text:
सूत्र २७-२८
साम्पराये तर्तव्याभावात्तथा हयन्ये ॥२७॥
साम्पराये तर्तव्याभावात्तथा हयन्ये ॥ देवयानेन पथा पर्यङकस्थं ब्रम्हाभिप्रस्थितस्य व्यध्वनि सुकृतदुष्कृतयोर्वियोगं कौषीतकिन: पर्यङकविद्यायामामनन्ति स एतं देवयानं पन्थानमासाद्याग्निलोकमागच्छतीत्युपक्रम्य स आगच्छति विरजां नदीं तां मनसैवात्येति तत्सुकृतदुष्कृते विधूनुत इति ।
तत्किं यथा श्रुतं व्यध्वन्येव वियोगवचनं प्रतिपतव्यमाहोस्विदादावेव देहादपसर्पण ति विचारणायां श्रुतिप्रामाण्याद्यथाश्रुति प्रतिपत्तिप्रसक्तौ पठति साम्पराय इति ।
साम्पराये गमन एव देहादपसर्पण इदं विद्यासामर्थ्यात्सुकृतदुष्कृतहानं भवतीति प्रतिजानीते ।
हेतुं चाचष्टे तर्तव्याभावादिति ।
न हि विदुष: संपरेतस्य विद्यया ब्रम्हा संप्रेप्सतोऽन्तराले सुकृतदुष्कृताभ्यां किंचित्प्राप्तव्यमस्ति यदर्थं कतिचित्क्षणानक्षीणे ते कल्पेयाताम् ।
विद्याविरुद्धफलत्वात्तु विद्यासामर्थ्येन तयो: क्षय: ।
स च यदैव विद्या फलाभिमुखी तदैव भवितुमर्हति।
तस्मात्प्रागेव सन्नयं सुकृतदुष्कृतक्षय: पश्चात्पठयते ।
तथा हयन्येऽपि शास्त्रिनस्ताण्डिन: शाटयायनिनश्च प्रागवस्थायामेव सुकृतदुष्कृतहानमामनन्ति - अश्च इव रोमाणि विधूय पापमिति ।
तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुह्रद: साधुकृत्यां द्विषन्त: पापकृत्यामिति च ॥२७॥
छन्दत उभयाविरोधात् ॥२८॥
छन्दत उभयाविरोधात् ॥ यदि च देहादपसृप्तस्य देवयानेन पथा प्रस्थितस्यार्धपथे सुकृतदुष्कृतक्षयोऽभ्य्पगम्येत तत: पतिते देहे यमनियमविद्याभ्यासात्मकस्य सुकृतदुष्कृतक्षयहेतो: पुरुषप्रयत्नस्येच्छातोऽनुष्ठानानुपपत्तेरनुपपत्तिरेव तद्धेतुकस्य सुकृतदुष्कृतक्षयस्य स्यात् ।
तस्मात्पूर्वमेव साधकावस्थायां छन्दतोऽनुष्ठानं तस्य स्यात् ।
तत्पूर्वकं च सुकृतदुष्कृतहानमिति द्रष्टव्यम् ।
एवं निमित्तनैमित्तिकयोरुपपत्तिस्ताण्डिशाटायायनिश्रुत्योश्च संगतिरिति ॥२८॥१६॥
Translation - भाषांतर
N/A


c: text/html

text:
स्टीव् इर्विन्
स्टीफन् राबर्ट् स्टीव् इर्विन् (Stephen Robert "Steve" Irwin) (२२ फेब्रवरि १९६२ - ४ सेप्टेम्बर् २००६) "क्रोकोडैल् हण्टर्" इति प्रसिद्धः । एष वन्यमृगविशेष-दूरदर्शनवाहिन्यां प्राणिजीवनविषये जनान् बोधयति स्म । अयं दूरदर्शने प्रसार्थमारेन् " क्रोकोडिल हुन्तेर् डेरिस्" इति धारवहिन्ये जगतप्रसिद्धः जातः। एषः अन्थ्रस्त्रिय स्तेर् प्राणीशास्त्रम् अधिक्र्त्य अनेक धारवाहिकान् अकरोत् भार्याय टेरी सह तौ दम्पति औस्त्रलिय देशे ऎकम् म्र्गालयम् दत्तकरूपेण स्वीक्रुत्य , तस्य निर्वहम् क्रतवन्तौ।
२००६ तमे वर्षे सेप्टेम्बेर् मास्य ४ दिनाके याद सः जलमध्ये "ऒकेअन्स् डेड्लिऎस्ट " इति नामकम् चित्रम् चित्री कर्तुम् जलामध्ये आसीत् तदा मत्स्यस्य कण्टक घतेन म्रुतः अभवत् ।अतः 'ड सेअषेपेर्ड् ' नौकः म्य् स्टेव इर्विन् यस्याम् नौकायाम् स्टेव् महोदय आसीत् , ताम् नौकाम् 'म्य् स्टेव् इर्विन् ' इति नाम प्रदानेन गौरवम् दत्तम्।
अन्तर्विषयाः
जन्म बाल्यञ्च[सम्पादयतु]
इर्विन् महोदयस्य जन्म तस्य मतुः ज्न्मदिवसे अभवत् । पितु; नाम बोब् मातुः लय्न् । तस्य ज्न्मस्तनम् मेल्बोर्न्र । १९७० तमे वर्षे यद सः ८ वर्षः बालः आसीत तदा माता पित्रुभ्यम् सह क़्उईन्स्लन्ड ईति प्रदेशे गतवान्। तत्रैव लन्द्स्बोर्घे सट्टे शालयाम् , कलोउन्द्र सटेट् प्रौडशालाय विध्याभ्यसाम् च अकरोत्। स्टेव महोदयस्य पित सर्पशस्त्रज्नः आसीत् , माता च प्रणीनाम् विशये दयगुनवति आसित्।
विवाहः कुटुम्बञ्च[सम्पादयतु]
१९९१ तमे वर्षे स्टेव महोदयः अमेरिकन् देशस्य प्रक्रुति प्रियम् टेर्रि रैनेस् इति महोदयन् मिलितवान्। तदन्तरम् तया सह विवहः अभवत्। तयोः एका पुत्री एका पुत्र च अभवताम्। पुत्रिया नामा बिन्डी सु पुत्रस्य नाम रोबेरट्।
क्रोकोडिले हुन्टर्[सम्पादयतु]
औस्त्रलिअ देशस्य दूरदर्षनवहिन्यम् १९९६ तमे वर्षे एतत् दारवहिक प्रदर्शनम् आरम्भम् अकरोत् । अनन्तर वर्षे उत्तर अमेरिक देशस्य दूरदर्षन वाहिनि अपि आरब्दम्। एत्त प्रदार्शनम् विश्वे १३० देशे प्रसिद्धम् अभवत्। इर्विन् महोदयस्य उत्सह; विवरण शऎली , तस्य आभुशणम् , पुनः पुनः उपयुज्यमानम् "क्रिऎक्केय्" इति पदम् प्रसीद्धम् जातम्।
निधनम्[सम्पादयतु]
२००६ तमे वर्षे सेप्तेम्बेर मास्य ४ दिने यद सः पोर्ट् दोउग्लस् समीपे बट्ट रीफ़् इति प्रदेशे समुद्र मध्ये यदा सः मत्स्यानाम् सम्षोदनत्र्तम् तरणम् कुरुवन् आसीत् तदा स्टिङ रे इति मत्स्यस्य प्रुष्टभगः तस्य ह्रुदय प्रदेशे स्प्रुष्टः । अनेन तस्य निधनम् अभवत्। तदा सः ४४ वर्षीयः आसीत्।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
परिच्छेदः ४
"ऋषिं प्रसूतं कपिलं यस्तमग्ने ज्ञानैबिभतिर्र् जायमानं च पश्येत्"
इति श्रुतिगीतमाहात्म्यसांख्याचार्यकपिलमहर्षिमतं तर्कावष्टब्धं कथमप्रमाणमित्यवगंतव्यं भवेत्
तथाच परमप्रमाणसांख्यस्मृति बलात्प्रधानमेव जगत्कारणं न परमेश्र्वरः तत्रेयं कारिकानुसंधेया ।
"सांख्यस्मृत्यास्ति संकोचो न वा वेदसमन्वये॥ धर्मे वेदः सावकाशः संकोचोनवकाशया॥"
तथाच सांख्यानां पूर्वपक्षः संपन्नः कपिलमहर्षिप्रणीतशिष्टपरिगृहीतस्मृतीनामनवकाशदोषप्रसंगात्
वेदांतानां प्रधाने समन्वयः इति एनं पूर्वपक्षमनुवदन्खंडयति भगवान् सूत्रकारः ।
"स्मृत्यनवकाश दोष प्रसंग इति चेन्नान्य स्मृत्यनवकाशदोषप्रसंगात्" अथात्र सिद्धांतः
प्रतिपाद्यते यदि च सांख्यवादिना कापिलस्मृत्यनवकाशबलेन ईश्र्वरकारणतावाद
आक्षिप्यते तदा परमप्रमाणभूता ईश्र्वरकारणतावादिन्यो मन्वादिस्मृतयः अनवकाशाः
प्रसज्ज्येरन् ताश्र्च स्मृतयः "अहं कृत्स्नस्य जगतःप्रभवः प्रलयस्तथा"
इति भगवद्रीतासु भगवान् वासुदेवः तथा भगवानापस्तंबोपि "तस्मात् कायाः
प्रभवंति सर्वे समूलं शाश्र्वतिकः सनित्यः" इति एवं पुराणेपि "अतश्र्च संक्षेपमिमं
शृणुध्वं नारायणः सर्वमिदं पुराणः ससर्गकाले च करोति सर्वं संहारकाले च तदस्ति भृयः"
इत्यादिस्मृतय ईश्र्वरकारणतावादिन्यो विरुध्येरन् दर्शितं च पुरस्तादेव श्रुतीनां ईश्र्वरकारणतायां
तात्पर्यं तस्मात् श्रुतिप्रामाण्यावष्टंभात् मन्वादिस्मृतय एव प्रबलाः "यद्वै किंचन मनुरवदत्तद्भेषज"
मित्यादिश्रुतिः स्वातंत्र्येण मन्वादिप्रामाण्यं ब्रवीति ।
इदं तु कंटकेनैव कंटकमिति न्यायमाश्रित्योक्तं अन्यथा ईश्र्वरकारणतावादिनीनां
श्रुतीनां विरोधेन कापिलस्मृतीनां प्रामाण्यं दूरतोपास्तं तथाच महर्षिजैमिनीयं सूत्रम्
"विरोधे त्वनपेक्ष्यं स्यादसतिह्यनुमानम्" अस्यायमर्थः यदि स्मृतीनां श्रुतिभिः साकं
विरोधे सर्वथाऽप्रामाण्य मविरोधे हि तासां प्रामाण्यं नचतींद्रियाणामर्थानां श्रुतिशरण्यमंतरा
न किंचिदभ्रांतोपलब्धिसाधनमस्ति कपिलादिसिद्धानामपि धर्मानुष्ठानसापैक्षैवह्यप्रतिहतज्ञानसिद्धिः
धर्मो हि चोदनालक्षणः श्रुत्यधीन इति न श्रौतसिद्धांतं बधितुं क्षमंते अर्वाचीनस्मृतयः तत्रेयं
सिद्धांतप्रतिपादिका कारिका "प्रत्यक्षश्रुतिमूलाभिर्मन्वादिस्मृतिभिः स्मृतिः ॥
अमूला कापिली बाध्या न संकोचो नयायतः ।
नचैवं कपिलस्य ज्ञानातिशयं प्रदर्शयंती
श्रुतिरप्रमाणं स्यादिति शंकनीयं श्रुतिवाक्ये हि वैदिकः कपिलो वासुदेवनामा
षष्ठिसहस्रसंख्यानां सगरपुत्राणां भस्मीभावहेतुः ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
July 19, 2012
Type of attacks on our culture.
भारतभञ्जनम् - ग्रन्थसारः
भारतदेशस्य विदलनार्थं विश्वस्तरे बह्व्यः शक्तयः प्रयतमानाः इत्यस्मिन् विषये 'Breaking India' इत्ययं ग्रन्थः २०११ वत्सरे प्रकाशितः। 'भारतीयसंस्कृतेः भञ्जनेन देशस्य भञ्जनं शक्यम्' इत्येतं सूत्रम् अवलंब्य उद्यमन्ति एताः शक्तयः। तत्र संस्कृतपण्डितैः ज्ञातव्यानि विषयानि बहूनि सन्तीत्यतः ग्रन्थस्य परिचयः क्रियते। ग्रन्थलेखकयोः महतः परिशोधस्य फलम् अयं ग्रन्थः। लेखकयोः एकः राजीव मल्होत्रा नाम अमेरिकावासी, अन्यः अरविन्दन् नीलकन्दन् नाम चेन्नै निवासी। भारते समाजसंयोजकशक्तयः कथम् शक्तिहीनाः सञ्जाताः, वियोजकशक्तयः बलिष्ठाः सञ्जाताः इत्येवम् अस्य ग्रन्थस्य विषयः। विघटनशक्तीनाम् परिशीलनमेव अस्य ग्रन्थस्य उद्देशः इत्यतः संयोजकशक्तीनां विश्लेषणं न कृतम्। विघटनशक्तिषु काश्चन आन्तरिकशक्तयः, काश्चन बाह्यशक्तयः। प्रजासु मिथः भेदभावोत्पादनम्, तदनु जनानाम् जातिरूपेण विभजनम् (racial division), पश्चाच्च शनैः शनैः अन्तःकलहोत्पादनेन देशस्य विभजनम् इत्ययं विघटनशक्तीनाम् व्यूहः अत्र बहुभिः उदाहरणैः निरूपितः।
प्रथमं तावत् अयम् प्रश्नः विचारितः। भारतस्य विदलने को वा उत्सुकः? किं प्रयोजनमुद्दिश्य इति। अस्माकम् देशः अद्यतनप्रपञ्चे आर्थिक-राजकीयक्षेत्रयोः महा- शक्तिमत्त्वेन वर्धमानः दृश्यते। नातिदीर्घे एव काले अमेरिका, चैना इत्यादि देशैः सह स्पर्धितुं समर्थः इति ते मत्सरग्रस्ताः। चैना देशः अस्माकमपेक्षया शक्तिमान्, पश्चिमदेशीयानाम् ईर्ष्यास्थानत्वेऽपि सुदृढं पालनं वर्तते इत्यतः तत्र हस्तक्षेपं कर्तुम् अशक्ताः पाश्चात्याः अस्माकं देशे बहुभिः प्रकारैः हस्तक्षेपं कुर्वन्तः सन्ति (p 415, 419)। देशेऽस्मिन् पालनादौर्बल्यं, देशाभिमानह्रासः, शृङ्खलारहित-प्रजास्वाम्यं च दृश्यन्ते इत्यतः अत्र हस्तक्षेपः अतीव सुकरः। अलेग्जान्डरस्य काले अम्भिः, पृथ्विराजस्य काले जयसिंहः आस्ताम्, अधुना तु बहवः तादृशाः सांस्कृतिक-राजकीय-क्षेत्रेषु अन्येषां परिष्वङ्गे लाल्यमाना वर्तन्ते। तादृशानां स्वरूपाविष्करणमपि अस्मिन् ग्रन्थे कृतम्। अस्यां विषमायां स्थितावपि वैदिको धर्मः संपूर्णे भारते सुव्यवस्थितः आसीत्, परं तु राजकीयस्तरे देशस्य भञ्जनं जातम् आक्रमद्भिः गजनीजनैः। पश्चाद्भाविनः पाश्चात्यास्तु संस्कृतेः विश्लेषणेन, कुव्याख्यानप्रज्ञया च अस्मासु मिथः भेदबीजावापम् अकुर्वन्।
अधुना तु प्रपञ्चीकरणस्य पृष्ठभूमिकायाम् अन्यविषयैः सह धर्मोऽपि प्रपञ्चीकृतः। हिन्दुधर्मः अस्माकं देशे बहुजनादृतः भवतु नाम, परं तु प्रपञ्चस्तरे अल्पसञ्ख्याकः वर्तते। विश्वस्तरे अल्पीयान्, लघुतरश्च। सर्वेषां धर्माणां समानं प्रामाण्यम् अङ्गीकरोति हिन्दुधर्मः,अन्यः कश्चिदपि एवंविधः न दृश्यते। अन्ये धर्माः मतपरिवर्तने बद्धकङ्कणाः। एवंभूतानां धर्माणां मध्ये यज्ञपशुरूपेण लभ्यते हिन्दुधर्मः। तथैव भारतेदेशोऽपि दृश्यते। शक्तिहीने राष्ट्रे स्वप्रभावं दर्शयितुं मावोपन्थीया अपि उद्युक्ताः। राष्ट्रविभजनं तेषाम् अनुकूलं भवति। अतः अस्मिन् ग्रन्थे तिस्रः शक्तयः उल्लिखिताः – 1) पाश्चात्यदेशीयाः, 2) इस्लांधर्मीयाः, 3) चैनादेशश्च (p 413)। भग्ने देशे शकलान् स्वायत्तीकर्तुम् व्यूहरचनां कुर्वन्ति ते।
यद्यपि तिसॄणामपि शक्तीनाम् उल्लेखः कृतः, तथापि पाश्चात्यदेशानामेव आक्रमणव्यूहः ग्रन्थेऽस्मिन् प्रपञ्चितः। त्रिशूलः पन्थाः (three-pronged policy) दृश्यते तेषाम् - १)विद्वांसः, २) ईसाधर्मसंस्थाः तथा च ३)पाश्चात्यराष्ट्रसंबन्धिसंस्थाः इति त्रीणि शस्त्राणि परस्परोपष्टम्बकरूपेण कार्यं कुर्वाणानि दृश्यन्ते (p 246)। तिस्रः अपि शक्तयः व्यूहरचनाकुशलाः।
प्रथमं तावद् विद्वांसः:
कर्तुमकर्तुम् अन्यथाकर्तुं च शक्ताः विद्वांसः। आक्रमितदेशेषु वर्तमानानां भाषाणां शास्त्राणाम् च अध्ययनम्, तेषां कुव्याख्यानेन तद्देशीयपण्डितानां सम्मोहनं, जनानां विभजनं च कर्तुं च क्षमाः एते। क्रिस्तोः सप्तदशशतकादारभ्य बहवः पाश्चात्य विद्वांसः प्रायेण कुदृष्ट्या एव अस्काकं ग्रन्थानाम् अध्ययनमकुर्वन्, अद्यापि कुर्वन्ति। अत्र नैकानि उदाहरणानि दत्तानि अस्मिन् ग्रन्थे।
· माक्स् मुल्लरमहाशयः महान् लोकप्रियः अस्मिन् देशे। स्वमित्रं प्रति प्रेषिते कश्मिन्श्चित् सन्देशे एवम् लिखति - 'वेदानां मूलानि एतेभ्यः दर्शितव्यानि, येन भारतीय संस्कृतेः उन्मूलनं भवेत्' इति (p 27)। वेदानाम् आङ्ग्लभाषानुवादः अनेन उद्देशेनैव कृतः।देवासुरसङ्ग्रामप्रस्तावे सर्वत्र सात्विक-तामसादि गुणविभागं विसृज्य आर्य-द्रविड सङ्ग्राम रुपेण प्रस्तुत्य द्रविडोद्यमस्य बीजानि उप्तवान्। ऋग्वेदस्य पञ्चममण्डलस्थ 'अनास' (5-29-10) इत्यत्र सायणेन 'आस्यरहितान्, अशब्दान्, मूकान्' इति व्याख्यातम्। माक्स् मुल्लरस्तु 'नासरहितान्' इति व्याख्याय ते द्रविडा एव इति निर्धारितवान् (p 53)। तत्कालीनः रिस्ली नाम प्रशासकः एतं विषयं झटिति स्वीकृत्य जनानां नासिकापरिशीलनार्थं 'नासमितिः' इति प्रकल्प्य जनानां विभागम् अकरोत्। अल्पनासीयाः द्रविडाः इति, दीर्घनासीयाः आर्या इति च व्यभजत्। आङ्ग्लेयानाम् आगमनात् प्राक् द्रविडजाति नाम्ना भेदभावः नासीत्। भेदोत्पादनेन धर्मपरिवर्तनं सुकरं भवेदिति प्रशंसितं माक्स् मुल्लरेण (p 52).
· विलियम् जोन्स् नामकः विद्वान् भारतीयभाषाणाम् अध्ययनं कृत्वा स्वपरिकल्पितयोः जात्योर्मिथः कलहोत्पादनाय भाषाशास्त्रसिद्धान्तान् उपयुक्तवान् (p 42)। द्रविडभाषाणां संस्कृतेन सह न कश्चित् संबन्धः इति तस्य प्रतिपादनम्। बैबिल् कथनानुसारेण विश्वस्य सृष्टिः क्रिस्तोः पूर्वं ४००४ तमे वर्षे सेप्टेम्बर् मासे भगवता कृता इति उषर् नामकेन प्रतिपादितम् (Ussher Chronology इति अन्तर्जालमध्ये द्रष्टुम् शक्नुमः)। ततः प्राग्भाविन्याः कस्याश्चित् संस्कृतेः अस्तित्वाभ्युपगमः न कर्तुम् शक्यते। सर्वस्यापि अर्वाचीनत्वमेव स्वीकर्तव्यम्, भारतीयानाम् युगानां विश्लेषणं त्यक्तव्यम् इति तस्य वादः। बैबिल् मध्ये वर्णितस्य हाम् नामक शप्तपुरुषस्यैव सन्ततिः भारतीयाः इति सिद्धान्तीकृत्य तेषां धर्मान्तरीकरणं पवित्रविधिरूपेण प्रदर्शितवान् अयम् (p 44)।
· पाश्चात्यविश्वविद्यालयेषु (South Asia Studies) नाम्ना शोधकार्यक्रमाः सततवर्तिनः दृश्यन्ते। तेषु द्रविडोद्यमानां प्रोत्साहः, भारतीयसंस्कृतेः न्यूनीकरणम् इत्ययं व्यूहः अवलम्बितः। भारते या वर्णव्यवस्था दृश्यते, तां जातिव्यवस्थारूपेण प्रदर्श्य भारतीयाः जातिभेदवादिनः, आर्याः, (मुख्यतः ब्राह्मणाः) द्रविडानां (दलितानां) दमनं कृतवन्तः इत्येतान् वादान् उपस्थाप्य ग्रन्थान् निर्मितवन्तः (p 65)।
· भाषाशास्त्रमपि अत्र सहायकं भवति (p 181)। द्रविडभाषाणाम् अध्ययनेन द्रविडानां भाषा संस्कृतेन सह साम्यं न भजति इति, द्रविडानाम् आफ़्रिकादेशस्थैः नीग्रोजातीयैः सह साम्यं वर्तते इति च तेषां शोधफलम्। आर्याः देशान्तराद् आगत्य एतेषां संदमनं कृतवन्तः इति पाश्चात्यविद्याविदां वादः। अयं वादः धर्मपरिवर्तने सहकारको भवति।
· अन्तर्जातीयसमावेशेष्वपि एते विद्वांसः भारतदेशमुद्दिश्य अयं देशः जातिभेददृष्टेः मातृका इतेवम् अभियोगापादनम् अकुर्वन्।
भारतीयविद्वांसः द्विविधाः - वामपक्षीयाः, धर्मपरिवर्तकाश्च।वामपक्षीयाणां सिद्धान्तरीत्या कस्यचित् धर्मस्य पक्षपातिता निषिद्धा, तथापि एते केवलं हिन्दुधर्मस्यैव निन्दकाः अन्यधर्माणाम् अनुमोदकाः दृश्यन्ते। ग्रन्थे बहूनि उदाहरणानि दत्तानि। रोमिला थापर् नाम्नी विदुषी (p 260) भारतसंस्कृतेः द्वेषिणी। पुराणानि सर्वाण्यपि दलितानां दमनं निरूपयन्तीति, ज्ञानिनां ब्रह्मानुभवः, समाधिस्थितिः इत्येतत्सर्वं मनोरुग्मता इति च लिखन्ती पाश्चात्यानां दयिततमा अभवत्। मिलियन् डालर् पुरस्कारेण सम्मानिता अपि।
अस्माकं वामपक्षीयाः पाश्चात्यदेशानां वामेतरवर्गीयैः सह मिलित्वा देशविभजने सहायकाः भवन्तीति विस्मापकः विषयः। वामपक्षीयाणां पक्षपातिता अपि अस्मिन् ग्रन्थे प्रदर्शिता।
पाश्चात्यविद्वांसः स्वदेशं प्रति, धर्मं प्रति च अतीव श्रद्धालवः , अन्यराष्ट्राणां विदलने व्यूहनिर्मातारः भवन्ति। भारतराष्ट्रं दलितस्तान्, मोगलिस्तान्, द्रविडस्तान् इत्यादि रुपेण बहुधा विभक्तुं शक्यते इति तेषां मतम्। अयं विषयः तेषाम् अन्तर्जालपुटेष्वपि दृश्यते। भारतराष्ट्रनाम्ना कदापि किञ्चिद् राष्ट्रं न आसीत्, कदापि एकच्छत्रपालने न आसीत्,अपि तु आङ्ग्लेयानां पालनसमये एव बहूनि राज्यानि एकत्रीकृतानि, अतः कृत्रिमोऽयं देशः, तथा च विभजनीयः, इत्येषा तेषां कुबुद्धिः (p 248, 328)। वेदकालादारभ्य 'गङ्गे च यमुने चैव', 'भरतवर्षे भरतखण्डे' इत्यादि वचनेषु आसेतुहिमगिरिं भारतराष्ट्रमुद्दिश्यैव प्रस्तावः कृतः। अष्टादशशक्तिपीठसहितमिति, द्वादशज्योतिर्लिङ्गयुक्तमिति बहुधा समग्रस्य भारतस्य वर्णनं यत् दृश्यते तत्सर्वं एतैः निराक्रियते। अस्माकं आधुनिका अपि एतं वादम् अङ्गीकुर्वन्ति।
पुराणप्रस्तावे एतैः कृतानाम् कुव्याख्यानानां सीमा एव न दृश्यते (p 251)। शिवः गणेशश्च पार्वतीं कामयमानाः युद्धमकुरुताम् इति, लक्ष्मणः सीतां काङ्क्षमाणः आसीदिति, कृष्णः, शिवश्च स्त्रीलंपटाविति व्याख्यातॄणां मनोरुग्मताद्योतकानि व्याख्यानानि दृश्यन्ते। तेषां व्याख्यानानि अत्रत्याः धर्मपरिवर्तकाः पाठ्यप्रणालीरूपेण परिवर्त्य अज्ञजनानां धर्मान्तरीकरणे उपयोजयन्ति।
राष्ट्रनिर्माणे विदुषां यावान् प्रभावः तावान् राष्ट्रभञ्जने अपि वर्तते इति सुस्पष्टं निरूपितम् अस्मिन् ग्रन्थे। अघटितघटनसमर्थाः पण्डिताः इत्यवधेयम्।
ईसाप्रचारकाः (Evangelists):
आङ्ग्लेयानाम् आगमनकालादारभ्य अद्यावधि एतेषां कार्यक्रमाः वर्धमाना दृश्यन्ते। विदुषां शोधग्रन्थानामाधारेण एते स्वानुकूलं व्यूहं निर्मान्ति। विद्वांसस्तु शास्त्राध्ययनपाटवेन वक्रीकरणयोग्यान् विषयान् प्रदर्शयन्ति। धर्मप्रचारकाः तस्मिन् पथि अग्रे गत्वा लक्ष्यमुपयान्ति। बहून्युदाहरणानि दर्शितानि अस्मिन् विषये।
· सप्तदशशतके भारतं प्रति आगतः राबर्ट् डि नोबिलि नामा विद्वान् संस्कृते असामान्यं पाण्डित्यं संपाद्य ब्राह्मणवेषेण पर्यटनमकरोत्, रोम् ऋषिः इति ख्यातः आसीत्। सः पण्डितप्रतारकः। पञ्चमवेदो लब्धः इति महता कोलाहलेन उद्घुष्य स्वकल्पितं ग्रन्थं (जीसस् मतानुसारि) अदर्शयत् (p37, 108)। तत्कालीनैः पाश्चात्यपण्डितैः एव तस्य प्रामाण्यं निराकृतम्। ग्रन्थस्तु अधुनाऽपि फ़्रान्स् देशस्य म्यूज़ियं मध्ये लभ्यते। माक्स् मुल्लरस्तु नोबिलि महाशयस्य धर्मशीलित्वं अभ्यनन्दत्।
· थामस् नामा जीसस् शिष्यः कश्चित् जीससस्य मरणानन्तरम् केरलदेशं प्राप्य जीसस् धर्मस्य प्रचारमकरोत् इति काचित् जनश्रुतिः धर्मपरिवर्तकैः सृष्टा। थामस् एव तिरुवाल्वारस्य गुरुः आसीत्, तस्य शुश्रूषणेन तिरुक्कुरल् ग्रन्थः रचितः इत्यपि वादः उपस्थापितः। अयं वादः अधुनाऽपि प्रस्तूयते तैः(p 96, 97)।
· अस्मिन्नेव मार्गे १९७० वत्सरे धर्मप्रचारकस्य कश्चित् ग्रन्थः तमिल सर्वकारस्य मन्त्रिणा आविष्कृतः। संस्कृत भाषा थामसेन आनीता, ब्राह्मणाधमाः एतां भाषां स्वायत्तीकृत्य रचनाः अकुर्वन् इति अस्य ग्रन्थस्य विषयः।
· तथैव शबरिमलप्रान्ते शिवमन्दिरस्य नातिदूरे क्रिस्तोः चिह्नः लब्धः इति जनश्रुतिं कल्पयित्वा तत्र स्थानं प्राप्तुं यत्नमकुर्वन् (p 95)। यदा तत्रत्याः पुरावस्तुविभागेन परिशीलनाय आग्रहमकुर्वन् तदा सा शिला निगूहिता आसीत् (p 95)।
· ईसाप्रचारकैः अस्माकं सिद्धान्तानामपि विकरणं बहुधा क्रियते। शैवसिद्धान्तोऽपि जीसस् बोधनैः सम्बद्ध इति, मुरुगो नाम कश्चित् जीसशिष्यस्य अपभ्रंशरूपः इति च तैः व्याख्यायते (p 104)।
· भारतदेशस्य वर्णेषु मिथः वर्गद्वेषजननं, केषुचित् आत्मन्यूनताभावोत्पादनेन हिन्दुधर्मविमुखीकरणं तथा च तेषां स्वपरिष्वङ्गे स्वीकरणम् इत्येषा तेषां प्रणाली।
· जाषुवा प्राजेक्ट् नाम्ना काचित् प्रणाली 'आत्मनां संचयः' (harvesting of souls) इत्यनेन उद्देशेन २००० वत्सरे आरब्धा। अस्यां प्रणाल्यां समग्रे राष्ट्रे जनानां धर्मपरिवर्तनमेव कर्तव्यतया निर्दिष्टम् (p 353)।
· मावोपन्थीयैः सिद्धान्तरीत्या धर्मव्यतिरेकिभिः भवितव्यम्। तथापि ते अटवीप्रान्तेषु जीसस् धर्मेभ्यः साहाय्यं प्राप्य प्रतिफलरूपेण अटवीमार्गेषु तेषां रक्षणं कुर्वन्तः गिरिजनानां धर्मपरिवर्तने तेषां सहायकाः भवन्ति (p 383)।
· यदा यदा जनेषु मिथः विवादः प्रचलति, तदा जीससीयानामुपरि व्याघातः कृतः ब्राह्मणीयशक्तिभिः इत्येवम् आक्रन्दनपत्राणि पाश्चात्यदेशान् प्रति प्रेषयन्ति। नियतरूपेण, अविश्रान्तरीत्या च एतादृशी वार्ताः प्रेषयन्ति। एवंविधं साहित्यं 'संपीडन साहित्यं' (atrocity literature) नाम्ना प्रख्यातम्। दलितान्, दुर्बलांश्च ब्राह्मणीयवर्गाः पीडयमानाः इति निरन्तरप्रचारः जायते तथा च भारते हस्तक्षेपं कर्तुं united nations इत्यादि संस्थाः एतैः आहूयन्ते (p 125, 185)।
पाश्चात्यप्रशासनानि/तत्संबन्धिविद्यासंस्थाः
· पाश्चात्यप्रशासनानि भारतदेशस्थानाम् राष्ट्रविरोधिविदुषाम् सम्माननसत्कारैः तोषणेन, राष्ट्रप्रतिकूलकथनानां निर्माणेन च देशविरोधिशक्तीनां प्रोत्साहने प्रमुखं स्थानं वहन्ति।
· भारते व्यक्तिस्वेच्छा-उल्लङ्घनम्, दलितानां, जीससीयानां दमनम् इत्यादि विषयेषु शोधग्रन्थान् निर्माय देशस्योपरि दोषारोपणं कुर्वन्ति। समये प्राप्ते अभिशंसितुं, देशं विभङ्क्तुमपि च पूर्वरङ्गनिर्माणं कुर्वन्ति।
· पाश्चात्य नेतारोऽपि अस्मद्देशीयाभिः दलितसंस्थाभिः संभूय व्यवहरणेन एताः देशविरोधिकार्येषु प्रचोदयन्तः दृश्यन्ते।
· धर्म स्वेच्छा भारते न विद्यते इति तेषां वादः। धर्म स्वेच्छा नाम स्वेच्छया धर्मान्तरीकरणम्। ईषदपि निरोधं अमर्षयन्तः विश्वस्य सर्वेषु राष्ट्रेषु जीससीयानां रक्षणार्थम् (अर्थात् प्रचारार्थं) विश्व-धर्मस्वेच्छा-स्मृति नाम्नीं स्मृतिं अमेरिका सर्वकारीयाः अरचयन् (p 271)। तेन विश्वस्य सर्वेषु राष्ट्रेषु (यत्र पालकानां क्लैब्यं स्फुटं दृश्यते) हस्तक्षेपं कर्तुं शक्नुवन्ति। भारते यावती स्वेच्छा वर्तते तावती न कुत्रापि वर्तते, तथपि तूष्णीं कलङ्कनेन, उपालंभेन च राष्ट्रस्य इतोपि शक्तिहननं कुर्वन्तः सन्ति।
न केवलं भारते अपितु अन्येषु राष्ट्रेष्वपि एवमेव कुदृष्ट्या पाश्चात्यैः कथं हस्तक्षेपः क्रियते इत्यपि अस्मिन् ग्रन्थे प्रदर्शितम्। श्रीलङ्कायामपि आङ्ग्लेया एव आर्य-द्रविड नाम्ना कलहोत्पादनं आरब्धवन्तः। गच्छ्ता कलेन स एव अन्तर्युद्धरूपेण परिणतः अभवत्। एवमेव रुवान्डा इत्यदि देशेष्वपि पाश्चात्याः स्वकीयां विभजनशीलितां प्रादर्शयन्। मार्जालयोः कलहे मर्कटस्येव लाभस्वीकरणं, धर्मान्तरीकरणं च तेषां प्रणाली।
त्रिशूलेन पथा विद्वांसः, धर्मप्रचारकाः, सर्वकाराश्च संभूय कथं वा कार्यं निर्वहन्ति , साम-दान-भेदोपायैः देशस्य सर्वाण्यङ्गानि शक्तिहीनानि कुर्वन्ति इति प्रदर्शनेन प्रमादघण्टिकाः श्रावितवन्तौ एतौ ग्रन्थलेखकौ। तन्द्रायामेव यदि वयं वसेम, तर्हि भविष्यच्चित्रपटः कथं भवेत् इत्यपि पूर्णरूपेण आविष्कारः कृतः।
at 7:35 AM
No comments:
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
भेदान्तरमाह—
यथा—
किमवस्थः पुनरेषां वत्सराजादिर्नाटिकानायकः स्यादित्युच्यते । पूर्वमनुपजातनायिकान्तरानुरागोऽनुकूलः । परतस्तु दक्षिणः । ननु च गूढविप्रियकारित्वाद् व्यक्ततरविप्रियत्वाच्च शाठ्यधार्ष्ट्ये अपि कस्मान्न भवतः । न, तथाविधविप्रियत्वेऽपि वत्सराजादेरा प्रबन्धसमाप्तेर्ज्येष्ठां नायिकां प्रति सहृदयत्वाद् दक्षिणतैव । न चोभयोर्ज्येष्ठाकनिष्ठयोर्नायकस्य स्नेहेन न भवितव्यमिति वाच्यम्, अविरोधात् । महाकविप्रबन्धेषु च—
सुमानुषस्येति । शोभनस्य मानुषस्य । मानुषशब्दादण्प्रत्ययेऽपे मानुषमित्येव रूपं भवतीति । गूढविप्रियकारित्वाविशेषेऽपि दक्षिणत्वेनैव व्यवहारे किं कारणमित्यभिप्रेत्य पृच्छति किमवस्थः पुनरिति । नाटिकानायक इति विशिंषन् उभयनायिकावत्त्वं तस्यावश्यंभावीति ब्रूते । प्रष्टा स्वाभिप्रायमभिव्यनक्ति ननु चेति537 । नन्वेकस्य538 ज्येष्ठायां दाक्षिण्यमेव, कनिष्ठायां तु स्नेह एव । तत्राह न चेति । एकस्याविरुद्धमनेकनायिकाङ्गीकारमेव तर्शयति महाकविप्रबन्धेषु चेति । नन्वनेन ग्रन्थेन कनिष्ठायां कथमसाधारणस्नेहो निषिद्धः । तत्राह अनुरागं न याति न मदनस्य वशमेतीत्यनेनेति ।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ३६
ययातिशक्रसम्वादवर्णनम्।
शौनक उवाच।
स्वर्गतस्तु स राजेन्द्रो न्यवसद्देवसद्मनि।
पूजितस्त्रिदशैः साध्यैः मरुद्भिर्वसुभिस्तथा।। ३६.१ ।।
देवलोकात् ब्रह्मलोकं सञ्चरन् पुण्यकृद्वशी।
अवसत् पृथिवीपालो दीर्घकालमितश्रुतिः।।३६.२ ।।
स कदाचिन्नृपश्रेष्ठः ययातिः शक्रमागतः।
कथान्ते तत्र शक्रेण पृष्टः स पृथिवीपतिः।। ३६.३ ।।
शक्र उवाच।
यदा स पूरुस्तव पुत्रेषु राजन्!
जरां गृहीत्वा प्रचचार लोके।
तदा राज्यं सम्प्रदायैव त्वमस्मै
त्वया किमुक्तः कथयेह सत्यम्।। ३६.४ ।।
ययातिरुवाच।
प्रकृत्यनुमते पूरुं राज्ये कृत्वेदमब्रुवम्।
गङ्गायमुनयोर्मध्ये कृत्स्नोऽयं विषयस्तवा।
मध्ये पृथिव्या स्त्वं राजा भ्रातरोन्तेऽधिपास्तव
अक्रोधनः क्रोधनेभ्यो विशिष्ट स्तथा तितिक्षुरतितिक्षोर्विशिष्टः।
अमानुषेभ्यो मानुषश्च प्रधानो विद्वांस्तथैवाविदुषः प्रधानः।। ३६.६ ।।
आक्रोश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युमेव तितिक्षति।
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति।। ३६.७ ।।
नारुन्तुदस्यान्न नृशंसवादी न हीनतः परमभ्याददीत।
ययाऽस्य वाचा पर उद्विजेत न तां वदे द्रुशतीं पापलौल्याम्।। ३६.८ ।।
अरुन्तुदं परुषं तीव्रवाचं वाक्कण्टकैर्वितुदन्तं मनुष्यान्।
विन्द्यादलक्ष्मीकतमं जनानां मुखे निवद्धन्निर्ऋतिं वहन्तम्।। ३६.९ ।।
सद्भिः पुरस्तादभिपूजितः स्यात् सद्भिस्तथा पृष्ठतो रक्षितः स्यात्।
सदा सतामतिवादां स्तितिक्षेत् सतां वृतं पालयन् साधुवृत्तः।। ३६.१० ।।
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति यैराहतः शोचति वा त्र्यहानि।
परस्य नो मर्मसु ते पतन्ति तान् पण्डितो नावसृजेत् परेषु।।३६.११ ।।
नास्तीद्रृशं सम्वननं त्रिषु लोकेषु किञ्चन।
यथा मैत्री च लोकेषु दानञ्च मधुरा च वाक्।। ३६.१२।।
तस्मात् सान्त्वं सदा वाच्यं परुषं नैव कुत्रचित्।
पूज्यान् संपूजयेद्दद्यान्नभिशापं कदाचन।। ३६.१३ ।।


text:
हरीतकी
परिचयः[सम्पादयतु]
पकशालावैद्यः इत्येव प्रथितम् अस्य हरितकीवृक्षस्य फलम् । सकलरोगाणां निवारकः हरीतकीवृक्षः शतमानेभ्यः भारतदेशे भिषग्वरः इव तिष्ठति । आबलवृद्धं सर्वेषामपि स्वस्थ्यसंरक्षणार्थम् अनिवार्यं सस्यमेतत् । आयुर्वेदशास्त्रे औषधानां राजा इति ख्यातस्य वैज्ञानिकं नाम Tarminalia Chebula । हरीतकी काम्ब्रेटेसि इति सस्यकुटुम्बे अन्तर्गच्छति । (Combretaceae) अयं वृक्षः भारतदेशस्य अरण्येषु सर्वत्र दृश्यते । २५-३०मी.औन्नत्यं प्राप्नोति । शखाविशाखासु मन्दपीतवर्णस्य शलाटवः वर्धन्ते । पक्वेषु फलेषु पिङ्गलवर्णं प्राप्नुवन्ति । पक्वफलानि चित्वा आतपे शोषयित्वा औषधोत्पादनसमवायाः उपयोजयन्ति ।
प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
आयुर्वेदशास्त्रे सुदीर्घं चर्च्यमाना हरीतकी वतस्य पित्थस्य कफस्य समास्याः परिहर्तुं क्षमतां रक्षति । शैत्यं, खासः, ज्वरह् इत्यादिसामान्यरोगादारभ्य मूलव्याधिः, आस्तमा, हृद्रोगः, कामालारोगः पर्यन्तम् औषधरूपेण उपयुज्यते । मुखव्रणशमनं, दन्तदोषनिवारणम्, जीर्णशक्तिवर्धनार्थं च अस्य वृक्षस्य फलानाम् उपयोगः भवति । लैङ्गिकव्याधीनां निवारणार्थं नरदौर्बल्यं निवारयितुं च हरीतकीफलानि उपयोगपूर्णानि । हरीतकीफलेषु चेबुल्याजिक्, अयासिड्, चेबुलिनिक्, कारीलेजिन् इत्यादयः पदार्थाः सन्तीति संसिद्धाः ।


text:
सदस्यः:Bharathi.achaar/प्रयोगपृष्ठम्1
ज्ञ्
बहवः विज्ञानिनः स्वप्रतिभया नवनवनि वस्तूनि आविष्कृत्य जगति गौरवम् प्राप्नुवन्। अतिक्लॆशेन साध्यमपि कार्यं यदि ऎकाग्र्यॆण क्रियतॆ तर्हि यशः प्राप्तुम् शक्यतॆ इति विज्ञानिनां चरितॆन ज्ञायतॆ। आल्फ़्रॆड् नॊबॆल् महॊदयस्य अयं जीवनपरिचयः ऎतस्य उत्तमम् उदाहरणम्। कदाचित् क्रीडन्तं, हसन्तं स्वबालकं दृष्ट्वा सन्तुष्टा माता अवदत्-"रॆ! राबर्ट्, लुग्विग्, पुत्रौ! आगच्छ्ताम्। अनुजं पश्यताम्" ईति। क्षणादॆव पार्श्र्वप्रकॊष्टात् भयङ्करः आस्फॊटनशब्दः श्रुतः। तॆन च क्रीडतॊ बालकस्य नॆत्राभ्यां भयात् अश्रूणि निःसृतानि। खिन्ना माता "इतः परं नैतादृशं प्रयॊगं गृहॆ करॊतु" इति पतिम् आदिशत्। पत्न्याः आक्रॊशॆण, स्वप्रयॊगालयस्य च विनाशॆन दुःखितः इम्यानुयल् स्वीयं स्वीडन् दॆशं परित्यज्य रष्यादॆशम् आगच्छत्। इम्यानुयल् महॊदयस्य पत्नी आण्ड्रिटा। एतयॊः तृतियः पुत्रः एव " डैनमैट्" आविष्कर्ता, विश्वविख्यातः आल्फ़्रॆड् नॊबॆल्। ऎषः १८३३ क्रिस्ताब्दस्य अक्टोबर् २१ तमॆ दिनॆ अजायत। इम्यनुयल् महॊदयस्य दॆशान्तर-गमनानन्तरम् आण्ड्रिटा ऎकाकिन्यॆव धैर्यॆणा, महता प्रयासॆन च स्वपुत्रान् अपॊषयत्। अत्रान्तर पत्युः पत्रमॆकं प्राप्तम्। तत्रैवं लिखितं - "नास्माकम् इतः परं क्लॆशपरम्परा। मया बहुधनम् अर्जितम्। भवन्तः सर्वॆ अत्रैव आगच्छन्तु" इति। ततः तॆ सर्वॆ रष्यादॆशम् आगच्छन्। तत्र च गृहॆ एव तस्य पिता आस्फॊटकवस्तुनाम् आविष्कारं करॊति स्म। पितुः कार्यं दृष्ट्वा आल्फ़्रॆड् महॊदयस्य मनसि रसायनशास्त्रॆ आसक्तिः उत्पन्ना। चतुरमतिः एषः न कॆवलं रसायनशास्त्रं , किन्तु स्वीडिष्, रष्यन्, जर्मन्, फ्रञ्च्, आङ्ग्लभाषाः अपि अधितवान्। रसायनशास्त्रॆ आसक्तः सः विशेषाध्ययनार्थं १८५० तमॆ वर्षॆ अमॆरिकादॆशं गतः। तत्र एरिक्सन् महॊदयस्य मर्गदर्शनॆ संशोधनम् अकरॊत्। ततः परं पुनः ऱष्यादॆशं प्रत्यागच्छत्।
आगत्य च स: "नैट्रिक्-सल्फ्यूरिक् आम्लाभ्याम् सह ग्लिसरिन् संयॊजनॆन नैट्रॊग्लिसरिन् लभ्यतॆ । अयमाल्मपदार्थ: विशॆषत: स्फॊटनशील: भवति" इत्यंशम् आविष्कृतवान् । परन्तु स्फॊटनियन्त्रणविधिं नैव ञातवान्।
१८६४ तमॆ वर्षॆ सॆप्टॆम्बरमासस्य तृतीयं दिनम् आल्फ्रॆड्महॊदयस्य जीवनॆ अशुभदिनम् । आस्फॊट्नॆन तस्य प्रयॊगलय: भग्न:। दौर्भाग्यात् कर्मकरै: सह तस्य सहॊदरौ पिता च मृता:। तथाप्यविचलन् स: 'निर्दिष्टसमयॆ, प्रदॆशॆ च आस्फॊटनं कथं कार्यम्' इत्यस्मिन् विषयॆ सततं प्रयॊगम् अकरॊत् । अन्तत: १८६६ तमॆ वर्षॆ सफलॊ जात: । एष: विचार: जगति झटित्यॆव प्रसृत: । एवम् आल्फ्रॆड्महॊदयॆन आविष्कृतं वस्तु "डैनमैट्" इति प्रथितम् । अनॆन स: बहुधनं कीर्तिं च सम्पादितवान् ।
"डैनमैट्" गिरिपर्वतदिप्रदॆशं वासयॊग्यं, कृषियॊग्यं च कर्तुं , मार्गादीनि निर्मातुं च उपयुज्यॆत । न लॊकविनाशाय" इति तस्याभिप्राय: आसीत्। किन्तु तद्विपरीतं विनाशकर्मणि उपयुज्यमानं ध्र्ष्ट्वा स: अत्यन्तं खिन्नॊsभवत् । निरन्तरविदॆशसञ्चारॆण, संशॊधनॆन, दु:खॆन च क्रमॆण तस्य शरीरं जीर्णम् अभवत् । आल्फ्रॆड् महॊदय: १८९६ तमॆ वर्षॆ डिसॆम्बर् मासस्य दशमॆ दिनॆ पञ्चत्वं गत:।
एष: स्वीयॆ मरणपत्रॆ एवम् उल्लिखितवान् - "शान्तिसंस्थापकॆभ्य:, साहित्यरचनापटुभ्य:, भौत-रसायन-वैद्यविषयॆषु संशॊधकॆभ्यस्च मया सम्पादितॆन द्रव्यॆण (९२ लक्षडालर् परिमितॆन) पारितॊषिकं दॆयम्" इति । तदिदं 'नॊबॆल् प्रशस्ति:' इति अद्यापि विषृतम् । १९०१ वर्षात् एष: नॊबॆल् पुरस्कार: प्रदीयमान: अस्ति । १९६९ तमॆ वर्षॆ नॊबॆल् समॆत्या अर्थशास्त्रङा अपि पुरस्कारार्हा: इति निर्णीतम् ।
'सर्वॆsपि सुखिन: सन्तु, सर्वॆषां शान्ति: भवतु' इति कामयमान: आल्फ्रॆड्नॊबॆल् इतिहासॆ अमर: जात: ।
can't use in sandboxअन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]]
can't use in sandboxसारमञ्जूषा योजनीया]]


text:
Thursday, 8 April 2010
समाप्तम् अनुवादकार्यम्।
अन्तत: समाप्तम् अस्ति भो: जना: मे अनुवादकार्यम्। न न। नहि पूर्णतया। अद्यापि प्रथमं लेखनं समाप्तम्। परन्तु नहि अनेन पुस्तकानुवादकार्यं पूर्णतां गतम्। अधुना कैश्चित् तत् पठनीयम्। तत्र लेखनदोशा: परिमार्ष्टव्या:। सूचना: देया:। तदनु इतोऽपि कानिचन परिवर्तननि आनेष्यन्ते अस्माभि:। तत: प्रकाशतां गमिष्यति मम अयं मनस: पुत्रक:। पश्यामस्तावत् कदा इदं सर्वमपि समाप्तिम् याति।
सम्प्रति केचन उक्ता: सन्ति। परन्तु जम्भीरा: पाठका: केनचिदेव दैवानुकम्पितेन प्राप्यन्ते। नतु सर्वैरपि। अस्तु! पथितं मया यत्त्वय लिखितम्। सधु अस्ति। इत्युक्त्वा पलायन्ते प्रयाश: सर्वे। तत् पश्याम: कीदृग्दैवप्रसाद: लभ्यते अनेन कार्येण। अथवा उक्तं खलु कृष्णेन - अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्। विविधाश्च पोऋथक् चेष्टा: दैवञ्चैवात्र पञ्चमम्।। तदिदानीं पञ्चमस्यैव आनुकूल्यं प्रतीक्ष्यते। अन्यच्चतुष्ट्वं यन्मदायत्तम् तत् यथाशक्ति यथामति अनुष्ठितम् इति मे भाव:।
सम्प्रति केचन उक्ता: सन्ति। परन्तु जम्भीरा: पाठका: केनचिदेव दैवानुकम्पितेन प्राप्यन्ते। नतु सर्वैरपि। अस्तु! पथितं मया यत्त्वय लिखितम्। सधु अस्ति। इत्युक्त्वा पलायन्ते प्रयाश: सर्वे। तत् पश्याम: कीदृग्दैवप्रसाद: लभ्यते अनेन कार्येण। अथवा उक्तं खलु कृष्णेन - अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्। विविधाश्च पोऋथक् चेष्टा: दैवञ्चैवात्र पञ्चमम्।। तदिदानीं पञ्चमस्यैव आनुकूल्यं प्रतीक्ष्यते। अन्यच्चतुष्ट्वं यन्मदायत्तम् तत् यथाशक्ति यथामति अनुष्ठितम् इति मे भाव:।
Posted by संस्कृत-किंकर: at 13:32
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
दुर्गा सूक्तम्
Wednesday, 8 December 2010
दुर्गा सूक्तम्
जातवेदसे सुनवाम सोममरातीयतो निदहाति वेदः ।
स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा नावेव सिन्धुम् दुरितात्यग्निः ॥१॥
तामग्निवर्णाम् तपसा ज्वलन्तीं वैरोचनीम् कर्मफलेषु जुष्टाम् ।
दुर्गाम् देवीम् शरणमहम् प्रपद्ये सुतरसि तरसे नमः ॥२॥
अग्ने त्वम् पारया नव्यो अस्मान् स्वस्तिभिरिति दुर्गाणि विश्वा ।
पूश्च पृथ्वी बहुलान उर्वी भवा तोकाय तनयाय शंयोः ॥३॥
विश्वानि नो दुर्गहा जातवेदस्सिन्धुम् न नावा दुरितातिपर्षि ।
अग्ने अत्रिवन्मनसा गृणानोऽस्माकम् बोधयित्वा तनूनाम् ॥४॥
पृतनाजिताम् सहमानमुग्रमग्नीम हुवेम परमाथ्सधस्थात् ।
स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा क्षामद्देवो अतिदुरितात्यग्निः ॥५॥
प्रत्नोषिकमीड्यो अध्वरेषु सनाच्च होता नव्यश्च सथ्सि ।
स्वांचाग्ने पिप्रयस्वास्मभ्यम् च सौभाग्यमायजस्व ॥६॥
गोभिर्जुष्टमयुजोनिषित्क्तम् तवेन्द्र विष्णोरनुसंचरेम ।
नाकस्य पृष्ठमभिसंवसानो वैष्णवीम् लोक इह मादयन्ताम् ॥७॥
कात्यायनाय विद्महे कन्यकुमारी धीमहि।
तन्नो दुर्गिः प्रचोदयात् ॥
Explanation and
Discussion Read more...


text:
आपस्तम्बस्मृतिः
आपस्तम्बस्मृतिः मनुस्मृतुरिव नैव बृहत्तरा भवति । अस्यां स्मृतौ विशेषत्वम्-मानवानां विविधपापकर्मणाम् आशयानुसारेण प्रायश्चित्तव्यवस्था विधीयते । यदि कश्चिज्जनः अज्ञानवशतः किञ्चित् पापम् आचरति, तस्य प्रायश्चित्तं कीदृशं भवेत्, यदि वा गोहत्या भवति, तत्कृते कथं प्रायश्चित्तम्, तथैव यदि स्त्रीहत्या बालहत्या वा घटेत, तदर्थं कीदृशं प्रायश्चित्तं विधातव्यम्, तत्सर्वं वर्णितं भवति अत्र ।
कस्यचन जन्तोः प्राणरक्षायै यत्नं कुर्वाणस्य जनस्य सरोवरे यदि तस्य प्राणहानिः जायेत, तर्हि तत्र पापं नास्ति, प्रायश्चित्तस्य वा प्रश्नः कुतः ? अतः केवलम् उद्देश्यं विविच्य प्रायश्चित्तं करणीयमिति तेन कथितम् । यदि ज्ञात्वा बुध्वा च कश्चित् पापम् आचरेत्, तदा तस्य पापं भवति, तदर्थं च शास्त्रीयविधिम् अनुसृत्य प्रायश्चित्तं करणीयमिति निर्देशोऽस्ति । किञ्च पशून् प्रति, गोमातरं प्रति तथैव हलं कुर्वाणं बलीवर्दं प्रति कदापि क्रूरता नैव दर्शनीयेति स्मृतिनिर्देशो वर्त्तते । मनुष्यस्य विचारे व्यवहारे च यदि दोषो भवेत् तर्हि पापमस्ति । अतोऽत्यन्तनिष्ठुरता, निर्दयता, चौर्यम्, एवं शठतादयोऽपराधा यथा कुत्रापि न घटेरन् तथैव सावधानताऽवलम्बनीया स्यात् । दोषा दुर्गुणाश्च सदा हिया इति तेनापस्तम्भेन शास्त्रोक्तिः प्रदर्शितास्ति ।
आपस्तम्बस्मृतौ दशाध्याया भवन्ति । तत्र प्रथमेऽध्याये गोरोधनगोवधयोः प्रायश्चित्तं विहितम् । द्वितीयाध्याये शुद्धयशुद्धयोर्विवेकः । तृतीयाध्याये गृहेऽविज्ञातस्यान्त्यजाते निवेशने प्रायश्चित्तम्, चतुर्थेऽध्याये चाण्डालस्य कूपजलपानादौ संस्पर्शे च पायश्चित्तम्, पञ्चमाध्यायॆ वैश्यान्त्यज-श्वकाकोच्छिष्टभोजने प्रायश्चित्तम्, षष्ठाध्याये नीलीवस्त्रधारण- प्रायश्चित्तम्, सप्तमाध्यायेऽन्त्यजादि-स्पर्शे प्रायश्चित्तम् । रजः स्वलाया विवाहादौ कन्यायाश्च रजोदर्शने च प्रायश्चित्तम् । अष्टमाध्याये सुरादिदूषितकरस्य शुद्धिविधानम् । शूद्रन्नभोजने निन्दानिरूपणञ्च प्रायश्चित्तम् । नवमाध्यायेऽपेयपानेऽभक्ष्यभक्षणे च प्रायश्चित्तम् तथा शुल्कविनिमयेन कन्यादान-जनित-दोषस्य प्रायश्चित्तम्, दशमाध्याये भोजननियमाः, यमनियमयोः परिभाषा, गृहस्थस्य च नित्याग्नि-होत्रविधिरित्यादौ प्रायश्चित्तविधानम् ।


text:
गान्धारी
प्रपञ्चे विद्यमानेषु पतिव्रतास्त्रीषु गान्धार्या: स्थानं बहुश्रेष्टम् अस्ति । एषा गान्धारस्य राज्ञ: सुबलस्य पुत्री, शकुने: सहोदरी च आसीत् । कन्यावस्थायामेव एषा भगवत: शङ्करस्य आराधानां कृत्वा तेन शतपुत्राणां वरदानं प्राप्तवती आसीत् । यदा स्वस्य विवाह: नेत्रहीनेन धृतराष्ट्रेण सह भवति इति ज्ञातवती तदारभ्य एषा स्वस्य नेत्रे वस्त्रेण बद्धवती । यं प्रपञ्चं पति: न पश्यति तं प्रपञ्चं द्रष्टुं पत्न्या: अपि अधिकार: नास्ति इति चिन्तयित्वा जीवनपूर्णं दृढनिश्चयेन अन्धा इव जीवितवती । पत्ये एतादृशस्य इन्द्रियसुखस्य त्याग: प्रपञ्चस्य इतिहासे एव कुत्रापि न लभ्यते । एतस्या: अनुपम: त्याग:, तप: च अद्भुतमेव । सर्वदा पतिम् अनुसरति स्म । श्वशुरस्य गृहागमनानन्तरम् एषा स्वस्य चारित्र्येण, सद्गुणेन पतिं परिवारं च आकृष्टवती ।
पतिव्रता गान्धारी निर्भीता, न्यायप्रिया च आसीत् । सर्वदा सत्यं, नीतिं, धर्मं च आचरति स्म । द्रौपद्या: अपमानेन स्वस्य पुत्राणां विषये एषा दु:खिता आसीत् । यदा दुर्योधनस्य वचनात् धृतराष्ट्र: द्वितीयवारं पाण्डवान् द्यूतक्रीडार्थम् आहूतवान् तदा एषा द्यूतस्य विरोधं कुर्वती पतिम् उक्तवती –‘जन्मानुक्षणमेव दुर्योधन: शृगाल: इव चीत्कारं कुर्वन् आसीत् । तदा एव परमज्ञानी विदुर: तं पुत्रं त्यजन्तु, अन्यथा कुरुवंशस्य नाश: भविष्यति इति उक्तवान् आसीत् । आर्यपुत्र: ! एष: तु कुरुवंशस्य नाशं करोति इति ज्ञायते । भवत: दोषेन सर्वेषां कष्टं न ददातु । मूर्खस्य पुत्रस्य प्रोत्साहनं न करोतु । वंशनाशनं न करोतु । वैरत्वेन मुक्ता: पाण्डवा: शान्ता: सन्ति । पुन: तेषां कोपं न जनयतु । भवान् एतद् सर्वं जानाति चेदपि अहं पुन: स्मारयामि । वृद्ध: चेदपि बाल: इव न आचरतु । पाण्डवै: सह आत्मीय: भवतु । कुलस्य कलङ्कं दुर्योधनं त्यजतु । मोहेन अहं तदा विदुरस्य वचनं तिरस्कृतवती । तस्य फलमेव एतत् । अजागरूक: न भवतु । विचारशक्तिं रक्षतु । राज्यलक्ष्मीः निश्चयेन दुष्टान् नाशयति’ इति । एतै: वचनै: तस्या: धर्म:, निष्पक्षपातता च दृश्यते । एषा सर्वदा दुर्योधनस्य अनुचितस्य कार्यस्य विरोधं करोति स्म । दुर्नीते: कारणेन जायमानस्य भविष्यस्य भयङ्करं चित्रणं पुत्रस्य पुरत: स्थापयति स्म । किन्तु दुर्योधन: हितवचने ध्यानं न ददाति स्म ।
पाण्डवानां सन्धे: सन्देशं स्वीकृत्य स्वयं श्रीकृष्णपरमात्मा हस्तिनापुरं गत्वा दुर्योधनाय बुद्धिवादम् उक्तवान् । किन्तु तस्य वचनमपि व्यर्थमभवत् । तदा धृतराष्ट्र: गान्धारीं वदति यत् – ‘भवती एव पुत्राय बुद्धिवादं वदतु । अस्माकं वचनं तु स: न शृणोति’ इति । तदा गान्धारी वदति – महाराज ! दुर्योधनस्य दोषान् ज्ञात्वा अपि पुत्रव्यामोहेन भवान् तं न निवारयति । मूर्खपुत्राय अविचिन्त्य राज्यं दत्त्वा इदानीं तस्य फलम् अनुभवन् अस्ति । सामेन भेदेन एव विपद: गच्छन्ति चेत् को वा बुद्धिमान् स्वजनेभ्य: दण्डप्रयोगं करोति ?” इति । एतेन वचनेन तस्या: निर्भीतं सत्यं, निष्पक्षा नीति: च दृश्यते ।
अनन्तरं गान्धारी दुर्योधनम् आहूय हितवचनं वक्तुम् आरब्धवती – ‘पुत्र ! मम वचनं शृणोतु । भवत: पिता, भीष्म:, द्रोण:, कृपाचार्य:, विदुरः एतेषां वचनं भवान् शृणोतु । यदि भवान् पाण्डवै: सह सन्धिं करोति तर्हि अस्माकं सर्वेषां महदुपकार: इव भविष्यति । य: जितेन्द्रिय: भवति स: एव राज्यं रक्षति । कामक्रोधयो: उपरि य: जयं प्राप्नोति स: पूर्णपृथिव्यां जयं प्राप्नोति । यथा उद्धता: अश्वा: मूर्खं सारथिं मार्गे एव मारयन्ति तथैव इन्द्रियाणां निग्रहणं नास्ति चेत् ते मनुष्यस्य सर्वनाशं कुर्वन्ति । य: इन्द्रियाणां निग्रहणं कर्तुं शक्नोति, य: कार्यं चिन्तयित्वा करोति तस्मिन् लक्ष्मीः चिरकालं तिष्ठति ।
“पितामहस्य भीष्मस्य, गुरो: द्रोणाचार्यस्य वचनं नितरां सत्यम् अस्ति । श्रीकृष्णार्जुनयो: विरुद्धं कोऽपि जयं न प्राप्नोति । अत: भवान् श्रीकृष्णं शरणं गच्छतु । स: प्रसन्न: चेत् उभयत्रापि हितं भवति । युद्धेन उत्तमं न भवति । धर्मेण,अर्थेन विना सुखं कुत: आगच्छति ? भवान् राज्यसुखम् इच्छति चेत् न्यायोचितं भागं पाण्डवेभ्य: ददातु । तान् त्रयोदशवर्षाणि यावत् वनवासं प्रति यत् प्रेषितं सः एव महान् अपराध: अस्ति भवत: । इदानीं सन्धिव्याजेन वा कृतस्य दोषस्य किञ्चित् परिष्करणं करोतु । प्रपञ्चे लोभेन कस्यापि सम्पद: न लभ्यते । लोभं त्यक्त्वा सन्धिं करोतु’ इति । कृष्णार्जुनयो: ज्ञानं यस्याः सम्पूर्णमासीत् तादृश्याः विदुष्याः गान्धार्या: उपदेश: कियान् हितकरः अस्ति !!
किन्तु दुष्टस्य दुर्योधनस्य उपरि गान्धार्या: हितवचनेन किमपि प्रयोजनं न अभवत् । स: स्वस्य मूर्खतां न त्यक्तवान् । तेन कारणेन उभयत्र अपि युद्धाय सज्जतां कृतवन्त: । युद्धस्य आरम्भ: अभवत् । अष्टादशदिनपर्यन्तं कुरुक्षेत्रस्य रणाङ्गणे युद्धम् अभवत् । तेषु दिनेषु दुर्योधन: प्रतिदिनमपि मातरं गान्धारीं प्रार्थयति स्म यत् – ‘मात: ! शतृभि: सह युद्धाय गच्छन् अस्मि । मम यश: भवतु इति आशीर्वादं करोतु’ इति । गान्धार्या: पातिव्रत्यस्य शक्ति: अधिका आसीत् । यदि सा पुत्राय विजयस्य आशीर्वादं ददाति तर्हि तस्य विजयः तु निश्चयेन भवति स्म । किन्तु दुर्जनस्य दुर्योधनस्य हस्ते राज्यलक्ष्मीः न तिष्ठति इति ज्ञात्वा सा प्रतिवारम् एवम् उत्तरं ददाति स्म ‘हे पुत्र ! यत्र धर्म: अस्ति तत्र विजय: भविष्यति । भवान् यदि विजयम् इच्छति तर्हि धर्मस्य आश्रयं प्राप्नोतु । अधर्मस्य परित्यागं करोतु’ इति । सा कदापि दुर्योधनस्य पक्षं न गृहीतवती । किन्तु स्वपुत्रा: सर्वे मारिता: इति यदा श्रुतवती तदा असहनीयदु:खेन तस्या: कोपस्य उद्रेक: जात: । पाण्डवेभ्य: शापं ददामि इति चिन्तयन्ती आसीत् । भगवान् वेदव्यास: अन्येषां मनसि जातमानं चिन्तनमपि ज्ञातुं शक्नोति स्म । अत: स: आगत्य तस्या: समाधानं कारयित्वा तस्या: सङ्कल्पं निवारितवान् । तस्मिन् समये पाण्डवा: अपि तत्रैव आसन् । मातु: गान्धार्या: मानसिकं क्षोभं दृष्ट्वा युधिष्टिरः स्वस्य धिक्कारं कुर्वन् तस्या: पादयोः नमस्कृतवान् । तदा गान्धार्या: क्रोधयुक्ता दृष्टिः तस्या: नेत्रत: प्रस्थाय युधिष्ठिरस्य नखस्य उपरि पतिता । अनुक्षणं तस्य सुन्दरा: नखा: कृष्णवर्णाः जाताः । एतद् दृष्ट्वा तस्य सहोदरा: भयेन इतस्तत: आत्मानं गोपयितुं धावनम् आरब्धवन्त: । तेषां भयं दृष्ट्वा तस्या: कोप: शान्तः अभवत् । अनन्तरं मातृवत् पाण्डवेभ्य: धैर्यं दत्तवती । एतया घटनया तस्या: अनुपमपातिव्रत्यस्य शक्ति: ज्ञायते । अनन्तरं गान्धारी स्वस्य कोपं श्रीकृष्णस्य उपरि प्रदर्शितवती । अथवा एवं वक्तुं शक्येत यत् – अन्तर्यामी श्रीकृष्ण: पाण्डवान् तस्या: कोपत: रक्षयित्वा तस्या: बुद्धिं परिवर्त्य शापं स्वस्य उपरि एव स्वीकृतवान् । देवी गान्धारी यदा कुरुक्षेत्रं गत्वा तत्रत्यं हृदयविद्रावकं दृश्यं दृष्टवती तदा सा दु:खं सोढुं न शक्तवती । कुपिता सा श्रीकृष्णं वदति ‘कृष्ण ! पाण्डवा: कौरवा: स्वेशां कलहकारणेन जर्झरिता: सन्ति । भवत: समीपे अनेकसेवका: सन्ति । बृहत् सैन्यमस्ति । द्वयो: निग्रहणं कर्तुं भवान् शक्नोति स्म । भवत: वाक्चातुर्येण एतेषां बुद्धिवादं वक्तुं शक्नोति स्म । ज्ञात्वा अपि भवान् कौरावाणां संहारस्य उपेक्षां कृतवान् । तस्य फलं भवान् अनुभवतु । मम पतिसेवया प्राप्तेन तपोबलेन भवते अहं शापं ददामि । ‘यथा परस्परं युद्धं कुर्वन्तं कौरवान् पाण्डवान् भवान् उपेक्षितवान् तथा भवान् भवत: बन्धुबान्धवानाम् अपि हत्यायाः कारणः भविष्यति । भवान् अपि अनाथ: इव मारित: भवति । अद्य यथा भरतवंशस्य स्त्रीणाम् आर्तनाद: श्रूयते तथा एव भवत: कुटुम्बस्य स्त्रीणामपि रोदनं श्रूयते’ इति ।
गान्धार्या: कठोराणि वाक्यानि श्रुत्वा उदारमनस्क: श्रीकृष्ण: मन्दहासेन वदति ‘एवमेव भवति इति अहं जानामि स्म । शापं दत्त्वा भवती अग्रे यद् भविष्यति तदेव उक्तवती अस्ति । वृश्णिवंशस्य नाश: देव्या: कोपेन एव भविष्यति इत्यत्र नास्ति सन्देह: । एतस्य नाशमपि माम् विहाय अन्ये केऽपि कर्तुं न अशक्ष्यन् । मानवा: किं ? देवा: असुरा: अपि एतस्य वंशस्य नाशं कर्तुं न शक्नुवन्ति । अत: एते यदुवंशिन: परस्परेण कलहेन एव नश्यन्ति’ इति ।
युधिष्ठिरस्य राज्याभिषेकस्य अनन्तरं देवी गान्धारी किञ्चितकालपर्यन्तं तस्य पार्श्वे स्थित्वा अन्ते स्वस्य पत्या सह वनं गतवती । तत्र तपस्विनी इव जीवनं कृत्वा पत्या सह एव स्वस्य शरीरं प्रदह्य कुबेरस्य लोकं गतवती । अस्मिन् लोके पतिसेवां कृत्वा परलोकेऽपि पत्यु: सानिध्यं, सेवाभाग्यं च प्राप्तवती । एतदेव पतिव्रतानां नारीणाम् अभीष्टलक्ष्यं भवति ।


text:
प्रीतिभोजनम् कविता - डा गदाधर त्रिपाठी
उत्सवप्रियो मनुष्य इति प्रवृत्तिर्हि स्वाभाविकी मता।
आयोजनानि भवन्त्येव मनुष्याणाञ्च खलु जीवने।
विचित्रो$यं संसारो वै नैव को$पि च तिष्ठति।
क्षणार्धाय भवतु विस्मृतिर्येन आयोजनं भवति।।
यद् भोजनं भवति एकाकी उदरपूर्त्यै भवति हि तत्।
समूहे भोजनं यच्च आत्मभावं हि वर्धयति।
भुंक्ते भोजयते चैवोक्तं द्विधं प्रीतिलक्षणम्।
प्रीतिभोजनेन प्रीतिरायोजनमाह्लादकारकम्।।
जन्मोत्सवे विवाहे वै पर्वणि आयोज्यते सदा।
मित्राणि सम्बन्धिनश्चैव प्रसन्ना भवन्ति सर्वदा।।
-----------------


text:
केदारनाथः
केदारनाथ-ज्योतिर्लिङ्गं ( ( शृणु) /ˈkɛdɑːrənɑːθəhə/) (हिन्दी: केदारनाथ, आङ्ग्ल: Kedarnath) द्वादश ज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमम् अस्ति । एतदेकं प्राचीनं शिवक्षेत्रम् । हिमालये केदारनाथः यत्र अस्ति तं भागं "रुद्रहिमालयः” इति वदन्ति । अयं पर्वतः "सुमेरुपर्वतः” "पञ्चपर्वतः” इत्यपि उच्यते । अत्र रुद्रहिमालयः, विष्णुपुरी, ब्रह्मपुरी, उद्गरिकान्ता, स्वर्गारोहणम् इति पञ्च पर्वताः सन्ति । अतः एव अस्य नाम "पञ्चपर्वतः” इति । गन्धमादनः रुद्रहिमालयस्य कश्चन भागः । नरनारायणमन्दिरस्य गोपुरं स्वर्णनिर्मितमस्ति । ४५ पादपरिमितोन्नतप्रदेशे गर्भगृहे सिंहासनस्योपरि शालग्रामशिलायाः पूर्वाभिमुखः श्रीनारायणविग्रहः अस्ति । योगमुद्रास्थितः किरीटधारी पद्मासनस्थः बदरीनाथः अस्ति। अस्मिन् स्थाने स्थितं शिवक्षेत्रं ब्रह्मकपालनाम्ना निर्दिश्यते । वेदव्यासमहर्षिः अत्र स्थितवान् । श्री शङ्कराचार्यः अत्रैव स्थित्वा भाष्यग्रन्थान् रचितवान् । श्रीमन्मध्वाचार्यः बदरीनाथे एव समाधिस्थः अभवत् इति जनानां विश्वासः । महर्षिः श्री वेदव्यासः महाभारतम् अत्रैव रचितवान् गणपतिः अत्रैव तत् लिखितवान् इति विश्वासः। वेदव्यासेन अष्टादशपुराणानि अपि अत्रैव प्रणीतानि । बदरिकाश्रमतः अष्टकिलोमीटरमिेते दूरे ४०० पादपरिमितोन्नतात् स्थानात् पतता जलेन सुन्दरजलपातः निर्मितः। अस्य नाम वसुधारा जलपातः इति । हृषीकेशतः रुद्रप्रयागपर्यन्तम् आगत्य अग्रे केदारनाथक्षेत्रं गन्तुं शक्यते । एतत् हृषीकेशतः २४० किलोमीटरमिेते दूरेऽस्ति । सर्वतः हिमाच्छादितानि गिरिशिखराणि सन्ति । केदारनाथप्रदेशं रुद्रहिमालयः इति कथयन्ति । सुमेरुपर्वतः गन्धमादनगिरिः च अस्यैव भागौ स्तः । केदारनाथक्षेत्रं द्वादशज्योतिलिङ्गक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति । नरनारायणानां प्रार्थनया शिवः अत्र ज्योतिर्लिङ्गरूपेण स्थितवान् इति शिवपुराणे अस्ति । एतत् हैन्दवानां परमपवित्रं श्रद्धाकेन्द्रम् । केदारनाथस्य समीपे मन्दाकिनीनद्याः उद्गमस्थानमस्ति । केदारनाथस्य क्षेत्रं सागरस्तरतः ११७०० पादपरिमितौन्नत्ये स्थले अस्ति । केदारनाथमन्दिरे बृहच्छिला एव शिवलिङ्गमिति आराध्यते। गौरीकुण्डः इति पवित्रजलवापी अस्ति । श्रीशङ्कराचार्यः केदारनाथक्षेत्रे कैवल्यम् अवाप्नोत् । एतत् स्थलं भक्ताना यात्रास्थलं , प्रकृतिप्रियाणां साहसप्रियाणाम् एतत् प्रियं दर्शनीयस्थानम् ।
स्वर्गारोहणशिखरस्य आरोहणावसरे धर्मराजस्य अनुजाः शरीरत्यागम् अत्रैव अकुर्वन् । अस्य तीर्थक्षेत्रस्य परिसरः वर्णनातीतः । अनन्तात्मनः नित्योपासकानि इव स्थितानि तुषारवेषधारीणि गगनस्पर्शिशिखराणि । अट्टहासेन उत्थाय विस्तारम् अपि प्राप्य पुनः कालगर्भे लीनानाम् असंख्यानां चक्राधिपत्यानां मूकसाक्षी अयं पर्वतः । अस्य पर्वतस्य नीरवत्वं निर्जनत्वं च भवसागरे दुःखितानाम् औषधम् इव अस्ति । कुत्रापि अल्पत्वम् इति नास्ति । सर्वत्र भूमवादः एव ।
अयं पर्वतः २३,००० पादमितः उन्नतः अस्ति । मन्दिरं ११,७८० पादमिते उन्नते स्थाने अस्ति । केदारं प्रति गमनमार्गे अनेकानि रम्यदृश्यानि सन्ति । मार्गस्य उभयोः पार्श्वयोः भीमाकारकः हिमराशिः महागजः इव पतितः भवति । नदी मन्दाकिनी हिमस्य अधः एव शतद्विशतपादं यावत् प्रवहन्ती सती उपरि आगच्छति । गिरिभ्यः अनेकाः झर्यः प्रवहन्ति । काश्चन झर्यः मन्दाकिन्याम् अन्तर्भवन्ति । काश्चन भीमाकारिकाः झर्यः शताधिकपादान् यावत् एकधा एव कूर्दते । जलस्य प्रमाणं वेगं च पश्यामः चेत् शिवस्य ताण्डवनृत्यस्य स्मरणं भवति ।
हिमाच्छादितशिखराणां मध्ये विराजमानं केदारेश्वरमन्दिरं दृष्टवत्सु भक्तेषु विद्युत्सञ्चारः भवति । तावत्पर्यन्तम् आगमने जातः श्रमः विस्मर्यते एव । अस्य केदारेश्वरमन्दिरस्य गर्भगृहे महत् शिवलिङ्गम् अस्ति । ४ पादमिता रूक्षा महाशिला एव अत्रत्यं लिङ्गम् । अर्धगोलाकारकस्य अस्य लिङ्गस्य वैशाल्यम् एव ६ पादमितम् । अत्र शिल्पिभिः किमपि कार्यं न कृतम् । अत्र भक्ताः भगवता सह हृदयभाषया सम्भाषन्ते । गङ्गायाः यमुनायाः च उदकम् आनीय शिवलिङ्गस्य अभिषेकं कुर्वन्ति । शिवलिङ्गम् आलिङ्ग्य सन्तोषम् अनुभवन्ति, अश्रूणि स्रावयन्ति, नवनीतं लेपयन्ति च । अन्तः अखण्डज्योतिः ज्वलति । तत्र श्रीकृषणस्य शिवस्य पार्वत्याः च विग्रहाः सन्ति । मन्दिरस्य बहिर्भागे ईशान्यकुण्डम्, अमृतकुण्डम्, हंसकुण्डं, रेतसकुण्डम् इत्याख्यानि तीर्थानि सन्ति ।
अनादिकालादपि एतत् क्षेत्रं यात्रिकान् आकर्षति । महाभारतस्य अनुगुणं पाण्डवाः अत्र बहुवारम् आगताः आसन् । अर्जुनः अत्रैव तपः आचर्य पाशुपतास्त्रं प्राप्तवान् । अर्जुनस्य पुनरागमने विलम्बः जातः इति कारणात् तम् अन्विषन्तः अन्ये अपि पाण्डवाः अत्र आगताः । अत्रैव द्रौपदी सौगन्धिकापुष्पस्य सुगन्धेन आकृष्टा अभवत् । पाण्डवानाम् अन्तिमं प्रस्थानम् अपि अत्रैव अभवत् । शङ्करभगवत्पादानां निर्वाणम् अभवत् अस्मिन् क्षेत्रे एव । केदारेश्वरमन्दिरात् पर्लाङ्ग् द्वयस्य दूरे अस्ति तस्य स्मारकम् ।
गौरीकुण्डतः केदारपर्यन्तः ११योजनपरिमितः मार्गः अत्यन्तं दुर्गमः अस्ति । परन्तु तत्रत्या प्रकृतिः श्रमं दूरीकरोति । गौरीकुण्डे उष्णजलस्य स्रोतांसि सन्ति । कार्त्तिकेयं प्रसूतवती गौरी अत्र स्नानम् अकरोत् इति । यात्रिकाः अपि अत्र भक्त्या स्नान्ति । गुप्तकाशीतः अनति दूरे एव त्रिजुगीनारायणक्षेत्रम् अस्ति । अत्र नारायणास्य मन्दिरम् अस्ति । रुद्रकुण्डं ब्रह्मकुण्डं च अस्ति । यात्रिकाः अत्र कुण्डद्वये स्नात्वा सरस्वतीकुण्डे तर्पणं कुर्वन्ति । श्रीमन्नारायणास्य नाभितः प्रवहन्ती सरस्वती सरस्वतीकुण्डं प्रविशति । नारायणमन्दिरस्य पुरतः विद्यमानम् अग्निकुण्डं त्रेतायुगतः एव ज्वलत् अस्ति इति वदन्ति । अस्य एव अग्निकुण्डस्य सम्मुखे शिवपार्वत्योः विवाहः सञ्जातः इति । यात्रिकाः अस्मिन् कुण्डे घृतं स्थापयन्ति ।
शैत्यकाले केदारः सम्पूर्णतया हिमावृतः भवति । वैशाखमासे सूर्यस्य मेषराशिं प्रति प्रवेशदिने मन्दिरम् उद्घाट्यते । सूर्यस्य वृश्चिकराशिप्रवेशदिने मन्दिरस्य पिधानं क्रियते । तदवधौ उखीमठे केदारेश्वरस्य पूजा प्रचलति । हरिद्वारस्य कुम्भमेलावसरे केदार-बदरि-यात्रायाः महत्त्वम् अधिकम् । अर्धकुम्भमेलावसरे अपि यात्रिकाः केदारबदरीयात्रां समाप्य एव प्रतिगच्छन्ति । केदारयात्रां विना बदरीयात्रा पूर्णा न भवति । केदारं प्रति गन्तारः यात्रिकाः प्रथमं यमुनोत्रीं गङ्गोत्रीं च गत्वा ततः केदारेश्वरस्य अभिषेकार्थं जलं स्वीकुर्वन्ति । अनन्तरं हरिद्वारं, ततः हृषीकेशं, ततः देवप्रयागं च गत्वा अग्रे यात्राम् अनुवर्तयन्ति । यमुनोत्रीतः उत्तरकाशीं दृष्ट्वा गङ्गोत्रीं गच्छन्ति । अग्रे त्रिजुगीनारायण-गौरीकुण्डमार्गेण केदारं प्राप्नुवन्ति । हृषीकेशतः साक्षात् देवप्रयाग-श्रीनगर-रुद्रप्रयाग-उखीमठानां मार्गेण अपि केदारं प्रति गन्तुं शक्यते । केदारसमीपे एव नदी मन्दाकिनी उद्भवति । उद्भवस्थानतः ४५ योजनदूरे रुद्रप्रयागसमीपे अलकानन्दां मिलति मन्दाकिनी । अस्यां नद्यां स्नानकरणं पुण्यकरम् इति उच्यते ।
कुरुक्षेत्रयुद्धस्य (महाभारतयुद्धे) कारणतः पाण्डवाः दुःखिताः आसन् । तदा भगवान् वेदव्यासः तान् केदारेश्वरं पूजयितुम् उक्तवान् । तथा कृत्वा पाण्डवाः मनःशान्तिं प्राप्तवन्तः । तदवसरे ते अत्र कुन्ती-दौपदीसहिताः आगताः आसन् । अत्रैव ते पूजां तपः च आचरन् । तेषां सप्तजनानाम् अपि मूर्तयः सन्ति अत्र । पाण्डवाः एव एतत् मन्दिरं निर्मितवन्तः इति वदन्ति । पाण्डवाः यदा महाप्रस्थानार्थम् अत्र आगताः तदा तान् दृष्टवान् शिवः महिषरूपेण धावितुम् आरब्धवान् इति । तत् ज्ञातवन्तः पाण्डवाः तं ग्रहीतुं प्रयत्नम् अकुर्वन् । तदा महिषरूपः शिवः भूम्याः अन्तः प्रवेष्टुम् उद्युक्तः । तावता तं भीमः गृहीतवान् । भीमस्य ग्रहणात् विमोचनस्य प्रयत्नावसरे तस्य महिषरूपस्य शिवस्य पृष्ठभागः केदारे शिष्टः । एवं भूमिं प्रविष्टवान् शिवः पञ्चसु स्थानेषु गोचरः जातः । बाहौ तुङ्गानाथे, मुखं रुद्रनाथे, नाभिः मध्येश्वरे, जटा कल्पेश्वरे, पृष्ठभागः केदारे च दृष्टाः । एतानि पञ्चक्षेत्राणि योजयित्वा पञ्चकेदाराः इति उच्यते ।
शिवपुराणस्य कोटिरुद्रसंहितायां केदारेश्वरसम्बद्धा काचित् कथा अस्ति । नरनारायणौ बदरिकाश्रमे तपः आचरन्तौ आस्ताम् । तौ तदवसरे शिवस्य पार्थिवलिङ्गस्य पूजां कुर्वन्तौ आस्ताम् । तयोः तपसा तुष्टः शिवः प्रत्यक्षः जातः । तदा नरनारायणौ शिवं "ज्योतिर्लिङ्गरूपेण अत्रैव निवसतु” इति प्रार्थितवन्तौ । तदनुगुणं केदारे शिवः केदारेश्वरनाम्ना अतिष्ठत् ।
भूमार्गः[सम्पादयतु]
डेह्राडूनतः बदरीनाथक्षेत्रं ३३६ किलोमीटरमिेते, जोषिमठः १८७ किलोमीटरमिेते च दूरे च भवतः । वाहनैः गन्तुं शक्यते किन्तु पर्वतकन्दराप्रदेशः इति कारणेन जागरूकैः भाव्यम् ।


text:
सुलताना रसीया
रसीया अल दीन, सिंहासन नाम जलालत उद् दीन रसीया माम्लूक् राजवम्शस्य काचित् राज्ञी आसीत । एषा बुदाउने जता । एषा दिल्ल्याः सिंहासने १२३६ ख्रिष्टाव्दात् १२४० ख्रिष्टाव्दकालं पर्यन्तं अधिष्ठितासीत । तदानीन्तन् काले मुस्लिम् राजपुत्रीणामनुरूपं सैन्यं नेतुम् रज्यपातुम् च शिक्षितासीत् । एषा दिल्ल्याः सिंहासानस्य एकमात्रा राज्ञी असीत । एषा अस्वीकरोत "सुलतना" सम्बोधनं यद् अनेन सुलतानस्य पत्नी प्रेमिका च विज्ञायते । एषा केवलं "सुलतान" इति सम्बोधने उत्तर ददात् । एषा महाराज्ञी भवितुमर्हासीत् असीत इति प्रजाजनाभिमतम् ।


text:
अध्याय १४ / भाग २ / श्रीमदभगवदगीता / मृदुल कीर्ति
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम्।
रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम्॥१४- १६॥
फल ज्ञान विरागन कौ निर्मल,
सत करमन सों ही आवत है.
रज, तामस, दुःख दारुण विषाद,
अज्ञानी मनुज बनावत है
सत्त्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च।
प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च॥१४- १७॥
सत गुन सों ज्ञान, रजो गुन सों,
बिनु संशय लोभ ही विकसत है,
बिनु ज्ञान प्रमाद , तो मोह घनयो,
तामस गुन जीवहिं पकरत हैं
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः।
जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१४- १८॥
जिन सतगुन वृत्ति प्रधान जना,
वे श्रेयस लोक ही जावत है,
जिन राजस, मध्य, मनुज योनी,
तिन तुच्छ सी योनी पावत है
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति।
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति॥१४- १९॥
जेहि कालहिं दृष्टा तीनहूँ गुन,
सों अन्य न करता देखे कोऊ,
गुन ही तौ गुनान में बरतत हैं.
अस जानि, मोहे जाने सोऊ
गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान्।
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते॥१४- २०॥
गुन तीनहूँ सों , जब देह परे,
समरथ हुई जावति है नर की.
छुटे जन्म, ज़रा, ब्याधि मृत्यु,
तिन पावैं कृपा करुनानिधि की
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो।
किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते॥१४- २१॥
अर्जुन उवाच
गुन तीनहूँ सों जो होत परे ,
तिन कौ का लक्षण होत कहो,
कथ कैसो करत आचार कहाँ ,
परे कैसे गुनान सों होत अहो
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव।
न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥१४- २२॥
जिन राजस, सत्व, तमो गुन के ,
गुन होत प्रवृत पर उन्मन हो,
तिन राग विराग न चाह रहे ,
लपटात न काहू सों तन-मन हो
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते।
गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते॥१४- २३॥
गुन ही तौ गुनान में बरतत हैं,
साक्षी, निरपेक्ष उदास रहै,
अस जानि कदापि डिगत नाहीं,
तिनके ब्रज नंदन पास रहें
समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः।
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥१४- २४॥
जिन पाथर कांकर , सुबरन में,
निंदा-स्तुति, सुख-दुखन में,
अप्रिय -प्रिय माहीं धीर धरै,
सम भाव रहै , सब भावन में
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः।
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते॥१४- २५॥
अपमान व् मान समान लगै,
कर्तापन भाव विहीन रहै,
सगरे ही गुनान सों होत परे,
रिपु मित्र में भाव समान रहै
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते।
स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते॥१४- २६॥
व्यभिचार विहीन जो भक्ति करै,
नित नित्य निरंतर मोहे भजै,
गुन तीन गुनान सों होत परे ,
सत भक्त महान निरंतर मोहे रुचै
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च।
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥१४- २७॥
अविनासी ब्रह्म परम प्रभु कौ,
एकमेव अखंड आनंद सुधा ,
मैं ही तौ आश्रय हूँ इनकौ ,
मैं धर्म सनातन शुद्ध विधा


text:
अथ शृङ्गारनेत्रवस्थाः—
नायकप्रकरणात् पूर्वां नायिकां प्रत्यन्ययापूर्वनायिकयापहृतचित्तस्व्यवस्थो वक्ष्यमाणभेदेन सह चतुरवस्थः । तदेवं पूर्वोक्तानां चतुर्णां प्रत्येकं चतुरवस्थत्वेन षोडशधा नायकः ।
तथाविधान् दक्षिणादीनेव दर्शयति अथेति । ननु पूर्वामाद्यां प्रतीत्येतावन्मात्रोक्तौ नायिकां प्रतीति कथं गम्यते । तत्राह नायकप्रकरणादिति । वक्ष्यमाणभेदेन सहेति । अनुकूल इत्यपि हि कश्चिन्नायकभेदो वक्ष्यते । तेन सह शृङ्गारनायकश्चतुरवस्थो भवति—दक्षिणः शठो धृष्टोऽनुकूलश्चेति । तदेवं धीरललितादीनां नायकानां प्रत्येकं दक्षिणशठधृष्टानुकूलभेदेन चातुर्विध्यात् नायकानां षोडशत्वं भवतीति ।


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.४६
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.४६ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)Jump to navigation Jump to search
प्र होता जातो महान्नभोविन्नृषद्वा सीददपामुपस्थे । दधिर्यो धायि स ते वयांसि यन्ता वसूनि विधते तनूपाः ॥१॥ इमं विधन्तो अपां सधस्थे पशुं न नष्टं पदैरनु ग्मन् । गुहा चतन्तमुशिजो नमोभिरिच्छन्तो धीरा भृगवोऽविन्दन् ॥२॥ इमं त्रितो भूर्यविन्ददिच्छन्वैभूवसो मूर्धन्यघ्न्यायाः । स शेवृधो जात आ हर्म्येषु नाभिर्युवा भवति रोचनस्य ॥३॥ मन्द्रं होतारमुशिजो नमोभिः प्राञ्चं यज्ञं नेतारमध्वराणाम् । विशामकृण्वन्नरतिं पावकं हव्यवाहं दधतो मानुषेषु ॥४॥ प्र भूर्जयन्तं महां विपोधां मूरा अमूरं पुरां दर्माणम् । नयन्तो गर्भं वनां धियं धुर्हिरिश्मश्रुं नार्वाणं धनर्चम् ॥५॥ नि पस्त्यासु त्रित स्तभूयन्परिवीतो योनौ सीददन्तः । अतः संगृभ्या विशां दमूना विधर्मणायन्त्रैरीयते नॄन् ॥६॥ अस्याजरासो दमामरित्रा अर्चद्धूमासो अग्नयः पावकाः । श्वितीचयः श्वात्रासो भुरण्यवो वनर्षदो वायवो न सोमाः ॥७॥ प्र जिह्वया भरते वेपो अग्निः प्र वयुनानि चेतसा पृथिव्याः । तमायवः शुचयन्तं पावकं मन्द्रं होतारं दधिरे यजिष्ठम् ॥८॥ द्यावा यमग्निं पृथिवी जनिष्टामापस्त्वष्टा भृगवो यं सहोभिः । ईळेन्यं प्रथमं मातरिश्वा देवास्ततक्षुर्मनवे यजत्रम् ॥९॥ यं त्वा देवा दधिरे हव्यवाहं पुरुस्पृहो मानुषासो यजत्रम् । स यामन्नग्ने स्तुवते वयो धाः प्र देवयन्यशसः सं हि पूर्वीः ॥१०॥


text:
तिर्यग्जन्तुभिः सह मानवः कतिपयांशेषु साम्यमावहति। आहार-निद्रा-भय-मैथुनानीत्येतानि सर्वजन्तुसाधारणानि; यानि मूलभूतचोदनानीति कथ्यन्ते। प्रथमं तावदेतेषां स्वरूपं परिशीलयामः।
आहार-मैथुनयोः प्राप्तिर्भयनिवृत्तिश्च विनापवादमन्याश्रिते। आहारो नामास्मद्भिन्नः पदार्थविशेषः। तदवलम्बनेन हि बुभुक्षातृप्तिः। एवञ्च नैकेषु सन्दर्भेषु बुभुक्षापूरणाय पाचकाः पाकसाधनसामग्र्यश्च खल्वनिवार्याः। तस्मादाहारोऽयमन्याश्रितः। मैथुनमप्यन्यावलम्बीति तच्छब्दार्थ एव बोधयति। मिथो भावस्तु मैथुनमिति विवरणात्। सफलं समृद्धञ्च मैथुनं मिथुनाश्रितम्। एकाकिना नालमत्र सर्वथा। अपरमथ विवेचयामस्तावन्मूलभूतचोदनं भयाख्यम्। भयकारणं परायत्तमित्यत्र न विदो विवदन्ते। अन्यच्च भयनिवारणं बहुधा पराधीनमेव कर्म। एतदर्थमायुधादीन्युपकरणानि कदाचिदपेक्ष्यन्ते मनुष्यसाहाय्यं विनापि। इदमत्र तात्पर्यं यदाहारमैथुनभयानां निर्वाहः सुतरां परायत्तः। परन्तु नैषा कथा निद्रायाः। सन्दर्भेषु बहुषु प्रच्छदोपधानादिपरिकरनिरपेक्षमपि नितरामनुभूयते निद्रासुखम्। अतो हि निद्रा नामाऽत्मावलम्बनद्वारा लभ्य आनन्दः।
अथ पुरुषार्थमीमांसा। सर्वविधार्थप्राप्तिप्रतीकमिव परिकल्पिते तावदाहारसञ्चये को वात्र भावः प्रस्फुटमाविर्भवति? उत्साहः। यः खल्वर्थसाधकेषु भावेषु प्रमुखो बाभाति। कामाख्यस्य पुरुषार्थस्य चरमसाधनभूतं हि मैथुनम्। मैथुने तु रतिभावस्य प्राधान्यं सुविदितम्। एतयोः काचन रक्षा व्यवस्था च यदीहिता तर्हि धर्मोऽनुल्लङ्घ्यः। स च पुनरुत्साहाधीनः। भयनिवृत्त्यर्थमप्युत्साह एवाश्रयणीयः। अनेन हि गम्यते यदिष्टप्राप्त्यर्थमनिष्टनिवृत्त्यर्थञ्च परमं साधनमुत्साहः। एष एव सकलसाधनभूतोऽर्थः। निद्रा तु नैवं नैकपरिच्छेदपरिच्छिन्ना। आनन्द एव निद्रा। सत्यामप्यीदृश्यां स्थितौ निद्रा हि तत्त्वतो नैव साक्षान्मोक्षः। सा केवलं मोक्षसदृक्षा दशा। यतो हि निद्रावस्थायामयत्नसिद्धा या निरुपाधिकता जाग्रदवस्थायां सहसैव सा तिरोभवति। निद्रावधौ निर्यत्नसिद्धा निरुपाधिकता यदा जाग्रदवस्थायामपि सप्रयत्नं साधिता तदा हि जीवन्मुक्तिः संसिद्ध्यति। एवं सकलप्राणिनां मूलभूतचोदनादिभ्य एव पुरुषार्थचतुष्टयं शक्यं निष्पादयितुम्।
इह खलु जीवने समेषां लोकानां कानिचिदिष्टानिष्टानि भवन्ति। इष्टं तावद्भोगरूपं यत्प्रीतिमेवोत्पादयति मनसि; अनिष्टं तु वियोगरूपं यद्भीतिमेव हृदि जनयति। भोग एव स्वीयोत्कटदशायां रतिः। यस्यां पुरुषार्थीकृतायां कामसम्भवः। काम एव कलानुभवकाले शृङ्गारः। अनिष्टात्मिका भीतिस्तु क्रोधमूला सती सर्वदा नः शोके निमज्जयति। इष्टवर्गे तु रत्युत्साहविस्मयहासकुतूहलवात्सल्यादयो भावाः सञ्जायन्तेऽस्मासु। द्विष्टवर्गे च भयजुगुप्साक्रोधशोकादयः। ईदृशां भावविकाराणामतीता काचिदुदासीनस्थितिरेव शान्तिसंसिद्धिकारिणी।
इष्टे वस्तुनि भोगो हि रतिः। तत्साधनार्थं क्लृप्तः कर्मोपाय एवोत्साहः। रत्युत्साहयोः कश्चनोत्कर्षप्रभवो हासः। वात्सल्यापरपर्यायः स्नेहस्तावदस्मदिष्टेषु वस्तुव्यक्त्यादिषु प्रकटीकृता प्रीतिः। लालनात्मकं हि वात्सल्यम्। अस्मदिष्टवर्गे कष्टक्लिन्ने सति तद्दुःखनिवारणार्थं या सहानुभूतिसम्पन्ना भावना जागर्ति सा हि कृपापराभिधाना दया। नैषाऽस्मन्निर्वृतिं हिनस्ति। कुतूहलस्त्वपरो भावः। यदा वयं सुखान्वितास्तदा ये वस्तुव्यक्तिविचारादयोऽस्मद्रुचिं चोदयन्ति, तदर्थं विधीयमानान्वेषणस्य मूलं कुतूहलभावः। अयमत्र सङ्क्षेपः—इमे भावा अस्मदस्तित्वरूपमहङ्कारं विकसय्य तद्द्वारा सन्तोषमुत्पादयन्ति।
नैवंरूपिणी विस्मयवार्ता। प्रकृति-संस्कृतिभिः सहास्माकं नैकव्यवहृतिभिर्विरचितः, स्वयंप्रेरणयैव निजाहङ्कारविदलनपरिणामसाधकः सन्नपि विस्मयो जनयति सार्थक्यं सन्तोषञ्च नितान्तम्। अत्र कारणं हि स्वप्रेरणया कृतं यत्तात्कालिकमप्यहङ्कारस्य विलयनं ह्रसनं वा। यदि कर्मेदमन्यचोदनामूलं तर्हि विस्मयेन खलु तादृशेन सुखावाप्तिर्न स्यात्। अतो हि विस्मयः कश्चन विलक्षणो विभूतिपूजापरिणामः। परिभाविते सति विस्मयेऽतिवेलमुत्साहोऽपि प्राप्तोत्कर्षः प्रवर्तते। उत्साहः पुनर्विस्मयकारकाणां वस्तु-व्यक्ति-विचार-संनिवेशानां मर्म भेत्तुं चोदयति कुतूहलभावम्। अनया हि रीत्या स्वप्रयत्नेषु कृतार्थौ कुतूहलोत्साहौ पुनरपि भोगात्मिकायां रत्यां पर्यवस्यतः। अकृतार्थौ चेत्तदा भय-शोकादीनुत्पादयतः।
अथ भावानां जन्य-जनकसम्बन्धो मीमांस्यते। रति-जुगुप्से, उत्साह-भयौ, क्रोध-शोकौ, हास-विस्मयौ—इमे पायेण मिथः परिशीलनमर्हन्ति।
रति-जुगुप्से। अस्मिदिष्टसर्वस्वस्य परमोत्कटरूपा रतिः; द्विष्टजातस्य सकलस्यापि चरमदशा जुगुप्सा। तस्मादस्य प्रतिकोटित्वेन विद्यमानो विरागः सर्वथा जगद्भोगान्न सहते, तेभ्यश्च विजुगुप्सत इति वेदान्तशास्त्रसमयः। इदमपि सत्यमेव यज्जगति विद्यमानेषु सकलेषु वस्तुषु समस्तानुभवेषु च यदि रतिरुदीयात्तर्हि सा परिणामतः परमप्रीतिरूपा चित्तपरिपाकमुत्पाद्य वैराग्यार्हतामनुगृह्णाति। नूनं विचित्रा हि विधेर्गतिः। अत एवाह तत्रभवान्नीलकण्ठदीक्षितः—
“त्यक्तव्यो ममकारस्त्यक्तुं यदि शक्यते नासौ।
कर्तव्यो ममकारः किन्तु स सर्वत्र कर्तव्यः॥” (वैराग्यशतकम्, ७६)
उत्साह-भयौ। उत्साहस्तावदुदयोन्मुखो विकासरूपो धृतिमांश्च। किन्तु भयः सर्वथा कर्तव्यविमुखः कौरुकुचीकदर्थितो धैर्यावष्टम्भविरहितश्च। अतो हि नाट्यशास्त्रे निगदितम्—उत्साहस्तावदुत्तमप्रकृतीनां प्रधानं लक्षणम्; भयश्चाधमप्रकृतीनामिति। परमिदमत्रानुसन्धेयम्। सर्वेषु भवन्त्येव भावाः सकलाः। तत्र क्वचित्प्रमाणवैपरीत्यं स्यात्। एतस्मिन्नंशेऽनङ्गीकृते सति कलावैविध्यहानिर्जायते; मातृकीकरणं (Typification) चातिमात्रं लालसीति।
क्रोध-शोकौ। अतृप्तः कामः किल समर्थस्य क्रोधात्मना परिणमति; असमर्थस्य तु शोकीभूय विलुठति। तथा च यदि समर्थस्य कस्यचन क्रोधः कञ्चनासमर्थमुपयाति, तर्हि शोक एव शरण्यो नितरामसमर्थस्य। अतो हि स्फुट एवानयोर्जन्य-जनकसम्बन्धः।
यदा सामार्थ्याभावः स्वेष्टनाशचिन्ता च नास्ति तदा शोकः समासादितप्रीतिरूपः स्नेह-दया-वात्सल्यादिभावमृच्छति (अमरकोशो हि करुणपर्यायेण घृणाकृपादयानुकम्पादीनपि गणयति [१.२२६]। नेदं युक्तियुक्तं समीकरणम्। तथापि न सर्वात्मना हेयम्)। अत इमे भावाः स्वतन्त्रतया रससिद्धिमधिगन्तुं समर्था इत्यपि शक्यं वक्तुम्। अमी हि वात्सल्यापरपर्यायस्य प्रेयोरसस्य मूलभूताः। शोकभावादेते भिद्यन्त इति निशितपरामर्शनेन ज्ञायत एव। रससङ्ख्यामीमांसने विहिते विश्वजनीनानुभवानुसारमिमे खल्वंशाः सुतमां परिशीलनीयाः। अवसरेऽस्मिन्नुल्लेख्यः स्वोपज्ञो रसः। यो हि कुतूहलस्थायिभावसमुद्भिन्नो धीररसः। स्वीयपर्यन्तदशायां कुतूहल एव लोकहितमात्महितञ्च सिसाधयिषुर्जिज्ञासारूपेण कृतावतारो भवतीति स्वसंविद्रसिकानामपरोक्षम्। तदिदमस्माभिरन्यत्र प्रतिपादितमिति सम्प्रति विस्तराद्विरम्यते।
हास-विस्मयौ। परस्थरूपिणो हास्यस्य प्रवृद्धाहङ्कार एव जीवातुः। विस्मयस्तु परं स्वयंप्रेरिताहङ्कारविलयनेन विद्योतितो भावः। हास्ये यद्विजृम्भते बुद्धिप्राबल्यं तद्विस्मये स्तोकमपि नोत्पतिष्णु। आत्मस्थहास्ये तु न तथा। तत्र स्वाहङ्कारखण्डनमेव प्रथमः कल्पः (अत्रेदं वक्तव्यं यत्प्रकृतलेखकस्याऽत्मस्थपरस्थहासविवरणं किञ्चिदिव भरतमताद्व्यत्येति। एतदनुसारमात्मस्थहासो नाम निजप्रेरणया स्वमेव हास्यविषयतां नयनम्। परस्थहासस्तु स्वभिन्नेषु वस्तुषु व्यक्तिषु वा लघुलोपदोषप्रतिक्रियात्मना जायमानः। अत्र तावदस्मदुपज्ञः प्रबन्धः परिशीलनीयः  । विस्मयोऽपि पर्यन्ततः स्वाहङ्कारविलयनमेवेष्यति। विशिष्य विभूतिदर्शनाद्यो जायते विस्मयः स किलावश्यमात्मसमर्पणात्मकः।
अमी सर्वे च भावाः क्वाचित्केन योगि-प्रतियोगितया भासमाना अपि परमोत्कटरसस्थितावखण्डा एव। तदा तावदिमे शान्तरसपदमञ्चन्तीति सौन्दर्यशास्त्रस्य स्वारस्यातिशयम्। प्रथमे स्तरे यद्विद्यते भावानामनन्यत्वं तत्तु द्वितीये स्तरे सम-विषमभेदविलयने पर्यवस्यति। चरमस्तरे तु सकलाः खलु भावाः परमैकघनरूपेण परिणमन्तीत्यहो रससिद्धान्तस्य निरुपमसिद्धिः!
रससङ्ख्यामीमांसा हि नितरां संशयभूमिः। आ रुद्रटाज्जगन्नाथपर्यन्तं यो बुद्धिव्यवसायो विहितस्तेन निर्णयात्मकं फलं पौष्कल्येन नोत्पादितमिति खेदास्पदं वास्तवम्। “अयं तु प्रत्नोदन्तः; उच्यतां तावन्नवीनविचारः। आधुनिकैः किमु नात्र कर्मानुष्ठितम्?” इति चेदुच्यते। वेङ्कटराघवः, रामचन्द्रशुक्लः, नगेन्द्रः, पुल्लेलश्रीरामचन्द्रुडुवर्यः—एतादृशा आधुनिकविद्वांसः सोत्साहमस्यां दिशि कृतपरिश्रमाः। तथापि नयनपथं नावतरति क्षोदक्षमं तर्कसहिष्णु च प्रज्ञाफलम्। अत्र विशिष्य स्नेह/वात्सल्य/प्रेयोरसस्य, तथा च भक्तिरसस्य विषये भिन्नाभिप्रायाणां भूयस्त्वम्। अतिमात्रं चोद्यमिदं यदालङ्कारिकाः केचन भरतोक्तास्तावदष्टौ नव वा रसा इति कारणेनैकेन रसान्तरसम्भवनीयतां न्यक्कुर्वते। न केवलं प्राञ्चाः परमाधुनिका अपि जीवभावसंवेदनं परमप्रमाणत्वेनानङ्गीकुर्वाणाश्चर्वितचर्वणे बद्धस्पृहाः सर्वथा। मनागपि नैतैः प्रकटीक्रियते तर्कशुद्धविचारसरणिः। मनश्शास्त्रादितात्कालिकप्रमेयानाश्रित्य संशोधयन्ति नवीनाः पण्डिताः। अनेन हि दोदूयते साहित्यसरस्वती।
प्रकरणमिदं कार्त्स्न्येन विवेक्तुं नात्रावकाशः। दिङ्मात्रमिव प्रस्तूयते किमपि मतिमथितम्। विदाङ्कुर्वन्तु विपश्चिदपश्चिमाः।
भक्तिः। भक्तिर्भावो रसो वेति विचिकित्सा। केचन प्राञ्चा हेमाद्रि-मधुसूदनसरस्वती-रूपगोस्वामिमुख्याश्च नव्या नगेन्द्रादयः (प्रायेण) भक्तिं रसं मन्यन्ते। किञ्च जगन्नाथादयः प्राञ्चा राघवादयो नव्याश्च न तथा। वयं तु भक्तिं रसत्वेन न मन्यामहे। आस्तां नाम भक्त्यां पराकाष्ठा दशा चर्वणायाः। परं शुद्धसहृदयदृष्ट्या भक्तिर्न कदापि रसत्वमधिरोहति। रससिद्धान्तेऽधिकारो न देवभावप्रियम्भावुकस्य नवविधभक्तिप्लावितस्य वा भक्तस्य। अत्र केवलं सहृदयस्यैव साम्राज्यम्। अपि च भक्तिर्न नैसर्गिकी। सा तु संस्कारसम्भूता काचिद्भावना (Cultivated Feeling)। अन्यच्च भक्तेः स्थायिभावः क इति नाद्यावधि विनिश्चितः। यतो हि भक्तिः परप्रत्ययनेयबुद्धिरिव सर्वदा भावानपराननुरुद्ध्य सिद्धये यतते। महाजनसमूहे विहरन्ती कापि त्रपाकुलेव बालिका सन्ततं निजधात्रीकरकीलिता, भक्तिरपि रसिकसन्दोहे रत्यादिभावधात्रीरुरीकुरुते। अपरिष्कृता भक्तिः स्वीयतिर्यगवस्थायां भयशोकसमुद्भवा। अत एव सा प्राकृता। विकसिता भक्तिर्न तथा। सा हि नितरां दयावात्सल्यमयी रत्युत्साहपूर्णा च। तस्मादेव संस्कृतेति तां व्यपदिशन्ति। संस्कृतं सम्पन्नमपि भावजातमश्वतरजीवितमिव सर्जनशक्तिरहितं सीदति। अत एव भक्तिभावो रसत्वं नाधिगच्छति।
तथा च भक्तेः सार्थक्यं सौन्दर्यञ्च रसानामन्येषामुपजीवित्वेन वर्तनेऽस्ति। यथा मधुरभक्तिः शृङ्गारोपजीविनी, वीरभक्तिस्तु वीरोपजीविनी, दास्यभक्तिश्च करुणोपजीविनी। नायं निश्चयः प्रत्याख्याति भक्तिपारम्यम्। आत्मविकासिनि मार्गे महती खलु भक्तिप्रसक्तिः। किञ्च साधनमिदमागमिकं सर्वथा रहस्यमैकान्तिकञ्च। परन्तु रसास्वादनं तावत्सदस्यमनैकान्तिकं ननु। साधारणीकृता एव हि भावा रसत्वमञ्चन्तीत्यत एव निश्चितः। भक्तस्य हृदयसंस्कारः काव्येतराभ्यासवासितो भवतीति च सद्यःपरनिर्वृत्यैकप्रयोजनबाह्योऽपि भवतीति हेतुना भक्तेर्भावस्य न साधारणीकरणक्षमता। परं भगवद्भागवतयोः सन्धानरूपिणी सा शक्तिरसाधारणधारणा। अत्र निदर्शनरूपेण तन्त्रशास्त्रीयमुद्राणां नाट्यशास्त्रीयहस्तानां प्रसक्तिः संस्मार्या। मुद्रा तु निजनाम्नैव सर्वलोकानां निरोधरूपिणीत्यवगम्यते। हस्तास्तु वितरणशीलतां निजनिरुक्त्यैव ध्वनन्तीति तेषां लोकानुरोधिता सिद्धा। एवमहं ब्रह्मास्मिरूपेण मुद्राणां वा भक्तिभावस्य मतिः प्रसरति; सर्वं खल्विदं ब्रह्मेति तत्त्वेन हस्तानां वा भक्तीतरभावानां गतिः प्रचलति। इत्थं पौनःपुन्येन भक्तेर्वैरस्यमेव सौन्दर्यजगति प्रतिभातीत्यलमतिविस्तरेण।
वात्सल्यम्। अभिनवगुप्तस्तु वात्सल्यं रतावुत्साहे वान्तर्गतं मनुते। उच्यते तेन यत्सुतानां जननीजनकप्रीतिस्तावद्भयमूला, युवकयुवतीनां वयस्यप्रीतिरवश्यं रतिमूला ,स्नेहश्च प्रबुद्धानामुत्साहमूलो धर्मवीरे पर्यवस्यतीति। नेदं विवरणं साहित्यशास्त्ररसिकानां तृप्तये वापि तुष्टये। न कोऽपि लब्धवर्णो निराकरोति रत्युत्साहयोर्महतीं जीवनव्याप्तिम्। इयं हि सुकरमनुमीयते तयोस्त्रिवर्गप्रदिपादकसामर्थ्येन। परं व्याप्तिरेव नालं भावस्य कस्यचन रसत्वप्रतिष्ठापनाय। किं ते भावा जीवसहजा इति प्रमुखः परिशीलनीयोंऽशः। मितव्याप्तयोऽपि रौद्र-बीभत्स-भयानकादयो रससिंहासने ध्रुवं प्रतिष्ठापिताः। अत्र तेषां जीवसहजतैव कारणम्। एवञ्च हास्यम्। पुरुषार्थप्रतिपादनावसरे नितरामसमर्थमपि हास्यं मानुषसहजं सार्वत्रिकञ्चेति हेतुना रस इति गण्यते।
एवं परिशीलिते सति ,रतिभावस्य तृप्तीकरणसामर्थ्यं प्रगाढञ्च मनोवाक्कायव्याप्तित्वमवगम्यते। अथ च विमर्शनार्हं भावद्व्यं यद्रतिसम्बद्धमपि कमपि वैशिष्ट्यमातनोति। सर्वजीवसाहजिकी सिसृक्षा ,तथा च विकसितजन्तुषु दृष्टिगोचरा सन्तानपालनप्रवणता। यद्यपि सिसृक्षा रत्या एवाङ्कुरीभवति तथापि रतिभाव एव सिसृक्षां पोषयतीयत्र नास्ति विप्रतिपत्तिः। यतो हि सर्वेषु जीविषु विनापवादं विद्यमाना जिजीविषा मरणस्यानिवार्यतामभिज्ञाय ,परम्परानित्यत्वन्यायानुसारं सन्तानोत्पादनेन स्वात्मानं कृतार्थं मनुते। अर्थात् ,सिसृक्षया हि जिजीविषायाः परमार्थप्राप्तिः। सिसृक्षायै ननु रतिरनिवार्या। एवं सन्ततिपर्यवसायिनी रतिः कदाचिदुपकरणरूपिणी कदाचिच्च मूलाधारस्वरूपिणी। अयं हि न्यायः स्नेहमीमांसनेऽपि सङ्गच्छते। मैथुनयुता प्रीतिरेव रतिः ;तद्विरहितं हि वात्सल्यम्। तन्नाम ,रत्या अपहृते सति मैथुनांशे सैव वात्सल्यमिति निगद्यते। रति-वात्सल्यभावयोरेतयोः सम्बन्धनैकट्याद्दुश्शकस्तद्विवेकः। तथापि स्वानुभवनिष्ठविधिना विमृष्टे तदिदं विज्ञायते। सर्वेषामपि जीविनां सख्यं परमावश्यकम्। दुरापनेयश्च सम्भोगः। पर्यन्ततः सख्यस्यैवावस्थाविशेषः सम्भोगः। अवश्यं मननीयं तथ्यमिदं यत्सर्वे जीविनः संस्कार-विधि-निषेधादिव्यवस्थायाः पूर्वमात्मजेष्वेव स्नेहं रतिञ्च साधयन्ति स्मेति। एवञ्च सन्त्यन्यान्युदाहरणानि। यथा केचन जन्तवो मैथुनोपफलभूतां सन्ततिं जनयित्वा ,तस्यां पालनप्रीतिमप्रकटयन्तो रतिमेव कामयन्ते साधयन्ति च। गमकेनानेन गम्यते यदन्ततः स्नेहो रतेः कश्चन विभागविशेषः। नायं स्वतन्त्रः सर्वथा। तस्माद्वात्सल्यं “उपरस” इति व्यवहारमर्हति। नासौ स्वतन्त्रो रसः।
Shatavadhani Dr. R. Ganesh
Latest posts by Shatavadhani Dr. R. Ganesh (see all)
- The Last Days of Pulakeshi II - 21 June 2018
- “ಅಭಿನವಭಾರತಿ”ಯ ಕೆಲವೊಂದು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು — ಕಲಾಸ್ವಾದದಲ್ಲಿ ರಸ-ಭಾವನೈರಂತರ್ಯ - 19 June 2018
- “ಅಭಿನವಭಾರತಿ”ಯ ಕೆಲವೊಂದು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು — ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ದೃಶ್ಯಕಾವ್ಯದ ಮೇಲ್ಮೆ - 12 June 2018


text:
उपदेशः नाम किम्? "उपदेशः आद्योच्चारणम्" । इत्युक्ते, आदिऋषिभिः (पाणिनि-कात्यायन-पतञ्जलिभिः) यस्य उच्चारणं कृतम् सः उपदेशः । आदिऋषिभिः कस्य कस्य उच्चारणं कृतम्? प्रत्याहाराणाम्, प्रत्ययानाम्, आदेशानाम्, आगमानाम्, धातूनाम्, प्रातिपदिकानाम्, निपातानाम् - इत्यादीनाम् । एतत् सर्वम् उच्चारणम् धातुपाठे, सूत्रपाठे, गणपाठे, उणादिपाठे, लिङ्गानुशासने च कृतम् अस्ति । अतः एते सर्वे ग्रन्थाः, तेषु उच्चारिताः प्रत्याहार-प्रत्यय-आदेश-आगम-धातवश्च ऋषिभिः यस्याम् अवस्थायाम् मूलरूपेण उच्चारिताः, तस्याम् स्थितौ उपदेशसंज्ञकाः भवन्ति । कानिचन उदाहरणानि एतानि -
1) सर्वे प्रत्याहाराः - अच्, अक्, हल् - आदयः, उपदेशाः सन्ति ।
2) सर्वे धातवः, यथा धातुपाठे दत्ताः, तस्मिन् रूपे उपदेशाः सन्ति । कः अर्थः? वन्द्-धातुः "वदि अभिवादनस्तुत्योः" अस्मिन् रूपे दत्तः अस्ति । अतः वन्द्-धातोः "वदि" अयम् उपदेशः । “वन्द्” इति उपदेशः न । तथैव, कृ-धातुः "डुकृञ् करणे" अनेन प्रकारेण दत्तः अस्ति, अतः "डुकृञ्" इति कृ-धातोः "औपदेशिकं रूपम्" । "कृ" इति उपदेशः न ।
अन्ये केचन धातवः तेषाम् औपदेशिकरूपाणि च -
- णीञ् प्रापणे । नी-धातोः औपदेशिकं रूपम् णीञ् ।
- गम्ऌँ गमने । गम्-धातोः औपदेशिकं रूपम् गम्ऌँ ।
- डुपचँष् पाके । पच्-धातोः औपदेशिकं रूपम् डुपचँष् ।
- भू सत्तायाम् । भू-धातोः औपदेशिकं रूपमपि भू-एव ।
3) सर्वे प्रत्ययाः, यथा प्रत्ययाधिकारे पाठिताः, तस्यामवस्थायाम् उपदेशाः सन्ति । उदाहरणम् - सुँ, क्त्वा, तुमुँन्, लँट् आदयः । "क्त्वा" प्रत्ययस्य प्रयोेगे तु "त्वा" इति रूपं भवति, परन्तु सः उपदेशः न । उपदेशः तु "क्त्वा" अयमेव । तथैव अन्येषाम् विषये अपि ज्ञातव्यम् ।
4) सर्वे आदेशाः आगमाश्च यथा सूत्रपाठे पाठिताः, तस्यामवस्थायाम् उपदेशाः सन्ति । उदाहरणम् - शप्, नुँम्, अट्, आत्, शिँ - आदयः । "शप् " प्रत्ययस्य प्रयोेगे तु "अ" इति रूपं भवति, परन्तु सः उपदेशः न । उपदेशः तु "शप्" अयमेव । तथैव अन्येषाम् विषये अपि ज्ञातव्यम् ।
"उपदेशः" नाम किम् तदिदानीं स्पष्टं स्यात् । तर्हि “उपदेशेऽजनुनासिक इत्” सूत्रस्य कः अर्थः? उपदेशेषु यः स्वरः अनुनासिकः, सः इत्संज्ञकः भवति, इत्यर्थः । उदाहरणानि -
1. "सुँ" अस्मिन् प्रत्यये सकारात् परः अनुनासिकः उकारः अस्ति । अतः अस्य उकारस्य इत्संज्ञा भवति ।
2. "तुमुँन्" प्रत्यये मकारोत्तरः उकारः अनुनासिकः अस्ति, अतः तस्य इत्संज्ञा भवति ।
3. "गम्ऌँ" अस्मिन् धातौ ऌकारः अनुनासिकः अस्ति, अतः तस्य इत्संज्ञा भवति ।
4. "डुपचँष्" इत्यत्र चकारात् परः यः अकारः, सः अनुनासिकः अस्ति । अतः तस्य इत्संज्ञा भवति ।
5. "भू" इत्यत्र कोऽपि अनुनासिकः स्वरः नास्ति । अतः अत्र कस्यापि इत्संज्ञा न भवति ।
6. टुओँश्वीँ अस्मिन् धातौ ओकारः अपि अनुनासिकः अस्ति, इकारः अपि । अतः उभयोः इत्संज्ञा भवति ।
7. लँण् प्रत्याहारे अकारः अनुनासिकः अस्ति, अतः तस्य इत्संज्ञा भवति ।
ज्ञातव्यम् -
1. उपदेशेषु कः स्वरः अनुनासिकः अस्ति एतत् भाष्यादेव ज्ञायते । अतएव कौमुद्याम् "प्रतिज्ञा अनुनासिक्याः पाणिनीयाः" इति उक्तमस्ति ।
2. केवलम् उपदेशस्यैव अनुनासिक-स्वरस्य अनेन सूत्रेण इत्संज्ञा भवति, कस्यापि अनुनासिक-स्वरस्य न । यथा, अणोऽप्रगृह्यस्यानुनासिकः 8|4|57
इत्यनेन मधुँ इत्यत्र अपि उकारस्य अनुनासिकत्वम् भवति । परन्तु अयम् उपदेशः न, अतः अस्य इत्संज्ञा न भवति ।


text:
सूत्रच्छेद:
वृद्भ्यः - पञ्चमीबहुवचनम् , स्यसनोः - सप्तमीद्विवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
द्युतादिष्वेव वृतादयः पठ्यन्ते। वृतु वर्तते, वृधु वृद्धौ शृधु शब्दकुत्सायाम्, स्यन्दू प्रस्रवणे, कृपू सामर्थ्ये, एतेभ्यो धतुभ्यः स्ये सनि च परतो वा परस्मैपदं भवति। वृत् वर्त्स्यति। अवर्त्स्यत्। विवृत्सति। वर्तिष्यते। अवर्तिष्यत। विवर्तिषते। वृद्ः वर्त्स्यति। अवर्त्स्यत्। विवृत्सति। वर्धिष्यते। अवर्धिष्यत। विवर्धिषते। स्यसमोः इति किम्? वर्तते।
`स्यसनोः` इति। सती सप्तमीयम्। वत्स्र्यतीत्यादौ `सेऽसिचि` 7|2|57
इत्यादेः सूत्रादसिचि स इत्यनुवत्र्तमाने `गमेरिट् परस्मैपदेषु` 7|2|58
इत्यतः परस्मैपदे च `न वृद्भ्यश्चतुभ्र्यः` 7|2|59
इतीट्प्रतिषेधः। आत्मनेपदं त्विड्भवत्येव। `विवृत्सति` इति। `हलन्ताच्च` 1|2|10
इति कित्वाद्गुणाभावः॥
ठ्स्यसनोःऽ इति सत्सप्तमी। द्यौ तादिष्वेव वृतादयः पठ।ल्न्त इति। यद्येवमियं प्राप्तिर्वृद्भ्यः पूर्वां प्राप्तिं बाधेत, ततश्च अवृतत्, अवर्तिष्टेति लुङ् इविकल्पो न स्यात् तथा चोतरत्र चकारः क्रियते-इमां प्राप्तिं पक्षे इतराप्राप्तिर्न बाधेतेति, द्यौतादिपाठसार्थ्यात्सोऽपि भविष्यति। यद्वा-लुङीत्यत्र स्वरयिष्यते, वर्त्यतीत्यादौ ठ्न वृद्भ्यश्चतुर्भ्यःऽ इति इट्प्रतिषेधः॥
सिद्धान्तकौमुदी
वृतादिभ्यः परस्मैपदं वा स्यात्स्ये सनि च ॥
वृद्भ्यः। बहुवचनाद्वृतादिभ्य इति गम्यते। `शेषात्कर्तरी`त्यतः परस्मैपदमित्यनुवर्तते, `वा क्यषः` इत्यतो वेति च। तदाह-- वृतादिभ्य इति।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
ई-शासनम्
The e-Governance section provides one stop information access to available online citizen services, state specific e-Governance initiatives, mobile governance, RTI etc.
-
भारते ई-शासनस्य आन्दोलनम्
भारते ई-शासनः प्रारम्भात् इदानीम् नवकाले प्रविशति । शासनः सार्वजनिकसेवानां विभिन्नकेन्द्रात् तकनीकमाध्यमेन नियतकाले जनानां समीपे महत्त्वपूर्णसहयोगिरूपेण कार्यं निर्वहति । राष्ट्रीयस्तरे राज्यस्तरे च ई-शासनस्य उपयोगिताविषये जागरूकतायाः आवश्यकता वर्तते ।
-
सम्प्रदानसेवाकेन्द्रस्य संचालकानां सशक्तीकरणम्
भारते ग्रामीणपरिवेशे । भारत-विकास-पहल-सम्प्रदानसेवाकेन्द्रस्य संचालकानां क्षमतानिर्माणार्थं ज्ञानसम्प्रदानार्थं तद्वैशिष्ट्यं च ज्ञातुं आवश्यकमञ्चः प्रयच्छति।
परिवर्तमाना सेवावितरण प्रक्रिया
भारते ई-शासनम् उत्तमशासनस्य पर्यायः जायमानः वर्तते । केन्द्रसर्वकारस्य राज्यसर्वकारस्य विविधाः योजनाः न केवलं नागरेभ्यः व्यवसायिभ्यः सर्वकारसङ्घठनेभ्यो वा सूचनामाध्यमेन यन्त्रतन्त्रादिमाध्यमेन च सेवां प्रददति अपि तु समाजस्य सर्वेभ्यः अपि वर्गेभ्यः प्रददद्वर्तते । अमुष्मिन्नेवोद्यमे २००६ तमे वर्षे समारब्धया राष्ट्रिय-ई-शासनयोजनाङ्गतया सम्पूर्णे भारतवर्षे प्रजासेवाकेन्द्राणि (CSC) संस्थापितानि । इमानि केन्द्राणि लौकिकान् उपसर्प्य विविधाः सेवाः कल्पयन्ति येन प्रजाः लभान्विता भवन्ति । ३१ मार्च २०१४ दिनाङ्कं यावत् १,३३,८४७ प्रजासेवाकेन्द्राणि भारतस्य सर्वेषु प्रान्तेषु विविधैः नामभिः सेवां प्रदातुं समारब्धवन्तः ।सूचना एवं प्रसारणतन्त्रम् (ICT) एषु दिनेषु एधमानं दृश्यते । तस्मात् भारतसर्वकारोऽपि तस्य लाभं स्वीचिकीर्षन् तस्मिन्नेव पथि पदं निदधति । तत्रापि प्रामुख्येन प्रजासेवाकेन्द्रमाध्यमेन । भारतीयविकासद्वारवर्त्मा (InDG) इत्युपक्रमः लौकिकेभ्यः स्वद्वारवर्त्मनि (Gateway) विषयानुक्रमणिका, सेवाविवरणं इत्यादीन् विविधासु भाषासु प्रदर्श्य समेषां लौकिकानां जीवने परिवर्तनं जनयति ।.
विकासपीडिया इत्यस्य प्रवेशद्वारस्य(Portal) ई-शासनम् इति भागस्य प्रधानं लक्ष्यं भवति सद्यः जायमानस्य ई-शासनस्पन्दस्य साहय्यम् । तस्मिन् कर्मणि ई-शासनम् प्रजाभ्यः अन्तर्जालनागरसेवामाध्यमेन (online citizen services) आशु वार्तासन्देशसूचनादीन् प्रदाय, राज्येषु ई-शासनम् आरभ्य, अन्तर्जालवैधसेवाः (online legal services) प्रदाय, मोबाईलशासनेन च सूचनाधिकारविषयेषु ज्ञानं प्रदाय तान् सहकर्तुमिच्छति । येन सम्पूर्णे भारतवर्षे ई-शासनम् इति प्रक्रिया अभिवर्धिष्यते । ग्राम्योद्योगस्य अभिवृद्धेः महत्त्वं मनसि निधाय विकासपीडियायाः मुख्यपुटे (Portal) ग्राम्योद्योगविभागः (VLE Corner) अभिनिविष्टः यत्र तत्सम्बद्धाः विविधाः सूचनाः, सामग्रयः चोपलभ्यन्ते । अयं विभागः स्वाभिप्रायप्रकटनाय कश्चन उत्तमः मञ्चः अपि भवति यत्र ग्राम्योद्योगी कश्चित् स्वाभीष्टभाषायां स्वाभिप्रायं प्रकटयितुम् अर्हति ।.
भारते ई-शासनम्
अस्मिन् विभागे राष्ट्रिय-ईशासनयोजनायाः तदुपक्रमाणां साधनसम्पत्तीनां राज्यस्तरे विविधानाम् ई-शासनोपक्रमाणाञ्च विवरणमुपलभ्यते ।.
सूचनाधिकाराधिनियमः (Right of Information Act,2015)
सूचनाधिकाराधिनियमः-२००५ (RTI) भारतसांसदस्य कश्चन अधिनियमः । अस्मिन् अधिनियमे अधिकारस्य विवरणम् तदुपयोगस्य प्रक्रिया आनेदनसोपानानि सम्पर्कविवरणं प्रायः पृच्छ्यमानानां प्रश्नानां च विवरणमुपलभ्यते ।.
अन्तर्जाले सम्पृक्त(online) ई-शासनसेवाः
अस्मिन् विभागे सम्पृक्तप्रजासेवानां (Online Citizen Services) तत्सम्बद्धानां विविधानां सम्पर्कमाध्यमानां च परिचयपुरस्सरं विवरणं दीयते .
ग्रम्योद्योगापेक्षित साधनसम्पत्तयः
अस्मिन् विभागे प्रजासेवाकेन्द्रविवरणानि तदपेक्षितसम्पर्कसङ्केताः सम्बद्धाः सेवाश्च उपलभ्यन्ते ।.
चलशासनम् (Mobile)
अयं विभागः भारते प्रवर्धमानस्य मोबाईल्शासनस्य/चलशासनस्य विवरणानि तदपेक्षितसम्पर्कसङ्केतान् च सपरिचयं प्रददाति ।.
भारतीय न्याय सेवा
अयं विभागः सम्पृक्तवैधसेवोपक्रमाणां (online legal services) तत्सम्बद्धसम्पर्कसङ्केतानां विवरणं प्रददाति ।.


text:
मेलुकोटे
मेलुकोटे (Melukote)कर्णाटकराज्यस्य मण्ड्य्यमण्डले विद्यमानं किञ्चन क्षेत्रम् । एषा
श्रीरामानुजार्याणां लीलाभूमिः । एतत् स्थानं तिरुनारायणपुरं दक्षिणबदरी यादवाद्रिः नारायणाद्रिः वेदाद्रिः यदुगिरि इत्यपि कथयन्ति । यदुगिरिपर्वतस्थले ३५८९ पादपरिमिते उन्नते स्थाने निर्मितं दुर्गम् इति कारणतः प्रसिद्धमस्ति इदं यात्रास्थलम् । दक्षिणभारते स्थितेषु चतुर्षु वैष्णवक्षेत्रेषु
मेलुकोटे अन्यतमम् । अन्यानि क्षेत्राणि कञ्चि, तिरुपतिः श्रीरङ्गञ्च।
अत्र श्रीचेलुवनारायणस्वामिमन्दिरम् अत्यन्तं सुन्दरम् अस्ति । पर्वतप्रदेशे स्थितं योगानरसिंहमन्दिरम् अपरं सुन्दरं देवस्थानम् अस्ति । कृतयुगादारभ्य अत्र पूजा प्रचलति इति विशेषः । ब्रह्मणा पूजितः, तस्य मानसपुत्रेण सनत्कुमारेण भूलोके अत्र स्थापितः देवः अत्र अस्ति इत्यभिप्रायः। श्रीरामानुजाचार्याः क्रिस्ताब्दे १११० तमे वर्षे प्रतिष्ठापितवन्तः इति चारित्रिकः आधारः अस्ति । चेलुवनारायणस्वामिदेवालयः २८० पादपरिमितः चौकाकारे अस्ति । होय्सलराजा बिट्टिदेवः अथवा विष्णुवर्धनः अस्य देवालयस्य अभिवृद्धये कारणपुरुषः इति स्पष्टमस्ति ।
श्री चेलुवनारायणस्वामिनः मनमोहका भङ्गी अत्यन्तम् आकर्षिका अस्ति । एतं वैरमुडि, राजमुडि, कृष्णराजमुडि इति किरीटैः निर्दिष्टदिनेषु अलङ्कुर्वन्ति । तेन वैरमुडि-उत्सवः, राजमुडि-उत्सवः, कृष्णराजमुडि-उत्सवः इत्यादयः आचरन्ति । वैरमुडि- उत्सवः वैभवपूर्णः भवति । एतदुत्सवं वीक्षितुं लक्षाधिकजनाः रात्रौ अत्र आगच्छन्ति । पर्वतप्रदेशे स्थितः योगानरसिंहः भक्तप्रह्लादस्य तपसः फलरूपेण प्रत्यक्षम् आगतः इति विश्वासः अस्ति । एषः देवः चतुर्भुजः भव्यमूर्तिरूपः । अत्रत्यम् अत्यन्तम् आकर्षकं स्थानम् कल्याणीतीर्थम् । अक्कनकोळ, तङ्गियकोळ, रायशिखरं (६० पादपरिमितोन्नतौ स्थिताः निराधाराः चतुस्तम्भाः एकशिलानिर्मिताः। धनुष्कोटिः इति तीर्थक्षेत्रं देवालयतः एक- कि.मीटर् दूरे अस्ति। पौराणिकैतिह्यानुसारं श्रीरामः सीतासहितः अत्र आगतवान् । सीतायाः स्नानार्थं बाणप्रयोगेण जलोद्गमनम् कृतवान् इति स्थलपुराणम् अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- मण्ड्यतः ३६ कि.मीटर ।
- पाण्डवपुरतः २९ कि.मी।
- मैसूरुतः ७० कि.मी ।
- बेङगलूरुतः १५७ कि.मी।
- सम्पर्कदूरभाषा -०८२३६-५८७३९


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २८९
अश्वचिकित्सा[सम्पाद्यताम्]
शालिहोत्र उवाच
अश्वानां लक्षणं वक्ष्ये चिकित्साञ्चैव सुश्रुत् ।
हीनदन्तो विदन्तश्च कराली कृष्णतालुकः ।। २८९.१ ।।
कृष्णजिह्वश्च यमजो जातमुष्कश्च यस्तथा ।
द्विशफश्च तथा श्रृङ्गी त्रिवर्णो व्याघ्रवर्णकः ।। २८९.२ ।।
शरवर्णो भस्मवर्णो जातवर्णश्च काकुदी ।
श्वित्री च काकसादी च खरसारस्तथैव च ।। २८९.३ ।।
वानराक्षः कृष्णशटः कृष्णगुह्यस्तथैव च ।
कृष्णप्रोथश्च यश्च तित्तिरिसन्निभः ।। २८९.४ ।।
विषमः श्वेतपादश्च ध्रुवावर्त्तविवर्जितः ।
अशुभावर्त्तसंयुक्तो वर्जनीयस्तुरङ्गमः ।। २८९.५ ।।
रन्ध्रोपरन्ध्रयोर्द्वौ द्वौ द्वौ द्वौ मस्तकवक्षसोः ।
प्रयाणो च ललाटे च कण्ठावर्त्ताः शुभा दश ।। २८९.६ ।।
सृक्कण्याञ्च ललाटे च कर्णमूले निगालके ।
बाहुमूले गले श्रेष्ठा आवर्त्तास्त्वशुभाः परे ।। २८९.७ ।।
शुकेन्द्रगोपचन्द्राभा ये च वायससन्निभाः ।
सुवर्णवर्णाः स्निग्धाश्च प्रशस्यास्तु सदैव हि ।। २८९.८ ।।
दीर्घग्रीवाक्षिकूटाश्च ह्रस्वकर्णाश्च शोभनाः ।
राज्ञान्तुरङ्गमा यत्र विजयं वर्जयेत्ततः ।। २८९.९ ।।
पालितस्तु हयो दन्तो शुभदो दुःखदोऽन्यथा ।
क्षियः पुत्रास्तु गन्धर्व्वा वाजिनो रत्नमुत्तमम् ।। २८९.१० ।।
अश्वमेधे तु तुरगः पवित्रत्वात्तु हूयते ।
वृषो निम्बवृहत्यौ च गुडूची च समाक्षिका ।। २८९.११ ।।
सिंहा गन्धकरी पिण्डी स्वेदश्च शिरसस्तथा ।
हिङ्गु पुष्करमूलञ्च नागरं साम्लवेतसं ।। २८९.१२ ।।
पिप्पलीसैन्धवयुतं शूलघ्नं चोष्णवारिणा ।
नागरातिविषा मुस्ता सानन्ता विल्वमालिका ।। २८९.१३ ।।
क्काथमेषां पिवेद्वाजी सर्व्वातीसारनाशनम् ।
प्रियङ्गुसारिवाभ्याञ्च युक्तमाजं श्रृतं पयः ।। २८९.१४ ।।
पर्य्याप्तशर्करं पीत्वा श्रमाद्वाजी विमुच्यते ।
द्रोणिकायान्तु दातव्या तैलवस्तिस्तुरङ्गमे ।। २८९.१५ ।।
कोष्ठजा च शिरा वेध्या तेन तस्य सुखं भवेत् ।
दाड़िमं त्रिफला व्योषं गुड़ञ्च समभाविकम् ।। २८९.१६ ।।
पिण्डमेतत् प्रदातव्यमश्वानां काशनाशनम् ।
प्रियङ्गुलोध्रमधुभिः पिवेद्वृषरसं हयः ।। २८९.१७ ।।
क्षीरं वा पञ्चकोलाद्यं काशनाद्धि प्रमुच्यते ।
प्रस्कन्धेषु च सर्व्वेषु श्रेय आदौ विशोधनम् ।। २८९.१८ ।।
अभ्यङ्गोद्वर्त्तनैः स्नेहं नस्यवर्त्तिक्रमः स्मृतः ।
ज्वरितानां तुरङ्गाणां पयसैव क्रियाक्रमः ।। २८९.१९ ।।
लोध्रकन्धरयोर्मूलं मातुलाङ्गाग्निनागराः ।
कुष्ठहिङ्गुवचारास्नालेपोयं शोथनाशनः ।। २८९.२० ।।
मञ्जिष्ठा मधुकं द्राक्षावृहत्यौ रक्तचन्दनम् ।
त्रपुषीवीजमूलानि श्रृङ्गाटककशेरुकम् ।। २८९.२१ ।।
अजापयः श्रृतमिदं सुशीतं शर्करान्वितं ।
पीत्वा नीरशनो वाजी रक्तमेहात् प्रमुच्यते ।। २८९.२२ ।।
मन्याहनुनिगालस्थशिराशोथो गलग्रहः ।
अभ्यङ्गः कटुतैलेन तत्र तेष्वेव शस्यते ।। २८९.२३ ।।
गलग्रहगदी शोथः प्रायशो गलदेशके ।
प्रत्यक्पुष्पी तथा वह्निः सैन्धवं सौरसो रसः ।। २८९.२४ ।।
कृष्णाहिङ्गुयुतैरेभिः कृत्वा नस्यं न सीदति ।
निशे ज्योतिष्मती पाठा कृष्णा कुष्ठं वचा मधु ।। २८९.२५ ।।
जिह्वास्तम्भे च लोपोऽयं गुड़मूत्रयुतो हितः ।
तिलैर्यष्ट्या रजन्या च निम्बपत्रैश्च योजिता ।। २८९.२६ ।।
क्षौद्रेण शोधनी पिण्डी सर्पिषा व्रणरोपणी ।
अभिघातेन खञ्जन्ति ये ह्यश्वास्तीव्रवेदनाः ।। २८९.२७ ।।
परिषेकक्रिया तेषां तैलेनाशु रुजापहा ।
दोषकोपाभिघाताभ्यां पक्कभिन्ने ब्रणक्रमः ।। २८९.२८ ।।
अश्वत्थोडुम्बरप्लक्षमधूकवटकल्कनैः ।। २८९.२९ ।।
प्रभूतसलिलः क्काथः सुखोष्णो व्रणशोधनः ।
शताह्वा नागरं रास्ना मञ्जिष्ठाकुष्ठसैन्धवैः ।। २८९.३० ।।
देवदारुवचायुग्मरजनीरक्तवन्दनैः ।
तैलसिद्धं कषायेण गुडूच्याः पयसा सह ।। २८९.३१ ।।
म्रक्षणे वस्तिनश्ये च योज्यं सर्वत्र लिङ्गिने ।
रक्तस्रावो जलौकाभिर्न्नेत्रान्ते नेत्ररोगिणः ।। २८९.३२ ।।
खादिरोडुम्बराश्वत्थकषायेण च साधनम् ।
थात्रीदुरालभातिक्ताप्रियङ्गुकुङ्कुमैः ।। २८९.३३ ।।
गुडूच्या च कृतः कल्को हितो युक्तावलम्बिने ।
उत्पाते च शिले श्राव्ये शुष्कशेफे तथैव च ।। २८९.३४ ।।
क्षिप्रकारिणि दोषे च सद्यो विदलमिष्यते ।
गोशकृन्मञ्जिकाकुष्ठरजनीतिलसर्षपैः ।। २८९.३५ ।।
गवां मूत्रेण पिष्टैश्च मर्द्दनं कण्डुनाशनम् ।
शीतो मधुयुतः क्काथो नाशिकायां सशर्करः ।। २८९.३६ ।।
रक्तपित्तहरः पानादश्वकर्णैस्तथैव च ।
सप्तमे सप्तमे देयमश्वानां लवणं दिने ।। २८९.३७ ।।
तथा भुक्तवतान्देया अतिपाने तु वारुणी ।
दीवनीयैः समधुरैर्मृद्वीकाशर्करायुतैः ।। २८९.३८ ।।
सपिप्पलीकैः शरदि प्रतिपानं सपद्मकैः ।
विड़ङ्गापिप्पलीधान्यशताह्वालोध्रसैनधवैः ।। २८९.३९ ।।
सचित्रकैस्तुरङ्गाणं प्रतिपानं हिमागमे ।
लोध्रपिरियङ्गुकामुस्तापिप्पलीविश्वभेषजै ।। २८९.४० ।।
सक्षौद्रैः प्रतिपानं स्याद्वसन्ते कफनाशनम् ।
प्रियङ्गुपिप्पलीलोध्रयष्ट्याक्षैः समहौषधैः ।। २८९.४१ ।।
निदाघे सगुड़ा देया मदिरा प्रतिपानके ।
लोध्रकाष्ठं सलवणं पिप्पल्यो विश्वभेषजम् ।। २८९.४२ ।।
प्रावृड्भिन्नपुरीषाश्च पिवेयुर्वाजिनो घृतम् ।
पिवेयुर्वाजिनस्तैलं कफवाय्वधिकास्तु ये ।। २८९.४३ ।।
प्रावृड्भिन्नपुरीषाश्च पिवेयुर्वाजिनो घृतम् ।
पिवेयुर्वाजिनस्तैलं कफवाय्वधिकास्तु ये ।। २८९.४४ ।।
स्रेहव्यापद्भ्वो येषां कार्य्यं तेषां विरूक्षणम् ।
त्र्यहं यवागू रूक्षा स्याद् भोजनं तक्रसंयुतम् ।। २८९.४५ ।।
शरन्निदाघ्योः सर्पिस्तैलं शीतवसन्तयोः ।
वर्षासु शिशिरे चैव वस्तौ यमकमिष्यते ।। २८९.४६ ।।
गुर्वभिष्यन्दिभक्तानि व्यायामं स्नानमातपम् ।
वायुवर्जञ्च वाहस्य स्नेहपीतस्य वर्जितम् ।। २८९.४७ ।।
स्नानं पानं शकृत्क्रूष्ठमश्वानां सलिलागमे ।
अत्यर्थं दुर्द्दिने काले पानमेकं प्रशस्यते ।। २८९.४८ ।।
युक्तशीतातपे काले द्विःपानं स्नपनं सकृत् ।
ग्रीष्मे त्रिस्नानपानं स्याच्चिरं तस्यावगाहनम् ।। २८९.४९ ।।
निस्तुषाणां प्रदातव्या यवानां चतुराढकी ।
चणकव्रीहिमौद्गानि कलायं वापि दापयेत् ।। २८९.५० ।।
अहोरात्रेण चार्द्धस्य यवसस्य तुला दश ।
अष्टौ शुष्कस्य दातव्याश्चतस्रोऽथ वुषस्य वा ।। २८९.५१ ।।
दूर्वा पित्तं यवः कासं वुषश्च श्लेष्मसञ्चयम् ।
नाशयत्यर्जुनः श्वासं तथा मानो बलक्षयम् ।। २८९.५२ ।।
वातिकाः पैत्तिकाश्चैव श्लेष्मजाः सान्निपातिकाः ।
न रोगाः पीडयिष्यन्ति दूर्वाहारन्तुरङ्गमम् ।। २८९.५३ ।।
द्वौ रज्जुबन्धौ दुष्टानां पक्षयोरुभयोरपि ।
पश्चाद्धनुस्च कर्त्तर्व्यो दूरकीलव्यपाश्रयः ।। २८९.५४ ।।
वासेयुस्त्वास्तृते स्थाने कृतधूपनभूमयः ।
यत्नोपन्यस्तयवसाः सप्रदीपाः सुरक्षिता ।। २८९.५५ ।।
कृकवाक्कजकपयो धार्य्याश्चाश्वगृहे मृगाः ।। २८९.५६ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये अश्वायुर्वेदो नामोननवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।


text:
७ ॥ ईश्वरवादः ॥
॥ पूर्वपक्षसंक्षेपः ॥
इह प्रत्यवस्थानमन्येषाम्, विवादास्पदीभूतं भूधरादि बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकम्,
कार्यत्वात् । यद्यत् कार्यं तद् बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकं दृष्टम्, यथा घटः । कार्यं चेदं भूधरादि ।
तस्माद् बुद्धिमत्पूर्वकमिति । न चेदमसिद्धम्, बौद्धस्यापि विन्ध्यगन्धमादनादीनां
कार्यत्वे विवादाभावात् । नापि विरुद्धम्, सपक्षे भावात् । न चानैकान्तिकम्,
क्वचिदपि कार्ये बुद्धिमदधिष्ठानव्यभिचारस्य दर्शयितुमशक्यत्वात् । प्रत्यक्षागमाभ्याम्
अबाधनाच्च न कालात्ययापदिष्टम् । प्रतिहेतोरभावाच्च न प्रकरणसमम् । तदनेन यत्
सिद्धम्, तदुपादेयं विदुषाम्, साधनान्तरसिद्धवत् । न च सर्वत्रान्वयव्यतिरेके हेतुवल्ल
भतया बुद्धिमति कार्यस्य 21a तदुभयासिद्धेरसाधनत्वमभिधेयम्, सपक्षे सतोऽस्य
विपक्षराशेराकाशदेरत्यन्तं व्यावृत्तेः ।
त्रयो हि भावराशयः । बुद्धिमत्कर्तृकाश्च घटादयः, अकर्तृकाश्चाकाशादयः,
सन्दिग्धकर्तृकाश्च भूधरादयः । तत्र घटादिषु सपक्षेषु विद्यमानम्, अविद्यमानमम्बरादिषु
विपक्षेषु इत्यन्वयव्यतिरेकि कार्यत्वं शेषेषु वर्तमानमवश्यं साध्यमुपस्थापयति । यद्यपि
च दिगम्बरादयोऽसन्तस्तन्मते परमाणवस्तु कार्यमेव, तथाप्यसतोऽपि व्यावृत्तिः
स्वीकृतैव । तथा च,
इति हि शास्त्रम् । न च विपक्षताक्षतिः, साध्यानधिकरणलक्षणत्वाद् विपक्षस्येति
किमेषां सत्तासाधनप्रयासेन ? तस्मान्नान्वयव्यतिरेकारेकः कर्तरि यथोके कार्यत्वस्य ।
एवमुत्पत्तिमत्त्वाचेतनोपादानत्वस्थित्या प्रवृत्त्यादिषु योज्यम् ॥ 234
अत्र बौद्धमुत्थापयन् शङ्करः प्राह, नोत्पत्तिमात्रेण यथोक्तबुद्धिमत्पूर्वकत्वस्य
सिद्धिः । अपि तु यादृशं प्रासादादिषु दृष्टम्, यद्दृष्टेरक्रियादर्शिनोऽपि कृतबुद्धिरुत्पद्यते,
यदि तादृगेव क्षित्यादिषु भवेत् स्यादत्रापि बुद्धिमतोऽनुमानम् । न कार्यत्वशब्दसाम्येन,
तत्र व्यभिचारस्यापि संभाव्यमानत्वात् । न ह्यर्थान्तरात्,
पाण्डुत्वादग्नेरनुमानं न्याय्यम् । अचेतनोपादानत्वाद् घटादिवत् क्षित्यादेरपि कर्तुः
अनुमानमिति चेत् ? एवं तर्हि घटादेर्मुद्विकारस्य कुम्भकारपूर्वकत्वाद् वल्मीकस्यापि
तत्पूर्वकत्वानुमानप्रसङ्गः । तदुक्तम्,
वार्तिकत्रयम्2462 । तदिदमनिरूपितपराभिप्रायस्य व्याहृतम् । तथा हि बुद्धिमत्कारणस्य
सद्भावे भावो घटादाबुत्पत्त्यादेरभावे चाभावो गगनादिषु । स च तथा प्रसिद्धाविनाभावो
यत्रैव क्षित्यादावुपलभ्यते तत्रैव तद्विनिर्माणसमर्थकर्तृबुद्धिं तद्विदो जनयति । न चैवं
पाण्डुत्वादयः, तेषां जात्यन्तरसमवायिनामग्निव्यभिचारोपलब्धेरिति । तथा न ह्यनधि
ष्ठितानां प्रयत्नवता करणकर्मणां क्रियासु स्वातन्त्र्यमुपलब्धपूर्वम्, सर्वत्र बुद्धिमदधिष्ठितेभ्य
एव प्रासादादिप्रसवोपलब्धेरिति ॥
2463वाचस्पतिस्तु स्वाभाविकसम्बन्धं प्रस्तुत्याह, इहापि कार्यत्वस्योपादानाद्यभिज्ञेन
कर्त्रा स्वाभाविकः सम्बन्धोऽस्त्येव, उपाधेरनुपलम्भेन व्यभिचारासिद्धेः । तृणादयश्च
पक्षीकृता इत्युक्तम् । उत्प्रेक्षणमात्रं तु न कर्तव्यमित्यपि प्रतिपादितमेव । ततः स्वभावतः
प्रतिबद्धं स्वसाध्येन यदि साध्यमन्तरेण भवेत्, स्वभावादेव प्रच्यवेतेति तर्कसहायं
निरस्तसाध्यव्यतिरेकवृत्तिसन्देहं भूधरादिषु दृष्टं स्वसाध्यमुपस्थापयितुं शक्तं किम्
अरुचिभिः ? ये तु पाण्डुत्वमृद्विकारगोत्वादयस्तेषां जात्यन्तरसमवायित्वेन प्रत्यक्ष एव
व्यभिचारोपलब्धेर्न ते हेतवः, जात्यन्तरसमवायिनो हिमादिगतपाण्डुत्वस्याग्नि
व्यभिचारात् । तथा मृद्विकारस्य स्थपत्यादिपूर्वकत्वेन 21b कुलालव्यभिचारात् ।
एवमन्यत्रापि बोद्धव्यम् । ततश्चायं तत्र विभागः । यदेव विशिष्टं पाण्डुद्रव्यधूमरूपम्,
235
तदेवाग्नेर्हेतुः, तत्र तस्याव्यभिचारदर्शनात् । यत् पुनरग्निविलक्षणकारणजन्मपाण्डु
द्रव्यमात्रमर्थतो भिन्नं शब्दसाम्यादभेदि, न ततोऽग्नेरनुमानम्, तत्र तस्य व्यभिचारोप
लब्धेः । एवं मृद्विकारादिष्वपि योज्यम् । कार्यत्वसामान्यस्य त्वभूत्वाभावलक्षणस्य
पर्वतादिषु भावः परैरिष्ट एव । किं तु प्रतिबन्धासिद्धेरनैकान्तिकमिति ब्रुवते । स च
धूमादेरिव प्रतिपादित इति युक्तं ततस्तदनुमानमिति ॥
वित्तोकस्त्वाह, स्यादेतत् । न सपक्षविपक्षयोर्दर्शनमात्रेणाव्यभिचार
निश्चयोऽतदात्मनोऽतदुत्पत्तेश्चाव्यभिचारनियमायोगात् । तदिदं कार्यत्वं सन्दिग्ध
व्यतिरेकत्वादसाधनम् ॥
अत्रोच्यते । नास्ति विपक्षव्यावृत्तिसन्देहो धूमानलयोरिव कार्यबुद्धिमतोरुप
लम्भानुपलम्भसाधनस्य कार्यकारणभावस्य सिद्धत्वात् । कार्यविशेषस्यैव तदुत्पत्ति
सिद्धिर्न कार्यसामान्यस्य, यथा धूमादिवर्तिवस्तुत्वादेर्नानलादिजन्यत्वनिश्चय इति
चेत्—न, विशेषहेत्वभावात् । उपलम्भानुपलम्भयोस्तदुत्पत्तिसाधनत्वेनेष्टयोः साध्य
साधनसामान्ययोरविशेषात् कार्यविशेषस्येव कार्यमात्रस्यापि प्रबोधाश्रयायत्ततासिद्धेः ।
न चैवं वस्तुत्वस्यापि वह्निकार्यत्वम्, तदन्तरेणापि सहस्रश उपलम्भात् । ततो यथा
कार्यं वस्त्रादि उपादानवद् दृष्टमिति कार्यान्तरमपि तथा व्यवस्थाप्यते, तथा तदेव
वस्त्रादिकार्यं बुद्धिमद्धेतुकं दृष्टमित्यदृष्टकर्तृकमपि कार्य कर्तृपूर्वकं व्यवस्थाप्यते,
उपादानस्येव कर्तुरपि कार्येणानुकृतान्वयव्यतिरेकत्वात् । तेन यथा कार्यं च निरुपादानं
चेति न शक्यमाशङ्कितुम्, तथा कार्यं च भवेदकर्तृकं चेति नाशङ्कनीयम्, कार्यमात्रस्य
कर्तृमात्रादुपादानादिवात्पादसिद्धेरविशेषादिति ॥
यत् तूच्यते, अन्यादृशमेव कार्यं बुद्धिमता व्याप्तम्, यद्दृष्टेरक्रियादर्शिनोऽपि
कृतबुद्धिः, तच्चासिद्धं सिन्धुभूधरादाविति । ननु केयं कृतबुद्धिः ? किं साधनबुद्धिरथ
साध्यबुद्धिः ? साधनबुद्धिस्तावद् भवतां सिद्धैव, कर्मजं लोकवैचित्र्यमित्यभ्युपगमात् ।
अथोत्तरः पक्षः, तेनायमर्थो भवति, नेदं क्षित्यादिषूपलभ्यमानं साध्यानुमानसमर्थं
कार्यत्वं किं त्वन्यदेव साध्यबुद्धिजननात् । न चैतद् युक्तम्, सर्वानुमानोच्छेदप्रस
ङ्गात् । धूमादिष्वपि हि शक्यमेवं वक्तुम्—नायं वह्न्यनुमितिसमर्थो धूमः, किं त्वन्य
एव साध्यदर्शिनः साध्यबुद्ध्यजननात् । तथा च तावन्न साधनं सिध्यति, यावन्न साध्य
बुद्धिः सिध्यति । तावन्न साध्यबुद्धिः सिध्यति, यावन्न साधनं सिध्यतीति स्फुटतरमित
रेतराश्रयत्वमिति ॥
शङ्करोऽप्याह, न च व्यामोहात् कस्यचित् साध्यबुद्ध्यभावे हेतोरसिद्धिः,
सर्वानुमानेषु तद्भावप्रसङ्गादिति ॥
भूषणकारस्त्वाह, कृतकत्वेन प्रतीतौ कथं न कृतबुद्धिः ? सर्वेषां प्रासादादिष्वपि
22a कृतबुद्धिर्न भवति, यथा चिरन्तनेषु प्रासादादिषु व्याप्त्यभिज्ञस्यैव कृतबुद्धिः
भवति, व्याप्तिविमूढानामकृतबुद्धिरेव, तथा क्षित्यादिष्वपीति न कश्चिद् विशेषः । पुरुष
कृतबुद्धिः प्रासादादिष्विव क्षित्यादिषु न भवतीति चेत् ? किं प्रसिद्धाविनाभावानामुत
अप्रसिद्धाविनाभावानाम् ? प्रसिद्धाविनाभावानामपि किं व्याप्तिग्रहणस्मृतिविकलानाम्,
अथान्येषाम् ? अभ्रष्टस्मरणानां तावद्भवत्येव पुरुषकृतबुद्धिः, लोकेऽपि विचित्रं जगत्
केनचिद् धात्रा निर्मितमित्यस्ति प्रतीतिः । व्याप्तिग्रहस्मृतिविमूढानां तु प्रासादादिष्वपि
केषुचिन्न पुरुषकृतबुद्धिर्भवतीति नैतावता तेषामपुरुषकृतत्वम् ।
अपि चेयं वेदेष्वपि पुरुषकृतबुद्धिर्मीमांसकानां नास्तीत्यतश्च तत्रापि पुरुषकृति
साधनायोक्ता वाक्यत्वादयोऽसिद्धाः स्युः । किं चानित्यत्वसिद्ध्यर्थं यत् कृतकत्वं
साधनमुक्तम्, तदप्यसिद्धं स्यात् । न हि यादृशं कृतकत्वादि घटादिषु दृष्टं श्रोत्राग्राह्य
रूपम्, तादृशं शब्देऽस्तीति । तस्मात् दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकवैधर्म्यमेतत् सर्वानुमानेषु
समानं नेश्वरानुमानस्यैव बाधकमिति ॥
मञ्जर्यां त्रिलोचनः पुनराह, बुद्धिमत्पूर्वकत्वेन व्याप्तं जन्म धटादिष्वेवास्तीति
कुतः प्रतिपद्यसे ? कृतबुद्धिहेतुत्वादिति चेत् ? एवं तर्हि घटादीनां स विशेषो वाच्यो
येन महाभूतासंभाविना विशेषेण घटादय एव कृतबुद्धिमुत्पादयन्ति न महाभूतानि ।
न तावत् कर्तृक्रियोपलब्धिर्विशेषः, अक्रियादर्शिनोऽपि कृतबुद्धिहेतुत्वाभ्युपगमात् ।
महत्त्वपरिमाणं विशेष इति चेत् ? तस्यापि कारणबहुत्वमहत्त्वप्रचयविशेषेभ्यो महा
भूतेष्वपि दृष्टत्वात् । कृतकत्वमेव विशेष इति न वाच्यम्, कारणसमवायलक्षणस्याभूत
प्रादुर्भावस्य पृथिव्यादिष्वप्यविशिष्टत्वात् । न चैतेभ्योऽन्यः शक्यो विशेषः शक्रेणापि
निरूपयितुम्, यस्य भावाद् घटादय एव कृतबुद्धिहेतवो न पृथिव्यादय इति ॥
वाचस्पतिस्त्वाह2464, इदमत्र निपुणतरं निरूपयतु भवान्, किं बुद्धिमदन्वयव्यति
रेकानुविधानं विशेषः ? उताहो तद्दर्शनम्, यत् पर्वतादिषु नास्तीत्यभिधीयते ? यदि
पूर्वः कल्पः, स बुद्धिमद्धेतुकत्वं तनुभुवनादेरातिष्ठमानैरभ्युपेयत एव । न हि कारणं
237
कार्याननुविहितभावाभावमन्यो वक्तुमर्हत्यह्रीकात् । अथ दर्शनमिति चरमः कल्पः ?
न तर्हि अक्रियादर्शिनः कृतबुद्धिसंभवः । य एव घटोऽनेन बुद्धिमदन्वयव्यतिरेकानु
विधायी दृष्टः, स एव तत्कार्यो, न तु विपणिवर्ती । तज्जातीयस्य तदन्वयव्यतिरेकानु
विधानदर्शनाददृष्टान्वयव्यतिरेकानुविधानमपि तज्जातीयं तथेति चेत् ? हन्तोत्पत्ति
मद्धटादि बुद्धिमदन्वयव्यतिरेकानुविधायीत्यन्यदपि तनुभुवनादि तथा भवन्न दण्डेन
पराणुद्यते । घटजातीयमुत्पत्तिमद्बुद्धिपूर्वकमिति चेत् ? ननु प्रआसादादि तद्धेतुकं
न भवेदघटजातीयत्वात् । 22b अथ यज्जातीयं बुद्धिमदन्वयव्यतिरेकानुविधायि
दृष्टम्, तज्जातीयमेवादृष्टान्वयव्यतिरेकमपि बुद्धिमद्धेतुकम् । तत् किमिदानीं कार्यजातीय
प्रासादादि बुद्धिमद्धेतुकं न दृष्टम्, येनोत्पत्तिमत् तनुभुवनादि तथा न स्यात् । न खलु
तज्जातीयत्वेन कश्चिद् विशेषः ॥
वित्तोकोऽपि, भवतु वा कश्चिदनिरूपितरूपो विशेषः, किं पुनरनेन विशेषं
प्रतिपादयताभिप्रेतम् ? किं कार्यत्वसामान्यस्यासिद्धत्वम्, अथ कार्यविशेषस्य, अथ
कार्यमात्रस्य बुद्धिमत्कर्तृव्यभिचारः, अथ साध्यदृष्टान्तयोर्वैधर्म्यमात्रम् ? किं चातः ?
यदि तावत् कार्यमात्रस्यासिद्धत्वम्, तन्नास्ति, विश्वम्भरादिषु घटादिष्विव कारणव्यापार
जन्मतयोभयसिद्धत्वात् । अथ कार्यविशेषस्य कुम्भादिवर्तिनः पक्षेऽसिद्धिः अभिधोयते, तदा
न काचिदत्र क्षतिः, विशेषस्य हेतुत्वेनानुपादानात् । यदि तु कार्यसामान्यस्य कर्तृव्यभिचारः
प्रतिपादयितुमिष्टः, स न शक्यो विपक्षेऽदर्शनात्, तृणादेश्च पक्षीकृतत्वात् । अथ साध्य
दृष्टान्तयोर्वैधर्म्योद्भावनम्, तन्न, सर्वत्र तस्य सुलभत्वात् ॥
2465अपरस्तु एवं तावद् धूमादेरिव कार्यत्वस्य स्वाभाविकः प्रतिबन्धः प्रतिपादितः ।
इदानीं सौगतमनोऽनुरञ्जनार्थं बाधकान्यपि प्रमाणान्यभिधीयन्ते । न खल्वस्माकं
बाधकप्रमाणदारिद्र्यम् । किं तु नायं न्याय इति ब्रूमहे । तत्र तावदिदमेव बाधकं
प्रमाणम्, सकृदपि पुरुषादनुत्पादो नाम । यथा सौगतानां चित्रभानोरनुमाने यदि
चित्रभानुमन्तरेण कारणान्तरादपि धूमो देशान्तरे कालान्तरे वा जायेत, दृष्टयोरपि
देशकालयोर्न चित्रभानोः सकृदप्यात्मसत्तां लभेत, यस्मान्न तदभावे भवतस्तत्कार्य
नियमो युक्तः, अतिप्रसङ्गात् । ततश्च तादृशस्य सर्वस्यैवातद्धेतुत्वान्न ततः सकृदपि
जायेत । भवति च तस्मान्नातज्जन्यं तादृशमिति विपर्यये बाधकप्रमाणवृत्त्या प्रति
238
बन्धसिद्धिः, तथाऽस्माकमपि यदि किञ्चिद् बुद्धिमदधिष्ठानमन्तरेणान्यतोऽपि कार्यमुप
जायेत, हन्त न तर्हि सकृदपि बुद्धिमतः कुम्भकारादेरुत्पद्येत । भवति च ततस्तज्जन्यम्
इत्येकं बाधकं प्रमाणम् ।
यथा वा सौगतानामपि न धूमोऽन्यस्माद् भवतीति शङ्कनीयम्, अनियतहेतुकत्वेन
निर्हेतुकत्वप्रसङ्गात् । निर्हेतुकस्य च,
तथास्माकमपीति द्वितीयं बाधकं प्रमाणम् ।
एवं च सति यथा भवतामयं नियमः सिध्यति, स धूमोऽग्न्यन्वयव्यतिरेकानु
विधायी पदार्थविशेषः, स चाग्निर्यस्तस्य जनकः । तद् यद्यसौ शङ्क्यमानो धूमस्तदाग्नि
कार्य एवेति, तथास्माकमपि तत्कार्यं यद् बुद्धिमत्पूर्वकम् । स पुरुषो यस्तत्कारोति ।
तथा यदि चेतनावन्तमधिष्ठातारमन्तरेण 23a क्वचिदपि कार्ये निश्चेतनानां प्रवृत्ति
निवृत्ती स्यातां तदानीं कार्यक्रियाया अविरामप्रसङ्गः । तथा हि यद्यचेतनानां स्वरसतः
प्रवृत्तिस्तदा निरभिप्रायव्यापारतया सर्वदा प्रवृत्तिः स्यात् । न ह्यकस्मात् प्रवृत्तिनाशो
युक्तः । ततश्च कार्यस्याविरामः । अथौदासीन्यम्, तदा कदाचिदपि प्रवृत्तिर्न स्यात्,
विशेषाभावात् । अधिष्ठायकेन तु प्रयत्नवता कदाचित् प्रवत्यन्त इति युक्तं पश्यामः,
नाचेतनेन । तस्येच्छायत्तप्रवृत्तिनिवृत्त्योरयोगादिति तृतीय बाधक प्रमाणम् ।
इह खलु कार्यत्वं कादाचित्ककारणसन्निधिमत्तया व्याप्तम्, कादाचित्ककारण
सन्निधिश्चान्वयव्यतिरेकाभ्यां कर्तृव्यापाराधीनः, यथा तुरोवेमादीनां सन्निधिः ।
विपक्षे च कादाचित्ककारणसन्निधिसत्ता नास्ति । न ह्यचेतनः कारणानि सन्निधापयितुं
शक्नोति, शक्तौ वा घटादावपि कर्तृव्यापारनिवृत्तिप्रसङ्गात् । ततश्च व्यापकानुपलब्ध्या
विपक्षान्निवर्तमानं कार्यत्वं बुद्धिमत्पूर्वकत्वेन व्याप्यत इति प्रतिबन्धसिद्धिरिति चतुर्थं
बाधकं प्रमाणम् ।
तथा देशाद्यनियमप्रसङ्गो बाधकः । तथा हि कार्यत्वं देशकालप्रकृतिनियमेन
व्याप्तं यदि प्रयत्नवन्तमन्तरेण भवेत्, न देशादिनियमेन भवेत् । कर्तुरिच्छया हि
क्वचिद् देशादावन्यदेशादिव्यवच्छेदेन जायेत । तदभावे सर्वत्र देशादौ भवेदिति
239
विपक्षाद् व्यापकानुपलब्ध्या निवर्तमानं कार्यत्वं प्रयत्नवन्नान्तरीयकत्वेन व्याप्यत इति
प्रतिबन्धसिद्धिः पञ्चमं बाधकं प्रमाणमिति ॥
यत् शङ्करः, निरभिप्रायव्यापारेभ्यः सर्वकार्याणां देशादिनियमो न स्यादिति ।
तथा नापि कश्चिद् विशेषः क्षित्यादिहेतूनां प्रासादादिहेतुभ्यो येनामी निरभिप्राय
व्यापाराः सन्तः प्रयत्नवन्निरपेक्षाः प्रतिनियमवता च व्यापारेण तद्वन्तः स्युरिति ॥
2466वाचस्पतिस्तु कणिकायामीश्वरवादमुत्थापयन्नाह, यदि पुनरचेतनानि चेतनान
धिष्ठितानि कार्यं कुर्युः, ततो यत्र क्वचनावस्थितानि जनयेयुरिति न देशकालप्रतिनियत
प्रसवं कार्यमुपलभ्येत । हेतुसमवधानाधीनजन्मतया कार्यं न प्रत्येकं कारणैर्जन्यत
इति चेत् ? सत्यम्, समवधानमेव तु 2467कारणानां कुतः ? कादाचित्कपरिपाकाद्
अदृष्टविशेषादिति चेत् ? 2468नन्वयमप्यचेतनः कथं यथावत्कारणानि सन्निधापयेत् ?
नो खलु यत्र क्वचनावस्थितानि दण्डादीनि विना कुम्भकारप्रयत्नमदृष्टविशेषवशादेव2469
परस्परं सन्निधीयन्ते, सन्निहितानि वा कार्यस्येशते । तस्मात् कारणसमवधानव्याप्त
त्वात् कार्योत्पादस्य, तस्य चोपलब्धिमत्पूर्वकत्वाभावेऽनुपपत्तेर्व्यापकनिवृत्त्या विपक्षात्
कार्योत्पादो निवर्तमान उपलब्धिमत्पूर्वकत्वेन व्याप्यत इति प्रतिबन्धसिद्धिरिति ॥
एवं 23b सति भवतु कर्तृमात्रसिद्धिः, सर्वज्ञता तु कथमस्य, दृष्टान्ते तदन्वय
स्याभावादिति चेत् ?
अत्र त्रिलोचनः, नैतदस्ति । यतो नास्माभिरुपात्तभेदः कर्ता साधयितुमिष्टः,
किं तर्हि ? साध्यसामान्यम् । तस्य च येन विशेषेण सह वास्तवः प्रतिबन्धोऽस्ति
सोऽप्युपादानादिसाक्षात्कारणलक्षणो विशेषः साध्यसामान्ये निश्चेतव्येऽवश्यनिश्चेतव्यः,
तत्त्यागे साध्यसामान्यत्यागप्रसङ्गात् । न च शक्यं त्यक्तुम्, साध्यसामान्यस्य
क्षित्यादिधर्मिव्यापकत्वात् । तत्पुनः क्षित्याद्युपादानं परमाणुचतुष्टयम् सर्वक्षेत्रज्ञ
समवेतसिद्धिरूपाणि कर्माणि । दिक्कालौ चोपकरणम् । सर्वक्षेत्रज्ञलक्षणं च सम्प्रदानम् ।
क्षेत्रज्ञोपभोगलक्षणं च प्रयोजनम् । एतत् सर्वं प्रत्यक्षतः प्रतिपद्यमानः कर्ता प्रत्यक्षी
कृतसकलविश्वविभागः सर्वज्ञः । न चास्योपन्यासपूर्वकोऽन्वयो दृष्टान्ते प्रदर्श्यते,
येनानन्वयादिदोषगणस्यापत्तिः स्यात् ॥
स्यादेतत् । महाभूतोत्पत्तेर्द्व्यणुकादिक्रमस्य घटनिष्पत्तेरपि द्व्यणुकादिक्रम
विशेषानुपलब्धेरयं घटं कुर्वन् कुम्भकारो द्व्यणुकमपि करोति । न च तस्योपादानम्
उपकरणं वा कुलालः प्रत्यक्षतः प्रतिपद्यते । तस्मादयमनेकान्तः, यो यस्य कर्ता स
तस्योपादानादि जानातीति ॥
अत्रोच्यते । भवेदनेकान्तो यदि कुलालो द्व्यणुकस्य कर्ता भवेत् । न हि
यावदन्त्यावयविनिष्पत्तेरङ्गं तत् सर्वं कुलालः करोति, दृष्टसामर्थ्यकारणप्रयोक्तृलक्षण
त्वात् कर्तृकत्वस्य । तस्माद् द्व्यणुकमपि महाभूतवत् सन्दिग्धकर्तृकत्वात् साध्यमेव ।
तदेवं यत् साध्यवादिना साधयितुमिष्टमनुमेयसामान्यं तद् दूषणवादिना प्रतिबन्धुं
न शक्यते । यस्तु दूषणवादिना प्रतिबन्धुमिष्टो विशेषः, नासौ साध्यसामान्यवादिना
साधयितुमिष्टः । किं तर्हि ? साध्यसामान्ये निश्चेतव्ये तेन वास्तवप्रतिबन्धस्य विशेषस्य
सिद्धिर्बलाद् भवन्ती नोपेक्ष्यते । एवं साधनायत्तां विशेषसिद्धिमाचार्यो मन्यमानो
यद् दूषणमवादीत्,—यावतीमर्थगतिं साधनं व्याप्नोति तावतीं दूषणमपि । यद्यसौ
विशेषो न साधनेन विषयीकृतः, कथमतस्तत्सिद्धिः ? सिध्यन् वा कथमविषयः ?
विषयश्चेत्, कथं स्वाश्रयां दोषगतिं न स्पृशेदिति, तन्निरस्तम् । यतः साधनवादी
साधनाधीनां यदि विशेषसिद्धिमभ्युपगच्छेत् तदैतत् स्यात् । न च नैयायिकः साधना
यत्तां विशेषसिद्धिमुपजीवति । किं तर्हि ? साध्यसामान्यप्रतिबन्धाकृष्टस्य विशेषस्य
सिद्धिम्, यथा बौद्धः क्षणिकत्वसिद्धौ तेन वास्तवप्रतिबन्धान्नैरात्म्यसिद्धिमुपजीवति ।
न ह्यात्मनि नित्ये विभौ च सति सर्ववस्तुविषयं क्षणिकत्वमनुमातुमीशः ॥
मीमांसकोऽपि दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकमवयविनं निश्चिन्वन् निश्चेतव्यानुषङ्गिण
इन्द्रियस्य नानात्वं नियतविषयत्वमिन्द्रियाणां स्वविषयग्रहणलिङ्गत्वं ज्ञातुर्ज्ञानसाध
नत्वं गन्धादिगुणव्यतिरिक्तं 24a च गुणाधिकरणमनियतविषयश्चेतन इत्येता
वतोऽर्थानुपजीवति । तथा साध्यविशेषोऽपि नैयायिकैरुपजीव्यत इति सर्वं समानम्
अन्यत्राभिनिवेशात् । तस्मात् सिद्धं सर्वज्ञत्वमिति ॥
वाचस्पतिस्तु2470, स्यादेतत् । उत्पत्तिमत्त्वमुपादानाद्यभिज्ञकर्तृमात्रव्याप्तं घटादिषु
दृष्टं तन्मात्रमेव पृथिव्यादीनां गमयेत् । नित्यसर्वविषयज्ञानवत्कर्तृपूर्वकत्वं तु कुत
स्त्यम् ? न चैतद् घटादौ दृष्टान्तधर्मिणि दृष्टम् ॥
नन्वेवं रूपाद्युपलब्धेः क्रियात्वेन चक्षुरादिसाधनानुमानमपि कथम् ? न हि
च्छिदादयः क्रिया इन्द्रियसाधना दृष्टाः, तासां कुठारादिसाधनत्वात् । अथ दृष्टान्त
धर्मिण्यदृष्टमपि इन्द्रियसाधनत्वं पक्षधर्मताबलात् सिध्यति, रूपाद्युपलब्धिगतं हि
क्रियात्वं तदेव करणं गमयेत्, यत् तदुपलब्धिनिर्वर्तनसमर्थम्, न च कुठारादयः
समर्था इति पक्षधर्मताबलात् कुठारादिविलक्षणमदृष्टचरमपि चक्षुरादि उपस्थापयतीति ।
तदत्रापि समानम् । न ह्यपरिमेयानियतदिग्देशैन्द्रियकातीन्द्रियकत्रसस्थावरादिलक्षण
कार्योत्पादयौगपद्यमसति सर्वविषये ज्ञाने नित्ये वा सेद्धुमर्हति । नो खल्वीदृशं
पारमेश्वरं ज्ञानं कार्यशरीरेन्द्रियादिकार्यं संभवति, शरीराद्युत्पत्तेः प्रागस्याचैतन्येन
तत्प्राक्कालकार्योत्पादाय परमेश्वरान्तरकल्पनाप्रसङ्गात् । एवं च ततः प्राक् ततः प्रागिति
अनेकालौकिककल्पनायां वरमेकमेवालौकिकं बुद्धिनित्यत्वं कल्पितम् । एतेनैव शरीरेन्द्रिय
नित्यत्वकल्पना प्रतिव्यूढा । एतेन यदेके ब्रुवते,
इति, तदपि पराकृतम् । तेषां सिध्येत् सर्वज्ञनिराक्रियामनोरथो यदि पिशितचक्षुषः
परमाणून् क्षेत्रज्ञान् तत्समवेतान् वा कर्माशयान् द्रष्टुमीशते । न चैतदस्ति । तस्मात्
अतीन्द्रियार्थदर्शिनोऽस्मदादिविलक्षणा बहवः कल्पनीयाः । तद् वरमस्त्वेक एव तादृशः
कल्पनालाधवायेति । तदेवं कार्यत्वादेव पक्षधर्मतासहायादेवम्भूतेश्वरसिद्धिरिति
स्थितम् ॥
भवतु वास्मादुपादानाद्यभिज्ञकर्तृमात्रसिद्धिः । पारिशेष्यानुमानात् तु व्यति
रेकिद्वितीयनाम्नो विशेषसिद्धिः । तथा हि तनुभुवनाद्यभिज्ञः कर्ता नानित्यासर्वविषय
बुद्धिमान्, तत्कर्तुस्तदुपादानाद्यनभिज्ञत्वप्रसङ्गात् । न ह्येवंविधस्तदुपादानाद्यभिज्ञो
दृष्टो यथास्मदादिः । तदुपादानाद्यभिज्ञश्चायम् । तस्मात् तथेति । नो खलु परमाणु
भेदान् प्रतिक्षेत्रज्ञसमवायिनश्च कर्माशयभेदानपरिमेयानन्यः शक्तो ज्ञातुमृते तादृशा
दीश्वरादिति ॥
वित्तोकस्तु, यथा धूमदर्शनेन पक्षधर्मताबलात् निकुञ्जवर्तित्वं वह्नेर्विशेषोऽव्या
पकोऽपि प्रतीयते तथा कर्तुरपीत्यदोष इति तादृगेव पुरुषविशेष ईश्वरः 24b प्रमाण
सिद्ध इति कथमनीशजगद्वादिनो भगवतः प्रमाणेनाव्याहतशासनत्वमिति ॥


text:
उदनेश्वरदेवालयः, पेरडाल
पेरडाल इति ग्रामः (अधुना बदियड्कग्रामः) कासरगोडुमण्डले वर्ततॆ। अस्य ग्रामस्य प्रमुखः देवालयः (ग्रामदेवालयः) अस्ति श्री-उदनेश्वरदेवालयः। देवालयस्य पुरस्तात् काचित् नदी प्रवहति या हि पेरडालनदी इति प्रसिद्धा।
अन्तर्विषयाः
पूजासमयः[सम्पादयतु]
प्रातः ७:३० वादने, मध्याह्ने १२:३०वादनॆ, रात्रौ ७:३० वादने च दैनिकपूजाः भवन्ति ।
उत्सवः[सम्पादयतु]
धनुसंक्रमणॆ वार्षिकी महापूजा भवति। महाप्रसादवितरणं भवति। ग्रामीणाः सर्वॆ स्वशक्त्यनुसारं सेवां कृत्वा कृतार्थाः भवंति। शिवरात्रौ अपि विशेषोत्सवः प्रचलति।
उपसन्निधिः[सम्पादयतु]
अत्र धर्मशास्तुः, कुट्टिच्चातस्य सन्निधी वर्तेते।
वसन्तवेदपाठशाला[सम्पादयतु]
वटूनां वेदाध्ययनाय वसन्तवेदपाठशाला प्रवर्ततॆ प्रतिवत्सरम्। इयं शाला एप्रिल्-मे-मासयोः प्रचलति। तस्मिन् काले विद्यालयानां घर्मविरामकालः इति कारणतः उपनीताः वटवः विरामस्य सदुपयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति। ग्रामीणानां महाजनानां प्रोत्साहनेन इयं शाला कार्यं निर्वहति।