text:
विजयनगरसाम्राज्यम्
विजयनगरसाम्राज्यस्य स्थापना कर्णाटकराज्ये चतुर्दशशतकस्योत्तरार्धे अभवत्। कर्णाटकस्य इतिहासे अत्यन्तं प्रमुखघटना एषा इति इतिहासकाराः वदन्ति । विजयनगरसाम्राज्यं १३३६ तमे वर्षे हरिहरः (हक्क) तथा बुक्करायः इति सहोदराभ्यां संस्थापितम् । अस्य साम्राज्यस्य राजधानी आसीत् विजयनगरम् । विजयनगरम् इदानीन्तनस्य कर्णाटकस्य "हम्पी"प्रदेशः । कृष्णदेवरायस्य शासनावसरे एतत् साम्राज्यम् उत्तुङ्गस्थितिं प्राप्नोत् । यद्यपि १५६५ तमे वर्षे ताळीकोटेयुद्धे अस्य साम्राज्यस्य पराभवः जातः तथापि पुनरेकं शतकं यावत् लघुप्रमाणेन शासनम् अकरोत् । तदानीन्तनकालस्य दक्षिणभारतस्य राज्यानि इण्डोनेशियापर्यन्तम् अपि प्रभावस्य प्रसारम् अकुर्वन् । विशालः आग्नेय-एषिया-प्रदेशः अपि एतेषाम् अधीने आसन् । कालान्तरे हिन्दुराजवंशाणां बहमनिसुल्तानानां च परस्परं कलहः आरब्धः । तस्य परिणामरूपेण तावत्पर्यन्तं दूरे एव स्थितयोः हिन्दु-मुस्लिं-संस्कृत्योः परस्परं सम्पर्कः सञ्जातः । कला-शिल्पकलाक्षेत्रे विजयनगरसाम्राज्यस्य योगदानं महत् अस्ति । कन्नडं,तेलुगुभाषा, संस्कृतभाषायाःइत्यादिभाषासाहित्ये अपि तेषां योगदानम् अविस्मरणीयम् । अस्य साम्राज्यस्य पतनस्य कारणीभूताः उत्तरभारते साम्राज्यस्थापनं कृतवन्तः सुल्तानाः । एते सुल्तानाः रजपूतानां स्थानस्य देहल्याः समीपे एव प्रथमं राज्यस्थापनम् अकुर्वन् । विजयनगरसाम्राज्यस्य पतनेन सह २००० वर्षाणि यावत् पुरातनी भारतस्य अभिजातसंस्कृतिः ह्रासमार्गम् आप्नोत्, भारतीये इतिहासे नवः अध्यायः च आरब्धः । एतत् विजयनगरसाम्राज्यं मध्यकाले कर्णाटकस्य संस्कृतिपरम्परास्थिरतायाः आधारशिलाऽभवत् । विजयनगरराजाः द्विशतकपर्यन्तं वैभवोपतं प्रशासनं कृतवन्तः । दक्षिणभारते कर्णाटकस्य संस्कृतिं कलां वास्तुशिल्पं साहित्यं धर्मम् आर्थिकताम् अभिवृध्दिपथे आनेतुं विजयनगरराजाः बहुश्रेष्ठं कार्यं कृतवन्तः। हम्पिप्रदेशे अधुनापि वैभवोपेतसाम्राज्यस्य चिह्नानि दर्शनीयानि सन्ति । इदानीम् अवशेषाः एव प्राचीन साम्राज्यस्य लक्षणं प्रतिपादयन्ति । दक्षिणभारते सनातनधर्मस्य अवलम्बिनः राजानः देवगिरियादवाः वारङ्गल्प्रदेशीयाः काकतीयाः मधुरानगरे स्थिताः पाण्ड्यराजाः, दोरसमुद्रस्य होय्सळराजाः च अल्लावुध्दीनबादशहस्य आक्रमणेन अवनतिम् आपन्नाः। महम्मदबिन् तुघलकस्य काले पूर्णतया दक्षिण भारतीयाः राजानः विनष्टाः अभवन् । अस्मिन् समये उत्तरदक्षिणप्रान्तयोः मध्ये विजयनगरराजानः स्वसाम्राज्यस्थापने सफलाः अभवन् उत्तरतः देहली सुल्तानानाम् (बादशहमहोदयानाम् )आक्रमणेन दक्षिणभारते धार्मिकस्वातन्त्र्यम् राजकीयस्वातन्त्र्यम् इत्यादि च विधातिमनि अभवत् । विजयनगरसाम्राज्यस्य प्रतिष्ठापनस्य पश्चात् सामान्यानां, धार्मिकस्वातन्त्र्यं राजनैतिकस्वातन्त्र्यम् इत्यादीनि पुनः प्राप्तानि ।
वंशोदयः कालनिर्णयः च[सम्पादयतु]
विजयनगरसाम्राज्यस्य विषये विविधाः आधारग्रन्थाः शिलाभिलेखाः च लभान्ते । कन्नडभाषाया संस्कृतेन च ग्रन्थाः विजयनगरेतिहासस्य वैभवं च स्पष्टीकुर्वन्ति । अनेके विदेशीयात्रिकाः हम्पीनगरमागताः विजयनगरसाम्राज्यस्य वैभावयुतकालं ज्ञात्वा प्रवासकथनग्रन्थेषु लिखितवन्तः । विजयनगरराजाः अनेकान् शिलाभिलेखान् कृतवन्तः येषु तेषां साम्राज्यस्य नाणकानां वास्तुशिल्पानां विषये उल्लिखिताः । विजयनगरसाम्राज्यस्य स्थापकानां विषये सर्वेषाम् एकाभिप्रायः नास्ति शबर्टसेवेल् इत्येषः श्रेष्ठेतिहासकारः स्वीये ए फारगाटन् एम्पैर इति ग्रन्थे सप्तविधान् अभिप्रायान् प्रकटितवान् । एषा कृतिः क्रि.श. १९०१तमे वर्षे मुद्रिताभवत् । तदनन्तरं सिध्दान्तद्वयम् अत्यन्तम् प्रचलितम् अस्ति । कश्चन सिध्दान्तः कन्नडमूलसिध्दान्तः अपरः तेलगुमूलसिध्दान्तः इति वदन्ति । विजयनगरसाम्राज्यस्य प्रतिष्ठापकेषु एकः हरिहरः । वादङ्गलप्रदेशस्य काकतीयानां सम्बन्धी आसीत् अतः हरिहरः तेलगुदेशमूलः आसीत् इति आन्ध्रेतिहासकाराणाम् अभिप्रायः । किन्तु कर्णाटकस्य इतिहासकाराः पाश्चात्त्यविद्वांसः च एतम् अभिप्रायम् नाङ्गीकुर्वन्ति । पञ्चसहस्त्रादधिकाः शिलाभिलेखाः विजयनगरसाम्राज्यस्य स्थापकाः कर्णाटकीयाः एव इति समर्थयन्ति । प्रथमः बुक्कराजः कर्णाटकक्षितिजः इति उपाधिं प्राप्तवान् आसीत् । एषः विषयः परिगण्यः अस्ति । विजयनगरराजाः स्वयम् कर्णाटकसिंहासनाधीश्वराः इति घोषितवन्तः । हम्पी, आनेगोन्दि, कामिलि प्रदेशेषु च विजयनगरसाम्राज्यस्य आरम्भिकप्रदेशाः इति ज्ञातुम् साक्षिणः अंशाः लभन्ते । विजयनगरसाम्रज्यस्य उदयात् पूर्वम् एते प्रदेशाः होय्सळराजानाम् अधीनाः आसन् । बुक्कराजस्य पुत्राः विजयनगरसाम्राज्यं प्रतिष्ठापितवन्तः इत्यत्र संशयः नास्ति । होय्सळराजानाम् अधीनः सङ्गमः राजा कर्णाटकीयः आसीत् । विजयनगरसाम्राज्यस्य स्थापनं विद्यारण्यस्य मार्गदर्शनेन क्रि.श.१३३६ तमेवर्षे आरब्धम् । क्रि.श.१५६५तमवर्षपर्यन्तम् एतेषाम् प्रशासनम् आसीत् । चत्वारः राजवंशीयाः प्रशासनम् कृतवन्तः ते वंशाः सङ्गमः, साळुवः तुळुवः अरवीडुः च । हरिहरः, बुक्कः, कम्पणः, मारप्पः, मुद्दप्पः, एते सङ्गमराजस्य पुत्राः आसन् । अतः विजयनगरसाम्राज्यसंस्थापकाः सङ्गमवंशीयाः इति स्पष्टम् भवति ।
साम्राज्यविस्तारः[सम्पादयतु]
होय्सळवंशीयाना साम्राज्यस्य अवनतेः यवनराजानाम् आक्रमणम् अन्तःकलहः च कारणानि आसन् । अस्मिन् समये सङ्गमसहोदरौ साम्राज्यस्य स्थापनार्थं योजनाः कृत्वा क्रि.श.१३३६ तमे वर्षे कार्यानुष्ठाने आनीतवन्तौ । विजयनगरसाम्राज्यस्य स्थापनकार्ये श्रृङ्गेरीपीठाधिपतयः अपि साहाय्यं कृतवन्तः इत्यत्र आधारः अस्ति । क्रि.श.१३३६ तमे वर्षे श्रृङ्गेरीपीठाधितेः श्री विद्यातीर्थस्य गौरवार्थं राजधान्याः नाम विद्यानगरमिति अकुर्वन् । हरिहरेण बुक्कराजः च स्थापितं विजयनगरसाम्राज्यम् उत्तरकर्णाटकप्रदेशे उत्तरान्ध्रप्रदेशे च व्याप्तम् आसीत् । क्रि.श.१३४३ तमे वर्षे होय्सळराजः वीरबल्लाळः मृतः अभवत् । तदा विजयनगरसाम्राज्यस्य विस्तारः अभवत् । कर्णाटकस्य दक्षिणभागः आन्ध्रप्रदेशस्यान्यभागाः तमीळुनाडुप्रदेशभागाः च सम्मिमिलिताः अभवन् । क्रि.श.१३४७ तमे वर्षे गुलबर्गाप्रदेशे बहमनीवंशीयाः साम्राज्यं प्रत्यष्ठापयन् । अतः बहमनीविजयनगरसाम्राज्ययोः परमाधिकारविषये सदा कलहाः आसन् हरिहरः उत्तरभागे सीमाम् सुरक्षितवान् । उत्तरदिभागे एव् अधिकम् लक्ष्यम् दत्तवान् । अतः दक्षिणभागे राज्यविस्तारस्य कार्यम् स्थगितवान् आसीत् । हरिहरः समर्थः राजासीत् अतः राज्ये शान्तिं सौहार्दं च स्थपितवान् । पूर्वपश्चिमसमुद्राधिपतिः भाषेगे तप्पद रायरगण्ड्’ इति च नाम प्राप्तवान् ‘एषः क्रि.श.१३५६ तमे वर्षे मृतः। अस्य मरणानन्तरम् विजयनगरसाम्राज्ये बुक्कराजः सिंहासनम् आरोहत् । बुक्कराजः क्रि.श.१३५६ तः १३६६ वर्ष पर्यन्तम् स्वसहोदरस्य कार्याणि एव पूर्णानि कृतवान् । बुक्कराजः समर्थराजः योध्दा प्रतिभावान् चासीत् । अस्य प्रशासनकाले तुङ्गभद्रानदीतीरतः दक्षिणप्रदेशस्य बहुभागाः विजयनगरसाम्राज्ये विलीनाः अभवन् । क्रि.श.१३६०तमवर्षे तमिळ्नाडुप्रदेशस्य अनेके भागाः जिताः अभवन् । क्रि.श. १३७०तमवर्षे मधुरानगरे स्थितान् सुल्तानान् जित्वा तस्य राज्यमपि विजयनगरसाम्राज्ये हरिहरः विलीनं कृतवान् । बुक्कराजस्य स्नुषा गङ्गाम्बिका स्वीये मधुराविजयकाव्ये एतत् युध्दम् वर्णितवती । एतत्समये तुङ्गभद्रा कृष्णानद्योः मध्यप्रदेशेषु अनेकवारम् बहुमनीराजानाम् विजयनगरराजानाम् मध्ये सङ्घर्षाः अभवन् बुक्कराजः विजयी अभवत् अथापि पूर्णतया बहमनीराजान् न पराजितुम् शक्तः अभवत् । एषः विजयनगरस्य निर्माणकार्यम् पूर्णम् कृतवान् । अग्रे विजयनगरम् राजधानि भूत्वा दक्षिणाभारतस्य सांस्कृतिकं प्राशासनिकं च केन्द्रम् इति प्रख्यातम् अभवत् । मधुरानगरे स्थितान् सुल्तानवंशीयान् जित्वा श्रीरङ्गम् काञ्ची मधुरै प्रदेशेषु स्थितान् देवालयान् जीर्णोध्दारम् विजयनगर राजाः कृतवन्तः । अतः हिन्दूराय सुरगाण इति नाम प्राप्तवान् । सायणाथार्य माधवाचार्य इति संस्कृतपाण्डितद्वयानाम् राजाश्रयम् दत्तवान् । बुक्कराजस्य सुतः कम्परायः वीरः युध्दे जयम् लब्धवान् । ‘वीरकम्परायचरितम्’ ‘मधुराविजयम्’ इति च काव्यद्वयम् एतस्य काले निर्मितम अभवत् । धार्मिकविचारेषु परमतसहिष्णवः विजयनगरराजाः जैन वैष्णवधर्माणामपि दानम् दत्तवन्तः । विजयनगर साम्राज्यस्य स्थापकः बुक्कराजः क्रिस्ताब्दे १३७७ तमे वर्षे दिवम् गतः । बुक्कराजस्य मरणानन्तरम् द्वितीयः हरिहरः सिंहासनारुढः अभवत् । अस्य प्रशासनकालः क्रि.श.१३७७ तः २४०४ पर्यन्तमासीत् । एष बहमनीसुल्तान् जनानाम् आक्रमणम् सम्यक् नियन्त्रितवान् । आन्ध्रप्रदेशस्य कर्नूल् गुण्टूरु नेल्लूरुपर्यन्तमपि राज्यसीनां वर्धितवान् एषः राजाधिराजः इति नाम प्राप्तवान् ‘अस्य प्रशासनकाले श्रीविद्यारण्यस्वामिनः श्रृङ्गेरी पीठाधिपतयः प्रख्याताः आसन् हरिहरस्य प्रशासनकाले एव सामणाचार्यैः वेदानां टीकालेखनकार्यम् सम्पूर्णमभवत् । एतेन हरिहराः वैदिकमार्ग स्थापनाचार्यः इति नाम प्राप्तवान् । क्रि.श.१४०४ तमे वर्षे हरिहरः मृतः अभवत् तदा सिंहासनाय राजवंशीयेषु अन्तः कलहः आरब्धः अभवत् । अन्तिमतया देवरायः क्रिस्ताब्दे २४०६ तमे वर्षे सिंहासनप्राप्तिविषये यशस्वी अभवत् । देवरायः क्रि.श.१४०६ तः १४२२ वर्षपर्यन्तम् प्रशासनम् कृतवान् । अस्य प्रशासनकालेऽपि पूर्ववत् बहमनि सुल्तान जनैः साकम् सदा सङ्घर्षः प्रचलतिस्म । चतुरान् मुस्लिम सैनिकान् सैन्ये स्वीकृतवान ’निकालोकोण्टि इत्येषः इटली देशस्य यात्रिकः विजयनारम् आगत्य क्रि.श.२४२० तः १४२२ वर्षपर्यन्तम् स्थितवान् । सः स्वप्रवासकथने विजयनगर साम्राज्यवैभवम सविवरम् स्पष्टीकृतवान् । देवराय स्थानन्तरम् तस्य पुत्रः रामचन्द्रः बहुकाल पर्यन्तम् प्रशासनम् न कृतवान् । क्रि.श.१४२४ तमे वर्षे रामचन्द्रस्य पुत्रः द्वितीयः देवरायः विजयनगर साम्राज्यस्य सिंहासनारुढः अभवत् । सङ्गमवैशीय महाराजेषु द्वितीयः देवरायः इतीव प्रासिध्दः आसीत् । एषः गोवाप्रदेशे राजमहेन्द्रिप्रदेशे दक्षिणे रामेश्वरपर्यन्तम् चे स्वीयं साम्राज्यम् विस्तरितवान् । बहमनी सुलतानजनानां विरुध्दम् त्रिवारम् युध्दम् कृत्वा जयम् प्राप्तवान् सेनायाम् च बहुजनान् मुस्लिमजनान् नियुक्तवान् । पर्शियादेशस्य यात्रिकः अब्दुलरजाकइत्येषः द्वितीयदेवरायस्य प्रशासनसमये विजयनगरम् आगतवान् । सः विजयनगरसाम्राज्यस्य वैभवम् सम्पदभिवृध्दिं च सुन्दरतया निरुपितवान् । द्वितीयदेवरायःओरिस्सादेशस्य प्रशासकस्य गणपतेः आक्रमणम् सम्यक् नियान्त्रितवान् । स्वसाम्राज्यस्य समग्रतां च रक्षितवान् । उत्तमां प्रबलां च नौकासेनाम् द्वितीयदेवरायः स्थापितवान् आसीत् । श्रीलङ्कादेशम् आक्रम्य तत्रतः उपायनम् स्वीकृतवान । केरळराज्यस्य दक्षिणभागः अस्य समये विजयनगरसाम्राज्ये मिलितः अभवत् । एषः स्वयम् विद्वानासीत् महानाटक सुधानिधि इति संस्कृतकृतिम् रचितवान् । अस्य प्रशासनकाले वीरशैवसाहित्येअपि विफुला सृष्टिः दृष्टाऽभवम् ‘द्वितीयदेवरायस्य मरणेन साकम् विजयनगर साम्राज्यस्यापि महत्त्वम् स्वल्पकालम् यावत् विनष्टमिव अभवत् । विजयनगर साम्राज्ये क्रि.श.१४४६ तम वर्षादनन्तरम् चत्वारिंशत वर्षपर्यन्तम् दुर्दशा प्रत्यक्षाभवत् । असमर्थाः राजानः सिंहासनार्थम् अन्तः कलहः एतस्याः दुर्दशायाः कारणनि अभवन् । विजयनगरसाम्राज्यस्य सीमापि लध्वी अभवत् । वैभवस्य स्थितिः विनष्टाभवत् । क्रि.श.१४५५ वर्षसमये राजमहेन्द्री, क्रि.श.१४६३ वर्षसमये उदयगिरि, कोण्डवीडुप्रदेशाः ओरिस्सा राज्यस्थाधिपतेः गणपतेः अधीनाः अभवन् । क्रि.श.१४७० वर्षसमये गोवा उत्तरकोङ्कण बेळगाविप्रदेशाः बहमनी सुल्तानजनानाम् अधीनाः अभवन् । सङ्गमवंशियराजानां एतेषां आक्रमणं नियान्तितुम् शक्तिः नासीत् । विनष्टम् विभक्तं च साम्राज्यम् पुनः सळुववंशीयः नरसिंहः राजा पुनरेकवारम् सुस्थितम् कृतवान् । विजयनगर साम्राज्यस्य संरक्षणं च कृतवान् । साळुवनरसिंहः क्रि.श.१४८५ तः क्रि.श.१४९१ वर्षपर्यन्तम् विजयनगर साम्राज्यस्य वैभवम् पुनः स्थापितवान् । एषः समर्थः राजा पराक्रमी चासीत् ।शत्रृन् दमयित्वा राज्ये शान्तिस्यापनं कृतवान् । बहमनीजनान् पराजित्य साम्राज्यात् विगतान् भागान् पुनः वशीकृतवान् । सेनाधिकारिणाम् साहाय्येन कोण्डवीडुमछलीपत्तन प्रदेशानपि जितवान् । दक्षिणकर्णाटके नागामङ्गल श्रीरङ्गपत्तन इत्यादि वशीकृतवान् । सेनाबलं विस्तारयन्नेव एषः नरसिंहः मृतः अभवत् । अस्य पुत्रौ बालकौ स्तःअतः सेनानी तुळुवंशीयः नरसनायकः राज्यभारम् सञ्चालितवान् नरसिंहस्यैकः पुत्रः हतः अभवत् । द्वितीयम् पुत्रम् बन्धने स्थापयित्वा नरसनायकः एव प्रशासनकार्यम् कृतवान् । क्रि.श.१५०३ तमे वर्षे नरसनायकस्यमरणानन्तरम् तस्य सुतः तुळुवनरसिंह प्रशासकः अभवत् बन्धने स्थितस्य द्वितीयनरसिंहस्य मरणानन्तरम् तुळुवनैसिंह एव विजयनगर साम्राज्यस्य सम्राट इति घोषितः अभवत् । विणयनगरप्रदेशे तुळुववंशीयानाम् प्रशासनस्यरम्भः अभवत् । एषः क्रि.श.१५०५ तः १५०९ तमवर्षपर्यन्तम् वीरनरसिंहः इति ख्यातः सन् प्रशासनम् कृतवान् । अस्य समये माण्डलिकाः क्रान्तिम् कृतवन्तः । बहमनी सुल्तानजनानाम् राज्ये पञ्चधा विभागशङ्काऽभवत् । विजयनगरस्योत्तरभागे सीमाप्रदेशे बुजापुरनगरे आदिलषही वंशीयानां राज्यम् स्थापितम् आसीत् । बहमनी राज्यं आदिलषाहिराज्यानि च विजयनगरसाम्राज्यस्य समग्रतायै बाधकौ स्तः । अस्मिन् समये वीरनरसिंहः दो अब् प्रदेशे अनेकदुर्गान वशीकृतवान् । आदिलशाही आक्रमणम् नियन्त्रितवान् किन्तु आक्रान्तप्रदेशान् पुनः वशीकर्तुम् असमर्थः अभवत् । उम्मत्तूरु सागरतीरप्रदेशेषु माण्डलिकाः विदोहम् कृतवन्तः तान् नियान्त्रितुम् प्रयत्नम् कुर्वन् वीरनरसिंहः मृतः अभवत् । पश्चिम सागरतीरे पोर्चुगीस् जनाः प्रबल्यः भवन्ति स्म । वीरनरसिंहः पोर्चुगीस् जनैः उत्तमसम्बन्धम् स्थापितवान् आसीत् । तैः उत्तमवंशीयान् अह्वान् स्वीकृतवान् । भारते उत्तमकुल्यध्वान् क्रीतवान् । अस्य वीरनरसिंहस्य मरणानन्तरम् तस्य सहोदरः कृष्णदेवरायः सिंहासनारुढः अभवत् । कृष्णदेवरायः दक्शिणभारते प्रख्यातेषु सम्राट्सु एकः अभवत् । तुळुव वंशीयः कृष्णदेवरायः क्रि.श.१५०९ तः १५२९ पर्यन्तम् प्रशासनम् कृतवान् । विंशतिवर्षपर्यन्तम् विजयनगरसाम्राज्यस्य सिंहासनारुढः श्रीकृष्णदेवरायः दक्षिणभारतीयाम् विषमां राजकीयस्थितिम् ज्ञातवान् । महाराजानाम् दैर्बल्यात् विजयनगरसाम्राज्यम् अतन्त्रस्थित्यामासीत् । अनेक माण्डलिकाः स्वतन्त्राः आसन् । ओरिस्सा राज्यस्य राजा गजपतिः विजयनगर साम्राज्यस्य अनेकभागान् वशीकृत्य स्वाधिकारे स्थापितवान् बिजापुर आधिलाशही विजयनगरम् आक्रमितुम् प्रयत्नम् कृतवान् । पोर्चुगीसजनाः सागरतीरप्रदेशे प्रबलाः आसन् । एतस्मिन् विषये समये श्रीकृष्णदेवरायस्यसाम्राज्य स्योन्नतिकार्यम् कर्तुम समर्थ नायकत्वम् अनिवार्यमासीत् । अतीव बृहती समस्या इत्यपि ज्ञातवान् कृष्णदेवरायः सिंहासनारोहणानन्तरम् कतिपथेष्वेव वर्षेषु सर्वां समस्याम् परिहत्य विजयनगरसाम्राज्योन्नतिम् कृतवान् । पूर्ववैभवम् पुनरानीतवान् । श्रीकृष्णदेवरायः सिंहासनारुढः एव प्रथमम् बहमनी सुल्तानजनानाम् आक्रमणम् विरुध्दं कार्यं कृतवान् । सुल्तानमहम्मदषा इतरै मुस्लिम् राजैः साकम् क्रि.श.१५०९ तमे वर्षे युध्दम् घोषितवान् । विजयनगरसाम्राज्यस्य सीमाप्रदेशे स्थिते दोसस्थले घोरयुध्दम भवत् । अस्मिन् काले कृष्णदेवरायः मुस्लिमसेनाम् पराजितवान् । यदा शत्रवः पराजिताः तान् अनुरुरन् पुनः कोबिल् कोण्डप्रदेशे पुनः पराजितवान् । अस्मिन् युध्दे बिजापुर सुल्तानइत्येषः युसुप् आदिल् खान् मृतः अभवत् । कृष्णदेवरायः दो अब् प्रदेशे आक्रमणम् कृत्वा रायचूरु प्रदेशम् विजयनगर साम्राज्ये भागम् कृतवान् पराजितम् बहमनीसुल्तान महम्मदषा महोदयम् पुनः तस्य राज्ये स्थापयित्वा यवनराज्य प्रतिष्ठापनाचार्य इति बिरुदम् प्राप्तवान् । अस्मिन् समये विदोहनिरतान् श्रीरङ्गपत्तनस्य माण्डल्किम् शिवनसमुद्रप्रद्शीयम् उम्मत्तूरु ग्रामरक्षाकान् पराजित्य विजयनगरसाम्राज्ये तान् माण्डलिकान् कृतवान् । मुस्लिम् राज्यम् पराजित्य अनन्तरम् कृष्णदेवरायः आन्ध्र ओरिस्सा प्रदेशेषु क्रि.श.१५१३ तमे वर्षे आक्रमणं कृत्वा क्रि.श.१५१५ वर्ष समये उदमागिरि, कुन्दुकूरु विनुकोण्ड नागार्जुनकोण्ड बेल्लमकोण्ड कोण्डवीडु प्रदेशान् जितवान् । राजमहेन्द्रम् जित्वा ओरिस्साराज्यस्य गणपतेः कटकनगरम् आक्रान्तवान् । क्रि.श.१५१८ तमे वर्षे गजपतिः पराणिः श्री कृष्णदेवरायेन साकम् शान्तिसन्धानम् कृत्वा स्वसुताम् कृष्णदेवरायाय दत्त्वा विवाहम् कारितवान् । एतेन श्रीकृष्णदेवरायः आन्ध्र ओरिस्सा दण्डयात्रायाम् यदा स्थितवान् तदा बिजापुरस्य आदिलषा रायचूरु प्रदेशम् वशीकृतवान् । क्रि.श.१५२० तमे वर्षे कृष्णदेवरायः पुनः रायचूरु प्रदेशम् आक्रम्य वशीकृतवान् । बिजापुरम च आक्रम्य जितवान् । अनन्तरम् श्रीकृष्णदेवरायः प्रमुखम् युध्दम् न कृतवान् । एतैः असामान्य कार्यैः श्रीकृष्णदेवरायः दक्षिण भारते प्रख्यातः इतिहासे नूतनम् अध्यायम् आरब्धवान् । दक्षिणभारते व्यापकम् साम्राज्यम् निर्माय शतृन् पराजित्य साम्राज्ये शान्ति सुव्यवस्थाम् च स्थापितवान् । सामाजिक धार्मिक साहित्यिकक्षेत्रेषु विजय नगरसाम्राज्यकाले नूतनायामः सृष्टः अभवत् । श्रीकृष्णदेवरायः कन्नड संस्कृततेलुगु भाषानाम् कवीनाम् साहित्यकाराणां च प्रोत्साहनम् दत्तवान् । स्वतः श्रीकृष्णदेवरायः कविरासीत् । आमुक्तमाल्यदा’ इति तेलुगुकाव्यम् स्वयं रचितवान् । पोर्चुगीसदेशीयैः उत्तमसम्बन्धम् स्थापयित्वा उत्तमकुलानाम् अह्वानाम् विक्रमणम् कृतवान् । डोमिङ्गू पेयस इति पोर्चुगीस यात्रिकः श्रीकृष्णदेवरायस्य आस्थानम् सन्दर्शितवान् । सः विजयनगरसाम्राज्यस्य वैभवम् श्रीकृष्णदेवरायस्य व्यक्तित्वं च मनसा सम्यक् वर्णितवान् । श्रीकृष्णदेवरायः कथम् परिपूर्णः राजाभवत् इति स्पष्टतया वर्णितवान् । श्रीकृष्णदेवरायस्य प्रशासनकाले विठलस्वामीदेवालयः बृहल्लक्ष्मी नरसिंहस्वामी विग्रहः च हम्पी प्रदेशे निर्मिताः अभवन् । विरुपाक्षदेवालयस्याभिवृध्दिं च कृतवान् माध्वगुरुव्यासतीर्थानाम् शिष्यः अभवत् । श्रीकृष्णदेवरायस्य प्रशासनकाले कृषिव्यापार यन्त्रोद्यम क्षेत्रे च अनेकविधा प्रगतिः दृष्टा अभवत् अस्य साम्राज्यम् दक्षिणभारते व्यापकं विस्तृतं चासीत् । ईशान्य भागे ओरिस्सासीमापर्यन्तम्, पश्चिमेभागे सालसेट् पर्यन्तम् दक्षिणे हिन्दुमहासागरपर्यन्तम् विस्तृतम् साम्राज्यं कृष्णदेवरायः परिपालितवान् । श्रीकृष्णदेवरायः तिरुमलै वेङ्कटेश्वरदेवालयेऽपि उत्तमं कार्यम् कारितवान् । अस्य स्मरणार्थम् इदानीमपि तुरुमलै क्षेत्रे ‘तुलाभारमण्डपम्’ कृष्णदेवरायस्य मूर्तिः च सन्ति । श्रीकृष्णदेवरायस्य आस्थाने तेनाली रामकृष्णः इत्यादि प्राज्ञा पण्डिताः कवयः आसन् । श्रीकृष्णदेवरायः क्रि.श.१५२९ तमे वर्षे मृतः अभवत् । श्रीकृष्णदेवरायानन्तरम् सहोदरः अच्य्तरायः क्रिस्ताब १५२९ तः १५४२ वर्षपर्यन्तम् विजयनगरसाम्राज्ये सम्राट् आसीत् । अनेके अच्युतरायस्य सिंहासनारोहणम् नाङ्गीकृतवन्तः । अतः अधिकारार्थम् अन्तः कलहः आरब्धः अभवत् । अस्मिन् समये बिजापुरस्य आदिलशाही सुल्तान इत्येषः आक्रमणं कृत्वा मुडगल् रायचूरु प्रदेशान् वशीकृतवान् । ओरिस्या राज्यस्य गजपतिः गोलकोण्डप्रदेशीयः कुतुब् षा च आक्रमणार्थम् प्रयत्नम् कृतवन्तः । अच्चूतरायः आक्रमणम् नियन्त्रितवान् । किन्तु आक्रान्तान् प्रदेशान् पुनः वशीकर्तुम् असमर्थः अभवत् । अस्मिन्नेव समये पोर्चुगीसजनाः अपि स्वशासनप्रदेशान् विस्तारयितुम् प्रवृत्ताः अभवन् । अच्चुतरायस्य प्रशासनस्य अन्तिमे समये राजकीयस्थित्यन्तराणां समयः आसीत् । अनेक प्रान्त्याधिकारिणः प्रबलाः अभवन् । विजयनगर साम्राज्यस्य नियन्त्रणम् धिक्कृतवन्तः । अच्युतरायः कांश्चन माण्डलिकान् पराजितवान् किन्तु सम्पूर्णतया जेतुम् असमर्थः अभवत् । एतस्मिन् अस्यिरे समये एव अरविडुवंशीयः जामाता रामरायः तिरुमलः वेङ्कटाद्रिः च कूटम् रचितवन्तः विजयनगरसाम्राज्ये अन्तः कलहः प्रवृध्दः अभवत । अस्मिन्नेव विषयसमये अच्चुतरायः दिवम् गतः । क्रि.श.१५४२ तमे वर्षे अच्युतरायमहाराजस्य मरणानन्तरम् तस्य सुतः बेङ्कटाद्रिः अथवा प्रथमः वेङ्कटः सिंहासनारुढः अभवत् । अन्तः कलहे च जामातु रामरायस्य प्रतिनिधिः सदाशिवः विजयी अभवत् । स बालकः आसीत् । अतः रामरायः एव राज्य प्रशासनम् सञ्चालितवान् । रामराय इत्येषः समर्थः प्रशासकः आसीत् । सः विजयनगरस्य पुनर्निर्माणय प्रयत्नम् कृतवान् । क्रि.श.१५५तमवर्षतः १५५०तमवर्षपर्यन्तं राजप्रतिनिधिः भूत्वा रामरायः एव प्रशासनम् कृतवान् । यदा सदाशिवः प्राप्त वयस्कः अभवत् तदाऽपि रामरावः एव सर्वाधिकारम् स्वहस्ते एव स्थापयित्वा अग्रे पञ्च दशवर्षपर्यन्तम् साम्राज्ये प्रशासकः अभवत् । स्वसहोदशै तिरुमलम् वेङ्कटाद्रिं च सेनाधिकारि पदे स्थापितवान् । प्रमुखस्थानेषु आप्ताधिकारिणां नियुक्तिम् कृतवान । श्रीरामरायः स्वतन्त्रतया साम्राज्यस्य प्रशासनम् कुर्वन् अनेक माण्डलिकान् पराजित्य उपायनम् स्वीकृतवान् सहस्रशः मुस्लिमजनान् सैन्ये स्वीकृतवान् । सेना सामर्थ्यं च वर्धितवान् बिजापुर गोलकोण्ड अहमदनगर बीदर् नगरेषु स्थितेषु बहमनि सुल्तानजनेषु यः अन्तः कलहः आसीत् तस्य लाभम् स्वीकर्तुम् प्रयत्नम् कृतवान् । परस्परम् तेषु युध्देषु प्रवृत्तेषु स्वयमपि एकाक्षतः प्रविश्य स्वराज्यम् बलीष्ठम् कर्तुम् प्रयत्नम् कृतवान । एते सर्वे सुल्तानजनाः मिलित्वा क्रि.श.१५६४ तमे वर्षे विजयनगरं प्रति आक्रमणम् कृतवन्तः । कृष्णानद्याः उत्तरभागे चत्वारिशत कि.मी दूरे ताळीकोटे प्रदेशे अर्भ सैन्ये अभिमुखं आगतः । अत्र स्वयम् रामरायः अशीतिवर्षीयः युध्दे भागम् स्वीकृतवान् । एतत् युध्दम् ताळीकोटे कदनम् इति प्रख्यातम् भवत् । प्रथमतया रामरायः शत्रणाम् नियन्त्रणे समर्थः अभवत् । किन्तु अनन्तरम् सैन्ये स्थितौ मुस्लिम सेनापति जनौ वञ्चनाम् कृतवन्तौ । एतया रामरायः पराजितः रणरङ्गे एव मृतः चाभवत् । सहोदरः वेङ्कटाद्रिः अपि मृतः अभवत् २३ जनवरी १५६५ तमे दिनाङ्के एव एतत् युध्दमारब्धं विजयनगर साम्राज्यस्य अस्तङ्गतेः कारणम भवत् । शत्रुसेना विजयनगरम् आक्रम्य सर्वसम्पदः लुण्ठनम् करोत । एकदा सर्व वैभवोमेतम् नगरम् विनष्टम् अभवत् । इदानीम् हाळु हम्पे इति कथयन्ति । पुनः अत्र शिलामयम् स्थलम् त्यक्त्वा अन्यम् वैभवम् नष्टम् अभवत् । तिरुमलः सदाशिवेन सह पेनुकोण्डप्रदेशम् गत्वा साम्राज्यस्य दक्षिणे भागे नियन्त्रणम् प्राप्तवान् । क्रि.श.१५७० तमे वर्षे सदाशिवस्यमरणानन्तरम् तिरुमलः प्रशासकः इति स्वयम् धोषितवान् एषः। क्रि.श.१५७२ तमे वर्षे मृतः अभवत् । अनन्तरम् अस्य पुत्रः श्रीरङ्गः सिंहासना रुढः अभवत् । अस्य प्रशासनकाले राज्यविस्तारः न्यूनः अभवत् । अस्य सहोदरः एव द्वितीयः वेङ्कटः क्रि.श.१५८६ तमे वर्षे सिंहासनारुढः क्रि.श.१६२४ वर्षपर्यन्तम् प्रशासनम् कृतवान् अरविडुवंशीयेषु अत्यन्तम् समर्थः इति ख्यातः अभवत् । एषः पेनुकोण्डनगरतः राजधानीम् तिरुपतिसमीपे चन्द्रगिरि प्रदेशे स्थानान्तरितवान् । अस्म मरणानन्तरमपि विजयनगरवंशीयेषु अन्तः कलहनः प्रभावः विनष्टः एव अभवत् । सप्तदश शतकपर्यन्तं अपि विजयनगरवंशीयाः राजानः प्रशासकाःआसन् किन्तु समर्थाः नासन् । अन्ये प्रबलाः आसन् । कर्णाटके केळदिवंशीयाः मैसूर ओडेयर् वंशीयाः च प्रबलाः सन्तः स्वतन्त्रतया राज्यम् निर्माय विजयनगरसाम्राज्यस्य परम्पराम् अनुसरन्तः प्रशासकाः अभवन् । विजयनगरस्य राज्यव्यवस्थायाम् प्रभुत्वं वंशपारम्परिकम् आसीत् । राजानः दुर्बलाः भवन्ति चेद अन्तः कलहः सामान्यः आसीत् । एतत्समये दण्डनायकाः एव अधिकारं स्वीकुर्वन्ति स्म । सदा युध्दभीतिः आसीत् । अतः अधिकसेनाबल संरक्षणम् अनिवार्यमासीत् । अतः एव इतिहासकाराः ‘वाटस्टेत्’ ‘युध्दराज्यम्’ इत्युक्तवन्तः विजयनगरसाम्राज्यम् एतदपपन्नमेव । हिन्दुधर्मरक्षणाय साम्राज्यस्य स्थापनां कृत्वा विजयनगरराजाः हिन्दुधर्म प्रतिष्ठापना यार्थाः, हिन्दुराय सुरत्राणाः इति बिरुदम् प्राप्तवन्तः । हिन्दूधर्म संस्कृति इत्यादि अभिवृध्यर्थम् उत्तमम् प्रोत्साहं दत्तवन्तः । सर्वधर्माणामपि आश्रयन् दत्तवन्तः । शैव वीरशैव जैन वैष्णव सम्प्रदायाः विरोषतया आश्रयम् प्राप्तवन्तः । कन्नडसाहित्यस्य विजयनगरराजाः विशेषतया प्रोत्साहनं दत्तवन्तः । अतः एतेषाम् प्रशासनकाले साहित्यरचनाः विफुलाः सञ्जाताः आसन् । पुरन्दरदासः कनकदासः कुमारव्यासः सत्नाकरवर्णि, एते सर्वे विजयनगरसाम्राज्यस्य युगे एव प्रसिध्दाः आसन् । गङ्गादेवी तिरुमलाम्बिका च कन्नडसाहित्ये गुणात्मक साहित्यस्तष्टिम् कृतवत्यौ । प्रौढदेवरायः साळुव नरसिंहः श्रीकृष्णदेवरायः इत्यादि महाराजाः स्वयम् लवयः अपि आसन् वेदान्तदेशीक वादिराज इत्यादि लेखकाः संस्कृते ग्रन्थरचनाः कृतवन्तः । संस्कृते अनेक धार्मिकग्रन्थानां निर्माणम् अभवत् । वैद्यशास्रे विजयनगरराजानाम् काले ‘आयुर्वेद सुधानिधि’ इति ग्रन्थः प्रकटितः अभवत् । तेलगुभाषायामपि साहित्यरचनाः अभवन् । आस्तुसिल्प चित्रकलामूर्तिशिल्प नृत्य सङ्गीतादि क्षेत्रेषु अपि उत्तमाप्रगतिः दृष्टाऽभवत् । देवालयनिर्माणे विजयनगरराजाः अतीव उत्तमम् कार्यम् कृतवन्तः । हम्पी लेपाक्षी मूडबिदरे श्रीरङ्गम् इत्यादि प्रदेशेषु विजयनगरराजानाम् काले निर्मितान् देवालयान् अधुनापि दृष्टुम् साध्यमस्ति । देवालयेषु कल्याणमण्डपानि तथा गिपुराणि निर्मितानि सन्ति । मूर्तिशिल्पे हम्पीनगरः गणपति नरसिंहः विग्रहाः निर्मिताः अभवन् । एतत् विजयनगरराजानाम् साधनायाः साक्षीभूतम् अस्ति । विजयनगर राजाः परम्परादीत्या जीवनशैलीमनुसरन्तः अपि धार्मिक सामाजिकार्थिकविषयेषु प्रगतिपराः विचारशीलाः आसन् । विजयनगरम् आगताः यात्रिकाः गौरवम् प्राप्तवन्तः तथा स्वग्रन्थेषु विजयनगरस्य वैभवं स्पष्टतया वर्णितवन्तः । एतेषां लेखनार्धरण राजभिः जनसामान्यानाम् उपयोगिकार्याणि बहूनि कृतानि इति ज्ञातुम् शक्यते । अनेन च सामान्यजनजीवने शान्तिः तृप्तिचासीत् इति इतिहासकाराः अभिप्रायं प्रकटितवन्तः । हिन्दूधर्मस्य विशेषप्रोत्साहम् दत्तवन्तः विजयनगरप्रभवः अन्येषाम् धर्माणामपि निर्लक्ष्यम् न् कृतवन्तः अन्यधर्मीयानपि सहजतया दृष्टवन्तः । द्वितीयवेङ्कटपतेः समये क्रैस्त गुरवः राजास्थानम् आगतवन्तः । गौरवम् प्राप्तवन्तः च । मुस्लिममन्दिराणाम् निर्माणाय च अवकाशः दत्तः आसीत् । एतत् विजयनगरराजानाम् धार्मिकनीतेः विशाल गुणम् प्रतिपादयति । समकालिकाः विदेशीयाः यात्रिकाः अविस्मरणीयम् साम्राज्यम् ’ इति विजयनगरसाम्राज्यम् वर्णितवन्तः ।


c: text/html

text:
प्रकरण २.८
श्रीशैले देहसिद्धिः प्रभवति सहसा वृक्षमृत्कन्दतोयैस्तच्छास्त्रं शम्भुनोक्तं प्रगहनं अखिलं वीक्षितं यत्तु सारम् ।
व्याहृत्यानेकयुक्त्या सकलसुखकरं दृष्टसिद्धं तु यद्यत्तद्वक्ष्ये साधकानामनुभवपथगं भुक्तये मुक्तये च ॥८.१॥
{Fएल्स्मित्गुग्गुलु बेइ ंअल्लिकार्जुन}
मल्लिकार्जुनदेवस्य पुरतो गजसंनिभा ।
शिला तिष्ठति या रात्रौ स्रवते गुग्गुलुं सदा ॥८.२॥
पालाशचाटुना ग्राह्यं क्षिपेदलाबुपात्रके ।
तद्गुग्गुलुसमं गन्धं निष्कैकं भक्षयेत्सदा ॥८.३॥
मासान्मृत्युजरां हन्ति जीवेदाचन्द्रतारकम् ।
तद्गुग्गुलुं द्रुते ताम्रे कोटिभागेन योजयेत् ॥८.४॥
तद्भवेत्कनकं दिव्यं जाम्बूनदसमप्रभम् ।
{ङ्लोच्के बेइ ङ्हण्टासिद्धेश्वर}
वामतो मल्लिनाथस्य घण्टासिद्धेश्वरः स्थितः ॥८.५॥
तद्द्वारे विद्यते कुण्डं तत्र घण्टा विलम्बते ।
रात्रौ कृष्णचतुर्दश्यां सोपवासैस्त्रिभिर्जनैः ॥८.६॥
कर्तव्यं साधनं तत्र निर्विकल्पैरनिद्रितैः ।
एकस्तु स्नापयेद्देवं जलमेकस्तु वाहयेत् ॥८.७॥
एकस्तु वादयेद्घण्टामविच्छिन्नं निशावधि ।
ततस्तुष्टो भवेच्छम्भुः खेचरत्वं प्रयच्छति ॥८.८॥
घण्टासिद्धेश्वरस्यैव दक्षिणे क्रोशमात्रके ।
निखनेद्दृश्यते तत्र मृद्गोरोचनसंनिभा ॥८.९॥
सिताक्षीरैः पिबेत्कर्षं सप्ताहादमरो भवेत् ।
{चन्द्रोदक इं W वोनंअल्लिनाथ}
चन्द्रोदकं प्रसिद्धं वै मल्लिनाथस्य पश्चिमे ॥८.१०॥
स्थितं वैशाखमासे तु पूर्णमास्यां सुसाधयेत् ।
साधको निर्विकल्पेन स्थित्वा तस्य समीपतः ॥८.११॥
रात्रौ जपं प्रकुर्वाणस्तत्तोयं चार्धरात्रके ।
स्प्रष्टुं चन्द्रो यदा गच्छेत्तदा क्षिप्रं कराञ्जलिम् ॥८.१२॥
कृत्वा तिष्ठेद्यदा याति तज्जलं तत्क्षणात्पिबेत् ।
वज्रकायो भवेद्वीरो जीवेदाचन्द्रतारकम् ॥८.१३॥
{ठमरिन्देन्बौं इं Oस्तेन्वोन्श्रीशैल}
श्रीशैलपूर्वद्वारे तु देवोऽस्ति त्रिपुरान्तकः ।
देवस्योत्तरदिग्भागे चिञ्चावृक्षः समीपतः ॥८.१४॥
विद्यते तस्य मूले तु भैरवो दृश्यते स्वयम् ।
तस्याग्रे निखनेद्भूमिं पुरुषस्य प्रमाणतः ॥८.१५॥
दृश्यते तप्तकुण्डं तु नीलवर्णजलान्वितम् ।
चिञ्चावृक्षस्य पत्त्राणि सम्यग्वस्त्रेण बन्धयेत् ॥८.१६॥
तस्मिन्कुण्डे विनिक्षिप्य तानि मीना भवन्ति वै ।
संगृह्य तस्य काष्ठेन पचेत्तेषां विवर्जयेत् ॥८.१७॥
कण्टकानि शिरः पुच्छं शेषं भक्षेत साधकः ।
क्षणं मूर्छा भवेत्तेन प्रबुद्धो जायते स्वयम् ॥८.१८॥
छिद्रं पश्यति मेदिन्यां जीवेद्वर्षायुतं नरः ।
त्रिपुरान्तकदेवस्य पश्चिमे गव्यूतिद्वये ॥८.१९॥
मणिपल्लिरिति ग्रामस्तस्य पश्चिमतो गिरिः ।
तस्य पश्चिमदिग्भागे कपाटं दृश्यते शुभम् ॥८.२०॥
पूर्वाभिमुखः प्रविशेत्ततो गच्छेच्च दक्षिणम् ।
दशधन्वन्तरं यावद्दृश्यन्ते ज्वलनप्रभाः ॥८.२१॥
आम्राकाराः सुपाषाणा ग्राह्या वस्त्रेण बन्धयेत् ।
रक्तवर्णं भवेद्वस्त्रं क्षीरमध्ये क्षिपेत्ततः ॥८.२२॥
तत्क्षीरं जायते रक्तं तत्क्षीरं साधकः पिबेत् ।
सप्ताहाद्वज्रकायः स्याज्जीवेच्चन्द्रार्कतारकम् ॥८.२३॥
त्रिपुरान्तकदेवस्य उत्तरे कोकिलाबिलम् ।
विख्यातं सर्वलोकेषु कृत्वा वमनरेचनम् ॥८.२४॥
साधकः प्रविशेत्तत्र दशधन्वन्तरावधि ।
पाषाणाः कोकिलाकारास्तिष्ठन्ति तांस्तु चाहरेत् ॥८.२५॥
तेषां पृष्ठे तिलाः क्षिप्ताः स्फुटन्त्येव हि तत्क्षणात् ।
इत्येवं प्रत्ययं दृष्ट्वा तांश्च घृष्ट्वा परस्परम् ॥८.२६॥
क्षीरमध्ये क्षिपेत्तान्वै क्षीरं कृष्णं प्रजायते ।
आकण्ठान्तं पिबेत्तत्तु दिव्यकाव्यो भवेन्नरः ॥८.२७॥
वलीपलितनिर्मुक्तो जीवेद्ब्रह्मदिनत्रयम् ।
छिद्रं पश्यति मेदिन्यां वायुवेगो महाबलः ॥८.२८॥
त्रिपुरान्तकदेवस्य पूर्वदिग्योजनान्तरे ।
देवः स्वर्गपुरी नाम विद्यते तत्र वै खनेत् ॥८.२९॥
देवाग्रे भूमिकां जानुमात्रां तत्र फला इव ।
निर्गच्छन्ति तु पाषाणाः खरस्पर्शा भवन्ति वै ॥८.३०॥
त्रिपुरान्तकदेवस्य पश्चिमे योजनार्धके ।
विद्यते हि बिलद्वारं तन्मध्ये धनुषां त्रयम् ॥८.३१॥
गच्छेत्खर्जूरवृक्षो वै दृश्यते कृष्णवर्णकः ।
तत्फलानां रसं पीत्वा मूर्छा संजायते क्षणम् ॥८.३२॥
ततः संजायते सिद्धो जीवेच्चन्द्रार्कतारकम् ।
श्रीशैले दक्षिणे द्वारे जालेश्वरसुरेश्वरौ ॥८.३३॥
देवौ प्रसिद्धौ विद्येते निखनेत्तत्र भूमिकाम् ।
पाषाणाः श्रीफलाकारा निर्यान्ति स्पर्शभेदकाः ॥८.३४॥
देवो रामेश्वरस्तत्र विद्यते तस्य संनिधौ ।
रुद्राक्षाकारपाषाणाः खरस्पर्शा भवन्ति ते ॥८.३५॥
ज्योतिःसिद्धवटे वृक्षे एकपादेन तिष्ठति ।
आवर्तदेवको नाम तत्समीपे तु पश्चिमे ॥८.३६॥
विद्यते पर्वतस्तत्र पाषाणास्तालकोपमाः ।
आदाय तान्धमेत्तीव्रं दिव्यं भवति काञ्चनम् ॥८.३७॥
तत्रैव दक्षिणद्वारे देवः स्यात्कुण्डलेश्वरः ।
तत्समीपे खनेद्भूमिं जानुमात्रां ततो हरेत् ॥८.३८॥
पाषाणाः श्रीफलाकारा रक्ताश्च स्पर्शवेधकाः ।
पुरुषेश्वरदेवस्य कुण्डमस्ति समीपतः ॥८.३९॥
गुञ्जा च रिठ्ठकश्चैव द्वौ वृक्षौ तत्र तिष्ठतः ।
तयोः पत्त्राणि संभक्ष्य तत्क्षणादमरो भवेत् ॥८.४०॥
तथा हस्तिशिला तत्र तस्या दक्षिणतः खनेत् ।
हस्तमात्रं ततः पश्येज्जम्बूफलसमाकृतिः ॥८.४१॥
शिला तत्र समाख्याता स्पर्शग्राह्या प्रयत्नतः ।
नाम्ना हस्तिशिरः ख्यातं सैव हस्तिशिला भवेत् ॥८.४२॥
तस्या दक्षिणदिग्भागे योजनैकेन तिष्ठति ।
छायाछत्त्रं प्रसिद्धं तच्छिवरूपं शिवोदितम् ॥८.४३॥
शतहस्तप्रमाणं तु तत्क्षेत्रं परिवर्तुलम् ।
योऽसौ गच्छति तस्याधो नासौ केनापि दृश्यते ॥८.४४॥
रुद्रतुल्यो भवेत्सिद्धः क्रीडते भुवनत्रये ।
अथवा साधयेद्दूरात्ख्यातं सिद्ध्यष्टकं तु यत् ॥८.४५॥
कान्ताभ्रं काञ्चनं सूतं मर्द्यं क्रमगुणोत्तरम् ।
तद्गोलं वेष्टयेल्लोहैस्त्रिभिर्यत्नात्क्रमेण वै ॥८.४६॥
वस्त्रे बद्ध्वा तु तद्वस्त्रं वंशाग्रे बन्धयेद्दृढम् ।
मन्त्रयेत्कालीमन्त्रेण छायाछत्त्रे निवेशयेत् ॥८.४७॥
तद्वंशाग्रं क्षणैकेन जायते गुटिका तु ताम् ।
साधको धारयेद्वक्त्रे खेचरत्वप्रदायिकाम् ॥८.४८॥
तालकं कुनटीं तद्वद्वंशे बद्ध्वा निवेशयेत् ।
ताभ्यामञ्जितनेत्रो यो निधिं पश्यति भूगतम् ॥८.४९॥
वंशे बद्ध्वा क्षिपेत्खड्गं पूर्वमन्त्रेण मन्त्रितम् ।
तत्खड्गं धारयेद्धस्ते त्रैलोक्यविजयी भवेत् ॥८.५०॥
वस्त्रे गोरोचनं बद्ध्वा वंशस्थं तत्र वेशयेत् ।
तेनैव तिलकं कुर्याद्दृष्ट्वा मोहयते जगत् ॥८.५१॥
स्रोतोञ्जनं कज्जलं च क्षिप्त्वा तत्रैव पूर्ववत् ।
तेन चाञ्जितनेत्रो यो देवैरपि न दृश्यते ॥८.५२॥
पादुकां तेन योगेन क्षिप्त्वा पद्भ्यां तु धारयेत् ।
यत्रेच्छा तत्र तत्रैव गन्ता भवति तत्क्षणात् ॥८.५३॥
तद्वद्रक्तपटं तत्र क्षिप्त्वा संवेष्ट्य साधकः ।
अदृश्यो जायते सम्यक्पटे मुक्ते तु दृश्यते ॥८.५४॥
कान्ताभ्रं काञ्चनं सूतं कृत्वा गोलं तु वेशयेत् ।
वंशाग्रस्थं मन्त्रयुक्तं स्पर्शवेधी भवेत्तु तत् ॥८.५५॥
श्रीशैले पश्चिमे द्वारे नाम्ना ब्रह्मेश्वरेश्वरः ।
तल्लिङ्गं स्पर्शमित्याहुर्दुर्गा तत्रैव तादृशी ॥८.५६॥
नवमं यत्तु सोपानं नद्यां तत्तादृशं स्थितम् ।
देवस्य तिष्ठति द्वारे मुद्गवर्णं विलोकयेत् ॥८.५७॥
ब्रह्मेश्वरस्य नैरृत्ये संस्थितं तिन्तिणीवनम् ।
तस्मिन्वने स्थितं कुण्डं तत्र तिष्ठति चण्डिका ॥८.५८॥
एकपादेन चिञ्चाधस्तद्वृक्षात्पत्त्रमाहरेत् ।
बद्ध्वा वस्त्रे क्षिपेत्कुण्डे स्नानं तत्र समाचरेत् ॥८.५९॥
स्नानान्ते पोटली ग्राह्या सर्वे मत्स्या भवन्ति ते ।
तत्काष्ठैः पाचयेत्तानि कण्ठं पुच्छं शिरस्त्यजेत् ॥८.६०॥
भागं देवाय संकल्प्य द्वितीयमतिथेर्भवेत् ।
तृतीयं साधको भुक्त्वा क्षणं भवति मूर्छितः ॥८.६१॥
तत्क्षणाज्जायते सिद्धश्छिद्रां पश्यति मेदिनीम् ।
अजरामरतां याति न बाध्यस्त्रिदशैरपि ॥८.६२॥
अलम्पुरोत्तरे भागे ग्रामः स्याद्भीमपादुकः ।
तस्य ग्रामस्य पार्श्वे तु हस्तमात्रं खनेद्भुवम् ॥८.६३॥
पाषाणाः सर्पवद्वक्रा ग्राह्याः स्पर्शा भवन्ति ते ।
योगेश्वरीति विख्याता देवता या त्वलम्पुरे ॥८.६४॥
देव्या ह्यग्रे गुहा रम्या तन्मध्ये निखनेद्भुवम् ।
पाषाणा भेकसंकाशा ग्राह्या मार्जारविष्ठया ॥८.६५॥
मिश्रीकृत्य क्षिपेद्वङ्गे तद्वङ्गं तारतां व्रजेत् ।
मध्वाज्यसहितान्भक्षेत्पाषाणांस्तान्विचक्षणः ॥८.६६॥
श्रीशैलस्योत्तरद्वारे महेशो नाम देवता ।
भ्रमराम्रः स्थितस्तत्र तस्य पक्वफलानि वै ॥८.६७॥
स्फोटयेत्तत्र निर्यान्ति भ्रमरा जीवसंयुताः ।
इत्येवं प्रत्ययं ज्ञात्वा भ्रमरांस्तान्परित्यजेत् ॥८.६८॥
फलानि पाचयेत्क्षीरैः पिबेत्क्षीरं यथेष्टकम् ।
किंचिन्मूर्छा भवेत्तेन ततो बोधे पिबेत्पुनः ॥८.६९॥
एवं कुर्यात्त्रिसप्ताहं वज्रकायो भवेन्नरः ।
वलीपलितनिर्मुक्तो जीवेदाचन्द्रतारकम् ॥८.७०॥
सर्ववाङ्मयवेत्ता च वायुवेगी भवेन्नरः ।
तेनैवाम्रफलैकेन वर्जितभ्रमरेण च ।
सहस्रपलवङ्गं तु द्रावितं स्तम्भयेद्ध्रुवम् ॥८.७१॥
क्षेपात्तारमवाप्नोति सत्यमीश्वरभाषितम् ।
तत्फलं छिद्रितं कृत्वा उत्पात्य भ्रमरं ततः ॥८.७२॥
शुद्धपारदकर्षैकं तत्तुल्यं कृष्णमभ्रकम् ।
क्षिप्त्वा तस्मिन्मुखं रुद्ध्वा लिम्पेन्मृद्गोमयेन च ॥८.७३॥
छायाशुष्कं तदाम्रोत्थैः क्वाथैर्यामं विपाचयेत् ।
स्वभावशीतला ग्राह्या गुटिका फलमध्यगा ॥८.७४॥
मुखस्था खेचरं दत्ते अदृश्यत्वं महाबला ।
क्वाथे वाक्पतितुल्यः स्याज्जीवेदाचन्द्रतारकम् ॥८.७५॥
तारं ताम्रं भुजंगं वा कोटिभागेन वेधयेत् ।
कृष्णाभ्रं शुद्धसूतं च पूर्ववत्तत्फले क्षिपेत् ॥८.७६॥
लिम्पेन्मृद्गोमयैस्तद्वदारण्योत्पलकैः पुटेत् ।
स्वभावशीतलं ग्राह्यं तद्रसं मधुसर्पिषा ॥८.७७॥
गुञ्जामात्रं सदा खादेन्मासाद्बालो भवेन्नरः ।
जीवेद्ब्रह्मदिनं वीरो नवनागबलान्वितः ॥८.७८॥
विद्यते लोकविख्यातः पूज्यः पञ्चोपचारकैः ।
ओं हुं फट्कारमन्त्रेण निर्विकल्पेन साधकैः ॥८.७९॥
वीक्ष्य पश्चिमदिग्भागे ह्यन्तरिक्षे च तत्क्षणात् ।
पश्येद्दिव्यविमानानि जायते प्रत्ययो महान् ॥८.८०॥
ततः पश्चिमदिग्भागे गच्छेन्नदीं तरेत्सुधीः ।
गह्वरं दृश्यते तत्र प्रविशेत्पश्चिममुखम् ॥८.८१॥
योजनत्रितयं गच्छेदेकाकी निर्विकल्पकः ।
पञ्चयोजनविस्तीर्णं दृश्यते कदलीवनम् ॥८.८२॥
तस्य मध्येऽतिविस्तीर्णं जलपूर्णं सरोवरम् ।
सिंहासनं तु तन्मध्ये शुद्धस्फटिकसंनिभम् ॥८.८३॥
तं दृष्ट्वा दण्डवद्भूमौ निपतेन्मन्त्रमुच्चरेत् ।
ओं ह्रीं विद्यावागीश्वराधिपतये ह्रीं ओं स्वाहा ।
स्नानं कृत्वा प्रयत्नेन लक्षमेकं जपेदनु ।
यथेष्टं भोजनं कृत्वा कन्दमूलफलादिकम् ॥८.८४॥
ततः सिंहासनस्योर्ध्वं शुद्धस्फटिकसंनिभः ।
चतुर्भुजस्त्रिनेत्रश्च दृश्यते परमेश्वरः ॥८.८५॥
स्तोत्रमन्त्रैर्नमस्कारैः प्रणिपत्य पुनः पुनः ।
वरं दत्ते यथेष्टं वै साधकस्य न संशयः ॥८.८६॥
शतमायतनं तत्र कूपानां च शतं नव ।
तावत्संख्यास्तथारामा नन्दनाख्यवनानि च ॥८.८७॥
तथा नवशतं वाप्यो विद्यन्ते कदलीवने ।
बिलद्वाराणि तावन्ति कल्पवृक्षास्तथैव च ॥८.८८॥
तत्रैव मौकली नाम यक्षिणी प्रकटा स्थिता ।
सा वक्ति भोजनं देहि यदीच्छसि समीहितम् ॥८.८९॥
ततस्तस्य प्रवक्तव्यं दास्यामि परमेश्वरि ।
क्षीरान्नं वा फलाहारं तदग्रे दापयेत्सुधीः ॥८.९०॥
सा वक्ति मम पुत्रोऽयं क्षणं वक्षसि धारय ।
यदा न मुञ्चसे भूमौ तदा सिद्ध्यष्टकं तव ॥८.९१॥
दास्येऽहं नात्र संदेहो भोजनान्तेऽथवा पुनः ।
त्यक्ते करोमि संहारं तस्माद्यत्नेन रक्षय ॥८.९२॥
इत्येवं साधको वीरः कुर्यात्सिद्धिमवाप्नुयात् ।
गच्छेदुत्तरदिग्भागे तत्सरो योजनार्धकम् ॥८.९३॥
तत्रास्ति पुष्पसम्पूर्णं दिव्याख्यं नन्दनं वनम् ।
पुष्पाणां घ्राणमात्रेण क्षुत्पिपासा न विद्यते ॥८.९४॥
अथवा भक्षयेत्तस्मात्फलमेकं यथाचितम् ।
तेन भक्षितमात्रेण वज्रकायो भवेन्नरः ॥८.९५॥
सरो दक्षिणदिग्भागं गच्छेद्योजनपादकम् ।
तत्र दाडिमसम्पूर्णं दृश्यते नन्दनं वनम् ॥८.९६॥
तत्फलं भक्षयेत्सिद्धो जीवेद्युगसहस्रकम् ।
तत्सरःपूर्वदिग्भागे गच्छेत्क्रोशार्धमात्रकम् ॥८.९७॥
तत्र धात्रीफलैः पूर्णं श्यामलं नन्दनं वनम् ।
फलानि भक्षयेत्तानि जीवेत्कल्पशतत्रयम् ॥८.९८॥
तत्सरःपश्चिमभागे गच्छेद्योजनमात्रकम् ।
तत्र बिल्वफलैः पूर्णं दृश्यते नन्दनं वनम् ॥८.९९॥
तत्फलं भक्षयेद्वीरो जीवेच्चन्द्रार्कतारकम् ।
तन्नन्दनवने रम्ये लिङ्गं स्यान्नीलवर्णकम् ॥८.१००॥
प्रविशेदुत्तरद्वारे तत्र नागो महाबलः ।
उग्रः सप्तफणाकारो दृश्यतेऽतिभयंकरः ॥८.१०१॥
तस्य कुर्यान्नमस्कारं ह्रुं ह्रुं कुर्यात्समुद्धरेत् ।
तदासौ वदते वाणीमदृश्यत्वं ददामि ते ॥८.१०२॥
गच्छ त्वं पश्चिमद्वारे तत्रास्ति दिव्यकन्यका ।
गच्छेत्तत्र महावीरः साधको मन्त्रमुच्चरन् ॥८.१०३॥
हारं दास्यति सा तुष्टा न प्रवेशं प्रयच्छति ।
तं हारं धारयेत्कण्ठे साक्षाद्वागीश्वरो भवेत् ॥८.१०४॥
ततस्तु दक्षिणं द्वारं गच्छेत्तत्र भयंकरम् ।
मुक्तकेशं वक्रनेत्रं गदाहस्तं दिगम्बरम् ॥८.१०५॥
नीलवर्णं क्षेत्रपालं दृष्ट्वा मन्त्रं समुच्चरेत् ।
ह हा हे हे हं ह्रुंकारं फतुं स्वाहान्तमेव च ॥८.१०६॥
अनेन मन्त्रपाठेन क्षेत्रपालः प्रसीदति ।
ददाति खेचरीं सिद्धिं न प्रवेशं कदाचन ॥८.१०७॥
ततस्तु पूर्वदिग्भागे द्वारं तत्र गणेश्वरः ।
दृश्यते पूजयेत्तं वै साधकः प्रविशेत्ततः ॥८.१०८॥
दृश्यते दिव्यचापं तु तथा लिङ्गं मनोहरम् ।
पूजयेच्छिवमन्त्रेण रकारेणैव नान्यथा ॥८.१०९॥
ततस्तत्र जपं कुर्यादहोरात्रमुपोषितः ।
प्रत्यक्षो जायते रुद्रो वरं दत्ते यथेप्सितम् ॥८.११०॥
इत्येवमादयः सन्ति सिद्धयः कदलीवने ।
अक्षरैर्लिखितं द्वारे तत्र पद्मावतीबिलम् ॥८.१११॥
सरसः पूर्वदिग्भागे योजनैकेन तिष्ठति ।
वमनं रेचनं कृत्वा प्रविशेत्तत्र साधकः ॥८.११२॥
धन्वन्तरं शतं यावद्गच्छेत्तत्र मृदङ्गम् ।
दृष्ट्वा तं वादयेद्वीरः सम्यक्पद्मावती ततः ॥८.११३॥
आगत्य चामृतं दत्ते यत्पानादमरो भवेत् ।
ततस्तं प्रार्थयत्येव आगच्छ मम मन्दिरम् ॥८.११४॥
दिव्यं कन्यापञ्चशतं परिवारेण स्वीकुरु ।
अहं पत्नी भविष्यामि यावद्ब्रह्मा च जीवति ॥८.११५॥
तदन्ते परमं स्थानं गच्छामो नात्र संशयः ।
कदम्बेश्वरदेवस्तु आग्नेय्यां दिशि विद्यते ॥८.११६॥
तस्य पूर्वतटाकाग्रे स्थितो वृक्षः कदम्बकः ।
तस्य पत्त्राणि संगृह्य कटुतैलेन लेपयेत् ॥८.११७॥
तद्वृक्षबीजतैलैर्वा तत्काष्ठैः पाचयेत्सुधीः ।
मत्स्या भवन्ति ते सर्वे ताम्रपात्रे विनिक्षिपेत् ॥८.११८॥
कण्ठपुच्छशिरोवर्जं मध्वाज्याभ्यां तु भक्षयेत् ।
तत्क्षणाज्जायते सिद्धो रुद्रतुल्यो महाबलः ॥८.११९॥
नदीस्थाने च यो वृक्षो विद्यते कुण्डलेश्वरे ।
पूर्ववत्क्रमयोगेन सिद्धिः स्यान्नात्र संशयः ॥८.१२०॥
कपोतेश्वरदेवस्योत्तरे पुष्पगिरिः स्थितः ।
तस्य कुर्यात्प्रयत्नेन त्रिवारं तु प्रदक्षिणम् ॥८.१२१॥
ततः शिरः समारुह्य खेचरत्वं लभेन्नरः ।
तत्पूर्वोत्तरदिग्भागे छेलिकाद्वारस्थितम् ॥८.१२२॥
उत्तराभिमुखं तत्र प्रविशेद्धनुषां त्रयम् ।
मूषिकाकारपाषाणास्तिष्ठन्ति तान्समाहरेत् ॥८.१२३॥
तक्रैः पिष्ट्वा तदेकं तु पिबेन्मूर्छामवाप्नुयात् ।
क्षणादुत्तिष्ठते सिद्धो जीवेद्ब्रह्मदिनत्रयम् ॥८.१२४॥
स एव सर्वलोहानां स्पर्शवेधकरो भवेत् ।
अहोरात्रोषितो भूत्वा देवाग्रे सिद्धिमाप्नुयात् ॥८.१२५॥
कपोतेश्वरदेवस्य दक्षिणे देवताद्वयम् ।
तन्मध्ये कटिमात्रं तु खनेद्गोरोचनोपमाः ॥८.१२६॥
पाषाणास्तान्समादाय मध्वाज्याभ्यां प्रपेषयेत् ।
तत्पानाज्जायते मर्त्यः कल्पायुर्नात्र संशयः ॥८.१२७॥
कपोतेश्वरदेवस्य वायव्ये हस्तमात्रकम् ।
खनेत्पारावतप्रख्याः पाषाणाः स्पर्शभेदकाः ॥८.१२८॥
तिष्ठन्ति ग्राहयेदेकं देवताराधने कृते ।
मल्लिकार्जुनदेवस्य ऐशान्यां भृगुपातनम् ॥८.१२९॥
विद्यते तत्समीपस्थं कुण्डं तस्मान्मृदाहरेत् ।
पञ्चगव्येन सम्मिश्रां खदिराङ्गारकैर्धमेत् ॥८.१३०॥
नीलोत्पलसमं लोहं पतत्येवाथ सेचयेत् ।
मध्वाज्याभ्यां सुतप्तं तत्सप्तवारं पुनः पुनः ॥८.१३१॥
तद्गोलं धारयेद्वक्त्रे विष्णुतुल्यो भवेन्नरः ।
भृगुपातात्पूर्वभागे क्रोशोदधिकपाटके ॥८.१३२॥
तस्याग्रे अच्छतैलाख्यः पर्वतो नाम विश्रुतः ।
तत्पश्चिमे बिलद्वारं तन्मध्ये धन्वपञ्चकम् ॥८.१३३॥
गते तु दृश्यते कुण्डं रसो लाक्षारसप्रभः ।
अलाबुपात्रे संगृह्य कोटिवेधी भवेत्तु सः ॥८.१३४॥
{स्पर्शवेधः: रोच्क्नेअर तेम्पुल्}
मल्लिकार्जुनदेवस्य पूर्वतो लोकविश्रुतः ।
प्राकारश्चन्द्रगुप्तस्य विद्यते तत्र मन्दिरम् ॥८.१३५॥
तस्य पूर्वे स्थितश्चैत्यश्चैत्यपूर्वे महाशिला ।
मुद्गवर्णा च सा ख्याता स्पर्शवेधकरा तु सा ॥८.१३६॥
गजस्तत्रैव विख्यातस्तमारुह्य समाहितः ।
तस्य पृष्ठात्तृणं ग्राह्यं तत्सर्वं कनकं भवेत् ॥८.१३७॥
गजस्य चोत्तरे पार्श्वे जानुमात्रं खनेद्भुवम् ।
जम्बूफलसमाकाराः सन्ति ते स्पर्शवेधकाः ॥८.१३८॥
गजस्याधः खनेद्वाथ जानुमात्रं लभेत्ततः ।
त्रिकोणगुटिकां सिद्धां लक्षवेधकरां पराम् ॥८.१३९॥
श्रीशैलस्य तु वायव्ये तीर्थं देवह्रदः स्थितम् ।
तत्र कुण्डे मुद्गवर्णाः पाषाणाः स्पर्शवेधकाः ॥८.१४०॥
तत्र कूर्मोपमं लिङ्गं स्पर्शवेधकरं परम् ।
कृत्तिकायां सुपूर्णायां कृत्वा पूजां समाहरेत् ॥८.१४१॥
गव्यूतिद्वयतस्तस्मान्नाम्ना नीलवनं स्मृतम् ।
तत्र लिङ्गं नीलवर्णं जलं चैव तु तादृशम् ॥८.१४२॥
अश्वाभ्रकाकसदृशाः पाषाणाः स्पर्शवेधकाः ।
सन्ति देवगृहस्यान्तः खनेज्जान्वन्तराद्धरेत् ॥८.१४३॥
श्रीशैलस्य तु नैरृत्ये नाम्ना गुण्डिप्रभा स्थिता ।
तस्याग्राद्गर्तमृद्ग्राह्या पीतवर्णा पुटैर्दहेत् ॥८.१४४॥
तस्मान्निःसरते हेम स्फुरद्रूपं न संशयः ।
तत्रैव भ्रमराः स्युश्च पूर्ववत्फलदायकाः ॥८.१४५॥
तथा तम्बीपुरे नाम्नि तीर्थे च विपुले शुभम् ।
सदाफलं तु विख्यातं पूर्ववत्साधयेत्सुधीः ॥८.१४६॥
महानन्देश्वरं नाम श्रीशैलस्य तु नैरृते ।
तस्य पूर्वोत्तरे पार्श्वे गच्छेद्राजपथेन तु ॥८.१४७॥
कालवर्णेश्वरो नाम देवस्तस्याग्रकुण्डकम् ।
इन्द्रगोपकसंकाशस्तन्मध्ये विद्यते रसः ॥८.१४८॥
तप्तानि सप्तलोहानि तत्सेकात्काञ्चनं भवेत् ।
श्रीशैलस्य तु ईशाने देवः स्यात्तुरलेश्वरः ॥८.१४९॥
तस्योत्तरे सुविख्यात उमापर्वत उत्तमः ।
तस्य मूर्ध्नि त्रिशूलाभा दर्भास्तिष्ठन्ति शोभनाः ॥८.१५०॥
तस्याधः कटिमात्रं तु खात्वा नीलां मृदं हरेत् ।
तां पचेदक्षजैः काष्ठैर्भागं देवाय कल्पयेत् ॥८.१५१॥
अतिथेश्च तथाग्नेश्च भागं भागं प्रकल्पयेत् ।
भागमात्मनि भुञ्जीत जीवेत्कल्पायुतं नरः ॥८.१५२॥
तत्र कोटीश्वरं ख्यातमिलेश्वरसमीपतः ।
तस्याग्रे पुष्पमात्रं तु स्पर्शवेधकरं भवेत् ॥८.१५३॥
अचलेशश्च तत्रैव स्पर्शवेधकरः परः ।
दक्षिणे लेशस्य योजनैकेन विद्यते ॥८.१५४॥
अमरेश्वरदेवाख्यस्तत्र स्वर्णशिला शुभा ।
तस्य पृष्ठे च गोमांसं महामांसं च वा क्षिपेत् ॥८.१५५॥
प्रज्वाल्य बदरीकाष्ठैः प्रातः स्वर्णोपमा तु सा ।
दृश्यते रजसा स्त्रीणां भावितं वस्त्रखण्डकम् ॥८.१५६॥
तच्छिलालोडितं कुर्याद्रक्षेदलाबुपात्रके ।
तेन संस्पर्शमात्रेण लोहं भवति हाटकम् ॥८.१५७॥
श्रीशैले तत्र तत्रैव पाषाणाः पिण्डभूस्थिताः ।
तच्चूर्णं त्रिफलासार्धं कर्षैकं भक्षयेत्सदा ॥८.१५८॥
मासार्धं तु जरां हन्ति जीवेदाचन्द्रतारकम् ।
नैरृत्ये शैलराजस्य पटाहकर्ण ईश्वरः ॥८.१५९॥
तस्य चेशानदिग्भागे पञ्चविंशतिधन्वके ।
द्विहस्तमात्रोर्ध्वशिला तत्र हस्तद्वयं खनेत् ॥८.१६०॥
श्रावसम्पुटसंकाशान्पाषाणांस्त्रिंशदाहरेत् ।
कृत्वा तानग्निवर्णांश्च सिञ्चेत्कूष्माण्डजैर्द्रवैः ॥८.१६१॥
तन्मध्यान्नवनीतं तु गृह्णीयाद्देवाय भागकम् ।
अतिथेर्भागैकं तु भागैकं भक्षयेद्बुधः ॥८.१६२॥
मूर्छा भवेद्दिवारात्रं प्रबुद्धो जायते नरः ।
जीवेद्वर्षायुतं वीरो वलीपलितवर्जितः ॥८.१६३॥
तस्य देवस्य सोपानं द्वितीयं स्पर्शवेधकम् ।
तस्य देवस्य पार्श्वे तु पाषाणाः श्वेतपीतकाः ॥८.१६४॥
सर्वस्पर्शा न संदेह एकमेव समाहरेत् ।
तस्य देवस्य पूर्वे तु कूपः स्यान्नातिदूरतः ॥८.१६५॥
तन्मध्ये भेकसंकाशाः पाषाणाः स्पर्शवेधाः ।
उत्तरे तस्य देवस्य विख्यातो लिङ्गपर्वतः ॥८.१६६॥
तस्य चोत्तरपार्श्वे तु नदी स्यात्पूर्ववाहिनी ।
नद्याः पश्चिमदिग्भागे लिङ्गं पिङ्गलवर्णकम् ॥८.१६७॥
तत्र शैलोदकैः कुण्डं पूर्णं स्यात्क्षणवेधकम् ।
महेशाद्दक्षिणे भागे चण्डिका योजनद्वये ॥८.१६८॥
पिण्डादेवीति विख्याता तस्या वायव्यकोणतः ।
कूपस्तिष्ठति तन्मध्ये पाषाणा मुद्गवर्णकाः ॥८.१६९॥
तथा पथ्यानिभाश्चैव सर्वे ते स्पर्शवेधकाः ।
स्पर्शनादत्र सर्वेषां वेधयुक्तिर्विधीयते ॥८.१७०॥
स्थूलश्चेत्पेषयेच्छ्लक्ष्णं तेन मूषां तु कारयेत् ।
अष्टलोहानि तन्मध्ये समावर्त्यानि कारयेत् ॥८.१७१॥
तत्सर्वं जायते स्वर्णमेवं कुर्याद्यथेप्सितम् ।
सूक्ष्मश्चेदष्टलोहानां द्रुतानां यत्र कुत्रचित् ॥८.१७२॥
तं सर्वं निक्षिपेन्मध्ये सर्वं तत्काञ्चनं भवेत् ।
मल्लिकार्जुनवायव्ये तीर्थं सर्वेश्वरं स्थितम् ॥८.१७३॥
तस्य दक्षिणदिग्भागे जलमार्गेऽर्धयोजने ।
गते डाङ्गरिकं तत्र दृश्यते तस्य मूर्धनि ॥८.१७४॥
धात्रीफलानि कृष्णानि विद्यन्ते तानि भक्षयेत् ।
यथेष्टानि तु सप्ताहं वज्रकायो भवेन्नरः ॥८.१७५॥
वलीपलितनिर्मुक्तो जीवेत्कल्पशतत्रयम् ।
तस्माच्च दक्षिणे भागे काकलेरीमहानवम् ॥८.१७६॥
तत्रास्ति स्तम्भकदली प्रविशेत्तत्र साधकः ।
गच्छेत्क्रोशार्धमात्रं तु दृश्यते रसकुण्डकम् ॥८.१७७॥
गृहीत्वालाबुपात्रे तु कोटिवेधी भवेद्रसः ।
तस्मिन्वने मयूरः स्यान्नीलवर्णशिलामयः ॥८.१७८॥
मुखाग्रे तस्य कुण्डं तु द्वादशाङ्गुलनीलकम् ।
तन्मध्ये शुष्कवंशं तु क्षिप्त्वा स्यान्नूतनः क्षणात् ॥८.१७९॥
दिने पत्त्रं फलं पुष्पं जायते तस्य नान्यथा ।
तत्र पारदप्रस्थैकं क्षिप्त्वा तावज्जलं हरेत् ॥८.१८०॥
क्षौद्रतुल्यं पिबेत्तं वै तत्क्षणान्मूर्छितो भवेत् ।
मुहूर्ताल्लब्धराज्यःस्याज्जीवेद्युगसहस्रकम् ॥८.१८१॥
शैलस्याग्नेयभागे तु गुटिकासिद्धकेश्वरः ।
विद्यते तस्य पुरतः पञ्चहस्तां खनेद्भुवम् ॥८.१८२॥
पाषाणा बदराकाराः सन्ति खेगतिदायकाः ।
एकमेव समाहृत्य वक्त्रे धार्यः खगामिभिः ॥८.१८३॥
श्रीशैले सर्वयोगानां उक्तानां विधिरुच्यते ।
मन्त्रन्यासं पुरा कृत्वा पश्चाल्लक्षं जपेदनु ॥८.१८४॥
अघोरं तेन वै शीघ्रं तत्तत्सिद्धिमवाप्नुयात् ।
क्षेत्रदेवतामावाहयेत् ।
तत्र स्वप्ने देवता प्रत्यक्षीभूय वरं ददाति ।
एवं मन्त्रपरैः सुनिश्चलतरैर्भक्तैश्च तत्साधकैः शम्भोः पूजनतत्परैः प्रतिदिनं पूजाविधेः पालकैः ।
कार्यं श्रीगिरिसाधनं जपपरैराम्नायपारंगतैर्नो चेत्क्लेशकरं पराकृतमहो व्यर्थं भवेन्निश्चितम् ॥८.१८५॥
Translation - भाषांतर
N/A

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
हनुमज्जयन्ती
चैत्रमासे एव रामनवम्याः अनन्तरम् आचर्यते हनुमज्जयन्ती । भक्तजनप्रियः बुधजनप्रियः बहुजनप्रियः च हनुमान् आञ्जनेयः, मारुतिः, महावीरः, प्राणदेवः इत्यादिभिः बहुभिः नामभिः सुप्रसिद्धः अस्ति । भारते विभिन्नेषु प्रदेशेषु विभिन्नेषु दिनेशु आचर्यते हनुमज्जयन्ती । कुत्रचित् चैत्रमासस्य शुक्लपक्षस्य पूर्णिमादिने आचर्यते चेत् कुत्रचित् कार्त्तिकमासस्य कृष्णपक्षस्य चतुर्दशीदिने आचर्यते । कुत्रचित् च मार्गशीर्षमासस्य शुक्लपक्षस्य त्रयोदशीदिने आचर्यते ।
तद्दिने व्रतम् आचर्यमाणाः दिनपूर्णम् उपवासम् आचरन्ति । पूर्णतया उपवासकरणे अश्क्ताः फल-मूल-क्षीरादीनि सात्त्विकद्रव्याणि सेवन्ते । रात्रौ श्रीरामस्य पूजां कृत्वा दासश्रेष्ठस्य आञ्जनेयस्य पूजां कुर्वन्ति । चणक-गुडनिर्मितं नैवेद्यं समर्पयन्ति । पञ्चोपचार-षोडशोपचारयुतायां पूजायां विशेषेण आञ्ज्नेयस्य कृते पञ्चामृताभिषेकं कुर्वन्ति । पञ्चप्राणस्वरूपः अयं देवः अभिषेकप्रियः । रात्रौ सङ्गीतनृत्यकर्यक्रमाः आयोज्यन्ते । समग्रे ग्रामे शोभायात्रा भवति । कुत्रचित् मल्लविद्यायाः प्रदर्शनम् अपि भवति । केचन रात्रिपूर्णं जागरणम् अपि कुर्वन्ति । सर्वत्र रामायणस्य सुन्दरकाण्डस्य पारायणं प्रचलति । सुन्दरकाण्डं “हनुमद्विजयः” इत्येव प्रसिद्धम् ।
रामायणे हनुमता कृतानि समुद्रलङ्घनं, सीतान्वेषणं, राक्षसनिग्रहः, लङ्कादहनं, पर्वतानयनम् इत्यादीनि साहसकार्याणि अत्यन्तं रोचकाणि । हनुमतः मन्दिरं प्रतिग्रामं भवत्येव । जगतः प्रथमः सेवकः हनुमान् । “हनुमान् दास्ये च सखेऽर्जुनः” इत्येव प्रसिद्धम् ।
- “बुद्धिर्बलं यशो धैर्यं निर्भयत्वम् अरोगिता ।
- अजाड्यं वाक्पटुत्वं च हनुमत्स्मरणात् भवेत् ॥“
इत्ययं श्लोकः हनुमतः स्मरणमात्रेण बुद्धिः, बलं, यशः, धैर्यं, निर्भयत्वम्, अरोगिता, वाक्पटुत्वं च प्राप्यते इति वदति । हनुमान् सप्तचिरञ्जीविषु अन्यतमः अपि ।
- “अश्वत्थामा बलिर्व्यासः हनूमांश्च विभीषणः ।
- कृपः परशुरामश्च सप्तैते चिरञ्जीविनः ॥“


text:
ब्रह्माण्ड-पावन श्रीकृष्ण कवच
।। ब्रह्मोवाच ।।
राधाकान्त महाभाग ! कवचं यत् प्रकाशितं ।
ब्रह्माण्ड-पावनं नाम, कृपया कथय प्रभो ! ।। १
मां महेशं च धर्मं च, भक्तं च भक्त-वत्सल ।
त्वत्-प्रसादेन पुत्रेभ्यो, दास्यामि भक्ति-संयुतः ।। २
।। श्रीकृष्ण उवाच ।।
श्रृणु वक्ष्यामि ब्रह्मेश ! धर्मेदं कवचं परं ।
अहं दास्यामि युष्मभ्यं, गोपनीयं सुदुर्लभम् ।। १
यस्मै कस्मै न दातव्यं, प्राण-तुल्यं ममैव हि ।
यत्-तेजो मम देहेऽस्ति, तत्-तेजः कवचेऽपि च ।। २
कुरु सृष्टिमिमं धृत्वा, धाता त्रि-जगतां भव ।
संहर्त्ता भव हे शम्भो ! मम तुल्यो भवे भव ।। ३
हे धर्म ! त्वमिमं धृत्वा, भव साक्षी च कर्मणां ।
तपसां फल-दाता च, यूयं भक्त मद्-वरात् ।। ४
ब्रह्माण्ड-पावनस्यास्य, कवचस्य हरिः स्वयं ।
ऋषिश्छन्दश्च गायत्री, देवोऽहं जगदीश्वर ! ।। ५
धर्मार्थ-काम-मोक्षेषु, विनियोगः प्रकीर्तितः ।
त्रि-लक्ष-वार-पठनात्, सिद्धिदं कवचं विधे ! ।। ६
यो भवेत् सिद्ध-कवचो, मम तुल्यो भवेत्तु सः ।
तेजसा सिद्धि-योगेन, ज्ञानेन विक्रमेण च ।। ७
।। मूल-कवच-पाठ ।।
विनियोगः- ॐ अस्य श्रीब्रह्माण्ड-पावन-कवचस्य श्रीहरिः ऋषिः, गायत्री छन्दः, श्रीकृष्णो देवता, धर्म-अर्थ-काम-मोक्षेषु विनियोगः ।
ऋष्यादि-न्यासः- श्रीहरिः ऋषये नमः शिरसि, गायत्री छन्दसे नमः मुखे, श्रीकृष्णो देवतायै नमः हृदि, धर्म-अर्थ-काम-मोक्षेषु विनियोगाय नमः सर्वांगे ।
प्रणवो मे शिरः पातु, नमो रासेश्वराय च ।
भालं पायान् नेत्र-युग्मं, नमो राधेश्वराय च ।। १
कृष्णः पायात् श्रोत्र-युग्मं, हे हरे घ्राणमेव च ।
जिह्विकां वह्निजाया तु, कृष्णायेति च सर्वतः ।। २
श्रीकृष्णाय स्वाहेति च, कण्ठं पातु षडक्षरः ।
ह्रीं कृष्णाय नमो वक्त्रं, क्लीं पूर्वश्च भुज-द्वयम् ।। ३
नमो गोपांगनेशाय, स्कन्धावष्टाक्षरोऽवतु ।
दन्त-पंक्तिमोष्ठ-युग्मं, नमो गोपीश्वराय च ।। ४
ॐ नमो भगवते रास-मण्डलेशाय स्वाहा ।
स्वयं वक्षः-स्थलं पातु, मन्त्रोऽयं षोडशाक्षरः ।। ५
ऐं कृष्णाय स्वाहेति च, कर्ण-युग्मं सदाऽवतु ।
ॐ विष्णवे स्वाहेति च, कंकालं सर्वतोऽवतु ।। ६
ॐ हरये नमः इति, पृष्ठं पादं सदऽवतु ।
ॐ गोवर्द्धन-धारिणे, स्वाहा सर्व-शरीरकम् ।। ७
प्राच्यां मां पातु श्रीकृष्णः, आग्नेय्यां पातु माधवः ।
दक्षिणे पातु गोपीशो, नैऋत्यां नन्द-नन्दनः ।। ८
वारुण्यां पातु गोविन्दो, वायव्यां राधिकेश्वरः ।
उत्तरे पातु रासेशः, ऐशान्यामच्युतः स्वयम् ।
सन्ततं सर्वतः पातु, परो नारायणः स्वयं ।। ९
।। फल-श्रुति ।।
इति ते कथितं ब्रह्मन् ! कवचं परमाद्भुतं ।
मम जीवन-तुल्यं च, युष्मभ्यं दत्तमेव च ।।


text:
आरंभः
पुनः कथारंभ-काले राज-पुत्रैर् उक्तम्-आर्य ! विग्रहः श्रुतो स्माभिः । संधिर् अधुनाभिधीयताम् ।
विष्णुशर्मेणोक्तम्-श्रूयताम् । संधिम् अपि कथयामि । यस्यायम् आद्यः श्लोकः-
वृत्ते महति संग्रामे राज्ञोर् निहत-सेनयोः । स्थेयाभ्यां गृध्र-चक्राभ्यां वाचा संधिः कृतं क्षणत् ॥१॥
राजपुत्रा ऊचुः-कथम् एतत् ?
विष्णुशर्मा कथयति-ततस् तेन राजहंसेन उक्तम्-केनास्मद्-दुर्गे निक्षिप्तो ग्निः ? किं पारक्येण ? किं वास्मद्-दुर्ग-वासिना केनापि विपक्ष-प्रयुक्तेन ?
चक्रवाको ब्रूते-देव ! भवतो निष्कारण-बंधुर् असौ मेघवर्णः सपरिवारो न दृश्यते । तन् मंये तस्यैव विचेष्टितम् इदम् ।
राजा क्षणं विचिंत्याह-अस्ति तावद् एवम् । मम दुर्दैवम् एतत् । तथा चोक्तम्-
अपराधः स दैवस्य न पुनर् मंत्रिणाम् अयम् । कार्यं सुचरितं क्वापि दैव-योगाद् विनश्यति ॥२॥विषमां हि दशां प्राप्य दैवं गर्हयते नरः । आत्मनः कर्म-दोषांश् च नैव जानात्य् अपंडितः ॥३॥अपरं च- सुहृदां हित-कामानां यो वाक्यं नाभिनंदति । स कूर्म इव दुर्बुढिः काष्ठाद् भ्रष्टो विनश्यति ॥४॥अंयच् च- रक्षितव्यं सदा वाक्यं वाक्याद् भवति नाशनम् । हंसाभ्यां नीयमानस्य कूर्मस्य पतनं यथा ॥५॥
राहाह-कथम् एतत् ?
मंत्री कथयति-
Translation - भाषांतर
N/A


text:
पञ्चसु राज्येषु निर्वाचनं प्रख्यापितम्।
राजस्थानं, मध्यप्रदेशः, मिसोराम्, छत्तीसगढ् , तेलुङ्कानम्।
१२ तमदिनाङ्कादारभ्य डिसम्बर् सप्तमदिनाङ्कपर्यन्तं विविधदिनाङ्केषु मतदानप्रक्रिया विधास्यते। सर्वेषु राज्येषु मतगणना डिसम्बर् एकादशदिनाङ्के भविष्यति।
प्रथमं निर्वाचनं छत्तीसगढ राज्ये सोपानद्वयेन विधास्यते। प्रथमसोपानं नवंबर १२ [१८ स्थानानि], द्वितीयं च नवंबर २० [७२ स्थानानि]। ततः मध्यप्रदेशे मिसोरामे च नवं- २८, राजस्थाने तेलुङ्काने च डिसम्बर् सप्तमे दिनाङ्के च मतदानं सम्पत्स्यति। भाजपा, कोण्ग्रस् इत्यादि राजनैतिकदलानां आगामिसंवत्सरे संपत्स्यमानस्य लोकसभानिर्वाचनस्य निकषः भवति इमानि निर्वाचनानि।


text:
यल– यलया न्हूम्ह कुमारी निहिरा वज्राचार्ययात शनिवाः आसनय् बिज्याकूगु दु । शनिवाः विधिवत रुपं प्रतिस्थापन पुजा यायेधुंकाः वसपोलयात आसनय् बिज्याकूगु खः । वसपोल आवंनिसें कुमारी छेँय् हे च्वनाबिज्याइ । प्रतिस्थापन पुजाया झ्वलय् वसपोल कपालय् मिखा कंकाः (मिखाया सिन्हः तिकाः) पुज्याःगु खः । कुमारी आसनय् बिज्यायेधुंकाः वसपोलं पुजाय् सहभागीपिंत सिन्हः नं तिकाबिज्याःगु खः । प्रतिस्थापन पुजा यायेधुंकाः जक न्हूम्ह कुमारीयात द्यःमय्जु कथं माने याइ ।
न्हूम्ह कुमारी आसनय् बिज्याय् धुंकाः आः पुलांम्ह कुमारी कन्हय् थःगु छेँय् बिज्याइगु जूगु दु । पुलांम्ह कुमारी युनिका वज्राचार्य थीमजिउ जूगुलिं निहिरायात वंगु सिल्लागा ५ सोमवाः कुन्हु न्हूम्ह कुमारी कथं ल्यःगु खः ।
न्हूम्ह कुमारीयात आः कुमारी छेँय् हे तयाः ब्वंकेगु याइ । वसपोल दँय् झिंस्वक्वः जक थीथी जात्राया इलय् कुमारी छेँय् नं पिहां बिज्याइगु खँ धाःगु दु ।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १६७
यज्ञावतारवर्णनम्।
मत्स्य उवाच।
एकार्णवीभूते शेते लोके महाद्युतिः।
प्रच्छाद्य सलिलेनोर्वीं हंसो नारायणस्तदा ।। १६७.१ ।।
महतो रजसो मध्ये महार्णव सरःसु वै।
विरजस्कं महाबाहुमक्षयं ब्रह्म यं विदुः ।। १६७.२ ।।
आत्मरूपप्रकाशेन तमसा संवृतः प्रभुः।
मनः सात्त्विकमाधाय यत्र तत् सत्यमासत ।। १६७.३ ।।
याथातथ्यं परं ज्ञानं भूतन्तद्ब्रह्मणा पुरा!
रहस्यारण्यकोद्दिष्टं यच्चौपनिषदं स्मृतम् ।। १६७.४ ।।
पुरुषो यज्ञ इत्येतत् यत्परं परिकीर्तितम्।
यश्चान्यः पुरुषाख्यः स्यात् स एष पुरुषोत्तमः ।। १६७.५ ।।
ये च यज्ञ करा विप्रा येचर्त्विज इति स्मृताः।
अस्मादेवपुरा भूता यज्ञेभ्यः श्रूयतां तथा ।। १६७.६ ।।
ब्रह्माणं प्रथमं वक्त्रादुद्गातारञ्च सागरम्।
होतारमपि चाध्वर्युं बाहुभ्यामसृजत् प्रभुः ।। १६७.७ ।।
ब्रह्मणो ब्राह्मणाच्छंसि प्रस्तोतारञ्च सर्वशः।
तौ मित्रावरुणौ पृष्ठात् प्रतिप्रस्तारमेव च ।। १६७.८ ।।
उदरात् प्रतिहर्त्तारं होतारञ्चैव पार्थिव!।
अच्छा वाकमथोरुभ्यां न्नेष्टारञ्चैव पार्थिव!।। १६७.९ ।।
पाणिभ्यामथ चाग्नीध्रं सुब्रह्मण्यञ्च जानुतः।
ग्रावस्तुतन्तु पादाभ्यामुन्नेतारञ्च याजुषम् ।। १६७.१० ।।
एवमेवैष भगवान् षोडशैव जगत्पतिः।
प्रवक्तॄन् सर्वयज्ञानामृत्विजोऽसृजदुत्तमान् ।। १६७.११ ।।
तदेष वै वेदमयः पुरुषो यज्ञसंस्थितः।
वेदाश्चैतन्मयाः सर्वे साङ्गोपनिषदक्रियाः ।। १६७.१२ ।।
स्वपित्येकार्णवे चैव यदाश्चर्यमभूत् पुरा।
श्रूयन्तां तद्यथा विप्रा! मार्कण्डेय कुतूहलम्।। १६७.१३ ।।
गीर्णा भगवतस्तस्य कुक्षावेव महामुनिः।
बहुवर्षसहस्रायुस्तस्यैव वरतेजसा ।। १६७.१४ ।।
अटंस्तीर्थप्रसङ्गेन पृथिवीतीर्थगोचरान्।
आश्रमाणि च पुण्यानि देवतायतनानि च ।। १६७.१५ ।।
देशान् राष्ट्राणि चित्राणि पुराणि विविधानि च।
जप होमपरः शान्तस्तपोघोरं समास्थितः ।। १६७.१६ ।।
मार्कण्डेयस्ततस्तस्य शनैर्वक्त्त्राद्विनिः सृतः।
स निष्क्रामन्नचात्मानं जानीते देवमायया ।। १६७.१७ ।।
निष्क्रम्याप्यस्य वदनादेकार्णवमथो जगत्।
सर्वतस्तमसाच्छन्नं मार्कण्डेयोऽन्ववैक्षत ।। १६७.१८ ।।
तस्योत्पन्नं भयन्तीव्रं संशयश्चात्मजीविते।
देवदर्शन संहृष्टो विस्मयं परमङ्गतः ।। १६७.१९ ।।
चिन्तयन् जलमध्यस्थो मार्कण्डेयोऽन्ववैक्षतः।
किन्तु स्यान्मम चिन्तेयं मोहः स्वप्नोऽनुभूयते ।। १६७.२० ।।
व्यक्तमन्यतमोभावस्तेषां सम्भावितो मम।
नहीदृशं जगत् क्लेशमयुक्तं सत्यमर्हति ।। १६७.२१ ।।
नष्टचन्द्रार्कपवने नष्टपर्वतभूतले।
कतमः स्यादयं लोक इति चिन्तामवस्थितः ।। १६७.२२ ।।
ददर्श चापि पुरुषं स्वपन्तं पर्वतोपमम्।
सलिलेऽर्द्धमथो मग्नं जीमूतमिव सागरे ।। १६७.२३ ।।
ज्वलन्तमिव तेजोभिः गोयुक्तमिव भास्करम्।
शर्वर्यां जाग्रतमिव भासन्तं स्वेन तेजसा ।। १६७.२४ ।।
देवं द्रष्टुमिहायातः को भवानिति विस्मयात्।
तथैव स मुनिः कुक्षिं पुनरेव प्रवेशितः ।। १६७.२५ ।।
सम्प्रविष्टः पुनः कुक्षिं मार्कण्डेयोऽतिविस्मयः।
तथैव च पुनर्भूयो विजानन् स्वप्नदर्शनम् ।। १६७.२६ ।।
स तथैव यथा पूर्वं यो धरामटते पुरा।
पुण्यतीर्थ जलोपेतां विविधान्याश्रमाणि च ।। १६७.२७ ।।
क्रतुभिर्यजमानांश्च समाप्तवरदक्षिणान्।
अपश्यद्दैवकुक्षिस्थान् याजकान् शतशोद्विजान् ।। १६७.२८ ।।
सद्वृत्तमास्थिताः सर्वे वर्णा ब्राह्मणपूर्वकाः।
चत्वारश्चाश्रमाः सम्यग्यथोद्दिष्टा मया तव ।। १६७. २९ ।।
एवं वर्षशतं साग्रं मार्कण्डेयस्य धीमतः।
चरतः पृथिवीं सर्वान्न कुक्ष्यन्तः समीक्षितः ।। १६७.३० ।।
ततः कदाचिदथ वै पुनर्वक्त्राद्विनिस्सृतः।
गुप्तं न्यग्रोधशाखायां बालमेकं निरैक्षत ।। १६७.३१ ।।
तथैवैकार्णव जले नीहारेणावृताम्बरे।
अव्यग्रः क्रीडते लोके सर्वभूत विवर्जिते ।। १६७.३२ ।।
स मुनिर्विस्मयाविष्टः कौतूहल समन्वितः।
बालमादित्यसङ्काशं नाशक्नोदभिवीक्षितुम् ।। १६७.३३ ।।
स चिन्तयन् तथैकान्ते स्थित्वा सलिलसन्निधौ।
पूर्वदृष्टमिदं मन्ये शङ्कितो देवमायया ।। १६७.३४ ।।
अगाधसलिले तस्मिन् मार्कण्डेयः सुविस्मयः।
प्लवंस्तथार्त्तिमगमत् भयात् सन्त्रस्तलोचनः ।। १६७.३५ ।।
स तस्मै भगवानाह स्वागतं बालयोगवान्।
बभाषे मेघतुल्येन स्वरेण पुरुषोत्तमः ।। १६७.३६ ।।
माभै र्वत्स! न भेतव्यमिहैवायाहि मेऽन्तिकम्।
मार्कण्डेयो मुनिस्त्वाह बालन्तं श्रमपीडितः ।। १६७.३७ ।।
मार्कण्डेय उवाच।
कोमान्नाम्ना कीर्तयति तपः परिभवन्मम।
दिव्यं वर्षसहस्राख्यं धर्षयन्निवमेव यः ।। १६७.३८ ।।
नह्येष वः समाचारो देवेष्वपि ममोचितः।
मां ब्रह्मापि हि देवेशो दीर्घायुरिति भाषते ।। १६७.३९ ।।
कस्तपो घोरमासाद्य मामद्य त्यक्तजीवितः।
मार्कण्डेयेति मामुक्त्वा मृत्युमीक्षितुमर्हति ।। १६७.४० ।।
एवमाभाष्य तं क्रोधान्मार्कण्डेयो महामुनिः।
तथैव भगवान् भूयो बभाषे मधुसूदनः ।। १६७.४१ ।।
भगवानुवाच।
अहं ते जनको वत्स! हृषीकेशः पिता गुरुः।
आयुः प्रदाता पौराणः किं मां त्वन्नोपसर्पसि ।। १६७.४२ ।।
मां पुत्रकामः प्रथमं पिता तेऽङ्गिरसो मुनिः।
पूर्वमाराधयामास तपस्तीव्रं समाश्रितः ।। १६७.४३ ।।
ततस्त्वां घोरतपसा प्रावृणोदमितौजसम्।
उक्तवानहमात्मस्थं महर्षिममितौजसम् ।। १६७.४४ ।।
कः समुत्सहते चान्यो यो न भूतात्मकात्मजः।
द्रष्टुमेकार्णवगतं क्रीडन्तं योगवर्त्मना ।। १६७.४५ ।।
ततः प्रहृष्टवदनो विस्मयोत्फुल्ललोचनः।
मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिपुटो मार्कण्डेयो महातपाः ।। १६७.४६ ।।
नामगोत्रे ततः प्रोच्य दीर्घायुर्लोकपूजितः।
तस्मै भगवते भक्त्या नमस्कारमथाकरोत् ।। १६७.४७ ।।
मार्कण्डेय उवाच।
इच्छेयं तत्त्वतो मायामिमां ज्ञातुं तवानघ!।
यदेकार्णवमध्यस्थः शेषे त्वं बालरूपवान् ।। १६७.४८ ।।
किं संज्ञश्चैव भगवन्! लोके विज्ञायसे प्रभो!
तर्कये त्वां महात्मानं को ह्यन्यः स्थातुमर्हति ।। १६७.४९ ।।
श्रीभगवानुवाच।
अहं नारायणो ब्रह्मन्! सर्वभूः सर्वनाशनः।
अहं सहस्रशीर्षाख्यैः यः पदैरभिसंज्ञितः ।। १६७.५० ।।
आदित्यवर्णः पुरुषो मखे ब्रह्ममयो मखः।
अहमग्निर्हव्यवाहो यादसां पतिरव्ययः ।। १६७.५१ ।।
अहमिन्द्रपदे शक्रो वर्षाणां परिवत्सरः।
अहं योगी युगाख्यश्च युगान्तावर्त एव च ।। १६७.५२ ।।
अहं सर्वाणि सत्वानि दैवतान्यखिलानि तु।
भुजङ्गानामहं शेषो तार्क्ष्यो वै सर्वपक्षिणाम् ।। १६७.५३ ।।
कृतान्तः सर्वभूतानां विश्वेषां कालसंज्ञितः।
अहं धर्म्मस्तपश्चाहं सर्वाश्रमनिवासिनाम् ।। १६७.५४ ।।
अहं चैव सरिद्दिव्या क्षीरोदश्च महार्णवः।
यत्तत् सत्यं च परममहमेकः प्रजापतिः ।। १६७.५५ ।।
अहं सांख्यमहं योगोऽप्यहं तत्परमम्पदम्।
अहमिज्या क्रिया चाहमहं विद्याधिपःस्मृतः ।। १६७.५६ ।।
अहं ज्योतिरहं वायुरहं भूमिरहं नभः।
अहमापः समुद्राश्च नक्षत्राणि दिशो दश ।। १६७.५७ ।।
अहं वर्षमहं सोमः पर्जन्योऽहमहं रविः।
क्षीरोदसागरे चाहं समुद्रे वडवामुखः ।। १६७.५८ ।।
वह्निः संवर्तको भूत्वा पिबंस्तोयमयं हविः।
अहं पुराणः परमं तथैवाहं परायणम्।। १६७.५९ ।।
अहं भूतस्य भव्यस्य वर्तमानस्य सम्भवः।
यत् किञ्चित् पश्यसे विप्र! यच्छृणोषि च किञ्चन ।। १६७.६० ।।
यल्लोके चानुभवसि तत् सर्वं मामनुस्मर।
विश्वं सृष्टं मया पूर्वं सृज्यं चाद्यापि पश्य माम् ।। १६७.६१ ।।
युगे युगे च स्रक्ष्यामि मार्कण्डेयाखिलं जगत्।
तदेतदखिलं सर्वं मार्कण्कडेयावधारय ।। १६७.६२ ।।
शुश्रूषुर्मम धर्माश्च कुक्षौ चर सुखं मम।
मम ब्रह्मा शरीरस्थो देवैश्च ऋषिभिः सह ।। १६७.६३ ।।
व्यक्तमव्यक्तयोगं मामवगच्छासुरद्विषम्।
अहमेकाक्षरो मन्त्रस्त्र्यक्षरश्चैव तारकः ।। १६७.६४ ।।
परस्त्रिवर्गादोङ्कार स्त्रिवर्गार्थनिदर्शनः।
एवमादिपुराणेशो वदन्नेव महामतिः ।। १६७.६५ ।।
वक्त्रमाहृतवानाशु मार्कण्डेयं महामुनिम्।
ततो भगवतः कुक्षि प्रविष्टो मुनिसत्तमः ।। १६७.६६ ।।
स तस्मिन् सुखमेकान्ते शुश्रूषुर्हंसमव्ययम्।
योऽहमेव विविधतनुं परिश्रितो महार्णवे व्यपगतचन्द्रभास्करे।
शनैश्चरन् प्रभुरपि हंससंज्ञितोऽसृजं जगद्विरहितकालपर्यये ।। १६७.६७ ।।


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.१५८
सूर्यो नो दिवस्पातु वातो अन्तरिक्षात् ।
अग्निर्नः पार्थिवेभ्यः ॥१॥
जोषा सवितर्यस्य ते हरः शतं सवाँ अर्हति ।
पाहि नो दिद्युतः पतन्त्याः ॥२॥
चक्षुर्नो देवः सविता चक्षुर्न उत पर्वतः ।
चक्षुर्धाता दधातु नः ॥३॥
चक्षुर्नो धेहि चक्षुषे चक्षुर्विख्यै तनूभ्यः ।
सं चेदं वि च पश्येम ॥४॥
सुसंदृशं त्वा वयं प्रति पश्येम सूर्य ।
वि पश्येम नृचक्षसः ॥५॥
[सम्पाद्यताम्]
सायणभाष्यम्
‘सूर्यः' इति पञ्चर्चं सप्तमं सूक्तं सूर्यपुत्रस्य चक्षुःसंज्ञस्यार्षं सूर्यदेवत्यं गायत्रम् । तथा चानुक्रान्तं-- सूर्यो नश्चक्षुः सौर्यः सौर्यं गायत्रम्' इति । आश्विनशस्त्रे सूर्योदयादुत्तरकाले सौर्यकाण्ड इदं सूक्तम् । सूत्रितं च --- सूर्यो नो दिव उदु त्यं जातवेदसमिति नव' ( आश्व. श्रौ. ६. ५) इति । दर्शपूर्णमासयोः स्रुगादापनात्पूर्वभाविनि जपे ‘सूर्यो नः' इत्येषा। सूत्रितं च-- सूर्यो नो दिवस्पातु नमो महद्भ्यो नमो अर्भकेभ्यः' ( आश्व. श्रौ. १. ४ ) इति ॥
सूर्यो॑ नो दि॒वस्पा॑तु॒ वातो॑ अ॒न्तरि॑क्षात् ।
अ॒ग्निर्न॒ः पार्थि॑वेभ्यः ॥
सूर्यः । नः । दिवः । पातु । वातः । अन्तरिक्षात् । अग्निः । नः । पार्थिवेभ्यः ।। १ ।।
“सूर्यः सर्वस्य प्रेरकः शोभनीयो वा देवः “दिवः द्युलोकात् द्युलोकवर्तिनो जनात् “नः अस्मान् “पातु रक्षतु । “वातः वायुश्च “अन्तरिक्षात् मध्यमस्थानगताद्बाधकादस्मान् रक्षतु । तथा पृथिवीस्थानः “अग्निः च “पार्थिवेभ्यः पृथिव्यां वर्तमानेभ्यः शत्रुभ्यः “नः अस्मान् रक्षतु ।।
जोषा॑ सवित॒र्यस्य॑ ते॒ हरः॑ श॒तं स॒वाँ अर्ह॑ति ।
पा॒हि नो॑ दि॒द्युत॒ः पत॑न्त्याः ॥
चक्षु॑र्नो दे॒वः स॑वि॒ता चक्षु॑र्न उ॒त पर्व॑तः ।
चक्षु॑र्धा॒ता द॑धातु नः ॥
चक्षु॑र्नो धेहि॒ चक्षु॑षे॒ चक्षु॑र्वि॒ख्यै त॒नूभ्यः॑ ।
सं चे॒दं वि च॑ पश्येम ॥
सु॒सं॒दृशं॑ त्वा व॒यं प्रति॑ पश्येम सूर्य ।
वि प॑श्येम नृ॒चक्ष॑सः ॥


text:
ज्ञानयोगः
ज्ञानयोगः योगस्य विविधासु शाखासु अन्यतमा । 'युज्'धातुतः आगतस्य योगशब्दस्य कश्चन अर्थः अस्ति चित्तैकाग्रता इति । योगस्य इदं मुखं राजयोगस्य विषयवस्तु । उभयोः वस्तुनोः संयोगः इति अन्यः अर्थः । जीवात्म-परमात्मनोः संयोगः प्रकृतः विषयः । इदं मुखं वेदान्तदर्शनस्य विषयवस्तु । कश्चन जनः यत् प्राप्तुम् इच्छति तत् प्राप्तुं (तेन सह संयोक्तुम्, एकीभवितुम्) ये मार्गाः अनुस्रियन्ते ते योगाः इति निर्दिश्यन्ते । पुरुषार्थाः चत्वारः । एतेषु प्रमुखः अस्ति मोक्षः, मुक्तिः । अस्य प्राप्तिमार्गाः एव योगाः । तेषु अन्यतमः अस्ति ज्ञानयोगः ।
अन्तर्विषयाः
ज्ञानस्य महत्ता[सम्पादयतु]
आहार-निद्रा-भय-मैथुनञ्च सर्वेषु प्राणिषु यथा तथा मनुष्यप्राणौ अपि विद्यते । मानवस्य वैशिष्ट्यं नाम तस्य ज्ञानम् । इदं ज्ञानं द्विविधम् - प्रपञ्चज्ञानम्, आत्मज्ञानञ्चेति । बाह्यप्रपञ्चज्ञानम् इन्द्रियं, मनः, बुद्धिः इत्येतेषां व्यापारेण ज्ञायते । केषाञ्चन प्राणिनाम् इन्द्रियशक्तिः अधिका स्यात् । किन्तु मनः बुद्धिश्च मानवविशेषः । मानवः स्वस्य विशेषबुद्धिशक्त्या प्रकृत्याः सूक्ष्मानुसन्धानं कृतवान् अस्ति । बहिः अदृश्यमानानि निगूढसत्यानि वैज्ञानिकप्रयोगाणां द्वारा मानवः आविष्कृतवान् अस्ति । अस्य विज्ञानस्य आधारेण प्राकृतिकशक्तीः वशीकृत्य भोगसाधनानि यन्त्रोपकरणानि आविष्कृतवान् अस्ति । अस्य फलरूपेण मानवजीवनस्य भौतिकस्तरः नितरां परिष्कृतः अस्ति । अस्याः प्रगतेः अन्त्यं न विद्यते । बाह्यज्ञानक्षेत्रे अयम् अद्भुतः विजयः ।
तत्त्वानि[सम्पादयतु]
- दृश्यमानं रुपं जडं परिच्छिन्नं नाशवत् च वर्तते । किंतु परमात्मा तु अनन्तः चैतन्यस्वरुपः अविनाशीच विद्यते । अतः कस्मिन्नपि रुपे ईश्वरस्य दर्शनं भवति इति भ्रममूलां धारणां परित्यज्य आत्मस्वरुपे एव ईश्वरदर्शनं साधयितव्यम् ।
- अनात्मोपाधीन् त्यक्त्वा अहं शुध्दः सच्चित्स्वरुपः अस्मि इत्यनया ज्ञानवृत्त्या स्वरुपे संस्थितिः एव आत्मदर्शनम् ।
एकः धनिकः स्वप्ने ‘अहं दरिद्रः, अपरिमितानि दुःखानि सहमानः तिष्ठामि इति अपश्यत् । यदा स जागरितः भवति तदा अवगच्छति यद् नाहं दरिद्रः अपि तु धनवान् । स्वप्ने दृष्टः दरिद्रः एवं जागरितावस्थायां तिष्ठन् धनिकः अभिन्नः एकः एव इत्येवंविधेन ज्ञानेन यदा जीवभावस्य नाशः भवति तदा मनुष्यः आत्मस्वरुपं जानाति । इयं स्वस्वरुपे संस्थितिः एव आत्मदर्शनम् ।
- यदि अहं दुः खस्वरुपः तर्हि मम् दुःखम् असह्यं कथं भवितुम् अर्हति । एतत्तु अनुभवविरुध्दं वर्तते । एतावता एतत् सिध्यति यत् नाहं दुः खस्वरुपः अपि तु सुखस्वरुपः इति ।
आत्मज्ञानस्य आवश्यकता[सम्पादयतु]
'अहं सदा सुखी स्याम् । दुःखस्य लवलेशः अपि मम जीवने न स्यात्' इत्येषः मानवस्य मूलभूतः आशयः । मानवस्य सर्वेषां प्रयत्नानां मूलप्रेरणास्रोतः इदमेव । दार्शनिकाः योगिनश्च अस्मिन् विषये गभीरं चिन्तनं कृत्वा अवगतवन्तः यत् वैज्ञानिकप्रगत्या बाह्यसम्पत्तेः बाहुल्यं यथा सिद्ध्यति तथा नैजसुखं ततः न वर्धते इति । रोगः वार्धक्यं मरणञ्च मानवजीवनस्य दुःखमूलानि । जननदुःखमपि विद्यते । वैज्ञानिकसंशोधनैः एतेषाम् आत्यन्तिकं निर्मूलनम् असाध्यम् । अस्माकं जीवनं दुःखस्य पञ्चरे निहितमिव विद्यते । अतः बाह्यजगति अन्वेषणं क्रमशः न्यूनीकृत्य सर्वेषाम् अनुभवानां मूलकर्त्रोः 'अहम्'इत्येतस्य अवगमनात् एव सुखस्य प्राप्तिः इत्येषः दर्शनशास्त्राणां निश्चितः अभिप्रायः । 'अहं कः ?' इत्येतस्य विषये अस्माकं ज्ञानं न विद्यते । न केवलं तावत् तस्मिन् विषये अज्ञानं संशयः विपर्ययश्च विद्यते । एतेभ्यः मुक्तिं सम्पाद्य यथार्थज्ञानसम्पादनमेव सुखप्राप्तेः मार्गः इति घोषयन्ति शास्त्राणि । अयं मार्गः एव ज्ञानयोगः ।
शास्त्रेषु उल्लेखाः[सम्पादयतु]
- निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते । - कठोपनिषत् १-३-१५
- विद्यया विन्दतेऽमृतम् । - केनोपनिषत् २-४
- तरति शोकमात्मवित् । - छान्दोग्योपनिषत् ७-१-३
- तमेवं विद्वान् अमृत इह भवति । नान्यः पन्थाः विद्यतेऽयनाय । - यजुर्वेदीयः पुरुषसूक्तः
- यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति । - श्वेताश्वतरोपनिषत् - ६-२०
- यद् ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते - भगवद्गीता - १३-१२
अधिकारी[सम्पादयतु]
ज्ञानयोगस्य अनुष्ठानाय पूर्वभाविरूपेण मानसिकार्हताः याः भवेयुः ताः 'अधिकारः' इति उच्यते । प्रमुखः षड्गुणानां समुदायः 'अधिकारसम्पत्' इति उच्यते । ते गुणाः -
दमः[सम्पादयतु]
इन्द्रियाणि सदा विषयाणां पृष्ठतः धावन्ति । इयं धावनप्रवृत्तिः इच्छापूर्वकं दमनीया । ये विषयभोगे एव निरताः भवन्ति ते ज्ञानयोगस्य अधिकारिणः न भवन्ति ।
शमः[सम्पादयतु]
इन्द्रियाणां निग्रहणस्य अनन्तरमपि अन्तरेन्द्रियं मनः तेषु विषयेषु एव चिन्तयत् सङ्कल्पान् कुर्वत् भवति कदाचित् । अस्याः स्थितेः निवारणं मनसः उपशमनमेव शमः । दमशमयोः संयोगेन एव अधिकारः प्राप्यते ।
उपरतिः[सम्पादयतु]
शमदमैः शिक्षितं चित्तं स्वाभाविकतया बाह्यव्यापारात् मुक्तिम् इच्छति यत् सा एव उपरतिः ।
तितिक्षा[सम्पादयतु]
तितिक्षा नाम सहनम् । प्रत्येकस्य मानवस्य जीवने अपि सुखदुःखे, लाभनष्टौ, मानापमानौ, जयापजयौ च अवश्यं भवन्ति एव । ते संसारसागरस्य तरङ्गाः। समचित्तेन तेषां सहनमेव तितिक्षा ।
समाधानम्[सम्पादयतु]
वस्तुनः यथास्तितिज्ञानमेव समाधानम् इति उच्यते । पूर्वाग्रहेण विना तटस्थभावेन अवलोकनस्य अभ्यासः कर्तव्यः ।
मुमुक्षुत्वम्[सम्पादयतु]
मुक्तिं प्राप्तुम् इच्छा । अन्याभिः इच्छाभिः सह इयमपि विद्यते चेत् न किमपि प्रयोजनम् । जले निमग्नः कश्चित् श्वासोच्छ्वासाय यथा त्वरते तथा उत्कटेच्छा स्यात् मुक्तिप्राप्तौ ।
किं वस्तु नित्यं किम् अनित्यम् इत्येषः विवेकः तीक्ष्णबुद्ध्या प्राप्तव्यः । कर्माणि उत्तमानि चेदपि तेषां फलं न नित्यम् । आत्मज्ञानादेव शाश्वतफलप्राप्तिः इत्येतस्य अवगमनमेव विवेकः । सत्कर्मकारणात् अस्मिन् जन्मनि अन्यलोकेषु च प्राप्यमाणानां भोगानां विषये अपेक्षा न स्यात् । अपेक्षा यदि स्यात् तर्हि तादृशेषु कर्मसु एव आसक्तः भवेत् । ततः ज्ञानयोगस्य अधिकारी न भवेत् । कुलं, जातिः, मतं, लिङ्गं, वृत्तिः, देशः इत्यादयः अंशाः अस्य अधिकारस्य प्राप्तेः हेतवः न भवन्ति । अधिकारस्म्पद्युक्तः यः कोपि जनः इदं प्राप्तुम् अर्हति ।
अस्य प्राप्त्यर्थं पूर्वजन्मसु पुण्यकर्माणि आचरितवान् स्यात् । पापेभ्यः मुक्तिं साधितवान् स्यात् । परमात्मनि अचला श्रद्धा, भक्तिः च स्यात् । देवता, शास्त्रं, गुरुः इत्येतेषां विषये अचलः विश्वासः स्यात् । एताः पूर्वसज्जताः कर्मयोगेन भक्तियोगेन कर्तुं शक्याः । कर्मयोगेन चित्तशुद्धिः, भक्तियोगेन चित्तैकाग्रता च प्राप्यते ।
साधनमार्गः[सम्पादयतु]


text:
`घृतस्पृक्` इति। `क्विन्प्रत्ययस्य कुः` 8|2|62
इति कुत्वम् = शकारस्य खकारः, तस्य जश्त्वम् = खकारस्य गकारः। `अद्र्धभाक्` इति। `चोः कुः` 8|2|30
इति जकारस्य गकारः। उभयत्र `वाऽवसाने` 8|4|55
इत चर्त्वं ककारः। त्तरापृक्तसंज्ञायां सत्याम् ` वेरपृक्तस्य` 6|1|65
इति वकारलोपो भवति। प्रत्युदाहरणेषु हि तदभावान्न भवति।`दर्विः` इति। `दृ विदारणे` (धातुपाठः-1493) `वृ दृभ्यां विन्` (द।उ।1।23) इति विन्। `जागृविः` इति। `जागृ निद्राक्षये` (धातुपाठः-1072), `जृशृस्तृजागृभ्यः क्विन्` (द।उ।1।24) इति क्विन्। `सुराः` इति। `षूञ् अभिषवे` (धातुपाठः-1247), सुरां सुनोतीति `अन्यभ्योऽपि दृश्यते` 3|2|178
इति क्विप्; सुरासुत्, ह्यस्वस्य तुक्। `तमाचष्टे` (वा। 201) इति णिच्। `णाविष्टवत् कार्यं प्रातिपदिकस्य` (वा।813) इति टिलोपः। सुरासवतेः पुनः क्विप्, णिलोपः, प्रथमैकवनचम्, हल्ङ्यादिना 6|1|66
सुलोपः; रुत्वविसर्जनीयौ। अत्रापि णिलोपे कृतेऽसति प्रत्ययग्रहणे धातुकारस्यापृक्तसंज्ञा स्यात्। तस्यां च सत्यां `हल्ङ्याब्भ्यः` 6|1|66
इति धातुसकारलोपऋः स्यात्। ननु चासत्यपि प्रत्ययग्रहणे `प्रत्याप्रत्ययोः प्रत्ययस्यैव ग्रहणम्` (व्या।प।72) इति संज्ञा विज्ञास्यते, तत् किमर्थं प्रत्ययग्रहणम्? क्रियते विस्पष्टार्थम्।अथैकग्रहणं किमर्थम्? अल्समुदायस्य मा भूदिति, नैतदस्ति; अल्ग्रहणसामथ्र्यान्न भविष्यति, अन्यथा ह्रल्ग्रहणमनर्थकं स्यात्- यदि हल्समुदायस्यापि संज्ञा स्यात्। एवं तह्र्रल्ग्रहणेनात्र जातिग्रहणं भवतीति ज्ञापनार्थमेकग्रहणमम्। तेन `हलन्ताच्च` 1|2|10
इत्यत्र यदुक्तम्--`दम्भेर्हल्ग्रहणस्य जातिवाचकत्वात् सिद्धम्` इति तदुपपन्नं भवति।


text:
अत्रेदादि यद्द्विवचनम्,तत् प्रगृह्रमित्येवं वा विज्ञायते? ईदाद्यन्तं यद् द्विवचनम्, तत् प्रगृह्रमिति वा? तत्राद्ये पक्षे `पचेते` इत्यादौ प्रगृह्रसञ्ज्ञा न प्राप्नोति, न ह्रेकारमात्रमत्र द्विवचनम्; अपि तु आतेशब्द इति। इममाद्येपक्षे दोषं दृष्ट्वा द्वितीयं पक्षमाश्रित्याह- `ईदूदेदित्येवमन्तम्ित्यादि। नन्वेतस्मिन्नपि पक्षे अग्नी इत्येवमादि न सिध्यति, ईदाद्येव ह्रत्र द्विवचनं न तदन्तम्? `आद्यन्तवदेकस्मिन्` 1|1|20
इत्यनेनान्तवद्भावो भवतीत्यदोषः। `अग्नी` इति। ` प्रथमयोः पूर्वसवर्णः` 6|1|98
इति दीर्घत्वम्। अत्र प्रगृह्रसञ्ज्ञायां सत्याम्`प्लुतप्रगृह्रा अचि` 6|1|121
इति प्रकृतिभावादितिशब्दे परतः `अकः सवर्णे` दीर्घत्वं 6|1|97
न भवति। `वायु` इत्यत्रापि `इको यणचि` 6|1|74
इति यणादेशः। शेषेष्वप्युदाहरणेष्वयादेशः। `खट्वे` इति। `औङ आपः` 7|1|18
इति शीभावः। ` आद्गुणः` 6|1|84
। `पचेते` इति,`यजेते` इति। स्वरितेत्वादात्मनेपदम्, आताम्, टेरेत्त्वम्, `आतो ङितः` 7|2|81
इतीयादेशः `लोपो व्योर्वलि` 6|1|64
इति यलोपः। `वृक्षावत्र, प्लक्षावत्र` इति। भवत्येतद् द्विवचनम्; न त्वीदूदेदन्तम्। तेन प्रकृतिभावाभावादादेशो भवत्येव। `कुमार्यत्र` इति। `वयसि प्रथमे` 4|1|20
इति ङीपिकृते `कुमारी` इत्येतदीकारान्तम्, न तु द्विवनचान्तम्; तेनासति प्रकृतिभावे भवत्येव यणादेशः। अथ तपरकरणं किमर्थम्?प्लुतनिवृत्त्यर्थमिति चेत्, न; इष्टत्वात् प्लुतस्य। यथा च तपरत्वे क्रियमाणेऽपि प्लुतस्य प्रगृह्रसञ्ज्ञा सिध्यति, तथा भाष्ये `असिद्धः प्लुतः, तस्यासिद्धत्वात् तत्काल एव`(म।भा।1।66) इत्यादिना प्रतिपादितम्। गुणान्तरभिन्नानां तत्कालानां ग्रहणार्थमिति चेत्,न; `अभेदकत्वाच्छास्त्रे गुणानाम्` (सो।प।80) इत्यत आह- `तपरकरणमसन्देहार्थम्` इति। असति हि तपरकरण ईकारस्योकारस्य च यणादेशः स्यात्। ततश्च सन्देह एव स्यात्-किमिदं यकारवकारोयग्र्रहणम्, आहोस्विदिकारोकारयोरिति `वक्तव्यः` इति। व्याख्येय इत्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यातम्- वक्ष्यमाणं शाकल्यग्रहणमिहोपतिष्ठते सिंहावलोकितन्यायेन , सा च व्यवस्थित-विभाषा; तेन मणीवादीनां प्रतिषेधो भविष्यति, मणीव, दम्पतीव्, रोदसीवेति। मणीवेत्या-दयः शब्दा द्विवचनान्ताः। तत्रासति प्रगृह्रत्वे `अकः सवर्णे दीर्घः` ( 6|1|97
एकादेशो भवत्येव।


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.१३०
यो यज्ञो विश्वतस्तन्तुभिस्तत एकशतं देवकर्मेभिरायतः । इमे वयन्ति पितरो य आययुः प्र वयाप वयेत्यासते तते ॥१॥ पुमाँ एनं तनुत उत्कृणत्ति पुमान्वि तत्ने अधि नाके अस्मिन् । इमे मयूखा उप सेदुरू सदः सामानि चक्रुस्तसराण्योतवे ॥२॥ कासीत्प्रमा प्रतिमा किं निदानमाज्यं किमासीत्परिधिः क आसीत् । छन्दः किमासीत्प्रउगं किमुक्थं यद्देवा देवमयजन्त विश्वे ॥३॥ अग्नेर्गायत्र्यभवत्सयुग्वोष्णिहया सविता सं बभूव । अनुष्टुभा सोम उक्थैर्महस्वान्बृहस्पतेर्बृहती वाचमावत् ॥४॥ विराण्मित्रावरुणयोरभिश्रीरिन्द्रस्य त्रिष्टुबिह भागो अह्नः । विश्वान्देवाञ्जगत्या विवेश तेन चाकॢप्र ऋषयो मनुष्याः ॥५॥ चाकॢप्रे तेन ऋषयो मनुष्या यज्ञे जाते पितरो नः पुराणे । पश्यन्मन्ये मनसा चक्षसा तान्य इमं यज्ञमयजन्त पूर्वे ॥६॥ सहस्तोमाः सहछन्दस आवृतः सहप्रमा ऋषयः सप्त दैव्याः । पूर्वेषां पन्थामनुदृश्य धीरा अन्वालेभिरे रथ्यो न रश्मीन् ॥७॥
[सम्पाद्यताम्]
१०.१३०.३ प्रउग
टिप्पणी
सोमयागे प्रातःसवने पंच स्तोत्राणि एवं पंच शस्त्राणि भवन्ति। स्तोत्रेषु एकं बहिष्पवमान स्तोत्रं एवं चत्वारि आज्यस्तोत्राणि भवन्ति। पंच शस्त्रेषु एकं प्रउगं शस्त्रं एवं चत्वारीणि आज्य शस्त्राणि भवन्ति। प्रउगशस्त्रस्य कर्ता होता ऋत्विक् भवति। चतुर्षु आज्यशस्त्रेषु प्रथमस्य कर्ता होता, द्वितीयस्य मैत्रावरुणः, तृतीयस्य ब्राह्मणाच्छंसी एवं चतुर्थस्य अच्छावाकः भवति। - यज्ञतत्त्वप्रकाश (पृष्ठ ७६)
देवरथो वा एष यद्यज्ञस्तस्यैतावन्तरौ रश्मी यदाज्यप्रउगे तद्यदाज्येन पवमानमनुशंसति प्रउगेणाज्यं देवरथस्यैव तदन्तरौ रश्मी विहरत्यलोभाय तामनुकृतिम्मनुष्यरथस्यैवान्तरौ रश्मी विहरन्त्यलोभाय नास्य देवरथो लुभ्यति न मनुष्यरथो य एवं वेद- ऐ.ब्रा. २.३७
ग्रहोक्थं वा एतद्यत्प्रउगं – ऐ.ब्रा. ३.१
प्राणानां वा एतदुक्थं यत्प्रउगं सप्त देवताः शंसति सप्त वै शीर्षन्प्राणाः – ऐ.ब्रा. ३.३
नाकसदिष्टका - विराड् असि दक्षिणा दिग् रुद्रास् ते देवा अधिपतय इन्द्रो हेतीनाम् प्रतिधर्ता पञ्चदशस् त्वा स्तोमः पृथिव्याम्̇ श्रयतु प्रउगम् उक्थम् अव्यथयत् स्तभ्नातु बृहत् साम प्रतिष्ठित्यै – तैत्तिरीय संहिता ४.४.२.१
आज्यम् शस्त्वा प्रउगम् शंसति । आत्मा वै यजमानस्य आज्यम् । प्राणाः प्रउगम् । तद् यद् आज्यम् शस्त्वा प्रउगम् शंसति । तथा ह यजमानः सर्वम् आयुर् अस्मिंल् लोक एत्य आप्नोत्य् अमृतत्वम् अक्षितिम् स्वर्गे लोके । पवमाने स्तुत आज्यम् शंसति । आज्ये स्तुते प्रउगम् । तद् एतत् पवमान उक्थम् एव यत् प्रउगम् । आज्यम् एव आज्यस्य उक्थम् । ते एतद् विहरति । यथा रथस्य अन्तरौ रश्मी व्यतिषजेद् एवम् तत् । - कौशीतकि ब्रा. १४.४
अग्नेर् अग्रे प्रातःसवनम् आसीत् । इन्द्रस्य माध्यंदिनम् सवनम् । विश्वेषाम् देवानाम् तृतीय सवनम् । सो अग्निर् अकामयत । स्यान् मे माध्यंदिने सवने अथो तृतीय सवन इति । इन्द्रो अकामयत । स्यान् मे प्रातः सवने अथो तृतीय सवन इति । विश्वे देवा अकामयन्त । स्यान् नो माध्यंदिने सवने अथो प्रातःसवन इति । ता अमुतो अर्वाच्यो देवतास् तृतीय सवनात् प्रातःसवनम् अभिप्रायुञ्जत । तद् यद् अभिप्रायुञ्जत । तत् प्रउगस्य प्रउगत्वम् । तस्माद् बह्व्यो देवताः प्रउगे शस्यन्ते । कौ.ब्रा. १४.५
गायत्रं प्रउगं कुर्यादित्याहुस्तेजो वै ब्रह्मवर्चसं गायत्री तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी भवतीति । औष्णिह प्रउगं कुर्यादित्याहुरायुर्वा उष्णिगायुष्मान्भवतीति । आनुष्टुभं प्रउगं कुर्यादित्याहुः क्षत्त्रं वा अनुष्टुप्क्षत्त्रस्याऽऽप्त्या इति बार्हतं प्रउगं कुर्यादित्याहुः श्रीर्वै बृहती श्रीमान्भवतीति पाङ्क्तं प्रउगं कुयादित्याहुरन्नं वै पङ्क्तिरन्नवान्भवतीति त्रैष्टुभं प्रउगं कुर्यादित्याहुर्वीर्यं वै त्रिष्टुब्वीर्यवान्भवतीति जागतं प्रउगं कुर्यादित्याहुर्जागता वै पशवः पशुमान्भवतीति, इति । तदु गायत्रमेव कुर्याद्ब्रह्म वै गायत्री ब्रह्मे तदहर्ब्रह्मणैव तद्ब्रह्म प्रतिपद्यते, इति । तदु माधुच्छन्दसम्, इति । मधु ह स्म वा ऋषिभ्यो मधुच्छन्दाश्छन्दति तन्मधुच्छन्दसो मधुच्छन्दस्त्वम्, इति । - ऐ.आ. १.१.३
प्रउग- सा-) १. शकटे नीडस्य बहिर्भागः प्रउगपदवाच्यः । श्रौ ० प० नि० पृ० २५६ द्र० २. प्रउगंनाम शकटस्य वंशद्वयम् । यत् एकतः चक्रद्वयवच्छिद्रगतकाष्ठमयलोहमयान्यतरदण्डमध्ये बद्ध्यते, अपरतश्च युगमध्ये बध्यते । द्र० मी ० को ० पृ० २६५२ । प्रउगचित्- सोमयज्ञेषु साग्निचित्येषु अग्निचयन विकृतौ प्रउगः शकटस्याङ्गं शकटस्य त्र्यस्रि अग्रभागः । तदाकारा चितिः स्थण्डिलं प्रउगचिदुच्यते । प्रउगसदृशाकारं चयनं प्रउगचितमुच्यते । तच्च द्विविधं एकतः प्रउगचितं उभयतः प्रउगचितं चेति । द्र० मी ० को ० पृ० २६५३ ।
प्रउगशस्त्र- हौ०) सोमयज्ञेषु प्रकृतिभूतज्योतिष्टोमातिरात्रप्रकरणे प्रथमायां सोमसंस्थायामग्निष्टोमे तद्विकृतिषु चैकाहाहीनसत्रेषु १. प्रातःसवने प्रउगं नाम शस्त्रं होत्रा शंसनीयम् । प्रातःसवने बहिष्पवमानोत्तरं ऋतुयाजोत्तरं आज्यशस्त्रं भक्षान्तमनुष्ठाय ततः परं प्रउगं शस्यते । द्र० मी ० को० पृ० २६५२ । २. वैश्वदेवग्रहणादूर्ध्वं होत्रा शंसनीयं प्रउगनामकं शस्त्रम् (तु०-ऐ० आ० सा० १ । १ । ३) । ३ आज्यस्तोत्रान्तरं होत्रा प्रउगशस्त्रं शस्यते । द्र० अग्निष्टोमे होतुः प्रउगशस्त्र- ।
प्रउगशस्त्रतृच- (हौ०) सोमयज्ञेषु प्रकृतिभूत- ज्योति-तद्विकृतिषु चैकाहाहीनसत्रेषु विशेषवर्जं प्रातःसवने होतुः प्रउगशस्त्रस्य 'वायवा याहि दर्शतं (ऋ० १ । २ । १- ३) इति वायव्यः प्रथमस्तृचः । 'इन्द्रवायू इमे सुताः' (ऋ० १ । २ ।४६ । इति ऐन्द्रवा- यवो द्वितीयस्तृचः । 'मित्रं हुवे पूतदक्षम् (ऋ० १ । २ ।६-८ इति मैत्रावरुणस्तृतीय- स्तृचः । ' आश्विना यज्वरीरिषः' (ऋ० १ । ३ । १-३) इति आश्विनश्चतुर्थस्तृचः । 'इन्द्राऽऽयाहि चित्रभानो' (ऋ० १ । ३ ।४- ६) इति ऐन्द्रः पञ्चमस्तृचः । ' ओमासश्चर्षणीधृतः' ऋ० १ । ३।७-९) इति वैश्वदेवः षष्ठस्तृचः । 'पावका नः सरस्वती' (ऋ० १ । ३ । १०- १२) इति सारस्वतः सप्तमस्तृचः । इति तत्तद्देवत्याः सप्ततृचा भवन्ति । तृचानां पुरस्तात् यथासंख्येन शोंसावोम्' इत्याहावहिताः 'वायुरग्रेगाः' इत्याद्याः सप्त पुरोरुचः (ऋ०खि० ५ ।६ । १ -७) पठितव्याः । शंसनप्रकारः-द्र० अग्निष्टोमे होतुः प्रउगशस्त्र-, का० श्रौ० १ । ३ ।८ टि० विद्याधरः । श्रौतयज्ञप्रक्रिया - पदार्थानुक्रमकोषः। प्रणेता पण्डित पीताम्बरदत्त शास्त्री
There is प्रउग, "yoke". It also occurs in Rk-saMhita. It is generally supposed to be a prakritic pronunciation of "prayuga". - तितउ


text:
कृषकपथसञ्चलनम् अवरुद्धं , संघर्षः, चर्चा पराजिता।
नवदिल्ली > केन्द्रसर्वकारस्य कार्षिकनयान् विरुद्ध्य 'भारतीय किसान् यूणियन्' संघटनेन दिल्लीं प्रति आयोजितं प्रतिषेधपथसञ्चलनं उत्तरप्रदेशसीमायां गासियाबादे अवरोद्धुं आरक्षकदलेन कृतः यत्नः संघर्षे समाप्तः। आरक्षकाणां दण्डप्रयोगेन बाष्पोद्गमशस्त्रप्रयोगेन च नैकाः कृषकाः सप्त आरक्षकाश्च व्रणिताः। आन्दोलनव्यापनसाध्यतां परिगण्य पूर्वदिल्ल्यां निरोधनाज्ञा प्रख्यापिता।
सेप्तम्बर् २३ दिनाङ्के आसीत् उत्तरप्रदेशः हरियाणा राज्येभ्यः 'किसान् क्रान्ति यात्रा' नामकं पथसञ्चलनम् आरब्धम्। गान्धिजन्मदिने राजघट्टं प्रवेष्टुम् उद्यमः निरुद्धः। दिल्ली-गासियाबादराजमार्गं विप्रतिबन्धकैः आरक्षकाः निरोधितवन्तः। अत एव संघर्षः जातः।
कृषकाणाम् अपेक्षाः - एम् एस् स्वामिनाथन् आचरणस्य आदेशाः पालनीयाः , इक्षुकृषकाणां कृते पेषणशालास्वामिभिः दातव्यानि अनशिष्टदेयानि लब्धुं सर्वकारक्रियाविधिः भवितव्यः, कार्षिकर्णं अपाकुरुत, इन्धनमूल्यम् ऊनीकुरुत इत्यादयः।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २८५
मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः[सम्पाद्यताम्]
धन्वन्तरिरुवाच
सिद्धयोगान् पुनर्वक्ष्ये मृतसञ्जीवनीकरान् ।
आत्रेयभाषितान् दिव्यान् सर्वव्याधिविमर्दनान् ।। २८५.१ ।।
आत्रेय उवाच
विल्वादिपञ्चमूलस्य क्काथः स्याद्वातिके ज्वरे ।
पावनं पिप्पलीमूलं गुडूची विष्वजोऽथ वा ।। २८५.२ ।।
आमलक्यभ्या कृष्णा वह्निः सर्वज्वरान्तकः ।
विल्वाग्निमन्थश्योनाककाश्मर्य्यः पारला स्थिरा ।। २८५.३ ।।
त्रिकण्टकं पृश्निपर्णी वृहती कण्टकारिकाः ।
ज्वराविपाकपार्श्वार्त्तिकाशनुत् कुशमृलकम् ।। २८५.४ ।।
गुडूची पर्पटी मुस्तं किरातं विश्वभेषजम् ।
वातपित्तज्वरे देयं पञ्चभद्रमिदं स्मृतम् ।। २८५.५ ।।
त्रिवृद्विशालकटुकात्रिफलारग्बधैः कृतः ।
संस्कारो भेदनक्काथः पेथः सर्वज्वरापहः ।। २८५.६ ।।
देवदारुबलावासात्रिफलाव्योषपद्मकैः ।
सविडङ्गैः सितातुल्यं तच्चूर्णं पञ्चकाशजित् ।। २८५.७ ।।
दशमूलीशटीरास्नापिप्पलीविल्वपौष्करैः ।
श्रृङ्गीतामलकीभार्गीगुडूचीनागवल्लिभिः ।। २८५.८ ।।
यवाग्रं विधिना सिद्धं कषायं वा पिवेन्नरः ।
काशहृद्ग्रहणीपार्श्वहिक्काश्वासप्रशान्तये ।। २८५.९ ।।
मधुकं मधुना युक्तं पिप्पलीं शर्करान्वितां ।
नागरं गुड़संयुक्तं हिक्काघ्नं लावणत्रयम् ।। २८५.१० ।।
कारव्यजाजीमरिचं द्राक्षा वृक्षाम्लदाड़िमम् ।
सौवर्च्चलं गुड़ं क्षौद्रं सर्वारोचननाशनम् ।। २८५.११ ।।
श्रृह्गवेररसञ्चैव मधुना सह पाययेत् ।
अरुचिश्वासकाशघ्नं प्रतिश्यायकफान्तकम् ।। २८५.१२ ।।
वटं श्रृङ्गी शिलालोध्रदाड़िमं मधुकं मधु ।
पिवेत् तण्डुलतोयेन च्छर्दितृष्णानिवारणम् ।। २८५.१३ ।।
गुडुची वासकं लोध्रं पिप्पलीक्षौद्रसंयुतम् ।
कफान्वितञ्जयेद्रक्तं तृष्णआकासज्वरापहम् ।। २८५.१४ ।।
वासकस्य रसस्तद्वत् समधुस्ताम्रजो रसः .
शिरीषपुष्पसुरसभावितं मरिचं हितं ।। २८५.१५ ।।
सर्व्वार्त्तिनुन्मसूरोऽथ पित्तमुक् तण्डुलीयकं ।
निर्ग्गुण्डी शारिवा शेलुरह्कोलश्च विषापहः ।। २८५.१६ ।।
महौषधं मृतां क्षुद्रां पुष्करं ग्रन्थिकोद्भवं ।
पिवेत् कणायुतं क्काथं मूर्च्छायाञ्च मदेषु च ।। २८५.१७ ।।
हिङ्गुसौवर्च्चलव्योषैर्द्विपलांशैर्घृताढकं ।
चतुर्गुणे गवां मूत्रे सिद्धमुन्मादनाशनं ।। २८५.१८ ।।
शङ्खपुष्पीवचाकुष्ठैः सिद्धं ब्राह्मीरसैर्युतं ।
पुराणआं हन्त्यपस्मारं सोन्मादं मेध्यमुत्तमं ।। २८५.१९ ।।
पञ्चगव्यं घृतं तद्वत् कुष्ठनुच्चाभ्यायुतं ।
पटोलत्रिफलानिम्बगुडु वीधावणीवृषैः ।। २८५.२० ।।
सकरञ्जैर्घृतं सिद्धं कुष्ठनुद्वज्र्कं स्मृतं ।
निम्बं पटोलं व्याघ्री च गुडुची वासकं तथा ।। २८५.२१ ।।
कुर्य्याद्दशपलान् भागान् एकैकस्य सकुट्टितान् ।
जलद्रोणए विपक्तव्यं यावत्पादावशेषितं ।। २८५.२२ ।।
घृतप्रस्थम्प्चेत्तेन त्रिफलागर्भसंयुतं ।
पञ्चतिक्तमिति ख्यातं सर्पिः कुष्ठविनाशनं ।। २८५.२३ ।।
अशीतिं वातजान् रोगान् चत्वारिंशच्च पैत्तिकान् ।
विंशतिं श्लैष्मिकान् कासपीनसार्शोव्रणादिकान् ।। २८५.२४ ।।
हन्त्यन्यान् योगराजोषऽयं यथार्कस्तिमिरं खलु ।
त्रिफलायाः कषायेन् भृङ्गराजरसेन च ।। २८५.२५ ।।
ब्रणप्रक्षालनङ्कुर्यादुपदंशप्रशान्तये ।
पटोलदलचूर्णेन दाडिमत्वग्रजोऽथ वा ।। २८५.२६ ।।
गुण्डयेच्च गजेनापि त्रिफलाचूर्णकेन च ।
त्रिफलायोरजोयष्टिमार्कवोत्पलमारिचै ।। २८५.२७ ।।
ससैन्धवैः पचेत्तैलमभ्यह्गाच्छर्द्दिकापहं ।
सक्षीरान् मार्कवरसान् द्विप्रस्थमधुकोत्पलैः ।। २८५.२८ ।।
पचेत्तु तैलकुडवं तन्नस्यं पलितापहं ।
निम्बम्पटोलं त्रिफला गुडूची खदिरं वृषं ।। २८५.२९ ।।
भूनिम्बपाठात्रिफलागुडूचीरक्तचन्दनं ।
योगद्वयं ज्वरं हन्ति कुष्ठविस्फोटकादिकं ।। २८५.३० ।।
पटोलामृतभूनिम्बवासारिष्टकपर्पटैः ।
खदिरान्तयुतैः क्काथो विस्फोटज्वरशान्तिकृत् ।। २८५.३१ ।।
दशमूली च्छिन्नरुहा पथ्या दारु पुनर्नवा ।
ज्वर्रावद्रधिशोथेषु शिग्रुविश्वजिता हिताः ।। २८५.३२ ।।
मधूकं निम्बपत्राणि लेपः स्याद् व्रणशोधनः ।
त्रिफला खदिरो दार्वी न्यग्रोधातिबलाकुशाः ।। २८५.३३ ।।
निम्बमूलकपत्राणां कषायाः शोधने हिताः ।
करञ्जारिष्टनिर्गुण्डीरसो हन्याद् व्रणक्रिमीन् ।। २८५.३४ ।।
धातकीचन्दनबलासमह्गामधुकोत्पलैः ।
दार्वीमेदोन्वितैर्लेपः ससर्पिर्व्रणरोपणः ।। २८५.३५ ।।
गुग्गुलुत्रिफलाव्योषसमांशैर्घृतयोगतः ।
नाडी दुष्टवणं शूलम्भगन्दरमुखं हरेत् ।। २८५.३६ ।।
हरितकीं मूत्रसिद्धां सतैललवणान्वितां ।
प्रातः प्रातश्च सेवेत् कफवातामयापहां ।। २८५.३७ ।।
त्रिककटुत्रिफलाक्काथं९ सक्षारलवणं पिवेत् ।
कफवातात्मकेष्वेव विंरेकः कफवृद्धिनुत् ।। २८५.३८ ।।
पिप्पलीपिप्पलीमूलवचाचित्रकनागरैः ।
क्काथितं वा पिवेत्पेयमामवातविनाशनं ।। २८५.३९ ।।
रास्नां गुडुचीमेरण्डदेवदारुमहौषधं ।
पिवेत् सर्वाड्गिके वाते सामे सन्ध्यस्थिमज्जगे ।। २८५.४० ।।
दशमूलकषायं वा पिवेद्वा नागराम्भसा ।
सुण्ठीगोक्षुरकक्काथः प्रातः प्रातर्न्निषेवितः ।। २८५.४१ ।।
सामवातकटीशूलपाचनो रुक्प्रणाशनः ।
समूलपत्रशाखायाः प्रसारण्याश्च तैलकं ।। २८५.४२ ।।
गुडुच्याः सुरसः कल्कः चूर्णं वा क्काथमेव च ।
प्रभूतकालमासेव्य मुच्यते वातशोणितात् । २८५.४३ ।।
पिप्पली वर्द्धमानं वा सेव्यं पथ्या गुडेन् वा ।
पटोलत्रिफलातीव्रकटुकामृतसाधितं ।। २८५.४४ ।।
पक्वं पीत्वा जयत्याशु सदाहं वातशोणितं ।
गुग्गुलं कोष्णशीते तु गुडुची त्रिफलाम्भ्सा ।। २८५.४५ ।।
बलापुनर्न्नवैरण्डवृहतीद्वयगोक्षुरैः ।
सहिङ्गु लवणैः पीतं सद्यो वातरुजापहं ।। २८५.४६ ।।
कार्षिकं पिप्पलीलमूलं पञ्चैव लवणानि च ।
पिप्पली चित्रकं शुण्ठी त्रिफ्ला त्रिवृता वचा ।। २८५.४७ ।।
द्वौ क्षारौ शाद्वला दन्ती स्वर्णक्षीरी विषाणिका ।
कोलप्रमाणां गुटिकां पिवेत् सौवीरकायुतां ।। २८५.४८ ।।
शोथावपाके त्रिवृता प्रवृद्धे चोदरादिके ।
क्षीरं शोथहरं दारु वर्षाभूर्नागरैः शुभम् ।। २८५.४९ ।।
सेकस्तथार्कवर्षाभूनिम्बक्काथेन शोथजित् ।
व्योषगर्भं पलाशस्य त्रिगुणे भस्मवारिणि ।। २८५.५० ।।
साधितं पिवतः सर्पिः पतत्यर्शो न संशयः ।
विश्वक्सेनावनिर्ग्गुण्डीसाधितं चापि लावणं ।। २८५.५१ ।।
विड़ङ्गानलसिन्धूत्थरास्नाग्रक्षारदारुभिः ।
तैलञ्चतुर्गुणं सिद्धं कटुद्रव्यं जलेन वा ।। २८५.५२ ।।
गणअडमालापहं तैलमभ्यङ्गात् गलगण्डनुत् ।
शटीकुनागबलयक्काथः क्षीरससे युतम् ।। २८५.५३ ।।
पयस्यापिप्पलीवासाकल्कं सिद्धंक्षये हितम् ।
वचाविड़भयाशुण्ठीहिङ्गुकुष्ठाग्निदीप्यकान् ।। २८५.५४ ।।
द्वित्रिषट्चतुरेकांशसप्तपञ्चाशिकाः क्रमात् ।
चूर्णं पीतं हन्ति गुल्मं उदरं शूलकासनुत् ।। २८५.५५ ।।
पाठानिकुम्भत्रिकटुत्रिफलाग्निषु साधितम् ।
मूत्रेण चूर्णगुटिका गुल्मप्लीहादिमर्द्दनी ।। २८५.५६ ।।
वासानिम्बपटोलानि त्रिफला वातपित्तनुत् ।
लिह्यात् क्षौद्रेण विड़ङ्गं चूर्णं कृमिविनाशनम् ।। २८५.५७ ।।
विड़ङ्गसैन्धवक्षारमृत्रेनापि हरीतकी ।
शल्लकीवदरीजम्बुपियालाम्रार्जुनत्वचः ।। २८५.५८ ।।
पीताः क्षीरेण मध्वक्ताः पृथक्शोणितवारणाः ।
विल्वाम्रधातकीपाठाशुण्ठीमोचरसाः समाः ।। २८५.५९ ।।
पीता रुन्धन्त्यतीसारं गुड़तक्रेण दुर्जयम् ।
चाङ्गेरीकोलदध्यम्बुनागरक्षारसंयुतम् ।। २८५.६० ।।
घृततयुक्क्काथितं पेयं गुदभ्रंसे रुजापहम् ।
विड़ङ्गातिविषामुस्तं दारुपाठाकलिङ्गकम् ।। २८५.६१ ।।
मरीचेन समायुक्तं शोथातीसारनाशनम् ।
शर्करासिन्धुशुण्ठीभिः कृष्णामधुगुड़ेन वा ।। २८५.६२ ।।
द्वे द्वे खादेद्धरीतक्यौ जीवेद्वर्षशतं सुखी ।
त्रिफला पिप्पलीयुक्ता समध्वाज्या तथैव सा ।। २८५.६३ ।।
चूर्णमामलकं तेन सुरसेन तु भावितम् ।
मध्वाज्यशर्करायुक्तं लिढ्वा स्त्रीशः पयः पिवेत् ।। २८५.६४ ।।
मासपिप्पलिशालीनां यवगोधूमयोस्तथा ।
चूर्णभागैः समांशैश्च पचेत् पिप्पलिकां शुभां ।। २८५.६५ ।।
तां भक्षयित्वा च पिवेत् शर्करामधुरं पयः ।
नवश्चटकवज्जम्भेद् दशवारान् स्त्रियं ध्रुवम् ।। २८५.६६ ।।
समङ्गाधातकीपुष्पलोध्रनीलोत्पलानि च ।
एतत् क्षीरेण दातव्यं स्त्रीणां प्रदरनाशनं ।। २८५.६७ ।।
वीजङ्कौरण्टकञ्चापि मधुकं श्वेतचन्दनं ।
पद्मोत्पलस्य मूलानि मधुकं शर्करातिलान् ।। २८५.६८ ।।
द्रवमाणेषु गर्भेषु गर्भस्थापनमुत्तमं ।
देवदारु नभः कुष्ठं नलदं विश्वभेषजं ।। २८५.६९ ।।
लेपः काञ्जिकसम्पिष्टस्तैलयुक्तः शिरोर्त्तिनुत् ।
वस्त्रपूतं क्षिपेत् कोष्णं सिन्धूत्थं कर्णशूलनुत् ।। २८५.७० ।।
लशुनार्द्रकशिग्रूणां कदल्या वा रसः पृथक् ।
बलाशतावरीरास्नामृताः मैरीयकैः पिवेत् ।। २८५.७१ ।।
त्रिफलासहितं सर्पिस्तिमिरघ्नमनुत्तमं ।
त्रिफलाव्योषसिन्धूत्थैर्घृतं सिद्धं पिवेन्नरः ।। २८५.७२ ।।
चाक्षुष्यम्भेदनं हृद्यं दीपनं कफरोगनुत् ।
नीलोत्पलस्य किञ्जल्कं गोशकृद्रससंयुतं ।। २८५.७३ ।।
गुटिकाञ्जनमेतत् स्यात् दिनरात्र्यन्धयोर्हितं ।
यष्टिमधुवचाकृष्णावीजानं गुटजस्य च ।। २८५.७४ ।।
कल्केनालोड्य निम्बस्य कषायो वमनायसः ।
स्निग्धस्विन्नयवन्तोयं प्रदातव्यं विरेचनम् ।। २८५.७५ ।।
अन्य्था योजितं कुर्य्यात् मन्दाग्निं गौरवारुचिं।
पथ्यासैन्धवकृष्णानां चूर्णमुष्णाम्बुना पिवेत् ।। २८५.७६ ।।
विरेकः सर्व्वरोगघनः श्रेष्ठो नाराचसंज्ञकः ।
सिद्धयोगा मुनिभ्यो ये आत्रेयेण प्रदर्शिताः ।। २८५.७७ ।।
सर्वरोगहराः सर्वयोगाग्र्याः सुश्रुतेन हि ।। २८५.७८ ।।
इत्यादिम्हापुराणे आग्नेये मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगो नाम पञ्चाशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २६२
अथर्ववविधानम्[सम्पाद्यताम्]
पुष्कर उवाच
साम्नां विधानं कथितं वक्षअये चाथर्व्वणामथ ।
शान्तातीयं गणं हुत्वा शान्तिमाप्नोति मानवः ।। २६१.१ ।।
भैषज्यञ्च गणं हुत्वा सर्व्वान्रोगान् व्यपोहति ।
त्रिसप्तीयं गणं हुत्वा सर्व्वपपैः प्रमुच्यते ।। २६१.२ ।।
क्कचिन्नाप्नोति च भयं हुत्वा चैवाभयङ्गणं ।
न क्कचिज्जायते राम गणं हुत्वा पराजितं ।। २६१.३ ।।
आयुष्यञ्च गणं हुत्वा अपमृत्युं व्यपोहति ।
स्वस्तिमाप्नोति सर्व्वत्र हुत्वा स्वस्त्यनङ्गणं ।। २६१.४ ।।
श्रेयसा योगमाप्नोति शर्म्मवर्म्मगणन्तथा ।
वास्तोष्पत्यगणं हुत्वा वास्तुदोषान् व्यपोहति ।। २६१.५ ।।
तथा रौद्रगणं हुत्वा सर्व्वान् दोषान् व्यषोहति ।
एतैर्दशगुणैर्होमो ह्यष्टादशसु शान्तिषु ।। २६१.६ ।।
वैष्णवी शान्तिरैन्द्री च व्राह्मी रौद्री तथैव च ।
वायव्या वारुणी चैव कौवेरी भार्गवी तथा ।। २६१.७ ।।
प्राजापत्या तथा त्वाष्ट्री कौमारी वह्निदेवता ।
मारुद्गणा च गान्धारी शान्तिर्नैर्ऋतकी तथा ।। २६१.८ ।।
शान्तिराङ्गिरसी याम्या पार्थिवी सर्व्वकामदा ।
यस्त्वां मृत्युरिति ह्येतज्जप्तं मृत्युविनाशनं ।। २६१.९ ।।
सुपर्णंस्त्वेति हुत्वा च भुजगैर्नैव बाध्यते ।
इन्द्रेण दत्तमित्येतत् सर्वकामकरम्भवेत् ।। २६१.१० ।।
इन्द्रेण दत्तमित्येतत् सर्वबाधाविनाशनं ।
इमा देवीति मन्त्रश्च सर्वशान्तिकरः परः ।। २६१.११ ।।
देवा मरुत इत्येतत् सर्वकामकरम्भवेत् ।
यमस्य लोकादित्येत्त् दुःस्वप्नशमनम्परं ।। २६१.१२ ।।
इन्द्रश्च पञ्चबणिजेति१ पण्यलाभकरं परं ।
कामो मे वाजीति हुतं स्त्रीणां सौबाग्यवर्द्धनं ।। २६१.१३ ।।
तुभ्यमेव जबीमन्नित्ययुतन्तु हुतम्भवेत् ।
अग्नेगोबिन्न इत्येतत्२ मेधावृद्धिकरम्परं ।। २६१.१४ ।।
ध्रुवं ध्रुवेणेति हुतं स्थानलाभकरं भवेत् ।
अलक्तजीवेति शुना कृषिलाभकरं भवेत् ।। २६१.१५ ।।
अहन्ते भग्न इत्येतत् भवेत्सौभाग्यवर्द्धनं ।
ये मे पाशास्तथाप्येतत् बन्धनान्मोक्षकारणं ।। २६१.१६ ।।
शपत्वहन्निति रिपून् नाशयेद्धोमजाप्यतः ।
त्वमुत्तममितीत्येतद्यशोबुद्धिविवर्द्धनं ।। २६१.१७ ।।
यथा मृगमतीत्येतत् स्त्रीणां सौभाग्यवर्द्धनं ।
येन चेहदिदञ्चैव गर्भलाभकरं भवेत् ।। २६१.१८ ।।
अत्यन्ते योनिरित्येतत् पुत्रलाभकरं भवेत् ।
शिवः शिवाभिरित्येतत् भवेत्सौभाग्यवर्द्धनं३ ।। २६१.१९ ।।
वृहस्पतिर्न्नः परिपातु पथि स्वस्त्ययनं भवेत् ।
मुञअचामि त्वेति कथितमपमृत्युनिवारणं ।। २६१.२० ।।
अथर्वशिरसोऽद्येता सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
प्राधान्येन तु मन्त्राणां किञ्चित् कर्म तवेरितं ।। २६१.२१ ।।
वृक्षाणआं यज्ञियानान्तु समिधः प्रथमं हविः ।
आज्यञ्च व्रीहयश्चैव तथा वै गौरसर्षपाः ।। २६१.२२ ।।
अक्षतानि तिलाश्चैव दधिक्षीरे च भार्गव ।
दर्भास्तथैव दूर्वाश्च विल्वानि कमलानि च ।। २६१.२३ ।।
शान्तिपुष्टिकराण्याहुर्द्रव्याण्येतानि सर्वशः ।
तैलङ्कणानि धर्मज्ञ राजिका रुधिरं विषं ।। २६१.२४ ।।
समिधः कण्टकोपेता अभिचारेषु योजयेत् ।
आर्षं वै दैवतं छन्दो बिन्योगज्ञ आचरेत् ।। २६१.२५ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेय अथर्व्वविधानं नाम द्विषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।