text:
।।श्रीः।।
।।शिवाभ्यां नमः।।
।।शिवानन्द-लहरी।।
कलाभ्यां चूडालंकृत-शशि कलाभ्यां निज तपः-
फलाभ्यां भक्तेषु प्रकटित-फलाभ्यां भवतु मे ।
शिवाभ्यामस्तोक-त्रिभुवन-शिवाभ्यां हृदि
पुनर्भवाभ्यामानन्द-स्फुरदनुभवाभ्यां नतिरियम् ।।1।।
गलन्ती शंभो त्वच्चरित-सरितः किल्बिषरजो
दलन्ती धीकुल्या-सरणिषु पतन्ती विजयताम् ।
दिशन्ती संसार-भ्रमण-परितापोपशमनं
वसन्ती मच्चेतो-हृदभुवि शिवानन्द-लहरी ।।2।।
त्रयी-वेद्यं हृद्यं त्रि-पुर-हरमाद्यं त्रि-नयनं
जटा-भारोदारं चलदुरग-हारं मृग धरम् ।
महा-देवं देवं मयि सदय-भावं पशुपतिं
चिदालंबं सांबं शिवमति-विडंबं हृदि भजे ।।3।।
सहस्रं वर्तन्ते जगति विबुधाः क्षुद्र-फलदा
न मन्ये स्वप्ने वा तदनुसरणं तत्कृत-फलम् ।
हरि-ब्रह्मादीनामपि निकट-भाजां-असुलभं
चिरं याचे शंभो शिव तव पदांभोज-भजनम् ।।4।।
स्मृतौ शास्त्रे वैद्ये शकुन-कविता-गान-फणितौ
पुराणे मन्त्रे वा स्तुति-नटन-हास्येष्वचतुरः।
कथं राज्ञां प्रीतिर्भवति मयि कोऽहं पशुपते
पशुं मां सर्वज्ञ प्रथित-कृपया पालय विभो ।।5।।
घटो वा मृत्पिण्डोऽप्यणुरपि च धूमोऽग्निरचलः
पटो वा तन्तुर्वा परिहरति किं घोर-शमनम् ।
वृथा कण्ठ-क्षोभं वहसि तरसा तर्क-वचसा
पदांभोजं शंभोर्भज परम-सौख्यं व्रज सुधीः ।।6।।
मनस्ते पादाब्जे निवसतु वचः स्तोत्र-फणितौ
करौ चाभ्यर्चायां श्रुतिरपि कथाकर्णन-विधौ ।
तव ध्याने बुद्धिर्नयन-युगलं मूर्ति-विभवे
पर-ग्रन्थान् कैर्वा परमशिव जाने परमतः ।।7।।
यथा बुद्धिश्शुक्तौ रजतमिति काचाश्मनि मणिः
जले पैष्टे क्षीरं भवति मृग-तृष्णासु सलिलम् ।
तथा देव-भ्रान्त्या भजति भवदन्यं जड जनो
महा-देवेशं त्वां मनसि च न मत्वा पशुपते ।।8।।
गभीरे कासारे विशति विजने घोर-विपिने
विशाले शैले च भ्रमति कुसुमार्थं जड-मतिः ।
समर्प्यैकं चेतस्सरसिजं उमा-नाथ भवते
सुखेनावस्थातुं जन इह न जानाति किमहो ।। 9 ।।
नरत्वं देवत्वं नग-वन-मृगत्वं मशकता
पशुत्वं कीटत्वं भवतु विहगत्वादि-जननम् ।
सदा त्वत्पादाब्ज-स्मरण-परमानन्द-लहरी
विहारासक्तं चेद् हृदयमिह किं तेन वपुषा ।।10।।
वटुर्वा गेही वा यतिरपि जटी वा तदितरो
नरो वा यः कश्चिद्-भवतु भव किं तेन भवति ।
यदीयं हृत्पद्मं यदि भवदधीनं पशु-पते
तदीयस्त्वं शंभो भवसि भव भारं च वहसि ।।11।।
गुहायां गेहे वा बहिरपि वने वाऽद्रि-शिखरे
जले वा वह्नौ वा वसतु वसतेः किं वद फलम् ।
सदा यस्यैवान्तःकरणमपि शंभो तव पदे
स्थितं चेद् योगोऽसौ स च परम-योगी स च सुखी ।।12।।
असारे संसारे निज-भजन-दूरे जडधिया
भ्रमन्तं मामन्धं परम-कृपया पातुमुचितम् ।
मदन्यः को दीनस्तव कृपण रक्षाति-निपुणः-
त्वदन्यः को वा मे त्रि-जगति शरण्यः पशु-पते ।।13।।
प्रभुस्त्वं दीनानां खलु परम-बन्धुः पशु-पते
प्रमुख्योऽहं तेषामपि किमुत बन्धुत्वमनयोः ।
त्वयैव क्षन्तव्याः शिव मदपराधाश्च सकलाः
प्रयत्नात्कर्तव्यं मदवनमियं बन्धु-सरणिः ।।14।।
उपेक्षा नो चेत् किं न हरसि भवद्ध्यान-विमुखां
दुराशा-भूयिष्ठां विधि-लिपिमशक्तो यदि भवान् ।
शिरस्तद्वैधात्रं न नखलु सुवृत्तं पशु-पते
कथं वा निर्यत्नं कर-नख-मुखेनैव लुलितम् ।।15।।
विरिञ्चिर्दीर्घायुर्भवतु भवता तत्पर-शिरश्चतुष्कं
संरक्ष्यं स खलु भुवि दैन्यं लिखितवान् ।
विचारः को वा मां विशद-कृपया पाति शिव ते
कटाक्ष-व्यापारः स्वयमपि च दीनावन-परः ।।16।।
फलाद्वा पुण्यानां मयि करुणया वा त्वयि विभो
प्रसन्नेऽपि स्वामिन् भवदमल-पादाब्ज-युगलम् ।
कथं पश्येयं मां स्थगयति नमः-संभ्रम-जुषां
निलिंपानां श्रेणिर्निज-कनक-माणिक्य-मकुटैः ।।17।।
त्वमेको लोकानां परम-फलदो दिव्य-पदवीं
वहन्तस्त्वन्मूलां पुनरपि भजन्ते हरि-मुखाः ।
कियद्वा दाक्षिण्यं तव शिव मदाशा च कियती
कदा वा मद्रक्षां वहसि करुणा-पूरित-दृशा ।।18।।
दुराशा-भूयिष्ठे दुरधिप-गृह-द्वार-घटके
दुरन्ते संसारे दुरित-निलये दुःख जनके ।
मदायासं किं न व्यपनयसि कस्योपकृतये
वदेयं प्रीतिश्चेत् तव शिव कृतार्थाः खलु वयम् ।।19।।
सदा मोहाटव्यां चरति युवतीनां कुच-गिरौ
नटत्याशा-शाखास्वटति झटिति स्वैरमभितः ।
कपालिन् भिक्षो मे हृदय-कपिमत्यन्त-चपलं
दृढं भक्त्या बद्ध्वा शिव भवदधीनं कुरु विभो ।।20।।
धृति-स्तंभाधारं दृढ-गुण निबद्धां सगमनां
विचित्रां पद्माढ्यां प्रति-दिवस-सन्मार्ग-घटिताम् ।
स्मरारे मच्चेतः-स्फुट-पट-कुटीं प्राप्य विशदां
जय स्वामिन् शक्त्या सह शिव गणैस्सेवित विभो ।।21।।
प्रलोभाद्यैः अर्थाहरण पर-तन्त्रो धनि-गृहे
प्रवेशोद्युक्तस्सन् भ्रमति बहुधा तस्कर-पते
इमं चेतश्चोरं कथमिह सहे शंकर विभो
तवाधीनं कृत्वा मयि निरपराधे कुरु कृपाम् ।।22।।
करोमि त्वत्पूजां सपदि सुखदो मे भव विभो
विधित्वं विष्णुत्वम् दिशसि खलु तस्याः फलमिति ।
पुनश्च त्वां द्रष्टुं दिवि भुवि वहन् पक्षि-मृगतां-
अदृष्ट्वा तत्खेदं कथमिह सहे शंकर विभो ।।23।।
कदा वा कैलासे कनक-मणि-सौधे सह-गणैः-
वसन् शंभोरग्रे स्फुट-घटित मूर्धांजलि-पुटः ।
विभो सांब स्वामिन् परमशिव पाहीति निगदन्
विधातॄणां कल्पान् क्षणमिव विनेष्यामि सुखतः ।।24।।
स्तवैर्ब्रह्मादीनां जय-जय-वचोभिः नियमानां
गणानां केलीभिः मदकल-महोक्षस्य ककुदि ।
स्थितं नील-ग्रीवं त्रि-नयनं-उमाश्लिष्ट-वपुषं
कदा त्वां पश्येयं कर-धृत-मृगं खण्ड-परशुम् ।।25।।
कदा वा त्वां दृष्ट्वा गिरिश तव भव्यांघ्रि-युगलं
गृहीत्वा हस्ताभ्यां शिरसि नयने वक्षसि वहन् ।
समाश्लिष्याघ्राय स्फुट-जलज-गन्धान् परिमलान्-
अलभ्यां ब्रह्माद्यैः मुदमनुभविष्यामि हृदये ।।26।।
करस्थे हेमाद्रौ गिरिश निकटस्थे धन-पतौ
गृहस्थे स्वर्भूजाऽमर-सुरभि-चिन्तामणि-गणे ।
शिरस्थे शीतांशौ चरण-युगलस्थे-अखिल शुभे
कमर्थं दास्येऽहं भवतु भवदर्थं मम मनः ।।27।।
सारूप्यं तव पूजने शिव महा-देवेति संकीर्तने
सामीप्यं शिव भक्ति-धुर्य-जनता-सांगत्य-संभाषणे ।
सालोक्यं च चराचरात्मक तनु-ध्याने भवानी-पते
सायुज्यं मम सिद्धिमत्र भवति स्वामिन् कृतार्थोस्म्यहम् ।।28।।
त्वत्पादांबुजमर्चयामि परमं त्वां चिन्तयाम्यन्वहं
त्वामीशं शरणं व्रजामि वचसा त्वामेव याचे विभो ।
वीक्षां मे दिश चाक्षुषीं सकरुणां दिव्यैश्चिरं प्रार्थितां
शंभो लोक-गुरो मदीय-मनसः सौख्योपदेशं कुरु ।।29।।
वस्त्रोद्धूत विधौ सहस्र-करता पुष्पार्चने विष्णुता
गन्धे गन्ध-वहात्मताऽन्न-पचने बहिर्मुखाध्यक्षता ।
पात्रे कांचन-गर्भतास्ति मयि चेद् बालेन्दु चूडा-मणे
शुश्रूषां करवाणि ते पशु-पते स्वामिन् त्रि-लोकी-गुरो ।।30।।
नालं वा परमोपकारकमिदं त्वेकं पशूनां पते
पश्यन् कुक्षि-गतान् चराचर-गणान् बाह्य-स्थितान् रक्षितुम् ।
सर्वामर्त्य-पलायनौषधं अति-ज्वाला-करं भी-करं
निक्षिप्तं गरलं गले न गलितं नोद्गीर्णमेव-त्वया ।।31।।
ज्वालोग्रस्सकलामराति-भयदः क्ष्वेलः कथं वा त्वया
दृष्टः किं च करे धृतः कर-तले किं पक्व जंबू-फलम् ।
जिह्वायां निहितश्च सिद्ध-घुटिका वा कण्ठ-देशे भृतः
किं ते नील-मणिर्विभूषणमयं शंभो महात्मन् वद ।।32।।
नालं वा सकृदेव देव भवतस्सेवा नतिर्वा नुतिः
पूजा वा स्मरणं कथा-श्रवणमप्यालोकनं मादृशाम् ।
स्वामिन्नस्थिर-देवतानुसरणायासेन किं लभ्यते
का वा मुक्तिरितः कुतो भवति चेत् किं प्रार्थनीयं तदा ।।33।।
किं ब्रूमस्तव साहसं पशु-पते कस्यास्ति शंभो
भवद्धैर्यं चेदृशमात्मनः स्थितिरियं चान्यैः कथं लभ्यते ।
भ्रश्यद्देव-गणं त्रसन्मुनि-गणं नश्यत्प्रपञ्चं लयं
पश्यन्निर्भय एक एव विहरत्यानन्द-सान्द्रो भवान् ।।34।।
योग-क्षेम-धुरंधरस्य सकलःश्रेयः प्रदोद्योगिनो
दृष्टादृष्ट-मतोपदेश-कृतिनो बाह्यान्तर-व्यापिनः ।
सर्वज्ञस्य दया-करस्य भवतः किं वेदितव्यं मया
शंभो त्वं परमान्तरंग इति मे चित्ते स्मराम्यन्वहम् ।।35।।
भक्तो भक्ति-गुणावृते मुदमृता-पूर्णे प्रसन्ने मनः
कुम्भे सांब तवांघ्रि-पल्लव युगं संस्थाप्य संवित्फलम् ।
सत्त्वं मन्त्रमुदीरयन्निज शरीरागार शुद्धिं वहन्
पुण्याहं प्रकटी करोमि रुचिरं कल्याणमापादयन् ।।36।।
आम्नायांबुधिमादरेण सुमनस्संघाः-समुद्यन्मनो
मन्थानं दृढ भक्ति-रज्जु-सहितं कृत्वा मथित्वा ततः ।
सोमं कल्प-तरुं सुपर्व-सुरभिं चिन्ता-मणिं धीमतां
नित्यानन्द-सुधां निरन्तर-रमा-सौभाग्यमातन्वते ।।37।।
प्राक्पुण्याचल-मार्ग-दर्शित-सुधा-मूर्तिः प्रसन्नश्शिवः
सोमस्सद्-गुण-सेवितो मृग-धरः पूर्णास्तमो मोचकः ।
चेतः पुष्कर लक्षितो भवति चेदानन्द-पाथो निधिः
प्रागल्भ्येन विजृंभते सुमनसां वृत्तिस्तदा जायते ।।38।।
धर्मो मे चतुरंघ्रिकः सुचरितः पापं विनाशं गतं
काम-क्रोध-मदादयो विगलिताः कालाः सुखाविष्कृताः ।
ज्ञानानन्द-महौषधिः सुफलिता कैवल्य नाथे सदा
मान्ये मानस-पुण्डरीक-नगरे राजावतंसे स्थिते ।।39।।
धी-यन्त्रेण वचो-घटेन कविता-कुल्योपकुल्याक्रमैः-
आनीतैश्च सदाशिवस्य चरितांभोराशि-दिव्यामृतैः ।
हृत्केदार-युताश्च भक्ति-कलमाः साफल्यमातन्वते
दुर्भिक्षान्मम सेवकस्य भगवन् विश्वेश भीतिः कुतः ।।40।।
पापोत्पात-विमोचनाय रुचिरैश्वर्याय मृत्युं-जय
स्तोत्र-ध्यान-नति-प्रदिक्षिण-सपर्यालोकनाकर्णने ।
जिह्वा-चित्त-शिरोंघ्रि-हस्त-नयन-श्रोत्रैरहं प्रार्थितो
मामाज्ञापय तन्निरूपय मुहुर्मामेव मा मेऽवचः ।।41।।
गांभीर्यं परिखा-पदं घन-धृतिः प्राकार उद्यद्गुण
स्तोमश्चाप्त बलं घनेन्द्रिय-चयो द्वाराणि देहे स्थितः ।
विद्या-वस्तु-समृद्धिरित्यखिल-सामग्री-समेते सदा
दुर्गाति-प्रिय-देव मामक-मनो-दुर्गे निवासं कुरु ।।42।।
मा गच्छ त्वमितस्ततो गिरिश भो मय्येव वासं कुरु
स्वामिन्नादि किरात मामक-मनः कान्तार-सीमान्तरे ।
वर्तन्ते बहुशो मृगा मद-जुषो मात्सर्य-मोहादयः
तान् हत्वा मृगया विनोद रुचिता-लाभं च संप्राप्स्यसि ।।43।।
कर-लग्न मृगः करीन्द्र-भंगो
घन शार्दूल-विखण्डनोऽस्त-जन्तुः ।
गिरिशो विशदाकृतिश्च चेतः
कुहरे पञ्च मुखोस्ति मे कुतो भीः ।।44।।
छन्दश्शाखि शिखान्वितैः द्विज-वरैः संसेविते शाश्वते
सौख्यापादिनि खेद-भेदिनि सुधा-सारैः फलैर्दीपिते ।
चेतः पक्षि शिखा-मणे त्यज वृथा संचारं अन्यैरलं
नित्यं शंकर-पाद-पद्म-युगली-नीडे विहारं कुरु ।।45।।
आकीर्णे नख-राजि-कान्ति-विभवैरुद्यत्-सुधा-वैभवैः
आधौतेपि च पद्म-राग-ललिते हंस-व्रजैराश्रिते ।
नित्यं भक्ति-वधू गणैश्च रहसि स्वेच्छा-विहारं कुरु
स्थित्वा मानस-राज-हंस गिरिजा नाथांघ्रि-सौधान्तरे ।।46।।
शंभु-ध्यान-वसन्त-संगिनि हृदारामे-अघ-जीर्णच्छदाः
स्रस्ता भक्ति लताच्छटा विलसिताः पुण्य-प्रवाल-श्रिताः ।
दीप्यन्ते गुण-कोरका जप-वचः पुष्पाणि सद्वासना
ज्ञानानन्द-सुधा-मरन्द-लहरी संवित्फलाभ्युन्नतिः ।।47।।
नित्यानन्द-रसालयं सुर-मुनि-स्वान्तांबुजाताश्रयं
स्वच्छं सद्द्विज-सेवितं कलुष-हृत् सद्वासनाविष्कृतम् ।
शंभु-ध्यान-सरोवरं व्रज मनो-हंसावतंस स्थिरं
किं क्षुद्राश्रय-पल्वल-भ्रमण-संजात-श्रमं प्राप्स्यसि ।।48।।
आनन्दामृत-पूरिता हर-पदांभोजालवालोद्यता
स्थैर्योपघ्नमुपेत्य भक्ति लतिका शाखोपशाखान्विता ।
उच्छैर्मानस कायमान-पटलीमाक्रंय निष्कल्मषा
नित्याभीष्ट फल-प्रदा भवतु मे सत्कर्म संवर्धिता ।।49।।
सन्ध्यारंभ-विजृंभितं श्रुति-शिर स्थानान्तराधिष्ठितं
सप्रेम भ्रमराभिराममसकृत् सद्वासना शोभितम् ।
भोगीन्द्राभरणं समस्त सुमनःपूज्यं गुणाविष्कृतं
सेवे श्रीगिरि मल्लिकार्जुन महा-लिंगं शिवालिंगितम् ।।50।।
भृंगीच्छा-नटनोत्कटः करि-मद-ग्राही स्फुरन्-
माधवाह्लादो नाद-युतो महासित-वपुः पंचेषुणा चादृतः ।
सत्पक्षस्सुमनो-वनेषु स पुनः साक्षान्मदीये मनो
राजीवे भ्रमराधिपो विहरतां श्रीशैल-वासी विभुः ।।51।।
कारुण्यामृत-वर्षिणं घन-विपद्-ग्रीष्मच्छिदा-कर्मठं
विद्या-सस्य-फलोदयाय सुमनस्संसेव्यं इच्छाकृतिम् ।
नृत्यद्भक्त-मयूरं अद्रि-निलयं चंचज्जटा मण्डलं
शंभो वांछति नील-कन्धर सदा त्वां मे मनश्चातकः ।।52।।
आकाशेन शिखी समस्त फणिनां नेत्रा कलापी
नताऽनुग्राहि प्रणवोपदेश निनदैः केकीति यो गीयते
श्यामां शैल समुद्भवां घन-रुचिं दृष्ट्वा नटन्तं मुदा
वेदान्तोपवने विहार-रसिकं तं नील-कण्ठं भजे ।।53।।
सन्ध्या घर्म-दिनात्ययो हरि-कराघात-प्रभूतानक-
ध्वानो वारिद गर्जितं दिविषदां दृष्टिच्छटा चंचला ।
भक्तानां परितोष बाष्प विततिर्वृष्टिर्मयूरी शिवा
यस्मिन्नुज्ज्वल ताण्डवं विजयते तं नील-कण्ठं भजे ।।54।।
आद्यायामित तेजसे श्रुति पदैर्वेद्याय साध्याय ते
विद्यानन्द-मयात्मने त्रि-जगतस्संरक्षणोद्योगिने ।
ध्येयायाखिल योगिभिस्सुर-गणैर्गेयाय मायाविने
संयक् ताण्डव संभ्रमाय जटिने सेयं नतिश्शंभवे ।।55।।
नित्याय त्रिगुणात्मने पुर-जिते कात्यायनी श्रेयसे
सत्यायादि कुटुम्बिने मुनि-मनः प्रत्यक्ष चिन्मूर्तये ।
माया सृष्ट जगत्त्रयाय सकलाम्नायान्त संचारिणे
सायं ताण्डव संभ्रमाय जटिने सेयं नतिश्शंभवे ।।56।।
नित्यं स्वोदर पोषणाय सकलानुद्दिश्य वित्ताशया
व्यर्थं पर्यटनं करोमि भवतस्सेवां न जाने विभो ।
मज्जन्मान्तर पुण्य-पाक बलतस्त्वं शर्व सर्वान्तरः-
तिष्ठस्येव हि तेन वा पशु-पते ते रक्षणीयोऽस्म्यहम् ।।57।।
एको वारिज बान्धवः क्षिति-नभो व्याप्तं तमो-मण्डलं
भित्वा लोचन-गोचरोपि भवति त्वं कोटि-सूर्य प्रभः ।
वेद्यः किं न भवस्यहो घन-तरं कीदृङ्-भवेन्-मत्तमस्-
तत्सर्वं व्यपनीय मे पशु-पते साक्षात् प्रसन्नो भव ।।58।।
हंसः पद्म-वनं समिच्छति यथा नीलांबुदं चातकः
कोकः कोक-नद प्रियं प्रति-दिनं चन्द्रं चकोरस्तथा ।
चेतो वाञ्छति मामकं पशु-पते चिन्मार्ग मृग्यं विभो
गौरी नाथ भवत्पदाब्ज-युगलं कैवल्य सौख्य-प्रदम् ।।59।।
रोधस्तोयहृतः श्रमेण पथिकश्छायां तरोर्वृष्टितः
भीतः स्वस्थ गृहं गृहस्थं अतिथिर्दीनः प्रभं धार्मिकम् ।
दीपं सन्तमसाकुलश्च शिखिनं शीतावृतस्त्वं तथा
चेतस्सर्व भयापहं व्रज सुखं शंभोः पदांभोरुहम् ।।60।।
अंकोलं निज बीज सन्ततिरयस्कान्तोपलं सूचिका
साध्वी नैज विभुं लता क्षिति-रुहं सिन्धुस्सरिद् वल्लभम् ।
प्राप्नोतीह यथा तथा पशु-पतेः पादारविन्द-द्वयं
चेतो-वृत्तिरुपेत्य तिष्ठति सदा सा भक्तिरित्युच्यते ।।61।।
आनन्दाश्रुभिरातनोति पुलकं नैर्मल्यतश्छादनं
वाचा शंख मुखे स्थितैश्च जठरा-पूर्तिं चरित्रामृतैः ।
रुद्राक्षैर्भसितेन देव वपुषो रक्षां भवद्भावना-
पर्यंके विनिवेश्य भक्ति जननी भक्तार्भकं रक्षति ।।62।।
मार्गावर्तित पादुका पशु-पतेरङ्गस्य कूर्चायते
गण्डूषांबु निषेचनं पुर-रिपोर्दिव्याभिषेकायते
किंचिद्भक्षित मांस-शेष-कबलं नव्योपहारायते
भक्तिः किं न करोत्यहो वन-चरो भक्तावतंसायते ।।63।।
वक्षस्ताडनमन्तकस्य कठिनापस्मार संमर्दनं
भूभृत् पर्यटनं नमत्सुर-शिरः कोटीर संघर्षणम् ।
कर्मेदं मृदुलस्य तावक-पद द्वन्द्वस्य गौरी-पते
मच्चेतो मणि-पादुका विहरणं शंभो सदांगी-कुरु ।।64।।
वक्षस्ताडन शंकया विचलितो वैवस्वतो निर्जराः
कोटीरोज्ज्वल रत्न-दीप-कलिका नीराजनं कुर्वते ।
दृष्ट्वा मुक्ति-वधूस्तनोति निभृताश्लेषं भवानी-पते
यच्चेतस्तव पाद-पद्म-भजनं तस्येह किं दुर्लभम् ।।65।।
क्रीडार्थं सृजसि प्रपंचमखिलं क्रीडा-मृगास्ते जनाः
यत्कर्माचरितं मया च भवतः प्रीत्यै भवत्येव तत् ।
शंभो स्वस्य कुतूहलस्य करणं मच्चेष्टितं निश्चितं
तस्मान्मामक रक्षणं पशु-पते कर्तव्यमेव त्वया ।।66।।
बहु-विध परितोष बाष्प-पूर
स्फुट पुलकांकित चारु-भोग भूमिम् ।
चिर-पद फल-कांक्षि सेव्यमानां
परम सदाशिव भावनां प्रपद्ये ।।67।।
अमित मुदमृतं मुहुर्दुहन्तीं
विमल भवत्पद-गोष्ठमावसन्तीम् ।
सदय पशु-पते सुपुण्य पाकां
मम परिपालय भक्ति धेनुमेकाम् ।।68।।
जडता पशुता कलंकिता
कुटिल चरत्वं च नास्ति मयि देव ।
अस्ति यदि राज-मौले
भवदाभरणस्य नास्मि किं पात्रम् ।।69।।
अरहसि रहसि स्वतन्त्र बुद्ध्या
वरि-वसितुं सुलभः प्रसन्न मूर्तिः ।
अगणित फल-दायकः प्रभुर्मे
जगदधिको हृदि राज शेखरोस्ति ।।70।।
आरूढ भक्ति-गुण कुंचित भाव चाप
युक्तैश्शिव स्मरण बाण-गणैरमोघैः ।
निर्जित्य किल्बिष-रिपून् विजयी
सुधीन्द्रस्सानन्दमावहति सुस्थिर राज-लक्ष्मीम् ।।71।।
ध्यानांजनेन समवेक्ष्य तमःप्रदेशं
भित्वा महा-बलिभिरीश्वर-नाम मन्त्रैः ।
दिव्याश्रितं भुजग-भूषणमुद्वहन्ति
ये पाद पद्ममिह ते शिव ते कृतार्थाः ।।72।।
भू-दारतामुदवहद् यदपेक्षया श्री-
भू-दार एव किमतस्सुमते लभस्व ।
केदारमाकलित मुक्ति महौषधीनां
पादारविन्द भजनं परमेश्वरस्य ।।73।।
आशा-पाश-क्लेश-दुर्वासनादि-
भेदोद्युक्तैः दिव्य-गन्धैरमन्दैः ।
आशा-शाटीकस्य पादारविन्दं
चेतःपेटीं वासितां मे तनोतु ।।74।।
कल्याणिनं सरस-चित्र-गतिं सवेगं
सर्वेंगितज्ञमनघं ध्रुव लक्षणाढ्यम् ।
चेतस्तुरंगम् अधिरुह्य चर स्मरारे
नेतस्समस्त जगतां वृषभाधिरूढ ।।75।।
भक्तिर्महेश पद-पुष्करमावसन्ती
कादंबिनीव कुरुते परितोष-वर्षम् ।
संपूरितो भवति यस्य मनस्तटाकः-
तज्जन्म-सस्यमखिलं सफलं च नान्यत् ।।76।।
बुद्धिःस्थिरा भवितुमीश्वर पाद-पद्म
सक्ता वधूर्विरहिणीव सदा स्मरन्ती ।
सद्भावना स्मरण-दर्शन-कीर्तनादि
संमोहितेव शिव-मन्त्र जपेन विन्ते ।।77।।
सदुपचार विधिष्वनुबोधितां
सविनयां सुहृदं सदुपाश्रिताम् ।
मम समुद्धर बुद्धिमिमां प्रभो
वर-गुणेन नवोढ वधूमिव ।।78।।
नित्यं योगि मनस्सरोज-दल संचार क्षमस्त्वत्
क्रमश्शंभो तेन कथं कठोर यमराड् वक्षःकवाट-क्षतिः ।
अत्यन्तं मृदुलं त्वदंघ्रि युगलं हा मे मनश्चिन्तयति-
एतल्लोचन गोचरं कुरु विभो हस्तेन संवाहये ।।79।।
एष्यत्येष जनिं मनोऽस्य कठिनं तस्मिन्नटानीति
मद्रक्षायै गिरि सीम्नि कोमल-पदन्यासः पुराभ्यासितः ।
नोचेद् दिव्य गृहान्तरेषु सुमनस्तल्पेषु वेद्यादिषु
प्रायस्सत्सु शिला-तलेषु नटनं शंभो किमर्थं तव ।।80।।
कंचित्कालमुमा-महेश भवतः पादारविन्दार्चनैः
कंचिद्ध्यान समाधिभिश्च नतिभिः कञ्चित् कथाकर्णनैः ।
कंचित् कंचिदवेक्षणैश्च नुतिभिः कंचिद्दशामीदृशीं
यःप्राप्नोति मुदा त्वदर्पित मना जीवन् स मुक्तःखलु ।।81।।
बाणत्वं वृषभत्वं अर्ध-वपुषा भार्यात्वं आर्या-पते
घोणित्वं सखिता मृदंग वहता चेत्यादि रूपं दधौ ।
त्वत्पादे नयनार्पणं च कृतवान् त्वद्देह भागो हरिः
पूज्यात्पूज्य-तरस्स एव हि न चेत् को वा तदन्योऽधिकः ।।82।।
जनन-मृति-युतानां सेवया देवतानां
न भवति सुख लेशस्संशयो नास्ति तत्र ।
अजनिममृत रूपं सांबमीशं भजन्ते
य इह परम सौख्यं ते हि धन्या लभन्ते ।।83।।
शिव तव परिचर्या सन्निधानाय गौर्या
भव मम गुण-धुर्यां बुद्धि-कन्यां प्रदास्ये ।
सकल भुवन बन्धो सच्चिदानन्द सिन्धो
सदय हृदय-गेहे सर्वदा संवस त्वम् ।।84।।
जलधि मथन दक्षो नैव पाताल भेदी
न च वन मृगयायां नैव लुब्धः प्रवीणः ।
अशन कुसुम भूषा वस्त्र मुख्यां सपर्यां
कथय कथमहं ते कल्पयानीन्दु-मौले ।।85।।
पूजा-द्रव्य समृद्धयो विरचिताः पूजां कथं कुर्महे
पक्षित्वं न च वा कीटित्वमपि न प्राप्तं मया दुर्लभम् ।
जाने मस्तकमङ्घ्रि-पल्लवमुमा जाने न तेऽहं विभो
न ज्ञातं हि पितामहेन हरिणा तत्त्वेन तद्रूपिणा ।।86।।
अशनं गरलं फणी कलापो
वसनं चर्म च वाहनं महोक्षः ।
मम दास्यसि किं किमस्ति शंभो
तव पादांबुज भक्तिमेव देहि ।।87।।
यदा कृतांभो-निधि सेतु-बन्धनः
करस्थ लाधः कृत पर्वताधिपः ।
भवानि ते लंघित पद्म-सम्भवः
तदा शिवार्चास्तव भावन-क्षमः ।।88।।
नतिभिर्नुतिभिस्त्वमीश पूजा
विधिभिर्ध्यान-समाधिभिर्न तुष्टः ।
धनुषा मुसलेन चाश्मभिर्वा
वद ते प्रीति-करं तथा करोमि ।।89।।
वचसा चरितं वदामि
शंभोरहं उद्योग विधासु तेऽप्रसक्तः ।
मनसाकृतिमीश्वरस्य सेवे
शिरसा चैव सदाशिवं नमामि ।।90।।
आद्याऽविद्या हृद्गता निर्गतासीत्-
विद्या हृद्या हृद्गता त्वत्प्रसादात् ।
सेवे नित्यं श्री-करं त्वत्पदाब्जं
भावे मुक्तेर्भाजनं राज-मौले ।।91।।
दूरीकृतानि दुरितानि दुरक्षराणि
दौर्भाग्य दुःख दुरहंकृति दुर्वचांसि ।
सारं त्वदीय चरितं नितरां पिबन्तं
गौरीश मामिह समुद्धर सत्कटाक्षैः ।।92।।
सोम कला-धर-मौलौ
कोमल घन-कन्धरे महा-महसि ।
स्वामिनि गिरिजा नाथे
मामक हृदयं निरन्तरं रमताम् ।।93।।
सा रसना ते नयने
तावेव करौ स एव कृतकृत्यः ।
या ये यौ यो भर्गं
वदतीक्षेते सदार्चतः स्मरति ।।94।।
अति मृदुलौ मम
चरणावति कठिनं ते मनो भवानीश ।
इति विचिकित्सां संत्यज
शिव कथमासीद्गिरौ तथा प्रवेशः ।।95।।
धैयांकुशेन निभृतं
रभसादाकृष्य भक्ति-शृंखलया ।
पुर-हर चरणालाने
हृदय मदेभं बधान चिद्यन्त्रैः ।।96।।
प्रचरत्यभितः प्रगल्भ-वृत्त्या
मदवानेष मनः-करी गरीयान् ।
परिगृह्य नयेन भक्ति-रज्ज्वा
परम स्थाणु-पदं दृढं नयामुम् ।।97।।
सर्वालंकार-युक्तां सरल-पद-युतां साधु-वृत्तां सुवर्णां
सद्भिस्संस्तूयमानां सरस गुण-युतां लक्षितां लक्षणाढ्याम् ।
उद्यद्भूषा-विशेषाम् उपगत-विनयां द्योतमानार्थ-रेखां
कल्याणीं देव गौरी-प्रिय मम कविता-कन्यकां त्वं गृहाण ।।98।।
इदं ते युक्तं वा परम-शिव कारुण्य जलधे
गतौ तिर्यग्रूपं तव पद-शिरो-दर्शन-धिया ।
हरि-ब्रह्माणौ तौ दिवि भुवि चरन्तौ श्रम-युतौ
कथं शंभो स्वामिन् कथय मम वेद्योसि पुरतः ।।99।।
स्तोत्रेणालं अहं प्रवच्मि न मृषा देवा विरिंचादयः
स्तुत्यानां गणना-प्रसंग-समये त्वामग्रगण्यं विदुः ।
माहात्म्याग्र-विचारण-प्रकरणे धाना-तुषस्तोमवत्
धूतास्त्वां विदुरुत्तमोत्तम फलं शंभो भवत्सेवकाः ।।100।।
इति श्रीमत्परम-हंस परिव्राजकाचार्य-
श्रीमत् शंकराचार्य विरचिता शिवानन्द लहरी समाप्ता ।।


c: text/html

text:
अहं बहुवारं श्रुतवान् यत् संस्कृतस्य पक्षधरा: तु न्यूना: ,
संस्कृतस्य समाजे प्रसंसका: नैव सन्ति बहु अधिका: । संस्कृतस्य उपयोग: नास्ति एव । अग्रे संस्कृतस्य भविष्यम् अपि चमत्कृतं नास्ति इति ।
इतोपि बहु किमपि मया श्रुतं समये-समये ।
किन्तु समाजे मया संस्कृतस्य बहु आदरं दृष्टम् । जना: संस्कृतम् इच्छन्ति अपि आदरम् अपि ददति अथ च अवगन्तुं प्रयासम् अपि कुर्वन्ति ।
पुन: एकवारम् अहं विचारितवान् यत् इति अपि भवेत् यत् समाजे यथा संस्कृतस्य प्रभाव: वर्धते तथैव अंतरजाल जगति अपि संस्कृतस्य प्रभाव: वर्धेत् । एवं विचार्य अहं अस्या: (संस्कृतम्-भारतस्य जीवनम्) इति जालसूच्या: निर्माणं 2010तमे वर्षे अप्रैल मासे 3 दिनांके कृतवान् । प्रथमप्रयास: तु उत्तम: एव प्रतिभाति स्म किन्तु एकस्मिन् मासे एव अहं ज्ञातवान् यत् एवं तु संस्कृतस्य प्रभाव: नैव वर्धिष्यते । तदा अहं चिन्तितवान् यत् यदि संस्कृतस्य जालजगति प्रभाव: वर्धनीय: अस्ति चेत् ये अपि जालजगति संस्कृतज्ञातारा: सन्ति ते पूर्वम् एकत्रीभवेयु: । यदि तेषाम् एकत्रीकरणं न भविष्यति चेत् संस्कृतस्य प्रगति: तु सम्भवत: दससु वर्षेसु अपि भवितुं नैव अर्हति ।
एतत् सर्वं विचार्य मया संस्कृतविद्वान्सानां अन्वेषणम् आरम्भं कृतम् । केचन् मिलितवन्त: किन्तु तेषु अपि केचन् एव लेखननिमन्त्रणं स्वीकृतवन्त: । चेदपि मया पराजयं न अंगीकृतम् । अहं प्रतिदिनं जनानां संपर्कं साधितवान् एवं विधा शनै:-शनै: जनानां एकत्रीकरणम् अपि अभवत् । जना: अनुशरणम् अपि प्रारम्भं कृतवन्त: । अस्तु अद्य अस्य संस्कृतजालसंकलकस्य अनुशर्तार: 100 अभवन् । अस्य लेखका: अपि सम्प्रति 24 अभवन् ।
अस्मिन् अवसरे अहं अस्य जालसंकलकस्य कृते एकं डोमेन नेम स्वीकृतवान् । अद्य आरभ्य अस्य नूतननामकरणम् अपि कृतम् अस्ति । अस्य नूतनं डोमेन नेम http://www.sanskritjagat.co.in/ अस्ति अथ च जालसंकलकस्य नूतनं नाम संस्कृतजगत् इति अस्ति । एतत् नाम संस्कृतजगत: अधिकारिण: चिन्तितम् अस्ति ।।
केचन् एव दिवसेसु अस्य संकलकस्य नूतनं परिवर्तनं भवन्त: द्रष्टुं शक्क्ष्यन्ति । तावत् सर्वं एवमेव चलिष्यति ।
सम्प्रति भवन्त: स्वयमेव वदन्तु यत् क: वदति संस्कृतस्य जालजगति उत समाजे उपेक्षा अस्ति ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
नामसुधायां
एवनादयो बहवो नियमास्तत्र तत्रोक्तास्ते च देशकालाद्यनुगुणं यथाशक्ति अनुसर्तव्या इति । तदुक्तं सौ० कल्पद्रुमे - वृद्धयोषिद्रोगिणां तु नियम: स्यात्तु शक्तित: । इति । अत्र रोगिपदं आपद्रस्तप्रापंचिकानामप्युपलक्षणमिति मन्ये । इदमत्रावश्यमवधेयम् यदेतन्नियमनिबन्धनें तत्तु उपासनार्थं यथाविधि गुरुमुखाद्नहीयैतस्व मंत्रस्य जपाद्यनुष्ठानादे: न तु भगवन्नामस्मरणस्य, तत्तु यथारुचि यथाकालं ग्राहयम् । उक्तं च भागवते - सांकेत्यं पारिहास्यं वेत्यादि०
भा. स्कं. ६ अ. २
Translation - भाषांतर
तथा वामनपंडितैरपि नामसुधायां :--- अहो येतां जातां उठत - बसतां कार्य करितां, सदा देतां घेतां वदनिं वदतां ग्रास गिळितां । घरीं दारीं शय्येवरि रतिसुखाचे अवसरीं, समस्तांची लज्जा त्यजुनि भगवच्चिंतन करीं ॥ इत्युक्तम् ॥


text:
इत्येवंविधा आशीः ।
इत्येवंविधा नमस्क्रिया । वस्तुनिर्देशस्तु श्रियः पतिः श्रीमति11 इत्यादिः प्रसिद्ध एव ।
गद्यमिश्रबन्धयोरप्येतदेव मुखं द्रष्टव्यमिति ॥
किमाश्रयं तदित्याह—
इतिहासः पुरावृत्तम्, तत्प्रतिपादिका कथा रामायणादिका इतिहासकथा तत उद्भूतं जातम्, इतिहासकथाश्रयमित्यर्थः । का[व्यमि]ति वक्ष्यति । किमितिहासकथाश्रयमेव महाकाव्यं कर्तव्यम् । नेत्याह-इतरदिति । इतिहासकथाश्रयादपरं वा । नात्र नियमः, विशिष्टाश्रयमेव तु तत् कर्तव्यमिति- सदाश्रयमिति । सन् शोभनः अधिगुणराजचरितादिलक्षणा आश्रयो भित्तिर्यस्य तत्तथा । अनेन महाकाव्यस्य द्विधाश्रयसम्पदुक्ता ।
चतुर्विषयत्वं प्रतिपादयन्नाह—चतुर्वर्गफलायत्तम् चतुर्णां धर्मार्थकाममोक्षाणां वर्गः समूहः, स एव फलं पुरुषार्थत्पत्वात् । तत्राऽभ्युदयनिःश्रेयसहेतुर्धर्म12 । विद्याभूम्यादीनां यथान्यायमर्जनमर्जितानां च रक्षणमर्थः । निरपायो विषयोपभोगः कामः । [त्रैकालिक]सांसारिकदुःखनिवृत्तिर्मोक्षः । विस्तरस्तु त[त्त]च्छास्त्रेभ्यो द्रष्टव्यः । तस्मिन्नायत्तं प्रतिबद्धं तद्विषयत्वात् । अत्र न नियमोऽवश्यं चत्वारोऽपि पुरुषार्था निबध्यन्त इति । यथासंभवं क्वचिच्चतुर्वर्गः, [क्वचि]त् त्रिवर्ग इति


text:
V I P संस्कृतेः अन्त्यः, अतिप्रमुखपुरूषाणां वाहनेषु रक्तवर्णदीपाय निरोधः।
नवदिल्ली>भारते अतिप्रमुखपुरुषाणां (VIPs) वाहनेषु अधिकारस्य चिह्नत्वेन प्रयुज्यमानान् रक्तवर्णदीपान् [Beacon Light] मेय् प्रथमदिनाङ्कादारभ्य अपाकर्तुं केन्द्रमन्त्रिमण्डलेन निर्णीतम्।
राष्ट्रपतिः प्रधानमन्त्री इत्यादीनाम् अतिप्रमुखव्यक्तीनां वाहनेष्वपि उपरिदीपाः न प्रयोक्ष्यन्ते। किन्तु रुग्णयानम् , आरक्षकयानम् अग्निशमनवाहनम् इत्यादिषु अवश्यसेवनयानेषु उपरिदीपान् उपयोक्तुं शक्यन्ते।
"एकैकः भारतीयः सविशेषः, तथा एकैकः भारतीयः अतिप्रमुखपुरुषः च भवति" - प्रधानमन्त्रिणा नरेन्द्रमोदिना ट्विटर् मध्ये लिखितं च।
व्याजधनम्- पाक्किस्थान प्रधानमन्त्रिणं नवास षेरीफं प्रति अन्वेषणाय विज्ञापनम्।
इस्लामाबाद्>पनामा गेट्ट् विवादे पाक्किस्थान प्रधानमन्त्रिणं नवासषेकीफं तथा परिवारं प्रति अन्वेषणाय पाक्किस्थान उन्नतन्यायालयस्य विज्ञापनम्। षष्ठि दिनेष्वन्तरे प्रतिवेदनं समर्पणीयमित्यपि न्यायालयेन विज्ञापितम्। षेरीफ् पुत्रौ हसन्, हुसैन् च साक्षात् आगन्तव्याः सन्ति।
१९९० संवत्सरे प्रधानमन्त्रितया शासनकाले व्याजरुप्यकमुपयुज्य लण्डन् देशे गृहाणि तथा भूक्रयणम् अकरोत् इत्यस्ति आरोपणम्। षेरीफ् कुटुम्बस्य ब्रिट्टन् राष्ट्रे वर्तमानानाम् आर्थिकस्थितीनां विवरणं पनामा दुर्व्यय रेखासु वर्तते।
रषिया राष्ट्रपतिः व्लाटिमिर् पुटिन्,चैना राष्ट्रपतिः षी चिन्पिङ्,पाक्किस्थान प्रधानमन्त्री नवास षेरीफ् ,अन्ये द्वादश राष्ट्राधिकारिणः,सप्तत्यधिक राष्ट्राणां १२८ उन्नत राजनैतिक नेतारः,विश्वस्य शतशः कोटिपत्यः च पनामा आस्थानवत्या संस्थया अनधिकृतं धनव्ययम् अकुर्वन् इति सूचनाः बहिरागच्छन्ति।
मातृराष्ट्रस्य करनियमान् उल्लंघ्य अनधिकृत धननिक्षेपकेषु पञ्चशताधिकाः भारतीयाः अपि सन्ति। तेषु चलनचित्र अभिनेता अमिताभ बच्चः,अभिनेत्री ऐष्वर्या रायः,डी एल् एफ् संस्थायाः अधिपः के पी सिङः,विनोद अडानी,दिवंगतः इक्बाल् मिर्ची इत्यादयाः सन्ति। रेखासु पादकन्दुक क्रीडाकारः लयणल् मेस्सी,पूर्व क्रीडाकारः मिषेल् प्लाट्टिनि, नटः जाक्कि तान् इत्यादयः अपि व्याजधननिक्षेपकाणां सूच्यां सन्ति।
श्रीलालबहादुरशास्त्रिराष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठे संस्कृतपत्रकारिताविषयिणी कार्यशाला
नवदिल्ली >गतदिने नवदिल्लीस्थे श्रीलालबहादुरशास्त्रिराष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठे संस्कृतपत्रकारितासम्बद्धा कार्याशाला समायोजिता |विद्यापीठस्य कुलपतेः प्रो.रमेशचन्द्रपाण्डेयवर्यस्य आध्यक्षे भारतीयजनसंचारसंस्थानस्य निदेशकः के.जी.सुरेशः मुख्यातिथिरूपेण आकाशवाण्याः सहायकनिदेशिकां डॉ ललिताचतुर्वेदिवर्या विशिष्टातिथिरूपेण आकाशवाण्याः संस्कृतएकांशस्य पूर्वप्रभारी डॉ. बलदेवानन्दसागरः Times Of India इति वार्ताः पत्रस्य प्राक्तन क्षेत्रीयसम्पादकः राजेन्द्रभारद्वाजश्च समुपातिष्ठन्त।
संस्कृतपत्रकारितायाः कृते IIMC इति भारतीयजनसंचारसंस्थानेन विद्यापीठेन साकं सम्मिल्य संयुक्तपाठ्यक्रमसंचालनविषयेSपि मन्त्रणा सञ्जाता | कार्यशालायाः औद्घाटनिकसत्रे मुख्यातिथिना संस्कृतपत्रकारितायां न्यूजलैटर-कम्यूनिटिरेडियो चेति विषयद्वये व्याख्यानं प्रदत्तम् | आकाशवाण्याः सहायकनिदेशिकावर्यया रेडियोफीचरलेखनम् इति विषये स्वीयानुभवः विज्ञापितः | द्वितीयसत्रे डॉ. बलदेवानन्दसागरेण पत्रकारितायां प्रतिवेदनस्वरूपं विशदं वर्णितम् |


text:
केन्द्रियौषधानुसन्धानसंस्थानम्
केन्द्रिय-औषध-अनुसन्धान-संस्थानम् ( ( शृणु) /ˈkɛndrɪjɔːʃhəðɑːnʊsənðɑːnəm/) (हिन्दी: केन्द्रिय औषध अनसन्धान संस्थान, आङ्ग्ल: Central Drug Research Institute) (सि डि आर् आई) इत्येषा संस्था वैज्ञानिक-औद्योगिक-अनुसन्धानपरिषदः (सी. एस्. आई. आर्.) अन्तर्गततया कार्यं करोति । एतस्यां संस्थायां मुख्यतः चिकित्साविज्ञानसम्बद्धं संशोधनं भवति । एतस्याः संस्थायाः अन्तर्गततया एकविंशतिकेन्द्राणि आभारतं कार्यरतानि सन्ति । एवं तु वैज्ञानिक-औद्योगिक-अनुसन्धानपरिषदः (सी. एस्. आई. आर्.) सर्वाः प्रशाखाः विशिष्टाः सन्ति । परन्तु तासु औषधानुसन्धानसंस्थानस्य स्थानं विशिष्टम् अस्ति । यतो हि एतस्मिन् संस्थाने आधुनिकपद्धतीनां संशोधनेन सह प्राच्यभारतीयचिकित्सापद्धतीनाम् अपि संशोधनं भवति [२] ।
अन्तर्विषयाः
उद्देश्यं, चिकित्सेतिहासः[सम्पादयतु]
केन्द्रियौषधानुसन्धानसंस्थानस्य मुख्योद्देशः अस्ति यत्, भारतस्य प्राचीनचिकित्सापद्धत्यानुगुणं भारते चिकित्सायाः विकासः स्यात् इति । तेन सह आधुनिकपद्धतीनाम् अपि विकासः भवेत् इति । भारतस्य चिकित्सापद्धिः अतिप्राचीना वर्तते । द्विसहस्रवर्षेभ्यः प्राक् भारते आयुर्वेदक्षेत्रे अतिमहत्त्वपूर्णानि संशोधनानि अभूवन् । तस्य संशोधनस्य फलस्वरूपं चरकसंहितायाः, सुश्रुतसंहितायाः च रचना अभवत् । चरकसंहिता मुख्यतः कार्यचिकित्सायाः ग्रन्थः वर्तते । सुश्रुतसंहिता शल्यचिकित्सायाः ग्रन्थः वर्तते । सुश्रुतसंहितायां शवच्छेदनस्य विधिः उल्लिखितः वर्तते । नासिकायाः, ओष्ठयोः, कर्णयोः च 'प्लास्टिक-सर्जरी' कर्तुं विधिः प्रदर्शितः अस्ति । तस्मिन् काले चिकित्सकाः केवलं निदानम् एव न कुर्वन्ति स्म, अपि तु निदानस्य नवीनानां पद्धतीनाम् आविष्करणम् अपि ते स्वयं कुर्वन्ति स्म । तस्मिन् काले चिकित्सकाः विभिन्नानां वनस्पतीनां मूलानाम् उपयोगने, पत्राणाम् उपयोगेन, रसस्य उपयोगेन च निदानं कुर्वन्ति स्म । ते सततम् आवश्यकवनस्पतिषु परीक्षणं कृत्वा ओषधीनां निर्माणं कुर्वन्ति स्म । प्राचीनभारते विकसितः निघण्टु-नामकः वनस्पतीनां शब्दकोशः अद्यापि प्रसिद्धः अस्ति । तस्मिन् ग्रन्थे वनस्पतीनां पर्यायवाचिशब्दाः उल्लिखिताः सन्ति । तक्षशिलायां, काश्यां, नालन्दायां, विक्रमशीलायां च आयुर्वेदशास्त्रस्य विद्वासः निवसन्ति स्म । विश्वविद्यालयानां विद्यार्थिनः आयुर्वेदस्य शिक्षणं प्राप्य अध्ययनाध्यापनेन सह निदानकार्यम् अपि कुर्वन्ति स्म ।
पराधीनभारतं संशोधनं कर्तुम् असमर्थम् अभवत् । प्राचीनभारतस्य असीमितज्ञानस्य स्थानं प्रमाणपत्राधारितेन लघूद्योगात्मकेन सीमितशिक्षणेन स्वीकृतम् । आधुनिकचिकित्सायां प्राचीनभारतीयचिकित्सानुगुणं संशोधन-निदनयोः सम्मिश्रणं नास्ति । अतः भिन्नस्य चिकित्सानुसन्धानस्य आवश्यका समुद्भूता । मध्ययुगे यदा भारतीयचिकित्साविज्ञानस्य ह्रासः जायमानः आसीत्, तदा यूनानी-चिकित्सापद्धत्याः भारतदेशे प्रचलनम् आरब्धम् । ततः यूरोप-देशे विकसिता एलोपैथी-चिकित्सापद्धतिः भारते विकसिता । १८३३ तमे वर्षे भारतदेशे प्रप्रथमः चिकित्सामहाविद्यायस्य आरम्भः कोलकाता-महानगरे अभवत् । तस्य महाविद्यालयस्य मधुसूदन गुप्त-आख्यः विद्यार्थी १८३४ तमे वर्षे भारतदेशे प्रप्रथमं शवच्छेदनक्रियाम् अकरोत् । ततः कालान्तरे मद्रास-मुम्बई-भावनगरादिषु अपि चिकित्सामहाविद्यालयस्य आरम्भः अभवत् । विशालचिकित्सालयान् चिकित्सामहाविद्यालयैः सह एकीकृत्य चिकित्सायाः आधुनिकपद्धतेः प्रचारः, प्रसारश्च आरब्धः ।
आधुनिकचिकित्सापद्धत्यां वैद्यस्य कार्यं प्रमुखं भवति । यतो हि सः एव रोगस्य निदानं करोति । परन्तु वैद्यस्य दायित्वं निदानपर्यन्तमेव सीमितं भवति । सः संशोधनं कृत्वा ओषधिसंशोधनस्य कार्यं कर्तुं समर्थः न भवति । संशोधनस्य अभावेन आधुनिकपरद्धत्याः अपेक्षया पुरातनपद्धत्या एव चिकित्साकार्यं भवति स्म । तेन जनसामान्यानाम् अतिहानिः अभवत् ।
भारते एकोनविंशतिशतके पुनः विज्ञानस्य, प्रौद्योगिक्याः च क्षेत्रे पुनरुत्थानस्य आरम्भः अभवत् । १७८४ तमे वर्षे संस्कृतेः पुरातत्वस्य च क्षेत्रे संशोधनार्थं कोलकाता-महानगरे 'एशियाटिक् सोसायटी' इत्यस्याः संस्थायाः स्थापना अभवत् । ततः १८७५ भारतीय-वातावरण-विज्ञान-विभागस्य, १८९० तमे वर्षे भारतीय-वनस्पति-विज्ञान-सर्वेक्षण-संस्थायाः, १९१६ तमे वर्षे भारतीय-प्राणिविज्ञान-सर्वेक्षण-संस्थायाः च स्थापना अभवत् । उक्तानां सर्वासां संस्थानां स्थापना आङ्ग्लशासनकाले अभवत् । १८७६ तमे वर्षे डॉ. महेन्द्रलाल इत्याख्येन महानुभावेन 'इण्डयन् एसोसिएशन् फॉर् द कल्टिवेशन् ऑफ् साइन्स्' इत्यस्याः संस्थायाः स्थापना कृता आसीत् । परन्तु तस्याः संस्थायाः सम्पूर्णं साहसं तस्य वैज्ञानिकस्य व्यक्तिगतं साहसम् आसीत् । तस्यां संस्थायां संशोधनकार्यं कुर्वन् चन्द्रशेखर वेङ्कटरामन् १९३० तमे वर्षे भौतिकीक्षेत्रे नॉबल्-पुरस्कारं प्राप्तवान् ।
भारते विज्ञानस्य पुनरुद्धारेण सह एव भारतवर्षेण महान्तः वैज्ञानिकाः जनिताः । तेषु जगदीशचन्द्र बसु, प्रफुल्लचन्द्र राय, श्रीनिवासन् रामानुजन्, चन्द्रशेखर वेङ्कटेशरामन्, मेघनाद साहा, सत्येन्द्रनाथ बसु इत्यादीनां महानुभावानां मुख्यस्मरणं भवति । एतेषु अनेके स्वस्य स्वतन्त्रानुसन्धानकेन्द्रस्य अपि स्थापनाम् अकुरवन् । यथा जगदीशचन्द्र बसु कोलकाता-महानगरे 'बोस इन्स्टिट्यूट्' इत्यस्याः संस्थायाः स्थापनाम् अकरोत् । चन्द्रशेखर वेङ्कटरामन् इत्यनेन अपि 'रामन् रिसर्च् इन्टिट्यूट्' इत्यस्याः संस्थायाः स्थापना कृता आसीत् । १८९२ तमे वर्षे 'बङ्गाल केमिकल्स् एण्ड् फार्मास्यूटिक्स्' इत्यस्याः संस्थायाः स्थापनां प्रफुल्लचन्द्रः अकरोत् ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
१९४२ तमे वर्षे भारतदेशे वैज्ञानिक-औद्योगिक-अनुसन्धानपरिषदः (सी. एस्. आई. आर्.) स्थापना अभवत् । परिषदः सदस्यैः प्रारम्भिके काले येषाम् एकादशानाम् अनुसन्धानशालानां स्थापना कृता आसीत्, तासु प्रयोगशालासु ओषध्यनुसन्धानप्रयोगशाला अन्यतमा । भारतस्वतन्त्रतायाः सार्धत्रिवर्षानन्तरं गोमतीनद्याः तटे विकसितस्य लखनऊ-महानगरस्य 'छत्तर मञ्जिल'-नामके प्रासादे ओषध्यनुसन्धानसंस्थानस्य आरम्भः अभवत् । १९५१ तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासस्य सप्तदशे (१७/२/१९५१) दिनाङ्के भारतगणराज्यस्य प्रप्रथमः प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरू ओषध्यनुसन्धानसंस्थानस्य उद्घाटनम् अकरोत्[३] ।
'छत्तर मञ्जिल'-प्रासादः अत्यन्तः वैभविप्रासादः वर्तते । १७३५-१८०० मध्ये फ्रांस-देशस्य सैनिकाः, व्यापारिणः च तं प्रासादं निर्मापितवन्तः । अवधपूर्याः तत्कालीनः शासकः आसफउद्दौला इत्यस्मै एषः प्रासादः अरोचत । अतः सः ५५,००० रूप्यकाणि दत्त्वा एनं प्रासादम् अक्रीणात् । तस्य शासकस्य वंशजः सआदतअली एतस्मिन् प्रासादे कदाचित् निवसति स्म । सः यदा रुग्णः भवति स्म, तदा तस्मिन् प्रासादे कानिचन दिनानि विश्रान्तिं स्वीकरोति स्म । सः प्रसादेऽस्मिन् आरोग्यस्नानं (Health Bath) करोति स्म । एषः प्रासादः तस्मै सुखं यच्छति स्म । अतः सः एतस्य प्रासादस्य नामकरणं 'फरहत बख्श' इति अकरोत् । उर्दूभाषायां फरहत अर्थात् सुखं तथा च बख्श अर्थात् दाता भवति । तस्य प्रासादस्य अट्टालिका छत्रवत् अस्ति । अतः पथिकाः एनं प्रासादं छत्तर मञ्जिल इति कथयन्ति स्म । ततः एनं प्रासादं परितः अनेकेषां वैभवशालिप्रासादानां निर्माण् अभवत् । १८५६ तमं वर्षं पर्यन्तं प्रासादेऽस्मिन् लखनऊ-महानरस्य शासकानाम् अधिकारः आसीत् । परन्तु ततः १८५७ तमे वर्षे स्वातन्त्र्ययुद्धकाले प्रासादः क्षतिग्रस्तः अभवत् । एतस्य प्रासादस्य उपरि आङ्ग्लैः आधिपत्यं स्थापितम् । स्वातन्त्र्यानन्तरं १९४९ तमे वर्षे छत्तर मञ्जिल-प्रासादः केन्द्रियौषधानुसन्धानस्य मुख्यप्रयोगशलात्वेन भारतसर्वकारेण अधिगृहीतः । शासकानां विलाससीलानां प्रतीकः, साक्षी च एषः प्रासादः साम्प्रतं जनसामान्यानां स्वास्थ्यसेवायै समर्पितः अस्ति ।
ओषधिक्षेत्रे संशोधनानि[४][सम्पादयतु]
काला-अजार[सम्पादयतु]
१९९५ तमे वर्षे समाचारपत्रेषु मुख्यसमाचारस्य शीर्षकं भवति स्म यत्, बिहारराज्ये एकः रहस्यमयरोगः अतिवेगेन विस्तरन् अस्ति इति । वर्षद्वयाभ्यान्तरे अनेके जनाः तेन रहस्यमयरोगेण मृताः । चिकित्सकाः किङ्कर्तव्यमूढाः आसन् । यतो हि रक्तपरीक्षणाय आवश्यकाः रक्तपरीक्षणपेटिकाः भारतदेशस्य पार्श्वे नासन् । तस्यां स्थित्यां कानिचन तथ्यानि जनसामान्यानां सम्मुखम् आगतानि । बिहारराज्यस्य दक्षिणभागे नवतिप्रतिशत् जनाः मेलेरिया, तपेदिक, काला-अजार इत्येताभिः रोगैः पीडिताः आसन् । सर्वकारस्य साङ्खिक्यानुसारं तस्मिन् रोगप्रकोपे २४,००० जनाः मृताः । प्रॉ. सी. पी. ठाकुर-महाभागस्य कथनम् अस्ति यत्, यदि काला-अजार-रोगस्य दशवर्षेषु उन्मूलनं न भवति, तर्हि आगामिदशवर्षेषु बिहारराज्ये एषः रोगः अत्युग्रं स्वरूपं धरिष्यति इति ।
काला-अजार-रोगेन ग्रस्तः रोगी अतिदुर्बलः भवति । तस्य रोगिणः यकृति (Lever), गुल्मे (spleen) च अत्यधिका वृद्धिः भवति । तेन रोगिणः उदरं बहिः आगच्छति । एतस्य रोगस्य प्रारम्भिके काले निदानं भवति चेत्, रोगपरिहारः भवति । परन्तु पुरा भारते काऽपि विशेषपद्धतिः नासीत्, यया काला-अजार-रोगस्य प्रारम्भिके काले ज्ञानं भवेत् । केन्द्रियौषधानुसन्धानसंस्थानेन काला-अजार-रोगस्य प्रारम्भिककाले एव ज्ञानं प्राप्तुम् एकस्याः पद्धत्याः संशोधनं कृतम् । सा पद्धतिः रोगिणे रोगस्य अवस्थितेः ज्ञानं प्राप्तुं समर्था अस्ति ।
काला-अजार-रोगस्य अवस्थितेः शोधिका एका पेटिका संस्थानेन निर्मिता अस्ति । तस्याः पेटिकायाः निर्माणकार्यं, विपणनकार्यं च संस्थानम् अन्यस्यै संस्थायै अयच्छत् । शीघ्रं हि तस्याः पटिकायाः माध्यमेन रोगस्य निदानकार्यं वेगवद् भविष्यति ।
मलेरिया[सम्पादयतु]
मलेरिया-रोगः अतिभयावहः रोगः अस्ति । अतः तस्य रोगस्य ओषधिं संशोधयितुम् ओषध्यनुसन्धानकेन्द्रेण विशेषपरिश्रमः कृतः अस्ति । केन्द्रेण आर्टीथर्, बुलाक्विन् च द्वे ओषध्यौ विकसिते । तयोः औषधयोः साहाय्येन भारते मलेरिया-रोगस्य निदानं भवदस्ति । आर्टीथर्-औषधिः रक्तस्य शाईजॉन्ट्-नामकस्य पदार्थस्य नाशं कर्तुं विकसिता ओषधिः अस्ति । प्लाजमोडियम् फैल्सीपेरम इत्यनेन जातस्य मलेरिया-रोगस्य साधारणं, जटिलं च निदानम् आर्टीथर्-ओषध्या भवति । तथा च बुलाक्विन्-ओषध्याः संशोधनम् अपि केन्द्रेण मलेरिया-रोगस्य निदानार्थं कृतम् अस्ति । ऐण्टीपिलैप्स इत्यस्य अपेक्षया एषा ओषधिः अतिसुरक्षिता अस्ति । एतस्याः ओषध्याः विपणनं निकोलस् पिरामल लि.-संस्थया अबलाक्वीन् इत्यनेन नाम्ना क्रियते ।
मलेरिया-रोगजनकानां मशकानाम् उन्मूलनार्थम् औषधानुसन्धानकेन्द्रेण विशेषलालायाः (saliva) आविष्कारः कृतः अस्ति । सद्यः सः अविष्यकारः परीक्षणाधीनः अस्ति ।
गर्भनिरोधकः[सम्पादयतु]
भारतदेशस्य जनगणना अतिवेगेन वर्धमाना अस्ति । जनसङ्ख्याविस्फोटेन संसाधनानां न्यूनता, वस्तूनाम् अभावः, अवस्था इत्यादयः समस्याः समुद्भवन्ति । ताः समस्याः निवारयितुं परिवारनियोजनस्य अपि आवश्यकता समुद्भूता । १९९२ तमे वर्षे सेन्टक्रोमान्-औषधस्य आविष्कारः पूर्णः कृतः संस्थानेन । सा ओषधिः अधुना सहेली, सेन्ट्रस् इत्याभ्यां नामभ्यां प्रसिद्धा अस्ति ।
विशेषम्[सम्पादयतु]
केन्द्रियौषधानुसन्धानसंस्थानस्य उद्योगक्षेत्रे बहुः प्रभावः अस्ति । अनेकाः राष्ट्रियसंस्थाः, अन्ताराष्ट्रियसंस्थाः च औषधानुसन्धानसंस्थानेन सह मिलित्वा संशोधनकार्ये सहयोगं कुर्वन्ति । ओषधीनां विषये, ओषधीयरसायनानां विषये च आधुनिकपद्धत्यानुगुणं सूचनाः एकत्र कर्तुम् औषधानुसन्धानसंस्थानस्य अन्तर्गततया राष्ट्रियसूचनाकेन्द्रं कार्यरतम् अस्ति ।
औषधानुसन्धानसंस्थानस्य अन्तर्गतम् अष्टादशाः (१८) अनुसंधानविभागाः सन्ति । तेषु विभागेषु विद्यावारिधेः अभ्यासः, विशेषप्रशिक्षणं च भवति । औषधानुसन्धानसंस्थाने आहत्य एकसहस्राधिकाः जनाः कार्यरताः सन्ति । तेषु कार्यकर्तृषु द्विशताधिकैकषष्टिः (२६१) वैज्ञानिकाः सन्ति ।
आधुनिकीनाम् ओषधीनां संशोधने विभिन्नानां प्रजातीनां महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति । विभिन्नानां जीवानां, जन्तूनां च उपरि परीक्षणं कृत्वैव ओषधीनां संशोधनं भवति । जैवप्रौद्योगिकीविभागस्य साहाय्येन प्रायोगिकजन्तुजैविकानुसन्धानसंस्थाने एकस्य राष्ट्रियजन्तुप्रयोगशालायाः स्थापना जाता अस्ति । तस्मिन् केन्द्रे मूषकाणां, हेम्स्टर्-प्रजातेः (मूषकाणां विशेषप्रजातिः), शशकानां, कुक्कुराणां, बिडालानां, शूकराणां, वानराणां, पक्षिणां च प्रायोगिकवातावरणे पालनं भवति । ओषधनिमित्तं ये जीवाः मानवकल्याणस्य प्रत्यक्षाप्रत्यक्षरीत्या सहभागिनः भवन्तः सन्ति, तेषां जीवानां कृते कृतज्ञतां प्रदर्शयितुं च एतस्य केन्द्रस्य स्थापना अभवत् ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
वैज्ञानिकी औद्योगिकी च अनुसन्धानपरिषद्
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
उद्धरणम्[सम्पादयतु]
- ↑ http://www.cdriindia.org/mission&charter.htm
- ↑ GUNAKAR MULEY (2012). हमारी प्रमुख राष्ट्रीय प्रयोगशालाएँ. राजकमल प्रकाशन. p. 18-26. ISBN 9788126722631.
- ↑ http://www.cdriindia.org/orgnisation.htm
- ↑ http://www.cdriindia.org/newtech.htm


text:
न-कार-व्रज्या
नीरावतरण-दन्तुरसैकत-सम्भेद-मेदुरैः शिशिरे ।
राजन्ति तूल-राशि-स्थूल-पटैर् इव तटैः सरितः ॥३०८॥
निज-काय-च्छायायां विश्रम्य निदाघ-विपदम् अपनेतुम् ।
बत विविधास् तनु-भङ्गीर् मुग्ध-करङ्गीयम् आचरति ॥३०९॥
न हसन्ति जरठ इति यद् वल्लव-वनिता नमन्ति नन्दम् अपि ।
सखि स यशोदा-तनयो नित्यं कन्दलित-कन्दर्पः ॥३१०॥
नीता स्वभावम् अर्पित-वपुर् अपि वाम्यं न कामिनी त्यजति ।
हर-देहार्ध-ग्रथिता निदर्शनं पार्वती तत्र ॥३११॥
नागर-भोगानुमित-स्व-वधू-सौन्दर्य-गर्व-तरलस्य ।
निपतति पदं न भूमौ ज्ञाति-पुरस् तन्तु-वायस्य ॥३१२॥
निपतति चरणे कोणे प्रविश्य निशि यन् निरीक्षते कस् तत् ।
सखि स खलु लोक-पुरतः खलः स्व-गरिमाणम् उद्गिरति ॥३१३॥
न विमोचयितुं शक्यः क्षमां महान् मोचितो यदि कथंचित् ।
मन्दर-गिरिर् इव गरलं निवर्तते ननु समुत्थाप्य ॥३१४॥
नियतैः पदैर् निषेव्यं स्खलितेऽनर्थावहं समाश्रयति ।
सम्भवद् अन्य-गतिः कः सङ्क्रम-काष्ठं दुरीशं च ॥३१५॥
निज-पद-गति-गुण-रञ्जित-जगतां करिणां च सत्-कवीनां च ।
वहताम् अपि महिमानं शोभायै सज्जना एव ॥३१६॥
नोत्तपने न स्नेहं हरति न निर्वाति न मलिनो भवति ।
तस्योज्ज्वलो निशि निशि प्रेमा रत्न-प्रदीप इव ॥३१७॥
निहितान् निहितान् उज्झति नियतं मम पार्थिवान् अपि प्रेम ।
भ्रामं भ्रामं तिष्ठति तत्रैव कुलाल-चक्रम् इव ॥३१८॥
निर्भरम् अपि सम्भुक्तं दृष्ट्या प्रातः पिबन् न तृप्यामि ।
जघनम् अनंशुकम् अस्याः कोक इवाशिशिर-कर-बिम्बम् ॥३१९॥
निविड-घटितोरु-युगलां श्वासोत्तब्ध-स्तनार्पित-व्यजनाम् ।
तां स्निग्ध-कुपित-दृष्टिं स्मरामि रत-निःसहां सुतनुम् ॥३२०॥
निर्गुण इति मृत इति च द्वाव् एकार्थाभिधायिनौ विद्धि ।
पश्य धनुर्-गुण-शून्यं निर्जीवं तद् इह शंसन्ति ॥३२१॥
निज-सूक्ष्म-सूत्र-लम्बी विलोचनं तरुण ते क्षणं हरतु ।
अयम् उद्गृहीत-वडिशः कर्कट इव मर्कटः पुरतः ॥३२२॥
नागर गीतिर् इवासौ ग्राम-स्थित्यापि भूषिता सुतनुः ।
कस्तूरी न मृगोदर-वास-वशाद् विस्रताम् एति ॥३२३॥
नख-लिखित-स्तनि कुर-बक-मय-पृष्ठे भूमि-लुलित-विरसाङ्गि ।
हृदय-विदारण-निःसृत-कुसुमास्र-शरेव हरसि मनः ॥३२४॥
नीता लघिमानम् इयं तस्यां गरिमाणम् अधिकम् अर्पयसि ।
भार इव विषम-भार्यः सुदुर्वहो भवति गृह-वासः ॥३२५॥
न च दूती न च याच्ञा न चाञ्जलिर् न च कटाक्ष-विक्षेपः ।
सौभाग्य-मानिनां सखि कच-ग्रहः प्रथमम् अभियोगः ॥३२६॥
निशि विषम-कुसुम-विशिख-प्रेरितयोर् मौन-लब्ध-रति-रसयोः ।
मानस् तथैव विलसति दम्पत्योर् अशिथिल-ग्रन्थिः ॥३२७॥
निज-गात्र-निर्विशेष-स्थापितम् अपि सारम् अखिलम् आदाय ।
निर्मोकं च भुजङ्गी मुञ्चति पुरुषं च वार-वधूः ॥३२८॥
नृत्य-श्रम-घर्मार्द्रं मुञ्चसि कृच्छ्रेण कञ्चुकं सुतनु ।
मकरन्दोदक-जुष्टं मदन-धनुर्-वल्लिर् इव चोलम् ॥३२९॥
नाहं वदामि सुतनु त्वम् अशीला वा प्रचण्ड-चरिता वा ।
प्रेम-स्वभाव-सुलभं भयम् उदयति मम तु हृदयस्य ॥३३०॥
न निरूपितो ऽसि सख्या नियतं नेत्र-त्रिभाग-मात्रेण ।
हारयति येन कुसुमं विमुखे त्वयि कण्ठ इव देवे ॥३३१॥
नख-दशन-मुष्टि-पातैर् अदयैर् आलिङ्गनैश् च सुभगस्य ।
अपराधं शंसन्त्यः शान्तिं रचयन्ति रागिण्यः ॥३३२॥
न गुणे न लक्षणेऽपि च वयसि च रूपे च नादरो विहितः ।
त्वयि सौरभेयि घण्टा कपिला-पुत्रीति बद्धेयम् ॥३३३॥
निष्कारणापराधं निष्कारण-कलह-रोष-परितोषम् ।
सामान्य-मरण-जीवन-सुख-दुःखं जयति दाम्पत्यम् ॥३३४॥
न प्राप्यसे कराभ्यां हृदयान् नापैषि वितनुषे बाधाम् ।
त्वं मम भग्नावस्तित-कुसुमायुध-विशिख-फलिकेव ॥३३५॥
नाथेति परुषम् उचितं प्रियेति दासेत्य् अनुग्रहो यत्र ।
तद्-दाम्पत्यम् इतो ऽन्यन् नारी रज्जुः पशुः पुरुषः ॥३३६॥
निहितायाम् अस्याम् अपि सैवैका मनसि मे स्फुरति ।
रेखान्तरोपधानात् पत्त्राक्षर-राजिर् इव दयिता ॥३३७॥
निधि-निक्षेप-स्थानस्योपरि चिह्नार्थम् इव लता निहिता ।
लोभयति तव तनूदरि जघन-तटाद् उपरि रोमाली ॥३३८॥
निहितार्ध-लोचनायास् त्वं तस्या हरसि हृदय-पर्यन्तम् ।
न सुभग समुचितम् ईदृशम् अङ्गुलि-दाने भुजं गिलसि ॥३३९॥
नीत्वागारं रजनी-जागरम् एकं च सादरं दत्त्वा ।
अचिरेण कैर् न तरुणैर् दुर्गा-पत्त्रीव मुक्तासि ॥३४०॥
नक्षत्रेऽग्नाव् इन्दाव् उदरे कनके मणौ दृशि समुद्रे ।
यत् खलु तेजस् तद् अखिलम् ओजायितम् अब्ज-मित्रस्य ॥३४१॥
न सवर्णो न च रूपं न संस्क्रिया कापि नैव सा प्रकृतिः ।
बाला त्वद्-विरहापदि जातापभ्रंश-भाषेव ॥३४२॥
न विभूषणे तवास्था वपुर् गुणेनैव जयसि सखि यूनः ।
अवधीरितास्त्र-शस्त्रा कुसुमेषोर् मल्ल-विद्येव ॥३४३॥
नेत्राकृष्टो भ्रामं भ्रामं प्रेयान् यथा यथास्ति तथा ।
सखि मन्थयति मनो मम दधि-भाण्डं मन्थ-दण्ड इव ॥३४४॥
नाना-वर्णक-रूपं प्रकल्पयन्ती मनोहरं तन्वी ।
चित्रकर-तूलिकेव त्वां सा प्रतिभित्ति भावयति ॥३४५॥
इति विभाव्याख्या-समेता न-कार-व्रज्या ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
ऊष्म या गरमी के प्रमुख अर्थ निम्नलिखित हैं
- उष्णता । ताप । जलन ।
- तेजी । उग्रता । प्रचंडता ।
- आवेश । क्रोध । गुस्सा ।
- उमंग । जोश ।
- ग्रीष्म ऋतु । फागुन से जेठ तक
- छूत का रोग – इस रोग में गुप्त इंद्रिय से एक प्रकार का चेप निकलता है, जिसके लग जाने से यह रोग एक दूसरे को हो जाता है ।
- पित्त – शीतोष्णे चैव वायुश्च त्रयः शारीरजाः गुणाः अङ्गत्वम्, ˚मलत्वम् परि- धेर्मुक्त इवोष्णदीधितिः
- ज्वर की जलन । बुखार की गर्मी को “आधिमन्यु” और “प्रज्वार” कहा गया है
- सूर्य की गर्मी को “प्रतप”
- असाधारण गर्मी को उपतप्ता कहते हैं
- संस्कृत में गर्मी को तपति, उष्ण और आतप कहते हैं “नाथति सुरति नाधते तप्यते तपति सुवति इष्टे सौति” “उष्णः, पुं, (उष दाहे + “इण्षिञ्जिदीङुष्यविभ्योनक्’ । ३ । २ । इति उणादिसूत्रेण नक् ।) ग्रीष्मऋतुः । तत्पर्य्यायः । ग्रीष्मः २ उष्मकः ३ निदाघः ४ उष्णो- पगमः ५ उष्णागमः ६ तपः ७ । इत्यमरः ॥“
आतपः, पुं, (आङ् + तप + अच् ।) रौद्रं । तत्पर्य्यायः । प्रकाशः २ द्योतः ३ । इत्य- मरः ॥ दिनज्योतिः ४ सूर्य्यालोकः ५ दिनप्रभा ६ रविप्रकाशः ७ प्रद्योतः ८ तमारिः ९ तापनः १० द्युतिः ११ । अस्य गुणाः । कटुत्वं । रूक्षत्वं स्वदमूर्च्छातृष्णादाहवैवर्ण्यजनकत्वं । नेत्ररोगप्रको- पनत्वञ्च ॥ इति राजनिर्घण्टः ॥
- छतरी को संस्कृत में “आतपत्रम्”, क्ली, (आतप + त्रै + कः) छत्रं और तमातपक्लान्तमनातपत्रम् भी कहते हैं
“उष्णे हैमे वसन्तेच कामं ग्रीष्मे तु शीतलम्” । क्वचित् क्लीवलिङ्गान्तोऽपि दृश्यते । यथा महाभारते संवर्त्तमरुत्तीये ।
साहित्य में शब्द का प्रयोग
मुचि मुचि गरम भर्इ किन बाझ। बुड़भुज रूप फिरै कलि मांझ।
नौमी तिथि मधु मास पुनीता। सुकल पच्छ अभिजित हरिप्रीता॥
मध्यदिवस अति सीत न घामा। पावन काल लोक बिश्रामा॥
कुबलय बिपिन कुंत बन सरिसा। बारिद तपत तेल जनु बरिसा॥
जे हित रहे करत तेइ पीरा। उरग स्वास सम त्रिबिध समीरा॥
“नोष्णं न शिशिरस्तत्र न वायुर्न च भास्करः” । अग्निः । सूर्य्यः । यथा, मनुः
“उष्णे वर्षति शीते वा मारुते वाति वा भृशम्” । (“उष्णे आदित्ये मेघे च वर्षति” इति तट्टीकायां कुल्लुकभट्टः ॥) पलाण्डुः । इति राजनिर्घण्टः ॥ उष्णवीर्य्यद्रव्यगुणाः । पित्तबलकारित्वम् । लघु- त्वम् । वातश्लेष्मनाशित्वच्च । इति राजवल्लभः ॥
उष्णः, त्रि, (उष् + नक् ।) निरालस्यव्यक्तिः । तत्प- र्य्यायः । दक्षः २ चतुरः ३ पेशलः ४ पटुः ५ सूत्थानः ६ । इत्यमरः । अशीतः । इति मेदिनी ॥ (यथा मनुः । ३ । २३७ । “यावदुष्णं भवत्यन्नं यावदश्नाति वाग्यतः” ॥)
समानार्थक:ऊष्मक,निदाघ,उष्णोपगम,उष्ण,ऊष्मागम,तप
निदाघ उष्णोपगम उष्ण ऊष्मागमस्तपः। स्त्रियां प्रावृट्स्त्रियां भूम्नि वर्षा अथ शरत्स्त्रियाम्.।
दक्षे तु चतुरपेशलपटवः सूत्थान उष्णश्च। चण्डालप्लवमातङ्गदिवाकीर्तिजनङ्गमाः॥
उष्णोऽपि घर्मचेष्टालङ्कारे भ्रान्तौ च विभ्रमः। गुल्मारुक्स्तम्बसेनाश्च जामिः स्वसृकुलस्त्रियोः॥
स्त्रीणाम्_श्रृङ्गारभावजाः_क्रिया, मुखादिविकासः, अपाङ्गदर्शनचेष्टा, अभिप्रायानुरूपचेष्टा
सूतके मृतके चैव नस्नायादुष्णवारिणा” स्मृतिः
“आददे नातिशीतोष्णः नभस्वानिव दक्षिणः” रघुः
“अभीक्ष्णमुष्णैरपि तस्य सोष्मणः”
“म्लापयन्नभिमानोष्णैर्वनमालां सुखानिलैः” माघः
तापेपु॰ मुष्णन्तमुष्णं ततिभिस्तरूणाम्” माघः
“उष्णं तापम्” मल्लि॰। तत्र ग्रीष्मस्य सूर्य्यतापाधिक्यवत्त्वात् उष्णत्वम्
“ग्रीष्मातीव्रकरोभानुर्न हेमन्ते तथाविधः” इति मयप्रश्ने
“अत्या सन्नतया तेन ग्रीष्मेतीव्राः कराः रवेः। देवभागे-ऽसुराणान्तु हेमन्ते मन्दताऽन्यथा” सू॰ सि॰ तथैवोक्तेः। विवृतञ्चेदं रङ्गनाथेन
“तेन उत्तरदक्षिणगोलयोः सूर्य-स्योत्तरदक्षिणसञ्चाररूपकारणेनेत्यथैः। देवभागे जम्बूद्वीपेअत्यासन्नतया सूर्यस्यात्यन्तनिकटस्थत्वेन ग्रीष्मे ग्रीष्मर्त्तौसूर्य्यस्य तेजोगोलकस्थकिरणास्तीक्ष्णा अत्युष्णाः। असुराणां देवभाग इत्यस्य समन्वयाद्दैत्यानां भागे समुद्राद्द-क्षिणप्रदेशे हेमन्ते हेमन्तर्त्तो तुकारात् सूर्य्यस्यात्युष्णाःकिरणाः सूर्य्यस्यात्यासन्नत्वात्। अन्यथा सूर्य्यस्य दूर-स्थत्वे मन्दता किरणानामुष्णताभावः। देवभागे हेमन्तर्त्तौकराणां मन्दता। अतएव तत्र शीताधिक्यम्, दैत्यभागेग्रीष्मे कराणां मन्दता शीताधिक्य च। तथाच देव-भागे दक्षिणगोले सूर्य्यस्य दूरस्थत्वमुत्तरगोले निकट-स्थत्वं मध्यगतदेशानां क्रमेणाघिकाल्पत्वादीति भावः”। अतएवोक्तं मेषकर्कटयोर्मध्ये गाढं तपति भास्करः” ति॰ त॰ पु॰। एतच्च देवभाग एव नासुरभागे, ग्रीष्म[Page1380-b+ 38] ऋतुश्च ज्यैष्ठाषाडात्मकः।
“मधुश्च माधवश्च वासन्तिकावृतुःशुक्रश्च शुचिश्च ग्रीष्मर्त्तुः” काल॰ मा॰ इष्टकोपधानमन्त्रोक्तेः। ततो भावे इमनिच्। उष्णिमन् पु॰ तल् उष्णता स्त्रीत्व उष्णत्व न॰ ष्यञ् औष्ण्य न॰। उष्णस्पर्शे स्वार्थे कन्उष्णस्पर्शाद्यर्थे। उष्णस्पर्शस्तु तेजसोगुणः
“स्पर्श उष्ण-स्तेजसस्तु” भाषोक्तेः जलादीनां तेजःसंयोगविशेषादौ-पाधिकः। देहस्य तथात्वे कारणमूष्मन्शब्दे वक्ष्यते गुणव-चनत्वात् प्रकारे द्वित्वम् उष्णोष्ण उष्णप्रकारे।
“उष्णो-ष्णशीकरसृजः” माघः
उष्णे वर्षति शीते वा मारुते वाति वा भृशम् । न कुर्वितात्मनस्त्राणं गोरकृत्वा तु शक्तितः ॥
तप्यमानामिवोष्णेन मृणालीमचिरोद्धृताम् feverish sigh
‘उष्णोदकं समुल्लेखोद्वाहनोद्वर्तनेषु च’ –उष्ण
(“आतपः कटुको रुक्षः स्वेदमच्छातृषावहः । दाहवैवर्ण्यजननो नेत्ररोगप्रक्रोपनः” ॥ “आतपः पित्ततृष्णाग्निस्वेदमूर्च्छाभ्रमास्रकृत् । दाहवैवर्ण्यकारी च” इति सुश्रुतः ॥ यथा शाकुन्तले, — “कथमातपे गमिष्यसि परिवाधाकोमलैरङ्गैः” ॥ यथा ऋतुसंहारे, ११ । — “मृगाः प्रचण्डातपतापिता भृशम्” ॥)
स्युः प्रभारुग्रुचिस्त्विड्भाभाश्छविद्युतिदीप्तयः। रोचिः शोचिरुभे क्लीबे प्रकाशो द्योत आतपः॥
निविडकिरणेरौद्रे च।
“आतपः कटुकोरूक्षः स्वेदमूर्च्छातृषा-[Page0649-a+ 38] प्रदः। दाहवैवर्ण्यजननोनेत्ररोगप्रकोपनः” सुश्रुतः।
“भवति वपुरवाप्तच्छायमेवातपेऽपि” माघः।
“आतपात्ययसं-क्षिप्तनीवाराषु निषादिभिः” रघुः।
“तमातपक्लान्तमनात-पत्रम्” रघुः।
“शृङ्गाणि यस्यातपवन्ति सिद्धाः” कुमा॰।
“शीतातपाभिघाताश्च विविधानि भयानि च” मनुः। आतपश्च विरलसंयोगापन्नः सूर्य्यस्य किरणभेदःस एव रौद्रशब्दाभिधेयः प्रकाशस्तु ततोऽपि विरलसंयोगा-पन्न इति प्रकाशरौद्रयोर्भेदः। अस्य च निविडतेज-स्कत्वादुष्णस्पर्शवत्त्वम् तेन दुःखदायकत्वं मनुनोक्तम्। एवं
“आतापतापितभूमौ माधव! माधव! मा धावेति” यशोदावाक्येऽपि।
छायातपौ ब्रह्मविदो-वदन्ति” श्रुतिः


text: अ = पु० अवति रक्षति अतति सातत्येत्र तिष्ठतीति वा अव–अत– वा ड। विष्णौ “अकारोविष्णुरुद्दिष्टौकारस्तु महेश्वरः। मकारस्तु स्मृतोब्रह्मा प्रणवस्तु त्रयात्मक” इति। अस्य (विष्णोः) अपत्यम् अत इञ् इः (कामः) अस्य (विष्णोः) पत्नी ङीप् ई (लक्ष्मीः)। अ = अव्य० अव–प्रीणनादौ ड स्वरादिपाठादव्ययत्वम्। अभावे, प्रतिषेघे स्वल्पेच्र्थे अनुकम्पायां, सम्बोधने, अ अनन्त!। अधिक्षेपे, अ पचसि त्वं जाल्म!। “उपसर्गस्वरविभक्तिप्रतिरूपकाश्चेति” स्वरादिगणसूत्रे अ इति सिद्धान्तकौमुद्यामुदाहृतं मनोरमायाञ्च अ संबोधने अधिक्षेपे निषेधे चेति व्याख्यातम्। “अभावे नह्यनोन” इत्यमरटीकायां नञादेशोऽयमित्युक्तम्। स च आदेशः नखनमुच्यादिभिन्नशब्दघटके उत्तरपदस्थे हलादौ शब्दे परे भवति। स तु नञर्थे एव स्थानितुल्यार्थकत्वादादेशस्य। नञर्थाश्च तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता। अप्राशस्त्यं विरोधश्च नञर्थाः षट् प्रकीर्त्तिताः।। इत्युक्तेः षड्विधाः। तत्र अब्राह्मणैत्यादौ ब्राह्मणसादृश्यवत्त्वेन क्षत्त्रियादीनां बोधकता, अघटमित्यादौ घटाभावस्य, अपटैत्यादौ पटभिन्नस्य, अनुदरा कन्येत्यादौ अल्पोदरत्वस्य, अपशवो वै अन्ये गोऽश्वेभ्यैत्यादौ गवाश्वभिन्नपशूनामप्राशस्त्यस्य, असुरः असितैत्यादौ च सुरसित विरोधस्य बोधकता। तत्रायं विशेषः नञः सर्व्वत्र अभावे भेदे च शक्तिः सादृश्योदौ तु निरूढलक्षणा। तत्र अघटमित्यादौ अव्ययीभावे, अधन इत्यादौ बहुव्रीहौ भाव कृदन्तोत्तरपदके “अभेदः अज्ञानमित्यादौ” नञ्तत्पुरुषे च अभावबोधकता। भावकृदन्तभिन्नोत्तरपदनञ्तत्पुरुषे तु अघट इत्यादौ भिन्नत्वबोधकतेति। अत्रेदं बोध्यम्। समासे हलदौ उत्तरपदे नञः स्थाने अ इत्यादेशविधानेन समासएवास्य नञर्थकस्य ऐत्यस्य प्रयोगः नान्यथा, सम्बो- धनाद्यर्थकस्य तु पृथक्प्रयोगः किन्तु “नञोनलोपस्तिङि क्षेपे” इति वार्त्तिकेन तिङन्तपदे परेऽपि नञादेशस्य विधानात् तस्यैव पृथक्प्रयोगः। अधिकं नञ्शब्दार्थावसरे वक्ष्यते। अजीवनिरित्यादौ अधिक्षेपार्थकता अजस्रमित्यादौ उप० स०। तस्य च क्रियायोगात् प्रतियेधार्थकता। अऋणिन् = त्रि० न ऋणी नञ् त० ऋकारस्यात्र हल्त्वाभ्युपगमात् न नुट् नलोपमात्रम्। ऋणिभिन्ने, ऋणशून्ये,। दिवस्याष्टमे भागे शाकं पचति यो नरः। अऋणी चाप्रवासी च स वारिचर! मोदते इति भारतम् हल्त्वानाश्रयणे नुटि अनृणीत्यपि तत्रैवार्थे। अंश = विभाजने अद० चु० उभ०। अंशयति ते आंशिशत् त। अङ्कापयतीतिवत् आपुकि अंशापयतीत्येके। अच् अंशः उ–अंशुः णिनि अंशी क्त अंशितः। अंश = पु० अंश–भावेऽच्। विभागे “सकृदंशो निपतति सकृत्कन्या प्रदीयते। सकृदाह ददानीति त्रीण्येतानि सकृत् सकृदिति स्मृतिः। कर्म्मणि अच्। विभाज्ये “द्वावंशौ प्रतिपद्येत विभजन्नात्मनः पितेति” “द्व्यंशहरोऽर्द्धहरो वा पुत्रवित्तार्ज्जनात् पितेति” च स्मृतिः। संख्यासूचकाङ्कविभाज्ये तथाङ्के, च “अन्योन्यहाराभिहतौ हरांशाविति” अंशाहतिश्छेदबधेन भक्तेति” भजेच्छिदोऽशैरथ तैर्विमिश्रैरिति च लीला०। करणे अच्। अवयवे “अंशुरंशुष्टे देव! सोमाप्यायस्वेति” यजु०। अंशुरंशुः सर्व्वोप्यवयव इति वेददीपः। “अंशिनः स्वांशगात्यन्ताभावं प्रति मृषात्मतेति” वेदान्तपरि०। “अंशो नानाव्यपदेशादिति” शारीरक सूत्रम्, जीवस्य निरवयवब्रह्मावयवत्वाभावमाशङ्क्य भाष्यकृता अंश इवेति व्याख्यातम्। तत्समानार्थकं “ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातन” इति गीतावाक्यम्। “चतुर्द्दश्यष्टमांशे च क्षीणो भवति चन्द्रमाः अमावास्याष्टमांशे च ततः किल भवेदणुरिति, स्मृतिः। विशेषावयवे, राशिचक्रस्य षष्ट्युत्तरशतत्रयधा विभाजके भागे, राशेस्त्रिंशद्धा विभाजके अवयवे, “अक्षस्याशाः समाख्याताः षष्ट्युत्तरशतत्रयमिति “क्षेत्रं होरा च द्रेक्वाणं नवांशोद्वादशांशकः। त्रिंशाशश्चेति विज्ञेयः षड्वर्ग इति च ज्योतिषम् नवमितोऽंशः (राशेत्रिंशभागः) नवांशः एवं द्वादशांशादयः। स च अंशः षष्टिकलात्मकः कला तु षष्टिविकलात्मिका। नवमिर्विभक्ते राशेः त्रिंशात्मके नवांशे च। “द्विभर्त्तृका मेषनवांशके स्यात्” इत्युपक्रम्य “निःस्वा मृगांशे” इति, “विगुणा घटांशे” इति च व्यवहारचमत्कारः। ६, १, २०३ पा० सू० वृषादिषु पाठात् अस्य आद्युदात्तत्वम्। अंशक = त्रि० अंश–ण्वुल्। विभाजके। स्त्रियाम् अंशिका। ज्ञातौ दायादे पु० अंश + स्वार्थे कन्। अंशशब्दार्थे “त्रिंशांशकस्तथा राशे र्भाग” इत्यभिधीयते इति ज्योतिषम् नवमिते राशित्रिंशभागात्मके नवांशे, “द्विभर्तृका मेषनवांशके स्यात् इत्युपक्रम्य” “वृषांशके सा पशुशीलयुक्तेति” सिंहांशके सा पितृवाससंस्थितेति, च ज्यो० सौरदिने न०। अंशल = त्रि० अंश + बलोपाधिके मत्वर्थे लच्। बलवति। अंशं लाति ला + क। अंशग्राहके त्रि०। अंशसवर्ण्णन = न० समानोवर्ण्णः योगवियोगयोग्यता सवर्ण्णः ततः करणार्थे णिचि भावे ल्युट् सवर्णनम् अंशयोः अतुल्यच्छेदयोः राश्योः समच्छेदकरणम् ६ त०। लीलावत्युक्ते अतुल्यच्छेदराश्योः योगवियोगयोग्यतासम्पादके समच्छेदसाधने क्रियाविशेषे, तत्रादावंशसवर्णनमित्युक्तम्य “अन्योन्यहाराभिहतौ हरांशौ राश्योः समच्छेदविधानमेवमिति लीलावत्यामुक्तम्। अंशहर = त्रि० अंशं हरति हृ–अच्। अंशहारके “द्व्यंशहरोऽर्द्धहरो वा पुत्रवित्तार्ज्जनात् पितेति” स्मृतिः। अनुद्यमने एव हृञोऽच् इति नियमात् अन्यत्र अण्। भारहारः। अंशावतरण = न० ६ त०। भारते आ० प० ६४ अ० उक्ते देवानां स्वस्वभागविशेषेण वासुदेवआदिरूपेण पृथिव्यामाविर्भावेन नरदेहग्रहणरूपे अवतरणे। अंशिन् = त्रि० अंश–णिनि। अंशकारके “पुनर्विभागकरणे सर्व्वे वा स्युः समांशिन” इति स्मृतिः अंश + मत्वर्थे इनि। अवयविनि। “अंशिनः स्वांशगात्यन्ताभाव प्रति मृषात्मतेति” वेदान्तपरिभाषा। अंशु = पु० अंश–मृग० कु। किरणे सूत्रे सूक्ष्मांशे प्रकाशे प्रभायां वेगे च “अंशवोऽत्र पतिता रवेः किमु”? इत्युद्भटः “सूर्य्यांशुभिर्भिन्नमिवारविन्दमिति” कुमा०। तत्र स्वपरप्रकाशकस्य तेजःपदार्थस्य समन्तात् प्रसृतः स्पर्शयोग्यः किञ्चिन्निविडः सूक्ष्मांशविशेषः किरणः, स च प्रायशः सूर्य्यस्य, तस्य तेजसा प्रदीप्तचन्द्रादेश्च। तदपेक्षया अल्पस्थानप्रसारी किञ्चिद्विरलः स्पर्शायोग्यः तेजःसूक्ष्मांशः प्रभा, सा च रत्नादिवस्तुनः। चन्द्रादेस्तु अन्यापेक्षयाऽधिकप्रसृतत्वात् किरणसम्भवः अतएव तत्र शीतांशुः सितकिरण इत्यादिप्रयोगः। स्पर्शयोग्यः तेजःपदार्थस्य किरणादपि निविडः सूक्ष्मांशः आतपः, किरणापेक्षया अतिविरलप्रसारी स्पर्शायोग्यः परप्रकाशसाधनमतिसूक्ष्मांशविशेषः आलोकः। प्रभायाम् आलोके वा न स्पर्शोऽनुभूयते। तत्र अंशुशब्दस्य किरणवाचित्वे सहस्रांशुः उष्णांशुः शीतांशुरित्यादयः। प्रभापरत्वे रत्नांशुः नखांशुरित्यादयः। “अजस्रमाश्रावितवल्लकीगुणक्षतोज्ज्वलाङ्गुष्ठनखांशुभिन्नयेति” “द्विजावलीबालनिशाकरांशुभिरिति” च माघः। सूत्रांशपरत्वे अंशुकं पट्टांशुकं चीनाशुकमित्यादयः। प्रकाशपरत्वे उपांशु उपहृतप्रकाशत्वाच्चास्य गुप्तत्वं प्रतीयते तच्चार्थिकम्। सूक्ष्मविभागपरत्वे प्रांशुः प्रोन्नतावयवत्वा च्चास्य दीर्घत्वं प्रतीयते तच्चार्थिकम् इति। अंशुक = न० अंशवः सूत्राणि विषयोऽस्य अंशु + ऋश्यादि० क। वस्त्रे। “यत्रांशुकाक्षेपविलज्जितानामिति” कुमारः। सूक्ष्मवस्त्रे उत्तरीयवस्त्रे पत्रे (तेज पात) शुक्लवस्त्रे च। अंशु + स्वार्थे कन्। अंशुशब्दार्थे पु०। अंशुधर = पु० धृ–अच् ६ त०। सूर्य्ये अंशुभृदादयोऽप्यत्र किरणादिधारके वेगधारके च त्रि०। अंशुपट्ट = न० अंशुना सूक्ष्मसूत्रेण युक्तं पट्टम्। सूक्ष्मसूत्र घटितपट्टवस्त्रे। “श्रीफलैरंशुपट्टानामिति” विष्णु०। अंशुपति = पु० ६ त०। सूर्य्ये, तस्य सर्व्वतेजस्विनां किरणाधायकत्वात् चन्द्रादिग्रहादौ तेजोदायकत्वाच्चास्य तथात्वम् अतएवोक्तं वृहत्सहितायाम् “सलिलमये शशिनि रवेदीर्धितय” इति “मूर्त्तित्वे परिकल्पितः शशिभृत” इति वृहज्जातके च। “अम्बिं वावादित्यः सायं प्रविशतीति” “उद्यन्तं वावादित्यमग्निरनुसमारोहतीति” च श्रुतौ अग्नौ सूर्य्यांशुप्रवेशाभिधानम्। अत एव माघे तस्य त्विषां पतित्वेन तस्यास्तमये तासामनुमरणार्थं ज्वलनप्रवेश उक्तः। यथा “रुचिधाम्नि भर्त्तरि भृशं विमलाः परलोकमभ्युपगते विविशुः। ज्वलनं त्विष इति”। एवं अंशुस्वामी त्विट्पतिप्रभृतयोऽप्यत्र। अंशुमत् = पु० अंशु + अस्त्यर्थे मतुप्। सूर्य्ये, अंशुशाल्यादयो- प्यत्र। सूर्य्यवंश्ये असमञ्जःपुत्रे दिलीपजनके राजभेदे तत्कथा रा० आ० ४३ अ०। अंशुमति पदार्थमात्रे त्रि०। अंशुमती = स्त्री० अंशु सूक्ष्मंपत्रमस्याः अंशु + मतुप् + ङीप्। शालपर्ण्याम् (शालपान्)। अंशुमत्फला = स्त्री० अशुमानिव रक्तं फलं मोचकं यस्याः जातिवाचकत्वेऽपि फलान्ततया न ङीष् अजा० टाप्, अंशुमानिव समन्तात् प्रसृतं फलतीति फल–अच् वा। कदलीवृक्षे। अंशुमालिन् = पु० अंशुभिर्मलते संबध्नाति मल–णिनि ३ त०, अंशवः मालेव ततः अस्त्यर्थे इनि वा। सूर्य्ये, द्वादश संख्यायाञ्च। किरणादिजालवति त्रि० स्त्रियां ङीप्। अंशुल = पु० अंशुंप्रभां बुद्धिप्रतिभां लाति ला–क। चाणक्ये मुनौ, मुनिमात्रे च। अंशुग्राहके त्रि०। अंशुहस्त = पु० अंशुः किरणोहस्त इव जलाद्याकर्षणसाधनं यस्य। सूर्य्ये। “शरैरुस्रैरिवोदीच्यान् उद्धरिष्यन् रसानिवेति” रघौ सूर्य्यकिरणानां रसाकर्षकत्वस्य दृष्टान्तविधयोक्तत्वादस्य किरणस्य रसाकर्षकत्वाद्धस्तत्वम्। तस्य च सहस्रांशूनां रसाकर्षकत्वमग्रे सहस्रांशुशब्दे वक्ष्यते। अंश्वादि = पु०। ब०। स्वरविशेषार्थं पाणिनिगणपाठोक्ते शब्दसमूहे, “प्रतेरंश्वादयस्तत्पुरुषे” (६, ३, १९३ पा०) स च गणः अंशु जन, राजन्, उष्ट्र, खेटक, अजिर, आर्द्रा श्रवण, कृत्तिका अर्द्धपुर। अंस = विभाजने अद० चु० उभ० अंसयति ते आंसिसत् त। आपुकि अंसापयतीत्येके। वि + विश्लेषकरणे प्रच्यावने च “व्यंसयामास तत् सैन्यमिति” भारतम्। अच् अंसः। अंस = पुं अंस–कर्म्मभावादौ अच्। अंशशब्दार्थे, स्कन्धे च। “अंसनिषक्तबाहुः” “अंसारोपिचापेनेति” शान्तोऽपि स्कन्धे। अंसत्र = न० अंसं स्कन्धं त्रायते त्रै–क। स्कन्धावरके कवचभेदे। अंसकूट = पुंन० अंसः कूट इव वृहत्त्वात्। वृहत्स्कन्धे “राजन्योच्चांसकूटक्रथनपटुरटद्घोरधारः कुठार इति प्रबोध० अंस(से)भार = पु० अंसे धृतः भारः शा० त० वा अलुक्। स्कन्धधृतभारे। अंस(से)भारिक = त्रि० अंस(से) भारेण हरति भस्त्रा० ष्ठन्। स्कन्धभारहारके, स्त्रियां ङीष्। अंसल = त्रि० अंस + बलोपाधिके अस्त्यर्थे लच्। बलवति। अंस्य = त्रि० अंसे भवः अंस + यत्। स्कन्धभवे, “ये अंस्या ये अङ्ग्याः सूचिका” इति वेदः। अंस–कर्म्मणि यत्। विभाज्ये त्रि०। अंह = भासने अद० उभ०। अंहयति ते आञ्जिहत् त। अंहति = स्त्री० हन्ति दुरितमनया हन–अति, अंहादेशः। दाने। अंहस् = न० अमति गच्छति प्रायश्चित्तेन अम–असुन् हुक् च। पापे “मुञ्चन्त्वंहस” इति वेदः स्वधर्म्मत्यागे “लोभोऽनृतं चौर्य्यमनार्य्यमंहो ज्येष्ठा च माया कलहश्च दण्ड” इति भागवते कलिं प्रति परीक्षिद्वाक्यम् अंहः स्वधर्म्मत्यागः इति श्रीधरस्वामिरघुनन्दनादयः। अंहिति = स्त्री० अहि–क्तिन् ग्रहादित्वात् इट्। दाने। अंहु = त्रि० अहि–मृग० कु। पापकारिणि। “आ वोऽर्वाची सुमतिर्ववृत्यादंहोश्चिद्या” इति (य० ८, ७) “अंहोः” पापकारिणः हननशीलस्येति वेददीपः। अंहुर = त्रि० अहि–मद्गुरादि० उरच्। गतियुक्ते “सप्त मर्य्यादाः कवयस्ततक्षुस्तासामेकामिदमभ्यंहुरो गात्” इति वेदः। अंह्रि = पु० अंहति गच्छत्यनेन अहि–वङ्क्र्यादि० क्रिन्। पादे वृक्षादीनां मूले, तेन अंह्रिपो वृक्षः। चतुःसंख्यायाञ्च। अंह्रिप = पु० अंह्रिणा मूलेन पिबति सिक्ततोयम् पा–क। वृक्षमात्रे। अंह्रिस्कन्ध = पु० अह्रेः स्कन्धैव। गुल्फे अङ्गुष्ठाङ्गुलिमध्यभागस्य उपरिभागे च। अक = वक्रगतौ भ्वा० प० घटादि। अकति आकीत्। अकयति। अक = न० न कम् सुखम् गुणवचनस्य नञ्योगे विरोध्यर्थाभिधायिता न० त०। दुःखे। नास्ति कं सुखं यस्मात्। पापे। नाकशब्दे अकं दुःखं पापं वा। अकच = पु० अकाय दुःखाय चायते चाय–ड। केतुग्रहे तस्य चोदयेन लोकोपप्लवस्य शास्त्रप्रसिद्धिः केतुशब्दे विस्तरः। “उपप्लवाय लोकानां धूमकेतुरिवोत्थित इति कुमा०। नास्ति कचोयस्य। केशशून्ये (टाकरोगयुक्त) त्रि०। अकडम = न० अ, क, ड, म, इत्यादिक्रमेण आद्यकोष्ठादौ वर्ण्णसमुदायोऽस्त्यत्र अच्। ग्राह्यगोपालमन्त्रस्य शुगाशुभविचारोपयोगिनि चक्रभेदे। तत्स्वरूपं यथा रुद्रयामले–“रेखाद्वयं पूर्ब्बपरे मध्ये रेखाद्वयं लिखेत्। चतुष्कोणे चतूरेखाऽकडमं चक्रमण्डलम्। भ्रामयित्वा महावृत्तं निर्म्माय वर्णमालिखेत्। अकारादिक्षकारान्तान् क्लीवहीनान् लिखेत्ततः। एकैकक्रमतो लेख्यान्मेषादिकवृषान्तकान्। वामावर्त्तेन गणयेत् क्रमशो वीरवल्लभ!। दक्षमार्गेण गणयेन्नामादिवर्णकादिकान्। मेषादितोहि नामान्तं क्रमशः मन्त्रपण्डितः। सिद्धसाध्यसुसिद्धारीन् पुनः सिद्धादिकान् पुनः। नवैकपञ्चमे सिद्धः साध्यः षड्दशयुग्मके। सुसिद्धस्त्रिमुनौ रुद्रे वेदाष्टद्वादशे रिपुः” इति। (क्लीववर्ण्णाः ऋ ॠ ऌ ॡ वर्ण्णाः) “गोपालेऽकडमं स्मृतमिति” तत्रैवोक्तम्। एतच्च गोपालमन्त्रविषये सिद्धादिचक्रत्वेन व्यवह्रियते। अकथह = न० अ, क, थ, ह, इत्यादिवर्णसंघक्रमेण वर्णसमुदायोऽस्त्यस्मिन् अच्। तन्त्रोक्तमन्त्रग्रहणार्थं तत्तन्मन्त्राणां शुभाशुभविचारोपयोगिनि चक्रभेदे तत्स्वरूपं यथा रुद्रयामले। “वक्ष्येऽकथहचक्राख्यं सर्व्वचक्रोत्तमोत्तमम्। यस्य विचारमात्रेण कामरूपी भवेन्नरः।। तत्प्रकारं वीरनाथ। क्रमशः क्रमशः शृणु। चतुरस्रे लिखेत् वर्ण्णन् चतुःकोष्ठसमन्विते।। चतुःकोष्ठ–चतुकोष्ठचतुर्गृहसमन्वितम्। मन्दिरं षोडशं प्रोक्तं सर्व्वकर्म्मार्थसिद्धिदम्।। चतुरस्रं लिखेत् कोष्ठं चतुष्कोष्ठसमन्वितम्। पुनश्चतुष्कं तत्रापि लिखेद्धीमान् क्रमेण तु।। सर्व्वेषु गृहमध्येषु प्रादक्षिण्य क्रमेण तु। अकारादिक्षकारान्तान् लिखित्वा गणयेत्ततः।। चन्द्रमग्निं रुद्रवर्णं नवमं युगलन्तथा।। वेदमङ्कं दश रसं वसुं षोडशमेव च। चतुर्दशं भास्करं च सप्त पञ्चदशेति च।। वह्नीन्दु कोष्ठगं वर्णपञ्चाशैकं मयोदितम्। एतदङ्कस्थितान् वर्णान् गणयेत् तदनन्तरम्।। नामाद्यक्षरमारभ्य यावत् मन्त्रादिमाक्षरम्। चतुर्भिः कोष्ठैरेकैकमिति कोष्ठचतुष्टयम्।। पुनः कोष्ठगकोष्ठेषु सव्यतो नामकादितः। सिद्धः साध्यः सुसिद्धोऽरिः क्रमशो गणयेत् वशी।। सिद्धः सिध्यति कालेन साध्यस्तु जपहोमतः। सुसिद्धो ग्रहणाज्ज्ञानी शत्रुर्हन्ति चिरायुषम्। सिद्धस्तु बान्धवः प्रोक्तः साध्यः सेवक उच्यते। सुसिद्धः पोषकः प्रोक्तः शत्मुर्घातक उच्यते। सिद्धकोष्ठस्थिता वर्णा बान्धवाः सर्वकामदाः। जपेन बन्धुः सिद्धः स्यात् सेवकोऽधिकसेवनात्।। पुष्णाति पोषकोऽभीष्टं घातको नाशयेत् ध्रुवम्। सिद्धो यथोक्तकालेन द्विगुणात् सिद्धसाध्यकः।। तत्सुसिद्धोऽर्द्धजप्येन सिद्धारिर्हन्ति बान्धवान्। साध्यसिद्धो द्विगुणतः साध्यसाध्यो निरर्थकः।। तत्सुसिद्धो द्विघ्नजपात् साध्यारिर्हन्ति गोत्रजान्। सुसिद्धसिद्धोऽर्द्धजपात् तत् साध्यो द्विगुणाधिकात्। तत्सुसिद्धो ग्रहादेव सुसिद्धारिः सगोत्रहा।। अरिसिद्धः सुतान् हन्यात् अरिसाध्यस्तु कन्यकाः। तत्सुसिद्धस्तु पत्नीघ्नस्तदरिर्हन्ति साधकमिति”।। एतच्च सर्ब्बमन्त्रेषु सिद्धादिचक्रत्वेन व्यवह्रियते। अकनिष्ठ = पु० अके वेदनिन्दारूपे पापे निष्ठाऽस्य। बुद्धे। न० त०। कनिष्ठभिन्ने ज्येष्ठे मध्यमादौ च त्रि०। अकनिष्ठप = पु० अकनिष्ठान् बुद्धान् पातीति पा–क। बुद्धाधिपभेदे। न० त०। कनिष्ठभिन्नपालके त्रि०। अकम्पित = पु० कम्पितं बुद्धिवृत्तेश्चालनं तन्नास्ति यस्य। बुद्धभेदे। कपि–कर्त्तरि क्त न० त०। सङ्कल्पितवस्तुभ्योऽनुपरते दृढाध्यवसाये त्रि०। भावे क्त न० व०। कम्पनशून्ये त्रि०। अकरण = न० कृ–भावे ल्युट् अर्थाभावे न० त०। करणाभावे निवृत्तौ “अकरणे प्रत्यवायानुबन्धित्वं नित्यत्वमिति” मीमांसकादयः। “अकरणात् मन्दकरणं श्रेय” इति स्मार्त्ताः अकरणञ्च न्यायादिमते करणाभावः, मीमांसकवेदान्तिमते निवृत्तिः। अत एव अष्टस्यां मांसं नाश्नीयादित्यादौ सर्वत्र निषेधसमभिव्याहृतक्रियाविषयकनिवृत्तावेव विध्यर्थान्वयः इत्युक्तं मीमांसकैः। शङ्कराचार्य्येण च “नासतो विद्यते भावोनाभावो विद्यते सत” इति गीता श्लोकभाष्ये महता प्रबन्धेन सत्पदार्थादभावोत्पत्ति निरस्यता निषेधस्य निवृत्तिरूपत्वमुररीकृतम्। निवृत्तिश्च प्रवृत्तिविरोधी भावरूपोधर्मविशेषः। नास्ति करणं देहेन्द्रियादिकमस्य। सर्व्वकरणशून्ये परात्मनि पु०। “अपाणिपादोजवनोग्रहीतेत्यादि” श्रुतौ तस्य सर्वकरणशून्यत्वमुक्तम्। अकरणि = स्त्री० नञ् + कृ–आक्रोशे अनि। करणं मा भूदित्याक्रोशात्मके शापे। “तस्याकरणिरेवास्तु” इति। अकरा = स्त्री० अकं दुःखं सेवनात् लोकानां राति गृह्णाति नाशयतीति रा–क। आमलक्याम्। नास्ति करोऽस्य। करशून्ये त्रि०। न करोति कृ–अच् न० त०। कारकभिन्ने करणशीलभिन्ने निवृत्तिपरे च त्रि०। अकरुण = त्रि० नास्ति करुणा यस्य यत्र वा। दयाशून्ये दैन्यशून्ये च। अकर्कश = त्रि० न कर्कशः। कार्कश्यविरोधिमृदुत्ववति कोमले अकर्ण्ण = त्रि० नास्ति कर्ण्णोऽस्य। श्रवणेन्द्रियशून्ये “पश्यत्यकर्ण” इति श्रुतिः। सर्पे पु० तस्य चक्षुषैव श्रवणात्तदिन्द्रियशून्यत्वम्। राधेयः कर्ण्णः तछून्ये त्रि०। “अनर्जुन मकर्णं वा जगदद्येति निश्चितमिति” भारतम्। अकर्त्तन = त्रि० उच्चस्थं फलं कर्त्तितुं शीलमस्य कृत–युच् न० त०। उच्चविरोधिह्रस्वत्ववति स्वर्वे। कृत–भावे ल्युट् न० ब०। छेदनाकर्त्तरि त्रि०। अकर्त्तव्य = त्रि० कृ–कर्म्मादौ तव्य न० त०। करणानर्हे निषिद्धे पदार्थे। भावे क्त न० ब०। क्रियाशून्ये कूटस्थे चैतन्ये न०। “न मे पार्थास्ति कर्त्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चनेति” गीतायामीश्वरस्य सर्वक्रियानिषेधात् तथात्वम्। अकर्त्तृ = त्रि० कर्त्तृ + न० त०। कर्त्तृभिन्ने कर्त्तृसदशे कारके “अकर्त्तरि च कारके” पा०। कर्तृभिन्ने, क्रियाशून्ये च “पुरुषोऽकर्त्ता भोक्ता” चेति सांख्यमतम्। अकर्म्मक = त्रि० नास्ति कर्म्म यस्य ब० कप्। व्याकरणोक्ते कर्म्मशून्ये धातौ, “लः कर्म्मणि च भावे चाकर्म्मकेभ्य इति” पा०। “फलव्यापारयोरेकनिष्ठतायामकर्म्मक इति” हरिः। स्त्रियां टापि कापि अतैत्त्वम् अकर्म्मिका। “प्रसिद्धेरविवक्षातः कर्म्मणोऽकर्मिका क्रियेति” हरिः। अकर्म्मण्य = त्रि० न कर्म्मने प्रभवति कर्म्मन् + यत् न० त०। कर्म्मानर्हे “अकर्म्मण्यं तिथिमलं विद्यादेकादशीं विनेति” ति० त०। अकर्म्मन् = अनुपलम्भादिवत् अर्थाभावे न० त०। कर्म्माभावे “कर्म्मणोह्यपि बोद्धव्य बोध्यव्यञ्च विकर्म्मणः। अकर्म्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्म्मणोगतिरिति” गीता अकर्म्मणः अक्रियाया इति तद्भाष्यम्। दुष्टं कर्म्म अप्राशस्त्ये न० त०। दुष्टकार्य्ये अकर्म्मादावभिरत इति स्मृतिः। न० ब०। कार्य्यशून्ये त्रि० “अकर्म्मा दस्युरभित” इति वेदः। अकल = पु० नास्ति कलाऽवयवोऽस्य। निरंशे परमात्मनि “चिन्मयस्याद्वितीयस्य निष्कलस्ये” त्युक्तेस्तस्य तथात्वम्। गीतादिकलाशून्ये, अवयवशून्ये च त्रि०। अकल्कन = त्रि० कल्कनं दम्भः न० ब०। दम्भरहिते “अकल्कनो निरारम्भः” इति गीता। वैद्यकोक्तौषधपाकविशेषः कल्कनं, तच्छून्ये च। नास्ति कल्कोऽस्य ब० कप्। अकल्ककोऽप्यत्र। अत एव गीतायामकल्कक इत्यपि क्वचित् पाठः। अकल्का = स्त्री० न कल्कः मलोयस्य न० ब०। निर्मलत्वेन शुभ्रायां ज्योस्नायाम्। मलादिशून्ये त्रि०। अकल्य = त्रि० कलासु साधुः कला + यत् कल्यः निरामयः न० त०। अस्वास्थ्यवति। कल्यते इति कल–यत् कल्यं कल्पनीयं मिथ्याभूतं न० त०। सत्ये “अपि त्वनीनयदपनीताशेषशल्यमकल्यसन्ध इति दशकु०। अकल्यसन्धः सत्यसन्ध इत्यर्थः। अकवा = त्रि० न कव्यते वर्ण्यते कव–आ न० त०। अवर्ण्णनीये “प्र प्रजायन्ते अकवा महोभिरिति” वेदः। अकस्मात् = अव्य० न कस्मात् किञ्चित्कारणाधीनत्वं यत्र अलुक् स०। कारणानधीने अतर्कितोपनते। “कथमयमकस्माद्गगनचारिणामाकाशे करुणध्वनिः श्रूयते” इति नाटकम् “सामान्यलक्षणा कस्मादकस्मात् परिलुप्यते” इति पक्षधरः। “अकस्मात् नगरोपान्ते कथं धूमायते चितेति” हास्या०। पा० चार्वादिगणे तथा पाठाच्च न पञ्चम्या लुक् तेन आपतितभवाद्यर्थे ठञि टिलोपे आकस्मिक इति। अकाण्ड = त्रि० न० त०। अनवसरे अनुचितकाले “तातस्तमकाण्डे एव प्राणहरप्रतीकारमुपप्लवमिति” काद०। अस्य नि० एतदन्तत्वमिति केचित्। ब०। स्कन्धशून्ये वृक्षे पु०। अकाम = त्रि० न कामयते काम–णिङ्–अच्। इच्छाशून्ये “नाकामो दातुमर्हतीति” स्मृतिः। कामनाविषयफलाननुसन्धायिनि। “अकामो विष्णुकामोवेति” स्मृतिः स्मरविकारशून्ये च। “भयादकामाऽपिहि दृष्टिविभ्रममिति” शकु०। अकामतस् = अ० अकाम + पञ्चम्यास्तसिल्। अनिच्छात इत्यर्थे “अकामतः कामचारे चौरवद्दण्डमर्हतीति” स्मृतिः। अकाय = पु० नास्ति कायोऽस्य। कायशून्ये राहौ तस्य चामृताहरणकाले विष्णुना च्छिन्नमस्तकत्वेऽपि अमृतप्राशनेन अमरणमित्यनुसन्धेयम्। “अमृतास्वादनविशेषाच्छिन्नमपि शिरः किलासुरस्येदम्। प्राणैरपरित्यक्तं ग्रहतां यातं वदन्त्येके इति” वृहत्स०। देहशून्ये त्रि०। परमात्मनि पु०। निष्कलस्याशरीरिणैत्युक्तेस्तस्य तथात्वम्। अकार = पु० अ + स्वरूपार्थे कार। अस्वरूपे वर्णे एवमिकारादयोऽपि तत्तद्वर्णस्वरूपेषु। कारः करणंन० ब०। क्रियारहिते त्रि०। अकारण = त्रि० नास्ति कारणं हेतुरुद्देश्यं वा यस्य। हेतुरहिते उद्देश्यरहिते च “किमकारणमेव दर्शनं विलपन्त्यैरतये न दीयते” इति कुमा० “ततोऽकारणवैरी नः “कारणादपरे परे इति” नैषधम्। निष्प्रयोजने च। न० त०। कारणभिन्ने “अकारणगुणोत्पन्ना” इति भाषा०। अकारिन् = त्रि० कृ–णिनि न० त०। कर्त्तृभिन्ने, करणान्निवृत्ते च। अकार्पण्य = त्रि० नास्ति कार्पर्ण्यं यस्य। दैन्यशून्ये, कृपणताशून्ये च। अकार्य्य = न० अप्रशस्तं कार्य्यम् अप्राशस्त्य्ये न० त०। कुत्सितकार्य्ये निषिद्धकार्य्ये च। “अकार्य्यमिव पश्यामि स्वमांसमिव भोजने”। “किमकार्य्यं कदर्य्याणामिति” हितो०। कर्त्तव्यभिन्ने त्रि०। अकाल = पु० अप्राशस्त्ये न० त०। अप्रशस्तकाले विहितकर्म्मसु पर्य्युदस्तयाऽभिहिते गुरुशुक्राद्यस्तकालादौ, स च मलमास, गुरुशुक्रबाल्यवृद्धत्वास्तमय, सिंहमकरान्यतरगुरुस्थिति, पूर्ब्बराश्यनागतातिचारिगुरुकवत्सर, पूर्ब्बराशिसंक्रमिष्यमाणाति चारिगुरुकपक्षत्रय, वक्रगुरुकाष्टाविंशतिदिवस, भूमिकम्पाद्यद्भुतसप्ताह, सिंहादित्य, गुर्वादित्य, पौषमासचतुष्टयान्य- तमैकद्वित्रितदधिकान्यतमदिनवृत्त्याकालिकवृष्ट्युत्तरैकत्रिसप्ताहान्यतमदिनादि, रूपो मलमासतत्त्वाद्युक्तः तत्तद्विहितकर्म्मसु पर्य्युदस्ततयाऽभिहितः कालः एतत्प्रमाणानि सप्रति प्रसवं मलमासतत्त्वमुहूर्त्तचिन्तामण्यादौ द्रष्टव्यानि “अकाले वीक्षितो विष्णुर्हन्ति पुण्यं पुराकृतमिति” पु०। अप्राप्तः अनुचितः कालः शा० त०। अप्राप्तकाले “नाकाले म्रियते कश्चित् प्राप्ते काले न जीवतीति” पुराणम्। “अकालजलदोदय” इति रघुः। “अकालमृत्युहरण” मिति तन्त्रम्। “वर्त्त्याधारस्नेहयोगात् यथा दीपस्य संस्थितिः। विक्रियापि हि दृष्टैवमकाले प्राणसंक्षय” इति याज्ञ०। “अकालजन्तु विरसं न धान्यं गुणवत् स्मृत” मिति, वैद्य०। “नाकालवृष्टौ कुर्व्वीत व्रतबन्धशुभ्रक्रियामिति” स्मृतिः अनुचितकाले वृष्टाविति तदर्थः। “वरमेकाहुतिः काले नाकाले लक्षकोटयः इति ति० त०। नास्ति कालोपाधिजन्यजातमत्र। जन्यशून्ये प्रलये। “अकालकालमेघमेदुरेति काद०। अप्राप्तः कालो यस्य प्रादिभ्यः धातुजस्येति ब० अन्त्यलोपश्च। अप्राप्तकाले अनुचितकाले पदार्थे त्रि०। कालः कृष्णः न० त०। कृष्णविरुद्धशुभ्रवर्णे पु०। कृष्णविरोधिशुभ्रत्ववति त्रि०। अकिञ्चन = त्रि० नास्ति किञ्चन यस्य मयूर० त०। निर्धने, “अकिञ्चनः सन् प्रभवः स सम्पदा” मिति कुमा०। दरिद्रे, “अकिञ्चने किञ्चननायिकाङ्गके किमारकूटाभरणेन न श्रिय” इति नैषधम्। अकिञ्चनता = स्त्री० अकिञ्चनस्य भावः तल्। संन्यासाङ्गे सर्व्वद्रव्यत्यागरूपे यमविशेषे “व्रतं दानं परिव्रज्या तपस्या नियमस्थितिः। अहिंसाऽसूयतास्तेयब्रह्माकिञ्चनता यम” इति स्मृतिः ब्रह्म वेदमन्त्रः ईश्वरमननं वेत्यर्थः। निर्द्धनत्वे च। भावे त्व। तत्रैवार्थे न०। “स्थाने भवानेकनराधिपः मन्नकिञ्चनत्वं मखजं व्यनक्तीति” रघुः। अकिञ्चिज्ज्ञ = त्रि० न किञ्चित् जानाति ज्ञा–क अश्राद्धभोजीतिवत् असमर्थस०। किञ्चिदनभिज्ञे, किञ्चिद्ज्ञानशून्ये, अल्पज्ञाने, ज्ञानशून्ये च। अकिञ्चित्कर = त्रि० न किञ्चित् करोति कृ–अच् असमर्थ स०। किञ्चिदकारके क्रियाशून्ये, निष्प्रयोजने च। अकुण्ठ = त्रि० नास्ति कुण्ठा यस्य। प्रतिबन्धशून्ये, कर्म्म दक्षे च। अकुतोभय = त्रि० नास्ति कुतोऽपि भयं यस्य मयू० स०। कुतश्चिदपि भयशन्ये। अकुप्य = न० गुप्यते निस्वताव्यञ्जकतया–लज्जाकरत्वात् गुप–क्यप् नि० कस्य पः कुप्यं रैत्यादि न० त०। स्वर्णे, रूप्ये च। अकुमार = त्रि० न कुमारः। अतीतकौमारावस्थे तरुणे। अकुल = त्रि० अप्रशस्तं कुलमस्य न० ब०। अप्रशस्तकुले “कुलान्यकुलतां यातीति” मनुः। अकुशल = त्रि० न कुशलं मङ्गलमस्य। मङ्गलविरोध्यमङ्गलयुक्ते। न० त०। कुशलविरोधिनि अभद्रे न०। दक्षभिन्ने त्रि०। अकूपार = पु० न कूपमृच्छति ऋ–अण्। वृहत्कच्छपे। न कु पृथ्वीं पिपूर्त्ति पृ–पालनपूरणयोः अण् बा० दीर्घः, न कुत्सितं पारं गन्तव्यदेशो यस्य वा, पृ० दीर्घः। महापारे समुद्रे, दूरगामिनि सूर्य्ये च पु०। पृ०। अकूवारोऽप्यत्र। अकृत = त्रि० कृ–कर्म्मणि क्त न० त०। कृतभिन्ने अन्यथाकृते। “कृताकृतावेक्षणादौ ब्रह्मा ऋत्विक् नियुज्यते” इति याज्ञिकप्रसिद्धिः। “अकृतव्यूहाः पाणिनीया” इति परिभाषा। न कृतो व्यूहः विशेषेण ऊहोयैः विनाशोन्मुखं दृष्ट्वा कृतमपि कार्य्यं नाशयन्तीति तदर्थः सि० कौ०। बलपूर्ब्बकृते ऋणलेख्यपत्रादौ च “सर्व्वान् बलकृतानर्थानकृतान् मनुरब्रवीदिति” मनुः। “बलात् कुरुत पापानि सन्तु तान्यकृतानि वः। सर्व्वान् बलकृतानर्थानकृतान् मनुरब्रवीदिति” नैषधम्। पुत्रिकात्वेन अकल्पितायां दुहितरि स्त्री। “अकृता वा कृता वापि यं विन्देत् सदृशात् सुतमिति” स्मृतिः। भावे क्त अभावार्थे न० त०। करणाभावे निवृत्तौ “नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चनेति” गीता। अकृतज्ञ = त्रि० न कृतं जानाति ज्ञा–क असम० स०। कृतोपकारास्मारके, कृतघ्ने, “आत्मारामाः पूर्णकामाः अकृतज्ञा गुरुद्रुह” इति भागवतम्। अकृतिन् = त्रि० कृतमनेन कृत + इनि न० त०। कार्य्याक्षमे क्रियासु पाटवरहिते। अकृत्य = न० कृ–क्यप् अप्राशस्त्ये न० त०। दुष्टकार्य्ये चौर्य्यादिकरणे। न कृत्यमस्य न० ब०। कर्म्मरहिते त्रि०। अकृत्रिम = त्रि० न कृत्रिमः न० त०। कृत्रिमभिन्ने स्वभावसिद्धे। “कृत्रिमाकृत्रिमयोर्मध्ये कृत्रिमे कार्य्यसंप्रत्यय” इति परि“भाषा अकृत्रिमस्नेहरसानुविद्धमिति”। अकृत्वा = अ० न कृत्वा न + कृ–क्त्वा। करणानन्तर्य्ये “अकृत्वा कुलसन्ततिमिति” मनुः। अकृष्टपच्य = त्रि० अकृष्टे क्षेत्रे पच्यते पच–क्यप् ७ त०। हलाद्यकृष्टक्षेत्रे पच्यमाने नीवारादौ शस्ये। अकृष्ण = पु० नास्ति कृष्णः मलो यस्य। निष्कलङ्के चन्द्रे “चन्द्रमा वै ब्रह्माऽकृष्ण” इति श्रुतिः। न० त०। कृष्णत्वविरोधिशुभ्रत्वे पु०। तद्वति, शुद्धे च त्रि०। अकृष्णकर्म्मन् = त्रि० न कृष्णं शुद्धं कर्म्म यस्य। शुद्धकर्म्मकारिणि पुण्यशीले। अकेतु = पु० नास्ति केतुश्चिह्नं यस्य। चिह्नरहिते अज्ञाने, “केतुं कृण्वन्नकेतवे” इति वेदः य० (२९, ३७) अकेतवे अज्ञानायेति वेददीपः। चिह्नध्वजाभ्यां रहिते त्रि०। अकौशल = त्रि० न–कुशलः अकुशलस्ततो भवादौ अण् आद्यचो वा न वृद्धिः। अकुशलभवादौ। आद्यचो वा वृद्धौ आकौशलोऽप्यत्र। कुशलस्य भावः अण् + न० त०। असौष्ठवे न०। अक्का = स्त्री अक–क, अच्यते इत्यक् अन्व–क्विप् गतिः तस्यै कायति कै क वा। मातरि जनन्याम्। अक्त = त्रि० अज्यते अन्ज–कर्म्मणि क्त। कृताञ्जने, “अक्तं रिहारणां व्यन्तु वय इति” “अक्ताः शर्करा उपदधा तीति” च श्रुतिः परिमिते, व्याप्ते, सङ्कुले च। अक्तु = पु० अन्ज–तु नि०। रात्रौ, तदुपलक्षिते तमसि च “रुद्रं दिवा वर्द्धया रुद्रमक्तौ” इतिवेदः। अक्त्र = न० अन्ज–बा० क्त्र। वर्म्मणि। अक्र = त्रि० अन्चु गतौ रक्। स्थिरे। “उदु स्वरुर्नवजा नाक्रः” इतिवेदः। अक्रम = त्रि० नास्ति क्रमः परिपाटी पादः क्रमणं वाऽस्य। परिपाटीशून्ये त्यक्तक्रमे एककाले। “तच्चार्थक्रियाचारित्वं क्रमाक्रमाभ्यां व्याप्तं न च क्रमाक्रमाभ्यामन्यः प्रकारः समस्तीति” सर्व्वद० पादशून्ये आक्रमणशून्ये च। क्रमभावे घञ् अभावार्थे न० त०। क्रमणाभावे पु०। अव्ययीभावः। क्रमाभावे अव्य०। अक्रान्ता = स्त्री न क्रम्यते स्म कण्टकावृतत्वात् क्रम–क्त न० त०। वृहत्याम्। क्रान्तभिन्ने विष्णुना क्रान्ते च त्रि०। अक्रतु = त्रि० नास्ति क्रतुर्यज्ञः संकल्पोवा यस्य। यज्ञरहिते संकल्परहिते च परमात्मनि पु० “न्यक्रतून्यर्थिनो मृध्रवाच” इति वेदः। अक्रिया = स्त्री० अभावार्थे न० त०। क्रियाभावे “प्रधानस्याक्रिया यत्र साङ्गं तत् क्रियते पुनः। तदङ्गस्याक्रियायान्तु नावृत्तिर्न च तत्क्रियेति” “अक्रिया त्रिविधा प्रोक्तेति” च स्मृतिः। न० ब०। कर्म्मशून्ये गुणादौ च त्रि०। सर्वकर्म्मशून्ये परमात्मनि पु०। अक्रूर = त्रि० न क्रूरः। क्रूरभिन्ने सरले, स्वनामप्रसिद्धे वृष्णिवंश्ये क्षत्त्रियभेदे पु०। अक्रोध = पु० न क्रोधः अभावार्थे न० त०। क्रोधाभावे यमभेदे अहिंसा क्षान्तिरक्रोधः सत्यास्तेयापरिग्रहा” इति पुरा- णम्। “अक्रोधं शिक्षयन्त्यन्ये क्रोधना ये तपीधना इति नैष० न० ब०। क्रोधशून्ये त्रि०। अक्लम = पु० न क्लमः अभावार्थे न० त०। श्रमाभावे। न० ब०। श्रमशून्ये त्रि०। अक्लिष्ट = क्लिश–भावे क्तन० ७ ब०। क्लेशरहिते कर्म्मादौ। क्लिशकर्त्तरि क्त न० त०। श्रान्तभिन्ने त्रि०। अक्लेश = पु० अभावार्थे न० त०। क्लेशाभावे। न० ब०। क्लेशशून्ये त्रि०। अक्ष = व्याप्तौ संहतौ च भ्वा० प० वेट्। अक्षति अक्ष्णोति आक्षीत् आष्टाम् आक्षिष्टाम् आनक्षे। क्त अष्टः क्तिन् अष्टिः शतृ अक्ष्णुवन् इ अक्षि–कनिन् अक्ष। अक्ष = न० अश्नुते व्याप्नोति विषयान् स्ववृत्त्या संयोगेन वा अश–स। इन्द्रिये, “अक्षाणि पण्डितजना विदुरिन्द्रियाणि” उ० नेत्रे, अधोक्षज इति। तुत्थे (तु~ते) सौवर्चले च। ज्योतिषोक्ते राशिचक्रावयवभेदे। “शङ्कुर्नरोना कथितः सएव स्वार्द्धाद्रवेर्या विषुवद्दिनार्द्धे। नतिः पलोऽक्षश्च सएव तज्ज्ञैस्तत्रोन्नतिर्यास्य सएव लम्ब इति” सिद्धान्तशिरोमणिगणिताध्यायोक्ते विषुवद्दिनार्द्धे खार्द्धापेक्षया नतिरूपे पलांशभेदे पु०। एतद्विवरणम् भास्कराचार्य्येण प्रमिताक्षरायां स्वयमेव कृतम्। यथा “निरक्षदेशे (लङ्काविभागे) यदेव विषुवन्मण्डलं तदेव सममण्डलं ततः क्षितिजादन्यदुन्मण्डलं नाम वलयं नास्ति तत्र ध्रुवौ च क्षितिजसंज्ञे, अथ निरक्षदेशात् द्रष्टा यथा यथा उत्तरतो गच्छति तथा तथा उदक्ध्रुवमुन्नतं पश्यति तथा यैर्भागै र्ध्रुवौन्नतस्तैरेव भागैः अक्षसंज्ञैः स्वस्वस्तिकात् दक्षिणतोविषुवन्मण्डलं नतं पश्यतीति”। “चन्द्राश्वि १२ निघ्ना पलभार्द्धिता च लङ्कावधिः स्यादिह दक्षिणोऽक्ष” इति भास्वती। “उदग्दिशं याति यथा यथा नरस्तथा तथा स्यान्नतमृक्षमण्डलम्। उदग्ध्रुवं पश्यति चोन्नतं क्षितेस्तदन्तरे योजनजाः पलांशका इति सिद्धान्त शि० गोलाध्यायः यदि भूपरिधि (४९६७) योजनैश्चक्रांशाः (३६०) लभ्यन्ते तदापसारयोजनैः किमिति, यद्यृक्षपरिधिना (३६०) भूपरिधिः (४९६७) लभ्यते तदा अक्षांशैः किमिति, त्रैराशिकेन फलं निरक्षदेशलङ्कास्वदेशयोरन्तरयोजनानि स्युरिति, सुयमेव प्रमिताक्षरायां व्याख्यातम्, तथैव गोलाध्यायोक्तं दर्शितम्। “योजनसंख्या भांशै (३६०) र्गुणिता स्वपरिधि (४९६७) हृता भवन्त्यंशाः (अक्षांशाः)। अक्षांशेभ्यो भूमौ कक्षायां (ऋक्ष ३६० कक्षायाम्) वा योजनानि च व्यस्तमिति”। व्यस्तमिति भूपरिधिगुणिता भांशहृता अक्षसंख्या (योजनसंख्या) भवतीति। निरक्षदेशात् क्षितिचतुथांशे किल मेरुस्तत्र नवतिः पलांशाः (अक्षांशाः) इति च तत्रैवोक्तम्। पाशके कर्षपरिमाणे च न० विभीतकवृक्षे (वयडा) तुषे, आत्मनि रुद्राक्षे सर्पे जातान्धे गरुडे च पु०। तत्र रुद्राक्षे अक्षमाला। कर्षे अनुभवति धाराभिरक्षमात्राभिरिति, विभीतके “यथा वै द्वे आमलके, द्वे वा कौले द्वौ वाक्षौ इति” श्रुतिः। व्यवहारे अक्षदर्शकः। रावणसुतभेदे पु०। तत्कथा रामा० सु० ४३ अ०। अक्षक = पु० अक्षैव कायाति कै–क। तिनिशवृक्षे। स्वार्थेकन्। अक्षशब्दार्थे प्रकृतिलिङ्गम्। अक्षकूट = पु० अक्षस्य चक्षुषः कूटैव। नेत्रतारायां, स्वार्थे कन्। तत्रैव। अक्षक्षेत्र = न० अक्षनिमित्तं क्षेत्रम् शा० त०। ज्योतिषोक्तेषु अक्षसाधनार्थं क्षेत्रतया कल्पितेषु अक्षप्रवेषु अष्टसु क्षेत्रेषु। तानि च सिद्धान्तशिरोमणौ गणिताध्याये दर्शितानि यथा। “भुजोऽक्षभा कोटिरिनाङ्गुलोना कर्णोऽक्षकर्णः १ खलुमूलमेतत् क्षेत्राणि यान्यक्षभवानि तेषां विद्येव मानार्थयशःसुखानाम्।। लम्बज्यका कोटिरथाक्षजीवा भुजोऽत्र कर्णस्त्रिभुजे २ त्रिभज्या। कुज्या भुजः कोटिरपक्रमज्या कर्णोऽग्रका च त्रिभुजं तथेदम्३।। तथैव कोटिः समवृत्तशङ्कुरग्रा भुजस्तद्धृतिरत्र कर्णः ४। भुजोऽपमज्या समना चकर्णः कुज्योनिता तद्धृतिरत्र कोटिः ५।। अग्रादिखण्डं कथिता च कोटिरुद्वृत्तना दोः श्रवणोऽपमज्या ६। उद्वृत्तना कोटिरथाग्रकाग्रखण्डं भुजस्तच्छ्रवणः क्षितिज्या ७।। खण्डं यदूर्द्ध्वं समवृत्तशङ्को र्यत्तद्धूतेस्तावथ कोटिकर्णौ। अग्रादिखण्डं भुज ८ एवमष्टौ क्षेत्राण्यमून्यक्षभवानि तावत्।।” क्षेत्राणि दर्शयेत्, “तत्र दक्षिणोत्तरमण्डले विषुवद्वृत्तसम्पातादधो यावा~ल्लम्बः क्षितिजसमसूत्रपर्य्यन्तः सा तत्र कोटिः, लम्बनिपातकुमध्ययोरन्तरं साऽक्षज्या तत्र भुजः, भूमध्याल्लम्बाग्रगामिसूत्रं त्रिज्या सा तत्र कर्णः, इदमप्यक्षक्षेत्रम्, इष्टाहोरात्रवृत्त यत्र क्षितिजे लग्नं तस्य प्राक् स्वस्तिकस्य चान्तरमग्रा (चापांशाः) तेषां ज्याऽग्रा तावती च प्रत्यक्क्षितिजे अग्राग्रयोर्निवद्धं सूत्रमुदयास्तसूत्रम् अहोरात्रवृत्तोन्मण्डलसम्पातस्य प्राच्यपरसूत्रस्य च यदन्तरं सा क्रान्तिज्या, सा तत्र कोटिः, अग्रा कर्णः, तदग्रयोरन्तरं सा कुज्या स भुजः इदमक्षक्षेत्रं, तथाहोरात्रवृत्तसममण्डलसम्पातादधोवलम्बः, समवृत्तशङ्कुः सा कोटिः, अग्रा भुजः, अहोरात्रवृत्ते ज्याखण्डकं तद्धृतिः कर्णः, इदमक्षक्षेत्रं, तथा कृज्योनिता तद्धृतिरहोरात्रवृत्ते ज्यार्द्वं सा कोटिः, उन्मण्डले क्रान्तिज्या स भुजः, समवृत्तशङ्गुः कर्णः, इदमक्षक्षेत्रम्, तथाहोरात्रोन्मण्डलयोः सम्पातादवलम्ब उन्मण्डलशङ्गुः स भुजः, उन्मण्डलवृत्ते क्रान्तिज्या कर्णः, उन्मण्डलशङ्क मूलस्य प्राच्यपरसूत्रस्य च यदन्तरं तदग्रादिखण्डं सा तत्र कोटिः, इदमक्षक्षेत्रं, तथोन्मण्डलशङ्कः कोटिः, शङ्कुमूलोदयास्तसूत्रदोरन्तरमग्राग्रखण्डं स भुझः, कोटिभुजाग्रयोरन्तरसूत्रं सा कुज्या स तत्र कर्णः, इदमक्षक्षेत्रं, तथोन्मण्डलशङ्कना हीनः समशङ्कुस्तत्समशङ्कोरूर्द्ध्वं खण्डं सा कोटिः, कुज्योना तद्धृतिस्तद्धृतेरूर्द्ध्वखण्डं स कर्णः, अग्रादिखण्डं स भुजः, इदमक्षक्षेत्रम् एतान्यष्टौ तावत्कथितानि एवमन्यान्यपि भवन्ति। अक्षज = न० अक्षात् इन्द्रियसन्निकर्षात् जायते जन–ड। इन्द्रियविषयसन्निकर्षोत्पन्ने प्रत्यक्षज्ञाने वज्रे अस्थिरूपायवजातत्वात्तस्य तन्नामत्वम्। प्रागुक्ताक्षार्थजाते त्रि०। ज्योतिषोक्ते अक्षभवे क्षेत्रादौ च। अक्षणिक = त्रि० न क्षणिकं न०। स्थिरे निश्चले च। “हरिवीक्षणाक्षणिकचक्षुषेति” माघः। अक्षणिकचक्षुषा स्थिरदृष्ट्या स्तिमितनेत्रयेत्यर्थः इति मल्लिनाथः। अक्षण्वत् = त्रि० अक्षअस्यास्ति मतुप् मस्य वः। नेत्रयुक्ते “पश्यदक्षण्वान्न विवेद” इति “अक्षण्वन्तःकर्म्मवन्तः समर्था” इति च वेदः। अक्षत = पु० ब० न क्षताः। “अक्षताश्च यवाः प्रोक्ता इति का० स्मृत्युक्ते यवे। नपुंसकमिति केचित् “दूर्वाक्षतानि” चेति पुराणम्। तण्डुले, “अक्षतैर्नार्च्चयेद्विष्णुं न तुलस्या विनायकमिति” तन्त्रम्। शस्यमात्रे न०। क्षययुक्तभिन्ने उत्कर्षान्विते अविदारिते च त्रि०। “अक्षता वा क्षता वा पीति” मनुः। क्षण–भावे क्त न० त०। क्षयाभावे न०। “अक्षतञ्चारिष्टं चा स्तु” इति श्राद्धविप्रसमीपे कृतकर्म्मणोऽक्षयप्रार्थना। अक्षदर्शक = पु० अक्षाणामृणादानादिव्यवहाराणां दर्शकः दृश–ण्वुल् ६ त०। विवादनिर्णेतरि धर्म्माधिकरणाध्यक्षे। द्यतदर्शके त्रि०। अक्षदृश् = पु० अक्षान् व्यवहारान् पश्यति दृश–क्विन् कुत्वम्। अक्षदर्शकशब्दार्थे। अक्षार्थद्रष्टरि त्रि०। अक्षदेविन् = त्रि० अक्षैर्दीव्यति दिव–णिनि ३ त०। पाशकादिद्यूतक्रीडाकारके। अक्षद्य = त्रि० अक्षैर्दीव्यति दिव–क्विप् ऊठ्। पाशकादिद्यूतकारके। अक्षद्यूत = न० अक्षैर्द्यूतम् ३ त०। पाशकादिक्रीडायाम्। अक्षद्यूतादि = पु० ब०। “निर्वृत्तेऽक्षद्यूतादिभ्य” इति पाणिन्युक्ते ठक्प्रत्ययनिमित्ते शब्दसमूहे। अक्षद्यूत, जानुप्रहृतजङ्घाप्रहृत जङ्घाप्रहत, पादस्वेदन, कण्टकमर्द्दन, गतानुगत, गतागत–यातोपयात, अनुगत इति। अक्षद्यूतेन र्निवृत्तम् आक्षद्यूतिकं वैरमित्यादि। अक्षधर = पु० अक्षं चक्रं रथावयवं तत्कीलकमिव कण्टकं वा धरति धृ–अच् ६ त०। विष्णौ चक्रे शाखोटकवृक्षे च चक्रधारकमात्रे त्रि०। अक्षधुर् = स्त्री० अक्षस्य चक्रस्य धूरग्रं भारोवा ६ त० न अ समा०। चक्राग्रे चक्रभारे च। अक्षधूर्त्त = त्रि० अक्षे तद्देवने धूर्त्तः। द्यूतकुशले द्यूतकारिणि च (जुयारि)। अक्षधूर्त्तिल = पु० अक्षस्य शकटस्य धूर्त्तिं भारं लाति ला–क। शकटवाहनकर्त्तरि वृषे। अक्षन् = न० अक्ष–बाहु० कनिन्। नेत्रे “दक्षिणेऽक्षन् इति वृह० उप० “भद्रं कर्णेभिः शृणवाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्रा” इति वेदः। अक्ष(क्षि)पटल = न० अक्ष्णः नेत्रस्य पटलमिवाच्छादकत्वात्। नेत्रस्यावरके कोशभेदे नेत्ररोगभेदे (छानि) च। पटलस्थरोगभेदादि शुश्रुते उक्तं यथा “मसूरदलमात्रान्तु पञ्चभूतप्रसादजाम्। खद्योतविस्फुलिङ्गाभां सिद्धां तेजोभिरव्ययैः।। आवृतां पटलेनाक्ष्णोर्वाह्येन विवराकृतिम्। शीतसात्म्यां नृण्णां दृष्टिमाहुर्नयन चिन्तकाः।। रोगांस्तदाश्रयान् घोरान् षट् च षट् च प्रचक्ष्महे। पटलानुप्रविष्टस्य तिमिरस्य च लक्षणम्।। शिराभिरभिसम्प्राप्य विगुणोऽभ्यन्तरे भृशम्। प्रथमे पटले दोषो यस्य दृष्टौ व्यवस्थितः।। अव्यक्तानि स रूपाणि सर्व्वाण्येव प्रपश्यति। दृष्टिर्भृशं विह्वलति द्वितीयं पटलं गते। मक्षिकाः मशकान् केशान् जालकानि च पश्यति। मण्डलानि पताकाश्च मरीचीः कुण्डलानि च।। परिप्लवांश्च विविधान् वर्षमभ्रं तमांसि वा। दूरस्थान्यपि रूपाणि मन्यते च समीपतः।। समीपस्थानि दूरे च दृष्टेर्गोचरविभ्रमात्। यत्नवानपि चात्यर्थं सूचीपाशं न पश्यति।। ऊर्द्धं पश्यति नाधस्तात्तृतीयं पटलं गते। महान्त्यपि च रूपाणि च्छादितानीव वाससा।। कर्णनासाक्षियुक्तानि विपरीतानि वीक्षते।। यथादोषञ्च रज्येत दृष्टिर्द्दोषे बलीयसि।। अधःस्थिते समीपस्थं दूरस्थञ्चोपरिस्थिते। पार्श्वस्थिते तथा दोषे ऽपार्श्वस्थानीव पश्यति।। समन्ततः स्थिते दोषे सङ्कुलानीव पश्यति। दृष्टिमध्यगते दोषे स एकं मन्यते द्विधा।। द्विधास्थिते त्रिधा पश्येद्बहुधा चानवस्थिते। तिमिराख्यः स वै दोषश्चतुर्थपटलङ्गतः।। रुणद्धि सर्वतो दृष्टिं लिङ्गनाशः स उच्यते। तस्मिन्नपि तमोभूते नातिरूढे महागदे।। चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रावन्तरिक्षे च विद्युतः। निर्मलानि च तेजांसि भ्राजिष्णूनि च पश्यति।। स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिकाकाचसंज्ञितः” इति। अक्षाणां व्यवहाराणां पटलमस्त्यस्य अच् ६ त०। अक्षदर्शके धर्म्माध्यक्षे पु०। अक्षपरि = अव्य० अक्षेण पाशकेन विपरीतं वृत्तम्। अक्षशलाकेत्यादिना परिणा अव्य०। पाशकक्रीडायां यथा गुटिकापाते जयोभवति तद्विपरीतपातने। अक्षपाटक = पु० अक्षे व्यवहारे पाटयति दीप्यते पट दीप्तौण्वुल्। व्यवहारनिर्णेतरि धर्म्माध्यक्षे। अक्षपाद = पु० अक्षं नेत्रं दर्शनसाधनतया जातः पादोऽस्य। न्यायसूत्रकारके गौतमे मुनौ, स हि स्वमतदूषकस्य व्यासस्य मुखदर्शनं चक्षुषा न कर्त्तव्यमिति प्रतिज्ञाय पश्चात् व्यासेन प्रसादितः पादे नेत्रं प्रकाश्य तं दृष्टवानिति पौराणिकी कथा। “अक्षपादप्रणीते च काणादे सांख्ययोगयोः। त्याज्यः श्रुतिविरुद्धोऽर्थ इति” पद्मपुराणम्। अक्षपीडा = स्त्री० अक्षमिन्द्रियं रसनारूपं पीडयति आस्वादनात् पीड–अच्। यवतिक्तालतायाम्। पीड–भावे अङ् + ६ त०। इन्द्रियपीडायाम्। अक्षम = त्रि० न क्षमते क्षम–अच् न० त०। असमर्थे। क्षम–भावे अङ् अभावार्थे न० त०। क्षमाभावे ईर्ष्यायाम् स्त्री। “अक्षमा भवतः केयमिति” भारतम्। न० ब०। क्षमारहिते त्रि०। अक्षमाला = स्त्री अक्षाणां रुद्राक्षाणां माला। रुद्राक्ष वीजग्रथितमालायाम्। अकारादिक्षकारान्तः अक्ष स्तत्कृता तत्प्रतिनिधीभूता वा माला शा० त०। एकपञ्चाशद्वर्णमालायाम् तत्प्रतिनिधीभूतायां स्फटिकादिग्रथितायाम् वाह्यमालायाञ्च “शोष्यमाणपुष्करवीजं ग्रथ्यमनाक्ष मालमिति” काद०। “विभान्तमच्छस्फटिकाक्षमालयेति” माघः। तद्विवरणम्। “क्रमोत्क्रमगते माला मातृकार्णे क्षमेरुके। लावसानैः साष्टवर्गैरन्तर्यजनकर्म्मणीति” सनत्कुमारीये। “पद्मवीजादिभिर्माला वहिर्यागे शृणुष्व ताः। रुद्राक्षशङ्खपद्माक्षपुत्रजीवकमौक्तिकैः। स्फाटिकैर्मणिरत्नैश्च सुवर्णै र्विद्रुमैस्तथा। रजतैः कुशमूलैश्च गृहस्थस्याक्षमालिकेति” तन्त्रसारे एतत्विस्तारस्ततएवागन्तव्यः। अक्षस्य नक्षत्रचक्रस्य मालेव भूषणत्वात्। अरुन्धत्यां, सा हि उत्तरस्यां दिशि गगने सप्तर्षिमण्डलचक्रे वसिष्ठसमीपेमालारूपेण वर्त्तते सर्व्वेभ्यश्च उज्वलत्वात्तस्या मालारूपेण स्थितत्वाच्च नक्षत्रचक्रभूषणत्वम्। अक्षय = त्रि० नास्ति क्षयोऽस्य। क्षयरहिते सर्व्वदा वर्त्तमाने “गयायामक्षयवटे पितॄणां दत्तमक्षयमिति” वायुपुराणम् “अभिजिद्रोहिणोदये यदत्र दीयते जन्तोस्तदक्षयमुदाहृतमिति” स्मृतिः। परमात्मनि पु०। क्षयोवासः, तच्छून्ये अनिकेतने संन्यासिनि, दरिद्रे च। अक्षयं पुण्यमत्रास्ति अच्। अक्षयपुण्यसाधने तिथिभेदे च “अमा वै सोमवारेण रविवारेण सप्तमी। चतुर्थी भौमवारेण अक्षयादपि चाक्षयेति” भविष्यपुराणम्। अक्षयतृतीया = स्त्री कर्म्म०। वैशाखशुक्लपक्षतृतीयायाम्। “वैशाखे मासि राजेन्द्र! शुक्लपक्षे तृतीयिका। अक्षया सा तिथिः प्रोक्ता कृत्तिकारोहिणीयुता। तस्यां दानादिकं सर्व्वमक्षयं समुदाहृतमिति”। “या शुक्ला कुरुशार्द्दल! वैशाखे मासि वै तिथिः। तृतीया साक्षया लोके त्रिदशैरभिवन्दितेति” च भविष्यपुराणम्। “वैशाखस्य सिते पक्षे तृतीयाऽक्षयसंज्ञितेति” स्कन्दपुराणम्। अक्षय्य = त्रि० क्षेतुं शक्यं क्षि–यत् नि० न० त०। क्षयानर्हे। अक्षये च “तेषां पिण्डो मया दत्तोह्यक्षय्यमुपतिष्ठतामिति” वायु० अक्षय्योदक = न० नक्षय्य मक्षय्य मुदकं यत्र श्राद्धे पिण्डदानानन्तरं देये मधुतिलमिश्रिते उदके। “अक्षय्योदक दानन्तु अर्घ्यदानवदिष्यते। षष्ठ्यैव नित्यं तत् कुर्य्यात् न चतुर्थ्या कदाचनेति” छन्दोगप०। अक्षर = न० न क्षरतीति क्षर–चलने अच् न० त०। परमब्रह्मणि कूटस्थे चैतन्ये “अक्षरं परमं ब्रह्मेति” गीता। क्रियाशून्ये त्रि० जीवे परमात्मनि च पु०। “क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्योऽक्षर उच्यते इति “यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः। अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तम इति” च गीता। क्षरणशून्ये स्थिरे त्रि०। अश्रुते व्याप्नोति वेदादिशास्त्राणि अश–सरन्। अकारादिवर्णे न० “अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वःसामासिकस्य चेति” गीता। वर्णस्मारकलिपिसन्निवेशे, “अक्षरं वर्णनिर्म्माणं वर्णमप्यक्षरं विदुः। अक्षरं न क्षरं विद्यादश्नोतेर्वा सरेऽक्षरमिति” उज्ज्वल०। उदके मोक्षे च न०। अक्षरचण = त्रि० अक्षरेण वर्णविन्यासलिप्या वित्तः अक्षर + चणप्। लेखनाजीवके। अक्षर(चु)चञ्चु = त्रि० अक्षरेण वर्णविन्यासलिप्या वित्तः अक्षर + चु(च)ञ्चुप्। लेखनाजीवके। अक्षरच्छन्दस् = न० अक्षरेण वर्णसंख्यया कृतं छन्दः। वर्णवृत्ते “छन्दस्तु द्विविधं प्रोक्तं वृत्तं जातिरिति द्विधा वृत्तमक्षरसंख्यातं जातिर्मात्राकृता भवेदिति” छन्दोम० तस्य च तत्कृतत्वात्तथात्वम्। अक्षरं निश्चलं छन्दोऽभिप्रायोऽस्य ब०। परमेश्वरे पु० दृढाध्यवसाये त्रि०। अक्षरजननी = स्त्री अक्षराणां जननीव। लेखन्याम् (कलम्)। अक्षरजीवक = त्रि० अक्षरेण तल्लिपिलेखनेन जीवति जीवण्वुल् ३ त०। अक्षरलेखनोपजीवके। अक्षरतूलिका = स्त्री अक्षराणां तल्लिपिलेखानां तूलिकेव साधनत्वात्। लेखन्याम् (कलम्)। अक्षरन्यास = पु० अक्षराणि तत्स्मारकाकारविशेषा न्यस्यन्ते अत्र + नि + अस–आधारे घञ् ६ त०। लिप्याम्, पत्रिकायाम्। भावे घञ् ६ त०। अक्षरस्मारकरेखाद्याकारविशेषलेखने, हृदयाद्याधारस्पर्शपूर्ब्बकं तत्तदक्षराणां स्मरणोच्चारणरूपे तन्त्रप्रसिद्धे वर्ण्णन्यासे, “सविन्दून् वा न्यसेदेतान् निर्विन्दून् वा यथाक्रममिति” तन्त्रम्। विस्तारः मातृकाशब्दार्थे द्रष्टव्यः। अक्षरविन्यासोऽप्युक्तार्थेषु। अक्षरजीविक = त्रि० अक्षरं तल्लिपिलेखनं जीविका वर्त्तनोपयोऽस्य। लिपिलेखनोपजीविनि। अक्षरजीविन् = त्रि० अक्षरेण तल्लिपिलेखनेन जीवति जीवणिनि ३ त०। अक्षरलेखनेन वृत्तिनिर्वाहकारके। स्त्रियां ङीप्। अक्षरमुख = त्रि० अक्षराणि तन्मयानि शास्त्राणि वा मुखे यस्य। शास्त्राभिज्ञे अक्षराभिज्ञे च ६ त०। अकाररूपे वर्णेन० अक्षरशस् = अव्य० अक्षरमक्षरमिति वीप्साथ कारके शस्। प्रत्यक्षरमित्यर्थे, “पच्छ अक्षरशः इति” गृह्यम्। अक्षरसंस्थान = न० अक्षराणां तत्स्मारकरेखाविशेषाणां संस्थानमत्र ब०। वर्ण्णस्मारक–रेखाविशेषयुक्त–लिप्याम्। “लिखिताक्षरसंस्थानमित्यमरः”। अक्षराङ्ग = न० अक्षराणामङ्गं तत्स्मारकरेखाविशेषाणामवयवः ६ त०। लिप्याम्, लेखनसाधनद्रव्ये च। अक्षराज = पु० अक्षेण तत्क्रीडया राजेव। द्यूतासक्ते। अक्षरी = स्त्री अश्नुते गगनाभोगं मेघैः अश–सरन् गौ० ङीष्। वर्षायाम् अक्षवती = स्त्री अक्षा पाशकाः साधनत्वेन विद्यन्तेऽत्र अक्ष + मतुप् मस्य वः ङीप्। द्यूतक्रीडायाम्। अक्षवाट = पु० अक्षाणां पाशकक्रीडानां वाटः वासस्थानम्। द्यूतस्थाने, पाशकाधारे फलके च। अक्षस्य रथचक्र क्षुण्णस्थानस्येव वाटः। मल्लभूमौ तत्र हि रथचक्रक्षुण्णपांशुसदृशपांशुमत्त्वात् तत्सदृशत्वम्। अक्षविद् = त्रि० अक्षं पाशकक्रीडां व्यवहारं वा वेत्ति विदक्विप्। अक्षविद्याभिज्ञे व्यवहाराभिज्ञे च अक्षवेत्त्रादयो ऽप्यत्र। स्त्रियाम् अक्षवेत्त्री। अक्षविद्या = स्त्री ६ त०। पाशकादिद्यूतविद्यायाम्। अक्षवृत्त = न० अक्षं राशिचक्ररूपं वृत्तं वेष्टनाकारं कोण शून्यं क्षेत्रम्। राशिचक्ररूपे वृत्तक्षेत्रे। अक्षे पाशक क्रीडायां वृत्तः व्यापृतः ७ त०। पाशकक्रीडासक्ते “यदक्षवृत्तमनु दत्तं न एतदिति” श्रुतिः। अक्षशौण्ड = पु० अक्षेषु तत्क्रीडायां शौण्डः प्रवीणः ७ त०। द्यूतक्रीडाकुशले। अक्षसूत्र = न० अक्षस्य जपमालायाः सूत्रम्। जपमालाश्रय साधने सूत्रे “साक्षसूत्रकमण्डलुरिति” पुराणम्। अक्षाग्रकीलक = न० अक्षस्य रथनाभिक्षेत्रस्याग्रनद्धं कीलकम्। ६ त०। चक्रनाभिक्षेत्राग्रप्रोते कीलके। अक्षानह् = न० अक्षे चक्रे आनह्यते बध्यते आ + नहक्विप्। चक्रसंबद्धे काष्ठभेदे। “अक्षानहो नह्यतनोत सौम्या” इति वेदः। अक्षान्ति = स्त्री० क्षम–क्तिन् विरोध्यर्थे न० त०। ईर्ष्यायां, क्रोधे च। न० ब०। क्षमाशून्ये त्रि०। अक्षारलवण = त्रि० क्षारेण उषरमृत्तिकया निर्वृत्तं अण् क्षारं कृत्तिमं लवणं न० त०। अकृत्रिमलवणे “मुन्यन्नानि पयः सोमोमांसं यच्चानुपाकृतम्। अक्षारलवणञ्चैवेति” मनुः। “चतुर्थकालमश्नीयादक्षारलवणं तथेति” मनुः अक्षारलवणमकृत्रिमलवणमितिप्राय० रघु०। क्षारलवणभिन्ने सैन्धवलवणे न०। “नैतस्यां रात्रावन्नं पचेयुस्त्रिरात्रमक्षारलवणान्नाशिनः स्युर्द्वादशरात्रं महागुरुष्विति, आश्वनायनगृह्यम्। अक्षारलक्षणं क्षारमृत्तिकादि–कृतलवणभिन्नं सैन्धवं सम्भारि चेति शु० रघु०। “गोक्षीरं गोघृतञ्चैव धान्यमुद्गास्तिलायवाः। सामुद्रं सैन्धवञ्चैव अक्षारलवणं स्मृतम्” इति स्मृत्युक्ते गोघृतादिद्रव्यगणे च। अक्षावपन = न० अक्षान् पाशकान् आवपति क्षिपत्यस्मिन् आ + वप–आधारे ल्युट् ६ त०। पाशकपातनाधारे फलके। अक्षावली = स्त्री ६० त०। जपसाधन–रुद्राक्षवीजावलौ जपमालायाम् “रक्षावलीमिवाक्षावलीं कण्ठेनोद्वहन्ती” तिकाद०। अक्षावाप = त्रि० अक्षान् पाशकान् आवपति क्षिपति आ + वप–अण् उप० स०। द्यूतकारके, तदध्यक्षे च। अक्षि = न० अश्नुते विषयान् अश–क्सि। नेत्रे, इन्द्रियमध्ये तस्यैव विषयदेशं प्राप्य विषयग्राहकत्वं सर्व्ववादिसस्मतमन्येषान्तु सर्वमते न तथात्वमतोऽस्य विषयव्यापकता। एतदन्त बहुव्रीहेः स्वाङ्गपरत्वे षजन्तता पद्माक्षः पद्माक्षी, अस्वाङ्गपरत्वे अजन्तता दीर्घाक्षा वेणुयष्टिः, अव्ययीभावे अजन्तता प्रत्यक्षं समक्षमित्यादि तत्पुरुषे ऽस्वाङ्गपरत्वेऽजन्तता गवाक्षः। इदञ्च शब्दादिषु वाह्येन्द्रियग्राह्यविशेषगुणेषु मध्ये रूपस्यैव ग्राहकतया तैजसं नेत्रगोलकेऽधिष्ठितं किञ्चित् वस्तु। तैजसत्वाच्चास्य सूर्य्यादिकिरणवदाशुदूरपर्य्यन्तानुधावनमागमनञ्च। तच्च परमाणुतुल्यमिति नैयायिदयः तदपेक्षया स्थूलमिति सांख्यादयः। उभयमतेऽपि न तस्य प्रत्यक्षयोग्यता। तदाधारगोलके द्वे वाह्ये आन्तरणि च चत्वारि कोशवत् पटलानि, मांसादयः पञ्चांशाः, पक्ष्मादीनि पञ्च मण्डलानि षट् सन्धयश्च सन्ति। तद्विरणं यथा “विद्याद्द्व्यङ्कुलबाहुल्यं स्वाद्भुष्ठोदरसम्मितम्। द्व्यङ्कुलं सर्व्वतः सार्द्ध्वं भिषग्नयनवुद्बुदम्।। सुवृत्तं गोस्तनाकारं सर्ब्बभूतगुणोद्भवम्। पलं भुवो, ऽग्नितो, रक्तं, वातात् कृष्णं, सितं जलात्।। आकाशादश्रुमार्गाश्च जायन्ते नेत्रवुद्बुदे। दृष्टिञ्चात्र तथा वक्ष्ये यथावादीद्विशारदः।। नेत्रायामत्रिभागन्तु कृष्णमण्डलमुच्यते। कृष्णात् सप्तममिच्छन्ति दृष्टिं दृष्टिविशारदाः।। मण्डलानि च सन्धीर्श्च पटलानि च लोचने। यथाक्रमं विजानीयात् पञ्च षट् च षडेव च।। पक्ष्मवर्त्मश्वेतकृष्णदृष्टीनां (५) मण्डलानि तु। अनुपूर्ब्बन्तु तन्मध्याश्चत्वारोऽन्ये यथोत्तरम्।। पक्ष्मवर्त्मगतः सन्धिर्वर्त्म शुक्लगतोऽपरः। शुक्लकृष्णगतस्त्वन्यः कृष्णदृष्टिगतोऽपरः।। ततः कनीनकगतः षष्ठश्चापाङ्गगः स्मृतः। द्वे वर्त्मपटले विद्याच्चत्वार्य्यन्यानि चाक्षणि। जायते तिमिरं येषु व्याधिः परमदारुणः। तेजोजलाश्रितं वाह्यं तेष्वन्यत् पिशिताश्रितम्।। मेदस्तृतीयं पटलमाश्रितन्त्वक्षि चापरम्। पञ्चमांशसमं दृष्टेस्तेषां बाहुल्यमिष्यते इति शुश्रुते।। अक्षिक = पु० अक्षाय चक्रावयवाय हितम् ठन्। रञ्जनद्रुमे (आतैच)। अक्षिकूटक = न० अक्ष्णः कूट इव कन्। नेत्रगोलके नेत्रतारायाञ्च। अक्षिगत = त्रि० अक्ष्णि गतः सर्व्वदाभावनावशादक्ष्यसन्निकृष्टोऽपि उपस्थित इव। द्वेष्ये शत्रौ नेत्रगोचरे च। “त्वयि किलाक्षिगते नयनैस्त्रिभिरिति नै०। अक्षितर = न० अक्षीव तरति तॄ–अच्। जले निर्म्मलत्वान्नेत्र तुल्यत्वम्। अक्षिभू = स्त्री अक्ष्णः भूर्विषयः। चक्षुर्गोचरे प्रत्यक्षे, सत्ये नेत्रदृष्टवस्तुन एव सत्यतासंवादितया तस्य सत्यत्वम्। “सत्यस्याक्षिभुवो यथा, इति श्रुतिः। अक्षिभेषज = न० ६ त० नेत्ररोगविशेषनिवारके पट्टिकालोध्रवृक्षे। अक्षिभ्रुव = न० भ्रुवौ च अक्षिणी च समा० द्व०। राजदन्तादि० अक्षिशब्दस्य बह्वच्कत्वेऽपि पूर्ब्बनि० अच्समा०। भ्रूनेत्रसंघाते “सौमित्रिरक्षिभ्रुवमुज्जिहान” इति भट्टिः। अक्षिव = पु० अक्षि वातिं प्रीणाति अञ्जनेन वा–क। (सजना) शोभाञ्जनवृक्षे सामुद्रलवणे च। अक्षिविकूणित = न० अक्ष्णः विकूणितं लज्जादिना सम्यक् प्रसाराभावात् सङ्कोचोय त्र। अपाङ्गदर्शने कटाक्ष पाते अक्षीव = न० न क्षीवते माद्यति क्षीव–क, क्त वा न० त०। शोभाञ्जने (सजना) सामुद्रलवणे च। मत्तभिन्ने त्रि०। बान्तोयमित्यन्ये। अक्षु = न० अक्ष–उ। शीघ्रे। “जूर्णो मक्षुवाहंसोयजत्रा” इति वेदः। अक्षुध्य = त्रि० अक्षुधे हितम् अक्षुध् + यत्। क्षुधाभावसाधने द्रव्ये। “अक्षुध्या अतृष्यास्ते गृहामास्मद्बिभीतनेति” वेदः। अक्षेत्र = न० अप्रशस्तं क्षेत्रं न० त०। शस्यानुत्पादके क्षेत्रे उपदेशानर्हे शिष्ये, अपात्रे च। “अक्षेत्रे वीजसुत्सृष्टमन्तरैव विनश्यतीति” पुरा०। अक्षेत्रविद् = त्रि० क्षेत्रं देहतत्त्वं तत्त्वतो न जानाति विद–क्विप् अस० स०। क्षेत्रतत्त्वानभिज्ञे आत्मत्वेन देहाभिमानिनि जीवे। “अक्षेत्रविद् क्षेत्रमिदं ह्यप्राट् प्रैति क्षेत्रविदानुशिष्ट” इति वेदः। अक्षेत्रिन् = पु० क्षेत्रं शस्योत्पत्तिस्थानं कलत्रं वा मत्वर्थे इनि न० त०। क्षेत्रस्वामिभिन्ने। “येऽक्षेत्रिणो वीजवन्तः परक्षेत्रे प्रवापिन इति” स्मृतिः। अक्षोट = पु० अक्ष–ओट् अक्षस्यविभीतकस्येव उटानि पर्ण्णान्यस्य वा। पर्व्वतीयपीलुभेदे (आस्वरोट) स्वार्थे कन् तत्रैव। अक्षोड = पु० अक्ष–ओड अक्षः विभीतक इव ओडति पत्रैः संहन्यते उड–अच् वा। पर्व्वतीयपीलुवृक्षे (आखरोट) स्वार्थे कन् तत्रैव। अक्षोभ्य = त्रि० क्षोभ्यते विचाल्यते क्षुभ–णिच् कर्म्मणि यत् न० त०। भ्रमयितुमशक्ये “इक्ष्वाकुबलमक्षोभ्यमिति” पुरा०। तन्त्रोक्ते द्वितीयविद्यामन्त्रीपासके तद्देवतायाः शिरसि नागरूपेण स्थिते ऋषिभेदे पु०। “अक्षोभ्योऽस्याऋषिः प्रोक्त, इति तन्त्रम्। अक्षोभ्यकवच = न० अक्षोभाय हितमक्षोभ्यं कर्म्म०। तन्त्रोक्ते कवचभेदे तच्च तन्त्रसारे द्रष्टव्यम्। अक्षौहिणी = स्त्री ऊहः समूहः संविकल्पकज्ञानं वा सोऽस्यामस्ति इनि, अक्षाणां रथानां सर्व्वेषामिन्द्रियाणाम् “वा ऊहिनी णत्वं वृद्धिश्च। रथगजतुरङ्गपदाति–संख्याविशेषान्विते सेनासमूहे। “अक्षौहिण्यामित्यधिकैः सप्तत्या चाष्टभिः शतैः। संयुक्तानि सहस्राणि गजानामेकविंशतिः। एवमेव रथानान्तु संख्यानं कीर्त्तितं बुधैः। पञ्चषष्टिः सहस्राणि षट् शतानि दशैव तु। संख्यातास्तुरगास्तज्ज्ञैर्विना रथ्यतुरङ्गमैः। नॄणां शतसहस्रं तु सहस्राणि न वैवतु। शतानि त्रीणिचान्यानि पञ्चाशच्च पदातय इति। रथाः २१८७०। गजाः २१८७०। रथवाहकाश्वभिन्नाः अश्वाः ६५६१०। पदातयः १०९३५०। अक्ष्ण = त्रि० अश्नुते व्याप्नोति अश–क्स्न। व्यापके अखण्डे काले न० अक्ष्णया दक्षिणेऽंसे श्रेण्यां श्रेण्यामंसे, इति वेदः। अखट्ट = पु० खट्ट–अच् न० त०। पियालवृक्षे (पियासाल) अखट्टि = स्त्री खट्ट–इ न० त० वा ङीप्। अशिष्ट्व्यवहारे। अखण्ड = त्रि० खडि–घञ् न० त०। संपूर्णे, सकले “अखण्डसाम्राज्यपतितत्वमेतीति” जातकम् खण्डभिन्ने पु० न०। अखण्डन = पु० न खण्ड्यते निरवयवत्वात् खडि–ल्युट् न० त० खण्डनानर्हे परमात्मनि, पूर्ण त्रि०। अखण्डित = त्रि० खडि–क्त न० त०। सम्पूर्णे, “खण्डितभिन्ने च। अखण्डितर्त्तु = पु० अखण्डितः ऋतुः तत्सम्पत् पुष्पादिप्रसवरूपा यत्र पुष्पादि–सर्वसम्पद्युक्ते ऋतुकाले। अखलीकार = पु० न खलः अखलस्तस्य कारः अखल + च्वि–कृ–घञ्। सप्रयोजनताविधाने अखलान्यथासम्पादने। अखेटिक = पु० न खेटत्यस्मात् खिट–भये षिकन्। वृक्षमात्रे। अखात = पु० न० खन–क्त न० त०। देवखाते, मनुष्याद्यखाते च। खातभिन्ने त्रि०। “खातमखातमुत सक्तमिति” वेदः। अखाद्य = त्रि० खाख–अर्हार्थे ण्यत् न० त०। भोजनानर्हे गोमांसादौ, भक्ष्यभिन्ने च। अखिद्र = त्रि० खिद–रक् न० त०। खेदरहिते “मरुतोयातेमखि द्रयामभिरिति” वेदः। अखिन्न = त्रि० खिद–भावे क्त त० ब०। क्लेशरहिते अनायाससाध्ये कर्म्मणि खेदरहिते कर्त्तरि च। कर्त्तरि क्त न० त०। अक्लिष्टे। अखिल = त्रि० न खिल्यते न कणशआदीयते खिल–क न० त०। समग्रे। खिलाभिन्ने कृष्टभूम्यादौ स्त्री। नास्ति खिलमवशिष्टं यस्य शेषशून्ये “वेदोऽखिलोधर्म्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदामिति” मनुः। तेन सिंहासं पैत्र्यमखिलं चारिमण्डलमिति” रघुः। “न निशाखिलयापि वापिका प्रससाद ग्रहिलेव मानिनीति” नै०।


text:
(शन्कर बगवत्पाद)
(Shankara BagavatpAda)
nirvANamanjchari (shankara bagavatpAda) .. निर्वाणमञ्चरि .. (शन्कर बगवत्पाद) अहं नामरो नैव मर्त्यो न दैत्यो न गन्धर्वयक्शः पिशाचप्रभेदः . पुमान्नैव न स्त्री तथा नैव श्हण्डः प्रकृश्ह्टः प्रकाशस्वरूपः शिवो.अहम.ह .. १.. अहं नैव बालो युवा नैव वृद्धो न वर्णी न च ब्रह्मचारी गृहस्थः . वनस्थो.अपि नाहं न संन्यस्तधर्मा जगज्जन्मनाशैकहेतुः शिवो.अहम.ह .. ३.. अहं नैव मेयस्तिरोभूतमाया तथैवेक्शितुं मां पृथङ्नास्त्युपायः . समाश्लिश्ह्टकायत्रयो.अप्यद्वितीयः सदातीन्द्रियः सर्वरूपः शिवो.अहम.ह .. ३.. अहं नैव मन्ता न गन्ता न वक्ता न कर्ता न भोक्ता न मुक्ताश्रमस्थः . यथाहं मनोवृत्तिभेदस्वरूप\- स्तथा सर्ववृत्तिप्रदीपः शिवो.अहम.ह .. ४.. न मे लोकयात्राप्रवाहप्रवृत्ति\- र्न मे बन्धबुद्ध्या दुरीहानिवृत्तिः . प्रवृत्तिर्निवृत्त्यास्य चित्तस्य वृत्ति\- र्यतस्तन्वहं तत्स्वरूपः शिवो.अहम.ह .. ५.. निदानं यदज्ञानकार्यस्य कार्यं विना यस्य सत्त्वं स्वतो नैव भाति . यदाद्यन्तमध्यान्तरालान्तराल\- प्रकाशात्मकं स्यात्तदेवाहमस्मि .. ६.. यतो.अहं न बुद्धिर्न मे कार्यसिद्धि\- र्यतो नाहमङ्गं न मे लिङ्गभङ्गम.ह . हृदाकाशवर्ती गताङ्गत्रयार्तिः सदा सच्चिदानन्दमूर्तिः शिवो.अहम.ह .. ७.. यदासीद्विलासाद्विकारं जगद्य\- द्विकराश्रयं नाद्वितीयत्वतः स्यात.ह . मनोबुद्धिचित्ताहमाकारवृत्ति\- प्रवृत्तिर्यतः स्यात्तदेवाहमस्मि .. ८.. यदन्तर्बहिर्व्यापकं नित्यशुद्धं यदेकं सदा सच्चिदानन्दकन्दम.ह . यतः स्थूलसूक्श्मप्रपञ्चस्य भानं यतस्तत्प्रसूतिस्तदेवाहमस्मि .. ९.. यदर्केन्दुविद्युत्प्रभाजालमाला\- विलासास्पदं यत्स्वभेदादिशून्यम.ह . समस्तं जगद्यस्य पादात्मकं स्या\- द्यतः शक्तिभानं तदेवाहमस्मि .. १०.. यतः कालमृत्युर्बिभेति प्रकामं यतश्चित्तबुद्धीन्द्रियाणां विलासः . हरिब्रह्मरुद्रेन्द्रचन्द्रादिनाम\- प्रकाशो यतः स्यात्तदेवाहमस्मि .. ११.. यदाकाशवत्सर्वगं शान्तरूपं परं ज्योतिराकारशून्यं वरेण्यम.ह . यदाद्यन्तशून्यं परं शङ्कराख्यं यदन्तर्विभाव्यं तदेवाहमस्मि .. १२.. इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिश्ह्यस्य श्रीमच्च्हङ्करभगवत्पाद कृतौ निर्वाणमञ्जरी संपूर्णा ..


text:
प्रसंग १
श्रियः कुरूणां अधिपस्य पालनीं प्रजासु वृत्तिं यं अयुङ्क्त वेदितुं ।
स वर्णिलिङ्गी विदितः समाययौ युधिष्ठिरं द्वैतवने वनेचरः ॥१.१॥
कृतप्रणामस्य महीं महीभुजे जितां सपत्नेन निवेदयिष्यतः ।
न विव्यथे तस्य मनो न हि प्रियं प्रवक्तुं इच्छन्ति मृषा हितैषिणः ॥१.२॥
द्विषां विघाताय विधातुं इच्छतो रहस्यनुज्ञां अधिगम्य भूभृतः ।
स सौष्ठवौदार्यविशेषशालिनीं विनिश्चितार्थां इति वाचं आदधे ॥१.३॥
क्रियासु युक्तैर्नृप चारचक्षुषो न वञ्चनीयाः प्रभवोऽनुजीविभिः ।
अतोऽर्हसि क्षन्तुं असाधु साधु वा हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः ॥१.४॥
स किंसखा साधु न शास्ति योऽधिपं हितान्न यः संशृणुते स किंप्रभुः ।
सदानुकूलेषु हि कुर्वते रतिं नृपेष्वमात्येषु च सर्वसम्पदः ॥१.५॥
निसर्गदुर्बोधं अबोधविक्लवाः क्व भूपतीनां चरितं क्व जन्तवः ।
तवानुभावोऽयं अबोधि यन्मया निगूढतत्त्वं नयवर्त्म विद्विषां॥ १.६॥
विशङ्कमानो भवतः पराभवं नृपासनस्थोऽपि वनाधिवासिनः ।
दुरोदरच्छद्मजितां समीहते नयेन जेतुं जगतीं सुयोधनः ॥१.७॥
तथापि जिह्मः स भवज्जिगीषया तनोति शुभ्रं गुणसम्पदा यशः ।
समुन्नयन्भूतिं अनार्यसंगमाद्वरं विरोधोऽपि समं महात्मभिः ॥१.८॥
कृतारिषड्वर्गजयेन मानवीं अगम्यरूपां पदवीं प्रपित्सुना ।
विभज्य नक्तंदिनं अस्ततन्द्रिणा वितन्यते तेन नयेन पौरुषं॥ १.९॥
सखीनिव प्रीतियुजोऽनुजीविनः समानमानान्सुहृदश्च बन्धुभिः ।
स सन्ततं दर्शयते गतस्मयः कृताधिपत्यां इव साधु बन्धुतां॥ १.१०॥
असक्तं आराधयतो यथायथं विभज्य भक्त्या समपक्षपातया ।
गुणानुरागादिव सख्यं ईयिवान्न बाधतेऽस्य त्रिगणः परस्परं॥ १.११॥
निरत्ययं साम न दानवर्जितं न भूरि दानं विरहय्य सत्क्रियां ।
प्रवर्तते तस्य विशेषशालिनी गुणानुरोधेन विना न सत्क्रिया ॥१.१२॥
वसूनि वाञ्छन्न वशी न मन्युना स्वधर्म इत्येव निवृत्तकारणः ।
गुरूपदिष्टेन रिपौ सुतेऽपि वा निहन्ति दण्डेन स धर्मविप्लवं॥ १.१३॥
विधाय रक्षान्परितः परेतरानशङ्किताकारं उपैति शङ्कितः ।
क्रियापवर्गेष्वनुजीविसात्कृताः कृतज्ञतां अस्य वदन्ति सम्पदः ॥१.१४॥
अनारतं तेन पदेषु लम्भिता विभज्य सम्यग्विनियोगसत्क्रियां ।
फलन्त्युपायाः परिबृंहितायतीरुपेत्य संघर्षं इवार्थसम्पदः ॥१.१५॥
अनेकराजन्यरथाश्वसंकुलं तदीयं आस्थाननिकेतनाजिरं ।
नयत्ययुग्मच्छदगन्धिरार्द्रतां भृशं नृपोपायनदन्तिनां मदः ॥१.१६॥
सुखेन लभ्या दधतः कृषीवलैरकृष्टपच्या इव सस्यसम्पदः ।
वितन्वति क्षेमं अदेवमातृकाश्चिराय तस्मिन्कुरवश्चकासति ॥१.१७॥
महौजसो मानधना धनार्चिता धनुर्भृतः संयति लब्धकीर्तयः ।
न संहतास्तस्य न भेदवृत्तयः प्रियाणि वाञ्छन्त्यसुभिः समीहितुं॥ १.१८॥
उदारकीर्तेरुदयं दयावतः प्रशान्तबाधं दिशतोऽभिरक्षया ।
स्वयं प्रदुग्धेऽस्य गुणैरुपस्नुता वसूपमानस्य वसूनि मेदिनी ॥१.१९॥
महीभुजां सच्चरितैश्चरैः क्रियाः स वेद निःशेसं अशेषितक्रियः ।
महोदयैस्तस्य हितानुबन्धिभिः प्रतीयते धातुरिवेहितं फलैः ॥१.२०॥
न तेन सज्यं क्वचिदुद्यतं धनुर्न वा कृतं कोपविजिह्मं आननं ।
गुणानुरागेण शिरोभिरुह्यते नराधिपैर्माल्यं इवास्य शासनं॥ १.२१॥
स यौवराज्ये नवयौवनोद्धतं निधाय दुःशासनं इद्धशासनः ।
मखेष्वखिन्नोऽनुमतः पुरोधसा धिनोति हव्येन हिरण्यरेतसं॥ १.२२॥
प्रलीनभूपालं अपि स्थिरायति प्रशासदावारिधि मण्डलं भुवः ।
स चिन्तयत्येव भियस्त्वदेष्यतीरहो दुरन्ता बलवद्विरोधिता ॥१.२३॥
कथाप्रसङ्गेन जनैरुदाहृतादनुस्मृताखण्डलसूनुविक्रमः ।
तवाभिधानाद्व्यथते नताननः स दुःसहान्मन्त्रपदादिवोरगः ॥१.२४॥
तदाशु कर्तुं त्वयि जिह्मं उद्यते विधीयतां तत्र विधेयं उत्तरं ।
परप्रणीतानि वचांसि चिन्वतां प्रवृत्तिसाराः खलु मादृशां धियः ॥१.२५॥
इतीरयित्वा गिरं आत्तसत्क्रिये गतेऽथ पत्यौ वनसंनिवासिनां ।
प्रविश्य कृष्णा सदनं महीभुजा तदाचचक्षेऽनुजसन्निधौ वचः ॥१.२६॥
निशम्य सिद्धिं द्विषतां अपाकृतीस्ततस्ततस्त्या विनियन्तुं अक्षमा ।
नृपस्य मन्युव्यवसायदीपिनीरुदाजहार द्रुपदात्मजा गिरः ॥१.२७॥
भवादृशेषु प्रमदाजनोदितं भवत्यधिक्षेप इवानुशासनं ।
तथापि वक्तुं व्यवसाययन्ति मां निरस्तनारीसमया दुराधयः ॥१.२८॥
अखण्डं आखण्डलतुल्यधामभिश्चिरं धृता भूपतिभिः स्ववंशजैः ।
त्वया स्वहस्तेन मही मदच्युता मतङ्गजेन स्रगिवापवर्जिता ॥१.२९॥
व्रजन्ति ते मूढधियः पराभवं भवन्ति मायाविषु ये न मायिनः ।
प्रविश्य हि घ्नन्ति शठास्तथाविधानसंवृताङ्गान्निशिता इवेषवः ॥१.३०॥
गुणानुरक्तां अनुरक्तसाधनः कुलाभिमानी कुलजां नराधिपः ।
परैस्त्वदन्यः क इवापहारयेन्मनोरमां आत्मवधूं इव श्रियं॥ १.३१॥
भवन्तं एतर्हि मनस्विगर्हिते विवर्तमानं नरदेव वर्त्मनि ।
कथं न मन्युर्ज्वलयत्युदीरितः शमीतरुं शुष्कं इवाग्निरुच्छिखः ॥१.३२॥
अवन्ध्यकोपस्य निहन्तुरापदां भवन्ति वश्याः स्वयं एव देहिनः ।
अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्देन न विद्विषादरः ॥१.३३॥
परिभ्रमंल्लोहितचन्दनोचितः पदातिरन्तर्गिरि रेणुरूषितः ।
महारथः सत्यधनस्य मानसं दुनोति ते कच्चिदयं वृकोदरः ॥१.३४॥
विजित्य यः प्राज्यं अयच्छदुत्तरान्कुरूनकुप्यं वसु वासवोपमः ।
स वल्कवासांसि तवाधुनाहरन्करोति मन्युं न कथं धनंजयः ॥१.३५॥
वनान्तशय्याकठिनीकृताकृती कचाचितौ विष्वगिवागजौ गजौ ।
कथं त्वं एतौ धृतिसंयमौ यमौ विलोकयन्नुत्सहसे न बाधितुं॥ १.३६॥
इमां अहं वेद न तावकीं धियं विचित्ररूपाः खलु चित्तवृत्तयः ।
विचिन्तयन्त्या भवदापदं परां रुजन्ति चेतः प्रसभं ममाधयः ॥१.३७॥
पुराधिरूढः शयनं महाधनं विबोध्यसे यः स्तुतिगीतिमङ्गलैः ।
अदभ्रदर्भां अधिशय्य स स्थलीं जहासि निद्रां अशिवैः शिवारुतैः ॥१.३८॥
पुरोपनीतं नृप रामणीयकं द्विजातिशेषेण यदेतदन्धसा ।
तदद्य ते वन्यफलाशिनः परं परैति कार्श्यं यशसा समं वपुः ॥१.३९॥
अनारतं यौ मणिपीठशायिनावरञ्जयद्राजशिरःस्रजां रजः ।
निषीदतस्तौ चरणौ वनेषु ते मृगद्विजालूनशिखेषु बर्हिषां॥ १.४०॥
द्विषन्निमित्ता यदियं दशा ततः समूलं उन्मूलयतीव मे मनः ।
परैरपर्यासितवीर्यसम्पदां पराभवोऽप्युत्सव एव मानिनां॥ १.४१॥
विहाय शान्तिं नृप धाम तत्पुनः प्रसीद संधेहि वधाय विद्विषां ।
व्रजन्ति शत्रूनवधूय निःस्पृहाः शमेन सिद्धिं मुनयो न भूभृतः ॥१.४२॥
पुरःसरा धामवतां यशोधनाः सुदुःसहं प्राप्य निकारं ईदृशं ।
भवादृशाश्चेदधिकुर्वते परान्निराश्रया हन्त हता मनस्विता ॥१.४३॥
अथ क्षमां एव निरस्तसाधनश्चिराय पर्येषि सुखस्य साधनं ।
विहाय लक्ष्मीपतिलक्ष्म कार्मुकं जटाधरः सञ्जुहुधीह पावकं॥ १.४४॥
न समयपरिरक्षणं क्षमं ते निकृतिपरेषु परेषु भूरिधाम्नः ।
अरिषु हि विजयार्थिनः क्षितीशा विदधति सोपधि संधिदूषणानि ॥१.४५॥
विधिसमयनियोगाद्दीप्तिसंहारजिह्मं शिथिलबलं अगाधे मग्नं आपत्पयोधौ ।
रिपुतिमिरं उदस्योदीयमानं दिनादौ दिनकृतं इव लक्ष्मीस्त्वां समभ्येतु भूयः ॥१.४६॥
Translation - भाषांतर
N/A