text:
101. हकाररूपायै वो नमः। hakārarūpāyai vo namaḥ |
102. हलधृत्पूजितायै नमो गणेभ्यो नमः। haladhṛtpūjitāyai namo gaṇebhyo namaḥ |
103. हरिणेक्षणायै गणपतिभ्यश्च नमः। hariṇekṣaṇāyai gaṇapatibhyaśca namaḥ |
104. हरिप्रियायै वो नमः। haripriyāyai vo namaḥ |
105. हराराध्यायै नमो विरूपेभ्यो नमः। harārādhyāyai namo virūpebhyo namaḥ |
106. हरिब्रह्मेन्द्रवन्दितायै विश्वरूपेभ्यश्च नमः। haribrahmendravanditāyai viśvarūpebhyaśca namaḥ |
107. हयारूढासेविदाङ्घ्र्यै वो नमः। hayārūḍhāsevidāṅghryai vo namaḥ |
108. हयमेधसमर्चितायै नमो महद्भ्यो नमः। hayamedhasamarcitāyai namo mahadbhyo namaḥ |
109. हर्यक्षवाहनायै क्षुल्लकेभ्यश्च नमः। haryakṣavāhanāyai kṣullakebhyaśca namaḥ |
110. हंसवाहनायै वो नमः। haṁsavāhanāyai vo namaḥ |
111. हतदानवायै नमो रथिभ्यो नमः। hatadānavāyai namo rathibhyo namaḥ |
112. हत्त्यदिपापशमन्यै अरतेभ्यश्च् नमः। hattyadipāpaśamanyai aratebhyaśc namaḥ |
113. हरिदश्वादिसेवितायै वो नमः। haridaśvādisevitāyai vo namaḥ |
114. हस्तिकुम्भोतुङ्गकुचायै नमोरथेभ्यो नमः।hastikumbhotuṅgakucāyai namorathebhyo namaḥ |
115. हस्तिकृत्तिप्रियङ्गनायै नमो रथपतिब्यश्च नमः। hastikṛttipriyaṅganāyai namo rathapatibyaśca namaḥ |
116. हरिद्राकुङ्कुमादिग्धायै वो नमः। haridrākuṅkumādigdhāyai vo namaḥ |
117. हर्यश्वाद्यमरार्चितायै नमस्सेनाभ्यो नमः। haryaśvādyamarārcitāyai namassenābhyo namaḥ |
118. हरिकेशसख्यै सेनानिभ्यश्च नमः। harikeśasakhyai senānibhyaśca namaḥ |
119. हादिविद्यायै वो नमः। hādividyāyai vo namaḥ |
120. हालामदालसायै नमःक्षत्तृभ्यो नमः। hālāmadālasāyai namaḥkṣattṛbhyo namaḥ |
121. सकाररूपयै सङ्ग्रहीतृभ्यश्च नमः। sakārarūpayai saṅgrahītṛbhyaśca namaḥ |
122. सर्वज्ञायै वो नमः। sarvajñāyai vo namaḥ |
123. सर्वेश्यै नमस्तक्षभ्यो नमः। sarveśyai namastakṣabhyo namaḥ |
124. सर्वमङ्गलायै रथकारेभ्यश्च नमः। sarvamaṅgalāyai rathakārebhyaśca namaḥ |
125. सर्वकर्त्र्यै वो नमः। sarvakartryai vo namaḥ |
126. सर्वभत्र्यै नमः कुलालेभ्यो नमः। sarvabhatryai namaḥ kulālebhyo namaḥ |
127. सर्वहन्त्र्यै कर्मारेभ्यश्च नमः। sarvahantryai karmārebhyaśca namaḥ |
128. सनातन्यै वो नमः। sanātanyai vo namaḥ |
129. सर्वानवद्यायै नमः पुञ्चिष्टेभ्यो नमः। sarvānavadyāyai namaḥ puñciṣṭebhyo namaḥ |
130. सर्वाङ्सुन्दर्यै निषादेभ्यश्च नमः। sarvāṅsundaryai niṣādebhyaśca namaḥ |
131. सर्वसाक्षिण्यै वो नमः। sarvasākṣiṇyai vo namaḥ |
132. सर्वात्मिकायै नम इषुकृद्भ्यो नमः। sarvātmikāyai nama iṣukṛdbhyo namaḥ |
133. सर्वसौख्यदात्र्यै धन्वकृद्भ्यश्च नमः। sarvasaukhyadātryai dhanvakṛdbhyaśca namaḥ |
134. सर्वमोहिन्यै वो नमः। sarvamohinyai vo namaḥ |
135. सर्वाधारायै नमो मृगयुभ्यो नमः। sarvādhārāyai namo mṛgayubhyo namaḥ |
136. सर्वगतायै श्वनिभ्यश्च नमः। sarvagatāyai śvanibhyaśca namaḥ |
137. सर्वावगुणवर्जितायै वो नमः। sarvāvaguṇavarjitāyai vo namaḥ |
138. सर्वारुणायै नमःश्वभ्यो नमः। sarvāruṇāyai namaḥśvabhyo namaḥ |
139. सर्वमात्रे श्वपतिभ्यश्च नमः। sarvamātre śvapatibhyaśca namaḥ |
140. सर्वभूषणभूषितायै वो नमः। sarvabhūṣaṇabhūṣitāyai vo namaḥ |
141. ककारार्थायै नमो भवाय च नमः। kakārāarthāyai namo bhavāya ca namaḥ |
142. कालहन्त्र्यै रुद्राय च नमः। kālahantryai rudrāya ca namaḥ |
143. कामेश्यै नमश्शर्वाय च नमः। kāmeśyai namaśśarvāya ca namaḥ |
144. कामितार्थदायै पशुपतये च नमः। kāmitārthadāyai paśupataye ca namaḥ |
145. कामसञ्जीविन्यै नमो नीलग्रीवाय च नमः। kāmasañjīvinyai namo nīlagrīvāya ca namaḥ |
146. कल्यायै शितिकण्ठाय च नमः। kalyāyai śitikaṇṭhāya ca namaḥ |
147. कठिनस्तनमण्डलायै नमः कपर्दिने च नमः। kaṭhinastanamaṇḍalāyai namaḥ kapardine ca namaḥ |
148. करभोरवे व्युप्तकेशाय च नमः। karabhorave vyuptakeśāya ca namaḥ |
149. कलानाथमुख्यै नमस्सहस्राक्षाय च नमः। kalānāthamukhyai namassahasrākṣāya ca namaḥ |
150. कचजिताम्बुदायै शतधन्वने च नमः। kacajitāmbudāyai śatadhanvane ca namaḥ |
151. कटाक्षस्यन्दिकरुनायै नमो गिरिशाय च नमः। kaṭākṣasyandikarunāyai namo giriśāya ca namaḥ |
152. कपालिप्राण्नायिकायै शिपिविष्टाय च नमः। kapāliprāṇnāyikāyai śipiviṣṭāya ca namaḥ |
153. कारुण्यविग्रहायै नमोमीढुष्टमाय च नमः। kāruṇyavigrahāyai namomīḍhuṣṭamāya ca namaḥ |
154. कान्तायै इषुमते च नमः। kāntāyai iṣumate ca namaḥ |
155. कान्तिधूतजपावल्यै नमो ह्रस्वाय च नमः। kāntidhūtajapāvalyai namo hrasvāya ca namaḥ |
156. कलालापायै वामनायै च नमः। kalālāpāyai vāmanāyai ca namaḥ |
157. कम्बुकण्ठ्यै नमो बृहते च नमः। kambukaṇṭhyai namo bṛhate ca namaḥ |
158. करनिर्जितपल्लावायै वर्षीयसे च नमः। karanirjitapallāvāyai varṣīyase ca namaḥ |
159. कल्पवल्लीसमभुजायै नमो वृद्धाय च नमः। kalpavallīsamabhujāyai namo vṛddhāya ca namaḥ |
160. करतूरीतिलक्काञ्चितायै संवृध्वने च नमः। karatūrītilakkāñcitāyai saṁvṛdhvane ca namaḥ |
161. हकारार्थायै नमो अग्रियाय च नमः। hakārārthāyai namo agriyāya ca namaḥ |
162. हंसगत्यै प्रथमाय च नमः। haṁsagatyai prathamāya ca namaḥ |
163. हाटकाभरणोज्ज्वलायै नम आशवे च नमः। hāṭakābharaṇojjvalāyai nama āśave ca namaḥ |
164. हारहारिकुचाभोगायै अजिराय च नमः। hārahārikucābhogāyai ajirāya ca namaḥ |
165. हाकिन्यै नमः शीघ्रियाय च नमः। hākinyai namaḥ śīghriyāya ca namaḥ |
166. हल्यवर्जितायै शीभ्याय च नमः। halyavarjitāyai śībhyāya ca namaḥ |
167. हरित्पतिसमाराध्यायै नमःऊर्म्याय च् नमः। haritpatisamārādhyāyai namaḥūrmyāya c namaḥ |
168. हठात्कारहतासुरायै नम अवस्वन्याय च नमः। haṭhātkārahatāsurāyai nama avasvanyāya ca namaḥ |
169. हर्षप्रदायै नमः स्रोतस्याय च नमः। harṣapradāyai namaḥ srotasyāya ca namaḥ |
170. हविर्भोक्त्र्यै द्वीप्याय च नमः। havirbhoktryai dvīpyāya ca namaḥ |
171. हार्दसन्तमसापहायै नमो ज्येष्ठाय च नमः। hārdasantamasāpahāyai namo jyeṣṭhāya ca namaḥ |
172. हल्लिसलास्यसम्तुष्टायै कनिष्ठाय च नमः। hallisalāsyasamtuṣṭāyai kaniṣṭhāya ca namaḥ |
173. हंसमन्त्रार्थरूपिण्यै नमः पूर्वजाय च नमः। haṁsamantrārtharūpiṇyai namaḥ pūrvajāya ca namaḥ |
174. हानोपादाननिर्मुक्तायै अपरजाय च नमः। hānopādānanirmuktāyai aparajāya ca namaḥ |
175. हर्षिण्यै नमो मध्यमाय च नमः। harṣiṇyai namo madhyamāya ca namaḥ |
176. हरिसोदर्यै अपगल्भाय च नमः। harisodaryai apagalbhāya ca namaḥ |
177. हाहाहूहूमुखस्तुत्यायै नमो जघन्याय च नमः। hāhāhūhūmukhastutyāyai namo jaghanyāya ca namaḥ |
178. हानिवृद्धिविवर्जितायै बुध्नियाय च नमः। hānivṛddhivivarjitāyai budhniyāya ca namaḥ |
179. हय्यङ्गवीनहृदयायै नमःसोभ्याय च नमः। hayyaṅgavīnahṛdayāyai namaḥsobhyāya ca namaḥ |
180. हरिकोपारुणांशुकायै प्रतिसर्याय च नमः। harikopāruṇāṁśukāyai pratisaryāya ca namaḥ |
181. लकाराख्यायै नमो याम्याय च नमः। lakārākhyāyai namo yāmyāya ca namaḥ |
182. लतापूज्यायै क्षेम्याय च नमः। latāpūjyāyai kṣemyāya ca namaḥ |
183. लयस्थित्युद्भवेश्चर्यै नम उर्वर्याय च नमः। layasthityudbhaveścaryai nama urvaryāya ca namaḥ |
184. लास्यदर्शनसन्तुष्टायै कल्याय च नमः। lāsyadarśanasantuṣṭāyai kalyāya ca namaḥ |
185. लाभलाभविवर्जितायै नमः श्लोक्याय च नमः। lābhalābhavivarjitāyai namaḥ ślokyāya ca namaḥ |
186. लङ्घ्येतराज्ञायै अवसान्याय च नमः। laṅghyetarājñāyai avasānyāya ca namaḥ |
187. लावण्यशालिन्यै नमोवन्याय च नमः। lāvaṇyaśālinyai namovanyāya ca namaḥ |
188. लघुसिद्धिदायै कक्ष्याय च नमः। laghusiddhidāyai kakṣyāya ca namaḥ |
189. लाक्षारससवर्णाभायै नमश्रवाय च नमः। lākṣārasasavarṇābhāyai namaśravāya ca namaḥ |
190. लाक्ष्मणाग्रजपूजितायै प्रतिश्रवाय च नमः। lākṣmaṇāgrajapūjitāyai pratiśravāya ca namaḥ |
191. लभ्येतरायै नम आशुषेणाय च नमः। labhyetarāyai nama āśuṣeṇāya ca namaḥ |
192. लब्धभक्तिसुलभायै आशुरथाय च नमः। labdhabhaktisulabhāyai āśurathāya ca namaḥ |
193. लाङ्गलायुधायै नमः शूराय च नमः। lāṅgalāyudhāyai namaḥ śūrāya ca namaḥ |
194. लग्नचामरहस्त श्रीशारदा परिवीजितायै अवभिन्दते च नमः। lagnacāmarahasta śrīśāradā parivījitāyai avabhindate ca namaḥ |
195. लज्जापदसमाराध्यायै नमो वर्मिणे च नमः। lajjāpadasamārādhyāyai namo varmiṇe ca namaḥ |
196. लम्पटायै वरूथिने च नमः। lampaṭāyai varūthine ca namaḥ |
197. लगुलेश्वर्यै नमो बिल्मिने च नमः। laguleśvaryai namo bilmine ca namaḥ |
198. लब्धामानायै कवचिने च नमः। labdhāmānāyai kavacine ca namaḥ |
199. लब्दरसायै नमश्क्षुताय् च नमः। labdarasāyai namaśkṣutāy ca namaḥ |
200. लब्धसम्पत्समुन्नत्यै श्रुतसेनाय च नमः। labdhasampatsamunnatyai śrutasenāya ca namaḥ |


c: text/html

text:
मित्रभेद: - प्रथमकथा –४।।
कनकभूषणसंग्रहणोचितो यदि, मणिस्त्रपुणि प्रतिबध्यते ।
न स विरौति न चापि न शोभते, भवति योजयितुर्वचनीयता ।।81
यच्च स्वामी एवं वदति - 'चिरादृश्यते' तदपि श्रूयताम् ।
सव्यदक्षिणयोयत्र विशेषो नास्ति हस्तयो: ।
कस्त्र क्षणमप्यार्यो विद्यमानगतिर्वसेत् ।।82
काचे मणिर्मणौ काचो येषां बुद्धिविकल्पते ।
न तेषां सन्निधौ भृत्यो नाममात्रो*पि तिष्ठति ।।83
परीक्षका यत्र न सन्ति देशे, नार्धन्तरत्नानि समुद्रजानि ।
आभीरदेशे किल चन्द्रकांत त्रिभिवेराटेविपणन्ति गोपा ।।84
लोहिताख्यस्य च मणे: पद्मरागस्य चान्तरम् ।
यत्र नास्ति कथं तत्र क्रियते रत्नविक्रय: ।।85
निर्विशेष यदा स्वामी समं भृत्येषु वर्तते ।
तत्रोद्यमसमर्थानामुत्साह: परिहीयते ।।86
न विना पार्थिवो भृत्यैर्न भृत्या: पार्थिव विना
तेषां च व्यवहारो*यं परस्पर निबन्धन: ।।87
भृत्यैर्विना स्वयं राजा लोकानुग्रहकारिभि: ।
मयखैरिव दीप्तामुस्तेजस्व्यपि न शोभते ।।88
अरै: संधाय्यते नाभिर्नाभीचारा: प्रतिष्ठिता: ।
स्वामिसेवकयोरेव वृत्तिचक्रे प्रवर्तने ।।89
शिरसा विधृता नित्यं स्नेहेन परिपालिता: ।
केशा अपि विरज्यन्ते नि:स्नेहा: किं न सेवका: ।।90
राजा तुष्टो हि भृत्यानामर्थमात्रं प्रयच्छति ।
ते तु सम्मानमात्रेण प्राणैरप्युपकुर्वते ।।91
एवं ज्ञात्वा नरेन्द्रेण भृत्या कार्या विचक्षणा: ।
कुलीना: शौर्यसंयुत शक्ता भक्ता: क्रमागता: ।।92
य: कृत्वा सुकृतं राज्ञो दुष्करं हितमुत्तमम् ।
लज्जया शक्ति नो किंचित्तेन राजा सहायवान् ।।93
यस्मिन् कृत्यं समावेश्य निर्विशक्तेन चेतसा ।
आस्यते सेवक: स स्यात्कलत्रमिव चापरम् ।।94
यो*नाहूत: समभ्येति द्वारि तिष्ठति सर्वदा
पृष्ट: सत्यमितब्रूते स भृत्यो*र्हो महीभुजाम् ।।95
अनादिष्टो*पि भूपस्य दृष्ट्वा हानिकर च य: ।
यतते तस्य नाशाय स भृत्यो*र्हो महीभुजाम् ।।96
ताडितो*पि दुरुक्तो*पि दण्डितो*पि महीभुजा ।
यो व चिन्तयते पाप स भृत्यो*र्हो महीभुजाम् ।।97
न गर्व कुरुते माने नापमाने च तप्यते ।
स्वीकारं रक्षयेद्यस्तु स भृत्यो*र्हो महीभुजाम् ।।98
न क्षुधा पीड्यते यस्तु निद्रया न कदाचन ।
न च सीतातपाद्यैश्च स भृत्यो*र्हो महीभुजाम् ।।99
श्रुत्वा सांग्रामिकी वार्ता भविष्यां स्वामिनं प्रति
प्रसन्नास्यौ भवेद्यस्तु स भृत्यो*र्हो महीभुजाम् ।।100
सीमावृद्धि समायाति शुक्लपक्ष इवोडुराट् ।
नियोग संस्थिते यस्मिन् स भृत्यो*र्हो महीभुजाम् ।।101
सीमासंकोचमायाति वह्नौ चर्म इवाहितम् ।
स्थिते यस्मिंत्स तु त्याज्यो भृत्यो राज्य समीहता ।।102
तथा श्रृंगालो*यमिति मन्यमानेन स्वामिना यदि ममोपरि अवज्ञा क्रियते तदपि अयुक्तम् । उक्तंच यत: ---
कौशेयं कृमिजं सुवर्णमुपलाद् दूर्वापि गोरोमत: ।
पंकात्तामरसं शशांक उद्घेरिन्द वरं गोमयात् ।
काष्ठादग्निरहे: फलादपि मणिर्गोपित्ततो रोचना ।
प्राकाश्य स्वगुणोदयेन गुणिनो गच्छन्ति किं जन्मना ।।103
मूषिका गृहजाता*पि हन्तव्या स्वापकारिणी ।
भक्ष्येप्रदानैर्मार्जारो हितकृत्प्रार्थ्यते जनै: ।।104
एरण्डभिण्डार्कनलै: प्रभूतेरपि संचितै: ।
दारुकृत्य यथा नास्ति तथैवाज्ञै: प्रयोजनम् ।। 105
किं भक्तेनासमर्थेन किं शक्तेनोपकारिणा ।
भक्तं शाक्तं च मां राजन् नावज्ञातुत्वमर्हसि ।।106
पिंगलक आह - भवतु एवं तावत् । असमर्थ सर्मथो वा चिरन्तनस्त्वमस्माकं मन्त्रिपुत्रस्तद्विश्रब्धं ब्रूहि यत् किंचिद्वतुकाम:,
दमनक आह 'देव। विज्ञाप्य किंचिदस्ति'
पिंगलक आह - 'तन्निवेदय अभिपेतम्'
सो*ब्रवीत् --
अपि स्वल्पकार्य यत्भवेत्पृथिवीपते ।
तन्न वाच्यं सभामध्ये प्रोवचेद बृहस्पति: ।।107
षट्कर्णो भिद्यते मन्त्रच्चतुष्कर्ण: स्थिरो भवेत् ।
तस्मात्सर्व प्रयत्नेन षट्कर्ण वर्जयेत्सुधी: ।।108
अथ पिंगलकाभिप्रायज्ञा व्याघ्रद्वीपिवृकपुर: सरा: सर्वे*पि तद्वच: समाकर्ण्य संसदि तत्क्षणादेव दूरीभूता: । ततश्च दमनक आह -- उदकग्रहणार्थ प्रवृत्तस्य स्वामिन: किमिह निवृत्यावस्थानम् ।
पिंगलक आह - सविलक्षस्मितम् । न किंचिदपि ।
सो*ब्रवीत - देव । यदि अनाख्येय तत्तिष्ठतु । उक्तं च --
दारेषु किंचित्स्वज्ञेषु किंचिद्गम्य वयस्येषु सुतेषु किंचित्
युक्तं न वा युक्तमिदं विचिन्त्य वदेद्विपश्चिन्महतो*नुरोधात् ।।109
तच्छ्रुत्वापिंगलकस्चिन्तयामास - योग्यो*यं दृश्यते । तत कथयामि एतस्य अग्रे आत्मनो*भिप्रायम् । उक्तं च --
सुहृदि निरन्तरचित्ते गुणवति भृत्ये*नुवर्तिनि कलत्रे ।
स्वामिनि सोहृदयुक्ते निवेद्य दु:खं सुखी भवति ।। 110
'भो दमनक । श्रृणोषि शब्द दूरात् महान्तम् ॽ
सो*ब्रवीत् - स्वामिन् श्रृणोमि, तत: किम् ॽ
पिंगलक आह - भद्र । अहमस्माद्वनाद्गन्तुमिच्छामि ।
दमनक आह - कस्मात्
पिंगलक आह - यतो*द्य अस्मद्वने किमपि अपूर्व सत्वं प्रविष्टं यस्य अयं महाशब्द: श्रूयते । तस्य च शब्दानुरूपेण पराक्रमेण भाव्यमिति ।
दमनक आह - येन् शब्दमात्रादपि भयमुपगत: स्वामी तदपि अयुक्तम् । उक्तं च --
अम्भसा भिद्यते सेतुस्तथा मन्त्रो*प्यरक्षित: ।
पैशुन्याद्भिद्यते स्नेहो विद्यते वाग्भिरातुर: ।।111
तन्न युक्त स्वामिन: पूर्वोपार्जित वने त्यक्तुम् । यतो भरीवेणुवीणामृदंगतालपटहशंखकाहलादिभेदेन शब्दा अनेकविधा भवन्ति । तन्न केवलाच्छब्दमात्रापि भेतव्यम् । उक्तं च --
अत्युत्कटे च रौद्रे च शत्रौ प्राप्ते च हीयते ।
धैर्य यस्य महीनाथ न स याति पराभवम् ।।112
दर्शितभये*पि धातरि धैर्यध्वंसो भवेन्न धीराणाम्
शोषितसरसि निदाघे नितरामेवोद्धत: सिन्धु: ।।113
यस्य न विषाद: सम्पदि हर्षो रणे न भीरुत्वम्
तं भुवनत्रयतिलकं जनयति जननो सुत विरलम् ।।114
शक्ति वैकल्पनम्रस्य नि:सारत्वाल्लधीयस: ।
जन्मिनो मानहीनस्य तृणस्य च समागति: ।।115
अन्यप्रतापमासाद्ययो दृढत्व न गच्छति ।
जातुजाभरणस्येव रूपेणापि हि तस्य किम् ।।116
तदेव ज्ञात्वा स्वामिना धैर्य्योविष्टम्भ: कार्य: । न शब्दमात्रा दुभेतव्यम् । उक्तं च --
पूर्वमेव मया ज्ञातं पूर्णमेतद्धि मेदसा ।
अनुप्रविश्य विज्ञात तावच्चर्म च दारु च ।।117
पिंगलक आह - 'कथमेतत् ?'
सो*ब्रवीत् ----
इति

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥
(~15 min.)
अत्र श्रवणार्थम् अथवा Download कृते ।
गते सप्ताहे अमेरिकायाम् memorial day निमित्तीकृत्य दिनत्रयस्य विरामः आसीत् । वस्तुतः एतत् दिनं ग्रीष्मकालस्य आरम्भः इति गणयितुं शक्यम् । दिनद्वयपर्यन्तं भ्रमणार्थं कालिफोर्निया राज्ये विद्यमानम् Kings Canyon राष्ट्रियोपवनम् अगच्छम् । शनिवासरे अपराह्णे लास् अन्जेलिस् विमानस्थानकं प्राप्य ततः पञ्चघण्टात्मकप्रयाणे प्रवृत्तः उपवनं प्रति । सायं पञ्चवादनं परितः उपवनं प्राविशम् ।
मार्गे किञ्चित् विरामार्थं स्तोकं विरम्य …
प्रथमम् General Grant Grove गत्वा प्रांशून् वृक्षान् अपश्यम् । पतितवृक्षस्य गर्भे च अचलम् !
तदनु Cedar Grove अतिक्रम्य कस्मिंश्चित् वनवासस्थले निद्राणवान् । भानुवासरे प्रातः पञ्चवादने एव उत्थाय वनभ्रमणे पादार्पणमकरवम् । यतः ऊनविंशतिः मैलिपरिमितं चलनम् अष्टसु घण्टासु समाप्य पुनः विमानस्थानकं प्रति निर्गन्तव्यमासीत् । भानुवासरे रात्रावेव मम प्रत्यागमनं नियोजितम् ।
तत्र Paradise valley वनवीथिकया Upper paradise valley प्रति प्रातिष्ठे । पादोनपञ्चमैलि यावत् दूरे मिस्ट् नाम्ना जलपातं प्राप्तवान् ।
अचिरेण पुनः नाककन्दरं प्रति पथिकोभवम् ।
मिस्ट् जलपातात् परिश्रमः करणीयः नाककन्दरं प्राप्तुम्, औन्नत्यात् । प्राप्य रम्ये तस्मिन् प्रदेशे चलनस्य फलमिव दृष्टवान् ।
अथ चतस्रः घण्टाः यावत् पद्भ्यां चलित्वा upper Paradise आसाद्य निवर्तनीयमिति अनिच्छन्नपि कृतमनस्कः प्रत्यागच्छामि स्म ।
एवमूनविंशतिमैलि यावद्वनविहारं समाप्य कथञ्चित् शक्तिं सम्पाद्य अपराह्णे विमानस्थानकं प्रति मार्गारूढोभवम् ।


text:
TBD.
अचि इत्यनुवर्तते. अवर्णात् परो यो ऽच् च पूर्वो यो ऽवर्णः तयोः पूर्वपरयोः अवर्णाचोः स्थाने एको गुण आदेशो भवति. तवेदम्. खट्वेन्द्रः. मालेन्द्रः. तवेहते. खट्वेहते. तवोदकम्. खट्वोदकम्. तवर्श्यः. खट्वर्श्यः. तवल्कारः. खट्वल्कारः. लृकारस्य स्थाने यो ऽने यो ऽण् तस्य लप्रत्वम् इष्यते.
TBD.
27 अवर्णादचि परे पूर्वपरयोरेको गुण आदेशः स्यात्. उपेन्द्रः. गङ्गोदकम्..
70 आद्गुणः। आदिति पञ्चमी नतु तपरकरणम्। एकः पूर्वपरयोरित्यधिकृतम्। तदाह- अवर्णादचीत्यादिना। उपेन्द्र इति। उप-इन्द्र इति स्थिते पकारादकारस्य तस्मादिकारस्य च पूर्वपरयोः कण्ठतालुस्थानकयोस्तथाविध एको गुण एकारः, आन्तरतम्यात्। अथ ?प्रत्याहारेषु स्ववाच्यवाच्येषूक्तां लक्षणां स्मारयितुं दीर्घविषयोदाहरणमाह-रमेश इति। रमा-ईश इति स्थिते आकारस्य ईकारस्य च स्थाने पूर्ववदेको गुण एकारः। गङ्गोदकमिति। गङ्गा-उदकमिति स्थिते आकारस्य उकारस्य च कण्ठोष्टस्थानकयोस्तथाविध एको गुण ओकारः। कृष्णर्द्धिरित्यत्र कृष्ण ऋद्धिरिति स्थिते आद्गुण इति प्राप्तम्। अत्र अकार ऋकारश्चेति द्वौ स्थानिनौ। तयोरकार एकार ओकारश्चेति त्रयोऽपि गुणः प्रसक्ताः, अकारेण तेषां कण्ठस्थानसाम्याऽविशेषात्।
–
[अवर्ण] + [अच् !एच् ] > { गुणः एकादेशः }
3) आद्गुणः 6-1-87
वृत्ति: अवर्णात् परो योऽच् , अचि च पूर्वो योऽवर्णः , तयोः पूर्वपरयोरवर्णाचोः स्थान एको गुण आदेशो भवति । In place of a preceding अवर्ण: letter (अकार: or आकार:) and a following अच् letter, there is a single substitute of a गुण: letter (“अ”, “ए”, “ओ”)। Note: “अ”, “ए” and “ओ” get the गुण-सञ्ज्ञा by the सूत्रम् 1-1-2 अदेङ् गुणः।
गीतासु उदाहरणम् – श्लोकः bg11-20
तव + इदम् = तवेदम्


text:
Gyan – Mohan MV
Valmiki Ramayanam Mohanji Session #12 Sarga 6
Valmiki Ramayanam Mohanji Session #11 Sarga 6
Ramayanam Mohanji Session #10
Valmiki Ramayanam Session #10 Sarga 5 Ayodhya Varnanam
Ramayanam Mohanji Session #9
(Video) Hastamalakeeyam anvaya
।। हस्तामलक–स्तोत्रम् ।। हस्तामलकम् ।। हस्तामलकीयम् ।।
- हस्तामलकम्
- हस्तामलकम् = हस्तामलकस्य इदम् (तद्धितः)
- हस्तामलकः = हस्तामलकम् इव ज्ञानं यस्य सः
- हस्तामलकम् = हस्ते आमलकः
- हस्तामलकीयम् = हस्तामलकस्य इयम्
- हस्तामलकः = हस्तामलकम् इव ज्ञानं यस्य सः
- हस्तामलकम् = हस्तामलकस्य इदम् (तद्धितः)
Review pending – Pl. come back later to nivedita2015.wordpress.com for the updated version.
आचार्य उवाच ।
कस्त्वं शिशो कस्य कुतोऽसि गन्ता किं नाम ते त्वं कुत आगतोऽसि ।
एतन्मयोक्तं वद चार्भक त्वं मत्प्रीतये प्रीति विवर्धनोऽसि ।।१।।
पदच्छेदः
कः त्वम् शिशो कस्य कुतः असि गन्ता किम् नाम ते त्वम् कुतः आगतः असि ।
एतत् मया उक्तम् वद च अर्भक त्वं मत्प्रीतये प्रीतिविवर्धनः असि ।
अन्वयः
हे शिशो | त्वं कः (असि) | (त्वं) कस्य (असि) | कुतः गन्ता असि | ते नाम किम् | त्वं कुतः आगतः असि । एतत् मया उक्तम् | (त्वम् उत्तरं) मत्प्रीतये वद | हे अर्भक | त्वं प्रीतिविवर्धनः च असि ।
आकाङ्क्षा
- हे शिशो |
- त्वं कः (असि) |
- (त्वं) कस्य (असि) |
- कुतः गन्ता असि |
- ते नाम किम् |
- त्वं कुतः आगतः असि ।
- एतत् मया उक्तम् |
- (त्वम् उत्तरं) मत्प्रीतये वद |
- हे अर्भक |
- त्वं प्रीतिविवर्धनः च असि ।
पदार्थः
- अर्भकः = बालकः
- कुतः गन्ता असि = कस्मात् कारणात् गन्ता असि
हस्तामलक उवाच ।
नाहं मनुष्यो न च देव-यक्षौ न ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राः ।
न ब्रह्मचारी न गृही वनस्थो भिक्षुर्न चाहं निजबोधरूपः ।।२।।
पदच्छेदः
न अहम् मनुष्यः न च देव-यक्षौ न ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राः ।
न ब्रह्मचारी न गृही वनस्थः भिक्षुः न च अहम् निज-बोध-रूपः ।
अन्वयः
अहं मनुष्यः न अस्मि | अहं देव-यक्षौ च न अस्मि | ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राः न । ब्रह्मचारी न | गृही न | वनस्थः न | भिक्षुः च न | अहं निज-बोध-रूपः अस्मि ।
आकाङ्क्षा
- अहं मनुष्यः न अस्मि |
- अहं देव-यक्षौ च न अस्मि |
- अहं ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राःन अस्मि ।
- अहं ब्रह्मचारी न अस्मि |
- अहं गृही न अस्मि |
- अहं वनस्थः न अस्मि |
- अहं भिक्षुः च न अस्मि |
- अहं निज-बोध-रूपः अस्मि ।
पदार्थः
- निज-बोध-रूपः – स्वयंप्रकाशरूपः ; निज.. = स्वयम् , बोधः = ज्ञानम्
निमित्तं मनश्चक्षुरादिप्रवृत्तौ निरस्ताखिलोपाधिराकाशकल्पः ।
रविर्लोकचेष्टानिमित्तं यथा यः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।३।।
पदच्छेदः
निमित्तं मनस्-चक्षुर्-आदि-प्रवृत्तौ निरस्त-अखिल-उपाधिः आकाश-कल्पः ।
रविः लोक-चेष्टा-निमित्तं यथा यः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
अन्वयः
यथा रविः लोक-चेष्टा-निमित्तं (तथा) यः मनस्-चक्षुर्-आदि-प्रवृत्तौ निमित्तं सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः, आकाश-कल्पः निरस्त-अखिल-उपाधिः (च) आत्मा अहम् अस्मि |
आकाङ्क्षा
- निमित्तं भवति
- कस्मिन् विषये ? मनस्-चक्षुर्-आदि-प्रवृत्तौ [ प्रवृत्तौ – प्रवृत्ति स्त्री. सप्. एक. ]
- कः? यः
- कथमिव निमित्तं भवति ? यथा रविः लोक-चेष्टा-निमित्तं तथा
- यः एतादृशं निमित्तं भवति सः कः ? स: अहम् अस्मि
- कः अहम? आत्मा
- कीदृशः आत्मा ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः
- पुनः कीदृशः आत्मा ? निरस्त-अखिल-उपाधिः – devoid of all limiting adjuncts
- यदा निरस्त-अखिल-उपाधिः भवति तदा कथं भवति ? आकाश-कल्पः
- कः अहम? आत्मा
पदार्थः
- मनस्-चक्षुः-आदि = ज्ञानेन्द्रियाणि
- निमित्तम् = कारणम्
- निरस्त-अखिल-उपाधिः = स्तूल-सूक्ष्म-कारण-शारीरातीतः
- निरस्त = [ निर् + अस् “अस भुवी” + क्तप्रत्ययः] अतीतः
- आकाश-कल्पः = आकाश-तुल्यः
- नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः which is of the nature of eternal consciousness; i.e., that which is ever present and ever available
- उपलब्धि = उपलभ्यमानम्
- नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः = सत्स्वरूपः (सत्-चित्-आनन्दे विद्यमानं सत्)
श्लोकस्य सारः “अहं साक्षी” |
I am that presence which lends itself to all activities without being involved in them, just as even in space – everything is accommodated in space and still space is free from all attributes.
यमग्न्युष्णवन्नित्यबोधस्वरूपं मनश्चक्षुरादीन्यबोधात्मकानि ।
प्रवर्तन्त आश्रित्य निष्कम्पमेकं स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।४।।
पदच्छेदः
यम् अग्नि-उष्णवत् नित्य-बोध-स्वरूपं मनस्-चक्षुर्-आदीनि अबोध-आत्मकानि ।
प्रवर्तन्ते आश्रित्य निष्कम्पम् एकम् सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
अन्वयः
यम् आश्रित्य अबोधात्मकानि मनस्-चक्षुः-आदीनि प्रवर्तन्ते अग्नि-उष्णवत् नित्य-बोध-स्वरूपं नि:+कम्पम् एकम् सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः आत्मा अहम् अस्मि |
आकाङ्क्षा
- प्रवर्तन्ते
- कथमिव ? अग्नि-उष्णवत्
- कानि ? मनस्-चक्षुः-आदीनि
- कीदृशानि ? अबोधात्मकानि
- किं कृत्वा ? आश्रित्य
- कम् आश्रित्य ? यम्
- यम् आश्रित्य प्रवर्तन्ते सः कः ? सः अहम्
- सः अहंकः ? आत्मा
- कीदृशः आत्मा ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः
- सः अहंकः ? आत्मा
पदार्थः
- अबोधात्मकानि = [हेतु-गर्भ-विशेषणम्] | मनस्-चक्षुः-आदीनि अबोधात्मकत्वात् प्रवर्तन्ते |
- बोदात्मकम् = ज्ञानस्वरूपम्
- निष्कम्पम् = निस्+कम्पम् = कम्परहितम् / अचलम्
श्लोकस्य सारः “अहम् अधिष्ठानम्” | मनश्चक्षुरादिनां स्वातन्त्र्यं नास्ति |
मुखाभासको दर्पणे दृश्यमानो मुखत्वात् पृथक्त्वेन नैवास्ति वस्तु ।
चिदाभासको धीषु जीवोऽपि तद्वत् स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।५।।
पदच्छेदः
मुखाभासकः दर्पणे दृश्यमानः मुखत्वात् पृथक्त्वेन न एव अस्ति वस्तु ।
चिदाभासकः धीषु जीवः अपि तत्-वत् सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
अन्वयः
दर्पणे दृश्यमानः मुख-आभासकः मुखत्वात् पृथक्त्वेन वस्तु न एव अस्ति । धीषु दृश्यमानः चिदाभासकः जीवः अपि तत्-वत् पृथक्त्वेन वस्तु न एव अस्ति । सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः आत्मा अहम् अस्मि |
आकाङ्क्षा
- न एव अस्ति ।
- कथम् ? पृथक्त्वेन
- कस्मात् पृथक्त्वेन ? मुखत्वात्
- कः ? मुख-आभासकः
- कथम्भूतः मुख-आभासकः ? दृश्यमानः
- कुत्र दृश्यमानः ? दर्पणे
- तत्-वत् किम् ? तत्-वत् न एव अस्ति
- कथम्भूतं न अस्ति ? वस्तु
- कीदृशं वस्तु न अस्ति? पृथक्त्वेन
- कः ? जीवः अपि
- कीदृशः जीवः ? चिदाभासकः
- पुनः कीदृशः जीवः ? दृश्यमानः
- कुत्र दृश्यमानः ? धीषु
- यः तत्-वत् न एव अस्ति सः कः? सः अहम्
- सः अहंकः ? आत्मा
- कीदृशः आत्मा ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः
- सः अहंकः ? आत्मा
- कथम्भूतं न अस्ति ? वस्तु
- कथम्भूतः मुख-आभासकः ? दृश्यमानः
- कथम् ? पृथक्त्वेन
पदार्थः
- आभासकः / आभासः = प्रतिबिम्बम् |
- धीः = सुक्ष्मशरीरः
- जीवः= अत्र आत्मा नास्ति | सूक्ष्म-शरीरः चिदासः च |
श्लोकस्य सारः “चिदाभासकः मित्या”
यथा दर्पणाभाव आभासहानौ मुखं विद्यते कल्पनाहीनमेकम् ।
तथा धीवियोगे निराभासको यः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।६।।
पदच्छेदः
यथा दर्पण-अभावे आभासहानौ मुखं विद्यते कल्पना-हीनम् एकम् ।
तथा धी-वियोगे निराभासकः यः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
अन्वयः
यथा दर्पण-अभावे आभासहानौ कल्पना-हीनम् एकं मुखं विद्यते, तथा धी-वियोगे निराभासकः यः विद्यते, सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः आत्मा अहम् अस्मि |
आकाङ्क्षा
- विद्यते
- किं विद्यते ? मुखम्
- कीदृशं मुखम् ? एकम्
- पुनः कीदृशं मुखम् ? कल्पना-हीनम्
- कदा ? दर्पण-अभावे
- पुनः कदा ? आभासहानौ [ हानिः स्त्री. सप्. एक. ]
- यथा मुखं विद्यते तथा कः विद्यते ? निराभासकः
- कदा ? धी-वियोगे
- यः निराभासकः विद्यते सः कः ? सः अहम्
- सः अहंकः ? आत्मा
- कीदृशः आत्मा ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः
- सः अहंकः ? आत्मा
- किं विद्यते ? मुखम्
पदार्थः
- कल्पना-हीनम् = प्रतिबिम्ब-रहितम्
- आभास-हानौ = यदा आभासः न भवति
श्लोकस्य सारः “मनः मित्या”
The birth of this individual happens when there is an identification with the medium rather than the consciousness. One thinks “I am  ”.
मनश्चक्षुरादेर्वियुक्तः स्वयं यो मनश्चक्षुरादेर्मनश्चक्षुरादिः ।
मनश्चक्षुरादेरगम्यस्वरूपः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।७।।
पदच्छेदः
मनश्चक्षुरादेः वियुक्तः स्वयं यः मनश्चक्षुरादेः मनश्चक्षुरादिः ।
मनश्चक्षुरादेः अगम्य-स्वरूपः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
अन्वयः
यः मनश्चक्षुरादेः वियुक्तः, यः स्वयं मनश्चक्षुरादेः मनश्चक्षुरादिः, मनश्चक्षुरादेः अगम्य-स्वरूपः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
आकाङ्क्षा
- अस्मि
- कः? अहम्
- अहं कः अस्मि ? आत्मा
- कीदृशः आत्मा ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः
- कः आत्मा ? यः वियुक्तः सः
- कस्मात् वियुक्तः ? मनश्चक्षुरादेः
- पुनः कः आत्मा? यः मनश्चक्षुरादिः
- कस्य मनश्चक्षुरादिः ? स्वयं मनश्चक्षुरादेः
- पुनः कः आत्मा? यः अगम्य-स्वरूपः
- कस्य अगम्य-स्वरूपः ? मनश्चक्षुरादेः
पदार्थः
- वियुक्तः = तस्मात् भिन्नः
- अगम्यम् = अवगन्तुं न शक्ष्यम्
श्रोत्रस्य श्रोत्रम् इति केनोपनिषदि अपि अस्ति |
य एको विभाति स्वतः शुद्धचेताः प्रकाशस्वरूपोऽपि नानेव धीषु
शरावोदकस्थो यथा भानुरेकः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।८।।
पदच्छेदः
यः एकः विभाति स्वतः शुद्धचेताः प्रकाशस्वरूपः अपि नाना इव धीषु
शराव-उदक-स्थः यथा भानुः एकः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
अन्वयः
यथा शराव-उदक-स्थः भानुः एकः अपि नाना इव विभाति, तथा यः एकः प्रकाशस्वरूपः शुद्धचेताः धीषु एकः अपि नाना इव स्वतः विभाति सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
आकाङ्क्षा
- विभाति
- कथम् ? स्वतः
- कः ? प्रकाशस्वरूपः
- कथमिव विभाति ? एकः अपि नाना इव
- कुत्र नाना इव विभाति ? धीषु
- कीदृशः ? शुद्धचेताः[ चेतः – चेतस् इति नपुंसकलिङ्गः | बहुव्रीहि-समासान्ते शुद्धचेतस् इति सकारान्तः पुल्लिङ्गः प्रथमाविभक्तिः एकवचनम् ]
- कथं एकः अपि नाना इव विभाति ? यथा भानुः विभाति
- कीदृशः भानुः ? शराव-उदक-स्थः
- यः प्रकाशस्वरूपः विभाति सः कः? सः अहम्
- सः अहंकः ? आत्मा
- कीदृशः ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः
पदार्थः
- शुद्धचेताः = प्रज्ञानघनः , ज्ञानस्वरूपी
- शरावम् = पात्रम्
श्लोकस्य सारः – आत्मा एकः, अद्वैतः | नाना इव भाति | आत्मानं ज्ञातुं किमपि अन्यवस्तुनः आवश्यकता नास्ति | सः स्वप्रकाशः |
शरावम् ~= स्थूलशरीरः उदकम् ~= सुक्ष्मशरीरः; भानुः ~= आत्मा ; बिम्बम् ~= चिदाभासः ;
Notes from Swamini Swatmavidyanandaji’s lectures:
In the olden days, people were busy with the nitya and naimittika karma that there was no time for raagah and dveshah to make an appearance. Their minds were purified by these acts. So as time passed by, the agnihotra karma reduced and people started doing worship at the temples. When a lot of people come together, it encourages and becomes an inspiration for bhakti. The spirit of worship is to give up. तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसा अनाशकेन [The BrihadAraNyaka upaniShad* (4.4.22)]
The whole crux of the vedantic life is to drop those strong preferences (Raaga and Dvesha) by doing what needs to be done rather than doing what one wants to do. “I dedicate the likes and dislikes at the altar of Bhagavan and I do all that is required to be done. I accept the outcome whether favourable and not as a Prasad from Bhagavan” – should be the attitude. …. One should train oneself, observe and be alert to the purpose of one’s life and stick to it. That is svadharma.
यथाऽनेकचक्षुःप्रकाशो रविर्न क्रमेण प्रकाशीकरोति प्रकाश्यम् ।
अनेका धियो यस्तथैकः प्रबोधः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।९।।
पदच्छेदः
यथा अनेक-चक्षुः-प्रकाशः रविः न क्रमेण प्रकाशी-करोति प्रकाश्यम् ।
अनेकाः धियः यः तथा एकः प्रबोधः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
अन्वयः
यथा अनेक-चक्षुः-प्रकाशः रविः प्रकाश्यं क्रमेण न प्रकाशी-करोति, तथा यः एकः प्रबोधः अनेकाः धियः न क्रमेण प्रकाशी-करोति, सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
आकाङ्क्षा
- प्रकाशी-करोति
- कथम् ? न क्रमेण
- कः ? प्रबोधः
- कीदृशः ? एकः
- काः (कर्मपदम्) प्रकाशी-करोति ? धियः
- काः धियः ? अनेकाः
- कथमिव ? यथा रविः न क्रमेण प्रकाशी-करोति तथा
- कीदृशः रविः प्रकाशी-करोति? अनेक-चक्षुः-प्रकाशः
- किं प्रकाशी-करोति ? प्रकाश्यम्
- यः प्रकाशी-करोति सः कः? सः अहम्
- सः अहंकः ? आत्मा
- कीदृशः ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः
पदार्थः
- प्रकाशीकरोति — अप्रकाशं प्रकाशं करोति इति | च्विप्रत्ययः अभूततद्भावार्थकः भवति अर्थात् यद् वस्तु पूर्वम् तस्मिन् रूपे नासीत् किन्तु सम्प्रति परिवर्तितम् रूपम् धारयति तस्य बोधाय च्विप्रत्ययः प्रयुज्यते।
श्लोकस्य सारः “आत्मा ज्योतिषां ज्योतिः”
विवस्वत-प्रभातं यथा रूपमक्षं प्रगृह्णाति नाभातमेवं विवस्वान् ।
यदाभात आभासयत्यक्षमेकः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा।।१०।।
पदच्छेदः
विवस्वत-प्रभातम् यथा रूपम् अक्षम् प्रगृह्णाति न आभातम् एवं विवस्वान् ।
यत्-आभातः आभासयति अक्षम् एकः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
अन्वयः
यथा अक्षं विवस्वत-प्रभातं रूपं प्रगृह्णाति, न आभातम्, एवं यदाभातः एकः विवस्वान् अक्षम् आभासयति सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
आकाङ्क्षा
- अक्षम् प्रगृह्णाति
- किं प्रगृह्णाति ? रूपम्
- कीदृशं रूपम् प्रगृह्णाति? विवस्वत-प्रभातम्
- अक्षम् न प्रगृह्णाति
- किं प्रगृह्णाति ? रूपम्
- कीदृशं रूपम् न प्रगृह्णाति ? आभातम्
- तथा किम् ? एवम् आभासयति
- किम् आभासयति ? अक्षम्
- कः आभासयति ? विवस्वान्
- कीदृशः विवस्वान् ? एकः
- पुनः कीदृशः विवस्वान् ? यदाभातः
- यस्मात् विवस्वान् आभातः सः कः? यदाभातः सः अहम्
- सः अहंकः ? आत्मा
- कीदृशः ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः
- किं प्रगृह्णाति ? रूपम्
- किं प्रगृह्णाति ? रूपम्
पदार्थः
- यदाभातः = येन आभातः, येन आत्मना आभातः
श्लोकस्य सारः “आत्मा मनः प्रकाशयति” |
यथा सूर्य एकोऽप्स्वनेकश्चलासु स्थिरास्वप्यनन्वग्विभाव्यस्वरूपः
चलासु प्रभिन्नासुधीष्वेवमेकः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।११।।
पदच्छेदः
यथा सूर्यः एकः अप्सु अनेकः चलासु स्थिरासु अपि अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः
चलासु प्रभिन्नासु धीषु एवम् एकः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
अन्वयः
यथा एकः सूर्यः चलासु स्थिरासु (च) अप्सु अनेकः अपि अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः एवम् एकः प्रभिन्नासु चलासु सुधीषु अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
आकाङ्क्षा
- अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः अस्ति
- कः ? सूर्यः
- कीदृशः ? एकः
- कथम्भुतः अपि ? अनेकः अपि
- कुत्र अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः ? अप्सु [ अप् स्त्री. सप्. (नित्य) बहु. ]
- कीदृशीसु ? स्थिरासु
- अथवा कीदृशीसु ? चलासु
- यथा अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः एवं कः ? एवम् एकः अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः
- कुत्र अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः ? सुधीषु
- कीदृशीसु ? चलासु
- पुनः कीदृशीसु सुधीषु ? प्रभिन्नासु
- यः एवम् अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः सः कः ? सः अहम्
- सः अहंकः ? आत्मा
- कीदृशः ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः
- कुत्र अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः ? सुधीषु
- कः ? सूर्यः
पदार्थः
- अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः
- विभाव्यम् = चिन्तनीयम्
- अनन्वक् = न अन्वक् | न स्पृष्टम्
- अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः = अनन्वग्त्वेन विभाव्यं स्वरूपं यस्य सः
श्लोकस्य सारः “उपाधेः धर्म आत्मानं न“
घनच्छन्नदृष्टिर्घनच्छन्नमर्कम् यथा निष्प्रभं मन्यते चातिमूढः ।
तथा बद्धवद्भाति यो मूढदृष्टेः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।१२।।
पदच्छेदः
घनच्छन्न-दृष्टिः घनच्छन्नम् अर्कम् यथा निष्प्रभं मन्यते च अतिमूढः ।
तथा बद्धवत् भाति यः मूढ-दृष्टेः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
अन्वयः
यथा घनच्छन्न-दृष्टिः अतिमूढः अर्कं घनच्छन्नं निष्प्रभं च मन्यते, तथा यः मूढ-दृष्टेः (दृष्ट्या) बद्धवत् भाति, सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
आकाङ्क्षा
- मन्यते
- कः ? अतिमूढः
- कीदृशः ? घनच्छन्न-दृष्टिः
- कम् ? अर्कम्
- कथम्भूतमिति मन्यते ? घनच्छन्नम्
- पुनः कथम्भूतमिति मन्यते ? निष्प्रभं च
- यथा अतिमूढः मन्यते तथा किं भवति? भाति
- कः ? यः
- कथं भाति ? बद्धवत्
- कया भाति ? (दृष्ट्या)
- कस्याः दृष्ट्या ? मूढ-दृष्टेः
- यः बद्धवत् भाति सः कः ? सः अहम्
- सः अहंकः ? आत्मा
- कीदृशः ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः
- कः ? अतिमूढः
पदार्थः
- घनच्छन्न-दृष्टिः = धनेन मेघेन च्छन्नम् आच्छन्ना दृष्टिः यस्य सः |
श्लोकस्य सारः “अविद्या आत्मानम् आच्छन्नं न करोति” इति बन्दस्य मित्यत्त्वम् |
समस्तेषु वस्तुष्वनुस्यूतमेकं समस्तानि वस्तूनि यन्न स्पृशन्ति ।
वियद्वत्सदा शुद्धमच्छस्वरूपं स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।१३।।
पदच्छेदः
समस्तेषु वस्तुषु अनुस्यूतम् एकम् समस्तानि वस्तूनि यम् न स्पृशन्ति ।
वियद्वत् सदा शुद्धम् अच्छ-स्वरूपम् सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
अन्वयः
समस्तेषु वस्तुषु अनुस्यूतम् एकम् | समस्तानि वस्तूनि यम् न स्पृशन्ति, (तदेकं) वियद्वत् सदा शुद्धम् अच्छ-स्वरूपम् | सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
आकाङ्क्षा
- एकम् अस्ति
- कीदृशम् ? अनुस्यूतम्
- कुत्र ? वस्तुषु
- किदृशेषु वस्तुषु ? समस्तेषु
- न स्पृशन्ति
- कानि ? वस्तूनि
- कीदृशानि वस्तूनि ? समस्तानि
- कं न स्पृशन्ति ? यम्
- कानि ? वस्तूनि
- यं न स्पृशन्ति तद् किम् ? तदेकं
- तद् कीदृशम् ? शुद्धम्
- पुनः तद् कीदृशम् ? अच्छ-स्वरूपम्
- कदा शुद्धम् अच्छ-स्वरूपं च ? सदा
- अस्मि
- कः? अहम्
- अहं कः अस्मि ? आत्मा
- कीदृशः आत्मा ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः
- कुत्र ? वस्तुषु
- कीदृशम् ? अनुस्यूतम्
पदार्थः
- अनुस्यूतम् = व्याप्तम्
- वियद्वत् = आकाशवत्
- अच्छ-स्वरूपम् = अमृत-स्वरूपम्
श्लोकस्य सारः “आत्मा असङ्गः” |
उपाधौ यथा भेदता सन्मणीनां तथा भेदता बुद्धिभेदेषु तेऽपि ।
यथा चन्द्रिकाणां जले चञ्चलत्वं तथा चञ्चलत्वं तवापीह विष्णो ।।१४।।
पदच्छेदः
उपाधौ यथा भेदता सन्मणीनाम् तथा भेदता बुद्धि-भेदेषु ते अपि ।
यथा चन्द्रिकाणां जले चञ्चलत्वम् तथा चञ्चलत्वम् तव अपि इह विष्णो ।
अन्वयः
यथा उपाधौ सन्मणीनां भेदता तथा ते अपि बुद्धि-भेदेषु भेदता | यथा जले चन्द्रिकाणां चञ्चलत्वं तथा इह तव अपि चञ्चलत्वम् | हे विष्णो |
आकाङ्क्षा
- भेदता भवति
- केषाम् ? सन्मणीनाम्
- कुत्र ? उपाधौ
- यथा सन्मणीनां भेदता तथा किम् अस्ति ? भेदता अस्ति
- कस्य ? ते अपि
- कुत्र ? बुद्धि-भेदेषु
- चञ्चलत्वम् अस्ति
- कासाम् ? चन्द्रिकाणाम्
- कुत्र ? जले
- यथा चन्द्रिकाणां चञ्चलत्वम् अस्ति तथा किमस्ति ? चञ्चलत्वम् अस्ति
- कस्य ? तव अपि
- कुत्र ? इह
- हे विष्णो
पदार्थः
- विष्णुः = सर्वव्यापि
- सन्मणी = स्फटिकः
।। इति श्रीमद् शङ्कराचार्यकृत हस्तामलकसंवादस्तोत्रं संपूर्णम् ।।
- References:
- हस्तामलकस्तोत्रम् – विकिस्रोतः – मुख्यपृष्ठम् https://sa.wikisource.org/wiki/हस्तामलकस्तोत्रम्
- English article with word to word meaning
- Hastamalakiyam by Sri Swamini Svatmavidyanandaji, Eugene, USA
- Hastamalakiyam by Swami Guruparananda in Tamil
- Hastamalakeeyam (Tamil) – Nochur Sri Venkataraman
- Hastamalakiyam Chanting – Swami Atmananda
- Ramana Maharshi’s poem in Tamil and explanation