text:
माघमास्स्य कृष्णपक्षस्य चतुर्दश्यां तिथौ आचर्यते महाशिवरात्रिपर्व । प्रयागपुष्करः यथा तीर्थराज: इति उच्यते तथैव महाशिवरात्रि: व्रतराज: इति उच्यते । एतत् पर्व यद्यपि शैवाणां परमपवित्रं तथापि अन्यै: अपि आचरणीयम् अन्यथा तेषां पूजाफलं नश्यति इति वदन्ति शास्त्राणि ।
भगवान् शिवः
शैवो वा वैष्णवो वाऽपि यो वास्यादन्यपूजक: ।
सर्वं पूजाफलं हन्ति शिवरात्रिबहिर्मुख: ॥ इति
शिवलिङ्गम्
एकादश्यां यथा उपवासस्य प्रामुख्यं तथैव शिवरात्र्यामपि उपवास: प्रामुख्यं भजते ।
अस्यामुपवास: प्रधानं न स्नानेन न वस्त्रेण न धूपेन न चार्चया ।
तुष्यामि न तथा पुष्पै: यथा तत्रोपवासत: ।
यो मां जागरयते रात्रिं मनुज: स्वर्गमारुहेत् ॥ इति ।
शिवरात्र्यां य: उपवासं जागरणं च ज्ञात्वा अज्ञात्वा आचरति स: स्वर्गं गच्छति इति वदन्ति शास्त्राणि । सामन्यतया देवतापूजार्थं दिवासमय: एव प्रशस्त: । किन्तु शिवरात्रिपर्वणि तस्य नामानुगुणं रात्रिरेव प्रशस्तकाल: पूजार्थम् । सम्पूर्णम् उपवासं कृत्वा रात्रौ जागरणम् आचरणीयम् । रात्रौ एव पूजा करणीया इति । कलियुगे चतुर्दश्यां रात्रौ केवलं भूमौ सञ्चरन् समस्तस्थावरजङ्गमेषु सङ्क्रमिष्यामि । समग्रे वर्षे कृतं पापं परिहरामि । दिवासमये तद्दिने एवं महिमा न भवति इति महेश्वर: एव अवदत् इति शास्त्रवाक्यम् अस्ति ।
माघमासस्य कृष्णायां चतुर्दश्यां सुरेश्वर ।
अहं वत्स्यामि भूपृष्ठे रात्रौ नैव दिवा कलौ ॥
लिङ्गेषु च समस्तेषु चलेषु स्थावरेषु च ।
सङ्क्रमिष्याम्यासन्दिग्धं वर्षपापविशुद्धये ॥ (नागरखण्डे)
शिवरात्र्याचरणं स्यात् शिवस्य प्रियं यथा शिवस्य ध्यानानन्द: आत्मगुणसम्पत्ति: अत्यन्तं प्रियौ स्त: । सर्वभूतेषु दया, निरसूया, शुचित्वम्, अनायास:, क्षमागुण:, अकार्पण्यभाव:, मङ्गलं, दुराशां विना जीवनम् इत्येतानि एव अष्ट आत्मगुणा: । अहिंसा, सत्यम्, अक्रोध:, ब्रह्मचर्यं च अस्मिन् व्रते अपि आचरणीयम् । पूर्वदिने रात्रौ उपवासं कृत्वा प्रात: नित्यकर्माणि समाप्य शुचिर्भूत्वा निर्विघ्नतया व्रतमिदं परिसमाप्तिं गच्छतु इति प्रार्थनां समर्प्य सङ्कल्पं कुर्वन्ति । शतरुद्रीयं, श्रुतिसूक्ती:, शिवपञ्चाक्षरमहामन्त्रं, पुरुषसूक्तं च वदन्त: पञ्चगव्येन पञ्चामृतेन च शिवलिङ्गस्य अभिषेकं कुर्वन्ति । ध्यानसमाधिरूपम् आन्तरिकपूजया सह आवाहन-आसन-अर्घ्य-पाद्य-आचमनीय-अभिषेक-वस्त्र-उपवीत-गन्ध-पुष्प-धूप-दीप-अर्चन-नैवेद्य-प्रदक्षिणनमस्कार-स्तोत्र-नृत्य-गीत-वाद्यरूपा बाह्यपूजा अपि तद्दिने आचर्यते । तत्रापि विशेषतया षोडशोपचारेषु अभिषेक: शिवस्य अत्यन्तं प्रिय: इति उक्तम् अस्ति शास्त्रेषु । अलङ्कारप्रियः विष्णु: अभिषेकप्रिय: शिव: इति । गोशृङ्गेण अभिषेक: तु परमप्रिय: इति तस्य । अग्नौ शिवम् आवाह्य सर्षपनैवेद्यं चरुनैवेद्यं च समर्पयन्ति । अग्निपूजान्ते पूर्णाहुतिं समर्प्य शिवस्य कथानां श्रवणं, कीर्तनादिकं कुर्वन्ति । यथाशक्ति दानम् आचरन्ति । सदाशिव: ध्यानप्रिय: । तद्दिने रात्रौ जागरणम् आचरन्त: सर्वेपि ध्यानम् आचरन्ति । रात्रौ प्रथमयामे क्षीरेण, द्वीतीययामे दध्ना, तृतीययामे घृतेन, चतुर्थे च यामे मधुना शिवलिङ्गस्य विग्रहस्य वा अभिषेकं कुर्वन्ति । पञ्चामृत-गन्ध-कुङ्कुम-कर्पूर-तीर्थ-सुवर्णतीर्थै: अभिषेकं कृत्वा भव-शर्व-ईशान-पशुपति-उग्र-रुद्र-भीम-महादेव इत्येतेभ्य: शिवस्य अष्टरूपेभ्य: तत्त्पनीभ्य: च तर्पणं समर्पयन्ति । अष्टोत्तरशतनामभि: सह बिल्वपत्रार्पणं कृत्वा उपचारान् समर्पयन्ति । शिवपूजार्थं विहितानि पत्राणि अर्क-करवीर-बिल्व-वकुल-धत्तूर-बृहतीपत्राणि । पत्रेषु बिल्वपत्रं, पुष्पेषु द्रोणपुष्पं शिवस्य प्रियम् इति अस्ति ।
चतुर्णां पुष्पजातीनां गन्ध्माघ्राति शङ्कर: ।
अर्कस्य करवीरस्य बिल्वस्य वकुलस्य च ।
धत्तूरैर्बृहतीपुष्पैः पूजने गोलक्षफलम् ॥ इति ।
अस्मिन् पर्वणि पूज्यमान: शिव: महादेव:, महेश्वर:, क्षेत्रज्ञ:, स्वामी, ज्ञान-बल-ऐश्वर्य-वीर्य-शक्ति-तेजोनिधि:, भगवान्, अघोररूप:, संहारकर्ता, करुणापूर्ण:, आशुतोष:, सुप्रसन्न:, रुद्र:, जगद्गुरु:, नाम-रूप-कृति-मतिषु मङ्गलकर: च । तादृशस्य शिवस्य पूजा येन अस्मिन् शिवरात्रिदिने क्रियते स: शिवतुल्य: एव भवति इति ।
कृतोपवासा ये तस्यां शिवमर्चन्ति जाग्रता: ।
बिल्वपत्रैातुर्यामं ते यान्ति शिवतुल्यताम् ॥"' इति ।
एषा शिवरात्रि: सर्वयज्ञेषु उत्तमोत्तमा । दान-यज्ञ-तप:-तीर्थ-व्रत-कर्मादीनि शिवरात्रिव्रतस्य कोटिषु एकभागोपि न भवन्ति । कृष्णाष्टमी इव शिवरात्रि: अपि नित्यव्रतमपि काम्यव्रतमपि । माघफाल्गुनयोर्मध्ये चतुर्दश्याम् उपवासं कृत्वा जागरणम् आचरन्ति ये तेभ्य: रुद्र: प्रसन्न: सन् भुक्तिं मुक्तिं च ददाति इति वदति गरुडपुरणम् । शिवस्य शरीरं ज्योतिर्मयम् । चन्द्रसूर्याग्नय: एव तस्य त्रीणि नेत्राणि । शिरसि विद्यमान: चन्द्र: मनस:, संयमस्य च प्रतीक: । जटासु विद्यमाना गङ्गा अमृतत्वसूचिका । कण्ठे विद्यमान: सर्प: जीविनां देवाश्रयस्य प्रतीक: । गजचर्म अहङ्कारनिग्रहं, व्याघ्राम्बरं विषयदमनं च द्योतयत: । विभूति: परिशुद्धतां भालनेत्रं ज्ञानं च प्रतिपादयत: । अस्य माघमासस्य शुक्लपक्षस्य चतुर्दश्यां तिथौ एव शिव: आनन्देन ताण्डवनृत्यम् अकरोत् इति । क्षीरसागरमथनावसरे उद्भूतं विषं पीत्वा नीलकण्ठ: सञ्जात: अस्मिन् एव दिने इति । शिवस्य जन्म अपि एतद्दिने एव अभवत् इति वदन्ति पुराणानि ।


c: text/html

text:
Format information
Format by A.K. Aruna, 2017 ver.3.0:
UpasanaYoga. If downloaded, requires installed Devanāgarī Siddhanta1.ttf font, downloadable from UpasanaYoga.
If run from UpasanaYoga website, it alternatively can use online Web Font. Any Devanāgarī in parentheses () is an alternate reading of text in Red. For ease in reading commentary paragraphs, several long vowels and a few other sandhis have been split. The box ( ) after each numbered section toggles its vocabulary.
These are a selection of mainly Upaniṣad mantras and Bhagavad Gītā verses compiled and arranged to present the essential import of the Śāstra. The selection and the presentation is by Swami Dayananda Saraswati started September 2014 and completed in 2015 at the Long-term Vedanta Course in Arsha Vidya Gurukulam, Anaikatti. This is not an official text of these talks. I have occasionally added some background, intermediary, and follow up mantras and verses to cover ideas touched upon in the talks to fill out the import of the selected phrases or terminologies of the mantras and verses.
by A.K. Aruna
First Update to HTML Jan 2018 with Creative Commons International License:
This work is licensed under the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/, or click the following logo:
ओं, शं नो मित्रः शं वरुणः…
1. Discovering Limitation of Available Means
परीक्ष्य लोकान् कर्म-चितान् ब्राह्मणो निर्वेदम् आयान् नास्त्य् अकृतः कृतेन। तद्-विज्ञानार्थं स गुरुम् एवाभिगच्छेत् समित्-पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्म-निष्ठम्॥ ॥ MunU.1.2.12
Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)
2. The Goal Expressed as Ānanda
…सैषानन्दस्य मीमां॑सा भ॒वति। युवा स्यात् साधु यु॑वाध्या॒यकः। आशिष्ठो दृढिष्ठो॑ बलि॒ष्ठः। तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य॑ पूर्णा॒ स्यात्। स एको मानुष॑ आन॒न्दः॥ TaitU.2.8.1.
…ते ये शतं मानुषा॑ आन॒न्दाः। स एको मनुष्य-गन्धर्वाणा॑म् आन॒न्दः। श्रोत्रियस्य चाकाम॑-हत॒स्य। ते ये शनं मनुष्य-गन्धर्वाणा॑म् आन॒न्दाः। स एको देव-गन्धर्वाणा॑म् आन॒न्दः। श्रोत्रियस्य चाकाम॑-हत॒स्य। ते ये शतं देव-गन्धर्वाणा॑म् आन॒न्दाः। स एकः पितॄणां चिर-लोक-लोकाना॑म् आन॒न्दः। श्रोत्रियस्य चाकाम॑-हत॒स्य। ते ये शतं पितॄणां चिर-लोक-लोकाना॑म् आन॒न्दाः। स एक आजान-जानां देवाना॑म् आन॒न्दः॥ TaitU.2.8.2.
श्रोत्रियस्य चाकाम॑-हत॒स्य। ते ये शतम् आजान-जानां देवाना॑म् आन॒न्दाः। स एकः कर्म-देवाना॑म् आन॒न्दः। ये कर्मणा देवान् अ॑पिय॒न्ति। श्रोत्रियस्य चाकाम॑-हत॒स्य। ते ये शतं कर्म-देवानां देवाना॑म् आन॒न्दाः। स एको देवाना॑म् आन॒न्दः। श्रोत्रियस्य चाकाम॑-हत॒स्य। ते ये शतं देवाना॑म् आन॒न्दाः। स एकः इन्द्र॑स्यान॒न्दः॥ TaitU.2.8.3.
श्रोत्रियस्य चाकाम॑-हत॒स्य। ते ये शतम् इन्द्र॑स्यान॒न्दाः। स एको बृहस्-पते॑र् आन॒न्दः। श्रोत्रियस्य चाकाम॑-हत॒स्य। ते ये शतं बृहस्-पते॑र् आन॒न्दाः। स एकः प्रजा-पते॑र् आन॒न्दः। श्रोत्रियस्य चाकाम॑-हत॒स्य। TaitU.2.8.4. ते ये शतं प्रजा-पते॑र् आन॒न्दाः। स एको ब्रह्मण॑ आन॒न्दः। श्रोत्रियस्य चाकाम॑-हत॒स्य॥
स यो॒ मनु॒ष्याणाग्ँ राद्धः स॒मृद्धो भ॒वत्य् अन्ये॒षाम् अ॒धि-पतिः स॒र्वैर् मा॒नुष्यकैर् भो॒गैः संपन्न॒तमः स॒ मनु॒ष्याणां परम॒ आनन्दो॒ऽथ ये॒ शतं॒ मनु॒ष्याणाम् आनन्दाः स ए॒कः पितॄणां॒ जित॒-लोकानाम् आनन्दो॒…॥
BrhU.4.3.33.
Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)
3. Qualifications and Duties of Student
[अङ्गिरस्-शौनक-संवादः] ब्रह्मा देवानां प्रथमः संबभूव विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता।
स ब्रह्म-विद्यां सर्व-विद्या-प्रतिष्ठाम् अथर्वाय ज्येष्ठ-पुत्राय प्राह॥ ॥ MunU.1.1.1 अथर्वणे यां प्रवदेत ब्रह्माथर्वा तां पुरोवाचाङ्गिरे ब्रह्म-विद्याम्।
स भारद्वाजाय सत्य-वहाय प्राह भारद्वाजोऽङ्गिरसे परावराम्॥ ॥ MunU.1.1.2
शौनको ह वै महा-शालोऽङ्गिरसं विधिवद् उपसन्नः पप्रच्छ। कस्मिन् नु भगवो विज्ञाते सर्वम् इदं विज्ञातं भवतीति। MunU.1.1.3.
तस्मै स होवाच। द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यद् ब्रह्म-विदो वदन्ति परा चैवापरा च। MunU.1.1.4.
तत्रापरा ऋग्-वेदो यजुर्-वेदः साम-वेदोऽथर्व-वेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषम् इति। अथ परा यया तद् अक्षरम् अधिगम्यते। MunU.1.1.5.
[सनत्-कुमार-नारद-संवादः]
अधीहि भगव इति होपससाद् सनत्-कुमारं नार-दः। तग्ँ होवाच यद् वेत्थ तेन मोपसीद। ततस् त ऊर्ध्वं वक्ष्यामीति। स होवाच॥ ChanU.7.1.1.
ऋग्-वेदं भगवोऽध्येमि यजुर्-वेदग्ँ साम-वेदम् आथर्वणं चतुर्थम् इति-हास-पुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यग्ँ राशिं दैवं निधिं वाको-वाक्यम् एकायनं देव-विद्यां ब्रह्म-विद्यां भूत-विद्यां क्षत्र-विद्यां नक्षत्र-विद्याग्ँ सर्प-देव-जन-विद्याम् एतद् भगवोऽअध्येमि॥ ChanU.7.1.2.
सोऽहं भगवो मन्त्र-विद् एवास्मि नात्म-वित्। श्रुतग्ँ ह्य् एव मे भगवद् दृशेभ्यस् तरति शोकम् आत्म-विद् इति। सोऽहं भगवः शोचामि। तं मा भगवाञ् छोकस्य पारं तारयन्व् इति। तग्ँ होवाच यद् वै किञ्चैतद् अध्यगीष्ठा नामैवैतत्॥ ChanU.7.1.3.
यो वै भूमा तत् सुखम्। नाल्पे सुखम् अस्ति। भूमैव सुखम्। भूमा त्व् एव विजिज्ञासितव्य इति…॥ ChanU.7.23.1.
[याज्ञ-वल्क्य-मैत्रेयी-संवादः]
मै॒त्रेयी॒ति होवाच या॒ज्ञ-वल्क्यः। उद्यास्यन् वा॒ अरेऽह॒म् अस्मात् स्था॒नाद् अस्मि। ह॒न्त तेऽन॒या कात्यायन्या॒ऽन्तं कर॒वाणी॒ति॥ BrhU.2.4.1.
सा॒ होवाच मै॒त्रेयी। यन् नु॒ म इयं॒ भगोः स॒र्वा पृथिवी॒ वित्ते॒न पूर्णा स्या॒त् कथं ते॒नामृ॒ता स्याम् इ॒ति। ने॒ति होवाच या॒ज्ञ-वल्क्यः। य॒थै॒वोपकरण॒वतां जीवितं त॒थैव॒ ते जीवितग्ँ॒ स्यात्। अमृतत्व॒स्य तु॒ ना॒शाऽस्ति वित्तेने॒ति॥ BrhU.2.4.2.
सा॒ होवाच मै॒त्रेयी। ये॒नाहं॒ नामृ॒ता स्यां कि॒म् अहं ते॒न कुर्याम्। य॒द् एव भ॒गवान् वे॒द त॒द् एव॒ मे ब्रूही॒ति॥ BrhU.2.4.3.
स॒ होवाच या॒ज्ञ-वल्क्यः। प्रिया॒ बतारे नः सती॒ प्रियं॒ भाषसे। एह्य् आ॒स्स्व। व्या॒ख्यास्यामि ते। व्याच॒क्षणस्य तु॒ मे नि॒दिध्यासस्वे॒ति॥४॥ BrhU.2.4.4.
स॒ होवाच। न वा॒ अरे प॒त्युः का॒माय प॒तिः प्रियो॒ भवत्य् आत्म॒नस् तु का॒माय प॒तिः प्रियो॒ भवति। BrhU.2.4.5. न वा॒ अरे जाया॒यै का॒माय जाया॒ प्रिया॒ भवत्य् आत्म॒नस् तु का॒माय जाया॒ प्रिया॒ भवति। न वा॒ अरे पुत्रा॒णां का॒माय पुत्राः॒ प्रिया॒ भवन्त्य् आत्म॒नस् तु का॒माय पुत्राः॒ प्रिया॒ भवन्ति। न वा॒ अरे वित्त॒स्य का॒माय वित्तं॒ प्रियं॒ भवत्य् आत्म॒नस् तु का॒माय वित्तं॒ प्रियं॒ भवति। न वा॒ अरे ब्र॒ह्मणः का॒माय ब्र॒ह्म प्रियं॒ भवत्य् आत्म॒नस् तु का॒माय ब्र॒ह्म प्रियं॒ भवति। न वा॒ अरे क्षत्र॒स्य का॒माय क्षत्रं॒ प्रियं॒ भवत्य् आत्म॒नस् तु का॒माय क्षत्रं॒ प्रियं॒ भवति। न वा॒ अरे लोका॒नां का॒माय लोकाः॒ प्रिया॒ भवन्त्य् आत्म॒नस् तु का॒माय लोकाः॒ प्रिया॒ भवन्ति। न वा॒ अरे देवा॒नां का॒माय देवाः॒ प्रिया॒ भवन्त्य् आत्म॒नस् तु का॒माय देवाः॒ प्रिया॒ भवन्ति। न वा॒ अरे भूता॒नां का॒माय भूता॒नि प्रिया॒नि भवन्त्य् आत्म॒नस् तु का॒माय भूता॒नि प्रिया॒नि भवन्ति। न वा॒ अरे स॒र्वस्य का॒माय स॒र्वं प्रियं॒ भवत्य् आत्म॒नस् तु का॒माय स॒र्वं प्रियं॒ भवति। आत्मा वा॒ अरे द्रष्ट॒व्यः श्रोत॒व्यो मन्त॒व्यो निदिध्यासित॒व्यो मै॒त्रेयि। आत्म॒नो वा॒ अरे द॒र्शनेन श्र॒वणेन मत्या॒ विज्ञा॒नेनेदग्ँ स॒र्वं विदितम्॥
[याज्ञ-वल्क्य-गार्गी-संवादः]
यो वा॒ एत॒द् अक्ष॒रं गार्ग्य् अविदि॒त्वास्मिग्ँ॒ल् लोके॒ जु॒हो॒ति य॒जते त॒पस् तप्य॒ते बहू॒नि वर्ष-सहस्राण्य् अ॒न्तवद् ए॒वास्य त॒द् भवति। यो वा॒ एत॒द् अक्ष॒रं गार्ग्य् अविदि॒त्वास्मा॒ल् लोकात् प्रै॒ति स॒ कृपणो॒ऽथ य॒ एत॒द् अक्षरं॒ गार्गि विदि॒त्वास्मा॒ल् लोकात् प्रै॒ति स॒ ब्राह्मणः॥ BrhU.3.8.10.
[श्री-कृष्ण-अर्जुन-संवादः] कार्पण्य-दोषोपहत-स्व-भावः पृच्छामि त्वां धर्म-सम्मूढ-चेताः।
यच् छ्रेयः स्यान् निश्चितं ब्रूहि तन् मे शिष्यस् तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥ ॥ BhG.2.7
[याज्ञ-वल्क्य-जनक-संवादः] त॒म् एव धी॒रो विज्ञा॒य प्रज्ञां॒ कुर्वीत ब्राह्मणः।
ना॒नुध्या॒याद् बहूञ् छ॒ब्दान् वाचो॒ विग्ला॒पनग्ँ हि तद् इ॒ति॥ ॥ BrhU.4.4.21
…त॒स्माद् एवं-वि॒च् छान्तो॒ दान्त॒ उपरत॒स् तितिक्षुः समा॒हितो भू॒त्वात्म॒न्य् ए॒वात्मा॒नं पश्यति। स॒र्वम् आत्मा॒नं पश्यति॒॥ BrhU.4.4.23.
…त॒म् एतं॒ वेदानुवचने॒न ब्राह्मणा॒ विविदिष॒न्ति यज्ञे॒न दाने॒न त॒पसा॒नाशकेन। एत॒म् एव॒ विदित्वा॒ मुनि॒र् भवति। एत॒म् एव॒ प्रव्राजि॒नो लोक॒म् इच्छन्तः प्र॒व्रजन्ति। एत॒द् ध स्म वै तत् पू॒र्वे विद्वाग्ँ॒सः प्रजां न का॒मयन्ते। किं॒ प्रज॒या करिष्या॒मो ये॒षां॒ नोऽय॒म् आ॒त्मायं॒ लोक इ॒ति। ते॒ ह स्म पुत्रैषणा॒याश् च वित्तैषणा॒याश् च लोकैषणा॒याश् च व्युत्थाया॒थ भिक्षाच॒र्यं चरन्ति॥ BrhU.4.4.22.
[तैतिरीय-प्रवचनम्]
वेदम् अनूच्याचार्योऽन्तेवासिनम् अ॑नुशा॒स्ति। सत्यं॒ वद। धर्मं॒ चर। स्वाध्याया᳚न् मा प्र॒मदः। आचार्याय प्रियं धनम् आहृत्य प्रजा-तन्तुं मा व्य॑वच्छे॒त्सीः। सत्यान् न प्रम॑दित॒व्यम्। धर्मान् न प्रम॑दित॒व्यम्। कुशलान् न प्रम॑दित॒व्यम्। भूत्यै न प्रम॑दित॒व्यम्। स्वाध्याय-प्रवचनाभ्यां न प्रम॑दित॒व्यम्॥ TaitU.1.11.1.
देव-पितृ-कार्याभ्यां न प्रम॑दित॒व्यम्। मातृ॑-देवो॒ भव। पितृ॑-देवो॒ भव। आचार्य॑-देवो॒ भव। अतथि॑-देवो॒ भव। यान्य् अनवद्यानि॑ कर्मा॒णि। तानि सेवि॑तव्या॒नि। नो इ॑तरा॒णि। यान्य् अस्माकग्ँ सुच॑रिता॒नि। तानि त्वयो॑पास्या॒नि॥ TaitU.1.11.2.
नो इ॑तरा॒णि। ये के चास्मच् छ्रेयाग्ँ॑सो ब्रा॒ह्मणाः। तेषां त्वयासनेन प्रश्व॑सित॒व्यम्। श्रद्ध॑या दे॒यम्। अश्रद्ध॑यादे॒यम्। श्रि॑या दे॒यम्। ह्रि॑या दे॒यम्। भि॑या दे॒यम्। संवि॑दा दे॒यम्। अथ यदि ते कर्म-विचिकित्सा वा वृत्त-विचिकि॑त्सा वा॒ स्यात्॥ TaitU.1.11.3.
ये तत्र ब्राह्मणाः संम॒र्शिनः। युक्ता॑ आयु॒क्ताः। अलूक्षा॑ धर्म॑-कामाः॒ स्युः। यथा ते॑ तत्र॑ वर्ते॒रन्। तथा तत्र॑ वर्ते॒थाः। अथाभ्या᳚ख्याते॒षु। ये तत्र ब्राह्मणाः᳚ संम॒र्शिनः। युक्ता॑ आयु॒क्ताः। अलूक्षा॑ धर्म-कामाः॒ स्युः। यथा ते॑ तेषु॑ वर्ते॒रन्। तथा तेषु॑ वर्ते॒थाः। एष॑ आदे॒शः। एष उ॑पदे॒शः। एषा वे॑दोप॒निषत्। एतद् अ॑नुशा॒सनं। एवम् उपा॑सित॒व्यम्। एवम् उ चैत॑द् उपा॒स्यम्॥ TaitU.1.11.4.
[ब्रह्म-देव-आश्व-लायन-संवादः] न कर्मणा न प्रजया धनेन
त्यागेनैके अमृतत्वम् आनशुः। परेण नाकं निहितं गुहायां विभ्राजते यद् यतयो विशन्ति॥ ॥ KaivU.3 वेदान्त-विज्ञान-सुनिश्चितार्थाः
सन्न्यास-योगाद् यतयश् शुद्ध-सत्त्वाः। ते ब्रह्म-लोकेषु परान्त-काले परमामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे॥ ॥ KaivU.4
[संहित-उपनिषत्-प्रवचनम्] ई॒शा वा॒स्य॑म् इ॒दग्ँ सर्वं॒ यत्किञ्च॒ जग॑त्यां॒ जग॑त्।
तेन॑ त्य॒क्तेन॑ भु॒ञ्जीथा॒ मा गृ॑धः॒ कस्य॑स्वि॒द् धन᳚म्॥ ॥ IsU.1 कु॒र्वन्न् ए॒वेह कर्मा᳚णि जिजीवि॒षेच् छ॒तग्ँ समाः᳚।
ए॒वं त्वयि॒ नान्यथे॒तो᳚ऽस्ति॒ न कर्म॑ लिप्यते॒ नरे᳚॥ ॥ IsU.2
[वरुण-भृगु-संवादः - जिज्ञासस्व]
भृगुर् वै वा॑रु॒णिः। वरु॑णं॒ पित॑र॒म् उप॑ससार। अधी॑हि भगवो॒ ब्रह्मेति॑। तस्मा॑ ए॒तत् प्रो॑वाच। अन्नं॑ प्रा॒णं चक्षुः॒ श्रोत्रं॒ मनो॒ वाच॒म् इति॑। तग्ँ हो॑वाच। यतो॒ वा इ॒मानि॒ भूता॑नि॒ जाय॑न्ते। येन॒ जाता॑नि॒ जीव॑न्ति। यत् प्रय॑न्त्य् अ॒भिसंवि॑शन्ति। तद् विजि॑ज्ञासस्व। तद् ब्रह्मेति॑॥ TaitU.3.1.1.
Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)
4. That Which Is To Be Known
[तत्-पद-विचारः] एतस्माज् जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च।
खं वायुर् ज्योतिर् आपः पृथिवी विश्वस्य धारिणी॥ ॥ MunU.2.1.3
[पुरुषः]
पुरु॑ष ए॒वेदग्ँ सर्व᳚म्। यद् भू॒तं यच् च॒ भव्य᳚म्।॥ PurSuk.2.
[जगत्-निमित्त-उपादान-कारणम्] यथोर्ण॑-नाभिः सृ॒जते॒ गृह्ण॑ते च य॒था पृ॑थि॒व्याम् ओष॑धयः संभवन्ति।
यथा॑ सतः पु॒रुषा॑त् केश॑-लोमा॒नि॒ त॒थाक्ष॑रात् सं॒भवती॑ह विश्वम्॥ ॥ MunU.1.1.7
तद् एतत् सत्यम्। यथा सु-दीप्तात् पावकाद् विस्फुल्-इङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते स-रूपाः। तथाक्षराद् विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापि यन्ति॥ ॥ MunU.2.1.1
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस् तस्य विद्यते। न हि कल्याण-कृत् कश्चिद् दुर्-गतिं तात गच्छति॥ ॥ BhG.6.40 प्राप्य पुण्य-कृतां लोकान् उषित्वा शाश्वतीः समाः।
शुचीनां श्रीमतां गेहे योग-भ्रष्टोऽभिजायते॥ ॥ BhG.6.41 अथवा योगिनाम् एव कुले भवति धीमताम्।
एतद् धि दुर्-लभतरं लोके जन्म यद् ईदृशम्॥ ॥ BhG.6.42 तत्र तं बुद्धि-संयोगं लभते पौर्व-देहिकम्।
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरु-नन्दन॥ ॥ BhG.6.43
[औपनिषत्-पुरुषः]
…तं॒ त्वौपनिषदं पु॒रुषं पृच्छामि…॥ BrhU.3.9.26.
न त॑त्र च॒क्षुर् ग॑च्छति न॒ वाग् ग॑च्छति नो॒ मनः॒। न विद्मो॑ न॒ विजा॑नीमो यथै॒तद् अ॑नुशिष्यात्॥ ॥ KenU.1.3 अ॒न्यद् ए॑व तद् वि॒दिता॑द् अथो अ॒विदिता॑द् अधि।
इति॑ शुश्रुम॒ पूर्वे᳚षां॒ ये न॒स् तद् व्या॑चचक्षि॒रे॥ ॥ KenU.1.4
[आचार्यवान् पुरुषो वेद]
यथा सोम्य पुरुषं गन्धारेभ्योऽभिनद्धाक्षम् आनीयं तं ततोऽतिजने विसृजेत्। स यथा तत्र प्राङ् वोदङ् वाधराङ् वा प्रध्मायीताभिनद्धाक्ष आनीतोऽभिनद्धाक्षो विसृष्टः॥ ChanU.6.14.1.
तस्य यथाभिनहनं प्रमुच्य प्रब्रूयाद् एतां दिशं गन्धारा एतां दिशं व्रजेति। स ग्रामाद् ग्रामं पृच्छन् पण्डितो मेधावी गन्धारान् एवोपसंपद्येत। एवम् एवेहाचार्यवान् पुरुषो वेद॥ ChanU.6.14.2.
[वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्]
श्वेत-केतुर् हारुणेय आस। तग्ँ ह पितोवाच श्वेत-केतो वस ब्रह्म-चर्यम्। न वै सोम्यास्मात् कुलीनोऽननूच्य ब्रह्म-बन्धुर् इव भवतीति॥ ChanU.6.1.1.
स ह द्वा-दश-वर्ष उपेत्य चतुर्-विग्ँशति-वर्षः सर्वान् वेदान् अधीत्य महा-मना अनूचान-मानी स्तब्ध एयाय॥ ChanU.6.1.2.
श्वेत-केतो यन् नु सोम्येदं महा-मना अनूचान-मानी स्तब्धोऽसि। उत तम् आदेशम् अप्राक्ष्यो येनाश्रुतग्ँ श्रुतं भवत्य् अमतं मतम् अविज्ञातं विज्ञातम् इति। कथं नु भगवः स आदेशो भवतीति॥ ChanU.6.1.3.
यथा सोम्यैकेन मृत्-पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातग्ँ स्यात्। वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्य् एव सत्यम्॥ ChanU.6.1.4.
यथा सोम्यैकेन लोह-मणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातग्ँ स्यात्। वाचारम्भणं विकारो नामधेयं लोहम् इत्य् एव सत्यम्॥ ChanU.6.1.5.
यथा सोम्यैकेन नख-निकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातग्ँ स्यात्। वाचारम्भणं विकारो नामधेयं कृष्णायसम् इत्य् एव सत्यम्। एवग्ँ सोम्य स आदेशो भवतीति॥ ChanU.6.1.6.
न वै नूनं भगवन्तस् त एतद् अवेदिषुः। यद् ध्य् एतद् अवेदिष्यन् कथं मे नावक्ष्यन्न् इति भगवाग्ँस् त्वेव मे ब्रवीत्व् इति। तथा सोम्येति होवाच॥ ChanU.6.1.7.
[सद् एव]
सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयम्॥ ChanU.6.2.1.
…सन्-मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सद् आयतनाः सत् प्रतिष्ठाः॥ ChanU.6.8.4.
स य एषोऽणिमैतद् आत्म्यम् इदग्ँ सर्वम्। तत् सत्त्वम्। स आत्मा। तत् त्वम् असि श्वेत-केतो इति। भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्व् इति॥ …तत् सत्त्वम्। स आत्मा। तत् त्वम् असि श्वेत-केतो इति…॥ ChanU.6.8.7–6.16.3
[आत्मा एव ज्योतिः]
या॒ज्ञवल्क्य किं॒-ज्योति॒र् अयं पु॒रुष इ॒ति। आदित्य॒-व्योतिः॒ सम्राड् इ॒ति होवाच। आदित्ये॒नै॒वायं ज्यो॒तिषास्ते प॒ल्ययते क॒र्म कुरुते विप॒ल्येती॒ति। एव॒म् ए॒वैत॒द् याज्ञवल्क्य॥ BrhU.4.3.2.
अ॒स्तमित आदित्ये॒ याज्ञवल्क्य किं॒-ज्योति॒र् ए॒वायं पु॒रुष इ॒ति। चन्द्र॒मा ए॒वास्य ज्यो॒तिर् भवती॒ति। चन्द्र॒मसै॒वायं ज्यो॒तिषास्ते प॒ल्ययते क॒र्म कुरुते विप॒ल्येती॒ति। ए॒वम् ए॒वैत॒द् याज्ञवल्क्य॥ BrhU.4.3.3.
अ॒स्तमित आदित्ये॒ याज्ञवल्क्य चन्द्र॒मस्य् अ॒स्तमिते किं॒-ज्योति॒र् ए॒वायं पु॒रुष इ॒ति। अग्नि॒र् ए॒वास्य ज्यो॒तिर् भवती॒ति। अग्नि॒नै॒वायं ज्यो॒तिषास्ते प॒ल्ययते क॒र्म कुरुते विप॒ल्येती॒ति। एव॒म् ए॒वैत॒द् याज्ञवल्क्य॥ BrhU.4.3.4.
अ॒स्तमित आदित्ये॒ याज्ञवल्क्य चन्द्र॒मस्य् अ॒स्तमिते शा॒न्तेऽग्नौ किं॒-ज्योति॒र् ए॒वायं पु॒रुष इ॒ति। वा॒ग् ए॒वास्य ज्यो॒तिर् भवती॒ति। वा॒चै॒वायं ज्यो॒तिषास्ते प॒ल्ययते क॒र्म कुरुते विप॒ल्येती॒ति। त॒स्माद् वै॒ सम्राड् अ॒पि य॒त्र स्वः॒ पाणिर् न॒ विनिर्ज्ञा॒यते॒ऽथ य॒त्र वा॒ग् उच्च॒रत्य् उ॒पैव तत्र॒ न्येती॒ति। एव॒म् ए॒वैत॒द् याज्ञवल्क्य॥ BrhU.4.3.5.
अ॒स्तमित आदित्ये॒ याज्ञवल्क्य चन्द्र॒मस्य् अ॒स्तमिते शा॒न्तेऽग्नौ॒ शान्ता॒यां वाचि किं॒-ज्योति॒र् ए॒वायं पु॒रुष इति। आ॒त्मै॒वास्य ज्यो॒तिर् भवती॒ति। आत्म॒नै॒वायं ज्यो॒तिषास्ते प॒ल्ययते क॒र्म कुरुते विप॒ल्येती॒ति॥ BrhU.4.3.6.
कतम॒ आत्मे॒ति॒। योऽयं॒ विज्ञानम॒यः प्राणे॒षु हृ॒द्य् अन्त॒र्-ज्योतिः पु॒रुषः स॒ समानः स॒न्न् उभौ॒ लोका॒व् अनुसं॒चरति ध्या॒यतीव लेला॒यतीव। स हि स्व॒प्नो भू॒त्वेनं लोक॒म् अतिक्रा॒मति मृत्यो॒ रूपा॒णि॥ BrhU.4.3.7.
किं ज्योतिस् तव भानुमान् अहनि मे रात्रौ प्रदीपादिकं स्याद् एवं रवि-दीप-दर्शन-विधौ किं ज्योतिर् आख्याहि मे। चक्षुस् तस्य निमीलनादि-समये किं धीर् धियो दर्शने किं तत्राहम् अतो भवान् परमकं ज्योतिस् तद् अस्ति प्रभो॥ ॥ EkSlok.1
के॒नेषि॑तं पतति प्रे॒षितं॑ मनः केन॒ प्राणः॒ प्रथ॑मः प्रैति॒ युक्तः॑। केने॑षितां वा॒चम् इ॑मां वदन्ति चक्षुः॑ श्रो॒त्रं क उ॒ देवो॑ युनक्ति॥ ॥ KenU.1.1
श्रोत्र॑स्य श्रो॒त्रं मन॑सो म॒नो यद् वा॒चो ह वा॒चं स उ॑ प्रा॒णस्य प्रा॒णः।
च॒क्षुष॑श् च॒क्षुर् अ॑तिमुच्य धी॒राः प्रेत्या᳚स्माल् लो॒काद् अ॒मृता॑ भवन्ति॥ ॥ KenU.1.2
यद् वा᳚चानभ्यु॒दितं॒ येन॑ वाग् अ॒भ्यु॑द्यते᳚। तद् ए॑व ब्रह्म त्वं विद्धि॑ ने॒दं य॒द् इद॒म् उपा॑सते॥ ॥ KenU.1.4 यन् मन॑सा न म॒नुते॑ येना॑हुर् मनो॒ मत᳚म्।
तद् ए॑व ब्रह्म त्वं विद्धि॑ ने॒दं य॒द् इद॒म् उपा॑सते॥ ॥ KenU.1.5 यच् चक्षु॑षा न प॒श्यति॑ येन॒ चक्षूग्ँ॑षि पश्यति।
तद् ए॑व ब्रह्म त्वं विद्धि॑ ने॒दं य॒द् इद॒म् उपा॑सते॥ ॥ KenU.1.6 यच् छ्रो॑त्रेण न शृ॒णोति॑ येन॒ श्रोत्र॑म् इदग्ँ श्रुतम्।
तद् ए॑व ब्रह्म त्वं विद्धि॑ ने॒दं य॒द् इद॒म् उपा॑सते॥ ॥ KenU.1.7 यत् प्रा॑णेन न प्रा॒णिति॑ येन॒ प्राणः॑ प्रणीयते।
तद् ए॑व ब्रह्म त्वं विद्धि॑ ने॒दं य॒द् इद॒म् उपा॑सते॥ ॥ KenU.1.8
य॒दि म॑न्यसे सु॒वेदे॑ति दभ्रम् ए॒वापि॑ नूनम्। त्वं वे॒त्थ ब्र॑ह्मणो रूपं, यद् अ॑स्य त्वं, यद् अ॑स्य दे॒वेषु। अ॑थ नु मी॒माग्ँस्य॑म् एव ते, म॒न्ये वि॑दितम्॥ KenU.2.1. ना॒हं म॑न्ये सु॒वेदे॑ति नो न॒ वेदेति॒ वेद॑ च।
यो न॑स् तद् वेद॒ तद् वेद॒ नो न॒ वेदेति॒ वेद॑ च॥ ॥ KenU.2.2
ब्र॒ह्म ह॒ देवे᳚भ्यो विजि॑ग्ये। त॒स्य ह॒ ब्रह्म॑णो वि॒जये॒ देवा अमही॑यन्त। त ऐक्षन्तास्मा᳚कम् एवा॒यं विजयोऽस्मा᳚कम् एवा॒यं महि॑मेति। KenU.3.1.
…त॒द् धैषां᳚ विज॑ज्ञौ। ते॒भ्यो ह॒ प्रादु॑र्-बभूव। त॒न् न व्य॑जानत कि॒म् इदं॒ यक्ष॑म् इति। KenU.3.2.
ते॒ऽग्निम् अ॑ब्रुवञ् ‘जा॒त-वे॑द ए॑तद् वि॒जानी॒हि कि॒म् एत॒द् यक्ष॑म्’ इति। तथे॒ति। KenU.3.3.
तद् अ॑भ्यद्रव॒त्। तम् अ॑भ्यवद॒त् कोऽसी᳚ति। अग्नि॒र् वा अ॒हम् अ॑स्मीत्य् अब्र॒वीज्, जा॒त-वे॑दा वा अ॒हम् अ॑स्मी॒ति। KenU.3.4.
‘तस्मिग्ँ॑स् त्वयि॑ किं वी॒र्यम्’ इ॑ति। अ॒पीदग्ँ सर्वं᳚ दहे॒यं यद् इ॑दं पृथि॒व्याम् इति॑। KenU.3.5.
तस्मै॑ तृणं नि॒दधा॑व् एतद् द॒हेति॑। त॒दुप॑प्रेयाय स॒र्व-ज॑वेन। त॒न् न श॑शाक द॒ग्धुम्। स तत॑ एव नि॒ववृ॑ते। ‘नैत॑द् अशकं वि॒ज्ञातुं॑ यद् एत॒द् यक्ष॑म्’ इति। KenU.3.6.
अथ वा॒युम् अ॑ब्रुवन् ‘वा॒यव् ए॑तद् वि॒जानी॒हि कि॒म् एत॒द् यक्ष॑म्’ इति। तथे॒ति। KenU.3.7.
तद् अ॑भ्यद्रव॒त्। तम् अ॑भ्यवद॒त् कोऽसी᳚ति। वायु॒र् वा अ॒हम् अस्मीत्य् अब्र॒वीन्, मा॒तरि॑-श्वा वा अ॒हम् अ॑स्मी॒ति। KenU.3.8.
तस्मिग्ँ॑स् त्वयि॑ ‘किं वी॒र्यम्’ इ॑ति। ‘अ॒पीदग्ँ सर्व॑म् आददी॒य यद् इ॑दं पृथि॒व्याम्’ इति॑। KenU.3.9.
तस्मै॑ तृणं नि॒दधा॑व् एतद् आ॒दत्स्वेति॑। त॒द् उप॑प्रेयाय स॒र्व-ज॑वेन। त॒न् न श॑शाकादा॒तुम्। स तत॑ एव नि॒ववृ॑ते नैत॑द् अशकं वि॒ज्ञातुं॑ यद् एत॒द् यक्ष॑म् इति। KenU.3.10.
अ॒थेन्द्रम् अ॑ब्रुवन् ‘म॒घ॑वन्न् ए॒तद् वि॒जानी॒हि कि॒म् एत॒द् यक्ष॑म्’ इति। तथे॒ति। तद् अ॑भ्यद्रव॒त्। तस्मा᳚त् तिरोद॒धे। KenU.3.11.
स तस्मि॑न्न् एवाका॒शे स्त्रि॒यम् आ॑जगाम ब॒हु-शो॑भमानाम् उ॒माग्ँ॑ हैम॑वतीम्। ताग्ँ॒ हो॑वाच कि॒म् एत॒द् यक्ष॑म् इति॥ KenU.3.12.
सा ब्रह्मे॒ति हो॑वाच ‘ब्रह्मणो॒ वा ए॑तद्-वि॒जये॒ मही॑यध्वम्’ इति। ततो॑ हैव वि॒दाञ्च॑कार बह्मे॒ति। KenU.4.1.
तस्मा॒द् वा ए॒ते दे॒वा अतित॑राम् इ॒वान्या॒न् देवा॒न् यद् अ॑ग्निर् वा॒युर् इ॑न्द्रः। ते ह्य् एन॑न् नेदि॒ष्ठं पस्पृ॑शु॒स् (पस्प॑र्शु॒स्) ते ह्य् एन॑त् प्रथ॒मो वि॒दाञ्च॑कार ब्रह्मे॒ति। KenU.4.2.
तस्मा॒द् वा इ॒न्द्रोऽतित॑राम् इ॒वान्या॒न् देवा॒न् स ह्य् एन॑न् नेदि॒ष्ठं पस्प॑र्श। स॒ ह्य् एन॑त् प्रथ॒मो वि॒दाञ्च॑कार ब्रह्मे॒ति। KenU.4.3.
Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)
5. Inquiry into this Reality
[श्रुति-प्रमाण-बुद्धिः श्रद्धा इति]
अथाश्वलायनो भगवन्तं परमेष्ठम् उपसमेत्योवाच॥ KaivU.1. अधीहि भगवन् ब्रह्म-विद्यां वरिष्टां सदा सद्भिस् सेव्यमानां निगूढाम्। यथाचिरात् सर्व-पापं व्यपोह्य परात् परं पुरुषं याति विद्वान्॥
तस्मै स होवाच पिता-महश् च श्रद्धा-भक्ति-ध्यान-योगाद् अवैहि॥ KaivU.2.
[ब्रह्म लक्षणम्] BrhU.5.1.1
ओं, पूर्ण॒म् अदः॒ पूर्ण॒म् इदं॒ पूर्णा॒त् पूर्ण॒म् उद॒च्यते।
पूर्ण॒स्य पूर्ण॒म् आदा॒य पूर्ण॒म् एवावशि॒ष्यते।
ओं शा॒न्तिः शा॒न्तिः शा॒न्तिः॥
ब्र॒ह्म॒-विद् आ᳚प्नोति॒ पर᳚म्। तद् ए॒षाभ्यु॑क्ता। TaitU.2.1.1. स॒त्यं ज्ञा॒नम् अ॑न॒न्तं ब्रह्म॑। यो वेद॒ निहि॑तं॒ गुहा॑यां पर॒मे व्यो॑मन्। सो᳚ऽश्नुते॒ सवा॒न् कामा᳚न् स॒ह ब्रह्म॑णा विप॒श्चितेति॑॥
आत्मा॒नं चे॒द् विजानीया॒द् अय॒म् अस्मी॒ति पू॒रुषः। कि॒म् इच्छन् क॒स्य का॒माय श॒रीरम् अ॒नुसं॒ज्वरेत्॥ ॥ BrhU.4.4.12
स वा॒ अय॒म् आत्मा ब्र॒ह्म विज्ञानम॒यो मनोम॒यः प्राणम॒यश् चक्षुर्म॒यः श्रोत्रम॒यः पृथिवीम॒य आपोम॒यो वायुम॒य आकाशम॒यस् तेजोम॒योऽतेजोम॒यः कामम॒योऽकामम॒यः क्रोधम॒योऽक्रोधम॒यो धर्मम॒योऽधर्मम॒यः सर्वम॒यः। तद् य॒द् एत॒द् इदंम॒योऽदोम॒यः इ॒ति। यथाकारी॒ यथाचारी॒ तथा॒ भवति। साधु-कारी॒ साधु॒र् भवति। पाप-कारी॒ पापो॒ भवति। पु॒ण्यः पु॒ण्येन क॒र्मणा भ॒वति पा॒पः पा॒पेन॒। अथो ख॒ल्व् आहुः कामम॒य ए॒वायं पु॒रुष इ॒ति। स य॒था-कामो भ॒वति त॒त् क्रतु॒र् भवति। य॒त् क्रतुर् भ॒वति तत् क॒र्म कुरुते। यत् क॒र्म कुरुते त॒द् अभिसं॒पद्यते॥ BrhU.4.4.5.
…अथाकाम॒यमानो॒ योऽकामो॒ निष्-काम॒ आप्त॒-काम आत्म॒-कामो न त॒स्य प्राणा उ॒त्क्रामन्ति। ब्र॒ह्मैव सन् ब्रह्मा॒प्येति॥ BrhU.4.4.6.
स वा॒ एष॒ महान् अज॒ आत्मा॒ योऽयं॒ विज्ञानम॒यः प्राणे॒षु। य॒ ए॒षोऽन्तर्-हृ॒दय आकाशस् त॒स्मिञ् छेते स॒र्वस्य व॒शी स॒र्वस्ये॒शानः स॒र्वस्या॒धिपतिः स न॒ साधुना क॒र्मणा भू॒या॒न् नो ए॒वासा॒धुना क॒नीयान्। एष॒ सर्वेश्वरः॒। एष॒ भूताधिपतिः॒। एष॒ भूत-पालः॒। एष से॒तुर् वि॒धरण एषां॒ लोका॒नाम् अ॒संभेदाय॥ BrhU.4.4.22.
[अधि-दैवम् अन्तर्-यामी]
यः॒ पृथिव्यां ति॒ष्ठन् पृथिव्या अ॒न्तरो यं॒ पृथिवी न वे॒द य॒स्य पृथिवी श॒रीरं यः॒ पृथिवीम् अ॒न्तरो यम॒यत्य् एष॒ त आ॒त्मान्तर्-या॒म्य् अमृ॒तः॥ BrhU.3.7.3.
योऽप्सु ति॒ष्ठन्न् अद्भ्यो॒ऽन्तरो यम् आ॒पो न वि॒दुर् यस्या॒पः श॒रीरं॒ योऽपो॒ऽन्तरो यम॒यत्य् एष॒ त आ॒त्मान्तर्-या॒म्य् अमृ॒तः॥ BrhU.3.7.4.
योऽग्नौ ति॒ष्ठन्न् अग्नेर् अ॒न्तरो य॒म् अग्निर् न वे॒द य॒स्याग्निः श॒रीरं॒ योऽग्निम् अ॒न्तरो यम॒यत्य् एष॒ त आ॒त्मान्तर्-या॒म्य् अमृ॒तः॥ BrhU.3.7.5.
योऽन्त॒रिक्षे ति॒ष्ठन्न् अ॒न्तरिक्षाद् अ॒न्तरो य॒म् अन्त॒रिक्षं न वे॒द य॒स्यान्त॒रिक्षग्ँ श॒रीरं॒ योऽन्त॒रिक्षम् अ॒न्तरो यम॒यत्य् एष॒ त आ॒त्मान्तर्-या॒म्य् अमृ॒तः॥ BrhU.3.7.6.
यो॒ वायौ ति॒ष्ठन् वायोर् अ॒न्तरो यं॒ वायुर् न वे॒द य॒स्य वायुः श॒रीरं यो॒ वायुम् अ॒न्तरो यम॒यत्य् एष॒ त आ॒त्मान्तर्-या॒म्य् अमृ॒तः॥ BrhU.3.7.7.
यो॒ दिवि ति॒ष्ठन् दिवो॒ऽन्तरो यं द्यौर् न वे॒द य॒स्य धौः श॒रीरं यो दि॒वम् अ॒न्तरो यम॒यत्य् एष॒ त आ॒त्मान्तर्-या॒म्य् अमृ॒तः॥ BrhU.3.7.8.
य॒ आदित्ये ति॒ष्ठन्न् आदित्याद् अ॒न्तरो य॒म् आदित्यो न वे॒द य॒स्यादित्यः श॒रीरं य॒ आदित्यम् अ॒न्तरो यम॒यत्य् एष॒ त आ॒त्मान्तर्-या॒म्य् अमृ॒तः॥< BrhU.3.7.9.
यो॒ दिक्षु ति॒ष्ठन् दिग्भ्यो॒ऽन्तरो यं दि॒शो न वि॒दुर् य॒स्य दि॒शः श॒रीरं यो दिशो॒ऽन्तरो यम॒यत्य् एष॒ त आ॒त्मान्तर्-या॒म्य् अमृ॒तः॥ BrhU.3.7.10.
य॒श् चन्द्र-तारते ति॒ष्ठग्ँश् चन्द्र-तारकाद् अ॒न्तरो यं॒ चन्द्र-तारकं न वे॒द य॒स्य चन्द्र-तारकग्ँ श॒रीरं य॒श् चन्द्र-तारकम् अ॒न्तरो यम॒यत्य् एष॒ त आ॒त्मान्तर्-या॒म्य् अमृ॒तः॥ BrhU.3.7.11.
य॒ आकाशे ति॒ष्ठन्न् आकाशाद् अ॒न्तरो य॒म् आकाशो न वे॒द य॒स्याकाशः श॒रीरं य॒ आकाशम् अ॒न्तरो यम॒यत्य् एष॒ त आ॒त्मान्तर्-या॒म्य् अमृ॒तः॥ BrhU.3.7.12.
यस् त॒मसि ति॒ष्ठग्ँस् त॒मसो॒ऽन्तरो यं त॒मो न वे॒द य॒स्य त॒मः श॒रीरं यस् तमो॒ऽन्तरो यम॒यत्य् एष॒ त आ॒त्मान्तर्-या॒म्य् अमृ॒तः॥ BrhU.3.7.13.
यस् ते॒जसि ति॒ष्ठग्ँस् ते॒जसो॒ऽन्तरो यं ते॒जो न वे॒द य॒स्य ते॒जः श॒रीरं यस् तेजो॒ऽन्तरो यम॒यत्य् एष॒ त आ॒त्मान्तर्-या॒म्य् अमृ॒त इ॒त्य् अधि-दैवतम् अ॒थाधिभूतम्॥ BrhU.3.7.14.
[अधि-भूतम् अन्तर्-यामी]
यः॒ स॒र्वेषु भूते॒षु ति॒ष्ठन् स॒र्वेभ्यो भूतेभ्यो॒ऽन्तरो यग्ँ स॒र्वाणि भूता॒नि न वि॒दुर् य॒स्य स॒र्वानि भूता॒नि श॒रीरं यः॒ स॒र्वाणि भूतान्य् अ॒न्तरो यम॒यत्य् एष॒ त आ॒त्मान्तर्-या॒म्य् अमृ॒त इत्य् अधि-भूतम् अ॒थाध्य्-आत्मम्॥ BrhU.3.7.15.
[अध्य्-आत्मम्]
यः प्राणो ति॒ष्ठन् प्राणाद् अ॒न्तरो यं॒ प्राणो न वे॒द य॒स्य प्राणः श॒रीरं यः॒ प्राणम् अ॒न्तरो यम॒यत्य् एष॒ त आ॒त्मान्तर्-या॒म्य् अमृ॒तः॥ BrhU.3.7.16.
यो॒ वाचि ति॒ष्ठन् वाचो॒ऽन्तरो यं वाङ् न वे॒द य॒स्य वाक् श॒रीरं यो॒ वाचम् अ॒न्तरो यम॒यत्य् एष॒ त आ॒त्मान्तर्-या॒म्य् अमृ॒तः॥ BrhU.3.7.17.
यश् च॒क्षुषि ति॒ष्ठग्ँश् च॒क्षुषो॒ऽन्तरो यं च॒क्षुर् न वे॒द य॒स्य च॒क्षुः श॒रीरं यश् च॒क्षुर् अ॒न्तरो यम॒यत्य् एष॒ त आ॒त्मान्तर्-या॒म्य् अमृ॒तः॥ BrhU.3.7.18.
यः श्रो॒त्रे ति॒ष्ठञ् छ्रोत्राद् अ॒न्तरो यग्ँ श्रो॒त्रं न वे॒द य॒स्य श्रो॒त्रग्ँ श॒रीरं यः श्रो॒त्रम् अ॒न्तरो यम॒यत्य् एष॒ त आ॒त्मान्तर्-या॒म्य् अमृ॒तः॥ BrhU.3.7.19.
यो म॒नसि ति॒ष्ठन् म॒नसो॒ऽन्तरो यं म॒नो न वे॒द य॒स्य म॒नः श॒रीरं यो मनो॒ऽन्तरो यम॒यत्य् एष॒ त आ॒त्मान्तर्-या॒म्य् अमृ॒तः॥ BrhU.3.7.20.
य॒स् त्वचि ति॒ष्ठग्ँस् त्वचो॒ऽन्तरो यं त्वङ् न वे॒द य॒स्य त्वक् श॒रीरं यस् त्व॒चम् अ॒न्तरो यम॒यत्य् एष॒ त आ॒त्मान्तर्-या॒म्य् अमृ॒तः॥ BrhU.3.7.21.
यो॒ विज्ञा॒ने ति॒ष्ठन् विज्ञा॒नाद् अ॒न्तरो यं॒ विज्ञा॒नं न वे॒द य॒स्य विज्ञा॒नग्ँ श॒रीरं यो॒ विज्ञा॒नम् अ॒न्तरो यम॒यत्य् एष॒ त आ॒त्मान्तर्-या॒म्य् अमृ॒तः॥ BrhU.3.7.22.
यो रे॒तसि ति॒ष्ठन् रे॒तसो॒ऽन्तरो यग्ँ रे॒तो न वे॒द य॒स्य रे॒तः श॒रीरं यो रेतो॒ऽन्तरो यम॒यत्य् एष॒ त आ॒त्मान्तर्-या॒म्य् अमृ॒तः॥ BrhU.3.7.23. अ-दृष्टो द्रष्टा॒श्रुतः श्रोता॒मतो मन्ता॒विज्ञातो विज्ञाता॒। नान्यो॒ऽतोऽस्ति द्रष्टा॒ नान्यो॒ऽतोऽस्ति श्रोता॒ नान्यो॒ऽतोऽस्ति मन्ता॒ नान्यो॒ऽतोऽस्ति विज्ञा॒ता। एष॒ त आ॒त्मान्तर्या॒म्य् अमृतो॒ऽतोऽन्यद् आ॒र्तम्। त॒तो होद्दा॒लक आ॒रुणिर् उ॒परराम॥
[अ-क्षरस्य प्रशासनम्]
एत॒स्य वा॒ अक्ष॒रस्य प्रशा॒सने गार्गि सूर्या-चन्द्रम॒सौ वि॒धृतौ ति॒ष्ठतः। एत॒स्य वा॒ अक्ष॒रस्य प्रशा॒सने गार्गि द्या॒वा-पृथिव्यौ वि॒धृते ति॒ष्ठतः। एत॒स्य वा॒ अक्ष॒रस्य प्रशा॒सने गार्गि निमेषा॒ मुहूर्ता॒ अहो-रात्रा॒प्य् अर्ध-मासा मा॒सा ऋत॒वः संवत्सरा इ॒ति वि॒धृतास् ति॒ष्ठन्ति। एत॒स्य वा॒ अक्ष॒रस्य प्रशा॒सने गार्गि प्रा॒च्योऽन्या न॒द्यः स्य॒न्दन्ते श्वेते॒भ्यः प॒र्वतेभ्यः प्रती॒च्योऽन्या यां॒ यां च दि॒शम् अ॒नु। एत॒स्य वा॒ अक्ष॒रस्य प्रशा॒सने गार्गि द॒दतो मनु॒ष्याः प्र॒शग्ँसन्ति य॒जमानं देवा द॒र्वीं पित॒रोऽन्वा॒यत्ताः॥ BrhU.3.8.9.
[अ-क्षरम्]
स॒ होवाच। एतद् वै त॒द् अक्ष॒रं गार्गि ब्राह्मणा॒ अभि॒वदन्त्य् अस्थूल॒म् अन॒ण्व् अह्रस्व॒म् अदीर्घ॒म् अलो॒हितम् अस्नेह॒म् अच्छाय॒म् अत॒मोऽवा॒य्व् अनकाश॒म् असङ्ग॒म् अरस॒म् अगन्ध॒म् अचक्षु॒ष्कम् अश्रोत्र॒म् अवा॒ग् अम॒नोऽतेज॒स्कम् अप्राणम् अ॒सुखम् अमात्र॒म् अनन्तर॒म् अबाह्यम्। न त॒द् अश्नाति किं॒चन। न त॒द् अश्नाति क॒श्चन॥ BrhU.3.8.8.
नान्तः-प्रज्ञं न बहिः-प्रज्ञं नोभयतः-प्रज्ञं न प्रज्ञान-घनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम्। अदृष्टम् अव्यवहार्यम् अग्राह्यम् अलक्षणम् अचिन्त्यम् अव्यपदेश्यम् एकात्म-प्रत्यय-सारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवम् अद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते। स आत्मा। स विज्ञेयः॥ ManU.7.
स य॒थार्द्रैधाग्ने॒र् अभ्या॒हितात् पृ॒थग् धूमा॒ विनिश्च॒रन्त्य् एवं वा॒ अरेऽस्य॒ महतो॒ भूत॒स्य निः॒श्वसितम् एतद् य॒द् ऋग्-वेदो॒ यजुर्-वेदः॒ साम-वे॒दोऽथर्वाङ्गिर॒स इति-हासः॒ पुराणं॒ विद्या॒ उपनिष॒दः श्लो॒काः सू॒त्राण्य् अनुव्याख्या॒नानि व्याख्या॒नानि। अस्यै॒वैता॒नि नि॒श्वसितानि॥ BrhU.2.4.10.
स य॒था स॒र्वासाम् अपाग्ँ॒ समुद्र॒ एकायन॒म् एवग्ँ स॒र्वेषाग्ँ स्पर्शा॒नां त्व॒ग् एकायन॒म् एवग्ँ स॒र्वेषां गन्धा॒नां ना॒सिकैकायन॒म् एवग्ँ स॒र्वेषाग्ँ र॒सानां जि॒ह्वैकायन॒म् एवग्ँ स॒र्वेषाग्ँ रूपा॒णाण् च॒क्षुर् एकायन॒म् एवग्ँ स॒र्वेषाग्ँ श॒ब्दानाग्ँ श्रो॒त्रम् एकायन॒म् एवग्ँ स॒र्वेषाग्ँ सङ्कल्पा॒नां म॒न एकायन॒म् एवग्ँ स॒र्वासां विद्या॒नाग्ँ हृ॒दयम् एकायन॒म् एवग्ँ स॒र्वेषां क॒र्मणाग्ँ ह॒स्ताव् एकायन॒म् एवग्ँ स॒र्वेषाम् आनन्दा॒नाम् उप॒स्थ एकायन॒म् एवग्ँ स॒र्वेषां विसर्गा॒णां पा॒युर् एकायन॒म् एवग्ँ स॒र्वेषाम् अ॒ध्वनां पा॒दाव् एकायन॒म् एवग्ँ स॒र्वेषां वेदा॒नां वा॒ग् एकायनम्॥ BrhU.2.4.11.
स य॒था सैन्धव-खिल्य॒ उदके प्रा॒स्त उदक॒म् ए॒वानुविली॒येत। न॒ हास्योद्ग्र॒हणायेव स्याद्। य॒तो यत॒स् त्व् आद॒दीत लवण॒म् ए॒वैवं वा॒ अर इदं॒ महद् भूत॒म् अनन्त॒म् अपारं॒ विज्ञानघन॒ ए॒व। एते॒भ्यो भूते॒भ्यः समुत्था॒य ता॒न्य् ए॒वानु वि॒नश्यति॥ BrhU.2.4.12.
[अन्तर्-यामी]
यद् वै तन् न प॒श्यति प॒श्यन् वै तन् न॒ पश्यति। न हि॒ द्रष्टुर् दृ॒ष्टेर् विपरिलोपो॒ विद्यते॒ऽविनाशित्वात्। न॒ तु त॒द् द्विती॒यम् अस्ति त॒तोऽन्यद् वि॒भक्तं य॒त् पश्येत्॥ BrhU.4.3.23.
यद् वै तन् न जि॒घ्रति जि॒घ्रन् वै तन् न॒ जिघ्रति। न हि॒ घ्रातुर् घ्रा॒तेर् विपरिलोपो॒ विद्यते॒ऽविनाशित्वात्। न॒ तु त॒द् द्विती॒यम् अस्ति त॒तोऽन्यद् वि॒भक्तं य॒ज् जिघ्रेत्॥ BrhU.4.3.24.
यद् वै तन् न॒ रसयते र॒सयन् वै तन् न॒ रसयते। न हि॒ रसयितू र॒सयतेर् विपरिलोपो॒ विद्यते॒ऽविनाशित्वात्। न॒ तु त॒द् द्विती॒यम् अस्ति त॒तोऽन्यद् वि॒भक्तं य॒द् रसयेत्॥ BrhU.4.3.25.
यद् वै तन् न व॒दति व॒दन् वै तन् न॒ वदति। न हि॒ वक्तुर् व॒क्तेर् विपरिलोपो॒ विद्यते॒ऽविनाशित्वात्। न॒ तु त॒द् द्विती॒यम् अस्ति त॒तोऽन्यद् वि॒भक्तं य॒द् वदेत्॥ BrhU.4.3.26.
यद् वै तन् न॒ शृणोति शृण्वन् वै तन् न॒ शृणोति। न हि॒ श्रोतुः श्रु॒तेर् विपरिलोपो॒ विद्यते॒ऽविनाशित्वात्। न॒ तु त॒द् द्विती॒यम् अस्ति त॒तोऽन्यद् वि॒भक्तं य॒च् छृणुयात्॥ BrhU.4.3.27.
यद् वै तन् न॒ मनुते मन्वानो वै तन् न॒ मनुते। न हि॒ मन्तुर् म॒तेर् विपरिलोपो॒ विद्यते॒ऽविनाशित्वात्। न॒ तु त॒द् द्विती॒यम् अस्ति त॒तोऽन्यद् वि॒भक्तं य॒न् मन्वीत॥ BrhU.4.3.28.
यद् वै तन् न॒ स्पृशति स्पृ॒शन् वै तन् न॒ स्पृशति। न हि॒ स्प्रष्टुः स्पृ॒ष्टेर् विपरिलोपो॒ विद्यते॒ऽविनाशित्वात्। न॒ तु त॒द् द्विती॒यम् अस्ति त॒तोऽन्यद् वि॒भक्तं य॒त् स्पृशेत्॥ BrhU.4.3.29.
यद् वै तन् न॒ विजाना॒ति वि॒जानन् वै तन् न॒ विजाना॒ति। न हि॒ विज्ञातु॒र् विज्ञाते॒र् विपरिलोपो॒ विद्यते॒ऽविनाशित्वात्। न॒ तु त॒द् द्विती॒यम् अस्ति त॒तोऽन्यद् वि॒भक्तं य॒द् वि॒जानीयात्॥ BrhU.4.3.30.
य॒त्र वा॒ अन्य॒द् इव स्यात्, त॒त्रा॒न्योऽन्य॒त् पश्ये॒द्, अ॒न्योऽन्य॒ज् जिघ्रे॒द्, अ॒न्योऽन्य॒द् रसये॒द्, अ॒न्योऽन्य॒द् वदे॒द्, अ॒न्योऽन्य॒च् छृणुया॒द्, अ॒न्योऽन्य॒न् मन्वीता॒न्योऽन्य॒त् स्पृशे॒द्, अ॒न्योऽन्यद् वि॒जानीयात्॥ BrhU.4.3.31.
स-लील ए॒को द्रष्टा॒द्वैतो भ॒वति। एष॒ ब्रह्म-लोकः॒ सम्राट्। इ॒ति हैनम् अ॒नुशशास या॒ज्ञ-वल्क्यः। ए॒षाऽस्य परमा ग॒तिः। ए॒षाऽस्य परमा॒ संप॒त्। ए॒षोऽस्य परमो॒ लोकः॒। ए॒षोऽस्य परम॒ आनन्दः॒। एत॒स्यै॒वानन्द॒स्यान्या॒नि भूता॒नि मा॒त्राम् उ॒पजीवन्ति॥ BrhU.4.3.32.
[ज्ञान-साधनम्] अमानित्वम् अदम्भित्वम् अहिंसा क्षान्तिर् आर्जवम्।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यम् आत्म-विनिग्रहः॥ ॥ BhG.13.7 इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् अनहङ्-कार एव च।
जन्म-मृत्यु-जरा-व्याधि-दुःख-दोषानुदर्शनम्॥ ॥ BhG.13.8 असक्तिर् अनभिष्वङ्गः पुत्र-दार-गृहादिषु।
नित्यं च सम-चित्तत्वम् इष्टानिष्टोपपत्तिषु॥ ॥ BhG.13.9 मयि चानन्य-योगेन भक्तिर् अव्यभिचारिणी।
विविक्त-देश-सेवित्वम् अरतिर् जन-संसदि॥ ॥ BhG.13.10 अध्य्-आत्म-ज्ञान-नित्यत्वं तत्त्व-ज्ञानार्थ-दर्शनम्।
एतज् ज्ञानम् इति प्रोक्तम् अज्ञानं यद् अतोऽन्यथा॥ ॥ BhG.13.11
अद्वेष्टा सर्व-भूतानां मैत्रः करुण एव च। निर्-ममो निर्-अहङ्-कारः सम-दुःख-सुखः क्षमी॥ ॥ BhG.12.13 सन्तुष्टः स-ततं योगी यतात्मा दृढ-निश्चयः।
मय्य् अर्पित-मनो-बुद्धिर् यो मद्-भक्तः स मे प्रियः॥ ॥ BhG.12.14 यस्मान् नोद्विजते लोको लोकान् नोद्विजते च यः।
हर्षामर्ष-भयोद्वेगैर् मुक्तो यः स च मे प्रियः॥ ॥ BhG.12.15 अनपेक्षः शुचिर् दक्ष उदासीनो गत-व्यथः।
सर्वारम्भ-परित्यागी यो मद्-भक्तः स मे प्रियः॥ ॥ BhG.12.16 यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति।
शुभाशुभ-परित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः॥ ॥ BhG.12.17 समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः।
शीतोष्ण-सुख-दुःखेषु समः सङ्ग-विवर्जितः॥ ॥ BhG.12.18 तुल्य-निन्दा-स्तुतिर् मौनी सन्तुष्टो येन केनचित्।
अनिकेतः स्थिर-मतिर् भक्तिमान् मे प्रियो नरः॥ ॥ BhG.12.19 ये तु धर्म्यामृतम् इदं यथोक्तं पर्युपासते।
श्रद्-दधाना मत्-परमा भक्तास् तेऽतीव मे प्रियाः॥ ॥ BhG.12.20
[एक-श्लोके गीतार्थम्] यतः प्रवृत्तिर् भूतानां येन सर्वम् इदं ततम्।
स्व-कर्मणा तम् अभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः॥ ॥ BhG.18.46
Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)
पूर्ण॒म् अदः॒ पूर्ण॒म्… (शुक्ल-यजुर्-वेदः — बृहद्-आरण्यकोपनिषद् ५.१.१)
ओं, पूर्ण॒म् अदः॒ पूर्ण॒म् इदं॒ पूर्णा॒त् पूर्ण॒म् उद॒च्यते। पूर्ण॒स्य पूर्ण॒म् आदा॒य पूर्ण॒म् एवावशि॒ष्यते। ओं शा॒न्तिः शा॒न्तिः शा॒न्तिः॥
Om; pūrṇa, adas, pūrṇa, idam, pūrna, pūrṇa, ud-√añc.
pūrṇa, pūrṇa, ādāya, pūrṇa, eva, ava-√śiṣ. Om, śānti, śānti, śānti.
॥इति वाक्य-अर्थ-विचारः समाप्तः॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
गीतायाः सप्तमाध्यायस्य गद्याभ्यासः
Prosaic study of seventh chapter of गीता
अथ सप्तमोऽध्यायः ।
श्रीभगवानुवाच ।
मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।
असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥ ७- १॥
ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।
यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ ७- २॥
अथ सप्तमः अध्यायः |
श्री-भगवान् उवाच – पार्थ, मयि आसक्त-मनाः, योगम् युञ्जन् मत्-आश्रयः, माम् यथा अ-संशयम् समग्रम् ज्ञास्यसि, तत् श्रुणु ॥७-१॥ ते अहम् इदम् स-विज्ञानम् ज्ञानम् अ-शेषतः वक्ष्यामि, यत् ज्ञात्वा इह अन्यत् ज्ञातव्यम् न अवशिष्यते ॥७-२॥
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।
यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥ ७- ३॥
मनुष्याणाम् सहस्रेषु कश्चित् सिद्धये यतति | यतताम् सिद्धानाम् अपि कश्चित् माम् तत्त्वतः वेत्ति ॥७-३॥
भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।
अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ ७- ४॥
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।
जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ ७- ५॥
एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।
अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥ ७- ६॥
मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।
मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ ७- ७॥
भूमिः, आपः, अनलः, वायुः, खम्, मनः, बुद्धिः एव, अहंकारः च इति इयम् मे प्रकृतिः अष्टधा भिन्ना (अस्ति) ॥७-४॥ इयम् अ-परा | महाबाहो, इतः अन्याम् तु मे पराम् प्रकृतिम् जीवभूताम् विद्धि, यया इदम् जगत् धार्यते ॥७-५॥ सर्वाणि भूतानि योनीनि इति एतत् उपधारय | अहम् कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः तथा प्रलयः | धनञ्जय, अन्यत् किञ्चित् मत्तः परतरम् न अस्ति | सूत्रे मणिगणाः इव इदम् सर्वम् मयि प्रोतम् (अस्ति) ॥७-७॥
रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः ।
प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु ॥ ७- ८॥
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।
जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥ ७- ९॥
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।
बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥ ७- १०॥
बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् ।
धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥ ७- ११॥
कौन्तेय, अहम् अप्सु रसः, शशि-सूर्ययोः प्रभा, सर्व-वेदेषु प्रणवः, खे शब्दः, नृषु पौरुषम्, पृथिव्याम् पुण्यः गन्धः, अस्मि विभावसौ तेजः च अस्मि | सर्व-भूतेषु जीवनम्, तपस्विषु तपः च अस्मि ॥७-८॥+॥७-९॥ पार्थ, माम् सनातनम् सर्व-भूतानाम् बीजम् विद्धि ॥ ७-१०अ॥ अहम् बुद्धिमताम् बुद्धिः, तेजस्विनाम् तेजः (च) अस्मि ॥७-१०आ॥
ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।
मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ॥ ७- १२॥
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।
मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥ ७- १३॥
दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥ ७- १४॥
न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।
माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ॥ ७- १५॥
भावाः ये सात्त्विकाः च राजसाः च ये तामसाः एव तान् मत्तः एव इति विद्धि | अहम् तेषु न (अस्मि) | ते तु मयि (सन्ति) ॥७-१२॥ एभिः त्रिभिः गुणमयैः भावैः मोहितम् इदम् सर्वम् जगत् माम् एभ्यः परम् अ-व्ययम् न अभिजानाति ॥७-१३॥ एषा मम दुरत्यया गुणमयी माया दैवी हि | ये एताम् मायाम् तरन्ति, ते माम् एव प्रपद्यन्ते ॥७-१४॥ दुष्-कृतिनः मूढाः मायया अपहृत-ज्ञानाः आसुरम् भावम् आश्रिताः नराधमाः माम् न प्रपद्यन्ते ॥७-१५॥
चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ।
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ ७- १६॥
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।
प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥ ७- १७॥
उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।
आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥ ७- १८॥
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ।
वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥ ७- १९॥
अर्जुन, (ये) सु-कृतिनः जनाः माम् भजन्ते, (ते) भरत-ऋषभ, चतुर्विधाः (भवन्ति) – आर्तः, जिज्ञासुः, अर्थ-अर्थी, ज्ञानी च ॥७-१६॥ तेषाम् ज्ञानी (तु) नित्य-युक्तः एक-भक्तिः (इति) विशिष्यते | ज्ञानिनः अति-अर्थम् हि अहम् प्रियः, सः च मम प्रियः ॥७-१७॥ एते सर्वे उदाराः एव | ज्ञानी तु आत्मा एव (इति) मे मतम् | सः युक्त-आत्मा माम् एव आस्थितः हि अन्-उत्तमाम् गतिम् (???) ॥७-१८॥ बहूनाम् जन्मनाम् अन्ते सर्वम् वासुदेवः इति ज्ञानवान् माम् प्रपद्यते | सः सु-दुर्-लभः महा-आत्मा ॥७-१९॥
कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः ।
तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥ ७- २०॥
यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥ ७- २१॥
स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।
लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान् ॥ ७- २२॥
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।
देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥ ७- २३॥
स्वया प्रकृत्या नियताः तैः तैः कामैः हृत-ज्ञानाः तम् तम् नियमम् आस्थाय अन्यदेवताः भजन्ते ॥७-२०॥ यः यः याम् याम् तनुम् भक्तः श्रद्धया अर्चितुम् इच्छति, तस्य तस्य ताम् एव अचलाम् श्रद्धाम् अहम् विदधामि ॥७-२१॥ तया श्रद्धया युक्तः सः तस्य आराधनम् ईहते | ततः मया एव विहितान् तान् कामान् हि लभते च ॥७-२२॥ तेषाम् अल्प-मेधसाम् तत् फलम् तु अन्तवत् भवति | देव-यजः देवान् यान्ति, अपि मत्-भक्ताः माम् यान्ति ॥७-२३॥
अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।
परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥ ७- २४॥
मम अव्ययम् अन्-उत्तमम् परम् भावम् अ-जानन्तः अ-बुद्धयः माम् व्यक्तिम् आपन्नम् अ-व्यक्तम् (इति) मन्यन्ते ॥७-२४॥
नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।
मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥ ७- २५॥
अहम् योग-माया-सम्-आवृतः सर्वस्य प्रकाशः न (अस्मि) | अयम् मूढः लोकः माम् अ-जम् अ-व्ययम् (इति) न अभिजानाति ॥७-२५॥
वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।
भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥ ७- २६॥
अर्जुन, अहम् सम्-अतीतानि वर्तमानानि च भविष्याणि च भूतानि वेद | माम् तु कश्चन न वेद ॥७-२६॥
इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।
सर्वभूतानि सम्मोहं सर्गे यान्ति परन्तप ॥ ७- २७॥
भारत, परन्तप, इच्छा-द्वेष-समुत्थेन द्वन्द्व-मोहेन सर्गे सर्व-भूतानि सम्मोहम् यान्ति ॥७-२७॥
येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ॥ ७- २८॥
येषाम् पुण्य-कर्मणाम् जनानाम् तु पापम् अन्त-गतम् ते द्वन्द्व-मोह-निर्मुक्ताः माम् दृढ-व्रताः भजन्ते ॥७-२८॥
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।
ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ॥ ७- २९॥
ये जरा-मरण-मोक्षाय माम् आश्रित्य यतन्ति ते तत् ब्रह्म, कृत्स्नम् अध्यात्मम् अखिलम् कर्म च विदुः ॥७-२९॥
साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।
प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥ ७- ३०॥
ये च माम् स-अधिभूत-अधिदैवम् स-अधियज्ञम् च विदुः ते युक्त-चेतसः माम् प्रयाण-काले अपि च माम् विदुः ॥७-३०॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७॥
ॐ तत् सत् | इति श्रीमत्-भगवत्-गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्म-विद्यायाम् योग-शास्त्रे श्री-कृष्ण-अर्जुन-संवादे (अयम्) सप्तमः अध्यायः नाम ज्ञान-विज्ञान-योगः ॥७॥
-o-O-o-


text:
- होम
- भारत के बारे में
- पेज-2
भारत के बारे में - About India - Bharat
भारत का राष्ट्रीय गीत - वन्दे मातरम्
"राष्ट्रीय गीत" वंदे मातरम्, वंदे मातरम्। सुजलाम्, सुफलाम्, मलयज शीतलाम्, शस्यश्यामलाम्, मातरम्। वंदे मातरम्। शुभ्रज्योत्सनाम् पुलकितयामिनीम्, फुल्लकुसुमित द्रुमदल शोभिनीम्, सुहासिनीम् सुमधुर भाषिणीम्, सुखदाम् वरदाम्, मातरम्। वंदे मातरम्, वंदे मातरम्।। वन्दे मातरम गीत बंकिम चन्द्र चटर्जी द्वारा संस्कृत में रचा गया है। यह स्वतंत्रता की लड़ाई में लोगों के लिए प्ररेणा का स्रोत था। इसका स्थान...Read Moreवन्दे मातरम


text:
वह्नेर्यथा योनिगतस्य मूर्तिः...
वह्नेर्यथा योनिगतस्य मूर्तिः न दृश्यते नैव च लिङ्गनाशः । स भूय एवेन्धनयोनिगृह्यः तद्वोभयं वै प्रणवेन देहे ॥ - श्वेताश्वतरोपनिषत् १-१३
काष्ठे विद्यमानोऽपि अग्निः यथा न दृश्यते, अदृश्यमानत्वेन हेतुना ‘नास्ति’ इति च यथा वक्तुं न शक्यते, मथनकाले तु यथा आविर्भवति; एवमेव शरीरान्तः विद्यमानस्यैव आत्मनः आविर्भावः प्रणवोपासनेन भवति ।
काष्ठे विद्यमानोऽपि अग्निः न बहिः दृश्यते, तावन्मात्रेणा अग्निर्नास्ति’ इति वक्तुं शक्यते वा ? नैव । अव्यक्तरूपेण विद्यमानस्यैव अग्नेः आविर्भावः मथनाद् भवति खलु ?
एवमेव विद्यमानस्यैव प्रत्यगात्मनः ज्ञापनमेव वेदान्तानां विशेषः । न हि अविद्यमानम् आत्मानं वेदान्ताः प्रदर्शयेयुः, न च साधकाः वयं पश्येम । किं तु स्वरूपभूतस्यैव प्रत्यगात्मनः दर्शनाय ऒङ्कारोपासनं कर्तव्यम्, प्रणावोपासनेन हि प्रत्यगात्मनः अनुभवो जायते । ओङ्कारध्यानस्य फलमिदम् ॥


text:
तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जह्नुकन्यासरय्वो-
र्देहत्यागादमरगणनालेख्यमासाद्य सद्यः।
पूर्वाकाराधिकचतुरया सङ्गतः कान्तयासौ
लीलागारेष्वरमत पुनर्नन्दनाभ्यन्तरेषु॥ रघुवंशः ८-९५॥
tīrthe toya-vyatikara-bhave jahnu-kanyā-sarayvo-
rdeha-tyāgād-amaragaṇanā-lekhyam-āsādya sadyaḥ।
pūrvākārādhika-caturayā saṅgataḥ kāntayāsau
līlāgāreṣvaramata punar-nandanābhyantareṣu॥
अजविलापसर्गे अन्तिमश्लोकः अयं मया विश्रान्तिपूर्वं पठितः आसीत्।
सर्गेऽस्मिन् इन्दुमत्याः मरणं सम्भवति अजश्च तस्याः अदर्शनं स्वस्य तया विना जीवनमिति द्वेपि स्थिती षड्विंशति श्लोकेषु वर्णिते। यद्यपि लघ्वी सा कथा पठितॄणां मनसि गाढं भावम् जनयति। विलापानन्तरं वसिष्ठमहर्षिः शिष्यद्वारा लघुसन्देशं प्रेष्यति -
मरणं प्रकृतिः शरीरिणां विकृतिर्जीवितमुच्यते बुधैः।
क्षणमप्यवतिष्ठते श्वसन्यदि जन्तुर्ननु लाभवानसौ॥
आत्मनात्मविवेकी त्वम् समाश्वसिहीति। तदनन्तरम् अजस्तु दशरथे राज्यधुरं न्यस्य गङ्गासरय्वोः तीरे देहं तत्याज। यदि कालिदासः एवं समापयिष्यत् तर्हि रसविच्छित्तिः अभविष्यत्। अतः अजः इन्दुमत्या सह स्वर्गनन्दवने अरमत इत्युक्त्वा सर्गं समापयति। "Happy Ending" इत्यतः प्रथमम् अवदम् "विश्रान्तिपूर्वं मया पठितः श्लोकः" इति।


text:
अन्तर्जालम्
अन्तर्जालम् इत्येतत् अत्यधिकानां सङ्गणकानां कश्चन जालबन्धः वर्तते । विश्वव्यापकमिदं राष्ट्रियान्तराष्ट्रिय-सङ्गणक-जालबन्धानां सम्पर्कं कल्पयति ।
अन्तर्विषयाः
अन्तरजालस्य स्वरूपम्[सम्पादयतु]
दूरसंचारक्षेत्रे संगणकानां प्रयोगेन महद् परिवर्तनं संलक्ष्यते। साम्प्रतं सर्वाऽपि दूरवाणी-विनिमय-व्यवस्था संगणकानां माध्यमेनैव विधीयते। इन्टरनेट, ई-मेल, ई-कामर्स-प्रभृतयः संगणकस्य प्रयोगेण नूतनां क्रान्तिं विदधति। संगणक-संबद्धा इन्टरनेट-प्रणाली महासागरवद् वर्तते। सर्वस्मिन् जगति यत् किञ्चिद ज्ञानं विज्ञानं, शोध-संबद्धकार्यजातं च वर्तते, तत् सर्वम् एकत्रैव प्राप्तुं शक्यते। संसारे लघु-बृहद्-संगणकाणाम् कश्चन विशालजालबन्धः वर्तते एषः, येन दूरभाष-माध्यमेन एकः अपरेण सह सम्पर्कं करोति । जगति सम्पूर्ण-जालबन्धाः अन्तरजालैः संयुक्ताः वर्तन्ते। जगतः कोट्यधिकाजनाः अन्तरजालस्य लाभान्विताः भवन्ति । अन्तरजाले मुख्यतः ई-मेल (E-Mail), वर्ल्ड्-वैड्-वेब् (worldwide web-www), एफ् टि पि (FTP) ई कामर्स् (E-Commerce) इत्यादयः सौविध्यमुपलभ्यन्ते। अन्तरजालम् (Internet) इत्यस्य लोकप्रियतायाः कारणं तस्या सुगमता-सरलता च । येषु जालबन्धेषु जगति कस्याऽपि कम्प्यूटर/साइट इत्यनेन संयोगः यथा सरलः स्यात् तद्वदेव चलदूरवाणीनां सम्पर्कः सरलः भवति ।
अन्तरजालस्य महत्त्वम्[सम्पादयतु]
बहवः जनाः अन्तरजाल-वर्ल्ड्-वैड्-वेब् (world Wideweb-www) इत्यनयोः एकैव मन्यन्ते, किन्तु तन्न समीचीनम्। अन्तरजालस्य एका शाखा वर्तते वर्ल्ड्-वैड्-वेब् (World Wide Web-WWW), तेन माध्यमेन विभिन्न-विषयेषु सूचना-प्राप्त्यर्थम् अन्तरजालद्वारा संगणकानि योजयति । अस्मिन् कार्ये इन्टरनेट एक्सप्लोरर (Internet Explorer) तथा च ब्रौसर् (Browser) साहाय्यं करोति । यथा-याहू (Yahoo), नेटस्कोप (Netscape), इण्डिया टैम्स् (India-times), वेबदुनिया (Webdunia) इत्यादयः सन्ति।' वल्र्ड वाइड वेब" अन्तरजालस्य अतिदीर्घप्रमुखभागः वर्तते।
अन्तरजालमाध्यमेन सम्पूर्ण-संसारस्य सूचनाः क्षणाभ्यन्तरे प्राप्तुं शक्यते। यथा-
१.कश्चित् कम्पनी एवं तस्य उत्पादनानां (Products) विषये ज्ञानम्।।
२.अन्तरजालसंस्करणे विभिन्न-समाचारपत्राणां समाचारम्।
३.रोगाणां चिकित्सा,
४.चल-चित्रणि,
५.प्रचलन्त्याः क्रीडायाः विवरणम्।
६.समृद्धपुस्तकालयेभ्यः पुस्तकचयनम्।
७.संवादः, सन्देशादीनां प्रेषणम् इत्यादीनि । सूचनाः सङ्गणक-दूरभाषामाध्यमेन अन्तरजाल-सेवाप्रदातासंस्थायाः महासङ्ग्रहेण (Server) सह संयोजितम्। एतादृशं लोके बहवः सङ्ग्रहाः सन्ति ये परस्परं ग्रहाणां माध्यमेन संयुक्ताः सन्तः उपभोक्तृभ्यः अन्तरजालीयसेवां प्रदास्यति ।
अन्तरजालस्य उपयोगः(Uses of Internet)[सम्पादयतु]
अन्तरजालात् निम्नांकितानि प्रयोजनानि प्राप्तुं शक्यानि । -
(क) इंटरनेट्-मेल (Internet mail) या ई-मेल (E-mail) अन्तरजालमाध्यमेन इलैक्टॉनिकसंचारद्वारा प्रेषितं पत्रम् ई-मेल इति कथ्यते। इयं सेवा अन्तरजालस्य सर्वाधिक्रप्राचीना वर्तते। वर्तमानकाले तु प्रतिदिनं कोट्यधिकाः अस्य प्रयोजनभागिनः सन्ति । एतेषु कार्यालयीयपत्राणि व्यक्तिगतानि च भवन्ति ।
(ख)वर्ल्ड्-वैड्-वेब् (World Wide Web-WWW) अयं महाप्रकारस्य विषयसङ्ग्रहः(डाटाबेस्) वर्तते यः सम्पूर्णसंसारे व्याप्तोऽस्ति। अन्तरजालेन सम्बद्धाः जनाः अनेनैव सूचनाः प्राप्नुवन्ति । अनेन माध्यमेन सामान्यपाठ्यसामग्रीभिः सह चित्रं, ध्वनिः, दृश्यपरिकरादयः उपलभ्यन्ते। कोऽपि जनः शुल्कं दत्वा स्व-सूचनाः वेब साइट (Web-Site) । । इत्यस्योपरि प्राप्यन्ते। वेब-साइटोपरि स्व-नाम-पता इत्यनेन सह पंजीकृतं कर्नु शक्यते। | वल्र्ड वाइड वेब इत्यस्योपरि सूचना अन्वेषणार्थ ईंटरनेट एक्सप्लोरर (Internet Explorer) HITGGIT (Browser) प्रोग्राम द्वारा वा इदं कार्यं सरलतापूर्वक कर्तुं शक्यते। चूँ -
(ग)फाइल-द्वान्सफर-प्रोटोकाल् (FTP) अन्तरजालेन कस्मिंश्चित् सङ्ग्रणके विद्यमानाः सूचनाः विषयाः वा अन्यस्मिन् अन्तरजालसम्बद्धसंगणकं प्रति स्थानान्तरणं प्रेषणं वा कर्तुं शक्यते । j -
(घ)टेलीनेट (Telly-net)इदं साधनं कम्प्यूटरं अन्तरजालेन सह सम्बद्धः कर्तुं । सर्वरः (Server) इति विद्यते। - ... ' i
(ङ)ई-कामर्स (E-Commerce) अतिदूरस्थजनाः कम्पनी वा अन्तरजालमाध्यमेन सम्पर्कं स्थापयित्वा वस्तूनां सेवायाः वा क्रय-विक्रयं, आदान-प्रदानं च ई-कामर्स द्वारा कर्तुं शक्यते। '
(च)वार्तालापः (Chatting) अन्तरजालसम्बद्धषु संगणकेषु कार्यरताः जनाः अपरसंगणकेषु कार्यरतैः जनैः सह परस्परवार्तालापं कर्तुं शक्नुवन्ति । एतस्य विकसित-स्व-रूपं वॉयसमेल (voice-mail) इति भवति। येषु ध्वनिग्राहक-प्रेषकपरिकरैः (माइक-स्पीकर्) दूरस्थौ द्वौ जनौ दूरभाष-दृश्यमाध्यमेन वार्तालापं कर्तुं शक्नुतः । !
(छ)वार्तागणः (Newsgroup) वार्तागणः इत्येषः बहु संदेशानाम् एकः समूहः संग्रहो वा भवति । अत्र रुच्यनुसारं विषयस्य अन्वेषणं संदेशस्थापनं च कर्तुं शक्यते।
भारतवर्षे अन्तर्जालस्य उपयोगः[सम्पादयतु]
भारते अन्तर्जालसेवा प्रारम्भे मुख्यतः विदेश-संचार-निगम लि, (VSNL) द्वारा अगस्त 1995 तः उपलभ्यते । एतदर्थं संचार् नेट (Sanchar Net) नाम्नः एकः सार्वजनिकसम्पर्कजालः निर्मियते स्म। यैः 42 नोड्स् (Nodes) द्वारा भारतस्य शताधिकेभ्यः नगरेभ्यः अन्तरजालसुविधा प्रदीयते स्म। सम्प्रति नेटवर्क-संचालनं भारत-संचार-निगम लि. (Bharat Sanchar Nigam Ltd.) द्वारा क्रियन्ते। भारते अन्तरजालसदस्याणां संख्या सितम्बर १९९७ तमे वर्षे ५ सहस्राणि आसन् । २००५ तमे वर्षे 20 लक्षाधिकाः । २०१५ तमे वर्षोवसाने ४०० मिल्लियनाधिकाः इति वर्था ।
भारते संचालिताः अन्तरजालीयसेवा-
१.विदेश-संचार-निगम-लि.(VSNL),
२.भारतसंचारनिगमलि.(BSNL),
३. महानगर-टेलीफोन-निगम-लि.(MTNL),
४.मंत्र ऑनलाइन(MantraOnline),
५.सत्यम् (Satyam Online),
६ सिग्मा(Sigma Online),
७ नेट् फोर् इण्डिया (Net 4 India),
८ नेट्क्रैकर् (Netkracker),
९ डाटा आन्लैन् (Data online) इत्यादयः सन्ति।
अन्तरजालस्य स्थापना(Installation of Internet)[सम्पादयतु]
नगरेषु ग्रामेषु च निवसद्भिः जनैः अन्तरजालस्य सेवायाः लाभं प्राप्तुं तेषां सविधे निम्नलिखितानि साधनानि आवश्यकानि -
१.हार्डयर,
२.सॉफ्टवेयर,
३. विन्डोज आधारितः 486 पीसी *पेंटियम वा,
४.इंटरनेट सॉफ्टवेयर इत्यादयः आवश्यकः वर्तते। उपर्युक्तसाधनयुक्ते सति अन्तरजालकम्पनीतः सदस्यता प्राप्तव्या । तस्मिन् समये उपभोक्तृभिः एकं सदस्यनाम प्राप्तं भवति। तस्य कूटशब्दः (Password) अपि निर्मीयते।
अन्तर्जालस्य स्थापनाय मोडेम् इत्यस्य उपकरणस्य स्थापनमावश्यकम् । इदम् आन्तरिकं (Internal) तथा बाह्यं (External) च भवति।


text:
*दाता तु भगवान् एव*
हजरत इब्राहिम: नाम कश्चन राजा आसीत् पूर्वम् । कदाचित् तेन कश्चन दास: क्रीत : । स: दास: राज्ञ: सेवार्थं सज्ज: सन् राजानं प्रणम्य विनयेन अतिष्ठत् ।
"भवत: नाम किम् ? "-- प्रीत्या अपृच्छत् राजा ।
" यत् नाम भवते रोचते तेन नाम्ना निर्दिश्यतां प्रभो ! "इति अवदत् सेवक: ।
" कीदृशं कार्यं कर्तुम् इच्छति भवान् ? "
राजा पुन: अपृच्छत् ।
"भवान् यत् आदिशति तत् अहं करिष्यामि " -- दास: अवदत् ।
" कीदृशः वेष: रोचते भवते "? राजा पुन: अपृच्छत् ।
" तदा सेवक: अवदत् --- "प्रभो ! यं वेष: भवान् मह्यं यच्छेत् तदेव रोचते मह्यम् । "
"कीदृशम् आहारम् इच्छति भवान् ? "
राजा पुनरपि अपृच्छत् ।
"तत्रभवान् यादृशेन आहारेण अनुगृह्णीयात् तादृश: आहार: " इति पुनरपि विनयेन अवदत् दास: ।
एतत् श्रुत्वा राजा सिंहासनात् अवतीर्य तस्य दासस्य स्कनधयो: हस्तं संस्थाप्य अवदत् --- " भ्रात:! भवान् अस्ति मम गुरुतुल्य: । भगवता यत् दत्तं तदेव एष्टव्यम् इति नीति: भवता अद्य बोधिता ।
' तत्कुरुष्व मदर्पणम् ' इति वचनं स्मारितं भवता । अप्रार्थित: अपि भगवान् सर्वं ददाति एव । तेन यत् दत्तं तत् प्रसादरुपेण
स्वीकरणीयम् अस्माभि: "इति ।
तत: स: दलं स्वस्य वैयक्तिकसेवकत्वेन नियुक्तवान् ।


text:
नागरहोळे अभयारण्यम्
कर्णाटकराज्ये कोडगुमण्डलस्य दक्षिणे भागे नागरहोळे-अभयारण्यमस्ति । पूर्वं कोडगुमण्डलस्य आयुक्तः बेडिमहोदयः अभयारण्यस्य आरम्भं कृतवान् । अस्य नाम राजीवगान्िराष्ट्रियोद्यानम्इत्यपि अस्ति । अस्य स्थापना क्रिस्ताब्दे १९५५ तमे वर्षे अभवत् । एतत् स्थलं त्रयाणां पर्वतश्रेणीप्रदेशानां समूहात्मकं स्थानमस्ति । अस्य विस्तारः ६४३ चतुरस्र कि.मी. मितः । सर्वत्र महावृक्षाः सन्ति । हेब्बळ्ळस्थले गजाः अधिकाः सन्ति । भल्लूकाः मृगाः साम्बारमृगाः वनमहिषाः शृगालाः व्याघ्राः अत्र सन्ति । मृगाः समूहे इतस्ततः सञ्चरन्ति । सार्धद्विशताधिकजातीयाः पक्षिणः अत्र निवसन्ति । अभयारण्ये प्राणिपक्षिवीक्षणार्थं विशेषवाहनव्यवस्था कल्पिता अस्ति । वीक्षकान् वाहनैः नीत्वा वन्यप्रदेशान् मृगान् च दर्शयन्ति । वनरक्षकानां हस्ते निस्तन्तुसाधनं भवति । मुख्यकार्यालयतः सततं सम्पर्कः भवति । प्राणिपक्षिविक्षणार्थं वीक्षणगोपुराणि अपि सन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
बेङ्गळूरुतः २५६ कि.मी । मैसूरुतः ९६ कि.मी विराजपेटेतः ६७ कि.मी । श्रीमङ्गलतः ९ कि.मी । अत्र जूनमासतः सप्तम्बरमासपर्यन्तं प्रवेशः नास्ति । सायङ्काले ६ वादनतः प्रातः ६ वादनपर्यन्तं मार्गेषु वाहनसञ्चारः निषिध्दः अस्ति । प्राणिपक्षिवीक्षणार्थं प्रवेशकालः प्रातः ६ वादनतः ८वादनम् / सायं ३ वादनतः ५.३० वादनम् । सन्दर्शकानां वसत्याः कृते कावेरी, कबिनी, गङ्गोत्री नामकानि सर्वकारीयानि वसतिगृहाणि सन्ति । उपाहार-वसति गृहाणि (रेसार्ट्) ३२ कि.मी दूरे सन्ति । मैसूरुमडिकेरीतः वाहनसौकर्यम् अस्ति । दूरम् ९० कि.मी यावत् ।


text:
योगदर्शनम्
''''इमं गुणसमाहारमनात्मत्वेन पश्यतः' ।
'अन्तः शितलता यस्य समाधिरिति कथ्यते' ॥
योगदर्शनं (Yoga) दर्शनेषु अन्यतमम् । अस्य योगशास्त्रस्य रचयिता महर्षिः पतञ्जलिः
। अयं पतञ्जलिः जीवः ईश्वरश्चेति तत्वद्वयं स्वीकरोति । अतः एव अस्य दर्शनस्य
"सेश्वरसांख्यदर्शनम्" इति नामान्तरम् । अस्यैव शास्त्रस्यापरं नाम "सांख्यप्रवचनम्"इति
। एतद्दर्शनं पतञ्जलिना प्रणीतत्वात् "पातञ्जलदर्शनम्" इत्यपि व्यवहारयोग्यं भवति । यद्यपि पतञ्जलेः पूर्वाचार्याः हिरण्यगर्भयाज्ञवल्क्यादयः अनेके आचार्याः योगशास्त्रस्य प्रवक्तारः
आसन्, अथापि जनसाधारणानां कृते पतञ्चलिरेव तं योगशास्त्रं सूत्ररुपेण ग्रन्थीकृत्य सम्यक् सरलरीत्या व्याजहार इति हेतोः
अस्य योगदर्शनस्य "पातञ्जलदर्शनम्" इति नाम सयुक्तिकं तिष्ठति ।
पतञ्जलि योगसूत्र
योगदर्शनम्
・・・ The Yoga Sūtras of Patañjali are 196 Indian sutras ・・・
yogaとは心の波を静めること...
日常を離れ,静けさに身をゆだねる
すべてを捨てる
執着を捨て
分別を捨て
本来の自分に戻り
すべてがありのまま
捨ててしまったという意識さえ捨てる


text:
प्रथमोऽङ्कः ।
चूडापीडकपालसंकुलगलन्मन्दाकिनीवारयो
विद्युत्प्रायललाटलोचनशिखिज्वालाविमिश्रत्विषः ।
पान्तु त्वामकठोरकेतकशिखासंद्ग्धमुग्धेन्दवो
भूतेशस्य भुजङ्गवल्लिवलयस्रङ्ग्द्धजूटा जटाः ॥१॥
एतच्च ।
सानन्दं नन्दिहस्ताहतमुरजरवाहूतकौमारबर्हि -
त्रासान्नासाग्ररन्ध्रं विशति फणिपतौ भोगसंकोचभाचि ।
गण्डोड्डीनालिमालामुखरितककुभस्ताण्डवे शूलपाणे -
र्वैनायक्यश्चिरं वो वदनविधुतयः पान्तु चीत्कारवत्यः ॥२॥
अपि च ।
दन्तश्रेणिषु संकलत्कलकलव्यावर्तनव्याकुला
नासालोचनकर्णकुञ्जकुहरेषूद्गद्गदध्वानिनः ।
गण्डग्रन्थ्यभिघातशीर्णकणिकाश्चूडास्रवन्त्यूर्मयः
शंभोर्बह्मकपालकंदरपरिस्पन्दोल्बणाः पान्तु वः ॥३॥
अन्यच्च ।
पक्षालीपिङ्गलिम्नः कण इव तडितां यस्य कृत्स्नः समूहो
यस्मिन्ब्रह्माण्डमीषद्विघटितमुकुले कालयज्वा जुहाव ।
अर्चिर्निष्टप्तचूडाशशिगलितसुधासारशात्कारिकोणं
तार्तीयीकं पुरारेस्तदवतु मदनप्लोषणं लोचनं वः ॥४॥
( नान्द्यन्ते । )
सूत्रधार :- अलमलम् । उदितभूयिष्ठ एव भगवानशेषभुवनद्वीपदीपः । तदुपतिष्ठे । ( प्रणम्य । )
कल्याणानां त्वमसि महसां भाजनं विश्वमूर्ते
धुर्यां लक्ष्मीमिह मयि भृशं घेहि देव प्रसीद ।
यद्यत्पापं प्रतिजहि जगन्नाथ नम्रस्य तन्मे
भद्रं भद्र वितर भगवन्भूयसे मङ्गलाय ॥५॥
( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य । ) मारिष, सुविहितानि रङ्गमङ्गलानि । संनिपतितश्च भगवतः कालप्रियनाथस्य यात्राप्रसङ्गेन नानादिगन्तवास्तव्यो जनः । तत्किमित्युदासते भरताः । आदिष्टोऽस्मि विद्वत्परिषदा यथा - अद्य त्वयाऽपूर्ववस्तुप्रयोगेण वयं विनोदयितव्या इति । तत्परिषदं निर्दिष्टगुणप्रबन्धेनोपतिष्ठावः ।
नट :- ( प्रविश्य । ) भाव, कतमे ते गु णा यानुदाहरन्त्यार्यमिश्रा भगवन्तो भूमिदेवाः ।
सूत्रधार :- भूम्ना रसानां गहनाः प्रयोगाः
सौहार्दहृद्यानि विचेष्टितानि ।
औद्धत्यमायोजितकामसूत्रं
चित्राः कथा वाचि विदग्धता च ॥६॥
नट :- भाव, कस्मिन्प्रकरणे ।
सूत्रधार :- ( विचिन्त्य । ) स्मृतम् । अस्ति दक्षिणापथे पद्मपुरं नाम नगरम् । तत्र ब्राह्मणाः केचित्तैत्तिरीयाः पङ्क्तिपावनाः काश्यपाः पञ्चाग्नयः सोमपीथिनो धृतव्रता उदुम्बरनामानो ब्रह्मवादिनः प्रतिवसन्ति ।
ते श्रोत्रियास्तत्त्वविनिश्चयाय
भूरिश्रुतं शाह्स्वतमाद्रियन्ते ।
इष्टाय पूर्ताय च कर्मणेऽर्था -
न्दारनपत्याय तपोर्थमायुः ॥७॥
तदामुष्यायणस्य तत्रभवतो भट्टगोपालस्य पौत्रः पवित्रकीर्तेर्नीलकण्ठस्य पुत्रः श्रीकण्ठपदलाञ्छनः पदवाक्यप्रमाणज्ञो भवभूतिर्नाम कविर्निसर्गसौहृदेन भरतेषु वर्तमानः स्वकृतिमेवंगुणभूयसीमस्माकं हस्ते समर्पितवान् । यत्र खल्वियं वाचोयुक्तिः ।
ये नाम केचिदिह नः प्रथमन्त्यवज्ञां
जानन्ति ते किमपि तान्प्रति नैष यत्नः ।
उत्पत्स्यते मम तु कोऽपि समानधर्मा
कालो ह्ययं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी ॥८॥
तदुच्यन्तां तत्प्रख्यापनाय सवें कुशीलवा यथा - स्वसंगीतकप्रयोगे वर्णिकापरिग्रहे च त्वर्यतामिति । कविवर्णनां प्रति तेनैवमुक्तम् ।
गुणैः सतां न मम को गुणः प्रख्यापितो भवेत् ।
यथार्थनामा भगवान्यस्य ज्ञाननिधिर्गुरुः ॥९॥
अपि च ।
यद्वेदाध्ययनं तथोपनिषदां सांख्यस्य योगस्य च
ज्ञानं तत्कथनेन किं नहि ततः कश्चिद्गुणो नाटके ।
यत्प्रौढित्वमुदारता च वचसां यच्चार्थतो गौरवं
तच्चेदस्ति ततस्तदेव गमकं पाण्डित्यवैदग्ध्ययोः ॥१०॥
नट :- तावद्भूमिकास्तथैव भावेन सर्वे वर्ग्याः पाठिताः । सौगतजरत्प्रव्राजिकायाः कामन्दक्यास्तु प्रथमां भूमिकां भव एक एवाधीते । तदन्तेवासिन्यास्त्वहमवलोकितायाः ।
सूत्रधार :- ततः किम् ।
नट :- प्रकरणनायकस्य मालतीवल्लभस्य माधवस्य वर्णिकापरिग्रहः कथम् ।
सूत्रधार :- कलहंसमकरन्दयोः प्रवेशावसरे तत्सुविहितम् ।
नट :- तेन हि तत्प्रबन्धप्रयोगादेवात्रभवतः सामाजिकानुपास्महे ।
सूत्रधार :- बाढम् । एषोऽस्मि कामन्दकी संवृत्तः ।
नट :- अहमप्यवलोकिता ।
( इति निष्क्रान्तौ । )
प्रस्तावना ।
---------------------------------
( परिवृत्य रक्तपटिकानेपथ्य उभावुपविष्टौ प्रविशतः । )
कामन्दकी - वत्से अवलोकिते ।
अवलोकिता - आणवेदु भअवदी ।
कामन्दकी - अपि नाम कल्याणिनोर्भूरिवसुदेवरातापत्ययोरनयोर्मालतीमाधवयोरभिमतं पाणिग्रहमङ्गलं स्यात् । ( सहर्षं वामाक्षिस्पन्दनं सूचयित्वा । )
विवृण्वतेव कल्याणमान्तरज्ञेन चक्षुषा ।
स्फुरता वामकेनापि दाक्षिण्यमवलम्ब्यते ॥११॥
अवलोकिता - महन्तो क्खु एसो भअवदीए चित्तावक्खेओ । अच्चरिअं अच्चरिअम् । जं दाणिं चीरचीवरमेत्तपरिच्छदं पिण्डपाअमेत्तपाणउत्तिं वि भववदीं ईरिसेसु आआसेतु अमच्चभूरिवसू णिओएदि । तस्सिं उक्खण्डिअसंसारावग्गहो तुम्हेहिं वि अप्पा णिक्खिविअदि ।
कामन्दकी :- वत्से, मा मैवम् ।
यन्मां विधेयविषये स भवान्नियुङ्क्ते
स्नेहस्य तत्फलमसौ प्रणयस्य सारः ।
प्राणैस्तपोभिरथवाभिमतं मदीयैः
कृत्यं घटेत सुहृदो यदि तत्कृतं स्यात् ॥१२॥
किं न वेत्सि । यदैव नो विद्यापरिग्रहाय नानादिगन्तवाससाहचर्यमासीत्तदैवास्मत्सौदामिनीसमक्षम्मनयोर्भूरिवसुदेवरातयोः प्रवृत्तेयं प्रतिज्ञा अवश्यमावाभ्यामपत्यसंबन्धः कर्तव्य इति । तदिदानीं विदर्भराजस्य मन्त्रिणा सता देवरातेन माधवं पुत्रमान्वीक्षिकीश्रवणाय कुण्डिनपुरादिमां पद्मावतीं प्रहिण्वता सुविहितम् ।
अपत्यसंबन्धविधिप्रतिज्ञा प्रियस्य नीता सुहृदः स्मृतिः च ।
अलोकसामान्यगुणस्तनूजः प्ररोचनार्थं प्रकटीकृतश्च ॥१३॥
अवलोकिता - किंति मालदिं अमच्चो माहवस्स अप्पणा ण प्पडिवादेह । जेण चोरिअमिधाहे भअवदीं तुवरावेदि ।
कामन्दकी -
तां याचते नरपतेर्नर्मसुहृन्नन्दनो नृपमुखेन ।
तत्साक्षात्प्रतिषेधः कोपाय शिवस्त्वयमुपायः ॥१४॥
अवलोकिता - अच्चरिअं अच्चरिअं । ण क्खु अमच्चो माहवस्स णामं वि जाणादित्ति णिरवेक्खदा लक्खिअदि ।
कामन्दकी - वत्से, संवरणं तत् ।
विशेषतस्तु बालत्वात्तयोर्विवृतभावयोः ।
तेन माधवमालत्योः कार्यः खमतिनिह्नवः ॥१५॥
अपि च -
अनुरागप्रवादस्तु वत्सयोः सार्वलौकिकः ।
श्रेयो ह्यस्माकमेवं हि प्रतार्यौ राजनन्दनौ ॥१६॥
पश्य ।
बहिः सर्वाकारप्रवनामणीयं व्यवहर -
न्पराभ्यूहस्थानान्यपि तनुतराणि स्थगयति ।
जनं विद्वानेकः सकलमतिसंधाय कपटै -
स्तटस्थः खानर्थान्घटयति च मौनं च भजते ॥१७॥
अवलोकिता - मए वि तुम्ह वअणादो तेण तेणोवण्णासेण भूरिवसुमन्दिरासण्णतरराअमग्गेण माहवो सञ्चारिअदि ।
कामन्दकी - कथितमेव नो मालतीधात्रेय्या लवङ्गिकया ।
भूयोभूयः सविधनगरीरथ्यया पर्यटन्तं
दृष्ट्वा दृष्ट्वा भवनवलभीतुङ्गवातायनस्था ।
साक्षात्कामं नवमिव रतिर्मालती माधवं य -
द्गाढोत्कण्ठा लुलितलुलितैरङ्गकैस्ताम्यतीति ॥१८॥
अवलोकिता - बाढम् । तदो ताए उव्वेअविणोअणं माहवपडिच्छन्दअं अभिलिहिअं लवङ्गिआए मन्दारिआहत्थे अज्ज णिक्खित्तं दाव ।
कामन्दकी - ( विचिन्त्य । ) सुविहितं लवङ्गिकया । माधवानुचरः कलहंसो नाम विहारदासीं मन्दारिकां कामयते । तदनेन तीर्थेन तत्प्रतिच्छन्दकमुपोद्धाताय माधवान्तिकमुपेयादित्यभिप्रायः ।
अवलोकिता - माहवो वि कोऊहलं उप्पादिअ मए पउत्तमअणमहूसवं मअणुज्जाणं पहादे अणुप्पेसिदो । तत्थ किल मालदी गमिस्सदि । तदो अण्णोण्णदंसणं होदित्ति ।
कामन्दकी - साधु वत्से, साधु । अनेन मत्प्रियाभियोगेन स्मारयसि मम पूर्वशिष्यां सौदामिनीम् ।
अवलोकिता - भअवदि, सा दाणिं सोदामिणी समासादिअअच्चरिअमन्तसिद्धिप्पहावा सिरिपव्वदे कावालिअव्वदं धारेदि ।
कामन्दकी - कुतः पुनरियं वार्ता ।
अवलोकिता - अत्थि एत्थ णअरीए महामसानप्पदेसे कराला नाम चामुण्डा ।
कामन्दकी - अस्ति । या किल इविधजीवोपहारप्रियेति साहसिकानां प्रवादः ।
अवलोकिता - तस्सिं क्खु सिरिपव्वदादो आअदस्स इदो णादिदूरमसाणवासिणो साधअस्स मुण्डधारिणो अघोरघण्टणामहेअस्स अन्देवासिणी महाप्पहावा कवालकुण्डला णाम अणुसंझं आअच्छइ । तदो इअं पउत्ति ।
कामन्दकी - सर्व हि सौदामिन्यां संभाव्यते ।
अवलोकिता - अलं दाव एदिणा । भअवदि, सो वि पासअरो माहवस्स बालमित्तं मअरन्दो णन्दणस्स भइणिं मदअन्निआं जइ समुव्वहइ तं वि माहवस्स दुइअं पिअं होदि ।
कामन्दकी - नियुक्तैव तत्र मया प्रियसखी बुद्धरक्षिता ।
अवलोकिता - सुविहिदं भअवदीए ।
कामन्दकी - तदुत्तिष्ठ । माधवप्रवृत्तिमुपलभ्य मालतीमेव पश्यावः ।
( इत्युत्तिष्ठतः । )
कामन्दकी - ( विचिन्त्य । ) अत्युदारप्रकृतिर्मालती नाम । निपुणं निसृष्टार्थदूतीकल्पस्तन्त्रयितव्यः । सर्वथा
शरज्ज्योत्स्ना कान्त कुमुदमिव तं नन्दयतु सा
सुजातं कल्याणी भवतु कृतकृत्यः स च युवा ।
गरीयानन्योन्यप्रगुणगुणनिर्माणनिपुणो
विधातुर्ब्यापारः फलतु च मनोज्ञश्च भवतु ॥१९॥
( इति निष्कान्ते । )
( ततः प्रविशति गृहीतचित्रफलकोपकरणः कलहंसः । )
कलहंस :- कहिं दाणिं तुलिअमअरद्धआवलेवरूवविब्भमाक्खित्तमालदीहिअअमाहप्पं णाहं माहवं पेक्खिस्सं । ( परिक्रम्य । ) परिस्सन्तो म्हि । जाव इव उज्जाणे मुहुत्तं विस्समिअ मअरन्दसहअरं णाहं माहवं पेक्खिस्सं । ( प्रविश्य उपविशति । )
( ततः प्रविशति मकरन्दः । )
मकरन्द :- कथितमवलोकितया मदनोद्यानं गतो माधव इति । भवतु । गचछामि । ( परिक्रम्यावलोक्य च । ) दिष्ट्या वयस्य इत एवाभिवर्तते । ( निरूप्य । ) अस्य तु
गमनमलसं शून्या दृष्टिः शरीरमसौष्ठवं
श्वसितमधिकं किं न्वेतत्स्यात्किमन्यदतोऽथवा ।
भ्रमति भुवने कन्दर्पाज्ञा विकारि च यौवनं
ललितमधुरास्ते ते भावाः क्षिपन्ति च धीरताम् ॥२०॥
( ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टरूपो माधवः । )
माधव :-
तामिन्दुसुन्दरमुखीं सुचिरं विभाव्य
चेतः कथकथमपि व्यपवर्तते मे ।
लज्जां विजित्य विनयं विनिवार्य धैर्य -
मुन्मथ्य मन्थरविवेकमकाण्ड एव ॥२१॥
आश्चर्यम् ।
यद्विस्मयस्तिमितमस्तमितान्यभाव -
मानन्दमन्दममृतप्लवनादिवासीत् ।
तत्संनिधौ तदधुना हृदयं मदीय -
मङ्गारचुम्बितमिव व्यथमानमास्ते ॥२२॥
मकरन्द :- ( उपसृत्य । ) सखे माधव, इत इतः ललाटंतपस्तपति धर्मांशुः । तदस्मिन्नुद्याने मुहूर्तमुपविशावः । ( उभौ परिक्रामतः । )
कलहंस :- कहं मअरन्दसहअरो इमं एव्व बालुज्जाणं अलंकरेदि माहवो । ता दंसिमि मअणवेअणाक्खिज्जमाणमालदीलोअणसुहावहं अत्तणो से पडिच्छन्दअं । अहवा विस्सामसोक्खं दाव अणुहोदु ।
मकरन्द :- तदस्यैव तावदुच्छ्वसितकुसुमकेसरकषायशीतलामोदवासितोद्यानस्य काञ्चनपादस्याधस्तादुपविशावः ।
( उभौ तथा कुरुतः । )
मकरन्द :- वयस्य माधव, सकलनाराङ्गनाप्रवर्तितमहोत्सवाभिरामकामदेवोद्यानयात्राप्रतिनिवृत्तमन्यादृशमिव भवन्तमवधारयामि । अपि त्वमवतीर्णोऽसि रतिरमणबाणगोचरताम् ।
( माधवः सलज्जमधोमुखस्तिष्ठति । )
मकरन्द :- ( विहस्य । ) किमवनम्रमुग्धमुखपुण्डरीकः स्थितोऽसि । पश्य ।
अन्येषु जन्तुषु च यस्तमसावृतेषु
विश्वस्य धातरि समः परमेश्वरेऽपि ।
सोऽयं प्रसिद्धविभवः खलु चित्तजन्मा
मा लज्जया तव कथंचिदपह्नुतिर्भूत् ॥२३॥
माधव :- वयस्य, किं न कथयामि । श्रूतयाम् । गतोऽहमवलोकिताजनितकौतुकः कामदेवायतनम् । इतस्ततः परिक्रम्य परिश्रमादुल्लसितमधुरमदिरामोदपरिमलाकृष्टसकलमिलदलिपटलसंकुलाकुलितमुकुलावलीमनोहराभरणस्य रमणीयाङ्गणभुवो बालबकुलस्यालवालपरिसरे स्थितः । तस्य च यदृच्छया निरन्तरनिपतितानि विकसितानि कुसुमान्यादाय विदग्धरचनामनोहरां स्रजमभिनिर्मातुमारब्धवान् । अनन्तरं च देवस्य संचारिणी मकरकेतनस्य जगद्विजयवैजयन्तिका निर्गत्य गर्भभवनादुज्ज्वलविदग्धमुग्धबालनेपथ्यविरचनाविभावितकुमारीभावा महानुभावप्रकृतिरत्युदारपरिजना कापि तत एवागतवती ।
सा रामणीयकनिधेरधिदेवता वा
सौन्दर्यसारसमुदायनिकेतनं वा ।
तस्याः सखे नियतमिन्दुकलामृणाल -
ज्योत्स्नादि कारणमभून्मदनश्च वेधाः ॥२४॥
अथ प्रणयिनीभिरनुचरीभिः । कुसुमसंचयावचयलीलाभिलाषवतीभिरभ्यर्थ्यमाना तमेव बकुलपादपोद्देशमागतवती । तस्याश्च कस्मिंश्चिदपि महाभागधेयजन्मनि बहुदिवसोपचीयमानमिव मन्मथव्यथाविकारमुपलक्षितवानस्मि । यतः -
परिमृदितमृणालीम्लानमङ्गं प्रवृत्तिः
कथमपि परिवारप्रार्थनाभिः क्रियासु ।
कलयति च हिमांशोर्निष्कलङ्कस्य लक्ष्मी -
मभिनवकरिदन्तच्छेदकान्त कपोलः ॥२५॥
सा मम दर्शनात्प्रभृत्यमृतवर्तिरिव चक्षुषोर्निरतिशयमानन्दमुत्पादयन्त्ययस्कान्तमणिशलाकेव लोहधातुमन्तःकरणमुपसंहृतवती । किं बहुना ।
संतापसंततिमहाव्यसनाय तस्या -
मासक्तमेतदनपेक्षितहेतु चेतः ।
प्रायः शुभं च विदधात्यशुभं च जन्तोः
सर्वकषा भगवती भवितव्यतैव ॥२६॥
मकरन्द :- स्नेहश्च निमित्तसव्यपेक्षश्चेति विप्रतिषिद्धमेतत् । पश्य ।
व्यतिषजति पदार्थानान्तरः कोऽपि हेतु -
र्न खलु बहिरुपाधीन्प्रीतयः संश्रयन्ते ।
विकसति हि पतङ्गस्योदये पुण्डरीकं
द्रवति च हिमरश्मावुद्गते चन्द्रकान्तः ॥२७॥
ततस्ततः ।
माधव :- ततश्च तत्र
सभ्रूविलासमथ सोऽयमितीव नाम
सप्रत्यभिज्ञमिव मामवलोक्य तस्याः ।
अन्योन्यमेव चतुरेण सखीजनेन
मुक्तास्तदा स्मितसुधामधुराः कटाक्षाः ॥२८॥
मकरन्द :- ( स्वगतम् । ) कथं प्रत्यभिज्ञापि नाम ।
माधव :- अथ ताः सलीलमुत्तालकरकमलतालिकातरलवलयावलीकमुत्त्रस्तकलहंसविभ्रमाभिरामचरणसंचरणरणरणायमानमञ्जुमञजीररणितानुविद्धमेखलाकलापकिङ्किणीरणरणत्कारमुखरं प्रतिनिवृत्त्य ‘ भर्तृदारिके, दिष्ट्या वर्धामहे । यदत्रैव कोऽपि कस्या अपि वल्लभस्तिष्ठति ’ इति मामङ्गुलीदलविलासेनाख्यातवत्यः ।
मकरन्द :- हन्त, महतः प्रथमानुरागस्योद्भेदः ।
कलहंस :- एदाणं सरसरमणिज्जाणुबन्धिणी क्खु इत्थिआकहा ।
मकरन्द :- ततस्ततः ।
माधव :- अत्रान्तरे किमपि वाग्विभवातिवृत्त -
वैचित्र्यमुल्लसितविभ्रममायताक्ष्याः ।
तद्भूरिसात्त्विकविकारमपास्तधैर्य -
माचार्यकं विजयि मान्मथमाविरासीत् ॥२९॥
ततश्च ।
स्तिमितविकसितानामुल्लसद्भ्रूलतानां
मसृणमुकुलितानां प्रान्तविस्तारभाजाम् ।
प्रतिनयनविपाते किंचिदाकुञ्चितानां
विविधमहमभूवं पात्रमालोकितानाम् ॥३०॥
ततश्च ।
अलसवलितमुग्धस्निग्धनिष्पन्दमन्दै -
रधिकविकसदन्तर्विस्मयस्मेरतारैः ।
हृदयमशरणं मे पक्ष्मलाक्ष्याः कटाक्षै -
रपहृतमपविद्धं पीतमुन्मूलितं च ॥३१॥
अहं तु तस्याः सर्वाकारहृदयंगमायाः संभाव्यमानस्नेहरसेन संनिधिना विधेयीकृतोऽपि पारिप्लवत्वमात्मनो निह्नोतुकामः प्राक्प्रस्तुतस्य बकुलपुष्पदाम्नो यथाकथंचिदवशेषं ग्रथितवानेव । ततो मिलितवेत्रपाणिवर्षवरप्रायपुरुषपरिवारा गजवधूमारुह्य नगरगामिनं मार्गमिन्दुवदनालंकृतवती ।
यान्त्या मुहुर्वलितकंधरमाननं त -
दावृत्तवृन्तशतपत्त्रनिभं वहन्त्या ।
दिग्धोऽमृतेन च विषेण च पक्ष्मलाक्ष्या
गाढं निखात इव मे हृदय कटाक्षः ॥३२॥
ततःप्रभृति
परिछेदातीतः सकलवचनानामविषयः
पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभवपथं यो न गतवान् ।
विवेकप्रध्वंसादुपचितमहामोहगहनो
विकारः कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च तनुते ॥३३॥
अपि च ।
परिच्छेदव्यक्तिर्न भवति पुरःस्थेऽपि विषये
भवत्यभ्यस्तेऽपि स्मरणमतथाभावविरसम् ।
न संतापच्छेदो हिमसरसि वा चन्द्रमसि वा
मनो निष्ठाशून्यं भ्रमति च किमप्यालिखति च ॥३४॥
कलहंस :- दिढं क्खु एसो कए वि अज्ज अवहरिदो । अवि णाम मालदी एव्व सा हवे ।
मकरन्द :- ( स्वगतम् । ) अहो अभिषङ्गः । तत्किं निषेधयामि प्रैयसुहृदम् । अथवा ।
मा मूमुहत्खलु भवन्तमनन्यजन्मा
मा ते मलीमसविकारघना मतिर्भूत् ।
इत्यादि नन्विह निरर्थकमेव यस्मि -
न्कामश्च जृम्भितगुणो नवयौवनं च ॥३५॥
( प्रकाशम् । ) वयस्य, अपि विदिते तदन्वयनामनी ।
मकरन्द :- ( स्वगतम् । ) अमात्यभूरिवसोरात्मजेत्यपर्याप्तिर्बहुमानस्य । अपि च । मालती मालतीति मोदते भगवती कामन्दकी । तां च राजा नन्दनाय याचत इति किंवदन्ती श्रूयते । ( प्रकाशम् । ) ततः ।
माधव :- तया चानुबध्यमानस्तां बकुलमालामात्मनः कण्ठादवतार्य दत्तवान् । असौ पुनरभिनिविष्टया दृशा मालतीमुखावलोकनविहस्ततया विषमरचितैकभागामपि तामेव मुहुर्मुहुर्बहुमन्यमाना महानयं प्रसाद इति प्रतिगृहीतवती । अनन्तरं च यात्राभङ्गप्रचलितस्य महतः पौरनैगमजनस्य संकुलेन विघटितायां तस्यामागतोऽस्मि ।
मकरन्द :- वयस्य, मालत्या अपि स्नेहदर्शनात्सुश्लिष्टमेतत् । यो हि कपोलपाण्डुतादिचिह्नः सूचितः प्रागनुरागस्तस्याः कामाभिषङ्गः सोऽपि त्वनिबन्धन इति व्यक्तमेतत् । एतत्तु न ज्ञायते क्क दृष्टपूर्वस्तया वयस्य इति । न खलु तादृश्यो महाभागधेयजन्मानोऽन्यत्रासक्तचेतसो भूत्वा परत्र चक्षूरागिण्यो भवन्ति । अपि च ।
अन्योन्यसंभिन्नदृशां सखीनां
तस्यास्त्वयि प्रागनुरागचिह्नम् ।
कस्यापि कोऽपीति निवेदितं च
माधव :- किं चान्यत् ।
मकरन्द :- धात्रेयिकायाश्चतुरं वचश्च ॥३६॥
कलहंस :- ( उपसृत्य । ) एदं अ । ( चित्रं दर्शयति । )
( उभौ पश्यतः । )
मकरन्द :- कलहंसक, केनेदं माधवस्य रूपमभिलिखितम् ।
कलहंस :- जेण एव्व से हिअअं अवहरिदं ।
मकरन्द :- अपि नाम मालत्या ।
कलहंस :- अह इं ।
माधव :- वयस्य मकरन्द, प्रसन्नप्रायस्ते तर्कः ।
मकरन्द :- कुतोऽस्याधिगमस्ते ।
कलहंस :- मह दाव मन्दारिआहत्थादो । तए वि लवङ्गिआसआसादो ।
मकरन्द :- कथय किमाह मन्दारिका माधवालेख्यप्रयोजनं मालत्याः ।
कलहंस :- उक्कण्ठाविणोअणं त्ति ।
मकरन्द :- वयस्य, समाश्वसिहि ।
या कौमुदी नयनयोर्भवतः सुजन्मा
तस्या भवानपि मनोरथबन्धबन्धुः ।
तत्संगमं प्रति सखें न हि संशयोऽस्ति
यस्मिन्विधिश्च मदनश्च कृताभियोगः ॥३७॥
द्रष्टव्यरूपा च भवतो विकारहेतुस्तदत्रैवालिख्यताम् ।
माधव :- यदभिरुचितं वयस्याय । ( लिखन् । ) सखे मकरन्द,
वारंवारं तिरयति दृशावद्गतो बाष्पपूर -
स्तत्संकल्पोपहितजडिमस्तम्भवभ्येति गात्रम् ।
सद्यःखिद्यन्नयमविरतोत्कम्पलोलाङ्गुलीकः
पाणिर्लेखाविधिषु निरतां वर्तते किं करोमि ॥३८॥
तथाप्यवहितोऽस्मि । ( चिरादभिलिख्य दर्शयति । )
मकरन्द :- ( चित्रं निर्वर्ण्य । ) उपपन्नस्तावदत्रभवतोऽभिषङ्गः ।
( सकौतुकम् । ) कथमचिरेणैव निर्माय लिखितः श्लोकः । ( वाचयति । )
जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः
प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्यें मनो मदयन्ति ये ।
मम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका
नयनविषयं जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ॥३९॥
( प्रविश्य । )
मन्दारिका - कलहंस कलहंस, चोर चोर, पआणुसारेण लद्धोसि । ( सलज्जम् । ) कहं दे वि महाणुहावा एत्थ एव्व । ( उपसृत्य । ) पणमामि ।
उभौ - मन्दारिकेम इत आगम्यताम् ।
मन्दारिका - कलहंसक, उवणेहि चित्तफलअं ।
कलहंस :- गिण्ह इमं ।
मन्दारिका - केन किंणिमित्तं वा एत्थ मालदी अहिलिहिदा ।
कलहंस :- जो एव्व जंणिमित्तं मालदीए ।
मन्दारिका - ( सहर्षम् । ) दट्ठिआ उवदंसिदफलं विण्णाणं पआवइणो ।
मकरन्द :- सखि मन्दारिके, यदत्र वस्तुन्येष ते वल्लभः कथयति, अपि तत्तथा ।
मन्दारिका - महाभाअ, तत्तहा ।
मकरन्द :- क्क पुनर्मालती माधवं प्राग्दृष्टवती ।
मन्दारिका - लवङ्गिआ भणादि वादाअणगदेति ।
मकरन्द :- नन्वमात्यभवनासन्नरथ्यैव बहुशः संचरावहे । तदुपपन्नमेतत् ।
मन्दारिका - अणुमण्णादु महाभाओ । जाव एदं भअवदो देवस्स मअणस्स सुचरिअं पिअसहीए लवङ्गिआए णिवेदिस्सामि ।
मकरन्द :- प्राप्तावसरमेतद्भवत्याः ।
( उत्थाय परिक्रामतः । )
मकरन्द :- वयस्य, मध्याह्नोऽतिवर्तते । तदेहि । संस्त्यानमेव प्रविशावः ।
( उत्थाय परिक्रामतः । )
माधव :- एवं हि मन्ये ।
धर्माम्भोविसरविवर्तनैरिदानीं
मुग्धाक्ष्याः परिजनवारसुन्दरीणाम् ।
तत्प्रातर्विहितविचित्रपत्ररेखा -
वैदग्ध्यं जहति कपोलकुङ्कुमानि ॥४०॥
अपि च ।
उन्मीलन्मुकुलकरालकुन्दकोश -
प्रच्योतद्धनमकरन्दगन्धबन्धो ।
तामीषत्प्रचलविलोचनां नताङ्गी -
मालिङ्गन्पवन मम स्पृशाङ्गमङ्गम् ॥४१॥
मकरन्द :- ( स्वगतम् । )
अभिहन्ति हन्त कथमेष माधवं
सुकुमारकायमनवग्रहः स्मरः ।
अचिरेण वैकृतविवर्तदारुणः
कलभं कठोर इव कूटपाकलः ॥४२॥
तदत्रभवती कामन्दकी नः शरणम् ।
माधव :- ( स्वगतम् । )
पश्यामि तामित इतः पुरतश पश्चा -
दन्तर्बहिः परित एव विवर्तमानाम् ।
उद्बुद्धमुग्धकनकाब्जनिभं वहन्ती -
मासङ्गतिर्यगपवर्तितदृष्टिवक्त्रम् ॥४३॥
( प्रकाशम् । ) वयस्य, मम हि संप्रति
प्रसरति परिमाथी कोऽप्ययं देहदाह -
स्तिरयति करणानां ग्राहकत्वं प्रमोहः ।
रणरणकविवृद्धिं बिभ्रदावर्तमानं
ज्वलति हृदयमन्तस्तन्मयत्वं च धत्ते ॥४४॥
( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । )
इति महाकविश्रीभवभूतिविरचिते मालतीमाधवे प्रथमोऽङ्कः ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
॥ अथ कर्णपूरणम् ॥
॥ अथ कर्णपूरणम् ॥
रसाद्यै: पूरणं कर्णे भोजनात्प्राक् प्रशस्यते । तैलाद्यै: पूरणं कर्णे भास्करेऽस्तमुपागते ॥१॥
स्वेदयेत्कर्णदेशं तु परिवर्तनशायिन: । मूत्रै: स्नेहै रसै: कोष्णै: पूरयेच्च ततो भिषक् ॥२॥
स्वस्थस्य पूरणे स्नेहैर्मात्राशतमवेदने । शतत्रयं श्रोत्रगदे शिरोरोगे तथैव च ॥३॥
कर्णं प्रपूरयेत्सम्यक् स्नेहाद्यैर्मात्रयोक्तया । नोच्चै:श्रुतिर्न बाधिर्यं स्यान्नित्यं कर्णपूरणात् ॥४॥
॥ अथ मात्रा ॥
दक्षजानुकरावर्तच्छोटिका वाड्गुलिद्वयात् । निमिषोन्मेषकालो वा वस्तौ मात्रा कृता बुधै: ॥१॥
इति प्रयोगपारिजातात्कर्णपूरणमात्राविधि: ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २०९
सावित्र्युपाख्यानम्।
सत्यवानुवाच।
वनेऽस्मिन् शाद्वलाकीर्णे सहकारं मनोहरम्।
नेत्रघ्राणसुखं पश्य वसन्तं रतिवर्धनम् ।। २०९.१ ॥
वनेऽप्यशोकं दृष्ट्वैनं रागवन्तं सुपुष्पितम्।
वसन्तो हसतीवायं मामेवायतलोचने!।। २०९.२ ॥
दक्षिणे दक्षिणेनैतां पश्य रम्यां वनस्थलीम्।
पुष्पितैः किंशुकैर्युक्तां ज्वलितानलसप्रभैः ।। २०९.३ ॥
सुगन्धिकुसुमामोदो वनराजिविनिर्गतः।
करोति वायुर्दाक्षिण्यमावयोः कल्मनाशनम् ।। २०९.४ ॥
पश्चिमेन विशालाक्षि! कणिकारैः सुपुष्पितैः।
काञ्चनेन विभात्येषा वनराजी मनोरमा ।। २०९.५ ॥
अतिमुक्तलताजालरुद्धमार्गा वनस्थली।
रम्या सा चारुसर्वाङ्गी कुसुमोत्करभूषणा ।। २०९.६ ॥
मधुमत्तालि झङ्कार व्याजेन वरवर्णिनी।
चापाकृष्टिं करोतीव कामः पार्श्वे जिघांसया ।। २०९.७ ॥
फलास्वादलसद्वक्त्र पुस्कोकिल विनादिता।
विभाति चारुतिलका त्वमिवैषा वनस्थली ।। २०९.८ ॥
कोकिलश्चूतशिखरे मञ्जरीरेणुपिञ्जरः।
गदितैर्व्यक्ततां याति कुलीनश्चेष्टितैरिव ।। २०९.९ ॥
पुष्परेणुविलिप्ताङ्गी प्रियामनु सरिद्वने।
कुसुमं कुसुमं याति कूजन् कामी शिलीमुखः।। २०९.१० ॥
मञ्जरी सहकारस्य कान्तावच्चाग्रपीडिताम्।
स्वदते बहुपुष्पेऽपि पुंस्कोकिलयुवा वने ।। २०९.११ ॥
काकः प्रसूतां वृक्षाग्रे स्वामेकाग्रेण चञ्चुना।
काकीं सम्भावयत्येष पक्षाच्छादितपुत्रिकाम् ।। २०९.१२ ॥
शुभाङ्गनिम्नमासाद्य दयिता सहितो युवा।
नाहारमपि चादत्ते कामाक्रान्तः कपिञ्जल ।। २०९.१३ ॥
कलविङ्कस्तु रमयन् प्रियोत्सङ्गं समास्थितः।
मुहुर्मुहुर्विशालाक्षि! उत्कण्ठयति कामिनः ।। २०९.१४ ॥
वृक्षशाखां समारूढः शुकोऽयं सह भार्यया।
करेण लम्बयन् शाखां करोति सफलं शिरः ।। २०९.१५ ॥
वनेऽत्र पिशितास्वाद तृप्तो निद्रामुपागतः।
शेते सिंहयुवा कान्ता चरणान्तरगामिनी ।। २०९.१६ ॥
व्याघ्रयोर्मिथुनं पश्य शैलकन्दर संस्थितम्।
ययोर्नेत्र प्रभालोके गुहाभिन्नेव लक्ष्यते ।। २०९.१७ ॥
अयं द्वीपी प्रियां लेढि जिह्वाग्रेण पुनः पुनः।
प्रीतिमायाति च तया लिह्यमानः स्वकान्तया ।। २०९.१८ ॥
उत्सङ्गकृतमूर्धानं निद्रापहृतचेतसम्।
जन्तूद्धरणतः कान्तं सुखयत्येव वानरी ।। २०९.१९ ॥
भूमौ निपतितां रामां मार्जारो दर्शितोदरीम्।
नखैर्दन्तैर्दशत्येष न च पीडयते तथा ।। २०९.२० ॥
शशकः शशकी चोभे संसुप्ते पीडिते इमे।
संलोनगात्रचरणे कर्णैर्व्यक्तिमुपागते ।। २०९.२१ ॥
स्नात्वा सरसि पद्माढ्ये नागस्तु मदनप्रियः।
सम्भावयति तन्वङ्गीमृणालकबलैः प्रियाम् ।। २०९.२२ ॥
कान्त प्रोथसमुत्थानैः कान्तमार्गानुगामिनी।
करोति कवलं मस्तैर्वराही पोतकानुगा ।। २०९.२३ ॥
दृढाङ्गसन्धिर्महिषः कर्दमाक्ततनुर्वने।
अनुव्रजति धावन्तीं प्रियबद्धचतुष्करः ।। २०९.२४ ॥
पश्य चार्वङ्गि! सारङ्गं त्वं कटाक्षविभावनैः।
सभार्यं मां हि पश्यन्तं कौतूहल समन्वितम् ।। २०९.२५ ॥
पश्य पश्चिमपादेन रोही कण्डूयते मुखम्।
स्नेहार्द्रभावात्कर्षन्ती भर्त्तारं श्रृङ्गकोटिना ।। २०९.२६ ॥
द्रागिमाञ्चमरीं पश्य सितबालामगच्छतीम्।
अन्वास्ते चमरः कामी माञ्च पश्यति गर्वितः ।। २०९.२७ ॥
आतपे गवयं पश्य प्रकृष्टं भार्यया सह।
रोमन्थनं प्रकुर्वाणं काकङ्ककुदि वारयन् ।। २०९.२८ ॥
पश्येमं भार्यया सार्द्धं न्यस्ताग्र चरणद्वयम्।
विपुले बदरीस्कन्धे बदराशनकाम्यया ।। २०९.२९ ॥
हंसं सभार्यं सरसि विचरन्तं सुनिर्मलम्।
सुमुक्तस्येन्दुबिम्बस्य पश्य वै श्रियमुद्वहन् ।। २०९.३० ॥
सभार्यश्चक्रवाकोऽयं कमलाकरमध्यगः।
करोति पद्मिनीं कान्तां सुपष्पामिव सुन्दरी ।। २०९.३१ ॥
मया फलोच्चयः सुभ्रु! त्वया पुष्पोच्चयः कृतः।
इन्धनं न कृतं सुभ्रु! तत्करिष्यामि सांप्रतम् ।। २०९.३२ ॥
त्वमस्य सरसस्तीरे द्रुमच्छायां समाश्रिता।
क्षणमात्रं प्रतीक्षस्व विश्रमस्व च भामिनि ।। २०९.३३ ॥
सावित्र्युवाच।
एवमेतत्करिष्यामि मम दृष्टिपथस्त्वया।
दूरं कान्त!न कर्तव्यो बिभेमि गहने वने ।। २०९.३४ ॥
मत्स्य उवाच।
ततः स काष्ठानि चकार तस्मिन्वने तदा राजसुता समक्षम्।
तस्या ह्यदूरे सरसस्तदानीं मेने च सा तं मृतमेव राजन् ।। २०९.३४ ॥


text:
कथाश्रावणम्
अमेरिकवासिभ्यः अद्यतनबालकेभ्यः संस्कृतपाठनाय बहुविधोपायाः चिन्त्यमानाः सन्ति । संस्कृतेतरभाषया व्यवहारे सति कीदृशानि रुचिवर्धकानि उपकरणानि रचनीयानि, यैः बालकेभ्यः संस्कृतभाषाशिक्षणं सुलभं सफलं च भवेत् इति विशेषः विचारः अस्ति । बहुभिः जनैः अभिव्यक्तं यत् चतुष्पञ्चवर्षीयबालकेभ्यः संस्कृतेन लिखितानि विविधवर्णमयानि आकर्षकचित्रयुक्तानि कथापुस्तकानि रच्यन्ते चेत्, सुलभतया संस्कृतवातावरणं विना अपि बालकान् संस्कृतं पाठयितुं शक्यते इति ।
पठनम् अजानद्भ्यः चतुर्वर्षीयबालकेभ्यः किमर्थं चित्रसहितकथापुस्तकानि? जनानाम् अभिप्रायः अस्ति यत् चित्रसहितकथापुस्तकानां द्वारा बालकानां भाषाकौशलं पठनरुचिः च वर्धते । विविधचित्रैः आकर्षिताः बालकाः कथापठनं श्रुत्वा, नूतनपदानां ज्ञानं, वाक्यरचनज्ञानं पठने रुचिं च प्राप्नुवन्ति । अतः अमेरिकादेशे बालकानां कृते भाषापाठनाय तादृशानि आङ्ग्लपुस्तकानि बहुत्र लभ्यन्ते । ("Clifford" इति नाम्ना बृहन्तं रक्तवर्णीयं प्रियतमं शुनकं तेन सदृशानि अन्यकथापुस्तकपात्राणि च अत्रत्याः जाताः जनाः सर्वे स्मरेयुः ।) मम पुत्रस्य प्रज्ञावर्धनाय भाषाकौशलाय महत्त्वपूर्णं कार्यं कुर्वन् अस्मि इति विचिन्तयन्तः जनाः तादृशपुस्तकेभ्यः कथाः बालकेभ्यः उच्चैः पठन्ति । लघुबालकाः अपि पुस्तकानां चित्रेषु विद्यमानानां वस्तूनां नामवचनेन भाषाज्ञानवर्धनं प्रदर्शयन्ति । गच्छता कालेन सर्वकारेणापि एषा उक्तिः सर्वत्र प्रसारिता "बालकेभ्यः कथापठनं करोतु" इति (Read to your kids) । अत्र तस्य प्रभावम् अनुभूयमानाः जनाः चिन्तयन्ति संस्कृतपठने अपि आकर्षकचित्रसहितानि कथापुस्तकानि कृतानि चेदेव अस्माकं बालकाः यथा आङ्ग्लभाषां पठन्ति, संस्कृतं पठेयुः इति । अतः तादृशपुस्तकानां रचनं करणीयम् एव । इदानीं तस्य अभावात्, बालसंस्कृतपाठनं बहु क्लिष्टकरम् ।
यदि अन्येषां देशानां कथाश्रावणसम्प्रदायः परिशील्यते, तर्हि सहसा ज्ञायते यत् सर्वत्र लघुबालकेभ्यः कथापठनपद्धतिः नास्ति । अपाश्चिमदेशेषु चित्रसहितानि वर्णमयानि कथापुस्तकानि विरलानि एव । तादृशपुस्तकानि वर्तन्ते चेदपि, केवलम् आङ्ग्लभाषीयानि न तु अन्यभाषीयानि पुस्तकानि । तर्हि तादृशस्थलेषु बालपुस्तकानि विना कथं कस्याः अपि भाषायाः कौशलं लभ्यते? पुस्तकपठने रुचिः कथम् उत्पद्यते?
तादृशस्थलेषु कथाश्रावणं भवति । मातापितरः अथवा गृहसदस्याः प्रसिद्धैतिहासिकाः कथाः, पौराणिककथाः स्वरचिताः काल्पनिककथाः वा श्रावयन्ति । पुस्तकानि विना कौतूहलं प्रदर्शयन्तः बालकाः अनेकाः घण्टाः यावत् उपविश्य श्रुण्वन्ति । कथावाचकः अपि अभिनयं कृत्वा एव कथायाः अर्थं बोधयति । अनेन प्रकारेण कथाश्रावणद्वारा बालकानां भाषाज्ञानं वर्धते ।
यद्यपि अस्मिन् क्षेत्रे अल्पं प्रशोधनं कृतं तथापि प्रकारद्वयेनापि भाषासामर्थ्यं वर्धते इति ज्ञातम् । स्थूलदृष्ट्या द्वयोः पद्धत्योः परिणामाः समानाः । कथाश्रावणानन्तरं, कथापठनानन्तरं वा बालकानां वाक्यानि दीर्घानि जातानि, वचनं धारवाहीभूतं, शब्दसङ्ग्रहः वर्धितः । परन्तु कथाश्रावणम् अनुभूतवन्तः बालकाः सुलभतया साहाय्येन विना श्रुतां कथां अनुवदन्ति । कथापठनम् अनुभूतवन्तः बालकाः चित्राणि दृष्ट्वा एव कथां पुनः वक्तुं शक्नुवन्ति । येभ्यः कथा श्राविता, तैः सम्पूर्णतया कथा अवगम्य, कथाश्रवणसमये ये शब्दाः श्रुताः तेषां पुनर्प्रयोगः अपि क्रियते । येभ्यः कथा पठिता, ते कदाचित् कथायां उपयुक्तान् शब्दान् विस्मृत्य, शब्दस्य दृष्टिविवरणं कुर्वन्ति । कथाश्रावणेन बालकानां जागरितश्रवणकौशलम् (attentative listening skills) अपि वर्धते । अनुभवम् अनुसृत्य अपि कथापठितारः वदन्ति यत् पठनसमये बालकानाम् एकाग्रतचिन्तनं सर्वदा न दृश्यते, किन्तु कथनिकाः श्रावणसमये नैव वदन्ति तथा । अतः यद्यपि केषुचित् अंशेषु कथापठनं कथाश्रावणं च समानौ इति दृश्यते कथाश्रावणेन इतोऽपि अधिकाः लाभाः सन्ति इति भाति । निश्चितम् अस्ति यत् कथापठनस्य स्थाने कथाश्रावणं हानिकरं नास्ति इति ।
तर्हि किमर्थं संस्कृतपाठनाय संस्कृतेन लिखितानि विविधवर्णमयानि आकर्षकचित्रसहितानि बालपुस्तकानि आवश्यकानि? मातापितॄणां कृते कथापठनस्य सौकर्यं भवति । अल्पेन परिश्रमेण स्वल्पेन ज्ञानेन मातापितरः कथाः पठितुं शक्नुवन्ति । संस्कृतशिक्षणक्षेत्रे विविधचित्रसहितानां संस्कृतपुस्तकानाम् इच्छायाः कारणम् इदम् । कथाश्रावणं सुलभकार्यं न । भाषायां सम्भाषणसामर्थ्ये प्राप्ते सति एव लाभदायकरूपेण कथां श्रावयितुं शक्यते । कथाश्रावणाय मातापितृभिः प्रथमं भाषापठनं करणीयम् । तस्य स्थाने विविधचित्रमयानां कथापुस्तकानां पठनेन यः कोऽपि देवनागरिलिपिज्ञः स्वपुत्रं संस्कृतकथां पठितुं शक्नोति । पठनात् बालकाः अग्रे संस्कृतपुस्तकानि पठितुम् उत्सुकाः भविष्यन्ति इति सम्भावना अपि वर्धेत ।
अतः बालकानां कृते नूतनभाषापुस्तकानि निर्मीयन्ताम् । तेन मातापितरः बालकानां कृते संस्कृतपठनाय उत्सुकाः भवेयुः । परन्तु संस्कृतेन नूतनाः भाषमाणाः हरितवर्णीयाः पिपीलिकाः वा अन्यानि उपकरणानि वा दृष्ट्वा एव बालकाः आनन्देन संस्कृतं पठेयुः वदेयुः च इति न चिन्तनीयम् अस्माभिः । अस्माकं परिश्रमेण भाषाश्रावणेन, सम्भाषणेन च अधिकाः लाभाः सन्ति यैः बालकाः संस्कृतभाषासमार्थ्यं प्राप्नुयुः ।
सम्पादिका


text:
Language brings reality to life. Moreover, reality is born through the language of the mind (viz. thought). Therefore, the nonduality of the two is clear. In Samskritam words are associated both with objective reality and subjective relaity which is also upheald by Upanishadic statements. In Samskritam, five classes of meanings are made known, viz. dravya, guNa, jaati, kriyaa and sattaa. Dravya is that which is known by the five senses and is indicated by words like horse. GuNa is an abstract concept without physical reality that is indicated by concepts such as color. Jaati is the collective-principle-guNas of the same kind of dravya which is indicated by words like horseness. Active or passive kriyaa is inseparably associated with a dravya and indicates dynamism. Sattaa is the essense of all, when in a static condition is guNa-laiden dravya and in a dynamic state is the essense of kriyaa. This satta is the mother of the universe, self-sustaining, reason behind the great delusion and the untimate meaning of all words.
Sunday, August 28, 2011
संस्कृतपदानां पञ्चार्थवर्गाः
Language brings reality to life. Moreover, reality is born through the language of the mind (viz. thought). Therefore, the nonduality of the two is clear. In Samskritam words are associated both with objective reality and subjective relaity which is also upheald by Upanishadic statements. In Samskritam, five classes of meanings are made known, viz. dravya, guNa, jaati, kriyaa and sattaa. Dravya is that which is known by the five senses and is indicated by words like horse. GuNa is an abstract concept without physical reality that is indicated by concepts such as color. Jaati is the collective-principle-guNas of the same kind of dravya which is indicated by words like horseness. Active or passive kriyaa is inseparably associated with a dravya and indicates dynamism. Sattaa is the essense of all, when in a static condition is guNa-laiden dravya and in a dynamic state is the essense of kriyaa. This satta is the mother of the universe, self-sustaining, reason behind the great delusion and the untimate meaning of all words.
Sunday, December 12, 2010
अर्जुनस्य दिव्यचक्षुषी
Monday, December 6, 2010
दैवानुग्रहहेतुकम्
अस्मिन् लोके वर्तमानेषु जन्तुषु मनुष्य एव प्रसङ्गेनानन्वितप्रतिक्रियां प्रकटितुं समर्थोऽस्ति। मनुष्यादृते जन्तुमत्यां प्रवृत्तास्समग्रभुताः प्रोत्साहवशादेव कर्मादत्ता भवन्ति। स्वस्य स्वातन्त्रक्रियाशक्तेः कारणात् मनुष्यस्तृष्णानुसरेण मृगवद् उत श्रद्धानुसरेण देवोऽपि भवितुमर्हति। अस्मिन् विकल्पे श्रद्धानुसरे प्रतिपदितुं सत्सङ्ग एव प्रेरकः। पुनश्च लौकिकाकर्षणान्यतीत्य त्यागबुद्धिप्रप्तिस्तु मनुष्यस्य सर्वोच्छगतिः। अतोऽहि विवेकचूडामण्यां प्रकीर्तितं यत् -
दुर्लभं त्रयमेवैतद्दैवानुग्रहहेतुकं ।
मनुष्यत्वं मुमुक्षुत्वं महापुरुषसंश्रयः ॥
Sunday, November 28, 2010
योगः
योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः इति पतञ्जलिना उक्तम्। अत्रान्तरे इदं सर्वं केवलं मनस्पन्दनं यत् सर्वं अव्याकृतेः स्फुरितम् इत्यपि माण्डुक्योपनिषदा ज्ञानम्। अतः एकाग्रतायाः व्याकृतिः अव्याकृतिना युनक्ति। यथा सर्पः रज्जौ अप्येति। तदनु चित्तवृत्तिनिरोदेन भिन्नत्वे अनुरागितं मिथ्यास्वरूपं अस्माकं परमात्मना युङ्क्ते। इदं योजनं योगः वास्तवे मोक्षार्थम् न तु आधुनिकवपुर्व्यायामः स्वास्थ्यार्थम्। अतोहि निवृत्तेन्द्रियः निजयोगं करोति न तु निगृहितकायः।
Thursday, November 11, 2010
यच्च अन्यत्त्रिकालातितम् तदप्योंकारम् एव
ओमित्यस्मिन् त्रिमात्रिके निःशब्दाक्षरोऽपि अन्तर्हितोऽस्ति। इमाः श्रुतत्रिमात्राः निःशब्दात् उदेति निःशब्दे अप्येति (अपि + इण्)। अस्य अन्वयोऽस्ति व्याकृतम् (manifested / phenomena) अव्याकृतात् (unmanifested / noumena ) स्फुरति अन्ते अव्याकृतं निर्गच्छतीति। तदनु त्रिकालाः त्रिलोकाः त्रिप्रज्ञधामानि च अव्याकृतात् प्रभवन्ति अव्याकृते एव अपियन्ति। अयम् अव्याकृतो निःशब्दाक्षरोऽपि ओंकार एव इति अनेन श्लोकेन दीप्यते। पूर्णम् अदः पूर्णम् इदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते इत्यनेनापि इदम् एव सत्यं प्रकीर्तितम्। रज्जुः सर्पोऽस्तीति मूढकल्पनाप्रसङ्गे मूढतया सर्पः रज्जोः प्रभवति ज्ञनोदयेन सर्पः रज्जौ अप्येति। तदा सर्पः रज्जुरेव इति अपरोक्षानुभूतिर्भवति। एवमेव लोकः कालः प्रज्ञधामानि च केवलं मूढतया स्फुरितं मनस्पन्दनम् यत् सर्वं ज्ञानोदयेन अव्याकृते अप्येतीति श्लोकेन प्रेरितम्।
अतोहि भिन्नत्वं भ्रान्तिदर्शनम्। विश्वैकता नियतसत्यं।
Friday, October 29, 2010
तस्योपव्याख्यानं भूतंभवत्भविष्यत् इति
पूर्वं ओमित्येतदक्षरम् इदं सर्वम् इत्योक्तम्। इदं सर्वम् इत्यनेन यत् वर्तमानकालात् अस्माकं इन्द्रियगोचरे पतितम् केवलं तत् न निबोधितम्। अपि तु अन्यत्त्रिकाले प्रवृत्तः समग्रलोक एव अभिप्रेतः। केवलं वर्तमानकलस्य अनुभवेन जगतः सम्पूर्णनिजवस्तुत्वं ज्ञातुम् अश्क्यम् ननु। अतः तस्योपव्याख्यानं भूतंभवत्भविष्यत् इति वर्णितम्। पुनश्च ओमिति त्रिमात्रिकस्य तत्पर्यं त्रिलोकं त्रिकालं अपि च त्रिप्रज्ञधाम अस्ति।
त्रयः लोका भूर्भुवस्व इति।
त्रयः काला भूतंभवत्भविष्यत् इति।
त्रीणि प्रज्ञधामानि विश्वस्तैज्सःप्राज्ञश्चेति अस्मिन् उपनिशदि निबोधितम्।
इदं सर्वं ओंकासम् एव।
Sunday, October 24, 2010
ओमित्येतदक्षरम् इदं सर्वम्
जगति वर्तमनानां कृत्स्नानां वस्तूनां साक्षात्कारः केवलं मनसि स्फुरति। न तु वास्तवे। अन्येन्द्रियैः गृहितवस्त्वाकारस्य मनसा वर्णिता कल्पना वाङ्मूलतः एव अभिधानं प्राप्नोति। पुनश्च वस्त्वाकारस्य अभिज्ञनमपि वाङ्मूलतः एव साध्यते। अतः वागेव लोकस्य आधारी। ओमित्यस्मिन् अग्राक्षरे सर्वेषाम् अक्षराणां प्रयत्नाधाराः समाहृताः सन्ति। अतः तदक्षरं समग्रवाचः मूलम् इत्युच्यते। इत्थं ओमित्येतदक्षरम् इदं सर्वम् इत्योक्तम्। अतोहि अयं लोकः केवलं मनस्स्पन्दनं इत्यपि सततं स्मरणीयम्।


text:
गुरुवार, 24 सितंबर 2015
गङ्गा स्तुतिः
मातः शैलसुतासपत्नि वसुधाश्रृङ्गारहारावलि
स्वर्गारोहणवैजयन्ति भवतीं भागीरथीं प्रार्थये ।
त्वत्तीरे वसतः त्वदम्बु पिबतस्त्वद्वीचिषु प्रेङ्खतः
त्वन्नाम स्मरतस्त्वदर्पितदृशः स्यान्मे शरीरव्ययः ॥ 1॥
त्वत्तीरे तरुकोटरान्तरगतो गङ्गे विहङ्गो वरं
त्वन्नीरे नरकान्तकारिणि वरं मत्स्योऽथवा कच्छपः ।
नैवान्यत्र मदान्धसिन्धुरघटासङ्घट्टघण्टारण-
त्कारस्तत्र समस्तवैरिवनिता-लब्धस्तुतिर्भूपतिः ॥ 2॥
उक्षा पक्षी तुरग उरगः कोऽपि वा वारणो वाऽ-
वारीणः स्यां जननमरणक्लेशदुःखासहिष्णुः ।
न त्वन्यत्र प्रविरल-रणत्किङ्किणी-क्वाणमित्रं
वारस्त्रीभिश्चमरमरुता वीजितो भूमिपालः ॥ 3॥
काकैर्निष्कुषितं श्वभिः कवलितं गोमायुभिर्लुण्टितं
स्रोतोभिश्चलितं तटाम्बु-लुलितं वीचीभिरान्दोलितम् ।
दिव्यस्त्री-कर-चारुचामर-मरुत्संवीज्यमानः कदा
द्रक्ष्येऽहं परमेश्वरि त्रिपथगे भागीरथी स्वं वपुः ॥ 4॥
अभिनव-बिसवल्ली-पादपद्मस्य विष्णोः
मदन-मथन-मौलेर्मालती-पुष्पमाला ।
जयति जयपताका काप्यसौ मोक्षलक्ष्म्याः
क्षपित-कलिकलङ्का जाह्नवी नः पुनातु ॥ 5॥
एतत्ताल-तमाल-साल-सरलव्यालोल-वल्लीलता-
च्छत्रं सूर्यकर-प्रतापरहितं शङ्खेन्दु-कुन्दोज्ज्वलम् ।
गन्धर्वामर-सिद्ध-किन्नरवधू-तुङ्गस्तनास्फालितं
स्नानाय प्रतिवासरं भवतु मे गाङ्गं जलं निर्मलम् ॥ 6॥
गाङ्गं वारि मनोहारि मुरारि-चरणच्युतम् ।
त्रिपुरारि-शिरश्चारि पापहारि पुनातु माम् ॥ 7॥
पापापहारि दुरितारि तरङ्गधारि
शैलप्रचारि गिरिराज-गुहाविदारि ।
झङ्कारकारि हरिपाद-रजोपहारि
गाङ्गं पुनातु सततं शुभकारि वारि ॥ 8॥
गङ्गाष्टकं पठति यः प्रयतः प्रभाते
वाल्मीकिना विरचितं शुभदं मनुष्यः ।
प्रक्षाल्य गात्र-कलिकल्मष-पङ्कमाशु
मोक्षं लभेत् पतति नैव नरो भवाब्धौ ॥ 9॥
देवि सुरेश्वरि भगवति गङ्गे त्रिभुवनतारिणि तरलतरङ्गे ।
शङ्करमौलिविहारिणि विमले मम मतिरास्तां तव पदकमले ॥ 1॥
भागिरथि सुखदायिनि मातः तव जलमहिमा निगमे ख्यातः ।
नाहं जाने तव महिमानं पाहि कृपामयि मामज्ञानम् ॥ 2॥
हरिपदपाद्य तरङ्गिणि गङ्गे हिमविधुमुक्ताधवलतरङ्गे ।
दूरीकुरु मम दुष्कृति भारं कुरु कृपया भवसागरपारम् ॥ 3॥
तव जलममलं येन निपीतं परमपदं खलु तेन गृहीतम् ।
मातर्गङ्गे त्वयि यो भक्तः किल तं द्रष्टुं न यमः शक्तः ॥ 4॥
पतितोद्धारिणि जाह्नवि गङ्गे खण्डित गिरिवरमण्डितभङ्गे ।
भीष्मजननि हे मुनिवरकन्ये पतितनिवारिणि त्रिभुवनधन्ये ॥ 5॥
कल्पलतामिव फलदां लोके प्रणमति यस्त्वां न पतति शोके ।
पारावारविहारिणि गङ्गे विमुखयुवति कृततरलापाङ्गे ॥ 6॥
तव चेन्मातः स्रोतः स्नातः पुनरपि जठरे सोपि न जातः ।
नरकनिवारिणि जाह्नवि गङ्गे कलुषविनाशिनि महिमोत्तुङ्गे ॥ 7॥
पुनरसदङ्गे पुण्यतरङ्गे जय जय जाह्नवि करुणापाङ्गे ।
इन्द्रमुकुटमणिराजितचरणे सुखदे शुभदे भृत्यशरण्ये ॥ 8॥
रोगं शोकं तापं पापं हर मे भगवति कुमतिकलापम् ।
त्रिभुवनसारे वसुधाहारे त्वमसि गतिर्मम खलु संसारे ॥ 9॥
अलकानन्दे परमानन्दे कुरु करुणामयि कातरवन्द्ये ।
तव तटनिकटे यस्य निवासः खलु वैकुण्ठे तस्य निवासः ॥ 10॥
वरमिह नीरे कमठो मीनः किं वा तीरे शरटः क्षीणः ।
अथवा श्वपचो मलिनो दीनः तव न हि दूरे नृपतिकुलीनः ॥ 11॥
भो भुवनेश्वरि पुण्ये धन्ये देवि द्रवमयि मुनिवरकन्ये ।
गङ्गास्तवमिमममलं नित्यं पठति नरो यः स जयति सत्यम् ॥ 12॥
येषां हृदये गङ्गा भक्तिः तेषां भवति सदा सुखमुक्तिः ।
मधुराकन्ता पञ्झटिकाभिः परमानन्दकलितललिताभिः ॥13॥
गङ्गास्तोत्रमिदं भवसारं वाञ्छितफलदं विमलं सारम् ।
शङ्करसेवकशङ्कररचितं पठति सुखीस्तव इति च समाप्तः ॥ 14॥
सदस्यता लें संदेश (Atom)


text:
25
अपभ्रंशः कतम इत्याह—
आभीरा वाहिकाः । आदिशब्देन ढक्कादिपरिग्रहः । तेषां गिरो भाषा अपभ्रंश इति, अपभ्रंशनाम्ना व्यपदिश्यन्त इति स्थितिर्व्यवस्था । कुत्रेत्याह—काव्येषु गद्यपद्यमिश्रात्मकेषु कविप्रयोगेषु । अपभ्रंशोऽपि प्राकृतवच्चतुर्धा स्मर्यते । यदुक्तम्—
त्रिधाप्याम्नायते । यथोक्तम्—अपरं त्रिप्रकारत्वं शास्त्रस्थित्या प्राकृतमपभ्रंशः पैशाचिकं चेति ॥
संस्कृतं वाङ्मयं कतमदिति सर्वं दर्शयन्नाह—
यत् सर्गबन्धादि तत्सर्वं संस्कृतं वाङ्मयं वेदितव्यम् । आदिशब्देन पृथक् संघातादिपरिग्रहः । यत् स्कन्धकादिवाङ्मयं तत्सर्वं प्राकृतं वेदितव्यम् । अत्रापि आदिशब्देन गाव्याद्युपादानं सेतुबन्धादिवद् द्रष्टव्यम् । 38ओसरादीनि काव्यानि यानि तानि सर्वा[ण्य]पभ्रंशो विज्ञायताम् । तानि वलयकरम्बकादीनि । आदिशब्देन रासकादिपरिग्रहः । नाटकादि तु यत्तत् मिश्रकं संस्कृतादिभिर्वेदितव्यम् । आदिशब्देन भाणकादिपरिग्रहः ॥
कथादिकं कथमित्याह—
-
हेसरादीति आदर्शे↩


text:
मिश्रेयसस्यम्
एषा कारवी भारते अपि वर्धमानः कश्चन हरितकविशेषः । इयं कारवी तृणकुलीया । इदम् अपि किञ्चन सस्यम् । अतः कारवी अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इयं कारवी आङ्ग्लभाषायां Dill इति उच्यते । अनया कारव्या क्वथितं, सारः, व्यञ्जनं, दोसा, रोटिका, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । एषा कारवी अल्पकालिका बहुवार्षिका च । तन्नाम एतत् कारवीसस्यम् अल्पेन एव कालेन वर्धते, तथैव बहूनि वर्षाणि यावत् जीवति, फलं ददाति इति । एषा कारवी "अनेथन्" इति सस्यजातेः एकमात्रसस्यम् अस्ति । एतत् कारवी सस्यं ४०-५० से.मी. यावत् वर्धते ।
इदं मिश्रेयसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं सस्यं भारतस्य सर्वेषु अपि प्रदेशेषु वर्धते । सामान्यतया इदं मिश्रेयसस्यं शैत्यकाले वर्धते । इदं सस्यम् औषधत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव आहारत्वेन अपि उपयुज्यते । सामान्यतया पाके इदं सस्यं शाकत्वेन (हरितकम्) उपयुज्यते । अस्मिन् अनेथिन्, कार्वाल् इत्याख्यौ अंशौ भवतः । अस्य विशिष्टः कश्चन गन्धः अपि भवति ।
इतरभाषाभिः अस्य मिश्रेयसस्यस्य नामानि[सम्पादयतु]
इदं मिश्रेयसस्यम् आङ्ग्लभाषया Anathum Sowa इति उच्यते । हिन्दीभाषया “सोय” इति, तेलुगुभाषया “शटकुषि विट्टलु” इति, तमिळ्भाषायां “शतकुपिमर्” इति, मलयाळाभाषया “चतुकुप्प” इति, कन्नडभाषया “सब्बसिगे” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य मिश्रेयसस्यस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अस्य मिश्रेयसस्यस्य रसः तिक्तः कटुः च । इदम् उष्णवीर्ययुक्तं, तीक्ष्णं चापि ।
- १. इदं मिश्रेयसस्यं कफं वातं च शमयति ।
- २. अस्य बीजानां, मूलस्य वा लेपः कीलवेदनां परिहरति ।
- ३. उदरसमस्यायां, हिक्कायां च अस्य पर्णानां जलम् उपयुज्यते । अस्य मिश्रेयसस्यस्य पर्णानि सम्यक् जलं संस्थाप्य क्त्वथनीयम् । तदवसरे जायमानं भाष्पं सङ्गृह्य सुधाजलेन सह :३ चमसमितं सेवनीयम् ।
- ४. उपर्युक्तम् एव औषधम् अतिसारसमये जायमानाम् उदरवेदनाम् अपि शमयति ।
- ५. अस्य कषायं बालानां बुभुक्षां जीर्णशक्तिं च वर्धयति । अस्य बीजानि ३० गुणिते जले संस्थाप्य क्वथनीयम् । अनन्तरं शोधयित्वा शर्करां योजयित्वा पातव्यम् ।
- ६. अस्य बीजानि भर्जयित्वा मेथिकायाः बीजैः सह चूर्णीकृत्य सेवनेन अतिसारः अपगच्छति ।
- ७. अस्य पर्णानाम् उपरि तैलं लेपयित्वा पिष्टपचनस्य उपरि उष्णीकृत्य पिटकानाम् उपरि लेपनेन पिटकाः उद्घाटिताः भवन्ति ।
- ८. इदं मातॄणां स्तन्यं वर्धयति । अतः प्रसूतवतीनां महिलानां कृते प्रतिदिनं भोजने शाकत्वेन दातुं शक्यते ।