text:
सूत्रम्
प्रस्थोत्तरपदपलद्यादिकोपधादण्॥ ४।२।१०९
काशिका-वृत्तिः
प्रस्थौत्तरपदपलद्यादिकौपधादण् ४।२।११०
प्रस्थोत्तरपदात पलद्यादिभ्यः ककारोपधात् च प्रातिपदिकादण् प्रत्ययो भवति शैसिकः। उदीच्यग्रामलक्षणस्य अञो ऽपवादः। माद्रीप्रस्थः। माहकीरस्थः। पलद्यादिभ्यः पालदः। पारिषदः। ककारोपधात् नैलीनकः। चैयातकः। पलद्यादिषु यो वाहीकग्रामः, ततः ठञ्ञिठयोः अपवादः। यथा गौष्ठी, नैतकी इति। गोमतीशब्दः पठ्यते, ततो रोपधेतोः प्राचाम् ४।२।१२२
इति वुञो ऽपवादः। वाहीकशब्दः कोपधो ऽपि पुनः पठ्यते परं छं ४।२।११३
बाधितुम्। अण्ग्रहणं बाधकबाधनार्थम्। पलदी। परिषत्। यकृल्लोमन्। रोमक। कालकूट। पटच्चर। वाहीक। कलकीट। मलकीट। कमलकीट। कमलभिदा। गोष्ठी। कमलकीर। बाहुकीत। नैतकी। परिखा। शूरसेन। गोमती। उदयान। पलद्यादिः।
न्यासः
प्रस्थोत्तरपदलद्यादिकोपधादण्। , ४।२।१०९
"उदीच्यग्रामलक्षणस्याञोऽपवादः" इति। प्रस्थोत्तरपदादीनामुदीच्यग्रानत्वात्। "माद्रीप्रस्थः, माहकीप्रस्थः" इति। अत्र प्रकृतिः समासस्वरेणान्तोदात्ता। अथोत्तरपदग्रहणं किमर्थम्, न प्रस्थान्तादित्येवोच्येत?
नैवं शक्यम्; तदिहापि प्रसज्येत--उत्तमकर्णीप्रस्थः। तत्राप्युत्तरपदग्रहणान्न भवति। न ह्रत्र प्रस्थशब्द उत्तरपदम्, किं तर्हि?
कर्णीप्रस्थशब्दः। "ततष्ठञ्ञिठयोरपवादः"इति "वाहीकग्रामेभ्यश्च" ४।२।११६
इति प्राप्तयोः। अथ वाहीकशब्दः किमर्तमिह पठ()ते, यावता कोपधत्वादेवाण् सिद्धः?
अत्राह-- "वाहीकशब्दः" इत्यादि। यदि वाहीकशब्द इह न पठ()ते, परत्वात् "वृद्धाच्छः" ४।२।११३
इति च्छः स्यात्। कोपधस्य तु निलीक इत्यत्रावृद्धमवकाशः। तस्मात्परमपि च्छं बाधित्वाऽण् यथा स्यादिति कोपधोऽपि वाहीकशब्दः पठ()ते।
अथाण्ग्रहणं किमर्थम्, न यावता यथाविहितमेवोच्येत?न; पुनर्विधानादणेव भवतीति विज्ञायते। अपवादस्य विधाने पुनर्विधानमनर्थकमित्याह--"अजग्रहमम्" इत्यादि। यदत्र वृद्धं वाहीकग्रामः,तस्मात् "प्राग्दीव्यतोऽण्" ४।१।८३
इत्यतोऽणि प्राप्ते " वृद्धाच्छः" ४।२।११३
प्राप्नोति, तस्मिन् "वाहीकग्रहामेभ्यश्च" ४।२।११६
इति ठञ्ञिठौ, तौ परत्वात् बाधित्वा यद्यत्राण्ग्रहणं न क्रियेत तदा पुनर्विधानाच्छ एव स्यात्। अण्ग्रहणादेव भवति-- गोष्ठ()आं भवं "गौषठ()म्" इति। तस्मात् बाधकमपि बाधित्वाऽणेव यथा स्यादित्येवमर्थमण्ग्रहणम्। कोपधग्रहणमिहाजनपदार्थम्। जनपदतदवधि"४।२।१२३
"कोपधादण्" ४।२।१३१
इत्यनेन सिद्धः। यकृल्लोमशब्दः पलद्यादिषु पठ()ते, तस्य नलोप निपात्यते,अन्यथा "अन्" ६।४।१६७
इति प्रकृतिभावे सति यकृल्लोम्नि भवः याकृल्लोम इति न सिध्येत्॥
बाल-मनोरमा
प्रस्थोत्तरपदपलद्यादिकोपधादण् १३१२, ४।२।१०९
प्रस्थोत्तरपद। प्रस्थोत्तरपदात्पलद्यादिभ्यः कोपधाच्च अणित्यर्थः। पलदिः-आदिर्येषामिति विग्रहः। उदीच्यग्रामलक्षणस्य अणोऽपवादः। माहिकिप्रस्थ इति। महिकिप्रस्थनाम्नि ग्रामे भव इत्यर्थः। पालद इति। पलदिनाम्नि ग्रामे भव इत्यर्थः। नैलीनक इति। निलीनकनाम्नि ग्रामे भव इत्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
प्रस्थोत्तरपदपलद्यादिकोपधादण् १०५१, ४।२।१०९
प्रस्थोत्तर। उदीच्यमग्रामलक्षणस्याऽञोऽपवादः। पालद इति। "पलदी"ति ईकारान्त इत्येके। नान्त इत्यन्ये। नलोपे सति यणादेशात्संहिता तुल्यैव। वाहीकशब्दः कोपधोऽपि पलद्यादिषु पठ()ते परं छं बाधितुम्। अन्यथा अणं बाधित्वापरत्वाच्छ एव स्यात्, कोपधप्रयुक्तोषऽण् अवृद्धे सावकाश इति। यकृल्लोम नि भवो याकृल्लमः। " अन्िति प्रकृतिभावस्तु न, गणेऽस्मिन्नलोपनिपातनादिति हरदत्तादयः।


c: text/html

text:
॥ श्रीलक्ष्मणकवचम् ॥
॥ अथ श्रीमदानन्दरामायणांतर्गत श्री लक्ष्मण कवचं ॥
अगस्तिरुवाच-
सौमित्रिं रघुनायकस्य चरण द्वन्द्वेक्षणं श्यामळं ।
बिभ्रण्तं स्वकरेण रामशिरसि छत्रं विचित्रं वरं।
बिभ्रन्तं रघुनायकस्य सुमहत् कोदण्ड बाणासने
तं वन्दे कमलेक्षणं जनकजा वाक्ये सदा तत्परं ॥
अस्य श्री लक्ष्मणकवच मन्त्रस्य अगस्त्य ऋषिः ।
अनुष्टुप् छन्दः ।
श्री लक्ष्मणो देवता ।
शेष इति बीजं ।
सुमित्रा नन्दनः इति शक्तिः ।
रामानुज इति कीलकं ।
रामदास इत्यस्त्रं ।
रघुवंशज इति कवचं ।
सौमित्रिरिति मन्त्रः ।
श्रीलक्ष्मण प्रीत्यर्थं सकलमनोभिलषित सिद्ध्यर्थं जपे विनियोगः ॥
अथ अङ्गुळी न्यासः ॥
ॐ लक्ष्मणाय अङ्गुष्ठाभ्यां नमः ।
ॐ शेषाय तर्जनीभ्यां नमः ।
ॐ सुमित्रानन्दनाय मध्यमाभ्यां नमः ।
ॐ रामानुजाय अनामिकाभ्यां नमः ।
ॐ रामदासाय कनिष्ठिकाभ्यां नमः ।
ॐ रघुवंशजाय करतल करपृष्ठाभ्यां नमः ॥
हृदयादिन्यासः ॥
ॐ लक्ष्मणाय हृदयाय नमः ।
ॐ शेषाय शिरसे स्वाहा ।
ॐ सुमित्रानन्दनाय शिकायै वषट् ।
ॐ रामानुजाय कवचाय हुं ।
ॐ रामदासाय नेत्रत्रयाय वौषट् ।
ॐ रघुवंशजाय अस्त्राय फट् ।
ॐ सौमित्रये इति दिग्बन्धः ॥
अथ ध्यानम् ॥
रामपृष्ठ स्थितं रम्यं रत्नकुण्डल धारिणं ।
नीलोत्पल दळश्यामं रत्नकङ्कण मण्डितं ॥ १॥
रामस्य मस्तके दिव्यं बिभ्रन्तं छत्रमुत्तमं ।
वर पीताम्बरधरं मुकुटेनादि शोभितं ॥ २॥
तूणीरे कार्मुके चापि बिभ्रन्तं च स्मिताननं ।
रत्नमालाधरं दिव्यं पुष्पमाला विराजितं ॥ ३॥
एवं ध्यात्वा लक्ष्मणंच राघव न्यस्त लोचनं ।
कवचं जपनीयं हि ततो भक्त्यात्र मानवैः ॥ ४॥
ॐ ॥ लक्ष्मणः पातु मे पूर्वे दक्षिणे राघवानुजः ।
प्रतीच्यां पातुः सौमित्रिः पातुदीच्यां रघूत्तमः ॥ ५॥
अधः पातु महावीरः चोर्ध्वं पातु नृपात्मजः ।
मध्ये पातु रामदासः सर्वतः सत्यपालकः ॥ ६॥
स्मिताननः शिरः पातु भालं पातूर्मिला धवः ।
भृवोर् मध्ये धनुर्धारी सुमित्रा नन्दनोक्षिणी ॥ ७॥
कपोले रममन्त्रीच सर्वदा पातु वै मम ।
कर्णमूले सदा पातु कबन्ध भुज गण्डनः ॥ ८॥
नासाग्रं मे सदा पातु सुमित्रा नन्दवर्धनः ।
राम न्यस्तेक्षणः पातु सदा मेत्र मुखं भुवि ॥ ९॥
सीतावाक्यकरः पातु मम वाणीं सदात्र हि ।
सौम्यरूपः पातु जिह्वां अनन्तः पातु मे द्विजान् ॥ १०॥
चिबुकं पातु रक्षोघ्नः कण्ठं पात्वसुरार्दनः ।
स्कन्धौ पातु जितारातिः भुजौ पङ्कजलोचनः ॥ ११॥
करौ कङ्कणधारी च नखान् रक्तनखो वतु ।
कुक्षिं पातु विनिद्रो मे वक्षः पातु जितेन्द्रियः ॥ १२॥
पार्श्वे राघव पृष्ठिस्थ पृष्ठदेशं मनोरमः ।
नाभिं गंभीर नाभिस्तु कटिं च ऋक्ममेखलः ॥ १३॥
गुह्यं पातु सहस्रास्यः पातु लिङ्गं हरिप्रियः ।
ऊरू पातु विष्णुतल्पः सुमुखोवतु जानुनी ॥ १४॥
नागेन्द्रः पातु मे जङ्घे गुल्फौ नूपुरवान् मम ।
पादावङ्गद तातोव्यात् पात्वङ्गानि सुलोचनः ॥ १५॥
इति श्री शतकोटिरामचरितांतर्गत श्रीमदानन्दरामायणे
वाल्मिकीये मनोहरकाण्डे श्री लक्ष्मणकवचं सम्पूर्णं ॥
Encoded and proofread by Antaratma antaratma at Safe-mail.net
BACK TO TOP
% Text title : laxmaNakavacham
% File name : laxmanakavachaAnanda.itx
% itxtitle : lakShmaNakavacham
% engtitle : laxmaNakavacham
% Category : kavacha, raama, vAlmIki
% Location : doc_raama
% Sublocation : raama
% Author : Valmiki
% Language : Sanskrit
% Subject : Hinduism/religion/traditional
% Transliterated by : Antaratma antaratma at Safe-mail.net
% Proofread by : Antaratma antaratma at Safe-mail.net
% Description-comments : from Anandaramayana
% Indexextra : (scan)
% Latest update : July 4, 2006
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
डिजीटल वित्तीयसेवाः
अस्मिन् भागे डिजीटल वित्तीयसेवाः सूचना प्रदत्ता।
डिजिटल्-वित्तीयसमावेशस्य सन्दर्भः समाजस्य मुख्यधाराविहीनानाम् एवं अधिकारविहीनजनानां कृते डिजिटल्-सेवायाः प्राप्तीकरणं तथा औपचारिकवित्तीयसेवोपयोगानां नूतनावसरप्रदानं वर्तन्ते। एतेषाम् उद्देश्यानां कृते प्रारब्धा सेवा डिजिटल्-वित्तीयसेवा (डीएफएस) इति नाम्ना स्वीक्रियन्ते। उपयोगकर्तॄणाम् आवश्यकतानुसारैः एतस्याः संरचना कृता तथा उत्तरदायिरूपेण उचितमूल्ये प्रदीयन्ते। उपयोगकर्तॄणां प्रदानकर्तारं उभयोः कृते वहनीयाः सन्ति। एतादृशी काश्चिद् डिजिटल्वित्तीयसेवायाः तिस्रः प्रमुखविभागाः सन्ति - आदान-प्रदानाय एकः डिजिटल्मञ्चः, अल्पशो-विक्रेतारः एवं अनेन मञ्चमाध्यमेन सामान्यतः उपभोक्तालघुविक्रेताभिः चलभाषसदृशोपकरणानामुपयोगाय।
एषा एका प्रणाली वर्तते यत्र वित्तकोषसेवानाम् अप्रयोगकर्तॄन् वित्तीयसेवानां शीघ्ररूपैः प्रददति । वित्तकोषाः, लघुवित्तसंस्थाः, चलभाषसंचालकाः, एवं लघु एजेंट्स नेटवर्क सह अन्यसेवादायकः चलभाषः, विक्रयबिन्दुः (पाईंट-ऑफ-सेल) इत्योपकरणस्य उपलब्धतायैः व्यापक-सुविधाजनकरूपैः एवं पारम्परिकवित्तसेवातः अतिन्यूनमूल्ये प्राथमिकवित्तीयसेवां पारंपरिकवित्तीयसेवां प्रददति।
डिजिटल-वित्तीयसेवा अधोनिर्दिष्टाः सन्ति -
- कार्ड्स
- USSD-यूएसएसडी
- AEPS-एईपीएस्
- UPI-यूपीआई
- वॉलेट्
कार्ड्स के सन्ति ?
एते सामान्यतः वित्तकोषमाध्यमेन प्रसारितं एतेषां प्रसारणं कार्डधारकस्य उपयोगाधारे विनिमयाधारे वर्गीकर्तुं शक्यते। कार्ड् त्रिप्रकारकाः वर्तन्ते : डेबिट्कार्ड क्रेडिट्कार्ड प्रीपेड्कार्ड च।
विभिन्नप्रकारकाः कार्ड्स के सन्ति ?
- प्रीपेड् कार्ड्स : एते ग्राहकवित्तकोषेन पूर्व सन्ति तथा एतान् चलभाषवित्तपूरणमिव वित्तपूरणं कर्तुं शक्यन्ते । उपयोगकरणाय सुरक्षितम्।
- डेबिट् कार्ड्स : लेखीकृतवित्तकोषेन अस्य प्रदानं भवति यः उपयोगकर्तुः वित्तकोषेन सन्नद्धं भवति। डेबिट कार्ड वित्तलेखाधारकान् (करंट/सेविंग/ओवरड्राफ्ट) प्रसारितं भवति तथा कश्चिदपि व्ययम् उपयोगकर्तायाः वित्तकोषेन सद्यः आहरणं जायते। कार्ड्स इत्यस्य उपयोगः स्ववित्तकोषे वर्तमानपरिमितं मुद्राहरणे कर्तुं शक्यते । अस्य उपयोगः जनेषु परस्परं गृहवित्तविनिमयानपि कर्तुं शक्यते।
- क्रेडिट् कार्ड्स : एतेषां प्रदानं वित्तकोषैः/रिजर्व—बैंक इत्यनेन अधिकृताः अन्यसंस्थाः इत्याभिः जायन्ते। एतस्य प्रयोगः गृहे अन्तर्राष्ट्रीये च कर्तुं शक्यते (यदि अंतर्राष्ट्रीयोपयोगाय सक्षमीकृतम् चेत्)। डेबिट्कार्ड्स इत्यस्य पृथक्तया, क्रेडिटकार्ड्स इत्यस्य विषये कोऽपि उपयोगकर्ता स्ववित्तकोषे विद्यमान् धनराशीतः अधिकधनराशेः निष्कासनमपि कर्तुं शक्यते किन्तु प्रतिक्रेडिट्कार्ड्स कृते निर्धारितसीमापर्यन्तमेव अतिरिक्तधनराशेः निष्कासयितुं शक्यते। एवञ्च अतिरिक्ताहृतधनराशेः पुनर्निवर्तनं निर्धारितसमयसीमावधेः करणीयं यत्र विलम्बेन, कार्डधारकम् अस्य धनराशेः प्रदानं निर्धारितव्याजेन सह करणीयम्।
डेबिट/क्रेडिट कार्ड्स इत्यनयोः कथम् उपयोगं करणीयम् ?
- एटीएम इत्यनेन धनाहरणाय, उपयोगकर्तारम् डेबिट/क्रेडिट-कार्ड्स प्रवेशयित्वा वित्तकोषेण प्रदत्ता स्वविशिष्टकूटसंख्यायाः PIN संख्या (4 अंकाः) टंकणं करणीयम्। प्रतिदिनम् अधिकतमधनराशेः आहरणस्य निर्धारणं वित्तकोषैः क्रियन्ते।
- डेबिट्कार्ड इत्यनेन सह कार्डधारकैः एटीएम इत्यस्य उपयोगः, विना वित्तकोषशाखां गत्वा, वित्तकोषविवरणस्य ज्ञानाय, धनादेशं धनराशिः निक्षेपाय, लघुविवरणिका प्राप्तिकरणं इत्यादयः यथा वित्तीय-अवित्तीयविनिमयादि सेवानां प्राप्तिकरणे कर्तुं शक्यन्ते
- वृहदापणे एवं लघ्वापणे क्रीतसमये अधोनिर्दिष्टप्रक्रियां पालयतु -
User gives the debit card to the cashier at the store
Merchant runs the card through PoS machine
Merchant types in the amount of the purchase
Consumer types in the PIN of the Card
Customer get SMS on his registered mobile for saction coted
Merchant keeps the signed receipt and hands a copy to the user for records
Machine prints out a receipt which has to be signed by the user
Bank debits (deducts) the amount of purchase directly from user's account
उपयोगकर्ता आपणेषु धनाधिकारिणं डेबिटकार्ड इति ददाति।
व्यापारी पीओएस PoS यन्त्रमाध्यमेन कार्ड इत्ययं योजयति।
व्यापारी क्रयवस्तूनां राशेः टंकणं करोति।
उपभोक्ता कार्डकूटसंख्यां टंकयति।
ग्राहकः पंजीकृतचलभाषे समायोजितराशेः संक्षिप्तसंदेशं प्राप्यति।
व्यापारी तस्य ग्राहकहस्ताक्षरितप्राप्तिकां स्वीकरोति एवं प्रतिप्राप्तिकां ग्राहकं ददाति, उपयोगकर्तुः संरक्षणाय।
यन्त्रं प्राप्तिकायाः मुद्रणं करोति, यस्य सत्यापनं उपयोगकर्ता करोति।
वित्तकोषः साक्षात् उपयोगकर्तुः कोषात् क्रयदेयकाय धनम् आहरति।
मया एतेषामुपयोगः किमर्थं करणीयः ?
- स्वकार्ड् इत्यस्योपयोगः कुत्रापि वाणिज्याय।
- आपणेषु, एटीएम, वॉलेट्सए माइक्रोएटीएम(ATM), अन्तर्जालीयक्रयणे।
- डेबिट् एवं क्रेडिट कार्डस् इत्यनयोः उपयोगः एटीएम(ATM) इत्यतः धनस्य आहरणाय, पीओएस (पॉइंट-ऑफ़-सेल POS) इत्यत्र वस्तूनां सेवानां च क्रयणे अन्तर्जालीयक्रयणे च कर्तुं शक्यते
- सर्वप्रकारकैः उपयोगितादेयकानां धनप्रदानाय प्रयोक्तुं शक्यते।
- उपभोक्तारः इत्याभ्याम् आरक्षणपत्रम् (वायुयानम्/रेलयानम्/लोकयानम्) क्रेतुं शक्यन्ते, विश्रामालयस्य आरक्षणमपि कर्तुं शक्यन्ते एवं भोजनालये धनमपि दातुं शक्यन्ते ।
- उपयोगकर्ता कुत्रापि स्थलेषु काऽपि सेवानां शुल्कप्रदातुं शक्यते यत्र कार्डरीडर/पीओएस POS यन्त्रं वर्तते।
कार्डप्राप्तिः कथं भवेत् ?
- उपभोक्ता डेबिट/रुपे/क्रेडिट कार्ड्स इत्येतेषां कृते सर्वेषु सार्वजनिकवित्तकोषे, निजवित्तकोषे च आवेदनं दातुं शक्यते।
- नागरिकाः स्ववित्तशाखायां आवेदनप्रदानेन डेबिट्कार्ड इति प्राप्तुं शक्यन्ते।
- नागरिकाः स्वीयान् डेबिट्कार्ड इत्ययं रूपेकार्डरूपेण परिवर्तयितुं शक्यन्ते।
- येषां नागरिकाणां वित्तकोषलेखा न वर्तन्ते, तान् कार्डप्राप्तेः पूर्वं नूतनवित्तलेखानां निर्माणं करणीयम्।
- सर्वकारस्य आदेशानुसारेण, सर्वेषु वित्तकोषेषु जनधनयोजनालेखाधारकान् रूपेकार्ड (RuPay) प्रदानं भवेत्।
USSD यूएसएसडी इति किम् ?
यूएसएसडी इत्यस्यार्थः वर्तते - असंरचनात्मकपूरकदत्तांशसेवा (अन्स्ट्रक्चर्ड सप्लिमेंटरी सर्विस डाटा)। एषा एका सेवा वर्तते यस्याः उद्देश्यः वित्तकोषविनिमयं राष्ट्रस्य प्रत्येकं सामान्यजनानां कृते उपलब्धीकरणम्। एषा सेवा प्रतिग्राहकं टेलीकॉमसेवाप्रदाता, चलभाषनिर्माता, क्षेत्रं च इयत्येतेषां प्रभावान् विना एकया संख्यया वित्तकोषसेवानां प्रदानस्य कार्यं करोति। इयं सेवा राष्ट्रीय-एकीकृत-यूएसएसडी-प्लेटफार्म-माध्यमेन एका संक्षिप्तकूटसंख्या *99# इत्यत्र प्रदेया भवति। अस्या सेवायाः उपयोगः प्रतिग्राहकं रू. 5000 प्रदानाय कर्तुं शक्यते।
अस्माकं कृते किम् आवश्यकं वर्तते ?
- वित्तकोषे लेखा
- जीएसएम जाले कोऽपि चलभाषः
- उपभोक्तुः लेखायां वित्तकोषस्य पंजीकृतचलभाषं भवेत्।
अस्याः सेवायाः उपयोगं कथं कुर्यात् ?
स्ववित्तशाखां गत्वा चलभाषसंख्यां स्ववित्तलेखायां संयोजनम् (इदं कार्यं एटीएममध्ये अन्तजार्ले वाऽपि कर्तुं शक्यते)
- चलभाषधनपरिचायिका (मोबाइल-मनी-आइडेंटिफायर MMID) एवं चलभाषकूटसंख्या (मोबाइल पिन -MPIN) इत्येतयोः प्राप्तीकरणम्।
- चलभाषकूटसंख्यायाः (मोबाइल पिन -MPIN) स्मरणं भवेत्।
यूएसएसडी इत्यस्याः काः लाभाः ?
USSD यूएसएसडी सुविधाम् उपयोगाय सोपानाः -
इयं सेवा पूर्वप्रदत्तदेयराशेः सूचनाप्राप्तेरिव सरला वर्तते। वित्तविनिमयं सामान्यचलभाषेणापि कर्तुं शक्यते।
- स्वचलभाषसंख्यां स्ववित्तकोषेण योजयतु।
- स्वचलभाषेण *99# प्रेषयतु।
- स्ववित्तकोषस्य प्रथमतः 3 संक्षिप्ताक्षरान् प्रवेशयतु अथवा आईएफएससी इत्यस्य प्रथमतः 4 अक्षरान् प्रवेशयतु।
- “Fund-Transfer-MMID” इति विकल्पं चिनोतु।
- प्राप्तिकर्तुः चलभाषसंख्या MMID संख्या च पंजीकरोतु।
धनराशिः स्व MPIN च ददातु, एकं रिक्तस्थानं त्यक्त्वा स्ववित्तलेखासंख्यायाः अन्तिमचत्वारांकान् प्रवेशयतु।
उपर्युक्तचरणैः स्वधनराशेः स्थानान्तरणं भवेत्।
उपलब्धसेवाः
अवित्तीयसेवाः -
- शेषराशेः परिज्ञानम् - उपयोगकर्ता चलभाषेण संयुता वित्तकोषे उपलब्धशेषराशेः परिज्ञातुं शक्यते।
- MMID *(Mobile Money Identifier) इत्यस्य सूचना - उपयोगकर्ता चलभाषलेखापंजीकरणसमये वित्तकोषेण प्राप्तं इति ज्ञातुं शक्यते
- लघुविनिमयविवरणम् - उपयोगकर्ता चलभाषेण संयुता वित्तकोषस्य लेखायाः विनिमयविवरणं MMID प्राप्तुं शक्यते
- M-PIN निर्माणं/परिवर्तनं - उपयोगकर्ता M-PIN (Mobile PIN) निर्माणं/परिवर्तनं च कर्तुं शक्यते अयं कूटसंकेतरूपेण वर्तते एवं वित्तविनिमये अधिकरणाय प्रयुङ्क्ते
वित्तीयसेवाः
- चलभाषसंख्या एवं MMID इत्यस्योपयोगेन वित्तनिधेः स्थानान्तरणम् - उपयोगकर्ता हितग्राहीजनस्य चलभाषसंख्या एवं MMID इत्यस्योपयोगेन वित्तनिधेः स्थानान्तरणं कर्तुं शक्यते।
- IFSC आईएफएससी एवं लेखासंख्यायाः उपयोगेन वित्तनिधेः स्थानान्तरणम् - उपयोगकर्ता हितग्राहीजनस्य आईएफएससी IFSC संकेतेन एवं लेखासंख्यया वित्तनिधेः स्थानान्तरणं कर्तुं शक्यते।
अधिकनिर्देशानां कृते स्ववित्तकोषस्य अन्तर्जालपुटतः सूचनाप्राप्तुं शक्यते।
एईपीएस इति किम् ?
AEPS एईपीएस इत्यस्यार्थः वर्तते - आधार-इत्याश्रितमुद्राविनिमयप्रणाली (आधार-एनेबल्ड-पेमेंट-सिस्टम) इयं एका मुद्राप्रदानसेवा वर्तते यत्र इयं कोषग्राहकान् स्वाधारकार्डसम्बन्धिपरिचयपत्रमाध्यमेन आधारकार्डसक्रियवित्तकोषलेखायाः संयोजने एवञ्च वित्तकोषविनिमये सुविधां ददाति। इयं वित्तकोष-कॉरस्पॉडेंट (बीसी) इति साहाय्येन पीओएस (माईक्रो-एटीएम) इत्यत्र वित्तकोषेन सह परस्परं विनिमयस्य अनुमतिं ददाति। उपयोकर्तारं वित्तकोषे अथवा बीसी इति साहाय्येन स्ववित्तकोषाय आधारसंख्या देया वर्तते। उपयोगकर्ता कूटशब्देन कूटसंख्यया विना कुत्रापि एईपीएस बिन्दौ स्वेच्छया विनिमयं कर्तुं शक्यते।
एईपीएस सक्रियकरणाय किम् आवश्यकं वर्तते?
कश्चिद् एईपीएस उपभोक्तारं विनिमयाय अधोनिर्दिष्टाः आवश्यकं वर्तते -
- आईआईएन (उपभोक्तासम्बन्धी वित्तकोषस्य परिचयम्)
- आधारसंख्या
- नामांकनसमये अङ्गुल्याकृतिः
माईक्रोएटीएम प्रति गच्छतु अथवा वित्तकोषसंवाददाता—सकाशे गच्छतु।
वित्तकोषस्य नाम आधारसंख्या च ददातु।
वित्तकोषविनिमयस्य प्रकारं ददातु।
स्कैनरमध्ये अङ्गुलीमुद्रणं ददातु।
सफलवित्तविनिमये मुद्रणप्राप्तिकायां स्वीकरोतु।
अहं अस्योपयोगं कथं कुर्याम् ?
- आधारसंख्या एवम् अङ्गुलीमुद्रणस्य उपयुक्त्वा लाभाय, सरलोपयोगे, सुरक्षितविनिमयाधारः।
- जनानां जनसांख्यिकीया बायोमीट्रिक/नेत्रपुत्तिलिकायाः सूचनाश्रित्या छलम् अनुचितगतिविधिञ्च अवरोधयति।
- नरेगा, सामाजिकसुरक्षावृत्तिः, दिव्यांगवृद्धायुवृत्तिः इत्यादयः यथा केन्द्रीय—राज्यसर्वकाराणां सर्वनिकायानां सर्वकारसुविधानां वितरणम् आधारमाध्यमेन अधिकृत्य सौविध्यं जनयति।
- वित्तकोषाणां मध्ये अन्तर-प्रचालनं सुरक्षितरूपेण सुविधारूपेण च संचाल्यते।
- तेषां वित्तकोषान् जालकृत्यपरिधेः दूरात् ग्राहकानां वित्तसेवाविस्तारणाय वित्तकोषान् सक्षमीकरोति यतोहि बीसी इत्यस्य हितग्राही अधिकतरः वित्तकोषविहीनाः अथवा यत्र वित्तकोषाः न्यूनस्थानेषु भवन्ति।
- वर्तमाने वित्तविनिमये कोऽपि शुल्कः न वर्तते।
- वित्तकोषसंख्यायाः स्मरणस्य आवश्यकता न वर्तते।
- बायोमीट्रिकोपकरणधारकाः उपभोक्तारः संगणकस्य एंड्रॉइड फोनधटैब्लेट्स इत्येतेषाम् च उपयोज्य गृहात् वित्तविनिमयं कर्तुं शक्यन्ते । बायोमीट्रिकोपकरणे केचन अन्तनिर्हितटैब्लेट् उपलब्धानि सन्ति, येषामुपयोगः विनिमयाय कर्तुं शक्यते।
यूपीआई UPI (यूनिफाइड पेमेंट्स इंटर्फेस)
यूपीआई UPI इति किं ?
UPI यूपीआई इत्यस्य अर्थः वर्तते - एकीकृत-वित्तविनिमय-माध्यमः (यूनिफाइड-पेमेंट्स-इंटर्फेस) । इदं उपयोगकर्तुः स्मार्ट-चलभाषेण वैद्युतकवित्तविनिमयस्य प्रणाली वर्तते। इदं सद्यःवित्तप्रदानसेवातः (आईएमपीएस) उन्नतसंस्करणं वर्तते यत्र वित्तकोषलेखानां मध्ये त्वरितवैद्युतकविनिमयाय उपयुक्तं भवति।
सद्यःवित्तप्रदानसेवा (आईएमपीएस) सदृशः यूपीआई 24 घण्टासु कोषस्थानान्तरणसेवायां सुविधां प्रकर्षयति।
- इदं तादृशः उपयोगकर्तुः परिचयं प्रमाणीकरोति यथा कार्ड्प्रयोगं विहाय चलभाषमाध्यमेन क्रेडिट्कार्ड इत्यस्य उपयोगे भवति
- इदं अहर्निशं 365 दिनं कार्यं करोति।
भवतां कृते किम् आवश्यकं वर्तते ?
- UPI यूपीआई एप्लिकेशन् (ऐप्) चलभाषं च।
- एकः वित्तकोषः
इदं कथं कार्यं करोति ?
UPI यूपीआई इत्यनेन जालपुटविनिमयाय त्रिचरणात्मिका सरला प्रक्रिया वर्तते -
अस्य वैशिष्ट्यम् लाभाश्च के सन्ति ?
- UPI उपयोगकर्तुः नाम, वित्तलेखाक्रमांक, आईएफएससी-संकेतः IFSC एवं वित्तकोषविवरणप्रदानस्य आवश्यकतां दूरीकरोति।
- UPI डेबिट्-कार्ड् सदृशेषु भौतिकसाधनानाम् उपयोगान् अपि निदधाति।
- जालपुटवित्तविनिमयसदृशाः बहुचरणप्रक्रियाणामुपयोगस्य आवश्यकता न वर्तते, यत्र असुरक्षितफ्रेमवर्क्स इत्यनेन फिशिंग इति रूपेण हानिं भवति।
- इदं बहुसरलं ऐप् वर्तते यस्योपयोगः कोपि कर्तुं शक्यते।
- त्वरितं सुरक्षितञ्च प्रमाणीकरणं कुत्रपि कर्तुं शक्यते।
- पूर्णतः धनपत्ररहितसमाजस्य मार्गं प्रशस्तीकरोति।
- इनवाईस-सदृशः धनराशेः अनुरोधकृते उपयोगं कर्तुं शक्यते।
- ग्राहकोपयोगिता-विक्रयपत्रणां कृते विद्यालयशुल्कप्रदानाय अपि यूपीआई इत्यस्य प्रयोगं कर्तुं शक्यते।
ई-वॉलेट्
ई-वॉलेट् इति किम् ?
ई-वॉलेट् एकः वैद्युतक-धनकोषः वर्तते। इदं वैद्युतक-कार्ड् इत्यस्य एकः प्रकारः वर्तते यस्य उपयोगः संगणकेन स्मार्ट्-चलभाषमाध्यमेन च जालपुटे वित्तविनिमयाय वर्तते। ई-वॉलेट् इत्यस्योपयोगिता क्रेडिट्-डेबिड्कार्डरूपेणैव वर्तते। वित्तविनिमयाय ई-वॉलेट् इत्यस्य संयोजनं वित्तकोषेन सह करणीयम्। ई-वॉलेट् इत्यस्य मुख्योद्देश्यं मुद्रितधनपत्राणां विना धनराशेः स्थानान्तरणे सौविध्यम्।
ई-वॉलेट् इत्यस्य वैशिष्ट्यम्
Type of pre-paid account in which a user can store his/her money for any future online transaction. प्रीपेड्कोषस्य प्रकाराः (पूर्वभुक्तकोषः) यत्र उपयोगकर्ता अगिमजालपुटव्यावहाराय वित्तं संरक्षितुं शक्यते।
इदं कथं कार्यं करोति
ई-वॉलेट इत्ययं मुख्यरूपेण द्विधा विभज्यते - सॉफ़्टवेयर्, सूचना च।
सॉफ़्टवेयर् प्रभागः व्यक्तिगतसूचनानां संचयति तथा दत्तांशस्य सुरक्षा सङ्कूटनञ्च ददाति एवञ्च सूचनाप्रभागे उपयोगकर्तृप्रदत्तांशानां डेटाबेस्-रूपेण विवरणं वर्तते यत्र तेषां नामानां, पत्रसंकेतानां, विकर्षविधीनां, प्रदत्तराशीनां क्रेडिट्-डेबिट्कार्डानां विवरणानि प्राप्यन्ते।
मया ई-वालेट् इत्यस्य उपयोगः कथं करणीयम् ?
उपभोक्ता कृते
- स्वडिवाईसमध्ये ऐप अवचिनुयात्।
- आवश्यकसूचनान् दात्वा प्रवेशयतु। उपयोगकर्तारं एकं कूटसंकेतं लभ्यते।
- क्रेडिट्-डेबिट्कार्डमाध्यमेन अथवा जालपुटव्यापारेण (नैटबैंकिंगमाध्यमेन) धनराशिं निक्षेपयेत्।
- आनलाईनक्रयक्रीतानन्तरं ई-वालेट् शुल्कप्रपत्रे उपयोगकर्तुः विवरणं स्वयमेव प्राप्यते।
- आनलाईनविनिमयानन्तरम् उपयोकर्तारम् अन्यजालपुटे शुल्कपत्रविवरणप्रदानस्य आवश्यता न वर्तते, यतोहि विवरणं डेटाबेसमध्ये संचयति स्वतः परिवर्तयति च।
व्यापारीणां कृते
- व्यापारकाः स्वडिवाईसमध्ये ऐप अवचिनुयुः।
- निर्धारितसूचनां दात्वा प्रवेशनम्। तदनन्तरं उपयोगकर्तारं एकं कूटसंकेतं प्राप्स्यते
- स्वं व्यापारीरूपेण घोषणा।
- प्रदत्तराशेः स्वीकरणम्।
मया ई-वॉलेट् इत्स्योपयोगाय किं किं आवश्यकम् ?
- वित्तकोषं व्यवहारकृते
- स्मार्ट-चलभाषयन्त्रम्
- 2जी/3जी/4जी संयोजकता
- निःशुल्क वॉलेट्ऐप्
वित्तव्यवहाराय आवश्यकम्
- एसएमएस-माध्यमेन नियमितसूचनाप्राप्त्यर्थं वित्तकोषं गत्वा स्वचलभाषस्य संख्या नियोजयेत्
- स्वकूटसंकेतं केनापि न वक्तव्यम्।
- केवलं विश्वस्तव्यापारिभिः सह व्यापारान् करणीयम्
- एटीएम इत्यस्योपयोगसमये इदं सुनिश्चयीकरोतु यत् पृष्ठतः कोऽपि व्यवहारं न पश्यति।
स्त्रोत: सीेएससी इंडिया ।


text:
सूत्रम्
दिक्पूर्वपदान्ङीप्॥ ४।१।६०
काशिका-वृत्तिः
दिक्पूर्वपदान् ङीप् ४।१।६०
स्वाङ्गाच् च उपसर्जनातित्येवम् आदिविधिप्रतिषेधविषयः सर्वो ऽप्यपेक्ष्यते। यत्र ङीष् विहितस् तत्र तदपवादः। दिक्पूर्वपदात् प्रातिपदिकात् ङीप् प्रत्ययो भवति। स्वरे विशेषः। प्राङ्मुखी, प्राङ्मुखा। प्राङ्नासिकी, प्राङ्नासिका। इह न भवति, प्राग्गुल्फा, प्राक्क्रोडा, प्राग्जघना इति।
न्यासः
दिक्पूर्वपदान्ङीप्। , ४।१।६०
"विधिप्रतिषेध" इत्यादि। विधिविषयः-- स्वाङ्गमुपसर्जनसंयोगोपधत्वम्, नासिकादि च प्रातिपदिकम्। प्रतिषेधविषयः- संयोगोपधञ्च प्रातिपदिकम्, "न क्रोडादिबह्वचः" ४।१।५६
"सहनञ्विद्यमानपूर्वाच्च" ४।१।५७
इति। एतेनैतत् सूचयति-- "स्वाङ्गाच्चोपस्र्जनासंयोगोपधात्" ४।१।५४
इत्यादि विधिशास्त्रमिहानुवत्र्तते, "न क्रोडादिबह्वचः" ४।१।५६
इत्यादि प्रतिषेधशास्त्रम्, तेन यत्र विषये ङीष् विहितस्तत्रैव ङीब्विधेयः। यत्र तु विषये ङीष् प्रतिषिद्धस्तत्र ङीबपि प्रतिषिध्यत इति। "यत्र ङीष् विहितः" इत्यादिना विधि विषयापेक्षयाः फलं दर्शयति। कः पुनर्ङीपो वा विशेषः, यावतोभयत्र तदेव रूपम्?
इत्याह-- "स्वरे विशेषः" इति। ङीपो हि पित्त्वादनुदात्तत्वं भवतीति, ङीषस्तु प्रत्ययस्वरेणाद्युदात्तत्वम्। "प्राङमुखी" इति। ऋत्विगादि ३।२।५९
सूत्रेणाञ्चतेः क्विन्, "अनिदिताम्" ६।४।२४
इत्यनुनासिकलोपः, "उगितश्च" ४।१।६
इति ङीप्--प्राची। प्राच्यां दिशि मुखमिति "दिक्शब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमी" ५।३।२७
इत्यादिनास्तातिः, "अञ्चेर्लुक्" ५।३।३०
इति तस्य लुक्, "लुक् तद्धितलुकि" १।२।४९
इति स्त्रीप्रत्ययस्यापि लुक्, "तद्धितश्चासर्वविभक्तिः" १।१।३७
इत्यव्ययत्वम्, "अव्ययादाप्सुपः" २।४।८२
इति सुपो लुक्--- प्राग् मुखं यस्याः सा प्राङमुखी, "यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा" ८।४।४४
इति ङकारः। "प्राङ्()मुखा" इति। टाप्। ननु च ङीपा मुक्ते "स्वाङ्गाच्चोपसर्जनात्" (४।१।५४) इति ङीषा भवितव्यम्?
नैतदस्ति; आचार्यप्रवृत्तिज्र्ञापयति--यत्रोत्सर्गापवादयोर्विभाषा तत्रापवादेन मुक्त उत्सर्गो न प्रवत्र्तत इति, यदयं "पीलाया वा" ४।१।११८
इति वाग्रहणं करोति। यद्यत्राणा विकल्पितेन मुक्ते "स्त्रीभ्यो ढक्" (४।१।१२०) (इति) ढकारेण भवितव्यं किं वाग्रहणेन?
तस्मादस्माद्वाग्रहणादिदं ज्ञाप्यते-- यत्रोत्सर्गोऽपि विभाषा तत्रापवादेन मुक्त उत्सर्गो न प्रवर्तत इति। कथं पुनरुत्सर्गो विभाषा?
महाविभाषया। "प्राग्दीव्यतोऽण्" ४।१।८३
इत्यणुत्सर्गः, "स्त्रीभ्यो ढक्" ४।१।१२०
इति ढगपवादः; तेन मुक्ते यद्यपि स्यादण्, किं वाग्रहणेन?
नेत्येवं ब्राऊयात्, तत्रौत्सर्गिकाणो निवृत्त्यर्थम्।
"इह न भवति" इत्यादिना प्रतिषेधापेक्षायाः फलं दर्शयति। "प्राक्क्रोडा, प्राग्जघना" इति। अत्र हि "न क्रोडादिबह्वचः" ४।१।५६
इत्यस्याप्यनुवृत्तेर्ङीष् न भवति। "प्राग्गुल्फा" इति। अत्राप्यसंयोगोपधा ४।१।६३
, "वहश्च" ३।२।६४
इति ण्विः, ण्वेः सर्वापहारी लोपः, प्रत्ययलक्षणेन "अत उपधायाः" ७।२।११६
इति वृद्धिः, ङीष्, "वाह ऊठ्" ६।४।१३२
इति संप्रासरणसंज्ञको वकारस्योठ् भवति; "वसोः सम्प्रसारणम्" ६।४।१३१
इत्यतः सम्प्रसारणानुवृत्तेः। ठकारः "एत्येधत्यूठसु" ६।१।८६
इति विशेषणार्थः। "सम्प्रसारणाच्च" ६।१।१०४
इति पररूपत्वम्, "एत्येधत्यूठ्सु" ६।१।८६
इति पूर्वपदाकारेण सैहकादेशो वृद्धिः॥
बाल-मनोरमा
दिक्पूर्वापदान्ङीप् ५०८, ४।१।६०
दिक्पूर्वपदान्ङीप्। दिक्पूर्वपदं यस्येति विग्रहः। स्वाङ्गादित्यनुवर्तते। प्रातिपदिकादिति च।"अन्यतो ङीषि"त्यतो ङीषित्यनुवृत्तं षष्ठ()आ विपरिणम्यते। तदाह--दिक्पूर्वेत्यादिना। प्राङ्मुखीति। प्राक् मुखं यस्या इति विग्रहः। ङीषो ङीब्विधेः फलमाह--आद्युदात्तं पदमिति। ङीपः पित्त्वादनुदात्तत्वे बहुव्रीहिप्रकृतिस्वरेणाद्युदात्तत्वम्। ङीषि तु प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तत्वं स्यादित्यर्थः। नच स्वतन्त्रो ङीबेव विधीयतामिति वाच्यं, तथा सति प्राग्गुल्फेत्यादावपि "असंयोगोपधा"दिति निषेधं बाधित्वा ङीप्प्रसङ्गात्। ङीषो ङीबादेशविधौ तु "स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयोगोपधा"दिति विहितङीषो ङीब्विधानान्न दोषः। "असंयोगोपधा"दित्यस्यानुवृत्त्यङ्गीकारे तु प्रतिपत्तिगौरवमिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
दिक्पूर्वपदान्ङीप् ४५८, ४।१।६०
ङीषो ङीबादेश इति। "अन्यतो ङी"षित्यतो ङीषित्यनुवर्तते। "दिक्पूर्वपदा"दिति पञ्चम्या "ङी"षिति प्रथमायाः षष्ठी कल्प्यत इति भावः। यदि तु स्वतत्त्रो ङीप्स्यात्तर्हि "प्राग्गुल्फा" "प्राक्रोडे"त्यत्रापि प्रसज्येत, पूर्वोक्ताऽसंयोगोपधादित्यस्य निषेधानां चानुवृत्तौ प्रतिपत्तिगौरवमिति भावः। [प्राङिति।"निपाता आद्युदात्ताः"इति पूर्वपदे उदात्ते सति "बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपद"मिति पूर्वपदप्रकृतिस्वरे सिद्धे ङीष् प्रत्ययस्वरेणोदात्त इति सेषनिघातः स्यात्, तन्माभूदिति ङीषो ङीबनुदात्तो विधीयत इति प्राङ्गुखीति पदमाद्युदात्तमिति भावः]


text:
अथैकोनपञ्चाशः पटलविसरः
Technical Details
अथैकोनपञ्चाशः पटलविसरः।
अथ ता देवता भगवन्तं शाक्यमुनिं सर्वांश्च बोधिसत्त्वां सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धांश्च त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य शिरसा प्रणम्य बुद्धं भगवन्तं निरीक्षमाणाः स्थिताः अभूवं निरीक्षमाणाः समन्त्रतन्त्रकल्पविस्तराणि च। भाषन्ते स्म स्वमुद्राणां चौषध्यो यथाभिमतं भाषन्ते स्म। अनुज्ञाता तथागतेनार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन सत्त्वानामर्थाय सर्वमुद्रामन्त्रपटलविसरं भाषते स्म स्वकं स्वकं मुद्रापटलमोषधीनां च कल्पं भाषन्ते स्म॥
तुम्बुरुः सार्थवाहो एवमाह - “आदौ तावद् गन्धेन हस्तावुद्वर्त्य चन्दनमिश्रेण वान्यैर्वा सुगन्धजातिभिर्देवीनामग्रतः प्राङ्मुखः स्थित्वोदङ्मुखो वा वामहस्तेन दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठं मुष्टियोगेन गृहीत्वा अवसव्येन भ्रामयित्वा नाभिदेशे स्थापयेत्। मुष्टियोगेन शिरःस्थाने वा न्यसेत्। एष भगवं ! तुम्बुरेः सार्थवाहस्य समयमुद्रा मम। तदेव हस्तौ कर्मार्थसाधका वामहस्तेनाङ्गुष्ठमभ्यन्तरे प्रक्षिप्य दृढं प्रगृह्य मुष्टियोगेन नाभिदेशे न्यसेत्। एष भगवं ! मम जयाया मुद्रा सर्वकर्मकरा। तदेव मुष्टिं तर्जन्यां विकास्य तर्जयेत्। दक्षिणां दिशि सर्वबिघ्ना प्रनश्यन्ते। एष द्वितीयो महामुद्रः द्वितीयमङ्गुलिमुत्क्षिप्य पश्चिमां दिशि मावर्जयेत्। एष द्वितीयो महामुद्रः सर्वदुष्टा नागां स्तम्भयति निर्विषीकरणे च प्रयोक्तव्यः। तृतीयमङ्गुलिमुत्क्षिप्य उत्तरायां दिशि आवर्जयेत् सर्वयक्षयक्षीकिन्नरमहोरगकूष्माण्डाश्च वश्या भवन्ति। आकृष्टा एषा तृतीया महामुद्रा भवति। सर्वाशापारिपूरिका। सर्वकर्माश्चाभिमुखा भवन्ति। चतुर्थमङ्गुलिं विकास्य अभ्यन्तरस्थितमङ्गुष्ठं सङ्कोच्य हस्ततले पूर्वायां दिशि आवर्जयेत्। सर्वे देवा वश्या भवन्ति। देवानामग्रतः प्राङ्मुखो भूत्वा दर्शयेत्। सर्वभूता वश्या भवन्ति। सर्वसत्त्वानां च प्रियो भवति। एषा चतुर्था महामुद्रा सर्वकामफलप्रदा। द्वौ हस्तौ संयम्य सर्वमङ्गुलिं विकास्य अञ्जल्याकारेण मूर्धन्यास्पृशेत्। ऊर्ध्वमधश्चावलोकयेत्। आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तात्। अधश्च रसातलम्। सर्वदेवदानवां वशमानयति। एष पञ्चमो महामुद्रः सर्वकर्मार्थसाधकः। एतदेव भगवं ! पञ्च महामुद्रा सर्वकामफलप्रदा भवती” ति॥
विजयां एवमाह - “पञ्च एव भगवं ! मम महामुद्रा भवन्ति। वामहस्तेनाङ्गुष्ठाभ्यन्तरं कृत्वा यथा नखा न दृश्यन्ते तथा कार्यं दृढं मुष्टिं कृत्वा प्रहारमार्जनयोगेनाधः अवलोकयेत्। एष प्रथमा महामुद्रा। द्वितीयमपि ऊर्ध्वमवलोकने। तृतीयं दिग्दक्षिणमवलोकने चतुर्थं सर्वदिग्ग्रहणे। पञ्चमं शिरसि न्यस्तम्। एत एव पञ्चमहामुद्रा सर्वकामफलप्रदा भवन्ति” इति॥
अजिता एवमाह - “उभौ हस्तौ संयम्य उभौ अङ्गुष्ठमध्ये प्रक्षिप्य सुषिरञ्जल्याकारं कृत्वा मध्यमाङ्गुलिसूचिकौ कन्यसाङ्गुलिमुच्छ्रितौ पाशाकारं कृत्वा तर्जन्यौ तथैव चानामिकाववष्टभ्य अजिता नाम महामुद्रा भवति। दुर्दान्तदमका पुण्या सर्वकर्मार्थसाधकः। तदेव मुद्रं दक्षिणां दिशि मावर्जयेत्। द्वितीया महामुद्रा विजया नाम भवति। एवं पश्चिमायां दिशि मावर्जयेत्। जया नाम महामुद्रा भवति। एवमुत्तरायां दिशि मावर्जयेत्। अपराजिता नाम भवति महामुद्रा। एवं पूर्वायां दिशि मावर्जयेत्। महासार्थवाहो नाम महामुद्रा भवति। एत एव पञ्चमहामुद्राः सर्वाशापारिपूरका भवन्ति इति॥
अपराजिता एवमाह - “पञ्च एव भगवं मम महामुद्रा भवन्ति। पूर्ववत् हस्तौ प्रक्षाल्य कृष्णपक्षे बन्धयितव्याः। तेनैव विधिना यथा साधनेऽस्मिं तथा योज्याः। दक्षिणाभिमुखं स्थित्वा देवीनामग्रतः उभौ हस्तौ संश्लिष्य मध्यमानामिकातर्जन्यादिभिः त्रिसूच्याकारं तृशूलं कृत्वा कनिष्ठिकाङ्गुलिमध्यमङ्गुष्ठौ च मध्ये प्रक्षिप्य हस्ततलेऽस्मिं मूर्ध्नि स्थाने तदा न्यसेत्। प्रथमं महामुद्रः अपराजिता नाम एवं सर्वे प्रयोक्तव्याः। यथा अजितायाः। यन्नामिका भगिन्यः भ्रातृसहिताः तन्नामकाः सर्वेषां महामुद्रा भवन्ति। यदेष हस्ततले एतत् सागरम्। यदेतदङ्गुष्ठं यद् भ्रातुस्तुम्बुरोः यदेतदङ्गुल्यः सर्वे भगिन्यः अनुपूर्वसंज्ञकाः। तर्जनी जया मध्यमा विजया अनामिका अजिता कन्यसा अपराजिता। एतदनुपूर्वक्रमेण पद्भ्यामेव योज्यः। ध्याताः नमस्कृताश्च सान्निध्यं कल्पयन्ति। चिन्तिता नाचिन्तिता मुद्रा भवन्ति। सर्वकर्मकराः सर्वाशापरिपूरकाः विषमस्थे चिन्तयितव्या महामुद्राः। भयं न भवति” इति॥
तुम्बुरुः सार्थवाह एवमाह - “अथेषां सामान्यतः अगदाभिधानं भवति। अस्माकं च ओषधीनां प्रभावो येन वश्या भवन्ति सर्वभूताः। कतमं च तत्। अश्वत्थन्यग्रोधशुङ्गां गृहीत्वा क्षीरेण पीषयित्वा गोक्षीरेणालोड्य सितपक्षे अश्विनिनक्षत्रेण इन्दुवारे तिथौ सप्तम्यां पूर्वाह्ने ऋतुमत्याः स्त्रियाया अप्रसवनधर्मिन्याः सार्थवाहमन्त्रेण परिजप्य सप्तवारां तथैव मुद्रां बध्वा पाययेत् पूर्वाभिमुखां कृत्वा नारी गर्भं ग्रहेष्यते। पुत्रं जनयते दीर्घायुष्यं सुपतिना च सह स्वप्तव्यम्। तेषामेव मूलं गृहीत्वा मूलनक्षत्रेणोत्तरायां दिशि गतायां शिलायामादित्यवारेण सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्। यस्य ददाति स वशो भवति आहारपानभोजनादिषु गन्धमाल्यताम्बुलादिषु प्रयोक्तव्यम्। यथा शरीरेषु विशति तथा कार्यम्। स्पृशति वाचा सत्त्वेनोपतिष्ठति। तदेव शुङ्गौ तेनैव विधिना यथा स्त्रिया तथात्मना पिबेत्। स्त्रीशतमपि गच्छति अव्यवच्छिन्नरेतः। तथा स्त्रियामपि बृहल्लिङ्गतामभिनिर्वर्त्तयति। गोर्जरुकः शतपादी वा नरशक्रफलानि तथैव चूर्णमिदं पयसा सह पेयं यस्य गृहे प्रमदाशतमस्ति। एवमनेन प्रकारेण पूर्वमूलां स्वमुद्रां मन्त्रेणोपेताः वर्जयित्वा विषमुपविषं च सर्वं योज्यम्। सर्वकर्मिषु च सर्वभूतानां वशीकरणमुत्तमं साधनीयाश्चे” ति॥
जया एवमाह - “जयन्तीमूलं गृह्य तथैव कर्त्तव्यं यथा तुम्बुरेः सर्वकर्माणि साधयति। अथाकाशगमनमिच्छेत्। जयन्तीमूलं तृलोहपरिवेष्टितं कृत्वा पुष्ययोगेन सोमवारेण शुक्लपक्षसप्तम्यां सपूर्णमास्यां चतुर्दश्याष्टम्यां त्रिरात्रोषितेन शुचिना कुङ्कुममिश्रं कृत्वा मुखे प्रक्षेप्तव्याः। चन्द्रग्रहे मुक्ते अन्तर्हितो भवति। स्वमन्त्रं अक्षरलक्षं जप्त्वा गुडिकां प्रक्षिप्य चन्द्रग्रहे मुक्ते विद्याधरो भवति कामरूपी यथेष्टगतिः विंशतिवर्षसहस्राणि जीवति। उद्गीर्णे पुनर्दृश्यति। मानुषे पुनः एवं सर्वकर्माणि करोती” ति॥
विजया एवमाह - “किन्तु अयं विशेषः। अगस्तिवन्दाकं गृह्य ज्येष्ठोदकेन दिव्यवारिणा वा पिष्ट्वा स्वमन्त्रेणाभिमन्त्र्य पादौ म्रक्षयेद्योजनशतं गमनागमनं करोति। अखिन्नं यावन्न त्यजते। विजयामूलं गृह्य तथैव कर्तव्यम्। तथा जयायाः सर्वं करोति” इति॥
अजिता एवमाह - “अजितमूलं सङ्गृह्य तथैव कर्त्तव्यम्। सर्वं साधयति” इति।
अपराजिता एवमाहं - “अपराजितामूलं गृह्य शुक्लकृष्णौ सपत्रफलमूलौ सर्वं तथैव कर्तव्यं यथा सार्थवाहस्येति। किन्त्वयं विशेषः। आशुकारि क्षिप्रं सिद्ध्यतीति।
पुत्रञ्जरी कृताञ्जली सहा च सहदेवा च महोषधी।
छत्राधिच्छत्रा तथा देवी महाकालश्च विश्रुतः।
नाकुली गन्धनाकुल्यौ तथा सङ्कुचितकर्णिका॥
एतेषां मूलमादाय शूर्जचूर्णानि कारयेत्।
अनेन पृष्टमात्रस्तु वशमायान्ति देहिनः॥
रक्तशालितुषं चैव कुङ्कुमं सहचन्दनम्।
कस्तूरिकासमायुक्तं दिव्यवारिसमप्लुतम्॥
त्रिलोहाकारयेवेष्टं वै गुटिकां कुर्वीत मन्त्रवित्।
अक्षमात्रं ततः कृत्वा गुटिकां वक्त्रे तुं तां न्यसेत्॥
चन्द्रग्रहेऽथ रात्रौ वा जपेन्मन्त्रं समाहितः।
प्रभाते सिद्धमन्तस्तु यथेष्टं याति देहजः॥
परिवर्तयते जापं वक्त्रस्था गुटिका सदा।
यथेष्टपशुरूपी वा समन्ताद्धिण्डति मेदिनीम्॥
उद्गीणे तथा युक्तिः स्वदेही भवति जापधीः।
अन्यथा यदि वक्त्रस्था विश्वरूपा भवेत् सदा॥
स्वमन्त्रेणात्मरक्षं तु कृतजापी विशिष्यते।
अन्यथा हृयते गुटिका यदि रक्षां न करोति जापी॥
सर्वमन्त्रास्तु सिद्ध्यन्ते मन्त्रराट् सर्वलौकिकाः।
पूजनात् सर्वकल्पानां सर्वसर्वैश्च भाषिताम्॥
तेऽस्मिं सिद्धिमायान्ति मन्त्रतन्त्राभिभाषिताम्।
विचरन्ति महीं कृत्स्नां विचित्रा वेषधारिणो॥
गतियोनिविदेहस्थाः श्वानवायसरूपिणः।
मार्जार तथोलूकाः मूषमण्डूकवृश्चिकाः॥
सर्वयोनिसमाकीर्णाः विदेहा देहविस्थिताः।
पर्यटन्ति महीं कृत्स्नां सर्वभूतरुताविनः॥
सर्वसत्त्वे वशा वेषा सर्वभूते प्रियोदया।
कुर्वन्ति च सदा मर्त्या तदा तेषां नियोजयेत्॥
नान्येषां कथ्यते लोके पूजिताश्चैव देवतैः।
सर्वं च सर्वतो ज्ञेयं सर्वमन्त्रप्रसाधकम्॥
कथितं कथयिष्यन्ति ये चान्ये भुवि मानवाः।
तत् सर्वं कल्पविसरं इह चोक्तं लोकमातरैः॥
एवमुक्तास्तु देवा वै सूत्रान्तसहपञ्चमाः।
तूष्णीम्भूता ततस्तस्थु प्रणम्य जिनपुङ्गवम्॥
निषण्णो धर्मश्रवणाय तस्मिं पर्षद्वरेद्वरे।
अधिष्ठानां च बुद्धानां अशेषाणां च जिनात्मजाम्॥
अध्येष्य च महावीरं तूष्णीम्भूतास्तदनन्तरे।
अथ वज्रधृक् श्रीमां पूजयामास देवताः॥
साधुकारमदात् तेषां सत्त्वानुग्रहकाम्यया।
साधु साधु ततः कन्य समये तिष्ठध्व यत्नतामिति॥
आर्यमञ्जुश्रियमूलकल्पात् बोधिसत्त्वपिटकावतंसकात् महायानवैपुल्यसूत्रात् सप्तचत्वारिंशतिमः पटलविसरात् तृतीयः चतुःकुमार्योपयिकसर्वसाधनजपनियममुद्राओषधितन्त्रमन्त्रसर्वकर्मपटलविसरं परिसमाप्त इति॥
शुभ भूयात्॥


text:
॥ पितृस्तोत्रं पितृस्तुतिः ॥
श्रीगारुडे महापुराणे पितृस्तोत्रे रुचिस्तोत्रं नाम
ऊननवतितमोऽध्यायान्तर्गतम् ।
रुचिरुवाच ।
नमस्येऽहं पितॄन्भक्त्या ये वसन्त्यधिदेवतम् । var देवताः
देवैरपि हि तर्प्यन्ते ये श्राद्धेषु स्वधोत्तरैः ॥ १॥ १,८९.१३
नमस्येऽहं पितॄन्स्वर्गे ये तर्प्यन्ते महर्षिभिः ।
श्राद्धैर्मनोमयैर्भक्त्या भुक्तिमुक्तिमभीप्सुभिः ॥ २॥ १,८९.१४
नमस्येऽहं पितॄन्स्वर्गे सिद्धाः सन्तर्पयन्ति यान् ।
श्राद्धेषु दिव्यैः सकलैरुपहारैरनुत्तमैः ॥ ३॥ १,८९.१५
नमस्येऽहं पितॄन्भक्त्या येऽर्च्यन्ते गुह्यकैर्दिवि ।
तन्मयत्वेन वाञ्छद्भिरृद्धिमात्यन्तिकीं पराम् ॥ ४॥ १,८९.१६
नमस्येऽहं पितॄन्मर्त्यैरर्च्यन्ते भुवि ये सदा ।
श्राद्धेषु श्रद्धयाभीष्टलोकपुष्टिप्रदायिनः ॥ ५॥ १,८९.१७
नमस्येऽहं पितॄन्विप्रैरर्च्यन्ते भुवि ये सदा ।
वाञ्छिताभीष्टलाभाय प्राजापत्यप्रदायिनः ॥ ६॥ १,८९.१८
नमस्येऽहं पितॄन्ये वै तर्प्यन्तेऽरण्यवासिभिः ।
वन्यैः श्राद्धैर्यताहारैस्तपोनिर्धूतकल्मषैः ॥ ७॥ १,८९.१९
नमस्येऽहं पितॄन्विप्रैर्नैष्ठिकैर्धर्मचारिभिः ।
ये संयतात्मभिर्नित्यं सन्तर्प्यन्ते समाधिभिः ॥ ८॥ १,८९.२०
नमस्येऽहं पितॄञ्छ्राद्धै राजन्यास्तर्पयन्ति यान् ।
कव्यैरशेषैर्विधिवल्लोकद्वयफलप्रदान् ॥ ९॥ १,८९.२१
नमस्येऽहं पितॄन्वैश्यैरर्च्यन्ते भुवि ये सदा ।
स्वकर्माभिरतैर्न्नित्यं पुष्पधूपान्नवारिभिः ॥ १०॥ १,८९.२२
नमस्येऽहं पितॄञ्छ्राद्धे शूद्रैरपि च भक्तितः ।
सन्तर्प्यते जगत्कृत्स्नं नाम्ना ख्याताः सुकालिनः ॥ ११॥ १,८९.२३
नमस्येऽहं पितॄञ्छ्राद्धे पाताले ये महासुरैः ।
सन्तर्प्यन्ते सुधाहारास्त्यक्तदम्भमदैः सदा ॥ १२॥ १,८९.२४
नमस्येऽहं पितॄञ्छ्राद्धैरर्च्यन्ते ये रसातले ।
भोगैरशेषैर्विधिवन्नागैः कामानभीप्सुभिः ॥ १३॥ १,८९.२५
नमस्येऽहं पितॄञ्छ्राद्धैः सर्पैः सन्तर्पितान्सदा ।
तत्रैव विधिवन्मन्त्रभोगसम्पत्समन्वितैः ॥ १४॥ १,८९.२६
पितॄन्नमस्ये निवसन्ति साक्षाद्ये देवलोकेऽथ महीतले वा ।
तथाऽन्तरिक्षे च सुरारिपूज्यास्ते वै प्रतीच्छन्तु मयोपनीतम् ॥ १५॥ १,८९.२७
पितॄन्नमस्ये परमार्थभूता ये वै विमाने निवसन्त्यमूर्ताः ।
यजन्ति यानस्तमलैर्मनोभिर्योगीश्वराः क्लेशविमुक्तिहेतून् ॥ १६॥ १,८९.२८
पितॄन्नमस्ये दिवि ये च मूर्ताः स्वधाभुजः काम्यफलाभिसन्धौ ।
प्रदानशक्ताः सकलेप्सितानां विमुक्तिदा येऽनभिसंहितेषु ॥ १७॥ १,८९.२९
तृप्यन्तु तेऽस्मिन्पितरः समस्ता इच्छावतां ये प्रदिशन्ति कामान् ।
सुरत्वमिन्द्रत्वमितोऽधिकं वा गजाश्वरत्नानि महागृहाणि ॥ १८॥ १,८९.३०
सोमस्य ये रश्मिषु येऽर्कबिम्बे शुक्ले विमाने च सदा वसन्ति ।
तृप्यन्तु तेऽस्मिन्पितरोऽन्नतोयैर्गन्धादिना पुष्टिमितो व्रजन्तु ॥ १९॥ १,८९.३१
येषां हुतेऽग्नौ हविषा च तृप्तिर्ये भुञ्जते विप्रशरीरसंस्थाः ।
ये पिण्डदानेन मुदं प्रयान्ति तृप्यन्तु तेऽस्मिन्पितरोऽन्नतोयैः ॥ २०॥ १,८९.३२
ये खड्गमांसेन सुरैरभीष्टैः कृष्णैस्तिलैर्दिव्य मनोहरैश्च ।
कालेन शाकेन महर्षिवर्यैः सम्प्रीणितास्ते मुदमत्र यान्तु ॥ २१॥ १,८९.३३
कव्यान्यशेषाणि च यान्यभीष्टान्यतीव तेषां मम पूजितानाम् ।
तेषाञ्च सान्निध्यमिहास्तु पुष्पगन्धाम्बुभोज्येषु मया कृतेषु ॥ २२॥ १,८९.३४
दिनेदिने ये प्रतिगृह्णतेऽर्चां मासान्तपूज्या भुवि येऽष्टकासु ।
ये वत्सरान्तेऽभ्युदये च पूज्याः प्रयान्तु ते मे पितरोऽत्र तुष्टिम् ॥ २३॥ १,८९.३५
पूज्या द्विजानां कुमुदेन्दुभासो ये क्षत्रियाणां ज्वलनार्कवर्णाः ।
तथा विशां ये कनकावदाता नीलीप्रभाः शूद्रजनस्य ये च ॥ २४॥ १,८९.३६
तेऽस्मिन्समस्ता मम पुष्पगन्धधूपाम्बुभोज्यादिनिवेदनेन ।
तथाऽग्निहोमेन च यान्ति तृप्तिं सदा पितृभ्यः प्रणतोऽस्मि तेभ्यः ॥ २५॥ १,८९.३७
ये देवपूर्वाण्यभितृप्तिहेतोर श्रन्ति कव्यानि शुभाहृतानि ।
तृप्ताश्च ये भूतिसृजो भवन्ति तृप्यन्तु तेऽस्मिन्प्रणतोऽस्मि तेभ्यः ॥ २६॥ १,८९.३८
रक्षांसि भूतान्यसुरांस्तथोग्रात्रिर्णाशयन्तु त्वशिवं प्रजानाम् ।
आद्याः सुराणाममरेशपूज्यास्तृप्यन्तु तेऽस्मिन्प्रणतोऽस्मितेभ्यः ॥ २७॥ १,८९.३९
अग्निष्वात्ता बर्हिषद आज्यपाः सोमपास्तथा ।
व्रजन्तु तृप्तिं श्राद्धेऽस्मिन्पितरस्तर्पिता मया ॥ २८॥ १,८९.४०
अग्निष्वात्ताः पितृगणाः प्राचीं रक्षन्तु मे दिशम् ।
तथा बर्हिषदः पान्तु याम्यां मे पितरः सदा ।
प्रतीचीमाज्यपास्तद्वदुदीचीमपि सोमपाः ॥ २९॥ १,८९.४१
रक्षोभूतपिशाचेभ्यस्तथैवासुरदोषतः ।
सर्वतः पितरो रक्षां कुर्वन्तु मम नित्यशः ॥ ३०॥ १,८९.४२
विश्वो विश्वभुगाराध्यो धर्मो धन्यः शुभाननः ।
भूतिदो भूतिकृद्भूतिः पितॄणां ये गणा नव ॥ ३१॥ १,८९.४३
कल्याणः कल्यदः कर्ता कल्यः कल्यतराश्रयः ।
कल्यताहेतुरन्घः षडिमे ते गणाः स्मृताः ॥ ३२॥ १,८९.४४
वरो वरेण्यो वरदस्तुष्टिदः पुष्टिदस्तथा ।
विश्वपाता तथा धाता सप्तैते च गणाः स्मृताः ॥ ३३॥ १,८९.४५
महान्महात्मा महितो महिमावान्महाबलः ।
गणाः पञ्च तथैवैते पितॄणां पापनाशनाः ॥ ३४॥ १,८९.४६
सुखदो धनदश्चान्यो धर्मदोऽन्यश्च भूतिदः ।
पितॄणां कथ्यते चैव तथा गणचतुष्टयम् ॥ ३५॥ १,८९.४७
एकत्रिंशत्पितृगणा यैर्व्याप्तमखिलं जगत् ।
त एवात्र पितृगणास्तुष्यन्तु च मदाहितात् ॥ ३६॥ १,८९.४८
माक्रण्डेय उवाच ।
एवं तु स्तुवतस्तस्य तेजसोराशिरुच्छ्रितः ।
प्रादुर्बभूव सहसा गगनव्याप्तिकारकः ॥ ३७॥ १,८९.४९
तद्दृष्ट्वा सुमहत्तेजः समाच्छाद्य स्थितं जगत् ।
जानुभ्यामवनीं गत्वा रुचिः स्तोत्रमिदञ्जगौ ॥ ३८॥ १,८९.५०
रुचिरुवाच ।
अर्चितानाममूर्तानां पितॄणां दीप्ततेजसाम् ।
नमस्यामि सदा तेषां ध्यानिनां दिव्यचक्षुषाम् ॥ ३९॥ १,८९.५१
इन्द्रादीनां च नेतारो दक्षमारीचयोस्तथा ।
सप्तर्षोणां तथाऽन्येषां तान्नमस्यामि कामदान् ॥ ४०॥ १,८९.५२
मन्वादीनां च नेतारः सूर्याचन्द्रमसोस्तथा ।
तान्नमस्याम्यहं सर्वान्पितॄनप्युदधावपि ॥ ४१॥ १,८९.५३
नक्षत्राणां ग्रहाणां च वाय्वग्न्योर्नभसस्तथा ।
द्यावापृथिव्योश्च तथा नमस्यामि कृताञ्जलिः ॥ ४२॥ १,८९.५४
प्रजापतेः कश्यपाय सोमाय वरुणाय च ।
योगेश्वरेभ्यश्च सदा नमस्यामि कृताञ्जलिः ॥ ४३॥ १,८९.५५
नमो गणेभ्यः सप्तभ्यस्तथा लोकेषु सप्तसु ।
स्वायम्भुवे नमस्यामि ब्रह्मणे योगचक्षुषे ॥ ४४॥ १,८९.५६
सोमाधारान्पितृगणान्योगमूर्तिधरांस्तथा ।
नमस्यामि तथा सोमं पितरं जगतामहम् ॥ ४५॥ १,८९.५७
अग्निरूपांस्तथैवान्यान्नमस्यामि पितॄनहम् ।
अग्निसोममयं विश्वं यत एतदशेषतः ॥ ४६॥ १,८९.५८
ये च तेजसि ये चैते सोमसूर्याग्निमूर्तयः ।
जगत्स्वरूपिणश्चैव तथा ब्रह्मस्वरूपिणः ॥ ४७॥ १,८९.५९
तेभ्योऽखिलेभ्यो योगिभ्यः पितृभ्यो यतमानसः ।
नमोनमो नमस्तेऽस्तु प्रसीदन्तु स्वधाभुजः ॥ ४८॥ १,८९.६०
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे
रुचिकृतपितृस्तोत्रं नामैकोननवतितमोऽध्यायान्तर्गतम् ।
From sansknet.org as provided on GRETIL site.
Some consider as two stotras by Ruchi.


text:
त्रिंशत्तमः वार्षिकोत्सवः (Thirtieth Anniversary)
अस्माकं केन्बराहिन्दूसमाजस्य स्थापना त्रिंशत् वर्षपूर्वम् अभवत्। तस्मात् आगामि-एप्रिलमासे समाजस्य त्रिंशत्तमः वार्षिकोत्सवः परिपालयिष्यामः। उत्सवे नैके कार्यक्रामः भविष्यति तेषां विवरणं यथाकालं सूचयिष्यामः।
उत्सवे समाजस्य इतिहासं प्रकाशयिष्यामः। तस्मै यदि भवतः सकाशे पूर्वतः कानिचित् भाचित्राणि सन्ति तर्हि तानि चित्राणि ददातु। पण्डितमहोदयम् अथवा समित्याः किमपि सदस्यं ददातु।
उत्सवं यावत् सर्वेषां आजीवनसदस्यानां वंशावलिं अमात्यवृत्तान्तम् अपि संग्रहीष्यामः। वयं सर्वान् आजीवनसदस्यान् निवेदयामहे स्ववंशावलिं अमात्यवृत्तन्तं च सङ्गृह्य पण्डितमहोदयम् अथवा समित्याः किमपि सदस्यं १फरवरी२०१७तिथौ पूर्वं ददातु।
२०१६-१२-०६ मङ्गलवासरः (2016-12-06 Tuesday)


text:
सूत्रम्
कुलात् खः॥ ४।१।१३९
काशिका-वृत्तिः
कुलात् खः ४।१।१३९
उत्तरसूत्रे पूर्वप्रतिषेधादिह तदन्तः केवलश्च दृश्यते। कुलशब्दान्तात् प्रातिपदिकात् केवलाच् च अपत्ये खः प्रत्ययो भवति। आढ्यकुलीनः। श्रोत्रियकुलीनः। कुलीनः।
न्यासः
कुलात्खः। , ४।१।१३९
"उत्तरसूत्रे" इत्यादि। उत्तरसूत्रे हि पूर्वपदप्रतिषेधाद्यस्यां परिभाषायां प्रातिपदिकश्रुतिरस्ति, साऽत्र नोपतिष्ठत इत्येषोऽर्थो ज्ञायते। यदि ह्रुपतिष्ठेत, तदा ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिप्रतिषेधादेव (व्या।प।८९) स पूर्वपदान्न भविष्यतीत्यपूर्वपदादिति प्रतिषेधोऽनर्थकः स्यात्। सामान्यापेक्षञ्च ज्ञापकम्; तेन "व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन" (शाक।प।६५), "ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नेष्यते" (व्या।प।८९) इत्येतयोरपीह परिभाषयोरुपस्थानं न भवति। ततश्च कुलशब्दान्तं प्रातिपदिकं कुलशब्दो गृह्रते॥
बाल-मनोरमा
कुलात्खः ११४६, ४।१।१३९
कुलात्खः। "अपत्ये" इति शेषः। कुलीन इति। खस्य ईनादेशः। ननु "समासप्रत्ययविधौ" इति तदन्तविधिनिषेधादाढ()कुलीन इति कथमित्यत आह--तदन्तादपीति। आढ()कुलीन इति। आढ()कुलशब्दात्कर्मधारयात्खः। कुले आध्यत्वप्रतीतिरत्र फलम्। कुलीनशब्देन कर्मधारये तु तदप्रतीतिरिति भेदः।
तत्त्व-बोधिनी
कुलात्खः ९५२, ४।१।१३९
कुलीन इथि। लिङ्गादिति। अन्यथा "ग्रहणवते"ति तदन्तविधिप्रतिषेधादपूर्वपदग्रहणं व्यर्थं स्यादिति भावः। आढ()कुलीन इति। आढ()श्चासौ कुलीनश्चेति कुलीनविशेषणत्वे कुलस्याढ()त्वं न प्रतीयते। किं च ईकार उदात्त इति स्वरेऽपि विशेषोऽस्तीति भावः।


text:
सूत्रम्
सगर्भसयूथसनुताद्यन्॥ ४।४।११३
काशिका-वृत्तिः
सगर्भसयूथसनुताद् यन् ४।४।११४
सगर्भसयूथसनुतशब्देभ्यो यन् प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्येतस्मिन् विषये। यतो ऽपवादः। स्वरे विशेषः। अनु भ्राता सगर्भ्यः। अनु सहा सयूथ्यः। यो नः सनुत्यः। सर्वत्र समानस्य छन्दसि इति सभावः।
न्यासः
सगर्भसयूथसनुताद्यन्। , ४।४।११३
समानो गर्भः, समानो यूथ इति कर्मधारयः। "णु स्तुतौ" (धा।पा।१०३५) , भावेक्तः, समानं नुतमस्येति बहुव्रीहिः। समानञ्च तन्नुतञ्चेति कर्मधारयो वा। "स्वरे विशेषः" इति। यति सति "स्वरितम्" ६।१।१७९
इत्यन्तस्वरितत्वं स्यात्, यनिसति नित्स्वरेणाद्युदात्तत्वं स्यात्। "सर्वत्र समानस्य च्छन्दसि" इति। "समानस्य च्छन्दस्यमूर्धप्रभृत्युदर्केषु" ६।३।८३
इत्यस्योपलक्षणपर एकदेश उपात्तः॥


text:
Saturday, 28 October 2017
प्रीतिभोजनम् कविता - डा गदाधर त्रिपाठी
उत्सवप्रियो मनुष्य इति प्रवृत्तिर्हि स्वाभाविकी मता।
आयोजनानि भवन्त्येव मनुष्याणाञ्च खलु जीवने।
विचित्रो$यं संसारो वै नैव को$पि च तिष्ठति।
क्षणार्धाय भवतु विस्मृतिर्येन आयोजनं भवति।।
यद् भोजनं भवति एकाकी उदरपूर्त्यै भवति हि तत्।
समूहे भोजनं यच्च आत्मभावं हि वर्धयति।
भुंक्ते भोजयते चैवोक्तं द्विधं प्रीतिलक्षणम्।
प्रीतिभोजनेन प्रीतिरायोजनमाह्लादकारकम्।।
जन्मोत्सवे विवाहे वै पर्वणि आयोज्यते सदा।
मित्राणि सम्बन्धिनश्चैव प्रसन्ना भवन्ति सर्वदा।।
-----------------
कृष्णस्य हासः कविता
रचयिता - डा. गदाधर त्रिपाठी।अवतारेषु कृष्णो हि अद्भुत आह्लादकारकः।
एकदा कुपिता माता कृष्णाय बन्धनं कृतम्।
अपूर्णा रज्जुरभवद्धि कृष्णेन हसितं तदा।।
निरावृता यदा अभवन् युवत्यो यमुनाजले।
चोरितानि वस्त्राणि कृष्णेन हसितं तदा।।
विलपन्तं कृष्णं दृष्ट्वा विधेर्मनसि विभ्रमः।
कथं वै अयं भगवान् हि रुदन्नेवञ्च गच्छति ।।
वत्साश्चोरितास्तेन प्रसन्नो$भवत् प्रजापति:।
इच्छया अपरा सृष्टिः कृष्णेन हसितं तदा।।
एकदा मघवा रुष्टः कृष्णात् कृपणचेतसा।
जलेन पूरिता पृथिवी चिन्तिता व्रजवासिनः।।
गोवर्धनं समुत्थाप्य प्रदर्शिता शक्तिर्यदा।
अवशोऽभवन्मघवा वै कृष्णेन हसितं तदा।।
नागविषेण यमुनायास्तदा वै जलमभवत् प्रदूषितम्।
यमुनाया निष्कासितो नागः कृष्णेन हसितं तदा।।
कंसस्य तु शक्तयः सर्वा विफला अभवन् यदा।
युद्धे हतो यदा कंसः कृष्णेन हसितं तदा।।
क्षणस्थितञ्च किमपि नास्ति प्रसन्नाश्च सर्वे वयम्।
अस्माकमज्ञतां पश्य कृष्णेन हसितं तदा।।
.........................
Tuesday, 17 October 2017
दीपावलिः
वि के हरीशःदीपावलिः भारतवर्षस्य एकः महान् उत्सवः अस्त्ति । दीपावलि इत्युक्ते दीपानाम् आवलिः । अयम् उत्सवः कार्तिकमासास्य अमावस्यायां भवति । कार्त्तिकमासस्य कृष्णपक्षस्य त्रयोदशीत: आरभ्य कार्त्तिकशुद्धद्वितीयापर्यन्तं ५ दिनानि यावत् आचर्यते एतत् पर्व । सायंकाले सर्वे जनाः दीपानां मालाः प्रज्वालयन्ति । दीपानां प्रकाशः अन्धकारम् अपनयति । एतत्पर्वावसरे गृहे, देवालये, आश्रमे, मठे, नदीतीरे, समुद्रतीरे एवं सर्वत्रापि दीपान् ज्वालयन्ति । प्रतिगृहं पुरत: आकाशदीप: प्रज्वाल्यते । दीपानां प्रकाशेन सह स्फोटकानाम् अपि प्रकाश: भवति । पुरुषाः स्त्रियः बालकाः बालिकाः च नूतनानि वस्त्राणि धारयन्ति आपणानां च शोभां द्रष्टुं गच्छन्ति । रात्रौ जनाः लक्ष्मीं पूजयन्ति मिष्टान्नानि च भक्षयन्ति । सर्वे जनाः स्वगृहाणि स्वच्छानि कुर्वन्ति, सुधया लिम्पन्ति सुन्दरैः च चित्रैः भूषयन्ति । ते स्वमित्रेभ्यः बन्धुभ्यः च मिष्टान्नानि प्रेषयन्ति । बालकाः बालिकाः च क्रीडनकानां मिष्टान्नानां स्फोटकपदार्थानां च क्रयणं कुर्वन्ति । अस्मिन् दिवसे सर्वेषु विद्यालयेषु कार्यालयेषु च अवकाशः भवति । भारतीयाः इमम् उत्सवम् प्रतिवर्षं सोल्लासं समायोजयन्ति । एवं सर्वरीत्या अपि एतत् पर्व दीपमयं भवति । अस्य पर्वण: दीपालिका, दीपोत्सव:, सुखरात्रि:, सुखसुप्तिका, यक्षरात्रि:, कौमुदीमहोत्सव: इत्यादीनि नामानि अपि सन्ति । अस्मिन्नवसरे न केवलं देवेभ्य: अपि तु मनुष्येभ्य: प्राणिभ्य: अपि दीपारतिं कुर्वन्ति ।
इदं कथ्यते यत् अस्मिन् दिवसे रावणं हत्वा रामः सीतया लक्ष्मणेन च सह अयोध्यां प्रत्यागच्छत् । तदा अयोध्यायाः जनाः अतीव प्रसन्नाः अभवन् । अतः ते स्वानि गृहाणि दीपानां मालाभिः आलोकयन् । ततः प्रभृति प्रतिवर्षम् तस्मिन् एव दिवसे एषः उत्सवः भवति ।
नीराजयेयुदेर्वांस्तु विप्रान् गावतुरङ्गमान् ।
ज्येष्ठान्पूज्यान् जघन्यां मातृमुख्या योषित: ॥ इति उक्तम् अस्ति ।
दीप: ज्ञानस्वरूप:, सर्वविद्यानां कलानां च मूलरूप: । सत्तामात्रं निर्विशेषं निरीहं स त्वं साक्षात् विष्णुरध्यात्मदीप: । इति वदति भागवतम् । हृदयकमलमध्ये दीपवद्वेदसारम् इति उच्यते गुरुगीतायां स्कान्दपुराणे च । यद्यपि दीपावली सर्वैरपि आचर्यते तथापि विशेषतया वैश्यपर्व इति उच्यते । एतदवसरे धनदेवताया: महालक्ष्म्या:, धनाध्यक्षस्य कुबेरस्य च पूजां कुर्वन्ति ।
पूजनीया तथा लक्ष्मीर्विज्ञेया सुखसुप्तिका ।
सुखरायां प्रदोषे तु कुबेरं पूजयन्ति हि ॥
एतत् केवलं धनसम्बद्धं पर्व न । अत्र महालक्ष्मी: केवलं धनदेवता न । श्रेयस: सर्वाणि अपि रूपाणि लक्ष्मीस्वरूपाणि एव । सा धर्मलक्ष्मी: मोक्षलक्ष्मी: अपि । वैश्या: तद्दिने लक्ष्मीपूजां कृत्वा नूतनगणनाया: आरम्भं कुर्वन्ति । तमिळुनाडुराज्ये चतुर्दशीदिनं दीपावली इति, कर्णातके चतुर्दशी-प्रतिपत् च दिनद्वयं दीपावली इति वदन्ति ।
त्रयोदश्यां सायङ्काले स्नानगृहं तत्रत्यानि पात्राणि च स्वच्छीकृत्य शुद्धं जलंपूरयन्ति । तत् जलपूरणपर्व इति वदन्ति । तद्दिने रात्रौ अपमृत्युनिवारणाय यमधर्मराजस्य सन्तोषाय च गृहस्य बहिर्भागे दीप: प्रज्वालनीय: इति वदति स्कान्दपुराणम् । तस्य दीपस्य नाम एव यमदीप: इति ।
कार्त्तीकस्यासिते पक्षे त्रयोदश्यां निशामुखे ।
यमदीपं बहिर्दद्यात् अपमृत्युर्विनश्यति ॥ (स्कान्दपुराणम्)
मृत्युना पाशदण्डाभ्यां कालेन श्यामया सह ।
त्रयोदश्यां दीपदानात् सूर्यज: प्रियतां मम ॥ (स्कान्द-पद्म-पुराणे)
चतुर्दश्यां प्रात:काले सर्वेपि अभ्यङ्गस्नानं कुर्वन्ति । एतद्दिने एव श्रीकृष्ण: नरकासुरं संहृत्य प्रात: अभ्यङ्गं कृतवान् आसीत् । अनेन स्नानेन नरकान्तक: नारायण: सन्तुष्ट: भवति । नरकभीति: निवार्यते । तद्दिने प्रात:काले तैले लक्ष्मी:, जले च गङ्गा निवसत: इति । तैलजलयो: उपयोगं कृत्वा य: स्नाति स: यमलोकं न गच्छति, तस्य अलक्ष्मीपरिहार: अपि भवति इति विश्वसन्ति ।
”तैले लक्ष्मीर्जले गङ्गा दीपावल्याचतुर्दशीम् ।
प्रात:काले तु य: कुर्यात् यमलोकं न पश्यति ॥“ (पद्मपुराणम् - ४-१२४)
”अलक्ष्मीपरिहारार्थम् अभ्यङ्गस्नानमाचरेत् ।” (नारदसंहिता)
तद्दिने विभिन्नानां चतुर्दशशाकानां भक्षणपद्धति: अपि कुत्रचित् अस्ति ।
”अत्र आचारात् चतुर्दशशाकभक्षणं च कर्तव्यम् ॥ इति उक्तिरपि श्रूयते ।
रात्रौ च ज्वलन्तम् आलातं गृहीत्वा पित्रृभ्य: मार्गदर्शनम् अपि कुर्वन्ति ।
यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च ।
वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च ॥
औदुम्बराय दध्नाय नीलाय परमेष्ठिने ।
वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नम: ॥
इति यमधर्मराजस्य चतुर्दशनामानि वदन्त: तस्मै तिलतर्पणं समर्पयन्ति । तद्दिने रात्रौ नरकपरिहाराय देवालयेषु, मठेषु, वृन्दावनेषु, गृहेषु, गृहात् बहि: प्राङ्गणे, आयुधशालासु, नदीतीरे, दुर्गेषु, कूपसमीपे, अश्वशालासु, गजशालासु मुख्यमार्गेषु च दीपान् ज्वालयन्ति । नरकासुरस्य स्मरणार्थं वर्त्तिकाचतुष्टययुक्तम् एकं दीपम् अपि ज्वालयन्ति । महाविष्णुं, शिवं, महारात्रिदेवता: च पूजयित्वा रात्रौ केवलं भोजनं कुर्वन्ति । मधुरभक्ष्याणां वितरणम् अपि कुर्वन्ति ।
अमावास्यायाम् अपि प्रात:काले अभ्यङ्गस्नानं कृत्वा लक्ष्मीपूजां कुर्वन्ति । ल्क्ष्म्या: पूजनेन दारिद्य्रं दौर्भाग्यं च नश्यति इति । अभ्यङ्गस्नानस्य जले उदुम्बर-अश्वत्थ-आम्र-वट-प्लक्षवृक्षाणां त्वगपि योजयन्ति । स्नानानन्तरं महिला: पुरुषाणाम् आरतिं कुर्वन्ति । नरकासुरेण बन्धने स्थापिता: १६ सहस्रं कन्या: बन्धमुक्ता: सन्त्य: कृतज्ञतासमर्पणरूपेण कृष्णस्य आरतिं कृतवत्य: आसन् एतद्दिने । देवपूजया सह पितृपूजाम् अपि कुर्वन्ति । तद्दिने गृहे सर्वत्र दीपान् ज्वालयन्ति । नृत्य-गीत-वाद्यै: सन्तोषम् अनुभवन्ति । नूतनानि वस्त्राभरणानि धरन्ति । रात्रौ जागरणं कुर्वन्ति । तद्दिने अलक्ष्मी: निद्रारूपेण आगच्छति इति भेरि पणवानकै: महाशब्दं कुर्वन्ति निद्रानिवारणाय । अस्मिन् दिने वणिज: गणनापुस्तकस्य पूजां कृत्वा ग्राहकेभ्य: मधुरभक्ष्याणि ताम्बूलं च वितरन्ति । लक्ष्म्या सह धनाध्यक्षं कुबेरम् अपि पूजयन्ति ।
-कूष्माण्ड-मुरनामकानां राक्षसानाम् अपि चित्राणि लिखन्ति । कर्णकुण्डलकिरीटै: शोभमानं बलिं विभिन्नै: कमलपुष्पै:, गन्ध-धूप-दीप-नैवेद्यै: पूजयन्ति । स्वर्णेन अथवा स्वर्णवर्णपुष्पै: तस्य पूजां कुर्वन्ति ।
”बलिराज नमस्तुभ्यं विरोचनसुत प्रभो ।
भविष्येन्द्र सुराराते विष्णुसान्निध्यदो भव ॥“
पूजेयं प्रतिगृह्यताम् इति प्रार्थयन्ति । एतद्दिने महादानी बलिचक्रवर्ती वामनावतारिण: विष्णो: सकाशात् प्राप्तस्य वरस्य अनुगुणं भूलोकं द्रष्टुम् आगच्छति इति । अत: बलिम् उद्दिश्य तद्दिने यानि दानानि दीयन्ते तानि अक्षयफलदायकानि भवन्ति, नारायणस्य सन्तोषम् अपि जनयन्ति इति वदति भविष्योत्तरपुराणम् ।
”बलिमुद्दिश्य दीयन्ते बलय: कुरुनन्दन ।
यानि तान्यक्षयाण्याहु: मय्येवं सम्प्रदर्शितम् ॥“ (भविष्योत्तरपुराणम् - १४०-५७)
एतद्दिने पार्वतीशिवौ द्यूतं कीडितवन्तौ । तत्र पार्वत्या जय: प्राप्त: इति वदति ब्रह्मपुराणम् । तस्य स्मरणार्थं तद्दिने द्यूतम् अपि क्रीडन्ति कुत्रचित् । तत्र य: जयं प्राप्नोति स: वर्षपूर्णं जयं प्राप्नोति इति विश्वास: ।
”तस्मात् द्यूतं प्रकर्तव्यं प्रभाते तत्र मानवै: ।
तस्मिन् द्यूते जयो यस्य तस्य संवत्सर: शुभ: ॥“
एतद्दिने एव श्रीकृष्ण: गोवर्धनपर्वतम् उन्नीय गोकुलस्य रक्षणं कृतवान् इति । अत: तस्य दिनस्य स्मरणार्थं गोपूजाम् आचरन्ति । तद्दिने गोवृषभेभ्य: विश्रान्तिं यच्छन्ति । गोवृषभान् स्नापयित्वा अलङ्कुर्वन्ति । तेषां पूजां कृत्वा नैवेद्यं समर्पयन्ति । गोवर्धनपर्वतस्य गोपालकृष्णस्य च पूजां कुर्वन्ति । पर्वतं गन्तुम् अशक्ता: तस्य विग्रहं, चित्रं वा पूजयन्ति । गोवर्धनपूजाम् अन्नकूट: इति वदन्ति । गोपालेभ्य: नैवेद्यरूपेण अन्नसन्तर्पणं व्यवस्थापयन्ति च एतद्दिने ।
अग्रिमं दिनम् अस्ति कार्त्तीकशुद्धद्वितीया । एतद्दिनं भ्रातृद्वितीया, यमद्वितीया, भगिनीद्वितीया इति अपि वदन्ति ।
”यमं च यमुनां चैव चित्रगुप्तं च पूजयेत् ।
अर्घ्यात्र प्रदातव्यो यमाय सहजद्वयै: ॥“
एतद्दिने एव यमदेव: भगिन्या: यमुनादेव्या: गृहं गत्वा आतिथ्यं प्राप्तवान् इति । अत: पुरुषा: सर्वे यमाय यमुनादेव्यै च अर्घ्यं समर्प्य भगिनीनां गृहं गच्छन्ति भोजनार्थम् । भगिनीभ्य: उपायनानि दत्त्वा ता: सन्तोषयन्ति च । मार्कण्डेयादीनां चिरञ्चीवीणां स्तोत्रं कुर्वन्ति । तद्दिने विशेषतया यमुनानद्यां स्नात्वा तां पूजयन्ति । एतत् दिनं दीपावलीपर्वण: अन्तिमं दिनम् । एवं ५ दिनानि आचरन्ति दीपावलीपर्व ।
”उपशमित मेघनादं प्रज्वलित दशाननं रमितरामम् ।
रामायणमिव सुभगं दीपदिनं हरतु वो दुरितम् ॥“ (भविष्योत्तरपुराणम् - १४० - ७१l
रामायणे मेघनाद: (इन्द्रजित्) यथा शान्त: तद्वत् एतत् पर्वावसरे मेघ: शान्त: जात: भवति । रामायणे दशमुखरावण: यथा दग्ध: भवति तथा अस्मिन् पर्वणि दशामुखं (वर्त्तिका) दहति । रामायणे राम: यथा रमते तद्वत् अस्मिन् पर्वणि सर्वे जना: रमन्ते । एवं रामायणमिव रमणीयं दीपावलीपर्व अस्माकं पापानि नाशयतु इति वदति अयं श्लोकः ll
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
तृतीयेऽहनि
[ज्येष्ठ शु. ८ सोमवार शके १५९६: १ जून १६७४]
तत: तृतियेऽनि ग्रहयागं ग्रहमखबत् कुर्यात् । ऐद्रीशांत्यंगत्वेन ग्रहयज्ञ करिष्ये इति संकल्प्य । आचार्य: स्वकुंडे अग्रिं प्रतिष्ठाप्य । तत्पूर्वे ऐशाने वा वेदिकायां ग्रहपीठे ग्रहानावाहयेत् । तत्र हिरण्मयान् छन्नोपानत्पादपीठान् प्रत्येकं समर्पयेत् । मंत्रास्तु स्वशाखीया आथर्वणोक्ता: पौराणा: वा तेच ।
यं वहन्ति शोनकर्णा: प्रतिलोमा वाजिन: ।
तमहं सर्वतेजोमयमादित्यामावाहयामि ।
यं वहन्ति हंसवर्णा: अनुलोमा वाजित: ।
तमहं व्दिजैराप्यायमानं सोममावाहयामि ।
यस्य रक्तरुपं रक्तानुलेपनं च य: ।
तमहं रक्तवर्णामं भौममावाहयामि ।
यस्य पीतरुपं पीतानुलेपनं च य: ।
तमहं पीतवर्णामं बुधमावाहयाम्यहम् ।
यश्चैवाडिरस: पुत्रो देवानां च पुरोहित: ।
तमहं हिरण्यवर्णामं बृहस्पतिमावाहयामि ।
यस्य शुकरुपं शुकानुलेपनश्च य: ।
तमहं शुकवर्णामं शुक्रमावाहयामि ।
यस्यायसं रुपमायसौ यस्य प्रकृति: ।
तमहं आदित्यजं नित्यं शनिमावाहयामि ।
यस्य कृष्णं रुपं कृष्णानुलेपनं च य: ।
तमहं कृष्णवर्णामं राहुमावाहयाम्यहम् ।
यस्य दीर्घा शिखा मुखं च परिमंडलं ।
तमहं ब्रह्मण: पुत्रं केतुमावाहयाम्यहम् ।
अथादि देवता: । मा नो विदन् इति रुद्रं । आपो इत्युमां । अग्रिरिव मन्यो त्विषित इति स्कंद: । प्र तव्दिष्णुरिति विष्णुं । ब्रह्म जज्ञानमिती ब्रह्माणं । इन्द्रं मतिर्हृद इति इंद्रं । यमाय सोममिति यमं । असुन्वन्त इति काल: । यदाज्ञामिति चित्रगुप्तं ।
अथ प्रत्यधिदेवता: । समस्त्वाग्र ऋतवो इत्यग्निं । शन्नो देवीरिति आप: । भूमे मातरिते भूमिं । इदं विष्णुरिति नारायणं । इन्द्रं जुषस्व इति इन्द्रं । एकं पादौ इति इन्द्राणीं । नक्तंजाता इति प्रजापतिं । शेरभक इति सर्पान् । ये दिशामन्तरित इति ब्रह्माणं ।
अत्राधिदेवता वामभागे प्रत्यधिदेवता दक्षिणभागे बोध्या: । ततो ग्रहपीठ पूर्वादिदिक्षु उदक् संस्थतया कृत्तिकदिसप्तसप्तनक्षत्राण्याबाहयेत् । तेषां मंत्रा: अग्निर्न: पातु कृत्तिका इत्यादय: आपस्तम्बशाखायां प्रसिध्दा: । नमो तमा मंत्रा पौराणिका वा तेच आवाहयिष्यामि शुभां कृत्तिकां इत्यादय आपस्तम्बशाखायां प्रसिध्दा: । नमो तमा मंत्रा पौराणिका वा । तेच
आवाहयिष्यामि [शुभां] कृत्तिकां देवपूजिताम् ।
एहि साधारणे देवि ज्येष्ठे दक्षसुते शुभे ॥१८६॥
आवाहयामि वरदां रोहिणीं चंद्रवल्लभाम् ।
एहि रोहिणि धर्मज्ञे ध्रुवकर्मसुशोभने ॥१८७॥
अवाहयामि धर्मज्ञामंधकां शशिवल्लभाम् ।
एहि मे अंधके देवि मृदुकर्मसुशोभने ॥१८८
आर्द्रामावाहयिष्यामि नक्षत्रं चारुसंज्ञकम् ।
एह्यार्द्रे चारुसर्वागि दारुणे रुद्रसंमिते ॥१८९॥
ऋक्षमावाहयिष्यामि धर्मज्ञं तु पुनर्वसुं ।
पुनर्वसोरिहागच्छ चरकर्मप्रसाधक ॥१९०॥
पुष्यमावाहयिष्यामि नक्षत्रं क्षिप्रसंज्ञकम् ।
एहि पुष्य महाभाग पोषं वर्धय सर्वत: ॥१९१॥
आवाहयिष्याम्याश्लेषां भक्तांना श्रीविवर्धिनीम् ।
आश्लेषे त्वमिहाभ्येहि दारुणे विजयप्रदे ॥१९२॥
मघामावाहयिष्यामि उग्रनक्षत्रमंजसा ।
एहि मे सुभगे देवि सर्वार्थाविनिषूदने ॥१९३॥
ऋक्षमावाहयिष्यामि पूर्वाफल्गुनिसंज्ञिके ।
एहि मे सुभगे देवि उग्रकर्मप्रसाधके ॥१९४॥
ऋक्षमावाहयिष्यामि उत्तराफल्गुनिं शुभाम् ।
एहि त्वं सुभगे देवि ध्रुवे सर्वागसुंदरि ॥१९५॥
हस्तमावाहयिष्यामि सावित्रं क्षिप्रमंजसा ।
एहि सावित्र धर्मज्ञं भक्तानां पापनाशन ॥१९६॥
चित्रामावाहयिष्यामि चित्ररुपां मनोहराम् ।
एहि मे वरदे चित्रे मृदुकर्मप्रसाधिके ॥१९७॥
स्वातिमावाहयिष्यामि नित्यमुत्तरमार्गगाम् ।
दवि स्वाति त्वमभ्येहि चरकर्मसुशोभन ॥१९८॥
ऋक्षमावाहयिष्यामि विशाखामुग्रतेजसाम् ।
विशाखे त्वमिहाभ्येहि देवि साधारणे शुभे ॥१९९॥
ऋक्षमावाहयिष्यामि ह्यनुराधां वरप्रदाम् ।
अनुराधे त्वमम्येहि मृदुकर्मसुशोभने ॥२००॥
जेष्ठामावाहयिष्यामि नक्षत्रं शक्रदैवतम् ।
ज्येष्ठे देवि त्वमभ्येहि दारुणे चारुलोचने ॥२०१॥
मूलमावाहयिष्यामि नक्षत्रं दारुणं महत् ।
एहि मूल महाभाग भक्तानामभयप्रद ॥२०२॥
ऋक्षमावाहयिष्यामि पूर्वाषाढेति संज्ञके ।
एहि त्वमुग्रे वरदे आषाढे पूर्वपूर्वके ॥२०३॥
ऋक्षमावाहयिष्यामि उत्तराषाढसंज्ञके ।
उत्तरे त्वं समभ्येहि आषाढे ध्रुवसाधके ॥२०४॥
ऋक्षमावायिष्यामि यत्तदभिजिदुच्यते ।
एहि धिष्ण्यवरिष्ठाद्य क्षिप्रकर्मप्रसाधक ॥२०५॥
ऋक्षमावहयिष्यामि श्रवणं सर्वकामदम् ।
श्रवणत्वमिहाभ्येहि चरकर्मप्रसाधक ॥२०६॥
धनिष्ठामावाहयिष्यामि नक्षत्रं शशिवल्लभम् ।
धनिष्ठे त्वमिहाभ्येहि चरकर्मप्रसाधके ॥२०७॥
ऋक्षमावाहयिष्यामि नाम्नां शतभिषां शुभाम् ।
आगच्छ त्वं शतभिषे चरकर्मसुशोभने ॥२०८॥
ऋक्षमावाहयिष्यामि पूर्वाभाद्रपदां महत् ।
एहि भद्रे पदे पूर्वे उग्रकर्मप्रसाधके ॥२०९॥
ध्रुवमावाहयिष्यामि देशे भाद्रपदोत्तरे ।
एहि त्वं सुमहाभागे मम भाद्रपदोत्तरे ॥२१०॥
ऋक्षमावाहयिष्यामि रेवतीं चारुदर्शनाम् ।
एहि रेवति धर्मज्ञे मृदुकर्मसुशोभने ॥२११॥
ऋक्षमावाहयिष्यामि क्षिप्रमश्विनि संज्ञिकाम् ।
एह्यश्विनि महाभागे वरदे कामदायिनि ॥२१२॥
ऋक्षमावाहयिष्यामि चोप्रं भरणिसंज्ञकम् ।
एहि स्वं देवि भरणि सुभगे चारुदर्शने ॥२१३॥
तत: पीठाद्दिक्षुविदिक्षुलोकपालानावाह्य उत्तरे गणेशं दुर्गा वायुं अश्विनि क्षेत्रपालान् वास्तोष्पतिं चावाह्य प्रतिष्ठाप्य पूजयेत् । तत्र वस्त्रगंधपुष्पाणि पूज्य समानवर्णानि तत्र ग्रहादिवर्णेषु मामका श्लोका: ।
रक्तं : सितो लोहितश्च पीतौ श्वेतश्च मेचक: ।
कृष्णो धूम्रो ग्रहा: ज्ञेयास्तब्दर्णाश्चांगदेवता: ॥२१४॥
[शालिनी]
रोरेपुष्ठ: फाल्गुना व्दे तु हस्तो
मैत्रेन्द्राग्रि वासवेन्द्रे च पीता ।
सौम्यं रौद्रं वारुणं वादिशेयम्
सार्प पित्र्यं ब्राह्म वायव्यके च ॥२१५॥
श्वेत ज्ञेयं प्रोष्ठ पादव्दयं च
चित्रत्वाष्टुं वैश्वदेवाश्विने ये ।
मूलश्रुत्यौ नीलये कृत्तिकांक्षे
रक्तं याम्यं कृष्णमेवं च वर्ण: ॥२१६॥
पाद्यं अर्ध्य आचमनीयं स्नानपानीयं समर्पणे मंत्रविशेषो गारुडे ।
इमा आप: शिवा: शिवतमा: पूता: पूततमा: मेध्या मेधतमा: ।अमृता अमृतरसा: पाद्या स्ता जुषस्व प्रतिगृहातु भगवान् ।
इति पाद्यं पाद्या इत्यस्यस्थनि अर्ध्या आचमनीया: स्नानीया: इति पठितो धूपदीपांतपूर्वोक्तनैवेद्यान् समर्प्य । पुष्पांजलिं अंतां पूजां कुर्यात् । तनो अन्वाधानादिचरुं श्रवणपूर्वकं आज्यभागांते यजमानेन संकल्पितानां द्रव्याणां ऋत्विग्भि: सहित आचार्य: वक्ष्यमाण संख्यया आवाहनमंत्रैर्बक्षमाणमंत्रैर्वा होम कुर्यात् । तत्र ग्रहाणां अर्कादि समिद्भि: मधुर त्रयोक्ताभि: होम: दूर्वाहोमे त्रिभि: दूर्वभिरेकाहुति: कुशहोमे त्रिपत्रेण कुशेन अष्टशताष्टविंशति अन्यतरसंख्यया । एवं चरोग्रासमंत्रस्य पाण्याहुति उक्तसंख्यया । एवमाज्यस्य । एवं घृतोक्तानां यवमिश्रिततिलानां च अधिदेवताप्रत्यधिदेवतानां अष्टाष्टसंख्यया उक्तद्रव्यै: । मंत्रास्तु ग्रहाणामाथर्वणे विषसहिमिति सूर्यस्य । वयं सोमेति सोमस्य । त्वया मन्यो सरथमिति भौमस्य । यद्राजानो इति बुधस्य । स बुध्न्यादिति गुरो: । सहस्र बाहुरिति शुक्रस्य । शन्नो देवीति शनै: । सहस्रबाहु वृषभो यस्य मुद्रा उदागमत् । तेना निजश्येनावयं विशत्रूं स्थापयामसि ।पूर्वोक्तै: मंत्रैरधिदेवतानां होमं कृत्वा नक्षत्राणां होमं कुर्यात् । तत्र मंत्रा: ।
अग्रिर्देव वो यज्वन : कृष्णब्रह्मा वैश्वानरा जातवदा रसाग्रशुक्र: ।
स नक्षत्राणां प्रथमेन पावक: कृत्तिकाभिर्ज्वलनोऽनुशाम्यतां स्वाहा । कृत्तिकाभ्य इदम् ॥
प्रजा प्रजापतिर्य: ससृजे प्रजा इमा देवान् स सृष्टा विनियोज्य कर्मसु । स सर्वशुक्र सर्वयोगेषु रोहिणी: शिवा: क्रिया: कृणुतां कर्मासिध्दये स्वाहा । रोहिण्या इदं ॥
विद्याविदो ये मृगशिरशिव: क्रिया: श्रेष्ठराज: कृणुतां सर्वसिध्दये स्वाहा । मृगशिरस इदं ॥
देवं भवं पशुपतिं हरं कृशं महावेव सर्वमुग्रं शिखिंडिनं । सहस्राक्षमसिनं ये गृहंति स नो रुद्र: परिपातु चार्द्रया स्वाहा । आर्द्राया इदं॥
या विप्रै: कविभिनर्मस्यते दाक्षायणी देवपुरादिभिर्नृभि: । सा न : सुता प्रथम चाज्या पुनर्वसु: शिवा: क्रिया: कृणुतां कर्मसिध्दये स्वाहा।
पुनर्वसच इदं ॥
यस्य देवा ब्रह्मचर्येण कर्मणा महासुरं तग्मतयाऽभिचक्रिरे । तं स बुधं देवगुरुं बृहस्पतिमर्चामि पुष्येण सहाभियातु मां स्वाहा ।
पुष्याया इदं ॥
या न: स्तुता परिहिणोति । मेधया या तप्यमानमृषिभि: कामशोचिभि: । जरत्कारसुनो ऋषिभिर्मनीषिभिस्ता आश्लेषा अभिरक्षन्तु नोरगै: स्वाहा । आश्लेषाभ्य इदं ॥
ये देवत्वं पुण्यतोऽभिचक्रिरे ये चापरे ये च परे मनीषिण: । अर्चामि सूनुर्यमराजगान् पितृन् शिवा: क्रिया: कृणुता च नो मधा स्वाहा ।
मधाभ्य इदं ॥
यो योजयन् कर्मणा चर्षणीधृतो भूमिं चेति भग: प्रसाधयत् । तद्देवात्ये शिवतमामलंकृते फल्गुन्योरीडे भजतं च पूर्वयो: स्वाहा । पूर्वाफल्गुनीभ्यामिदं ॥
स्तुतं पूर्वेरर्यमणं मनीषिभि: स्तौमि देवं जगति वाचमैरयत् । तद्देवत्ये शिवतमामलंकृते फल्गुन्यौ न उत्तरे दैवत्यायै स्वाहा ॥
उत्तराफल्गुनीभ्यामिदं ॥
[ श्यावैर्युक्त: क्षितिपाध्दिरण्मयो यस्य रथ: पथिभिर्वर्तते सुखे । स नौ हस्तेन सवित्त हिरण्मया रिण: सवितानिभि: रक्षतु स्वाहा ।
हस्तायै इदं ॥
त्वष्ट्रे नम: क्षितिसृजं मनीषिणे भूतगोप्त्रे परमं कर्मकारिणे । सा न: स्तुता कृणुतां कर्मासिध्दये चित्रां देवीं सहयोगेन ऋभूत् ।
चित्रायै इदं ॥]
य: प्राणिनां जीवनं वा निषेवते शिवो भूत्वा मातरिश्वा रसाग्रशुक्र: । ध्वजोऽन्तरीक्षस्य स सर्वभृव्दादयुदेव: स्वातिना नोऽभिरक्षन्तु स्वाहा । स्वात्यै इदं ॥
या व्रीडिहा वात्मविद्रिर्मनीषिभि: सहितो यो त्रीणि सवनानि सामगै: । इंद्राग्री वरदौ च नमस्कृतौ विशाखयो: कुर्वतामायुषे श्री : स्वाहा।
विशाखाभ्यां इदं ॥
विश्वेदेवा यमृषिमाहुर्मित्रं भरव्दाजमृषित: प्रसामवित् । तं जगत्या गाथया स्तौम्युग्रे: समानौराधाभिर्भूत कृष्णवोभिरक्षतु स्वाहा । अनुराधाभ्यां इदं ॥
हातक्रतुर्यो निजघान शंवरं वृत्रं च हत्वा सहित: प्रसर्ज्जन: । संस्तुत: प्रीतमना: पुरंदरो मरुत्सखो ज्येष्ठया नोऽभिरक्षतु स्वाहा । ज्येष्ठायै इदं ॥
या धारयत्योजसातिदेवं पवमानापृथिवीञ्च सा सर्वभूतिभूत् सा न: स्तुता कृणुयात् कर्मसिध्दये मूलादेवी निऋति: सर्वकर्मसु स्वाहा । मूलायै इदं ॥
पर्जन्यसृष्टास्तिसृणीभिरावृत्तं यास्तर्यन्त्यभिप्रवृध्दये । ता: स्तौम्यथो वारुणी: पूर्वाषाढा स्वधयाऽस्तु योजने स्वाहा । पूर्वाषाढाभ्य इदं॥
यस्विंशतं त्रिशतान्त्रिश्च मदन्ति देवा देवानां या निर्मिताश्च भूयस: । तानाषाढा उत्तरा: शवसे विश्वा: क्रिया: कृणुतां सुरमता: स्वाहा ।
उत्तराषाढाभ्य इदं ॥
य: सर्वज्ञ: सर्वकृत् सर्वभूतभृत् यस्मादन्यं न परं किं च नास्ति । [निर्मिता:] सत्यजित: पुरुष्टुत: स नो ब्रह्माऽभिजिता नोऽभिरक्षन्तु स्वाहा । अभिजित इदं ॥
स्थानाच ते स्थानमिन्द्राय यान् देवैश्च य ईरयस्चिर्विचक्रमे । तं स्वर्ग नाकपृष्ठं स्वर्धिव्दिष्णुर्देव: श्रवणेनाभिरक्षतु स्वाहा । श्रवणाय इदं ॥
अष्ठौ शतानि श्वेतकेतूनां यानित्वं च सत्वानि जघान भूयस: । आनोदेशे नो भयश्च पीडिता: शाविष्ठाभिर्नोऽभिरक्षंतु वाजिन: स्वाहा । धनिष्ठायां इदं ॥
वाजा देवी देवभृणानि काकुभावुभावाजस्य न तत्कर्मणा शिवा । तव व्राज्यं स्तोमसि देवभोजनौ प्रत्यक् भिषक् तदभिषक् शिवौ न : स्वाहा । शततारकाभ्यादं इदं ॥
सुनाशीरौ न प्रमोतजिह्यसौ तौ पितृभ्यो ददातु स्तनौ शिवौ तौ पूर्वजौ । कृणुतामेकपादजौ प्रतिष्ठानौ सर्वकर्माभयाय च स्वाहा । पूर्वाप्रोष्ठपदाभ्यामिदं ॥
सर्वार्थाय कृणोमि सर्वकर्मसिध्दये गरिष्ठायाऽनेककारिणे नम: । सोऽहिर्बुध्न्य: कृणुतामुत्तरौ शिवौ प्रतिष्ठानौ सर्वकामाभयाय च स्वाहा । उत्तरप्रोष्ठपदाभ्य इदं ।
यमं हाहेहमृषित: प्रसामविद्भाजश्चंद्रमसो दिवाकरं । सजुष्ठ नामाश्चयुजौ भयाय स न: पूवा कृणुतां रेवती: शिवा: स्वाहा । रेवतिभ्य इदं॥
जीर्णा स तं यौ युवानं हि चक्रतुं : ऋषिधिया च्यसनं सोमपाकृतौ । तौ नश्चितिभिर्माश्विनी भिषजामस्य तत्करौउ प्रजामश्विनौ शिवौ स्वाहा । अश्विनीभ्यामिदं ॥
यस्य श्यामशवलौ रक्षक: स्वधां तत्कृव्दिविधाचर्षणीधृतौ । तौ सावित्रीश्च सवितुर्धर्मचारिभिर्यामो राजा भरणीभिर्नोऽभिरक्षतु स्वाहा । भरणीभ्य इदं ॥
तत: दिक्पालेभ्यो वास्तोष्पत्यंतिभ्य उक्तमंत्रैरिमनि द्रव्याणि अष्टाष्टासंख्याभिर्हुत्वा । सर्वान् देवान् तैस्तै: मंत्रै: उपस्थाय प्रीत: सन् । पुष्टिकर्ता भवत्विति प्रार्थयेत् । ततो वक्ष्यमाणेन शांतिगणेन कृत्वा प्रतिहरणेन चातनगणेन मातृनामगणेन वास्तोष्पतिगणेन अभयगणेन च आज्यं जुहुयात् । उपयज्ञे महि० । स्विष्टकृतादिहोम बलिदानं पूर्णाहुतिं च समाप्य । धेनुशंखादिदक्षिणां ग्रहप्रीतये घृतादिदक्षिणां नक्षत्रप्रीतये दद्यात् । ततो ब्राह्मणभोज्यं संकल्पयेत् । इति ग्रहयज्ञ: ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
विनियोगः-
ॐ अस्य श्रीविचित्र-वीर-हनुमन्माला-मन्त्रस्य श्रीरामचन्द्रो भगवान् ऋषिः। अनुष्टुप छन्दः। श्रीविचित्र-वीर-हनुमान्-देवता। ममाभीष्ट-सिद्धयर्थे माला-मन्त्र-जपे विनियोगः।
ऋष्यादि-न्यासः-
श्रीरामचन्द्रो भगवान् ऋषये नमः शिरसि। अनुष्टुप छन्दसे नमः मुखे। श्रीविचित्र-वीर-हनुमान्-देवतायै नमः हृदि। ममाभीष्ट-सिद्धयर्थे माला-मन्त्र-जपे विनियोगाय नमः सर्वांगे।
षडङ्ग-न्यासः-
ॐ ह्रां अंगुष्ठाभ्यां नमः (हृदयाय नमः)। ॐ ह्रीं तर्जनीभ्यां नमः (शिरसे स्वाहा)। ॐ ह्रूं मध्यमाभ्यां नमः (शिखायै वषट्)। ॐ ह्रैं अनामिकाभ्यां नमः (कवचाय हुं)। ॐ ह्रौं कनिष्ठिकाभ्यां नमः (नेत्र-त्रयाय वौषट्)। ॐ ह्रः करतल-करपृष्ठाभ्यां नमः (अस्त्राय फट्)।
ध्यानः-
वामे करे वैर-वहं वहन्तम्, शैलं परे श्रृखला-मालयाढ्यम्।
दधानमाध्मातमु्ग्र-वर्णम्, भजे ज्वलत्-कुण्डलमाञ्नेयम्।।
माला-मन्त्रः-
“ॐ नमो भगवते, विचित्र-वीर-हनुमते, प्रलय-कालानल-प्रभा-ज्वलत्-प्रताप-वज्र-देहाय, अञ्जनी-गर्भ-सम्भूताय, प्रकट-विक्रम-वीर-दैत्य-दानव-यक्ष-राक्षस-ग्रह-बन्धनाय, भूत-ग्रह, प्रेत-ग्रह, पिशाच-ग्रह, शाकिनी-ग्रह, डाकिनी-ग्रह ,काकिनी-ग्रह ,कामिनी-ग्रह ,ब्रह्म-ग्रह, ब्रह्मराक्षस-ग्रह, चोर-ग्रह बन्धनाय, एहि एहि, आगच्छागच्छ, आवेशयावेशय, मम हृदयं प्रवेशय प्रवेशय, स्फुट स्फुट, प्रस्फुट प्रस्फुट, सत्यं कथय कथय, व्याघ्र-मुखं बन्धय बन्धय, सर्प-मुखं बन्धय बन्धय, राज-मुखं बन्धय बन्धय, सभा-मुखं बन्धय बन्धय, शत्रु-मुखं बन्धय बन्धय, सर्व-मुखं बन्धय बन्धय, लंका-प्रासाद-भञ्जक। सर्व-जनं मे वशमानय, श्रीं ह्रीं क्लीं श्रीं सर्वानाकर्षयाकर्षय, शत्रून् मर्दय मर्दय, मारय मारय, चूर्णय चूर्णय, खे खे श्रीरामचन्द्राज्ञया प्रज्ञया मम कार्य-सिद्धिं कुरु कुरु, मम शत्रून् भस्मी कुरु कुरु स्वाहा। ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं ह्रैं ह्रौं ह्रः फट् श्रीविचित्र-वीर-हनुमते। मम सर्व-शत्रून् भस्मी-कुरु कुरु, हन हन, हुं फट् स्वाहा।।”
CAUTION : Hanuman ji needs to be worshipped for eradicating evil, misuse of this mantra would give a terrible backlash so do it only when you are sure that you are on path of dharma.


text:
सूत्रम्
कामप्रवेदनेऽकच्चिति॥ ३।३।१५३
काशिका-वृत्तिः
कामप्रवेदने ऽकच्चिति ३।३।१५३
स्वाभिप्रायाविष्करणम् कामप्रवेदनम्। कामः, इच्छा, अभिलाषः इत्यनर्थान्तरम्। तस्य प्रवेदनम् प्रकाशनम्। तस्मिन् गम्यमाने अकच्चिति उपपदे धातोर् लिङ् प्रत्ययो भवति। सर्वलकाराणाम् अपवादः। कामो मे भुञ्जीत भवान्। अभिलाषो मे भुञ्जीत भवान्। अकच्चिति इति किम्? कच्चिज् जीवति ते माता कच्चिज् जीवति ते पिता। माराविद त्वां पृच्छामि कच्चिज् जीवति पार्वती।
न्यासः
कामप्रवेदनेऽकच्चिति। , ३।३।१५३
"कामो मे भुञ्जीत भवान्" इति। स्वाभिप्रायं परस्यानेनाविष्कारोति॥
बाल-मनोरमा
कामप्रवेदनेऽकच्चिति ६३३, ३।३।१५३
कामप्रवेदनेऽकच्चिति। "अकच्चिती"ति च्चेदः। तदाह-- नतु कच्चितीति। सर्वलकारापवादः। अभिप्रायः = इच्छा। काम इति। भवान् भुञ्जीतेति मे कामः। इच्छेत्यर्थः। अत्र लिङ्()निमित्तस्य सत्त्वात् क्रियातिपत्तौ भूतेऽपि नित्यं लिङ्। प्रश्न एवायं कामप्रवेदनद्योतक इति प्राप्तिः। अत्र कच्चिच्छब्दस्य इच्छार्थकत्वाऽभावादिच्छार्थेष्विति वक्ष्यमाणं नाऽत्र प्रवर्तते।
तत्त्व-बोधिनी
कामप्रवेदनेऽकच्चिति ५२५, ३।३।१५३
कामप्रवेदने। लिङ् स्यादिति। कालत्रये।सर्वलकारापवादः। कच्चिज्जीवतीति। "कामो मे" इत्यनुषञ्जनीयम्। "वर्तमानसामीप्ये" इति लट्।


text:
कार्तिकमासकृत्यानि
॥ अथ कार्तिकमासकृत्यानि ॥
तेषामारम्भ: शुक्लदशम्येकादशीपौर्णमासीतुलासङ्क्रमणदिनाग्यमदिने कार्य: । तत्र मुहूर्तमात्रापि सूर्योदयव्यापिनी तिथिर्ग्राह्या । तत्रादौ रनानविधि: । मुहूर्तावशिष्टायां रात्रौ तीर्थादौ गत्वा विष्णुं स्मृत्वा, देशकालौ सङ्कीर्त्य, ममानेकजन्मार्जितमहापातकादिसमस्तपापक्षयद्वारा श्रीराधादामोदरप्रीत्यर्थं कार्तिकरनानमहं करिष्ये । इति सङ्कल्प्य, नम: कमलनाभाय नमस्ते जलशायिने । नमस्तेऽस्तु हृषीकेश गृहाणर्ध्यं नमोऽस्तु ते ॥ इत्यर्ध्यं दत्वा, कार्तिकेऽहं करिष्यामि प्रात:स्नानं जनार्दन । प्रीत्यर्थं तव देवेश दामोदर मया सह ॥१॥
ध्यात्वऽहं त्वां च देवेश जलेऽस्मिन् स्नातुमुद्यत: । तव प्रसादात्पापं मे दामोदर विनश्यतु ॥२॥
इति मन्त्राभ्यां स्नात्वा पुनरर्ध्यं द्विर्दद्यात् । तत्र मन्त्रौ-व्रतिन: कार्तिके मासि स्नातस्य विधिवन्मम । गृहाणार्ध्यं मया दत्तं दनुजेन्द्र निषूदन ॥१॥
नित्ये नैमित्तिके कृष्ण क्रार्तिके पापनाशने । गृहाणार्ध्यं मया दत्तं राधया सहितो हरे ॥२॥
अयं विधि: प्रतिदिनं समान: । अनुदितहोमवत्कालापकर्षेण नित्यस्नानं सन्ध्यावन्दनं कृत्वाऽनन्तरं कार्तिकस्नानमिति मुख्य: पक्ष: । अशक्तस्य तु, नित्यस्नानं कार्तिकस्नानं च तन्त्रेण करिष्ये इति सङ्कल्प: । नम: कमलनाभायेत्यर्ध्यं दत्वा नित्यस्नानमन्त्रान् पठित्वा, कार्तिके ऽहमिति मन्त्रद्वयं पठित्वा स्नायात् । नित्यस्नानार्घ्यान्ते व्रतिनि इत्यादिमन्त्राभ्यामर्ध्यद्वयं दधादिति विशेष: । अन्यत्समानम् । समासिस्तु कार्तिकपौर्णमास्यामेव ॥
॥ आकाशदीपदानविधि: ॥
सन्ध्यायां विंशतिहस्तात्मकवंशोपरि तन्नवमांशेन विचित्रां पताकां मयूरपिच्छमुष्टिं कलशं च निधाय अभ्रादिकरण्डेषु दीपं दद्यात् । मम समस्तपितृणामुद्धारणपूर्वकविष्णुप्रीत्यर्थं आकाशदीपदानं करिष्ये । दामोदराय नभसि तुलायां लोलया सह । प्रदीपन्ते प्रयच्छामि नमोऽनन्ताय वेधसे ॥ नम: पितृभ्य: प्रेतेभ्यो नमो धर्माय विष्ण्वे । नमो यमाय रुद्राय कान्तारपतये नम: ॥ इति प्रज्वालयेत् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
॥ महामहिमान्वितं आदित्यस्तोत्रम् ॥
अथ श्रीमदप्पय्यदीक्षितविरचितं महामहिमान्वितं आदित्यस्तोत्रम् ॥
विस्तारायाममानं दशभिरुपगतो योजनानां सहस्रैः
चक्रे पञ्चारनाभित्रितयवति लसन् नेमिषट्के निविष्टः ।
सप्तच्छन्दस्तुरङ्गाहितवहनधुरो हायनांशत्रिवर्ग
व्यक्ताकॢप्ताखिलाङ्गः स्फुरतु मम पुरः स्यन्दनश्चण्डभानोः ॥ १॥
आदित्यैरप्सरोभिर्मुनिभिरहिवरैर्ग्रामणीयातुधानैः
गन्धर्वैर्वालखिल्यैः परिवृतदशमांशस्य कृत्स्नं रथस्य ।
मध्यं व्याप्याधितिष्ठन् मणिरिव नभसो मण्डलश्चण्डरश्मेः
ब्रह्मज्योतिर्विवर्तः श्रुतिनिकरघनीभावरूपः समिन्धे ॥ २॥
निर्गच्छन्तोऽर्कबिम्बान् निखिलजनिभृतां हार्दनाडीप्रविष्टाः
नाड्यो वस्वादिबृन्दारकगणमधुनस्तस्य नानादिगुत्थाः ।
वर्षन्तस्तोयमुष्णं तुहिनमपि जलान्यापिबन्तः समन्तात्
पित्रादीनां स्वधौषध्यमृतरसकृतो भान्ति कान्तिप्ररोहाः॥ ३॥
श्रेष्ठास्तेषां सहस्रे त्रिदिववसुधयोः पञ्चदिग्व्याप्तिभाजां
शुभ्रांशुं तारकौघं शशितनयमुखान् पञ्च चोद्भासयन्तः ।
आरोगो भ्राजमुख्यास्त्रिभुवनदहने सप्तसूर्या भवन्तः
सर्वान् व्याधीन् सुषुम्नाप्रभृतय इह मे सूर्यपादाः क्षिपन्तु ॥ ४॥
आदित्यानाश्रिताः षण्णवतिगुणसहस्रान्विता रश्मयोऽन्ये
मासे मासे विभक्तास्त्रिभुवनभवनं पावयन्तः स्फुरन्ति ।
येषां भुव्यप्रचारे जगदवनकृतां सप्तरश्म्युत्थितानां
संसर्पे चाधिमासे व्रतयजनमुखाः सत्क्रियाः न क्रियन्ते ॥ ५॥
आदित्यं मण्डलान्तःस्फुरदरुणवपुस्तेजसा व्याप्तविश्वं
प्रातर्मध्याह्नसायं समयविभजनादृग्यजुस्सामसेव्यम् ।
प्राप्यं च प्रापकं च प्रथितमतिपथिज्ञानिनामुत्तरस्मिन्
साक्षाद् ब्रह्मेत्युपास्यं सकलभयहराभ्युद्गमं संश्रयामि ॥ ६॥
यच्छक्त्याऽधिष्ठितानां तपनहिमजलोत्सर्जनादिर्जगत्याम्
आदित्यानामशेषः प्रभवति नियतः स्वस्वमासाधिकारः ।
यत् प्राधान्यं व्यनक्ति स्वयमपि भगवान् द्वादशस्तेषु भूत्वा
तं त्रैलोक्यस्य मूलं प्रणमत परमं दैवतं सप्तसप्तिम् ॥ ७॥
स्वःस्त्रीगन्धर्वयक्षा मुनिवरभुजगा यातुधानाश्च नित्यं
नृत्तैर्गीतैरभीशुग्रहनुतिवहनैरग्रतः सेवया च ।
यस्य प्रीतिं वितन्वन्त्यमितपरिकरा द्वादश द्वादशैते
हृद्याभिर्वालखिल्याः सरणिभणितिभिस्तं भजे लोकबन्धुम् ॥ ८॥
ब्रह्माण्डे यस्य जन्मोदितमुषसि परब्रह्ममुख्यात्मजस्य
ध्येयं रूपं शिरोदोश्चरणपदजुषा व्याहृतीनां त्रयेण ।
तत् सत्यं ब्रह्म पश्याम्यहरहमभिधं नित्यमादित्यरूपं
भूतानां भूनभस्स्वः प्रभृतिषु वसतां प्राणसूक्ष्मांशमेकम् ॥ ९॥
आदित्ये लोकचक्षुष्यवहितमनसां योगिनां दृश्यमन्तः
स्वच्छस्वर्णाभमूर्तिं विदलितनलिनोदारदृश्याक्षियुग्मम् ।
ऋक्सामोद्गानगेष्णं निरतिशयलसल्लोककामेशभावं
सर्वावद्योदितत्वादुदितसमुदितं ब्रह्म शम्भुं प्रपद्ये ॥ १०॥
ओमित्युद्गीथभक्तेरवयवपदवीं प्राप्तवत्यक्षरेऽस्मिन्
यस्योपास्तिः समस्तं दुरितमपनयत्वर्कबिम्बे स्थितस्य ।
यत् पूजैकप्रधानान्यघमखिलमपि घ्नन्ति कृच्छ्रव्रतानि
ध्यातः सर्वोपतापान् हरतु परशिवः सोऽयमाद्यो भिषङ्नः ॥ ११॥
आदित्ये मण्डलार्चिः पुरुषविभिदयाद्यन्तमध्यागमात्म-
न्यागोपालाङ्गनाभ्यो नयनपथजुषा ज्योतिषा दीप्यमानम्
गायत्रीमन्त्रसेव्यं निखिलजनधियां प्रेरकं विश्वरूपम् ।
नीलग्रीवं त्रिने(णे)त्रं शिवमनिशमुमावल्लभं संश्रयामि ॥ १२॥
अभ्राकल्पः शताङ्गः स्थिरफणितिमयं मण्डलं रश्मिभेदाः
साहस्रास्तेषु सप्त श्रुतिभिरभिहिताः किञ्चिदूनाश्च लक्षाः ।
एकैकेषां चतस्रस्तदनु दिनमणेरादिदेवस्य तिस्रः
कॢप्ताः तत्तत्प्रभावप्रकटनमहिताः स्रग्धरा द्वादशैताः ॥ १३॥
दुःस्वप्नं दुर्निमित्तं दुरितमखिलमप्यामयानप्यसाध्यान्
दोषान् दुःस्थानसंस्थग्रहगणजनितान् दुष्टभूतान् ग्रहादीन् ।
निर्धूनोति स्थिरां च श्रियमिह लभते मुक्तिमभ्येति चान्ते
सङ्कीर्त्य स्तोत्ररत्नं सकृदपि मनुजः प्रत्यहं पत्युरह्नाम् ॥ १४॥
॥ इति श्रीमदप्पय्यदीक्षितविरचितश्रीमदादित्यस्तोत्ररत्नम् ॥
Encoded and proofread by Usha Rani Sanka usharani dot sanka at gmail.com
BACK TO TOP
% Text title : Adityastotrams hrImadappayyadIkShitavirachitaM mahAmahimAnvitaM
% File name : AdityastotraAppayaDixit.itx
% itxtitle : Adityastotram (mahAmahimAnvitam)
% engtitle : Adityastotram (mahAmahimAnvitam)
% Category : navagraha, stotra, appayya-dIkShita
% Location : doc_z_misc_navagraha
% Sublocation : navagraha
% Texttype : stotra
% Author : Appaya Dixit
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Usha Rani Sanka usharani dot sanka at gmail.com
% Proofread by : Usha Rani Sanka usharani dot sanka at gmail.com
% Latest update : August 16, 2014
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
सूत्रम्
करणे यजः॥ ३।२।८५
काशिका-वृत्तिः
करणे यजः ३।२।८५
णिनिः अनुवर्तते, न खश्। यजतेर् धातोः करणे उपपदे णिनिप्रत्ययो भवति भूते। अग्निष्टोमयाजी। अग्निष्तोमः फलभावनायां करणं भवति।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
करणे यजः ८१०, ३।२।८५
करणे उपपदे भूतार्थे यजेर्णिनिः कर्तरि। सोमेनेष्टवान् सोमयाजी। अग्निष्टोमयाजी॥
न्यासः
करणे यजः। , ३।२।८५
"णिनिरनुवत्र्तते, न खश्िति। णिनेरेव स्वरितत्वात्। क्व पुनर्यागः करणमित्याह-- "अग्निष्टोमः फलभावनायाम्" इत्यादि। फलं स्वर्गः, तस्य या भावनोत्पादना = यजमानसम्बन्धी व्यापारः, तत्राग्निष्टोमयागः करणं भवति। ननु चाग्निष्टोमव्यतिरेकेण यजमानसय् व्यापारो भावनाख्यो नास्त्येव, यत्र यागः करणमिष्यते, तथाह्रग्निष्टोमाख्येनैव ह्रसौ यागेन स्वर्गाख्यं फलमुत्पादयति? नैतदेवम्; विशेषव्यापारे हि सामान्यव्यापारोऽस्ति, विक्षेषस्य सामान्यव्यभिचारात्। सामान्यव्यापार एव ह्रादौ फलार्थिनो बुद्धौ सन्निविशते। तथा हि-- प्रतिपत्ता फळं समीहमानः स्वयमेव फलकामः सन् "स्वर्गो मनसि कत्र्तव्यः"इति सामान्यव्यापारं बुद्धावारोपयति, ततः " अग्निष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत"इति शास्त्रस्याग्निष्टोमेन करणेन स्वर्ग भावयेदितीममर्थ प्रतिपाद्य, स्वर्गभावनां प्रति करणत्वेनाग्निष्टोममाश्रयति। तस्मात् सामान्यव्यापारे स्वर्गस्योत्पादो विशेषव्यापारोऽग्निष्टोमाख्यो यागः स्वर्गाभावनायां करणं भवति। ननु चानुष्ठीयमानः कर्मत्वमनुभवति, तथापि तस्य शक्तिभेदात् करणत्वं न विरुध्यते, यथा -- "निपीयमानेन मधुना मत्तः" इत्यत्र कर्मभावमनुभवतोऽपि मधुनः करणभावो भवति। तदेवमग्निष्टोमयाजीत्यस्यायमर्थः-- अग्निष्टोमेन करणेन स्वर्ग भावितवानिति। स्वर्गशब्दस्तु वृत्तादन्तर्हितत्वान्न प्रयुज्यते॥
बाल-मनोरमा
करणे यजः ८०६, ३।२।८५
करणे यजः। सोमेनेति। सोमाख्यलताविशेषरसेन यागं कृतवानित्यर्थः। सोमलतारसद्रव्यकेन यागेन अपूर्वमुत्पादितवानिति मीमांसकाः। एतच्च द्वितीयस्य द्वितीये "द्रव्यसंयोगाच्चोदना पशुसोमयो"रित्यधिकरणेऽध्वरमीमांसाकुतूहलवृत्तौ प्रपञ्चितमस्माभिः। अग्निष्टोमयाजीति। अग्निष्टोमाख्ययागेन अपूर्वं भावितवानित्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
करणे यजः ६६६, ३।२।८५
करणे। स्वरितत्वाण्णिनिरेवानुवर्तते, न तु खशित्याह-- णिनिः स्यादिति। सोमेन लताविशेषेण यागं कृतवानित्यर्थः। अग्निष्टोमेति। अग्निष्टोमस्तोत्रेण समाप्यमानो यो यागः स लक्षणयाऽग्निष्टोमस्तेनाऽपूर्वं भावितवानित्यर्थः। उक्तं च काशिकायाम्-- अग्निष्टोमः फलभावनायां करण"मिति।


text:
सूत्रम्
न यदि॥ ३।२।११३
काशिका-वृत्तिः
न यदि ३।२।११३
यच्छब्दसहिते अभिज्ञावचन उपपदे लृट् प्रत्ययो न भवति। पूर्वेण प्राप्तः प्रतिषिद्यते। अभिजानासि देवदत्त यत् कश्मीरेष्ववसाम। वासमात्रं स्मर्यते, न तु अपरं किंचिल् लक्ष्यते। तेन उत्तरसूत्रस्य न अयं विषयः।
न्यासः
न यदि। , ३।२।११३
"यदि" इति। सती सप्तमीयम्। अभिज्ञावचनञ्चानुवत्र्तते। तेन यत्र यच्छब्दोऽस्ति तत्र नियोगतोऽभिज्ञावचनं तत्सहितं न भवतीत्याह-- "यच्छब्दसहिते"इत्यादि। "अवसाम" इति। वसेर्लङ्, "नित्यं ङितः"३।४।९९
इति सलोपः, पूर्ववद्दीर्घः। "वासमात्रम्ित्यादिना उत्तरसूत्रस्य नायं विषय इति दर्शयति। यदि हि तत्रापरं लक्षणमपेक्ष्यते तदोत्तरसूत्रे पाक्षिको विधिः स्यात्, स नेष्यते, तस्मान्नापेक्षते॥
बाल-मनोरमा
न यदि ५९८, ३।२।११३
न यदि। "यदी"ति सप्तमीति मत्वाह--- यद्योगे इति। उक्तं नेति। "अभिज्ञावचने" इति लृण्न भवतीत्यर्थः। अभिजानासीति। वने अभुञ्जमहीति यत्तस्मरसीत्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
न यदि ४९२, ३।२।११३
न यदि। लृटः प्रतिषेधे उत्सर्गो लङ्।


text:
सूत्रम्
तेन रक्तं रागात्॥ ४।२।१
काशिका-वृत्तिः
तेन रक्तं रागात् ४।२।१
शुक्लस्य वर्णान्तरापादनम् इह रञ्जेरर्थः। रज्यते ऽनेन इति रागः। तेन इति तृतीयासमर्थाद् रागविशेषवाचिनः शब्दाद् रक्तम् इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितम् प्रत्ययो भवति। कषायेण रक्तं वस्त्रम् काषायम्। माञ्जिष्ठम्। कौसुम्भम्। रागातिति किम्?
देवदत्तेन रक्तं वस्त्रम्। कथं काषायौ गर्दभस्य कर्णौ, हारिद्रौ कुक्कुटस्य पदौ इति?
उपमानाद् भविष्यति, काषायौ इव काषायौ, हारिद्राविव हारिद्रौ। द्वैपवैयाघ्रादञ् ४।२।११
इति यावत् तृतीयासमर्थविभक्तिरनुवर्तते।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
तेन रक्तं रागात् १०३६, ४।२।१
अण् स्यात्। रज्यतेऽनेनेति रागः। काषायेण रक्तं वस्त्रं काषायम्॥
न्यासः
तेन रक्तं रागात्। , ४।२।१
रञ्जिरयमस्त्येवानुरागे -- देवे रक्तः, स्त्रियां रक्त इति; अस्ति च वर्णविशेषे -- रक्तो गौरिति, लोहित इत्यर्थः; अस्ति शुक्लस्य वर्णान्तरापादने --रक्तः पट इति, शुक्लमपनीय रक्तादिकं वर्णान्तरमापादित इत्यर्थः। इह तृतीयेऽर्थे वत्र्तमानो गृह्रते, यदाह-- "शुक्लस्य" इत्यादि। रागशब्दोऽयमस्त्येव भावसाधनः, अस्ति च करणसाधनः; तत्रेह द्वितीयो गृह्रते, यदाह-- "रज्यतेऽनेनेति रागः" इति। रागग्रहणेन चार्थस्य ग्रहणम्, न स्वरूपस्य। तेन रागविशेषवाचिनः प्रातिपदिकात् प्रत्ययो विज्ञायते, न तु रागशब्दादेवेत्यत आह-- "रागविशेषवाचिनः प्रातिपदिकात्" इति। अथ स्वरूपग्रहणं कस्मान्न भवति? अर्थपरत्वान्निर्देशस्य। यत्र शब्दपरो निर्देशस्तत्र स्वरूपं गृह्रते,न यत्रार्थपरो निर्देश इति प्राक् प्रतिपादितमेव। अर्थपरत्वञ्च निर्देशस्याविच्छिन्नाचार्यपारम्पर्योपदेशाद्गम्यते। यदि तर्हि शुक्लस्य वर्णान्तरापादनमित्यभिप्रायेणाह-- "कथम्" इति। "उपमानात्" इत्यादि परिहारः। यथा "गौर्वाहीकः" इत्युपमानाद्()गोशब्दोऽर्थान्तरे वाहीके वत्र्तते,तथेहापि काषायादिशब्दो गर्दभकर्णादाविति भावः॥
बाल-मनोरमा
तेन रक्तं रागात् ११८४, ४।२।१
तेन रक्तं रागात्। रज्यत इति। रज्यते वर्णान्तरं प्राप्यते अनेनेत्यर्थे रञ्जेः करणे घञि कृते "गञि च भावकरणयो"रिति नलोपे "चजोः कुघिण्ण्यतो"रिति कुत्वे उपधावृद्धौ रागशब्द इत्यर्थः। तथाच रागशब्देन रञ्जनसाधनं द्रव्यमुक्तं भवति। "तेने"ति सामान्यनिर्देशः। तथाच तेन रक्तं=वर्णान्तरं प्राप्तमित्यर्थे, रागात्=रञ्जनद्रव्यवाचकात्तृतीयान्तादण् स्यादित्यर्थः, "प्राग्दीव्यतोऽणि"त्यधिकारात्। कषायेणेति। कषायो धातुविशेषः, रञ्जनद्रव्यं, तेन रक्तं वर्णान्तरं प्राप्तं काषायमित्यर्थः। माञ्जिष्ठमिति। मञ्जिष्ठानाम रञ्जनद्रव्यविशेषः।
तत्त्व-बोधिनी
तेन रक्तं रागात् ९८०, ४।२।१
तेन रक्तं। तृतीयान्तात्समर्थाद्यथाविहितं प्रत्ययाः त्युः। रज्यतेऽनेनेतीति। बाहुलकात्करणे घञ्। राग इति। रञ्जकद्रव्यमित्यर्थः। शुक्लस्य वर्णान्तरापादनमिह रञ्जेरर्थः।


text:
सूत्रम्
भक्तिः॥ ४।३।९५
काशिका-वृत्तिः
भक्तिः ४।३।९५
समर्थविभक्तिः प्रत्ययार्थश्च अनुवर्तते। अभिजन इति निवृत्तम्। स इति प्रथमासमर्थातस्य इति षष्ठ्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत् प्रथमासमर्थं भक्तिश्चेद् तद् भवति। भज्यते सेव्यते इति भक्तिः। स्रुघ्नो भक्तिरस्य स्रौघ्नः। माथुरः। राष्ट्रियः।
न्यासः
भक्तिः। , ४।३।९५
"भज्यते सेव्यत इति भक्तिः" इति। "भज सेवायाम्" (धा।पा।९९८) इत्येतस्मात् कर्मसाधनः क्तिन्॥
बाल-मनोरमा
भक्तिः १४५४, ४।३।९५
भक्तिः। अनुवर्तते इति। सोऽस्य भक्तिरित्यर्थे प्रथमान्तात्प्रत्ययाः स्युरित्यर्थः।


text:
|| ॐ श्री परमात्मने नमः ||
|| अथ श्रीमद्भगवद्गीता ||
अथ प्रथमोऽध्यायः | अर्जुनविषादयोगः
धृतराष्ट्र उवाच |
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः |
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ BG : 1-1 ॥
सञ्जय उवाच |
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा |
आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥ BG : 1-2 ॥
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् |
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ BG : 1-3 ॥
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि |
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ BG : 1-4 ॥
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् |
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः ॥ BG : 1-5 ॥
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् |
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ BG : 1-6 ॥
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम |
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥ BG : 1-7 ॥
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः |
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ BG : 1-8 ॥
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः |
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ BG : 1-9 ॥
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् |
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ BG : 1-10 ॥
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः |
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ BG : 1-11 ॥
तस्य सञ्जनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः |
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥ BG : 1-12 ॥
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः |
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ BG : 1-13 ॥
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ |
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥ BG : 1-14 ॥
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः |
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥ BG : 1-15 ॥
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः |
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥ BG : 1-16 ॥
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः |
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥ BG : 1-17 ॥
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते |
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥ BG : 1-18 ॥
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् |
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलोऽभ्यनुनादयन् ॥ BG : 1-19 ॥
अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः |
प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ BG : 1-20 ॥
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते |
अर्जुन उवाच |
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ BG : 1-21 ॥
यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् |
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ॥ BG : 1-22 ॥
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः |
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ BG : 1-23 ॥
सञ्जय उवाच |
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत |
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ BG : 1-24 ॥
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् |
उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥ BG : 1-25 ॥
तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् |
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥ BG : 1-26 ॥
श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि |
तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥ BG : 1-27 ॥
कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् |
अर्जुन उवाच |
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥ BG : 1-28 ॥
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति |
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥ BG : 1-29 ॥
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते |
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ BG : 1-30 ॥
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव |
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥ BG : 1-31 ॥
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च |
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ॥ BG : 1-32 ॥
येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च |
त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥ BG : 1-33 ॥
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः |
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥ BG : 1-34 ॥
एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन |
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥ BG : 1-35 ॥
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन |
पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥ BG : 1-36 ॥
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् |
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥ BG : 1-37 ॥
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः |
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥ BG : 1-38 ॥
कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् |
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥ BG : 1-39 ॥
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः |
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥ BG : 1-40 ॥
अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः |
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ॥ BG : 1-41 ॥
सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च |
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥ BG : 1-42 ॥
दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः |
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥ BG : 1-43 ॥
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन |
नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ BG : 1-44 ॥
अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् |
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥ BG : 1-45 ॥
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः |
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ BG : 1-46 ॥
सञ्जय उवाच |
एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् |
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥ BG : 1-47 ॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
अर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः || 1||


text:
सूत्र ३२
नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमो वाऽन्यथा ॥३२॥
नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमो वाऽन्यथा ।
तच्चात्मन उपाधिभूतमन्त: -करणं मनो बुद्धिर्विज्ञानं चित्तमिति चानेकधा तत्र तत्राभिलप्यते ।
क्वचिच्च वृत्तिविभागेन संशयादिवृत्तिकं मन इत्युच्यते निश्चयादिवृत्तिकं बुद्धिरिति ।
तच्चैवंभूतमन्त: - करणमवश्यमस्तीत्यभ्युपगन्तव्यम् ।
अन्यथा हयनभ्युपगम्यमाने तस्मिन्नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्ग: स्यात् ।
आत्मेन्द्रियविषयाणामुपलब्धिसाधनानं संनिधाने सति नित्यमेवोपलब्धि: प्रसज्येत ।
अथ सत्यपि हेतुसमवधाने फलाभावस्ततो नित्यमेवानुपलब्धि: प्रसज्येत ।
न चैवं दृश्यते ।
अथ वाऽन्यतरस्यात्मन इन्द्रियस्य वा शक्तिप्रतिबन्धोऽभ्युपगन्तव्य: ।
न चात्मन: शक्तिप्रतिबन्ध: संभवति ।
अविक्रियत्वात् ।
नापीन्द्रि यस्य ।
न हि तस्य पूर्वोत्तरयो: क्षणयोरप्रतिबद्धशक्तिकस्य सतोऽकस्माच्छक्ति: प्रति बध्येत ।
तस्माद्यस्यावधानानवधानाभ्यामुपलब्ध्यनुपलब्धी भवतस्तन्मन: ।
तथा च श्रुति: ।
अन्यत्रमना अभूवं नादर्शमन्यत्रमना अभूवं नाश्रौषमिति मनसा हयेव पश्यति मनसा शृणोतीति कामादयश्चास्य वृत्तय इति दर्शयति काम: संकल्पो विचिकित्य्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्हीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एवेति ।
तस्माद्युक्तमेतत्तदनुणसारत्वात्तव्द्यपदेश इति ॥३२॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अविद्या (योगदर्शनम्)
{for|a similar concept in Hindu thought|Avidya (Hinduism)}}
विद्यायाः अभावः अविद्या इति व्युत्पत्त्या ‘निर्मक्षिकम्’ इत्यत्र अव्ययीभावसमासेन मक्षिकानामभावः यथा प्रतीयते तथा पूर्वपदप्रधानग्रहणेन अविद्या पदशब्दार्थः विद्याभावः इति सिध्यति । अथवा न विद्या अविद्या इति विग्रहे नञतत्पुरुषसमासः प्रयुज्यते तर्हि विद्याविरोधित्वेन अन्यः अर्थः उच्यते । यथां -अब्राह्मणः अराजपुरुषः इत्यादिषु । एतादृशस्थलेषु उत्तरपदार्थः प्रधानः भवति । उत वा अविद्यमाना विद्या यस्याः यस्यां वा इति अविद्याशब्दस्य बहुव्रीहिसमासः क्रियते तदा अन्यपदार्थः प्रधानभूतः भवति । अर्थात् यस्यां विद्यायाः अभावः इति विचार्यमाण बुद्धौ विद्यायाः अभावात् अविद्याशब्दवाच्यार्थः बुद्धिः इति सिध्यति ।
आगतेषु त्रिषु प्रकारेषु कः प्रकारः अविद्याशब्दवाच्यार्थः बुद्धिः इति सिध्यति । आगतेषु त्रिषु प्रकारेषु कः प्रकारः अविद्याशब्दस्य शेयः इति सन्दिह्य एतेषु कोऽपि प्रकारः न समीचीनः भवति इति पूर्वपक्षी स्वमतं व्याचष्टे । यथा -अवैद्यापदनिर्वचने यः कृतः अव्ययीभावसमासः सः न समीचीनः । यतो हि अविद्या इति शब्दे पूर्वपदार्थः प्रधानत्वात् नञप्रसज्यप्रतिषेधार्थः क्रियते । तथाच अविद्याशब्देन विद्यायाः प्राप्ति पूर्वकाभावः एव कृतः न तु भावरूपस्यान्यस्य । अस्यामवस्थायां विद्यायाः अभावारूपाविद्या क्लेशादीनामुत्पादने न सामर्थ्यवती भवति । यतः अभावेन न कस्यापि उत्पत्तिर्भवति । अव्ययीभावसमासकरणेन अन्योऽपि दोषः जाग्रति यत् अविद्याशब्दः स्त्रीलिङ्गवाची इत्येव च सम्भवति ।
"अव्ययीभावश्च" इति पाणिन्यनुसार "निर्मक्षिकवत्" नपुं स्कत्वमापद्येत । एवमेव अविद्यायाः तत्पुरुषसमासोऽपि न् भवति । कुतः ? तत्पुरुषे सति उत्तरपदार्थः विद्याशब्दः प्रधानः, एवं नञथः अभावः । अस्यां स्थितौ अभावयुक्तविद्या एव अविद्याशब्दार्थः स्यात् । एवमेव रागद्वेषाद्यभावेन युक्ता या विद्या सा क्लेशादीनां नाशकर्त्री न भवति इत्ययं सर्वतन्त्रसिद्धान्तः जागर्ति । अतः अयमपि पक्षः न समीचीनः । अविद्याशब्दे बहुव्रीहिसमासकरणेऽप योऽर्थः सिध्यति तेन अविद्या क्लेशादीनां कारणीभूता इत्यर्थावबोधो न जायते । तत्र कारणम्-बुद्धिः अभावमात्रेण क्लेशादीनामुत्पादिका नास्ति । विद्यायाः अभावेन कियत्पर्यन्तं विपरीतबुद्धिः न उदेति तावत्पर्यन्तं कस्यापि क्लेशप्रकारस्य सम्भावना एव न भवति । चोक्तं पतञ्जलिना-"अविद्याक्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदारणाम्" (यो० सू० २-४) इति । उक्तं च योगभाष्यटीकाकारेण वाचस्पतिमित्रेण-
- प्रसुप्तस्तत्वलीनानां तन्ववस्थाश्व योगिनाम् ।
- विच्छिन्नोदाररुपाश्च क्लेशाः विषयसङ्गिनाम् ॥
- (यो. भा. वा.टी-४) इति । तस्मात् तृतीया व्युत्पत्तिरपि न समीचीना इति जाते पूर्वपक्षे सिद्धान्ती प्रतिसन्धत्ते । अविद्यापदस्थनञ्पदेन पर्युदासार्थः स्वीक्रियते । विद्यायाः सह नञ समासकरणेन विद्याविरोधी इति विपरीतज्ञानार्थबोधो जायते । भणितं च -
- नामधात्वर्थयोगे तु नैव नञ् प्रतिषेधकः ।
- वदन्त्यब्राह्मणाधर्मावन्यमात्रविरोधिनौ॥
- वृद्ध्प्रयोगगस्म्यो हि शब्दार्थः सर्व एव नः ।
- तेन यत्र प्रयुक्तो यो न तस्मादपनीयते ॥
इति । श्लोकः स्पष्टार्थः । तस्मात् नामार्थधात्वर्थभूते योगे नञः निषेधार्थप्रतीतिर्न भवति, अपितु पयुर्द दासार्थः इति सिद्धम् । वाचस्पति मिश्राः अपि -"अनित्याशुचिदुःखानाऽत्मसु नित्यशुचिः सुखाऽमख्यातिरविद्या" (यो० सू० २-५) इति सूत्रभाष्याख्यानावसरे एवमलिखन्- लोकाधीनावधारणो हि शब्दार्थयोः सम्बन्धः । लोके चोत्तर पदार्थपिधानस्यापि नञः तत्पुरुषस्य उत्तरपदाभिधेयोपमर्दकस्य तल्लक्षिततद्विरुद्धपरतया तत्र तत्रोपलब्धेरिहापि तद्विरुद्धे वृत्तिरिति । एवम्भूतायाः अस्याः अविद्यायाः पादचतुष्टयरुपेण स्यास्यन्ति-अस्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः । अस्मितायाः स्वरुपं परिभाषारुपेणा पतञ्जलिना लिखितम् -"दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतैवास्मिता’ ( यो० सू० २-६) इति अर्थात् यदा अनात्मभूतायां बुद्धौ आत्मबुद्धिरूपाविद्या भवति तदा सा अस्मिता भवति । येषु सुखसाधनेषु विषयेषु तृष्णा जायते सा एव रागः इत्त्युच्यते । एवमेव दुःखसाधनेषु या जिहासा उत्पाद्यते सा द्वेष इति कथ्यते । एतयोः स्वरूपनिर्वचनं पतञ्जलिना सूत्ररूपेण प्रतिपादितम्-"सुखानुशायी रागः" (यो० सू० २-७) " दुःखानुशायी द्वेषः" (यो० सू० २-८) इति । पूर्वजन्मनि अनुभूतं मरणजन्ययददुःखं, तदनुभवजन्या या वासना, तस्मात् विना कारणेन स्वभावतः एव उत्पत्स्यमानं यन्मरणभयं तत् अभिनिवेशत्वेन उच्यते । सूत्रेण चास्य स्वरूपप्रतिपादनं कृतम् - "स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढोऽभिनिवेशः" (यो० सू० २-९) इति । एते अविद्यादयः पञ्च अनेकप्रकारेण सांसारिकदुःखानां कारणत्वात् मनुष्यस्य क्लेशदायकाः भवन्ति । तस्मात् क्लेशादिपरिपन्थिघटितायाः चित्तवृत्तेः निरोधः एव असम्प्रज्ञातसमाधिः इति सुविदितम् ।


text:
मङ्गलागौरीपूजाविधि:
आचम्य, देशकालौ स्मृत्वा हस्तेऽक्षतोदकं गृहीत्वा, ममेह जन्मनि जन्मान्तरे च पुत्रपौत्रादिवृद्धयेऽवैधव्यायुरारोग्यैश्वर्याद्यभीष्टसकलसिद्धिद्वारा श्रीमङ्गलागौरीदेवताप्रीत्यर्थं मयाऽऽचरितपञ्चवर्षात्मकमङ्गलागौरीव्रताङ्गत्वेन विहितं यथामिलितोपचारै: श्रीमङ्गलागौरीपूजनमहं करिष्ये । आदौ निर्वि० महागणपतिपू० कलशघण्टापूजनं च करिष्ये ॥ श्रीमहागणपतये० इति सम्पूज्य । वक्रतुण्ड० इति प्रार्थयेत् । अनया० महा० प्रीयताम् । कलशस्य० । वरुणाय० गन्धपु० । आगमार्थं तु० । घण्टादेव्यै० गन्ध० ॥ अपवित्र:० कलशोदकेन पूजासम्भारान् प्रोक्ष्य, ध्यायेत् । कुङ्कुमागरुलिप्ताङ्गां सर्वाभरणभूषिताम् । नीलकण्ठप्रियां गौरी वन्देऽहं मङ्गलाह्णयाम् ॥ श्रीमङ्गलागौर्यै नम: मङ्गलागौरी ध्यायामि । अत्रागच्छ महादेवि सर्वलोकसुखप्रदे । यावद व्रतमहं कुर्वे पुत्रपौत्रादिवृद्धये ॥ श्रीमङ्गलागौर्यै० आवाह० ॥ रौप्येण चासनं दिव्यं रत्नमाणिक्यशोभितम् । मयाऽऽनीतं गृहाण त्वं गौरि कामारिवल्लभे ॥ आसनं० ॥ गन्धपुष्पाक्षतैर्युक्तं पाद्यं सम्पादितं मया । गृहाण पुत्रपौत्रादीन् सर्वान् कामांश्च पूरय ॥ पाद्यं० । गन्धपुष्पाक्षतैर्युक्तमर्ध्यं सम्पादितं मया । गृहाण मङ्गले गौरि प्रसन्ना भव सर्वदा ॥ अर्ध्यं० । कामारिवल्लभे देवि कुर्वाचमनमम्बिके । निरन्तरमहं वन्दे चरणौ तव पार्वति ॥ आचमनीयं० ॥ कामधेनुसमुदभूतं दुग्धं चामृतमुत्तमम् । पावनं सर्वलोकानां स्नानार्थं प्र० ॥ पयस्नानं० ॥ गोदुग्धं विकृतं देवि दधिरूपं गुणालयम् । स्नानार्थं च मया दत्तं गृह्यतां परमेश्वरि ॥ दधिस्नानं० ॥ गोघृतं च मयाऽऽनीतं देवानां हविरुत्तमम् । पावनं सर्वलोकानां स्नानार्थं प्र० ॥ घृस्नानं० । पुष्पसारसमुद्भभूतं मक्षिकाभि: कृतं मधु । स्नानार्थं च प्रयच्छाम्रि गृहाण परमेश्वरि ॥ मधुस्नानं० ॥ शर्करा च सिता श्रेष्ठा इक्षुसारसमुद्भवा । मया निवेदिता भक्त्या गृ० ॥ शर्करास्नानं० । जाह्णवीतोयमानीतं शुभ्रं कर्पूरसंयुतम् ॥ स्नपपामि सुरश्रेष्ठे त्वां पुत्रादिफलप्रदाम् ॥ स्नानं० । अभ्यङ्गार्थं मयाऽऽनीतं तैलं पुष्पादिवासितम् । प्रयत्नेनार्चितं शुद्धं स्नानार्थं प्र० ॥ अभ्यङ्गस्नानं० ॥ अङ्गोद्वर्तनकं देवि कस्तूर्या कुङ्कमेन च । अन्यै: सुगन्धद्रव्यैश्च निर्मितं प्र० ॥ अङ्गोद्वर्तनं० ॥ नानातीर्थादाहृतं च तोयमुष्णं मया कृतम् । स्नानार्थं च प्रयच्छामि गृ० ॥ उष्णोदकस्नानं० ॥ श्रीमङ्गलागौर्यैं नम इति मन्त्रेण गन्धादिपञ्चोपचारपूजां कृत्वा, निर्माल्यं विस्रस्य । अथाभिषेक: ।
सुरास्त्वामभिषिञ्चन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा: । वासुदेवो जगन्नाथस्तथा सङ्कर्षणो विभु: ॥१॥
प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च भवन्तु विजयायते । आखण्डलोऽग्निर्भगवान्यमो वै निऋतिस्तथा ॥२॥
वरुण: पवनश्चैव धनाध्यक्षस्ताथा शिव: । ब्रह्मणा सहिता: सर्वे दिकपाला: पान्तु ते सदा ॥३॥ कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा पुष्टि: श्रद्धा क्रिया मति: । बुद्धिर्लज्जा वपु: शान्ति: कान्तिस्तुष्टिश्च मातर: ॥४॥
एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु देवपत्न्य: समागता: । आदित्यश्चन्द्रमा भ्ॐओ बुधजीवसितार्कजा: ॥५॥
ग्रहास्त्वामभिषिचन्तु राहु: केतुश्च तर्पिता: । देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगा: ॥६॥
ऋषयो मुनयो गावो देवमातर एव च । देवपत्न्यो द्रुमा नागा दैत्याश्चाप्सरसां गणा: ॥७॥
अस्त्राणि सर्वशस्त्राणि राजानो वाहनानि च । औषधानि च रत्नानि कालस्यावयवाश्च ये ॥८॥
सरित: सागरा: शैलास्तीर्थानि जलदा नदा: । एते त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वकामार्थसिद्धये ॥९॥
अमृताभिषेकोऽस्तु । वस्त्रं च सोमदेवत्यं लज्जायास्तु निवारणम् । मया निवेदितं भक्त्या गृहाण परमेश्वरि ॥ वस्त्रं० ॥ कञ्चुकीमुपवस्त्रं च नानारत्नै:समन्वितम् । गृहाण त्वं मया दत्तं पार्वति जगदीश्वरि ॥ कञ्चुकीवस्त्रं० । भूषणानि च दिव्यानि मुक्ताहारयुतानि च । त्वदर्थमुपक्लृप्तानि गृहाण परमेश्वरि ॥ भूषणा० ॥ षोडशतण्डुलान् स० । षोडश चणकशकलान् स० ॥ कुङ्कुमागरुकर्पूरचन्दनं कस्तुरीं तथा । विलेपनं महादेवि गन्धं दास्यामि भक्तित: ॥ गन्धं० ॥ हरिद्रां कुङ्कुमं चैव सिन्दूरं कज्जलान्वितम् । सौभाग्यद्रव्यसंयुक्तं गृहाण परमेश्वरि ॥ सौभाग्यद्रव्याणि स० ॥ रञ्जिता: कुङकुमाद्येन अक्षताश्चातिशोभना: । ममैषां देवि दानेन प्रसन्ना भव पार्वति ॥ अक्षतान्० ॥ सेवन्तिकाबकुलचम्पकपाटलाब्जै: पुन्नागजातिकरवीररसालपुष्पै: । बिल्वप्रवालतुलसीदलमालतीभिस्त्वां पूजयामि जगदीश्वरि मे प्रसीद ॥ पुष्पाणि० ॥
Translation - भाषांतर
N/A