c: text/html

text:
शव
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
शव, विकारे । गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०-सक०-सेट् ।) शवति चित्तं कामः । इति दुर्गादासः ॥
शवम्, क्ली, (शवति गच्छतीति । शव + अच् ।) जलम् । इति मेदिनी ॥
शवः, पुं, क्ली, (शवति दर्शनेन चित्तं विकरो- तीति । शव विकारे + अच् ।) मृतशरीरम् । तत्पर्य्यायः । कुणपः २ । इत्यमरः ॥ क्षिति- वर्द्धनः ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ मृतकम् ४ । इति वराहपुराणम् ॥ * ॥ तद्दाहविधिर्यथा, -- “नष्टसंज्ञं समुद्दिश्य ज्ञात्वा मृत्युवशं गतम् । महावनस्पतिं गत्वा गन्धांश्च विविधानपि ॥ घृततैलसमायुक्तं कृत्वा वै देहशोधनम् । तेजो व्यपकरं चास्य तत् सर्व्वं परिकल्प्य च ॥ दक्षिणायां शिरः कृत्वा सलिले तं निधाय च । तीर्थाद्यावाहनं कृत्वा स्नापनं तस्य कारयेत् ॥ गयादीनि च तीर्थानि ये च पुण्याः शिलो- च्चयाः । कुरुक्षेत्रञ्च गङ्गा च यमुना च सरिद्वरा ॥ कौशिकी च पयोष्णी च सर्व्वपापप्रणाशिनो । गण्डकी भद्रनामा च सरयूर्बलदा तथा ॥ वनानि नव वाराहं तीर्थं पिण्डारकं तथा । पृथिव्यां यानि तीर्थानि चत्वारः सागरास्तथा ॥ सर्व्वाणि मनसा ध्यात्वा स्नानमेवन्तु कारयेत् । प्राणाद्गतन्तु तं ज्ञात्वा चितां कृत्वा विधानतः ॥ तस्या उपरि तं स्थाप्य दक्षिणाग्रं शिरस्तथा । देवानग्निमुखान् ध्यात्वा गृह्यहस्ते हुताशनम् ॥ प्रज्वाल्य विधिवत्तत्र मन्त्रमेतदुदीरयेत् । कृत्वा सुदुष्करं कर्म्म जानता वाप्यजानता ॥ मृत्युकालवशं प्राप्य नरः पञ्चत्वमागतः । धर्म्माधर्म्मसमायुक्तो लोभमोहसमावृतः ॥ दह एतस्य गात्राणि देवलोकाय गच्छतु । एवमुक्त्वा ततः शीघ्रं कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ॥ ज्वलमानं तदा वह्निं शिरःस्थाने प्रदापयेत् । चातुर्व्वर्णेषु संस्कारमेवं भवति पुत्त्रक । गात्राणि वाससी चैव प्रक्षाल्य विनिवर्त्तयेत् ॥ मृतनाम ततोद्दिश्य दद्यात् पिण्डं महीतले । तदाप्रभृति चाशौचं दैवकर्म्म न कारयेत् ॥” इति वाराहे श्राद्धोत्पत्तिनामाध्यायः ॥ अन्यत् दाहशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ तस्य स्पर्शे दोषो यथा, -- वाराह उवाच । “स्पृष्ट्वा तु मृतकं भद्रे नरं पञ्चत्वमागतम् । मम शास्त्रं बहिः कृत्वा यः श्मशानं प्रपद्यते ॥ पितरस्तस्य सुश्रोणि आत्मानञ्च पितामहाः । श्मशाने जम्बुका भूत्वा भक्षयन्तः शवांस्तथा ॥ ततो हरेर्व्वचः श्रुत्वा कर्म्मकामा वसुन्धरा । उवाच मधुरं वाक्यं सर्व्वलोकहिताय वै ॥ धरण्युवाच । तव नाथ प्रपन्नानां क्व पापं विद्यते प्रभो । प्रायश्चित्तञ्च मे ब्रूहि येन मुच्यति किल्वि- षात् ॥ एवं कश्मलभूयिष्ठा भूरमेध्याति कथ्यते ॥ कृमिकीटपदक्षेपैर्दूषिता यत्र मेदिनी । एप्सया कर्षणैः क्षिप्ता वान्तैर्व्वा दुष्टतां व्रजेत् ॥ नखदन्ततनूजत्वक्तुषपांशुरजोमलैः । भस्मपङ्कतृणैर्व्वापि प्रच्छन्ना मलिना भवेत् ॥” वापनं मृदन्तरेण पूरणम् । ऊषितं वासः । एप्सा घनीभूतश्लेष्मादि । चतुर्द्धादौ पञ्चानां मध्ये यथासम्भवं ग्रहणम् । अङ्गिराः । “शौचं सहस्ररोमाणां वाय्वग्न्यर्केन्दुरश्मिभिः । रेतस्पृष्टं शवस्पृष्टमाविकं नैव दुष्यति ॥” सहस्ररोमाणां कम्बलानाम् । इति शुद्धि- तत्त्वम् ।
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
शव पुं-नपुं।
मृतशरीरम्
समानार्थक:कुणप,शव
2।8।118।2।4
कबन्धोऽस्त्री क्रियायुक्तमपमूर्धकलेवरम्. श्मशानं स्यात्पितृवनं कुणपः शवमस्त्रियाम्.।
अवयव : छिन्नशिरसः_शरीरम्
सम्बन्धि2 : चिता,प्रेतभूमिः
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलनिर्जीवः, अचलनिर्जीववस्तु
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
शव¦ विकारे गतौ च भ्वा॰ पर॰ सक॰ सेट्। शवति॰ अशावीत् अशवीत्।
शव¦ पु॰ न॰ शव--अच्। मृतदेहे गतप्राणे
१ देहे अमरः।
२ जलेपु॰ मेदि॰।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
शव¦ mn. (-वः-वं) A dead body, a corpse. n. (-वं) Water. E. शव् to go, अच् aff.
Apte[सम्पाद्यताम्]
शवः [śavḥ] वम् [vam], वम् [शव्-अच्] A corpse, dead body; अबान्धवं शवं चैव निर्हरेयुरिति स्थितिः Ms.1.55. -वम् Water; तं नस्त्वं शवशयनाभ शान्तमेधम् Bhāg.4.7.33. -Comp. -आच्छादनम् covering of a corpse, shroud. -आश a. feeding on corpses; यावन् नराशैर्न रिपुः शवाशान् संतर्पयत्यानम तावदस्मै Bk.12. 75. -काम्यः a dog. -दाहः cremation (of dead bodies).-यानम्, -रथः a hearse, bier, a sort of litter for carrying a corpse. -शयम् lotus. ˚नाथः the epithet of Viṣṇu; Bhāg.4.7.33. -शयनम् a cemetery, cremation ground.-शिबिका a bier.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
शव mn. ( ifc. f( आ). ; prob. fr. 1. शू, or श्विand orig. = " swollen ") a corpse , dead body S3Br. etc.
शव n. water L.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Importance of trees in Sanskrit1
अनेकाः छात्राः अस्मिन् वृत्तपत्रे संस्कृतनिबन्धस्य आवश्यकता अस्ति इति सूचयन्ति। यं प्रयत्नं ते जालपत्रे निबन्धं शोधनाय कुर्वन्ति अहम् इच्छामि तत् प्रयत्नं ते स्वयं निबन्धं लेखनाय कुर्युः।
अस्मान् परितः यानि पञ्चमहाभूतानि सन्ति तेषां समवायः एव परिसरः अथवा पर्यावरणम् इति पदेन व्यवह्रीयते । इत्युक्ते मनुष्यो यत्र निवसति, यत् खादति, यत् वस्त्रं धारयति, यज्जलं पिबति यस्य पवनस्य सेवनं करोति,तत्सर्वं पर्यावरणम् इति शब्देनाभिधियते। अधुना पर्यावरणस्य समस्या न केवलं भारतस्य अपितु समस्तविश्वस्य समस्या वर्तते। यज्जलं यश्च वायुः अद्य उपलभ्यते, तत्सर्वं मलिनं दूषितं च दृश्यते।


text:
रसतन्त्रम्
रसतन्त्रविषये संस्कृतग्रन्थाः बहवः सन्ति । वाग्भटस्य रससमुच्चयः एतेषु प्राधान्यम् आवहति । शिल्परत्नं, विष्णुधर्मोत्तरं, मानससारः, मानसोल्लासः, रससंहिता इत्यादयः रसतन्त्रस्य विविधविषयान् प्रतिपादयन्ति | स्फटिकं , काचः (लेन्स्), वर्णः, सुधा (सिमेण्ट्), निर्यासः, सुगन्धवस्तूनि, कागदं, लोहाः विशिष्टमृत्पात्राणि इत्यादीनां पदार्थानां निर्माणं, रसप्रक्रिया: च एतेषु ग्रन्थेषु निरूपिताः सन्ति | अत्र अनेकविधानि आम्लानि (Acids) क्षाराः (Bases) च उल्लिखितानि | एतेषाम् उपयोगेन कृत्रिमपदार्थानां निर्माणाय अपेक्षिता साङ्केतिकविद्या अपि तेषु प्रतिपादिता |
चिकित्सायाम् अपि अस्य रसतन्त्रशास्त्रस्य उपयोगः आसीत् | पतञ्जलिमहर्षेः लोहशास्त्रं लोहसंस्करणेन लवणनिर्माणरीतिं वर्णयति | क्रि.पू द्वितीये शतके जातस्य नागार्जुनस्य रसरत्नाकरग्रन्थः लोहालयनिर्माणार्थं वैज्ञानिकव्यवस्थां निरूपयति | परीक्षणशालायाः रचनं, तत्र आवशयकानि उपकरणानि , एकैकस्यापि प्रक्रियायाः कृते आवश्यकाः तापविशेषाः, रसतः औषधनिर्माणरीतिः इत्यादयः अपि अस्मिन् ग्रन्थे सन्ति | रसस्तम्भनादयः नवदशप्रक्रियाः अपि अत्रैव वर्ण्यन्ते | एकादशशतकीयः रसार्णवग्रन्थः लोहस्य विविधज्ञानाय ज्वालापरीक्षणव्यवस्थां (Flame test) वर्णयति | देहलीस्थः विष्णुस्तम्भः अजन्ताचित्राणि च भारतीयरसतन्त्रस्य प्रत्यक्षोदाहरणानि सन्ति |
विभागाः[सम्पादयतु]
रासायनिकसम्बद्धं विज्ञानम् एव रसायनविज्ञानम् । तस्मिन् शास्त्रे अधोनिर्दिष्टाः विभागाः सन्ति ।
- • विश्लेषकरसायनशास्त्रम्
- • जीवरसायनशास्त्रम्
- • अजैविकरसायनशास्त्रम्
- • पदार्थविज्ञानम्
- • औषधीयरसायनशास्त्रम्
- • लोहशास्त्रम्
- • परमाणुरसायनशास्त्रम्
- • जैविकरसायनशास्त्रम्
- • भौतिकरसायनशास्त्रम्
- • सैद्धान्तिकरसायनशास्त्रम्


text: अस्मान् परितः यानि पञ्चमहाभूतानि सन्ति तेषां समवायः एव परिसरः अथवा पर्यावरणम् इति पदेन व्यवह्रीयते । इत्युक्ते मनुष्यो यत्र निवसति, यत् खादति, यत् वस्त्रं धारयति, यज्जलं पिबति यस्य पवनस्य सेवनं करोति,तत्सर्वं पर्यावरणम् इति शब्देनाभिधियते। अधुना पर्यावरणस्य समस्या न केवलं भारतस्य अपितु समस्तविश्वस्य समस्या वर्तते। यज्जलं यश्च वायुः अद्य उपलभ्यते, तत्सर्वं मलिनं दूषितं च दृश्यते अथवा भारतस्य राजधानी अस्ति। पर्यावरणम् पश्यतु। भारतस्य राज्येषु अन्यतमम् अस्ति । पर्यावरणम् भारतदेशस्य राजधानी विश्वस्य अतिविशालासु नगरीषु अन्यतमा इति गण्यते । पर्यावरणम् एषा भारतस्य तृतीया बृहती नगरी वर्तते । इत्यपि विश्रुता इयं नगरी पाचीनकाले हस्तिनापुरमिति ख्याता आसीत् । इन्द्रसभायामपि सभाजितानां भरतकुलोत्पन्नानां महीपालानां राजधानी अद्यतनीया एव ।पर्यावरणम् मुगलवंशीयानां चक्रवार्तिनां तथा आङ्गलानामपि अधिकारिणां केन्द्रभूमिर्भूत्वा अधुनापि भारतीयगणराज्यस्य राजधनीपदमलङ्करोति ।।


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam). View this in सरल दॆवनागरी (हिंन्दी), with simplified anuswaras for easy reading.
रचन: आदि शङ्कराचार्य
लघु स्तोत्रम्
सौराष्ट्रे सोमनाधञ्च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम् ।
उज्जयिन्यां महाकालम् ॐकारेत्वमामलेश्वरम् ॥
पर्ल्यां वैद्यनाधञ्च ढाकिन्यां भीम शङ्करम् ।
सेतुबन्धेतु रामेशं नागेशं दारुकावने ॥
वारणाश्यान्तु विश्वेशं त्रयम्बकं गौतमीतटे ।
हिमालयेतु केदारं घृष्णेशन्तु विशालके ॥
एतानि ज्योतिर्लिङ्गानि सायं प्रातः पठेन्नरः ।
सप्त जन्म कृतं पापं स्मरणेन विनश्यति ॥
सम्पूर्ण स्तोत्रम्
सौराष्ट्रदेशे विशदेஉतिरम्ये ज्योतिर्मयं चन्द्रकलावतंसम् ।
भक्तप्रदानाय कृपावतीर्णं तं सोमनाथं शरणं प्रपद्ये ॥ 1 ॥
श्रीशैलशृङ्गे विविधप्रसङ्गे शेषाद्रिशृङ्गेஉपि सदा वसन्तम् ।
तमर्जुनं मल्लिकपूर्वमेनं नमामि संसारसमुद्रसेतुम् ॥ 2 ॥
अवन्तिकायां विहितावतारं मुक्तिप्रदानाय च सज्जनानाम् ।
अकालमृत्योः परिरक्षणार्थं वन्दे महाकालमहासुरेशम् ॥ 3 ॥
कावेरिकानर्मदयोः पवित्रे समागमे सज्जनतारणाय ।
सदैव मान्धातृपुरे वसन्तम् ॐकारमीशं शिवमेकमीडे ॥ 4 ॥
पूर्वोत्तरे प्रज्वलिकानिधाने सदा वसं तं गिरिजासमेतम् ।
सुरासुराराधितपादपद्मं श्रीवैद्यनाथं तमहं नमामि ॥ 5 ॥
यं डाकिनिशाकिनिकासमाजे निषेव्यमाणं पिशिताशनैश्च ।
सदैव भीमादिपदप्रसिद्धं तं शङ्करं भक्तहितं नमामि ॥ 6 ॥
श्रीताम्रपर्णीजलराशियोगे निबध्य सेतुं विशिखैरसङ्ख्यैः ।
श्रीरामचन्द्रेण समर्पितं तं रामेश्वराख्यं नियतं नमामि ॥ 7 ॥
याम्ये सदङ्गे नगरेஉतिरम्ये विभूषिताङ्गं विविधैश्च भोगैः ।
सद्भक्तिमुक्तिप्रदमीशमेकं श्रीनागनाथं शरणं प्रपद्ये ॥ 8 ॥
सानन्दमानन्दवने वसन्तम् आनन्दकन्दं हतपापबृन्दम् ।
वाराणसीनाथमनाथनाथं श्रीविश्वनाथं शरणं प्रपद्ये ॥ 9 ॥
सह्याद्रिशीर्षे विमले वसन्तं गोदावरितीरपवित्रदेशे ।
यद्दर्शनात् पातकं पाशु नाशं प्रयाति तं त्र्यम्बकमीशमीडे ॥ 10 ॥
महाद्रिपार्श्वे च तटे रमन्तं सम्पूज्यमानं सततं मुनीन्द्रैः ।
सुरासुरैर्यक्ष महोरगाढ्यैः केदारमीशं शिवमेकमीडे ॥ 11 ॥
इलापुरे रम्यविशालकेஉस्मिन् समुल्लसन्तं च जगद्वरेण्यम् ।
वन्दे महोदारतरस्वभावं घृष्णेश्वराख्यं शरणं प्रपद्ये ॥ 12 ॥
ज्योतिर्मयद्वादशलिङ्गकानां शिवात्मनां प्रोक्तमिदं क्रमेण ।
स्तोत्रं पठित्वा मनुजोஉतिभक्त्या फलं तदालोक्य निजं भजेच्च ॥


text:
योगः
योगविद्या भारतवर्षस्य अमूल्यनिधिः । पुराकालादेव अविच्छित्ररुपेण गुरुपरम्परापूर्वकं प्रचलिताऽऽसीत् गुरुपरम्परेयम् । वस्तुत ऋषिमुनियोगिनामध्यवसायजनितं साधनालब्धं अन्तर्जगतो महत्त्वपूर्णमन्तर्विज्ञान भवति तथा । अनेन योगसमाधिना ऋषयो मन्त्रान् द्रष्टुं समर्था आसन् श्रीमद्भगवद्गीतायां योगस्य द्विविधत्वं वर्णितं श्रीकृष्णेन । यथा –ज्ञानयोगः, कर्मयोगश्च । तदुक्तम्
- लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।
- ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् । (गीता-३/३)
परम्परनिरपेक्षं मोक्षसाधनत्वेन कर्मज्ञानयोगरुपं निष्ठाद्वयमुक्तम् । एकस्यैव प्रकारभेदमात्रम् । अधिकारिभेदात् योगद्वयमुक्तम् । शुध्दान्तः करणानां ज्ञानभूमिकामारुढानां ज्ञानपरिपाकार्थं ज्ञानयोग उपदिष्टः । सांख्यभूमिकामनारुढानां तु अन्तः करणशुध्दिद्वारा तदारोहणार्थं कर्मयोगः उक्तः । त्रिशिखाब्राह्मणोपनिषदि कर्मयोगस्य ज्ञानयोगस्य च लक्षण्मुक्तम् । यथा –
- कर्म कर्त्तव्यमित्येव विहितेष्वेव कर्मसु ।
- बन्धनं मनसो नित्यं कर्मयोगः स उच्यते ॥
- यत्तु चित्तस्य सततमर्थे श्रेयसि बन्धनम् ।
- ज्ञानयोगः स विज्ञेयः सर्वसिध्दिकरः शिवः ॥
वस्तुतः ज्ञाननिष्ठैः सन्न्यासिभिः यत् मौक्षाख्यं स्थानं साक्षादवाप्यते, कर्मयोगिभिरपि तदेव स्थानमवाप्यते । तदुक्तं गीतायाम् –
- यत् सांख्यैः प्राप्यते स्थानं, तद् योगैरपि गम्यते । (गीता- ५/५) ज्ञानकर्मयोगौ एकफलौ सन्तौ पृथक् स्वतन्त्राविति अज्ञा एव प्रवदन्ति । कर्मयोगं सम्यगनुतिष्ठन् शुध्दचित्तः सन् ज्ञानद्वारा यदुभयोः फलं कैवल्यं तत् प्राप्नोति । अतः अनयोः भेदत्वं ज्ञानिनः न स्वीकुवर्न्ति ।
- सांख्यायोगौ पृथग्वालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः । (गी. -५/४)
अग्रे गत्वा द्वादशाध्याये भक्तियोगोऽपि वर्णितः भगवद्गीतायां श्रीकृष्णेन । श्रीमद्भागवतेऽपि ज्ञानकर्मभक्तिभेदेन त्रिविधो योग उपदिष्टः । तदुक्तं भागत्रते
- योगस्त्रयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयो विधित्सया ।
- ज्ञानं कर्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योऽस्ति कुत्रचित् ॥ (११/२०/६)
अन्तर्विषयाः
योगस्याङ्गानि[सम्पादयतु]
योगदर्शनानुसारेण योगस्य अष्टौ अङ्गानि सन्ति । तदुक्तं योगदर्शने यम्- नियम- आसन- प्राणायाम-प्रत्याहार –धारण् –ध्यान – समाधयोऽष्टाङ्गानि –(२/२) इति । एतेषां वहिरङ्गान्तरङ्गभेदेन द्विविधत्वं कल्प्यते । एषु यम- नियम – आसन –प्राणायाम –प्रत्याहरादीनि पञ्चाङ्गानि वहिरङ्गानि सन्ति । धारणा –ध्यान –समाधीति त्रीणि अन्तरङ्गाणि भवन्ति । यतो हि एतेषामन्तः करणेन साकमेव सम्बन्धो विद्यते । अतः एतेषामन्तरङ्गत्वम् । महर्षिणा पतञ्जलिना त्रयाणां कृते संयमः इत्युच्यते । तद्यथा – त्रयमेकत्र संयमः (३/४) । अष्टाङ्गयोगद्वारा प्रमाण- विपर्यय- विकल्प निद्रा – स्मृत्यादिपञ्चप्रवृत्तीनां निरोधं कृत्वा योगसमाधौ प्रविशति योगी ।
योगस्याधिकारी[सम्पादयतु]
कर्मफलमनपेक्षमाणः सन् अवश्यं कार्यतया विहितं कर्म यः करोति स एव योगी भवति । इन्द्रियभोगेषु तत्साधनेषु च कर्मसु यदा आसक्तिं न करोति, सर्वान् भोगविषयान् परित्यजति तदा स योगारुढं उच्यते । स एकान्ते स्थितः सन् सङ्गशून्यो भूत्वा मनः वशीकृत्य आशां परिग्रहञ्च परित्यज्य सततमात्मानं समाहितां कुर्यात् । तत्रासनमुपविश्य एकाग्रं विक्षेपरहितं मनः कृत्वा योगमथ्यसेत् । यस्य आहारः विहारश्च नियमितः, सर्वेषु कर्मसु यस्य चेष्टा नियमिता, यस्य शयनः जागरणञ्च नियमितं तस्य दुःखनिवर्त्तको योगो सिध्दयति । तदुक्तं भगवद्गीतायाम् –
- युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
- युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुः खहा ॥ (गीता – ६/१७)
योगफलम्[सम्पादयतु]
योगात् परं वलं नास्ति । योगात् परो वन्धुः नास्ति । भगवतः शिवस्य योगमार्गादुत्तममार्गो न विद्यते । तदुक्तं सिध्दसिध्दान्तपध्दतौ –
- योगमार्गात्परो मार्गो नास्ति नास्ति श्रुतौ स्मृतौ ।
- शास्त्रेष्वेन्येषु सर्वेषु शिवेन कथितः पुरा ॥ (५/२१)
श्रीमद्भगवद्गीतायामपि शीकृष्णेन उक्तं यत् –
- तपश्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि ततोऽधिकः ।
- कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ (६/४६)
तपस्वि –ज्ञानि –कर्मिभ्यो योगी श्रेष्ठः । मोक्षप्राप्तिर्भवति योगस्य प्रधानं लक्ष्यम् । योगसाधनद्वारा शतजन्मार्जितं पापं विनश्यति । तदुक्तमुत्तरगीतायाम्
- मुहूर्त्तमपि योगश्चेन्नासाग्रे मनसा सह ।
- सर्वं तरति पाप्मानं तस्य जन्मशतार्जितम् ॥(२/१०)
योगो भवति मोक्षप्राप्तेः सरलो राजमार्गः । योगस्य ध्यानादिद्वारा परमात्मनः प्राप्तिः भवति । आसनमुद्राद्वारा शरीरं रोगविहीनं भवति । मनः शुध्द निर्मलं च भवति । योगमार्गे नानाविधानां विभूतीनां लाभो भवति । अणिमा- लघिमा –महिमा –गरिमा –प्राप्ति-प्राकाम्य –वशित्वं –ईशित्वादीनामष्टसिध्दीनां प्राप्तिर्भवति ।
योगभेदाः[सम्पादयतु]
योगचतुष्टयस्य वर्णनं योगशास्त्रे विद्यते । यथा –(क) मन्त्रयोगः,(ख) हठयोगः, (ग) लययोगः, (घ) राजयोगश्च । योगशिक्षोपनिषदि उक्तम् –
- मन्त्रो लयो हठो राजयोगान्ता भूमिकाः क्रमात् ।
- एक एव चतुर्धायं महायोगोऽभिधीयते ॥
उपसंहारः – समीक्षा[सम्पादयतु]
इदन्न दर्शनम् । अणिमाद्यष्टसिद्धयः न हि विज्ञानेन प्रमाणीकृताः । तास्तु इन्द्रजालादिप्राचीनपद्धतीनामवशेषा इति नवीनाः विचारवादिनः आक्षिपन्ति । परन्तु चित्तस्यान्तरालमभ्यस्य तं रहस्यं ज्ञापयितुं कृतः प्रयत्नः वैज्ञानिकः सन्, प्रज्ञायाः गभीरतायाः अपारं शक्तिसामर्थ्यं राजयोगः दर्शयति । आत्मशोधाय मुक्तिसाधनाय च सरलान् पथः मनोवैज्ञानिकरीत्या अनेन निरूपितम् । अमुमनुसृत्य यैर्यशः अवाप्तः तेऽस्य नैजतायाः प्रमाणम् । अष्टाङ्गयोगः अद्यापि महत्त्वमावहन् बहूनां समस्यानां निवारणे यशस्वी अस्ति । जैनबौद्धादिसर्वदर्शनानि अमुम् औपयुञ्जन्त इत्यतः राजयोग इत्याख्यामलभत । अद्यापि स्वास्थ्यक्षेत्रेष्वस्य प्रयोगः दृश्यते ।
इतरसम्प्रदायेषु योगाचरणम्[सम्पादयतु]
बौद्धमतम् – प्राचीनेन बौद्धदर्शनेन ध्यानस्थितयः मूर्तिरूपेण शिल्पिताः । योगस्य प्राचीनतमं चिन्तनं बुद्धस्य धर्मप्रवचनेषु सन्दृश्यते । बुद्धेन कृतः नवीनं बोधः ध्यानस्य तादात्म्यताम् अवधानपूर्वकम् आचरणेन सह संयुक्तिः । बुद्धस्य बोधनासु प्राचीनब्राह्मणग्रन्थेषु च दृष्टे योगे तत्सम्बन्धि चिन्तने महान् भेदः लक्षितः । ध्यानस्थितिर्नान्तिमा, बुद्धस्तु ध्यानस्य अन्तिमावस्थापि न् मुञ्चति । सम्पूर्णप्रमाणेन संवेदनाराहित्यस्य स्थाने न्यूनस्तरस्य मनसः क्रियाशीलता अपेक्षते । मुक्तेः संवेदनया सह अवधानपूर्विका जागृतिः भवेत् । बुद्धः प्राचीनयोगाङ्गीकृतमृत्योरानन्तरीं मुक्तिं नाङ्गीकरोति । ब्राह्मणयोगिनः मते मोक्षस्तु जीवने अद्वैतध्यानावस्थितौ प्राप्ते मृत्युनि जायमानः साक्षात्कार एव । वस्तुतः प्राचीनब्राह्मणरूपकेषु योगमभिलक्ष्य मृत्यौ लभ्यमाना मुक्तिः बुद्धेन नवीकृता अन्यव्याख्याद्वारा । तेनोल्लिखिता आकरा जीवन्मुक्तसाधूद्दिष्टाः ।
योगाचारो बौद्धधर्मः[सम्पादयतु]
योगाचाराभिधा सृतिः चतुर्थशतकात् पञ्चमशतकावधौ भारते विकसितयोः तत्त्वज्ञानमनश्शास्त्रयोः अङ्गभूता शाखा । बोधिसत्त्वेन क्रान्तमार्गप्राप्युन्मुखाचरणरूपयोगेन युतः इत्यतः योगाचार इत्याख्यां प्रापत् । योगाचारपन्थाः ज्ञानोदयप्राप्तिवर्त्मा भूत्वा योगं बोधयति ।
छान् (सियोन्\झेन्) बौद्धपन्थाः[सम्पादयतु]
झेन् (इयमाख्या चीनीभाषास्थितछान् शब्दमूला, संस्कृतभाषायाः ध्यान इति शब्दस्यापभ्रंशः) इत्ययं महायानबौद्धपथः अङ्गः । महायानशाखा च योगसामीप्येन प्रसिद्धा । पश्चिमे, झेन् इत्यस्याः परिकल्पनायाः बहुधा योगेन सह समन्वयः कृतः । ध्यानस्य इमे द्वे अपि शाखे सहजतया साम्यं भजतः । इयं सङ्गतिः, ध्यानसम्बद्धा झेन् इति बौद्धशाखायाः मूलं योगस्याचरणेषु वर्तत इत्यतः अवधानहारी । योगस्य केचन परिगणिता अंशाः बौद्धपथे तत्रापि झेन् शाखायै महत्त्वभूता भवन्ति ।
भारतीय-टिबेट्देशीयश्च बौद्धपन्थाः[सम्पादयतु]
टैबेटिकबौद्धमताय योगः प्रधानोंऽशः । निङ्ग्मा इत्याख्यसम्प्रदाये ध्यानस्य आचरणं वर्धमानगहनतया युत-नवयानैः अथवा वाहनैः विभज्यते । चरमषट्कं योगयानाभिधया प्रथितम् । यथा- क्रियायोगः, उपयोगः, योगयानं, महायोगः, अनुयोगः, अत्त्युच्चस्तरस्याचरणम् अतियोगश्च । सर्मा इत्याख्यसम्प्रदाये महायोगातियोगयोः विकल्पेन अनुत्तरयोगवर्गेण सह क्रियायोग-उपयोगाख्ययोगाश्च विद्यन्ते । अन्येषु तन्त्रयोगस्य आचरणेषु श्वासहृदययोः लयेन सह क्रियमाणा १०८ शारीरिकभङ्गयोऽपि अन्तर्गताः । निङ्ग्मा इत्याख्यसम्प्रदायेन आचर्यमाणा यन्त्रयोगाख्या पद्धतिः श्वासस्य प्रक्रियया ध्यानगततादात्म्यतया, पालके केन्द्रीक्रियमाणनिर्दिष्टक्रियासहितकलापैश्च संयुता वर्तते । टैबेटिकार्वाचीनयोगिनां शारीरिकभङ्गयः लुखाङ्गनगरस्थ दलायिलामाख्यजनस्य निदाघसमयदेवालयस्य भित्तिषु चित्रिताः । चाङ्ग् महोदयेन रचितः टिबेटियन् योगसम्बन्धी ग्रन्थः व्यक्तेः शरीरे उत्पद्यमाना उष्णता चान्दलिः “साकल्येन टिबेट्देशीययोगस्य मूलाधार” इति प्रमाणीकरोति । तन्त्रशास्त्रस्य सैद्धान्तिकपरिणामान् सम्बद्ध्य प्राणमनोरूपसुव्यक्तध्रुवयोः समन्वयेन टिबेट्योगः संयुत इति चाङ्ग् ब्रवीति ।
जैनदर्शनम्[सम्पादयतु]
द्वितीयशतकस्य सम्बद्धजैनग्रन्थस्य तत्त्वार्थसूत्रस्यानुसारं योगः मनसः श्वासस्य दैहिकानां सर्वासां क्रियाणां सङ्ग्रहः । उमास्वतीत्याख्या योगम् अस्रव अथवा कर्मफलेन सह मुक्तिप्राप्तिमार्गसहकारिषु अन्यतमसम्यक्चरित्रस्यापि निमित्तमिति मनुते । स्वनियमसारग्रन्थे आचार्यकुन्द्कुन्दः योगभक्तिं मुक्तिपथि विद्यमाना श्रद्धा इति, सैव भक्तेः उन्नतावस्था इति प्रतिजानीते । आचार्यहरिभद्रहेमचन्द्रौ तपश्चर्यायाः पञ्चप्रमुखसङ्कल्पान् गृहस्थाश्रमस्य् द्वादशलघुसङ्कल्पान् च योगाङ्ग इत्यामनन्ति । एतस्मात् प्रो. राबर्ट् जे झैडेन्बास् सदृशाः भारतमधिजिगीषवः जैनमतं पूर्णरूपेण धर्मवत् वर्धितं योगस्य चिन्तनायाः व्यवस्थेति परिकल्पनापत्तिरस्ति । डा. हेन्रिच् झिम्मर् नाम्नस्तु योगव्यवस्थायाः मूलम् आर्याणामपेक्षया प्राचीनं सत् तया वेदां प्रमाणरूपेण नाङ्गीकृता इत्यतः तस्याः जैनमतवत् असाम्प्रदायिकसिद्धान्तेषु परिगणना दृश्यत इति विवदिषति । जैनशिल्पशास्त्रं जैनतीर्थङ्करान् पद्मासने कार्योत्सर्गयोगभङ्गिषु ध्यायतः चित्रयति । महावीरश्च मूलबन्धासनावस्थितौ आसन्न एव कैवल्यज्ञानं ज्ञानोदयञ्चालभत इति श्रूयते । इदञ्च आदौ आचाराङ्गसूत्रे तदुत्तरं कल्पसूत्रे च लिखितं दृश्यते ।
पतञ्जलेः योगसूत्रस्थपञ्चयमाः अथवा निर्बन्धा जैनमतस्थपञ्चप्रधानसङ्कल्पैस्सह गूढसम्बन्धयुताः सन्तः जैनमतेन प्रभाविता इव लक्ष्यन्ते । योगसिद्धान्तजैनमतयोः मिथः प्रभावानुमोदकः लेखकः विवियन् वर्तिङ्ग्टन् “योगः जैनमताय स्वार्ण्यमङ्गीकरोति, जैनमतोऽपि योगस्याचरणं जीवनस्याङ्गं कृत्वा तं प्रत्यर्पयतीति उल्लिखति । सिन्धूपत्यकायाः चिह्नानि शिल्पशास्त्राणि च जैनमतसम्बद्धयोगसम्प्रदायादपि पूर्वसम्प्रदायस्य स्थितौ अङ्गीकार्यसाक्षीः प्रयच्छन्ति । इतोऽपि निर्दिष्टतया, तत्त्वज्ञाः पुरातत्त्वशास्त्रज्ञाश्च मुद्रिकायां चित्रितानां ध्यानस्थितीनाम् अनेकतीर्थङ्कराणाञ्च अर्थात् वृषभनाथस्य ‘कार्योत्सर्ग’स्थितिः महावीरस्य ‘मूलबन्धासन’स्थितिः, तैः सह पार्श्वनाथप्रतिमासदृशं, स्थितैः सर्पैः आवृतं ध्यानावस्थितविग्रहं चित्रयन्ति याः मुद्रिकाः, तासां मध्ये विद्यमानविपरीतसमानतां दृष्टवन्तः । एते न केवलं सिन्धूनागरिकताजैनमतयोः आन्तरीं सम्पर्कमुपवर्णयन्ति, तेन सह योगस्यानेकाचरणेभ्यः जैनमतस्य उपायनमपि संसूचयन्ति ।
जैननियमाः ग्रन्थस्थानाम् आकराश्च[सम्पादयतु]
जैनानां प्राचीनशास्त्रीयग्रन्थे आचाराङ्गसूत्रे, नियमसारतत्त्वार्थसूत्रसदृशेषु ग्रन्थेषु योगः अनभिज्ञानां तपस्विनाञ्च अन्वययोग्या जीवनशैलिरिति सूचना अभिलक्ष्यते । योगविषये जैनानां परिकल्पनम् इतोऽपि विस्तरेण कैश्चित् ग्रन्थैर्विवृतः । ते च –
- पूज्यपादः(५ शतकं CE)
- इष्टोपदेशः
- आचार्यहरिभद्रसूरिः (८ शतकं CE)
- योगबिन्दुः
- योगदृष्टिसमुच्चयः
- योगसाधकः
- योगविमिशिका
- आचार्यजोयिन्दुः (८ शतकं CE)
- योगसारः
- आचार्यहेमचन्द्रः (११ शतकं CE)
- योगशास्त्रम्
- आचार्यः अमितागतिः (११ शतकं CE)
- योगसारप्रभृत ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Baba, Meher (2000). The Path of Love. Myrtle Beach, S.C.: Sheriar Press. ISBN 1880619237.
- Chatterjee, Satischandra; Datta, Dhirendramohan (1984). An Introduction to Indian Philosophy (Eighth Reprint ed.). Calcutta: University of Calcutta. ISBN 8129111950.
- Donatelle, Rebecca J. Health: The Basics. 6th ed. San Francisco: Pearson Education, Inc. 2005.
- Harinanda, Swami. Yoga and The Portal. Jai Dee Marketing. ISBN 0978142950. http://books.google.com/books?id=rpamu1q0vxEC.
- Keay, John (2000). India: A History. New York: Grove Press. ISBN 0-8021-3797-0. http://books.google.com/books?id=ibLUu6RlvqwC.
- Marshall, John (1931). Mohenjodaro and the Indus Civilization: Being an Official Account of Archaeological Excavations at Mohenjodaro Carried Out by the Government of India Between the Years 1922–27. Delhi: Indological Book House.
- Michaels, Axel (2004). Hinduism: Past and Present. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. ISBN 0-691-08953-1. http://books.google.com/books?id=PD-flQMc1ocC.
- Mittra, Dharma Sri. (2003). Asanas: 608 Yoga Poses. California: New World Library.
- Mohan, A. G. (2010). Krishnamacharya: His Life and Teachings. Boston: Shambhala. ISBN 978-1-59030-800-4.
- Saraswati, Swami Satyananda (2002). Asana Pranayama Mudra Bandha. ISBN 81-86336-14-1
- Schnäbele, Verena (2010). Yoga in Modern Society. Bewegungskultur, Vol. 7. Hamburg: Verlag Dr. Kovac. ISBN 978-3-8300-5096-4.
- Usharabudh, Arya Pandit. Philosophy of Hatha Yoga. 2nd ed. Pennsylvania: Himalayan Institute Press 1977, 1985.
- Vivekananda, Swami (1994). Raja Yoga. Calcutta: Advaita Ashrama Publication Department. ISBN 81-85301-16-6. http://books.google.com/books?id=vWipfV9zHJgC. 21st reprint edition.
- Weber, Hans-Jörg L. (2007). Yogalehrende in Deutschland: eine humangeographische Studie unter besonderer Berücksichtigung von netzwerktheoretischen, bildungs- und religionsgeographischen Aspekten. Heidelberg: University of Heidelberg. http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/volltexte/2008/121/
- Wood, Ernest (1959). Yoga. London, UK: Penguin Books


text:
काशी
अन्तर्विषयाः
काश्याः प्राचीनः इतिहासः[सम्पादयतु]
महाजनपदेषु अन्यतमः अस्ति काशीजनपदः । काशीनगरम् (इदानीन्तनबनारस्नगरम्)परितः एषः जनपदः प्रसृतः आसीत् । आर्यजनाः अत्र वसन्ति स्म । वाराणसी एतस्य काशीजनपस्य राजधानी आसीत् । एषः जनपदः उत्तरभागे वरुणानद्या दक्षिणे असिनद्या च आवृतः आसीत् । तस्मादेव तस्य जनपदस्य नाम "वाराणसी" इत्यभवत् । बुद्धस्य पूर्वं काशी १६ महाजनपदेषु अत्यन्तं बलवान् जनपदः आसीत् । भारतस्य इतिहासे बहुत्र एतस्य जनपदस्य उत्कृष्टताविषये समृद्धिविषये च उल्लेखः दृश्यते । अङ्ग-मगधजनपदाभ्यां सह काश्याः दीर्घकालस्य शत्रुत्वम् आसीत् इत्यपि तत्र तत्र उल्लेखः अस्ति भारतस्य इतिहासे । काश्याः राजा बृहद्रथः कोसलराज्यं पराजितवान् । किन्तु अनन्तरकाले बुद्धस्य अवधौ राज्ञः कंसस्य काले च काशी कोसलान्तर्गता जाता । मत्स्यपुराणे अल्बेरुनिलेखेषु काशी "कौशिक" "कौशक" इति वा उल्लिखिता दृश्यते । अन्यत्र सर्वत्र प्राचीनलेखेषु "काशी" इत्येव दृश्यते। काशी बनारस् वाराणसी इत्यादिनामभिः प्रसिद्धम् अस्ति । प्रसिद्धं काशीपट्टणं पुराणकालादपि अपूर्वं स्थानम् अस्ति । हिन्दुजनानां यात्रास्थलं वारणा असीनद्योः मध्यभागे अस्ति । बनारस् इति राजा अत्र प्रशासनं कृतवान् । अतः बनारस् इति नाम आगतम् अस्ति । काशीनगरे विशालाक्षीमन्दिरं विश्वनाथमन्दिरं गङ्गातीरे घट्टप्रदेशाः सन्ति । हनुमानघाट् माणिकर्णिकाघाट् पञ्चगङ्गाघाट् दशाश्वमेधघाट् तुलसीमानसमन्दिरं सङ्कटविमोचनमन्दिरं व्यासकाशी बिर्लाभवनम् इत्यादिदर्शनीयानि स्थानानि सन्ति । तुलसीमानसमन्दिरम् अमृतशिलाभिः निर्मितम् अस्ति । भित्तिषु श्रीतुलसीदासस्य जीवनघटनाः चित्रिताः सन्ति । बिर्लामन्दिरेषु शिवमन्दिरे मध्ये , दक्षिणे शिवपार्वत्योः मन्दिरं वामभागे श्रीलक्ष्मीनारायणमन्दिरं प्रत्येकगर्भगृहेषु सन्ति । काशीविश्वविद्यालये अपि विश्वनाथमन्दिरं बृहत्शिवलिङ्गम् अत्र आकर्षणीयम् अस्ति ।
काश्याः आधुनिकः इतिहासः[सम्पादयतु]
इदानीं काशी उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखं यात्रास्थलम् अस्ति । भारतस्य सर्वेभ्यः भागेभ्यः रैलयानस्य वायुमार्गस्य च सम्पर्कः अस्ति ।
प्रस्तावना[सम्पादयतु]
अस्माकम् भारते देशे अनेकानि तीर्थानि सन्ति । तेषु कानिचित् नगरतीर्थानि सन्ति । एषु एकम् सुप्रसिद्धम् तीर्थम् अस्ति काशी । इयम् काशीनगरी उत्तरप्रदेशे गङ्गातटे (अनुनदि) स्थिता वर्तते । ( इयम् काशी नगरी अनुगङ्गम् स्थिता अस्ति । )इह भारते वर्षे सन्त्यनेकानि नगरतीर्थानि । इमानि प्रायेणानुनदि स्थितानि सन्ति । अत एव ऋषिजुष्टाम्बु तीर्थमित्याभिधानिकाः ( तीर्थज्ञाः ) आमनन्ति ( कथयन्ति, स्मरन्ति )। अपहतपाप्मभिः महात्मभिः चिरम् अध्युषिताः प्रदेशाः प्रयताः भवन्ति पूज्याश्च । अत एव “ यद् अध्यासितम् अर्हद्भिः तद्धि तीर्थम् प्रचक्षत ” इति कविकुलपतिः कालिदासः । काशी (वाराणसी) खल्वपि एतादृशमे एकम् सुप्रसिद्धम् तीर्थम् । अनुगङ्गम् चेयं स्थिता इति उत्कर्षप्रकर्षो∫स्याः। इयं ह्यधिवासो भगवतो विश्वनाथस्य ( शिवस्य, पशुपतिनाथस्य, पार्वतीपतेः शंकरस्य वा) मर्त्यलोकस्थितस्य । यथा जरूसलम् ख्रिस्तीयानां यथा वा मक्केति मौहम्मदानां तथा वाराणसी भक्तिभाजनं श्रद्धास्पदं चार्य्याणाम् । प्राचीनकालादेव इयम् नगरी तीर्थरूपेण प्रसिद्धा वर्तते । हिमालयपुत्र्याः गङ्गायाः पावने तटे सा स्थिता अस्ति । इयम् भगवतः शिवस्य पार्वतीसहितस्य नित्यम् निवासस्थानम् इति पौराणिकाः वदन्ति ।
काश्याः वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
काश्यां मरणे मरणात् वा मुक्तिरिति पुराणप्रवादः । अस्मिन् प्रवादे श्रद्दधानाः पौराणिकाः भक्ताः पश्चिमे वयसि वर्तमानाः विपश्चितो∫विपश्चितो वा धनिकः अधनिकः वा सन् अपि नानादिग्भ्यो विदिग्भ्यश्च परापत्येह निवसन्ति स्वकीयम् मृत्युं च प्रतिपालयन्ति ।= एवम् हि कथ्यते काश्यां मरणात् मुक्तिः भवति । न केवलम् मरणात् एव अपितु मरणम् अन्यत्र भवेत् तथापि यदि अत्र मृतकस्य अन्तिमसंस्कारः अत्र क्रियते , तदा तस्य मृतकजनस्य आत्मनः मुक्तिः भवति । अत एव ये∫पि नाम वाराणसीमभितो ग्रामास्तत्र एषः समाचारो यदि ग्रामे ग्रामान्तरे वा कश्चिदुपरमति तर्हि प्रेतमिहैव हारयन्ति यथाशास्त्रं च संस्कुर्वन्ति ।
काश्याः निवासिनः[सम्पादयतु]
अत्रोदीच्याः प्राच्या अवाच्याः प्रतीच्याश्च निवासिनः स्वेन स्वेन नेपत्येन (वेशेन , परिधानेन वा) परिक्रमिताङ्गाः यत्र तत्र सञ्चरन्ति । तेषु केचिदुष्णीषिणो परे∫नुष्णीषाः, केचिद् मुक्तोपानत्काः परे अमुक्तोपानत्काः ( युक्तोपानत्काः वा), केचिच्छाटकिनो∫न्ये पादायामधृताः यथास्वं भारत्या भाषमाणाः किमपि वैचित्र्यम् अस्याः जनयन्ति । अनारतं चेह भक्तवत्सलः परमेश्वरः कीर्त्यते प्रजागरव्रतैः प्रणतैः । इदं च श्रद्धीयते तैः तैः भक्तजनैः यत् पुण्यप्रसन्नसलिलायां भगवत्याम् भागीरथ्याम् आप्लवः (स्नानम्) नो निर्हणिष्यति अनांसीति (पापानीति) ।
काश्याः इतिवृत्तम्[सम्पादयतु]
सेयं वाराणसी कदा प्रत्यष्ठात्केन वा निर्वृत्तेति न विशिष्य विद्मः । इदं तु प्रथे पुराणेष्वैक्ष्वाको राजर्षिः श्रीहरिश्चन्द्र इहैवात्मानं चाण्डालाय विचिक्रिये । इदं च दृढतरं प्रतीमो यदा सुगतः सारनाथे मृगाजिरे धर्मनुशशास तदा पि वाराणसी वैदिकैकनिलयो विद्यापारदृश्वनां ब्राह्मणानामावास आस । तदात्वे पि सहस्रशो भक्तिप्रह्वा यात्रिकाः पावनीमिमां शिवपुरीं तीर्थमिति तारयिष्यति नो भवार्णवमिति च धिया सोत्कलिकं प्रपेदिरे । ब्राह्मणगाथासु बौद्धकथानकेषु चैषा बहुमानपुरःसरं कीर्तिता अभूत् । इदं हि पुण्यतमं तीर्थमार्य्याणामित्यसहमानाः परमतमपद्विषन्तः स्वस्यैव परमार्थो द्विषन्तः पशुप्रायास्तुरुष्कप्रभृतयो मुगलाद्याश्चास्कन्तार इमां वाराणसीमवस्कन्दमवस्कन्दमुत्सादयाञ्चक्रुर्देवतायतनानि चोज्जासयामासुः । अवरङ्गजीवस्त्वक्षिदुःखितो दीपशिखामिव नार्य्याणां स्थितिं सेहे, नामीषां चरणं चक्षमे न चैतेषामर्हणाविधां ममृषे । अयं हि राजापसदः श्रीविश्वनाथमन्दिरमप्यखण्डयत्स्वीयानि च सुकृतानि । निरमाच्च तत्स्थानापन्नं मस्जिदाख्यं पारमेश्वरं गृहम् । परमद्यापि वाराणसी तामेव वहत्यविहतांत पुराणीं सुषमाम् । अद्यापि सामगानां पुण्यो वेदध्वनिमूर्च्छति श्रवणयोः । अद्यापि बटूनां बद्धब्रह्माञ्जलीनां स्वाध्यायमधीयानानां विप्राणां विचरति कलकलः काष्ठाः । अद्यापि पूर्ववत्समवयन्त्यत्र यतस्ततो विद्याकमनाः प्रदीप्तप्रज्ञानाः । अद्यापीदं पुण्यतमं तीर्थमिति श्रद्धयोपयन्ति पुङ्खानुपुङ्खशो यात्रिकाः । अद्यापि स्थगितरोदसीकन्दराः समुच्चरन्ति देवालयेषु सायम्प्रातिकास्तूर्यनादा मङ्गल्याश्च शङ्खस्वनाः । किं बहुना । कालपरिवासेनाप्यपर्युषितशोभा नुपहतयाशाः पूर्वद् विराजते नगरीयं सुरयुवतिरिव निर्जरा ।
काशीवर्णनम्[सम्पादयतु]
हरिवर्षीया वाराणसी वीनिस् इति प्रख्यातेन रामणीयकनिकेतनेनाधिष्ठानेनोपमिमते । सत्यं हरिवर्षस्योपवनायते तदिति, समुद्रोर्मिमालाभिश्च परिचुम्बितं कामप्यभिख्यां धत्त इति, वाराणसीदर्शनं त्वन्या एव जागरयति भावनाः । यदा वयं रेलयानमारूढाः प्रातस्तरां भागीरथीसेतुमतिक्रामामो वाराणस्यां च दृशौ पातयामस्तदा यत्पश्यामो न तत्प्रस्मतु पारयामः । बालार्कमयूखोपरक्तानि भास्वन्ति देवेश्मानि हर्म्यश्रृङ्गाणि च, समुच्छ्रायवत्यः क्रमनिम्ना अवतारभूमयः, सामि वर्तुला∫नुगङ्गं स्थिता परिणाहवती च नगरी – सर्वमिदं यात्रिकचेतसि यं भावमुद्भावयति तं नालं पाश्चात्त्यो यथातथं द्रष्टुम् । यात्रिकस्येदं दर्शनं मृगितार्थस्योपलब्धिर्वा स्वस्य स्वप्नस्य चरितार्था वा । यो ह्यस्य परितोषो हृदये समुल्लसति स परिच्छेदमत्यन्तमत्येति ।
काश्याः देवस्थानानि[सम्पादयतु]
देवागाराणि च भूम्ना मरतटिन्या रोधसि संनिविष्टानि । इमानि च निशान्ते यात्रिकसम्बाधानि भवन्ति । विशालानि बद्धभूमीनि सरित्तीर्थानि विशेषतो रम्याणि । तेषु दशाश्वमेधतीर्थं मणिकर्णतीर्थं केदारतीर्थं बृहत्तमानि यात्रिकैरासेवितानि । विश्वनाथमन्दिरस्य नेदीय इत्याख्यानेषु बहुश्रुतमिति च दशाश्वमेधतीर्थ मणिकर्णतीर्थं केदारतीर्थं बृहत्तमानि यात्रिकैरासेवितानि । विश्वनाथमन्दिरस्य नेदीय इत्याख्यानेषु बहुश्रुतमिति च दशाश्वमेधतीर्थ भूयिष्ठान्समाकर्षति यात्रिकान् । वयोवृद्धानां ज्ञानवृद्धानां चेयं वसतिर्वाराणसी । इहत्यानि देवतायतनानि प्रायेणाश्मानि । नैतानि निर्माणसौष्ठवस्य हेतोरन्यसाधारणानि, पावित्र्येण तु सर्वातिशायीनि । विश्वनाथमन्दिरमन्नपूर्णामन्दिरं च मन्दिरान्तराणि सुदूरमतिक्रामतो गरिम्णा । यदि श्रद्धाभक्त्युपपन्नो यात्रिकः शिवलिङ्गं स्प्रष्टुं लभते न्नपूर्णा वा साक्षात्कुरुते तदा विपक्त्रिमाणि मे सुचरितानि फलितानि च गुरुजनाशीर्वचनानीति धन्यमात्मानं मन्यते । वेणिमाधवमन्दिरं चात्र चित्रेण निर्माणेन । किमपि विस्माययति दर्शकान् । एतत्सदेशे वरङ्गजीवनिर्मिता मस्जिदस्ति, यस्याः समुच्छिते श्रृङ्गे मन्दिरस्यैवैते इति वाराणसेयैर्गण्येते । एकतरमपि समारूढेन जनेन शक्या सर्वा वाराणसी मनोरमा द्रष्टुम् । अपरं चेह तथाविधं जयपुराधीशेन श्रीमानसिंहेन कारितं विस्मयनीयं वेधगृहं चकास्ति यत्र प्राचीनज्योतिर्विदुपयुक्तानि नक्षत्रादिप्रेक्षणोपकारीणि तत्तत्कार्तान्तिककृतान्तकलनकल्पानि साधनान्यद्यापि विराजन्ति ।
काश्याः सायंतनः कालः[सम्पादयतु]
नक्तं च यथा दीप्तिमत्तां विभूतिमत्तां च वाराणस्या विभावयामो न तथा दिवा । आरात्रिकमिति मन्द्रध्वाना नदन्ति घण्टा मन्दिरेषु त्वरयन्ति च भक्तान्संनिपातयन्ति च तान्प्रवेशद्वारेष्वङ्गणाभोगेषु च । स्फटिकविशदेन पयःपूरेण मन्दमन्दमकति मन्दाकिनी, प्रतिफलितानि चात्रोपकण्ठस्थितानि दीप्राणि हर्म्याणि देवतागाराणि च यत्सत्यमासेचनकानि भवन्ति । पारेगङ्गं च निशम्यन्ते दैवतार्चायां प्रवृत्तानां दैवतस्तवाः शास्त्रानुगाः ।
काश्याः विद्यास्थानानि[सम्पादयतु]
अस्तीहार्वाक्कालो विश्वविद्यालयः । सन्ति चेह वज्रकनिर्मिताः पन्थानः । सन्ति च वैद्युताः प्रदीपाः । सन्ति चापां नालिका नगराधिकृतैः संविहिताः । इदं चापरमभ्युपेयम्- साम्प्रतिकं वार्तौन्मुख्यं साम्प्रतिकमुद्योगतात्पर्यं साम्प्रतिकं विज्ञानवैयग्र्यं च वाराणसीमपि कलया कान्तवन्ति दृश्यन्ते, तथापीदं न पार्यते पह्नोतुं वक्रासु वाराणस्या रथ्यासु, महत्सु तीर्थेषु, विचित्रचनेष्वाश्मेष्वस्या देवतायतनेषु वरीवृत्यते सुरक्षिता नपायिनी श्रद्धा नुरक्तिश्च दृढभूमिर्देवतासु । स्यादेतत् । इहा वसथेषु शीलभ्रंशः, पुरोधसो वा प्रतारका यात्रिकद्रव्यपिशितपिशाचाः, देवतास्तु समुदिता इमामेव पुण्यां पुरीमावसन्तीति ।।


text:
वितुन्नः
--Shridhar V Hegde (चर्चा) १२:४८, २२ अप्रैल २०१५ (UTC)
सस्यविशेषोयम् । इदम् औषधीयसस्यं शाद्वलेषु, कृषिरहित रिक्तभूमिषु च वर्धते । रागिधान्यस्य क्षेत्रे कुतृणमिव वर्धते । एतत् सस्यं हरितकम् इव जनाः उपयुङ्क्ते । इदं १-३ पादपरिमितं वर्धते । काण्डे विरलतया शाखाः भवन्ति । सरलानि दीर्घानि पर्णानि पर्यायरन्येण योजितानि भवन्ति । दीर्घा पुष्पमञ्जरी काण्डस्य अग्रभागे पर्णानां कक्षे च भवन्ति । पुष्पाणि आदौ रक्तानि भवन्ति । यथा यथा पक्वानि भवन्ति । पुष्पाणि आदौ रक्तानि भवन्ति । यथा यथा पक्वानि भवन्ति अथा तथा श्वेततां प्राप्नुवन्ति । पुष्परक्षिकाः पुष्पसूच्यः श्वेताः कान्तियक्ताः इव भवन्ति फलेषु कृष्णानि कानियुतानि लघु वीजानि भवन्ति ।
उपयोगः[सम्पादयतु]
- १. अस्य मूलं पिष्द्वा पाययन्ति चेत् (ಭಂಗಿ) गोन्होरिया रोगः शाम्यति
- २. पर्णस्य रसस्य, कषायस्य चूर्णस्य वा सेवनेन पित्तकोषस्य वलं वर्धते ।
- ३. बीजानि पिष्ट्वा पिबन्ति चेत् अतिसारः शाम्यति ।
- ४. बीजानि चूर्णीकृत्य, पिष्ट्वा वा सेवते चेत् वीर्यवृद्धिः भवति ।
- ५. बीजानि घृष्ट्वा कृतस्थ लेपस्य अञ्जनवत् नेत्रे उपयुज्यते चेत् नेत्ररोगाः शाम्यन्ति ।


text:
कविः
कविः दार्शनिकः भवति । काव्यस्य प्रणेता भवति । वालमिकिः आदिकविः इति प्रसिद्धः । जयन्तु ते सुकृतिनो रससिद्धाः कवीश्वराः। नास्ति एषां यशः काये जरामरणजं भयम्॥ इति उक्तिः प्रसिद्धा एव ।
एकदा वृद्धो विद्वान् पृष्ठः - “कान् ग्रन्थान् पठित्वा एतादृशं ज्ञानं प्रप्यते भवता” इति । सोऽपि विद्वान् “मेघे माघे गतं वयः” इति प्रत्यवदत्। अर्थात् कालिदासस्य मेघदूतखण्डकाव्यं तथा माघस्य शिशुपालवधमहाकाव्यं च पठनेन तस्य सम्पूर्णवयः समाप्तम्। तस्य ज्ञानं च तावेव ग्रन्थौ पठित्वा वर्धितम्। कालिदाससदृशं हि गण्यते माघः पण्डितैः। अस्ति च अपरा उक्तिः माघस्य प्रशस्तिप्रकटने।
उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थगौरवम् । दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयो गुणाः ।
कालिदासस्य उपमाप्रयोगे कौशलं, भारवेः अर्थगौरवं तथा कवेः दण्डिनः पदलालित्यं च इति एते त्रयः विद्यन्ते माघे इति श्लोकार्थः । ये अपरिमितागणितगुणाः कालिदासभारविदण्डिषु विद्यन्ते ते सर्वे गुणाः एकत्र सन्ति माघे।
कविकुलकमलदिवाकरमहाकविमाघस्य पितुः नाम दत्तकः आसीत्। पितामहस्य नाम सुप्रभदेवः तथा च अयं राज्ञः श्रीवर्मलस्य धर्मसचिवः आसीत् । महाकविमाघस्य जन्म गुजरातप्रदेशस्य ‘श्रीमाल’ इति नगरे अभवत्। महाकविमाघस्य स्वचरितकविवंशवर्णनात् एतत् हि ज्ञायते । अनेन कविना प्रणीतं शिशुपालवधं नाम महाकाव्यं महाभारतस्य सभापर्वताधारेण अस्ति। इदं विंशस्सर्गयुक्तं महाकाव्यम् । युधिष्ठिरेण कृते राजसूययज्ञे कस्य प्रथमपूजा कर्तव्या इति चर्चायां, सहदेवेन भगवतः श्रीकृष्णस्यैव प्रथमपूजा इति उच्यते । एतत् तु सर्वैः सभाङ्गनैः अङ्गीक्रियते। परन्तु तत्रत्यः शिशुपालः एतन्नाङ्गीकरोत्। सः शिशुपालः भगवन्तं श्रीकृष्णं निन्दितवान् । सभायामुपस्थिताः सर्वे ताः निन्दाः असहमानाः स्वीयान् अस्त्रान् स्वीकुर्वन्। एतान् सर्वान् दृष्ट्वा अन्ते भगवान् श्रीकृष्णः स्वयं शिशुपालं हन्ति। भासः
संस्कृतसाहित्ये कवेः भासस्य प्रशस्तिप्रकटने कालिदासादि कवीनां प्रशंसापूर्वकवचनान्येव साधु। अलमतिप्रसङ्गेन। कालिदासः स्वस्य मालविकाग्निमित्रनाटकस्य प्रस्तावनायां कविभासमधिकृत्य एवं वर्णयति-
‘प्रथितयशसां भाससौमिल्लकविपुत्रादीनां प्रबन्धानतिक्रम्य वर्तमानकवेः कालिदासस्य क्रियायां कथं परिषदोऽस्याः बहुमानः। ‘
अत्र वर्ण्यमाणानां भाससौमिल्लकविपुत्रादीनां त्रयाणां कवीनां मध्ये कविभासस्यैव प्रथमं स्थानं दत्तं कविश्रेष्ठैः कालिदासैः ।
‘बाणोच्छिष्टं जगत् सर्वमिति’ यशसा विख्यातेन बाणभट्टेन ‘हर्षचरितस्य’ प्रस्तावनायां भासविषये एवं आलिख्यते-
‘सूत्रधारकृतारम्भैः नाटकैर्बहुभूमिकैः ।
सपातकैर्यशो लेभे भासो देवकुलैरिव ॥ ‘
नानाप्रकारकथाभिः तथा बहुपात्रयुक्तानि नाटकानि कविभासैः विरचितानि इति अस्मात् श्लोकात् ज्ञायते। यद्यपि बहुभिः कविभिः भासस्य यशः प्रकटितं तथापि दौर्भाग्यवशात् एतादृशस्य महाकवेः जन्मादिविषये यु्क्तिपूर्वकविषयाः अनुपलब्धाः। भासः इति शब्दोऽपि तस्य गोत्रनाम एव न तु यथार्थनाम।
संस्कृतसाहित्ये भासकृतानि त्रयोदशनाटकानि प्रसिद्धानि वर्तन्ते। तानि च
स्वप्नवासवदत्तम् , प्रतिज्ञायौगन्धरायणम् , अविमारकम्, चारुदत्तम् , बालचरितम्, मध्यमव्यायोगम् , पञ्चरात्रम्, दूतवाक्यम् , दूतघटोत्कचम् , कर्णभारम् , ऊरुभङ्गम् , प्रतिमानाटकम्, अभिषेकनाटकम् ।
एतेषां नाटकानां संख्याः, मूलानि, अनन्तानि तथा विविधानि पात्रकल्पनानि च भासस्य विषये कालिदासबाणभट्टादीनां प्रशंसावाक्यानि समर्थयन्ति ।
सौजन्यम् - संस्कृते लिखामः ब्लागः ।


text:
श्रीलङ्का
श्रीलङ्का एशियामहाद्वीपे दक्षिणदिशि विद्यमानः कश्चन देशः । अस्य अन्यत् नाम सिंहलद्वीप: इति। अस्य द्वीपराष्ट्रस्य राजधानी कोलम्बो अस्ति। अस्य देशस्य उत्तरभागे भारतदेश:, पूर्वभागे मालदीव च स्तः । अस्मिन् देशे सिंहल-तमिलसमुदायौ वसतः। अत एव सिंहलभाषा तमिलभाषा च अत्र प्रमुखे भाषे स्तः। लङ्कायाः उल्लेख: रामायणमहाग्रन्थे भवति। पाकजलसन्धेः मध्ये रामायणस्य कालीना रामसेतुः विद्यते इति प्रमाणितम् अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
रामायणकाले स्वर्णलङ्का इति उल्लिखितं स्थानमेव इदानीं श्रीलङ्कादेशः अस्ति । पूर्वं रावणस्य राजधानी आसीत् । अत्र इदानीं रामायणस्य स्मारकाणि , स्थानानि, वस्तूनि सङ्गृहीतानि सन्ति । एषः प्रदेशः उष्णवलये अन्तर्भवति । अतः अत्र विशिष्टं वातवरणं द्रृष्टुं शक्यते । अत्र अनेके पर्वताः, जलपाताः, वनानि च सन्ति । शिल्पकला, तान्त्रिककुशलता तृतीयशतकतः १४ शतकं यावत् अभिवृद्धिपथे आसीत् । श्रीलङ्कादेशे क्याण्डी, अनुराधपुरं पोलोन्नरवं प्रवासी स्थलानि सन्ति। नेगम्बोसिगिरिया, नुवार, इलियपिन्नवेल, कोलम्बो इत्यादीनि प्रेक्षणीयानि स्थाननि सन्ति । नेगम्बो (४१ कि.मी.) कोलम्बो समीपे डच्जनैः निर्मितं नगरमस्ति ।
दर्शनीयस्थानानि[सम्पादयतु]
अत्र दुर्गाणि नालाः (१०० कि.मी.) आकर्षकाः सन्ति । सिगरिया राजगृहं सा.श.४९५-६४७ समये निर्मितम् आकर्षकमस्ति । एतत् ग्रीष्मकालीनं राजगृहमासीत् । १२०० सोपाननि आरुह्य एतत् प्राप्तव्यम् । अतः एव संस्मरणीयः पर्वतः इति ख्यातः अस्ति । श्रीलङ्कादेशस्य अष्टमं अद्भुतमिव अस्ति शिलासमुच्चयः । सुन्दरतया शयानः सिंहः इवास्ति । क्याण्डीस्थानं कोलम्बोतः १२५ कि.मी. दूरे अस्ति । ५०० मीटर् उन्नते स्थले एतत् नगरमस्ति । पूर्वं देशस्य राजधानी आसीत् । अत्र गौतमबुद्धस्य चतुर्थशतककालीनः देवालयः अत्र अस्ति । जूलै-आगस्टमासयोः अत्र विशेषकार्यक्रमाः भवन्ति । तदा उत्सवे अलङ्कृताः गजाः, क्याण्डन् नृत्यजनाः, भेर्यादिविविधवाद्यानि यात्रायां सम्मिलितानि भवन्ति । नुवारम् इलियं प्रदेशः सागरस्तरतः अतीवोन्नते (२००० मीटर्) स्थितः गिरिधामप्रदेशः अस्ति । इतः दृश्यवीक्षणम् अतीव सन्तोषदं भवति ।कोलम्बो नगरं प्रमुखनौकानिस्थानमस्ति । अत्र वाणिज्यव्यवहाराः राजनीतिकार्याणि च प्रचलन्ति । जनाः स्नेहप्रियाः विश्रान्तिप्रियाः च सन्ति ।
पुरणेतिहाससाक्षिणः[सम्पादयतु]
कोलम्बोसागरतीरं १३४० कि.मी. दीर्घमस्ति । सुन्दरस्थलमेतत् विहारयोग्यम् । समीपे राम्बोडजलपातः अस्ति । श्रीलङ्कादेशस्य अतीवोन्नतः पर्वतः (१२४५ मीटर्) आदाम्पिक् इत्यस्ति । तत्र शिलयां बृहत्पादचिन्हानि (१६०.७५ सेण्टी मीटर्) दर्शनीयानि । बुद्धस्य पादौ इति बौद्धाः विश्वसन्ति। आडन् पादौ इति क्रैस्ताः वदन्ति । आड् स्वोच्चाटनानन्तर अत्र एकपादेन स्थितवान् इति प्रतीतिः अस्ति । श्रीलङ्कादेश विश्चसंस्या इतिहासकालिक विशिष्ट क्षेत्रेषु एक घोषितवति अस्ति ।सर्वधर्मायाः जनाः अत्र निवसन्ति । भारतस्य दक्षिणे भागे हिन्दुमहासागरे स्थित बृहतद्वीपः ।
जलमार्गः[सम्पादयतु]
रामेश्वरतः जलमार्गेण नौकायानगमनं शक्यम् । चेन्नैनैतः विमानयानसम्पर्कः अस्ति ।
क्रीडाः[सम्पादयतु]
श्रीलङ्कादेशस्य राष्ट्रियक्रीडा वालीबाल्-क्रीडा अस्ति । किन्तु अस्य देशस्य सर्वप्रसिद्धा क्रीडा क्रिकेट्-क्रीडा अस्ति ।


text:
यकृत्
मनुष्यस्य यकृत् मानवशरीरे विद्यमानं बृहत् मांसलम् अङ्गम् । तत् मानवशरीरस्य रसक्रियागारम् इत्यपि कथ्यते । तच्च अङ्गम् उदरदेशस्य दक्षिणतः शरीरमध्यदेशात् अधः च भवति । तत् यकृत् पार्श्वास्थिना आवृतं सत् रक्षितं तिष्ठति । यकृत् आङ्ग्लभाषायां Liver इति उच्यते । एतदङ्गं बाह्यस्पर्शेन ज्ञातुम् अशक्यम् । परन्तु यदि रोगेण यकृत् स्फीतं भवति तर्हि पार्श्वास्थिनः पृष्ठतः स्पर्शेन तत् ज्ञातुं शक्यम्, यदि उदरम् अन्तः नीयेत् ।
यकृतः प्रमुखं कार्यद्वयं - नूतनानां रसानां संयोजनं, विषस्य दुर्बलीकरणं चेति । विज्ञानिनः वदन्ति यत् वस्तुतः यकृत् पञ्चशताधिकानि कार्याणि करोति इति । यकृतः प्रमुखाणि कार्याणि - मेदसः नाशः, शर्करांशस्य ग्लैकीजेनरुपेण परिवर्तनम् इत्यादीनि । यकृत् कोलेस्ट्राल अपि उत्पादयति ।


text:
नागेश्वरः
"नागेशं दारुकावने” इति शिवपुराणस्य द्वादशज्योतिर्लिङ्गस्तोत्रे यत् क्षेत्रं निर्दिष्टं तत् इदानीं “द्वारका” इति प्रसिद्धम् अस्ति । द्वादश ज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमः अयं नागेश्वरः सौराष्ट्रे (इदानीन्तनगुजरातराज्यम्) अस्ति । द्वारकातः बेटद्वारकां प्रति गमनमार्गे अस्ति एतत् क्षेत्रम् । द्वादश ज्योतिर्लिङ्गानाम् आवल्याम् एतत् दशमं ज्योतिर्लिङ्गम् अस्ति ।
एतत्क्षेत्रसम्बद्धा काचित् कथा एवम् अस्ति – पूर्वं सुप्रियनामकः कश्चन वणिक् आसीत् । धर्मत्मा सदाचारी च सः महान् शिवभक्तः आसीत् । कदाचित् सः वाणिज्यार्थं नौकया कुत्रचित् गच्छन् आसीत् । तदा दारुकनामकः राक्षसः आक्रमणम् अकरोत् । नौकायां विद्यमानान् सर्वान् अपि बद्ध्वा कारागृहे अस्थापयत् । कारागृहे अपि सुप्रियः शिवपूजाम् अनुवर्तितवान् । कारागृहे विद्यमानेषु सर्वेषु अपि शिवभक्तिं जागरयत् सः । तां वार्तां श्रुतवान् शिवद्वेषी दारुकः कारागृहम् आगच्छत् । तदा सुप्रियः ध्यानमग्नः आसीत् । दारुकः सुप्रियं मारयन्तु इति अनुचरान् आज्ञापयत् । तदा भगवान् शिवः सिंहासनस्थज्योतिर्लिङ्गरूपेण प्रकटितः सन् सुप्रियाय पाशुपतास्त्रं दत्त्वा अन्तर्हितः सञ्जातः । तेनैव पाशुपतास्त्रेण दैत्यसंहारम् अकरोत् सुप्रियः । शिवस्य आदेशानुगुणं तत् ज्योतिर्लिङ्गं "नागेश”नाम्ना निर्दिष्टम् । नागेश्वरनामकम् अन्यदेकं मन्दिरम् औधग्रामसमीपे अस्ति ।
चित्रालयः[सम्पादयतु]
-
Somanatha Temple, प्रभास पठाण, गुजरातराज्यम्
-
Mallikarjuna Swamy (Mallikārjuna) Temple, श्रीशैलम्, आन्ध्रप्रदेशः
-
Mahakaleshwar Temple, Mahakaleshwar, मध्यप्रदेशः
-
Omkareshwar Temple, ॐकारेश्वरः, East Nimar, मध्यप्रदेशः
-
Kedarnath Temple , Kedarnath, Vanarasi, उत्तराखण्डः
-
Bhimashankar Temple, Bhimashankar, महाराष्ट्रम्
-
Trimbakeshwar Shiva Temple, Trimbak, Nashik, महाराष्ट्रम्
-
Vaidyanath Jyotirlinga, Jharkhand
-
-
Ramanathaswamy Temple, रामेश्वरम् (Rameshwar), तमिळुनाडुराज्यम्
-
Grishneshwar Temple Near Ellora, [[Aurangabad]] district, महाराष्ट्रम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- About Jyotirlingas and Other Shiva temples
- About Bhimasankar Jyotirlinga
- Baidyanath Dham Deoghar
- Details of 12 Jyotirlingas
- Learn about the Jyotirlingams
- The 12 Jyotirlingas with the story Lord Shiva
- [१]
- [२]
- Jyotirlingas on Google Maps
- Shortest round trip to all Jyothirlingas


text:
तिलः
अयं तिलः अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं तिलः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । तिलः आङ्ग्लभाषायां Sesame इति उच्यते । अयं तिलः वर्णस्य अनुगुणं चतुर्विधः भवति । कृष्णवर्णीयः तिलः, श्वेतवर्णीयः तिलः, रक्तवर्णीयः तिलः, वनतिलः च इति । अस्य तिलस्य होमधान्यं, पवित्रं, पितृतर्पणं, पापघ्नि, पूतधान्यं, जटिलम् (वनोद्भवस्य तिलस्य केवलम्) इत्यादीनि अन्यानि नामानि अपि सन्ति । मकरसङ्क्रमणपर्वणि अस्य तिलस्य एव साम्राज्यम् । तदवसरे सर्वत्र जनाः प्रतिगृहं गत्वा तिलवितरणं कुर्वन्ति । मोदकं, पञ्चकज्जायं, ’कडुबु’ इत्यादीनां खाद्यानां निर्माणे अयं तिलः अपि मुख्यं द्रव्यम् । नवग्रहधान्येषु अन्यतमः अस्ति तिलः ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य तिलस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
अयं तिलः पचनार्थं जडः । अस्य रुचिः कटु-तिक्त-मधुर-कषायमिश्रिता । अयं तिलः जीर्णानन्तरं कटुविपाकः भवति । अयं तिलः स्पर्शार्थं शीतलः परन्तु शरीरार्थम् उष्णः एव ।
- “तिलो रसे कटुस्तिक्तो मधुरस्तुवरो गुरुः ।
- विपाके कटुकः स्वादुः स्निग्धोष्णः कफपित्तनुत् ॥
- बल्यः केश्यो हिमस्पर्शस्त्वच्यः स्तन्यो व्रणे हितः ।
- दन्त्योऽल्पमूत्रकृद्ग्राही वातघ्निग्निमतिप्रदः ॥“ (धन्वन्तरिकोषः)
- १. अस्य तिलस्य तैलं सर्वाङ्ग-अभ्यङ्गार्थम् अत्यन्तं श्रेष्ठम् ।
- २. तिलतैलं सर्वस्य अपि तैलस्य मूलद्रव्यम् ।
- ३. “तैलेऽनुक्ते तिलतैलं स्यात्” इति उक्तम् अस्ति आयुर्वेदशास्त्रस्य वैद्यकीयपरिभाषायाम् । तन्नाम केवलं तैलम् इति यत्र कुत्रापि उक्तम् अस्ति चेत् तेन तैलशब्देन तिलतैलम् एव ग्राह्यम् इति अर्थः ।
- ४. पञ्चकर्म, कर्णपूरणं, नस्यं, धारा, उष्णादिषु चिकित्सासु तिलतैलम् एव उपयुज्यते ।
- ५. पुनः पुनः जायमानस्य वेदनासहितस्य पक्वातिसारस्य उत्तमम् औषधं तिलतैलम् । भोजनात् पूर्वं चमसमितं तिलतैलं सेवनीयम् ।
- ६. अस्थिभङ्गे, क्षतव्रणे च तिलतैलं शीघ्ररोपकम् ।
- ७. कृष्णवर्णीयः तिलः पुण्यकरः, श्वेतवर्णीयः तिलः रुचिकरः ।
- ८. श्राद्धादिषु कर्मसु पितृतर्पणार्थं कृष्णवर्णीयः तिलः एव उपयुज्यते ।
- ९. गणहवने उपयुज्यमानेषु अष्टद्रव्येषु अपि कृष्णवर्णीयः तिलः अन्यतमः ।
- १०. कृष्णवर्णीयः तिलः रक्षोघ्नः, पापघ्नः च इति प्रभावीद्रव्यम् अस्ति ।
- ११. सङ्क्रमणस्य मधुरः तिलः हासं द्योतयति चेत्, श्राद्धस्य तिलः वेदनां द्योतयति । एवम् उभयद्योतकः अयं तिलः ।
- १२. चतुर्विधेषु तिलेषु कृष्णवर्णीयः तिलः अत्यन्तं श्रेष्ठः । श्वेतवर्णीयः तिलः अपि उत्तमः एव ।
- १३. रक्तवर्णीयः तिलः, वनतिलः च हीनः, उपयोगार्थम् अनर्हः अपि ।
- १४. शरीरे वातः वृद्धः चेत् तिलतैलम् उत्तमं शामकम् औषधम् ।
- १५. अयं तिलः तैलांशयुक्तः त्रिदोषहरः च ।
- १६. अयं तिलः बलवर्धकः, केशवर्धकः, कान्तिवर्धकः, स्तन्यवर्धकः, अग्निदीपकः च ।
- १७. अयं तिलः दन्तदार्ढ्यकरः, व्रणरोपकः, मूत्रकरः , मेध्यः च ।
- १८. तिलस्य पिण्याकः मधुरः रुचिकरः च । किन्तु सः नेत्रस्य विकारकः, कफस्य वातस्य च विकारकः, मलावष्टम्भकः च ।
- १९. तिलस्य पिण्याकः धेनूनां पुष्टिकरः आहारः ।
- २०. तिलात् निष्कासितं क्षारं मधु दधि च योजयित्वा सेवन्ते चेत् मूत्रावरोधः अपगच्छति ।
- २१. तिलनालात् निर्मितः क्षारः मांसभक्षणजन्यः अजीर्णः आहारः ।
- २२. रक्तजेषु अर्कस्रोगेषु, अस्थिरोगेषु च तिलः नवनीतेन सह उपयोक्तव्यः ।
- २३. शनिग्रहस्य उपशान्त्यर्थं तिलः उत्तमः परिहारकः । अष्टमशनिना, पञ्चमशनिना, सार्धसप्तशनिना च पीड्यमानाः तिलतैलेन स्नात्वा देवालयेषु तिलतैन दीपान् ज्वालयन्ति ।
- २४. हेमन्ते (जनवरि फेब्रवरि मासयोः) तैलांशयुक्तस्य आहारस्य सेवनम् आयुर्वेदोक्तम् । तदवसरे अग्निशान्त्यर्थं, बलवर्धनार्थं तिलः अत्यन्तं हितकरः ।
चित्रशाला[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Sesamum indicum in Flora of Pakistan
- Katzer's Spice Pages: Sesame
- pharmacographica indica page 42


text:
इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव्
(कालः – १४. ०९. १८४९ तः २७. ०२ .१९३६)
अयम् इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् (Ivan Petrovich Pavalov) सोपाधिकप्रतिवर्तनस्य संशोधकः । अयम् एव रष्यादेशे "नोबेल्” पुरस्कारं प्राप्तवान् प्रथमः विज्ञानी । अयं १८४९ तमे वर्षे सेप्टेम्बरमासस्य १४ दिनाङ्के रष्यादेशस्य रैजान् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । अस्य पिता क्रैस्तधर्मगुरुः आसीत् । एषः इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् १८७५ तमे वर्षे विज्ञानस्य विषये डिप्लोमापदवीं प्राप्नोत् । चार्ल्स् डार्विनस्य "जीवजातेः उदयः” इति पुस्तकात् प्रभावितः इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् स्वयम् अपि विज्ञानिना भवितव्यम् इति निर्णियम् अकरोत् । एषः इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् १८७९ तमे वर्षे वैद्यशिक्षणं समाप्य शरीरविज्ञानस्य प्रयोगशालायां संशोधनकार्यस्य अनुवर्तनम् अकरोत् । १८८४ तमात् वर्षात् वर्षद्वयं यावत् जर्मन्-देशे अध्ययनम् अकरोत् । अध्ययनं समाप्य ततः रष्यादेशं प्रति प्रतिनिवृत्तः इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् सैण्ट् पिटर्स् बर्ग् नगरे शरीरविज्ञानस्य विभागे प्राध्यापकपदं प्राप्नोत् । सः इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् यदा विद्यार्थी आसीत् तदा एव कस्यचित् शशस्य मेदोजीरकग्रन्थेः नाडीं संशोध्य, तां नाडीं कर्तयित्वा, तदनन्तरं जातानां परिणामानां विषये प्रबन्धं लिखित्वा स्वर्णपदकं प्राप्तवान् आसीत् । अनन्तरं हृदयस्य कार्यनिर्वहणे नाडीजालस्य प्रभावं विशदीकृत्य प्रौढं प्रबन्धं लिखित्वा १८३३ तमे वर्षे वैद्यपदवीं प्राप्नोत् इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् ।
मानवस्य अङ्गक्रियासु मानसिकानां प्रतिवर्तनानां विषये इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् विशिष्टान् प्रयोगान् अकरोत् । तदर्थं शुनकम् उपयुज्य तेन कृताः निश्चित-प्रतिवर्तनस्य प्रयोगाः प्रसिद्धाः जाताः । सः प्रतिदिनं शुनकस्य कृते आहारदानसमये प्रथमं घण्टानादं कृत्वा अनन्तरम् आहारं ददाति स्म । आहारसेवनस्य समये तस्य शुनकस्य मुखात् लाला स्रवति स्म । आहारं पश्यति चेत् अपि लाला स्रवति स्म । कालान्तरे घण्टानादस्य श्रवणस्य अनन्तरम् आहारः नास्ति चेत् अपि शुनकस्य मुखात् लाला स्रवति स्म । एवं प्रतिवर्तनस्य नियन्त्रणं शक्यते इति इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् अदर्शयत् । घण्टानादस्य श्रवणेन एव लाला स्रवति इत्येतां क्रियां सः निश्चितं प्रतिवर्तनम् (कण्डीषन्ड् रिफ्लेक्स्) इति अवदत् । शुनकः घण्टानादस्य आहारस्य सम्बन्धं ज्ञातवान् । तदनुगुणं जठररसस्य उत्पादनक्रियायां मनसः (नाडीसमूहस्य) प्रभावोऽपि अस्ति इति अंशः अनेन प्रयोगेण सिद्धः अभवत् । अयम् इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् नाडीसमूहस्य पचनक्रियायाः सम्बन्धं दर्शयित्वा अस्माकं शरीरस्य सर्वाः अपि क्रियाः नाडीसमूहेन एव नियन्त्र्यन्ते इति वादं प्रस्तुतवान् । पचनक्रियायाः सम्बद्धस्य अस्य इवान् पेत्रोविच् पाव्लोवस्य प्रबन्धस्य कृते १९०४ वर्षे "नोबेल्” पुरस्कारः प्राप्तः । रष्यादेशे अपि बहूनि उपायनानि प्राप्तानि । तथैव लण्डन्-नगरस्य रायल् सोसैटि–सदस्यत्वम् अपि प्राप्तम् । एतत् सोपाधिकप्रतिवर्तनम् एव प्राणिनां मनोविज्ञानस्य संशोधनस्य आधारः अभवत् । रष्यादेशस्य सर्वकारः तस्य इवान् पेत्रोविच् पाव्लोवस्य प्रयोगशालायाः विस्तरणार्थम्, अपेक्षितानाम् आनुकूल्यानां कल्पनार्थं च धनसाहाय्यम् अकरोत् । तावत्पर्यन्तं प्राणिनां विषये प्रयोगान् कृतवान् इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् मानवानां विषये संशोधनम् आरब्धवान् । सः तदर्थं मस्तिष्करोगेण पीडितान्, बुद्धिहीनान् च चितवान् । रष्यादेशस्य सर्वकारः लेनिन्-ग्राड्-नगरस्य समीपे अस्य इवान् पेत्रोविच् पाव्लोवस्य नाम्ना विज्ञाननगरस्य एकस्य आरम्भम् अकरोत् । स्वस्य जीवनस्य अन्तिमेषु दिनेषु इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् तत्र स्थित्वा मानवानां नाडीव्याधिविषये प्रयोगान् अकरोत् । रक्तपरिचलनस्य विषये अपि अभ्यस्तवान् ।
अनेन इवान् पेत्रोविच् पाव्लोवेन शुनकस्य विषये कृताः प्रगोगाः बालानां शिक्षणस्य निरूपणे अपि साहाय्यम् अकुर्वन् । माता वा पिता वा तडित्तः, शुनकात्, आरक्षकात् वा भीतः भवति चेत् बालाः अपि तेभ्यः बिभ्यति । मातापितरौ धैर्यवन्तौ चेत् बालाः अपि धैर्यवन्तः भवन्ति । तथैव बालाः अपि ज्येष्ठेषु प्रभावं जनयन्ति । रोदनम्, आक्रोशनं वा क्रियते चेत् यदिष्यते तत् प्राप्यते इति ज्ञानेन बालाः हठम् अधिकं कुर्वन्ति । इत्येतादृशानां बालानां ज्येष्ठानां वा व्यवहारस्य निरूपणाय मार्गम् अकल्पयन् इवान् पेत्रोविच् पाव्लोवस्य प्रयोगाः । अस्य इवान् पेत्रोविच् पाव्लोवस्य प्रायोगाः यशस्वितां प्राप्तुम् एकदशककालः अपेक्षितः अभवत् । तथापि सः कार्यरतः एव सन् साधितवान् । सः इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् कार्यकरणावसरे एव ८७ तमे वयसि १९३६ तमे वर्षे फेब्रवरीमासस्य २७ तमे दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।


text:
आमृष्टां सुरसुन्दरीभिरभितो हस्ताम्बुजैर्भक्ति तो मात: सुन्दरि भक्त कल्पलतिके श्रीपादुकामादरात्॥१॥
देवेन्द्रादिभिरर्चितं सुरगणैरादाय सिंहासनं चञ्चत्काञ्चनसंचयाभिरचितं चारुप्रभाभास्वरम्।
एतच्चम्पककेतकीपरिमलं तैलं महानिर्मलं गन्धोद्वर्तनमादरेण तरुणीदत्तं गृहाणाम्बिके॥२॥
पश्चाद्देवि गृहाण शम्भुगृहिणि श्रीसुन्दरि प्रायशो गन्धद्रव्यसमूहनिर्भरतरं धात्रीफलं निर्मलम्।
तत्केशान् परिशोध्य कङ्कतिकया मन्दाकिनीस्त्रोतसि स्नात्वा प्रोज्ज्वलगन्धकं भवतुहे श्रीसुन्दरि त्वन्मुदे॥३॥
सुराधिपतिकामिनीकरसरोजनालीधृतां सचन्दनसकुङ्कुमागुरुभरेण विभ्राजिताम्।
महापरिमलोज्ज्वलां सरसशुद्धकस्तूरिकां गृहाण वरदायिनि त्रिपुरसुन्दरि श्रीप्रदे॥४॥
गन्धर्वामरकिन्नरप्रियतमासंतानहस्ताम्बुज प्रस्तारैिर्ध्रयमाणमुत्तमतरं काश्मीरजापिञ्जरम।
मातर्भास्वरभानुमण्डललसत्कान्तिप्रदानोज्ज्वलं चैतन्निर्मलमातनोतु वसनं श्रीसुन्दरि त्वन्मुदम्॥५॥
स्वर्णाकल्पितकुण्डले श्रुतियुगे हस्ताम्बुजे मुद्रिका मध्ये सारसना नितम्बफलके मञ्जीरमड्घ्रिद्वये।
हारो वक्षसि कङ्कणौ क्वणरणत्कारौ करद्वन्द्वके विन्यस्तं मुकुटं शिरस्यनुदिनं दत्तोन्मदं स्तूयताम्॥६॥
ग्रीवायां धृतकान्तिकान्तपटलं ग्रैवेयकं सुन्दरं सिन्दूरं विलसल्ललाटफलके सौन्दर्यमुद्राधरम्।
राजत्कज्जलमुज्ज्वलोत्पलदलश्रीमोचने लोचने तद्दिव्यौषधिनिर्मितं रचयतु श्रीशाम्भवि श्रीप्रदे॥७॥
अमन्दतरमन्दरोन्मथितदुग्धसिन्धूद्भवं निशाकरकरोपमं त्रिपुरसुन्दरि श्रीप्रदे।
गृहाण मुखमीक्षितुं मुकुरबिम्बमाविद्रुमै-र्विनिर्मितमघच्छिदे रतिकराम्बुजस्थायिनम्॥८॥
कस्तूरीद्रवचन्दनागुरुसुधाधाराभिराप्लावितं चञ्चच्चम्पकपाटलादिसुरभिद्रव्यै: सुगन्धीकृतम्।
देवस्त्रीगणमस्तकस्थितमहारत्नादिकुम्भव्रजै रम्भ: शाम्भवि संभ्रमेण विमलं दत्तं गृहाणाम्बिके॥९॥
कह्लारोत्पलनागकेसरसरोजाख्यावलीमालती- मल्लीकैरवकेतकादिकुसुमै रक्त ाश्वमारादिभि:।
पुष्पैर्माल्यभरेण वै सुरभिणा नानारसस्त्रोतसा ताम्राम्भोजनिवासिनीं भगवतीं श्रीचण्डिकां पूजये॥१०॥
मांसीगुग्गुलचन्दनागुरुरज:कर्पूरशैलेयजैर्माध्वीकै: सह कुङ्कुमै: सुरचितै: सर्पिर्भिरामिश्रितै:।
सौरभ्यस्थितिमन्दिरे मणिमये पात्रे भवेत् प्रीतये धूपोऽयं सुरकामिनीविरचित: श्रीचण्डिके त्वन्मुदे॥११॥
घृतद्रवपरिस्फुरद्रुचिररत्नयष्ट्यान्वितो महातिमिरनाशन: सुरनितम्बिनीनिर्मित:।
सुवर्णचषकस्थित: सघनसारवत्र्यान्वित-स्तव त्रिपुरसुन्दरि स्फुरति देवि दीपा मुदे॥१२॥
जातीसौरभनिर्भरं रुचिकरं शाल्योदनं निर्मलं युक्तं हिङ्गुमरीचजीरसुरभिद्रव्यान्वितैर्व्यञ्जनै:।
पक्वान्नेन सपायसेन मधुना दध्याज्यसम्मिश्रितं नैवेद्यं सुरकामिनीविरचितं श्रीचण्डिके त्वन्मुदे॥१३॥
लवङ्गकलिकोज्ज्वलं बहुलनागवल्लीदलं सजातिफलकोमलं सघनसारपूगीफलम्।
सुधामधुरिमाकुलं रुचिररत्नपात्रस्थितं गृहाण मुखपङ्कजे स्फुरितमम्ब ताम्बूलकम्॥१४॥
शरत्प्रभवचन्द्रम:स्फुरितचन्द्रिकासुन्दरं गलत्सुरतरङ्गिणीललितमौक्ति काडम्बरम्।
गृहाण नवकाञ्चनप्रभवदण्डखण्डोज्ज्वलं महात्रिपुरसुन्दरि प्रकटमातपत्रं महत्॥१५॥
मातस्त्वन्मुदमातनोतु सुभगस्त्रीभि:सदाऽऽन्दोलितं शुभ्रं चामरमिन्दुकुन्दसदृशं प्रस्वेददु:खापहम्।
सद्योऽगस्त्यवसिष्ठनारदशुकव्यासादिवाल्मीकिभि: स्वे चित्ते क्रियमाण एव कुरुतां शर्माणि वेदध्वनि:॥१६॥
स्वर्गाङ्गणे वेणुमृदङ्गशङ्खभेरीनिनादैरुपगीयमाना।
कोलाहलैराकलिता तवास्तु विद्याधरीनृत्यकला सुखाय॥१७॥
देवि भक्ति रसभावितवृत्ते प्रीयतां यदि कुतोऽपि लभ्यते।
तत्र लौल्यमपि सत्फलमेकं जन्मकोटिभिरपीह न लभ्यम्॥१८॥
एतै: षोडशभि: पद्यैरुपचारोपकल्पितै:।
य: परां देवतां स्तौति स तेषां फलमापनुयात्॥१९॥


text:
१८९०
१८९० तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशीयः रसायनविज्ञानी एमिल् फिशर् नामकः "एन्जैन्" इत्येतेषां व्यवहारस्य विवरणार्थं "लाक् & की" नामकं तन्त्रम् एव समीचीनम् इति प्रत्यपादयत् ।
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशीयः बेह्रिङ्ग् तथा जापान्देशीयः किटसाटो नामकौ "रोगनोरोधकशक्तेः" विषये "प्रतिविष"सिद्धान्तं निरूपितवन्तौ ।
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशीयः बेह्रिङ्ग् तथा पाल् एर्लख्, जापान्देशीयः किटसाटो च "डिप्तीरिया आण्टिट्क्सिन्" संशोधितवन्तौ ।
- अस्मिन् वर्षे भारतीयः प्रसिद्धः तत्त्वज्ञानी, दार्शनिकः श्री अरविन्दः ऐ सि यस् परीक्षायाम् उत्तीर्णः ।
- अस्मिन् वर्षे आनुवंशिकविज्ञानस्य सिद्धपुरुषः थामस् हण्ट् मार्गन् जान्-हाप्किन्स्-विश्वविद्यालये "डाक्टरेट्” प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य कर्णाटकराज्ये धारवाडमण्डले "कर्णाटकविद्यावर्धकसङ्घः" आरब्धः ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य स्वानत्र्ययोद्धा, भारतरत्नं प्राप्तवान प्रथमः विदेशीयः खान् अब्दुल् गफार् खान् जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे कर्णाटके तुमकूरुमण्डलस्य गुब्बिग्रामे सुप्रसिद्धः कन्नडनाटककारः "गुब्बि" इत्यस्याः नाटकसंस्थायाः संस्थापकः गुब्बिवीरण्णः जन्म प्रप्नोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे डिसेम्बर्-मासस्य २१ अत्मे दिनाङ्के आनुवंशिकविज्ञानस्य प्रवर्तकः हर्मन् जोसेफ् म्यूल्लर् जन्म प्राप्नोत् ।


text:
धारवाडमण्डलम्
धारवाड उत्तरकर्णाटकस्य प्रसिद्धं शैक्षणिकमण्डलम् अस्ति । हुब्बळ्ळी धरवाडः च यमलनगरे इति प्रसिद्धे । धारवाडमण्डलं पूर्वं मुम्बईराज्यस्य अधीने आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
उपमण्डलानि -५[सम्पादयतु]
धारवाड, नवलगुन्द, बङ्कापुर आण्णिगेरि
१ धारवाडनगर(०८३६)[सम्पादयतु]
धारवाडनगरे अनेक मन्दिराणि सन्ति । प्राणदेवः, लक्ष्मीनारायण, हरीमन्दिरम्, इस्कान्, विठलमन्दिरम् । ६ कि.मी दूरे सोमेश्वरमन्दिरं मुरुघामठः आम्मिनभाविस्थित पार्श्वनाथयबसदि अमरगोळ शङ्करालिङ्गदेवालयः दर्शनीयाः विशेषाः। कवि दत्तात्रयरामचन्द्रबेन्द्रे, डा मल्लिकार्जुनमन्सूरः सङ्गीतसम्राट् आलूरुवेङ्कटरायः श्रीमती गङ्गूबायी हानगल सङ्गीतविदुषी इत्यादीनां जन्मभूमिः धारवाडमण्डलम् अस्ति । कर्णाटकस्य प्रथमः विश्वविद्यालयः कर्णाटकविश्वविद्यालयः अपि अत्रैव कार्यरतः अस्ति ।
- मार्ग: -बेङ्गळूरुतः ४८६ कि.मी
- बेळगावीतः ७६ कि.मी । बळ्ळारीतः २१९ कि.मी। हुब्बळ्ळी-बेळगावी रेलमार्गे धारवाडनिस्थानम् अस्ति ।
२ हुब्बळ्ळी[सम्पादयतु]
प्रसिद्धः श्री सिद्धरूढस्वामिमठः मूरुसाविरमठः, मुरुघामठः, नृपतुङ्गबेट्ट, श्रीसाईबाबामन्दिरं, केदारलिङ्गज्योतिनां मन्दिरं, वरुरुप्रदेशे (१६ कि.मी) जैनानां नवग्रहतीर्थक्षेत्रं, भवानीशङ्करदेवालयः (२९ कि.मी दूरे ) दर्शनीयानि सन्ति । शिवरात्रिसमये सिद्धारुढ्मठे उत्सवः प्रचलति । अत्र श्री सिद्धारूढस्वामिनः स्मारकम् अस्ति । हुब्बळ्ळीतः ३५ कि.मी दूरे अण्णिगेरे स्थले श्री अमृतेश्वरदेवालयः अस्ति । शिलादेवालये ७६ स्तम्भाः सन्ति । प्राकारे देवानां पौराणिकविषयानां च चित्रणम् अस्ति । होय्सल-चालुक्य-विजयनगर-आदिलषाहीशासनम् अत्र आसीत् ।
विस्तीर्णता[सम्पादयतु]
- ४२३० च.कि.मी. मिता।
उपमण्डलानि-५[सम्पादयतु]
धारवाडः, हुब्बळ्ळी, कुन्दगोळ, नवलगुन्द, कलघटगि इति पञ्च उपमण्डलानि अस्मिन् मण्डले अन्तर्गच्छन्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
द्वादशशतकपर्यन्तं धारवाडमण्डलं चालुक्यसाम्राज्यस्य भागः एव आसीत् । तदनन्तरं विजयनगरसाम्राज्यस्य प्रधानकेन्द्रम् अभवत् । विजयनगरसाम्राज्यस्य पतनानन्तरं बिजापुरसुल्तानस्य आदिल्शाहीहस्तगतम् । एषः अत्र मण्णकिल्ले (किल्ले=दुर्गम्) इति दुर्गं निर्मितवान् । तस्य काले अस्य नगरस्य नजरताबाद् इति नाम आसीत् । आदिलशाहीसुल्तानस्य अनन्तरं कञ्चित्कालं एतत् मण्डलं मुघल्साम्राज्यस्य अधीनम् आसीत् । आनन्तरं क्रमशः मराठाराजाः हैदराली, टिप्पू सुल्तान् आङ्ग्लाः च शासनं कृतवन्तः । स्वातन्त्र्योत्तरं यदा धारवाडप्रदेशः मुम्बयीसर्वकारस्य प्रशासने आसीत् तदा कर्णाटकस्य एकीकरणान्दोलने अस्य प्रधानं पात्रम् आसीत् ।
प्रसिद्धाः व्यक्तयः[सम्पादयतु]
कर्णाटकस्य कलाक्षेत्रे अत्र सञ्जातानां योगदानं महत् वर्तते । अनेके सङ्गीतज्ञाः, कलाविदः, कवयः अत्रैव उद्भूताः । मुरुघामठस्य लिङ्गैक्यः मृत्युञ्जयस्वामी अत्रत्यः । अस्मिन् मठे स्थित्वा विद्याभ्यासं कृत्वा नैके गण्याः राज्यं देशं च कीर्तिपथे नीतवन्तः ।
सङ्गीतविद्वांसः कलाविदः च[सम्पादयतु]
पण्डितः भीमसेन जोशी , पण्डितः मल्लिकार्जुनमन्सूरः, पण्डितः बसवराजराजगुरुः , श्रीमती गङ्गूबायी हानगल्, कुमारगन्धर्वः, कैवल्यगुडि, माधवगुडि, प्रवीणगोड्किण्डि, श्रीमती गीताजावडेकर्, सुरेशहेब्ळीकर्, श्रीमती दामिनी, लीनाचन्दावर्कर, श्रीमती ममताकुलकर्णी, कुञ्चब्रह्माहालभावि, यशवन्त सर्देशपाण्डे, अविनाशकामत्, एम्.आर्.बालिकायि, सि.डि. जेट्टण्णनवर्, शेखर् बल्लारि, सतीश पूजारि, विजयलक्ष्मी यावगल् इत्यादयः अत्रैव सञ्जाय प्रसिद्धाः अभवन् ।
कवयः लेखकाः च[सम्पादयतु]
डा. द रा बेन्द्रे, श्री वि.कृ.गोकाक, श्री बेटगेरी कृष्णशर्मा, श्री आलूरु वेङ्कटरायः, श्री आर्.सि.हिरेमठ, श्री उत्तङ्गि चन्नप्प, श्री एम्.एम्.कल्बुर्गि, श्री कीर्तिनाथ कुर्तकोटि, श्री गिरीशकार्नाडः, श्री जि.बि.जोशी, श्री पा.वें.आचार्यः, श्री बसवराजकट्टिमनि, श्रीमती मन्दाकिनी पुरोहित, श्री राजशेखर भूसनूरुमठ, श्रीमती वीणा शान्तेश्वरः, श्रीमती शान्तादेवी माळवाड, श्री श्रीरङ्गः श्री श्री [[शं.बा.जोशी, श्रीमती सरोजिनी महिषी, श्री सुदर्शनदेसायी, श्रीमती हेमा पट्टणशेट्टी इत्यादयः प्रसिद्धाः लेखकाः कवयः च अत्रैव सञ्जन्य मण्डलं प्रसिद्धम् अकुर्वन् ।
काश्चन ऐतिहासिकाः घटनाः[सम्पादयतु]
- क्रि.श. १८२४ धारवाडमण्डलस्य आङ्गकलेक्टर् थ्याकरे कित्तूरुचेन्नम्मया हतः ।
- क्रि.श.१८२६ तमे वर्षे - प्रथमा मरठीशाला अरब्धा ।
- क्रि.श.१८३१ तमे वर्षे प्रथमकन्नडपाठशाला आरव्धा ।
- क्रि.श. १८२६ तमे वर्षे - बासेल् मिशन् आगमनम् ।
- क्रि.श. १८४४ तमे वर्षे - मानसिकारोग्यकेन्द्रस्य संस्थापनम् ।
- क्रि.श. १८४८ तमे वर्षे - सर्वकारीयस्य आङ्ग्लशालायाः संस्थापनम् ।
- क्रि.श.१८४९ तमे वर्षे– श्रीगुरुनाथराव् पाठकेन प्रथमसंस्कृतपाठशालायाः आरम्भः ।
- क्रि.श. १८५६ तमे वर्षे नगरपालिका ऐदम्प्राथम्येन आरब्धा ।
- क्रि.श.१८९२ तमे वर्षे परिव्राजकस्य स्वामी विवेकानन्दस्य सन्दर्शनम् ।
- क्रि.श. १९०७ तमे वर्षे लोकमान्यबालगङ्गाधरतिलकमहोदयेन सार्वजनिकभाषणम् ।
- क्रि.श. १९१४ तमे वर्षे – कर्णाटाकप्राच्यसंशोधनकेन्द्रस्य आरम्भः ।
- क्रि.श. १९१७ तमे वर्षे कर्णाटककालेज् शुभारम्भः ।
- क्रि.श. १९२० – महात्मागन्धिमहोदयस्य सन्दर्शनम् ।
- क्रि.श.१९२७ तमे वर्षे आङ्ग्लानां सैमन् कमिशन् विरुद्धम् अन्दोलनम् आरब्धम् ।
- क्रि.श.१९२९ तमे वर्षे – सुभासचन्द्रबोसस्य सन्दर्शनम् ।
- क्रि.श. १९४० तमे वर्षे – विनायकदामोदरसावरकर स्य सन्दर्शनम् ।
- क्रि.श. १९४२ तमे वर्षे चलेजाव् आन्दोलनस्य अङ्गतया मण्डलकार्यालयस्योपरि त्रिवर्णध्वाजारोहणम् ।


text:
शुनकः
शुनकः गार्ह्यपशुः अस्ति। प्रायः ४ कोटिवर्षेभ्यः पूर्वं भूमौ मयासिस् इति क्रूरजन्तुः आसीत्। मयासिस् एव शुनकस्य पूर्वजाः इति उहयन्ति। १२ सहस्रवर्षेभ्यः पूर्वं मानवस्य सन्निहिताः आसन् इत्यस्मिन् विषये अधाराः लभ्यन्ते। भारतीय पुराणादिषु शुनकस्य उल्लेखाः सन्ति। मृगयार्थं श्वानस्य उपयोगं सर्वदा पूर्विकाः कुर्वन्तिस्म। युद्धे, एवं गृहादिरक्षणार्थम् उपयोगं कुर्वन्ति। अस्य मुख्यः गुणः घ्राणशक्तिः भवति। अद्यापि विश्वे “श्वानदळः” रक्षणाकार्ये सर्वदा सन्नद्धोऽस्ति। वैद्यकीय संशोधनकार्येषु शुनाकानां उपयोगः नितराम् अस्त्येव। शुनकेभ्यः संशोधितम् औषधं आदौ परीक्षार्थं दास्यन्ति इति।
अन्तर्विषयाः
गुणाः[सम्पादयतु]
सिंहादेकं बकादेकं शिक्षेच्चत्वारि कुक्कुटात्।
वायुसात्पञ्च शिक्षेच्च षट् शुनस्त्रीणि गार्दभात्॥
अनेन श्लोकेन शुनकेभ्यः षट् गुणाः ज्ञातव्याः भवन्ति इति ज्ञायते। के ते गुणाः,
बह्वाशीः स्वल्पसन्तुष्टः सुनिद्रो लघुचेतनः।
स्वामिभक्तश्च शूरश्च षडेते श्वानतो गुणाः॥
- सप्रसङ्गभोजनम्
- अल्पतृप्तः
- गाढनिद्रा
- लघुचेतनः
- स्वामीभक्तः
- शूरः
जातयः[सम्पादयतु]
आहारः[सम्पादयतु]
वैद्यानां सलहानुसारेण निद्रिष्टम् आहारं देयं भवति। मनष्याणां खाद्यवस्तूनि नदेयानि। उदाहरणार्थं बिस्कत्, चाकलेहः, पयोहिमम्, फिज्जादीनि नदेयानि भवन्ति। शुनकेभ्यः दिनेषु देयाहारप्रमाणम् (ग्राम् परिमिते)
स्नानम्[सम्पादयतु]
शुनकेभ्यः जन्मात् ८-१० सप्ताहादनन्तरमेव स्नादिकं कारणीयम्। प्रतिनित्यम् अनपेक्षते। ३-४ सप्ताहेषु एकवारं स्नानादिकं कारणीयम्। श्वानफेनकस्यैव उपयोगः कर्तव्यः। अस्मिन् समये श्वुनकस्य कर्णयोः कार्पासं स्थापनीयम् अन्यथा जलं कर्णयोः प्रविश्य पीडाभवेत्।
औषधम्[सम्पादयतु]
रोगनिरोधकौषधानि सकाले देयानि भवन्ति। रेबिस्, डिस्टेम्पर्, पार्वो, हेपटैटिस्, लेप्टोस्टैरोसिस्, प्यारायिन्फ्लुयेन्जा, करोनाच शुनकसम्बन्धितरोगाः भवन्ति। एतेभ्यः रोगेभ्यः रक्षणार्थं सकाले वैद्यस्य समीपे नयनादिकं सुकरं भवति। शिशुभ्यः मासद्वये एकवारं रोगनिरोधकौषधं देयम् इति।
वीथिका[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- American Kennel Club
- Biodiversity Heritage Library bibliography for Canis lupus familiaris
- CompareCanines.com – Compare 150+ dog breeds in over 50 different categories
- Canadian Kennel Club
- Fédération Cynologique Internationale (FCI) – World Canine Organisation
- New Zealand Kennel Club
- The Kennel Club (UK)
- Dogs in the Ancient World, an article on the history of dogs
- Dogs driving cars in New Zealand


text:
भाक्राजलबन्धः
भारतसर्वकारस्य बृहत् रचनाकार्येषु विविधोद्देशयोजनासु एषः जलबन्धः अपि अन्यतमः अस्ति । सत्लज्नद्याः मार्गे एषः जलबन्धः अतीवव्ययेन निर्मितः अस्ति । पञ्जाबराज्ये जलसेचनकार्यार्थं ७४० पादोन्नतः जलबन्धः निर्मितः अस्ति । अनेन कृषिकार्ये महानुपकारः अभवत् । रात्रौ अत्र दीपालङ्कारं कुर्वन्ति । सायङ्काले वर्णमयदीपप्रकाशे अत्र अतीवसुन्दरं दृश्यं भवति ।
अन्तर्विषयाः
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
देहलीश्रीनगरचण्डीगढनगरेभ्यः विमानसम्पर्कः अस्ति । विमाननिस्थानं २५ कि.मी दूरे अस्ति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
काल्का-शिम्लान्यारोगेज् धूमशकटमार्गे (९६ कि.मी) विशेषधूमशकटयानं गच्छति । प्रवासकालः अतीवमन्दः ,तन्नाम षट् घण्टात्मकः अस्ति । प्रवाससमये उभयतः अपि दृश्याणि अतीव सुन्दराणि सन्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
चण्डीगढतः ११७ कि.मी । मनालीतः २८० कि.मी, देहलीतः ३८० कि.मी । वसत्यर्थम् आहारवसतिगृहाणि सन्ति ।
कालः[सम्पादयतु]
एप्रिल् मासतः अक्टोबरमासपर्यन्तम् अत्र आगमनाय उत्तमः कालः भवति । शीतकाले अतीव शैत्यं भवति ।


text:
मत्स्यासनम्
मत्स्यासनम् योगासनस्य एकम् आसनमस्ति ।
आसनकरणविधिः[सम्पादयतु]
- पद्मासने उपविशतु ।
- कूर्परद्वयमवलम्ब्य भूमौ पृष्ठभागे शयनं करोतु ।
- ग्रीवां वक्षः स्थलं च पूरकेण यथाशक्ति उत्तोलयतु ।
- मस्तकस्य उपरिभागं भूमौ योजयतु ।
- जानुद्वयेन भूमिं स्पृशतु ।
- हस्तद्वयेन अङ्गुष्ठद्वयं गृह्णातु ।
- तस्यामवस्थायां निमेषत्रयं तिष्ठतु ।
- पुनः करतलद्वये स्कन्धं पृष्ठतः अवलम्बय रेचकेण सामान्यावस्थामागच्छतु ।
- पादद्वयं ऋजुतया प्रसार्य शावासने विश्रमतु ।
लाभः[सम्पादयतु]
- कोष्ठकाठिन्यम् अपसारयति ।
- श्वासकोषस्य सम्यक् सम्प्रसारणं भवति ।
- गलदेशस्य सम्प्रसारणेन श्वासनलः स्वस्थः भवति ।
- आयासरहितदीर्घश्वासनिर्वहणाय साहाय्यं करोति । कण्ठदेशे एवं हृदयोर्ध्वदेशे च वर्तमानानां पृष्ठास्थिभागानां विकासः सम्भवति ।
- गलस्य विपरीतदिशि नम्रीकरणद्वारा तत्रस्थानां स्नायूनां बलं एवं पेशीनां सङ्कोचशक्तिश्च जायते । स्कन्धपेशयः स्नायवः च बलवत्तराः भवन्ति ।


text:
क्रैस्तमतम्
क्रिस्तीय (gr. - Xpισtός) विश्वस्य विस्तृतः धर्मः अस्ति । अस्य संस्थापकः प्रभुः यीशु अस्ति | अमेरिकायां यूरोपे च इदं मतं प्रबलम् अस्ति। क्रैस्तमतस्य १∙३ कोटिपरिमिताः अनुयायिनः सन्ति। क्रैस्तमते अनेके विभागाः सन्ति। परन्तु सर्वे एकस्मिन् प्रभौ परमेश्वरे येशुक्रिस्ते विश्वासं कुर्वन्ति । क्रैस्तमतस्य प्रधानग्रन्थः बैबल् अस्ति। अस्मिन् मते प्रधानविभागः क्याथोलिक् अस्ति। क्रैस्तमतस्य अनुयायिनः 'क्रैस्तवाः’ इति कथ्यन्ते । क्रैस्त–उत्सवाः विविधाः भवन्ति‚क्रिस्मस्‚ ईस्टर्‚ इत्यादीनि । क्रैस्तमतम् एकैश्वरविश्वासवत् मतम् अस्ति।
अन्तर्विषयाः
विश्वासाः[सम्पादयतु]
ईश्वरः एकः अस्ति। परन्तु तस्मिन् त्रयः व्यक्तयः सन्ति–ते पिता‚ पुत्रः, पवित्रात्मा च। पिता किम् अस्ति तदेव पुत्रः पवित्रात्मा च। परन्तु ते व्यतिरिक्ताः सन्ति।अतःक्रैस्तवेभ्यः ईश्वऱः त्रियेकः अस्ति। ईश्वरः प्रपञ्चम् असृजत्। मनुष्यः एव प्रपञ्चस्य केन्द्रम् आसीत्। परन्तु मनुष्याः पापं कृतवन्तः। अतः पुत्रः(ईश्वरस्य द्वितीया व्यक्तिः) मनुष्याणां पापपरिहारार्थं भूमिम् आगच्छत्। सः पुरुषसंसर्गं विना पवित्रात्मना मेरी नाम्नः कन्यकायाः जातः। सः येशुक्रिस्तुः इति ज्ञातम्। सः मनुष्याणां पापपरिहारार्थं क्रूशे यहूदैः हतः। परन्तु त्रयाणां दिवसानां पश्चात् तेन उत्थितम्। ४० दिवसानां पश्चात् सः स्वर्गं प्राविशत्। मनुष्यान् विधिं कर्तुम् सः पुनः आगमिष्यति।
क्रैस्तमते पापं द्विविधे भवतः - उद्भवपापं कर्मपापं च l येशुक्रिस्तुः तस्य रक्षां प्रदानं कर्तुं एकां सभाम् अस्थापयत्। इयं सभा पश्चात् क्याथोलिक् सभा इति ज्ञाता। इयं सभा एका, विशुद्धा, सार्वत्रिका श्ळैहिका च अस्ति। अस्यै सभायै एकविश्वासः एकज्ञानस्नानम् एकाधिकारी च सन्ति। अतः सा एका अस्ति। अस्याः स्थापकः शुद्धः, अस्याः अनेके विशुद्धाः सन्ति; अतः सा विशुद्धा अस्ति। इयं सभा भूमौ व्यापिता अस्ति। अतः सा सार्वत्रिका अस्ति। इयं सभा श्ळीहैः (येशुक्रिस्तोः शिष्यैः) स्थापिता अस्ति। अतः सा श्ळैहिका अस्ति।
येशुक्रिस्तुः[सम्पादयतु]
येशुक्रिस्तुः अथवा ईशोमिशिहा क्रैस्तमतस्य स्थापकः अस्ति। तस्य जन्मः क्रिस्तोः प्राक् ७–६ तमे अभवत् इति अनेके पण्डिताः कथयन्ति। सः एव त्रियेकैश्वरस्य द्वितीयः व्यक्तिः। सः पूर्णमनुष्यः पूर्णैश्वरः चासीत् (अस्ति)। सः कालस्य पूर्णतायां कन्यामेरीतः पवित्रात्मना पुरुषसंसर्गं विना बेत्लेहेमे जातः। मेर्याः भर्ता जोसफः आसीत्। सः मनुष्यरक्षार्थं भूमिं आगच्छत् । तस्य बल्यकलः नस्रेते आसीत् l येशोः बल्यकालः ज्ञाने प्राये ईश्वरमनुष्यप्रीतौ आसीत् l त्रिंशत् वयसि सः सुविशेषप्रघोषणार्थम् गच्छत् l सः नीतिमान् सत्यसन्धः च आसीत् l सः अनेकानि अद्भुतानि अकरोत् l सः अन्धेभ्यः दृष्टिः, बधिरेभ्यः श्रवणशक्तिः, विकलाङ्गेभ्यः चलनशक्तिः ददात् l सः यहूदमतस्य अन्धविश्वासाः त्यक्तवान् l सः अकथयत् "शत्रुषु अपि स्नेहं कुर्वन्तु, ये भवद्भ्यः घृणां कुर्वन्ति, तेषामपि कल्याणं सम्पादयन्तु । ये भवद्भ्यो द्विषन्ति तेषामपि मंगलाय प्रार्थयन्ताम् । ये भवतः शपन्ति तानपि अनुकम्पताम् "l परन्तु यहूदमतस्य पुरोहितप्रमुखाः तं व्याजः इति उक्त्वा क्रूसे अमारयत् l परन्तु सः त्रयदिवसाः पश्चात् उत्थानं अकरोत् l अतः सः अद्यापि जीवति l ४० दिनाः पश्चात् सः स्वर्गारोहणं अकरोत् l अन्तिमदिवसे सः मनुष्याणां विध्यर्थं आगमिष्यति l तस्य उत्थानम् ख्रिस्ताब्दे ३३ अभवत् इति अधिकतमः पण्डिताः कथयन्ति l सः एव सत्यमार्गं l
कूदाशाः[सम्पादयतु]
क्रैस्तमते सप्तकूदाशाः भवन्ति
१. ज्ञानस्नानं-अस्मिन कूदाशे एकः व्यक्तिः क्रैस्तवः भवति l यदि कर्मपापं अस्ति तदा
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- "Christianity". Encyclopædia Britannica Online.
- "Religion & Ethics—Christianity". BBC. Retrieved 2008-01-03. A number of introductory articles on Christianity.
- "Netzarim". - Click at 'History Museum' in the left menu. Retrieved 2008-10-21. The origin of Christianity
- Adena, L. The 'Jesus Cult' and the Roman State in the Third Century, Clio History Journal, 2008.


text:
Shukra Kavacham in Hindi
. शुक्र कवचं
. श्री गणॆशायनम:
अथ ध्यानम्
मृणालकुंदॆंदुपयॊजसुप्रभं पीतांबरं प्रसृतमक्षमालिनम् ।
समस्तशास्त्रार्थ विधिं महांतं, ध्यायॆत्कविं वांछितमर्थ सिद्धयॆ ॥
अथ शुक्र कवचम्
ॐ शिरॊ मॆ भार्गव: पातु भालं पातु ग्रहादिप: ।
नॆत्रॆ दैत्यगुरु: पातु श्रॊत्रॆ मॆ चंदनद्युति: ॥
पातु मॆ नासिकां काव्यॊ वदनं दैत्यवंदित: ।
वचनं चॊशना: पातु कंठं श्रीकंठ भक्तिमान ॥
भुजौ तॆजॊनिधि: पातु कुक्षिं पातु मनॊव्रज: ।
नाभिं भृगुसुत: पातु मध्यं पातु महीप्रिय: ॥
कटिं मॆ पातु विश्वात्मा ऊरू मॆ सुरपूजित: ।
जानुं जाड्यहर: पातु जंघॆ ज्ञानवतां वर: ॥
गुल्फॊ गुणनिधि: पातु, पातु पादौ वरांबर: ।
सर्वाण्यंगानि मॆ पातु स्वर्णमालापरिष्कृत: ॥
य इदं कवचं दिव्यं पठति श्रद्धयान्वित: ।
न तस्य जायतॆ पीडा भार्गवस्य प्रसादत: ॥
॥इती श्री ब्रह्मांडपुराणॆ शुक्रकवचम् संपूर्णम् ॥


text:
नोबेल् प्रशस्तिः
नोबेल् प्रशस्तिः अल्फ्रेड् नोबेल् इत्यस्य मृत्युपत्रानुगुणं व्यक्तेः अथवा संस्थानाम् अत्युच्चजनोपकारककार्यार्थं दीयमानः पुरस्कारः । अधो दर्शितेषु विभागेषु साधकेभ्यः समर्पयन्ति । इयं प्रशस्तिः जगतः सर्वोच्चः पुरस्कारः । क्रि.श. २०११तमवर्षपर्यन्तं ८२६साध्यकेभ्यः २०संस्थाभ्यः च इयं प्रशास्तिः प्रदत्ता अस्ति ।
प्रशस्तेः इतिहासः[सम्पादयतु]
अल्फ्रेड् नोबेल् वर्यः डैनमैट् इति विस्फोटकरासायनिकस्य संशोधकः । एषः विस्फोटकः विमानयाने विशेषतः उपयोगाय भवति अतः एषः अपारां सम्पत्तिं सङ्गृहीतवान् । किन्तु स्वकारणेन सम्भूतैः मृत्युघातैः विचलितः क्रि.श. १८९५तमे वर्षे स्वस्य सम्पत्तेः ९४%अंशम् अस्याः प्रशस्तेः संस्थापनार्थं विनियोक्तव्यम् इति मृत्युपत्रे अभिलिखितवान् । तदनुगुणं क्रि.श.१९०१तमे वर्षे प्रथमनोबेल्प्रशस्तिः समर्पिता ।
विविधप्रशस्तिपुरस्काराः[सम्पादयतु]
-
- भौतशास्त्रे नोबेल्प्रशस्तिः - रायल् स्वीडीष् विज्ञानाकदमी योग्यतां निश्चिनोति ।
- रसायनशास्त्रे नोबेल्प्रशस्तिः - अर्हतां रायल् स्वीडीष् विज्ञानाकदमी निश्चिनोति ।
- वैद्यशास्त्रे नोबेल्प्रशस्तिः - अर्हतां क्यारोलिन्स्कासंस्था निश्चिनोति ।
- साहित्ये नोबेल्प्रशस्तिः - रायल् स्वीडीष् विज्ञानाकदमी योग्यतां निश्चिनोति ।
- नोबेल् शान्तिप्रशस्तिः - नार्वेदेशस्य केन्द्रसंसदा नियुक्ता समितिः योग्यतां निश्चिनोति ।
- अल्फ्रेड् नोबेल् इत्यस्य संस्मरणे ब्याङ्क् आफ् स्वीडन् संस्थायाः प्रशस्तिः - रायल् स्वीडीष् विज्ञानाकदमी योग्यतां निश्चिनोति ।
नोबेल् प्रशस्तिभूषिताः भारतीयाः[सम्पादयतु]
क्रि.श. २००९पर्यन्तं ८भारतीयाः अनया प्रशस्त्या भूषिताः ।
- १. रवीन्द्रनाथ ठाकुरः - साहित्ये (क्रि.श.१९१३)
- २. चन्द्रशेखर वेङ्कटरामन् - भौतविज्ञाने (क्रि.श. १९३०)
- ३. हरगोविन्द खुराना - वैद्यशास्त्रे (क्रि.श. १९६८)
- ४. मदर तेरेसा - शान्तिप्रशस्तिः (क्रि.श. १९७९)
- ५. सुब्रह्मण्यन् चन्द्रशेखरः - भौतविज्ञाने(क्रि.श. १९८२)
- ६. अमर्त्यसेनः - अर्थशाश्त्रे (क्रि.श.१९९८)
- ७. डा.राजेन्द्रकुमारः पचौरि- परिसरसंरक्षणार्थं शान्तिप्रशस्तिः(क्रि.श.२००७)
- ८. वेङ्कटरामन् रामकृष्णन्,रसायनशास्त्रे(क्रि.श.२००९)


text:
नागरहोळे अभयारण्यम्
कर्णाटकराज्ये कोडगुमण्डलस्य दक्षिणे भागे नागरहोळे-अभयारण्यमस्ति । पूर्वं कोडगुमण्डलस्य आयुक्तः बेडिमहोदयः अभयारण्यस्य आरम्भं कृतवान् । अस्य नाम राजीवगान्िराष्ट्रियोद्यानम्इत्यपि अस्ति । अस्य स्थापना क्रिस्ताब्दे १९५५ तमे वर्षे अभवत् । एतत् स्थलं त्रयाणां पर्वतश्रेणीप्रदेशानां समूहात्मकं स्थानमस्ति । अस्य विस्तारः ६४३ चतुरस्र कि.मी. मितः । सर्वत्र महावृक्षाः सन्ति । हेब्बळ्ळस्थले गजाः अधिकाः सन्ति । भल्लूकाः मृगाः साम्बारमृगाः वनमहिषाः शृगालाः व्याघ्राः अत्र सन्ति । मृगाः समूहे इतस्ततः सञ्चरन्ति । सार्धद्विशताधिकजातीयाः पक्षिणः अत्र निवसन्ति । अभयारण्ये प्राणिपक्षिवीक्षणार्थं विशेषवाहनव्यवस्था कल्पिता अस्ति । वीक्षकान् वाहनैः नीत्वा वन्यप्रदेशान् मृगान् च दर्शयन्ति । वनरक्षकानां हस्ते निस्तन्तुसाधनं भवति । मुख्यकार्यालयतः सततं सम्पर्कः भवति । प्राणिपक्षिविक्षणार्थं वीक्षणगोपुराणि अपि सन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
बेङ्गळूरुतः २५६ कि.मी । मैसूरुतः ९६ कि.मी विराजपेटेतः ६७ कि.मी । श्रीमङ्गलतः ९ कि.मी । अत्र जूनमासतः सप्तम्बरमासपर्यन्तं प्रवेशः नास्ति । सायङ्काले ६ वादनतः प्रातः ६ वादनपर्यन्तं मार्गेषु वाहनसञ्चारः निषिध्दः अस्ति । प्राणिपक्षिवीक्षणार्थं प्रवेशकालः प्रातः ६ वादनतः ८वादनम् / सायं ३ वादनतः ५.३० वादनम् । सन्दर्शकानां वसत्याः कृते कावेरी, कबिनी, गङ्गोत्री नामकानि सर्वकारीयानि वसतिगृहाणि सन्ति । उपाहार-वसति गृहाणि (रेसार्ट्) ३२ कि.मी दूरे सन्ति । मैसूरुमडिकेरीतः वाहनसौकर्यम् अस्ति । दूरम् ९० कि.मी यावत् ।


text:
ग्रहस्थितिगतिवशाज्जातस्य
भूतभव्यवर्तमानफलकथनं जातकस्य स्वरूपम् | तत्राऽपि दृढ-अदृढ-दृढाsदृढ प्रभेदेन विभक्तसु कर्मसु दृढकर्मणां फलविपाकस्य कालज्ञानं तु दशान्तर्दशाविचारेणैव भवति । पराशरमहर्षिणा त्रिंशदधिका दशाविधयो दत्ताः । जैमिनिप्रभृतिभिरपि अन्याश्च विविधाः दशाः उपदिष्टा: । एतासु मुख्यतया चतस्रः ज्यौतिषिकानां नित्योपयोगे वर्तन्ते –
१.
विंशोत्तरी दशा २.
अष्टोत्तरी दशा ३.
कालचक्रदशा ४. योगिनी दशा ।
अत्र कालचक्रदशापद्धत्यामपि दशान्तर्दशाक्रमेण फलादेशो वर्तते, किन्तु प्रामुख्येन तत्प्रयोजनं तु जातस्य जीवनेSरिष्टाणां ज्ञाने भवति ।
कालचक्रदशानयनम्
कालचक्रदशा राश्यधिष्ठिता दशा भवति । जन्मकालीन चन्द्राधिष्ठित नक्षत्रचरणमेव तद्गणितस्याधारः । अश्विनीप्रभृतीनां नक्षत्राणां दक्षिणहस्तकनिष्ठिका - अनामिका - मध्यमा - वामहस्तकनिष्ठिका -अनामिका - मध्यमा इति क्रमेण गणना कार्या । तेन –
एतेषु दक्षिणहस्तस्थानि सव्यनक्षत्राणि तथा वामहस्तस्थानि अपसव्यनक्षत्राणि इति कथ्यन्ते । पुनः अश्विनीकृत्तिकावृन्दे मिलित्वा अश्विनीवर्ग इति कथ्येते । भरणीवृन्दमेव
भरणीवर्गः । रोहिणीवृन्दमेव
रोहिणीवर्गः । मृगशिराऽर्द्रा
वृन्दे मिलिवा मृगशिरोवर्गः इति कथ्येते ।
अश्विनीभरणीरोहिणीमृगशिरोवर्गाणां
प्रत्येकं चतुर्णां चरणानां दशाक्रमाः एवं भवन्ति ।
उदाहरणेन
भरणीवर्गस्य दशाक्रमः कर्क - सिंह - मिथुन -वृष - मेष - मीन - कुम्भ - मकर - धनुः इति भवति ।
अत्र
अश्विनीभरणीवर्गौ परस्परं दर्पणप्रतिबिम्बौ भवतः । रोहिणीमृगशिरोवर्गौ
परस्परं दर्पणप्रतिबिम्बौ भवतः ।
देहजीवराशौ
सव्यनक्षत्रेषु
प्रथमा दशा यस्य राशेः स देहराशिरिति
कथ्यते तथा अवसानीया दशा यस्य स जीवराशिरिति
कथ्यते ।अपसव्यनक्षत्रेषु व्यत्ययेन ग्राह्यः । अनयोः
पापग्रहाणां स्थितिः आधिव्याधिरोगमरणादिकं अनिष्टं सूचयति । पापानां बहुत्वे दोषाधिक्यमपि । सूर्येण
अग्निभयं क्षीणचन्द्रेण जलभयं भौमेन परिघातभयं पापेन बुधेन झञ्झावातादिभयं मन्देन गुल्मादिवातरोगभयं राहुकेतुभ्यां विषभयं च वाच्यम्
। शुभैः रोगशोकादिशमनं तथा शुभाशुभसम्मिश्रैर्मिश्रफलं वाच्यम्
। देहजीवौ शुभक्षेत्रं वा पापक्षेत्रं इत्यनुसारेणापि फलं शुभं वा अशुभं भवति । एतानि फलानि स्वदशान्तर्दशाकाले
अनुभूयन्ते ।
कालचक्रदशानुसारेण नवांशफलम्
नवांशनयनाय सारिणी तत्फलञ्च
मण्डूकी–मर्कटी गती सिंहावलोकनं तत्फलञ्च
एकान्तरदशागमनं मण्डूकी गतिरिति कथ्यते यथा – अश्विनीवर्गस्य द्वितीये चरणे अपसव्यक्रमेण
कन्यायाः परं यत् सिंहराशिरागन्तुमर्हति तत्स्थाने कर्कराशिरागचछति |
प्रतीपगमनं मर्कटीगतिरिति कथ्यते यथा रिहिणीवर्गस्य चतुर्थे
चरणे सिंहात्परं सव्ये क्रमः कन्यासथाने विपरीतं कर्कं प्रति गच्छति | भरणी चतुर्थचरणं परिहाय अन्यत्र यत्र यत्र मण्डूकीगतिर्भवति
तत्र तत्र तत्पश्चात् मर्कटीगतिश्च भवत्येव |
स्वस्थानात् पञ्चमनवमौ प्रति गमनं सिंहावलोकनम् |
सव्यनक्षत्रेषु मण्डूकी गतिः - पित्रोर्वा बान्धवेषु भयं – विषशस्त्राग्निचोरादिभयम् |
तत्राऽपि सिंहान्मिथुनं प्रति गमने
– मातुर्मरणं – स्वमरणं – राजभीतिः - सन्निपातरोगः |
सव्यनक्षत्रेषु मर्कटीगतिः
– पित्रोर्वा
पितृसमानस्य मरणं – धनदान्यपशुक्षयः – आलस्यम् |
सव्यनक्षत्रेषु सिंहावलोकनं - पशुभीतिः – मित्रैः कलहः – कूपादौ पतनं – वाहनात् पतनं – विषाग्निशस्त्रभयं – ज्वरः –स्थानच्युतिः |
वामनक्षत्रेषु मण्डूकीगतिः – भार्यापुत्रादिभ्यः पीडा – पशुभयं – ज्वरः – स्थाननाशः |
वामनक्षत्रेषु मर्कटीगतिः – जलभीतिः – पितुर्नाशः – राजकोपः – पदच्युतिः – दुर्गारण्येषु अटनम् |
वामनक्षत्रेषु सिंहावलोकनम् – स्थानभ्रंशः – पित्रोर्वा पितृसमानस्य मरणं |
दशाकालमानम् (पूर्णम् )
राशीनां दशामानम्
प्रथमदशानयनम्
अत्र द्वौ मतभेदौ वर्तेते |
१.नक्षत्रचरणे यातांशानुपातेन पूर्णदशामाने त्रैराशिकं कृत्वा गतदशाः निर्णीतव्याः | जन्मकाले यद्दशा तस्याः भोग्यमानमारभ्य अग्रे दशाः गणनीयाः |
२. नक्षत्रचरणे यातांशानुपातेन प्रथमदशामाने एव त्रैराशिकं कार्यम् | प्रथमदशायाः भोग्यमानमारभ्य अग्रे दशाः गणनीयाः |
नवमदशावसाने पुनः आरम्भतः चक्ररीत्या गणना कार्या |
दशान्तर्दशाफलानि
पाराशरहोरायां द्रष्टव्यानि | अत्र विशेषः – फलानि नवांशानुसारेण दत्तानि | पूर्वोक्तरीत्या ( सारिणी द्रष्टव्या ) नक्षत्रचरणानुसारेण नवांशः निर्णीतव्यः |


text:
उदयपुरम्
उदयपुरं (हिन्दी: उदयपुर, आङ्ग्ल: Udaipur) राजस्थानराज्ये स्थितस्य उदयपुरमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति । राजस्थानराज्यस्य प्रमुखनगरेषु नगरमिदम् अन्यतमम् । इदं जलाशयानां, सरोवराणां च नगरम् इति प्रसिद्धम् अस्ति । उदयपुरं राजस्थानराज्यस्य नैऋत्यभागे स्थितम् अस्ति । श्वेतनगरम् इत्यपि नगरस्यास्य ख्यातिरस्ति । एतत् नगरं 'सिटि आफ् ड्रीम्स्', 'वेनिस् आफ् दि ईस्ट', 'सिटि आफ् दि लेक्स्', 'सिटि आफ् डान्', 'जुवेल् आफ् मेवाड' इत्यादिनामभिः अपि प्रसिद्धम् अस्ति । इतिहासानुसारं सिसोदियाराजपूतवंशीयः उदयसिंहः क्रिस्ताब्दे १५६८ तमे वर्षे एतन्नगरं निर्मापितवान् आसीत् । राणाप्रतापसिंहस्य जन्मस्थलम् एतत् प्राक् मेवाडराज्यस्य राजधानी आसीत् । भारतस्य सुन्दरनगरेषु अन्यतमम् अस्ति नगरमिदम् । नन्दनवनस्य खण्डः अत्र पतितः इव अस्ति इति कवयः इदं नगरं वर्णयन्ति । अरावलीपर्वतश्रेण्याः पार्श्वे विद्यमानं नगरमेतत् । अत्र त्रयः सरोवराः, अमृतशिलया निर्मितानि राजगृहाणि, हरितवाटिकाः, देवालयाः च सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
राजगृहाणि[सम्पादयतु]
'सिटी प्यालेस्' सरोवरे स्थितं प्रकाशमानवज्रमिव अस्ति । इदं राजगृहं लण्डन् इत्यस्य नगरस्य 'विण्ड्सन्' राजगृहसदृहशम् अस्ति इति विमर्शकाः वदन्ति । अत्र 'छोटी चित्रसाली मनकमहल्, मोतीमहल्, बारामहल् इत्यादीनि भवनानि वर्णमयैः वस्तुभिः, वर्णचित्रैः च पूर्णानि सन्ति । अनेकानाम् आङ्ग्लभाषाचित्राणां चित्रीकरणम् अत्र अभवत् । तेषु Octopussy, Jewel in the Crown प्रसिद्धनामद्वयम् । गोपुराणि आकर्षकानि सन्ति । राजगृहाणां प्रमुखः भागः वस्तुसङ्ग्रहालयः अस्ति । 'मोरचौक', 'रुबीमहल्', 'कृष्णविलास्', 'बारीमहल्' इत्यादयः विभागाः राजगृहे सन्ति । कृष्णविलासविभागे सूक्ष्मचित्राणि सन्ति । 'जनानामहल्' इत्यस्मिन् विभागे वर्णचित्राणि, 'मोतीमहल'विभागे दर्पणविशिष्टानि वस्तूनि, 'चीनीमहल'विभागे अलङ्कृतकरवस्तूनि, 'रूबीमहल'विभागे काचनिर्मितानि वस्तूनि च सन्ति । सरोवरे जगनिवासः, जगमन्दिरम् इति द्वीपद्वयमस्ति । जगनिवासराजगृहं क्रिस्ताब्दे १७५४ तमे वर्षे महाराणा जगतसिंहः-२ निर्मापितवान् आसीत् । किन्तु तत् इदानीं उपाहारवसतिमन्दिरम् (Five Star Hotel) अस्ति । जगमन्दिरमपि इदानीं वैभवोपेतम् उपाहारवसतिगृहम् इति प्रसिद्धम् अस्ति ।
प्रमुखाः सरोवराः[सम्पादयतु]
पिछोलसरोवरः षोडशे शतके एव प्रसिद्धम् आसीत् । महाराणा उदयसिंहः पिछोलसरोवरं जलबन्धद्वारा विस्तृतवान् आसीत् । 'बाडीपोल्' जलबन्धात् सरोवरस्य विस्तारः ४ कि.मी दीर्घः, ३ कि.मी विस्तृतः च अभवत् । राजगृहं वामपार्श्वे अस्ति । पिछोलसरोवरस्य उत्तरभागे फतेहसागरनामकः सरोवरः क्रिस्ताब्दे १६७८ तमे वर्षे निर्मितम् अभवत् । एतत् महाराणा जयसिंहः निर्मापितवान् । महाराणा फतेहसिंहः पुनरेकवारं अधिकवृष्टिकारणेन विनष्टं जलबन्धं पुननिर्मापितवान् । फतेहसागरः २४ कि.मी दीर्घः अस्ति । सदा स्वर्णवर्णैः प्रकाशमानाः एते सरोवराः राजस्थानराज्ये प्राकृतिकं सौन्दर्यं वर्धयन्ति ।
'सहेलियों की बारी' उद्यानम्, वस्तुसङ्ग्रहालयः च[सम्पादयतु]
उदयपुरे क्रिस्ताब्दे १७१० -३४ वर्षावधौ निर्मितम् उद्यानमेतत् अतीव सुन्दरमस्ति । बालेभ्यः पारितोषिकरूपेण फतेसागरतीरे राजपुत्रैः उद्यानमेतत् निर्मितम् । अत्र तृणावृतप्रदेशाः, जलोत्सांसि, पादचरणमार्गः च आकर्षणीयः अस्ति । 'विक्टोरिया म्यूसियं', भारतीयलोककल्पसङ्ग्रहालयः, अहरवस्तुसङ्ग्रहालयः, सज्जननिवासः, उद्यानं, मृगालयः, श्र्वेतगुलाबपुष्पवाटिका इत्यादीनि आकर्षणीयानि स्थलान्यपि अत्र सन्ति । नेहरू-उद्यानं विहारस्थानमस्ति ।
देवालयाः[सम्पादयतु]
उदयपुरे जगदीशदेवालयः महाराणाजगतसिंहेन क्रिस्ताब्दे १६५१ तमे वर्षे निर्मापितम् । 'इण्डो आर्यन्'-शैल्या निर्मितः देवालयः एषः । अत्र विष्णोः कृष्णशिलामूर्तिः आकर्षणीया अस्ति । उदयपुरसमीपे नाथद्वारदेवालयः (४८ कि.मी ), एकलिङ्गी (२२ कि.मी), रजकपुरजैनमन्दिरं (९६ कि.मी), रिषभदेव(६५ कि.मी), रणकपुरचौमुखमन्दिरं भव्यशिलाकलायुक्तम् आदिनाथाय अर्पितं च अस्ति । क्रिस्ताब्दे १४३९ तमे वर्षे निर्मितमेतत् २९ सभाङ्गणयुक्तं १४४४ स्तम्भयुक्तं च अस्ति । प्रत्येकोऽपि स्तम्भः भिन्नशिल्पकलायुक्तः अस्ति । समीपे नेमिनाथ-पार्श्वनाथ-सूर्य-अम्बामातादेवालयाः सन्ति ।
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
राणाप्रतापविमाननिस्थानं २५ कि.मी दूरेऽस्ति । देहली-जयपुर-मुम्बई-अजमेरादिनगरेभ्यः विमानसम्पर्कः अस्ति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
प्यालेस् आन् दि व्हील्स् इत्येतत् सुप्रसिद्धं रैलयानम् अस्ति । देहली-तः चेतक-एक्स्प्रेस् यानमस्ति । देहली हजरतनिजामुद्दीन-तः अपि रैलयानसम्पर्कः अस्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
अहमदाबाद-मौण्ट् अबु-अजमेर-जोधपुरादिनगरेभ्यः राष्ट्रियराजमार्गः - ८ द्वारा वाहनसम्पर्कः अस्ति ।


text:
शाकानि
वयम् अस्माकं जीवने प्रतिदिनं कस्यचित् एकस्य वा शाकस्य उपयोगं कुर्मः एव । वस्तुतः तानि शाकानि त्रिविधानि भवन्ति । तानि च -
- शाकानि (यानि भूमेः उपरि वर्धन्ते सस्यानां फलत्वेन)
- कन्दमूलानि (यानि भूमेः अधः वर्धन्ते सस्यानां फलत्वेन मूलत्वेन वा) (सस्यानां मूलत्वेन यत् वर्धते तत् मूलम् इति, फलत्वेन यत् वर्धते तत् कन्दः इति च उच्यते)
- हरितकानि (यानि भूमेः उपरि वर्धन्ते, शाकत्वेन च उपयुज्यन्ते तानि सस्यानि)
एतैः शाकैः क्वथितं, व्यञ्जनं, भर्ज्यम्, उपसेचनं, ताक्रम्, तेमनं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते ।


text:
पर्वताः
पर्वति - पर्व (पूरणे) अतच् (उ ३-११०)
- पयोधि तर्णकपदं पर्वतं सिकतामयम् ।
- पातालं च स्थलीपृष्ठं प्रैक्षतामितविक्रमः ॥ याद-२२-५१
पर्वतः सीमिते भूप्रदेशे शिखररूपेण स्थितः महा भूराशिः एव । समुद्रस्तरम् आधारीकृत्य स्थितः अत्युन्नतः पर्वतः नाम मौण्टेवरेस्ट्(८,८४८ मी (२९,०२९ पादमितम्)) एशियाखण्डे हिमालये वर्तते । सौरमण्डले अत्युन्नतः पर्वतः नाम ओलिम्पस् मान्स् (२१,१७१ मी (६९,४५९ पादमितम्)) मङ्गलग्रहे विद्यते । एशियाखण्डे ६४%, युरोपखण्डे २५%, दक्षिणामेरिकाखण्डे २२%, आस्ट्रेलियाखण्डे १७%, आफ्रिकाखण्डे ३% भागाः पर्वतप्रदेशाः । भूमौ २४% पर्वतभागाः । १०% जनाः पर्वतीयप्रदेशे निवसन्ति । जगतः बह्व्यः नद्यः पर्वतमूलाः । ५०% मानवाः पर्वतजलमेव अवलम्बन्ते जीवनाय ।
अन्तर्विषयाः
बृहत्पर्वताः[सम्पादयतु]
सप्तशतमीटर्तः अपि उन्नताः शताधिकाः पर्वताः एषियाखण्डे एव सन्ति । तेषु बहवः हिमालयपर्वतश्रेण्याम् एव सन्ति । कस्मिंश्चिदन्यखण्डे एतावन्तः उन्नतपर्वताः न सन्ति । यूरोपखण्डस्य उन्नतः शिखरः रषियादेशे स्थितः मौण्ट् एल्ब्रस् इति। एष मौण्ट् एवरेस्ट् शिखरस्य अपेक्षया ३००० मीटर् न्यूनः अस्ति । विविधेषु खण्डेषु स्थिताः अत्युन्नताः पर्वताः
विश्वस्य दश बृहत्शिखराणि । सर्वे हैमालयश्रेण्याम् एव सन्ति ।
युरोपस्य उन्नतानि शिखराणि[सम्पादयतु]
यूरोपस्य अत्युन्नतानि शिखराणि । शिखरत्रयं रषिया देशस्य काकसस् पर्वतश्रेण्यां सन्ति । अन्यानि अल्फ्स्पर्वतश्रेण्यां सन्ति ।
अत्युन्नतः पर्वतः[सम्पादयतु]
प्रपञ्चे अत्युन्नतः पर्वतः मौण्ट् एवरेस्ट् नेपाल-टिबेट्सीमयोः अस्ति । एतस्य प्राचीनं नाम चामो लुङ्मा इति (टिबेट् भाषा) अस्य अर्थः विश्वमातृदेवता । समुद्रतलतः यदि मापयामः तर्हि प्रपञ्चे मौण्ट्-एवरेस्ट् एव उन्नतः शिखरः ।
परन्तु पर्वतस्य मूलतः अग्रं यावत् मापयाम तर्हि हवाये मध्ये स्थितः मौना की प्रपञ्चस्य अत्युन्नतः पर्वतः । अस्य मूलं समुद्रतले अस्ति । अस्य औन्नत्यं ४२०५ मीटर्मितम् अस्ति । मूलतः १०,२०३ मीटर्मितमस्ति । (एवरेस्टतः अपि १३५५ मीटर्मितं यावत् अधिकः उन्नतः)
अति दीर्घाः पर्वतश्रेण्यः[सम्पादयतु]
पर्वतारोहणविक्रमः[सम्पादयतु]
पर्वतारोहणसाहसक्रीडायाः आरम्भः १८ शततमे वर्षे अभवत् ; दक्षिणयूरोपस्य आल्प्स्पर्वतश्रेण्याम् आल्पैनस्य मौण्ट् ब्ल्लङ्क् शिखरम् (औन्नत्यं ४८१० मीटर्मितम्) क्रि.श १७८६ तमे वर्षे अरूढम् । क्रि.श १८७० तमवर्षे प्रायः आल्पैन्पर्वतश्रेणीषु स्थितानि सर्वाणि शिखाराणि आरूढानि । ततः जगति अन्यबृहतशिखराणाम् आरोहणम् आरब्धम् । विविधखण्डेषु प्रथमतया शिखरारोहणं कस्मिन् वर्षे अभवत् इति अत्र प्रदत्तम्


text:
Thursday, June 26, 2008
Gajendra Moksham Sanskrit text
श्रीबादरायणिरुवाच ||
एवं व्यवसितो बुद्ध्या समाधाय मनो हृदि
जजाप परमं जाप्यं प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम ||
श्रीगजेन्द्र उवाच ||
ओं नमो भगवते तस्मै यत एतच्चिदात्मकम
पुरुषायादिबीजाय परेशायाभिधीमहि ||
यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम
योऽस्मात्परस्माच्च परस्तं प्रपद्ये स्वयम्भुवम ||
यः स्वात्मनीदं निजमाययार्पितं क्वचिद्विभातं क्व च तत्तिरोहितम
अविद्धदृक्साक्ष्युभयं तदीक्षते स आत्ममूलोऽवतु मां परात्परः ||
कालेन पञ्चत्वमितेषु कृत्स्नशो लोकेषु पालेषु च सर्वहेतुषु
तमस्तदासीद्गहनं गभीरं यस्तस्य पारेऽभिविराजते विभुः ||
न यस्य देवा ऋषयः पदं विदुर्जन्तुः पुनः कोऽर्हति गन्तुमीरितुम
यथा नटस्याकृतिभिर्विचेष्टतो दुरत्ययानुक्रमणः स मावतु ||
दिदृक्षवो यस्य पदं सुमङ्गलं विमुक्तसङ्गा मुनयः सुसाधवः
चरन्त्यलोकव्रतमव्रणं वने भूतात्मभूताः सुहृदः स मे गतिः ||
न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोष एव वा
तथापि लोकाप्ययसम्भवाय यः स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ||
तस्मै नमः परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये
अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ||
नम आत्मप्रदीपाय साक्षिणे परमात्मने
नमो गिरां विदूराय मनसश्चेतसामपि ||
सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता
नमः कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे ||
नमः शान्ताय घोराय मूढाय गुणधर्मिणे
निर्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च ||
क्षेत्रज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वाध्यक्षाय साक्षिणे
पुरुषायात्ममूलाय मूलप्रकृतये नमः ||
सर्वेन्द्रियगुणद्रष्ट्रे सर्वप्रत्ययहेतवे
असता च्छाययोक्ताय सदाभासाय ते नमः ||
नमो नमस्तेऽखिलकारणाय निष्कारणायाद्भुतकारणाय
सर्वागमाम्नायमहार्णवाय नमोऽपवर्गाय परायणाय ||
गुणारणिच्छन्नचिदुष्मपाय तत्क्षोभविस्फूर्जितमानसाय
नैष्कर्म्यभावेन विवर्जितागम स्वयंप्रकाशाय नमस्करोमि ||
मादृक्प्रपन्नपशुपाशविमोक्षणाय मुक्ताय भूरिकरुणाय नमोऽलयाय
स्वांशेन सर्वतनुभृन्मनसि प्रतीत प्रत्यग्दृशे भगवते बृहते नमस्ते ||
आत्मात्मजाप्तगृहवित्तजनेषु सक्तैर्दुष्प्रापणाय गुणसङ्गविवर्जिताय
मुक्तात्मभिः स्वहृदये परिभाविताय ज्ञानात्मने भगवते नम ईश्वराय ||
यं धर्मकामार्थविमुक्तिकामा भजन्त इष्टां गतिमाप्नुवन्ति
किं चाशिषो रात्यपि देहमव्ययं करोतु मेऽदभ्रदयो विमोक्षणम ||
एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्नाः
अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्दसमुद्रमग्नाः ||
तमक्षरं ब्रह्म परं परेशमव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम
अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूरमनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे ||
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचराः
नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृताः ||
यथार्चिषोऽग्नेः सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत्स्वरोचिषः
तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मनः खानि शरीरसर्गाः ||
स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ्न स्त्री न षण्ढो न पुमान्न जन्तुः
नायं गुणः कर्म न सन्न चासन्निषेधशेषो जयतादशेषः ||
जिजीविषे नाहमिहामुया किमन्तर्बहिश्चावृतयेभयोन्या
इच्छामि कालेन न यस्य विप्लवस्तस्यात्मलोकावरणस्य मोक्षम ||
सोऽहं विश्वसृजं विश्वमविश्वं विश्ववेदसम
विश्वात्मानमजं ब्रह्म प्रणतोऽस्मि परं पदम ||
योगरन्धितकर्माणो हृदि योगविभाविते
योगिनो यं प्रपश्यन्ति योगेशं तं नतोऽस्म्यहम ||
नमो नमस्तुभ्यमसह्यवेग शक्तित्रयायाखिलधीगुणाय
प्रपन्नपालाय दुरन्तशक्तये कदिन्द्रियाणामनवाप्यवर्त्मने ||
नायं वेद स्वमात्मानं यच्छक्त्याहंधिया हतम
तं दुरत्ययमाहात्म्यं भगवन्तमितोऽस्म्यहम ||
श्रीशुक उवाच ||
एवं गजेन्द्रमुपवर्णितनिर्विशेषं
ब्रह्मादयो विविधलिङ्गभिदाभिमानाः
नैते यदोपससृपुर्निखिलात्मकत्वात
तत्राखिलामरमयो हरिराविरासीत ||
तं तद्वदार्तमुपलभ्य जगन्निवासः
स्तोत्रं निशम्य दिविजैः सह संस्तुवद्भिः
छन्दोमयेन गरुडेन समुह्यमानश
चक्रायुधोऽभ्यगमदाशु यतो गजेन्द्रः ||
सोऽन्तःसरस्युरुबलेन गृहीत आर्तो
दृष्ट्वा गरुत्मति हरिं ख उपात्तचक्रम
उत्क्षिप्य साम्बुजकरं गिरमाह कृच्छ्रान
नारायणाखिलगुरो भगवन्नमस्ते ||
तं वीक्ष्य पीडितमजः सहसावतीर्य
सग्राहमाशु सरसः कृपयोज्जहार
ग्राहाद्विपाटितमुखादरिणा गजेन्द्रं
संपश्यतां हरिरमूमुचदुच्छ्रियाणाम ||
With large thanks to this great work by Shri. Avinash Chopde. The original transliteration was taken from Sanskrit docs.
You can listen to an audio rendition of the entire Gajendra Moksham Stuti by Pt. Sunder Kidambi here.
2 comments:
- badarismiles said...
-
You can listen Gajendra Moksham as part of Bhagavatham in Telugu in this site - http://exploreneedy.com/Spiritual/Bhagavatam/
Hope you enjoy a lot..
http://exploreneedy.com/
- Fri Aug 29, 02:25:00 PM GMT+2
- pratima avasthi said...
-
Fine
- Thu Sep 01, 04:12:00 AM GMT+2


text:
भरतः (रामायणम्)
भरतः दशरथस्य पुत्रः । कैकेयी भरतस्य माता। कुशध्वजस्य पुत्री माण्डवी भरतस्य पत्नी ।
अन्तर्विषयाः
पितृभक्तिः[सम्पादयतु]
यदा दशरथेन श्रीरामस्य राज्याभिषेकः आयोजितः तदा भरतः स्वमातुलगृहं गतः आसीत् । कैकेयीवचनानुगुणं श्रीरामः वनवासार्थं गतः । शोकेन दशरथः इहलोकयात्रां समापितवान् । भरतः त्वरया अयोध्यां प्रति अगन्तव्यः इति वार्ता प्रेषिता । पूर्वस्मिन् दिने भरतः दुःस्वप्नं दृष्टवान् आसीत् । प्रेषिते पत्रे अपि राजमुद्रा न आसीत् । आगन्तुं विशेषव्यवस्था कल्पिता आसीत् । अनेन पितुः विषये बहु चिन्ताक्रान्तः अभवत् । अयोध्यागमनानन्तरं वसिष्ठः पूर्वजानां रघुवंशीयाणां मूर्तिदर्शनपूर्वकं दशरथस्य मरणं ज्ञपितवान् । तदा पितुः मरणवार्तां ज्ञात्वा बहु खिन्नः अभवत् ।भासमहाकविः स्वीयनाटके प्रसङगमेनं मनोज्ञतया चित्रितवान् [१]।
भ्रातृभक्तिः[सम्पादयतु]
यदा भरतः अयोध्यां प्रविष्टवान् तदा स्वमातुः नीचबुद्ध्या अग्रजः रामः वनं गतवान् इति ज्ञातवान् । तदा अग्रजस्य विषये विद्यमानया महत्या प्रीत्या मातुः वधं कर्तुमुद्युक्तः । वसिष्ठवचनानुगुणं वधं नाचरितवान् । स्वदेहत्यागमपि कर्तुमुद्युक्तः भरतः वसिष्ठेन वारितः ।
श्रीरामसेवकः[सम्पादयतु]
भ्रातृविहीनायाम् अयोध्यायां सिंहासने नोपविषामीति मातुः समीपे उक्त्वा श्रीराममन्विषन् वनं प्रति प्रस्थितः । कैकेयीवचनम् अल्पमिति मत्वा अयोध्यां प्रत्यागत्य सिंहासनमधिरोढुं श्रीरामस्य सकाशे विनम्रं विज्ञापयति । परं श्रीरामः नाङ्गीकुरुते । श्रीरामस्याधिष्ठाने अयोध्यासिंहासने नाहमुपाविषामीति श्रीरामस्य समीपे उक्त्वा तस्य पादुकां प्रसादरूपेण अपृच्छत् । पादुकां शिरसि वहन् अयोध्यायां राजसिंहासने संस्थाप्य श्रीरामस्य वनवासपूर्तिपर्यन्तं नन्दिग्रामे तपः आचरितवान् [२]।
आधाराः[सम्पादयतु]


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in सरल दॆवनागरी(हिंन्दी). View this in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam), with appropriate anuswaras marked.
ऋग्वेद संहिता; मंडलं १०; सूक्तं ८३,८४
यस्ते॓ म॒न्योஉवि॑धद् वज्र सायक॒ सह॒ ओजः॑ पुष्यति॒ विश्व॑मानु॒षक् ।
सा॒ह्याम॒ दास॒मार्यं॒ त्वया॓ यु॒जा सह॑स्कृतेन॒ सह॑सा॒ सह॑स्वता ॥ १ ॥
म॒न्युरिंद्रो॓ म॒न्युरे॒वास॑ दे॒वो म॒न्युर् होता॒ वरु॑णो जा॒तवे॓दाः ।
म॒न्युं विश॑ ईलते॒ मानु॑षी॒र्याः पा॒हि नो॓ मन्यो॒ तप॑सा स॒जोषा॓ः ॥ २ ॥
अ॒भी॓हि मन्यो त॒वस॒स्तवी॓या॒न् तप॑सा यु॒जा वि ज॑हि शत्रू॓न् ।
अ॒मि॒त्र॒हा वृ॑त्र॒हा द॑स्यु॒हा च॒ विश्वा॒ वसू॒न्या भ॑रा॒ त्वं नः॑ ॥ ३ ॥
त्वं हि म॓न्यो अ॒भिभू॓त्योजाः स्वय॒ंभूर्भामो॓ अभिमातिषा॒हः ।
वि॒श्वच॑र्-षणिः॒ सहु॑रिः॒ सहा॓वान॒स्मास्वोजः॒ पृत॑नासु धेहि ॥ ४ ॥
अ॒भा॒गः सन्नप॒ परे॓तो अस्मि॒ तव॒ क्रत्वा॓ तवि॒षस्य॑ प्रचेतः ।
तं त्वा॓ मन्यो अक्र॒तुर्जि॑हीला॒हं स्वात॒नूर्ब॑ल॒देया॓य॒ मेहि॑ ॥ ५ ॥
अ॒यं ते॓ अ॒स्म्युप॒ मेह्य॒र्वाङ् प्र॑तीची॒नः स॑हुरे विश्वधायः ।
मन्यो॓ वज्रिन्न॒भि मामा व॑वृत्स्वहना॓व॒ दस्यू॓न् ऋ॒त बो॓ध्या॒पेः ॥ ६ ॥
अ॒भि प्रेहि॑ दक्षिण॒तो भ॑वा॒ मेஉधा॓ वृ॒त्राणि॑ जंघनाव॒ भूरि॑ ।
जु॒होमि॑ ते ध॒रुणं॒ मध्वो॒ अग्र॑मुभा उ॑पा॒ंशु प्र॑थ॒मा पि॑बाव ॥ ७ ॥
त्वया॓ मन्यो स॒रथ॑मारु॒जंतो॒ हर्ष॑माणासो धृषि॒ता म॑रुत्वः ।
ति॒ग्मेष॑व॒ आयु॑धा स॒ंशिशा॓ना अ॒भि प्रयं॓तु॒ नरो॓ अ॒ग्निरू॓पाः ॥ ८ ॥
अ॒ग्निरि॑व मन्यो त्विषि॒तः स॑हस्व सेना॒नीर्नः॑ सहुरे हू॒त ए॓धि ।
ह॒त्वाय॒ शत्रू॒न् वि भ॑जस्व॒ वेद॒ ओजो॒ मिमा॓नो॒ विमृधो॓ नुदस्व ॥ ९ ॥
सह॑स्व मन्यो अ॒भिमा॓तिम॒स्मे रु॒जन् मृ॒णन् प्र॑मृ॒णन् प्रेहि॒ शत्रू॓न् ।
उ॒ग्रं ते॒ पाजो॓ न॒न्वा रु॑रुध्रे व॒शी वशं॓ नयस एकज॒ त्वम् ॥ १० ॥
एको॓ बहू॒नाम॑सि मन्यवीलि॒तो विशं॓विशं यु॒धये॒ सं शि॑शाधि ।
अकृ॑त्तरु॒क् त्वया॓ यु॒जा व॒यं द्यु॒मंतं॒ घोषं॓ विज॒याय॑ कृण्महे ॥ ११ ॥
वि॒जे॒ष॒कृदिंद्र॑ इवानवब्र॒वो॒(ओ)३॑உस्माकं॓ मन्यो अधि॒पा भ॑वे॒ह ।
प्रि॒यं ते॒ नाम॑ सहुरे गृणीमसि वि॒द्मातमुत्सं॒ यत॑ आब॒भूथ॑ ॥ १२ ॥
आभू॓त्या सह॒जा व॑ज्र सायक॒ सहो॓ बिभर्ष्यभिभूत॒ उत्त॑रम् ।
क्रत्वा॓ नो मन्यो स॒हमे॒द्ये॓धि महाध॒नस्य॑ पुरुहूत स॒ंसृजि॑ ॥ १३ ॥
संसृ॑ष्टं॒ धन॑मु॒भयं॓ स॒माकृ॑तम॒स्मभ्यं॓ दत्तां॒ वरु॑णश्च म॒न्युः ।
भियं॒ दधा॓ना॒ हृद॑येषु॒ शत्र॑वः॒ परा॓जितासो॒ अप॒ निल॑यंताम् ॥ १४ ॥
धन्व॑ना॒गाधन्व॑ ना॒जिंज॑येम॒ धन्व॑ना ती॒व्राः स॒मदो॓ जयेम ।
धनुः शत्रो॓रपका॒मं कृ॑णोति॒ धन्व॑ ना॒सर्वा॓ः प्र॒दिशो॓ जयेम ॥
भ॒द्रं नो॒ अपि॑ वातय॒ मनः॑ ॥
ॐ शांता॑ पृथिवी शि॑वम॒ंतरिक्षं॒ द्यौर्नो॓ दे॒व्यஉभ॑यन्नो अस्तु ।
शि॒वा॒ दिशः॑ प्र॒दिश॑ उ॒द्दिशो॓ न॒உआपो॓ वि॒श्वतः॒ परि॑पांतु स॒र्वतः॒ शांतिः॒ शांतिः॒ शांतिः॑ ॥


text:
कृष्णजन्माष्टमी
श्रीकृष्णजन्माष्टमी ( ( शृणु) /ˈkrrʃhnədʒənmɑːʃhtəmiː/) (हिन्दी: कृष्णाष्टमी, आङ्ग्ल: Krishna Janmashtami) इति कृष्णस्य जन्मोत्सवः आचर्यते । गोकुलाष्टमी, जन्माष्टमी, कृष्णजयन्ती, श्रीजयन्ती इत्यादिभिः बहुभिः नामभिः भारतस्य सर्वेषु भागेषु आचर्यते एतत् पर्व । सर्ववर्णानाम् आश्रमाणां वर्गाणां जनैः आचर्यमाणं प्रियं पवित्रं च पर्व अस्ति श्रीकृष्णजन्माष्टमी । तद्दिने सर्वत्र पूज्यमानः देवः परमपूज्यः श्रीकृष्णः । एषः श्रीकृष्णः महाविष्णोः नवमः अवतारः । अयं मार्त्यलोके अवतीर्णः चेदपि साक्षात् भगवान् एव । कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्, दशाकृतिकृते कृष्णाय तुभ्यं नमः ईश्वरः परमः कृष्णः, कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् इत्यादिभिः वाक्यैः सः अभिप्रायः पुरस्क्रियते ।
सः एव आदिपुरुषः, परब्रह्म, पुरुषोत्तमः । स्मृतिषु, पुराणेषु, इतिहासेषु, काव्येषु, प्रबन्धेषु च महर्षिभिः, भागवतैः, आचार्यैः, दासश्रेष्ठैः, कविभिः, कीर्तनकारैः एवं सर्वप्रकारकैः अपि स्तुतः देवः श्रीकृष्णः । सः न केवलं देवः अपि तु देवानाम् अपि देवः तं देवतानां परमं च दैवतम् इति वदन्ति महात्मानः । मनुष्यः इव व्यवहरन् अपि ज्ञान-बल-ऐश्वर्य-वीर्य-शक्ति-तेज-आत्मगुणसम्पन्नः परमपुरुषः । न केवलं मनुष्यमात्रान् अपि तु गो-गोपाल-पशु-पक्षि-वृक्ष-वनस्पत्यादीन् अपि उद्धृतवान् दयानिधिः । सौन्दर्यनिधिः, कलानिधिः, महाभारतस्य सूत्रधारः, महावीरः, धर्मप्रभुः, धर्मनिरतानां पाण्डवानां बन्धुः, मित्रं, मन्त्री, दूतः, उपायचतुरः, राजनीतिज्ञः,विद्वान्, द्वैवमानवः, गीतोपदेशं कृतवान् योगाचार्यः श्रीकृष्णः ।
श्रीकृष्णः श्रावणमासे जातः इति कुत्रचित्, भाद्रपदमासे इति अन्यत्र, सिंहमासे इति अपरत्र उक्तम् अस्ति ।
- भाद्रपदमासस्य कृष्णपक्षस्य अर्धरात्रसमये सिंहराशिस्थिते सूर्ये, वृषभलग्नस्थिते चन्द्रे रोहिणीनक्षत्रे देवकीवसुदेवयोः पुत्ररूपेण अवतारम् अप्राप्नुवम् इति श्रीकृष्णः एव अवदत् इति भविष्योत्तरपुराणं वदति ।
- अभिजिन्नाम नक्षत्रं जयन्तीनाम शर्वरी । मुहूर्तो विजयो नाम यत्र जातो जनार्दनः ॥ इति हरिवंशे उक्तम् अस्ति ।
- प्राजपत्येन संयुक्ता अष्टमी सा यदा भवेत् । श्रावणे बहुले सा तु सर्वपापप्रणाशिनी ।। इति वदति स्कान्दपुराणम् ।
- अष्टम्यां तिथौ रोहिणीनक्षत्रे अर्धरात्रसमये जातः इत्ययम् अंशः सर्वसम्मतः अस्ति ।
जन्माष्टम्यां पूजाकर्तारः अर्धरात्रसमये एव पूजाम् आचरन्ति । मध्यरात्रपूजा एव प्रशस्ता इति । अशक्ताः अर्धरात्रितः पूर्वं वृषभलग्ने अपि पूजाम् आचरन्ति । सिंहराशि-अष्टमीतिथि-रोहिणीनक्षत्र-बुधवासर-हर्षणयोग-कौलवकरणयुक्तायाम् अर्धरात्रौ चन्द्रोदयावसरे वृषभलग्ने कृष्णाष्टमीपूजा क्रियते । अस्मिन् दिने पूजाकर्तारः उपवासम् आचरन्तः सायं पुनरपि स्नात्वा अह्निकादिकं समाप्य श्रीमद्भागवतस्य, हरिवंशस्य, विष्णुपुराणस्य, भगवद्गीतायाः वा पारायणं कुर्वन्ति । अनन्तरम् उपर्युक्ते श्रीकृष्णजन्मसमये सम्प्राप्ते षोडशोपचारपूजां कुर्वन्ति । नैवेद्यार्थम् अपि भक्ष्य-भोज्य-चोष्य-लेह्य-पानीयसहितं षड्रसोपेतं शास्त्रीयं सर्वविधं पदार्थं समर्पयन्ति । पूजार्थमपि शास्त्रीयाणि सर्वविधफल-पुष्प-पल्लव-तोरणानि भवन्ति । विशेषतया गोक्षीरं, क्षीरान्नं, परमान्नं, गुडयुक्तपृथुकं, नवनीतं, शुण्ठिगुडमिश्रणं च समर्पयन्ति । वेदमन्त्रैः, शास्त्रवाक्यैः, इतिहासपुराणसूक्तिभिः, अष्टोत्तरशत-सहस्रनामभिः, स्तोत्रैः, गीत-नृत्यैः आराधयन्ति ।
अर्घ्यप्रदानम्[सम्पादयतु]
- क्षीरोदार्णवसम्भूत ह्यत्रिनेत्रसमुद्भव ।
- गृहाणार्घ्यं मया दत्तं रोहिण्या सह्तः शशिन् ॥
- आजन्ममरणं यावत् यन्मया दुष्कृतं कृतम् ।
- तत्प्रणाशाय गोविन्द प्रसीद पुरुषोत्तम ।
इति वदन्तः अर्घ्यं समर्पयन्ति । रात्रिपूर्णं जागरणं कृत्वा अनन्तरदिने प्रातः नित्यकर्मणाम् अनन्तरं श्रीकृष्णस्य उत्तराराधनं कृत्वा ब्राह्मणभोजनं कारयित्वा स्वर्ण-गो-वस्त्रादीनां दानं कुर्वन्ति । कुत्रचित् देवक्याः प्रसवगृहम् प्रकल्प्य तत्र पूर्णकुम्भम्, आम्रपर्णानि, पुष्पाणि, धूपदीपादिकं संस्थापयन्ति । प्रकोष्ठस्य भित्तिषु देवगन्धर्वाणां, वसुदेवदेवकी-नन्दयशोदादीनां, गोपिकानां, कंसस्य रक्षकभटादीनां, यमुनानद्याः, कालियस्य अन्येषां नागानां, गोकुलस्य इतरासां घटनानां च चित्राणि लिखन्ति । मध्याह्ने तिलजलेन वा महातीर्थेन वा स्नान्ति । मध्यरात्रसमये सङ्कल्पपूर्वकं मन्त्रसहितं शय्यायां शयितौ देवकीकृष्णौ कल्पयन्ति । अनन्तरं स्वर्णस्य वा रजतस्य वा विग्रहे प्राणप्रतिष्ठां कृत्वा भगवतः जातकर्म नामकरणादिकं कुर्वन्ति । चन्द्रोदयावसरे रोहिणीसहिताय चन्द्राय अर्घ्यं समर्पयन्ति । रात्रिपूर्णं जागरणं कृत्वा अपरस्मिन् दिने प्रातः श्रीकृष्णस्य उत्तराराधनं कृत्वा दानादीन् विधीन् निर्वहन्ति ।
सर्वत्रापि कृष्णाष्टम्यवसरे सार्वजनिकरूपेण दधिकुम्भभञ्जनस्पर्धां, कृष्णवेषस्पर्धां, भगवद्गीतायाः वा कृष्णस्तोत्राणां वा कण्ठपाठस्पर्धां, शोभायात्रां च आयोजयन्ति ।


text:
राष्ट्रपतिभवनम्
राष्ट्रपतिभवनम् मोगल् गार्डन् च राष्ट्रपतिभवनम् भारतदेशस्य राष्ट्रपतेः अधिकृतं निवासस्थानमेतत् । क्रिस्ताब्दे १९२९ तमे वर्षे अस्य निर्माणम् अभवत् ।१३० हेक्टर् प्रदेशे व्याप्तम् , राष्ट्रपतिभवनं परितः ‘मोगल् गार्डन्’ उद्यानवनम् अस्ति । अतीव सुन्दरम् उद्यानवनम् एतत् । प्रवेशार्थम् अवसरः न भवति । राष्ट्रपतिभवने ३४० प्रकोष्ठाः सन्ति । मध्ये स्तूपः इव १७७ पादोन्नतं भव्यं अर्धगोलाकारिका छदिः(गुम्बज़्) अस्ति । भवने चत्वारः भागाः सन्ति । दर्बारहाल्, वाचनालयः, सभाभवनं, स्नानगृहं भोजनगृहं च । एतानि सर्वाणि उत्तमरीत्या निर्मितानि सन्ति ।
मोगल् उपवनम्[सम्पादयतु]
राष्ट्रपतिभवनं परितः मोगल् गार्डन् रम्यम् उद्यानम् अस्ति । ‘A Paradise on Earth’, ‘A garden of beauty’ इति प्रसिद्धम् । सर्वे राष्ट्रपतयः पूर्वतोऽपि अभिवृद्धिं कृत्वा उत्तमोत्तमं कृतवन्तः सन्ति । एतदर्थं देशविदेशेभ्यः विविधानि सस्यानि आनीतानि सन्ति । पाटलपुष्पसस्यानां द्विशताधिकभेदाः अत्र द्रृष्टुं शक्यन्ते । अनेन साकं बोगन् विल्ला, डेलिया, हैसिन्त्, हेलिगोनिया, डापोडिल्स्, आर्किड्, स्वीट् विलियम् मेरीगोल्ड् जपाकुसुमम् इत्यादीनि अपूर्वाणि सन्ति । एतानि मारिषस् पेरु ब्रेज़िल्, ईशान्यराज्यानि, हैदराबाद् कोच्ची इत्यादिप्रदेशेभ्यः आनीतानि । अत्र मयूराः बकाः मृगाः कदम्बाः इतस्ततः सञ्चरन्ति । जलोत्सांसि सन्ति । दीपलङ्कारः उत्तमतया कृतः अस्ति । सायङ्काले दीपलङ्कारः उद्यानवनसौन्दर्यं वर्धयति । ४२८ जनाः उद्यानरक्षकाः वाटिकापालकाः अत्र कार्यं कुर्वन्ति । सार्वजनिकानां फेब्रुवरीमार्चमासयोः प्रवेशावकाशः अस्ति ।


text:
वार्तावली (Vaartavali)
अद्य मया ३१दिसेम्बर२०१६तिथौ प्रसारितः वार्तावलीकार्यक्रमः दृष्टः। भवान् अपि पश्यतु।
बालीद्विपपर्यटकाः यथा रामायणस्य अनुपमानन्दरसम् आसेवन्ते तथा वयम् अपि वार्तावल्याः अनुपमानन्दरसम् आसेवामहे। यस्मात् अभिनवगुप्तस्य चिन्तनं निर्बाधम् आसीत् तस्मात् वार्तावलीं दृष्ट्वा अस्माकम् अपि आनन्दः निर्बाधः अस्ति।
कार्याक्रमस्य सर्वाणि अङ्गानि उत्तमानि सन्ति। आनन्दस्य वर्णनं कर्तुं न शक्नोमि।
अयं कार्यक्रमः सोपानम् अनुसोपानं आरोहति। मन्ये गतवर्षस्य अन्तिमे दिवसे अन्तिमे सोपाने अतिष्ठत् पूर्णतां प्राप्तं च।
अस्मिन् वर्षे किञ्चित् नूतनं कर्तव्यम्। अन्यानि सोपानानि आरोढव्यानि। गीतस्पर्धा अतीवलोकप्रिया अस्ति अहम् इच्छे तया सह मौलिकसंस्कृतगीतस्पर्धा अपि भवेत् इति।
ये अपि अस्य कार्यक्रमस्य आयोजकाः सन्ति तान् सर्वान् सहकर्मिणः अस्माकं वर्धापनम्।
२०१७-०१-०४ बुधवासरः (2017-01-04 Wednesday)


text:
जानुवातः सन्धिवातश्च
“ मम जानुद्वये सन्धिषु च पीडा भवति, अहं सन्धौ ज्वलनपीडामनु भवामि, कश्चिद्वदति मम जानुनि शोथः जायते, मम जानु रक्तवर्णं दृश्यते” इत्येवं प्रकारेण बहुधा अस्य रोगस्य विषये श्रूयते । वातजनितशरीरचालनं कष्टकरं भवति । वातरोगाः विभिन्नप्रकारकाः सन्ति । तेषु जानुवातः, सन्धिवातः, कटिवातः, हस्तग्रन्थिवातश्च प्रधानाः । बहुव्यापकत्वात् अस्य रोगस्य मूलकारणं वर्णयितुं न शक्यते । तथापि एवम् ऊहितुं शाक्यते यत् –समीचिनखाद्याभावः, स्वस्थस्य यत्नाभावः, नियमितयोगासनस्याभावः, शरीरदौर्बल्यं, कोष्ठकाठिन्यं, विश्रान्त्यभावः इत्यादीनि कारणानि । रोगः बहुप्राचीनः भवति चेत् , औषधेन अस्य उपशमः न भवितुमर्हति । हृत्पिण्डः अपि दुर्बलः भवति ।
इदानीं समग्रविश्वे यः कोऽपि अनेन रोगेण आक्रान्तः भवति, तत्क्षणादेव औषधेन सह योगासनं कर्तुं वैद्येन सूच्यते । नियमितरुपेण निर्दिष्टानि कानिचन आसनानि यदि रोगी अभ्यसेत्, तर्हिनूनं शनैः शनैः औषधं विना अपि रोगस्य उपशमः भवति । अवश्यं, नियमितरुपेण आसनाभ्यासेन सह समुचितखाद्यविश्रान्त्यादीनामपि आवश्यकता अस्ति । रोगी एतान् सर्वान् प्रति जाग्रतः भवति चेत् औषधस्य आवश्यकता न भवति ।
सन्धिवातरोगिभ्यः खाद्यसूची[सम्पादयतु]
प्रकृतरोगिभिः उपयोग्यनुपयोगिखाद्यानां च विषये अवश्यं ज्ञातव्यम् ।
- अनुपयोगि खाद्यानि – ब्रीहिः, कन्दमूलं. स्तम्भालुकं, पूतिका, पक्वरम्भाफलम् । अम्लं यथा –दधि, तिन्त्रिणी ।
- उपयोगिखाद्यानि –अङ्कुरितबीजं हरीतशाकनिर्मितं व्यञ्जनं ,गोधूमरोटिका, अल्पोष्णम् अन्नं दुग्धंच ।
- फलेषु –नारङ्गफलं, स्वादुफलं, पूर्णशाकं, धान्यकपत्रं, कर्कटीरक्तवृन्ताकयोः मिश्रणेन निर्मितं ‘सालाड्’, जम्बीरफलं, तरम्बुजफलम्, अनत्रासं, विल्वं, पारावतम् इत्यादीनि फलानि ।
- रोगी प्रत्यहं विंशतिचषकपरिमितं जलम् अवश्यं पिबेत् । प्रातः उत्थाय मुखप्रक्षालनं विना एव चषकद्वयपरिमितं जलम् अवश्यं पिबेत् । किमर्थं मुखप्रक्षालनं विना जलं पातव्यम् इति चेत् उत्तरम् –रात्रौ शयनसमये मुखगह्वरे याः लालाः क्षरिताः भवन्ति । तासां लालानां बहुसुगुणाः वर्तन्ते । यथा लालानां पचनशक्तिः, मलनिष्कासनशक्तिः , दुषितवायुनिष्कासनशक्तिः इत्यादयः ।
सन्धिवातस्य प्रधानकारणं तु कोष्ठकाठिन्यम् । अतः रोगी स्वेदरपरिष्कारार्थं यत्नं कुर्यात् । तदर्थमपि सः पर्याप्तं जलं पिबेत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Official website
- American College of Rheumatology
- Arthritis
- American College of Rheumatology – US professional society of rheumatologists
- Arthritis Foundation – US national not-for-profit organization for arthritis
- Arthritis Research UK (UK medical research charity)


text:
आण्डाळ्
तमिळ्नाडुराज्ये सप्तमशतकादारभ्य नवमशतकपर्यन्तं वैष्णवसम्प्रदायस्य विकासकालः आसीत् । तदा बहवः विष्णुदासाः उत्पन्नाः । तेषु १२ जनाः प्रसिद्धाः । ते “ आळ्वार्गळ् “ नाम्ना आहूयन्ते स्म । तेषु आण्डाळ् नामिका विष्णुभक्ता अष्टमे शतके आसीत् । प्रसिद्धेषु १२ विष्णुदासेषु (आळ्वार्गळ् मध्ये ) अन्यतमा अस्ति । १२ आळ्वार्गळ् मध्ये एषा एका एव महिला अस्ति । आण्डाळ् “ तिरुप्पावै “, “ नाच्चियार् तिरुमोळि “ इति ग्रन्थद्वयं रचितवती । वैष्णवसम्प्रदायग्रन्थे एतस्याः चरितं भगवतः उपरि विद्यमानम् एतस्याः प्रेम विवृणोति ।
अन्तर्विषयाः
जननं , जीवनचरितञ्च[सम्पादयतु]
विष्णुचित्तः ( पेरियाळ्वार् ) मधुरैनगरात् समीपस्थे श्रीविल्लिपुत्तूर् इत्यस्मिन् नगरे वासं कुर्वन्नासीत् । स: मन्दिराय पुष्पाणि अवचित्य अर्पयति स्म । कदाचित् सः पुष्पचयनार्थं गतवान् । तदा तुलसीसस्यस्य अधः एकं शिशुं दृष्टवान् । स्वस्य कुटुम्बे यद्यपि कोऽपि नासीत् तथापि तां बालिकाम् सः एव वर्धितवान् । तस्याः “ गोदा “ इति नामकरणं कृतवान् । बाल्यकाले एव विष्णुचित्तः गोदायै तमिळ्भाषाम्, उत्तमसंस्कारान् च बोधितवान् । अतः तस्याः बाल्ये एव कृष्णस्य विषये भक्तिः, तमिळ्भाषायां पाण्डित्यं च आसीत् । कृष्णस्य उपरि विद्यमानात् अपरिमितप्रेमकारणात् सा तेन सहैव विवाहः करणीयः इति निश्चितवती । सा स्वयं कृष्णस्य वधूरूपेण आत्मानम् भावयन्ती प्रवृद्धा प्राप्तवती । विष्णुचित्तः प्रतिदिनं कृष्णाय मालां रचयित्वा अन्यकार्याणि समाप्य तां मालां अर्पयितुं मन्दिरं प्रति गच्छति स्म । तदभ्यन्तरे गोदा तां मालां स्वीकृत्य कृष्णस्य वधूः इव स्वयं धृत्वा दर्पणे पश्यति स्म । पितुः आगमनात् पूर्वं मालां यथा स्थानं स्थापयति स्म। विष्णुचित्तः अपि एतं विषयम् अज्ञात्वा पुत्र्या धृतां मालामेव कृष्णाय धारयति । एकस्मिन् दिने विष्णुचित्तः मालायाम् एकं दीर्घं केशं अपश्यत् । भीतः सः पुत्र्या अपराधः कृतः इति दुःखितः अभवत् । अतः कृष्णस्य समीपं क्षमां याचयित्वा पुत्र्या धृतां मालां त्यक्त्वा नूतनां मालां रचयित्वा कृष्णाय धारितवान् । तस्मिन् दिने रात्रौ कृष्णः विष्णुचित्तस्य स्वप्ने आगत्य गोदया धृता माला एव मह्यं रोचते, अतः तया धृताः मालाः एव धारयतु इति प्रार्थितवान् । तेन कारणेन तस्याः “ सूडिक्कोडुत्त सुडर्कोडी “ इति नाम आगतम् । भगवन्तमेव स्वस्याधीने आनीतवती इत्यर्थे “ आण्डाळ् “ इति नाम आगतम् । गोदा यदा प्राप्तवयस्का अभवत् तदा पित्रा तस्याः विवाहं कारयितुं बहुवारं प्रयत्नः कृतः । किन्तू सा तु श्रीरङ्गस्थेन देवेन सहैव विवाहः इति अन्यान् सर्वान् निराकृतवती । विष्णुचित्तः किङ्कर्तव्यमूढतया भगवन्तमेव प्रार्थितवान् । भगवान् विष्णुः तस्य स्वप्ने आगत्य गोदायाः सर्वालङ्कारं कारयित्वा श्रीरङ्गं प्रति आनयतु इति आदिष्टवान् । निश्चिते दिने गोदाम् अलङ्कृत्य श्रीरङ्गं प्रति नीतवान् विष्णुचित्तः । श्रीरङ्गस्थं देवम् दृष्ट्वा तस्मिन् एव लयं प्राप्तवती गोदा ।
आण्डाळ् गीतानि[सम्पादयतु]
आण्डाळ् तस्याः पञ्चदशे वयसी भगवति ऐक्यभवनात् पूर्वं तिरुप्पावै, नाच्चियार्तिरुमोळि इति ग्रन्थद्वयं लिखितवती । ग्रन्थद्वयमपि साहित्यकदृष्ट्या, तत्वार्थदृष्ट्या, भक्तेः उत्कृष्ट-उदाहरणम् अस्ति । एतस्याः प्रथमाकृतिः “ तिरुप्पावै “ अस्ति । तस्मिन् ३० गीतानि सन्ति । आण्डाळ् तस्मिन् ग्रन्थे आत्मानं गोपिका इव चित्रयन्ती गीतेषु मधुरभक्तिं प्रकटितवती अस्ति । एतस्याः द्वितीयः ग्रन्थः अस्ति “ नाच्चियार् तिरुमोळि “ । तस्मिन् १४३ गीतानि सन्ति । अस्मिन् ग्रन्थे अपि सा मधुरभक्तिमेव प्रकटयति । ग्रन्थद्वयमपि तमिळ्नाडुराज्यस्य वैष्णवस्थलेषु प्रधानोत्सवेषु गीयते ।
तिरुप्पावै ग्रन्थस्य वैशिष्ट्यानि[सम्पादयतु]
वैष्णवसम्प्रदाये तिरुप्पावै प्रधानः ग्रन्थः अस्ति । श्री कृष्णस्य इष्टतमे मार्गशीर्षमासे उषःकाले सर्वेषु वैष्नवस्थलेषु तिरुप्पावै गीयते इत्येव एतस्य वैशिष्ट्यम् अस्ति । तमिळ्भाषया रचितं चेदपि तमिळ्भाषेतरस्थानेषु अपि गीयते । भारते यत्र यत्र विष्णोः देवालयाः सन्ति तत्र सर्वत्रापि आण्डाळ् वर्यायाः कृते पृथक् सन्निधिः अस्ति । एतादृशं वैशिष्ट्यद्वयमपि अन्यस्य कस्यापि विष्णुदासस्य नास्ति । भाषाभेदं विना वैकुण्ठनाथस्य स्तुतिषु तिरुप्पावै भरतकण्डं पूर्णं व्याप्तम् अस्ति । तिरुप्पावैवैशिष्ट्यं भक्तिः केवलं न, आग्रन्थं गोदायाः कृष्णस्य उपरि विद्यमानं शुद्धप्रेम अपि च तेन कारणेन सर्वेभ्यः भक्तेभ्यः प्राप्तः तमिळ्सुगन्धः अपि अस्ति ।


text:
जेर्टि थेरेसा कोरि
(कालः – १८९६ तः १९५७)
एषा जेर्टि थेरेसा कोरि (Gerty T. Cori) जीवरसायनशास्त्रस्य विज्ञानिनी । एषा पुरातन–आस्ट्रो–हङ्ग्जेरियन् साम्राज्यस्य प्राग् इति प्रदेशे १९८६ तमे वर्षे जन्म प्राप्नोत् । १९२० तमे वर्षे एं.डि. पदवीं प्राप्नोत् । तस्मिन् एव वर्षे सहपाठिना कार्ल् एफ्.कोरि इत्यनेन सह तस्याः विवाहः अपि अभयत् । तौ दम्पती वर्षद्वयानन्तरम् अमेरिका–संयुक्त–संस्थानं प्रति गतवन्तौ । तत्र न्यूयार्क्-राज्ये "अपायकराणां रोगाणां नियन्त्रणसंस्था”यां १९२२ तमे वर्षे द्वौ अपि मिलित्वा एव कार्यम् आरब्धवन्तौ । अपायकराणां कन्दानां (ट्यूमर्) चयापचयक्रिया एव तयोः संशोधनस्य प्रमुखः विषयः आसीत् । तदवसरे तौ शर्करापिष्टादीनां चयापचयक्रियाम् अपि सम्यक् अभ्यस्तवन्तौ ।
अनन्तरं १९३१ तमे वर्षे मिस्सूरिया-सैण्ट्लूयीस् मध्ये स्थिते वाषिङ्ग्टन्-औषधविश्वविद्यालये (Washington University of Medicene) कार्यं प्राप्तवन्तौ । तत्रैव तौ किञ्चित् राष्ट्रियं केन्द्रं संस्थापितवन्तौ । तस्मिन् केन्द्रे एव शर्करापिष्टादीनां चयापचयक्रियां सविवरम् अभ्यस्य राष्ट्रस्तरे गौरवं प्राप्तवन्तौ । एतौ कोरिदम्पती १९३० दशके अस्माकं शरीरे विद्यमानं "ग्लैकोजेन्” नामकं पिष्टं शरीरस्य उपयोगकरीत्वेन शर्करात्वेन परिवर्त्यमानस्य "पास्फारिलेस्” नामकस्य किण्वस्य (एन्जैम्) संशोधनं कृतवन्तौ । १९३९ तमे वर्षे प्रचलिते विज्ञानिनां सम्मेलने "ग्लैकोजन्” नामकं पिष्टं प्रथमवारं परीक्षाप्रनाले सङ्गृह्य प्रदर्शयताम् । तं पिष्टं शरीरं यत् शर्करात्वेन परिवर्तयति, तस्याः क्रियायाः विवरणेन मधुमेहरोगस्य अवगमने, निवारणे च साहाय्यम् अभवत् । बालेषु "ग्लैकोजन्” इति पिष्टस्य सङ्ग्रहणेन जायमानानां व्याधीनां, तेषां रोगाणाम् अग्रिमां वंशश्रेणीं प्रति गमनम्, इति कार्यद्वयस्य अपि कारणीभूतस्य किण्वस्य (एन्जैम्) विषये अपि एषा जेर्टि थेरेसा कोरि विवृणोत् । अमेरिकादेशस्य अध्यक्षः ह्यारि एस्. ट्रुमन् तां जेर्टि थेरेसा कोरिं नूतनतया आरब्धस्य राष्ट्रियविज्ञानपौण्डेषनस्य विज्ञानसमितेः सदस्याम् अकरोत् । तस्याः जेर्टि थेरेसा कोर्याः संशोधनैः अनेकानि उपायनानि, पुरास्काराः, सम्माननानि च प्राप्तानि । १९४७ तमे वर्षे वैद्यकीये तथा शरीरक्रियाशास्त्रे च दीयमानः "नोबेल्”पुरस्कारः एताभ्यां कोरिदम्पतीभ्यां तथा बर्नार्ड् हौसिना च प्राप्तः । एषा जेर्टि थेरेसा कोरि १९५७ तमे वर्षे इहलोकम् अत्यजत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Carl and Gerti Cori and Carbohydrate Metabolism from American Chemical Society National Historic Chemical Landmarks
- “Glories of the Human Mind” by Gerty Cori
- Bernardo A. Houssay Memorial to Gerty Theresa Cori
- Gerty Cori Memorabilia
- Nobel lecture by Carl Cori and Gerty Cori
- National Academy of Sciences Biographical Memoir