text:
छत्रपतिशिवाजिमहाराज-वस्तुसङ्ग्रहालयः
छत्रपतिशिवाजिमहाराजम्यूसियम् (मुम्बयी) छत्रपतिशिवाजिमहाराजम्यूसियम् (वस्तुसंग्रहालयः ) इति प्रख्यातः वस्तुसङ्ग्रहालयः २०तमशतकस्य आरम्भे प्रतिष्ठापितः । मुम्बयीनगरस्य प्रतिष्ठितव्यक्तिभिः मुम्बयीसर्वकारस्य साहाय्येन वेल्स् राजकुमारस्य (प्रिन्स् आफ वेल्स्), भविनः इङ्ग्लेण्डसाम्राज्यस्य राज्ञः किङ्ग् जार्ज्-५ वर्यस्य च स्मरणार्थं निर्मितः एषः वस्तुसङ्ग्रहालयः ।
अन्तर्विषयाः
जनाभिप्रायः[सम्पादयतु]
वस्तुसंग्रहालयं स्थपायितुं तस्य विन्यासम् समर्थयितुं, सूचनां दातुं सार्वजनिकानां विशेषसभा आयोजिता आसीत् । १९०४ तमे वर्षे जूनमासे २२दिनाङ्के अयोजितायाम् एतस्यां सभायाम् अधोलिखितनिर्णयाः अङ्गीकृताः । ते एवं सन्ति -
- १ सौधस्य भव्यं मुख्यद्वारं भवेत् । सौधस्य निर्माणम् अत्यन्तसुन्दरं शैल्या भवेत् । यतः एतत् सौधं प्रमुखस्थले अर्धचन्द्राकृत्याकारकस्थाने भवति ।
- २ स्थानीया शिल्पकला स्यात्। शिल्पकलायां काले काले जातं परिवर्तनम् अत्र प्रतिबिम्बितं भवेत् ।
अस्मिन् कार्ये समित्या विलम्बः न कृतः । १९०७ तमवर्षे मार्चमासे प्रथमदिनाङ्के मुम्बयीब्रिटिष् सर्वकारः वस्तुप्रदर्शनसमित्यै ‘अर्धचन्द्राकृति-आकारकं स्थलम् अयच्छत् । ‘क्रेसेण्ट् सैट्’ नाम्ना प्रसिद्धम् एतत् दक्षिणमुम्बयीप्रदेशस्य दक्षिणाग्रे ‘महात्मागान्धि’मार्गे विद्यते । सौधनिर्माणे नक्षारचनाकार्ये च अभिप्रायान् सूचयितुं स्थलीयनागरिकाणां कृते मुक्त- अवकाशः प्रदत्तः आसीत् । तस्मिन् काले सुप्रसिद्धाय ब्रिटिषसौधनिर्मापकाय जार्ज विटेट्महोदयाय १९०९ तमे वर्षे सौधनिर्माणकार्यदायित्वं दत्तवन्तः ।
जार्ज विटेट् कश्चन निष्ठावान् कुशलः सौधनिर्मापकः[सम्पादयतु]
एषः स्वस्यमित्रस्य उन्नताधिकारिणः च साकं ’जनरल् पोस्ट आफिस्’ भवनस्य शिल्पी आसीत् । एवम् एतेषां गणः ‘टाटा बाम्बे हौस्’ ‘कोर्ट आफ स्माल् कासेस् आफ़् इण्डिया’ इत्यादीनां प्रसिद्धभवनानां निर्माणकार्यम् अकरोत् । वस्तुसङ्ग्रहालये पुरातनचारित्रिकरचनानां गुप्तकालीयानां मौर्याणां च संग्रहः विद्यते । विदेशस्य संग्रहोऽपि वर्तते । इण्डस् व्यालि सिविलैझेषन् ‘कालस्य कुशलकलाः ‘भग्नावशेषाः (रेलिक्स्)’ पुरातनभारतस्य , गुप्तसाम्राज्यकालस्य, मौर्यसाम्राज्यकालस्य कलासंग्रहाः अत्र प्रदर्शिताः सन्ति ।
पञ्चम जार्जराज्ञः स्वप्नमन्दिरम्[सम्पादयतु]
पूर्वं ‘प्रिन्स् आफ़् वेल्स् म्यूसियम् आफ़् वेस्टर्न् इण्डिया’ इति ख्यातस्य सौधस्य शिलान्यासं पञ्चमजार्जनृपः डिसेंबर् १९०५ तमे वर्षे कृतवान् आसीत् । शीघ्रं सौधस्य निर्माणकार्यम् आरब्धम् । मध्यकालस्य बोसाल्ट् शिलाभिः सौधः निर्मितः अस्ति । सौधस्य मध्यभागस्य गोलाकृतिः ‘बिजापुरस्य गोल् गुम्बज़ द्वारा प्रेरिता अस्ति । ‘गोल्कोण्डादुर्गस्य शैली’ अपि तत्र तत्र प्रयुक्ता दृश्यते । वस्तुसंग्रहालयाय अर्धचन्द्राकारस्य प्रदेशः प्रदत्तः । अत्र कलाविभागे विनूतनानि कलाप्रकाराणि, भारतस्य प्रसिद्धकलाकृतयः, कलाभेदाः, भारतीयवर्णचित्रकलायाः सिंहावलोकनं च प्रदर्शितम् अस्ति ।
अत्र ११-१२ शतकस्य तालग्रन्थाः हस्तलिखितग्रन्थाः,१९ शतकात् पूर्वकालीनानि पहारि वर्णचित्राणि,मिनियेचर् वर्णचित्रकलायाः विविधाः प्रकाराः सन्ति। ‘राजकोट्’ ‘मोघल्’ तथा ‘पहारि’ ’दक्षिणभारतीय शैली’ एवं सर्वविधशैलीनां वर्णचित्राणि अपि अत्र पश्यामः । तयोर्मध्ये विद्यमानां विविधतां च अत्र द्रष्टुं शक्नुमः पश्यामः ।
सर् रतनटाटामहोदयेन समार्पिताः भत्यकलाकृतयः[सम्पादयतु]
सर् रतन् टाटा महोदयः स्व सङ्ग्रहे विद्यमानाः अमूल्य‘मुघल’‘राजस्थानि’’विदेशीय’ कलाकृतीः समर्प्य वस्तुसंग्रहालयस्य गौरवं अभिवर्धितवान् अस्ति ।१६शतकतः१९शतकं यावत् विद्यमानां वर्णचित्रपरम्पराम् अत्र द्रष्टुं शक्नुमः । पुरातनकलाशैल्याः प्रभावेन युक्तां स्थानीयभारतीयचित्रकला, पर्शियन् देशस्य कला, टर्किमध्यएषियाप्रदेशस्य च कलासंग्रहः अत्र दरीदृश्यते । वस्तुसङ्ग्रहालयस्य अन्तः प्रविश्य यदा पश्यामः तदा भव्यः अर्धगोलाकारस्य छदः दृश्यते । सङ्रग्रहालयस्य प्रवेशद्वारे एव बृहदाकारके घटीयन्त्रे कलारसिकान् मोदयतः । एते सर् रतनटाटामहोदयस्य योगदानानि । तयोः नादः अत्यन्तम् आकर्षणीयः अस्ति । तयोः बहिकवचे अतिपत्रवृक्षस्य(Teak) सूक्ष्मकला अत्यन्तम् आकर्षणीया अस्ति । ते घट्यौ चेन्नै(मद्रास् )तः रतनटाटामहोदयेन आनीतमासीत् । कलाविभागे भारतीय करकुशलकलानाम् अपारसङ्ग्रहः अस्ति । शासनानि, वस्त्राणि, चीनादेशस्य वैविध्यमय-उपकरणानि सन्ति । मध्यभागे ‘वीनस् कन्या’ याः अमृतशिलया निर्मिता नग्नप्रतिमा अस्ति । अस्याः सौन्दर्यम् अवर्णनीयम् । शिल्पशास्त्रविभागे भारतस्य तमिळ्नाडुप्रदेशादारभ्य काश्मीर्पर्यन्तं, पश्चिमभारतस्य सोमनाथादारभ्य पूर्वभारतस्य ओरिस्सापश्चिमबङ्गालराज्यपर्यन्तं प्रदेशे विद्यमानायाः करकुशलकलायाः प्रदर्शनम् अत्र वयं पश्यामः । तथैव नेपाल-भूटान्-उत्तरपूर्वराज्यानाम् भव्यकलाप्रकारान् दृष्ट्वा आनन्दम् अनुभवितुम् शक्नुमः । राजमहाराजाणां विविधानि आयुधानि, भारतीयानां तथा आङ्ग्लानां प्रमुखव्यक्तीनां, जनानां आङ्ग्ल-अधिकारिणां, मुम्बयीगवर्नरमहाशयानाम् अमृतशिलायाः अल्पाकृतेः प्रतिमाः तत्र तत्र पश्यामः ।
नैसर्गिक-इतिहासस्य विभागः[सम्पादयतु]
अत्र विविधानां चित्रपतङ्गानां , पक्षिणां, हरिणानाम्, उरगानां, व्याघ्राणां, सिंहानां , तिमिङ्गिलानाम्, अरण्यशुनकानां च शरीराणि कलात्मकतया प्रदर्शितानि सन्ति ।
पिक्चर् ग्यालरी विभागः[सम्पादयतु]
चित्रकलाजगति अत्यन्तं सुविख्यातः अस्ति राजा रविवर्मा । तस्य रविवर्मणः वर्णचित्राणि, रेखाचित्राणि, ‘सर् रतनटाटा’ महोदयस्य युरोपदेशस्य कलासंग्रहः अत्र प्रदर्शितः अस्ति । रोचकानि ‘मुराल’शैल्याः चित्राणि तथाव रतनटाटामहोदयेन प्रदत्ताः विशिष्टसङ्ग्रहाः अत्र सन्ति। प्रमुखतया वस्तुसंग्रहालयस्य उद्देशस्तु भारतीयचित्रकलायाः, संस्कृतेः च प्रदर्शनम् । संग्रहालयस्य शैक्षणिकक्षेत्रकरणे अत्र विशेषः प्रयत्नः दृश्यते।
मार्गः[सम्पादयतु]
वस्तुसंग्रहालयस्य मार्गः सि.एस्.टि.रैलस्थानकतः बस्यानेन, ट्याक्सीयानेन,अश्वशकटेन वा शक्यते। त्रिचक्रिका अत्र नास्ति । वस्तुसंग्रहालयः प्रमुखस्थाने वर्तते। तस्य अन्वेषणं तुं सरलम् । पुरतः डेविड् ससून्न् लैब्ररी,एल्फिन्स्टन् महाविद्यालयः, व्याट्सन् वसतिगृहं च सन्ति । वामतः रिदम् हौस्, जहाङ्गीर् आर्ट् ग्यालरी’ स्तः । दक्षिणतः ’ पोलिस् आयुक्तस्य कार्यालयः,रीगल चित्रमन्दिरं च स्तः । किञ्चित् अग्रे ’गेट्वे आफ् इण्डिया’भवनं , ‘ताजमहल् होटेल्’ च स्तः।


c: text/html

text:
साँचीस्तूपः
भोपालनगरात् ४५ कि.मी. मिते दूरे रायसेनमण्डले अस्ति साञ्चीप्रदेशः । साञ्चीस्थानं किञ्चन प्रशान्तम् आकर्षणीयं स्थानम् अस्ति । अत्र स्तूपाः(बौद्धस्मारकाणि), मठाः, देवालयाः, क्रिस्तपूर्वस्य द्वितीयशतकतः द्वादशशतकाभ्यन्तरे निर्मितानि । बीटवा बीस् नद्योः सङ्गमस्थाने विदिशानगरतः ९ कि.मी .दूरे साञ्ची प्रदेशः अस्ति । साञ्चीनगरे महापर्वते महास्तूपः प्रसिद्धः अस्ति । मृदा, इष्टिकाभिः च निर्मितम् इदं अर्धगोलाकारछदयुक्तम् अस्ति । किस्तपूर्वे तृतीयशतके मौर्यराजः अशोकः एतत् निर्मितवान् । अस्य परिधिः १२० पादमिता । औन्नात्यं ५४ पादमितम् । अस्य चत्वारि महाद्वाराणि सन्ति । द्वारेषु बौद्धधर्मसम्बद्धाः कथाः उत्कीर्णाः सन्ति । बौद्धधर्मसूचकानि कमलानि चक्राणि पादचिह्नानि शिल्पेषु सन्ति । अशोकस्तम्भः ४२ पादमितोन्नतः अस्ति । दक्षिणद्वारस्य पार्श्वे स्थापितः अस्ति । स्तम्भाग्रे चत्वारि सिंहमुखानि सन्ति । एतत् भारतस्य राष्ट्रचिह्नरूपेण स्वीकृतम् अस्ति । चतुर्षु द्वारेषु अपि बुद्धविग्रहाः स्थापिताः सन्ति । स्तम्भेषु सस्यवैविध्यानि प्राचीनजीविनः, बुद्धजीवनाधारिताः जातककथाः च शिल्परूपेण चित्रिताः सन्ति । विशेषतः सूर्योदये अथवा सूर्यास्तसमये अत्र रमणीयं दृश्यवैभवं द्रष्टुं शक्यते । सानुप्रदेशे वस्तुसङ्ग्रहालयः विश्रान्तिगृहं धर्मशालाः च सन्ति । बौद्धगेस्टहौस् इत्यादि वसतिगृहाणि सन्ति ।
भारतीयबौद्धयात्राकेन्द्रेषु अयं स्तूपः अत्यन्तं प्रमुखः वर्तते । सहस्त्राधिकाः बौद्धमतानुयायितः अस्य दर्शनार्थम् आगच्छन्ति मेमासे, बुद्धजयन्त्युत्सवावसरे ।
बौद्धमतावलम्बी राजा अशोकः (क्रि.पू. २७३-२३६ विदिशायाः राजकुमारीं परिणीतवान् आसीत् । तेन पार्श्वस्थे साञ्चीप्रदेशे १२ मीटरमितौन्नत्य्युतं शिलादण्डं निर्माप्य तस्य उपरि स्वस्य विवरणानि अङ्कितानि । शुङ्गवंशीयेन क्रि.पू. २,१ शतकावधौ तं शिलादण्डां परितः इष्टिकास्तूप्ः तत्परितः काष्ठावरणं च निर्मितम् । साञ्चयां दर्शनीया कलाकृतिः एषा एव । वृत्तकारकम् आवरणं ३६.६ मीटर् मितव्यासयुक्तं १३.४६ मीटरमितौन्न्त्य्युतं च अस्ति ।
मण्डपं परितः चत्वारि अपूर्वाणि द्वाराणी (तोरणानि) सन्ति, यानि उत्कृष्टालङ्कारेण युक्तानि सन्ति । एकैकस्य अपि द्वारस्य स्तम्भद्वयम् अस्ति । तयोः उपरि तिस्रः स्स्मतलपट्टिकाः सन्ति । समतलपट्टिकानां स्तम्भानां च उपरि बुद्धजीवनसम्बद्धाः जातककथाः चित्रिताः सन्ति । साञ्चीप्रदेशे शुङ्गवंशावधौ निर्मितौ अन्यौ स्तूपौ अपि स्तः । गच्छता कालने स्तूपान प्रितः मन्दिराणि , आश्रमाः, प्रासादाश्च निर्मिताः ।१८१८ तमे वर्षे ब्रिटिशीयस्य टैलरस्य आगमनपर्यन्तम् एतत् स्थलं स्म्पूर्णतया उपेक्षितम् आसीत् । तेन अत्र शिवेषासक्तिं वहता उत्खननकार्यं कारितम् । अन्ते १९१२-१९ अवधौ जानमार्षलेन ताद्दशं रुपं कल्पितं, यच्छ इदानीं द्दश्यते अस्माभिः । पारम्परिकस्थलत्वेन साञ्चीस्तूणनां चयनावसरे युनेस्कोसंस्थया उक्तं -चतुर्णां द्वाराणाम् उपरि द्दश्यमानाः अलङ्कारकृतयः अपूर्वाः सन्ति । कलाद्दष्टया गुणद्दष्टया च भारते एव साञ्चीस्तूपादयः अत्यपूर्वाः सन्ति’ इति ।
अन्तर्विषयाः
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
झान्सीभोपालधूमशकटमार्गे साञ्ची निस्थानमस्ति ।देहलीमुम्बयीधूमशाकटमार्गः । महोब- चहतारपुर- सौगरनिस्थानेभ्यः अपि आगन्तुं शक्यते ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
भोपालतः ६८ कि.मी । इन्दौरतः २३३ कि.मी
चित्रसङ्ग्रहः[सम्पादयतु]
External links[सम्पादयतु]
- [१]
- "Sanchi (Madhya Pradesh)", Jacques-Edouard Berger Foundation, World Art Treasures
- Monuments at Sanchi (UNESCO World Heritage)
- Photos of Sanchi
See also[सम्पादयतु]
- http://www.flonnet.com/fl2418/stories/20070921505506600.htm Article on Sanchi Stupas
- http://www.sanchi.co.in/content/page/rivaival-buddhism-india.html
- Decline of Buddhism in India
- Buddhism in India
- Buddhist architecture

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
अमरनाथः
अमरनाथः ( ( शृणु) /ˈəmərənɑːthəh/) (हिन्दी: अमरनाथ, आङ्ग्ल: Amarnath) हिन्दूनां पवित्रतमं तीर्थधाम अस्ति । भारतस्य जम्मूकाश्मीरराज्यस्य राजधान्याः श्रीनगरात् १४१ कि.मी. दूरे स्थितास्ति अमरनाथस्य गुहा । भगवतः शिवस्य हिमलिङ्गस्य प्राकृतिकरचना भवति गुहायाम् । अतः तस्य गुहायाः नाम अमरनाथस्य गुहा इति । 'बरफानि बाबा', 'अमरदेव' इत्यादिनामान्तराणि सन्ति अस्य देवस्य । गुहायां प्राकृतिकरीत्या पार्वती-गणेशप्रतिमयोरपि हिमेन रचना भवति । आषाढमासस्य पूर्णिमातः आरभ्य श्रावणमासस्य पूर्णिमापर्यन्तं यात्रायाः समयः अस्ति । तस्यां समयावधौ लक्षशः जनाः अमरनाथस्य दर्शनाय गच्छन्ति । क्लिष्टतमा एषा यात्रा भक्तानां मनोरथान् साधयति ।
अन्तर्विषयाः
- १ गुहावर्णनम्
- २ गुहान्वेषणम्
- ३ शिवलिङ्गम्
- ४ अमरनाथसल्लग्ना कथा
- ५ इतिहासः
- ६ अमरनाथयात्रा
- ७ मार्गाः
- ८ यात्रामार्गः
- ९ अमरनाथमार्गस्य हृदयाह्लादकानि चित्राणि
- १० सम्बद्धाः लेखाः
- ११ बाह्यानुबन्धः
गुहावर्णनम्[सम्पादयतु]
अमरनाथस्य गुहा षष्ठिः पादं (foot) यावत् लम्बमाना, त्रिंशत् पादं यावत् विस्तीर्णा, पञ्चदश पादं यावत् उत्तुङ्गा अस्ति । देश-विदेशयोः पुरातत्ववेत्तारः स्वमतं दातुम् असमर्थाः जाताः यत्, एषा गुहा प्रकृतेः अद्भुतकृतिः उत मानवस्य उत्तमकला इति । भक्तानां विश्वासः अस्ति यत्, समुद्रतटात् १२,७५६ पादं यावत् उत्तुङ्गा एषा गुहा शिव-प्रकृत्योः कृतिः अस्तीति । कारणं गुहायाः विषये शिव-शक्योः पौराणिकी कथा वर्तते । गुहां परितः हिमयुक्ताः पर्वताः सन्ति । परन्तु गुहा यस्य पर्वतस्य भागः अस्ति, तस्मिन् पर्वते हिमः न भवति इति तु कश्चन विशेष एव । अमरनाथगुहायाः पूर्वे स्थितस्य पर्वतस्याकारः गजाकारः अस्ति । अतः तस्य पर्वतस्य नाम 'हातीमान'-पर्वतः । गुहायाः उत्तरे स्थितस्य पर्वतस्य नाम नागापर्वतः इति । तस्य पर्वतस्योपरि सर्वदा हिमः दरीदृश्यते । पूर्वं गुहागमनाय योग्यः मार्गः नासीत्, सम्प्रति तु गुहां प्राप्तुं सुपथः अस्ति । तं पथम् उभयतः आरम्बणम् (Railing) अपि अस्ति ।
गुहान्वेषणम्[सम्पादयतु]
गुहायाः अन्वेषणम् इत्यनेन कोऽपि गुहाम् अन्विषन् गतवान्, पश्चात् तस्यान्वेषणस्य फलत्वेन गुहायाः ज्ञानम् अभवत् इति न, अपि तु भगवदिच्छया, अकस्मात् वा गुहायाः ज्ञानमभवदित्यर्थः गृह्यते । षोडशे शताब्दे 'मल्लिक'-नामकः कश्चन यवनगोपालकः अजान्वेषयन् पर्वतारोहणं प्रारभत । मार्गे श्रान्तः सः विश्रामोचितस्थलं मत्वा एकां गुहां प्राविशत । गुहायां किञ्चित् समयं यावत् स्थित्वा सः इतस्ततः दृष्टिम् अपातयत् । तत्र प्राकृतिकशिवलिङ्गम् अपश्यच्च । एतत् शिवलिङ्गमेव स्यात् इति सः अनुमानम् अकरोत् । ततः गृहं गत्वा सः तस्याः गुहायाः विषये ग्रामजनान् अकथयत् । ग्रामजनाः तस्य कथनं सत्यम् उत नेति परीक्षणाय तेन सह गुहाम् अगच्छन् । गुहां प्रविश्य सर्वेषां ज्ञानमभवत् यत्, एतत् तु शिवलिङ्गमेव इति । संशोधने कृते सति पुराणादिषु अमरनाथस्य उल्लेखः प्राप्तः । तस्याः गुहायाः उत्पत्तिविषये इतिहासे उल्लेखोऽपि प्राप्तः । एवं शिवलिङ्गस्य प्राप्तेः वार्तायाः प्रसारे सति गुहां प्रति असङ्ख्याकाः जनाः यात्रां प्रारभन्त । प्रतिवर्षं कोटिशः जनाः अमरदेवस्य दर्शनाय गच्छन्ति । अमरनाथस्य गुहाम् एकः यवनः अन्विष्टवान् इत्यतः अमरनाथाय यद्धनं भक्ताः ददति, तस्य धनस्य पञ्चविंशतिप्रतिशतं (चतुर्थांशं) धनं यवनेभ्यः ददाति सर्वकारः । गुहायाः दर्शनम् एक कि.मी. दूरादपि भवति । अतः यात्रायाम् आगतानां भक्तानां मनसि शिवदर्शनस्य ईप्सा वर्धते । वर्धितायाम् ईप्सायां भक्ताः अमरनाथो विजयतेतराम् इति घोषेण स्वभगवन्तं प्रति शीघ्रं गच्छन्ति ।
शिवलिङ्गम्[सम्पादयतु]
अमरनाथगुहायां स्वयम्भुवः शिवलिङ्गस्य दर्शनं भवति । गुहायाः छदिषः (छदि = Roof) जलबिन्दवः पतन्ति । ते जलबिन्दवः हिमरूपं धरन्ते, तत् हिमरूपं शिवलिङ्गाकारं भवति । शिवलिङ्गस्याकारः चन्द्रस्य कलानुसारं वर्धते, न्यूनयति च । प्रारम्भिके काले, सामान्यतः 'जून'-मासे शिवलिङ्गस्य यदा प्रप्रथमदर्शनं भवति, तदा षोडश-तः अष्टाविंशतिः पादं यावत् शिवलिङ्गाकारः भवति । ततः शैत्यं यदि वर्धते, तर्हि विंशति-तः द्वाविंशतिः पादं यावत् शिवलिङ्गाकारः भवति । शिवलिङ्गानुगुणं तत्र पार्वती-गणेशयोः प्रतिमायां वर्धनं, न्युनता च दरिदृश्यते । आश्चर्यस्य विषयोऽस्ति यत् "सामान्यतः हिमस्थलेषु द्रावितजलेन यदि हिमखण्डः भवति, तर्हि तं हिमखण्डं हस्तात् चूर्णं कर्तुं शक्नुमः, तावान् मृदुः भवति हिमखण्डः । परन्तु अमरनाथस्य शिवलिङ्गं दृढं भवति ।" शिवलिङ्गं यदा अदृश्यं भवति, तदा यात्रायाः अन्तः । किन्तु मान्यतास्ति यत्, गुहायां स्थितं कपोतयुगलं तत्रैव तिष्ठति इति ।
अमरनाथसल्लग्ना कथा[सम्पादयतु]
अमरनाथस्य पूजा कदा प्रारब्धा इति अनुमातुं न कोऽपि समर्थः । 'मल्लिक'-नामकयवनद्वारा यत् अन्वेषणं जातं, तत् तु समीपस्थे भूतकाले एवाभूत् । परन्तु पुराणेषु, इतिहासे च उल्लिखितमस्ति गुहाविषये येन ज्ञायते गुहायाः, अमरनाथस्य च प्रादुर्भावः बहु पुरातनः इति । अमरनाथेन, गुहया च सह सल्लग्नं कथाद्वयमस्ति ।
कपोतयुगलकथा[सम्पादयतु]
एकवारं पार्वती सदाशिवं प्रश्नम् अकरोत्, "भवान् अमरः अस्ति, अहं तु पुनः पुनः जन्ममृत्योः चक्रे भवामि । किमहम् अमरा भवितुं नार्हामि?" तदा शिवः अकथयत्, "अहम् एकां गुह्यतमाम् अमरकथां कथयामि । ताम् अमरकथां श्रृत्वा त्वमपि अमरा भविष्यसि" इति । कथायाः गोपनीयत्वात् गुह्यं स्थलम् आवश्यकम् आसीत् । कारणम् अन्यः कोऽपि इमां कथां यदि शृणोति, तर्हि सोऽपि अमरः भवति । अतः शिवः पार्वत्या सह हिमालयं प्रति यात्रां प्रारभत । कथां श्रावयितुं शिवः अत्युत्सुकः जातः । शिवस्य उत्साहे सति मार्गे भिन्नेषु स्थानेषु शिवस्य शरीराभूषणानि पतितानि । शिवाभूषणानि, लघवः अनन्तनागाः हिमालयस्य एकस्मिन् पर्वते पतिताः । अतः तस्य स्थलस्य नाम अनन्तनाग इति अभवत् । ललाटे धृतं चन्दनं यत्र पतितं तस्य पर्वतस्य नाम ‘चन्दनबाडी’ इति अभूत् । शिवस्य पादतले ये जन्तवः आसन्, ते यत्र पतिताः, तस्य स्थलस्य नाम ‘पिस्सू घाटी’ इति अभूत् । हिन्दीभाषायाः जन्तु-शब्दस्यार्थः ‘पिस्सू’ इति । शेषनागः यस्मिन् पर्वते पतितः, तस्य स्थलस्य नाम शेषनाग इति । तत्र एका नदी अपि अस्ति । तस्याः नद्याः नाम अपि शेषनाग इति एव । एतानि सर्वाणि स्थलानि अमरनाथयात्रायाः मार्गे सन्ति । कथाप्रारम्भात् पूर्वं गुहायां शिवः उक्तवान्, “पार्वति ! त्वं कथां शृणु, कथाश्रवणेन सह हँ हँ इति नादमपि कुरु येन त्वं कथां शृण्वन्ती असीति मम ज्ञानं भवति” इति । शिववचनं पार्वती अङ्गीकृतवती । पार्वती अर्धकथां श्रुत्वा निद्राधीना अभूत् । परन्तु हँ हँ इति नादस्तु न स्थगितः । कथाश्रावणे रतः शिवः हँ हँ इति नादं शृणोति स्म । अतः सः सम्पूर्णाम् अमरकथाम् अश्रावयत् । समाप्तायां कथायां शिवः अपश्यत्, पार्वती तु निद्राधीनास्ति, तथापि हँ हँ इति नादः कथं श्रूयते इति ध्यानस्थो भूत्वा सर्वं वृत्तान्तम् अजानीत सः । शिवपार्वत्यौ यस्यां गुहायां स्थितौ आस्तां, तस्यां गुहायाम् एकं कपोतयुगलमपि आसीत् । तत् युगलमपि कथां शृण्वन्नासीत् । कथायाः मध्ये यदा पार्वती निद्राधीना जाता, तदा कपोतयुगलं हँ हँ इति नादं प्रारभत । एवं तत् कपोतयुगलमपि पूर्णाम् अमरकथाम् अशृणोत् । अमरनाथगुहायाम् अद्यापि एकं कपोतयुगलम् दरीदृश्यते । अतः एका किंवदन्ती प्रचलितास्ति यत्, यत् कपोतयुगलम् अमरकथाम् अशृणोत् तदेव अमरं भूत्वा अद्यापि जीवदस्ति इति ।
शुकदेवकथा[सम्पादयतु]
कपोतयुगलस्य या कथा, सा एव शुकदेवकथा । एतावानेव भेदः शुकदेवकथायां कथाश्रोता शुकः । शिवः यदा अजानत् यत्, शुकः अमरकथाम् अशृणोत्, तदा शिवः तं मारयितुम् उद्युक्तः जातः । परन्तु शुकः वेदव्यासस्य पत्न्याः गर्भं प्राविशत । अतः शिवः किमपि कर्तुमसमर्थः जातः । प्रसवकालातीते सत्यपि शुकः गर्भात् न न्यर्गच्छत् । तेन वेदव्यासस्य पत्न्याः गर्भपीडा अत्यधिका अभवत् । अतः वेदव्यासः पत्न्याः पीडायाः निवारणाय ब्रह्मणः समीपं अगच्छत् । ब्रह्मा वेदव्यासं विष्णोः समीपम् अप्रेशयत्, विष्णुः तं शिवस्य समीपम् अप्रेशयत् च । सर्वे मिलित्वा गर्भात् बहिः निर्गमनाय गर्भस्थं शुकदेवं यदा अप्रार्थयन्, तदा शुकदेवः अकथयत्, "संसारस्तु मोहपाश एव । संसारस्य सर्वे जनाः निर्मोहिणः भवेयुः चेदेवाहं बहिः आगच्छामि" इति । एतच्छ्रुत्वा शिवः स्वशक्त्या संसारस्य सर्वान् जनान् यदा निर्मोहिणः अकरोत्, तदा शुकदेवः गर्भात् निर्गत्य साक्षात् वनं प्रति अगच्छत् ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
अमरनाथस्य पूजा कदा प्रारब्धा इति अनुमातुं न कोऽपि समर्थः । परन्तु इतिहासे अमरनाथपूजायाः उल्लेखः प्राप्यते । ३०० BCE पूर्वं काश्मीरराज्यस्य आर्यराजनामकः कश्चन राजा स्वयम्भुवः हिमशिवलिङ्गस्य नित्यं पूजां करोति स्म । एतत् वर्णनं राजतरङ्गिणीनामके पुस्तके प्राप्यते । एकादशे शताब्दे उद्भूता सूर्यमतीनामिका राज्ञी अमरनाथस्य परमभक्ता आसीत् । एवं पुरातनेतिहासस्य ग्रन्थेषु अमरनाथस्येतिहासः प्राप्यते । यवनान्वेषणेन तु गुहायाः पुनः प्राप्तिः एव ।
अमरनाथयात्रा[सम्पादयतु]
अमरनाथयात्रा श्रावणमासस्य शुक्लपक्षस्य चतुर्थी-तः आरभ्यते । आभारतात् कोटिशः शिवभक्ताः यात्रायां भागं वहन्ति । यात्रायां भागम् ओढुं पञ्जीकरणम् आवश्यकम् । पञ्जीकरणपत्रं जालस्थानात्, पत्रालयात्, यात्राव्यवस्थापककार्यालयात् वा प्राप्यते । यात्रायै रुग्णाः, वृद्धाः, शिशवः च वर्ज्याः सन्ति । यात्रिकाणां स्वास्थ्यपरीक्षणं भवति । ततः पत्रमाध्यमेन सर्वकारात् अनुमतौ प्राप्ते सति सर्वे शिवभक्ताः श्रीनगरस्य 'दशनामी अखाडा' इत्यस्मिन् स्थाने एकीभवन्ति । तत्रापि पुनः स्वास्थ्यपरीक्षणं कृत्वा अग्रे यात्रायै अनुमतिं ददति वैद्याः । भक्तवृन्दे साधवः, सत्सङ्गिनः, पुरूषाः, स्त्रियः, बालकाः, किन्नराः च भवन्ति । यात्रामार्गे हिमाच्छादितपर्वताः, हिमाच्छादितमार्गाः, हिमाच्छादितनद्यः च भवन्ति । शैत्यत्वात् शितकाले ध्रियमाणानि वस्त्राणि आवश्यकानि तत्र । हिमाच्छादितमार्गेषु चलितुं यष्टिकायाः, हिमानुकूलपादत्राणयोरपि आवश्यकता भवति । कास-पीनसादिसामान्यरोगेभ्यः स्वानुकूला औषधिरपि आवश्यकी । पर्वतविस्तारे वायोः न्यूनता भवति । अतः श्वासक्रिया क्लिष्टकरा भवति । तस्य निवारणाय औषधिः नेतव्या । मार्गे प्रप्रथमं अनन्तनागनामकं नगरम् अस्ति । जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मुख्यनगरेषु अन्यतममस्ति एतत् नगरम् । अत्र अलखनागनामकः जलपातः अस्ति । ततः मार्गे चन्दनबाडी-पहेलगाम-पिस्सूघाटी-कुट्टाघाटी-वायुजन-भैरवघाटी-अमरनाथघाटी-इत्यादिषु स्थलेषु दृश्यमानानि रमणीयानि प्राकृतिकदृश्यानि भक्तानां मनसि शिवानुरागं दृढीकुर्वन्ति ।
अमरनाथयात्राविषये किञ्चित्[सम्पादयतु]
• यात्रा त्रिंशत् कि.मी. परिमितास्ति ।
• तापमानम् ऋणपञ्च (-50C) डिग्री-पर्यन्तं भवति । परन्तु सूर्यातपः यदा भवति, तदा चर्मदग्धं भवेत् तथा आतापः भवति । अतः स्वास्थ्यस्य चिन्तनम् अधिकं करणीयं भवति ।
• यात्रायाः पूर्वं दशदिनानि यावत् पञ्च कि.मी. वेगेन चलनायाभ्यासः करणीयः । एवं कृते सति यात्राकाले श्रान्तता नानुभूयते ।
• वस्त्राणि, पादत्राणानि च उत्तमगुणवत्तायाः भवेयुः चेत् यात्रायां न्यूनाः विघ्नाः भवन्ति ।
• स्वास्थ्यसम्बद्धानि वस्तूनि स्वपार्श्वे स्थापनीयानि । यथा – 'वैसलीन, ग्लूकोज, डिस्पिरिन्, ईनो' इत्यादिनि । परन्तु स्थास्थ्यम् असम्यक् जाते सति वैद्यस्य समीपे एव गन्तव्यम् । स्वस्य पार्श्वे या औषधिः भवति, तस्याः औषध्याः उपयोगः अपि आपत्काले एव करणीयः ।
• यात्रायां दूरवाण्याः उपयोगः भवत्येव । अतः 'अमरनाथ श्राइन बोर्ड' संस्थया चतुर्दिनेभ्यः 'प्रीपेड सिम कार्ड' व्यवस्था कृतास्ति । एषा सेवा पञ्जीकरणकर्तॄणां लाभायास्ति । अमरनाथयात्रायै पञ्जीकरणं यैः न कृतं तेभ्यः एषा सेवा नास्ति । तत्र B.S.N.L संस्थायाः 'सिम' अपि चलति ।
मार्गाः[सम्पादयतु]
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
श्रीनगरान्ताराष्ट्रियविमानस्थानकं श्रीनगरात् चतुर्विंशतिः (२४) कि.मी. दूरे अस्ति । भारतस्य विविधेभ्यः नगरेभ्यः, जम्मूकाश्मीरराज्यस्य अन्यनगरेभ्यः च श्रीनगरान्ताराष्ट्रियविमानस्थानकाय वायुयानानि सन्ति ।
'हेलिकोप्टर'सेवा[सम्पादयतु]
अमरनाथयात्रायै 'हेलिकोप्टर' व्यवस्थापि अस्ति । तस्याः सेवायाः आवश्यकतास्ति चेत् पूर्वं पञ्जीकरणम् आवश्यकम् । बालटाल-तः पञ्चतरणी-पर्यन्तं १५०० रूप्यकाणि, पहलगांव-तः पञ्चतरणी-पर्यन्तं २४०० रूप्यकाणि भवन्ति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
भारतस्य, जम्मूकाश्मीरराज्यस्य च अन्यभागेभ्यः श्रीनगराय धूमशकटयानानि सन्ति । मुख्यतः मुम्बई-देहली-हैदराबाद-पुणे-बेङ्गळूरु-तिरुपति-हावडा-जयपुरम्-हरिद्वार-भोपालादिनगरेभ्यः धूमशकटयानानि सन्ति ।
भूमार्गः[सम्पादयतु]
भारतस्य, जम्मूकाश्मीरराज्यस्य च अन्यभागेभ्यः श्रीनगराय 'बस'यानानि सन्ति । मुख्यतः देहली-चण्डीगढ-हरिद्वारादिनगरेभ्यः श्रीनगराय 'बस'यानानि सन्ति । ततः पहलगांव, बालटाल इत्येताभ्यां नगराभ्यां 'बस'यानानि सन्ति । जम्मू-तः पहलगांव ३१५ कि.मी. दूरे, बालटाल ४०० कि.मी. दूरे अस्ति ।
यात्रामार्गः[सम्पादयतु]
प्रथममार्गः:- पहलगांव-तः १६ कि.मी. → चन्दनवाडी-तः ३ कि.मी. → पिस्सूटोप-तः ९ कि.मी. → शेषनाग-तः १२ कि.मी. → पञ्चतरणी-तः ६ कि.मी. → पवित्रगुहा ।
द्वितीयमार्गः:- बालटाल-तः २ कि.मी. → डोमेन-तः ५ कि.मी. → बरारीमार्ग-तः ४ कि.मी. → सङ्गम-तः ३ कि.मी. → पवित्रगुहा ।
अमरनाथमार्गस्य हृदयाह्लादकानि चित्राणि[सम्पादयतु]
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
http://www.jktourism.org/amarnath-cave
http://www.shriamarnathjishrine.com/amarnath-shrine-board.html
http://www.mapsofindia.com/maps/jammuandkashmir/amarnath-yatra-map.html


text:
याज्ञवल्क्यस्मृतिः
याज्ञवल्क्यमहर्षिणा लिखिता स्मृतिः याज्ञवल्क्यस्मृतिनाम्ना चिरं प्रख्याताऽस्ति । मानवसामाजे व्यावहारिकदृष्ट्या तत्प्रणीतायाः स्मृतेः सुमहद गौरवं वरीवर्ति । याज्ञवल्क्यस्मृतिः सनकादिनामृषीणां सोमश्रवादिमुनीनाञ्च धर्मजिज्ञासायां प्रश्नोत्तरच्छलरुपा स्मृतिरिति कथ्यते । मनुस्मृतिवत् संहितायाम् अस्यामपि यथाक्रमम् आचार व्यवहार-प्रायश्चित्तभेदेन त्रयोऽध्याया वर्त्तन्ते ।
तत्र प्रथमाध्याये (आचाराध्याये) उपोद्घात-प्रकरणं, ब्रह्मचारिप्रकरणं, विवाह-प्रकरणं, वर्णजातिविवेक-प्रकरणं, गृहस्थ-प्रकरणम्, स्नातवह-प्रकरणम्, भक्ष्याभक्ष्य-प्रकरणम्, द्रव्यशुद्धि प्रकरणम्, दान-प्रकरणम्, श्राद्ध्-प्रकरणम्, गणपति कल्पप्रकरणम्, ग्रहशान्ति-प्रकरणम्, राजधर्म-प्रकरणम्, चेति त्रयोदशप्रकरणानि सन्ति । ततो व्यवहाराध्याये साधारणव्यवहारणानि सन्ति । ततो व्यवहाराध्याये साधाराव्यवहारमातृका, ऋणादानो-पनिधि-साक्षी-लेख्य-दिव्य-दायविभाग-सीमाविवाद-स्वामिपालविवाद-अस्वामिविक्रय-दत्ताप्रदानिक क्रीतानुशया-अभ्युपेत्याशुश्रूषा-संविदव्यतिक्रम्-वेतनादानद्यूत समाह्वय -वाक् पारुष्य-दण्डपारुष्य-साहसविक्रीयासम्प्रदानसम्भूय समुत्थान-स्तेय-स्त्रीसङ्ग्रहण-प्रकरणञ्चेति पंचविंशतिप्रकरणानि सन्ति । ततश्च प्रायश्चित्ताध्यायेऽशौचप्रकरणम्, आपद्धर्मप्रकरणम्, वानप्रस्थप्रकरणम्, यति-धर्मप्रकरणम्, प्रायश्चित्त-प्रकरणम्, प्रकीर्ण-प्रयश्चित्तानि चेति षट् प्रकरणानि समुपस्थापितानि । मनुस्मृतेरपेक्षया याज्ञवल्क्यस्मृतिरधिकव्यवस्थिता शृङ्खलिता च ।
महर्षिर्याज्ञवल्क्यः मिथिलायां निवसानः स्मृतिमिमां रचितवान् । अस्याः स्मृतेः पञ्च टीकाः समुपलभ्यन्ते । तत्रादौ विश्वरुपस्य बालक्रीडाटीका, ततो विज्ञानेश्वरस्य मिताक्षरा, ततोऽपरादित्यस्यापरार्कटीका, तदनन्तरं शूलपाणेः दीपकलिकाटीका, सर्वशेषे मित्रमिश्रस्य वीरमित्रोदयटीका विरचिताः । तत्र मिताक्षरानाम्नी टीका विद्वत्समाजे प्रमाणिकीति स्वीक्रियते । मिताक्षराटीका भारतीयहिन्दुविधावपि समादृता भवति । मिताक्षरा समग्रे भारतवर्षे न्यायालयेषु प्रामाणिकीरुपेण स्वीक्रियते । केवलं पूर्ववङ्गे दायभागस्यादरो दृश्यते । मिताक्षराया उपरि नन्दपण्डितेन प्रमिताक्षरानाम्नी टीका बालभट्टेन च बालभट्टीति च टीकाद्वयमस्ति । एतयोः टीकयोः व्यवहारविषये विशेषतो दायभागविषये महती प्रामाणिकता स्वीक्रियते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Arsha Vidya Gurukulam
- Sanskrit site with comprehensive library of texts
- Smriti on Hindupedia, the Hindu Encyclopedia


text:
ध्रुपद्
ध्रुपद् (Dhrupad) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतप्रकारेषु अन्यतमः । हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीते नैके प्रकाराः विद्यन्ते । ध्रुपद् उत् ध्रुवपद, होरि उत धमार्, खयाल् उत ख्याल्, ठुमरि, टप्पा, दाद्रा, तराना, तिरवत्, गजल्, खव्वालि, सादरा, खमसा, लावणि, चतुरङ्ग,भजन्, सरगम्, रागमाला इत्यादयप्रकाराः सन्ति । तेषु अन्यतमः प्रकारः ध्रुपद् भवति । १५ शतकात् अस्य प्रकारस्य आविर्भावः जातः । ग्वालियरप्रान्तस्य भूपालकेन 'मानसिंहेन' अस्य प्रकारस्य आविष्कारः कृतः इति । अस्य प्रकारस्य गायकः अपि आसीत् । तेनैव प्रचारोपि प्राप्तः । अस्य अस्थानस्य गायकौ चरजनायकः तथा भगवान् थोण्डश्च मिलित्वा अस्य प्रकारस्य परिष्कारादिकं कृतवन्तौ इति श्रूयते ।
श्लोकाः[सम्पादयतु]
"भावभट्टकृत अनूपसङ्गीतरत्नाकरे" ध्रुपद् प्रकारस्य निरूपणश्लोकाः एवं सन्ति।
गीर्वाणवाद्यदेशीयभाषासाहित्यराजतम्।
द्विचतुर्वाक्यसम्पन्नं नरनारीकथाश्रयम्॥
शृङ्गाररसभावाद्यं रागालापपदात्मकम्।
पादान्तानुप्रासयुक्तं पादानां युगलञ्च वा॥
प्रतिपादं यत्र बद्धमेवं पादचतुष्टयम्।
उद्ग्राहध्रुवकाभोगान्तरं ध्रुवपदं स्मृतम्॥
गायकाः[सम्पादयतु]
अस्य प्रकारस्य पुरातनगायकाः, अकबरस्य संस्थाने विद्यमानः स्वामि हरिदासः तथा अस्य शिष्यौ तानसेनः, मञ्जुनाथश्च प्रसिद्धाः भवन्ति ।
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
ध्रुपद् प्रकारस्य गानानि साधरणतया प्रौढभाषासहितानि भवन्ति । तत्त तत्त रागाणां स्वर, ताळ, लयादयः सीमिताः निश्चिताः भवन्ति । अस्मिन् प्रकारे अलङ्कारवैखरिविन्यासादीनां तथा विशेषतान्-वितानादीनाम् अवकाशः नभवति । बोल् तान्, दुप्पट्टु, तिप्पट्टु, चौपट्टु, गमकादीनां सङ्गतयः अस्मिन् प्रकारे अन्तर्भूताः भवन्ति । अस्मिन् प्रकारे गानं कर्तुं पुरुषयुक्तः कण्ठः अपेक्षितः भवति । अस्मिन् प्रकारे स्थायी, अन्तरा, सञ्चारी तथा आभोगादयः सोपानानि सन्ति । वीररसस्य, शृङ्गाररसस्य, शान्तरसस्य तथा भक्तिरसस्यच प्रतिपादकः भवति । ध्रुपद गीतस्य प्रमुखशब्दान् विभिन् लयादिषु पदच्छेदादिकं कृत्वा रागस्य रसभावं प्रकटीकुर्वन्ति ।


text:
टोङ्कमण्डलम्
टोङ्कमण्डलं (हिन्दी: टोंक जिला, आङ्ग्ल: Tonk district) राजस्थानराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति टोङ्क इत्येतन्नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
टोङ्कमण्डलस्य विस्तारः ७,१९४ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे सवाई माधोपुरमण्डलं, पश्चिमे अजमेरमण्डलम्, उत्तरे जयपुरमण्डलं, दक्षिणे बून्दीमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ६१ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं टोङ्कमण्डलस्य जनसङ्ख्या १४,२१,७११ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १९८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १९८ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १७.३३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९४९ अस्ति । अत्र साक्षरता ६२.४६ % अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
- दियोली
- मलपुरा
- निवाई
- तोडरायसिङ्घपुर/तोडरायसिंहपुर
- टोङ्क
- उनियारा
- पीपलू
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
- टोङ्क जमा मस्जिद्
- सुनहरी कोठी
- देवनारयणमन्दिरम्
- कल्याणजी-मन्दिरम्
- जलदेवीमन्दिरम्
- बदरीनाथमन्दिरम्
- कल्पवृक्ष
- जैनमन्दिरानि
- घण्टा घर
- राजमहल
- शिवाजी उद्यानवनम्
इत्यादीनि ।


text:
गोपिनाथ बोर्डोलोयि
गोपीनाथ बोरदोलोयी स्वातन्त्र्ययोद्धा असमराज्यस्य प्रथममुख्यमन्त्री । भारतस्य स्वातन्त्र्योत्तरं गोपीनाथः सरदार् वल्लभभायी पटेलः इत्यनेन सह समीपवर्तिनः कार्यम् अकरोत् । अस्य योगदानस्य कारणेन एव असमराज्यं, चीनातः, पूर्वपाकिस्तानतः पृथक् सत् भारतस्य अविभाज्य-अङ्गत्वेन स्थितम् । क्रि.श. १९३८तमवर्षस्य सेप्टम्बर् मासस्य १९तमदिनाङ्कतः क्रि.श. १९३९तमवर्षस्य नवम्बरमासस्य १७दिनाङ्कपर्यन्तम् असमराज्यस्य मुख्यमन्त्री आसीत् ।[१]
अन्तर्विषयाः
शिक्षा[सम्पादयतु]
गोपीनाथस्य जन्म क्रि.श. १८९०तमवर्षस्य जून् मासस्य षष्टे दिने रहा इति स्थाने अभवत् । अस्य पिता बुद्धेश्वर बोरदोलोयी माता प्राणेश्वरी बोरदोलोयी च । यदा गोपिनाथः द्वादशवर्षीयः आसीत् तदा माता दिवङ्गता । क्रि.श. १९०७ तमे वर्षे मेट्रिक् परीक्षाम् उत्तीर्य काटन् काटन् कालेज् प्रविष्टवान् । क्रि.श. १९०९तमे वर्षे प्रथमश्रेण्याम् ऐ.ए.उत्तीर्णातां प्राप्य कोलकातायाः प्रसिद्धं सोत्तिल् चर्च् महाविद्यालयं प्रविष्टवान् । क्रि.श. १९११तमे वर्षे स्नातकपदवीमवाप्नोत् । क्रि.श.१९१४तमे वर्षे कोलकाताविश्वविद्यालयतः स्नातकोत्तरपदवीं प्राप्तवान् । पश्चात् वर्षत्रयम् आधुनिकन्यायस्य अध्ययनं कृतवान् । किन्तु परीक्षाम् अविलिख्य गुवहाटीम् आगतवान् । पश्चात् तरुणराम फुकन् इत्यस्य साहाय्येन सोनारामप्रौढशालायां प्रांशुपालस्य तात्कालिकम् उद्योगं प्राप्तवान् । तन्मध्ये आधुनिकन्यायस्य परीक्षाम् उत्तीर्णवान् । क्रि.श. १९१७तमे वर्षे गुवाहाट्यां न्यायवादिनः कार्यम् आरब्धवान् ।
क्रान्तिकारिजीवनम्[सम्पादयतु]
ई. स. १९१७ तमे वर्षे गोपीनाथेन अधिवक्तुः कार्यम् आरब्धम् आसीत् । तस्मिन् समये महात्मागान्धिः भारतस्य स्वतन्त्रतायै आन्दोलनानि कुर्वन् आसीत् । महात्मागान्धिनः आदेशानुसारं बहुभिः जनैः सर्वकारवृत्तिः त्यक्ता आसीत् । ते सर्वे असहयोगान्दोलने सम्मिलिताः अभवन् । गोपीनाथेन अपि स्वस्य कार्यं त्यक्त्वा स्वातन्त्र्यान्दोलने सम्मिलितः जातः । तस्मिन् समये तेन सह असम-राज्यस्य अन्ये नेतारः अपि आसन् । तेषु “नवीनचन्द्र बोरदोलोई”, “चन्द्रनाथ शर्मा”, “कुलाधार चलिहा”, “तरुणराम फूकन” इत्यादयः आसन् । आन्दोलने सम्मिलिते सति तेन सर्वप्रथमं दक्षिणकामरूप-मण्डलस्य, गोआलपाडा-मण्डलस्य च भ्रमणं कृतम् आसीत् । सः जनान् प्रेरयति स्म यत् – “सर्वे वैदेशिकवस्तूनां बहिष्कारं कुर्युः, आङ्ग्लानां कार्ये असहयोगं कुर्युः च” इति । गोपीनाथस्य अनेन कृत्येन आङ्ग्लसर्वकारेण गोपीनाथः, तस्य सहयोगिनः च बद्धाः । तेभ्यः सर्वेभ्यः एकवर्षस्य कारावासस्य दण्डः प्रदत्तः । अनन्तरं तेन सम्पूर्णतया भारतस्य स्वतन्त्रतायै स्वस्य जीवनं समर्पितम् [२]।
राजनैतिकजीवनम्[सम्पादयतु]
ई. स. १९२६ तमे वर्षे गोपीनाथः कॉङ्ग्रेस्-पक्षस्य चतुर्विंशतितमे (४१) अधिवेशने भागं गृहीतवान् । अनन्तरं तेन सामाजिककार्याणि अपि कृतानि आसन् । ई. स. १९३२ तमे वर्षे सः गुवाहाटी-नगरस्य नगरपालिकामण्डलस्य अध्यक्षत्वेन चितः । तस्मिन् समये असमराज्यस्य आर्थिकास्थितिः समीचिना नासीत् । असम-राज्ये उच्चन्यायालयः, विश्वविद्यालयः चापि नासीत् । गोपीनाथस्य प्रयासैः असम-राज्ये उच्चन्यायालयस्य, विश्वविद्यालस्य व्यवस्था जाता । ई. स. १९३९ तमे वर्षे कॉङ्ग्रेस-पक्षेन विधानसभायै निर्वाचने भागं वोढुं निश्चयः कृतः, तस्मिन् समये गोपीनाथः असम-राज्यस्य निर्वाचने विजयं प्रापत् । तदा सः असम-राज्यस्य मुख्यमन्त्री अभवत् । तेन असम-राज्ये पुलोमह्या (Opium) अवरुद्धा । विश्वयुद्धस्य आरम्भे “गोपीनाथ बारदोलोई” इत्याख्यः मुख्यमन्त्रिपदं त्यक्तवान्, कारागारं गतवान् च । युद्धस्य समाप्त्यनन्तरं “गोपीनाथ बारदोलोई” इत्याख्यः पुनः असम-राज्यस्य मुख्यमन्त्री अभवत् ।
असमनिर्मातृत्वेन गोपीनाथः[सम्पादयतु]
भारतस्य स्वातन्त्र्यपूर्वं भारतस्य विभाजनस्य चर्चा जायमाना आसीत् । तस्मिन् समये असम-राज्यस्य शासनव्यवस्थायाः दायित्वं गोपीनाथस्य कृते आसीत् । ब्रिटिश-सर्वकारस्य योजनायाः अनुभुतम् आसीत् यत् – “असम-राज्यस्य विभागान् कृत्वा असम-राज्यस्य सार्धः भागः पूर्वपाकिस्ताने वर्तमानकालिके बाङ्ग्लादेशे वा सम्मिलितः भवेत्” इति । यदि गोपीनाथः, तस्य सहभागिनः च जागृताः न स्युः, तर्हि साम्प्रतम् असम-राज्यं बाङ्ग्लादेशस्य कश्चन भागः स्यात् । भारतीयस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामसम्बद्धाः जनाः जानन्ति स्म यत् – “भारतस्य इच्छां विना एव ब्रिटिश-सर्वकारेण द्वितीययुद्धे भारतदेशः भागग्राहितत्वेन निर्दिष्टः । तस्मिन् समये यदा महात्मागान्धिना असहयोगान्दोलनम् आरब्धम् आसीत्, तदा गोपीनाथस्य मन्त्रिमण्डलेन त्यागपत्रं प्रदत्तम् आसीत् । ई. स. १९६४ विश्वयुद्धस्य समाप्तेः अननतरं असम-राज्ये कॉङ्ग्रेस-पक्षः बहुमतैः जितः । तदा गोपीनाथः पुनः असम-राज्यस्य मुख्यमन्त्रिपदं प्राप्तम् । तस्मिन् समये नैकेषां प्रदेशाणां मुख्यमन्त्रिणः एव प्रधानमन्त्री कथ्यते स्म । अतः ब्रिटिश-सर्वकारेण विभिन्नप्रदेशानां विभिन्नप्रधानमन्त्रिभिः सह चर्चा कृता । प्रारम्भे अस्यां चर्चायां “गोपीनाथ बारदोलोई” इत्याख्याय निमन्त्रणं न प्रदत्तम् आसीत् । यतः ब्रिटिश-सर्वकारः गोपीनाथस्य भारतीयविचायैः परिचितः आसीत् । ब्रिटिश-सर्वकारः भारतस्य विभाजनाय षड्यन्त्राणि रचयती स्म । अतः ब्रिटिश-सर्वकारेण “ग्रुपिङ्ग् सिस्टम्” इतीयं योजना निर्मिता । ब्रिटिश-सर्वकारेण इयं योजना कॉङ्ग्रेस-पक्षस्य प्रमुखाणां सदस्यानां समक्षे प्रस्थापिता । तस्मिन् समये जुलाई मासस्य ६, ७ च दिनाङ्के मुम्बई-नगरे कॉङ्ग्रेस्-पक्षस्य अधिवेशनम् अभवत् । कॉङ्ग्रेस-पक्षेण अपि तस्यां योजनायां विचारः कृतः । किन्तु कॉङ्ग्रेस्-पक्षस्य नेतारः ब्रिटिश्-सर्वकारस्य षड्यन्त्रम् अवगन्तुम् असमर्थाः । तेन कॉङ्ग्रेस-पक्षस्य नेतृभिः तस्याः योजनायाः समर्थनं कृतम् । किन्तु “गोपीनाथ बारदोलोई” इत्याख्यः अस्याः योजनायाः विरोधं कुर्वन् आसीत् । “गोपीनाथ बारदोलोई” इत्याख्येन उक्तम् आसीत् यत् – “असनसम्बद्धाः ये निर्णयाः भविष्यन्ति, तेषां सम्पूर्णाधिकारम् असम-राज्यस्य विधानसभायाः, जनानां च भविष्यति । अन्ते “गोपीनाथ बारदोलोई” इत्याख्यस्य निर्णयेन ब्रिटिश-सर्वकारः असम-राज्यस्य विभागः कर्तुम् असमर्थः जातः । अनेन प्रसङ्गेन भारतीयस्तरस्य नेतृषु गोपीनाथस्य महत्त्वपूर्णं स्थानम् अभवत् । अतः एव साम्प्रतमपि असम-राज्यस्य जनाः गोपीनाथं “शेर-ए-असम” इति कथयन्ति [३]।
शिक्षणे योगदानम्[सम्पादयतु]
तस्मिन् काले विद्यालयेषु राजनैतिकगतिविधियः प्रचलन्ति स्म । अतः ई. स. १९२९ तमे वर्षे सर्वकारप्रचालितेषु विद्यालयेषु राजनैतिकगतिविधीः अवरोद्धुं सर्वकारेण आदेशः कृतः । तदा गोपीनाथेन अपि तादृशानां विद्यालयानां बहिष्कारान्दोलनं कृतम् । “गोपीनाथ बारदोलोई” इत्याख्यस्य प्रयत्नैः गुवाहाटी-नगरे “कामरूप-अकादमी”, बरुआ-महाविद्यालयः च स्थापितः । समयान्तरे “गोपीनाथ बारदोलोई” इत्याख्यः प्रशासनिककार्येषु संलग्नः जातः । अतः “गोपीनाथ बारदोलोई” इत्याख्येन “गुवाहाटी-विश्वविद्यालयः”, “असम मेडिकल महाविद्यालयः” इत्यादीनां यान्त्रिकसंस्थानां स्थापनायै योगदानं प्रदत्तम् आसीत् ।
प्रशस्तिः, सम्माननं च[सम्पादयतु]
गोपीनाथस्य मृत्योः अनन्तरं ई. स. १९९९ तमे वर्षे भारतस्य सर्वोच्चनागरिकत्वेन सर्वकारेण “भारतरत्न” इति प्रशस्त्या सम्मानितः । यतः “गोपीनाथ बारदोलोई” इत्याख्येन असम-राज्यस्य विकासाय, उन्नत्यै च बहवः प्रयासाः कृताः आसन् । अतः तस्य कार्यैः प्रभावितेन सर्वकारेण भारतरत्नप्रशस्तिः प्रदत्ता । ई. स. २००२ तमस्य वर्षस्य अक्टूबर-मासस्य प्रथमे (१) दिनाङ्के (१ अक्टूबर २००२) तत्कालीनेन राष्ट्रपतिना “ए. पी. जे . अब्दुल कलाम” इत्याख्येन संसद्भवने “गोपीनाथ बोरडोलोई” इत्याख्यस्य स्मृतौ एका प्रतिमा स्थापिता [४]।
मृत्युः[सम्पादयतु]
ई. स. १९५० तमवर्षस्य अगस्त-मासस्य ५ दिनाङ्के (५ अगस्त १९५०) गुवाहाटी-नगरे “गोपीनाथ बारदोलोई” इत्याख्यस्य मृत्युः अभवत् । यदा “गोपीनाथ बारदोलोई” इत्याख्यस्य मृत्युः अभवत्, तदा ६० वर्षदेशीयः आसीत् [५]।
भारतरत्नम्[सम्पादयतु]
क्रि.श. १९९९तमे वर्षे एषः भारतसर्वकारस्य सर्वोच्चपुरस्कारेण भारतरत्नप्रशस्त्या भूषितः अभवत् ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ Baruah, L.M. ((1992).). Lokopriya Gopinath Bordoloi, an Architect of Modern India. Gyan Publishing House.. ISBN 81-212-0404-6..
- ↑ हमारे भारत रत्न विजेता, डॉ. एम् जे बन्धिया, प्रो. हितेष डी. वैष्णव, पृ. – ३५७-३५८
- ↑ हमारे भारत रत्न विजेता, डॉ. एम् जे बन्धिया, प्रो. हितेष डी. वैष्णव, पृ. – ३५९-३६०
- ↑ हमारे भारत रत्न विजेता, डॉ. एम् जे बन्धिया, प्रो. हितेष डी. वैष्णव, पृ. - ३६०
- ↑ हमारे भारत रत्न विजेता, डॉ. एम् जे बन्धिया, प्रो. हितेष डी. वैष्णव, पृ. - ३६०
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- गोपिनाथः
- Gopinatha Bordoloi
- Gopinath Bordoloi at iloveindia.com.


text:
१९००
१९०० तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे कारेन्स् नामकः शेर्मार्क्, डीव्रैस्, ग्रिगोर् जान् मेण्डेल् इत्यादीनाम् "आनुवंशिक"सम्बद्धानां संशोधनानां विमर्शनं समर्थनं च अकरोत् ।
- अस्मिन् वर्षे उत्परिवर्तनस्य व्याख्याता ह्यूगो द व्रीस् सस्यानां विकासवादस्य विषये महत्त्वभूतं संशोधनम् अकरोत् ।
- अस्मिन् वर्षे रक्तसमूहानां शोधकः कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् बहूनां जनानां रक्तं पृथक् पृथक् सङ्गृह्य संशोधनम् आरब्धवान् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य महान् दार्शनिकः, योगी श्री अरविन्दः बरोडा कलाशालायाम् आङ्ग्लप्राचार्यरूपेण प्रविष्टवान् ।
- पूतिनाशकस्य प्रवर्तकः जोसेफ् लिस्टर् १८९४ तः १९०० पर्यन्तं रायल् सोसिट्याः अध्यक्षः आसीत् ।
- अस्मिन् वर्षे प्रसिद्धः कन्नडलेखकः बेनगल् रामरावः मद्रास्-विश्वविद्यालयस्य द्वारा यम्. ए. पदवीं प्राप्तवान् ।
- अस्मिन् वर्षे प्यारिस्–नगरे प्रचलिते "यूरोपस्य विज्ञानगोष्ठ्याम्” प्रख्यातः भारतीयः भौतविज्ञानी, सस्यविज्ञानी च जगदीशचन्द्रबोसः भागम् अवहत् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे प्रसिद्धः परिसरविज्ञानी चार्ल्स् एल्टन् इङ्ग्लेण्ड्-देशस्य म्याञ्चेस्टर् इति नगरे जन्म प्राप्नोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जनन्वरिमासस्य १६ दिनाङ्के कन्नडभाषायाः प्रसिद्धः साहितिः, "केन्द्रसाहित्य-अकादम्या" पुरस्कृतः ए एन् मूर्तिरावः जन्म प्राप्नोत् ।
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे एप्रिल्-मासस्य १६ दिनाङ्के कन्नडभाषायाः प्रसिद्धः साहितिः, पत्रकर्ता, "आनन्दकन्दः" (बेटगेरि कृष्णशर्मा) जन्म प्राप्नोत् ।


text:
रक्षाबन्धनम्
रक्षाबन्धनं ( ( शृणु) /ˈrkʃhɑːbənðənəm/) (हिन्दी: रक्षाबन्धन, आङ्ग्ल: Raksha Bandhan) श्रावणमासस्य शुक्लपूर्णिमायाम् आचर्यते । भ्रातृभगिन्योः पवित्रसम्बन्धस्य सम्मानाय एतत् पर्व भारतीयाः आचरन्ति । निर्बलतन्तुना बद्धः भ्रातृभगिन्योः सबलसम्बन्धः भारतीयसंस्कृतेः गहनतायाः प्रतीकः । मानवसभ्यतायां विकसिताः सर्वाः संस्कृतयः प्रार्थनायाः माहात्म्यं भूरिशः उपस्थापयन्ति । आदिभारतीयसंस्कृतेः विचारानुगुणं भ्रातुः रक्षायै भगिन्या ईश्वराय कृता प्रार्थना एव रक्षाबन्धनम् ।
अन्तर्विषयाः
- १ रक्षाबन्धस्य भावः
- २ रक्षासूत्रम्
- ३ पौराणिक्यः कथाः
- ४ ऐतिहासिक्यः कथाः
- ५ भारतस्य राज्येषु रक्षाबन्धनम्
- ६ राष्ट्रियपर्वत्वेन रक्षाबन्धनम्
- ७ रक्षाबन्धनदिने सर्वकारस्य प्रबन्धाः
- ८ आधुनिकं रक्षाबन्धनम्
- ९ विदेशे रक्षाबन्धनोत्सवः
- १० भारते संस्कृतोत्सवत्वेन रक्षाबन्धनम्
- ११ बाह्यानुबन्धः
रक्षाबन्धस्य भावः[सम्पादयतु]
भगिनी ईश्वराय प्रार्थनां करोति यत्, “हे ईश्वर ! मम भ्रातुः रक्षणं करोतु” इति । एतां प्रार्थनां कुर्वती भगिनी भ्रातुः हस्ते रक्षासूत्रबन्धनं करोति । भगिन्याः हृदि स्वं प्रति निःस्वार्थं प्रेम दृष्ट्वा भ्राता भगिन्यै वचनं ददाति यत्, “अहं तव रक्षां करिष्ये” इति । ततः उभौ परस्परं मधुरं भोजयतः । भगिन्या ईश्वराय स्वरक्षणस्य या प्रार्थना कृता, तस्याः प्रार्थनायाः कृते भगिनीं प्रति कृतज्ञतां प्रकटयितुं भ्राता भगिन्यै उपहारम् अपि यच्छति । भ्रातृभगिन्योः सम्बन्धस्य एतत् आदानप्रदानम् अमूल्यं वर्तते ।
मत्तः परतरंनान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।
मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ।। ७।। श्रीमद्भगवद्गीतायाः सप्तमोऽध्याय: ज्ञानविज्ञानयोगः
हे धनञ्जय ! किमपि अन्यत् वस्तु मदपेक्षया उत्कृष्टतरं नास्ति । एतत् सर्वं तन्तौ मणिसमूहाः इव मयि युक्तम् अस्ति ।
उक्तश्लोकानुगुणं भगवतः श्रीकृष्णस्य स्वरूपत्वेन सूत्रं मन्यते । अतः रक्षाबन्धनकाले भगिनी श्रीकृष्णस्य स्मारकं सूत्रं भ्रातुः हस्ते बध्नाति । “द्रौपद्याः प्रत्येकसमस्याकाले यथा श्रीकृष्णः तस्याः रक्षणम् अकरोत्, तथैव मम भ्राता मम रक्षां कुर्यात्” इत्यपि भावः ।
रक्षासूत्रम्[सम्पादयतु]
सूत्रबन्धनस्य पृष्ठे रक्षायाः भावत्वात् रक्षाबन्धनम् इति उच्यते । "आपत्तिभ्यः, रोगेभ्यः, दूषणेभ्यः च भ्रातुः रक्षणं भवतु" इति भगिनी प्रार्थनां करोति । ततः भ्राता अपि भगिन्यै रक्षणस्य वचनं यच्छति । अतः रक्षाबन्धनम् इति । आदिभारतीयसंस्कृतौ रक्षाबन्धनं न केवलं भ्रातृभगिन्योः सम्बन्धे सीमितम् आसीत्, अपि तु अन्यसम्बन्धेषु अपि रक्षाबन्धनस्य व्यवहारः आसीत् । यतो हि सूत्रं अविच्छिन्नतायाः प्रतीकत्वेनापि परिगण्यते । मौक्तिकमालायाः, पुष्पमालायाः च आधारः यथा सूत्रं भवति, तथैव रक्षासूत्रं प्रेमप्रतीकत्वेन जनानां सम्बन्धस्य आधाररूपं मन्यते ।
प्राचीनकिंवदन्त्यानुसारं संसारे यदा यदा नैतिकतायाः न्यूनता भवति, तदा तदा सदाशिवः ब्रह्मद्वारा पवित्रसूत्राणि पृथ्वीलोकं प्रेषयति । तानि सूत्राणि एव रक्षासूत्रत्वेन भगिनी स्वभ्रातुः हस्ते बध्नाति । "शिवेन प्रेषितानि तानि सूत्राणि भ्रातुः मनसः नकारात्मकविचारान् दूरीकुर्वन्ति, अभद्राचरणात् स्वभ्रातरं रक्षन्ति च" इत्यपि मन्यते । अतः भगिनी स्वया क्रीतानि स्वनिर्मितानि वा रक्षासूत्राणि शिवलिङ्गस्य समीपं स्थापनानन्तरम् एव भ्रातुः हस्ते बध्नाति ।
पौराणिक्यः कथाः[सम्पादयतु]
पुराणानुसारं श्रावणमासस्य पूर्णिमायां ब्राह्ममुहूर्ते देव-मनुष्य-पितृतर्पणानि दत्त्वा ब्राह्मणैः निर्मितं, मन्त्रितं च रक्षासूत्रं स्वहस्ते धर्तव्यम् । शिवस्य समीपं रक्षासूत्रं स्थापयित्वा स्वहस्ते रक्षासूत्रबन्धनं वरम् इत्यपि कथ्यते । पौराणिके काले रक्षाबन्धनं भ्रातृभगिन्योः सम्बन्धे सीमितं नासीत् । पत्नी पतिं, गुरुः शिष्यं, ब्राह्मणः राजानं, व्यापारी स्वसाधनं, क्षत्रियः स्वशस्त्रं, कृषकः स्वकृषिसाधनं च रक्षासूत्रं बध्नाति स्म । अधुना पतिपत्न्योः मध्ये रक्षाबन्धनस्य प्रथा न दृश्यते । परन्तु अन्येषु सम्बन्धेषु रक्षाबन्धनस्य प्रथा अधुनापि दृश्यते ।
इन्द्रस्य कथा[सम्पादयतु]
भविष्यपुराणे देवदानवयोः एका घटना उल्लिखिता वर्तते । तत्र उल्लिखतं यत्, प्राचीनकाले देवदानवयोः भीषणं युद्धं द्वादशवर्षेभ्यः चलत् आसीत् । तस्मिन् युद्धे देवानां पराजयः भविष्यति इति देवगणेषु चर्चा आसीत् । देवराजः इन्द्रः देवानां पराजयस्थितिं दृष्ट्वा दुःखितः, मनसा दुर्बलः अभवत् । तस्य सम्मुखं न कोऽपि मार्गः आसीत् । तस्य चिन्तनशक्तिः अपि शिथिला अभवत् । अतः सः देवगुरोः बृहस्पतेः शरणम् अगच्छत् । शक्रः यदा देवानां पराजयस्थितिविषये देवगुरुम् अकथयत्, तदा तत्र इन्द्राणी अपि उपस्थिता आसीत् । इन्द्रस्य कथनं श्रुत्वा इन्द्राणी अवदत्, “श्वः श्रावणपूर्णिमा अस्ति । अहं शास्त्रियविधानानुसारं रक्षासूत्रं सज्जं करिष्ये । तत् रक्षासूत्रं त्वं ब्राह्मणेभ्यः स्वस्तिवाचनं कारयित्वा स्वहस्ते बन्धय” इति । द्वितीये दिने इन्द्राणी यत् रक्षासूत्रं न्यर्मात्, तत् सूत्रं बृहस्पतेः स्वस्तिवाचनेन सह इन्द्रः स्वहस्ते अधरत ।
बृहस्पतिना निम्नश्लोकेन स्वस्तिवाचनं कृतम् –
येन बद्धो बलिराजा, दानवेन्द्रो महाबल: ।
तेन त्वामपि बध्नामि रक्षे मा चल मा चल ।।
ततः रणाङ्गणे दानवानां नाशं कृत्वा देवताः अजयन्त । ततः रक्षाबन्धनविधिः ब्राह्मणानां स्वस्तिवाचनेन कर्तव्या इति परिपाटिः आरब्धा ।
दानवेन्द्रस्य बलेः कथा[सम्पादयतु]
दानवेन्द्रः बलिः यदा अश्वमेधयज्ञं/विश्वविजययज्ञं कुर्वन् आसीत्, तदा बलेः सर्वस्वं स्वाधीनं कृत्वा वामनावतारी भगवान् विष्णुः तं पाताललोकं प्रैषयत् । पाताललोकस्य शासनं सहर्षम् अङ्गीकृत्य बलिः भगवतः विष्णोः एकं वचनम् अयाचत । बलिः अयाचत, “हे त्रिलोकस्वामिन् ! त्वं पाताललोके निवसन् मम राज्यस्य रक्षणं कुरु” इति । बलेः वचनेन बद्धः भगवान् विष्णुः पाताललोके एव निवसनं प्रारभत । वैकुण्ठलोके लक्ष्मीः स्वपत्युः विरहेण दुःखिता आसीत् । श्रावणमासस्य पूर्णिमायां ब्राह्मण्याः रूपं धृत्वा देवी लक्ष्मीः बलेः हस्ते रक्षासूत्रं बन्धयितुं (to tie, बान्धने के लिए) पाताललोकम् अगच्छत् । रक्षायाः पवित्रं सूत्रं बलेः हस्ते बद्ध्वा तस्य रक्षणस्य प्रार्थनाम् अकरोत् । ब्राह्मणीं प्रति स्वकृतज्ञतां प्रकटयितुं बलिः वचनं दातुं प्रस्तुतः अभवत् । बलिः यदा वरं याचितुं ब्राह्मणीम् अवदत्, तदा लक्ष्मीः बलिं स्वस्याः वास्तविकरूपस्य दर्शनम् अकारयत् । लक्ष्मीः स्वपतिं वचनमुक्तं कर्तुं बलिम् अवदत् । भगिन्याः वचनेन बद्धः बलिः विष्णुं वचनमुक्तम् अकरोत् । ततः बलिः लक्ष्मीभ्रातृत्वेन प्रसिद्धः अभवत् । तत एव भगिन्यः स्वभ्रातॄणां दीर्घायोः कामनया स्वभ्रातुः हस्ते रक्षाबन्धनम् आरभन्त ।
श्रीकृष्णद्रौपद्यौ[सम्पादयतु]
महाभारते बहुत्र उल्लेखः प्राप्यते यत्, “श्रीकृष्णस्य हस्ते द्रौपदी रक्षाबन्धनम् अकरोत्” इति । रक्षाबन्धनसम्बद्धा कथा अपि महाभारते प्राप्यते । श्रीकृष्णः सुदर्शनचक्रेण यदा शिशुपालस्य वधम् अकरोत्, तदा श्रीकृष्णस्य दक्षिणहस्तस्य तर्जन्याः रक्तम् अवहत् । द्रौपदी स्वशाटिकायाः एकं भागं विच्छिद्य श्रीकृष्णस्य आहततर्जन्याः उपरि अबध्नात् । तस्मिन् दिने श्रावणमासस्य पूर्णिमा आसीत् । अतः श्रीकृष्णः तत् सूत्रं रक्षासूत्रत्वेन अङ्ग्यकरोत् । ततः द्रौपदीवस्त्रहरणकाले श्रीकृष्णः द्रौपद्याः रक्षणम् अकरोत् ।
ऐतिहासिक्यः कथाः[सम्पादयतु]
भारतस्य इतिहासः अतिप्राचीनः वर्तते । अतः रक्षाबन्धनेन सह सम्बद्धाः अनेकाः घटनाः घटिताः स्युः । परन्तु याः घटनाः अधुना अपि प्रचलिताः सन्ति, तासाम् अत्रोल्लखः कृतः ।
भारतस्वतन्त्रतायां रक्षाबन्धनम्[सम्पादयतु]
भारतस्वतन्त्रतान्दोलने जनसामान्यानां मनसि देशभक्तिभावम् उत्पादयितुं क्रान्तिकारिणः रक्षाबन्धनपर्व आचरन्ति स्म । १९०५ तमे वर्षे क्रूराः आङ्ग्लाः वङ्गभङ्गस्य माध्यमेन अखण्डभारतं भङ्गयितुं प्रयासम् अकुर्वन् । तेषां भारतविरोधिनीतीनां विरोधं कर्तुं भारतीयक्रान्तिकारिणः आन्दोलनानि अकुर्वन् । “वन्दे मातरं” जयघोषेण आभारतं, वङ्गप्रदेशश्च ध्वणति स्म (गुंज रहा था) । लॉर्ड् कर्ज़न् इत्यस्य भारतविरोधिनिर्णयस्य विरोधार्थं १९०५ तमे वर्षे क्रान्तिकारिभिः रक्षाबन्धनस्य सामूहिकोत्सवः आचरितः । तत्कालीना एका कविता अद्यापि श्रूयते –
"सप्त कोटि लोकेर करुण क्रन्दन, सुनेना सुनिल कर्ज़न दुर्जन;
ताइ निते प्रतिशोध मनेर मतन करिल, आमि स्वजने राखी बन्धन।"
वङ्गनागरिकाणां मनसि पारस्परिकं भ्रातृभावनाम् उद्भावयितुं रक्षाबन्धनस्य सामूहिकायोजनं सफलम् अभवत् । सामान्यजनाः अपि वङ्गभङ्गस्य विरोधं कर्तुं मार्गेषु विरोधप्रदर्शनम् अकुर्वन् । “वन्दे मातरं” जयघोषः आङ्ग्लानां हृदयानि व्यदारयत् । अन्ततो गत्वा वङ्गबङ्गस्य निर्णयः अपाभवत् ।
हुमायू, कर्मावती च[सम्पादयतु]
राजस्थानराज्यस्य मेवाडप्रदेशस्य महाराज्ञी कर्मावती स्वगुप्तचरेभ्यः अजानत् यत्, बहादुर शाह-नामकः राजा मेवाडप्रदेशस्योपरि आक्रमणं कर्तुं सज्जः अस्ति इति । प्रदेशस्य स्थितिः युद्धस्य कृते अनुकूला नासीत् । अतः कर्मावती मुगल-राजानं हुमायू इत्येनं रक्षासूत्रं प्रैषयत् । तेन रक्षासूत्रेण सह सा रक्षां कर्तुम् आह्वयत् । मुस्लिम-धर्मस्य अनुयायिनि सत्यपि हुमायू रक्षासूत्रस्य सम्मानम् अकरोत् । हुमायू कर्मावत्याः कथनानुसारं मेवाडप्रदेशस्य रक्षार्थं बहादुर शाह इत्यनेन सह युद्धं कृत्वा तं पराजयत ।
पुरु, सिकन्दर च[सम्पादयतु]
सिकन्दर इत्यस्य पत्नी पौरप्रदेशस्य पुरु-नामकाय राज्ञे रक्षासूत्रं प्रेषयित्वा युद्धकाले स्वपत्युः प्राणरक्षणस्य वचनम् ऐच्छित् । सा विदेशिस्त्री रक्षासूत्रस्य माहात्म्यं जानाति स्म । अत एव सा परु इत्यस्मात् एतादृशस्य वचनस्य याचनाम् अकरोत् । पुरु सिकन्दर इत्यनेन सह भीषणं युद्धं तु अकरोत् । परन्तु सिकन्दर यदा पराजितः, तदा स्वभगिन्याः रक्षासूत्रस्य सम्मानं कुर्वन् पुरु सिकन्दर इत्यस्मै जीवनदानम् अयच्छत् ।
भारतस्य राज्येषु रक्षाबन्धनम्[सम्पादयतु]
भारतस्य विभिन्नेषु राज्येषु रक्षाबन्धनस्य विभिन्नानि नामानि श्रूयन्ते ।
भारतस्य सर्वेषु राज्येषु ब्राह्मणाः यज्ञोपवीतोत्सर्जनस्य पौराणिकविधिम् आचरन्ति । ते स्नान-ऋषितर्पण-पितृतर्पण-मनुष्यतर्पणादिविधीः कृत्वा दानं कुर्वन्ति । ततः ते स्वयजमानानां रक्षायै प्रार्थनां कृत्वा स्वयजमानानां हस्ते रक्षाबन्धनं कुर्वन्ति ।
भारते समुद्रतटवर्तीनि यानि राज्यानि सन्ति, तेषां राज्यानां जनाः समुद्रदेवस्य पूजनं कृत्वा तस्मै नारिकेलफलं समर्पयन्ति । ते समुद्रदेवाय प्रार्थनां कुर्वन्ति यत्, “हे समुद्रदेव ! त्वम् अस्माकं पोषकः, रक्षकः च । त्वम् एवमेव अस्मान् पोषय, तोषय च” इति । तस्मिन् दिने ते प्रकृतिरक्षणस्य प्रतिज्ञामपि कुर्वन्ति ।
भारतवर्षस्य पवित्रतमेषु मन्दिरेषु अन्यतमे अमरनाथमन्दिरे श्रावणपूर्णिमा हिमशिवलिङ्गस्य अन्तिमदिवसत्वेन परिगण्यते । गुरुपूर्णिमायाः आरब्धा अमरनाथयात्रा रक्षाबन्धनस्य दिने (श्रावणपूर्णिमायां) पूर्णा भवति । एतेषु दिनेषु हिमशिवलिङ्गस्य पूर्णाकारः भवति । अतः भक्ताः अरमनाथं गच्छन्ति । यात्रायाः पूर्णाहुत्याः दिने रक्षाबन्धनपर्वणि अमरनाथतीर्थक्षेत्रे उत्सवस्य (मेला) आयोजनम् अपि भवति ।
राष्ट्रियपर्वत्वेन रक्षाबन्धनम्[सम्पादयतु]
भारतस्य परम्परा "सर्वजनहिताय सर्वजनसुखाय" अस्ति । अतः सहोदराणां रक्षया सह भगिन्यः देशरक्षायाः अपि चिन्तनं कुर्वन्ति । ये वीराः मातृभूमेः रक्षणार्थं स्वजीवनं समर्पयन्ति, तेषां रक्षायै, दीर्घायुने अपि भारतीयभगिन्यः ईश्वरं प्रार्थयन्ति । रक्षाबन्धनस्य दिने सैनिकानां भगिन्यस्तु स्वभ्रात्रे रक्षासूत्रं प्रेषयन्ति एव । परन्तु देशस्य अन्यभगिन्यः अपि सैनिकानां हस्ते रक्षासूत्रं बध्नन्ति ।
भारतगणराज्यस्य संविधानं धर्मनिरपेक्षतायाः यत् अमृतं धरते, तत् भारतीयानां हृदि अपि वर्तते । अतः हिन्दुजनैः सह अन्यधर्मानुगामिनः अपि रक्षाबन्धनस्य दिने रक्षाबन्धनस्य उत्सवम् आचरन्ते । मुस्लिम-सिक्ख-कैस्त-धर्मानुगामिनः सामूहिकरक्षाबन्धनस्य आयोजनम् अपि कुर्वन्ति ।
रक्षासूत्रं भ्रातृभगिन्योः पवित्रसम्बन्धस्य प्रतीकः अस्ति । अतः अन्यपवित्रसम्बन्धस्य कृते अपि रक्षासूत्रस्य उपयोगः भवति । स्वशासकस्य दीर्घायोः कृते ईश्वराय प्रार्थनां कृत्वा प्रजायाः प्रतिनिधित्वेन बालिकाः रक्षाबन्धनं कुर्वन्ति । अतः भारतगणराज्यस्य राष्ट्रपतिः राष्ट्रपतिभवने, प्रधानमन्त्री च स्वनिवासे रक्षाबन्धनस्य उत्सवम् आचरतः । लघ्व्यः बालिकाः राष्ट्रपतेः, प्रधानमन्त्रिणः हस्ते रक्षासूत्रं बद्ध्वा तयोः दीर्घायोः कामनां कुर्वन्ति ।
रक्षाबन्धनदिने सर्वकारस्य प्रबन्धाः[सम्पादयतु]
भ्रातृभगिन्योः पवित्रपर्वणि शासनपक्षः काश्चन व्यवस्थाः करोति । भारतीयपत्रालयविभागः रक्षाबन्धनस्य कृते विभिन्नानां योजनानां घोषणां करोति । भगिनी स्वभ्रात्रे यत् रक्षासूत्रं प्रेषयति, तस्मै न्यूनव्ययः भवेत् इत्यस्य चिन्तां पत्रालयविभागः करोति । पत्रालयविभागः योग्यमूल्येन आकर्षकछादनानां (cover) मुद्रणं करोति, येन न्यूनव्ययेन भगिनी स्वभ्रात्रे रक्षासूत्रं प्रेषयितुं शक्नुयात् । रक्षाबन्धनस्य पर्व वर्षाकाले एव भवति । अतः वर्षायां रक्षासूत्राणि आद्राणि न भवेयुः इति पत्रालयविभागः जलरोधकछादनस्य (water proof) अपि मुद्रणं करोति । रक्षाबन्धनस्य पर्वणः मासे पत्रालयविभागस्य कार्ये २०% वृद्धिः भवति । भारतस्य जलयुक्ते वातावरणे प्रतिग्रामं, प्रतिनगरं, विदेशं च निर्धारितसमये पत्रालयविभागः रक्षासूत्रं प्रापयति । पत्रालयविभागस्य अध्यक्षः एतस्य विषये वदति यत्, “रक्षाबन्धनपर्वणः प्राक् वयं योग्यरीत्या कार्यस्य विभाजनं कुर्मः । विभागस्य उपरि आपतितम् एतत् कार्यं कुर्वन्तः अस्माकम् अधिकारिणः, पत्रवाहकाः, प्रबन्धकाः च किञ्चिदपि श्रमं नानुभवन्ति । यतो हि कस्यचित् पवित्रसम्बन्धस्य सूत्रं ते अन्यस्मै दातुं प्रयत्नशीलाः सन्ति” इति । जनसामान्यानां हितं विचिन्त्य पत्रालयविभागस्य कस्मिंश्चित् केन्द्रे तु रक्षासूत्रस्य विक्रयणम् अपि भवति, येन न्यूनव्ययेन रक्षासूत्रस्य प्रेषणं शक्यं भवेत् ।
आधुनिकं रक्षाबन्धनम्[सम्पादयतु]
पवित्रसम्बन्धः काल-क्षेत्र-व्यवस्थायाः उपरि आधीनः न भवति । एतस्मिन् आधुनिके युगे विदेशे, देशस्य अन्यभागे वा निवसताय भ्रात्रे अपि भगिन्यः रक्षासूत्रं प्रेषयन्ति । काश्चन पत्रालयविभागस्य साहाय्यं स्वीकुर्वन्ति, काश्चन ई-पत्रमाध्यमेन स्वभ्रात्रे रक्षासूत्रं प्रेषयन्ति । ई-रक्षासूत्रस्य चित्राणि अन्तर्जाले प्राप्यन्ते । “भगिनी स्वभ्रातरं रक्षासूत्रं बध्नाति” इत्यस्य गतिमच्चित्राणि (gif) अपि अन्तर्जाले प्राप्यन्ते । विडियो कॉन्फरस्-द्वारा अपि जनाः रक्षाबन्धनस्य उत्सवम् आचरन्ति ।
विदेशे रक्षाबन्धनोत्सवः[सम्पादयतु]
भारतीयाः यत्र यत्र निवसन्ति, तत्र तत्र भारतम् अपि निवसति । विदेशे ये भारतीयाः निवसन्ति, ते तस्मिन् देशे अपि रक्षाबन्धनस्य पर्व उत्साहेन आचरन्ति । धर्मैकतायाः, मानवैकतायाः, ईश्वरैकतायाः बोधपाठात्कम् उत्सवं ते विदेशेऽपि आचरन्ति । यस्मिन् देशे ते निवसन्तः सन्ति, तस्य देशस्य आरक्षकान् ते रक्षासूत्रं बध्नन्ति । वैदेशिकाः अपि भारतीयपरम्परायाः सम्मानं कृत्वा उत्सवे भागं वहन्ति । एवं रक्षाबन्धनं न केवलं भारतीयानाम् अथवा हिन्दुजनानाम् उत्सवः, अपि तु सर्वेषाम् उत्सवः इति वचने नातिशयोक्तिः ।
भारते संस्कृतोत्सवत्वेन रक्षाबन्धनम्[सम्पादयतु]
संस्कृतोत्सवः विश्वस्मिन् प्रतिवर्षं श्रावणमासे सप्तदिनानि यावत् आचर्यते । श्रावणमासस्य शुक्लद्वादशीतः, श्रावणमासस्य कृष्णतृतीयापर्यन्तं भारतसर्वकारेण संस्कृतसप्ताहः आचर्यते । भारतस्य विभिन्नेषु स्थानेषु संस्कृतप्रेमिणः संस्कृतोत्सवम् अत्युत्साहेन आचरन्ति । पाठशालासु, विद्यालयेषु, संस्कृतप्रचारकर्तृसंस्थासु च संस्कृतसप्ताहस्य विशिष्टम् आयोजनं भवति । नाटकानि, नृत्यानि, प्रदर्शन्यः, पदयात्राः, संस्कृतगीतानां गायनम् इत्यादयः पवृत्तयः आभारते भवन्ति । २०१४ तमे वर्षे प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी 'अगस्त'-मासस्य सप्तदिनाङ्कात् त्रयोदशदिनाङ्कपर्यन्तं सप्तदिनानि संस्कृतसप्ताहत्वेन अघोषयत् । तस्मात् पुरा अपि संस्कृतोत्सवस्य आयोजनं भवति स्म । परन्तु भारतगणराज्यस्य प्रप्रथमः प्रधानमन्त्री एषः, यः आभारतं संस्कृतोत्सवस्य विशिष्टम् आयोजनं कृत्वा संस्कृतप्रेमिणां हर्षस्य कारणम् अभवत् ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- http://www.srishticanada.org/programs-events/celebrations/in-2013/raksha-bandhan/
- http://www.indiablooms.com/LifestyleDetailsPage/lifestyleDetails230810b.php
- http://www.youtube.com/watch?v=Qy3z04CB9Os
- http://www.youtube.com/watch?v=UW2NJZjcjtY


text:
सम्भवनाथः
सम्भवनाथः( ( शृणु) /ˈsəmbhəvənɑːθəhə/) (हिन्दी: सम्भवनाथ,आङ्ग्ल: Sambhavanatha) जैनधर्मस्य चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु तृतीयः तीर्थङ्करः वर्तते । भगवतः सम्भवनाथस्य चिह्नम् अश्वः अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
भरतक्षेत्रस्य सावत्थीनगर्यां मार्गशीर्ष-मासस्य शुक्लपक्षस्य चतुर्दश्यां तिथौ रात्रौ भगवतः सम्भवनाथस्य जन्म अभवत् । तस्य पिता राजा जितारिः, माता सेनादेवी च आसीत् ।
एकस्यां रात्रौ सेनादेव्या तीर्थङ्करत्वसूचकाः चतुर्दश स्वप्नाः दृष्टाः । तस्मिन् समये एव राज्ञ्या राजा जितारिः उत्थापितः । राज्ञी सर्वान् स्वप्नान् राजानं श्रावितवती । तदैव राजा अजानत् यत् – “समयान्तरे कश्चन तीर्थङ्करः भविष्यति” इति |
आगामिदिने स्वप्नशास्त्रिणां साहाय्येन सर्वेषां स्वप्नानां निष्कर्षः प्राप्तः । स्वप्नशास्त्रिभिः उक्तं यत् – “सेनादेव्याः कुक्ष्याः पुत्ररत्नं समुद्भविष्यति । सः जनानाम् उद्धारं करिष्यति” । स्वप्नशास्त्रिणां वचांसि श्रुत्वा राज्यजनाः प्रफुल्लिताः अभवन् ।
भगवतः जन्मानन्तरं चतुष्षष्टिः इन्द्राः समुपस्थिताः । इन्द्रैः जन्मोत्सवः आचरितः । राज्ये एकादशदिवसात्मकः उत्सवः जातः ।
पूर्वजन्म[सम्पादयतु]
एकस्मिन् जन्मनि कोऽपि महापुरुषः भवितुं न शक्नोति । बहूनां जन्मनां साधनया महापुरुषपदं प्राप्यते । भगवतः सम्भवनाथेन अपि अनेकेषु जन्मसु साधना कृता आसीत् । साधनया मानवीयगुणानां विकासः अभवत् । तत्परिणामेन सः तीर्थङ्करपदं प्रापत् ।
पूर्वजन्मनि सम्भवनाथः घातकीखण्डनामकस्य द्वीपस्य ऐरावतक्षेत्रे क्षेमपुरीनगर्याः विपुलवाहननामकः राजा आसीत् [१]। तस्य राज्ये भयङ्करदुष्कालस्य स्थितिः समुद्भूता । तदा राज्ञा स्वस्य अन्नभाण्डाराणि सर्वेभ्यः उद्घाटितानि । भाण्डारेभ्यः कोऽपि जनः अन्नं स्वीकर्तुं शक्नोति स्म ।
राज्ञा आदिष्टं यत् – “राज्यस्य कोऽपि जनः बुभुक्षितः मा स्यात्” इति । राज्ञा अन्यस्मात् राज्यात् खाद्यानि आनीतानि । राज्ये यानि विकासकार्याणि प्रचलन्ति आसन्, तेषां कार्याणां गतिविधिः अपि परीक्षिता । राज्ञः एतादृशेन व्यवहारेण प्रजाजनानां मनसि सन्तोषः समुद्भूतः ।
दुष्कालकारणात् बहवः साधवः अन्यानि जनपदानि गतवन्तः आसन् । किन्तु केचित् मुनयः राज्ये एव निवसन्तः आसन् । ते मुनयः कदाचित् शुद्धाहारं प्राप्नुवन्ति स्म, कदाचित् न प्राप्नुवन्ति स्म । अयं सन्देशः राज्ञा प्राप्तः । तदा राजा स्वयमेव मुनीनां समीपे गत्वा भोजनाय निमन्त्रणं प्रदत्तवान् ।
मुनयः राजप्रासादात् यथावश्यकं भोजनं खाद्यं वा सम्प्राप्तवन्तः । समयान्तरे वृष्टिः जाता । तया वृष्ट्या अन्नं समभवत् । तेन कारणेन राज्यस्थितिः पूर्ववत् अभवत् ।
एकदा सम्भवनाथः आकाशे पश्यन् आसीत्, तदा तेन मेघानां स्थितिः दृष्टा । मेघाः वायोः बलेन परस्परं सम्मिलन्ति, अपयान्ति च । इदं दृश्यं दृष्ट्वा सः स्वस्य परिवारस्य मेघवत् स्वरूपं चिन्तितवान् । अनेन कारणेन सः भौतिकजीवनात् व्यरमत् । ततः परं सः स्वयंप्रभाचार्यात् दीक्षां प्राप्तवान् । अनन्तरं सः अध्यात्मे लीनः जातः । अन्ते सः समाधिपूर्वकम् आराधकपदं प्राप्य नवमं देवलोकं गतः । “तिलोयपन्नति” इत्यादिषु ग्रन्थेषु अपि अस्य उल्लेखः प्राप्यते ।
नामकरणम्[सम्पादयतु]
पुत्रस्य नामकरणोत्सवे सर्वे कौटुम्बिकाः समुपस्थिताः आसन् । इतः परं राज्यस्य प्रतिष्ठिताः नगरजनाः अपि समुपस्थिताः । उपस्थितैः सर्वैः जनैः बालकाय आशीर्वादाः प्रदत्ताः ।
नामविषयिक्यां चर्चायां राजा जितारिः उवाच यत् – “अस्मिन् वर्षे राज्यस्य अर्थागमः सर्वाधिकः वर्तते । अस्मिन् वर्षे सस्यानि अपि राज्यस्येतिहासे सर्वाधिकानि जातानि । मन्ये यत् – अनेन बालकेन एव एतत्सर्वं सम्भवम् अभवत् । अतः अस्य नाम सम्भवनाथः इति योग्यम्” इति । नामचयने सर्वेषां सम्मतिः आसीत् । तदा बालकस्य सम्भवनाथः इति नामकरणम् अभवत् [२]।
मुनि श्रीजयानन्द विजय इत्याख्येन विरचिते पुस्तके भिन्नमतं प्राप्यते यत् – “यदा भगवान् गर्भे आसीत्, तदा राज्ये शिम्बाः (मुद्गाः, बीजगुप्तिका, नुद्गाः च ) अधिकमात्रायां समुद्भूताः आसन् । अतः सम्भनाथः इति नाम कृतम् [३]।
विवाहः[सम्पादयतु]
यदा सम्भवनाथेन यौवनत्वं सम्प्राप्तं, तदा राजा जितारिः सुयोग्यकन्याभिः सह तस्य विवाहम् अकारयत् । अनन्तरं जितारिणा तस्मै राज्यस्य दायित्वमदीयत । अनन्तरं जितारिणा शासनात् निवृत्तिः सम्प्राप्ता ।
राज्यम्[सम्पादयतु]
युवावस्थायां राजशासने प्राप्ते सत्यपि भगवान् अजितनाथः अनासक्तः आसन् । सः केवलं कर्त्तव्यभावनया एव राज्यस्य सञ्चालनं करोति स्म । तस्य शासनकाले राज्ये सर्वत्र शान्तिः आसीत् । कस्यापि वस्तुनः अभावः नासीत् । प्रजाः अपि सुखेन जीवनं यापयन्ति स्म । चतुर्दिक्षु समृद्धिः दृश्यमाना आसीत् । सम्भवनाथः ४४ लक्षं वर्षाणि पूर्वं यावत् शासनं कृतवान् आसीत् [४]।
राजत्यागः, दीक्षा च[सम्पादयतु]
सम्भवनाथेन स्वपुत्राय सम्पूर्णराज्यस्य दायित्वम् अदीयत । अनन्तरं सः वार्षिकीदानाय तत्परः अभवत् । भगवतः अभिनिष्क्रमणस्य सन्देशं प्राप्य बहवः राजानः, राजकुमाराः च विरक्ताः अभवन् । ते अपि गृहं त्यक्तुं सज्जाः अभवन् ।
भोगावलिकर्मणां समाप्त्यनन्तरं भगवता वार्षिकीदानस्य आरम्भः कृतः । सम्पूर्णराज्यस्य जनाः दानं स्वीकर्तुं गच्छन्ति स्म । एकवर्षं यावत् भगवान् सम्भवनाथः दानं कृतवान् आसीत् ।
मार्गशीर्ष-मासस्य शुक्लपक्षस्य पौर्णिमायां तिथौ एकसहस्रराजभिः, राजकुमारैः च सह सम्भवनाथः सहस्राम्रनामकं वनम् अगच्छत्[५] । तस्मै चतुर्थः मनःपर्यवज्ञानस्य प्राप्तिः अभवत् । प्रत्येकस्मै तीर्थङ्कराय दीक्षया सह चतुर्थः मनःपर्यवज्ञानस्य प्राप्तिर्भवति एव । इदं ज्ञानमुपयुज्य सर्वेषां जीवानां मनोभावाः ज्ञातुं शक्यन्ते ।
दीक्षायाः दिने भगवतः चौविहारषष्ट्याः तपः प्रचलत् आसीत् । भगवान् सम्भवनाथः चतुर्दशवर्षाणि यावत् मुनेः अवस्थायाम् एव भ्रमन् आसीत् । तेन सर्वाणि इन्द्रियाणि जितानि । भ्रामं भ्रामं सः अन्ते पुनः सावत्थीनगरीं सम्प्राप्तवान् ।
सावत्थीनगर्यामेव तेन छद्मस्थकालस्य अन्तिमं चातुर्मास्यं कृतम् । आश्विन-मासस्य कृष्णपक्षस्य पञ्चम्यां तिथौ सम्भवनाथेन केवलज्ञानं प्राप्तम्[६] ।
इन्द्रादयः देवाः अपि तत्र समुपस्थिताः । सर्वैः देवैः केवलमहोत्सवः आचरितः । यदा जनैः भगवतः सर्वज्ञतायाः सन्देशः प्राप्तः, तदा सर्वे जनाः भगवतः दर्शनार्थम् उद्यानम् आगतवन्तः । भगवान् सम्भवनाथः चतुर्विधसङ्घस्य (साधुः, साध्वी, श्रावकः, श्राविका च) स्थापनाञ्चकार [७]।
धार्मिकः परिवारः[सम्पादयतु]
यदा भगवान् चतुर्विधसङ्घस्य स्थापनां कृतवान्, तदा तेन तस्य धार्मिकपरिवारः अपि सर्जितः [८]।
- १०२ गणधराः
- १५,००० केवलज्ञानिनः
- १२,१५० मनःपर्यवज्ञानिनः
- ९,६०० अवधिज्ञानिनः
- १९,८०० अवैक्रियलब्धिधारिणः
- २,१५० चतुर्दशपूर्विणः
- १२,००० चर्चावादिनः
- २,००,००० साधवः
- ३,३६,००० साध्व्यः
- २,९३,००० श्रावकाः
- ६,३६,००० श्राविका
निर्वाणम्[सम्पादयतु]
भगवान् सम्भवनाथः आर्यजनपदि दीर्घकालं यावत् विचरणं कृतवान् । तस्मिन् अन्तराले भगवता लक्षाधिकानां जनानाम् उद्धारः कृतः । यदा स्वस्य महाप्रयाणस्य ज्ञानम् अभवत्, तदा सम्भवनाथेन सहस्रसाधुभिः सह सम्मेदशिखरे जलान्नत्यागः कृतः । शुक्लध्यानस्य चतुर्थचरणं सम्प्राप्य तेन क्रियामात्रस्य त्यागो विहितः । अन्ते सः सिद्धत्वं प्रापत् ।
चैत्र-मासस्य शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यां तिथौ भगवतः सम्भवनाथस्य निर्वाणम् अभवत्[९] ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 55
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 57
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 53
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 53
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 47
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 58
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 58
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 54
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 58


text:
यया महिलया शिशु जन्यते, पालनं लालनम् क्रीयते, तां महिलां माता इति मन्यते | माता सदृश: पुल्लिङ्ग प्रतिवस्तु पिता | संस्कृतभाषायां जननि, जन्यत्रि, अम्बा, सवित्री, अम्बिका, प्रसू, जनी, अल्ला, अक्का, अत्ता इत्यादिनि अनेकानि पदानि मातृ सब्दस्य कृते पर्यायशब्दरूपेण उपयुज्यते |
शिशो: पालन विषये पित्रे तथा इतर बन्दुजनेभ्य: अपि दायित्वं अस्ति एव परन्तु अम्बायै ज्येष्ठांशम् विद्यते | माता इति पदम् स्पष्टीकर्तुं सुलभकार्यं नास्ति | न केवलं मानवा: इतरेषु पशुषु अपि मातृत्वं सुस्पष्टं विद्यते | यथा शिशो: जीवनं अम्बया विना कटिनम् भवति तथा एव मृगाणां पक्षिणां अपि अम्बया विना जीवनं बहु कष्टं भवति |


text:
ऐजोलमण्डलम्
ऐजोलमण्डलम् (आङ्ग्ल: Aizawl District) मिजोरामराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् ऐजोल इत्येतन्नगरम् ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
ऐजोलमण्डलस्य विस्तारः ३,५७६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि चम्पायमण्डलं, पश्चिमदिशि कोलासिबमण्डलं, मामितमण्डलं च, दक्षिणदिशि सेरसिपमण्डलं, लुङ्गलैमण्डलं च, उत्तरदिशि मणिपुरराज्यम्, असामराज्यं च अस्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
ऐजोलमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ४,००,३०९ अस्ति । अस्मिन् १,९९,२७० पुरुषाः, २,०१,०३९ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले चतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे ११२ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ११२ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २२.९२% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-१००९ अस्ति । अत्र साक्षरता ९७.८९ % अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् २१.३७% जनाः ग्रामेषु निवसन्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले पञ्च-उपमण्डलानि सन्ति तानि -
- दार्लोन
- फुल्लेन्
- त्लाङ्गनाम
- थिङ्गसुम्थ्लैह्
- ऐबोक्
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
पर्यटनम् अत्रस्थजनानां प्रमुखोपजीविकासाधनम् । अस्य प्रदेशस्य आदिवासिसंस्कृतिः --म्यानमारदेशस्य संस्कृतिः एतयोः सादृश्यं दृश्यते । अत्रस्थाः जनाः सामान्यतः मिजो, आङ्ग्लं, हिन्दी इत्येताः भाषाः वदन्ति । मिजोरामराज्यस्य, ऐजोलमण्डलस्य च राजधानीभूतम् ऐजोल इत्येतन्नगरं मिजोरामराज्यस्य उद्योगानां, सर्वकारकार्यालयाणां च केन्द्रम् अस्ति । पर्यटनव्यवसायः बहुसङ्ख्यजनानां जीविकासाधनं वर्तते । अस्य परिसरस्य प्रकृतिसौन्दर्यं, जीववैविध्यं च विशिष्टम् । तद् द्रष्टुं बहुसङ्ख्यजनाः आगच्छन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
- वन्तोङ्ग जलप्रपातः
- पलक सरोवरः
- फोङ्गुइ
- मिजोराम राज्यसङ्ग्रहालयः
- पुक्झिङ्ग गह्वरः
- तम्दिल् सरः
- बोरा व्यापारीकेन्द्रम्
- वयनकेन्द्रम्
- बेरात्लोङ्ग इत्यत्र विज्ञानकेन्द्रम्


text:
जम्बूद्वीपः
जम्बुद्वीपम् एक: महाद्वीपः अस्ति| जम्बुद्वीपम् विशवस्य महिसतम् महाद्वीपः अस्ति| एषः महाद्वीपम् अनेकाणि देशानि अस्ति| भारतवर्ष: एशानि महाद्वीपम् एक: राष्ट्रः अस्ति |भूम्याः सर्वे प्रधानधर्माः प्रधानमताः च जम्बुद्विपात् उद्भवन्। जम्बुद्वीपात् एव बहवः पुरातनसंस्कृतयः अवर्धन्त। ४३ राष्ट्रैः युक्तः अयं खण्डः ४४,३९१,१६३ चतुरस्रकिलोमीटर्मितेन विस्तारेण युक्तः अस्ति । अस्य खण्डस्य भूयान् भागः उत्तरगोलार्धे दृश्यते । इण्डोनेशियादेशस्य भागार्धमात्रं दक्षिणगोलार्धे दृश्यते । दक्षिणस्य १०० तः उत्तरस्य ८०० अक्षांशयोः मध्ये, पूर्वगोलार्धस्य २५० - १९०० रेखांशयोः मध्ये अयं खण्डः विद्यते ।
जम्बुद्वीपस्य देशाः-
- इन्दोनेशिया
- भारत
- पाकिस्तान
- बंगलादेश
- चीन
- जापान
- नेपाल
- कोरिया
- ईरान
- सऊदी अरब
- अफगानिस्तान
- इस्रेल
- जार्डन
- तुर्की
- वियतनाम
- मलयेशिया
आदयः ।
अन्तर्विषयाः
परिसरः[सम्पादयतु]
वृष्टिः[सम्पादयतु]
ग्रीष्मकाले जून्-मासतः सप्टम्बर्-मासाभ्यान्तरं नैऋत्य-प्रावृष-वृष्टिः भारत-बाङ्ग्ला-मयान्मार्-श्रीलङ्का-मलेशिया-इण्डोनेशिया-इण्डिचीना-जपानदेशेषु सम्भवति । विशेषतया बाङ्ग्ला-मयान्मार्-मलेशिया-इण्डोनेशिया-फिलिप्पीन्स्-देशेषु अतिवृष्टिः भवति । अतः एव अत्र नित्यहरिद्वर्णारण्यानि विशेषतया दृश्यन्ते । ईशान्य-प्रावृष-वायुना जपान्-दक्षिणपूर्वचीनाभागः-मलेशिया-मयान्मार्-श्रीलङ्का-बाङ्ग्ल-देशेषु भारतस्य तमिलुनाडुप्रदेशे च वृष्टिः भवति । पश्चिमवायुना टर्कि-इस्रेल् इत्यादिषु वृष्टिः भवति । अवशिष्टेषु भागेषु वृष्टिः अल्पा । विशेषतया सौदि-अरेबिया-इरान्-पाकिस्थानस्य दक्षिणप्रदेशाः-मुङ्गोलिया-सैबीरिया इत्यादिषु वृष्टिः नास्ति इत्येव वक्तुं शक्यते ।
उष्णता आर्द्रता च[सम्पादयतु]
जुलैमासस्य मध्यभागः अस्य खण्डस्य उष्णाधिक्यसमयः इति वक्तुं शक्यम् । कर्कवृत्तप्रदेशस्य परिसरे तु औष्ण्यं भवति अत्यधिकम् । भारतस्य दक्षिणभागः, श्रीलङ्का, मलेशिया, इण्डोनेशिया, इण्डोचीना, अरेबिया, इरान्, मध्यचीना, पूर्वचीना, कझखिस्थानम्, मङ्गोलिया इत्यादिषु उष्णता भवति २८० - २९०डिग्रिसेल्शियस्मितम् । अरेबियादेशस्य पूर्वभागे, अफघानिस्थाने, पाकिस्थाने, उत्तरभारते, चीनादेशस्य पूर्वभागे च औष्णस्य प्रमाणं भवति ३३० - ३४०डिग्रिसेल्शियस्मितम् । कदाचित् इदं ४०० - ४२०डिग्रिसेल्शियस्मितं भवति । सैबीरियादेशे उष्णता भवति - ५० - १००डिग्रिसेल्शियस्मितम् । टिबेट्-देशे उष्णता ००डिग्रिसेल्शियस्मितस्य अपेक्षया न्यूनं भवति ।
जनवरिमासे सूर्यः मकरवृत्तरेखायां चलति इत्यतः तदवधौ अस्मिन् खण्डे शैत्यकालः भवति । तदा सैबीरियादेशे उष्णता भवति ००डिग्रिसेल्शियस्मितस्य अपेक्षया न्यूनम् । पश्चिमे इरान्-देशात् चीनादेशस्य पूर्वभागपर्यन्तं २८० - २९०डिग्रिसेल्शियस्मितम् उष्णता भवति । इतः दक्षिणदिशि तन्नाम अरेबिया-अफघानिस्थान-इरान्-पाकिस्थान-भारत-इण्डोचीना-बाङ्ग्लादेश-मयान्मार्-श्रीलङ्का-फिलिपीन्स्देशेषु उष्णता क्रमशः वर्धते ०० - १५० कदाचित् १०० - २००डिग्रिसेल्शियस्मितं भवति ।
नद्यः पर्वताश्च[सम्पादयतु]
भारतस्य उत्तरभागे स्थितात् काश्मीरात् असमप्रदेशं यावत् हिमालयपर्वतश्रेण्यः सन्ति । जगति एव अत्युन्नतं गौरीशङ्करशिखरम् (एवरेस्टशिखरम् - ८८४८मीटरुन्नतम्) अत्र विद्यते । धवलगिरिः, काञ्चनगङ्गा, नन्दादेवी, के २ इत्यादयः उन्नतशिखराणि विद्यन्ते । अफघानिस्थान-पाकिस्थानयोः हिन्दूकुश्-पामिर्-श्रेण्यौ स्तः । टिबेट्देशे विद्यमानः विशालः प्रदेशः जगति एव उन्नतः समतलप्रदेशः विद्यते । तत्र कुन्लुन्-श्रेण्यः सन्ति । ततः उत्तरस्यां दिशि तियेन्शान्-श्रेणी तदग्रे अल्टायिश्रेण्यः सन्ति । रशियादेशस्य पश्चिमभागे उरल्-श्रेण्यः सन्ति ।
अस्मिन् खण्डे अनेकाः महत्यः नद्यः सन्ति । भारते गङ्गानदी (२४२७ कि मी), ब्रह्मपुत्रः (२७०३ कि मी), पाकिस्थाने सिन्धुनदी (२७३५ कि मी), चीनादेशे हुवाङ्ग्-होनदी (४१८ कि मी), चाङ्ग्-जियाङ्ग्-नदी (५१९९ कि मी), रशियादेशे ओब्-नदी (३८६२ कि मी), येन्नेसिनदी, रशियादेशे बैकल्-नदी, उज्बेकिस्थाने अराल्-नदी, कझकिस्थाने बल्काष्-सरोवरः च अस्ति ।
सस्यसम्पत्तिः[सम्पादयतु]
भारते १४% भागः अरण्यप्रदेशः अस्ति । अरेबियादेशः मरुभूमिः अस्ति । मङ्गोलियादेशः यद्यपि मरुभूमिः तथापि तृणक्षेत्राणि विद्यन्ते । मध्य-एशिया-भागे अरण्यानि सन्ति । इण्डोचीनाप्रदेशे ५७% अरण्यं १६% तृणक्षेत्राणि सन्ति । इण्डोचीना, इण्डोनेशिया, मलेशिया, फिलिपीन्सदेशेषु नित्यहरिद्वर्णयुक्तानि, आर्द्रपर्णपातयुक्तानि, शुष्कपर्णपातयुक्तानि च अरण्यानि विद्यन्ते । वेणुः-क्रकचपत्र(teak)-रब्बर्-वृक्षाः च आधिक्येन दृश्यते । भारते गन्धद्रव्याणि, काफी-चायम्-इक्षुदण्डः-व्रीहिः-गोधूमः-दालधान्यादीनि अधिकतया उत्पद्यन्ते । बाङ्ग्लादेशे व्रीहिः महता प्रमाणेन वर्धते । मङ्गोलियादेशे गोधूमः, चीनादेशे बार्लि-चायम्-आलूकम्-व्रीहिः च, तुर्कमेनिस्थाने कझकिस्थाने च (मेक्केजोळ), रशियादेशे गोधूमः, बार्लि, ओट्स्,आलूकानि च अधिकतया वर्धन्ते ।
प्राणिपक्षिणः[सम्पादयतु]
वृक-कृष्णमृग-(मुङ्गुसि) - एते मान्सून्-वृष्टियुक्तेषु अरण्येषु दृश्यन्ते । भारतम्, मलेशीया, इण्डोनेशिया, इण्डोचीना, श्रीलङ्का इत्यादिषु देशेषु विद्यमानेषु अरण्येषु गजः, व्याघ्रः, मकरः, नागसर्पः, विषसर्पाः, विविधाः वानराः च आधिक्येन वसन्ति । टिबेट्-देशे याक्-प्राणिनः, रशियादेशस्य उत्तरभागीयेषु ध्रुवप्रदेशेषु भल्लूकाः, सौदि-अरेबियादेशे उष्ट्रादयः विशिष्टप्राणिनः सन्ति । नेपालदेशे गजः व्याघ्रः भल्लूकश्च विद्यते । भूताने याक्-प्राणी विद्यते । बाङ्ग्लादेशस्थे सुन्दर्बन्स्-अरण्ये श्वेतव्याघ्राः जीवन्ति ।
सैबीरियादेशस्य विलोवार्बलर्-पक्षी अरेबियाद्वारा आफ्रिकदेशं प्रति गच्छति । नार्वेदेशस्य समुद्रात् आर्कटिक्-वृत्तस्य वार्बलर्-पक्षी भारतद्वारा इण्डोचीनां प्रति गच्छति । श्वेतबलाकः युरोपदेशतः भारतं प्रति आगच्छति ।
खनिजाः[सम्पादयतु]
उद्यमाः[सम्पादयतु]
चीनादेशस्य मृन्मयवस्तूनि, भारतस्य रजत-सुवर्णाभरणानि, शिला-लोहनिर्मितमूर्तयः, कौशेयोत्पन्नम् तस्य निर्यातः इत्यादयः बहुप्रकारकाः उद्यमाः अस्मिन् खण्डे विद्यन्ते । मृत्पात्रनिर्माणम्, वयनम्, काष्ठतक्षणकार्याणि च चीनादेशे बहु कालतः प्रवर्तते । टोम्स्क्-ओम्स्क्-इर्कुटुस्क्-एते रशियादेशे विद्यमानाः उद्यमाः । कृषिमेव अवलभितेषु इण्डोचीना,भारतम्, बाङ्ग्ला, पाकिस्थानम् इत्यादिषु देशेषु कृष्यर्थम् आवश्याकानि उपकरणानि, रसगोभराः इत्यादीनां सम्बद्धाः उद्यमाः बहुधा वर्धिताः सन्ति । नेपालदेशे गवादिपालनम्, दारुकर्म-उद्योगश्च विद्यते । बाङ्ग्लादेशः बहोः कालतः ज्यूट्-वर्धनमे, वस्त्रोद्यमे च अग्रे विद्यते । पाकिस्थाने वस्त्रोद्यमः, मयन्मारे तमाखु-रब्बर्-उद्यमाः, जपानदेशे नौका-वाहन-इलेक्ट्रानिक्वस्त्वादीनाम् उद्यमः, इण्डोचीनाप्रदेशे दारुकर्म-इलेक्ट्रानिक्वस्त्वादीनाम् उद्यमः, छायाचित्रसम्बद्धाः उद्यमाः च विशेषतया विद्यन्ते । भारते अहमदाबाद्, मुम्बै, देहली, लाहोर्, चीनादेशे चोङ्ग्किङ्ग्, ह्याङ्ग्झे, शाङ्घै, जपानदेशे टोकियो, रशियादेशे पेट्रोपवलोस्क्, कुज्वास्, इर्कुटुस्क्, मास्को, डान्बास्, उज्बेकिस्तान्, ताष्केण्टनगराणि च केन्द्रभूतानि सन्ति ।
वैशिष्ट्यानि[सम्पादयतु]
जगतः द्वे अति विशाले देशे भारतम्, चीना च अस्मिन् खण्डे विद्यन्ते । नेपाले विद्यमानः जगति एव अत्युन्नतः (८८४८ कि मी) एवरेस्ट्-पर्वतः, जगतः विशालसरोवरेषु तृतीयः (६५,००० चतरस्र कि मी) अराल्-सरोवरः अत्र विद्यते । अस्मिन् खण्डे तिस्रः अति दीर्घाः नद्यः (ओब् - ४३४४ कि मी, चाङ्ग्-जियाङ्ग् ५१९९ कि मी, अमुर् ४०२३ कि मी) अत्र सन्ति । जगति विद्यमाने द्वौ हिन्दुराष्ट्रौ भारतम्, नेपालः अत्र स्तः । व्रीहिः, मृत्पात्राणि, चायम् इत्येतेषां मूलस्थानं विद्यते चीनादेशः । चीनादेशात् एव कौशेयम् अरब्-युरोपदेशं प्रति गतम् । बैद्धमतं भारते जन्म प्राप्य पूर्व-अग्नेय-ईशान्यदिशि प्रसृत्य तत्र स्थिरं जातम् । जम्बूद्वीपः इति कथ्यमाने भारते एशियाखण्डस्य बहवः देशाः अन्तर्भूताः आसन् । भारते जाति-वर्ण-कला-साहित्य-भाषा-देवता-धर्म-आचार-आहारादीषु विषयेषु दृश्यमाना विविधता न कुत्रापि अन्यत्र द्रष्टुं शक्या ।
प्रमुखस्थानानि[सम्पादयतु]
धार्मिक-ऐतिहासिकस्थानानि[सम्पादयतु]
मक्का, मदीना,पशुपतिनाथ, गोरखनाथ, मृगस्थली जेरुसलेम्, कीव्, इस्तान्बुल्, तेहरान्, बागदाद्, कन्दहार्, पीकिङ्ग्, रङ्गून्, देहली, वाराणसिः, ल्हासा इत्यादीनि
सांस्कृतिक-औद्यमिकस्थानानि[सम्पादयतु]
कराचि, मुम्बै, अबु धाबि, ओसाका, शाङ्घै, जकार्ता, डमास्कस्, पेषावर, अहमदाबाद्, मनिला इत्यादीनि
प्रवासकेन्द्राणि[सम्पादयतु]
मुम्बै, काट्मण्डु, बेङ्काक्, हाङ्ग् काङ्ग्, हरप्पा, टोकियो, मोहेञ्जोदारो च ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- "Display Maps". The Soil Maps of Asia. European Digital Archive of Soil Maps – EuDASM. Retrieved 26 July 2011.
- "Asia Maps". Perry-Castañeda Library Map Collection. University of Texas Libraries. Archived from the original on 18 July 2011. Retrieved 20 July 2011.
- "Asia". Norman B. Leventhal Map Center at the Boston Public Library. Retrieved 26 July 2011.
- Bowring, Philp (12 February 1987). "What is Asia?". Eastern Economic Review (Columbia University Asia For Educators) 135 (7). http://afe.easia.columbia.edu/geography/geo_whatis.html.
साधाराः[सम्पादयतु]
- ↑ National Geographic Family Reference Atlas of the World. Washington, D.C.: National Geographic Society (U.S.). 2006. p. 264.
- ↑ "Continents of the World". The List. Worldatlas.com. Retrieved 25 July 2011.


text:
गङ्गवंशः
फलकम्:Infobox former country/autocat
गङ्गाः प्रायः चतुर्थे शतकतः दशमशतकपर्यन्तं दक्षिणकर्णातकम् तमिळुनाडुराज्यस्य उत्तरभागं प्राशासन् । तलकाडुप्रदेशीयाः कन्नडराजवंशीयाः गङ्गराजाः कदम्बवशीयानां समकालिकाः कर्नाटकस्य दक्षिणभागे प्रशासनं कृतवन्तः प्रख्याताः च आसन् । यद्यपि एतेषां समकालीनाः चालुक्याः, राष्ट्रकूटाः च एतेषामपेक्षया प्रबलाः आसन् तथापि गङ्गाः तैः बान्धव्यं संरक्ष्य स्वतन्त्रं प्रशासनं कुर्वन्ति स्म । गङ्गानां राजधानी प्रथमं कुवलाळप्रदेशे आसीत् (अद्यतनकोलारम्)। यदा कदम्बाः बनवासी नगरम् राजधानीम् कृतवन्तः ततः दशविंशतिवर्षेषु एव गङ्गराजाः तलकाडुनगरे साम्राज्यस्थापनाम् कृतवन्तः ।
कर्नाटकराज्ये दीर्घसमयं यावत् प्रशासनं कृतवत्सु राजवंशीयेषु गङगाराजाः प्रथमाः आसन् । एते सा. श. चतुर्थशतकतः दशमशतकपर्यन्तम् सततं सप्तशतवर्षपर्यन्तं कर्णाटकस्य विविधभागेषु प्रशासनं कृतवन्तः आसन् । आरम्भसमये कोलारप्रदेशे एतेषाम् राजधानी आसीत् । अनन्तरम् तलकाडुराजधानी अभवत् इति केचन इतिहासज्ञाः अभिमतं प्रकटितवन्तः सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
प्रमुखाः राजानः[सम्पादयतु]
कोङ्गुणिवर्मा[सम्पादयतु]
कोङ्गुणिवर्मा गङ्गवंशीयेषु प्रथमः राजा इति विश्वस्यते । कोङ्गुणिवर्मणः कालतः त्रिशतवर्षपर्यन्तम् एतेषां शासनाविषये विवरणानि न लभ्यन्ते ।
दुर्विनीतः[सम्पादयतु]
गङ्गवंशस्य प्रसिध्दः राजा अविनीतस्य पुत्रः दुर्विनीतः इत्यासीत् । एषः सा. श. ६०५ तः सा.श. ६५० पर्यन्तम् प्रशासनं कृतवान् । एषः युध्दे पल्लवराजान् पराजितवान् । तत्र चाळुक्यराजं जयसिंहवल्लभम् राज्याधिपं कृतवान् ।
श्रीपुरुषः[सम्पादयतु]
दुर्वीनीतस्य अनन्तरम् श्रीपुरुषः इति प्रसिध्दः गङ्गराजः । अष्टमशतकस्य राजा श्रीपुरुषः तलकाडुतः प्रशासनम् आरब्धवान् । सा. श. ७२६ तः सा. श. ७८८ वर्षपर्यन्तम् षट्षष्टि वर्षाणि राज्यशासनम् कृतवान । एषः पाण्ड्यराजैः सह वैवाहिकसम्बन्धम् निर्माय उभयवंशीयेषु स्थितं वैरम् दूरीकृतवानपि । मान्यपुरे (अद्यतनस्य नेलमङ्गलोपमण्डलस्य मण्णे) राजनिवासः आसीत् । नन्दिगिरिः गङ्गराज्यस्य प्रमुखः गिरिदुर्गः। गङ्गराज्यस्य मध्यभागं गङ्गवाडि इति सम्बोधयन्ति स्म । एतत् ९६०००ग्रामाणां समूहः आसीत् । गङ्गवाडीप्रदेशस्य नागरिकाः एव गङ्गवाडिकाराः इति सम्बोधिताः । श्रीपुरुषः स्वयम् पण्डितः ग्रन्थकर्ता च आसीत् । अनेन "गजशास्त्रम्" इति ग्रन्थः रचितः अभवत् । विशेषतः युध्दे गजानामुपयोगविषये एषः विशेषज्ञानम् प्राप्तवान् आसीत् ।
इम्मडिशिवकुमारः[सम्पादयतु]
श्रीपुरुषस्य मरणानन्तरम् अस्य पुत्रः इम्मडिशिवकुमारः सिंहासनासीनः अभवत् । अस्मिन् समये एव राष्ट्रकूटवंशीयः प्रथमकृष्णः प्रबलः भूत्वा गङ्गराजम् पराजित्य स्वमाण्डलिकम् कृतवान् । अस्य प्रशासनकाले अनेकवारं राष्ट्रकूटराजभिः युध्दम् अभवत् । शिवकुमार अपि विद्वान् आसीत् । अनेन ‘एजशतक’ इति ग्रन्थः लिखितः ।
प्रथमराचमल्लः[सम्पादयतु]
शिवकुमारस्यानन्तरं प्रथमराचमल्लः गङ्गराजेषु शूरः अधिकारं प्राप्तवान् । एषः स्वसाम्राज्यम् राष्ट्रकूटवंशीयानाम् दस्तात् स्वतन्त्रमकृतवान् । अस्य समकालिकः राष्ट्रकूटवंशीयः राजा अमोधवर्षः गङ्गराजः स्वतन्त्राः इति अङ्गीकृतवान् । गङ्गराजभिः वैवाहिकसम्बन्धं स्थापयित्वा वैरं निवारितवान् ।
प्रथमराचमल्लराजानन्तरं इम्मडिशचमल्लः, इम्मडिभूतुर्ग, तृतीयः मारसिंहः चतुर्थः राचमल्लः इत्यादि राजानः क्रमशः अधिकारं प्राप्तवन्तः ।
चतुर्थशचमल्लभूपालः[सम्पादयतु]
चतुर्थशचमल्लभूपालस्य प्रशासनकालः कर्नाटक शिल्पकालेतिहासे प्रमुखः घट्टः इति विख्यातः अस्ति । चतुर्थराचमल्ल भूपालस्य मन्त्री चामुण्डरायः श्रवणाबेळगोळक्षेत्रे गोम्मटेश्वरस्य मूर्तिं पर्वतप्रदेशशिलात् निर्माय प्रतिष्ठापितवान् । अत्यमोधः एकशिलानिर्मिता मूर्तिः अधुनापि भक्तिवैराग्यप्रदर्शिका अस्ति ।
गङ्गाराजानाम् साम्राज्यं प्रसिध्दस्य चोळराज्ञ प्रथमराजेन्द्रस्य आक्रमणेन विनष्टम् अभवत् ।
गङ्गराजानां स्थूलेतिहासः[सम्पादयतु]
गङ्गराजानः स्थलीयाः कोलारः, बेङ्गळूरु, तुमकूरु, मैसूरु, चामराजनगरम्, मण्ड्य, हासनम्, इत्यादिमण्डलैः सहितं दक्षिणकर्णाटके शातवाहनानां पश्चात् अधिकारारूढाः । एते कृषकवर्गस्य जनाः । एतेषां पूर्वतनराजधानी कोलारम् । पश्चात् तलकाडुप्रदेशं परिवर्तितवन्तः । चन्नपट्टणसमीपस्य माकुन्दः, नेलमङ्गलनिकटस्य मण्णे इति प्रदेशः एतेषाम् उपराजधानी आसीत् । क्रि.श. तृतीयशतमानतः दशमशतकपर्यन्तं प्रायः ८००वर्षाणि सूदीर्घं प्रशासनम् अकुर्वन् । एते जैनमतस्य अधिकमादरं प्रादर्शयन् । गङ्गानां प्रसिद्धः राजा श्रीपुरुषः कुणिगल् इति स्थाने बृहत्सरः निर्मितवान् । राजमल्लस्य मन्त्री चावुण्डरायः श्रवणबेळगोळम् इति प्रदेशे क्रि.श. ९८०तमे वर्षे गोमटेश्वस्य एकशिला महामूर्तिं रचयितवान् । गङ्गवंशः क्रि.श. १००४तमवर्षे चोळराजैः पराजित्य अन्तमपश्यत् ।


text:
कुन्ती
महाभारतस्य प्रमुखेषु स्त्रीपात्रेषु अत्यन्तं प्रमुखं पात्रम् अस्ति कुन्त्याः । अस्याः कथा भागवतपुराणे अपि उक्ता अस्ति । एषा पाण्डुमहाराजस्य पत्नी । कुन्तिदेवी एका आदर्शमहिला आसीत् । एषा महात्मनां पाण्डवानां. माता तथैव श्रीकृष्णपरमात्मनः मातुली आसीत् । वसुदेवस्य पितृव्यः, राजा कुन्तिभोजः एतां दत्तकरूपेण स्वीकृतवान् आसीत् । जन्मतः जनाः एतां 'पृथा’ नाम्ना अह्वयन्ति स्म । कुन्तीभोजेन पालिता इति कारणेन 'कुन्ती’ नाम्ना एव प्रसिद्धा जाता । आबाल्यात् एषा बहु सुशीला, संयमशीला सदाचारिणी च आसीत् ।
कुन्तिदेवी एका आदर्शमहिला आसीत् । एषा महात्मानां पाण्डवानाम् माता तथैव श्रीकृष्णपरमात्मस्य मातुली च आसीत् । वसुदेवस्य अनुज, राजा कुन्तिभोजः एतां दत्तु स्वीकृतवन्तः । जन्मदारभ्य जनाः एतां 'पृथा’ नाम्ना अहवयन्ति स्म । कुन्तीभोजेन पालिता इति कारणेन 'कुन्ती’ नाम्ना एव प्रसिद्धा जाता । आबाल्यात् एषा बहुसुशीला, संयमशीला सदाचारिणी च आसीत् । कदाचित् राज्ञः गृहं कश्चन श्रेष्ठः ब्राह्मणः आगतवान् । अतुथिसेवाकार्य कुन्त्या करणीयम् अभवत् । एतस्यै ब्राह्मणेषु भक्तिः अतिथीनां सेवायाम् आसक्तिः आसीदेव । अतः शुद्धमनसा तस्य ब्राह्मणस्य सेवां कृतवती । तस्य व्यवहारः तु बहु कठिणम् आसीत् । निर्दिष्टे समये नागच्छति स्म । अकाले खादितुं पृच्छति स्म् । किन्तु एषा तस्य इच्छानुसारं सर्वदा सज्जीकरोति स्म । एकवर्षपर्यन्तं सा एवमेव तस्य सेवां यदा कृतवति ब्राह्मणः अतीव प्रसन्नः जातः । सन्तष्टः सः किमपि वरं दातुम् उद्युक्तः अभवत् । किन्तु कुन्ती वदति यत भवान् मम विषये प्रसन्नः अस्ति । तावत् पर्याप्तम् मम इदानीं कस्यापि वरस्य आवश्यकता नास्ति इति । एतस्याः निः ष्कामेन सेवाभावेन आनन्दितः ब्राह्मणः देवानाम् आवाहना मन्त्रस्य ग्रहणं कर्तु तां वदति । तस्य वचनं तिरस्कर्तुम् अशक्ता सा अथर्ववेदस्य मन्त्रोपदेशं स्वीकृतवती । तेन सा यस्य देवस्य आवाहनं करोति सः देवः तस्याः अथीनः भवति । एवं सूथयित्वा सः ब्रह्मणः ततः अदृश्यः जातः । सः तु सामान्यः नासीत् । साक्षात् उग्रतपस्विनः महर्षिदूर्वासः आसीत् ।
कुन्त्याः विवाहः महाराजः पाण्डुना सह अभवत् । स धर्मिष्ठः आसीत् । तथापि अज्ञानेन कदाचित मृगरुपधारी किन्दममुनेः एतेन हिंसा अभवत् । सा पटना तस्य मनसि व्ययां वैराग्यं च जनयति । स्वस्य सर्वस्वं त्यक्त्वा सः वनं गन्तुम् इच्छति । पतिभक्तपरायणा कुन्तीदेवी अपि सुखभोगान् त्यक्त्वा पत्या सह वनं गच्छति । आजीवनपर्यन्तं ब्रह्मचर्यव्रतस्य पालनां कृतवती । यदा पतिः मृतः सा अपि पतिम् अनुसर्तुम् इष्टवती किन्तु माद्रि स्वस्य पुत्रान् कुन्त्याः हस्ते स्थापयित्वा स्वयं सहागमनं कृतवती । माद्रयाः इच्छानुसारेण कुन्ती स्वस्य पुत्राणाम् अपेक्षया अधिका प्रम्णा नकुलं सहदेवं च पालितवती । सहदेवस्य विषये तुइ एतस्याः विशेषः प्रीतिः ।
अन्तर्विषयाः
अतिथिसेवातत्परा[सम्पादयतु]
कदाचित् राज्ञः गृहं कश्चन श्रेष्ठः ब्राह्मणः आगतवान् । अतुथिसेवाकार्यं कुन्त्या करणीयम् अभवत् । एतस्यै ब्राह्मणे भक्तिः अतिथीनां सेवायाम् आसक्तिः च आसीदेव । अतः शुद्धमनसा तस्य ब्राह्मणस्य सेवां कृतवती । तस्य व्यवहारः तु बहु कठिनः आसीत् । निर्दिष्टे समये नागच्छति स्म । अकाले खादितुं पृच्छति स्म् । किन्तु एषा तस्य इच्छानुसारं सर्वदा सज्जीकृत्य ददाति स्म । एकवर्षं यावत् सा एवमेव तस्य सेवां यदा कृतवती तदा ब्राह्मणः अतीव प्रसन्नः जातः । सन्तष्टः सः कमपि वरं दातुम् उद्युक्तः अभवत् । किन्तु कुन्ती वदति यत भवान् मम विषये प्रसन्नः अस्ति । तावत् पर्याप्तम् ।मम इदानीं कस्यापि वरस्य आवश्यकता नास्ति इति । एतस्याः निःष्कामेन सेवाभावेन आनन्दितः ब्राह्मणः देवानाम् आवाहनामन्त्रस्य ग्रहणं कर्तु तां वदति । तस्य वचनं तिरस्कर्तुम् अशक्ता सा अथर्ववेदस्य मन्त्रोपदेशं स्वीकृतवती । तेन सा यस्य देवस्य आवाहनं करोति सः देवः तस्याः अधिनः भवति । एवं सूचयित्वा सः ब्राह्मणः ततः अदृश्यः जातः । सः तु सामान्यः नासीत् । साक्षात् उग्रतपस्वी महर्षिः दूर्वासा आसीत् । कुन्त्याः विवाहात् पूर्वम् ऋषिः दूर्वासाः अस्याः सेवया सन्तुष्टः देवानां वशीकरणमन्त्रम् अबोधयत् । तस्य मन्त्रस्य परीक्षां कर्तुम् उद्युक्ता सा प्रयोगम् अकरोत् सूर्यम् आराधयन्ती । तस्य कारणतः विवाहात् पूर्वम् एव सूर्यस्य वरेण "कर्णं" प्राप्नोत् । तं शिशुं नद्यां प्लावयत् च ।
वैवाहिकजीवनम्[सम्पादयतु]
कुन्त्याः विवाहः महाराजेन पाण्डुना सह अभवत् । स धर्मिष्ठः आसीत् ।विवाहानन्तरं पतिः पाण्डुः यदा शापग्रस्तः अभवत् तदा पुत्रप्राप्त्यर्थं तस्य वरस्य प्रयोगम् अकरोत् । यमस्य वरेण युधिष्ठिरं, वायुदेवस्य वरेण भीमम्, इन्द्रस्य वरेण अर्जुनं च पुत्रत्वेन प्राप्नोत् । पण्डोः मरणानन्तरम् अपि पुत्रपालनार्थं जीविता आसीत् कुन्ती । तथापि अज्ञानेन कदाचित् मृगरुपधारिणं किन्दममुनिं मारितवान् । सा घटना तस्य मनसि व्यथां वैराग्यं च जनयति । स्वस्य सर्वस्वं त्यक्त्वा सः वनं गन्तुम् इच्छति । पतिभक्तिपरायणा कुन्तीदेवी अपि सुखभोगान् त्यक्त्वा पत्या सह वनं गच्छति । आजीवनं ब्रह्मचर्यव्रतस्य पालनं कृतवती । यदा पतिः मृतः सा अपि पतिम् अनुसर्तुम् इष्टवती किन्तु माद्रिः स्वस्य पुत्रौ कुन्त्याः हस्ते स्थापयित्वा स्वयं सहागमनं कृतवती । माद्र्याः इच्छानुसारेण कुन्ती स्वस्य पुत्राणाम् अपेक्षया अधिकप्रेम्णा नकुलं सहदेवं च पालितवती । सहदेवस्य विषये तु एतस्याः विशेषप्रीतिः ।
व्यक्तित्वम्[सम्पादयतु]
कुन्तीदेवी चिन्तनकर्त्री धैर्यशालिनी च आसीत् । स्वस्य कष्टस्य विषये किञ्चिदपि चिन्तां न करोति स्म । दुर्योधनस्य असहनीयम् अत्याचारमपि सोढवती । किन्तु एषा अन्येषां कष्टं द्रष्टुं न शक्नोति स्म । लाक्षागृहात् सुरक्षिततया बहिः आगत्य एषा पुत्रैः सह एकचक्रनगरे कस्यचित् ब्राह्मणस्य गृहे निवसन्ती आसीत् । तस्य गृहे किञ्चित् कष्टम् आसीत् । कारणम् एवम् आसीत् -तस्य नागरस्य समीपे एव बकासुरनामकः राक्षसः आसीत् । तस्मै राक्षसाय नगरवासिभिः प्रतिदिनम् एकं शकटपरिमितम् अन्नं महिषद्वयं च दातव्यम् आसीत् । एतान् यः नयति तम् अपि सः राक्षसः खादति स्म । नगरवासिभिः क्रमशः एतद् कार्यं क्रियते स्म । पाण्डवाः यस्य गृहे स्थितवन्तः आसन् तस्य गृहस्य पर्यायः आगतः ।तस्मात् गृहात् राक्षसाय भोजनस्य मानवस्य च प्रेषणं करणीयम् आपतितम् । ब्राह्मणस्य परिवारे रोदनं कोलाहलः च प्रचलति स्म । एतं विषयं कुन्ती ज्ञातवती । सा चिन्तितवती यत् 'एते अस्माकम् आश्रयदातारः सन्ति ।तेभ्यः अस्माभिः कोऽपि प्रत्युपकारः करणीयः । एकस्मिन् गृहे वसद्भिः अस्माभिः दुःखे अपि समभागः स्वीकरणीयः । एवं चिन्तयित्वा यदा सा तेषां समीपं गतवती तदा कुटुम्बजनेषु केन राक्षसस्य समीपं गन्तव्यम् इति विषये चर्चा चलति स्म । ब्राह्मणः पत्नीं वदन् आसीत् "भवती कुलीना बालानां माता च अस्ति भवतीं राक्षसस्य समीपं न प्रेषयामि” इति । पत्नी वदति “ पत्युः अपेक्षया पत्न्याः शीघ्रं परलोकगमनं तु सौभाग्यस्य विषयः । स्त्री वधार्हा न इति मत्वा सः मां त्यजेत् अपि । अतः अहमेव गच्छामि “ इति । मातापित्रोः वचनं श्रुत्वा पुत्री वदति "धर्मानुसारेण मां कदाचित् प्रेषयन्ति एव । अद्य एव प्रेषयन्तु भवन्तः रक्षिताः भवन्तु "इति । तदा लघुबालः पुत्रः वदति "अहमेव एतया शलाकया राक्षसं मारयामि” इति एकां शलाकां दर्शितवान् । तावता कुन्ती भवत्सु केनापि गन्तव्यं नास्ति। भगवतः अनुग्रहेण मम पञ्चपुत्राः सन्ति । तेषु एकं प्रेषयामि भव न्तः भोजनस्य व्यवस्थां कुर्वन्तु इति उक्तवती । ब्राह्मणः न अङ्गीकृतवान् चेदपि एषा भीमं तत्र प्रेषितवती । भीमः राक्षसं मारयित्वा जनानां कष्टं दूरीकृतवान् । एवं कुन्ती त्यागमयी आसीत् ।
सत्यशीलता[सम्पादयतु]
कुन्ती विनोदार्थमपि असत्यं न वदति स्म । अर्जुनः भीमः च स्वयंवरे दौपदीं जित्वा, मातुः समीपम् आनीय वदतः” मातः । अद्य एतां शिक्षाम् आनीतवन्तः” इति । कुन्ती अदृष्ट्वा वदति "पञ्चसहोदराः अपि विभज्य उपयोगं कुर्वन्तु” इति । यदा विषयं सा ज्ञातवती तदा सङ्कटम् अनुभूतवती । वचनं प्रतिस्वीकरोमि चेत् असत्यकथनस्य दोषः भवति । वचनं पालयति चेत् मर्यादायाः लोपः भवति । कुन्ती युधिष्ठिरं पृच्छति । सः सत्ये स्थिरता भवेत् इति वदति । किन्तु एतेन पञ्चजनाः अपि दौपद्याः सह पाणिग्रहणं कुर्वन्ति इति निश्चितम् । विधिपूर्वकं विवाहः अभवत् । एवम् एतस्याः सत्यनिष्ठायाः विजयः अभवत् ।
त्यागमयी[सम्पादयतु]
कुन्तीदेव्याः जीवनम् आरम्भतः अन्त्यपर्यन्तम् अपि त्यागपूर्णं तापसिकं अनासक्तं च आसीत् । पाण्डवानां वनवासस्य समये एषा हस्तिनापुरे आसीत् । ततः एव पुत्रेभ्यः स्वस्य सहोदरस्य पुत्रस्य श्रीकृष्णस्य द्वारा क्षत्रियधर्मे स्थिरतया तिष्ठन्तु इति सन्देशं प्रेषितवती । विदुरस्य सञ्जययोः द्रष्टान्तं दत्त्वा एवम् उक्तवती आसीत् "हे पुत्राः ! यद् कार्यार्थं क्षत्रियमहिला पुत्रं प्रसूते तस्य कार्यस्य करणसमयः सन्निहितः" अस्ति । इति महाभारतस्य युद्धसमये अपि सा तत्रैव आसीत् । युद्धानन्तरं युधिष्ठिरस्य राज्याभिषेकः अभवत् । राजमाता कुन्ती पुत्रवियोगेन पीडितयोः स्वस्य यातृदेवरयोः सेवायाः दायित्वं स्वीकृतवती । द्वेषाभिमानेन रहिता एषा सेवायामेव समयं यापयति स्म । यदा तौ वानप्रस्थाश्रमार्थं प्रस्थितवन्तौ तदा एषा अपि तयोः सेवार्थं वनं प्रास्थितवती । जीवनपूर्णं कष्टम् अनुभूय यदा सुखम् आगतं तदा अपि सेवाजीवनं कर्तुम् एतादृशाः केवलं शक्नुवन्ति । यदा कुन्तीदेवी वनं प्रस्थितवती तदा भीमसेनः पृच्छति " भवत्या एतदेव यदि करणीयं स्यात् तर्हि वृथा अस्माकं द्वारा एतादृशीं नरहत्यां कारितवती?" इति । तदा कुन्त्याः उत्तरं तु हृदये स्थापयितुं योग्यम् अस्ति । सा वदति" पुत्र भवन्तः भीरवः भूत्वा न उपविशन्तु । क्षत्रियोचितस्य पुरुषार्थस्य त्यागं कृत्वा अपमानेन जीवनं न कुर्वन्तु । स्वस्य न्यायोचितः अधिकारः नष्टः न भवेत् इति उद्देशेन एव अहं भवतः युद्धाय प्रेरितवती । मम सुखाय अहं तथा न कृतवती । इदानीं अहं तपसा पत्युः लोकं गन्तुम् इच्छामि । भवन्तः धर्मेण प्रजापालनं कुर्वन्तः आनन्देन तिष्ठन्तु "इति समाधानं कारयित्वा स्वस्य यातृदेवराभ्यां सह वनं प्रस्थितवती । अन्तपर्यन्तं तयोः सेवा कृत्वा तैः सह दावाग्नौ दग्ध्वा योगी इव इहलोकं त्यक्तवती । एतादृशी महिला तु प्रपञ्चस्य इतिहासे सुलभतया न लभ्यते ।


text:
चायसस्यम्
एतत् चायसस्यं भारते अपि वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । एतत् चायसस्यम् आङ्ग्लभाषायां Tea Plant इति उच्यते । चायसस्यस्य पत्राणि शुष्कीकृत्य चायचूर्णं निर्मीयते । तेन चायचूर्णेन चायं निर्मीयते । कुत्रचित् चायपत्रेभः एव चायं निर्मीयते । एतत् चायसस्यं "केमेलिया सैनेन्सिस्" इति सस्यजातौ अन्तर्भवति । एतत् सस्यं नित्यहरिद्वर्णसस्यम् । चायसस्यं गुल्मरूपेण वर्धते । एतत् चायसस्यम् उष्णवलये तथा उप-उष्णवलये च प्रमुखतया वर्धते । अस्य चायसस्यस्य कतिपय प्रभेदाः समुद्रस्य वातावरणम् अपि सहन्ते । तादृशानि चायसस्यानि ब्रिटन् तथा अमेरिकासंयुक्तसंस्थानस्य वाषिङ्ग्टन्-प्रदेशस्य उत्तरभागे च वर्धन्ते । एतेषां चायसस्यानां वार्षिकं ५० अङ्गुलं यावत् वृष्टिः आवश्यकी भवति । आम्लीयमृत्तिकायाम् एतानि चायसस्यानि सम्यक् वर्धन्ते । १५०० पादमिते उन्नते स्थाने एतानि चायसस्यानि उत्तमरीत्या वर्धन्ते । तादृशे उन्नते स्थाने चायसस्यानि मन्दगत्या वर्धन्ते, परन्तु तेषां गन्धः बहु उत्तमः भवति ।
एतत् चायसस्यं यदा सम्यक् वर्धते तदा तानि १-२ अङ्गुलं यावत् कर्त्यन्ते । तानि पत्राणि मुकुलम् अथवा पल्लवम् इति उच्यते । कर्तनानन्तरं चायसस्ये सप्ताहाभ्यन्तरे नूतनानि पल्लवानि उद्भवन्ति । चायसस्यस्य अवरोधः कोऽपि न भवति चेत् तत् वृक्षरूपेण वर्धते । तथा वृक्षः भवति चेत् पल्लवानां चयनं कष्टकरम् इति कारणतः पर्याप्तस्य औन्नत्यस्य प्राप्त्यनुक्षणं तानि कर्त्यन्ते ।
अस्मिन् चायसस्ये विधद्वयं भवति । एकविधस्य सस्यस्य पत्राणि अत्यन्तं लघ्वाकारकाणि भवन्ति । अपरस्य विधस्य चायपत्राणि महाकारकाणि भवन्ति । लघ्वाकारकाणां पत्राणां सस्यानि चीनामूलीयानि । तस्य प्रभेदस्य सस्यशास्त्त्रीयं नाम अस्ति "सैनेन्सिस् सैनेन्सिस्" इति । अस्य प्रभेदस्य चायं चीना, फार्मोसा, जपान् इत्यादिषु देशेषु उपयुज्यते । महाकारकाणां पत्राणां सस्यानि च भारतस्य असममूलीयानि । तस्य प्रभेदस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति "सैनेन्सिस् अस्सामिका" इति । अस्य प्रभेदस्य चायं भारते तथा अन्येषु देशेषु उपयुज्यते । इदानीं चायप्रभेदाः बहवः सन्ति । यतः मूलप्रभेदेषु आधुनिकतन्त्रज्ञानस्य उपयोगेन बहवः वंशाः निर्मिताः सन्ति । चायसस्यानां वर्गीकरणे तेषां पत्रस्य गात्रम् आकारः वा प्रमुखं पात्रं वहति । मध्यमगात्रस्य पत्रयुक्तं "काम्बोड्" प्रभेदः अपि इदानीं प्रसिद्धः अस्ति ।


text:
सारनाथम्
सारनाथं किञ्चन बौद्धकेन्द्रम् वाराणसीतः दशकिलोमीटर् दूरे बौद्धनां प्राचीनं केन्द्रम् अस्ति । गौतमबुद्धः स्वप्रथमोपदेशम् अत्रैव कृतवान् ।बोधगयायां ज्ञानप्राप्तेरनन्तरं वारणासीम् आगतवान् ।अनन्तरम् अत्र सारानाथे वास कृतवान् । क्रिस्ताब्दे ६४० समये अत्र २५०० पूजाकर्तारः, अशोकस्तम्भः , १००मीटर् उन्नतः स्तूपः च आसीत् । मोगल वंशीयानां प्रशासनकाले अनेके स्मारकाः नष्टाः अभवन् । भारतीयसर्वेक्षनविभागे अस्य अवशेषाः सन्ति ।भारतस्य राष्ट्रियलाञ्छने विद्यमानः चतुर्मुखसिंहहः अस्मात् एव उद्धृतः अस्ति। अत्र अशोकनिर्मितः धमेकास्तूपः अर्धगोलाकारः ९३ पादोन्नतः च आसीत् । धर्मराणिस्तूपसमीपे अशोकः ध्यानासक्तः आसीत् । मुख्यमन्दिरस्य पूरतः स्तम्भः निर्मितः आसीत् । सारानाथस्य आर्कियालाजिकल् वस्तुसङ्ग्रहालये मौर्याणां कुशानानां गुप्तानां कालस्य मूर्तयः सन्ति । गणेशसरस्वतीविष्णुः इत्यादीनां मूर्तयः अपि अत्र सन्ति । आधुनिककालेऽपी सारानाथक्षेत्रं किञ्चन दर्शनीयं क्षेत्रमस्ति ।
चित्रशाला[सम्पादयतु]
-
-
-
-
अशोकस्य पूर्वकालीनः धर्मराजिकास्तूपः
-
-
-


text:
१८८४
१८८४ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे ईलि मेच्निकाफ् नामकः "ब्याक्टीरिया" इत्याख्यानां सूक्ष्मजीविनां अवरोधे शरीरे विद्यमानानां श्वेतरक्तकणानां पात्रं विवृणोत् ।
- अस्मिन् वर्षे हैडल्बर्ग इति प्रदेशे जोसेफ् ब्रेट्जार् नामकः वैद्यः स्वीये वैद्यालये नेत्रस्य शस्त्रचिकित्सायां "कोकन्" इत्येतं वेदनानिवारकत्वेन प्रथमवारम् उपयुक्तवान् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य प्रसिद्धः स्वातन्त्र्ययोद्धा, शिक्षणतज्ञः, न्यायवादी मदनमोहन मालवीयः कोलकताकलाशालातः स्नातकपदवीं प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य महापुरुषेषु अन्यतमः, दार्शनिकः, तत्त्वज्ञानी स्वामी विवेकानन्दः स्नातकपरीक्षाम् (बि ए) उत्तीर्णवान् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे कन्नडस्य महान् हास्यनाटककारः, हास्यनाटकसाहितिः टी पी कैलासम् इत्येषः जन्म प्राप्नोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जनवरिमासस्य ३ दिनाङ्के भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य तुमकूरुमण्डलस्य "सम्पिगे" इति ग्रामे 'कन्नडस्य कण्वः' इत्येव प्रसिद्धः बि. यम्. श्रीकण्ठय्यः जन्म प्राप्नोत् ।
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे अक्टोबर्-मासस्य ४ दिनाङ्के कन्नडस्य प्रसिद्धः साहितिः हुयिलगोळ नारायणरायः जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे डिसेम्बर्-मासस्य ३ दिनाङ्के भारतस्य प्रथमः राष्ट्रपतिः, भारतरत्नविभूषितः, स्वातन्त्र्ययोद्धा, आधुनिकन्ययशास्त्रज्ञः च डा बाबु राजेन्द्रप्रसादः बिहारराज्ये सारनमण्डले जन्म प्राप्नोत् ।
निधनानि[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जनवरिमासस्य ६ दिनाङ्के आनुवंशीयनियमं निरूपितवान् जीवविज्ञानी ग्रिगोर् जान् मेण्डेल् इहलोकम् अत्यजत् ।


text:
ध्यान
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
ध्यानम्, क्ली, (ध्यै + भावे ल्युट् ।) चिन्तनम् । (यथा, मनुः । १ । १२ । “तस्मिन्नण्डे स भगवानुषित्वा परिवत्सरम् । स्वयमेवात्मनो ध्यानात्तदण्डमकरोद्द्विधा ॥”) धारणाविषये एकप्रत्ययसन्ततिः । इति हेम- चन्द्रः । २ । २३४ ॥ अद्बितीयवस्तुनि विच्छिद्य विच्छिद्यान्तरेन्द्रियवृत्तिप्रवाहः । इति वेदान्त- सारः ॥ * ॥ यथा, विष्णुपुराणे । “तद्रूपप्रत्ययैवैकसन्ततिश्चान्यनिस्पृहा । तद्ध्यानं प्रथमैरङ्गैः षड्भिर्निष्पाद्यते नृप ! ॥” अस्यार्थः । “तद्रूपस्य धारणासिद्धस्य वस्तुनः प्रत्यया यस्यां सन्ततौ सा एकावच्छिन्ना सन्ततिः । अन्यनिस्पृहा विषयान्तरेणाव्यव- धीयमाना । विजातीयप्रत्ययान्तरितः सजातीय- प्रत्ययप्रवाहो ध्यानमित्यर्थः । तच्च प्रथमैर्यमा- दिभिर्धारणान्तैः षड्भिरङ्गैर्निष्पाद्यते ।” इति तट्टीका ॥ * ॥ श्रीकृष्ण उवाच । “सर्व्वे देवाः प्राकृतिका यावन्तो मूर्त्तिधारिणः । अहमात्मा नित्यदेही भक्तध्यानानुरोधतः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते जन्मखण्डम् ॥ ब्रह्मचिन्ता । यथा, गारुडे ४९ अध्याये । “ब्रह्मात्मचिन्ता ध्यानं स्यात् धारणा मनसो धृतिः । अहं ब्रह्मेत्यवस्थानं समाधिर्ब्रह्मणः स्थितिः ॥” अपि च । “प्राणायामैर्द्वादशभिर्यावत्कालो हृतो भवेत् । यस्तावत्कालपर्य्यन्तं मनो ब्रह्मणि धारयेत् । तस्यैव ब्रह्मणा प्रोक्तं ध्यानं द्वादश धारणाः ॥ द्वाद्शध्यानपर्य्यन्तं मनो ब्रह्मणि यो नरः । तुष्टे तु स यतो मुक्तः समाधिः सोऽभिधीयते ॥ ध्येयान्न चलते यस्य मनोऽभिध्यायतो भृशम् । प्राप्यावधिकृतं कालं यावत् सा धारणा स्मृता ॥ ध्येये सक्तं मनो यस्य ध्येयमेवानुपश्यति । नान्यं पदार्थं जानाति ध्यानमेतत् प्रकीर्त्तितम् ॥ ध्येये मनोनिश्चलतां याति ध्येयं विचिन्तयन् । यत्तद्ध्यानं परं प्रोक्तं मुनिभिर्ध्यानचिन्तकैः ॥ ध्येयमेव हि सर्व्वत्र ध्याता तल्लबतां गतः । पश्यति द्वैतरहितं समाधिः सोऽभिधीयते ॥” इति गारुडे २४० अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
ध्यान¦ न॰ ध्यै--भावे ल्युट्।
१ चिन्तने
२ अद्वितीयवस्तुनि वि-च्छिद्यविच्छिद्यान्तरिन्द्रियवृत्तिप्रवाहे।
“शास्त्रोक्तदेव-ताद्यालम्बनेष्वचलो भिन्नजातीयैरनन्तरितः प्रत्यय-सन्तान एकाग्रतेति यमाहुरिति” भाष्योक्तेः
३ ध्येय-प्रत्ययैकतानत्वे। एकत्रधृतस्य चित्तस्य भगवदीकारवृत्तिप्रवाहोत्तरोत्तराऽन्याकारप्रत्ययाव्यवहिते
४ निदिध्या-सनसंज्ञे चित्तस्यात्माकाराद्वयावृत्तौ।
“ब्रह्मैवास्मीतिसद्वृत्त्या निरालम्बतया स्थितिः। ध्यानशब्देन विख्यातापरमानन्ददायिनी” इत्युक्तेः
५ परमात्मचिन्तने। धारणानिरुद्धस्य त्रिनेत्रपञ्चबक्त्राद्याकारविषयायां
६ चिन्तायाम्।
“चिन्ता तद्विषया ध्यान” मित्युक्तेः।
“तत्र प्रत्ययैकतान-ता ध्यानम्” पा॰ सू॰ तत्र तस्मिन् देशे यत्र चित्तं धृतं तत्रप्रत्ययस्य ज्ञानस्य यैकतानता विसदृशपरिणामपरिहारेणयदेव धारणयावलम्बनीकृतम् तदालम्बनतयैव निरन्तर-मुत्पत्तिः सा ध्यानमुच्यते। ध्यानपदनिरुक्त्यादिकमुक्तंमहानिर्वाणतन्त्रे यथा
“ध्यैचिन्तायां स्मृतो धातुः चिन्तातत्त्वेन निश्चला। एतद् ध्यानमिह प्रोक्तं सगुणं निर्गुणंद्विधा। सगुणं मन्त्रभेदेन निर्गुणं केवलं मतम्” इति। अपिच
“ध्यानं तु द्विविधं प्रोक्तं सरूपारूपभेदतः। अरूपं[Page3913-b+ 38] तत्र यद् ध्यानमबाङ्मनसगोचरम्। अव्यक्तं सर्वतो व्याप्त-मिदमित्थविवर्जितम्। अगम्यं योगिभिर्गम्यं कृच्छ्रैर्बहु-समाधिभिः। मनसो धारणार्थाय शीघ्रं स्वाभीष्टसिद्धये। सूक्ष्मध्यानप्रबोधाय स्थूलध्यानं वदामि ते। अरूपायाःकालिकायाः कालमातुर्महाद्युतेः। गुणक्रियानुसारेणक्रियते रूपकल्पना” ब्रह्मचिन्तायां यथा(
“व्रह्मात्मचिन्ता ध्यानं स्यात् धारणा मनसो धृतिः। अहं ब्रह्मेत्यवस्थानं समाधिर्ब्रह्मणः स्थितिः” इतिगारुडे
४९ अ॰। तत्कालभेदश्च
“प्राणायामैर्द्वादशभिर्यावत्कालं हृतो भवेत्। यस्तावत्कालपर्यन्तं भनो ब्रह्मणिधारयेत्। तस्यैव ब्रह्मणा प्रोक्तं ध्यानं द्वादश धारणाः। द्वादशध्यानपर्यन्तं मनो ब्रह्मणि यो नरः। तिष्ठेतस यतो मुक्तः समाधिः सोऽभिधीयते। ध्येयान्न चलतेयस्य मनोऽभिध्यायतो भृशम्। प्राप्यावधिकृतं कालंयावत् सा धारणा स्मृता। ध्येयसक्तं मनो यस्य ध्येय-मेवानुपश्यति। नान्यं पदार्थं जानाति ध्यानमेतत्प्रकीर्तितम्। ध्येये मनो निश्चलतां याति ध्येयं वि-चिन्तयन्। यत्तद्ध्यानं परं प्रोक्तं मुनिभिर्ध्यानचिन्तकैः। ध्येयमेव हि सर्वत्र ध्याता तल्लयतां गतः। पश्यतिद्वैतरहितं समाधिः सोऽभिधीयते” इति गारुडे
२४
० अ॰अग्निपुराणे च तन्निरुक्त्यादिकमुक्तं यथा
“अग्निरुवाच। ध्यै चिन्तायां स्मृतो धातुर्विष्णुचिन्तामुहुर्मुहुः। अनाक्षिप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते। आत्मनः समनस्कस्य मुक्ताशेषोपधस्य च। ब्रह्मचिन्तासमासक्तिर्ध्यानं नाम तदुच्यते। ध्येयालम्बनसंस्थस्यसदृशप्रत्ययस्य च। प्रत्ययान्तरनिर्मुक्तः प्रत्ययो ध्यान-मुच्यते। ध्येयावस्थितचित्तस्य प्रदेशे यत्र कुत्रचित्। ध्यानभेतत्समुद्दिष्टं प्रत्ययस्यैकतानता। एवं ध्यानसमा-युक्तः स्वदेहं यः परित्यजेत्। कुलं स्वजनमित्राणिसमुद्धृत्य हरिर्भवेत्। एवं मुहूर्त्तमर्धं वा ध्यायेद् यःश्रद्धया हरिम्। सोऽपि यां गतिमाप्नोति न तां सर्वै-र्महामखैः। ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यान-प्रयोजनम्। एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत तत्त्व-वित्। योगाभ्यासाद्भवेन्मुक्तिरैश्वर्य्यञ्चाष्टधा महत्। ज्ञान-वैराग्यसम्पन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः। विष्णुभक्तःसदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः। मूर्तामूर्तं परंब्रह्म हरेर्ध्यानं हि चिन्तनम्। सकलो निष्कलो ज्ञेयःसर्वज्ञः परमो हरिः। अणिमादिगुणैश्वर्य्यं मुक्ति-[Page3914-a+ 38] र्ध्यानप्रयोजनम्। फलेन योजको विष्णुरतो ध्यायेत्परेश्वरम्। गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन् जाग्रदुन्मिषन् निमिष-न्नपि। शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि ध्यायेत् सततमीश्वरम्। स्वदेहायतनस्यान्ते मनसि स्थाप्य केशवम्। हृत्पद्मपी-ठिकामध्ये ध्यानयोगेन पूजयेत्। ध्यानयज्ञः परःशुद्ध्वः सर्वदोषविवर्जितः। तेनेष्ट्वा मुक्तिमाप्नोति बाह्या-शुद्धैश्च नाध्वरैः। हिंसादोषविमुक्तित्वाद्विशुद्धिश्चित्त-साधनः। ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः। तस्मा-दशुद्धं सन्त्यज्य ह्यनित्यं बाह्यसाधनम्। यज्ञाद्यं कर्मसन्त्यज्य योगमत्यर्थमभ्यसेत्। विकारमुक्तमव्यक्तं भोग्य-भोगसमन्वितम्। चिन्तयेद्धृदये पूर्वं क्रमादादौ गुण-त्रयम्। तमः प्रच्छाद्य रजसा सत्वेन छादयेद्रजः। ध्यायेत्त्रिमण्डलं पूर्वं कृष्णं रक्तं सितं क्रमात्। सत्वो-पाधिगुणातीतः पुरुषः पञ्चविंशकः। ध्येयमेतदशुद्धञ्चत्यक्त्वा शुद्धं विचिन्तयेत्। ऐश्वर्य्यं पङ्कजं दिव्यं पुरुषो-परि संस्थितम्। द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं शुद्धं विकशितंसितम् नालमष्टाङ्गुलं तस्य नाभिकन्दसमुद्भवम्। पद्मपत्राष्टकं ज्ञेयमणिमादिगुणाष्टकम्। कर्णिकाकेसरंनालं ज्ञानवैराग्यमुत्तमम्। विष्णुधर्मश्च तत्कन्दमितिपद्मं विचिन्तयेत्। तद्धर्मज्ञानवैराग्यं शिवैश्वर्य्यमयंपरम्। ज्ञात्वा पद्मासनं सर्वं सर्वदुःखान्तमाप्नुयात्। तत् पद्मकर्णिकामध्ये शुद्धदीपशिखाकृतिम्। अङ्गुष्ठ-मात्रममलं ध्यायेदोङ्कारमीश्वरम्। कदम्बगोलकाकारंतारं रूपमिव स्थितम्। ध्यायेद्वा रश्मिजालेन दीप्य-मानं समन्ततः। प्रधानं पुरुषातीतं स्थितं पद्मस्थमीश्व-रम्। ध्यायेज्जपेच्च सततमोङ्कारं परमक्षरम्। मनः-स्थित्यर्थमिच्छन्ति स्थूलध्यानमनुक्रमात्। तद्भूतं नि-श्चलीभूतं लभेत् सूक्ष्मेऽपि संस्थितिम्। नाभिकन्दे स्थितंनालं दशाङ्गुलसमायतम्। नालेनाष्टदलं पद्मं द्वादशा-ङ्गुलविस्तृतम्। सकर्णिके केसराले सूर्य्यसोमाग्निमण्ड-लम्। अग्निमण्डलमध्यस्थः शङ्खचक्रगदाधरः। पद्मीचतुर्भुजो विष्णुरथ वाष्टभुजो हरिः। शार्ङ्गाक्षवलय-धरः पाशाङ्कुशधरः परः। स्वर्णवर्णः श्वेतवर्णः सश्रीवत्सःसकौस्तुभः। वनमाली स्वर्णहारी स्फुरन्मकरकुण्डलः। रत्नीज्ज्वलकिरीटश्च पीताम्बरधरो महान्। सर्वाभरण-मूषाढ्यो वितस्तिर्वा यथेच्छया। अहं ब्रह्म ज्योतिरात्मावासुदेवो विमुक्त ओम्। ध्यानाच्छ्रान्तो जपेन्मन्त्रंजपाच्छ्रान्तश्च चिन्तयेत्। जपध्यानादियुक्तस्य विष्णुः[Page3914-b+ 38] शीघ्रं प्रसीदति। जपयज्ञस्य वै यज्ञाः कलां नार्हन्तिषोडशीम्। जपिनं नोपसर्पन्ति व्याधयश्चाधयो ग्रहाः। भुक्तिर्मुक्तिर्मृत्युजयो जपेन प्राप्नुयात् फलम्”
३७
३ अ॰। ध्यानप्रकारादिकमुक्तं मिताक्षरायां यथा
“ऊरुस्थोत्तानचरणः सव्ये न्यस्येतरं करम्। उत्तानंकिञ्चिदुन्नाम्य मुखं विष्टभ्य चोरसा। निमीलिताक्षःसत्वस्थो दन्तैर्दन्तानसंस्पृशन्। तालुस्थाचलजिह्वश्च सं-वृतास्यः सुनिश्चलः। संनिरुद्धेन्द्रियग्रामं नातिनीचोच्छ्रितासनः। द्विगुणं त्रिगुणं वापि प्राणायाममुप-क्रमेत्। ततो ध्येयः स्थितो योऽसौ हृदये दीपवत् प्रभुः। धारयेत्तत्र चात्मानं धारणां धारयन् बुधः” याज्ञ॰।
“ऊरु-स्थावुत्तानचरणौ यस्य स तथोक्तो बद्धपद्मासनः। तथो-त्ताने सव्यकरे दक्षिणमुत्तानं न्यस्य मुखञ्च किञ्चिदुन्नाम्योरसा च विष्टभ्यं स्तम्भयित्वा तथा निमीलिताक्षः सत्वस्थःकामक्रोधादिरहितो दन्तैर्दन्तानसंस्पर्शयन्। तथातालुनि स्थिता अचला जिह्वा यस्य स तथोक्तः संवृता-स्यः पिहिताननः सुनिश्चलो निष्प्रकम्पस्तथा सम्यगि-न्द्रियसमूहं विषयेभ्यः प्रत्याहृत्य नातिनीचासनो नात्यु-च्छ्रितासनो यथा चित्तविक्षेपो न भवति तथोपविष्टःसन् द्विगुणं त्रिगुणं वा प्राणायामाभ्यासमुपक्रमेत्। ततो वशीकृतपवनेन योगिना योऽसौ हृदये दीपवद-प्रकम्पः प्रभुः स्थितोऽसौ ध्यातव्यः तत्र च हृद्यात्मानंमनोगोचरतया धारयेत्। तथा धारणाञ्च धारयेत्। धारणास्वरूपञ्च जान्वग्रभ्रमणेन छोटिकादानकालोमात्रा। ताभिः पञ्चदशमात्राभिरधमः प्राणायामस्त्रिंश-द्भिर्मध्यमः। पञ्चचत्वारिंशद्भिरुत्तम इत्येवं प्राणायामत्र-यात्मिकैका धारणा। तास्तिस्रो योगशब्दवाच्यास्तांश्चधारयेत्। यथीक्तमन्यत्र
“संभ्राम्य छोटिकां दद्यात्कराग्रञ्जानुमण्डले। मात्राभिः पञ्चदशभिः प्राणायामी-ऽधमः स्मृतः। मध्यमो द्विगुणः श्रेष्ठस्त्रिगुणो धारणातथा। त्रिभिस्त्रिभिः स्मृतैकैका ताभिर्योगस्तथैव चेति” मिता॰।
“हृदयस्थस्य योगेन देवदेवस्य दर्शनम्। ध्यानंप्रोक्तं प्रवक्ष्यामि सर्वस्मात् योगतः शुभम्” हृदिस्था देवताःसर्वा हृदि प्राणाः प्रतिष्ठिताः। हृदि ज्योतींषि मूयश्चहृदि सर्वं प्रतिष्ठितम्। स्वदेहमरणिं कृत्वा प्रणवञ्चो-त्तरारणिम्। ध्याननिर्मथनाभ्यान्तु विष्णुं पश्येद्धृदिस्थितम्। हृद्यन्तश्चन्द्रमाः सूर्य्यः सोममध्ये हुता-शनः। तेजोमध्ये स्थितं तत्त्वं तत्त्वमध्ये स्थितो-[Page3915-a+ 38] ऽच्युतः। अणोरणीयान् महतो महीयानात्मास्य जन्तो-र्निहितो गुहायाम्। तेजोमयं पश्यति वीतशोकोधातुः प्रसादान्महिमानमात्मनः” शङ्खः।
“प्राणायाम-द्विषट्केन प्रत्याहार उदाहृतः। प्रत्याहारैर्द्वादश-भिर्द्धारणा परिकीर्त्तिता। भवेदीश्वरसङ्गत्यै ध्यानंद्वादशधारणम्” काशीख॰
४१ अ॰।
“समाहितेन मनसाचैतन्यान्तरवर्त्तिना। आत्मनोऽभीष्टदेवानां ध्यानं ध्यान-मिहोच्यते” शा॰ ति॰। ध्यायतेऽनेन ध्यै--करणे ल्युट्। देवानां
७ ध्येयरूपभेदे
“ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि यथाध्यात्वार्चयेदिमाम्” तन्त्रसारः।
“तस्य (वटुकस्य) ध्यानंत्रिथा प्रोक्तं सात्विकादिप्रभेदतः” तत्र सात्विकं यथा
“बन्दे बालं स्फटिकसदृशं कुन्तलोद्भासिवक्त्रं दिव्याकल्पै-र्नवमणिमयैः किङ्किणीनूपुराद्यैः। दीप्ताकारं विशदवसनं
“सुप्रसन्नं त्रिनेत्रं हस्ताब्जाभ्यां वटुकमनिशं शूलदण्डौदधानम्”। राजसं यथा
“उद्यद्भास्करसन्निभं त्रिनयनंरक्ताङ्गरागस्रजम् स्मेरास्यं वरदं कपालमभयं शूलंदधानं करैः। नीलग्रीवमुदारभूषणशतं शीतांशुचूडो-ज्ज्वलं बभ्रूकारुणवाससं मयहरं देवं सदा भावये” तन्त्रसा॰ तामसध्यानं तु तामसशब्दे पृ॰ उक्तम्देवानां स्वरूपभेदेनैव ध्येयत्वात् स्वरूपस्य ध्यानत्वम्। देवताप्रतिमाशब्दे च
३६
८५ पृ॰ येषां मूर्त्तिभेदा यथा द-र्शिताः तथैव तेषां ध्येयता। अन्यदेवताध्यानं तु तन्त्रसारकालिकापुराणादौ दृश्यम् विस्तरभयात् न लिखितम्।
“ज्ञानात् ध्यानं विशिष्यते। ध्यानात् कर्मफलत्यागःगीता।
“आगमेनानुमानेन ध्यानाभ्यासरसेन च। त्रिधा प्रकल्पयेत् प्रज्ञां लभते योगमुत्तमम्” श्रुतिः।
“इति विज्ञापितो राज्ञा ध्यानस्तिमितलोचनः” रघुः
“सर्वदेवाः प्राकृतिका यावन्तो मूर्तिधारिणः। अह-मात्मा नित्यदेहो भक्तध्यानानुरूपतः” ब्रह्मवै॰ जन्मख॰।
८ उपनिषद्भेदे उपनिषच्छब्दे
१२
२२ पृ॰ दृश्यम्।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
ध्यान¦ n. (-नं)
1. Meditation, reflection, but especially that profound and abstract consideration which brings its object fully and un- disturbedly before the mind.
2. Mental representation of the per- sonal attributes of the divinity to whom worship is addressed. E. ध्यै to meditate, affix भावे ल्युट् |
Apte[सम्पाद्यताम्]
ध्यान [dhyāna], [ध्यै-भावे-ल्युट्]
Meditation, reflection, thought; contemplation; ज्ञानाद् ध्यानं विशिष्यते Bg.12.12; Ms.1.12; 6.72.
Especially, abstract contemplation, religious meditation; तदैव ध्यानादवगतो$स्मि Ś.7; ध्यानस्तिमितलोचनः R.1.73.
Divine intuition or discernment.
Mental representation of the personal attributes of a deity; इति ध्यानम्. -Comp. -गम्या a. attainable by meditation only; योगिभिर्ध्यानगम्यम् Viṣṇustotra. -तत्पर, -निष्ठ, -पर a. lost in thought, absorbed in meditation, contemplative.-धिष्ण्य a. suitable for ध्यान; रूपं चेदं पौरुषं ध्यानधिष्ण्यम् Bhāg.1.3.28. -मात्रम् mere thought or reflection.-मुद्रा a prescribed attitude in which to meditate on a deity. -योगः profound meditation. -स्थ a. absorbed in meditation; lost in thought.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
ध्यान n. meditation , thought , reflection , ( esp. ) profound and abstract religious meditation , ( नम् आपद्, आ-स्थाor नं-गम्, to indulge in -rreligious -mmeditation) ChUp. Mn. MBh. Ka1v. etc. (with Buddhists divided into 4 stages MWB. 209 Dharmas. lxxii ; but also into 3 ib. cix )
ध्यान n. mental representation of the personal attributes of a deity W.
ध्यान n. insensibility , dulness Bhpr.
ध्यान m. N. of a partic. personification MaitrS.
ध्यान m. of the 11th day of the light half in ब्रह्म's month Pur.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
DHYĀNA : (Meditation). Even from ancient times the people of Bhārata believed that heaven could be attain- ed by meditation. There are scientific methods of meditating upon God. They are described below:
The root “dhyai”, means “to think”. Dhyāna (medi- tation) means thinking of God with concentration. God is invisible and figureless. We can meditate only upon some material that contains the attributes of God. So dhyāna (meditation) is to fix the mind on the object of meditation, and to imagine that particular object in a particular place and to concentrate the mind upon it. One who casts off his body, while engag- ed in meditation attains ‘Sāyujya’ (oneness with God).
He who can meditate upon God, with concentration of mind even for a moment or two can attain heaven. The fruits he attains are far greater than the fruits attained by performing great sacrifices and offerings. For meditation, there are four factors: Dhyātā (the meditator), Dhyāna (the act of meditation) Dhyeya (the object meditated upon) and Dhyānaprayojana (the attainment by meditation). He who indulges in meditation is the meditator. The act done by him is meditation. That which is meditated upon is the object of meditation. What the meditator obtains as a result of his meditation is the attainment. A meditator should be wise and virtuous, should have attention and patie- nce, devoted to Viṣṇu and always energetic.
We can meditate upon God, walking, standing, sleeping and awake. God should be consecrated in the centre of the lotus chair of the heart and be worshipped with de- votional meditation. It is to give practice in fixing the mind firmly on a particular object, that the sages say that some visible material object should be given to meditate upon, in the early stage of meditation. When concentration of mind is obtained by meditating upon a visible object, it will be possible for us to meditate upon an object which is not amenable to our senses. When engaged in meditation we should be thinking “Ahaṁ Brahmā jyotirātmā vāsudevo vimukta Oṁ”. (I am Brahmā, the light, the Spirit, Vāsudeva, and Vimukta (having no connection with anything), OM). (Agni Purāṇa, Chapter 374).
_______________________________
*15th word in right half of page 240 (+offset) in original book.


text:
गुजरातीभाषा
गुजराती(ગુજરાતી)(Gujarathi) भाषा भारतस्य राज्याङ्गे उल्लिखितासु पञ्चदशसु भाषासु अन्यतमा । गुजरातराज्यस्य राज्यभाषा । भारतदेशस्य विविधेषु भागेषु एशिया-आफ्रिकाखण्डेषु च गुजरातभाषाभाषिणः निवसन्ति । ६५,५०,००,००० जनाः गुजरातिभाषया भाषन्ते । इयं भाषा भारतीय-आर्यभाषासु अन्यतमा । गुजरातराज्यस्य पूर्वसीमायाम् ईशान्यसीमायां च राजस्थानीभाषा विद्यते इत्यतः अनयोः भाषयोः सङ्गमनं दृश्यते । अधिकतया भाषमाणासु भाषासु २६ तमे स्थाने विद्यन्ते इयं भाषा । महात्मा गान्धिः, सरदार् वल्लभभायी पटेलः, स्वामी दयानन्दसरस्वती, मोरारजी देसायी, जे.आर्.डि.टाटा, धीरूभाई अंबानी, महम्मद् आलि जिन्ना इत्येतादृशानां बहु प्रसिद्धजनानां मातृभाषा अस्ति गुजरातीभाषा ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
वैचारिकासाहित्यदृष्ट्या आधुनिकगुजरातीसाहित्यं समृद्धं वर्तते । अस्य साहित्यपरम्परा सहस्रवर्षेभ्यः दृश्यते । उपदेशात्मकगद्यं, भावगीतात्मकं प्रशंसात्मकञ्च पद्यसाहित्यं तस्मिन् स्तरे दृश्यते । गुजरातीलिपिः देवनागरीलिपेः सादृश्यं भजते । सप्तशतात् वर्षेभ्यः पश्चिमभारते गुजरात-राजस्थानराज्ययोः अस्याः लिपेः उपयोगः दृश्यते । इयं लिपिः महाजनी इति कथ्यते । अस्याः वर्णमाला संस्कृतजन्या विद्यते । अक्षराणाम् आकारः देवनागर्याः सदृश्यतां भजते ।
गुजरातीभाषा भारोपीयभाषापरिवारस्य भारतीय-इरानी-उपवर्गस्य भारतीय-आर्यशाखायाम् अन्तर्भूता भाषा । भारतीय-आर्यगणस्य प्रमुखशाखाद्वयं (उत्तरशाखा - पहाडि, पञ्जाबी, लहन्दा, सिन्धी, कच्छिभाषाश्च । पूर्वशाखा - वङ्ग, असम, ओरियाभाषाश्च ।) पृथक् यदा जातं तदा पश्चिमशाखा(गुजराती, राजस्थानी, भीली), दक्षिणशाखा(मराठी, कोङ्कणी), मध्यमशाखा(पश्चिमहिन्दी) च पृथक् जाताः । मध्यमशाखाभाषायां नामवाचिनः पुंलिङ्ग-एकवचनस्य रूपम् अकारान्तं भवति चेत् पश्चिमशाखाभाषासु ओकारान्तं रूपं दृश्यते । उदा - घोडा (अश्वः) इत्येतत् पदं गुजरातीभाषया घोडो जातमस्ति । पश्चिम-दक्षिणशाखाभाषासु नपुंसकलिङ्गं विद्यते ।
ध्वनिव्यवस्था[सम्पादयतु]
गुजरातीभाषायाः ध्वनिव्यवस्थायाः वैशिष्ट्यम् -
- अष्ट स्वराः
- न-ण, ल-ळ इत्येतेषां स्पष्टध्वनिघतकाः
- षट् स्वराः अनुनासिकाः अपि भवितुम् अर्हन्ति
- सर्वे स्वराः घोषाः अर्धघोषाः च भवितुम् अर्हन्ति
- ह्रस्वस्वराः विद्यन्ते चेदपि स्वरमात्रायाः अधिकं महत्त्वं न विद्यते
व्याकरणम्[सम्पादयतु]
नामरूपेषु लिङ्गत्रयं, वचनद्वयञ्च विद्यते । विशेष्य-विशेषण-कृदन्तरूपाणि त्रिषु लिङ्गेषु एकवचने बहुवचने च प्राप्तुं शक्यानि । विभक्तित्रये रूपाणि स्पष्टतया प्राप्तुं शक्यानि - प्रत्यक्ष-एकवचनम्, प्रत्यक्ष-बहुवचनम्, परोक्षरूपञ्च । एवं पुंलिङ्गनामपदानि(दिक्रो) रूपद्वयं, नपुंसकलिङ्गनामपदानि(माथू) त्रीणि रूपाणि च प्राप्नुवन्ति । सबलनामपदानां (हाथि, मच्चर्) स्त्रीलिङ्गनामपदानाञ्च(दिक्रि, सत्ता, तमाखु) विभक्तिप्रत्ययाः न भविष्यन्ति ।
पुरुषवाचकम्[सम्पादयतु]
पुरुषवाचकसर्वनामसु लिङ्गविवक्षा न भवति । उत्तमपुरुष-बहुवचनेषु समावेशि(आप्णे) असमावेशि(अमे) सर्वनाम्नां प्रत्येकं रूपाणि विद्यन्ते ।
क्रियापदरूपेषु पुरुष-वचनव्यवस्था विद्यते । परप्रत्ययानां योजनेन काल-अवस्था-विशेषाः निर्दिश्यन्ते । 'हो' इत्येतेन सहायकक्रियापदयुक्तैः बहुपदरचनानां द्वारा पूर्णकालाः सूचयिष्यन्ते । तात्कालिकवर्तमानकालिक-भूतकालिक-पूर्वकालिकरूपाणि कृदन्तानि भवन्ति । नामपदेभ्यः इव एतेभ्यः अपि विभक्तिप्रत्ययाः योजयितुं शक्याः । एकवचने द्वयं बहुवचने द्वयम् इव रूपचतुष्टयं स्पष्टतया प्राप्तुं शक्नुमः ।
बाह्यशृङ्खला[सम्पादयतु]
- Gujarati Online Dictionary & Language Resources
- Gujarati phrasebook at Wikivoyage
- UCLA Language Materials Project: Gujarati
- Gujarati Wiktionary
- Origin of Gujarati Language(in Gujarati)
- Gujarati Video
- Bharatiya Bhasha Jyoti: Gujarati —हिन्दीमाध्यमेन गुजरातीभाषायाः पठनाय पाठ्यपुस्तकम् - भारतीयभाषाणां केन्द्रसंस्थानतः (Central Institute of Indian Languages) प्रकाशितम् ।
- भगवद्गोमण्डलम् - गुजरातीभाषायाः महान् विश्वकोषः
- गुजरातीभाषायाः अन्यः कश्चन विस्तृतः विश्वकोशः
- Etymological Gujarati English Dictionary (Google booka By M. B. Belsare)
- हिन्दीमाध्यमेन गुजरातीभाषा पठ्यताम्
- गुजरातीतः हिन्दीभाषां प्रति अनुवादः (जालपुटे उपलभ्यते)
- Convert Non-unicode Gujarati Font into Gujarati Unicode Font
- भारतीयभाषाज्योतिः: गुजराती —हिन्दीमाध्यमेन गुजरातीभाषायाः पठनाय पुस्तकम्
- हिन्दीभाषायाः विकासाय गुजरातस्य सांप्रदायिककवीनां योगदानम् (सीमा राठौर)