text:
एवं पृष्टवते योग्यायाह गुरुः । शृणु यत् त्वं पृच्छसि, मनआदिकरणजातस्य को देवः स्वविषयं प्रति प्रेरयिता कथं वा प्रेरयतीति । श्रोत्रस्य श्रोत्रं शृणोत्यनेनेति श्रोत्रम् , शब्दस्य श्रवणं प्रति करणं शब्दाभिव्यञ्जकं श्रोत्रमिन्द्रियम् , तस्य श्रोत्रं सः यस्त्वया पृष्टः ‘चक्षुःश्रोत्रं क उ देवो युनक्ति’ (के. उ. १ । १)
इति । असावेवंविशिष्टः श्रोत्रादीनि नियुङ्क्त इति वक्तव्ये, नन्वेतदननुरूपं प्रतिवचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रमिति । नैष दोषः, तस्यान्यथा विशेषानवगमात् । यदि हि श्रोत्रादिव्यापारव्यतिरिक्तेन स्वव्यापारेण विशिष्टः श्रोत्रादिनियोक्ता अवगम्येत दात्रादिप्रयोक्तृवत् , तदेदमननुरूपं प्रतिवचनं स्यात् । न त्विह श्रोत्रादीनां प्रयोक्ता स्वव्यापारविशिष्टो लवित्रादिवदधिगम्यते । श्रोत्रादीनामेव तु संहतानां व्यापारेणालोचनसङ्कल्पाध्यवसायलक्षणेन फलावसानलिङ्गेनावगम्यते — अस्ति हि श्रोत्रादिभिरसंहतः, यत्प्रयोजनप्रयुक्तः श्रोत्रादिकलापः गृहादिवदिति । संहतानां परार्थत्वादवगम्यते श्रोत्रादीनां प्रयोक्ता । तस्मादनुरूपमेवेदं प्रतिवचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादि । कः पुनरत्र पदार्थः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादेः ? न ह्यत्र श्रोत्रस्य श्रोत्रान्तरेणार्थः, यथा प्रकाशस्य प्रकाशान्तरेण । नैष दोषः । अयमत्र पदार्थः — श्रोत्रं तावत्स्वविषयव्यञ्जनसमर्थं दृष्टम् । तत्तु स्वविषयव्यञ्जनसामर्थ्यं श्रोत्रस्य चैतन्ये ह्यात्मज्योतिषि नित्येऽसंहते सर्वान्तरे सति भवति, न असति इति । अतः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्याद्युपपद्यते । तथा च श्रुत्यन्तराणि — ‘आत्मनैवायं ज्योतिषास्ते’ (बृ. उ. ४ । ३ । ६) ‘तस्य भासा सर्वमिदं विभाति’ (मु. उ. २ । २ । १०) ‘येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः’ (तै. ब्रा. ३ । १२ । ९ । ७)
इत्यादीनि । ‘यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । ’ (भ. गी. १५ । १२) ‘क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत’ (भ. गी. १३ । ३३)
इति च गीतासु । काठके च ‘नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम्’ (क. उ. २ । २ । १३)
इति । श्रोत्राद्येव सर्वस्यात्मभूतं चेतनामिति प्रसिद्धम् ; तदिह निवर्त्यते । अस्ति किमपि विद्वद्बुद्धिगम्यं सर्वान्तरतमं कूटस्थमजमजरममृतमभयं श्रोत्रादेरपि श्रोत्रादि तत्सामर्थ्यनिमित्तम् इति प्रतिवचनं शब्दार्थश्चोपपद्यत एव । तथा मनसः अन्तःकरणस्य मनः । न ह्यन्तःकरणम् अन्तरेण चैतन्यज्योतिषो दीधितिं स्वविषयसङ्कल्पाध्यवसायादिसमर्थं स्यात् । तस्मान्मनसोऽपि मन इति । इह बुद्धिमनसी एकीकृत्य निर्देशो मनस इति । यद्वाचो ह वाचम् ; यच्छब्दो यस्मादर्थे श्रोत्रादिभिः सर्वैः सम्बध्यते — यस्माच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रम् , यस्मान्मनसो मन इत्येवम् । वाचो ह वाचमिति द्वितीया प्रथमात्वेन विपरिणम्यते, प्राणस्य प्राण इति दर्शनात् । वाचो ह वाचमित्येतदनुरोधेन प्राणस्य प्राणमिति कस्माद्द्वितीयैव न क्रियते ? न ; बहुनामनुरोधस्य युक्तत्वात् । वाचमित्यस्य वागित्येतावद्वक्तव्यं स उ प्राणस्य प्राण इति शब्दद्वयानुरोधेन ; एवं हि बहूनामनुरोधो युक्तः कृतः स्यात् । पृष्टं च वस्तु प्रथमयैव निर्देष्टुं युक्तम् । स यस्त्वया पृष्टः प्राणस्य प्राणाख्यवृत्तिविशेषस्य प्राणः, तत्कृतं हि प्राणस्य प्राणनसामर्थ्यम् । न ह्यात्मनानधिष्ठितस्य प्राणनमुपपद्यते, ‘को ह्येवान्यात्कः प्राण्याद्यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्’ (तै. उ. २ । ७ । १) ‘ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति’ (क. उ. २ । २ । ३)
इत्यादिश्रुतिभ्यः । इहापि च वक्ष्यते ‘येन प्राणः प्रणीयते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि’ (के. उ. १ । ८)
इति । श्रोत्रादीन्द्रियप्रस्तावे घ्राणस्येव प्राणस्य न तु युक्तं ग्रहणम् । सत्यमेवम् । प्राणग्रहणेनैव तु घ्राणस्य ग्रहणं कृतमेव मन्यते श्रुतिः । सर्वस्यैव करणकलापस्य यदर्थप्रयुक्ता प्रवृत्तिः, तद्ब्रह्मेति प्रकरणार्थो विवक्षितः । तथा चक्षुषश्चक्षुः रूपप्रकाशकस्य चक्षुषो यद्रूपग्रहणसामर्थ्यं तदात्मचैतन्याधिष्ठितस्यैव । अतश्चक्षुषश्चक्षुः । प्रष्टुः पृष्टस्यार्थस्य ज्ञातुमिष्टत्वात् श्रोत्रादेः श्रोत्रादिलक्षणं यथोक्तं ब्रह्म ‘ज्ञात्वा’ इत्यध्याह्रियते ; अमृता भवन्ति इति फलश्रुतेश्च । ज्ञानाद्ध्यमृतत्वं प्राप्यते । ज्ञात्वा अतिमुच्य इति सामर्थ्यात् श्रोत्रादिकरणकलापमुज्झित्वा — श्रोत्रादौ ह्यात्मभावं कृत्वा, तदुपाधिः सन् , तदात्मना जायते म्रियते संसरति च । अतः श्रोत्रादेः श्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्मात्मेति विदित्वा, अतिमुच्य श्रोत्राद्यात्मभावं परित्यज्य — ये श्रोत्राद्यात्मभावं परित्यजन्ति, ते धीराः धीमन्तः । न हि विशिष्टधीमत्त्वमन्तरेण श्रोत्राद्यात्मभावः शक्यः परित्युक्तम् । प्रेत्य व्यावृत्य अस्मात् लोकात् पुत्रमित्रकलत्रबन्धुषु ममाहम्भावसंव्यवहारलक्षणात् , त्यक्तसर्वैषणा भूत्वेत्यर्थः । अमृताः अमरणधर्माणः भवन्ति । ‘न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः’ (तै. ना. २८) ‘पराञ्चि खानि व्यतृणत् . . . आवृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्’ (क. उ. २ । १ । १) ‘यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते . . . अत्र ब्रह्म समश्नुते’ (क. उ. २ । ३ । १४)
इत्यादिश्रुतिभ्यः । अथवा, अतिमुच्येत्यनेनैवैषणात्यागस्य सिद्धत्वात् अस्माल्लोकात्प्रेत्य अस्माच्छरीरादपेत्य मृत्वेत्यर्थः ॥


c: text/html

text:
द्वितीयमाह्निकम्
४ - २ - १ तत्पुनः पृथिव्यादिकार्यद्रव्यं त्रिविधं शरीरेन्द्रियविषयसंज्ञकम्।
४ - २ - २ प्रत्यक्षाऽप्रत्यक्षाणां संयोगस्याप्रत्यक्षत्वात् पञ्चात्मकं न विद्यते।
४ - २ - ३ गुणान्तराप्रादुर्भावाच्च न त्र्यात्मकम्।
४ - २ - ४ अणुसंयोगस्त्वप्रतिषिद्धः।
४ - २ - ५ तत्र शरीरं द्विविधं योनिजमयोनिजं च।
४ - २ - ६ अनियतदिग्देशपूर्वकत्वात्।
४ - २ - ७ धर्मविशेषाच्च।
४ - २ - ८ समाख्याभावाच्च।
४ - २ - ९ संज्ञाया आदित्वात्।
४ - २ - १० सन्त्ययोनिजाः।
४ - २ - ११ वेदलिङ्गाच्च।
इति कणादसूत्रपाठे चतुर्थाऽध्यास्य द्वितीयमाह्निकम्,चतुर्थोऽध्यायश्च॥
Translation - भाषांतर
N/A

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सूत्र ४-५
दर्शयति च ॥४॥
दर्शयति च ॥ वेदोऽपि विद्यैकत्वं सर्ववंदान्तेषु वेद्यैकत्वोपदेशात्सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीति तथैतं हयेव बहवचा महत्युक्थे मीमांसन्त एतमग्नावध्वर्य व एतं महाव्रते छन्दोगा इति च ।
तथा महन्दयं वज्रमुद्यतमिति काठक उत्तक्स्येश्वरगुणस्य भयहेतुत्वस्य तैत्तिरीयके भेददर्शननिन्दायै परामर्शो द्दश्यते ।
यदा हयेवैष एतरिमन्नुदरमन्तरं कुरुते ।
अथ तस्य भयं भवति ।
तत्त्वेव भयं विदुषोऽमन्वानसेति ।
तथा वाजसनेयके प्रादेशमात्रसंपादितस्य वैश्चानरस्य छान्दोग्ये सिद्धवदुपादानं यस्त्वेतमंवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्त इति ।
तथा सर्वेवेदान्तप्रत्ययत्वेनान्यत्र विहितानामुक्यथादीनामन्यत्रोपासनविधानायोपादानात्प्रायदर्शनन्यायेनोपासनानामपि सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वसिद्धि: ॥४॥
उपसंहारोऽर्थाभेदाद्विधिशेषवत्समाने च ॥५॥
उपसंहारोऽर्थभेदाद्विधिशेषवत्समाने च ॥ इदं प्रयोजनसूत्रम् ।
स्थिते चवं सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वे सर्वविज्ञानानामन्यत्रोदितानां त्रिज्ञानगुणानामम्यत्रापि समाने विज्ञान उपसंहारो भवति ।
अर्थाभेदात् ।
य एव हि तेषां गुणानामेकत्रार्थो विशिष्टविज्ञानोपकारक: स एवान्यत्रापि ।
उभयत्रापि हि तदेवैकं विज्ञानं तस्मादुपसंहार: ।
विधिशेषवत् ।
यथा हि विधिशेषाणामग्निहोत्रादिधर्माणां तदवैकमाग्निहोत्रादि कर्म सर्वत्रेत्यर्थाभेदादुपसंहरणमेवमिहापि ।
यदि हि विज्ञानभेदो भवेत्तथो विज्ञानान्तरनिबद्धत्वाद्रूणानां प्रकृतिविकृतिभावाभावाञ्च न स्यादुपसंहार: ।
विज्ञानैकत्वे तु नैवमिति ।
अस्यैव तु प्रयोजनसूत्रस्य प्रपञ्च: सर्वाभेदादित्यारभ्य भविष्यति ॥५॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अतिप्रगे भवनवलभौ तिष्टन्तं परदेशिनं
एकाऽज्ञातशिरःपीडा पीडयामास
ब्रह्मरात्रस्य धूमिका नगरमावव्रे
ग्रामवर्जजनप्रचोदयन्ती मायेव
मलिनस्रोतोदुर्गन्धं क्लिन्नवासांसि शोषयेत्
किमेतद्भवति वस्त्रानुगुप्तकौटिल्यभूषणं
रसिकानां कालयापनं न भवेदिति मत्वा
अपरात्रे मार्गशीर्षमारुतः मिथोमिथो वाति
बहुळपञ्चमीज्योत्स्नाया नगरनक्तञ्चरगर्धनं
सुप्तावस्थां** दुस्स्वप्नेषु नर्तयामास
शतयुगचरित्रसाक्षिनां सप्तर्षिणां
साधकपित्तं नैतत्दृश्यं जरयतुं शक्नोति
नाहं भर्तेति मत्वा धूमनिलीनो ध्रुवो कालं
प्रार्थते विलयस्व सीमास्थितय इति
प्राणायामपरायणैका योगिनी
स्वप्राणनष्टभयाद्व्यारमत्
तदानीं कस्मिन् दूरदेशे ...
गङ्गे गोदावरे पुष्पनावि डोलायमानानि
ठाकुरादिमहाकवीनामात्मानि
एतन्नगरबालकलुषितवर्तमानं
आत्मकवितात्मकताक्षिप्तभविष्यत्
दृष्ट्वा लिप्तमात्रं विलप्य पुनःपरित्यज्य
कंचिदलक्ष्यपुरुषं प्रति ध्यानं चक्रुः
संशयानि
---------
**अवस्था - उपपदसमासः - अवस्थां - ६ बहु? अवस्थः - बहुव्रीहिसमासः - अवस्थानां - ६ बहु?)
This is like my first attempt at poetry in Sanskrit. I think I will go down in history as the idiot who tried to write free verse in the divine language. It was a Telugu poem that had too many Sanskrit words so I just changed a bit and posted it here. Do correct profusely. I am sure there are a lot of mistakes. Especially switching around tenses like I did. Thanks


text:
सूक्तिः
संस्कृतवाङ्मये सुभाषितस्थलम् अनिवार्यम् । सर्वैः संस्कृतपरिचितैः कानिचन श्रुतानि एव । किन्तु, सामान्य-व्यवहार-समये सुभाषितं श्रुतिपथे न आयाति । सुभाषितम् उक्तं चेदपि तस्य विवरणम् आवश्यकं स्यात् । हास्यसमये एवं न अपेक्षितम् । अतः सुभाषितस्य बीजमात्रं (श्लोकस्य अर्धं पादं वा) पर्याप्तं स्यात् ,यथा -- सत्यमेव जयते, वसुधैवकुटुम्बकम् । सूक्तिः इति कथ्यते । हास्यसन्दर्भे उदाहरणं पश्यामः --
एकस्मिन् कुटुम्बे सहोदर्यौ नलिनी शालिनी च । नलिनी तु जन्मनः अतिसुन्दरी, विशालाक्षी, सुमध्यमा । बाल्येऽपि स्वसा शालिनी गुणवती, किन्तु न तथा रम्या । कुटुम्ब-मित्रं किञ्चन विदेशं गतम् । तस्य द्वौ पुत्रौ सुरेशः राजेशः च । सर्वैः प्राप्ते यौवने सति, पुनः सर्वेषां परिचयः जातः ।
सुरेशः तु शालिन्यां विस्मितः । सः भ्रातरं वदति -- प्राप्ते तु षोडशे वर्षे गर्दभी ह्यप्सरा भवेत् -- इति । सद्यः, अन्या सामान्या युवती पार्श्वे गता, सुरेशस्य दृष्टिः अपि तत्र अनुगता । तदा ज्येष्ठेन राजेशेन उक्तम् -- सत्यं, सर्वमपि तव षोडशवर्षीय-मनसि...प्राप्ते तु षोडशे वर्षे गर्दभी ह्यप्सरा भवेत् ।
गर्दभी -- स्त्री गर्दभः, कुरूपी इत्यर्थः ।
अप्सरा -- दिव्य-स्त्री, अतिसुन्दरी इत्यर्थः।
प्राप्ते तु षोडशे वर्षे गर्दभी ह्यप्सरा भवेत् -- काऽपि कुरूपी, युवती भूत्वा, अतिसुन्दरी स्यात् इत्यर्थः ।


text:
टिप्पणियाँ
अहं अत्र विषयाः दृष्ट्वा आनन्दपुलकितः । यतॊ ह्यत्र विषयप्रणेतारः अन्यभाषा-ब्लाग्-प्रणेतार इव सर्वान् विषयान् अधिकृत्य लिखन्ति । मया अन्यत्र संस्कृत-ब्लाग्स्-मध्यॆ केवलं संस्कृताध्यनविषयाः दृष्टाः । परमत्र सर्वॆ विषयाः दृष्यन्ते। संस्कृतेपि ब्लाग्-रचना वृद्धिमाप्नुयात् इति मे आशा ।उत्तर देंहटाएं
निश्चयेन स: नरकं प्राप्येत् ।उत्तर देंहटाएं
जयतु भारतम्
वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तं शरीरम् ।उत्तर देंहटाएं
ॐ क्रतो स्मर कृतं स्मर क्रतो स्मर कृतं स्मर ॥
samst jananam vicharah atyant upyogi prtiyatey.उत्तर देंहटाएं


text:
वार्तकीरसः
वार्तक्याः रसः एव वार्तकीरसः । एषा वार्तकी आङ्ग्लभाषायां Tomato इति उच्यते । तस्याः रसः Tomato Juice इति उच्यते । वार्तकीरसः आरोग्यार्थम् अपि उत्तमम् । अस्य शाकरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः शाकरसः बहुकालं यावत् न नश्यति । यदा आवश्यकं तदा गृहे एव निर्माय पातुम् अपि शक्यते । आपणेषु उपहारमन्दिरेषु चापि अस्य वार्तकीरसस्य विक्रयणं क्रियते । कुत्रचित् मार्गपार्श्वे अपि वार्तकीरसं निर्माय विक्रयणं कुर्वन्ति अपि । भारते तु अयं वार्तकीरसः अत्यन्तं प्रसिद्धं पेयम् अस्ति । वार्तक्याः बहवः प्रभेदाः सन्ति । तदनुगुणं रसस्य अपि वर्णः रुचिः च परिवर्तते ।
अस्य वार्तकीरसस्य निर्माणम्[सम्पादयतु]
अस्य वार्तकीरसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् वार्तकीं प्रक्षाल्य लघु लघु खण्डाः करणीयाः । अनन्तरं बीजानि पृथक् करणीयानि । तदनन्तरं तेषु खण्डेषु शर्करां योजयित्वा सम्यक् पेषणं करणीयम् । तदनन्तरं तत्र जलं योजनीयम् । यदि लघु खण्डानां पेषणं न जातं तर्हि शोधनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र एलायाः मरीचस्य च चूर्णम् अपि योजयितुं शक्यते ।


text:
गढवामण्डलम्
गढवामण्डलम् (Garhwa District) झारखण्डराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं गढवा नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
गढवामण्डलस्य विस्तारः ४०४४ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे पलामु-मण्डलम्, पश्चिमे उत्तरप्रदेशराज्यम्, उत्तरे सोने नदी, दक्षिणे छत्तीसगढराज्यम् च अस्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२००१ जनगणनानुगुणं गढवामण्डलस्य जनसङ्ख्या १३२२३८७ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ३२७ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३२७ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २७.७१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३३ अस्ति । अत्र साक्षरता ६२.१८ % अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले द्वौ उपमण्डले स्तः। ते-
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Official district government website
- [१] List of places in Garhwa


text:
आस्ट्रेलिया
७,६८६,८४९ च कि मी विस्तारयुतः अस्ति आस्ट्रेलियाखण्डः । तास्मेनिया अस्मिन् अन्तर्भवति । अस्मिन् खण्डे ६ राजनैतिकविभागाः सन्ति । मांसं, क्षीरं, गोधूमः, फलानि, खनिजाः, कार्यागारः इत्येतैः आधारिता आर्थिकी व्यवस्था अत्र विद्यते ।
अन्तर्विषयाः
परिसरः[सम्पादयतु]
वृष्टिः[सम्पादयतु]
अस्य खण्डस्य महान् भागः मरुभूमिः इत्यतः शुष्कवातावरणम् अस्ति । वार्षिकवृष्टिः सामान्यतह् ५०० मि मीटर्मितम् । पर्थ, एडिलेड्, अल्बेनि, मेल्बर्न्, सिड्नि, ब्रिस्टेन्प्रदेशेषु वृष्टिः १०००-१५०० मि मीटर्मितं भवति । डार्विन्, यार्क भूशिरः, केर्क्स्, अल्बेनि, तास्मेनियायाः पश्चिमभागे वृष्टिः १५०० मि मी अपेक्षया अधिका भवति । खण्डस्य मध्यभागः पश्चिमभागश्च शुष्कौ स्तः । मध्यभागे ५००-२५० मि मी अपेक्षया न्यूना वृष्टिः भवति । अस्ट्रेलियायाः आल्प्स्-प्रदेशे हिमपातः भवति । खण्डस्य मध्यभागे मकरवृत्तं सञ्चरति ।
औष्ण्यम्[सम्पादयतु]
जनवरीमासे अत्र ग्रीष्मकालः । दक्षिण-उत्तरभागेषु २५० -३०० सेण्टिग्रेड्मितम् औष्ण्यं भवति । मध्यभागे वायव्यभागे च ३०० -३५० सेण्टिग्रेड्मितं भवति । नैऋत्य-आग्नेयकरावलीप्रदेशेषु १०० - १५० सेण्टिग्रेड्मितं भवति । विशेषतया विशालस्याण्डिमरुभूमौ औष्ण्यं भवति ४०० सेण्टिग्रेड्मितम् । जुलैमासे अत्र शैत्यकालः भवति । तदा उत्तरकरावलीप्रदेशेषु औष्ण्यं भवति २५० -३०० सेण्टिग्रेड्मितं भवति । दक्षिणदिशि १०० सेण्टिग्रेड्मितस्य अपेक्षया न्यूनं भवति । विशेषतया तास्मेनिया, विक्टोरिया, न्यू सौथ् वेल्स् प्रदेशेषु औष्ण्यं ५० सेण्टिग्रेड्मितस्य अपेक्षया न्यूनं भवति ।
सस्यसम्पत्तिः[सम्पादयतु]
वातावरणानुगुणं सस्यानि अपि अत्र विविधानि भवन्ति । विक्टोरिया न्यू सौथ् वेल्स्भागेषु समशीतोष्णवलयस्य पर्णपातारण्यानि सन्ति । अत्र मरुद्रुमः नीलगिरिश्च अधिकप्रमाणेन वैविध्यमयरीत्या वर्धन्ते । निर्यास-वृक्षाः अपि अत्र वर्धन्ते । ब्रिस्टेन्तः डार्विन्पर्यन्तं करावलीप्रदेशः, उष्णवलयस्य अरण्यानि च विद्यन्ते । अत्र ओक्, फर्न्, ताडजातिवृक्षः, आर्चिड् इत्यादयः उष्णवलयस्य सस्यानि वर्धन्ते । अस्मिन् खण्डे कृष्यर्थं विद्यमाना भूमिः अत्यल्पा । अधिकांशः भागः उष्णवलयस्य तृणवर्धनसमतलप्रदेशः अस्ति । क्वीन्स्लेण्ड्, उत्तरभूप्रदेशस्य उत्तरार्धं, पश्चिमवलयस्य उत्तरार्धम् इत्येते तृणवर्धनप्रदेशाः । मरे-डार्लिङ्ग्-खातेषु च तृणानि वर्धन्ते ।
फलोदयः[सम्पादयतु]
गोधूमः अत्रत्यः प्रमुखः फलोदयः । चीन-भारतयोः कृते इतः गोधूमस्य निर्यातः भवति । ओट्स्, बार्ले, सोरगम्, यावानलः, लघुप्रमाणेन व्रीहिश्च अत्र वर्धन्ते । समृद्धायाम् उत्तरभूम्यां कदली, आम्रम्, बीजपूरम्, मधुकर्कटी, अनानस्फलानि वर्धन्ते । दक्षिणभूम्यां नारङ्गम्, लिम्बूकम्, सेवम्, शुष्कद्राक्षा, बीजरहितानि वनफलानि च वर्धन्ते । अत्र ५५% भूभागः शाद्वलं १८% भूभागः अरण्यञ्च वर्तते ।
खनिजाः[सम्पादयतु]
अयः, खनिजाङ्गारम्, बाक्सैट् इत्येतेषां खनिः प्रमुखतया अत्र विद्यन्ते । स्वर्णखनिः विक्टोरियायां पश्चिमास्ट्रेलियायाञ्च विद्यते । विक्टोऱिया, क्वीन्स्लेण्ड् न्यू सौथ वेल्स् प्रदेशेषु खनिजाङ्गारस्य खनिः विद्यते । न्यू सौथ् वेल्स् प्रदेशे रजतं, पुष्पाञ्जनं, सीसम्, अयः इत्येते विद्यन्ते । क्वीन्स्लेण्ड्प्रदेशे ताम्रं, युरेनियं, तैलेन्धनानि सन्ति । विक्टोरियायाम् इन्धनतैलम्, अनिलः, जिप्सम्, टिन्, स्वर्णञ्च उपलभ्यते । दक्षिणास्ट्रेलियायां सीसम्, अयः, युरेनियं खनिजाः सन्ति । उत्तरभूप्रदेशेषु ताम्रं, स्वर्णं, युरेनियं, मेङ्गनीस्, बाक्सैट्, रजतं, मैका, टङ्ग्स्टन् इत्यादीनां खनिजाः विद्यन्ते । पश्चिमास्ट्रेलिया स्वर्णाय प्रसिद्धा अस्ति । अत्रत्ययोः कालगूर्ली कूलगार्डी प्रदेशयोः स्वर्णोत्पादनं भवति । तास्मेनियायां खनिजाङ्गारं, ताम्रं, दास्ता, टिन्, रजतम् इत्यादीनां खनिजाः लभ्यन्ते ।
पर्वताः[सम्पादयतु]
ग्रेट्-डिवैडिङ्ग्-श्रेण्यः अत्र विद्यमानाः दीर्घाः विस्तृताः श्रेण्यः । सिड्नेः दक्षिणतः उत्तरस्य कुक्टौन्पर्यन्तं करावलेः समानान्तररूपेण विस्तृताः एताः सस्यानां वन्यप्राणिनाञ्च वरायते । होवेभूशिरसः वायव्यभागे आस्ट्रेलियायाः आल्प्स्-पर्वतश्रेण्यः विद्यन्ते । अत्र विद्यमानं २२३४ मी उन्नतं कोसियस्कोशिखरम् अस्मिन् खण्डे विद्यमानम् अत्युन्नतं शिखरं वर्तते । न्यूक्यासलस्य पश्चिमदिशि ब्लूपर्वताः सन्ति । एडीलेड्तः दक्षिणोत्तरदिशि फ्लैण्डर्स्-श्रेण्यः विद्यन्ते । ऐरिसरोवरस्य पूर्वभागेषु स्टुवर्ट्-मरुभूमिः, उत्तरदिशि सिम्प्सन्-मरुभूमिश्च विद्यते । अलीस्-स्प्रिङ्ग्सस्य उत्तरे मेक्डोनेल्-श्रेण्यः सन्ति । दक्षिणे मस्ग्रेव्-श्रेण्यः सन्ति । अस्याः श्रेण्याः दक्षिणभागे दक्षिण-पश्चिमभूप्रदेशेषु विक्टोरियामरुभूमिः विद्यते । अस्याः दक्षिणदिशि नल्लर्बार्-क्रीडाङ्गणं विद्यते । पश्चिमभूप्रदेशस्य मध्ये उत्तरभागे च गिब्सन्-मरुभूमिः, विशालस्याण्डि-सिकतामरुभूमिः च विद्यते । पर्थस्य समीपे डार्लिङ्ग्-श्रेण्यः सन्ति । वायव्यभागे हेमर्स्ले श्रेणी, राबर्ट्सन् श्रेणी च विद्यते । उत्तरे डर्बिप्रदेशस्य ईशान्यभागे किङ्ग् लियोपोल्ड् श्रेणी, ततः किम्बर्लि प्रस्थभूमिश्च विद्यते । उत्तरभूप्रदेशस्य उत्तरसमुद्रतीरभागे अर्न्हेम्-भूमिः विद्यते । अस्य दक्षिणभागे तनामिमरुभूमिः विद्यते । क्वीन्सलेण्ड्-प्रदेशस्य उत्तरभागे यार्क्-भूशिरसः प्रस्थभूमिः विद्यते । ऐरिसरोवरस्य कारणतः अत्र अन्तर्जलस्य लाभः विद्यते ।
जलसम्पत्तिः[सम्पादयतु]
अस्मिन् खण्डे विद्यमाना प्रमुखा नदी वर्तते मरेनदी । इयं विक्टोरिया-न्यू सौथ् वेल्स् प्रदेशयोः प्रवहति । अस्याः उपनद्यः सन्ति - डार्लिङ्ग्, मुर्रुम्बिजी, गौल्बर्न् च । अर्धमार्गे शुष्कतां गच्छन्त्यः काश्चन नद्याः सन्ति । पर्वतप्रदेशतः प्रवहन्त्यः पेसिफिक्-समुद्रेण मिलन्तः लघुनद्यः सन्ति । ऐरिसरोवरः दक्षिण-अस्ट्रेलियायां विद्यमानः कश्चन शुष्कः सरोवरः । फ्लैण्डर्स्-श्रेणीनां पश्चिमदिशि मधुरजलस्य सरोवराः सन्ति । पश्चिम-आस्ट्रेलियायाः कालगूर्लियां परितः प्रदेशेषु विशालविक्टोरिया-मरुभूमिप्रदेशेषु च लघुसरोवराः सन्ति । मध्य-आस्ट्रेलियायाम् अन्तर्जलं विद्यते । आर्टीसियन्-कूपैः जलं लभ्यते ।
प्राणिपक्षिणः[सम्पादयतु]
अयं खण्डः विचित्र प्राणिनां पक्षिणां च वासभूमिः । अत्र विद्यमानाः अनेके प्राणिनः अन्यत्र न विद्यन्ते । शरीरे विद्यमानेषु स्यूतेषु श्रावकान् नयन्तः प्राणिनः अत्र अधिकतया दृश्यन्ते । काङ्गरू, वल्लाबि, पोसम्, वोम्ब्याट्, चिक्रोडः, महामूषिकः, तास्मेनियावृकाश्च एवं स्यूतवन्तः भवन्ति । कोलाभल्लूकः, प्लाटिपस्-नामकः जलचरप्राणी, पिपीलिकाभक्षी एचिड्ना इत्येते अत्रत्याः विशिष्टाः प्राणिनः । वनशुनकः 'डिङ्गो' मेषानां मृगयां करोति । शशाः अत्र अत्यधिकाः । कोकाबुर्रा-पक्षी, उड्डयननर्हः एमु, केसोवेरि, विविधशब्दान् अनुकुर्वन् लैर्-पक्षी च अत्रत्याः विशेषाः । आकर्षकवर्णयुताः शुकाः, मधुभक्षी पक्षी, तीक्ष्णपुच्छयुतः गृध्रः, बकः, कदम्बः, पेलिकन्, कृष्ण-हंसपक्षी च अत्र वसन्ति ।
उद्यमाः[सम्पादयतु]
पर्थ, मेल्बर्न्, ब्रिस्टेन्, सिड्नि च अत्रत्याः प्रमुखानि उद्यमकेन्द्राणि । स्वर्णं खनिजाङ्गारयोः खन्युद्यमः अत्र पुरातनीयः महाप्रमाणकश्च वर्तते । अत्र मेषपालनं, ततः मेषमांस-ऊर्णयोः उत्पादनं, निर्यातः, क्षीरं, क्षीरकृषिः, उद्यानकर्म, गोधूमकृषिः च अत्रत्यप्रमुखकार्याणि । तान्त्रिकवस्तूनि, यन्त्रोपकरणानि, वस्त्रोत्पादनम्, आहारसंस्करणम्, अरण्यवृद्धिश्च अत्रत्याः प्रधानोद्यमाः ।
वैशिष्ट्यानि[सम्पादयतु]
काङ्गरू, डिङ्गो, वल्लाबि, कोलाभल्लूकः प्रमुखाः प्राणिनः । एमु लैर् च प्रमुखपक्षिणौ । अत्रत्यमूलनिवासिनां साधनम् अस्ति बूमराङ्ग् इत्येतत् (क्षिप्यते चेत् भ्रमणानन्तरं प्रयोक्तारं प्रत्येव आगच्छति) । आर्टिसियन्कूपाः, विशालमरुभूमिः, फलयुक्ता पूर्वकरावली, ग्रेट् बेरियर्नामिका प्रवालभित्तिः च अत्रत्य विशेषः । जनपद-आर्थिक-स्वावलम्बनयुक्तः प्रजाप्रभुत्वयुक्तः अस्ति अयम् । विमानयानद्वारा भवति अत्र आरोग्यसंरक्षणम् । टेन्निस्, क्रिकेट् च अस्य खण्डस्य विशिष्टक्रीडे । सिड्निप्रदेशे विद्यमानः अयःसेतुः ५०२ मीटर्मितं दीर्घं विद्यते ।
राजधानी - कन्बेरा
बाह्य[सम्पादयतु]
- Australian Government Information and Services
- Open Directory Project: Australia
- Australian Photos
- Australian History — from the Washington Embassy
- Australian Tourist Commission
- Backpacking in Australia Insider information about backpacking in Australia
- CIA - The World Factbook — Australia - CIA's Factbook on Australia
- emigration from Britain to Australia Interactive real story of Nineteenth century
- Gallery of Australia Photographs Attractions primarily in Queensland and the Northern Territory
- Guide to Australia Provides essential information about Australia
- Travel guide to Australia
- Dictionary of Australian Biography, 1949 edition


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २३६
शान्तिविधानवर्णनम्।
गर्ग उवाच।
यान्ति यानान्ययुक्तानि युक्तान्यपि न यान्ति च।
चोद्यमानानि तत्र स्यात् महद्भयमुपस्थितम् ।। २३६.१ ।।
वाह्यमाना न वाह्यन्ते वाह्यन्ते नात्यनाहताः।
अचलाश्च चलन्त्येव न चलन्ति चलानि च ।। २३६.२ ।।
आकाशे तूर्यनादश्च गीतगन्धर्वनिस्वनाः।
काष्ठदर्वी-कुठारादि विकारं कुरुते यदि ।। २३६.३ ।।
गावो लांगूलसङ्घैश्च स्त्रियः स्त्री च विघातयेत्।
उपस्करादि विकृतौ घोरं शस्त्रभयम्भवेत् ।। २३६.४ ।।
वायोस्तु पूजं द्विजसक्तुभिश्च कृत्वा नियुक्तांश्च जपेच्च मन्त्रान्।
दद्यात् प्रभूतं परमान्नमत्र सदक्षिणन्तेन शमोऽस्य भूयात् ।। २३६.५ ।।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ३७
ययातिशक्रसम्वादवर्णनम्।
इन्द्र उवाच।
सर्वाणि कार्याणि समाप्य राजन्!
गृहान् परित्यज्य वनं गतोऽसि।।
तत्त्वां पृच्छामि नहुषस्य पुत्र!
केनापि तुल्यस्तपसा ययाते।। ३७.१।।
ययातिरुवाच।
नाहं देवमनुष्येषु न गन्धर्वमहर्षिषु।
आत्मनस्तपसा तुल्यं कञ्चित् पश्यामि वासव।। ३७.२।।
इन्द्र उवाच।
यदावमंस्थाः सदृशः श्रेयसश्च पापीयसश्चाविदितप्रभावः।
तस्माल्लोकाऽह्यन्तवन्तस्तवेमे क्षीणे पुण्ये पतितोऽस्यद्य राजन्।। ३७.३ ।।
ययातिरुवाच।
सुरर्षि गन्धर्व नरावमानात् क्षयं गता मे यदि शक्रलोकाः।
इच्छाम्यहं सुरलोकाद्विहीनः सतां मध्ये पतितुं देवराज।। ३७.४ ।।
इन्द्र उवाच।
सतां सकाशे पतितोऽसि राजन्! श्च्युतः प्रतिष्ठां यत्र लब्धासि भूयः।
एवं विदित्वा तु पुनर्ययाति न तेऽवमान्याः सद्रृशः श्रेयसे च।। ३७.५ ।।
शौनक उवाच।
ततः पपातामरराजजुष्टात् पुण्याल्लोकात्पतमानं ययातिम्।
संप्रेक्ष्य राजर्षिवरोष्टकस्तमुवाच सद्धर्मविधानगोप्ता।। ३७.६ ।।
अष्टक उवाच।
कस्त्वं युवा वासवतुल्यरूपः स्वतेजसा दीप्यमानो यथाग्निः।
पतस्युदीर्णोऽम्बुधरप्रकाशः खे खेचराणां प्रवरो यथाऽर्कः।। ३७.७ ।।
द्रृष्ट्वा च त्वां सूर्यपथात् पतन्तं वैश्वानरार्कद्युतिमप्रमेयम्।
किन्नु स्विदे तत् पततीव सर्वे वितर्कयन्तः परिमोहिताः स्मः।। ३७.८ ।।
द्रृष्ट्वा च त्वा धिष्ठितं देवमार्गे शक्रार्कविष्णुप्रतिमप्रभावम्।
प्रत्युद्गतास्त्वां वयमद्यसर्वे तस्मात्पाते तव जिज्ञासमानाः।। ३७.९ ।।
न चापि त्वां धृष्णवः प्रष्टुमग्रे न च त्वमस्मान् पृच्छसि के वयं स्म।
तत्त्वां पृच्छामि स्पृहणीयरूपं कस्य त्वं वा किन्निमित्तं त्वमागाः।। ३७.१० ।।
भयन्तु तेऽव्येतु विषादमोहौ त्यजाशु देवेन्द्रसमानरूप!।।
त्वां वर्तमानं हि सतां सकाशे नालं प्रसोढुं बलहापि शक्तः।। ३७.११ ।।
सन्तः प्रतिष्ठा हि सुखच्युतानां सतां सदैवामरराजकल्प!।।
ते सङ्गताः स्थावरजङ्गमेशाः प्रतिष्ठितस्त्वं सद्रृशेषु सत्सु।। ३७.१२।।
प्रभुरग्निः प्रतपने भूमिरावपने प्रभुः।
प्रभुः सूर्य्य प्रकाशाच्च सतां चाभ्यागतः प्रभुः।। ३७.१३ ।।


text:
यजुर्वेदम्
यजूंषि गद्यानि । अध्वर्युणा यज्ञे उपयुज्यमाना मन्त्रा एवात्र यजुर्वेदे सङ्कलिताः, यज्ञस्य वास्तविकं विधानमध्वर्युरेव करोति, अतोऽयं यजुर्वेदो यज्ञविधेरतिसन्निकृष्टं सम्बन्धं रक्षति । यजुर्वेदो द्विप्रकारकः, कृष्णयजुः शुक्लयजुश्च । पौराणिकाः कथयन्ति – व्यासो वैशम्पायनाय वेदं प्रोवाच, स स्वशिष्याय याज्ञवल्क्याय । कुतोऽपि कारणाद् रुष्टो वैशम्पायनो याज्ञवल्क्यमुवाच – देहि मदधीतं वेदमिति । याज्ञवल्क्यो गुरुवचनपालनाय ततोऽधीतं वेदं सद्योवान्तवान् । अन्ये वैशम्पायनशिष्यास्तित्तिरिरुपं धृत्वा याज्ञवल्क्येन वान्तं वेदं गृहीतवन्तः । स एवायं वान्तगृहीतो वेदः कृष्णयजुर्वेदः ।
वैशम्पायने कुपिते ततोऽधीतं वेदं विसृज्य याज्ञवल्क्यः पुनर्वेदाधिगतये सूर्यमाराधयामास, ततश्च वेदमापततोऽयं वेदः शुक्लयजुर्वेदनाम्नाऽप्रथत । अनयोर्वेदयोर्महदन्तरम् । शुक्लयजुर्वेदे विनियोगवाक्यरहिताः केवला मन्त्रा विद्यन्ते, कृष्णयजुर्वेदे तु विनियोग वाक्यानि मन्त्राश्च । अतोऽमिश्रितरूपतया शुक्लयजुर्वेदः, मिश्रितरूपतया च कृष्णयजुर्वेद इति संज्ञा जातेत्यपि लोकाः कथयन्ति ।
सोऽयं यजुर्वेदः ४० अध्यायान्, ३०३ अनुवाकान्, १९७५ कण्डिका (मन्त्रान्), २९६२५ शब्दान्, ८८८७५ अक्षराणि च बिभर्ति । अस्य वेदस्य प्रथमेऽध्याये दर्शपौर्णमासौ, द्वितीये पिण्डपितृयज्ञः, तृतीयेऽग्निहोत्रं चातुर्मास्येष्टिः, चतुर्थाध्यायादष्टादशाध्यायपर्यन्तम् अग्निः चयनम्, उखाभरणम्, चितयः रुद्रहः, शतरुद्रियम् वसोर्धारा, राष्ट्रभृच्च । एकोनविंशतितमाध्यायात् परिशिष्टमारभ्यते, विशे एकविंशे च सोमसम्पादनविधिः, तदनु पञ्चविंशतिपर्यन्तमश्वमेधः ततः शेषे भागे पुरुषमेधसर्वमेधपुतृमेधादिविवरणञ्च प्रपञ्चितम् । अन्तिमश्चाध्याय ईशावास्योपनिषद्रूपः ।
शुक्लयजुर्वेदस्य वाजसनेयिसंहिता कथ्यते । तादृशनामकरणे बीजं त्विदं कथ्यते यत् याज्ञवल्क्येनाराधितः सूर्यो वाजी भूत्वा तस्मै वेदं प्रोक्तवान् अतस्तदुक्ता संहिता वाजसनेयी संहिता समाख्याता । शुक्लयजुर्वेदस्य माध्यन्दिनशाखा कण्वशाखा चेति द्वे शाखे । प्रथमा उत्तरभारते प्राप्यते, द्वितीया च महाराष्ट्रे । अनयोः शाखयोः संहिते भिन्ने सत्यावपि स्वल्पमेव भेदं धारयतः , बहुष्वंशेषु तुल्यता वर्त्तते । कृष्णयजुर्वेदस्य चतस्रः शाखा-प्राप्यन्ते –
तैत्तिरीयशाखा –इयं प्रधानशाखा, अत्र सप्तखण्डाः, ते च खण्डाः अष्टकशब्देन काण्डशब्देन च व्यवह्रियन्ते । प्रतिकाण्डं कतिपयेऽध्याया, ये प्रपाठकनाम्ना ख्याताः । इमे प्रपाठका बहुष्वनुवाकेषु विभक्ताः सन्ति ।
मैत्रायणीसंहिता इमे द्वे अपि संहिते तैत्तिरीय –संहितामनुकुरुतः,
काठकसंहिता केवलं क्रमे यत्र तत्र पार्थक्यं विद्यते ।
आर्याणां कुरुषु अधिनिवेशकाले संग्रथितो यजुर्वेद इति अभिप्रायः । यजुर्वेदस्य अध्वरवेद इति नामान्तरमस्ति । यजुषः एकोत्तरशतं शाखाः सन्ति इति पतञ्जलिः प्रपञ्चहृदयकारः च प्रस्तौति । वाजसनेयापरनाम कृष्णयजुवेदः गद्यपद्यात्मा । यदीया रचना विश्ववश्या देदीप्यते ।
कृष्णयजुर्वेद:
शुक्लयजुर्वेद:


text:
विद्यारण्यः
पम्पाक्षेत्रे मयणार्यो नाम विप्रः निवसति स्म । सः वैदिकधर्मपरायणः सदाचारसम्पन्नश्र्च आसीत् । तस्य पत्नी श्रीमतिदेवी । सापि धर्मपरा , सुशीला, रूपवती चासीत्। तौ दम्पती सर्वसौभाग्यसम्पन्नौ अपि सुतसम्पदं विना खिद्यतः स्म । पुत्रकामनया ताभ्यां तपः तप्तम्, तीर्थयात्रा अनुष्ठिता, देवपूजा च विहिता । दैवानुग्रहात् श्रीमतीदेवी सुतमसूत । तेन सन्तुष्टौ तौ दम्पती । जातस्य पुत्रस्य मायणार्यः जातकर्मादिसंस्कारान् कृतवान् । एकादशे अहनि पिता तस्या 'माधव' इति नाम अकरोत् । माधवस्य अनुजौ सायण-भोगनाथौ । तस्य अनुज सिङ्गला । ते त्रयः सहोदराः अपि सत्यसन्धाः धार्मिकाः तपोनिष्ठाः च आसन् । राजधर्मे अपि परं प्रावीण्यम् अलभन्त । श्रद्धया वेदाध्ययनमपि तैः कृतम् ।
इतिहासे त्रयोदशशतकम् सर्वदा अस्माभिः स्मर्तव्यमेव । कारणं साधकानां साधनादि यथा ख्यातिमवाप तथैव तुरूष्काणाम् आक्रमणेन उद्विग्नाः हैन्दवः सन्त्रासितासश्र्च । अस्माकं संस्कृतिं सम्पत्तिञ्च विनाशयितुमेव समुत्पन्नाः नीचाः, एवं तैः संस्कृतेः रक्षणमगत्यं कर्तव्यमिति मत्वा 'माधवः' एव तुरीयाश्रमाम् स्वीक्रुत्य 'विद्यारण्यः इति प्रथितः अभवत् ।
स्मरणीयः अयं महान् चेतनः शङ्करभगवत्पादानाम् अवतारात् पञ्चशतवर्षानन्तरं द्वादश संख्याकः सन् शारदापीठमलङ्करोत् । अस्य मार्गदर्शने एव श्रृङ्गगिर्यां तथा पम्पाक्षेत्रे देवालयादिकम् विनिर्मितमिति अवगच्छाम ऎतिह्येन । न केवलमयं संन्यासी आसीत् परं राजर्षिरपि भूत्वा जनान् राज्यञ्च सम्यक् पोषयामास । अस्य "माधवीय शङ्करविजयं" इति कृतिः शङ्कराचार्याणां जीवनसूचीग्रन्थ इत्येव प्रसिद्धः अस्ति । अद्यापि काव्यमिदं शङ्करजयन्त्यां सर्वैः गीयते तथा स्मर्यन्ते च जनैः ।
श्रीविद्यारण्ययतिः तुङ्गभद्रातीरे शोभमानं पम्पाक्षेत्रम् अध्यतिष्ठत् । अराजके तस्मिन् राज्ये राजानं समीक्षमाणः आसीत् । तदैव कदाचित् युवानौ आगतौ । तौ च यदुवंशंजातौ, शौर्यसम्पन्नौ, राजलक्षणयुतौ सुन्दरौ, सूर्यचन्द्राविव कान्तियुक्तौ आस्ताम् । तावेव हरिहरबुक्कनामानौ । तौ यतिं श्रीविद्यारण्यम् उपसृत्य सप्रणामम् एवम् अवदताम् - "आवाम् अस्य राज्यस्य राजवंशीयौ, सम्प्रति राज्यकोषाभ्यां विहीनौ अटन्तौ स्वः" ।
यतिर्विद्यारण्यः ताभ्याम् उक्तं विषयं श्रुत्वा समीहितं सिद्धं इति अमन्यत । अतः तौ शिष्यत्वेन स्वीकृतवान् । श्रीविद्यारण्येन शिक्षितौ तौ । सर्वराजगुणपरिपूर्णौ प्रजानुरागिणौ च अवर्धताम् । तौ पूरस्कृत्य "शालिवाहनशके धातुसंवत्सरे वैशाखशुद्धसप्तम्यां गुरूवासरे (क्रि.श.१३३६) अस्थापयन् च स्वतन्त्रं साम्राज्यम् । भूमिरियं वीरबहुलेतिमत्वा तस्य साम्राज्यस्य 'विजयनगरम्' इति सार्थकं नाम अकरोत् । तत्रैव राजगुरुः विद्यारण्यः हरिहरं राज्ये सिंहासने प्रतिष्ठाप्य अभिषिक्तवान् । श्रीविद्यारण्येन उपदिष्टं मार्गम् अनुसरन् हरिहरः निरातङ्कं प्रजाः प्रर्यपालायत् । हरिहरे राज्यं शासति सति प्रजाजनाः सर्वे सुखिनः धर्मरताश्र्च जीवनम् अकुर्वन् । तदा वाणिज्यम् अतिशयेन अवर्धत । कृषिक्षेत्रं समृद्धिम् अलभत । साहित्यं कला संस्कृतिश्र्च नितराम् उन्नतिम् अवाप । अत एव भरतखण्डे विजयनगरसाम्राज्यकालः 'सुवर्णयुगम्' इति प्रथितः ।
सकलवेदशास्त्रज्ञः श्रीविद्यारण्यः स्वयं 'सर्वदर्शनसङ्ग्रहः, जीवन्मुक्तिविवेकः इत्यादीन् अनेकान् ग्रन्थान् अरचयत् । एतेन वेदे शास्त्रे दण्डनीत्यां च श्रीविद्यारण्ययतिवर्यस्य पाण्डित्यं कियदिति स्फुटं विज्ञातं भवति । एवम् अप्रतिमसाम्राज्यसंस्थापकः विद्यारण्यः क्रि.श. १३८८ तमे वर्षे (अष्टाशीत्युत्तरत्रयोदशशततमे वर्षे) परं धाम प्राप्तवान् । अद्यापि तस्य प्रतिमा पम्पाविरूपाक्षक्षेत्रे विराजते ।
panchadasi ==External links==
- Biography at freeindia.org
- Sarva-Darsana-Samgraha by Madhavacharya (Vidyaranya Swami) - tr by E.B.Cowell (1882) at archive.org
- Vivarana Prameya Sangrah by Vidyaranya Swami (Sanskrit Text with Hindi Translation) at archive.org
- Panchadasi by Vidyaranya Swami, with Hindi translation at archive.org
- Panchadasi by Vidyaranya Swami, with English translation at archive.org
- Taittiriyaka-Vidyaprakash of Vidyaranya at archive.org
- Shankara Digvijaya [१] [२] at archive.org
सकलवेदशास्त्रज्ञः श्रीविद्यारण्यः स्वयं 'सर्वदर्शनसङ्ग्रहः, जीवन्मुक्तिविवेकः इत्यादीन् अनेकान् ग्रन्थान् अरचयत् । एतेन वेदे शास्त्रे दण्डनीत्यां च श्रीविद्यारण्ययतिवर्यस्य पाण्डित्यं कियदिति स्फुटं विज्ञातं भवति । एवम् अप्रतिमसाम्राज्यसंस्थापकः विद्यारण्यः क्रि.श. १३८८ तमे वर्षे (अष्टाशीत्युत्तरत्रयोदशशततमे वर्षे) परं धाम प्राप्तवान् । अद्यापि तस्य प्रतिमा पम्पाविरूपाक्षक्षेत्रे विराजते ।


text:
मंगलवार, 4 मार्च 2014
देव पूजा विधि Part-11 दुर्गा-पूजन
शुद्ध मृत्तिका में यव रोपण कर उसपर कलश-स्थापन विधि से कलश स्थापन करें। आचमन, प्राणायाम करके संकल्प वाक्य के अन्त में ममेह जन्मनि दुर्गाप्रीतिद्वारा सर्वापच्छान्तिपूर्वकं दीर्घायुर्विपुलधनपुत्रपौत्राद्यविच्छिन्न-सन्ततिवृद्धिस्थिर- लक्ष्मीकीर्तिलाभशत्राुपराजयप्रमुखचतुर्विधपुरुषार्थसिद्धîर्थं कलशस्थापनं दुर्गापूजनं तत्रा निर्विघ्नतासिद्धîर्थं स्वस्तिवाचनं, पुण्याहवाचनं, गणपत्यादिपूजनं च करिष्ये कह कर संकल्प करें।
पýात् नीचे लिखे संकल्प से ब्राह्मण का वरण करें।
ॐ अद्य श्रीदुर्गापूजनपूर्वकं मार्कण्डेयपुराणान्तर्गत दुर्गासप्तशती- पाठकरणार्थम् एभिर्वरणद्रव्यैः अमुक गोत्रम् अमुक शर्माणं ब्राह्मणं त्वामहं वृणे।। पýात्-ब्राह्मण वृतोस्मि कहें।
नोटः-स्वस्तिवाचन, पुण्याहवाचन, गणपति-गौरीपूजन, कलश स्थापन, नवग्रह, पझ्लोकपाल, दशदिक्पाल, षोडशमात्रिका, चतुःषष्टि योगिनी, क्षेत्रापाल आदिका पूजन ‘सामान्य पूजन विधि’ में दिया गया है, तदनुसार करें, पश्चात् नीचे लिखे ध्यान करें।
(भगवती वाहन भैरव ध्वजा आदि का भी पूजन करें।)
भैरव-ध्यान- ॐ करकलितकपालः कुण्डली दण्डपाणि-
स्तरुणतिमिरनीलो व्यालयज्ञोपवीती।
क्रतुसमयसपर्या विघ्नविच्छेदहेतु-
र्जयति बटुकनाथः सिद्धिदः साधकानाम्।।
देवी-ध्यान- ॐ विद्युद्दामसमप्रभां मृगपतिस्कन्धस्थितां भीषणां
कन्याभिः करवालखेटविलसद्धस्ताभिरासेवितम्।
हस्तैýक्रगदासिखेटविशिखाँýापं गुणं तर्जनीं
विभ्राणमनलात्मिकां शशिधरां दुर्गां त्रिनेत्रां भजे।।
आवाहन-ॐ आगच्छ वरदे देवि दैत्यदर्पनिषूदिनि।
पूजां गृहाण सुमुखि नमस्ते शङ्करप्रिये।। आवाहयामि।
आसन- ॐ अनेकरत्नसंयुक्तं नानामणिगणान्वितम्।
कार्तस्वरमयं दिव्यमासनं प्रतिगृह्यताम्।। आसनं समर्पयामि
पाद्य- ॐ गङ्गादिसर्वतीर्थेभ्यो मया प्रार्थनयाहृतम्।
तोयमेतत् सुखस्पर्शं पाद्यार्थं प्रतिगृह्यताम्।। पाद्यं समर्पयामि।
अर्घ्य-ॐ गन्धपुष्पाक्षतैर्युक्तमघ्र्यं सम्पादितं मया।
गृहाण त्वं महादेवि प्रसन्ना भव सर्वदा।। अघ्र्यं समर्पयामि।
आचमन-ॐ आचम्यतां त्वया देवि! भक्तिं मे ह्यचलां कुरु।
ईप्सितं मे वरं देहि परत्रा च पराङ्तिम्।। आचमनं समर्पयामि।
स्नान-ॐ जाह्नवीतोयमानींतं शुभं कर्पूरसंयुतम्।
स्नापयामि सुरश्रेष्ठे! त्वां पुत्रदिफलप्रदाम्।। स्नानं समर्पयामि।
पञ्चामृतस्नान-ॐ पयो दधि घृतं क्षौद्रं सितया च समन्वितम्।
पञ्चामृतमनेनाद्य कुरु स्नानं दयानिधे।। पञ्चामृतस्नान सॉ।
शुद्धोदकस्नान-ॐ परमानन्दबोधाब्धिनिमग्ननिजमूर्तये।
साङ्गोपाङ्मिदं स्नानं कल्पयाम्यहमीशिते।। शुद्धोदकस्नानं समर्पॉ।
वó-ॐ वóझ् सोमदेवत्यं लज्जायास्तु निवारणम्।
मया निवेदितं भक्तîा गृहाण परमेश्वरि।। वóं समर्पयामि।
उपवó-ॐ यामाश्रित्य महामाया जगत्सम्मोहिनीं सदा।
तस्यै ते परमेशायै कल्पयाम्युत्तरीयकम्।। उपवóं समर्पयामि।
मधुपर्क-ॐ दधिमध्वाज्यसंयुक्तपात्रयुग्मसमन्वितम्।
मधुपर्कं गृहाण त्वं वरदा भव शोभने!।। मधुपर्कं समर्पयामि।
गन्ध-ॐ परमानन्दसौभाग्यपरिपूर्णदिगन्तरे।
गृहाण परमं गन्ध कृपया परमेश्वरि।। गन्धं समर्पयामि।
कुङ्कघम-ॐ कुङ्कघमं कान्तिदं दिव्यं कामिनीकामसंभवम्।
कुङ्कघमेनार्चितं देवि! प्रसीद परमेश्वरि।। कुङ्कघमं समर्पयामि।
आभूषण-ॐ हारकङ्कणकेयूरमेखलाकुण्डलादिभिः।
रत्नाढ्यं कुण्डलोपेतं भूषणं प्रतिगृह्यताम्।। आभूषणं समर्पयामि।
सिन्दूर-ॐ सिन्दूरमरुणाभासं जपाकुसुमसन्निभम्।
पूजितासि मया देवि! प्रसीद परमेश्वरि।। सिन्दूरं समर्पयामि।
कज्जल-ॐ चक्षुभ्र्यां कज्जलं रम्यं सुभगे! शान्तिकारिके!
कर्पूरज्योतिरुत्पन्नं गृहाण परमेश्वरि।। कज्जलं समर्पयामि।
सौभाग्यद्रव्य-ॐ सौभाग्यसूत्रा वरदे! सुवर्णमणिसंयुते।
कण्ठे बध्नामि देवेशि! सौभाग्यं देहि मे सदा।। सौभाग्यद्रव्यं समर्पयामि।
सुगन्धतैल-(अतर) ॐ चन्दनागरुकर्पूरैः संयुतं कुङ्कघमं तथा।
कस्तूर्यादिसुगन्धाँý सर्वाङ्गेषु विलेपनम्।। सुगन्धतैलं सम0।
परिमलद्रव्य-ॐ हरिद्रारंजिते देवि! सुखसौभाग्यदायिनि!।
तस्मात्त्वां पूजयाम्यत्रा सुखशान्तिं प्रयच्छ मे।। परिमलद्रव्यं समर्पयामि।
अक्षत-ॐ रंजिताः कुङ्कघमौघेन अक्षताýातिशोभनाः।
ममैषां देवि दानेन प्रसन्ना भव शोभने।। अक्षतं समर्पयामि।
पुष्प-ॐ मन्दारपारिजातादि पाटलीकेतकानि च।
जातीचम्पकपुष्पाणि गृहाणेमानि शोभने।। पुष्पं समर्पयामि।
पुष्पमाला-ॐ सुरभिपुष्पनिचयैः ग्रथितां शुभमालिकाम्।
ददामि तव शोभार्थं गृहाण परमेश्वरि!।। पुष्पमाल्यां समर्पयामि।
विल्वपत्रा-ॐ अमृतोद्भवः श्रीवृक्षो महादेवि प्रियः सदा।
विल्वपत्रां प्रयच्छामि पवित्रां ते सुरेश्वरि!।। विल्वपत्रां समर्पयामि।
धूप-ॐ दशाङ्गुग्गुलं धूपं चन्दनागरुसंयुतम्।
समर्पितं मया भक्तîा महादेवि! प्रगृह्यताम्।। धूपमाघ्रापयामि।
दीप-ॐ घृतवर्तिसमायुक्तं महातेजो महोज्वलम्।
दीपं दास्यामि देवेशि! सुप्रीता भव सर्वदा।। दीपं दर्शयामि। (हाथ धो लें)
नैवेद्य-ॐ अन्नं चतुर्विधं स्वादु रसैः षड्भिः समन्वितम्।
नैवेद्यं गृह्यतां देवि! भक्तिं मे ह्यचलां कुरु।। नैवेद्यं निवेदयामि।
मध्येपानीयं जलं समर्पयामि।
ऋतुफल-ॐ द्राक्षाखर्जूरकदलीपनसाम्रकपित्थकम्।
नारिकेलेक्षुजम्ब्वादि फलानि प्रतिगृह्यताम्।। ऋतृफलं समर्पयामि।
आचमन-ॐ कामारिवल्लभे देवि! कुर्वाचमनमम्बिके!।
निरन्तरमहं वन्दे चरणौ तव चण्डिके!।। आचमनं समर्पयामि।
ऋतुफल-ॐ नारिकेलं च नारंगं कलिंगं मंजिरं तथा।
उर्वारुकझ् देवेशि-फलान्येतानि गृह्यताम्।। अखण्ड ऋतुफलं समर्प0।
ताम्बूलपूगीफल-ॐ एलालवङ्कस्तूरीकर्पूरैः पुष्पवासिताम्।
वीटिकां मुखवासार्थमर्पयामि सुरेश्वरि!।। ताम्बूलपूगीफलं समर्पयामि।
दक्षिणा-ॐ पूजाफलसमृद्धîर्थं तवाग्रे द्रव्यमीश्वरि!।
स्थापितं तेन मे प्रीता पूर्णान् कुरु मनोरथान्।। द्रव्यदक्षिणां समर्पयामि।
पुस्तक-पूजन (जल से न करें)
ॐनमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः।
नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम्।।
ज्योति-पूजन (पूजन करके प्रार्थना करें)
ॐ शुभं भवतु कल्याणमारोग्यं पुष्टिवर्धनम्।
आत्मतत्त्वप्रबोधाय दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते।।
सदस्यता लें टिप्पणियाँ भेजें (Atom)


text:
दीपावली-कथा ।
प्रत्येकस्मिन् वर्षे दीपावल्य: पर्वम् आगच्छति एव । वयं सम्यकतया मोदयाम: अपि एतत् पर्वम् । किन्तु कदाचिद् एव वयं एतत् विज्ञातुमिच्छाम: यत् किमर्थं एष: उत्सव: दीपावली इति । वयं किमर्थं प्रतिवर्षं एतत् पर्वम् आयोजयाम: ।
आगम्यतां अस्या: कथा: श्रृण्म: ।
भवन्त: एतत् तु जानन्ति एव यत् भगवान् श्रीरामचन्द्र: रावणं हत्वा श्रीलंकां विजितवान् आसीत् त्रेतायुगे । स्वर्णमयी लंकां प्राप्य लक्ष्मण: उक्तवान् यत् किमर्थं त्यजति एतत् सुवर्णराज्यं चेत् भगवत: कथनमासीत् -
अपि स्वर्णमयी लंका, न मे लक्ष्मण रोचते ।
जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी ।।
लंकाया: राज्यं विभीषणाय प्रदाय भगवान् श्रीरामचन्द्र: सीतालक्ष्मणै सह च अयोध्यां प्रति प्रस्थितवान् । तेन सह प्रायश: मानवानाम् अतिरिक्तमपि वानरा:, भल्लूका: इत्यादया: अपि आसन् । ते यदा अयोध्यां प्रति आगच्छन्त: आसन् तदैव भगवान् श्रीराम हनुमते आज्ञां दत्तवान् यत् कृपया गत्वा भरत: मम प्रिय अनुज: सूचनीय: सत्वरमेव नोचेत् स: प्राणं अर्पयेत् ।
श्रीहनुमान् जी अयोध्यां प्रति गत्वा त्वरितमेव भरताय सूचनां दत्तवान् भगवत: आगमनस्य । अस्मिन् एव आनन्दे श्रीभरतेन अयोध्याराज्ये सूचना: प्रसारित: यत् सर्वे स्व-स्व गृहे घृतदीपा: ज्वालयेयु: ।
भगवत: रामस्य आगमनसूचनां श्रुत्वा अयोध्यावासिन: सम्पूर्णं अयोध्यां विवाहिता रमणीवत् सज्जीवन्त: । ते सर्वे स्व-स्व गृहे दीपोज्ज्वालनं कृतवन्त: ।
तदा आरभ्य एव स: अवसर: दीपावलीइति रूपेण आयोज्यते । वयं सर्वे अपि जना: स्व-स्व गृहे दीपा: ज्वालयाम: । भगवत: आगमनस्य आनन्दे विस्फोटका: च ज्वालयाम: । मिष्ठान्नानि च अर्पयाम: जनेभ्य: ।
दशहरापर्वस्य साक्षात् अनन्तरमेव सर्वदा एष: उत्सव: आगच्छति । अस्मिन् अवसरे देव्य: लक्ष्म्य: अपि पूजार्चनं भवति तथा च गणेशस्य अपि अर्चनं कृयते जनै: ।
भवतां सर्वेषां कृते अपि दीपावल्य: हार्दिकी शुभकामना:
सर्वे दीपोज्ज्वालनं कृत्वा मोदयेयु: किन्तु विस्फोटका: अधिकं न ज्वालयेयु: येन अस्माकं पृथिव्या: प्रदूषणं इतोपि न वर्धेत् ।
संस्कृतजगत्


text:
पूर्वकमेङ्गमण्डलम्
पूर्वकमेङ्गमण्डलम् (East Kameng District) अरुणाचलप्रदेशराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं चङ्लङ् नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
पूर्वकमेङ्गमण्डलस्य विस्तारः ४१३४ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्मिन् मण्डलम् परितः तिब्बत, असमराज्यम्, पश्चिमकामेङ्गमण्डलम्, पपुम्पारेमण्डलम्, कुरुङ्गकुमेमण्डलम् च सन्ति । अस्मिन् मण्डले कमेङ्ग नदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२००१ जनगणनानुगुणं पूर्वकमेङ्गमण्डलस्य जनसङ्ख्या ७८४१३ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १९ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १९ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ३७.१४% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-१०१२ अस्ति । अत्र साक्षरता ६२.४८ % अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले द्वे उपमण्डले स्तः। तानि-
१.सेप्पा
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Official website of the West Kameng district
- [१] List of places in West-Kameng


text:
धातूनां प्रकार: ।
धातु: त्रेधा भवति ।
1- सकर्मकधातु:
2- अकर्मकधातु:
3- द्विकर्मकधातु: च
1- सकर्मकधातु: - येषां क्रियाणां फलं व्यापाराश्च भिन्न-भिन्नाश्रयेषु भवति ते धातव: सकर्मक इति कथ्यन्ते । (फलव्यधिकरणव्यापारवाचकत्वं सकर्मकत्वम्) । साकांक्षितक्रिया सकर्मक भवति । यथा पठति, खादति, पिबति इत्यादि ।
2- अकर्मकधातु: - यस्य फलं व्यापाराश्च एकस्मिनाश्रये एव तिष्ठति तदकर्मकमिति उच्यते । (फलसमानाधिकरणव्यापारवाचकत्वम् अकर्मकत्वम्) ।
- सकर्मकधातु: यदि स्व अर्थं परित्यज्य अपरस्य अर्थस्य अवबोधं कारयेत् चेत् सोपि अकर्मक भवति । यथा - नदी वहति ।
- यदि कर्मस्य धात्वर्थे एव बोध: भवति चेत् तत्रापि क्रिया अकर्मक एव भवति । यथा - गोपाल: नृत्यति ।
- यत्र कर्म प्रसिद्धं भवति तत्रापि क्रिया अकर्मक भवति । यथा - मेघ: वर्षति ।
- कर्मण: अविवक्षायामपि सकर्मकक्रिया अकर्मक भवति ।
3- द्विकर्मकधातु: - यासां क्रियाणां कर्मद्वयं भवति ता: क्रिया: द्विकर्मकक्रिया: भवन्ति ।
इति


text:
ननु दण्डिकृतो विधिरस्ति, लम्भादिर्वाश्वासो वा भवत्विति । तदप्रमाणमिति चेत् । भामहकृतो निषेधः प्रमाणमिति कोशपानमत्र करणीयं स्यात् । द्वयोरपि शास्त्रकारत्वात् प्रामाण्यम्, न वा कस्यापि । मतभेदस्तत्र भवत्विति चेत् ? अस्तु तत्किमस्थानाभिनिवेशः क्रियते । युक्तिपुरस्कृतं तु दण्डिमतं दृश्यत इति ॥
यत एवं निरूप्यमाणो नानयोः कश्चिज्जातिभेदो लभ्यते अन्यत्र संज्ञाभेदात्, ततस्तावदेका जातिरियं गद्यजातिः । आख्यायिकेयं कथेयमिति अनेन संज्ञाद्वयेन द्वाभ्यां नामभ्याम12b ङ्किता लक्षिता व्यवहरणीया । न च नामभेदमात्रकेन जातिभेद एव सर्वथा स्यात् । ब्राह्मणक्षत्रियादिभेदेऽपि मनुष्यत्वात्तेषाम् । क्रियाभेदोऽत्र20 संज्ञाभेदनिमित्तमिति चेत्—किं वै सर्वा नैमित्तिकी संज्ञा, यादृच्छिक्यपि हि सा दृश्यते, मण्डपादिवत् । निमित्तं वा किंचिन्मृग्यतां यदि तेन विना दौःस्थ्यम् । नन्वपरेऽपि गद्यप्रभेदा दृश्यन्ते, किं ते नोक्ता इति चेदाह—अत्रैवेत्यादि । शेषां आख्यानपर्याया ये सम्भवन्ति आख्यानजातयः, आख्यानकप्रभेदाः ता अत्रैवानयोरेव कथाख्यायिकयोरन्तर्भविष्यन्ति गद्यजातित्वेनाभेदात् लक्षणतः । चकारः [अन्]उक्तसमुच्चये । तस्मात् पृथक् तासां लक्षणं नोक्तम् । तल्लक्षणेनैव कृतलक्षणत्वादित्यर्थ इति ॥


text:
1.62.13
सनायते गोतम इन्द्र नव्यमतक्षद्ब्रह्म हरियोजनाय । सुनीथाय नः शवसान नोधाः प्रातर्मक्षू धियावसुर्जगम्यात् ॥१३॥
1.109.1
वि ह्यख्यं मनसा वस्य इच्छन्निन्द्राग्नी ज्ञास उत वा सजातान् । नान्या युवत्प्रमतिरस्ति मह्यं स वां धियं वाजयन्तीमतक्षम् ॥१॥
1.171.2
एष व स्तोमो मरुतो नमस्वान्हृदा तष्टो मनसा धायि देवाः । उपेमा यात मनसा जुषाणा यूयं हि ष्ठा नमस इद्वृधासः ॥२॥
2.19.8
एवा ते गृत्समदाः शूर मन्मावस्यवो न वयुनानि तक्षुः । ब्रह्मण्यन्त इन्द्र ते नवीय इषमूर्जं सुक्षितिं सुम्नमश्युः ॥८॥
7.7.6
एते द्युम्नेभिर्विश्वमातिरन्त मन्त्रं ये वारं नर्या अतक्षन् । प्र ये विशस्तिरन्त श्रोषमाणा आ ये मे अस्य दीधयन्नृतस्य ॥६॥
7.64.4
यो वां गर्तं मनसा तक्षदेतमूर्ध्वां धीतिं कृणवद्धारयच्च । उक्षेथां मित्रावरुणा घृतेन ता राजाना सुक्षितीस्तर्पयेथाम् ॥४॥
[WIP]


text:
अथाऽष्टादशोऽध्यायः | मोक्षसंन्यासयोगः अर्जुन उवाच | संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् | त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥ BG : 18-1 ॥ श्रीभगवानुवाच | काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः | सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ BG : 18-2 ॥ त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः | यज्ञदानतपःकर्म न…
Bhagwat Geeta – Chapter 04 : Sanskrit Text
अथ चतुर्थोऽध्यायः | ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः श्रीभगवानुवाच | इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् | विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥ BG : 4-1 ॥ एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः | स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ॥ BG : 4-2 ॥ स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः | भक्तोऽसि…
Bhagwat Geeta – Chapter 02 : Sanskrit Text
अथ द्वितीयोऽध्यायः | साङ्ख्ययोगः सञ्जय उवाच | तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् | विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ BG : 2-1 ॥ श्रीभगवानुवाच | कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् | अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥ BG : 2-2 ॥ क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते | क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥ BG…
Bhagwat Geeta – Chapter 17 : Sanskrit Text
अथ सप्तदशोऽध्यायः | श्रद्धात्रयविभागयोगः अर्जुन उवाच | ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः | तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥ BG : 17-1 ॥ श्रीभगवानुवाच | त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा | सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ॥ BG :…
Bhagwat Geeta – Chapter 16 : Sanskrit Text
अथ षोडशोऽध्यायः | दैवासुरसम्पद्विभागयोगः श्रीभगवानुवाच | अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः | दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ BG : 16-1 ॥ अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् | दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ BG : 16-2 ॥ तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता | भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत ॥ BG :…
Bhagwat Geeta – Chapter 15 : Sanskrit Text
अथ पञ्चदशोऽध्यायः | पुरुषोत्तमयोगः श्रीभगवानुवाच | ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् | छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ BG : 15-1 ॥ अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः | अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ BG : 15-2 ॥ न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा…
Bhagwat Geeta – Chapter 13 : Sanskrit Text
अथ त्रयोदशोऽध्यायः | क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः अर्जुन उवाच | प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च | एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥ BG : 13-1 ॥ श्रीभगवानुवाच | इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते | एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ BG : 13-2 ॥ क्षेत्रज्ञं…
Bhagwat Geeta – Chapter 12 : Sanskrit Text
अथ द्वादशोऽध्यायः | भक्तियोगः अर्जुन उवाच | एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते | ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ॥ BG : 12-1 ॥ श्रीभगवानुवाच | मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते | श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ॥ BG : 12-2 ॥ ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं…
Bhagwat Geeta – Chapter 14 : Sanskrit Text
अथ चतुर्दशोऽध्यायः | गुणत्रयविभागयोगः श्रीभगवानुवाच | परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् | यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥ BG : 14-1 ॥ इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः | सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ BG : 14-2 ॥ मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम्…
Bhagwat Geeta – Chapter 11 : Sanskrit Text
अथैकादशोऽध्यायः | विश्वरूपदर्शनयोगः अर्जुन उवाच | मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् | यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥ BG : 11-1 ॥ भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया | त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥ BG : 11-2 ॥ एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर | द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम…
Bhagwat Geeta – Chapter 10 : Sanskrit Text
अथ दशमोऽध्यायः | विभूतियोगः श्रीभगवानुवाच | भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः | यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया || 10-1|| न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः | अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः || 10-2|| यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम्…
Bhagwat Geeta – Chapter 07 : Sanskrit Text
अथ सप्तमोऽध्यायः | ज्ञानविज्ञानयोगः श्रीभगवानुवाच | मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः | असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥ BG : 7-1 ॥ ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः | यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ BG : 7-2 ॥ मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये | यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति…
Bhagwat Geeta – Chapter 06 : Sanskrit Text
अथ षष्ठोऽध्यायः | आत्मसंयमयोगः श्रीभगवानुवाच | अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः | स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ BG : 6-1 ॥ यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव | न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ॥ BG : 6-2 ॥ आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं…
Bhagwat Geeta – Chapter 05 : Sanskrit Text
अथ पञ्चमोऽध्यायः | संन्यासयोगः अर्जुन उवाच | संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि | यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ BG : 5-1 ॥ श्रीभगवानुवाच | संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ | तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥ BG : 5-2 ॥ ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि…
Bhagwat Geeta – Chapter 03 : Sanskrit Text
अथ तृतीयोऽध्यायः | कर्मयोगः अर्जुन उवाच | ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन | तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ BG : 3-1 ॥ व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे | तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥ BG : 3-2 ॥ श्रीभगवानुवाच | लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा…
Bhagwat Geeta – Chapter 09 : Sanskrit Text
अथ नवमोऽध्यायः | राजविद्याराजगुह्ययोगः श्रीभगवानुवाच | इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे | ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ BG : 9-1 ॥ राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् | प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम् ॥ BG : 9-2 ॥ अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप | अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ॥ BG…


text:
मित्रस्य चक्षुषा समीक्ष्यामहे ॥(वेदसूक्तिः/मित्रस्य चक्षुषा समीक्ष्यामहे ॥ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
मित्रस्य चक्षुषा समीक्ष्यामहे ॥ (यजुर्वेदः ३६-१८)सम्पाद्यताम्
परस्परं स्नेहेन पश्यामः ।
- वेदैः कदापि हिंसा न प्रचोदिता इत्येतस्य साक्षीरूपा विद्यते इयं सूक्तिः । न केवलं मानवसमाजे अपि च समग्रे जीवजगति अयं मैत्रीभावः भवतु इत्येषः हृदयस्थः सदाशयः । वयं सर्वे शान्तिमेव इच्छामः । किन्तु युद्धैः भयोत्पादनैश्च इमां शान्तिं साधयितुं प्रयतामहे । अयं कश्चन महान् विरोधाभासः ! स्नेहभावाय अन्ये प्राणिनः यथा प्रतिस्पन्दन्ते तथा मानवः न प्रतिस्पन्दते इत्येतत् अधःपतनस्य प्रमाणं द्योतयति । यत्किमपि भवतु नाम, वयं तु सबलाः सन्तः मैत्रीमेव पालयामः । दुर्बलाः सन्तः मैत्रीपालनं भवेत् भीरुता । मैत्र्या एव दुर्जनान् परिष्कुर्मः । विश्वशान्त्यै इदं पन्थाह्वानम् अस्माभिः अङ्गीकरणीयमेव ।


text:
sanskrit_translation_guidelines
अथ संस्कृतानुवादकेभ्यो मार्गदर्शिका। Ubuntuकृते कृतेषु सर्वेषु अनुवादेषु प्रयुक्तेषु पारिभाषिकशब्देषु अन्यत्रापि लोके प्रयुक्तेषु च पारस्परिकी समता स्यात्। अतः कस्यचिच्छब्दस्यानुवादात् पूर्वम् अन्यैः कृता अनुवादा अपि निरीक्षणीयाः। यदि Launchpad इत्यस्मिन् कस्यचिच्छब्दस्यानुवादः केनचिदपि न कृतं तर्हि तस्मै sanskritdocuments.org/dict/English-Sanskrit_Computer_Dictionary.pdf इत्यस्मिन् शब्दकोशे spokensanskrit.de इत्यस्मिन् जालस्थाने वा अन्विष्टव्यम्। आङ्ग्लवाक्येषु शब्दानां यः क्रमो वर्तते तमेव संस्कृतानुवादेऽपि रक्षितुं प्रयासः क्रियताम्। येषु आङ्ग्लवाक्येषु तद्वाक्यप्रदर्शकस्तन्त्रः (Software) प्रयोक्ता (User) वा कर्त्ता तेषाम् अनुवादे कर्मवाच्यं प्रयोक्तव्यम्। इति।
sanskrit_translation_guidelines (last edited 2014-06-06 04:48:33 by ujjwal-u)


text:
संस्कृत-माध्यम-पुस्तकानां प्राप्त्यर्थम् एषः कश्चन प्रयत्नः वर्तते। संस्कृत-संवर्धन-प्रतिष्ठानस्य कार्यकर्तारः अत्र अनुवादस्य प्रयत्नम् अकुर्वन्। एते विषय-विशेषज्ञाः न वर्तन्ते। एतस्य कार्यस्य सफलतायै परिष्कारदृष्ट्या भवतां अभिप्रायः, संशोधनानि प्रतिस्पन्दाश्च महत्त्वपूर्णाः भवन्ति। अतः उपकुर्वन्तु इति !
धन्यवादसहितम्
राष्टरीय-पाठ्यचयाायााः रूपरेखा (2005) बोधयित यत् छात्राणां विद्यालयजीवनं -बाह्यजीवनयोः मध्ये सम्बन्धाः
प्रकल्पनीयः इति । सः सिद्धान्तः पुस्तकीय-ज्ञानस्य तस्याः परम्परायाः विपरीतम् अस्ति यत् यस्य प्रभावद्वारा
अस्माकं व्यवस्था एतावत्पर्यन्तं विद्यालयः गृहयोः मध्ये महताः ऄन्तरस्य संरक्षणं करोति । नूतन- पाठ्यचर्या -
अाधारितः पाठ्यक्रमः पाठ्यपुस्तकं च ऄस्य पारम्परिक विचारस्य उपरि अवधानं यच्छति । एषः तु पारम्परिक-
रटना-प्रकारं परित्यज्य प्रत्येकम् अपि विषयस्य दृढ भित्ती निर्माा्णस्य प्रयत्नाः अस्ति । अाशा अस्ति यत् ऄयं
प्रयत्नाः बालकन्द्रितशिक्षणं प्रति ऄस्मान् नेष्यित इति।


text:
भ्रातर: बहव: अस्मत्सु सन्ति ये संस्कृते आस्था तु धारयन्ति किन्तु ते संस्कृतं वक्तुं किंचिदपि न जानन्ति । एते जना: प्रायश: पृच्छन्ति अपि संस्कृतस्य संभाषणं कुत: प्राप्नुम: । प्रायश: अहम् अपि न वक्तुं शक्नोमि यतोहि आवर्षं तु संस्कृतस्य कार्यक्रमा: चलन्ति किन्तु विभिन्नक्षेत्रेषु विभिन्ननि आयेाजनानि भवन्ति एतदर्थं सम्भाषणशिविरं कुत्र चलति इति ज्ञातुं सौकर्यं नैव भवति ।
किन्तु उपस्थित: अस्ति कश्चित् विशिष्ट: अवसर: भवतां सर्वेषां संस्कृतानुरागिणां कृते । उत्तरप्रदेशस्य संस्कृतभारत्या: मुख्यकार्यालयेन एक: विशिष्ट: सम्भाषणकार्यक्रम: उपस्थापित: अस्ति । इत्युक्ते अस्य आयोजनं साक्षात् अग्रिम मासे भवितुं गच्छति । जूनमासस्य 5 दिनांकत: 15 दिनांकपर्यन्तं अस्य शिविरस्य आयोजनं भविष्यति । अस्मिन् शिविरे भवन्त: दश दिवसेषु एव प्रवाहपूर्णं संस्कृतं वक्तुं अवगच्छन्ति ।
अतत् शिविरं वर्षे मात्र एकवारम् एव आयोज्यते । अस्मिन् वर्षे अस्य आयेाजनं लखीमपुरखीरी जनपदे क्रियते । अस्य शिविरस्य शुल्कं केवलं 600 अस्ति । अस्मिन् भवताम् आवास व्यवस्था (दशदिवसस्य) , भोजनव्यवस्था तथा च एकवर्षस्य कृते संभाषणसन्देष इति पत्रिका नि:शुल्कं दीयते ।
अधिकं ज्ञातुं अस्य शिविरस्य व्यवस्थाप्रमुख: श्रीमान् श्रवणानन्दमहोदय: पृष्टव्य: । तस्य चलभाषसंख्या 8004532184 अस्ति । सन्दर्भरूपेण यदि इच्छति चेत् मम नाम ’विवेकानन्द:’ उत ‘ आनन्द पाण्डेय:’ इति वक्तव्य: । संदर्भं न ददाति चेदपि सूचना: प्राप्स्यते एव । शीघ्रं कुर्वन्तु , एष: अवसर: पुन: कदाचित् निकटभविष्ये मिलेत् न वा ।


text:
महापद्मप्रबोधना
नागा भुजगशार्दूल सर्वेऽत्र विहितालया: ॥११२९॥
नास्ति स्थानं तु वससि यत्र नागेन्द्रसत्तम: ।
न तं देशं प्रपश्यामि सूक्ष्ममप्यमरप्रभ ॥११३०॥
नागेनाधिष्ठितं यत्त स्थानं स्यादिह मानद ।
पदे पदेऽधिष्ठितं यत्सर्वमेव भुजंगम ॥११३१॥
परिवारेण बहुना तथा त्वं पारवारित: ।
त्वंद्योग्यं नैव पश्यामि स्थानं किश्चित्कथंचन ॥११३२॥
किन्त्वस्ति साम्प्रतं शून्यं स्थानं शाडंगुलं शुभम् ।
मयाभिवासितो नागस्तस्मा द्देशाच्छडंगुल: ॥११३३॥
मनुष्याणां सा दारान् च हरत्यहरह: पुरा ।
इति निर्वास्य दत्तं च स्थानं तस्य ततो मया ॥११३४॥
उशीरके गिरिश्रेष्ठ दार्वेषु भुजगोत्तम ।
महाहिस्थानपालोऽसौ युक्त्या तत्र निवेशित: ॥११३५॥
गृहीतश्चानुरागेण जन: कश्मीरको मया ।
षडंगुलस्य नागेन्द्र सेम पथि निवेशित: ॥११३६॥
पूज्यमानो जनैस्तत्र सुखमास्ते षडंगुल: ।
मव्दाक्याचभयं दत्तं तत्रास्य हरिणा स्वयम् ॥११३७॥
स्थाने षाडंगले रम्ये विषगश्वस्य भूपते ।
यदेतन्नगरं रम्यं नाभ्रा चन्द्रपुरं पुरम् ॥११३८॥
अत्र ते दद्मि वसतिं कुरु तत्र जलाशयम् ।
यावत्पुरपरीमाणं योजनायामविस्तरम् ॥११३९॥
स्थाने षाडंगुले रम्ये दुर्वासा मुनिसत्तम: ।
उन्मत्तवेषप्रच्छन्नो नाप्तवान् संप्रतिश्रयम् ॥११४०॥
शप्तं तेन सरोषेण भवतीदं जलाशय: ।
नचापिविदितं नापि नाग मुनिवाक्यं तु कस्यचित् ॥११४१॥
मयैव केवलं ज्ञातं तस्यैवानुग्रहान्मुने: ।
तस्मात्त्वं वसतिं तत्र कुरु पन्नग मा चिरम् ॥११४२॥
किन्तवभ्यर्थय भूपालं विष्वगश्वं नराधिपम् ।
छद्मना याचितं तस्य तथा कार्य महीपते: ॥११४३॥
स छद्मना याच्यमानो लोभाद्योन प्रदास्यति ।
अवश्यकरणीयेर्थे पार्थिव: स्याव्दिमानित: ॥११४४॥
इति श्री नीलमते महापद्मप्रबोधना ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
तत्राद्वैतसिद्धौ प्रतिकर्म्मव्यवस्थायां पङ्क्तियोजने मम क्लेशात् अत्र
विदुषां पुरतो दौर्बल्यंं प्रकटीक्रियते मम वा ग्रन्थकारस्य वा –
“अथ तत्रापि अपरोक्षैकरसचैतन्योपरागे विषयापरोक्ष्यप्रसङ्गः ।(१)
*न *। *विषयचैतन्याभिव्यक्तौ(२) एव विषयस्यापरोक्ष्यम् **;(३)*
*न च परोक्षस्थले तत् अस्ति **, विषयेन्द्रियसन्निकर्ष्षाभावेन विषयपर्य्यन्तं
वृत्तेः अगमनात् , अन्तरेव तत्र धीसमुल्लासात् ; *
अपरोक्षस्थले तु प्रमातृचैतन्याभेदाभिव्यक्ताधिष्ठानचैतन्योपरागो विषयेऽस्ति **,
तत्र विषयस्य कर्म्मकारकत्वात् ।
“
– इति मूलम् ।
१
बालबोधिनीकारा अत्र मतभेदेनाक्षेपं समाधानं च प्रदर्शयन्ति । तन्न युक्तं भाति
, उपरागार्थत्वपक्षे एव शङ्कायाः तत्समाधानस्य च युक्तत्वात् । यद्यपि समाधाने
आवरणाभिभवाभेदाभिव्यक्तिपक्षौ आदृतौ इव दृश्येते इति भ्रमो भवति तथापि उपरागो
विषयेऽस्ति इति उपसंहारात् उपरागार्थत्वपक्षे एव समाधानस्य योजनं
ग्रन्थसाधुतायै कर्त्तव्यम् ।
बलात् योजनम् इत्थम् –
उपरागार्थत्वपक्षेऽपि अपरोक्षत्वाय विषयाव्छिन्नचैतन्याभिव्यक्तिः अपेक्षिता
प्रमातृचैतन्यविषयाधिष्ठानचैतन्ययोरभेदाभिव्यक्तिश्च ।
इति ।
अत्र मतसङ्करो दोषः ।
२
विषयचैतन्यं = विषयाधिष्ठानचैतन्यं ब्रह्म । न तु जीवः , तस्य सर्व्वगतत्वेऽपि
तदनधिष्ठानत्वात् , अधिष्ठानस्यैव च विषयप्रकाशकत्वात् ।
किन्तु एतदयुक्तं , विषयाधिष्ठानचैतन्ये आवरणास्वीकारेऽपि सर्व्वगतस्य जीवस्य
विषये उपरागाभावेनैव प्रथमपक्षे अभानस्य सिद्धेः । अत एव वृत्तेः
आवरणाभिभवार्थत्वपक्षे एतत् समाधानम् इति प्रतीयते ।
३
उपरागपक्षे परोक्षापरोक्षसाधारणवृत्तौ चिदुपरागो भवति । परं चिदुपरागो न
प्रत्यक्षत्वे तन्त्रम् । किन्तु विषयदेशे गतायां वृत्तौ चिदुपराग एव – इत्येव
समाधानं वक्तव्यम् । एतत् परं वृत्तेः आवरणाभिभवार्थत्वपक्षसमर्थनाय मूलं न तु
उपरागार्थत्वपक्षसमर्थनाय प्रतीयते इति अतो न युक्तं , शङ्काया
उपरागार्थत्वपक्षविषयत्वात् ।
शङ्का तु यस्मात् वृत्तेः उपरागार्थत्वपक्षे कृता तस्मात्
विषयसंश्लिष्टवृत्त्युपरक्तचैतन्यं विषयापरोक्ष्यहेतुः ,
विषयासंश्लिष्टवृत्त्युपरक्तचैतन्यं विषयपरोक्षहेतुः । स्मर्त्तव्यं यत्
चैतन्यमत्र जीवात्मकं जगदनुपादानम्।
आवरणाभिभवार्थत्वपक्षे तु परोक्षवृत्त्या मनोदेशावच्छेदेन चैतन्यावरणाभिभवात्
परोक्षम् अपरोक्षवृत्त्या तु विषयावच्छेदेनापि चैतन्यावरणाभिभवात् अपरोक्षम्
इति वक्तव्यम् । स्मर्त्तव्यं यत् चैतन्यमत्र जीवात्मकं जगदुपादानं
सर्व्वाधिष्ठानम् ।
४
एतत्समाधानं जीवस्य परिच्छिन्नत्वे ब्रह्मणो विषयाधिष्ठानत्वतज्ज्ञानत्वपक्षे
भाति , तच्चायुक्तं , शङ्कायाः उपरागार्थत्वपक्षविषयत्वात् । तथा च
अस्मिन्पक्षे परोक्षवृत्त्या
प्रमाणावच्छिन्नप्रमात्रवच्छिन्नचैतन्ययोरभेदाभिव्यक्तेः विषयपरोक्षं
अपरोक्षवृत्त्या प्रमाणप्रमेयप्रमात्रवच्छिन्नचैतन्याभेदाभिव्यक्तौ
विषयापरोक्ष्यम् इति वक्तव्यम् । तच्चात्राप्रासङ्गिकं , शङ्काया
अन्यविषयत्वादेव ।
एतस्य समाधानं प्रायोत्र द्रष्टुं शक्यते – http://shaastram.lalitaalaalitah.com/वृत्तिप्रयोजनभेदः/


text:
नर्मदा संस्कृत निबंध। Essay on Narmada in Sanskrit
पावनसलिलानर्मदा मध्यप्रदेशस्य जीवनदायिनी सरिता अस्ति। एषा एव रेवा-मेकलसुतादिभिः अनेकनामभिः प्रसिद्धा। अस्याः उभयोः तटय़ोः अनेकानि तीर्थस्थानानि, तपस्विनाम् आश्रमाश्च सन्ति। प्राचीनकालादेव अस्याः पावनतटय़ोः तपस्विनां सिद्धस्थलानि सन्ति। अतः जनाः नर्मदायाः परिक्रमणं कृत्वा आत्मानं धन्यं पवित्रं च मन्यते।
अनूपपुरमंडले अमरकंटकं नाम पर्वतः अस्ति। तत एव नर्मदा प्रादुर्भावति। ततः जाबालिपुरम् आगच्छति। श्वेतशिलाखंडानां कृते अतिप्रसिद्धे भेड़ाघाटनामके स्थाने धूमधारजलप्रपातस्वरूपं धारयति। तद् अवलोकनार्थं बहवः पर्यटकाः अत्र आगच्छन्ति। नर्मदानद्यामेव बरगी-इंदिरासागर-सरदारसरोवरादयः बहवः बन्धाः निर्मिताः सन्ति। यावन्तः बन्धाः नर्मदानद्यां सन्ति तावन्तः अन्यासु नदीषु न सन्ति। एभिः बंधै: विद्युदुत्पादनं, भूमिसेचनम्, जलपरिवहनं, पर्यटनस्थलनिर्माणम् इत्यादयो विविधलाभाः भवन्ति।
SHARE THIS


text:
अवधी कजली गीतानि श्रृण्वन्तु - Listen Awadhi Kajli Songs
श्रावणमासस्य प्रायश: 15 दिनानि गतानि सन्ति । इदानीमपि संस्कृतजगतेन एकमपि कज्जलीगीतादिकं प्रस्तुतं नैव कृतमस्ति । श्रावणमासे नियम: एष: एव यत् न्यूनातिन्यूनं एकं द्वयं तु कजलीगीतम् अवश्यमेव भवेत ।
अतएव अद्य भवतां सर्वेषां कृते आनीतवानस्मि कवि 'आर्त' महोदयस्य कज्जलीगीतेन सह एव कानिचन् इतोपि गीतानि । एतानि गीतानि तेन स्वयमेव वाद्ययन्त्रं (हारमोनियम) वादयित्वा गीतानि सन्ति । सहगायकेषु कुमारमंगलम (स्वरूपानन्द:) , ज्योति, अहं चापि अस्मि ।
एतानि गीतानि प्रायश: अवधी भाषायां सन्ति ।
अध: सन्ति एतानि गीतानि, श्रृण्वन्तु, तलपूरयन्तु च
आज हमरे अंगना अइहैं - शबरी प्रसंग
संस्कृतजगत्


text:
शिव उवाच
देवि त्वं भक्तसुलभे सर्वकार्यविधायिनी। कलौ हि कार्यसिद्धयर्थमुपायं ब्रूहि यत्नत: ।।
देव्युवाच
शृणु देव प्रवक्ष्यामि कलौ सर्वेष्टसाधनम । मया तवैव स्नेहेनाप्यम्बास्तुति: प्रकाश्यते ।।
ऊँ अस्य श्रीदुर्गासप्तश्लोकीस्तोत्रमन्त्रस्य नारायण ऋषि: । अनुष्टुप छन्द: ,
श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वत्यो देवता: , श्रीदुर्गाप्रीत्यर्थ सप्तश्लोकीदुर्गापीठे विनियोग: ।
ऊँ ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा । बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति ।। 1 ।।
दुर्गे स्मृता हरसि भीतिमशेषजन्तो: स्वस्थै: स्मृता मतिमतीव शुभां ददासि ।
दारिद्रयदु:खभयहारिणि का त्वदन्या सर्वोपकारकरणाय सदार्द्रचित्ता ।। 2 ।।
सर्वमंगलमंगल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोsस्तु ते ।। 3 ।।
शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणे । सर्वस्यार्तिहरे देवि नारायणि नमोsस्तु ते ।। 4 ।।
सर्वस्वरुपे सर्वेशे सर्वशक्तिसमन्विते । भयेभ्यस्त्राहि नो देवि दुर्गे देवि नमोsस्तु ते ।। 5 ।।
रोगानशेषानपहंसि तुष्टा रुष्टा तु कामान सकलानभीष्टान ।
त्वामाश्रितानां न विपन्नराणां त्वामाश्रिता ह्याश्रयतां प्रयान्ति ।। 6 ।।
सर्वाबाधाप्रशमनं त्रैलोक्यस्याखिलेश्वरि । एवमेव त्वया कार्यमस्मद्वैरिविनाशनम ।। 7 ।।
।। इति श्रीसप्तश्लोकी दुर्गा सम्पूर्णा ।।


text:
विभूतिपादः
॥३.१॥ तदेवं पूर्वोद्दिष्टं धारणाद्यङ्गत्रयं निर्णेतुं संयमसंज्ञाविधानपूर्वकं बाह्याभ्यन्तरादि सिध्दिप्रतिपादनाय लक्षयितुमुपक्रमते ।
तत्र धारणायाः स्वरूपमाह ॥
॥३.२॥ तत्र तस्मिन्प्रदेशे यत्र चित्तं धृतं तत्र प्रत्ययस्य ज्ञानस्य यैकतानता विसदृशपरिणामपरिहारद्वारेण यदेव
धारणायामालम्बनीकृतं तदालम्बनतयैव निरन्तरमुत्पत्तिः सा ध्यानमुच्यते । चरमं योगाङ्गं समाधिमाह ॥
॥३.३॥ तदेवोक्तलक्षणं ध्यानं यत्रार्थमात्रनिर्भासमर्थाकारसमावेशादुद्भूतार्थरूपंन्यग्भूतज्ञानस्वरूपत्वेन
स्वरूपशून्यतामिवाऽऽपद्यते स समाधिरित्युच्यते । सम्यगाधीयत काग्री क्रियते विक्षेपान्परिहृत्य मनो यत्र स समाधिः ।
उक्तलक्षणस्य योगाङ्गत्रयस्य व्यवहाराय स्वशास्त्रे तान्त्रिकीं संज्ञां कर्तुमाह ॥
॥३.४॥ कस्मिन्विषये धारणाध्यानसमाधित्रयं प्रवर्तमानं संयमसंज्ञया शास्त्रे व्यवह्रियते । तस्य फलमाह ॥
॥३.५॥ तस्य संयमस्य जयादभ्यासेन सात्म्योपादनात्प्रज्ञाया विवेकख्यातेरालोकः प्रसवो भवति । प्रज्ञा ज्ञेयं
सम्यगवभासयतीत्यर्थः । तस्योपयोगमाह ॥
॥३.६॥ तस्य संयमस्य भूमिषु स्थूलसूक्ष्मालम्बनभेदेन स्थितासु चित्तवृत्तिषु विनियोगः कर्तव्यः, अधरामधरां चित्तभूमिं जितां
जितां ज्ञात्वोत्तरस्यां भूमौ संयमः कार्यः । न ह्यनात्मीकृताधरभूमिरुत्तरस्यां भूमौ संयमंकुर्वाणः फलभाग्भवति । साधनपादे
योगाङ्गान्यष्टावुद्दिश्य पञ्चानां लक्षणं विधाय त्रयाणां कथं न कृतमित्याशङ्क्याऽऽह ॥
॥३.७॥ पूर्वेभ्यो यमादिभ्यो योगाङ्गेभ्यः पारम्पर्येण समाधेरुपकारकेभ्यो धारणादियोगाङ्गत्रयं संप्रज्ञातस्य समाधेरन्तरङ्गं
समाधिस्वरूपनिष्पादनात्॥ तस्यापि समाध्यन्तरापेक्षया बहिरङ्गत्वमाह ॥
॥३.८॥ निर्बीजस्य निरालम्बनस्य शून्यभावनापरपर्यायस्य समाधेरेतदपि योगाङ्गत्रयं बहिरङ्गं पारम्पर्येणोपकारकत्वात् ।
इदानीं योगसिध्दिराख्यातुकामः संयमस्य विषयपरिशुध्दिं कर्तुं क्रमेण परिणामत्रयमाह ॥
॥३.९॥ व्युत्थानं क्षिप्तमूढविक्षिप्ताख्यं भूमित्रयम् । निरोधः प्रकृष्टसत्त्वस्याङ्गितया चेतसः परिणामः । ताभ्यां
व्युत्थाननिरोधाभ्यां यौ जनितौ संस्कारौ तयोर्यथाक्रममभिभवप्रादुर्भावौ यदा भवतः । अभिभवो न्यग्भूततया
कार्यकरणासामर्थ्येनावस्थानम् । प्रादुर्भावो वर्तमानेऽध्वनि अभिव्यक्तरूपतयाऽऽविर्भावः । तदा निरोधक्षणे
चित्तस्योभयवृत्तित्वादन्वयो यः स निरोधपरिणाम उच्यते । अयमर्थः ॥ यदा व्युत्थानसंस्काररूपो धर्मस्तिरोभूतो भवति,
निरोधसंस्काररूपश्चाऽऽविर्भवति, धर्मिरूपतया च चित्तमुभेयान्वयित्वेऽपि निरोधात्मनाऽवस्थितं प्रतीयते, तदा स
निरोधपरिणामशब्देन व्यवह्रियते । चलत्वाद्गुणवृत्तस्य यद्यपि चेतसो निश्चलत्वं नास्ति तथाऽपि वंभूतः परिणामः स्थैर्यमुच्यते ।
तस्यैव फलमाह ॥
॥३.१०॥ तस्य चेतसो निरुक्तान्निरोधसंस्कारात्प्रशान्तवाहिता भवति । परिहृतविक्षेपतया सदृशप्रवाहपरिणामि चित्तं भवतीत्यर्थः ।
निरोधपरिणाममभिधाय समाधिपरिणाममाह ॥
॥३.११॥ सर्वार्थता चलत्वान्नानाविधार्थग्रहणं चित्तस्य विक्षेपो धर्मः । कस्मिन्नेवाऽऽलम्बने सदृशपरिणामितैकाग्रता, साऽपि
चित्तस्य धर्मः । तयोर्यथाक्रमं क्षयोदयौ सर्वार्थतालक्षणस्य धर्मस्य क्षयोऽत्यन्ताभिभव काग्रतालक्षणस्य धर्मस्य
प्रादुर्भावोऽभिव्यक्तिश्चित्तस्योद्रिक्तसत्त्वस्यान्वयितयाऽवस्थानं समाधिपरिणाम इत्युच्यते । पूर्वस्मात्परिणामादस्यायं विशेषः ॥ तत्र
संस्कारलक्षणयोर्धर्मयोरभिभवप्रादुर्भावौ पूर्वस्य व्युत्थानसंस्काररूपस्य न्यग्भावः । उत्तरस्य
निरोधसंस्काररूपस्योद्भवोऽनभिभूतत्वेनावस्थानम् । इह तु क्षयोदयाविति सर्वार्थतारूपस्य
विक्षेपस्यात्यन्ततिरस्कारादनुत्पत्तिरतीतेऽध्वनि प्रवेशः क्षय काग्रतालक्षणस्य धर्मस्योद्भवो वर्तमानेऽध्वनि प्रकटत्वम् ।
तृतीयमेकाग्रतापरिणाममाह ॥
॥३.१२॥ समाहितस्यैव चित्तस्यैकप्रत्ययो वृत्तिविशेषः शान्तोऽतीतमध्वानं प्रविष्टः । अपरस्तूदितो वर्तमानेऽध्वनि स्फुरितः ।
द्वावपि समाहितचित्तत्वेन तुल्यावेकरूपालम्बनत्वेन सदृशौ प्रत्ययावुभयत्रापि समाहितस्यैव चित्तस्यान्वयित्वेनावस्थानं, स
काग्रतापरिणाम इत्युच्यते । चित्तपरिणामोक्तं रूपमन्यत्राप्यतिदिशन्नाह ॥
॥३.१३॥ तेन त्रिविधेनोक्तेन चित्तपरिणामेन भूतेषु स्थूलसूक्ष्मेषु इन्द्रियेषु बुध्दिकर्मलक्षणभेदेनावस्थितेषु धर्मलक्षणावस्थाभेदन
त्रिविधः परिणामो व्याख्यातोऽवगन्तव्यः । अवस्थितस्य धर्मिणः पूर्वधर्मनिवृत्तौ धर्मान्तरापत्तिर्धर्म परिणामः । यथा ॥ मृल्लक्षणस्य
धर्मिणः पिण्डरूपधर्मपरित्यागेन घटरूपधर्मान्तरस्वीकारो धर्मपरिणाम इत्युच्यते । लक्षणपरिणामो यथातस्यैव
घटस्यानागताध्वपरित्यागेन वर्तमानाध्वस्वीकारः । तत्परित्यागेन चातीताध्वपरिग्रहः । अवस्थापरिणामो यथा ॥ तस्यैव घटस्य
प्रथमद्वितीययोः सदृशयोः क्षणयोरन्वयित्वेन । यतश्च गुणवृत्तिर्नापरिणममाना क्षणमप्यस्तिः । ननु कोऽयं धर्मीत्याशङ्क्य
धर्मिणो लक्षणमाह ॥
॥३.१४॥ शान्ता ये कृतस्वस्वव्यापारा अतीतेऽध्वनि अनुप्रविष्टाः, उदिता येऽनागतमध्वानं परित्यज्य वर्तमानेऽध्वनि स्वव्यापारं
कुर्वन्ति, अव्यपदेश्या ये शक्तिरूपेण स्थिता व्यपदेष्टुं न शक्यन्ते तेषां नियतकार्यकारणरूपयोग्यतयाऽवच्छिन्ना शक्तिरेवेह
धर्मशब्देनाभिधीयते । तं त्रिविधमपि धर्म योऽनुपतति अनुवर्ततेऽन्वयित्वेन स्वी करोति स शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती
धर्मीत्युच्यते । यथा सुवर्णं रुचकरूपधर्मपरित्यागेन स्वस्तिकरूप धर्मान्तरपरिग्रहे सुवर्णरूपतयाऽनुवर्तमानं तेषु धर्मेषु
कथंचिद्भिन्नेषु धर्मिरूपतया सामान्यात्मना धर्मरूपतया विशेषात्मना स्थितमन्वयित्वेनावभासते । एकस्य धर्मिणः कथमनेके
परिणामा इत्याशङ्कामपनेतुमाह ॥
॥३.१५॥ धर्माणामुक्तलक्षणानां यः क्रमस्तस्य यत्प्रतिक्षणमन्यत्वं परिदृश्यमानं तत् परिणामस्योक्तलक्षणस्यान्यत्वे नानविधत्वे
हेतुर्लिङ्गं ज्ञापकं भवति । अयमर्थः ॥ योऽयं नियतः क्रमो मृच्चूर्णान्मृत्पिण्डस्ततः कपालानि तेभ्यश्च घट इत्येवंरूपः
परिदृश्यमानः परिणामस्यान्यत्वमावेदयति, तस्मिन्नेव धर्मिणि यो लक्षणपरिणामस्यावस्थापरिणामस्य वा क्रमः सोऽपि अनेनैव
न्यायेन परिणामान्यत्वे गमकोऽवगन्तव्यः । सर्व व भावा नियतेनैव क्रमेण प्रतिक्षणं प्ररिणममानाः परिदृश्यन्ते । अतः सिध्दं
क्रमान्यत्वात्परिणामान्यत्वम् । सर्वेषां चित्तादीनां परिणममनानां केचिध्दर्माः प्रत्यक्षेणैवोपलभ्यन्ते । यथा सुखादयः संस्थानादयश्च ।
केचिच्चैकान्तेनानुमानगम्याः । यथा ॥ धर्मसंस्कारशक्तिप्रभृतयः । धर्मिणश्च भिन्नाभिन्नरूपतया सर्वत्रानुगमः । इदानीमुक्तस्य
संयमस्य विषयप्रदर्शनद्वारेण सिध्दीः प्रतिपादयितुमाह ॥
॥३.१६॥ धर्मलक्षणावस्थाभेदेन यत्परिणामत्रयमुक्तं तत्र संयमात्तस्मिविषये पूर्वोक्तसंयमस्य कारणादतीतानागतज्ञानं योगिनः
समाधेराविर्भवति । इदमत्र तात्पर्यम् ॥ अस्मिन्धर्मिणि अयं धर्म इदं लक्षणमियमवस्था चानागतादध्वनः समेत्य वर्तमानेऽध्वनि स्वं
व्यापारं विधायातीतमध्वानं प्रविशतीत्येवं परिहृतविक्षेपतया यदा संयमं करोति तदा यत्किंचिदनुत्पन्नमतिक्रान्तं वा तत्सर्वं योगी
जानाति । यतश्चित्तस्य शुध्दसत्त्वप्रकाशरूपत्वात्सर्वार्थग्रहणसामर्थ्यमविद्यादिभिर्विक्षेपैरपक्रियते । यदा तु तैस्तैरुपायैर्विक्षेपाः
परिह्रियन्ते तदा निवृत्तमलस्येवाऽऽदर्शस्य सर्वार्थग्रहणसामर्थ्यमेकाग्रताबलादाविर्भवति । सिद्ध्यन्तरमाह ॥
॥३.१७॥ शब्दः श्रोत्रेन्द्रियग्राह्यो नियतक्रमवर्णात्मा नियतैकार्थप्रतिपत्त्यवच्छिन्नः । यदि वा क्रमरहितः स्फोटात्मा
शास्त्रसंस्कृतबुध्दिग्राह्यः । उभयथाऽपि पदरूपो वाक्यरूपश्च तयोरेकार्थप्रतिपत्तौ सामर्थ्यात् । अर्थो जातिगुणक्रियादिः । प्रत्ययो
ज्ञानं विषयाकारा बुध्दिवृत्तिः । षां शब्दार्थज्ञानानां व्यवहार इतरेतराध्यासाद्भिन्नानामपि बुद्ध्येकरूपतासंपादनात्संकीर्णत्वम् । तथा
हि ॥ गामानयेत्युक्ते कश्चिद्गोलक्षणमर्थं गोत्वजात्यवच्छिन्नं सास्नादिमत्पिण्डरूपं शब्दं च तद्वाचकं ज्ञानं च
तद्ग्राहकमभेदेनैवाध्यवस्यति, न त्वस्य गोशब्दो वाचकोऽयं गोशब्दस्य वाच्यस्तयोरिदं ग्राहकं ज्ञानमिति भेदेन व्यवहरति । तथा
हि ॥ कोऽयमर्थः कोऽयं शब्दः किमिदं ज्ञानमिति पृष्ठः सर्वत्रैकरूपमेवोत्तरं ददाति गौरिति । स यद्येकरूपतां न प्रतिपद्यते
कथमेकरूपमुत्तरं प्रयच्छति । तस्मिन्स्थिते योऽयं प्रविभागं इदं शब्दस्य तत्त्वं यद्वाचकत्वं नाम, इदमर्थस्य यद्वाच्यत्वमिदं ज्ञानस्य
यत्प्रकाशकत्वमिति प्रविभागं विधाय तस्मिन्प्रविभागे यः संयमं करोति तस्य सर्वेषां भूतानां मृगपशुपक्षिसरीसृपादीनां यद्रुतं यः
शब्दस्तत्र ज्ञानमुत्पद्यतेऽनेनैवाभिप्रायेणैतेन प्राणिनाऽयं शब्द समुच्चारित इति सर्वं जानाति । सिद्ध्यन्तरमाह ॥
॥३.१८॥ द्विविधाश्चित्तस्य वासनारूपाः संस्काराः । केचित्स्मृतिमात्रोत्पादनफलाः, केचिज्जात्यायुर्भोगलक्षणविपाकहेतवः, यथा धर्माधर्माख्याः । तेषु संस्कारेषु यदा संयमं करोति वं मया सोऽर्थोनुभूत वं मया सा क्रिया निष्पादितेति पूर्ववृत्तमनुसंदधानो भावयन्नेव प्रबोधकमन्तरेणोद्बुध्दसंस्कारः सर्वमतीतं स्मरति । क्रमेण साक्षात्कृतेषूद्बुध्देषु संस्कारेषु पूर्वजन्मानुभूतानपि जात्यादीन्प्रत्यक्षेण पश्यति । सिद्ध्यन्तरमाह ॥
॥३.१९॥ प्रत्यस्य परचित्तस्य केनचिन्मुखरागादिना लिङ्गेन गृहीतस्य यदा संयमं करोति तदा परकीयचित्तस्य ज्ञानमुत्पद्यते सरागमस्य चित्तं विरागं वेति । परचित्तगतानपि धर्माञ्जानातीत्यर्थः । अस्यैव परचित्तज्ञानस्य विशेषमाह ॥
॥३.२०॥ तस्य परस्य यच्चित्तं तत्सालम्बनं स्वकीयेनाऽऽलम्बनेन सहितं न शक्यते ज्ञातुमालम्बनस्य केनचिल्लिङ्गेनाविषयीकृतत्वात् । लिङ्गाच्चित्तमात्रं परस्यावगतं ननु नीलविषयमस्य चित्तं पीतविषयमिति वा । यच्च न गृहीतं तत्र संयमस्य कर्तुमशक्यत्वान्न भवति परचित्तस्य यो विषयस्तत्र ज्ञानम् । तस्मात्परकीयचित्तं नाऽलम्बनसहितं गृह्यते, तस्वाऽऽलम्बनस्यागृहीतत्वात् । चित्तधर्माः पुनर्गृह्यन्त व । यदा तु किमनेनाऽऽलम्बितमिति प्रणिधानं करोति तदा तत्संयमात्तद्विषयमपि ज्ञानमुत्पद्यत व । सिद्ध्यन्तरमाह ॥
॥३.२१॥ कायः शरीरं तस्य रूपं चक्षुर्ग्राह्यो गुणस्तस्मिन्नस्त्यस्मिन्काये रूपमिति संयमात्तस्य रूपस्य चक्षुर्ग्राह्यत्वरूपा या शक्तिस्तस्याः स्तम्भे भावनावशात्प्रतिबन्धे चक्षुष्प्रकाशासंयोगे चक्षुषः प्रकाशः सत्त्वधर्मस्तस्यासंयोगे तद्ग्रहणव्यपाराभावे योगिनोऽन्तर्धानं भवति, न केनचिदसौ दृश्यत इत्यर्थः । तेनैव रूपाद्यन्तर्धानोपायप्रदर्शनेन शब्दादीनां
श्रोत्रादिग्राह्याणामन्तर्धानमुक्तं वेदितव्यम् । सिद्ध्यन्तरमाह ॥
॥३.२२॥ आयुर्विपाकं यत्पूर्वकृतं कर्म तद्द्विप्रकारं सोपक्रमं निरुपक्रमं च । तत्र सोपक्रमं यत्फलजननायोपक्रमेण कार्यकारणाभिमुख्येन सह वर्तते । यथोष्णप्रदेशे प्रसारितमार्द्रवासः शीघ्रमेव शुष्यति । उक्तरूपविपरीतं निरुपक्रमं यथा तदेवाऽऽर्द्रवासः संवर्तितमनुष्णदेशे चिरेण शुष्यति । तस्मिन्द्विविधे कर्मणि यः संयमं करोति किं मम कर्म शीघ्रविपाकं चिरविपाकं वा, वं ध्यानदाढर्यादपरान्तज्ञानमस्योत्पद्यते । अपरान्तः शरीरवियोगस्तस्मिञ्ज्ञानममुष्मिन्कालेऽमुष्मिन्देशे मम शरीरवियोगो भविष्यतीति निःसंशयं जानाति । अरिष्टेभ्यो वा । अरिष्टानि त्रिविधानि आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकभेदेन ।
तत्राऽऽध्यात्मिकानि पिहितकर्णः कोष्ठयस्य वायोर्घोषं न शृणोतीत्येवमादीनि । आधिभौतिकानि अकस्माद्विकृतपुरुषदर्शनादीनि ।
आधिदैविकानि अकाण्ड व द्रष्टुमशक्यस्वर्गादिपदार्थदर्शनादीनि । तेभ्यः शरीरवियोगकालं जानाति । यद्यपि अयोगिनामप्यरिष्टेभ्यः प्रायेण तज्ज्ञानमुत्पद्यते तथाऽपि तेषां सामान्याकारेण तत्संशयरूपं, योगिनां पुनर्नियत देशकालतया प्रत्यक्षवदव्यभिचारि । परिकर्मनिष्पादिताः सिध्दिः प्रतिपादयितुमाह ॥
॥३.२३॥ मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षासु यो विहितसंयमस्तस्य बलानि मैत्र्यादीनां संबन्धीनि प्रादुर्भवन्ति । मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षास्तथाऽस्य प्रकर्षं गच्छन्ति यथा सर्वस्य मित्रत्वादिकमयं संपद्यते । सिद्ध्यन्तरमाह ॥
॥३.२४॥ हस्त्यादिसंबन्धिषु बलेषु कृतसंयमस्य तद्बलानि हस्त्यादिबलानि आविर्भवन्ति । यदयमर्थः – यस्मिन्हस्तिबले वायुवेगे सिंहवीर्ये वा तन्मयीभावेनायं संयमं करोति तत्तत्सामर्थ्ययुक्तत्वात्सर्वमस्य प्रादुर्भव तीत्यर्थः । सिद्ध्यन्तरमाह ॥
॥३.२५॥ प्रवृत्तिर्विषयवती ज्योतिष्मति च प्रागुक्ता तस्या योऽसावालोकः सात्त्विप्रकाशप्रसरस्तस्य निखिलेषु विषयेषु न्यासात्तद्वासितानां विषयाणां भावनात्सान्तःकरणेषु इन्द्रियेषु प्रकृष्टशक्तिमापन्नेषु सूक्ष्मस्य परमाण्वादेर्व्यवहितस्य भूम्यन्तर्गतस्य निधानादेर्विप्रकृष्टस्य मेर्वपरापराश्ववर्तिनो रसायनादेज्र्ञानमुत्पद्यते । एतत्समानवृत्तान्तं सिद्ध्यन्तरमाह ॥
॥३.२६॥ सूर्ये प्रकाशमये यः संयमं करोति तस्य सप्तसु भूर्भुवः स्वः प्रभृतिषु लोकेषु यानि भुवनानि तत्तत्संनिवेशभाञ्जि स्थानानि तेषु यथावदस्य ज्ञानमुत्पद्यते । पूर्वस्मिन्सूत्रे सात्त्विप्रकाश आलम्बनतयोक्त इह तु भौतिक इति विशेषः ।
भौतिकप्रकाशालम्बनद्वारेणैव सिद्ध्यन्तरमाह ॥
॥३.२७॥ ताराणां ज्योतिषां यो व्यूहो विशिष्टः संनिवेशस्तस्ंमिश्चन्द्रे कृतसंयमस्य ज्ञानमुत्पद्यते । सूर्यप्रकाशेन हततेजस्कत्वात्ताराणां सूर्यसंयमात्तज्ज्ञानं न शक्नोति भवितुमिति पृथुगुपायोऽभिहितः । सिद्ध्यन्तरमाह ॥
॥३.२८॥ (ध्रुवे निश्चले ज्योतिषां प्रधाने कृतसंयमस्य तासां ताराणां या गतिः प्रत्येकं नियतकाला नियतदेशा च तस्या ज्ञानमुत्पद्यते । इयं ताराऽयं ग्रह इयता कालेनामुं राशिमिदं नक्षत्रं यास्यतीति सर्वं जानाति । इदं कालज्ञानमस्य फलमित्युक्तं भवति । बाह्याः सिध्दीः प्रतिपाद्याऽऽन्तराः सिध्दीः प्रतिपादयितुमुपक्रमते ॥
॥३.२९॥ शरीरमध्यवर्ति नाभिसंज्ञकं यत्षोडशारं चक्रं तस्मिन् कृतसंयमस्य योगिनः कायगतो योऽसौ व्यूहो
विशिष्टरसमलधातुनाडयादीनामवस्थानं तत्र ज्ञानमुत्पद्यते । इदमुक्तं भवति ॥ नाभिचक्रं शरीरमध्यवर्ति सर्वतः प्रसृतानां नाडयादीनां मूलभूतमतस्तत्र कृतावधानस्य समग्रसंनिवेशो यथावदाभाति । सिद्ध्यन्तरमाह ॥
॥३.३०॥ कण्ठे गले कूपः कण्ठकूपः, जिह्वामूले जिह्वातन्तोरधस्तात्कूप इव कूपो गर्ताकारः प्रदेशः प्राणोदेर्यत्संस्पर्शात्क्षुत्पिपासादयः प्रादुर्भवन्ति तस्मिन्कृतसंयमस्य योगिनः क्षुत्पिपासादयो निवर्तन्ते । घण्टिकाधस्तात्स्रोतसा धार्यमाणे तस्मिन्भाविते भवत्येवंविधा सिध्दिः । सिद्ध्यन्तरमाह ॥
॥३.३१॥ कण्ठकूपस्याधस्ताद्या कूर्माख्या नाड़ी तस्यां कृतसंयमस्य चेतसः स्थैर्यमुत्पद्यते । तत्स्थानमनुप्रविष्टस्य चञ्चलता न
भवतीत्यर्थः । यदि वा कायस्य स्थैर्यमुत्पद्यते न केनचित्स्पन्दयितुं शक्यत इत्यर्थः । सिद्ध्यन्तरमाह ॥
॥३.३२॥ शिरः कपाले ब्रह्मरंध्राख्यं छिद्रं प्रकाशाधारत्वाज्ज्योतिः । यथा ॥ गृहाभ्यन्तरस्थस्य मणेः प्रसरन्ती प्रभा कुञ्चिताकारेव सर्वप्रदेशे संघटते तथा हृदयस्थः सात्त्विः प्रकाशः प्रसृतस्तत्र संपिण्डितत्वं भजते । तत्र कृतसंयमस्य ये द्यावापृथिव्योरन्तरालवर्तिनः सिध्दा दिव्याः पुरुषास्तेषामितरप्राणिभिरदृश्यानां तस्य दर्शनं भवति । तान्पश्यति तैश्च स संभाषत इत्यर्थः । सर्वज्ञत्व उपायमाह ॥
॥३.३३॥ निमित्तानपेक्षं मनोमात्रजन्यमविसंवादकं द्रागुत्पद्यमानं ज्ञानं प्रतिभा । तस्यां संयमे क्रियमाणे प्रातिभं विवेकख्यातेः पूर्वभाति तारकं ज्ञानमुदेति । यथा ॥ उदेष्यति सवितरि पूर्वं प्रभा प्रादुर्भवति तद्वद्विवेकख्यातेः पूर्वं तारकं सर्वविषयं ज्ञानमुत्पद्यते । तस्मिन्सति संयमान्तरानपेक्षः सर्वं जानातीत्यर्थः । सिद्ध्यन्तरमाह ॥
॥३.३४॥ हृदयं शरीरस्य प्रदेशविशेषस्तस्मिन्नधोमुखस्वल्पपुण्डरीकाऽभ्यन्तरेऽन्तःकरणसत्त्वस्य स्थानं तत्र कृतसंयमस्य स्वपरचित्तज्ञानमुत्पद्यते । स्वचित्तगताः सर्वा वासनाः परचित्तगतांश्च रागादीञ्जानातीत्यर्थः । सिद्ध्यन्तरमाह ॥
॥३.३५॥ सत्त्वं प्रकाशसुखात्मकः प्राधानिकः परिणामविशेषः पुरुषो भोक्ताऽधिष्ठातृरूपः ।
तयोरत्यन्तासंकीर्णयोर्भोग्यभोक्तृरूपत्वाच्चेतनाचेतनत्वाच्च भिन्नयोर्यः प्रत्ययस्याविशेषो भेदेनाप्रतिभासनं तस्मात्सत्त्वस्यैव कर्तृताप्रत्ययेन वा सुखदुःखसंवित्स भोगः । सत्त्वस्य स्वार्थनैरपेक्ष्येण परार्थः पुरुषार्थनिमित्तस्तस्मादन्यो यः स्वार्थः पुरुषस्वरूपमात्रालम्बनः परित्यक्ताहंकारसत्त्वे या चिच्छायासंक्रान्तिस्तत्र कृतसंयमस्य पुरुषविषयं ज्ञानमुत्पद्यते । तत्र तदेवं रूपं स्वालम्बनं ज्ञानं सत्त्वनिष्ठः पुरुषो जानाति न पुनः पुरुषो ज्ञाता ज्ञानस्य विषयभावमापद्यते,
ज्ञेयत्वापत्तेज्र्ञातृज्ञेययोश्चात्यन्तविरोधात् । अस्यैव संयमस्य फलमाह ॥
॥३.३६॥ ततः पुरुषसंयमादभ्यस्यमानाद्व्युत्थितस्यापि ज्ञानानि जायन्ते । तत्र प्रातिभं पूर्वोक्तं ज्ञानं, तस्याऽऽविर्भावात्सूक्ष्मादिकमर्थं पश्यति । श्रावणं श्रोत्रेन्द्रियजं ज्ञानं तस्माच्च प्रकृष्टाद्दिव्यं॥दिवि भवं॥शब्दं जानाति । वेदना स्पर्शेन्द्रियजं ज्ञानं, वेद्यतेऽनयेति कृत्वा तान्त्रिक्या संज्ञया व्यवह्रियते । तस्माद्दिव्यस्यपर्शविषयं ज्ञानं समुपजायते ।
आदर्शश्चक्षुरिन्द्रियजं ज्ञानम् । आ समन्ताद्दृश्यतेऽनुभूयते रूपमनेनेति कृत्वा, तस्य प्रकर्षाद्दिव्यं रूपज्ञानमुत्पद्यते । आस्वादो रसनेन्द्रियजं ज्ञानम् । आस्वाद्यतेऽनेनेति कृत्वा, तस्मिन्प्रकृष्टे दिव्ये रसे संविदुपजायते । वार्ता गन्धसंवित् । वृत्तिशब्देन तान्त्रिक्या परिभाषया घ्राणेन्द्रियमुच्यते । वर्तते गन्धविषय इहि कृत्वा वृत्तेर्घ्राणेन्द्रिययाजाता वार्ता गन्धसंवित् । तस्यां प्रकृष्यमाणायां दिव्यगन्धोऽनुभूयते । एतेषां फलविशेषाणां विशेषविभागमाह ॥
॥३.३७॥ ते प्राक्प्रतिपादिताः फलविशेषाः समाधेः प्रकर्षं गच्छत उपसर्गा उपद्रवा विघ्नकारिणः । तत्र हर्षविस्मयादिकरणेन समाधिः शिथिली भवति । व्युत्थाने तु पुर्नव्यवहारदशायां विशिष्टपलदायकत्वात्सिध्दयो भवन्ति । सिध्दन्तरमाह ॥
॥३.३८॥ व्यापकत्वादात्मचित्तयोर्नियतकर्मवशादेव शरीरान्तर्गतयोभोक्तृभोग्यभावेन यत्संवेदनमुपजायते स व शरीरे बन्ध इत्युच्यते । तद्यदा समाधिवशाद्बन्धकारणं धर्माधर्माख्यं शिथिलं भवति तानवमापद्यते । चित्तस्य च योऽसौ प्रचारो हृदयप्रदेशादिन्द्रियद्वारेण विषयाभिमुख्येन प्रसरस्तस्य संवेदनं ज्ञानमियं चित्तवहा नाड़ी, अनया चित्तं वहति, इयं च रसप्राणादि वहाभ्यो नाडीभ्यो विलक्षणेति, स्वपरशरीरयोर्यदा संचारं जानाति तदा परकीयं शरीरं मृतं जीवच्छरीरं वा चित्तसंचारद्वारेण प्रविशति । चित्तं परशरीरे प्रविशदिन्द्रियाण्यपि अनुवर्तन्ते मधुकरराजमिव मधुमक्षिकाः । अथ
॥३.३९॥ समस्तानामिन्द्रियाणां तुषज्वालावद्या युगपदुत्थिता वृत्तिः सा जीवन शब्दवाच्या । तस्याः क्रियाभेदात्प्राणापानादिसंज्ञाभिर्व्यपदेशः तत्र । हृदयान्मुखनासिकाद्वारेण वायोः प्रणयनात्प्राण इत्युच्यते ।
नाभिदेशात्पादाङ्गुष्टपर्यन्तमपनयनादपानः । नाभिदेशं परिवेष्टय समन्तान्नयनात्समानः । कृकाटिकादेशादा शिरोवृत्तेरुन्नयनादुदानः । व्याप्य नयनात्सर्वशरीरव्यापी व्यानः । तत्रोदानस्य संयमद्वारेण जयादितरेषां वायूनां निरोधादूर्ध्वगतित्वेन जले महानद्यादौ महति वा कर्दमे तीक्ष्णेषु कण्टकेषु वा न सजतेऽतिलघुत्वात् । तूलपिण्डवज्जलादौ मज्जितोऽप्युद्गच्छतीत्यर्थः । सिद्ध्यन्तरमाह ॥
॥३.४०॥ अग्निमावेष्टय व्यवस्थितस्य समानाख्यस्य वायोर्जयात्संयमेन वशीकारान्निरावरणस्याग्नेरुद्भूतत्वात्तेजसा प्रज्वलन्निव
योगी प्रतिभाति । सिद्ध्यन्तरमाह ॥
॥३.४१॥ श्रोत्रं शब्दग्राहकमाहंकारिकमिन्द्रियम् । आकाशं व्योम शब्दतन्मात्रकार्यम् । तयोः संबन्धो देशदेशिभावलक्षणस्तस्मिन्कृतसंयमस्य योगिनो दिव्यं श्रोत्रं प्रवर्तते, युगपत्सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टशब्दग्रहणसमर्थं भवतीत्यर्थः ।
सिद्ध्यन्तरमाह ॥
॥३.४२॥ कायः पाञ्चभौतिकं शरीरं तस्याऽऽकाशेनावकाशदायकेन यः संबन्धस्तत्र संयमं विधाय लघुनि तूलादौ समापत्तिं तन्मयीभावलक्षणां च विधाय प्राप्तातिलघुभावो योगी प्रथमं यथारुचि जले संचरन्क्रमेणोर्णनाभतन्तुजालेन संचरमाण आदित्यरश्मिभिश्च विहरन्यथेष्टमाकाशेन गच्छति । सिद्ध्यन्तरमाह ॥
॥३.४३॥ शरीराद्वहिर्या मनसः शरीरनैरपेक्ष्येण वृत्तिः सा महाविदेहा नाम विगतशरीराहंकारदाढर्यद्वारेणोच्यते । ततस्तस्यां कृतात्संयमात्प्रकाशावरणक्षयः सात्त्विस्य चित्तस्य यः प्रकाशस्तस्य यदावरणं क्लेशकर्मादि तस्य क्षयः प्रविलयो भवति । अयमर्थः ॥ शरीराहंकारे सति या मनसो बहिर्वृत्तिःसाकल्पितेत्युच्यते । यदा पुनः शरीराहंकारभावं परित्यज्य स्वातन्त्र्येण मनसो वृत्तिः साऽकल्पिता, तस्यां संयमाद्योगिनः सर्वे चित्तमलाः क्षीयन्ते । तदेवं पूर्वान्तविषयाः परान्तविषया मध्यभवाश्च सिध्दीः प्रतिपाद्यनन्तरं भुवनज्ञानादिरूपा बाह्याः कायव्यूहादिरूपा अभ्यन्तरा परिकर्मनिष्पन्नभूताश्च मैत्र्यादिषु बलानीत्येवमाद्याः समाध्युपयोगिनीश्चान्तःकरणबहिः करणलक्षणेन्द्रियभवाः प्राणादिवायुभवाश्च सिध्दीश्चित्तदाढर्यात्समाधौ समाश्वासोत्पत्तये प्रतिपाद्येदानीं स्वदर्शनोपयोगिसबीजनिर्बीजसमाधिसिध्दये विविधो पायप्रदर्शनायाऽऽह ॥
॥३.४४॥ पञ्चानां पृथिव्यादीनां भूतानां ये पञ्चावस्थाविशेषरूपा धर्माः स्थूलत्वादयस्तत्र कृतसंयमस्य भूतजयो भवति ।
भूतानि अस्य वश्यानि भवन्तीत्यर्थः । तथाहि ॥ भूतानां परिदृश्यमानं विशिष्टाकारवत्स्थूलरूपं । स्वरूपं चैषां यथाक्रमं कार्यं गन्धस्नेहोष्णताप्रेरणावकाशदानलक्षणं । सूक्ष्मं च यथाक्रमं भूतानां कारणत्वेन व्यवस्थितानि गन्धादितन्मात्राणि । अन्वयिनो गुणाः प्रकाशप्रवृत्तिस्थितिरूपतया सर्वत्रैवान्वयित्वेन समुपलभ्यन्ते । अर्थवत्त्वं तेष्वेव गुणेषु भोगापवर्गसंपादनाख्या शक्तिः । तदेवं भूतेषु पञ्चसूक्तधर्मलक्षणावस्थाभिन्नेषु प्रत्यवस्थं संयमं कुर्वन्योगी भूतजयी भवति । तद्यथा ॥ प्रथमं स्थूल रूपे संयमं विधाय तदनु स्वरूपे इत्येवं क्रमेण तस्य कृतसंयमस्य संकल्पानुविधायिन्यो वत्सानुसारिण्य इव गावो भूतप्रकृतयो भवन्ति । तस्यैव भूतजयस्य फलमाह ॥
॥३.४५॥ १ ॥ अणिमा परमाणुरूपतापत्तिः । २ ॥ महिमा महत्त्वम् । ३ ॥ लघिमा तूलपिण्डवल्लघुत्वप्राप्तिः । ४ ॥ गरिमा गुरुत्वम् । ५ ॥ प्राप्तिरङ्गुल्यग्रेण चन्द्रादिस्पर्शनशक्तिः । ६ ॥ प्राकाम्यमिच्छानभिघातः । ७ ॥ शरीरान्तः
करणेश्वरत्वमीशित्वम् । ८ ॥ सर्वत्र प्रभविष्णुता वशित्वं, सर्वाण्येव भूतानि अनुगामित्वात्तदुक्तं नातिक्रामन्ति । ९ ॥यत्रकामावसायो यस्मिन्विषयेऽस्य काम इच्छा भवति यस्मिन्विषये योगिनो व्यवसायो भवति तं विषयं स्वीकारद्वारेणाभिलाषसमाप्तिपर्यन्तं नयन्तीत्यर्थः । त तेऽणिमाद्याः समाध्युपयोगिनो भूतजयाद्योगिनः प्रादुर्भवन्ति । यथा परमाणुत्वं प्राप्तो वज्रादीनामप्यन्तः प्रविशति । वं सर्वत्र योज्यम् । त तेऽणिमादयोऽष्टौ गुणा महासिद्ध्यय उच्यन्ते । कायसंपद्वक्ष्यमाणा तां प्राप्नोति तध्दर्मानभिघातश्च तस्य कायस्य ये धर्मा रूपादयस्तेषामनभिघातो नाशो न कुतश्चिद्भवति नास्य रूपमग्निर्दहति न वायुः शोषयतीत्यादि योज्यम् । कायसंपदमाह ॥
॥३.४६॥ रूपलावण्यबलानि प्रसिध्दानि । वज्रसंहननत्वं वज्रवत्कठिना संहतिरस्य शरीरे भवतीत्यर्थः । इति कायस्याऽऽविर्भूतगुणसंपत् । एवं भूतजयमभिधाय प्राप्तिभूमिकाविशेष इन्द्रियजयमाह ॥
॥३.४७॥ ग्रहणमिन्द्रियाणां विषयाभिमुखी वृत्तिः । स्वरूपं सामान्येनप्रकाशकत्वम् । अस्मिताऽहंकारानुगमः । अन्वयार्थवत्त्वे पूर्ववत् । तेषामिन्द्रियाणामवस्थापञ्चके पूर्ववत्संयमं कृत्वेन्द्रियजयी भवति । तस्य फलमाह ॥
॥३.४८॥ शरीरस्य मनोवदनुत्तगतिलाभो मनोजवित्वम् । कायानिरपेक्षाणामिन्द्रिायाणां वृत्तिलाभो विकरभावः । सर्ववशित्वं प्रधानजयः । ताः सिध्दयो जितेन्द्रियस्य प्रादुर्भवन्ति ताश्चास्मिञ्शास्त्रे मधुप्रतीका इत्युच्यन्ते । यथा मधुन कदेशोऽपि स्वदत वं प्रत्येकमेताः सिध्दयः स्वदन्त इति मधुप्रतीकाः । इन्द्रियजयमभिधायान्तःकरणजयमाह ॥
॥३.४९॥ तस्मिन्शुध्देः सात्त्विके परिणामे कृतसंयमस्य या सत्त्वपुरुषयोरुत्पद्यते विवेकख्यातिर्गुणानां कर्तृत्वाभिमानशिथिलीभावरूपा तन्माहात्म्यात्तत्रैव स्थितस्य योगिनः सर्वभावाधिष्ठातृत्वं सर्वज्ञातृत्वं च समाधेर्भवति । सर्वेषां गुणपरिणामानां भावानां स्वामिवदाक्रमणं सर्वभावाधिष्ठातृत्वं, तेषामेव च शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मित्वेनावस्थितानां यथावद्विवेकज्ञानं सर्वज्ञातृत्वम् । षां चास्मिञ्शास्त्रे परस्यां वशीकारसंज्ञायो प्राप्तायां विशोका नाम सिध्दिरित्युच्यते । क्रमेण भूमिकान्तरमाह ॥
॥३.५०॥ तस्यामपि विशोकायां सिध्दौ यदा वैराग्यमुत्पद्यते योगिनस्तदा तस्माद्दोषाणां रागादीनां यद्बीजमविद्यादयस्तस्य क्षये निर्मूलने कैवल्यमात्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिः पुरुषस्य गुणानामधिकारपरिसमाप्तौ स्वरूपप्रतिष्ठत्वम् । अस्मिन्नेव समाधौ स्थित्युपायमाह ॥
॥३.५१॥ चत्वारो योगिनो भवन्ति । तत्राभ्यासवान्प्रवृत्तमात्रज्योतिः प्रथमः । तंभरप्रज्ञो द्वितीयः । भूतेन्द्रियजयी तृतीयः । अतिक्रान्तभावनीयश्चतुर्थः । तत्र चतुर्थस्य समाधेः प्राप्तसप्तविधप्रान्तभूमिप्रज्ञो भवति ।
तंभरप्रज्ञस्य द्वितीयां मधुमतीसंज्ञां भूमिकां साक्षात्कुर्वतः स्थानिनो देवा उपनिमन्त्रयितारो भवन्ति दिव्यस्त्रीरसायनादिकं ढौकयन्ति तस्मिन्नुपनिमन्त्रणे नानेन सङ्गः कर्तव्यः, नापि स्मयः, सङ्गकरणे पुनर्विषयभोगे पतति, स्मयकरणे कृतकृत्यमात्मानं मन्यमानो न समाधावुत्सहते । अतः सङ्गस्मययोस्तेन वर्जनं कर्तव्यम् ।
॥३.५२॥ क्षणः सर्वान्त्यः कालावयवो यस्य कलाः प्रभवितुं न शक्यन्ते । तथाविधानां कालक्षणानां यः क्रमः पौर्वापर्येण परिणामस्तत्र संयमात्प्रागुक्तं विवेकजं ज्ञानमुत्पद्यते । अयमर्थः ॥ अयं लक्षणोऽमुष्मात्कालक्षणातुत्तरोऽयमस्मांत्पूर्व इत्येवंविधे क्रमे कृतसंयमस्यात्यन्तसूक्ष्मेऽपि क्षणक्रमे यदा भवति । साक्षात्कारस्तदाऽन्यदपि सूक्ष्मं महदादि साक्षात्करोतीति विवेकज्ञानोत्पत्तिः । अस्यैव संयमस्य विषयविवेकोपक्षेपणायाऽऽह ॥
॥३.५३॥ पदार्थानां भेदहेतवो जातिलक्षणदेशा भवन्ति । क्वचिद्भेदहेतुर्जातिः, यथा गौरियं महिषीऽयमिति । जात्या तुल्ययोर्लक्षणं भेदहेतुः, इयं कर्बुरेयमरुणेति । जात्या लक्षणेन चाभिन्नयोर्भेदहेतुर्देशो दृष्टः, यथा तुल्यपरिमाणयोरामलकयोर्भिन्न देशस्थितयोः । यत्र पुनर्भेदोऽवधारयितुं न शक्यते यथैकदेशस्थितयोः शुक्लयोः पार्थिवयोः परमाण्वोस्तथाविधे विषये भेदाय कृतसंयमस्य भेदेन ज्ञानमुत्पद्यते तदा तदभ्यासात्सूक्ष्माण्यपि तत्त्वानि भेदेन प्रतिपद्यते । तदुक्तं भवति ॥ यत्र केनचिदुपायेन भेदो नावधारयितुं शक्यस्तत्र संयमाद्भवत्येव भेदप्रतिपत्तिः । सूक्ष्माणां तत्त्वानामुक्तस्य विवेकजन्यज्ञानस्य संज्ञाविषयस्वाभाव्यं व्याख्यातुमाह ॥
॥३.५४॥ उक्तसंयमबलादन्त्यायां भूमिकायामुत्पन्नं ज्ञानं तारयत्यगाधात्संसारसागराद्योगिनमित्यान्वर्थिक्या संज्ञाय तारकमित्युच्यते । अस्य विषयमाह ॥ 'सर्वविषयमिति' । सर्वाणि तत्त्वानि महदादीनि विषयो यस्येति सर्वविषयम् । स्वभावश्चास्य
सर्वथाविषयत्वम् । सर्वाभिरवस्थाभिः स्थूलसूक्ष्मादिभेदेन तेस्तैः परिणामैः सर्वेण प्रकारेणावस्थितानि तत्त्वानि विषयो यस्येति सर्वथाविषयम् । स्वभावान्तरमाह ॥ 'अक्रमं चेति' । निःशेषनानावस्थापरिणतद्वित्र्यात्मकभावग्रहणे नास्य क्रमो विद्यत इति अक्रमम् । सर्वं करतलामलकवद्युगपत्पश्यतीत्यर्थः । अस्माच्च विवेकजात्तारकाख्याज्ज्ञानात् किं भवतीत्याह ॥
॥३.५५॥ सत्त्वपुरुषावुक्तलक्षणौ तयोः शुध्दिसाम्ये कैवल्यं सत्त्वस्य सर्वकर्तृत्वाभिमाननिवृत्त्या स्वकारणेऽनुप्रवेशः शुध्दिः,पुरुषस्य शुध्दिरुपचरितभोगाभाव इति द्वयोः समानायां शुध्दौ पुरुषस्य कैवल्यमुत्पद्यते मोक्षोभवतीत्यर्थः । तदेवमन्तरङ्गं योगाङ्गत्रयमभिधाय तस्य च संयमसंज्ञां कृत्वा संयमस्य च विषयप्रदर्शनार्थं परिणामत्रयमुपपाद्य संयमबलोत्पद्यमानाः
पूर्वान्तपरान्तमध्यभवाः सिध्दीरुपदर्श्य समाध्याश्वासोत्पत्तये बाह्या भुवनज्ञानादिरूपा आभ्यन्तराश्च कायव्यूहज्ञानादिरूपाः प्रदर्श्य
समाध्युपयोगायेन्द्रियप्राणजयादिपूर्विकाः परमपुरुषार्थसिध्दये यथाक्रममवस्थासहितभूतजयेन्द्रियजयसत्त्वजयोद्भवाश्च व्याख्याय
विवेकज्ञानोत्पत्तये तांस्तानुपायानुपन्यस्य तारकस्य
Translation - भाषांतर
N/A


text:
बराक् ओबामा
बराक् हुसैन् ओबामा, जुनियर् (आङ्ग्ल: Barack Hussein Obama, Jr.; (जन्म- ४ अगष्ट्, १९६१) इत्ययम् अमेरिका इति राष्ट्रस्य निर्वाचितः चतुश्चत्वारिंशत् राष्ट्रपतिः वर्तते। समग्रेषु आफ़्रिकाखण्डमूलकुलोत्पन्नेषु सः प्रथमः एव अमेरिकायाः राष्ट्राध्यक्षः अभवत्। सः 2009 नोबेल्-शान्तिपुरस्कारेण सम्मानितः।
बराक् ओबामा अमेरिकादेशस्य डेमोक्राटिक् राजनैतिकपक्षस्य नेता अस्ति । पूर्वं सः अमेरिकादेशस्य सिनेट् इति शासनपरिषदि इलिनय् अङ्गराज्यस्य निर्वाचितः प्रतिनिधिः आसीत् । ओबामा २००८ तमवर्षस्य नवेम्बर् मासस्य ४ दिनाङ्के राष्ट्रपतिनिर्वाचने विजयी अभूत् । तेन २००९ वर्षस्य जनवरी मासस्य २० दिनाङ्के शपथग्रहणं कृतम् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
Official
- Official website (Personal)
- Official website of President Barack Obama (White House)
Other
- बराक् ओबामा
- Collected news and commentary at the Chicago Tribune
- Collected news and commentary at the Tampa Bay Times's PolitiFact.com
- Collected news and commentary at The Washington Post's Fact Checker blog


text:
धन-संपद प्राप्त करने के लिये श्री सूक्त
इस श्री सूक्त का पाठ रोज ११ बार सुबह के समय पाठ करे। इस पाठ से घर मे सुख-समृद्धि बनी रहती है।
ॐ हिरण्य-वर्णां हरिणीं, सुवर्ण-रजत-स्त्रजाम्।
चन्द्रां हिरण्यमयीं लक्ष्मीं, जातवेदो म आवह।।
तां म आवह जात-वेदो, लक्ष्मीमनप-गामिनीम्।
यस्यां हिरण्यं विन्देयं, गामश्वं पुरूषानहम्।।
अश्वपूर्वां रथ-मध्यां, हस्ति-नाद-प्रमोदिनीम्।
श्रियं देवीमुपह्वये, श्रीर्मा देवी जुषताम्।।
कांसोऽस्मि तां हिरण्य-प्राकारामार्द्रा ज्वलन्तीं तृप्तां तर्पयन्तीं।
पद्मे स्थितां पद्म-वर्णां तामिहोपह्वये श्रियम्।।
चन्द्रां प्रभासां यशसा ज्वलन्तीं श्रियं लोके देव-जुष्टामुदाराम्।
तां पद्म-नेमिं शरणमहं प्रपद्ये अलक्ष्मीर्मे नश्यतां त्वां वृणोमि।।
आदित्य-वर्णे तपसोऽधिजातो वनस्पतिस्तव वृक्षोऽक्ष बिल्वः।
तस्य फलानि तपसा नुदन्तु मायान्तरायाश्च बाह्या अलक्ष्मीः।।
उपैतु मां दैव-सखः, कीर्तिश्च मणिना सह।
प्रादुर्भूतोऽस्मि राष्ट्रेऽस्मिन्, कीर्तिं वृद्धिं ददातु मे।।
क्षुत्-पिपासाऽमला ज्येष्ठा, अलक्ष्मीर्नाशयाम्यहम्।
अभूतिमसमृद्धिं च, सर्वान् निर्णुद मे गृहात्।।
गन्ध-द्वारां दुराधर्षां, नित्य-पुष्टां करीषिणीम्।
ईश्वरीं सर्व-भूतानां, तामिहोपह्वये श्रियम्।।
मनसः काममाकूतिं, वाचः सत्यमशीमहि।
पशूनां रूपमन्नस्य, मयि श्रीः श्रयतां यशः।।
कर्दमेन प्रजा-भूता, मयि सम्भ्रम-कर्दम।
श्रियं वासय मे कुले, मातरं पद्म-मालिनीम्।।
आपः सृजन्तु स्निग्धानि, चिक्लीत वस मे गृहे।
निच-देवी मातरं श्रियं वासय मे कुले।।
आर्द्रां पुष्करिणीं पुष्टिं, सुवर्णां हेम-मालिनीम्।
सूर्यां हिरण्मयीं लक्ष्मीं, जातवेदो ममावह।।
आर्द्रां यः करिणीं यष्टिं, पिंगलां पद्म-मालिनीम्।
चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं, जातवेदो ममावह।।
तां म आवह जात-वेदो लक्ष्मीमनप-गामिनीम्।
यस्यां हिरण्यं प्रभूतं गावो दास्योऽश्वान् विन्देयं पुरूषानहम्।।
यः शुचिः प्रयतो भूत्वा, जुहुयादाज्यमन्वहम्।
श्रियः पंच-दशर्चं च, श्री-कामः सततं जपेत्।।


text:
सूत्र १४
तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य: ॥१४॥
तदनन्यत्वमारम्भणसब्दादिभ्य: ।
अभ्युपगम्य चेमं व्यावहारिकं भोक्तृभोग्यलक्षणं विभागं स्याल्लोकवदिति परिहारोऽभिहित: ।
न त्वयं विभाग: परमर्थतोऽस्ति यस्मात्तयो: कार्यकारणयोरनन्यत्वमवगम्यते ।
कार्यमाकाशादिकं बहुप्रपञ्चं जगत्कारणं पंर ब्रम्हा तस्मात्कारणात्परमार्थतोऽनन्यत्वं व्यतिरेकेणाभाव: कार्यस्यावगम्यते ।
कुत: । आरम्भणशब्दादिभ्य: ।
आरम्भणशब्दस्तावदेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञाय द्दष्टान्तापेक्षायामुच्यते यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमिति ।
एतदुक्तं भवत्येकेन मृत्पण्डेन परमार्थतो मृदात्मना विज्ञातेन सर्वं मृण्मयं घटशरावोदञ्चनादिकं मृदात्मकत्वाविशेषाद्विज्ञातं भवेत् ।
यतो वाचारम्भणं विकारो नामधेयं वाचैव केलवलमस्तीत्यारभ्यते ।
विकारो घट: शराव उदञ्चनं चेति ।
न तु वस्तुवृत्तेन विकारो नाम कश्चिदस्ति ।
नामद्येयमात्रं हयेतदनृतं म्रुत्तिकेत्येव सत्यमिति ।
एष ब्रम्हाणो द्दष्टान्त आन्नात: ।
तत्र श्रुताद्वाचारम्भणशब्दाद्दार्ष्टान्तिकेऽपि ब्रम्हाव्यतिरेकेण कार्यजातस्याभाव इति गम्यते ।
पुनश्च ते जोऽबन्नानां ब्रम्हाकार्यतामुक्त्वा तेजोऽबन्नकार्याणां तेजोऽबन्नव्यतिरेकेणाभावं ब्रतीत्यपागादग्नरेग्नित्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणित्येव सत्यमित्यादिना ।
आरम्भणशब्दादिभ्य इत्यादिशब्दादैतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसीदं सर्व यदयमात्मा ब्रम्हौवेदं सर्वमात्मैवेदं सर्वं नेह नानास्ति किंचनेत्येवमाद्यप्यात्मैकत्वप्रतिपादनपर वचनजातमुदाहर्तव्यम् ।
न चान्यथैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं संपद्यते ।
तस्माद्यया घटकरकाद्याकाशानां महाकाशानन्यत्वं यथा च मृगतृष्णिकोदकादीनामू षरादिभ्योऽनन्यत्वं द्दष्टनष्टस्वरूपत्वात्स्वरूपेणानुपाख्यत्वादेवमस्य भोग्यभोक्त्रादिप्रपञ्चजातस्य ब्रम्हाव्यतिरेकेणाभाव इति द्रष्टव्यम् ।
नन्वनेकात्मकं ब्रम्हा यथा वृक्षोऽनेकशाख एवमनेकशक्तिप्रवृत्तियुक्तं ब्रम्हा ।
अत एकत्वं नानात्वं चोभयमपि सत्यमेव ।
यथा वृक्ष इत्येकत्वं शाखा इति नानात्वम् ।
यथा च समुद्रात्मनैकत्वं फेनतरङ्गाद्यात्मना नानत्वम् ।
यथा च मृदात्मनैकत्वं घटशरावाद्यात्मना नानात्वम् ।
तत्रैकत्वांशेन ज्ञानान्मोक्षव्यवहार: सेत्स्यति ।
नानात्वांशेन तु कर्मकाण्डाश्रयौ लौकिकवैदिकव्यवहारौ सेत्स्यत इति ।
एवं च म्रुदादिद्दष्टान्ता अनुरूपा भविष्यन्तीति । नैवंस्यात् ।
मृत्तिकेत्येव सत्यमिति प्रकृतिमात्रस्य द्दष्टान्ते सत्यत्वावधारणात् ।
वाचारम्भणशब्देन च विकारजातस्यानृतत्वाभिधानात् ।
दार्ष्टान्तिकेऽपैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यमिति च परमकारणस्यैवैकस्य सत्यत्वावधारणात् ।
स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति च शारीरस्य ब्रम्हाभावोपदेशात् ।
स्वयं प्रसिद्धं हयेतच्छारीरस्य ब्रम्हात्मत्वमुपदिश्यते न यत्नान्तरप्रसाध्यम् ।
अतश्चेदं शास्त्रीयं ब्रम्हात्मत्वमवगम्यमानं स्वाभाविकस्य शारीरात्मत्वस्य बाधकं संपद्यते रज्ज्वादिबुद्धय इव सर्पादिबुद्धीनाम् ।
बाधिते च शारीरत्मत्वे तदाश्रय: समस्त: स्वाभाविको व्यवहारो बाधितो भवति यत्प्रसिद्धये नानात्वांशोऽपरो ब्रम्हाण: कल्प्येत ।
दर्शयति च यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूतत्केन कं पश्येदित्यादिना ब्रम्हात्मत्वदर्शिनं प्रति समस्तस्य क्रियाकारकफललक्षणस्य व्यवहारस्याभावम् ।
न चायं व्यवहाराभावोऽवस्थाविशेषनिबद्धोऽभिधीयत इति युक्तं वक्तुं तत्त्वमसीति ब्रम्हात्मभावस्यानवस्थाविशेषनिबन्धनत्वात् ।
तस्करद्दष्टान्तेन चान्रुताभिसन्धस्य बन्धनं सत्याभिसन्धस्य मोक्षं दर्शयन्नेकत्वमेवैकं पारमार्थिकं दर्शयति ।
मिथ्याज्ञानविजृम्भितं च नानात्वम् ।
उभयसत्यतायां हि कथं व्यवहारगोचरोऽपि जन्तुरनृताभिसन्ध इत्युच्येत ।
मृत्यो: स मृत्युमाप्नोतिय इह नानेव पश्यतीति च भेदद्दष्टिमपवदन्नेवैतद्दर्शयति ।
न चास्मिन्दर्शने ज्ञ्सनान्मोक्ष इत्युपपद्यते ।
सम्यग्ज्ञानापनोद्यस्य कस्यचिन्मिथ्याज्ञानस्य संसारकारणत्वेनानभ्युपगमात् ।
उभयसत्यतायां हि कथमेकत्वज्ञानेन नानात्वज्ञानमपनुद्यत इत्युच्यते ।
नन्वेकत्वैकान्ताभ्युपगमे नानात्वाभावात्प्रत्यक्षादीनि लौकिकानि प्रमाणानि व्याहन्येरन्निर्विपयत्वात्स्थाण्वादिष्विव पुरुषादिज्ञानानि ।
तथा विधिप्रतिषेधशास्त्रमपि भेदापेक्षत्वात्तदभावे व्याहन्येत मोक्षशास्त्रस्यापि शिष्यशासित्रादिभेदापेक्षत्वात्तदभावे व्याघात: स्यात् ।
कथं चानृतेन मोक्षशास्त्रेण प्रतिपादितस्यात्मैकत्वस्य सत्यत्वमुपपद्येतेति ।
अत्रोच्यते ।
नैष दोष: ।
सर्वव्यवहाराणामेव प्राग्ब्रम्हात्मताविज्ञानात्सत्यत्वोपपत्ते: ।
स्वप्नव्यवहारस्येव प्राग्बोधात् । यावद्धि न सत्यात्मैकत्वप्रतिपत्तिस्तावत्प्रमाणप्रमेयफललक्षणेषु विकारेष्वनृतबुद्धिर्न कस्यचिदुत्पद्यते ।
विकारानेव त्वहं ममेत्यविद्ययात्मात्मीयेन भावेन सर्वो जन्तु: प्रतिपद्यते स्वाभाविकीं ब्रम्हात्मतां हित्वा ।
तस्मात्प्रागब्रम्हात्मताप्रतिबोधादुपपन्न: सर्वो लौकिको वैदिकश्च व्यवहार: ।
यथा सुप्तस्य प्राकृतस्य जनस्य स्वप्न उच्चावचान्भावान्पश्यतो निश्चितमेव प्रत्यक्षाभिमतं विज्ञानं भवति प्राक्प्रबोधान्न च प्रत्यक्षाभासाभिप्रायस्तत्काले भवति तद्वत् ।
कथं त्वसत्येन वेदान्तवाक्येन सत्यस्य ब्रम्हात्मत्वस्य प्रतिपत्तिरुपपद्येत ।
न हि रज्जुसर्पेण दष्टो म्रियते ।
नापि मृगतृष्णिकाम्भसा पानावगाहनादिप्रयोजनं क्रियत इति ।
नैष दोष: । शङकाविषादिनिमित्तमरणादिकार्योपलब्धे: ।
स्वप्नदर्शानावस्थस्य च सर्पदंसनोदकस्नानादिकार्यदर्शनात् ।
तत्कार्यमप्यनृतमेवेति चेदब्रूयात । तत्र ब्रूम: ।
यद्यपि स्वप्नदर्शननावस्थस्य सर्पदंशनोदकस्नानादिकार्यमनृतं तथापि तदवगति: सत्यमेव फलं प्रतिबुद्धस्याप्यबाध्यमानत्वात ।
न हि स्वप्नादुत्थित: स्वप्नद्दष्टं सर्पदंशनोदकसानादिकार्यं मिथ्येति मन्यमानस्तदवगतिमपि मिथ्येति मन्यते कश्चित् ।
एतेन स्वप्नद्दशोऽवगत्यबाधनेन हेहमात्रात्मवादो दषितो वेदितव्य: । तथा च श्रुति: ।
यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वन्पेषु पश्यति ।
समृद्धिं तत्र जानीयात्तस्मिन्स्वप्ननिदर्शने ॥
इत्यसत्येन स्वप्नदर्शनेन सत्याया: समृद्धे: प्राप्तिं दर्शयाति ।
तथा प्रत्यक्षदर्शनेषु केषुचिदरिष्टेपु जातेषु न चिरमिव जीविष्यतीति विद्यादित्युक्त्वाऽथ स्वप्ना: पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति स एनं हन्तीत्यादिना तेन तेनासत्येनैव स्वप्नदर्शनेन सत्यमरणं मूच्यत इति दर्शयति ।
प्रसिद्धं चेदं लोकेऽन्वयव्यतिरेककुशलानामीद्दशेन स्वप्नदर्शनेन साध्वागम: सूच्यत ईद्दशेनासाध्वागम इति ।
तथाऽकारादिसत्याक्षरप्रतिपत्तिर्द्दष्टा रेखानृताक्षरप्रतिपत्ते: ।
अपि चान्त्यमिदं प्रमाणमात्मैकत्वस्य प्रतिपाद्कं नात: परं किञ्चिदाकाङक्ष्यमस्ति ।
यथा हि लोके यजेतेयुक्ते किं केन कथमित्याकाङ्क्षयते नैवं तत्त्वमस्यहंब्रम्हास्मीत्युक्ते किञ्चिदन्यदाकाङ्क्ष्यमस्ति सर्वात्मैकत्वविषयत्वादवगते: ।
सति हयन्यस्मिन्नवशिष्यमाणेऽर्थ आकाङ्क्षा स्यात् ।
न त्वात्मैकत्वव्यतिरेकेणावशिष्यमाणोऽर्थोऽस्ति य आकाङ्क्ष्येत ।
न चेयमवगतिर्गोत्पद्यत इति शक्यं वक्तुं तद्धास्य विजज्ञावित्यादिश्रुतिभ्य: ।
अवगतिसाधनानां च श्रवणादीनां वेदानुवचनादीनां च विधानात् ।
न चेयमवगतिरनर्थिका भ्रान्तिर्वेति शक्यं वक्तुम् ।
अविद्यानिवृत्तिफलदर्शनाद्बाधकज्ञानान्तराभावाच्च ।
प्राक चात्मैकत्वावगतेरव्याहत: सर्व: सत्यानृतव्यवहारो लौकिको वैदिकश्चेत्यवोचाम ।
तस्मादन्त्येन प्रमाणेन प्रतिपादित आत्मैकत्वे समस्तस्य प्राचीनस्य भेदव्यवहारस्य बाधितत्वान्नानेकात्मकब्रम्हाकल्पनावकाशोऽस्ति ।
ननु मृदादिद्दष्टान्तप्रणयनात्परिणामवहब्रम्हा शास्त्रस्याभिमतमिति गम्यते ।
परिणामिनो हि मृदादयोऽर्था लोके समधिगता इति ।
नेत्युच्यते । स वा एष महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रम्हा स एष नेति नेत्यात्माऽस्थूलमनण्वित्याद्याभ्य: सर्वविक्रियाप्रतिषेधश्रुतिभ्यो ब्रम्हाण: कूटस्थत्वावगमात् ।
न हयेकस्य ब्रम्हाण: परिणामधर्मत्वं तद्रहितत्वं च शक्यं प्रतिपत्तुम ।
स्थितिगतिवत्स्यादीति चेत् ।
कूटस्थस्येति विशेषणात् ।
न हि कृटस्थस्य ब्रम्हाण: स्थितिगतिवदनेकधर्माश्रयत्वं संभवति ।
कृटस्थं च नित्यं ब्रम्हा सर्वविक्रियाप्रतिषेधादित्यवोचाम ।
न च यथा ब्रम्हाण आत्मैकत्वदर्शनं मोक्षसाधनमेवं जगदाकारपरिणामित्वदर्शनमपि स्वतन्त्रमेव कस्मैचित्फलायाभिप्रेयते प्रमाणाभावात् ।
कूटस्थब्रम्हात्मत्वविज्ञानादेव हि फलं दर्शयति शास्त्रं स एष नेति येत्यात्मेत्युपक्रम्याभयं वै जनक प्राप्तोसीत्येवंजातीयकम् ।
तत्रैतत्सिद्धं भवति ब्रम्हाप्रकरणे सर्वधर्मविशेषरहितब्रम्हादर्शनादेव फलसिद्धौ सत्यां यत्तत्राफलं श्रूयते ब्रम्हाणो जगदाकारपरिणामित्वादि तहब्रम्हादर्शनोपायत्वेनैव विनियुज्यते फलवत्सन्निधावफलं तदङ्गमितिवत् ।
न तु स्वतन्त्रफलाय कल्प्यत इति ।
न हि परिणामवत्त्वविज्ञानात्परिणामवत्त्वमात्मन: फलं स्यादिति वक्तुं युक्तं कूटस्थनित्यत्वान्मोक्षस्य ।
कूटस्थब्रम्हात्मवादिन एकत्वैकान्त्यादीशित्रीशितव्याभाव ईश्वरकारणप्रतिज्ञाविरोध इति चेत् ।
न । अविद्यात्मकनामरूपबीजव्याकरणापेक्षत्वात्सर्वज्ञत्वस्य ।
तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाश: सभूत इत्यादिवाक्येभ्यो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वरूपात्सर्वज्ञात्सर्वसक्तेरीश्वराज्जागनिस्थितिप्रलया नाचेतनात्प्रधानादन्यस्माद्वेन्येषोऽर्थ: प्रतिज्ञातो जन्माद्यस्य यत इति ।
सा प्रतिज्ञा तदवस्थैव न तद्विरूद्धोऽर्थ: पुनरिहोच्यते ।
कथं नोच्यतेऽत्यन्तमात्मन एकत्वमद्वितीयत्वं च ब्रुवता ।
शृणु यथा नोच्यते ।
सर्वज्ञस्येश्वरस्यात्मभूत इवाविद्याकल्पिते नामरूपे तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीये संसारप्रपञ्चबीजभूते सर्वज्ञस्येश्वरस्य मायाशक्ति: प्रकृतिरिति च श्रुतिस्मृ त्योरभिलप्येते ।
ताभ्यामन्य: सर्वज्ञ ईश्वर आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तहब्रम्होति श्रुते: ।
नामरूपे व्याकरवाणि सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन्यदास्त एकं बीजं बहुधा य: करोतीत्याद्श्रुतिभ्यश्च । एवमविद्याकृतनामरूपोपाध्यनुरोधीश्वरो भवति व्योमेव घटकरकाद्युपाध्यनुरोधि ।
स च स्वात्मभृतानेव घटाकाशस्थानीयानविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपकृतकार्यकरणसङ्घातानुरोधिनो जीवाख्यान्विज्ञानात्मन: प्रतीष्टे व्यवहारविषये ।
तदेवमविद्यात्मकोपाधिपरिच्छेदापेक्ष्येवेश्वरस्येश्वरत्वं सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्वं च न परमार्थतो विद्ययापास्तसर्वोपाधिस्वरूप आत्मनीशित्रीशितव्यसर्वज्ञत्वादिव्यवहार उपपद्यते ।
तथा चोक्तम् ।
यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोत नान्यद्विजानाति स भूमेति ।
यत्र त्वस्य सर्वमास्मैवाभूत्तक्तेन कं पश्येदित्यादिना च ।
एवं परमार्थावस्थायं सर्वव्यवहाराभावं वदन्ति वेदान्ता: सर्वे ।
तथेश्वरगीतास्वपि :---
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभु: ।
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥
नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभु: ।
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुहयन्ति जन्तव इति ॥
परमार्थावस्थायामीशित्रीशितव्यादिव्यवहाराभाव: प्रदर्श्यते ।
व्यवहारावस्थायां तूक्त: श्रुतावपीश्वरादिव्यवहार एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभेदायेति ।
तथा चेश्वरगीतास्वपि :---
ईश्वर: सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
भामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि माययेति ॥
सूत्रकारोऽपि परमार्थाभिप्रायेण तदनन्यत्वमित्याह ।
व्यवहाराभिप्रायेण तु स्याल्लोकवदिति महासमुद्रस्थानीयतां ब्रम्हाण: कथयति ।
अप्रत्याख्यायैव कार्यप्रपञ्चं परिणामप्रक्रियां चाश्रयति सुगणेषूपासनेषूपयोक्ष्यत इति ॥१४॥
Translation - भाषांतर
N/A