text:
नृपमंत्रिगृहाणां च अन्तरे यत्प्रमाणकम। सामन्तराजपुत्राणां प्रवराणां गृह स्मृतम ॥१४१॥
नृपाणां युवराजस्य गृहणामन्तरेण यत। तद्गृहं कञ्चुकी वेश्याकलाज्ञानां तथैव च ॥१४२॥
युवराजमन्त्रिणां तु प्रभवेद्धि यदन्तरम। अध्यक्षदूतगेहं तत्कर्मसु कुशलाश्च ये ॥१४३॥
अध्यक्षाधिकृतानां च रतिकोशप्रमाणकम। चत्वारिंशच्चतुर्हीना: पञ्च गेहा भवन्ति हि ॥१४४॥
षड्भागसंयुतंदैर्घ्य दैवज्ञभिषजां तथा। पुरोहितानां शुभदं सर्वेषां कथयाम्यत: ॥१४५॥
हस्तद्वात्रिंशता युक्तं विस्तारस्य द्विजालयम। विस्तारसदृशांशस्तु दैर्घ्य तस्य प्रकल्पयेत ॥१४६॥
त्रयाणां क्षत्रियादीनामालयं पूर्वचोदितम। नृपसेनापतेर्गेहस्यान्तरं यद्भवेदिह ॥१४७॥
तत्कोशगेहं भवति रतिगेहं तथैव च। सेनापतिगृहाणां च अन्तरे यत्प्रमाणकम ॥१४८॥
चातुर्वर्ण्यस्य यद्गेहं तद्राजपुरुषं मतम । अथ पारशवादीनां मातापित्रोर्यदन्तरम ॥१४९॥
ब्राह्मणस्य च यन्मानं शूद्रेण सह यद्भवेत । मूर्द्धावसिक्तक्षत्रासु तथैव मृतकण्टकः ॥१५०॥
पश्चाच्छ्रामि जनानां च यथेष्टं कारयेद्गृहम । शतहस्तोच्छ्रितं कार्य चतुःशालं गृहं भवेत ॥१५१॥
प्रमितं त्वेकशालं तु शुभदं तत्प्रकीर्तितम सेनापतिनृपादीनां सप्तत्या सहिते कृते ॥१५२॥
व्यासे चतुर्दशदृते शालामानं विनिर्दशेत। पञ्चत्रिंशदृतेऽन्यत्रा लिन्दमानं भवेच्च तत ॥१५३॥
शालात्रिभागतुल्या च कर्तव्या वीथिका बहि:। भवनात्पूर्वतोष्णीषं पश्चास्वापाश्रयं भवेत ॥१५४॥
सावष्टम्भं पार्श्वयोस्तु सर्वत्र सुस्थितं भवेत। विस्तारशोडषोशोशस्तु चतुर्हस्तयुतश्च य: ॥१५५॥
तदन्तरस्योच्चतरं प्रमाणं प्रवद्देबुध:। द्वादशभागेनोनं च समस्तानां प्रकल्पयेत ॥१५६॥
यजन्ते राजसूयाद्यै: ऋतुभिर्ह्यवनीश्वरा:। नलैर्द्धाष्टमैस्तेषां कारयेद्भावनोत्तमम ॥१५७॥
तथा च सप्तमैरेव विप्राणां कारयेदगृहम।अर्द्धषष्ठै: क्षत्रियाणां वैश्यानामर्द्धपञ्चमै: ॥१५८॥
त्रिभिस्सार्द्धैश्च शूद्राणां भवनं शुभदं स्मृतम। स्वगृहाणां विभागेन प्रमाणमिह लक्षयेत ॥१५९॥
विस्तारायमगुणितं नलै: षोडशभि: स्मृतम। विषमा: शुभदा ह्येते समा दु:खप्रदायका: ॥१६०॥


c: text/html

text:
आधुनिक-संस्कृत-वाङ्मये काव्यधारा
* डॉ. हरेकृष्ण-मेहेरः
* * *
‘Ᾱdhunika-Saṁskṛta-Vāṅmaye Kāvya-Dhārā’
Research Article By : Dr. Harekrishna Meher
*
Courtesy :
Published in ‘Prāchī Prajñā’,
Peer Reviewed Refereed Sanskrit E-Journal (ISSN 2348-8417),
Volume-III, December 2016): Shastra-Manjusha Section :
Article Link :
* * *
*
Shastra-Manjusha Article Section : Link :
*
Kavya-Dhara Section : Saundarya-Panchakam Poem : Link :
= = = = = = = =
= =
आधुनिक-संस्कृत-वाङ्मये काव्यधारा
* डॉ. हरेकृष्ण-मेहेरः
(This article presents a glimpse of various aspects of Modern Sanskrit Literature with some main genres of kavya and their examples. Mahakavya, Khanda-kavya, Lahari-kavya, Giti-kavya, Haiku, Tanka, Sijo, Ghazal, Free-Verse, Novel, Story etc. are discussed here.)
उपक्रमः
संस्कृतं भाषाजननी-रूपेण सुपरिचितम् । संस्कृतेन सार्धं भारतीय-सभ्यतायाः भारतीय-संस्कृतेश्च सम्बन्धः नितरामन्तरङ्गो वर्त्तते । भारतवर्षस्य प्रान्तीय-भाषाणां साहित्यानि विशेषेण संस्कृत-साहित्य-द्वारा प्रभावितानि लक्ष्यन्ते । भारतीय-साहित्यस्य मूलतत्त्वं संस्कृतोपरि प्रतिष्ठितम् । संस्कृतमेका वैज्ञानिक-पद्धति-सम्पन्ना सम्मार्जित-भाषा राजते । आधुनिक-युगे तत्त्वविदां मतेन संस्कृत-भाषा सङ्गणक-यन्त्र-(कम्प्युटर्) -निमित्तम् उपयोगिनी सर्वोत्तमा भाषा भवितुं शक्यते । भारतीय-संविधानानुसारं संस्कृतम् आधुनिक-भारतीय-भाषा-रूपेण स्वीकृतमस्ति । सम्प्रति संस्कृत-विषये विभिन्न-विद्यालय-स्तरादारभ्य विश्वविद्यालयेषु उच्च-गवेषणा-पर्यन्तं विविधतया पारम्परिकाणां पुनः समकालिकानां काव्य-गीत-नाटक-कथादीनां पाठ्यक्रमाः सन्निवेशिताः सन्ति । अद्यतन-विज्ञान-युगे सङ्गणक-माध्यमेन अन्तर्जाले संस्कृतस्य विविध-क्षेत्रेषु सहस्राधिकाः लेख-सामग्री-समूहाः समुपलभ्यन्ते । देशविदेशेषु शताधिकाः संस्कृत-पत्रपत्रिकाः मुद्रित-रूपेण अन्तर्जाल-पत्रिका-रूपेण च प्रकाशिताः भवन्ति । अन्य-भाषासाहित्य-समूहवत् संस्कृत-साहित्येऽपि निर्वाचित-लेखकेभ्यः केन्द्र-साहित्य-अकादम्या भारतस्य विविध-संस्थाभिश्च वार्षिक-पुरस्कार-सम्मान-प्रदान-व्यवस्था वर्त्तते । प्रसिद्ध-संस्कृत-कविवर्यः आचार्य-डॉ.सत्यव्रत-शास्त्री संस्कृत-भाषायां ज्ञानपीठ-पुरस्कारस्य प्रथम-विजेता विराजते । भारतस्य विभिन्न-भाषासु संस्कृत-सम्बन्धिताः विविधाः पुस्तक-शोधलेखाः समुपलभ्यन्ते । आधुनिक-रूपेण संस्कृत-गीत-नाटकादीनि प्रसार्यन्ते । आकाशवाणी-दूरदर्शनादि-माध्यमेन संस्कृत-वार्त्ता-सहिताः विविधाः सांस्कृतिक-कार्यक्रमाः परिवेष्यन्ते । राष्ट्रीय-वैश्विक-स्तरेषु विविधानि संस्कृत-सम्मेलनानि देशविदेशेषु समनुष्ठीयन्ते । संस्कृतभाषायाम् आदिशङ्कराचार्य-श्रीमद्भगवद्गीता-चलचित्रानन्तरं ‘प्रियमानसम्’-नाम्ना आधुनिकं चलचित्रं प्रसारितम् । संस्कृत-सम्भाषण-शिविरादि-माध्यमेन देशविदेशेषु संस्कृतस्य प्रसार-प्रचाराश्चलन्ति । विदेशीय-विश्वविद्यालयेष्वपि संस्कृतोपरि नाना-शोधकार्याणि प्रवर्त्तन्ते । कथित-भाषा-रूपेणापि संस्कृतस्य महती भूमिका विद्यते । एवं संस्कृतस्य गतिशीलता प्रगतिशीलताऽपि दर्शनीया ।
संस्कृते आधुनिक-विषय-प्रसङ्गाः
अद्यावधि संस्कृत-भाषा निरन्तरं प्रवहमाना विलसति । युग-रुच्यनुसारं प्रत्येकस्मिन् भाषा-साहित्ये किञ्चित् परिवर्त्तनं परिलक्ष्यते । अधुनातने वैज्ञानिक-युगे संस्कृत-साहित्यस्यापि किमपि परिवर्त्तनं स्पष्टमनुभूयते । केषाञ्चिद् विदुषां मतेन अष्टादश-शताब्द्याः अन्तिमभागे अथवा ऊनविंश-शताब्द्याः प्रथम-भागे आधुनिक-संस्कृत-साहित्यस्य प्रारम्भो विचार्यते । संस्कृतस्य बहुमुखी-प्रतिभाशाली कविः गवेषकः साहित्यशास्त्रकारः आचार्य-अभिराज- राजेन्द्रमिश्रो मतं पोषयति यत् आधुनिक-संस्कृत-साहित्यस्य कालः त्रिधा विभाजितो भवितुं शक्यते : पुनर्जागरण-कालः १७८४-१८८४ ख्रीष्टाब्दः, स्थापना-कालः १८८५-१९४६ ख्रीष्टाब्दः, पुनः स्वर्णकालः अथवा स्वर्णयुगः १९४७-ख्रीष्टाब्दात् आरभ्य वर्त्तमान-पर्यन्तम् (द्रष्टव्या : आचार्य-मिश्र-सम्पादिता साहित्य-अकादमी-दिल्ली-द्वारा प्रकाशिता ‘कल्पवल्ली’,७-पृष्ठायां प्रदत्ता नान्दीवाक्) । भारतस्य स्वाधीनतोत्तर-कालादद्यावधि संस्कृतस्य विशेषप्रगति-समृद्धि-कारणादेव कालोऽयं स्वर्णयुग-रूपेण विविच्यते । कतिपय-विद्वांसः ‘समकालिकः’, 'समकालीनः’ अथवा ‘आधुनिकः’ इति शब्दस्य स्थाने (‘प्राचीन’स्य विपरीतः) ‘अर्वाचीनः’ इति शब्दस्यापि प्रयोगं कुर्वन्ति ।
समकालिक-संस्कृत-साहित्ये युगरुच्या सार्धमन्य-भाषासाहित्यानां प्रभावादपि कतिपय-नूतन-प्रवृत्तीनां समावेशो परिदृश्यते । आधुनिकी दृष्टिभङ्गी, साम्प्रतिके सङ्घर्षमय-समाजे नाना-समस्याः, तासां समाधानार्थं मार्गदर्शनम्, जीवनस्य विविधानुभूतयः, नारी-समस्या, नारी-चेतना, नारी-जागरणं, दुर्नीतिः, भ्रष्टाचाराः, राजनीतिक-स्थितिः, राष्ट्र-भावना, देशात्मबोधकता, भारतीय-संस्कृते-र्महनीयता, भौतिक-सभ्यतायाः विविधाः दिशाः, पाश्चात्य-सभ्यतायाः अन्धानुसरणं तज्जन्य-विपर्ययश्च, महानगरनिवासिनां निम्नवर्गीय-जनानां च जीवनधारण-पद्धतिः, उच्च-नीचवर्गेषु सङ्घर्षः, सामाजिकं प्राचुर्यं दैन्यं च, कतिपय-स्थलेषु मान्य-परम्परां प्रति उपेक्षा, आधुनिकता-परम्परयोः समन्वयः, नवसर्जनायाः समुत्साहः, प्रगतिशील-नव्यशैल्या रचना, सौन्दर्यबोधः, समकालिक-जीवनप्रवृत्तिः, ग्रामीण-जीवनम्, महाकाव्यादिषु आधुनिकानामादर्श-पुरुष-महिलानां नायक-नायिकात्व-चित्रणम्, उपन्यास-कथादिषु साधारण-मानवस्य मुख्यचरित्र-प्रतिपादनं चेत्यादयो विषयाः आधुनिक-साहित्ये चर्चिताः दृग्गोचरीभवन्ति । परम्परावादः अथवा शाश्वततावादः, आधुनिक-युगानुकूलाः विविधाः रूपकल्पाः, पाश्चात्यवादस्य प्रभावः, एकबिम्बवादः, प्रतीकवादः, वास्तववादः, परावास्तववादश्चेत्यादीनि नव्य-तत्त्वानि सन्निवेशितानि परिलक्ष्यन्ते । आधुनिक-जीवने विषादभावः, मृत्यु-चेतना, संस्कारधर्मिता, सांस्कृतिक-मूल्यबोधः, नैसर्गिक-सामाजिक-परिवेशः, पर्यावरण-तत्त्वम्, वैश्विक-चेतना, आन्तरराष्ट्रीयता, दार्शनिक-चिन्तनम्, आध्यात्मिकता, धार्मिकता, आस्तिकता, कला-सङ्गीत-दर्शनानां सम्मिश्रणम्, संस्कृते समकालिक-विषय-प्रसङ्गानां प्रयोग-सामर्थ्यं चेत्यादयो नानाविषयाः आधुनिक-संस्कृत-साहित्ये समाविष्टाः सन्ति ।
आधुनिकी रचना-शैली :
आधुनिक-दृष्ट्या यदि विचार्यते, आधुनिक-संस्कृत-साहित्यस्य रचनावल्यां भाषायाः सरलतया सह सुबोधता स्पष्टं समवलोक्यते । अत्र जटिलता अथवा क्लिष्टता प्रायो नास्ति । प्रसाद-गुणस्य वैदर्भी-रीतेश्च बाहुल्यं समनुभूयते । भाषाभिव्यक्तौ किञ्चित् परिवर्त्तनमपि सञ्जातम् । आधुनिक-युगरुच्यनुकूलं संस्कृत-साहित्यस्य स्वरूपे तस्य रचना-शैल्यामपि भिन्नता दृश्यते, नूतनता च प्रतीयते । रक्षणशीलतायाः स्वल्प-दूरे स्थित्वा संस्कृतस्य आधुनिकीकरण-सरलीकरण-माध्यमेन प्रयोजनानुसारं नूतन-शब्दानां संयोजनमपि दृक्पथे समायाति, येन संस्कृतस्य मूल-स्वरूपे न काचिद् विकृतिः, न च हानिः स्यात् । कतिपये रक्षणशीलाः लेखकाः संस्कृते आधुनिक-शब्द-प्रयोगं भिन्नदृशा पश्यन्ति । एवं शब्दं प्रति सुरुचिः अथवा अरुचिः वैयक्तिक-स्तरे एव सीमिता जायते । प्रगतिशीलाः लेखकाः संस्कृतस्य मर्यादां सुरक्षितां विधाय लेखनी-चालनायां तत्पराः विद्यन्ते । आधुनिक-युगे नूतन-वस्तूनामुद्भावना आविष्कारश्च, बहुलोक-प्रचलनं च आधुनिक-शब्द-व्यवहारस्य आधाराः वर्त्तन्ते । अतः संस्कृतेतरासु बहुकथित-भारतीय-भाषासु बहु-प्रचलितानां शब्दानां संस्कृते प्रयोजनानुसारं यथासंभवं सुरुचिपूर्वकं संस्कृतायित-रूपेण, अपरिवर्त्तित-रूपेण अथवा ईषत्-परिवर्त्तित-रूपेण प्रयोगकरणे नासङ्गतिः प्रतीयते । संस्कृतस्य आधुनिक-प्रयोग-प्रसार-विषये ‘दृक्’-पत्रिकायाः २००५-२००६- वर्षे प्रकाशितेषु १३-१४-१५-१६-१७-अङ्केषु विशेषेण चर्चा विहितास्ति ।
आधुनिकसाहित्ये अनुप्रासः, उपमा, यमकम्, रूपकम्, श्लेषः, उत्प्रेक्षा, अर्थान्तरन्यासः, स्वभावोक्तिः, काव्यलिङ्गम्, अपह्नुतिश्चेत्यादयः प्रचलिताः अलङ्काराः प्रयुक्ताः समवाप्यन्ते । पारम्परिकैः संस्कृत-च्छन्दोभिः सार्धमाधुनिक-रुच्यनुरूपं कतिपय-विदेशीय-च्छन्दसामप्यन्तर्भुक्तिः साम्प्रतिक-साहित्ये दृक्पथमायाति । भारतस्य अन्यान्य-प्रान्तीय-साहित्यवत् आधुनिक-संस्कृतसाहित्येऽपि विजातीय-काव्य-विधानां छन्दसां संयोजना विहितास्ति । यथा, जापान-देशीयं ‘हाइकु’-छन्दः तान्का’-छन्दश्च, पुनः कोरिया-देशीयं ‘सिजो’-छन्दः । एतानि त्रीणि स्वस्व-गुणानुसारं काव्यविधाः सन्ति, निर्धारित-वर्णक्रमेण सज्जितत्वात् छन्दांसि अपि कथ्यन्ते । एतानि सर्वाणि संक्षिप्तत्वात्, सारगर्भकत्वाद् रस-भावोद्दीपकत्वाच्च आधुनिक-संस्कृते अनुकूल-रूपेण प्राप्तस्थानाः वर्त्तन्ते । एतेषां मिश्रितरूपैरपि आधुनिकाः कविताः प्रणीताः लोक्यन्ते । उर्दू-पारस्य-भाषागता गजल्-गीतिः, आङ्ग्लभाषायाः सॉनेट् अर्थात् चतुर्दश-पङ्क्ति-कविता, संस्कृते मौलिकानि स्वोद्भावितानि विविध-मात्रिक-गीतिच्छन्दांसि, कतिपयानां प्रादेशिक-लोकगीतानां छन्दांस्यपि संस्कृते अन्तर्भुक्तानि सन्ति । हिन्दी-प्रभावात् कुण्डलिया (कुण्डली)-छन्दः, क्षणिका इति कविता-प्रवृत्तिरपि संस्कृते अन्तर्भुक्ता प्रयुज्यते । छन्दो-योजना लेखकस्य रुच्यनुरागोपरि निर्भरं करोति । मुक्तच्छान्दसस्य छन्दोमुक्तस्य वा काव्यस्य बहुलं प्रणयनं साम्प्रतिके संस्कृत-साहित्ये दृष्टिगोचरं भवति । लेखकानां वैयक्तिक-रुचौ यद्यपि विभिन्नता विद्यते, तथापि पारम्परिकतायाः आधुनिकतायाश्च समन्वयो विशेषं महत्त्वमर्हति ।
ऊनविंश-शताब्द्याः अन्तिम-दशके आधुनिक-संस्कृत-साहित्ये कविः भट्ट-मथुरानाथ-शास्त्री (साहित्यवैभवम्-ग्रन्थस्य प्रणेता), पण्डिता-क्षमारावः, (कथापञ्चकम्, शेवधिः, मीरालहरी चेत्यादीनां कवयित्री) चेत्यादीनां काव्य-कथाकाराणां भूमिका प्रणिधानयोग्या । परवर्त्तिनि काले संस्कृतस्य अनेके प्रतिभाशालिनः कवयः, जानकीवल्लभ-शास्त्री, बच्चूलाल-अवस्थी, बटुकनाथ-शास्त्री, हरिश्चन्द्र-रेणापुरकरः, रामकरण-शर्मा, सत्यव्रत-शास्त्री, वेदकुमारी-घई, श्रीनिवास-रथः, जगन्नाथ-पाठकः, रेवाप्रसाद-द्विवेदी, हरिराम-आचार्यः, कलानाथ-शास्त्री, रमाकान्त-शुक्लः, अभिराज-राजेन्द्र-मिश्रः, शिवजी-उपाध्यायः, रहसबिहारी द्विवेदी, प्रभुनाथ-द्विवेदी, प्रशस्यमित्र-शास्त्री, हरिदत्त-शर्मा, राधावल्लभ-त्रिपाठी, कृष्णदत्त-शर्मा, केशवचन्द्र-दाशः, इच्छाराम-द्विवेदी, दिगम्बर-महापात्रः, पुष्पा-दीक्षितः, भास्कराचार्य-त्रिपाठी, गोविन्दचन्द्र-पाण्डेयः, हर्षदेव-माधवः, हरेकृष्ण-मेहेरः, जनार्दनप्रसाद-पाण्डेयः, बनमाली बिश्वालः, रवीन्द्रकुमार-पण्डा, नारायण-दाशः, अन्ये च बहवो लेखकाः आधुनिक-संस्कृतसाहित्यस्य समृद्धि-गौरव-वर्धनार्थं सहायकाः वर्त्तन्ते ।
संस्कृत-साहित्यस्य आधुनिकं परिदृश्यम् :
प्रस्तुत-लेखस्य मुख्यमुद्देश्यमस्ति आधुनिक-संस्कृत-साहित्यस्य संक्षिप्त-रूपरेखा-समुपस्थापनम्,
विशेषतः काव्य-दिशायाः । भारतीय-भाषासाहित्येषु यद्वत् नाना-साहित्यिक-विभागाः सन्ति, तद्वत्
आधुनिक-संस्कृत-साहित्येऽपि विद्यन्ते ।
पारम्परिकं महाकाव्यम्, खण्डकाव्यम्, गीतिकाव्यम्,
दूतकाव्यम्, चम्पूकाव्यम्, स्तोत्रकाव्यम्, नाटकम्, कथा चेत्याद्याः
रचनाः वर्त्तमान-कालेऽपि प्रणीयन्ते । एतत्सार्धं पूर्वतः अनामिताः विभागाः प्रवृत्तयो वा साम्प्रतिके
साहित्ये अन्तर्भुक्ताः सन्ति । लेखेऽस्मिन् विषयाणामेतेषां सामान्य-विवरण-प्रदानार्थं कृतोऽस्ति प्रयासः ।
आधुनिक-संस्कृत-साहित्यस्य काव्य-श्रेण्यां महाकाव्यम् (यथा, कवि-सत्यव्रत-शास्त्रिणः बोधिसत्त्व-चरितम्, श्रीराम कीर्त्ति-महाकाव्यं च, रेवाप्रसाद-द्विवेदिनः स्वातन्त्र्य-सम्भवम्, श्रीधरभास्कर-वर्णेकरस्य शिवराज्योदय-महाकाव्यम्, अभिराज-राजेन्द्र-मिश्रस्य वामनावतरणम्, दिगम्बर-महापात्रस्य सुरेन्द्रचरित-महाकाव्यम्), रागकाव्यम् (राधावल्लभ-त्रिपाठिनः गीतधीवरम्), लहरीकाव्यम् (राधावल्लभत्रिपाठिनः धरित्रीदर्शन-लहरी), चम्पू-काव्यम् (जयकृष्ण- मिश्रस्य मातृमुक्ति-मुक्तावली), मौलिक-नूतनच्छन्दोभिः प्रणीतं गीतिकाव्यम् (श्रीनिवास-रथस्य तदेव गगनं सैव धरा, हरेकृष्ण-मेहेरस्य मातृगीतिकाञ्जलिः), लघुकाव्यं खण्डकाव्यं वा (गोविन्दचन्द्र-पाण्डेयस्य भागीरथी, रामकरण-शर्मणः सर्वमङ्गला), दूतकाव्यम् (रामचन्द्र-अम्बिकादत्त-शाण्डिल्यस्य कामदूतम्, इच्छाराम-द्विवेदिनः मित्रदूतम्), अन्यापदेश-काव्यम् (अभिराज-राजेन्द्रमिश्रस्य आर्यान्योक्ति-शतकम्, बदरीनाथ-शर्मणः अन्योक्ति-साहस्री), स्तोत्र-काव्यम् (श्रीसुन्दरराजस्य बदरीशतरङ्गिणी, विन्ध्येश्वरीप्रसाद-मिश्रस्य महाकालेश्वरस्तुति-पञ्चरत्नम्), हास्य-व्यङ्ग्य-काव्यम् (प्रशस्यमित्र-शास्त्रिणः हास-विलासः), उपनिषदीयम् अथवा दार्शनिकं काव्यम् (हर्षदेव-माधवस्य प्रकाशोपनिषद्), नव्यशतक-काव्यम् (हर्षदेव-माधवस्य मृत्यु-शतकम्), मुक्तच्छन्दोबद्धम् अथवा छन्दोमुक्तं काव्यम् (हर्षदेव-माधवस्य निष्क्रान्ताः सर्वे, हरेकृष्ण-मेहेरस्य अस्रमजस्रम्), हाइकु-सिजो-तान्कादि-काव्यम् (हर्षदेव-माधवस्य ऋषेः क्षुब्धे चेतसि, हरेकृष्ण-मेहेरस्य हासितास्या वयस्या), सॉनेट् अथवा चतुर्दशपङ्क्ति-कविता (वीरेन्द्रकुमार-भट्टाचार्यस्य कलापिका), गजल्-गीतिः अथवा गलज्जलिका (अभिराज-राजेन्द्र-मिश्रस्य मृद्वीका, शालभञ्जिका च), वासरिक-कविता, कब्बाली (काव्याली)-प्रमुखानि लोकगीतानि (कमलेशमिश्रस्य कमलेश-विलासः), प्रहेलिका-काव्यम् (रामाशीष-पाण्डेयस्य प्रहेलिका-शतकम्), विमान-काव्यम् (प्रभाकरनारायण-कबठेकरस्य भूलोकविलोकनम्, रमाकान्तशुक्लस्य वैमानिकम्, अभिराज-राजेन्द्रमिश्रस्य विमानयात्रा-शतकम्), यात्रा-काव्यम् अथवा भ्रमण-काव्यम् (सत्यव्रतशास्त्रिणः थाइदेश-विलासम्, ओम्प्रकाश-पाण्डेयस्य रसप्रिया पेरिस-राजधानी, रेवाप्रसाद-द्विवेदिनः अमेरिका), चरित-काव्यम् (रामजी-ठाकुरस्य लीलाशुकीयम्), शिशु-कविता अथवा बाल-कविता (दिगम्बर-महापात्रस्य ललित-लबङ्गम्, हरिदत्त-शर्मणः बालगीताली, इच्छाराम-द्विवेदिनः बाल-गीताञ्जलिः), सूक्ति-कविता (हरेकृष्ण-मेहेरस्य सूक्ति-कस्तूरिका) चेत्यादीनि विविध-विभाजनानि आधुनिक-दृष्टिभङ्गी-समेतं समुपलभ्यन्ते ।
पारम्परिक-गद्यकाव्यस्य द्विविधं विभाजनं विद्यते, कथा, आख्यायिका चेति । एतत्सार्धमाधुनिकाः नैके विभागाः (विधाः प्रवृत्तयो वा) सन्ति । अत्र वर्त्तन्ते उपन्यासः (यथा रामकरण-शर्मणः रयीशः, केशवचन्द्र-दाशस्य ऋतम्, कलानाथ-शास्त्रिणः जीवनस्य पाथेयम्, नारायण-दाशस्य वह्नि-वलयः), लघु-उपन्यासः उपन्यासिका वा (राधावल्लभ-त्रिपाठिनः करुणा), दीर्घकथा (अभिराज-राजेन्द्रमिश्रस्य इक्षुगन्धा, बनमालि-बिश्वालस्य जिजीविषा), लघुकथा (केशवचन्द्र-दाशस्य ऊर्मिचूड़ा, बनमालि-बिश्वालस्य बुभुक्षा, प्रशस्यमित्र-शास्त्रिणः अनभीप्सितम्, रवीन्द्रकुमार-पण्डा-कृता छिन्नच्छाया), टुप्-कथा अथवा लघु-लघुकथा, या आङ्ग्ल-भाषायां ‘शर्ट्-शर्ट् स्टोरी’- नाम्ना परिचिता (प्रमोदकुमार-नायकस्य कथा-सप्ततिः), नव्य-कथा (राधावल्लभ-त्रिपाठिनः अभिनव-शुकसारिका), अरण्य-कथा (अभिराज-राजेन्द्रमिश्रस्य कान्तार-कथा), स्पश-कथा, या आङ्ग्ल-भाषायां ‘डिटेक्टिव् स्टोरी’ इति कथ्यते (जनार्दन-हेगड़े-कृतः व्यूहभेदः, नारायण-दाशस्य हत्याकारी कः), त्रासद-कथा (नारायण-दाशस्य नरेन्द्रपुरीयं रेलस्थानकम्), हास्य-व्यङ्ग्य-कथा (प्रमोदकुमार-नायकस्य उवाच कण्डु-कल्याणः), शिशुकथा अथवा बालकथा (केशवचन्द्र-दाशस्य एकता, महान्), यात्रा-वृत्तान्तः (दिगम्बर-महापात्रस्य पाश्चात्य-संस्कृतम्) चेत्यादयः । साम्प्रतिके संस्कृते ‘कथा’-शब्द-निमित्तं ‘कथानी’ इति, ‘कथानिका’ इति शब्दोऽपि प्रचलितो दृश्यते ।
आधुनिक-संस्कृत-साहित्यस्य रूपक-श्रेण्यां विद्यन्ते नाटकम् (यथा, रमाकान्त-शुक्लस्य पण्डितराजीयम्), एकाङ्कि-नाटकम् अथवा एकाङ्किका (राधावल्लभ-त्रिपाठिनः प्रेक्षण-सप्तकम्), वीथी-नाटकम् अथवा पथप्रान्त-नाटकम्, यत् आङ्ग्ल-भाषायां ‘स्ट्रीट् प्ले’ इति निगद्यते (अभिराज-राजेन्द्रमिश्रस्य चतुष्पथीयम्), रेडियो-नाटकम् (रमाकान्त-शुक्लस्य नाट्यसप्तकम्, देवर्षि-कलानाथशास्त्रिणः नाट्य-वल्लरी), नृत्य-नाटिका (नलिनी-शुक्लायाः पार्वती-तपश्चर्या), गीति-नाट्यम् (भवालकरस्य पार्वती-परमेश्वरीयम्), शिशु-नाटकम् अथवा बाल-नाटकम् (पण्डा-रवीन्द्रकुमारस्य यो मे भक्तः स मे प्रियः) चेत्यादयो विभागाः । गद्य-साहित्यान्तर्गतायां ‘ललितनिबन्ध’-रचनायां भट्ट-मथुरानाथ-शास्त्री, देवर्षि-कलानाथ-शास्त्री, हृषीकेश-भट्टाचार्यः, परमानन्द-शास्त्री चेत्यादीनां सारस्वत-साधकानां लेखनी स्मरणीया ।
आधुनिक-संस्कृत-साहित्यस्य गद्य-पद्य-विभागद्वये अनुवाद-साहित्यमपि वर्त्तते । अत्र सन्ति गोविन्दचन्द्र-पाण्डेयस्य ‘अस्ताचलीयम्’ (आङ्ग्ल-कवितानुवादः), लक्ष्मीनारायण-जोषिणः ‘आङ्ग्ल-रोमाञ्चम्’ (आङ्ग्ल-कवितानुवादः), जगन्नाथ-पाठकस्य ‘गालिब-काव्यम्’, अनन्तत्रिपाठि-शर्मणः ‘यथा ते रोचते’ इति शेक्शपियर-नाटकानुवादः, भागीरथि-नन्दस्य ओड़िआ-भाषातः ‘याज्ञसेनी’-उपन्यासानुवादः, हरेकृष्ण-मेहेरस्य ओड़िआ-भाषातः ‘तपस्विनी’-महाकाव्यानुवादः, नारायण-दाशस्य ओड़िआतः ‘वात्यासारः’-कथानुवादश्चेत्याद्याः कृतयः पाठकसमाजे परिचिताः ।
पारम्परिके काव्यशास्त्र-विभागे मम्मटाचार्य-कृतः ‘काव्यप्रकाशः’, विश्वनाथकविराज-कृतः ‘साहित्यदर्पणः’ इति ग्रन्थद्वयं सुविदितम् । तद्वत् आधुनिक-संस्कृतसाहित्य-विवेचना-पराणि नव्यानि काव्यशास्त्राणि विरचितानि सन्ति । एषु नवीन-काव्यशास्त्रेषु रेवाप्रसाद-द्विवेदिनः ‘काव्यालङ्कार-कारिका’, अभिराज-राजेन्द्रमिश्रस्य ‘अभिराज-यशोभूषणम्’, राधावल्लभ-त्रिपाठिनः ‘अभिनव-काव्यालङ्कारसूत्रम्’, रहसबिहारी-द्विवेदिनः ‘नव्यकाव्यतत्त्व-मीमांसा’ चेत्यादयो ग्रन्थाः समुल्लेखनीयाः । एतेषु आधुनिक-काव्य-नाटकोपन्यास-कथादीनां लक्षणादि-विवेचन-समेतं विविधालङ्कारिक-तत्त्वानां वर्णनमुपलभ्यते । शृङ्गार-हास्य-करुणादि-नवरसैः साकं बहुपूर्वत एव भक्ति-वात्सल्य-रसयोरन्तर्भवनं दृश्यते । आधुनिक-साहित्ये नव्य-साहित्यशास्त्रिणा रहसबिहारी-द्विवेदिना ‘राष्ट्रभक्तिः’ इति स्वतन्त्र-रसः प्रतिपादितोऽस्ति ।
सौन्दर्यतत्त्वचर्चायां शिवजी-उपाध्यायस्य ‘सौन्दर्यशास्त्रम्’, गोविन्दचन्द्र-पाण्डेयस्य ‘सौन्दर्य-दर्शन-विमर्शः’, रेवाप्रसाद-द्विवेदिनः ‘सौन्दर्य-पञ्चाशिका’, हरेकृष्ण-मेहेरस्य ‘सौन्दर्य-सन्दर्शनम्’ चेत्याद्याः कृतयः आधुनिक-दृष्ट्या समुपादेयतां वहन्ति । आधुनिक-नव्यानि छन्दः-शास्त्राणि च प्रणीयन्ते । अभिराज-राजेन्द्रमिश्रस्य ‘छन्दोऽभिराजीयम्’, रामकिशोर-मिश्रस्य ‘छन्दस्कलावती’, हरेकृष्ण-मेहेरस्य ‘मेहेरीय-छन्दोमाला’ चेत्यादयः कृतयः आधुनिक-छन्दो-व्यवहार-दिशायां नव्यनिर्माणस्य नव्य-समुच्चारणस्य च विशेषत्वं प्रदर्शयन्ति । आधुनिक-संस्कृते काव्य-प्रणयनविषये कवि-गवेषक-साहित्यशास्त्रिणः आचार्य-अभिराज-राजेन्द्रमिश्रस्य मतं प्रणिधेयम् । वर्त्तमान-युगस्य संस्कृतकाव्य-रचना-प्रसङ्गे रक्षणशीलतायाः शैथिल्यं विधाय आचार्य-मिश्रेण आधुनिक-लेखकवर्गं प्रति प्रोत्साहाः प्रदत्ताः । स्वीये ‘अभिराज-यशोभूषणम्’ इति नव्य-साहित्यशास्त्र-ग्रन्थे तेन विशदमभिव्यक्तम् :
‘हाइकु-तानका-सीजो-सॉनेट-लीरिकादयः ।
काव्यभेदा विजातीयाः प्रणीयन्तेऽधिसंस्कृतम् ॥
आदानं च प्रदानं च सम्भवत्येव साम्प्रतम् ।
नैकभाषा-नदीष्णेषु सत्सु संस्कृत-सूरिषु ॥
कवयो नावरोद्धव्या एवंप्रणयिनस्ततः ।
अभिनन्द्यस्तदुत्साह इत्यभिराज-सम्मतम् ॥’
(प्रकीर्णतत्त्वोन्मेषः, कारिका १११-११३, पृ.३१७)
आचार्य-मिश्रस्य आशयः एवं भवति यत् साम्प्रतिके साहित्ये कतिपयाः विजातीयाः काव्यविधाः हाइकु-तानका-सीजो-सानेट्-लीरिक्-प्रभृतयो व्यवह्रियन्ते । अनेन प्रयोगेण अनेकभाषा-प्रवीणेषु विद्वत्सु परस्परं सारस्वत-भाव-विनिमयः सम्भवति । ये कवयो हाइकु-प्रभृति-काव्यविधाराजिमाश्रित्य कवितां रचयन्ति, तेषामुत्साहः अभिनन्दनीयः, तेषां कृते बाधा न विधेया । वस्तुतः प्रवीण-साहित्यशास्त्रिणः आधुनिक-युगचेतनया सह आधुनिकी दृष्टिभङ्गी लेखकानां कृते आन्तरिकीं बह्वीं प्रेरणां प्रयच्छति ।
आधुनिक-संस्कृत-साहित्यस्य कतिपयाः प्रमुख-विधाः
साम्प्रतिक-संस्कृत-साहित्यस्य विस्तारः अत्यन्त-विपुलः । सविनयं निवेद्यते यत् प्रस्तुते सीमिते लेखे सकल-वर्गाणामुदाहरण-परिवेषणं न सम्भवति । अत्र पाठकानां समवगत्यर्थं विविध-विभागानां स्वल्पानि उदाहरणानि प्रदीयन्ते । तानि मुख्यरूपेण मूल-पुस्तकेभ्यः, सङ्कलित-पुस्तकेभ्यः, विविध-पत्रपत्रिकाभ्यः, समीक्षा-ग्रन्थेभ्यश्च साभारं गृहीतानि सन्ति ।
* महाकाव्यम् :
आधुनिक-संस्कृतसाहित्ये पारम्परिक-शैल्याऽपि महाकाव्यानि प्रणीयन्ते । अत्र परन्तु प्रसङ्गानुकूलानां सामाजिक-विषयाणामाधुनिकतायाश्च स्पर्शः समनुभूयते । कवि-सत्यव्रत-शास्त्रिणः ‘श्रीगुरुगोविन्दसिंह-चरितम्’ इति महाकाव्यम् एका समुल्लेखनीया कृतिः । इन्द्रवज्रा-वंशस्थोपजात्यादिभिः पारम्परिकै-र्विविधैश्छन्दोभिः प्रणीतमिदं महाकाव्यम् । उदाहरणस्वरूपम्, महादेव-रुद्रेण सह, महाभारतीय-धनुर्धर-वीरेण अर्जुनेन सहापि उपमां प्रदाय शिख-धर्मगुरोः श्रीगुरुगोविन्द-सिंहस्य वीरत्व-वर्णन-प्रसङ्गे कविना निगदितम् :
‘गुरुस्तदा रुद्र इव प्रजानां / संहार-काले भयमादधानः ।
बाणान् प्रवर्षन् परितः प्रसर्पन् / चञ्चद्-द्विजिह्वानिव भीमरूपान् ॥
एको बहूनात्त-धनु-र्मनस्वी / व्यनाशयत् तीव्र-बलेन वीरः ।
गाण्डीव-धन्वेव रिपोश्चमूनां / चकार घोरं कदनं स तत्र ॥’ (श्रीगुरुगोविन्दसिंह-चरितम्)
कवि-हरिनारायण-दीक्षितस्य ‘भीष्मचरितम्’-महाकाव्यात् समानीतमेकमुदाहरणम् । सामाजिक-परिवेशे पुत्रीं प्रति हेया दृष्टिः कदापि न विधेया । उभयोः पुत्र-कन्ययोः यथासम्भवमुत्तम-लालन-पालनं शिक्षा-प्रदानमप्यावश्यकं भवति । प्रसङ्गतः उपेन्द्रवज्रेन्द्रवंशामिश्रितेन उपजाति-छन्दसा रचिते श्लोके कवेरभिप्रायो व्यक्तः इत्थम् :
‘सुपाठनीयाः सुतवत् सुताऽपि / भेदो विधेयो न च तत्र कश्चन ।
गार्हस्थ्य-यानस्य कृते ह्युभाविमा-/वावश्यकौ स्तो रथचक्र-सन्निभौ ॥’
(भीष्मचरितम्/ दृक्, २४-२५ अङ्क, पृ.१९९)
पण्डित-प्रभुदत्त-शास्त्रिणः ‘गणपति-सम्भवम्’-महाकाव्यात् पद्यमेकं
प्रस्तूयते । काव्येऽस्मिन् कथास्ति यद्यपि पौराणिकी, तथापि आधुनिक-भारतस्य गणतन्त्र-व्यवस्थाऽपि अत्र सङ्केतिता । गणपति-प्रशासन-चित्रण-माध्यमेन कविना भारतवर्ष-प्रशासनस्य मार्गदर्शन-प्रयासः संलक्ष्यते । जन-गणस्य
आन्तरिकाभिलाषः कवि-लेखन्यां व्यक्तीकृत इव प्रतीयते । शार्दूलविक्रीड़ित-छन्दसा प्रणीते श्लोक-द्वये कविः कथयति :
‘यस्मिन् दूषक-मूषकोऽपि न भजेन् मृत्युं क्षुधा-पीड़ितः /
किं यः स्यान् मनुजो गजेन सदृशो नेता समाजस्य वा ।/
हस्ते मोदकवान् परं च कमलान्निर्लिप्ततां द्योतयेत् /
पर्शुं दुष्ट-कृते स ते त्वभयितां दध्यादिदं शासनम् ॥’
(गणपति-सम्भवम्, ९म सर्ग/ दृक्, अङ्क-१, पृ.२८)
कवेः अभिराज-राजेन्द्र-मिश्रस्य ‘जानकीजीवनम्’-महाकाव्यादेकमुदाहरणम् । रामायणीय-कथामवलम्ब्य कविना आधुनिक-रूपेण सीतादेव्याः जीवन-चरितं वर्णितम् । प्रसङ्गक्रमेण वंशस्थ-छन्दोयोजनया रचिते श्लोके भवन-वर्णना नितरां मनोहारिणी भाति, एकावली नामालङ्कारोऽपि दर्शनीयः । कवेरभिव्यक्तौ :
‘न तद् गृहं यन् न विकीर्ण-गीतकं / न गीतकं व्यायत-मूर्च्छनं न यत् ।
न मूर्च्छनं यन् न रसाक्त-वाचिकं / न वाचिकं यन् न सुधा-सहोदरम् ॥’ (जानकीजीवनम्, २/७)
कवि-सुभाष-वेदालङ्कारस्य ‘अमेरिका-वैभवम्’ इति महाकाव्यतः प्रस्तूयते श्लोकः एकः । कविना आत्मनः अमेरिका- यात्रा-सम्बन्धिनी विवरणी अत्र वर्णिता । अमेरिकायाः अटलाण्टा-नगर-वर्णनायां शिखरिणी-छन्दोबद्धं पद्यमीदृशम् :
‘अहो दृष्टं रम्यं नगरमटलाण्टेति विदितं /
समागत्याकाशादनिल-चपलाद्यानत इह ।
विमानानां भव्यं स्थलमिदमहो दृष्टि-पतितं /
विशालं सच्चैतन् ननु सुरमणीयं सुखकरम् ॥’
(अमेरिकावैभवम् / दृक्. २८-२९ अङ्क, पृ.१०४)
* खण्डकाव्यम्, लघुकाव्यम् :
आधुनिक-संस्कृते खण्डकाव्यस्य लघुकाव्यस्य वा प्राचुर्यं समनुभूयते । अस्मिन् प्राकृतिक-वर्णनया सार्धं मानवानां प्राणिनां च विविधानामनुभूतीनां दशानां च सरसं चित्रणं समवलोक्यते । उदाहरण-स्वरूपमत्र कवि-गोविन्दचन्द्र-पाण्डेयस्य ‘भागीरथी’-काव्यतः प्रस्तूयते शिशिर-प्रभातस्य मनोरम-दृश्यमेकम् । उपमोत्प्रेक्षालङ्कार-सम्मिश्रणेन इन्द्रवज्रा-छन्दसा प्रणीते श्लोके वर्णनं विद्यते एवंभूतम् :
‘प्राभातिकः शैशिर आतपोऽयं / हासो यथा हर्षित-बालकानाम् ।
पद्मायते विश्वमिदं समन्तात् / आलोकपायीनि विलोचनानि ॥’ (भागीरथी, पृ.७७)
कवि-सत्यव्रत-शास्त्रिणः ‘शर्मण्यदेशः सुतरां विभाति’ इति खण्डकाव्यादेकं पद्यम् । कविना ‘जर्मनी’-शब्दस्य कृते संस्कृते ‘शर्मण्य’-शब्दस्य प्रयोगः कृतः । अस्य देशस्य शस्यभूमि-पुष्करिण्यादीनां मञ्जुल-चित्रणे उपजाति-छन्दोबद्धः एकः श्लोकः प्रस्तुतोऽस्ति एवम् :
‘अकृष्टपच्यं खलु यत्र शस्यं / हृद्यास्तथा शाद्बल-भूमिभागाः ।
दीर्घाश्चकासत्यथ दीर्घिका सः / शर्मण्यदेशः सुतरां विभाति ॥’ (शर्मण्यदेशः सुतरां विभाति)
कवि-रामकरण-शर्मणः ‘सर्वमङ्गला’-कविता-सङ्कलनायाः अन्तर्गतात् ‘निरुत्तर-शतकम्’ इति काव्यतः प्रस्तूयते उदाहरणमेकम् । मानस-विहारशीलस्य राजहंसस्य क्षुद्र-जलाशये विचरणम्, पुनः काकस्य मानस-सरोवरे सौख्यमय-विहारश्चेत्यादेः योग्यायोग्यता-विचारणा अत्र प्रणिधानमर्हति । पञ्चचामर-छन्दसा प्रणीतं सम्पृक्तं पद्यमीदृशम् :
‘विरौति राजहंस एष पल्वले विचक्षणः
परन्तु वायसः सुखं समेधतेऽत्र मानसे ।
किमस्ति कृत्रिमः क्रमोऽथवाऽस्त्ययं निसर्गजः
समादधानि किं कथं भवाम्यहं निरुत्तरः ॥’ (निरुत्तर-शतकम्)
कवि-दिगम्बर-महापात्रस्य ‘रुषिया-शतकम्’-काव्यतः एकमुदाहरणमुपस्थाप्यते । रुषिया-देशस्य कला-स्थापत्यानां नितरामाकर्षणीय-सौन्दर्यवर्णनमत्र श्लोके वर्त्तते । वसन्ततिलकाछन्दसा विरचितं तत्पद्यमित्थम् :
‘किं वर्णयानि रुषियां बहुरङ्ग-युक्तां
स्थापत्य-चित्रबहुला खलु यत्र शालाः ।
सप्राणवत्-प्रतिकृति- प्रचया विभान्ति
हट्टे चतुष्पद-तटे स्फुटमेव वाटे ॥’ (रुषिया-शतकम्/ दृक्, अङ्क-२८-२९, पृ.१०२)
* गीतिकाव्यम् :
वैदिक-साहित्यस्य सामवेदात् गीतेर्गीतस्य वा परम्परा सुप्रतिष्ठिता । पारम्परिक-गीतिषु वर्णच्छन्दोबद्धानि मात्राच्छन्दोबद्धानि च पद्यानि प्राप्यन्ते । आदिशङ्कराचार्यस्य ‘चर्पट-पञ्जरिका-स्तोत्रम्’ (भज गोविन्दम्), कवि-जयदेव-प्रणीतं काव्यं ‘गीतगोविन्दम्’ चेत्यादीनि जन-समाजे अद्यापि विशेषेण लोकप्रियतां वहन्ति । आधुनिक-साहित्ये गीतिकाव्यस्य नैकं विभाजनं कर्त्तुं पार्यते, पारम्परिक-वर्णच्छन्दोबद्धा गीतिः, पारम्परिक-मात्राच्छन्दोबद्धा गीतिः, आधुनिक-मौलिक-स्वोद्भावितैः मात्राच्छन्दोभिः प्रणीता गीतिश्चेत्यादिकम् । उदाहरणानि कतिपयान्यत्र परिवेष्यन्ते ।
आधुनिक-गीतिकवेः श्रीनिवास-रथस्य ‘तदेव गगनं सैव धरा’ इति कविता-सङ्ग्रहात् कियदंशः समुल्लेखनीयः । आधुनिक-समाजे कलुषित-जीवनस्य दुर्गति-राजिं परिलक्ष्य कविना दुःखित-चेतसा निगदितं यत् जीवन-लता पत्र-विहीना कण्टक-बहुला च सञ्जाता, पुनः पुष्पाणां प्रस्फुटनं तु बहुदूरम् । कवि-श्रीरथस्य अभिव्यक्तौ पद्यमिदम् :
‘विपत्रितेयं जीवन-लतिका,
केवल-कुटिल-कण्टकाकलिता, दूरे कुसुम-कथा ।
सूर्ये तपति तमिस्रा प्रभवति, भवति नयनमयथा ॥ **
युगानुरूपोपाय-चिन्तने, भवति सर्वदा हृदय-मन्थनम् ।
न केवलं कैकेयी-वचनाज्जगाम रामो वृथा वा वनम् ।
समय-रक्षणं शिलाऽपि कुरुते, रामायणे यथा ॥’ (विपत्रिता)
नदीमातृकायाः भारतभूम्याः महनीयता-वर्णनायां कवि-रमाकान्त-शुक्लस्य देशात्मबोधकं गीतं ‘भाति मे भारतम्’ इत्यस्य प्रस्तूयते कियदंशः । पारम्परिक-स्रग्विणी-छन्दसा रचितेषु पद्येषु कवेः कथनमित्थम् :
‘जाह्नवी-चन्द्रभागा-जलैः पावितं, भानुजा-नर्मदा-वीचिभि-र्लालितम् ।
तुङ्गभद्रा-विपाशादिभि-र्भावितं, भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥
यत्र मन्दाकिनी पाप-संहारिणी, यत्र गोदावरी चारु-सञ्चारिणी ।
देववाणी च यत्रास्ति मोदाकुला, भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥’ (भाति मे भारतम्)
कवि-हरिदत्त-शर्मणः ‘उत्कलिका’ इति गीति-सङ्कलनायाः ‘ईदृशो भवेयम्’ - गीतितः कतिपयं पद्यं प्रस्तूयते । बाधा-विघ्नाभ्यन्तरेऽपि मानवस्य सुख-शान्तिमय-जीवनयापनं कामयमानः कविः मार्मिकं निगदति एवंरूपेण :
‘इच्छामि जीवनं तत्, यस्मिन् सुखं वसेयम् ।
वाञ्छामि सुस्थलं तत्, स्वैरं यतः श्वसेयम् ॥
ईर्ष्यानले न दाहः, हृदि मे सुधाप्रवाहः,
निष्कारणं विरोधे निजवैरिणं शमेयम् ॥
विपदां भवन्तु वाताः, बहुदुःख-शोकघाताः,
कुसुमास्तरण इवाहं कण्टक-पथे चलेयम् ॥’
(ईदृशो भवेयम्/ कल्पवल्ली, पृ.४५१-४५२/ नखदर्पणः, पृ.२२-२३)
कवि-भास्कराचार्य-त्रिपाठिनः ‘वसन्त-माधुरी’-कवितायाः कियदंशः परिवेष्यते । कुसुमानां मधुरिमा, प्राकृतिक- विभावानां वर्णाली चेत्यादि-प्रसङ्गे कवेर्लेखनी सुन्दरं चित्रयति एवंप्रकारकम् :
‘पुष्प-कोरकेषु नीलिमा विलोक्यते, कीदृशी वसन्त-माधुरी ।
सरांसि वापि-पल्वलानि, नक्र-बाष्प-सङ्कुलानि,
पङ्क-सङ्करेण सावनी विधीयते, कीदृशी वसन्त-माधुरी ॥
तुषार-झञ्झया चिरस्य, चेष्टितं तथा विहस्य,
वर्ण-भिन्नता तृणे तृणे विराजते, कीदृशी वसन्त-माधुरी ॥’
(वसन्त-माधुरी/ कल्पवल्ली, पृ.३५७)
मानव-जीवनस्य सांसारिकमनुभूतिराशिं वर्णयतो हरेकृष्ण-मेहेरस्य स्वोद्भावित-मौलिक-मात्राच्छन्दोबद्धात् मातृगीतिकाञ्जलिः’ इति गीतिकाव्यात् कियदंशः प्रस्तूयते । नैसर्गिक-सौन्दर्य-सम्पन्नस्य भारतवर्षस्य स्वाधीनतां राष्ट्रचेतनां च विचार्य कवेरभिव्यक्तिरित्थम् :
‘अम्बुधि-विधौत-सुमधुर-चरण-विलासा,
गङ्गा-सलिले सलील-सुललित-हासा ।
कुसुमारामे रसभर-सुरभि-समीरा,
तरुवर-पुञ्जे रञ्जित-मञ्जु-शरीरा ।
विहङ्ग-ताने मङ्गल-गाने
श्यामल-शस्या विजयते,
भारतमाता परम-नमस्या विजयते ।
स्वतन्त्रताया रणवीराणां सफल-तपस्या विजयते ॥’
(देश-गीतिका/ मातृगीतिकाञ्जलिः, पृ.११३)
देवर्षि-कलानाथ-शास्त्रिणः ‘नवयुग-शिशोः स्वागतम्’ इति कवितायाः कतिपय-पद्यानि प्रस्तूयन्ते । नवसहस्राब्द्याः प्रारम्भे लब्धजनिं मानव-शिशुं प्रति सम्बोधनात्मिकायामस्यां गीत्यां कवेरभिव्यक्तिः समुत्साहप्रदा । आधुनिक-ज्ञान-विज्ञानानां सदुपयोगं कृत्वा स शिशुः संसारे शान्ति-समृद्धिं समानेष्यति, प्राच्य-सदाचार-प्रतिष्ठां करिष्यति इति कवे-र्मनसि आशा वर्त्तते । तस्य मात्राच्छन्दोबद्ध-पद्यरूपायां वर्णनायाम् :
‘वर्षसहस्राणां विज्ञानं चरतु तवाद्य नु दास्यम्,
प्राचां सच्चरितान्यनुहर रे यच्छ्रेयस्तदुपास्यम् ।
प्राक्तन-बीजै-र्नवपल्लविनीं फलिनीमृद्धिं जित्वा,
निखिल-धरणितल-लभ्य-ज्ञाननिधेः सुफलानि च चित्वा ॥
आरोक्ष्यसि तुङ्गं प्रासादं यं स्रष्टुं वाञ्छामः ।
यस्याधार-भित्ति-निर्माणायाद्य वयं श्राम्यामः ॥’
(नवयुगशिशोः स्वागतम्/ कल्पवल्ली, पृ.२८१)
कवि-दिगम्बर-महापात्रेण उत्कलीय-लोकनृत्ये प्रयुक्तैः कतिपय-च्छन्दोभिः व्यङ्ग्य-कवितानां प्रणयनं कृतम् । तस्य ‘व्यस्तरागम्’-कविता-सङ्ग्रहात् प्रस्तुतमस्ति एकमुदाहरणम् । पक्वकेश-वरेण साकं कुमारी-कन्यायाः परिणय-प्रसङ्गे गीतिमये पद्ये कवेः कथनमीदृशम् :
‘रोदिति रहो दुहिता / सदने जननी सदा चिन्तिता / एष्यति कदा जामाता ॥
वारि नास्ति वारिवाहे / जामाता भवति पलित-केशः/
कुमारी क्रन्दति गृहे ॥’ (व्यस्तरागम्, पृ.४४/ श्रद्धा,अङ्कः ३-४, पृ.९१)
* लहरी-काव्यम् :
लहरी-काव्यं खण्डकाव्यस्यान्तर्गतं भवति, राग-काव्यं च । गायन-योग्यत्वात् गीतिकाव्येऽपि द्वयोरेतयोरन्तर्भवनं समीचीनम् । आधुनिक-काव्यशास्त्री आचार्यः अभिराज-राजेन्द्र-मिश्रः मतं पोषयति यत् लहरी-काव्यस्य प्रतिपाद्यं लहरीवद् भवति । समुद्रे यथा लहर्यः परस्परं संलग्नाः विद्यन्ते, भङ्गीराशिं जनयन्त्यः अभिन्नाः प्रतीयन्ते, तद्वत् लहरी-काव्ये भक्ति-शृङ्गारादि-विषयाः अन्य-प्रवृत्तयश्च परस्पर-भिन्नत्वेऽपि मूलभावं परिपोषयन्ति (द्रष्टव्यम् : अभिराज-यशोभूषणम्, पृ. २२६) । पारम्परिक-काव्येषु आदिशङ्कराचार्यस्य सौन्दर्य-लहरी, पण्डितराज-जगन्नाथस्य गङ्गा- लहरी, करुणा-लहरी लक्ष्मी-लहरी चेत्याद्याः सुपरिचिताः । आधुनिक-संस्कृते पण्डिता-क्षमाराव-कृतं ‘मीरा-लहरी’-काव्यमुल्लेखनीयमस्ति, यत्र कृष्णोपासिकायाः मीरायाः जीवनगाथा वर्णिता ।
लहरी-शब्देन सम्पृक्तं काव्यं समुद्र-लहर्या अथवा नौकया सार्धं सर्वदैव सम्बद्धं स्यादिति विषयो न भवति । प्रस्तुत- प्रसङ्गे कवि-राधावल्लभत्रिपाठिनः ‘लहरीदशकम्’ इति काव्यात् पङ्क्तिरेका उदाह्रियते । विमानयात्रावेलायां नभसः उपरिभागात् निम्नस्थितां पृथिवीं विलोक्य कविना स्वानुभूतिः प्रकाशिता । मन्दाक्रान्ता-छन्दोबद्धं पद्यमेकमीदृशम् :
‘गत्वा चोर्ध्वं वियति विपुलेऽसौ विमानो ललम्बे
निःस्तब्धत्वं गत इव यथा विस्मृत-श्वास आसीत् ।
नो संसर्पन् नियतगमनः पृष्ठतश्चाग्रतो वा
विश्वामित्र-प्रतिहत-रयः संपतन् वा त्रिशङ्कुः ॥’ (धरित्रीदर्शन-लहरी)
विविध-साहित्येषु नदी-समुद्र-नौका-नाविकादि-सम्बद्धानि नैकानि गीतानि दृक्पथमवतरन्ति । आधुनिक-संस्कृतेऽपि तादृशानि गीतानि भवन्ति । यथा, कवि-त्रिपाठिनः ‘गीतधीवरम्’ इति काव्यात् पङ्क्तिरेका प्रस्तूयते :
‘लहरीषु मया गीति-र्लिखिता, रचिता नूतन-शब्दतरी ।
छन्दःसु मया जगती रचिता, कलिता नूतन-भाव-झरी ॥’ (धीवर-गीतयः)
अपरमेकं नौका-सम्बद्धमुदाहरणं तस्मादेव कवि-त्रिपाठिनः गीतिकाव्यात् :
‘नौकामिह सारं सारम्, गन्तास्मि कदाचित् पारम् ।
उत्तीर्णः स्यामपि मन्ये, पारावारमपारम् ॥’ (गीत-धीवरम्)
कवि-हरिराम-आचार्यस्य ‘मधुच्छन्दा’-कविता-सङ्ग्रहात् ‘कैवर्तक-गीतम्’ इत्यस्य कियदंशः प्रस्तूयते । जीवनं समुद्रस्य जल-धारा-रूपेण वर्णयता कविना नाविक-मुखे प्रकाशितम् :
‘जीवनमस्माकं रे, सागर-जलधारा ।
स्पन्दनमस्माकं रे, सागर-जलधारा ॥
वरुणालय-गमनं नो - हैया हो हैया,
नौकानामयनं नो - हैया हो हैया,
अशनं नो वसनं नो, रात्रौ सुख-शयनं नो,
धरतीयं धात्रीव सागर-जलधारा ॥’
(कल्पवल्ली, पृ.२६२-२६३ / दृक् २४-२५ अङ्कः, पृ.१०२)
* संस्कृत-हाइकु-कविता :
हाइकु-कविता-संरचनायां ५-७-५-वर्णक्रमो भवति । कविः हर्षदेव-माधवः आधुनिक-संस्कृतसाहित्ये हाइकु-छन्दसः प्रथम-प्रवर्त्तकः स्वीक्रियते । त्रिपादयुक्तं हाइकु-छन्दस्तेन बिल्वपत्र-रूपेण चित्रितम् । कवेर्माधवस्य ‘ऋषेः क्षुब्धे चेतसि’ (हाइकु-तान्का-सिजो-कविता-सङ्ग्रहः)-काव्यात् हाइकु-कवितायाः नैसर्गिक-चित्रसम्पन्नं रम्यमुदाहरणमेकम् :
‘उद्याने ज्योत्स्ना / विगलितं सौन्दर्यं / पारिजातानाम् ॥’ (‘ऋषेः क्षुब्धे चेतसि’, पृ. ५५)
सामाजिक-समस्यामधिकृत्य हरेकृष्ण-मेहेरस्य ‘हासितास्या वयस्या’ (हाइकु-सिजो-तान्का-सङ्कलना) इति काव्यात् हाइकु-कवितायाः उदाहरणमेकं प्रस्तूयते । वात्या-ग्रस्तानां कृते प्रदत्तानां सहायता-राशिद्रव्याणां धूर्त्तगण-कृतं लुण्ठन-विषयमुद्दिश्य कवेरुक्तिरेवम् :
‘आयाति वात्या / गृध्राणां मधुमासः/ अर्था उड्डीनाः ॥’ (हाइकु-कविताः/ हासितास्या वयस्या)
प्रयागतीर्थे कुम्भस्नान-जनितं पुण्यलाभ-पापनाश-प्रसङ्गं समानीय रचिता कवि-बनमालि-बिश्वालस्य एका हाइकु-कविता एवंप्रकारा :
‘ददाति पुण्यं / त्रायते कृतपापं / प्रयागे स्नानम् ॥’ (महाकुम्भलहरी, ‘पद्यबन्धा’ अङ्क-२-३, पृ.१००)
सम्प्रति अन्तर्जालयुगे सङ्गणक-यन्त्रमधिकृत्य एका हाइकु-कविता कवि-नारायण-दाशस्य लेखनीतः समुपस्थाप्यते :
‘आन्तर्जालके / प्रीति-मेल-पत्रकम् / ईहे मूषकः ॥’ (‘पद्यबन्धा’ अङ्क-२-३, पृ.१०३)
* संस्कृत- तान्का-कविता :
तान्का-कविता-संरचनायां भवति ५-७-५-७-७-वर्णक्रमः । इयं तान्का हाइकु-छन्दसः सम्प्रसारणमेकमिति वक्तुं शक्यते । निसर्ग-सौन्दर्य-वर्णनायां कवि-हर्षदेव-माधवस्य तान्का-कवितायाः मञ्जुलमुदाहरणमेकम् :
‘सर्षप-क्षेत्रम् / पीतपुष्प-रञ्जितं / भाति सुन्दरम् ।/ लग्नोत्सुक-कन्यायाः / हरिद्रासिक्तं गात्रम् ॥’
(‘ऋषेः क्षुब्धे चेतसि’, पृ. ६८) ।
तस्यैव कवि-माधवस्य अपरैका दीप-प्रणय-विषयिणी तान्का प्रस्तूयते :
‘भाति युवतिः / दीपावली-दीपानां / द्युति-मण्डिता । प्रज्वलिते च नेत्रे / प्रियतम-स्नेहेन ॥’
(‘ऋषेः क्षुब्धे चेतसि’, पृ. ५८)
तान्का-कवितायाः उदाहरणमेकं हरेकृष्ण-मेहेरस्य ‘हासितास्या वयस्या’-काव्यात् । साम्प्रतिक-समाजे बाह्य- चाकचक्यं पुनराभ्यन्तर-शून्यतां च निरीक्ष्य कवेरभिव्यक्तिरेवंविधा :
‘कर्गज-पुष्पं / मध्येमार्गं मञ्जुलं / निर्गन्धं भाति । /
आधुनिकी सभ्यता / उपभोग्य-दर्शना ॥’ (तान्का-कविताः/ हासितास्या वयस्या) ।
अपरमेकमुदाहरणं कवेर्मेहेरस्य लेखनीतः । आधुनिके यान्त्रिक-युगे अनिवार्य-वस्तुरूपा विद्यते चल-दूरभाषिका । तद्यन्त्र-प्रसङ्गमानीय एका तान्का-कविता प्रस्तूयते :
‘जगन्मोहिनी / वशीकरोति विश्वं / प्रकामं काम्या / भ्राम्य-दूरभाषिका / स्वाधीन-भर्त्तृकेव ॥’
(तान्का-कविताः/ हासितास्या वयस्या) ।
अत्राशयः एवं यत् स्वाधीनभर्त्तृका नायिका स्वमोहिनी-शक्त्या यथा स्वामिनं सदा स्ववशं नयति, तथा चल-दूरभाषिका अर्थात् मोबाइल्-फोन् साम्प्रतं निज-सम्मोहिन्या विश्वं अर्थात् सर्वं ग्रहीतारं वशीभूतं करोति । नायिका स्वामिनः प्रणयानुरागेण समभिलषिता भवति, इतो दूरभाषिकाऽपि ग्रहीतु-र्जनस्य नितान्तमीप्सिता ।
* संस्कृत- सिजो-कविता :
सिजो-कविता-संरचनायां ८-७-८-७-८-७-वर्णक्रमो विद्यते । सिजो-कवितायाः प्रस्तूयते पङ्क्तिरेका कवि-हर्षदेव-माधवस्य काव्यात् । यातायात-सङ्कुले संसारे जीवनस्य क्षणिकमनित्यं दुःखं विचार्य मानवस्य कृते सान्त्वनां प्रदाय कविः कथयति :
‘वृक्षेभ्यः कानि पर्णानि / पतितानि शीर्णानि ? / नदीभ्यः कानि जलानि / आगतानि गतानि ? /
त्वमेव मूढ़ ! रोदिषि / लघुकानि दुःखानि ॥’ (‘ऋषेः क्षुब्धे चेतसि’, पृ.७२) ।
सिजो-कवितायाः अन्यदुदाहरणं कवेर्माधवस्य । स्वस्य जागतिकीं स्थितिं कल्पयता कविना कथ्यते :
‘इयं नौका किं नेष्यति / मां गाढ़-जलपारम् ?/ विचिन्तयामि मनसा / इत्थं किं वारंवारम् ? / कदा पर्यन्तं स्थास्यामि / पश्यन् मां निराधारम् ? ॥’ (ऋषेः क्षुब्धे चेतसि’, पृ. ७४)
सिजो-कवितायाः एकमुदाहरणं हरेकृष्ण-मेहेरस्य काव्यतः । जगत्यां कुकर्मणां कुपरिणामः
समयानुसारं नूनं भुज्यते । समाजे धूर्त्तानां लोकधन-शोषकाणां
भ्रष्टाचारिणामवस्था शोचनीया भवत्येव । विषयेऽस्मिन् कवेरभिव्यक्तिरियम् : ‘चूषति दुर्नय-लिप्तः / वित्तं लोक-सञ्चितम् । / विधृतः कारा-पतितः ।/ उत्कण्ठितो मत्कुणः/ जाग्रतस्य रसास्वादी / पादेन व्यापादितः ॥’ (सिजो-कविताः/ हासितास्या वयस्या) ।
आधुनिकतायाः परम्परायाश्च समन्वय-विषयमधिकृत्य अपरैका सिजो-कविता कवि-मेहेरस्य लेखन्याः प्रस्तूयते :
‘आधुनिकता-प्रसूनम् / परम्परा-वल्लर्याः / भित्तिवारि-संवर्धिता / अभिनवा प्रसूतिः/ मौलिकता-सुरभिता / युगरुचि-स्फुरिता ॥’ (सिजो-कविताः/ हासितास्या वयस्या)
* संस्कृत -गजल् (गलज्जलिका) :
उर्दू-गजल्-गीति-प्रभावात् आधुनिक-संस्कृते गजल्-गीतिः स्वान्तमोहक-रूपेण लभ्यते । मात्रासंख्या-भेदेन गजल्-गीतिः बहुप्रकारा । नव्य-काव्यशास्त्रिणा आचार्य-अभिराज-राजेन्द्रमिश्रेण संस्कृत-गजल्-गीतिः ‘गलज्जलिका’-नाम्ना नामितास्ति । तस्य त्रिवेणीकवेः मत्तवारणी’ इति गजल्-काव्य-सङ्कलनायाः कियदंशः प्रस्तूयते । साधारण-मानवस्य परोपकारितादि-समुदात्त-भावनायाः सामाजिक-समुपादेयता-प्रसङ्गे कवेः षोड़श-मात्रिका गलज्जलिका प्रणिधेया :
‘नाहमस्मि सूर्यो, दीपोऽहम्, मनोराज्य-धरणीपोऽहम् ॥
सिन्धोरिव न च मे विस्तारः, सर्वसुलभ-मृदुजल-कूपोऽहम् ॥
चन्दनवन-सुरतरुरपि नाहम् , घनच्छाय-जनपथ-नीपोऽहम् ॥
अलमिह मम निष्ठा परीक्षया, तनुमपि दास्यामि दिलीपोऽहम् ॥’ (मत्तवारणी)
कवयित्र्याः दीक्षित-पुष्पायाः ‘लोकोऽयम्’ इति गजल्-गीतेः कियदंशः उदाहरण-स्वरूपम् । सामाजिक-व्यापारे प्रेमिजनं प्रति उदासीनता, साधुजनं प्रति मूर्खस्य शत्रुताचरणं चेत्यादि-विषयाणां प्रसङ्गे तस्याः गीतोक्तिरेवंविधा :
‘जने प्रेमप्लुते ताटस्थ्यमाबध्नाति लोकोऽयम् ।
तटस्थे प्रीतिमाधातुं सयत्नो भाति लोकोऽयम् ॥
अवैरे सज्जने निष्कारणे वैरायते मूढ़ः,
जने दुर्दान्त-दौरात्म्त्ये कुलीनो भाति लोकोऽयम् ॥’ (लोकोऽयम्, कल्पवल्ली, पृ.३९५)
कवेः इच्छाराम-द्विवेदिनः ‘धनुस्ते कीदृशम्’ इति प्रणय-परकायाः गजल्-गीतेः कतिपय-पङ्क्तयः समास्वादनीयाः । शर-सन्धानं विनापि प्रेमासक्तं हृदयं कीदृशं क्षताक्तं भवति, तत् कवेरभिव्यक्तितो ज्ञायते । उदाहरण-स्वरूपम् :
‘धनुस्ते कीदृशं कियदद्भुतं बन्धो ! कथं जाने ?
विना नाराच-सन्धानं व्रणं कुरुते कथं जाने ?
मया शास्त्रे श्रुतं मन्दस्मितै-र्नन्दन्ति सत्पुरुषाः,
मनो न दूयते ते सुस्मितै-र्बन्धो ! कथं जाने ?’ (धनुस्ते कीदृशम्, कल्पवल्ली, पृ.५७०)
कवि-बच्चूलाल-अवस्थिनः गजल्-गीतेः एकमुदाहरणं प्रस्तूयते । साम्प्रतिके समाजे मानवस्य वचने आचरणे च कीदृशी भिन्नता दृश्यते, कवि-कृतौ सा प्रतिफलिता इत्थम् :
‘अर्जितानां समर्जनं भूयः । नार्जवं किन्तु कर्जनं भूयः ॥
अद्य केयं दशास्ति मेघानां , वर्षणं नैव गर्जनं भूयः ॥
भस्मसाद् भावयन्ति का हानिः, भर्जितस्यैव भर्जनं भूयः ॥
व्याकुलोऽर्थः क्व याति क्व चिन्ता, शब्दजालस्य सर्जनं भूयः ॥’ (अभिराज-यशोभूषणम्, पृ.२९३)
कवि-जगन्नाथ-पाठकस्य ‘पिपासा’-काव्याद् एकस्याः गजल्-गीतेः कियदंशः परिवेष्यते । निःसङ्गतायाः अपरेषां च सम्बन्धानां विषये कविना वर्ण्यते :
‘सार्धं न हन्त कोऽपि गतः सर्वतो मया । आसादितो न कोऽपि निजः सर्वतो मया ॥
एकाकिनो जनस्य हि दिवसा न यान्त्यमी, एवं च यापितो दिवसः सर्वतो मया ॥
आत्मीयतां गतेऽपि सकलेऽपि कोऽप्यहो, नैव श्रुतो मदीय-जनः सर्वतो मया ॥’
(पिपासा/ अभिराज-यशोभूषणम्, पृ.२९५)
कवि-जनार्दनप्रसाद-पाण्डेयस्य एका गजल्-गीतिः प्रस्तूयते । आधुनिके कलियुगे राजनीतिक-परिवेशे कृष्णगीतां धृत्वा मिथ्या-शपथकारिणां हरिनाम-विस्मरणकारिणां च कृते कविना सकटाक्षं निगदितम् :
‘केवलं श्रोत्रविनोदं विचिन्त्य सत्कुरुषे ।
गीतिका तेऽस्मि शताब्द्या न पक्ष्मभिश्चिनुषे ॥
कृष्णगीताऽपि वृता हा ! त्वयाऽनृते शपथे ।
गोखुराङ्कस्थ-जलाब्धौ निपत्य न म्रियसे ॥
राजनीतेस्तु महापङ्किले विलास-रसे ।
प्राप्त-निर्वाण-सुखस्त्वं प्रभुं न चेतयसे ॥’ (अभिराज-यशोभूषणम्, पृ.२९६)
* मुक्तच्छान्दस-कविता :
मुक्तच्छान्दसं काव्यम् अथवा छन्दोमुक्ता कविता अन्य-प्रान्तीय-भाषासाहित्येषु यद्वत् समुपलभ्यते, आधुनिक- संस्कृतसाहित्येऽपि विपुलं दृष्टिपथमवतरति । लौकिक-संस्कृते आधुनिक-संस्कृते च पारम्परिक-दृष्ट्या प्रायः पिङ्गल-श्रुतबोध-छन्दोमञ्जरी-वृत्तरत्नाकर-प्रभृतिषु छन्दःशास्त्रेषु प्रतिपादितै-र्विविधैरार्यादि-मात्राच्छन्दोभिः अनुष्टुप्-वंशस्थ-स्रग्विणी-शिखरिणी-प्रभृति-वर्णच्छन्दोभिश्च प्रणीताः श्लोक-रूपाः कविताः विलोक्यन्ते । आधुनिक-संस्कृत-साहित्यस्य अन्यदेकं विशेषत्वं भवति मुक्तच्छन्दसः प्रयोगः । विषयेऽस्मिन् सामान्य-चर्चा समीचीना ।
विदेशीय-साहित्यानां भारतीय-प्रान्तीय-साहित्यानां च प्रभावेण आधुनिक-संस्कृत-साहित्ये मुक्त-च्छन्दसाऽपि रचिताः कविताः समवलोक्यन्ते । नाट्यशास्त्रकारेण भरतमुनिना साधु वर्णितम् :
‘छन्दोहीनो न शब्दोऽस्ति न च्छन्दः शब्दवर्जितम् ।
तस्मात्तूभय-संयुक्ते नाट्यस्योद्योतके स्मृते ॥’ (नाट्यशास्त्र, १४/४०) ।
नाट्यशास्त्रस्य उक्तिमेतामवलम्ब्य आधुनिक-काव्यशास्त्री अभिराज-राजेन्द्र-मिश्रः मतं पोषयति यत् पद्येतरे गद्येऽपि छन्दोमयता विद्यते । उभयोः गद्य-पद्ययोः रसवत्ता-भरितं भवति छन्दोमुक्तं काव्यम् । गद्य-पद्ययो-र्द्वयो-र्जीवातुं धारयति छन्दोमुक्तं वाङ्मयम्, यत् पद्यात्मक-लय-द्वारा गद्य-विधायां लिख्यते । छन्दोमुक्तं काव्यं वस्तुतो लयवाहि गद्यमेव । आङ्ग्ल-भाषायामेतद् ‘रिद्मिक् प्रोज्’ इति कथ्यते । (द्रष्टव्यम्: अभिराज-यशोभूषणम्, पृ. ३०२-३०३)
मुक्तच्छन्दोबद्धा कविता प्रायः उपधामिलन-रहिता भवति । अस्याः प्रत्येक-पङ्क्तिः असमान-वर्णसंख्याका । व्यक्तिरुच्यनुसारं पुनः व्यवहित-रूपेण अव्यवहित-रूपेण च मित्राक्षरयुक्तः अर्थात् उपधामिलन-सहितोऽपि भवति मुक्तच्छन्दोव्यवहारः । उदाहृत-पङ्क्तिषु एवंभूत-प्रयोग-स्पष्टता समनुभूयते । कवेः अभिराज-राजेन्द्र-मिश्रस्य ‘चर्चरी’-‘कविता-सङ्ग्रहात् प्रस्तुतमस्ति एकमुदाहरणम् :
‘अभिलषामि यद् राज्ञा पृष्टोऽहमपि/ जाबालि-श्रावितां/ मदात्मकथां/ समुपवर्णयेयं /
शापमुक्तश्च भवेयम् । /म्रियेत शूद्रकः / जीवेच्चन्द्रापीड़ः / विलसेत् कादम्बरी / म्रियेत शुक-शावको /
जीवेद् वैशम्पायनो / विलसेन् महाश्वेता / अभिलषामि ॥’ (अभिलाषः, कल्पवल्ली, पृ.३७१-३७२)
कवेः रेवाप्रसाद-द्विवेदिनः ‘अहं स्वतन्त्रः’ इति कवितायाः कियदंशः । साम्प्रतिक-समाजे स्वाधीनता-नाम्ना प्रवर्त्तित-स्वेच्छाचार-विषये कविः सव्यङ्ग्यं कथयति :
‘अहं स्वतन्त्रः/ परं निन्दितुं / यदि वात्मानं स्तोतुम् / तर्पयितुं मम मानस-गृध्रं /
पोषयितुं मम कायम् / धातुमात्र-संकायम् ॥
अहं स्वतन्त्रः / परस्य कण्ठे करपत्रं चालयितुं /
अर्थः सिध्यतु न वा मदीयः / परस्य मार्गं रोद्धुं / जन-नेतृत्वं बोद्धुं /
बहुमत-लब्ध्यै यथाकथञ्चित्/ कूटगवीमपि दोग्धुम् ॥’
(अहं स्वतन्त्रः, कल्पवल्ली, पृ.२४८)
कवि-कमलेशदत्त-त्रिपाठिनः ‘योरोपा’-कवितायाः प्रस्तूयन्ते कतिपय-पङ्क्तयः । पाश्चात्य-देशे सुख्यातायाः वीनस-देव्याः प्रसङ्गमाश्रित्य कविः जिज्ञासां प्रकाशयति :
‘योरोपे ! काऽसि त्वम् ?/ ** रोमकवीराणां प्रवेशैः / परिकम्पितानां सौधानां शिखरेषु / उपर्युपरि सञ्चरन्ती तन्वी / दुग्ध-धवलाङ्गानि वहन्ती / माधुर्य-रससार-समुद्र-तरङ्गभङ्गीव / वीनसाख्या देवी / सविस्मयं विलोकिता / अपि नाम सैवाऽसि त्वम् ?’ (योरोपा/ नखदर्पणः, पृ.२८)
रात्रि-वेलायाः विविध-स्वरूपवर्णने कवि-केशवचन्द्र-दाशस्य ‘ईशा’-कवितासङ्कलनात् कियदंशः एवम् : ‘रजनी विजनीभवति / एकाकिनी गृहिणीव / हेमन्तस्य शिशिर-बिन्दवे /तारका करकायते/ व्यथा कथामारभते / अवितथं प्रथयितुम् / यथाकथञ्चित् / समाप्ति-सोपाने / रेलस्थाने / जन-सम्मर्दस्य उत्थाने पतने ॥’ (रजनी विजनीभवति) ।
स्वीय-जागतिक-स्थिति-विषये कवि-दाशस्य ‘ईशा’-कवितासङ्ग्रहाद् अन्यदेकमुदाहरणम् :
‘नाहं निक्षिप्त-कन्दुकः/ प्रत्यागमिष्यामि / भूतलं संस्पृश्य / परमेको मिमिलिषुः / आषाढ़स्य़ बिन्दुः ॥’ (ईशा)
कवि-हर्षदेव-माधवस्य ‘कृषीबलः’ - कवितायाः कियदंशः । कृषकस्य सामाजिक-दुर्दशां तस्य महनीयतां च निरीक्ष्य कविः हृदयस्पर्शि-रूपेण वर्णयति :
‘कृषीबलः स्वभाग्यं वपति / दुर्भाग्यं प्ररोहति ।/ * तस्य नत-कन्धरयोरस्ति / देशस्य श्वस्तन-सूर्योदयः / यदा कृषीबलः पञ्चत्वं गमिष्यति / तदा भविष्यति सः / जलद-भारनतं व्योम / सूर्यस्य मसृणातपः / तिलपुष्प-सुरभिहरः पवनः / इक्षुदण्डानां रसः / अपि च प्रथम-वर्षास्पर्श-पुलकिता / क्षेत्र-मृत्तिका ॥’ (निष्क्रान्ताः सर्वे, पृ.१३१-१३२)
कवि-माधवस्य ‘प्रकाशोपनिषद्’ इति दार्शनिक-काव्यात् प्रकाशस्य विविधवर्णात्मक-चित्रण-विषये प्रस्तूयते एकमुदाहरणमेवम् :
‘अरुणाभा-स्नाता/ प्रकाश-करुणा / स्नापयति माम् । / पाटलोज्ज्वला द्युतिः/ मण्डयति मे मृत्तिकाम् ।/ तड़ित्-पिशङ्गा तेजोरतिः / रञ्जयति मे तमः । / आकाशगङ्गा-धवलार्चिमाला / गमयति गगनं मे प्राणान् ॥’ (प्रकाशोपनिषद्)
हरेकृष्ण-मेहेरस्य ‘जीवनालेख्यम्’-काव्यस्य ‘अन्धानुसन्धानम्’-कवितायाः एकमुदाहरणम् । आधुनिके कलुषिते समाजे नारी-दुर्दशा-वर्णनेन सार्धं कविना रामायण-महाभारत-गतानां खल-चरित्राणामवतारणा कृतास्ति । साम्प्रतिक-युगेऽपि नारीमर्यादाहानि-विषये कवेरभिव्यक्तिरीदृशी :
‘अद्यापि भ्रमन्ति रावणाः / बहुवैदेही-हरण-प्रवणाः ।/ कुर्वन्ति द्रुतमुपद्रवं जयद्रथाः / पर-दारापहरणार्थं समारूढ़-रथाः ॥/ बाष्पपूर्णाश्चतुश्पद्यः / अद्यापि खिद्यन्ते समुपद्रुता द्रौपद्यः । / शरव्या दुःशासनानाम् / केशकर्षण-धर्षण-लालसानाम् । / भीष्मास्तु तूष्णीकृत-वर्ष्माणो ह्यनुष्णाः / अपेक्षन्ते कदा रक्षिष्यन्ति श्रीकृष्णाः ॥’ (अन्धानुसन्धानम्/ संस्कृतमञ्जरी, अप्रैल् २००७)
अन्यदेकमुदाहरणम् उपधामिलन-सहितायाः मुक्तच्छान्दस-कवितायाः हरेकृष्ण-मेहेरस्य ‘मौनव्यञ्जना’-काव्यतः । मौनस्य अभिव्यक्ति-सामर्थ्य-विषये कवेः कथनमीदृशम् :
‘नीरवताया अपि भाषाऽस्ति,/ न कोऽपि शिक्षयति न वा शास्ति ।/ ब्रवीति नीरवता/ कदा हृदयस्य गोपनीय-कथाम्/ अन्तःस्थलस्य सुप्त-व्यथाम् / यया भाव्यते सहृदयस्य भाववत्ता ॥’ (मौनव्यञ्जना/ लोकभाषा-सुश्रीः, फेब्रुआरी-मार्च २००६)
कवि-बनमालि-बिश्वालस्य ‘प्रियतमा’-कवितासङ्कलनायाः कियदंशः प्रस्तूयते । फाल्गुन-मासे सायंकालस्य कवरी-कुसुम-सौरभस्य चानुभवेन मिलन-समयागमनं सूच्यते इति कवेः कथनमेवंप्रकारकम् :
‘फाल्गुनस्य सन्ध्या यदा / नमेत क्वचिद् दूरे / दिग्वलये / गन्धं घ्रात्वा कवरीपुष्पस्य /
प्रियतमे ! / ज्ञातुं प्रभवामि / उपगता मिलनस्य वेला / प्रस्फुरणं मदीये / दोलायिता च /
मे प्रीतिदोला ॥’ (प्रियतमा)
समयक्रमेण मानव-जीवने कैशोर-तारुण्य-प्रोढ़त्वादि-विषये कवि-बिश्वालस्य ‘प्रौढ़:’ -कवितायाः कतिपय-पङ्क्तयः इत्थम् :
‘विस्मृत्य न विस्मृत्य कैशोरं / निवर्त्तते ब्रह्मचर्यं धीरं/ जीवन-कपाटे कुत्र /
शृणोम्यहं यौवनस्य मृदु-कराघातम् । / मन्मनो-मन्दिरे/ कस्य प्राप्य करस्पर्शं /
देहो मम अभवदवशः । // जनैरुद्घोषितम् / अयमद्य सञ्जातोऽस्ति प्रौढ़ः ॥’ (प्रौढ़ः)
कवि-रवीन्द्रकुमार-पण्डा-रचितात् ‘बलाका’-कवितासङ्ग्रहात् छन्दोमुक्ताः कतिपय-पङ्क्तयः निजास्तित्व-स्वरूप-वर्णना-प्रसङ्गे एवम् :
‘नाहमस्मि नेता / सर्वनियन्ता । / नाहमस्मि द्विजिह्वः / न च मे क्षमता । / अहमस्मि कविः / रसानन्द-दाता । / नाहं सर्प इव भयङ्करः । / न सम्पत्तिर्मम, न च काचित् सत्ता । / अहमस्मि प्रवक्ता ॥’ (बलाका) ।
अनेक-रूपक-माध्यमेन मनस्तत्त्व-विषये पुनः पण्डा-कवेः वर्णनमित्थम् : ‘मनः निदाघस्य मेघः।/ मनः चैत्रस्य पवनः ।/ मनः श्रावणस्य वारिधारा ।/ मनः वसन्तस्योपवनम् ।/ मनः हेमन्तस्य हिमालयः ।/ मनः शीतस्य रजनी ॥’ (नीरवझरः/ नखदर्पणः, पृ.९५)
* गद्यविभागे उपन्यासः, कथा :
भारतीय-भाषासाहित्येषु गद्यविभागे उपन्यासस्य स्वतन्त्रमेकं महत्त्वपूर्णं स्थानं विद्यते । संस्कृतस्य पारम्परिके गद्यकाव्यस्य कथा-विभाजने कवि-बाणभट्ट-कृता ‘कादम्बरी’ सुविदिता । परन्तु प्रचलित-संस्कृत-साहित्यस्य इतिहासे उपन्यास-विभागस्य अनस्तित्वात् सा उपन्यास-रूपेण न परिचितास्ति । आधुनिक-दृष्ट्या विचारानुसारं वस्तुतः कादम्बरी एको बृहदुपन्यासो वर्त्तते । आधुनिक-संस्कृते कथाख्यायिकयोः मिश्रित-रूपम् उपन्यास-नाम्ना चर्चितम् ।
प्रसङ्गतः कवि-कथाकारस्य केशवचन्द्र-दाशस्य ‘अञ्जलिः’-उपन्यासात् सामाजिक-समस्यापरकं जीवन-मूल्यबोध-द्योतकं विषयमुद्दिश्य कतिपय-पङ्क्तयः एवम् :
‘दहनं साधारणीकृत्य रात्रिः तया व्यतीता । विषयो विमृष्टः । विवादो विचारितः । समाधानमन्विष्टम् । आत्मा अवबुद्धः । उपायः चिन्तितः । परं कालाधारे सर्वमद्य शिथिलम् ॥’ (अञ्जलिः, पृ.४६) ।
दार्शनिकता-प्रसङ्गे औपन्यासिक-दाशस्य ‘ऋतम्’-उपन्यासात् कियदंशः । मधुरबिम्ब-योजनया कविः वर्णयति :
‘नदी झरीयति, झरी च नदी भवति । स्रोतस्तु यथातथा । उपचये श्रीमती सहस्रधारा । अपचयेऽपि तथैव श्रीधारा । वहने क्षालन-प्लावनयोः अद्वैत-प्रतीतिः । नदीयं केवलं क्षालयति, पावयति । इयं हि चेतना-नदी ॥’ (ऋतम्)
कथाकार-प्रभुनाथ-द्विवेदिनः ‘रुचिवैचित्र्यम्’-कथायाः उदाहरणमेकम् । विविधोपमानानां चित्रणेन सार्धं नारी-रूप-कल्पनायां सुन्दराभिव्यक्तिरित्थम् :
‘त्वया तु काचिदपूर्वा सकल-गुणालङ्कार-भूषिता पूर्णचन्द्र-यामिनीव, पञ्चमहाभूत-सत्त्वांश-समष्टिरिव, निरवद्य-सौन्दर्य-सृष्टिरिव, सकल-सुधावृष्टिरिव, दुग्धफल-मिष्टिरिव, कनकावदात-यष्टिरिव, सफलीभूत-मदनोत्सवेष्टिरिव काम्यते कामिनी प्रसाद-सदना भामिनी ॥’ (रुचिवैचित्र्यम्/ अन्तर्ध्वनिः)
कथाकार-बनमालि-बिश्वालस्य ‘नीरव-स्वनः’ इति लघुकथा-सङ्कलनात् सामाजिक-सन्दर्भे ‘पितृप्राणः’-कथायाः कियदंशः एवम् :
‘नासा तु रक्त-रञ्जिता । चक्षुषः चतुःपार्श्वे सुदीर्घः कज्जल-प्रलेपः । चित्रिता टोपिका । तुलया भृतं नासा-रन्ध्रम् । ईदृशो विचित्र-वेशयुक्तो मातृप्राणः यदा मञ्चोपरि आयाति, तदा बालबृद्ध-वनिताः सर्वे दर्शकाः अट्ट-हास्यैः तस्य स्वागतं विदधति ॥’ (नीरवस्वनः, पृ.१७) ।
प्रस्तुतेऽत्र सीमित-लेखे विभिन्न-विधानां समस्त-ग्रन्थानामुदाहरणानां च परिवेषणं न सम्भवति । अत एव विविधा रचनावली सुविधानुसारमन्यत्र सुधीभिरन्वेषणीया, द्रष्टव्या समास्वादनीया च ।
आधुनिकतायां मूल्यबोधः, सौन्दर्यम् :
प्रत्येक-भाषायां निजस्वं व्याकरणं, गठन-पद्धतिः, लेखन-चातुरी, साहित्यिक-तत्त्वानि, अन्य-सहायक-विभावाश्च स्वतन्त्र-रूपेण भवन्ति । एतत् सर्वं कदापि नोपेक्षणीयम् । आधुनिकतायाः प्रभावात् संस्कृते कतिपय-विदेशीय-च्छन्दांसि अन्तर्भुक्तानि सन्ति । एतत्कारणात् संस्कृतस्य मूल-स्वरूपे स्वतन्त्रतायां मर्यादायां च नास्ति कस्याश्चिदपि हानेरवकाशः । एतत् सर्वं सहायक-रूपेण समकालिकीं सामाजिकीं साहित्यिकीं सांस्कृतिकीं च रुचिं समवलम्ब्य प्रवर्त्तितम् । आधुनिकतायाः प्रसङ्गे कविकुलगुरोः कालिदासस्य उक्तिरियं स्मरणीया :
‘पुराणमित्येव न साधु सर्वं
न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम् ।
सन्तः परीक्ष्यान्यतरद् भजन्ते
मूढ़ः पर-प्रत्यय-नेय-बुद्धिः ॥’ (मालविकाग्निमित्रम्, प्रस्तावना, १/२)
कवि-कालिदासस्य आशयः एवं यत् पुरातनत्वात् सर्वं पुरातनम् उत्तममेव भवतीति विषयो नास्ति । नव्यत्वात् सर्वं नव्यं काव्यं वस्तु वा हेयं सदोषं वा भवतीति विषयोऽपि नास्ति । विवेकी उत्तमाधमयोः सम्यग् अनुशीलनं कृत्वा उत्तममेव गृह्णाति । परन्तु मूढ़ः स्वविचार-सामर्थ्याभावाद् अन्य-द्वारा स्वीयां बुद्धिं परिचालयति ।
प्रसङ्गतः कवि-कृष्णानन्दस्य ‘सहृदयानन्दम्’-महाकाव्यस्य पद्यमेकमपि समुल्लेखनीयम् :
‘प्रत्नस्य काव्यस्य च नूतनस्य / तुल्यः स्वभावः प्रतिभासते मे ।
मृजाभिरेते निपुणैः कृताभिः / समश्नुवाते हि गुणान्तराणि ॥’ (सहृदयानन्दम्, १/५)
कवि-कृष्णानन्दस्य वक्तव्यमिदं यत् काव्यं पुरातनं भवतु अथवा नूतनम्, उभयोः स्वभावः समान-रूपेण एव प्रतीयते । एतत् काव्यद्वयं प्रवीणै-र्विद्वज्जनैः सम्मार्जितं संस्कारितं भूत्वा समुत्कर्षं लभते ।
आधुनिक-साहित्यस्य नैके लेखकाः पुरातनं पारम्परिकं वा विषयवस्तु समाश्रित्य तस्मिन् मूल्यबोध-सम्पन्नं नव्यं समकालिकं रूपं संयोज्य काव्यादिकं रचयन्ति, साम्प्रतिके समाजे लोकप्रियाश्च वर्त्तन्ते । युगेन साकं समतालं विधाय सकारात्मकेन नूतन-रूपमाध्यमेन प्रवृत्तं साहित्यं समाजस्य हितकरं गौरवसम्पन्नं च भवति । वास्तवता-कल्पनाविलासयोः
समन्वयेन साहित्यस्य कलेवरं परिपुष्टं जायते । वास्तवतावत् कल्पनाविलासेऽपि जीवनानुभूतयो
गर्भिताः भवन्ति । जीवनेन सह साहित्यस्य, साहित्येन सह समाजस्य, समाजेन सह देशस्य,
देशेन सह विश्वस्य परस्परं भाव-सम्बन्धश्चिरन्तनो विद्यते । अतः साहित्यं सर्जनात्मकं
संरचनात्मकं चोपादानं समादाय समाजस्य नूनं कल्याणकारकं स्यात् । साहित्ये नकारात्मकं
चिन्तनं कुप्रभावं पातयति समाजोपरि । संस्कृते सदैव विश्वजनीनं मङ्गलमयं सौन्दर्यमयं
शान्तिमयमानन्दमयं च तत्त्वजातं निहितमस्ति ।
आधुनिकता-विषये प्रसिद्ध-संस्कृत-कवे: आचार्य-रामकरण-शर्मणः मतमित्थम् :
“आधुनिकतायाः अर्थः
‘अप्राच्यता’ न भवति । पूर्वं पश्चिमम्, उत्तरं दक्षिणम्, स्वर्गः पातालम् – यस्मादपि
सुरुचिपूर्णं शाश्वतं सौन्दर्य-तत्त्वं यत् सम्प्राप्यते, सहृदयानां कृते शब्दचित्र-माध्यमेन
तस्य विसर्जन-करणमेव उत्तमं कविकर्म भवति । निरर्थको वर्ग-सङ्घर्षः, हिंसा, यौनोच्छृङ्खलता
चेत्यादीनां पोषकं यथार्थमपि सुन्दरं न भवति । ईदृशात् मिथ्या-यथार्थवादात् दूरे स्थातव्यम्
। अभिधात्मकः आदर्शवादोऽपि सम्भवतः काव्य-कोट्यां नायाति ।”
(दृक्, अङ्क-१, १९९९,
पृ.१०३-१०४)
आधुनिकं भवतु वा पुरातनम्, कस्य कृते कीदृशी कविता प्रिया, अथवा कीदृशं काव्यं, नाटकं गद्यं वा प्रियं प्रतीयते, विषयोऽयं वैयक्तिक-रुचेरुपरि समाश्रितो भवति । वैयक्तिक-रुच्यनुसारं सौन्दर्यबोध-प्रसङ्गोऽपि समायाति । नैसर्गिक-विभावेषु, सर्वेषु कार्य-गुणाचरणादिषु च सौन्दर्यं समनुभूयते । प्रसङ्गानुसारं सौन्दर्यानुभूति-विषये पद्यान्येतानि स्मरणपथं समायान्ति :
‘सत्यं शिवं सुन्दरमत्र लोके / प्रसिद्धमेतत् त्रितयं विभाति ।
जानाति नित्यं खलु तत्त्वदर्शी / नाज्ञाय किञ्चित् स्वदते मनोज्ञम् ॥
मन्नेत्रयो-र्यत् प्रतिभाति सुन्दरं / त्वन्नेत्रयोस्तन् न भवेत् तथाविधम् ।
यदन्य-नेत्रे रुचिरं प्रपश्यतस् / तथैव नैतन् मम ते च नेत्रयोः ॥
परन्तु किञ्चिद् भुवि वस्तु विद्यते / विचित्रमेवं रचितं विधात्रा ।
यद् वै जनानां जगतां समेषां / नेत्राणि पश्यन्ति सदैव सुन्दरम् ॥’
(सौन्दर्य-सन्दर्शनम्/ श्रद्धा,अङ्क ३-४, पृ.१०४)
तात्पर्यमेतद् भवति यत् काव्यं भवतु, अपरं वस्तु
वा भवतु, तत् सर्वं द्रष्टुः भोक्तु-र्वा स्वस्व-दृष्टि-भङ्ग्या रुचिकरम् अरुचिकरं
वा, सुन्दरम् असुन्दरं वा समनुभूयते । संसारे सत्य-शिव-सुन्दर-संज्ञकं तत्व-त्रयं तत्त्वदर्शी
एव हृदयङ्गमं कुरुते । अज्ञजनाय नान्दनिकं
तत्त्वं न रोचते । अहं त्वं सः चेति जनत्रयस्य प्रसङ्गोऽत्र समायाति । मम नयनयोः यत्
सुन्दरं भाति, तव नयनयोः तत् तथैव सुन्दरं भवेत्, ईदृशो विषयो न भवति । अन्यजनस्य
(तृतीयस्य) लोचनयो-र्यत् सुन्दरमनुभूयते, तत् मम लोचनयोः, तव लोचनयोश्च सुन्दरमेव भवेत्,
एतादृशो विषयोऽपि नास्ति । परन्तु विधातुः सर्जनायां किञ्चिदपि एतादृशं वस्तु विद्यते,
यत् सर्वजनानां नयनेषु (सर्वेन्द्रियेष्वपि) सुन्दरं प्रतीयते ।
प्रत्येकस्य रचनाकारस्य प्रतिभायां मौलिकता स्वतन्त्रता वा वर्त्तते । स्वेच्छाचारेण यत्किञ्चिदपि लिखित्वा कोऽपि लेखको भवितुं नार्हति । लेखन्याः यदि दुरुपयोगो भवति, तर्हि समाजोपरि शिवेतरस्य अमङ्गलस्य वा आशङ्का आपतति । कवित्वं राजते एकं दुर्लभं कलात्मकं तत्त्वम्, यत्र भवति सत्य-शिव-सुन्दराणां समुपासना । कवि-लेखकानां रचनासु संसारोपकारार्थं कल्याण-कामनात्मकाः आवश्यकाः विषयाः गर्भिताः भवेयुः । कविः क्रान्तदर्शी इति कथ्यते । मानव-समाजाय सुसंस्काराणां मङ्गलमयानां तत्त्वानां सन्देश-प्रदानं प्रत्येक-साहित्यकारस्य कर्त्तव्यम् । आधुनिके युगेऽपि संस्कृत-वाङ्मये अनेके बहुप्रतिभावन्तः लेखकाः सन्ति । तेषां कृतिषु च सत्य-निष्ठतायाः, कल्याणकारितायाः नान्दनिकतायाश्च सम्यगवतारणा प्रतिभाति । आधुनिक-रचनापि स्वीय-काव्यगुणानुसारं कालजयिनी भवितुमर्हति ।
उपसंहारः
आधुनिक-संस्कृत-वाङ्मयस्य सम्भारो विशालः प्राचुर्यपूर्णो भ्राजते । उपर्युक्तं विवेचनं केवलं दिग्दर्शन-मात्रम् । अनेन स्पष्टं हृदयङ्गमं कर्त्तुं शक्यते यत् संस्कृतस्य सारस्वत-प्रवाहः साम्प्रतिके विज्ञान-युगेऽपि निरन्तरं गतिशीलतां सक्रियतां च भजते । संस्कृते पूर्ववत् तदेव व्याकरणम्, तद् वाक्य-निर्माणम्, स अलङ्कारः, स रसः, स भावः, तत् सौन्दर्यं चेत्यादि सर्वं विद्यते । भाषाणां तुलनात्मक-विवेचनायामपि संस्कृत-साहित्यस्य प्रगतिः प्रशस्या । भारत-भारत्याः संस्कृतस्य आधुनिक-परिप्रकाशः भारतीय-सभ्यतायाः भारतीय-संस्कृतेश्च दीप्तिमयं निदर्शनं भूत्वा सुचिरं स्थास्यति । वैश्विक-चेतनायाः स्रोतसि आधुनिक-संस्कृतसाहित्यस्य सम्भावना नितरां समुज्ज्वला । परिशेषे एतद् वक्तुं समीचीनं भवति :
‘प्राचीनत्वं समाश्रित्य नूतनत्वं वितन्वती ।
वहन्ती सन्ततं धारा भाति भारत-भारती ॥’ (प्रास्ताविकम्/ मातृगीतिकाञ्जलिः, पृ.१७)
* *
सहायक पुस्तकादि -सूची :
* अभिराज-राजेन्द्रमिश्रः (सम्पा.), कल्पवल्ली (समकालिक-संस्कृत-काव्यसङ्कलना),
साहित्य अकादमी, नवदिल्ली, २०१३.
* अभिराज-राजेन्द्रमिश्रः (सं), विंशशताब्दी-संस्कृतकाव्यामृतम् (आधुनिक-काव्यसङ्कलनम्),
दिल्ली संस्कृत अकादमी,२०००.
* अभिराज-राजेन्द्रमिश्रः, अभिराज-यशोभूषणम् (अभिनव-काव्यशास्त्रम्),
वैजयन्त-प्रकाशन, इलाहाबाद, २००६.
* राधावल्लभ त्रिपाठी (सम्पा.), षोड़शी (आधुनिक संस्कृत काव्यसङ्कलना),
साहित्य अकादमी, नवदिल्ली.
* सत्यव्रत-शास्त्री, श्रीगुरुगोविन्दसिंह-चरितम्, साहित्य भण्डार, मेरठ, १९८४.
* सत्यव्रत-शास्त्री, शर्मण्यदेशः सुतरां विभाति, अखिल भारतीय संस्कृत परिषद्, लखनऊ, १९७६.
* रामकरण-शर्मा, सर्वमङ्गला, नाग प्रकाशक, दिल्ली, १९९६.
* अशोक-पटेल (सं), आधुनिक संस्कृत की नयी दिशाएँ (हर्षदेवमाधव-अभिनन्दनग्रन्थ),
पार्श्व पब्लिकेशन्, अहमदाबाद, २०१५.
* हर्षदेवमाधवः, ऋषेः क्षुब्धे चेतसि (हाइकु-तान्का-सिजो-संग्रहः),
सं. प्रीतेश-शुक्ला, श्रीवाणी अकादमी, गुजरात, २००४.
* प्रवीण-पाण्ड्या (सम्पा.), निवेशः शैलानाम् (हर्षदेवमाधव-काव्यग्रन्थावली-१), पार्श्व पब्लिकेशन्,
अहमदाबाद, २०१५.
* हर्षदेव-माधवः, नखदर्पणः, श्रीवाणी अकादमी, चान्दखेड़ा, गुजरात, २००८.
* हरेकृष्ण-मेहेरः, हासितास्या वयस्या (हाइकु-सिजो-तान्का-कविता-सङ्कलना) :
* श्रीनिवास-रथः, तदेव गगनं सैव धरा (आधुनिक-गीतिकाव्यम्),
राष्ट्रिय-संस्कृत-संस्थानम्, नवदिल्ली, १९९५.
* हरेकृष्ण-मेहेरः, मातृगीतिकाञ्जलिः (आधुनिक-गीतिकाव्यम्), कलाहाण्डि-लेखक-कलापरिषद्,
भवानीपाटना, १९९७.
* आधुनिक-संस्कृतसाहित्यं प्रति हरेकृष्ण-मेहेरस्य अवदानम्
(अस्रमजस्रम्, मौनव्यञ्जना, पुष्पाञ्जलि-विचित्रा,
सौन्दर्य-सन्दर्शनम्, जीवनालेख्यम्,
सूक्ति-कस्तूरिका चेत्यादीनि काव्यानि) : जालस्थानम् :
* गोविन्दचन्द्र-पाण्डेयः, भागीरथी, राका प्रकाशन, इलाहाबाद, २००२.
* राधावल्लभ-त्रिपाठी, लहरीदशकम्, प्रतिभा प्रकाशन, दिल्ली, २००३.
* राधावल्लभ-त्रिपाठी, गीतधीवरम्, संस्कृत-परिषद्, सागर-विश्वविद्यालयः, सागर, १९९६.
* रमाकान्त-शुक्लः, भाति मे भारतम्, देववाणी परिषद्, दिल्ली, २०१०.
* हरिदत्त-शर्मा, उत्कलिका, आञ्जनेय प्रकाशन, इलाहाबाद, १९८९.
* प्रभुदत्त-शास्त्री, गणपति-सम्भवम्, अर्चना प्रकाशन, नागपुर, महाराष्ट्रम्.
* केशवचन्द्र-दाशः, ईशा, लोकभाषा-प्रचार-समितिः, पुरी, १९९२.
* केशवचन्द्र-दाशः, ऋतम्, देववाणी परिषद्, दिल्ली, १९८८.
* केशवचन्द्र-दाशः, अञ्जलिः, लोकभाषाप्रचार-समितिः, पुरी, १९९०.
* प्रभुनाथ-द्विवेदी, अन्तर्ध्वनिः, सम्पूर्णानन्द-संस्कृत-विश्वविद्यालयः, वाराणसी, २००५.
* बनमाली बिश्वालः, नीरवस्वनः, पद्मजा प्रकाशन, प्रयाग, १९९८.
* बनमाली बिश्वालः, प्रियतमा, पद्मजा प्रकाशन, प्रयाग, १९९९.
* रवीन्द्रकुमार-पण्डा, बलाका, अर्वाचीन-संस्कृतसाहित्य-परिषद्, बरोदा, २००६.
* हीरालाल-शुक्लः (सम्पा.), ए हिस्ट्री अफ् मडर्न् संस्कृत् लिट्रेचर्,
निउ भारतीय बुक् कर्पोरेशन्, दिल्ली, २००२.
* रवीन्द्रकुमार-पण्डा, एसेज् अन् मडर्न् संस्कृत् पोएट्रि, भारतीय कला प्रकाशन, दिल्ली, २००९.
* राधावल्लभ-त्रिपाठी, संस्कृतसाहित्य : बीसवीं शताब्दी, राष्ट्रिय-संस्कृत-संस्थानम्, नवदिल्ली, १९९९.
* चन्द्रभूषण-झा, दिल्लीस्थाः विंशशताब्दीयाः संस्कृत-रचनाकाराः, सं. श्रीकृष्ण-सेमवालः,
दिल्ली संस्कृत अकादमी, दिल्ली.
* आचार्य-बलदेव-उपाध्याय (प्रधान सम्पा.), संस्कृत वाङ्मय का बृहद् इतिहास (सप्तम खण्ड),
आधुनिक संस्कृत साहित्य का इतिहास, सम्पा. जगन्नाथ-पाठक, उत्तरप्रदेश-संस्कृत-संस्थानम्,
लखनऊ, २०००.
* राजेशकुमारी मिश्र (सम्पा.), त्रिवेणीकवि अभिराज राजेन्द्रमिश्र: व्यक्तित्व एवं कृतित्व,
वैजयन्त प्रकाशन, प्रयाग, २००५.
* दृक् (समकालीन-संस्कृत-साहित्य-समीक्षात्मक-पत्रिका, ISSN: 0976-447X), अङ्कः-१-३१,
दृग्-भारती, प्रयागः.
* श्रद्धा (संस्कृत-शोधपत्रिका, ISSN:
2321-273X), संयुक्ताङ्कः ३-४, २०१२-२०१३, मुख्यसम्पादक:
हरेकृष्ण-मेहेरः,स्नातकोत्तर-संस्कृतविभागः,गङ्गाधरमेहेर-स्वयंशासित-महाविद्यालयः,सम्बलपुरम्,ओड़िशा. * पद्यबन्धा (समकालिक-संस्कृतकविता-पत्रिका, ISSN: 2278-4888), स्पन्दः-

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
अथ गर्गेण देवविजयकथनं नाम तृतीयाष्टके चतुर्थोsध्याय:
ॐ ॥ नतावनात्तसुभगव्रतोsयं परमेश्वर: ॥
तल्लीलां श्रृणु भूपेन्द्रो यतोsभीष्टार्थभागभूत् ॥१॥
स दैत्यो दैत्योराट् जम्भो देवेन्द्रोपि सदेवत: ॥
स्वर्गायायुध्यतान्योन्यं दिव्यवर्षं पुरा भृशम् ॥२॥
दैत्यैर्देवा: पराभूता गत्वोचुर्जीवमातुरा: ॥
दृष्ट: पराजयो नोsद्य तत्किं कार्यमत: परम् ॥३॥
तानाश्वास्याह धिषणो दत्तात्रेयं तपोधनम् ॥
शरणं यात वरद: स कार्यं व: करिष्यति ॥४॥
इत्युक्त: सामर: शक्र: प्राय दत्ताश्रमं शुभम् ॥
तत्र देवं महात्मानमप्रतर्क्यं ददर्श स: ॥५॥
दिगम्बरमपि स्वाड्के धृत्वा बालां दिगम्बराम् ॥
अनघां सुदतीं तन्वीं पानासक्तामपि स्थितम् ॥६॥
दृष्ट्वैवमपि ते चक्रु: सेवां सर्वेsमरा: सदा ॥
तिष्ठन्तमुपतस्थुस्ते प्रणता यांतमन्वगु: ॥७॥
भक्त्यैवं बहुकालं ते सेवयामासुरादरात् ॥
देवा ऊचु: प्रणम्येशं परमात्मञ्जगत्प्रभो ॥
सयज्ञभागं त्रैलोक्यं दानवैरखिलं हृतम् ॥९॥
वयं हृताधिकाराश्च तिष्ठामो मर्त्यवद्भुवि ॥
परित्राणाय नो देव तद्वधे च धियं कुरु ॥१०॥
त्वद्भक्तानां सुराणां नो विना त्वच्चरणाम्बुजात् ॥
गतिर्न विद्यते भूमन्याह्यार्ताञ्छरणागतान् ॥११॥
प्रहस्य प्राह ताञ्छ्रीमानहमुच्छिष्टदूषित: ॥
मद्यासक्तो वशी नैव मत्त: किं भवतां भवेत् ॥१२॥
स्त्रीसंभोगो हि दु:खाय पाताय च पुनस्तु स: ॥
दैवादुच्छिष्टतामस्या: प्राप्तोsहं किमतो भवेत् ॥१३॥
देवा ऊचुस्त्वमनधो ज्ञानदीपोsनघोsप्यसौ ॥
विद्या तव विभो यस्या: प्रसादात्सद्गति: खलु ॥१४॥
यथार्कस्य प्रभा भूमन्विप्रचण्डालसड्गिनी ॥
पुण्यं पापं च नादत्ते तथेयं प्रकृतिस्तव ॥१५॥
श्रीदत्त: प्राह यद्येवं भवतां संमतं तत: ॥
युद्धायाहूयतां दैत्यानिहानयत मा चिरम् ॥१६॥
ततो हृष्टा: सुरा जग्मुर्दैत्यांस्तेsपि महाबला: ॥
मुञ्चन्तो विविधास्त्रौघान्युयुधुर्मदविह्वला: ॥१७॥
पलायनपरा आसन्देवास्तेsसुरपीडिता: ॥
पृष्ठतोsनुव्रजन्तस्ते दैत्या दत्ताश्रमं गता: ॥१८॥
कालयन्त: सुरान्दैत्या हन्यमानान्भयतुरान् ॥
श्रीदत्तपृष्ठसंलग्नान्समस्ताञ्छरणार्थिन: ॥१९॥
ददृशुस्ते महात्मानं दत्तात्रेयं दिगम्बरम् ॥
तन्वीं तद्वामपार्श्वस्थां चार्वङ्गीं प्रमदोत्तमाम् ॥२०॥
पद्मपत्रायताक्षीं तां सुदतीं सुस्तनीं शुभाम् ॥
सर्वयोषिद्रुणाढ्यां ते दृष्ट्वाssसन्काममूर्च्छिता: ॥२१॥
साभिलाषास्ततो दैत्यास्त्यक्त्वा देवान्वधूं वराम् ॥
हर्तुं मनो दधु: सर्वे तत्सौन्दर्यविमोहिता: ॥२२॥
वयं स्त्रीरत्नलाभेन कृतार्था इति तेsसुरा: ॥
उक्त्वा बलात्स्त्रियं क्षिप्त्वा शिबिकायां च के दधु: ॥२३॥
स्वस्थानाभिमुखा जग्मु: सानुरागा: स्मरातुरा: ॥
योगीन्द्रोsथ प्रहस्याह दानवान्पश्यतामरा: ॥२४॥
पराङ्गनाभिमर्शोत्थपापेनातिबलीयसा ॥
हतश्रीका हतबला जाता एते न संशय: ॥२५॥
श्री: पदगाssलयदात्री सक्थिगतांशुकदात्री ॥
गुह्यगता प्रमदादा क्रोडगतार्भकदा चेत् ॥२६॥
चेद्धृदि कामितदात्री कण्ठगता वसुदात्री ॥
चेन्मुखगाsशनवाग्दा मूर्धगता तु शिरोदा ॥२७॥
तन्मूर्धगाsधुनेयं श्री: शीर्षाण्युत्कृत्य सत्वरम् ॥
आयास्यत्यत्र नैवात्र शङ्का ह्येते मृतोपमा: ॥२८॥
हन्यन्तां तन्न भेतव्यं प्राप्तोsद्य विजयक्षण: ।
भवन्तोsत्र निमित्तं ते हतप्राया: श्रियार्दिता: ॥२९॥
इत्युक्तास्ते सुरा गत्वा शस्त्रैर्दैत्यशिरांसि तु ॥
फलानीवाशु वृक्षेभ्य: पातयामासुरुद्यता: ॥३०॥
हतेषु तेष्वजं प्राप्ता श्रीरुत्पत्त्याsविभागिनी ॥
देवा अपि ययु: स्वर्गं पूर्ववच्छ्रीधराज्ञया ॥३१॥
एवंप्रभाव: श्रीदत्त ईशस्तं शरणं व्रज ॥
इत्युक्त: सोsर्जुनस्तेन श्रीदत्ताश्रममाययौ ॥३२॥
गर्गोक्तिश्रवणादेव भक्त्युत्कण्ठितधीर्नृप: ॥
सह्याद्रिमेत्य योगीन्द्रं दृष्ट्वा हर्षमवाप स: ॥३३॥
अस्य दासो भवामीति निश्चित्यानुदिनं स्मरन् ॥
सिषेवे परमानन्दो वारितो भर्त्सितोपि स: ॥३४॥
पादाङ्गसंवाहनेन मद्याद्याहरणेन च ॥
स्रक्चन्द्रनसुगन्धादिफलाद्यानयनेन च ॥३५॥
निद्रालस्यादि संत्यज्य सदा तद्गतमानस: ॥
इङ्गितज्ञोsभजद्भूप उच्छिष्टोपासनेन च ॥३६॥
भगवानपि तद्भावं परीक्षितुमपातयत् ॥
दृष्टिमात्रेण दोर्युग्मं स्मयमानस्तमाह च ॥३७॥
गच्छ गच्छाधुनेतस्त्वं गलितं ते भुजद्वयम् ॥
मरिष्यसीत: परं वाsशुद्धसङ्गो न शोभन: ॥३८॥
संत्यक्ताsखिलधर्माsहं भक्ष्याभक्ष्यविवर्जित: ॥
नग्न उन्मत्तवद्वर्ते नग्ना वामेयमङ्कगा ॥३९॥
भूपैवं कुत्सितोsस्मीह मम संसर्गदोषत: ॥
पापोत्थेनाग्निना दग्धं तव चारु भुजद्वयम् ॥४०॥
तच्छ्रुत्वा विस्मितो राजा स्मृत्वा गर्गवचोsवदत् ॥
किं मां मोहयसीश त्वं वाक्यैर्लोकानुसारिभि: ॥४१॥
देव त्वमसि सर्वात्मा स्वां मायां समुपाश्रित: ॥
अनघस्त्वं तथा तेsसौ देवी मायाsनपायिनी ॥४२॥
येsनीशा उभयो रूपं विज्ञातुं वामभेदत: ॥
शास्त्रैर्विधिनिषेधाभ्यां नियम्यास्ते न चापरे ॥४३॥
इत्युक्तोsव्याजमीशस्तं प्रत्युवाच प्रसन्नधी: ॥
कार्तवीर्य महावीर्य त्वया सर्वं वशीकृतम् ॥४४॥
वरं वृणीष्व गुह्यं मे त्वया तत्त्वं समीरितम् ॥
संतुष्टास्तेन ते दास्ये दुर्लभांश्च वरान्वरान् ॥४५॥
ये मामर्चन्ति तत्त्वज्ञा विमलेनैव चेतसा ॥
तेभ्योsभीष्टं प्रयच्छामि घातयिष्यामि चेतरान् ॥४६॥
पुलकाङ्कितसर्वाङ्ग: कार्तवीर्योsवदन्नत: ॥
भगवंस्त्वं प्रसन्नश्चेत्तत्प्रदेह्यृद्धिमुत्तमाम् ॥४७॥
यथा प्रजापालनजमर्थधर्ममवाप्नुयाम् ॥
परानुस्मरणाज्ञानं प्रसिद्धद्वन्द्वताsपि च ॥४८॥
सहस्रमिच्छया मेsस्तु बाहूनां लघिमा गुण: ॥
असङ्गा गतय: सन्तु शैलाकाशाम्बुभूमिषु ॥४९॥
पातालेषु च सर्वेषु सर्वचित्तज्ञता सदा ॥
तथोन्मार्गप्रवृत्तस्य सन्तु मे मार्गदर्शका: ॥५०॥
सन्तु नोsतिथय: श्लाघ्या वसु चैवाक्षयं सदा ॥
अनष्टाद्रव्यता क्कापि ममानुस्मरणेन च ॥५१॥
त्वय्यस्त्वनन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ॥
आयुष्मत्ताsस्तु साम्राज्यं वध: ख्यात्याधिकान्नरात् ॥५२॥
प्रभु: प्राह प्रार्थितं यत्तत्सर्वं समवाप्स्यसि ॥
त्वं मत्प्रसादाद्भविता सप्तद्वीपमहेश्वर: ॥५३॥
इत्युक्तस्तं प्रणम्याशु ययौ प्रस्थापित: पुरम् ॥
ततोsभिषिक्त: साम्राज्ये मुनिभि: सोsर्जुनस्तदा ॥५४॥
तत आघोषयामास स्थितो राज्ये स हैहय: ॥
अद्यप्रभृति य: शस्त्रं मामृतेsन्यो ग्रहीष्यति ॥५५॥
स हन्तव्यो मया दस्यु: परहिंसारतोsपि च ॥
इत्याज्ञप्तेsभवन्राष्ट्रे सर्वे भीता नता जना: ॥५६॥
क्षेत्रपालो ग्रामपाल: पशुपाल: स एव च ॥
तपस्विविप्रपालोsर्थधान्यसेनापति: स च ॥५७॥
दस्युव्यालाग्निशस्त्रारिभयेषूच्चैर्निमज्जाताम् ॥
समुद्धर्ता सदाssपत्सु सर्वेषामखिलास्वपि ॥५८॥
संस्मृतो बहुधा योsभूद्योगेनात्मेव मायया ॥
अनष्टद्रव्यताssरोग्यं तस्मिञ्च्छासति चाभवत् ॥५९॥
इन्द्रोsवर्षद्यथाकामं भूश्चात्र सुफलाsभवत् ॥
तेनेष्टं बहुभिर्यज्ञै: सौवर्णवरदक्षिणै: ॥६०॥
त्रैलोक्ये संचचाराsसौ माहिष्मत्यां वसन्नपि ॥
पञ्चाशीतिसहस्त्राब्दं सप्तद्वीपां शशास गाम् ॥६१॥
तीव्रप्रतापस्तेजस्वी स सहस्रकरोsर्कवत् ॥
अधर्मकारिणो हत्वा स्वयं धर्मं चचार स: ॥६२॥
अनघां चानघं माघकृष्णाष्टम्यां प्रपूज्य स:
षण्मन्त्रैर्वैष्णवैर्विप्रान्भोजयित्वा प्रजागरम् ॥६३॥
कृत्वा रात्रौ परदिने समापयति स व्रतम् ॥
कोsप्यानघव्रतमिदं कुर्यात्सोsपि समृद्धिभाक् ॥६४॥
यस्मिन्दिने वरो लब्धस्तद्दिने स महोत्सवम् ॥
चक्रे शश्वद्दर्शनं च विभोर्नित्यं हृदि स्मरन् ॥६५॥
न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवा: ॥
यज्ञदानतपोयोगश्रुतवीर्यजयादिभि: ॥६६॥
दुर्धर्ष: क्कापि तेजस्वी बलौजोवीर्यकीर्तियुक् ॥
अनष्टचित्तस्मरणो बुभुजेsक्षय्यसत्सुखम् ॥६७॥
रावणो राक्षसेशोsपि येन बद्धोsपि लीलया ॥
श्रीदप्रार्थनया मुक्त एवंभूतोsर्जुनोsभवत् ॥६८॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाहस्र्यां संहितायां वासुदेव्यां उपासनाकाण्डे तृतीयाष्टके कार्तवीर्यवरप्रदानं नाम चतुर्थोsध्याय: ॥४॥
॥ इति श्रीदत्तपुराणे तृतीयाष्टके चतुर्थोsध्याय: ॥३।४॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
एकदा कश्चिद् राजा कस्यचन पण्डितस्य वैदुष्ये प्रसन्नो भूत्वा तमेकं महिषीं दातुम् आज्ञापितवान्। राजभृत्याः तमेकं जरठां महिषीं अयच्छन्। पण्डितः तां महिषीं नीत्वा राजसमक्षं गत्वा स्वमुखं महिष्याः कर्णयोः समीपं स्थापितवान्। तद् विलोक्य राज्ञा पृष्टं “हे पण्डित, इयं महिषी भवन्तं किं उक्तवती? इति॥ महिष्याः उत्तररूपेण पण्डितः महीपतिं श्लोकमेनं श्रावितवान् –
भर्ता मे महिषासुरः कृतयुगे देव्या भवान्या हत-
स्तस्मात्तद्दिनतो भवामि विधवा वैधव्यधर्मा ह्यहम्।
दन्ता मे गलिताः कुचा विगलिता भग्नं विषाणद्वयम्
वृद्धायां मयि गर्भसंभवविधिं पृच्छन्न किं लज्जसे॥
पण्डितस्य प्रत्युत्पन्नमतित्वात् प्रसन्नो भूत्वा राजा तस्मै एकां यौवनयुक्तां महिषीं अदापयत्॥
प्रसंगोऽयं चौधरी रामसिंहेन विरचितात् “सुभाषितमञ्जूषा” इत्यस्मात् पुस्तकादुद्धृतः।
शिशुपालवधस्य रचयिता महाकविः माघः संस्कृतसाहित्ये सुविश्रुतः। माघकवेः काव्यसौष्टवं पुरस्कृत्य कश्चित् कविना लिखितः सर्वविदितोऽयं श्लोकः – “उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थगौरवम्। दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयो गुणाः” इति॥
माघकविः अतीवदयालुः दानशीलश्च आसीत्। उदारहृदयेण तेन स्वस्य धनं सर्वं अन्येभ्यः दत्तम्। अतः तस्य अन्तिमदिनेषु स अत्यन्तं निर्धनः अभवत्। क्षुत्पिपासाभ्यां नितरां पीडितः सः अन्ते कस्यचन वृक्षस्य अधः शयानः स्वप्राणान् त्यक्तवान्। तदा तस्य हस्ते पत्रमेकं दृष्टं यस्मिन् श्लोकोऽयं आसीत् –
न भुज्यते व्याकरणं बुभुक्षितैः पिपासितैः काव्यरसो न पीयते।
न विद्यया केनचिदुद्धृतं कुलं हिरण्यमेवार्जय निष्फलाः कलाः॥
मानवजीवने अर्थः अनुपेक्षणीय एव, अतः अर्थस्य तिरस्कारो न कर्तव्य, इति प्रसङ्गोऽयं अस्मान् स्मारयति।
एकदा एकस्मिन् गुरुकुले गुरुः शिष्यं बोधयति स्म, “मानवः मायया कथं बद्धो भवति” इति। शारीरिकं बन्धनं तु बाह्यचक्षुषा वयं दृष्टुं शक्नुमः। परन्तु मानसिकं बन्धनं तु दॄष्टिगोचरं न भवति। विवेकदृष्ट्या एव तद् ज्ञायते। तत्वमेतत् प्रतिपादयितुं गुरुः शिष्येण सह गुरुकुलात् बहिः आगतवान्। तत्र ताभ्यां एकः ग्रामीणः दृष्टः। स रज्जूबद्धामेकां धेनूं आनयति स्म। तद् विलोक्य गुरुः धेनोः समीपं गत्वा झटित्या तां बन्धनात् व्यमोचयत्। सद्य एव सा धेनुः धावितुं आरभत। तद्दृष्ट्वा स ग्रामीणोऽपि तस्याः पृष्ठतः धावितवान्।
तदा गुरुः शिष्यं उक्तवान् “पश्यतु एतत्, धेनोः बन्धनं तु केवलं शारीरिकमासीत्। सा रज्ज्वा एव बद्धा आसीत्। तस्या मनसि किमपि बन्धनं नासीत्। ग्रामीणस्य तु बन्धनं शारीरिकं नासीत्, परन्तु मानसिकम्। अत एव सः धावन्तीं धेनूं अनुसृतवान्। एवमेव सर्वे जनाः पुत्र-कलत्र-गृह-संपद्भिः सह रागवशात् बद्धा सन्ति। यावद् मानवः एतस्मात् बन्धनात् मुक्तो न भविष्यति तावत् तस्य दुःखस्यापि अन्तो न भविष्यति।
अस्मिन् सन्दर्भे एव कविनान्येन उक्तं –
आशा नाम मनुष्याणां काचिदाश्चर्यशृंखला। यया बद्धा प्रधावन्ति मुक्तास्तिष्ठन्ति पंगुवत्॥
सहसा विदधीत न क्रियां अविवेकः परमापदां पदम्।
वृणुते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः॥
किरातार्जुनीयस्य द्वितीयसर्गस्य त्रिंशत्तमश्लोकोऽयम्।
एकदा महाकविः भारविः “किरातार्जुनीयं” रचयन्नासीत्। तावता प्रागुक्तश्लोकस्य पूर्वार्धपर्यन्तमेव रचितमासीत्। तदा कवेः पत्नी तं गृहकार्यार्थं स्वल्पं धनं याचितवती। प्रायः कवयः निर्धनाः सन्ति। भारवेः सकाशमपि धनं नासीत्। अतः सः पूर्वोक्तश्लोकस्य पूर्वार्धं पत्न्यै दत्वा तामवदत् “एनं कुत्रापि पणीकृत्य आवश्यकं धनं प्राप्नोतु” इति। सा श्लोकार्द्धमेनं कस्यचन वणिजः पत्न्यै दत्वा धनं स्वीकृतवती।
सा वणिक्पत्नी श्लोकार्द्धमेनं स्वगृहे शयनागारे भित्तौ स्थापितवती। तस्या पतिः यः व्यापारार्थं पञ्चदशवर्षेभ्यः पूर्वं विदेशं गतः स तद्रात्रौ एव प्रत्यागतवान्। तस्य विदेशगमनसमये पत्नी गर्भिणी आसीत्, तदनन्तरं सा पुत्रमेकं प्रासूत, स इदानीं चतुर्दशवयस्कः अभवत् इति च स वणिक् न जानाति स्म। स पत्नीं दृष्टुं तस्याः प्रकोष्टं प्रविष्टवान्। तत्र पत्न्याः समीपे शयानं युवकं दॄष्ट्वा स्वपत्नीं दुश्चरित्रां मत्वा सः क्रोधाविष्टो भूत्वा खड्गेन तावुभावपि हन्तुमुद्यतः। तस्मिन् क्षणे एव तेन भित्तौ स्थापितं श्लोकार्द्धं दृष्टं – “सहसा विदधीत न क्रियां अविवेकः परमापदां पदम्” इति। तत्पठित्वा स निश्चितवान् तौ उत्थाप्य विचार्य तदनन्तरं हनिष्ये इति। सः पत्नीम् उच्चैः आहूतवान्। सा उत्थाय अकस्मात् गृहमागतं स्वपतिं विलोक्य सन्तुष्टा भूत्वा स्वपुत्रम् उक्तवती – “हे सुत, तव पिताऽसौ, एनं प्रणम!” इति। बालः स्वपितरं सादरं नमस्कृतवान्। चतुर्द्दशवर्षीयः एषः बालकः स्वपुत्रः इति पत्न्या विज्ञापितः स वणिक् विस्मितो भूत्वा तां अवदव् “भित्तौ स्थापितं एनं श्लोकार्द्धं यदि मया न पठितं स्यात् तर्हि अहं त्वां पुत्रं च अहनिष्यम्”।
श्लोकार्द्धोऽयं भारविना लिखितः इति पत्न्या विज्ञापितः स वणिक् कविं आहूय श्लोकस्य उत्तरार्धार्थं प्रार्थितवान्। कविः झटिति एव श्लोकस्य उत्तरार्द्धं तं श्रावितवान्। तत् श्रुत्वा वणिक् अत्यन्तं प्रसन्नो भूत्वा कविं भूरि धनं दत्वा सम्मानितवान् यतो हि श्लोकोऽयं स्वपत्न्याः पुत्रस्य च प्राणान् अरक्षत्।
प्रसंगोऽयं चौधरी रामसिंहेन विरचितात् “सुभाषितमञ्जूषा” इत्यस्मात् पुस्तकादुद्धृतम्।
पुरा दक्षिणात्यः कश्चित् कविः न्यायशास्त्रमध्येतुं इच्छन् वंगदेशे नवद्वीपं गतवान्। तद्दिनेषुव् अधिकशः नैय्यायिकाः प्रायेण वंगदेशे निवसन्ति स्म। सः तत्र कस्यचन विश्रुतस्य नैय्यायिकस्य गुरुकुले “प्रामाण्यवादं” अध्येतुं प्रारभत। सरसहृदयाय तस्मै न्यायशास्त्राध्ययनं अत्यन्तं दुष्करं संवृत्तम्। न्यायमध्येतुं तेन कृतानि सर्वाण्यपि प्रयत्नानि निष्फलाः अभवन्। काव्यादीनि निर्माय तेन यद् धनमार्जितं तत् सर्वं एतस्मिन् नवीने उद्यमे व्ययितम्, तथा च तस्य कवित्वमपि नष्टं गतम्। यदि कवित्वं न नष्टं स्यात् तर्हि स भूयः धनोपार्जनार्थं समर्थः स्यात्। कवित्वहीनः सः अन्ते एवं व्यलपयत् “नमः प्रामाण्यवादाय मत्कवित्वापहारिणे” इति।
पुरा कस्मिंश्चित् देशे एकः क्रोधालुः राजा आसीत्। सः प्रायः क्रोधाकुलो भूत्वा अकर्तव्यानि कृत्वा अनन्तरं दुःखं च अनुभवति स्म। अतः सः स्वस्य क्रोधं निग्रहीतुमिच्छन् गुरोः आश्रमं अगच्छत्। गुरुः तं एवं उपदिष्टवान् “अद्य आरभ्य एकं संवत्सरं यः कोऽपि भवन्तं प्रकोपयति तेन सह क्रोधः न प्रदर्शनीयः, परन्तु तस्मै शतरूप्यकाणि दातव्यानि। एवं चेत् एकसंवत्सरानन्तरं भवतः मनसि कोपः कदापि न भवति” इति। गुरुं प्रणम्य, तस्य उपदेशं शिरसा वहन् राजा ततः प्रत्यागतः।
तदनन्तरं यदि केऽपि राजानं प्रकोपयन्ति अथवा निन्दयन्ति चेत् राजा तेभ्यः धनं दत्वा तेषां सम्मानं करोति स्म। एवं संवत्सरमेकं व्यतीतम्। ततः परं एकदा कश्चित् ब्राह्मणः राज्ञः अवहेलनं कृतवान्, तथापि राज्ञः मनसि क्रोधः मनागपि नोत्पन्नः। परन्तु सः उच्चैः हसन् तं ब्राह्मणं एवं अवदत् “संवत्सरमेकं अहं धनं दत्वा अप्रियवाक्यानि शृण्वन्नासम्। इदानीं भवान् मां विना मूल्यं निन्दितवान्। एतत्तु मम लाभाय एव” इति। एतदनन्तरं स राजा न कदापि क्रोधाधीनो भूत्वा अकरणीयं किमपि कृतवान्। अस्य राज्ञः दृष्टिः परिवर्तिता इत्यतः इतः पूर्वं ये निमित्तानि एनं प्रकोपितवन्तः ते इदानीं तदर्थं अशक्ता अभवन्। मनसः परिवर्तनमेव क्रोधं निग्रहीतुं सरलः उपायः।
अत एव केनचित् कविना एवमुक्तम् –
मन्निन्दया यदि जनः परितोषमेति नन्वप्रयत्नसुलभोऽयमनुग्रहो मे।
लोके जना हि जनतापरितोषणाय दुःखार्जितान्यपि धनानि परित्यजन्ति॥
कस्यचन कृपणस्य विषये कश्चित् कविः एवं कथयति-
आनन्दताण्डवपुरे द्रविडस्य गेहे चित्रं वसिष्ठवनितासममाज्यपात्रम्।
विद्युल्लतेव परिनृत्यति तत्र दर्वी धारां विलोकयति योगबलेन सिद्धः॥
आनन्दताण्डवपुरनामके नगरे कस्यचन द्रविडस्य गृहे भोजनवेलायां उपयुज्यमानं घृतपात्रं अरुन्धतीतारावत् अल्पाकारं। घृतस्य परिवेषणार्थं उपयुज्यमाना दर्वी अपि अतिसूक्ष्मा। तथा च घृतस्य परिवेषणं शीघ्रं तथा धारा कृशा च स्तः येन दर्वी विद्युल्लतेव परिनृत्यमाना दृश्यते। अत एव अतिकृशां आज्यधारां योगबलेन सिद्धः कश्चिदेव दृष्टुं शक्यते, न कश्चित् सामान्यः मानवः तद्दृष्टुं शक्यते तस्या अत्यन्तकृशत्वात्।
द्रविडस्यास्य कार्पण्यं कियद् इति अत्र कविना अतिरुचिरं व्यंजितमस्ति।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १७५
देवासुरसंग्रामवर्णनम्।
मत्स्य उवाच।
ताभ्यां बलाभ्यां संजज्ञे तुमुलो विग्रहस्तदा।
सुराणामसुराणाञ्च परस्पर जयैषिणाम् ।। १७५.१ ।।
दानवा दैवतैः सार्द्धं नाना प्रहरणोद्यताः।
समीयुर्युध्यमाना वै पर्वता इव पर्वतैः ।। १७५.२ ।।
तत् सुरासुरसंयुक्तं युद्धमत्यद्भुतं बभौ।
धर्माधर्मसमायुक्तं दर्पेण विनयेन च ।। १७५.३ ।।
ततो रथैर्विप्रयुक्तैर्वारणैश्च प्रचोदितैः।
उत्पतद्भिश्च गगनमसिहस्तैः समन्ततः ।। १७५.४ ।।
क्षिप्यमाणैश्च मुसलैः सम्पतद्भिश्च सायकैः।
चापैर्विस्फार्यमाणैश्च पात्यमानैश्च मुद्गरैः ।। १७५.५ ।।
तद्युद्धमभवद् घोरं देवदानव सङ्कुलम्।
जगतस्त्रास जननं युगसंवर्तकोपमम् ।। १७५.६ ।।
हस्तमुक्तैश्च परिघैर्विप्रयुक्तैश्च पर्वतैः।
दानवाः समरे जघ्नुर्देवानिन्द्र पुरोगमान् ।। १७५.७ ।।
ते बध्यमाना बलिभिर्दानवैर्जयकाशिभिः।
विषण्णवदना देवा जग्मुरार्तिं परामृधे ।। १७५.८ ।।
तेऽस्त्र शूल प्रमथिताः परिघैर्भिन्नमस्तकाः।
भिन्नोरस्का दितिसुतैर्वेमूरक्तं व्रणैर्बहु ।। १७५.९ ।।
वेष्टिताः शरजालैश्च निर्यत्नाश्चासुरैः कृताः।
प्रविष्टा दानवीं मायान्न शेकुस्ते विचेष्टितुम् ।। १७५.१० ।।
अस्तं गतमिवाभाति निष्प्राण सदृशाकृति।
बलं सुराणामसुरैर्निष्प्रयत्नायुधं कृतम् ।। १७५.११ ।।
दैत्यचापच्युतान् घोरां श्छित्वा वज्रेण तांश्छरान्।
शक्रो दैत्यबलं घोरं विवेश बहुलोचनः ।। १७५.१२ ।।
स दैत्यप्रमुखान् हत्वा तद्दानव बलं महत्।
तामसेनास्त्रजालेन तमो भूतमथाकरोत् ।। १७५.१३ ।।
तेऽन्योन्यं नावबुध्यन्त देवानां वाहनानि च।
घोरेण तमसाविष्टाः पुरुहूतस्य तेजसा ।। १७५.१४ ।।
मायापाशैर्विमुक्तास्तु यत्नवन्तः सुरोत्तमाः।
वपूंषि दैत्यसिंहानाम् तमोभूतान्यपातयन् ।। १७५.१५ ।।
अपध्वस्ता विसंज्ञाश्च तमसा नीलवर्चसा।
पेतुस्ते दानवगणाश्छिन्नपक्षा इवाद्रयः ।। १७५.१६ ।।
तद्घनीभूतदैत्येन्द्रमन्धकार इवार्णवे।
दानवन्देवकदनन्तमोभूतमिवाभवत् ।। १७५.१७ ।।
तदासृजन्महामायां मयस्तां तामसीन्दहन्।
युगान्तोद्योतजननीं सृष्टामौर्वेण वह्निना ।। १७५.१८ ।।
सा ददाह ततः सर्वान् मायामयविकल्पिता।
दैत्याश्चादित्यवपुषः सद्य उत्तस्थुराहवे ।। १७५.१९ ।।
मायामौर्वीं समासाद्य दह्यमाना दिवौकसः।
भेजिरे चेन्द्रविषयं शीतांशुं सलिलप्रदम् ।। १७५.२० ।।
ते दह्यमाना ह्यौर्वेण वह्निना नष्टचेतसः।
शशंसुर्वज्रिणं देवाः सन्तप्ताः शरणैषिणः ।। १७५.२१ ।।
सन्तप्ते मायया सैन्ये हन्यमाने च दानवैः।
चोदितो देवराजेन वरुणो वाक्यमब्रवीत् ।। १७५.२२ ।।
और्वो ब्रह्मर्षिजः शक्र! तपस्तेपे सुदारुणम्।
और्वः स पूर्वतेजस्वी सदृशो ब्रह्मणो गुणैः ।। १७५.२३ ।।
तं तपन्तमिवादित्यं तपसा जगदव्ययम्।
उपतस्थुर्मुनिगणा दिव्या देवर्षिभिः सहः ।। १७५.२४ ।।
हिरण्यकशिपुञ्चैव दानवो दानवेश्वरः।
ऋषिं विज्ञापयामासुः पुरा परम तेजसम् ।। १७५.२५ ।।
ऊचुर्ब्रह्मर्षयस्तं तु वचनं धर्मसंहितम्।
ऋषिवंशेषु भगवं श्छिन्नमूलमिदं पदम् ।। १७५.२६ ।।
एकस्त्वमनपत्यश्च गोत्रायान्यो न वर्तते।
कौमारं व्रतमास्थाय क्लेशमेवानुवर्त्तसे।। १७५.२७ ।।
बहूनि विप्र! गोत्राणि मुनीनां भावितात्मनाम्।
एकदेहानि तिष्ठन्ति विविक्तानि विना प्रजाः ।। १७५.२८ ।।
एवमुच्छिन्नमूलैश्च पुत्रैर्नो नास्ति कारणम्
भवांस्तु तपसा श्रेष्ठो प्रजापतिसमद्युतिः ।। १७५.२९ ।।
तत्र वर्तस्व वंशाय वर्द्धयात्मानमात्मना।
त्वया धर्मोऽर्जितस्तेन द्वितीयाङ्कुरु वै तनुम् ।। १७५.३० ।।
स एवमुक्तो मुनिभिर्ह्यौर्वो मर्मसु ताडितः।
जगर्हे तान् ऋषिगणान् वचनं चेदमब्रवीत् ।। १७५.३१ ।।
यथायं विहितो धर्मो मुनीनां शाश्वतस्तु सः।
आर्षं वै सेवतः कर्म वन्यमूल फलाशिनः ।। १७५.३२ ।।
ब्रह्मयोनौ प्रसूतस्य ब्राह्मणस्यात्मदर्शिनः।
ब्रह्मचर्यं सुचरितं ब्रह्माणमपि चालयेत् ।। १७५.३३ ।।
जनानां वृत्तयस्तिस्रो यद् गृहाश्रम वासिनाम्।
अस्माकन्तु वरं वृत्तिर्वनाश्रम निवासिनाम् ।। १७५.३४ ।।
अब्भक्षा वायुभक्षाश्च दन्तोलूखलिनस्तथा।
अश्मकुट्टा दश तथा पञ्चातपसहाश्च ये ।। १७५.३५ ।।
एते तपसि तिष्ठन्ति व्रतैरपि सुदुष्करैः।
ब्रह्मचर्यं पुरस्कृत्य प्रार्थयन्ति पराङ्गतिम् ।। १७५.३६ ।।
ब्रह्मचर्याद् ब्राह्मणस्य ब्राह्मणत्वं विधीयते।
एवमाहुः परे लोके ब्रह्मचर्य विदो जनाः ।। १७५.३७ ।।
ब्रह्मचर्ये स्थितं धैर्यं ब्रह्मचर्ये स्थितं तपः।
ये स्थिता ब्रह्मचर्येषु ब्राह्मणा दिवि संस्थिता ।। १७५.३८ ।।
नास्ति योगं विना सिद्धिर्न वा सिद्धिं विना यशः।
नास्ति लोके यशो मूलं ब्रह्मचर्यात् परन्तपः ।। १७५.३९ ।।
यो निगृह्येन्द्रियग्रामं भूतग्रामं च पञ्चकम्।
ब्रह्मचर्यं समाधत्ते किमतः परमं तपः ।। १७५.४० ।।
अयोगे केशधरणमसङ्कल्प व्रतक्रिया।
अब्रह्मचर्ये चर्या च त्रयं स्याद् दम्भसंज्ञकम् ।। १७५.४१ ।।
क्व दाराः क्व च संयोगः क्व च भाव विपर्ययः।
नन्वियं ब्रह्मणा सृष्टा मनसा मानसी प्रजा ।। १७५.४२ ।।
यद्यस्ति तपसो वीर्यं युष्माकं विदितात्मनाम्।
सृजध्वं मानसान् पुत्रान् प्राजापत्येन कर्मणा ।। १७५.४३ ।।
मनसा निर्मिता योनिराधातव्या तपस्विभिः।
न दारयोगे बीजं वा व्रतमुक्तं तपस्विनाम् ।। १७५.४४ ।।
यदिदं लुप्तधर्मार्थं युष्माभिरिह निर्भयैः।
व्याहृतं सद्भिरत्यर्थमसद्भिरिव मे मतम् ।। १७५.४५ ।।
वपुर्दीप्तान्तरात्मानमेतत् कृत्वा मनोमयम्।
दारयोगं विना स्रक्ष्ये पुत्रमात्म तनूरुहम् ।। १७५.४६ ।।
एवमात्मानमात्मा मे द्वितीयं जनयिष्यति।
वन्येनानेन विधिना दिधिक्षन्तमिव प्रजाः ।। १७५.४७ ।।
और्वस्तु तपसाविष्टो निवेश्योरुं हुताशने।
ममन्थैकेन दर्भेण सुतस्य प्रभवारणिम् ।। १७५.४८ ।।
तस्योरुं सहसा भित्वा ज्वालामाली ह्यनिन्धनः।
जगतो दहनाकाङ्क्षी पुत्रोऽग्निः समपद्यत ।। १७५.४९ ।।
ऊर्वस्योरुं विनिर्भिद्य और्वो नामान्तकोऽनलः।
दिघक्षन्निव लोकांस्त्रीञ्जज्ञे परमकोपनः ।। १७५.५० ।।
उत्पन्नमात्रश्चोवाच पितरं श्लक्ष्णया गिरा।
क्षुधामे बाधते तात! जगद् भक्ष्ये त्यजस्व माम् ।। १७५.५१ ।।
त्रिदिवारोहिभिर्ज्वालैर्जृम्भमाणो दिशो दश।
निर्दयन् सर्वभूतानि ववृधे सोऽन्तकोऽनलः ।। १७५.५२ ।।
एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा मुनिपूर्वं सभाजयन्।
उवाच वार्यतां पुत्रो जगतश्च दयाङ्कुरु ।। १७५.५३ ।।
अस्यापत्यस्य ते विप्र! करिष्ये स्थानमुत्तमम्।
तथ्यमेतद्वचः पुत्र! श्रुणु त्वं वदताम्वरः ।। १७५.५४ ।।
ऊर्व उवाच।
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यन्मेऽद्य भगवांच्छिशोः।
मतिमेतां ददातीह परमानुग्रहाय वै ।। १७५.५५ ।।
प्रभातकाले संप्राप्ते काङ्क्षितव्ये समागमे।
भगवन्! तर्पितः पुत्रः कैर्हव्यैः प्राप्स्यते सुखम् ।। १७५.५६ ।।
कुत्र चास्य निवासः स्याद् भोजनं वा किमात्मकम्।
विधास्यतीह भगवान् वीर्य तुल्यं महौजसः ।। १७५.५७ ।।
ब्रह्मोवाच।
वडवामुखेऽस्य वसतिः समुद्रे वै भविष्यति।
मम योनिर्जलं विप्र!तस्य पीतवतः सुखम् ।। १७५.५८ ।।
यत्राहमास नियतं पिबन् वारिमयं हविः।
तद्धविस्तव पुत्रस्य विसृजाम्यालयञ्च तत् ।। १७५.५९ ।।
ततो युगान्ते भूतानामेष चाहञ्च पुत्रक!।
सहितौ विचरिष्यावो निष्पुत्राणामृणापहः।। १७५.६० ।।
एषोऽग्निरन्तकाले तु सलिलाशी मया कृतः।
दहनः सर्वभूतानां सदेवासुर रक्षसाम् ।। १७५.६१ ।।
एवमस्त्वितितं सोऽग्निः संवृतज्वाल मण्डलः।
प्रविवेशार्णवमुखं प्रक्षिप्य पितरि प्रभाम् ।। १७५.६२ ।।
प्रतियातस्ततो ब्रह्मा ये च सर्वे महर्षयः।
ऊर्वस्याग्ने प्रभां ज्ञात्वा स्वां स्वाङ्गतिमुपाश्रिताः ।। १७५.६३ ।।
हिरण्यकशिपुर्दृष्ट्वा तदा तन्महदद्भुतम्।
ऊच्चैः प्रणतसर्वाङ्गो वाक्यमेतदुवाच ह ।। १७५.६४ ।।
भगवन्नद्भुतमिदं संवृत्तं लोकसाक्षिकम्।
तपसा ते मुनिश्रेष्ठ! परितुष्टः पितामहः ।। १७५.६५ ।।
अहन्तु तव पुत्रस्य तव चैव महाव्रत!।
भृत्य इत्यवगन्तव्यः साध्यो यदिह कर्मणा ।। १७५.६६ ।।
तन्मां पश्य समापन्नं तवैवाराधने रतम्।
यदि सीदे मुनिश्रेष्ठ! तवैव स्यात् पराजयः ।। १७५.६७ ।।
ऊर्व उवाच।
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्यतेऽहं गुरुःस्थितः।
नास्ति मे तपसानेन भयमद्येह सुव्रत! ।। १७५.६८ ।।
तामेव मायां गृह्णीष्व मम पुत्रेण निर्मिताम्।
निरिन्धनामग्निमयीन्दुर्धर्षां पावकैरपि ।। १७५.६९ ।।
एषा ते स्वस्य वंशस्य वशगारि विनिग्रहे।
संरक्षत्यात्मपक्षञ्च विपक्षञ्च प्रधर्षति ।। १७५.७० ।।
एवमस्त्विति तां प्रणम्य मुनिपुङ्गवम्।
जगाम त्रिदिवं हृष्टः कृतार्थो दानवेश्वरः ।। १७५.७१ ।।
एषा दुर्विषहा माया देवैरपि दुरासदा।
और्वेण निर्मिता पूर्वं पावकेनोर्व सूनुना ।। १७५.७२ ।।
तस्मिंस्तु व्युत्थिते दैत्ये निर्वीर्यैषा न संशयः।
शापोह्यस्याः पुरा दत्तो सृष्टा येनैव तेजसा ।। १७५.७३ ।।
यद्येषा प्रतिहन्तव्या कर्त्तव्यो भगवान् सुखी।
दीयतां मे सखा शक्र! तोय योनिर्निशाकरः ।। १७५.७४ ।।


text:
सूत्रच्छेद:
लस्य - षष्ठ्येकवचनम्
सूत्रार्थ:
अधिकारोऽयम् । इतः परम् अस्य पादस्य परिसमाप्तिपर्यन्तम् उक्तानि कार्याणि लकाराणाम् स्थाने भवन्ति ।
अस्मिन् सूत्रे "लस्य" इति "ल" इत्यस्य षष्ठी-एकवचनम् अस्ति । अत्र "ल" इत्यनेन दशलकाराः गृह्यन्ते - लट्, लिट्, लुट्, लृट्, लेट्, लोट्, लङ्, लिङ्, लुङ्, लृङ् । एते दश लकारप्रत्ययाः धातुभ्यः परः आगच्छन्ति । एतेषां स्थाने ये आदेशाः भवन्ति ते सर्वे अस्मिन् अधिकारे पाठिताः सन्ति ।
अस्मिन् अधिकारे उक्तानाम् आदेशानाम् "कृत्" संज्ञा न भवति इति स्मर्तव्यम्, यतः कृदतिङ् 3|1|93
इत्यनेन केवलं तिङ्-भिन्न-प्रत्ययानामेव कृत्-संज्ञा भवति । अस्मिन् अधिकारे उक्तः प्रथमः आदेशः "तिङ्"-अस्ति, तथा अन्ये सर्वे आदेशाः तिङ्-प्रत्ययानाम् आदेशरूपेणैव आगच्छन्ति । अतः एतेषु कस्यापि "कृत्"संज्ञा न भवति ।
One-line meaning in English
All the आदेशs mentioned in this अधिकार happen in place of लकारs.
काशिकावृत्तिः
लस्य इत्ययम् अधिकारः। अकार उच्चारनार्थः। लकारमात्रं स्थानित्वेन अधिक्रियते। यदिति ऊर्ध्वम् अनुक्रमिष्यामः लस्य इत्येवं तद् वेदितव्यम्। किं च इदं लस्य इति? दश लकारा अनुबन्धविशिष्टा विहिता अर्थविशेषे कालविशेषे च। तेषां विशेषकराननुबन्धानुत्सृज्य यत् सामान्यं तद् गृह्यते। षट् टितः, चत्वारः ङितः। अक्षरसमाम्नायवदानुपूर्व्या कथ्यन्ते। लट्। लिट्। लुट्। लृट्। लेट्। लोट्। लङ्। लिङ्। लुङ्। लृङ्। इति। अथ लकारमात्रस्य ग्रहणम् कस्मान् न भवति, लुनाति, चूडालः इति? धात्वधिकारो ऽनुवर्तते, कर्त्रादयश्च विशेषकाः।
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
अकार उच्चारणार्थ इति । नानुबन्धः, अन्यथा लङ्लंटोरेव ग्रहणं स्यात् ; ततश्च परस्मैपदानां णलादयः, ठ्लोटो लङ्वत्ऽ, ठेरुःऽ इत्यादिकार्यविधानमनुपपन्नं स्यात् ; लिङ्लोटोस्तिबादीनामभावात् । लकारमात्रं स्थानित्वेनाधिक्रियत इति । ननु चेत्संज्ञायां लोपः प्राप्नोति ? वचनसामर्थ्यात्सत्यामपीत्संज्ञायां लोपो न भविष्यति । एवमपि लित्स्वरः प्राप्नोति ? णलो लित्करणं ज्ञापकम्---न लादेशेषु लित्स्वरो भवतीति । किञ्चेदमिति । लकारमात्रस्य ग्रहणं प्राप्नोतीति मन्यमानस्य प्रश्नः । ठ्धात्वधिकारोऽनुवर्ततेऽ इति वक्ष्यमाणाभिप्रायेणाह---दश लकारा इति । अक्षरसमाम्नाये ययानुपूर्व्याऽकारादयःष तदानुपूर्वोविशिष्टैरकारादिभिरनुबन्धैः कथ्यन्ते; न तु विधानक्रमेणेत्यर्थः । लकारमात्रस्य ग्रहणं कस्मान्न प्राप्नोतीति । विशेषानुपादानात्प्राप्नोत्येवेति भावः । वर्णग्रहणेषु चार्थवद्ग्रहणपरिभाषा न प्रवर्तते, तथा च यस्येति लोपोऽनर्थकस्यापि भवति---दैवदतिरिति, अकुर्वह्यत्रेति यणादेशः । धात्वधिकारोऽनुवर्तत इति । धातुग्रहणमनुवर्तत इत्यर्थः । एवमप्यग्निचिल्लुनाति---अत्रापि प्राप्नोति ? विहितविशेषणं धातुग्रहणम् । एवमपि ठ्शामामलिभ्यो लःऽ औणादिकः---शाला, माला, मल्लः, अत्रापि प्राप्नोति ? उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि । तथापि परिहारान्तरमाह---कर्त्रादय इति । ठ्लः कर्मणि चऽ इत्यत्र निर्दिष्टा अर्थाः कर्तृकर्मभावा इहानुवर्तन्ते, तैश्च लकारो विशिष्यते---कर्त्रादिषु विहितस्य लस्येति, तेन विशिष्टविषयस्यैव लस्य ग्रहणम्, न सर्वस्य ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अधिकारोऽयम् ॥
लस्य। `धातो`रित्यधिकृतम्। अकारो न विवक्षितः। तेन लिडादीनामपि सङ्ग्रहः। `चूडाल` इत्यादौ च नातिप्रसङ्गः।
वणग्रहणे प्रत्ययग्रहमपरिभाषा, अर्थवद्ग्रहणपरिभाषा च न प्रवर्तते इति लुनाति, चूडाल इत्यादौ तिबाद्यादेशः कुतो न भवतीति चेत् ?। अत्राहुः--- `लः कर्मणी`ति सूत्रे निर्दिष्टानां कत्र्राद्यर्थानामनुवृत्तेः कत्र्राद्यर्थे विहितस्य लकारस्य ग्रहणमिति। अतोऽपि तिबाद्यादेशानुवादेन कत्र्राद्यर्थ विधिरिति कल्पना निरस्ता। लस्थानिकतिबादीनां कत्र्राद्यर्थर्थे विहितस्य लस्य तिबादिविधानमित्यन्योन्याश्रयापत्तेः। द्वा धातोरित्यधिकाराद्धातोर्विहितस्यैव लस्येह ग्रहणमिति नोक्ताऽतिप्रसङ्गः। लस्येत्संज्ञा तु न भवति, फलाऽभावात्। न च लित्स्वरः फलं, णलो लित्त्वेन तदभावस्य ज्ञापनात्। नाप्यश्रवणमेव फलं, तदुच्चारणस्यानर्थक्यापत्तेः, आदेशविधिनैवाऽश्रवणलाभाच्च। लसय् तिबादिस्थानित्वाभ्युपगमे तु `लः परस्मैपद`मित्यादि स्वरसतः सङ्गच्छत इति दिक्।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
लस्य (1238) (607 अधिकारसूत्रम्।। 3 । 4 । 1 आ.19) (5061 आक्षेपवार्तिकम्।। 1 ।।) - लादेशे सर्वप्रसङ्गोऽविशेषात्- (भाष्यम्) लादेशे सर्वस्य प्रसङ्गः। सर्वस्य लकारस्यादेशः प्राप्नोति। अस्यापि प्राप्नोति। लुनाति लभते। किं कारणम्?। अविशेषात्। न हि कश्चिद्विशेष उपादीयते ‐ -एवं जातीयस्य लकारस्यादेशो भवतीति। अनुपादीयमाने विशेषे सर्वप्रसङ्गः।। (5062 अक्षेपपरिहारवार्तिकम्।। 2 ।।) - अर्थवद्ग्रहणात्सिद्धम्- (भाष्यम्) अर्थवतो लकारस्य ग्रहणम्। न चैषोर्थवान्।। (5063 आक्षेपपरिहारानुपपत्तिवार्तिकम्।। 3 ।।) - अर्थवद्ग्रहणात्सिद्धमिति चेन्न वर्णग्रहणेषु- (भाष्यम्) अर्थवद्ग्रहणात्सिद्धमिति चेत्।। तन्न। किं कारणम्?। वर्णग्रहणमिदम्। न चैतद्वर्णग्रहणेषु भवति अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्य इति।। (5064 आक्षेपोपसंहारवार्तिकम्।। 4 ।।) - तस्माद्विशिष्टग्रहणम्- (भाष्यम्) तस्माद्विशिष्टस्य लकारस्य ग्रहणं कर्तव्यम्।। (आक्षेपपरिहारभाष्यम्) न कर्तव्यम्। धातोरिति वर्तते। (आक्षेपभाष्यम्) एवमपि शाला माला मल्ल इत्यत्रापि प्राप्नोति। (आक्षेपपरिहारभाष्यम्) उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि। (आक्षेपभाष्यम्) एवमपि नन्दन इत्यत्रापि प्राप्नोति। (परिहारभाष्यम्) इत्संज्ञात्र बाधिका भविष्यति। (आक्षेपभाष्यम्) इहापि तर्हि बाधेत ‐ -पचति पठतीति। (समाधानभाष्यम्) इत्कार्याभावादत्रेत्संज्ञा न भविष्यति। (समाधानबाधकभाष्यम्) इदमस्तीत्कार्यम्। लिति प्रत्ययात्पूर्वमुदात्तं भवति इत्येष स्वरो यथा स्यात्। (समाधानसाधकभाष्यम्) लितीत्युच्यते। न चात्र लितं पश्यामः।। अथापि कथंचिद्वचनादनुवर्तनाद्वा इत्संज्ञकानामादेशः स्यात्। एवमपि न दोषः। आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति न लादेशेषु लित्कृतं भवतीति। यदयं णलं लितं करोति।। (पूर्वोक्ताक्षेपपरिहारभाष्यम्) अथाप्युणादयो व्युत्पाद्यन्ते। एवमपि न दोषः। क्रियते विशिष्टग्रहणं लस्येति।। (5065 वार्तिकम्।। 5 ।।) - लादेशो वर्णविधेः पूर्वविप्रतिषिद्धम्- (भाष्यम्) लादेशो वर्णाविधेर्भवति पूर्वविप्रतिषेधेन। लादेशस्यावकाशः ‐ -पचतु पठतु। वर्णविधेरवकाशः ‐ ‐ -दध्यत्र मध्वत्र। इहोभयं प्राप्नोति ‐ -पचत्वत्र पठत्वत्रेति। लादेशो भवति पूर्वविप्रतिषेधेन।। (प्रश्नभाष्यम्) स तर्हि पूर्वविप्रतिषेधो वक्तव्यः। (डत्तरभाष्यम्) न वक्तव्यः। उक्तं वा । किमुक्तम्?। लादेशो वर्णविधेरन्तरङ्ग इति।। लस्य।। 77 ।।


text:
नीलं सञ्जीव रेड्डि
श्रीनीलं सञ्जीव रेड्डि ( ( शृणु) /ˈniːləm səndʒiːvə rɛddɪ/) (तेलुगु: నీలం సంజీవ రెడ్డి, आङ्ग्ल: Neelam Sanjiv Reddy) भारतस्य षष्ठः राष्ट्रपतिः । कृषिप्रधानभारतस्य अनेकाः कृषकपुत्राः देशस्य नाम गौरवान्वितम् अकुर्वन् । तेषु श्रीसञ्जीवः अन्यतमः । कृषकपुत्रः सः यदा भारतस्य सर्वोत्कृष्टे राष्ट्रपतिपदे आरूढः, तदा देशे अनन्योत्साहः आसीत् । सर्वे जनाः परस्परं चर्चां कुर्वन्तः श्रीसञ्जीवस्य नाम गर्वेण वदन्ति स्म । सर्वेषां मनसि आसीत् यत्, "एकः सामान्यः कृषकपुत्रः यदि राष्ट्रपतिः भवति, तर्हि सः कृषकाणां, दीनानां च समस्याः निवारयितुं प्रयत्नं करिष्यत्येव" इति । लोकभावनानुसारं कार्याण्यपि अकरोत् श्रीसञ्जीवः । अतः राष्ट्रपतित्वेन तस्य योगदानम् अविस्मरणीयम् एव ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, शिक्षणञ्च[सम्पादयतु]
१९१३ तमस्य वर्षस्य ‘मई’-मासस्य नवदशे (१९/५/१९१३) दिनाङ्के आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य अनन्तपुरमण्डलस्य इल्लूरु-ग्रामे श्रीसञ्जीवस्य जन्म अभवत् । तस्य पितुः नाम श्रीनीलं चिन्नप्प रेड्डि आसीत् । सः कृषिकार्यं करोति स्म । सः धनसम्पन्नः आसीत् । अतः सः बालसञ्जीवम् उच्चशिक्षणार्थं प्रतिष्ठितविद्यालयं प्रैषयत् । बालसञ्जीवस्य प्रारम्भिकशिक्षा अड्यार-ग्रामस्य 'थियोसॉफिकल्'-विद्यालये अभवत् । ततः अनन्तपुरे स्थिते आर्ट्स्-महाविद्यालये सः अध्ययनं प्रारभत । महात्मना विदेशिवस्तूनां बहिष्कारस्य आन्दोलनम् आभारते विस्तारितम् आसीत् । भारतस्य विद्यालय-महाविद्यालय-विश्वविद्यालयानां छात्राः अपि तस्मै आन्दोलनाय योगदानम् अयच्छन् । १९२९ तमे वर्षे विदेशिवस्तुबहिष्कारस्य आन्दोलनस्य प्रचारार्थं महात्मा अनन्तपुरस्य एकां सभाम् अगच्छत् । तस्यां सभायां श्रीसञ्जीवः अपि आसीत् । सभायां महात्मनः भाषणेन प्रभावितः श्रीसञ्जीवः देशसेवायाः कार्यं प्रारभत । १९३१ तमे वर्षे श्रीसञ्जयः स्वाध्ययनं त्यक्त्वा देशसेवायै पूर्णसमयम् अयच्छत् ।
राजनीतिप्रवेशः[सम्पादयतु]
१९३६ तमे वर्षे आन्ध्रपदेशराज्यस्य प्रान्तकोङ्ग्रेससमित्याः महामन्त्रित्वेन सः चितः । सः दशवर्षाणि तत्पदं व्यभूषयत् । सः सत्याग्रहान्दोलनस्य यदा दायित्वं स्व्यकरोत्, तदा आङ्ग्लसर्वकारस्य पूर्णबलेन विरोधम् अकरोत् । तेन भीताः आङ्ग्लाधिकारिणः तं कारागारं प्रैषयन् । कारागारयातनायाः निर्भीकः श्रीसञ्जीवः आङ्ग्लसर्वकारस्य विरोधं नास्थगयत् । १९४० तः १९४५ पर्यन्तम् अनेकवारं आङ्ग्लाधिकारिणः तं बन्दिनम् अकुर्वन् । एतावन्ते काले श्रीसञ्जीवस्य राजनैतिकज्ञानं परिपक्वं जातमासीत् । तेन दत्तानां राजनैतिकसूचनानां महत्त्वम् अधिकम् आसीत् । अतः १९४७ तमे वर्षे सः भारतीयसंविधानसमित्याः सदस्यः अभवत् ।
१९४९ तमे वर्षे सः तदानीन्तनस्य मद्रासराज्यस्य मन्त्री अभवत् । आवास-वन-मद्यनिषेध-मन्त्रालयस्य दायित्वं आसीत् तस्य । महात्मनः अनुयायी सः मद्रासराज्ये मद्यपाननिषेधविधेयकं सिद्धम् अकारयत् । तस्य विधेयकस्य विषये सर्वेषां भिन्नानि मतानि आसन् । "अनेन विधेयकेन अनेकजनानाम् आजीविकायाः नाशः भविष्यति, बहवः वृत्तिहीनाः भविष्यन्ति" इत्यादयः बहवः तर्काः आसन् । स्वस्य प्रतिष्ठायाः विषये न विचिन्त्य सः मद्यपाननिषेधविधेयकस्य समर्थनम् अकरोत् ।
आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य मुख्यमन्त्रित्वेन रेड्डि[सम्पादयतु]
१९५६ तमे वर्षे सः आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य मुख्यमन्त्रित्वेन चितः । वर्षचतुष्टयं सः आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य विकासकार्यम् अकरोत् । ततः १९५९ तमे वर्षे सः कॉङ्ग्रेस्-पक्षस्य अध्यक्षत्वेन चितः । आन्ध्रप्रदेशराज्यं त्यक्त्वा सः देहली-महानगरम् अगच्छत् । ततः आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य नेतृत्वं शिथिलम् अभूत् । मन्त्रिषु विवादाः समुद्भूताः । आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य राजनीतिक्षेत्रे कोऽपि योग्यः नेता नासीत् यः मन्त्रिषु उद्भूतस्य कलहस्य शमनं कर्तुं समर्थः स्यात् । अतः कॉङ्ग्रेस्-पक्षस्य अध्यक्षपदं त्यक्त्वा सः पुनः आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य राजनीत्यां सक्रियः अभवत् । १९६२ तमे वर्षे मुख्यमन्त्रिनिर्वाचने बहुमतेन आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य जनैः सः चितः । वर्षद्वये एव राज्यं विकासमार्गे अग्रेसरम् अभूत् । परन्तु १९६४ तमे वर्षे या घटना घटिता तेन शान्त्याः वातावरणं नष्टम् अभूत् ।
१९६४ तमे वर्षे आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य मन्त्रिभिः राज्यसर्वकारस्य आर्थिकनीत्यन्तर्गतस्य राज्यस्य परिवहननिगमस्य राष्ट्रीकरणं कृतम् । तस्य राष्ट्रीकरणस्य विरोधं कुर्वन् परिवहननिगमः भारतीयसर्वोच्चन्यायालयाय न्याययाचिकाम् अयच्छत् । भारतीयसर्वोच्चन्यायालयः निगमस्य पक्षं पुष्टं कुर्वन् राज्यसर्वकारस्य निर्णयं निराकरोत् । "तस्मिन् राष्ट्रीकरणे मम दायित्वं मुख्यमासीत् । अतः अहं मुख्यमन्त्रिपदं त्यजामि" इति उक्त्वा श्रीसञ्जीवः आन्ध्रप्रदेशराज्यात् देहली-महानगरम् अगच्छत् ।
केन्द्रमन्त्री श्रीसञ्जीवः[सम्पादयतु]
१९६४ तमे वर्षे भारतस्य प्रप्रथमस्य प्रधानमन्त्रिणः नेहरू इत्यस्य मृत्युः अभवत् । अतः लाल बहादूर शास्त्री भारतस्य द्वितीयः प्रधानमन्त्री अभवत् । लाल बहादूर शास्त्री श्रीसञ्जीवस्य कुशलतां जानाति स्म । अतः सः श्रीसञ्जीवाय स्वमन्त्रिमण्डले सारलोहमन्त्रालयस्य (इस्पात, steel), खाद्यमन्त्रालयस्य च दायित्वम् अयच्छत् । पुरापि श्रीसञ्जीवः बहुवारं राष्ट्रियस्तरे कार्यं कृत्वा स्वकुशलतायाः परिचयं दत्तवान् आसीत् । अतः सः प्रधानमन्त्रिणा दत्तस्य दायित्वस्यापि कुशलतया वहनं कुर्वन् आसीत् । परन्तु १९६६ तमे वर्षे हृदयाघातेन श्रीलाल बहादूर शास्त्री दिवङ्गतः । ततः इन्दिरा गान्धी भारतस्य तृतीयः प्रधानमन्त्री अभवत् । सा अपि श्रीसञ्जीवाय उड्डयन-परिवहनमन्त्रालययोः दायित्वम् अयच्छत् । १९६७ तमस्य वर्षस्य निर्वाचनानन्तरं श्रीसञ्जीवः आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य हिन्दूपुरात् लोकसभायाः सदस्यत्वेन चितः । १९६७ तमस्य वर्षस्य 'मार्च'-मासस्य सप्तदशे (१७/३/१९६७) दिनाङ्के लोकसभाध्यक्षस्य निर्वाचने सः अध्यक्षत्वेन चितः ।
राष्ट्रपतिप्रत्याशी रेड्डि[सम्पादयतु]
श्रीसञ्जीवः लोकसभायाः अध्यक्षत्वेन निष्पक्षतया दायित्वम् अवहत् । तस्य कार्येण पक्ष-विपक्षौ सन्तुष्टौ आस्ताम् । तस्मिन् वर्षे डॉ. जाकिर हुसैन इत्यस्य अकस्मात् देहान्तेन राष्ट्रपतिपदं रिक्तमभूत् । अतः राष्ट्रपतिनिर्वाचने कोङ्ग्रेसपक्षेण राष्ट्रपतिप्रत्याशित्वेन श्रीसञ्जीवस्य नाम प्रस्तावितम् । तेन श्रीसञ्जीवः लोकसभाध्यक्षपदम् अत्यजत् । कारणं राष्ट्रपतिप्रत्याशी कस्मिंश्चिदपि सर्वकाराधीने पदे नियुक्तः भवितुं नाहर्ति । यद्यपि राष्ट्रपतिनिर्वाचनाय सः लोकसभाध्यक्षपदम् अत्यजत्, तथापि सः राष्ट्रपतित्वेन न चितः । तस्य पृष्ठे पक्षप्रधानराजनीतिः आसीत् । श्रीसञ्जीवस्य नामाङ्कनेन न केवलं कॉङ्ग्रेस्-पक्षस्य नेतारः, अपि तु विपक्षस्य नेतारः अपि प्रसन्नाः आसन् । कारणं लोकसभायां श्रीसञ्जीवस्य निष्पक्षनिर्णयैः सर्वे परिचिताः आसन् । एतत् दृष्ट्वा स्वभविष्यात् भीता इन्दिरा गान्धी श्रीसञ्जीवस्य पुरः निर्दलीयप्रत्याशिने श्रीवराहगिरि वेङ्कट गिरि इत्येतस्मै राष्ट्रपतिनिर्वाचने समर्थं अयच्छत् । राष्ट्रपतिनिर्वाचने सा भाषणम् अकरोत्, “स्वान्तरात्मना राष्ट्रपतेः चयनं कुर्वन्तु” इति । ("अपनी अन्तरात्मा की आवाज़ पर तथा अपने विवेक के आधार पर राष्ट्रपति चुने" ।) फलस्वरूपं श्रीसञ्जीवः राष्ट्रपतिनिर्वाचने पराजितः । इन्दिरा गान्धी इत्यनयाः "स्वान्तरात्मना राष्ट्रपतेः चयनं कुर्वन्तु" इत्यस्य भाषणस्य अर्थः आसीत्, "श्रीवराहगिरि वेङ्कट गिरि इत्येतस्मै एव मतं यच्छन्तु" इति । १९७१ तमे वर्षे राष्ट्रपतिनिर्वाचने रेड्डि पराजितः । कॉङ्ग्रेस्-पक्षस्यापि भागद्वयम् अभूत् ।
राजनीतेः संन्यासः, पुनः सक्रियता च[सम्पादयतु]
पक्षस्य अन्तर्कलहेन खिन्नः श्रीसञ्जीवः राजनीतिक्षेत्रे निष्क्रियः अभवत् । तेन अनन्तपुरस्थं स्वगृहं गतं, कृषिकार्यं चारब्धम् । पञ्चवर्षं यावत् सः कृषिक्षेत्रे निष्ठया कार्यं कुर्वन् राजनीत्याः दूरं शान्त्या, सन्तोषेण च न्यवसत् । १९७५ तमे वर्षे सत्तालोलुपा इन्दिरा गान्धी तत्कालीनेन राष्ट्रपतिना फखरुद्दीन अली अहमद इत्यनेन आपत्कालस्य घोषणाम् अकारयत् । आभारते आपत्कालघोषणानन्तरं भारतस्य राजनैतिकस्थितिः विस्फोटकी आसीत् । कोऽपि देशभक्तः स्वतन्त्रसेनानी वा भारतं तादृश्यां स्थित्यां द्रष्टुं स्वतन्त्रतान्दोलनं नाकरोत् । भारतस्य सा स्थितिः स्वतन्त्रभारतसङ्ग्रामस्य अपमानमेव आसीत् । देशभक्तस्य लोकनायकस्य जयप्रकाशस्य नेतृत्वे अनेकैः नेतृभिः इन्दिरा गान्धी इत्यनयाः विरोधः कृतः । श्रीसञ्जीवः अपि देशस्य विकटपरिस्थित्या खिन्नः आसीत् । अतः सः जयप्रकाशेन सह इन्दिरा गान्धी इत्यस्याः विरोधम् अकरोत् । १९७५ तमस्य वर्षस्य ‘मई’-मासे यदा जयप्रकाशः हैदराबाद-महानगरे विशालसभाम् असम्बोधयत्, तदा श्रीसञ्जीवः अपि मञ्चे स्थितः आसीत् । "अस्माभिः सुदृढविपक्षविषये चिन्तनीयम्" इति तस्मिन्नेव काले सर्वैः अनुभूतम् आसीत् । वर्षद्वयं यावत् सुदृढस्य विपक्षस्य विमर्शार्थं जयप्रकाश-सञ्जीवौ जनसामान्यानाम् आह्वानम् अकुरुताम् । लोकनायकस्य जयप्रकाशस्य प्रयासैः जनतापक्षः सुदृढविपक्षत्वेन कार्यं प्रारभत । १९७७ तमे वर्षे आपत्कालः समाप्तः अभूत् । ततः संसद्भङ्गः अपि अभवत् । १९७७ तमे वर्षे यदा निर्वाचनम् अभूत्, तदा जनतापक्षः बहुमतेन सत्तां प्रापत् । मोरारजी देसाई प्रधानमन्त्रिपदस्य गौरवरक्षणस्य शपथम् अकरोत् । तस्मिन् निर्वाचने श्रीसञ्जीवः अपि आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य नन्द्याल-संसदक्षेत्रात् संसदसदस्यत्वेन चितः । लोकसभायां पुनः सः लोकसभाध्यक्षत्वेन चितः । देशस्य स्थितिः सामान्या अस्ति इति भावः सर्वेषां मनसि उद्भवेत्, तस्मात् पूर्वमेव तत्कालीनस्य राष्ट्रपतेः श्रीफखरुद्दीन अली अहमद इत्यस्य हृदयाघातेन मृत्युः अभवत् । अतः प्रधानमन्त्रिणः सम्मुखं राष्ट्रपतेः रिक्तस्थानं पूरणीयम् इति प्राथमिकं कार्यम् आसीत् । पक्ष-विपक्षयोः सर्वेषां मतमासीत् यत् श्रीसञ्जीवः एव राष्ट्रपतित्वेन देशसेवां कुर्यात् इति ।
पुनः राष्ट्रपतिप्रत्याशी रेड्डि[सम्पादयतु]
इन्दिरा गान्धी यदा प्रधानमन्त्री आसीत्, तदा सर्वेषाम् इच्छा आसीत् यत्, “श्रीसञ्जीवः देशस्य राष्ट्रपतिः भवेत्” इति । परन्तु राजनैतिकदूषणत्वात् राष्ट्रपतिनिर्वाचने सः पराजितः आसीत् । अतः राष्ट्रपतिपदस्य अन्यपदानां वा महत्त्वाकाङ्क्षा श्रीसञ्जीवस्य नासीत् । सर्वेषाम् आग्रहेण सः राष्ट्रपतित्वेन देशसेवां कर्तुम् उद्यतः । परन्तु सः प्रतिबन्धम् (condition) अस्थापयत्, “सर्वे पक्षाः सर्वसम्मत्या मां राष्ट्रपतित्वेन चयन्ति चेदेव अहं राष्ट्रपितप्रत्याशित्वेन मम नामाङ्कनं करोमि” इति । सर्वैः तस्य कथनस्य स्वीकारः कृतः । ततः सः लोकसभाध्यक्षपदात् त्यागपत्रम् अयच्छत्, राष्ट्रपतिप्रत्याशित्वेन नामाङ्कनञ्च अकरोत् । १९७७ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य एकविंशति(२१)तमे दिनाङ्के श्रीनीलं सञ्जीव रेड्डि भारतगणराज्यस्य षष्ठः राष्ट्रपतित्वेन चितः । पञ्चविंशति(२५)तमे दिनाङ्के सः भारतीयसंविधानानुसारं देशसेवायाः, राष्ट्रपतिपदस्य गौरवरक्षणस्य च शपथम् अकरोत् । अष्टवर्षं पुरा अर्थात् १९६९ तमे वर्षे श्रीसञ्जीवः यत् पदं प्राप्तुम् योग्यः आसीत्, तत् पदं राजनैतिकदूषणत्वात् सः न प्रापत् । परन्तु अष्टवर्षपश्चात् तस्मिन् पदे (राष्ट्रपतिपदे) सहसा सः आरूढः अभवत् ।
राष्ट्रपतित्वेन श्रीसञ्जीवः[सम्पादयतु]
राष्ट्रपतित्वेन यदा श्रीसञ्जीवः शपथम् अकरोत्, तदैव सः अघोषयत्, “अहं राष्ट्रपतित्वेन कार्यं कुर्वन् त्रिसहस्ररूप्यकाणि वेतनं स्वीकरिष्ये । अहं विशालराष्ट्रपतिभवनापेक्षया एकं लघुगृहम् इच्छामि, येन राष्ट्रपतिपदस्य गौरवं संरक्षयन् मम वेतननानुसारं मम व्ययः भवेत्” इति । रक्षादिकारणात् श्रीसञ्जीस्य सामान्यगृहनिवासस्य इच्छा तु पूर्णा नाभवत् । परन्तु सः संन्यासिवदेव राष्ट्रपतित्वेन दायित्वम् अवहत् ।
राजनैतिकदृष्ट्या राष्ट्रपतित्वेन श्रीसञ्जीवस्य कार्यकालः अशान्त एवासीत् । मोरारजी देसाई यदा प्रधानमन्त्री आसीत्, तदा श्रीसञ्जीवः राष्ट्रपतिनिर्वाचनस्य अनन्तरं राष्ट्रपतिपदारूढः अभवत् । परन्तु पुत्रवात्सल्येन मोरारजी देसाई इत्यनेन बहव्यः क्षतयः आचरिताः । लोकनायकेन ये नेतारः जनतापक्षे आहूताः आसन्, ते नेतारः मोरारजी देसाई इत्यस्मात्, तस्य पुत्रात् च असन्तुष्टाः अभवन् । तेषां नेतॄणाम् असन्तुष्टतायाः लाभं प्राप्तुं कोङ्ग्रेस-पक्षः लोकसभायाम् अविश्वासप्रस्तावं प्रास्थापयत् । अविश्वासप्रस्तावे सिद्धे जाते सति मोरारजी देसाई प्रधामन्त्रिपदस्य त्यागपत्रम् अयच्छत् । १९७९ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य षोडशे दिनाङ्के मोरारजी देसाई स्वमन्त्रिमण्डलस्य त्यागपत्रं राष्ट्रपतये श्रीसञ्जीवाय अयच्छत् । ततः दशदिनानि यावत् भारतीयराजनीतिक्षेत्रस्य परिस्थितः कठिना आसीत् ।
'जुलाई'-मासस्य पञ्चविंशतितमे दिनाङ्के चरण सिंह कोङ्ग्रेस-पक्षस्य साहाय्येन लोकसभायां बहुमतं सिद्धयितुम् ऐच्छत् । अतः सः १९७९ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य अष्टाविंशतितमे (२८) दिनाङ्के प्रधामन्त्रित्वेन शपथम् अकरोत् । परन्तु कोङ्ग्रेस-पक्षः विश्वासप्रस्तावकाले तस्य असमर्थनम् अकरोत् । अतः पञ्चदशदिनपश्चात् लोकलभायां विश्वासप्रस्तावाय बहुमतं सिद्धं नाभूत् । चरण सिंह अपि मन्त्रिमण्डलरचनायै असमर्थः अभवत् । तदा लोकसभाभङ्गानन्तरं लोकसभानिर्वाचनादेशस्य एकः एव मार्गः राष्ट्रपतेः पुरतः आसीत् । १९८० तमस्य वर्षस्य 'जनवरी'-मासे निर्वाचनम् अभूत् । तस्मिन् निर्वाचने कोङ्ग्रेस-पक्षः बहुमतेन विजयी अभवत् । ततः इन्दिरा गान्धी पुनः प्रधानमन्त्री अभवत् ।
भारतगणराज्यस्य षष्ठः राष्ट्रपतिः श्रीसञ्जीवः एकमात्रः राष्ट्रपतिः आसीत् यः निर्वाचनं विना सर्वमतेन राष्ट्रपतित्वेन चितः । सः त्रिभिः प्रधानमन्त्रिभिः सह कार्यम् अकरोत् । आपत्कालानन्तरं या स्थितिः आसीत्, तस्यां स्थित्यां यदि श्रीसञ्जीवः नाभविष्यत्, तर्हि तस्याः परिस्थित्याः देशस्य महती हानिः अभविष्यत् । स्वस्य कर्मनिष्ठा-कुशलता-निर्णयशक्तिभिः श्रीसञ्जीवः भारतस्य राजनैतिकस्थितिं समीकर्तुं सफलः अभवत् ।
मृत्युः[सम्पादयतु]
१९८२ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य पञ्चविंशति(२५)तमे दिनाङ्के श्रीसञ्जीवस्य राष्ट्रपतित्वेन कार्यकालस्य समाप्त्यनन्तरं सः बेङ्गळूरु-महानगरम् अगच्छत् । १९९६ तमस्य वर्षस्य 'जून'-मासस्य प्रथमे दिनाङ्के त्र्यशीति(८३)तमे वयसि श्रीसङ्जीवस्य देहान्तः अभूत् ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
http://pastpresidentsofindia.indiapress.org/reddy.html
http://www.mapsofindia.com/who-is-who/government-politics/neelam-sanjiva-reddy.html
http://speakerloksabha.nic.in/former/Nsanjivareddy.asp
http://www.britannica.com/EBchecked/topic/494641/Neelam-Sanjiva-Reddy
http://www.gloriousindia.com/biographies/neelam_sanjiva_reddy.html
http://www.iloveindia.com/indian-heroes/neelam-sanjiva-reddy.html


text:
मोक्षः
मोक्षशब्दः 'मोक्ष्’ मोचने इत्यस्मात् धातोः व्युत्पन्नः । यथा स्वर्गः नाम 'दिव्यसुखोपभोगसाधनैः’ युक्तं स्थानं यत्र पुण्यवन्तः जनाः मरणानन्तरं गच्छन्ति इति भवति सर्वेषां विश्वासः । तथा मोक्षः नाम न कश्चित् स्थानविशेषः । तत्रोक्तम् –
- मोक्षस्य न हि वासोऽस्ति न ग्रामान्तरमेव वा ।
- अज्ञानतिमिरग्रन्थिनाशो मोक्ष इति स्मृतः ॥
वस्तुतः जीवः परमात्मनः एव अंशः । परन्तु अज्ञानवशात् स तत् तथ्यं न जानाति । यदा अज्ञानं विनश्यति तदा साक्षात्कारेणा स परमात्मना सह तादात्म्यम् अनुभवति । एवं अज्ञानात् मुक्तिः एव मोक्षः ।
मरणानन्तरं स्वकर्मानुसारं पुनः नूतनं जन्म गृह्णाति । एव भ्रममाणस्य तस्य यदा वासनाक्षयः भवति तदा अस्मात् जन्ममरणचक्रात् स मुक्तिं प्राप्नोति । स एव मोक्षः । अन्ये पुनः षडरिपूणां प्रभावात् मुक्तिः नाम मोक्षः इति मन्यन्ते । मनुष्यमात्रं सुखसंपादनार्थं दुःखनिवारणार्थं च प्रयतते । तत्र किं कर्तव्यम्, किम् अकर्तव्यम् इत्यस्मिन् विषये धर्मेण कृतं मार्गदर्शनं स सम्यक्तया जानाति । दुर्योधनस्य 'जानामि धर्मं न च मे प्रवृत्तिः जानाम्यधर्मं न च मे निवृत्तिः’ इति उक्तिः प्रसिध्दा एव तदनुसारं विकारैः अभिभूतः मानवः धर्माचरणे स्वभावतः एव न प्रवृत्तो भवति । यथा अधोगमनं स्वभावः जलप्रवाहस्य तथा प्रवाहपतित इव अधोगतिः स्वभाव्ः मनुष्यस्य इति प्रतीयते । धर्माचरणं नाम प्रवाहस्य विरुध्दं संतरणम् । अधोगमनं विनासायासं सम्पद्यते । किन्तु प्रवाहस्य प्रतीपं संतरणाय शरीरसामर्थ्यं मनोनिग्रहः आत्मविश्वासः इत्यादयः गुणाः आवश्यकाः भवन्ति । अतः यदि स्वकल्याणं साधयितुं धर्माचरणं काम्यते तर्हि विकाराणाम् उपरि विजयसम्पादनम् आवश्यकम् । अस्माकम् ऋषिमुनिभिः सूक्ष्मेक्षिकया मानवप्रवृत्तीः अभ्यस्य प्रामुख्येन षडविकाराः निर्धारिताः । तेभ्यश्च रिपुः इति संज्ञा प्रदत्ता । काम क्रोध-लोभ-मोह-मद-मत्सराः इति षडरिपवः विश्रुताः एव । प्रत्येकस्य अन्तः करणे एते विकाराः निभृतरुपेणा निवसन्ति एव । मनसः दुर्बलायाम् अवस्थायां ते उपरि आगच्छन्ति । तपः पूताः योगिनः अपि अस्मिन् विषये न अपवादाः । विश्वामित्रमेनकयोः –आख्यानम् तु सर्वेषां सुपरिचितमेव । 'मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः’ इति वचनानुसारेणा मनः एव सर्वासाम् आपत्तीनां मूले तिष्ठति । अतः एव मनोनिग्रहः इन्द्रियजयः वा वारंवारं उपदिश्यते शास्त्रकारैः । शीतोष्ण-सुखदुः ख –जयपराजय-मानापमानादिद्वन्द्वातीतत्वमेव इन्द्रियजयस्य निदर्शनम् ।
एवम् इन्द्रियाणां निग्रहेण, संयमेन, विकाराणां षडरिपूणाम् उपरि विजयः तेषां च प्रभावात् मुक्तिः एव मोक्षः । यदि विकाराणां प्रभावः न स्यात् तर्हि तस्य प्रज्ञा स्थिरा भवति । एतादृशः विकाररहितः मनुष्यः अनुपमं सुखम् अद्वितीयं च आनन्दम् अनुभवति । स आत्मस्वरुपं साक्षात्करोति, परमात्मनः अंशत्वं प्रत्यक्षीकरोति । स एव जीवन्मुक्तः । इयमेव कृतार्थता मनुजजन्मनः इति ।
मोक्ष-स्वरूपविषये मतान्तराणि[सम्पादयतु]
- १ चार्वाका: - स्वातन्यंिव् मृत्युर्वा मोक्ष: ।
- २ माध्यमिका: बौद्धा: - आत्मच्छेदो मोक्ष:।
- ३ अन्यबौद्धा: - निर्मलज्ञानोदयो मोक्ष:।
- ५ जैना: - बन्धहेत्वभावनिर्जराभ्यां कृत्न् कर्मविप्रमोक्षणं मोक्ष:।
- ६ रामानुजीया:- जगत्कर्तृत्वरहित-सर्वज्ञत्वादिप्राप्तिरूपं भगवत्साम्यं याथात्येवान भगवत्व्तरूपानुभवश्च मोक्ष:।
- ७ माध्वा:- जगत्कर्तृत्व-लक्मी मपतित्व-श्रीवत्सप्राप्तिरहितं दु:खामिश्रितं निरतिशयसुखं मोक्ष:।
- ८ नकुलीशपाशुपता:- पारमैश्वर्यप्राप्ति: मोक्ष:।
- ९ शैवा:- शिवत्वप्राप्तिर्मोक्ष:।
- १० प्रत्यभिज्ञावादिन: - शिवत्वप्राप्तिर्मोक्ष:।
- ११ रसेश्वरवादिन: - देहस्थैर्यं मोक्ष:।
- १२ वैशेषिका: - अविशेषगुणोच्छेदो मोक्ष:।
- १३ आत्यन्तिकदु:खनिवृत्तिर्मोक्ष:।
- १४ पाणिनीया: - पराया: वाचो दर्शनं मोक्ष:।
- १५ साङ्या्य: - प्रकृत्युपरमे पुरुषस्य स्वरूपेण अवस्थानं मोक्ष:।
- १६ योगिन: - द्रष्टु: स्वरूपे अवस्थानं मोक्ष:।
- १७ अद्वैतिन: -मूलाज्ञान-निवारणेन स्वरूपाधिगमो मोक्ष:।


text:
विभक्तिप्रकरणस्य नूतनसंस्करणसूचना ।।
बान्धवा:
सम्प्रति संस्कृतजगति चत्वारिंशतलेखानाम् एकं संस्करणं प्रकाश्यते यस्य संकलनं श्रीमान् ऋषिदेवाचार्येण कृतमस्ति ।
इयं संस्करणं विभक्तिप्रकरणमाश्रित्य भविष्यति यस्मिन् सर्वेषां विभक्तीनां सम्यकतया वाक्यप्रयोगं बोध्यते । प्रायेण सर्वेषु विभक्तिषु विंशत्यधिकवाक्यानि विरचितानि सन्ति । आशामहे यत् भवन्त: एतेषां वाक्यानां बोधनेन अधिकाधिकं लाभं स्वीकरिष्यन्ति ।
टिप्पणी - समग्रलेखस्य अधिकार: केवलं ऋषिदेवाचार्येण पुनश्च संस्कृतजगता एव अधिकृतास्ति अत: यदि क्वचित् एतेषां लेखानां प्रयोग: क्रियन्ते अन्यै: चेत् कृपया एकवारं मान्य: ऋषिदेवाचार्य: प्रष्टव्य: एव ।
धन्यवादा:
डॉ. विवेकानन्द पाण्डेय:
संस्कृतजगत्
इति


text:
Published in Sanskrit Research Journal 'Sraddha' (ISSN 2321-273X)
कवि-हरेकृष्ण-मेहेरस्य अवदानम्
रचना-शैली
भाषायाः सारल्यं सौकुमार्यं भाव-वैशद्यम्, शब्द-योजनायाः वैचित्र्यपूर्णं नैपुण्यम्, आलङ्कारिकतायाः मनोरमं सूक्ष्म-कौशलं रसोत्तीर्णत्वं चेत्यादीनि तत्वानि कवेः कृतीनां हृदयस्पर्शित्वं प्रकटयन्ति । काव्येषु भावानुकूला ललित-पदन्यास-समेता चमत्कारिता पाठकानां मानसं हरति । साङ्गीतिक-माधुरी अपि सहृदयानां चित्तमनायासेन समाकर्षितं विमुग्धं समाह्लादितं च कर्त्तुं समर्था । देशभक्तिः, आध्यात्मिकता, दार्शनिकता, मानवतावाद-चिन्तन-धारा भाव-गाम्भीर्य-सहकारेण कलात्मक-रूपेण समन्विता दृश्यते । कान्ता-सम्मित-वचनस्य मनोज्ञमालेख्यं कवेः काव्येषु मूर्त्त-रूपेण समङ्कितम् । तस्य अनुवाद-कृतिषु अपि अर्थानुगतायां स्वीय-मधुर-ललित-पद-राजि-संयोजनायां प्रतिभायाः मौलिकता प्रतिभाति ।
“नव्य-शैल्या प्रणीतानां गीतिकानां कृता मया ।
‘जयतु जननी जन्मभूमी
भवतां संस्कृत-रचना सरला, सरसा, सालङ्कारा सुवर्णमय-मूर्त्तिश्च राराजते ।व्याकरणानुगुणमपि रचितमिति भवतां काव्यस्य उत्कर्षः । गीतिकाव्यानि यानि आधुनिक-काले कविभिः संस्कृते विरच्यन्ते, तानि प्रायशःव्याकरण-त्रुटि-पूर्णानि । एतद्-दोषमुक्तं भवतां काव्यं विशिष्य प्रशंसां, भवन्तोऽपि विशिष्य अभिनन्दनमर्हन्ति ।”
अस्मिन् गीते ‘मातृ’-शब्दस्य प्रयोगो विहितः कविना, यथा –
‘एक-मातुः सुताः सर्वे भ्रातृसाम्यं सत्कृतम्,
विजयतां नो वन्दनीयं सुन्दरं धामामृतम्,
भव्यभुवनं भारतम् ।’
मन्ये, ग्रन्थस्य नामकरणे द्वितीया गीतिकैव हेतुः । पुनश्च गीतिका मात्रा-च्छन्दोभिः प्रणीता, इयमपि व्यञ्जना भवति । गीतिकासु भारत-गौरवं, नारी-महिमा, त्र्यम्बक-यजनं, गायत्री-गानं कलाकार-प्ररोचना इत्येते भावाः साक्षात्कर्त्तुं शक्यन्ते ।”
प्रत्येकस्यां गीतिकायां नूतन-पद-रचना तथा च पद-क्रमस्य कमनीयता सुतरां मनोहारिणी विद्यते ।सर्वासु गीतिषु कवेः मौलिकं चिन्तनं परिदृश्यते । भावानुकारिणी भाषा सर्वथा व्याकरण-नियम-संयमिता सन्तुलिता चास्ति । प्रतिगीति अन्ते केन ताल-लयेन परिवेषणीया इति कविना सन्निर्दिष्टा । ‘तीव्रा-त्रिताल-झप-रूपक-दादराद्याः’ द्वारा कवेः गीतस्य शास्त्रीय-ज्ञानं लक्ष्यते । भावे सहजता, भाषायाः
प्रवाहः, पदेषु कमनीयता च एतस्य गीतिकाव्यस्य सहजं वैशिष्ट्यम् ।
एवं च विश्वगीतिकया समष्टिगत-कल्याण-भावनायाः उद्रेकः सहृदय-हृदयाह्लादकरः ।
जीवन-गीतिकायां जीवनस्य यत् सौन्दर्यं गाम्भीर्यं च प्रतिपादितं तद् विलक्षणमेव ।”
[दृक्-१७, २००७, पृ.१२९-१३१]
(नखदर्पणः, पृ. ५६-५७)
सौन्दर्य-विवेचनम् :
‘नेत्र-निर्जित-नीलोत्पलायाः
‘जीवनालेख्यम्’ इति काव्ये जीवनस्य विविध-तत्त्वानि वर्णितानि । आधुनिकता-नाम्ना कथं विज्ञापन-प्रचारणादिकं प्रदर्शनं चलति, सारासारयोः महत्त्व-विवेचना-सहितं कविः वर्णयति,
धावन्ति प्रशस्त-राजमार्गे,
धूली-धूमावृतं कृत्वा चत्वरं
प्रखर-खुरोत्क्षेपणैः पश्चाद्भागे ॥
दुर्नयो मारात्मक-व्याधीभूय प्रतिक्षेत्रम्
चेष्टते नितरां राष्ट्रस्य
पङ्गुत्वं विधातुं गणतन्त्राङ्गेषु ।
वराकी जनता न जानाति
जन-जागरणमेव महौषधम्
संस्कार-समुच्चार एव महामन्त्रः
सुसञ्चालित-जनतन्त्र-यन्त्रः ॥’
‘संहति-सूत्रा भारत-पुत्रा मैत्री-भरणे,
‘शान्ति-मन्त्रो जयतु नितरां सौम्य-गाने,
किं निसर्ग-देव-मन्त्र-पूजनम् ॥ (ध्रुवम्)
भाव-वीचि-चञ्चला काञ्चनी वरानना ।
एहि रे ! धेहि रे !
मानिनी-जनस्य मान-भञ्जनम् ।
कोकिलस्य कुहू-कुहू-कूजनम् ॥’ (कुहू-कुहू-कूजनम्) (संगीत, जून् २००५)
अनिन्द्य-रूपा वन्दित-सुन्दर-भाला ।
निसर्ग-देव्या रङ्ग-सुविशाल-शाला,
मङ्गल-भङ्ग्या वाङ्मय-मयूख-जाला ।
मन्दाकिनीव पुनती नाशित-मन्दा,
संस्कृति-सुरुचा सञ्चारित-मकरन्दा ।
वसुन्धरा सा सिन्धु-विलासा
स्निग्ध-बन्धना महीयताम् ।
उत्कल-जननी सत्कला-धना महीयताम् ॥’ (उत्कलीय-सत्कला, १)
कवेः ‘आयाहि दुर्गे’ इति कवितायाः ललित-मधुरं भावभरितं श्लोकयुग्ममेवम् :
“मङ्गळे अइला उषा विकच-राजीव-दृशा
(७) ‘अन्धानुसन्धानम्’ (हरेकृष्ण-मेहेरः), ‘संस्कृत-मञ्जरी’, अप्रैल्-जून् २००७,
(Subham Bhavatu Navavarsham) from ‘Matrigitikanjalih’ Kavya.
(Music composed by: Pandit H. Harendra Joshi, Ratlam, Madhya Pradesh),
“SANGEET”, December 1999, pp. 13-20, Hathras, U. P.
Contemporary Sanskrit Literature),
Publisher: Vani Akademi, Chandkheda, Gujarat, 2008.
included in 'Sanskrit Studies in India’,
Shri Lal Bahadur Shastri Rastriya Sanskrit Vidyapeetha, New Delhi-9, 2001.