text:
हळेबीडु
हळेबीडु (Halebidu)कर्णाटकराज्यस्य हासनमण्डले विद्यमानं प्रसिद्धं प्रेक्षणीयस्थानम् । एषा नगरी होय्सलराजानां राजधानी आसीत् । आदौ सोसेवूरु इति नाम आसीत् । ततः द्वारावती द्वारसमुद्रं हळेबीडु इति नाम प्राप्तमस्ति । एकादशशतकतः १४ शतकपर्यन्तं होय्सळानां राजधानी एषा नगरी वैभवेण दुर्गराजगृहादिभिः पूर्णा आसीत् । होय्सळेश्वरदेवालयः महोन्नतः द्विकूटदेवालयः अस्ति । नक्षत्राकारे आधाराङ्णे पूर्वाभिमुखम् अयं देवालयः शिलया निर्मितः अस्ति ।
परिचयः[सम्पादयतु]
पूर्वम् एतत् द्वारसमुद्रं, दोरसमुद्रम् इत्यादिभिः नामभिः प्रसिद्धं होय्सळानां राजधानी आसीत् । होय्सळराजानः साहित्यपोषकाः कलाराधकाः च आसन् । ते राजानः धार्मिकश्रद्धावन्तः कलासक्ताः इति कारणेन अनेकदेवालयान् निर्मितवन्तः । तेषां प्रोत्साहेन जडवस्तुनि पुष्पविकसनमिव सौन्दर्यदर्शनम् अभवत् इत्यस्य हळेबीडु एकं प्रत्यक्षम् उदाहरणम् अस्ति ।
होय्सळराजैः निर्मिते ८.९कि.मी.मिते दीर्घे दुर्गे प्रति १८० पादपरिमिते स्थले एकं दर्शनगोपुरम् अस्ति । दुर्गस्य चत्वारि द्वाराणि सन्ति । किन्तु सर्वाणि महम्मदीयानाम् आक्रमणैः नष्टाणि अभवन् ।
इदानीं राजधान्यां होय्सळेश्वरदेवालयः शान्तलेश्वरदेवालयः च स्तः । द्वयोः देवालययोः सङ्गमस्थानं नक्षत्राकारके पञ्चपादपरिमितोन्नते आधारप्राङ्गणे अस्ति । देवालयौ पूर्वाभिमुखौ । पुर्वदिशि द्वारद्वयम् । उत्तरे दक्षिणे च एकैकम् द्वारमस्ति । मध्ये भवनमस्ति नवरङ्गादन्तः गर्भगृहे होय्सळेश्वरशान्तलेश्वरयोः लिङ्गे स्तः । नवरङ्गे सुन्दरशिल्पानि सन्ति । उपरितन शिल्पाच्छादने भुवनेश्वरीचित्राणि सन्ति । स्तम्भेषु भित्तिषु शिल्पानि सन्ति । प्रशान्तं मन्दिरम् अस्ति एतत् । अत्र शिवलिङ्गयोः दर्शनेनैव हि मनसः सन्तोषः भवति । पुरतः नन्दीश्वरौ विराजेते । विशाले उन्नते सुन्दरे मण्डपे नन्दीश्वरौ स्तः ।
अत्र देवालयस्य बहिर्भागे भित्तिषु अनेकस्तराः सन्ति । अष्टपङ्क्तिषु विविधानि शिल्पानि सन्ति । अनेकानि सूक्ष्मसंवेदिचित्राणि अपूर्वाणि शिलासु रूपितानि सन्ति । चित्रपट्टिकासु सिंहपङ्किः गजपङ्क्तिः, लताविन्यासाः, उष्ट्रानां पाड्क्तिः, अश्वानां पाङ्क्तिः , लताः च सन्ति ।
अन्यस्मिन् शिलास्तरे रामायण-महाभारत-भागवत- पुराणादीनां कथाचित्रणं सुन्दरतया उत्कीर्णम् अस्ति । तेषु प्रह्लादः, बलिः, समुद्रमथनं, शिवपुराणकथाः हंसाः देवालयौ परितः सन्ति । एषा पाङ्क्तिः प्रायः ६१० पादपरिमितदीर्घा अस्ति । द्विसहस्रसङ्ख्याकाः गजाः अतीवसुन्दराः सन्ति ।
देवालययोः पृष्ठभागे १६६ स्त्रीविग्रहाः, १०४ पुरुषविग्रहाः च सन्ति । विविधदेवतानां शिल्पानि अपि अत्र सन्ति । स्त्रीशिल्पेषु वस्त्रालङ्कारः, आभूषणानि, केशालङ्कारः च आधुनिकलक्षणयुक्ताः सन्ति । पुरुषाणां शिल्पेषु रथचक्राणि पादरक्षाविन्यासाः च नवीनतया चित्रिताः सन्ति ।
नन्दीमण्डपे अपि अतीव सुन्दरे स्तः । एकः मण्डपः विशालः अस्ति तत्र दशपादपरिमितोन्नतः नन्दीविग्रहः अस्ति । अन्यस्मिन् मण्डपे त्रयोदशपादपरिमितोन्नतः नन्दिविग्रहः अस्ति । तृतीयः देवालयः केदारेश्वरदेवालयः अपि दुःस्थितौ अस्ति । तत्र अष्टशतवर्षपूर्वं निर्मितं दोरसमुद्रतटाकं प्रमुखाकर्षकं स्थानमस्ति । देवालयस्य अन्तर्भागे स्तम्भेषु मदनिकाविग्रहाः सन्ति । महाम्मदीयानाम् आक्रमणानन्तरमपि श्रेष्ठाशिल्पकला मनोनन्दिनी अस्ति । पूर्वं वैभवोपेताः केदारेश्वरदेवालयः वीरभद्रदेवालयश्च भग्नावस्थायां विद्येते ।
सर्वम् इदानीं प्राच्यवस्तुसंशोधनविभागस्य वशे अस्ति । बेलूरुतः समीपे एव एतत् क्षेत्रमस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
समीपे हासन, बाणावर निस्थानके स्तः । हासनरेलनिस्थानतः २७ कि.मी । बाणावरतः ३२ कि.मी ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
- बेङ्गळूरुतः २२४ कि.मी ।
- बेलूरुतः १० कि.मी.।
- मैसूरुतः १५० कि.मी । हासनतः २७ कि.मी । बेलूरनगरे हळेबीडुनगरे च वसतिः कर्तुं शक्यते ।
Horizontal moldings in Hoysaleshvara Temple at Halebidu.jpg|होय्सळेश्वरदेवालयः
वसतिः[सम्पादयतु]
कर्णाटकसर्वकारवसतिगृहं, होटेलमयूर


c: text/html

text:
राबर्ट् कोख्
(कालः – ११. १२ .१८४३ तः २७. ०५ .१९१०)
अयं राबर्ट् कोख् (Robert koch) ब्याक्टीरियाविज्ञानस्य पितामहः । अयं राबर्ट् कोख् जर्मन्-देशस्य हानोवर् इति प्रदेशे १८४३ तमे वर्षे डिसेम्बरमासस्य ११ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । अस्य पितुः १३ पुत्रेषु अयम् अपि अन्यतमः आसीत् । अस्य पिता खनितन्त्रज्ञः आसीत् । एषः राबर्ट् कोख् बाल्यादारभ्य अपि प्रकृतिविषये आसक्तः आसीत् । १८६६ तमे वर्षे वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । अनन्तरं ५ वर्षाणि यावत् वैद्यालये कार्यम् अकरोत् । सः यदा वोल्स्टीन् प्रदेशस्य वैद्याधिकारी आसीत् तदा तत्रत्यानां मनुष्याणां रोगाणां निवारणेन सह पशुपक्षिणां रोगाणां निवारणस्य दायित्वम् अपि तस्यैव आसीत् । सः राबर्ट् कोख् तत् दायित्वद्वयम् अपि आसक्त्या श्रद्धया च निरवहत् । अग्रिमाणि दश वर्षाणि यावत् पुनः लघु लघु प्रदेशेषु कार्यं निरवहत् । किन्तु तस्य मनः प्रायोगशालायां कार्यं कर्तुम् इच्छति स्म ।
कदाचित् तस्य राबर्ट् कोखस्य जन्मदिने तस्य पत्नी तस्मै एकं सूक्ष्मदर्शकयन्त्रम् उपायनरूपेण अयच्छत् । तदेव तस्य रबर्ट् कोखस्य अमूल्यम् उपकरणम् अभवत् । सः प्रथमं तेन यन्त्रेण मृतायाः कस्याश्चित् धेनोः रक्तस्य परीक्षाम् अकरोत् । तदवसरे तेन अरोगवतां प्राणिनां शरीरे अविद्यमानं किञ्चित् वस्तु तस्मिन् रक्ते दृष्टम् । सः राबर्ट् कोख् १८९७ तमे वर्षे धेनूनां "प्लेग्”रोगस्य तथा मलेरियारोगस्य च विषये संशोधनम् अकरोत् । तेन प्रयोगेण सूक्ष्मजीविनः एव तेषां रोगाणां कारणाम् इति ज्ञातम् । मेषाणां विचित्ररोगस्य "अन्थ्राक्स्” इत्यस्य शलाकाकारकाः ब्याक्टीरीयाः (ब्यासिल्लै) एव कारणम् इत्यपि संशोधनम् अकरोत् । तस्य कार्यं तदा सुलभं न आसीत् । तस्य प्रयोगार्थं स्थलम् एव नासीत् । अतः सः स्वस्य गृहस्य उपवेशनाङ्गणम् एव प्रयोगशालारूपेण परिवर्तितवान् आसीत् । तत्र सर्वत्र तेन उपयुज्यमानानि उपकरणानि पतितानि भवन्ति स्म । सर्वत्र गृहे रासायनिकानां वस्तूनां कटुगन्धः , शशमूषकाणां मलमूत्रादीनां गन्धः वा प्रसृतः भवति स्म । तस्य सम्पूर्णं लक्ष्यं संशोधनदिशि एव आसीत् इति कारणतः सदा प्रयोगनिरतः भवति स्म । तेन धनस्य सम्पादनं न्यूनं जातम् । तदवसरे गृहस्य निर्वहणम् एव कर्तुं न शक्यते स्म । अयं राबर्ट् कोख् तादृश्यां परिस्थितौ अपि धैर्यहीनः न जातः । स्वीयं संशोधनकार्यम् अनुवर्तितवान् । किञ्चित् कालानन्तरं विभिन्नानां सङ्घ-संस्थानां द्वारा गौरवसमर्पम् आरब्धम् । नूतनानाम् उद्योगानाम् आह्वानानि अपि आगतानि । जर्मन्-सर्वकारः एव तं राबर्ट् कोखं बर्लिन्-नगरे स्थितम् इम्पीरियल् हेल्त् इन्स्टिट्यूट् प्रति प्रेषयित्वा संशोधनार्थम् आवश्यकानि आनुकूल्यानि अकल्पयत् । लण्डन्-नगरे प्रवृत्ते विश्ववैद्यसम्मेलने तेन राबर्ट् कोखेन प्रस्तुतः अन्थ्राक्स्-सम्बद्धः प्रबन्धः सर्वेषां प्रशंसां प्राप्नोत् । तत्र प्राप्तेन प्रोत्साहेन राबर्ट् कोख् मारकरोगस्य क्षयस्य कारणं संशोधयितुम् उद्युक्तः अभवत् । वर्षद्वये एव सः तस्मिन् कार्ये सफलः अभवत् अपि । तथैव जिलेटिन् मध्ये विभिन्नाः ब्याक्टीरियाः वर्धयितुं शक्यन्ते इत्यपि संशोधितवान् । जर्मन्-सर्वकारः तं राबर्ट् कोखं भारतं तथा ईजिप्तं प्रति कालरारोगिणां परीक्षणार्थं प्रेषितवान् । तदा अपि राबर्ट् कोख् कालरारोगस्य कारणीभूतान् ब्याक्टीरियान् संशोधितवान् । तथैव तेषां ब्याक्टीयाणां वर्धनस्य नियन्त्रणं कथं करणीयम् इत्यपि अदर्शयत् । तस्य राबर्ट् कोखस्य एतादृशस्य महाकार्यस्य निमित्तं सः १९०५ तमे वर्षे "नोबेल्”पुरस्कारेण सम्मानितः अपि । अयं राबर्ट् कोख् ६७ वर्षाणि यावत् अजीवत् । १९१० तमे वर्षे मेमासस्य २७ तमे दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
श्री सूक्त
श्री सूक्त, लक्ष्मी की अराधना के मंत्र हैं। यह ऋग्वेद में है। यह धन की अधिष्ठात्री देवी मां लक्ष्मी जी की कृपा प्राप्ति के लिए है।
ॐ हिरण्य-वर्णां हरिणीं, सुवर्ण-रजत-स्त्रजाम्।
चन्द्रां हिरण्यमयीं लक्ष्मीं, जातवेदो म आवह।।1
तां म आवह जात-वेदो, लक्ष्मीमनप-गामिनीम्।
यस्यां हिरण्यं विन्देयं, गामश्वं पुरूषानहम्।।2
अश्वपूर्वां रथ-मध्यां, हस्ति-नाद-प्रमोदिनीम्।
श्रियं देवीमुपह्वये, श्रीर्मा देवी जुषताम्।।3
कांसोऽस्मि तां हिरण्य-प्राकारामार्द्रा ज्वलन्तीं तृप्तां तर्पयन्तीं।
पद्मे स्थितां पद्म-वर्णां तामिहोपह्वये श्रियम्।।4
चन्द्रां प्रभासां यशसा ज्वलन्तीं श्रियं लोके देव-जुष्टामुदाराम्।
तां पद्म-नेमिं शरणमहं प्रपद्ये अलक्ष्मीर्मे नश्यतां त्वां वृणोमि।।5
आदित्य-वर्णे तपसोऽधिजातो वनस्पतिस्तव वृक्षोऽक्ष बिल्वः।
तस्य फलानि तपसा नुदन्तु मायान्तरायाश्च बाह्या अलक्ष्मीः।।6
उपैतु मां दैव-सखः, कीर्तिश्च मणिना सह।
प्रादुर्भूतोऽस्मि राष्ट्रेऽस्मिन्, कीर्तिं वृद्धिं ददातु मे।।7
क्षुत्-पिपासाऽमला ज्येष्ठा, अलक्ष्मीर्नाशयाम्यहम्।
अभूतिमसमृद्धिं च, सर्वान् निर्णुद मे गृहात्।।8
गन्ध-द्वारां दुराधर्षां, नित्य-पुष्टां करीषिणीम्।
ईश्वरीं सर्व-भूतानां, तामिहोपह्वये श्रियम्।।9
मनसः काममाकूतिं, वाचः सत्यमशीमहि।
पशूनां रूपमन्नस्य, मयि श्रीः श्रयतां यशः।।19
कर्दमेन प्रजा-भूता, मयि सम्भ्रम-कर्दम।
श्रियं वासय मे कुले, मातरं पद्म-मालिनीम्।।11
आपः सृजन्तु स्निग्धानि, चिक्लीत वस मे गृहे।
निच-देवी मातरं श्रियं वासय मे कुले।।12
आर्द्रां पुष्करिणीं पुष्टिं, सुवर्णां हेम-मालिनीम्।
सूर्यां हिरण्मयीं लक्ष्मीं, जातवेदो ममावह।।13
आर्द्रां यः करिणीं यष्टिं, पिंगलां पद्म-मालिनीम्।
चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं, जातवेदो ममावह।।14
तां म आवह जात-वेदो लक्ष्मीमनप-गामिनीम्।
यस्यां हिरण्यं प्रभूतं गावो दास्योऽश्वान् विन्देयं पुरूषानहम्।।15
यः शुचिः प्रयतो भूत्वा, जुहुयादाज्यमन्वहम्।
श्रियः पंच-दशर्चं च, श्री-कामः सततं जपेत्।।16


text:
नवरत्नानि
वज्रमणिः, वैडूर्यमणिः, पद्ममणिः, माणिक्यमणिः, मरकतं, गोमेधिकं, विद्रुमः, मुक्ता, नीलं चेति नवरत्नानि सन्ति ।
- माणिक्यम् (Ruby) - सूर्यः
- मरकतम् (Emerald) - बुधः
- वज्रम् (Diamond) - शुक्रः
- मुक्ता (Pearl) - चन्द्रः
- गोमेधकम् (Hessonite) - राहुः
- वैडूर्यम् (Chrysoberyl) - केतुः
- प्रवालम् अथवा विद्रुमः (Coral) - मङ्गलः
- पद्मरागः अथवा पुष्यरागः अथवा पुष्पराजः अथवा पुष्परागः (Yellow sapphire) - गुरुः
- इन्द्रनीलः (Blue Sapphire) - शनिः
माणिक्यं तरणेः सुजात्यममलं मुक्ताफलं शीतगोः
माहेयस्य च विद्रुमं मरकतं सौम्यस्य गारुत्मतमनीलं निर्मलमन्ययोश्च गदिते गोमेद-वैदूर्यके
देवेज्यस्य च पुष्पराजमसुराचार्यस्य वज्रं शनेः
अन्तर्विषयाः
व्युत्पत्तिः[सम्पादयतु]
अत्र रत्नशब्दस्य अर्थस्तु - रमतेऽत्र - रम्+न+तान्तादेशः इति व्युत्पत्या दर्शितः । भूमेः - रत्नगर्भा, रत्नप्रसूः इति सार्थकसंज्ञा भवत्येव । अत एव अनन्तरत्नप्रभवः हिमालयः इति महाकविना कालिदासेन कुमारसम्भवे प्रयुक्तम् ।
एतत्तत्त्वविचारे ऋग्वेदश्रुतिः यथा - विभक्तारं हवामहे । वसोश्चित्रस्य राधसः । सवितारं नृचक्षुषम् । अस्य भाष्यम् -
- वसोः-निवासहेतोः,
- चित्रस्य-सुवर्णरजतादिबहुविधस्य,
- राधसः-धनस्य,
- विभक्तारम्-अस्य यजमानस्य एतावद्धनदानमुचितम् इति विभागकारिणं
- नृचक्षुषम्-मनुष्याणां प्रकाशकारिणं सवितारं हवामहे ।
अत्र कैशीतकीब्राह्मणेन प्रतिपादितोऽर्थो यथा - यदेतद्वसोश्चित्रं राधः तदेव सविता विभक्ताभ्यः प्रजाम्यो विभजति इति ।
तत्वार्थस्तु -
- वसोः-स्वप्रकाशोत्पादितस्य,
- चित्रस्य-नानावर्णयुक्तस्य,
- राधसः सुवर्णरजतवज्रवैडूर्यादिखनिजरूपधनस्य
- विभक्तारम्-इयद्भिः प्रकाशैः इयता कालेन एतस्मिन् भूतले एतेन वर्णेन एतत्खनिजरूपं धनं भाव्यमिति विभागहेतुकं सवितारं यथा जगत्प्रसवितारं तथा तदन्तर्वर्ति खनिजधनानामपि प्रसवितारम् उत्पत्तिहेतुकं नृचक्षुषम्-नॄणां तत्त्वप्रकाशनम् (अस्मिन् स्थले एतादृशरूपं सुवर्णादिकं भवतीति ज्ञानम् उत्पादयन्तं)
- हवामहे आह्वयामः । अथवा - स्तुतिं कुर्मः । इति खनिजतत्त्वविमर्शेन सर्वाणि खनिजानि सूर्यमरीचीनां रसवीर्यपाकादिभिः निष्पद्यन्ते इत्युक्तं भवति । अत्र सूर्यशब्दः अग्निशब्दोऽपि भवति - अग्निसूर्ययोरभेदात् । यथा एक एव तेजःपदार्थः पृथिवीस्थोऽग्निरित्युच्यते, अन्तरीक्षस्थो वायुरिति अथवा विद्युदिति व्यपदिश्यते । दिविस्थस्सूर्य इति विज्ञायते । इति श्रुत्या प्रपञ्चितः । पुष्यरागः अथवा पुष्यरागः-(Topaz) महानीलं, पद्मरागं प्रवालकं वैडूर्यं नीलं चेति एते मणयः ।
नवरत्नशुद्धिः[सम्पादयतु]
माणिक्यम् अम्लेन शुध्यति । मौक्तिकं जयन्त्या । विद्रुमं क्षारवर्गेण, तार्क्ष्यं (गारुडात्मकम्) गोदुग्धैः, पुष्परागं कुलुत्थक्काथसंयुतैस्सन्धानैः, वज्रं तण्डुलीयजलैः, नीलं नीलीरसेन, गोमेधं रोचनाभिः, वैडूर्यं त्रिफलाजलैः ।
नवरत्नस्वरूपगुणादयः[सम्पादयतु]
उपरि नवरत्नानां नामानि केवलं निर्दिष्टानि । अत्र तेषामुत्पत्यादिविशेषाः प्रदर्श्यन्ते -
पुष्यरागम् (Crystal Stones)[सम्पादयतु]
इदं पविच्छायं कान्त्या स्वच्छम् ।
वैडूर्यम् (Lapis lazuli)[सम्पादयतु]
ईषत्कृष्णं सितं चेति द्विविधम् । ===गोमेधकम् (A Gem-occuring in Himalayas) इदं रत्नं मधुबिन्दुसमं गोमूत्रनिभं वा भवति ।
विद्रुमः (Corals)[सम्पादयतु]
विद्रुमाख्या वल्लरी सेतौ सागरमध्ये च जायते । रत्नरूपिणी सा दुर्लभा । प्रयत्नाद्बाधिता सती एषा पाषाणत्वं भजति ।
प्रवालम् (Coral)[सम्पादयतु]
प्रवालं नाम रत्नं वर्णाढ्यम् । मन्दकान्तिकम् । अस्मिन्पद्मरागनीलयोर्दोषा भवन्ति ।
रत्नसामान्यस्य गुणाः[सम्पादयतु]
गौरवं स्वच्छता कान्तिः काठिन्यं चेति चतुर्विधा भवन्ति ।
रत्नपरीक्षा[सम्पादयतु]
वज्रेण वेधयेद्वज्रम् । तत्कृत्रिमं चेद्विभज्यते । मौक्तिकं कृत्रिमं चेत् लवणाम्भसा क्षालितं नश्यति । माणिक्यादीनां शोधनं कर्षणक्वथनाभ्यां कर्तव्यम् । कृत्रिमं चेत् क्वथनात् रागः त्यज्यते । कर्षणात् मार्दवं दृश्यते यदि तत्कृत्रिमम् । इति सङ्ग्रहेण रत्नपरीक्षा । विस्तरस्तु तत्तच्छास्त्रेषु वर्णिता ।
अर्थशास्त्रे चाणक्येन प्रदर्शिता मणिप्रभेदाः[सम्पादयतु]
ताम्रपार्णिकं, पाण्ड्यकवाटकं, पाशिक्यं, कौलेयं, चौर्णेयं, माहेन्द्रं, कार्दमिकं, स्रौतसीयं, ह्रादीयं हैमवतं च मौक्तिकम् । शुक्तिः, शङ्कः, प्रकीर्णकं च योनयः । मसूरकं त्रिपुटकं कूर्मकम् अर्थचन्द्रकं कञ्चुकितं यमकं खरकं सिक्तकं कामण्डलुकं श्यावं नीलं दुर्विद्धं चाप्रशस्तम् । स्थूलं वृत्तं निस्तलं भ्राजिष्णु श्वेतं गुरु स्निग्धं देशविद्धं च प्रशस्तम् । सौगन्धिकः पद्मरागः अनवद्यरागः पारिजातपुष्पकः बालसूर्यकः । वैडूर्यः उत्पलवर्णः - शिरीषपुष्पकः उदकवर्णः वंशरागः । शुकपत्रवर्णः पुष्यरागः । गोमूत्रकः गोमेदकः । नीलः इन्द्रनीलः कलायपुष्पकः महानीलः जाम्बवाभः जीमूतप्रभः । नन्दकः स्रवन्मध्यः शीतवृष्टिः सूर्यकान्तश्चेति अन्ये मणयः ।
मणिदोषाः[सम्पादयतु]
स्वल्पकान्ताः लेपाकीर्णाः धातुमुक्ताः स्फटिकाः शर्करासंयुक्ताः इति ।
सुवर्णरत्नखचितभूषणानि[सम्पादयतु]
प्राचीनार्याः खलु भूषणप्रियाः । भूषणरचनार्थं सुवर्णादिधातूनां वज्रादिरत्नानाञ्चापेक्षा । तदपेक्षया तदन्वेषणाय तल्लाभाय च भूगर्भशोधनम् इति खनिजान्वेषणे एको हेतुः । विविधविचित्रभूषणानि तु तन्निर्माणकलाकुशलैः रचितानि रच्यमानानि रचयिष्यमाणानि च भवन्ति । तादृशभूषणादिरचनमेव कस्यचित्कुलस्य वृत्तिसाधनं भवति । तादृशकलाकुशलाः रत्नपरीक्षकाश्च भारतभूम्यामनेके वर्तन्ते । तथा निर्मितानि भूषणानि स्त्रीपुंससामान्येन धार्याणि एतानि - एकावली त्रिसरं पञ्चसरं सप्तसरं नवसरम् इति मुक्ताफलाढ्यानि कण्ठभूषणानि । रत्नसहितस्यूतानि तानि तु नीललम्बनिकावर्णसरह् ब्रह्मसूत्रमित्यादयः । नानारत्नखचितं पदकं वक्षस्थलविभूषणम् । केयूरं बाहुभूषणम् । अङ्गदं बाहुसन्धिविभूषणम् । कटकं हस्तभूषणम् । अङ्गुलीयकमष्टवज्रं मणिमण्डलं नन्द्यावर्तं वेष्टकं त्रिहीरकमिति अङ्गुलीयकभेदाः । शुक्तिमुद्रिका-मुद्रिकादयः अङ्गुलीयकभूषणविशेषाः । मुक्ताताटङ्कं द्विराजिकम् त्रिराजिकं वज्रगर्भं मणिमण्डलं कुण्डलमित्यादीनि कर्णभूषणानि । सुवर्णरचिता विविधाः शृङ्खलाः । ताटङ्ककटकानि च सामान्यभूषणानि ।
स्त्रीभिरेव धार्याणि भूषणानि तु - सज्जातिलकं दण्डकं चूडामण्डलं दण्डकोर्ध्वभूषणं तथा चूलिका परभागभूषणं चूलीभूषणं मेखला कर्णभूषणं सारिका लम्बिनी वज्रसङ्करिका बाहुवलयौ बाहुवेष्टनं चूडकम् अर्धचूडकं पादचूडकौ कटकौ मेखलापादपट्टौ पादगर्गरिके एडकाः अन्दुकाः इत्यादीनि ।
पुंभिरेव धार्याणि - अङ्गदाभिधौ बाहुवलयौ यमलाः मुद्रिकाः शेखरं मुकुटं सौवर्णरत्नसंयुक्तपट्टः, सरकयुक्तशिरोवेष्टनं हेमरचितदलकम् इत्यादीनि । एतेषां ज्ञानेन परस्परासम्बन्धवशात् खनिजतत्वावबोधो भवति । सुवर्णरजतादिसन्धानविज्ञानं च भवति । तादृशसन्धानविषये श्रुतिः - (ऐ. ब्रा. अ. ७. ऋ. ३२) यथा श्लेष्मणं चर्मण्यम् अन्यद्वा विश्लिष्टं संश्लेषयेत् । अत्र भाष्यम्-एकेन द्रव्येण द्रव्यान्तरं सन्धीयते । तद्यथा - लवणेन सुवर्णं सन्दध्यात् । सुवर्णेन रजतम् । रजतेन त्रपु । त्रपुणा सीसम् । सीसेन लोहम् । लोहेन दारु । दारुणा चर्मेति । क्षारादीनां सुवर्णादीनां च सन्धानं सुवर्णकाराद्विषु प्रसिद्धमिति ।


text:
ग्वालियर
ग्वालियर (हिन्दी: ग्वालियर, आङ्ग्ल: Gwalior) इत्येतन्नगरं मध्यप्रदेशराज्यस्य ग्वालियरविभागे अन्तर्गतस्य ग्वालियरमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति । ग्वालियर-महानगरं मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखमहानगरेषु अन्यतमं वर्तते । इदं नगरं प्राचीननगरेषु प्रमुखम् अस्ति । अस्य नगरस्य दुर्गाः अपि प्रसिद्धाः सन्ति । इदं नगरं गुर्जर, प्रतिहार, तोमर, कछवाडा इत्येतेषां राजवंशानां केन्द्रमासीत् । अस्मिन् नगरे विद्यमानाः स्मारकाः, दुर्गाः, भवनानि च प्रसिद्धानि सन्ति । अत्र सङ्ग्रहालये बहूनि स्मृतिचिह्नानि सङ्गृहीतानि सन्ति । एतानि स्मृतिचिह्नानि अस्य नगरस्य पर्यटनदृष्ट्या महत्वपूर्णानि मन्यन्ते ।
अन्तर्विषयाः
- १ जनसङ्ख्या
- २ भौगोलिकी स्थितिः
- ३ इतिहासः
- ४ प्रमुखकला
- ५ शिक्षा, शिक्षणसंस्थानानि च
- ६ वीक्षणीयस्थलानि
- ७ ग्वालियर-महानगरस्य प्रसिद्धाः व्यक्तयः
- ८ मार्गाः
- ९ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं ग्वालियर-महानगरस्य जनसङ्ख्या ११,०१,९८१ अस्ति । अत्र ५,८८,७५२ पुरुषाः, ५,१३,२२९ महिलाः च सन्ति । भारतस्य प्रमुखनगरेषु ग्वालियर-महानगरस्य एकादशक्रमाङ्कः अस्ति । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-८७२ अस्ति । अत्र साक्षरता ८७.३८% अस्ति ।
भौगोलिकी स्थितिः[सम्पादयतु]
ग्वालियर-महानगरं भारतस्य मध्यभागे स्थितम् अस्ति । अस्य निर्देशाङ्कः २६ º २२ उ., ७८ º १७ पू. अस्ति । समुद्रतलात् अस्य नगरस्य औन्नत्यं १९६ मी. अस्ति । अस्मिन् नगरे नवम्बर-तः फरवरी-पर्यन्तं शीतर्तुः भवति । शीतर्तौ अस्य नगरस्य न्यूनतमं तापमानं १५ oC भवति । अस्मिन् नगरे अप्रैल-तः जून-पर्यन्तं ग्रीष्मर्तुः भवति । ग्रीष्मर्तौ अस्य नगरस्य अधिकतमं तापमानं ३१ ºC भवति । अस्मिन् नगरे जुलाई-तः सितम्बर-पर्यन्तं वर्षर्तुः भवति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
अष्टमशताब्द्याम् अत्रत्यः राजा सूरज सेन इत्याख्यः आसीत् । सः एकस्मात् अज्ञातरोगात् ग्रस्तः आसीत् । तदा ग्वालिप इत्याख्यः तपस्वी आगतः । तेन तपस्विना सूरज सेन इत्यस्मै जीवनदानं प्रदत्तम् । अतः राजा सूरज सेन इत्याख्यः तपस्विनः सम्माने अस्य नगरस्य ग्वालियर इति नामकरणं कृतवान् । ततः परं इदं नगरं राजवंशानां राजधानी अभवत् । अस्मिन् प्रान्ते महान्तः योद्धारः, राजानः, कवयः, सङ्गीतज्ञाः अभवन् । एतैः सर्वैः अस्मै नगराय महत्वपूर्णं योगदानं प्रदत्तम् । इदानीं ग्वालियर एकम् आधुनिकं महानगरम् अस्ति ।
प्रमुखकला[सम्पादयतु]
इदं नगरं मृद्शिल्पकलाभ्यः प्रसिद्धमस्ति । अत्र बहवः कुम्भकाराः सन्ति । ते मृत्तिकाभिः पात्राणि, क्रीडनकानि निर्मान्ति । नगरेऽस्मिन् उत्सवदिनेषु कुम्भकाराः एतेषां अधिकमात्रायां व्यापारं कुर्वन्ति । इदानीं कुम्भकाराः मृत्तिकायाः क्रीडनकानि न निर्मान्ति । कर्गदैः क्रीडनकानि निर्मान्ति । तेषामुपरि चकास्तिकार्यं (polish) कुर्वन्ति ।
शिक्षा, शिक्षणसंस्थानानि च[सम्पादयतु]
ग्वालियर-महानगरे जीवाजी विश्वविद्यालयः स्थितः अस्ति । एतेन विश्वविद्यालयेन सह अनेकाः महाविद्यालयाः संलग्नाः सन्ति । कला, विज्ञानं, वाणिज्यं, चिकित्साविज्ञानं, कृषिः इत्यादीनां विषयाणां महाविद्यालयाः नगरेऽस्मिन् सन्ति । अस्य नगरस्य साक्षरतास्तरम् उच्चतरम् अस्ति । नगरेऽस्मिन् सङ्गीतकलायाः विशिष्टा परम्परा अस्ति ।
ग्वालियर-महानगरस्य प्रमुखानि शिक्षणसंस्थानानि -
- मिस हिल विद्यालय
- गजरा राजा चिकित्सा महाविद्यालय
- कमला राजा महिला महाविद्यालय
- सिन्धिया स्कूल
- सिन्धिया कन्या विद्यालय
- माधव प्रौद्योगिकी एवं विज्ञान संस्थान
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
ग्वालियर-दुर्गम्[सम्पादयतु]
ग्वालियर-दुर्गं ग्वालियर-महानगरस्य प्रमुखं पर्यटनं स्थलमस्ति । अस्य दुर्गस्य निर्माणं ’सेन्ड’ पाषाणैः कृतम् अस्ति । इदं दुर्गम् एकस्मिन् शैलप्रस्थे स्थितमस्ति । अस्य दुर्गस्य औन्नत्यं ३५ फीट् अस्ति । अतः केनापि इदं दुर्गं जेतुं न शक्यते इति स्पष्टम् ।
मान मन्दिर महल[सम्पादयतु]
अस्य दुर्गस्य निर्माणं राज्ञा मान सिंह इत्याख्येन कारितम् । अस्मिन् दुर्गे भव्यकलाकृतीनाम् अवशेषाः मिलन्ति । अस्मिन् दुर्गे एकः सङ्गीतप्रकोष्ठः अस्ति । तस्य प्रकोष्ठस्य भित्तयः जालयुताः सन्ति । अस्मिन् प्रकोष्ठे राजपरिवारस्य स्त्रियः सङ्गीतस्य आनन्दं प्राप्नुवन्ति स्म । दुर्गेऽस्मिन् एकः कारागारः अपि अस्ति । उच्यते औरङ्गजेब इत्याख्येन स्वस्य भ्राता मुराद इत्ययं कारागारे पूरितः । ततः परं तेन स्वस्य भ्रात्रे मृत्युदण्डः अपि प्रदत्तः आसीत् । अस्मिन् दुर्गे एकः कुण्डः अपि अस्ति । अस्य कुण्डस्य नाम सूरज कुण्ड इति । नवमशताब्द्यां गुर्जर प्रतिहार वंशजैः अद्वितीयवास्तुकलायुतं विष्णुमन्दिरं निर्मापितम् । तस्य मन्दिरस्य उच्चता १०० फीट् अस्ति । अस्य मन्दिरस्य निर्माणं द्रविड-वास्तुकलायाम्, आर्य-वास्तुकलायां च कृतम् अस्ति ।
जयविलास महल एवं सङ्ग्रहालय[सम्पादयतु]
इदं भवनं सिन्धिया-वंशजानां निवासस्थलम् अस्ति । अत्र एकः भव्यः सङ्ग्रहालयः अपि अस्ति । अस्मिन् भवने पञ्चत्रिंशत्प्रकोष्ठाः सन्ति । अस्य भवनस्य अधिकतरः भागः इटालियन् इत्यनया वास्तुकलया निर्मितम् अस्ति । अस्मिन् सङ्ग्रहालये एकं रजतमयं रेलयानम् अस्ति । इदं रेलयानं भोजनपीठस्योपरि उपयुज्यते । कस्मिंश्चित् सम्भोजने इदं रेलयानं भोजनं परिवेषयति । अत्र इटली, फ्रान्स्, चीन इत्यादीनां देशानां दुर्लभाः कलाकृतयः सन्ति ।
तानसेन स्मारक[सम्पादयतु]
तानसेन इत्याख्यः भारतस्य शास्त्रीयसङ्गीतस्य सङ्गीतज्ञः आसीत् । तानसेन इत्ययं अक्बर् इत्याख्यस्य राज्ञः आस्थाने विद्यमानेषु नवरत्नेषु एकः आसीत् । तस्य स्मारकः अत्र स्थितः अस्ति । अयं मुगल-वास्तुकलायाः एकं प्रतिरूपम् अस्ति । तानसेन इत्याख्यस्य स्मृतौ ग्वालियर-महानगरे प्रतिवर्षं तानसेन-समारोहः आयोज्यते ।
विवस्वान सूर्य मन्दिर[सम्पादयतु]
अस्य मन्दिरस्य निर्माणं बिरला इत्यनेन कारितम् । अस्य निर्माणकार्यस्य प्रेरणा कोणार्कस्थात् सूर्यमन्दिरात् सम्प्राप्ता अस्ति ।
रानी लक्ष्मीबाई स्मारक[सम्पादयतु]
रानी लक्ष्मीबाई स्मारक अपि अस्मिन् नगरे स्थितमस्ति । उच्यते यदा रानी लक्ष्मीबाई इत्यस्याः ब्रिटिश इत्येतैः सह युद्धं प्रचलति स्म, तदा रानी लक्ष्मीबाई इत्यनया स्वस्याः सेनाभिः सह अत्र विश्रामः कृतः । तत्कालीनस्य ग्वालियर-प्रान्तस्य शासकात् रानी लक्ष्मीबाई इतीयं साहाय्यम् अयाचत किन्तु तत्रत्यः राजा सदैव मुगल-ब्रिटिश इत्येतयोः अधीनस्थः आसीत् । अतः सः राजा किमपि साहाय्यं कर्तुम् असमर्थः आसीत् । तदा रानी लक्ष्मीबाई वीरगतिं प्राप्तवती । तेन अत्रत्यानां राजवंशजानां गौरवं सन्देहयुक्तं जातम् । अत्र तात्या टोपे इत्यस्य अपि स्मारकः अस्ति ।
ग्वालियर-महानगरस्य प्रसिद्धाः व्यक्तयः[सम्पादयतु]
- अटल बिहारी वाजपेयी - भारतस्य भूतपूर्वः प्रधानमन्त्री
- गणेश शङ्कर विद्यार्थी – प्रसिद्धः हिन्दीसाहित्यिकः
- रूप सिंह – हॉकी-क्रीडायाः क्रीडालुः
- माधव राव सिन्धिया – भूतपूर्वः राजनेता
- अमजद अली खान – सरोद-वादकः, सङ्गीतज्ञः
- तानसेन – सङ्गीतज्ञः, अक्बर् इत्याख्यस्य सभायाः नवरत्नेषु एकः
- ज्योतिरादित्य सिन्धिया – राजनेता
- शिवेन्द्र सिंह – हॉकी-क्रीडायाः क्रीडालुः
- निदा फाज़ली – प्रसिद्धः उर्दूभाषा-लेखकः, कविः च
मार्गाः[सम्पादयतु]
वायुमार्गः[सम्पादयतु]
ग्वालियर-नगरे राजमाता विजया राजे सिन्धिया-विमानस्थानकम् अस्ति । देहली, मुम्बई, भोपाल, इन्दौर, जबलपुर इत्यादिभ्यः नगरेभ्यः ग्वालियर-नगराय विमानयानानि सन्ति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
मुम्बई, देहली, बेङ्गळूरु, चेन्नै, हैदराबाद्, झांसी, उज्जैन, कोलकाता इत्यादिभ्यः नगरेभ्यः ग्वालियर-नगरं प्रति रेलयानानि सन्ति ।
भूमार्गः[सम्पादयतु]
मध्यप्रदेशस्य सर्वेभ्यः नगरेभ्यः, ग्रामेभ्यः च ग्वालियर-नगराय बस्-यानानि सन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
http://www.census2011.co.in/census/city/284-gwalior.html
http://gwaliormunicipalcorporation.org


text:
ओडिशी
ओडिशीभारतस्य काचित् शास्त्रीयनृत्यस्य पद्धतिः अस्ति । अस्य नृत्यस्य ओरिस्सी, उडिसी, ओडिसी इत्यपि भिन्नभिन्नेषु प्रान्तेषु व्यवहारः अस्ति । ओरियाभाषा - ଓଡ଼ିଶୀ}} , English:Oṛiśī) पुरातत्त्वशास्त्रानुसारम् इयं नृत्यपरम्परा भारतस्य प्राचीनतमा नृत्यपद्धतिः अस्ति । [१][२]
अस्य नृत्यस्य त्रिभङ्ग्याः कारणेण भारतस्य अन्यनाट्यप्रकारात् भिन्ना इति ओडिशीनृत्यपद्धतिः इति वदन्ति । मस्तकस्य उरसः वस्तिप्रदेशस्य पृथक् चलनं भवति इति कारणेन अस्य त्रिभङ्गी इति नाम आगतम् ।[३][४] अस्य नृत्यस्य चौकम् इति भावभङ्गिः पुरीजगन्नाथं द्योतयति । अस्मिन् नृत्ये अन्यभारतीयशिल्पकालासु यथा दृश्यते तथैव विविधैः भावाभिनयैः विविधप्रकारैः पादचालनैः च प्रात्रनिर्वणं भवति । अस्मिन् सामन्यभङ्गयः नाम अभङ्गी, अतिभङ्गी, त्रिभङ्गी व ।
अन्तर्विषयाः
मूलम् इतिहासः च[सम्पादयतु]
अस्य ओडिशीनृत्यस्य चित्रं सर्वप्रथमतया ओडिशाराज्स्यस्य मञ्चापुरीगुहासु दृष्टम् । एतानि चित्राणि खरवेलराजस्य काले उत्कीर्णानि आसन् । चित्रे राजा खरवेलः द्वाभ्यां राज्ञिभ्यां सह उपविश्य नृत्यं पश्यन् अस्ति । यत्र काचित् वैश्यकन्या नृत्यं करोति महिलावाद्यवृन्दः नादयति । पूर्वं नृत्यमेतत् जात्यातीतम् आसीत् । कालक्रमेण ओडिशायाः मन्दिरानुबद्धम् अभवत् । पुरिस्थितस्य जगन्नाथमन्दिरस्य धार्मिककार्यक्रमेषु अस्य नृत्यस्य प्रदर्शनम् आरब्धम् । क्रमेण ओडिशायाः शैविते, शक्तः विशैविते मन्दिरेषु अपि अस्य नृत्यस्य प्रदर्शनम् आरब्धम् । कस्मिंश्चित् शिलाभिलेखने उत्कीर्णं यत् बौद्धालयस्य कर्पूरश्रीः इति काचित् देवदासी मत्रा मातमह्या च सह अत्र ओडिशीनृत्यस्य प्रदर्शनं करोति स्म इति । अनेन ज्ञायते यत् ओडिशिनृत्यं पूर्वम् आस्थाननृत्यप्रकारः आसीदिति । कालान्तरेण एतत् बौद्धानां जैननां हैन्दवानां च धार्मिकदेन्द्रेषु अस्य नृत्यस्य प्रदर्शनं व्याप्तम् । देवस्य सेवायां याः महिलाः स्वजीवनं समर्पितवत्यः भवन्ति स्म ताः भक्तिसमर्पणभावेन ओडिशीनृत्यसेवां कुर्वन्ति स्म । भारतीयदेवालयेषु विद्यमनेषु शिल्पकलासु एतादृशानि चित्राणि एव दृश्यन्ते । [५] ओडिशीनृत्यस्य इतिहासः उडिशाराज्यस्य उदयगिरिप्रदेशस्य राणिगुम्फागुहातः आरब्धः भवति । तत्र उत्कीर्णानि चित्राणि ओडिशीनृत्यस्य भावभङ्गीः दर्शयन्ति ।
मन्दिरस्य इतिहासः[सम्पादयतु]
भुवनेश्वरः ओडिशाराज्यस्य राजधानी अस्ति । तस्मिन् उदयगिरिः खण्डगिरिः इति पर्वतप्रदेशे गुहाः सन्ति । अपि च केचन जैनमतस्य गुहाः सन्ति । त्रविद्यमानानि ओडिशीनृत्यस्य चित्राणि उत्कीर्णानि यानि क्रि.पू.दितीशतके रचितानि ।2nd एते गुहाः राज्ञः खरवेलस्य सेवायाम् आसन् । एताः शिल्पकालाः एतत् दृढयन्ति यत् इयं ओडिशीनृत्यकला एव देशस्य प्राचिनतमा नृत्यपद्धतिः इति । अपि च कोनार्कप्रदेशस्य सूर्यदेवालये भुवनेश्वरस्य देवालये च एतादृशाः कलाः दृश्यन्ते । ओडिशाराज्यस्य रत्नगिरिपर्वतप्रान्तेषु कृतोत्खननकाले ओडिशीनृत्यस्य शिल्पकालाः अस्य इतिहासं समर्थयन्ति । हरिपुरेत्यदिषु पुण्यस्थानेषु बह्व्यः योगिन्यः तासां नृत्यशिल्पकाभिः स्मृताः। ओडिशीनृत्यप्रकारः विशेषतः शैवमन्दिरेषु प्रदर्शितः भवति यतः देवः शिवः नर्तकानां गुरुः इति भावः अस्ति । अपि अस्मिन् ब्रह्माण्डे नृत्यस्य अधिदेवः नटराजः इति कथ्यमानः शिवः एव । अतः नृत्यम् अपि देवतार्चनस्य काश्चन विधिः भवति । भुवनेश्वरस्य शैविते मन्दिरे ओडिशीनृत्यस्य असङ्ख्यातानि चित्राणि सन्ति । पुरिजगन्नाथमन्दिरे कोणार्कसूर्यदेवालये च भित्तिषु ओडिशीनृत्यसमूहस्य चित्राणि उत्कीर्णानि सन्ति । एतानि ओडिशायः शैविते मन्दिरेषु अस्याः कलायाः शिक्षा प्रचलति स्म इति प्रमाणयन्ति ।
परम्परा नर्तकाः च[सम्पादयतु]
ओडिशीनृत्यपरम्परा माहिरिः नर्तकी गोटिपुरं च इति शालासु अस्तित्वं रक्षति ।
- पुर्याः जगन्नाथमन्दिरस्य देवदास्यः महारी नाम्ना आहूयन्ते । अयं शब्दः महा नारी इति पदयोः सांक्षेपः । पूर्वं महार्यः(देवदास्यः)एतेषु मन्दिरेषुअ मन्त्रान् श्लोकान् च अबलम्ब्य नृत्तम् अभिनयं च कुर्वन्ति स्म । क्रमेण एताः महर्यः जयदेवस्य गीतगोविन्दम् अवलम्ब्य नृत्यानि प्रदर्शयन्ति स्म । नृत्यावसरे एतासां मन्दिरस्य अन्तः प्रवेशः कल्प्यते स्म किन्तु अन्यावसरेषु तासां मन्दिरप्रवेशः निषिद्धः आसीत् ।
- षष्टशतकस्य अन्तिमभागे गोटिपुवा परम्परा निमज्जति स्म । कारणंतु वैष्णवमतावलम्बिनः महिलानां नर्तनं न सहन्ते स्म । अस्मिन् काले गोटिपुवबलाः महिलाः इव वेशं धृत्वा महरीभिः नृत्याभ्यासं प्राप्नुवन्ति स्म । वैष्णवकवयः राधाकृष्णयोः विषये असङ्ख्यगीतानि ओरियाभाषाया रचयन्ति स्म ।
- राजभवनेषु नर्तकी नर्तनम् अवकाशम् अवाप्नोत् । यत् ब्रिटिश् कालात् पूर्वमेव संवर्धितम् आसीत् । तस्मिन् काले ओडिशीनृत्याङ्गनानां देवदासीनां दुरुपयोगः सर्वत्र अभवत् । अतः क्रमेण मन्दिरेभ्यः ओडिशीनृत्यप्रकारः बहिरागतः । राजभवनेषु अपि अस्य नृत्यस्य मौल्यं नष्टम् अभवत् । एषा नृत्यविद्या केवलं शिक्षाकेन्द्रेषु एव अवशिष्टम् ।
महारीपरम्परा[सम्पादयतु]
शैविते मन्दिरेषु महिलानां नर्तनसंस्कृतेः संरक्षणार्थम् इयं परम्परा रक्षिता । पुर्याः जगन्नाथमन्दिरे देवस्य जगन्नाथस्य सेवार्थं महिलानाम् ओडिशीनर्तनस्य पद्धतिः अनुवर्तिता । एताः नृत्याङ्गनाः एव महार्यः (श्रेष्ठमहिलाः) इति अथवा देवदास्यः (देवानां दासयः) जगन्नाथस्य भार्याः इति परिगण्यन्ते । तासां कलारूपेण ओडिशीनृत्यप्रकारः संवर्धितः । ओडिशाराज्ये दशमशताब्दौ उद्योतकेसरी इति राज्ञः काले प्राप्ताः शिलाभिलेखाः महारी विषये सर्वप्रथमं प्रामाण्यम् । राज्ञः माता कलवती देवी अनेकाः नृत्याङ्गनाः ब्रह्मेश्वरदेवलयस्य परमेश्वराय समर्पितवती । क्रि.श.एकादशे शतके राजा अनन्तवर्मा चोळगङ्गदेवः जगन्नाथमन्दिरे नृत्यसेवार्थं नृत्यकन्निकाः नियुक्तवान् । शतमानकालपर्यन्तं अस्य नृत्यस्य संरक्षणम् एतासां नृत्याङ्गनानां दायित्वं भवति स्म । नृत्याङ्गना एकापादेन देहस्य समतोलन इत्यादिभिः तन्त्रैः अनुपमकौशलैः च अयं नृत्यप्रकारः अन्येभ्यः पृथक् विशिष्टः च इति निरूपयति । तासु काश्चन महार्यः एवं भवन्ति । मोहिनी महारी, दमिनी महारी, दुङ्ग्री महारी, पद्मश्रीः गुरुपङ्कजदासः ।
गोतिपुरपरम्परा[सम्पादयतु]
ओरियाभाषया गोतिपुर इत्युक्ते एकाकी बालः इत्यर्थः । इतं नृत्यं तु केनचित् एकेन बालकेन महिलावेषेण प्रदर्श्यते । राज्ञः प्रतापरुद्रस्य प्रशासनकाले यः श्रीचैतन्यस्य अनुयायी आसीत् बालकानां नृत्यपरम्परा नाम गोतिपुरपद्धतिः समानीतः । यतः वैष्णवजनाः महिलानां नर्तनं नानुमन्यते स्म । [६] [[Image:Rudrakshya 019.jpg|thumb|right|ओडिश्शीसमूहनृI I dont understand this
नृत्यकोशः परिभाषा च[सम्पादयतु]
- पारम्परिकम् ओडिशनृत्यम् विविधांशयुक्तं भवति ।
- मङ्गलाचरणम् - अयं देवताप्रर्थनयाः भागः । देवं जगन्नाथं संस्तुत्य अन्यदेवतायाः सुतिश्लोकगानेन सह तस्यार्थानुगुणं नृत्यं कुर्वन्ति । भूमौ नृत्यवजेन पादन्यासः क्रियते अतः क्षमां प्रार्थयन् मङ्गलाचरणे भुमिप्रणमः अपि अन्तर्गच्छति । त्रिखण्डिप्रणामः अपि भवति यत्र शिरसः ऊर्ध्वं, गुरोः मुखस्य पुरतः प्रेक्षकानाम् अभिमुखं च नृत्याङ्गना नमस्कारान् करोति ।
- बट्टु नृत्यम् - स्थायिनृत्यम् अथवा बटुकभैर अपि अस्य नाम अस्ति । नृत्यप्रपञ्चस्य आरध्यदैवस्य नटराजपरमेश्वरस्य परितोषार्थम् एतत् नृत्यं कुर्वन्ति । शिवस्य ६४उग्ररूपेषु अन्यतमम् अत्र प्ररर्शयन्ति । अस्य कृतेः मूलं तु ओरियाभाषायाः लिङ्गपुराणं महानिर्वाणतन्त्रं च ययोः बतुक भैरवरवस्य विविरणं भवति । अस्मिन् साहित्येनृत्याङ्गनाः शिवभक्त्याः पूजायाः च प्रयोजस्य विवरणं भवति । अट्टुनृत्यं तु ओडिशानृत्यस्य अतिकठिणं परिशुद्धं नृत्यम् अस्ति । अस्मिन् नृत्ये शल्पकलाना अनुकरणमिव विविधाः आङ्गिकाभिनयः भवति । इत्युक्ते वीणायाः मृतङ्गस्य पकवाद्यस्य करतालस्य वेणोः वादनानां भङ्गीः नृत्याङ्गना प्रदर्शयति । एतादृशनृत्येषु गानं वा वाद्यं न अनुगच्छति । किन्तु केषाञ्चन अक्षराणां पुनरावर्तनं भवति तेन साह अभिनयप्रदर्शनं भवति । अक्षराणां पौनपुन्येन रटनं तु एकया पङ्क्त्या भवति यस्य उकुत इति कथ्यते यत् तालेन सह विविध जत्या उच्चार्यते तदा नर्तिका पादन्यासेन सर्वं समन्वयति । तालः नृत्यस्य अनुबन्धं निश्चिनोति यस्य तेदि अथवा कटम् इति नाम । अन्तिमदृश्यं सर्वदा झुलापहपटतालेन विन्यस्तः भवति अपि च नृत्यस्य शीघ्रगतिः भवति ।
- पल्लविः - काचित् परिशुद्धं नृत्यवैविध्यं यस्मिन् रागाः नेत्राभिनयेन आङ्गिकेन पादन्यसेन च व्रिस्तृताः भवन्ति । पल्लविः इत्यस्य पदशः अर्थः तु विकसनम् इति । एतत् न केवलं नर्तनम् अन्वेति । किन्तु नृत्यसहयोगानां सङ्गीतवाद्यानम् अपि भवति । पल्लविः प्रार्थनापूर्वकश्लोकैः नेत्रयोः ग्रीवस्य पदयोः च चालनेन मन्दम् आरभ्यते । क्रमेण वेगं प्राप्य पराकोटिं च गच्छति । गानं वाद्यसङ्गीतानि च नृत्येन युगपत् वेगेन धावन्ति । नर्तनं तु रसमयं लीलायुतं भावात्मकं च भवति ।
- अभिनयः - गीतस्य अथवा कथायाः साभिनयं भवाभिव्यक्तियुक्तं नर्तनम् । मुद्राभिः भावभिनयैः नेत्रयोः चालनेन च साहित्यस्य कथा प्रेक्षकान् प्राप्नोति । अभिनयः संस्कृतभाषायाः अथवा ओडियाभाषायाः साहित्येन सह प्रस्तुतः भवति । अभिनये संस्कृतभाषया अथवा ओडियाभाषायाः वा सहित्येषु दशावतारस्तोत्राणि , अर्धनारीस्तोत्राणि, गीतगोविन्दश्लोकाः च प्रसिद्धानि सन्ति । अभिनयस्य गीतानि विशेषतः राधकृष्णयोः विषये एव भवन्ति । जयदेवकविना लिखतस्य अष्टपदीकाव्यस्य गीतगोविन्दस्य उपयोगः अत्र अधिकः भवति । अयं ग्रन्थः पुरिजगन्नातस्य परितोषाय एव लिखितः इत् जनानां भावः ।
- नृत्यनाटिका - अस्मिन् अनिकाः नृत्याङ्गनाः प्रारूपिकतया दीर्घाभिनयं कुर्वन्ति । काश्चन प्रसिद्धाः नृत्यनाटिकाः नाम गुरोः केलूचरणमहापात्रस्य रचनानि सुदामदरित्रभजनम्, मातामणिप्रदानम्, बल्यलीला, ऋतुसंहारः, कृष्णसुदामः, दुष्यन्तशाकुन्तला, उत्कलमुदामणिः, यागनाशिनी, मेघदूतम्, कुमारसम्भवम्, सप्ननायकः इत्यादयः । विशेषतः अध्यात्मविचाराः एव अत्र स्वीकृताः भवन्ति । तदन्तरकाकले किन्तु नूतनं विषयवस्तु स्वीकृत्य कृतः प्रयोगः यशस्वी अभवत् । आधुनिकलाके निरूपितानि नूतनानि विषयवस्तूनि नाम पञ्चकन्या, गङ्गायमुना, श्रितकमलम्, मृत्युः तन्त्रम् च ।
- मोक्षः - नृत्यनाटिकायाः उपसंहारभागस्य मोक्षः इति परिभाषा । मोक्षः इत्यस्य पदशः अर्थः पार्मर्थिकं सायुज्यम् । आध्यात्मस्य परकोटीं नृत्यं प्रदर्शयति । नृत्यकलावित् सहृदयेभ्यः परिशुद्ध सरसप्रकाशं दर्शयति । चलनं यतिः च लीनः भूत्वा नूतनवि समयावकाशे सदा नविन्मेषशालिनः विन्यासान् च प्रदर्शयति । अस्मिन् भागे नृत्यं स्वपराकोटिं प्राप्य प्रेक्षकस्य नेत्रयोः कर्णयोः च उत्सवं जनयति । मोक्षः इव ब्रह्माण्डस्य ओम् इति नादं श्रावयत् नृत्यं परिसमाप्तिं गच्छति ।
भारतात् बहिः[सम्पादयतु]
1991: A short (23 second) Odissi dance scene was featured in Michael Jackson's music video of Black or White. The legendary pop-singer and dancer performs some Odissi, too.[८]
1998: Madonna danced along with Odissi dancers live on stage during the 1998 MTV Award ceremony. US-based Odissi performers, Patnaik Sisters, were chosen to choreograph and perform alongside the legendary pop artist.
विशेषाध्ययनम्[सम्पादयतु]
- Odissi : What, Why and How… Evolution, Revival and Technique, by Madhumita Raut. Published by B. R. Rhythms, Delhi, 2007. ISBN 81-88827-10-X.
- Odissi Yaatra: The Journey of Guru Mayadhar Raut, by Aadya Kaktikar (ed. Madhumita Raut). Published by B. R. Rhythms, Delhi, 2010. ISBN 978-8-18-882721-3.
- Odissi Dance, by Dhirendranath Patnaik. Published by Orissa Sangeet Natak Akademi, 1971.
- Odissi - The Dance Divine, by Ranjana Gauhar and Dushyant Parasher. Published by Niyogi Books, 2007. ISBN 81-89738-17-8.
- Odissi, Indian Classical Dance Art: Odisi Nritya, by Sunil Kothari, Avinash Pasricha. Marg Publications, 1990. ISBN 81-85026-13-0.
- Perspectives on Odissi Theatre, by Ramesh Prasad Panigrahi, Orissa Sangeet Natak Akademi. Published by Orissa Sangeet Natak Akademi, 1998.
- Abhinaya-chandrika and Odissi dance, by Maheshwar Mahapatra, Alekha Chandra Sarangi, Sushama Kulshreshthaa, Maya Das. Published by Eastern Book Linkers, 2001. ISBN 81-7854-010-X.
- Rethinking Odissi, by Dinanath Pathy. Published by Harman Pub. House, 2007. ISBN 81-86622-88-8.
अवलोकनम्[सम्पादयतु]
References[सम्पादयतु]
- ↑ http://www.dancesofindia.co.in/classic-dances-india/odissi.html
- ↑ http://odissi.itgo.com/
- ↑ Article by David Courtney retrieved July 2008
- ↑ Sehgal, Sunil (1999). Encyclopaedia of Hinduism: (H - Q).. Sarup & Sons. p. 868. ISBN 8176250643. http://books.google.co.in/books?id=wNQ82_yYeK8C&pg=PA868&dq=Tribhanga&ct=result#v=onepage&q=Tribhanga&f=false.
- ↑ Odissi
- ↑ http://www.orissadiary.com/orissa_profile/dance/Gotipua%20Dance.asp
- ↑ http://www.nadanam.com/odissi.htm
- ↑ http://www.youtube.com/watch?v=wXoA6jajTJY
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Odissi dance at the Open Directory
- Classical Indian Dance Portal: Odissi Page
- Classical Indian Dance Portal
- Mahari and Gotipua tradition
- History of Odissi
- Costume of Odissi dance
- Historical evidences on Odissi
- Odissi dance jewelry
- Gotipua Dance Gurukul
- Indraadhanush- Odissi Center of Excellence
- Mayadhar Raut School of Odissi Dancing


text:
बीकानेर
बीकानेर (हिन्दी: बीकानेर, आङ्ग्ल: Bundi) राजस्थानराज्ये स्थितस्य बीकानेरमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
राजस्थानराज्ये उत्तरभागे मरुभूमिप्रदेशे स्थितम् एतत् नगरम् राजगृहैः दुर्गैः शिल्पैः च प्रसिद्धम् अस्ति रावबिकाजी महोदयः क्रिस्ताब्दे १४८८ तमे वर्षे एतत् नगरं निर्मितवान् । नगरं परितः उन्नताः भित्तयः सन्ति । नगरस्य मुख्यम् आकर्षणं जुनागडदुर्गमस्ति । राजा रायसिङ्गः क्रिस्ताब्दे १५८८ तः १५९३ तमवर्षावधौ एतत् दुर्गं निर्मितवान् । दुर्गं ९८६ मीटरदीर्घं, ३७ वीक्षकस्थानैः युक्तं च अस्ति । द्वारद्वयमस्ति । एक सूरजपोल् इति प्रसिद्धम् अस्ति । दुर्गे चन्द्रमहल्, फूलमहल्, कर्णमहल्, रङ्गमहल् विजयमहल् इत्यादीनि सन्ति । राजगृहाणि सुन्दराणि सन्ति । एतेषु आयुधसङ्ग्रहः सभाङ्गणं राज्ञाम् आस्थानम् इत्यादिकानि सन्ति । दुर्गानिवास, गङ्गानिवास इति द्वे सभाङ्गणे विशिष्टौ स्तः । एतेषां पुरतः रक्तवालुकमये प्रदेशे शिल्पानि सन्ति । रक्तदुर्गे राजानः सपरिवारं वसन्ति स्म । रक्तवालुकाशिलाभिः निर्मिते रक्तदुर्गे छायाचित्राणां प्रदर्शनालयः आयोजितः अस्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
जयपुर-तः ३७९ कि.मी दूरे तिष्ठति इदं नगरम् । बिकानेरसमीपे ३३. कि.मी दूरे देशनोकनामकं मूषकाणां मन्दिरम् अस्ति । एतत् कारनीदेवीमन्दिरमिति प्रसिद्धम् अस्ति ।


text:
विश्वामित्रः
विश्वामित्रः वैदिककालस्य विख्यातः ऋषिः । अयः तेजस्वी प्रतापी महापुरुषः ।ऋषिधर्मग्रहणात् पूर्वम् एषः धीरः प्रजावत्सलः च आजा आसीत् । विश्वामित्रः ब्रह्मर्षिः अरण्ये होमहवनादिसत्कार्यकरणावसरे पीडयतः राक्षसान् संहर्तुं रामलक्ष्मणौ वनं प्रति अनयत् । कार्यं समाप्य ततः तौ मिथिलानगरं नयति । तत्र जनकमहाराजः सीतायाः स्वयंवरम् आयोजितवान्। तत्र शिवधनुः भग्नं कृत्वा रामः सीतां वृणोति ।
अन्तर्विषयाः
क्षत्रियराजः[सम्पादयतु]
प्रजापतेः पुत्रः कुशः, कुशस्य पुत्रः कुशनाभः, कुशनाभस्य राजा गाधिः । अस्य गाधेः पुत्रः विश्वामित्रः । कदाचित् राजा विश्वामित्रः स्वसेनासहितः वसिष्ठमहर्षेः आश्रमम् अगच्छत् । विश्वामित्रः तं मुनिवरं प्रणम्य तत्रैवोपाविशत् । वसिष्ठः विश्वामित्रस्य यथोचितं सत्कारम् अकरोत् । विश्वामित्रः कानिचन दिनानि आश्रमे एव उषित्वा आतिथ्यग्रहणम् अकरोत् । बहुदिनानि अपि कृतम् अनुरूपं सत्कारं दृष्ट्वा विश्वामित्रः चकितः । वसिष्ठः कामधेनोः पुत्र्याः होमधेनोः नन्दिन्याः कृपया सेनासहितस्य विश्वामित्रस्य आतिथ्यं कर्तुं शक्यः आभवत् । अनेन आतिथ्येन विश्वामित्रः सैनिकाः च अतीव तृप्ताः आभवन् । कामधेनोः चमत्कारं दृष्ट्व्या चकितः विश्वामित्रः तां धेनुं तस्मै दातुम् आग्रहम् अकरोत् । किन्तु वसिष्ठः प्राणप्रियां धेनुं कथञ्चिदपि दातुं नैच्छत् । वसिष्ठस्य निराकरणं श्रुत्वा विश्वामित्रः बलात् तां धेनुं नेतुं प्रायतत । सैनिकाः तां गृहीत्वा दण्डेन ताडयितुम् आरभन्त । क्रोधिता धेनुः सैनिकेभ्यः पलायिता धेनुः वसिष्ठस्य समीपम् आगत्यं विलापं कर्तुम् आरब्धवती । अयं राजा अतिथिः अतः शापं दातुं नैव शक्नोमि अपि च अस्य सकाशे विशाला सेना अस्ति अतः युद्धे विजयम् अपि प्राप्तुं न शक्नोमि, अहं स्वयं विवशोऽस्मि इति वसिष्ठः अवदत् । तदा होमधेनुः प्रत्यवदत् । हे ब्रह्मर्षे ब्राह्मणस्य ब्रह्मतेजसः पुरतः क्षात्रबलं नैव तिष्ठति । भवान् माम् आदिशतु अहम् अस्य क्षत्रियस्य सेनाबलं नष्टं करिष्यामि इति । अनन्योपायः वसिष्ठः होमधेनुम् अनुमतवान् । तदा नन्दिनी योगबलेन अनेकान् शस्त्रास्त्रयुक्तान् धीरान् योधान् उत्पादितवती । ते सैनिकाः विश्वामित्रस्य सेनां नाशयितुम् आरब्धवन्तः । अनेन कुपिताः विश्वामित्रस्य शतपुत्राः वसिष्ठस्य हननं कर्तुम् उद्यताः । वसिष्ठः एकं विहाय अन्यान् सर्वान् भास्मसात् अकरोत् । सेनायाः पुत्राणां च नाशं दृष्ट्वा विश्वामित्रः अतीव दुःखितः अवशिष्टं पुत्रं रजसिंहासने उपावेश्य तपः आचरितुं हिमालयकन्दरप्रदेशम् अगच्छत् । अस्य तपसा सम्प्रीतः महादेवः दिव्यशक्त्या सह सम्पूर्णधनुर्विद्यायाः अनुगृहीतवान् ।
महर्षिवशिष्ठेन सह प्रतिशोधः[सम्पादयतु]
एवं विश्वामित्रः सम्पूर्णं धनुर्विद्याकौशलं सम्पाद्य प्रतीकारबुद्ध्या वसिष्ठस्य आश्रमपदम् आगत्य अगिबाणवर्षम् अकरोत् । वसिष्ठः अपि स्वधनुः धृत्वा अहं भवतः समानः स्थितः अस्मि इत्यवदत् । मया सह युध्यस्व अद्य अहं भवतः अहङ्कारं नाशयामि । अपि च दर्शयामि क्षात्रबलात् ब्रह्मबलम् अधिकम् इति दर्शयामि इति अवदत् । क्रुद्धः विश्वामित्रः आग्नेयास्त्रं, वरुणास्त्रं, रुद्रास्त्रं, पाशुपतास्त्रं च युगपत् प्रमुक्तवान् । वसिष्ठः तानि अस्त्राणि मध्यमार्गम् एव कर्तितवान् । अनेन इतोप्यतिशयेन क्रोधितः विश्वामित्रः वसिष्ठस्योपरि मानव, मोहन, गान्धर्व, जूम्भण, दारण, वज्र, ब्रह्मपाश, कालपाश, वरुणपाश, पिनाक, दण्ड, पैशाच, क्रौंच, धर्मचक्र, कालचक्र, विष्णुचक्र, वायव्य, मंथन, कङ्काल, मूसल, विद्याधर, कालास्त्र इत्यादिणी आस्त्राणि प्रयुक्तवान् । वसिष्ठः एतानि सर्वाणि अस्त्राणि विनष्टानि कृत्वा ब्रह्मास्त्रं प्रयुक्तवान् । ब्रह्मास्त्रस्य गगनभेदिना नादेन समग्रं विश्वं पीडितम् अभवत् । सर्वे ॠषिमुनयः तम् एवं सम्प्रार्थयन् भवान् विश्वामित्रं परास्तं कृतवान् । इदानीं ब्रह्मास्त्रस्य ज्वालां शान्तयतु इति । अनया प्रार्थनया प्रसन्नः वसिष्ठः ब्रह्मास्त्रं प्रत्यधीय उपशान्तम् अकरोत् । पराजितः विश्वामित्रः मणिहीनः सर्पः इव भूतले उपविष्य व्यचिन्तयत् । निस्सन्देहं क्षात्रबलस्यापेक्षया ब्रह्मबलम् एव श्रेष्ठम् दिग्बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजो बलं बलम् इति मत्वा तपः कृत्वा ब्रह्मपदवीं तस्य तेजः च प्राप्नोमि इति निश्चित्य सपत्नीकः दक्षिणदिशि प्रस्थितवान् । तपसः आरभिककाले अन्नं त्यक्त्वा केवलं फलानि खादति स्म । अस्य तपसा प्रसन्नः ब्रह्मा अस्मै राजर्षेः पदं प्रदत्तवान् । ब्रह्मा मे केवलं राजर्षेः पदं दत्तवान् न तु महर्षेः देवर्षे वा न अतः मम तपः इदानीमपि अपूर्णम् एव इति विचिन्त्य पुनः दुःखितः एवाभवत् । अतः पुनः उग्रं तप आचरिष्यामि इति निश्चितवान् ।
त्रिशङ्कुस्वर्गनिर्माणम्[सम्पादयतु]
इक्ष्वाकुवंशे त्रिशङ्कुः नाम राजा आसीत् । एषः सशारीरं स्वर्गं गन्तुम् इच्छति स्म । अतः त्रिशङ्कुः वसिष्ठस्य निकटं गत्वा स्वाशां प्राकटयत् । किन्तु वसिष्ठः एतत् कार्यं कर्तुम् असम्मतिं सूचितवान् । त्रिशङ्कुः इमाम् एव प्रार्थनां वसिष्ठपुत्राणां पुरतः स्थापितवान् । पित्रा अशक्यं कार्यं पुत्राः कथं कुर्युः ? भवान् पितुः अवमाननं कर्तुम् अगतः अस्ति इति अवदन् । तेन क्रुद्धः त्रिशङ्कुः तैः सह अपशब्देन सम्भाषितवान् । रुष्टाः वसिष्ठपुत्राः चण्डालः भवतु इति त्रिशङ्कुम् अशपन् । शापवशाद् चाण्डलरूपिणं त्रिशङ्कुं त्यक्त्वा तस्य मन्त्रिणः सभासदः गतवन्तः । तथापि सशरीरं स्वर्गगमनस्य इच्छा न मुक्ता । आशापरिपूर्तये त्रिशङ्कुः विश्वामित्रस्य निकटम् अगच्छत् । तस्य आशां पूरयितुं विश्वामित्रः अङ्गीकृतवान् । सहसा स्वपुत्रान् आहूय यज्ञस्य सामग्रीः सङ्ग्रहीतुम् आदिशत् । पश्चात् स्वशिष्यान् आहूय आदिशत् - ये वने निवसन्ति तान् सर्वान् ऋत्विजान् वसिष्ठपुत्रान् च यज्ञे सम्मेलयितुं निमन्त्र्य आगच्छतु इति । अन्ये सर्वे विश्वामित्रस्य निमन्त्रणं स्वीकृतवन्तः कितु वसिष्ठपुत्राः, यस्य यज्ञस्य पुरोहितः क्षत्रियः यजमानः च चाण्डालः तस्मिन् वयं भागं स्वीकर्तुं नेच्छामः इति उक्त्वा निमन्त्रणं तिरस्कृतवन्तः । एतत् श्रुत्वा क्रुद्धः विश्वामित्रः अपि च सप्तशतवर्षाणि चाण्डलजन्मनि विचरणस्य शापं दत्वा, कालपाशेन तान् बद्ध्वा यमलोकं प्रेशितवान् । । पुनः यज्ञस्य सिद्धतायां व्यस्तः अभवत् । वसिष्ठपुत्राणां गतिं दृष्ट्वा भीताः अरण्यवासिनः सर्वे ऋषिमुनयः विश्वामित्रस्य यज्ञे सहायाः अभवन् । यज्ञस्य समाप्तौ विश्वामित्रः विविधदेवतानां नामानि आहूय यज्ञभागं ग्रहीतुम् आह्वानं दत्तवान् । किन्तु कोऽपि देवः स्वस्य हविर्भावं स्वीकर्तुं नागतः । अनेन अतीव कुपितः विश्वामित्रः अर्घ्यजलं हस्तेन् गृहीत्वा त्रिशङ्कुं स्वतपोबलेन एव स्वर्गं प्रेषयामि इति वदन् मन्त्रं जप्त्वा आकाशे जलं क्षिप्त्वा राजनं त्रिशङ्कुं सशरीरं स्वर्गं प्रेशितवान् । स्वर्गे आयन्तं त्रिशङ्कुं दृष्ट्वा इन्द्रः कुपितः अवदत् ... रे मूर्ख, ते मम गुरुः शापं दत्तवान्, भवान् स्वर्गवासयोग्यः न । तत्तक्षणे एव त्रिशङ्कुः बलहीनः भूत्वा भूमौ पतन् रक्षितुं विश्वामित्रं प्रार्थितवान् । विश्वामित्रः तं तत्रैव स्थातुम् आदिश्य आकाशे एव स्वतपोबलेन द्वितीयं स्वर्गं निर्मितवान् । तत् पश्चान् नूतनम् इन्द्रं सृष्टुम् इष्टवान् । अनेन इन्द्रादयः देवाः भीताः विश्वामित्रेण सह अनुनयेन वार्तालापम् आरब्धवन्तः । गुरोः शापस्य कारणात् एव त्रिशङ्कुः स्वर्गगमनार्हः इति देवताः अवदन् । तदा विश्वामित्रः अवदत्... अहं तु अस्मै सशरीरं स्वर्गप्रेषणस्य वचनं दत्तवान् । अतः मया रचितः स्वर्गः तत्रैव भविष्यति । त्रिशङ्कुः अस्मिन् नक्षत्रमण्डले अमरः भविष्यति । अनेन वचनेन सन्तुष्टाः इन्द्रादयः देवाः स्वस्थानं गताः ।
ब्राह्मणत्वस्य प्राप्तिः[सम्पादयतु]
देवतानां निर्गमपश्चात् विश्वामित्रः ब्राह्मणपदं प्राप्तुं पूर्वदिशायां गत्वा उग्रं तपः आचरितुम् आरब्धवान् । अस्य तपसः भङ्गं कर्तुं नानाविधानि विघ्नानि समुत्पन्नानि तथापि सः क्रोधेन विना सर्वाः समस्याः निवारितवान् । तपस्यायाः अवधेः अमाप्तेः पश्चात् अन्नग्रहणार्थं यदा उपविष्टवान् तदा इन्द्रः ब्राह्मणभिक्षुकस्य रूपेण आगत्य भोजनम् अयाचत । विश्वामित्रः तस्य सम्पूर्णं भोजनं याचकाय अयच्छत् । अपि च स्वयं निराहारः एव स्थितः । एतत् पश्चात् तस्य मनसि एवं विचारः आगतः प्रायः मम भोजनग्रहणस्य कालः न सन्निहितः अतः याचकस्य रुपेण विप्रः उपस्थितः । मया इतोऽपि अतिशयेन तपः आचारणियः । इति विचिन्त्य विश्वामित्रः पुनः दीर्घकालीने तपसि मग्नः अभवत् । अस्मिन् अवसरे विश्वामित्रः प्राणायामपूर्वकं श्वासं बद्ध्वा महादारुणं तपः समाचरत् । अनेन प्रभाविताः देवाः ब्रह्माणं गत्वा न्यवेदयन् विश्वामित्रस्य तपः पराकाष्टां गतम् अस्ति । अधुना सः कोपस्य मोहस्य च सीमाम् अतिक्रान्तवान् । अधुना अस्य तपसः तेजसा लोकः प्रकाशितः । अतः भवान् प्रसन्नः भूत्वा अस्य अभिलाषायाः पूर्तिं करोतु इति । देवतानाम् एतानि वचांसि श्रुत्वा भगवान् ब्रह्मा तस्मै सर्वश्रेष्ठब्राह्मणस्य उपाधिं दत्तवान् । किन्तु विश्वामित्रः अनेन पदविना सह ओङ्कारं, षट्कारं सर्ववेदान् च उपादिशतु इति ब्रह्माणं प्रार्थितवान् । मम तपः तदा एव सफलं मन्ये यदा वसिष्ठः मां ब्राह्मणः ब्रह्मर्षिः चेति मन्यते ।
महर्षिवशिष्ठस्य मान्यता[सम्पादयतु]
विश्वामित्रस्य वचनानि श्रुत्वा सर्वे देवाः वसिष्ठस्य आश्रमं गत्वा तत्र सर्वं वृत्तान्तं श्रावयन्ति । तदा वसिष्ठः विश्वामित्रस्य निकटं गत्वा तं समालिङ्ग्य अवदत्... भोः विश्वामित्र भवान् वास्तवे ब्रह्मर्षिः अस्ति । अद्यं भवन्तं ब्राह्मणः इति स्वीकरोमि इति ।
स्रोतः[सम्पादयतु]
" वाल्मीकि रामायण - विश्वामित्र का पूर्व चरित्र"
[]]


text:
लज्जालुसस्यम्
इदं लज्जालुसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं सस्यं भारते सर्वत्र वर्धते । इदं लज्जालुसस्यं भूमौ प्रसारितम् इव वर्धते । सामान्यतया २ – ३ पादमितं दीर्घं भवति । अस्य पर्णानि मनुष्याणां स्पर्शेन पुटीकृतानि भवन्ति । इदं कण्टकयुक्तं सस्यम् अस्ति । अस्य पुष्पाणि श्वेतमिश्रितपाटलवर्णीयानि भवन्ति । जलांशः यत्र प्राप्यते तत्र सर्वत्र वर्धते इदं सस्यम् ।
इतरभाषाभिः अस्य लज्जालुसस्यस्य नामानि[सम्पादयतु]
इदं लज्जालुसस्यम् आङ्ग्लभाषया Mimosa Pudica इति उच्यते । हिन्दीभाषया “लज्जालू” इति, तेलुगुभाषया “मुनुगुड मरमु” इति, तमिळभाभाषया “तोट्टलवाहि” इति, मलयाळभाषया “तोट्टमाम्” इति, मराठीभाषया “लाजरी” इति, कन्नडभाषया “मुट्टिदरे मुनि” अथवा “नाचिके मुळ्ळु” इति उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य लज्जालुसस्यस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अस्य लज्जालुसस्यस्य रसः तिक्तः कषायः च । इदं सस्यं शीतवीर्ययुक्तम्, लघु च ।
- १. इदं कफं शमयति ।
- २. इदं सस्यं नासिकातः रक्तस्रावे, अतिसारे, योनिरोगेषु च अधिकतया उपयुज्यते ।
- ३. मूत्राशये पाषाणाः जाताः सन्ति चेत् तेषाम् अपसारणार्थम् अपि अस्य उपयोगः क्रियते ।
- ४. शुनककासे (कन्नडभाषया “नायिकेम्मु” इति) अस्य मूलं मधुना सह सेवनीयम् ।
- ५. मूलव्याधौ, अण्डवृद्धौ च इदं सम्पेष्य लेपनीयम् ।
- ६. स्त्रीणां मासिकस्रावः अधिकः जातः चेत्, योनितः रक्तस्रावः जायते चेत् अस्य पर्णानां कषायः सेवनीयः । तेन कषायेन योनिप्रक्षालनम् अपि करणीयम् ।
- ७. मूलव्याधौ रक्तस्रावः जायते चेत् अस्य् स्वरसः सेवनीयः ।


text:
चित्रदुर्गम्
चित्रदुर्गं (Chitradurga) कर्णाटकस्य चित्रदुर्गमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति । चित्रदुर्गम् ऐतिहासिकमहत्त्वम् आप्नोति । त्यागे, शौर्ये, परम्परायां च एतत् प्रसिद्धिम् आप्नोत् । अत्र विद्यमानः सप्तावर्तं दुर्गं पर्यटकान् आकर्षति । विजयनगरसाम्राज्यस्य काले तिम्मण्णनायकः इति सेनापतिः आसीत् । तस्य शौर्यपराक्रमं च प्रशंस्य राजा तस्मै एतत् स्थानं पारितोषिकरूपेण प्रदत्तवान् । तिम्मण्णनायकस्य पुत्रः ओबण्णः अथवा मदकरिनायकः । तस्य पुत्रः कस्तूरीरङ्गप्पः । अस्य काले प्रदेशः शान्तः समृद्धः चासीत् । इसिल इति प्रदेशः चित्रदुर्गस्य ईशान्यप्रान्ते ब्रह्मगिरेः समीपे अस्ति । चक्रवर्तिनः अशोकस्य काले एतत् स्थलम् अस्य राज्यस्य राजधानी आसीत् । तस्य काले निर्मितः चैत्यालयः इदानीमपि अत्र दृश्यते । आशोकस्य शिलाशासनमपि अत्र प्राप्तम् ।


text:
स्वामी चिन्मयानन्दः
स्वामी चिन्मयानन्दः(जीवितकालः क्रि.शा. १९१६तमवर्षस्य मेमासस्य अष्टमदिनतः १९९३तमवर्षस्य आगस्टमासस्य तृतीयदिनपर्यन्तम्) सनातनधर्मस्य संस्कृतेः मूलभूतसिद्धान्तस्य वेदान्तदर्शनस्य माहन् प्रवक्ता । एषः समग्रं भारतदेशम् अटित्वा दृष्टवान् यत् सर्वत्र धर्वसम्बद्धविषयेषु शङ्कायुताः भ्रान्ताः सन्ति इति । तन्निवारयित्वा शुद्धधर्मस्य स्थापनार्थं गीताज्ञानयज्ञम् आरब्धवान् । क्रि.श. १९५३तमे वर्षे चिन्मय मिशन् इति संस्थाम् आरब्धवान् । भगवद्गीताम् अवलम्ब्य अनेन स्वामिना कृताः उपन्यासाः तर्कबद्धाः प्रेरणादायिनः च भवन्ति स्म । अस्य प्रवचनानि श्रोतुं सहस्राधिकाः जनाः आगच्छन्ति स्म । एषः सहस्राधिकान् सन्न्यासिनः ब्रह्मचारिणः च अस्मिन् विषये प्रशिक्षितवान् । सहस्राधिकानि स्वाध्यायमण्डलानि संयोजितवान् । विद्यालयचिकित्सालयानाम् आरम्भः इत्यादीनि अनेकानि सामाजिकसेवाकार्याणि आरब्धवान् । स्वामी चिन्मयानन्दः उपनिषत्, भगवद्गीता, शङ्कराचर्यः इत्यादिषु विषयेषु ३५अधिकान् व्याख्याग्रन्थान् व्यरचयत् । अस्य गीताभाष्यम् अतिविशिष्टम् अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
आरभिकजीवनम्[सम्पादयतु]
चिन्मयानन्दस्य जन्म क्रि.श.१९१६तमे वर्षे मे मासस्य अष्टमे दिने भारतदेशस्य दक्षिणभागे केरळराज्यस्य माननीयकुटुम्बे अभवत् । अस्य बाल्स्य नाम बालकृष्णः इति । अस्य पिता आधुनिकन्याविभागागे न्यायाधीशः आसीत् । अस्य आरम्भिकी शिक्षा अस्य पञ्चवर्षर्षे आयुषि स्थानीये श्रीराम वर्मा विद्यालये आरब्धा । आबल्यम् आङ्ग्लमाध्यमेन बालकृष्णः शिक्षां प्राप्तवान् । चतुर्मतेः बालस्य अध्ययने अपि वेगः असीत् । अध्ययनकाले अदर्शछात्रेषु अस्य परिगणना असीत् । प्रौढशालाध्ययनं समाप्य बालकृष्णः महाराजमहाविद्यालये प्रवेशं प्राप्तवान् । तत्रापि अस्य अध्ययनं सफताम् अवाप्नोत् । तस्मिन् समये तस्य नारायणः विज्ञानच्छात्रः इति कश्चित् दीनः वयस्यः आसीत् । जीवनविज्ञानम्, वनस्पतिविज्ञानम्, रसायनविज्ञानं च बालकृष्णस्य अध्ययनविषयाः आसन् । एतस्य इण्टर् पास् करणानन्तरस्य त्रिशूरुप्रदेशे तस्य पितुः स्थानन्तरणम् अभवत् । तत्र विज्ञानविषस्य महाविद्यालयः नास्तीति नारायणः कलाविषयान् स्वीकृतवन् । किन्तु तस्मिन् अध्ययने तस्य मतिः न लगति स्म । पिता तस्यानुकूलाय गृहपाठस्य शिक्षकम् अपि व्यवस्थापितवान् । किन्तु तेनापि सः प्रभावितः नाभवत् । ततः सः स्नातकपदवीं प्राप्तवान् । किन्तु मद्रासविश्वविद्यालये स्नातक्तोत्तरपदवीं प्राप्तुं प्रवेशं न कृतवान् । ततः लखनौविश्वविद्यालयं गतवान् ।
स्नातकोत्तरपदवी[सम्पादयतु]
लघनौविश्वविद्यालये बालकृष्णस्य स्नातकोत्तरपदवीं एल्.एल्.बी. पदवीं च कर्तुमपि अवकाशः अनुमतः । तत्र एषः क्रि.श. १९४०तमे वर्षे प्रवेशम् अकरोत् । आङ्ग्लसाहित्यस्य अध्ययने रुचिं प्रदर्शितवान् । तस्य अध्ययने एव अधिककलाः गच्छति स्म । लखनौविश्ववद्यालयस्य अध्ययनं समाप्य बालकृष्णः पत्रकारस्य कार्यं कृतवान् । अस्य आङ्ग्ललेखाः मि.ट्रेम्प् इति काव्यनाम्ना प्रकाशिताः भवन्ति स्म । एतेषु लेखेषु बालकृष्णः समाजस्य दीनानां शोषितानां चित्रणं करोति स्म । एतेन् तत्कालीनसर्वकारस्य धनिनां च उपहासः भवति स्म ।
अभिरुचिः[सम्पादयतु]
क्रि.श. १९४८तमे वर्षे बालकृष्णः ॠषिकेशं गतवान् । भरवर्षस्य योगियतयः च कियत् लोकोपयोगिनः इति दृष्टुमिच्छति स्म । तत्र गत्वा स्वामिनः शिवानन्दस्य विषये ज्ञातवान् । सः दक्षिणभारतस्य जनः आङ्ग्लभाषां सम्यक् जानाति इति ज्ञातम् । अतः बालकृष्णः तस्य आश्रमम् आगच्छत् । तत्र स्वामिनः शिवानन्दस्य अनुमतिं प्राप्य अन्यान्तेवासिभिः सह वासम् अकरोत् । यद्यपि बालकृष्णः कस्मिञ्चिदपि धार्मिककर्मणि न विश्वासिति स्म किन्तु श्रद्धालुः पुरुषः इव आश्रमवासिनाम् अनुकरणं करोति स्म । एषः प्रातः काले गङ्गास्नानं करोति स्म । सायं सामूहिकप्रार्थनायां सम्मिलति स्म आश्रमस्य कार्येषु अपि हस्तौ प्रसारयति स्म ।
दीक्षा[सम्पादयतु]
अस्मिन् एव समये स्वामिना शिवानन्देन प्रभावितः बालकृष्णः तेन सन्न्यासदीक्षां स्वीकृतवान् । अनेन अस्य नाम स्वामी चिन्मयानन्दः अभवत् । ग्रन्थालयात् ग्रन्थान् प्राप्य गुरोः मार्गदर्शनेन एकैकशः अध्ययनं कर्तुम् आरब्धवान् । पठितम् आदिनम् अपि समयः अपर्याप्तः भवति स्म । तदानीन्तने काले आश्रमे विद्द्युद्दीपव्यवस्था नासीत् । अतः रात्रौ पठितुं सुकरं न भवति स्म । चिन्मयानन्दः दिने अधीतविषयाणां चिन्तनं रात्रौ गुरुभिः सह करोति स्म । कालक्रमेण अस्य अध्ययनं गहनं भूत्वा गभीरचिन्तनेषु व्यस्तः अभवत् । अस्य एतादृशीं स्थितिं ज्ञात्वा स्वामी शिवानन्तः चिन्मयानन्दः उपनिषदाम् अध्ययनार्थं स्वामिनः तपोवनवर्यस्य निकटं प्रेषितवान् । तस्मिन् समये स्वामी तपोवनः उत्तरकाश्यां वसति स्म । तस्य साहचर्ये ८वर्षाणि उषित्वा वेदन्तस्य अध्ययनम् अकरोत् । तपवनस्वामी कस्मिञ्चिदपि अन्यकार्येषु व्यस्तः नासीत् अतः प्रतिदिनम् एकहोरां पाठयति स्म । अवशिष्टे समये शिष्यः चिन्मयानन्दः चिन्तनं मननं च करोति स्म । अत्र बौद्धिकं व्यावहारिकं च अध्ययनम् आसीत् । स्वस्य गुरोः शिक्षानुसारं संयमी विरक्तः शान्तः च भवितुम् अभ्यासः करणीयः आसीत् । अस्य परिणामवशात् स्वामिनः चिन्मयानन्दस्य स्वभागः परिवर्तितः अनेन सह जगतः विषये अस्य अभिप्रायः अपि परिवर्तितः ।
देहत्यागः[सम्पादयतु]
स्वामी चिन्मयानन्दः क्रि.श. १९९३तमे वर्षे आगस्टमासस्य तृतीये दिने अमेरिकादेशस्य सेण्डियागो नगरे भौतिकं शरीरं त्यक्तवान् ।
लोकसेवा[सम्पादयतु]
अध्ययनसमाप्तेः समनन्तरं स्वामिनः चिन्मयानन्दस्य मनसि लोकसेवायाः विचारः प्रबलः अभवत् । तपोवनस्वामिना अनुमतिं स्वीकृत्य दक्षिणभारतस्य दिशि मुखमुपस्थाप्य पुण्यपत्तनम् (पूणे) आगच्छत् । तत्र स्वस्य परिकल्पनायाः प्रथमज्ञानयज्ञाम् अकरोत् । अयं कश्चन नूतनः प्रयोगः । आरम्भे श्रोतॄणां सङ्ख्या न्यूना असीत् । किन्तु क्रमेण् अवर्धत । एकमासस्य ज्ञानयज्ञास्य पश्चात् मद्रास् (चेन्नै) अत्वा तत्र द्वितीयं ज्ञानयज्ञम् आरब्धवान् । यज्ञस्य प्रचारमपि स्वयं करोति स्म । दिनेषु गच्छत्सु तस्य सहायाः केचन सम्मिलिताः । तान् सर्वान् मेलयित्वा संस्थायाः रूपमकरोत् । कालक्रमेण पञ्चदशदिनानां दशसिनानां च ज्ञानयज्ञस्य कार्यक्रमाः अयोजिताः । आरम्भे भारतस्य महानगरेषु प्रचाल्यमानं ज्ञानयज्ञं सर्वत्र विस्तारितम् अभवत् । ज्ञानयज्ञस्य अभ्यर्थना एतवती अधिका अभवत् एकेन सर्वत्र यज्ञं सञ्चालयितुम् अशक्यम् अभवत् । अतः स्वामी चिन्मयानन्दः मुम्बैसान्दीपनी इति सङ्घटनम् अस्थापयत् । अनेन ब्रह्मचारिणां प्रशिक्षणम् आरब्धवान् । वर्षत्रयं प्रप्तशिक्षाः ब्रह्मचारिणः लघु लघु ज्ञानयज्ञानि कर्तुम् उपाक्रमन्त । अस्मिन् समये दिएशे १७५ज्ञानयज्ञकेन्द्राणि विदेशेषु उप४०केन्द्राणि कार्यरतानि अभवन् । एतेषु केन्देषु स्वामि १५०शिष्याः च कार्यं कुर्वन्ति स्म । एषा सङ्ख्या प्रतिवर्षं वर्धते स्म ।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- स्वामी चिन्मयानन्द एक विलक्षण व्यक्ति (रांची एक्सप्रेस)
- Images of Swami Chinmayananda


text:
१८९९
१८९९ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जनवरिमासस्य १ दिनाङ्के क्यूबादेशे स्पेन्देशस्य शासनं समाप्तिम् अगच्छत् ।
- अस्मिन् वर्षे जनवरिमासस्य ६ दिनाङ्के लार्ड् कर्जन् नामकः भारतस्य वैस्राय्-पदे नियुक्तः ।
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे "बेयर् आण्ड् कम्पनी" :आस्प्रिन्" नामकम् औषधं विपणीं प्रति आनयत् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे प्रख्यातः रसायनविज्ञानी क्यासनर् ह्यामिल्टन् यङ्ग् जन्म प्राप्नोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जून्-मासस्य १४ दिनाङ्के "नोबेल्"प्रशस्त्या पुरस्कृतः जपानीलेखकः यासुनारि कवबत जन्म प्राप्नोत् ।
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे आगस्ट्-मासस्य १३ दिनाङ्के ब्रिट्श्-निदेशिका निर्मात्री च एल्फ़्रेड हिचकॉक जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे जुलै-मासस्य २१ तमे दिनाङ्के "नोबेल्"प्रशस्त्या पुरस्कृतः अमेरिकीयः लेखकः अर्नेस्ट् हेम्मिङ्ग्वे जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे आगस्ट्-मासस्य १३ दिनाङ्के ब्रिटिश्-चलचित्रनिदेशकः आल्फ्रेड् हिच्काक् नामकः जन्म प्राप्नोत् ।
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
निधनानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे विनायकदामोदरसावरकरस्य पिता दामोदरपन्तः प्लेगव्याधिकारणतः दिवङ्गतः ।


text:
जलकूर्दनक्रीडा
जलकूर्दनक्रीडा (Diving)[सम्पादयतु]
सन्तरण्स्यैवैका सहयोगिनी क्रिया 'जलकूर्दन’सम्बन्धिनी विद्यते । परमस्या अपि क्रियायाः स्वतन्त्रं महत्त्वं विज्ञाय पृथग् विकासो विहितः । जले कूर्दनाय द्वौ वुधी स्तः ।
- १ उच्चभागात् कूर्दनं तथा
- २ विविधप्रक्रियाभिः कूर्दनम् ।
कूर्दकाः सन्तरणावदेव वस्त्राणि धारयन्ति । सरसीनां (स्विमिंग पूल्) तटे कूर्दनायोन्नतानि साधनानि निर्मीयन्ते तत्र च स्वयमुच्छालकाः (स्पिंग्युक्ताः) काष्ठपट्टाः नियोज्यन्ते । उच्चतामानेन कूर्दनस्तरावधारणं तथा वैशिष्टयनिर्णयः क्रियते। भिन्न -भिन्नाभ्यः पद्दतिभ्यः कूर्दका जले पतन्ति । यथा -
- १ जलेच्छालकं पतनम्
- २ विपरीतपतनम्
- ३ मत्स्याकृत्या पतनम्
- ४ ह्स्तौ पादौ च् बद्धवा पतनम्
- ५ प्रलम्बहस्तपादवता पतनम्
- ६ केवलं हस्तबन्धनेन पादबन्धनेन वा पतनमिति कूर्दनकलायां प्रदर्श्य क्रीडकाः कार्यकौशलं दर्शयन्ति । यः सर्वाधिकानङ्कानावर्जयति स विजयते ।
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरंगिणी


text:
सक्रिययोजकावली
एषा तु गतेषु ३० दिनेषु कृतकार्याणां योजकाना आवली ।
भवान् अस्यपुटास्य निगूढावृत्तिं पश्यन् अस्ति । यत् ० क्षणम् कालिकम् अस्ति ।
- Karthikmsreddy (सम्भाषणम् | योगदानानि) [८ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Karthiksv9901 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Karyakarta (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- MediaWiki message delivery (सम्भाषणम् | योगदानानि) (बॉट्) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- NehalDaveND (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Nemo bis (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Pathoschild (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Pavanaja (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Pratyya Ghosh (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Ragi Venkatachary skt (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Roopa1410186 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Samskritabharatibot (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- SangamesanKM (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१५३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Sayant Mahato (सम्भाषणम् | योगदानानि) (स्वसमीक्षकः) [१४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Sbblr0803 (सम्भाषणम् | योगदानानि) (निर्वाहकः) [१७२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Shubha (सम्भाषणम् | योगदानानि) (स्वसमीक्षकः) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Tremonist (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Vishvas vasuki (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Vrb (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Yann (सम्भाषणम् | योगदानानि) (निर्वाहकः) [९ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- タチコマ robot (सम्भाषणम् | योगदानानि) [७ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]


text:
राजसर्षपः
अयं राजसर्षपः अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं राजसर्षपः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । राजसर्षपः आङ्ग्लभाषायां Brassiea Rigra इति उच्यते । वस्तुतः सर्षपः वर्णस्य अनुगुणं त्रिधा विभक्तः भवति । गौरः सर्षपः, कृष्णः सर्षपः, रक्तः सर्षपः च इति । तेषु कृष्णः सर्षपः यः अस्ति सः एव राजसर्षपः इति उच्यते । अत्र गौरः सर्षपः सिद्धार्थः (Brassicea Compostris) इति, कृष्णः सर्षपः राजिका (Brassiea Rigra) इति, रक्तः सर्षपः ’सर्षपः’ (Brassica) इति च उच्यते । सामान्यतया कृष्णः रक्तः च सर्षपः आहारत्वेन उपयुज्यते । अत्र गौरवर्णस्य सर्षपस्य भूतनाशनः, कटुस्नेहः, ग्रहघ्नः, कटुकः , राजकाफलं, सिद्धार्थः इत्यादीनि अन्यानि नामानि सन्ति । कृष्णस्य सर्षपस्य राजक्षवकः, राजिका, क्षुताभिजनकः, राजसर्षपः इत्यादीनि अन्यानि नामानि च सन्ति । एषः राजसर्षपः यथा आहारत्वेन उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य राजसर्षपस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
अयं राजसर्षपः उष्णः, कटुः च ।
- “राजसर्षप्स्तिक्तः कटूष्णो वातशूलनुत् ।
- पित्तदाहप्रदो गुल्मकण्डूकुष्ठव्रणापहः ॥“ (राजकोषे शाल्यादिवर्गः)
- १. अयं राजसर्षपः कफं वातं च निवारयति ।
- २. राजसर्षपः उदरस्य कीटबाधां, ग्रहबाधां च निवारयति ।
- ३. राजसर्षपः रक्तस्रावं, पित्तं च वर्धयति । अतः पित्तप्रधानैः रोगैः पीडिताः अधिकतया न सेवेरन् ।
- ४. गौरः सर्षपः रक्तसर्षपस्य अपेक्षया उत्तमः ।
- ५. राजसर्षपः त्वक्सम्बद्धान् दोषान् शमयति ।
- ६. राजसर्षपः रुचिं वर्धयति, व्रणं शुष्कीकरोति च ।
- ७. राजसर्षपः विषबाधां, भूतबाधां च निवारयति ।
- ८. राजसर्षपः कर्णसम्बद्धेषु रोगेषु, शिरसः सम्बद्धेषु रोगेषु च उत्तमम् औषधम् ।
- ९. राजसर्षपः उष्णवीर्यः, रक्तोघ्नः च ।
- १०. अयं राजसर्षपः कण्डूरोगं, कुष्ठरोगं च निवारयति ।
- ११. राजसर्षपः मानसिकरोगे, अग्निमान्द्ये चापि उपयुज्यते ।
- १२. अस्य राजसर्षपस्य तैलम् अभ्यङ्गावसरे अपि उपयुज्यते ।
- १३. राजसर्षपः स्नेहनः अस्ति । अयं वर्णम् उत्तमं करोति ।
- १४. राजसर्षपः चर्मरोगे अपि उपयोक्तं शक्यते ।
- १५. राजसर्षपस्य तैलं प्लीहरोगे उत्तमम् औषधम् इति काश्यपसंहितायाम् उक्तम् अस्ति ।
- १६. सुश्रुतः सर्षपस्य तैलम् “अचक्षुष्यम्” इति उक्तवान् अस्ति ।
- १७. राजसर्षपं सैन्धवलवणेन सह योजयित्वा वमनं कारयितुम् उपयोगं कुर्वन्ति ।
- १८. राजसर्षपं शीतलजलेन सह पेषणं कृत्वा कृशस्य वस्त्रस्य उपरि प्रसारयन्ति । तत् वस्त्रं वातरोगे, लक्वे, सन्धिवाते, वेदनायां, कण्डूयने च शरीरस्य उपरि यत्र वेदना भवति तत्र स्थापयन्ति । १० निमेषानन्तरं वस्त्रं निष्कासयन्ति । यदि ज्वलनम् आरप्स्यते तर्हि पूर्वमेव निष्कासयन्ति ।
- १९. अस्य राजसर्षपस्य बीजस्य चूर्णं १-३ ग्रां पर्यन्तं दातुं शक्यते ।वरग्ः:गृहौषधम्


text:
सक्रिययोजकावली
एषा तु गतेषु ३० दिनेषु कृतकार्याणां योजकाना आवली ।
भवान् अस्यपुटास्य निगूढावृत्तिं पश्यन् अस्ति । यत् ० क्षणम् कालिकम् अस्ति ।(प्रथमम् | अन्तिमम्) दृश्यताम् (पूर्वतनम् ५० | अग्रिमम् ५०) (२० | ५० | १०० | २५० | ५००)
- Abhishek Reddy.m7 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Adarsh bhandari (सम्भाषणम् | योगदानानि) [६ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Adithya.R (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Akhila G R CU (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Anagha Sheshadri (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Anisha Badri (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Anisha Lalwani (सम्भाषणम् | योगदानानि) [५ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Baid.aditya.1996 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Bhuvana T V (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Charunandan16 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३० सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Chinnusamy1997 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- DS shivani (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Daminisdn (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Greeshma Padmakumar (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Harsha Jain007 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Humera383 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Jerin joseph94 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [५ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Kamalesh22 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Kar1410246 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Karthikeshwar07 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Karthikmsreddy (सम्भाषणम् | योगदानानि) [९ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Karthiksv9901 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Karyakarta (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Kashyap1996 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Krnamitha (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- M.S.SHREERAKSHA (सम्भाषणम् | योगदानानि) [५ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- MediaWiki message delivery (सम्भाषणम् | योगदानानि) (बॉट्) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Minalmalli (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Mridhula.ravi (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- NITYA.T.N (सम्भाषणम् | योगदानानि) [७ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- NKB96 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Neesha Thunga K (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Nemo bis (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Pathoschild (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Pavanaja (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Prakash mn (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Pratyya Ghosh (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- R.Meghana (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Ragi Venkatachary skt (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Rajudl555 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [७ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Roopa1410186 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [९ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Sachinsri12 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Samrudhi V (सम्भाषणम् | योगदानानि) [६ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Samskritabharatibot (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Sanathmessi123 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [५ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- SangamesanKM (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१५५ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Sangeetha bn (सम्भाषणम् | योगदानानि) [७ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Saurav.p.satish (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Sayant Mahato (सम्भाषणम् | योगदानानि) (स्वसमीक्षकः) [१४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Shaik Yasmin Naaz (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]


text:
हावेरीमण्डलम्
हावेरीमण्डलं (Haveri district) कर्णाटकराज्यस्य प्रमुखमण्डलेषु अन्यतमं मण्डलम् । हावेरीमण्डलस्य उदयः नूतनतया अभवत् । क्रि.श. १९९७ तमे वर्षे धारवाडमण्डलस्य सप्त उपमण्डलानि पृथक् कृत्वा नूतनमण्डलस्य निर्माणं कृतम् । मण्डलकेन्द्रस्य नाम अपि हावेरी इत्येव अस्ति । कृषिप्रधाने अस्मिन् मण्डले विश्वप्रसिद्धायाः ब्याडगीमरीचिकायाः उत्पादनं भवति । हावेरीनगरं जिल्लाकेन्द्रम् अस्ति । पूर्वमेतत् नगरं पावारि हावारि इति कथयन्ति स्म । द्वादशशतके निर्मितः पुरसिद्धेश्वरः, सिद्धनाथः अथवा सिद्धेश्वरदेवालयः अत्र अस्ति । देवः स्वयम्भूः । चालुक्यराजानां काले निर्मितः एककूटदेवालयः एषः । जालन्ध्रेषु सुन्दरशिल्पानि सन्ति । हानगलप्रदेशे तारकेश्वरदेवालयः अपि अस्ति । अत्र अनुपमशिल्पानि सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
विस्तीर्णता[सम्पादयतु]
४६५७ च.कि.मी मिता ।
उपमण्डलानि ७[सम्पादयतु]
ब्याडगी, हनगल्, हावेरी, हिरेकेरूरु, राणेबेन्नूरु, सवणूरु, शिग्गांव च सप्त उपमण्डलानि सन्ति ।
नद्यः[सम्पादयतु]
वरदा, भद्रा,तुङ्गा, धर्मा, कुमुद्वती
क्षेत्राणि[सम्पादयतु]
हावेरी, अगडि, कदरमण्दलगि, कर्जगि, होसरित्ति, सवणूरु, हानगल्, निळवळ्ळी, रट्टिहळ्ळि, एलगुरु, चिक्केरुरु, कागिनेले, गुत्तल ।
अबलूरु (हिरेकेरुरु)[सम्पादयतु]
सर्वज्ञकवेः जन्मस्थलम् एतत । कविः वचनकारः एषः दशमशतकीयः । सर्वज्ञः स्वानुभवम् त्रिपदिषु सुन्दरतया वार्णितवान् । तस्य समाजोद्धारकार्यं जीवनानुभवकथनम् द्विसहस्रवचनेषु द्र्ष्टुं शक्यम् अस्ति । सर्वज्ञः कर्णाटकस्य अपूर्वः कविः।
कागिनेले (हिरेकेरुरु)[सम्पादयतु]
भक्तः कविः ज्ञानी कनकदासः सर्वविदितः महापुरुषः अस्ति । कागिनेलेक्षेत्रे अदिकेशवदेवालयः विशालः सुन्दरश्च अस्ति । स्तम्भाः सुन्दराः शिल्पान्विताः च सन्ति । कनकदासः ’नळचरित्रे’ ’रामधान्यचरित’, ’हरिभाक्तिसार’ इति ग्रन्थान् लिखितवान् । अस्मिन् क्षेत्रे तिरुपतौ इव पूजादिकं प्रचलन्ति तिरुपतिं गन्तुम् असमर्थाः अत्रैव स्वधनम् अर्पयन्ति । अस्य क्षेत्रस्य उत्तरकर्णाटकतिरुपतिः इति च कथयन्ति । देवालयस्य आवरणे श्रीलक्ष्मीनरसिंहः, मारुतिः. सरस्वती च सन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- हावेरीतः २६ कि.मी ।
- ब्याडगितः २५ कि.मी ।
- बेङ्गळूरुतः ३२३ कि.मी।
दर्शानीयानि स्थानानि[सम्पादयतु]
राणेबेन्नूरुनगरस्य वन्यप्राणिधाम, कृष्णमृगानाम् अभयराण्यम्, पुरसिद्धेश्वरदेवस्थानं, श्रीहुक्केरीमठः, अबलूरु(सर्वज्ञस्य जन्मस्थानम्), कागिनेले (कनकदासस्य जन्मस्थानम्), हावनूरु द्यामव्वमन्दिरम्, देवरगुड्ड, गङ्गीभावि, भैरनपाद, श्रीक्षेत्रगुड्डदमल्लापूर, श्री मूकप्पस्वामि श्रीहुच्चेश्वरमहस्वमिनां सन्निध्यम् च अत्र दर्शनीयानि स्थानानि ।
प्रसिद्धाः व्यक्तयः[सम्पादयतु]
सर्वज्ञः, कनकदासः, सु.रम्.एक्कुण्डि, गुद्लप्प हळ्ळिकेरी, गळगनाथः, मैलर महदेवप्प,रमानन्द मन्नङ्गि, जङ्गनकोप्प च अत्र जाताः महाजनाः ।


text:
इन्द्रः
इन्द्रः भारतियसनातनविश्वासानुगुणं देवतानाम् अधिपतिः अस्ति। शक्रः इति इन्द्रस्य नामान्तरमपि वर्तते। सः युद्धस्य वर्षायाः च अधिदेवता अस्ति । वैदिककाले इन्द्रः सर्वोच्चः देवः आसीत् कालान्तरेण पौराणिककथासु अस्य स्तर स्थानं किञ्चित् अवनतम् ।
अन्तर्विषयाः
ऋग्वेदे इन्द्रः[सम्पादयतु]
ॠग्वेदस्य २५०सूक्तेषु इन्द्रस्य वर्णनं कृतम् । अपि च ५०सूक्तेषु अन्यदेवताभिः इन्द्रस्य वर्णनं कृतम् । एव ऋग्वेदस्य सतुर्थांशेषु इन्द्रदेवस्य वर्णनं दृश्यते । अतः एवं वक्तुं शक्यते यत् इन्द्रः वैदिकयुगस्य सर्वप्रियः देवः । इन्द्रशब्दस्य व्युत्पत्तिः अर्थः च अस्पष्टः अस्ति । बहूनां विदुषाम् अपिप्रायः अस्ति इन्द्रः झंझावातस्य अधिदेवता । मेघेषु गर्जनं विद्युत् च इन्द्रस्य कृपा एव । किन्तु हेलब्रैण्ट् इत्यस्य मतानुगुण इन्द्रः सूर्यदेवता अस्ति । वैदिकभारतीयाः इन्द्रः प्रबला भौबिकशक्तिः इति भावयन्ति यः सैनिकविजयस्य साम्रज्यवादिविचारस्य च प्रतीकः भवति । प्रकृतेः न कोपि अङ्गः तादृशः शक्तिशाली अस्ति यथा विद्युत्प्रयारः भवति । इन्द्रम् अग्निदेवस्य यमलसोदरः इत्यपि सम्बोधयन्ति येन विद्युदीयाग्निः यज्ञवेदीयाग्निः च प्रकटितः भवति ।
महेन्द्रमहिमा[सम्पादयतु]
वैदिकानां मतम् अस्ति यत् वृत्रः अनावृष्टेः असुरः शुष्कमेघानां प्रतीकः च । इन्द्रः स्वायुधेन वज्रेण वृत्ररूपिणं राक्षस्यं हत्वा जलं मुक्तं करोति । तदा पृथिव्यां वर्षधाराः पतन्ति । ओल्डेनवर्ग्,हिलब्रैण्ट् च व्रत्रासुरवधस्य अन्यकथाम् अवदताम् । एतयोः मतानुगुणं पर्वतानां जलस्य मुक्तिः इन्द्रेण कृता । सूर्यरूपिणः इन्द्रस्य वर्णनं कृत्वा हिलब्रैण्ट् एवम् अवदत् वृत्रः शीतस्य हिमस्य वा प्रतीकः अस्ति यस्य मुक्तिः केवलं सूर्यः करोति । द्वावपि विचारौ इन्द्रस्य रूपद्वयं प्रकटयतः यस्य प्रदर्शनं क्षेत्रे झञ्झावातस्य पर्वते तपतः सूर्यस्यरूपेण भवति । इन्द्रः प्रभूतं सोमपानं करोति । इन्द्रस्य आयुधं वज्रः यस्य विद्युत्पहारस्य एव नामान्तरम् अस्ति । अपि च इन्द्रः ऋग्वेदः रात्रेः अन्धकारस्य नाशकः प्रकाशजनकः अपि कथयति । ऋग्वेदस्य तृतीये मण्डले उल्लिखितं यत् विश्वामित्रस्य प्रार्थानानुसारम् इन्द्रः विपाशशतद्रुनद्योः जलं शोषितवान् येन भरस्य सेना अनायासेन पारङ्गता ।
इन्द्रस्य सामर्थ्यम्[सम्पादयतु]
पूर्वजाः इन्द्रः युद्धकुशलः इति कारणेण प्रथिव्यां दानवैः सह युद्धावसरे इन्द्रमेव सेनापतिं कुर्वन्ति स्म । इन्द्रस्य पराक्रमस्य वर्णनं कर्तुं शब्दानां शक्तिः अपर्याप्ता भवति । एषः शक्तीनां प्रभुरस्ति । अस्य १००शक्तयः सन्ति । ४०अधिकाः अस्य शक्तिसूचकनामानि सन्ति । ४०अधिकानां युद्धानां विजेता इन्द्रः इति वदन्ति । भक्तेभ्यः मित्रेभ्यः च इन्द्रः तादृशीं शक्तिं ददाति ये तस्मै सोमरसम् अर्पयन्ति ।
इन्द्रः वरुणः च[सम्पादयतु]
ऋग्वेदस्य नवसूकेषु इन्द्रवरुणयोः वर्णनम् अस्ति । द्वावपि एकसूत्रेण सोमरसं पिवतः, व्रत्रे विजयं साधयतः, जलस्य मूलं खनतः, सूर्यस्य नलनं नियमयतः । युद्धे साहाय्यं, विजयप्रदानम्, धनदानम्, उन्नतिप्रदानम्, दुष्टानापुपै शक्तिशालिवज्रस्य प्रहरणम्, तज्जुरहितमायाबन्धनम् इत्यैद्षु कार्येषु अभावपि समानौ स्तः । किन्तु सृष्टिविषयकगुणेषु षड्भेदाः सन्ति ।
-
- वरुणः राजा अस्ति ।
- असुरत्वस्य सर्वोत्कृष्टाधिकारी अस्य आज्ञाः देवगणः पालयति ।
- इन्द्रः युद्धप्रेमी, वैरधूलि प्रसारयति ।
- इन्द्रः वज्रेण वृत्रवधम् अकरोत् । किन्तु वरुणः साधुः भूत्वा सन्धेः रक्षणं करोति ।
- वरुणः शान्तिदेवता अस्ति । इन्द्रः युद्धस्य देवः अस्ति । मरुता सह सम्माननस्य अन्वेषणेरतः भवति ।
- इन्द्रः शत्रुतावशेण वृत्रस्य वधमकरोत् । किन्तु वरुणः वृत्राणां रक्षणं करोति ।
पौराणिकमतम्[सम्पादयतु]
पौराणिकदेवमण्डले इन्द्रस्य तत् स्थानं नास्ति यत् वैदिकमण्डलेषु उक्तम् । पौराणिकदेवमण्डलेषु ब्रह्माविष्णुमहेश्वराणां महत्वमस्ति । इन्द्रः देवाधिराजः इति मानितः । एषः देवलोकस्य राजधान्याम् अमरावत्यां वसति । सुधर्मा अस्य राजसभा । सहस्रमन्त्रिणः अस्य मन्त्रिमण्डले सन्ति । शची अथवा इन्द्राणी अस्य पत्नी, ऐरावतः (गजः) अस्य वाहनम्, आयुधं वज्रः अथवा अशनि । कोऽपि मानवः तमः कृत्वा इन्द्रपदं प्राप्तुमिच्छति तदा अस्य इन्दपदं सङ्कटे पतति । स्वस्य सिंहासनस्य रक्षणार्थं इन्द्रः तपोभङ्गं कर्तुम् अप्सराः प्रेषयति । पुराणेषु अस्मिन् विषये नैकाः कथा सन्ति । पौराणिकः इन्द्रः शक्तिमान्, समृद्धः विलासी राजा इव चित्रितः ।
कथा[सम्पादयतु]
कदाचित् अनावृष्टेः कारणेण घोरक्षामः अगतः । ऋषिगणः तपस्यानिरतः असित् । तान् निश्चिन्तान् ऋषीन् दृष्ट्वा तत्र इन्द्रः प्रकटः अपृच्छत् । क्षामेऽस्मिन् अपि भवन्तः कथं जीविताः इति । ऋषयः अवदन् वृष्टिमात्रं मनुष्यजीवनस्य साधनं न । प्रकृतिः सर्वस्मिन् ऋतौ मनुष्यजीवनस्य आनुकूल्यं प्रकल्पयति । उदाहरणार्थं मरुभुवि अपि किमपि खाद्यं लभ्यते एव । तथापि अनावृष्टौ कष्टम् अवश्यं भवति । इति उक्ता ऋषिगणः पुनः तपसिमग्नः अभवत् । प्रजापतिः अवदत्.. पापरहितं जराशून्यं, मृत्युशोकादिविकाररहितम् आत्मानं यः ज्ञानोति सः सम्पूर्णं लोकं सर्वकामनाः च प्राप्नोति । प्रजापतेः उक्तिं श्रुत्वा देवताः असुराः च तं आत्मानं ज्ञातुम् उत्सुकाः अभवन् । अतः देवराजः इन्द्रः दैत्यराजः विरोचनः च ईर्ष्याभावेन हस्ते समिदः गृहीत्वा प्रजापतेः समक्षम् अगच्छताम् । द्वावपि २१वर्षाणि ब्रह्मचर्यव्रतम् अपालयताम् । पश्चात् प्रजापतिः तयोः आगमस्य कारणम् अपृच्छत् । तयोः जिज्ञासां मत्वा सजलपात्रे दृष्टुम् अवदत् । आत्मा तत्रैव अस्ति इति । द्वावपि जले स्वबिम्बम् एव दृष्ट्वा सन्तुष्टौ ततः निर्गतौ । पश्चात् प्रजापतिः अचिन्तयत् । देवः वा भवतु दानवः वा भवतु आत्मसाक्षात्कारेण विना तेषां पराभवः एव भवति । विरोचनः सन्तुष्ठभावेन असुरपुरं गत्वा एवम् अवदत् देहः एव पूजनीयः अस्ति । अस्य परिचर्यां कृत्वा एव मनुष्यः लोकद्वयं प्राप्नोति इति । देवतानां समीपगमनात् पूर्वम् इन्द्रः अचिन्तयत् जलपात्रे आभूषणसहितं रूपं दृष्टम् । सुन्दरशरीरस्य सुन्दरं रूपं, अन्धस्य अन्धरूपं यदि दृश्यते तर्हि आत्मा अजरः अमरः च कथम् अभवत् । इति शङ्कया सः पुनः प्रजापतेः निकटम् अगच्छत् । प्रजापतिः पुनः २१वर्षाणि तत्रैव तं वासयित्वा पश्चात् अवदत् यः स्वप्ने पूजितः विचरितः अस्ति सः एव आत्मा अमृतः अभयः च ब्रह्म भवति । ससंश्यः इन्द्रः पुनः २१वर्षाणि प्रजापतेः निकटं ब्रह्मचर्यं समाचर्य, पुनः पञ्चवर्षाणि अनुवर्त्य आहत्य १०१वर्षाणि ब्रह्मचर्यव्रतं प्रजापतेः साहचर्यं च कृत्वा प्रजापतिना आत्मस्वरूपं ज्ञातवान् । यथा..
- अयम् आत्मा अविद्याकृतदेहेन मनो इन्द्रिययुक्तः च भवति । सर्वात्मभावस्य प्राप्तेः पश्चात् अयम् आकाशसमानं विशुद्धः भवति । आत्मज्ञानं प्राप्य मनुष्यः स्वकर्माणि कुर्वन् स्वायूंषि समाप्य ब्रह्मलोकं गच्छति । पुनः नायाति ।
रामायणे इन्द्रः[सम्पादयतु]
देवानां राज्ञः इन्द्रस्य मेषवृषणः इत्यपि कथयन्ति । रामरावणयोः युद्धं दृष्ट्वा किन्नराः एवम् अवदन् । एतत् युद्धं समानं न यतः रावणस्य महती सेना श्रीरामः पदातिः। एतत् श्रुत्वा इन्द्रः कवचधनुर्बाणैः युक्तं स्वरथं रामार्थं प्रेषितवान् । विनीतभावेन इन्द्रसारथिः मातलिः रथादिवस्तूनि स्वीकर्तुं रामचन्द्रं न्यवेदयत् । युद्धस्य परिसमाप्तेः पश्चात् श्रीरामः तानि सर्वाणि अपनेतुम् आदिशत् । इन्द्रः दशरथस्य मित्रम् इति रामायणे वर्णितः ।
दुर्वासस्य शापः[सम्पादयतु]
कदाचित् इन्द्रः सुरापानेन उन्मत्तः एकान्ते रम्भया सह खेलन् आसीत् । तदा अकस्मात् दूर्वासमुनिः स्वशिष्यैः सह आगतः । इन्द्रः अतिथिसत्कारं कृतवान् । दूर्वासः आशीर्वादं कुर्वन् पारिजातपुष्पम् इन्द्राय अयच्छत् । तत् पुष्पं विष्णुना दत्तम् । इन्द्रः ऐश्वर्यमदेन तत् पुष्पं स्ववाहनस्य गजस्य मस्तके स्थापितवान् । पुष्पस्य प्रभावेण गजः अलौकिकगरिमायुक्तः वनम् अगच्छत् । इन्द्रः तं गजं नियन्त्रयितुम् असमर्थः अभवत् । दूर्वासः श्रीहीनः भवतु इति तम् अशपत् । तेन अमरावती अपि अत्यन्तं श्रिया हीना अभवत् । इन्द्रः प्रथमं बृहस्पतेः पश्चात् ब्रह्मणः साहाय्यम् अयाचत । समस्तदेवताः विष्णोः निकटम् आगताः । लक्ष्मीः सागरपुत्री भवतु इति आदेशः दत्तः । अतः लक्ष्मी सागरे अगच्छत् । पश्चात् विष्णुः स्वपत्न्याः प्राप्तये सागरमथनं कर्तुं देवान् आदिशत् । समुद्रमथनेन अनेकानि रत्नानि आगतानि । लक्ष्मीः अपि ततः आगता नारायणाय वरमालां समर्प्य प्रसन्नाभवत् । सहस्रारः इति नामकस्य राज्ञः पत्नी मानससुन्दरी गर्भवती खिन्नाभवत् । राजा कारणं पृष्टवान् । इन्द्रस्य वैभवं दृष्टुम् उत्कटेच्छा अस्ति इति उक्तवती । सत्वरं राजा ताम् इन्द्रस्य ऋद्धिवैभवं दर्शितवान् । फालरूपेण अस्य गर्भात् यस्य बालकस्य जन्म अभवत् तस्य इन्द्रः इत्येव नाम कृतम् । लङ्कायाः अधिपतिः माली इन्द्रस्य वैभवं श्रुत्वा स्वभ्रात्रा सुमालिना सह अमरावती आक्रान्तवान् । युद्धे अनेकसैनिकैः सह माली अपि मारितः । सुमाली प्रधावन् पाताललङ्कां प्रविष्टवान् ।


text:
मेषराशिः
मेषः द्वादश राशिषु अन्यतमः अस्ति । द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
नामौचित्यम्[सम्पादयतु]
मेषस्य स्वभावः अस्ति अनुसरणशीलता । गम्भीरता अपि तदीयः स्वभावः । अतः धैर्य-अग्रे गमनम्-अनुसरणशीलता-व्यवहारनिर्वहणम् - एतान् गुणान् सङ्केतयितुं मेषः उदाह्रीयते । अस्मिन् राशौ विद्यमानेषु एतानि तत्त्वानि दृश्यन्ते ।
अधिपतिः[सम्पादयतु]
मेष-वृश्चिकयोः अधिपतिः कुजः । ग्रहराज्यव्यवस्थायां कुजः भवति दण्डनायकः । निर्णयानाम् अन्वयनशक्तिः, अद्भुतनिर्वहणाशक्तिः, न्याययुत-योजनायुतजीवनाय प्रयत्नशीलता च कुजस्य स्वभावः । मेषराशिवन्तः निर्णयानां कार्यान्वयनविषये अतीव जागरूकाः भवन्ति । अन्येषाम् आधिपत्यं, स्वीये कार्ये अन्येषां प्रवेशं च एते न सहन्ते । समीचीनतया कार्यनिर्वहणं, अन्यैः कार्यकारणञ्च एतेषां वैशिष्ट्यम् । एते सर्वदा अपि कस्मिंश्चित् कार्ये मग्नाः भवन्ति । परिश्रमेण एव आनन्दः अनुभूयते एतैः । कार्यकरणे सर्वे क्लेशाः आनन्देन एव एतैः सम्मुखीक्रियन्ते ।
निर्वहणकार्ये अत्युत्तमा व्यवस्था एतैः क्रियते । रक्षणाविभागे एते प्रत्यक्षपात्रं वहन्ति । कार्यं समग्रदृष्ट्या परिशीलयन्तः स्वीयं कार्यम् इति भावयन्तः कार्योन्नतिं सम्पादयन्ति । अन्येषाम् आदर्शप्रायाः भवन्ति ।
राशिभावः[सम्पादयतु]
मेषः सहजप्रथमभावः इति निर्दिश्यते । प्रथमभावे आत्मविश्वासः, स्वयं शक्तिः, सामर्थ्यम्, शरीरम् - इत्येतेषाम् आद्यता भवति । मेषराशिवत्सु अपि अयं भावः दृग्गोचरः भवति ।
जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः[सम्पादयतु]
पुरुषजातिः, चरसंज्ञकः, पूर्वदिशः स्वामी, क्षत्रियवर्णः, पर्वतीयप्रदेशे विचरणकर्ता, रजोगुणयुक्तः, कान्तिहीनः, अल्पसन्ततिः, पृष्ठोदयी, अग्नितत्त्वयुक्तश्च भवति मेषराशिः । अस्य स्वामी मङ्गलग्रहः वर्तते । उक्तं च -
- पूर्ववासी नृपज्ञातिः शैलचारी रजोगुणी ।
- पृष्ठोदयी पावकी च मेषराशिः कुजाधिपः ॥ (बृ पा हो शा - २/७)
स्म्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
मेषराशौ अश्विन्याः ४ पादाः, भरण्याः ४ पादाः, कृत्तिकायाः प्रथमः पादः भवति इत्यतः चू, चे, चो, ला, ली, लू, ले, लो, आ ... इत्येतानि अक्षराणि मेषसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
जन्मदिनम्[सम्पादयतु]
येषां जन्मदिनम् मार्च्-मासस्य २१ दिनाङ्कतः एप्रिल्-मासस्य २० दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां मेषराशिः ।


text:
पी टी उषा
पिलवुल्लकण्डितेक्केपरम्बिलुषा(P. T. Usha) (मलयाळम्: പിലാവുള്ളകണ്ടി തെക്കേ പറമ്പിൽ ഉഷ; जननम् - जून् २७, १९६४; पी टी उषा इति प्रसिद्धा) केरलराज्यात् भारतीया क्रीडका अस्ति। १९७९ तः भारतीयक्रीडापटुभिः सह तस्याः सम्पर्कः वर्तते । भारतस्य अत्युत्तमक्रीडापटुषु एषा अन्यतमा इति परिगण्यते। भारतीयरेखामार्ग-क्षेत्रयोः राज्ञी इत्यपि सा निर्दिश्यते।[उद्धरणं वाञ्छितम्] पय्योलि एक्स्प्रेस् इति तस्याः उपनाम। अद्यत्वे सा केरके कोयिलण्डिप्रदेशे 'उषाक्रीडाशालां' चालयति। पि टि उषा केरलराज्ये कोझिकोड्जनपदे पय्योलिग्रामे जन्म प्राप्नोत्। १९७६ तमे वर्षे केरलसर्वकारेण महिलानां कृते क्रीडाशाला आरब्धा। उषा स्वस्य जनपदस्य प्रतिनिधित्वेन तत्र अवसरं प्राप्नोत्।
अन्तर्विषयाः
वृत्तिजीवनयात्रा[सम्पादयतु]
१९७९ तमे वर्षे राष्ट्रियविद्यालयक्रीडासु सा भागम् अवहत् । तत्र एतस्याः प्रतिभाम् अभिज्ञातवान् ओ एम् नम्बियार् सदा तस्याः प्रशिक्षकत्वेन अतिष्ठत् । १९८० तमे वर्षे मास्को-ओलिम्पिक्स्-क्रीडाकूटे तया रङ्गप्रवेशः कृतः । किन्तु तस्मिन् तस्याः प्रदर्शनं नीरसं जातम् । १९८२ तमे वर्षे नवदेहल्याम् एश्याक्रीडाकूटे १०० मी २०० मी स्पर्धासु रजतपदकं प्राप्तवती । अग्रिमे वर्षे कुवैत्-एशियाकूटे तया स्वर्णपदकं जितम् ४०० मी धावनस्पर्धायाम् । १९८३ तः ८९ पर्यन्तं तया १३ स्वर्णपदकानि प्राप्तानि । १९८४ तमे वर्षे लास्-एञ्जलीस्-ओलिम्पिक्स्-क्रीडाकूटे ४०० मी कूर्दन-धावनस्पर्धायाम् उपान्त्यस्पर्धायां प्रथमस्थानं प्राप्नोत् । किन्तु अन्तिमस्पर्धायां क्षणस्य शतांशेन सा कांस्यपदकात् च्युता जाता । उपान्त्यस्पर्धायां जयं प्राप्तवती सा ओलिम्पिक्-अन्तिमस्पर्धायां भागम् ऊढवत्सु भारतीयमहिला-क्रीडापट्वीषु प्रथमा, भारतीयक्रीडापटुषु पञ्जमी च जाता ।
दक्षिणकोरियादेशस्य सियोल्-नगरे जाते १० एशियन्क्रीडाकूटे उषया ४ स्वर्णपदकानि, १ रजतपदकञ्च प्राप्तम् । अत्र तया भागम् ऊढवत्सु सर्वासु स्पर्धासु विक्रममेव साधितवती । १९८५ तमे वर्षे जकार्तायां जाते एशियन्क्रीडाकूटे तया ५ स्वर्णपदकानि जितानि । क्रीडापटुना एकस्मिन्नेव अन्ताराष्ट्रिये क्रीडाकूटे एतावतां पदकानां प्राप्तिः नूतनः विक्रमः जातः । एतावता उषया १०१ अन्ताराष्ट्रियपदकानि जितानि सन्ति । सा दक्षिणरेल्वेविभागे अधिकारिणी अस्ति । तया पद्मश्री अर्जुनप्रशस्तिः च प्राप्ता अस्ति ।
साधनानि[सम्पादयतु]
- १९७७ तमे वर्षे कोट्टायाम्नगरे जाते राज्यस्तरीय-क्रीडाकूटे राष्ट्रियविक्रमः साधितः ।
- १९७८ तमे वर्षे कोल्लम्नगरे जाते राष्ट्रिय-अन्ताराज्य-क्रीडाकूटे कनीयक्रीडापटुत्वेन आकर्षणकेन्द्रं जातम् ।
- १९८० तमे वर्षे जाते मास्को ओलिम्पिक्स् क्रीडाकूटार्थं चिता जाता ।
- ओलिम्पिक्-स्पर्धायाम् अन्तिमस्तरं प्राप्तवती प्रथमकेरलीया प्रथमभारतीयमहिला च इयम् ।
- मास्को-ओलिम्पिक्स्-स्पर्धायां भागं गृहीतवत्सु अवरतमा आसीत् इयं षोडशवर्षीया ।
- १९८२ देहली-एशियन्-स्पर्धायां प्रथमं पदकं प्राप्तवती ।
- १९८३ तमे वर्षे कुवैत्-एशियन् चाम्पियन्शिप्-मध्ये ४०० मी अन्ताराष्ट्रियस्पर्धायां प्रथमवारं भागं गृहीत्वा सफलतां प्राप्नोत् ।
- लासेञ्जलीस्-स्पर्धायां ५५.५४ क्षणानां विक्रमः तया साधितः । एदम्प्राथम्येन अस्मिन् महिलानां कृते ४०० मी धावनस्पर्धा आयोजिता आसीत् ।
- १९८५ जकार्ता एशियन् क्रीडाकूटे उषया ५ स्वर्णपदकानि प्राप्तानि ।
- १९८६ तमे वर्षे सियोल्-एशियन्-क्रीडाकूटे तया ४ स्वर्णपदकानि प्राप्तानि, एशियायाः 'धावनराज्ञी' इति बिरुदं प्राप्तवती ।
- १९८० तः उषा ओलिम्पिक्-क्रीडाकूटे भागम् अवहत् । १९९१ तमे विवाहः सम्पन्नः इत्यतः १९९२ तमे वर्षे जाते बार्सेलोनियाक्रीडाकूटे तया भागः न ऊढः ।
- तया १९९६ तमे वर्षे जाते अट्लाण्टा-ओलिम्पिक्स्-क्रीडाकूटे अन्तिमरूपेण भागः स्वीकृतः ।
जागतिकविक्रमः[सम्पादयतु]
१९८५ तमे वर्षे जाते जकार्ता-एशियन्-क्रीडाकूटे तया १००, २००, ४०० धावनस्पर्धासु, ४०० प्रतिरोधधावनस्पर्धायां च स्वर्णपदकं ४ X ४०० मी रिलेस्पर्धायां च कांस्यपदकं प्राप्तवती । एकस्मिन् क्रीडाकूटे कयाचित् महिलया एतावन्ति स्वर्णपदकानि न प्राप्तानि । अतः अयमस्ति कश्चन विक्रमः ।
प्रशस्तयः पुरस्काराश्च[सम्पादयतु]
- १९८४ - अर्जुनप्रशस्तिः
- १९८५ - अत्युत्कृष्टमहिलाक्रीडापट्वी
- १९८४ - पद्मश्री
- १९८४, १९८५, १९८६, १९८७, १९८९ - एशियाक्रीडासु - अत्युत्तमक्रीडापट्वी
- १९८६ सियोल्-एशियन्-क्रीडाकूटे - आदिदास-स्वर्ण-पादत्राण-प्रशस्तिः (Adidas Golden Shoe Award)
- ३० अन्ताराष्ट्रियप्रशस्तयः
- १९९९ - केरल-क्रीडा-पत्रिकोद्यमी-प्रशस्तिः
- १९८५, १९८६ उत्तमक्रीडापटु-जागतिकप्रशस्तिः
टिप्पणी[सम्पादयतु]
बाह्यशृङ्खला[सम्पादयतु]
- Usha School of Athletics in Koyilandy, India
- rumela.com
- indiavisitinformation.com
- dimdima.com
- keral.com
- webindia123.com
- oneindia.in
- india-today.com
- rediff.com


text:
गोमयम्
प्रादेशिकभाषायाम् ‘अमृतपानी’ इति कथ्यमानं भूसारवर्धकं (सस्यानाममृतपानम्) एकं योगं सज्जीकुर्वन्ति निपुणा: कृषिका: । निर्माणप्रक्रिया एवमस्ति - 20 किलोग्राम् गोमयं जले संस्थाप्य घण्टाद्वयं यावत् आदौ आलोडनीयम् । अनन्तरं 250 ग्राम् घृतं योजयित्वा पुन: घण्टाद्वयं यावत् आलोडनीयम् । तस्मिन् पुन: 500 ग्राम् मधु योजयित्वा घण्टाद्वयं यावत् आलोड्य, लीटर्द्वयं जलं संयोज्य पुन: घण्टाद्वयं यावत् सम्यक् आलोडनीयम् । एतदेव सस्यानाम् अमृतपानम् । एतत् मिश्रणं जले संमिश्र्य कृषिभूमौ प्रोक्षणेन सस्यपोषककीटा: भूमौ क्रियाशीला: भवन्ति, भूसार: अपि विशेषरूपेण सङ्घटित: भवति । एतं प्रयोगं महाराष्ट्रेषु, कर्णाटकेषु, आन्ध्रेषु च केचन कृषका: कुर्वन्ति ।
मानवचिकित्सायां गोमयम्[सम्पादयतु]
मानवचिकित्सायां गोमयं बहुधा उपयुज्यते । यथा -
- अर्शरोगचिकित्सायां स्वेदनार्थम् गोमयस्य उपयोग: क्रियते ।
- कुष्ठे गोमयेन घर्षणं कुर्वन्ति ।
- गोमयरस: कफजशिरोरोगेषु नस्यप्रयोगार्थम् उपयुज्यते ।
- रक्तपित्तरोगे गोमयस्य उपयोगो भवति ।
- गलगण्डरोगे गोमयभस्मसेवनं कारयन्ति ।
- गोमयरस: मधुना सह कासरोगेषु प्रयुज्यते ।
- हिक्कारोगे गो - अश्व - मक्षिकाशकृतां नस्यं प्रयच्छन्ति ।
- गोमयस्वरसेन लेह्यं अञ्जनं च कुर्वन्ति ।
- यक्ष्मा तथा शोषरोगे गोमयादिना सिद्धं घृतम् उपयुज्यते ।
- गोशकृत् दृष्टिवर्धकम् इति कारणत: तिमिररोगे तस्य नस्यं प्रयच्छन्ति ।
- गोमयं क्रिमिनाशकमपि भवति । अत एव स्थलशुद्धिं कर्तुं गोमयजलेन प्रोक्षणं कुर्वन्ति । भोजनानन्तरं भुक्ते स्थले गोमयजलस्थापनेन शुद्धि: सम्पाद्यते ।
गव्यस्य वस्तुशुद्धिकारकगुणविषये मनु: इत्थं वदति -
- क्षौमवच्छङ्खशृङ्गाणाम् अस्थिदन्तमयस्य च ।
- शुद्धिर्विजानता कार्या गोमूत्रेणोदकेन वा ॥
- सम्मार्जनेनोपाञ्जनेन सेकेनोल्लेखनेन च ।
- गवां च परिवासेन भूमि: शुध्यति पञ्चभि: ॥ (म. स्मृ.)
- उत्सवादिसन्दर्भेषु गृहाङ्गणे गोमयलेपनं भवति । तस्मिन् समये भूगन्धमिश्रित - गोमयगन्ध: समुत्थितो भवति । स च गन्ध: आरोग्याय भवति ।
- गोमयं विषहरं च भवति । अत एव गृहाङ्गणे कदाचित् विषजन्तूनां मारणं भवति चेत् तत्र गोमयलेपनं कुर्वन्ति ।
- गोमयं किञ्चित्प्रमाणेन विकिरणनिरोधकत्वेनापि कार्यं करोति ।
- धान्यशोधनार्थं य: शूर्प: उपयुज्यते तदुपरि गोमयलेपनं कुर्वन्ति ।
- विधिवत् महाशिवरात्रौ भस्मीकृतं भस्म त्रिपुण्ड्रधारणयोग्यं भवति ।
गोमयेन पाकानिल:, विद्युत् , यानचालनं च गोमयस्य शुष्करोटिका: (कारीषा:) इन्धनरूपेण उपयुज्यन्ते स्म प्राचीनकाले । (इदानीमपि ग्रामेषु उपयुज्यन्ते एव ।) आधुनिककाले तु अनिलचुल्य: शोभन्ते पाकगृहेषु । ‘गोमय - अनिलेन’ अपि तादृश्य: अनिलचुल्य: ज्वालयितुं शक्यन्ते । एतदर्थं गोमयानिलस्थावरत: पाकशालां प्रति नालिकाद्वारा अनिल: आनीयते । ‘गो - अनिल’ चुल्या: उपयोगम् इदानीं बहुत्र कुर्वन्ति । गोमयानिलेन गृहोपयोगिविद्युत: अपि उत्पादनं भवति । सामान्य- (लघु) - गो - अनिलस्थावरत: प्राप्तेन अनिलेन 8-20 दीपा: ज्वालयितुं शक्यन्ते । गोमयानिलेन स्कूटर्, कार् इत्यादीनि यानानि अपि चालयितुं शक्यन्ते । अयं प्रयोग: कर्णाटकेषु कृत: अस्ति । अनेन विधानेन (यानेषु गो - अनिल योजनेन) 25 रूप्यकाणां व्ययेन 250 किलोमीटर् दूरं प्रयाणं कर्तुं शक्यते इति वदति प्रयोगशील: राजेन्द्र हेगडे ।


text:
नर्मदानदी
नर्मदा (आङ्ग्लभाषा:Narmada)(गुजराती:નર્મદા), (अन्यनाम-रेवा), मध्यभारतस्य काचित् नदी गुजरातराज्ये अधिकतया प्रवहति। सा भारतीयजम्बूद्वीपस्य प्रमुखा नदी अस्ति। सा उत्तरदक्षिणभारतयोः मध्ये पारम्परिकसीमां निर्माति।मध्यप्रदेशस्य शहडोलमण्डले अमरकण्टकपर्वतस्य नर्मदाकुण्डात् उद्भवति । ततः सा १३१२ कि.मी. यावत् पश्चिमाभिमुखं प्रवह्य गुजरातराज्यस्य भरुचमण्डले पश्चिमसमुद्रं प्राप्नोति। नर्मदा भारतस्य काचित् पवित्रा नदी। शङ्कराचार्यः अपि नर्मदायाः तीरे एव तस्य गुरुणा गोविन्दभगवत्पादेन अमिलत्।द्वादशज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमम् ओङ्कारेश्वरस्थानं नर्मदायाः तीरे अस्ति ।
विन्ध्यसात्पुरपर्वतश्रेण्योः मध्ये विद्यमानायाम् उपत्यकायां प्रवहन्ती एषा नदी मध्यप्रदेश- महाराष्ट्र- गुजरातराज्यानांविशालप्रदेशस्य प्रमुखः जलाधारः अस्ति । अधिकेषु स्थानेषु राज्यस्य सीमायाः पात्रं निर्वहति । हिन्दुसंस्कृत्यां नर्मदानद्याः अत्यन्तं पवित्रं स्थानम् अस्ति । भारतस्य सप्तपुण्यनदीषु अन्यतमा एषा । गङ्गा यमुना गोदावरीनदी सरस्वती सिन्धूनदी कावेरी च इतरपवित्रनद्यः । नर्मदानद्याः परिक्रमा अत्यन्तं पावनकरिणी इति परिगणिता अस्ति ।हिन्दुश्रद्धालवः तथा साधुसन्तः नर्मदायाः सागरमुखे भरुचनगरे पादाभ्यां परिक्रमाम् आरभन्ते । ततः नदीतटे चलन्तः अमरकण्टकं प्राप्य नदीं क्रान्त्वा पुनः च पादाभ्यां भरुचनगरे नद्याः अपरं तीरं प्राप्नुवन्ति । सामान्यतः २६०० कि.मी.यावत् दीर्घा एषा पादयात्रा पावनकरी इति परिगण्यते ।


text:
लशुनम्
इदं लशुनं भारते अपि वर्धमानः कश्चन कन्दविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् लशुनम् आङ्ग्लभाषायां Garlic इति उच्यते । एतत् लशुनम् उपसेचनस्य, शाकान्नस्य, चित्रान्नस्य, क्वथितस्य, सारस्य, व्यञ्जनस्य, दाधिकस्य, ताक्रस्य इत्यादीनां निर्माणे उपयुज्यते । अन्येषां दाधिकानाम् अपि लशुनस्य व्याघरणं दीयते । कुत्रचित् प्रतिदिनं लशुनस्य येन केन प्रकारेण वा सेवनं भवति एव । प्रतिदिनस्य पाके लशुनम् उपयुज्यते एव । अस्य लशुनस्य उत्पादनम् अत्यधिकप्रमाणेन भवति चीनादेशे । तदनन्तरं द्वीतीये स्थाने अस्ति भारतदेशः । लशुनस्य आयातनिर्यातादिकम् अपि महता प्रमाणेन प्रचलति । लशुनम् आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य लशुनस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
- १ एतत् लशुनं वस्तुतः औषधानाम् आगरः । तदा तदा वा लशुनस्य सेवनं भवितुम् अर्हति ।
- २ उदरबाधाम् आम्लपित्तं च निवारयति लशुनम् ।
- ३ 'कोलेस्ट्राल्' इति यत् उच्यते तस्य अपि परमौषधं लशुनम् एव ।
- ४ एतत् लशुनं पृष्ठवेदनाम् अपि हरति । वेदना यत्र अस्ति तत्र लशुनतैलं लेपयित्वा मर्दनं क्रियते चेत् वेदना बहुशीघ्रम् अपगच्छति ।
चित्रवीथिका[सम्पादयतु]


text:
अगस्त्यवृक्षः
अयं वृक्षः २०-३० पादपरिमितम् उन्नतः भवति १/२ -१ पादपरिमितदीर्घेषु संयुक्तपन्नेषु ४१-६१ पत्रकाणि भवन्ति । पुष्पं श्वेतं, नौकाकारे भवति । अस्मिन् २-४ अक्षीयमञ्जर्यः भवन्ति । अस्य शिम्बा (ब्रीजकोशः) एकपादपरिमिता दीर्घा किञ्चित् वक्रा च भवति । शरदृतौ पुष्पाणि, शीतकाले फलानि च भवन्ति । आकाशे अगस्त्यनक्षत्रस्य उदये सति पुष्पाणि भवन्ति इति कारणेन अस्य नाम अगत्यः मुनुद्रमः इति अस्ति । बङ्ग्गालप्रदेशे अयम् अधिकतया वर्धते इति कारणेन वङ्गसेनः इत्यपि अस्य नामान्तरं विद्यते । अयम् अत्यन्तं शीघ्रं वर्धते म्रियते च ।
वर्धनस्थलम्[सम्पादयतु]
अगस्त्यवृक्षः मूलस्थानं मलेशिया इति वदन्ति । मसिषस्, ईजिप्ट् आष्ट्रेलिया इत्यादिषु देशेषु अयम् अधिकतया दृश्यते । अयं भारते अपि सामान्यतः सर्वत्र दृश्यते । गृहोद्यानेषु, उद्यानेषु, पूगवाटिकासु च एनं वर्धयन्ति ।
उपयोगः[सम्पादयतु]
अगस्थवृक्षस्य सर्वेषु भागेषु औषधीयगुणधर्माः सन्ति । प्राचीनकालतः अयं भारतीयानां परिचितः । अनेकेषु आयुर्वेदग्रन्थेषु अस्य उलेखः लभ्यते । अस्य उपयोगाः अधः निरुपिताः
- १) अस्य मूलं, त्वजं वा कुट्टयित्वा लेपयन्ति चेत् सन्धिवातसदृशाः तीव्रवेदनायुक्ताः रोगाः उपशाम्यन्ति ।
- २) पर्णानां कल्कं सज्जीकृत्य पिटकानाम् उपरि लेपनं फलप्रदम् ।
- ३) शिरोवेदना पीनसः, कफः, ज्वरः इत्यादिषु अगस्त्यस्य पर्णस्य रसः नस्यवत् प्रयुज्यते । त्वचः रसः मधुना सह सेव्यतेच
- ४) अपस्मारोगे अपि अस्य पर्णानां रसस्य नस्यवत् सेवनं परिणामकारि ।
- ५) अगस्त्यस्य पक्वफलस्य सेवनं बुद्धिशक्तिं वर्धयतु मस्तिष्कस्य दौर्बल्यं दूरीकरोति च ।
- ६) तिमिरः, नक्तान्धता इत्यादिषु नेत्ररोगेषु अस्य पर्णस्य पुष्पस्य च रसः सेव्यते चेत् दृष्टिशक्तिः वर्धते ।
- ७) अजीर्णता, क्रिमिदोषः, उदरवेदना इत्यादिषु जीर्णाङ्गसमस्यानां निवारणाय अगस्त्यस्य पर्णानां पुष्पाणां च उपयोगः शाकवत् क्रियते । व्यञ्जनादिकं निर्मीय खादनेन समस्याशमनं भवति
- ८) अतिसारे आमशङ्कायां च अस्य त्वचः रसं मधुना सह सेवन्ते ।
- ९) महिलानां सम्बद्धेषु श्वेतप्रदरादिषु, गोनोरियारोगे विषसेवने च अगस्त्येस्य औषधं परिणामकारि ।
औषधसेवन परिमाणः[सम्पादयतु]
अस्य रसः १०-२० मि.ली, कषायः ५०-१०० मि.ली. परिमाणे च सेवितुं शक्यते ।
अगस्त्ये रासायनिकांशाः[सम्पादयतु]
अस्मिन् प्रोटीन् , अनेके जीवसत्त्वाः ,;लोहाः , कानिचन विशिष्टानि रासायनिकानि च सन्ति । त्वचि टयानिनु रक्तवर्णस्य कश्चन निर्यासः च विद्यते । पर्णेषु प्रोटीन्, क्याल्सियं, रञ्जकं अयः, ए-बि-सि- जीवसत्त्वाः च भवन्ति । पुष्पेषु प्रोटीन् ए-बि- जीवसत्वाः भवन्ति । बीजे अत्यधिकपरिमाणे अर्थात् माकिं ७०% प्रोटीन् भवति । अन्येषु कषु अपि वनस्पतिषु एतावति प्रोटीन न भवति । बीजे प्रोटीनीनेन सह कार्बोहैड्रेट्, किञ्चित् विधं तैलं च भवति ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ Prajapti, Purohit, Sharma, Kumar , A Handbook of medicinal plants, Agro Bios (India), Edition Ist 2003, Page.473


text:
मसानबु फ़ुकोका
मसानबु फुकोका (Masanobu Fukuoka) कश्चन सुप्रसिद्धः कृषीवलः तत्वज्ज्ञानिः च आसीत् । भूमिः स्वयमेव सारयुक्तः भवति । सहजकृषिकरणे अधिकतया लाभः अस्ति इति निरूपितवान् । सहजकृष्याश्रयणे न्यूनधनेनैव कृषिकार्यं साधितुं शक्यते इति अस्य अभिप्रायः आसीत् । सर्वदा कृषिक्षेत्रे प्रयोगान् कुर्वन् आसीत् । अस्यैव सहजकृषिः जगत्प्रसिद्धा संजाता । स्वसिद्धान्तं साधितवान् फुकोका ।
जननम्, वैय्यक्तिकञ्च[सम्पादयतु]
मसानबु फुकोका १९१३ तमे संवत्सरे फेब्रवरिमासस्य २ दिनाङ्के जपान्-देशस्य 'ल्यो’ प्रदेशे अजायत् । सः 'कुरोसोवावर्यस्य' शिष्यः भवति । कृषिविज्ञानक्षेत्रे कुरोसोवावर्यस्य प्रसिद्धिः अस्ति । एषः 'जिब्रालिक'-प्रचोदकग्रन्थिं संशोधितवान् ।
कृषिः[सम्पादयतु]
फ़ुकोका संशधनाकेन्द्रे कार्यं कुर्वन् आसीत् । तस्मिन् समये अस्वस्थः जातः । अतः कार्यं त्यक्त्वा स्वग्रामं गतवान् । ग्रामे एव सः कृषिकार्यम् आरब्धवान् । फ़ुकोका नूतनजातीयसस्यानां आविष्कारं न कृतवान् । किन्तु, नूतनां कृषिपद्धतीं आविष्कृतवान् । अस्याः पद्धत्याः नाम नैसर्गिककृषिः उत स्वाभाविककृषिः इति । पिता कृषीवलः आसीत् । अनेन सह कार्यम् आरब्धवान् । सः क्षेत्रे नारङ्गफलस्य कृषिं आरब्धवान् । औषधानाम् अपेक्षा नास्ति, किन्तु सहजतया तासां सस्यानां वृद्धिः भविष्यति इति चिन्तितवान् । सस्यानां वृद्धिः न जाता । तेन कारणेन पिता कुपितः । कृषिकार्यं त्यक्त्वा कार्यन्तरम् अन्वेषणं करोतु इति उक्तवान् । अष्टवर्षाणि कृषिकार्यं विहाय कार्यान्तरे प्रविष्टः। तत्र अपि किमर्थं सस्यानां वृद्धिः सहजतया न जाता इति चित्राक्रान्तः आसीत् । सङ्कीर्णजातीयैः सस्यैः रासयनिककृषिपद्धत्या फलोदयः अधिकतया प्राप्यते स्म । कथं स्वाभाविककृषिपद्धत्या एतानि सस्यानि फलितानि भवन्ति? इत्यालोचयत् । अतः सः एवम् अलोचनां कृतवान्, "यानि सस्यानि स्वाभाविककृषिपद्धत्या फलितानि तानि एव आनीय स्वाभाविकतया एव तेषां फलोदयार्थं प्रयत्नः करणीयः । यदि सङ्कीर्णजातीयानि सस्यानि आनीय स्वाभाविककृषिपद्धत्या पोषणं क्रियते तर्हि तेषां नाशः भवत्येव ।“ इति । एतस्मात् निर्णयात् फ़ुकोका १९४५ तमे संवत्सरे कृषिकार्यार्थं ग्रामं प्रति पुनः गतवान् । स्वक्षेत्रे विनूतनान् क्रमान् उपयुज्य कृषिकार्यम् आरब्धवान् ।
कृतयः[सम्पादयतु]
अनेन रचिते पुस्तके,
- ओन्-स्ट्रारेवूल्यूषन्
- दि न्याचुरल् वे आफ़् फ़ार्मिङ्ग्
कृषितत्त्वानि[सम्पादयतु]
अस्य कानिचन कृषितत्वानि एवं सन्ति ।
- १भूमेः कर्षणं न करणीयम् । कर्षणेन यथा भूमेः स्थितिः भविष्यति तथैव सस्यानां मूलानि भूमौ गत्वा सहजतयैव भूमेः स्थितिः भविष्यति इति अस्य अभिप्रायः । नैकाः सूक्ष्माणवः निरन्तरतया भूमेः फलवत्ततां वर्धयन्तः भवन्ति ।
- २ (रासयनिक)औषधानाम् उपयोगः न करणीयः । एतेषां उपयोगेन भूम्यै हानिः भविष्यति इति ।
- ३ स्तम्बघनानां निर्मूलनं न करणीयम् ।
- ४ क्रिमिनाशकानाम् उपयोगः न करणीयः ।
पुरस्काराः[सम्पादयतु]
- १९८८ तमे संवत्सरे विश्वभारती विश्वविद्यालयस्य "देसिकोट्टम्" पुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- १९८८ तमे संवत्सरे रामन् म्याग्सेसे पुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- १९७७ तमे संवत्सरस्य मार्च्-मासस्य २६ तमे दिनाङ्के "अर्थ कौन्सिल् पुरस्कारं प्राप्तवान्" (Earth Council Award) ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- Greening The Desert: Applying natural farming techniques in Africa, interview with Masanobu Fukuoka
- Masanobu Fukuoka and Natural Farming, Gandhi Foundation
- Masanobu Fukuoka: Japanese Organic Farmer, Mother Earth News magazine
- Nature - Nature knows best, Life Positive
- Farmer philosopher Masanobu Fukuoka, part 1, 2, 3; Japan Economic Forum


text:
भूमालिन्यम्
भूभागस्य भौतिक- रासायनिव – जैविकगुणेषु केषुचिद् एवं प्रकारक-मवाञ्छितं परिवर्त्तनं, येन परिवर्त्तनेन जनाः जीवाश्च प्रभाविताः भवन्ति, येन भूभागस्य गुणवत्ता उपयोगिता च नष्टं भवतः, तं परिवर्त्तनं भूप्रदूषणमिति कथ्यते ।
अन्तर्विषयाः
कारणानि[सम्पादयतु]
भूप्रदूषण- समस्या नाम भूमौ अवशिष्टपदार्थानां निक्षेपणमिति । वस्तुतः मृतिकाक्षरणेन, विविधस्त्रोतादागतैः रासायनिकप्रदूषणैः भू- उत्खननेन, ज्वालामुख्यद्गारेण वा भू-प्रदूषणं भवति । सामान्यदृष्ट्या निम्नलिखित- कारणेन भूप्रदूषणं भवति ।
-
- गृहावशिष्टेन- Domestic Wastes
- नगरपालिकाऽवशिष्टेन – Municipal Wastes
- औद्योगिकावशिष्टेन – Industrial Wastes
- कृष्यवशिष्टेन - Agricultural Wastes
- अन्य प्रकारेण – Other Wastes
गृहावशिष्टम्[सम्पादयतु]
प्रायः गृहेषु बहुप्रकारकमवशिष्टं भवति । यथा गृहमार्जनात्परं बहुप्रकारकमवशिष्टं बहिः आगच्छति । अपि च महानसगृहादपि बहुप्रकारकमवशिष्टं वहिरागच्छति । एषु अपरिष्टेषु मुख्यताः धूलिः, कर्कटं, कर्गजं, काष्ठकणं, पत्रादिकं, खण्डितं, भोजनमित्यादिकं भवति , अपि च महानसगृहावशिष्टेषु द्विदलं, चायं, डीम्बावरणं, फलावरणं, उच्छ्रिष्ट- भोजनावशिष्टं, अवशिष्टं नष्टं भोजनं वा भवति । एतेषा निस्तारणं प्रायः जनाः गृहं परितः एव कुर्वन्ति । अस्योदाहरणं ग्रामेषु द्रष्टुं शक्यते यत् गृहं परितः एव कर्कट –भण्डारः पर्वताकारः भवति । अनेन भूप्रदूषणं नूनं भवति । फलतः नागरिकाणां कर्त्तव्यमिदं भवति यत् ते गृहावशिष्टानां निस्तारणं समुचिते स्थाने कुर्युः येन भूप्रदूषणं निवारितं भविष्यति । अनवधानेनेदं प्रदूषणं भवति । अतः सर्वेषामवशिष्टानां निस्तारणं सावधानेन करणीयम् ।
नगरपरिपालिकापरिशिष्टम्[सम्पादयतु]
अवशिष्टेऽस्मिन् सर्वाणि नगरपालिकाऽवशिष्टानि आगच्छन्ति । यथा नगरस्य कर्कटं, मानव विसर्जितमवशिष्टं, पशूनां मृतशरीरं, औद्योगिकाय शिष्टञ्च । एतेषां निस्तारणं नगरं परितः क्रियते । फलतः अनेन नगरस्य पार्श्ववर्ति – भूभागः प्रदूषितः भवति । अनेन नगरस्य वायुमण्डलमपि प्रदूषितं भवति । अतः अस्य नगरपालिकावशिष्टस्य निस्तारणं सावधानेन करणीयम् । अस्य शोधनं यन्त्रमाध्यमेन करणीयम् । अनेन उर्वरकानां निर्माणं करणीयम् । अनेन ऊर्जीनिर्माणं करणीयम् । यथा पाटलिपुत्रनगरे शुलभशौचालयात् ऊर्जां प्राप्य मार्गप्रदीपः प्रज्वाल्यते । अतः अस्य निस्तारणं एवं करणीयं येन प्रदूषणस्यापेक्षया कश्चन सदुपयोगः भवेत् ।
औद्योगिकावशिष्टम्[सम्पादयतु]
देशेऽस्मिन् विभिन्नेषु नगरेषु विविध-प्रकारकानि औद्योगिकप्रतिष्ठानानि स्थापितानि सन्ति । यथा –विद्युत्प्रतिष्ठानं, लौहप्रतिष्ठानं, तैलशोधकप्रतिष्ठानं, उर्वरकप्रतिष्ठानं, विविधप्रकारकानां यौगिकानां प्रतिष्ठान् , द्रव्यानां प्रतिष्ठानं, औषध-प्रतिष्ठानमित्यादीनि । एभिः प्रतिष्ठनैः पर्यावरणं प्रदूषितं भवति । यथा एभ्यः विविधप्रकारकाणि अवशिष्टानि बहिरागत्य वायुं, जलं पृथ्वीञ्च प्रदूषयन्ति । वस्तुतः एतेषु कानिचन प्रतिष्ठानानि एवं सन्ति येभ्यः अधिकाधिकमात्राषु लौहकणं, द्रव्यमिश्रितं जलं,ऊष्णकणञ्च बहिरागत्य प्रतिष्ठानं परितः स्थितमधिकाधिकं भूभागं प्रदूषयन्ति । अस्योदाहरणं भवितुमर्हति लौह-प्रतिष्ठानम्, विद्युत्तापगृहमित्यादिकम् । अत्र औद्योगिकावशिष्टानां विशालभण्डारः द्र्ष्टुं शक्यते । इमं परितः स्थितः विशालभूभागः नष्टप्राय दृश्यते । अतः भूप्रदूषणस्य कारणमिदं महत्त्वपूर्णं प्रतिभाति । एतदर्थं चेष्टा कर्त्तव्या । सम्प्रति सन्दर्भेऽस्मिन् चेष्टा प्रचलति । यथा अवशिष्टस्य जलस्य शोधनाय सांयन्त्रं संस्थापनीयम् । विसृज्यमानेभ्यः लौहकणेभ्यः इष्टिका (ईट)निर्माणं कर्त्तव्यम् , येन निस्तारणसमस्यामपि समाधिता भविष्यति, तेषां सदुपयोगोऽपि भविष्यति । एवं प्रकारेण मूलतः औद्योगिकावशिष्टानां निस्तारणस्य प्रायशः कर्त्तव्यः न तु भण्डारणस्य । भण्डारणे समस्यावृध्दिरेव भविष्यति न तु समाधानम् । अनेन भूप्रदूषणस्य निवारणं भविष्यति ।
कृष्यवशिष्टम्[सम्पादयतु]
प्रायः दृष्यते यत् क्षेत्रेषु येषां केषामपि शस्यानामुत्पादनं यदा भवति, तदा कृषकाः शस्यकर्तनमेव कुर्वन्ति न तु मूलात् शस्यपादपकर्तनं कुर्वन्ति । फलतः शस्यकर्तनात् परं शस्यपादपाः क्षेत्रेष्वेव तिष्ठति । यथा गोधूमक्षेत्रेषु, धान्यक्षेत्रेषु, मक्काक्षेत्रेषु, अन्येषु च क्षेत्रेषु दृश्यते यत् शस्यकर्तनं तु जातं परं तेषां पादपाः क्षेत्रेष्वेव राजन्ते । ते पादपाः वर्षर्तौ जलं सम्प्राप्य विगलिताः भवन्ति । तथा विगलिताः पादपाः तं क्षेत्रं प्रदूषयन्ति । अपि च सम्प्रति क्षेत्रेषु उर्वरकाणां बहुप्रयोगं कुर्वन्ति कृषकाः । यतः न्यूनेऽपि क्षेत्रे ते अधिकं शस्यं वाञ्छन्ति । फलतः क्षेत्राणां प्राकृतिकी उर्वराशक्तिः नष्टा भवति । अपि च कृषिसंरक्षणार्थं कृषकाः क्षेत्रेषु कीटनाशकौषधीनामुपयोगः कुर्वन्ति । फलतः अनेनापि भूप्रदूषणं भवति । अतः एतेभ्यःभूसंरक्षणार्थमुपायः कर्त्तव्यः । यतोहि भारतवर्षे कृषियोग्यानां क्षेत्राणां महत्यावश्यकता वर्तते । अतः यदा क्षेत्रेषु शस्यकर्तनं भवति । तदा अवशिष्टानां शस्यपादपानां निस्तारणमवश्यं कर्त्तव्यः । क्षेत्रेषु प्राकृतिकोर्वरकाणां प्रयोगेऽधिकधिकः कर्त्तव्यम् । समये –समये क्षेत्रेषु मृत्तिकापरिवर्तनं, कर्तनं, पुरणमपि करणीयम् । क्षेत्रेभ्यः विश्रामः अपि दातव्यः ।
अन्ये प्रकाराः[सम्पादयतु]
कृषिकार्यस्य कृते मृत्तिका एकं वरसदृश –मुर्व्रकमस्ति । फलतः भूमौ कश्चन अपि समागतः विकारः कृष्यै हानिकरः भवति । भूभागस्याम्लता, क्षारीयता च तस्य विकारः भवति । अपि च अनुपयुक्तं जलमपि क्षेत्रेषु विकारः मन्यते । यतः जले रासायनिकानां, कीटनाशकानामौषधीनाञ्च मिश्रणं भवति । अतः आम्लता, क्षारीयता, जलभण्डारणञ्च क्षेत्रस्य विकारः भवति । एभिः क्षेत्रस्योपयोगिता पूर्णरुपेणांशिकरुपेण वा नष्टयति । कृष्यै तत् क्षेत्रमनुपयुक्तं भवति । इदमेव भवति भूप्रदूषणम् । एतेषां पृथकतया विवरणं सम्प्रत्युपस्थाप्यते
आम्लीयविकार:[सम्पादयतु]
अयं विकारः आर्द्रतायुक्तेषु क्षेत्रेषु प्राप्यते । वस्तुतः एवं प्रकारकेषु क्षेत्रेषु आर्द्रता अधिका भवति, फलतः यदा भूमौ हायड्रोजन (h2) आयन्स इत्यस्य आण्विकप्रगाढता अधिका भवति, तथा हायड्रोवशील (hc1) ००.२३ PH मानं सदा ७ तः न्यूनं भवति । एवम् एल्यूमीनियम् लौह- इत्यादिकं द्रव्यमयं भूत्वा पादपेभ्यः विषसदृशं भवति । अपि च मैंगनीजयौगिकस्य मात्रावध्द्या पादपानामपचयनक्रियाऽपि अवरुध्दा भवति । मृत्तिकायाः जीवाणवः अपि निष्क्रियाः भवन्ति । शस्येभ्यः कैल्शीयम-मैग्नीशियम्- मोब्लीडन्- फासफोरस – इत्यादिकानां पर्याप्तमात्रा नोपलभ्यते । फलतः शस्योत्पादनं न्यूनमेव भवति । भूमौ शीलिका क्वार्टजेत्यनयोः आधिक्येन, जैविक-पदार्थानामपघटनेन, क्षारनिक्षालनेन, अमोनियमसल्फेट् सदृशोर्वरकाणां निरन्तरप्रयोगेण भमौ आम्लतत्त्वस्य मात्रा अधिकायते । अतः भूमौ कैल्शियमित्यस्य (चूना) प्रयोगः, क्षारीयोर्वरकाणां प्रयोगः, समुचितजलनिष्काशनव्यवस्था, पोटाशयुक्तोर्वरकाणां प्रयोगश्च करणीयः । यदा कदा सहिष्णु-शस्यानामुत्पादनमपि करणीयम् । अनेन भूमिः आम्लीयविकारेभ्यः मुक्ता भवितुमर्हति ।
क्षारीयविकारः[सम्पादयतु]
अयं विकारः शुष्कार्ध्दशुष्केषु क्षेत्रेषु अधिकवष्पीकरणेन जायते । अनेन भूभागस्य वाह्यावरणे सोडियम- कैल्शीयम- मैग्नीशियम् पोटाश- क्लोराईड्स – कार्बोनेट्स-बाइकार्बिनेट्स्- नाईट्रेट्स – इत्यादयः प्राप्यन्ते । क्षारीयविकाराः भवन्ति । अस्यां मृत्तिकायां हाइड्रोक्सिल-आयन्सस्य सान्द्रता हाइड्रोजनाअयन्सस्यापेक्षया अधिका भवति । अस्याः मृत्तिकायाः पि. एच. मानं सदा ७.तः अधिकं भवति । अयं विकारः भूमौ क्षारीयलवणानां वाष्पीकरणेन, समुचितजलनिकास- व्यवस्थायाः अभावेन, निरन्तरसिञ्चनेन, सोडियमनाइट्रेट्स्- नामकोर्वरकाणां निरन्तर –प्रयोगेण चागच्छति। अस्य विकारस्य मृत्तिकायां विषयुक्तः प्रभावः भवति । पादपा अधिकधिकमात्रायां सोडियम् – इत्येनमवशोषणं कुर्वन्ति । येन तेषां विकासः वृध्दिश्च अवरुध्दः भवति । अपि चानेन भूमेः भौतिकी, रासायनिकी, जैविकी चावस्था अव्यवस्थिता भवति । फलतः शस्योत्पादनम्त्यल्पमेव भवति । अस्याः समस्यायाः समाधानाय भूमौ मृत्तिकायाः कर्तनं, निक्षालनं, प्रवहनमित्यादिकं करणीयम्
अनेन भू- आवरणे स्थितं लवणं नष्टं भवति । अपि च जिप्सम- इत्यस्य प्रयोगेण जैविकोर्वरकाणां प्रयोगेण च अस्य भूभागस्य संरक्षणं कर्तुं शक्यते । अत्र क्षार- सहिष्णु –शस्यपादपानामारोपणं लाभप्रदं भवति । तथा चानेन क्षारीयविकारोऽपि निवारिता भवति ।
रासायनिक:[सम्पादयतु]
कीटनाशक – औषधीनां भूमौ प्रभाव:- सम्प्रति सस्योत्पादनं वर्धयितुं कृषिक्षेत्रेषु विविधानामुर्वरकाणां कीटनाशक- औषधीनां- शाकनाशी-कवकनाशीद्रव्याणां प्रयोगः दिनानुदिनं वर्धते । अनेन भूमौ हानिकारकतत्वानां वृध्दिः भवति, मृत्तिका च प्रदूषिता भवति । यथा –अमोनियमसल्फेट नामकस्योर्वरकस्य क्षेत्रेषु निरन्तर प्रयोगेण भूमौ आम्लस्य मात्रा वर्धते । एवमेव सॊडियमनाइट्रेटित्यस्य निरन्तर प्रयोगेण भूमौ क्षारीय-विकारः आगच्छति । कीटनाशकेषु औषधेषु.डी.डी.टी.(DDT), बी एच.सी.(BHC), इत्यादिकानां प्रयोगेण तत्रत्याः मृत्तिकाऽपि विषयुक्ता भवति । यतः एताः विषाक्ता औषधयः सन्ति । एतेन तत्रोत्पादितेषु शस्येषु विषस्य मात्रा नूनं भवत्येव । अतः एतेषां द्रव्याणामुर्वरकाणाञ्च प्रयोगेण भूमौ विकारः जायते । अपि च भू-प्रदूषणं भवति । अस्मिन्नेव क्रमे भारतसर्वकारस्य निर्देशः अपि अस्ति । यत् खाद्यान्नेषु डी.डी.टी. बिएच.सी. इत्यादिकानां प्रयोगः न करणीयः । यतः एतेषां प्रयोगेण मृत्तिका विषयुक्ता भवति, तथा विषयुक्तमृत्तिकाषु उत्पादितः शास्योऽपि विषयुक्तः भवत्येव । अपि च अनेकेषां रोगाणामिदमेव कारणमस्ति । यथा फूड- एलर्जी । एवं यदि उर्वरकाणां प्रयोगः क्रियते तर्हि तत्रत्यमुत्पादनं स्वकीयां गुणवत्तां परित्यजति । एवं प्रकारेण रासायनिकोर्वरकाणां, कीटनाशकौषधीनाञ्च प्रयोगेण मृत्तिका प्रदूषिता तु भवत्येव अपि च मृत्तिका स्वकीयामुत्पादनक्षमतामपि परित्यजति । तथाऽस्य भूप्रदूषणस्य प्रतिकूलप्रभावः मानवजीवने स्वास्थ्ये च भवति । अतः शस्योत्पादनवृध्दयर्थं क्षेत्रेषु रासायनिकोर्वरकाणां प्रयोगः कीटनाशकौषधीनाञ्च प्रयोगः न्यूनः एव करणीयः । एतेषां स्थाने जैविकोर्वरकाणां प्रयोगमाध्यमेन, भूपरिष्करणाप्रक्रियामाध्यमेन यान्त्रिकक्रियामाध्यमेन च शास्योत्पादनवृध्दिः करणीया ।
भूप्रदूषणनियन्त्रणं भूसंरक्षणञ्च[सम्पादयतु]
भूप्रदूषणस्य कारणद्वयमस्ति । भूरक्षणं, भूप्रदूषणञ्च । भूरक्षणं द्विविधं भवति । जलेन, पवनेन च । संरक्षणोपायाः
-
- गृहावशिष्टानां निस्तारणं समुचित-प्रकारेण करणीयम् ।
- नगरपालिकावशिष्टानां निस्तारण-व्यवस्था प्रकृते प्रकरणे यथा वर्णिताऽस्ति तथा करणीया ।
- कृष्यादि – अवशिष्टानां निस्तारणं आम्लीय-क्षारीय विकाराणां परिहारश्च प्रकृते प्रकरणे वर्णितौ स्तः । अतः तथा विधिरेव करणीयः ।
- प्रदूषितेषु क्षेत्रेषु कृत्रिमोर्वरक- सहयोगेन सर्व-प्रथमं मृतिका- संशोधनं, क्षमतोत्पादनञ्च करणीयम् ।
- यदि मृत्तिका सामान्यस्थितौ समागतवती तर्हि तत्र सर्वप्रथमं भूपोषक- शास्यानामुत्पादनं करणीयम् । पुनः अन्येषां वृक्षपादपानामारोपणं भवेत् ।
- भूशोधनप्रक्रियां समाप्य तत्र कृषिकार्यं सघनवृक्षारोपणं, जलसंग्रह केन्द्रं, प्रमोदस्थलं, क्रीडाक्षेत्रं सार्वजनिकस्थलञ्च करणीयम् ।
- प्रदूषणयुक्तां भूमिं संशोध्य विविधप्रकारेण उपयोगः करणीयः । यथा – सरोवरः, क्रीडाङ्गनम्, आवासीयपरिसरेत्यादयः ।
- भूरक्षणात् संरक्षणार्थं सघनवृक्षारोपणं करणीयम् ।
- जलवायोः प्रवाहस्थले रक्षापट्टिकायाः निर्माणं कर्त्तव्यम् ।
- निष्कर्षतः वृक्षारोपणमेव सर्वोत्तमं साधनमस्ति ।


text:
विलियं हार्वे
(कालः – ०१. ०४. १५७८ तः ०३. ०६. १६५७)
अयं विलियं हार्वे (William Harvey) शरीरे रक्तस्य परिचलनक्रमस्य संशोधकः । एषः १५७८ तमे वर्षे एप्रिल्मासस्य प्रथमे दिनाङ्के इङ्ग्लेण्ड् देशस्य पोक्स्टोन् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । अस्य पिता थामस् हार्वे पुरसभायाः अध्यक्षः आसीत् । अयं विलियं हार्वे केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालये पदविशिक्षणं समापयत् । तदनन्तरम् इटलीदेशं गत्वा तत्रत्ये पादुअ–विश्वविद्यालये अध्ययनं कृत्वा वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । ततः पुनः लण्डन् नगरं प्रतिनिवृत्य वैद्यवृत्तिम् आरभत । अयं विलियं हार्वे गृहस्य अन्तरट्टम् एव प्रयोगालयं कृत्वा वैद्यकीयान् प्रयोगान् अकरोत् । सः सजीवान् एव प्राणीन् प्रयोगार्थम् उपयुक्तवान् । हृदयस्य स्थाने शरीरस्य चर्म विदार्य हृदयस्य अध्ययनम् अकरोत् । ’हृदयं तदा तदा किञ्चित् कालं यावत् विश्रम्य पुनः कार्यारम्भं करोति । विश्रामावसरे हृदयं कठिनं भवति । पुनः कार्यारम्भे मृदु भवति । हृदयं यदा कठिनं भवति तदा लघु भवति । यदा मृदु भवति तदा च बृहत् भवति । तदवसरे हृदयस्य वर्णः अपि परिवर्तते । यदा हृदयं लघु कठिनं च भवति तदा हृदयं श्वेतवर्णीयं भवति । यदा च बृहत् मृदु च भवति तदा रक्तवर्णीयं भवति ।’ इति अंशान् अयं विलियं हार्वे संशोधितवान् । बहुवारं वीक्षणस्य अनन्तरं तेन ज्ञातं यत् हृदयं नाम कश्चन मांसपिण्डः । यदा हृदयं लघु भवति तदा तत् रक्तं बहिः सम्प्रेष्य श्वेतवर्णीयं भवति । यदा च रक्तं हृदयं प्रविशति तदा तत् बृहत् रक्तवर्णीयं च भवति । अतः हृदयं किञ्चित् जलयन्त्रम् इव । रक्तं स्वीकृत्य पुनः बहिः प्रेषयति ।
अयं विलियं हार्वे यदा हृदयं जलयन्त्रम् इव इति ज्ञातवान् तदनन्तरं शरीरे रक्तस्य सञ्चारम् अभ्यस्तवान् । ’शुद्धरक्तनाडीषु रक्तं यदा प्रवहति तदा यदि आघातः भवति तर्हि रक्तम् अत्सवत् बहिरागच्छति । मलिनरक्तनाडीषु यदा प्रवहति रक्तं तदा आघातः भवति चेत् तथा न भवति’ इति विषयं प्रथवारं संशोधितवान् । रक्तनाडीषु प्रवहतः रक्तस्य प्रमाणम् अपि अयं विलियं हार्वे संशोधितवान् । प्रतिवारम् अपि हृदयं बौन्सद्वयमितं रक्तं प्रवाहयति । एषा प्रक्रिया प्रतिनिमेषं ७२ वारं प्रचलति । हृदयं प्रतिनिमेषम् एक-ग्यालन् अपेक्षया अधिकं, प्रतिदिनं १५०० ग्यालन् च रक्तं प्रवाहयति । रक्तं हृदयात् बहिः गत्वा पुनः हृदयम् एव प्रतिनिवर्तते इत्यपि प्रयोगाणां द्वारा संशोधितवान् अयं विलियं हार्वे । शुद्धाः तथा अशुद्धाः च रक्तनाड्यः एकस्याम् एव दिशि रक्तं प्रवाहयन्ति, रक्तं पुनः तेनैव मार्गेण प्रतिगन्तुं न शक्नोति इत्यपि सः संशोधितवान् । अस्य विलियं हार्वेस्य एतेषां प्रयोगाणां कारणतः एव हृदयस्य चिक्त्सा आरब्धा ।
अण्डेषु कुक्कुटशावकानां वर्धनं, सन्तानोत्पत्तिः, श्वासोच्छ्वासः इत्यादिषु विषयेषु अपि विलियं हार्वे संशोधनम् अकरोत् । जीवनस्य अन्तिमकालं सः एकान्ते वैज्ञानिकाध्ययनैः अयापयत् । १६५७ तमे वर्षे जून् मासस्य ३ दिनाङ्के सन्धिवातस्य तथा मूत्रकोशस्य पाषाणरोगस्य च कारणतः विलियं हार्वे दिवं गतः ।


text:
मत्स्यासनम्
मत्स्यासनम् योगासनस्य एकम् आसनमस्ति ।
आसनकरणविधिः[सम्पादयतु]
- पद्मासने उपविशतु ।
- कूर्परद्वयमवलम्ब्य भूमौ पृष्ठभागे शयनं करोतु ।
- ग्रीवां वक्षः स्थलं च पूरकेण यथाशक्ति उत्तोलयतु ।
- मस्तकस्य उपरिभागं भूमौ योजयतु ।
- जानुद्वयेन भूमिं स्पृशतु ।
- हस्तद्वयेन अङ्गुष्ठद्वयं गृह्णातु ।
- तस्यामवस्थायां निमेषत्रयं तिष्ठतु ।
- पुनः करतलद्वये स्कन्धं पृष्ठतः अवलम्बय रेचकेण सामान्यावस्थामागच्छतु ।
- पादद्वयं ऋजुतया प्रसार्य शावासने विश्रमतु ।
लाभः[सम्पादयतु]
- कोष्ठकाठिन्यम् अपसारयति ।
- श्वासकोषस्य सम्यक् सम्प्रसारणं भवति ।
- गलदेशस्य सम्प्रसारणेन श्वासनलः स्वस्थः भवति ।
- आयासरहितदीर्घश्वासनिर्वहणाय साहाय्यं करोति । कण्ठदेशे एवं हृदयोर्ध्वदेशे च वर्तमानानां पृष्ठास्थिभागानां विकासः सम्भवति ।
- गलस्य विपरीतदिशि नम्रीकरणद्वारा तत्रस्थानां स्नायूनां बलं एवं पेशीनां सङ्कोचशक्तिश्च जायते । स्कन्धपेशयः स्नायवः च बलवत्तराः भवन्ति ।