text:
टेबल्-टेनिस्-क्रीडा
अन्तर्विषयाः
काष्ठपीठफलककन्दुकक्रीडा (Table Tennis)[सम्पादयतु]
-
-
- अत्यन्त-स्वल्पभारं द्रवरचितमहो ! कन्दुकं काष्ठपीठे
- जालं बदध्वाऽथ मध्ये तदुभय तटयोः क्रीडकौ वर्तमानौ ।
- आयान्तं वा प्रयान्तं फलक पटलतस्ताडयन्तौ रमेते
- सेयं क्रीडा मनोज्ञा रसयति हृदयं टेनिसाख्याऽद्वितीया ॥
-
ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः[सम्पादयतु]
इयं क्रीडा कदा कुत्र प्रारब्धा ? विषयेऽस्मिन् नास्ति मतैक्यं सर्वेषाम् । श्रूयते यत् पुरा प्रारम्भे क्रीडामिमां ‘पिंग्-पांग्’ नाम्ना सम्बोधयन्ति स्म । केषाञ्चिदभिमतमस्ति यदियं क्रीडा सर्वप्रथममिङ्लैण्डवासिभिः क्रीडिता । अपरे च मतमिदं खण्डयन्ति, तथापीदं तु निश्चिचतमेवास्ति यत् प्रायः सन् १८६२ तमवर्षस्य निकटे क्रीडेयं ‘पिंग-पांग’ नम्ना फान्स-अमेरिका -इंग्लैण्ड -प्रभृतिषु देशेषु क्रीडयते स्म । द्वितीय-महायुद्धानन्त्रमस्या अभिधानं ‘टेबल् टेनिस’ इति प्रसिद्धि मागमत् । अधुनातः शतवर्षेभ्यः पूर्वं जना इमां क्रीडां क्रीडां न मत्वा केवलं बालचापलमेव मन्वते स्म । इंग्लैण्डेऽपि, यदस्याः क्रीडाया जन्मस्थानं मन्यते, अस्यै १६२० ई० वर्षे मान्यताऽदियत किञ्च तत्रापि कारणमिदमभूद यदस्यै यदि मान्यता न दास्यते तदेयं चिरकालाय समाप्स्यतीति । अस्याः क्रीडायाः प्रथमा विश्व्प्रतियोगिता १६२६ वर्षे समायोज्यत । तदैव ‘इंगलिश टेबल टैनिस एसोसिएशन्’ संस्थायाः संस्थापनमभूद् नियमाश्च निर्धारिताः । साम्प्रतमियमतीव लोकप्रियतां प्राप्यान्ताराष्ट्रियां ख्यातिमर्जयन्ती सर्वत्र क्रीडयते । भारतेऽस्याः प्रचार इंग्लैण्डवासिनामागमनेनैवाभवत् । ततः प्रभृति भारतीया निरन्तरं प्रगतिमन्तो भूत्वा टेबल-टैनिस-क्रीडायां प्रावीण्यं लभन्ते । प्रथमविश्वयुद्धात् परमिंग्लैण्डस्थितानां भारतीयानां भारतेऽस्याः प्रचार-प्रसाराभ्यां योगदानं महत्त्वपूर्णमासीत् । मूलरुपेणा टेबल-टैनिस क्रीडायां पाश्चात्त्या एवाधिकुर्वन्ति, परम इंग्लैग्ड-हंगरी-चैकोस्लोवाकिया -रोमानिया-यूगोस्लाविया-प्रभृतीनां विभिन्नदेशानां वासिनोऽपि प्रसिद्धिमन्तो विद्यन्ते । एभिर्देशैर्विश्व विजेतृणां-विक्टरबार्ना-आरबर्गमैन-जानीलीच-बहिमलबाना इवानएण्ड्रोहेडस् -ऐंग्लोलीसा -रोजियानोव’ -प्रभृतीनां जन्मभिरात्मनो गौरवं वर्धितम् ।
१६२६ ई० वर्षे टेबल-टैनिस-क्रीडायाः प्रगतिश्चरम-सीम्नि प्रगता यदा विक्टरबार्ना-क्रीडकः स्वीयं कलात्मकं क्रीडनं प्रदर्श्य विश्वं विस्मितवान । स रक्षात्मकमाक्रमणात्मकं च क्रीडनं सम्मिश्रय फोरहेण्ड -बेक-हेण्ड-क्रीडयोश्च सारल्येन मिश्रणं विधायास्यै च क्रीडायै नवीनं रुपमदात् । तस्यैतेन कलात्मकेन क्रीडनेन नवनवेषु क्रीडकेषु नवीनाः प्रेरणाः प्रवर्तिताः । ततः परमद्यावधि क्रीडेयं निरन्तरं प्रगतिमती दृश्यते ।
क्रीडाङ्गणं क्रीडोपकरणानि च[सम्पादयतु]
- (क)क्रीडा`णरुपं काष्ठपीठम्
‘टेबल-टेनिस’ -क्रीडा कस्यापि भू-क्षेत्रस्य क्रीडा नास्ति, अपि त्वियमेकस्मिन् विशाले काष्ठपीठे (मेज) क्रीडयते । अत एवास्या अभिधानं ‘टेबल्-टैनिस’ इत्यस्ति । केवलं ‘टेनिस’ इति कथनेन स्पष्टं न भवति स्म, यत इयं भूमावपि क्रीडयते स्म तथा काष्ठ्पीठेऽपि ।
पीठाय काष्ठफलकस्य स्थूला न्यूनातिन्यूनं ३/४ इञ्चमिता तथाऽधिकाधिकम् १ इञ्चमिता भवति । अन्तराष्ट्रियासु प्रतियोगितासु प्रायः २/४ मिता स्थूलता स्वीक्रियते । फलकमतिस्निग्धं समतलञ्चापेक्षितमस्ति । साम्प्रतं काष्ठस्य स्थानेऽन्येषां पदार्थानामप्युपयोगो भवति । पीठस्य परिक्षणाय कन्दुक १२ इञ्चोर्ध्वतः पात्यते पतनात् परं तस्य पुनरुत्पतनं ८-९ इञ्चमितमावश्यकं मन्यते । पीठस्यायामः ९ फुटमितः ५ फुटमितश्च विस्तारः । पादानामुच्चताः १ १/२ फुटमिता भवन्ति । पीठस्योपरितनो भागः ‘फ्लेइंग-सरफेस’ क्रीडनीय मुखभाग इति कथ्यते । अस्य भागस्य दीप्तिमत्ता नापेक्षिता, अपि तु गहनेन वर्णन रञ्जनं विधाय चतुर्भिरपि तटभागैः सह ३/४ इञ्चस्थूला श्वेता पंकितराकृष्यते । मञ्चस्य ५ फुटमिता विस्तृत भागस्य रेखा ‘एण्डलाइन्’ अन्त्यरेखा तथा ९ फुटमिते प्रलम्बाभागस्य रेखे ‘साइड-लाइन’ पार्श्वरेखे उच्येते । अस्याः क्रीडार्थं भूतलभागः २५ फुट-आयतः १५ फुट-विस्तृतश्च भवति । काष्ठपीठाद् भवनभित्तेरन्तरं ८ फुटमितं क्रियते । क्रीडाभवने प्रकाशव्यवस्था समीचीना विधीयते । महिलाभ्यओ भूतल-भागः ३६ फुट आयतस्तथा १८ फुट विस्तृत उत्तमो गण्यते ।
- (ख) जालिका (नैट) तत्स्तम्भौ (नैट-पोस्ट) च -
पीठस्यायामीयभागयो ४ १/२ फुटमितेऽन्तराले, एका जालिका निबद्धयते, या अन्त्यपङ्कतेः समानान्तरेण मञ्चं द्वयोर्भागयोर्विभनक्ति । जालिकाया आयामः ६ फुटमितस्तथा मञ्चपटलात् (प्लेइंग सरफेसतः) ६ इञ्चमित उन्नतोऽधोभागश्च तस्यास्तत्पटलस्पृग भवति । जालिकाया उभयोर्भागयोर्निबद्धयोः स्तम्भयोस्सकृष्टा च क्रियते । पार्श्चरेखाभ्यां जालिका ६ इञ्चमिता बहिर्निः सृता भवति ।
- (ग) कन्दुकः-
कन्दुको वृत्ताकारः श्वेत -सोमूलाइट -पदार्थेन निर्मितश्च भवति । अस्य भारः ३७ तः ३९ ग्रेनमितोऽपेक्ष्यते । वृत्तस्याकारः ४ १/२ तः ४ ३/४ इञ्चमितःअ साधु मन्यते ।
- (घ) फलकम् (रैकेट अथवा बेट)
फलकमिदं केनापि वस्तुना निर्मितं गृह्यते परं तद् दिप्तिमद् श्वेतवर्णं वा न भवेत् । आकारस्य विषये नास्ति कश्चन विशिष्टो बन्धः । अस्य निर्मितौ विशिष्टप्रकारस्य काष्ठफलकस्य प्रयोगो विधीयते । सर्वप्रथमं येन फलकेन क्रीडयते स्म स ‘कार्क सेण्डपेपर’ स्याथवा काष्ठस्य भवति स्म । साम्प्रतं ‘प्लाईवुड्’ निर्मितमुपयुज्यते तदुपरि कणापूर्णं रबर्-पदार्थस्यावरणमपि योज्यते । अस्य भारः ४ १/२ औसतो ६ १/२ औसपर्यन्तो भवति । अस्य नमनीयताऽपि साधीयसी मन्यते । धारणप्रक्रिया टेनिस्-फलकवदेव विद्यते
क्रीडकाः क्रीडा विधयश्च[सम्पादयतु]
क्रीडकाः अस्यां क्रीडायां द्वौ चत्वारो वा क्रीडका भागं ग्रुहीतुं शक्नुवन्ति । उभयतो यदैकैकः क्रीडको भवति तदा ’सिंगल्स्-गेम’ एकलक्रीडा तथा यदा द्वौ द्वौ क्रीडकौ भवतस्तदा ‘डबल्स-गेम’ युग्मकक्रीडेति कथयन्ति ।
क्रीडाविधयः[सम्पादयतु]
- (क) क्रीडारम्भस्य तथा क्षेत्रचयनस्य नियमाः प्रायः पूर्ववर्णित -लान् -टेनिस क्रीडवदेव सन्ति ।
- (ख) क्रीडारम्भण- क्षेत्रपरिवर्तन-नियमाः- पञ्चअङ्कनप्राप्यनन्तरं क्रीडरम्भणस्य परिवर्तनं भवति तच्च प्रतिपञ्चाङ्कनोपलब्ध्यनन्तरं क्रमेण विधीयते । गेम-पूर्त्यनन्तरं पुनर्येन क्रीडकेन प्रारम्भो विहितस्तस्य प्रतिपक्षी प्रारम्भणं करोति । यदि प्रतिस्पर्धा एकस्य चक्रस्याथवा तदधिकचक्राणां भवति तदा २० अङ्कनप्राप्त्यनन्तरं क्रीडाक्शेत्रं परिवर्त्यते ।
- (ग) उत्तमप्रतिदानम् (गुड्-सर्विस)
प्रारम्भकः कन्दुकं करतले संस्थाप्योच्छालयति ततः परं च फलकेन ताडयति । प्रतिपक्षी क्रीडकोऽपि तथैव प्रतिददाति तदा तद् ‘गुडरिटर्न’-उत्तमप्रतिदानं गद्यते । लैट-परिणामराहित्यं, अङ्कन-पराजयः, कन्दुकस्य क्रीडावस्थितिः क्रीडाक्रमनिर्वाचनं, नियमभङ्गश्च पूर्ववदेव प्रायः सन्ति । गणनायां यस्याङ्क नान्यधिकानि भवन्ति स विजयते । अस्याः क्रीडायाः स्पर्धायां १० अङ्कनानन्तरं क्रीडकाः स्थानपरिवर्तनं कुर्वन्ति । एकस्मिन् चक्रे १२ अङ्कनानि भवन्ति । येन क्रीदकेन पूर्वं ११ अङ्कनानि प्राप्तानि स विजयी भवति । यदि द्वावपि क्रीडकौ २०-२० अङ्कने प्राप्नुतस्तर्हि विजयिना क्रीड्केन द्व अङ्कने भूयोऽपि प्रापणीये भवतः । इयं गणना ३०-३२ पर्यन्तमपि कदाचिद् गच्छति । एकलक्रीडने ३ अथवा ५ क्रीडाचक्राणां ‘गेम्’ भवति । सम्प्रति प्रायः १ गेम -क्रीडवत्येव प्रतियोगिता भवति ।
युग्मकक्रीडाया द्वौ प्रकारौ स्तः -१पुरुषयुग्मकः (मैन्स डबल्स्) तथा २-मिश्रितयुग्मकः (मिक्स्ड डबल्स) । अनयोः क्रमेण प्रथमे क्रीडने द्वौ द्वौ पुरुषौ भवतस्तथा द्वितीये एकः पुरुष एका महिला, अकः प्रुरुष एका महिला च । अस्यां क्रीडायां युग्मक एकं परित्यज्य तृतीयेऽवसरे कन्दुकताडनं करोति । एतेन मिश्रितयुग्मके पुरुषे महिला च दीर्धकालं यावत् क्रीडितुं शक्नुतः । पुरुषश्चाधिकस्फूर्तिमत्तयाऽधिकान्यङ्कनानि जेतुं शक्नोति ।
क्रीडामञ्चो द्वयोर्भागयोर्मध्यरेखया विभज्यते । वामक्षेत्रदक्षक्षेत्ररुपेण ख्याते इमे क्षेत्रे भवतः । रेखायां कन्दुको यदि भूमिस्पर्शं विधत्ते तहर्युत्तमः क्रीडारम्भोमन्येते । पञ्चाङ्कनानामारम्भणाक्रियानन्तरं क्रीडकाः स्वं स्थानं परिवर्तयितुं शक्नुवन्ति किं वा दक्ष-वामभागयोः परिवर्तने क्षमा भवन्ति ।
केचन विशिष्टा निर्देशाः शब्दाश्च[सम्पादयतु]
टेबल- टैनिस -क्रीडायाः सर्वत्र प्रचारेण् यस्य कस्यापि मनसि चिक्रीडिषोदेति । तदर्थं प्रारम्भिक-शिक्षर्थिना पूर्वं निम्नमिखितानां प्राक्रियाणामभ्यासः समीचीनतया कर्तव्यः -
१- कन्दुक -परिभ्रमणाभ्यासः -एतदर्थं क्रीडासु ‘स्पिन’ शब्दः प्रयुज्यते । कन्दुकस्य परिभ्रमणाय तदुपरि तादृशं ताडनं विधीयते येन कन्दुकः परिभ्रमन पूर्वं दक्षत आगच्छन प्रतीयेत परं स वामभागे पतेत् अयं विधिः क्रमशः पार्श्व वेधक विपरीतभ्रमण् -(साइडस्पिन-क्रास -स्पिन-टाप- स्पिन -बौटम- स्पिन) रुपैरभ्यस्तव्यः । एतेषां क्रीडन- पद्धतौ विशिष्य महत्त्वं विद्यते । क्रीडारम्भणा (सर्विस)-प्रक्रियायामेते ताडन- विधयः प्रत्युज्यन्ते । यदा कदा क्रीडको ‘ मिवस्ड्-स्पिन’ मिश्रितपरिभ्रामण’ -विधिमपि प्रयोजयति यस्मिन् ताडन-फलकस्य -प्रयोग-विशेषा यथा यथं विवेकेन प्रयोजनीया भवन्ति । एवमेव ताडन-द्वारा परावर्तन- क्रिया अपि ज्ञातव्याः सन्ति ।
अस्यां क्रीडन्यां शाट-ताडनम्, स्मेश-आक्रमणाताडनम्, ड्राइव -मन्दगत्या परावर्तनम् , फौरहैण्डा-अटैक-द्क्षवाम- हस्ताभ्यामाक्रमणं, डिफेन्सिव्-प्ले -प्रतिरक्षाक्रीडायां च प्लेट-किलशाट -चौपशाट-ब्लौकिंगशाट -फौरहेण्ड-चौप -बैकहेण्डचौप प्रभृतिशब्दा विशिष्टा ज्ञातव्यास्तथा तदनुसारं क्रीडासु प्रयोक्तव्याः ।
-
- काष्ठ -मञ्चकमतीव विस्तृतं, क्षेत्ररुपमवलम्ब्य खेलने ।
- कन्दुकं फलक -ताडानैर्भृशं, क्रीडयन्ति मुदिताः परस्परम् ॥१॥
-
- प्रादानं वा प्रदानं विदधति विविधैस्ताडनैः ‘कन्दुकस्य
- क्रीडायां ’ स्पर्धमानं पुरुषयुगलकं तुर्यकं मिश्रितं वा ।
- नास्ते कालस्य बन्धः किमपि न कठिनं यत्र खेला-विधाने
- नो वा स्थानावबन्धो भवति च सरलैः साधनैः सिद्धिलाभः ॥२॥
आधारः[सम्पादयतु]
- Official website of USA Table Tennis
- Official ITTF website
- अभिनवक्रीडातरंगिणी


c: text/html

text:
नारिकेलजलम्
नारिकेलस्य जलं नारिकेलजलम् । इदं नारिकेलजलं किञ्चित् सुप्रसिद्धं पेयम् अस्ति । प्रायः जगति सर्वत्र अस्य उपयोगः अस्ति एव । भारते तु इदं नारिकेलजलम् अत्यधिकप्रमाणेन पीयते । इदं नारिकेलजलम् आङ्ग्लभाषायां Tender Coconut इति उच्यते । एतत् नारिकेलजलम् आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । नारिकेलजलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । वस्तुतः इदं नारिकेलजलं दक्षिणपूर्व-एष्यायां, केरिबियन्देशे, पेसिफिक् ऐस्लाण्ड् इत्यादिषु सर्वदा उपलभ्यते ।
इदं नारिकेलजलं शारीरस्य औष्ण्यं न्यूनीकरोति । मूत्राशये पाषाणाः सन्ति चेत् अत्यधिकं नारिकेलजलं पातुं वदन्ति वैद्याः । नारिकेलकलस्य विक्रयणम् इदानीं महा-उद्यमरूपेण प्रवृद्धम् अस्ति । मार्गस्य पार्श्वे अपि राशीकृत्य विक्रयणं प्रचलति । केषाञ्चन कुटुम्बानां जीवनाधारः उद्योगः एव नारिकेलजलस्य विक्रयणम् । नारिकेलं यावत् पूर्णतया पक्वं न भवति तदा एव वृक्षतः उत्पाट्यते । तदा एव तत् पातुं योग्यं भवति । पक्वस्य नारिकेलस्य अपेक्षया अपि नारिकेलजलस्य मूल्यम् अधिकम् अस्ति । सिद्धपेयानां स्थाने अस्य नारिकेलजलस्य पानं बहु उत्तमम् ।
एतत् नारिकेलजलं कूपीषु पूरयित्वा अपि विक्रयणं क्रियते । तादृशं कूपीषु पूरितं नारिकेलजलं वर्षं यावत् सम्यक् भवति । तथैव मार्गपार्श्वे यस्य विक्रयणं क्रियते तत्तु मासं यावत् प्रायः सम्यक् तिष्ठति । वृक्षतः उत्पाटनानुक्षणं पीतं चेत् नारिकेलजलं प्रत्यग्रं भवति । तदनन्तरं क्रमशः तस्य प्रत्यग्रता नश्यति । अधिकानि दिनानि अतीतानि चेत् प्रत्यग्रता अधिकप्रमाणेन नष्टा जाता भवति । अतः वृक्षात् उत्पाटनानन्तरं यावत् शक्यं तावत् शीघ्रम् एव नारिकेलजलं पातव्यम् । यदा नारिकेलं हरितवर्णीयम् एव भवति तदा एव तस्य जलं पातव्यम् ।
नारिकेलस्य उपरितने भागे रन्ध्रं कृत्वा तद्द्वारा जलं पीयते । कदाचित् नारिकेलस्य त्वक्-निष्कासनं कृत्वा तदनन्तरं रन्ध्रं कृत्वा अपि पीयते । सामान्यतया त्वक्-निष्कासनं न क्रियते । तथैव नारिकेलस्य उपरितनभागस्य त्वक् किञ्चित् प्रमाणेन निष्कास्य रन्ध्रं कुर्वन्ति ।
अधिकानि चित्राणि[सम्पादयतु]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सञ्जयः
सञ्जय: महाराजस्य धृतराष्ट्रस्य मन्त्री आसीत् । जात्या एष: सूत: आसीत् । एष: कश्चन श्रेष्ठ: स्वामिभक्त:, बुद्धिमान् , नीतिज्ञ:, धर्मज्ञ: च आसीत् । सत्यवादी एष: निर्भीत: अपि आसीत् । एष: धृतराष्ट्राय उत्तमा: सूचना: ददाति स्म । तस्य हितदृष्ट्या यदाकदापि कठिणानि वाक्यानि अपि वदति स्म । अन्तपर्यन्तमपि एष: धृतराष्ट्रेण सह आसीत् । महर्षे: वेदव्यासस्य कृपापात्र: एष: अर्जुनश्रीकृष्णयो: च प्रेमी अपि आसीत् ।
सञ्जय: दुर्योधनस्य अत्याचारस्य बहुविरोधं करोति स्म । यदि धृतराष्ट्र: तान् समर्थयति तर्हि तम् अपि सम्यक् तर्जयति स्म । यदा पाण्डवा: द्वितीयवारं द्यूतक्रीडायां पराजिता: भूत्वा वनवासे आसन् तदा एष: धृतराष्ट्रेन सह दुर्योधनस्य अनुचितं व्यवहारं तीव्रतरं चिन्तयन् वदति यत् – ‘महाराज: ! भवत: कुलस्य सर्वनाश: भवति । शान्तिप्रिया: प्रजा: अपि न अवशिष्यन्ति । भीष्मस्य, द्रोणाचार्यस्य, विदुरस्य च वचनानि अश्रुत्वा भवत: निर्लज्ज: पुत्र: पाण्डवानां प्रियपत्नीं द्रौपदीं सभाम् आनीय अवमाननम् अकरोत् । अयोनिजा, पतिपरायणा, अग्निवेदिकात: उत्पन्नाया: सुन्दर्या: द्रौपद्या: पूर्णसभायाम् अवमाननं कारयित्वा भवत: पुत्र: भयानकाय युद्धाय आह्वानं दत्तवान् अस्ति । विनाशस्य काल: यदा समीपे आगच्छति तदा बुद्धि: मलिना भवति । अन्याय: अपि न्याय: इव दृश्यते । अन्यथा एतादृशं निन्दनीयं कार्यं दुर्योधनेन विना अन्य: क: वा करोति ? इति उक्तवान् । क: मन्त्री राज्ञ: पुरत: एवं निर्भयतया युवराजस्य विषये अप्रियं सत्यं वक्तुं शक्नोति ? धृतराष्ट्र: सञ्जयस्य वचनस्य अनुमोदनं कुर्वन् स्वस्य दौर्बल्यम् अङ्गीकरोति । किन्तु दुर्योधनस्य अत्याचारान् अवरोद्धुं न शक्तवान् ।
सञ्जय: सामनीतौ विश्वासं करोति स्म । एष: युद्धं निवारयितुं बहुयत्नम् अकरोत् । परस्परस्य कलहस्य, युद्धस्य च दुष्परिणामान् एष: उभयपक्षेभ्य: अपि विवृतवान् । पाण्डवा: तु एतस्य वचनम् अङ्गीकृतवन्त: । किन्तु दुर्योधन: एतस्य सन्धिप्रस्तावमेव तिरस्कृतवान् । अत: युद्धः अनिवार्य: अभवत् । दैवस्य नियम: अपि तथा एव स्यात् । कौरवाणां पक्षे भीष्म:, द्रोण:, विदुर:, सञ्जयाणां च अभिप्राय: सामान्यत: समानं भवति स्म । यत: एते चत्वारा: अपि धर्मस्य पक्षपातिन:, अत: पाण्डवेशु सहानुभूति: आसीदेव । तदर्थ्ं राज्ञः धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां विषये विनाक्लेषम् एते सत्यं वक्तुं भयं न अनुभूतवन्त: ।
धृतराष्ट्र: स्वस्य परतया संवादं कर्तुं उपप्लव्याय सञ्जयं प्रेषितवान् आसीत् । सञ्जय: आगत्य पाण्डवानां प्रशंसां कुर्वन् युद्धत: मुक्ता: भवितुम् अनुमोदनं कृतवान् । “युद्धेन धर्म: वा अर्थः वा किञ्चिदपि न सिध्यते । सन्धिः एव शान्ते: सर्वोत्तम: उपाय:, धृतराष्ट्र: अपि शान्तिमेव इच्छति, न तु युद्धम्” इति उक्तवान् । श्रीकृष्णस्य अर्जुनस्य च विशेषकृपापात्र: आसीत् । स्वस्य वचनं तु कदापि एतौ न तिरस्कुरुत: इति विश्वास: सञ्जयस्य आसीत् । अर्जुनसम्बन्धे एष: एतावत् उक्तवान् – ‘अहं याचयामि चेत् अर्जुनः स्वस्य प्राणान् अपि ददाति’ इति । एतेन ज्ञायते यत् – सञ्जय: अर्जुनकृष्णयो: कियान् समीपवर्ति: आसीत् इति। युधिष्ठिर: बहुप्रेम्णा एतस्य समर्थनम् अकरोत् । किन्तु सन्धिः चेत् इन्द्रप्रस्थराज्यं प्रत्यर्पणीयम् इति नियमं स्थापितवान् । श्रीकृष्ण: अपि धर्मराजस्य समर्थनम् अकरोत् । सञ्जय: युधिष्ठिरस्य सन्देशं स्वीकृत्य हस्तिनापुरम् आगत्य प्रथमं एकान्ते धृतराष्ट्रं दृष्ट्वा सम्यक् तं तर्जयित्वा अनन्तरं सर्वेषां पुरत: पाण्डवानां धर्मयुक्तं सन्देशं विज्ञाप्य तेषां युद्धसिद्धतां, तत्रत्यानां वीराणां बलानपि विशदतया वर्णितवान् । सञ्जय: भगवत: प्रेमी आसीत् । भगवत: स्वरूपस्य पूर्णं ज्ञानमपि आसीत् एतस्य । अग्रे एषः महर्षिवेदव्यासस्य, गान्धार्याः, महात्मनः विदुरस्य राज्ञः धृतराष्ट्रस्य पुरतः च श्रीकृष्णस्य महिमां सूचयित्वा स: एव पूर्णजगत: प्रभु: इत्यपि उक्तवान् । तदा धृतराष्ट्र: पृच्छति यद् – ‘श्रीकृष्ण: साक्षात् ईश्वर: इति भवान् कथं ज्ञातवान् ? एष: विचारः: मया किमर्थं न ज्ञात: ? इति । तदा विदुर: वदति यत् – अहं तं ज्ञानदृष्ट्या एव ज्ञातवान् अस्मि । ज्ञानेन विना तस्य वास्तविकं स्वरूपं ज्ञातुं कोऽपि न शक्नोति’ । सञ्जय: एवमपि उक्तवान् – ‘अहं कदापि कपटं न आश्रयामि । कदापि मिथ्याधर्ममपि न अअचरामि ।ध्यानयोगेन मम अन्त:करणं शुद्धं जातम् अस्ति । अत: मह्यं श्रीकृष्णस्य स्वरूपस्य ज्ञानम् अस्ति ’ इति । तदा स्वयं वेदव्यास: एव सञ्जयस्य प्रशंसां कुर्वन् धृतराष्ट्राय वदति – ‘पुराणपुरुषस्य श्रीकृष्णस्य स्वरूपस्य पूर्णज्ञानम् एतस्य अस्ति । अत: भवान् एतस्य वचनं शृणोति चेत् एष: जननमरणस्य महाभयात् भवते मुक्तिं दापयति ’ इति । सञ्जय: ज्ञानी इति वक्तुम् इतोऽपि प्रमाणम् आवश्यकं किम् ? अनन्तरं धृतराष्ट्र: ‘अहमपि श्रीकृष्णं ज्ञातुम् इच्छामि । परमपदं प्राप्तुं मार्गं मह्यमपि दर्शयतु’ इति याचयति । सञ्जय: वदति ‘इन्द्रियाणाम् उपरि विजयेन विना केऽपि श्रीकृष्णं न प्राप्नुवन्ति । भोगानां त्यागेन एव इन्द्रियविजय: प्राप्यते । प्रमाद:, हिंसा, भोग: एतेषां त्रयाणां त्याग: एव ज्ञानस्य साधनमस्ति । तेन त्यागेन परमपदस्य प्राप्ति: शक्येत’ इति । अन्ते सञ्जय: श्रीकृष्णपरमात्मनः कतिचन सुन्दरनामावले: व्याख्यानमपि अकरोत् । एतेन तस्य शास्त्रज्ञानस्य परिचय: अपि भवति ।
युद्धस्य सज्जतां समाप्य उभयपक्षस्य सैन्यमपि कुरुक्षेत्रस्य अङ्गणे यदा स्थितं तदा महर्षि: वेदव्यास: सञ्जयाय दिव्यदृष्टेः वरदानं कृत्वा धृतराष्ट्रं वदति – ‘महाराज ! भवते सञ्जय: युद्धस्य वृत्तान्तं वदति । पूर्णकुरुक्षेत्रे एतस्य दृष्टेः अगोचर: विचार: कोपि न भवति । एष: दिव्यदृष्ट्या सम्पन्न: सर्वज्ञ: भवति । प्रत्यक्षे, परोक्षे, दिने, रात्रौ, मनसि चिन्त्यमाना: विचारा: अपि एतेन ज्ञायन्ते । शस्त्राणि एतं न कर्तयन्ति । परिश्रमस्य श्रान्ति: एतं न बाधते । युद्धत: एष: सुरक्षिततया बहि: आगच्छति ।
अनुक्षणं भगवतः वेदव्यासस्य कृपया सञ्जयस्य दिव्यदृष्टि: आगता । स: तत्रैव उपविश्य युद्धस्य सर्वान् विषयान् प्रत्यक्षदर्शी इव दृष्ट्वा दोषेन विना यथावत् महाराजाय धृतराष्ट्राय वदति स्म । बहुविस्तारे कुरुक्षेत्रस्य अङ्गणे अष्टादश-अक्षोहिणीमितासेना परस्परं युद्धं करोति स्म । कः वीर: कुत्र, कदा, केन सह घर्षणं कुर्वन् अस्ति ? क: कस्य उपरि कतिवारं कस्य आयुधस्य प्रयोगं करोति ? कः कौशल्येन शत्रो: आक्रमणत: आत्मानं रक्षति ? तस्य रूपं कथम् अस्ति ? वाहनं किम् ? सर्वं दिव्यदृष्ट्या दृष्ट्वा जानाति स्म । भगवद्गीताया: उपदेशमपि यथा श्रीकृष्ण: अर्जुनाय दत्तवान् तथा एव सञ्जय: स्वकर्णै: श्रुतवान् । [गीता १८/७४-७५] केवलं न श्रुतवान् । तदा श्रीकृष्णस्य मुखमुद्रां, भावं, रूपं च प्रत्यक्षमिव दृष्टवान् ।
एतावदेव न, भगवान् अर्जुनाय स्वस्य विश्वरूपं दर्शितवान् । तम् अर्जुनात् पूर्वं केऽपि न दृष्ठवन्त: आसन् । तत्सम्बन्धे स्वयं भगवान् अर्जुनं वदति यद् – वेदयज्ञानां च अध्ययनेन, दानेन, क्रियाभि:, उग्रतपसा अपि अन्ये केऽपि एतस्य रूपस्य दर्शनं न कुर्वन्ति [गीता ११/४८]। किन्तु तस्मिन् समये यथा अर्जुन: विश्वरूपं दृष्टवान् तथैव सञ्जय: अपि दृष्टवान् । अनन्तरं भगवान् तं रूपं समाप्य अर्जुनाय स्वस्य चतुर्भुजस्य रूपेण दर्शनं दत्तवान् । स: रूप: देवानामपि दुर्लभ:, तपसा, दानेन, यज्ञेनापि तस्य रूपस्य दर्शनं न भवति इति भगवान् स्वयम् उक्तवान् [गीता ११/५३]। तत् दिव्यं दृश्यं महाभाग्यवान् सञ्जय: हस्तिनापुरे उपविश्य एव दृष्टवान् । तस्मिन् अवसरे केवलम् अनन्यया भक्त्या मम रूपं द्रष्टुं शक्यते इति भगवान् अर्जुनं वदति [गीता ११/५४]
एतेन सञ्जयस्य अनन्यभगवद्भक्त्या: परिचय: अपि भवति । तेन कारणेन तस्मै तस्य दिव्यस्वरूपस्य दर्शनम् अभवत् । गीताया: श्रवणानन्तरं तस्य दृश्यस्य स्मरणेन सञ्जय: कञ्चित् अलौकिकम् आनन्दं प्राप्तवान् । स: स्वयं स्वस्य उल्लासस्य स्थिते: वर्णनं कुर्वन् धृतराष्ट्रं वदति यत् – ‘राजन् ! केशवार्जुनयो: पुण्यमयम् अद्भुतं संवादं, रूपं च श्रुत्वा दृष्ट्वा विस्मयेन पुन: पुन: अहम् आनन्दम् अनुभवन् अस्मि’ इति [गीता १८/३६,३७] । । अत: स: युद्धात्त् पूर्वमेव तयो: विजयस्य घोषणां कुर्वन् एवम् उक्तवान् आसीत् यत् – ‘यत्र योगेश्वर: कृष्ण: यत्र धनुर्धर: पार्थः तत्र विजय: निश्चित:’ इति [गीता १८/३८] ।
युद्धस्य समाप्ते: अनन्तरं सञ्जय: राज्ञ: युधिष्ठिरस्य समीपे कतिचन दिनानि स्थितवान् । यदा धृतराष्ट्र: पत्न्या सह वानप्रस्थानं प्रति प्रस्थितवान् तदा एष: अपि तै: सह वनं गतवान् । तत्रापि तेषां सेवां कृतवान् । यदा देवीं गान्धारीं कुन्तीं च दावाग्नि: दहति स्म तदा एष: तयो: आज्ञानुसारं अन्येभ्य: मुनिभ्यः तयो: शरीरत्यागस्य विषयं वक्तुं तत: गतवान् । स: तत: हिमालयस्य दिशि प्रस्थितवान् । एवं सञ्जयस्य महत्जीवनेन ज्ञायते यद् – मानवस्य कस्यापि वर्ण: वा जाति: वा भवतु, भगवत: कृपया तस्य श्रेष्ठत्वं लभ्यते इति।


text:
सारनाथम्
सारनाथं किञ्चन बौद्धकेन्द्रम् वाराणसीतः दशकिलोमीटर् दूरे बौद्धनां प्राचीनं केन्द्रम् अस्ति । गौतमबुद्धः स्वप्रथमोपदेशम् अत्रैव कृतवान् ।बोधगयायां ज्ञानप्राप्तेरनन्तरं वारणासीम् आगतवान् ।अनन्तरम् अत्र सारानाथे वास कृतवान् । क्रिस्ताब्दे ६४० समये अत्र २५०० पूजाकर्तारः, अशोकस्तम्भः , १००मीटर् उन्नतः स्तूपः च आसीत् । मोगल वंशीयानां प्रशासनकाले अनेके स्मारकाः नष्टाः अभवन् । भारतीयसर्वेक्षनविभागे अस्य अवशेषाः सन्ति ।भारतस्य राष्ट्रियलाञ्छने विद्यमानः चतुर्मुखसिंहहः अस्मात् एव उद्धृतः अस्ति। अत्र अशोकनिर्मितः धमेकास्तूपः अर्धगोलाकारः ९३ पादोन्नतः च आसीत् । धर्मराणिस्तूपसमीपे अशोकः ध्यानासक्तः आसीत् । मुख्यमन्दिरस्य पूरतः स्तम्भः निर्मितः आसीत् । सारानाथस्य आर्कियालाजिकल् वस्तुसङ्ग्रहालये मौर्याणां कुशानानां गुप्तानां कालस्य मूर्तयः सन्ति । गणेशसरस्वतीविष्णुः इत्यादीनां मूर्तयः अपि अत्र सन्ति । आधुनिककालेऽपी सारानाथक्षेत्रं किञ्चन दर्शनीयं क्षेत्रमस्ति ।
चित्रशाला[सम्पादयतु]
-
-
-
-
अशोकस्य पूर्वकालीनः धर्मराजिकास्तूपः
-
-
-


text:
कूर्मः
कूर्मः (Tortoise) प्राणिषु अन्यतमः। कशेरुकसहितः श्रेष्ठः जन्तुः । सरिस्रुपवर्गस्थः जन्तुः । अस्य गतिः सावधानगतिः । प्राणिप्रपञ्चे दीर्घायुश्यवान् एषः । प्रायशः अस्य आयुः १५० वर्षाणाम् अपेक्षया अधिकं भवति ।
अन्तर्विषयाः
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
कूर्मस्य शिरः, पादान् च विहाय अन्यभागेषु दृढः कवचः भवति । अस्य शरीरस्य उपरिभागाय “क्यारापेस्” इति, अधोभागाय "प्लास्ट्रान्" इति आङ्ग्ले व्यवहारः अस्ति । शिरसः पादानाञ्च आकुञ्चनप्रसारणाय देहस्यान्ते स्थलं भवति। अस्य आत्मसंरक्षणाय एषा व्यवस्था विद्यते। गजः अस्य उपरि स्वस्य सम्पूर्णं भारं स्थापयति चेत् अपि कूर्माय किमपि न भवति । अस्य कवचः तावान् दृढः भवति ।
विभागः[सम्पादयतु]
कूर्मेषु केचन भूमौ वासं कुर्वन्ति । अन्ये केचन जले वसन्ति । भूचराः कूर्माः गात्रे लघुकायाः भवन्ति । अधिकाधिकं चेत् पादपरिमिताः दीर्घकायाः भवन्ति । सस्याहारमेव आश्रिताः भवन्ति । जलचराः कूर्माः तटाके, समुद्रेषु च भवन्ति । तटाकादिशु विद्यमानाः कूर्माः प्रायशः भूचरसदृशाः भवन्ति गात्रे। समुद्रे विद्यमानाः ४,५, पादपरिमिताः भवन्ति । ५०किलो परिमिताः भवन्ति भारेण । एतेषां मत्स्य-मण्डूकादयः आहाराः भवन्ति । अस्य मुखे पुरतः दन्ताः न भवन्ति किन्तु हनुप्रदेशे तीक्ष्णाः दन्ताः भवन्ति । अहारजीर्णार्थं योग्याः उपयुक्ताश्च भवन्ति।
वंशाभिवृद्धिः[सम्पादयतु]
कूर्माः अण्डजाः भवन्ति। भूचराः कूर्माः भूमौ खननं कृत्वा तस्मिन् अण्डान् स्थापयन्ति। जलचराः जलात् बहिरागत्य सिकतासु अण्डानि स्थापयन्ति । कूर्माः जलात् वर्षे द्विवारं, त्रिवारं बहिरागत्य अण्डानि स्थापयन्ति । प्रायशः त्रिषु मासेषु अण्डात् बहिरागच्छन्ति ।
वीथिका[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- Family Testudinidae (Tortoises), The Reptile Database
- Tortoise Protection Group, Tortoise conservation information
- Chelonia: Conservation and care of turtles.


text:
धार्मिकपर्वाणि
विविधानां धर्माणाम् आश्रयभूमिः भारतम् । अतः एव अत्रत्या संस्कृतिः अपि वैविध्यमयी एव । तस्मात् कारणात् एव भारते विभिन्नाः उत्सवाः आचर्यन्ते । उत्सवाचरणं जगति सर्वत्र अस्ति एव । जगतः सर्वेषु अपि देशेषु विभिन्नान् उत्सवान् आचरन्ति । अतः एव कविकुलगुरुः कालिदासः "उत्सवप्रियाः खलु मनुष्याः” (शाकुन्तलम् – ६ अङ्के) इति उक्तवान् । भारतीयानां तु 'पर्व' इत्येतत् जीवनस्य अविभाज्यम् अङ्गम् एव । वर्षपूर्णम् आचरणार्थम् अपि अपेक्षितसंख्याकाणि पर्वाणि सन्ति अस्माकं भारतदेशे । एतत् भारतस्य एव वैशिष्ट्यम् । जगति अन्यस्मिन् कस्मिन् अपि देशे एतावन्ति पर्वाणि न आचर्यन्ते । एतेषां सर्वेषाम् अपि पर्वणां सामाजिकी, पौराणिकी, अध्यात्मिकी वा पृष्ठभूमिका भवत्येव । पर्व इत्येतस्मिन् एव अर्थे उत्सवः, महः, उद्धवः, क्षणः, जन्ममहः इत्यादयः बहवः शब्दाः प्रयोगे सन्ति । तादृशाः उत्सवाः चतुर्धा विभज्यन्ते ।
- १ धार्मिकपर्वाणि
- २ प्रादेशिकपर्वाणि
- ३ राष्ट्रियपर्वाणि
- ४ जयन्त्युत्सवाः च इति ।
अत्र धार्मिकपर्वाणि प्रादेशिकपर्वाणि च तत्सम्बद्धाः केवलम् आचरन्ति । जयन्तुत्सवान् राष्ट्रियपर्वाणि च धर्म-प्रदेशादि भेदं विना भारतवासिनः सर्वेपि आचरन्ति । उदाहरणार्थं – स्वातन्त्र्यदिनं, गणतन्त्रदिनम् इत्यादीनि राष्ट्रियपर्वाणि । दीपावली, नवरात्रं, गणेशचतुर्थी, क्रिस्मस्, गुड्-फ्रैडे, रम्जान्, ईद्-उल-फितर् इत्यादीनि धार्मिकपर्वाणि । बुद्धजयन्ती, महावीरजयन्ती, बसवजयन्ती, गुरुनानकजयन्ती, दत्तजयन्ती इत्यादयः जयन्त्युत्सवाः । ओणं (केरले आचर्यते), द्रीपर्व (अरुणाचलप्रदेशस्य जैरोखातप्रदेशे निवसन्तः अपाटानिस्-जनाः आचरन्ति), बोणं (तेलङ्गाणप्रदेशे आचर्यते),राजप्रभा (ओरिस्साराज्ये आचर्यते) इत्यादीनि प्रादेशिकपर्वाणि ।
हिन्दुधर्मानुसारं वर्षपूर्णम् उत्सवाः आचर्यन्ते प्रायः । कस्याश्चित् गणनायाः अनुसारं भारते एकस्मिन् वर्षे ३६५० पर्वाणि आचर्यन्ते इति । तन्नाम दिने १० पर्वाणि आचर्यन्ते एव । तादृशानां केषाञ्चन उत्सवाणाम् आवली एवं रचयितुं शक्यते ।
- १. चान्द्रमानयुगादिः – चैत्रशुक्लप्रतिपत् ।
- २. सौरमानयुगादिः – मेषसङ्क्रमणम् ।
- ३. श्रीरामनवमी – चैत्रशुक्लनवमी ।
- ४. महावीरजयन्ती – चैत्रशुक्लत्रयोदशी ।
- ५. हनुमज्जयन्ती- चैत्रपूर्णिमा ।
- ६. अक्षयतृतीया – वैशाखशुक्लतृतीया ।
- ७. नृसिंहजयन्ती – वैशाखशुक्लचतुर्दशी ।
- ८. बुद्धजयन्ती – वैशाखपूर्णिमा ।
- ९. गङ्गादशमी – ज्येष्ठशुक्लदशमी ।
- १०. वटसावित्रीव्रतम् – ज्येष्ठपूर्णिमा ।
- ११. प्रथमैकादशी – आषाढशुक्ल-एकादशी ।
- १२. गुरुपूर्णिमा – आषाढपूर्णिमा ।
- १३. ज्योतिर्भीमेष्वरपूजा – आषाढ-अमावास्या ।
- १४. नागपञ्चमी – श्रावणशुक्लपञ्चमी ।
- १५. रक्षाबन्धनम् – श्रावणपूर्णिमा ।
- १६. गोकुलाष्टमी – श्रावणबहुल-अष्टमी ।
- १७. गौरीतृतीया – भाद्रपदशुक्लतृतीया ।
- १८. गणेशचतुर्थी – भाद्रपदशुक्लचतुर्थी ।
- १९. महालय-अमवास्या (सर्वपितृ–अमवास्या) – भाद्रपद-अमावास्या ।
- २०. नवरात्रम् – आश्वयुजशुक्लप्रतिपत् तः नवमीपर्यन्तम् (९ दिनानि) ।
- २१. विजयदशमी – आश्वयुजशुक्लदशमी ।
- २२. नरकचतुर्दशी – आश्वयुजकृष्णचतुर्दशी ।
- २३. धनलक्ष्मीपूजा – आश्वयुज-अमावास्या ।
- २४. दीपावलि:, बलिप्रतिपत् – कार्त्तीकशुक्लप्रतिपत् ।
- २५. यमद्वितीया – कार्त्तीकशुक्लद्वितीया ।
- २६. उत्थानद्वादशी – कार्त्तीकशुक्लद्वादशी ।
- २७. कार्त्तीकपूर्णिमा, गुरुनानाकजयन्ती – कार्त्तीकपूर्णिमा ।
- २८. सुब्रह्मण्यषष्ठी – मार्गशीर्षशुक्लषष्ठी ।
- २९. मार्गशीर्षपूर्णिमा, दत्तजयन्ती – मार्गशीर्षपूर्णिमा ।
- ३०. तिल-अमावास्या – मार्गशीर्ष-अमावास्या ।
- ३१. मकरसङ्क्रमणम् – सूर्यस्य धनुराशितः मकरराशिप्रवेशदिनम् ।
- ३२. श्रीपञ्चमी (वसन्तपञ्चमी) – माघशुक्लपञ्चमी ।
- ३३. रथसप्तमी – माघशुक्लसप्तमी ।
- ३४. महाशिवारात्रिः – माघकृष्णचतुर्दशी ।
- ३५. होलीपर्व – फाल्गुणपूर्णिमा ।
- ३६. चातुर्मास्यव्रतम् - आषाढ-एकादशीतः उत्थानद्वादशीपर्यन्तम् ।
- ३७. वरमहालक्ष्मीव्रतम् - श्रावणपूर्णिमायाः समीपे विद्यमानः शुक्रवासरः ।
सिक्खधर्मानुसारं, बौद्धधर्मानुसारं, जैनधर्मानुसारं च बहवः उत्सवाः आचर्यन्ते भारते । तानि सर्वाणि अपि पर्वाणि धार्मिकपर्वाणि एव । तेषाम् अपि काचित् आवली सज्जीकर्तुं शक्यते ।
क्रिश्चियन्-धर्मानुसारम् अपि बहूनि पर्वाणि आचर्यन्ते भारते । तानि च पर्वाणि -
- १ क्रिस्मस्
- २ गुड्-फ्रैडे|गुड्-फ्रैडे]]
इस्लां-धर्मानुसारम् अपि बहवः उत्सवाः आचर्यन्ते । ते च उत्सवाः -
- १ रम्जान्
- २ ईद्-उल्-फितर्
एषा आवलिः केवलं साङ्केतिकी । एतावन्ति एव पर्वाणि इति न । अञ्जलौ प्रासाददर्शनम् इव एवम् आवलिरचना शक्यते इति अत्र दर्शितं तावदेव । एताम् इतोऽपि दीर्घीकर्तुमपि शक्नुवन्ति । यतः पूर्वमेव उक्तम् आवर्षम् प्रतिदिनम् अपि आचरणार्थम् अपेक्षितसंख्याकाणि पर्वाणि सन्ति अस्माकं भारतदेशे ।


text:
भक्ति
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
भक्तिः, स्त्री, (भज्यते इति । भज + क्तिन् ।) विभागः । सेवा । इति मेदिनी । ते, ३९ ॥ गौणवृत्तिः । भङ्गी । (अनुरागविशेषः । पूज्ये- ष्वनुरागो भक्तिरित्युपदेशः ॥ ईश्वरे परानुरक्तिः । “अथातो भक्तिजिज्ञासा सा परानुरक्ति- रीश्वरे ।” इति शाण्डिल्यसूत्रम् ॥ उपासना ॥ परमेश्वरविषये परमप्रेम । उपास्याकारा- कारितचित्तवृत्त्यावृत्तिरूपा परिपक्वनिदिध्या- सनाख्या श्रवणमननाभ्यासफलभूता अनुरक्तिः ॥ “नहीष्टदेवात् परमस्ति किञ्चित् ।” इति बुद्धि- पूर्ब्बिका चित्तवृत्तिः । सा च परमप्रीत्यधीना ॥ यथा, विष्णुपुराणे । १ । २० । १८-१९ । “नाथ ! योनिसहस्रेषु येषु येषु व्रजाम्यहम् । तेषु तेष्वच्युता भक्तिरच्युतास्तु सदा त्वयि । या प्रीतिरविवेकानां विषयेष्वनपायिनी । त्वामनुस्मरतः सा मे हृदयान्मापसर्पतु ॥” प्रेमभक्तिर्यथा, -- “सम्यङ्मसृणितस्वान्तो ममत्वातिशयाङ्कितः । भावः स एव सान्द्रात्मा बुधैः प्रेमा निगद्यते ॥” इति भक्तिरसामृतसिन्धौ पूर्ब्बविभागः ॥
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
भक्ति¦ स्त्री भज--क्तिन्।
१ सेवायाम् आराधनायां,
२ तदेकतानेचित्तवृत्तिभेदे
३ विभागे
४ गौण्यां वृत्तौ
५ उपचारे
६ अव-यवे
७ भङ्ग्याम्
८ श्रद्धायाम्
९ रचनायाञ्च
“भवति विरन्त-भक्तिः” रघुः। भक्तिलक्षणमुक्तं शाण्डित्यसूत्रटीकयो यथा
“सा परानुरक्तिरीश्वरे” सू॰
“अत्र सा परेति लक्ष्यनि-र्देशः। शेषं लक्षणम्। परेति गौणीं व्यावर्त्तयति। ईथरइति प्रकृताभिप्रायम्। आराध्यविषयकरागत्यमेव भक्ति-त्वम्। इह तु परमेश्वरविषयकान्तःकरणवृत्तिविशेष एवभक्तिस्तद्वैशेष्यं च लौकिकानुरागादौ सुग्रहम्। यथोक्तंपरभक्तिमता प्रह्लादेन। (विष्णापु॰। अंशे
१ । अ॰
२० । श्लो॰
१७ )।
“या प्रीतिरविवेकानां विषयेष्वनपायिनी। त्वामनुस्मरतः सा मे हृदयान्मापसर्पतु”। अत्र प्रीति-पदेन सुखनियती राग एव लक्षितः। अन्यथा प्रीतेःसुखरूपाया निर्विषयत्वेन विषयसप्तमा न स्यात् तस्याःसुखज्ञानरूपत्वेऽपि तज्ज्ञानस्य सुखविषयत्वाद्विषयविषय-त्वासम्भवात्। तस्मादनुरक्तिरेव सविषयिणी लक्षिता। न च विषयजन्यप्रीतिरर्थः जनकसप्तम्या अननुशासनात्। किञ्च
“अच्युतास्तु सदा त्वयि” इत्यत्र भक्तेरीश्वरविषय-तासिद्धौ प्रीतिपदेनापि तदेकवाक्यतया सैवोच्यते। पूर्वं प्रतिजन्म भक्तिप्रार्थनमिह तु विषयरागदृष्टान्तेनतस्या एव सर्वथान्यपरिहार्यत्वप्रार्थनमिति विशेषः। विषयजन्यप्रीतिरपि रागं विना न सम्भवतीति रागा-वश्यकत्वम्। तथा च पातञ्जलसूत्रम्। (पा॰
२ । सू॰
७ पृ॰
७९ )
“सुखानुशयी रागः” इति। तस्यैव वक्ष्यमाण-लिङ्गषु व्यापनाल्लाघवाच्च भक्तित्वम्। न तु क्वचित्स्वरणस्य, क्वचिच्च कीर्तनादेः अननुगमात्। न च तज्-ज्ञानस्य तत्त्वं द्वेषादिमत्स्वपि तत्प्रसङ्गात्। नाप्या-राध्यत्वेन ज्ञानं स पूजानमस्काराद्याराधनास्वननु-गमात्। अपि च बलाद्भयाद् वा नमस्कार्यत्वादिज्ञान-वत्यपि भक्तोऽयमनुरक्तोऽयमिति व्यवहारापत्तेः। अनु-[Page4619-a+ 38] रागादिसहिताराध्यत्वज्ञानमिति चेत् अनुराग एवास्तुअतएव गी॰। अ॰
१० । श्लो॰
९ )।
“मच्चित्तामद्गतप्राणाबोधयन्तः परस्परम्। कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्तिच रमन्ति च। तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्व-कम्। ददामि बुद्धियोगं तं येन मासुपयान्ति ते” इत्यादौ तद्गतचित्तप्राणादीनां भजनमुक्तं नाराध्य-त्व न ज्ञानवताम्। अतएव च कृष्णस्य कमनीयाकृति-दर्शनेनानुरक्तानां गोपतरुणीनामपि भक्तिफलं मुक्तिःस्मर्य्यते। अनुस्तु न लक्षणान्तर्गतः किन्तु भगवन्महि-मादिज्ञानादनुपश्चाज्जायमानत्वादनुरक्तिरित्युक्तम्। ननुपित्रादिगोचरानुरागस्यापि प्रकृतभक्तित्वं प्रसज्येतजगत एव परमेश्वरात्मकत्वात्। अथ विकारावि-शिष्ट एव तथात्वं वाच्यं तथापि गोपीप्रभृतीनां प्रादुर्भा-वावच्छिन्नेश्वरभक्तावव्यापकम्। उच्यते जीवीपाध्यनव-च्छिन्नचेतनविषयिणी अनुरक्तिरेव सेति। एवञ्च प्रादुर्भा-वावच्छिन्ने परिपूर्णे च भक्तिः संगृहीता भवति” टीका।
“तत्संस्थस्यामृतत्वोपदेशात्”
३ सू॰
“तस्मिन्नीश्वरे संस्था भ-क्तिर्यस्य स तथोक्तः। तस्यामृतत्वं फलमुपदिश्यते (छा॰। पृ॰
१३
७ )
“ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेतीति”। तस्मान्निष्फलत्वगौण-फलत्वनिवन्धना तदजिज्ञासा परिहृता भवतीति” टी॰।
“ज्ञानमिति चेन्न द्विषतोऽपि ज्ञानस्य तदसंस्थितेः”
४ सू॰
“ननुब्रह्मसस्थाशब्देन ब्रह्मज्ञानमेवोच्यते न तु तद्भक्तिः। तथाचामृतत्वफलं तस्यैवेति चेद्ब्रूषे। नैष दोषः। संस्था भक्तिरेव न ज्ञानं द्विषतस्तज्ज्ञानवतोऽपि तत्-संस्थत्वव्यवहाराभावात्। राजाद्यनुरक्ताः खल्वमात्य-मित्रादयस्तत्संस्था इति व्यपदिश्यन्ते न पुनः प्रतिपक्ष-भपालाः। शब्दार्थनिर्णयो हि लोकवदेव वेदेऽपीति। अतएव चिरकालिकोपाख्याने
“बिमृश्यते न कालेनपत्नीसंस्था व्यतीक्रमः। सोऽब्रवीच्च भृशं तप्तो दुःखे-नाश्रूणि वर्त्तयन्”। (महाभा॰ शा॰ अ॰
२६
७ श्ला॰
९५
२६ ) इत्यनेन पतिभक्त्यतिक्रम उक्तः। तस्मात् संस्थाभक्तिरिति एवञ्च (ब्रह्मसू॰। अ॰
१ । पृ॰
७ )
“तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशादिति” वादरायणीयसूत्रस्याप्ययमेवार्थोऽध्यवसेयः” टी॰
“तयोपक्षयाच्च”
५ सू॰।
“तया भक्त्या मुक्तिं प्रति ज्ञानसुप-क्षीणं यस्माच्चकार उक्तयुक्तिसमुच्चयार्थः (गी॰। अ॰
७ । श्लो॰
१३ )।
“यदा ते निश्चलं चेतो मयि भक्तिसमन्वितम्। तदा त्वं मत्प्रसादेन निर्वाणमपि यास्यसि” इति स्थि-तम्। ननु (श्वे॰। पृ॰।
७३ )
“तमेव विदित्वातिमृत्युमेति[Page4619-b+ 38] नाव्यः पन्था विद्यतेऽयनाय” इत्यत्र वेदनफलं मुक्तिः श्रुतातद्विरोधेन स्मृतीनामन्यार्थत्वं स्यादिति चेन्न अत्रापितयैवीषक्षयात्। तथा हि अतिमृत्युपदं न मुक्तौ रूपंकिन्तु यस्यां सत्यां मृत्योरतिक्रम इति व्युत्पत्त्या तद-पेक्षया यतो भक्तेर्मृत्य्वतिक्रम इति व्युत्पाद्य भक्ति-मेवातिमृत्युपदेनाभिधत्ताम् उपपदविभक्त्यर्थापेक्षया का-रकविभक्त्यर्थस्य बलवत्त्वात्। (गी॰। अ॰
१२ पृ॰
७ )।
“तेषामहं समुद्धता मृत्युसंसारसागरात्। भवामि नचिरात् पार्थ! मय्यावेशितचेतसाम्”। इत्यादिनाभक्तितो मृत्योरतिक्रमोक्तेः। मन्त्रश्च भवति (तैत्तिरीय-मन्त्रभागे)
“त्र्यग्वकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्द्धनम्। उर्वारुकमिव वन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतादिति”। अत्रयजनं भक्तिः तथैव तत्कल्पव्याख्यानात् नचास्यां श्रुतौभक्तेरसन्निधानं मुक्तावपि तुल्यत्वात्। तस्मादनयापिश्रुत्या ज्ञानस्योपक्षय एव प्रतीयत इति। नन् तथापिभक्तेरागरूपत्वे किं कारणमित्यपेक्षायामाह” टी॰।
“द्वेष-प्रतिपक्षभावाद्रसशब्दाच्च रागः” सू॰।
“भक्तिः खलु रागएव भवितुमर्हति कुतः द्वेषविंरोधित्वात्। लोके हिद्वेष्टायं भक्तोऽयमिति मिथोविरुद्धधर्मवति व्यव-ह्रियते तत्र द्वेषविरोधी च राग एव प्रसिद्धो न ज्ञा-नादिः। एवञ्च भगवति शिशुपालस्य द्वेषानु-बन्धमभिधाय विष्णुपु॰ अ॰
४
१५ गद्येन
१० अयं{??}भगवान् कीर्त्तितः संस्मृतश्च द्वेषानुबन्धेनापि अखि-लसुरासुरदुर्लभं फलं प्रयच्छति किमुत सम्यग्भक्तिमताम्” इत्युक्तम्। तथा चात्रिस्मृतौ
“विद्वेषादपि गोपिन्दंदमघीषात्मजः स्मरन्। शिशुपालो गतः स्वर्गं किंपुनस्तत्परायणः” इति अत्रापि द्वेषविरोधित्वेन भक्ते-रभिधानात्। तथा च गीतासु (गी॰ अ॰
१६ । श्लो॰
१८ )।
“ममात्मपरदेहेषु प्रद्विपन्तोऽभ्यसूयकाः। तानहंद्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान्। क्षिपाम्यजस्रम-शुभानासुरीष्वेव योनिषु। आसुरीं योनिमापन्ना मूद्वाजन्मनि जन्मनि। मामप्राप्यैव कौन्तेय! ततो यान्त्व-धमां गतिम्। इति। तद्विरोधिनी च भक्तिरीश्वर-विषयैवानुरक्तिरिति युज्यते। किञ्च (तैत्ति॰। पृ॰
१०
० )
“रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दीभवतीतिशब्दाद् ब्रह्मानन्दा-विर्भावमुक्तेर्ब्रह्मगोचरस्य रसस्य हेतुतावगम्यते। रसश्चरागः (गी॰। अ॰
२ । श्लो॰
५९ )।
“रसवर्जं रसो-ऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्त्तते” इत्यादौ प्रसिद्धः। अत्र[Page4620-a+ 38] रसो विषयरागः। अत एव च (विष्णपु॰ अ॰
४ । अ॰
४ गद्यम्) रामलक्ष्मणादीनां स्वर्लोकारोहण-मुक्त्वा
“येऽपि तेषु भगवदंशेष्वनुरागिणः कोशलनगर-जानपदास्तेऽपि तन्मनसस्तत्सलोकतामापुरिति” साक्षा-देव भक्तावनुरागशब्दः प्रयुक्त इति। तस्यादपि नज्ञानं किन्त्वनुरागरूपैव भक्तिर्निःश्रेयसफलेति। ननुद्वेषविरोधित्वं न रागत्वे लिङ्गम् उदासीनत्वेनानैका-न्त्यादिति चेत् उच्यते द्वेषकार्य्यं हि निवृत्तिस्तद्विरो-धिनी प्रवृत्तिरिति। भवति च भक्तानां भजनीयानु-वर्त्तनादौ प्रवृत्तिस्तद्विरोधिनां तदनुवर्त्तनादौ निवृत्तिः। एवञ्च कार्य्यमुखेन विरोधमभिप्रेत्य द्वेषप्रतिपक्षेत्युक्तम्। तथा च प्रयोक्तव्यं भक्तिर्भजनीयगोचररागरूपा तदनु-वर्त्तनादिहेतुहितसाधनताधीभिन्नात्मविशेषगुणत्वाद् य-न्नैवं तन्नैवं यथा द्वेषः। रागोत्कर्षेण तदनुवर्त्त-नाद्युत्कर्षस्य दृष्टत्वाच्च। किञ्च यो यस्मिन् भक्तस्तत्रतस्यौदासीन्याभावेऽवगते भक्तिस्तादृशानुवर्त्तनाद्यनुकूल-द्वेषविरोधिगुणरूपा अनुवर्त्तनहेत्वात्मविशेषगुणत्वाद्धित-साधनताधीवदिति हितसाधनताधीत्वबाधसहकारेणपरिशेषाद्रागत्वसिद्धिः। किमुत भक्तिमतामिमित्येतत्-कैमुतिकन्यायी विरोधिन्येव द्रष्टव्यः। (गी॰। अ॰
९ । श्लो॰
३२ )।
“मां हि पार्थ! व्यपाश्रित्य येऽपि स्युःपापयोनयः”।
“किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्याः” इत्यादौ च। एवं (गी॰। अ॰
१६ । श्लो॰
१८ )
“मामात्मपरदेहेष्वित्य-नेन द्वेषस्य संहारहेतुत्वात् तद्विरोधिगुणो जीवोपा-धिपरिहारेण परात्मगोचरो राग एव भक्तिरूपः संसा-रनाशहेतुः। एतदेवोक्तं मामप्राप्यैवेति। चकारात्पुलकादिरागलिङ्गेनापि रागत्वम्। प्रसिद्धं हि
“पुल-काञ्चितेन कथयति मथ्यनुरागं कोपोल” इत्यादौ। भक्ते-र्गुणान्तरत्वे तु पृथग्लिङ्गताकल्पने गौरवात्। स चरागः केषाञ्चिदिष्टसाधनताज्ञानजन्योऽपि यागादिवदि-च्छारूप एव। अस्माकं तु प्रीणाम्यनुरज्यामि नेच्छा-मीत्यादिप्रतीतेरागः पृथगेव द्वेषवत्। इच्छाया असि-द्धमात्रविययत्वाद्रागस्य सिद्धासिद्धविषयत्वाच्च। प्रत्युततस्येच्छात्वादिव्याप्यत्वकल्पनागौरवाच्चेति दिक्। तस्मान्नतल्लक्षणासिद्धिरिति। ननु भक्तिः क्रियात्मिका साच निःश्रेयसाय न क्षमते (तत्ति। आरण्य॰। खिकप्रश्ने ऋक्
२१ )
“न कर्मणा न प्रजया घनेन त्यागे-{??}केऽमृतत्वमानशः” इत्यादिश्रुतिभ्व इत्याशङ्कां परिहर-[Page4620-b+ 38] न्नाह टी॰।
“न क्रिया कृत्यनपेक्षणाज्ज्ञानवत्”
७ सू॰। साभक्तिर्न क्रियात्मिका भवितुमर्हति प्रयत्नानुवधानाभा-वात्। यन्न प्रयत्नानुषिधायि तन्न क्रियात्मकं यथाज्ञानम्। तद्धि प्रमाणसम्पत्त्यधीनं न पुरुषेण स्वेच्छयाकर्तुमकर्तुमन्यथा कर्तुं शक्यते। तथा भक्तिरपि नहि रागिण्णां प्रमदापुत्रादिविषयिणी पुंव्यापारेणं तथाभवति भक्तिः किन्तु पूर्वसुकृतगौणभक्त्यादिसाधनाधी-नेति” टी॰।
“अतएव फलानन्त्यम्”
८ सू॰।
“यतः सा नक्रियात्मिका अतएव तत्फलस्य निःश्रेयसस्यानन्तत्र-मुपपद्यते। अन्यथा (छा॰। पृ॰
५३
८ )
“तद्यथेह कर्म-जितो लोकः क्षोयते एवमेवामुत्र पुण्यजिती लोकःक्षीयते” इत्यनेनामृतत्वस्यापि क्षयित्वं प्रसज्येतेति” टी॰।
“तद्वतः प्रपत्तिशब्दाच्च न ज्ञानमितरप्रपत्तिवत्”
९ सू॰।
“भवति हि भगवद्वाक्यं (गी॰। अ॰
७ । श्लो॰
१९ )
“बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् मां प्रपद्यते। वासुदेवःसर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः” इति। ज्ञानवतः प्रपत्ति-रुक्ता भक्तेर्ज्ञानहेतुत्वे नेदमुपपद्यते इतरप्रपत्तिवदिति। यथा तदनन्तरं (गी॰। अ॰
७ । श्लो॰
२० )।
“कामै-स्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः”। इत्यनेन देवता-न्तरप्रपत्तिनिन्दामुखेनैव प्रपत्तिः स्तूयते। तत्र देवता-भक्तेरेव प्रपत्तिशब्देन कथनं न तज्ज्ञानस्य। तस्याएव प्रपत्तेरुभयत्र प्रत्यभिज्ञानात् इति। चकाराज्॰ज्ञानानन्तर्य्यश्रवणमपि ज्ञानत्वाभावे निदानम्। यथा(गी॰। अ॰
१५ । श्लो॰
१६ )।
“यो मामेवमसंमूढो जानातिपुरुषोत्तमम्। स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत!इति। तथा (गी॰। अ॰
९ । श्लो॰
१३ )।
“भजन्त्यनन्य-मनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्। इति मत्वा भजन्तेमां बुधा भावसमन्विताः”। इति च। तस्मान्न ज्ञाना-त्मिका। यद्यपि रागत्वेनैव ज्ञानभेदः सि{??}स्तथापिभक्तिशब्दो ब्रह्मज्ञागे गौण इति शङ्कानिरासार्थमेतत्। इदन्तु चिन्त्यते भगवद्वीतावाक्यानि न शब्दविधयावेदवत् प्रमाणम्। किन्तु भारतस्मृतित्वेन तथा चकथं शब्दादिति निर्देशः। अत्रैकेऽनुमितशब्दादितिव्याचक्षते। अत्रोच्यते अदृष्टार्थकभगवद्वाक्यत्वमेव वेदत्वंतच्च गीतास्वप्यविशिष्टम्। अतएव भगवद्गीतासूपनि-पत्स्विति दृश्यते, केवलं त एव श्लोका व्यासेन निवद्धाःतथा च पुराणान्तरम्
“गीता{??}ता कर्त्तव्या{??}मन्यैः शास्त्रविस्तरैः। वा खयं{??}[Page4621-a+ 38] द्विनिःसृता”। न च शूद्राणामश्रवणप्रसङ्गः भारतश्रवणा-भ्यनुज्ञानेनैव तदुपपत्तेः प्रणवादिस्तुत्यादिवत्। तद्वि-हायेति चेन्न लक्षणाऽपरिपूर्त्तेः। तथाचीक्तमाचार्य्यैः।
“तानेव वैदिकान् मन्त्रान् भारतादिनिवेदितान्। खाध्यायनियमं हित्वा लोकबुद्ध्या प्रयुञ्जते” टी॰।
१ आ॰।
“एवममृतत्वं प्रत्यनन्यथासिद्धायां भक्तौ लक्षितायां ज्ञान-योगभक्तीनामङ्गप्रघानभावविवेकाय द्वितीयाह्निकस्यारम्भः।
“सा मुख्येतरापेक्षितत्वात्”
१० सू॰ आह्निकसमाप्तायुक्तस्यपुनः खरणाय सेति निर्देशः। सा परा भक्तिर्मुख्या प्रधा-नम् इतरैरात्मज्ञानयोगादिभिः स्वोपकार्य्यतयापेक्षित-त्वादित्यर्थः। छान्दोग्ये (पृ॰
६१
६ )
“यो भूमा तत्सुखम्” इत्याद्युपक्रम्य म्नायते
“आत्मैवेदं सर्वमिति स यएष एवं पश्यन्नेवं मन्यान एवं विजानन्नात्मरतिरा-त्मकीड आत्ममिथुन आत्मानन्दः स स्वराड् भवतीति” तत्रात्मरतिरूपायाः परभक्तेः पश्यन्निति दर्शनमप्रिय-त्वादिभ्रमनिरासमुस्येनाङ्गं भवति। यथा
“दण्डी प्रैष-मन्याह प्राचीनावोती दोहयति अभिजानन् जुहोतिघनवान् सुखवानित्यादौ दण्डाद्यङ्गं तथा
“दर्शनमपिरतेरङ्गं मननविज्ञानयोरुक्तप्रियदर्शनार्थतया न्याय-प्राप्तयोरनुवादः। एवमात्मक्रीडादेरतिनैयत्यादर्थप्राप्तो-ऽनुवाद एव। अन्यथा रत्युद्देशेन दर्शनादिविधौदर्शनाद्युद्देशेन वा रत्यादिविधौ वाक्यानि भिद्येरन्। तस्मात् (पूर्वमीसांसायाम्। अ॰
३ । पा॰
१ । सू॰
२ )
“शेषः परार्थत्वादिति” न्यायाद्दर्शनमङ्गमिति। अतएवभगवान् मनुरपि। (महाभार॰। शान्ति॰। अ॰
१९
४ । श्लो॰
७१
११ ।
७१
१२ )।
“यस्त्यक्त्वा प्राकृतं कर्मनित्यमात्मरतिर्मुनिः। सर्वभूतात्मभूतात्मा स्याच्चेत् पर-तमा गतिः”। इत्यनेनात्मरतेः प्राधान्यमाहेति” टी॰।
“प्रसुरणाच्च”
११ सू॰।
“प्रकरणं रतेरेव फलवत्त्वात् तस्यास्त-तप्रकरणस्यं दर्शनमङ्गं भवितुमर्हतीति” टी॰।
“दर्शनफल-मिति चेन्न तेन व्यवधानात्”
१२ सू॰।
“अथ दर्शनस्यैव फलं{??}राज्यलक्षणममृतत्वं तथा च तस्यैव प्रकरणमिति वैप-रीत्यमिति चेन्न तेन तच्छब्देन व्यवधानात् (छां॰। पृ॰
५१
६१
७ ) स स्यराड् भवतीत्यत्र तच्छब्देन सन्निकृष्टा-त्मरतिमानेवोपस्थाप्यते न विप्रकृष्टः पश्यन्निति व्यवहितोपस्थितौ कारणाभावात्। प्रकरणमेव कारणमितिचेन्न अन्योन्यान्नयात्” टी॰
“दृष्टत्वाच्च”
१३ सू॰
“दृष्टं हि लोकेसौन्दर्यादिज्ञाबस्म तरुण्यास्तरुणे रतिहेतुत्वं न तु[Page4621-b+ 38] रतेर्ज्ञानहेतुत्वमिति दृष्टोपकारत्वादप्यङ्गत्वमवसीयते। दृष्टं च प्राकृतनिष्करुणत्वाल्पमहिमत्वाप्रियत्वादिज्ञानंमनोमालिम्यकारणं भूतेषु करुणाबहुलाव्याहतैश्वर्याति-शयितरूपाश्रय आत्मेति ज्ञानन्मालिन्यनिवृत्तिस्ततः पराभक्तिरिति। अतएव गीयते (गी॰। अ॰
५ । श्लो॰
१७ )।
“तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः। गच्छन्त्यपु-नरावृत्तिं ज्ञाननिर्द्धूतकल्मषाः। इति। तथा आयु-र्वेदेऽपि (अष्टाङ्गहृदये। अ॰
१ श्लो॰
२३ )। धी-र्धैर्यात्मादिविज्ञानं मनोदीषौषधं परम्” टी॰।
“अत-एव तदभाबाद्वल्लवीनाम्”
१४ सू॰।
“यतो ज्ञानं दृष्टोपकार-कमङ्गमत एव दृष्टोपकारं निरस्य मनोमालिन्यादिवाधात्प्रधानभगवदनुरागमात्रेण वल्लवीनां मुक्तिः स्पर्य्यते। (विष्णुपुराणे। अंशे
५ । अ॰
१३ । श्ला॰
१४ ।
१५ ।
“तच्चिन्ताविपुलानन्दक्षीणपुण्यचया सती। तदप्राप्ति-महादुःखविलीनाशेषपातका। चिन्तयन्ती जगत्सूति” परब्रह्मस्वरूपिणम्। निरुच्छासतया मुक्तिं गतान्याःगोपकन्यका” इति। अत्र सुखदुःखलिङ्गेनानुरागोऽनु-मीयते न मुक्तिरिति वाक्यार्थः। द्वारबाघादनवहत-कृष्णलेनापि कर्मणा फलसिद्धिरिव तासां रागान्मुक्ति-स्तदप्यवगम्यते ज्ञानमङ्गमेव प्रधानत्वे तु तदभावे फलंन स्यात् चिन्ता च न ब्रह्मात्मैक्यज्ञानं तत्कारण-श्रवणमननाद्यसम्भवात्। किन्त्वनुरागनियतानुस्मृति-रेव। नचायमर्थवादः अपूर्वार्थत्वाभावात् सन्निधौ विध्य-भावाच्चेति” टी॰।
“भक्त्या जानावीति चेन्नाभिज्ञप्त्यासाहाय्यात्”
१५ सू॰
“इदानीं श्रुतिविरोधेन प्रकरणस्थान-लिङ्गबाधमाक्षिप्य समाधीयते। यथा श्रुतं (गी॰। अ॰
१८ । श्लो॰
५५ ।
“भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः। ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशतेतदनन्तरम्”। इति। तत्र (तैत्तिरीयसं॰। अ॰
१ । प्र॰
५ । अनुवाक॰
८ )
“ऐन्द्र्या गार्हपत्यमुपतिष्ठने” इति-वत् कारकश्रुत्या बलीयस्या भक्तेर्ज्ञानहेतुत्वसासीयते। यद्यपि दृष्टत्वादित्यनेन दृष्टोपकारे पत्यक्षगम्ये न श्रुते,रवकाशः तथापि ब्रह्मविषयिण्या रतेर्ब्रह्मविषयज्ञानोप-कार्य्यत्वं न प्रत्यक्षगम्यम्। किन्तु तरुण्यादे रतौ तथादर्शनेन ब्रह्मगोचरायामप्यनुमातव्यम्। तथाच लिङ्गत्वेपर्यवसानादिति चेन्न दोषः। तथाहि यदि केवलंजानातीति वदेन्न त्वेवम्। किन्त्वभिजानातीति। अभिज्ञा पूर्वज्ञातज्ञानमुच्यते। तथा च भक्त्युपकारिपूर्व-[Page4622-a+ 38] ज्ञानं तत्फलरूपभक्तिप्रवर्त्तकम्। अनन्तरं यावत्तद्दार्द्यं भक्त्यैवाभिज्ञप्तिभावेनापेक्ष्यते व्रीह्यवहननेनाव-घातवदिति। कार्य्यसाहाय्यार्थमुक्तं ततो ज्ञानदार्द्येनभक्तिदार्द्ये सति विशत इति। तस्मान्नेयं श्रुतिः किन्तुन्यायप्राप्तानुवाद इति। एतमेवार्थं स्फुटीकरोति” टी॰।
“प्रागुक्तं च”
१६ सू॰।
“भक्त्या मामित्यस्य पूर्वं व्रह्मभूयायकल्पत इत्यभिधाय (गी॰। अ॰
१८ । श्लो॰
५४ )।
“ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति। समःसर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लमते पराम्” इत्युक्तम्। तस्य तुज्ञातब्रह्मणो ज्ञानप्रयोजनाभावाद्युक्तमनुवादत्वमिति” टी॰
“एतेन विकल्पोऽपि प्रत्युक्तः”
१७ सू॰
“एतेन ज्ञानस्याङ्गत्व-निर्णयेन ज्ञानभक्त्योरत्र विकल्पपक्षोऽपि प्रत्युक्तः निराकृतइति मन्तव्यम्। नह्यङ्गाङ्गिनोरेकत्र विकल्पो भवतीति। अपिशब्दात् समुच्चयोऽपीति” टी॰।
“देवभक्तिरितरस्मिन्साहचर्य्यात्”
१८ सू॰।
“क्वचिदेवं श्रूयते (श्वेताश्व॰ पृ॰
११
७ )
“यस्य। देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिताह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः” इति। अत्र देवभक्तिरो-श्वरेतरस्मिन् देवे मन्तव्या कुतः गुरुभक्तिसाहचर्य्यात्। साहचर्य्यं हि नामृतफलायां भक्तौ घटते। इन्द्रादिदेवतास्त्वाराधिताः शुभवज्ज्ञानफलाय भवन्तीति साह-चर्य्यमपि निर्णायकम्। साहचर्य्यादुलूकशब्दवदुपयुक्ते-रुपष्टम्भकमेतत्”
११ टी॰
“योगस्तूभयार्थमपेक्षणात् प्रयाज-वत्”
१९ सू॰।
“योगः पुनर्ज्ञानार्थं भक्त्यर्थं च भवति। समाहितमनस्कताया उभाभ्यामपेक्षणात्। ननु (पूर्वमी-मांसायाम्। अ॰
३ । पा॰
१ । सू॰
२१ )
“गुणानांच परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वात् स्यादिति” न्यायात् प्रधा-नाङ्गं योगः कथमङ्गाङ्गमित्यत आह प्रयाजवदितियथा प्रयाजो वाजपेयाद्यङ्गं तदोयदीक्षणीयादेरप्यङ्गंतद्वत्। तदङ्गताबोधकप्रमाणाविशेषात्। केवलं ज्ञानार्थंयोगानुष्ठानप्रसङ्गेन भक्तिमुपकरोतीति। एवं विषय-वैराग्यमपि उभयार्थं मन्तव्यम्। ननु योगे पात-ञ्जलदर्शने
२३ पृ॰)
“ईश्वरप्रणिधामादिति” पतञ्जलि-स्वरणं दुरपह्नवं तत्र प्रणिधानाभिधेयस्य भगव-द्भजनस्य समाधिसिद्ध्यर्थत्वमिति कथं भक्तेः प्राधान्य-मित्यत आह” टी॰।
“गौण्या तु समाधिसिद्धिः”
२० सू॰। तत्र प्रणिधानं गौणभक्तिरेव न प्रधानं तया समाधि-सिद्धिरिति न स्मृतिविरोधोऽपीति। भवति च वाक्य-शेषस्तत्रैव (पा॰ द॰
४० ।
४१ पृ॰)
“तस्य वाचकः प्रणवः” [Page4622-b+ 38]
“तज्जपस्तदर्थभावनमिति” टी॰।
“हेया रागत्वादितिचेन्नोत्तमास्पदत्वात् सङ्गवत्”
२१ सू॰। योगशास्त्रप्रस्तावादिदंसूत्रम्। योगशास्त्रोक्तरागत्वाविशेषाद्भक्तिरपि मुमुक्षुणाहेयैव। तथा च सूत्रं पा॰ द॰
७२ पृ॰)
“हेयाः राग-द्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः” इति। एवञ्चेदुच्यते। नैवंवाच्यम् उत्तमास्पदत्वाद्भक्तेः परमेश्वरविषयत्वादितियावत्। न हि रागत्वमात्रेण हेयत्वं किन्तु संसारानु-बन्धिरागत्वेनैव। यथा सङ्गत्वमात्रेण न त्याज्यताकिन्तु असत्सङ्गत्वेन तद्वत्। तथा चेश्वरभक्तिर्हेयारागत्वादित्यत्र संसारान्रबन्धित्वं मोक्षाननुगुणत्वं चो-पाधिः। नच सात्त्विकी सा (गी॰। अ॰
१७ । श्लो॰
४ )
“यजन्ते सात्त्विका देवान्” इत्यादिना सात्त्विकत्वकीर्त्तना-दिति” टी॰।
“तदेव कर्मिज्ञानियोगिभ्य आधिक्यशब्दात्”
२२ सू॰
“तदेव भजनं मुख्यं तस्या भक्तेर्वामुख्यत्वम्। एतत्सर्वथैव निश्चितं यस्मादेवं शब्द्यते (गी॰। अ॰
६ । श्लो॰
४६ ।
४७ )।
“तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानि-भ्योऽपि मतोऽधिकः। कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुनः। योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरा-त्मना। श्रद्धावान् भजते यो भां स मे युक्ततमो मतः” इति। अत्र विशेषणानां तपादीनामाधिक्यनिबन्धनंविशेष्याणामाधिक्यं क्रमादिति मन्तव्यम्। न खल्वङ्गस्यमुख्यादाधिक्यमुपपद्यते। तस्माद्भक्तिः प्रधानमिति। श्रुत्यर्थेनापि तदुत्पत्तिपरिहार्थं पठति” टी॰।
“प्रश्ननि-रूपणाभ्यामाधिक्यसिद्धेः”
२३ सू॰। अत्र कृत्स्रोऽपिद्वादशाध्याय उदाहरणम् (गी॰। अ॰
१२ । भक्तियोग-शब्दे स च अध्यायो दृश्यः। तल्लिङ्गानि च तत्रैवोक्तानि यथा
“तत्परिशुद्धिश्च गम्या लोकवल्लिङ्गेभ्यः”
४३ सू॰।
“यद्यपि जानामीच्छामीत्यादिवदहं भजे अनुरज्ये इत्येवंमानादिना प्रत्यक्षगम्यैव भक्तिस्तथापि तस्या दृढत-रसंस्कारवैशिष्ट्यलक्षणा परिशुद्धिर्न प्रत्यक्षतो निर्णेतुंशक्यते ज्ञानप्रामाण्यवत्। तस्मात् तन्निर्णयो लोक-वज्ज्ञातलिङ्गेभ्य एव। यथा लोकेऽनुरागतारतम्यंतत्कथादाबश्रुपुलकादिविकारैरनुमीयते तद्वदिति। नकेवलं लोकवल्लिङ्गानि भवन्ति महर्षीणां स्मृतिभ्यो-ऽपि तानि लिङ्गानि बाहुल्येन लक्ष्यन्त इत्याह” टीका।
“सम्मानबहुमानप्रीतिविरहेतरविचिकित्सामहिमख्या-तितदर्थप्राणस्थानतदीयतासर्वतद्भावाप्रातिकूल्यादीनि च[Page4623-a+ 38] स्युरन्येभ्यो बाहुल्यात्”
४४ सू॰।
“यथार्जुनस्य सम्मानः।
“प्रत्युत्थान तु कृष्णस्य सर्वावस्थो धनञ्जयः। न लङ्घयतिधर्मात्मा भक्त्या प्रेमणा च सर्वदा”। बहुमानःयथा इ-क्ष्वाकोः (नृसिंहपु॰ अ॰
२५ श्लो॰
२२ )
“पक्षपातेन तन्नाम्निमृगे पद्मे च तादृशि। बभार मेघे तद्वर्णे बहुमानमतिंनृपः”। प्रीतिर्यथा विदुरस्य। (महाभारते। उद्यो॰ अ॰
८८ श्लो॰
३१
१४ )।
“याप्रीतिः पुण्डरीकाक्ष! तवागमनकार-णात्। सा किमाख्यायते तुभ्यमन्तरात्मासि देहिनाम्”। विरहो यथा गोपीनाम् (विष्णुपु॰। अंशे
५ । अ॰
१८ । श्लो॰
१७ )
“गुरूणामग्रतो वक्तुं किं ब्रवीमि न नः क्षमम्। गुरवः किं करिष्यन्ति दग्धानां विरहाग्निना”। इतर-विचिकित्सा यथा श्वेतद्वीपनिवासिनाम्। नारददर्शने-ऽपि विघ्नबुद्धिः यथाचोपमन्योः (महाभरते। अनुशा-अ॰
१४ । श्ला॰
७०
७७ )।
“अपि कीटपतङ्गो वा भवेयंशङ्कराज्ञया। न तु शक्र! त्वया दत्तं त्रैलोक्यमपिकामये”। महिमख्यातौ यथा यमस्य। (नृसिंहपुरा॰अ॰
८ श्लीक॰
१ )
“नरके पच्यमानस्तु यमेन परिभा-षितः। किं त्वया नार्चितोदेवः केशवः खेदनाशनः”। (विष्णुपु॰। अंशे
३ । अ
७ । श्लो॰
१० )।
“स्वपुरुषमभिवीक्ष्यपाशहस्तम्। वदति यमः किल तस्य कर्णमूले। परि-हर मघुसूदनप्रपन्नान् प्रभुरहमन्यनृणां न वैष्णवानाम्” तदर्थप्राणस्थितिर्यथा हनूमतः। तेनैवोक्तम् (वाल्मी-कीये उत्तरकाण्डे। स॰
१०
७ श्लो॰
३१
३१ )।
“यावत्तव कथा कोके विचरिष्यति पावनी। तावत् स्थास्यामिमेदिन्यां तवाज्ञामनुपालयन्”। अथ वा कृतकृत्यानामपिनारदादीनां तदेकाराधनार्थं प्राणधारणम्। अतएवश्रुतिः। (नृसिंहतापिनी। खं॰
६ )
“यं सर्बेदेवा नमन्तिमुमुक्षवो ब्रह्मवादिनश्चेति”। तदीयताभावस्तु वसोरुप-रिचरस्य (महाभारते। शा॰। अ॰
३२
७ । श्ला॰
१२
७१
८ )
“आत्मराज्य धनं चैव कलत्रं वाहनं तथा। एतद्भागतवतं सर्वमिति तत् प्रथते सदा” इति। सर्वभूतेषु तद्वावो यथा प्रह्लदस्य प्रसिद्धः। उक्तञ्च तेनैव। (विष्णुपु॰। अंशे
१ । अ॰
१९ । श्लो॰
५ )
“एवं स-र्वेषु भूतेषु भक्तिरव्यभिचारिणी। कर्तव्या पण्डितैर्ज्ञात्वासर्वभूतमयं हरिम्”। तस्मिन्नप्रातिकूल्यं यथा हन्तु॰मागतेऽपि भगवति भीष्मस्य। तेनैवोक्तम्। (महा-भारते भौष्मप॰। अ॰
५८ श्लो॰
२६
४ )
“एह्येहिदेवेश! जगन्निबाल! नमोऽस्तु ते शार्ङ्गगदासिपाणे!। [Page4623-b+ 38] प्रसह्य मां पातय लोकनाथ। रथादुदग्राद्भुतशौर्य्यसख्ये”। आदिशब्दादुद्धवाक्रूरादिचेष्टितान्यपि द्रष्टव्यानि। यद्यपि द्वेषविपक्षभावादित्यत्रेदमुक्तं तथापि तत्र राग-लिङ्गत्वेनात्र च बहुभक्तिपरिशुद्धिलिङ्गतयेति विशेषइति। ननु स्वामिन्यनुरागिणां तदनुग्रहतारतम्यवत्सुद्वेषेर्ष्यादयो भवन्ति तेऽपि किं लिङ्गानि नेत्याहं टी॰।
“द्वेषादयस्तु नैवम्”
४५ सू॰।
“तदसम्भादेव। यथोक्तं भग-वता द्वैपायनेन महाभारते अनुशा॰। अ॰
१४
९ पृ॰
१४
६ । श्लो॰
७६
९ )
“न क्रोधो न च मात्सर्य्यं नलोभो नाशुभा मतिः। भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानांपुरुषोत्तमे” इति। शिशुपालस्य तु द्वेषात् स्मरणं ततःपरा भक्तिस्ततो मुक्तिरित्येव क्रमः इति” टी॰। अत्रेदमवधेयम् शाण्डिल्यसूत्रादौ
“भक्तेर्ज्ञानाङ्गकत्वंयदुक्तं तद् भक्तेः प्रशंसार्थं तत्त्वज्ञानेनाज्ञाननिवृत्तौअज्ञानकार्य्यानुरागविशेषान्तःकरणवृत्तिरूपाया भक्तेः कुत-स्तरां सम्भवोऽतो ज्ञानस्यैव भक्तिरङ्गम्। अतएव पात॰ सू॰ईश्वरप्रणिधानात् योगसिद्धिरुक्ता
“तपास्वाध्यायेश्वरप्रणि-धानानि क्रियायोगाः” क्रियायोगरूस्येवरप्रणिधानस्ययोगाङ्गत्वमुक्तम् अतएव भक्तिर्ज्ञानाय कल्पते इति मुक्ता-फलकर्त्ता वोपदेव उदाजहार। इयांस्तु भक्तौ रसास्वाद-मुक्तौ सुखस्वरूपतेति। तेन च मुक्ताफलग्रन्थे भक्तिलक्षणं तद्भेदाश्चान्यथोक्तं यथा
“तत्र विष्णुभक्तिर्लक्षणं भेदाश्च।
“तस्मात् केनाप्युपायेनमनः कृष्णे निवेशयेत्” मू॰
“यस्मात् कृष्ण एव कैवल्य-प्रदः यद्वा तस्मात् उपायविशेषस्याविवक्षितत्वात्। के-नापि विहितेन अविहितेन वा उपायेन साध्यसिद्ध्याव-धृतसामर्थ्येन, न तून्मादादिना कृष्णे सत्त्वोपाधौ ब्रह्मणिनिवेशयेत् स्थिरीकुर्य्यात् लिङ्निर्देशस्याविवक्षितत्वात् उ-पायपूर्वं भगवति मनःस्थिरीकरणं भक्तिरिति लक्षणार्थः। न तावदस्यासम्भवः प्रह्रादादौ सुपसिद्धत्वात्। न चकर्मक्षयार्थविधिसिद्ध्यर्थयोः भक्त्योरव्याप्तिः तयोरप्य-तःकरणशुद्धिहेतुत्वेन मनोनिवेशहेतुत्वात्। नाप्यु-न्मादादावभक्तिभूतेऽतिव्याप्तिः तस्यानुपायत्वेन निरस्त-त्वात्। तापि शुद्धायां भक्तौ उपायानिर्देशादुपायेनेतिलक्षणेऽनन्तर्भूतमिति शङ्क्यम्। श्रौताभावेऽप्यानुमानि-कस्य सम्भवात्। सा द्वेधा विहिता अविहिता च। तत्र विहिता
“देवानां गुणलिङ्गानामानुश्रविककर्म-णाम्। सत्त्व एवैकमनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु य। [Page4624-a+ 38] अनिमित्ता भागवती भक्तिः सिद्धेर्मरीयसी जरय-त्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथा”। सा द्वेधा मिश्राशुद्धा च। मिश्रा त्रेधा। कर्ममिश्रा कर्मज्ञानमिश्रा ज्ञान-मिश्रा च। कर्ममिश्रापि त्रेधा। तामसी राजसी सात्त्विकीच तामसी च त्रेधा। हिंसार्था दम्भार्था मात्स्यर्य्यार्थाच।
“अभिसन्धाय यद्धिंसां दम्भं मात्सर्य्यमेव वा। सरम्भीभिन्नदृग्भावमपि कुर्य्यात् स तामसः। राजसी त्रेधा। विषयार्था यशोऽर्था ऐश्वर्य्यार्था च।
“विषयानभिसन्धाययश एश्वर्य्यमेव वा। अर्चायामर्चयेद् यो मां पृथग्भावःस राजसः। सात्त्विकी त्रेधा कर्मक्षयार्था विष्णुप्री-त्यर्था विधिसिद्ध्यर्था च।
“कर्मनिर्हारमुद्दिश्य परस्मिन्वा तदर्पणम्। यजेत् यष्टव्यमिति वा पृथग्भावः ससात्त्विकः”। कर्मज्ञानमिश्रा त्रेधा उत्तमा मध्यमाऽधमाच सत्त्वतारतस्यात्। तत्रोत्तमा
“सर्वभूतेषु यः पश्ये-द्भगवद्भावमात्मनः। भूतानि भगवत्यात्मत्येध भागवतोत्तमः। मध्यमा
“ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च। प्रेम-मैत्रीकृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः”। अधमा
“अर्चा-यामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते। न तद्भक्तेषु चान्येषुस भक्तः प्राकृतः स्मृतः”। ज्ञानमिश्रा
“मद्गुणश्रुति-मात्रेण मयि सर्वगुहाशये। मनोगतिरविच्छिन्ना यथागङ्गाम्भसोऽम्बुधौ। लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्यह्युदाहृतम्। अहैतुक्यव्यवहिता या भक्तिः पुरुषो-त्तमे! सालोक्यसार्ष्टिसामीप्यसारूप्यैकत्वमप्युत। दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जनाः। स एवभक्तियोगाख्य आत्यन्तिक उदाहृतः। येनातिवृज्य त्रि-गुणान् मद्भावायोपपद्यते”। अविहिता चतुर्द्धा, काम-जा द्वेषजा भयजा स्नेहजा च।
“कामाद् द्वेषाद् भयात्स्नेहाद् यथा भक्त्येश्वरे मनः। आवेश्य तदथं हित्वाबहवस्तद्गतिं गताः”। भक्तिष्वधिकारिणश्च तत्रोक्ता यथा
“गोप्यः कामाद्भयात् कंसो द्वेषाच्चैद्यादयो नृपाः। सम्ब-न्धाद् वृष्णयः स्नेहात् यूयं भक्त्या वयं विभोः”। सम्बन्धात् स्नेहाद्वृष्णयो यूयं चेत्येकम्। भक्त्या विहितयावयमित्यत्र विभागः।
“निर्विणानां ज्ञानयोगो न्यासिना-मिह कर्मसु। तेष्वनिर्विन्नचित्तानां कर्मंयोगस्तु कर्मि-णाम्। यदृच्छया मत्कथादौ जातश्रद्धस्तु यः पुमान्। न निर्विण्णो नातिसक्तो भक्तियोगोऽस्य सिद्धिदः। य एतान् मे पथो हित्वा भक्तिज्ञानक्रियात्मकान्। क्षुद्रान् कामान् चलैः प्राणैर्जुपन्ते संसरन्ति ते। स्वे[Page4624-b+ 38] स्वेऽधिकारे या निष्ठा सगुणः स प्रकीर्त्तितः”। एवं सतिकर्ममिश्रा नव गृहस्थानाम्। कर्मज्ञानमिश्रास्तिस्रो वन-स्थानाम्। ज्ञानमिश्रैका भिक्षूणाम्। शुद्धैका सर्वेषांउत्पन्नेऽनुरागे। उत्पाद्ये तु यथा संमिश्रा। अवि-हिताश्चतस्रो गोप्यादीनाम् एवमष्टादश भेदाः।
“यावन्नजायेत परावरेऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोगः। तावत् स्थवीयः पुरुषस्य रूपं क्रियावसाने प्रयतःस्मरेत्। नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितम् न शोभतेज्ञानमलं निरञ्जनम्। कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे नचार्पितं कर्म यदप्यकारणम्”। विष्णुभक्त्यङ्गवर्गलक्षणंभेदाश्च तत्रोक्ता यथा
“कायेन वाचा मनसेन्द्रि-यैर्वा बुद्ध्यात्मना वानुसृतः स्वभावात्। करोति यद्यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयेत्तत्” इत्युपक्रमेस एकोनविंशतिधा। षडत्रिंशद्वर्गः
१ । त्रिंशद्वर्गः
२ । षड्विंशतिवर्गः
३ । पञ्चविंशतिवर्गः
४ । चतुर्विशतिवर्गः
५ । विंशतिवर्गः
६ । एकोनविंशतिवर्गः
७ । अष्टादशवर्गः
८ । पञ्चदशवग
९ । त्रयोदशवर्गः
१० । द्वादशवर्गः
११ । एकादशवर्गः
१२ । दशवर्गः
१३ । नववर्गः
१४ । सप्त-वर्गः
१५ । षड्वर्गः
१६ । पञ्चवर्गः
१७ । चतुर्वर्गः
१८ । त्रिवर्गः
१९ । एते च यथोत्तरमन्तरङ्गवर्गाः। तत्र षड्त्रिंशद्वर्गः
“तस्माद्गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेयउत्तमम्। शाब्दे परे च निष्णातो ब्रह्मण्युपशमा-श्रयम्
१ । तत्र भागवतान् धर्मात् शिक्षेद्गुर्वात्मदैवतः। अमाययानुवृत्त्या च यैस्तुष्येदात्मदो हरिः। सर्वतोमनसीऽसङ्गमादौ सङ्गञ्च साधुषु। दयां मैत्रीं प्रश्रयञ्चभूतेष्वद्धा यथोचितम्। शौचं तपस्तितिक्षां च मौनंस्वाध्यायमार्जवम्। ब्रह्मचर्यमहिंसां च समत्वं द्वन्द्व-संज्ञयोः। सर्वत्रात्मेश्वरान्वीक्षां कैवल्यमनिकेतताम्। विविक्तं चीरवसनं सन्तीषं येन केनचित्। श्रद्धां भाग-वते शास्त्रे निन्दामन्यत्र चापि हि। मनोवाक्कायदण्डञ्च सत्यं शमदमावपि। श्रवणं कीर्त्तनं ध्यानं हरे-रद्भुतकर्मणः। जन्मकर्मगुणानाञ्च तदर्थेऽखिलचेष्टि-तम्। इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मनः पियम्। दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत् परस्मै निवेदनम्। एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम्। परिचर्य्याचोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु। परस्परानुकथनं पा-वनं भगवद्यशः। मिथोरतिर्मिथस्तुष्टिः निर्वृत्ति-र्मिथ आत्मनः। स्वरन्तः स्वारयन्तञ्च सिथोऽपौधहर-[Page4625-a+ 38] हरिम्। भक्त्या संजातया भक्ता बिभ्रत्युत्पुलकांतनुम्। क्वचिद्रुदन्त्यच्युतचिन्तया क्वचिद्धसन्ति नन्दन्तिवदन्त्यलौकिकाः। नृत्यन्ति गायन्त्यनुशीलयन्त्यजंभवन्ति तुष्णीपरमेत्य निर्वृताः। इति भागवतान् धर्मान्भक्त्या शिक्षेत्तदुत्थया। नारायणपरो मायामञ्जस्तरतिदुस्तराम्” भाग॰
११ ।
३ अ॰। त्रि शद्वर्गः
“सत्यं दया तपःशौचन्तितिक्षेज्या शमोदमः। अहिंसा ब्रह्मचर्य्यञ्च त्यागः स्वाध्याय आर्जवम्। सन्तोषःसमदृक्सेवा ग्राम्येहोपरमः शनैः। नृणां विपर्ययेहेक्षामौनमात्मविमर्शनम्। अन्नाद्यादेः संविभागो भूतेभ्यश्चयथार्हतः। तेष्वात्मदेवताबुद्धिः सुतरां नृषु पाण्डव!। श्रवणं कीर्त्तनं चास्य स्मरणं महतां गतेः। सेवेज्याऽव-नतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम्। नृणामयं परो धर्मःसर्वेषां समुदाहृतः। त्रिंशल्लक्षणवान् साक्षात् सर्वात्मायेन तुष्यति” भाग॰
७ ।
१ अ॰। ( षड्विंशतिवर्गः।
“हरौ गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्त्यावितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च। सर्वत्र जन्तोर्व्यस-नावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या। मत्कर्मभि-र्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद्गुणकीर्त्तनान्मे। निर्वेर-साम्योपशमेन पुत्रा! जिहासया देहगेहात्मबद्धेः। अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन स-म्यक। सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्य्येण शश्वदसंप्रमादेन यमेनवाचाम्। सर्वत्र मद्भावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञान-विराजितेन। योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपी-हेत् कुशलोऽहमाख्यन्” भाग॰
५ ।
५ अ॰। पञ्चविंशतिवर्गः
“स्वधर्माचरणं शक्त्या विधर्माच्च निव-र्त्तनम्। दैवलब्धेन सन्तोष आत्मविच्चरणार्चनम्। ग्राम्यधर्मनिवृत्तिश्च मोक्षधर्मरतिस्तथा। मितमेध्यादनंशश्वत् विविक्तक्षेमभावनम्। अहिंसा सत्यमस्तेयं या-वदर्थपरिग्रहः। ब्रह्मचर्य्यं यमं शौचं स्वाध्यायःपुरुषार्चनम्। मौनं सदासनजयः स्थैर्य्यं प्राणजयःशनैः। प्रत्याहारश्चेन्द्रियाणां विषयान्मनसो हृदि। धिष्ण्यानामेकदेशे च मनसः प्राणधारणा। वैकुण्ठली-लामिध्यानं समाधानं तथात्मनः। एतैरन्यैश्च पाथभिर्मनो दुष्टमसत्पथे। बुद्ध्या युञ्जीत शनकैर्जितप्राणोह्य-तन्द्रितः” भाग॰
३२
८ अ॰। चतुर्विंशतिवर्गः
“मल्लिङ्गमद्भक्तजनदर्शनस्पर्शनार्चनम्। परिचर्य्या स्तुतिः प्रह्वगुणकर्मानुकीर्त्तनम्। मत्कथा-[Page4625-b+ 38] श्रवणे श्रद्धा मदनुध्यानमुद्धव!। सर्वलोभोपहरणं दास्ये-नात्मनिवेदनम्। मज्जन्मकर्मकथनं मम पर्वानुमोदनम्। गीतताण्डववादित्रगोष्ठीभिर्मद्गृहोत्सवः। यात्रा-बलिविधानं च सर्ववार्षिकपर्वनु। वैदिकी तान्त्रिकीदीक्षा मदीयव्रतधारणम्। ममार्चास्थापने श्रद्धास्वतः संहत्य चोद्यमः। उद्यानोपवनाक्रीडपुरमन्दिर-कर्मणि। समार्जनोपलेपाभ्यां सेकमण्डलवर्त्तनैः। गृहशुश्रूषणं मह्यं दासवद्यदमायया। अमानित्वमद-म्भित्वं कृतस्यापरिकीर्त्तनम्। अपि दीपावलोकं मे नोपयुञ्ज्यान्निवेदितम्। यद्यदिष्टतमं लोके यच्चातिप्रिय-मात्मनः। तत् तन्निवेदयेन्मह्यं तदानन्त्याय कल्पते। मदर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेदृढम्। पुष्पो-द्यानानि रम्याणि पूजापात्रोत्सवाश्रितान्। पूजादीनांप्रवाहार्थं सदा पर्वण्यथान्वहम्। क्षेत्रापणपुरग्रामान्दत्त्वा मत्सार्ष्टितामियात्। प्रतिष्ठया सार्वभौमं सद्मनाभुवनत्रयम्। पूजादिना ब्रह्मलोकं त्रिभिर्मत्साम्यता-मियात्” भाग॰
११
२७ अ॰। विंशतिवर्गः
“सेवितेनानिमित्तेन स्वधर्मेण महीयसा। क्रियायोगेण शस्तेन नातिहिस्रेण नित्यशः। मद्धिष्ण्य-दर्शनस्पर्शपूजास्तुत्यभिवन्दनैः। भूतेषु मद्भावनया सत्त्वे-नासङ्गमेन च। महतां बहुमानेन दीनानाथानुकम्पया। मैत्र्या चैवात्मतुल्येषु यमेन नियमेन च। आध्यात्मि-कानुश्रवणान्नामसंकीर्त्तनाच्च मे। आर्जवेनार्य्यसङ्गेननिरहङ्क्रियया तथा। मद्धर्माचरणैरेतैः परिसंशुद्धआशयः। पुरुषश्चाञ्जसाभ्येति श्रुतमात्रगुणं हि माम्” भाग॰
३ ।
२९ अ॰। एकोनविंशतिवर्गः
“सच्छ्रद्धया भगवद्धर्मचर्यया जिज्ञासया-ध्यात्मिकयोगनिष्ठया। योगेश्वरोपासनया च नित्यंपुण्यश्रवःकथया पुण्यया च। अथेन्द्रियारामसगोष्ठ्य-तृष्णया तत्सम्मतानामपरिग्रहेण। विविक्तरुच्या परि-तोष आत्मन् विना हरेर्गुणपीयूषपानात्। अहिंसयापारमहंस्यचर्य्यया स्मृत्या मुकुन्दाचरिताग्र्यशीधुना। यमैरकामैर्नियमैरनिन्दया निरीहया द्वन्द्वतितिक्षया च। हरेर्मुहुस्तत्परकर्णपूरगुणाभिधानेन विजृम्भमाणया। भक्त्या ह्यसङ्गः सटसत्यनात्मनि स्यान्निर्गुणे ब्रह्मणि चा-ञ्जसा रितिः” भाग॰
४ ।
२२ अ॰। अष्टादशवर्गः
“मयि भावेन सत्येन मत्कथाश्रवणेन च। सर्वभूतसमत्वेन निर्वैरेणाप्रसङ्गतः। ब्रह्मचर्य्येण मौ-[Page4626-a+ 38] नेन स्वधर्मेण महीयसा। यदृच्छयोपस्थितेन सन्तुष्टोमितभुक् मुनिः। विविक्तशरणः शान्तो मत्रः करुणआत्मवान्। सानुबन्धे च देहेऽस्मिन्न कुवन्नसदाग्रहम्। ज्ञानेन दृष्टतत्त्वेन प्रकृतेः पुरुषस्य च। निवृत्तबुद्ध्यव-स्थानो दूरीभूतान्यदर्शनः। उपलभ्यात्मनात्मानं चक्षुषे-वार्कमात्मदृक्। मुक्तलिङ्गं सदाभासमसति प्रतिपद्यते। सतो बन्धुमसच्चक्षुः सर्वानुस्यूतमद्वयम्” भाग॰
३
२७ अ॰। पञ्चदशवर्गः
“श्रद्धामृतकथायां मे शश्वन्मदनुकीर्त्तनम्। परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभिः स्तवनं मम। आदरःपरिचर्य्यायां सर्वाङ्गैरभिवन्दनम्। मद्भक्तपूजाभ्यधिकासर्वभूतेषु मन्मतिः। मदर्थेष्वङ्गचेष्टा च वचसा मद्गुणे-रणम्। मय्यर्पणञ्च मनसः सर्वकामविवर्जनम्। मदर्थेऽर्थपरित्यागो भोगस्य च सुखस्य च। इष्टं दत्तंहुतं भुक्तं मदर्थे यद्व्रतं तपः। एवं धर्मैर्मनुष्याणा-मुद्धवात्मनिवेदनम्। मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्यो-ऽथास्यावशिष्यते” भाग॰
११ ।
१९ अ॰। त्रयोदशवर्गः
“कुर्य्यात् सर्वाणि कर्माणि मदर्थं शनकैःस्मरन्। मय्यर्पितमनश्चित्तो मद्धर्मात्ममनोरतिः। देशान् पुण्यानाश्रयेत मद्भक्तैः साधुभिः श्रितान्। देवासुरमनुष्येषु मद्भक्ताचरितानि च। पृथक्मत्रेण वा-मह्यं पर्वयात्रामहोत्सवान्। कारयेद्गीतनृत्याद्यै-र्महाराजविभूतिभिः। मामेव सर्वभूतेषु बहिरन्तरथावृतम्। ईक्षेतात्मनि चात्मानं यथास्वममलाशयः। इति सर्वाणि भूतानि मद्भावेन महाद्युते!। सभाजयन्मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रितः। ब्राह्मणे पुक्कसे स्तेनेब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके। अक्रूरे क्रूरके चैव समदृक्पण्डितो मतः। विसृज्य स्वयमन्यां स्वां दृशं व्रीडां चदैहिकीम्। प्रणमेद्दण्डवद्भूमावाश्वचाण्डालगोस्यरम्। यावत् सर्वेषु भूतेषु मद्भावो नोपजायते। तावदेवमुपा-सीत वाङ्मनःकायवृत्तिभिः। नरेष्वमीक्ष्ण मद्भावंपुंसो भावयतोऽचिरात्। स्पर्द्धासूयातिरस्काराः साह-ङ्कारा वियन्ति हि” भाग॰
३१ ।
२९ अ॰। द्वादशवर्गः
“गुरुशुश्रूषया भक्त्या सर्वलाभार्पणेन च। सङ्गेन साधुभक्तानामीश्वराराधनेन च। श्रद्धया तत्-कथायाञ्च कीर्त्तनैर्गुणकर्मणाम्। तत्पादाम्बु रुह-ध्यानात् तल्लिङ्गेक्षार्हणादिभिः। हरिः सर्वेषु भूतेषुभगवानास्त ईश्वरः। इति भूतानि मनसा कामैस्तैःसाधु मानयेत्। एवं निर्जितषड्वर्गैः क्रियते भक्ति-[Page4626-b+ 38] रीश्वरे। वासुदेवे भगवति यथा संलभते रतिम्। नि-शम्य कर्माणि गुणानतुल्यान् वीर्य्याणि लीलातनुभिःकृतानि। यदातिहर्षोत्पुलकाश्रुगद्गदं प्रोत्कण्ठउद्गायति रौति नृत्यति। यदाग्रहग्रस्त इव क्वचि-द्धसप्त्वाक्रन्दते ध्यायति वन्दते जनम्। मुहुः श्वसन्वक्ति हरे! जगत्पते! नारायणेत्यात्ममतिर्गतत्रपः। तदा पुमान् मुक्तसमस्तबन्धनस्तद्भावभावानुकृताशयाकृतिः। निर्दग्धवीजानुशयो महीयान् भक्तिप्रयोगेण समेत्यधो-क्षजम्” भाग॰
७७ ।
“एकादशवर्गः
“स वै मनः कृष्णपदारविन्दयोर्वचांसिवैकुण्ठगुणानुकीर्त्तने। करौ हरेर्मन्दिरमांर्जनादिषुश्रुती चकाराच्युतसत्कथोदये। मुकुन्दलिङ्गालयदर्शनेदृशौ तद्भृत्यगात्रस्पर्शेऽङ्गसङ्गमम्। घ्राणं च तत्-पादसरोजसौरभे श्रीमत्तुलस्या रसना तदर्पिता। पादौ हरेः क्षेत्रपदानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभि-वन्दने। कामं च दास्येन तु कामकाम्यया यथोत्तम-श्लोकजनाश्रया रतिः” भाग॰
९४ । दशवर्गः
“आयुर्हरति वै पुंसामुद्यन्नस्तं च यन्नसौ। तस्य तैर्यत् क्षणो नीत उत्तमश्लोकवार्त्तया। तरवः किंन जीवन्ति भस्त्राः किं न श्वसन्त्युत। न खादन्ति नलेहन्ति किं ग्रामपशवोऽपरे। श्वविड्वराहोष्ट्रखरेःसंस्तुतः पुरुषः पशुः। न यत्कर्णपथोपेतो जातु नामगदाग्रजः। बिले वतोरुक्रमविक्रमान् न ये शृण्वतःकर्णपुटे नरस्य। जिह्वाऽसती दार्दुरिकेव सूत! न चोप-गायत्युरुगायनाथाः। भारः परं पट्टकिरीटजुष्ट-मप्युत्तमाङ्गं न नमेन्मुकुन्दम्। शावौ करौ नी कुरुतःसपर्यां हरेर्लसत्काञ्चनकङ्कणौ वा। बर्हायिते तेनयने नराणां लिङ्गानि विष्णोर्न निरीक्षतो ये। पादौनृणां तौ द्रुमजन्मभाजौ क्षेत्राणि नानुव्रजती हरेर्यौ। जीवन् शवो भागवताङ्घ्रिरेणुं न जातु मर्त्त्यो-ऽभिलभेत यस्तु। श्रीविष्णुपद्यामनुजस्तुलस्याः श्वसन्शवी यस्तु न वेद गन्धम्। तदश्मसारं हृदयं वतेदंयद्गृह्यमाणैर्हरिनामधेयैः। न विक्रियेताथ यदा वि-कारो नेत्रे जलं नात्ररुहेषु हर्षः” भाग॰
२
३ अ॰। नववर्गः
“श्रवणं कीर्त्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम्। अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम्। इति पुंसा-र्पिता विष्णौ भक्तिश्चेन्नवलक्षणा। क्रियते भगवत्यद्धातन्मन्येऽधीतसुत्तमम्” भाग॰
७ ।
५ अ॰। [Page4627-a+ 38] सप्तवर्गः
“अनिमित्तनिमित्तेन स्वधर्मेणामलात्मना। ती-ब्रया मयि भक्त्या च श्रुतसम्भृतया चिरम्। ज्ञानेनदृष्टतत्त्वेन वैराग्येण बलीयसा। तपोयुक्तेन योगेनतीब्रेणात्मसमाधिना। प्रकृतिः पुरुषस्येह दह्यमानात्वहर्निशम्। तिरोभवित्री शनकैरग्नेर्योनिरिवारणिः” भाग॰
३ ।
२७ अ॰। षड्वर्गः
“वाणी गुणानुकथने, श्रवणे कथायां, हस्तौ चच कर्मसु, मनस्तव पादयो र्नः। स्मृत्यां, शिरस्तव निवासजगत्! प्रणामे, दृष्टिः सतां दर्शनेऽस्तु भगवत्तनूनाम्” भाग॰
१० ।
११ अ॰। पञ्चवर्गः
“शृण्वतां गदतां शवदर्चतां त्वाभिवन्दताम्। नृणां संवदतामन्तर्हृदि भास्यमलात्मनाम्” भाग॰
१० ।
८६ अ॰। चतुर्वर्गः
“तस्मादेकेन मनसा भगवान् सात्वताम्पतिः। श्रोतव्यः कीर्त्तितव्यश्च ध्येयः पूज्यश्च नित्यदाः” भाग॰
१ ।
२ अ॰। त्रिवर्गः
“तस्माद्भारत! सर्वात्मा भगवान् हरिरीश्वरः। श्रोतव्यः कीर्त्तितव्यश्च स्मर्त्तव्यश्चेच्छताऽभयम्” भाग॰
२ ।
१ अ॰
“तस्यात् सर्वात्मना राजन्! हरिः सर्वत्र सर्वदा। श्रो-तव्यः कीर्त्तितव्यश्च स्मर्त्तव्यो भगवान्नृणाम्” भाग॰
२ ।
२ अ॰पुनर्वचनं त्रिवर्गस्यान्तरङ्गतमत्वख्यापनार्थम्”।
“भज इत्येव वै धातुः सेवायां परिकीर्त्तितः। तस्मात्सेवा बुधैः प्रोक्ता भक्तिः साधनभूयसी” गारुडे
२३
१ अ॰। अथ विशेषलक्षणानि। गौतमीयतन्त्रे
“देवतायाञ्चमन्त्रे च तथा मन्त्रप्रदे गुरौ। भक्तिरष्टबिधा यस्यतस्य कृष्णः प्रसीदति। तद्भक्तजनवात्सल्यं
१ पूजायाञ्चनुमो-दंनम्
२ । सुमना अर्चयेन्नित्यं
३ तदर्थे दम्भवर्जनम्
४ । तत्-कथाश्रवणेराग
५ स्तदर्थे चाङ्गविक्रिया
६ । तदनुस्मरणं
७ नित्यं यस्तन्नाम्नोपजीवति
८ । भक्तिरष्टविधा ह्येषायस्मिन् म्लेच्छेऽपि वर्त्तते। स मुनिः सत्यवादी च कीर्त्ति-मान् स भवेन्नरः”। पाद्मे कार्त्तिकमाहात्म्ये यमधू-भ्रकेशसंवादे।
“श्रवणं कीर्त्तनं पूजा सर्वकर्मार्पणं ऋतिः। वरिचर्य्या नमस्कारः प्रेम स्वात्मार्प्रणं हरौ”। तत्रैवोत्तरेशिवपार्वतीसंवादे
“आद्यन्तु वैष्णवं प्रोक्तं शङ्खचक्राङ्कनंहरेः। धारणञ्चोर्द्धपुण्ड्राणां तन्मन्त्राणां परिग्रहः। अर्चनञ्च जपीध्यानं तन्नामस्मरणं तथा। कीर्त्तनं श्र-वणञ्चैव वन्दनं पादसेवनम्। तत्पादोदकसेवा च तन्नि-वेदितभोजनम्। तदीयानाञ्च संसेवा द्वादशीव्रतनिष्ठता। तुलसीरोपणं विष्णोर्देवदेवस्य शार्ङ्गिणः। भक्तिः[Page4627-b+ 38] षोडशधा प्रोक्ता भवबन्धविमुक्तये”। किञ्च।
“दर्शनंभगवन्मूर्त्तेः स्पर्शनं क्षेत्रसेवनम्। आघ्राणं धूपशेषा-देर्निर्माल्यस्य च धारणम्। नृत्यं भगवदग्रे च तथा-वीणादिवादनम्। कृष्णलीलाद्यभिनयः श्रीभाग-वतसेवनम्। पद्माक्षमालादिधृतिरेकादश्यादिजागरः। प्रासादरचनाद्यन्यज्ज्ञेयं शास्त्रानुसारतः। लिखिताभगवर्द्धर्मा भक्तानां लक्षणानि च। तानि ज्ञेयानिसर्वाणि भक्तेर्वै लक्षणानि ह। तेषु ज्ञेयानि गौणानिमुख्यानि च विवेकिभिः। बहिरङ्गान्तरङ्गाणि प्रेम-सिद्धौ च तानि यत्। भेदास्तु विविधाभक्तेर्भक्तभावादि-भेदतः। मुक्ताफलादिग्रन्थेभ्यो ज्ञेयास्तल्लिखनैरलम्”
“प्रेमभक्तौ च सिद्धायां सर्वेऽर्थाः सेवकाः स्वयम्। भग-वांश्चातिवश्यः स्याल्लिख्यतेऽस्याः सुलक्षणम्। अथ प्रेम-भक्तिलक्षणम्। नारदपञ्चरात्रे
“अनन्यममता विष्णौममता प्रेमसङ्गता। भक्तिरित्युच्यतेः भीष्मप्रह्वादो-द्धवनारदैः। प्रेमभक्तेश्च महात्म्यं भक्तेमाहात्म्यकं परम्। सिद्धमेव यतो भक्तेः फलं प्रेमैव निश्चितम्। चिह्नानिप्रेमसम्पत्तेर्बाह्यान्याभ्यन्तराणि च। अथ प्रेमसम्पत्तिचिह्नानि
७ मस्कन्धे प्रह्रादस्य वालानुशासने।
“निशभ्यकर्माणि गुणानतुल्यान् वीर्य्याणि लीलातनुमिः कृ-तानि” इत्यादि
४६
२६ पृ॰ दर्शितम्। एकादशे च कवियोगेश्वरोत्तरे
“शृण्वन् सुभद्राणिरथाङ्गपाणेर्जन्मानि कर्माणि च यानि लोके। गीतानिनामानि तदर्थकानि गायन् विलज्जो विचरेदसङ्गः। एवं-व्रतः सप्रियनामकीत्त्यां जातानुरागो द्रुतचित्त उच्चैः। हसत्यथो रोदिति रौति गायत्युन्मादवन्नृत्यति लोक-बाह्यः”। श्रीभगवदुद्धवसंवादे च
“कथं विना रोमहर्षंद्रवता चेतसा विना। विनानन्दाश्रुकलया शुध्येद्भक्त्याविनाशयः। वाग्गद्गदा द्रवते यस्य चित्तं रोदित्य-भीक्ष्णं हसति क्वचिच्च। विलज्ज। उद्गायति नृत्यतेच मद्भक्तियुक्तो भुवनं पुनाति। यथोक्तभक्त्यशक्तौतु भगवच्चरणाम्बुजम्। शरणागतभावेन कृत्स्नभीतिघ्न-माश्रयेत्” हरिभक्तिविलासे
११ विलासः। उत्तमभ-क्तेर्लक्षणं यथा
“अन्याभिलाषिताशून्यं ज्ञानकर्मा-द्यनावृतम्। आनुकूल्येन कृष्णानुशीलनं भक्तिरुत्तमा”। तथा नारदपञ्चरात्रे।
“सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं तत्परत्वेननिर्मलम्। हृषीकेण हृषीकेशसेवनं भक्तिरुच्यते” भाग॰
३ स्क॰ च। सा उत्तमा भक्तिः षडविधा यथा
“क्लेशघ्नी[Page4628-a+ 38] शुभदा मोक्षलघुदाकृत् सुदुर्लभा। सान्द्रानन्दविशेषात्माश्रीकृष्णाकर्षणी च सा”। तत्रास्याः क्लेहघ्नत्वम् क्ले-शस्तु पापं तद्वीजमविद्या चेति ते त्रिधा”। शुभदत्वंयथा
“शुभानि प्रीणनं सर्वजगतामनुरक्तता। सद्गुणासुखमित्यादीन्याख्यातानि मनीषिभिः” मोक्षलघुताकृद्-यथा
“मनागेव प्ररूढायां हृदये भगवद्रतौ। पुरुषा-र्थास्तु चत्वारस्तृणायन्ते समन्ततः”। सुदुर्लभा यथा
“साधनौधैरनासङ्गैरलभ्या सुचिरादपि। हरिणा चा-शुदेयेति द्विधा सा स्यात् सुदुर्लमा। सान्द्रानन्दविशे-षात्मा यथा
“ब्रह्मानन्दो भवेदेष चेत्परार्द्धगुणीकृतः। नैति भक्तिसुखाम्भोधेः परमाणुतुलामपि”। श्रीकृ-ष्णाकर्षणी यथा
“कृत्वा हरिं प्रेमभाजं प्रिय{??}र्गसम-न्वितम्। भक्तिर्वशीकरोतीति श्रीकृष्णाकर्षणी च सा”। सा उत्तमा भक्तिस्त्रिधा यथा
“सा भक्तिः साधनं भावःप्रेमा चेति त्रिधोदिता”। साधनभक्तिर्यथा। कृतिसाध्याभवेत् साध्यभावा सा साधनाभिधा। नित्यसिद्धस्यभावस्य प्राकठ्यं हृदि साध्यता”। भावभक्तिर्यथा
“शुद्धसत्त्वविशेषात्मा प्रेम सूर्य्या शुसाम्यभाक्। रुचिभिश्चित्तमासृण्यकृदसौ भाव उच्यते”। प्रेमभक्ति-र्यथा
“सम्यङ्मसृणितस्वान्तो ममतातिशयाङ्कितः। भावःस एव सान्द्रात्मा वुधैः प्रेमा निगद्यते” भक्तिरसामृत-सिन्धौ पूर्वविभागः।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
भक्ति¦ f. (-क्तिः)
1. Service, worship.
2. Faith, belief.
3. Devotion or attachment to.
4. Part, portion.
5. Fracture, division.
6. Meto- nymy. E. भज् to serve, or भञ्ज् to break, aff. क्तिन् |
Apte[सम्पाद्यताम्]
भक्तिः [bhaktiḥ], f. [भज्-क्तिन्]
Separation, partition, division.
A division, portion, share.
(a) Devotion, attachment, loyalty, faithfulness; तद्भक्तिसंक्षिप्तबृहत्प्रमाणमारुह्य कैलासमिव प्रतस्थे Ku.7.37; R.2.63; Mu.1.15. (b) Faith, belief, pious faith.
Reverence, service, worship, homage.
Texture, arrangement; भवति विरलभक्तिर्म्लानपुष्पोपहारः R.5.74; मणिमरीचिरचितेन्द्रचापभक्तयः विद्याधरपतयः Nāg.5.
Decoration, ornament, embellishment; सुकृतेहामृगाकीर्णं सूत्कीर्णं भक्तिभिस्तथा Rām.2.15.35; आबद्धमुक्ताफलभक्तिचित्रे Ku.7.1,94; R.13.55.75;15.3. अधिरुह्य स वज्रभक्तिचित्रम् (आसनम्) Bu. Ch.5.44.
An attribute.
The being part of, belonging to.
A figurative sense, secondary sense; भक्त्या निष्क्रयवादः स्यात् MS.4.4.28 (भक्त्या here seems to have been used as an indeclinable); cf. also MS.8.3.22.
Predisposition (of body to any disease). -Comp. -गम्य a. accessible by devotion. -गन्धि a. one who has only a small measure of devotion; भक्तिगन्धिरमुनाकलि कर्णः N.21. 32. -चित्रम् drawings; बह्वाश्चर्यं भक्तिचित्रं ब्रह्मणा परिनिर्मितम् Rām.7.15.38.
छेदः a coloured streak, lines of painting or decoration; भक्तिच्छेदैरिव विरचितां भूतिमङ्गे गजस्य Me.19.
distinguishing marks of devotion to Viṣṇu.-ज्ञ a. faithfully attached. -नम्र a. making a humble obeisance. -पूर्वम्, -पूर्वकम् ind. devoutly, reverentially. -भाज् a.
devout, fervid.
firmly attached or devoted, faithful, loyal. -मार्गः the way of devotion;i. e. devotion to god, regarded as the way to the attainment of final emancipation and eternal bliss (opp. to कर्ममार्ग and ज्ञानमार्ग). -योगः loving faith, loyal devotion; स स्थाणुः स्थिरभक्तियोगसुलभो निःश्रेयसायास्तु वः Vikr.1.1.
रसः a sense of devotion.
a sentiment of devotion; भक्तिरसस्यैव हास्यशृङ्गारकरुणरौद्रभयानकबीभत्सशान्ताद्भुतवीररूपेणा- नुभवाद् व्यासादिभिर्वर्णितस्य विष्णोर्विष्णुभक्तानां वा चरितस्य नव- रसात्मकस्य श्रवणादिना जनितश्चमत्कारो हि भक्तिरसः Muktāvalī.-रागः affection, deep devotion. -वादः assurance of attachment.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
भक्ति f. distribution , partition , separation RV. Ta1n2d2Br. etc. (See. क्षेत्र-, भङ्गी-भ्)
भक्ति f. a division , portion , share AitBr.
भक्ति f. a division of a सामन्(also called विधि, of which 7 or 5 are enumerated) La1t2y. Page743,2 S3am2k.
भक्ति f. division by streaks or lines Ragh.
भक्ति f. a streak , line , variegated decoration Hariv. Ka1v.
भक्ति f. a row , series , succession , order(647665 त्याind. and 647665.1 ति-तस्ind. in succession) RPra1t.
भक्ति f. ( ifc. )the being a part of( अज्भक्तेः, " on the part of the vowels ") , belonging to Siddh. etc.
भक्ति f. that which belongs to or is contained in anything else , an attribute Nir. Pra1t.
भक्ति f. predisposition (of body to any disease) Car.
भक्ति f. attachment , devotion , fondness for , devotion to (with loc. , gen. or ifc. ) , trust , homage , worship , piety , faith or love or devotion (as a religious principle or means of salvation , together with कर्मन्, " works " , and ज्ञान, " spiritual knowledge " ; See. IW. 326 RTL. 97 ) S3vetUp. Bhag. Ka1v. Pur. etc.
भक्ति f. ( ifc. )assumption of the form of Megh. 61
भक्ति f. often w.r. for भङ्गिor भुक्ति
Purana index[सम्पाद्यताम्]
--selfless devotion; leads one to self-realisation; methods and results of; destroys रजस् and तमस् qualities; roots out sorrow, illusion and fear; redeems the sinners; फलकम्:F1: भा. I. 2. १२-21; 5. २८; 7. 7; VI. 1. १५.फलकम्:/F superior to कर्म; फलकम्:F2: Ib. X. २३. ३९-50फलकम्:/F one of the five means of concentrating the mind on Hari, (i.e.) (1) काम as in the case of the Gopis; (2) fear and hatred as in the case of Kamsa and शिशुपाल; (3) relationship as in the case of the वृष्णिस्; [page२-523+ ४३] (4) friendship as in the case of युधिष्ठिर and (5) devo- tion as in the case of नारद; वेन does not come under any of these heads; फलकम्:F3: Ib. VII. 1. २९-31.फलकम्:/F but nine-fold according to प्रह्लाद: hearing of Hari, praising of, remembering, serving His holy feet, अर्चन, prostrating, service, friendship and surrender of self; फलकम्:F4: Ib. VII. 5. २३.फलकम्:/F women more devout than men. फलकम्:F5: Ib. X. २३. ३८, ४१-43.फलकम्:/F Three-fold--उत्तम as that of नारद and शुक: middling as that of वसिष्ठ, and inferior; फलकम्:F6: Br. III. ३४. ३७-8; ३६. 3.फलकम्:/F another classification: three-fold, शाङ्ख्य, योग, and ज्ञानम्; a pure man can meditate on the Supreme Being by means of प्रत्याहार finally leading to the supreme knowledge; फलकम्:F7: M. १८३. ४९-55.फलकम्:/F मार्ग to. फलकम्:F8: वा. १०४. १५.फलकम्:/F
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
BHAKTI : A Devī born in Drāviḍa deśa (Southern India). Once Devī, along with her two sons, Jñāna and Vairāgya, started on a walking tour to Gokula and Vṛndāvana via Karṇāṭaka, Mahārāṣṭra and Gurjara (Gujarat). During the long tour the mother and her sons became aged. But, as soon as they set foot on Gokula and Vṛndāvana old age quitted Bhakti and she became young again. But, her sons remained old. So the mother requested Nārada to turn them young again. Nārada read out to them the Vedas, the Vedānta (Upaniṣads) and the Bhagavad Gītā, all to no purpose. Bhakti's sons still remained old. Then Sanaka, Sananda and Sanatkumāra asked Nārada to read out the Bhāgavata to them. Nārada did so, and the sons of Bhaktī Devī became young again. (Padma Purāṇa).
_______________________________
*5th word in right half of page 115 (+offset) in original book.


text:
उत्तर-अमेरिकाखण्डः
उत्तरामेरिका एकः महाद्वीपः वर्तते। सा पसिफिक्-अट्लाण्टिक्महासागरयोः मध्ये स्थिता। २४,२५८,६६४ च कि मी विस्तारयुक्तः अयं विशालः खण्डः केनडा, वेस्टिण्डिस्, ग्रीन्लेण्ड्, मध्यामेरिका, मेक्सिकोप्रदेशैः युक्तः अस्ति । अस्मिन् विपरीतं वातावरणं, विविधसंस्कृतीनां मिश्रणम्, अत्यधिका सम्पत्तिः, अत्याधुनिकं तन्त्रज्ञानम्, अनेकाः विश्वसंस्थाश्च विद्यन्ते । तान्त्रिकज्ञानं, गणकयन्त्रज्ञाने अग्रेसरत्वम्, असङ्ख्यवस्तूनां निर्यातः, युद्धसामग्र्यः, गोधूमोत्पादनम् इत्यादीनाम् आधारेण युक्तः आढ्यखण्डः वर्तते अयम् । प्रबलशक्तिः इत्येतत् अन्वर्थनाम अस्य खण्डस्य अमेरिकासंयुक्तसंस्थानां विद्यते ।
अन्तर्विषयाः
परिसरः[सम्पादयतु]
प्राकृतिकलक्षणानि[सम्पादयतु]
अस्य खण्डस्य पश्चिमार्धम् औन्नत्ये विद्यते । पूर्वार्धं निम्नताप्रदेशे विद्यते । पश्चिमभागे पर्वतश्रेण्यः, पूर्वदिशि उन्नताः प्रदेशाः, मध्यभागे समतलप्रदेशः, पूर्वकरावलीसमतलप्रदेशश्च अस्य खण्डस्य प्राकृतिकभागाः सन्ति । वायव्यभागे अलास्का ब्रूक्-श्रेण्यः विद्यन्ते । केनडादेशस्य पश्चिमदिशि करावलीश्रेण्यः सन्ति । तत्पार्श्वे विद्यमानाः राकीपर्वतश्रेण्यः मेक्सिकोपर्यन्तं विद्यन्ते । केनडादेशस्य मध्यभागतः अमेरिकासंस्थानानां मध्यभागं यावत् विशालः समतलप्रदेशः विद्यते । केनडादेशस्य मध्यभागः पूर्वभागश्च सरोवरैः युक्तः उपत्यकाप्रदेशः इति निर्दिश्यते । ३०० - ५०० अक्षांश- १२५ - १०५ रेखांशयोः मध्ये दक्षिणोत्तरदिशि काश्चन श्रेण्यः विद्यन्ते । समुद्रतीरस्य पार्श्वे समुद्रतीरश्रेणी, ततः सियरा-नेवाद-केस्केड्श्रेण्यः विद्यन्ते । ततः विशालः समतलप्रदेशः, तानन्तरं वसाच्-श्रेणी, कोलोराडो उपत्यका ततः उन्नताः राकिपर्वताः विद्यन्ते । अत्र ४३९९ मी उन्नतम् एल्बर्ट्-शिखरं ४३७८ मी उन्नतं ब्लाङ्काशिखरं च विद्यते । समुद्रतीरस्य समीपे ४३१७ मी उन्नतं शास्ताशिखरम् अस्ति । मेक्सिकोदेशे पश्चिमसियारामाड्रे पूर्वसियारामाड्रेश्रेण्योः मध्ये मेक्सिको-उपत्यका विद्यते । अत्र ५४५२ मी उन्नतं पोपोकटेपेट्ल्, ५७०० मी उन्नतं सिट्लल्ट्पेट्ल्-शिखरो स्तः । पूर्वभागे लघ्व्यः उपत्यकाः सन्ति । अपलेषियन्पर्वताः दक्षिणोत्तरदिशि विद्यन्ते । केनडादेशस्य क्यूबेक्-प्रदेशः लारेन्सियन्-प्रस्थभूमिः इति निर्दिश्यते ।
जलसम्पत्तिः[सम्पादयतु]
अस्मिन् खण्डे विपरीतवातावरणं दृश्यते । हिमपातः मरुभूमिलक्षणानि विद्यन्ते चेदपि समृद्धा जलसम्पत्तिः विद्यते । अनेकाः नद्यः सरोवराश्च विद्यन्ते । अमेरिकासंयुक्तसंस्थाने मिसिसिपि-मिसूरिनामिका नदी ६६८० कि मी दीर्घयुता विद्यते । केनडियन्, प्लटे यलोस्टोन्, रेड्, अर्कान्सास्, डकोटा, ओहियो, टेनिस्सी इत्यादयः अस्य उपनद्यः सन्ति । इयं नदी अट्लाण्टिक्सागरं प्रविशति । अलबामा, हड्सन्, सें लारेन्स् इत्यादयः पूर्वभागे विद्यमानाः लघुनद्यः । कोलोरेडो-मेक्सिकोसीमाप्रदेशे रियो ग्राण्डे, साक्रामाण्टो, स्नेक्, कोलम्बिया नद्यः विद्यन्ते । केनडादेशस्य युकान्-अलस्कायोः युकान्-नदी वर्तते । मेकेञ्झि, पीस्, चर्चिल्, नेल्सन्, अथबास्का सस्केचवान्, अल्बेनि इत्यादयः नद्यः केनडादेशे विद्यन्ते । केनडादेशे असङ्ख्याः सरोवराः विद्यन्ते । ग्रेट् बियर्, अथबास्का, विनिपेग्, ग्रेट् स्लेव्, लिन्, रेण्डियर् इत्यादयः सरोवराः विद्यन्ते । ऐरि, ओण्टारियो महाप्रमाणकौ सरोवरौ स्तः । एतौ केनडा अमेरिकासंयुक्तसंस्थानयोः सीमाप्रदेशे विद्येते । ओण्टारियोसरोवरस्य दक्षिणतः नयागाराजलपातः विद्यते । उटाराज्यस्य शुष्के परिसरे साल्ट्-सरोवरः विद्यते ।
वृष्टिः[सम्पादयतु]
अस्य खण्डस्य पूर्वभागे दक्षिणभागे च वृष्टिः तृप्तिकरी अस्ति । स्यान्-फ्रान्सिस्कोतः अलास्कासमुद्रतीरप्रदेशेषु वृष्टिः योग्या वर्तते । १००० रेखांशतः पूर्वदिशि, सर्वत्र ७५० मि मी अपेक्षया अधिका वृष्टिः भवति । विशेषतया ग्वाटेमालप्रदेशे ३००० मि मी अपेक्षया अधिका वृष्टिः भवति । वेङ्कूवर्-प्रदेशे अपि वृष्टिः अधिका । युटा, अरिझोना, नेवाडा, इडाहो, ओरेगान्प्रदेशेषु २५० मि मी अपेक्षया न्यूना वृष्टिः भविष्यति । अस्मिन् प्रदेशे जलाभावः विद्यते । केनडादेशस्य ग्रेट्-बियर्-सरोवरस्य उत्तरदिशि, अलास्कायाः उत्तरतीरप्रदेशे, आर्कटिक्-सागरस्य समस्तद्वीपेषु, ग्रीन्लेण्ड्प्रदेशे च शैत्याधिकं भवति । अत्र २५० मि मी अपेक्षया न्यूना वृष्टिः भविष्यति ।
औष्ण्यम्[सम्पादयतु]
अस्मिन् खण्डे जनवरीमासे शैत्यकालः, जुलैमासे घर्मकालश्च भवति । जनवरिमासे ५०० अक्षांशतः उत्तरभागे औष्ण्यं ५० सेल्शियस्तः अग्रे न्यूनं भविष्यति । आर्केटिक्सागरद्वीपेषु ग्रीन्लेण्ड्प्रदेशेषु च -३०० तः -४०० सेल्शियस्मितं भविष्यति । ४०० अक्षांशतः दक्षिणतः २८० अक्षांशपर्यन्तम् औष्ण्यं ०० तः १५० सेन्टिग्रेड् भवति । अग्रे दक्षिणदिशि २५० सेण्टिग्रेड्पर्यन्तम् अधिकं भविष्यति । ग्रीष्मकाले एल्लेस्मियर्द्वीपे ग्रीन्लेण्ड्प्रदेशे च औष्ण्यं ०० तः ५० सेण्टिग्रेड्मितं भविष्यति । ततः दक्षिणदिशि औष्ण्यं वर्धते । अरिझेना, मेक्सिकोप्रदेशेषु ३०० सेण्टिग्रेड्मितं ततोप्यधिकं वा भविष्यति ।
सस्यानि[सम्पादयतु]
अरण्य-तृणशाद्वल-मरुभूमिभिः युक्तः अयं खण्डः परिसरानुगुणैः सस्यैः युक्तः अस्ति । अपलेषियन्पर्वतप्रदेशेषु सरोवरं परितः विद्यमानेषु प्रदेशेषु पैन्, हेम्लाक्, स्प्रूस्, फर् इत्यादयः शङ्ख्वाकारकाः वृक्षाः वर्धन्ते । ततः दक्षिणभागेषु विस्तृतपर्णयुक्तानि मेपल्, ओक्, वाल्नेट्, हिकरि, बीच इत्यादीनि सस्यानि विद्यन्ते । पैन्-वृक्षाः अधिकतया दृश्यन्ते । शैत्यकाले हिमपातावसरे पर्णपातवृक्षैः पतितानि केसर-रक्तवर्णपर्णानि विराजन्ते । इतोपि दक्षिणतः यदि गम्यते मेग्नोलिय, नित्यहरिद्वर्णयुक्तः ओक्-वृक्षः, सैप्नेस्-सस्यं, फ्लोरिडाप्रदेशे ताडवृक्षः, स्याटिन्-वृक्षः, समुद्रजलस्य अरण्यसस्यानि दृश्यन्ते । पश्चिमदिशि राकिश्रेणीप्रदेशेषु पैन्, फर्न्, लार्च्, सेडार्, स्प्रूस्, रेड्वुड् इत्यादयः वृक्षाः वर्धन्ते । वाशिङ्ग्टन्-राज्ये उन्नतानि निबिडारण्यानि सन्ति । टेक्सास् इत्यादिषु शुष्कप्रदेशेषु क्याक्टेनामकं मरुभूमिसस्यं, सेजब्रष्, गम्मीगुल्म इत्यादीनि सस्यानि विद्यन्ते । मरुभूमिप्रदेशे अफीम्-सस्यानि वर्धन्ते । अनेकविधानि लघूनि फलानि अरण्येषु उपलभ्यन्ते । केलिफोर्निया, ओगेगान्, मिस्सूरि ओहियो, पेन्सिल्वेनिय, न्यूयार्क्, फ्लारिडा, मिषिगान् इत्यादिषु राज्येषु फलानि शाकानि च अधिकप्रमाणेन उपलभ्यन्ते । केनडादेशस्य सस्केचवान्, मनिटोबा, अल्बर्टाराज्यानां दक्षिणभागाः कृषियोग्याः सन्ति । अवशिष्टाः भागाः अरण्यमयाः । केनडायाः पश्चिमभागः उत्तरभागाश्च कृषियोग्याः न सन्ति ।
अमेरिकासंयुक्तसंस्थानस्य मध्य-पूर्वप्रदेशेषु कृषिः, शाद्वलमिश्रितकृषिः भवति । पश्चिमभागेषु तृणशाद्वलानि विद्यन्ते । पशुपालनम् अत्रत्यं विशेषः । गोधूमः, यावानलश्च अत्रत्यः प्रमुखः फलोदयः । अमेरिकासंयुक्तसंस्थानस्य पूर्वभागेषु तमाखुः, कार्पासश्च विशेषः मध्यभागे गोधूमः विशेषफलोदयः । मेक्सिकोदेशस्य दक्षिणभागेषु यावानलः इक्षुदण्डश्च वर्धते । कदली काफी च मेक्सिको, हाण्डुरास्, निकरवागुव, कोस्टरिकासु अधिकप्रमाणेन वर्ध्यते अन्यदेशेभ्यः प्रेष्यते च ।
प्राणिपक्षिणः[सम्पादयतु]
टेक्सास्-देशे उष्णवलयस्य मण्डूकः, फ्लारिडायां मकरः समशीतोष्णवातावरणस्य प्राणिपक्षिणश्च दृश्यन्ते । अमेरिकायाः वनवृषभः पूर्वम् अधिकप्रमाणेन आसन् । हरिणः, अट्टर्, पुमा, कृष्णभल्लूकः, बीवर्-प्राणिनश्च बहुत्र दृश्यन्ते । पश्चिमभागेषु शाद्वलवृकः, चिप्मङ्क्नामकः चिक्रोडः, कोयेट्, मूस् इत्यादयः वसन्ति । अमेरिकासंयुक्तसंस्थाने क्षीरकृषिनिमित्तमात्रं न अपि च मांसार्थमपि बहुसङ्ख्याकाः गावः सन्ति । युरोपखण्डे दृश्यमानाः पक्षिणः अत्र अपि वसन्ति । रक्त-टनेजर्, हरिद्-हम्मिङ्ग्पक्षी, केसर-कृष्णवर्णीयाः ओरियल्पक्षिणः अमेरिकादेशस्य विशेषाः । क्यालिफोर्नियायाः रेन्, टिट्पक्षिणः अस्मिन् स्थलमात्रे वसन्ति । सुन्दरः कार्डिनल्पक्षी, पूर्वप्रदेशेषु दृश्यमानः व्हिप्पूर्विल् अत्रत्यः विशिष्टपक्षिणः । सरटः, गोधा, विषयुक्तसर्पाः विशेषतया र्याटल्सर्पाः अत्र वसन्ति । एते मरुभूमौ वसन्ति ।
खनिजाः[सम्पादयतु]
अमेरिकासंयुक्तसंस्थानेषु उपलभ्यमानाः एते इन्धनतैलम्, अनिलः, अयः, ताम्रं, बाक्सैट्, स्वर्णं, रजतं, युरेनियञ्च अस्य खण्डस्य प्रमुखाः खनिजाः । केनडादेशे स्वर्णं, रजतं ताम्रम् अयः, निक्केल्, युरेनियम्, इन्धनतैलम् अनिलसम्पत्तिः च अधिकप्रमाणेन विद्यन्ते । मेक्सिकोदेशे स्वर्णं रजतं, अण्टिमनिखनिजाः सन्ति । इन्धनतैलम् अनिलसम्पत्तिश्च विद्यन्ते ।
उद्यमाः[सम्पादयतु]
केनडादेशस्य टोरेण्टो माण्ट्रियल्प्रदेशेषु महत्प्रमाणकाः उद्यमाः सन्ति । दारुसम्बद्धकर्म तन्नाम काष्ठसारः, कागदादीनाम् उद्यमः विद्यते । अरण्यसम्बद्धोद्यमाः, खनिकर्म,यन्त्रोपकरणानां निर्मितिः, काष्ठतक्षणयन्त्रागाराः विद्यन्ते । कृषिः, मीनपालनं, विद्युद्वस्तुनश्च मेक्सिकोदेशे विद्यते । अमेरिकासंयुक्तसंस्थानेषु अयसः यन्त्रागारः, यन्त्रोपकरणानि, वाहनानि, विमानानि, युद्धसामग्र्यः, आहारपदार्थाः, रासायनिकवस्तूनि, वस्त्रं, कागदं, मुद्रणं, पुस्तकप्रकाशनं, काष्ठवस्तूनि, गणकयन्त्रज्ञानं वर्धनोद्यमाश्च अत्र विद्यन्ते ।
अस्याः प्रमुखाः देशाः


text:
वेदान्तः
वेदान्तदर्शनम् अथवा उत्तरमीमांसा मुख्यतः उपनिषदां तत्त्वज्ञानं प्रतिपादयति । जगत् प्रतिक्षणं परिवर्तनशीलम् अस्ति । तस्य आधारभूतं यथार्थतत्त्वं ब्रह्मास्ति । ब्रह्म अखण्डम् एकरसम् अद्वैतं च वर्तते । प्रत्येकस्य प्राणिनः अन्तरात्मनि तस्य निवासोऽस्ति तदेव विश्वस्य निमित्तम् उपादानं च कारणं वर्तते । इदं मुख्यं सिद्धान्तम् आधारीकृत्य महर्षिणा बादरायणेन ब्रह्मसूत्रस्य रचना कृता । ब्रह्मसूत्राणि उपनिषदां वाक्यार्थानां संगत्या सह उदात्तदार्शनिकविचारान् प्रस्तुवन्ति ।
वेदान्तमतानुसारं निःश्रेयस् परं प्रयोजनमस्ति । निःश्रेयसः तात्पर्यं वर्तते संसारात् अविद्यातो वा पृथग्भूय ब्रह्मसामीप्यस्य लाभः । एतत्कृते आत्मज्ञानं परमावश्यकम् अस्ति । अयमेव प्रवृत्तिलक्षणो धर्मः कथितः । यस्य ज्ञानं शुद्धमस्ति स एव निः श्रेयसः सान्निध्यं प्राप्नोति । अनेन सकलपुरुषार्थानां प्राप्तिर्भवति । संसारे यत्किमपि वर्तते तद् ब्रह्म परमात्मावैवास्ति, तदेव चैतन्यरुपे एकमात्रं ज्ञानमस्ति ।
ब्रह्म निर्गुणमस्ति किन्तु ज्ञानं तस्य स्वरुपं वर्तते । तस्य पूर्णता मायया जायते । माया एव जगदुत्पत्तेः कार्यं करोति । माया न सत् अस्ति, न चासत् एव वर्तते । इयं सदसद्विलक्षणा सत्तात्मिका चास्ति । माया ईश्वरस्य आज्ञया भेदं प्रकटयति परिणामतः नामरुपात्मकताया उदयो भवति । अनेन संसारः उत्पद्यते । माययैव वस्तुनः उपाधिः गृह्यते । यद्यपि ब्रह्म सर्वत्र व्याप्तमस्ति तथापि माययैव सर्वेषु पदार्थेषु ब्रह्मणः पृथक् पृथक् प्रतीतिर्जायते । जीवानाम् अनेकताया अपि इदमेव रहस्यमस्ति । प्रत्येकस्मिन् जीवे ब्रह्मैव सत्यमस्ति, यः भेदोऽस्ति सः मायाया एव परिणामो विद्यते ।
सांसारिकरुपे जीवा बहवः सन्ति, किन्तु तेषु अवस्थितं ब्रह्म एकमेवास्ति । अज्ञानी जीवो मायाया आवरणम् उच्छिद्य तद् स्प्रष्टुम असमर्थो भवति, अतः ब्रह्मणोऽदर्शनाम् जीवो मायाकृते अपाधौ मनसा रमते । शरीरे च सत् अन्विष्यति । मायाया आवरणप्रभावात् आत्मा सीमितः प्रतीयते । तस्य शक्तिज्ञानादीनि सर्वाणि कार्यजातानि सीमितानि भवन्ति । सः पापपुण्याभ्यां आबद्धो भवति तत्फलभोगाय च विवशो जायते । पूर्वजन्मनः कृत्यानां फलोपभोगं कुर्वाणो जीवः ईश्वरेच्छया कर्मफलान्यपि भुङ्क्ते । इदं अनन्तम् अनादिचक्रम् अनवरतं सक्रियं भवति ।
उपनिषदां प्रतिपाद्यं वेदान्तमते विविधप्रकारेण समालोचितम् । अतएव वेदान्तस्य पञ्च सम्प्रदायाः प्रादुरभूवन्-
- शङ्कराचार्यस्य अद्वैतवादः
- रामानुजस्य विशिष्टाद्वैतवादः
- निम्बार्कस्य द्वैताद्वैतवादः
- मध्वाचार्यस्य द्वैतवादः
- वल्लभाचार्यस्य शुद्धाद्वैतवादः
अथैषां क्रमेण स्वरुपनिरुपणं विधीयते-
अद्वैतवादः –अयं सिद्धान्तः आचार्यशङ्करेण प्रतिष्ठापितः । तन्मतेन जीवो ब्रह्मैवास्ति न च् ब्रह्मातिरिक्तः अतएव उभयोः द्वैतभावः स्वीकार्यो नास्ति । शांकरवेदान्ते त्रीणि प्रमुखानि तत्त्वानि स्वीकृतानि सन्ति जीवः जगत् आत्मा च । आत्मन एवापरा संज्ञा ब्रह्मेत्यस्ति । “ ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या” इति सिद्धान्तः शाङ्करमायावादस्य मूलाधारो वर्तते । वेदान्ते ब्रह्मणः त्रीणि स्वरुपाणि स्वीकृतानि निर्गुणं ब्रह्म, सगुणं ब्रह्म, जीवशरीरस्थं ब्रह्म चेति । यद्यपि ब्रह्मणः किमपि स्वरूपं नास्ति, तथापि उपाधिभेदात् तस्य त्रैविध्यं वर्तते । तत् सत्स्वरुपं चित्स्वरुपम् आनन्दस्वरुपं चास्ति ।
दृश्यादृश्यजगतः कारणमात्रमपि ब्रह्मैवास्तो । तत् परिवर्तनशीलं चास्ति । मायया युक्तं ब्रह्मैव जगतः मूलकारणमस्ति । सृष्टेः सर्वेषु पदार्थेषु स्वसत्तां उपस्थाप्य अपि ब्रह्म तेभ्यः परे तिष्ठति । सृष्टिः मायायाः उपादानमस्ति । मायया आबद्धो जीवः ब्रह्मसाक्षात्कारं कर्तुं न क्षमते । रज्जौ सर्पस्य भ्रान्तिरत्रैव भवति । यथा रज्जुं विना सर्पस्य भ्रान्तिः सम्भवा नास्ति, तथा ब्रह्म विना जगतो भ्रान्तिरपि नैव सम्भवति । अतो ब्रह्मणः सत्ता अवश्यमेव स्वीकार्या । जीवब्रह्मणोर्मध्ये यद् अज्ञानं विद्यते तदेव ‘अविद्या’ इति संज्ञां लभते । ब्रह्म जीवजगतोरपेक्षया परे वर्तते, तदेव जगतः एकमात्रं कारणम् अस्ति ।
अस्या अद्भुतसृष्टेरधिष्ठानं ब्रह्मैवास्ति यतोहि सृष्टेः सत्ता तस्याः स्वकारणात् नास्ति । कारणन्तु ब्रह्मैवास्ति । तत् सदस्ति ज्ञानमस्ति श्रेयोऽस्ति अद्वैतम् अखण्डञ्चास्ति । तत् सूक्ष्मातिसूक्ष्मं तत्त्वं च विद्यते । तदेव सच्चिदानन्दमित्युच्यते । सर्वेषां सत्तात्मकपदार्थानां मूलाधारतया तद् ब्रह्मापि सत् अस्ति । चेतनमयत्वात् चित अस्ति । आनन्दभयत्वात् आनन्दोऽस्ति । तत् समभावेन सर्वत्र व्याप्तमस्ति । तद् अमृतम् अक्षरम् अध्यात्मं च वर्तते । संपूर्णं जगत् तेनैव भासते ।
माया ईश्वरस्य शक्तिविशेषो वर्तते । सा त्रिगुणात्मिका प्रकृतिरेवास्ति । तस्याः शुद्धं सत्त्वं च रुपं ईश्वरोऽस्ति । जीवो मलिनसत्त्वप्रधानो भवति । अनयोरुभयोः सम्बन्धात् जगतः प्रादुर्भावः सम्भवति । माया अनिर्वचनीया शक्तिरस्ति । स्ववस्वरुपे माया उपाधिपूर्णा भवति । ईश्वरेण सह सा सृष्टिकर्त्री अस्ति, किन्तु आवरण-विक्षेप-शक्तिभ्यां साऽपि ब्रह्मवत् सर्वत्र व्याप्ता वर्तते । माया स्वयं स्वतन्त्रा नास्ति किन्तु सा दृश्यरुपेण असद् रुपा विद्यते । चिदाभासेन सा अविद्यमानमपि विद्यमानमिव भासयति । तस्यां दुर्घटत्वशक्तिर्भवति । जगत् तस्या इन्द्रजाल मस्ति । सा वस्तुतः अचिन्त्यस्वरुपा वर्तते । ईश्वरोऽपि मायायाः सम्बन्धात् एव प्रकटीभवति । माया वस्तुतः एकं दीर्धस्वप्नमस्ति ।
अद्वैतमते ज्ञानं द्विधा विभाजितं वर्तते –अनात्मजडम आत्मेचेतनं च । ज्ञानस्य कृते ज्ञाता ज्ञेयश्य परमावश्कौ स्तः । अनात्मा आत्मा चैव उपनिषत्सु उच्च-निम्नं संज्ञया व्यवहृते । तत्रोल्लेखोस्ति । यत् ब्रह्ममूलम् उर्ध्वमस्ति तच्छाखाप्रशाखाश्च अधस्तिष्ठन्ति । अद्वैतमतानुसारं जगदपि द्विधा वर्गीक्रियते-जडजगत्, चेतनजगत् चेति । यद्यपि जगत् असत् अस्ति, तथापि व्यावहारिकसत्ताया तद् विद्यमानमस्ति । ब्रह्मजिज्ञासार्थं विवेक-विराग-षट्क् सम्पत्ति –शम-दम-उपरति-तितिक्षा –श्रद्धा –समाधीनाम् क्रमेणाश्यकता विनिर्दिष्टा । एभिरेवात्मज्ञानं भवति शरीरे चिदाभासयुक्तम् अन्तः करणं कूटस्थचैतन्यं आवरणशक्तिश्च विद्यन्ते । अहङ्कारवशात् जीवः आत्मानं कर्ता भोक्ता चावगच्छति । अहन्तां, ममता, परता च तस्मिन् प्रविष्टा भवति । मनुष्या अपि त्रिधा अर्गीकृताः पामरा विषयिणो मुमुक्षवश्चेति । कर्मणा मुक्तिर्जायते । सम्यग् दर्शनेन जीवजन्तूनां परमार्थं सत् विज्ञायते ।
जीवः चैतन्यस्वरुपः अधिष्ठानभूतः लिङ्गशरीरम् चिच्छायायाः एकत्रिकरणमात्रमस्ति । प्रत्यगात्मा आत्मनः आलोके एव दीप्तो भवति । आत्मनः प्रकाशेन प्रतिबिम्बितम् अन्तरिन्द्रियं अन्तः करणमित्युच्यते । अत्रैव अहंभावस्य अवस्थानं भवति । जीवस्य पूर्णरुपता देहेन्द्रियमनोबुद्धीनां संघाते दृश्यते । शरीराणि त्रीणि सन्ति –स्थूलशरीराणि, सूक्ष्मशरीराणि कारणशरीराणि चेति । तुरीया सुषुप्त्याख्या अवस्था अज्ञानेन जीवं विपरीतं भासयति । परिणामस्वरुपं अज्ञानी जीवः परमात्मानमेव लिङ्ग् देहमात्रं वाऽवगच्छति । किन्तु वस्तुत ईश्वरः आत्मा वा तस्मात् लिङ्गदेहात् नितान्तं पृथग्भूतो भवति । अस्य कृते विवेकस्य आवश्यकता वर्तते । विवेके सति जीवो ब्रह्मण् आत्मनोऽभेदताया ज्ञानं कर्त्तुं पार्यते । विवेकप्राप्त्यै उपायद्वयमाचष्टे –निदिध्यासनं समाधिश्च । विवेकादेव दुःखानाम् आत्यन्तिकी निवृत्तिर्जायते । तत्त्वमसीत्याकारकोऽनुभवोऽपि सम्भवति । यथोक्तमाचार्यशंकरेण-
दृष्टिं ज्ञानमयीं कृत्वा पश्येद् ब्रह्ममयं जगत् विशिष्टाद्वैतवादः –रामानुजमतानुसारं चेतनो जीवो जड जगच्चेति उभयमेव ब्रह्मणः प्रजायते । ब्रह्म तयोर्निमित्तं उपादानं चेति द्विविधं कारणं वर्तते । अतः केवलं ब्रह्मैव अद्वौत तत्त्वमस्ति । जीवो जगच्चेति उभावपि यद्यपि ब्रह्मणः समुत्पन्नौ तथापि असद्रूपौ न वर्तेते । उभौ ईश्वरतुल्यौ स्तः । यथा जीवात्मनः स्थूलशरीरं असत्यम् नास्ति । पुनरपि उभौ ब्रह्मणः उत्पन्नौ भूत्वापि तस्मात् भिन्नावेव स्तः । यथा शरीरम् आत्मा न भवितुम् अर्हति तथैव तावुभौ ब्रह्म न भवितुं शक्नुतः । स्पष्टमस्ति यत् ईश्वरो आत्मा वा अद्वैतरुपेण जीवजगतोर्द्वैतापेक्षया विशिष्यते । अतः अयं सिद्धान्तो विशिष्टाद्वैत इति कथ्यते । अत्र द्वैताद्वैतयोरुभयोश्चिन्तनयोः समावेशो दृश्यते । रामानुजाचार्यः शाङ्करमायावादं न स्वीकृतवान् अपितु भक्तिमार्गं सविशेषं प्रतिपादितवान् । अस्य परिणामोऽयमभवत् यत् अवैदिकस्य पाञ्चरात्रस्यापि वैदिकसाहित्ये प्रवेशः संजातः । रामानुजस्य विशिष्टाद्वैते ब्रह्म एकमेवास्त् । तद अनेकगुणैः परिपूर्णं वर्तते । तदेव ईश्वरः पुरुषोत्तमो वा । तस्य कुत्रापि अभावो नास्ति । तत् अद्वितीयं वर्तते, स्वलीलया एव च सृष्टिं करोति । तत् शून्येन सृष्टिं न करोति, सृष्टिस्तु तस्य स्वरुपभेदमात्रमस्ति । कारणस्वरुपेणैव तत् कार्यरुपमाप्नोति । आदावीश्वर एकमात्रं ब्रह्मरुपम् आसीत्, कालान्तरे तस्याङ्करुपेण प्रकृतेः जीवानां च आविर्भावः संजातः । प्रकृतिः जीवाश्च सर्वे ते मिथ्या नावर्तन्त् । ते ईश्वरमया ईश्वरानुशासिताश्चाभवन् । जीवः स्थूलतत्त्वमासीत्, प्रकृतिश्च सूक्ष्मम् । कल्पान्ते यदा स्थूलतत्त्वस्य लयःसूक्ष्मतत्त्वे भवति तदा तमस् मात्रम् अवशिष्टं भवति । तदेव ब्रह्मरुपं विज्ञेयं । तत् एकं भवति स्वेच्छया च अनेकं जायते ।
विशिष्टाद्वैतमतानुसारेण आराधनायाः कृते ईश्वरस्य पञ्च अवस्थाः भवन्ति-
- परावस्था (वैकुण्ठे नारायणस्वरुपाः)
- व्यूहावस्था (वासुदेवः संकर्षणः, प्रद्युम्नः, अनिरुद्धश्च)
- विभवावस्था (नारायणावताररुपाः)
- अर्न्तयामिन्नवस्था (योगादिसाधनैगम्याः)
- अर्चावस्था (प्रतिमास्वरुपाः)
ईश्वरवत् जीवोऽपि पञ्चधा प्रतिपादितः –(१) नित्यो जीवः (जन्ममृत्योः परे स्थितः (२) मुक्तो जीवः (बन्धनहीनः ईश्वर सान्निध्यं गतः) (३) केवली जीवः (बन्धनमुक्तः ईश्वरत्वं गतः ) (४) मुमुक्षर्जीवः (मोक्षाय तत्परः) (५) बद्धो जीवः ( बन्धनयुक्तः) बद्धजीवस्य कृते ईश्वरप्राप्तेस्त्रय उपायाः सन्ति –(१) कर्म (२) ज्ञानं (३) भक्तिश्च । त्रयाणां द्विजातीनां कृते भक्तिर्विशिष्टाऽस्ति । शूद्रस्य कृते आत्मसमर्पणरुपायाः प्रपत्तेरेव औचित्यं प्रतिपादितम् ।
विशिष्टाद्वैतस्य सम्प्रदायाचार्याणां मतानुसारेण प्रमाणानि त्रीणि आसन्-प्रत्यक्षप्रमाणम्, अनुमानप्रमाणम्, श्रुतिप्रमाणं चेति । जीवस्य प्रमेय ईश्वरः साध्योऽथवा लक्ष्यभूतोऽस्ति ईश्वर एव अन्तन्तः सर्वशक्तिमान् चास्ति । जीवः चेतनोवर्तते । अचेतनस्तु जडो भवति । आरम्भत एव त्रयाणां भेदः । अत्रापि मायायाः अथवा अविद्यायाः कारणता क्वापि नास्ति । अविद्या सर्वशक्तिमन्तं ब्रह्माणं कथं आवृणोतुं क्षमते । सा कथं सृष्टिञ्चापि कर्त्तुं क्षमते । सृष्टौ यत्किञ्चिदपि दृश्यमाणं भवति तद् ब्रह्म जीवजगतोर्मध्ये विद्यमानं स्वगतं स्वजातीयं विजातीयं च भेदमात्रं वर्तते । ब्रह्मण इच्छाशक्त्या सक्रियं सृष्टिचक्रं अविद्या कथमात्मनोऽनुकूलं ब्रह्मणः प्रतिकूलं च कर्तुं शक्नोति । प्रलये एकमात्रं ब्रह्मैव अवशिष्यते । प्रकृतिः तस्मिन्नेव अव्यक्तभावेन सुप्ता भवति । एवं चेत् ब्रह्म जीव-प्रकृतीनां पार्थक्यं नैव आभासते । इयमेव तस्य ब्रह्मणः कारणावस्था । कल्पान्ते सृष्टिरचनाकाले तस्य कार्यावस्था भवति । कार्यावस्थायां तद् ब्रह्म नानाभावेन नामरुपात्मकं भवति । विशिष्टाद्वैरमते ब्रह्म ईश्वरात् पृथक् न मन्यते । अत्र ब्रह्म चैतन्यमात्रमपि नास्ति । अस्मिन् ज्ञानं शक्तिः बलम् ऐश्वर्यं वीर्यं वात्सल्यं माधुर्यं च वर्तन्ते । ब्रह्मैव निमित्तं उपादानं च कारणमस्ति । जीवः स्वयं ब्रह्मरुपो भवति, किन्तु स आत्मनो ब्रह्मत्वज्ञानरहितो भवति । अयमेव विशिष्टाद्वैतमतस्य सारः ।
द्वैताद्वैतवादः-रामानुजमतमिव निम्बार्कमतेऽपि त्रीणि परमतत्त्वानि स्वीकृतानि-चित्तत्वम्, अचित तत्त्वम्, ईश्वर तत्त्वं च । चित्तस्य तात्पर्यं जीवेनैवास्ति । तत् च ज्ञानस्वरुपं । ज्ञानमयत्वाज्जीवो भोक्ताऽपि वर्तते । ज्ञानमस्य आश्रयो ज्ञाता चेति उभयरुपतामपि स आदत्ते । तस्य स्वरुपं ज्ञातव्यम् अस्ति । इन्द्रियाणां साहाय्यं विना जीवो विषयस्य ज्ञानं प्राप्तुम् अक्षयो भवति । जीवस्य एककाले ज्ञानरुपता ज्ञानाश्रयता च तथैव सिद्धा यथा सूर्यः स्वयं प्रकाशरुपोऽपि प्रकाशस्याश्रयो भवति । जीवस्य ज्ञानमपि द्विधा भवति-स्वरुपगतम् गुणगतं चेति । यद्यपि अभयोः प्रकारयोः ज्ञानाकारत्वेन अभिन्नता अस्ति तथापि धर्मधर्मिभाववशात् भिन्नताऽपि भासते । जीवः केवलं भोक्ता नास्ति सः स्वयं कर्त्तापि वर्तते । यतोहि कर्त्तव्यं विना भोक्तृत्वस्य सिद्धिर्न भवति । निम्बार्कमतानुसारेणा जीवः प्रत्येकदशायां कर्त्ता भवति । संसारिणि जीवे कर्त्तृत्वम् अनुभवसिद्धं भवति किन्तु मुक्तजीवे कर्त्तृत्वं संस्कारवशात् संभवति । “मुमुक्षर्ब्रह्मोपासीत्”। “शान्त उपासीत्” इत्यादि श्रुतिवचनानुसारेण जीवस्य मुक्तावस्थायामपि उपासनायाः क्रियारुपता सिद्यति । अचित जडं जगत् चास्ति, तस्य सृष्टिकर्त्री प्रकृतिरस्ति । कर्त्तृत्वाभिमानी आत्मा प्रकृतिगुणैः विमूढो भूत्वा जीवः सांसारिकतां प्रति प्रेरयति । इन्द्रियाधीशत्वाज्जीवः इन्द्रियाणां विषयान् भुंक्ते । जीवजगतोर्मध्ये इन्द्रियाणि कारणमात्राणि वर्तन्ते । यानि जगद्रूपिणि कर्मक्षेत्रे जीवं कर्त्तृत्वभोक्तृत्वयोरधिष्ठतारं कुर्वन्ति । जडं जगत् प्रकृत्या समुत्पन्नं भवति, अतः प्राकृतमुच्यते । प्राकृते जगति महत आरभ्य महाभूतपर्यन्तं सम्पूर्णा सृष्टिः समाहिताऽस्ति । प्रकृतिसाम्राज्यात् बहिर्भूतम् एकम् अप्राकृतं जगत् अन्यदप्यस्ति । तदस्ति स्वर्लोकः । जगतोऽतिरिक्तं कालोऽपि अचितो जडतत्त्वस्यान्तर्गतं समाहितो वर्तते । कालः अचेतनोऽस्ति, तथापि सम्पूर्णं चित् अचित् स्वसम्पृक्तं कुर्वाणोऽस्ति । जगन्नियामको भूत्वाऽपि काल ईश्वराधीनो विद्यते । स अखण्डो नित्यश्च भवति । कार्यरुपेण यद्यपि तस्य नित्यता न भासते तथापि औपाधिकं तदीयं कार्यत्वं मन्यते । निबार्क मते सगुणो ब्रह्मैव ईश्वरोऽभिमतः । सः सकलविद्यादिदोषरहितः अशेषकल्याणगुणानां निधानश्च कथितः ।ज्ञानं शक्तिः बलं ऐश्वर्यं, तेजः वीर्यं सौशील्यं वात्सल्यं कारुण्यं ईश्वरस्य नैष्ठिका गुणाः सन्ति । कल्याण्गुणास्तु अनन्ताः सन्ति, तेषु जगत् मोक्षश्च प्रधानभूतो वर्तेताम् । विश्वस्याधारभूतः परमात्मा सर्वव्यापकः, सर्वनियन्ता, निरतिशयः सूक्ष्मः, महान् चास्ति । सः अनन्तशक्तिसम्पन्नोऽस्ति । सः स्वेच्छया जगत् सृजति । चिदचिदीश्वराणां पारस्परिकं सम्बन्धं स्पष्टीकुर्वाणः प्रो. धर्मेन्द्रनाथः शास्त्री लिखति— “चिदचिदीश्वरेषु न तु सर्वथा तादात्म्यम् अभेदसम्बन्धो वाऽस्ति । यतो हि तादृशेऽभिमते तस्मिन् गुणस्वभावयोरन्तरं कथं भविष्यति ? एवमेव तेथां सम्बन्धः सर्वथा भेदसम्बन्धोऽपि नैव स्वीकर्त्तुं शक्यते, यतोहि यदि ईश्वरः जीवेभ्यः जडजगतश्च सर्वथा भिन्नोऽभविष्यत् तर्हि अनन्तः सर्वव्यापकश्च कथमभविष्यत् । तस्यां दशायां तु सः ससीमो भविष्यति । भेदस्य तात्पर्यमस्ति जीवजगतोः पृथक् सत्ता तु वर्तते, किन्तु ते उभे एव ईश्वराधीने स्तः । एवञ्चेत् परतन्त्रसत्ताभावोऽस्ति । अभेदस्यार्थोऽस्ति यत् तयोः ईश्वरात् पृथक् स्वतंत्रा सत्ता नास्ति । स्वतंत्रसत्ताभावस्तत्र दृश्यते । निम्बार्कमते प्रपत्तिरेव साधनाया मार्गोऽस्ति । यावत् ईश्वरं प्रति जीवस्य प्रपन्नभावो न भवति, तावत् जीवस्य यथार्थतः कल्याणं न सम्भवति । प्रपन्नभावे एव जीवो भगवदनुग्रहस्य भाजनं भवति । अनुग्रहे रागात्मिका भक्तिः उत्पद्यते । रागात्मिकाया भक्तेरुदयं विना भगवत्कृपा न संभवति । रागात्मिका भक्तिरेव प्रेमाभक्तिऽस्ति । भगवत्साक्षात्कार एव तस्याः परिणामो वर्तते । भगवत्साक्शात्कारस्य स्थितौ जीवः ईश्वरभावैः स्वतः व्याप्तो भवति । सर्वेभ्यः दुःखद्वन्द्वेभ्यश्च विमुच्यते । भगवत्तत्वावाप्तिरपि शरीरविच्छेदोपरन्तमेव जायते । एवं निम्बार्कमते विदेहमुक्तिरेव यथार्थमुक्तिरस्ति । जीवन्मुक्तेः परिकल्पना अत्र न विहिता ।
द्वैतवादः- माध्वसम्प्रदायः स्पष्टरुपेण द्वैतवादी अस्ति । सः अद्वैतवादस्य खण्डनं करोति । माध्वमतानुसारेण ब्रह्म, जीवः, जडश्चेति त्रयः स्वतंत्राः पदार्थाः सन्ति जीवो जडश्च ब्रह्मणो नैव उत्पद्यते । पदार्थमीमांसायाः क्षेत्रे माध्वमतेन दशपदार्थानां सत्ता अभिमता । ते दश् पदार्थाः एवमुक्ताः- (१) द्र्व्यम् (२) गुणाः, (३) कर्माणि, (४) सामान्यं (५) विशेषः (६) विशिष्टः, (७) अंशी, (८) शक्तिः (९) सादृश्यं (१०) अभावश्च । एषु द्रव्यं विंशतिधा अभिहितम्- (१) परमात्मा, (२) लक्ष्मीः (३) जीवः (४) अव्याकृत –आकाशः (५) प्रकृतिः(६) गुणत्रयम् (७) महत् तत्त्वं (८) अहंकारतत्त्वम् (९) बुद्धिः (१०) मनः (११) इन्द्रियं, (१२) मात्रा (१३) भूतानि (१४) ब्रह्माण्डम् (१५) अविद्या (१६) वर्णः (१७) अन्धकारः (१८) वासना (१९) कालः (२०) प्रतिबिम्बः । गुणेषु वैशेषिकोक्तेभ्यः चतुर्विंशतिगुणेभ्योऽतिरिक्तं शम-दम कृपा –तितिक्षासौन्दर्याणां गणनाऽपि कृता । कर्म त्रिविधम्ं निरुपितम् (१) विहितं कर्म (२) निषिद्धं कर्म (३) उदासीनं कर्म चेति । एषु उदासीनं कर्म परिस्पन्दात्मकम् अस्ति । यत्र उत्क्षेपणापक्षेपणयोरन्तर्भावो जायते । समान्यमपि द्विधा स्वीकृतम् –(१) नित्यानित्यभेदकम् (२) जात्युपाधिभेदकम् च । यः अभेदस्थितौ भेदव्यवहारस्य निर्वाहको भवति स विशेष इत्युच्यते । विशेषणेन संयुक्तः पदार्थो विशिष्टो भवति । अतएव नामरुपात्मकतया संसक्त् ईश्वरोऽपि विशिष्टो वर्तते । पदार्थः समग्ररुपेंऽशी उच्यते । शक्तिश्चतुर्धाऽस्ति – (१) अचिन्त्या शक्तिः (२) आधेया शक्तिः (३) सहजा शक्तिः (४) पद्शक्तिश्च । अचिन्त्या शक्तिः अघटितघटनायां निहिता भवति । आधेया शक्तिः अन्याहिता भवति । सहज शक्तिः कार्ये स्वभावतो विद्यमाना भवति । पदशक्तिश्च पदार्थे वाच्यवाचकसम्बन्धेन तिष्ठति ।
माध्वमते साधनायाः पञ्च अवयवाः सन्ति –(१) श्रवणं (२) मननं (३) ध्यानं (४) तारतम्यं (२) ईश्वरस्य जडापेक्षया भेदः (३) जीवस्य जडापेक्षया भेदः (४) जीवानां पारस्परिको भेदः (५) जडपदार्थानां पारस्परिको भेदः । उक्तानां पञ्चविधभेदानां परिज्ञानमेव मुक्तेः साधकमस्ति ।
मध्वाचार्येण उपासनापि द्विविधा प्रतिपादिता-(१) सततशास्त्राभ्यासरुपा (२) ध्यानरुपा च । उपासनायोगः अधिकारिभेदात् स्वीकृतः अस्ति । भगवदविषयिणि अखण्डस्मृतिरेव ध्यानमस्ति । साधनायाः क्रमे सर्वप्रथमम् अपरोक्षज्ञानेन परमा भक्तिर्जायते, पत्पश्चात् परमानुग्रहो भवति, तदनन्तरं मोक्षस्य लाभः संभवति । मोक्षोऽपि चतुर्धा मतः –(१) कर्मक्षयरुपः (२) उत्क्रान्तिरुपः (३) अविरादिमार्गरुपः (४) भोगरुपः । एत एव क्रमशः सालोक्यं, सामीप्यं सारुप्यं, सायुज्यं उच्यन्ते ।
शुद्धाद्वैतः-शुद्धाद्वैतस्य प्रवर्तक आचार्यो वल्लभाचार्य आसीत् । वल्लभाचार्यस्य मतेन ब्रह्म मायया निर्लिप्तमस्ति, अतएव च पूर्णतया विशुद्धं वर्तते । मायायाः सम्बन्धात् रहितं ब्रह्मैव एकमात्रम् अद्वैततत्त्वम् अस्ति । शुद्धे अद्वैतरुपे च ब्रह्मणः परिकल्पनया वल्लभाचार्यस्येदं मतं शुद्धाद्वैतम् इत्युच्यते । शुद्धाद्वैतमते जीवो जडश्च ब्रह्मणः भिन्नौ न स्तः, अतः उभयोः ब्रह्मरुपता सिद्ध्यति । जडजीवयोः ब्रह्मणा सह ऐक्यभावं स्वतः सारुप्यम् अस्ति, अतः तयोरैक्यमिदं शुद्धम् अद्वैतरुपमस्ति । तत्र मायायाः सम्पर्को न स्यात् । यतोहि मायायाः किमपि अस्तित्वं न भवति । ब्रह्मणो महिम्नैव यथा समानधर्मणां सत्ता पदार्थेषु दृष्टिभूता भवति, तथैव विरुद्धधर्माणां सत्ताऽपि प्रति भासते । संसारस्य सर्वेषु पदार्थेषु प्राणिषु च दृश्यमाणे साधर्म्यवैधर्म्ये ब्रह्मणो लीलायाः विकासस्य परिणाममात्रे स्तः । वल्लभमते ब्रह्मणः कोटित्रयं विनिर्दिष्टम्- (१) अधिदैविकं –परं ब्रह्म (२) आध्यात्मिकम्- अक्षरं ब्रह्म (३) आधिभौतिकम्- दृश्यमाणं जगत्
कार्यकारणयोः वस्तुतो भेदाभावात् कार्यरुपं जगत् कारणरुपाद् ब्रह्मणो भिन्नो नास्ति । इदमेव यथार्थं सत् वर्तते । यथा वेल्लितं वस्त्रं आस्तीर्णमपि तदेव भवति तथैव आविर्भावदशायां जगत्, तिरोभावस्वरुपे ब्रह्म च एकस्या एव सत्तायाः बोधकौ स्तः । जगतः आविर्भावस्तु तस्य ब्रह्मणो लीलामात्रम् अस्ति । ब्रह्म स्वेच्छया जगतः पालनं सहारं च करोति । अत्रापि ब्रह्मणो लीलैव एकमात्रं कारणं वर्तते । अस्मदेव कारणात् ब्रह्मारुपतया सदैव ब्रह्मापि नित्यमस्ति । अद्वैतवेदान्तिभिरिवान्यैरस्मदादिभिः जगत् मायिकं असत्यं वा नैवाभिमन्तुं शक्यते ।
वल्लभाचार्यस्य मते लीला विलासस्य् इच्छा अस्ति । एषा इच्छा ब्रह्मणः स्वाभाविको धर्मास्ति । अतएव एतन्निमित्तं किमपि कार्यव्यापारं ब्रह्मन आचरति । सर्ग-विसर्गादिवत् भक्तिरनुग्रहः पुष्टिर्वा ब्रह्मणो लीलैवास्ति । मर्यादावशात् ब्रह्म साधनपरतन्त्रं भवति । अतः आत्मनो मर्यादानां रक्षा तस्याभीष्टा भवति । पुष्टिमार्गे ब्रह्म साधनपरतन्त्रं नाभिमतम्, अपितु जीवानुग्रहनिमित्तमेव ब्रह्मणः सगुणावतारस्य समर्थनं विहितम् । अद्वयब्रह्मणो निर्गुणत्वेऽपि सगुणत्वाप्तौ सांसारिकजीवस्य कृते साधननिरपेक्षाया मुक्तेदर्शनमेकमात्रं कारणमस्ति । भगवत्शरणागतेः प्रपन्नभावस्य वा परिणामस्वरुपं जीवे ब्रह्मणः कारण्यम् उत्पद्यते ।
अक्षरं ब्रह्म क्षरपुरुषापेक्षया अर्थात् प्रकृत्यपेक्षया श्रेष्ठमस्ति, किन्तु परं ब्रह्म ततोऽपि श्रेष्ठं वर्तते । अक्षरब्रह्माणि आनन्दांशस्य किञ्चिन्पात्रे तिरोधानं भवति, पुरुषोत्तमस्तु आनन्देन परिपूर्णो भवति । क्षरातीतोऽक्षर उत्तमतया पुरुषोत्तम इति कथ्यते । एवं ब्रह्मण एव पुरुषोत्तमसंज्ञा जायते । सः पुरुषोत्तमः भक्तयैव गम्यः । क्षरपुरुषः (प्रकृतिरथवा जडं जगत । यद्यपि ब्रह्मरुपतया नित्यमस्ति तथापि विशुद्धज्ञानेनैव स बोध्यो भवति । यद्यपि ज्ञानी जनो ज्ञानबलेन अक्षरं ब्रह्मापि अधिगच्छति तथापि पुरुषोत्तमस्य परब्रह्मणः प्राप्तिस्तु अनन्य शरणागतिस्वरुपया भक्तयैव सम्भाव्यते ।
ब्रह्म स्वेच्छया जगदुत्पत्तेरन्तरं स्वकीयानाम् आनन्दादिगुणानां अंशान् तिरोहितान् विधाय स्वयं जीवरुपतां गृह्णाति । ब्रह्मणो जीवोत्पत्तिरग्निस्फुलिंगसदृशी अभिमता । यथा अग्निस्फुलिङ्गम् अग्निना उत्पन्नमपि अग्न्यपेक्षया भिन्नं प्रति भाति, तथैव ब्रह्मापेक्षया जीवः पृथक् विभाति किन्तु यथार्थतः यथा अग्निस्फुलिङ्गम् अग्नेः पृथक् न भवति तथैव जीवब्रह्मणोर्मध्येऽपि पार्थक्यं न भवति । वल्लभमतेन जीवो ज्ञाता ज्ञानम् अणुरुपं चास्ति । ब्रह्मणोऽविकृतात् संदशात् जडस्य निर्गमनं जायते, अविकृतचिदंशाच्च जीवस्य निर्गमनं सम्भवति । जडस्य निर्गमनकाले यथा चिदंशः आनन्दांशश्च तिरोदधतः तथैव जीवस्य निर्गमनकाले केवलम् आनन्दांश एव तिरोहितो भवति । इयमेव ब्रह्मणः सृष्टिप्रक्रिया सम्प्रोक्ता ।
वल्लभमतानुसारेण जगत् संसारश्च् पृथक्-पृथक् स्तः । ईश्वरेच्छायाः विकासेन संदशात् प्रादुर्भूतः पदार्थः जगदित्युत्यते, किन्तु पञ्चपर्वाया अविद्यायाः परिणामस्वरुपं जीवेन उपकल्पितानां मोहममतादिपदार्थानां संघातः “ संसारः” इति संज्ञां लभते ।अविद्यायाः सत्त्वादेव लोकस्य सत्त्वं सिद्ध्यति । ज्ञाने सति संसारो नश्यति, तथापि ब्रह्मरुपतया जगतः सत्त्वं सार्वकालिकं भवति । तस्य न कदापि विनाशो भवति । जगति विद्यमानो जीवो भक्तयैव केवलं ब्रह्माप्तुं क्षमते । भक्तयैव च भगवदनुग्रहः सम्भवति । श्रीमदभागवते प्रोक्तस्य “पोषणं तदुनग्रहः” इत्यस्य कथनस्यानुसारं भगवदनुग्रह एव पुष्टिसंज्ञकोऽस्ति । अस्यैव प्राधान्येन प्रतिपादनात् इदं मतं पुष्टिमार्गीय मित्यपि कथितम् । वल्लभाचार्यस्य पुष्टिमार्गे भक्तिद्विधा स्वीकृता-
- मर्यादाः भक्तिः
- पुष्टिभक्तिश्च
भगवच्चरणारविन्दयोर्भक्तिः मर्यादा भक्तिरस्ति किन्तु भगवन्मुखारविन्दस्य भक्तिः पुष्टिभक्तिः कथिता । मर्यादाभक्तौ फलाकांक्षा निगूढा भवति, किन्तु पुष्टिभक्तौ फलाकांक्षाया लेशोऽपि न भवति । मर्यादाभक्त्या सायुज्यं प्राप्यते, किन्तु पुष्टिभक्त्या ब्रह्मणोभेदताया याथार्थ्येन बोधो भवति । इदमेव पुष्टिमार्गस्य मूलभूतं रहस्यं भवति । भगवदनुग्रहस्य परिणामस्वरुपं स्व स्वरुपापत्तेः प्राप्तिरपि वल्लभमते मुक्तिरेवोद्दिष्टा ।


text:
यजुर्वेदः
यजूंषि गद्यानि । अध्वर्युणा यज्ञे उपयुज्यमाना मन्त्रा एवात्र यजुर्वेदे सङ्कलिताः, यज्ञस्य वास्तविकं विधानमध्वर्युरेव करोति, अतोऽयं यजुर्वेदो यज्ञविधेरतिसन्निकृष्टं सम्बन्धं रक्षति । यजुर्वेदो द्विप्रकारकः, कृष्णयजुः शुक्लयजुश्च । पौराणिकाः कथयन्ति – व्यासो वैशम्पायनाय वेदं प्रोवाच, स स्वशिष्याय याज्ञवल्क्याय । कुतोऽपि कारणाद् रुष्टो वैशम्पायनो याज्ञवल्क्यमुवाच – देहि मदधीतं वेदमिति । याज्ञवल्क्यो गुरुवचनपालनाय ततोऽधीतं वेदं सद्योवान्तवान् । अन्ये वैशम्पायनशिष्यास्तित्तिरिरुपं धृत्वा याज्ञवल्क्येन वान्तं वेदं गृहीतवन्तः । स एवायं वान्तगृहीतो वेदः कृष्णयजुर्वेदः ।
वैशम्पायने कुपिते ततोऽधीतं वेदं विसृज्य याज्ञवल्क्यः पुनर्वेदाधिगतये सूर्यमाराधयामास, ततश्च वेदमापततोऽयं वेदः शुक्लयजुर्वेदनाम्नाऽप्रथत । अनयोर्वेदयोर्महदन्तरम् । शुक्लयजुर्वेदे विनियोगवाक्यरहिताः केवला मन्त्रा विद्यन्ते, कृष्णयजुर्वेदे तु विनियोग वाक्यानि मन्त्राश्च । अतोऽमिश्रितरूपतया शुक्लयजुर्वेदः, मिश्रितरूपतया च कृष्णयजुर्वेद इति संज्ञा जातेत्यपि लोकाः कथयन्ति ।
सोऽयं यजुर्वेदः ४० अध्यायान्, ३०३ अनुवाकान्, १९७५ कण्डिका (मन्त्रान्), २९६२५ शब्दान्, ८८८७५ अक्षराणि च बिभर्ति । अस्य वेदस्य प्रथमेऽध्याये दर्शपौर्णमासौ, द्वितीये पिण्डपितृयज्ञः, तृतीयेऽग्निहोत्रं चातुर्मास्येष्टिः, चतुर्थाध्यायादष्टादशाध्यायपर्यन्तम् अग्निः चयनम्, उखाभरणम्, चितयः रुद्रहः, शतरुद्रियम् वसोर्धारा, राष्ट्रभृच्च । एकोनविंशतितमाध्यायात् परिशिष्टमारभ्यते, विशे एकविंशे च सोमसम्पादनविधिः, तदनु पञ्चविंशतिपर्यन्तमश्वमेधः ततः शेषे भागे पुरुषमेधसर्वमेधपुतृमेधादिविवरणञ्च प्रपञ्चितम् । अन्तिमश्चाध्याय ईशावास्योपनिषद्रूपः ।
शुक्लयजुर्वेदस्य वाजसनेयिसंहिता कथ्यते । तादृशनामकरणे बीजं त्विदं कथ्यते यत् याज्ञवल्क्येनाराधितः सूर्यो वाजी भूत्वा तस्मै वेदं प्रोक्तवान् अतस्तदुक्ता संहिता वाजसनेयी संहिता समाख्याता । शुक्लयजुर्वेदस्य माध्यन्दिनशाखा कण्वशाखा चेति द्वे शाखे । प्रथमा उत्तरभारते प्राप्यते, द्वितीया च महाराष्ट्रे । अनयोः शाखयोः संहिते भिन्ने सत्यावपि स्वल्पमेव भेदं धारयतः , बहुष्वंशेषु तुल्यता वर्त्तते । कृष्णयजुर्वेदस्य चतस्रः शाखा-प्राप्यन्ते –
- तैत्तिरीयशाखा –इयं प्रधानशाखा, अत्र सप्तखण्डाः, ते च खण्डाः अष्टकशब्देन काण्डशब्देन च व्यवह्रियन्ते । प्रतिकाण्डं कतिपयेऽध्याया, ये प्रपाठकनाम्ना ख्याताः । इमे प्रपाठका बहुष्वनुवाकेषु विभक्ताः सन्ति ।
- मैत्रायणीसंहिता इमे द्वे अपि संहिते तैत्तिरीय –संहितामनुकुरुतः,
- काठकसंहिता केवलं क्रमे यत्र तत्र पार्थक्यं विद्यते ।
आध्वर्युकर्मसम्पादनाय यजुषां संकलनं यत्रास्ति सा यजुर्वेदसंहिता इत्युच्यते । यजुष् शब्दस्य व्याख्या भिन्नभिन्नरूपेण भवति । यथा- अनियताक्षरावसानो यजुः, गद्यात्मको यजुः,शेषे यजुश्शब्द इत्यादयः । परन्तु एतेषां तात्पर्यं एकमेव भवति यत् ऋग् सामादिभ्यः भिन्नानां गद्यात्मकमन्त्राणां अभिधानमेव यजुः ।
यजुर्वेदस्य विभागः[सम्पादयतु]
यजुर्वेदः द्विधा विभज्यते । यथा –शुक्लयजुर्वेदः, कृष्णयजुर्वेदश्चेति । तत्र ब्रह्मसम्प्रदायस्य प्रतिनिधिः कृष्णयजुर्वेदो भवति , आदित्यसम्प्रदायस्य प्रतिनिधिश्च शुक्लयजुर्वेदोऽस्ति ।शुक्लयजुर्वेदस्य मन्त्रसंहिता वाजसनेयीसंहिता इत्युच्यते । कृष्णयजुर्वेदस्य संहिता च मैत्रायणीसंहिता इति कथ्यते ।
आर्याणां कुरुषु अधिनिवेशकाले संग्रथितो यजुर्वेद इति अभिप्रायः । यजुर्वेदस्य अध्वरवेद इति नामान्तरमस्ति । यजुषः एकोत्तरशतं शाखाः सन्ति इति पतञ्जलिः प्रपञ्चहृदयकारः च प्रस्तौति । वाजसनेयापरनाम कृष्णयजुवेदः गद्यपद्यात्मा । यदीया रचना विश्ववश्या देदीप्यते ।
यजुर्वेदस्य शाखाः[सम्पादयतु]
वायुपुराणानुसारं यजुर्वेदस्य ८६ शाखाः भवन्ति । चरणव्यूहाधारेणा अस्य ४३ शाखाः भवन्ति । पतञ्जलिमहाभाष्यकारेण अस्य एकशतशाखाः सन्तीति स्वीक्रियते । शुक्लयजुर्वेदस्य प्रधानशाखाद्वयं वर्त्तेते । यथा –माध्यन्दिनशाखा, काण्वशाखा च । कृष्णयजुर्वेदस्य चतस्रः शाखाः प्रधानाः भवन्ति । यथा – तैत्तिरीयशाखा, मैत्रायणी शाखा, कठशाखा, कपिष्ठलकठशाखा च ।
पश्यतु[सम्पादयतु]
शुक्ल यजुर्वेदः मुख्यतया यज्ञस्य कृते एव अस्ति ।