text:
पुष्प
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
पुष्प, य फुल्लने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवा०- पर०-अक०-सेट् ।) पञ्चमस्वरी । मूर्द्धन्योपधः । पुल्लनं विकसनम् । य, पुष्प्यति कुन्दकोरकम् । इति दुर्गादासः ॥
पुष्पम्, क्ली, पुष्प्यति विकसति यः । (पुष्प फुल्लने + अच् ।) तरुलतादीनां प्रसवः । फुल इति भाषा । तत्पर्य्यायः । प्रसूनम् २ । कुसुमम् ३ सुमनसः ४ । इत्यमरः । २ । ४ । १७ ॥ सूनम् ५ प्रसवः ६ सुमनः ७ । इति शब्दरत्नावली ॥ स्वहस्तपुष्पचयनफलं यथा, -- “उपहार्य्याणि पुष्पाणि मम कर्म्मपरायणः । यो मामुपानयेद्भूमे मम कर्म्मपथे स्थितः ॥ पुष्पाणि तत्र यावन्ति मम मूर्द्धनि धारयेत् । स कृत्वा पुष्कलं कर्म्म मम लोकाय गच्छति ॥” अकर्म्मण्यपुष्पदाने दोषो यथा, -- पुष्पचयनम् १ पुष्पार्पणे दयितार्थिता २ माला ३ गोत्रस्खलनेर्ष्या ४ वक्रोक्तिः ५ सम्भ्रमाश्लेषः ६ । इति कविकल्पलता ॥ (घोटकलक्षणविशेषः । यथा, अश्ववैद्यके । ३ । ८२ -- ९२ । “आगन्तवस्तुरङ्गस्य ये भवन्त्यन्यवर्णगाः । विन्दवः पुष्पसंज्ञास्तु ते हिताहितसंज्ञकाः ॥ तेषां प्रदेशभेदेन लक्षणं यद् व्यवस्थितम् । तत्तथैव समासेन विस्पष्टं कोर्त्त्यतेऽधुना ॥ अपाने च ललाटे च भ्रुवोर्मर्द्धनि कर्णयोः । निगाले चैव केशान्ते पुष्पं धन्यतमं स्मृतम् ॥ स्कन्धे वक्षसि कक्षे च मुष्कयोर्बाहुकेशयोः । हन्वोः पृष्ठे च वाहानां पुष्पं स्वामिहित- प्रदम् ॥ नाभौ केशे तथा कण्ठ दन्ते चव हि वाजिनाम् । पुष्पं धन्यतमं प्रोक्तं भर्त्त्रुः सर्व्वार्थसाधकम् ॥ अप्रशस्तानि दृष्टानि मुनिभिर्यानि वाजिनाम् । तानि सम्यक् प्रवक्ष्यामि पुष्पाण्यागमदर्शनात् ॥ अधरोष्ठे कठे प्रोथे उत्तरौष्ठे तथैव च । घोणायां गण्डयोश्चैव शङ्खयोश्च तथा भ्रुवोः ॥ ग्रीवायाञ्च वहे चैव सृक्कणोः स्थूरके स्फिचि । पायौ क्रोडे च पुष्पाणि निन्दितानीति निश्चयः ॥ रक्तं पीतं तथा कृष्णं पुष्पं सर्व्वत्र नेष्यते । शुभप्रदेशसञ्जातं भवेत् साधारणं ततः ॥ पुत्रलाभं धनप्राप्तिमारोग्यं विजयं तथा । विन्द्यात् पुष्पैः शुभैर्भर्त्तुरशुभैश्च विपर्य्ययम् ॥ सर्व्वाङ्गपुष्पितो वाजी परित्याज्जो न संशयः ॥”) स्त्रीरजः । (यथा, मार्कण्डेये । ५१ । ४२ । “स्त्रीणां पुष्पं हरत्यन्या प्रवृत्तं सा तु कन्यका ॥”) विकाशः । इति मेदिनी । पे, ८ ॥ धनदस्य विमानम् । नेत्ररोगविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ फुली इति भाषा ॥ अस्यौषधं यथा, -- “हरीतकी वचा कष्ठं पिप्पली मरिचानि च । विभीतकस्य मज्जा च शङ्खनाभिर्मनःशिला । सर्व्वमेतत् समं कृत्वा छागीक्षीरेण पेषयेत् ॥ नाशयेत्तिमिरं कण्डू पटलान्यर्व्वुदानि च । अधिकानि च मांसानि यश्च रात्रौ न पश्यति ॥ अपि द्विवार्षिकं पुष्पं मासेनैकेन साधयेत् । वर्त्तिश्चन्द्रोदया नाम नृणां दृष्टिप्रसादनी ॥” इति चक्रपाणिदत्तः ॥ (अस्य चिकित्सान्तरं यथा, -- “पूर्ब्बाहारविहारैस्तु नेत्रे पुष्पञ्च जायते । प्रथमं सुखसाध्यं स्यात् द्वितीयं कष्टसाध्यकम् ॥ तृतीयं शस्त्रसाध्यन्तु चतुर्थन्तदसाध्यकम् । शङ्खपुष्पं तथा रोघ्रं शङ्खनाभिर्मनःशिला ॥ काञ्जिकेन तु संपेष्य छायाशुष्का भिषग्वर ! । वातिके काञ्जिकेनापि पैत्तिके पयसा हिता ॥ श्लैष्मिके मूत्रसंयुक्ता पुष्पस्याञ्जनतो हिता ।” इति हारीते चिकित्सितस्थाने चतुश्चत्वारिंश- त्तमेऽध्याये ॥)
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
पुष्प नपुं।
पुष्पम्
समानार्थक:सुमनस्,पुष्प,प्रसून,कुसुम,सुम,पीलु,प्रसव
2।4।17।1।2
स्त्रियः सुमनसः पुष्पं प्रसूनं कुसुमं सुमम्. मकरन्दः पुष्परसः परागः सुमनोरजः॥
अवयव : पुष्पमधुः,पुष्परेणुः
: अविकसितपुष्पम्, विकासोन्मुखपुष्पम्, ईषद्विकासोन्मुखपुष्पम्, पाटलकुसुमः, जपा, तिलपुष्पम्
पदार्थ-विभागः : अवयवः
पुष्प नपुं।
आर्तवम्
समानार्थक:रजस्,पुष्प,आर्तव,ऋतु
2।6।21।1।4
ऋतुमत्यप्युदक्यापि स्याद्रजः पुष्पमार्तवम्. श्रद्धालुर्दोहदवती निष्कला विगतार्तवा॥
पदार्थ-विभागः : , सामान्यम्, अवस्था
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
पुष्प¦ विकाशे दि॰ पर॰ अक॰ सेट्। पुष्प्यति अपुष्पीत्। पुपुष्प
“शरदि पुष्प्यन्ति सप्तच्छदाः”। कण्ड्वा॰ अपुष्प्यीत्।
पुष्प¦ न॰ पुष्प्यति पुष्प--विकाशे अच्। (फुल) ख्याते
१ कुसुमे
२ स्त्रीरजसि। भावे घञ्।
१ विकाशे पु॰ मेदि॰
४ कुवेरविमाने न॰ नेत्ररोगभेदे हेमच॰।
“पुष्पञ्च पत्रंच फलं तथैव यथोत्तरं ते लघवः प्रदिष्टाः तेषां तुपुष्पं कफपित्तहन्तृ फलं निहन्यात् कफमारुतौ च” सुश्रुते सामान्यतस्तस्य गुणा उक्ताः। विशेषतः पुष्पवर्गेअन्येषां गुणा तत्रोक्ताः। स्त्रीरजसि
“शुक्रं दुष्टं शोणितंचाङ्गनानां पुष्पोद्रेकं तस्य नाशञ्च कष्टम्। पुष्पकालेशुचिस्तस्मादपत्यार्थी स्त्रियं व्रजेत्” इति सुश्रुतः। पुष्पशब्दनिरुक्तिस्तद्गतविशेषादिकं नानातन्त्रे उक्तं यथातत्र पुष्पशब्दव्युत्पत्तिः कुलार्णये
“पुण्यसंबर्द्धनाच्चाषिपापौघपरिहारतः। पुष्कलार्थप्रदानाच्छ पुष्पमित्य-भिधीयते”। प्रपञ्चसारे
“तुलस्यौ पङ्कजे जात्यौ केतक्यौकरवीरके। शस्तानि दश पुष्पाणि तथा रक्तोत्पलानिच। उत्पलानि च नीलानि कह्नारकुमुदानि च”। विश्वसारतन्त्रे
“बहूनि कुसुमानि च” इति पाठः।
“मालतीं कुन्दमन्दारं नन्द्यावर्त्तादिकानि च। पलाशपाटलापद्मजयन्त्यावर्त्तकानि च। चम्पकानिसनागानि रक्तमन्दारकाणि च। अशोकोद्भवविल्वाख्यकर्णिकारोद्भवानि च”। विश्वसारतन्त्रे शक्तिविमयेविशेष उक्तो यथा
“अथ देव्यर्चने वक्ष्ये पुष्पाणि शृणुपार्वति!। इत्युपक्रमे तुलस्यादीन्युक्त्वा
“एतान्यन्यानितन्त्रेऽस्मिन् पुष्पाणि सन्ति वै प्रिये!। मानादेशोद्भवानिस्युः सर्वकालोद्भवानि च। फलानि चैव पुष्पाणि दद्या-द्देव्यै विशेषतः। अथ पुष्पं प्रवक्ष्यामि कर्मयोगे महे-श्वरि! शृणुष्व परया भक्त्या यथोक्तं ब्रह्मणा पुरा। कमले करवीरे द्वे कुसुमे तुलसीद्वयम्। जातीसुमेकेतकीद्वे कुमारीचम्पकोत्पलम्। कुन्दमन्दारपुन्नाग-पाटलानागचम्पकम्। आरग्बधं कर्णिकारं पावन्तीनवमल्लिका। सौगन्धिकं सकोरण्डं पलाशाशोकसर्जकाः। अपामार्गः सिन्धुवारो वापुलीकञ्च कामजम्। व्याघ्र-चेलं दमनकं मरुवकं ततःपरम्। लवङ्गं जलकर्चूरंतगरञ्च जवा तथा। शिवपुष्पं द्रोणपुष्पं कामराजंसुकेतकम्। अन्यानि वनपुष्पाणि जलजस्त्र{??}नि च। [Page4385-a+ 38] गिरिजानि देशजानि नानापुष्पाण्यतःपरम्। ” सार-दायाम्
“कमले करवीरे द्वे कुमुदे तुलसीद्वयम्। जातीद्वयं केतके द्वे कह्लारं चम्पकोत्पले। कुन्दमन्दार-पुन्नागपाटालानागचम्पकम्। आरग्बधं कर्णिकारंजयन्ती नवमालिका। सौगन्धिकं सकोरण्टं पलाशा-शोकमल्लिकाः। धुस्तूरं सर्जकं विल्वमर्जुनं मुनि-पुष्पकम्। अन्यान्यपि सुगन्धीनि पत्रपुष्पाणि देशिकैः। उपदिष्टानि पूजायामाददीत विचक्षणः”। योगिनीतन्त्रे
७ पटले
“शृणु देवि! प्रवक्ष्यामि पुष्पाध्यायंसमासतः। ऋतुकालोद्भवैः पुष्पैर्मल्लिकाजातिकु-ङ्कुमैः। सितरक्तैस्तथापुष्पैर्नीलपद्मैश्च पाण्डुरैः। किं-शुकैस्तगरैश्चैव जवाकनकचम्पकैः। बकुलैश्चैव मन्दारैःकुन्दपुष्पैः कुरुण्डकैः। धुस्तूरकादियुक्तैश्च बन्धूकाग-स्त्यसम्भवैः। मदनैः सिन्धुवारैश्च दर्वाङ्कुरसुकोमलैः। मञ्जरीभिः कुशानाञ्च बिल्वपत्रैः सुकोमलैः” तत्रैव
९ पटले
“तुलसीद्वे मालतीद्वे तमालामलकी तथा। पुन्नागं मुनिपुष्पश्च मल्लिकाञ्च निवेदयेत्। करवीरस्यकुसुमैर्येऽर्चयन्ति जनार्द्दनम्। दर्शनात्तस्य देवेशि!नरकाग्निः प्रणस्यति”। करवीरादिमाहात्म्यंपूरश्चरणरसोल्लासे
१० पटले
“करवीरं जवा देवि!स्वयं काली न चान्यथा। तारा च अपरा चैव स्वयंत्रिवुरसुन्दरी”। तथा
“करवीरजवामूले तुलस्यानगनन्दिनि। यदि प्राणांस्त्यजेद्देवि! माहात्म्यं तस्यसुन्दरि!। वक्त्रकोटिशतेनापि जिह्वाकोटिशतेन च। वर्णितुं तस्य माहात्म्यं न शक्तोमि कदाचन”।
“शुक्लंकृष्णं तथा पीतं हरितंलोहितं तथा। करवीरं महे-शानि! जवापुष्पं तथैव च। स्वयं काली महामाया स्वयंत्रिपुरसुन्दरी। अनादरं न कर्त्तव्यं कृत्वा च नरकंव्रजेत्”। दशमपटले
“कृष्णापराजिता साक्षाद्भद्रकालीन संशयः। करवीरञ्च भुवना द्रोणं भुवनसुन्दरी। जवा साकाद्भगवती सर्वविद्यास्वरूपिणी। ये साधकाजगन्मातरर्च्चयत्ति शिवप्रियाम्। एतैश्च कुसुमैश्चण्डि!स शिवो मात्र संशयः। येनार्चिता जगद्धात्री द्रोण-कृष्णजवादिभिः। राजसूयाश्वमेधाद्यैर्वाजपेयाग्निहो-त्रकैः। फलं यज्जायते चण्डि! तत् सर्वं कुसुभार्चनात्। जवाद्रोणं तथा कृष्णामार्लू करवीरकम्। साक्षाद्ब्रह्मखरूपञ्च महादेव्यै निवेदयेत्। श्वेतचन्दनसंयुक्तंरक्तचन्दबलेपितम्। यो दद्याद्भक्तिभावेन स विश्वेशो[Page4385-b+ 38] न संशयः”। अथ कामनाभेदे पुष्पविशेषः तत्रैव
“करवीरस्यमाघ्यस्य सहस्वाणि ददाति यः। स कामान् प्राप्य चा-भीष्टान् देवीलोके महीयते। तथैककरवीरेणपद्मानां द्वे सहस्रके। महाघोरे महोत्पाते महापदिच सङ्कटे। महादुःखे महारोगे महाशोके महाभये। पूजयेत् कालिकां{??}रां भुवनां षोडशीम् शिवाम्। बालांछिन्नाञ्च वगलां धूमां भीमां करालिनीम्। कमलाभन्नपूर्णाञ्च दुर्गां दुःखविनाशिनीम्। सर्वविद्या जवाद्रोणकरवीरैर्मनोहरैः। मालूरपत्रैः कृष्णाभिः कृष्णां संपूज्यमूतले। साधकेन्द्रो महेशानि! भवेन्मुक्तो न संशयः”। भुण्डमालायां दशमपटले
“जवापुष्पैर्द्रोणपुष्पैः कर-वीरैर्मनोहरैः। कृष्णापराजितापुष्पैरब्जैश्च मुनिपुष्पकैः। पूजयेत् परया भक्त्या चण्डिकां परमेश्वरीम्”। योगिनी-तन्त्रमत्स्यसूक्तयोः
“येऽर्चयन्ति जनाध्यक्षं करवीरैःसितासितैः। चतुर्युगानि देवेशि! प्रीतो भवति माधवः।
“वकपुष्पं च जातिस्तु तथा रुद्रजटस्य च। वाजप्रेयस्य य-ज्ञस्य फलं प्राप्नोति नान्यथा। सर्वेषामेव पुष्पाणां प्रवरंनीलमुत्पलम्। नीलोत्पलसहस्रेण यस्तु मालां प्रयच्छति। दुर्गायै विधिवद्देवि! तस्य पुण्यफलं शृणु। वर्ष-कोटिसहस्राणि वर्षकोटिशतानि च। देव्या अनुचरोभूत्वा रुद्रलोके महीयते”। मुण्डमालायाम्
“लक्षाणांमहिषैमेषैरजैर्दानैर्मखैः शुभैः। पूजिता सा जगद्धात्रीयद्येषा कुसुमार्चिता। माहात्म्यञ्चैव कृष्णायाः कृष्णाजानाति कृत्स्नशः। तदर्द्धञ्चाप्यहं देवि! तदर्द्धं श्री-पतिः सदा। तदर्द्धमब्जजन्मा वै तदर्द्धं वेदसाधकः। अन्यपुष्पस्य माहात्म्यं संक्षेपाद्वच्मि शङ्करि!। पृथिव्यामण्डले स्वर्गो वैकुण्ठे कालिकापुरे। जवादिकरवीरैश्चदलैः किं किं फलं लभेत्। न जानाति जगद्धात्रीको वेद पार्वतीं विना। करवीरैः श्वेतरक्तैरक्तचन्दन-मिश्रितैः। पूजयेत् क्ष्मातटे यस्तु स विश्वेशो भवेद्-ध्रुवम्। कृष्णापराजितापुष्पैर्यस्तु देवीं प्रपूजयेत्। सोऽश्वमेधसहस्राणां फलं प्राप्य शिवां व्रजेत्। सहा॰विपत्तौ यो दद्याज्जवां कृष्णापराजिताम्। द्रोणं वाकरवीरं वा स गच्छेत् कालिकापुरम्”। तत्रैव
“किञ्च पाद्यैः किञ्च वाद्यैर्नैवेद्यैः किञ्च पूजनैः। मधुदानैर्मधुपर्कैः कुम्भकैः किञ्च रेचकैः। पूरकैः किञ्चवा ध्यानैः पाणायामैश्च किञ्च वा। किं जपैः किंतपोभिर्वा मत्स्यैर्मांसैश्च पञ्चमैः। किमन्वमन्त्रैः किं[Page4386-a+ 38] मन्त्रः किं यन्त्रैः किञ्च साधवः। लिं वेदैरासवैः किं वाश्यशानैर्मन्थसाधनैः। किमध्वरैर्मन्त्रपूतैर्मन्त्रार्थैर्षन्त्रजी-वनैः। किं योनिमुद्रया किं वा तीर्थैः किं ब्रह्मसा-धनैः। किं मातृकान्यासगणैः किं कटैः किं घटैःपटैः। किं काकचञ्चुभिः षोडान्यासैः किं धर्मसाधनैः। येनार्च्चिता महादेवी करवीरैर्जवादिभिः। कृष्णापुरा-जितापुष्पैः करवीरैर्मनोहरैः। द्रोणैस्तु केतकीपुष्पै-र्जवामालूरपत्रकैः। पूजिता यैर्भगवती तेषां किं कर्मसाधनैः”। नित्यातन्त्रे एकादशपटले
“म तुलस्यायजेत् कालीं नाक्षतैर्विष्णुसर्चयेत्। अपराजिताया-दानेन साक्षात्तुष्टा भवेच्छिवा। कालिकायाश्च तारायाकरवीरमतिप्रियम्। जवापुष्पं महेशानि! दद्यान्नधारयेत् कचित्। रक्तोत्पलेन देवेशि! कालिकांपूजयेत् सकृत्। शतवर्षसहखाणां पूजायाः फलमा-प्नुयात्”। तथा
“दुर्वापि गर्भसंयुक्ता देवी तुष्टिकरीभवेत्”। पुरसरणरसो{??}से
“मञ्जरीं सहकारस्य{??}शवाय निवेदयेत्। रुद्रजटां शिरोषञ्च दाडिमं काञ्चनंतथा। नीलकण्ठं मयूरञ्च योन्याकारञ्च वर्जयेत्। पुष्पदाने काम्यफलं नित्यातन्त्रे ईश्वर उवाच।
“ब्रह्महत्यादिपापानां प्रायसितं सुरेश्वरि। रक्तपुष्पै-र्महादेवि! चक्रराजं प्रपूजयेत्। कुलाचारक्रमेणैवकर्पूरक्षोदमण्डितम्। महापातककोटिस जन्मान्तर-कृता अपि। मासमात्रेण हन्यन्ते सत्यं सत्यं नसंशयः। लक्ष्मीस्तस्य भवेद्गेहे सुस्थिरा पीरवन्दिते!। जवापुष्पैर्महेशानि! पूर्ववद् याद पूजयेत्। मासमात्रेणनश्यन्ति सप्तजन्मकृताम्बपि। ब्रह्महत्यादिप्रापानि{??}नवान् जायते कविः। पूर्ववत् केतकीपुष्पै पत्रैर्वायदि पूजयेत्। सासमात्रेण देवेशि। उपसातककोटयः”। (नश्यन्तीति पूर्वोक्तेनान्वयः)।
“लभते राज-सौ{??} साधको नात्र सशयः। शतपत्रैर्महेशानि।{??} कूजवेच्छिवाम्। मासमात्रेण देवेशि! सर्वपापंवि{??}। चम्पकैः पूजयेद्देवीं पूर्ववम्मासमात्रकम्। निहत्य परमेशानि! पातकं शतजन्मजम्। सौभाग्यंलभते भन्त्री त्रिषु लोकेषु पार्वति!। श्वेतपद्मैर्महे-{??}नि! मासमात्रं पपूजयेत्। त्रिंशज्जन्मकृतं पापंनाशयेन्नात्र संशयः। बन्धूकैः पूर्ववद्देवि! मासमात्रं प्रपू-जयेत्। निहत्य सर्वपापानि राजानं वशमानयेत्। माल-{??}मञ्चिकाजातीकुन्दैः श्वेतोव्पलैः सह। सुसिश्रैः पूर्व-[Page4386-b+ 38]{??}वि! भागमात्रं प्रपूजयेत्। ब्रह्महत्यादिपाषानिशतज{??}ताग्यपि। गाक्षयेत् परमेशानि! मुक्तिस्तस्य{??}रे स्थिता। रक्तोत्पनजवावह्निबन्धूकागस्त्यकैः शि-वाम्। पूर्ववत् परमेशानि। मासमात्रं प्रपूजयेत्। पातकं नाशयित्वाऽसौ मम तुल्यो भवेन्नरः। नागकेशर-कह्लारबकुलैः सिन्धुवारकैः। पाटलः पूजयेद्देवि!श्रीपीठान्तर्निसासिनीम्। पूर्ववत् पूजयेद्देवि! मासमात्रंप्रस{??}धीः। सहस्रजन्मजं पापं नाशयेज्ञात्र संशयः। सौभाग्यमतुलं तस्य भवेद्देवी प्रसादतः”। योगिनी-तन्त्रे
“नोत्सृज्य दद्यात् पुष्पाणि वनस्यानि कदाचन। न शक्नुवन्ति वै देवाः समाकर्षितुसुद्यताः। एकैकं कुसुमंयक्षा रक्षन्ति दश वै यतः। तथा यक्षाङ्गनाः पञ्चक्षर्वतः कुसुमावृताः। तस्मादाह्वच कुसुमं यजेद्देवान्पितॄनपि” इति वृक्षस्थपुम्पदाननिषेधः। मत्स्यसूक्ते
“स्वात्वा मध्याह्नसमये न च्छिद्यात् कुसुम नरः। तत्-पुष्पेरर्च्चने देवि! रौरवे परिपच्यते” मध्याह्न इत्युपा-दानात् प्रातःस्नातस्य पुष्याहरणे न दोषः। अथ पुष्पमाला विश्वसारतन्त्रे
“नीलोत्पलसहस्रेण यस्त मालांप्रयच्छति। दुर्गायै विधिवद्देवि! तस्य पुण्यफलं शृणु। वर्षकोटिसहस्राणि वर्षकोटिशतानि च। दव्याअनुचरो भूत्वा रुद्रलोके महीयते”। योगिनीतन्त्रेनवमपटले
“मालतीमालया विष्णुरर्चितो येन कार्तिके। पापाक्षरकृता माला नाशिता तस्य विष्णुना”। तथा
“करवीरकृतां मालां गाधवाय प्रयच्छति। देवेन्द्रोऽपि महेशानि! करोति करसंपुटम्”। तत्रैक
“न भेदयेद् यज्ञसूत्रं मालाञ्चैव न भेदयेत्। वि-शि{??} पालतीभाला व्य घ्रवर्म तथैव च”। वृहन्नलीतन्त्रेद्वितीवपटले
“कोकणदञ्च बन्धूकं कर्णिकाद्वयमेव च। वकमन्दाररक्ताणि करवीराणि शस्यते। मल्लिकात्रितयंजाती क्षौमपुष्यं जयन्तिका। विल्वपत्रं कुरुवकं मुनि-पुष्पञ्च केसरम्। वासन्ती चैव सौगन्धं कालपुष्पंमनोहरम्। आमलकञ्च कादम्बं बकुलं यूथिका तथा। बिल्वैर्मरुवकाद्येश्च तुललोवर्जितैः शुभैः। ओड्रपुष्पै-र्विशेषेण वज्रपुष्पेण शोभितम्। सवं पुष्पं प्रदद्याच्च-भक्तियुक्तेन चेतसा। जवापुष्प महेशानि! दद्याद्वेव्यैविशेषतः। पद्मं प्रियतरं देव्या शेफाली बकुलं तथा। रक्तोत्पलेन देवेशि! पूजयेत् परमां शिवाम। लक्षवर्ष-सह{??}खां पूजायाः फ{??}माद्गुयात्। शिरीषं वरम[Page4387-a+ 38] देव्याः पीतिद तगरं तथा। स्थलपद्मं सुतुतरं लक्ष-संख्यक्रमेण तु। सदि दद्यात्महेक्षानि! कर्यसिद्धिःसुरेश्वरि!। तदैव मन्त्रसिद्धिः स्या{??}त्र कार्य्या विचा-रणा। द्विजार्गी तुलसीं रम्यां तस्याः प्रीतिकरीं पराम्।{??}नं रक्तवर्णञ्च अतिप्रियतरं महत्। भक्तियुक्तोमहशानि! सर्वपुष्पं निवेदयेत्”। वृहन्नीलतन्त्रे
“चातु-र्मास्ये तु लक्षैलमालत्या योऽर्च्चयेद्धरिम्। शतजन्मकृतपापं तत्क्षणादेव नश्यति। करवीर{??} कुसुमैर्येऽर्च-यन्ति हरेर्द्दिने। दर्शनात्तस्य देवेशि! नरकाग्निःप्रणश्यति”। वर्ज्यपुष्पाणि
“नार्च्चयेत् झिण्टि-पुष्पेण पीतैश्च तगरैस्तथा। श्वेतेनोड्रेख कृष्णेन वि-जयेन नचार्चयेत्”। प्रपञ्चसारे षष्ठपटले
“अङ्गने पतितैर्माल्यैः शीर्णैर्वा जन्तुदूमितैः। आघ्रातैरङ्गसंस्पृष्टैरूषितैर्नापि{??}र्च्चयेत्”। सारदायाम्
“मलिनं भूमि-संस्पृष्ट कृमिकेशादिदूषितम्। अङ्गस्पृष्टं समाघ्रातंत्यजेत् पर्युषितं तथा”। मत्स्यसृक्ते चतुर्द्दशपटले
“शेफालिका तु कह्लारं शरतकाले प्रशस्यते। अन्यत्रन स्पृशेद्देवि! प्रायश्चित्तन्तु पूजनात्। नार्चयेद्रक्तकृष्णेनतथोग्रगन्धिकेन च। करवीरस्य माध्यस्य बन्धूजीवस्यचैव हि। कशरस्य सवज्रस्य रक्तं देवि! प्रशस्यते”। योगिनीतन्त्रे
“बिल्वप्त्रं शमीपत्रं तमालामलकीदलम्। अपाङ्गभृङ्गपत्रञ्च कुशं दूर्वास्तथैव च। पुष्पाणामप्यभावे तुफलान्यपि निवेदयेत्। फलानामप्यभावे तु तत्पत्रै पूजये-द्धरिम्। ” गुप्तपूजापुष्पञ्च तत्रैव
“सिहास्यञ्चैव मालूरं धुस्तूरञ्चचतुर्विधम्। तथा रुद्रजटे द्वे च गुह्यपुष्पञ्च श{??}रि। पद्मे नीलोत्पले देवि। वकमन्दारकाञ्चने। माधवीद्वेतमालञ्च गुप्तमेतद्वरार्चने”। दिवारात्रिभेदेन पुष्पविशेषेणपूजनमुक्तं तत्रैव
“कनकानि सुगन्धीनि रात्रौ देयानिशङ्करि!। दिवा चाग्यानि पुष्पाणि दिवा रात्रौ चमल्लिका। देवालयस्य पुष्पेण यो देवं प्रतिपूजयेत। अन्धत्वं प्राप्नुयात् सोऽपि दश वर्षाणि पञ्च च”। देवता-विशेपे पुष्पविशेषवर्जगमपि तत्रैव
“शिवे विवर्जयेत् कुन्दंमाधे माध्यं प्रशस्यते। गणेशे वर्जयेन्माध्यमशोकं तगर-न्तथा। सूर्य्ये माघ्यञ्च मन्दारं कनकञ्च तथैव च। महालक्ष्म्यै च तुलसीं झिण्टिकां काञ्चनन्तथा। बन्धू-जीवञ्च द्रोणञ्च सरस्वत्यै न दापयेत्। ग्रहाणां विल्वपत्रञ्चशमीपत्रं तथैव च। ब्रह्मणे वर्जयेत् काशं कौसुम्भं शमी-पु{??}सम्। वात्रीपुष्पं कुरण्टञ्च जलपुष्पं तथैव च। [Page4387-b+ 38] दुर्गायै न प्रदद्याच्च सोमपुष्पं तथेव च। त्रिपुरायैकाञ्चनञ्च कनकं वासकं तथा। किंशुकं कृष्णकान्ताञ्चइन्द्राक्ष्यै वर्जयेत्तथा। अकर्मण्यपुष्पदाने दोषो यथा
“वराह उवाच” अकर्मण्येन पुष्पेण यो मामर्चयते भुवि। पातकं तस वक्ष्यामि तच्छृणु त्व वसुन्धरे!। नाहंतत् प्रतिगृह्णामि न च ते वै, मम प्रियाः। मूर्खैर्भाग-वतैर्दत्तं मम विप्रयकारिणः। पतन्ति नरके घोरे रौरवेतदनन्तरम्। अज्ञातस्य च दोपेण दुःखान्यनुभवन्ति च। वानरो दश वर्षाणि मार्जारश्च त्रयोदश। मूषकः पञ्च-वर्षाणि बलीवर्दश्च द्वादश। छागश्चैवाष्ट वर्षाणि वर्षं वैग्रामकुक्कुटः। त्रीणि वर्षाणि सहिषो भवत्येव नसंशयः। एतत्ते कथितं भद्रे! पुष्पं यन्मेऽत्र रोचते। अकर्मण्यं विशालाक्षि! पुष्पं यो न ददाति वै” वराहपु॰। देवी प्रियपुष्पाणि यथा
“पुष्पाणि देव्यावैष्णव्याः प्रियाणि शृणु संप्रति। बकुलैश्चैव मन्दारैःकुन्दपुष्पकुरण्टलैः। करवीरार्कपुष्पैश्च शालमलैश्चाप-राजितैः। दमनैः सिन्धुवारैश्च वकैर्मरुवकैस्तथा। लताभिर्ब्रह्मवृक्षैश्च दूर्वाङ्कुरैश्च कोमलैः। मञ्जरीभिःकुशानाञ्च विल्वपत्रैः सुशोभनैः। पूजयेद्वैष्णवीं देवींकामाख्यां त्रिपुरां तथा। अन्याश्च याः शिवाप्रीत्यैजायन्ते पुस्पजातयः। ता इमाः शृणु कीर्त्यन्ते मयावेताल! भैरव!। मालती मल्लिका जाती यूथिकामाधवीलता। पाटला करवीरञ्च जवा तर्कारिका तथा। कुब्जकं तगरश्चैव कर्णिकारोऽथ रोचनः। चम्पका-म्रातकौ बाणवर्वरौ मल्लिका तथा। अशोका लोध्र-तिलकावटरूषशिरीषके। शमीपुष्पञ्च द्रोणञ्च पद्मो-त्पलवकारुणाः। श्वेतारुणे त्रिसन्ध्ये च पलाशःखदिरस्तथा। वनमालाऽथ सेवन्ती कुमुदोऽथ कदम्बकः। चक्रं कोकणदञ्चैव भण्डिलो गिरिकर्णिका। नाग-केशरपुन्नागौ केतक्यञ्जलिका तथा। दोहदा र्वाजपूरश्चनमेरुः शालमेव च। त्रपुषी चण्डसिन्धुश्च झिण्टीपञ्चविधा तथा। एवमाद्युक्तकुसुमैः पूजयेत् वरदां शिवाम्” वर्जनीयपुष्पं यथा
“पुष्पञ्च कृमिसम्भिन्नं विशीर्णभग्नमुद्गतम्। सकेशं मूषिकाधूतं यत्नेन परिवर्जयेत्याचितं परकीयञ्च तथा पर्युषितञ्च यत्। अन्त्यस्पृष्टपदास्पृष्ट यत्नेन परिवर्जयेत्” कालिका पु॰
६८
५४ अ॰। केशवपूजने प्रशस्तपुष्पाणि यथा
“मालतीमल्लिका चवयूथिका चातिसुक्तिका। पाटलाकरवीरञ्च जयासवतिरेव[Page4388-a+ 38] च। कुब्जकस्तगरश्चैव कर्णिकारः कुरुण्टकः। अम्पक-स्तगरः कुन्दो बाणवर्वरमल्लिकाः। अशोकस्तिलक-श्चम्पस्तथा चैवाटरूषकः। अमी पुष्पप्रकारास्तु शस्ताःकेशवपूजने। केतकीपत्रपुष्पञ्च पुष्पं भृङ्गारकस्य च। तुलस्यामलकी चैव सद्यस्तुष्टिकरं हरेः। पद्मान्यम्बुसमु-त्थानि रक्तनीले तथोत्पले। सितोत्पलञ्च कृष्णस्यदयितानि सदा नृप!। तानि पुष्पाणि देयानि विष्णवेप्रभविष्णवे” अग्निपु॰। किञ्च
“जातो शताह्वासुमना कुन्दं बहुपुटं तथा। वाणञ्च पङ्कजाशोकं कर-वीरञ्च यूथिका। पारिभद्रं पाटला च वकुलं गिरि-शायिनी। तिलकं वनजञ्चैव पीतकं तगरन्त्वपि। एतानि हि प्रशस्तानि कुसुमान्यच्युतार्च्चन। सुरभीणितथान्यानि वर्जयित्वा तु केतकीम्। येषामपि हिपुष्पाणि प्रशस्तान्यच्युतार्चने। पल्लवान्यपि तेषां स्युःप्रशस्तानि महासुर!। वीरुघानां प्रधानेन वर्हिषाञ्चा-र्चयेत्तथा। नानारूपैश्च्वाम्बुभवैः कमलेन्दीवरादिभिः। प्रबालैः शुचिभिः शुद्धैर्जलप्रक्षालितैर्वले!। वनस्पतीना-मर्चेत तथा दूर्वादिपल्लवैः” वामनपु॰
९१ । विष्णौ पुष्प-विशेषदानस्य फलं यथा
“आरामप्रभवैः पुष्पैरच्छिद्रैःकीटवर्जितैः। तथाऽपर्य्युषितैस्तद्वत् कार्त्तके विष्णुमर्च-येत्। वर्णानां हि यथा विप्रस्तीर्थानां जाह्नवीयथा। देवानाञ्च यथा विष्णुः पुष्पाणां मालती तथा। मालतीमालया देवं योऽर्चयेद् गरुडध्वजम्। जन्मदुःखजरारोगैः कर्मभिर्मुक्तिमाप्नुयात्। मालतीमालयायेन पूजितः कार्त्तिके हरिः। पापलक्षायुतं तस्य वत्स!शौरिः प्रमार्जति। मालतीपुष्पमालाभिः कार्त्तिकेपुष्पमण्डपम्। विष्णोर्गृहे कृतं यैस्तु ते यान्ति परमांगतिम्। जातिपुष्पैर्विरचितां मालां यः सम्प्रयच्छति। विष्णवे विधिवद्धक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु। कल्प-कोटिसहस्राणि कल्पकोदिशतानि च। वसेद्विष्णुपुरे-श्रीमान् विष्णुतुल्यपराक्रमः। यः स्वर्णकेतकैः पुष्पैःपूचयेद् गरुडध्वजम्। अब्दकोटिशतं यावत्तुष्टःस्यात्तस्य वै हरिः। दामोदरं पूजेवेद्यः कुसुमैः केत-कोद्भवैः। स वसेद्विष्णुनिलये देवेन सह मोदते। मल्लिकाकुसुमैर्देवं योऽर्चयेत् त्रिदेशश्वरम्। कार्त्तिके परयाभक्त्या दहेत् पापं त्रिघार्जितम्। सुगन्धैर्मल्लिकापुष्पै-रच्युतं योऽर्चयेन्मुने!। स सर्वपापनिर्मुक्तो विष्णु-लोके महीयते। वेदधर्मेण केनापि संप्राप्वे मधुमाघवे। [Page4388-b+ 38] योऽर्च्चयेत् स मुनिश्रेष्ठ! लभते वैष्णवं पदम्। यः पुनःपाटलापुष्पैरर्च्चयेद् गरुडध्वजम्। सुपुण्यान्मा परंस्थानं स प्रयाति हरेर्मुने!। अगस्त्यपुष्पैदैवेशं येऽर्च्च-यन्ति जनार्द्दनम्। देवर्षे! दर्शनात्तेषां नरकाग्निः प्रण-श्यति। न तत् करोति विप्रेन्द्र! तपसा तोषितो हरिः। यत् करोति हृषीकेशो मुनिपुष्पैरलङ्कृतः। विहायसर्वपुष्पाणि मुनिपुष्पेण केशवम्। कार्त्तिके योऽर्च्चयेद्-भक्त्या वाजिमेधफलं लभेत्। मुनिपुष्पकृतां मालांये यच्छन्ति जनार्दने। शक्रोऽपि तैः समं वत्स!कुरुते ह्यभिभाषणम्। ददात्यभीप्सितान् कामान् वृक्षचिन्तामणिर्यथा। कार्त्तिके मुनिपुष्पेण पूजितो गरुड-ध्वजः। गवामयुतदानेन यत् फलं कार्त्तिके मुने!। मुनिपुष्पेण चैकेन कार्त्तिक्यां तत् फलं स्मृतम्। येऽ-र्च्चयन्ति सुराध्यक्षं करवीरैः सितासितैः। तेषां वर्ष-शतं यावत् प्रभुर्भवति केशवः। बकुलाशोककुसुमैर्येऽ-र्च्चयन्ति जगत्पतिम्। निर्भीकास्ते भवन्तीह याव-च्चन्द्रदिवाकरी। अशोककुसुमैरम्यैर्जन्मशोकभयाषहम्। पूजयित्वा हरिं याति पदं विष्णोरनामयम्। शुभ-गन्धैः सितैर्वत्स! कुसुमैः पङ्कजोद्भवैः। अधोक्षजंसमभ्यर्च्य नरो याति हरेः पदम्। अभ्यर्च्य कौमुदैःपुष्पैः केशवं त्रिदशैरपि। अटरूषकपुष्पैश्च पूजयेद्योजगत्पतिम्। स पुण्यवान्नरो याति तद्विष्णोः परमंपदम्। कार्त्तिके योऽर्च्चयेद्विष्णुं तुलसीबिल्वपङ्कजैः। त्रिदर्शरपि पूज्यः स न शक्यो यमकिङ्करैः। माधवे-योऽर्च्चयेद्विष्णुं तुलमीबिल्वपङ्कजैः। त्रिदशैरपिपूज्यः स न शक्यो यमकिङ्करैः। माधवे योऽर्च्चये-द्विष्णुं सुपुष्पैस्तिलकोद्भवैः। घूतपापो विरातङ्कः स-विष्णोर्याति तत् पदम्। समित्पुष्पकुशादीनि श्रो-त्रियः स्वयमाहरेत्। शूद्रानीतैस्तैश्च हरेः पूजां कुर्वन्व्रजत्यधः। तस्माद्विप्रो मुनिश्रेष्ठ! शिष्येख खयमेव वा। पुष्पादीनि समाहृत्य पूजेयत् परमेश्वरम्। विप्रो दूर्वा-मयैः पुष्पेस्तथा काशकुशोद्भवैः। तुखलीबिल्वपत्रैश्चपूजयेद्देवताः पितृन्। नार्च्चयेत्तगरैः सूर्य्यं धूर्त्तपुष्पेणकेशवम्। देवीं लकुचपुष्पैश्च शङ्करं नागकेशरैः”। कालविशेषे तस्य पर्य्युषितत्वं यथा
“प्रहरं तिष्ठतेजाती प्रहरार्द्ध्वन्तु मल्लिका। त्रियामं मुनिपुष्पञ्च कर-वीरमहर्निशम्”। आम्बमञ्जरीविल्वपत्रदानफलं यथा
“मञ्जुरीं सहकारस्य ये प्रयच्छन्ति वैष्णवाः। कार्त्तिके[Page4389-a+ 38] सफलास्ते स्युर्गोकोटीफलभागिनः। कार्त्तिके योऽ-र्च्चयेद्भक्त्या विल्वपत्रेण केशवम्। दद्याद् यज्ञायुतफलंकेशवस्तस्य वै मुने!। बिल्वपत्रेण ये कृष्णं कार्त्तिकेकलिमर्दनम्। पूजयन्ति महाभक्त्या मुक्तिस्तेषां करेस्थिता। नागकेशरपुष्पैर्यः पूजयेद् गरुडध्वजम्। स याति वैष्णवं स्थानं यत्र गत्वा न शोचते। कदम्ब-कुसुमैर्यो वै पूजयेन्मधुसूदनम्। जन्मायुतार्जितं पापंस्फोटितं तेन नारद!। न तथा केतकीपुष्पैर्मालतीकुसुमैस्तथा। तोषमायाति देवेशः कदम्बकुसुमैर्यथा। दृष्ट्वा कदम्बपुष्पाणि तोषमायाति माधवः। किं पुनःपूजितो देवः सर्वकामप्रदो हरिः। हरिं किंशुक-पुष्पैर्यः पूजयेत् त्रिदशाधिपम्। वैकुण्ठे रमते शश्वत्विष्णुना सह वैष्णवः। वर्षाकाले च देवेशं कुमुदैश्चन्दव्राचितैः। योऽर्च्चयेत् परमं विष्णुं संसारे न पुनर्विशेत्। कुन्दपुष्पैश्च विप्रर्षे! योऽर्चयेद् गरुडध्वजम्। कोटिजन्मार्जितं पाप तत्क्षणादेव नश्यति। शमीपुष्पैश्चदेवेशं पूजयेदसुरद्विषम्। यमं न पश्येद्विप्रर्षे! न यातिदुर्गतिं नरः” पाद्मोत्तरख॰
१३
१ अ॰। लक्ष्मोतुल्य-प्रियपुष्पाणि नारदीयसं॰
“मालती बकुलाशोकशेफालीनवमालिकाः। अम्लानतगराङ्कोठमल्लिकामधुपिण्डिकाः। यूथिकाष्टापदं कुन्दं कदम्बं मधु-पिष्पलम्। पाटलाचम्पकं कृष्णं लवङ्गमतिमुक्तकम्। केतकं च कुरुवकं विल्वं कह्लारकं द्विज!। पञ्च-विंशतिपुष्पाणि लक्ष्मीतुल्यपियाखि मे”। केशवार्चनेनिषिद्धपुष्पाणि विष्णुधर्मोत्तरे।
“उग्रगन्धीन्यगन्धीनिकुसुमानि न दापयेत्। अन्यायतनजातानि कण्टकीनितयैर्व च। वक्तानि यानि धर्मज्ञे! चैत्यवृक्षोद्भवानि च।{??}शानस्थायान्यन्याति यानि चाकालजानि च”। तथा
“कुटजं शाल्मलीपुष्धं शिरीष{??} जनार्दने। निवेदितंभयं रोगं निःस्वत्वश्च प्रयच्छति। बन्धुजीवकपुम्पाणिरक्तान्यपि च दापयेत्। अन्यरक्तकपुष्पाणां दानात् दौर्भा-व्यमाप्नुयात्”। परारोपितवृक्षस्य पुष्पग्रहणे दोछः। अगस्त्यः
“परारोपितवृक्षेभ्यः पुष्पाण्यानीय योऽर्चयेत्। अविज्ञाप्य च तस्यैव निष्फलं तस्य पूजितम्”। एतद्द्विजेतरपरम्
“द्विजस्तृणैधः पुष्पाणि सर्वतः स्ववदा-हरेत्” इति याज्ञवम्क्यात्।
“देवाद्यर्थन्तु कुसुममस्तेयंमनुरब्रवीत्” इति वचनात्।
“गोऽग्न्यर्थे तृणमेधांसिवीरुद्वनम्पतीनां पुष्पाणि खवदाददीत फलानि[Page4389-b+ 38] चापरिवृंहितानि” इति गोतमवचनाच्च। द्विजेतरस्यदण्डोऽपि
“तृणं वा यदि वा काष्ठं पुष्पं वा यदि वाफलम्। अनापृच्छन् हि गृह्णानो हस्तच्छेदनमर्हति” इतिस्मृतेः।
“देवोपरिधृर्त मस्तकोपरिधृतम् अधोवस्त्र-धृतम् अन्तर्जलक्षालितञ्च पुष्पं दुष्टमिति” हरिभक्ति-नामके ग्रन्थे। अभिवाद्याभिवादककरस्थपुष्पं प्रोक्ष-णात् कर्मण्यम्” इति केचित्। याचितादिपुष्प-दानस्य निष्फलत्वम्।
“याचितं निष्फलं पुष्पं क्रय-क्रीतञ्च निष्फलम्” इति वदन्ति। वामहस्तचितादिपुष्पस्यादेयत्वं यथा
“न पुष्पच्छदनं कार्य्यं देवार्थंवामहस्ततः। न दद्यात्तानि देवेभ्यः संस्थाप्य वामहस्ततः। समित्पुष्पादीनां स्वयमाहरणीयत्वं हारीतशाता-तपौ
“समित्पुष्पकुशादीनि ब्राह्मणः स्वयमाहरेत्। शूद्रानीतैः क्रयक्रीतैः कर्म कुर्वन् पतत्यधः”। क्रये प्रति-प्रमवमाह ब्रह्मपु॰
“पुष्पैर्धूपैश्च नैवेद्यैर्वीरक्रयक्रिया-हृतैः”। वीरक्रयो वीरवत् याच्ञाशून्येन विक्रेतु-रुसन्यस्तमूल्येन क्रयः। पुष्पदानप्रकारो ज्ञानमालायां
“पुष्पं वा यदि वा पत्रं फलं नेष्टमधोमुखम्। पुष्पा-ञ्जलिविधिं हित्वा यथोत्पन्नं तथार्पणम्”। मध्याह्न-स्नानानन्तरं पुष्पचयनस्य दोषो यथा
“स्नानं कृत्वा तु येकेचित् पुष्पं गृह्णन्ति वै द्विजाः। देवतास्तन्न गृह्णन्तिभस्मीभवति दारुवत्”। एतत्तु द्वितीयस्नानाभिप्रायम्। इति रत्नाकरः। व्यक्तं मत्स्यसूक्ते
“स्नात्वा मध्याह्न-समये न छिन्द्यात् कुसुमं नरः। तत्तत्पुष्पार्चने देवि!रौरवे परिपच्यते”। पुष्पाभावे देयानि विष्णु-धर्मोत्तरे
“पुष्पाभावेऽपि देयानि पत्राणि च जनार्दने। पत्राभावे जलं दद्यात्तेन पुण्यमवाप्यते”। पुष्पदान-माहा{??}यं यथा
“न रत्रैर्न सुवर्णेन न वित्तेन च भू-रिणा। तथा प्रसादमायाति यथा पुष्पैर्जनार्दनः”। देवताविशेषे वर्जनीयपुष्पं यथा शातातपः
“शिवे वि-वर्जयेत् कुन्दमुन्मत्तञ्च हरेस्तथा। देवीनामर्कमन्दारौसूर्य्यस्य तगरन्तथा”। पुष्पविशेषाणां कालभेदे पर्य्यु-षितमुक्तं भविष्ये
“पद्मानि सितरक्तानि कुमुदा-न्युत्पलानि च। एषां पर्युषिताशङ्का कार्य्या पञ्चदिनोत्तरम्”। पुष्विशेषस्यापर्युषितत्वं यथा
“तु-लस्यगस्त्यविल्वानां न च पर्युषितात्मता”। योगिनी-तन्त्रे
“विल्वपत्रञ्च माघ्यञ्च तमालामलकोदलम्। क-ह्लारं तुलसीञ्चैव पद्मञ्च मुनिपुष्पकम्। एतत् पर्यु[Page4390-a+ 38] पित न स्यात् यच्चात्यत् ककिकात्मकम्। ” कलिकात्मकंप्रस्फुटनयोग्यम् एका॰ त॰। अन्यत् पर्युषितशब्दे दृश्यम्।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
पुष्प¦ r. 4th cl. (पुष्प्यति) To flower, to blossom. दि० पर० अक० सेट् |
पुष्प¦ n. (-ष्पं)
1. A flower in general.
2. The menses.
3. Expansion, expanding.
4. The vehicle or car of KUVE4RA.
5. A disease of the eyes, specks on the eye, albugo.
6. A topaz.
7. Gallantry, politeness, (in erotic poetry.) f. (-ष्पा) The capital of KARN4A, or Bha4galpur. m. (-ष्पः) Blossoming, blooming, expanding. E. पुष्प to flower, &c. अच् aff.
पुष्प(ष्य)रथ¦ m. (-थः) A car or carriage for travelling or pleasure, or any purpose except war. E. पुष्प a flower, and रथ a car.
Apte[सम्पाद्यताम्]
पुष्पम् [puṣpam], [पुष्प् विकाशे-अच्]
A flower, blossom; पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति Bg.9.26.
The menstrual discharge; as in पुष्पवती q. v.
A topaz (पुष्पराग); Rām.2.94.6.
A disease of the eyes (albugo).
The car or vehicle of Kubera; see पुष्पक.
Gallantry, politeness (in love language).
Expanding, blooming, blossoming (said to be m. in this sense).-Comp. -अग्रम् pistil.
अञ्जनम् calx of brass used as a collyrium.
A white flower-like substance which appears when zinc is mixed with copper and heated for preparing brass.
Zinc oxide (Mar. जस्तफूल). -अञ्जलिः a handful of flowers. -अनुगम् a powder promoting menstruation. -अभिषेक = ˚स्नान q. v. -अम्बु the honey of flowers. -अम्बुजम् the sap of flowers. -अवचयः collecting or gathering flowers. -अवचायिन् = पुष्पाजीव q. v.-अस्त्रः an epithet of the god of love. -आकर a. rich or abounding in flowers; मासो नु पुष्पाकरः V.1.9. -आगमः the spring. -आजीवः a florist, garland-maker. -आननः a kind of liquor. -आपीडः a chaplet of flowers.-आयुधः, -इषुः the god of love; पुष्पायुधं दुराधर्षम् Mb.1. 172.17; Mahimna 23. -आसवम् honey. -आसारः a shower of flowers; पुष्पासारैः स्नपयतु भवान् व्योमगङ्गाजलार्द्रैः Me.45. -आस्तरकः, -आस्तरणम् the art of strewing flowers (one of the 64 Kalās). -उद्गमः appearance of flowers. -उद्यानम् a flower-garden. -उपजीविन् m. a florist, gardener, garland-maker. -करण्डकम् N. of the garden of Ujjayinī. -करण्डिनी N. of the city, Ujjayinī.
कालः 'flower-time', the spring.
the time of the menses. -कासीसम् green (or black) sulphate of iron.-कीटः a large black bee. -केतनः, -केतुः the god of love. (-n.)
calx of flowers.
vitriol (used as a collyrium). -गण्डिका N. of a kind of farce (in which men act as women and women as men); S. D. -गृहम् a flowerhouse, conservatory. -घातकः the bamboo.
चयः gathering flowers
a quantity of flowers. -चापः the god of love. -चामरः a kind of cane. -जम् the juice of flowers. -दः a tree.
दन्तः N. of an attendant of Śiva.
N. of the author of the Mahimnastotra.
N. of the elephant presiding over the northwest; शुद्धाक्षमैन्द्रं भल्लाटं पुष्पदन्तं तथैव च Hariv.
the sun and moon (dual). -दामन् n. a garland of flowers.
द्रवः the sap or exudation of flowers.
an infusion of flowers. -द्रुमः a flowering tree. -धः the offspring of an outcast Brāhmaṇa; cf. व्रात्यात् तु जायते विप्रात् पापात्मा भूर्जकण्टकः । आवन्त्यवाटधानौ च पुष्पधः शैख एव च ॥ Ms.1.21. -धनुस्, -धन्वन् m. the god of love; द्रुतमेत्य पुष्पधनुषो धनुषः Śi.9.41; शतमखमुपतस्थे प्राञ्जलिः पुष्पधन्वा Ku.2.64. -धरः a. bearing flowers. -धारणः an epithet of Viṣṇu. -ध्वजः the god of love. -निक्षः a bee. -निर्यासः, -निर्यासकः the sap, nectar, or juice of flowers. -नेत्रम् the tube of a flower. -पत्रिन् m. the god of love. -पथः, -पदवी the vulva. -पुटः the calyx of a flower.
(in music) a particular position in dancing. -पुरम् N. of Pāṭaliputra; प्रासादवातायनसंश्रितानां नेत्रोत्सवं पुष्पपुराङ्गनानाम् R.6.24. -प्रचयः, -प्रचायः the plucking or gathering of flowers. -प्रचायिका gathering of flowers. -प्रस्तारः a bed or couch of flowers. -फलः the wood-apple tree.-बटुकः a courtier, gallant; (v. l. for पुष्पनाटक), -बलिः an offering of flowers. -बाणः, -वाणः an epithet of the god of love. -भद्रः a kind of pavilion with 62 columns.-भवः the nectar or juice of flowers. -मञ्जरिका a blue lotus. -माला a garland of flowers.
मासः the month of Chaitra; मम त्वयं विना वासः पुष्पमासे सुदुःसहः Rām.4.1. 41.
the spring; अजितभुवनस्तथा हि लेभे सिततुरगे विजयं न पुष्पमासः Ki.1.35. -यमकम् a kind of Yamaka; cf. Bk.1.14. -रजस् n. the pollen. -रथः a carriage for travelling or for pleasure (but not for war); मुख्यः पुष्परथो युक्तः किं न गच्छति ते$ग्रतः Rām.2.26.15. -रसः the nectar or juice of flowers. ˚आह्वयम् honey. -रागः, -राजः a topaz. -रेणुः pollen; वायुर्विधूनयति चम्पकपुष्पपेणून् Kavirahasya; R.1.38. -पुष्परोचनः the Nāgakesara tree. -लावः a flower-gatherer. (-वी) a female flowergatherer; Me.26. -लिक्षः, -लिह् m. a bee. -लिपिः A particular style of writing. -वर्षः, -वर्षणम् a shower of flowers; सुरभि सुरविमुक्तं पुष्पवर्षं पपात R.12.12; पुष्पवर्षो महानभूत् Rām. -वाटिका, -वाटी f. a flower-garden.-वृक्षः a tree bearing flowers. -वृष्टिः f. a shower of flowers; परस्परशरव्राताः पुष्पवृष्टिं न सेहिरे R.12.94. -वेणी a garland of flowers. -शकटिका, -शकटी a heavenly voice, voice from heaven. ˚निमित्तज्ञानम् Knowledge of the omens which result from heavenly voices (one of the 64 Kalās). -शय्या a flowery bed, a couch of flowers. -शरः, -शरासनः, -सायकः the god of love.-समयः the spring. -सारः, -स्वेदः the nectar or honey of flowers. -सारा the holy basil. -सिता a kind of sugar.-स्नानम् a kind of inauguration.
हासः an epithet of Viṣṇu.
the blooming of flowers. -हासा a woman in her courses. -हीना a woman past child-bearing.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
पुष्प n. (for पुष्क?)a flower , blossom( ifc. f( आ). , in names of plants oftener f( ई). ; See. Pa1n2. 4-1 , 64 Va1rtt. 1 ) AV. etc.
पुष्प n. the menstrual flux Sus3r.
पुष्प n. a partic. disease of the eye , albugo Sus3r.
पुष्प n. a spot on the nails and teeth Car.
पुष्प n. (in dram. ) gallantry , politeness , declaration of love Das3ar. Sa1h. Prata1p.
पुष्प n. N. of a सामन्Ta1n2d2Br. La1t2y.
पुष्प n. of a book , DivyA7v.
पुष्प n. a kind of perfume L.
पुष्प n. the vehicle of कुबेरL.
पुष्प n. blooming , expanding L.
पुष्प m. a topaz R.
पुष्प m. N. of a serpent-demon MBh.
पुष्प m. of a son of श्लीष्टिHariv.
पुष्प m. of a son of शङ्खib. ( C. पुष्य)
पुष्प m. of a बोधि-सत्त्व(?) Lalit.
पुष्प m. of a mountain Ma1rkP.
पुष्प m. of a book (prob. = पुष्प-सूत्र) , Divya4v.
Purana index[सम्पाद्यताम्]
--the son of हिरण्यनाभ and father of Dhruva- sandhi. Br. III. ६३. २०९.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
Puṣpa : m.: A mythical serpent, living in Bhogavatī Purī 5. 101. 13, 1.
Son of Surasā and Kaśyapa 5. 101. 4, 17; description 5. 101. 5-7.
_______________________________
*2nd word in right half of page p40_mci (+offset) in original book.
Mahabharata Cultural Index[सम्पाद्यताम्]
Puṣpa : m.: A mythical serpent, living in Bhogavatī Purī 5. 101. 13, 1.
Son of Surasā and Kaśyapa 5. 101. 4, 17; description 5. 101. 5-7.
_______________________________
*2nd word in right half of page p40_mci (+offset) in original book.
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-कल्पद्रुमः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-अमरकोशः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-वाचस्पत्यम्
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-शब्दसागरः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Apte
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Monier-Williams
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Purana index
- संस्कतशब्दाः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Purana Encyclopedia
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Mahabharata Cultural Index


c: text/html

text:
लौङ्गत्लायमण्डलम्
लौङ्गत्लायमण्डलं(आङ्ग्ल: Lawngtlai District) मिजोरामराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं लौङ्गत्लाय इत्येतन्नगरम् । १९९८ तमे संवत्सरे अस्य मण्डलस्य स्थापना जाता । अस्मिन् मण्डले मण्डल-परिषद्द्वयम् अस्ति - लै, चक्मा ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
लौङ्गत्लायमण्डलस्य विस्तारः २,२५८ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य उत्तरदिशि लुङ्गलैमण्डलं, दक्षिणदिशि म्यान्मारदेशः अस्ति । पश्चिमदिशि बाङ्ग्लादेशः, पूर्वदिशि साइहामण्डलम् अस्ति । अत्र २८५ से.मी.मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । वनेषु वंशवृक्षाः अधिकाः सन्ति । छिम्तुइपुइ, नेङ्गपुइ, चौङ्ग्ते, तुइफाल् च अत्रस्थाः प्रमुखनद्यः ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
लौङ्गत्लायमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) १,१७,८९४ अस्ति । अस्मिन् ६०,५९९ पुरुषा:, ५७,२९५ महिला: च सन्ति । अस्मिन् मण्डले चतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे ४६ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ४६ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ६०.१४% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९४५ अस्ति । अत्र साक्षरता ६५.८८% अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् ८२.३३% जना: ग्रामेषु निवसन्ति ।
ऐतिहासिकम्[सम्पादयतु]
१८८९ तमे वर्षे अत्र आङ्ग्लप्रशासनम् आरब्धम् । स्वातन्त्र्यप्राप्त्यनन्तरं लुशाइ हिल्स् इति मण्डलत्वेन अस्य परिसरस्य स्थापना कृता । मण्डलमिदं तदानीन्तने अस्साम-प्रान्ते समाविष्टमासीत् । १९५३ तमे वर्षे मिजो-स्वतन्त्र-मण्डल-परिषद्(Mizo Autonomous District Council) स्थापिता । अनन्तरं १९७२ तमे संवत्सरे मिजो परिसरः केन्द्रशासित-प्रदेशत्वेन स्थापितः । अन्ततः १९९८ तमे वर्षे लौङ्गत्लायमण्डलस्य स्थापना जाता ।
कृषि:[सम्पादयतु]
कृषिः एव अधिकांशजनानाम् उपजीविकां कल्पयति । लौङ्गत्लायमण्डलस्य अर्थव्यवस्था कृषिसम्बद्धकार्यैः अग्रे नीयते । कृषिः पारम्परिकपद्धत्या एव क्रियते । चायं, रबर, काफीबीजानि, द्विदलसस्यानि, फलानि च प्रमुखसस्योत्पादनानि सन्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले उपमण्डलद्वयम् अस्ति -
- चौङ्ग्ते
- एस.बङ्ग्त्लाङ्ग
- लौङ्गत्लाय
- सङ्गौ
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
मण्डलेऽस्मिन् लै/लइ, चक्मा, बौम, पाङ्ग च जनजातयः निवसन्ति । लै-जनेषु चौङ्गैझौन(Chawnglaizawnh), सर्लाम्काइ(Sarlamkai), Pawhlohtlawh च नृत्यप्रकारः प्रसिद्धः सन्ति । चक्माजनेषु नुआ-झुमो, बिजु च नृत्यप्रकारौ प्रसिद्धौ । जनाः पारम्परिकजीवनपद्धतिम् अनुसरन्ति । अत्रस्थाः जनाः लै, चक्मा, ब्रु, आङ्ग्लं, मिजो, हिन्दी इत्येताभिः भाषाभिः व्यवहरन्ति । चक्माजातीयजनाः अधिकांशाः बौद्धाः सन्ति । कृषिसम्बद्धव्यवसायाः, हस्तोद्यमाः च जनानाम् उपजीविकां कल्पयन्ति । शिक्षणसुविधानां प्रमाणं बहुन्यूनम् अस्ति ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Saturday, March 14, 2009
गुप्त-दुर्गा सप्तशती
गुप्त-दुर्गा सप्तशती
ब्रीं-ब्रीं-ब्रीं वेणु-हस्ते, स्तुत-सुर-बटुकैर्हां गणेशस्य माता।स्वानन्दे नन्द-रुपे, अनहत-निरते, मुक्तिदे मुक्ति-मार्गे।।हंसः सोहं विशाले, वलय-गति-हसे, सिद्ध-देवी समस्ता।हीं-हीं-हीं सिद्ध-लोके, कच-रुचि-विपुले, वीर-भद्रे नमस्ते।।१
ॐ हींकारोच्चारयन्ती, मम हरति भयं, चण्ड-मुण्डौ प्रचण्डे।खां-खां-खां खड्ग-पाणे, ध्रक-ध्रक ध्रकिते, उग्र-रुपे स्वरुपे।।हुँ-हुँ हुँकांर-नादे, गगन-भुवि-तले, व्यापिनी व्योम-रुपे।हं-हं हंकार-नादे, सुर-गण-नमिते, चण्ड-रुपे नमस्ते।।२
ऐं लोके कीर्तयन्ती, मम हरतु भयं, राक्षसान् हन्यमाने।घ्रां-घ्रां-घ्रां घोर-रुपे, घघ-घघ-घटिते, घर्घरे घोर-रावे।।निर्मांसे काक-जंघे, घसित-नख-नखा, धूम्र-नेत्रे त्रि-नेत्रे।हस्ताब्जे शूल-मुण्डे, कुल-कुल ककुले, सिद्ध-हस्ते नमस्ते।।३
ॐ क्रीं-क्रीं-क्रीं ऐं कुमारी, कुह-कुह-मखिले, कोकिलेनानुरागे।मुद्रा-संज्ञ-त्रि-रेखा, कुरु-कुरु सततं, श्री महा-मारि गुह्ये।।तेजांगे सिद्धि-नाथे, मन-पवन-चले, नैव आज्ञा-निधाने।ऐंकारे रात्रि-मध्ये, स्वपित-पशु-जने, तत्र कान्ते नमस्ते।।४
ॐ व्रां-व्रीं-व्रूं व्रैं कवित्वे, दहन-पुर-गते रुक्मि-रुपेण चक्रे।त्रिः-शक्तया, युक्त-वर्णादिक, कर-नमिते, दादिवं पूर्व-वर्णे।।ह्रीं-स्थाने काम-राजे, ज्वल-ज्वल ज्वलिते, कोशिनि कोश-पत्रे।स्वच्छन्दे कष्ट-नाशे, सुर-वर-वपुषे, गुह्य-मुण्डे नमस्ते।।५
ॐ घ्रां-घ्रीं-घ्रूं घोर-तुण्डे, घघ-घघ घघघे घर्घरान्याङि्घ्र-घोषे।ह्रीं क्रीं द्रूं द्रोञ्च-चक्रे, रर-रर-रमिते, सर्व-ज्ञाने प्रधाने।।द्रीं तीर्थेषु च ज्येष्ठे, जुग-जुग जजुगे म्लीं पदे काल-मुण्डे।सर्वांगे रक्त-धारा-मथन-कर-वरे, वज्र-दण्डे नमस्ते।।६
ॐ क्रां क्रीं क्रूं वाम-नमिते, गगन गड-गडे गुह्य-योनि-स्वरुपे।वज्रांगे, वज्र-हस्ते, सुर-पति-वरदे, मत्त-मातंग-रुढे।।स्वस्तेजे, शुद्ध-देहे, लल-लल-ललिते, छेदिते पाश-जाले।किण्डल्याकार-रुपे, वृष वृषभ-ध्वजे, ऐन्द्रि मातर्नमस्ते।।७
ॐ हुँ हुँ हुंकार-नादे, विषमवश-करे, यक्ष-वैताल-नाथे।सु-सिद्धयर्थे सु-सिद्धैः, ठठ-ठठ-ठठठः, सर्व-भक्षे प्रचण्डे।।जूं सः सौं शान्ति-कर्मेऽमृत-मृत-हरे, निःसमेसं समुद्रे।देवि, त्वं साधकानां, भव-भव वरदे, भद्र-काली नमस्ते।।८
ब्रह्माणी वैष्णवी त्वं, त्वमसि बहुचरा, त्वं वराह-स्वरुपा।त्वं ऐन्द्री त्वं कुबेरी, त्वमसि च जननी, त्वं कुमारी महेन्द्री।।ऐं ह्रीं क्लींकार-भूते, वितल-तल-तले, भू-तले स्वर्ग-मार्गे।पाताले शैल-श्रृंगे, हरि-हर-भुवने, सिद्ध-चण्डी नमस्ते।।९
हं लं क्षं शौण्डि-रुपे, शमित भव-भये, सर्व-विघ्नान्त-विघ्ने।गां गीं गूं गैं षडंगे, गगन-गति-गते, सिद्धिदे सिद्ध-साध्ये।।वं क्रं मुद्रा हिमांशोर्प्रहसति-वदने, त्र्यक्षरे ह्सैं निनादे।हां हूं गां गीं गणेशी, गज-मुख-जननी, त्वां महेशीं नमामि।।१०
स्तवनया देवी खड्ग-हस्ता, सकल-जन-पदा, व्यापिनी विशऽव-दुर्गा।श्यामांगी शुक्ल-पाशाब्दि जगण-गणिता, ब्रह्म-देहार्ध-वासा।।ज्ञानानां साधयन्ती, तिमिर-विरहिता, ज्ञान-दिव्य-प्रबोधा।सा देवी, दिव्य-मूर्तिर्प्रदहतु दुरितं, मुण्ड-चण्डे प्रचण्डे।।१
ॐ हां हीं हूं वर्म-युक्ते, शव-गमन-गतिर्भीषणे भीम-वक्त्रे।क्रां क्रीं क्रूं क्रोध-मूर्तिर्विकृत-स्तन-मुखे, रौद्र-दंष्ट्रा-कराले।।कं कं कंकाल-धारी भ्रमप्ति, जगदिदं भक्षयन्ती ग्रसन्ती-हुंकारोच्चारयन्ती प्रदहतु दुरितं, मुण्ड-चण्डे प्रचण्डे।।२
ॐ ह्रां ह्रीं हूं रुद्र-रुपे, त्रिभुवन-नमिते, पाश-हस्ते त्रि-नेत्रे।रां रीं रुं रंगे किले किलित रवा, शूल-हस्ते प्रचण्डे।।लां लीं लूं लम्ब-जिह्वे हसति, कह-कहा शुद्ध-घोराट्ट-हासैः।कंकाली काल-रात्रिः प्रदहतु दुरितं, मुण्ड-चण्डे प्रचण्डे।।३
ॐ घ्रां घ्रीं घ्रूं घोर-रुपे घघ-घघ-घटिते घर्घराराव घोरे।निमाँसे शुष्क-जंघे पिबति नर-वसा धूम्र-धूम्रायमाने।।ॐ द्रां द्रीं द्रूं द्रावयन्ती, सकल-भुवि-तले, यक्ष-गन्धर्व-नागान्।क्षां क्षीं क्षूं क्षोभयन्ती प्रदहतु दुरितं चण्ड-मुण्डे प्रचण्डे।।४
ॐ भ्रां भ्रीं भ्रूं भद्र-काली, हरि-हर-नमिते, रुद्र-मूर्ते विकर्णे।चन्द्रादित्यौ च कर्णौ, शशि-मुकुट-शिरो वेष्ठितां केतु-मालाम्।।स्त्रक्-सर्व-चोरगेन्द्रा शशि-करण-निभा तारकाः हार-कण्ठे।सा देवी दिव्य-मूर्तिः, प्रदहतु दुरितं चण्ड-मुण्डे प्रचण्डे।।५
ॐ खं-खं-खं खड्ग-हस्ते, वर-कनक-निभे सूर्य-कान्ति-स्वतेजा।विद्युज्ज्वालावलीनां, भव-निशित महा-कर्त्रिका दक्षिणेन।।वामे हस्ते कपालं, वर-विमल-सुरा-पूरितं धारयन्ती।सा देवी दिव्य-मूर्तिः प्रदहतु दुरितं चण्ड-मुण्डे प्रचण्डे।।६
ॐ हुँ हुँ फट् काल-रात्रीं पुर-सुर-मथनीं धूम्र-मारी कुमारी।ह्रां ह्रीं ह्रूं हन्ति दुष्टान् कलित किल-किला शब्द अट्टाट्टहासे।।हा-हा भूत-प्रभूते, किल-किलित-मुखा, कीलयन्ती ग्रसन्ती।हुंकारोच्चारयन्ती प्रदहतु दुरितं चण्ड-मुण्डे प्रचण्डे।।७
ॐ ह्रीं श्रीं क्रीं कपालीं परिजन-सहिता चण्डि चामुण्डा-नित्ये।रं-रं रंकार-शब्दे शशि-कर-धवले काल-कूटे दुरन्ते।।हुँ हुँ हुंकार-कारि सुर-गण-नमिते, काल-कारी विकारी।त्र्यैलोक्यं वश्य-कारी, प्रदहतु दुरितं चण्ड-मुण्डे प्रचण्डे।।८
वन्दे दण्ड-प्रचण्डा डमरु-डिमि-डिमा, घण्ट टंकार-नादे।नृत्यन्ती ताण्डवैषा थथ-थइ विभवैर्निर्मला मन्त्र-माला।।रुक्षौ कुक्षौ वहन्ती, खर-खरिता रवा चार्चिनि प्रेत-माला।उच्चैस्तैश्चाट्टहासै, हह हसित रवा, चर्म-मुण्डा प्रचण्डे।।९
ॐ त्वं ब्राह्मी त्वं च रौद्री स च शिखि-गमना त्वं च देवी कुमारी।त्वं चक्री चक्र-हासा घुर-घुरित रवा, त्वं वराह-स्वरुपा।।रौद्रे त्वं चर्म-मुण्डा सकल-भुवि-तले संस्थिते स्वर्ग-मार्गे।पाताले शैल-श्रृंगे हरि-हर-नमिते देवि चण्डी नमस्ते।।१०
रक्ष त्वं मुण्ड-धारी गिरि-गुह-विवरे निर्झरे पर्वते वा।संग्रामे शत्रु-मध्ये विश विषम-विषे संकटे कुत्सिते वा।।व्याघ्रे चौरे च सर्पेऽप्युदधि-भुवि-तले वह्नि-मध्ये च दुर्गे।रक्षेत् सा दिव्य-मूर्तिः प्रदहतु दुरितं मुण्ड-चण्डे प्रचण्डे।।११
इत्येवं बीज-मन्त्रैः स्तवनमति-शिवं पातक-व्याधि-नाशनम्।प्रत्यक्षं दिव्य-रुपं ग्रह-गण-मथनं मर्दनं शाकिनीनाम्।।इत्येवं वेद-वेद्यं सकल-भय-हरं मन्त्र-शक्तिश्च नित्यम्।मन्त्राणां स्तोत्रकं यः पठति स लभते प्रार्थितां मन्त्र-सिद्धिम्।।१२
चं-चं-चं चन्द्र-हासा चचम चम-चमा चातुरी चित्त-केशी।यं-यं-यं योग-माया जननि जग-हिता योगिनी योग-रुपा।।डं-डं-डं डाकिनीनां डमरुक-सहिता दोल हिण्डोल डिम्भा।रं-रं-रं रक्त-वस्त्रा सरसिज-नयना पातु मां देवि दुर्गा।।१३
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
बि एस् यडियूरप्प
अन्तर्विषयाः
पीठीका[सम्पादयतु]
बि.एस्. यडियूरप्प महोदयः कर्नाटकस्य भूतपूर्वमुख्यमन्त्री एवं भारतीयजनतापक्षः इति राजनीतिदलस्य प्रमुखः नायकः । इदानीं कर्नाटक राज्यविधानसभायां शिकारिपुरक्षेत्रस्य प्रजाप्रतिनिधिशस्ति । २००८ तमे वर्षे प्रचलिते राज्यविधानसभानिर्वाचने स्वक्षेत्रे एस्. बङ्गारप्पमहोदयं षटचत्वारिंशत् सहस्त्रमतानाम् अन्तरेण विजित्य भा.ज.प दलं ऐदंप्राथम्येन दक्षिणभारराज्ये अधिकारारुढं कर्तुं (प्राप्ताधिकारं कर्तुं) सफलोऽभवत् । तथैव द्वितीयावधौ कर्नाटकस्य मुख्यमन्त्री चाभूत् । विधिविरोधिखनिजोद्यमपक्षपातः भ्रष्टाचारः इत्यादिषु अनुचिताविषयेषु बध्दः यडियूरप्पः स्वपक्षीयज्येष्ठनायकैरपि अधिक्षिप्तोऽभवत् । २०११ तमे जुलै २८ तमे दिने भा.ज.प दलस्य उन्नतस्तरीयाः नेतारः बि.एस्. यडियूरप्पमहाभागं स्वपदं त्यक्तुं आधिशन् । अनन्यमार्गः यडियूरप्पः २०११ तमे वर्षे जुलै मासस्य ३२तमे दिने, सायं ४ -२९ समये राज्यपालं हंसराजभरद्वाजं संदृश्य तस्मै मुख्यमत्रिपदस्य त्यागपत्रम् आर्पयत् । तदनन्तरम् अस्यैव दलस्य नेतृष्वन्यतमः सदानन्द गौडमहाभागः मुख्यान्त्रिपदे नियुक्तः कार्यं निर्वहन्नस्ति । व्याक्तिगतपरिचयः – जन्मस्थानं तु बूकनकेरे, के. आर् पेटे उपमण्डलम्, मण्डय् मण्डलम् । क्रि.श. १९४३ तमे वर्षे फेब्रुवरी मासस्य २७तमे दिने जन्म प्राप्तवान् । पिता सिध्दलिङ्गप्पः माता च पुट्टतायम्मा , पुत्रौ राधवेन्द्रविजयेन्द्रौ, पुत्त्र्यः आरुणादेवी, पद्मावतीदेवी, उमादेवी च । शिक्षणम् - बि.ए. २००७ तमे वर्षे यडियूरप्पमहाभागस्य पत्नी मैत्रादेवी पञ्चत्वमगमत् ।
राजनैतिकजीवनम्[सम्पादयतु]
१९७५ तमे वर्षे मण्डलस्तरीयस्य धनविनियोगः राजस्वः इत्येतयोः सङ्घयोः अध्यक्षो भूत्वा राजकीयप्रवेशः । १९७७ तमे वर्षे शिकारिपुरस्य पुरसभाध्यक्षः १९८३तमे वर्षे बा.ज.प मण्डल घटकस्य अध्यक्षः । अस्मिन्नेव वर्षे प्रथमवारं विधानसभासदस्यः चाभवत् ।१९८५ तमवर्षतः पञ्चवारं शिकारिपुरक्षेत्रस्य विधानसभासदस्यः । १९८८ तमे वर्षे शिवामोग्गमण्डलस्य बि जे पि पक्षाध्यक्षः । १९९१ तमे वर्षे अस्यैव पक्षस्य राज्यस्त रीयाध्यक्षः । २९९४ तमे वर्षे बि जे पि राष्ट्रीयकार्यदर्शी चाभूत् । २९९९ तमे वर्षे विधानसभायां प्रतिपक्षतानायकोऽभूत् । २००० तमे वत्सरे पुनः राज्यस्तरीपाद्यक्षः । २००४ तमे वर्षे विधानपरिषदः सदस्यः २००६ तमे वर्षे भूयः विधानसभायां प्रतिपक्षनायकः । जात्यतीत जनतादल इति पक्षेन सह रचिते सर्वकारे उपमुख्यमन्त्री तथा २००७ तमे नवम्बर् मासे कर्नाटकस्य मुख्यमन्त्री ।
कर्नाटकस्य मुख्यमन्त्री[सम्पादयतु]
श्रीमान् यडियूरप्पमहोदयः २००७ तमे वत्सरे नवम्बर मासस्य द्वादशतमे दिने राज्यपालस्य श्रीमतः रामेश्वर ठाकूर् महाभागस्य उपस्थितौ कर्नाटकस्य मुख्यमन्त्रिपदम् अलमकरोत् । अनेन दक्षिणभारतराज्यानां बा.ज.प प्रथममुख्यमन्त्री इति कीर्तिमवाप्नोत् । परन्तु स्वस्य अधिकारावधौ अनेके अन्तरायाः आगताः । स्वकृतापराधहेतुना अपकीर्तिरपि प्राप्ता । कृषिसम्बन्धिषु बहुषु आन्दोलनेषु भागमूढः यडियूरप्प महाभागः अन्ते विधिविरोधीखनिजोद्यमविषये भूविषये च लोकायुक्त व्यायाद्यक्षेन निन्दितः भूत्वा मुख्यमन्त्री पदात् निवृत्तोऽभूत् । अनेन महाभागेन कारागारवासोऽपि अनुभूतः । इदानीं न्यायसभायाः नियमबद्धानुपमतिं प्राप्य बन्धनात् मुक्तोऽस्ति ।
यडियूरप्पमहाभागेन अलङ्कृतानि पदानि[सम्पादयतु]
-
- १९७५ : शिकारीपुरस्य पुरसभासदस्यत्वेन वृतः,
- १९७७ : पुरसभाध्यक्षः
- १९७० : बि जे पि मण्डलस्तरीयाध्यक्षः
- १९८३ : भूतपूर्व सचिवं वेङ्कटप्प महोदयं विजित्य प्रयमवारं विधातसभाप्रवेशः
- १९८५ : तः १९८८ पर्यन्तं बि.जे.पि.मण्डलाध्यक्षः, १९८८ तमे वत्सरे राज्यस्तरीयाद्यक्षः १९९२ तमे वत्सरे राष्ट्रीय कार्यदर्शीपदनिर्वहणम् ।
- १९९४ : विधान सभायां प्रतिपक्षतानायकः ।
- १९९९ : पुनः राज्याध्यक्षः, २००० वत्सरे विधानपरिषदः सदस्यः ।
- २००४ : पञ्चमवारं विधानसभाप्रवेशः, प्रतिपक्ष नायकः ।
- २००६ : संयुक्त सर्वकारे उपमुख्यमन्त्री तथा धनाविनियोगतया राजस्व भिभागस्य निर्वहणम् ।
- २००७ : नवम्बर् द्वादश दिनाङ्कतः सप्तदश दिनाङ्कपर्यन्तं सप्तदिनानि यावत् –मुख्यमन्त्री अभवत् ।
- २००८ : मे मासस्य त्रिंशत्तमे दिने कर्नाटकस्य पञ्चविंशः मुख्यमन्त्री भूत्वा अधिकारग्रहणम् ।
- २०११ : जुलै ३२ तमे दिने सायं ४.२९ समये मुख्यमन्त्रिपदस्य त्यागषत्रं आर्पयत् ।


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam). View this in सरल दॆवनागरी (हिंन्दी), with simplified anuswaras for easy reading.
रचन: आदि शङ्कराचार्य
शरीरं सुरूपं तथा वा कलत्रं, यशश्चारु चित्रं धनं मेरु तुल्यम् ।
मनश्चेन लग्नं गुरोरघ्रिपद्मे, ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ 1 ॥
कलत्रं धनं पुत्र पौत्रादिसर्वं, गृहो बान्धवाः सर्वमेतद्धि जातम् ।
मनश्चेन लग्नं गुरोरघ्रिपद्मे, ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ 2 ॥
षड़ङ्गादिवेदो मुखे शास्त्रविद्या, कवित्वादि गद्यं सुपद्यं करोति ।
मनश्चेन लग्नं गुरोरघ्रिपद्मे, ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ 3 ॥
विदेशेषु मान्यः स्वदेशेषु धन्यः, सदाचारवृत्तेषु मत्तो न चान्यः ।
मनश्चेन लग्नं गुरोरघ्रिपद्मे, ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ 4 ॥
क्षमामण्डले भूपभूपलबृब्दैः, सदा सेवितं यस्य पादारविन्दम् ।
मनश्चेन लग्नं गुरोरघ्रिपद्मे, ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ 5 ॥
यशो मे गतं दिक्षु दानप्रतापात्, जगद्वस्तु सर्वं करे यत्प्रसादात् ।
मनश्चेन लग्नं गुरोरघ्रिपद्मे, ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ 6 ॥
न भोगे न योगे न वा वाजिराजौ, न कन्तामुखे नैव वित्तेषु चित्तम् ।
मनश्चेन लग्नं गुरोरघ्रिपद्मे, ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ 7 ॥
अरण्ये न वा स्वस्य गेहे न कार्ये, न देहे मनो वर्तते मे त्वनर्ध्ये ।
मनश्चेन लग्नं गुरोरघ्रिपद्मे, ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ 8 ॥
गुरोरष्टकं यः पठेत्पुरायदेही, यतिर्भूपतिर्ब्रह्मचारी च गेही ।
लमेद्वाच्छिताथं पदं ब्रह्मसञ्ज्ञं, गुरोरुक्तवाक्ये मनो यस्य लग्नम् ॥ 9 ॥


text:
मोहम्मदमुर्शी
मोहम्मदमुर्शी ईजिप्तदेशस्य प्रथमराष्ट्रपतिः आसीत् ।
सामान्यपरिचयः[सम्पादयतु]
ईजिप्तदेशस्य (मिश्रदेशः इति भारते व्यवहारः आसीत् ) इतिहासे ऐदम्प्राथम्येन राष्ट्रपतिपदार्थं सार्वत्रिकनिर्वाचनम् अभवत् । अस्मिन् मुस्लिं ब्रदर्हुड् पक्षस्य मुहम्मदमुर्शी निर्वाचितः अभवत् । मुहम्मद मुर्सी ईजिप्तदेशस्य मुस्लिम ब्रदरहुड दलस्य प्रमुखराजनीतिज्ञः अस्ति। निर्वाचन-आयोगेन दीर्घमतगणनायाः अनन्तरम् एतस्य नाम उद्घोषितम् । एतेन ५१.७३% मतानि प्राप्तानि आसम् ।
जीवनस्य परिचयः[सम्पादयतु]
६0 वर्षीयह् मुर्सी आदौ अभियन्ता आसीत् । तस्य शिक्षणम् अमेरिकादेशे अभवत् । २00१-२00५ वर्षयोः प्रचलिते सार्वत्रिकनिर्वाचने एषः निर्दलीयपक्षस्य सांसदः आसीत् । सः २0११ तमवर्षस्य जनवरीमासे मुस्लिम ब्रदरहुड् नामकस्य राजनैतिकपक्षस्य अध्यक्षः आसीत्। यदा मुस्लिम ब्रदरहुड पक्षस्य राष्ट्रपतिपदस्य प्रत्याशी अल-शातेर वर्यं होस्नी मुबारक् शासनकाले अपराधिककारणैः अनर्हः इति यदा घोषितं तदा मुस्लिम ब्रदरहुड्दलस्य एतं राष्ट्रपतिपदस्य अभ्यर्थिरूपेण घोषितवन्तः ।


text:
त्रिंशत्तमः वार्षिकोत्सवः (Thirtieth Anniversary)
अस्माकं केन्बराहिन्दूसमाजस्य स्थापना त्रिंशत् वर्षपूर्वम् अभवत्। तस्मात् आगामि-एप्रिलमासे समाजस्य त्रिंशत्तमः वार्षिकोत्सवः परिपालयिष्यामः। उत्सवे नैके कार्यक्रामः भविष्यति तेषां विवरणं यथाकालं सूचयिष्यामः।
उत्सवे समाजस्य इतिहासं प्रकाशयिष्यामः। तस्मै यदि भवतः सकाशे पूर्वतः कानिचित् भाचित्राणि सन्ति तर्हि तानि चित्राणि ददातु। पण्डितमहोदयम् अथवा समित्याः किमपि सदस्यं ददातु।
उत्सवं यावत् सर्वेषां आजीवनसदस्यानां वंशावलिं अमात्यवृत्तान्तम् अपि संग्रहीष्यामः। वयं सर्वान् आजीवनसदस्यान् निवेदयामहे स्ववंशावलिं अमात्यवृत्तन्तं च सङ्गृह्य पण्डितमहोदयम् अथवा समित्याः किमपि सदस्यं १फरवरी२०१७तिथौ पूर्वं ददातु।
२०१६-१२-०६ मङ्गलवासरः (2016-12-06 Tuesday)


text:
कणादः
इदानीं न्यायशास्त्रं यत् दृश्यते तत् ११ शताब्दात् पूर्वं न्यायदर्शनं वैशेषिकदर्शनं चेति द्विधा विभक्तम् आसीत् । वैशेषिकदर्शनस्य प्रवर्तकः एव कणादः । कणादेन वैशेषिकसूत्राणि रचितानि । एतेषां वैशेषिकसूत्राणाम् आधारेण एव वैशेषिकदर्शनं प्रवृद्धम् । 'विशेषः' इति पदार्थः कश्चन अङ्गीकृतः इत्यतः एतत् 'वैशेषिकम्' इति उच्यते । साड्ख्यशास्त्रं प्राचीनम् । ततः एतस्मिन् शास्त्रे विशेषः अस्ति इत्यतः एतत् 'वैशेषिकम्'इति केषाञ्चित् अभिप्रायः । कणादः सप्तमशतकात् पूर्वम् आसीत् इति पण्डिताः वदन्ति । क्षेत्रस्थान् कणान् (धान्यानि) सङ्गृह्य एषः अत्ति (खादति)स्म इत्यतः एतस्य् नाम 'क्णादः' इति जातम् इति कथा प्रसिद्धा । कणादस्य तपसा सन्तुष्टः भगवान् ईश्वरः उलूकरूपेण आगत्य शास्त्रम् उपदिष्टवान् इत्यतः कणाददर्शनम् 'औलूक्यदर्शनम्' इत्यपि प्रसिद्धम् अस्ति | परमाणुः, द्व्यणुकम्, त्र्यणुकम् इत्यादीनि निरूपितानि सन्ति कणादेन |


text:
मनाली
प्रपातनगरम् इत्यपि ख्यातम् अस्ति एतत् नगरम् । ‘मनु’ इति शब्दतः मनाली इति नाम आगतम् अस्ति । पुराणानुसारं प्रलयकाले मनुमहर्षिः सप्तर्षिभिः सह अत्र नौकया आगतवान् । प्रपाते यदा जलं पूर्णमभवत् तदा उन्नते प्रदेशे स्थितवान् । अनन्तरं पुनः नवसृष्टिं कृतवान् । एकां नदीम् अत्रैव त्यक्त्वा गतवान् सा नदी मानरलु इति प्रसिद्धा अस्ति । मनालीप्रदेशे मनुमहर्षेः मन्दिरम् अस्ति । अत्र स्थितः हिडिम्बादेवालयः धुङ्ग्रिटेम्पल् नाम्ना ख्यातम् अस्ति । वसिष्ठगुहा इति स्थाने उष्णजलनिर्झरः अस्ति । जगत्सुख (६ कि.मी), अर्जुनगुम्फ्(गुहा), नेहरुगुम्फ, सोलाङ्ग् -उपत्यका (१४. कि.मी) रोहताङ्ग्पास् (५६कि.मी) इत्यादिस्थानानि दर्शनीयानि सन्ति । बियास्नद्याः शिलासु प्रवहणदृश्यं मनमोहकमस्ति । हिमपर्वतेभ्यः पर्वतशिखराणां दर्शनं मनालीप्रदेशस्य वैशिष्ठयम् अस्ति । मनालीस्थाने शीतकाले ग्रीष्मकाले च विविधाः क्रीडाः प्रचलन्ति । स्कीयिङ्ग्, हेलीस्कीयिङ्ग् मौण्टेनियरिङ्ग्, कियाकिङ्ग्, हैकिङ्ग् इत्यादयः । युवजनानां जनप्रियं ‘हनिमून् प्लेस्’(मधुचन्द्रस्थानम्) विवाहानन्तरीयप्रवासस्थानम् इति अस्य प्रसिद्धिः अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
मार्गः[सम्पादयतु]
शिम्लातः २३५ कि.मी ।
विमाननिस्थानम्[सम्पादयतु]
भुन्तार् इति
धूमशकटनिस्थानम्[सम्पादयतु]
चण्डीगढ समीपनिस्थानम् ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
जोगिन्दरनगरतः ४५ कि.मी । पठानकोटतः २८५ कि.मी । धर्मशालातः २१४ कि.मी । चण्डीगढतः ५१२ कि.मी । वसत्यर्थम् अनेकानि आहारवसतिगृहाणि सन्ति ।


text:
हिन्दीभाषा
हिन्दीभाषा सांविधानिकरूपेण भारतस्य प्रथमा राजभाषा विद्यते । भारते अत्यधिकैः जनैः भाष्यमाणा अवगम्यमाना च भाषा विद्यते । विश्वे अधिकं भाषमाणायाः चीनीभाषायाः अनन्तरं स्थानं हिन्दीभाषायाः । उत्तरभारते अस्याः उपयोगः अधिकः । भारते अन्येषु देशेषु च विद्यमानाः हिन्दीभाषाभाषिणः ६० कोट्यधिकाः सन्ति । एते हिन्दीभाषया सम्भाषन्ते, पठन्ति, लिखन्ति च । फिजी, मारिशस्, गयाना, सूरीनाम् इत्येतेषु देशेषु अधिकाः, नेपालदेशे केचन च हिन्दीभाषया सम्भाषन्ते । हिन्दीभाषा राष्ट्रभाषा, राजभाषा, सम्पर्कभाषा, जनभाषा इत्यादीनि सोपानानि आरुह्य विश्वभाषास्थानस्य अलङ्करणे अग्रेसरा वर्तते । भाषाविकासक्षेत्रे कृतपरिश्रमवतां भाषाविज्ञानिनां भविष्यवाणी हिन्दीभाषाप्रेमिणां सन्तोषदायिका अस्ति । ते वदन्ति यत् विश्वस्तरे अन्ताराष्ट्रियमहत्त्वम् आप्नुवत्सु भाषासु हिन्दी प्रमुखा अस्ति इति ।
अन्तर्विषयाः
शब्दानां व्युत्पत्तिः[सम्पादयतु]
हिन्दीशब्दस्य मूलं संस्कृतस्य सिन्धुशब्दः इति मन्यते । 'सिन्धु'इत्येषः शब्दः सिन्धुनदीं सिन्धुनदीं परितः विद्यमानां भूमिं च निर्दिशति । अयं सिन्धुशब्दः इरानीयानां मुखे 'हिन्दु' इति जातम् । ततः हिन्दी, हिन्द इति जातम् । अग्रे इरानीयाः भारतस्य बहु भागं यदा आक्रान्तवन्तः तदा 'हिन्द्'शब्देन पूर्णं भारतं निर्देष्टुम् आरब्धवन्तः । इरानीभाषायाः 'ईक'प्रत्ययस्य योजनेन 'हिन्दीक' (हिन्दस्य) इति जातम् । यूनानीशब्दस्य 'इन्दिका'शब्दस्य आङ्ग्लशब्दः 'इण्डिया'इति जातम् ।
हिन्दीभाषा उर्दुभाषा च[सम्पादयतु]
भाषाकोविदाः हिन्दी उर्दूभाषा च समाना इति मन्यन्ते । हिन्दीभाषा देवनागरीलिप्या लिख्यते । अस्याः शब्दाः अधिकतया संस्कृतशब्दाः एव । उर्दूभाषा फारसीलिप्या लिख्यते । फारसि-अरबीभाषयोः प्रभावः अस्याः उपरि अधिकतया विद्यते । व्याकरणदृष्ट्या हिन्दी-उर्दुभाषयोः शतप्रतिशतं समानता विद्यते । उर्दूभाषायाः केचन विशेषध्वनयः अरबी-फारसीसम्बद्धाः । अतः उर्दुभाषा हिन्दीभाषायाः काचित् विशेषशैली इति चिन्तयितुं शक्या ।
परिवारः[सम्पादयतु]
हिन्दीभाषा हिन्द-युरोपीयभाषापरिवारे अन्तर्भवति । इयं हिन्द्-इरानीशाखायाः हिन्द्-आर्य-उपशाखायां वर्गीकृता अस्ति । हिन्द-आर्यभाषाः संस्कृतभाषोत्पन्नाः सन्ति । उर्दू, कश्मीरी, बंगाली, उड़िया, पंजाबी, रोमानी, मराठी नेपाली इत्यादयः भाषाः हिन्द-आर्यभाषाः सन्ति ।
निर्माणकालः[सम्पादयतु]
अपभ्रंशस्य समाप्तेः अनन्तरम् आधुनिकभाषाणां जन्मकालः 'सङ्क्रान्तिकालः'इति निर्देष्टुं शक्यः । हिन्दीभाषायाः स्वरूपं शौरसेनी-अर्धमागधीभाषयोः अपभ्रंशात् विकसितमस्ति । १० शतके अस्याः भाषायाः स्वतन्त्रास्तित्वं दृश्यते ।
अपभ्रंशस्य सम्बन्धे 'देशी'शब्दस्य प्रयोगः आधिक्येन श्रूयते । वस्तुतः 'देशी'शब्दः देशीशब्दं देशीभाषां च निर्दिशति । प्रश्नः अस्ति - देशीयशब्दः कस्याः भाषायाः ? इति । भरतमुनिः नाट्यशास्त्रे ये शब्दाः संस्कृतस्य तत्समो वा तद्भवो वा न विद्यन्ते तान् देशीशब्देन निर्दिशति । 'देशी'शब्दाः जनैः भाषितभाषायां रूढिगताः भवन्ति । ते सामान्यतः अपभ्रंशाः एव भवन्ति । जनभाषा व्याकरणनियमान् न अनुसरन्ति अपि तु व्याकरणमेव जनभाषाप्रवृत्तेः विश्लेषणं करोति । प्राकृतव्याकरणं संस्कृतस्य अनुसरणम् अकरोत् । संस्कृतं प्रकृतिः मन्यते । अतः ये शब्दाः तस्य नियमानुसारं न भवेयुः ते सर्वे देशीशब्दाः इति निर्दिश्यन्ते ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
हिन्दीसाहित्यस्य इतिहासः अत्यन्तं विस्तृतः प्राचीनश्च विद्यते । अयं कालः त्रिधा विभक्तुं शक्या ।
आरम्भकालः[सम्पादयतु]
तुलना[सम्पादयतु]
इयं भाषा संस्कृतभाषायाः साक्षात् पुत्री । अध: कानिचलहिन्दीवाक्यानि, तेषां प्रचलितं संस्कृतस्यरूपञ्च प्रदत्तम् ।
- नहीं, मिलता नहीं. / न हि, न प्राप्यते।
- मित्र से मिल. / मित्रेण मिल।
- कितना मूल्य हुआ? / कियत् मूल्यम् अभवत् ?
- खरीदनें में बहुत रुपये लगेंगे। / क्रयणार्थं बहूनि रुप्यकाणि आवश्यकानि।
- तुम सफाई पर ध्यान नहीं देते. / त्वं स्वच्छताया: विषये ध्यानं न ददासि।
- मैं चिन्तित हूं. / अहं चिन्तितः अस्मि।
- क्षण में सब करता हूं./ क्षणाभ्यन्तरे सर्वं करोमि।
- मैं आज गीता पढता हूं. / अहं अद्य गीतां पठामि।
- यौवन में मकडी सुन्दरी. / यौवने मर्कटी सुन्दरी।
- ग्राम में कृषक बसते हैं. / ग्रामे कृषका: वसन्ति।
- काल की कुटिल गति. / कालस्य कुटिला गतिः।
- आशा दुःख का कारण है/ आशा दु:खस्य कारणम्।
- मूल नष्ट हो जाने पर न तो फल, न पुष्प होते हैं/ नष्टे मूले नैव फलं न च पुष्पम्।
लेखका:[सम्पादयतु]
- तुलसीदास
- मीरा बाई
- भारतेन्दु हरीश्चन्द्र
- सुमित्रा नन्दन पन्त
- मैथिलि शरण गुप्त
- सूर्यकान्त त्रिपाठी निराला
- जयशंकर प्रसाद
- महादेवी वर्मा
- अज्ञेय
- मनोज
बाह्यगवाक्षा:[सम्पादयतु]
- हिन्दी विकिपीडिया
- Janmaanas Ek Hindi Manch(Hindi Language Forum)
- फिल्म-गीत
- हिन्दीसाहित्यस्य संस्कृतेः भाषापत्रिकाः ।
- अभिव्यक्तिपत्रिकाः
- हिन्दीसाहित्यम्
- हिन्दीगगनम्
- हिन्दीसाहित्यम्
- हिन्दीनिबन्धाः
- अमराः लेखका:
- ↑ Central Hindi Directorate regulates the use of Devanagari script and Hindi spelling in India. Source: Central Hindi Directorate: Introduction


text:
वीरेन्द्र हेग्गडे
डा. विरेन्द्रहेग्गडे महोदयः ख्यातस्य धर्मस्थलक्षेत्रस्य मञ्जुनाथेश्वरदेवालयस्य धर्माधिकरी समाजसेवारतः अपि । बण्टवाळोपमण्डले सर्वकारीयशालायाम् प्राथमिकशिक्षां च उजिरे प्रौढशिक्षणं सिद्धवनगुरुकुले विद्याभ्यासम् । बेङ्गळूरु शेशाद्रिपुरम् प्रौढशला,सैण्ट जोसेफ् शालायाम् शिक्षणम् । सा.श.१९६३तमे वर्षे एस्. एस्. एल्. सि. उत्तिर्णवान् । बेङ्गळूरुनगरस्य सैण्ट जोसेफ् पदविपूर्व विद्यालये वाणिज्यविषये पदविपूर्वशिक्षां प्राप्तवान् । पश्चात् वाणिज्यविभागं त्यक्त्वा बि.ए. पदवीम् अधीतवान् । आधुनिकन्यायशिक्षा प्राप्तव्या इति तस्य आशा न सफलिता । किमर्थम् इति चेत् हेग्गडे महोदयस्य पितुः रत्नवर्म हेग्ग्डे महोदयस्य आरोग्यं व्यत्यस्तम् । एषा घटना हेग्ग्डेवर्यस्य जिवने महत्वपूर्णस्य परिवर्तनस्य कारणम् अभवत् । विरेन्द्र हेग्ग्डेवर्यः पितुः सेवायां एव निरतः । तथापि सा.श.१९६८तमे वर्षे रत्नवर्म हेग्गडे वर्यः दिवङ्गतः। तस्मिन्नेव वर्षे अगष्ट्.२४तमे दिने विरेन्द्र हेग्गडेवर्यः धर्मस्थलक्षेत्रस्य धर्माधिकारी इति नियुक्तः। सः स्वस्य विंशतितमे वर्षे एव श्रीक्षेत्रस्य धर्मस्थलस्य एकविंतितमः धर्माधिकारी इति पट्टाभिषिक्तः।
अन्तर्विषयाः
धर्माधिकारिणः दायित्वम्[सम्पादयतु]
विरेन्द्र हेग्गडे महोदयः सा.श.१९४८तमवर्षस्य नवेम्बरमासस्य २५तमदिने जन्म प्राप्तवान् । सः स्वस्य विंशतितम वर्षे एव धर्मस्थलस्य मञ्जुनाथेश्वर देवालयस्य धर्माधिकारी अभवत् । स्वयं जैनमतीयः सन् हैन्दवदेवालयस्य धर्माधिकारित्वेन सेवमानः अस्ति । तथैव विरेन्द्र हेग्गडेवर्यस्य धर्मस्थलक्षेत्रं प्रति धार्मिकसहिष्णुता क्षेत्रम् इति नाम ख्यातिः भवेदिति धिया कार्यम् कुर्वन् अस्ति । धर्मस्थले बृहत् बाहुबलिविग्रहस्य प्रतिष्ठापनं कृतम् । विरेन्द्र हेग्गडे महोदयः एव प्रतिदिनम् धर्मस्थलम् ये आगच्छन्ति तेषां भक्तानां भोजनव्यवस्थाम् आयोजितवान् । प्रतिदिनं प्रायः ३००० श्रद्धालवः अत्र मध्याह्नभोजनं रात्रिभोजनं च कुर्वन्ति ।
पारिहारिककार्यक्रमाः[सम्पादयतु]
तदनन्तरं धर्मस्थले अन्यप्रदेशेषु च समाजोत्थानर्थं आरोग्यविकासः, शिक्षणम्, ग्रामाभिवृद्धिः इत्या आयोजितवन्तः। उत्तरकर्णाटके अपि प्राकृर्तिकविप्लवेषु परिहारकार्यम् आयोजितवान् । दक्षिणकन्नडमण्डले सा.श.१९७४ तमवर्षस्य गदगप्रदेशे सा.श.१९९२ महापूरहानिः इत्यदिषु अवसरेषु पुनर्निर्माणकार्याणि च क्रतवान्। मङ्गळूरुनगरे सम्भूते महापूरे २लक्षरूप्यकाणि साहाय्यरूपेण प्रदत्तानि ।
ग्रामिणाभिवृद्धिः[सम्पादयतु]
विरेन्द्र हेग्गडे महोदयः नैकेग्रामिणाभिव्रद्धिकार्यं सञ्चलति । सा.श.१९८२ तमे वर्षे आरब्धः श्रीक्षेत्रस्य धर्मस्थलस्य ग्रामिणाभिवृद्धियोजनायां बेळ्तङ्गडिप्रदेशेषु ८१ ग्रामाणां १८००० गृहाणि प्राप्तसाहाय्यनि अभवन् । सा.श.१९७२ तमे वर्षे धर्मस्थले सामूहिकविवाहकार्यक्रमः आरब्धः । एकस्मिन् वर्षे ५०० अधिकजनाः अत्र विवाहभाग्यं प्राप्नुवन्ति । एकैकमपि तस्मिन्नेव धार्मिकपद्दतिम् अवलम्ब्य विवाहः आचर्यते ।
स्वास्थ्यसंरक्षणयोजनाः[सम्पादयतु]
विरेन्द्र हेग्गडे महोदयः सामाजिकानाम् आरोग्यसंरक्षणस्य कार्यक्रमान् अधिकान् आयोजितवान्। सञ्चारिवैद्यालयः व्यवस्थितः । धर्मस्थलस्य मंजुनाथेश्वरसंस्थया सञ्चाल्यमानः क्षयरोगचिकित्सालयः मङ्गळूरु उडुपी नगरयोः च आयुर्वेदवैद्यालयः हासने मङ्गळूरुनगरे च अस्ति । श्रीधर्मस्थलमञ्जुनाथेश्वर नेत्रचिकित्सालयः चन्तचिकित्सालयः योगप्रशिक्षणालयः च बहुत्र सन्ति ।
शिक्षायोजना[सम्पादयतु]
विरेन्द्र हेग्गडे महोदयः स्थापितः मञ्जुनाथेश्वरसांस्कृतिकसंशोधनकेन्द्रे धर्मस्य, साहित्यस्य कलायाः च विषयमुद्दिश्य संशोधकार्यं प्रचलति । हेग्गडेवर्येण नैकाः सार्वकालिकाः प्रयोगिकाः शैक्षणिकाः च संस्थाः काले काले प्रतिष्ठापिताः। अनेन आरब्धाः अधिकसङ्ख्याकाः छात्रावासाः प्राथमिकशालाः, प्रौढशालाः, महाविद्यालयाः च कर्णाटकराज्ये तत्र तत्र विलसन्ति । कर्णाटकस्य विशिष्टकलाप्रकारेषु अन्यतमस्य यक्षगानस्य संवर्धनसंरक्षणार्थं परिश्रमं कुर्वन् अस्ति । तथैव अन्यान्यकुशलकलाप्रकाराणाम् अभिवृद्धये कार्यक्रमान् अपि सञ्चालयति ।
प्रश्स्तिपुरस्काराः[सम्पादयतु]
विरेन्द्र् हेग्गडे महोदयस्य कार्यक्षमतां द्रष्ट्वा तस्मै अनेकाः सङ्घसंस्थाः प्रशस्तिपुरस्कारान् दत्तवत्यः। सा.श.१९८५ तमे वर्षे कर्णाटकसर्वकारः राज्योत्सवप्रशस्तिः च सा.श.१९९३ तम वर्षस्य तस्मिन् सन्दर्भे स्थितः राष्ट्र्पति शंकर डयाळ् शर्म महोदयतः "राजर्षि" गौरवः प्राप्तम्। अनेकनेक धार्मिक मठाः हेग्गडे महोदयस्य धर्मरत्नः धर्मभूषणः, अभिनवचावुण्डरायः, परोपकारदुरन्धरः इत्यादिभिः उपाधिभिः भूषितः अस्ति । सा.श.१९९४ तमवर्षस्य इन्दिरागान्धि प्रियदर्षिनि प्रशस्तिः प्राप्ता । मङ्गळूरुविश्वविद्यालयेन हेग्गडे महोदयाय सगैरवं डाक्टरेट् उपाधिः दत्तः । सा.श. २००४ तमवर्षस्य कर्णाटकसर्वकारेण वर्षस्य कन्नडिगः इति प्रशस्तिः प्रदत्ता । हेग्गडे महोदयमुद्दिश्य प्रजावाणि पत्रिकायाम् लेखनः आगतम्। सा.श. २०११ तमे वर्षे डा. विरेन्द्र हेग्गडे महोदयस्य कृते सा.श.२००९ तम वर्षस्य कर्णाटकसर्वकारेण दियमाना प्रशस्तिः कर्णाटकरत्नम् इति प्रशस्तिः अनेन एव प्राप्ता। तदानीन्तनः मुख्यमन्त्री बि. एस्. यडियूरप्पः बेङ्गळूरुनगरस्य रविन्द्रकलाक्षेत्रे तां प्रशस्तिं समर्पितवान् । कर्णाटकराज्यस्य वाणिज्यमहासंस्थाया दीयमाना सर्.एम्.विश्वेश्वरय्यप्रशस्तिः सा.श.२०११ तमे वर्षे अस्मै एव प्रदत्ता । धर्मस्थलग्रामिणाभिव्रद्धियोजनया लन्डन्देशस्य ख्यातायाः आश्देन्संस्थाया दीयमाना जागतिकहरिदास्करस्य प्रशस्तिः सा.श.२०१२ तमवर्षे प्राप्ता ।


text:
उत्तराभाद्रा
रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते उत्तराभाद्रानक्षत्रम् । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् उत्तराभाद्रानक्षत्रं भवति षड्विंशतितमं नक्षत्रम् ।
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।
अन्तर्विषयाः
आकृतिः[सम्पादयतु]
पूर्वाभाद्र-उत्तराभाद्र द्वे द्वे खट्वम् - तुहिनाकृतौ विद्यमाने द्वे नक्षत्रे ।
सम्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
दू शं झा धा - उत्तराभाद्रानक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्[सम्पादयतु]
- अहिर्बुध्नियः रथमान एति श्रेष्ठो देवानामुत मानुषाणाम् ।
- तं ब्राह्मणाः सोमपाः सोभ्यासः प्रोष्ठपदासो अभिरक्षन्ति सर्वे ।
- चत्वार एकमभिकर्म देवाः ।
- प्रोष्ठपदास इतियान् वदन्ति ते बुध्नियं परिषद्यं स्तुवन्तः ।
- अहिं रक्षन्ति नमसोपसद्य ।।
उत्तराभाद्रपदानक्षत्रस्य स्वामी अहिर्बुध्न्यः अस्ति । वेदे इदं नाम सूर्य-रुद्रयोः कृते प्रयुक्तं वर्तते । तैत्तिरीयब्राह्मणे उक्तमस्ति यत् देवेषु मनुष्येषु ज्येष्ठः अहिर्बुध्न्यः आगच्छन् अस्ति । यः प्रतिष्ठितः देवः अस्ति । यणाचार्यस्य अनुसारम् एषः कदापि क्षुद्रः न भवति । एषः बुध्ने (मूले) तन्नाम सृष्टेः आरम्भतः अस्ति इत्यतः बुध्न्यः इति कथ्यते । अयं रुद्रः अपि । सोमपायी सोमब्राह्मणः तस्य चतुर्णां प्रोष्ठपदानाञ्च स्तुतिं करोति । प्रोष्ठपदाः चत्वारः देवः एकः अस्ति । नक्षत्ररूपिणः चत्वारः सभापतयः बुध्न्यस्य स्तुतिं नमस्कारपूर्वकं कुर्वन्तः सन्ति ।
आश्रिताः पदार्थाः[सम्पादयतु]
- आहिर्बुध्न्ये विप्राः क्रतुदानतपोयुता महाविभवाः ।
- आश्रमिणः पाखण्डा नरेश्वराह् सारधान्यं च ॥
विप्रा द्विजाः । ऋतुर्यज्ञः । दानं सत्पात्रेष्वर्थप्रतिपादनम् । तपो व्रतानुसेवनम् । एतैर्ये युताः समन्विताः । महाविभवा अत्यैश्वर्ययुक्ताः । आश्रमिणश्चतुर्थाश्रमिणः । पाखण्डा वेदबाह्याः । नरेश्वरा राजानः । सारधान्यं श्रेष्ठाः शालयः । एतत्सर्वमेवाहिर्बुध्न्ये उत्तरभद्रपदायाम् ।
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
- परिणयनं व्रतबन्धनसुरनरसदनप्रतिष्ठां च ।
- आहिर्बुध्न्ये भूषणमम्बरवास्तुप्रवेशमभिषेकम् ॥
उत्तराभाद्रानक्षत्रे विवाहः, व्रतबन्धः, देवताप्रतिष्ठा, गृहप्रतिष्ठा, आभूषणम्, वस्त्रम्, राज्याभिषेकः, वास्तु इत्यादीनि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
ध्रुवसंज्ञकनक्षत्राणि[सम्पादयतु]
- त्रीण्युत्तराणि तेभ्यो रोहिण्यश्च ध्रुवाणि तैः कुर्यात् ।
- अभिषेकशान्तितरुनगरधर्मबीजध्रुवारम्भात् ॥
अधुना ध्रुवाणि नक्षत्राणि तैश्च यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह –
तेभ्यो नक्षत्रेभ्यस्त्रीण्युत्तराणि उत्तरफल्गुनी उत्तराषाढोत्तरभाद्रपदा तथा रोहिण्यः । एतानि नक्षत्राणि चत्वारि ध्रुवाणि स्थिराणीत्यर्थः । तैश्च ध्रुवैः किं तत् ? अभिषेको नृपादेः । शान्तिः शान्तिकमुत्पातप्रतीकारः । तरुवृक्षस्तस्य रोपणम् । नगरं पत्तनं तत्प्रतिष्ठादि । धर्मो धर्मक्रिया । बीजं बीजवपनम् । अन्येषां ध्रुवाणां स्थिराणां कर्मणामारम्भान् कुर्यादिति ।


text:
बाला
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
बाला, स्त्री, (बालाः केशा इव पदार्था विद्यन्ते यस्याः । बाल + अर्श आद्यच् ततष्टाप् ।) नारिकेलः । हरिद्रा । मल्लिकाभेदः । अलङ्कार- भेदः । मेध्यम् । त्रुटिः । स्त्री । इति मुद्राङ्किता मेदिनी ॥ घृतकुमारी । ह्रीवेरम् । इति शब्द- चन्दिका ॥ अम्बष्ठा । नीलझिण्टी । इति राज- निर्घण्टः ॥ एकवर्षवयस्का गौः । यथा, -- “वर्षमात्रातुबाला स्यादतिबाला द्विवार्षिकी ।” इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥ षोडशवर्षोया स्त्री । सा ग्रीष्मशरत्काले च प्रशंसनीया हर्षदा च । इति राजवल्लभः ॥ (यथा, रतिमञ्जर्य्याम् । “बाला स्त्री प्राणदा प्रोक्ता तरुणी प्राण- हारिणी । प्रौढा करोति वृद्धत्वं वृद्धा मरणमादिशेत् ॥” यथा, मेघदूते । ८३ । “गाढोत्कण्ठां गुरुषु दिवसेष्वेषु गच्छत्सु बालां जातां मन्ये शिशिरमथितां पद्मिनीं बाल्य- रूपाम् ॥” कन्यामात्रेऽपि । यथा, मार्कण्डये । २१ । २८ । “इयञ्च मूर्च्छामगत् कारणं यत् शृणुष्व तत् । त्वयि प्रीतिमती बाला दर्शनादेव मानद ! ॥” पञ्चवर्षा स्मृता बाला । इति हारीते । १ । ५ ।) ऊनद्बिवार्षिकी कन्या । तस्यास्तद्बयस्कबालस्य च अग्निसंस्कारादिनिषेधो यथा, -- “अजातदन्ता ये बाला ये च गर्भाद्बिनिःसृताः । न तेषामग्निसंस्कारो न पिण्डं नोदकक्रिया ॥” इति गारुडे १०७ अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
बाला¦ स्त्री॰ बालाः केशाकाराः पदार्थाः सन्त्यं स्य अच्।
१ नारिकेले
२ हरिद्रायां
३ मल्लिकाभेदे,
४ बलये,
५ मेध्ये च
६ त्रुटौ स्त्री मेदि॰
७ घृतकुमार्य्यां (वाला)
८ गन्धद्रव्यभेदे,शब्दच॰।
९ अम्बष्ठायां,
१० नीलझिण्ट्याम् स्त्री राजनि॰
११ षोडशवर्षीयायां स्त्रियां
१२ कन्यायाञ्च
“बर्षमात्रा भवेद्बाला” प्रा॰ त॰ उक्तायामेकवर्षीयायां
१३ गवि स्त्री
१४ देवीमूर्त्तिभेदे तन्त्रसारः। स्वार्थे क अत इत्त्वम्। बालिकातत्रैव। बालुकायां, पत्रकाहलायां मेदि॰ कर्णभूषणे(कानबाला) मेदि॰ एलायां शब्द॰।
Apte[सम्पाद्यताम्]
बाला [bālā], 1 A girl, a female child.
A young woman under sixteen years of age.
A young woman (in general); जाने तपसो वीर्यं सा बाला परवतीति मे विदितम् Ś.3.2; इयं बालां मां प्रत्यनवरतमिन्दीवरदलप्रभाचोरं चक्षुः क्षिपति Bh.3.67; Me.85.
A variety of jasmine.
The cocoanut.
The plant घृतकुमारी.
Small cardamoms.
Turmeric. -Comp. -हत्या female infanticide.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
बाला f. a female child , girl , young woman ( esp. one under 16 years) Mn. MBh. etc.
Purana index[सम्पाद्यताम्]
--a daughter of प्रजापति, fell down upon the earth while going across the sky. वा. ७५. ४०.


text:
ज्योतिराव गोविन्दराव फुले
महात्मा ज्योतिराव-गोविन्दराव-फुले इत्ययं कश्चन आन्दोलनकारी, विचारकः, समाजसुधारकः, लेखकः, दार्शनिकः, आध्यात्मिकविद्वान्, सम्पादकः तथा च क्रान्तिकारी आसीत्। सः एकोनविंशे शताब्दे भारते महाराष्ट्रे अभवत्। ज्योतिबाफुले तस्य च धर्मपत्नी सावित्रीबायीफुले भारते महिलाशिक्षायाः अग्रगामिनी आस्ताम्। तस्य प्रमुखः प्रभावः शिक्षाक्षेत्रे, कृषिक्षेत्रे, जातिव्यवस्थाक्षेत्रे, महिलानां विधवानां च उत्थाने तथा च अस्पृश्यतोन्मूलने आसीत्। तस्य सर्वाधिका ख्यातिस्तु महिलाशिक्षायां तथा च निम्नजातिजनानां लोकानां च शिक्षायां तस्य प्रयत्नार्थं अस्ति।


text:
धर्मस्थलम्
धर्मस्थलं (Dharmasthala) कर्णाटकराज्ये विद्यमानं किञ्चन प्रसिद्धं तीर्थक्षेत्रम् । कर्णाटकस्य दक्षिणकन्नडमण्डलस्य प्रसिद्धेषु त्रिषु स्थलेषु अन्यतमं मुख्यं क्षेत्रम् अस्ति नेत्रावतीनदीतीरे स्थितम् इदं क्षेत्रम् । श्रीमञ्जुनाथस्वामिदेवालयः सोदे वादिराजस्वामिनः काले निर्मितः इति इतिहासेन ज्ञातुं शक्यम् । अधुनापि श्रीमञ्जुनाथस्वामिनः पूजा माध्वमतार्चकैः क्रियते । किन्तु अस्य क्षेत्रस्य व्यवस्थापकाः हेग्गडेवंशीयाः जैनजनाः इति तु विशेषः। श्रीमञ्जुनाथेश्वरस्य सन्निधाने विष्णुप्रतीकभूतः नरसिंहशालिग्रामः अस्ति । प्रतिदिनम् अन्नदानं विद्यादानम् औषधदानं च अत्र प्रचलति । सहस्रशः यात्रिकाः प्रतिदिनम् अत्र दर्शनाय आगच्छन्ति ।
अन्तर्विषयाः
मञ्जूषा वस्तुसङ्ग्रहालयः[सम्पादयतु]
धर्मस्थलक्षेत्रं भारतदेशे एव प्रसिद्धम् अस्ति । अत्र आराध्यः श्रीमञ्जुनाथेश्वरः । लघुपर्वते अण्णप्पास्वामीदेवालयः अस्ति । अन्यस्मिन् पर्वतशिखरे भगवतः बाहुबलेः मूर्तिः स्थापिता अस्ति । पर्वतारोहणाय सोपानानि निर्मितानि सन्ति । धर्मस्थलक्षेत्रे यात्रिकाणां वसतिभोजनव्यवस्थाः कल्पिताः । अत्र दर्शनीयं विशिष्टं स्थानं नाम मञ्जूषावस्तुसङ्ग्रहालयः । सर्वे अवश्यं पश्यन्ति एतत् । अस्य सङ्ग्रहालयस्य निर्माणे धर्मदर्शी श्री वीरेन्द्र हेग्गडेमहोदयः एव स्फूर्तिमान् । अत्र अतिविशिष्टानि वस्तूनि सन्ति । सुव्यवस्थितः सङ्ग्रहालयः एषः देवालयसमीपे अस्ति ।
पूर्वदेशीयानि पश्चिमदेशीयानि इतिहाससम्बद्धानि वस्तूनि अत्र सन्ति । टेरि टेल्ला अर्थोसेरास् अस्थीनि (४०० मिलियन् वर्षपुरातनम् ), जैनतीर्थङ्कराणां विग्रहाः हस्तिदन्ते चित्रितानि वस्तूनि, लोहवस्तूनि, मोहञ्जोदारोप्रदेशीयाः अलङ्कारसामग्र्यः, विविधानि नाणकानि मोगलमौर्यग्रीकविजयनगरवंशीयानां प्रशासनकालीनानि वस्तूनि सम्यक् प्रदर्शितानि सन्ति ।
विविधानाम् आयुधानां सङ्ग्रहः अत्र अस्ति । विशिष्टानि घटीयन्त्राणि, सङ्गीतवाद्यानि यथा स्याक्सोफोन्, स्प्यानिष् गिटार, प्राचीनम-मैक्रोफोन्, टेलिफोन्, टेलिग्राफयन्त्रम् इत्यादीनि अपूर्वाणि वस्तूनि सन्ति । विशेषतः वस्तुसङ्ग्रहालयस्य दर्शनेन इतिहासज्ञानस्य स्मरणं भवति । प्रातःकाले ९ वादनतः सायं षड्वादनपर्यन्तम् अत्र प्रवेशः अनुमतः । धर्मस्थलगमनाय राज्ये सर्वनगरेभ्यः अपि वाहनव्यवस्था अस्ति ।
धर्मस्थलप्रदेशे कार्त्तिकमासे लक्षदीपोत्सवः प्रचलति । प्रतिवर्षं धर्मसम्मेलनम् अपि प्रचलति । समीपे (२ कि.मी) नेत्रावतीनदी अस्ति । सुन्दरम् उद्यानवनम् अस्ति ।
देवालयव्यवस्थापकैः आवास-भोजन-दर्शन-पूजादिव्यवस्थाः कल्पिताः सन्ति । एकत्र धनधान्यव्यवहारः, यात्रिकाणाम् आगमनम् साहित्य-सङ्गीतनृत्योत्सवाः, कायकसेवा, दानम् इत्यादिभिः कारणैः‘अभिनवतिरुपति’, इति धर्मस्थलस्य नाम आगतम् अस्ति । कार्त्तिकमासे लक्षदीपोत्सवः वैभवेन प्रचलति । तदा लक्षाधिकजनाः अत्र आगच्छन्ति ।
धर्मस्थळक्षेत्रस्य रक्षकः अण्णप्पस्वामी लघुपर्वतप्रदेशे स्थितः अस्ति । रत्नगिरिपर्वते गोमटेश्वरस्य मूर्तिः (१९७३) प्रतिष्ठापिता अस्ति । मञ्जूषाकार्-यानसंग्रहालयः, मत्स्यागारः नेत्रावतीनद्यां स्नानम् इतरविशेषाः । सर्वधर्मसम्मेलनं सामूहिकविवाहसमारम्भाः अत्र प्रचलन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
रेलयानमार्गः[सम्पादयतु]
मङ्गळूरुनिस्थानतः ७५ कि.मी ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
मङ्गळूरुतः ७५ कि.मी । बेङ्गळूरुतः ३८० कि.मी
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
मङ्गळूरुविमाननिस्थानकं (७५ कि.मी ) समीपे अस्ति ।


text:
विन्ध्यपर्वतश्रेणी
भूमे वेधनं कृत्वा भारतस्य मध्यभागे स्थितः पर्वतः विन्ध्यः। भारतस्य मध्यभागे गुजराततः बिहारपर्यन्तं ७०० मैल् यावत् “विन्ध्य”पर्वतपङ्क्तिः प्रसृता अस्ति । विन्ध्यपर्वतस्य उत्तरभागम् उत्तरपथः इति, दक्षिणभागं दक्षिणपथः इति च वदन्ति । अस्याः पर्वतपङ्क्तेः आरम्भः भवति गुजरातराज्ये । अग्रे मध्यप्रदेशस्य सागर- दामोहमण्डलयोः उत्तरभागस्य बुन्देलखण्ड तथा रेवासंस्थानद्वारा प्रसृता पङ्क्तिः बिहारे समाप्यते । एवं पश्चिमतः प्रसृतः विन्ध्यः पूर्वतः आगतं सातपुरं नर्मदायाः उद्भवस्थाने अमरकण्टके मिलति । सातपुरम् अपि विन्ध्यस्य एव कश्चन भागः ।
भौगोलिकलक्षणानि[सम्पादयतु]
एषा पर्वतपङ्क्तिः ४०,००० च.मै. प्रदेशम् आक्रम्य स्थिता अस्ति । अस्य शिखराणि माकिं १५००-२००० पादमितम् उन्नतानि । कानिचन शिखराणि ३००० पादमितम् उन्नतानि सन्ति । आम्बापाणिः (२३८५ पादमितम्), दाशरथी (२३४५ पादमितम्), सलखानपूरं (२१८७ पादमितम्), मृगनाथः (२१४८ पादमितम्) च अत्रत्यानि प्रमुखाणि शिखराणि । समग्रा प्रर्वतश्रेणी माल्वपीठभूमेः दक्षिणे, नर्मदानद्याः उत्तरे च एकपङ्क्तौ एव अस्ति । विन्ध्यपर्वते महताप्रमाणेन लभ्यमानाः सिकताश्शिलाः (मरळुगल्लु) भवननिर्माणस्य उत्तमसामग्री अस्ति । साञ्चि-बर्हुत्-प्रदेशेषु बौद्धस्तूपस्य निर्माणार्थं, खजराहोप्रदेशे देवालयस्य निर्माणार्थं, ग्वालियर्-नेर्वाड-चान्देरी-मान्द-प्रदेशेषु दुर्गस्य प्रासादस्य च निर्माणार्थं विन्ध्यपर्वतस्य सुधाशिला महता प्रमाणेन उपयुक्ता । “नागोड” इति स्थानं सुधाशिलार्थं, “पन्ना” इति स्थानं च वज्रार्थं प्रसिद्धम् । पर्वतोयं खनिजसम्पत्तेः आगरः । अयः, म्याङ्गनीस इत्यादीनि अत्र महता प्रमाणेन प्राप्यन्ते ।
इतिहासः पुराणोल्लेखाः च[सम्पादयतु]
विन्ध्यः भारतस्य अत्यन्तं प्राचीनः प्रर्वतः । कुलपर्वतेषु अन्यतमौ ऋक्षवान्-पारियात्रौ अपि विन्ध्यस्य एव भागभूतौ । अस्मात् पर्वतात् नर्मदा, क्षिप्रा, करतोया, वैनगङ्गा, तमसा, दशार्णा, विपाशा, शोणभद्रा, महानदी इत्यादयः नद्यः प्रवहन्ति । अयं पर्वतः उत्तरदक्षिणभारतयोः दक्षिणोत्तरसीमा । अयं विन्ध्यः मध्यभारतस्य आधारः अपि । अयं विन्ध्यपर्वतः उत्तरदिशि अवतरन्निव गङ्गायाः उपत्यकापर्यन्तं प्रसृतः । विन्ध्यस्य विषये पुराणे एवं काचित् कथा श्रूयते । मेरुपर्वतं परितः सूर्येण क्रियमाणं प्रदक्षिणं दृष्टवतः विन्ध्यस्य असूया सञ्जाता । मयापि तादृशः गौरवः प्राप्तव्यः इति इच्छया उपर्युपरि अवर्धत सः । अनन्तरं सूर्यं ’मां परितः अपि प्रदक्षिणं करोतु’ इति प्रार्थयत् । किन्तु सूर्यः तथा नाकरोत् । कुपितः विन्ध्यः सूर्यस्य अवरोधं कुर्वन् इतोपि उन्नतः सञ्जातः । तेन सूर्यस्य चलनस्य अवरोधः सञ्जातः । तदा चिन्ताकुलाः देवताः विन्ध्यस्य गुरुम् अगस्त्यम् एतां समस्यां परिहर्तुं प्रार्थयन् । तदा देवतानां प्रर्थनानुसारं वाराणसीतः दक्षिणदिशि प्रस्थाय विन्ध्यपर्वतं प्राप्नोत् अगस्त्यः । गुरुं दृष्टवान् विन्ध्यः शिरः अवनमय्य साष्टाङ्गनमस्कारम् अकरोत् । “मम दक्षिणतः प्रत्यागमनपर्यन्तं भवान् एवमेव भवतु” इति आज्ञाप्य दक्षिणम् अगच्छत् अगस्त्यः । दक्षिणतः अगस्त्यः पुनः न प्रत्यागच्छत् एव । तस्मात् विन्ध्यः अपि शिरः उन्नेतुं नाशक्नोत् । दक्षिणे लोपामुद्राम् ऊढवान् अगस्त्यः । कालान्तरे लोपामुद्रा एव कावेरी अभवत् । एषा कथा अगस्त्यस्य दिग्विजयं बोधयति । प्राचीनतमिळुभाषायाः व्याकरणरचनां कृतवान् अगस्त्यः । सागरम् उल्लङ्घ्य विदेशेषु धर्मप्रसारं कृतवत्सु प्रथमः अगस्त्यः एव ।
अस्य पर्वतस्य विन्ध्याचले विन्ध्यावासिन्याः अथवा कौशिकीदेव्याः मन्दिरम् अस्ति । एतत् देवीभागवते उक्तेषु १०१ शक्तिपीठेषु अन्यतमम् । अस्मिन् मन्दिरे नवरात्रावसरे महान् उत्सवः प्रचलति । अत्र महाकाल्याः अष्टभुजेश्वर्याः च मन्दिरे अपि स्तः । विन्ध्यावसिनी, महाकाली, अष्टभुजेश्वरी च क्रमेण लक्ष्म्याः पार्वत्याः सरस्वत्याः च अंशभूताः । दुर्गासप्तशत्यनुसारं शुम्भ-निशुम्भयोः संहारार्थं पार्वत्याः अंशतः रूपिता शक्तिः एव महाकाली । देवक्याः अष्टमः पुत्रः इति बुध्या कृष्णस्य स्थाने सुप्तं शिशुं यदा कंसः मारयितुम् उद्युक्तः तदा तस्य हस्तात् स्खलित्वा अष्टभुजेश्वरीरूपेण कंसाय दर्शनं दत्तवती सा विन्ध्याचलं प्राविशत् इति । सा विन्ध्यावासिनी एव उज्जयिन्याः विक्रमादित्यस्य कुलस्वामिनी । स्कन्दपुराणानुसारं अस्मात् पर्वतात् दक्षिणदिशि पञ्चद्रविडाः ब्राह्मणसमुदायाः निवसन्ति | तेषां द्राविडः,कार्णाटकः, गौर्जरः,तैलंगवः महाराष्ट्रःइति पञ्चभेदाः सन्ति|विन्ध्याचलात् उत्तरदिशि गौडः, औत्कलः,मैथिलः,कान्यकुब्जः,सारस्वत इति पञगौडाः निवसन्ति |एतेषां परस्परं सहभोजनं यौनसम्बन्धं च नासीत् |
प्रवासोध्यमम्[सम्पादयतु]
प्रतिवर्षं सहस्रशः यात्रिकाः नर्मदायाः परिक्रमणकाले विन्ध्यस्य अनुपमं सौन्दर्यम् आस्वादयन्तः तस्य उपत्यकायां विद्यमानानि तीर्थक्षेत्राणि सन्दर्शन्ते । विन्ध्यस्य स्मरणमात्रेण मालवस्य, करूषस्य, मेकलस्य, उत्कलस्य, दशार्णस्य, भोजस्य, कोसलस्य, त्रैपुरस्य, वैदिषस्य, नैषदस्य, आवन्त्याः पराक्रमिणः राजानः, सुन्दराः प्रासादाः, बलाढ्यानि दुर्गाणि, स्वर्ण-वज्र-खनिः, तीर्थक्षेत्राणि च नेत्रयोः पुरतः आयान्ति ।


text:
१८६१
१८६१ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे ब्रिट्न्देशीयः रसायनविज्ञानी जोसेफ् रीड् नामकः "केटल् ड्रं मैक्रोस्कोप् कनेडेन्सर्" इत्येतत् निर्मितवान् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे मेमसस्य ७ दिनाङ्के भारतदेशस्य कोलकतानगरे "नोबेल्"प्रशस्त्या पुरस्कृतः, शान्तिनिकेतने "विश्वभारतीविद्यापीठस्य" संस्थापकः, कविः, लेखकः, चिन्तकः च रवीन्द्रनाथ ठाकुरः जन्म प्राप्नोत् ।
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे सेप्टेम्बर्-मासस्य १५ दिनाङ्के भारतस्य कर्णाटकराज्यस्य राजधान्याः बेङ्गळूरु नगरात् ४० कि मी दूरे स्थिते "मुद्देनहळ्ळि" नामके ग्रामे सुप्रसिद्धः तन्त्रज्ञः "भारतरत्न" प्रशस्त्या विभूषितः सर्. एं. विश्वेश्वरय्यः जन्म प्राप्नोत् ।
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे डिसेम्बर्-मासस्य १५ दिनाङ्के प्रसिद्धः कविः, न्यायवादी, क्रान्तिकारी मदनमोहन मालवीयः भारतदेशस्य आहियापुरे जन्म प्राप्नोत् ।


text:
उत्तराखण्डराज्यम्
उत्तराखण्डराज्यं ( ( शृणु) /ˈʊttərɑːkhəndərɑːdʒjəm/) (हिन्दी: उत्तराखण्ड राज्य, आङ्ग्ल: Uttarakhand State) भारतीय राज्येषु अन्यतमं राज्यम् । एतस्य राज्यस्य २००० तमे वर्षे 'नवम्बर'-मासस्य नवमे दिनाङ्के रचना जाता । उत्तरप्रदेशराज्यस्य रचनार्थं हिमालयपर्वतप्रान्तस्य, उत्तराखण्डराज्यस्य च विभागः कृतः । राज्यस्यास्य उत्तरे टिबेट्, पूर्वे नेपाल, दक्षिणपश्चिमयोः उत्तरप्रदेशः अस्ति । अस्य राज्यस्य नाम २००७ तमे संवत्सरे 'जनवरी'-मासे उत्तराञ्चलात् उत्तराखण्डः इति परिवर्तनं कृतम् । राज्यस्य उच्चन्यायालयः नैनिताल् नगरे अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
- १ विभागः
- २ इतिहासः
- ३ राज्यजनसमुदायः
- ४ प्राकृतिकवर्णनम्
- ५ प्रवासोद्यमविभागः
- ६ अल्मोडा
- ७ गौमुखम्
- ८ हिमालययात्रा
- ९ हरिद्वारं हृषीकेशः च
- १० बाह्यानुबन्धः
विभागः[सम्पादयतु]
अस्मिन् राज्ये विभागद्वयं भवति गढवाल तथा कुमाऊं इति । अस्मिन् राज्ये १३ मण्डलानि सन्ति । गढवालविभागे चमोलीमण्डलं, देहरादूनमण्डलं, हरिद्वारमण्डलं, पौडीगढवालमण्डलं, रुद्रप्रयागमण्डलं, टिहरीगढवालमण्डलं, उत्तरकाशीमण्डलं चास्ति । कुमाऊंविभागे अल्मोडामण्डलं, बागेश्वरमण्डलम्, नैनितालमण्डलं, पिथौरागढमण्डलं, चम्पावतमण्डलम्, उधमसिंहनगरमण्डलं चास्ति । राज्यस्य मुख्यराजभाषा हिन्दी, उपराजभाषा संस्कृतभाषा चास्ति । “चिप्को” आन्दोलनस्य आरम्भः उत्तराखण्डराज्ये ऐदम्प्राथम्येन जातः । उत्तराखण्डस्य विस्तारः ५१,१२५ चतुरस्रकि.मी अस्ति । जनसंख्या ८५ लक्षमस्ति । देहरादून-हरिद्वार-नैनिताल-नगराणि अस्य राज्यस्य प्रमुखनगराणि सन्ति । राज्यस्य ९२.५७% भागः पर्वतीयः अस्ति । ६३% भागः अरण्यप्रदेशः अस्ति । उत्तराखण्डस्य मुख्याः पर्वताः नन्दादेवी (७८१६ मी.), बदरीनाथः(७१४० मी.), चौखम्बा(७१३८ मी.) तथा त्रिशूल्(७१२० मी.) सन्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
प्राचीनहिन्दूग्रन्थेषु केदार-मानसखण्डयोः मिलित्वा उत्तराखण्ड इति उल्लेखः दृश्यते । उन्नतपर्वताः, दर्दराः, नद्यः, पवित्रक्षेत्राणि अस्मिन् राज्ये सन्ति । अतः “देवभूमिः” इति अस्य नामान्तरमस्ति । ’कोल्’ इति जनाः अस्य राज्यस्य पूर्विकाः आसन् । वेदकाले आर्यसन्ततेः “रावत्” नामकाः जनाः आसन् । तस्मिन् काले ॠषीणां, साधूनाञ्च इष्टतमं स्थानम् आसीदेतत् । व्यासमहर्षिः अस्मिन्नेव स्थले महाभारतकाव्यं रचितवान् इति प्रतीतिः अस्ति । अस्मात् स्थलादारभ्यैव स्वर्गारोहणयात्रा आरब्धा पाण्डवैः इति जनानां विश्वासः । एतत् स्थलम् अशोककाले बौद्धधर्मप्रभावितम् आसीत् । आदिशङ्कराचार्यस्य प्रभावेण पुनः वैदिकसम्प्रदायावृतं जातं स्थलम् । मध्यकाले गढवाल,कुमाऊं च द्वे संस्थाने उत्तराखण्डे आस्ताम् । कुमाऊंसंस्थाने ’चन्द्रवंशस्य’ शासकाः शासनं कुर्वन्ति स्म । गढवालसंस्थाने ’परमारवंशस्य’ शासकाः शासनं कुर्वन्ति स्म । नेपालदेशस्य ’गूर्खा’ शासकाः १७९१ तमे संवत्सरे कुमाऊंराज्यं, १८०३ तमे संवत्सरे गढवालराज्यञ्च आक्रान्तवन्तः । १८१६ तमे संवत्सरे आङ्ग्लजनैः सह युद्धमभूत् । अनन्तरं गढवाल-कुमाऊंप्रदेशौ आङ्ग्लशासने आस्ताम् । भारतस्य स्वातन्त्र्यानन्तरं टिहरिसंस्थानम् उत्तरप्रदेशराज्ये शासनमकरोत् ।
राज्यजनसमुदायः[सम्पादयतु]
उत्तराखण्डस्य जनसमुदायस्य स्वमूलस्थानानुगुणं ’गढवाली’ उत ’कुमावी’ इति व्यवहारः अस्ति । सम्पूर्णस्य समुदायस्य “पहाडी” इति व्यवहारः अस्ति । पञ्जाबराज्यात् आगताः जनाः हिमालयस्य ’तेराय्ट्रदेशे’ वसन्ति । एतान् विहाय नेपालीजनाः, टिबेट्जनाः, गुज्जर्जनाश्च अत्रैव वसन्ति । राज्येषु विद्यमानेषु जनेषु ’रजपूताः’ अधिकाः भवन्ति ।
प्राकृतिकवर्णनम्[सम्पादयतु]
उत्तराखण्डः अतीवप्रकृतिरमणीयः प्रदेशः अस्ति । प्रायः राज्यस्य उत्तरभागस्य प्रदेशः हिमालयस्य अङ्गप्रदेशः अस्ति । अस्मिन् भागे उन्नतशिखराणि, हिमनद्यश्च विलसन्ति । हिमालयस्य सानुप्रदेशः पूर्वम् आकुलारण्यप्रदेशः आसीत् इति । अरण्यविभागस्य यत्नेन अरण्यस्य वृद्धिः जायमाना अस्ति । हिमालयस्य परिसरे विविधवन्यजन्तवः आश्रिताः । वन्यजन्तुषु व्याघ्राः, चित्रकाः, हिमचित्रकाः इत्यादयः अत्र आश्रिताः । अमूल्यानि सस्यानि, वनस्पतयश्च विलसन्त्यत्र। भारतीयपवित्रतमौ महानद्यौ गङ्गा, यमुनाच उत्तराखण्डस्य हिमपर्वतमूले उद्भूते । हिमालयपर्वतश्रेण्याः दक्षिणे भागे उत्तराखण्डः अस्ति । उन्नतप्रदेशाः हिमेन, शिलया च आवृताः सन्ति । नैनितालमण्डलस्य रामनगरे जिम् कार्बेट् राष्ट्रियोद्यानम् अस्ति । चमोलीजनपदे पुष्पकन्दरराष्ट्रियोद्यानम्, नन्दादेवीराष्ट्रियोद्यानञ्च आस्ति । उत्तरकाशीमण्डले गोविन्दपशुराष्ट्रियोद्यानम्, गङ्गोत्रीराष्ट्रियोद्यानञ्च अस्ति । हरिद्वारमण्डले राजाजि राष्ट्रियोद्यानम् अस्ति ।
प्रवासोद्यमविभागः[सम्पादयतु]
उत्तराखण्डस्य धनादायस्य प्रमुखविभागः प्रवासोद्यमविभागः भवति । सर्वदा अत्र तीर्थयात्रिकाः, पर्वतारोहिसाधकाः, पर्यटकाश्च भवन्ति । नैनिताल्, मस्सूरी, अल्मोरा तथा राणिखेत् इत्यादीनि गिरिधामानि प्रसिद्धानि सन्ति । हेमकुण्डस्य "श्वेतपुष्पकन्दरः" तथा नन्दादेवी राष्ट्रियोद्यानञ्च स्तः। विश्वपरम्परास्थानेषु नन्दादेवी राष्ट्रियोद्यानमपि अन्यतमम् । अधिकानां पर्यटकानाम् आकर्षणस्थानम् एतत् ।
धार्मिकक्षेत्राणि[सम्पादयतु]
हिन्दवानां पवित्रतमपुण्यक्षेत्रेषु कानिचन क्षेत्राणि उत्तराखण्डराज्ये राराजन्ते । तानि गङ्गोत्री, यमुनोत्री, केदारनाथः, बदरीनाथः(चारधाम) इति सुप्रसिद्धानि पवित्रक्षेत्राणि सन्ति । तथैव हरिद्वारं, हृषीकेशः च पवित्रक्षेत्रे स्तः । सिक्खधर्मस्य 'हेमकुण्डसाहेब्' पुण्यस्थानम् अस्मन्नेव राज्ये अस्ति । बौद्धधर्मस्य बुद्धस्तूपसहितं मिण्ड्रोलिङ्गपवित्रस्थानम् अत्रैव अस्ति ।
पुष्पकन्दरः[सम्पादयतु]
उत्तराखण्डराज्यं पूर्वम् उत्तरप्रदेशस्य भागः आसीत् । इदानीं स्वतन्त्रं राज्यम् अस्ति । अत्यन्तं सुन्दरं राज्यमेतत् । फ्राङ्क् स्मित् इति साहसी एतं प्रदेशम् अन्विष्टवान् । अत्र बहुविधाः पुष्पवृक्षाः सन्ति । एषः प्रपातः १० कि.मी. दीर्घः २ कि.मी. विस्तृतः च अस्ति । विश्वे एव एतादृशः निम्नकन्दरः अन्यत्र नास्ति । सागरतीरतः ३३५२ पादोन्नते प्रदेशे एतदस्ति । भारतीयाः विदेशीयाः च तत्र गच्छन्ति । जून-मासतः सप्तम्बर-मासाभ्यान्तरं तत्र गन्तुं योग्यः कालः अस्ति । शीतकाले अतीव शैत्यं भवति ।
नैनिताल[सम्पादयतु]
'कुमाहिल्' प्रदेशे स्थितं सुन्दरं गिरिधाम एतत् उत्तराखण्डराज्यस्य किञ्चन नगरम् । नैनिताल इत्यस्य देवानां नेत्रे इत्यर्थः । नैनादेवी-तः नैनिताल इति नाम । अत्र ६० सरांसि सन्ति । अतः सरसः मण्डलम् इति अस्य नामान्तरमस्ति । नैनिताल-नगरस्य बृहत्तमः तडागः अस्ति 'भीमताल'-तडागः । अत्र नौकाविहारः, मीनग्रहणमित्यादिकम् अतीव आकर्षकाणि सन्ति । नैनिताल-नगरे मेघाच्छादितशिखराणि, सरोवराणि, तृणावृतप्रदेशाः, अरण्यानि, समतलभूमिः च अतीवसुन्दराणि सन्ति । अतः एतं प्रदेशं "A Jewel among the Tourist Places" इति यात्रिकाः सगौरवं कथयन्ति । शिवालिकपर्वतश्रेणिः, पर्वताः, प्रपाताः च मनोहराणि सन्ति । बहुकालपर्यन्तम् एतत् गिरिधाम अदृष्टमीव आसीत् । 'ब्यारन्' इति अधिकारी मार्गभ्रष्टः अत्र आगत्य अपूर्वप्रदेशं दृष्ट्वा सन्तुष्टः अभवत् । अनन्तरं यूरोपियन् जनाः अत्र आगतवन्तः । सा.श.१८४१तमे काले एषः लघुग्रामः आसीत् । इदानी विश्वे प्रसिद्धं नगरम् अस्ति । 'क्याटर्पिल्लर्' इति धूमशकटयानं नगरदर्शनार्थम् अस्ति । अनेन सञ्चारः बालानाम् अतीव हर्षदायकः अस्ति । नैनितालनगरे किञ्चन पक्षिधाम अपि अस्ति । शतशः विविधाः पक्षिणः तत्र दर्शनीयाः सन्ति । नैनिताल-तः पश्चिमे रामनगरम् इत्यस्मिन् स्थले राष्ट्रियोद्यानं 'जिम् कार्बेट् न्याशनल् पार्क्' अस्ति । अत्र भल्लूकाः, व्याघ्राः, गजादयः प्राणिनः सन्ति । समीपे 'राणीखेत्' अल्मोडादीनि गिरिधामनि सन्ति ।
पिण्डारी[सम्पादयतु]
एतत् हिमालयप्रदेशस्य अत्यन्तं सुन्दरं स्थलम् । अत्र हिमनद्यः पर्वतशिखरेभ्यः अवतरन्ति । एषा हिमनदी ३ कि.मी. दीर्घा , अर्ध कि.मी. विस्तृता अस्ति । एषा ३३५३ मीटर् उन्नतप्रदेशे अस्ति । समीपे सुन्दरतृणभूमिः अस्ति । अत्र पर्वतारोहणं कर्तुं अवकाशः अस्ति । स्वर्गसदृशस्थलमेतत् इतः हिमालयपर्वतश्रेण्याः आरम्भः भवति । सर्वैः जीवने एकदा अवश्यं दर्शनीयमेतत् स्थलम् ।
जिम् कार्बेट् राष्ट्रियोद्यानम्[सम्पादयतु]
उत्तराखण्डराजस्य नैनितालपौरीमण्डलयोः भागः एषः । अभयारण्यमेव ५२३ चतुरस्र कि.मी. अस्ति । कुमाऊं-पर्वतप्रदेशे रामगङ्गानदी प्रवहति । एतत् सा.श.१९३५ तमे वर्षे रक्षितारण्यं घोषितमस्ति । प्रख्यातः मृगयाविहारी मृगयाप्रियः लेखकः 'जिम् कार्बेट्' कदाचित् अनेकजनान् व्याघ्रेभ्यः रक्षितवान् । नरभक्षकव्याघ्राणां जीवनविषये अध्ययनं कृत्वा पुस्तकं Man eaters of kumaon लिखितवान् । अत एव अरण्यं प्रति तस्य नाम एवम् आगतम् अस्ति । अस्य राष्ट्रियोद्यानस्य Tiger Country इत्यपि नाम अस्ति । अत्र किञ्चन पक्षिधाम अपि अस्ति । मृगाः, व्याघ्राः, गजाः, भल्लूकाः अत्र सन्ति । अत्र विविधाः पक्षिणः सन्ति । अतः खगवीक्षकस्वर्गः (Bird Watcher’s Paradise) इति कथयन्ति ।
देहरादून्[सम्पादयतु]
प्रवासिजनाः एतं प्रदेशं द्रष्टुम् इतः मस्सूरीप्रदेशं गन्तुं तत्र गच्छन्ति । तत्र अत्यन्तम् उत्तमं खगवीक्षणस्थानम् अस्ति । तस्य कारणम् तु तत्र विद्यमानम् अरण्यसंशोधनकेन्द्रं एव विश्वे तस्य स्थानं प्रप्रथमम् अस्ति । तत्र भारतीयसर्वेक्षणविभागस्य केन्द्रम् (सर्वे आफ् इण्डिया) अस्ति । ततः ८ कि.मी. दूरे चोरगुहा (राबर्सकेव्) इति स्थलम् अपूर्वमस्ति । भव्यानि अरण्यानि, पर्वतप्रदेशाः, नदीतीरप्रदेशाः च अस्माकं मनः आकर्षन्ति । अत्र जलं किञ्चिद्दूरं गुप्तगामीनी भूत्वा पश्चात् दूरे फेनरूपेण बहिरागच्छति । समीपे १४ कि.मी. दूरे उष्णजलनिर्झरिण्यः सहस्रधारा इति स्थले सन्ति । मृगवनम् आकर्षकम् अस्ति ।
मसूरी गिरिधाम[सम्पादयतु]
अत्र अतीव सुन्दरपर्वतशिखराणि सन्ति । एतत् विनोदविहारस्य स्थानम् । हिमालयशिखराणि अत्र गोचरी भवन्ति । इतः ११ कि.मी.दूरे 'केम्प्रीफालस्', 'भट्टफाल्स्, स्तः । अत्युन्नतं स्थानं 'लालतिल'-नामकं प्रसिद्धं स्थानम् अत्र अस्ति । सागर-स्तरतः २००० मीटर् उन्नतप्रदेशोऽयं 'क्यामल्स् बाक्स्'-'गन् हिल्'-स्थानके अतीवोन्नते स्थाने स्तः । अत्र शिखरपर्यन्तं गन्तुं विद्युच्चालिततन्त्रीस्यन्दनव्यवस्था अस्ति । 'लाक् मण्ड्ल्' (३५ कि.मी.) स्थले शिवदेवालयः अस्ति । अत्रैव कौरवाः पाण्डवान् लाक्षागेहे मारयितुं प्रयत्नं कृतवन्तः इति महाभारते उल्लिखितम् । सहस्रधारस्थले ९ मीटर् उन्नतः कश्चन जलपातः अस्ति । अत्रत्यं जलं गन्धकमिश्रितम् अतः स्नानेन आरोग्यवर्धनं भावति इति विश्वासः ।
हिमालयः[सम्पादयतु]
हिमालयः उत्तराखण्डप्रदेशस्य सुन्दरं स्थलम् । उत्तराखण्डराज्यमेव पर्वतानाम् स्थानमस्ति । अत्र पर्वतेषु सदा तुषारावृतं दृश्यं द्रष्टुं शक्यते । प्रपातेषु सदा शीतलं जलं प्रवहति । तृणावृतानि समतलानि आकर्षकानि भवन्ति । गढवालप्रदेशस्य विस्तारः ५००० चतुरस्रकि.मी. अस्ति । अत्रैव चमोली, पौरीगढवाल, टिहरीगढवाल, देहरादूनमण्डलानि सन्ति । गढवाल प्रवासिजनानां स्वर्गमिति कथयन्ति । अत्र यात्रा साहसिकानामेव साध्या । पर्वतारोहिणाम् उत्साहः भवति । जलक्रीडासु जनाः मग्नाः भवन्ति । "रिवर् राप्टिङ्ग्" , "मौण्टन् बैकिङ्ग्" इत्यादीनि जनानां प्रियाणि भवन्ति । पर्वतशिखरेषु त्रिशूल्, कामेट्, धुनगिरि इत्यादीनि अतीव प्रसिद्धानि सन्ति । नन्दादेवी अत्युन्नतः पर्वतः अस्ति । अत्र कठिनशिलारोहणं साहसिकानां प्रियं भवति । तुषारावृतप्रदेशे धावनमपि अत्र साहसप्रियाणाम् इष्टं भवति। मसूरी इवात्रापि अतीव शैत्यं भवति । हृषीकेशः, अल्मोरा, राणिखेत्, मसूरी, यमुनोत्री, केदारनाथः, बदरीनाथः च अत्रैव समीपे विद्यमानानि क्षेत्राणि । प्रतिक्षेत्रेषु सहस्राधिकाः जनाः दर्शनं प्राप्नुवन्ति ।
बदरीनाथः[सम्पादयतु]
नरनारायणमन्दिरस्य गोपुरं स्वर्णनिर्मितमस्ति । ४५ पादपरिमितोन्नतप्रदेशे गर्भगृहे सिंहासनस्योपरि शालग्रामशिलायाः पूर्वाभिमुखः श्रीनारायणविग्रहः अस्ति । योगमुद्रास्थितः किरीटधारी पद्मासनस्थः बदरीनाथः अस्ति । अस्मिन् स्थाने स्थितं शिवक्षेत्रं ब्रह्मकपालनाम्ना निर्दिश्यते । वेदव्यासमहर्षिः अत्र स्थितवान् । श्रीशङ्कराचार्यः अत्रैव स्थित्वा भाष्यग्रन्थान् रचितवान् । श्रीमन्मद्वाचार्यः बदरीनाथे एव समाधिस्थः अभवत् इति जनानां विश्वासः । महर्षिः श्री वेदव्यासः महाभारतम् अत्रैव रचितवान् गणपतिः अत्रैव तत् लिखितवान् इति विश्वासः। वेदव्यासेन अष्टादशपुराणानि अपि अत्रैव प्रणीतानि । बदरिकाश्रमतः अष्टकि.मी. दूरे ४०० पादपरिमितोन्नतात् स्थानात् पतता जलेन सुन्दरजलपातः निर्मितः। अस्य नाम वसुधारा जलपातः इति । हृषीकेशतः रुद्रप्रयागपर्यन्तम् आगत्य अग्रे केदारनथक्षेत्रं गन्तुं शक्यते । एतत् हृषीकेशतः २४० कि.मी. दूरेऽस्ति ।
केदारनाथः[सम्पादयतु]
सर्वतः हिमाच्छादितानि गिरिशिखराणि सन्ति । केदारनाथप्रदेशं रुद्रहिमालयः इति कथयन्ति । सुमेरुपर्वतः गन्धमादनगिरिः च अस्यैव भागौ स्तः । केदारनाथक्षेत्रं द्वादशज्योतिलिङ्गक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति । नरनारायणानां प्रार्थनया शिवः अत्र ज्योतिर्लिङ्गरूपेण स्थितवान् इति शिवपुराणे अस्ति । एतत् हिन्दवानां परमपवित्रं श्रद्धाकेन्द्रम् । केदारनाथस्य समीपे मन्दाकिनीनद्याः उगमस्थानमस्ति । केदारनाथस्य क्षेत्रं सागरस्तरतः ११७०० पादपरिमितौन्नत्ये स्थलम् अस्ति । केदारनाथमन्दिरे बृहच्छिला एव शिवलिङ्गमिति आराध्यते। गौरीकुण्डः इति पवित्रजलवापी अस्ति । श्रीशङ्कराचार्यः केदारनाथक्षेत्रे कैवल्यम् अवाप्नोत् । एतत् स्थलं भक्तानां यात्रास्थलं , प्रकृतिप्रियाणां साहसप्रियाणां एतत् प्रियं स्थानम् ।
अल्मोडा[सम्पादयतु]
हिमालयपर्वतश्रेण्यां स्वर्गमिव प्रकाशामानं गिरिधाम अल्मोरा । एतत् गिरिधाम दर्शकानां स्वर्गः इति ख्यातमस्ति । अत्र कन्दराः पर्वतशिखराणि नद्यः (रामगङ्गा, कोशी) सर्वाणि दिव्यानि भव्यानि च सन्ति । अत्र समतले वाटिकाः सन्ति । पर्वतारोहिणां प्रियं स्थानमस्ति । अल्मोरातः कारूददेवि मन्दिरपर्यन्तं जनाः आरोहणं कुर्वान्ति । स्वामी विवेकानन्दः इतः एव भारतयात्राम् आरब्धवान् इति इतिहासः। उत्तराखण्दराज्यतः कुमांव् ट्रान्सपोर्ट् इति संस्था प्रवासव्यवस्थां करोति । स्वयं वाहनैः अपि गन्तुं शक्यते ।
गौमुखम्[सम्पादयतु]
उत्तरकाशीमण्डलस्य एतत् प्रमुखस्थलमस्ति । सागरस्तरतः ४२५५ मीटर् उन्नतप्रदेशे एतदस्ति । अत्र पञ्चदश हिमनदीभिः एका गुहा निर्मितास्ति । एषा गौमुखम् इव दृश्यते इति स्थलस्य नाम गोमुखम् इति आगतम् । भागीरथी नदी अत्र सञ्जाता । अत्र शान्तिः पवित्रता सौन्दर्यं च सहजतया अस्ति । अत्र नदीस्नानम् अतीव पुण्यफलदम् इति जननां विश्वासः । अत्र अपाय स्थानानि बहूनि सन्ति । अत्र नदी वेगेन प्रवहति । अत्र कदाचित् हिमशिलाप्रपातः भवति । रक्षकपुरुषाः अत्र दर्शनं कृत्वा शीघ्रं निवर्तितुं जनान् सूचयन्ति ।
हिमालययात्रा[सम्पादयतु]
उत्तराखण्डतः हिमालययात्रा आरब्धा भवति । तदर्थम् अनेकानि शीतनिरोधकानि वस्तूनि सङ्ग्रहणीयानि भवन्ति । यात्राकर्तुम् पूर्वमेव सर्वं सूचयन्ति । हिमालययात्रा अद्भुतास्ति । यावत् पर्यन्तं यात्रा समाप्ता न भवति तावत् पर्यन्तम् अतीव जागरूकतया भवितव्यं भवति । विशेषतः भारतीयानां हिमालययात्रा अतीव इष्टा अस्ति ।
हरिद्वारं हृषीकेशः च[सम्पादयतु]
गङ्गानद्याः अपूर्वसौन्दर्यं द्रष्टुं शक्यते । हरिद्वारम् अथवा हरद्वारम् इति प्रख्यातं प्राचीनं पत्तनमेतत् हरेः पादौ अत्र स्तः इति हरिद्वारम् इति नाम आगतमस्ति । ब्रह्मकुण्डप्रदेशे हरिपादौ स्तः अमृतकुण्डं हरि की पायरि इत्यपि कथयन्ति । गङ्गातीरे गङ्गामातुः मन्दिरमस्ति । लक्ष्मीमन्दिरं श्रीराममन्दिरं नीलधारा, पावनधाम, दक्षप्रजापतिमन्दिरम् इत्यादिदर्शनीयानि सन्ति । गङ्गातीरे अनेक गुरुकुलानि सन्ति । अत्रानेकधर्मशालाः सन्ति । गङ्गास्नानम् अत्र पवित्रकार्यमस्ति । हरिद्वारतः १४ कि.मी. दूरे हृषीषिकेशक्षेत्रमस्ति । अत्र गीताभवनं, स्वर्गाश्रमः, ऋषिकुण्डं, वराहमन्दिरं, त्रिवेणिघट्टः भरतमन्दिरं, शिवानन्दाश्रमः इत्यादीनि सन्ति । लक्ष्मणझूला सेतुद्वारा गङ्गायाः पारं कर्तुं शक्यते । इतः हिमालययात्रायाः आरम्भः भवति । हरिद्वारहृषीकेशनगरयोः वैशिष्ट्यं गङ्गा प्रवहति। इतः जनाः परिशुद्धं गङ्गाजलं गृहं नयन्ति । गङ्गानद्याः उभयपार्श्वयो: स्नानघट्टाः निर्मिताः सन्ति ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- Government
- Other
.


text:
मिथुनराशिः
मिथुनराशिः द्वादशराशिषु अन्यतमः अस्ति । द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
नामौचित्यम्[सम्पादयतु]
मिथुनं नाम युगलम् इत्यर्थः । कस्मिंश्चित् विषये अपि द्विधा चिन्तनम् । द्वयोः भावयोः स्थानकल्पनम् । निर्णयसामर्थ्यस्य न्यूनतायाः कारणात् द्वन्द्वभावस्य अनुभवनम् एतस्य राशिवतां लक्षणम् ।
अधिपतिः[सम्पादयतु]
मिथुन-कन्याराश्योः बुधः अधिपतिः । बुधः पलायनवादी । ग्रहराज्यव्यवस्थायाः दृष्ट्या अयं वणिक् विद्यते । वणिजाम् अनुपस्थितौ अपेक्षितवस्तूनां सम्पूरणं कष्टकरम् । बुधः नाम पण्डितः इत्यपि अर्थः । कालानुगुणान् निर्णयान् स्वीकुर्वन् कार्याणां सम्पादनसामर्थ्यं बुधेन एव साध्यम् । अन्येषां साहाय्यम् आचरन् स्वस्य लाभस्य सम्पादनं, सर्वेषां सन्तोषणे अत्यन्तं समर्थः नाम बुधः एव । सर्वैः सह समञ्जनं, स्वस्य प्रामुख्यप्रदर्शनञ्च एतेषां विशेषलक्षणम् । मिथुनराशिवतां वस्तुक्रयणे, कन्याराशिवतां वस्तुविक्रयणे विशेषसामर्थ्यं दृश्यते । गुणविषये ग्रहणम् आदरणं च बुधद्वारा एव निश्चीयते । समाजोन्मुखचिन्तनम् एतेषां वैशिष्ट्यम् ।
राशिभावः[सम्पादयतु]
मिथुनः सहजतृतीयभावः इति निर्दिश्यते । तूतीयभावे सहोदराः, सहकारः, लघु-प्रयाणानि, करकुशलकार्याणि, हस्तलिपिः - इत्येते अंशाः भवन्ति । मिथुनराशिवत्सु अपि एते अंशाः दृग्गोचराः भवन्ति ।
जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः[सम्पादयतु]
पश्चिमदिशः स्वामी, वायुतत्त्वं, शुक्रः इव हरितवर्णः, पुरुषराशिः, द्विस्वभावः, विषमोदयी, उष्णः, शूद्रवर्णः, महाशब्दकारी, दिनबली, मध्यमसन्ततिः, शिथिलशरीरम् । अस्य प्राकृतिकस्वभावः विद्याध्ययनरतः, शिल्पी च । अनेन स्कन्ध-बाहूनां विचारः क्रियते । अस्य स्वामी बुधः । उक्तं च -
- प्रत्यक्स्वामी द्विपाद्रात्रिबली ग्राम्याग्रगोऽनिली ।
- समगात्रो हरिद्वर्णो मिथुनाख्यो बुधाधिपः ॥
स्म्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
मिथुनराशौ मृगशिरायाः ३, ४ पादौ, आर्द्रायाः ४ पादाः, पुनर्वसोः १, २, ३ पादः भवन्ति इत्यतः का, की, कू, खं, ङ, भ, के, को, हा ... इत्येतानि अक्षराणि मिथुनसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
जन्मदिनम्[सम्पादयतु]
येषां जन्मदिनम् मेमासस्य २१ दिनाङ्कतः जून्-मासस्य २१ दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां मिथुनराशिः ।


text:
||देवी कवच || devi kavach :- ||अथ देव्याः कवचम् || ॐ अस्य श्री चण्डीकवचस्य || ब्रह्मा ऋषिः | अनुष्टुप् छन्दः […]
devi apradh kshama stotram
||अथ देव्यपराधक्षमापनस्तोत्रम् || devi apradh kshama stotram :- न मन्त्रं नो यन्त्रं तदपि च न जाने स्तुतिमहो न चाह्वानं ध्यानं […]
durga stuti
Durga Stuti :- Miti Ka Tan Huaa Pavitra, Ganga Ke Asnan Se | Ant Karan Ho Jaye Pavitra, Jagadambe Ke […]
durga suktam
अथ दुर्गा सूक्तम् :- durga suktam:- जातवेदसे सुनवाम सोममरातीयतो निदहाति वेदः | स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा नावेव सिन्धुं […]
meenakshi stotram
मीनाक्षीस्तोत्रम् :- meenakshi stotram:- श्रीः .. श्रीविद्ये शिववामभागनिलये श्रीराजराजार्चिते श्रीनाथादिगुरुस्वरूपविभवे चिन्तामणीपीठिके . श्रीवाणीगिरिजानुताङ्घ्रिकमले श्रीशांभवि श्रीशिवे मध्याह्ने मलयध्वजाधिपसुते मां […]
durga saptashloki
श्रीदुर्गासप्तश्लोकी .. durga saptashloki :- ॐ अस्य श्रीदुर्गासप्तश्लोकीस्तोत्रमहामन्त्रस्य नारायण ऋषिः . अनुष्टुपादीनि छन्दांसि . श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वत्यो देवताः . श्री जगदम्बाप्रीत्यर्थे पाठे […]
durga apad udhara ashtakam
दुर्गा आपदुद्धाराष्टकम् .. durga apad udhara ashtakam:- नमस्ते शरण्ये शिवे सानुकम्पे नमस्ते जगद्व्यापिके विश्वरूपे . नमस्ते जगद्वन्द्यपादारविन्दे […]
meenakshi pancharatnam
meenakshi pancharatnam :- ||श्रीः || मीनाक्षी पञ्चरत्नम् :- उद्यद्भानु सहस्रकोटिसदृशां केयूरहारोज्ज्वलां बिम्बोष्ठीं स्मितदन्तपंक्तिरुचिरां पीताम्बरालंकृताम् | विष्णुब्रह्मसुरेन्द्रसेवितपदां तत्वस्वरूपां […]
khadgamala stotram
देवी खड्गमाला स्तोत्ररत्नम् :- devi khadgamala stotram :- ह्रींकाराननगर्भितानलशिखां सौः क्लींकलाम् बिभ्रतीं सौवर्णाम्बरधारिणीं वरसुधाधौतां त्रिनेत्रोज्ज्वलां | वन्दे पुस्तकपाशमङ्कुशधरां स्रग्भूषितामुज्ज्वलां त्वां […]
chandi path
श्री चण्डीपाठ :- chandi path :- ||ॐ श्री देवैः नमः || ||अथ चंडीपाठः || या देवी सर्वभूतेषु विष्णुमायेति शब्दिता | […]


text:
भूगोलः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
भूगोलः, पुं, (भूर्गोलो मण्डलमिव ।) भुवनकोषः । (यदुक्तं सूर्य्यसिद्धान्ते । “मध्ये समन्तादण्डस्य भूगोलो व्योम्नि तिष्ठति । बिभ्राणः परमां शक्तिं ब्रह्मणो धारणा- त्मिकाम् ॥”) तस्य विवरणम् । यथा, -- “प्रकृतेस्तु महान् जातोऽहङ्कारो महतः पुनः । तन्मात्राणि ह्यहङ्कारात् शब्दः स्पर्शोऽथ रूपकम् ॥ रसो गन्धश्च पञ्चैव गुणा नाम प्रकीर्त्तिताः । ब्रह्माण्डमेतन्मितमस्तु नो वा कल्पे ग्रहः क्रामति योजनानि । यावन्ति पूर्ब्बैरिह तत्प्रमाणं प्रोक्तं खकक्षाख्यमिदं मतं नः ॥” इति सिद्धान्तशिरोमणौ गोलाध्याये भुवनकोषः समाप्तः ॥


text:
सिन्धूनदी
सिन्धुः प्राचीनभारतस्य दीर्घतमा नदी । सिन्धुः मानससरोवरस्य समीपे उद्भवति। एषा नदी कश्मीरे सृत्वा पाकिस्थानदेशे सिन्धुप्रदेशे पश्चिमसमुद्रं संयाति। तस्याः सम्युक्तनद्यः शुतुद्री, इरावती, चन्द्रभागा, विपाशा, वितस्ता, कुभादयः नद्याः सिन्धुनद्या सम्मिलिताः भवन्ति। सा भारतभूभागस्य अतिदीर्घा नदी आसीत् । अस्याः तीरे अनेकानि राज्यानि स्थापितानि आसन् । सा ऋग्वेदे अपि शंसिता। सा पवित्रा इति अनेके जनाः मन्यन्ते। उक्तञ्च
जन्तवः[सम्पादयतु]
सिन्धुनद्याम् अन्धाः शिशुमाराः(Platanista gangetica minor) वसन्ति। सिन्धौ विविधाः मत्स्याः सन्ति। पुरा अस्याः तीरे वनानि आसन् यत्र गण्डकाः गजाः महिषाः च पशवः अवसन्। परं मनुष्यकर्मणा इमानि अरण्यानि भिन्नानि।
पौराणिकता[सम्पादयतु]
सिन्धुः इत्येषः संस्कृतशब्दः नदी,प्रवाहः,सागरः इत्यादीन् अर्थान् बोधयति । एतां नदीं विदेशीयाः इण्डस् नदी इति निर्दिशन्ति । किन्तु सिन्धुनदी इत्येव प्रादेशिकाः व्यवहरन्ति । ऋग्वेदे १७६वारं सिन्धुनद्याः उल्लेखः कृतः दृश्यते । तेषु ९५ वारं बहुवचने प्रयोगः कृतः दृश्यते । बहुधा विशिष्टार्थे एतस्य प्रयोगः कृतः दृश्यते। अग्रे प्रयुक्तेषु श्लोकेषु केवलमं नद्यर्थे एतस्य प्रयोगः दृश्यते । उदाहरणार्थं नदीस्तुतिसूक्ते सिन्धुशब्दस्य प्रयोगः पुँल्लिङ्गे कृतः दृश्यते । ऋग्वेदे प्रयुक्ताः इतराः नद्यः सन्ति । सिन्धुः नदः अस्ति । न केवलं व्याकरणरीत्या अपि च नदीदेवता इति उल्लेखं कुर्वन्तः क्षीरदात्रिभिः धेनुभिः अश्वाभिः च तोलनं कृतं दृश्यते । सिन्धुशब्दः पर्शियन् भाषया हिन्दुः इति अभवत् । फलकम्:Lang-grc Indós ल्याटिन् भाषया तस्य उच्चारणम् इन्डस् इति जातम् । मेगास्थनीसस्य इण्डिका पुस्तके इण्डस् शब्दस्य प्रयोगः दृश्यते । अलेक्झाण्डरः एतां नदीं क्रान्तवान् आसीत् इतिThe word Sindhu became Hindu in प्राचीनग्रीकजनाः सिन्धुनद्याः अपरतीरे वसतः जनान् इण्डस् प्रदेशस्य इण्डोयी इति निर्दिष्टवन्तः सन्ति ।


text:
भक्तियोगः
अध्यायस्य सारः[सम्पादयतु]
भक्तियोगो गीताज्ञानस्य अमृतफलम् अस्ति । अयमेव 'राजविद्या’ शब्देनापि प्रोक्तः । अपि चायं सर्वेषां रहस्यानां रहस्यम् अस्ति । भक्तिं विना साधकस्य साधनरुपम् आचरणम् अपूर्णमेव तिष्ठति । विराटरुपिणो दर्शनस्यान्ते भगवान् श्रीकृष्णः प्रतिपादयति यद देवदुर्मभस्य विराटरुपिणः साक्षात्कारो न वेदेन, न तपस्यया, न दानेन, च चेज्यया विधातुं शक्यते अपितु अनन्यभक्त्यैव सः सम्भवति । अनयैव जीवः ईश्वरं प्रत्यक्षं द्रष्टुं क्षमते, तत्त्वतो ज्ञातुं शक्नोति, भगवता सह ऐक्यभावमपि लब्धुं क्षमते ! अनन्यभक्तितत्त्वस्य स्वरुपम् श्रीमद्भगदगीतायामेवं प्रकारेण निरुपतिम् –
- मत्कर्मकृद् मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।
- निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डवः ॥
यज्ञ-दान तपः प्रभृतीनि सर्वाणि कर्त्तव्यकर्माणि भगवद्रूपाणि मत्वा साधनारतः भगवन्त मेव परमाश्रयं मत्वा तत्प्राप्त्यर्थं सततं प्रयत्नशीलः भक्तियोगस्य अनुष्ठाता, अनासक्तः, सर्वप्रणिषु शत्रुभावारहितो जनो भक्तोऽस्ति । भक्तस्य साधनायाः स्वरुपमेव भक्तिरस्ति । भगवत्प्राप्तिरेव भक्तेः फलं विद्यते । श्रीमद्भगद्गीता लोकल्याणाय सगुण- सकाम –भक्तिमार्गाय उपदेशं प्रददाति । भक्तिः उपासनापद्धतिम् अवलब्य प्रवर्तिताऽस्ति । गीताया भक्तियोगे इतरसाधनेभ्योऽविरोधोऽस्ति ।
गीताया भक्तियोगे भक्तस्य महत्त्वं सर्वोपरि निर्धारितम् अस्ति । भक्ताश्चतुर्विधाः प्रतिपादिताः सन्ति-आर्तभक्ता, जिज्ञासुभक्ताः अर्थार्थिनो भक्ताः ज्ञानिनो भक्ताः । एषु चतुर्षु ज्ञानिनां श्रेष्ठता प्रतिपादिताऽस्ति । ज्ञानी भक्तो भगवत आत्मसरुपो भवति । यथोक्तम् –“ तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते”। एवं श्रीमद्भगवद्गीता विविधमार्गेषु समन्वयं प्रदर्श्य साधनमार्गं सुगमं सुलभं च करोति ।
गीतोक्तम्तानुसारेण कर्म-ज्ञान- ध्यान-भक्तिमार्गः एकस्यैव ईश्वारस्य प्राप्त्युपायाः सन्ति । अध्यात्मसाधकः एषां मार्गाणां यथेच्छम् उपयोगं कर्त्तुं शक्नोति । गीतायाः साधनामार्गस्य प्रारम्भो निष्कामकर्मणा अनन्यशरणागतिभावेन च भवति । निष्कामकर्मणोऽनुष्ठानेन, नियमपूर्वकं ध्यानयोगस्य अभ्यासेन साधको ब्रह्मभावं प्राप्नोति । तस्य चेतसि समत्वभावना जागर्ति । एषैव ब्राह्मी स्थितिः गीतायां प्रतिपादिता ।
यदा ब्राह्मी स्थितिः समुदिता भवति, तदा साधकः उत्कृष्टां भक्तिं लभते । भक्तेरुदयानन्तरमेव परमज्ञानस्य अधिकारी भवति । परमज्ञानेनैव भगवतः स्वभावं स्वरुपं विभूतिगुणानाञ्च यथार्थतो जानाति । परमज्ञानस्यैव फलम् ईश्वरोपलब्धिरस्ति । ईश्वरोपलब्धये प्रतत्तिरावश्यकी अस्ति। प्रपत्तिमार्गोऽन्यमार्गाणां नैसर्गिकं पर्यवसानमस्ति । गीतायाः गुह्यं ज्ञानमिदमेवास्ति । उक्तञ्च –
- मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
- मामेवैष्यसि युक्त्यैवमात्मानं मत्परायणः ॥
वस्तुतो ज्ञानकर्मणोरुभयोः समन्वयः भक्तौ दृश्यते । भक्त एव यथार्थतः ज्ञानी कर्मयोगी च भवितुं शक्यते । स्वयं भगवता श्रीकृष्णेनोक्तम् शास्त्रज्ञानस्य, प्रत्यक्षदर्शनस्य, भगवदैक्यस्य च प्राप्तिरनन्यभक्त्यैव सम्भवति । सात्त्विकीं श्रद्धां दैवीं सम्पत्ति च विना अनन्या भक्तिर्नैव जायते । अतो भगवदभक्त्यै अभय –सत्त्व शुद्धयादि –सद्गुणानाम् उपार्जनं नितान्तम् आवश्यकमस्ति । इमेऽपि सदगुणाः सात्त्विकश्रद्धयैव उदभवन्ति, अतो दैवैसम्पत्तिं लब्ध्वा कर्मज्ञानयोश्च तदुपयोगं विधाय अनन्या भक्तिरेव आचरणीयेति गीतायाः सन्देशोऽस्ति ।
भक्तिज्ञानयोर्मध्ये आन्तरिकविरोधो न मन्तव्यः । यतो हि यावत् ज्ञानं न भविष्यति तावत् भक्तिः कुतः सम्भवा ? ज्ञानेनैव ईश्वरानुरागः समुदेति । भक्तिं विना ज्ञानमपि नीरसं वर्तते, ज्ञानं विना च भक्तिः नेत्रहीनेवास्ति । उभयोः परस्परं सम्बन्धोऽस्ति । अतः ज्ञानसम्पन्न एव जनः यथार्थभक्तो भवति । यश्च भक्तोऽस्ति, सः न कदापि ज्ञानमुपेक्षते । ज्ञानी अपि भक्तेरुपेक्षां कर्त्तुं न क्षमते ।
एवं भगवद्गीतायाः दार्शनिकविचाराणमयमेवाशयोऽस्ति यत् ईश्वरं प्रति समर्पणभावनां कृत्वा कर्म कुर्वाणो जनः अनासक्तभावेन न कदापि कर्मबन्धने निपतति न च सांसारिकतैव तस्मिन् प्रभावं निपातयति, जीवनसंग्रामे स्वच्छन्दो भूत्वाऽसौ कर्मयोगी ज्ञानस्य उपयोगेन सह भक्तिमाचरमाणो मुक्तिं लभते ।
श्लोकानाम् आवलिः[सम्पादयतु]
- 12.1 एवं सततयुक्रा ये….
- 12.2 मय्यावेश्य मनो….
- 12.3 ये त्वक्षरमनिर्देश्यं….
- 12.4 सन्नियम्येन्द्रियग्रामं….
- 12.5 क्लेशोधिकतरः तेषां….
- 12.6 ये तु सर्वाणि….
- 12.7 तेषामहं समुद्धर्ता….
- 12.8 मय्येव मन आधं….
- 12.9 अथ चित्तं समाधातुं….
- 12.10 अभ्यासेऽप्यसमर्थो….
- 12.11 अथैतदप्यशक्तोऽसि….
- 12.12 श्रेयो हि ज्ञानम्….
- 12.13 अद्वेष्टा सर्वभूतानां….
- 12.14 सन्तुष्टः सततं….
- 12.15 यस्मान्नोद्विजते….
- 12.16 अनपेक्षः शुचिः….
- 12.17 यो न दृश्यति न….
- 12.18 स्मः शत्रौ च ….
- 12.19 तुल्यनिन्दास्तुतिः….
- 12.20 ये तु धर्म्यामृतम्….


text:
कृष्णनिम्बपत्रम्
एतत् कालशाकम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । एतत् कालशाकम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् कालशाकम् आङ्ग्लभाषायां Curry Tree इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नम अस्ति Murraya koenigii इति । एतत् कालशाकं तृणकुले Rutaceae कुले अन्तर्भवति । प्रायः भारते सर्वेषु अपि प्रदेशेषु अस्य कालशाकस्य उपयोगः क्रियते एव । एतत् कालशाकम् आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । अस्य कालशाकसस्यस्य पत्रं बीजं च उपयुज्यते । अन्यानि अङ्गानि न उपयुज्यन्ते । सर्वस्य अपि पाकस्य व्याघरणे एतत् कालशाकम् उपयुज्यते एव ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य कालशाकस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
- १. एतत् कालशाकं वातं वर्धयति । अतः वातप्रकृतियुक्ताः, वातजन्यैः रोगैः पीडिताः च मितेन एव उपयोगं कुर्युः ।
- २. एतत् कालशाकं पित्तं कफं च हरति ।
- ३. एतत् कालशाकं मलसारकं, रुचिकारकं चापि ।
- ४. एतत् कालशाकं शोथहारकं, बलवर्धकं च ।
- ५. एतत् कालशाकं रक्तपित्तहरं मेध्यं चापि ।
- ६. विरेचनार्थम् अस्य कालशाकस्य बीजं दीयते ।
- ७. अजीर्णे, अतिसारे, आमदोषे, ज्वरे च अस्य कालशाकसस्यस्य पत्रम् उपयुज्यते ।
- ८. अस्य कालशाकस्य पत्राणि शुष्कीकृत्य सम्यक् चूर्णीकरणीयम् । तत् चूर्णं जले संस्थाप्य सम्यक् क्वथनीयम् । अनन्तरं शोधनेन प्राप्तं जलं ज्वरावसरे दातव्यम् । तेन मूत्रप्रवृत्तिः, स्वेदप्रवृत्तिः भवति । (भावप्रकाशे अस्ति)
- ९. अस्य कालशाकस्य पत्राणि रात्रौ जले संस्थाप्य प्रातः शोधनीयम् । तदा प्राप्तं जलम् अजीर्णे, अतिसारे च उपयोक्तुं शक्यते । (भावप्रकाशे अस्ति)
- १०. अस्य कालशाकस्य पत्राणि नारिकेलतैले संस्थाप्य सम्यक् क्वथनीयम् । अनन्तरं तस्य तैलस्य शिरसि लेपनेन केशविगलनं निवारितं भवति ।
- ११. प्रतिदिनं प्रातः एकं पत्रम् इव मासं यावत् अस्य कालशाकस्य पत्रस्य सेवनेन श्वेतकेशाः निवारिताः भवन्ति ।
- १२. एतत् कालशाकपत्रं शुष्कीकृत्य चूर्णीकृत्य दोसया, रोटिकया सह अन्नेन सह च सेवितुं शक्यते ।
- १३. अस्य कालशाकसस्यस्य त्वक् अपि औषधगुणैः युक्तम् अस्ति । अस्य सेवनेन उदरसम्बद्धाः रोगाः, मानसिकसमस्याः, चर्मरोगाः च निवारिताः भवन्ति ।
- १४. अस्य पत्राणि धेनुभ्यः आहारेण सह दीयते चेत् तासां गर्भधारणार्थम् अपि उपयोगाय भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Gernot Katzer's Herb Pages on curry leaves
- Plant Cultures: botany, history and uses of curry leaf plant
- ↑ "Murraya koenigii information from NPGS/GRIN". www.ars-grin.gov. Retrieved 2008-03-11.


text:
फ्रान्सिस् गाल्टन्
(कालः – १६. ०२. १८२२ तः १७. ०१. १९११)
अयं सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् (Sir Francis Galton) सुसन्ततेः संशोधकः । यमलयोः जन्मनः महत्त्वं ज्ञापितवान् अयं सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् प्रख्यातस्य जीवविज्ञानिनः चार्ल्स् डार्विनस्य बन्धुः अपि । सः १८२२ तमे वर्षे फेब्रवरिमासस्य १६ दिनाङ्के बर्मिङ्ग् ह्याम् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । १८४४ तमे वर्षे केम्ब्रिड्ज्–नगरस्थात् “ट्रिनिटि” महाविद्यालयात् वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । अयं सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् पवनविज्ञानं मानवविज्ञानं च आसक्त्या अधीतवान् । १८४० दशकस्य उत्तरार्धे आफ्रिका–देशे प्रवासम् अकरोत् । प्रवासस्य अनुभवान् १८५३ तमे तथा १८५५ तमे वर्षे अलिखत् । तस्य लेखस्य निमित्तं “रायल्” जियोग्राफिकल् सोसैटि”तः स्वर्णपदकम् अपि प्राप्तम् । पवनविज्ञाने आसक्तः अयं सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् वायुस्थितेः मानचित्रस्य सज्जीकरणे इदानीं विद्यमानस्य आधुनिकस्य क्रमस्य संशोधनम् अकरोत् । “प्रतिचक्रवातः” (Anti Syclon) इत्यस्य पदस्य स्रष्टा अपि अयम् एव सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् एव । उत्तमस्य शान्तस्य वातावरणस्य लक्षणानि अपि विवृतवान् सः । सः सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् १८६३ तमे वर्षे “मीटियोरोग्राफिक्” इति पुस्तकम् अपि अलिखत् । चार्ल्स् डार्विनस्य “वंशानां जननम्” (Origin of spicies) इति पुस्तकं पठित्वा अयं सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् अपि मानवविज्ञाने आसक्तिं प्राप्नोत् ।
अयं सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् अङ्गुलीचिह्नं स्थिरं भवति इति प्रत्यपादयत् । अङ्गुलीचिह्नस्य अभिज्ञानस्य सुस्पष्टां पद्धतिम् अपि सः निरूपितवान् । अनेन संशोधनेन १९११ तमवर्षाभ्यन्तरे ब्रिट्न् तथा अमेरिका–संयुक्त–संस्थानेषु बहूनाम् अपराधीनाम् अङ्गुलीचिह्नद्वारा एव ग्रहणं साध्यम् अभवत् । १८६९ तमे वर्षे अयं सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् मानवानां मानसिकं सामर्थ्यम् अपि विभिन्नेषु स्तरेषु भवति इति प्रत्यपादयत् । तत् सामर्थ्यम् अपि आनुवंशिकम् इत्यपि संशोधितवान् । उत्तमं मानसिकं सामर्थ्यं येषाम् अस्ति तादृशाणां स्त्रीपुरुषाणां द्वारा उत्तमस्य सन्ततेः एव अनुवर्तनं शक्यते इत्यपि प्रत्यपादयत् । १८८३ तमे वर्षे तादृश्याः पद्धतेः “सन्ततिविज्ञानम्” इति नामकरणम् अपि अकरोत् । अयं सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् १९०९ वर्षे “सर्” इति बिरुदम् अपि प्राप्नोत् । सः ८९ तम् वयसि १९११ वर्षे जनवरिमासस्य १७ दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Galton's Complete Works at Galton.org (including all his published books, all his published scientific papers, and popular periodical and newspaper writing, as well as other previously unpublished work and biographical material).
- Portraits of Galton from the National Portrait Gallery (United Kingdom)
- O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F.. "फ्रान्सिस् गाल्टन्". MacTutor History of Mathematics archive. University of St Andrews..
- Biography and bibliography in the Virtual Laboratory of the Max Planck Institute for the History of Science
- History and Mathematics
- Human Memory – University of Amsterdam website with test based on the work of Galton
- Catalogue of the Galton papers held at UCL Archives
- "Composite Portraits", by Francis Galton, 1878 (as published in the Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland, volume 8).
- "Enquiries into Human Faculty and its Development", book by Francis Galton, 1883.