text:
भगत सिंह
भगतसिंहः ( ( शृणु) /ˈbhəɡətə sɪnhə/) (हिन्दी: भगत सिहं, आङ्ग्ल: Bhagat Singh) स्वतन्त्रभारताय स्वप्राणाहूतिं दत्त्वा अमरः अभवत् । कश्चन सायन्तनः कालः । त्रिवर्षियः कश्चन बालकः स्वपित्रा सह विहारं कुर्वन् आसीत् । ताभ्यां सह कश्चन वृद्धः अपि आसीत् । सम्भाषणं कुर्वन्तः ते ग्रामसीमां प्राप्तवन्तः । तत्र सस्यानां हरितवर्णेन परिसरः आह्लादकरः दृश्यते स्म । भाषणं कुर्वन्तः ते एकस्य सस्यक्षेत्रस्य घट्टं प्राप्तवन्तः । बालकस्य आगमनशब्दः न श्रूयते इति पिता परिवृत्य दृष्टवान् । बालकः क्षेत्रे उपविश्य किमपि खनति स्म । "किं करोति वत्स?" इति पिता पृष्टवान् । "पश्य तात ! अस्मिन् क्षेत्रे अहं सर्वविधसस्यानि सफलानि करोमि ।" इति बालकः उक्तवान् । तस्य बालस्य नयनद्वयं द्योतते स्म । क्षेत्रे अवश्यं फलं प्राप्नोमि इति विश्वासः तस्य वचनेषु ध्वन्यते स्म । तस्य स्वरेण तौ ज्येष्ठौ आश्चर्यान्वितौ अभवताम् । सः बालकः एव भगतसिंहः । अनन्तरकाले मातृभूमिं स्वतन्त्रं कर्तुं वीरोचितं युद्धं कृतवान् अयं समरसिंहः ।
अन्तर्विषयाः
जननम्[सम्पादयतु]
पञ्जाबप्रान्तेलाहोरजनपदे बङ्गा इति ग्रामः । सरदारकिषनसिंह इत्येतस्य वीरपुरुषस्य वंशजाः तत्र निवसन्ति स्म । तस्मिन् वंशे अनेके वीराः आङ्ग्लेभ्यः भारतस्य विमोचनं कारयितुं युद्धं कृतवन्तः । तस्य त्रीन् सोदरान् आङ्ग्लसर्वकारः कारागारे अस्थापयत् । तादृशान् योद्धॄन् क्रान्तिकारिणः इति कथयन्ति स्म । किषनसिंहः अपि क्रान्तिकारी । तस्य पत्नी विद्यावती । तस्य अनुजौ अजितसिंह-स्वरणसिंहौ आङ्ग्लान् प्रतिप्रेषयितुं कृतेषु आन्दोलनेषु वीरोचितं सङ्घर्षं कृतवन्तौ । तेषु दिनेषु एतादृशानि आन्दोलनानि देशे सर्वत्र व्याप्तानि आसन् । देशस्य स्वतन्त्रतायै क्रियमाणे समरे विजयार्थं जनाः दृढनिश्चयेन भागं वहन्तः आसन् । तादृशे समये ईशवीये १९०७ तमे वर्षे सप्ट्म्बरमासस्य २८ तमे दिनाङ्के विद्यावतीकिषन्सिंहयोः तृतीयपुत्रः भगतसिंहः सञ्जातः । तदा एव अजितसिंह-स्वरणसिंहौ कारागारतः विमुक्तौ । स्वकुटुम्बे सन्तोषम् आनीतवान् इति किषनसिंहः पुत्रस्य 'भगतसिंहः’ इति नामकरणं कृतवान् । सर्वे तं 'भागोवाला’ (भाग्यवान्) इति आह्वयन्ति स्म ।
बाल्यावस्था[सम्पादयतु]
बालके भगतसिंहे सर्वे स्निह्यन्ति स्म । अग्रे कदाचित् एषः बालकः प्रसिद्धो भविष्यतीति सर्वे परस्परं कथयन्ति स्म । तस्य मातुः विद्यावत्याः जीवनम् आरम्भतः अपि कष्टैरेव यातम् । क्रान्तिकारी तस्याः पतिः सर्वदा अज्ञाततया पर्यटन् गृहतः दूरे एव भवति स्म । अतः कदाचित् स्वपतिः कारावासी भविष्यतीति विद्यावती सर्वदा भीतिम् अनुभवन्ती आसीत् । स्वातन्त्र्ययोद्धॄणां कुटुम्बः इति कारणतः तस्य गृहे सर्वदा यः कोऽपि कारागारबन्धनं प्राप्नोति स्म एव । कुटुम्बस्य सर्वस्य निर्वहणभारं विद्यावती एव वहति स्म । तादृशे क्लिष्टसमये सा बालकानां पालनेन समाधानं प्राप्नोति स्म । बालकाः सर्वेऽपि अत्यन्तम् उत्साहेन वर्धन्ते स्म । अतः विद्यावती सर्वाणि कष्टानि विस्मृतवती । भगतसिंहे तस्याः विशेषप्रीतिः आसीत् ।
भगतसिंहः प्राथमिकपाठशालां प्रविष्टवान् । बाल्यतः भगतसिंहः कक्ष्यायां सर्वेभ्योऽपि अग्रे भवति स्म । तस्य लेखनम् अत्यन्तं सुन्दरम् आसीत् । अध्यापकानां सर्वेषां प्रियतमः भगतसिंहः । सहच्छात्राः सर्वेऽपि भगतं स्वनायकं मन्यन्ते स्म । भगतसिंहात् अपि ज्येष्ठाः बालाः तं स्वस्कन्धेषु आरोप्य पाठशालां नयन्ति स्म । पुनः तथैव आनयन्ति स्म । बाल्ये सम्पन्नाः एताः घटनाः भाविजीवने सः उत्तमः क्रान्तिकारिनायकः भवेदिति विषयं सूचयन्ति स्म। भगतसिंहः सुलभतया सर्वैः सह मैत्रीं करोति स्म । साधारणतया सर्वेषां कृते सहच्छात्राः सखाय भवन्ति । ते एव न, प्रवहणचालकाः, कर्मकराः, मार्गसम्मार्जकाः अपि तस्य मित्राण्येव । एकवारं कश्चित् सौचिकः भगतसिंहस्य गृहम् आगतवान् । सीवितानि वस्त्राणि गृहे दत्त्वा गच्छन्नासीत् । "वस्त्राणि दत्त्वा यः गच्छति सः कः?" इति पृष्टवती माता विद्यावती ।
"तत् मम मित्रम् ।" इति उक्तवान् भगतसिंहः। "सौचिकः अपि भवतः मित्रम् वा ?" पृष्टवती माता । "सत्यं मातः ! अस्मिन् ग्रामे सर्वे अपि मम मित्राणि एव" इति उक्तवान् भगतसिंहः। एवं बाल्ये सर्वेषां मनोहारकः चतुरः भगतसिंहः वर्धते स्म ।
सिंहनादः[सम्पादयतु]
भगतसिंहस्य कनिष्ठपितृव्यौ आस्ताम् । तयोः स्वरणसिंहम् आङ्ग्लेयाः द्वितीयपर्यायार्थं कारगारं प्रेषितवन्तः । कारागारजीवनं दुर्भरम् आसीत् । अतः स्वरणसिंहः रोगग्रस्तः अभवत् । कारागारतः विमोचनानन्तरमपि तस्य स्वास्थ्यं सम्यक् नाऽभवत् । कतिपयदिनेषु सः दिवङ्गतः । द्वितीयः कनिष्ठपितृव्यः अजितसिंहः कारागारात् विमोचनानन्तरं विदेशं गतवान् । भगतसिंहस्य पितृव्ये स्वभर्तृभ्यां देशस्वातन्त्र्यार्थं कृतं तपः स्मरन्त्यौ बाधामनुभवतः स्म । एतद् दृष्ट्वा भगतसिंहः ते वदति स्म - "पितृव्ये ! रोदनं मास्तु । अहं ज्येष्ठो भूत्वा आङ्ग्लेयान् अस्माकं देशतः बहिष्कृत्य पितृव्यम् आनेष्यामि । आङ्ग्लेयानां कारणतः पितृव्यः रोगग्रस्तः भूत्वा मृतः खलु । तान् विरुध्द्य अहं प्रतीकारं साधयिष्यामि" इति । तस्य गम्भीरवचः श्रुत्वा पितृव्ये रोदनं त्यक्त्वा हसतः स्म । कञ्चित्कालं दुःखं विस्मरतः स्म ।
भगतसिंहः यदा चतुर्थकक्ष्यायां पठन् आसीत् तदा सहच्छात्रान् पृष्टवान् - "ज्येष्ठाः भूत्वा भवन्तः कीदृशाः भवितुम् इच्छन्ति ?" इति । एकैकः एकैकविधं समाधानं दत्तवान् । 'अहं वैद्यः भविष्यामि’ इति कश्चित् , 'अहं सर्वकारे उन्नतोद्योगी भविष्यामि’ इति अपरः, 'अहं वाणिज्यं करिष्यामि’ इति कश्चित्, अन्यः 'अहं ज्येष्ठो भूत्वा विवाहं करिष्यामि’ इति च उक्तवन्तः । तदा भगतसिंहः 'विवाहः कोऽपि विशिष्टविषयो वा ? अहं तु ज्येष्ठो भूत्वा आङ्ग्लेयान् अस्माकं देशात् बहिष्करिष्यामि’ इति उक्तवान् ।
एवं बाल्यतः एव भगतसिंहस्य नाडीषु देशभक्तिभावः प्रवहन् आसीत् । माध्यमिकशिक्षणसमाप्तिसमये सः स्वकुटुम्बस्थानां क्रान्तिकारिणां सर्वमपि वृत्तान्तं सम्पादितवान् । गृहे एव तेषां वीरपुरुषाणां कथाः पठितवान् । तस्य फलस्वरूपेण देशस्वातन्त्र्यार्थं सङ्घर्षः करणीयः इति इच्छा तस्मिन् बलवती जाता । भगतसिंहः प्राथमिकशिक्षणं बङ्गाग्रामे समापितवान् । माध्यमिकशिक्षणार्थं लाहोर् गतवान् । पिता किषन्सिंहः पाश्चात्यपद्धत्या चाल्यमानासु पाठशालासु पुत्रं प्रवेशयितुं नैच्छत् । अत भगतसिंहः एकस्मिन् साधारणविद्यालये विद्याभ्यासं कृतवान् । भगतसिंहः ग्रामीणबालकः । अतः स्वपुत्रः विद्याभ्यासे मन्दः न भवेदिति पिता पुत्रं गृहे अध्यापयितुम् अध्यापकं नियुक्तवान् । किन्तु दिनद्वये एव सः अध्यापकः भगतसिंहस्य बुद्धिकुशलतां ज्ञातवान् । 'एतं बालकं अहं किं वा पाठयामि ? सः पूर्वमेव सर्वं पठितवान्' इति अध्यापकः किषनसिंहम् उक्त्वा गतवान् ।
भगतसिंहः सम्पूर्णोत्साहेन, श्रद्धया च पठितवान् । तस्य बुद्धिकुशलतां दृष्ट्वा अध्यापकाः अपि आश्चर्यमनुभवन्ति स्म । इतिहासः, भूगोलविज्ञानम्, अङ्कगणितम् इत्यादिषु सः उत्तमान् अङ्कान् प्राप्नोति स्म । आङ्ग्ले तु न्यूनान् एव अङ्कान् प्राप्त्नोति स्म । आङ्ग्लेयान् सर्वदा निन्दतीति कारणतः एवं सहजतया एवं भवति स्म । स्वपितामहं प्रति लिखिते पत्रे 'आङ्ग्ले न्यूनाः आङ्काः आगताः’ इति लेखनं तस्मै अधिकं रोचते स्म । "परीक्षायाम् उत्तीर्णताप्राप्त्यर्थं पञ्चाशद् अङ्काः एव पर्याप्ताः । किन्तु मम पञ्चाशदुत्तर- एकशताङ्कानां कृते अष्टषष्ठिः अङ्काः आगताः । इत्युक्ते अधिकं पठितवानित्यर्थः" इति चाटुवचनानि वदति स्म ।
१९१९तमे वत्सरे देशे एकं विषादकरी घटना प्रवृत्ता । सा आसीत् जलियनवालाबाग्-दुष्कृत्यम् । जलियन्वालाबागे समाविष्टे प्रजासमूहे आङ्ग्लसैनिकाः सूचनां विना गोलकास्त्राणि प्रयुक्तवन्तः । जनैः तस्मात् प्रदेशात् बहिर्गन्तुम् एकः एव मार्गः आसीत् । सैनिकानां गोलकैः आबालवृद्धाः अनेके अमराः जाताः । रक्तं नदीवत् प्रावहत् । एतेन आन्दोलनेन देशजनानां हृदयेषु कोपः, उद्रेकः च हठात् उज्ज्वालितः ।
जलियन्वालाबाग्मध्ये सञ्जातः नरसंहारः सम्पूर्णविश्वस्य दृष्टिम् आकर्षयत् । तदा भगतसिंहस्य द्वादशवर्षाणि । एतया घटनया सः अघिकां मनोव्याकुलतां प्राप्तवान् । गृहम् आगत्य जलियनवालाबाग् दुष्कृत्यं यत्र अभवत् तत्स्थानं गतवान् । रक्षणार्थं स्थितानाम् आरक्षकाणां मध्यतः अन्तः प्रविष्टवान् । तत्र मृतानां रक्तेन सिक्तां मृत्तिकाम् एकस्यां कूप्यां स्वीकृत्य गृहं गतवान् । अनन्तरं तां कूपीम् एकत्र स्थापयित्वा पुष्पाणि समर्प्य पूजां कृतवान् । जलियन्वालाबागमध्ये समाविष्टाः सर्वे निरायुधाः आसन् । ततः निर्गन्तुम् अन्यः मार्गोऽपि नासीत् । शान्तियुतान् जनान् उद्दिश्य आङ्ग्लेयसैनिकाः गोलकानि प्रयुक्त्वन्तः । एवं भगतसिंहस्य मनसि चिन्तनतरङ्गाः उच्चलन्ति स्म । ज्येष्ठो भूत्वा मया आङ्ग्लेयाः देशतः बहिष्करणीयाः एवेति भावना इतोऽपि दृढा जाता ।
तेषु दिनेषु भारतराष्ट्रियकाङ्ग्रेससंस्था देशस्वातन्त्र्यार्थं सङ्घर्षं कुर्वती आसीत् । तस्य सङ्घर्षस्य कारणतः देशजनेषु देशभक्तिः जागरिता । अतः देशे एकताभावना समुत्पन्ना आसीत् । नवमकक्षायां प्रवेशात् पूर्वमेव भगतसिंहः स्वमनसि एकं निर्णयं कृतवान् । देशस्वातन्त्र्यार्थं क्रियमाणे सङ्घर्षे मयाऽपि भागः स्वीकरणीय इति । तदा तस्य वयः केवलं त्रयोदशवर्षाणि । भगतसिंहः स्वाभिप्रायं पितरि निवेद्य तस्य अनुमतिं प्रार्थितवान् । स्वयं क्रान्तिकारी किषनसिंहः सन्तोषेण सहमतिं दर्शितवान् । भगतसिंहः विद्याभ्यासं त्यक्त्वा राष्ट्रियोद्यमं प्रविष्टवान् । तेषु दिनेषु विदेशीयवस्त्राणां परित्यागार्थं महद् आन्दोलनं जातम् । विदेशीयवस्त्राणि क्रीणीमः चेत् विदेशस्य लाभः भवति । अतः स्वदेशीयवस्त्राण्येव धारणीयानि, विदेशीयवस्त्राणि ज्वालनीयानि इति च नायकाः जनान् उद्दिश्य पन्थाह्वानं कृतवन्तः । भगतसिंहः अस्मिन् आन्दोलने अत्यन्तोत्साहेन भागं स्वीकृतवान् । बाल्यतः अपि भगतसिंहः खादीवस्त्रमेव धरति स्म । अतः सहजतया सः अत्यन्तम् उत्साहं प्रदर्शितवान् । प्रतिसप्ताहम् एकं दिनं विदेशीयवस्त्राणि स्ङ्गृह्य ज्वालयति स्म ।
देशकार्ये प्रथमचिह्नम्[सम्पादयतु]
ईशवीये १९२२तमे वर्षे गोरखपुरजनपदे चौरीचौराग्रामे काङ्ग्रेस्-संस्था एकां शोभायात्राम् आयोजितवती । तदा एव केचन क्रान्तिकारिणः आरक्षकान् एकस्मिन् गृहे बद्ध्वा दग्धवन्तः । ततः पूर्वं मुम्बयी,मद्रास् प्रान्तेष्वपि एतादृशाः हिंसात्मकघटनाः प्रवृत्ताः । गान्धीमहोदयः एताभिः घटनाभिः चिन्ताग्रस्तः अभवत् । साहाय्यनिराकरणान्दोलनं स्थगयितुं जनान् आदिष्टवान् । आन्दोलनस्य स्थगनेन भगतसिंहस्य निराशा जाता । तदा तस्य वयः पञ्चदशवर्षाणि । "केवलं केषाञ्चन आरक्षकाणां मरणेन एतादृशं महदान्दोलनं त्यक्तव्यम् वा ? इतः पूर्वं केभ्यश्चन दिनेभ्यः पूवं क्रान्तिकारिणं करतारसिंहम् आङ्ग्लेयाः मरणदण्डनेन अपीडयन् । तदा केऽपि अहिंसावादिनः तत् न खण्डितवन्तः । इदानीं हठात् अहिंसा एवं प्राधान्यं कथं प्राप्तवती?" इत्येतादृशाः विचाराः अहिंसाविषये, सहायनिराकरणान्दोलनविषये च भगतसिंहस्य निष्ठां नाशितवन्तः । देशेन स्वातन्त्र्यं प्राप्तव्यं चेत् सायुधसङ्घर्षः एव समीचीनः मार्ग इति दृढं विश्वस्य अग्रे गतवान् सः ।
आइर्लण्ड्,इटली, रष्या, देशीयानां क्रान्तिकारिणां जीवनानि तेन सम्यक् अधीतानि । तेषां विषये यथा यथा ज्ञातवान् तथा स्वातन्त्र्यसमुपार्जनाय सायुधसङ्घर्षः एव शरणम् इति भावना तस्य मनसि दृढा जाता । देशे नवयुवकान् क्रान्तिमार्गं प्रति आक्रष्टुं योग्या प्रेरणा दातव्या इति भगतसिंहः चिन्तितवान् । अतः युवकानां सङ्घटनाय प्रयत्नम् आरब्धवान् । स्वप्रयत्नानां साकारीकरणाय भगतसिंहः राष्ट्रियमहाविद्यालयं प्रविष्टावान् । लालालजपतरायसदृशाः देशभक्ताः तं महाविद्यालयं प्रतिष्ठापितवन्तः आसन् । कानिचन वर्षाणि यावत् विद्याभ्यासं त्यक्तवतः तस्य सामाजिक-राजनैतिकपरिणामानां विषये विद्यमानाम् अवगाहनां दृष्ट्वा निर्वाहकाः आश्चर्यान्विताः भूत्वा अनुक्षणं तस्य प्रवेशम् अङ्गीकृतवन्तः । भगतसिंहः कक्ष्यायाम् उपविश्य अध्यापकैः बोधितं सर्वं श्रद्धया शृणोति स्म । सायं युवकान् एकत्र कृत्वा आगामिकार्यक्रमाणां विषये चर्चां करोति स्म । एषा तस्य दिनचर्या अभवत् । कलाशालायां भगतसिंहः अनेकेषु नाटकेषु भागं गृहीतवान् । राणाप्रतापः,सम्राट् चन्द्रगुप्तः, भारतदुर्दशा इत्यादिनाटकेषु प्रधानपात्रं सः स्वीकृतवान् । तेषां पात्राणां पोषणे भगतसिंहस्य अभिनयं दृष्ट्वा कश्चन अध्यापकः "एषः अवश्यम् महापुरुषो भविष्यति" इति व्याख्यातवान् ।
भगत्सिंहस्य ब्रह्मचर्यम्[सम्पादयतु]
भगतसिंहः केवलं पुस्तकाध्ययनं यावत् आत्मानं सीमितं न कृतवान् । क्रान्तिकारिणां विषये पठनेन क्रान्तिकरान्दोलनेषु भागः स्वीकरणीयः इति उत्साहः तस्मिन् वर्धते स्म । तेषु दिनेषु वङ्गभूमिः क्रान्तिकारिणां प्रधानकेन्द्रम् आसीत् । भगतसिंहः क्रान्तिकारिणां दृष्टिम् आकृष्टवान् । वङ्गप्रान्तीयैः क्रान्तिकारिभिः सह सः सम्बन्धम् उपस्थापितवान् । तदानीन्तन-क्रान्तिकारिणां नायकःशचीन्द्रनाथसन्यालः "विप्लवोद्यमे भागग्रहीतारः युवकाः गृहं त्यक्त्वा आगच्छेयुः" इति नियमं कृतवान् । भगतसिंहः तं नियमम् अङ्गीकृतवान् । गृहे तस्य पितामही तं विवाहविषये पीडयन्ती आसीत् । तस्य निमित्तं तया काचित् वधूः अपि दृष्टा आसीत् । निश्चयकार्यक्रमार्थं सा एकां तिथिमपि निश्चितवती । तद् दिनं समीपे एवासीत् । तस्मिन् दिने एव विप्लवसंस्थायाः अध्यक्षः भगतसिंहम् आहूतवान् । भगतसिंहः लाहोर् गतवान् । सः कुत्र गतवानिति केऽपि न जानन्ति स्म । गृहत्यागसमये सः एकं पत्रं लिखित्वा स्थपितवान् । "मम जीवनलक्ष्यं भारतदेशस्वातन्त्र्यार्थं सङ्घर्षः करणीयः इति । संसारसुखेषु मम इच्छा नास्ति । मम उपनयनसन्दर्भे मया काचित् प्रतिज्ञा कृता आसीत् । 'अहं देशार्थम् आत्मार्पणं करोमि' इति । तदनुगुणम् अहं स्वसुखानि परित्यज्य देशसेवार्थं गृहं त्यक्त्वा गच्छन्नस्मि " इति । ततः कानपुरं प्राप्तवान् । आरम्भे कानिचन दिनानि वार्तापत्रिकाः विक्रीय यापितवान् । अनन्तरं गणेश-शङ्करविद्यार्थी इति नामकेन क्रान्तिकारिणा सह तस्य परिचयः अभवत् । तेन चाल्यमाने 'प्रताप' दिनपत्रिकाकार्यालये तस्य आवासव्यवस्था अभवत् । क्रान्तिकारिणां योग्यं प्रशिक्षणं ततः एव आरब्धम् । क्रान्तिकारिणः स्वनामानि परिवर्तयन्ति स्म । भगतसिंहः बलवन्तसिंहः अभवत् ।
गृहे भगतसिंहस्य पितरौ दुःखसागरे निमग्नौ । स्वपुत्रस्य विषये चिन्ता जाता । भगतसिंहस्य पितामही अस्वस्था जाता । सा पौत्रं द्रष्टुमिच्छति स्म । अतः एकस्मिन् दिने सर्वे मिलित्वा भगतसिंहं गृहमानीतवन्तः । गृहे स्थित्वाऽपि भगतसिंहः तूष्णीं न आसीत् ।
तदा एव अकालीदलेन काचित् शोभायात्रा करणीया इति निश्चितम् । किन्तु जनपदाधिकारी (कलक्टर्) नाङ्गीकृतवान् । सः भगतसिंहस्य निकटबन्धुरेव । तथापि सर्वकारीयाधिकारी इत्यतः क्रान्तिकारिणः तस्मै न रोचन्ते स्म । अतः सः अकालीदलसदस्यानां कृते भोजनं न दातव्यमिति आदिष्टवान् । भगतसिंहः स्वग्रामम् आगच्छताम् अकालीदलसदस्यानां साहाय्यं करणीयमिति चिन्तितवान् । ग्रामीणान् सर्वान् मेलयित्वा रात्रौ रहसि अकालीदलसदस्येभ्यः भोजनं प्रापयितुं व्यवस्थां कृतवान् । एवम् एकसप्ताहः अभवत् । अकालीदलकार्यक्रमः निरातङ्कं प्रचलन्नासीत् । सफलोऽपि अभवत् । दिवा ग्रामे देशस्वातन्त्र्यविषये चर्चा भवति स्म । एतस्मिन् विषये जनानां कर्तव्यं बोध्यते स्म । भगतसिंहः अपि भाषणं करोति स्म ।
जनपदाधिकारी स्वादेशं विरुध्य जनाः अकालीदलं समर्थितवन्तः, तस्य कारणं भगतसिंहः इति च ज्ञात्वा तं बन्धुम् आदिष्टावान् । तदा भगतसिंहस्य सप्तदशवर्षणि । सः बालः इति ज्ञात्वा तस्य बन्धनाज्ञा निरस्ता अभवत् । अतः जनपदाधिकारी क्रोधेन तप्तः ।
बन्धनम्, विमुक्तिश्च[सम्पादयतु]
भगतसिंहे उत्साहः उच्चलति स्म । स्वकार्यं साधयितुं स्वग्रामः लघुः अस्ति इति भावना तस्मिन् आगता । अतः सः लाहोर् गतवान् । तत्र 'नवजवान् भारत् सभा’ इति क्रान्तिकारिणां संस्था काचित् आसीत् । भगतसिंहः तस्याः संस्थायाः कार्यदर्शी अभवत् । वङ्गदेशीयक्रान्तिकारिसंस्था इव एषा संस्था अपि पञ्जाबजनेभ्यः क्रान्तिपाठान् बोधयन्ती आसीत् । 'शक्तिमन्तः युवकाः निर्मातव्याः', 'भारतीयसंस्कृतेः प्रचारः करणीयः' इत्यादीनि तस्याः संस्थायाः लक्ष्यानि । प्रधानलक्ष्यं तु देशस्वातन्त्र्यार्थं क्रान्तिकारककार्याणां निर्वहणम् आसीत् ।
अत्यल्पकाले एव एतस्याः संस्थायाः शाखाः अन्यप्रान्तेष्वपि विस्तृताः । महापुरुषाणां क्रान्तिकारिणां जन्मदिनाचरणम् एतस्याः संस्थायाः कार्यकलापेषु प्रमुखमासीत् । सभायाः सदस्याः महापुरुषाणां चित्रपटान् सुन्दरतया अलङ्कृत्य शोभायात्रां कुर्वन्ति स्म। स्वहस्तस्य अङ्गुष्ठं छित्त्वा तेन रक्तेन चित्रपटान् वीरतिलकेन अलङ्कुर्वन्ति स्म । तान् महापुरुषानुद्दिश्य भाषणं प्रचलति स्म । तेषु दिनेषु सार्वजनिकसभासु भाषणे भगतसिंहस्य सम्यक् अभ्यासः अभवत् । कलाशालाछात्रसङ्घैः तस्य सम्बन्धः आसीत् । अतः क्रान्तिसन्देशं सः चतसृषु दिक्षु श्रावयति स्म । क्रमशः आरक्षकाणां दृष्टौ अपि सः पतितः । भगतसिंहस्य कार्यकलापेषु गूढचारविभागः निशितपरिशीलनं करोति स्म । एकस्मिन् दिने अमृतसरे रेलनिस्थानतः बहिः यदा आगछन् आसीत् तदा गूढचारिणः तम् अनुसृतवन्तः । भगतसिंहः धावितवान् । तथापि सः यत्र भवति तत्र ते प्रत्यक्षाः भवन्ति स्म । अन्ते कथञ्चित् कष्टेन एकस्य न्यायवादिनः गृहं प्रविश्य बन्धनात् च्युतः । अनन्तरं रहसि लाहोरं गतवान् । किन्तु लाहोरे रेलस्थानके एव आरक्षकाः तं अबध्नन् । लाहोरे (पोर्ट्) नौकाश्रयकारागारे तं स्थापितवन्तः । 'किमर्थं बन्धनम् अभवत्?’ इति सः न ज्ञातवान् । कतिपयदिनेभ्यः पूर्वं दशहरा-शोभायात्रासन्दर्भे कश्चन विस्फोटकं क्षिप्तवान् आसीत् । तेन केचन मृताः आसन्। अस्मिन् विषये क्रान्तिकारिणां हस्तक्षेपः अस्तीति आरक्षकाः सन्देहं प्राप्तवन्तः । अतः भागतसिंहं अबध्नन् आसन् ।
अन्यक्रान्तिकारिणां वृत्तान्तं प्राप्तुम् आरक्षकाः भगतसिंहम् अनेकधा पीडितवन्तः । कशाभिः ताडनं, भल्लैः गूहनं इत्यादिकम्... । किन्तु भगतसिंहः मुखं न उद्घाटितवान् । तस्मात् आरक्षकाः कामपि गूढवार्तां प्राप्तुं नाशक्नुवन् । अन्ते 'दशसहस्ररूप्यकाणि दण्डरूपेण यदि ददाति तर्हि विमोचनं कुर्वन्तु’ इति न्यायाधिकारी उक्तवान् । किन्तु एवं दातुं के अग्रे आगच्छन्ति ? भगतसिंहे अकुण्ठितानुरागकारणतः द्वौ धनिकौ एतदर्थं सिद्धौ अभवताम् । तौ दुनीचन्द-दौलतरामौ । तयोः रक्षकत्वे भगतसिंहः विमुक्तः ।
तस्मिन् समये भगतसिंहः तूष्णीं स्थातुमैच्छत् । तदा भगतसिंहस्य पिता काश्चन गाः क्रीत्वा तासां पालनदायित्वं भगतसिंहाय समर्पितवान् । गोशालाकार्ये आदिनं निमग्नो भवति स्म भगतसिंहः । सर्वाणि कार्याणि यथाक्रमं करोति स्म सः । किन्तु रात्रौ तस्मिन् क्रान्तिकार्याणाम् विचारः विजृम्भन्ते स्म । तेषु दिनेष्वेव 'कीर्तिः’ 'अकाली’ इति समाचारपत्रिकाद्वयेन सह तेन सम्बन्धः स्थापितः । तयोः निमित्तं लेखान् लिखन्नासीत् सः । तयोः एका पत्रिका देशार्थम् आत्मसमर्पणं कृतवताम् अमरवीराणां स्मृतौ गौरवसूचिकाम् एकां विशेषसञ्चिकां मुद्रितवती । तत्र भगतसिंहः केषाञ्चन क्रान्तिकारिणां विषये लेखनं लिखितवान् । दशहरा शोभायात्रायां विस्फोटकक्षेपणम् अधिकृत्य कृतः अभियोगः न्यायालये परिशीलनार्थम् आगतः । तत्र भगतसिंहः निर्दोषी इति विमोचनं प्राप्तवान् । धनिकयोः रक्षणतः अपि सः विमुक्तः । पुनः क्रान्तिकार्येषु निमग्नः अभवत् । देहल्यां १९२८ तमे वर्षे जाते क्रान्तिकारिणां समावेशे भागं गृहीतवान् । ततः पुनः गृहं नागतवान् ।
देहस्य ा नवयुवकस्य क्रान्तिकारि-चन्द्रशेखर-आजादस्य परिचयः अभवत् । अग्नेः वायुसाहाय्यमिव तयोः मैत्री जाता । क्रान्तिकारिणां कार्यकलापाः इतोऽपि अवर्धन्त । तेषु एका नूतना शक्तिः आगता । आरक्षकाः यथा न जानीयुः तथा भगतसिंहः स्वस्य श्मश्रु अपाकृत्य शिरसि केशान् न्यूनीकृतवान् । एतावत्पर्यन्तं सः सिक्खवीरः इव दृश्यते स्म । इदानीं देशस्य वीरपुरुषः । तेषु दिनेषु 'हिन्दुस्थान-प्रजातन्त्रसङ्घम्’ इति एका क्रान्तिकारिसंस्था आसीत् । तस्य नाम 'हिन्दुस्थान-समाजवादि-प्रजातन्त्र-सङ्घम्’ इति रूपेण परिवर्तितम् । सायुधसङ्ग्रामेण भारते प्रजातन्त्रस्थापनं तस्य लक्ष्यम् ।
कुत्रापि विस्फोटकं स्फुटति चेत् समीपस्थं सर्वं वस्तु नश्यति । आङ्ग्लजनान् बहिष्कर्तुं कर्तुं क्रान्तिकारिणां कृते अनेकानि विस्फोटकानि आवश्यकानि । किन्तु तावन्ति कुत्र लभ्यन्ते ? विस्फोटाकनिर्माणार्थं भगतसिंहः कोलकत्तानगरं गतवान् । आवश्यकतानुसारं विस्फोटकानि क्रीतवान् । प्रसिद्धक्रान्तिकारिणः जतीन्द्रनाथदासात् विस्फोटकनिर्माणं ज्ञातवान् ।
१९२८ तमे वर्षे फेब्रवरिमासे आङ्ग्लदेशतः सैमन्कमीषन् इति नामकः कश्चन आयोगः आगतः । 'भारतीयानां कृते कियता प्रमाणेन स्वातन्त्र्यं दातुं शक्यते ? कदा अधिकारः दातुं शक्यः ?’ इति निर्णयं कर्तुं सः आयोगः विरचितः आसीत् । किन्तु भारतीयाः केऽपि तत्र सदस्याः नासन् । अतः सहजतया देशजनाः आयोगस्य विरोधं प्रकटितवन्तः । आयोगेन कार्यं न करणीयम् । सः आयोगः पुनः आङ्ग्लदेशं प्रतिगच्छेत्, तदर्थम् एकम् आन्दोलनं करणीयम् इति चिन्तितवन्तः । अक्टोबरमासे यदा सैमन्-आयोगः लाहोरं प्रति आगतः तदा तत्र सहस्रशः जनाः भागं गृहीतवन्तः । एतस्य समूहस्य नायकः उत्तमदेशभक्तः लालालजपतरायः । रेलनिस्थानकतः एव आयोगेन विरोधः अनुभूतः । अग्रे गमनाय सैमन्-आयोगाय अवसरः न प्रदत्तः । आरक्षकाः आयोगसदस्यान् रक्षितुं नाशक्नुवन् । तदा स्काट् इति आङ्ग्लेयः आरक्षकाधिकारी दण्डप्रहाराय आदेशं दत्तवान् । आरक्षकाः दण्डैः जनान् ताडयितुम् आरब्धवन्तः । तथापि लजपतरायः तस्य अनुयायिनश्च ततः न निर्गताः । तदा साण्डर्स् नामकः आरक्षकाधिकारी वेगेन आगत्य लजपतरायस्य वक्षःस्थले दण्डैः ताडितवान् । वृद्धः अस्वस्थः लजपतरायः तैः घातैः शय्यां प्राप्य एकमासाभ्यन्तरे दिवङ्गतः । तस्य मरणं क्रान्तिकारिषु महान्तम् आघातम् अजनयत् । तस्य मरणस्य प्रतीकारः करणीयः इति ते निश्चितवन्तः । तस्मिन् दिने दण्डप्रहाराय आदेशं दत्तवन्तं स्काट् इत्यमुं मारयितुं निश्चितवन्तः। तदर्थम् एकां प्रणालीं रचितवन्तः । स्काट् इत्यस्य चलनवलनं परिशीलयितुं जयगोपालनामकं क्रान्तिकारिणं नियुक्तवन्तः । भगतसिंहं, राजगुरुञ्च स्काटस्य मारणाय नियुक्तवन्तः । अन्ये सर्वेऽपि एतयोः कार्ये सहकुर्युः इति निश्चितवन्तः । चन्द्रशेखर् आजादस्य नेतृत्वे एषा प्रणाली रचिता आसीत् ।
किन्तु आरम्भे एव एकः दोषः जातः । जयगोपालः साण्डर्स् इत्यमुमेव स्काट् इति चिन्तयित्वा तस्य चलनवलनं परिशीलयन् आसीत् । पूर्वचिन्तितं दिनं सन्निहितम् एव । तस्मिन् दिने सायंसमये साण्डर्स् आरक्षकस्थानकतः बहिरागतवान् । यन्त्रद्विचक्रिकाम् आरुढवान् । भगतसिंहः, राजगुरुः च मार्गे प्रतीक्षमाणौ आस्ताम् । यानं यदा समीपमागतं तदा राजगुरुः स्वभुशुण्डिना गोलकास्त्राणि प्रयुक्तवान् । लजपतरायस्य वक्षः स्थले दण्डेन यः ताडितवान् आसीत् तस्य साण्डर्सस्य वक्षः स्थले गोलकं लग्नमिति कारणेन तत्रैव मृतः । भगतसिंह-राजगुरू धावितवन्तौ । आरक्षकाः अनुधावितवन्तः । समीपस्थं किञ्चित् उपाहारमन्दिरम् उभौ प्रविष्टौ । ततः निःशब्दं बहिः निर्गतौ । साण्डर्स् मृत इति वार्ता नगरे सर्वत्र प्रसृता । आरक्षकाः घातिनौ ग्रहीतुम् अन्वेषणम् आरब्धवन्तः । अनन्तरदिने भित्तिषु कानिचन भित्तिपत्राणि दृष्टानि सर्वैः । तेषु "लालालजपतरायस्य मरणस्य प्रतिशोधः कृतः" इति लिखितम् आसीत् । अधः 'हिन्दुस्थान-समाजवादि-प्रजातन्त्रसेना’ इति आसीत् । साण्डर्स् कैः मारितः इति सर्वैः ज्ञातम् । क्रान्तिकारिषु जनानां गौरवभावः अवर्धत ।
एतेन हननेन आङ्ग्लसर्वकारः कम्पितः । भगतसिंहः, राजगुरुः, चन्द्रशेखर-अजादश्च लाहोरं त्यक्तवन्तः । भगतसिंहः कस्यचित् विदेशीययुवकस्य वेषं धृत्वा शिरसि टोपिकां धॄतवान् । भगवतीचरण-नामकस्य क्रान्तिकारिणः धर्मपत्नी दुर्गादेवी भगतसिंहस्य पत्नीरूपेण, तस्याः पुत्रः भगतसिंहस्य पुत्ररूपेण च अभिनयन्तौ रेलयानम् आरुढवन्तौ । ते प्रथमश्रेण्यां प्रयाणं कृतवन्तः । राजगुरुः साधारणोद्योगिरूपेण लाहोरं त्यक्तवान् । चन्द्रशेखर-अजादः पण्डितस्य वेषं धृत्वा रेलयाने उपविष्टवान् । रेलस्थानकं सर्वं यद्यपि आरक्षकैः पूर्णम् आसीत् तथापि ते त्रयः आरक्षकाणां नयनेषु धूलिं क्षिप्त्वा सुरक्षितं बहिः निर्गतवन्तः । आरक्षकाणाम् अन्वेषणं प्रचलदेवासीत् । फलं तु शून्यमेव ।
एवं मासत्रयमतीतम् । १९२९ तमे वर्षे केन्द्रशासनसभायाः समावेशः देहल्याम् आयोजितः । समावेशे आङ्ग्लसर्वकारः प्रधानं प्रस्तावद्वयं सिद्धतुम् ऐच्छत् । तदुभयमपि अस्माकं देशस्य हानिकारकम् । शासनसभा यदि तौ तिरस्करोति, तथापि स्वीयविशेषाधिकारम् उपयुज्य सर्वकारः तत् प्रस्तावद्वयं सिद्धतुम् इच्छति स्म । हिन्दुस्थान-समाजवादि-प्रजातन्त्रदलेन एतयोः द्वयोः विरोद्धुं निर्णयः स्वीकृतः ।
साण्डर्सवधानन्तरं लाहोरे आरक्षकाः जनान् अधिकं पीडयन्ति स्म । एतं विरुध्य क्रान्तिकारिणः स्वच्छन्दं बद्धा भवेयुः इति समाजवादि-प्रजातन्त्रदलेन निश्चितम् । किन्तु जनैः स्वसन्देशः अपि प्रापणीयः खलु ? देहल्यां भविष्यमाणे समावेशे विस्फोट्कः क्षेप्तव्यः । स्वच्छन्दं बद्धाः भवेयुः इति च निश्चितम् । तदर्थं भगतसिंहः बटुकेश्वरश्च देहलीं प्रेषणीयौ इति च दलेन निश्चितम् । तदर्थं प्राणहानिं कर्तुम् असमर्थं विस्फोटकद्वयं निर्मितम् ।
१९२९ तमे एप्रिल् मासे अष्टमदिनाङ्के एतौ विस्फोटकद्वयं गृहीत्वा केन्द्रशासनसभां प्रविष्टवन्तौ । सन्दर्शकाणाम् उपवेशनस्थाने उपविष्टवन्तौ च । शासनसभासमावेशः आरब्धः । पूर्वचिन्तनानुसारं सर्वकारेण प्रस्तावद्वयं प्रस्तुतम् । सदस्याः नाङ्गीकृतवन्तः । अन्तिमसमये कश्चित् सर्वकारप्रतिनिधिः उत्थाय 'सर्वकारः स्वीयविशेषाधिकारमुपयुज्य प्रस्तावद्वयं पारितम् अकरोत्' इति प्रकटितवान् । तदा एव उपरिष्टात् विस्फोटकं कश्चित् क्षिप्तवान् । अपरक्षणे एव अन्यविस्फोटकस्य क्षेपः जातः । शासनसभाङ्गणं धूमेन आच्छादितम् । सर्वे इतस्ततः धावन्ति स्म । सन्दर्शकाणाम् उपवेशनस्थानात् रक्तवर्णीयानि करपत्राणि विकीर्णानि ।
सर्वकारं निन्दन् प्रजातन्त्रसेनाम् अधिकृत्य तत्र लिखितम् आसीत् "क्रान्तिः वर्धताम्" इति । घोषैः शासनसभाङ्गणं प्रतिध्वनितम् । यत्र एतत् सर्वं जातं तत्र आरक्षकाः धावितवन्तः । तत्र भगतसिंह-बटुकेश्वरदत्तौ एव आस्ताम् । द्वयोः हस्तयोः भुशुण्डिद्वयम् आसीत् । भीत्या आरक्षकाः परिवृत्ताः । किन्तु तौ आयुधानि समर्प्य हस्तयोः निगडान् अङ्गीकृतवन्तौ । शासनसभाङ्गणे स्फुटितेन विस्फोट्कद्वयेन केऽपि न मृताः । पञ्चषाणां लघवः आघाताः अभवन् । कस्यापि हननं क्रान्तिकारिणां लक्ष्यं नासीत् । एषा सङ्घटना विश्वम् आकर्षयत् । क्रान्तिकारिणां ख्यातिः सर्वत्र प्रसृता । सर्वकारः पुनः कम्पितः अभवत् ।
एतस्याः घटनायाः अनन्तरं लाहोरे विस्फोटकनिर्माणस्थानं सर्वकारेण गूढचाराणां द्वारा ज्ञातम् । प्रायः सप्तसहस्रविस्फोटकानां निर्माणाय आवश्यकं रसायनं तत्र आरक्षकैः प्राप्तम् । शहरानपुरे अन्यत् विस्फोटकनिर्माणकेन्द्रम् अस्ति इति ज्ञातम् । कतिपयदिनानामनन्तरं केषाञ्चन दलाधिकारिणां बन्धनम् अभवत् । सर्वकारेण तानुद्दिश्य अनेके अभियोगाः आरचिताः। भगतसिंहः तस्य अनुयायिनश्च लाहोरकारागारे बद्धाः ।
भगतसिंहस्य अन्तिमदिनानि[सम्पादयतु]
दोषिणां विषये न्यायालये वादप्रतिवादमारब्धम् । तेषु दिनेषु राजनैतिककारणैः बद्धानां विषये अधिकारिणः सम्यक् न व्यवहरन्ति स्म । तेभ्यः उत्तमं भोजनं न ददाति स्म । तान् अनेकधा पीडयन्ति स्म । भगतसिंहः, तस्य अनुचराश्च तादृशलज्जास्पदानां कार्याणां विषये सङ्घर्षं कर्तुं निश्चितवन्तः । भगतसिंहः स्वस्य हानिः भवति चेदपि सहचारिणाम् उपयोगः भवेदिति चिन्तितवान् । कारावासिनः सर्वेऽपि एकं दिनं यावत् उपवासम् आचरितवन्तः । तेषाम् अपेक्षाः परिशील्यन्ते इति सर्वकारेण प्रतिज्ञातम् । केचन उपवासदीक्षातः विरताः । किन्तु जतीनदासनामकः क्रान्तिकारी दीक्षातः न विरतवान् । सः कस्यापि वचनं न श्रुतवान् । चतुषष्टिदिनेभ्यः अनन्तरं सः मृतः । तस्य मरणानन्तरं भगतसिंहः द्वात्रिंशद्दिनानि यावत् उपवासम् आचरितवान् ।
भगतसिंहस्य, तस्य अनुचराणां च विषये न्यायविचारणम् आरब्धम् । तत् समग्रं विश्वम् आकर्षत् । न्यायालयं परितः आरक्षकाणां समूहाः आसन् । न्यायालये कस्याऽपि प्रवेशः नासीत् । निगडैः बद्धाः कारावासिनः आनीयन्ते स्म । ते तु 'क्रान्तिः अमरा भवेत्’ इति घोषणं कुर्वन्ति स्म । अनन्तरमेव न्यायालयं प्रविशन्ति स्म । भगतसिंहस्य बटुकेश्वरदत्तस्य च विवरणम् एवम् आसीत् -"बधिरेण श्रोतव्यं चेत् उच्चैः वक्तव्यम् भवति । कमपि हन्तुं वयं विस्फोटकं न क्षिप्तवन्तः । अस्माकं प्रतिक्रिया आङ्ग्लसर्वकारमुद्दिश्य । आङ्ग्लेयाः भारतं त्यक्त्वा गच्छेयुः । अस्माकं देशः स्वतन्त्रः भवेत्" इति । भगतसिंहः स्वसंस्थायाः उद्देश्यमपि विवृतवान् । विश्वे सर्वत्र वार्तापत्रिकाभिः तत् प्रकाशितम् । अन्ते न्यायालयेन निर्णयः श्रावितः । भगतसिंह-सुखदेव-राजगुरुणां कण्ठपाशदण्डः विहितः । केषाञ्चन आजीवनकारावासदण्डः, केषाञ्चन पञ्चवर्षीयाणां दण्डः, केषाञ्चन सप्तवर्षाणां दण्डश्च विहितः ।
भगतसिंहस्य कण्ठपाशदण्डः विहितः इति देशे सर्वत्र ज्ञातम् । जना क्रोधाविष्टाः जाताः । भगतसिंहाय कण्ठपाशदण्डः न देयः इति सर्वकारं प्रति अनेकाः विज्ञप्तयः आगताः । अनेन प्रमुखनायकाः अपि एतानि विज्ञापनानि समर्थितवन्तः । किन्तु सर्वे प्रयत्नाः विफलाः जाताः ।
१९३१ तमे वर्षे मार्चमासस्य २४ दिनाङ्के तेषां त्रयाणां कण्ठपाशदण्डः अनुष्ठेयः इति निर्णयः अभवत् । तैः सह मेलनार्थं तेषां कुटुम्बसदस्यानां कृतेऽपि अनुमतिः न दत्ता । तान् त्रीन् वीरान् भगतसिंह-राजगुरु-सुखदेवान् पूर्वनिर्णीतदिनाङ्कात् पूर्वेद्युः एव तन्नाम मार्च २३ दिनाङ्के सर्वकारः कण्ठपाशेन मारितवान् । कण्ठपाशदण्डानुष्ठानसमयेऽपि ते त्रयः क्रान्तिकारिणः निर्भयम् आसन् । प्रसन्नमनस्काः आसन् । 'दण्डः प्रथमं ममैव भवेत्’ इति स्पर्घां कृतवन्तश्च । प्रथमं सुखदेवस्य, अनन्तरं भगतसिंह्स्य, अन्ते राजगुरोश्च दण्डः दातव्यः इति आधिकारिभिः निश्चितम् । ते दण्डस्थानम् आरुढवन्तः पाशान् चुम्बितवन्तः । स्वयं रज्जूः कण्ठेषु योजितवन्तः । 'भारतमातुः जयोऽस्तु’ इति घोषयन्तः ते त्रयः अमराः जाताः ।
तस्मिन् दिने कारावासे कोऽपि भोजनं न कृतवान् । सर्वेषां नयनेषु अश्रूणि प्रसृतानि । एकदिनपूर्वमेव मारिताः इति विषयम् अजानन्तः क्रान्तिकारिणां कुटुम्बसदस्याः अनन्तरदिने तैः मेलितुम् आगतवन्तः । किन्तु ते अमरवीराः कुत्र...? सर्वकारः तेषां पार्थिवशरीराणाम् अन्त्यक्रियाः सट्लेज्नद्याः तटे रहसि कारितवान् । एतं विषयं ज्ञात्वा सहस्रशः जनाः तत् स्थानं प्राप्तवन्तः । तदा तत्र त्रयाणां वीराणां अस्थीनि केवलम् अवशिष्टानि आसन् । तान्येव स्वीकृत्य सर्वे शोकतप्ताः रुदितवन्तः । स्वातन्त्र्यसमरे वीरोचितं युध्यन्तः स्वजीवनम् अर्पितवतां तेषां वीराणां कृते समग्रे देशे श्रद्धाञ्जलिः समर्पितः । भगतसिंहस्य आत्मार्पणविषये बहवः गीतानि विरचय्य गीतवन्तः । इदानीमपि भगतसिंहस्य आत्मा एतस्य देशस्य युवकानां हृदयेषु त्यागः, आत्मार्पणम् इत्यादिभावनाः प्रदीप्ताः करोत्येव । इदानीमपि तस्य साहसम्, असामान्ये कार्याचरणे निष्ठा, अकुण्ठितदेशभक्तिश्च सर्वान् प्रेरयन्त्येव । जय हिन्दुभूमे !
बाह्यशृङ्खलाः[सम्पादयतु]
- Letters written by Bhagat Singh to British authorities, The Hindu.
- Shaheed Bhagat Singh in Jail — An alternative perspective
- Bhagat Singh — comic
- Freedom fighter Bhagat Singh
- Biography of Bhagat Singh at freeindia.org
- Bhagat Singh biography, and letters written by Bhagat Singh
- Martyrdom of Sardar Bhagat Singh by Jyotsna Kamat
- His Violence Wasn't Just About Killing, Outlook.
- Khushwant Singh accused of twisting facts to shield father in Bhagat Singh case. India Today.
- Stamp of the martyr, The Tribune.
- The indomitable courage and sacrifice of Bhagat Singh and his comrades will continue to inspire people, The Tribune.
- Missed target of Bhagat Singh, The Tribune.


c: text/html

text:
संख्याः
अन्तर्विषयाः
भारतीयसंख्यासम्प्रदायः[सम्पादयतु]
संख्यायते - परस्परं नामोच्चारणं क्रियते इति संख्या (सम् आख्या अघञर्थे क, टाप् च) । अथवा संख्यानं संख्या (पाणिनीयसूत्रम् -चक्षिङ् ख्याञ् - २-४-५४, आतश्च - ३-३-१०६, इत्यङ् च) चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि इत्यतः व्यक्ततया परस्परनामोच्चारणमेव - पृथक्करणमेव संख्या । गणनव्यवहारे तु हेतुः संख्याभिधीयते, संख्यैकादौ विचारे च इत्यादि श्रूयते एव । अमरे तु संख्याविषये एवम् उच्यते - चर्चा संख्या विचारणा इति । ऋणसंख्या, धनसंख्या, दशांशसंख्या भिन्नसंख्या इत्यादि संख्यावैविध्यं सर्वे जानन्त्येव । अपि च संख्यासम्बन्धिनाम्ना दर्शनमेकं लोके प्रसिद्धम् अपि वर्तते सांख्यमिति ।
संख्यासङ्केतः[सम्पादयतु]
संख्याः एकैकस्मिन् देशे एकैकरीत्या एव लभ्यन्ते । इत्युक्ते संख्यासङ्केतः देशकालाद्यनुसृतभेदम् अनुसृतः भवति इत्यर्थः । अधुना लोके सर्वत्र प्रसिद्धाः संख्याः, भारतीयेषु कैश्चिन अरब्-संख्या इति, अरबादिपरदेशीयैः हिन्दुसंख्या इति च आहूयमानाः ०,१,२,३...... इत्यादयः भवन्ति । वस्तुतस्तु एतासामपि प्रभवस्थानं भारतमेव । वर्षेभ्यः पूर्वं संख्यालेखनम् अद्य दृश्यमानमिव नासीत् इति तज्ज्ञाः वदन्ति । पुरा शिलाखण्डादिवस्तुभिः ततः चित्रादिभिश्च संख्यानिर्देशः आसीत् । क्रमेण विकासः जातः । विविधशिलालेखतः एतस्य विकासम् ऊहितुं शक्यते ।
संख्यायाः स्थानानि[सम्पादयतु]
श्रीमता भास्कराचार्येण संख्यायाः स्थानमधिकृत्य एवम् उक्तमस्ति । यथा -
- एकदशशतसहस्रायुतलक्षप्रयुतकोटयः क्रमशः ।
- अर्बुदमब्जं खर्वनिखर्वमहापद्मशङ्कवस्तस्मात् ॥
- जलधिश्चान्त्यं मध्यं परार्धमिति दशगुणोत्तराः संज्ञाः ।
- संख्यायाः स्थानानां व्यवहारार्थं कृताः पूर्वैः ॥ इति ।
- लीलावती-भिन्नपरिकमष्टिकम् २,३ श्लोकौ
पूर्वजैः संख्यायाः स्थानव्यवहाराय दशगुणोत्तराः (१०१, १०२, १०३....) संज्ञाः कृताः इति श्लोकस्य भावः ।
- एकम् १ १
- दश १० १०१
- शतम् १०० १०२
- सहस्रम् १००० १०३
- अयुतम् १०००० १०४
- लक्षम् १००००० १०५
- प्रयुतम् १०००००० १०६
- कोटिः १००००००० १०७
- अर्बुदम् १०००००००० १०८
- अब्जम् १००००००००० १०९
- खर्वम् १०००००००००० १०१०
- निखर्वम् १००००००००००० १०११
- महापद्मम् १०००००००००००० १०१२
- शङ्कुः १००००००००००००० १०१३
- जलधिः १०००००००००००००० १०१४
- अन्त्यम् १००००००००००००००० १०१५
- मध्यम् १०००००००००००००००० १०१६
- परार्धम् १००००००००००००००००० १०१७
ब्रह्माण्डपुराणे तु एतेषां नाम्ना स्वल्पभेदः श्रूयते । तद्यथा -
- एकं दश शतञ्चैव सहस्रयुतं यथा
- लक्षञ्च नियुतञ्चैव कोटिरर्बुदमेव च ।
- वृन्दः खर्वो निखर्वश्च शङ्खपद्मौ च सागरः
- अन्त्यं मध्यं परार्धञ्च दशवृध्या यथोत्तरम् ॥
सर्वस्यापि च कार्यस्य लेखने वामतः दक्षिणमिति क्रमो दृश्यते । संख्यालेखने तु विपरीतः भवति । संख्यानां वामतो गति इत्येव प्रमाणम् । उदाहरणन्तु पञ्चविंशतिः (२५) एकोत्तरैकशतम् (१०१) अष्टनवत्युत्तरनवशताधिकैकसहस्रम् (१९९८) इत्यादि । संख्यायाः स्थानभेदः न भवेदिति निष्कर्ष एव दक्षिणतः वामं यावत् लेखने कारणम् । यद्यपि सामान्यव्यवहारे एषा व्यवस्था परित्यक्ता अस्ति तथापि अधिकधनविनिमयस्थानेषु वित्तकोशादिषु अधुना अपि अनुस्रियते एव ।
प्राचीनकालादारभ्य भारते सर्वत्र गणितपठनस्य प्राधान्यम् अधिकमासीत् । अतः एव तस्य विविधाश्च पद्धतयः प्रसृताः । सरसतया श्लोकरूपेण गणितप्रतिपादनं तत्र अनन्या भवति स्म । तदर्थं संख्याप्रतिपादनेऽपि कश्चित् परिष्कारः आविष्कृतः भृतसंख्या, कटपयादिसंख्या इत्यादिः । अत्र आर्यभटाचार्येण स्वकीया या रीतिः स्वीकृता सा आर्यभटीयसंख्यारीतिरिति प्रसिद्धा अभवत् ।
भूतसंख्या[सम्पादयतु]
भूतानि इत्युक्ते लोके विद्यमानपदार्थाः एव । लोके तु केचन पदार्थाः एकम् केचन द्वयम् केचन त्रयम् केचन चतुष्टयम् केचन पञ्चकमित्यादिरूपेणैव वर्तन्ते । यथा चन्द्रः, भूमिः ऐरावतो नाम गजः, गणपतेः दन्तः इत्यादयः एकमात्रं विद्यन्ते । तथा अश्विनिदेवता, लोचनम्, अयनम्, जानु इत्यादयः द्विमात्रम् । कालाः, अग्नयः, दोषाः, गुणाः (सत्त्वरजस्तमोगुणाः), तापाः (अधिदैविकाध्यात्मिकाधिभौतिकाः), मूर्तयः (ब्रह्माविष्णुमहेश्वराः) इत्यादयः त्रिमात्रम् । वेदाः, युगाः, पुरुषार्थाः, वर्णाश्रमाः इत्यादयः चतुर्मात्रम् । भूतानि, पाण्डवाः, प्राणाः, बाणाः, इन्द्रियाणि इत्यादयः पञ्चमात्रं च भवन्ति । एवमेव षड्डङ्गानि, सप्तर्षयः, अष्टवसवः, नवरसाः, दशदिशः, एकादशरुद्राः, द्वादशादित्याः, त्रयोदशकामाः, चतुर्दशविद्याः, पक्षः (१५), संस्काराः (१६), नक्षत्राणि (२७), अक्षराणि (५१), कलाः (६४), कौरवाः (१००) इत्यादयः प्रसिद्धाः । आकाशः, गगनम्, अभ्रम्, पूर्णम् इत्यादयः शून्यप्रतीकाश्च भवन्ति । एतेषां शब्दानां पर्यायपदान्यपि तत्तत् संख्यासूचकत्वेन स्वीक्रियन्ते इत्यपि अवगन्तव्यम् । श्लोके एतस्योपयोगः कथमिति उदाहरणेन व्यक्तीभवति । यथा लीलावत्याम् -
- व्यासे भनन्दाग्निहते विभक्ते खबाणसूर्यैः परिधिः ससूक्ष्मः ।
- द्वाविंशतिघ्ने विहतेऽथ शैलैः स्थूलोऽथ वा स्याद्व्यवहारयोग्यः ॥ इति ।
[भम् (नक्षत्रम्) - २७, नन्दाः (नन्दराजानः) - ९, अग्निः - ३, भनन्दाग्नि - ३९२७, खम् (आकाशः) - ०, बाणाः - ५, सूर्याः - १२, खबाणसूर्याः - १२५०, शैलम् - ७] अतः श्लोकस्य अयमर्थः यत् -
- परिधिः = भूव्यासः X ३९२७
--------------------- २२५०
एवञ्चेत् सूक्ष्मः परिधिः लभ्येत । अन्यथा स्थूलपरिधिस्तु भूव्यासः X २२/७ इति । (भूव्यासः X पै इति आधुनिकाः २२/७ = पै एव खलु ।)
कटपयादिसंख्या[सम्पादयतु]
अत्र ककारादीनाम् अक्षराणाम् एकैकसंख्यां प्रकल्प्य पदनिर्माणं क्रियते । अक्षराणाम् एवं प्रकारेण संख्या निर्दिष्टाश्च भवति । यथा - क ट प य - १ ख ठ फ र - २ ग ड ब ल - ३ घ ढ भ व - ४ ङ ण म श - ५ च त - ष - ६ छ थ - स - ७ ज द - ह - ८ झ ध - ळ - ९ ञ न केवलस्वराः - ० संयुक्ताक्षराणां तु अन्तिमाक्षरस्येव संख्या कल्पनीया, क्या - १, प्र - २ इत्यादयः । संख्यानां वामतो गतिः इति नियमः अत्र प्रबला अस्ति । आयुरारोग्यसौख्यम् इत्यस्य - १७१२२१० एषा संख्या भवति । (आ - ०, यु - १, रा - २, रो - २, ग्य - १, सौ - ७, ख्यम् - १) । ईश्वरः - २४० इत्यादि । क्वचित् वामतः दक्षिणावधि संख्या परिगण्यते । एवं चेत् दूरवाण्यादिसंख्यां नामरूपेण स्मर्तुं कर्तुं च सुकरमेव । उदाहरणाय मम सुहृदः दूरवाणीसंख्या अक्षरसंख्यारीत्या 'वेदवरः शिवः' इति भवति इत्युक्ते ४८४२५४ इति । १७ शतके जीवितस्य वेङ्किटस्वामिमहोदयस्य चतुर्दण्डिप्रकाशिका इत्यस्मिन् सङ्गीतग्रन्थे ७२ मेळरागाणां नामानि कटपयादि संख्याक्रमेण योजितानि सन्ति । एतन्निमित्तम् आद्याक्षरद्वयमेव तत्र उपयुक्तम् इति च स्मर्तव्यम् । इत्युक्ते आद्याक्षरद्वयं पश्यामश्चेत् एषः कथमः रागः इति ज्ञातुं शक्यते इति भावः ।
आर्यभटीयसंख्यासम्प्रदायः[सम्पादयतु]
सम्मर्दयुक्ते अस्मिन् लोके स्वल्पसमयैः स्वल्पस्थलैश्च बहुकार्याणि साधनीयानि सन्ति । एतदेव कम्प्यूट्टर्कालः इति प्रसिद्धे आधुनिके काले अपि आर्यभटीयसिद्धान्तस्य महत्त्वपूर्णस्थानस्य कारणम् । ४०००००० इति संख्यायाः प्रतिपादने घृ इत्येकाक्षरेण आर्यभटाचार्यः निर्दिशति । अत्र कादिमान्तानां वर्गाक्षराणां क्रमेण १ तः २५ पर्यन्तम्, यदि हान्तानाम् अवर्गाक्षराणां ३०, ४०, ५०, ६०, ७० इत्यादि १०० पर्यन्तञ्च संख्याः कल्पिताः । स्वराक्षरेषु अ, इ, उ, ऋ, लृ, ए, ऐ, ओ, औ इत्येतेषाम् १, १०१०२, १०४, १०६, १०८, १०१०, १०१२, १०१४, १०१६ इत्यादिक्रमेण ज्ञेयम् । एवमेव य - ३०, यि - ३०००, यु - ३००००० (य् + उ = ३०X१०४) इत्यादि । संयुक्ताक्षराणां विषये संख्यायोगः कर्तव्यः इति । यथा - क्य = क् + य = १ + ३० = ३१ ङ्मौ - यः (ङ् = ५, म = २५) ङ्मौ = ५ + २५ = ३० यः इत्यादि । अत्राचार्यः एतस्य प्रमाणमेवं कथयति -
- वर्गाक्षराणि वर्गेऽवर्गेऽवर्गाक्षराणि कात्, ङ्मौ यः ।
- खद्विनवके स्वरा, नव वर्गेऽवर्गे नवान्त्यवर्गे वा ॥ इति ।
अनन्तसाध्यतायुक्तः अस्ति एषः संख्यासम्प्रदायः इति इतोऽपि वक्तव्यं न खलु ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
कालिदासविरचिते रघुवंशे सप्तदशः सर्गः
ऐथिं नाम काकुत्स्थात्पुत्रं आपकुमुद्वती ।
पश्चिमाद्यामिनीयामात्प्रसादं इव चेतना । । १७.१ । ।
स पितुः पितृमान्वंशं पुत्रं आपकुमुद्वती ।
अपुनात्सवितेवोभौ मार्गावुत्तरदक्षिणौ । । १७.२ । ।
तं आदौ कुलविद्यानां अर्थं अर्थविदां वरः ।
पश्चात्पार्थिवकन्यानां पाणिं अग्राहयत्पिता । । १७.३ । ।
जात्यस्तेनाभिजातेन शूरः शौर्यवता कुशः ।
अमन्यतैकं आत्मानं अनेकं वशिना वशी । । १७.४ । ।
स कुलोचितं इन्द्रस्य साहायकं उपेयिवान् ।
जघान समरे दैत्यं दुर्जयं तेन सोऽवधि । । १७.५ । ।
तं स्वसा नागराजस्य कुमुदस्य कुमुद्वती ।
अन्वगात्कुमुदानन्दं शशाङ्कं इव क्ॐउदी । । १७.६ । ।
तयोर्दिवस्पतेरासीदेकः सिंहासनार्धबाक् ।
द्वितीयापि सखी शच्याः पारिजातांशभागिनी । । १७.७ । ।
तदात्मसंभवं राज्ये मन्त्रिवृद्दाः समादधुः ।
स्मरन्तः पश्चिमां आज्ञां भर्तुः संग्रामयायिनः । । १७.८ । ।
ते तस्य कल्पयां आसुरभिषेकाय शिल्पिभिः ।
विमानं नवं उद्वेदि चतुःस्तम्भप्रतिष्टं । । १७.९ । ।
तत्रैनं हेमकुम्भेषु संभृतैस्तीर्थवारिभिः ।
उपतस्थुः प्रकृतयो भद्रपीठोपवेशितं । । १७.१० । ।
नदध्बिः स्निग्धगम्भीरं तूर्यैराहतपुष्करैः ।
अन्वमीयत कल्याणं तस्याविच्छिन्नसंतति । । १७.११ । ।
दूर्वायवाङ्कुरप्लक्षत्वगभिन्नपुटोत्तरान् ।
ज्ञातिवृद्धैः प्रयुक्तान्स भेजे नीराजनाविधीन् । । १७.१२ । ।
पुरोहितपुरोगास्तं जिष्णुं जैत्रैरथर्वभिः ।
उपचक्रमिरे पूर्वं अभिषेक्तुं द्विजातयः । । १७.१३ । ।
तस्यौघमहती मूर्ध्नि निपतन्ती व्यरोचत ।
सशब्दं अभिषेकश्रीर्गङ्गेव त्रिपुरद्विषः । । १७.१४ । ।
स्तूयमानः क्षणे तस्मिन्नलक्ष्यत स बन्दिभिः ।
प्रवृद्ध इव प्रजन्यः चातकैरभिनन्दितः । । १७.१५ । ।
तस्य सन्मन्त्रपूताभिः स्नानं अद्भिः प्रतीच्छतः ।
ववृधे वैद्युतस्याग्नेर्वृष्टिसेकादिव द्युतिः । । १७.१६ । ।
स तावदभिषेकान्ते स्नातकेभ्यो ददौ वसु ।
यावत्तेषां समाप्येरन्यज्ञाः पर्याप्तदक्षिणाः । । १७.१७ । ।
ते प्रीतमनसस्तस्मै यां आशिषं उदीरयन् ।
सा तस्य कर्मनिर्वृत्तैर्दूरं पश्चात्कृता फलैः । । १७.१८ । ।
बन्धच्छेदं स बद्धानां वधार्हाणां अवध्यतां ।
धुर्याणां च धुरो मोक्षं अदोहं चादिषद्गवां । । १७.१९ । ।
क्रीडापतत्रिणोऽप्यस्य पञ्जरस्थाः शुकादयः ।
लब्धमोक्षास्तदादेशाद्यथेष्टगतयोऽभवन् । । १७.२० । ।
ततः कक्षान्तरन्यस्तं गजदन्तासनं शुचि ।
सोत्तरच्छदं अध्यास्त नेपथ्यग्रहणाय सः । । १७.२१ । ।
तं धूपाश्यानकेशान्तं तोयनिर्णिक्तपाणयः ।
आकल्पसाधनैस्तैस्तैरुपसेदुः प्रसाधकाः । । १७.२२ । ।
तेऽ स्य मुक्तागुणोन्नद्धं मौलिं अन्तर्गतस्रजं ।
प्रत्यूपुः पद्मरागेण प्रभामण्डलशोभिना । । १७.२३ । ।
चन्दनेनाङ्गरागं च मृगनाभिसुगन्धिना ।
समापय्य ततश्चक्रुः पत्त्रं विन्यस्तरोचनं । । १७.२४ । ।
आमुक्ताभरणः स्रग्वी हंसचिह्नदुकूलवान् ।
आसीदतिशयप्रेक्ष्यः स राज्यश्रीवधूवरः । । १७.२५ । ।
नेपथ्यदर्शिनश्छाया तस्यादर्शे हिरण्मये ।
विरराजोदिते सूर्ये मेरौ कल्पतरोरिव । । १७.२६ । ।
स राजककुदव्यग्रपाणिभिः पार्श्ववरिभिः ।
ययावुदीरितालोकः सुधर्मानवमां सभां । । १७.२७ । ।
वितानसहितं तत्र भेजे पैतृकं आसनं ।
चूडामणिभिरुद्घृष्टपादपीठं महीक्षितां । । १७.२८ । ।
शुशुभे तेन चाक्रान्तं मङ्गलायतनं महथ् ।
श्रीवत्सलक्षणं वक्षः कौस्तुभेनेव कैशवं । । १७.२९ । ।
बभौ भूयः कुमारत्वादाधिराज्यं अवाप्य सः ।
रेखा भावादुपारूढः सामग्र्यं इव चन्द्रमाः । । १७.३० । ।
प्रसन्नमुखरागं तं स्मितपूर्वाभिभाषिणं ।
मूर्तिमन्तं अमन्यन्त विश्वासं अनुजीविनः । । १७.३१ । ।
स पुरं पुरुहूतश्रीः कल्पद्रुमनिभध्वजां ।
क्रममाणश्चकार द्यां नागेनैरावतौजसा । । १७.३२ । ।
तस्यैकस्योच्छ्रितं छत्त्रं मूर्ध्नि तेनामलत्विषा ।
पूर्वराजवियोगौष्म्यं कृत्स्नस्य जगतो हृतं । । १७.३३ । ।
धूमादग्नेः शिखाः पश्चादुदयादंशवो रवेः ।
सोऽतीत्य तेजसां वृत्तिं समं एवोत्थितो गुणैः । । १७.३४ । ।
तं प्रीतिविशदैर्नेत्रैरन्वयुः पौरयोषितः ।
शरत्प्रसन्नैर्ज्योतिर्भिर्विभावर्य इव ध्रुवं । । १७.३५ । ।
अयोध्यादेवताश्चैनं प्रशस्तायतनार्चिताः ।
अनुदध्युरनुध्येयं सांनिध्यैः प्रतिमागतैः । । १७.३६ । ।
यावन्नाश्यायते वेदिरभिषेकजलाप्लुता ।
तावदेवास्य वेलान्तं प्रतापः प्राप दुःसहः । । १७.३७ । ।
वसिष्ठस्य गुरोर्मन्त्राः सायकास्तस्य धन्विनः ।
किं तत्साध्यं यदुभये साधयेयुर्न संगताः । । १७.३८ । ।
स धर्मस्थसखः शश्वदर्थिप्रत्यर्थिनां स्वयं ।
ददर्श संशयच्छेद्यान्व्यवहारानतन्द्रितः । । १७.३९ । ।
ततः परं अभिव्यक्तास्ॐअनस्यनिवेदितैः ।
युयोज पाकाभिमुखैर्भृत्यान्विज्ञापनाफलैः । । १७.४० । ।
प्रजास्तद्गुरुणा नद्यो नभसेव विवर्धिताः ।
तस्मिंस्तु भूयसीं वृद्धिं नभस्ये ता इवाययुः । । १७.४१ । ।
यदुवाच न तन्मिथ्या यद्ददौ न जहार तथ् ।
सोऽभूद्भग्नव्रतः शत्रूनुद्धृत्य प्रतिरोपयन् । । १७.४२ । ।
वयोरूपविभूतीनां एकैकं मदकारणं ।
तानि तस्मिन्समस्तानि न तस्योत्सिषिचे मनः । । १७.४३ । ।
इत्थं जनितरागासु प्रकृतिष्वनुवासरं ।
अक्षोभ्यः स नवोऽप्यासीद्दृढमूल इव द्रुमः । । १७.४४ । ।
अनित्याः शत्रवो बाह्या विप्रकृष्टाश्च ते यतः ।
अतः सोऽभ्यन्तरान्नित्यान्षट्पूर्वं अजयद्रिपून् । । १७.४५ । ।
प्रसादाभिमुखे तस्मिंश्चपलापि स्वभावतः ।
निकषे हेमरेखेव श्रीरासीदनपायिनी । । १७.४६ । ।
कातर्यं केवला नीतिः शौर्यं श्वापदचेष्टितं ।
अतः सिद्धिं समेताभ्यां उभाभ्यां अन्वियेष सः । । १७.४७ । ।
न तस्य मण्डले राज्ञो न्यस्तप्रणिधिदीधितेः ।
अदृष्टं अभवत्किंचिद्व्यभ्रस्येव विवस्वतः । । १७.४८ । ।
रात्रिंदिवविभागेषु यदादिष्टं महीक्षितां ।
तत्सिषेवे नियोगेन स विकल्पपराङ्मुखः । । १७.४९ । ।
मन्त्रः प्रतिदिनं तस्य बभूव सह मन्त्रिभिः ।
स जातु सेव्यमानोऽपि गुप्तद्वारो न सूच्यते । । १७.५० । ।
परेषु स्वेषु च क्षिप्तैरविज्ञातपरस्परैः ।
सोऽपसर्पैर्जजागार यथाकालं स्वपन्नपि । । १७.५१ । ।
दुर्गाणि दुर्ग्र्हाण्यासंस्तस्य रोद्धुरपि द्विषां ।
न हि सिंहो गजास्कन्दी भयाद्गिरिगुहाशयः । । १७.५२ । ।
बह्व्यमुख्याः समारम्भाः प्रत्यवेक्ष्या निरत्ययाः ।
गर्भशालिसधर्माणस्तस्य गूढं विपेचिरे । । १७.५३ । ।
अपथेन प्रववृते न जातूपचितोऽपि सः ।
वृद्धौ नदीमुखेनैव प्रस्थानं लवणाम्भसः । । १७.५४ । ।
कामं प्रत्कृतिवैराग्यं सद्यः शमयितुं क्षमः ।
यस्य कार्यः प्रतीकारः स तन्नैवोदपादयथ् । । १७.५५ । ।
शकेष्वेवाभवद्यात्रा तस्य शक्तिमतः सतः ।
समीरणसहायोऽपि नाम्भःप्रार्थी दवानलः । । १७.५६ । ।
न धर्मं अर्थकामाभ्यां बबाधे न च तेन तौ ।
नार्थं कामेन कामं वा सोऽर्थेन सदृशस्त्रिषु । । १७.५७ । ।
हीनान्यनुपकर्तःणि प्रवृद्धानि विकुर्वते ।
तेन मध्यमशक्तीनि मित्राणि श्तापितान्यतः । । १७.५८ । ।
परात्मनोः परिच्छिद्य शक्त्यादीनां बलाबलं ।
ययावेभिर्बलिष्ठश्चेत्परस्मादास्त सोऽन्यथा । । १७.५९ । ।
कोशेनाश्रयणीयत्वं इति तस्यार्थसंग्रहः ।
अम्बुगर्भो हि जीमूतश्चातकैरभिनन्द्यते । । १७.६० । ।
परकर्मापहः सोऽभूदुद्यतः स्वेषु कर्मसु ।
आवृणोदात्मनो रन्ध्रं रन्ध्रेषु प्रहरन्रिपून् । । १७.६१ । ।
पित्रा संवर्धितो नित्यं कृतास्त्रः सांपरायिकः ।
तस्य दण्डवतो दण्डः स्वदेहान्न व्यशिष्यत । । १७.६२ । ।
सर्पस्येव शिरोरत्नं नास्य शक्तित्रयं परः ।
स चकर्ष परस्मात्तदयस्कान्त इवायसं । । १७.६३ । ।
वापीष्विव स्रवन्तीषु वनेषूपवनेष्विव ।
सार्थाः स्वैरं स्वकीयेषु चेरुर्वेश्मस्विवाद्रिषु । । १७.६४ । ।
तपो रक्षन्स विघ्नेभ्यस्तस्करेभ्यश्च संपदः ।
यथास्वं आश्रमैश्चक्रे वर्णैरपि षड्संशभाक् । । १७.६५ । ।
खनिभिः सुषुवे रत्नं क्षेत्रैः सस्यं वनैर्गजान् ।
दिदेश वेतनं तस्मै रक्षासदृशं एव भूः । । १७.६६ । ।
स गुणानां बलानां च षण्णां षण्मुखविक्रमः ।
बभूव विनियोगज्ञः साधनीयेषु वस्तुषु । । १७.६७ । ।
इति क्रमात्प्रयुञ्जानो राज नीतिं चतुर्विधां ।
आ तीर्थादप्रतीघातं स तस्याः फलं आनशे । । १७.६८ । ।
कूटयुद्धविधिज्ञेऽपि तस्मिन्सन्मार्गयोधिनि ।
भेजेऽभिसारिकावृत्तिं जयश्रीर्वीरगामिनी । । १७.६९ । ।
प्रायः प्रतापभग्नत्वादरीणां तस्य दुर्लभः ।
रणो गन्धविपस्येव गन्धभिन्नान्यदन्तिनः । । १७.७० । ।
प्रवृद्धौ हीयते चन्द्रः समुद्रोऽपि तथाविधः ।
स तु तसमवृद्धिश्च न चाभूत्ताविव क्षयी । । १७.७१ । ।
सन्तस्तस्याभिगमनादत्यर्थं महतः कृषाः ।
उदधेरिव जीमूताः प्रापुर्दातृत्वं अर्थिनः । । १७.७२ । ।
स्तूयमानः स जिह्राय स्तुत्यं एव समाचरन् ।
तथापि ववृधे तस्य तत्कारिद्वेषिनो यशः । । १७.७३ । ।
दुरितं दर्शनेन घ्नंस्तत्त्वार्थेन नुदंस्तमः ।
प्रजाः स्वतन्त्रयां चक्रे शश्वत्सूर्य इवोदितः । । १७.७४ । ।
इन्दोरगतयः पद्मे सूर्यस्य कुमुदेऽंशवः ।
गुणास्तस्य विपक्षेऽपि गुणिनो लेभिरेऽन्तरं । । १७.७५ । ।
पराभिसंधानपरं यद्यप्यस्य विचेष्टितं ।
जिगीषोरश्वमेधाय धर्म्यं एव बभूव तथ् । । १७.७६ । ।
एवं उद्यन्प्रभावेण शास्त्ग्रनिर्दिष्टवर्त्मना ।
वृषेव देवो देवानां राज्ञां राजा बभूव सः । । १७.७७ । ।
पञ्चमं लोकपालानां तं ऊचुः साम्ययोगतः ।
भूतानां महतां षष्ठं अष्टमं कुलभूभृतां । । १७.७८ । ।
दूरापवर्जितच्छत्त्रैस्तस्याज्ञां शासनार्पितां ।
दधुः शिरोभिर्भूपाला देवः पौरंदरीं इव । । १७.७९ । ।
ऋत्विजः स तथानर्च दक्षिणाभिर्महाक्रतौ ।
यथा साधारणीभूतं नामास्य धनदस्य च । । १७.८० । ।
इन्द्राद्वृष्टिर्नियमितगदोद्रेकवृत्तिर्यमोऽभूद्यादोनाथः शिवजलपथः कर्मणे नौचराणां ।
पूर्वापेक्षी तदनु विदधे कोशवृद्धिं कुबेरस्तस्मिन्दण्डोपनतचरितं भेजिरे लोकपालाः । । १७.८१ । ।
इति कालिदासविरचिते रघुवंशे सप्तदशः सर्गः


text:
वरुणपश्चमीवर्णनम्
नील उवाच ।
मासे भाद्रे सित पक्षे या चतुर्थी व्दिजोत्तम ॥८८८॥
शिवाख्यासौ विनिर्दिष्टा शिवलोकफलप्रदा ।
तस्यां विशेषतो देयं ब्राह्मणानां सुभोजनम् ॥८८९॥
गणेशप्रीतये चापि मोदका: स्वर्णभूषिता: ।
तस्यां दानं तथा स्रानं जपपाठादिकं तथा ॥८९०॥
विधेयं धनमिच्छद्भिर्धनदाख्येयमोरिता ।
ध्रुवेयं कथिता विप्र चतुर्थीष्वखिलास्वपि ॥८९१॥
गणेशपूजनाद्भक्त्या शुभाप्तिर्नात्र संशय: ।
अत्र चन्द्रं न पश्येत रात्रौ धीमान् कथंचन ॥८९२॥
मिथ्याभिशस्तिदोषेण विशेषाच जलस्थितम् ।
प्रमाददृष्टौ च सुधी.......... तिष्यके ॥८९३॥
महीभारावतारार्थं भगवान् संभविष्यति ।
तस्य मिथ्याभिशस्तौ च निष्कृतिरुदिता किल ॥८९४॥
तमिमं च पठेच्छ्लोकं मिथ्यादोषप्रशान्तये ।
सिंह: प्रसेन मवधीत् सिंहो जाम्बवता हत: ॥८९५॥
सुकुमारक मा रोदीस्तव ह्येष स्यमन्तक: ।
इति श्री श्री नीलमते धनधा चतुर्थी वर्णनम् ।
तामेव पश्चमीं प्राप्य पूज्यो देवो जलेश्वर: ॥८९६॥
पूजनीया उमादेवी यथा तु धनदस्तथा ।
अस्यां विशेषतो विप्र पुज्योऽसौ धनदो बुधै: ॥८९७॥
स्रानमाल्यानुलेपैश्च पकान्नैर्वलिभिस्तथा ।
वितानशोभिते चापि मणडले समलंकृते ॥८९८॥
धनदाख्यं मम प्रीत्यं [?] गिरिराजं समर्ययेत् ।
सुवर्णकलशस्यां च लक्ष्मी संपूजयेदुध: ॥८९९॥
वस्त्रै: गोभिश्च कटकैस्तथालंकारचन्दनै: ।
ब्राह्मणान् तोषयेद्भक्त्या मधुरात्रैश्च पणिडता: ॥९००॥
ततो विज्ञापयेत् सम्यक गिरिराजं मम प्रियम् ।
गिरिराज नमस्तेस्तु नीलाभिमत सत्प्रिय ॥९०१॥
भक्त्या समार्चितोऽस्माभि: सर्वकामप्रदो भव ।
इति श्री नीलमते वरुणपश्चमीवर्णनम् ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अनृतको बहुवित्तो निपुणोऽतिशठो गुणाधिको लुब्धः । वृद्धस्त्रीप्रसक्तः कुलाग्रणीः शशिनि भौमबुधमध्ये ॥१॥
ख्यातः कर्मसु कितवो बहुधनवैरस्त्वमर्षणो धृष्टः । आरक्षकः कुजगुर्वोर्मध्यगते शशिनि संग्राही ॥२॥
'' उत्तमरामासुभगो विषादशीलोऽस्त्रविद्भवेच्छूरः । व्यायामी रणशीलः सितारयोर्मध्यगे चन्द्रे ॥ ''
उत्तमसुरतो बहुसंचयकारको व्यसनसक्तः । क्रोधी पिशुनो रिपुमान् यमारयोः स्याहुरधरायाम् ॥३॥
धर्मरतः शास्त्रज्ञो वाक्पटुः सर्ववर्द्धनः समृद्धः । त्यागयुतो विख्यातो गुरुबुधमध्यस्थिते चन्द्रे ॥४॥
प्रियवाक् सुभगः कान्तः प्रवृत्तगो यदि सुकृतवान् नृपतिः । सौख्यः शूरो मंत्री बुधसितयोर्मध्यगे च हिमकिरणे ॥५॥
देशेदेशे गच्छति वित्तवशो नास्ति विद्यया सहितः । चन्द्रेऽन्येषां पूज्यः स्वजनविरोधी ज्ञमन्दयोर्मध्ये ॥६॥
धृतिमेधः स्थैर्ययुतो नीतिज्ञः कनकरत्नपरिपूर्णः । ख्यातो नृपकृत्यकरो गुरुसितयोर्दुरुधरायोगे ॥७॥
सुखनयविज्ञानयुतः प्रियवाग्निद्वान् धुरंधरो मर्त्यः । ससुतो धनी सुरुपश्चन्द्रो गुरुभार्गवे तुलान्तरगे ॥८॥
वृद्धवनितः कुलाढ्यो निपुणस्त्रीवल्लभो धनसमृद्धः । नृपसत्कृतं बहुज्ञं कुरुते चन्द्रः शनिसितयोः ॥९॥


text:
कीदृशी स्वतंत्रता इयम्
वयं सर्वे प्रतिवर्षं अगस्तमासे पंचदशदिनाङ्के स्वतन्त्रता दिवसं मोदयामः परन्तु किं वयं कदापि एतदपि चिन्तितवन्तः यत् यस्याः स्वतन्त्रतायाः परिकल्पना आहुतिभूताः देशभक्ताः कृतवन्तः सा स्वतन्त्रता वयं प्राप्तवन्तः?। यदि आम तर्हि कथम्? अहं तु चिन्तयामि यत् स्वतन्त्रतायाः 65वर्षाणि न जातानि अपितु पराधीनतायाः 265 वर्षाणि अभवन् । इदानीं भवन्तः वदिष्यन्ति यत् कथं वदति अयं मूर्खः। परन्तु या सत्यता वर्तते तदहं वदामि सर्वेऽपि देशवासिनः इतिहासं पठिवन्तः, पठन्तः अपि सन्ति, पठिष्यन्ति अपि । सर्वेऽपि जानन्ति यत् स्वतन्त्रता कीदृषी भवति? यः स्वतन्त्रः भवति तस्य स्वस्य एकः नियमः भवति यथा कस्मिश्चित देशं यदि भवन्तः गच्छन्ति तर्हि तस्य कृते तस्य देशस्य अनुमतिपत्रं(पासपोर्ट वीजा) इति स्वीकरणीया भवति परन्तु यदि स्वदेशे कस्मिश्चित् प्रदेशं गच्छति तर्हि तस्य कृते अनुमतिपत्रस्य आवश्यकता न भवति। परन्तु विगत2002 तमे वर्षे यदा अस्माकं देशे ब्रिटेनदेशस्य महारानी ‘एलीजावेथ’ आगता आसीत् सा अस्माकं देशे अनुमतिपत्रं विना आगतवती।
सा किमर्थं अनुमतिपत्रं न स्वीकृतवती? किं तस्याः कृते एष: नियमः नास्ति यदि नास्ति तर्हि किमर्थं? तस्य एकं कारणम् अस्ति यत् 15 अगस्तसन् 1947तमे वर्षे यदा अस्माभिः स्वतन्त्रता प्राप्ता आसीत् तदा ऑग्लैः एकं सहमतिपत्रं निर्मितम् आसीत् तदासीत् यत् एकस्य विशालदेशस्य अधीनस्थः द्वौ लघुःदेशौ । इत्युक्ते ब्रिटेनदेशस्य अधीनस्थः भारतं पाकिस्थानं च एतौ द्वौ देशौ तस्य उपनिवेशौ स्तः । तस्मिन् पत्रे लिखितम् अस्ति यत् ऑग्लजनाः भारतस्य नागरिकः भवितुं अर्हन्ति ।
एतदर्थं ब्रिटेनदेशस्य महारानी भारतस्य अनुमतिपत्रं न स्वीकृतवती यदि एतत सत्यं अस्ति यत् अद्यापि भारतं ब्रिटेनस्य उपनिवेश: अस्ति तर्हि किमर्थं अस्मान् इतिहासे पाठ्यते यत् 15 अगस्त 1947 तमे वर्षे वयं स्वतन्त्रः अभवाम; किमर्थं वयं प्रतिवर्षं अगस्तमासे स्वतन्त्रतायाः कालं स्वीकुर्मः । द्वितीया वार्ता अन्यत् अपि वर्तते यत् इस्टइण्डिया कम्पन्याः स्थापनाय यदा ‘जार्जपंचमः’ अस्माकं देशे आगतवान् तदा सः अपि अनुमतिपत्रं न स्वीकृवान् आसीत् तदा तु सम्यक् आसीत् । यत् तस्मिन् समये भारतं ब्रिटेनस्य उपनिवेश: आसीत् । तस्य आगमने सम्पूर्णे भारते हर्षोल्लासः स्वीकृतः तस्मिन् समये तस्य स्वागतार्थं एकस्य गीतस्य रचना जाता आसीत् तस्य गीतस्य रचना अस्माकं भारतदेशस्य एकः चाटुकारः कृतवान् आसीत ।
अस्माकं देशे पूर्वं भाटः चारणाः च भवन्ति स्म । ये स्व-राज्ञानां यशगानं कुर्वन्ति स्म । तादृश: एव चारणस्य भाटस्य च कार्यं कृतवान् आसीत् रविन्द्रनाथटैगोरमहोदयः सः जार्जपंचमस्य स्वागतार्थं यत् गीतं लिखितवान् तत् गीतम् अस्ति ‘‘जन गण मन अधिनायक जय हे’’ अस्य गीतस्य भावार्थं भवन्तः अवलोकयन्तु यत् गीतेऽस्मिन् सः वदति यत् भो! जार्ज पंचम! भवान् भारतीयानां जनानां मनसः अधिनायकः अस्ति भवतः जयः भवेत् । भवान् तु भारतस्य भाग्यविधाता वर्तते । एतादृशी पराधीनतायाः उदाहरणं अन्यत्र कुत्र वा लप्ष्यते । एतादृषः अधिकारः तु कंचित् ईश्वरम् अपि न ददाति । परन्तु पश्यन्तु टैगोरमहोदयस्य चाटुकारिताम् ।
अनन्तरं वदति यत् पंजाब-सिन्धु-गुजरात-माराठा-द्राविण-उत्कल-बंगालादयः देशा: भवतः कृते आशीषं याचयन्ति यत् भवतः कल्याणं भवेत्, भवतः जयः च भवेत् । ये भारतीयाः तस्य अनाचारेण त्रस्ताः आसन् ते तस्य कल्याणस्य कामनां कुर्वन्ति कीदृशीविरोधाभाषी उक्तिः वर्तते । तस्मिन्नेव गीते प्रसन्नं भूत्त्वा जार्जपंचमः टैगोरमहोदयं नोबेल पुरस्कारं प्रदत्तवान् आसीत् तदा टैगोरमहोदयः चिन्तितवान यत् भारतीयाः जनाः ज्ञाष्यन्ति यत् अस्य गीतस्य कृते एष: पुरस्कारः एनं प्राप्तं तर्हि अहं समाजे घृणायाः पात्रो भाविष्यामि तदा निवेदनं कृत्त्वा तं पुरस्कारं ‘गीतांजलिः’ इति पुस्तकस्य पारितोषिकं वर्तते इति उद्घोषणां कारितवान् ।
तस्मिन् समये ये आग्लविरोधिनः देशभक्ताः आसन् यथा बालगंगाधरतिलकः लालालाजपतरायः इत्यादयः जार्जपंचमस्य आगमने विरोधं प्रदर्शितवन्तः तदा तेषामुपरि आंग्लरक्षकैः दण्डप्रहारः कृतः आसीत् यतोहि तस्मिन् समये आग्लानां शासनम् आसीत भारते जार्जपंचमस्य विरोधः इत्युक्ते आग्लानां विरोधः, अतः ते दण्डिताः परन्तु अद्यतने विगत2002 तमे वर्षे यदा ब्रिटेनस्य महारानी आगता तस्मिन् समये अपि एतेन एव गीतेन तस्याः स्वागतं कृतं भारतीयनेतृभिः । यदा तस्याः आगमने ‘आजादीबचाओ’ इति संगठनस्य केचन् कार्यकर्तारः विरोधं कृष्णपट्टिकां दर्शयित्वा कृतवन्तः तस्मिन् समये अपि स्वतन्त्रे भारते भारतीयसैनिकैः एव भारतीयानामोपरि दण्ड प्रहारं कृतम्।
यदि एतादृशी स्थितिः अस्ति भारते तर्हि कुत्र वर्तते अस्माकं स्वतन्त्रता । 15 अगस्त 1947तमे वर्षे रात्रिद्वादशवादने वयं स्वतन्त्रतां प्राप्तवन्तः । सर्वेऽपि कोलाहलं कृतवन्तः यत् ‘स्वराज्यम्’ आगतम् परन्तु वयं ‘स्वराज’ इत्यस्य भावम् अन्यथा स्वीकृतवन्तः तस्य सत्यता तु अस्ति यत् आग्लेयः स्वराज्यस्य हस्तानान्तरणं कृतवन्तः यत् कतिचन् दिनानि भवान् मम राज्यं चालयतु पुनः आवश्यकतानुसारं स्वीकरिष्यामि अतैव स्वराज्यं द्रष्टुं एव ब्रिटेनस्य रानी आगता आसीत् अतः तस्याः कृते अनुमति पत्रस्य (पासपोर्ट) वीजायाः आवश्यकता न आसीत् यतोहि सा स्वस्यैव उपनिवेशे आगाता आसीत्।
बान्धवाः ! किंचित जागृताः भवन्तु । अस्माकं पुरतः यं भ्रमयुक्तम् इतिहासं जनाः पाठयन्तः सन्ति, वयं पठन्तः च स्म; तस्य सत्यतायाः अवलोकनं कुर्वन्तु तदा ज्ञानं भविष्यति यत् वयं स्वतन्त्रतां प्राप्तवन्तः न वा । अतः पुनः एकवारं सर्वेभ्यः स्वतन्त्रता दिवसस्य शुभाशयं यच्छन् स्व-गिरां विरमामि ।
भवन्तः पठित्त्वा यथा प्रतिक्रियां प्रदाष्यन्ति तथा पुनः अन्वेषणं कृत्वा स्व-विचारं प्रकटिष्यामि।
नमोनमः धन्यवादः।
प्रमोदकुमार:
अध्यक्ष: - संस्कृतजगत्
-->


text:
अरुण शौरी
अरुण शौरी (जननम् १९४१ नवेम्बर् २) भारतीयपत्रकर्ता, लेखकः, राजनीतिज्ञश्च । सः विश्ववित्तकोशे अर्थशास्त्रज्ञत्वेन कार्यम् अकरोत् (१९६८-७२, १९७५-७७) । भारतस्य योजनायोगस्य मार्गदर्शकत्वेन, इण्डियन् एक्स्प्रेस्-टैम्स् आफ् इण्डिया-पत्रिकयोः सम्पादकत्वेन, भारतसर्वकारस्य मन्त्रीत्वेन च कार्यं निरवहत् । १९८४ तमे वर्षे तेन रामन् मेग्सेसे प्रशस्तिः प्राप्ता ।
अन्तर्विषयाः
बाल्यजीवनम्[सम्पादयतु]
अरुण शौरी जलन्धरे जन्म प्राप्नोत् । तदा तत्र ब्रिटिश्-आधिपत्यम् आसीत् । सः बरखम्बनगरस्थे माडर्न्-शालायां, सैण्ट् स्टीफन्-विद्यालये च शिक्षणं प्राप्नोत् । अर्थशास्त्रे विद्यावारिधिः तेन अमेरिकादेशस्य मेक्स्वेल्-स्कूल्-आफ्-सिराकूस्-विश्वविद्यालयतः प्राप्ता ।
जीवनयात्रा[सम्पादयतु]
इण्डियन् एक्स्प्रेस्-पत्रिकायाः प्रधानसम्पादकः सन् शौरी १९७९ तमे वर्षे सर्वकारस्य भ्रष्टाचारम् अनावृतवान् । तस्मात् उन्नतस्थाने विद्यमानानां बहूनां जनानां भ्रष्टाचारः सर्वैः ज्ञातः । १९८१ तमे वर्षे तदानीन्तनस्य महारष्ट्रस्य मुख्यमन्त्रिणः विरुद्धम् अभियोगम् अस्थापयत् । राज्यस्य वाणिज्यव्यवहारतः तेन सम्पाद्यमानः कोटिशः धनराशिः इन्दिरा गान्धेः नाम्ना कृतायाः वैयक्तिकविश्वस्तमण्डल्याः कृते गच्छति स्म । एतस्मात् कारणात् मुख्यमन्त्रिणा त्यागपत्रं दातव्यम् अभवत् । इन्दिरागान्ध्या काङ्ग्रेस्पक्षेण च महत् अवमाननम् अनुभूतम् ।
तस्य कारणतः एव इण्डियन्-एक्स्प्रेस्-मुम्बैकार्यालये सुदीर्घः कर्मकर-कलहः सञ्जातः । कनिष्ठवेतनं द्विगुणितं कुर्यात् इति आग्रहं कुर्वद्भिः कर्मकरैः कर्मन्यासः कृतः । ततः सर्वकारेण कष्टम् अनुभूतम् । विविधैः समूहैः इण्डियन्-एक्स्प्रेस्-विरुद्धम् अभियोगाः प्रस्तुताः । अन्ते सर्वकारस्य आग्रहस्य कारणतः पत्रिकायाः स्वामिना रामनाथगोयेङ्कावर्येण शौरी प्रेषितः ।
१९८२ तः १९८६ पर्यन्तं तेन विविधाभ्यः पत्रिकाभ्यः लिखितम् । १९८६ तमे वर्षे सः टैम्स् आफ् इण्डिया पत्रिकायाः प्रधानसम्पादकत्वेन नियुक्तः जातः । किन्तु १९८७ तमे वर्षे गोयेङ्का पुनः तम् इण्डियन्-एक्स्प्रेस्-पत्रिकां प्रति स्व्यकरोत् । तदा शौरी तदानीन्तनस्य प्रधानमन्त्रिणः बोफोर्स्-भुषुण्डि-क्रयणस्य भ्रष्टाचारविषयस्य इतिवृत्तं प्राकटयत् । तस्मात् सः अग्रिमे निर्वाचने अपजयं प्राप्नोत् ।
१९८८ तमे वर्षे सर्वकारस्य विरुद्धं पत्रिकास्वातन्त्र्यविषये तस्य नेतृत्वे इण्डियन्-एक्स्प्रेस्-संस्थया यत् कृतं तस्य अनुमोदनं सर्वाभिः पत्रिकाभिः कृतम् । कदाचित् इण्डीयन्-एक्स्प्रेस्-पत्रिकायाः विरुद्धं त्रिशताधिकाः अभियोगाः सर्वकारेण प्रस्तुताः आसन् । १९९० वर्षपर्यन्तं सर्वकारस्य भ्रष्टाचारविरोधः तेन कृतः । तदनन्तरकाले तेन लेखनकार्याय अधिकम् अवधानं प्रदत्तम् । त्रिंशदधिकासु पत्रिकासु नियतरूपेण स्तम्भलेखनं तेन लिख्यते स्म ।
शौरी भारतीयजनतापक्षस्य सदस्यः । सः राज्यसभायाः सदस्यः । अटल्बिहारिवाजपेयिवर्यस्य शासनावधौ तेन विविधानि दायित्वानि निरूढानि । तेन सर्वैः महान् आदरः प्राप्तः ।
२००७ तमे वर्षे राष्ट्रपतिस्थानाय प्रतिभापाटील न नियोक्तव्या इति विरोधं कृतवत्सु प्रमुखः एषः । प्रतिभा महिला सहकारि वित्तकोशद्वारा तया कृताः अक्रमाः तेन प्रदर्शिताः । तस्याः भ्रातुः जि एन् पाटीलस्य मारणे अपि तस्याः पात्रमस्ति इत्यपि तेन आरोपितम् ।
वैयक्तिकजीवनम्[सम्पादयतु]
तस्य पत्नी अनिता । पुत्रः आदित्यः ।
साहित्यकृषिः[सम्पादयतु]
अरुण शौरी २६ पुस्तकानि अलिखत् । तस्य लेखनानि संशोधितानि चिन्तनयोग्यानि च भवन्ति । तस्याः लेखनात् तेन बहुसंख्याकाः अभिमानिनः प्राप्ताः । राष्ट्रे अन्ताराष्ट्रे च तेन बहु सम्माननं प्राप्तम् । तेषु पद्मभूषणं, मेग्ससेप्रशस्तिः, ददभाई नवरोजिप्रशस्तिः, आस्टर्प्रशस्तिः, के एस् हेगडेप्रशस्तिः, वर्षस्य अन्ताराष्ट्रियसम्पादकप्रशस्तिः, प्रकाशनस्वातन्त्र्यप्रशस्तिः च अन्यतमा ।
ग्रन्थर्णम्[सम्पादयतु]
- Does He Know a Mother's Heart? [१]
- We Must Have No Price
- Are We Deceiving Ourselves Again [२]
- Where Will All This Take Us [३]
- The Parliamentary System
- Courts and their Judgements: Premises, Prerequisites, Consequences
- Eminent Historians: Their Technology, Their Line, Their Fraud
- Falling Over Backwards: An essay against Reservations and against Judicial populism
- Governance and the sclerosis that has set in [४]
- Harvesting Our Souls
- Hinduism: Essence and Consequence
- Indian Controversies
- Individuals, Institutions, Processes : How One may Strengthen the Other in India Today
- Institutions in the Janata Phase
- Missionaries in India [५]
- Arun Shourie and his Christian critics
- Mrs Gandhi's Second Reign
- Only Fatherland : Communists, 'Quit India,' and the Soviet Union
- Religion in Politics
- A Secular Agenda
- Symptoms of Fascism
- These Lethal, Inexorable Laws: Rajiv, His Men and His Regime
- The State As Charade: V.P. Singh, Chandra Shekhar and the Rest
- Will the Iron Fence Save a Tree Hollowed by Termites?
- Worshiping False Gods [६] [७]
- The World of Fatwas [८]
Co-author:
- with Sita Ram Goel, Harsh Narain, Jay Dubashi and Ram Swarup, Hindu Temples - What Happened to Them Vol. I, (A Preliminary Survey) (1990, ISBN 81-85990-49-2)
- with Sita Ram Goel, Koenraad Elst, Ram Swarup, Freedom of expression - Secular Theocracy Versus Liberal Democracy, Voice of India (1998).
- with Arun Jaitley, Swapan Dasgupta, Rama J Jois, Harsh Narain-The Ayodhya Reference:Suprema Court judgment and commentaries, Voice of India(1994)
बाह्यशृङ्खला[सम्पादयतु]
- Image source
- A short collection of Shourie excerpts
- Interview with Karan Thapar for CNN IBN on the issue of the nuclear deal
- Interview with Karan Thapar for CNN IBN on the issue of reservations
- Interview at rediff.com
- भारतीय-सूची


text:
राष्ट्रियमाध्यमिकशिक्षा-अभियानम्
भागेऽस्मिन् राष्ट्रियमाध्यमिकशिक्षा-अभियानस्य ज्ञानं तदर्थलक्ष्योद्देश्यैस्सह प्रस्तुतीकृतम्।
आरएमएसएइत्यस्य लक्ष्यं प्रत्येकस्माद् गृहात् निश्चिताध्वनि एकस्य माध्यमिकविद्यालयस्य उपलब्धिं कारयित्वा पञ्चसु वर्षेषु नामाङ्कनस्यानुपातं 90प्रतिशत-माध्यमिकस्तरे 75प्रतिशतं च उत्तरमाध्यमिकस्तरे वर्धयितुम् अस्ति। निर्धारितमानकानुरूपं प्रवर्तयन् महिला-पुरुषभेदभाव-सामाजिकार्थिक-निःशक्तताप्रभृतीः समस्याः वारयन् च 2017ईस्वीयाब्दपर्यन्तं माध्यमिकस्तरं यावत् शिक्षायाः व्यापकसौलभ्यं प्रदाय माध्यमिकशिक्षायाः गुवत्तायां सुधारीकरणमपि अस्य उद्देश्यं वर्तते।
लक्षेभ्यः बालकेभ्यः शिक्षा प्रदातुं सर्वकारेण स्थापितं राष्ट्रियमाध्यमिकशिक्षा-अभियानम् अतीव सफलीभवत् दृश्यते। अयं कार्यक्रमश्च समग्रे देशे माध्यमिकशिक्षायाः आधारभूतस्वरूपं शक्तिसम्पन्नं व्यधातुम् आवश्यकताः उत्पादयति। मानवसंसाधनविकासमन्त्रालयेन इदं तथ्यं पूर्णावधानेन दृष्टं तथा च सोऽपि सम्प्रति एकादश-योजनावधौ 20,120कोटिरुप्यकाणानां कुलव्यये राष्ट्रियमाध्यमिकशिक्षा-अभियाननाम्नीम् एकां माध्यमिकशिक्षायोजनां प्रवर्तयितुं विचारं करोति। मानवसंसाधनविकासमन्त्रालयानुसारम्- सर्वशिक्षा-अभियानस्य प्रवर्तनात् विशालसंख्यायां छात्राः उच्चप्राथमिककक्षासु उत्तीर्णाः भवन्तः सन्ति तथा च माध्यमिकशिक्षायै अतिबलवतीं आवश्यकतां प्रवर्तयन्तः सन्ति।
दृष्टिः
माध्यमिकशिक्षायाः दृष्टिरियं- 14-18वर्षीयस्य आयुसमूहस्य सर्वेभ्यः युवकेभ्यः वहनयोग्यायाः उत्तमगुणवत्तायाः शिक्षायाः समुपलब्धिः। इदमवधार्य निम्नलिखितम् अवाप्यम्-
- कस्मैचिदपि अधिवासक्षेत्राय निश्चितदूरौ माध्यमिकविद्यालयस्य सुविधायाः उपलब्धिः, यत् माध्यमिकविद्यालयाय पञ्चकिलोमीटरयावत् उच्चतरमाध्यमिकविद्यालयस्तरे च सप्ततो दश-किलोमीटरावधौ स्यात्।
- 2017तमं वर्षं पर्यन्तं सर्वेभ्यः माध्यमिकशिक्षायाः सुलभतायाः सुनिश्चितीकरणम् एवं 2020ईसवीयाब्दं पर्यन्तं सर्वेषां बालकानां विद्यालयेषु सुनिश्चीकरणम्।
- समाजस्य आर्थिकरूपेण शिथिलवर्गाणां विशेषसन्दर्भे शिथिलशैक्षिकवर्ग-बालिका-ग्रामीण-असमर्थबालकेभ्यः अनुसूजितजाति-अनुसूचितजनजाति-अन्य-अप्रागतिकवर्ग-अल्पसंख्यकेभ्यः (EBM) माध्यमिकशिक्षायाः सुगमतापूर्णरीत्या उपलब्धिः।
लक्ष्यः उद्देश्ञ्च-
माध्यमिकशिक्षायाः सार्वभौमीकरण- (यूनिवर्सलाइजेशन ऑफ सेकेण्डरी एजुकेशन,USE) इत्स्यस्याः समस्यायाः आभिमुख्यं कर्तुं माध्यमिकशिक्षापरिकल्पनायां आमूलचूडपरिवर्तनम् अपेक्ष्यते। अस्मिन् सन्दर्भे मार्गदर्शकतत्वानि सन्ति- कुतश्चिदपि उपलब्धिः, सामाजिकन्यायसमानता, प्रासङ्गिकता विकासः पाठ्यक्रमः आधारभूतपक्षः च। माध्यमिकशिक्षायाः सार्वभौमीकरणाभियानं समानतां प्रति प्रवर्तयितुं अवसरः प्रददाति। सामान्यविद्यालयानां परिकल्पनायै प्रोत्साहनं करिष्यते। यदि प्रणाल्यां एतानि मूल्यानि स्थापयिष्यन्ते तर्हि अनुदानरहितनिजविद्यालयैस्सह सर्वविधविद्यालयाः अपि समाजस्य निम्नवर्गीयबालकेभ्यः, निर्धनरेखायाः अधस्थितपरिवाराणां बालकेभ्यः च उचितावसरप्रदानमिति सुनिश्चितीकृत्य माध्यमिकशिक्षायाः सार्वभौमीकरणे योगदानं प्रदास्यन्ति।
मुख्यमुद्देश्यम्
- सुनिश्चितीकरणं यत् सर्वेषु माध्यमिकविद्यालयेषु भौतिकसुविधाः कर्मचारिणः भवेयुः। स्थानीयसर्वकार-निकायेषु सर्वकारीयानुदानप्राप्तविद्यालयसन्दर्भेषु न्यूनातिन्यूनम् अनुशंसितमानकानुसारम् अन्यविद्यालयसन्दर्भे च उचितनियामकतन्त्रानुसारं कार्यं भवेत्।
- नियमानुसारं सर्वेभ्यः युवकेभ्यः माध्यमिकविद्यालयस्तरीयशिक्षायाः समुपलब्धिनिर्माणम्- निकटं संस्थापयित्वा (यथा माध्यमिकविद्यालयः 5किलोमीटरान्तरं उच्चतरमाध्यमिकविद्यालयश्च 7-10किलोमीटरान्तरं)/ निपुणा एवं सुरक्षिता परिवहनव्यवस्था/ आवासीयसुविधाः स्थानीयपरिस्थित्यनुसारं मुक्तविद्यालयितासमन्विता।परन्तु पर्वतीयदुर्गमक्षेत्रेषु एते नियमाः शिथिलनीयाः। एतेषु क्षेत्रेषु आवासीयविद्यालयसंस्थापनायै वरीयता दातुं शक्यते।
- सुनिश्चितीकरणं यत् कोऽपि बालकः लिङ्ग-सामाजिक-आर्थिकविपन्नताप्रभृतिभ्यः अन्यावरोधकेभ्यः उत्तमगुणवन्माध्यमिकशिक्षायाः वञ्चितः न स्यात्।
- माध्यमिकशिक्षायाः स्तरे सुधारः, यस्य परिणामतः बौद्धिक-सामाजिक-सांस्कृतिकाधिगमाभिवृद्धिः।
- सुनिश्चितीकरणं यत् माध्यमिकशिक्षाग्रहीतारेभ्यः उत्तमगुणवत्शिक्षायाः प्राप्तिःस्यात्।
- अन्यतथ्यैस्सह उपर्युक्तोद्देश्यानां प्राप्तिः उभयात्मकविद्यालयप्रणाल्यां महती प्रगतिमपि दर्शयिष्यति।
द्वितीयचरणाय उपायः रणनीतिश्च
संख्या-विश्वसनीयता-गुणवत्तायाः समस्यां साम्मुखीनः भवितुं माध्यमिकशिक्षायाः सार्वभौमीकरणसन्दर्भे अतिरिक्तविद्यालयाय अतिरिक्तकक्षा-शिक्षकप्रभृतिरन्यसुविधायै च अतिविशालस्तरे निवेशराशिः विनियुक्ता भविष्यति। अनेन सह अस्मिन् आकलनस्य शैक्षिकावश्यकतानां प्रावधानस्य भौतिकस्वरूप-मानवसंसाधन-अकादमिकसूचना-कार्यान्वयन-प्रभाविनिरीक्षणस्य च महती आवश्यकता वर्तते। आरम्भे इयं योजना दशमकक्षायै भविष्यति। तदनु यथासम्भवं प्रभावीकरणस्य द्विवर्षावधौ उच्चरतरमाध्यमिकस्तरोऽपि अधिग्रहीष्यते। माध्यमिकशिक्षापर्यन्तं सर्वेषाम् उपलब्धिं प्रापयितुं तस्याः गुवत्तायां च सुधाराय रणनीतिरित्थं वर्तते-
उपलब्धता-
देशस्य विविधक्षेत्रेषु विद्यालयीयशिक्षायाम् अतीव असमानता वर्तते। निज-सर्वकारीयविद्यालययोर्मध्ये असमानताः वर्तन्ते। गुणवत्तापूर्णमाध्यमिकशिक्षायै समानावाप्तिः प्रदातुं स्वाभाविकमिदं यत् राष्ट्रियस्तरे विशिष्टरूपेण सज्जीकृतविस्तृतनियमानां विकासः कुर्येयुः। तथा च प्रत्येकस्मै राज्याय केन्द्रशासितप्रदेशाय प्रावधानं भवेत्- राज्यकेन्द्रशासितप्रदेशस्य न केवलं भौगोलिक-सामाजिक-आर्थिक-भाषा-सांख्यिकीयस्थितमवधार्य प्रत्युत् यत्र आवश्यकं भवेत् स्थानीयप्रभावानुसारमपि माध्यमिकविद्यालयानां नियमाः सामान्यतया केन्द्रियविद्यालयतुल्याः स्युः। स्वरूपगतसुविधा-अधिगमसंसाधनानां विकासः निम्नरीत्या करिष्यते-
- वर्तमानविद्यालयेषु माध्यमिक-उच्चतरमाध्यमिकविद्यालानां पाली-(शिफ्ट्)विस्तारणं /रणनीतिः
- सूक्ष्मनियोजनाधारे सर्वविधानिवार्यस्वरूपगतसुविधानां शिक्षकैस्सह उच्चप्राथमिकविद्यालयानाम् उन्नयनम्। प्राथमिकविद्यालयानाम् उन्नयने आश्रमविद्यालयेभ्यः प्राथमिकता प्रदास्यते।
- आवश्यकतामुसृत्य माध्यमिकविद्यालयानां उच्चतरमाध्यमिकविद्यालयेषु उन्नयनम्।
- विद्यालयमानचित्रीकरणप्रक्रियया अस्पृष्टक्षेत्रेषु नूतनमाध्यमिकविद्यालय-उच्चतरमाध्यमिकविद्यालयानां संस्थापना। एतेषु सर्वेषु भवनेषु वर्षा-जलसंचयप्रणाली अनिवार्यतया भविष्यति तथा च विकलाङ्गेभ्यः मित्रवत् भविष्यति।
- वर्षाजलसंचयप्रणाल्यः वर्तमानविद्यालयेष्वपि संस्थापयिष्यन्ते।
- वर्तमानविद्यालयभवनानि अपि विकलाङ्गेभ्यः मित्रवद् निर्मीष्यन्ते।
- नवविद्यालया अपि सार्वजनिकनिजप्रतिभागितया संस्थापयिष्यन्ते।
गुणवत्ता-
- आवश्यकस्वरूपगतसुविधानां यथा- श्यामपट्ट-आसन्दिका-पुस्तकालय-विज्ञानगणितप्रयोगशाला-संगणकप्रयोगशाला-शौचालयादीनां सुविधानाम् उपलब्धिः।
- अतिरिक्तशिक्षकानां नियुक्तिः शिक्षकेभ्यश्च कार्यावधौ प्रशिक्षणम्।
- अष्टमकक्षायां अधिगन्तृभ्यः छात्रेभ्यः अधिगमक्षमतावृद्ध्यर्थं सेतुपाठ्यक्रमः।
- राष्ट्रियपाठ्यक्रमसंरचनायाः(National Curriculum Framework, NCF, 2005) मानकानुसारं पाठ्यक्रमस्य पुनरावलोकनम्।
- ग्रामीणदुर्गमपर्वतीयक्षेत्रेषु शिक्षकेभ्यः आवासीयसुविधाः।
- महिलाशिक्षिकाभ्यः आवासीयसुविधायाः प्राथमिकता प्रदास्यते।
न्यायः
- अनुसूचितजाति-अनुसूचितजनजाति-अन्याप्रागतिकवर्ग-अल्पसंख्यकसमुदायिकछात्राणां कृते निश्शुल्कभोजन-आवाससुविधाः।
- बालिकाभ्यः छात्रावास-आवासीयविद्यालय-राशिप्रोत्साहन-कूटपरिधान-पुस्तक-पृथक्शौचालयानां सुविधाः।
- प्रावीण्यसूच्याम् आगताभ्यः साहाय्ययोग्यछात्राभ्यः माध्यमिकस्तरे छात्रवृत्तिः।
- सर्वासामेव गतिविधीनां वैशिष्ट्यं भविष्यति संयुक्तशिक्षा। सर्वेषु विद्यालयेषु विविधसामर्थ्यवद्भ्यः बालकेभ्यः सर्वविधसुविधायै प्रयासः विधास्यते।
- मुक्तशिक्षायाः दूरस्थशिक्षायाः च आवश्यकतायाः प्रसारस्य आवश्यकता। विशेषतः तेभ्यः ये पूर्णकालिकमाध्यमिकीं शिक्षामधिगन्तुं न शक्नुवन्ति। तथा च सम्मुखमुपविश्य निर्देशाय पूरकसुविधासु वृद्धिः। इयं प्रणाली विद्यालयेतरछात्राणां शिक्षायै अपि महतीं भूमिकां निर्वहिष्यति।
संस्थागतसुधारः स्रोतसंस्थानां सशक्तीकरणञ्च-
केन्द्रीयसहायतां प्राप्तुं प्रत्येकस्मिन् राज्ये आवश्यकप्रशासनिकसुधारपूर्वाभिसन्धिः भविष्यति। एतेषु संस्थागतसुधारेषु सम्मिलिताः सन्ति-
- विद्यालयप्रशासने सुधारः- प्रबन्धनस्य उत्तरदायित्वस्य च विकेन्द्रीकरणद्वारा विद्यालयानां प्रदर्शने सुधारः।
- शिक्षकानां परीक्षा-नियुक्ति-प्रशिक्षण-वेतन-शैक्षिकभविष्यविकासस्य न्यायोचितनीतेः आत्मसातीकरणम्।
- शैक्षणिकप्रशासने आधुनिकीकरण-ईशासनं उत्तरदायित्ववर्गीकरण-विकेन्द्रीकरणञ्च।
- सर्वेषु स्तरेषु माध्यमिकशिक्षाप्रणाल्यां आवश्यकव्यावसायिक-अकादमिकसूचनायाः प्रावधानम्।
- कोषानां त्वरितप्रवाह-अधिकोपयोगाय वित्तीयप्रक्रियानां सरलीकरणम्।
- विविधस्तरेषु स्रोतसंस्थानाम् आवश्यकसशक्तीकरणम्, उदाहरणार्थम्-
- राष्ट्रियस्तरे- राष्ट्रियशैक्षिकानुसन्धानप्रशिक्षणपरिषत् (RIEs सहितं), राष्ट्रियशैक्षिकयोजनाप्रशासनविश्वविद्यालयः (NUEPA) राष्ट्रियमुक्तविद्यालयीयशिक्षासंस्थानम् (NIOS),
- राज्यस्तरे- राजकीयशैक्षिकानुसन्धानपरिषत् (SCERT), राज्यीयमुक्तविद्यालयाः राजकीयशैक्षिप्रबन्धनप्रशिक्षणसंस्थानानि(State Institute of Educational Management and Training, SIEMAT) एवम्
- विश्वविद्यालयीयशिक्षाविभागाः, विज्ञान-सामाजिकविज्ञान-मानविकी-शिक्षाक्षेत्रेषु प्रसिद्धाः संस्थाः, केन्द्रप्रायोजितशिक्षकशिक्षायोजना, शिक्षक-शिक्षणमहाविद्यालयाः, शिक्षायां उन्नत-अध्ययनसंस्थाः।
पंचायतीराजसंस्थानां प्रतिभागिता
नियोजनप्रक्रियां प्रवर्तयितुं तस्य च निरीक्षणाय सतत्विकासाय पंचायतीराजेन नगरनिगम-समुदाय-शिक्षक-पालकैः अन्यप्रतिभागितां ग्रहीतृभिः माध्यमिकशिक्षायां विद्यालयप्रबन्धनसमिति-पालकशिक्षकसङ्घप्रभृतिभिः व्यवस्थाभिः प्रतिभागिता।
भारतसर्वकारस्य चतस्रः योजनाः
भारतसर्वकारद्वारा चतस्रः केन्द्रप्रायोजिताः योजनाः सञ्चाल्यन्ते-
- माध्यमिक-उच्चतरमाध्यमिकविद्यालयेषु संगणकशिक्षा सङ्गणकसाहाय्येन शिक्षणार्थं च राज्यसर्वकारेभ्यः सूचनासंचारप्रौद्योगिकी।
- राज्यसर्वकारीय-असर्वकारीयसंस्थाद्वारा (NGO) असमर्थबालकान् मुख्यधारायामानेतुम् असमर्थानां कृते एकीकृतशिक्षा (IEDC)।
- असर्वकारीयसंस्थाभ्यः ग्रामीणक्षेत्रेषु बालिकानां छात्रावाससंचालनाय साहाय्यं विधातुं माध्यमिक-उच्चतरमाध्यमिकविद्यालयीयानां छात्राणां कृते भोजन-छात्रावाससुविधानां सुदृढीकरणम् (उपलब्धिः न्यायश्च)
- अन्तर्राष्ट्रियविज्ञान-ओलम्पियाड् इत्यमुं साहाय्येन सह विद्यालयेषु गुणवत्तायाः वृद्धिः। तत्र योग-विज्ञानशिक्षा-पर्यावरणशिक्षा-जनसंख्याशिक्षायै राज्यसर्वकारेभ्यः सहायतायाः प्रावधानं सम्मिलितं वर्तते। वर्तमानरूपे संशोधितरूपे एताः सर्वाः योजनाः नूतनयोजनया सह सङ्गमिष्यन्ति।
- वित्तीयरूपेण अशक्तबालकेभ्यः स्वव्यवसाय-अंशकालिकव्यवसायाय प्रवर्तयितुम् अधिगमनावधौ आयार्जनस्य प्रावधानम्। राज्यं केन्द्रशासितप्रदेशः च प्रखण्डमण्डलस्तरयोः व्यावसायिकप्रशिक्षणकेन्द्राणि संस्थाः वा स्थापयितुं शक्नुवतः।
केन्द्रीविद्यालयः जवाहरनवोदयविद्यालयश्च
अस्मिन् क्षेत्रे त्वरामानेतुं तन्महत्त्वं वीक्ष्य केन्द्रियविद्यालय-जवाहरनवोदयविद्यालयानां संख्या वर्धापयिष्यते। तेषां भूमिकायाः अपि सशक्तीकरणं करिष्यते।
वित्तीयप्रबन्धं प्रापणं च
वित्तीयप्रबन्धनस्य आशयः, परियोजनायाः विभिन्नवित्तीयसंसाधनेषु सामान्यप्रबन्धनसिद्धान्तप्रवर्तनेन सम्बन्धितः वर्तते। अस्मिन् योजनानिर्माण-आयोजन-परियोजनानिधिप्रापण-प्रयोज्यताप्रभृतिगतिविधीनां निदेशनं नियन्त्रणं सम्मिलितं वर्तते।
उद्देश्यम्
सामान्यतया वित्तीयप्रबन्धनस्य सम्बन्धः कस्याश्चित्परियोजनायै विक्रय-आवंटन-वित्तीयसंसाधननियन्त्रेण भवति। अलाभकरसामाजिककार्यक्रमान्तर्गतं वित्तीयप्रबन्धनस्य उद्देश्यानि निम्नलिखितानि सन्ति-
- कार्यक्रमान्तर्गतं निधीनां नियमित-पर्याप्तपूर्तेः सुनिश्चितीकरणम्।
- अधिकतम-पर्याप्तरूपतया निधीनामुपयोगः तस्मात् कार्यक्रमः पूर्वनिर्धारितानाम् उद्देश्यानाम् अवाप्तये अग्रेसरः भवति।
- सर्वेभ्यः नियोजनकार्यकलापेभ्यः अर्थव्ययदर्शिकायाः निर्माणम्।
- परियोजनायै उपलब्धनिधीनां संसाधनानां दुरुपयोगात् रक्षा।
- कार्यक्रमान्तर्गतं कार्यान्वयनावधौ निर्णयकर्तृषु सुधारात्मकप्रयासाय क्षमतानिर्माणम्।
वित्तीयप्रबन्धनस्य तत्वम्
आरएमएसए-कार्यक्रमान्तर्गतं वित्तीयप्रबन्धने निम्नलिखितघटकानि सम्मिलितानि सन्ति
- वित्तीययोजना- वित्तीययोजानायां योजनानिधि-प्रवाह-प्रापणयोजना-कार्मिक-कार्मिकक्षमतानिर्माण-बजटसत्रादीनां निर्माणं सम्मिलितं वर्तते।
- वित्तीयपरिषद् निरीक्षणं च – वित्तीयप्रधानस्य दायित्वं वर्तते यत् निधीनामुपयोगस्य निरीक्षणं कुर्यात् तथाच परियोजनायाः कार्यान्वयनाय निर्धारितनियम-विनियमानां सुनिश्चितमनुपालनं कुर्यात्। नियन्त्रण-निरीक्षणार्थं सांविधिकलेखापरीक्षा-आन्तरिकलेखापरीक्षा-प्रापणपरीक्षा-वित्तीयएमआईएसादीनां वित्तीयसाधनत्वेन प्रयोगः कुर्यात्।
स्रोतः मानवसंसाधनविकासमन्त्रालयः भारतसर्वकारः।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १८२
वारणसीमाहात्म्यम्।
सूत उवाच।
कैलासपृष्ठमासीनं स्कन्दं ब्रह्म विदाम्वरम्।
पृच्छन्ति ऋषयः सर्वे सनकाद्या स्तपोधना ।। १८२.१ ।।
तथा राजर्षयः सर्वे ये भक्तास्तु महेश्वरे।
ब्रूहि त्वं स्कन्द! भूलोके यत्र नित्यं भवः स्थितः ।। १८२.२ ।।
स्कन्द उवाच।
महात्मा सर्वभूतात्मा देवदेवः सनातनः।
घोररूपं समास्थाय दुष्करं देवदानवैः ।। १८२.३ ।।
आभूतसम्प्लवं यावत् स्थाणु भूतस्थितः प्रभुः।
गुह्यानां परमं गुह्यमविमुक्तमिति स्मृतम् ।। १८२.४ ।।
अविमुक्ते सदा सिद्धिर्यत्र नित्यं व्यवस्थितः।
अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं यदुक्तंत्वीश्वरेण तु ।। १८२.५ ।।
स्थानान्तरं पवित्रञ्च तीर्थमायतनं तथा।
श्मशान संस्थितं वेश्म दिव्यमन्तर्हितञ्च यत् ।। १८२.६ ।।
भूलोकेनैव संयुक्तमन्तरिक्षे शिवालयम्।
अयुक्तास्तु न पश्यन्ति युक्ताः पश्यन्ति चेतसा ।। १८२.७ ।।
ब्रह्मचर्यव्रतोपेताः सिद्धा वेदान्तकोविदाः।
आदेहपतनाद्यावत् तत्क्षेत्रं यो न मुञ्चति ।। १८२.८ ।।
ब्रह्मचर्यव्रतैः सम्यक् सम्यगिष्टं मुखैर्भवेत्।
अपापात्मागतिः सर्वा यातूक्ता च क्रियावताम् ।। १८२.९ ।।
यस्तत्र निवसेद्विप्रो संयुक्तात्मा समाहितः।
त्रिकालमपि भुञ्जानो वायुभक्षसमो भवेत् ।। १८२.१० ।।
निमेषमात्रमपि यो ह्यविमुक्ते तु भक्तिमान्।
ब्रह्मचर्यसमायुक्तः परमं प्राप्नुयात्तपः ।। १८२.११ ।।
यत्र मासं वसेद्धीरोः लघ्वाहारो जितेन्द्रियः।
सम्यक् तेन व्रतं चीर्णं दिव्यं पाशुपतं महत् ।। १८२.१२ ।।
जन्ममृत्युभयन्तीर्त्वा स याति परमाङ्गतिम्।
नैश्रेयसीं गतिं पुण्यां तथा योग गतिं व्रजेत् ।। १८२.१३ ।।
न हि योगगतिर्दिव्या जन्मान्तर शतैरपि।
तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यात् ब्रह्महत्या निवर्तते ।। १८२.१४ ।।
ब्रह्महा योऽभिगच्छेत्तु अविमुक्तं कदाचन।
तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यात् ब्रह्महत्या निवर्तते ।। १८२.१५ ।।
आदेह पतनाद्यावत् क्षेत्रं यो न विमुञ्चति।
न केवलं ब्रह्महत्या प्राक्कृता च निवर्तते ।। १८२.१६ ।।
प्राप्य विश्वेश्वरं देवं न सा भूयोऽभिजायते।
अनन्यमानसोभूत्वा यो विमुक्तं न मुञ्चति ।। १८२.१७ ।।
तस्य दैवः सदा तुष्टः सर्वान् कामान् प्रयच्छति।
द्वारं यत् साङ्ख्ययोगानां स तत्र वसति प्रभुः ।। १८२.१८ ।।
सगणो हि भवो देवो भक्तानामनुकम्पया।
अविमुक्तं परं क्षेत्रमविमुक्ते परा गतिः।। १८२.१९ ।।
अविमुक्ते परा सिद्धिरविमुक्ते परं पदम्।
अविमुक्तं निषेवेत देवर्षिगणसेवितम् ।। १८२.२० ।।
यदीच्छेन्मानवो धीमान् न पुनर्जायते क्वचित्।
मेरोः शक्तो गुणान्वक्तुं द्वीपानाञ्च तथैव च ।। १८२.२१ ।।
समुद्राणाञ्च सर्वेषां नाविमुक्तस्य शक्यते।
अन्तकाले मनुष्याणां छिद्यमानेषु मर्मसु ।। १८२.२२ ।।
वायुना प्रेर्यमाणानां स्मृतिर्नैवोपजायते।
अविमुक्ते ह्यन्तकाले भक्तानामीश्वरः स्वयम् ।। १८२.२३ ।।
कर्मभिः प्रेर्यमाणानां कर्णजापं प्रयच्छति।
मणिकर्ण्यां त्यजन्देहं गतिमिष्टां व्रजेन्नरः ।। १८२.२४ ।।
ईश्वरप्रेरितो याति दुष्प्रापमकृतात्मभिः।
अशाश्वतमिदं ज्ञात्वा मानुषं बहुकिल्बिषम् ।। १८२.२५ ।।
अविमुक्तं निषेवेत संसारभयमोचनम्।
योगक्षेमप्रदं दिव्यं बहुविघ्नविनाशनम् ।। १८२.२६ ।।
विघ्नैश्चालोड्यमानोऽपि यो ऽविमुक्तं न मुञ्चति।
स मुञ्चति जरा मृत्युं जन्म चैतदशाश्वतम्
अविमुक्ते प्रसादात्तु शिवसायुज्यमाप्नुयात् ।। १८२.२७ ।।


text:
भीकरतां प्रति ओमानेन सह भारतस्य सहयोगः।
मस्कत्> भीकरतां प्रति भारतं ओमान् च ऐक्यमत्येन प्रवर्तेते। आशयतया तथा आर्थिकतया भीकरान् ये सहाय्यं कुर्वन्ति तान् प्रति अपि नकारात्मकं प्रवर्तनं करिष्यतः तदर्थं राष्ट्रान्तरैक्यं आवश्यकमिति संयुक्तप्रस्तावे ओमानेन उक्तम्।
मेय्क् इन् इण्डिया पद्धत्याः भागत्वेन प्रतिरोध उत्पन्नानां निर्माणे सहयोगपद्धतेः कार्यान्वयनं करिष्यति। ओमान् भारतात् तेषां उत्पन्नानां क्रयणं करिष्यति। व्याजरुप्यकाणि, लहरि उत्पन्नानि इत्यादि क्षेत्रेषु मिलित्वा प्रवर्तनं करिष्यति। संयुक्त सैनिकपरिशीलनाय भारतस्य इण्स्ट्टिट्यूस् फोर टिफन्स् स्टटीस् आण्ट् अनालिसिस् तथा ओमान् राष्ट्रस्य नाषणल् टिफन्स् महाविद्यालयः च धारणापत्रे हस्ताक्षरं अकुरुताम्। अस्य वर्षस्य सैनिकसमिति येगः ओमाने मस्कत् नगरे प्रचलिष्यति।
प्रतिरोधं, बहिराकाशं, स्वास्थ्यं, भक्ष्यसुरक्षा, खननं, विनोदसञ्चारं, इतेयादि अष्ट समयेषु भारतं ओमान् च हस्ताक्षरे अकुरुताम्। मस्कते सुल्तान् खाबूस् ग्राण्ट् आराधनालये तथा पुरातने शिवमन्दिरे च दर्शनानन्तरमेव मोदिना भारतं प्रति यात्रा आरब्धा।


text:
अङ्ग सान् सू की
अङ्ग सान् सू की (Aung San Suu Kyi) बर्मादेशस्य विरोधपक्षस्य नायिका अस्ति। सामाजिकसामरस्यविषये आग्रहवती एषा भारतस्य अभिमानिनी अस्ति। अङ्ग् सान्सन् सू कि एषा "मयन्मार् देशस्य न्याषनल् लीग् फार् डेमोक्रसिपक्षस्य" प्रसिद्धा नायिका । माहात्मा गान्धिमहोदयस्य अहिंसातत्वेन प्रभाविता एषा । २२ वार्षाणि एषा गृहबन्धने आसीत् । १९८९तमे वर्षे जुलाय्मासस्य २० दिनाङ्कतः २०१० तमे वर्षे नवेम्बर्मासस्य १३ दिनाङ्कपर्यन्तं गृहबन्धने आसीत् । सर्वाधिकारस्य विरुद्धं विरोधं कुर्वती एषा सामाजोन्मुखा सञ्जाता ।
अन्तर्विषयाः
जन्म बाल्यञ्च[सम्पादयतु]
अङ्ग् सान्सन् सू कि जून् १९ १९४५ तमे वर्षे प्रसिद्धे "बर्मि" कुटुम्बे जन्म प्राप्नोत् । तस्याः पिता बोगियोके अङ्ग् सान् । माता खिन्कियि । बोगियोके अङ्ग् सान् वर्यः अस्य देशस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य प्रमुखः आसीत् । १९४८ तमे वर्षे शत्रुपक्षेण मारितः एषः । एनाम् अस्याः माता खिन्कियि एव पालितवती । माता सार्वजनिकवैद्यालये कार्यं कुर्वती अस्याः पालनं कृतवती । अस्याः द्वौ सहोदरौ आस्ताम्, एकः "अङ्ग सन् लीन्" अपरः "अङ्ग सन् ऊ" इति । रङ्गून्-प्रदेशे एते वसन्ति स्म । अस्याः अष्टमे वयसि लीन् अकालमरणं प्राप्तवान् । ऊ अमेरिकादेशस्य पौरत्वं प्राप्य तत्रैव वसति ।
अध्ययनम्[सम्पादयतु]
प्राथमिकशिक्षणम् एषा क्याथोलिक् आङ्ग्लशालासु प्राप्तवती । अस्याः माता बर्मादेशस्य नूतनसर्वकारस्य प्रमुखा नायिका जाता । १९६० तमे वर्षे खिन्कियि बर्मादेशस्य शासनधररूपेण भारतम् आगतवती। तस्मिन् काले अङ्ग् सान्सन् सू कि देहल्यां स्थिते "लेडि श्रीरां विद्यालये" १९४६ तमे वर्षे स्नातकपदवीं प्राप्तवती। "आक्सफर्ड सेण्ट ह्य़ूस् विद्यालये" तत्वशास्त्रम्, राज्यशास्त्रम् अर्थशास्त्रेषु च बि. ए पदवीं प्राप्तवती । समनन्तरं न्यूयार्कदेशे १९६९ तः १९७० पर्यन्तम् अध्ययनं कृतवती । अध्ययनान्तरम् एषा विश्वसंस्थायाः सचिवालयस्य शासन-आयव्ययसमितेः सहकार्यदर्शित्वेन नियुक्ता । लण्डन्-देशस्य "स्कूल् आफ् ओरियण्टल् आण्ड आप्रिकन् स्टडीस् विश्वविद्यालयद्वारा" विद्यावारिधिः (पि. एच्. डि.) इति उपाधिं प्राप्तवती ।
वैय्यक्तिकजीवनम्[सम्पादयतु]
सचिवालये कार्यकरणावसरे विरामेषु समयेषु वैद्यालये अपि स्वयंसेविकारूपेण कार्यं कुर्वती आसीत् । एषा तत्रत्यरोगिणां कृते वार्तां श्रावयति स्म । रोगिणां कृते यावत् शक्यं साहाय्यं करोति स्म । १९८५ तमे वर्षे "कियोटो विश्वविद्यालये" सन्दर्शक-उपन्यासिकारूपेण कार्यं कृतवती । १९८७ तमे वर्षे भारतस्य "सिम्ला इण्डियन् इन्स्टिट्यूट् आफ् अड्वान्सड् स्टडीस्" केन्द्रस्य गौरवसदस्यत्वं प्राप्तवती । अस्मिन् एव समये मयन्मार् संयुक्तसर्वकारस्य कृते अपि कार्यं कृतवती । १९७२ तमे वर्षे जनेवरीमासस्य १ दिनाङ्के टिबेट्देशीयं पण्डितं मैकेल् विलन्कोर्ट् आरिस् वर्यं परिणीतवती । अनेन सह एषा भूतान् देशे एव वासं कृतवती । अस्मिन्नेव देशे विदेशाङ्गसचिवालये संशोधनाधिकारिरूपेण कार्यं प्राप्तवती । 'अलेक्साण्डर्' (१९७३ तमे वर्षे), 'किम्' (१९७७ तमे वर्षे) इति नामकं सन्तानद्वयं प्राप्तवती । दशकद्वयं कुटम्बेन सह सुखमयं जीवनं यापितवती ।
गृहबन्धनम्[सम्पादयतु]
अङ्ग् सान्सन् सू कि स्वदेशीयजनानां सेवां कर्तुम् उद्युक्ता आसीत् । १९८८ तमे वर्षे स्वमातृदर्शनार्थं बर्मादेशम् आगतवती । माता रोगग्रस्ता आसीत् । बर्मादेशस्य नाम मयन्मार् इति परिवर्तितम् आसीत् । मयन्मार् सर्वाधिकारशासने आसीत्। जनाः कष्टम् अनुभवन्तः आसन् । शासनपद्धतिं दृष्ट्वा, सर्वाधिकारस्य विरुद्धं विरोधं कुर्वती एषा सामाजोन्मुखा सञ्जाता । एतेन कारणेन क्रुद्धः सर्वकारः तां जुलाय्मासस्य २० दिनाङ्के १९८९ तमे संवत्सरे गृहबन्धने अस्थापयत् । २२ वार्षाणि यावत् गृहबन्धने अस्थापयत् । जनरल् नेविन् १९०२ वर्षतः १९८८ वर्षपर्यन्तं स्वाधीने एव सेनाशासनं स्थापितवान् आसीत् । कालान्तरे स्वयमेव राष्ट्रपतित्वेन उद्घोषितः जातः । ३० वर्षाणाम् अनन्तरं १९९० तमे संवत्सरे जून्मासे निर्वाचनव्यवस्था आरब्धा । तस्मिन् निर्वाचने अस्याः पक्षस्यैव बहुमतं प्राप्तम् आसीत्। किन्तु तदा एव एनां गृहबन्धने स्थापितवन्तः । अतः सा अधिकारमपि न प्राप्तवती । मॆमासस्य ६ दिनाङ्के २००२ वर्षे अस्याः विमोचनार्थं विश्वसंस्थायाः कार्यदर्शि कोफि अन्नान् सर्वकारेण सह चर्चां कृतवान्, किन्तु निष्फला सञ्जाता । २००५ तमे संवत्सरे इतोऽपि एकवर्षम् अग्रे सारितवन्तः । २००६ तम संवत्सरस्य जून्मासस्य ९ दिनाङ्कतः अतिसारेण पीडिता,वैद्यालयं प्राप्तवती । नवम्बरमासे गुणमुखा सञ्जाता । जनेवरिमासस्य १ मे दिनाङ्के २००७ तमे संवत्सरे २८३१ कारागृहजनान् मयन्मार् सर्वकारः मुक्तान् कर्तुं चिन्तितम् आसीत् । अस्मिन् सन्दर्भे कि मून् विश्वसंस्थायाः सेक्रेटरिजनरल् अस्याः विमोचनार्थं प्रार्थितवान् आसीत् । किन्तु, अस्मिन् समयेऽपि एकवर्षं यावत् अग्रे सारितवन्तः । अस्मिन् समये ५९ विश्वनायकाः अस्याः विमोचनार्थं प्रार्थितवन्तः आसन् । जिम्मिकार्टर्, जार्ज-एच्-बुष्, बिल् क्लिण्टन् तथा संयुक्तसाम्राज्यस्य प्रधानमन्त्री मार्गरेट् थ्याचर् आदयः विश्वनायकाः प्रार्थिवन्तः आसन् । किन्तु, १३ नवेम्बर्मासस्य १३ दिनाङ्के २०१० तमे संवत्सरे गृहबन्धनात् विमुक्ता एषा ।
पुरस्काराः[सम्पादयतु]
एषा यदा गृहबन्धने आसीत् तदैव १९९० तमे संवत्सरे “सखरोव्” पुरस्कारं प्राप्तवती १९९० तमे संवत्सरे थरोल् राफ्ट स्मारकपुरस्कारं प्राप्तवती । १९९१ तमे संवत्सरे विश्वविख्यातं “नोबेल्” पुरस्कारं प्राप्तवती । १९९२ तमे संवत्सरे “अन्ताराष्ट्रीय सैमन् बोलिवार्” पुरस्कारं प्राप्तवती । १९९३ तमे संवत्सरे जवहरलाल् नेहरू पुरस्कारं प्राप्तवती । १९९५ तमे संवत्सरे “प्रैज् फार् फ्रीडम् आफ् दि लिबरल् इण्टर्न्याशनल्” पुरस्कारं प्राप्तवती । १९९६ तमे संवत्सरे कम्पानियन् आफ् दि आर्डर् आफ् आस्ट्रेलिया पुरस्कारं प्राप्तवती । १९९९ तमे संवत्सरे ऎर्ल्याण्ड सार्वकारस्य “फ्रीडं आफ् डब्लिन् सिटि” पुरस्कारं प्राप्तवती । २००० तमे संवत्सरे प्रेसिडेन्षियल् मेडल् आफ् फ्रीडं पुरस्कारं प्राप्तवती । २००२ तमे संवत्सरे युनेस्को मदन्जित् सिङ्ग् पुरस्कारं प्राप्तवती । २००४ तमे संवत्सरे ग्वाङ्ग्जु ह्यूमन् रैट्स पुरस्कारं प्राप्तवती । २००४ तमे संवत्सरे न्यूजिलेण्डदेशस्य मेमोरियल् विश्वविद्यालयस्य गौरव डाक्टरेट् प्राप्तवती । 2007 तमे संवत्सरे गौरवप्रजापुरस्कारं प्राप्तवती । २००९ तमे संवत्सरे फ्रीडम् आफ् ग्लास्को पुरस्कारं प्राप्तवती । महात्मा गान्धिः अन्ताराष्ट्रीय पुरस्कारमपि प्राप्तवती ।
वीथिका[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- Aung San Suu Kyi's website via the Internet Archive
- Nobel Peace Prize 1991, Aung San Suu Kyi at NobelPrize.org
- Aung San Suu Kyi – Summary, biography, excerpts from books
- Burma's Suu Kyi, Free at Last – slideshow by Der Spiegel
- Peace Prize 2012 from India by Sarhad organisation PUNE City
- Awards Received by Daw Aung San Suu Kyi
- Aung San Suu Kyi and Clinton


text:
पुरा धाराराज्ये सिन्धुलो नाम राजा शासनं करोति स्म। वृद्धस्य तस्य पुत्रः भोजः केवलं पञ्चवर्षीयः आसीत्। अतः सिन्धुलस्य निधनानन्तरं तस्य भ्राता मुञ्जः राजा अभवत्। किंचित्कालानन्तरं कश्चित् ज्यौतिषिकः मुञ्जमवदत् “भोजः वंगदेशं दक्षिणापथं च पञ्चपञ्चाशत् वर्षाणि शासनं करिष्यति” इति। तदाकर्ण्य मुञ्जः एवं अचिन्तयत् “यदि भोजः राजा भविष्यति चेत् तदाहं जीवन्नपि मृत इव भविष्यति। एतन्निरोद्धुं मया यत्नः कर्तव्यः” इति। तदनन्तरं सः वंगदेशाधीशं वत्सराजं आहूय तमाह – “त्वया भोजः वनं नीत्वा हन्तव्यः। तस्य शिरः अत्रानेतव्यं च”। भोजं हन्तुं अनिच्छन्नपि मुञ्जस्य आज्ञां शिरसा वहन् वत्सराजः भोजं राजप्रसादतः वनं नीतः।
तत्र भोजः छुरिकया स्वजङ्घां छित्वा रक्तमादाय तृणेन एकस्मिन् वटपत्रे कञ्चन श्लोकं लिखित्वा वत्सं प्राह – “वत्स, पत्रमेनं राज्ञे दातव्यं। इदानीं राजाज्ञां विधेहि” इति। परन्तु तत्रोपस्थितेन स्वानुजेन उपदिष्टः वत्सः पश्चात्तापपीडितः सन् भोजं ’क्षमस्व’ इत्युक्त्वा घनान्धकारे तं स्वगृहं नीत्वा भूगर्भस्थे एकस्मिन् प्रकोष्ठे निक्षिप्य रक्षितवान्। तदनन्तरं वत्सराजः भोजस्य कृतकमेकं मस्तकं कारयित्वा मुञ्जराजसमीपं गत्वा तद् मुण्डं, भोजस्य पत्रं च अदात्। तस्मिन् पत्रे भोजकुमारेण श्लोकोऽयं लिखितः आसीत् –
मान्धाता स महीपतिः कृतयुगालङ्कारभूतो गतः
सेतुर्येन महोदधौ विरचितः क्वासौ दशास्यान्तकः।
अन्ये चापि युधिष्ठिरप्रभृतयो याता दिवं भूपते
नैकेनापि समं गता वसुमती नूनं त्वया यास्यति॥
राजा च तत्पठित्वा मूर्च्छितो भूत्वा भुमौ पपात। स अपि “भ्रात्रा ममोत्संगे स्थापितः भोजकुमारः पितृव्येण मया हतः। अधमोऽहं न जीवितुमर्हामि” इति चिन्तयित्वा पश्चात्तपविवशो भूत्वा प्राणान् त्यक्तुं निश्चितवान्। दैववशात् तदा कश्चन योगीन्द्रः तत्रागत्य मुञ्जं समाश्चसितवान्। सः योगीन्द्रः स्वतपोबलेन मृतं भोजं प्रत्युज्जीवितवान्। मुञ्जराजः सद्य एव कुमारं भोजं राजसिंहासने निवेशयित्वा, तं राज्यं दत्वा पत्न्या सह तपोवनं अगच्छत्। तदनन्तरं भोजराजस्तु स्वराज्यं चिरकालं बुभुजे।