarjuniyam-sarga1
२०१७-०७-२९ शनिवासरः (2017-07-29 Saturday)
ह्यः वयम् अस्माकं वडोदरानगरस्य गृहे यत् दूरदर्शनयन्त्रम् आसीत् तस्य स्थाने नूतनं यन्त्रम् अक्रीणीम। किन्तु यन्त्रस्य स्थापना विलम्बेन अभवत् तस्मात् अहं दूरदर्शनेन प्रसारितं वार्तावली इति कार्यक्रमं तस्मिन् यन्त्रे द्रष्टुं न अशक्नवम्।
२०१७-०७-२३ रविवासरः (2017-07-23 Sunday)
सौम्यावर्या संस्कृतवाक्यरचना-कृदन्ताः (http://www.sanskritfromhome.in/course/krdantas) इति पाठ्यक्रमम् अध्यापयति। पाठः शनिवासरे प्रातः सार्धपञ्चवादने प्रवर्तते। यदा अहं केन्बरानगरे अस्मि तदा अयं कालः मह्यम् अतीव अनुकूलः अस्ति यतो हि तत्र प्रातः दशवादनं वा एकादशवादनम् इति कालः भवति। अद्य अहं वडोदरानगरे अस्मि तस्मात् प्रातः सार्धपञ्चवादने कक्षायाम् आगच्छम्। अद्य मया ज्ञातं कथं सार्धपञ्चवादनं इति कष्टप्रदः कालः अस्ति। सौम्यावर्या न केवलं सार्धपञ्चवादने पाठम् आरभते किन्तु तस्य कालस्य पूर्वम् एव पाठम् अपि सज्जीकरोति। सा खलु धन्यवादार्हा अस्ति।
२०१७-०७-२२ शनिवासरः (2017-07-22 Saturday)
ह्यः भारतीयमहिलाफालकवृन्देन औस्ट्रेलियावृन्दं पराजितम्। मया पराजयाय शोचितव्यं अथवा जयाय हर्षितव्यम् इति न जानामि। यदा काश्चन् भारतीयनागरिकाः पाकिस्तानदेशेन भारतस्य पराजयम् आमनयन्ते तदा वयं तेभ्यः क्रुध्यामः। तस्मात् चिन्तयामि हर्षितव्यम् अथवा शोचितव्यम्।
२०१७-०७-२१ शुक्रवासरः (2017-07-21 Friday)
मम सहपाठीचरः शङ्करवर्यः गतत्रयवर्षेभ्यः भगवद्गीतां शाङ्करसम्प्रदायप्रवेशव्याख्यामाध्यमेन पाठयति । सः सदैव माम् पृच्छति स्म – छात्राः कथं गीतापठनार्थं संस्कृतशिक्षां प्राप्नुवन्ति? अपि तदर्थं कोऽपि पुस्तकोऽस्ति?
ये हिन्दीभाषां न जानन्ति तेभ्यः प्रयोजनीयं पुस्तकमेकं मया दृष्टः। अस्मिन् पुस्तके सर्वे दृष्टान्ताः गीतायाः हितोपदेशाद्वा उद्धृताः। अत्र पश्यतु –
२०१७-०७-२० गुरुवासरः (2017-07-20 Thursday)
रामनाथः अद्य भारतस्य राष्ट्रपतिः वृत्तः। सः प्रत्याशितेभ्यः मतेभ्यः अधिकानि मतानि लब्धवान्। अहं तस्य निर्वाचनाय प्रसन्नः अस्मि।
२०१७-०७-२० गुरुवासरः (2017-07-20 Thursday)
अद्य अहं मम भार्यायाः मातृस्वसुः गृहं भोजनाय अगच्छत्। सा अतिस्वादूनि भोजनानि अपचत्। खादित्वा अहम् आनन्दम् अन्वभवम्।
(2017-07-19 Wednesday)
मया संस्कृतं नित्यम् अध्येतव्यम्। अस्मिन् वृत्तपत्रे नित्यं किञ्चित् लेखितव्यं च। गतेभ्यः केभ्यश्चित् मासेभ्यः प्रभृति अहं व्यापृतः आसम्। आशासे अस्मात् दिनात् परं लेखिष्यामि।
२०१७-०७-१२ बुधवासरः (2017-07-12 Wednesday)
गतशुक्रवासरे पोटावर्यः फ़्रान्सदेशे टूलूसनगर्यां पर्यटनं कुर्वन् मया सह सेलसंभाषणं अकुर्वत् । तदनन्तरं बेल्जियम्देशे ब्रसल्सनगरात् मम सेल् उपकरणे एक: मिस्डकाल्संदेशोऽपि तेन प्रेषितः। तद्पश्चाद् मुम्बई उड्डयनकेन्द्रात् देवानाम्प्रियं पुनरेकं वारं तेनाहं स्मृतवान् । अधुना बरोडानगरे स्व मात्रा सार्धं क्वचिद् कालं अत्र विरमति इत्यपि श्रूयते । एवं सति इदं वृत्तपत्रमपि इन्दुरहिततारागणमिव दृश्यते । अतः अहमद्य लिखामि।
२०१७-०७-१७ सोमवासरः (2017-07-17 Monday)
https://archive.org/details/Mahabharata04SanskritHindiPanditRamnarayanGitaPress
All six volumes of Mahabharata – original Sanskrit and Hindi translation.
यावन्तः जनाः नगरे सन्ति तावन्तः सर्वे अत्र समागताः इति मे प्रतिभाति।
यावत् परिमितम् अन्नम् अस्ति तावत् अत्र आनयतु।
अद्य यावान् शीतः अस्ति तावान् मया पूर्वं न दृष्टः।
सः यावतीं प्रीतिं स्वमातरि धरति तावतीं कोऽपि न धरति।
कृपया पश्यतु – https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=1488581417823871&id=298160286865996&comment_tracking=%7B%22tn%22%3A%22O%22%7D
२०१७-०५-२९ सोमवासरः (2017-05-29 Monday)
कस्यैष आत्मनीनो हताशः कितवः। (To whom can this cunning wretch attach himself?)
इदं वाक्यं अरविन्दकेजरीवालं लक्षीकरोति इति मे प्रतिभाति। वस्तुतः इदं वाक्यं कालिदासविरचिते मालविकाग्निमित्रे नाटके अस्ति किन्तु केजरीवालस्य वर्णनं करोति।
२०१७-०५-२८ रविवासरः (2017-05-28 Sunday)
यो हीनवादी सः ते भक्ष्य इति। पञ्चतन्त्रम्।
भक्ष + ण्यत् + सुँ = भक्ष्यः (eatable or fit for food)
२०१७-०५-२७ शनिवासरः (2017-05-27 Saturday)
शनिवासरे २५मार्च२०१७तिथौ वयं केन्बराहिन्दुमन्दिरसमवायस्य स्थापनायाः त्रिंशत्संवत्सराय अनेकानि पूजाकर्माणि करिष्यामः इति अनुष्ठानम् अकुर्म। तस्मिन् दिवसे यत् अनुष्ठानं वयं अकुर्म तत् अद्य भागवत्सप्ताहस्य समापने पूर्णं कृतम्। श्वः वयं त्रिंशत्संवत्सरस्य कार्यक्रमाय पूर्णाहुतिं दास्यामः। पूर्णाहुत्यां नामजापः हवनः महभोजः च भविष्यन्ति। कार्यक्रमः सार्धदशवादने आरप्स्यति प्रायः द्वादशवादने पूर्णतां गमिष्यति च। भवन्तः सर्वे आगच्छन्तु।
२०१७-०५-१३ शनिवासरः (2017-05-13 Saturday)
शुक्रवासरः १२मई२०१७तिथिः अस्मभ्यं केन्बराहिन्दुमन्दिराय च एकः ऐतिहासिकः दिवसः आसीत्। अस्मिन् दिवसे सप्ताधिकशतवर्षदेशीयेन श्रीशङ्करत्रिवेदिमहाभागेन अस्माकं शान्तिः इति पत्रिकायाः त्रिशत्वर्षस्मृतिङ्कस्य विमोचनं कृतम्। श्रीशङ्करमाहाभागः केन्बराहिन्दुमन्दिरे शनिवासर६मईतिथेः शनिवासर१३मईतिथिं पर्यन्तं भागवतकथाकुर्वाणस्य श्रीजगदीशत्रिवेदिमाहाभागस्य पिता अस्ति।विमोचनात् परं श्रीशङ्करमहाभागः श्लोकान् उच्चारयत् लघुव्याख्यानम् अपि अददात्। श्रीशङ्करमहाभागस्य दर्शनं कृत्वा वयं सर्वे अतीवानन्दम् अनुभवामः।Launch of the 30th Anniversary commemorative Shanti Souvenir Fri 12 May 2017 at the HTCC
२०१७-०५-१२ शुक्रवासरः (2017-05-12 Friday)
If you pursue good with labor, the labor passes away but the good remains; if you pursue evil with pleasure, the pleasure passes away and the evil remains. – Marcus Tullius Cicero
https://www.brainyquote.com/quotes/quotes/m/marcustull118468.html
अपि अस्ति किमपि सुभाषितम् यत् सिसेरोवर्यस्य उपरि लिखितायाः उक्त्याः तुल्यम् अस्ति।
२०१७-०४-२८ शुक्रवासरः (2017-04-28 Friday)
ह्यः अहं मम भार्यया कन्यया च सह जिन्दाबाइनग्रामे एकस्मिन् सम्मेलने आगच्च्छम्। इतः सोमवासरे केन्बरानगरं प्रत्यागमिष्यामः। अस्मिन् सम्मेलने ओस्ट्रेलियादेशस्य सर्वेभ्यः राज्येभ्यः जनाः आगच्छन्।
दिष्ट्या अत्र ह्यः हार्दिकः नाम एकः संस्कृतानुरागी माम् अमिलत् यः इदं वृत्तपत्रं पठति।
२०१७-०४-१५ शनिवासरः (2017-04-15 Saturday)
Received on WhatsApp
नववर्ष स्वागतम्
**************
(१)
हे शुक्लप्रतिपत्तिथे मधुमधो
हे नूत्नसंवत्सर
हे सृष्टीष्ट सदा जगद्धितकर
प्राणीश हे प्रीतिद।
हे मैत्रीगुणवर्द्धक प्रतिजने
हे शान्तिसौख्यार्पक
सानन्दं तव कुर्महे हि सकलाः
सुस्वागतं स्वागतम्॥
(२)
त्वं सृष्टेराद्यवर्षं युगशकसहितं
विक्रमार्कस्यवर्षं
त्वत्तोजीवस्य तत्त्वं विकसति जगति
प्राणदं सर्वसृष्टेः।
सत्ता ते भाति विश्वे ग्रहनिकरयुता
पञ्जिकासारयुक्ता
त्वां च स्वीकृत्य लोकाः सहृदयनमनं
कुर्वते भो प्रसीद॥
(३)
प्राप्तेऽस्मिन्नववत्सरे सहृदयः
साह्लादकः प्रार्थये
मित्राणां शुभकामनां बहुविधां
राजन्तु सर्वे सदा
आनन्दं कुशलं सुखं च विभवं
ज्ञानं प्रशान्तिं यशः
नित्यं रातु नवीनवत्सरवरं
हिन्दुप्रणम्यं मुहुः॥
अधुना सौम्यामहाभागा अन्तर्जालमाध्यमेन कृदन्ताः इति पाठ्यक्रमम् अध्यापयति http://www.sanskritfromhome.in/course/krdantas।
तस्मिन् पाठ्यक्रमे ह्यः सा छात्रान् गणिताय अधोलिखितान् कृदान्तपदान् पर्यचाययत्।
गणनम् counting, सङ्कलनम् adding, व्यवकलनम् subtracting, गुणनम् multiplying, विभजनम् dividing, आवर्तनम् revising।
२०१७-०३-२६ रविवासरः (2017-03-26 Sunday)
https://ia800300.us.archive.org/27/items/YatharthGeetaSanskrit/YatharthGeetaSanskrit.pdf
संस्कृतभाषायां गीताव्याख्या।


text:
बैतूलमण्डलम्
बैतूलमण्डलम् ( ( शृणु) /ˈbɛɪtʊləməndələm/) (हिन्दी: बैतूल जिला, आङ्ग्ल: Betul district) इत्येतत् भारतस्य मध्यभागे स्थितस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य नर्मदापुरविभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बैतूल इति नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
बैतूलमण्डलस्य विस्तारः १०,०४३ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य दक्षिणभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे छिन्दवाडामण्डलं, पश्चिमे हरदामण्डलम्, उत्तरे होशङ्गाबादमण्डलं, दक्षिणे महाराष्ट्रराज्यम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले तापीनदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं बैतूलमण्डलस्य जनसङ्ख्या १५,७५,३६२ अस्ति । अत्र ७,९९,२३६ पुरुषाः, ७,७६,१२६ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १५७ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १५७ जनाः। २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १२.९२% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९७१ अस्ति । अत्र साक्षरता ६८.९०% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले अष्ट उपमण्डलानि सन्ति । तानि- बैतूल , चिचोली, शाहपुर, घोडा डोङ्गरी, अमला, मुलताई, भैसदेही, अठनेर ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
मुलताई-नगरम्[सम्पादयतु]
मुलताई-नगरं तापीनद्याः उद्गमस्थलम् अस्ति । तापीनदी सूर्यस्य पुत्री अस्ति । बहवः जनाः दर्शनार्थं तत्र गच्छन्ति । स्कन्दपुराणे लिखितम् अस्ति यद् तापीनदी सूर्यपुत्री, शनियमयोः भगिनी च अस्ति । अतः ये जनाः शनेः पीडिताः सन्ति ते तत्र गत्वा मुक्तिं प्राप्नुवन्ति । तापीनदी मध्यप्रदेशस्य द्वितीया प्रमुखा नदी अस्ति । तापीनदी अरबसागरे खम्बातगर्ते पतति ।
बालाजीपुर-नगरम्[सम्पादयतु]
बालाजीपुर-नगरे भगवतः बालाजी-देवस्य विशालमन्दिरम् अस्ति । इदं मन्दिरं बैतूल-नगरात् ७ कि. मी. दूरे अस्ति । बहवः श्रद्धालवः तत्र दर्शनार्थं गच्छन्ति । मन्दिरेऽस्मिन् रामजीवनसम्बन्धीनि प्रदर्शनानि सन्ति । तत्र वैष्णोदेव्याः मन्दिरमपि अस्ति । अस्मिन् मन्दिरे एका गुहा अस्ति । कृत्रिमजलप्रपातः अपि मन्दिरेऽस्मिन् अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
http://betul.nic.in/
http://www.census2011.co.in/census/district/314-betul.html


text:
सम्प्रति पुन: ज्ञानावंटनं प्रारम्भं कुर्म: ।
दिवसा: अतीता: । अस्माभि: एकमपि लेखं न प्रकाशितं । कारणं सम्भवत: भवन्त: सर्वे जानन्ति एव । संस्कृतजगत: संरक्षकमहोदय: आदरणीय: श्री अनिरुद्धमुनि पाण्डेयवर्य: गतमासे 12 दिनांके एकस्यां दुर्घटनायां व्रणित: । तस्य चिकित्साकार्याय वयं एकमासपर्यन्तं सहाराचिकित्सालये (लखनउमध्ये) एव आस्म: । सम्प्रति तस्य स्वास्थ्यं किंचित सम्यक् जातमस्ति चेत् अस्माकमपि उत्साहवर्धनं जातं लेखान् प्रकाशितुम् ।
सम्प्रति भवन्त: पुन: अस्माकं ज्ञानवर्धकलेखा: समये समये प्राप्स्यन्ति । अग्रिमलेखानां कृते अस्माकं विषय: प्रायेण तकनीकि: भविष्यति । तस्मिन् अपि एचटीएमएल संगणकभाषा इति प्रमुखतया प्रकाशयिष्याम: । अस्तु तर्हि अग्रिम लेखस्य कृते प्रतीक्षां कुर्वन्तु ।
नमस्कार:
संस्कृतजगत्
-->


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २२६
राजधर्मवर्णने राज्ञो देवसाम्यत्ववर्णनम्।
मत्स्य उवाच।
दण्डप्रणयनार्थाय राजा सृष्टः स्वयम्भुवा।
देवभागानुपादाय सर्वभूतादि गुप्तये ।। २२६.१ ।।
तेजसा यदमुं कश्चिन्नैव शक्नोति वीक्षितुम्।
ततो भवति लोकेषु राजा भास्करवत्प्रभुः ।। २२६.२ ।।
यदास्य दर्शने लोकः प्रसादमुपगच्चति।
नयनानन्दकारित्वात्तदा भवति चन्द्रमाः ।। २२६.३ ।।
यथा यमः प्रियद्वेष्ये प्राप्ते काले प्रयच्छति।
तथा राज्ञा विधातव्याः प्रजास्तद्वि यमव्रतम् ।। २२६.४ ।।
वरुणेन यथा पाशैर्बद्ध एव प्रदृश्यते।
तथा पापान्निगृह्णीयाद् व्रतमेतद्वि वारुणम् ।। २२६.५ ।।
परिपूर्णं यथा चन्द्रं दृष्ट्वा हृष्यति मानवः।
तथा प्रकृतयो यस्मिन् स चन्द्रप्रतिमो नृपः ।। २२६.६ ।।
प्रतापयुक्तस्तेजस्वी नित्यं स्यात् सर्वकर्मसु।
दुष्टसामन्त हिंस्रेषु राजाग्नेयव्रते स्थितः ।। २२६.७ ।।
यथा सर्वाणि भूतानि बिभ्रतः पार्थिवं व्रतम्।
इन्द्रस्यार्कस्य वातस्य यमस्य वरुणस्य च ।। २२६.८ ।।
चन्द्रस्याग्नेः पृथिव्याश्च तेजो व्रतं नृपश्चरेत्।
वार्षिकान् चतुरो मासान् यथेन्द्रोप्यथवर्षति ।। २२६.९ ।।
तथाभिवर्षेत्स्वं राज्यं काममिन्द्रव्रतं स्मृतम्।
अष्टौ मासान् यथादित्यस्तोयं हरति रश्मिभिः ।। २२६.१० ।।
प्रविश्य सर्वभूतानि यथा चरति मारुतः।
तथा चारैः प्रवेष्टव्यं व्रतमेतद्धि मारुतम्।। २२६.११ ।।


text:
भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्
भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस् इति कश्चन राजकीयपक्षः भारते अस्ति । एषः भारतस्य प्राचीनतमः राजतन्त्रपक्षः अस्ति । क्रि.श.१८८५तमे वर्षे प्रतिष्ठापितः अयं पक्षः ब्रिटिष् प्रशासनं विरुध्य आन्दोलनकर्तृषु प्रथमः । स्वातन्त्र्योत्तरम् अधिककालं प्रशासनसूत्रम् अस्य पक्षस्य एव आसीत् । चतुर्दशे लोकसभायां (क्रि.श.२००४-२००९) १४५स्थानेषु अस्य पक्षस्य प्रतिनिधयः विजयं प्राप्नुवन् । किन्तु तत् बहुमतं नाभवत् इतिकारणेन वामपथीयानाम् समालम्बनेन युपिए सर्वकारं रचितवन्तः ।
अन्तर्विषयाः
स्वातन्त्र्यपूर्वम्[सम्पादयतु]
भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस् इति पक्षं क्रि.श.१८८५तमे वर्षे डिसेम्बर् मासस्य २८तमे दिने स्थापितः । अस्य स्थापकः ब्रिटन् देशीयः आङ्ग्लाधिकारी ए.ओ.ह्यूम् (Allan Octavian Hume) । तेन सह दादाभाई नवरोजि(Dadabhai Navroji), दिन्शाव् वाचा (Dinshaw Wacha), वोमेश् चन्द्र बेनर्जी (Womesh Chandra Bonnerjee), सुरेन्द्रनाथ बेनर्जी (Surendranath Banerjee), मनमोहन घोष् (Monomohun Ghose),महादेवगोविन्द रानडे (Mahadev Govind Ranade), विल्लियं वेड्डर्बन् (William Wedderburn) इत्यादयः आसन् । सुशिक्षितभारतीयानां सर्वकारे अवकाशपरिकल्पनार्थं स्थापितवन्तः । आरम्भकाले अयं पक्षः ब्रिटिष्प्रशासनस्य विरोधी नासीत् । अस्य प्रथमा सभा स्काट्लेण्ड्देशस्य अलन् आक्टेवियन् ह्यूम् इति प्रदेशे तदानीन्तन वैस्राय् लार्ड् डफरिन् इत्यस्य अनुमत्या व्यवस्थापितम् । तदनन्तरदिनेषु ब्रिटिष् सर्वकारेण अनादृतः पक्षः भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे सक्रियः अभवत् । तस्मिन् काले अस्मिन् काङ्ग्रेस् पक्षे दलद्वयम् आसीत् । एकः क्रान्तिदलः अपरः शान्तदलः । ब्रिटिष् अधिकारिणां विषये प्रतिक्रियानुगुणम् एवं वर्गीकरणम् अभवत् । काङ्ग्रेस् पक्षस्य स्वातन्त्र्यपूर्वनेतृषु महात्मा गान्धिः सुभाष्चन्द्र बोस् च परिगणनीयौ ।
स्वातन्त्र्योत्तरम्[सम्पादयतु]
गान्धिमहोदयस्य अनेकेषां नेतॄणाम् अभिप्रायः एवमासीत् यत् भारतस्य स्वातन्त्र्योत्तरम् अयं पक्षः विगलितः भवेत् । किन्तु स्वातन्त्र्योत्तरम् अनेकवर्षाणि काङ्ग्रेस् पक्षः जवाहर लाल नेह्रू इत्यस्य नेतृत्वे केन्द्रसर्वकारे अधिकारारूढः आसीत् । तदुत्तरनेतारः लालबहाद्दूर सास्त्री, इन्दिरा गान्धी, पि.वि.नरसिंह राव्, राजीव गान्धी मनमोहन सिंहः (सध्यः कालीनः प्रधानमन्त्री) इत्यादयः । ८०तमे दशके प्रधानस्य काङ्ग्रेस् पक्षस्य काङ्ग्रेस् ऐ (I) इति नामाङ्कितम् । आङ्ग्लभाषायाः ऐ इत्यक्षरम् अत्र इन्दिरा इति पदं सूचयति । तदनन्तरकाले काङ्गेस् पक्षा बहुधा विभक्तः प्रत्येकतां सूचयितुम् एवमेव आवरणे आङ्ग्लाक्षरेण सूचनस्य पद्धतिः उपयुक्तः । क्रि.शा.१९९०तमे वर्षे निर्वाचनायुक्तः टि.एन्.शेषन् महोदयः काङ्ग्रेस् (ऐ) पक्षस्य ऐ निष्कासयितुम् असूचयत् । अतः पुनः भारतीयराष्ट्रियकाङ्रेस् इत्येव नामाङ्कितम् अभवत् । काङ्ग्रेस् पक्षस्य विभागेन अस्य मूलशक्तिः क्षीणा भूत्वा निर्वाचनेषु बहुमतं प्राप्तुम् अशक्यम् अभवत् । अतः बहुधा अन्यैः वामपथस्य पक्षाणां समवलम्बनेन सर्वकारस्य रचनं सञ्जातम् । अस्य काङ्ग्रेस् पक्षस्य प्रकृता नेत्री सोनिया गान्धी। इयं भूतपूर्वप्रधानमन्त्रिणः राजीव गान्धीमहोदयस्य पत्नी । तस्याः मूलः देशः इटली ।
काङ्ग्रेस्पक्षस्य प्रसक्तसर्वकारः[सम्पादयतु]
क्रि.श.२००९तमे वर्षे सम्भूते लोकसभायाः निर्वाचने भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस् २०६स्थानेषु स्वप्रतिनिधीन् प्राप्त अतिबृहत् पक्षः भूत्वा अधिकारसूत्रम् अगृह्णात् । डा.मनमोहन सिंहः द्वितीयवारं प्रधानमन्त्री अभवत् ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ Political Parties, International Organisations and Individuals joining the Alliance of Democrats, Alliance of Democrats
- ↑ Expected Participants, Progressive Alliance
- ↑ "List of Political Parties and Election Symbols main Notification Dated 18.01.2013". India: Election Commission of India. 2013. Retrieved 9 May 2013.


text:
सचिनतेण्डुलकरः प्रसिद्धः कश्चन क्रिकेट्क्रीडापटुः । जगत्प्रसिद्धः मुष्टियुद्धपटुः मोहमदालिः आत्मनिर्वेदं विना घोषयति - "अहम् अस्मि अतीव प्रतिभाशाली" इति। नम्रवाग्मिना सचिनतेण्डुलकरेण कदापि न उच्यते यत् 'क्रिकेट्क्षेत्रे, महाप्रतिभाशाली अस्मि अहम् एव' इति । किन्तु निस्सन्देहं सः तथा अस्ति एव। सः जागतिकक्रिकेटक्षेत्रस्य केन्द्रबिन्दुः जातः अक्टोबरमासस्य १७ दिनाङ्के मोहाल्यां, यत्र आस्ट्रेलिया भारतयोः द्वितीयं टेस्ट् प्रवृत्तम् Read More
रवीन्द्रनाथ ठाकुर (७ मे १८६१- ७ आगस्ट् १९४१) वङ्गभाषायाः कविः, कथालेखकः, सङ्गीतज्ञः, नाटकरचयिता च सन् सः १९ शतकस्य अन्ते विंशतितमशतकस्य आरम्भे च वङ्गसाहित्यस्य वङ्गसङ्गीतस्य च विनूतनं रूपं प्राददात् । तेन रचितस्य सूक्ष्मसंवेदनयुक्तस्य नवीनस्य उत्कृष्टस्य च गीताञ्जलीकाव्यस्य कृते १९१३ तमेवर्षे नोबेल्-साहित्यप्रशस्तिः प्राप्ता । एतेन सः एशियाखण्डे प्रथमनोबेल्-प्रशस्तिविजेता जातः ।कल्कत्तायाः पिरालिब्राह्मणकुटुम्बे जातः Read More
अवुल् पकिर् जैनुलाअबदीन अब्दुल् कलामः १५ अक्टोबर् १९३१ – २७ जुलै २०१५ अस्य जन्म क्रि.श. १९३१तमवर्षस्य अक्टोबरमासस्य पञ्चदशे दिने तमिळळ्नाडुराज्यस्य रामेश्वरम् इति मण्डलस्य धनुष्कोटि इति स्थाने अभवत् ।लोकः एतं डा. अब्दुल् कलाम इत्येव सम्बोधयति । भारतीयगणतन्त्रस्य एकादशः निर्वाचितः राष्ट्रपतिः अभवत् । कलामः प्रसिद्धः वैज्ञानिकः अभियन्ता अविवाहितः च आसीत् ।अस्य जन्म Read More
महात्मा गान्धिः इति प्रसिद्धः मोहनदासकरमचन्दगान्धिः (१८६९-१९४८) गुजरातस्य पोरबन्दरनामके नगरे जन्म प्राप्तवान् । तस्य उदारान् मानवीयान् गुणान् दृष्ट्वा कवि: रवीन्द्रनाथठाकुर: तं महात्मा इति शब्देन सम्बोधितवान् । तत: पश्चात् सर्वे भारतीया: तं महात्मा गान्धिः इति एव अभिजानन्ति ।भारतमातुः श्रेष्ठः पुत्रः महात्मा गान्धिः स्वातन्त्र्यान्दोलने सर्वेषां भारतीयानाम् आधारभूतः मार्गदर्शकः च आसीत् । अत एव Read More
सन्ति बहवो भारतस्य वरपुत्राः येषु अविस्मरणीयः स्वामी विवेकानन्दः। सः विश्वधर्मसम्मेलने भारतीय-संस्कृतेः उपादेयतां श्रेष्ठतां च प्रादर्शयत्। बङ्गप्रान्तस्य कोलकातानगरे त्रिषष्ट्यधिकशततमे(१८६३) वर्षे जनवरी मासस्य द्वादशे दिने एतस्य जन्म अभवत्। तस्य पिता श्री विश्वनाथदत्तमहोदय:। पूर्वं तस्य नाम नरेन्द्रनाथदत्तः इति आसीत्। एषः उत्साही, हास्यप्रियः, करुणापरः च आसीत्। नरेन्द्रः बाल्ये कपीन्, मयूरान्, कपोतान् च पालयति स्म। Read More


text:
अश्वदिक्षावर्णनम्
आश्विनस्य सिते पक्षे स्वातिना संगत: शशी ।
यदा तदोचैश्रवस: पूजा कार्या प्रयत्नता: ॥९४३॥
पूजनीयाश्च तुरगा यदि स्यान्नवमी व्दिज ।
शान्त्यै स्वस्त्यनं कार्य तदा तेषां दिने दिने ॥९४४॥
धान्यं बलातुकं कुष्टं वचसिध्दार्थकानि च ।
पश्चरंगेण सूत्रेण कण्ठे बध्रीत पंडित: ॥९४५॥
वायव्यै वारुणै: सौरै: शाक्रैर्मत्रैश्च वैष्णवै: ।
वैश्वदेवैस्तथाग्रेयै: होतव्योऽग्रिर्दिने दिने ॥९४६॥
तुरगा यन्त्रणीयाश्च पुरुषै: शस्त्रपणिभि: ।
ताडनं वाहनं चैव तदा तेषां विवर्जयेत् ॥९४७॥
इति श्री नीलमते अश्वदिक्षावर्णनम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
विकटकविः
पूर्वं भारतदेशे आन्ध्रप्रदेशे तेनालिरामनाम्ना एकः बालकः वसति स्म । सः प्रज्ञाशाली, परन्तु कुलहीनः, दरिद्रः, इति कारणतः कोऽपि तं न अध्यापितवान् । अतः तस्य माता दुःखिता आसीत् । तेनालिरामः प्रतिज्ञां कृतवान् - ``अहं विद्याभ्यासं करिष्यामि'' इति । सः अनेकान् शिक्षकान् पृष्टवान्, परन्तु अपमानमेव प्राप्तवान् । एकस्मिन् दिने दुःखितं रामं दृष्ट्वा एकः योगी उक्तवान् - ``पुत्र ! धैर्यं मा जहीहि । अत्र समीपे कालीमन्दिरम् अस्ति । तत्र गत्वा मया उपदिष्टं मन्त्रं जप, परन्तु काली माता प्रकटिता भविष्यति चेत् तस्याः भयङ्कररूपं दृष्ट्वा भीतः मा भव । तस्याः वरदानेन त्वं महापण्डितः भवेः'' इति । मन्त्रोपदेशं कृतवान् च ।
अतः रामः वनं गत्वा कालीमातरं सम्पूर्णहृदयेन उपासितवान् । बहुदिनानन्तरं काली माता सन्तुष्टा अभवत् । तेनालिरामस्य पुरतः भयङ्कररूपिणी सा आविर्भूता । परन्तु आश्चर्यम् ! तां दृष्ट्वा तेनालिरामः भीतः न अभवत् । अपि तु हसितुम् आरब्धवान् । माता क्रोधेन पृष्टवती - ``किमर्थं हससि, बालक'' ? ``मातः क्षम्यताम् ! परन्तु भवत्याः सहस्रासु नासिकासु पीनसः (cold) भवेत् चेत् बहुकष्टकरं किल? मम एकस्याम् अपि नासिकायाम् एव भवति चेत् क्लेशः अनुभूयते !'' इति उक्त्वा रामः पुनः पुनः हसितवान् । काली माता अपि हसितवती । रामस्य तीक्ष्णया बुद्ध्या धैर्येण च प्रसन्ना अभवत् । सा उक्तवती - ``पुत्र! चिन्ता मास्तु । त्वं सर्वेषु शास्त्रेषु पण्डितः भविष्यसि । विकटकविनाम्ना प्रसिद्धः भविष्यसि'' । एतत् श्रुत्वा रामः उक्तवान् - ``धन्योऽस्मि मातः ! उत्तमः वरः अस्ति । `विकटकवि' पदस्य अर्थः विदूषकः अस्ति । तथा दक्षिणतः वामं च वामतः दक्षिणं पठामः चेत् अर्थः एकः एव'' !
माता रामस्य धिया अतिप्रसन्ना अभवत्, सा उक्तवती - ``पुत्र ! तव ज्ञानेन कीर्तिं प्राप्स्यसि, राजमन्दिरे त्वं सर्वैः श्लाघितः भविष्यसि । अहम् अन्यम् एकं वरम् अपि ददामि । अत्र पश्य ! मम हस्तयोः द्वे पात्रे स्तः । एकस्मिन् पात्रे ज्ञानपायसम् अस्ति, द्वितीयपात्रे धनपायसम् अस्ति । प्रथमस्य पानेन ज्ञानं लभ्यते, अपरेण धनं लभ्यते । एकं पात्रं चित्वा पायसं पिब'' ।
रामः सन्तुष्टः अभवत् । अचिन्तयत् च - ``द्वे अपि उपकारिणी पायसे स्तः । किं चिनोमि?'' इति । नम्रतया मातरम् उक्तवान् - ``किं पायसं रुचितरम् इति न जानामि । प्रथमं द्वे अपि किञ्चित् किञ्चित् पीत्वा आस्वादयामि'' इति । यावत् माता किमपि वदेत् रामः झटिति तस्याः हस्ताभ्यां द्वे पात्रे स्वीकृत्य पायसे पीतवान्, बालकसहजया लज्जया नमस्कृतवान् ।
काली माता क्रुद्धा अभवत् परन्तु रामस्य मुखं दृष्ट्वा ज्ञातवती यत् - ``एतत् सर्वं मम वरेण अभवत् किल ! रामः मम वरेण एव माम् अपि मोहितवान् ! सः अतीवचतुरः अस्ति'' । ``सुखी भव!'' इति उक्त्वा सा अदृश्या अभवत् ।
कालेन तेनालिरामः श्रीकृष्णदेवरायस्य राजमन्दिरे कविविदूषकरूपाभ्यां कीर्तिं प्राप्तवान् ।
- लावण्या मर्ला


text:
ॐ नमो भवाय शर्वाय रुद्राय वरदाय च ।
पशूनां पतये नित्यमुग्राय च कपर्दिने ॥1॥
महादेवाय भीमाय त्र्यम्बकाय च शान्तये ।
ईशानाय मखघ्नाय नमोऽस्त्वन्धकघातिने ॥2॥
कुमारगुरवे तुभ्यं नीलग्रीवाय वेधसे ।
पिनाकिने हिवष्याय सत्याय विभवे सदा ॥3॥
विलोहिताय धूम्राय व्याधायानपराजिते ।
नित्यनीलिशखण्डाय शूलिने दिव्यचक्षुषे ॥4॥
हन्त्रे गोप्त्रे त्रिनेत्राय व्याधाय वसुरेतसे ।
अचिन्त्यायाम्बिकाभर्त्रे सर्वदेवस्तुताय च ॥5॥
वृषध्वजाय मुण्डाय जिटने ब्रह्मचारिणे ।
तप्यमानाय सिलले ब्रह्मण्यायाजिताय च ॥6॥
विश्वात्मने विश्वसृजे विश्वमावृत्य तिष्ठते ।
नमो नमस्ते सेव्याय भूतानां प्रभवे सदा ॥7॥
ब्रह्मवक्त्राय सर्वाय शंकराय शिवाय च ।
नमोऽस्तु वाचस्पतये प्रजानां पतये नम: ॥8॥
नमो विश्वस्य पतये महतां पतये नम: ।
नम: सहस्रिशरसे सहस्रभुजमृत्यवे ।
सहस्रनेत्रपादाय नमोऽसंख्येयकर्मणे॥9॥
नमो हिरण्यवर्णाय हिरण्यकवचाय च ।
भक्तानुकिम्पने नित्यं सिध्यतां नो वर: प्रभो ॥10॥
एवं स्तुत्वा महादेवं वासुदेव: सहार्जुन: ।
प्रसादयामास भवं तदा ह्यस्त्रोपलब्धये ॥11॥
॥ इति शुभम् ॥
विधि: तांबेका लोटा लेकर उसमें शुध्ध पानी, दूध, चोखा (चावल), बिल्व पत्र, दुर्वा, सफेद तिल, मिलाकर शिवलिंग उपर धृतधारा चालु रखके उपरोक्त लघुरुद्राभिषेक का पठन ग्यारा बार श्रध्धापूर्वक करने से जीवन में आयी हुई और आनेवाली आधि, व्याधि और उपाधि से छुटकारा मिलता है और सुख शांति प्राप्त होती है ।


text:
बीजम्- अस्मिन् सम्पुटे बीजोपचारविषयः प्रामुख्येन प्रस्तुतः।
भागेस्मिन् कृषि..सम्बन्धिविविधविषयानां सूचनाः उपलब्धाः सन्ति।
पृष्ठम्- बीजस्य महत्त्वम्
कृषिकार्ये बीजस्य प्राथमिकतां प्रदर्शयन् भागेऽस्मिन् तस्य महत्त्वं ख्यापितम्। वर्णकुञ्चिका- बीजस्य महत्त्वम्- अशुद्धबीजम्, बीजस्य महत्त्वम्- कृषि-उत्पादनम्, बीजस्य महत्त्वम्- प्रगुणनस्य श्रेणयः, बीजस्य महत्त्वम्- प्रजनकबीजम्, बीजस्य महत्त्वम्- प्रमाणितबीजम्, बीजस्य महत्त्वम्- भारतीयकृषि-अनुसन्धानपरिषद्, बीजस्य महत्त्वम्- सामान्यबीजम्।
भारतवर्षः कृषिप्रधानदेशः वर्तते। कृषिश्च तस्य अर्थव्यवस्थायां मेरुरिव राजते। अस्माकं देशे प्रदेशे च आजीविकायाः मुख्यं साधनं कृषिः वर्तते। सर्वदा अद्यापि च कृष्युत्पादने बीजानां भूमिका अत्यधिकं महत्त्वं भजते। बीजं कृषेः मूलं वर्तते। अतः उत्तमगुणवद्बीजेभ्यः अत्युत्कृष्टं सस्योत्पादनं भवति।
अशुद्धबीजम्
कृषकबान्धवः जानन्ति यत् उत्तमगुणयुक्तं बीजं सामान्यबीजानामपेक्षया 20-25 प्रतिशतम् अधिकं सस्यमुत्पादयति। अतः शुद्धं स्वस्थं च प्रमाणितं बीजम् उत्तमसस्योत्पादनस्य मूलं भवति। प्रमाणितबीजानामुपयोगात् एकतः उत्तमसस्यं प्राप्यते, अपरत्र समयस्य धनस्य च सञ्चयो भवति। कृषकबान्धवः यदि अशुद्धबीजानि वपन्ति कर्षन्ति च तस्मात्तदा उत्तमसस्यावाप्तिर्न भवति, नैव आपणे उत्तमविक्रयमूल्यमेव लभते। अशुद्धबीजवपनात् एकतः उत्पादनं न्यूनं भवति अपरतः अशुद्धबीजत्वात् भविष्ये उत्तमबीजानाम् प्राप्तिरपि न भवति प्रत्युत् अशुद्धबीजस्य कारणात् क्षेत्रे शस्यनाशकतृणोद्भवात् नीदानियन्त्रणे अपव्ययः, अन्ते च उप्तस्य सस्य आपणिकविक्रयमूल्यमपि न्यूनं लभते तस्मात् च कृषकाः स्वसस्यैः उचितं लाभं नाप्नुवन्ति। यदि कृषकबान्धवाः अनावश्यकव्ययं न्यूनीकर्तुम् अधिकमुत्पादयितुम् अधिकम् धनमर्जयितुं च इच्छेयुः तर्हि तैः सस्यानां प्रमाणितबीजानामुत्पादनम् उपयोगः च करणीयम्।
बीजस्य महत्त्वपूर्णं योगदानम्
कृष्युत्पादने बीजस्य महत्वपूर्णं योगदानं वर्तते। एकतः यथा वपिष्यति तदनुरूपमेव कर्षणं भवेत् इत्युक्तिः कृषकैरवगन्तव्यम्। अतः उत्तमश्रेण्याः बीजानामुत्पादनम् आवश्यकं वर्तते। अपरतः सर्वगुणयुक्तानां बीजानामभावः भवति। अतः बीजोत्पादनं व्यवसायत्वेन अङ्गीकृत्य कृषकाः स्वस्य कृते उत्तमबीजानामापूर्तिं कर्तुं शक्नुवन्ति तथैव कृषिकार्येण सह व्यवसायस्वरूपतया स्वीकृत्य अतिरिक्तधनोपार्जनस्य साधनमपि कल्पयितुं शक्नुवन्ति। तथा च राज्यस्य सस्योत्पादनं वर्धयितुं सहयोगमपि दातुं शक्नुवन्ति।
बीजानां प्रगुणनश्रेणयः
प्रदेशे उत्तमलक्षणोपेतबीजानाम् आवश्यकता वर्धनाय तथा अस्योपलब्धिं कारयितुं च राज्यस्तरीयबीजप्रमाणीकरणसंस्था महत्त्वपूर्णां भूमिकां वहति परन्तु अद्य समयः आगतः यत् बीजोत्पादनं न कृषकदृष्ट्या, नैव च वैज्ञानिकदृष्ट्या प्रत्युत् उद्यमदृष्ट्या दृष्टव्यम्। अनुसन्धानात् प्राप्तनवोन्नतप्रकारकबीजानि अतीव न्यूनमात्रायाम् उपलब्धानि सन्ति। कृषकेभ्यः एतेषां पर्याप्तोपलब्धिः स्यादित्येतदर्थं निम्नस्तरेषु एतेषां बीजानां प्रगुणनं क्रियते। एतेषु स्तरेषु तस्य आनुवंशिकलक्षणं गुणवत्ता च प्रत्येकस्मिन् स्तरे सुरक्षिता स्यादित्येदर्थम् अस्यां व्यवस्थायां बीजानि त्रिषु श्रेणिषु संरक्ष्यन्ते। अनुसन्धानितप्रकारकस्य केन्द्रकबीजस्य प्रथमतः विविधाऽधिकृतप्रजनकेभ्यः प्रजनकश्रेण्याः बीजानि निर्मीयन्ते, तथा च प्रजनकबीजेभ्यः आधारबीजान्यपि निर्मीयन्ते। प्रक्रियेयं राज्यबीजप्रमाणीकरणसंस्थायाः तत्त्वावधाने क्रमशः प्रजनकबीजात् आधारबीजं प्रमाणितबीजं यावत् बीजोत्पादनपर्यन्तं निर्धारिता वर्तते। प्रमाणितोत्तमबीजानि स्रोताधारेण निम्नत्रिषु श्रेणीषु निधीयन्ते-
प्रजनकबीजानि-
आनुवंशिकशुद्धतायाः बीजोत्पादनं तस्य च कृषकेभ्यः उपलब्धिः उत्तमप्रजनकबीजोत्पादनस्य अधीनं वर्तते। प्रजनकबीजस्योत्पादनकार्यं भारतीयकृषि-अनुसन्धानपरिषत् नवदेहलीनियन्त्रितेषु अनुसन्धानकेन्द्रैः राज्याधीनकृषिविश्वविद्यालयैः च क्रियते। प्रजनकबीजं अधिकृतप्रजनकविशेषज्ञस्य अधीनतायां निर्मीयते। इदम् आधारबीजोत्पादनस्य मूलस्त्रोतः वर्तते। अस्य बीजस्य पुटके स्वर्णिमपीतवर्णीयं बीजविवरणपत्रं संश्लिष्टं भवति। यस्मिन् कृषिप्रजनकविशेषज्ञस्य हस्ताक्षरो भवति।
आधारबीजम्
इदं बीजं प्रजनकबीजस्य सन्ततिर्भवति। बीजप्रमाणीकरणसंस्थया निर्धारितमानकेषु कृतपरीक्षणेषु सफले सति एतद् बीजं प्रमाणीक्रियते। आधारबीजस्य पुटकेषु श्वेतवर्णीयं प्रमाणीकरणध्वजं संश्लिष्टं भवति। यस्मिन् संस्थायाः अधिकृत-अधिकारिणः हस्ताक्षरः भवति।
प्रमाणितबीजम्-
आधारबीजस्य द्विगुणनद्वारा प्रमाणितबीजं निर्मीयते। बीजप्रमाणीकरणसंस्थया निर्धारितमानकेषु कृतपरीक्षणेषु सफले सति एतद् बीजं प्रमाणीक्रियते। प्रमाणितबीजपुटकेषु नीलवर्णीयं प्रमाणीकरणध्वजं श्लिष्टं भवति। यस्मिन् संस्थायाः अधिकृत-अधिकारिणः हस्ताक्षरः भवति।
स्रोतः- मध्यप्रदेश-कृषि-कृषककल्याण-कृषिविकासविभागः, मध्यप्रदेशसर्वकारः


text:
अथ दशोपनिषत्सार श्रीरामभद्रस्तोत्रम्
१.
श्रीमद्रामपदारविन्दमधु ये भृङगाः सरागा अमी ।
सेवन्ते सनकाः शुकादिमुनयस्तेषां न काचित्स्पृहा ॥
श्रीमद्रामपदारविन्दमधुनो जानन्ति वै ते रसम् ।
तत्स्वादात्परसौख्यदा भवति या सा स्यात्स्थितिर्नः सदा ॥
२.
ईशावास्यमिदं जगद्भवति भो जीवाः सुखान्वेषकाः ।
नास्त्यस्मिन्सुखलेश इत्यत इह ब्रूते श्रुतिर्मा गृधः ॥
भुज्जीथा नितरां च रामपदवीं त्यक्तेन तेनाधुना ।
मोहो नास्ति न शोक इत्यपि भवेदेकात्मतादर्शने ॥
३.
शिष्यः पृच्छति केन खानि च मनः प्राणा गुरो चेशिताः ।
यच्छ्रोत्रं श्रवणस्य वाक्च वचसश्चित्तस्य चेतोऽपि तत् ॥
चक्षुर्गच्छति नो मनो न च वचो यत्रास्ति तत्को वदेत् ।
एतत्तत्प्रभुरामरुपमगुणं यक्षात्मकं सर्वभृत् ॥
४.
श्रेयः प्रेय इति द्वयं खलु तयोस्तच्छ्रेय एवाभयम् ।
धीरो यस्तु विरक्त चित्तविलसन् धन्यः कृती चात्मवित् ॥
सूर्याचंद्रमसौ न यत्र हुतभुग् रामस्य तस्मिन पदे ।
शुद्धे शुद्धजलं यथा भवति स स्वात्मैव वक्ति श्रुतिः ॥
५.
तं वेद्यं पुरुषं हि वेदनपरं वेद्यं न तन्मृत्युभीः ।
योऽस्यामेव तनौ विभाति सततं शुभ्रो भवत्यक्षरः ॥
यज्ज्ञात्वा मुदमश्नुतेऽत्र सकलं भद्रञ्च सर्वज्ञताम् ।
तच्छ्रीरामपदस्वरुपममलं ज्ञेयं च गेयं पुनः ॥
६.
यज्ज्ञानाद्विदितं जगत्तदविकृद्रामस्वरुपं स्वयम् ।
विज्ञाय स्वगुरोर्मुखात्परमितो भिन्नं न वेत्ति क्वचित् ॥
सिन्धुं प्राप्य यथा न मुञ्चति नदी विद्वान परं विन्दते ।
यो वै तत्परमं च वेद सततं ब्रह्मैव स ब्रह्मवित् ॥
७.
ॐकारं व्यभजच्छुतिर्वदति तद्भूतं भविष्यद् भवत् ।
जीवेशौ च विभावयत्यपि पुनर्ब्रूते तयोरेकताम् ॥
यज्ज्ञात्वा नितरामभिन्नपदवीं प्राप्नोत्यमात्रां शिवाम् ।
शुद्धं तुर्यमिदं स्फुटं परमिति श्रीरामभद्रोऽव्ययः ॥
८.
संसारस्य च रेरिवा मम तु या कीर्तिर्गिरेरुन्नता ।
यत्तूर्ध्वं जगतोऽस्य मूलमिति तद् ब्रह्मात्र मद्रूपकम् ॥
यज्ज्ञात्वा स्वमृतं परं विभुरहं ब्रूते त्रिशङकुर्यतः ।
तच्छ्रीरामपदारविन्दभजने किं वा भवेद्दुर्घटम् ॥
९.
आनन्दान्समुदीर्य यान्बहुविधान् ब्राह्मान् परांश्चापरान् ।
सत्यं ज्ञानमनन्तमक्षरमहं यो वेद निष्कामतः ॥
सर्वान् सोश्नुत इत्यपि श्रुतिरहो ब्रूते परं विन्दते ।
तच्छ्रीरामपदं भजध्वमधुना ब्रह्मैव यन्निर्भयम् ॥
१०.
यत्सृष्टिर्स्थितिपालनं विदलनं घृत्वाऽपि साक्षी स्वयम् ।
अन्नप्राणमनोमतिभ्यैतरच्चानन्दकोशातिगम् ॥
यन्मायारहितं चकास्तिसततं कार्यं न यस्मिन् क्वचित् ।
तच्छ्रीरामपदं भजामि नितरामानन्दमात्रं शिवम् ॥
११.
येनेदं मन इन्द्रियाणि च तथा प्राणा जगज्जायते ।
जन्मादिष्वपि जाग्रदादिषु तथा यज्ज्ञापकं विस्फुटम् ॥
यस्मिन्सर्वमिदं प्रतिष्ठितमहो रज्ज्वां यथाहेभ्रमः ।
प्रज्ञानं प्रभुरामरुपमचलं तच्चिन्तये सिद्धये ॥
१२.
यो भूमा सुखमद्वितीयमधुना जानीहि तत्त्व बृहत् ।
तच्छ्रीराम पदात्मरुपमिति यत् सूक्ष्माच्च सूक्ष्मं परम् ॥
श्रद्धत्स्वेति पुनश्च तत्त्वमसि भो ब्रूते श्रुतिनैकधा ।
ज्ञात्वा स्वल्पमिदं हि मर्त्यमिह यत्सत्यं भजेतत्पदम् ॥
१३.
ब्रह्माग्रे तदवेदहं पुनरिदं तत्सर्वमेवाभवत् ।
नास्त्य स्मादपर यतः पुनरिदं ब्रह्मैव सर्वं खलु ॥
तद्योऽबुध्यत सोऽभवत्तदपरं नासीत्स एवाद्वयः ।
ज्ञात्वा श्री गुरुरामरुपमभयं चाश्रित्य धन्या वयम् ॥
इति श्रीसमर्थरामदासांनुगृहीत श्रीरामचंद्रचरनारविन्दभृङगायमान
श्रीश्रीधरस्वामीविरचितं दशोपनिषत्सारं
श्रीरामभद्रस्तोत्रम् संपूर्णम् ॥
॥श्रीरामो विजयतेतराम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सुन्दरवनराष्ट्रियोद्यानम्
सुन्दरवनम् अथवा स्थलीयभाषया सुन्दरबन् विश्वस्य अतिविस्तृतं सम्मिश्रसामान्योन्नतवृक्षाणाम् अरण्येषु अन्यतमम् अस्ति । एतत् अन्वर्थकम् अस्ति । एतदरण्यं विशालं नयनमनोहरम् चास्ति । गङ्गानद्याः सागरमुखे शोभमानं सुन्दरवनारण्यं बाङ्ग्लादेशे भारते च व्याप्तम् अस्ति । नदीमुखजभूमौ सागरतटे विद्यमानस्य एतस्य विस्तीर्णं १०सहस्रं व.कि.मी. अस्ति । अस्य ६सहस्रं व.कि.मी. बाङ्ग्लादेशे अस्ति अवशिष्टः भागः भारते अस्ति । सा.श.१९९७तमवर्षे युनेस्कोसंस्थया एतद्वनं विश्वपरम्परास्थानमिति उद्घुष्टम् । उभयराष्ट्रयोः व्याप्तम् एतत् अरण्यम् एकमेव प्राकृतिकखण्डः चेदपि युनेस्को द्वारा भारतस्य बङ्गालस्य च विश्वपरम्परास्थानम् इति पृथक् परिगणितः । सुन्दरवनं सङ्कीर्णं सागरकुल्यायुतम् अस्ति । अपि च एतत् पङ्काङ्गणं सामान्यवृक्षाणां मिश्रारण्यं च अन्तर्गच्छति । लघुलघुद्वीपानि अत्र अधिकसङ्ख्यया सन्ति । समुद्रस्य क्षारजलमेव पिबन्तः एते वृक्षाः संवृद्धिसमर्थाः । सुन्दरवनं बङ्गालव्याघ्रस्य मूलस्थानम् । ५०० बङ्गालव्याघ्राः (रायल् बेङ्गाल् टैगर्स्) सन्तीति परिगणितम् । अपि च अत्र विविधजातीयाः मृगाः, मकराः, उरगाः, पक्षिणः च अत्र निवसन्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
मोघलवंशीयानां प्रशासनकाले (सा.श.१२०३-१५३८) राजानः अत्र सुन्दरबनस्य निर्वहणं भाटार्थं दत्तवन्तः । अयं प्रदेशः विश्वे एव प्रथमवारं वैज्ञानिकरीत्या निरूढः सामन्यवृक्षाणां मिश्रारण्यम् । सुन्दवनस्य निर्वहणं सा.श. १७५७तमवर्षे मोघलराजात् अलङ्गीरात् ईश्ट् इण्डिया इति आङ्ग्लसमवायेन भाटकर्थं स्वीकृतम् । अग्रे सा.श. १८७५-७६काले सुन्दरवनं रक्षितारण्यम् इति उद्घुष्टम्
भूरचनं परिसरः च[सम्पादयतु]
सुन्दरवनं गङ्गानद्याः मुखजभूमिः अतः अत्र अतिसङ्कीर्णपारिसरिकी व्यवस्था अस्ति । अस्य ६२%अंशः बङ्गालदेशस्य आग्नेयसागरटे अस्ति । अरण्यस्य दक्षिणदिशि गङ्गासागरः (बङ्गालकोल्ली) अस्ति । अस्य पूर्वसीमायां बालेश्वरनदी अस्ति । उत्तरे सुफलं कृषिक्षेत्रम् अस्ति । प्रमुखनदीः अतिरिच्य अन्येषु अनेकेषु निर्झरेषु जलबन्धाः निर्मिताः । अनेन जलस्य प्रवाप्रमाणः अपि कुण्ठितः । कालक्रमेण सुन्दरवनस्य विस्तारः अपि क्षयन् अस्ति । अत्र विद्यमानाः नदीकुल्याः मधुजलक्षारजलयोः सङ्गमस्थानं सन्ति । अत्र भूमिः समुद्रस्तराः ०.९मी. औन्नत्य अस्ति । सागरतटास्य भौगोलिकप्रगतिः सागरस्य तरङ्गानां चलनं, तस्य आरोहावरोहौ तीरस्य जलबलम् इत्यादिभिः अवलम्बिता भवति । सामान्यतः एते तस्य भूप्रदेशस्य क्षयं निश्चिन्वन्ति । अस्य अर्ण्यस्य वृक्षाः भूप्रदेशस्य ह्रासं नियन्त्र्यं भूस्थैर्यं रक्षन्ति । वृष्टिकाले अत्र मुखजभूमिः जलावृता भवति । अस्मिन् काले समुद्रदिशायां प्रेषितकर्दः चण्डमारुतस्य प्रक्रियया अनुप्राप्तः भवति । अनेन अस्मिन् सुन्दरवनप्रदेशे सर्वदा सुफलवती मृत् सदा समृद्धा भवति । सुन्दरवने मधुरजलस्य प्रवाहप्रमाणं कुण्ठितम् । तस्मात् वृक्षाणां प्रमाणम् अपि न्यूनं सम्भवत् अस्ति । एतस्मात् भूप्रदेशस्य क्षयः अपि सञ्जातः । क्रमेण अधिकभागः सागरे निमग्नः भविष्यति इति शङ्का अस्ति ।
सस्यवैविध्यम्[सम्पादयतु]
सुन्दरवने सामान्यतः २४५ सस्यकुलानां ३३४जातिप्रभेदाः सन्ति । सुन्दरवनम् आर्द्रयुक्तोष्णप्रदेशः इति वर्गीकृतम् । जले विद्यमनक्षारत्व परिगणय्य अरण्यं त्रिधा विभाक्तम् । सुन्दरिवृक्षाः गेवावृक्षाः च अत्र बहुधा प्ररोहन्ति । अपि डुण्डुल् काङ्क्राः वृक्षाः अपि यथेष्टं सन्ति । नैकविधस्य तृणानि तालवृक्षस्य अनेकप्रभेदाः च अत्र सन्ति । नक्षत्राङ्कितमृगानां प्रमुखः आहारः कोयोरासस्यम् अत्र अधिकप्रमाणेन रोहन्ति ।
जीविसङ्कुलम्[सम्पादयतु]
सुन्दरबनस्य प्राणिवैविध्यम् अतीव विस्तृतम् । बङ्गालस्य व्याघः डाल्फिन्मीनाः अत्र प्रसिद्धाः । अत्र नैकानि वन्यधामानि निर्मितानि । अस्मिन् प्रदेशे मृगया अरण्योत्पन्नस्य सङ्ग्रहः सम्पूर्णं निषिद्धः । अतः अत्रस्थाः जन्तवः सुरक्षिताः । अत्र ५००व्याघ्राः सन्तीति उपगतम् । विविधजातीयाः सागरकूर्माः, मानिटरगोधाः, अजगराः इत्यादयः वसन्ति ।


text:
वीरेन्द्र हेग्गडे
डा. विरेन्द्रहेग्गडे महोदयः ख्यातस्य धर्मस्थलक्षेत्रस्य मञ्जुनाथेश्वरदेवालयस्य धर्माधिकरी समाजसेवारतः अपि । बण्टवाळोपमण्डले सर्वकारीयशालायाम् प्राथमिकशिक्षां च उजिरे प्रौढशिक्षणं सिद्धवनगुरुकुले विद्याभ्यासम् । बेङ्गळूरु शेशाद्रिपुरम् प्रौढशला,सैण्ट जोसेफ् शालायाम् शिक्षणम् । सा.श.१९६३तमे वर्षे एस्. एस्. एल्. सि. उत्तिर्णवान् । बेङ्गळूरुनगरस्य सैण्ट जोसेफ् पदविपूर्व विद्यालये वाणिज्यविषये पदविपूर्वशिक्षां प्राप्तवान् । पश्चात् वाणिज्यविभागं त्यक्त्वा बि.ए. पदवीम् अधीतवान् । आधुनिकन्यायशिक्षा प्राप्तव्या इति तस्य आशा न सफलिता । किमर्थम् इति चेत् हेग्गडे महोदयस्य पितुः रत्नवर्म हेग्ग्डे महोदयस्य आरोग्यं व्यत्यस्तम् । एषा घटना हेग्ग्डेवर्यस्य जिवने महत्वपूर्णस्य परिवर्तनस्य कारणम् अभवत् । विरेन्द्र हेग्ग्डेवर्यः पितुः सेवायां एव निरतः । तथापि सा.श.१९६८तमे वर्षे रत्नवर्म हेग्गडे वर्यः दिवङ्गतः। तस्मिन्नेव वर्षे अगष्ट्.२४तमे दिने विरेन्द्र हेग्गडेवर्यः धर्मस्थलक्षेत्रस्य धर्माधिकारी इति नियुक्तः। सः स्वस्य विंशतितमे वर्षे एव श्रीक्षेत्रस्य धर्मस्थलस्य एकविंतितमः धर्माधिकारी इति पट्टाभिषिक्तः।
अन्तर्विषयाः
धर्माधिकारिणः दायित्वम्[सम्पादयतु]
विरेन्द्र हेग्गडे महोदयः सा.श.१९४८तमवर्षस्य नवेम्बरमासस्य २५तमदिने जन्म प्राप्तवान् । सः स्वस्य विंशतितम वर्षे एव धर्मस्थलस्य मञ्जुनाथेश्वर देवालयस्य धर्माधिकारी अभवत् । स्वयं जैनमतीयः सन् हैन्दवदेवालयस्य धर्माधिकारित्वेन सेवमानः अस्ति । तथैव विरेन्द्र हेग्गडेवर्यस्य धर्मस्थलक्षेत्रं प्रति धार्मिकसहिष्णुता क्षेत्रम् इति नाम ख्यातिः भवेदिति धिया कार्यम् कुर्वन् अस्ति । धर्मस्थले बृहत् बाहुबलिविग्रहस्य प्रतिष्ठापनं कृतम् । विरेन्द्र हेग्गडे महोदयः एव प्रतिदिनम् धर्मस्थलम् ये आगच्छन्ति तेषां भक्तानां भोजनव्यवस्थाम् आयोजितवान् । प्रतिदिनं प्रायः ३००० श्रद्धालवः अत्र मध्याह्नभोजनं रात्रिभोजनं च कुर्वन्ति ।
पारिहारिककार्यक्रमाः[सम्पादयतु]
तदनन्तरं धर्मस्थले अन्यप्रदेशेषु च समाजोत्थानर्थं आरोग्यविकासः, शिक्षणम्, ग्रामाभिवृद्धिः इत्या आयोजितवन्तः। उत्तरकर्णाटके अपि प्राकृर्तिकविप्लवेषु परिहारकार्यम् आयोजितवान् । दक्षिणकन्नडमण्डले सा.श.१९७४ तमवर्षस्य गदगप्रदेशे सा.श.१९९२ महापूरहानिः इत्यदिषु अवसरेषु पुनर्निर्माणकार्याणि च क्रतवान्। मङ्गळूरुनगरे सम्भूते महापूरे २लक्षरूप्यकाणि साहाय्यरूपेण प्रदत्तानि ।
ग्रामिणाभिवृद्धिः[सम्पादयतु]
विरेन्द्र हेग्गडे महोदयः नैकेग्रामिणाभिव्रद्धिकार्यं सञ्चलति । सा.श.१९८२ तमे वर्षे आरब्धः श्रीक्षेत्रस्य धर्मस्थलस्य ग्रामिणाभिवृद्धियोजनायां बेळ्तङ्गडिप्रदेशेषु ८१ ग्रामाणां १८००० गृहाणि प्राप्तसाहाय्यनि अभवन् । सा.श.१९७२ तमे वर्षे धर्मस्थले सामूहिकविवाहकार्यक्रमः आरब्धः । एकस्मिन् वर्षे ५०० अधिकजनाः अत्र विवाहभाग्यं प्राप्नुवन्ति । एकैकमपि तस्मिन्नेव धार्मिकपद्दतिम् अवलम्ब्य विवाहः आचर्यते ।
स्वास्थ्यसंरक्षणयोजनाः[सम्पादयतु]
विरेन्द्र हेग्गडे महोदयः सामाजिकानाम् आरोग्यसंरक्षणस्य कार्यक्रमान् अधिकान् आयोजितवान्। सञ्चारिवैद्यालयः व्यवस्थितः । धर्मस्थलस्य मंजुनाथेश्वरसंस्थया सञ्चाल्यमानः क्षयरोगचिकित्सालयः मङ्गळूरु उडुपी नगरयोः च आयुर्वेदवैद्यालयः हासने मङ्गळूरुनगरे च अस्ति । श्रीधर्मस्थलमञ्जुनाथेश्वर नेत्रचिकित्सालयः चन्तचिकित्सालयः योगप्रशिक्षणालयः च बहुत्र सन्ति ।
शिक्षायोजना[सम्पादयतु]
विरेन्द्र हेग्गडे महोदयः स्थापितः मञ्जुनाथेश्वरसांस्कृतिकसंशोधनकेन्द्रे धर्मस्य, साहित्यस्य कलायाः च विषयमुद्दिश्य संशोधकार्यं प्रचलति । हेग्गडेवर्येण नैकाः सार्वकालिकाः प्रयोगिकाः शैक्षणिकाः च संस्थाः काले काले प्रतिष्ठापिताः। अनेन आरब्धाः अधिकसङ्ख्याकाः छात्रावासाः प्राथमिकशालाः, प्रौढशालाः, महाविद्यालयाः च कर्णाटकराज्ये तत्र तत्र विलसन्ति । कर्णाटकस्य विशिष्टकलाप्रकारेषु अन्यतमस्य यक्षगानस्य संवर्धनसंरक्षणार्थं परिश्रमं कुर्वन् अस्ति । तथैव अन्यान्यकुशलकलाप्रकाराणाम् अभिवृद्धये कार्यक्रमान् अपि सञ्चालयति ।
प्रश्स्तिपुरस्काराः[सम्पादयतु]
विरेन्द्र् हेग्गडे महोदयस्य कार्यक्षमतां द्रष्ट्वा तस्मै अनेकाः सङ्घसंस्थाः प्रशस्तिपुरस्कारान् दत्तवत्यः। सा.श.१९८५ तमे वर्षे कर्णाटकसर्वकारः राज्योत्सवप्रशस्तिः च सा.श.१९९३ तम वर्षस्य तस्मिन् सन्दर्भे स्थितः राष्ट्र्पति शंकर डयाळ् शर्म महोदयतः "राजर्षि" गौरवः प्राप्तम्। अनेकनेक धार्मिक मठाः हेग्गडे महोदयस्य धर्मरत्नः धर्मभूषणः, अभिनवचावुण्डरायः, परोपकारदुरन्धरः इत्यादिभिः उपाधिभिः भूषितः अस्ति । सा.श.१९९४ तमवर्षस्य इन्दिरागान्धि प्रियदर्षिनि प्रशस्तिः प्राप्ता । मङ्गळूरुविश्वविद्यालयेन हेग्गडे महोदयाय सगैरवं डाक्टरेट् उपाधिः दत्तः । सा.श. २००४ तमवर्षस्य कर्णाटकसर्वकारेण वर्षस्य कन्नडिगः इति प्रशस्तिः प्रदत्ता । हेग्गडे महोदयमुद्दिश्य प्रजावाणि पत्रिकायाम् लेखनः आगतम्। सा.श. २०११ तमे वर्षे डा. विरेन्द्र हेग्गडे महोदयस्य कृते सा.श.२००९ तम वर्षस्य कर्णाटकसर्वकारेण दियमाना प्रशस्तिः कर्णाटकरत्नम् इति प्रशस्तिः अनेन एव प्राप्ता। तदानीन्तनः मुख्यमन्त्री बि. एस्. यडियूरप्पः बेङ्गळूरुनगरस्य रविन्द्रकलाक्षेत्रे तां प्रशस्तिं समर्पितवान् । कर्णाटकराज्यस्य वाणिज्यमहासंस्थाया दीयमाना सर्.एम्.विश्वेश्वरय्यप्रशस्तिः सा.श.२०११ तमे वर्षे अस्मै एव प्रदत्ता । धर्मस्थलग्रामिणाभिव्रद्धियोजनया लन्डन्देशस्य ख्यातायाः आश्देन्संस्थाया दीयमाना जागतिकहरिदास्करस्य प्रशस्तिः सा.श.२०१२ तमवर्षे प्राप्ता ।


text:
त्रयोदशोsध्याय:
बृहदश्व उवाच ।
सा तच्छ्रुत्वानवद्याग्ङी सार्थवाहवचस्तदा ।
जगाम सह तेनैव सार्थेन पतिलालसा ॥१॥
अथ काले बहुतिथे वने महित दारुणे ।
तडागं सर्वतोभद्रं पद्मसौगन्धिकायुतम् ॥२॥
ददृशुर्वणिजो रम्यं प्रभूतयवसेन्धनम् ।
बहुपुष्पफलोपेतं नानापक्षिनिषेवितम् ॥३॥
निर्मलस्वादुसलिलं मनोहारि सुशीतलम् ।
सुपरिश्रान्तवाहास्ते निवेशाय मनो दधु: ॥४॥
संमते सार्थवाहस्य विविशुर्वनमुत्तमम् ।
उवास सार्थ: स महान्वेलामासाद्य पश्चिमाम् ॥५॥
अथार्धरात्रसमये नि:शब्दस्तिमिते तदा ।
सुप्ते सार्थे परिश्रान्ते हस्तियूथमुपागमत् ।
पानीयार्थ गिरिनदीं मदप्रस्त्रवणाविलाम् ॥६॥
ते तान्ग्राम्यगजान्दृष्टा सर्वे वनगजास्तदा ।
समाद्रवन्त वेगेन जिघांसन्तो मदोत्कटा: ॥७॥
तेषामापततां वेग: करिणां दु:सहोsभवत् ।
नगाग्रादिव शीर्णानां शृग्ङाणां पततां क्षितौ ॥८॥
मार्ग संरुध्य संसुप्तं पद्मिन्या: सार्थमुत्तमम् ।
ते तं ममर्दु: सहसा चेष्टमानं महीतले ॥९॥
हाहाकारं प्रमुश्चन्त: सार्थिका: शरणार्थिन: ।
वनगुल्मांश्च धावन्तो निद्रान्धा बहवोsभवन् ॥१०॥
निहतोष्ट्राश्वबहुला: पदातिजनसंकुला: ।
भयादाधावमानाश्च परस्परहतास्तदा ॥११॥
घोरान्नादान्विमुच्ञन्तो निपेतुर्धरणीतले ।
वृक्षेष्वारुह्य संरब्धा: पतिता विषमेषु च ॥१२॥
एव प्रकारैर्बहुभिदवनाक्रम्य हस्तिभि: ।
राजन्विनिहतं सर्व समृध्दं सार्थमण्डलम् ॥१३॥
अथापरेद्यु: संप्राप्ते हतशिष्टा जनास्तदा ।
देशात्तस्माद्विनिष्क्रम्य शोचन्ते वैशसं कृतम् ।
भ्रातरं पितरं पुत्रं सखायं च नराधिप ॥१४॥
अशोचत्तत्र वैदर्भी किं नु मे दुष्कृतं कृतम् ।
योsपि मे निर्जनेsरण्ये संप्राप्तोsयं जनार्णव: ।
स हतो हस्तियूथेन मन्दभाग्यान्ममैव तत् ॥१५॥
नाप्राप्तकालो म्रियते श्रुतं वृध्दानुशासनम् ।
यन्नाहमद्य मृदिता हस्तियूयेन दु:खिता ॥१६॥
ह्यदैवं कृतं किंचिन्नराणामिह विद्यते ।
न च मे बालभावेsपि किंचित्पापकृतं कृतम् ॥१७॥
मन्ये स्वयंवरकृते लोकपाला: समागता: ।
प्रत्याख्याता मया तत्र नलस्यार्थाय देवता: ।
नूनं तेषां प्रभावेण वियोगं प्राप्तवत्यहम् ॥१८॥
एवमादीनि दु:खार्ता सा विलप्य वराग्ङना ।
अगच्छद्राजशार्दूल चन्द्रलेखेव शारदी ॥१९॥
गच्छन्ती साचिराद्वाला पुरमासादयन्महत् ।
सायाह्ने चेदिराजस्य सुबाहो: सत्यवादिन: ॥२०॥
तां विह्ललां कृशां दीनां मुक्तकेशीममार्जिताम् ।
उन्मत्तामिव गच्छन्ती ददृशु: पुरवासिन: ॥२१॥
प्रविशन्तीं तु तां दृष्टा चेदिराजपुरीं तदा ।
अनुजग्मुस्तत्र बाला: ग्रामिपुत्रा: कुतूहलात् ॥२२॥
तां प्रासाद्सगतापश्यद्राजमाता जनैर्वृताम् ।
धात्रीमुवाच गच्छैनामानयेह ममान्तिकम् ॥२३॥
जनेन क्लिश्यते बाला दु:खिता शरणार्थिनी ।
तादृग्रूपं च पश्यामि विद्योतयति मे गृहम् ॥२४॥
सा जनं वारयित्वा तं प्रासादतलमुत्तमम् ।
आरोप्य विस्मिता राजन्दमयन्तीमपृच्छत ॥२५॥
एवमप्यसुखाविष्टा बिभर्षि परमं वपु: ।
भासि विद्युदिवाभ्रेषु शंस मे कासि कस्य वा ॥२६॥
न हि ते मानुषं रुपं भूषणैरपि वर्जितम् ।
असहाया नरेभ्यश्च नोद्विजस्यमरप्रभे ॥२७॥
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या भैमी वचनमब्रवीत ।
मानुषीं मां विजानीहि भर्तारं समनुव्रताम् ॥२८॥
सैनन्ध्रीं जातिसंपन्नां भुजिष्यां कामवासिनीम् ।
फलमूलाशनामेकां यत्रसायंप्रतिश्रयाम् ॥२९॥
असंख्येयगुणो भर्ता मां च नित्यमनुव्रत: ।
भक्ताहमपि तं वीरं छायेवानुगता पथि ॥३०॥
तस्य दैवत्प्रसग्ङोsभूदतिमात्रं सुदेवने ।
द्युते स निर्जितश्चैव वनमेक उपेयिवान् ॥३१॥
तमेकवसनं वीरमुन्मत्तमिव विह्ललम् ।
आश्वासयन्ती भर्तारमहमप्यगमं वनम् ॥३२॥
स कदाचिद्वने वीर: कस्मिंश्चित्कारणान्तरे ।
क्षुत्परीतस्तु विमनास्तदप्येकं व्यसर्जयत् ॥३३॥
तमेकवसना नग्नमुन्मत्तवदचेतसम ।
अनुव्रजन्ती बहुला न स्वपामि निशास्तदा ॥३४॥
ततो बहुतिथे काले सुप्तामुत्सृज्य मां क्वचित् ।
वाससोsर्ध परिच्छिद्य त्यक्तवान्मामनागसम् ॥३५॥
तं मार्गमाणा भर्तारं दह्यामाना दिवानिशम् ।
न विन्दाम्यमरप्रख्यं प्रियं प्राणेश्वरं प्रभुम् ॥३६॥
तामश्रुपरिपूर्णाक्षीं विलपन्तीं तथा बहु ।
राजमाताब्रवीदर्ता भैमीमार्ततरा स्वयम् ॥३७॥
वस त्वमिह कल्याणि प्रीतिर्मे परमा त्वयि ।
मृगयिष्यन्ति ते भद्रे भर्तारं पुरुषा मम ॥३८॥
अपि वा स्वयमागच्छेत्परिधावन्नितस्तत: ।
इहव वसती भद्रे भर्तारमुपलप्स्यसे ॥३९॥
राजामातुर्वच: त्वा दमयन्ती वचोsब्रवीत् ।
समयेनोत्सहे वस्तुं त्वयि वीरप्रजायिनि ॥४०॥
उच्छिष्टं नैव भुच्ञीयां न कुर्या पादधावनम् ।
न चाहं पुरुषानन्यान्प्रभाषेयं कथंचन ॥४१॥
प्रार्थयेद्ददि मां कश्चिद्दण्ड्यस्ते स पुमान्भवेत् ।
भर्तुरन्वेषणार्थ पश्येय़ं ब्राह्मणानहम् ॥४२॥
यद्देवमिह कतव्यं वत्स्याम्यहमसंशयम् ।
अतोsन्यथा न मे वासो वर्तते ह्रदये क्वचित् ॥४३॥
तां प्रह्रष्टेन मनसा राजमातेदमब्रवीत ।
सर्वमेतत्करिष्यामि दिष्ट्या ते व्रतमीदृशम् ॥४४॥
एवमुक्त्वा ततो भैमीं राजमाता विशांपते ।
उवाचेदं दुहितरं सुनन्दां नाम भारत ॥४५॥
सैरन्ध्रीमभिजानीष्व सुनंदे देवरुपिणीम् ।
वयसा तुल्यतां प्राप्ता सखी तव भवत्वियम् ॥४६॥
तत: परमसंह्रष्टा सुनन्दा गृहमागमत् ।
दमयन्तीमुपादाय सखीभि: परिवारिता ॥४७॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अद्य अहं कूटमुन्द्राग्रामे हिन्दूमतं इति विषये वक्तुं गमिष्यामि (http://www.cootamundra-u3a.org/find/index.html)।
वक्तव्यस्य कल्पने मम मनसि ईशावास्योपनिषदः वाक्यम् अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा इति आगच्छत्।
अहम् अस्य वाक्यस्य उपरि मम मित्राणां पण्डितानां च स्वचिन्तनं श्रोतुं पठितुं वा इच्छामि।
२०१८-०५-०९ बुधवासरः (2018-05-09 Wednesday)
अद्य आवयोः कन्यायाः जन्मदिवसः अस्ति। अद्य औस्ट्रेलियादेशस्य आयव्ययपत्रम् अपि उदघुष्टम्। आवयोः कन्या वित्तविभागे कार्यं करोति सा आयव्ययपत्रस्य कल्पने अपि साहाय्यम् अकरोत्। मन्ये तत् उदघोषणं जन्मदिवसस्य समीचीनम् उपायनम् अस्ति। सा उदघोषणस्य उत्सवे अपि आमन्त्रिता अस्ति।
२०१८-०५-०८ मङ्गलवासरः (2018-05-08 Tuesday)
अद्य अहं सायङ्काले पादाभ्यां भ्रमणम् अकरवम्। बहिः शीतः आसीत् किन्तु मधुरा ज्योत्सना अपि आसीत्। अहं गीतापाठं कुर्वन् भ्रमणम् अकरवम्। भ्रमणमार्गः गृहाणां पृष्ठे क्रीडाक्षेत्रान् निकषा एकान्तः अस्ति। भ्रमणकाले मया चिन्तितं अस्मात् अधिकः आनन्दः कुत्रापि नास्ति इति।
२०१८-०४-२७ शुक्रवासरः (2018-04-27 Friday)
पिहितशब्दं ‘closed’ अथवा ‘terminated’ इत्यर्थे दूरदर्शने प्रसारिते अद्यतनायां संस्कृतवार्त्तायां उपयुक्तम् । ‘भारतीयरिसर्वबैङ्केन व्यावसायिकऋणार्थमुद्घोषणपत्रस्य प्रणाली पिहिता – Reserve Bank of India has terminated the system of LoU for trade credits.
पश्यतु –
पिहितशब्दः अपिहित इत्यपि दृश्यते । अपिहित इत्यस्य रूपस्य सिद्धिः एवमस्ति।
अपि (उपसर्ग) + धा (धातु) + क्त प्रत्यय —>
अपि हि क्त (दधातेर्हिः ७।४।४२)। दधातेरङ्गस्य ‘हि’ इत्ययमादेशो भवति तकारादौ किति प्रत्यये परतः ।
अपिहितः इति रूपम् ।
एवं सति कथं अल्लोपसहितपिहित इति रूपं सिद्ध्यति? अत्र वयं अव्ययादाप्सुपः (२।४।८२) इत्येतं स्मरामः। यद्यपि अस्य सूत्रस्य प्रवृत्तिः ‘तत्र शालायाम्’, ‘तत्र शालायाम्’, ‘कृत्वा’, ‘हृत्वा’ इत्यादीनां सिद्ध्यर्थं भवति तथापि पारम्परिकेषु वृत्तीषु तत्प्रदेशे पठिते कारिकाश्लोके अल्लोपप्रमाणं दृश्यते ।
वष्टि भागुरिरल्लोपम् अवाप्योरुपसर्गयोः ।
आपं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा ।।
अत्रस्थानि उदाहरणानि वगाहः, अवगाहः, पिधानम्, अपिधानम् ।
पिधानम्, अपिधानम् – अपिपूर्वकस्य धाधातोः (डुधाञ् धारणपोषणयोः) ल्युटि युवोरनाकौ (७।१।१) इत्यनेन अनादेशविभक्तिकार्यानन्तरं ‘अपिधान’ मिति प्रयोगः सिद्धः ।
तथैव पिहित-अपिहित, वगाह-अवगाह, वतंस-अवतंस इत्यादयः ।
केचित् पिधानशब्दसिद्ध्यर्थं अर्धर्चादिगणपाठं दर्शयन्ति । पश्यतु अर्धर्चाः पुंसि च (२।४।३१)। पठिते गणे केवलं पिधानशब्दः दृश्यते न तु वगाहवतंसेत्यादयः । एतेषां सिद्ध्यर्थं पुरातनवैयाकरणं भागुरिवर्यमनुसृत्य अस्माभिः अल्लोपः करणीयः ।
भाषायामपि ‘भिज्ञ – अभिज्ञ’ इति अल्लोपः दृश्यते इति नारायणप्रसादवर्येणापि उक्तम्।
(वर्तते)
२०१८-०३-१४ बुधवासरः (2018-03-14 Wednesday)
अद्य अहं सायं चतुर्वादने वोडोदरानगरतः केन्बरानगरं प्रति प्रातिष्ठम्। प्रथमे चरणे मुम्बईनगरं प्राप्तम्। तत्र मम मित्रेण विनयेन सह तस्य भार्यया सह च अमिलम्। तौ विमानपत्तनम् आगम्य माम् अनयताम्। वयं विमानपत्तनात् नातीदूरम् अल्पाहरगृहम् अगच्छाम। तत्र होराद्वयं पर्यन्तम् अजल्पन्। विनयस्य भार्या अस्मभ्यम् उपस्कराः अन्यानि वस्तूनि च अनयत्। तानि वस्तूनि मया तेभ्यः वस्तुभ्यः आनितानि स्यूते स्थापितानि। रात्रौ सार्धाष्ट्वादने तौ मां पुनः विमानपत्तनम् अनयताम्।
२०१८-०३-१४ बुधवासरः (2018-03-14 Wednesday)
समयः शब्दस्य agreement इति अर्थः अपि भवति। सः तु उपयोगी शब्दः अस्ति।
दूरदर्शने प्रसारिते अद्यतनायां संस्कृतवार्तायाम् अस्ति – नरेशः अग्रवालः भाजपादलं समयं विनैव आगच्छत् (https://youtu.be/sfsurfiTRbA)- इति।
२०१८-०३-१३ मङ्गलवासरः (2018-03-13 Tuesday)
अद्यत्वे सौरोर्जा इति महान्तं चर्चाविषयम् अस्ति। भारते गतद्विदिवसेभ्यः अस्मिन् विषये महत् सम्मेलनम् आयोजितम् अस्ति। यस्मिन् सम्मेलने अनैकेषां राष्ट्राणां प्रधानमन्त्रिणः राष्ट्रपतयः च भागं गृह्णन्ति।
जयपुरे, जवाहरलालनेहरू-सौरोर्जा-कार्यक्रमस्य प्रथमचरणं राष्ट्राय समर्प्य भाषमाणः डा. सिंहः ऊर्जासुरक्षां सुनिश्चेतुं सौरोर्जाया संवर्धनावश्यकता सविशेषं व्याहरत्। http://sudharma.epapertoday.com/files/2013/09/sudharma-24b-september-13.pdf इति जालपत्रतः।
सूर्यात् प्राप्ता सौरोर्जा सौर-विद्युत्कोशेषु (सौर-सेल इत्यत्र) विद्युदुत्पादनाय प्रयोक्तुं शक्यते। https://www.samskrittutorial.in/
२०१८-०३-१२ सोमवासरः (2018-03-12 Monday)
सुहृदः बन्धुभिः समानमानान् इति अपि अत्र बन्धुभिः इत्यस्मिन् तृतीयाविभक्तिः तुल्यार्थैरतुलोपमाभ्यां तृतीयाऽन्यतरस्याम्॥२।३।७२॥ इत्यनेन सूत्रेण भवति।
रामनाथशर्मा वर्यः स्वपुस्तके लिखति –
Note that Panini did not have to use the word artha with tulya to indicate items having the sense of tulya, since he uses tulyaartha in the plural. If he meant just the form, he should have used the singular, as is his normal practice. Since he uses the plural, there must be some special purpose. What could that be? The purpose is to accept only those synonyms of tulya which could qualify as synonumous without any cooccurrence condition. Because of this coorrurrnce exclusion, forms such as iva will not be treated as valid.
रामनाथशर्मणः महोदयस्य किं तात्पर्यम् अस्ति अहं न बोधामि। कृपया बोधयतु।
२०१८-०३-११ रविवासरः (2018-03-11 Sunday)
भासृँ दीप्तौ इति अकर्मकः सेट् आत्मनेपदी भ्वादिगणीयः धातुः अस्ति।
मां भासते श्रीदेवी स्वाभाविकतया न अम्रियत।
आभासः सदृशः प्रतिबिम्बं दीप्तिः अभिप्रायः splendour, light, colour, appearance, phantomintention, purpose।
अद्य पूर्णिमा अस्ति चन्द्रस्य आभासः रमणीयः भविष्यति।
२०१८-०३-०१ गुरुवासरः (2018-03-01 Thursday)
अद्य ग्रीष्मऋतोः अन्तिमदिवसः अस्ति। अद्य घर्मः अस्ति। किन्तु ऋतुः अपि पाश्चात्यानां पञ्चाङ्गात् बिभेति तस्मात् श्वः घर्मः विलुप्तः भविष्यति इति मन्ये।
२०१८-०२-२८ बुधवासरः (2018-02-28 Wednesday)
अस्माकं वर्गः प्रतिसप्ताहे संस्कृतस्य अभ्यासाय मन्दिरे मिलति। अद्य अस्माकं मेलनम् आसीत्। अद्य मया अनुभूतं वर्गस्य सदस्याः बहु समीचीनं प्रगतिं कुर्वन्ति। ते यथाशक्तिं प्रयासं कुर्वन्ति। तेषां प्रगतिं सन्धार्य अहं प्रसन्नः अस्मि।
२०१८-०२-२७ मङ्गलवासरः (2018-02-27 Tuesday)
अद्य मया एकस्य विश्लेषणस्य विज्ञप्तिः लिखिता। विज्ञप्तिः मया चन्द्रशेखरवर्याय लिखिता किन्तु सः तां विज्ञप्तिं पठित्वा प्रसन्नः न अभवत्। दीर्घवादविवादस्य अनन्तरं सः मया सह सहमतः अभवत्।
२०१८-०२-२६ सोमवासरः (2018-02-26 Monday)
अद्य संस्कृते लिखामः इति ख्याता विशालाक्षीमहाभागा आवां किरातार्जुनीयम् इत्यस्य एकं श्लोकम् अध्यापयत्। तस्याः पाठनशैली अतिरुचिकरा अस्ति। सा आवाभ्याम् अध्यापनेन भृशम् आनन्दम् अददात्।
२०१८-०२-२५ रविवासरः (2018-02-25 Sunday)
गीतायाम् अस्ति –
तत्रैव सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥गीता १८.१६॥
२०१८-०२-२४ शनिवासरः (2018-02-24 Saturday)
केषाञ्चन दिवसानां पूर्वं मया माल्कम-बार्नबी-वर्ययोः चर्चितम्। तत् काण्डम् अद्य अवसितम्। बार्नबीवर्येण अद्य स्वपदत्यागं कृतम्। सः देशस्य उपप्रधानमन्त्री आसीत्।
२०१८-०२-२३ शुक्रवासरः (2018-02-23 Friday)
अद्य प्रातःकाले दशवादने सर्वयानेन ज्वलिता सिडनीनगरम् अगच्छत्। मया तस्याः यात्रापत्रं जालसंयुक्तसेवया क्रीतम् किन्तु केन्बरानगरतः सिडनीनगरं यावत् न क्रीतं सिडनीनगरतः केन्बरानगरं यावत् क्रीतम्। दिष्टया सा इदं स्खलनं यात्रायाः पूर्वमेव अपश्यत्। तैः यात्रापत्रस्य धनं न प्रतिदत्तम् किन्तु तया यात्रायाः पूर्वमेव सम्यग् यात्रापत्रं क्रीतम् तस्य सन्तोषः अस्ति।
२०१८-०२-२२ गुरुवासरः (2018-02-22 Thursday)
अद्य अहम् आवयोः कन्याभ्यां सह ओस्ट्रेलिया-राष्ट्रीय-विश्वविद्यालये (ANU, Canberra) एकस्मिन् व्याख्याने अगच्छम्। व्याख्यानम् अस्ति – MAPPING THE SKY: FROM ANCIENT TIMES TO THE MODERN AUSTRALIAN SKYMAPPER TELESCOPE।व्याख्यानं द्वौ व्याख्यातारौ अदत्ताम्। एकः आसीत् नोबेलपुरस्कृतः ब्रायन-श्मिड्ट्वर्यः। व्याख्यानं ज्ञानवर्धकं रुचिकरं च आसीत्।
२०१८-०२-२१ बुधवासरः (2018-02-21 Wednesday)
मम सहकर्मी रजितवर्यः अद्य केन्बरानगरम् आगच्छत्। सः केन्बरानगरम् एकस्मिन् रात्रौ एव अतिष्ठत्। सः लोस्-एन्जलिसनगरे केलिफोर्नियाविश्वविद्यालये प्राध्यापकः अस्ति – https://en.wikipedia.org/wiki/Rajit_Gadh अहं तेन सह शोधकार्यं कर्तुं सम्पूर्णे २०१३तमे वर्षे तस्य विश्वविद्यालये आसम्। इदानीम् अपि तेन सह कार्यं करोमि।
२०१८-०२-२० मङ्गलवासरः (2018-02-20 Tuesday)
मम भार्या अमेजोनतः (from Amazon) पुस्तिकाः (notebooks) अक्रीणात्। ते पञ्चपुस्तिकाः अप्रेषयन्। मम भार्या अतीव प्रीणाति स्म यतो हि सा अमेजोनात् पञ्चगुणां पुस्तिकां प्राप्नोति इति। अहम् अकथयम् यत् मूल्यं सा अददात् तत् पञ्चपुस्तिकानाम् एव मूल्यम् अस्ति इति। इति श्रुत्वा माता कन्या च माम् आक्रामताम्। भवान् कथं कस्य किं मूल्यम् अस्ति इति जानाति। भवान् कदापि आपणं न गच्छति। वयं सर्वं क्रयविक्रयणं कुर्मः। अहं सर्वाणि आक्रमणानि असहे।
क्रुद्धा कन्या अपृच्छत् इदानीम् कदलीफलस्य किं मूल्यम् अस्ति इति। अहं उदतरं सार्धद्विडोलरं प्रतिप्रस्थम् ($2.50 per kg) इति। सा तूष्णीं साधितवती। मम भार्या अपृच्छत् यत् मधुमेहे उपयुक्तानि मिष्टखण्डानि अहं क्रीणामि तेषां मूल्यं किम् इति। अहं किमपि गणनां कृत्वा उदतरं शत् खण्डानि पञ्चषं डोलरम् (between five and six dollars) इति अस्ति। तत् परं सा तूष्णीं साधितवती। आवयोः कन्या अवदत् किमपि नास्ति यत् सः न जानाति इति।
अन्ते परीक्षणं कृत्वा मम भार्या अगवेषयत् अमेजोनस्य मूल्यं प्रतिपोटलस्य मूल्यम् एव अस्ति। प्रतिपोटले पञ्चपुस्तिकाः एव आसन्।
एतादृशः सम्पूर्णः विजयः मया जीवने कदापि न प्राप्तः।
२०१८-०२-१० शनिवासरः (2018-02-10 Saturday)
अद्य इयन-पीटरसनवर्यः सहकर्मिणः स्वगृहे मेलनाय आह्वयत्। सत्कारार्थं तैः पेयानि अल्पाहारः च अर्पयतः। इयनस्य कुटुम्बं विहाय दम्पतीचतुष्टयम् एकः छात्रः च मेलने आसन्।
इयनः अस्माकं शोधक्षेत्रे जगत्विख्यातः अस्ति। तस्य पाण्डित्यं विनम्रता च जगत्विख्याता अस्ति। जीवने यदि अहं कम् अपि साधुं योगिनं वा अमिलं तदा सः अस्ति इयनवर्यः। सः नास्तिकः अस्ति किन्तु तया सदृशं किम् अपि महान्तम् आस्तिकम् अहं न कदापि अमिलम्।
मेलने सः छात्रेण सह सम्भाषते स्म तदा तस्य भार्या अशृणोत् सः कार्यविषये चर्चां करोति इति। सा इयनम् अपृच्छत् अपि भवान् कार्यविषये चर्चां करोति इति। सः अकथयत् आम् इति। तदा तस्य मुखस्य भावः वर्णातीतः आसीत्। एकः साधुजनः कथं भार्याम् उत्तरति तस्य ज्ञानं तस्य मुखस्य भावे आसीत्।
मेलने अहं मम भार्या च आनन्दम् अन्वभवाव।
२०१८-०२-०९ शुक्रवासरः (2018-02-09 Friday)


text:
प्रतिविशिष्टस्यानेकस्य काव्यधर्मस्याभावेऽपि सौकुमार्यगुणादीदृशं काव्यमुपादेयमिति सौकुमार्यं वर्णयन्नाह—
इत्ययमेवंविधोऽर्थः अभिधेयशरीरम् । ऊर्जितो दीप्तः प्रतिविशिष्टः । न तथाऽनूर्जित एव नोर्जितोऽपि । अलंकारस्तर्हि प्रतिविशिष्टस्तेनेदमादेयं काव्यं न सौकुमार्यगुणादिति चेदाह—नालंकारोऽपि तादृश इति । अलंकारोऽप्यत्र स्वभावोक्तिलक्षणः तादृशस्तथाभूतः प्रतिविशिष्टो न भवति यादृशोऽ[न्य]त्र । स च विभावनादिः । न केवलमर्थ इत्यपिशब्दार्थः । कोऽत्रार्थस्यालङ्कारस्य च भेदः येनोच्यतेऽलंकारोऽर्थश्चानूर्जित इति । य एवार्थः स एवालंकाराऽस्मिन् गम्यते । नैतदेवम् । अर्थो हि धर्मी, स्वभावोक्तिश्चालंकारो धर्मः प्रतीयत इति महान् भेदः, धर्मधर्मिभेदस्य सुप्रसिद्धत्वात् । अन्यत्राप्येवंविधोऽत्र भेदः । तथापि एतदिदमीदृशं काव्यं सुकुमारतयैव सौकुमार्येण केवलेन शब्दालंकारेण पुरस्कृतं सतां विदग्धानां मुखम् आननम् आरोहति गोचरीकरोति सुकुमारमित्येवेदृशं कविभिरुपादीयत इति यावत् । यदि पुनरर्थ ऊजिताऽलंकारश्च, सुतरां सुकुमारं काव्यं रमणीयमित्याकूतम् ॥


text:
मथुरा
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति मथुरामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति मथुरानगरम्। मथुरा भारतस्य उत्तरप्रदेशे काचित् नगरी अस्ति । भगवतः कृष्णस्य जन्म अत्र अभवत् ।मथुरा देहलीतः १३४ कि.मी. । आग्रातः ५७ कि.मी. दूरे अस्ति । श्रीकृष्णस्य जन्मस्थानम् इति पुराणद्वारा ज्ञायते । अत्र अनेके देवालयाः मुस्लिंजनानाम् आक्रमणेन विनष्टाः आसन् । केचन पुननिर्मिताः सन्ति । श्रीकृष्णस्य मथुरानाथमन्दिरम् अतीव सुन्दरम् अस्ति । चित्रकला सङ्ग्रहालयः इव अस्ति । गर्भगृहे श्रीकृष्णमूर्तिं परितः रजतगावः निर्मिताः सन्ति। केशवमन्दिरसमीपे भागवतमन्दिरमिति सभाभवनम् अस्ति । एतत् प्रार्थनामन्दिरम् इत्यपि प्रसिद्धमस्ति । केशवमन्दिरस्य आवरणे क्रिस्ताब्दे १६६१ तमे वर्षे निर्मितं जातिमस्जिद् इति मुस्लिं प्रार्थनामन्दिरमस्ति । चतुस्तरीयभवनम् एतत् यमुनानदीतीरे अस्ति । समीपे कलासङ्ग्रहालये मूर्तिशिल्पानि नाणकानि बुद्धस्य लोहविग्रहाः च सन्ति । मथुरातः १०कि.मी. दूरे वृन्दावनम् अस्ति । अत्रैव श्रीकृष्णः बाल्ये वेणुवादनं विविधलीलाः च प्रदर्शितवान् । अत्र चैतन्यमहाप्रभुः भक्तेः महिमानं प्रदर्शितवान् । मीरा-गोपीनाथ- मदनमोहन-राधारमण-बिर्लामन्दिराणि अपूर्वाणि सन्ति ।


text:
सूत्रच्छेद:
लिटः - षष्ठ्येकवचनम् , त-झयोः - षष्ठीद्विवचनम् , एश्-इरेच् - प्रथमैकवचनम्
अनुवृत्ति:
आत्मनेपदानाम् [3|4|79
] - षष्ठीबहुवचनम्
, टेः [3|4|79
] - षष्ठ्येकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
लिट: लस्य आत्मनेपदानाम् त-झयोः एश्-इरेच्
सूत्रार्थ:
लिट्-लकाराणाम् विषये आत्मनेपदस्य त-प्रत्ययस्य एश्-आदेशः तथा झ-प्रत्ययस्य इरेच्-आदेशः भवति ।
अनेन सूत्रेण लिट्-लकारस्य आत्मनेपदस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य "त" प्रत्ययस्य "एश्" आदेशः तथा बहुवचनस्य "झ" प्रत्ययस्य "इरेच्" आदेशः दीयते । उभावपि आदेशौ अनेकाल्शित्सर्वस्य 1|1|55
इत्यनेन सर्वादेशौ भवतः । यथा -
1. पच्-धातोः लिट्-लकारस्य प्रथमपुरुषएकवचनस्य रूपसिद्धिः इयम् -
पच् + लिट् [परोक्षे लिट् 3|2|115
इति लिट्]
→ पच् पच् + लिट् [लिटि धातोरनभ्यासस्य 6|1|8
इति द्वित्वम्]
→ प पच् + लिट् [हलादि शेषः 7|4|60
इति चकारस्य लोपः]
→ प पच् + त [तिप्तस्झि.. 3|4|78
इत्यनेन आत्मनेपदस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य विवक्षायाम् "त" प्रत्ययः]
→ प पच् + एश् [लिटस्तझयोरेशिरेच् 3|4|81
इत्यनेन त-प्रत्ययस्य एश्-आदेशः ।]
→ पेच् + ए [अत एकहल्मध्येऽनादेशादेर्लिटि 6|4|120
इति अभ्यासस्य लोपः, धातोः अकारस्य च एकारः]
→ पेचे
2. वन्द्-धातोः लिट्-लकारस्य प्रथमपुरुषबहुवचनस्य रूपसिद्धिः इयम् -
वन्द् + लिट् [परोक्षे लिट् 3|2|115
इति लिट्]
→ वन्द् वन्द् + लिट् [लिटि धातोरनभ्यासस्य 6|1|8
इति द्वित्वम्]
→ व वन्द् + लिट् [हलादि शेषः 7|4|60
इति चकारस्य लोपः]
→ व वन्द् + झ [तिप्तस्झि.. 3|4|78
इत्यनेन आत्मनेपदस्य प्रथमपुरुषबहुवचनस्य विवक्षायाम् "झ" प्रत्ययः]
→ व वन्द् + इरेच् [लिटस्तझयोरेशिरेच् 3|4|81
इत्यनेन झ-प्रत्ययस्य इरेच्-आदेशः ।]
→ ववन्दिरे
One-line meaning in English
In case of आत्मनेपद of लिट्-लकार, the त-प्रत्यय is converted to एश् and झ प्रत्यय is converted to इरेच्.
काशिकावृत्तिः
लिडादेशयोः तझयोः यथासङ्ख्यम् एशिरेचित्येतावादेशौ भवतः। शकारः सर्वादेशार्थः। चकारः स्वरार्थः। पेचे, पेचाते, पेचिरे। लेभे, लेभाते, लेभिरे।
`शकारः सर्वादेशार्थः` इति। असति तस्मिन् धात्वधिकारात् `तस्मादित्युत्तरस्य ` 1|1|66
इत्यादेः परस्य तकारस्य प्रसज्येत। शकारे तु सति `अनेकाल्शित् सर्वस्य` 1|1|54
इति वचनात् सर्वस्य भवति। अथ `शे` इति कस्मान्नोक्तम्? नैवं शक्यम्; `शे` इति हि प्रगृह्रसंज्ञा स्यात्। इह च व्यतिपप इति पिबादेशः स्यात्। एशि तु सति न भवति, वक्ष्यति ह्रेतत्--- `वर्णे यत् स्यात् तच्च विद्यात् तदादौ` इति॥
पूर्वसूत्रे ज्ञापितम्---आत्मनेपदादेशानां टेरेत्वं न भवतीति, तेन इशिरच् इत्येतावादेशौ न विहितौ । शकारः सर्वादेशार्थ इति । अन्यथा धातोरित्यधिकाराद् ठादेः परस्यऽइति तकारस्य प्रसज्येत । अथ ठ्शेऽ इत्येव कस्मान्नोक्तम्, शैरेजिति ह्युक्ते मात्रालाघवं भवति ? नैवं शक्यम् ; ठ्शेऽ इति प्रगृह्यसंज्ञा स्यात् । इह च पपे सोममिति पिबादेशः प्राप्नोति, जग्ले मम्ले इत्यादौ चात्वं न स्यात् । एशि तु न दोषः, ठ्वर्णे यत्स्यातच्च विध्यातदादौऽ इति न्यायात् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
लिडादेशयोस्तझयोरेश् इरेच् एतौ स्तः । एकारोच्चारणं ज्ञापकं, तङादेशानां टेरेत्वं नेति । तेन डारौरसां न । कृ ए इति स्थिते ॥
लिटस्तझयो। ननु लिटस्तझयोरिशिरिजित्येवास्तु, आदेशयोरेकारोच्चारणं व्यर्थं, टित आत्मनेपदानामित्येत्वेनैन सिद्धेरित्यत आत-- एकारोच्चारणमिति। ज्ञापनस्य फलमाह-- तन डारौरसां नेति डा रौ रस्--एषां लुडादेशभूतात्मनेपदादेशानां टेरेत्वं नेत्यर्थः। वस्तुतस्तु परत्वादेत्वे कृते पुनः प्रसङ्गविज्ञानेन डादिषु कृतेषु लक्ष्ये लक्षणस्येति न्यायादेत्वं नेति लुटः प्रथमस्येति सूत्रभाष्ये स्पष्टम्। कृ ए इति स्थित इति। तकाराऽकारसङ्घातस्य एकारः शित्त्वात्सर्वादेश इति भावः।
एशिति शकारकरणकारविशिष्टतकारस्यादेशत्वाय।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
लिडादेशयोस्तझयोरेश् इरेजेतौ स्तः। एधाञ्चक्रे। एधाञ्चक्राते। एधाञ्चक्रिरे। एधाञ्चकृषे। एधाञ्चक्राथे॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
Monday, April 07, 2008
नूतनवर्षशुभाषयाः
सूर्य-संवेदना-पुष्पैः दीप्तिः कारुण्यगंधने
लब्ध्वा शं नववर्षेस्मिन् कुर्यात् सर्वत्र मङ्गलम्
अन्वयः -- सूर्येण दीप्तिः, संवेदनया कारुण्यं, पुष्पेण गन्धनम्। [एवं] शं लब्ध्वा, नववर्षेस्मिन् सर्वत्र मङ्गलं कुर्यात्।
सूर्यः प्रकाशं ददाति। पुष्पं सुगन्धं ददाति। विचारं कारुण्यं ददाति। सूर्येण विचारेन पुष्पेण च प्रकाशं कारुण्यं सुगन्धं च (शं नाम) लब्ध्वा, सर्वत्र मङ्गलं कुर्यात्। वयं सर्वेऽपि सूर्याः भवामः, वर्तमानम् अन्धकारं निवारयामः। वयं सर्वे पुष्पाणि भवामः, सर्वत्र सुगन्धं प्रसारयामः। वयं सर्वे संविदः भवामः, करुणवेदिनः भवामः। तथा स्व-परिष्कारेण शं लब्ध्वा, एकैकमपि सर्वत्र मङ्गलं कुर्यात्।
लब्ध्वा शं नववर्षेस्मिन् कुर्यात् सर्वत्र मङ्गलम्
अन्वयः -- सूर्येण दीप्तिः, संवेदनया कारुण्यं, पुष्पेण गन्धनम्। [एवं] शं लब्ध्वा, नववर्षेस्मिन् सर्वत्र मङ्गलं कुर्यात्।
सूर्यः प्रकाशं ददाति। पुष्पं सुगन्धं ददाति। विचारं कारुण्यं ददाति। सूर्येण विचारेन पुष्पेण च प्रकाशं कारुण्यं सुगन्धं च (शं नाम) लब्ध्वा, सर्वत्र मङ्गलं कुर्यात्। वयं सर्वेऽपि सूर्याः भवामः, वर्तमानम् अन्धकारं निवारयामः। वयं सर्वे पुष्पाणि भवामः, सर्वत्र सुगन्धं प्रसारयामः। वयं सर्वे संविदः भवामः, करुणवेदिनः भवामः। तथा स्व-परिष्कारेण शं लब्ध्वा, एकैकमपि सर्वत्र मङ्गलं कुर्यात्।
Friday, April 04, 2008
स्मरण-शक्तिः (हास्यम्)
बण्टी -- यदि स्मरण-शक्तिः क्षीणा जायते, सर्वं नश्यति।
बब्ली -- सत्यं भोः! अहं पत्न्याः जन्मदिनं व्यस्मरम्। सा कार्यानेन गृहं अतिक्रामितवती। सर्वं नष्टं जातम्!
बब्ली -- सत्यं भोः! अहं पत्न्याः जन्मदिनं व्यस्मरम्। सा कार्यानेन गृहं अतिक्रामितवती। सर्वं नष्टं जातम्!
जगतः होरा
अस्मिन् जगति वयं सर्वेऽपि भागिनः। अधिकाधिकं स्वकार्यमेव पालयन्तः वयं तीव्रवेगेन जायमानानि परिवर्तनानि न गणयामः। मानवावधानं पुनः जगति एकाग्रीकर्तुं, घण्टात्मक-कार्यक्रमः आयोजितः। निर्दिष्टे समये, सर्वैः यथाशक्ति दीपनिर्वापनं करणीयमिति। सामान्यरात्रेः अपेक्षया भेदः तु अवर्तत एव। सिद्नी-नगरे पूर्व-चित्रं वामतः, होरावधिचित्रं दक्षिणतः। अधिकतया कृष्णीकरणं अन्तर्जाले प्रावर्तत, यथा गूगल्-नाम संस्थया सम्मति-प्रकटनार्थं वर्णंमात्रलेपनं कृतम् . . .
Thursday, April 03, 2008
उपधान-युद्धम्
अमेरिका-वासिभ्यः एतादृशानि चित्राणि समानानि। यतः हिमपातः तु भवत्येव। किन्तु, अस्मिन् चित्रे न कोऽपि हिमपातः। किं तर्हि? गत-मासे, विश्व-उपधान-युद्धम् आयोजितम्। भागिनः निर्दिष्टेषु स्थलेषु उपधानानि आनीय, युद्धार्थं संम्मिलिताः। मध्येयुद्धं कणाः सर्वत्र प्रसारिताः। हिमपातः इव सुन्दरं दृश्यम्।
कोषस्य महत्त्वम्
ब्रह्मानन्द-त्रिपाठिनः व्याख्या -- विदुषां शब्दविद्या (सम्पूर्ण-वाङ्मयं) राज्ञां च प्रजा यदि संसारेऽस्मिन् केनापि एकेन उपायेन वशतां याति तत् कोषसङ्ग्रहम् एव। अत एव इयम् अभियुक्तोक्तिः सुप्रसिद्धा --
विदुषां भूभुजां वाऽपि शब्दविद्या तथा प्रजा।
संसारे वशतामेति न विना कोषसङ्ग्रहम्॥
विदुषां भूभुजां वाऽपि शब्दविद्या तथा प्रजा।
संसारे वशतामेति न विना कोषसङ्ग्रहम्॥
अमरकोषः -- उपोद्घातः
ब्रह्मानन्द-त्रिपाठिनः व्याख्या
समाहृत्यान्यतन्त्राणि सङ्क्षिप्तैः प्रतिसंस्कृतैः।
सम्पूर्णमुच्यते वर्गैर्नामलिङ्गानुशासनम्॥
पद्येऽस्मिन् अभिधेयप्रयोजनं प्रदर्शयति -- समाहृत्येति। अन्यतन्त्राणि अन्येषां व्याडिप्रभृतीनां तन्त्राणि नामलिङ्गानुशासनानि, नामानि च लीङ्गानि च तानि, अनुशिष्यन्ते बोध्यन्ते अनेन तानि, समाहृत्य एकीकृत्य सङ्गृह्येत्यर्थः, सङ्क्षिप्तैः परिमितशब्दैः, प्रतिसंस्कृतैः यथायथं विनियोजितैः, वर्गैः प्रकरणैः, समन्वितम्, अत एव सम्पूर्णम् अखिलं, मया अमरसिंहेन, उच्यते कथ्यते सर्वेषाम् उपकारायेति, शेषः॥२॥
समाहृत्यान्यतन्त्राणि सङ्क्षिप्तैः प्रतिसंस्कृतैः।
सम्पूर्णमुच्यते वर्गैर्नामलिङ्गानुशासनम्॥
पद्येऽस्मिन् अभिधेयप्रयोजनं प्रदर्शयति -- समाहृत्येति। अन्यतन्त्राणि अन्येषां व्याडिप्रभृतीनां तन्त्राणि नामलिङ्गानुशासनानि, नामानि च लीङ्गानि च तानि, अनुशिष्यन्ते बोध्यन्ते अनेन तानि, समाहृत्य एकीकृत्य सङ्गृह्येत्यर्थः, सङ्क्षिप्तैः परिमितशब्दैः, प्रतिसंस्कृतैः यथायथं विनियोजितैः, वर्गैः प्रकरणैः, समन्वितम्, अत एव सम्पूर्णम् अखिलं, मया अमरसिंहेन, उच्यते कथ्यते सर्वेषाम् उपकारायेति, शेषः॥२॥
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १०३
नन्दिकेश्वर उवाच।
अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रयागस्योपवर्णनम्।
मार्कण्डेयेन कथितं यत् पुरा पाण्डुसूनवे।। १०३.१ ।।
भारते तु यदा वृत्ते प्राप्तराज्ये पृथासुते।
एतस्मिन्नन्तरे राजा कुन्तिपुत्रो युधिष्ठिरः।। १०३.२ ।।
भातृशोकेन सन्तप्तश्चिन्तयन् स पुनः पुनः।
आसीत् सुयोधनो राजा एकादशचमूपतिः।। १०३.३ ।।
अस्मान् सन्ताप्य बहुशः सर्वे ते निधनं गताः।
वासुदेवं समाश्रित्य प़ञ्चशेषास्तु पाण्डवाः।। १०३.४ ।।
हत्वा भीष्मं च द्रोणञ्च कर्णं चैव महाबलम्।
दुर्योधनं च राजानं पुत्रभ्रातृसमन्वितम्।। १०३.५ ।।
राजानो निहताः सर्वे ये चान्ये शूरमानिनः।
किन्नो राज्येन गोविन्द! किम्भोगैर्जीविते न वा।। १०३.६ ।।
धिक्कष्टमिति सञ्चिन्त्य राजा वैक्लव्यमागतः।
निर्विचेष्टो निरुत्साहः किञ्चित्तिष्ठत्यधोमुखः।। १०३.७ ।।
लब्धसंज्ञो यदा राजा चिन्तयन् स पुनः पुनः।
कतरो विनियोगो वानियमं तीर्थमेव च।। १०३.८ ।।
येनाहं शीघ्रमामुञ्चे महापातककिल्बिषात्।
यत्र स्थित्वा नरो याति विष्णुलोकमनुत्तमम्।। १०३.९ ।।
कथं पृच्छामि वै कृष्णं येनेदङ्कारितोऽस्म्यहम्।
धृतराष्ट्रं कथं पृच्छे यस्य पुत्रशतं हतम्।। १०३.१० ।।
एवं वैक्लव्यमापन्नो धर्म्मराजो युधिष्ठिरः।
रुदन्ति पाण्डवाः सर्वे भ्रातृशोकपरिप्लुताः।। १०३.११ ।।
ये च तत्र महात्मानः समेताः पाण्डवाः स्मृताः।
कुन्ती च द्रौपदीचैव ये च तत्र समागताः।।
भूमौ निपतिताः सर्वे रुदन्तस्तु समन्ततः।। १०३.१२ ।।
वाराणस्यां मार्कण्डेयस्तेन ज्ञातो युधिष्ठिरः।
यथा वैक्लव्यमापन्नो रुदमानस्तुदुःखितः।। १०३.१३ ।।
अचिरेणैव कालेन मार्कण्डेयो महातपाः।
संप्राप्तो हस्तिनपुरं राजद्वारे ह्यतिष्ठत।। १०३.१४ ।।
द्वारपालोऽपि तं द्रृष्ट्वा राज्ञः कथितवान् द्रुतम्।
त्वां द्रष्टुकामो मार्कण्डो द्वारि तिष्ठत्यसौ मुनिः।
त्वरितो धर्म्मपुत्रस्तु द्वारमागादतः परम्।। १०३.१५ ।।
स्वागतं ते महाभाग! स्वागतं ते महामुने।
अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे तारितं कुलम्।। १०३.१६ ।।
अद्य मे पितरस्तुष्टास्त्वयि द्रृष्टे महामुने।
अद्याहं पूतदेहोऽस्मि यत्त्वया सहदर्शनम्।। १०३.१७ ।।
नन्दिकेश्वर उवाच।
सिंहासने समास्थाप्य पादशौचार्चनादिभिः।
युधिष्ठिरो महात्मा वै पूजयामास तं मुनिम्।। १०३.१८ ।।
ततः सुतुष्टो मार्कण्डः पूजितश्चाह तं नृपम्।
आख्याहि त्वरितं राजन्! किमर्थं रुदितं त्वया।
केन वा विक्लवीभूतः का बाधा ते किमप्रियम्।। १०३.१९ ।।
युधिष्ठिर उवाच।
अस्माकं चैव यद्वृत्तं राज्यस्यार्थे महामुने।
एतत् सर्वं विदित्वा तु चिन्तावशमुपागतः।। १०३.२० ।।
मार्कण्डेय उवाच।
श्रृणु राजन्! महाबाहो! क्षत्रधर्मव्यवस्थितम्।
नैव द्रृष्टं रणे पापं युद्धमानस्य धीमतः।। १०३.२१ ।।
किम्पुना राजधर्मेण क्षत्रियस्य विशेषतः।
तदेवं हृदयं कृत्वा तस्मात् पापं न चिन्तयेत्।। १०३.२२ ।।
ततो युधिष्ठिरो राजा प्रणम्य शिरसामुनिम्।
पप्रच्छविनयोपेतः सर्वपातकनाशनम्।। १०३.२३ ।।
पृच्छामि त्वां महाप्राज्ञ! नित्यं त्रैलोक्यदर्शिनम्।
कथय त्वं समासेन येन मुच्येत किल्बिषात्।। १०३.२४ ।।
मार्कण्डेय उवाच।
श्रृणु राजन्। महाबाहो सर्वपातकनाशम्।
प्रयागगमनं श्रेष्ठं नराणां पुण्यकर्म्मणाम्।। १०३.२५ ।।


text:
समम्पा द ककः –
आववीरलम्पा ल गङङ्गो प म्पा ध म्पा य कः (सम्पा त कततृत वीयवरर्षीयकः)
आलङम्पा र रककौ – तथम्पा ग तमण्डलकः (सम्पा त कङ्गोत्तरप्रथमवरर्षीयकः) र म – १, वर म
श दवीपपम्पा ल कः(सम्पा त करद्वितवीयवरर्षीयकः) शभ अङकः – ४(शम्पा र दवीयकः)
प्रकम्पा श रदनम्पा ङ कः – १.१०.२०१५ अहङ्गो भम्पा र तवीयधमरश म्पा स्त्र मम्पा ह म्पात्म्यम म प म्पा दुगम्पारप ज
वम्पा स रकः – ग रश कः उत्तम घङ्गोरकः
श ङर दम्पा स कः शभ
ददन्य गम्पा स कः
श ददव -सम्पा उ कः सख
शम्पा र दप्रम्पा त कः
आववीरलम्पा ल गङङ्गोपम्पा ध म्पा य कः
सङ्घजननवी मम्पा त म्पा सम्पा र दम्पा
श द ट म-मण्डलकः बल
शम्पा र दवीयम्पा
द -अरधकम्पा र वी रम्पा ज श
तथ्यमञपर म्पा
मलय मम्पा इ रतकः
म अरधकद न अलम ...
॥ अहङ्गो भम्पा र तवीयधमरश म्पास्त्रमम्पाहम्पात्म्यम म ॥ उत्तम घङ्गोरकः, सम्पा त कप्रथमवरर्षीयकः म रश भन ररम्पाणम्पाम।म आहम्पाररनदम्पाभयमदथनश ञ्च सम्पामम्पान्यमदतत पश
धमर्मो रह तदरम्पामरधकङ्गो रवशदरङ्गो धमरण हवीनम्पाकः पशरश भस्समम्पानम्पाकः॥
अदरन्ति पशवकः वयमरप अदकः, पशवकः रनदम्पापरतनम्पाकः भवरन्ति वयमरप भवम्पामकः। परन्ति श
वययं न पशवकः, यतकः असम्पाकयं रवशदरतदन धमर्मो रवद्यतद, तदरम्पायं त श धमर्मो नम्पारस्ति। तरह ककः
श कः नरम्पाकः पतृथरक्क्रियन्तिद रवरशष्यन्तिद? रध्रियतद लङ्गोककः अन दन, धररत तम्पावद्धमर्मो यत्सतद पशभ म रणपङ्गोरणयङ्गोकः इरत धम्पातङ्गोकः मरनन्प्रत्ययद धमरशबङ्गो रनष्पद्यतद। धमरकः लङ्गोकयं वदरत रवगहद धतृञ धम्पा म न धम्पा म रयरत रक्षरत च। उच्यतद रहअसम्पान सवम्पार
धम्पारणम्पाद्धमर इत्यम्पाहुधरमर्मो धम्पारयतद प्रजम्पाकः। तसम्पाद्धमर प्रशयंसरन्ति धमर्मो रक्षरत ररक्षतकः॥ इरत।
श रस्ति तद्भवरत शम्पास्त्रम।म यथम्पा रपतम्पा पतकः श श पनश्च रशष्यतद अन दन दरत शम्पास्त्र यं यदसम्पाननशम्पा म वयं तद्भवरत धमरशम्पास्त्रम।म अत वक्ष्यतद न श अनरशष्यतद यरददयं तयम्पा कतरव्यरमदन्न कतरव्यम इत्यद
द कः कद वलयं धमरशम्पास्त्रमरप त श भम्पारतवीयधमरशम्पास्त्रम।म भम्पारतवीयधमरशम्पास्त्र यं पम्पाश्चम्पात्यम्पारदधमरशम्पास्त्रभ रवरशष्टतम्पामम्पापद्यतद। पम्पाश्चम्पात्यम्पाकः बवश रन्ति यत म तदरम्पायं धमर दवीक्षम्पागहणम्पानन्तिरयं भगवरत यवीशकौ र मतृत द नम्पान्यकः आत्मसमपण
पनम्पा
रवद्यतद,
महम्मदवीयम्पाकः
कथयरन्ति
यत्तदरम्पायं धमर
श दवीक्षम्पागहणम्पानन्तिरयं ककौरम्पाणवी सररणरदव नम्पाकसखसनम्पा रयनवी, एवयं बकौद्धम्पाकः ज दनम्पाकः सवर एव ईश्वरप्रम्पाप्तयद स्वस्वमतमदकमरद्वियवीयञ्च प्ररतपम्पादयरन्ति, परन्ति श भम्पारतवीयधमरशम्पास्त्र यं न तथम्पा कदम्पारप बवश रन्ति, असम्पाकयं नयद सवर धमम्पारकः समम्पानम्पा एव। लक्ष्ययं त श ईश्वरप्रम्पारप्तस्तिरद्धन्दुधमरण वम्पा
महम्मदवीयधमरण वम्पा भवत श तत कम्पा क्षरतकः? लक्ष्ययं त श दुग्धपम्पान यं तद म कम्पाचपम्पातम्पाद्विम्पा भवत श श तम्पावददव पम्पातण द प्रयङ्गोजनयं यम्पावद म दुग्धङ्गो न पवीयतद। पम्पारम्पाणपम्पातम्पाद्विम्पा तत रकम्प्रयङ्गोजनम?म पनश्च पवीतद दुग्धद पम्पात यं त्यज्यतद, एवञ्च पम्पानम्पात्परयं कम्पाचपम्पातम्पात्पवीतदुग्धस्य पम्पारम्पाणपम्पातम्पाद्विम्पा पवीतदुग्धस्य
श समम्पानम्पा एव, तद्वित्तम्पावतम्पा एव धमरण प्रयङ्गोजनयं यम्पावतम्पा मरक्तिन श श कौ सरत न र भवरत मक्ति परष्टकः श रतकः सम्पा एव खल श मक्ति श कौ सरत रहन्दुधमम्पारवलरम्बिनङ्गोकोऽरप यम्पानभप कङ्गोकोऽरप धमर्मोकोऽवरशष्यतद, पनश्च श रलमधमम्पारवलरम्बिनम्पाम।म उक्तिञ्च रशवमरहम्नस्तिङ्गोत-द मस श श रटलनम्पानम्पापथजरम्पा श यं रचवीनम्पायं वदरचतम्पादृजक
द ङ्गो गम्यस्त्वमरस पयसम्पामणरव इव॥इरत। नतृणम्पामक
श पनश्च भम्पारतवीयधमरशम्पास्त्र यं न त श मरनरमरसजदम्पारदसम्पान दर श ईश्वरयं प्ररतपम्पादयरत अरप च
प्ररतपम्पादयरत प्रत्यदकयं जनमम्पानसद। भम्पारतवीयधमरशम्पास्त्रमदव वदरत यत्सवरभतप रद श एव ईश्वरङ्गो रवद्यतद- "ईशम्पा वम्पास्यरमदयं सवर यरत्किञ्च जगत्यम्पायं जगत",म "सवर खरल्विदयं बह"म इत्यम्पाद्यपश रनरद्विचनमत प्रमम्पाणम।म वयमपररसन तदम्पा एव रद्विष्यम्पामङ्गो यम्पावदसम्पास श भददङ्गो वतरत।द म त पश्यम्पारम तदम्पा सवरमवद परन्ति श अहयं मरय यमवीश्वरयं सम्पाक्षम्पात्किरङ्गोरम तमदव यरद अपररसन सवर ईश्वरमययं स्यम्पात मखल। तदम्पा कङ्गो वम्पा द्विदरकतम्पार कक वम्पा द्विदरपम्पातम।म तदम्पा नम्पारप द्विदरङ्गो न वम्पा कहसम्पा
अवरशष्यतद। तदम्पा एव भम्पारतवीयधमरघनमपतकःर शवीरम्पामकतृ ष्णस्य ''रशवजम्पान दन जवीवसदवम्पा'' इरत श वचनयं सम्पाथ रकयं स्यम्पात।म तथम्पाहच्यतद शवीमद्भम्पागवतद – यङ्गो मम्पायं सवरर श भपतरद श सन्तिमम्पात्मम्पानमवीश्वरम।म
श रत सकः॥ इरत। हवीतम्पाचम्पार भजतद मकौढम्पाद म भसन्यदव जहङ्गो आम्नम्पातञ्च ईशङ्गोपरनररद –
यस्ति श सवम्पाररण भपतम्पान्यम्पात्मन्यदवम्पान श पश्यरत।
श ॥ इरत। सवरभतप रद श चम्पात्मम्पान यं ततङ्गो न रवजगश प्सतद एवञ्च
by
default
भम्पारतवीयसनम्पातनधमरकः
सवररम्पायं
रवद्यतद।
श द, कथरमत्यक्ति
द स्वभम्पावनद एव। एवयं भम्पारतवीयधमरशम्पास्त्र द न त श आचम्पारम्पारदनम्पा धमरकः रनश्चवीयतद अरप च व्यवहम्पारण रश कः। यकः तथम्पाभतप कः रख्रिष्टवीयकः, ज दनकः, बकौद्धङ्गो वम्पा सवरकः एव भम्पारतवीयसनम्पातनधमर अन्तिभक्ति
प म्पा ॥ ॥ दुगम्पारप ज श ङर दम्पा स कः, सम्पा त कप्रथमवरर्षीयकः शभ प म्पा। समगसयंवत्सरस्य दवीघप्रर तवीक्षम्पानन्तिरम म आयम्पारत बङभपमकःद प्रधम्पानङ्गोत्सवङ्गो दुगम्पारपज
श वकः। प्रत्यदकयं जम्पातकःद स्वस्य रकमरप वदरशषयं वतरत,द तददव तजम्पाकत पररचम्पाययरत। अयमत्स प म्पारूपम।म रदनचतष्टश यस्यदय यं पपजम्पा, परन्ति श बङवीयम्पानम्पायं तथम्पा बङभपमकःद तद्विदरशषमदव दुगम्पारपज पपजम्पाप्रस्तिरश तवररर व्यम्पाप्य भवरत।
श णम्पारदशम्पास्त्ररद श रवरवधम्पा आखम्पारयकम्पाकः प्रम्पाप्यन्तिद। कम्पारप रम्पाजकः भगवत्यम्पाकः दुगम्पारयम्पा रवरयद परम्पा
श द टभवधप्रसङद, कम्पारप मरहरम्पासरमदर श श न,द रम्पामम्पायणदकोऽरप दृश्यन्तिद। सरथस्य कथम्पायम्पा,यं कम्पारप मधक
शपयतद यद्भगवत्यम्पा दुगम्पारयम्पा शरत्किम्पालवीनम्पायम्पा अस्यम्पाकः पपजम्पायम्पाकः प्रचलनयं भगवतम्पा द रम्पामम्पावतम्पारण कतृ तम।म तथम्पाहवीययं पपजम्पा अकम्पालबङ्गोधननम्पाम्नम्पारप खम्पाकत गतम्पा।
श रण श णम्पानसम्पा द रकरष्किनम्पावसम्पानसमयद नम्पारदङ्गोपददश यं स्ववीकतृ त्य जगदम्पावणस्य ददववीभम्पागवतम्पारदपरम्पा
रम्पावणस्य वधम्पाय शवीरम्पामचनदकः ददव्यम्पा आरम्पाधनम्पा रवरहतम्पा। अरप च मधकदश टभवधसमयद श । रवष्णनश म्पा प्रजम्पापरतनम्पा च ददववी स्तितम्पा
श श मरहरम्पासरमरदन्यम्पा मरहरम्पासरवधद खम्पातकः। श णमतद बहणङ्गो वरदण बलवीयम्पान म पररम्पा श जयद ङ्गो मरहरम्पासरकः श सरम्पा श न म रवरजत्य शवीमम्पाकरण्डदयपरम्पा श कमरधकतृ तवम्पान।म तदम्पा मदङ्गोन्मत्तङ्गोकोऽययं हन्तिव्यङ्गो भवतवीरत मतम्पासरदश भकः सरम्पा श णम्पायं रक्षम्पाय द सरलङ्गो उत्सवङ्गो
नङ्गोकोऽययं
प्रधम्पानतङ्गो
द तवीकतृ तवन्तिकः, तदम्पा तत्तदजसम्पा नम्पारवीमपरतरदकम्पा प्रम्पादुभपतर म्पा। महदशरमदशम्पादयङ्गो ददवम्पाकः स्वतदजम्पास्य यं क श सम्पा स दव महम्पामम्पायम्पा जगन्मयवी जगन्मम्पातम्पा दुगररत समम्पाखम्पातम्पा। ततकः परयं दशभजम्पा
महम्पालकवीरूपयं स्ववीकतृ त्य नम्पारवीशकक्ति न्यरक्क्रियमम्पाण यं मरहरम्पासरयंश सस दन्ययं जघम्पान। द रसन म पम्पाश्व र नम्पारवीशक्तिदकः जम्पागरणयं तथम्पा नम्पारवीशकम्पाप्यशभश नम्पाशकः सम्भवतवीत्यरप तथम्पाहक प्रकम्पाश्यतद मम्पातरश म्पागमन दन।
बङसयंसतृतकौ ददववी दुगम्पार दुगररतनम्पारशनवी न दसगरण नगदशनरननवीनम्पाम्नम्पाम्नम्पातम्पा। रगररजम्पा गकौरवी रगररशदन पररणवीतम्पा। तयङ्गोकः पररणयम्पानन्तिरयं प्ररतवत्सरयं मम्पातम्पा आरश्वन द मम्पारस रपतम्पालययं समम्पायम्पारत। महम्पालयम्पातकः रषष्ठीं यम्पावद म ददव्यम्पा आवम्पाहनयं रक्रियतद। रषम्पायं ददव्यम्पा बङ्गोधनयं भवरत। सप्तम्यम्पा रम्पारततङ्गो प्ररतमण्डपयं भ्रमरन्ति जनम्पाकः। रनरखलनगयम्पा र मम्पागम्पारकः आलङ्गोकसङ्गोतसम्पातम्पा भवरन्ति। अष्टम्यम्पायं प्रम्पातरञरलप्रदम्पान यं तथम्पा नवम्यम्पायं सरन्धिपपजम्पारदरभकः प्रम्पातकःकम्पालङ्गो गच्छरत। परयं
र परथ रमरलतम्पा भवरन्ति। रपतम्पा मम्पातम्पा सखम्पा सह वम्पा सवर रम्पातकौ सपयकोऽर स्तिरमतद नरङ्गो नम्पायश्च द रदनचतष्टश ययं सम्पाननदन अरतवम्पारहतम्पा भवरन्ति। आबम्पालवतृद्धम्पा भगवद्दशरन यं कशवरर न्ति। एवयंप्रकम्पारण
परयं दशम्यम्पायं समदरम्पायं रचत्तयं रवरण्णयं भवरत। शङरवी शङरम्पालयमदष्यरत। दरधकडम्बिम्पारदद्विम्पारम्पा पपजम्पा समम्पाप्यतद। परयं ज्यदषम्पान म प्ररत प्रणरतजम्पापनयं तथम्पा करनषम्पान म बम्पान्धिवम्पाश्च यं प्ररत प्रवीरतजम्पापनयं भवरत। सम्पायमम्पालङ्गोकमम्पालयम्पा सजवीकतृ त्य ददववीप्ररतमम्पारवसजनर म्पाय गङम्पायं प्ररत नवीयतद। बहुरूपदण
बहुनम्पाम्नम्पा
ददववी
मत्य रलङ्गोकमम्पारवशरत
द म्पारसधथ रम।म स्वसन्तिम्पानस्वम्पान्तिच्छ
महम्पामम्पाययम्पा मम्पाययम्पा मम्पारयकवस्तिरश श बद्धम्पा भवरन्ति जवीवम्पाकः। रकञ्च, शरशशदखरम्पायम्पाकः श द म्पारदवद म शभश म्पाशवीरबलम्पात म सयंसम्पारगहनम्पात म मक्तिम्पा भवरन्ति मम्पानवम्पाकः। अतङ्गोकोऽरन्तिमद रवबधश न असम्पाकमरप वननम्पा – तयं वदष्णववीशरक्तिरनन्तिववीयम्पार रवश्वस्य बवीजयं परमम्पारस मम्पायम्पा।
श मरश क्तिहदतकःश ॥ इरत रशवम॥म सम्मङ्गोरहतयं ददरव समस्तिमदततयं वद प्रसन्नम्पा भरव
॥ ददन्य गम्पासकः ॥ श ददव -सम्पा उ कः, सम्पा त कततृत वीयवरर्षीयकः सख बम्पाल्यकम्पालद अहम म एकरसन म क्षदश नगरद न्यवसम।म तरसन म नगरद एव असम्पाकम म उच्चतररवद्यम्पालय आसवीद म। मन्यद तदम्पा अहयं प्रम्पाथरमकरवद्यम्पालययं त्यकम्पा अरसन म रवद्यम्पालयद पञ्चमकक्षम्पायम्पायं पठनम्पाथमर म आगतवम्पान।म असम्पाकयं कक्षम्पा रतर श रवभम्पागरद श रवभक्तिम्पा आसवीद म। सम्पा कखगनम्पाम्नम्पा उच्यतद स। अहयं तदम्पा कमधद पठन म आसम।म असम्पाकयं वगर प्रम्पायकः पञ्चम्पाशत म छम्पातम्पाकः पठरन्ति स। तदर श रहवीमरम्पाणम्पा नम्पामककः कश्चन छम्पातकः असम्पाकयं सहपम्पाठवी आसवीद म। सकः प्रत्यदकयं रदवसद रवद्यम्पालययं रवलम्बिदन आगच्छरत स। तस्य वस्त्रम्पारदकमरप समवीचवीनयं नम्पासवीद म। स एकयं रछन्नयं यपतकयं तथम्पा एकम म अरतमरलनम म उरूकयं धतृतम्पा रवद्यम्पालययं आगच्छरत स। श रवद्यम्पालयदन पम्पाठ्यक्रिमद सम्पारपतम्पानम्पायं रवरयम्पाणम्पायं कतृ तद यम्पारन पस्तिकम्पा रन दवीयन्तिद तम्पारन सकः प्रत्यहयं एकरसन म रछन्नम्पापणस्यपत द आनयरत स, तथम्पा च वगर सवरदम्पा सकः अरन्तिमम्पासन द उपरवशरत स। रशक्षकम्पाकः यदम्पा तयं पम्पाठयं पतृच्छरन्ति तदम्पा स रनरत्तर एव रतषरत स सदम्पा। तदन रशक्षकम्पाकः म च्छन, म परन्ति श रहवीमकः तदम्पारप रनरत्तर क्रिशद्धम्पाकः अभवन।म तद तसद तस्य अपठनस्य कम्पारणम अपतृ एव रतषरत स। एकरसन म रदवसद अहयं रवद्यम्पालययं रवलम्बिदन गतवम्पान म तसम्पाद म रहवीमदण सह अरन्तिमम्पासन द उपरवशन म आसम।म तरसरनन द अशङ्गोकमहङ्गोदयस्य भपगङ्गोलवगर रहवीमकः रशक्षकस्य प्रश्नस्य
उत्तरयं प्रदम्पात यं श न शक्तिवम्पान।म अशङ्गोकमहङ्गोदयकः तदम्पा क्रिशद्धकः सन म तयं पतृष्टवम्पान म – पठनयं रकमथर न कतृ तम मइरत। परन्ति श रहवीमकः रशक्षकम्पाय रकमरप न उक्तिवम्पान।म तदम्पा रशक्षककः अरधकक्रिशद्धकः सन म तसद भतृश यं वदतम्पाघम्पात यं दत्तवम्पान।म यदम्पा ररहमकः रशक्षकस्य वदतम्पाघम्पात यं सङ्गोढयंश न शक्तिवम्पान मतदम्पा सकः म म मम्पातम्पा सह मम्पाग र रभक्षम्पायं यम्पारचत यं श गतवम्पान म रदन अकथयत -म हकः रवद्यम्पालयरवरम्पामम्पानन्तिरम अहयं तसम्पाद म कथयं परठतमश पश रवशम्पारम? रशक्षककः स्तिरम्भतकः पतृष्टवम्पान –म तव रपतम्पा कक करङ्गोरत?
म च – रपतम्पा नम्पारस्ति, सकः त श रण्मम्पासम्पात प्रम्पा म क म रदवयंगतकः। रहवीमकः रदन उवम्पा श म्पा अशङ्गोकमहङ्गोदयकः स्तिबकः अभवत म सकः रहवीमस्य मस्तिकस्यङ्गोपरर स्वहस्तियं एतद म शत सम्पारपतवम्पान।म मन्यद महङ्गोदयस्य नतद यङ्गोकः अशरश वनवकः आगतम्पाकः। वययं त श सवर स्तिबम्पाकः सन्तिकः एतद म दृश्ययं पश्यन्तिकः आस।
॥ शम्पारदप्रम्पातकः ॥ आववीरलम्पा ल गङङ्गोपम्पा ध म्पा य कः, सम्पा त कततृत वीयवरर्षीयकः श तम गतम्पा वरम्पार असम्पान्महुश रमतृतधम्पारम्पाप्तभवनम्पा
श सरत जलदङ्गोन्मक्ति श नभरस। तमङ्गोहन्तिम्पा भम्पानलर श म द ङ्गो रवमलकरम्पाशम्पालवी भवसहृत रसतम्पाभ्र दकः सयंसव्य नभङ्गोरतङ्गोद्भम्पासकः सररसजरमवम्पाकङ्गोकः रशरशरदकः॥१॥ अहङ्गो प्रम्पाणङ्गोन्मरद कः शरदरणकम्पाकन्ति रदरश रदरश
श रवकवीणम्पार सम्प्रदक्ष्य प्रमरश दतमहङ्गोत्सम्पारहतभरव।
श श कः परमगणरसन्धिकौ प्रभम्पातङ्गोकोऽययं शभ्र गत इव
प्रफशलकः सयंहृष्टकः पररमलसमवीरदस्तिरवरकः॥२॥
श श म्पामम्पा कशसरमततरशम्पा खम्पा प्रम्पाञकल दम्पातक
श सररभतपतृ रदश्वकः स्वददशम्पान दकः प्रवतृत्तकः।
श म्पाम यं अमलधवलपम्पाथकः पम्पादयङ्गोकः सम्पातक
म श रतभवनमरप रसद्धयं सदरवत यं श रवश्वधम्पातवीम॥३॥
नववीनम्पा जवीमपतम्पा बत धवलकम्पाकन्ति रवदधतद
श श ।म नववीनङ्गोकोऽययं भम्पानकःश सखकरकरद कः रश्लिष्यरत भवम
नवम्पा लवीलम्पाकम्पाश द लसरत जलदम्पारदत्यकरयङ्गोकः
म महम्पामम्पायम्पारूपयं नभरस भवतवीव प्रकरटतम॥४॥
म रवलम्पासङ्गोकोऽन्तिदकोऽरसन वककलरवम्पा णम्पायं रदरश रदरश
श श पष्परनवहद श समवीरङ्गोकोऽययं हृद्यकः सररभस वहम्पा कः।
मरत्स्पशरकः कम्पाश द हृदयहरणरसग्धमधरश ङ्गो
म श धररतवी सन्नद्धम्पा रतभवनरवधम्पा तष्ठीं वररयतमश ॥५॥
श शम्पारदद शम्पारदप्रम्पातकः शम्पारददकः कशसमव्रज दकः। र ॥ द ६॥ सन्नद्धयं सततयं मम्पातकः पम्पादयङ्गोस्ति द समपण
॥ सङ्घजननवी मम्पातम्पा सम्पारदम्पा ॥ श द ट म-मण्डलकः, सम्पा त कततृत वीयवरर्षीयकः बल यदम्पा यदम्पा रह धमरस्य ग्लम्पारनभरवरत तदम्पा तदम्पा भगवम्पान म धरम्पाधम्पाम द आरवभरवरत। जनम्पान म श सम्पाधमश म्पाग र प्रदररयत यं श भगवम्पान म यदम्पा मनष्यरूपद णम्पारवभरवरत तदम्पा तस्य शरक्तिररप श मनष्यरूपद णम्पावतररत। रकट्त्रिंशदरधकम्पाष्टम्पादशशततमख्रिवीष्टम्पाब द भगवम्पान म शवीरम्पामकतृ ष्णकः अवततम्पार। तस्य शरक्तिररप शवीसम्पारदम्पादवद वीरूपदणम्पावततम्पार। शवीसम्पारदम्पादवद वी
बङददशस्य
बम्पाक बाँ श डम्पामण्डलम्पान्तिग रतद जयरम्पामबम्पाटवी
रतपञ्चम्पाशदरधकम्पाष्टम्पादशख्रिवीष्टम्पाबस्य
द रमम्पासस्य रडसम्बि
इत्यम्पाख द गम्पाम द
द्विम्पाकवशरततमद
रदनम्पाङद
श श ङ्गोपम्पाधम्पायकः भक्तिप्रवरङ्गो बम्पाहण श्यम्पामम्पासनरवीदद व्यम्पायं जकन लदभ।द तस्यम्पाकः रपतम्पा रम्पामचनमख द म्पाकः पररणयकः आसवीत।म नवपञ्चम्पाशदरधकम्पाष्टम्पादशशततमख्रिवीष्टम्पाब द शवीरम्पामकतृ ष्णसम्पारदम्पादव्य जम्पातकः।
धम्पानसकौकयम्पारथर रशष्यदकः स्वलम्पाहम्पारररभकः भम्पाव्यरमरत रधयम्पा भगवम्पान म शवीरम्पामकतृ ष्णकः रम्पारतभङ्गोजनस्य पररमम्पाण यं रनरदष्टयं कतृ तवम्पान।म परन्ति श सम्पारदम्पादवद वी अरधकमदव भङ्गोजनयं रशष्यम्पान म श वम्पान म यत म तदरम्पायं सम्पाधनजवीवन द भङ्गोजयरत स। एकदम्पा शवीरम्पामकतृ ष्णकः सम्पारदम्पादवद वीमक्ति श अरधकभङ्गोजनरनरमत्तमसकौरवधयं भवरत। तदम्पा तदरम्पायं यङ्गोगमहयं वहम्पामवीत्यत्तररतवतवी मम्पातम्पा सम्पारदम्पा।
भगवम्पान म शवीरम्पामकतृ ष्णकः तस्य रशष्यम्पान म ग दररकवस्त्रयं जपमम्पालम्पाञ्च प्रदम्पाय शवीरम्पामकतृ ष्णसङ्घस्य बवीजमप्तश वम्पान।म शवीरम्पामकतृ ष्णद रदवयंगतद मम्पातम्पा सम्पारदम्पा वदधव्यवदश यं स्ववीकतर श करकङणयं भञरयत यं श
श द आरवभपयर उक्तिवम्पान म – अहयं त श यदम्पा आरबवतवी तदम्पा शवीरम्पामकतृ ष्णकः तत्सम्मख कद वलमदकसम्पात म प्रकङ्गोषम्पात म प्रकङ्गोषम्पान्तिरयं प्ररवष्टवम्पान।म कङणयं मम्पा भञयत।श तयम्पा मत्पतश म्पाकः म तरूपद श पररपम्पालनवीयम्पाकः। ततकः प्रभतृरतकः सम्पा कङणयं हस्तिद एव धम्पाररतवतवी भगवरच्छष्यम्पान स्वप ण च पम्पारलतवतवी। र रवमपढम्पाकः सञम्पातम्पाकः। एकयं शवीरम्पामकतृ ष्णस्य महम्पासमम्पाधनन्तिरयं तस्य रशष्यम्पाकः कककतव्य म तद जपधम्पानम्पारदकयं कशयकःरश । प्रम्पायकः बभश रक्षतम्पा श सम्पानमरप नम्पासवीत यत कः तद भवरन्ति स। तदम्पा मम्पातम्पा
सम्पारदम्पा शवीरम्पामकतृ ष्णयं प्रम्पारथतवतवी यत म – यद जनम्पाकः तव शरणद आगतम्पाकः तदरम्पायं भङ्गोजनवस्त्रवम्पाससम्पानस्य अभम्पावकः यथम्पा न भवदरदरत। मम्पातम्पा सम्पारदम्पा कदम्पारप प्रदमम्पा कदम्पारप च
कठङ्गोररनयमदन रशष्यम्पान म शम्पारस्ति स। यरद कदम्पारप रशष्यम्पाणम्पायं मधद मतपम्पाथ रकयं भवरत स तदम्पा मम्पातकःश मतमदव सवरकः स्ववीरक्रियतद स। रम्पामकतृ ष्णसङ्घस्य कद चन रचन्तियरत स यत म श रयं नम्पारस्ति। मम्पातम्पा सम्पारदम्पा यदम्पा स्वम्पारमरववदकम्पाननदनम्पारबयं सदवम्पाकम्पायर शवीरम्पामकतृ ष्णस्यम्पादशम्पारनसम्पा कम्पाशवीक्षदत द आसवीत मतदम्पा एकयं वतृद्धम्पाशमयं दष्टश यं गतवतवी। आशमयं दृषम्पा सम्पा उक्तिवतवी वतृद्धम्पानम्पायं सवद म्पा
रक्रियतद चदत म सम्पाक्षम्पात म नम्पारम्पायणसदवम्पा भवरत। एतद आशमचम्पालकम्पाकः सम्यक म कम्पायर कशवररन्ति। तदनन्तिरयं रशष्यम्पाणम्पायं मधद सदवम्पाकम्पायरर वरयद यन्मतपम्पाथ रकमम्पासवीत्तद्दरप वीभपतम।म
मम्पातम्पा सम्पारदम्पा रनष्किम्पामतयम्पा कमर समम्पादरयत यं श प्रङ्गोत्सम्पाहयरत स। परन्ति श कमररण यथम्पा श वतवी आसक्तिकः न भवदत म तदथमर रप सम्पा उपरदशरत स। एकवम्पारयं सम्पा स्वम्पारमतन्मयम्पाननमक्ति यत म – जनम्पाकः सयंसम्पारयं पररत्यज्य आशममम्पागच्छरन्ति। परन्ति श अत आसक्तिम्पाकः सन्तिकः कद चन आशमयं त्यक्तियं श न इच्छरन्ति।
म म । रवरभन्नसमयद सम्पा रशष्यम्पान उपरदशरत रम्पामकतृ ष्णसङ्घस्य चम्पारलकम्पाशरक्तिरम्पासवीत सम्पा स। तद
श रमदव सवर रशष्यम्पाकः जवीवनमगद उपददशम्पाकः सङ्घस्य रनयमम्पाकः सञम्पातम्पाकः। तस्यम्पा उपददशम्पानसम्पा श नयरन्ति स। स्वम्पारमरववदकम्पाननकः मम्पातकःश अनमकत लबदव रशकम्पागङ्गोनगरद रहन्दुधमरस्य मम्पाहम्पात्म्य यं समगरवश्वस्य समक्षयं शम्पारवतवम्पान॥म
॥ शम्पारदवीयम्पा ॥ द -अरधकम्पा र वी, सम्पा त कप्रथमवरर्षीयकः रम्पा ज श श म्पारम्पारशररव गगन द दुगर्मोत्सवङ्गो रह बङवम्पारसनम्पायं शदषतमकः उत्सवदर।श शरदकः मदघमम्पालम्पा तल श न मरनरन्तिरयं नतरयरत, गम्पाम द इतस्तितकः दरवीदृश्यतद, मनयं मनयं प्रवम्पाहमम्पानकः पवनकः कम्पाशकशसमम्पा म गम्पाम द वतृक्षम्पान हररतवणर कः समम्पाच्छम्पादयरत, शपयतद रह चतसतृर श रदक्ष श मम्पातरश म्पागमनध्वरनकः। आम, म आगतकः अरतक्रिम्पान्ति द वत्सरद तम्पादृशकः रनरखलदुकःखददन्यम्पादवीन म पररत्यज्य आत्मजनम्पानम्पायं रमलनम्पावसरकः। रपतरश म्पालयमम्पागच्छरत असदम्पाननदम्पारयनवी दशप्रहरणधम्पाररणवी मम्पातम्पा दुगम्पा।र बङददशस्य कङ्गोण द कङ्गोण द उत्सवस्य दव प्ररतध्वरनकः पणवरननम्पादरूपदण रनरन्तिरयं शपयतद। आधरश नकद
कम्पालद दुगर्मोत्सवकः न कद वलयं धमर्षीयङ्गोत्सवरूपकः, वत्सरस्य सवर्मोत्कितृष्टङ्गोकोऽययं समयकः आननस्य, श लनस्य च। न कद वलयं सनम्पातनधमम्पारवलरम्बिनकः भ्रमणस्य, भङ्गोजनस्य, आत्मवीयम्पानम्पायं पनमर
श वीकतृ त्य र सवरत रवरम्पाजमम्पानम्पानम्पायं जम्पारतधमरवणम्पाररदरनरखलभददयं तच्छ बङवीयम्पाकः, अरप त श भम्पारतवरस्य श वस्य रदवसपञ्चकम।म सवररम्पामवद हम्पासपपणरर मदमत्स
श रम्पावणयं रनहत्य तद्धस्तिम्पात मसवीतम्पामद्धश तृत्य स्वपरयंश गरमष्यतवीरत शवीरम्पामकः स्वसङलरसद्धयद परम्पा
ददव्यम्पाकः दुगम्पारयम्पाकः आशवीवरचनयं कम्पामयम्पामम्पास। यद्यरप रम्पामम्पायणस्य मपलद एतदुदन्तियं न लभतद, द म्पा प्ररसद्धम्पा कथम्पा तथम्पारप कतृ रत्तवम्पासररचतरमदयं सवर एव स्ववीकशवररन्ति बङवीयम्पाकः। अन्यम्पाप्यक म यं पररणवीय रशवस्ति श स्वगतृहयं कद लम्पाश यं जगम्पाम, परन्ति श रपततृगहतृ यं अरस्ति। रहमम्पालयस्य तनयम्पाम उमम्पा नम्पायम्पारत चदत म धमररवरद्धरमरत रचन्तियतम्पा रशवदन प्ररतवत्सरयं स्वभम्पायम्पार रपततृगहतृ यं सम्प्रदष्यतद। अतकः समम्पाप्त द पजरन्यद प्ररतवत्सरयं सस्यपररपपण र गतृहद सरत पम्पावतर वी सपतयंश रपततृगहतृ मम्पायम्पारत।
परन्ति श यम्पायं प्ररतमम्पायं वययं प्ररतमण्डपयं पश्यम्पामकः, न सम्पा गतृहकन्यम्पायम्पाकः उमम्पायम्पाकः प्ररतमम्पा, सम्पा त श मपरम्पा श श श णरद ।श परम्पा श आसवीत मकङ्गोकोऽरप मरहरम्पासरमरदनवीरूपम्पा । रूपस्य दतस्य प्रमम्पाण यं प्रम्पाप्यतद कद ररचत
श यकः प्रम्पायकः शतयं वरम्पाररण ददवम्पान म पवीडयन म एकदम्पा इनस्य सभम्पायं रवभज्य मरहरव्यम्पाजवी असरकः श तम ददवम्पान म रवतम्पाड्य स्वययं तदम्पासनमरधररह। अथ ददवम्पाकः वतृत्तमदतत म बहरवष्णरश शवम्पानम्पायं परस्तिम्पा श कःर प्रचण्डयं तदजकः रनगम्य र न्यवददयन।म तदम्पा ददवतयम्पाणम्पायं तथम्पा ददवम्पानम्पायं क्रिङ्गोधरवसम्पाररतदभकः चक्षभ पवरतवीभपय रवशम्पालम्पाकम्पायम्पायं ददवष्ठीं ससजर। अपरूपम्पायं महम्पामरहमशम्पारलनवीम म अरमतशरक्तिधम्पाररणष्ठीं
श शम्पाय समथम्पार भरवतम्पा, नपन यं तम्पायं ददवष्ठीं दृषम्पा ददवम्पाकः चरकतचरकतम्पाकः सञम्पातम्पाकः, नपनरमयम म असरनम्पा श उद्धररष्यरन्ति इरत रचन्तियम्पामम्पासकः। श तस्य द सवर ददवम्पाकः अनयवद रम्पाक्षसगम्पासम्पात म स्वगर पनकः
द कः रवशम्पालयं मतृगन द मदकयं उपम्पायनतदन तस्य द दत्तवन्तिकः रवरभन्नम्पारन स्वस्वशस्त्रम्पारण। स्वययं नगन ददकौ।
महरत यद्धश द म क्षसम्पान म श अन्तिद च सवम्पारन रम्पा द गजम्पारदरूप दकः बहुरभव्यम्पारज दकः ददव्यम्पा सम्पाकयं ययश ङ्गोध असरकः। मरहरमतृगन एरम्पा
एव
श मरहरम्पासरमरदनवी
दुग ररतनम्पारशनवी
दुगम्पार।
समम्पारबद
श जमरप ननम्पाश। असरनम्पा श रशन्यम्पाकः मम्पातज श यर घङ्गोरण र ङ्गोकद द स्वगल रनहत्य शपलरवघम्पातनद असररम्पा श पवीयपरधम्पारम्पाप्रवम्पाहकः समम्पारबकः। तदम्पा – पनकः
इतयं यदम्पा यदम्पा बम्पाधम्पा दम्पानवङ्गोतम्पा भरवष्यरत। म तदम्पा तदम्पावतवीयम्पारहयं कररष्यम्पाम्यररसयंशयम॥इरत अभयवम्पाणष्ठीं व्यम्पाहरयन्तिवी ददववी गगन द
रवलवीनम्पा। एतम्पादृश्यदव शवीशवीचण्ड्यम्पारशतम्पा कथम्पा महम्पालयम्पायम्पाकः प्रम्पातकः वदतम्पारयनदर श श न द सवररवद शयश तद बङवीय दकः। श 'मरहरम्पासरमरदनवी'-नम्पा रम्न अनषम्पा
प म्पायम्पाकः 'बम्पारङ्गोयम्पारवीपपजम्पा'-इत्यदकयं नम्पाम बहुत प्रचरलतम्पा वततर ।द तरद्विरयद एकम्पा बङदर श दुगम्पारपज
ककवदन्तिवी वतरत द – ऊनकवशरततमख्रिवीष्टम्पाबस्यम्पारदमद द्विम्पादश(बम्पारङ्गो) रमतम्पारण(इयम्पार)म रमरलतम्पा एतम्पादृशष्ठीं पपजम्पायं चक्रितकःश इत्यथ रमदरम्पा 'बम्पारङ्गोयम्पारवीपपजम्पा' इरत कथ्यतद। सवर सरम्मरलतम्पाकः सन्तिकः र नवीनम्पा' एरम्पा पपजम्पा इत्यप्यरभधम्पा प्ररसद्धम्पा। अधनश म्पा तथम्पा एरम्पा पपजम्पा रवधवीयतद इत्यदतदथर 'सम्पावज
धमर्षीयपपजम्पारूपदणवद न दरम्पा वतरत,द रवरवधमण्डपरनमम्पारण,द प्ररतमम्पाप्रदशरन,द आलङ्गोकसजम्पायम्पायं
श रदप्रदशरनम्पारदरवरवधवदरचत्र्यरचतणद कलम्पारवदम्पायं स्वदरम्पायं न दपण्ययं श दरवीदृश्यतद। एतम्पादृशयं न दपण्यम्पा द कः सवररम्पाम।म एवमदव धमरमरतक्रिम्य सञम्पातङ्गोकोऽययं सम्पास वदरचत्र्ययं दष्टम यं तृ रतकङ्गोत्सवदर श श वद समम्पावश शदषतमकः।
श समम्पाप्तम्पायम्पायं नवमवीरजन्यम्पायं मम्पातरश वदम्पायवदलम्पा समपरसतम्पा भवरत। दशम्यम्पाकः रनरदष्टद अवसरद म श मम्पातरयं रमष्टम्पान्नम्पारदभङ्गोजनपरकःसरयं ललम्पाटद बङवधपनम्पायं हस्तिम्पात रसन्दूरलद पम्पारदकमर समम्पाप्य पणवकद
रवदम्पायध्वकन रननम्पाद्य सवर घङ्गोर यं कशवररन्ति- "ठम्पाकशर म थम्पाकबद कतक्षण, ठम्पाकशर यम्पाब द रवसजरन॥" (मम्पातप्रतृ रतमम्पा रकयत्किम्पालयं सम्पास्यरत, सम्पा त श रवसरजतम्पा भरवष्यरत)। रकन्ति श कक रवसजरननद ,
श आगरमष्यतवीरत। अत एव नद्यम्पायं रवसजयर न्तिकः सवर तस्यम्पाकः एव प्ररतशरश तकः रवपरद सम्पा पनकः
मम्पानवम्पाकः रमरलतम्पा उच्च दकः उदङ्गोरयरन्ति-"आश्छद बछङ्गोर आबम्पार म हबद"(आगम्पारमरन वरर श यम्पात)श । आरबम्पा पनकः श प्रतवीक्षम्पा मम्पातकःश पनरम्पा श गमनस्य॥ पनरम्पा
॥ तथ्यमञपर म्पा ॥ मलय मम्पा इ रतकः, सम्पा त कततृत वीयवरर्षीयकः द रवजदतवी प्रथमनम्पारवी वम्पाचन द वी-पम्पालकः। एवम्पारस्ट द रवजदतवी मम्पालम्पावम्पातपपणम्पार। कनवीयसवी एवम्पारस्ट
श मरनणवी सचद श तम्पा कतृ पम्पारलनवी। भम्पारतवर रस्य प्रथममरहलम्पामख भम्पारतवर रस्य प्रथममरहलम्पारम्पाज्यपम्पालम्पा सरङ्गोरजनवी नम्पाईडशकः।
द कः (शवीलङम्पा)। पतृरथव्यम्पायं प्रथममरहलम्पाप्रधम्पानमरनणवी रसररमम्पाभङ्गो वनरनम्पायक आरलरमक्प्ररतयङ्गोरगतम्पायम्पायं प्रथममरहलम्पापदकरवजदतवी कणरम्मम्पालदश्वरवी। म द म पदरन (Isabel पतृरथव्यम्पायं प्रथममरहलम्पारम्पाष्ट्रपरतकः इसम्पाबल Peron) l
द रवजदतवी प्रथमनम्पारवी मदरवी कशरवी (पदम्पाथ ररवद्यम्पा)। नङ्गोवल म लङ्गो (Kathryn Bigelow)। असम्पाररवजदतवी प्रथमनम्पारवी कद थररन रवगद श ई। द रवजदतवी मम्पालम्पालम्पा इउसफ़जम्पा कनवीयसवी नङ्गोवल
(क्रिमशकः)
अरधकद न अलम ...म आयम्पारत रवश्वजननवी हररनतद रनवम्पारसनवी रनरपमम्पा भगवतवी ददववी । तस्यम्पा एव आगमन द मङ्गोदमम्पानम्पारन बङमम्पानसम्पारन। असरद्विवदकभम्पासरद असदवीयमनसम्पा सम्पाधकमनङ्गोभम्पास्वन्तिष्ठीं श म्पाकः श क मम्पातरम म आरम्पाधरयत यं श तत्सन्तिरतभपतम्पा वयमरप रनतरम्पायं प्रफशरलतम्पाकः समत्स
श कः समपश रसतम्पाकः। असदवीयरचनम्पाकशसमद अरसन म अङद नपततयम्पा तथ्यमञपरम्पा इरत भम्पागकः समम्पारबकः। प्रत्यङयं तत नवयं नवयं तथ्ययं भवत्समक्षम म उपन्यस्यतद। अङङ्गोकोऽययं खल मम्पातरर समरपतम्पा, अतकः अरसन म अङद नम्पारवीणम्पायं सम्पाफल्यजम्पापकम्पारन तथ्यम्पारन सङरलतम्पारन। अथ आ पररतङ्गोरम्पाद म रवदुरम्पाम...म इरत समम्पा द कस्य


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २४६< अग्निपुराणम्
रत्नपरीक्षासम्पाद्यताम्
अग्निरुवाच
रत्नानां लक्षणां वक्ष्ये रत्नं धार्य्यमिदं नपैः ।
वज्रं मरकतं रत्नं पद्मरागञ्च मौक्तिकं ।। २४६.१ ।।
इन्द्रनीलं महानीलं वैदूर्य्यं गन्धशस्यकं ।
चन्द्रकान्तं सूर्यकान्तं स्फटिकं पुलकं तथा ।। २४६.२ ।।
कर्केतनं पूष्परागं तथा ज्योतीरसं द्विज ।
स्फटिकं राजपट्टञ्च तथा राजमयं शुभं ।। २४६.३ ।।
सौगन्धिकं तथा गञ्जं शङ्खब्र्ह्ममयं तथा ।
गोमेदं रुधिराक्षञ्च तथा भल्लातकं द्विज ।। २४६.४ ।।
धूलीं मरकतञ्चैव तुथकं सीसमेव च ।
पीलुं प्रवालकञ्चैव गिरिवज्रं द्विजोत्तम ।। २४६.५ ।।
भूजङ्गममणिञ्चैव तथा वज्रमणिं शुभं ।
टिट्टिभञ्च तथा पिण्डं भ्रामरञ्च तथोत्पलं ।। २४६.६ ।।
सुवर्णप्रतिबद्धानि रत्नानि श्रीजयादिके ।
अन्तःप्रभावं वैमल्यं सुसंस्थानत्वमेव च ।। २४६.७ ।।
सुधार्या नैव धार्य्यास्तु निष्प्रभा मलिनास्तथा ।
खण्डाः सशर्करा ये च प्रशस्तं वज्रधारणम् ।। २४६.८ ।।
अम्भस्तरति यद्वज्रमभेद्यं विमलं च यत् ।
षट्कोणं शक्रचापाबं लघु चार्कनिभं शुभम् ।। २४६.९ ।।
शुकपक्षनिभः स्निग्धः कान्तिमान्विमलस्तथा ।
स्वर्णचूर्णनिभैः सूक्ष्मैर्मरकतश्च विन्दुभिः ।। २४६.१० ।।
स्फटिकजाः पद्मरागाः स्यू रागवन्तोऽतिनिर्म्मलाः ।
जातवङ्गा भवन्तीह कुरुविन्दसमुद्भवाः ।। २४६.११ ।।
सौगन्धिकोत्थाः काषाया मुक्ताफलास्तु शुक्तिजाः ।
विमलास्तेभ्य उत्कृष्टा ये च शङखोद्भवा मुने ।। २४६.१२ ।।
नागदन्तभवाश्चाग्र्याः कुम्भशूकरमत्स्यजाः ।
वेणुनागभवाः श्रेष्ठा मौक्तिकं नागजं वरं ।। २४६.१३ ।।
वृत्तत्वं शुक्लता स्वाच्छ्यं महत्त्वं मौक्तिके गुणाः ।
इन्द्रनीलं शुभं क्षीरे रजते भ्राजतेऽधिकं१ ।। २४६.१४ ।।
रञ्जयेत् स्वप्रभावेण तममूल्यं विनिर्द्दिशेत् ।
नीलरक्तन्तु वैदूर्य्यं श्रेष्ठं हारादिकं भजेत्२ ।। २४६.१५ ।।
इत्यादिम्हापुराणे आग्नेये रत्नपरिक्षा नाम षट्चत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।


text:
उपनिषद धलः
१०८ उपनिषदतेगु थ्व धलः मुक्तिक उपनिषदय् १:३०-३९य् बिया तगु दु।
ईश = शुक्ल यजुर्वेद, मुख्य उपनिषद् केन = सामवेद, मुख्य उपनिषद् कठ = कृष्ण यजुर्वेद, मुख्य उपनिषद् प्रश्न = अथर्व वेद, मुख्य उपनिषद् मुण्डक = अथर्व वेद, मुख्य उपनिषद् माण्डुक्य = अथर्व वेद, मुख्य उपनिषद् तैत्तिरीय = कृष्ण यजुर्वेद, मुख्य उपनिषद् ऐतरेय = ऋग् वेद, मुख्य उपनिषद् छान्दोग्य = साम वेद, मुख्य उपनिषद् बृहदारण्यक ( १०) = शुक्ल यजुर्वेद, मुख्य उपनिषद् ब्रह्म = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद् कैवल्य = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपनिषद् जाबाल( यजुर्वेद) = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद् श्वेताश्वतर = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् हंस = शुक्ल यजुर्वेद, योग उपनिषद् आरुणेय = साम वेद, संन्यास उपनिषद् गर्भ = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् नारायण = कृष्ण यजुर्वेद, वैष्णव उपनिषद् परमहंस = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद् अमृत-बिन्दु ( २०) = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद् अमृत-नाद = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद् अथर्व-शिर = अथर्व वेद, शैव उपनिषद् अथर्व-शिख = अथर्व वेद, शैव उपनिषद् मैत्रायणि = साम वेद, सामान्य उपनिषद् कौषीताकि = ऋग् वेद, सामान्य उपनिषद् बृहज्जाबाल = अथर्व वेद, शैव उपनिषद् नृसिंहतापनी = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद् कालाग्निरुद्र = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपनिषद् मैत्रेयि = साम वेद, संन्यास उपनिषद् सुबाल ( ३०) = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् क्षुरिक = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद् मान्त्रिक = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् सर्व-सार = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् निरालम्ब = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् शुक-रहस्य = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् वज्र-सूचि = साम वेद, सामान्य उपनिषद् तेजो-बिन्दु = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद् नाद-बिन्दु = ऋग् वेद, योग उपनिषद् ध्यानबिन्दु = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद् ब्रह्मविद्या ( ४०) = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद् योगतत्त्व = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद् आत्मबोध = ऋग् वेद, सामान्य उपनिषद् परिव्रात् ( नारदपरिव्राजक) = अथर्व वेद, संन्यास उपनिषद् त्रि-षिखि = शुक्ल यजुर्वेद, योग उपनिषद् सीता = अथर्व वेद, शाक्त उपनिषद् योगचूडामणि = साम वेद, योग उपनिषद् निर्वाण = ऋग् वेद, संन्यास उपनिषद् मण्डलब्राह्मण = शुक्ल यजुर्वेद, योग उपनिषद् दक्षिणामूर्ति = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपनिषद् शरभ ( ५०) = अथर्व वेद, शैव उपनिषद् स्कन्द ( त्रिपाड्विभूटि) = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् महानारायण = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद् अद्वयतारक = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद् रामरहस्य = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद् रामतापणि = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद् वासुदेव = साम वेद, वैष्णव उपनिषद् मुद्गल = ऋग् वेद, सामान्य उपनिषद् शाण्डिल्य = अथर्व वेद, योग उपनिषद् पैंगल = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् भिक्षुक ( ६०) = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद् महत् = साम वेद, सामान्य उपनिषद् शारीरक = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् योगशिखा = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद् तुरीयातीत = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद् संन्यास = साम वेद, संन्यास उपनिषद् परमहंस-परिव्राजक = अथर्व वेद, संन्यास उपनिषद् अक्षमालिक = ऋग् वेद, शैव उपनिषद् अव्यक्त = साम वेद, वैष्णव उपनिषद् एकाक्षर = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् अन्नपूर्ण ( ७०) = अथर्व वेद, शाक्त उपनिषद् सूर्य = अथर्व वेद, सामान्य उपनिषद् अक्षि = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् अध्यात्मा = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् कुण्डिक = साम वेद, संन्यास उपनिषद् सावित्रि = साम वेद, सामान्य उपनिषद् आत्मा = अथर्व वेद, सामान्य उपनिषद् पाशुपत = अथर्व वेद, योग उपनिषद् परब्रह्म = अथर्व वेद, संन्यास उपनिषद् अवधूत = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद् त्रिपुरातपनि ( ८०) = अथर्व वेद, शाक्त उपनिषद् देवि = अथर्व वेद, शाक्त उपनिषद् त्रिपुर = ऋग् वेद, शाक्त उपनिषद् कठरुद्र = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद् भावन = अथर्व वेद, शाक्त उपनिषद् रुद्र-हृदय = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपनिषद् योग-कुण्डलिनि = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद् भस्म = अथर्व वेद, शैव उपनिषद् रुद्राक्ष = साम वेद, शैव उपनिषद् गणपति = अथर्व वेद, शैव उपनिषद् दर्शन ( ९०) = साम वेद, योग उपनिषद् तारसार = शुक्ल यजुर्वेद, वैष्णव उपनिषद् महावाक्य = अथर्व वेद, योग उपनिषद् पञ्च-ब्रह्म = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपनिषद् प्राणाग्नि-होत्र = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् गोपाल-तपणि = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद् कृष्ण = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद् याज्ञवल्क्य = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद् वराह = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद् शात्यायनि = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद् हयग्रीव ( १००) = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद् दत्तात्रेय = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद् गारुड = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद् कलि-सण्टारण = कृष्ण यजुर्वेद, वैष्णव उपनिषद् जाबाल( सामवेद) = साम वेद, शैव उपनिषद् सौभाग्य = ऋग् वेद, शाक्त उपनिषद् सरस्वती-रहस्य = कृष्ण यजुर्वेद, शाक्त उपनिषद् बह्वृच = ऋग् वेद, शाक्त उपनिषद् मुक्तिक ( १०८) = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
१९ उपनिषद् शुक्ल यजुर्वेद यु खः व इमिगु शान्तिपाठ 'पूर्णमदः' नं न्ह्यथनि|
३२ उपनिषद् कृष्ण यजुर्वेद यु खः व इमिगु शान्तिपाठ 'सहनाववतु' नं न्ह्यथनि|
१६ उपनिषद् सामवेद यु खः व इमिगु शान्तिपाठ 'आप्यायन्तु' नं न्ह्यथनि|
३१ उपनिषद् अथर्ववेद यु खः व इमिगु शान्तिपाठ 'भद्रं कर्णेभिः' नं न्ह्यथनि|
१० उपनिषद् ऋग्वेद यु खः व इमिगु शान्तिपाठ 'वण्मे मनसि' नं न्ह्यथनि|