text:
श्रीमदाचार्यमण्डनमिश्रसंवाद:
अथ प्रतस्थे भगवान् प्रयागात्तं मण्डनं पण्डितमाशु जेतुम् ।
गच्छन् खसृत्या पुरमालुलोके माहिष्मतीं मण्डनमण्डितां स: ॥१॥
अवातरद्रत्न विचित्रवप्रां विलोक्य तां विस्मितमानसोऽसौ ।
पुराणवत्पुष्करवर्तनीत: पुरोपकण्ठस्थवने मनोज्ञे ॥२॥
प्रफुल्लराजीववने विहारी तरडरिडत्कणशीकरार्द्र: ।
रेवामरुत्कम्पितसालमाल : श्रमापहृद भाष्यकृतं सिषेवे ॥३॥
तस्मिन् स विश्रम्य कृताह्रिक: सन् खस्वस्तिकारोहणशालिनीने ।
गच्छन्नसौ मण्डनपण्डितौको दासीस्तदीया: स ददर्श मार्गे ॥४॥
कुत्रालयो मण्डनपण्डितस्येत्येता: स पप्रच्छ जलाय गन्त्री: ।
ताश्चापि दृष्ट्राऽद्भुतशकरं तं सन्तोषवत्यो ददुरुत्तरं स्म ॥५॥
स्वत:प्रमाणं कीराडना यत्न गिरं गिरन्ति ।
व्दारस्थनीडान्तरसंनिरुध्दा जानीहि तन्मण्डनपण्डितौक: ॥६॥
फलप्रदं कर्म फलप्रदोऽज: कीराडना यत्न गिरं गिरन्ति ॥
व्दारस्थनीडाअन्तरसंनिरुध्दा जानीहि तन्मण्डनपण्डितौक: ॥७॥
जगद् ध्रुवं स्याज्जगदध्रुवं स्यात्कीराडना यत्र गिरं गिरन्ति ।
व्दारस्थनीडान्तरसंनिरुध्दा जानीहि तन्मण्डनपण्डितौक: ॥८॥
पीत्वा तदुक्तीरथ तस्य गेहाद्रत्वा बहि: सद्म कवाटगुप्तम् ।
दुर्वेशमालोच्य स योगशक्त्या व्योमाध्वनाऽवातरदडणान्त: ॥९॥
तदा स लेखेन्द्रनिकेतनाभं स्फुरन्मरुचश्चलकेतनाभम् ।
समग्रामालोकत मण्डनस्य निवेशनं भूतलमण्डनस्य ॥१०॥
सौधाग्रसंच्छन्ननभोवकाशं प्रविश्य तत्पाप्य कवे: सकाशम् ।
विद्याविशेषात्तयश: प्रकाशं ददर्श तं पद्मजसन्निकाशम् ॥११॥
तपोमहिम्रैव तपोनिधानं सजैमिनिं सत्यवतीतनूजम् ।
यथाविधि श्राध्दविधौ निमन्त्र्य तत्पादपद्मान्यवनेजयन्तम् ॥१२॥
तत्रान्तरिक्षादवतीर्य योगिवर्य: समागम्य यथार्हमेष: ।
व्दैपायनं जैमिनिमप्युभाभ्यां ताभ्यां सहर्ष प्रतिनन्दितोऽभूत् ॥१३॥
अथ द्युमार्गादवतीर्णमन्तिके मुन्यो: स्थितं ज्ञानशिखोपवीतिनम् ।
संन्यास्यसावित्यवगत्य सोऽभवत्प्रवृत्तिशास्त्रैकरतोऽपि कोपन: ॥१४॥
तदाऽतिरुष्टस्य गृहाश्रमेशितुर्यतीश्वरस्यापि कुतूहलंभृत: ।
क्रमात्किलैवं बुधशस्तयोस्तयो: प्रश्नोत्तराण्यासुरथोत्तरोत्तरम् ॥१५॥
कुतो मुण्डयागलान्मुण्डी पन्थास्ते पृच्छयते मया ।
किमाह पन्थास्त्वन्माता मुण्डेत्याह तथैव हि ॥१६॥
पन्थानं त्वमपृच्छस्त्वां पन्था: प्रत्याह मण्डन ।
त्वन्मातेत्यत्न शब्दोऽयं न मां ब्रूयादपृच्छकम् ॥१७॥
अहो पीता किमु सुरा नैव श्वेता यत: स्मर ।
किं त्वं जानासि तव्दर्णमहं वर्ण भवान् रसम् ॥१८॥
मत्तो जात: कलज्जाशी विपरीतानि भाषते ।
सत्यं ब्रवीति पितृवत्त्वत्तो जात: कलज्जभुक् ॥१९॥
कन्थां वहासि दुर्बुध्दे गर्दभेनापि दुर्बहाम् ।
शिखायज्ञोपवीताभ्यां कस्ते भारो भविष्यति ॥२०॥
कन्थां वहामि दुर्बुध्दे तव पित्रापि दुर्बहाम् ।
शिखायज्ञोपवीताभ्यां श्रुतेर्भारो भविष्यति ॥२१॥
त्यक्त्वा पाणिगृहीतीं स्वामशक्त्या परिरक्षणे ।
शिष्यपुस्तकभारेच्छोर्व्याख्याता ब्रह्मनिष्ठता ॥२२॥
गुरुशुश्रूषणालस्यात्समावर्त्य गुरो: कुलात् ।
स्त्रिय: शुश्रूषमाणस्य व्याख्याता कर्मनिष्ठाता ॥२३॥
स्थितोऽसि योषितां गर्भे ताभिरेव विबर्धित: ।
अहो कृतघ्रता मूर्ख कथं ता एव निन्दसि ॥२४॥
यासां स्तन्यं त्वया पीतं यासां जातोऽसि योनित: ।
तासु मूर्खतम स्त्रीषु पशुवद्रमसे कथम् ॥२५॥
वीरहत्यामवाप्तोऽसि वह्रीनुव्दास्य यत्नत: ।
आत्महत्यामवाप्तस्त्वमविदित्वा परं पदम् ॥२६॥
दौवारिकान्वश्चयित्वा कथं स्तेनवदागत: ।
भिक्षुभ्योऽन्नमदत्वा त्वं स्तेनवद्भोक्ष्यासे कथम् ॥२७॥
कर्मकाले न संभाष्य अहं मूर्खेण सम्पति ।
अहो प्रकटितं ज्ञानं यतिभडेन भाषिणा ॥२८॥
यतिभडे प्रवृत्तस्य यतिभडो न दोषभाक् ।
यतिभडे प्रवृत्तस्य पश्चम्यन्तं समस्यताम् ॥२९॥
क ब्रह्म क च दुर्मेधा: क संन्यास: क वा कलि: ।
स्वाव्दन्नभक्षकामेन वेषोऽयं योगिनां धृत: ॥३०॥
क स्वर्ग: क दुराचार: काग्रिहोत्रं क वा कलि:।
स्वाव्दन्नभक्षकामेन वेषोऽयं कर्मिणां धृत: ॥३१॥
इत्यादिदुर्वाक्यगणं ब्रुवाणे रोषेण साऽहंकृतिविश्वरुपे ।
श्रीशकरे वक्तरि तस्य तस्योत्तरं च कौतूहलतश्च चारु ॥३२॥
तं मण्डनं सम्मितजैमिनीक्षितं व्यासोऽब्रवीज्जल्पसि वत्स दुर्वच: ।
आचारणा नेयमनिन्दितात्मनां ज्ञातात्मतत्त्व यमिनं धुतैषणम् ॥३३॥
अभ्यागतोऽसौ स्वयमेव विष्णुरित्येव मत्वाऽऽशु निमन्त्रय त्वम् ।
इत्याश्रवं ज्ञातविधिं प्रतीतं सुध्यग्रणी: साध्वशिषन्मुनिस्तम् ॥३४॥
अथोपसंस्पृश्य जलं स शान्त: ससंभ्रमं मण्डनपण्डितोऽपि ।
व्यासाज्ञया शास्त्रविदर्चयित्वा न्यमन्त्रयद्भैक्ष्यकृते महर्षिम् ॥३५॥
स चाब्रवीत्सौम्य विवादभिक्षामिच्छन् भवत्संनिधिमागतोऽस्मि ।
साऽन्योन्यशिष्यत्वपणा प्रदेया नास्त्यादर: प्राकृतभक्तभैक्ष्ये ॥३६॥
मम न किंचिदपि ध्रुवमीप्सितं श्रुतिशिर: पथविस्तृतिमन्तरा ।
अवहितेन मखेष्वधीरित: स भवता भवतापहिमद्युति: ॥३७॥
जगति सम्प्रति तं प्रथयाम्यहं समभिभूय समस्तविवादिनम ।
त्वमपि संश्रय मे मतमुत्तमं विगद वा वद वाऽस्मि जितस्त्वति ॥३८॥
इति यतिप्रवरस्य निशम्य तव्दचन्दमर्थवदागतविस्मय: ।
परिभवेन नवेन महायशा: स निजगौ निजगौरवमास्थित: ॥३९॥
अपि सहस्रमुखे फणिनामके न विजितस्त्विति जातु फणत्ययम् ।
न च विहाय मतं श्रुतिसम्मतं मुनिमते निपतेत्परिकल्पिते ॥४०॥
अपि कदाचिदुदेष्यति कोविद: सरसवादकथाऽपि भविष्यति ।
इति कुतूहलिनो मम सर्वदा जयमहोऽयमहो स्वयमागत: ॥४१॥
भवतु सम्प्रति वादकथाऽऽवयो: फलतु पुष्कलशास्त्रपरिश्रम: ।
उपनता स्वयमेव न गृह्यते नवसुधा वसुधावसथेन किम् ॥४२॥
अयमहं यमहन्तुरपि स्वयं शमयिता मयि तावकसद्रिगम् ।
सुकलहं कलहंसकलाभृतां दिश सुधाशुसुधामलसत्तनो ॥४३॥
अपि तु दुर्हृदयस्मयकाननक्षतिकठोरकुठारधुरन्धरा ।
न पटुता मम ते श्रवणान्तिकं ननु गताऽनुगताखिलदर्शना ॥४४॥
अत्यल्पमेतद्भवतेरितं मुने भैक्ष्यं प्रकुर्वे य्दि वाददित्सुता ।
गतोद्यमोऽहं श्रुतवादवार्तया चिरेप्सितेयं वदिता न कश्चन ॥४५॥
वादं करिष्यामि न संदिहेऽत्र जयाजयौ नौ वदिता न कश्चित् ।
न कण्ठशोषैकफलो विवादो मिथो जिगीषू क्रुरुतस्तु वादम् ॥४६॥
वादे हि वादिप्रतिवादिनौ व्दौ विपक्षपक्षग्रहणं विधत्त: ।
का नौ प्रतिज्ञा वदतोश्च तस्यां किं मानमिष्टं वद क: स्वभाव: ॥४७॥
क: पार्ष्णिकोऽहं गृहमेधिसत्तमस्त्वं भिक्षुराजो वदतामनुत्तम: ।
जयाजयौ नौ सुपणौ विधीयतां तत: परं साधु वदाव सुस्मितौ ॥४८॥
अद्यातिधन्योऽस्मि यदार्यपादो मया सहाभ्यर्थयते विवादम् ।
भविष्यते वादकथाऽपरेद्युर्माध्याह्रिकं सम्प्रति कर्म कुर्याम् ॥४९॥
तथेति सूक्ते स्मितशकरेण भविष्यते वादकथा श्व एव ।
तत्साक्षिभावं व्रजतं मुनीन्द्रावित्यर्थयव्दादरजैमिनी स: ॥५०॥
विधाय भार्यां विदुषीं सदस्यां विधीयतां वादकथा सुधीन्द्र ।
इत्थं सरस्वत्यवतारताज्ञौ तध्दर्मपत्न्यास्तमभाषिषाताम् ॥५१॥
अथानुमोद्याभिहितं मुनिभ्यां स मण्डनार्य: प्रकृतं चिकीर्षु: ।
आनर्च दैवोपगतान्मुनीन्द्रानग्रीनिव त्रीन्मुनिशेखरांस्तान् ॥५२॥
भुक्त्वोपविष्टस्य मुनित्रयस्य श्रमापनोदाय तदीयशिष्यौ ।
अतिष्ठतां पार्श्वगतौ वटू व्दौ सचामरौ वीजनमाचरन्तौ ॥५३॥
अथ क्रियान्ते किल सूपविष्टास्रय्यन्तवेद्यार्थविदस्रयोऽमी ।
अमन्त्रयंश्चारु परस्परं ते मुहूर्तमात्रं किमपि प्रहृष्टा: ॥५४॥
तेषां व्दिजेन्द्रालयनिर्गतानामदर्शनं ज्गमतुरज्जसा व्दौ ।
रेवातटे रम्यकदम्बजाले देवालयेऽवस्थितवांस्तृतीय: ॥५५॥
इति स यतिवरेण्यो दैवयोगाद्रुरु
णामितरजनदुरापं दर्शनं प्राप्य हृष्ट: ।
तदुदित्वचनानि श्रावयन्नात्मशि -
ष्याननय्दमृततुल्यान्यात्मवित्तां त्रियामाम् ॥५६॥
प्रात: शोणसरोजबान्धवरुचिप्रद्योतिते व्योमनि
प्रख्यात: स विधाय कर्म नियतं प्रज्ञावतामग्रणी: ।
साकं शिष्यवरै: प्रपद्य सदनं सन्मण्डितं माण्डनं
वादायोपविवेश पण्डितसभामध्ये मुनिर्ध्येयवित् ॥५७॥
तत: समादिश्य सदस्यतायां सधर्मिणीं मण्डनपण्डितोऽपि ।
स शारदां नाम समस्तविद्याविशारदां वादसमुत्सुकोऽभूत् ॥५८॥
पत्या नियुक्ता पतिदेवता सा सदस्यभावे सुदती चकाशे ।
तयोर्विवेक्तुं श्रुततारतम्यं समागता संसदि भारतीव ॥५९॥
प्रवृध्दवादोत्सुकतां तदीयां विज्ञाय विज्ञ: प्रथमं यतीन्द्र: ।
परावरज्ञ: स परावरैक्यपरां प्रतिज्ञामकरोत्स्वकीयाम् ॥६०॥
ब्रह्मैकं परमार्थसच्चिदमलं बहलाज्ञानावृतं भासते ।
तज्ञानान्निखिलप्रपश्चनिलया स्वात्मव्यवस्था परं
निर्वाणं जनिमुक्तमभ्युपगतं मानं श्रुतेर्मस्तकम् ॥६१॥
बाढं जये यदि पराजयभागहं स्यां संन्यासमड परिहृत्य कपायचेलम् ।
शुक्लं वसीय वसनं व्दयभारतीयं वादे जयाजयफलप्रतिदीपिकाऽस्तु ॥६२॥
इत्थं प्रतिज्ञां कृतवत्युदारां श्रीशकरे भिक्षुवरे स्वकीयाम् ।
स विश्वरुपो गृहमेधिवर्यश्चके प्रतिज्ञां स्वमतप्रतिष्ठाम् ॥६३॥
वेदान्ता न प्रमाणं चितिवपुषि पदे तत्र संगत्ययोगा -
त्पूर्वो भाग: प्रमाणं पदचयगमिते कार्यवस्तुन्यशेषे ।
शब्दानां कार्यमात्रं प्रति समधिगता शक्तिरभ्युन्नतानां
कर्मभ्यो मुक्तिरिष्टा तदिह तनुभृतामाऽऽयुष: स्यात्समाप्ते: ॥६४॥
वादे कृतेऽस्मिन्यदि मे जयान्यस्तवयोदितात्स्याव्दिपरीतभाव: ।
येयं त्वयाऽभूद्र दिता प्रसाक्ष्ये जानाति चेत्सा भविता वधूर्मे ॥६५॥
जेतु: पराजित इहाश्रममादददीतेत्येतौ मिथ: कृतपणौ यतिविश्वरुपौ ।
अम्बामुदारधिषणामभिषिच्य साक्ष्ये जल्पं वितेनतुरथो जयदत्तदृष्टी ॥६६॥
आवश्यकं परिसमाप्य दिने दिने तौ वादं समं व्यतनुतां किल सर्ववेदौ ।
एवं विजेतुमनसोरुपविष्टयोस्तां मालां गले न्यधित सोभयभारतीयम् ॥६७॥
माला यदा मलिनभावमुपैति कण्ठेयस्यापि तस्य विजयेतरनिश्चय: स्यात् ।
उक्त्वा गृहं गतवती गृहकर्मसक्ता भिक्षाशने पिचरितुं गृहिमस्करिभ्याम् ॥६८॥
अन्योन्यसज्जयफले विहितादरौ तौ वादं विवादपरिनिर्णयमातनिष्टाम् ।
ब्रह्मादय: सुरवरा अपि वाहनस्था: श्रोतुं तदीयसदने स्थितवन्त ऊर्ध्वम् ॥६९॥
ततस्तयोरास महान्विंवाद: सदस्यविश्राणितसाधुवाद: ।
स्वपक्षसाक्षी कृतसर्ववेद: परस्परस्यापि कृतप्रमोद: ॥७०॥
दिने दिने चाधिगतपकर्षो भूरीमवत्पण्डितसन्निकर्ष: ।
अन्योन्यभडाहिततीव्रतर्षस्तथाऽपि दूरीकृतजन्यमर्ष: ॥७१॥
दिने दिने वासरमध्यमे सा ब्रूते पतिं भोजनकालमेव ।
समेत्य भिक्षू समयं च भैक्ष्ये दिनान्यभूवन्निति पश्चषाणि ॥७२॥
अन्योन्यधुत्तरमखण्डयतां प्रगल्भं
बध्दासनौ स्मितविकासिमुखारविन्दौ ।
न स्वेदकम्पगगनेक्षणशालिनों वा
न क्रोधवाक्छलमवादि निरुत्तराभ्याम् ॥७३॥
ततो यतिक्ष्माभृदवेक्ष्य दाक्ष्यं क्षोदक्षमं तस्य चिचक्षणस्य ।
चिक्षेप तं क्षोभितसर्वपक्षं विव्दत्समक्षाप्रतिभातकक्ष्यम् ॥७४॥
तत: स्वसिध्दानसमर्थनाय प्रागल्भ्यहीनोऽपि स सभ्यमुख्य: ।
जगाद वेदान्तवच:प्रसिध्दमव्दैअसिध्दान्तमपाकरिष्णु: ॥७५॥
भो भो यतिक्ष्माधिपते भवद्भिर्जीवेशयोर्वास्तवमैकरुप्यम् ।
विशुध्दमडीक्रियते हि तत्र प्रमाणमेवं न वयं प्रतीम: ॥७६॥
स प्रत्यवादीदिदमेव मानं यच्छ्वेतकेतुप्रमुखान्विनेयान् ।
उद्दालकाद्या गुरवो महान्त: संग्राहयन्त्यात्मतया परेशम् ॥७७॥
वेदावसानेद्यु हि तत्त्वमादिवचांसि जप्तान्यघमर्पणानि ।
हुंफण्मुखानीव वचांसि योगिन्नैषां विवक्षाऽस्ति कुहस्विदर्थे ॥७८॥
अर्थाप्रतीतौ किल हुंफडादेर्जपोपयोगित्वमभाणि विज्ञै: ।
अर्थप्रतीतौ स्फुटमत्र सत्यां कथं भवेत्प्राज्ञ जपार्थतैव ॥७९॥
आपाततस्तत्त्वमसीति वाक्याद्यतीश जीवेश्वरयोरभेद: ।
प्रतीयतेऽथाऽपि मखादिकर्तृप्रशंसया स्याव्दिधिशेष एव ॥८०॥
क्रत्वडयूपादिकमर्यमादिदेवात्मना वाक्यगण: प्रशंसन् ।
शेष: क्रियाकाण्डगतो यदि स्यात्काण्डान्तरस्थोऽपि भवेत्कथं स: ॥८१॥
तर्ह्यस्तु जीवे परमात्मदृष्टिविधायक: कर्मसमृध्दयेऽर्हन् ।
अब्रह्मणि ब्रह्मधियं विधत्ते यथा मनोऽन्नार्कनभस्वदादौ ॥८२॥
संश्रूतयेऽन्यत्र यथा लिडादिर्विधायको ब्रह्मविभावनाय ।
तथा विधेरश्रवणान्मनीषिन् संजाघटीत्यत्र कथं विधानम् ॥८३॥
यव्दत्प्रतिष्ठाफलदर्शनेन विधिर्यतीनां वर रात्निसत्रे ।
प्रकल्प्यते तव्ददिहापि मुक्तिफलश्रुते: कल्पयितुं स युक्त: ॥८४॥
तर्हि क्रियाजन्यतया विमुक्ति: स्वर्गादिवध्दन्त विनश्वरा स्यात् ।
उपासना कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तुमर्हा मनस: क्रियैव ॥८५॥
मा भूदिदं तत्त्वमसीति वाक्यमुपासनापर्यवसायि कामम् ।
किन्त्वस्य जीवस्य परेण साम्यप्रत्यायकं सत्तम बोभवीतु ॥८६॥
किं चेतनत्वेन विवक्ति साम्यं सार्वज्ञ्यसार्वात्म्यमुखैर्गुणैर्वा ।
आद्ये प्रसिध्दं न खलूपदेश्यमन्ते स्वसिध्दान्तविरुध्दता स्यात् ॥८७॥
नित्यत्वमात्रेणं मुने परात्मगुणोपमानै: सुखबोधपूर्वै: ।
गुणैरविद्यावृतितोऽप्रतीतै: साम्यं ब्रवीत्वस्य ततो न दोष: ॥८८॥
यद्येवमेतस्य परत्वमेव प्रत्याययत्वत्र दुराग्रह: क: ।
त्वयैव तस्य प्रतिभासशका विव्दन्नविद्यावरणान्निरस्ता ॥८९॥
भोश्चेतनत्वेन शरीरिसाम्यमावेद्यतापस्य जगत्प्रसूते: ।
चिदुत्थितत्वेन परोदितस्याप्यणुप्रधानप्रभृतेर्निरास: ॥९०॥
हन्तैवमस्तीति तदा प्रयोग: स्यात्त्वन्मते तत्त्वमसीति न स्यात् ।
तदैक्षतेत्यत्र जडत्वशकाव्यावर्तनाचात्र पुनर्न चोद्यम् ॥९१॥
न त्वेवमप्यैक्यपरत्वमस्य प्रत्यक्षपूर्वप्रमितिप्रकोपात् ।
न युज्यते तज्जपमात्रयोगिस्वाध्यायविध्याश्रितमभ्युपेयम् ॥९२॥
अक्षेण चेद्भेदमितिस्तदा स्यादभेदवादिश्रुतिवाक्यबाध: ।
असन्निकर्षान्न भवेध्दि भैदप्रमैव तेनास्य कुतो विरोध: ॥९३॥
भिन्नोऽहमीशादिति भासते हि भेदस्य जीवात्मविशेषणत्वम् ।
तत्संनिकर्षोऽस्त्वथ सम्प्रयोगाभावेऽपि भेदेन्द्रिययोर्मनीषिन् ॥९४॥
अतिप्रसक्तेर्न तु केवलस्य विशेषणत्वस्य तदभ्युपेयम् ।
भेदाश्रये हीन्द्रियसन्निकृष्टे न सन्निकृष्टत्वमिहात्मनोऽसित ॥९५॥
भेदाश्रयात्मेन्द्रियसंनिकर्षो नेत्युक्तमेतचतुरं न यस्मात् ।
चित्तात्मनोर्द्रव्यतया व्दयोरप्यस्त्येव संयोगसमाश्रयत्वम् ॥९६॥
आत्मा विभु: स्वादथवाऽणुमात्र: संयोगिता नोभयथाऽपि युक्ता ।
दृष्टा हि सा सावयवस्य लोके संयोगिता सावयवेन योगिन् ॥९७॥
मनोऽक्षमित्यभ्युपगम्य भेदासडित्वमुक्तं परमार्थतस्तु ।
साहाय्यकृल्लोचनपूर्वकस्य दीपादिवन्नेन्द्रियमेव चित्तम् ॥९८॥
भेदप्रमा नेन्द्रियजाऽस्तु तर्हि साक्षिस्वरुपैव तथाऽपि योगिन् ।
तया विरोधात्परमात्मजीवाभेदं कथं बोधयितुं प्रमाणम् ॥९९॥
प्रत्यक्षमात्मेश्वरयोरविद्यामाजायुजोर्द्योतयति प्रभेदम् ।
श्रुतिस्तयो: केवलयोरभेदं भिन्नाश्रयत्वान्न तयोर्विरोध: ॥१००॥
स्याव्दा विरोधस्तदपि प्रवृत्तं प्रत्यक्षमग्रेऽबलमेव बाध्यम् ।
प्राबल्यवत्या चरमप्रवृत्त्या श्रुत्वा ह्यपच्छेदनयोक्तरीत्या ॥१०१॥
नन्वेवमप्यस्त्यनुमानबाधोऽभेदश्रुते: संयमिचक्रवर्तिन् ।
घटादिवब्रह्मनिरुपितेन भेदेन युक्तोऽयमसर्ववित्वात् ॥१०२॥
किमेष भेद: परमार्थभूत: प्रसाध्यते काल्पनिकोऽथवाऽऽद्ये ।
दृष्टान्तहानिश्चरमे तु विव्दन्नूरीकृतोऽस्माभिरसाधनीय: ॥१०३॥
स्वप्रत्ययाबाध्यभिदाश्रयत्वं साध्यं घटादौ च तदस्ति योगिन् ।
त्वयाऽऽत्मबोधेन भिदा न बाध्येत्यनभ्युपेतेति न कोऽपि दोष: ॥१०४॥
ननु स्वशब्देन सुखादिमान्वा विवक्षितस्तव्दिधुरोऽथवाऽऽत्मा ।
आद्योऽस्मदिष्टं ननु साध्यमन्त्ये दृष्टान्तहानि: पुनरेव ते स्यात् ॥१०५॥
योगिन्ननौपाधिकभेदवत्त्वं विवक्षितं साध्यमिह त्वदिष्ट: ।
औपाधिकस्त्वीश्वरजीवभेदो घटेशभेदो निरुपाधिकश्च ॥१०६॥
घटेशभेदेऽप्युपधिर्ह्यविद्या तवानुमानेषु जडत्वमेव ।
चित्वादभिन्न: परवत्परस्मादात्मेति वाऽत्र प्रतिपक्षहेतु ॥१०७॥
धर्मिप्रमाबाध्यशरीरिभेदो ह्यसंसृतौ ब्रह्मणि साध्यमिष्टम् ।
त्वयेष्यते ब्रह्मधियाऽऽत्मभेदो बाध्यो घटादिप्रमया त्वबाध्य: ॥१०८॥
किं कृत्स्रधर्मिप्रमया न बाध्य: किं वा स यत्किंचनधर्मिबोधात् ।
घटाधिके ब्रह्मणि चात्मभेदस्यैवयात् पुन: स्यान्ननु पूर्वदोष: ॥१०९॥
किंचागुणो वा सगुणो मनीषिन्विवक्ष्यते धर्मिपदेन नान्त्य: ।
भेदस्य तद्बुध्यविबाध्यतेष्टेर्नाद्यश्च तत्रोभयथाऽपि दोषात् ॥११०॥
किं निर्विशेषं प्रमितं न वाऽन्त्ये प्राप्ताऽऽश्रयासिध्दिरथाद्यकल्पे ।
शरीर्यभेदेन परस्य सिध्दे: प्राप्रोति धर्मग्रहमानकोप: ॥१११॥
भो ‘व्दा सुपर्णा सयुज सखाये’ त्याद्या श्रुतिर्भेदमुदीरयन्ती ।
जीवेशयो: पिप्पलभोक्तोस्तयोरभेदरश्रुतिबाधिकाऽस्तु ॥११२॥
प्रत्यक्षसिध्दे विफले परात्मभेदे श्रुतिर्नो नयवित्प्रमाणम् ।
स्यादन्यथा मानमतत्परोऽपि स्वार्थेऽर्थवाद: सकलोऽपि विव्दन् ॥११३॥
स्मृतिप्रसिध्दार्थविबोधि वाक्यं यथेष्यते मूलतया प्रमाणम् ।
प्रत्यक्षसिध्दार्थकवाक्यमेवं स्यादेव तन्मूलतया प्रमाणम् ॥११४॥
श्रुति: स्मृतेऽर्थे यदि वेदविद्भिर्भवेन्न तन्मूलतया प्रमाणम् ।
कथं भवेव्देदकथानभिज्ञैर्ज्ञातेऽपि भेदे परजीवयो: सा ॥११५॥
जीवेश्वरौ सा वदतीत्युपेत्य प्रावोचमेतत्परमार्थतस्तु ।
विविच्य सत्वात्पुरुषं समस्तसंसारराहित्यममुष्य वक्ति ॥११६॥
यदीयमाख्यात्यथ सत्त्वजीवौ विहाय सर्वज्ञशरीरभाजौ ।
जडस्य भोक्तृत्वमुदाहरन्ती प्रामाण्यमहिन् कथमश्नुवीत ॥११७॥
न चोदनीया वयमत्र विव्दन् यतस्त्वया पैडिरहस्यमेव ।
अत्तीति सत्त्वं त्वभिपश्यति ज्ञ इति स्म सम्यग्विवृणोति मन्त्रम् ॥११८॥
शरीरवाची ननु सत्त्वशब्द: क्षेत्रज्ञशब्द: परमात्मवाची ।
तत्राप्यतो नान्यपरत्वमस्य वाक्यस्य पैडयोदितवर्त्मनाऽपि ॥११९॥
तदेतदित्यादिगिरा हि चित्ते प्रदर्शिता सत्वपदस्य वृत्ति: ।
क्षेत्रज्ञशब्दस्य च वृत्तिरुक्ता शारीरके द्र्ष्टरि तत्र विव्दन् ॥१२०॥
येनेति हि स्वप्रदृशिक्रियाया: कर्तोच्यते तत्न स जीव एव ।
क्षेत्रज्ञशब्दाभिहितश्च योगिन् स्यात्स्वप्रदृक् सर्वविदीश्वरोऽपि ॥१२१॥
तिड्प्रत्ययेनाभिहितोऽत्न कर्ता ततस्तृतीया करणेऽभ्युपेया ।
द्रष्टा च शारीरतया मनीषिन् विशेष्यते तेन स नेश्वर: स्यात् ॥१२२॥
वृत्ति: शरीरे भवतीत्यमुष्मिन्नर्थे हि शारीरपदस्य योगिन् ।
तस्मिन् भवन् सर्वगतो महेश: कथं न शारीरपदाभिधेय: ॥१२३॥
भवञ्छरीरादितरत्र चेश: कथं च शारीरपदाभिधेय: ।
नभ: शरीरेऽपि भवत्यथापि न केऽपि शारीरमितीरयन्ति ॥१२४॥
यद्येष मन्त्रोऽनभिधाय जीवप्राज्ञौ वदेध्दुशरीरभाजौ ।
अत्तीति भोक्तृत्वमचेतनाया बुध्देर्वदेत्तार्हि कथं प्रमाणम् ॥१२५॥
अदाहकस्याप्ययस: कृशानोराश्लेषणाद्दाहकता यथाऽऽस्ते ।
तथैव भोक्तृत्वमचेतनाया बुध्देरपि स्याच्चिदनुप्रवेशात् ॥१२६॥
छायातपौ यव्ददतीव भिन्नौ जीवेश्वरौ तव्ददिति ब्रुवाणा ।
ॠतं पिबन्ताविति काठकेषु श्रुतिस्त्वभेदश्रुतिबाधिकाऽस्तु ॥१२७॥
भेदं वदन्ती व्यवहारसिध्दं न बाधतेऽभेदपरश्रुतिं सा ।
एषा त्वपूर्वार्थतया बलिष्ठा भेदश्रुते: प्रत्युत बाधिका स्यात् ॥१२८॥
मानान्तरोपोव्दलिता हि भेदश्रुतिर्बलिष्ठा यमिनां वरेण्य ।
तव्दाधितुं सा प्रभवत्यभेदश्रुतिं प्रमाणान्तरबाधितार्थाम् ॥१२९॥
प्राबल्यमपादयति श्रुतीनां मानान्तरं नैव बुधाग्रयायिन् ।
गतार्थतादानमुखेन तासां दौर्बल्यसम्पादकमेव किन्तु ॥१३०॥
इत्याद्या दृढयुक्तिरस्य शुशुभे दत्तानुमोदा गिरां
देव्या तादृशविश्वरुप भसावष्टंभमुष्टिंधया ।
भर्तृन्यासविलक्ष्यसूक्तिजननीसाक्षित्वकुक्षिंभरि:
सश्लाघाद्भुतपुष्पवृष्टिलहरी सौगन्ध्यपाणिन्धया ॥१३१॥
इत्थं यतिक्षितिपते रनुमोद्य युक्तिं मालां च मण्डनगले मलिनामवेक्ष्य ।
भिक्षार्थमुचलतमद्य युवामितीमावाचष्ट तं पुनरुवाच यतीन्द्रमम्बा ॥१३२॥
कोपारितेकवशत: शपता पुरा मां दुर्वाससा तदवधिर्विहितो जयस्ते ।
साऽहं यथागतमुपैमि शमिप्रवीरेत्युक्त्वा ससंभ्रममुं निजधाम यान्तीम् ॥१३३॥
बबन्ध नि:शकमरण्यदुर्गामन्त्रेण तां जेतुमना मुनीन्द्र: ।
जयोऽपि तस्या: स्वमतैक्यसिध्दयै सार्वज्ञत: स्वस्य न मानहेतो: ॥१३४॥
जानामि देवीं भवतीं विधातुर्देवस्य भार्या पुरभित्सगर्भ्याम् ।
उपात्तलक्ष्म्यादिविचित्ररुपां गुप्त्यै प्रपश्चस्य कृतावताराम् ॥१३५॥
व्रज जननि तदा त्वं भक्तचूडामणिस्ते
निजपदमनुदास्याम्यभ्यनुज्ञां यदैतुम् ।
इति निजवच्नेऽस्मिञ्छारदासंमतेऽसौ
मुनिरथ मुदितोऽभून्माण्डनं हृव्दुभुत्सु: ॥१३६॥
इति श्रीमाधवीये तन्मण्डनार्यकथापर: ।
संक्षेपशकरजये सर्गोऽसावष्टमोऽभवत् ॥८॥
आदित: ९२०
Translation - भाषांतर
N/A


c: text/html

text:
ऋग्वेदः मण्डल २
[सम्पाद्यताम्]
गृत्समदोपरि पौराणिकाः संदर्भाः
टिप्पणी
सामान्यतया अस्य मण्डलस्य ऋषिः गृत्समदः (आङ्गिरसः शौनहोत्रो पश्चात्) भार्गवः शौनकः अस्ति। डा. फतहसिंहः कथयति स्म यत् गृत्समदे द्विदोषाः निहिताः सन्ति - गृत्सः एवं मदः। गृत्सः शब्दस्य मूलं गृध् - अभिकाङ्क्षायाम् अस्ति। वयं सर्वेपि भोगानां अनन्तया आकाङ्क्षया ग्रस्ताः भवामः। यदा भोगाः प्राप्ता भवन्ति, तर्हि मदः संजायते। वेदः आकाङ्क्षायाः विकल्पं प्रस्तूयति। आकाङ्क्षा स्तुत्यां परिवर्तितुं शक्यते। तदा भोगाकर्षणशक्तिरपि सुलभा भविष्यति। गणेशपुराणे गृत्समदः एवमेव करोति एवं परिणामस्वरूपेण भोगाकर्षणसम्पन्नं पुत्रं त्रिपुरं प्राप्नोति। तन्त्रशास्त्रानुसारेण, त्रिपुरस्य तात्पर्यं अन्नमय, प्राणमय एवं मनोमयकोशेभिः भवति।अयं मानुषी त्रिलोकी कथ्यते। अस्मिन् त्रिलोकी मध्ये भोगानां आकाङ्क्षा अस्ति, किन्तु भोगानां आकर्षणस्य सामर्थ्यं नास्ति। किं गृत्समदस्य सूक्तेभिः अस्य सामर्थ्यस्य उपलब्धिः भवितुं शक्यते, अयं अन्वेषणीयः।
गृत्समदस्य विषये गणेशपुराणम् एव कथायाः एकमात्रः स्रोतमस्ति। गृत्समदः वाचक्नवि एवं मुकुंदायाः पुत्रः अस्ति। तस्य जन्मस्य कथा एवंप्रकारेण अस्ति। तृषाग्रस्तः रुक्मांगदनामकः कश्चिद् युवा मुकुंदागृहिणीतः जलं याचति। मुकुंदा तस्य रूपोपरि आकर्षिता भवति एवं संगमस्य प्रस्तावं करोति। रुक्मांगदः तस्याः प्रस्तावं अस्वीकरोति येनोपरि मुकुंदा शापं दत्त्वा तं कुष्ठग्रस्तं करोति। इन्द्रः मुकुंदया सह संगमं कर्तुं इच्छति, किन्तु मुकुन्दा तत् न स्वीकरोति। तदा इन्द्रः रुक्मांगदस्य रूपं धृत्वा मुकुंदया सह संगमं करोति। तेन संगमेन मुकुंदस्य जन्म भवति। ।
वाचक्नवि शब्दस्य अर्थं विज्ञानमयकोशस्य वाक्तः कर्तुं शक्यन्ते। मुकुंदा शब्दस्य तात्पर्यं ब्रह्मवैवर्त्तपुराणस्य(४.१११.२८) मुकुन्दशब्दस्य निरुक्त्यानुसारेण कर्तुं शक्यन्ते। निरुक्त्यानुसारेण - भक्तेभ्यः मुकुं भक्तिरसप्रेमवचनस्य दाता। अतएव, वाचक्नवि - भार्या मुकुन्दा शुष्कनिर्वाणस्य अभिलाषिणी नास्ति। सा भक्तिरस, प्रेमस्य अभिलाषिणी अस्ति। तस्याः आकांक्षा रुक्मांगदेन सह संगमस्य अस्ति। हिरण्यस्य संज्ञा रुक्मं अस्ति। यथा रुक्म उत्तप्तो भाय्यात् । एवमेव स तेजसा यशसा । अस्मिँश्च लोकेऽमुष्मिँश्च भाति ( तै.ब्रा. ३.११.७)। जीवः सूर्यस्य, रुक्मस्य रूपमस्ति। सूर्यस्य परितः य़- आभामण्डलमस्ति, तत् जीवस्य व्याधितः रक्षां, अगदं करोति। अनेन प्रकारेण रुक्मांगदशब्दस्य अर्थं सिद्धं भवति। मुकुंदा हेतु मात्र सूर्यस्य अस्तित्वं पर्याप्तं नास्ति, सूर्यस्य परितः मण्डलमपि आवश्यकमस्ति। रुक्मांगदस्य कुष्ठव्याधिः आभामण्डलस्य लोपनं अस्ति (डा. फतहसिंह)।
डा. फतहसिंहः यथार्थानुमानं करोति स्म यत् गृत्समदस्य स्थितिः हैहयसमं भवति। हैहय शब्दः हय शब्दस्य द्विआवृत्तिभिः निर्मितं अस्ति - हय-हय। डा. फतहसिंहानुसारेण मनुष्यस्य चेतना द्वित्रिलोकीभिः निर्मितं अस्ति - मानुषी त्रिलोकी एवं दैवी त्रिलोकी। यदा ता द्वयोपि हयाः भवन्ति, तदा हैहय शब्दः सिद्धं भवति। कार्तवीर्यार्जुनस्य वंशमपि हैहयवंशमासीत्। अस्मिन् वंशे के दोषाः सन्ति, अयं अन्वेषणीयः।
गृत्सः, पुं, (गृध्यति लिप्सत्यनेनेति । गृध् अभि:काङ्क्षायाम् + “गृधिपण्योर्दकौ च ।” उणां । :३ । ६९ । इति सः स च कित् दकारान्तादेशश्च ।) :कन्दर्पः । इत्युणादिकोषः ॥ (त्रि, स्तुत्यः । :यथा, ऋग्वेदे । ७ । ८७ । ५ ।
- “गृत्सो राजा वरुणश्चक्र एतं दिविप्रेङ्खम् हिरण्ययं शुभे कम्।” :“गृत्सः स्तुत्यः ।” इति भाष्यम् ॥) - शब्दकल्पद्रुमः
टिप्पणी
ऋग्वेदस्य द्वितीयमण्डलस्य ऋषेः उल्लेखने गृत्समदः भार्गवः शौनकः एकल संज्ञा अस्ति। किन्तु पुराणेषु शौनकः गृत्समदस्य पौत्रः एवं शुनकस्य पुत्रः अस्ति। शौनकः युधिष्ठिरं प्रति अर्थस्य दोषान् कथयति (महाभारत वनपर्व २.१४)। युधिष्ठिरः संतुष्टं न भवति एवं कथयति - यदि अर्थं न भवेत्, तर्हि कथं सः स्वभृत्यान् पालयिष्यति। भविष्यपुराणे कथनमस्ति यत् शब्दमात्रसमूहानां स्वामी रामः अस्ति एवं अर्थमात्रसमूहानां स्वामी लक्ष्मणः अस्ति (भविष्यपुराणम् ३.४.१५.५४ )। अर्थः अर्थात् व्यावहारिके जीवने प्रयोगम्। शौनकः अस्य निषेधं करोति। कर्मकाण्डे चातुर्मासयागे अन्तिम कृत्यं शुनासीर यागं भवति। ब्राह्मणेषु कथनमस्ति यत् एकान्तिक साधनायाः नामधेयं श्री अथवा शुनमस्ति, तस्य व्यवहारे प्रयोगं संवत्सरस्य रसं अथवा सीरं(शतपथब्राह्मणम् २.६.३.२ - या वै देवानां श्रीरासीत्साकमेधैरीजानानां विजिग्यानानां तच्छुनमथ यः संवत्सरस्य प्रजितस्य रस आसीत्तत्सीरं )। अपि च, अयं अन्वेषणीयं अस्ति यत् ऋग्वेदे शौनकः शुनः अवस्थायामेव संकुचितः अस्ति अथवा तस्य प्रसारः श्री स्थित्याः परे अपि भवति। पुराणेषु यदा ऋषयः मुक्त्यर्थं अव्यभिचारिण्याः भक्त्याः रहस्यं ज्ञातुमिच्छन्ति, ते शौनकं प्रति आगच्छन्ति एवं शौनकः तान् रोमहर्षणस्य पुत्रं सूतं प्रति नयति। वैदिकभाषायां रौमहर्षणिः सूतः ऋग्वेदस्य २.४२ सूक्तस्य देवता कपिञ्जलः प्रतीयते। शौनकः भक्त्याः रहस्यं केन प्रकारेण जानाति, अयं जैमिनीयब्राह्मणोपनिषदस्य १.१८.११ कथनात् स्पष्टं भवति यत्र शौनकः वायोः, अग्नेः, इन्द्रादीनां सूक्तानां तुलना सामवेदस्य हिंकार, प्रस्ताव, आद्यादीनां सह करोति।
अथ ह शौनकं च कापेयमभिप्रतारिणं च काक्षसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी बिभिक्षे तस्मा उ ह न ददतुः ॥ ५ ॥ स होवाच महात्मनश्चतुरो देव एकः कः स जगार भुवनस्य गोपास्तं कापेय नाभिपश्यन्ति मर्त्या अभिप्रतारिन्बहुधा वसन्तं यस्मै वा एतदन्नं दत्तमिति ॥ ६ ॥ तदु ह शौनकः कापेयः प्रतिमन्वानः प्रत्येयायात्मा देवानां जनिता प्रजानाँ हिरण्यदँष्ट्रो बभसोऽनसूरिर्महान्तमस्य महिमानमाहुरनद्यमानो यदनन्नमत्तीति वै वयं ब्रह्मचारिन्नेदमुपास्महे दत्तास्मै भिक्षामिति ॥ छान्दोग्योप. ४.३.७ ॥
अषाढो ह सावयसो ऽतिरात्रेणेजे। तद् उ हातिधन्वश् शौनकः प्रसुप्त आस। स होद्वंशीयम् अतिरात्रे ऽच्छावाकसाम चक्रे। तं होवाच मैवं कुरुत पलिप्तेळ स्वरः परस्ताद् अप्रतिष्ठितः पारिचर्यस्य रूपम् इति। स होवाच तां वै वयं कृत्स्नाम् इळाम् उपेत्य स्वरेणैव संतत्य रात्रिं प्रवत्स्यामहा इति। नेति हेतर उवाच। इन्द्रो वाव तेन साम्नासुरान् अन्वभ्यवैत्। ते बलं स्वरं विदित्वा प्रत्याद्रवन्। तं प्राकुर्वत। स प्रकृत एतम् अर्धेळं न्यहन्। त्राणाय वा एष यद् अर्धेळम् इति॥जै.ब्रा. १.१९० ॥
अथ ह ब्रह्मदत्तश्चैकितानेयः कुरुं जगामाभिप्रतारिणं काक्षसेनिं स हास्मै मधुपर्कं ययाच १ अथ हास्य वै प्रपद्य पुरोहितोऽन्ते निषसाद शौनकः तं हानामन्त्र्य मधुपर्कम्पपौ २ तं होवाच किं विद्वान्नो दाल्भ्यानामन्त्र्य मधुपर्कम्पिबसीति सामवैर्यम्प्रपद्येति होवाच ३ तं ह तत्रैव पप्रच्छ यद्वायौ तद्वेत्था३ इति हिङ्कारो वा अस्य स इति ४ यदग्नौ तद्वेत्था३ इति प्रस्तावो वा अस्य स इति ५ यदिन्द्रे तद्वेत्था३ इति आदिर्वा अस्य स इति ६ यत्सोमबृहस्पत्योस्तद्वेत्था३ इति उद्गीथो वा अस्य स इति ७ यदश्विनोस्तद्वेत्था३ इति प्रतिहारो वा अस्य स इति ८ यद्विश्वेषु देवेषु तद्वेत्था३ इति उपद्रवो वा अस्य स इति ९ यत्प्रजापतौ तद्वेत्था३ इति निधनं वा अस्य तदिति होवाच आर्षेयं वा अस्य तद्बन्धुता वा अस्य सेति १० स होवाच नमस्तेऽस्तु भगवो विद्वानपा मधुपर्कमिति जै.उ.ब्रा. १.१८.११
पञ्चाहुतीस्तु जुहुयात् प्रलयाग्निनिभेषु च । प्राणाहुतिमुद्रामाह शौनकः । “तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठैर्लग्ना प्राणाहुतिर्भवेत् । मध्यमानामिकाङ्गुष्ठैरपाने जुहुयात्ततः । कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठैर्व्याने च जुहुयाद्धविः । तर्जनीन्तु अहिष्कृत्वा उदाने जुहुयात्ततः । समाने सर्व्वहस्तेन समुदायाहुतिर्भंवेत्” । स्मृत्यर्थसारे । - वाचस्पत्यम्

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
This Page is courtesy of Sanskrit Documents List. Please send your corrections
shrI dakshiNAmUrti navaratna malika stotram .. श्री दक्षिणामूर्ति नवरत्न मलिक स्तोत्रम .. मूलेवटस्य मुनिपुङ्गवसेव्यमानं मुद्राविशेश्हमुकुलीकृतपाणिपद्मम.ह . मन्दस्मितं मधुरवेश्हमुदारमाद्यं तेजस्तदस्तु हृदि मे तरुणेन्दुचूडम.ह .. १.. शान्तं शारदचन्द्रकान्तिधवळं चन्द्राभिरमाननं चन्द्रार्कोपमकान्तिकुण्डलधरं चन्द्रावदातांशुकम.ह . वीणापुस्तकमक्शसूत्रवलयं व्याख्यानमुद्रांकरै\- र्बिभ्राणं कलये हृदा मम सदा शास्तारमिश्ह्टार्थदम.ह .. २.. कर्पूरपात्रमरविन्ददळायताक्शं कर्पूरशीतलहृदं करुणाविलासम.ह . चन्द्रार्धशेखरमनन्तगुणाभिराम\- मिन्द्रादिसेव्यपदपङ्कजमीशमीडे .. ३.. द्युद्रोधः स्वर्णमयासनस्थं मुद्रोल्लसद बाहुमुदारकायम.ह . सद्रोहिणीनाथकळावतंसं भद्रोदधिं कञ्चन चिन्तयामः .. ४.. उद्यद्भास्करसन्निभं त्रिणयनं श्वेताङ्गरागप्रभं बालं मौञ्जिधरं प्रसन्नवदनं न्यग्रोधमूलेस्थितम.ह . पिङ्गाक्शं मृगशावकस्थितिकरं सुब्रह्मसूत्राकृतिम.ह भक्तानामभयप्रदं भयहरं श्रीदक्शिणामूर्तिकम.ह .. ५.. श्रीकान्तद्रुहिणोपमन्यु तपन स्कन्देन्द्रनन्द्यादयः प्राचीनागुरवो.अपियस्य करुणालेशाद्गतागौरवम.ह . तं सर्वादिगुरुं मनोज्ञवपुश्हं मन्दस्मितालङ्कृतं चिन्मुद्राकृतिमुग्धपाणिनळिनं चित्तं शिवं कुर्महे .. ६.. कपर्दिनं चन्द्रकळावतंसं त्रिणेत्रमिन्दुपतिमाननोज्वलम.ह . चतुर्भुजं ज्ञानदमक्शसूत्र\- पुस्ताग्निहस्तं हृदि भावयेच्च्हिवम.ह .. ७.. वामोरूपरिसंस्थितां गिरिसुतामन्योन्यमालिंगितां श्यामामुत्पलधारिणी शशिनिभांचालोकयन्तं शिवम.ह . आश्लिश्ह्टेन करेण पुस्तकमधो कुंभं सुधापूरितं मुद्रां ज्ञानमयीं दधानमपरैर्मुक्ताक्शमालां भजे .. ८.. वटतरुनिकटनिवासं पटुतरविज्ञानमुद्रितकराब्जम.ह . कञ्चनदेशिकमाद्यं कैवल्यानन्दकन्दळं वन्दे .. ९.. इति श्री दक्शिणामूर्ति नवरत्नमाला स्तोत्रं संपूर्णम.ह ..


text:
पुरुषोत्तमयोगः
अध्यायस्य तात्पर्यम्[सम्पादयतु]
पुरषोत्तम्तत्त्वं श्रीमद्भगवद्गीतायाः परमं रहस्यम् अस्ति । इदमेव महत्त्वपूर्णम् आध्यात्मिकञ्च तत्त्वं मन्यते । गीतायां वर्णितम् इदम् तत्त्वं व्यक्ताव्यक्तयोः परे स्थितम् अव्यक्तम् अक्षरञ्चास्ति । अक्षरं ब्रह्म, परं ब्रह्म एव पुरुषोत्तम्तत्त्वं वर्तते । अस्य प्रकृतिर्निकृष्टा विभूतिरस्ति । गीतोक्तम्तानुसारेण अचला प्रकृतिः क्षरसंज्ञकाऽस्ति । कूटस्थोऽधिकारी पुरुषश्च अक्षरसंज्ञकोऽस्ति । अक्षरादपि उत्तमः पुरुषोत्तमोऽस्ति ।
- यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।
- अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥
जडात्मकात् जगतो भिन्नं चेतनं ब्रह्म अथवाऽव्यक्तप्रकृतेः परे विद्यमानं सचेतनं तत्त्वं अक्षरं ब्रहोत्युच्यते, किन्तु य ईश्वरः एनं विश्वं व्याप्नुवानः अस्मदपि परे विद्यते । जगतः सर्वेषु पदार्षेषु स्थितं तेभ्यः पृथगभूतञ्चाप्यस्ति । तदेव पुरुषोत्तम्तत्वं विश्वानुगं विश्वातीतं चाप्यस्ति । श्रीमद्भगवद्गीतायां प्रतिपादितं यत् तं पुरुषोत्तमं प्रति प्राणिनः सर्वकर्मसमर्पणं स्यात् । तदैव प्राणिनः कल्याणं भविष्यति ।
श्लोकानाम् आवलिः[सम्पादयतु]
- १५.१ ऊर्ध्वमूलमधश्शाखं….
- १५.२ अधश्चोर्ध्व्ं प्रसृताः….
- १५.३ न रुपमस्ये ह तथो….
- १५.४ ततः पदं तत्परिं….
- १५.५ निर्मानमोहाजितं….
- १५.६ न तद्भासयते सूर्यो….
- १५.७ ममैवांशो जीवलोके….
- १५.८ शरीरं यदवापोति….
- १५.९ श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं….
- १५.१० उत्क्रामन्तं स्थितं….
- १५.११ यतन्तो योगिनश्चौनं….
- १५.१२ यदादित्यगतं तेजो….
- १५.१३ गामाविश्य च ….
- १५.१४ अहं वैश्वानरो….
- १५.१५ सर्वस्य चाहं हृदि….
- १५.१६ द्वाविमौ पुरुषौ….
- १५.१७ उत्तमः पुरुषस्त्वं….
- १५.१८ यस्मात्क्षरमतीतो ….
- १५.१९ योमामेवमसम्मूढो….
- १५.२० इति गुह्यतमं….


text:
के जि वि जि यु पि एस् कुण्टरा।
वैदिकानां शब्दानाम् उच्चारणमधिकृत्य प्रवृत्तं शास्त्रं भवति शिक्षाशास्त्रम्। शास्त्रमिदं वेदेड़्गेषु अन्यतमत्वेन प्रथितम्।
छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते।
ज्योतिषामयनं चक्षुः निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ।।
शिक्षा ध्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् ।
तस्मात् साड़्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते।।
इति पाणिनीयशिक्षागतश्लोकप्रामाण्येन षडपि वेदाड़्गानि वेदपुरुषस्य अवयवत्वेनाद्रीयन्ते चेत् शिक्षात्मकम् अड़्गं तत्र ध्राणस्वरूपमिति ज्ञातुं शक्यते।
शिक्षायायः ध्राणत्वप्रतिपादनेन तस्याः वेदेध्ययने अतीवावश्यकत्वम् अड़्गीक्रियते। यद्यपि व्याकणं शरीरस्थोच्चस्थानं मुखस्वरूपं भवति तथापि नासिकायाः मुखोपरि स्थित्या तत्स्थानपन्ना शिक्षैव सर्वोपरि वरीवर्ति। पदसाधुत्वमात्रविधायकं व्याकरणम् उच्चारणादिविधिविहीनं तत् नासिका विरहितं मुखमिव न शोभते इति शिक्षयाः वेदपुरुषनासिकात्वव्यवहारं सयुक्तिकं सम्पादयति। स्वरवर्णाद्युच्चारणप्रकारो यत्र शास्त्रो शिक्ष्यते, उपदिश्यते सा शिक्षेति सायणाचार्यस्य ऋग्वेदभाष्यभूमिकायामुक्तं दृश्यते। अनेनावगम्यते यत् येन शास्त्रेण वेदमन्त्रणाम् उच्चारणं शुद्धं सम्पाद्यते तच्छास्त्रं शिक्षाशास्त्रमिति। वेदे स्वरस्य प्राधान्यं तु सर्वविदितमेव। स्वरज्ञानं च शिक्षामूलकमेव।अत एवेदं शिक्षाशास्त्रं वेदाड़्गत्वेन कल्प्यते। मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह।
स वाग्व्रजो यजमानं हिनस्ति।
यथेन्द्रशशत्रुसावरतोऽपराधात्।।
इति शिक्षावचनं वेदमन्त्रणामुच्चारणे शिक्षाशास्त्रस्य प्राधान्यं प्रमाणयति।
आख्यायिकेयं प्रसिद्धा - विश्वरूपसंज्ञिते
त्वष्टुः पुत्रे इन्द्रेणापहृते सति रूष्टस्त्वष्टा इन्द्रस्य हन्तारं पुत्रमुत्पादयितुमाभिचारपूर्वकं कञ्चन यागं चकार। तत्र इन्द्रशत्रुवर्धस्व इति पदप्रयोगः तत्पुरुषसमासयुक्तः मन्त्रे ऊहितः। तस्मिन् मन्द्रे तत्पुरुषसमासोक्त अन्तोदात्तत्वे कर्तव्ये बहुव्रीहिप्रयुक्तः अद्युदात्तस्वरः ऋत्विजा प्रयुक्तः। अतः शब्दस्यार्थान्तराभिधानात् इन्द्रेण इन्द्रहननार्थं त्वष्टजनयितः वृत्रासुरोऽपि हतः।
अतः मन्त्रेषु स्वरदोषो वर्णदोषो वा कथमपि न भवेदिति ज्ञायते। स्वरतः स्वरेण वर्णतः वर्णेन अक्षरेण वा हीनः रहितः मन्त्रः मिथ्या प्रयुक्तः सन् तमभीप्सितमर्थं नाह। सः मन्द्रः वाग्व्रचो भूत्वा यजमानं हिनस्ति हन्ति। यथा स्वरस्य अपराधात् इन्द्रः शत्रुः इति शब्दः यजमानं हिंसितवानिति शिक्षावचनस्य तात्पर्यम्। अद्यत्वे नैके शिक्षाग्रन्थाः प्रकाशितत्वेन चोपलभ्यन्ते। बादरायणशिक्षा , पाणिनीयशिक्षा, नारदशिक्षा, कौडिन्यशिक्षा इत्येवमादयो ग्रन्थास्तत्र प्रमुखाः। शिक्षाग्रन्थेषु सर्वविदितं प्राशस्त्यं पाणिनीय शिक्षायेव आवहन्ति। यतो हि पाणिनीयं व्याकरणं न केवलं लौकिकमात्रम् अपि तु वैदिकानमपि शब्दानां साधुत्व कल्पकमेव। अतः पाणिनीयस्य लौकिकवैदिकेत्युभयविधव्याकरणस्य व्युत्पादकत्वेन तत्सम्बन्धा शिक्षा इतरशिक्षाग्रन्थेभ्यः प्रसिद्धिमलभत।
शिक्षाशास्त्रे प्रतिपाद्यतया बहवो विषयाः उपतिष्ठन्ते। तत्र वर्णानां भेदः उदात्तानुदातस्वरितभेदाः अनुनासिकानामनुनासिकाभेदाः ह्रस्वदीर्धप्लुतभेदाः वर्णोत्पत्तिः वर्णभेदानाम् उच्चारणस्थानानि वर्णनामाभ्यन्तर बाह्यप्रयत्नभेदाः इत्येते अंशाः मुख्यभूताः वर्णानां भेदाः-
मुखसहितनासिकया उच्चार्यमाणः वर्णः अनुनासिकः।
पाणिनीयशिक्षायां वर्णानां भेदमधिकृत्यैवमुच्यते
द्विषष्टिः चतुषष्टिर्वा वर्णाः शम्भुमते मताः।
प्राकृते संस्कृते चापि स्वयं प्रोक्ताः स्वयंभुवा
स्वराः विंशतिरेकश्च स्पर्शानां पञ्चविंशतिः
यादयश्च स्मृता ह्यष्टौ चत्वारश्च यमाः स्मृताः।
अनुस्वारो विसर्गश्च ख फौ चापि पराश्रितौ
दुःस्पृष्टश्चेति विज्ञेयो लृकारः प्लुत एव च।। इति।
संस्कृतभाषायां स्वरः सन्ति एकविंशतिः । अ इ उ ऋ इत्येते चत्वारः वर्णाः ह्रस्वदीर्धप्लुतभेदात् द्वादश सन्ति। ए ऐ ओ औ इतीमे वर्णाः चत्वारः दीर्धप्लुत भेदात् अष्टौ तेषां ह्वस्वभावात्। लृकारो ह्रस्वः एक एव इति मते लृकारः एक एव। संकलनया स्वरवर्णाः एकविंशतिर्जाता। ककारादरभ्य मकारपर्यन्तं स्पर्शाख्या पञ्चविंशति वर्णाः सन्ति। यमसंज्ञकाः चत्वारः वर्णाः प्रातिशाख्ये प्रसिद्धाः। वर्गेषु अद्यानां चतुर्णां पञ्चमे परे मध्ये पूर्वसदृशाः वर्णाः यमाख्याः। अनुस्वारविसर्गौ इति द्वौ। क फ इति कफाभ्यां प्रागर्धविसर्गसदृशौ जिह्वामूलीयोपध्मानीयौ द्वौ। द्वयोर्स्वरयोरध्ये वर्तमानः लकारः दुःस्पृष्टाख्यः। अन्यः एकः इति आहत्य त्रिषष्टिः वर्णाः संस्कृतभाषायाम् विद्यन्ते इति पक्षे चतुःषष्टि वर्णाः बोध्याः भाषायाम्। लृकारस्य प्लुतभेदे प्लुतलृकारोऽपि पृथक् वर्णः शिक्षायाम् अच् वर्णानाम् उदात्त अनुदात्त स्वरित अशुनासिक अननुनासिकधर्माः अपि उच्यन्ते। ताल्वादिषु उच्चारण स्थानेषु ऊर्ध्वभागे निष्पन्नः अच् उदात्तसंज्ञः। आये मित्रावरुणा इत्यृचि अकारः एकारश्च उदात्तः । तल्वादिषु उच्चारणस्थानेषु अधोभागे निष्पन्नः अजनुदात्तसंज्ञः स्यात्। अर्वाड़् यज्ञसंक्राम इत्यृचि आद्यः अकारः अनुदात्तः। उदात्तत्वानुदात्तरूपवर्णधर्मौ यस्मान्नचि विद्येते सः अच् स्वरितसंज्ञो भवति। मुखसहितनासिकया उच्चार्यमाणः वर्णः अनुनासिकः
केवलं मुखेनैवोच्चार्यमाणो वर्णः अनुनासिकसंज्ञः इति अनुनासिकाननुनासिकयोर्भेदः। वर्णानां ह्रस्व दीर्ध प्लुतभेदे तादृशानां वर्णानाम् उच्चारणकाल एव निमितभूतो भवति। एकया मात्रया उच्चार्यमाणो वर्णः ह्रस्वः , द्विमात्रकालिको वर्णः दीर्धः , त्रिभिः मात्ररूपकालैः उच्चिर्यमाणो वर्णः प्लुतसंज्ञकः इति तत्र विवेकः।
वर्णोत्पत्तिक्रमः - शिक्षायां वर्णोत्पत्तिमेवमाह -
आत्मा बुद्ध्या समेत्यर्थान् मनो भुड़्क्ते विवक्षया
मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम्।
सोत्तीर्णो मूर्ध्न्यभिहतो वक्त्रमापद्य मारुतः वर्णाञ्जनयते तेषां विभागः पञ्चधा स्मृतः । इति आत्मा संस्काररूपेण स्वागतान् घटपटादि पदार्थान् स्ववृत्त्या एकबुद्धिविषयान् कृत्वा स्वस्मिन् संस्काररूपेण स्थितपदार्थबोधनेच्छया मनः स्वस्यैव परिणामविशेषं युक्तं करोति। तदनु मनः जठराग्निम् अभिहन्ति। सः जठराग्निः जठरस्य वायुम् ऊर्ध्वं गन्तुं प्ररयति। यदा कायाग्निना प्रेरितः वायुः ऊर्ध्वदेशं संप्राप्य वर्णोच्चारणस्थानानि स्पृशति , तदा तत्तद्वर्णाः मुखान्निस्सरति।
वर्णानामुच्चारणस्थानानि
अष्टौ स्थानानिवर्णानामुरः कण्ठः शिरस्था।
जिह्वामूलञ्च दन्ताश्च नासिकौष्ठौ च तालु च।।
वर्णानामुच्चरणस्थानानि शिक्षायमेवमुच्यते।
अकारस्य कवर्गस्य हकारविसर्गयोश्च उच्चारणस्थानं कण्ठो भवति। इकारस्य चवर्गस्य यकारशकारयोश्च उच्चारणस्थानं तालुर्भवति । ऋकारस्य टवर्गस्य रेफषकारयोः च उच्चारणस्थानं दन्ताः भवन्ति ।
उपूपध्मानीयानां ओष्ठौ भवतः। ञमणड़णनानां नसिका च स्थानत्वेन प्रख्यायते । एकार ऐकारौ कण्ठातालुस्थानीयौ, वकारस्य दन्तोष्ठम्। जिह्वामुलीयस्य जिह्वामूलं नासिका अनुस्वारस्य स्थानं भवति। एवं शिक्षायां वर्णोच्चारणस्थानानि स्पष्टमुक्तानि ।
शिक्षाशास्त्रस्य अध्ययनमद्यत्वेऽपि जनेभ्यः अत्यन्तम् उपकुरुत एव । यतो हि प्रादेशिकभाषासु उपयुज्यमानेषु शब्देषु इमे एव वर्णाः आदृताः । परन्तु इदानीं विद्यलयेषु वर्णानाम् अध्यापनाध्ययनव्यवस्था आधिक्येन प्रमादान्विता भवति । अत एव तद्वर्णयुक्तानां शब्दानामुच्चारणमपि त्रुटिं गच्छन्ति। छात्राः महाप्रणान् वर्णान् अल्पप्राणत्वेन अल्पप्राणान् वर्णान् महाप्राणत्वेन वा उच्चारयन्ति । नो चेत् तान् तथा उच्चारयितुम् अध्यापकाः प्ररयन्ति च। किन्तु शिक्षाशास्त्रस्य अध्ययनेन इयं रीतिः परिवर्तमानयोग्य इव भवति।
निरुक्तम्
निरुक्तमिति नाम्ना प्रथितं शास्त्रं वेदाड़्गेष्वन्यतमं भवति।
छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते।
ज्योतिषामयनं चक्षुः निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते।।
शिक्षा ध्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् ।
तस्मात् साड़्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते।। इति
शिक्षाग्रन्थवचनेन षडपि वेदाड़्गानि वेदपुरुषस्य अवयवत्वेन प्रकल्प्यन्ते। तत्र निरुक्तात्मकमड़्गं वेदपुरुषस्य श्रोत्रत्वेन गण्यते। श्रोत्रं नाम कर्णः । शब्दानां श्रवणद्वारे तदर्थज्ञानं श्रोत्रेणैव अस्माकं सम्भवति। यथा श्रोत्रमन्तरेण शब्दानां श्रवणं तेषामर्थमवगमश्च असम्भव एव, तथा वैदिकानां शब्दानाम् अर्थज्ञानमपि निरुक्तादृते असाध्यमेव। अत एव निरुक्तरूपं शास्त्रंवेदपुरुषस्य श्रोत्रत्वेन निर्णीयते। किञ्च शास्त्रस्यास्य अध्ययनेन ब्रह्मलोकप्रप्तिरपि सेत्स्यतीति शिक्षावचनमिदं शास्त्रमेतद् अधिजिघांसमानन् स्मारयति।
निरुक्तशब्दव्युत्पत्तिः-
निरुच्यन्ते निश्शेषेण उपदिश्यन्ते वैदिकाः शब्दाः तदर्थावबोधनाय यत्र तन्निरुक्तमिति निरुक्तशब्दस्य व्युत्पत्तिः।
वेदे विद्यमानानाम् अर्थकथनापेक्षायुक्तानां शब्दानां सड़्कलनं तावत् निघण्डुः इति नाम्ना प्रथिते वैदिके कोशे कृतमस्ति। तस्य भाष्यत्वेन नो चेत्क टीकारूपतावेन वा विरचितः ग्रन्थो भवति निरुक्तम्। निघण्डौ तु केचन वैदिकाः शब्दाः परिगणिता एव। निरुक्ते तावत् तेषां शब्दानां सविस्तरं विवेचनं क्रियते। अर्थात् प्रकृति प्रत्ययविभागानुसारेण अर्थज्ञानाय प्रक्रिया वर्णिता अस्ति।
अर्थावबोधे निरपेक्षतया पदज्ञानं यत्रोक्तं तन्निरुक्तमिति ऋग्वेदभष्यभूमिकायां सायणाचर्यः निरुक्तं निर्वक्ति । किञ्च एकैकस्य पदस्य सम्भाविताः अवयवार्थाः यत्र निश्शेषेण उच्यन्ते तदपि निरुक्तमित्यपि केचन निरुक्तशब्दमाचक्षते। एवं नानाविधनिरुक्तनिर्वचनैः निरुक्तशब्देन निघण्टुः निरुक्तञ्च इत्युभयोऽपि ग्रन्थाराशिः स्वीक्रियते इति ज्ञायते।
निरुक्ताकारः यास्कः-
बृहस्पतिः, काश्यपः, औपमन्यवः इत्यदयः सन्ति बहवो निरुक्तकाराः । तथापि यास्काचार्यस्य निरुक्तमेव अद्यत्वे समुपलभ्यते । तस्मात् निरुक्तशब्दश्रवणे तत्प्रवर्तकत्वेन यास्क एव स्मृतिपथमारोहितः। तस्य निरुक्तग्रन्थादेव तत्र प्रवृत्तानां इतरेषामार्याणां नामानि श्रूयन्ते । यास्काचार्यादपि पूर्वं निघण्टुग्रन्थः आसीत् , तथापि तस्य परिष्कार एव तेन कृतः। तथा च
स्वपरिष्कृतस्य निघण्टुग्रन्थस्य भाष्यमेव निरुक्तशब्देन व्यपदिश्यते। एवञ्च स्वपरिष्कृतनिघण्टुसम्मुल्लसितयास्कीयनिरुक्तग्रन्थ एव अद्यतत्वे निरुक्तेभिधीयते।
यास्कस्य कालः-
यास्कस्य कालस्थानयोर्विषये विदुषां मते यास्कस्य कालः प्रायः क्रिस्तोः पूर्व॔ सप्तमशदाब्दिः (700 क्रि. पू. ) इति कल्प्यते। यास्कः पाणिनोः प्राच्यो भवतीति ऐतिहासिकानां मतम्। यतो हि तदीयसिद्धान्ताः पाणिनिनापि स्वीकृताः। यास्कस्य निरुक्तस्यान्ते पारस्कर इति नाम विद्यते । तेन विद्वंसः ऊहन्ते यत् सः पारस्कदाशीय इति। तस्य गोत्रस्य नाम भवति यास्क इति गोत्रनाम्नैव सः संप्रत्यपि अभिधीयते।
निघण्टुः निरुक्तञ्च -
यास्केन परिष्कृते निघण्टुग्रन्थे शब्दाः सड़्ग्रहीताः सन्ति। ते शब्दाः अध्यायपञ्चके विभक्ताः। गवादिदेवपत्न्यन्ताः वैदिकाः शब्दाः तत्रोक्ताः । तेषां शब्दानां निरुक्तिः द्वादशाध्याययुक्ते निरुक्तग्रन्थे यास्केन कृता । तत्र परिशिष्टत्वेन अध्यायद्वयमपि योजितमस्ति। एवञ्च आहत्य चतुर्दशाध्यायाः निरुक्ताख्ये ग्रन्थेस्मिन् दृश्यन्ते। अस्य ग्रन्थस्य विषये यास्कः स्वयमेव वदतीत्थम्-समाम्नायः समाम्नातः सः व्यख्यातव्यः इति । अर्थात् अस्मिन् ग्रन्थे निघण्टौ आम्नाय शब्दाः एव समाहृताः तेषां विवरणमत्र क्रियते इति।
उदाहरणतया स्वर्गपर्यायस्य नाकः इति शब्दस्य व्युत्पत्तिः निरुक्तकारेण एवं प्रदर्शिता - कै शब्दे इत्यस्मत्द्धतोः कायन्ति, आनन्दोत्सवध्वनिं कुर्वन्ति यस्मिन्नित्यर्थे कमिति शब्दः सुखार्थे निष्पादित न कं अकमिति सुखविरोधि दुःखमित्यस्मिन्नर्थे बहुव्रीहिमाश्रित्य नलोपं अकृत्वा सवर्णदीर्धे च नाकः इति शब्दः व्युत्पद्यते। दुखेन अमिश्रितं सुखं यत्रोपलभ्यते सः नाकः स्वर्गः इति नाकशब्दार्थः।
निरुक्तकाराणां मौलिकाः सिद्धान्ताः-
निरुक्तकारः यास्कः समानपि शब्दान् नाम आख्यात उपसर्ग निपातत्वेन चतुर्था विभजते। तत्र नामाख्यातयोः वाचकत्वरूपमर्थम् उपसर्गनिपातानान्तु द्योतकत्वरूपमर्थमपि अकल्पयत्।
भावप्रधानमाख्यातमित्यनेन वाक्येषु तिड़न्तानां प्राधान्यं, धातुलभ्यव्यापारर्थस्य विशेष्यत्वं व्यापारमुख्यविशेष्यकशाब्दबोधकथनप्रकारोनपि तैः स्वीकृतः। इमामेव सरणीं वैयाकरणाः अपि अनुवर्तन्ते।
सत्वप्रधानानि नामानि इत्युक्त्वा नामासु द्रव्यस्य प्राधान्यञ्च निर्णीतम्। शब्दाः रूढि- योगिक-
योगरूढ भेदेन त्रिधा विभक्ताः
येषां शब्दानां प्रकृतिप्रत्ययरूपव्याकरणप्रकियां विना अर्थात् अवयवार्थं विना साक्षात् अर्थकथनेन प्रयोगो विहितः, ते योगरूढशब्दाः इत्युच्यन्ते। स्तम्भादयः शब्दाः तत्र उदाहृताः। ये च तावत् प्रकृति प्रत्ययविभागपरत्वेन निष्पाद्य कस्मिश्चिदर्थे रूढाः भवन्ति ते रूढिशब्दाः इत्युच्यन्ते। पड़्कजादिशब्दास्तत्र लक्ष्यन्ते। पड़्कात् जायते इति अर्थकथनपुरःस्सरं पड़ूकात् इत्युपपदपूर्वकात् जनि प्रादुर्भावे इत्यस्माद्धातोः डप्रत्यये कृते पड़्कजशब्दः कमलरूपार्थे व्युत्पद्यते। तत्रावयवार्थे सत्यपि कृमिकीटादिषु पड़्कजशब्दो न प्रवर्तते। अवयवार्थसहकृतरूढ्यर्थः एव अत्र आश्रीयते। नतु अवयवार्थ एव।
एषां शब्दानां प्रकृतिप्रत्ययरूपविभागपरकत्वेन अर्थकथनं दृश्यते ते शब्दाः यौगिकाः इत्युच्यन्ते। तेषां तु अवयवार्थ एव स्वीक्रियते। पाचकादयः शब्दास्तत्रोपतिष्ठन्ते। अत्र पाककर्ता इत्यवयवार्थ एव आश्रियते। न तु चेदपि सर्वाणि नामानि आख्यातजानि ( धातुजानि ) इति प्रकृतिप्रत्ययविभागपरत्वेन अर्थकथनयोग्याः इत्येव निरुक्तकाराणां समयः। किन्तु गार्ग्यदयः विमतिं प्रदर्शयन्ति। एवं सति निरुक्तकाराणामेव मतं समीचीनमिति निरुक्ते सयुक्तिकं निरूपितम्।
सुखमिति शब्दः विकारर्थकत्वेनैव कैरल्याम् उपतिष्ठते। किन्तु तस्य अवयवार्थसहकृतस्वार्थः निरुक्तकारस्य पन्थानमेव अनुगच्छति । सु इत्यव्ययं समीचीनमर्थकं खं नाम आकाशं तच्च मनःप्रतिरूपकम्। तथा च समीचीनतया विद्यमानां मानसिकीं अवस्थां सुखशब्दः आचष्टे इति। सुखशब्दात् एतावानर्थः आदेय इति चिन्ता न कस्यापि प्रादेशिकभाषागतशब्दप्रयोक्तुः उदिता स्यात्।
एवं केषाञ्चन शब्दानां निर्वचनं श्रूयताम्। आचार्यः आचारं ग्रहयति आचिनोत्यर्थानिति वा। अर्थः- अर्थ्यते स्वसम्बन्धितया इष्यते इत्यर्थः। अर्थः ( धनार्थकः अर्थशब्दः )- अरणे( ऋ धातोः ल्युडन्तम् )गमने अत्रैव तिष्ठति न तेन सह गच्छति परलोकं प्राप्तं स्वामिनं नानुगच्छतीत्यर्थः । सर्वषां मन्त्राणामर्थवत्वं पूर्वपक्षनिराकरणपुरःसरं निरुक्ते व्यवस्थापितम्। अर्थो न बुध्यते इत्यत्रेदं समाधानम् - न हि स्थाणोरपराधः यदेनमन्धो न पश्यति पुरुषापराधः सः अर्थावगमनेन निरर्थकाः मन्त्राः इति यस्को निरूपयति। एवम् अद्यत्वेऽपि निरुक्तकारपदं बहवः प्रादेशिकाः शब्दाः अनुसरन्तीति तस्य गरिमानमेधयति।
निरुक्तस्य प्रयोजनम्।
वेदानमध्ययनार्थम् अवश्यं वेदाड़्गानाम् अध्ययनमपेक्षितमेव। अतः वेदाड़्गानि वेदास्य कुञ्चिकेत्युच्यते । लोके तु कुञ्चिकया कार्यद्वयं सम्पाद्यते । एकं रक्षणम् अन्यच्च उद्घाटनम्।। इत्थमेव वेदाड़्गान्यपि वेदमन्त्राणां रक्षां कुर्वन्ति। अपि च यस्तु वेदमन्त्राणामर्थाभिलाषी तस्मै वेदार्थस्य उद्घाटनमपि कारयन्ति अड़्गानि। तथा च वेदमन्त्राणां यथावत् रक्षणे अर्थोद्घाटने च निरुक्तस्यापि अध्ययनमहेयमिति निश्चप्रचम्।
अर्थप्रधानं निरुक्तं शब्दप्रधानं व्याकरणम् इति हेतोः व्याकरणज्ञानस्य परिपूर्णता निरुक्तस्याध्ययनेनैव सम्पद्यते।
यास्केनैव शास्त्रस्यास्य प्रयोजनमित्थमुच्यते-
अथापीदमन्तरेण मन्त्रेष्वर्थप्रत्ययो न विद्यते। अर्थात् शास्त्रस्यास्य अध्ययनेन विना वेदमन्त्राणाम् अर्थज्ञानं न सम्भवति। यतो हि शास्त्रेऽस्मिन्नेव प्रकृतिप्रत्ययविभागपुरस्कारं वैदिकानां शब्दानाम् अर्थविवेचनं कृतं दृश्यते। मन्त्रगतशब्दार्थज्ञानस्य प्रयोजनं चोक्तं-
योऽर्थज्ञः सकलं भद्रमश्नुते नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मा इति-
यः अर्थज्ञः सः एव मड़्गलं प्राप्नोति नान्य इति।
वैदिकानां शब्दानां निरुक्तकारेणकश्चन नियत अर्थः प्रस्तुतः। ते एव वैदिकाः शब्दाः भारतीयप्रादेशिकभाषासु नैके निपतिताः। सुख दुख अक्षरादिशब्दाः तत्र उदाहार्याः।
सुखमिति शब्दः विकारर्थकत्वेनैव कैरल्याम् उपतिष्ठते। किन्तु तस्य अवयवार्थसहकृतस्वार्थः निरुक्तकारस्य पन्थानमेव अनुगच्छति । सु इत्यव्ययं समीचीनमर्थकं खं नाम आकाशं तच्च मनःप्रतिरूपकम्। तथा च समीचीनतया विद्यमानां मानसिकीं अवस्थां सुखशब्दः आचष्टे इति। सुखशब्दात् एतावानर्थः आदेय इति चिन्ता न कस्यापि प्रादेशिकभाषागतशब्दप्रयोक्तुः उदिता स्यात्।
एवं केषाञ्चन शब्दानां निर्वचनं श्रूयताम्। आचार्यः आचारं ग्रहयति आचिनोत्यर्थानिति वा। अर्थः- अर्थ्यते स्वसम्बन्धितया इष्यते इत्यर्थः। अर्थः ( धनार्थकः अर्थशब्दः )- अरणे( ऋ धातोः ल्युडन्तम् )गमने अत्रैव तिष्ठति न तेन सह गच्छति परलोकं प्राप्तं स्वामिनं नानुगच्छतीत्यर्थः । सर्वषां मन्त्राणामर्थवत्वं पूर्वपक्षनिराकरणपुरःसरं निरुक्ते व्यवस्थापितम्। अर्थो न बुध्यते इत्यत्रेदं समाधानम् - न हि स्थाणोरपराधः यदेनमन्धो न पश्यति पुरुषापराधः सः अर्थावगमनेन निरर्थकाः मन्त्राः इति यस्को निरूपयति। एवम् अद्यत्वेऽपि निरुक्तकारपदं बहवः प्रादेशिकाः शब्दाः अनुसरन्तीति तस्य गरिमानमेधयति।


text:
यद्यत्संस्कृतसाहित्यविषये जानामि तत् लेखितुम् इदमेकं माध्यममिति मन्ये। अन्येऽपि लेखिष्यन्तीति आशासे।
श्लोकोऽयं मह्यं रोचते – 1
यद्यपि न स्यात् फलदा सुलभा सा अन्यजन्मनि ।।
gato'pi vayasi grāhyā vidyā sarvātmanā budhaiḥ|
yadyapi na syāt phaladā sulabhā sā anyajanmani||
वृद्धावस्थायामपि पठनम् अथवा नूतनविषयग्रहणं कर्तव्यम् एव । पठने अथवा विद्याभ्यासे का प्रयोजना ? परीक्षा तु न लेखनीया अतः किमर्थं पठनम् इति मा चिन्तय। अधुना ज्ञानेन प्रयोजनं न स्यात् परन्तु जन्मान्तरे उपयुज्यते।
‘शरीरस्यैव नाशः न तु आत्मनः, तस्मात् आत्मने पुनर्जन्म अस्ति’ इति अस्माकं सनातनधर्मे उक्तम् । सहस्रवर्षेभ्यानन्तरं यदि मानुषजन्म लभ्यते, तर्हि, तदा इदमेव ज्ञानं भाति। अद्यतनकाले वयं बालावस्थायां ज्ञानवृद्धान् (child prodigy) पश्यन्ती स्मः। तत् जन्मान्तरवासना बलेन एव इति न कोऽपि सन्देहः। तस्मात् सर्वैः वयसि गतोपि विद्या ग्राह्या ।
Irrespective of one’s age one should never stop learning. Even if that knowledge is not useful in current birth it would be useful in the subsequent ones.


text:
इच्छया प्रलयो यस्य महादेव इति स्मृतः।।
महादेवस्य नामानि अत्यद्भुतानि श्रुतानि वै।
बाणलिंगं खलु नाम तु उत्तमं सुखकरञ्च तत्।।
नर्मदायाः शिलाखण्डानि शिव इव आदृतानि वै।
बाणलिंगानि प्राप्यन्ते रेवाया:जले हि वै।।
रेखांकिता भवन्ति रेखाभिर्विविधाभिश्च सर्वदा शुभैः।
वर्णेषु च विविधेषु बाणलिङ्गानि रंजिता: प्राप्नुवन्ति च वै।।
शिवस्योल्लेखो$स्ति देवपंचायतने तथा।
जलस्य प्रतिनिधिरयं तेन कारुणिको भवः।।
स्वयम्भवतीति स्वयम्भूलिंगं नर्मदाया नर्मदेश्वरस्तथा ।
स्मरणीयश्च महाकालः सर्वदा वै कालस्यापि निवारकः।।
बाणलिङ्गं मृण्मयं ज्ञेयं बाणासुरेण च पूजितम्।
सर्व श्रेयस्करं देवं वै प्रणमामि च पुनः पुनः।।
----------------------------------------------
भगवल्लीला कविता
समर्थस्सृष्ट्युत्पादने चैव पालने प्रलये तथा।
लीलायै स आयाति वै शास्त्रेष्वस्ति विवेचनम्।।
चतुर्विंशत्यवतारेषु स आगतो धरिणीतले।
कृतं सर्वं तथा तेन संसारे यथास्मज्जीवनम्।।
लीला रामकृष्णयोर्हि प्रसिद्धा मनोरंजिका।
मर्यादा पुरुषः रामोऽस्ति कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्।।
लीला द्विविधा प्रोक्ता हि नित्या अनित्या तथा।
अदृश्या नित्या चैव दृश्या लोकोपकारिका।।
नित्या रासलीला वै कृष्णचरिते उदाहृता।
शुकदेवेन सा दृष्टा गोपिकाः सम्मिलिता अभवन्।।
रामचरिते तु सा लीला तदासीच्च कृता हि वै।
हनुमतैव सा दृष्टा अन्येन द्रष्टुं न शक्यते।।
उपकाराय हि जीवानां भगवतो लीला भवति हि वै।
चतुर्मूर्तियुतो भूत्वा श्रीशः लोकानां हितमादधे।।
---------------------------------------------------


text:
पद्यपाने संस्कृतपद्यमासः २६ : समस्यापूरणम् :: राधायां रतिमुपयाति रेवतीशः
जालस्थानेऽस्मिन् संस्कृतविभागे अपूर्वदृष्टं प्रहर्षिणीछन्दः| समस्यापादमधुना “राधायां रतिमुपयाति रेवतीशः” | रेवतीशः बलरामः कथं कृष्णप्रियायां राधायां रतिमुपयातीति भागवतपुराणकथाकुठारप्राया समस्या |
3 Responses to “पद्यपाने संस्कृतपद्यमासः २६ : समस्यापूरणम् :: राधायां रतिमुपयाति रेवतीशः”
-
कोपेन प्रणयकृतेन सीरपाणेः
कुर्वत्यां बहुविधनिन्दनं वृथैव।
पत्न्यां स्वस्य यदुकुलप्रभुः कृताप
राधायां रतिमुपयाति रेवतीशः॥
प्रणयकृतेन कोपेन सीरपाणेः (बलरामस्य) बहुविधनिन्दनं कुर्वत्यां कृतापराधायां स्वस्य पत्न्यां रेवतीशः रतिमुपयाति।
-
वर्षायां हृदयरतेःप्रियं मुखाब्जं
सौन्दर्यं नयनरमं समीक्षितुं नः।
साहाय्यं हि जनयतीति कृत्यबुद्ध्या
राधायां रतिमुपयाति रेवतीशः
रेवतीशः= चन्द्रः। राधा = विद्युत् ।रतिः= सहजप्रीतिः।


text:
अर्जुनः चन्द्रवंशे जातः अप्रतिमः वीरः । अयं पुरुवंशोद्भवस्य विचित्रवीर्यस्य पौत्रः, पाण्डुमहाराजस्य पुत्रः। इन्द्रांशसमुद्भूतः अयम् अर्जुनः अतिरथाग्रणिः । कुन्ती अस्य माता । द्रौपदी, सुभद्रा, उलूपी, चित्राङ्गदा च अस्य पत्न्यः । श्रुतकीर्तिः , अभिमन्युः , इरावान्, बभ्रुवाहनः च अर्जुनस्य पुत्राः ।
अर्जुनस्य गुरुभक्तिः
आबाल्यादेव महामेधावी, पराक्रमवान् च अयम् अर्जुनः एकवारं गुरुवर्यं द्रोणाचार्यं मकरात् रक्षितवान्। निरन्तराभ्यासेन शब्दवेधीविद्याम् आत्मसात् कृतवान् । गुरुदक्षिणारूपेण पाञ्चालराजस्य द्रुपदस्य बन्धनं कृतवान् ।महाभारते कर्णद्रोणाश्वत्त्थामाः अर्जुनेन पराजिताः । अपि च भीष्मस्य कृते शरशय्यां निर्माय पर्जन्यास्त्रेण तस्य पिपासां परिहृतवान् ।
स्वयंवरः
द्रौपदीस्वयंवरे मत्स्ययन्त्रभेदनम् अर्जुनेनैव कृतम् । तीर्थयात्रार्थं मणिपुरं प्राप्तः अर्जुनः चित्राङ्गदाम् उलूपीं च परिणीतवान् ।
शङ्खप्राप्तिः
खाण्डववनदहनकाले अर्जुनेन उपकृतः मयासुरः देवदत्तनामकं शङ्खम् अर्जुनाय प्रायच्छत् । अग्नेः गाण्डीवधनुः,रथम्,अक्षयतूणीरञ्च प्राप्तवान् ।
अर्जुनस्य पराक्रमः
राजसूययागस्य अवसरे अर्जुनः भगदत्तस्य प्राग्ज्यौतिषपुरं, किम्पुरुष-इलावृतेत्यादीन् खण्डान् च जित्वा भूरिषः सम्पदः सङ्ग्रहणं कृत्वा धनञ्जयः इति नाम्ना प्रथितः। इन्द्रकीले शिवानुग्रहेण पाशुपतास्त्रं प्राप्तवान् । स्वर्गे इन्द्रात् अमूल्यं किरीटं सम्प्राप्य किरीटी इति विख्यातः ।
उर्वशीशापः
अर्जुनः स्वर्गे चित्रसेननामकात् गन्धर्वात् नृत्यम् अभ्यस्य उर्वश्या नपुंसकत्वप्राप्तिरूपं शापं प्राप्तवान् । पाण्डवानाम् अज्ञातवासे बृहन्नलारूपेण सः शापविमुक्तोऽभवत् ।
अर्जुनस्य नामान्तराणि
अर्जुनः, फाल्गुन:,जिष्णुः,किरीटी,श्वेतवाहनः,बीभत्सुः,विजयः,पार्थः,सव्यसाची,धनञ्जयः इति अर्जुनस्य प्रसिद्धानि १० नामानि
एतत् सम्बन्धे प्रातः काले भक्ता इमौ श्लोकौ पठन्ति-
अर्जुनः फाल्गुनो जिष्णुः किरीटी श्वेतवाहनः। बीभत्सुर्विजयः पार्थः सव्यसाची धनञ्जयः ॥
एतान्यर्जुन-नामानि प्रातरुत्थाय यः पठेत् । उद्यतेष्वपि शस्त्रेषु हन्ता तस्य न विद्यते ॥
अर्जुनस्य कृष्णभक्तिः
अर्जुन: साक्षात नरर्षेः अवतार: आसीत् । एष: श्रीकृष्णपरमात्मनः परमभक्त:, मित्रं, प्रेमी च आसीत् । भगवत: कश्चित् यन्त्रमासीत् एष: । एतं निमित्यीकृत्य भगवान् महाभारतस्य युद्धे महायोधानां संहारं कृत्वा स्वस्य अवतारस्य उद्देशं भूभारहरणं परिणामकारि कृतवान् । एतं वचनं स्वयं श्रीकृष्ण: गीताया: विश्वरूपदर्शनस्य प्रसङ्गे वदति- ‘भवत: शत्रव: मत्कारणात् इदानीमेव मृता: । भवान् तेषां हनने केवलं निमित्तम् ’ इति । यं भगवान् एव स्वयं स्वस्य भक्त:, प्रिय: च इति घोषितवान् अस्ति तस्य भक्तत्वस्य अन्यप्रमाणस्य आवश्यकता नास्ति । श्रीकृष्ण: अर्जुन: च मिलित्वा एव अन्यान्येषु स्थानेषु मासान् यावत् यापयन्ति स्म । तादृशेषु सन्दर्भेषु सहजतया तेषाम् उपवेषनम्, उत्थानं, खादनं, पानम्, अटनं, शयनम् इत्यादय: च मिलित्वा एव भवन्ति स्म । तयो: अभिन्नं हृदयमासीत् । परस्परयोः अन्त:पुराय अपि नि:सङ्कोचं गच्छन्ति स्म । एतयो: अभेदत्वस्य वर्णनं सञ्जय: दुर्योधनाय करोति । यदा पाण्ड्वा: द्यूतक्रीडाया: नियमानुसारं वनं गतवन्त: तदा भगवान् तान् द्रष्टुम् आगच्छति । तस्मिन् अवसरे स: अर्जुनेन सह स्वस्य अभिन्नताया: उल्लेखं कुर्वन् वदति यत् "भवान् एक: एव मदीय:, अहमेक: एव भवदीयः अस्मि । ये मदीया: ते भवदीयाः । ये भवदीयाः ते मदीया: । य: भवत: द्वेषं करोति स: मम द्वेषं करोति । य: भवत: प्रेमी स: मम प्रेमी भवति । आवां नरनारायणौ । भवान् मत्त: अहं भवतः भिन्नौ न स्वः । आवां समानौ स्वः" इति । एतस्य प्रमाणं तु महाभारतस्य विविधासु घटनासु प्राप्यते । वनवासस्य समये अर्जुन: तीर्थयात्राया: प्रसङ्गात् प्रभासक्षेत्रं गच्छति । एतद् श्रुत्वा श्रीकृष्ण: द्वारकात: प्रभासक्षेत्रम् आगच्छति । अर्जुनेन सह रैवतकपर्वतम् आगत्य बहूनि दिनानि तिष्ठति । तत: द्वौ अपि द्वारकाम् आगच्छत: । तत्र किञ्चित्कालपर्यन्तम् अर्जुन: श्रीकृष्णस्य प्रासादे एव तस्य प्रिय-अतिथिरूपेण तिष्ठति ।
अर्जुन: श्रीकृष्णस्य अनुजया सुभद्रया सह विवाहं कर्तुम् इच्छति इति यदा श्रीकृष्ण: ज्ञातवान् तदा स: अर्जुनम् अपृष्ट्वा एव विवाहाय अनुमतिं दत्तवान् । तस्या: अपहरणाय युक्तिमपि स्वयमेव करोति । स्वस्य रथम् आयुधमपि अर्जुनाय ददाति । यदा बलराम: एतयो: विवाहस्य विरोधं कृतवान् तदा श्रीकृष्ण: तस्य समाधाननं कारयित्वा द्वारकायामेव सुभद्राया: विवाहं कारयति । खाण्डववनस्य दहनसमये श्रीकृष्ण:, स्वस्य अर्जुनस्य च मैत्रीभाव: उत्तरोत्तरम् अधिकं भवतु इति इन्द्रात् वरं प्राप्तवान् । यदा खाण्डववनं दहति स्म मय: नामक दानवशिल्पि: तत: धावितुं यत्नं कुर्वन् आसीत् । स्वयम् अग्निदेव: तं दग्धुं तस्य पृष्ठत: धावनं कुर्वन् आसीत् । चक्रधर: श्रीकृष्ण: अपि तं मारयितुम् उद्युक्त: आसीत् । तदा मय: अर्जुनस्य शरणं गच्छति ।


text:
प्रत्यूषव्रज्या
मध्येव्योमकटिभ्रमास् तु कितवप्राग्भारकोपक्रम- क्षिप्रक्षिप्तकपर्दमुष्टिकलनां कुर्वन्त्य् अमूस् तारकाः ।
किं चायं रजनीपतिः प्रविगलल्लावण्यलक्ष्मीरितः पर्यन्तस्थितचारुवृत्तकठिनीखण्डच्छविं वाञ्छति ३०.१ ॥९५७॥
क्वैमल्लस्य
तमोभिः पीयन्ते गतवयसि पीयूषवपुषि ज्वलिष्यन् मार्तण्डोपलपटलधूमैर् इव दिशः ।
सरोजानां कर्षन्न् अलिमयम् अयस्कान्तमणिवत् क्षणाद् अन्तःशल्यं तपति पतिर् अद्यापि न रुचाम् ३०.२ ॥९५८॥
जाताः पक्वपलाण्डुपाण्डमधुरच्छायाकिरस् तारकाः प्राचीम् अङ्कुरयन्ति किंचन रुचो राजीवजीवातवः ।
लूतातन्तुवितानवर्तुलम् इतो बिम्बं दधच् चुम्बति प्रातः प्रोषितरोचिर् अम्बरतलाद् अस्ताचलं चन्द्रमाः ३०.३ ॥९५९॥
प्राचीविभ्रमकर्णिकाकमलिनीसंवर्तिकाः सम्प्रति द्वे तिस्रो रमणीयम् अम्बरमणेर् द्याम् उच्चरन्ते रुचः ।
सूक्ष्मोच्छ्वासम् अपीदम् उत्सुकतया सम्भूय कोषाद् बहिर् निष्क्रामद्भ्रमरौघसम्भ्रमभराद् अम्भोजम् उज्जृम्भते ३०.४ ॥९६०॥
एकद्विप्रभृतिक्रमेण गणनाम् एषाम् इवास्तं यतां कुर्वाणा समकोचयदृशशतान्य् अम्भोजसंवर्तिकाः ।
भूयो ऽपि क्रमशः प्रसारयति ताः सम्प्रत्य् अमून् उद्यतः संख्यातुं सकुतूहलेव नलिनी भानोः सहस्रं करान् ३०.५ ॥९६१॥
पीत्वा भृशं कमलकुड्मलशुक्तिकोषा दोषातनीतिमिरवृष्टिम् अथ स्फुटन्तः ।
निर्यन्मधुव्रतकदम्बमिषाद् वमन्ति बिभ्रन्ति कारणगुणान् इव मौक्तिकानि ३०.६ ॥९६२॥
अमी मुरारेः
ताराणां तगरत्विषां परिकरः संख्येयशेषः स्थितः स्पर्धन्ते ऽस्तरुचः प्रदीपकशिखाः सार्धं हरिद्राङ्कुरैः ।
तत्र स्तम्भितपारदद्रवजडो जातः प्रगे चन्द्रमाः पौरस्त्यं च पुराणसीधुमधुरच्छायं नभो वर्तते ३०.७ ॥९६३॥
द्वित्रैर् व्योम्नि पुराणमौक्तिकमणिच्छायैः स्थितं तारकैर् ज्योत्स्नापानभरालसेन वपुषा सुप्ताश् चकोराङ्गनाः ।
यातो ऽस्ताचलचूलम् उद्वसमधुच्छत्रच्छविश् चन्द्रमाः प्राची बालबिडाललोचनरुचां याता च पात्रं ककुप् ३०.८ ॥९६४॥
क्षीणान्य् एव तमांसि किं तु दधति प्रौढिं न सम्यग् दृशो वासः संवृतम् एव किं तु जहति प्राणेश्वरं नाबलाः ।
पारावारगतैश् च कोकमिथुनैर् आनन्दतो गद्गदं साकूतं रुतम् एव किं तु बहलं झात्कृत्य नोड्डीयते ३०.९ ॥९६५॥
झत्कृत्य
सात्कृत्य
परिस्फुरत तारकाश् चरत चौरचक्राण्य् अलं प्रसर्पत तमांसि रे समय एष युष्मादृशाम् ।
न यावद् उदयाचलोद्धतरजाः समाक्रामति प्रभापटलपाटलीकृतनभो.अन्तरालो रविः ३०.१० ॥९६६॥
प्रातः कोपविलोहितेन रविणा ध्वस्तं तमः सर्वतो भृङ्गाः पद्मपुटेषु वर्णसदृशास् तस्येति कृष्टाः करैः ।
हा कष्टं तिमिरत्विषो वयम् अपि व्यक्तं हता इत्य् अमी काकाः सम्प्रति घोषयन्ति सभयाः काकेति नाम्नात्मनः ३०.११ ॥९६७॥
शक्यार्चनः सुचिरम् ईक्ष्णपङ्कजेन काश्मीरपिण्डपरिपाटलमण्डलश्रीः ।
ध्वान्तं हरन्न् अमरनायकपालितायां देवो ऽभ्युदेति दिशि वासरबीजकोषः ३०.१२ ॥९६८॥
विष्णुहरेः
कुन्तल इवावशिष्टः स्मरस्य चन्दनसरोनिमग्नस्य ।
प्रतिभाति यत्र हरिणः स हरिणलक्ष्मा गतो ऽस्तमयम् ३०.१३ ॥९६९॥
दक्षस्य
पत्यौ याते कलानां व्यति गतिवशाद् अस्तम् इन्दौ क्रमेण क्रन्दन्ती पत्रिनादैर् विगलिततिमिरस् तोमधम्मिल्लभारा ।
प्रभ्रंशिस्थूलमुक्ताफलनिकरपरिस्पर्धिताराश्रुबिन्दुः प्रोन्मीलत्पूर्वसंध्याहुतभुजि रजनी पश्य देहं जुहोति ३०.१४ ॥९७०॥
सो ऽहं सुदूरम् अगमं द्विजराजरूढिं गाढप्रसक्तिर् अभवं बत वारुणीतः ।
इत्य् आकलय्य नियतं शशभृत् समस्तम् अस्ताद् ददौ झगिति झम्पमयं पयोधौ ३०.१५ ॥९७१॥
नरसिंहस्य
स्तोकस्तोकम् अभूमिर् अम्बरतले ताराभिर् अस्तं गतं गच्छन्त्य् अस्तगिरेः शिरस् तदनु च च्छायादरिद्रः शशी ।
प्रत्यासन्नतरोदयस्थतरणेर् बिम्बारुणिम्ना ततो मञ्जिष्ठारसलोहिनी दिग् अपि च प्राची समुन्मीलति ३०.१६ ॥९७२॥
लक्ष्मीधरस्य
मुषितमुषितालोकास् तारातुषारकणत्विषः सवितुर् अपि च प्राचीमूले मिलन्ति मरीचयः ।
श्रयति शिथिलच्छायाभोगस् तटीम् अपराम्बुधेर् जठरलवलीलावण्याच्छच्छविर् मृगलाञ्छनः ३०.१७ ॥९७३॥
शर्वस्य
व्रजत्य् अपरवारिधिं रजतपिण्डपाण्डुः शशी नमन्ति जलबुद्बुधद्युतिसपङ्क्तयस् तारकाः ।
कुरुण्टकविपाण्डुरं दधति धाम दीपाङ्कुराश् चकोरनयनारुणा भवति दिक् च सौत्रामणी ३०.१८ ॥९७४॥
राजशेखरस्य
लब्ध्वा बोधं दिवसकरिणः कीर्णनक्षत्रमालं दीर्घाद् अस्माद् गगनशयनाद् उज्जिहानस्य दर्पात् ।
सज्जद्दानोदकतनुमलो जर्जराभीषुरज्जुर् भ्रश्यत्य् एष प्रशिथिल इव श्रोत्रशङ्खः शशाङ्कः ३०.१९ ॥९७५॥
तनु
तुन
तेजोराशौ भुवनजलधेः प्लाविताशातटान्तं भानौ कुम्भोद्भव इव पिबत्य् अन्धकारोत्कराम्भः ।
सद्यो माद्यन्मकरकमठस्थूलमत्स्या इवैते यान्त्य् अन्तस्थाः कुलशिखरिणो व्यक्तिवर्त्मक्रमेण ३०.२० ॥९७६॥
आमुद्रन्तस् तम इव सरःसीम्नि सम्भूय पङ्कं तारासार्थैर् इव पतिशुचा फेनकैः श्लिष्टपादाः ।
भ्रान्त्यादष्टस्फुटबिसलताचुञ्चुभिश् चञ्चुचक्रैश् चक्रा बन्दीकृतविरहकृच्चन्द्रलेखा इवैते ३०.२१ ॥९७७॥
भट्टशिवस्वामिनः
कृतपादनिगूहनो ऽवसीदन्न् अधिकश्यामकलङ्कपङ्कलेखः ।
गगनोदधिपशिमान्तलग्नो विधुर् उत्तान इवास्ति कूर्मराजः ३०.२२ ॥९७८॥
शतानन्दस्य
अयम् उदयति मुद्राभञ्जनः पद्मिनीनाम् उदयगिरिवनालीबालमन्दारपुष्पम् ।
विरहविधुरकोकद्वन्द्वबन्धुर् विभिन्दन् कुपितकपिकपोलक्रोधताम्रस् तमांसि ३०.२३ ॥९७९॥
योगेश्वरस्य
रथ्याकार्पटिकैः पटच्चरशतस्यूतोरुकन्थाबल- प्रत्यादिष्टहिमागमार्तिविशदप्रस्निग्धकण्ठोदरैः ।
गीयन्ते नगरेषु नागरजनप्रत्यूषनिद्रानुदो राधामाधवयोः परस्पररहःप्रस्तावनागीतयः ३०.२४ ॥९८०॥
डिम्बोकस्य
इति प्रत्यूषव्रज्या ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
नारदपुराणम्
नारदपुराणं (NaradaPuranam) अष्टादशसु पुराणेषु अन्यतमं वर्तते । इदं किञ्चन प्राचीनं पुराणम् । पुराणस्य पञ्च अपि लक्षणानि अत्र दृश्यन्ते। नारदीयपुराणे ९७ अध्याये नारदपुराणस्य लक्षणम् उक्तमस्ति। तद्यथा,
शृणु विप्र ! प्रवक्ष्यामि पुराणं नारदीयकम्।
पञ्चविंशतिसाहस्रं बृहत्कल्पकथाश्रयम्॥ इति।
रचनाकालः[सम्पादयतु]
बृहन्नारादीयस्य पुराणस्य नारदपुरणस्य च अतीव सामिप्यमस्ति। "राजेन्द्र चन्द्रस्य" मतानुसारम् अस्य पुराणस्य रचना कालः ८५० तः ९५० शतकम् इति।
अन्तर्विषयाः[सम्पादयतु]
“नारदोक्तं पुराणन्तु नारदीयं प्रचक्षते।“
अनेन श्लोकार्धेन ज्ञायते यत् नारदेन उक्तं पुराणं नारदपुराणं भवति। नारदपुरणं विभागद्वये विभक्तम् अस्ति। उत्तरखण्डः तथा पूर्वखण्डश्च इति। पूर्वभागे चत्वारः पादाः सन्ति। १२५ अध्यायाः सन्ति। एवं उत्तरभागे ८२ अध्यायाः सन्ति। २२,००० सहस्र श्लोकाः अस्मिन् पुराणे सन्ति। नारदपुराणं वैष्णवपुराणं भवति। अस्मिन् पुराणे वैष्णवसम्प्रदायस्य अनुष्ठानपद्धतिः वर्णितः अस्ति। पूर्वभागे वर्णाश्रमदर्माणां निरूपणं कृतं दृश्यते। आश्रमाणां आचारविचाराश्च निरुपितम् अस्ति। श्राद्धकर्म, एवं प्रायश्चित्तादीनां विशेषनिरूपितम् अस्ति। एवम् अतिरिक्ततया व्याकरणम्, निरुक्तम् तथा छन्दःशास्त्रादीनां विवरणम् अस्मिन् पुराणे लभ्यते। अस्मिन् पुराणे रामस्य, कृष्णस्य, विष्णोः,काल्याः, हनूमतस्य शिवस्यच विवरणानि समन्त्रपूर्वकं लभ्यन्ते। अस्य पुराणस्य वैशिष्ठ्यं किम् इति चेत्, १८ पुराणानां विषयानुक्रमणिका विस्तृतरूपेण विद्यते अस्मिन् पुराणे। अनेन संक्षेपेण १८ पुराणानां ज्ञानं प्राप्तुं शक्यते। कार्तिकमाहात्म्यम्, पार्थिवलिङ्गमाहात्म्यम्, दत्तात्रेयस्तोत्रम्, सङ्कटगणपतिस्तोत्रम्, श्रीकृष्णमाहात्म्यम्, यादवगिरिमाहात्म्यम्, मृगव्याधकाथाः इत्यादि अनेन पुराणेन उत्पनाः ग्रन्थाः भवन्ति।