text:
नत्वा सरस्वतीं देवीं शुद्धां गुण्यां करोम्यहम्।
पाणिनीय प्रवेशाय लघु सिद्धान्तकौमुदीम्।
अइउण्।1। ऋलृक्। 2। एओङ्। 3। ऐऔच्। 4। हयवरट्। 5। लण्। 6। ञमङणनम्। 7। झभञ्। 8। घढधष्। 9।जबगडदश्। 10। खफछठथचटतव्। 11। कपय्। 12। शषसर्। हल्।
इति माहेश्वराणि सूत्राण्यणादिसंज्ञार्थानि । एषामन्त्या इतः । हकारादिष्वकार उच्चारणार्थः । लण्मध्येत्वित्संज्ञकः।
अथ संज्ञाप्रकरणम्
१ हलन्त्यम्
उपदेशेऽन्त्यं हलित्स्यात् । उपदेश आद्योच्चारणम् । सूत्रेष्वदृष्टं पदं सूत्रान्तरादनुवर्तनीयं सर्वत्र ।।
२ अदर्शनं लोपः
प्रसक्तस्यादर्शनं लोपसंज्ञं स्यात् ।
३ तस्य लोपः
तस्येतो लोपः स्यात् । णादयोऽणाद्यर्थाः ।
४ आदिरन्त्येन सहेता
अन्त्येनेता सहित आदिर्मध्यगानां स्वस्य च संज्ञा स्यात् यथाऽणिति अ इ उ वर्णानां संज्ञा । एवमच् हल् अलित्यादयः ।।
५ ऊकालोऽज्झ्रस्वदीर्घप्लुतः
उश्च ऊश्च ऊ३श्च वः; वां कालो यस्य सोऽच् क्रमाद् ह्रस्वदीर्घप्लुतसंज्ञः स्यात् । स प्रत्येकमुदात्तादि भेदेन त्रिधा ।
६ उच्चैरुदात्तः
७ नीचैरनुदात्तः
८ समाहारः स्वरितः
स नवविधोऽपि प्रत्येकमनुनासिकत्वाननुनासिकत्वाभ्यां द्विधा ।।
९ मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः
मुखसहितनासिकयोच्चार्यमाणो वर्णोऽनुनासिकसंज्ञः स्यात् । तदित्थम् – अ इ उ ऋ एषां वर्णानां प्रत्येकमष्टादश भेदाः । लृवर्णस्य द्वादश, तस्य दीर्घाभावात् । एचामपि द्वादश, तेषां ह्रस्वाभावात् ।।
१० तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम्
ताल्वादिस्थानमाभ्यन्तरप्रयत्नश्चेत्येतद्द्वयं यस्य येन तुल्यं तन्मिथः सवर्णसंज्ञं स्यात् । (ऋलृवर्णयोर्मिथः सावर्ण्यं वाच्यम्) । अकुहविसर्जनीयानां कण्ठः । इचुयशानां तालु । ऋटुरषाणां मूर्धा । लृतुलसानां दन्ताः । उपूपध्मानीयानामोष्ठौ । ञमङणनानां नासिका च । एदैतोः कण्ठतालु । ओदौतोः कण्ठोष्टम् । वकारस्य दन्तोष्ठम् । जिह्वामूलीयस्य जिह्वामूलम् । नासिकाऽनुस्वारस्य । यत्नो द्विधा – आभ्यन्तरो बाह्यश्च । आद्यः पञ्चधा – स्पृष्टेषत्स्पृष्टेषद्विवृतविवृतसंवृत भेदात् । तत्र स्पृष्टं प्रयतनं स्पर्शानाम् । ईषत्स्पृष्टमन्तःस्थानाम् । ईषद्विवृतमूष्मणाम् । विवृतं स्वराणाम् । ह्रस्वस्यावर्णस्य प्रयोगे संवृतम् । प्रक्रियादशायां तु विवृतमेव । बाह्यप्रयत्नस्त्वेकादशधा – विवारः संवारः श्वासो नादो घोषोऽघोषोऽल्पप्राणोमहाप्राण उदात्तोऽनुदात्तः स्वरितश्चेति । खरो विवाराः श्वासा अघोषाश्च । हशः संवारा नादा घोषाश्च । वर्गाणां प्रथमतृतीयपञ्चमा यणश्चाल्पप्राणाः । वर्गाणां द्वितीयचतुर्थौ शलश्च महाप्राणाः । कादयो मावसानाः स्पर्शाः । यणोऽन्तःस्थाः । शल ऊष्माणः । अचः स्वराः । -क-ख इति कखाभ्यां प्रगर्धविसर्गसदृशो जिह्वामूलीयः । -प-फ इति पफाभ्यां प्रागर्धविसर्गसदृश उपध्मानीयः । अं अः इत्यचः परावनुस्वारविसर्गौ ।।
११ अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः
प्रतीयते विधीयत इति प्रत्ययः । अविधीयमानोऽणुदिच्च सवर्णस्य संज्ञा स्यात् । अत्रैवाण् परेण णकारेण । कु चु टु तु पु एते उदितः । तदेवम् – अ इत्यष्टादशानां संज्ञा । तथेकारोकारौ । ऋकारस्त्रशिंतः । एवं लृकारोऽपि । एचो द्वादशानाम् । अनुनासिकाननुनासिकभेदेन यवला द्विधा; तेनाननुनासिकास्ते द्वयोर्द्वयोस्संज्ञा ।
१२ परः संनिकर्षः संहिता
वर्णानामतिशयितः सन्निधिः संहितासंज्ञः स्यात् ।।
१३ हलोऽनन्तराः संयोगः
अज्भिरव्यवहिता हलः संयोगसंज्ञाः स्युः ।।
१४ सुप्तिङन्तं पदम्
सुबन्तं तिङन्तं च पदसंज्ञं स्यात् ।।
इति संज्ञाप्रकरणम्
अथाच्सन्धिः
१५ इको यणचि
इकः स्थाने यण् स्यादचि संहितायां विषये । सुधी उपास्य इति स्थिते ।।
१६ तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य
सप्तमीनिर्देशेन विधीयमानं कार्यं वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य पूर्वस्य बोध्यम् ।।
१७ स्थानेऽन्तरतमः
प्रसङ्गे सति सदृशतम आदेशः स्यात् । सुध्य् उपास्य इति जाते ।।
१८ अनचि च
अचः परस्य यरो द्वे वा स्तो न त्वचि । इति धकारस्य द्वित्वेन सुध्ध्य् उपास्य इति जाते ।।
१९ झलां जश् झशि
स्पष्टम् । इति पूर्वधकारस्य दकारः ।।
२० संयोगान्तस्य लोपः
संयोगान्तं यत्पदं तदन्तस्य लोपः स्यात् ।।
२१ अलोऽन्त्यस्य
षष्ठीनिर्दिष्टोऽन्त्यस्याल आदेशः स्यात् । इति यलोपे प्राप्ते – (यणः प्रतिषेधो वाच्यः) । सुद्ध्युपास्यः । मद्ध्वरिः । धात्त्रंशः । लाकृतिः ।।
२२ एचोऽयवायावः
एचः क्रमादय् अव् आय् आव् एते स्युरचि ।।
२३ यथासंख्यमनुदेशः समानाम्
समसम्बन्धी विधिर्यथासंख्यं स्यात् । हरये । विष्णवे । नायकः । पावकः ।।
२४ वान्तो यि प्रत्यये
यकारादौ प्रत्यये परे ओदौतोरव् आव् एतौ स्तः । गव्यम् । नाव्यम् । (अध्वपरिमाणे च) । गव्यूतिः ।।
२५ अदेङ् गुणः
अत् एङ् च गुणसंज्ञः स्यात् ।।
२६ तपरस्तत्कालस्य
तः परो यस्मात्स च तात्परश्चोच्चार्यमाणसमकालस्यैव संज्ञा स्यात् ।।
२७ आद्गुणः
अवर्णादचि परे पूर्वपरयोरेको गुण आदेशः स्यात् । उपेन्द्रः । गङ्गोदकम् ।।
२८ उपदेशेऽजनुनासिक इत्
उपदेशेऽनुनासिकोऽजित्संज्ञः स्यात् । प्रतिज्ञानुनासिक्याः पाणिनीयाः । लण्सूत्रस्थावर्णेन सहोच्चार्यमाणो रेफो रलयोः संज्ञा ।।
२९ उरण् रपरः
ऋ इति त्रिंशतः संज्ञेत्युक्तम् । तत्स्थाने योऽण् स रपरः सन्नेव प्रवर्तते । कृष्णर्द्धिः । तवल्कारः ।।
३० लोपः शाकल्यस्य
अवर्णपूर्वयोः पदान्तयोर्यवयोर्लोपो वाऽशि परे ।।
३१ पूर्वत्रासिद्धम्
सपादसप्ताध्यायीं प्रति त्रिपाद्यसिद्धा, त्रिपाद्यामपि पूर्वं प्रति परं शास्त्रमसिद्धम् । हर इह, हरयिह । विष्ण इह, विष्णविह ।।
३२ वृद्धिरादैच्
आदैच्च वृद्धिसंज्ञः स्यात् ।।
३३ वृद्धिरेचि
आदेचि परे वृद्धिरेकादेशः स्यात् । गुणापवादः । कृष्णैकत्वम् । गङ्गौघः । देवैश्वर्यम् । कृष्णौत्कण्ठ्यम् ।।
३४ एत्येधत्यूठ्सु
अवर्णादेजाद्योरेत्येधत्योरूठि च परे वृद्धिरेकादेशः स्यात् । उपैति । उपैधते । प्रष्ठौहः । एजाद्योः किम् ? उपेतः । मा भवान्प्रेदिधत् । (अक्षादूहिन्यामुपसंख्यानम्) । अक्षौहिणी सेना । (प्रादूहोढोढ्येषैष्येषु) । प्रौहः । प्रौढः । प्रौढिः । प्रैषः । प्रैष्यः । (ऋते च तृतीयासमासे) । सुखेन ऋतः सुखार्तः । तृतीयेति किम् ? परमर्तः । (प्रवत्सतरकम्बलवसनार्णदशानामृणे) । प्रार्णम्, वत्सतरार्णम्, इत्यादि ।।
३५ उपसर्गाः क्रियायोगे
प्रादयः क्रियायोगे उपसर्गसंज्ञाः स्युः । प्र परा अप सम् अनु अव निस् निर् दुस् दुर् वि आङ् नि अधि अपि अति सु उत् अभि प्रति परि उप – एते प्रादयः ।।
३६ भूवादयो धातवः
क्रियावाचिनो भ्वादयो धातुसंज्ञाः स्युः ।।
३७ उपसर्गादृति धातौ
अवर्णान्तादुपसर्गाद्दकारादौ धातौ परे वृद्धिरेकादेशः स्यात् । प्राच्र्छति ।।
३८ एङि पररूपम्
आदुपसर्गादेङादौ धातौ पररूपमेकादेशः स्यात् । प्रेजते । उपोषति ।।
३९ अचोऽन्त्यादि टि
अचां मध्ये योऽन्त्यः स आदिर्यस्य तट् टिसंज्ञं स्यात् । (शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम्) । तच्च टेः । शकन्धुः । कर्कन्धुः मनीषा । आकृतिगणोऽयम् । मार्त्तण्डः ।।
४० ओमाङोश्च
ओमि आङि चात्परे पररूपमेकादेशः स्यात् । शिवाय नमः । शिव एहि ।।
४१ अन्तादिवच्च
योऽयमेकादेशः स पूर्वस्यान्तवत्परस्यादिवत् । शिवेहि ।।
४२ अकः सवर्णे दीर्घः
अकः सवर्णेऽचि परे पूर्वपरयोर्दीर्घ एकादेशः स्यात् । दैत्यारिः । श्रीशः । विष्णूदयः । होतॄकारः ।।
४३ एङः पदान्तादति
पदान्तादेङोऽति परे पूर्वरूपमेकादेशः स्यात् । हरेऽव । विष्णोऽव ।।
४४ सर्वत्र विभाषाः गोः
लोके वेदे चैङन्तस्य गोरति वा प्रकृतिभावः पदान्ते । गोअग्रम्, गोऽग्रम् । एङन्तस्य किम् ? चित्रग्वग्रम् । पदान्ते किम्? गोः ।।
४५ अनेकाल् शित्सर्वस्य
इति प्राप्ते ।।
४६ ङिच्च
ङिदनेकालप्यन्त्यस्ययैव स्यात् ।।
४७ अवङ् स्फोटायनस्य
पदान्ते एङन्तस्य गोरवङ् वाऽचि । गवाग्रम्, गोऽग्रम् । पदान्ते किम् ? गवि ।।
४८ इन्द्रे च
गोरवङ् स्यादिन्द्रे । गवेन्द्रः ।।
४९ दूराद्धूते च
दूरात्सम्बोधने वाक्यस्य टेः प्लुतो वा ।।
५० प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्
एतेऽचि प्रकृत्या स्युः । आगच्छ कृष्ण ३ अत्र गौश्चरति ।।
५१ ईदूदेद् द्विवचनं प्रगृह्यम्
ईदूदेदन्तं द्विवचनं प्रगृह्यं स्यात् । हरी एतौ । विष्णू इमौ । गङ्गे अमू ।।
५२ अदसो मात्
अस्मात्परावीदूतौ प्रगृह्यौ स्तः । अमी ईशाः । रामकृष्णावमू आसाते । मात्किम् ? अमुकेऽत्र ।।
५३ चादयोऽसत्वे
अद्रव्यार्थाश्चादयो निपाताः स्युः ।।
५४ प्रादयः
एतेऽपि तथा ।।
५५ निपात एकाजनाङ्
एकोऽज् निपात आङ्वर्जः प्रगृह्यः स्यात् । इ इन्द्रः । उ उमेशः । ’वाक्यस्मरणयोरङित्; आ एवं नु मन्यसे । आ एवं किल तत् । अन्यत्र ङित् ; आ ईषदुष्णम् ओष्णम् ।।
५६ ओत्
ओदन्तो निपातः प्रगृह्यः स्यात् । अहो ईशाः ।।
५७ सम्बुद्धौ शाकल्यस्येतावनार्षे
सम्बुद्धिनिमित्तक ओकारो वा प्रगृह्योऽवैदिके इतौ परे । विष्णो इति, विष्ण इति, विष्णविति ।।
५८ मय उञो वो वा
मयः परस्य उञो वो वाऽचि । किम्वुक्तम्, किमु उक्तम् ।।
५९ इकोऽसवर्णे शाकल्यस्य ह्रस्वश्च
पदान्ता इको ह्रस्वा वा स्युरसवर्णेऽचि । ह्रस्वविधिसामथ्र्यान्न स्वरसन्धिः । चक्रि अत्र, चक्रय्त्र । पदान्ता इति किम् ? गौर्यौ -
६० अचो रहाभ्यां द्वे
अचः पराभ्यां रेफहकाराभ्यां परस्य यरो द्वे वा स्तः । गौर्य्यौ । (न समासे) । वाप्यश्वः ।।
६१ ऋत्यकः
ऋति परे पदान्ता अकः प्राग्वद्वा । ब्रह्म ऋषिः, ब्रह्मर्षिः । पदान्ताः किम् ? आर्च्छत् ।।
इत्यच्सन्धिः
अथ हल् सन्धिः
६२ स्तोः श्चुना श्चुः
सकारतवर्गयोः शकारचवर्गाभ्यां योगे शकारचवर्गौ स्तः । रामश्शेते । रामश्चिनोति । सच्चित् । शाङिर््गञ्जय ।।
६३ शात्
शात्परस्य तवर्गस्य चुत्वं न स्यात् । विश्नः । प्रश्नः ।।
६४ ष्टुना ष्टुः
स्तोः ष्टुना योगे ष्टुः स्यात् । रामष्षष्ठः । रामष्टीकते । पेष्टा । तट्टीका । चक्रिण्ढौकसे ।।
६५ न पदान्ताट्टोरनाम्
पदान्ताट्टवर्गात्परस्यानामः स्तोः ष्टुर्न स्यात् । षट् सन्तः । षट् ते । पदान्तात्किम् ? ईट्टे । टोः किम् ? सर्पिष्टमम् । (अनाम्नवतिनगरीणामिति वाच्यम्) । षण्णवतिः । षण्णगय्र्यः ।।
६६ तोः षि
न ष्टुत्वम् । सन्षष्ठः ।।
६७ झलां जशोऽन्ते
पदान्ते झलां जशः स्युः । वागीशः ।।
६८ यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा
यरः पदान्तस्यानुनासिके परेऽनुनासिको वा स्यात् । एतन्मुरारिः, एतद् मुरारिः ।
(प्रत्यये भाषायां नित्यम्) । तन्मात्रम्। चिन्मयम् ।।
६९ तोर्लि
तवर्गस्य लकारे परे परसवर्णः । तवर्गस्य लकारे परे परसवर्णः । तल्लयः । विद्वाँल्लिखति । नस्यानुनासिको लः ।
७० उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य
उदः परयोः स्थास्तम्भोः पूर्वसवर्णः ।।
७१ तस्मादित्युत्तरस्य
पञ्चमीनिर्देशेन क्रियमाणं कार्यं वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य परस्य ज्ञेयम् ।।
७२ आदेः परस्य
परस्य यद्विहितं तत्तस्यादेर्बोध्यम् । इति सस्य थः ।।
७३ झरो झरि सवर्णे
हलः परस्य झरो वा लोपः सवर्णे झरि ।।
७४ खरि च
खरि झलां चरः । इत्युदो दस्य तः । उत्थानम् । उत्तम्भनम् ।।
७५ झयो होऽन्यतरस्याम्
झयः परस्य हस्य वा पूर्वसवर्णः । नादस्य घोषस्य संवारस्य महाप्राणस्य तादृशो वर्गचतुर्थः । वाग्घरिः, वाग्हरिः ।।
७६ शश्छोऽटि
झयः परस्य शस्य छो वाऽटि । तद् शिव इत्यत्र दस्य श्चुत्वेन जकारे कृते खरि चेति जकारस्य चकारः । तच्छिवः, तच्शिवः । (छत्वममीति वाच्यम्) तच्छ्लोकेन ।।
७७ मोऽनुस्वारः
मान्तस्य पदस्यानुस्वारो हलि । हरिं वन्दे ।।
७८ नश्चापदान्तस्य झलि
नस्य मस्य चापदान्तस्य झल्यनुस्वारः । यशांसि । आक्रंस्यते । झलि किम् ? मन्यते ।।
७९ अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
स्पष्टम् । शान्तः ।।
८० वा पदान्तस्य
त्वङ्करोषि, त्वं करोषि ।।
८१ मो राजि समः क्वौ
क्िवबन्ते राजतौ परे समो मस्य म एव स्यात् । सम्राट् ।।
८२ हे मपरे वा
मपरे हकारे परे मस्य मो वा । किम् ह्मलयति, किं ह्मलयति । (यवलपरे यवला वा)। किय् ँ ह्यः, किं ह्यः । किव्ँ ह्वलयति, किं ह्वलयति । किल्ँ ह्लादयति, किं ह्लादयति ।।
८३ नपरे नः
नपरे हकारे मस्य नो वा । किन् ह्नुते, किं ह्नुते ।।
८४ आद्यन्तौ टकितौ
टित्कितौ यस्योक्तौ तस्य क्रमादाद्यन्तावयवौ स्तः ।।
८५ ङ्णोः कुक्टुक् शरि
वा स्तः । (चयो द्वितीयाः शरि पौष्करसादेरिति वाच्यम्) । प्राङ्ख् षष्ठः, प्राङ्क्षष्ठः, प्राङ् षष्ठः । सुगण्ठ् षष्ठः सुगण्ट् षष्ठः, सुगण् षष्ठः ।।
८६ डः सि धुट्
डात्परस्य सस्य धुड्वा । षट्त्सन्तः, षट् सन्तः ।।
८७ नस्च
नान्तात्परस्य सस्य धुड्वा । सन्त्सः, सन्सः ।।
८८ शि तुक्
पदान्तस्य नस्य शे परे तुग्वा । सञ्छम्भुः, सञ्च्छम्भुः, सञ्च्शम्भुः, सञ्शम्भुः ।।
८९ ङमो ह्रस्वादचि ङमुण् नित्यम्
ह्रस्वात्परे यो ङम् तदन्तं यत्पदं तस्मात्परस्याचो ङमुट् । प्रत्यङ्ङात्मा । सुगण्णीशः । सन्नच्युतः ।।
९० समः सुटि
समो रुः सुटि ।।
९१ अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तुवा
अत्र रुप्रकरणे रोः पूर्वस्यानुनासिको वा ।।
९२ अनुनासिकात्परोऽनुस्वारः
अनुनासिकं विहाय रोः पूर्वस्मात्परोऽनुस्वारागमः ।।
९३ खरवसानयोर्विसर्जनीयः
खरि अवसाने च पदान्तसाय रेफस्य विसर्गः । (संपुंकानां सो वक्तव्यः) । सँस्स्कर्ता, संस्स्कर्ता ।।
९४ पुमः खय्यम्परे
अम्परे खयि पुमो रुः । पुँस्कोकिलः, पुंस्कोकिलः ।।
९५ नश्छव्यप्रशान्
अम्परे छवि नान्तस्य पदस्यरुः; न तु प्रशान्शब्दस्य ।।
९६ विसर्जनीयस्य सः
खरि । चक्रिंस्त्रायस्व, चक्रिंस्त्रायस्व । अप्रशान् किम् ? प्रशान्तनोति । पदस्येति किम् ? हन्ति ।।
९७ नॄन् पे
नॄनित्यस्य रुर्वा पे ।।
९८ कुप्वोः ͝ क ͝͝ पौ च
कवर्गे पवर्गे च विसर्गस्य एक एपौ स्तः, चाद्विसर्गः । नॄँ ͝͝ पाहि, नॄःँ ए पाहि, नॄःंपाहि । नॄन्पाहि ।।
९९ तस्य परमाम्रेडितम्
द्विरुक्तस्य परमाम्रेडितम् स्यात् ।।
१०० कानाम्रेडिते
कान्नकारस्य रुः स्यादाम्रेडिते । काँस्कान्, कांस्कान् ।।
१०१ छे च
ह्रस्वस्य छे तुक् । शिवच्छाया ।।
१०२ पदान्ताद्वा
दीर्घात् पदान्तात् छे तुग्वा । लक्ष्मीच्छाया, लक्ष्मीछाया ।।
इति हल्सन्धिः ।
अथ विसर्गसन्धिः
१०३ विसर्जनीयस्य सः
खरि । विष्णुस्त्राता ।।
१०४ वा शरि
शरि विसर्गस्य विसर्गो वा । हरिः शेते, हरिश्शेते ।।
१०५ ससजुषो रुः
पदान्तस्य सस्य सजुषश्च रुः स्यात् ।।
१०६ अतो रोरप्लुतादप्लुतादप्लुते
अप्लुतादतः परस्य रोरुः स्यादप्लुतेऽति । शिवोऽर्च्यः ।।
१०७ हशि च
तथा । शिवो वन्द्यः ।।
१०८ भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि
एतत्पूर्वस्य रोर्यादेशोऽशि । देवा इह, देवायिह । भोस् भगोस् अघोस् इति सान्ता निपाताः । तेषां रोर्यत्वे कृते ।।
१०९ हलि सर्वेषाम्
भोभगोअघोअपूर्वस्य यस्य लोपः स्याद्धलि । भो देवाः । भगो नमस्ते । अघो याहि ।।
११० रोऽसुपि
अह्नो रेफादेशो न तु सुपि । अहरहः । अहर्गणः ।।
१११ रो रि
रेफस्य रेफे परे लोपः ।।
११२ ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः
ढरेफयोर्लोपनिमित्तयोः पूर्वस्याणो दीर्घः । पुना रमते । हरी रम्यः । शम्भू राजते । अणः किम् ? तृढः । वृढः । मनस् रथ इत्यत्र रुत्वे कृते हशि चेत्युत्वे रोरीति लोपे च प्राप्ते ।।
११३ विप्रतिषेधे परं कार्यम्
तुल्यबलविरोधे परं कार्यं स्यात् । इति लोपे प्राप्ते । पूर्वत्रासिद्धमिति रोरीत्यस्यासिद्धत्वादुत्वमेव । मनोरथः ।।
११४ एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि
अककारयोरेतत्तदोर्यः सुस्तस्य लोपो हलि न तु नञ्समासे । एष विष्णुः । स शम्भुः । अकोः किम् ? एषको रुद्रः । अनञ्समासे किम् ? असः शिवः । हलि किम् ? एषोऽत्र ।।
११५ सोऽचि लोपे चेत्पादपूरणम्
स इत्यस्य सोर्लोपः स्यादचि पादश्चेल्लोपे सत्येव पूर्येत । सेमामविड्ढ प्रभृतिम् । सैष दाशरथी रामः ।।
इति विसर्गसन्धिः ।।
इति पञ्चसन्धिप्रकरणम् ।
अथ षड्लङ्गेषु अजन्तपुँल्लिङ्गाः
११६ अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
धातुं प्रत्ययं प्रत्ययान्तं च वर्जयित्वा अर्थवच्छब्दस्वरूपं प्रातिपदिकसंज्ञं स्यात् ।।
११७ कृत्तद्धितसमासाश्च
कृत्तद्धितान्तौ समासाश्च तथा स्युः ।।
११८ स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप्
सु औ जस् इति प्रथमा । अम् औट् शस् इति द्वितीया । टा भ्याम् भिस् इति तृतीया । ङे भ्याम् भ्यस् इति चतुर्थी । ङसि भ्याम् भ्यस् इति पञ्चमी । ङस् ओस् आम् इति षष्ठी । ङि ओस् सुप् इति सप्तमी ।।
११९ ङ्याप्प्रातिपदिकात्
१२० प्रत्ययः
१२१ परश्च
इत्यधिकृत्य । ङ्यन्तादाबन्तात्प्रातिपदिकाच्च परे स्वादयः प्रत्ययाः स्युः ।।
१२२ सुपः
सुपस्त्रीणि त्रीणि वचनान्येकश एकवचनद्विवचनबहुवचनसंज्ञानि स्युः ।।
१२३ द्व्येकयोर्द्विवचनैकवचने
द्वित्वैकत्वयोरेते स्तः ।।
१२४ विरामोऽवसानम्
वर्णानामभावोऽवसानसंज्ञः स्यात् । रुत्वविसर्गौ । रामः ।।
१२५ सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ
एकविभक्तौ यानि सरूपाण्येव दृष्टानि तेषामेक एव शिष्यते ।।
१२६ प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
अकः प्रथमाद्वितीययोरचि पूर्वसवर्णदीर्घ एकादेशः स्यात् । इति प्राप्ते ।।
१२७ नादिचि
आदिचि न पूर्वसवर्णदीर्घः । वृद्धिरेचि । रामौ ।।
१२८ बहुषु बहुवचनम्
बहुत्वविवक्षायां बहुवचनं स्यात् ।।
१२९ चुटू
प्रत्ययाद्यौ चुटू इतौ स्तः ।।
१३० विभक्तिश्च
सुप्तिङौ विभक्तिसंज्ञौ स्तः ।।
१३१ न विभक्तौ तुस्माः
विभक्तिस्थास्तवर्गसमा नेतः । इति सस्य नेत्त्वम् । रामाः ।।
१३२ एकवचनं सम्बुद्धिः
सम्बोधने प्रथमाया एकवचनं सम्बुद्धिसंज्ञं स्यात् ।।
१३३ यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
यः प्रत्ययो यस्मात् क्रियते तदादिशब्दस्वरूपं तस्मिन्नङ्गं स्यात् ।।
१३४ एङ्ह्रस्वात्सम्बुद्धेः
एङन्ताद्ध्रस्वान्ताच्चाङ्गाद्धल्लुप्यते सम्बुद्धेश्चेत् । हे राम । हे रामौ । हे रामाः ।।
१३५ अमि पूर्वः
अकोऽम्यचि पूर्वरूपमेकादेशः । रामम् । रामौ ।।
१३६ लशक्वतद्धिते
तद्धितवर्जप्रत्ययाद्या लशकवर्गा इतः स्युः ।।
१३७ तस्माच्छसो नः पुंसि
पूर्वसवर्णदीर्घात्परो यः शसः सस्तस्य नः स्यात्पुंसि ।।
१३८ अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
अट् कवर्गः पवर्गः आङ् नुम् एतैर्व्यस्तैर्यथासंभवं मिलितैश्च व्यवधानेऽपि रषाभ्यां परस्य नस्य णः समानपदे । इति प्राप्ते ।।
१३९ पदान्तस्य
नस्य णो न । रामान् ।।
१४० टाङसिङसामिनात्स्याः
अदन्ताट्टादीनामिनादयः स्युः । णत्वम् । रामेण ।।
१४१ सुपि च
यञादौ सुपि अतोऽङ्गस्य दीर्घः । रामाभ्याम् ।।
१४२ अतो भिस ऐस्
अनेकाल्शित्सर्वस्य । रामैः ।।
१४३ ङेर्यः
अतोऽङ्गात्परस्य ङेयदिशः ।।
१४४ स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ
आदेशः स्थानिवत्स्यान्न तु स्थान्यलाश्रयविधौ । इति स्थानिवत्त्वात् सुपि चेति दीर्घः । रामाय । रामाभ्याम् ।।
१४५ बहुवचने झल्येत्
झलादौ बहुवचने सुप्यतोऽङ्गस्यैकारः । रामेभ्यः । सुपि किम् ? पचध्वम् ।।
१४६ वाऽवसाने
अवसाने झलां चरो वा । रामात्, रामाद् । रामाभ्याम् । रामेभ्यः । रामस्य ।।
१४७ ओसि च
अतोऽङ्गस्यैकारः । रामयोः ।।
१४८ ह्रस्वनद्यापो नुट्
ह्रस्वान्तान्नद्यन्तादाबन्ताच्चाङ्गात्परस्यामो नुडागमः ।।
१४९ नामि
अजन्ताङ्गस्य दीर्घः । रामाणाम् । रामे । रामयोः । सुपि – एत्त्वे कृते ।।
१५० आदेशप्रत्यययोः
इण्कुभ्यां परस्यापदान्तस्यादेशस्य प्रत्ययावयवस्य यः सस्तस्य मूर्धन्यादेशः । ईषद्विवृतस्य सस्य तादृश एव षः । रामेषु । एवं कृष्णादयोऽप्यदन्ताः ।।
१५१ सर्वादीनि सर्वनामानि
सर्व विश्व उभ उभय डतर डतम अन्य अन्यतर इतर त्वत् त्व नेम सम सिम । पूर्वपरावरदिक्षणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् । स्वमज्ञातिधनाख्यायाम् । अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः । त्यद् तद् यद् एतद् इदम् अदस् एक द्वि युष्मद् अस्मद् भवतु किम् ।।
१५२ जसः शी
अदन्तात्सर्वनाम्नो जसः शी स्यात् । अनेकाल्त्वात्सर्वादेशः । सर्वे ।।
१५३ सर्वनाम्नः स्मै
अतः सर्वनाम्नो डेः स्मै । सर्वस्मै ।।
१५४ ङसिङ्योः स्मात्स्िमनौ
अतः सर्वनाम्न एतयोरेतौ स्तः । सर्वस्मात् ।।
१५५ आमि सर्वनाम्नः सुट्
अवर्णान्तात्परस्य सर्वनाम्नो विहितस्यामः सुडागमः । एत्वषत्वे । सर्वेषाम् । सर्वस्मिन् । शेषं रामवत् । एवं विश्वादयोऽप्यदन्ताः ।। उभशब्दो नित्यं द्विवचनान्तः । उभौ २ । उभाभ्याम् ३ । उभयोः २ । तस्येह पाठोऽकजर्थः । उभयशब्दस्य द्विवचनं नास्ति । उभयः । उभये । उभयम् । उभयान् । उभयेन । उभयैः । उभयस्मै । उभयेभ्यः । उभयस्मात् । उभयेभ्यः । उभयस्य । उभयेषाम् । उभयस्मिन् । उभयेषु ।। डतरडतमौ प्रत्ययौ, प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणमिति तदन्ता ग्राह्याः ।। नेम इत्यर्धे ।। समः सर्वपर्याय स्तुल्यपर्यायस्तु न, यथासंख्यमनुदेशः समानामिति ज्ञापकात् ।।
१५६ पूर्वपरावरदिक्षणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम्
एतेषां व्यवस्थायामसंज्ञायां च सर्वनामसंज्ञा गणसूत्रात्सर्वत्र या प्राप्ता सा जसि वा स्यात् । पूर्वे, पूर्वाः । असंज्ञायां किम् ? उत्तराः कुरवः । स्वाभिधेयापेक्षावधिनियमो व्यवस्था । व्यवस्थायां किम् ? दिक्षणा गाथकाः, कुशला इत्यर्थः ।।
१५७ स्वमज्ञातिधनाख्यायाम्
ज्ञातिधनान्यवाचिनः स्वशब्दस्य प्राप्ता संज्ञा जसि वा । स्वे, स्वाः; आत्मीयाः, आत्मान इति वा । ज्ञातिधनवाचिनस्तु, स्वाः; ज्ञातयोऽर्था वा ।।
१५८ अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः
बाह्ये परिधानीये चार्थेऽन्तरशब्दस्य प्राप्ता संज्ञा जसि वा । अन्तरे, अन्तरा वा गृहाः; बाह्या इत्यर्थः । अन्तरे, अन्तरा वा शाटकाः; परिधानीया इत्यर्थः ।।
१५९ पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा
एभ्यो ङसिङ्योः स्मात्स्िमनौ वा स्तः । पूर्वस्मात्, पूर्वात् । पूर्वस्मिन्, पूर्वे । एवं परादीनाम् । शेषं सर्ववत् ।।
१६० प्रथमचरमतयाल्पार्द्धकतिपयनेमाश्च
एते जसि उक्तसंज्ञा वा स्युः । प्रथमे, प्रथमाः ।। तयः प्रत्ययः । द्वितये, द्वितयाः । शेषं रामवत् ।। नेमे, नेमाः । शेषं सर्ववत् ।। (तीयस्य ङित्सु वा) । द्वितीयस्मै, द्वितीयायेत्यादि । एवं तृतीयः ।। निर्जरः ।।
१६१ जराया जरसन्यतरस्याम्
जराशब्दस्य जरस् वा स्यादजादौ विभक्तौ । (प) पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च । (प) निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति । (प) एकदेशविकृतमनन्यवत्, इति जरशब्दस्य जरस् । निर्जरसौ । निर्जरस इत्यादि । पक्षे हलादौ च रामवत् ।। विश्वपाः ।।
१६२ दीर्घाज्जसि च
दीर्घाज्जसि इचि च परे पूर्वसवर्णदीर्घो न स्यात् । विश्वपौ । विश्वपाः । हे विश्वपाः । विश्वपाम् । विश्वपौ ।।
१६३ सुडनपुंसकस्य
स्वादिपञ्चवचनानि सर्वनामस्थानसंज्ञानि स्युरक्लीबस्य ।।
१६४ स्वादिष्वसर्वनामस्थाने
कप्प्रत्ययावधिषु स्वादिष्वसर्वनामस्थानेषु पूर्वं पदं स्यात् ।।
१६५ यचि भम्
यादिष्वजादिषु च कप्प्रत्ययावधिषु स्वादिष्वसर्वनामस्थानेषु पूर्वं भसंज्ञं स्यात् ।।
१६६ आकडारादेका संज्ञा
इत ऊध्र्वं कडाराः कर्मधारय इत्यतः प्रागेकस्यैकैव संज्ञा ज्ञेया । या पराऽनवकाशा च ।।
१६७ आतो धातोः
आकारान्तो यो धातुस्तदन्तस्य भस्याङ्गस्य लोपः । अलोऽन्त्यस्य । विश्वपः । विश्वपा । विश्वपाभ्यामित्यादि । एवं शङ्खध्मादयः । धातोः किम् ? हाहान् ।। हरिः । हरी ।।
१६८ जसि च
ह्रस्वान्तस्याङ्गस्य गुणः । हरयः ।।
१६९ ह्रस्वस्य गुणः
सम्बुद्धौ । हे हरे । हरिम् । हरी । हरीन् ।।
१७० शेषो घ्यसखि
शेष इति स्पष्टार्थम् । ह्रस्वौ याविदुतौ तदन्तं सखिवर्जं घिसंज्ञम् ।।
१७१ आङो नाऽस्त्रियाम्
घेः परस्याङो ना स्यादस्त्रियाम् । आङिति टासंज्ञा । हरिणा । हरिभ्याम् । हरिभिः ।।
१७२ घेर्ङिति
घिसंज्ञस्य ङिति सुपि गुणः । हरये । हरिभ्याम् । हरिभ्यः ।।
१७३ ङसिङसोश्च
एङो ङसिङसोरति पूर्वरूपमेकादेशः । हरेः २ । हर्योः २ । हरीणाम् ।।
१७४ अच्च घेः
इदुद्भ्यामुत्तरस्य ङेरौत्, घेरच्च । हरौ । हरिषु । एवं कव्यादयः ।।
१७५ अनङ् सौ
सख्युरङ्गस्यानङादेशोऽसम्बुद्धौ सौ ।।
१७६ अलोऽन्त्यात्पूर्व उपधा
अन्त्यादलः पूर्वो वर्ण उपधासंज्ञः ।।
१७७ सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ
नान्तस्योपधाया दीर्घोऽसम्बुद्धौ सर्वनामस्थाने ।।
१७८ अपृक्त एकाल् प्रत्ययः
एकाल् प्रत्ययो यः सोऽपृक्तसंज्ञः स्यात् ।।
१७९ हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात्सुतिस्यपृक्तं हल्
हलन्तात्परं दीर्घौ यौ ङ्यापौ तदन्ताच्च परं सुतिसीत्येतदपृक्तं हल् लुप्यते ।।
१८० नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
प्रातिपदिकसंज्ञकं यत्पदं तदन्तस्य नस्य लोपः । सखा ।।
१८१ सख्युरसंबुद्धौ
सख्युरङ्गात्परं संबुद्धिवर्जं सर्वनामस्थानं णिद्वत्स्यात् ।।
१८२ अचो ञ्णिति
अजन्ताङ्गस्य वृद्धिर्ञिति णिति च परे । सखायौ । सखायः । हे सखे । सखायम् । सखायौ । सखीन् । सख्या । सख्ये ।।
१८३ ख्यत्यात्परस्य
खितिशब्दाभ्यां खीतीशब्दाभ्यां कृतयणादेशाभ्यां परस्य ङसिङसोरत उः । सख्युः ।।
१८४ औत्
इतः परस्य ङेरौत् । सख्यौ । शेषं हरिवत् ।।
१८५ पतिः समास एव
घिसंज्ञः । पत्युः २ । पत्यौ । शेषं हरिवत् । समासे तु भूपतये । कतिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः ।।
१८६ बहुगणवतुडति संख्या
१८७ डति च
डत्यन्ता संख्या षट्संज्ञा स्यात् ।।
१८८ षड्भ्यो लुक्
जश्शसोः ।।
१८९ प्रत्ययस्य लुक्श्लुलुपः
लुक्श्लुलुप्शब्दैः कृतं प्रत्ययादर्शनं क्रमात्तत्तत्संज्ञं स्यात् ।।
१९० प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्
प्रत्यये लुप्ते तदाश्रितं कार्यं स्यात् । इति जसि चेति गुणे प्राप्ते ।।
१९१ न लुमताऽङ्गस्य
लुमता शब्देन लुप्ते तन्निमित्तमङ्गकार्यं न स्यात् । कति २ । कतिभिः । कतिभ्यः २ । कतीनाम् । कतिषु । युष्मदस्मत्षट्संज्ञकास्त्रिषु सरूपाः ।। त्रिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । त्रयः । त्रीन् । त्रिभिः । त्रिभ्यः २ ।।
१९२ त्रेस्त्रयः
त्रिशब्दस्य त्रयादेशः स्यादामि । त्रयाणाम् । त्रिषु । गौणत्वेऽपि प्रियत्रयाणाम् ।।
१९३ त्यदादीनामः
एषामकारो विभक्तौ । (द्विपय्र्यन्तानामेवेष्टिः) । द्वौ २ । द्वाभ्याम् ३ । द्वयोः २ ।। पाति लोकमिति पपीः सूर्यः ।।
१९४ दीर्घाज्जसि च
पप्यौ २ । पप्यः । हे पपीः । पपीम् । पपीन् । पप्या । पपीभ्याम् ३ । पपीभिः । पप्ये । पपीभ्यः २ । पप्यः २ । पप्योः । दीर्घत्वान्न नुट्, पप्याम् । ङौ तु सवर्णदीर्घः, पपी । पप्योः । पपीषु । एवं वातप्रम्यादयः ।। बह्व्यः श्रेयस्यो यस्य स बहुश्रेयसी ।।
१९५ यू स्त्र्याख्यौ नदी
ईदूदन्तौ नित्यस्त्रीलिङ्गौ नदीसंज्ञौ स्तः । (प्रथमलिङ्गग्रहणं च) । पूर्वं स्त्र्याख्यस्योपसर्जनत्वेऽपि नदीत्वं वक्तव्यमित्यर्थः ।।
१९६ अम्बार्थनद्योर्ह्रस्वः
सम्बुद्धौ । हे बहुश्रेयसि ।।
१९७ आण्नद्याः
नद्यन्तात्परेषां ङितामाडागमः ।।
१९८ आटश्च
आटोऽचि परे वृद्धिरेकादेशः । बहुश्रेयस्यै । बहुश्रेयस्याः । बहुश्रेयसीनाम् ।।
१९९ ङेराम्नद्याम्नीभ्यः
नद्यन्तादाबन्तान्नीशब्दाच्च परस्य ङेराम् । बहुश्रेयस्याम् । शेषं पपीवत् ।। अङ्यन्तत्वान्न सुलोपः । अतिलक्ष्मीः । शेषं बहुश्रेयसीवत् ।। प्रधीः ।।
२०० अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ
श्नु प्रत्ययान्तस्येवर्णोवर्णान्तस्य धातोर्भ्रू इत्यस्य चाङ्गस्य चेयङुवङौ स्तोऽजादौ प्रत्यये परे । इति प्राप्ते ।।
२०१ एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य
धात्ववयवसंयोगपूर्वो न भवति य इवर्णस्तदन्तो यो धातुस्तदन्तस्यानेकाचोऽङ्गस्य यणजादौ प्रत्यये । प्रध्यौ । प्रध्यः । प्रध्यम् । प्रध्यौ । प्रध्यः । प्रध्यि । शेषं पपीवत् । एवं ग्रामणीः । ङौ तु ग्रामण्याम् ।। अनेकाचः किम् ? नीः । नियौ । नियः । अमि शसि च परत्वादियङ्, नियम् । ङेराम्; नियाम् ।। असंयोगपूर्वस्य किम् ? सुश्रियौ । यवक्रियौ ।।
२०२ गतिश्च
प्रादयः क्रियायोगे गतिसंज्ञाः स्युः । (गतिकारकेतरपूर्वपदस्य यण् नेष्यते) । शुद्धधियौ ।।
२०३ न भूसुधियोः
एतयोरचि सुपि यण्न । सुधियौ । सुधिय इत्यादि ।। सुखमिच्छतीति सुखीः । सुतीः । सुख्यौ । सुत्यौ । सुख्युः । सुत्युः । शेषं प्रधीवत् । शम्भुर्हरिवत् । एवं भान्वादयः ।।
२०४ तृज्वत्क्रोष्टुः
असम्बुद्धौ सर्वनामस्थाने परे । क्रोष्टुशब्दस्य स्थाने क्रोष्टृशब्दः प्रयोक्तव्य इत्यर्थः ।।
२०५ ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः
ऋतोऽङ्गस्य गुणो ङौ सर्वनामस्थाने च । इति प्राप्ते —
२०६ ऋदुशनस्पुरुदंसोऽनेहसां च
ऋदन्तानाम् उशनसादीनाम् च अनङ् स्यात् असंबुद्धौ सौ ।।
२०७ अप्तृन्तृच्स्वसृनप्तृनेष्टृत्वष्टृक्षत्तृहोतृपोतृप्रशास्तॄणाम्
अबादीनाम् उपधाया दीर्घः असंबुद्धौ सर्वनामस्थाने । क्रोष्टा । क्रोष्टारौ । क्रोष्टारः । क्रोष्टून् ।।
२०८ विभाषा तृतीयादिष्वचि
अजादिषु तृतीयादिषु क्रोष्टुर्वा तृज्वत् । क्रोष्ट्रा । क्रोष्ट्रे ।।
२०९ ऋत उत्
ऋतो ङसिङसोरति उदेकादेशः । रपरः ।।
२१० रात्सस्य
रेफात्संयोगान्तस्य सस्यैव लोपो नान्यस्य । रस्य विसर्गः । क्रोष्टुः २ । क्रोष्ट्रोः २ । (नुमचिरतृज्वद्भावेभ्यो नुट् पूर्वविप्रतिषेधेन) । क्रोष्टूनाम् । क्रोष्टरि । पक्षे हलादौ च शम्भुवत् ।। हूहूः । हूह्वौ । हूह्वः । हूहूम् इत्यादि ।। अतिचमूशब्दे तु नदीकाय्र्यं विशेषः । हे अतिचमु । अतिचम्वै । अतिचम्वाः । अतिचमूनाम् ।। खलपूः ।।
२११ ओः सुपि
धात्ववयवसंयोगपूर्वो न भवति य उवर्णस्तदन्तो यो धातुस्तदन्तस्यानेकाचोऽङ्गस्य यण् स्यादचि सुपि । खलप्वौ । खलप्वः । एवं सुल्वादयः ।। स्वभूः । स्वभुवौ । स्वभुवः ।। वर्षाभूः ।।
२१२ वर्षाभ्वश्च
अस्य यण् स्यादचि सुपि । वर्षाभ्वावित्यादि ।। दृन्भूः । (दृन्करपुनः पूर्वस्य भुवो यण् वक्तव्यः) । दृन्भ्वौ । एवं करभूः ।। धाता । हे धातः । धातारौ । धातारः । (ऋवर्णान्नस्य णत्वं वाच्यम्) । धातॄणाम् । एवं नप्त्रादयः ।। नप्त्रादिग्रहणं व्युत्पत्तिपक्षे नियमार्थम् । तेनेह न । पिता । पितरौ । पितरः । पितरम् । शेषं धातृवत् । एवं जामात्रादयः ।। ना । नरौ ।।
२१३ नृ च
अस्य नामि वा धीर्घः । नृणाम् । नॄणाम् ।।
२१४ गोतो णित्
ओकाराद्विहितं सर्वनामस्थानं णिद्वत् । गौः । गावौ । गावः ।।
२१५ औतोऽम्शसोः
ओतोऽम्शसोरचि आकार एकादेशः । गाम् । गावौ । गाः । गवा । गवे । गोः । इत्यादि ।।
२१६ रायो हलि
अस्याकारादेशो हलि विभक्तौ । राः । रायौ । रायः । राम्यामित्यादि ।। ग्लौः । ग्लावौ । ग्लावः । ग्लौभ्यामित्यादि ।।
इत्यजन्तपुँल्लिङ्गाः ।
अथाजन्तस्त्रीलिङ्गाः
रमा ।
२१७ औङ आपः
आबन्तादङ्गात्परस्ययौङः शी स्यात् । औङित्यौकारविभक्तेः संज्ञा । रमे । रमाः ।।
२१८ सम्बुद्धौ च
आप एकारः स्यात्सम्बुद्धौ । एङ्ह्रस्वादिति संबुद्धिलोपः । हे रमे । हे रमे । हे रमाः । रमाम् । रमे । रमाः ।।
२१९ आङि चापः
आङि ओसि चाप एकारः । रमया । रमाभ्याम् । रमाभिः ।।
२२० याडापः
आपो ङितो याट् । वृद्धिः । रमायै । रमाभ्याम् । रमाभ्यः । रमायाः । रमयोः । रमाणाम् । रमायाम् । रमासु । एवं दुर्गाम्बिकादयः ।।
२२१ सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च
आबन्तात्सर्वनाम्नो ङितः स्याट् स्यादापश्च ह्रस्वः । सर्वस्यै । सर्वस्याः । सर्वासाम् । सर्वस्याम् । शेषं रमावत् ।। एवं विश्वादय आबन्ताः ।।
२२२ विभाषा दिक्समासे बहुव्रीहौ
सर्वनामता वा । उत्तरपूर्वस्यै, उत्तरपूर्वायै । तीयस्येति वा सर्वनामसंज्ञा । द्वितीयस्यै, द्वितीयायै ।। एवं तृतीया ।। अम्बार्थेति ह्रस्वः । हे अम्ब । हे अक्क । हे अल्ल ।। जरा । जरसौ इत्यादि । पक्षे रमावत् ।। गोपाः, विश्वपावत् ।। मतीः । मत्या ।।
२२३ ङिति ह्रस्श्च
इयङुवङ्स्थानौ स्त्रीशब्दभिन्नौ नित्यस्त्रीलिङ्गावीदूतौ, ह्रस्वौ चेवर्णोवर्णौ, स्त्रियां वा नदीसंज्ञौ स्तो ङिति । मत्यै, मतये । मत्याः २ । मतेः २ ।।
२२४ इदुद्भ्याम्
इदुद्भ्यां नदीसंज्ञकाभ्यां परस्य ङेराम् । मत्याम्, मतौ । शेषं हरिवत् ।। एवं बुद्ध्यादयः ।।
२२५ त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ
स्त्रीलिङ्गयोरेतौ स्तो विभक्तौ ।।
२२६ अचि र ऋतः
तिसृ चतसृ एतयोर्ऋकारस्य रेफादेशः स्यादचि । गुणदीर्घोत्वानामपवादः । तिस्रः । तिसृभ्यः । तिसृभ्यः । आमि नुट् ।।
२२७ न तिसृचतसृ
एतयोर्नामि दीर्घो न । तिसृणाम् । तिसृषु ।। द्वे । द्वे । द्वाभ्याम् । द्वाभ्याम् । द्वाभ्याम् । द्वयोः । द्वयोः ।। गौरी । गौय्र्यौ । गौय्र्यः । हे गौरि । गौय्र्यै इत्यादि । एवं नद्यादयः ।। लक्ष्मीः । शेषं गौरीवत् ।। एवं तरीतन्त्र्यादयः ।। स्त्री । हे स्त्रि ।।
२२८ स्त्रियाः
अस्येयङ् स्यादजादौ प्रत्यये परे । स्त्रियौ । स्त्रियः ।।
२२९ वाम्शसोः
अमि शसि च स्त्रिया इयङ् वा स्यात् । स्त्रियम्, स्त्रीम् । स्त्रियः, स्त्रीः । स्त्रिया । स्त्रियै । स्त्रियाः । परत्वान्नुट् । स्त्रीणाम् । स्त्रीषु ।। श्रीः । श्रियौ । श्रियाः ।।
२३० नेयङुवङ्स्थानावस्त्री
इयङुवङोः स्थितिर्ययोस्तावीदूतौ नदीसंज्ञौ न स्तो न तु स्त्री । हे श्रीः । श्रियै, श्रिये । श्रियाः, श्रियः ।।
२३१ वामि
इयङुवङ्स्थानौ स्त्र्याख्यौ यू आमि वा नदीसंज्ञौ स्तो न तु स्त्री । श्रीणाम्, श्रियाम् । श्रियि, श्रियाम् ।। धेनुर्मतिवत् ।।
२३२ स्त्रियां च
स्त्रीवाची क्रोष्टुशब्दस्तृजन्तवद्रूपं लभते ।।
२३३ ऋन्नेभ्यो ङीप्
ऋदन्तेभ्यो नान्तेभ्यश्च स्त्रियां ङीप् । क्रोष्ट्री गौरीवत् ।। भ्रूः श्रीवत् ।। स्वयम्भूः पुंवत् ।।
२३४ न षट्स्वस्रादिभ्यः
ङीप्टापौ न स्तः ।।
स्वसा तिस्रश्चतस्रश्च ननान्दा दुहिता तथा ।
याता मातेति सप्तैते स्वस्रादय उदाहृताः ।।
स्वसा । स्वसारौ ।। माता पितृवत् । शसि मातॄः ।। द्यौर्गोवत् ।। राः पुंवत् ।। नौग्र्लौवत् ।।
इत्यजन्तस्त्रीलिङ्गाः
अथाजन्तनपुंसकलिङ्गाः
२३५ अतोऽम्
अतोऽङ्गात् क्लीबात्स्वमोरम् । अमि पूर्वः । ज्ञानम् । एङ्ह्रस्वादिति हल्लोपः । हे ज्ञान।।
२३६ नपुंसकाच्च
क्लीबादौङः शी स्यात् । भसंज्ञायाम् ।।
२३७ यस्येति च
कडारे तद्धिते च परे भस्येवर्णावर्णयोर्लोपः । इत्यल्लोपे प्राप्ते (औङः श्यां प्रतिषेधो वाच्यः) । ज्ञाने ।।
२३८ जश्शसोः शिः
क्लीबादनयोः शिः स्यात् ।।
२३९ शि सर्वनामस्थानम्
शि इत्येतदुक्तसंज्ञं स्यात् ।।
२४० नपुंसकस्य झलचः
झलन्तस्याजन्तस्य च क्लीबस्य नुम् स्यात् सर्वनामस्थाने ।।
२४१ मिदचोऽन्त्यात्परः
अचां मध्ये योऽन्त्यस्तस्मात्परस्तस्यैवान्तावयवो मित्स्यात् । उपधादीर्घः । ज्ञानानि । पुनस्तद्वत् । शेषं पुंवत् ।। एवं धन वन फलादयः ।।
२४२ अद्ड्डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः
एभ्यः क्लीबेभ्यः स्वमोः अद्डादेशः स्यात् ।।
२४३ टेः
डिति भस्य टेर्लोपः । कतरत्, कतरद् । कतरे । कतराणि । हे कतरत् । शेषं पुंवत् ।। एवं कतमत् । इतरत् । अन्यत् । अन्यतरत् । अन्यतमस्य त्वन्यतममित्येव । (एकतरात्प्रतिषेधो वक्तव्यः)। एकतरम् ।।
२४४ ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य
अजन्तस्येत्येव । श्रीपं ज्ञानवत् ।।
२४५ स्वमोर्नपुंसकात्
लुक् स्यात् । वारि ।।
२४६ इकोऽचि विभक्तौ
इगन्तस्य क्लीबस्य नुमचि विभक्तौ । वारिणी । वारीणि । न लुमतेत्यस्यानित्यत्वात्पक्षे संबुद्धिनिमित्तो गुणः । हे वारे, हे वारि । घेर्ङितीति गुणे प्राप्ते (वृद्ध्यौत्त्वतृज्वद्भावगुणेभ्यो नुम् पूर्वविप्रतिषेधेन) । वारिणे । वारिणः । वारिणोः । नुमचिरेति नुट् । वारीणाम् । वारिणि । हलादौ हरिवत् ।।
२४७ अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णामनङुदात्तः
एषामनङ् स्याट्टादावचि ।।
२४८ अल्लोपोऽनः
अङ्गावयवोऽसर्वनामस्थानयजादिस्वादिपरो योऽन् तस्याकारस्य लोपः । दध्ना । दध्ने । दध्नः । दध्नः । दध्नोः । दध्नोः ।।
२४९ विभाषा ङिश्योः
अङ्गावयवोऽसर्वनामस्थानयजादिस्वादिपरो योऽन् तस्याकारस्य लोपो वा स्याङत् ङिश्योः परयोः । दध्नि, दधनि । शेषं वारिवत् ।। एवमस्थिसक्थ्यिक्ष ।। सुधि । सुधिनी । सुधीनि । हे सुधे, हे सुधि ।।
२५० तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंवद्गालवस्य
प्रवृत्तिनिमित्तैक्ये भाषितपुंस्कमिगन्तं क्लीबं पुंवद्वा टादावचि । सुधिया, सुधिनेत्यादि ।। मधु । मधुनी । मधूनि । हे मधो, हे मधु ।। सुलु । सुलुनी । सुलूनि । सुलुनेत्यादि ।। धातृ । धातृणी । धातॄणि । हे धातः, हे धातृ । धातॄणाम् ।। एवं ज्ञात्रादयः ।।
२५१ एच इग्घ्रस्वादेशे
आदिश्यमानेषु ह्रस्वेषु एच इगेव स्यात् । प्रद्यु । प्रद्युनी । प्रद्यूनि । प्रद्युनेत्यादि ।। प्ररि । प्ररिणी । प्ररीणि । प्ररिणा । एकदेशविकृतमनन्यवत् । प्रराभ्याम् । प्ररीणाम् ।। सुनु । सुनुनी । सुनूनि । सुनुनेत्यादि ।।
इत्यजन्तनपुंसकलिङ्गाः ।
अथ हलन्त पुँल्लिङ्गाः
२५२ हो ढः
हस्य ढः स्याज्झलि पदान्ते च । लिट्, लिड् । लिहौ । लिहः । लिड्भ्याम् । लिट्त्सु, लिट्सु ।।
२५३ दादेर्धातोर्घः
झलि पदान्ते चोपदेशे दादेर्धातेर्हस्य घः ।।
२५४ एकाचो बशो भष् झषन्तस्य स्ध्वोः
धात्ववयवस्यैकाचो झषन्तस्य बशो भष् से ध्वे पदान्ते च । धुक्, धुग् । दुहौ । दुहः । धुग्भ्याम् । धुक्षु ।।
२५५ वा द्रुहमुहष्णुहष्णिहाम्
एषां हस्य वा घो झलि पदान्ते च । ध्रुक्, ध्रुग्, ध्रुट्, ध्रुड् । द्रुहौ । द्रुहः । ध्रुग्भ्याम्, ध्रुड्भ्याम् । ध्रुक्षु, ध्रुट्त्सु, ध्रुट्सु ।। एवं मुक्, मुग् इत्यादि ।।
२५६ धात्वादेः षः सः
स्नुक्, स्नुग्, स्नुट्, स्नुड् । एवं स्निक्, स्निग्, स्निट्, स्निड् ।। विश्ववाट्, विश्ववाड् । विश्ववाहौ । विश्ववाहः । विश्ववाहम् । विश्ववाहौ ।।
२५७ इग्यणः संप्रसारणम्
यणः स्थाने प्रयुज्यमानो य इक् स संप्रसारणसंज्ञः स्यात् ।।
२५८ वाह ऊठ्
भस्य वाहः संप्रसारणमूठ् ।।
२५९ संप्रसारणाच्च
संप्रसारणादचि पूर्वरूपमेकादेशः । एत्येधत्यूिठ्स्वति वृद्धिः । विश्वौहः, इत्यादि ।।
२६० चतुरनडुहोरामुदात्तः
अनयोराम् स्यात्सर्वनामस्थाने परे ।।
२६१ सावनडुहः
अस्य नुम् स्यात् सौ परे । अनड्वान् ।।
२६२ अम् संबुद्धौ
हे अनड्वन् । हे अनड्वाहौ । हे अनड्वाहः । अनडुहः । अनडुहा ।।
२६३ वसुस्रंसुध्वंस्वनडुहां दः
सान्तवस्वन्तस्य स्रंसादेश्च दः स्यात्पदान्ते । अनडुद्भ्यामित्यादि ।। सान्तेति किम् ? विद्वान् । पदान्ते किम् ? स्रस्तम् ।
ध्वस्तम् ।।
२६४ सहेः साडः सः
साडू्रपस्य सहेः सस्य मूर्धन्यादेशः । तुराषाट्, तुराषाड् । तुरासाहौ । तुरासाहः । तुराषाड्भ्यामित्यादि ।।
२६५ दिव औत्
दिविति प्रातिपदिकस्यौत्स्यात्सौ । सुद्यौः । सुदिवौ ।।
२६६ दिव उत्
दिवोऽन्तादेश उकारः स्यात् पदान्ते । सुद्युभ्यामित्यादि ।। चत्वारः । चतुरः । चतुर्भिः । चतुभ्र्यः ।।
२६७ षट्चतुभ्र्यश्च
एभ्य आमो नुडागमः ।।
२६८ रषाभ्यां नो णः समानपदे
२६९ अचो रहाभ्यां द्वे
अचः पराभ्यां रेफहकाराभ्यां परस्य यरो द्वे वा स्तः । चतुण्र्णाम्, चतुर्णाम् ।।
२७० रोः सुपि
रोरेव विसर्गः सुपि । षत्वम् । षस्य द्वित्वे प्राप्ते ।।
२७१ शरोऽचि
अचि परे शरो न द्वे स्तः । चतुर्षु ।।
२७२ मो नो धातोः
धातोर्मस्य नः पदान्ते । प्रशान् ।।
२७३ किमः कः
किमः कः स्याद्विभक्तौ । कः । कौ । के इत्यादि । शेषं सर्ववत् ।।
२७४ इदमो मः
सौ । त्यदाद्यत्वापवादः ।।
२७५ इदोऽय् पुंसि
इदम इदोऽय् सौ पुंसि । अयम् । त्यदाद्यत्वे ।।
२७६ अतो गुणे
अपदान्तादतो गुणे पररूपमेकादेशः ।।
२७७ दश्च
इदमो दस्य मः स्याद्विभक्तौ । इमौ । इमे । त्यदादेः सम्बोधनं नास्तीत्युत्सर्गः ।।
२७८ अनाप्यकः
अककारस्येदम इदोऽनापि विभक्तौ । आबिति प्रत्याहारः । अनेन ।।
२७९ हलि लोपः
अककारस्येदम इदो लोप आपि हलादौ । नानर्थकेऽलोऽन्त्यविधिरनभ्यासविकारे ।।
२८० आद्यन्तवदेकस्मिन्
एकस्मिन्क्रियमाणं कार्यमादाविवान्त इव स्यात् । सुपि चेति दीर्घः । आभ्याम् ।।
२८१ नेदमदसोरकोः
अककारयोरिदमदसोर्भिस ऐस् न । एभिः । अस्मै । एभ्यः । अस्मात् । अस्य । अनयोः । एषाम् । अस्मिन् । अनयोः । एषु ।।
२८२ द्वितीयाटौस्स्वेनः
इदमेतदोरन्वादेशे । किञ्चित्कार्यं विधातुमुपात्तस्य कार्यान्तरं विधातुं पुनरुपादानमन्वादेशः । यथा – अनेन व्याकरणमधीत मेनं छन्दोऽध्यापयेति । अनयोः पवित्रं कुलमेनयोः प्रभूतं स्वामिति ।। एनम् । एनौ । एनान् । एनेन । एनयोः । एनयोः ।। राजा ।।
२८३ न ङिसम्बुद्ध्योः
नस्य लोपो न ङौ सम्बुद्धौ च । हे राजन् । (ङावुत्तरपदे प्रतिषेधो वक्तव्यः) । ब्रह्मनिष्ठः । राजानौ । राजानः । राज्ञः ।।
२८४ नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति
सुब्विधौ स्वरविधौ संज्ञाविधौ कृति तुग्विधौ च नलोपोऽसिद्धो नान्यत्र – राजाश्व इत्यादौ । इत्यसिद्धत्वादात्वमेत्त्वमैस्त्वं च न । राजभ्याम् । राजभिः । राज्ञि, राजनि । राजसु ।। यज्वा । यज्वानौ । यज्वानः ।।
२८५ न संयोगाद्वमन्तात्
वमन्तसंयोगादनोऽकारस्य लोपो न । यज्वनः । यज्वा । यज्वभ्याम् ।। ब्रह्मणः । ब्रह्मणा ।।
२८६ इन्हन्पूषार्यम्णां शौ
एषां शावेवोपधाया दीर्घो नान्यत्र । इति निषेधे प्राप्ते –
२८७ सौ च
इन्नादीनामुपधाया दीर्घोऽसंबुद्धौ सौ । वृत्रहा । हे वृत्रहन् ।।
२८८ एकाजुत्तरपदे णः
एकाजुत्तपरदं यस्य तस्मिन्समासे पूर्वपदस्थान्निमित्तात्परस्य प्रतिपदिकान्तनुम्विभक्तिस्थस्य नस्य णः । वृत्रहणौ ।।
२८९ हो हन्तेञ्णर्न्निेषु
ञिति णिति प्रत्यये नकारे च परे हन्तेर्हकारस्य कुत्वम् । वृत्रघ्नः इत्यादि । एवं शाङिर््गन्, यशस्विन्, अर्यमन्, पूषन् ।।
२९० मघवा बहुलम्
मघवन्शब्दस्य वा तृ इत्यन्तादेशः । ऋ इत् ।।
२९१ उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः
अधातोरुगितो नलोपिनोऽञ्चतेश्च नुम् स्यात्सर्वनामस्थाने परे । मघवान् । मघवन्तौ । मघवन्तः । हे मघवन् । मघवद्भ्याम् । तृत्वाभावे मघवा । सुटि राजवत् ।।
२९२ श्वयुवमघोनामतद्धिते
अन्नन्तानां भानामेषामतद्धिते संप्रसारणम् । मघोनः । मघवभ्याम् । एवं श्वन्, युवन् ।।
२९३ न संप्रसारणे संप्रसारणम्
संप्रसारणे परतः पूर्वस्य यणः संप्रसारणं न स्यात् । इति यकारस्य नेत्वम् । अत एव ज्ञापकादन्त्यस्य यणः पूर्वं संप्रसारणम् । यूनः । यूना । युवभ्याम् इत्यादि ।। अर्वा । हे अर्वन् ।।
२९४ अर्वणस्त्रसावनञः
नञा रहितस्यार्वन्नित्यस्याङ्गस्य तृ इत्यन्तादेशो न तु सौ । अर्वन्तौ । अर्वन्तः । अर्वद्भ्यामित्यादि ।।
२९५ पथिमथ्यृभुक्षामात्
एषामाकारोऽन्तादेशः स्यात् सौ परे ।।
२९६ इतोऽत्सर्वनामस्थाने
पथ्यादेरिकारस्याकारः स्यात्सर्वनामस्थाने परे ।।
२९७ थो न्थः
पथिमथोस्थस्य न्थादेशः सर्वनामस्थाने । पन्थाः । पन्थानौ । पन्थानः ।।
२९८ भस्य टेर्लोपः
भस्य पथ्यादेष्टेर्लोपः । पथः । पथा । पथिभ्याम् ।। एवं मथिन्, ऋभुिक्षन् ।।
२९९ ष्णान्ता षट्
षान्ता नान्ता च संख्या षट्संज्ञा स्यात् । पञ्चन्शब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । पञ्च । पञ्च । पञ्चभिः । पञ्चभ्यः । पञ्चभ्यः ।
नुट् ।।
३०० नोपधायाः
नान्तस्योपधाया दीर्घो नामि । पञ्चानाम् । पञ्चसु ।।
३०१ अष्टन आ विभक्तौ
हलादौ वा स्यात् ।।
३०२ अष्टाभ्य औश्
कृताकारादष्टनो जश्शसोरौश् । अष्टभ्य इति वक्तव्ये कृतात्वनिर्देशो जश्शसोर्विषये आत्वं ज्ञापयति । अष्टौ । अष्टौ । अष्टाभिः । अष्टाभ्यः । अष्टाभ्यः । अष्टानाम् । अष्टासु । आत्वाभावे अष्ट, पञ्चवत् ।।
३०३ ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगञ्चुयुजिक्रुञ्चां च
एभ्यः िक्वन्, अञ्चेः सुप्युपपदे, युजिक्रुञ्चोः, केवलयोः, क्रुञ्चेर्नलोपाभावश्च निपात्यते । कनावितौ ।।
३०४ कृदतिङ्
अत्र धात्वधिकारे तिङि्भन्नः प्रत्ययः कृत्संज्ञः स्यात् ।।
३०५ वेरपृक्तस्य
अपृक्तस्य वस्य लोपः ।।
३०६ िक्वन्प्रत्ययस्य कुः
िक्वन्प्रत्ययो यस्मात्तस्य कवर्गोऽन्तादेशः पदान्ते । अस्यासिद्धत्वाच्चोः कुरिति कुत्वम् । ऋत्विक्, ऋत्विग् । ऋत्विजौ ।
ऋत्विग्भ्याम् ।।
३०७ युजेरसमासे
युजेः सर्वनामस्थाने नुम् स्यादसमासे । सुलोपः । संयोगान्तलोपः । कुत्वेन नस्य ङः । युङ् । अनुस्वारपरसवर्णौ । युञ्जौ । युञ्जः । युग्भ्याम् ।।
३०८ चोः कुः
चवर्गस्य कवर्गः स्याज्झलि पदान्ते च । सुयुक्, सुयुग् । सुयुजौ । सुयुग्भ्याम् ।। खन् । खञ्जौ । खन्भ्याम् ।।
३०९ व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः
झलि पदान्ते च । जश्त्वचत्र्वे । राट्, राड् । राजौ । राजः । राड्भ्याम् ।। एवं विभ्राट्, देवेट्, विश्वसृट् ।। (परौ व्रजेः षः पदान्ते) । परावुपपदे व्रजेः िक्वप् स्याद्दीर्घश्च पदान्ते षत्वमपि । परिव्राट् । परिव्राजौ ।।
३१० विश्वस्य वसुराटोः
विश्वशब्दस्य दीर्घोऽन्तादेशः स्याद्सौ राट्शब्दे च परे । विश्वराट्, विश्वराड् । विश्वराजौ । विश्वराड्भ्याम् ।।
३११ स्कोः संयोगाद्योरन्ते च
पदान्ते झलि च यः संयोगस्तदाद्योः स्कोर्लोपः । भृट् । सस्य श्चुत्वेन सः । झलां जश् झशि इति शस्य जः । भृज्जौ । भृड्भ्याम् ।। त्यदाद्यत्वं पररूपत्वं च ।।
३१२ तदोः सः सावनन्त्ययोः
त्यदादीनां तकारदकारयोरनन्त्ययोः सः स्यात्सौ । स्यः । त्यौ । त्ये ।। सः । तौ । ते ।। यः । यौ । ये ।। एषः । एतौ । एते ।।
३१३ ङेप्रथमयोरम्
युष्मदस्मद्भ्यां परस्य ङे इत्येतस्य प्रथमाद्वितीययोश्चामादेशः ।।
३१४ त्वाहौ सौ
अनयोर्मपर्यन्तस्य त्वाहौ आदेशौ स्तः ।।
३१५ शेषे लोपः
एतयोष्टिलोपः । त्वम् । अहम् ।।
३१६ युवावौ द्विवचने
द्वयोरुक्तावनयोर्मपर्यन्तस्य युवावौ स्तो विभक्तौ ।।
३१७ प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायाम्
औङ्येतयोरात्वं लोके । युवाम् । आवाम् ।।
३१८ यूयवयौ जसि
अनयोर्मपर्यन्तस्य । यूयम् । वयम् ।।
३१९ त्वमावेकवचने
एकस्योक्तावनयोर्मपर्यन्तस्य त्वमौ स्तो विभक्तौ ।।
३२० द्वितीयायाञ्च
अनयोरात्स्यात् । त्वाम् । माम् ।।
३२१ शसो न
आभ्यां शसो नः स्यात् । अमोऽपवादः । आदेः परस्य । संयोगान्तलोपः । युष्मान् । अस्मान् ।।
३२२ योऽचि
अनयोर्यकारादेशः स्यादनादेशेऽजादौ परतः । त्वया । मया ।।
३२३ युष्मदस्मदोरनादेशे
अनयोरात्स्यादनादेशे हलादौ विभक्तौ । युवाभ्याम् । आवाभ्याम् । युष्माभिः । अस्माभिः ।।
३२४ तुभ्यमह्यौ ङयि
अनयोर्मपर्यन्तस्य । टिलोपः । तुभ्यम् । मह्यम् ।।
३२५ भ्यसोऽभ्यम्
आभ्यां परस्य । युष्मभ्यम् । अस्मभ्यम् ।।
३२६ एकवचनस्य च
आभ्यां ङसेरत् । त्वत् । मत् ।।
३२७ पञ्चम्या अत्
आभ्यां पञ्चम्यां भ्यसोऽत्स्यात् । युष्मत् । अस्मत् ।।
३२८ तवममौ ङसि
अनयोर्मपर्यन्तस्य तवममौ स्तो ङसि ।।
३२९ युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्
तव । मम । युवयोः । आवयोः ।।
३३० साम आकम्
आभ्यां परस्य साम आकं स्यात् । युष्माकम् । अस्माकम् । त्वयि । मयि । युवयोः । आवयोः । युष्मासु । अस्मासु ।।
३३१ युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोर्वांनावौ
पदात्परयोरपादादौ स्थितयोः षष्ठ्यदिविशिष्टयोर्वां नौ इत्यादेशौ स्तः ।।
३३२ बहुवचनस्य वस्नसौ
उक्तविधयोरनयोः षष्ठ्यदिबहुवचनान्तयोर्वस्नसौ स्तः ।।
३३३ तेमयावेकवचनस्य
उक्तविधयोरनयोष्षष्ठीचतुथ्र्येकवचनान्तयोस्ते मे एतौ स्तः ।।
३३४ त्वामौ द्वितीयायाः
द्वितीयैकवचनान्तयोस्त्वा मा इत्यादेशौ स्तः ।।
श्रीशस्तवाऽवतु मापीह दत्तात्ते मेऽपि शर्म सः । स्वामी ते मेऽपि स हरिः पातु वामपि नौ विभुः ।।
सुखं वां नौ ददात्वीशः पतिर्वामपि नौ हरिः । सोऽव्याद्वो नः शिवं वो नो दद्यात् सेव्योऽत्र वः स नः ।।
(एकवाक्ये युष्मदस्मदादेशा वक्तव्याः) । एकतिङ् वाक्यम् । ओदनं पच तव भविष्यति । (एते वान्नावादयोऽनन्वादेशे वा वक्तव्याः) । अन्वादेशे तु नित्यं स्युः । धाता ते भक्तोऽस्ति, धाता तव भक्तोऽस्ति वा । तस्मै ते नम इत्येव ।। सुपात्, सुपाद् ।। सुपदौ ।।
३३५ पादः पत्
पाच्छब्दान्तं यदङ्गं भं तदवयवस्य पाच्छब्दस्य पदादेशः ।। सुपदः । सुपदा । सुपाद्भ्याम् ।। अग्निमत्, अग्निमद् । अग्निमथौ । अग्निमथः ।।
३३६ अनिदितां हल उपधायाः िक्ङति
हलन्तानामनिदितामङ्गानामुपधाया नस्य लोपः किति ङिति । नुम् । संयोगान्तस्य लोपः । नस्य कुत्वेन ङः । प्राङ् । प्राञ्चौ । प्राञ्चः ।।
३३७ अचः
लुप्तनकारस्याञ्चतेर्भस्याकारस्य लोपः ।।
३३८ चौ
लुप्ताकारनकारेऽञ्चतौ परे पूर्वस्याणो दीर्गः । प्राचः । प्राचा । प्राग्भ्याम् ।। प्रत्यङ् । प्रत्यञ्चौ । प्रतीचः । प्रत्यग्भ्याम् ।। उदङ् । उदञ्चौ ।।
३३९ उद ईत्
उच्छब्दात्परस्य लुप्तनकारस्याञ्चतेर्भस्याकारस्य ईत् । उदीचः । उदीचा । उदग्भ्याम् । ,
३४० समः समि
वप्रत्ययान्तेऽञ्चतौ । सम्यङ् । सम्यञ्चौ । समीचः । सम्यग्भ्याम् ।। ,
३४१ सहस्य सध्रिः
तथा । सध्र्यङ् ।। ,
३४२ तिरसस्तिर्यलोपे
अलुप्ताकारेऽञ्चतौ वप्रत्ययान्ते तिरसस्तिर्यादेशः । तिर्यङ् । तिर्यञ्चौ । तिरश्चः । तिर्यग्भ्याम् ।। ,
३४३ नाञ्चेः पूजायाम्
पूजार्थस्याञ्चतेरुपधाया नस्य लोपो न । प्राङ् । प्राञ्चौ । नलोपाभावादलोपो न । प्राञ्चः । प्राङ्भ्याम् । प्राङ्क्षु ।। एवं पूजार्थे प्रत्यङ्ङादयः ।। क्रुङ् । क्रुञ्चौ । क्रुङ्भ्याम् ।। पयोमुक्, पयोमुग् । पयोमुचौ । पयोमुग्भ्याम् ।। उगित्त्वान्नुमि – ,
३४४ सान्तमहतः संयोगस्य
सान्तसंयोगस्य महतश्च यो नकारस्तस्योपधाया दीर्घोऽसम्बुद्धौ सर्वनामस्थाने । महान् । महान्तौ । महान्तः । हे महन् । महद्भ्याम् ।। ,
३४५ अत्वसन्तस्य चाधातोः
अत्वन्तस्योपधाया दीर्घो धातुभिन्नासन्तस्य चासम्बुद्धौ सौ परे । उगित्तवान्नुम् । धीमान् । धीमन्तौ । धीमन्तः । हे धीमन् शसादौ महद्वत् ।। भातेर्डवतुः । डित्त्वसामथ्र्यादभस्यापि टेर्लोपः । भवान् । भवान्तौ । भवन्तः । शत्रन्तस्य भवन् ।। ,
३४६ उभे अभ्यस्तम्
षाष्ठद्वित्वप्रकरणे ये द्वे विहिते ते उभे समुदिते अभ्यस्तसंज्ञे स्तः ।। ,
३४७ नाभ्यस्ताच्छतुः
अभ्यस्तात्परस्य शतुर्नुम् न । ददत्, ददद् । ददतौ । ददतः ।। ,
३४८ जिक्षत्यादयः षट्
षड्धातवोऽन्ये जिक्षतिश्च सप्तम एते अभ्यस्तसंज्ञाः स्युः । जक्षत्, जक्षद् । जक्षतौ । जक्षतः ।। एवं जाग्रत् । दरिद्रत् । शासत् । चकासत् ।। गुप्, गुब् । गुपौ । गुपः । गुब्भ्याम् ।। ,
३४९ त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ्च
त्यदादिषूपपदेष्वज्ञानार्थाद्दृशेः कञ् स्यात् । चात् िक्वन् ।। ,
३५० आ सर्वनाम्नः
सर्वनाम्न आकारोऽन्तादेशः स्याद्दृग्द्ृशवतुषु । तादृक्, तादृग् । तादृशौ । तादृशः । तादृग्भ्याम् ।। व्रश्चेति षः । जश्त्वचत्र्वे । विट्, विड् । विशौ । विशः । विड्भ्याम् ।। ,
३५१ नशेर्वा
नशेः कवर्गोऽन्तादेशो वा पदान्ते । नक्, नग्; नट्, नड् । नशौ । नशः । नग्भ्याम्, नड्भ्याम् ।। ,
३५२ स्पृशोऽनुदके िक्वन्
अनुदके सुप्युपपदे स्पृशेः िक्वन् । घृतस्पृक्, घृतस्पृग् । घृतस्पृशौ । घृतस्पृशः ।। दधृक्, दधृग् । दधृषौ । दधृग्भ्याम् ।। रत्नमुषौ । रत्नमुड्भ्याम् ।। षट्, षड् । षिड्भः । षङ्भ्यः । षण्णाम् । षट्सु ।। रुत्वं प्रति षत्वस्यासिद्धत्वससजुषो रुरिति रुत्वम् ।। ,
३५३ र्वोरुपधाया दीर्घ इकः
रेफवान्तयोर्धात्वोरुपधाया इको दीर्घः पदान्ते । पिपठीः । पिपठिषौ । पिपठीभ्र्याम् ।। ,
३५४ नुम्विसर्जनीयशव्र्यवायेऽपि
एतैः प्रत्येकं व्यवधानेऽपि इण्कुभ्यां परस्य सस्य मूर्धन्यादेशः । ष्टुत्वेन पूर्वस्य षः । पिपठीष्षु, पिपठीःषु ।। चिकीः । चिकीर्षौ । चिकीभ्र्याम् । चिकीर्षु ।। विद्वान् । विद्वांसौ । हे विद्वन् ।। ,
३५५ वसोः सम्प्रसारणम्
वस्वन्तस्य भस्य सम्प्रसारणं स्यात् । विदुषः । वसुस्रंस्विति दः । विद्वद्भ्याम् ।।
३५६ पुंसोऽसुङ्
सर्वनामस्थाने विविक्षते पुंसोऽसुङ् स्यात् । पुमान् । हे पुमन् । पुमांसौ । पुंसः । पुम्भ्याम् । पुंसु ।। ऋदुशनेत्यनङ् । उशना । उशनसौ । (अस्य संबुद्धौ वानङ्, नलोपश्च वा वाच्यः) । हे उशन, हेउशनन्, हेउशनः । हे उशनसौ । उशनोभ्याम् । उशनस्सु ।। अनेहा । अनेहसौ । हे अनेहः ।। वेधाः । वेधसौ । हे वेधः । वेधोभ्याम् ।।
३५७ अदस औ सुलोपश्च
अदस औकारोऽन्तादेशः स्यात्सौ परे सुलोपश्च । तदोरिति सः । असौ । त्यदाद्यत्वम् । वृद्धिः ।।
३५८ अदसोऽसेर्दादु दो मः
अदसोऽसान्तस्य दात्परस्य उदूतौ स्तो दस्य मश्च । आन्तरतम्याद्ध्स्वस्य उः, दीर्घस्य ऊः । अमू । जसः शी । गुणः ।।
३५९ एत ईद्बहुवचने
अदसो दात्परस्यैत ईद्दस्य च मो बह्वर्थोक्तौ । अमी । पूर्वत्रासिद्धमिति विभक्तिकार्यं प्राक् पश्चादुत्वमत्वे । अमुम् । अमू । अमून् । मुत्वे कृते घिसंज्ञायां नाभावः ।।
३६० न मु ने
नाभावे कर्तव्ये कृते च मुभावो नासिद्धः । अमुना । अमूभ्याम् ३ । अमीभिः । अमुष्मै । अमीभ्यः २ । अमुष्मात् । अमुष्य । अमुयोः २ । अमीषाम् । अमुष्मिन् । अमीषु ।।
इति हलन्त पुँल्लिङ्गाः ।।
अथ हलन्तस्त्रीलिङ्गाः
३६१ नहो धः
नहो हस्य धः स्याज्झलि पदान्ते च ।।
३६२ नहिवृतिवृषिव्यधिरुचिसहितनिषु क्वौ
िक्वबन्तेषु पूर्वपदस्य दीर्घः । उपानत्, उपानद् । उपानहौ । उपानत्सु ।। िक्वन्नन्तत्वात् कुत्वेन घः । उष्णिक्, उष्णिग् । उष्णिहौ । उष्णिग्भ्याम् ।। द्यौः । दिवौ । दिवः । द्युभ्याम् ।। गीः । गिरौ । गिरः ।। एवं पूः ।। चतस्रः । चतसृणाम् ।। का । के । काः । सर्वावत् ।।
३६३ यः सौ
इदमो दस्य यः इयम् । त्यदाद्यत्वम् । पररूपत्वम् । टाप् । दश्चेति मः । इमे । इमाः । इमाम् । अनया । हलि लोपः । आभ्याम् । आभिः । अस्यै । अस्याः । अनयोः । आसाम् । अस्याम् । आसु ।। त्यदाद्यत्वम् । टाप् । स्या । त्ये । त्याः ।। एवं तद्, एतद् ।। वाक्, वाग् । वाचौ । वाग्भ्याम् । वाक्षु ।। अप्शब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । अप्तृन्निति दीर्घः । आपः । अपः ।।
३६४ अपो भि
अपस्तकारो भादौ प्रत्यये । अिद्भः । अद्भ्यः । अद्भ्यः । अपाम् । अप्सु ।। दिक्, दिश् । दिशौ । दिशः । दिग्भ्याम् ।। त्यदादिष्विति दृशेः िक्वन्विधानादन्यत्रापि कुत्वम् । दृक्, दृग् । दृशौ । दृग्भ्याम् ।। त्विट्, त्विड् । त्विषौ । त्विड्भ्याम् ।। ससजुषो रुरिति रुत्वम् । सजूः । सजुषौ । सजूभ्र्याम् ।। आशीः । आशिषौ । आशीभ्र्याम् ।। असौ । उत्वमत्वे । अमू । अमूः । अमुया । अमूभ्याम् ३ । अमूभिः । अमुष्यै । अमूभ्यः २ । अमुष्याः । अमुयोः २ । अमूषाम् । अमुष्याम् । अमूषु ।।
इति हलन्तस्त्रीलिङ्गाः ।
अथ हलन्तनपुंसकलिङ्गाः
स्वमोर्लुक् । दत्वम् । स्वनडुत्, स्वनडुद् । स्वनडुही । चतुरनडुहोरित्याम् । स्वनड्वांहि । पुनस्तद्वत् । शेषं पुंवत् ।। वाः । वारी । वारि । वाभ्र्याम् ।। चत्वारि ।। किम् । के । कानि ।। इदम् । इमे । इमानि ।। (अन्वादेशे नपुंसके वा एनद्वक्तव्यः) । एनत् । एने । एनानि । एनेन । एनयोः ।। अहः । विभाषा ङिश्योः । अह्नी, अहनी । अहानि ।।
३६५ अहन्
अहन्नित्यस्य रुः पदान्ते । अहोभ्याम् ।। दण्डि । दण्डिनी । दण्डीनि । दण्डिना । दण्डिभ्याम् ।। सुपथि । टेर्लोपः । सुपथी । सुपन्थानि ।। ऊर्क्, ऊर्ग् । ऊर्जी । ऊन्र्जि । नरजानां संयोगः । तत् । ते । तानि ।। यत् । ये । यानि ।। एतत् । एते । एतानि ।। गवाक्, गवाग् । गोची । गवाञ्चि । पुनस्तद्वत् । गोचा । गवाग्भ्याम् ।। शकृत् । शकृती । शकृन्ति ।। ददत् ।।
३६६ वा नपुंसकस्य
अभ्यस्तात्परो यः शता तदन्तस्य क्लीबस्य वा नुम् सर्वनामस्थाने । ददन्ति, ददति ।। तुदत् ।।
३६७ आच्छीनद्ययोर्नुम्
अवर्णान्तादङ्गात्परो यः शतुरवयस्तदन्तस्य नुम् वा शीनद्योः । तुदन्ती, तुदती । तुदन्ति ।।
३६८ शप्श्यनोर्नित्यम्
शप्श्यनोरात्परो यः शतुरवयवस्तदन्तस्य नित्यं नुम् शीनद्योः । पचन्ती । पचन्ति । दीव्यत् । दीव्यन्ती । दीव्यन्ति ।। धनुः । धनुषी । सान्तेति दीर्घः । नुम्विसर्जनीयेति षः । धनुषि । धनुषा । धनुभ्र्याम् । एवं चक्षुर्हविरादयः ।। पयः । पयसी । पयांसि । पयसा । पयाभ्याम् ।। सुपुम् । सुपुंसी । सुपुमांसि ।। अदः । विभक्तिकार्यम् । उत्वमत्वे । अमू । अमूनि । शेषं पुंवत् ।। ,
इति हलन्तनपुंसकलिङ्गाः ।
इति षिड्लङ्गप्रकरणम् ।
अथाव्ययानि
३६९ स्वरादिनिपातमव्ययम्
स्वरादयो निपाताश्चाव्ययसंज्ञाः स्युः । स्वर् । अन्तर् । प्रातर् । पुनर् । सनुतर् । उच्चैस् । नीचैस् । शनैस् । ऋधक् । ऋते । युगपत् । आरात् । पृथक् । ह्यस् । श्वस् । दिवा । रात्रौ । सायम् । चिरम् । मनाक् । ईषत् । जोषम् । तूष्णीम् । बहिस् । अवस् । समया । निकषा । स्वयम् । वृथा । नक्तम् । नञ् । हेतौ । इद्धा । अद्धा । सामि । वत् । ब्राह्मणवत् । क्षत्रियवत् ।। सना । सनत् । सनात् । उपधा । तिरस् । अन्तरा । अन्तरेण । ज्योक् । कम् । षम् । सहसा । विना । नाना । स्वस्ति । स्वधा । अलम् । वषट् । श्रौषट् । वौषट् । अन्यत् । अस्ति । उपांशु । क्षमा । विहायसा । दोषा । मृषा । मिथ्या । मुधा । पुरा । मिथो । मिथस् । प्रायस् । मुहुस् । प्रवाहुकम्, प्रवाहिका । आर्यहलम् । अभी�णम् । साकम् । सार्धम् । नमस् । हिरुक् । धिक् । अथ । अम् । आम् । प्रताम् । प्रशान् । प्रतान् । मा । माङ् । आकृतिगणोऽयम् ।।
च । वा । ह । अह । एव । एवम् । नूनम् । शश्वत् । युगपत् । भूयस् । कूपत् । कुवित् । नेत् । चेत् । चण् । कच्चित् । यत्र । नह । हन्त । माकिः । माकिम् । नकिः । नकिम् । माङ् । नञ् । यावत् । तावत् । त्वे । द्वै । त्वै । रै । श्रौषट् । वौषट् । स्वाहा । स्वधा । वषट् । तुम् । तथाहि । खलु । किल । अथो । अथ । सुष्ठु । स्म । आदह । (उपसर्गविभक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्च)। अवदत्तम् । अहंयुः । अस्तिक्षीरा । अ । आ । इ । ई । उ । ऊ । ए । ऐ । ओ । औ । पशु । शुकम् । यथाकथाच । पाट् । प्याट् । अङ्ग । है । हे । भोः । अये । द्य । विषु । एकपदे । युत् । आतः । चादिरप्याकृतिगणः ।।
तसिलादयः प्राक् पाशपः । शस्प्रभृतयः प्राक् समासान्तेभ्यः । अम् । आम् । कृत्वोर्थाः । तसिवती । नानाञौ । एतदन्तमप्यव्ययम् ।।
३७० कृन्मेजन्तः
कृद्यो मान्त एजन्तश्च तदन्तमव्ययं स्यात् । स्मारं स्मारम् । जीवसे । पिबध्यै ।।
३७१ क्त्वातोसुन्कसुनः
एतदन्तमव्ययम् । कृत्वा । उदेतोः । विसृपः ।।
३७२ अव्ययीभावश्च
अधिहरि ।।
३७३ अव्ययादाप्सुपः
अव्ययाद्विहितस्यापः सुपश्च लुक् । तत्र शालायाम् ।।
सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ।।
वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः । आपं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा ।।
वगाहः, अवगाहः । पिधानम्, अपिधानम् ।।
इत्यव्ययानि ।।


c: text/html

text:
सुनामी
त्सुनामी इति काचित् समुद्रजलस्य एका दीर्घा घातका च श्रुंखला। त्सुनामी भूकम्पेन ज्वालामुख्या वा भूता समुद्रजलस्य धूता। त्सुनामी साधारणत: भूकम्पेन पश्चात् आगच्छति। त्सुनामी इति जपानीभाषायां द्विशब्दानां सन्धि:। त्सु इति शब्दस्य अर्थ: द्वीप: नामी इति शब्दस्य अर्थ: ऊर्मि: च। त्सुनामी एनया कृतं ऊर्म्या: च समुद्रस्य ऊर्मय: च नैव तुल्या:। त्सुनामी एतया: तरंगा: अतीव उच्चानि लम्बानि च। एता: ऊर्मय: सामान्या: वा उत्तुंगा: वा दृश्यते। अधुना नैके प्रकारै: त्सुनामी ऊर्म्या: संशोधनं शक्यम् अभवत्। कस्मिन्नपि क्षेत्रे यदि भूकम्प: समुत्पतित: तर्हि त्सुनामी तरंगै: काचिद्धानि: भवति वा न वा एतेषां पूर्वसूचनापि दीयते। विविधै: प्रकारै: सूचना: ददित्वा अपि त्सुनामी ऊर्मीनां निष्कासनं न करणीय:। तदा त्सुनामी एका महती विपत्ति:। २००४ तमॆ ख्रिस्तवर्षे भूता त्सुनामी अतीव हानिकारका अभूत्। अधुना संशोधकानां चिन्तनीय: विषय: यत्- दीर्घा: दृढा: भूकम्पै: न च त्सुनामी समुत्पन्ना किन्तु अबलाढ्यै: भूकम्पै: तु हानि: भवति- किं युक्तमेतत्?
इतिहास:[सम्पादयतु]
ग्रीसदेशे थुसाइडेसिस नाम क: अपि इतिहासकार: अभवत्तेन च ४२६ तमॆ ख्रिस्तपूर्वे त्सुनामी कृते एषा सामुद्रिक-भूकम्पेन जाता इति विचार: प्रस्तुत:। एष: महोदयेन प्रस्तुत: विचार:-
The cause, in my opinion, of this phenomenon must be sought in the earthquake. At the point where its shock has been the most violent the sea is driven back, and suddenly recoiling with redoubled force, causes the inundation. Without an earthquake I do not see how such an accident could happen.
अर्थात्-
मम भूमिकया एतस्या: आपत्या: कारणं भूकम्प: अस्ति। यं बिन्दुम् अभित: भूकम्पस्य वेदना अतीव तीव्रा तस्य एव बिन्दुस्योपरि समुद्रतरंगा: उड्डयन्ति। द्विशक्त्या समुद्रं हानि: लभते। मम दृष्ट्या तु भूकम्पेन विना एषा हानि: अशक्या एव।
रोमदेशे अम्मालिनस मारसेलस(रेस गेस्तान्तर्गतं २६।१०।१५-१९) इति नाम्न: इतिहासकारेण त्सुनामी एतस्या: कारणं संशोधित:।यदि जपानदेश: त्सुनामी विपत्त्या: सर्वाधिक: पीडित: देश: तर्हि सुमात्राद्वीपे आगता २००४ तमॆ ख्रिस्तवर्षस्य त्सुनामी सर्वाधिका हानिकारका भूता। एतया २,३०,००० मृत्यव: अभवत्।
त्सुनामी तरंगाणां विशेषता[सम्पादयतु]
त्सुनामी तरंगा: द्विकारणयो: हानि: कुरुत:।प्रथम: यत्- जलस्य अतीव दीर्घ: जाड्य: च व्यापकता। द्वितीय: च यत्- अतीव आक्रामकया शक्त्या आगता: तरंगा:।सामान्या: तरंगा: २ मीटर तरंगा: अस्ति तर्हि त्सुनामी तरंगा: १५ मीटर वा उचिता: वा अस्ति। त्सुनामी इति विपत्त्या: बहव: कारणा: अस्ति किन्तु अत्र ते न उपलब्धा:। आंग्लभाषायां विकिपीडिया तेषां योग्य: मार्गदर्शन: करोति।
त्सुनामी विपत्तय:[सम्पादयतु]
--Kaushalskaloo (चर्चा) ११:२८, १३ एप्रिल् २०१२ (UTC)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
म्याथयास् जेकब् ष्लेडन्
(कालः – ०५. ०४. १८०४ तः २३. ०६. १८८१)
अयं म्याथयास् जेकब् ष्लेडेन् (Matthias Jakob Schleiden) सस्यानां कोशसिद्धान्तस्य निरूपकः । अयं १८०४ वर्षे एप्रिल्-मासस्य ५ दिनाङ्के जर्मनीदेशस्य ह्याम्बुर्ग् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । अयं न्यायशास्त्रम् अधीत्य तद्विषये प्रशिक्षणम् अपि प्राप्तवान् आसीत् । परन्तु तस्य मनः तां वृत्तिं न अङ्गीकरोति स्म । तस्मात् कारणात् जीवने जुगुप्सां प्राप्य आत्महत्यार्थम् अपि प्रयत्नम् अकरोत् । किन्तु सः तस्मिन् प्रयत्ने सफलः नाभवत् । तदनन्तरं सः विनोदार्थम् अभ्यस्तं सस्यशास्त्रम् एव जीवनाधाररूपेण स्व्यकरोत् । अयं म्याथयास् जेकब् ष्लेडेन् सस्यानां वर्गीकरणम् एव प्रमुखलक्ष्यरूपेण स्वीकृतवतां विज्ञानिनां विरोधं कुर्वन् १८३८ तमवर्षात् आरभ्य सस्यानाम् अङ्गांशान् गभीरतया अभ्यस्तवान् । एतत् एव कार्यं प्राणिनां विषये अग्रिमे वर्षे (१८३९) थियोडोर् स्छ्वान् अकरोत् । अयं म्याथयास् जेकब् ष्लेडेन् जीवकोशे विद्यमानं कोशकेन्द्रम् एव सम्यक् अभ्यस्य "जीवकोशस्य विभागस्य कोशकेन्द्रस्य च सम्बन्धः अस्ति” इत्येतं विषयं संशोधितवान् । अयं म्याथयास् जेकब् ष्लेडेन् १८३९ तमे वर्षे ज्ना–विश्वविद्यालये प्राध्यापकपदं प्राप्नोत् । अयं डार्विनस्य विकासवादम् अङ्गीकृतवान् आसीत् । सः म्याथयास् जेकब् ष्लेडेन् १८८१ तमे वर्षे जून्-मासस्य २३ तमे दिनाङ्के जर्मन्-देशस्य फ्र्याङ्क्फर्ट् इति प्रदेशे विधिवशः सञ्जातः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Short biography and bibliography in the Virtual Laboratory of the Max Planck Institute for the History of Science
- Schwann, Theodor and Schleyden, M. J., Microscopical researches into the accordance in the structure and growth of animals and plants. London: Printed for the Sydenham Society, 1847.
- Chisholm, Hugh, ed (1911). "Schleiden, Matthias Jakob". Encyclopædia Britannica (11th ed.). Cambridge University Press.


text:
अलाबु
एतत् अलाबु भारते अपि वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् अलाबु आङ्ग्लभाषायां Bottle gourd इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Calabash इति । एतत् अलाबु भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनं, पायसं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । एतस्य अन्तः विद्यमानं सर्वं स्वच्छीकृत्य बहिर्भागं केवलं शुष्कीकृत्य बहुविधानि वस्तूनि निर्मीयन्ते । तदन्तः मद्यादिकं द्रववस्तु अपि सङ्गृह्यते ।
अलाबुना निर्मितानि बहुविधानि वस्तूनि[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- अलाबु
- अलाबु - मेल्बौर्न् विश्वविद्यालयः
- अलाबु
- अलाबु आफ़्रिकायाः सस्यम्


text:
ब्रिटिश आंग्ल-बालका: वैदिक मन्त्रानाम् उच्चारणं कुर्वन्त: सन्ति- British Kids Chanting Vedic Sanskrit Mantras
अस्माकं राष्ट्रस्य मुख्या भाषा कदाचित् संस्कृतमेव आसीत् । स: पुराकाल: आसीत् । तदा जना: संस्कृतमेव वदन्ति स्म । किन्तु आधुनिक काले अस्माकं देशीया: जना: ने केवलं संस्कृतस्य त्यागम् एव कृतवन्त: अपितु अवसरे-अवसरे ते संस्कृतस्य अवमानना अपि कुर्वन्ति । महत् कष्टस्य विषय: अस्ति एष: यत् यां भाषां देवभाषा इति कथ्यन्ते, यस्या: भाषाया: उपयोगिताविशये वैज्ञानिका: प्रमाणं ददति । यस्या: भाषाया: महत्वं विश्वे सर्वत्र प्रचलिता अस्ति तस्या: एव भाषाया: तस्य गृहराष्ट्रे एव सम्माननं नास्ति ।
अद्य अस्माकं शिक्षापद्धति: अपि नाश्यमाना अस्ति । तत्र सर्वत्र आंग्लं प्रविशति । किन्तु वहव: देशा: सन्ति यत्र नियमित रूपेण अथ च अनिवार्यरूपेण संस्कृतस्य अध्ययनम् अध्यापनं च चलति । अस्य लेखस्य पूर्वमेव मया एक: लेख: इतोपि लिखित: आसीत् यस्मिन् चलचित्रे ब्रिटिशविद्यालये जायमानस्य संस्कृतविषयस्य शिक्षा दर्शिता आसीत् । अस्मिन् लेखे अहं भवतां पुरत: एकम् इतोपि चलचित्रं स्थापयामि यस्मिन् चलचित्रे ब्रिटिशबालका: वैदिकमन्त्राणां सस्वर पाठ: कुर्वन्ति ।
अस्मिन् चलचित्रे लघु-लघु व्रिटिशबालका: वैदिकमन्त्राणां सस्वर पाठ: कुर्वन्ति । प्रायश: तेषाम् उच्चारणम् अपि सम्यक् एव प्रतीयते । एवं वक्तुं शक्यमस्ति यत् संस्कृतस्य महत्वं सम्प्रति आंग्लीया: अवगच्छन्ति एतदर्थमेव ते स्वबालकान् संस्कतं पाठयन्ति, संस्कृतोच्चारणं कारयन्ति च ।
यदि सम्प्रति अपि वयं संस्कृतं न अंगीकुर्म: चेत् अस्माकं सर्वं वैशिष्ट्यं गमिष्यति ब्रिटिशादि जनानां पार्श्वे यतोहि ते संस्कृतस्य सम्मानं कुर्वन्त: सन्ति अधुना ।
संस्कृतजगत्


text:
धरण्यादिवर्ग
अथ धरणिधरित्रीभूतधात्रीधराभूक्षितिमहिधरणीडाक्ष्मावनीमेदिनीज्या ।
अवनिरुदधिवस्त्रा गौः क्षमा क्षौणिरुर्वी कुरपि वसुमतीरा काश्यपी रत्रगर्भा ॥२.१
क्षमादिमा भूमिरिला वसुन्धरा वरा च धात्री वसुधाचलोर्वरा ।
विश्वम्भराद्या जगती क्षिती रसा पृथ्वी च गोत्रा पृथिवी पृथुर्मही ॥२.२
क्षौणी सर्वसहानन्ता भूतमाता च निश्चला ।
भूमी वीजप्रसूः श्यामा क्रोडकान्ता च कीर्तिता ॥२.३
सा भूमिरुर्वराख्या या सर्वशस्योद्भवप्रदा ।
समस्तवस्तूद्भवनादुर्वरा नाम भूरियं ॥२.४
मृन्मृत्तिका प्रशस्ता सा मृत्सा मृत्स्नेति चेष्यते ॥२.५
क्षारा मृदूषरो देशस्तद्वानिरणं ऊषरं ।
खिलं अप्रहतं प्राहुर्धन्वा तु मरुरुच्यते ॥२.६
मरुप्रायस्तु यो देशः स चोक्तो जाङ्गलाभिधः ।
कृष्णमृत्कृष्णभूमिः स्यात्पाण्डुभूमिस्तु पाण्डुमृत् ॥२.७
स शार्करः शार्करिलो देशो यः शर्करान्वितः ।
सैकतः स्यात्सिकतिलः सिकतावांश्च यो भवेत् ॥२.८
देशो जनपदो नीवृद्विषयश्चोपवर्त्तनं ।
प्रदेशः स्थानं आख्या भूरवकाशः स्थितिः पदं ॥२.९
नद्यम्बुजैर्भृतो धान्यैर्नदीमात्रक उच्यते ।
वृष्ट्यम्बजैस्तु तैरेष देशः स्याद्देवमातृकः ॥२.१०
नदीवृष्टिजलोद्भूतैर्नानाधान्यैः समावृतः ।
देशो द्वयानुगमनात्स द्वैमातृक उच्यते ॥२.११
मुद्गादीनां क्षेत्रं उद्भूतिदं यत्तन्मौद्गीनं कोद्रवीणं तथान्यत् ।
व्रैहेयं स्यात्किंच शालेयं एवं बुद्धाणव्यञ्चाणवीनं च विद्यात् ॥२.१२
अथ माष्यं माषीणं भङ्ग्यं भाङ्गीनं उम्यं औमीनं ।
तिल्यं तैलीनं स्यादिति षष्टिक्यं च यव्यं च ॥२.१३
शाकादेर्यत्र निष्पत्तिरेतत्स्याच्छाकशाकटं ।
शाकशाकिनं इत्येतत्तथा वास्तूकशाकटं ॥२.१४
अथ गिरिधरणीध्रगोत्रभूभृत्शिखरिशिलोच्चयशैलसानुमन्तः ।
क्षितिभृदगनगावनीधराद्रिस्थिरकुधराश्च धराधरो धरश्च ॥२.१५
अहार्यः पर्वतो ग्रावा कटकी प्रस्थवानपि ।
शृङ्गी च वृक्षवांश्चेति शब्दाः शैलार्थवाचकाः ॥२.१६
मध्यमस्तु नितम्बः स्यात्कटकं मेखला च सा ।
तटे तटी प्रपातश्च प्रस्थे स्नुः सानुसानुनी ॥२.१७
शृङ्गं तु शिखरं कूटं कन्दरे कन्दरा दरी ।
विलं गुहा शिलासन्धिर्देवखातं च गह्वरं ॥२.१८
प्रत्यन्तगिरयः पादा गण्डशैलाश्च्युतोपलाः ।
आकरः खनिरित्युक्तो धातवो गैरिकादयः ॥२.१९
ग्रावा प्रस्तरपाषाणौ दृषदश्मोपलः शिला ।
लोहानि विविधानि स्युरश्मसारादिसंज्ञया ॥२.२०
काननं गहनं सत्रं कान्तारं विपिनं वनं ।
अरण्यं अटवी दावो दवश्च वनवाचकाः ॥२.२१
अन्यदुद्यानं आक्रीडो यत्र क्रीडन्ति रागिणः ।
नृपालयेषु प्रमदवनं अन्तःपुरोचितं ॥२.२२
महावनं अरण्यानी महारण्यं महाटवी ।
अथोपवनं आरामः पुरप्रान्ते वनं तु यत् ॥२.२३
कुजः क्षितिरुहोऽङ्घ्रिपः शिखरिपादपौ विष्टरः कुठस्तरुरनोकहः कुरुहभूरुहद्रुद्रुमाः ।
अगो नगवनस्पती विटपिशाखिभूजागमा महीजधरणीरुहक्षितिजवृक्षशालादयः ॥२.२४
फलितः फलवानेष फलिनश्च फली तथा ।
फलेग्रहिरबन्ध्यो यः स्यादमोघफलोदयः ॥२.२५
अथावकेशी बन्ध्योऽयं विफलो निष्फलोऽफलः ।
उक्तौ प्रागात्मना भिन्नौ वानस्पत्यवनस्पती ॥२.२६
मूलं तु नेत्रं पादः स्यादङ्घ्रिश्चरणं इत्यपि ।
उद्भेदस्त्वङ्कुरो ज्ञेयः प्ररोहोऽङ्कूर इत्यपि ॥२.२७
अर्वाग्भागोऽस्य बुध्नः स्यात्नितम्बः सपृथुर्भवेत् ।
आस्कन्धात्त प्रकाण्डः स्यात्काण्डो दण्डश्च कथ्यते ॥२.२८
स्कन्धप्रमाणास्य लतास्तु शाखाः स्कन्धोत्थशाखास्तु भवन्ति शालाः ।
जटाः शिरास्तस्य किलावरोहाः शाखा शिफा मज्जनि सारं आहुः ॥२.२९
निष्कुटं कोटरं प्रोक्तं त्वचि वल्कं तु वल्कलं ।
नवपुष्पाढ्यशाखाग्रे वल्लरी मञ्जरी तथा ॥२.३०
पर्णं पत्रं दलं बर्हं पलाशं छदनं छदः ।
स्यात्पल्लवः किशलयः प्रबालः पल्लवं नवं ॥२.३१
विस्तारो विटपः प्रोक्तः प्राग्रं तु शिखरं शिरः ।
माढिः पर्णशिरा ज्ञेया वृन्तं प्रसवबन्धनं ॥२.३२
कुलक्षारकजालककलिकास्तु कुडमले कथिताः ।
कुसुमं सुमनः प्रसूनप्रसवसुमं सूनुफुल्लपुष्पं स्यात् ॥२.३३
मकरन्दो मरन्दश्च मधु पुष्परसाह्वयं ।
पौष्पं रजः परागः स्यान्मधुली धूलिका च सा ॥२.३४
गुच्छो गुलुञ्छः स्तवको गुच्छकः कुसुमोच्चयः ।
समं परिमलामोदगन्धसौरभ्यसौरभं ॥२.३५
उज्जृम्भितं उज्जृम्भं स्मितं उन्मिषितं विनिद्रं उन्निद्रं ।
उन्मीलितं विजृम्भितं उद्बुद्धोद्भिदुरभिन्नं उद्भिन्नं ॥२.३६
विकसितहसितविकस्वरविकचव्याकोशफुल्लसम्फुल्लं ।
स्फुटं उदितदलितदीर्णस्फुटितोत्फुल्लप्रफुल्लं एकार्थं ॥२.३७
निद्राणं मुद्रितं सुप्तं मिलितं मीलितं नतं ।
निकूणितं सङ्कुचितं सनिद्रं अलसं समं ॥२.३८
आहुस्तरूणां फलं अत्र शस्यं तदामं उक्तं हि शलाटुसंज्ञं ।
शुष्कं तु वानं प्रवदन्ति गुल्मस्तम्बौ प्रकाण्डैरहितो महीजः ॥२.३९
उलपं गुल्मिनी वीरुल्लता वल्ली प्रतानिनी ।
व्रततिः प्रततिश्चैषा विस्तीर्णा वीरुदुच्यते ॥२.४०
अथ वक्षामि नक्षत्रवृक्षानागमलक्षितान् ।
पूज्यानायुष्यदांश्चैव वर्द्धनात्पालनादपि ॥२.४१
विषद्रुधात्रीतरुहेमदुग्धा जम्बूस्तथा खादिरकृष्णवंशाः ।
अश्वत्थनागौ च वटः पलाशः प्लक्षस्तथाम्बष्ठतरुः क्रमेण ॥२.४२
बिल्वार्जुनौ चैव विकङ्कतोऽथ सकेसराः शम्बरसर्जवञ्जुलाः ।
सपानसार्काश्च शमीकदम्बास्तथाम्रनिम्बौ मधुकद्रुमः क्रमात् ॥२.४३
अमी नक्षत्रदैवत्या वृक्षाः स्युः सप्तविंशतिः ।
अश्विन्यादिक्रमादेषां एषा नक्षत्रपद्धतिः ॥२.४४
यस्त्वेतेषां आत्मजन्मर्क्षभाजां मर्त्यः कुर्याद्भेषजादीन्मदान्धः ।
तस्यायुष्यं श्रीकलत्रं च पुत्रो नश्यत्येषा वर्धते वर्द्धनाद्यैः ॥२.४५
आचार्योक्तौ स्फुटं अथ बृहत्सुश्रुते नारदीये नारायण्यां क्वचिदपि तथान्यत्र तन्त्रान्तरेषु ।
ज्ञात्वापीह प्रथितभिषजा नातिदृष्टोपयोगं नैवास्माभिर्विशदितं इदं गौरवाद्ग्रन्थभीतेः ॥२.४६
तालाद्या जातयः सर्वाः क्रमुकः केतकी तथा ।
खर्जूरीनारिकेलाद्यास्तरयवृक्षाः प्रकीर्तिताः ॥२.४७
सर्वाआंरो चार्द्राणि नवौएषधानि सुवीर्य्यवन्तीति वदन्ति धीराः ।
सर्वारिय शुष्कारिय तु मध्यमानि शुष्काणि जेईर्णानि च निष्फलानि ॥२.४८
वास्तूककुटजगुडूचीवासाकुष्माण्डकादिशतपत्री ।
इत्यादि तु नित्यार्द्रं गुणवच्छुष्कं यदा तदा द्विमुयणं ।
विडङ्ग मधु मगूरी दाडिमं पिप्पलो गुडुः ।
नागवल्लेईन्दुवश्शाल्याद्याः पुराणाः स्युआआरुणोत्तमाः ॥२.४९
काठिन्यं मध्यकाठिन्यं मार्दवं चेति तु त्रिधा ।
द्रव्याणां इह सर्वेषां प्रकृतिः कथ्यते बुधैः ॥२.५०
द्रव्याणां सन्ति सर्वेषां पूर्वैरुक्तास्त्रयो गुणाः ।
रसो वीर्यं विपाकश्च ज्ञातव्यास्तेऽतियत्नतः ॥२.५१
रसस्तु मधुरादिः स्याद्वीर्यं कार्यसमर्थता ।
परिणामे गुणाढ्यत्वं विपाक इति संज्ञितं ॥२.५२
शीतं उष्णं च रूक्षं च स्निग्धं तीक्ष्णं तथा मृदु ।
पिच्छिलं विशदं चेति वीर्यं अष्टविधं स्मृतं ॥२.५३
निस्कुटप्रमदकाननादिषु द्रव्यं एतदपि निर्गुणं भवेत् ।
क्वाप्यलीकवचनोपकर्णनात्क्वाप्यसाधुवनितादिसेवनात् ॥२.५४
जातं श्मशाने वल्मीके देशे मूत्रादिदूषिते ।
द्रव्यं नैवोपयोगाय भिषजां उपजायते ॥२.५५
कन्दं हिमर्तौ शिशिरे च मूलं पुष्पं वसन्ते गुणदं वदन्ति ।
प्रबालपत्राणि निदाघकाले स्युः पङ्कजातानि शरत्प्रयोगे ॥२.५६
निम्बोडुम्बरजम्बवाद्या यथाकालं गुणोत्तराः ।
कन्दादिष्वथ सर्वेषां पृथगेव रसाद्यः ॥२.५७
केचित्कन्दे केऽपि मूलेषु केचित्पत्रे पुष्पे केऽपि केचित्फलेषु ।
त्वच्येवान्ये वल्कले केचिदित्थं द्रव्यस्तोमा भिन्नभिन्नं गुणाढ्याः ॥२.५८
देशे देशे योजनद्वादशान्ते भिन्नान्याहुर्द्रव्यनामानि लोके ।
किंचामीषु प्राणिनां वर्णभाषाचेष्टाच्छाया भिन्नरूपा विभाति ॥२.५९
अनिर्दिष्टप्रयोगेषु मूलं ग्राह्यं त्वगादिषु ।
सामान्योक्तौ प्रयोक्तव्यं प्राहुस्तोयं तु नाभसं ॥२.६०
चूर्णकल्ककषायाणां प्रमाणं यत्र नोदितं ।
तत्र द्रव्यप्रमाणेन स्वयं बुद्ध्या प्रयोजयेत् ॥२.६१
माध्वीकं सर्वमद्यानां मधूनां माक्षिकं तथा ।
तैलं तु तिलसम्भूतं धातवो वस्तिसम्भवाः ॥२.६२
शालीनां रक्तशालिः स्यात्सूप्यानां मुद्ग एव च ।
मूलानां पिप्पलीमूलं फलानां मदनं फलं ॥२.६३
त्वचा तु गन्धद्रव्याणां पत्राणां गन्धपत्रकं ।
जीवन्तिशाकं शाकानां लवणानां च सैन्धवं ॥२.६४
सामान्यपुष्पनिर्देशात्मालतीकुसुमं क्षिपेत् ।
इत्थं अन्येऽपि बोद्धव्याः प्रयोगा योगलक्षिताः ॥२.६५
द्रव्यं वातहरं यत्तत्सकलं दीपनं परं ।
कफहारि समं प्रोक्तं पित्तघ्नं मन्ददीपनं ॥२.६६
यच्छीतवीर्यं गुरु पित्तहारि द्रव्यं नृणां वातकरं तदुक्तं ।
यदुष्णवीर्यं लघु वातहारि श्लेष्मापहं पित्तकरं च तत्स्यात् ॥२.६७
इति बहुविधदेशभूध्रभूमीरुहवनगुल्मलताभिधागुणानां ।
सविवरं अभिधाय लक्ष्म साधारणं अथ तच्च विशेषतोऽभिधास्ये ॥२.६८
इत्थं भूमीविपिनविषयक्षेत्रगोत्रादिनामस्तोमाख्यानप्रकरणगुणव्याकृतिप्रौढं एनं ।
वर्गं बुद्ध्वा भिषगुपचितानर्गलात्यन्तसूक्ष्मप्रज्ञालोकप्रकटितधियां आधिराज्ये भिषज्येत् ॥२.६९
इत्येष वैद्यकविकल्पविधानिदानचूडामणौ मृडपरागमपारगेण ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
तत: स तुलसीदास: सस्मार रघुनन्दनं ।
हनुमन्तं तत्पुरस्तात् तुष्टाव भक्त रक्षणं ।।1।।
धनुर्वाणो धरोवीर: सीता लक्ष्मण संयुत: ।
रामचन्द्र सहायो मां किं करिष्यत्ययं मम ।।2।।
हनुमान् अंजनीसूनुर्वायुपुत्र महाबल: ।
महालाड्गूल चिक्षपेनिहताखिल राक्षस: ।।3।।
श्रीरामहृदयानन्द विपत्तौ शरणं तव ।
लक्ष्मणो निहते भूमौ नीत्वा द्रोणचलं यतम्।।4।।
यथा जीवितवानद्य तां शक्तिं प्रच्चटी कुरु ।
येन लंकेश्वरो वीरो नि:शकं विर्जितस्त्वया ।।5।।
दुर्निरीक्ष्यापि देवानां बल दर्शयाSधुना ।
यया लंका प्रविश्यत्वं ज्ञातवान् जानकी स्वयं ।।6।।
रावणान्त: पुरेSत्युग्रे तां बुद्धिं प्रद्यटी कुरु ।
रुद्रावतार भक्तार्ति विमोचन महाभुज ।।7।।
कपिराज प्रसन्नस्त्वं शरणं तव रक्ष माम्।
इत्यष्टकं हनुमत: य: पठेत् श्रद्धयान्वित: ।।
सर्वकष्ट विनिर्मुक्तो लभते वांछितं फलम् ।।8।।
संकट मोचन हनुमाष्टक के लिए नीचे दिए लिंक पर क्लिक करें :-
https://chanderprabha.com/2014/05/21/sankat-mochan-hanumashtak/


text:
बौद्धधर्मः
भगवता बुद्धेन बौद्धदर्शनं प्रवर्तितम्। भारतीयशास्त्राधारेषु बौद्धदर्शनस्य प्रभावः विशेषतः दृश्यते। बौद्धमूलग्रन्थाः भारते लुप्तप्रायाः सन्ति। विदेशीयपण्डितानां संशोधनस्य फलतः इदानीं केचन् ग्रन्थाः दृश्यन्ते। भगवतः बुद्धस्य अनन्तरं बौद्धेषु बह्व्य: शाखाः उत्पन्नाः। ताश्च चतस्रः प्राधान्येन - वैभाषिकाः, सौत्रान्तिका:, योगाचाराः, माध्यमिकाः चेति। वैभाषिकाणां हीनयानसम्प्रदायः। अन्येषां त्रयाणां महायानसम्प्रदायः। बौध्दानां 'शून्यवादः' प्रसिध्दः।'यत्र किमपि नास्ति तत्' इति अत्र शून्यपदस्य अर्थः न। बौध्ददर्शने शून्यपदस्य दार्शनिकः विशालः अर्थः अस्ति। बौध्दमतस्य धार्मिकाः बहवः अंशाः 'त्रिपिटके निरूपिताः सन्ति।
अस्य दर्शनस्य आद्यप्रवर्तकः श्रीबुद्धः अस्ति । शुद्धोदनस्य मायादेव्याः च सुतः गौतमगोत्रजः क्षत्रियः सिद्धार्थः एव पश्चात् बोधोदयात् बुद्धः इति प्रथितः अभवत् । बौद्धदर्शनस्य परमसिद्धान्तः ‘दु:ख्स्य मूलम् आशा’ इत्यस्ति । माध्यमिक-योगाचार -सौत्रान्तिक-वैभाषिकभेदात् चतुर्धा विभज्यते । प्रपञ्चम् अधिकृत्य तेषां दृष्टिः एवं श्रूयते-
-
-
-
- मुख्यो माध्यमिको विवर्तमखिलं शुन्यस्य मेने जगत्
- योगाचारमते तु सन्ति मतयस्तासां विवर्तोखिलः ।
- अर्थोस्ति क्षणिकस्त्वसानुमितो बुद्धेति सौत्रान्तिकः
- प्रत्यक्षं क्षणभङ्गुरं च सकलं वैभाषिको भाषते । इति ॥
-
-
बौद्धदर्शनप्रचारणं पालिभाषायाम् आसीत् । संस्कृतावगणना एव बुद्धमतनाशकारणेषु अन्यतमा इति विवेकानन्दादयः कथितवन्तः इति अत्र स्मर्तव्यम् । प्रत्यक्षम् अनुमानम् इति द्वे प्रमाणे बौद्धाः अङ्गीकुर्वन्ति ॥ बौद्धदर्शनम् ऐतिहासिककालक्रमेण जैनदर्शनस्य परवर्त्ती अस्ति । अस्येदं कारणं वक्तुं शक्यते,यत् महावीरपर्यन्तं जैनतीर्थङ्कराणाम् अन्येषां दार्शनिकानां च साहित्ये कुत्रापि बौद्धदर्शनस्य उल्लेखो नास्ति,किन्तु महावीरस्य सिद्धान्ता बौद्धनिकायेषु उपलभ्यन्ते । अनेन सिद्ध्यति यत् बौद्धधर्मो जैनधर्मापेक्षया परवर्त्ती अस्ति । इदम् ऐतिहासिकं सत्यम् अस्ति ।
बौद्धदर्शनस्य प्रवर्तको भगवान् बुद्ध आसीत् । इयमपि ऐतिहासिकी घटनाऽस्ति । बुद्धस्य पूर्वनाम् सिद्धार्थ इत्यासीत् । अस्य जन्म ई.पू.२२६ इत्यवर्तत । अस्य पिता शक्यवंशीयो नृपः शुद्धोदन आसीत् । अस्य माता मायादेवी अस्य जन्मनः एकसप्ताहनन्तरमेव दिवङ्गताऽभवत् । अस्य जन्मसमये कपिलवस्तुनो राजज्योतिर्विद्भिः भविष्यवाणी कृता,यदमुष्य महाभिनिष्क्रमणं भविता,धर्मप्रवर्तकश्चायं भवेत् इति ।
तदनुसारमेव सिद्धार्थः एकोनविंशतिवर्षीयायां वयसि स्वपत्नीपुत्रौ परित्यज्य सांसारिकदुःखानाम् आत्यन्तिकविनाशाय उपायान्वेषणप्रयोजनात् राजभवनमपि त्यक्तवान् । सः चिरशान्तिलाभाय ज्ञानार्जनाय च गहनं वनं प्रविष्टवान् । ज्ञानान्वेषणप्रयत्ने सर्वप्रथमं सः सांख्यतत्त्वविदः अराडकलामस्य शिष्यत्वे सत्यानुसन्धानं कृतवान्,किन्तु असन्तुष्टे सति विविधस्थानेषु ज्ञानोपदेशानां श्रवणानन्तरम् उरुवेलायां कठोरं तपः कृत्वा आर्यसत्य- चतुष्टयं विज्ञातवान् । तस्मात्तस्य निखिलं कल्मषं विनष्टं बुद्धत्वञ्च सम्प्राप्तम् ।
तदनन्तरं सर्वप्रथमं सः सारनाथे कौण्डिन्यादीन् पञ्चशिष्यान् उपदिश्य धर्मचक्रं प्रवर्तितवान् । जनकल्याणाय तस्योपदेशानां भाषा मागधी आसीत् । धर्मोपदेशं कुर्वाणस्य तस्य अशीतिवर्षीयं दीर्घजीवनं वैशाखमासस्य पूर्णिमायाः पर्याप्तं महत्वं स्वीक्रियते यतो हि एषा तिथिः बुद्धस्य जन्मनिर्वाणयोः तिथिरस्ति ।
अन्तर्विषयाः
पिटकग्रन्थाः[सम्पादयतु]
वेदानां श्रुतपरम्परेव बौद्धधर्मस्यापि ज्ञानोपदेशाय श्रुतपरम्परा प्रचलिता आसीत् । अन्ततः अस्य ज्ञानस्य संरक्षणाय राजगृहे महाकाश्यपस्य अध्यक्षतायामेका बौद्धसंगीतिरायोजिता । तत्र बुद्धशिष्येण आनन्देन सुत्तपिटक-विनयपिटकयोः संग्रहो विहितः । सुत्तपिटकस्यैव कतिपयांशानां विस्तरेण कालान्तरे अभिधम्मपिटकस्य रचना संजाता ।
सुत्तपिटके पञ्च निकायाः सन्ति-दीर्घनिकायः, मज्झिमनिकायः, संयुक्तनिकायः, अङ्गुत्तरनिकायः, खुद्दकनिकायश्चेति । एषां धम्मपदानि जातकाश्च सुप्रसिद्धा वर्तन्ते । धम्मपदेषु बुद्धस्योपदेशानां संग्रहो विद्यते । बुद्धस्य पूर्वजन्मानां कथा जातकेषु गृहीताः सन्ति । ग्रन्थान्तरेषु खुद्दकपाठ-उदान-इतिवृत्तक-सुत्तानिपात-विमानवत्थु-पेतवेत्थु-थेरगाथा-थेरीगाथा-निद्देस,परिसम्मिदा-मग्ग-अवदान-बु०द्धवंश-चरियापिटकादयः प्रमुखाः सन्ति ।
विनयपिटकस्य त्रयो भागाः सन्ति-सुत्तविभङ्गोऽथवा पातिमोक्खः,भिक्खुपातिमोक्खः,महावग्ग-चूलवग्गादयश्चेति । अभिधम्मपिटके सप्त ग्रन्थाः सन्ति-पुग्गलपज्झतिः धातुकथाः,धम्मसंगतिः,विभंगः,पट्ठान-प्रकर-णम्,कथावस्तु,यमकश्चेति । त्रिपिटकवत् ‘मिलिन्दपन्हो’ अपि बौद्धधर्मे सुप्रसिद्धोऽस्ति ।एषा रचना नागसेनस्यास्ति।
बौद्धधर्मस्य आचारमीमांसा[सम्पादयतु]
सांसारिकदुःखेभ्यो मुक्तये भगवता बुद्धेन जटिलदार्शनिकताम् अनपेक्ष्य सरलतया आचारपद्धतिः प्रतिपादिता । बुद्धो गहनामाध्यात्मिकतां प्रश्रयं न प्रददाति स्म । अतः श्रावस्तीविहारस्य अवसरे मालुंम्यपुत्तेन अध्यात्मविषये बुद्धः पृष्टः । तदा बुद्ध आचारमार्गमेव उपदिदेश । बुद्धमतेन आर्यसत्यचतुष्टयं एवं प्रकारेण निर्दिष्टम्- (१) दुःखं (२) दुःखसमुदयः (३) दुःखनिरोधः (४) दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपत्तिश्च । अर्थात् संसारः दुःखमयोऽस्ति, दुःखानां निदानमपि विद्यते,दुःखभ्यो मुक्तिरपि लब्धुं शक्यते,मुक्तिमार्गोऽपि निर्धारितोऽस्ति । केवलम् आर्यजना एव एतान् प्राप्तुं शक्नुवन्ति,अनार्यास्तु यावज्जीवनं दुःखेष्वेव जीवन्ति ।
बुद्धमतानुसरेण आर्यसत्यमार्गस्य द्वादशकारणानि सन्ति – (१) जरामरणम्, (२) जातिः, (३) भवः, (४) उपादानम्, (५) तृष्णा, (६) वेदना (७) स्पर्शः, (८) षडायतनम् (९) नामरूपम् (१०) विनयम् (११) संस्कारः (१२) अविद्या च । एषु प्रत्येकं पूर्वं प्रति परं कारणमविद्यत । उदाहरणार्थं जरामरणयोः कारणं जातिरस्ति, जातेः कारणं भवो,भवस्य कारणम् उपादानं भवति । एतानि द्वादशकारणानि आश्रित्य कार्यकारणभावस्य यः सिद्धान्तः प्रतिपादितोऽस्ति,सः बौद्धमते प्रतीत्यसमुत्पाद इत्युच्यते । प्रतीत्यसमुत्पादस्य तात्पर्यार्थो वर्तते – कस्यचिद्र् वस्तुनः प्राप्तौ अन्य्स्य वस्तुनः उत्पत्तिरिति । एवञ्चेत् अयं वस्तुतः सापेक्षः कारणतावाद इत्यपि वक्तुं शक्यते ।
प्रतीत्यसमुत्पाद एव बौद्धप्रतिपादितः कारणवादोऽस्ति । अयमेव मानवोत्पत्तिसन्दर्भे श्रृंखलाबद्धतां निर्दिशति । मानवोत्पत्तेः श्रृंखलायां द्वादश अङ्गनि त्रयः काण्डाश्चासन् । प्रथमकाण्डे अतीतेन जन्मना सम्बद्धं निदानं विद्यते,फलतः अविद्याजन्यसंस्कारा जायन्ते । द्वितीयकाण्डे वर्तमानजीवनेन सम्बन्धं निदानमस्ति यस्यान्तर्गतं विज्ञानतो भवपर्यन्तम् अष्टौ कारणानि जायन्ते । तृतीयकाण्डे भविष्यता सम्बद्धं निदानं भवति । तत्र जातिः जरामरणञ्चेति कारणद्वयं गृहीतमस्ति ।
तृतीयम् आर्यसत्यम् दुःखनिरोधात्मकमस्ति । तस्य तात्पर्यमस्ति यत् कार्यं कारणम् आश्रित्य तिष्ठति । चेत् कारणध्वंसः स्यात् तदा कार्यमपि स्वतो ध्वस्तं भवेत् । एवं चेत् मूलकारणरूपम् अविद्यां विद्यया उन्मूलितां कुर्यात् तदा तज्जन्यं किमपि कार्यं न भवितुं शक्नोति ।
चतुर्थम् आर्यसत्यं निर्वाण इत्यस्ति । अस्य प्राप्तै बुद्धेन मध्यममार्गस्य उपदेशः प्रदत्तः । अर्थात् निर्वाणप्राप्तये कठोरव्रतोपवासादीनामावश्यकता नापेक्षते,न च सर्वथा श्रमरहितम् आचरणं वा प्रशस्यते । उभयोर्मध्ये किमपेक्षणीयमिति विचार्य भगवता बुद्धेन यः मार्गः प्रतिष्ठापितः स एव मध्यममार्गोऽस्ति । अस्य मध्यममार्गस्य अष्टौ अङ्गनि सन्ति,अतएवायं अष्टाङ्गिकोमार्ग इत्यपि कथ्यते ।
अष्टाङ्गिकमार्गः[सम्पादयतु]
बुद्धप्रतिपादितस्यास्य मध्यममार्गस्य अष्टौ अङ्गानि एवं प्रकारेण सन्ति-सम्यक् व्यायामः,सम्यक् स्मृतिः,सम्यक् समाधिश्चेति । अस्य अष्टाङ्गिकमार्गस्य सम्यक् पालनेन निर्वाणः प्राप्यते,एतादृशी बौद्धानां मान्यताऽस्ति ।
एवं प्रकारेण भगवान् बुद्धः अविद्याया मूलकारणं मत्वा ज्ञानेन तत्परिमार्जनस्य महत्वं प्रतिपादितवान् । शुद्धं ज्ञानं शुद्धां मनोवृत्तिं विना नैव प्राप्यते । शरीरशुद्धये भगवता बुद्धेन शीलसमाधिप्रज्ञादीनां महत्त्वं प्रतिपादितम् । शीलस्य अन्तर्गतं अहिंसा-सत्य-अस्तेय-ब्रह्मचर्य-अपरिग्रहाणां समावेशो भवति । अत्र नैतिकसुखसाधनानां परित्यागोऽपि गृहीतः । समाधिः द्वितीयं साधनमस्ति । समाधेः पूर्व जन्म-स्मृति-उत्पत्ति-विनाशादीनां ज्ञानं बाधकनियमानां बोधश्चापेक्षते । प्रज्ञा तृतीयं साधनमुच्यते । प्रज्ञाऽपि त्रिधा प्रतिपादिता-श्रुतमयी प्रज्ञा,चिन्तामयी प्रज्ञा,भावनामयी प्रज्ञा चेति ।
बौद्धचिन्तनस्य दार्शनिक आधारः[सम्पादयतु]
बौद्धदर्शनस्य यच्चिन्तनसमग्रं वर्तते तस्य आधारः अध्यात्मवादो नास्ति । बौद्धचिन्तनस्तु संघात-वादसत्तावादयोरेव विस्तारोऽस्ति । आत्मचिन्तनं दुःखनिवृत्तेर्मुख्यं साधनमस्ति,तथापि बुद्धेन आत्मनोऽस्तित्वमेव निराकृतम् । तन्मतानुसारेण आत्मा केवलं मनोवृत्तीनां पुञ्जमात्रमस्ति । यतोहि मानसप्रवृत्तिभ्योऽतिरिक्तं तस्यात्मतत्वस्य किमपि अस्तित्वं नास्ति । तत् आत्मतत्त्वन्तु रूप-वेदना-संज्ञा-संस्कार-विज्ञानादीनां पञ्चस्कन्धानां समुच्चयोऽस्ति । रूपं भौतिकः पदार्थोऽस्ति । कस्यपि वस्तुनः साक्षात्करः संज्ञा भवति । तया संज्ञया उत्पन्नयोः सुखदुःखयोरथवा औदासीनस्य भावो वेदना कथ्यते । भूतकालिकेन अनुभवेन उत्पद्यमानः,स्मृतिकारणभूतानां मानसिकप्रवृत्तीनां स्वभावः संस्कारोऽस्ति । अयमेव चैतन्यविज्ञानमिति नाम्ना ज्ञायते ।
आत्मनः स्वरूपं स्पष्टीकर्तुं नृपो नागसेनो मिलिन्दे रथस्य प्रत्येकम् अवयवस्य सम्बन्धे प्रश्नं करोति,मिलिन्दश्च प्रत्येकस्य प्रश्नस्य नकारात्मकम् उत्तरं प्रददाति । वस्तुतः स्वतन्त्ररूपेण अश्वाः रथं न सन्ति,न च वल्गा एव रथमस्ति,काष्ठमयं शकटमपि रथं नास्ति । एतादृश्यां स्थितौ रथस्य प्रत्येकम् अवयवाः रथं सन्तीति स्वीक्रियते। तथैव स्वतन्त्ररूपेण कश्चिदपि आत्मा नास्ति । अपितु व्यवहारे दृश्यमाणानां भौतिकाना मानसिकानाञ्च व्यापाराणां समूह एव आत्मा उच्यते ।
सन्तानवादः- बौद्धदर्शनानुसारं जीवो जगच्चेत्युभयमेव अनित्यमस्ति । इदं स्कन्धपञ्चकं स्थिरं नास्ति । क्षणे क्षणे चैतत् परिवर्तितं भवति । यथा दीपस्य ज्वाला सततमेकैव दृश्यते,किन्तु सा प्रतिक्षणं परिवर्तते । तदानीम् इदमनुभवोऽपि नैव जायते यत् तैलवर्तिकयोः संयोगाद् दृश्यमाणा दीपशिखा प्रतिक्षणं नूतनं तैलं वर्तिकांशञ्च ज्वालयितुं तस्मित्रेव प्रविष्टा भवति । एवं प्रकाशशिखारूपेण पूर्वतो विद्यमाना ज्वाला विनश्यत्येव । बौद्धदर्शने मुख्यतः परिणामस्य सिद्धान्तोऽभिमतोऽस्ति । अतो जगतःसत्यत्वमेकशोऽस्वीकृतम् अकुर्वाणैः तस्य परिणामात्मकता स्वीकृता । परिणाम एव सत्यमस्ति किन्तु अस्य परिणामस्य मूले किमप्यन्यत् सत्यतत्वं नास्ति । बुद्धस्य वैचारिक-सूक्ष्मताया एषाऽद्वितीया कल्पना वर्तते ।
बौद्धदर्शनस्य धार्मिको विकासः[सम्पादयतु]
बौद्धधर्मे महायानसम्प्रदायः थेरावादं स्वीकृतवान्,अतएव तस्य अपरा हीनयानसंज्ञाऽपि सञ्जाता। बौद्धधर्मस्य विविधेषु यानेषु बोधविषये अर्थात् जीवनमुक्तिनिरूपणविषये एकरूपता नास्ति । एषां त्रयाणां यानानां तिस्रो जीवनमुक्तयः सन्ति-श्रावकबोधिः, प्रत्येकबुद्धबोधिः,सम्यक् सम्बोधिश्चेति । एषां सर्वेषां साधनापद्धतिः भिन्नाऽस्ति । बौद्धदर्शनस्य विकासो बौद्धधर्मेण सह नैव जातः । यदा बौद्धधर्मस्य प्रचण्डः प्रचार आसीत् तदा बौद्धदर्शनस्य सिद्धान्ताः अस्तंप्राया आसन् । किन्तु यदा कदा बौद्धविदुषां बुद्धोपदेशानां गाम्भीर्ये प्रवेशो जातः,तदारभ्य बौद्धधर्मः स्वत एव शिथिलो जातः ।
चत्वारः सम्प्रदायाः[सम्पादयतु]
प्रारम्भे बौद्धदर्शनं चतुर्षु सम्प्रदायेषु विभक्तमासीत् । एषां सम्प्रदायानां नामान्यासन्-वैभाषिक-सम्प्रदायः,सौत्रान्तिकसम्प्रदायः,योगाचारसम्प्रदायः,माध्यमिक सम्प्रदायश्च ।
वैभाषिकसम्प्रदायः[सम्पादयतु]
वैभाषिकमतानुसारेण इन्द्रियजन्यज्ञानमयस्य बाह्मजगतो मिथ्यात्वं नैव भविंतु शक्नोति ।आन्तरतत्त्वस्य मनसोऽपि स्वतन्त्रा सत्ताऽस्ति । बाह्मपदार्थानां ज्ञानाय इन्द्रियाणाम् आन्तरतत्त्वेन सहयोगस्य आवश्यकता नास्ति । आन्तरतत्त्वान्यपि बाह्मपदार्थनिरपेक्षं ज्ञानं प्रति कारणभूतानि वर्तन्ते । एवमुभयोः पदार्थयोः स्वतन्त्रसत्ता सिद्ध्यति ।
सौत्रान्तिकसम्प्रदायः[सम्पादयतु]
सौत्रान्तिकमते बाह्मार्थानुमेयवादः स्वीक्रियते । एतदनुसारेण बाह्मपदार्था इन्द्रियज्ञानगम्या न सन्ति । यतो हि पदार्थाः क्षणिकाः सन्ति,परिणामस्वरूपं इन्द्रियार्थसन्निकर्षकाले ज्ञानानुभवकाले च पदार्थाः परिवर्तिता एव जायन्ते । अतएव तस्मिन् क्षणे पदार्थान्तरमेव अभिमुखं भवति । एवं बाह्मपदार्थानां सत्ता प्रत्यक्षगम्या नास्ति,अनुमानेनैव तद् विज्ञायते । अयं सिद्धान्त एव बाह्मार्थानुमायेववादो भवति ।
योगाचारसम्प्रदायः[सम्पादयतु]
योगाचारस्य सिद्धान्तः विज्ञानवादोऽस्ति । विज्ञानवादस्य विचारधारानुसारेण बाह्म-सत्ताया अस्तित्व एव स्वीकर्तुं नैव शक्यते,यतो हि बाह्मजगतः प्रयोजनकाले मनसि निपतितस्य प्रतिबिम्बस्य आधारेणैव तद् विज्ञायते । अत्र प्रतीतेराधारः ज्ञानमस्ति,अतएव ज्ञानम् अथवा विज्ञानमेव सत्यतत्त्वमस्ति । चितं मनस् इत्याद्या विज्ञानस्यैव संज्ञाऽस्ति । विज्ञानमेव चेतनक्रियासम्बन्धवशादेव चित्तमित्युच्यते,मनःक्रिया सम्बन्धवशादेव मन इति कथ्यते । विषयग्रहणस्य साधनतया एव विज्ञानं सिद्ध्यति ।
माध्यमिकसम्प्रदायः[सम्पादयतु]
माध्यमिकानां सिद्धान्तः शून्यवादोऽस्ति । शून्यवादमतानुसारेण बाह्मपदार्थोऽपि सत्यं नास्ति,आन्तरपदार्थोऽपि सत्यं नास्ति,विज्ञानमपि सत्यं नास्ति । शून्यमेव सत्यं वर्तते । अथ शून्यम् किं अस्तीति विचार्यते ।शून्यं किं अभावोऽस्ति? अत्र माध्यमिकानां मतं वर्तते यत् शून्यं न तु भावरूपमस्ति,न चाभावरूपमेवास्ति । इदन्तु अनिर्वचनीयं विद्यते । सर्वेभ्यो भिन्नतया एवास्य शूनसंज्ञाऽस्ति ।
इदमेव बौद्धदर्शनस्यान्तिमं सत्यमस्ति । तथाहि सर्वप्रथमं वैभाषिकसम्प्रदायेन बाह्यार्थस्य प्रत्यक्षसत्ता स्वीकृता । तत्पश्चात् सौत्रान्तिकेन बाह्यार्थानुमेयवादस्य सिद्धान्तः प्रतिपादितः । तदनन्तरं योगाचारेण विज्ञानमात्रस्य सत्ता अङ्गीकृता । अन्ते च माध्यमिकेन शून्यमेव परमतत्त्वमिति संसाधितम् । एषु सम्प्रदायेषु वैभाषिकः हीनयानं स्वीकरोति,अवशिष्टाश्च त्रयः सम्प्रदायाः महायानं स्वीकुर्वन्ति ।
शून्यवादे सत्यस्य समीक्षा[सम्पादयतु]
शून्यवादिनां बौद्धानां मतानुसारेण सत्यं द्विविधमस्ति-व्यवहारिकं पारमार्थिकं च । लोकव्यवहारे प्रचलितं सत्यं व्यावहारिकं स्वीक्रियते । अस्यैव अपरं नाम सांवृतिकम् इत्यपि वर्तते । पारमार्थिकं सत्यं तु अनुपन्नम् अनिरुद्धम् अनुच्छेद्यम्,अशाश्वतं चास्ति । पारमार्थिकं सत्यं बुद्धिगम्यं नास्ति ।संवृत्तिर्नाम आच्छादनक्रियाया अस्ति। एवं सांवृत्तिकं तद्भवति यद् हि आच्छादकं भवति । आच्छादकं तत्त्वन्तु अविद्या वर्तते । तयैव अविद्यया यदा अन्यत् तत्त्वम् आच्छाद्यते,तदा व्यावहारिकस्य सत्यस्य उदयो भवति ।
बौद्धेरपि अविद्यास्वरूपिण्या मायायाः कार्यद्वयं स्वीकृतम्-(१) स्वभावदर्शनस्यावरणं (२) तत्र चासत्पदार्थस्वरूपस्यारोपणम् । शून्यवादिभिः सेवृत्तिरपि द्विधा विभक्ता-(१) तथ्यसंवृत्तिः (२) मिथ्यासंवृत्तिश्चेति । पदार्थस्य यथार्थं परिज्ञाने तथ्यसंवृत्तिर्भवति किन्तु अयथार्थज्ञाने मिथ्यासंवृत्तिरस्ति । उभयोः संवृत्योर्माध्यमेन गृहीतं ज्ञानं सांवृत्तिकं भवति । तदेव व्यावहारिकं सत्यमपि उच्यते । सांवृत्तिकं सत्यमेव पारमार्थिकसत्यस्य साधनमप्यस्ति ।
व्यावहारिकेण सत्येनेव पारमार्थिकस्य सत्यस्य बोधो जायते । जन्मतः कश्चिदपि पारमार्थिकसत्यस्य दर्शनं न करोति । अत्र पारमार्थिकं सत्यं निर्वाणरूपं भवति । निर्वाणस्तु एताद्रृशं तत्त्वं वर्तते यो हि अज्ञातो भवति,यस्य प्राप्तिरपि नूतना न भवति,यस्य विनाशोऽपि नैव जायते,यो हि न तु विराध्यति न चोत्पद्यते । अतएवासौ अनिर्वचनीयः कथ्यते । अस्यानिर्वचनीयतत्त्वस्य ज्ञातैव बौद्धमते तथागत इति नाम्ना विज्ञायते । बौद्धधर्मे व्यावहारिकपारमार्थिकसत्ययोराधारेणैव व्यावहारिक आदेशो दीयते ।
यदा साधकः पारमार्थिकसत्यस्यानुसन्धानेन एव तथागतस्य स्वरूपं शून्यतां च प्राप्नोति तदा स्वयं वर्णनातीतो भवति,यतो हि सः तदा अविद्या अस्पष्टे सति सर्वेभ्यो मतेभ्यो रहितोऽपि जायते । सः सर्वविधक्लेशेभ्यो ज्ञेयावरणेभ्यश्च मुक्तो भवति । किन्तु इदं सर्वं निर्वाणरूपं सम्यक् सम्बोधिं विना असम्भवमेवास्ति ।
सम्यक् सम्बोधिस्तु षट्पारमितानामुपलब्धेरनन्तरं प्राप्यते । षत् पारमिता एवं प्रकारेण प्रतिपादिताः- (१) ज्ञानं (२) शीलं (३) क्षान्तिः (४) वीर्यम् (५) समाधिः (६) प्रजा च । आसु षट्सु पारमितासु ज्ञान-शीलं-क्षान्तीनां सततम् अभ्यासेन पुण्यसंभारस्य प्राप्तिर्भवति । वीर्यसमाध्योरभ्यासेन ज्ञानसम्भारस्य प्राप्तिर्भवति ।उभयविधसम्भारेण प्रज्ञाया उदयोभवति । प्रज्ञापि उभयविधाऽस्ति-साधकरूपा फलरूपा च ।
यदा साधकः साधनभूतां प्रजां प्राप्य अभिमुक्तचरित संज्ञको भवति तदा उक्तज्ञानस्य आविर्भावे सति फलरूपा प्रज्ञा उत्पद्यते । प्रज्ञायाश्चरमोत्कर्षः एव बुद्धत्वप्राप्तिरस्ति । अस्यामेव अवस्थायां सर्वशून्यताया दर्शनं जायते । दुःखानाम् आत्यन्तिकी निवृत्तिरप्यत्रैव सम्भवति । शून्यतायाः प्रतीतौ सर्वविधधर्माणां स्वभावहीनता दृश्यते । माध्यमिककारिकायां गति-इन्द्रिय-स्कन्ध-धातु-दुःख-संसर्ग-कर्म-बन्ध-मोक्ष-काल-आत्मादीनां तत्त्वानां व्यावहारिकस्थितेः विश्लेषणं कृतमस्ति । तत्र शून्यवादिनाम् आचार्याणां तर्कपद्धतेः सूक्ष्मता स्पष्टरूपेण परि-लक्षिता भवति । इदम् अखिलं व्याख्यानं निषेधात्मकमेवास्ति । अनया पद्धत्या जगतः सर्वा अवधारणाः निःस्वभावाः सन्ति । अस्यैव सम्प्रदायस्य बुद्धपालितादिभिः शून्यतायाः सिद्धये तर्कस्य पूर्णतया तिरस्कारो विहितः । अतएव बौद्धदर्शनस्येतिहासे माध्यमिक इति प्रासङ्गिकनाम्ना अभिहितो वर्तते । वैदिकदर्शनानां मुक्तेरथवा मोक्षस्य स्थाने बौद्धा निर्वाणं प्रतिष्ठितवन्तः । बौद्धदर्शनस्य विविधैः सम्प्रदायैः निर्वाणस्य निरूपणं स्व-स्व-मान्यताया आधारेण कृतवन्तः । तथापि बौद्धानां चत्वारः सम्प्रदाया हीनयान–महायानयोः रूपेण विभक्ताः सन्ति । यतो हि हीनयाने निर्वाणस्य यत् स्वरूपं प्रतिष्ठापितमस्ति महायाने तद्भिन्नरूपेण प्रतिपादितमस्ति ।
हीनयाने निर्वाणस्य स्वरूपम्- हीनयानमतानुसारेण संसारः दुःखमयोऽस्ति । दुःखस्य त्रयः प्रकाराः सन्ति-दुःखदुःखता,संस्कारादुःखता एवं विपरिणादुःखता च । शारिरिकैः मानसिकैश्च कारणैः उत्पाद्यमान दुःखं दुःखतासंज्ञकमस्ति । उत्पत्तिशीलस्य विनाशशीलस्य च जगतः वस्तुभिः उत्पाद्यमानं दुःखं संस्कारदुःखता कथ्यते । यैः कारणैः सुखमपि दुःखरूपे परिणतं भवति तैः कारणैः उत्पद्यमानं दुःखं विपरिणदुःखता भवति । प्राणी विविध-दुःखेभ्यः कथं मुक्तोभवेत् इति विचार्य बुद्धेन चतुर्ण्णाम् आर्यसत्यानामुपदेशः प्रदत्तः । एषामार्यसत्यानाम् आचारण-मेव सांस्कारिकपदार्थानां नश्वरतायाः अनात्मतायाश्च ज्ञानं दुःखनिवृत्तेः सदुपायो वर्तते । एवम् अष्टाङ्गिकमार्गस्य अनुसरणं प्रथम उपायोऽस्ति,सांसारिकपदार्थान् प्रति ह्येताभावो द्वितीय उपायोऽस्ति,आत्मनोऽस्तित्वस्य अस्वीकृतिः तृतीय उपायोऽस्ति । एषाम् त्रयाणाम् उपायानाम् अनुपालनेन त्रिविधदुःखनाम् उन्मूलनं भवति । एतादृश्याम् अवस्थायां पुष्टजीवस्य पुनः बन्धरूपता न जायते । इयमेव अवस्था निर्वाणस्यास्ति ।
महायाने निर्वाणस्य स्वरूपम्- महायानमतानुसारेण निर्वाणस्य कृते उभयविधानाम् आवरणानां क्षयः आवश्यको भवति । क्लेशावरण-ज्ञेयावरणयोः क्षतिः क्रार्मकाऽस्ति । पूर्वं क्लेशावरणं नश्यति,तदनन्तरं ज्ञेयाव-रणस्य विनाशो भवति । हीनयाने स्वीकृतं निर्वाणस्य स्वरूपं महायानस्य दृष्टिकोणेन अपूर्णमस्ति,यतो हि क्लेशाव-रणस्य विनाशानन्तरमपि ज्ञेयावरणम् अवशिष्टं भवति ।
यद्यपि हीनयानमतेन क्लेशावरणविनाशेन आत्मनो निषेधो विहितः । यतो हि आत्मनः सुखादीनां कृते एव मानवस्य प्रवृत्तिर्जायते । अतएव दुःखादयो भवन्ति । आत्मदृष्ट्यैव इमे विषमपरिणामा भवन्ति । अतः आत्मनो निषेधे सत्येव दुःखानां स्वत एव नाशो भविष्यति । अयमेव हीनयानस्य नैरात्म्यवादो वर्तते । तस्य द्वौ भेदो कथितौ-पुद्गलनैरात्म्यवादो धर्मनैरात्म्यवादश्च । एवं पुद्गलनैरात्म्येन प्राणी स्वतः क्लेशमुक्तो भवति ।
एतद्विपरीतं जगतोऽभावात् सांसारिकपदार्थानां शून्यताया ज्ञानेन पारमार्थिक सत्यरूपिणो ज्ञानस्योपरितः आवरणं नश्यति । साधकोऽपि सर्वज्ञतां लभते । क्लेशेन मुक्तेरावरणं भवति,ज्ञेयावरणं च ज्ञेयपदार्थम् आ-वृणोति । उभयोरावरणयोर्विनाशेनैव सर्वज्ञता प्राप्तुं शक्यते । महायानसम्प्रदाये ज्ञेयावरणस्य निवारणोपायरूपेण सर्वशून्यतायाः प्रतीतिरभिमताऽस्ति । एवमेव हीनयाने अर्हत्प्राप्तीः परमोद्देश्यमस्ति,किन्तु महायाने बुद्धत्वप्राप्तिर्लक्ष्यभूता भवति । उभयोः सम्प्रदाययोरयमेव निर्वाणभेदः ।
आधाराः[सम्पादयतु]
- बौद्धदर्शनम्


text:
आनन्दमन्थरपुरन्दरमुक्तमाल्यं मौलौ हठेन निहितं महिषासुरस्य । पादाम्बुजं भवतु मे विजयाय मञ्जु- मञ्जीरशिञ्जितमनोहरमम्बिकायाः ॥१॥ देवि त्र्यम्बकपत्नि पार्वति सति त्रैलोक्यमातः शिवे शर्वाणि त्रिपुरे मृणा(डा)नि वरदे रुद्राणि कात्यायनि । भीमे भैरवि चण्डि शर्वरि कले कालक्षये शूलिनि त्वत्पादप्रणताननन्यमनसः पर्याकुलान्पाहि नः ॥२॥ देवि त्वां सकृदेव यः प्रणमति क्षोणिभृतस्तं नम- न्त्याजन्मस्फुरदङ्घ्रिपीठविलुठत्कोटीरकोटिच्छटाः । यस्त्वामर्चति सोऽर्च्यते सुरगणैर्यः स्तौति स स्तूयते यस्त्वां ध्यायति तं स्मरार्ति (वि)धुरा ध्यायन्ति वामभ्रुवः ॥३॥ उन्मत्ता इव सग्रहा इव विषव्यासक्तमूर्छा इव प्राप्तप्रौढमदा इवातिविरहग्रस्ता इवार्ता इव । ये ध्यायन्ति शैलराजतनयां धन्यास्त एवाग्रतः त्यक्तोपाधिविवृद्धरागमनसो ध्यायन्ति तान्सुभ्रुवः ॥४॥ ध्यायन्ति ये क्षणमपि त्रिपुरे हृदि त्वां लावण्ययौवनधनैरपि विप्रयुक्ताः । ते विस्फुरन्ति ललितायतलोचनानां चित्तैकभित्तिलिखितप्रतिमाः पुमांसः ॥५॥ एतं किं नु दृशा पिबाम्युत विशाम्यस्याङ्गङ्गैर्निजैः किं वाऽमुं निगराम्यनेन सहसा किं वैकतामाश्रये । यस्येत्थंविवशो विकल्पलतिकाकूतेन योषिज्जनः किं तद्यन्न करोति देवि ! हृदये यस्य त्वमावर्तसे ॥६॥ विश्वव्यापिनि यद्वदीश्वर इति स्थाणावनन्याश्रयः शब्दे शक्तिरिति त्रिलोकजननि त्वय्येव तथ्यस्थितिः । इत्थं सत्यपि शक्नुवन्ति यदिमाः क्षुद्रा रुजो बाधितुं त्वद्भक्तानपि न क्षिणोषि च रुषा तद्देवि चित्रं महत् ॥७॥ इन्दोर्मध्यगतां मृगाङ्कसदृशच्छायां मनोहारिणीं पाण्डूत्फुल्लसरोरुहासनगतां स्निग्धप्रदीपच्छविम् । वर्षन्तीममृतं भवानि भवतीं ध्यायन्ति ये देहिनः ते निर्मुक्तरुजो भवन्ति रिपवः प्रोज्झन्ति तान् दूरतः॥८॥ पूर्णेन्दोश्शकलैरिवातिबहलैः पीयूषपूरैरिव क्षीराब्धेर्लहरीभरैरिव सुधापङ्कस्य पिण्डैरिव । प्रालेयैरिव निर्मितं तव वपुर्ध्यायन्ति ये श्रद्धया चित्तान्तर्निहितार्तितापविपदस्ते सम्पदं बिभ्रति ॥९॥ ये संस्मरन्ति तरलां सहसोल्लसन्तीं त्वां ग्रन्थिपञ्चकभिदां तरुणार्कशोणाम् । रागार्णवे बहलरागिणि मज्जयन्तीं कृत्स्नं जगद्दधति चेतसि तान्मृगाक्ष्यः ॥१०॥ लाक्षारसस्नपितपङ्कजतन्तुतन्वीं अन्तःस्मरत्यनुदिनं भवतीं भवानि । यस्तं स्मरप्रतिममप्रतिमस्वरूपा नेत्रोत्पलैर्मृगदृशो भृशमर्चयन्ति ॥११॥ स्तुमस्त्वां वाचमव्यक्तां हिमकुन्देन्दुरोचिषम् । कदम्बमालां बिभ्राणामापादतललम्बिनीम् ॥१२॥ मूर्ध्नीन्दोस्सितपङ्कजासनगतां प्रालेयपाण्डुत्विषं वर्षन्तीममृतं सरोरुहभुवो वक्त्रेऽपि रन्ध्रेऽपि च । आच्छिन्ना च मनोहरा च ललिता चातिप्रसन्नापि च त्वामेवं स्मरतस्स्मरारिदयिते वाक्सर्वतो वल्गति ॥१३॥ ददातीष्टान्भोगान्क्षपयति रिपून्हन्ति विपदः दहत्याधीन्व्याधीन्शमयति सुखानि प्रतनुते । हठादन्तर्दुःखं दलयति पिनष्टीष्टविरहं सकृद्ध्याता देवी किमिव निरवद्यं न कुरुते ॥१४॥ यस्त्वां ध्यायति वेत्ति वन्दति जपत्यालोकते चिन्तय- त्यन्वेति प्रतिपद्यते कलयति स्तौत्याश्रयत्यर्चति । यश्च त्र्यम्बकवल्लभे तव गुणानाकर्णयत्यादरात् तस्य श्रीर्न गृहादपैति विजयस्तस्याग्रतो धावति ॥१५॥ किं किं दुःखं दनुजदलिनि क्षीयते न स्मृतायां का का कीर्तिः कुलकमलिनि ख्याप्यते न स्तुतायाम् । का का सिद्धिस्सुरवरनुते प्राप्यते नार्चितायां कं कं योगं त्वयि न चिनुते चित्तमालम्बितायाम् ॥१६॥ ये देवि दुर्धरकृतान्तमुखान्तरस्थाः ये कालि कालघनपाशनितान्तबद्धाः । ये चण्डि चण्डगुरुकल्मषसिन्धुमग्नाः तान्पासि मोचयसि तारयसि स्मृतैव ॥१७॥ लक्ष्मीवशीकरणचूर्णसहोदराणि त्वत्पादपङ्कजरजांसि चिरं जयन्ति । यानि प्रणाममिलितानि नृणां ललाटे लुम्पन्ति दैवलिखितानि दुरक्षराणि ॥१८॥ रे मूढाः किमयं वृथैव तपसा कायः परिक्लिश्यते यज्ञैर्वा बहुदक्षिणैः किमितरे रिक्तीक्रियन्ते गृहाः । भक्तिश्चेदविनाशिनी भगवतीपादद्वयी सेव्यतां उन्निद्राम्बुरुहातपत्रसुभगा लक्ष्मीः पुरो धावति ॥१९॥ याचे न कञ्चन न कञ्चन वञ्चयामि सेवे न कञ्चन निरस्तसमस्तदैन्यः । श्लक्ष्णं वसे मधुरमद्मि भजे वरस्त्रीः देवी हृदि स्फुरति मे कुलकामधेनुः ॥२०॥ नमामि यामिनीनाथ लेखालङ्कृतकुन्तलाम् । भवानीं भवसन्तापनिर्वापणसुधानदीम् ॥२१॥ ॥ इति घटस्तवः ॥ ॥ अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताश्शरीरिणः ॥ © स्वामी नीलकण्ठः
You must log in to post a comment.


text:
By : Dr. Harekrishna Meher
- - - - - - - - - - - - -
देवि दुर्गे ! नमस्ते (संस्कृत-कविता)
रचयिता : डॉ. हरेकृष्ण- मेहेरः
= = = = =
त्वं शल्यानां समुपशमनी शैलजा शूलहस्ते !
वात्सल्यानां मधुर-झरणा देहि भद्रं शरण्या ॥ (१)
*
त्वं गायत्री निखिल-जगतामन्नपूर्णा प्रसन्ना
मेधा विद्या त्वमसि शुभदा शाम्भवी शक्तिराद्या ।
मर्त्त्ये लोके सकल-कलुषं नाशय स्वीय-धाम्ना
सिंहासीना कुरु सुकरुणां शङ्करी विश्ववन्द्या ॥ (२)
*
संसारश्री-र्जनय सुखदां भावनां सुप्रकाशां
शं शर्वाणी वितर तमसां ध्वंसिनी पावनी त्वम् ।
पापाचारैः प्रबल-मथितां दुष्टदैत्यै-र्निराशां
पृथ्वीमार्त्तां व्यथित-हृदयां त्राहि कात्यायनी त्वम् ॥ (३)
*
रुद्राणी त्वं वितर सुभगं मातृका सन्मतीनां
शान्ति-र्धर्मः प्रसरतु जने त्वत्प्रसादैः शिवानि !
घोरा काली भव कलियुगे घातिनी दुर्गतीनां
त्वं भक्तानामभय-वरदा भीममूर्त्ति-र्भवानि ! ॥ (४)
*
वन्दे मातस्तव सुविमलं पाद-राजत्-सरोजं
दुर्गे दुःखं हर दशभुजा देहि सानन्दमोजम् ।
त्वं पद्मास्या हसित-मधुरं सौरभं तन्वती स्वं
मोहस्तोमं हर सुमनसां पूजिता पाहि विश्वम् ॥ (५)


text:
प्रात:स्मरण
अहं देवो न चान्योस्मि ब्रम्हौवाहं न शोकभाक् ।
सच्चिदानंदरूपोषं नित्युमुक्तस्वभाववान् ॥१॥
अच्युतोहमनंदोहं गोविंदोहमहं हरि: ।
अनंतोहमशेषोहमजोहममृतोस्म्यहं ॥२॥
आनंदसत्यबोधोहमिति ब्रम्हानुचिंतनं ।
अयं प्रपंचो मिथ्यैव सत्यब्रम्हाहमद्वय: ॥३॥
नाहं देही न मे देह: कैवल्याहं सदाशिव: ।
एकमेवाद्वयं ब्रम्हा नेह नानास्ति किंचन ॥४॥
लोकेश चैतन्यमयाधिदेव श्रीकांत विष्णो भवदाज्ञयैव ।
प्रात: समुत्थाय तव प्रियार्थं संसारयात्रामनुवर्तयिष्ये ॥५॥
जानामि धर्मं न च मे प्रवृत्तिर्जानाम्यधर्मं न च मे निवृत्ति: ।
त्वया ह्रषीकेश ह्रदि स्थितेन यथा नियुक्तोस्मि तथा करोमि ॥६॥
नाहं देही जन्ममृत्यू कुतो मे नाहं प्राण: क्षुप्तिपासे कुतो मे ।
नाहं चेत: सुख - दु:खे कुतो मे नाहं कर्ता बंधमोक्षौ कुतो मे ॥७॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
रूपकं निरूपयन्नाह—
उपमैव यथोक्तलक्षणा रूपकमिष्यते तज्ज्ञैः । न कश्चित् तर्हि विशेषः तयोर्नाममात्रं भिद्यत इत्याह—तिरोभूतभेदेति । तिरोभूतोऽप्रकटो भेदो नानात्वम् उपमानोप-87 मेययोरभेदारोपणात् यस्यां तथाभूता सती रूपकं नाम अलङ्कारः कल्प्यत इति भेदोद्भवाभिभवप्रभावितं नानात्वम् अनयोर्व्यञ्जनेन शब्दाभेदमात्रं रूपयति । उपमा[नोपमेययो]रभेदमारोपयति इति रूपकम् । यथेत्युदाहरति—बाहुर्लतातुल्यो लतारूपेण निरूप्यते इत्यभेदारोपः । तिरोहितो भेदः । नतूद्भेदः । बाहुर्लते एवेति 49a । पाणिरेव पद्मं चरण एव पल्लवमित्यभेदाध्यासः पूर्ववदिति ॥


text:
தமிழில் ஸ்ரீ தேவி அபராதக்ஷமாபன ஸ்தோத்ரம்
Devi aparadha kshamapana stotram in Latin Script
न मन्त्रं नो यन्त्रं तदपि च न जाने स्तुतिमहो
न चाह्वानं ध्यानं तदपि च न जाने स्तुतिकथा:।
न जाने मुद्रास्ते तदपि च न जाने विलपनं
परं जाने मातस्त्वदनुसरणं क्लेशहरणम्॥1॥
विधेरज्ञानेन द्रविणविरहेणालसतया
विधेयाशक्यत्वात्तव चरणयोर्या च्युतिरभूत्।
तदेतत् क्षन्तव्यं जननि सकलोद्धारिणि शिवे
कुपुत्रो जायेत क्व चिदपि कुमाता न भवति॥2॥
पृथिव्यां पुत्रास्ते जननि बहव: सन्ति सरला:
परं तेषां मध्ये विरलतरलोहं तव सुत:।
मदीयोऽयं त्याग: समुचितमिदं नो तव शिवे
कुपुत्रो जायेत क्व चिदपि कुमाता न भवति॥3॥
जगन्मातर्मातस्तव चरणसेवा न रचिता
न वा दत्तं देवि द्रविणमपि भूयस्तव मया।
तथापि त्वं स्नेहं मयि निरुपमं यत्प्रकुरुषे
कुपुत्रो जायेत क्व चिदपि कुमाता न भवति॥4॥
परित्यक्ता देवा विविधविधिसेवाकुलतया
मया पञ्चाशीतेरधिकमपनीते तु वयसि।
इदानीं चेन्मातस्तव यदि कृपा नापि भविता
निरालम्बो लम्बोदरजननि कं यामि शरणम्॥5॥
श्वपाको जल्पाको भवति मधुपाकोपमगिरा
निरातङ्को रङ्को विहरित चिरं कोटिकनकै:।
तवापर्णे कर्णे विशति मनुवर्णे फलमिदं
जन: को जानीते जननि जपनीयं जपविधौ॥6॥
चिताभस्मालेपो गरलमशनं दिक्पटधरो
जटाधारी कण्ठे भुजगपतिहारी पशुपति:।
कपाली भूतेशो भजति जगदीशैकपदवीं
भवानि त्वत्पाणिग्रहणपरिपाटीफलमिदम्॥7॥
न मोक्षस्याकाड्क्षा भवविभववाञ्छापि च न मे
न विज्ञानापेक्षा शशिमुखि सुखेच्छापि न पुन:।
अतस्त्वां संयाचे जननि जननं यातु मम वै
मृडानी रुद्राणी शिव शिव भवानीति जपत:॥8॥
नाराधितासि विधिना विविधोपचारै:
किं रुक्षचिन्तनपरैर्न कृतं वचोभि:।
श्यामे त्वमेव यदि किञ्चन मय्यनाथे
धत्से कृपामुचितमम्ब परं तवैव॥9॥
आपत्सु मग्न: स्मरणं त्वदीयं
करोमि दुर्गे करुणार्णवेशि।
नैतच्छठत्वं मम भावयेथा:
क्षुधातृषार्ता जननीं स्मरन्ति॥10॥
जगदम्ब विचित्रमत्र किं परिपूर्णा करुणास्ति चेन्मयि।
अपराधपरम्परापरं न हि माता समुपेक्षते सुतम्॥11॥
मत्सम: पातकी नास्ति पापन्घी त्वत्समा न हि।
एवं ज्ञात्वा महादेवि यथा योग्यं तथा कुरु॥12॥


text:
नोकिया अन्तर्जाल रेडियो भवतां भाषयन््त्राणां कृते - Nokia Internet Radio For your mobile phones
यदि भवान् संगीतप्रेमी किन्तु भवत: पार्श्वे समय: नास्ति गीतानि गृहे उपविश्य श्रोतुम् । भवत: जंगमभाषे तावत् क्षमता नास्ति विविधानि गीतानि तलपूरितुम् । भवत: इच्छा अस्ति प्रतिदिनं प्रतिपलं नूतनानि गीतानि श्रोतुम् । भवान् प्राक् गीतानि श्रोतुम् इच्छति अथवा भवान् शास्त्रियसंगीतम् उत गज्जलिका: श्रोतुम् इच्छति चेत् एतत् मृदुवसनं भवत: महत् सहायकं भवितुम् अर्हति ।
एतदस्ति नोकिया इण्टरनेट रेडियो नाम मृदुवसनम् । अस्य वैशिष्ट्यमस्ति सक्रिय गीतानि श्रावयितुम् । सक्रिय इत्युक्ते साक्षात् अंतरजालमाध्यमेन । एतस्य प्रयोगं विविधेषु भाषेषु कर्तुं शक्यते किन्तु प्रायश: नोकिया भाष एव अस्य सम्यक् सम्पादनं करोति ।
एतस्य कृते भवत: भाषयन्त्रे अंतरजाल सुविधा, भाषकोषे (Mobile Account) अतरजाल वैधता च भवेत् । अस्य उद्घाटनं कृत्वा विविधानि संगीतस्थानकानि चित्वा विविधगीतानाम् आनन्दं स्वीकर्तुं शक्यते ।
एतत् मृदुवसनं तलपूरितुम् अध: नोदयतु ।
नोकिया इण्टरनेट रेडियो
Nokia Internet Radio


text:
विलियं हार्वे
(कालः – ०१. ०४. १५७८ तः ०३. ०६. १६५७)
अयं विलियं हार्वे (William Harvey) शरीरे रक्तस्य परिचलनक्रमस्य संशोधकः । एषः १५७८ तमे वर्षे एप्रिल्मासस्य प्रथमे दिनाङ्के इङ्ग्लेण्ड् देशस्य पोक्स्टोन् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । अस्य पिता थामस् हार्वे पुरसभायाः अध्यक्षः आसीत् । अयं विलियं हार्वे केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालये पदविशिक्षणं समापयत् । तदनन्तरम् इटलीदेशं गत्वा तत्रत्ये पादुअ–विश्वविद्यालये अध्ययनं कृत्वा वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । ततः पुनः लण्डन् नगरं प्रतिनिवृत्य वैद्यवृत्तिम् आरभत । अयं विलियं हार्वे गृहस्य अन्तरट्टम् एव प्रयोगालयं कृत्वा वैद्यकीयान् प्रयोगान् अकरोत् । सः सजीवान् एव प्राणीन् प्रयोगार्थम् उपयुक्तवान् । हृदयस्य स्थाने शरीरस्य चर्म विदार्य हृदयस्य अध्ययनम् अकरोत् । ’हृदयं तदा तदा किञ्चित् कालं यावत् विश्रम्य पुनः कार्यारम्भं करोति । विश्रामावसरे हृदयं कठिनं भवति । पुनः कार्यारम्भे मृदु भवति । हृदयं यदा कठिनं भवति तदा लघु भवति । यदा मृदु भवति तदा च बृहत् भवति । तदवसरे हृदयस्य वर्णः अपि परिवर्तते । यदा हृदयं लघु कठिनं च भवति तदा हृदयं श्वेतवर्णीयं भवति । यदा च बृहत् मृदु च भवति तदा रक्तवर्णीयं भवति ।’ इति अंशान् अयं विलियं हार्वे संशोधितवान् । बहुवारं वीक्षणस्य अनन्तरं तेन ज्ञातं यत् हृदयं नाम कश्चन मांसपिण्डः । यदा हृदयं लघु भवति तदा तत् रक्तं बहिः सम्प्रेष्य श्वेतवर्णीयं भवति । यदा च रक्तं हृदयं प्रविशति तदा तत् बृहत् रक्तवर्णीयं च भवति । अतः हृदयं किञ्चित् जलयन्त्रम् इव । रक्तं स्वीकृत्य पुनः बहिः प्रेषयति ।
अयं विलियं हार्वे यदा हृदयं जलयन्त्रम् इव इति ज्ञातवान् तदनन्तरं शरीरे रक्तस्य सञ्चारम् अभ्यस्तवान् । ’शुद्धरक्तनाडीषु रक्तं यदा प्रवहति तदा यदि आघातः भवति तर्हि रक्तम् अत्सवत् बहिरागच्छति । मलिनरक्तनाडीषु यदा प्रवहति रक्तं तदा आघातः भवति चेत् तथा न भवति’ इति विषयं प्रथवारं संशोधितवान् । रक्तनाडीषु प्रवहतः रक्तस्य प्रमाणम् अपि अयं विलियं हार्वे संशोधितवान् । प्रतिवारम् अपि हृदयं बौन्सद्वयमितं रक्तं प्रवाहयति । एषा प्रक्रिया प्रतिनिमेषं ७२ वारं प्रचलति । हृदयं प्रतिनिमेषम् एक-ग्यालन् अपेक्षया अधिकं, प्रतिदिनं १५०० ग्यालन् च रक्तं प्रवाहयति । रक्तं हृदयात् बहिः गत्वा पुनः हृदयम् एव प्रतिनिवर्तते इत्यपि प्रयोगाणां द्वारा संशोधितवान् अयं विलियं हार्वे । शुद्धाः तथा अशुद्धाः च रक्तनाड्यः एकस्याम् एव दिशि रक्तं प्रवाहयन्ति, रक्तं पुनः तेनैव मार्गेण प्रतिगन्तुं न शक्नोति इत्यपि सः संशोधितवान् । अस्य विलियं हार्वेस्य एतेषां प्रयोगाणां कारणतः एव हृदयस्य चिक्त्सा आरब्धा ।
अण्डेषु कुक्कुटशावकानां वर्धनं, सन्तानोत्पत्तिः, श्वासोच्छ्वासः इत्यादिषु विषयेषु अपि विलियं हार्वे संशोधनम् अकरोत् । जीवनस्य अन्तिमकालं सः एकान्ते वैज्ञानिकाध्ययनैः अयापयत् । १६५७ तमे वर्षे जून् मासस्य ३ दिनाङ्के सन्धिवातस्य तथा मूत्रकोशस्य पाषाणरोगस्य च कारणतः विलियं हार्वे दिवं गतः ।


text:
एकशेषः सामान्यतया यदा वयं जनान् पृच्छामः यत् "पितरौ" इत्यत्र कः समासः इति, तदा जनाः एकस्वरेण एकशेषसमासः इत्येव वदन्ति। परन्तु अत्र एकशेषः समासः न अपितु कृत्तद्धितसमासैकशेषसनाद्यन्तधातुरूपासु पञ्चसु वृत्तिषु अन्यतमा वृत्तिः एकशेषवृत्तिः वर्तते इति अस्माभिः अवगन्तव्यम् । इयम् एकशेषवृत्तिः द्वन्द्वसमासस्य अपवादभूता वर्तते।
एकशेषस्य कानिचन उदाहरणानि-
१. माता च पिता च = पितरौ
२. भ्राता च स्वसा च = भ्रातरौ
३. पुत्रश्च दुहिता च = पुत्रौ
४. हंसश्च हंसी च = हंसौ
५. स च रामश्च = तौ
६. स च यश्च = यौ
७. भवन्तश्च भवत्यश्च = भवन्तः
८. यूयं च वयं च = वयम्
९. रामश्च रामश्च = रामौ


text:
अगस्त 11, 2007
जनानुरागः प्रभवा हि सम्पदः
इदानीम् अहं तु internship कर्तुम् आगतवान् California राज्यम् । यद्यपि अहं मासत्रयं यावत् एव अत्र आगतवान् मम मित्राणि तु अहं सुदीर्घकालं तान् न मिलामि इव मां सत्कृत्य प्रेषितवन्तः । प्रस्थानात् पूर्वं त्रीणि दिनानि यावत् अहं स्वगृहे भोजनमेव न कृतवान् । किमपि मित्रं तस्य उत तस्याः गृहं भोजनार्थं आह्वयति स्म । इदानीमपि मह्यं पत्राणि प्रेषयन्ति । दूरवाण्या सम्भाषणं कुर्वन्ति च । तत्रत्यवार्ताः सर्वाः श्रावयन्ति । कः किं कृतवानिति । मम महान् सन्तोषः ईदृशमित्राणि सन्ति मे इति । सर्वाणि मित्राणि सर्वदा स्मराम्यहम् । माम् इदृशप्रीतिं प्रेम च दर्शितवद्भ्यः सर्वेभ्यः मित्रेभ्यः धन्यवादाः । मम मित्राणि एव मम महती सम्पत्तिः ।
तथा हि संस्कृतभाषाप्रचारार्थं यदा कदापि अन्यप्रदेशगमनं भवति । तदापि जनाः प्रेम्णा स्वगृहे वासं कल्पयन्ति । एकस्थानात् अन्यत् स्थानं प्रति नयन्ति स्वीयवाहने । एतं जनानुरागं सम्पादयितुं अवकाशं कल्पितं संस्कृतभाषया । तां वाग्देवीम् अहं वन्दे । सदा माम् अनुगृह्णातु सा । सरस्वत्याः अनुग्रहेण सम्पादितं खलु इदं सम्पत् ? सत्यं खल्वियमुक्तिः – जनानुरागः प्रभवा हि सम्पदः ।
(आसक्तेभ्यः – संपूर्णं सुभाषितमेवम् अस्ति –
जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं
गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यते ।
गुणाधिके पुंसि जनोऽनुरज्यते
जनानुरागः प्रभवा हि सम्पदः ॥)
1 टिप्पणी »
-
बहुत अच्छा पोस्ट है आपका ।


text:
Monday, May 14, 2007
मण्डल-क्रीडनकानि
बालकावस्थायां, मित्रमण्डले फलक-क्रीडनकानि / मण्डल-क्रीडनकानि -- मोनोपोली, क्लू, लूडो, इत्यादयः -- उपयुज्य क्रीडामि स्म । गते सप्ताहान्ते, क्रीडनकापणम् अवलोक्य अन्तर्गतः । बह्व्यः विविधवर्णीयाः विविधाकाराः क्रीडाः । प्रत्येकं, तस्य विषय-सन्दर्भः (theme) च । गञ्जीफा-क्रीडनकानि प्रचुरानि । अद्यत्वे मण्डलक्रीडनकानि अपि गञ्जीफा-रूपेन निर्मितानि सन्ति, यतः क्रीडित्वा भाण्डारे स्वल्पम् एव स्थलम् आवश्यकं भवति । काश्चन गञ्जीफाः भूमौ निधाय, ताः एव मण्डलं भविष्यन्ति । अन्याः गञ्चीफाः क्रीडितुं उपयोग्याः, अपराः प्राप्ताङ्कं गणयितुं उपयोग्याः । अक्ष-स्थाने अपि गञ्जीफाः--एकस्य अक्षस्य स्थाने सामान्यतः ३६ गञ्जीफाः निर्मिताः भवन्ति । एवं प्रति-पर्याय-षट्कं तस्य मिश्रणस्य आवश्यकता नास्ति ।
Saturday, May 05, 2007
रिक्तम्
ह्यः यदा अहं गृहं गतः, पत्न्या निवेदितम् -- आपणः गन्तव्यः -- इति । प्रायः किमपि वस्तु क्रेतुम् इच्छति इति चिन्तयन् , अस्तु इति उक्त्वा , स्वकार्यं पालयन् आसम् । अनन्तरं यदा अहं हैमयन्त्रम् उद्घाटितवान् , आश्चर्यचकितोऽहं अहो इति उच्चारितवान् । हैमयन्त्रं रिक्तम् आसीत् । दधि, क्षीरं, शाकं, फलं . . . एकम् अपि नासीत् । पत्न्या उक्तम् -- यतः भवान् कार्यव्यस्तः, इतः पूर्वं एषः विषयः अनुक्तः, किन्तु इदानीं गमनं विना किं वा करवाव इति । किन्तु , प्रतिदिनं सा सम्यक् भोजनं पचति अपि ! बहूनि शाकानि सन्ति चेत् अपि मम पचनं तु सामान्यम् । प्रत्युत, यद्यपि स्वल्पम् एव आसीत्, तेन पत्नी रुचिकरं भोजनं पक्ववती । यद्यपि सा स्वपचनकौशलं न अभिजानाति, मम जिह्वा मां सम्यक् निवेदयति ।
Friday, May 04, 2007
दर्शने अदर्शनम्
यदा बहु कार्यम् अस्ति , तेन पीडनं च, उद्विग्नेन मया स्वप्नः न क्रियते । एवं प्रतिदिनं घण्टाचतुष्टयात्मकया निद्रया स्वभावः सम्यक् दृष्यते । अपरेण चलच्चित्र-मुद्रिकां निर्माय, पाश्चात्य-दर्शने , अहं स्वात्मानम् अभिज्ञातुं शक्नोमि वा इति प्रश्नः । अन्येषाम् असमः, अहं योगी नास्मि, प्रत्युत स्वप्नावलम्बी । इदम् अभिलषितं विना , या स्वल्पा संस्कृतिः अस्ति, सा अपि अदृश्या भवति । विना चिन्तनं, विना चित्तं, जडेन कायेन कार्यं क्रियते । अन्तर्यामिवत् दर्शी भवामि । किन्तु आनन्दे योगिनः साक्षि-दर्शनं, श्रान्ते मम अदर्शनं च, एतयोः महान् भेदः ।
Thursday, May 03, 2007
गणानुसरणम्
एषः मासः क्लिष्टकरः । गत-मासे भाषा-वर्गं न गतवान् । केवलं समयाभावः कारणं नास्ति । सङ्गणक-तन्त्रज्ञानां कार्यं कथम् ? सर्वे स्वकार्यं कुर्वन्ति । अनन्तरं, सर्वेषां कृत-कार्याणां योजना । तत्र, सर्वे सम्भूय, सर्वैः कार्यं करणीयं भवति । प्रातः कार्यालयम् आगत्य, सायङ्काले गृहगमनैच्छा मम । किन्तु , सर्वेषां सहोद्योगिनां न तथा । एकादशवादने कार्यालयम् आगच्छन्ति केचन । किन्तु अलसाः न । अर्धरात्रि-पर्यन्तं श्रम-कार्यं कुर्वन्ति । विकलङ्गित-काले कार्यकरणम् । तथाऽपि, यथा गणस्य सम्मतिः तत् अनुसृत्य मम उररीकरणम् । किं वा कुर्याम् ? तर्हि, एतस्मिन् मासे मम भाषावर्ग-संस्कृतपठनं गतम् ।
Tuesday, May 01, 2007
भजनम्
अभिनव-यौवनः अहं साप्ताहिक-भजन-मण्डले भागं स्वीकरोमि स्म । मातृभूमेः बहिः गत्वा एतत् चरितम् अदृश्यं अन्तर्भूतम् । किन्तु , बालाभ्यासाः जलपतनम् इव । तस्य अवरोधं कदा पर्यन्तं कर्तुं शक्नुमः ? एवम् अकस्मात् मनसि भजनैच्छा उत्पन्ना । आधुनिकरीत्या अन्तर्जाल-द्वारा अन्वेषणम् । तत् कुर्वन् आश्चर्यचकितोऽहम् ! पूर्वं संस्कृतम् अज्ञात्वाऽपि सर्वं संस्कृतेन कृतम् । किन्तु नूतनानि भजनानि आङ्ग्लभाषया क्रियन्ते । संस्कृतस्य सुन्दर-भावस्य अनुवादं कर्तुं प्रयतन्ते एते निर्मातरः । मह्यं हास्यम् इव श्रूयते, यतः मम श्रवणाभ्यासः नास्ति । क्रिस्तजनाः इव श्रूयन्ते । संस्कृतं तु सागरम् । गभीर-मध्य-गमन-पूर्वं भाषा-कौशल्यम् आवश्यकं स्यात् । किन्तु , सरल-संस्कृतं तु अतिसरलम् । सामान्य-भजनानि तु तथा --
गज-मुख ! गज-मुख ! गणनाथ !
सुर-मुनि-वन्दित ! गुण-शील !
युवकानां सरल-संस्कृतपरिचयः आवश्यकः । श्रद्धा, एवं युवकेभ्यः शिबिरानि इत्यादीनि उत्तम-विचाराः ॥
गज-मुख ! गज-मुख ! गणनाथ !
सुर-मुनि-वन्दित ! गुण-शील !
युवकानां सरल-संस्कृतपरिचयः आवश्यकः । श्रद्धा, एवं युवकेभ्यः शिबिरानि इत्यादीनि उत्तम-विचाराः ॥
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
Shree Sidhdha Lakshmi Stotram in Latin Script
தமிழில் ஸ்ரீ சித்த லக்ஷ்மி ஸ்தோத்ரம்
ध्यानम्
ब्राह्मीं च वैष्णवीं भद्रां, षड्–भुजां च चतुर्मुखीम्।
त्रिनेत्रां खड्गत्रिशूलपद्मचक्रगदाधराम्।।
पीताम्बरधरां देवीं, नानाऽलंकारभूषिताम्।
तेजःपुञ्जधरीं श्रेष्ठां, ध्यायेद् बाल–कुमारिकाम्।।
मूल स्तोत्रम्
ॐकारं लक्ष्मी रुपं तु, विष्णुं हृदयमव्ययं।
विष्णुमानन्दमव्यक्तं, ह्रीं कारं बीज रुपिणिम्।।
क्लीं अमृतानन्दिनीं भद्रां, सत्यानन्द दायिनीं।
श्री दैत्य शमनीं शक्तीं, मालिनीं शत्रु मर्दिनीम्।।
तेज प्रकाशिनीं देवी, वरदां, शुभ कारिणीम्,
ब्राह्मी च वैष्णवीं रौद्रीं, कालिका रुप शोभिनीम्।।
अ कारे लक्ष्मी रुपं तू, उ कारे विष्णुमव्ययम्,
म कारः पुरुषोऽव्यक्तो, देवी प्रणव उच्यते।
सूर्य कोटी प्रतीकाशं, चन्द्र कोटि सम प्रभम्,
तन्मध्ये निकरं सूक्षमं, ब्रह्म रुपं व्यवस्थितम्।
ॐ–कारं परमानन्दं सदैव सुख सुन्दरीं,
सिद्ध लक्ष्मि! मोक्ष लक्ष्मि! आद्य लक्ष्मि नमोऽस्तु ते।
सर्व मंगल मांगल्ये शिवे! सर्वार्थ साधिके!
शरण्ये त्रयम्बके गौरि, नारायणि! नमोऽस्तु ते।
प्रथमं त्र्यम्बका गौरी, द्वितीयं वैष्णवी तथा।
तृतीयं कमला प्रोक्ता, चतुर्थं सुन्दरी तथा।
पञ्चमं विष्णु शक्तिश्च, षष्ठं कात्यायनी तथा।
वाराही सप्तमं चैव, ह्यष्टमं हरि वल्लभा।
नवमी खडिगनी प्रोक्ता, दशमं चैव देविका।
एकादशं सिद्ध लक्ष्मीर्द्वादशं हंस वाहिनी।
एतत् स्तोत्र वरं देव्या, ये पठन्ति सदा नराः।
सर्वोपद्भ्यो विमुच्यन्ते, नात्र कार्या विचारणा।
एक मासं द्वि मासं च, त्रि मासं माश्चतुष्टयं।
पञ्चमासं च षष्मासं, त्रिकालं यः सदा पठेत्।
ब्राह्मणः क्लेशितो दुःखी, दारिद्रयामय पीड़ितः।
जन्मान्तर सहस्रोत्थैर्मुच्यते सर्व किल्वषैः।
दरिद्रो लभते लक्ष्मीमपुत्रः पुत्र वान् भवेत्।
धन्यो यशस्वी शत्रुघ्नो, वह्नि चौर भयेषु च।
शाकिनी भूत वेताल सर्प व्याघ्र निपातते।
राज द्वारे सभा स्थाने, कारागृह निबन्धने।
ईश्वरेण कृतं स्तोत्रं, प्राणिनां हित कारकम्।
स्तुवन्तु ब्राह्मणा नित्यं, दारिद्रयं न च बाधते।
सर्व पाप हरा लक्ष्मीः सर्व सिद्धि प्रदायिनी।
।।इति श्री ब्रह्मपुराणे श्री सिद्ध लक्ष्मी स्तोत्रम्।।