text:
अव चोर्ध्वात्तात्। अवाधरात्तात्। सर्वतो माँ पाहि-पाहि समंतात्। त्वं वाङ्मय स्त्वं चिन्मयः। त्वमानंदमसयस्त्वं ब्रह्ममयः। त्वं सच्चिदानंदात् द्वितीयोसि। त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि। त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोसि। सर्वं जगदिदं त्वत्तो जायते। सर्वं जगदिदं त्वत्त स्तिष्ठति। सर्वं जगदिदं त्वयि वयमेष्यति। सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्येति। त्वं भूमिरापोनलो निलो नभः। त्वं चत्वारि वाकूपदानि। त्वं गुणत्रयातीत: त्वमवस्थात्रयातीतः। त्वं देहत्रयातीतः। त्वं कालत्रयातीतः। त्वं मूलाधार स्थितोसि नित्यं। त्वं शक्ति त्रयात्मकः। त्वां योगिनो ध्यायंति नित्यं। त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं रूद्रस्त्वं इंद्रस्त्वं अग्निस्त्वं वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चंद्रमास्त्वं ब्रह्मभूर्भुव:स्वरोम्।
शनिवार, दिसंबर 05, 2009
गणपति अथर्वशीर्ष
Ganpati Atharvsheersh
अव चोर्ध्वात्तात्। अवाधरात्तात्। सर्वतो माँ पाहि-पाहि समंतात्। त्वं वाङ्मय स्त्वं चिन्मयः। त्वमानंदमसयस्त्वं ब्रह्ममयः। त्वं सच्चिदानंदात् द्वितीयोसि। त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि। त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोसि। सर्वं जगदिदं त्वत्तो जायते। सर्वं जगदिदं त्वत्त स्तिष्ठति। सर्वं जगदिदं त्वयि वयमेष्यति। सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्येति। त्वं भूमिरापोनलो निलो नभः। त्वं चत्वारि वाकूपदानि। त्वं गुणत्रयातीत: त्वमवस्थात्रयातीतः। त्वं देहत्रयातीतः। त्वं कालत्रयातीतः। त्वं मूलाधार स्थितोसि नित्यं। त्वं शक्ति त्रयात्मकः। त्वां योगिनो ध्यायंति नित्यं। त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं रूद्रस्त्वं इंद्रस्त्वं अग्निस्त्वं वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चंद्रमास्त्वं ब्रह्मभूर्भुव:स्वरोम्।
।।गणपति अथर्वशीर्ष।।
ॐ नमस्ते गणपतये। त्वमेव प्रत्यक्षं तत्वमसि । त्वमेव केवलं कर्ता सि। त्वमेव केवलं धर्तासि। त्वमेव केवलं हर्तासि । त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि। त्व साक्षादात्मासि नित्यम्। ऋतं वच्मि। सत्यं वच्मि। अव त्व मांम्। अव वक्तारम्। अव श्रोतारम्। अव दातारम्। अव धातारम्। अवा नूचानमव शिष्यम्।अव पश्चातात्।अव पुरस्तात्। अवोत्तरात्तात्। अव दक्षिणात्तात्।
अव चोर्ध्वात्तात्। अवाधरात्तात्। सर्वतो माँ पाहि-पाहि समंतात्। त्वं वाङ्मय स्त्वं चिन्मयः। त्वमानंदमसयस्त्वं ब्रह्ममयः। त्वं सच्चिदानंदात् द्वितीयोसि। त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि। त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोसि। सर्वं जगदिदं त्वत्तो जायते। सर्वं जगदिदं त्वत्त स्तिष्ठति। सर्वं जगदिदं त्वयि वयमेष्यति। सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्येति। त्वं भूमिरापोनलो निलो नभः। त्वं चत्वारि वाकूपदानि। त्वं गुणत्रयातीत: त्वमवस्थात्रयातीतः। त्वं देहत्रयातीतः। त्वं कालत्रयातीतः। त्वं मूलाधार स्थितोसि नित्यं। त्वं शक्ति त्रयात्मकः। त्वां योगिनो ध्यायंति नित्यं। त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं रूद्रस्त्वं इंद्रस्त्वं अग्निस्त्वं वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चंद्रमास्त्वं ब्रह्मभूर्भुव:स्वरोम्।
गणादि पूर्वमुच्चार्य वर्णादिं तदनंतरम्। अनुस्वार: परतरः। अर्धेन्दुलसितम्। तारेण ऋद्धं। एतत्तव मनुस्व रूपम्। गकार: पूर्वरूपम्। अकारो मध्यमरूपम्। अनुस्वारश्चान्त्यरूपम्। बिन्दुरूत्तररूपम्। नाद: संधानम्। सँ हितासंधि: सैषा गणेश विद्या। गणकऋषि: निचृद्गायत्रीच्छंदः। गणपतिर्देवता। ॐ गं गणपतये नमः।एकदंताय विद्महे। वक्रतुण्डाय धीमहि। तन्नो दंती प्रचोदयात्। एकदंतं चतुर्हस्तं पाशमंकुश धारिणम्। रदं च वरदं हस्तै र्विभ्राणं मूषकध्वजम्। रक्तं लंबोदरं शूर्प कर्णकं रक्तवाससम्। रक्तगंधानु लिप्तांगं रक्तपुष्पै: सुपुजितम्। भक्तानुकंपिनं देवं जगत्कारण मच्युतम्। आविर्भूतं च सृष्टयादौ प्रकृते पुरुषात्परम्। एवं ध्यायति यो नित्यं स योगी योगिनां वरः।
नमो व्रातपतये। नमो गणपतये। नम: प्रमथपतये। नमस्ते अस्तु लंबोदरायै एकदंताय। विघ्ननाशिने शिवसुताय। श्रीवरदमूर्तये नमो नमः। एतदथर्व शीर्ष योधीते। स ब्रह्म भूयाय कल्पते। स सर्व विघ्नैर्नबाध्यते। स सर्वत: सुखमेधते। स पच्चमहापापात्प्रमुच्यते। सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति। प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति। सायं प्रात: प्रयुंजानो अपापो भवति। सर्वत्राधीयानो ड पविघ्नो भवति। धर्मार्थकाममोक्षं च विंदति। इदमथर्वशीर्षमशिष्याय न देयम्। यो यदि मोहात् दास्यति स पापीयान् भवति। सहस्रावर्तनात् यं यं काममधीते तंतमनेन साधयेत्। अनेन गणपति मभिषिंचति स वाग्मी भवति । चतुर्थ्यामनश्र्नन जपति स विद्यावान भवति। इत्यथर्वण वाक्यम्। ब्रह्माद्यावरणं विद्यात् न बिभेति कदाचनेति। यो दूर्वांकुरैंर्यजति स वैश्रवणोपमो भवति। यो लाजैर्यजति स यशोवान भवति स मेधावान भवति। यो मोदक सहस्रेण यजति स वांछित फल मवाप्रोति। य: साज्यसमिद्भि र्यजति स सर्वं लभते स सर्वं लभते। अष्टौ ब्राह्मणान् सम्यग्ग्राहयित्वा सूर्य वर्चस्वी भवति। सूर्यग्रहे महानद्यां प्रतिमा संनिधौ वा जप्त्वा सिद्धमंत्रों भवति। महाविघ्नात् प्रमुच्यते। महादोषात् प्रमुच्यते। महापापात् प्रमुच्यते। स सर्वविद् भवति से सर्वविद् भवति । य एवं वेद इत्युपनिषद्।
॥इति श्री गणपति अथर्वशीर्ष सम्पुर्ण ॥
Posted by Chintan Joshi at 5:08 pm
Labels: Ganesh
सदस्यता लें टिप्पणियाँ भेजें (Atom)


c: text/html

text:
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा नेपालदेशस्य महाकविः आसीत्। अस्य जन्म नेपालदेशस्य काष्ठमण्डप काठ्माण्डू नगरे विक्रमस्य १९६६ तमे वर्षे अभवत् । नेपाली साहित्याकाशे असङ्ख्याः कवयः वर्तन्ते इति जानीमः । तेषु प्रसिद्धः देवकाेटेत्युपनामधारी महाकवि लक्ष्मीप्रसादोऽस्ति । रससिद्धस्य अस्य महाकवेः महिमा एतदीय काव्यैः एव ज्ञायते । सः निबन्धकारेष्वपि अग्रण्यस्ति ।
अन्तर्विषयाः
रचनाकाैशलम्[सम्पादयतु]
कल्पनाप्राचुर्यं नवनव पदानां निर्माणं रसनैपुण्यं ललितमनाेहरवचनानि इत्यादिभिः अस्य कवेः काव्यानि सर्वजनादरणीयानि इति । अयं नेपाली साहित्यस्य स्वच्छन्दतावादीधारायाः प्रवर्तकः एवं अग्रणी च वर्तते ।
कृतयः[सम्पादयतु]
नेलपाली साहित्ये अस्य महाकवेः बहवः ग्रन्थाः सन्ति । तेषु काश्चन विश्वप्रसिद्धा अपि सन्ति । मुनामदनम् शाकुन्तल महाकाव्यञ्च विश्वसाहित्ये अपि प्रसिद्धाै स्तः । अन्य कृतयः नामानि अधाेलिखितानि –
महाकाव्यानि[सम्पादयतु]
- शाकुन्तलम् (२००२),
- सुलाेचना (२००३),
- महाराणा प्रताप (२०२४),
- वनकुसुम (२०२५),
- प्रमिथस (२०२८),
खण्डकाव्यानि[सम्पादयतु]
- मुनामदन (१९९२)
- कुञ्जिनी (२००२)
- वसन्ति (२००९)
- म्हेन्दु (२०१५)
- रावण जटायु युद्ध (२०१५)
- सत्य-कलि सम्बाद (२०१८)
- लूनी (२०२३)
- दुष्यन्त शकुन्तला भेट (२०२४)
- मायाविनी सर्सी (प्रथम गद्यकाव्य २०२४)
- कटक (२०२६)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
पपुम्पारेमण्डलम्
पपुम्पारेमण्डलम् (Papum Pare District) अरुणाचलप्रदेशराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं युपिआ नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
पपुम्पारेमण्डलस्य विस्तारः २८७५ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२००१ जनगणनानुगुणं पपुम्पारेमण्डलस्य जनसङ्ख्या १७६३८५ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ५१ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ५१ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ४४.५७% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९५० अस्ति । अत्र साक्षरता ८२.१४ % अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले द्वे उपमण्डले स्तः। ते-
१.सगाली
२.युपिआ


text:
किम् भवान् स्वयम् व्यक्तिगत उद्धारकर्त्तारूपे ईशु: स्वीक्रियते?
प्रश्नः किम् भवान् स्वयम् व्यक्तिगत उद्धारकर्त्तारूपे ईशु: स्वीक्रियते?
उत्तर: किम् भवान् स्वयम् व्यक्तिगत उद्धारकर्त्तारूपे ईशु: स्वीक्रियते? इदं प्रश्नं उचितं अस्ति तर्हि भवान् आदौ शर्तान् विचारयेत् “ईशु मसीह:”, “व्यक्तिगत” च “उद्धारकर्त्ताम् ज्ञानाय”।
य: ईशु मसीह: अस्ति? बहवः जना: एकोनेक: व्यक्ति:, एको महान शिक्षक: अथवा अत्र यत् परमेश्वरस्य नवीरूपे ईशुम् स्वीकरिष्यति। इमानि वचनानि निश्चितरूपेण ईशुम् प्रति सत्यं अस्ति परञ्च तानि पूर्णरूपेण सत्यं अस्ति पारिभाषितं नास्ति। बाइबिल अस्मान् कथयति यत् ईशु:एव शरीररूपे परमेश: ईश्वर: मनुष्यरूपे (यूहन्ना1:1,14) ईश्वर: जगति अवतरति स्म लीलार्थाय, सत्य अस्तु अस्माकम् क्षम्यताम्। अस्मभ्यम् मृत:, ईशु: परमेश्वरः ‘निर्माता’ प्रभु: यहोवा अस्ति, किम् भवान् ईशुम् स्वीकरोति? किम् एको उद्धारकर्त्ता अस्ति तथा किमर्थं एकस्य उद्धारकर्तु: आवश्यकता वर्तते? बाइबिल ब्रूते यत् वयं पापम् कृत: वयम् दुष्कृत्यम् प्रति प्रतिबद्धो स्म: इति कृत्य: (3:10-18) अस्माकम् पापस्य एक: परिणामरूपे, ईश्वरस्य क्रोधं न्यायं च प्रापयेत् (20:11-15,रहस्योद्घाटन रोमियो 6:23) केवलं एकं अनन्तं शाश्वतं ईश्वरस्य विरूद्धं प्रतिबद्ध पापेभ्य: दण्डं अस्ति। इयम् कारण: यत् अस्मान् एको उद्धारकर्त्ताया: आवश्यकता अस्ति। यदा ईशु: पृथिव्यां आगतः, अस्माकम् गृहे मृत्युः अभवत् ईशु मसीहस्य मृत्यु: अस्माकम् पापेभ्य: एकं अनन्तं भुगतानम् आसीत् (2 कुरिन्थियो 5.21) ईशु: अस्माकम् पापेभ्यः दण्डस्य(5.08) भुगतान: मृत्यु: आसीत्।
ईशु: मूलस्य भुगतान कृत: तर्हि वयम् न भवाम: मृत्केषु ईशु: पुनरूथानं प्रमाणी करोति स्म यत् तस्य मृत्यु: अस्माकम् पापेभ्य: दण्डस्य भुगतानं पर्याप्तं आसीत्। इदं कारणं यत् ईशु: एकः केवल उद्धारकर्त्ता च (जान 14:06,4:12अधिनियमों) किम् अस्ति भवान निज उद्धारकर्त्ता ईशु मसीहस्यरूपे विश्वास:?
ईशु: स्वयं “व्यक्तिगतम्” उद्धारकर्त्ता अस्ति? अनेक जना: चर्चे प्रतिभागी सम्मिलितं, रीति प्रदर्शनं, अथवा कार्यम् किंचिद नास्ति एतत् रूपे ईसाई धर्म: पापान् दर्शनाय यत् ईसाई धर्म: नास्ति। सत्यं ईसाई धर्म: ईशु मसीहेन सह एको व्यक्तिगत सम्बन्धो अस्ति। स्वयं व्यक्तिगत उद्धारकर्त्तारूपे ईशुम् स्वीकारं कृत्वा स्वयं निज व्यक्तिगत तम् विश्वासोपरि विश्वासनीयस्य तात्पर्य: अस्ति। केनचिदपि अन्यजनानाम् विश्वासात् रक्षित: केनचित् एको निश्चित्कर्मम् कृत्वा क्षमा अस्ति एकेव मार्गम् रक्षणार्थं व्यक्तिगतरूपेण स्वयं उद्धारकर्त्ता ईशुरूपे स्वीकरोति। निजपापेभ्य: भुगतानं अनन्तं जीवनस्य निज कृत संकल्प: गारंटी वा (यूहन्ना 3.16) रूपे तस्य पुनर्जीवनं रूपे तस्य मृत्यु: इति विश्वास:। अस्ति ईशु: व्यक्तिगतरूपेण स्वयं उद्धरकर्त्ता?
यदि भवान् स्वयं व्यक्तिगत उद्धारकर्त्तारूपे ईशुम् स्वीकरोति। ईश्वराय निम्नलिखित शब्दानि कथयन्ति-स्मरतु, इयं प्रार्थना अथवा केनचिद् त्वाम् न रक्षितयिष्यति प्रार्थनां करोति केवलं क्रूसे ईशु मसीहस्य तस्य कार्यम् च समाप्तिं विश्वासकारणाय श्रवन्तं पापम् रक्षित:। इयं प्रार्थना परमेश्वरे निज विश्वासकारणाय तम् निज मोक्षार्थाय धन्यवाद ज्ञापनरूप:। भो परमेश्वर! अहं जानामि यत् अहं, त्वं च परमेश्वरस्य विरूद्धं दण्डनीयम् पापम् कृत: परञ्च मम मति: यत् ईशु: दण्डनीय: भवति। तस्मिन् विचारे अहं क्षमा कार्ये विश्वासं करोमि। अहं स्वयं उद्धारकर्त्ता ईशुरूपे स्वीकरोतु। भवत: विस्मयकारक: अनुग्रहाय,क्षमया, अनन्त उपहाराय धन्यवाद ज्ञापित:, आमीन एवमस्तु तथास्तु च ।
किं त्वं मसिहस्य यत्र अपठ:,एक:निर्णय:असि स्म?यदि तद् अस्ति,क्लिके अकरोत। बटनस्य नीचैः -किं “अहं अद्य मसीह अस्विकरवम्”।
किम् भवान् स्वयम् व्यक्तिगत उद्धारकर्त्तारूपे ईशु: स्वीक्रियते?


text:
युधिष्ठिरः
[[Category:]]
युधिष्ठिरः पञ्चपाण्डवेषु ज्येष्ठः । पाण्डुमहाराजस्य पुत्रः । कुन्ती अस्य माता । भीमः, अर्जुनः च युधिष्ठिरस्य अनुजौ । नकुलः सहदेवः च युधिष्ठिरस्य विमातुः माद्र्याः पुत्रौ । अयं युधिष्ठिरः यमधर्मराजस्य वरेण जन्म प्राप्नोत् । महाभारतस्य प्रमुखेषु पात्रेषु अन्यतमम् अस्ति युधिष्ठिरस्य पात्रम् । जीवने सर्वदा धर्माचरणं कुर्वन् युधिष्ठिरः "धर्मराजः" इत्येव प्रसिद्धः ।
अन्तर्विषयाः
बाल्यम्[सम्पादयतु]
महाराज: युधिष्ठिर: अपि भीष्म: इव अत्यन्तम् उच्चस्तरीय: महापुरुष: आसीत् । एष: साक्षात् धर्मस्य अंशत: जन्म प्राप्य मूर्तिमान् धर्मः इव आसीत् । अत: एव जना: एतं ‘धर्मराजः ’ इति आह्वयन्ति । एतस्मिन् धैर्यं, स्थिरता, सहिष्णुता, नम्रता, दयापरता अचलप्रीति: इत्यादय: अनेके अलौकिकगुणा: आसन् । एष: स्वस्य शीलस्य, सदाचारस्य, विचारशीलताया: च कारणत: बाल्ये एव अतीवलोकप्रिय: अभवत् । यदा एष: इतोऽपि लघुबाल: आसीत् तदा एव एतस्य पिता पाण्डु: स्वर्गस्थ: अभवत् । तदारभ्य एव एष: स्वस्य ज्येष्ठपितृव्यं धृतराष्ट्रं पिता इव बहु गौरवेण पश्यति स्म । तस्य कस्यापि आज्ञामपि न उल्लङ्घयति स्म ।
लाक्षागृहप्रसङ्गः[सम्पादयतु]
किन्तु धृतराष्ट्र: स्वस्य कुटिलस्वभावस्य कारणत: एतस्य गुणानां प्रशंसां श्रुत्वा श्रुत्वा मनसि एव करोति स्म । धृतराष्ट्रस्य पुत्र: दुर्योधन: एवं चिन्तितवान् ’ कथञ्चित् कतिपयदिनानि यावत् पाण्डवान् हस्तिनापुरत: दूरं प्रेषयाम: चेत् तेषाम् अनुपस्थितौ पित्रार्जित- अधिकारं स्वीकृत्य अहमेव राजा भविष्यामि’ इति । स: स्वस्य अन्धस्य, पितु: अङ्गीकारं प्राप्तवान् । धृतरष्ट्रः पाण्डवान् आहूय उत्सवदर्शनार्थं तान् वारणावताय प्रेषणस्य प्रस्तावं कृतवान् । एषा तस्य आज्ञा इति मत्वा आक्षेपं विना मात्रा कुन्त्या सह पञ्चसहोदरा: अपि वारणावतं गतवन्त: । तत्र एतेषां दहनं कर्तुं दुर्योधन: एकस्य लाक्षागृहस्य निर्माणं कृतवान् आसीत् । तस्मिन् एव गृहे ते निवसन्तु इति आग्रहः अपि कृतः । कनिष्ठपितृव्यस्य विदुरस्य साहाय्येन एते कथञ्चित् प्राणान् रक्षयित्वा तत: पलायितवन्तः । एते मृता: इति मत्वा कौरवा: हस्तिनापुरे अधिकारं गृहीतवन्तः । कतिपय- दिनानन्तरं द्रौपद्या: स्वयंवरे पाण्डवानां रहस्यस्य स्फोटनमभवत् । कौरवा: ज्ञातवन्तः यत् पाण्डवा: इतोऽपि जीवन्ति इति । तदा धृतराष्टः विदुरं प्रेषयित्वा पाण्डवान् हस्तिनापुरं प्रति आहूतवान् । स्वपुत्रै: सह तेषां कलहस्य निर्मूलनाय अर्धं राज्यं स्वीकृत्य खाण्डवप्रस्थे पाण्डवा: तिष्ठन्तु इत्येतं प्रस्तावं तेषां पुरत: उपस्थापितवान् । युधिष्ठिर: एतं प्रस्तावम् अपि अङ्गीकृतवान् । स: स्वसहोदरै: सह खाण्डवप्रस्थं गतवान् । तत्र ते इब्द्रप्रस्थनामिकां एकां पृथक् राजधानीं कृत्वा शासनम् आरब्धवन्तः । तत्रैव राजसूययज्ञमपि कृतवन्त: । ज्येष्ठा: राजान: आगत्य यज्ञे भागं गृहीत्वा अमूल्यानि उपायनानि दत्तवन्त: । युधिष्ठिरमेव चक्रवर्ति: इति अङ्गीकृतवन्त:।
वनवासहः[सम्पादयतु]
किन्तु कौरवा: अत्रापि एतान् आनन्देन स्थातुं न त्यक्तवन्त: । एतेषां वैभवं दृष्ट्वा दुर्योधन: असूयया ग्रस्तः अभवत् । स: एकं विशालं सभाभवनं निर्माय पाण्डवान् द्यूतक्रीडार्थम् आहूतवान् । द्यूतक्रीडा अनुत्तमा इति ज्ञात्वा अपि ’धृतराष्ट्रस्य आज्ञा’ इति निमन्त्रणं स्वीकृतवान् । क्रीडायां दुर्योधनस्य मातुल: शकुने: कुतन्त्रकारणतः युधिष्ठिर: पूर्णं पराजयं प्राप्तवान् । पूर्णसभायां राज्ञ्याः द्रौपद्या: अपमाननं कृतवन्त:। तथापि धृतराष्ट्रस्य विषये एतस्य मनसि गौरवभावः एव आसीत् । धृतराष्ट्र: अपि तेभ्य: ऐश्वर्यं, सर्वं राज्यं च दत्त्वा पुन: इन्द्रप्रस्थय प्रेषितवान् । किन्तु एतत् दुर्योधन: न सोढवान् । स: कथञ्चित् धृतराष्ट्रम् अङ्गीकार्य दूतं प्रेषयित्वा पुन: पाण्डवान् आहूतवान् । वनवासस्य निबन्धनं स्थापयित्वा पुन: द्यूतं क्रीडितवन्त: । एतस्य दुष्परिणामः पुनरेकवारम् अनुभूत: । युधिष्ठिर: कौरवाणां नीतिं ज्ञात्वा अपि ज्येष्टपितृव्यस्य आज्ञां न तिरस्कृतवान् । अस्मिन् समयेऽपि पराजयः एव प्राप्तः । तेन कारणेन स्वस्य सर्वस्वमपि त्यक्त्वा सहोदरैः, राज्ञ्या द्रौपद्या सह द्वादशवर्षाणां वनवासम् , एकवर्षस्य अज्ञातवासं च करणीयम् आपतितम् । पितृव्यस्य आज्ञापालक: धर्मस्य आचरणाय सर्वं तूष्णीं सोढवान् । धन्या तस्य पितृभक्ति: ।
धर्मिष्ठ:, सहनशील: युधिष्ठिर:[सम्पादयतु]
एषः सर्वविधम् अवमाननं सोढुं शक्नोति स्म । किन्तु धर्मस्य अपमाननं सोढुं न शक्नोति स्म । प्रथमवारं क्रीडायां चतुरः अनुजान्, द्रौपदीं, आत्मानं च विनष्टवान् । द्रौपद्या: अपमाननं जातं चेदपि धर्मपाशेन बद्ध: एष: सर्वं मौनेन सोढवान् ।कोऽपि सामान्य: चेदपि स्वस्य पुरत: पत्न्या: एतादृशिं दुर्गतिं द्रष्टुं न अशक्ष्यत् । अग्रजस्य भयेन अनुजा: अपि किमपि न उक्तवन्त: । मनसि ज्वालाग्नि: दहति स्म । इच्छन्ति चेत् तादृशस्य अत्याचारस्य स्थगनं कर्तुम् एते शक्नुवन्ति स्म । अग्रजं दृष्ट्वा सर्वे तूष्णीम् उपविष्टवन्त: । धर्मराजः एतद् सर्वं कापट्यम् एव इति ज्ञात्वा अपि धर्मस्य रक्षणार्थं सोढवान् । धर्म:, प्रीति:, सहनशीलताया: इतोऽपि श्रेष्ठ-उदाहरणानि जगति अन्यानि न स्युः ।
यदा पाण्डवा: वनं प्रस्थितवन्त: तदा हस्तिनापुरस्य प्रजा: सर्वाः दु:खेन कौरवान् दूषयन्त्यः स्वगृहाणि त्यक्त्वा एतै: सह प्रस्थितवत्यः । तदापि युधिष्ठिर: कौरवाणां विषये एकशब्देनापि दूषणं न कृतवान् । जनानां समाधाननं कारयित्वा प्रतिप्रेषितवान् । तथापि केचन ब्राह्मणा: पाण्डवै: सह गतवन्त: । तदा धर्मराजस्य चिन्ता आरब्धा । एतेषां भोजनस्य व्यवस्था का ? इति । स्वकष्टानां विषये चिन्ता नास्ति चेदपि इतरेषां कष्टं द्रष्टुं न शक्नोति स्म । अन्ते एष: सूर्यदेवस्य आराधनां कृत्वा एकम् अपूर्वं पात्रं प्राप्तवान् । तस्मिन् कृतः किञ्चित् पाकः अपि अक्षय: भवति स्म । एतेन ते वने सन्ति चेदपि अतिथिजनानां ब्राह्मणानां च भोजनं दत्त्वा अनन्तरम् एते भोजनं कुर्वन्ति स्म । वनवासे अपि आतिथ्यधर्मस्य पालनं कृतवन्त: । एतेन धर्मप्रेम्णा आकृष्टाः श्रेष्टाः महर्षिण: वनवाससमयेऽपि तेषां समीपे आगत्य तिष्ठन्ति स्म । यज्ञानां विविधप्रकारस्य धर्मानुष्ठानं कुर्वन्ति स्म ।
महाराजः युधिष्ठिर: ‘अजातशत्रुः’ इति नाम्ना अपि प्रसिद्धः आसीत् । केनापि सह तस्य वैरभाव: नासीत् । शतॄणां विषयेऽपि तस्य हृदये सर्वदा सद्भावा: एव भवन्ति स्म । तस्य दृष्ट्या शत्रव: अपि सेवासहानुभूत्यै अर्हाः आसन् । य: अपकारं करोति तस्मै अपि उपकारकरणं ज्येष्ठानां श्रेष्ठ: गुण: । युधिष्ठिर: तु एतस्य वाक्यस्य सार्थक्यं भजते स्म । कदाचित् पाण्डवा: द्वैतवने आसन् । तदा घोषयात्राया: कारणत: दुर्योधन: स्वस्य मन्त्रिभिः, अनुजैः, राज्ञीवासस्य महिलाभिः, सह बृहत् सैन्यं स्वीकृत्य, स्वस्य वैभवं दृष्ट्वा पाण्डवा: असूयाम् अनुभवन्तु इति दुरुद्देशेन तत्रैव आगतवान् । पाण्डवानां कुटीरस्य समीपे विद्यमाने सरोवरे जलक्रीडार्थं गतवान् । ततःपूर्वम् एव गन्धर्वा: सरोवरस्य आक्रमणं कृतवन्त: आसन् । दुर्योधन: तै: सह सङ्घर्षणं कृतवान् । भीषणयुद्धे गन्धर्वाणां विजय: अभवत् । ते राज्ञ्या सह दुर्योधनस्य अपि बन्धनं कृतवन्त: । तदा युधिष्ठिर: अनुजान् वदति यत् ‘भवन्त: गत्वा दुर्योधनं बन्धनात् मोचयित्वा आनयन्तु । स: अस्माकं शत्रु: चेदपि इदानीं कष्टे अस्ति । कष्टकाले साहाय्यकरणं तु अस्माकं धर्म: । स: तु अस्माकं सहोदर: एव । अस्माकम् उपस्थितौ तस्य एतादृशी दुर्गति: न भवेत् ’ इति । क्षणाभ्यन्तरे अर्जुन: शरवर्षणेन गन्धर्वाणाम् अहङकारं भञ्जयित्वा अनुजै:, राज्ञ्या सह दुर्योधनस्य बन्धमोचनं कृतवान् । दुर्योधनस्य दुष्टषड्यन्त्रं ज्ञात्वा देवराज: इन्द्र: एव तस्य बन्धनार्थं गन्धर्वान् प्रेषितवान् असीत् । युधिष्ठिरस्य हृदयवैशाल्यं दृष्ट्वा ते सर्वे आश्चर्यचकिता: । धन्य: अजातशत्रु: !
कदाचित् आश्रमे द्रौपदी एकाकिनी आसीत् । पृष्ठत: दुर्योधनस्य आवुत्त: सिन्धुराजा जयद्रथ: तत्र आगतवान् । द्रौपद्या: अनुपमसौन्दर्यं, लावण्यं च दृष्ट्वा तस्य मनसि विकार: उत्पन्न: । यदा स: स्वस्य दुर्भावनां प्रकटितवान् तदा द्रौपदी तं तिरस्कृतवती । तदा स: तां बलात् आकृष्य स्वस्य रथे उपवेश्य तत: प्रस्थितवान् । विषयं ज्ञात्वा पाण्डवा: तम् अनुसृतवन्त: । तस्य सैन्यं पराजितवन्त: च । भीत: जयद्रथः प्राणरक्षणार्थं धावन् आसीत् । भीम: गत्वा तं गृहीत्वा धर्मराजस्य पुरत: आनीतवान् । धर्मराजः तु सः सम्बन्धी इति मत्वा दयया तस्य मोचनं कृतवान् । एवं स्वस्य क्षमाशीलताया: स्वभावं दर्शितवान् ।
महाराजः युधिष्ठिर: श्रेष्ठविद्वांस:, नीतिज्ञः, धर्मज्ञः च आसीत् । तस्मिन् अद्भुता समानता आसीत् । कदाचित् कश्चन: ब्राह्मण: कस्यचित् वृक्षस्य शाखायाम् अग्निहोत्रस्य उपयोगाय वृक्षस्य समिधाः स्थापितवान् आसीत् । कश्चन: हरिण: आगत्य स्वस्य शृङ्गेन वृक्षस्य घर्षणं कृतवान् । तदा तस्य शृङ्गे एष: समिधाग्र्न्थिः संलग्न: अभवत् । तेन विना अग्निहोत्रस्य कार्यं न चलति स्म । अत: स: ब्राह्मण: आगत्य समिधाः आनीय ददातु इति युधिष्ठिरं प्रार्थितवान् । पञ्चपाण्डावा: अपि हरिणस्य पृष्ठत: धावितवन्त: । सर्वेषु पश्यत्सु एव स: हरिण: कुत्रापि अदृश्य: अभवत् । पाण्डवा: बहुश्रान्ता:, पिपासिताः च अभवन् । धर्मराजस्य आज्ञां प्राप्य नकुल: जलस्य अन्वेषणं कर्तुं प्रस्थितवान् । स्वल्पे दूरे एव तेन एक: सुन्दरजलाशय: प्राप्त: । समीपं गत्वा यदा जलं पातुं यत्नं कृतवान् तदा काचन अशरीरवाणी श्रुता । ‘प्रथमं मम प्रश्नस्य उत्तरं ददातु, अनन्तरं जलं पिबतु’ इति । किन्तु पिपासित: नकुल: अशरीरवाण्या: निर्लक्ष्यं कृतवान् । जलं पीतवान् च । अनुक्षणं निर्जीव: भूत्वा भूमौ पतितवान् । ततः युधिष्ठिर: क्रमश: सहदेवम्, अर्जुनं, भीमसेनं च प्रेषितवान् । त्रयाणामपि सा एव स्थिति: अभवत् । अन्ते धर्मराजः स्वयं जलाशयस्य समीपं गतवान् । सोऽपि अशरीरवाणीं श्रुतवान् । पतितान् अनुजान् अपि दृष्टवान् । तावता स: विशालकायं कञ्चन यक्षं दृष्टवान् । स: यक्ष: वदति ‘मम प्रश्नानाम् उत्तरम् अदत्त्वा जलं पीत्वा भवत: अनुजा: एतादृशीं स्थितिं प्राप्तवन्त: । भवान् अपि उत्तरदानेन विना यदि जलं पिबति तर्हि मरणं प्राप्नोति’ इति । युधिष्ठिर: उत्तरं दातुं सज्ज: अभवत् । यक्षस्य सर्वेभ्य: प्रश्नेभ्य: एष: समिचीनतया उत्तरं दत्त्वा तस्य समाधाननं कारितवान् । तदा प्रसन्न: यक्षः वदति यत् ’भवत: अनुजेषु भवान् यम् इच्छति तम् जीवन्तं करोमि’ इति । तदा धर्मराज: नकुलस्य पुनर्जीवनम् इष्टवान् । यदा यक्ष: कारणं पृच्छति तदा एष: वदति ‘मम पितु:


text:
रामेश्वरम्
द्वादश ज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमं रामेश्वरक्षेत्रं तमिळुनाडुराज्यस्य रामनाथपुरमण्डले अस्ति । रामनाथपुरतः रामेश्वरं प्रति सेतुः अस्ति । सः सेतुः "पाम्बन्" नाम्ना निर्दिश्यते इदानीम् । अयमेकः सुन्दरः द्वीपः अस्ति । चतुर्धामेषु एतत् दक्षिणधाम इति उच्यते । पुराणेषु एतत् क्षेत्रं "गन्धमादन" नाम्ना निर्दिष्टम् अस्ति । "यात्रा" इति शब्दस्य श्रवणमात्रेण "काशी-रामेश्वर-यात्रा" एव स्मर्यते सर्वेण अपि हिन्दुजनेन । तावत्प्रसिद्धम् एतत्क्षेत्रम् । काशीतः गङ्गाजलम् आनीय रामेश्वरस्य अभिषेकं कारयामः चेत् यात्रा सम्पूर्णा इति चिन्तयति सर्वः अपि हिन्दुः ।
रामेश्वरमन्दिरम् अत्यन्तं भव्यं मन्दिरम् । श्रीलङ्कायाः राज्ञः परराजशेखरस्य साहाय्येन रामनाडुराजा उदयनसेतुपतिः अस्य मन्दिरस्य निर्माणकार्यं क्रि श १४१४तमे वर्षे आरब्धवान् । सार्धत्रिशतवर्षाभ्यन्तरे निर्मितम् अभवत् एतत् मन्दिरम् । अस्य बृहदाकारकाः स्तम्भाः, महाशिलायुक्तछदिः द्रष्टृषु आश्चर्यं जनयन्ति । मन्दिरस्य पूर्वदिशि पश्चिमदिशि च अत्युन्नतं भव्यं गोपुरम् अस्ति । गर्भगृहं परितः विद्यमानेषु प्रदक्षिणपथेषु प्रत्येकः अपि प्रदक्षिणपथः १,०००पादमितं दीर्घः, ६०० पादमितं विशालः, १५ पादमितम् उन्नतः च अस्ति । अत्रत्येषु स्तम्भेषु सुन्दराणि चित्राणि उत्कीर्णानि सन्ति । एतत् मन्दिरं दृष्टवान् प्रसिद्धः शिल्पकलातज्ञः फर्ग्युसन् "सर्वाङ्गसुन्दरस्य द्राविडशिल्पकलायुक्तस्य किमपि उदाहरणं दातव्यं चेत् अस्य मन्दिरस्य अपेक्षया उत्तमम् अन्यत् किमपि नास्ति इति उच्चस्वरेण वक्तुं शक्यते" इति अवदत् । प्रायः भारते एव अत्यन्तं बृहत् मन्दिरम् ।
रामेश्वरमन्दिरस्य पुरतः स्वर्णस्तम्भः अस्ति । तत्समिपे रामेण संस्थापितः १३ पादमितोन्नतः, ८ पादमितं दीर्घः, ९ पादमितं विशालः धवलवर्णस्य महानन्दिविग्रहः अस्ति । तस्य विग्रहस्य वामभागे हनुमतः विग्रहः, दक्षिणभागे "शिवतीर्थ"नामिका पुष्करणी च अस्ति । अस्य मन्दिरस्य परिसरे सर्वतीर्थाणि अपि सन्ति इति विश्वासः अस्माकम् । रामेश्वरमन्दिरस्य प्रदक्षिणपथस्य उत्तरभागे हनुमता कैलासतः आनीतं शिवलिङ्गम् अस्ति । रामेश्वरलिङ्गं शेषस्य महाफणाकारकम् अस्ति । पार्श्वयोः सीता लक्ष्मणयोः स्वर्णविग्रहौ स्तः । अगस्त्येन पूजितम् अगस्त्येश्वरलिङ्गम् अपि अस्ति अत्र । पर्वत्याः, षण्मुखस्य, गणेशस्य, नन्दिकेश्वरस्य, विशालाक्ष्याः एवं बहूनां देवानां मन्दिराणि सन्ति अत्र ।
अयं द्वीपः कृष्णस्य शङ्खस्य "पाञ्चजन्य"स्य आकारकः अस्ति । अस्मिन् एव द्वीपे रामः अखण्डं दिनत्रयम् आदिजगन्नाथम् उद्दिश्य तपः आचर्य दिव्यचापं प्राप्तवान् । एतत्स्थानं "दर्भशयनम्" इति उच्यते । रामेश्वरतः सार्धैकमैल् दूरे पर्वतस्य उपरि सुन्दरं किञ्चित् मन्दिरम् अस्ति, तत्र रामस्य पादचिह्नम् अस्ति । रामेश्वरस्य दक्षिणभागे "धनुष्कोटि"नामकं स्थानम् अस्ति । रामः तस्मिन् स्थाने एव धनुषः अग्रभागेण लङ्कां प्रति निर्मितं सेतुम् अनाशयत् इति । रावणसंहारानन्तरं विभीषणः लङ्कायाः राजा अभवत् । वानरैः निर्मितसेतुद्वारा अन्ये लङ्कायाः उपरि आक्रमणं कुर्युः इति विभीषणस्य भयम् अभवत् । लङ्काम् आक्रमणेभ्यः रक्षितुं, मित्रस्य विभीषणस्य भयं दूरीकर्तुं च रामः तं सेतुम् एव अनाशयत् इति । तस्मिन् स्थाने एव कोदण्डराममन्दिरम् अस्ति । १९६४तमे वर्षे सञ्जातात् झञ्झावातकारणात् एतदेकं मन्दिरं विहाय अन्यत्सर्वम् अपि नष्टम् अभवत् ।
वर्षपूर्णं यात्रिकाः आगच्छन्ति रामेश्वरमन्दिरं प्रति । १९४७तमे वर्षे, १९५७तमे वर्षे च सञ्जाते कुम्भाभिषेके देशस्य सर्वकोणेभ्यः अपि जनाः अत्र सम्मिलिताः आसन् । शारदा माता अपि अत्र आगतवती आसीत् । तदा मन्दिरस्य सर्वाणि आभराणि तस्याः पुरतः संस्थाप्य यत्किमपि एकं स्वीकर्तुम् उक्तवन्तः मन्दिरस्य अधिकारिणः । शारदमातुः कदापि आभरणानां विषये मोहः नासीदेव । तया सह तस्याः अग्रजस्य पुत्री अपि तत्र गतवती असीत् । तां शारदामाता अवदत् "भवती इच्छति चेत् स्वीकरोतु" इति । किन्तु मनसि एव "तस्याः पुत्र्याः तादृशी इच्छा न भवतु" इति परमहंसं प्रार्थयन्ती आसीत् । सा अपि बालिका किमपि आभरणं न स्वीकृतवती एव । अनन्तरं माता शारदादेवी रामेश्वरं स्पृशन्ती आनन्दाश्रु स्रावयन्ती "इदानीमपि पूर्ववदेव अस्ति" इति यदा अवदत् तदा तत्रत्यैः सर्वैः सा महाशक्तेः एव अंशभूता इति ज्ञातम् । स्वामी विवेकानन्दः अपि विदेशयात्रां समाप्य भारतम् आगतवान् रामेश्वरे एव अवतीर्णवान् नौकातः । तदा रामेश्वरस्य समुद्रतीरस्य सिकताः चुम्बनं कृत्वा शिरसि स्थापितवान् आसीत् । वास्तवरूपेण शिवपूजा नाम का ? इति विषये स्वामिविवेकानन्देन कृतं भाषणं शिलायाम् उत्कीर्य मन्दिरस्य गोपुरद्वारसमीपे स्थापितम् अस्ति । अस्य शिलालेखस्य अनावरणं १९६३तमे वर्षे सप्तेम्बरमासे २८तमे दिनाङ्के तदातनराष्ट्रपतिः दिवङ्गतः डा एस् राधाकृष्णन् अकरोत् ।
सीतायाः आनयनाय प्रस्थितः रामः लङ्कां प्रति गमनात् पूर्वं रामेश्वरे शिवलिङ्गं प्रतिष्ठाप्य पूजितवान् । अतः एव एतत् क्षेत्रं "रामेश्वरम्" इति निर्दिष्टम् अभवत् । रामः धनुषा भूमिं विदार्य जलाशयं निर्मितवान् । तस्य एव जलाशयस्य जलेन शिवस्य अभिषेकं कृतवान् । सः एव जलाशयः "कोटितीर्थ"नामकः । गन्धमादनक्षेत्रं सेतुबन्धरामेश्वक्षेत्रं जातं यत् तस्य पृष्ठभूमिकायां विद्यमाना कथा अपि रसपूर्णा अस्ति - रामः रावणेन अपहृतां सीतां प्रत्यानेतुं सुग्रीवस्य सैन्येन सह प्रस्थितः दक्षिणदिशि आगच्छन् गन्धमादनप्रदेशं प्राप्तवान् । लङ्कां प्रति गमनाय शतयोजनानां सागरस्य तरणं करणीयम् । तदर्थं दिनत्रयं यावत् उपवासम् आचर्य साहाय्यं करोतु इति समुद्रराजं प्रार्थितवान् रामः । तथापि समुद्रराजः नागतः एव । कुपितः रामः अस्त्रेण समुद्रं निर्जलं कर्तुम् उद्युक्तः । भीतः समुद्रराजः प्रत्यक्षः जातः । सः रामं "प्रकृतिनियमानां विरुद्धं भवतः कृते मार्गं कल्पयितुं न अर्हामि अहम् । कृपया तथा करणे मां मा प्रेरयतु । सेतुनिर्माणं कृत्वा सागरतरणं क्रियताम्" इति प्रार्थितवान् । तदनुसारं रामः प्रख्यातस्य वास्तुशिल्पिनः विश्वकर्मणः पुत्रस्य नलस्य साहाय्येन सेतुनिर्मणम् अकारयत् । दशयोजनविशालः शतयोजनदीर्घः सः दोलासेतुः वृक्षकाण्डैः शिलाभिः सिकताभिः च निर्मितः । तस्य सेतोः अवशेषाः अभिज्ञाताः अमेरिकादेशस्य उपग्रहेण ।
रामः रावणस्य संहारानन्तरं पुनः गन्धमादनक्षेत्रम् आगतः । तत्र सीता अग्निपरीक्षाद्वारा पावित्र्यं प्राकटयत् । तथापि रामस्य मुखे काचित् चिन्ता दृष्टा अगस्त्यादिमुनिभिः । यद्यपि रामः रावणेन सह जाते युद्धे जयं प्राप्तवान् तथापि रावणसंहारेण ब्रह्महत्यादोषपूर्णः जातः आसीत् । तदेव दुःखं रामं बाधते स्म । मुनयः रामस्य दुःखम् अवगतवन्तः । तदा ते रामं सागरतीरे शिवस्य ज्योतिर्लिङ्गं संस्थाप्य पूजयितुं सूचितवन्तः । रामः कैलासतः शिवस्य दिव्यलिङ्गम् आनेतुं हनुमन्तम् असूचयत् । हनुमान् कैलासं प्राप्तवान् चेदपि तत्र शिवस्य दर्शनं न प्राप्तवान् । शिवस्य दर्शनं प्राप्य दिव्यलिङ्गस्य आनयनसमये कालः अतीतः । रामस्य सङ्कल्पपरिवर्तनं तु न भवेदेव । तदा सीता मनोबलेन एव रामस्य पुरतः सिकतानिर्मितं शिवलिङ्गम् अकरोत् । मुनीनाम् आदेशानुगुणं रामः सिकतालिङ्गम् एव प्रतिष्ठाप्य पूजितवान् । ज्येष्ठशुद्धदशम्यां बुधवासरे हस्तानक्षत्रे स्थिते चन्द्रे, वृषभराशौ स्थिते सूर्ये च शिवलिङ्गस्य प्रतिष्ठापनं कृतम् । तदेव रामेश्वरलिङ्गम् । स्वस्य प्रयत्नः विफलः जातः इति हनुमान् कुपितः । वृष्टि-वायुबाधां सोढुम् अशक्तेन तेन सिकतानिर्मितेन शिवलिङ्गेन किं प्रयोजनम् ? कैलासतः आनीतं स्फटिकलिङ्गं किं करणीयम् ? इति कोपेन रामम् अपृच्छत् हनुमान् । तदा रामः "तर्हि एतत् सिकतानिर्मितं शिवलिङ्गं ततः निष्कास्य स्फटिकलिङ्गं भवान् एव प्रतिष्ठापयतु" इति हनुमन्तम् असूचयत् । महता प्रयत्नेन अपि सिकतानिर्मितं शिवलिङ्गं कम्पयितुम् अपि न शक्तः हनुमान् । तस्मात् दुःखितं हनुमन्तं समाश्वसन् रामः सिकतालिङ्गस्य पार्श्वे एव स्फटिकलिङ्गम् अपि प्रतिष्ठापितवान् । "हनुमदीश्वरः" इति प्रसिद्धस्य तस्य लिङ्गस्य दर्शनानन्तरम् एव रामेश्वरस्य दर्शनं करणीयम् । तदा एव यात्रा फलति इति हनुमते आश्वासनम् अपि दत्तवान् रामः । तदा एव तत्र प्रत्यक्षः सन् शिवः रामं "भवता स्थापितस्य रमेश्वरलिङ्गस्य दर्शनेन भक्ताः मुक्तिं प्राप्नुवन्ति" इति अवदत् ।
रामः रामेश्वरस्य पूजनेन रावणसंहारदोषात् मुक्तः जातः । ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः कर्तितवान् शिवः अपि अत्रत्ये शिवतीर्थे स्नात्वा तपः आचर्य पापमुक्तः जातः । कंससंहारं कृतवान् कृष्णः अपि प्रायश्चित्तार्थम् अत्रत्ये कोटितीर्थे स्नानं कृतवान् । सूर्यः यदा मकराशौ भवति तदा, ग्रहणकाले च धनुष्कोटितीर्थे स्नानकरणेन पुण्यं प्राप्यते इति वदति रामेश्वरमाहात्म्यम् । नारिकेलवृक्षाणां पङ्क्तयः, जलात् उपरि आगताः महाशिलाः, फेनयुक्ताः पौनःपुन्येन आगच्छन्तः तरङ्गाः च अत्रत्यं सौन्दर्यं वर्धयन्ति । "आसेतुहिमाचल" इति शब्दः अपि अत्रत्यरामनिर्मितसेतुकारणतः एव प्रयोगपथम् आगतः । भारतस्य दक्षिणान्ते प्रदेशे स्थितम् एतत् दक्षिणकाशी इति च प्रसिद्धम् अस्ति । अत्र रामनाथस्वामी देवालयः अपूर्वः विशालः च अस्ति । सागरतीरे स्थितः प्राचीनदेवालयः एषः पुराणकालादपि प्रसिध्दः अस्ति । श्रीरामः एव अत्र शिवलिङ्गं प्रतिष्ठापितवान् इति रामायणे अस्ति । अतः एव रामेश्वरम् इति नाम आगतम् । अत्र सागरे समुद्रस्नानं पुण्यकरम् आनन्दाय च भवति । रामेश्वरं प्रकृतिसौन्दर्य युक्तं पवित्रक्षेत्रं च अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
मधुरैविमाननिस्थानतः १७३ कि.मी. भूमार्ग –दक्षिणभारतस्य सर्वनगरेभ्यः वाहनसम्पर्कः अस्ति । धूमशकटमार्गः -मण्डपम् पर्यन्तम् धूमशकटयानसौलभ्यमस्ति ।
सबस्क्रिप्ट पाठ


text:
दक्षिणसिक्किममण्डलम्
दक्षिणसिक्किममण्डलं (आङ्ग्ल: South Sikkim District) सिक्किमराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं नाम्ची/नामत्से वा नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
दक्षिणसिक्किममण्डलस्य विस्तारः ७५००० हेक्टर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि पूर्वसिक्किममण्डलं, पश्चिमदिशि पश्चिमसिक्किममण्डलम्, उत्तरदिशि उत्तरसिक्किममण्डलं, दक्षिणदिशि पश्चिमबङ्गालराज्यम् अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् १६२.५ से.मी.मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अत्र तिस्रः प्रमुखपर्वतावल्यः सन्ति । ताः देवतामुरा, दक्षिणबारामुरा, अथरामुरा च । गुमती, मुहुरी, फेणी च अत्रस्थाः प्रमुखनद्यः सन्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
दक्षिणसिक्किममण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) १,४६,८५० अस्ति । अस्मिन् ७६,६७० पुरुषाः, ७०,१८० महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले चतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे १९६ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १९६ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ११.६५% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९१५ अस्ति । अत्र साक्षरता ८१.४२ % अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् ८५.५६% जनाः ग्रामेषु निवसन्ति ।
कृषिः[सम्पादयतु]
कृषिः एव अत्रस्थजनानां प्रमुखोपजीविकासाधनम् । तण्डुलः, आलुकम्, इक्षुः, 'ज्युट', क्षुज्जनिका(mustard), चायं(tea), काफीबीजं(coffee), रबर, पनसफलम्, आम्रम्, इत्यादीनि अस्य मण्डलस्य प्रमुखसस्योत्पादनानि सन्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
- नाम्ची
- रवङ्ग्ला
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
कृषिः अत्रस्थजनानां प्रमुखोपजीविकासाधनम् । अत्रस्था कृषिः, कृष्यवलम्बितसमाजः, मठायतनानि, निसर्गसौन्दर्यं च विशेषाः सन्ति । 'लेप्चा', 'भूतिया', 'नेपाळी' च अत्रस्थाः प्रमुखनिवासिजनजातयः । तेषु 'लेप्चा' जनाः अत्रस्थमूलजनाः आसन् इति कथ्यते । भूतिया-नेपालीजनाः तु स्थलान्तरिताः कथ्यन्ते । जनाः नेपाली, भूतिया, |हिन्दी, लेप्चा, लिम्बू च भाषाः वदन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
- नामची
- तेन्दोङ्ग
- रवङ्ग्ला
- मैनाम-पर्वताः
- बोरोङ्ग
- फुर्-त्सा-चु उष्णजलकुण्डानि
- जोरथङ्ग
- सिकिप्
- समुद्रुप्त्से
- सोलोफोक इत्यत्र चार-धाम
- तेमी चायवाटिका(Tea Plantation)
- तरे भिर्
- रोक् गार्डन् - शिला-उद्यानम्
- कितम पक्षी-अभयारण्यम्


text:
भीमा
महाराष्ट्रस्य पुणेपत्तनस्य समीपे भीमाशङ्करवनप्रदेशात् उद्भवति एषा नदी । महाराष्ट्रकर्णाटकयोः प्रवहति एषा नदी । कृष्णया मेलनात् पूर्वं ८६१ किलोमीटर् दूरं प्रवह्य्य रायचूरु-उपमण्डलस्य कुड्लु इति स्थाने कृष्णया सम्मिलति ।
उगमः सङ्गमः च[सम्पादयतु]
भीमानदी महाराष्ट्रस्य पुणेसमीपे भीमाशङ्कर-अरण्यप्रदेशे जायते । कर्णाटकराज्ये रायचुरुमण्डलस्य कडलूरुसमीपे आन्ध्रप्रदेशस्य सीमायाः समीपे भीमानदी कृष्णानद्या मिलति । कर्णाटके अस्य विस्तारः ३०० कि.मी यावत् ।
उपनद्यः[सम्पादयतु]
कर्णाटके अमरजा, मुल्लामरी, गण्डोरि, कागिना एवं बेण्णेतोरा एते भीमानद्याः उपनद्यः ।
जलबन्धः[सम्पादयतु]
गुल्बर्गामण्डले सोन्नग्रामस्य समीपे जलबन्धनिर्माणस्य योजना अस्ति । भीमानद्याः उपनद्योः तत्र तत्र जलबन्धाः निर्मिताः सन्ति ।
भीमातीरस्य प्रसिध्दानि यात्रास्थलानि[सम्पादयतु]
भीमानद्याः उगमस्थाने (भीमाशङ्करः) द्वादशज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमः भीमशङ्करः भीमाशङ्करे अस्ति । अष्टविनायकेषु अन्यतमः विनायकदेवालयः सिध्दटेके अस्ति । सुप्रसिध्दस्य पण्ढरपुरस्य विठलदेवालयः सोलापुरमण्डले अस्ति । प्रसिद्धं दत्तपीठं गाणगापुरं भीमनद्याः उपनद्याः अमरजायाः तीरे वर्तते । प्रसिद्धशक्तिपीठेषु अन्यतमं शक्तिपीठं चन्द्रलापरमेश्वरीदेवस्थानं सन्नतिग्रामे अस्ति ।


text:
पाण्डीचेरीनगरम्
अन्तर्विषयाः
पाण्डीचेर्याः इतिहासः[सम्पादयतु]
पुदिचेर्याः इतिहासः दितीयशतकात् लभ्यते । द्वितीयशतकस्य आदिमभागे रचिते पेरिप्लस् आफ् दि एरिथ्रीन् सी (प्राचीनः ग्रीकग्रन्थः)ग्रन्थे पोदुकु नामिका विपणिः उल्लिख्यते (६० अध्यायाः) । इदम् आधुनिकपुदुचेरीतः २ मैल्दूरे विद्यमानम् अरिकमेडु (अधुना अरियङ्कुप्पमस्य भागः) स्यात् इति ऊह्यते हण्टिङ्ग्फोर्डेन । अस्मिन् अरिकमेडुप्रदेशे १९३७ तमे वर्षे रोमन्-कुम्भनिर्माणकार्यं (पाटरि) दृष्टम् । १९४४ तः १९४९ पर्यन्तं जातैः पुरातत्त्वशोधनैः ज्ञातं यत् 'इदं वाणिज्यक्षेत्रम् आसीत् यत्र रोमन्देशस्य वस्तूनां वाणिज्यं प्रथमशतकस्य उत्तरार्धे प्रचलति स्म इति ।
फ्रेञ्चप्रभावः[सम्पादयतु]
अद्यत्वे अपि पुदुचेर्यां फ्रेञ्चप्रभावः दृष्टिगोचरः भवति । पुदुचेर्याः विन्यासः फ्रेञ्चविन्यासवत् विद्यते । नगरं द्विधा विभक्तं - फ्रेञ्च्-भागः (श्वेतनगरम्) भारतभागः (कृष्णनगरम्) च । बहूनां मार्गाणां नामानि फ्रेञ्च्-नामानि एव सन्ति । गृहाणि अपि फ्रेञ्चविन्यासयुक्तानि एव । फ्रेञ्चभागे भवनानि दीर्घप्राङ्गणयुक्तानि शोभायुताभिः भित्तिभिः युक्तानि च । भारतभागे गृहाणि वितर्दिभिः युक्तानि महाद्वारैः युक्तानि भवन्ति । 'इन्टाख्' (INTACH) संस्थया फ्रेञ्च्-शैलीयानि भारतशैलीयानि भवनानि अभिज्ञाय तेषां रक्षणं क्रियते । फ्रेञ्चभाषायाः उपयोगः अद्यत्वे अपि पुदुचेर्यां दृश्यते ।
१९५४ तमे वर्षे पाण्डीचेरीप्रदेशः यदा भारतं प्रति हस्तान्तरितः तदा तत्रत्याः जनाः भारतीयपौराः भवितुं वा फ्रेञ्चपौरत्वं रक्षितुं वा स्वतन्त्राः आसन् । अतः अद्यत्वे अपि अत्र केचन दृश्यन्ते ये फ्रेञ्च्पौराः । फ्रेञ्चसांस्कृतिकसंस्थाः बहवः सन्ति । फ्रेञ्चयुद्धेषु भागम् ऊढवतां सैनिकानां कृते स्मारकमन्दिरं निर्मितम् अस्ति । फ्रेञ्चमाध्यमविद्यालयः अपि अत्र विद्यते ।
प्रेक्षणीयानि स्थानानि[सम्पादयतु]
- प्रोमेनेड्-समुद्रतीरम्
- आरोविल्ले
- अरविन्दाश्रमः
- चुन्नम्बार् नौकागृहम्
- भारती-उद्यानम्
- सङ्ग्रहालयः
- रोमन् रोलाण्ड् ग्रन्थालयः
- बोटानिकल् गार्डन्
- आङ्ग्लो-फ्रेञ्च् वस्त्रनिर्माणागारः
- पाण्डीचेरीसङ्ग्रहालयः
- पारडैस्-समुद्रतीरम्
- श्री तेङ्कलै श्रीनिवास पेरुमाल् देवालयः
- मनकुल विनयगर् देवालयः
- सितानन्धार् देवालयः
- वन्निय पेरुमाल् देवालयः
- ओसुडुकासारः
- आरोविल्ले-समुद्रतीरम्
- फ्रेञ्च्-सांस्कृतिकभवनानि, अरविन्दाश्रममार्गाः
- लैट्-हौस्-समुद्रतीरम्
- नेहरुमार्गः-सदा विक्रयणम्
- सण्डे-विपणिः, मार्गापणाः- भानुवासरमात्रम्
पूजास्थानानि[सम्पादयतु]
- मनकुल विनयगार् देवालयः
- श्री तेङ्कलै श्रीनिवास पेरुमाल् देवालयः
- कामाक्षी अम्मन् देवालयः
- नवग्रहदेवालयः (१५ पादोन्नताः नवग्रहाः)
- पञ्चवटी
- श्री प्रीत्यिङ्गर देवी मन्दिरम्
- शनीश्वरदेवालयः, तिरुनल्लार्
- वरदराज पेरुमाल् देवालयः
- वेदपुरीश्वरदेवालयः
- इम्याक्युलाट् कन्सेप्शन् केथेड्रल्
- सेक्रेड् हार्ट् चर्च्
- जुम्मा मस्जिद्
- इरुम्बै माहलेश्वरदेवालयः
- सेङ्गझुनीर् अम्मन् देवालयः
- अवर् लेडी आफ् लोर्ड्स् चर्च्, विल्लिनूर्
- सिङ्गगिरिदेवालयः, अभिषेगपक्कम्
अरविन्दाश्रमः[सम्पादयतु]
अगस्त्यमुनेः आश्रमः यत्रासीत् तत्रैव अरविन्दयोगिनः आश्रमः अपि अस्ति इति शिल्पशास्त्रज्ञाः वदन्ति । सेण्ट् गैलस् मार्गे अरविन्दयोगिनः स्मारकम् अस्ति । महर्षिः अरविन्दः कविः संन्यासी च आसीत् । देशविदेशे च नैके भक्ताः अरविन्दमहर्षेः उपदेशेन प्रभाविताः सन्ति । सा.श.१९८० तमे वर्षे अरविन्दमहर्षिः समाधिस्यः अभवत् । पश्चात् मातापि प्रभावशालिनी आसीत् | सा एव आश्रमस्य व्यवस्थां निरवहत् । साऽपि सा.श.१९७३ तमे वर्षे दिवङ्गता ।
अरोविले[सम्पादयतु]
एतत् नगरं विश्वस्य १२४ देशानां प्रतिनिधीनां सन्दर्शनस्थानम् अस्ति । अत्र म्यूसियबोटानि कल्गार्डन् अरेकमड् प्राचीननौकास्थानम् इत्यादीनि सन्ति । मैत्रीमन्दिरम् इति आध्यात्मिकं केन्द्रम् अस्ति । विश्वस्य ५५० जनाः विनाभेदभावम् अत्र निवासन्ति । जलक्रीडास्थानं, चुन्नम्बार् , आनन्दरङ्गपिल्ले मन्दिरं (सा.श.१७७३) ,मनुकुल विनायगर् देवालयः, क्रैस्तप्रार्थनमन्दिराणि , इत्यादीनि आकर्षणीयानि सन्ति । वस्तुसङ्ग्रहालये टूप्ले प्रतिमा, ग्राण्ड् पियानो, शिलोत्कीर्णानि, प्राचीनवृक्षमूलं डूप्ले शय्या इत्यादयः अत्र सन्ति । वसति गृहणि अनेकानि सन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
चेन्नैतः १६२ कि.मी. । तिरुच्चीतः १९८ कि.मी. तञ्जावूरुतः १७० कि.मी. दूरे भवति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
पाण्डिचेरी-विल्लुपुरमार्गः ३९ कि.मी. दूरम् ।
चित्रशाला[सम्पादयतु]
चित्रशाला[सम्पादयतु]
-
-
महात्मनः गाम्धेः प्रतिमा
-
-


text:
एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल्
(कालः – ०८. ०३. १८८६ तः १९७२)
अयम् एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् (Edward Calvin Kendall) अन्तस्स्रावकग्रन्थीनां संशोधकः । एषः एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् १८८६ तमे वर्षे मार्च्-मासस्य ८ दिनाङ्के कनेक्टिकट् प्रान्तस्य दक्षिणनावार्क्-प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । सः कोलम्बिय-विश्वविद्यालये एव "डाक्टरेट्” सहितं सर्वाः पदवीः प्राप्नोत् । ततः न्यूयार्क्-प्रदेशस्य सैण्ट्-लूक-वैद्यालये कार्यकरणावसरे "थैराय्ड्”ग्रन्थिविषये आसक्तिः वर्धिता । एषः "थैराय्ड्”ग्रन्थिः श्वासनालस्य उपरितनभागे भवति । एषः एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् १९१४ तः १९५१ पर्यन्तं राचेस्टर् इति प्रदेशे विद्यमानायाः मेयो इति वैद्यसंस्थायाः जीव–रसायन–विज्ञान–विभागस्य प्रमुखः आसीत् । १९५२ तमे वर्षे प्रिन्स्ट्न्-विश्वविद्यालये रसायनविज्ञान–विभागस्य गौरवप्राध्यापरूपेण नियुक्तः ।
'थैराय्ड्’ग्रन्थिः किमपि एकं रासायनिकं वेगवर्धकं (हार्मोन्) स्रावयति । तत् रासायनिकं वेगवर्धकं शरीरस्य कार्याणां वेगस्य निर्णयं करोति इति विषयः १९ शतकस्य उत्तरार्धे एव ज्ञातः आसीत् । १८९० वर्षाभ्यन्तरे तस्मिन् रासायनिके वेगवर्धके अत्यधिकेन प्रमाणेन 'अयोडिन्’ अंशः भवति इत्यपि ज्ञातम् । एषः एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् 'थैराय्ड्’ग्रन्थितः "थैरोग्लाब्युलिन्’ इत्येकम् अयोडिन्-युक्तं प्रोटीन् उत्पादितवान् । अननतरं "थैराक्सिन्’ नामकस्य रासायनिकवेगवर्धकस्य सङ्ग्रहणम् आरब्धवान् । १९१६ वर्षाभ्यन्तरे तत् कार्यं साधितवान् अपि । अग्रिमे दशके तस्य 'थैराक्सिन्’ नामकस्य वेगवर्धकस्य रचना अत्यन्तं क्लिष्टा, सः एकेन एव अमैनो– आम्लेन निर्मितः अस्ति इत्यपि संशोधितवान् । सः "थैराक्सिन्” नामकः वेगवर्धकः सामान्यस्य अमैनो–आम्लस्य "टैरोसिन्”स्य सामीप्यं भजते स्म । तस्य अणौ ४ अयोडोन् परमाणवः आसन् । एषः एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् तं "थैराक्सिन्” नामकं वेगवर्धकं स्फटिकरूपेण प्राप्नोत् । 'थैराय्ड्’ग्रन्थेः आन्तरिकी रचना ज्ञाता इति कारणतः रासायनिकानां वेगवर्धकानां (हार्मोन्स्) महत्त्वम् अपि ज्ञातम् ।
तदनन्तरम् एषः एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् मूत्रजनकाङ्गानाम् उपरि विद्यमानस्य "अड्रिनल्”ग्रन्थेः विषये संशोधनम् आरब्धवान् । तस्मिन् 'अड्रिनल्’ग्रन्थौ भागद्वयं भवति । आन्तरिकः भागः "मेडुल्ल्” इति उच्यते । सः भागः 'एपिनेफ्रिन्’ इति रासायनिकं वेगवर्धकम् (हार्मोन्) उत्पादयति । बाह्यः भागः "कारेक्ट्” इति उच्यते । सः भागः अनेकानि रासायनिकानि वस्तूनि उत्पादयति । १९३० वर्षाभ्यन्तरे अयम् एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् "कारेक्ट्”भागेन उत्पाद्यमानानि २८ वस्तूनि प्रयोगाणां द्वारा पृथक् अकरोत् । तेषु प्रमुखानि ४ वस्तूनि 'ए', 'बि’, 'इ' तथा 'एफ्’ इति उक्तवान् । आर्डिनल्-ग्रन्थेः रासायनिकेषु वेगवर्धकेषु (हार्मोन्स्) अन्यतमस्य "इ" इत्यस्य महत्त्वं वैद्यकीये क्षेत्रे बहु अस्ति । "कार्टिसोन्” इत्येतेषां द्वारा अलर्जिसम्बद्धान् रोगान् तात्कालिकरूपेण दूरीकर्तुं शक्यते । आर्डिनल्-ग्रन्थेः रचनायाः तथा जीवविज्ञाने तस्य महत्त्वस्य संशोधनार्थम् अयम् एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् तथा तस्य सहोद्योगी फिलिप् हेञ्च्, स्विट्झर्लेण्ड्-देशस्य विज्ञानी टाडस् रिस्टीन् च १९५० तमे वर्षे "नोबेल्” पुरस्कारेण सम्मानिताः । एषः एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् १९७२ तमे वर्षे दिवं गतः ।


text:
ऋतुसंहारम्
ऋतुसंहारं महाकविना कालिदासेन विरचितमेकमत्यधिकं प्रसिद्धं काव्यमस्ति। काव्येस्मिन् ग्रीष्मवर्षाशरद्हेमन्तशिशिरवसन्तानां षण्णाम् ऋतूणां सुमनोहरं विस्तृतं वर्णनमस्ति। अस्मिन् काव्ये प्रकृत्याः सौन्दर्यस्य दर्शनं भवति।
प्रकृतेः सर्वावस्थासु परिवर्त्तितानि तानि तानि चित्राण्यत्र प्रस्तुतानि यानि प्रत्यक्षदृष्टानीव हृदयं रञ्जयन्ति । कालिदासीयमेवेदमपि काव्यम् ।
केचिदत्र मल्लिनाथस्य टीकामनालोक्यास्य कालिदासप्रणीतत्वं न स्वीकुर्वन्ति । केचित्पुनरत्र ग्रीष्मं प्रथमं वर्ण्यमानमपि दृष्ट्वा कमपि वितृष्णत्वमिव प्रकाशयन्ति । उभयमपीदं न युक्तम्, यतो मल्लिनाथः सर्वानेव ग्रन्थान् विवृणुयादेवेति कुतस्त्या नियमः ? किञ्च वर्षादौ वसन्तस्य निपातेन तद्वर्णनं प्राथम्यमर्हतीति पञ्चाङ्गे युज्यते, न पुनः काव्ये । काव्ये हि कविरुचिः प्राधान्यं भजते । अतो नानया पध्दत्याऽस्य ग्रन्थस्य कालिदासकृतित्वं प्रतिषेध्दुं शक्यते । वस्तुतोऽयं ग्रन्थः कस्यचिदन्यस्य कालिदासस्य कोटिजिदपरनाम्नः । बहवो हि बभूवुः कालिदासाः शृङ्गारतिलक –ज्योतिर्विदाभरण-पुष्पबाणविलासादिकर्त्तारः । तदयं ग्रन्थोऽपि तदन्यतमस्यैव कस्यापि कृतिः स्वादिति सम्भवदुक्तिम् । कीथ महाशयोऽप्यर्थमिममुक्तवान् । कविताशैली पुनरस्य ग्रन्थस्य सरसा सरला च प्रतिभाति –
- मन्दानिलाकुलितचारुतराग्रशाखः पुष्पोद्गमप्रचयकोमलपल्लवाग्रः ।
- मत्तद्विरेफपरिपीतमधुप्रसेकश्चितं विदारयति कस्य न कोविदारः॥
- गृहीतताम्बूलविलोपनस्रजः पुष्पासवामोदितवक्त्रपङ्कजाः ।
- प्रकामकालागुरुधूपवासितं विशन्ति शय्यागृहमुत्सुकाः स्त्रियः ॥
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Transliterated text at GRETIL
- Online literal translation by Desiraju Hanumanta Rao
- The Seasons, selected verses translated into English verse by Arthur W. Ryder


text:
कर्मणि-प्रयोगे दिनचर्या-लेखनम् – २ (Daily activity sentences – Passive construct – 2)
डॉ-सदानन्दवर्यः जर्मनदेशतः इमानि वाक्यानि अप्रेषयत।कर्मणि-प्रयोगे कर्ता तृतीया-विभक्त्याम् अस्ति कर्म प्रथमा-विभक्त्याम् अस्ति च।
प्रार्थना क्रियते। ततः परमल्पाहारः क्रियते। (अवधेहि – आहारः – पुंलिङ्गः शब्दः अस्ति।)
अनन्तरं सङ्गणकेन किञ्चित्कार्यं क्रियते।
मया ततो विश्वविद्यालयो गम्यते।
तत्र कक्षाद्वयं अध्याप्यते। छात्रैः सह किञ्चित् सम्भाषणं क्रियते सम्भाष्यते वा। (अवधेहि – सम्भाषणं – नपुंसकलिङ्गः शब्दः अस्ति।)
ततः विद्युत्पत्राणि पठ्यन्ते लिख्यन्ते च। (अवधेहि – पठ्यन्ते बहुवचने अस्ति, सः पत्राणि अनुसरति।)
२००७-०६-२७ बुधवासरः (2007-06-27 Wednesday)


text:
किम् उद्धारस्य मार्ग:। मोक्षस्य योजना अस्ति?
प्रश्नः किम् उद्धारस्य मार्ग:। मोक्षस्य योजना अस्ति?
उत्तर: भवान् क्षुधित: किम् अस्ति? क्षुधा नास्ति शरीररूपेण परञ्च किम् त्वं जीवने अत्याधिक कार्याय एका क्षुधा वर्तते तत्र तवान्तरे कतिपय वर्तते य: अनुमानयति सन्तोषयति कदापि नहि? यदि आम् तर्हि ईशु: मार्गः अस्ति। ईशु: उपदिशति- अहं जीवनस्य करपट्टिका अस्मि। स: य:मम पार्श्वे आगच्छति क्षुधापीड़ित प्रत्यागच्छन् कदापि नास्ति। तथा स: य:माम् प्रति विश्वासिति पिपासित कदापि नास्ति। (06:35 जॉन) अस्ति किम् भवान् व्यवधाने? त्वं कदापि न करोसि एक: अथवा जीवने लक्ष्यं अन्वेषणपथं तल्लीन: तत्पर: भवति। किम् अनुमीयते यथा कस्मिश्चिद बहि: प्रकाश्यते तथा भवन्तं संचालक स्विच: न प्राप्यते। यदि आम् तर्हि ईशु: मार्ग: ईशु: उद्घोष्यते, “अहं संसारे प्रकाश: अस्मि। य: कोऽपि एतस्तप्रकरेण अहं अन्धकारे गच्छामि परञ्चजीवनस्य प्रकाश: गमिष्यति भविष्यति वा(08:12 जॉन)
किम् तुभ्यम् प्रतीयते यत् भवान् जीवनं अवरोधति? किम् भवान् सर्वेभि: प्रयत्नं कृत: केवलं अन्वेषणाय यत् तस्य पार्श्वे स: अस्ति य: रिक्त: अर्थहीन: च अस्ति? अस्ति किम् भवान् एकं जीवनं पूरणाय एकं प्रवेशाय पश्यति? यदि आम्, तर्हि ईशु: मार्ग: अस्ति। ईशु: घोषयतियत् “अहं प्रवेशद्वार: अस्मि। य: कोऽपि प्रवेश माध्यमेन मत् अलक्षित: दृष्टिदूरं वर्तते स: अवश्यमेव बहिर्गमिष्यति तथा (10:जॉन) दूरीं भवति विभ्रमति च।
किम् भवान् अन्येषाम् सर्वदा अपमानितो कृत:? निज संबन्धान् तुच्छ: रिक्त: च कृत:? किम् एतानि कार्याणि कारणाय भवत: उपयोग करणं प्रयत्नं करोति अथवा तदैव दृश्यते? यदि आम् ईशु: मार्ग: अस्ति। ईशु: अकथयत्, “अहं कुशल: पशुचारक: अस्मि, कुशल: चारक: एरण्डिका: मध्ये जीवनं व्यतियते। अहं कुशल: पशुचारक: अस्मि। अहं स्वएरण्डिकान् जानामि तथा मम एराण्डिका: माम् ज्ञानमस्ति। (10:11 जॉन 14) ।
किम् भवन्तम् विस्मय: यत् अस्य जिवनानन्तरं किम् भवति? किम् भवान् पदार्थेभ्य: स्वजीवनं अस्तियत् केवलं दुर्गन्धयुक्तं जन्गयुक्तं वा शेष: थकित:?किम् भवान् कदापि-कदापि शंकित: यत् जीवनस्य किंचित् अर्थ: अस्ति? किम् भवानोपरान्ते भवान् जीवनं मरणं वाञ्छति? यदि आम् तर्हि ईशु: मार्ग: अस्ति। ईशु: उद्घोषयति, “अहं पुनरुत्थानम् जीवनं च अस्मि। स: य: मयि विश्वसिति। यद्यापि स: मृत:, य: कोऽपि जीवनं तथा (11:25-26जॉन) माम् प्रति विश्वसिति कदापि न भविष्यति।
किम् मार्गः? किम् सत्यं? किं जीवनं? ईशु: उत्तरं ददाति अहं येन प्रकारेण सत्यं जीवनं च अस्मि। केनचित् अहं माध्यमं त्यक्त्वा पितरं समीपे आगच्छति।
कारणं त्वं क्षुधापीड़ित:, कारणं क्षुधानुमानं भवति तर्हि भवन्तम् अन्धकारे लुप्तो अभवत्। कारणं भवान् जीवने अर्थं न प्राप्येत यत् त्वं ईश्वरात् भिन्न: भवति। बाइबिल अस्मान् शिक्षियति वयम् पापम् कृत: अतेव ईश्वरात् विलग: (7:20 एस्लेसियेस्टस रोमियो3:23) शून्य: । त्वं निज हृदये अनुभवसि। ईश्वर: निज जीवनात् लुप्त: भवति अस्माकम् परमेश्वरेण सह सम्बन्धोऽस्ति, स्थापित:। स्वपाप कारणात् वयम् त्स्माते संबन्धात् विलगो भवाम: अतिलाघनीय:। अस्माकम् पापानि माम् ईश्वरं प्रति कारणं करणाय अनन्त कालस्य सर्वेभ्यः विलगाव: अस्यिम् जीवने पार्श्वे च करिष्यति इमा:समस्या: केन प्रकारेण समाधानं क्रियते? ईशु: मार्ग: । ईशु: स्वयं अस्माकम् पापम् निजी करोति स्म (2कुरुन्थियं5.21) ईशु:अस्माकम् गृहे मृत: । स: दण्डं स्वीकर्तुम् यस्य उत्तराधिकारिण: वयम् स्म: । त्रिनिदिनानि उपरान्ते ईशु: मृतात् गुलाब:,पापात् मरणात् (6:4-5 रोमन) अधिकं तस्य विजयं किम् प्रमाणी कृत:। स: अयम् किम् कृत:? ईशु: उत्तरं ददाति स्म – यत् निज प्रश्नानि (जॉन 15:13) एतेन श्रेयस्कर: प्रेम: कोऽपि नास्ति यत् स: निज मित्रेभ्य: निज प्राणा: सन्ति। ईशु: मृत: यत् वयम् जीवित:। सर्वेभ्य: भुगतानरूपे तस्य मृत्योपरि विश्वासं क्षमयति। जिवनपूर्णार्थम् उपयोगं भविष्यति। वयं स्व उत्तम वास्तविक मित्रस्य तथा उत्तम: पशुचारकस्य ज्ञानं भविष्यति। वयम् जानाम: यत् वयम् जीवनोपरान्ते वयम् स्वर्गे एक: पुनर्जीवित: जीवनं ईशु मसीहेन अनन्तकालाय मृत्युं प्राप्स्यति। (यूहन्ना3:16) “ भुर्श्वराय एवत् अस्ति यत् स: स्व एकलं पुयं समर्पयतिस्म यत् कोऽपि तं विनष्टे विश्वासं नास्ति परञ्च अनन्तं जीवनं भविष्यति प्रेमं प्रदर्शयति स्म ।
किं त्वं मसिहस्य यत्र अपठ:,एक:निर्णय:असि स्म?यदि तद् अस्ति,क्लिके अकरोत। बटनस्य नीचैः -किं “अहं अद्य मसीह अस्विकरवम्”।
किम् उद्धारस्य मार्ग:। मोक्षस्य योजना अस्ति?


text:
उडुपी
उडुपी(Udupi)नगरं कर्णाटकराज्ये उडुपीमण्डले विद्यमानं किञ्चन प्रसिद्धं यात्रास्थलं प्रेक्षणीयं स्थानं च । 'उडुप'शब्दात् उडुपी इत्येषः शब्दः उत्पन्नः । उडुप इत्यस्य चन्द्रः इत्यर्थः । अस्मिन् स्थले चन्द्रः दक्षशापपरिहारार्थं तपः आचरितवान् । चन्द्रस्य उग्रतपसा परमशिवः अत्र प्रत्यक्षः आसीत् । तस्य स्मरणार्थम् एव चन्द्रमौलीश्वरदेवालयः स्थापितः अस्ति । उडुपीनगरं 'शिवळ्ळि' इति अपि कथयन्ति । पूर्वं शिवबेळ्ळी इति आसीत् इति श्रूयते । वादिराजस्वामिनः महेशरजत इति आकारितवन्तः । रजतपीठम् इत्यपि अस्य नाम अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
कृतयुगे परशुरामः २२ वारं लोकस्य प्रदक्षिणां कृत्वा क्षत्रियाणां संहारं कृतवान् । सर्वां भूमिं ब्राह्मणेभ्यः दत्तवान् । अनन्तरं दत्ते स्थले स्वयं वासकरणम् अनुचितम् इति मत्वा स्वशक्त्या समुद्रम् एव दूरे अपसार्य नवीनं क्षेत्रम् निर्मितवान् । एतत् परशुरामक्षेत्रम् इति ख्यातमस्ति । अनन्तरम् एतत् क्षेत्रं रामभोजाय अददात् ।
रामभोजः अश्वमेधयागसमये परशुरामम् आहूय रजतपीठासने उपवेशनाय व्यवस्थां कृतवान् । यागानन्तरं तत्पीठम् पातालम् अगच्छत् । तस्मिन् स्थले शिलालिङ्गः आविर्भूतः तत्र परशुरामस्यापि सान्निध्यम् अस्ति । एतम् अनन्तासनः अथवा अनन्तेश्वरः इति कथयन्ति । अनन्तासनः एव परशुरामः । एषः देवः एव शिवबेळ्ळिनगरस्य मुख्यप्राणभूतः इव आसीत् ।
मध्वाचार्यः अस्मिन् देवालये एव पाठप्रवचनादिकं करोति स्म । आन्तरिकप्राङ्गणे विद्यादानादिकं प्रचलति स्म । अद्यापि पर्यायस्वामिनः प्रथमं तावत् श्रीअनन्तदर्शनं कृत्वा अनन्तरं कृष्णदेवालयं प्रविशन्ति । एषः सम्प्रदायः।
क्रिस्ताब्दे १२९७ तमे वर्षे हेविळम्बिसंवत्सरस्य माघशुद्धतृतीयायां मध्वाचार्याः श्रीकृष्णस्य सुन्दरप्रतिमाम् आनीय पूर्वाभिमुखं प्रतिष्ठापितवन्तः । कनकदासाय दर्शनं दातुं श्रीकृष्णः स्वयं पाश्चिमाभीमुखी भूत्वा रन्ध्रदारा दर्शनं दत्तवान् । तस्य स्थानस्य ''कनकनकिण्डी'' इति नाम अभवत् । गोपीचन्दनशिलायां श्रीकृष्णमूर्तिम् ओडभाण्डेश्वरप्रदेशे मध्वाचार्याः प्राप्तवन्तः । ततः पूर्वम् एकस्य सार्थवाहस्य नौका चण्डमारुतेन ग्रस्ता अभवत् । मध्वाचार्याः योगबलेन नौकां रक्षितवन्तः । सार्थवाहः भक्त्या इष्टं वस्तु स्वीकर्तुं प्रार्थनां कृतवान् । मध्वाचार्याः गोपीचन्दनशिलाम् स्वीकृतवन्तः । तस्यां शिलायां श्रीकृष्णमूर्तिः लब्धा इति अभिप्रायः अस्ति । उडुपीतः ओडभाण्डेश्वरः ४ कि.मी. दूरेऽस्ति । उडुपीतः समीपे समुद्रतीरे मल्पेप्रदेशे मत्स्योद्यमः, कापुप्रदेशे दीपस्तम्भः च प्रसिद्धौ स्तः ।
उत्सवाः[सम्पादयतु]
अष्टमठानां यतयः श्रीकृष्णस्य पूजादिकं मासद्वयं यावत् कुर्वन्ति स्म। श्रीवादिराजमुनीनां काले मासद्वयस्य अपेक्षया वर्षद्वयस्य अवधिः उत्तमः इति निश्चयः अभवत् । अस्य पूजा-कार्यपरिवर्तनस्य पर्यायमहोत्सवः इति वदन्ति । एषः पर्यायमहोत्सवः वर्षद्वये एकवारं जनवरीमासस्य तृतीये सप्ताहे प्रचलति । उडुपिनगरे श्रीकृष्णदेवालयः, श्रीमदनन्तेश्वरदेवालयः, श्री चन्द्रमौळीश्वरदेवालयः, गीताभवनादीनि च दर्शनीयानि स्थलानि सन्ति । उडुपीनगरे सदा उत्सवाः भवन्ति । पर्यायोत्सवः, श्रीकृष्णजन्माष्टमी, लक्षदीपोत्सवः, मकरसङ्कमणं च विशेषोत्सवाः सन्ति ।
उडुप्याः श्रीकृष्णमन्दिरे कलासांस्कृतिकसङ्गीतकार्यक्रमाः आयोजिताः भवन्ति । मध्वसरोवरः राजाङ्गणं, काष्ठरथः, दीर्घा वृत्ताकारिका राजवीथी, गीताभवनम् इत्येते इतरविशेषाः । मध्वसरोवरे प्लवनयानोत्सवः (तेप्पोत्सवः) प्रचलति । प्रतिदिनम् उडुपिनगरं प्रति बहुजनाः आगच्छन्ति । श्रीकृष्णदर्शनं कृत्वा प्रसादं स्वीकुर्वन्ति मुख्यप्राणं च नमन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
बेङ्गळूरुतः ४२२ कि.मी। राष्ट्रियमार्गः २६। मङ्गळूरुतः ५८ कि.मी । (राष्ट्रियमार्गः २७) । कुन्दापुरतः ४२ कि.मी। रेलयानार्थं कोङ्कणरेलमार्गे इन्द्राळी निस्स्थानम् ।
वसतिः[सम्पादयतु]
बिर्लायात्रिवासे, श्रीकृष्णमठे च यात्रिकाणां भोजनव्यवस्था अस्ति ।


text:
चित्रदुर्गम्
चित्रदुर्गं (Chitradurga) कर्णाटकस्य चित्रदुर्गमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति । चित्रदुर्गम् ऐतिहासिकमहत्त्वम् आप्नोति । त्यागे, शौर्ये, परम्परायां च एतत् प्रसिद्धिम् आप्नोत् । अत्र विद्यमानः सप्तावर्तं दुर्गं पर्यटकान् आकर्षति । विजयनगरसाम्राज्यस्य काले तिम्मण्णनायकः इति सेनापतिः आसीत् । तस्य शौर्यपराक्रमं च प्रशंस्य राजा तस्मै एतत् स्थानं पारितोषिकरूपेण प्रदत्तवान् । तिम्मण्णनायकस्य पुत्रः ओबण्णः अथवा मदकरिनायकः । तस्य पुत्रः कस्तूरीरङ्गप्पः । अस्य काले प्रदेशः शान्तः समृद्धः चासीत् । इसिल इति प्रदेशः चित्रदुर्गस्य ईशान्यप्रान्ते ब्रह्मगिरेः समीपे अस्ति । चक्रवर्तिनः अशोकस्य काले एतत् स्थलम् अस्य राज्यस्य राजधानी आसीत् । तस्य काले निर्मितः चैत्यालयः इदानीमपि अत्र दृश्यते । आशोकस्य शिलाशासनमपि अत्र प्राप्तम् ।


text:
मुदुमलै अभयारण्यम्
मुदुमलै अरण्यधाम(०४२३) तमिळ्नाडुराज्ये स्थितं प्रसिध्दं वन्यमृगरक्षणाकेन्द्रमेतत् । ३२३ चतुरस्रकि.मीटर विस्तृतम् अस्ति । पर्वतप्रदेशे सिगुरघाटप्रदेशे ३६ नागचलनगतिसदृशः क्लिष्टकरः वक्रमार्गः अस्ति । एतस्मिन् मार्गे आरुह्य वा अवरुह्य वा एतत् स्थानं प्राप्तव्यम् अस्ति । माविनहळ्ळीप्रदेशे गजाः मयूराः व्याघ्राः हरिणाः वनशुनकाः वनमहिषाः वनकुक्कुटाः स्वतन्त्रतया इतस्ततः सञ्चरन्तः भवन्ति । समूहे वनशुनकाः परिभ्रमन्ति ।
अत्र पाङ्गोलिन् इति विशिष्टः प्राणी अस्ति । मोयार् नद्या कश्चन सुन्दरजलपातः निर्मितः अस्ति । मार्च-एप्रिल-मेमासेषु अत्र गमनं सुखकरम् ।
भूमार्गः[सम्पादयतु]
बेङ्गळूरुतः २५० कि.मी । ऊटीमैसूरु हासनतः लोकयानानि सन्ति ।


text:
इस्लाम्-मतम्
इस्लाम् (अरबी : الإسلام अल्-इस्लाम्) एकं एकेश्वरवादि यहूदीक्रैस्तमताभ्यां सदृशं आब्राहामीयमतम् च अस्ति।[१] कुरान्-शास्त्रं, मुहम्मद्-भगवद्दूतस्य जीवनशैल्या(सुन्नह्) आचरणप्रवचनद्वारा(हदीस्) च दर्शिता तस्य व्याख्या च इस्लाम्-मतस्य आधाराः सन्ति। इस्लाम्-मतस्य अनुयायी मुस्लिम् इति उच्यते।
मुस्लिम्-जनाः मन्यन्ते यत् भगवान् मात्र एकः अनुपमः च अस्ति।[२] मुस्लिम्-जनानां अयमपि विश्वासः यत् इस्लाम्-मतं तस्य मौलिकधर्मस्य सम्पूर्णं वैश्वनरं च रूपं अस्ति यः आदितः वारंवारं आदम्, नूह्, अब्राहाम्, मूसा, यीशुः चेति सदृशैः भगवद्दूतैः विवृतः आसीत्।[३] इस्लाम्-मतस्य पञ्चस्तम्भाः, ये पूजायाः मूलविधयः सन्ति, अपिच इस्लामीयनीतिः या व्यापारेण, समृद्ध्या, पारिवारिकजीवनेन, वातावरणेन च सदृशे जीवनस्य प्रत्येकविषये मार्गदर्शनं करोति इति इस्लामीयसिद्धान्तस्य मूलभागाः वर्तन्ते।[४]
इस्लाम्-मतस्य अनुचारिणां संख्या समग्रविश्वे प्रायः १४० कोटिपरिमितम् । मतमिदं संख्यादृष्ट्या द्वितीयबृहत्तमम्।[५] मुहम्मद्-भगवद्दूतस्य एवञ्च तस्य उत्तराधिकारिणां प्रचारेण इस्लाम्-मतम् आविश्वं व्याप्तम् जातम् अस्ति।[६] वर्तमाने समग्रे विश्वे मुस्लिम्-जनाः सन्ति, विशेषतः मध्यप्राच्ये, समग्र-एशियामहाखण्डे, आफ्रिकाखण्डे, पूर्व-यूरोपखण्डे, अधिकतया सन्ति।[७] अमेरिका-सह पार्श्वस्थदेशेषु अपि इस्लाम्-मतं द्वितीयबृहत्तममतम् अस्ति।[८][९]
अन्तर्विषयाः
शब्दोत्पत्तिः अर्थश्च[सम्पादयतु]
इस्लाम् स-ल-म इति अरबीधातुना उत्पन्नं एकं निमित्तार्थपदं अस्ति। अयं धातुना अरबीभाषायां सम्पूर्णता, सुरक्षा, शान्तिः चेति अर्थान् दत्तवन्ति बहूनि पदानि निर्मितानि सन्ति।[१०] धार्मिकदृष्ट्यां इस्लाम्-पदस्य अर्थः “भगवते स्वेच्छं आत्मसमर्पणं ” इति जातः।[११] इस्लाम्-मतस्य अनुयायिभ्यः प्रयुक्तं पदं मुस्लिम् इत्यपि इस्लाम्-पदस्य क्रियापदेन हि उत्पन्नं कर्तृपदं अस्ति। भक्ताः भगवन्तं सेवित्वा, तस्य निदेशानां पालनं कृत्वा, बह्वीश्वरवादं त्यक्त्वा च भगवते आत्मसमर्पणं दर्शयन्ति। कुरान्-शास्त्रे इस्लाम्-पदं पृथक्पृथक् अर्थान् ददाति। केषुचन पद्येषु इस्लाम् इति काचित् आन्तरप्रतीतिरूपे दृश्यते: “यं कमपि परमात्मा नेतुं इच्छति, तस्य हृदयं सः इस्लाम्-कृते उद्घाटयति” इति। [१२]
अन्येषु पद्येषु इस्लाम्-पदं दीन् (धर्मः)इति पदेन सह प्रयुक्तं अस्ति: “अद्य अहं युष्माकं धर्मं(दीन्) युष्मभ्यं सम्पन्नं कृतवान्; युष्मासु स्वानुग्रहं पूर्णं कृतवान् अहं; अपिच युष्माकं धर्मरूपे अहं इस्लाम्-मतस्य अनुमोदनं कृतवान्” इति।[१३] अन्येषु च इस्लाम् “भगवते प्रतिगमनं”रूपेण वर्णितं अस्ति (अर्थात् केवलं मुखेन स्वीकरणात् गहनतरं अर्थः अस्य।)[१४] जिब्रील्-पारिषदस्य हदीसे इस्लाम्; इस्लाम्(समर्पणं)-ईमान्(श्रद्धा)-इह्सान्(उत्तमता) इति त्रिगणस्य अंशरूपेण वर्णितं अस्ति।[१५] इदं हदीस्-अनुसारं इस्लाम्-पदस्य दैविकपरिभाषा “भगवतः अद्वितीयता”, ऐतिहासिकपरिभाषा मुहम्मद् भगवतः सन्देशवाहकः इति प्रवादं, अपिच सैद्धान्तिकपरिभाषा आराधनायाः पञ्चस्तम्भानां विनियोगः अस्ति।[१६][१७]
षडङ्गविश्वासः[सम्पादयतु]
इस्लाम्-मते षट् मूलभूतविश्वासाः सन्ति, एनानि विश्वासाङ्गानि मत्वा हि कश्चन जनः मुस्लिम् भवति:-
अल्लाह् (परमात्मा)[सम्पादयतु]
इस्लाम्-मतस्य प्रधानतमः सिद्धान्तः तौहीद् (अरबी:توحید) अर्थात् दृढः एकेश्वरवादः अस्ति। कुरान्-शास्त्रस्य ११२तमे अध्याये भगवतः वर्णनं ईदृशं अस्ति:[१८] “वद : सः अल्लाह्(परमात्मा) एकः; अल्लाह् सनातनः; नहि सः आजायते, नैव जनितः च; अपिच तस्य समतुल्यः कोऽपि नास्ति।”[कुरान्११२:१-४] मुस्लिम्-जनाः यहूदी-जनाः च क्रैस्तमतीयत्रिमूर्तिं यीशोः दिव्यता इति क्रैस्तमतीयसिद्धान्तं च अवमन्यन्ते, तौ बह्वीश्वरवादसमं मन्यन्ते च। इस्लाम्-मतानुसारं भगवान् अबोधगम्यः, अतः मुस्लिम्-जनाः तस्य प्रतिमां न कल्पयन्ति।[१९][२०][२१]
मुस्लिम्-जनाः मन्यन्ते यत् अखिलविश्वं भगवतः आदेशमात्रेण हि संबभूव “भव! तथा भवति”[२२] जीवनस्य उद्देशः भगवतः आराधना च अस्ति।[२३] सः व्यक्तिगतभगवान् सम्मतः यः प्रत्यागृणाति यदाकदापि कश्चन नाथितः वा पीडितः वा तं आह्वयति।[२४] कस्यापि परार्थवादिनः आवश्यकता नास्ति तं भगवन्तं सम्पर्कार्थं यः कथयति “अहं तस्मात् तस्य कण्ठधमन्याः अपि समीपतरः अस्मि” इति[२५] भगवतः पारस्परिकप्रकृतिः इदं हदीस् अल् कुद्सीकथने वर्णिता “अहमस्मि यथा मम भक्तः मां चिन्तयति।”[२६]
इस्लाम्-मते भगवतः निजनाम अल्लाह् वर्तते। ततः परं भगवतः ९९ अन्यानि नामानि अपि सन्ति, उदाहरणार्थं अल्-रह्मान् अर्थात् “करुणामयः”, अल्-रहीम् अर्थात् “दयालुः” च।[२७] अन्याः अन्-अरबी मुस्लिम्-जनाः भगवते अन्यानां स्थानीयभाषाणां नाम्नां प्रयोगः अपि कुर्युः, उदाहरणार्थं पारसीकभाषायां उर्दुभाषायां च ख़ुदा(خدا) इति प्रयुक्तं अस्ति, मलायुभाषायां च तुहान् (Tuhan) इति पदं प्रयुज्यते।
मलाइकह् (भगवत्पारिषदाः)[सम्पादयतु]
मलाइकह् (अरबी: ملائکة; एकवचनं: ملك (मलक्); आङ्ग्ल: Angel) इस्लाम्-मतानुसारं भगवतः दिव्यपारिषदाः वर्तन्ते, तेषु विश्वासः च षट्सु मूलभूतविश्वासेषु अन्यतमः। तेषां भौतिकशरीराणि न वर्तन्ते, अपितु ते दिव्यज्योतिना निर्मिताः आत्मनः सन्ति। परन्तु कदाचित् ते मनुष्याणां सम्मुखे प्रकटनार्थं भौतिकरूपाणि धारयन्ति; उदाहरणार्थं यीशोः उपरि जिब्रील्-पारिषदः कपोतरूपे अवतरितवान्। भगवत्पारिषदेषु स्वच्छन्दः न वर्तते, अतः ते भगवतः आदेशानुसारं सृष्ट्याः विभिन्नानि कार्याणि सम्पन्नम् कुर्वन्ति। भगवद्वाण्याः उदीरणं, भगवतः आराधना, जनानां कर्माणां अभिलेखनं, मृत्योः समये जनानां आत्मनां हरणं च भगवत्पारिषदानां मुख्यानि कर्तव्यानि सन्ति। विभिन्नस्थलेषु निवसिताः मुस्लिम्-जनाः भगवत्पारिषदानां कृते स्थानीयभाषाणां नाम्नां प्रयोगः अपि कुर्वन्ति; उदाहरणार्थं फ़ारसीवाचकाः उर्दू-हिन्दीवाचकाः च मुस्लिम्-जनाः भगवत्पारिषदान् फ़रिश्ता इति वदन्ति। भगवत्पारिषदाः असंख्याः सन्ति। इस्लामीयशास्त्रेषु तेषां संपूर्णा सूचिः तु न दत्ता, परन्तु भगवतः समीपतराः प्रधानतमाः च चत्वारः पारिषदाः विशेषरूपेण वर्णिताः
- जिब्रील्/जिब्रैल् भगवद्वाणीवाहकः। सः सर्वश्रेष्ठः भगवत्पारिषदः। भगवद्दूतान् प्रति भगवद्वाण्याः आनयनं तस्य कर्तव्यम्। सः एव भगवत्पारिषदः यः मुहम्मद्-भगवद्दूतं प्रति भगवद्वाणीं कुरान्-शास्त्रं आनयत्। कुरान्-शास्त्रे जिब्रील्-पारिषदस्य नाम त्रिवारं उल्लिखितं अस्ति।[२८] कुरान्-शास्त्रे जिब्रील्-पारिषस्य दौ अन्यौ उपाधी अपि वर्णितौ : रूह्-अल्-कुद्स् अर्थात् पवित्रात्मा [कुरान् १६:१०२];रूह्-अल्-अमीन् अर्थात् आप्तः आत्मा [कुरान् २३:१९२-१९४] चेति।
- मीकाल्/मीकाइल् देहानां आत्मनां च पोषकः। सः भगवतः आज्ञानुसारं यथासङ्गं प्रसादेन यथासङ्गं दण्डेन च जनानां उद्धारं करोति। पोषयित्नुः वृष्टिः परिध्वंसी वज्रपातः च उभौ तस्य एव कर्तव्ये। कुरान्-शास्त्रे मीकाल्-पारिषदस्य नाम एकवारं उल्लिखितं अस्ति।[२९]
- इस्राफ़ील् (अर्थात् प्रज्वलितः), गोविषाणकधारी पारिषदः। महाप्रलस्य समये सः द्विवारं गोविषाणकं प्रधमिष्यति। गोविषाणकस्य प्रथमघोषात् महान् विस्फोटः भविष्यति, विनाशलीलां आरप्स्यते च।[३०] द्वितीयघोषात् सर्वेषां जनानां पुनरुत्थानं भविष्यति, सर्वे नियायदिनाय भगवतः सम्मुखे आगमिष्यन्ति च।
- इज़्राईल् अथवा मलक्-अल्-मौत् प्रधानकालदूतः अस्ति। मृत्योः समये शरीरात् आत्मनः हरणं तस्य कर्तव्यम्। कुरान्-शास्त्रे तस्य वर्णनं एकवारं मलक्-अल्-मौत् (अर्थात् मृत्युपारिषदः) नाम्ना जातं।[३१]
भगवद्वाणी[सम्पादयतु]
मुस्लिम्-जनाः मन्यन्ते यत् मानवकल्याणार्थं भगवान् स्ववाणीं भगवद्दूतेषु अवतारयति स्म। कुरान्-शास्त्रे भगवता अवतरितानि चत्वारि दिव्यशास्त्राणि उल्लिखितानि सन्ति :
- मूसा-भगवद्दूते अवतरितं तौरात्-शास्त्रम्।[३२]
- दावूद्-भगवद्दूते अवतरिता ज़बूर्-संहिता।[३३]
- यीशुभगवद्दूते अवतरितं इंजील्-(गोस्पल्)शास्त्रम्।[३४]
- मुहम्मद्-भगवद्दूते अवतरितं कुरान्-शास्त्रम्।[३५]
मुस्लिम्-जनाः मन्यन्ते यत् गच्छता कालेन स्वार्थपराः जनाः दिव्यशास्त्राणि विकृतानि कृतवन्तः,[३६] अतः अन्ततः भगवान् पूर्वप्रेषितानां दिव्यशास्त्राणां सारं अन्तिमदिव्यवाणी कुरान् (अर्थात् पाठ्यमाणा वाणी/भाणः/शास्त्रम्) रूपेण उत्कृष्टायां अरबीभाषायां प्रेषितवान्।[३७]
मुस्लिम्-जनाः मन्यन्ते यत् भगवान् ६१०तमात् क्रैस्ताब्दात् ६३२तमक्रैताब्दपर्यन्तं जिब्रील्-प्रधानपारिषदेन कुरान्-शास्त्रं मुहम्मद्-भगवद्दूते अवातारयत्। मुहम्मद्-भगवद्दूतस्य पार्षदाः (सहाबह्) अवतरितां भगवद्वाणीं आलिखन्ति स्म, यद्यपि प्रधानविधिः स्मृत्या मौखिकसञ्चारः एव आसीत्।[३८]
कुरान्-शास्त्रं ११४ सूरायां अथवा अध्यायेषु विभाजितं अस्ति, येषु उत्सङ्गितेषु ६,२३६ पद्यानि सन्ति। कालनुक्रमेण मक्का-नगरे अवतरितानां पूर्वकानां अध्यायानां विषयाः प्रायः आध्यात्मिकाः वर्तन्ते, अपिच मदीना-नगरे अवतरितेषु अध्यायेषु प्रायः नैतिकानां सामाजिकानां च विषयाणां चर्चा अस्ति।[३९] कुरान्-शास्त्रस्य ध्यानं नियमनिर्देशात् अधिकं धर्मोपदेशे अस्ति, अपिच इदं इस्लामीयनीत्याः मर्यादायाः च आकरशास्त्रं सम्मतं अस्ति।[४०] मुस्लिम्-धर्मविद्याः कुरान्-शास्त्रस्य परिशिष्टरूपेण व्याख्यारूपेण च हदीस्-कथनेन अथवा मुहम्मद्-भवद्दूतस्य जीवनस्य लिखितवृत्तान्तेन मन्त्रणं कुर्वन्ति। कुरान्-शास्त्रस्य व्याख्या-टीकयोः विद्या तफ़्सीर् इति उच्यते,[४१] योग्योच्चारणस्य व्यवस्था च तज्वीद् इति उच्यते।
अंबिया (भगवद्दूताः)[सम्पादयतु]
अंबिया (अरबी: أنبِيَاء; एकवचनं: نبي (नबी); आङ्ग्ल: Prophets) इस्लाम्-मतानुसारं ते मनुष्याः ये मानवजात्याः मार्गदर्शनार्थं भगवता दूतरूपे नियुक्ताः। कुरान्-शास्त्रानुसारं भगवद्दूताः क्षितिप्रजाभ्यः “दैवेच्छां” आनेतुं भगवता देशिताः। मुस्लिम्-जनाः मन्यन्ते यत् भगवद्दूताः मानुषाः नतु दैवाः, यद्यपि तेषु केचन स्वसत्यतायाः प्रमाणरूपेण जनकल्याणार्थं च चमत्कारान् कर्तुमर्हन्ति। इस्लामीय-धर्मशास्त्रानुसारं सर्वे भगवद्दूताः इस्लाम् अर्थात् भगवते आत्मसमर्पणं एव प्राचारयत्। कुरान्-शास्त्रे बहवः भगवद्दूताः वर्णिताः, उदाहरणार्थं आदम्, नूह्, अब्राहाम्, मूसा, यीशुः इत्यादि।[४२]
मुस्लिम्-जनाः मन्यन्ते यत् अन्ततः भगवान् दिव्यसन्देशस्य संवहनार्थं (भगवद्वाण्याः उपसंहार-पूरणार्थं च) मुहम्मद्-वर्यं “भगवद्दूतानां मुद्रा” (खातम्-अल्-नबिय्यीन्) अर्थात् अन्तिमधर्मशासक-भगवद्दूतरूपे प्रेषितवान्। इस्लाम्-मते मुहम्मद्-भवद्दूतस्य जीवनशैलीदृष्टान्तः सुन्नह् (अर्थात् “सूर्तमार्गः”) इति उच्यते। एषः दृष्टान्तः आरक्षितः हदीस् नाम्ना विख्यातासु स्मृतिषु, याः मुहम्मद्-वर्यस्य वाण्याः, कर्मणां, व्यक्तिगतलक्षणानां च वृत्तान्तानि सन्ति। हदीस्-अल्-कुद्सी इति हदीस्-कथनानां हि कश्चन उपवर्गः यः मुहम्मद्-वर्येण पुनरुक्तानि भगवतः वचनानि सम्मतानि। हदीस्-अल्-कुद्सी कथनानि कुरान्-शास्त्रात् पृथक् वर्तन्ते यतः तानि मुहम्मद्-वर्यस्य शब्दानां उक्तानि इतरद् कुरान्-शास्त्रं साक्षात् भगवतः वाणी। उत्कृष्टः मुस्लिम्-धर्मविद्यः “अल्-शाफ़ी” इस्लामीयनित्यां सुन्नह्-दृष्टान्तस्य गुरुत्वाय बहुमहत्त्वं दत्तवान्, अपिच मुस्लिम्-जनैः मुहम्मद्-वर्यस्य आचरणं एव अनुसरणीयं। सुन्नह्-दृष्टान्तस्य कुरान्-शास्त्रस्य व्याख्यायां निर्णायकमहत्त्वं अस्ति।[४३]
महाप्रलयः पुनरुत्थानदिनं च[सम्पादयतु]
पुरनरुत्थानस्य दिने (अरबी: يوم القيامة यौम्-अल्-क्यामह्) विश्वासः अपि इस्लाम्-मते मूलभूतः। मुस्लिम्-जनाः मन्यन्ते यत् महाप्रलस्य कालः भगवता पूर्वनिर्धारितः, अपिच महाप्रलस्य पश्चात् जीवानां पुनरुत्थानं भविष्यति। ततःपरं सर्वस्याः मानवजात्याः सुकर्म-कुकर्मणोः न्यायः भविष्यति, अयं न्यायानुसारं च नरकस्वर्गयोः प्रेषणं भविष्यति। कुरान्-शास्त्रस्य अल्-ज़ल्ज़लह् नाम अध्याये अस्य वर्णनं ईदृशं अस्ति “यः कोऽपि अणुमात्र अपि पुण्यं करोति, तं द्रक्ष्यति। अपिच यः कोऽपि अणुमात्र अपि पापं करोति, तं द्रक्ष्यति” इति।[कुरान् ९९:७-८] कुरान्-शास्त्रे बहवः नरकयापकाः पातकाः उल्लिखिताः दृष्टान्ततः भगवति नास्तिकता (अरबी:كفر कुफ़्र) वक्रधी च। नाम कुरान्-शास्त्रं स्पष्टयति यत् भगवान् अनुशयानजनानां पातकान् एव क्षन्तुं अर्हति। पुन्याः दृष्टान्ततः दानशीलता, प्रार्थना, पशून् प्रति दयाभावः[४४] आदि स्वर्गयापकाः। कुरान्-शास्त्रे स्वर्गस्य रूपरेखा आनन्दाः च विस्तरतः उल्लिखिताः। इस्लाम्-मतस्य केचन सम्प्रदायाः मन्यन्ते यत् इस्लामीय-शास्त्रेषु स्वर्गनरकयोः वर्णनं वस्तुतः गौणार्थं अस्ति अपिच स्वर्गः वस्तुतः भगवद्बोधस्य परमानन्दः अस्ति नरकाग्निः च भगवतः विरहः अग्निः अस्ति।
यौम्-अल्-क्यामह् अर्थात् पनरुत्थानस्य दिनं कुरान्-शास्त्रे अन्यैः नामभिः अपि वर्णितं अस्ति उदाहरणार्थं यौम्-अल्-दीन् (अरबी:يوم الدين) अर्थात् “धर्मदिनं” अथवा “न्यायदिनं”[४५], अल्-सा'अह् (अरबी:الساعة) अर्थात् “वेला”[४६], अल्-कारियह् (अरबी:القارية) अर्थात् “तुमुलकारि”।[४७]
नियतिः[सम्पादयतु]
अल्-कज़ा वऽल-कदर् अर्थात् नियतिः अथवा भाविता अर्थात् परमात्मा त्रिकालज्ञः, सर्वं भगवदिच्छात् हि भवति च इति मान्यता इस्लाम्-मतस्य षट्सु मूलभूतविश्वासेषु अन्यतमा। कुरान्-शास्त्रे अयं सिद्धान्तः कदाचित् ईदृशं वर्णितः: “वद : न अस्मान् भविष्यति किञ्चित्, विहाय यत् परमात्मा अस्मभ्यं निर्णीतवान्; सः एव अस्माकं संरक्षकः…… ”[४८] मुस्लिम्-जनेभ्यः सर्वं मङ्गलामङ्गलं यत् संसारे भवति पूर्वनिर्धारितं अस्ति, भगवदिच्छां विना किमपि न भवितुं अर्हति च। मुस्लिम्-पण्डितानां अनुसारं यद्यपि घटनाक्रमः पूर्वनिर्धारितः अस्ति तथापि मनुष्येषु उचितानुचितयोः मध्ये चयनस्य स्वछन्दः वर्तते इत्थं ते स्वकर्मणां उत्तरदायिनः सन्ति। इस्लामीय-परम्परानुसारं सर्वं यत् भगवता निर्णीतं अस्ति लाक्षणिकरूपेण लौह्-अल्-मह्फ़ूज़् अर्थात् गोपितफलके लिखितं अस्ति।[४९]
पञ्चस्तम्भाः[सम्पादयतु]
इस्लाम्-मतस्य पञ्चस्तम्भाः (अर्कान्-अल्-इस्लाम् अथवा अर्कान्-अद्दीन् अर्थात् आगमस्य स्तम्भाः) इस्लाम्-मतस्य मुख्याचरणानि सन्ति, ये सर्वास्तिकेभ्यः अनिवार्याणि सन्ति। कुरान्-शास्त्रानुसारं एते किञ्चन आराधनातन्त्रं, आस्थाप्रतिबद्धतायाः चिह्नं च सन्ति। एते सन्ति:-
१.शहादह् (साक्ष्यम्), २.सलात् (विधिवत्प्रार्थना), ३.ज़कात् (दानम्), ४.सोम् (उपवासः) अपिच, ५.हज्(काबा-प्रार्थनालयस्य तीर्थयात्रा) इति।
शहादह् (साक्ष्यम्)[सम्पादयतु]
शहादह्अथवा शहादत्(अरबी भाषा: شهادة), मूलभूता इस्लामीयमतिः, साक्ष्यरूपे भणितव्यम्:-
अश्हदु अल्-ला इलाह इल्लऽल्लाहु, व अश्हदु अन्न मुहम्मदन् रसूलुऽल्लह्
अर्थात्: “साक्ष्यं ददामि, न कोऽपि देवः (अथवा पूजनार्हः) परमात्मनः ऋते इति, साक्ष्यं ददामि च, मुहम्मत् परमात्मनः दूतः इति”
इदं साक्ष्यं सर्वेषां इस्लामीयानां मतानां विधीनां च मूलं अस्ति। यः कोऽपि इस्लाम्-मतं स्वीकर्तुं इच्छति तस्य कृते अस्य साक्ष्यस्य घोषणा अनिवार्या वर्तते। मुस्लिन्-जनाः प्रतिदिनं प्रार्थनासु अस्य किञ्चित् भिन्नरूपं भणन्ति, यस्मिन् द्वितीयभागः एवं वर्तते: -
व अश्हदु अन्न मुहम्मदन् अब्दुहू व रसूलुहू
अर्थात्: “अपिच साक्ष्यं ददामि, मुहम्मत् तस्य सेवकः दूतः च अस्ति इति”
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ वर्तन् ग्रीगोरीयन् (२००३). Islam: A Mosaic, Not a Monolith. वाशिङ्गटन् डि.सी.: बुकीङ्गस् इनस्टिट्युसन् प्रेस्. pp. p. ix. ISBN 0-8157-3283-X.
- ↑ "कुरान् २:२५५"
- ↑ "People of the Book" Islam: Empire of Faith. PBS. Retrieved on 2010-12-18
- ↑ Esposito, John L.(2002b) What Everyone Needs to Know about Islam pp.17,111,112,118, Oxford University Press. ISBN 0-19515713-3
- ↑ Teece, Geoff (2005). Religion in Focus: Islam. Smart Apple Media. pp. p. 10.
- ↑ Nelson, Lynn Harry. "Islam and the Prophet Muhammad". Kansas University. Retrieved 2006-06-17. - "One must remember that we are talking about the Muslim expansion, not Arab conquests. The expansion of Islam was as much, or perhaps much more, a matter of religious conversion than it was of military conquest."
- ↑ Esposito, John L. (२००२). What Everyone Needs to Know About Islam. अक्सफोर्ड् विश्वविद्यालयः, यू एस्. pp. p. 2. ISBN 0-19-515713-3.
- ↑ Office for National Statistics (2003-02-13). "Religion In Britain". Retrieved 2006-08-27.
- ↑ BBC (2005-12-23). "Muslims in Europe: Country guide". Retrieved 2006-09-28.
- ↑ अरबीधातुः सीन्-लाम्-मीम्
- ↑ “What does Islam Mean?” , The Friday Journal 2011-02-06. Archived from the original on 2011-03-13.
- ↑ पश्य: कुरान् ६:१२५ कुरान् ३९:२२ च
- ↑ पश्य: कुरान् ५:३ कुरान् ३:८३ च
- ↑ पश्य: कुरान् ९:७४ कुरान् ४९:१४ च
- ↑ सहीह् अल् बुख़ारी १:२:४८
- ↑ Esposito John L. (2000-04-06) The Oxford History of Islam. Oxford University Press. pp. 76-77 ISBN 9780195107999
- ↑ Mahmutćehajić, Rusmir (2006). The mosque: the heart of submission Fordham University Press, p. 84. ISBN 978-0-8232-2584-2
- ↑
- Esposito, John L. (2002b) What Everyone Needs to Know About Islam Oxford University. pp. 74-76 ISBN 0-19515713-3
- Esposito, John L. Islam the Straight Path (red Rev. Ups ed.) Oxford University Press.
- ↑ “God Created the Universe to Serve Mankind: God Created” By Fateh Ullah Khan p.298
- ↑ Turfe, Tallal Alie(1935). Islamic Unity and Happiness TTQ, Inc. p.37 ISBN 9780940368477
- ↑ What is Islam? By Jamaal Zaragoza p.37 Retrieved 2014-10-07
- ↑ पश्य :कुरान् २:११७
- ↑ पश्य : कुरान् ५१:५६ अपिच Human Nature and Purpose of Existance patheos.com Retrieved on 2011-01-09
- ↑ पश्य :कुरान् २:१८६
- ↑ कुरान् ५०:१६
- ↑ I am as my servant thinks I am Hadithaday.org. Archived from the original on 2011-11-07
- ↑ Bently, David.(September 1999) The 99 Beautiful Names for God for All the People of the Book William Carey Library. ISBN 0-87808-299-9
- ↑ पश्य [कुरान् २:९७-९८] [कुरान् ६६:४] च
- ↑ कुरान् २:९८
- ↑ [कुरान् ६९:१२-१५]
- ↑ कुरान् ३२:११
- ↑ कुरान् ५:४४; कुरान् ६:९१
- ↑ कुरान् ४:१६३
- ↑ कुरान् ५:४६
- ↑ कुरान् १४:१
- ↑
- Esposito John L.(2004) Islam: The Straight Path (3r ed) p. 6,12 ISBN 978-0-19-511234-4
- “Tahrif” encyclopædia Britannica Online
- ↑ Chejne, A.(1969) The Arabic Language: It's Role in History, University of Minnesota Press, Mennepolis
- ↑ Al Faruqi; Lois Ibsen(1987), The Cantillation of Qur'an, Asian Music (Autumn-Winter 1987) p.3,4.
- ↑ “Quran” Encyclopædia Britannica Online
- ↑ Esposito, John L.(2004) Islam: The Straight Path p.79 ISBN 978-0-19-511234-4
- ↑ “Tafsir” Encyclopædia Britannica Online
- ↑ “Islam” Encyclopædia Britannica Online
- ↑
- Encyclopedia of Islam and Muslims Word (2003), p. 666.
- J.Robson. “Hadith” Encyclopedia of Islam Online
- D. W. Brown. “Sunna” Encylopedia of Islam (2003)
- ↑ Animals in Islam by Basheer Ahmed Masri p.27
- ↑ कुरान् १:४
- ↑ कुरीन् ६:३१
- ↑ कुरान् १०१:१
- ↑
- कुरान् ९:५१
- Cohon-mor (2001) A Matter of Fate: Concept of Fate in the Arab World as Reflected in Modern Arabic Literature. p.4 Oxford University Press. ISBN 0-19-513398-6
- Ahmet T. Karamustafa “Fate” Encyclopeadia of Quran Online.
- ↑
- Farah, Caesar (2003) Islam: Beliefs and Observance (7th ed) pp. 119-122. Barron's Educational Series. ISBN 978-0-7641-2226-2
- Patton Walter M. The Doctrine of Freedom in Korân. p.130. The American Journal of Semetic Languages and Literature. ISBN 90-04-10314-7
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- शैक्षणिकस्रोतः
- पथीयोस् ग्रन्थालयः - इस्लाम्
- Compendium of Muslim Texts दक्षिण-केलिफोर्निया-विश्वविद्यालयः
- इस्लाम् विश्वकोषः
- एथिकल् डेमोक्रेसी जार्नाल् इस्लाम्-मतस्य पर्यालोचना
- आन्तर्जालाधारितः स्रोतः
- इस्लाम्, लेखाः- एन्साईक्लोपीडिया ब्रिटानिका
- इस्लाम्, लेखाः - Friesian.com
- असबिया - वैश्विक-सामाजिक-मूल्यपरिवर्तनस्य पुनर्विवेचना, लेखाः - Repec/Ideas, University of Connecticut तथा IZA, Bonn, on Islam and global value change
- इस्लाम्, लेखाः - Citizendium
- कोषाः
- इस्लाम्-मतम्
- इस्लाम् (ग्रन्थसङ्ग्रहः) - प्रकल्पः गुटेनबार्ग्
- इस्लाम् - UCB ग्रन्थालयः GovPubs तः
- इस्लाम् तथा इस्लामिक् अनुसन्धानं - Dr. Alan Godlas, Professor,University of Georgia


text:
औदुम्बरवृक्षः
अयम् औदुम्बरवृक्षः सामान्यतया वाटिकासु वर्धते । अस्य वृक्षस्य फलानि आहारत्वेन अपि उपयुज्यन्ते । सामान्यतया तेभ्यः फलेभ्यः व्यञ्जनं निर्मीयते । औषधत्वेन अस्य वृक्षस्य पञ्च अपि अङ्गानि उपयुज्यन्ते । अधिकतया अस्य औदुम्बरस्य त्वक् औषधानां निर्माणे उपयुज्यते ।
इतरभाषासु अस्य औदुम्बरस्य नामानि[सम्पादयतु]
अयम् औदुम्बरः आङ्ग्लभाषयाClustor fig अथवा Country fig इति उच्यते । अयं वृक्षः सस्यशास्त्रे Ficus Racemosa अथवा Ficus Glomerata इति कुटुम्बे अन्तर्भवति । अयं च वृक्षः हिन्दीभाषया“गूलर्” इति, तेलुगुभाषायाम् “अत्तिमानु” इति, तमिळ्भाषया “अत्तिमरम्” इति, मलयाळभाषया “अत्ति” इति, कन्नडभाषया “अत्तिमर” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य औदुम्बरस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अस्य औदुम्बरस्य प्रयोजनानि अनन्तानि सन्ति । अस्य वृक्षस्य रसस्य रुचिः मधुरमिश्रितकषायः । अस्य त्वचि “ट्यानिन” इत्ययम् अंशः अधिकप्रमाणेन अस्ति ।
१. अस्य औदुम्बरस्य त्वक्, पर्णं, अपक्वफलं चापि अतिसारे उपयुज्यते ।
२. गर्भवत्यः अतिसारेण पीडिताः चेत् ताभिः अस्य औदुम्बरस्य पक्वानि फलानि मधुना सह सेवनीयानि ।
३. मधुमेहरोगेण पीडिताः अपि अस्य औदुम्बरस्य पक्वानि फलानि सेवन्ते चेत् उत्तमं फलितांशं प्राप्नुवन्ति ।
४. अस्य औदुम्बरस्य त्वचः कषायेन स्नान्ति चेत् चर्मरोगाः निवारिताः भवन्ति ।
५. अस्य औदुम्बरस्य किसलयानि पर्णानि शुष्कीकृत्य सज्जीकृतं चूर्णम् अथवा पक्वानि फलानि वा मधुना सह अथवा शर्करया सह सेवनेन पित्तविकाराः अपगच्छन्ति ।
६. महिलाः अधिकस्रावेन पीडिताः चेत् अस्य औदुम्बरस्य मूलस्य कषायं सेवेरन् । तत् च कषायं तावतः एव प्रमाणस्य जलेन सह दिने द्विवारं सेवनीयम् ।
७. मधुमूत्रस्य, अतिपिपासायाः, अतिमूत्रस्य लक्षणानि यदि मधुमेहरोगिषु दृश्यन्ते तर्हि अस्य औदुम्बरस्य बीजस्य चूर्णं मधुना सह उपयोक्तव्यम् ।