text:
मदनमोहनमालवीयः ( ( शृणु) /ˈmədənəmoʊhənəmɑːləvɪjəhə/) (हिन्दी: मदनमोहन मालवीय, आङ्ग्ल: Madan Mohan Malviya) इत्याख्यः महापुरुषः अस्मिन् देशे जातः । श्रीमालवीयः अत्यन्तप्रज्ञावान् । मेधाविनः, प्रतिभावतः तस्य जन्मना न केवलं पितरः, अपि तु देशोऽपि भाग्यशाली अभवत् । उत्तरभारते झान्सीपट्ट्णस्य समीपे मालवा इति प्रदेशः अस्ति । मालवीयस्य पूर्वजाः तत्र आसन् । नाम्नः अन्ते निवासप्रदेशस्य योजनम् एकः सम्प्रदायः । मालवीयस्य पितामहः प्रेमधरः उत्तमां ख्यातिम् अर्जितवान् आसीत् ।
१८५७ तमे वर्षे आङ्ग्लेयान् एतस्मात् देशात् प्रेषयितुं झान्सीराज्ञी लक्ष्मीबाई,नानासाहेबः, तात्याटोपे इत्यादयः वीराः अत्यन्तं साहसं प्रदर्श्य युद्धं कृतवन्तः । तेषां प्रयत्नाः सफलाः न जाताः । भारतदेशः आङ्ग्लसाम्राज्यस्य कश्चन भागः अभवत् । तेन भारतीयजीवने महान् परिणामः जातः । धनिनः, मध्यमवर्गीयाः जनाः आङ्ग्लेयान् अनुकुर्वन्ति स्म । वेषभाषासु, जीवनविधाने च एते परिणामाः स्पष्टं दृष्टाः ।
आङ्ग्लभाषाभाषणम्, आङ्ग्लेयवस्त्रधारणं, तत्पद्धतीनाम् अनुसरणम् अत्यन्तं गौरवास्पदमिति भावयन्तः आसन् जनाः । किन्तु स्वीयपूर्वजानां सम्प्रदायानां, सिद्धान्तानां विषये मालवीयानाम् अत्यन्तगौरवभावना, विश्वासश्च आसीत् । देशे उच्चलतां पाश्चात्यसमुत्तुङ्गतरङ्गाणाम् अभिमुखं गच्छन्तः आसन् ते ।
मदनमोहनस्य पिता व्रजनाथः श्रीमद्भागवतं (कृष्णलीलाः - कृष्णभक्तानां गाथाः) पठित्वा विवृण्वन् जीवनं यापयति स्म । एतेन एव ज्ञायते यत्, ते कियता कष्टेन जीवनं यापयन्ति स्म इति । अश्रद्धम् आराधयतः जनान् भगवान् कदापि न त्यजति इति गाढः विश्वासः तस्यासीत् । एषः निर्धनब्राह्मणः स्वजीवनभाग्यं सर्वं भगवतः हस्ते न्यस्तवान् आसीत् ।
मदनमोहनस्य पितामहः पण्डितः प्रेमधरः स्वर्गस्थः अभवत् । सम्प्रदायानुगुण्येन पितुः और्ध्वदैहिककर्माणि पवित्रे गयाक्षेत्रे समापितवान् पण्डितः व्रजनाथः । तदा व्रजनाथं गुरवः उक्त्वन्तः "किमपि प्रार्थयतां, भगवान् ददाति, वयमपि आशिषः दद्मः" इति । हस्तद्वयेन अञ्जलिं बद्धवा प्राङ्गमुखः पण्डितः व्रजनाथः प्रार्थितवान् "भगवान् ! महयम् एकं पुत्रम् अनुगृह्णातु । तत्सदृशः अन्यः न स्यात् न भवेत् च" इति ।
पण्डितस्य व्रजनाथस्य प्रार्थनाः सफलाः । १८६१ संवत्सरे, डिसेम्बर् २५ दिनाङ्के आहियापुरे पण्डितमदनमोहनमालवीयः जातः (आहियापुरम् ग्रामः इदानीं मालवीयनगरम् इति प्रसिद्धम्) । मोहनस्य माता मूनादेवी ।
आसीत् सन्ध्यासमयः । सर्वगृहेषु दीपज्वालनसमयः । हठाद् घण्टानादः श्रुतः । पण्डितस्य व्रजनाथस्य पुत्रोदयः अभवत् इति जनैः ज्ञातम् । निष्कलङ्कजीवनेन, प्रज्ञापाटवेन, सत्प्रवर्तनेन च सः ग्रामजनानां गौरवपात्रतां गतः आसीत् । सर्वे तं साभिमानं पश्यन्ति स्म । पवित्रग्रन्थानां ज्ञानपरिमलेन पूर्णस्य व्रजनाथगृहस्य पुरतः जनानाम् आनन्दकोलाहलः आसीत् ।
मृत्कुड्यैः निर्मितं लघुगृहं तत् । आगतानां शुभेच्छुकानां कृते तत्र स्थातुं स्थलं न आसीत् । तेभ्यः सर्वेभ्यः मधुराणि वितरितुं शक्तिरपि नासीत् व्रजनाथस्य । मुकुलितकराभ्याम् एव सः आगतान् स्त्कृतवान् । ते सर्वे तम् अभिनन्द्य, आमन्त्र्य गतवन्तः । बालस्य नामकारणोत्सवः अभवत् । प्रथमाक्षरं मकारः भवेदिति, तेन सौभाग्यं भविष्यतीति उक्तवन्तः ज्येष्ठाः । मदनमोहन इति नाम निश्चितम् । मदनमोहनः सर्वदा हसन् उत्साही सन् अवर्धत ।
विद्याभ्यासः
पञ्चमे वर्षे तस्य विद्याभ्यासः आरब्धः । आहियापुरे पाठशालाः नासन् । हरदेवः नाम पण्डितः 'धर्मज्ञानोपदेशपाठशाला’नाम्नीम् एकां पाठशालां चालयति स्म । मदनमोहनं पिता हरदेवसमीपं नीतवान्। 'बालकः श्लोकान् काँस्कान् जानाति वा ?’ इति पृष्टवान् हरदेवः । 'आम्, जानामि’ इत्युक्तवान् बालः । "उत्तमम्, एकं श्लोकं वदतु’ इति प्रृष्टवान् हरदेवः । बालकः अध्यापकस्य पादस्पर्शनं कृतवान् । पितरं दृष्टवान् । हस्तौ बद्धवा एकं श्लोकम् उत्तमशैल्या पठितवान् । सन्तृप्तः पण्डितः हरदेवः अन्यम् एकं श्लोकं पठ इत्युक्तवान् । मधुरेण स्वरेण अन्यत्पद्यं श्रावितवान् मदनमोहनः ।
उपाध्यायः अत्यन्तं सन्तुष्टः । बालस्य शिरसि हस्तं निधाय अत्यन्तानन्दपूर्णः हरदेवः व्रजनाथमुक्तवान् - "भवान् सत्यमेव भाग्यशाली । भवतः वंशस्य शाश्वतीं कीर्तिम् एतस्य कारणतः प्रतिष्ठापयिष्यति भवान्" इति । पण्डितहरदेवस्य अन्तिके मदनमोहनस्य विद्याभ्यासः आरब्धः । हरदेवः लधुकौमुदीं पाठितवान् । भगवद्गीतां, नीतिश्लोकान्, मनुस्मृतिम्, अनेकविधाः विद्याश्च गुरोः सकाशात् अधीतवान् मदनमोहनः । मदनमोहनस्य अष्टमे वर्षे उपनयनम् अभवत् । गायत्रीमन्त्रम् उपदिष्टवान् व्रजनाथः । (निष्ठया, नियमैश्च जीवनं यापयितुं, वेदविद्याम् अभ्यसितुञ्च गायत्रीमन्त्रम् उपदिशन्ति पितरः गुरवः ।) नित्यं प्रातः सायम् उभयसन्ध्ययोः अनुष्ठानं करोति स्म मेधावी मदनमोहनः । कुमारस्य अनुष्ठानादिकं दृष्ट्वा माता स्वपुत्रः संन्यासी भविष्यति इति आशङ्कते स्म । भीता माता पुत्रस्य दुर्दृष्टिनिवाराणाय उपचारान् कारयति स्म ।
मदनमोहनः अत्यन्तं चपलः आसीत् । क्रीडाः तस्य अतीव प्रियाः । काष्ठैः गोलिकाभिः क्रीडने क्षुत्-निद्रादिकमपि विस्मरति स्म सः । प्रतिदिनम् अवश्यं व्यायामं करोति स्म । प्रातः ६ वादने धर्मज्ञानोपदेशपाठशालायाः आरम्भः भवति स्म । ९.३० वादने पाठशालायाः घण्टानादानन्तरं छात्राः सर्वे मिलन्ति स्म । उन्न्तकक्ष्याच्छात्रद्वारा श्लोकान् उच्चैः रटयति स्म उपाध्यायः । निम्नकक्ष्याविद्यार्थिनः सर्वे उच्चैः अनुरटेयुः । मनुस्मृतिं,भगवाद्गीताञ्च एवमेव वाचयन्ति स्म शिक्षकाः । पुनः पुनः वाचनेन ते कण्ठस्थीकुर्वन्ति स्म श्लोकान् । स्वीयं भोजनम् अधिकृत्य मदनमोहनेन एवम् उक्तम् - "मया क्रियमाणं भोजनं प्रायः राजानः अपि न कुर्वन्ति । पाचकैः पक्वं भोज्यं स्वीकुर्वन्ति राजकुमाराः । पाचकाः तु प्रेम्णा पाकं न कुर्वन्ति । वेतनार्थम् एव ते पाकं कुर्वन्ति । एवम् भृत्यैः साधितं पाकम् अहं न कदापि भुक्तवान् । मम मात्रा कृतं प्रेमानुरागपुरस्कृतं सुपक्वम् आहारमेव स्वीकृतवान् अहम् । रोचकान् एव पदार्थान् पक्त्वा माता मह्यं यच्छति स्म । माम् एवमेव बाल्ये यौवनेऽपि वर्धितवती सा । अस्मिन् विषये अहम् अत्यन्तं भाग्यवान् च ।" इति ।
मदनमोहनेन सह पठन्तः केचन छात्राः आङ्ग्लपाठशालासु प्राविशन् । आङ्ग्लभाषां ज्ञातुमैच्छत् मदनमोहनः अपि । अधिकं शुल्कं स्वीकुर्वन्ति स्म आङ्ग्लशालापालकाः । एकः निर्धनः अधिकशुल्कवत्यां पाठशालायां स्वबालं प्रेषयितुं न शक्नोति । तथापि सङ्कल्पः अस्ति चेत् मार्गः लभ्यते एव । पुत्रस्य इच्छां ज्ञातवान् पिता । कटकानि गयाप्रसादनाम्नः कस्यचन निकटे न्यासीकृत्य धनमानीतवती माता । पुत्रम् आङ्ग्लपाठशालायां प्रवेशितवन्तौ पितरौ । गोर्धन-महोदयः आङ्ग्लपाठशालायाम् अध्यापकः । सः शिक्षक इव अत्यन्तं कठिनं व्यवहरति स्म सः । समये पाठशालायां भवेयुः छात्राः । अश्रद्धावतः भृशं दण्डयति स्म गोर्धनः ।
पर्युषितम् अन्नं खादित्वा पाठशालां प्रति धावति स्म मदनमोहनः । कुटुम्बं महत्यां दिनावस्थायाम् आसीत् । कदापि मदनमोहनः निराशतां न प्राप्तवान् । अल्पदिनेष्वेव लेखने उच्चारणे च कक्ष्यायां प्रथमं स्थानं प्राप्तवान् । उपाध्यायस्य अनुग्रहपात्रम् अभवत् एषः । सुखेन पठितुं किञ्चिदपि स्थानं गृहे नासीत् । दूरे गङगाप्रसादनाम्नः सहचरस्य गृहमासीत् । सूर्यास्तमनानन्तरं तैलदीपं स्वीकृत्य मित्रस्य गृहे पठति स्म सः । तेषु दिनेषु तस्य दिनचर्या एवं प्रचलति स्म ।
विवाहः
पञ्चदशवर्षदेशीयः कदाचित् मदनमोहनः स्वस्य पितृव्येन सह मिरजापुरम् अगच्छत् । तत्र बहवः पण्डिताः अमिलन् । मेधाविनः स्वयं ज्ञातान् विषयान् अधिकृत्य तत्र भाषणं कृतवन्तः । तेषां भाषणानि श्रुतवतः तस्य बालकस्य विवक्षा उत्पन्ना । द्वित्रवारम् उत्थितश्च । अन्ते अवसरः लब्धः । सः मेधाविनां समूहम् एकवारं विलोक्य सविनयं स्वभाषणम् आरब्धवान् । मृदुमधुरस्वरेण हेतुबद्धेन तस्य संस्कृतभाषणेन, मेधाशक्त्या च ज्येष्ठाः चकिताः अभवन् प्रशंसाः अकुर्वन् ।
पण्डितनन्दरामः स्वयं मेधावी । सः एव समावेशं निरूढवान् । मदनमोहनस्य रूपं, मेधा, विनयः च तम् आकर्षन् । मुखतः स्वरः न निर्गतः । स्वस्य तृतीयां पुत्रीं कुन्दनादेवीं तस्मै नवयुवकाय दत्त्वा परिणयः करणीयः इति निर्णीतवान् सः । १५ वर्षीयस्य मदनमोहनस्य विवाहं कुन्दनादेव्या सह सवैभवं कारितवन्तः ज्येष्ठाः । तस्य योग्या पत्नी आसीत् कुन्दनादेवी । कुन्दनादेवी सम्पन्नकुटुम्बादागता युवतिः । श्वशुरगृहे दुर्भरदारिद्य्रम् आसीत् । तस्याः इच्छानुसारं भोजनं न भवति स्म । धर्तुम् उत्तमवस्त्राणि नासन् । दाक्षिण्यहृदया सा कदापि स्वभर्तारं, पितरौ वा एतं विषयम् अधिकृत्य न उक्तवती एव । पत्न्याः सहनशीलताम्, औदार्यं, दयां च दृष्ट्वा विचलितः मदनमोहनः तां पृष्टवान् - 'अस्माकं निर्धनत्वमधिकृत्य कदापि एकं वाक्यमपि नोक्तवती भवती, भवत्याः मातापितरौ प्रत्यपि कुतः न सूचितवती ?’ इति । "सूचयित्वा किं प्रयोजनम् ? मम मातापितरौ बाधाम् अनुभवतः । अश्रूणि स्रावयतः । तेन मम किं प्रयोजनम् ? एतदेव मम मातापित्रोः निवासप्रदेशः । भवानेव मे देवः । एतद् गृहमेव मम स्वर्गः । भवन्तः सर्वे मां सादरं पश्यन्ति । अस्मिन् विश्वे मम इतोऽपि आवश्यकं किम् अस्ति ?" इति समाहित्तवती कुन्दनादेवी ।
पितृपितामहैः अनुसृते एव पथि भागवतस्य व्याख्यानानि लिखित्वा कीर्तिप्रतिष्ठाः प्राप्तव्याः इति मदनमोहनस्य इच्छा आसीत् । एतमेव विषयं मातरं निवेदितवान् । पुत्रस्य इच्छां श्रुत्वा मूनादेवी 'अस्माकं स्थितिं भवान् जानात्येव । भवान् यद् योग्यम् इति भावयति तत् करोतु’ इत्युक्तवती । मातुः हृदयं ज्ञातवान् मदनमोहनः कस्याञ्चित् पाठशालायाम् उपाध्यायरूपेण प्रविष्टः । तत्र तस्य वेतनम् आसीत् चत्वारिंशद् रूप्यकाणि । पाठशालातः आगमनानुपदमेव व्यायामं करोति स्म सः । सङ्गीतसाधनेऽपि अङ्कितः जातः सः । मुरल्याः, सितारावाद्यस्य च वादनं ज्ञातवान् । प्रभातसमये, सायं च व्रजनाथः पुत्रं मीरायाः, सूरदासस्य च भक्तिगीतानि शिक्षयति स्म । अकिञ्चनत्वेऽपि दिनानि आनन्देन यापयति स्म सः ।
१८८१तमे संवत्सरे एफ् ए परीक्षाम् उत्तीर्णः अभवत् मदनमोहनः । मैर् सेंट्रल् कलाशालायां पठितवान् सः । ज्ञानसमुपार्जनापिपासया सः आगरायां बि ए कक्ष्यां प्रविष्टः । कार्यान्तरेषु व्यस्ततायाः कारणतः बि ए परीक्षाम् अनुत्तीर्णः । १८८४तमे वर्षे कलकत्ताकलाशालातः स्नातकः जातः सः स्नातकोत्तरपदवीं साधयितुमैच्छत् । तथापि कुटुम्बं क्लिष्टस्थितौ अस्तीति ज्ञात्वा मदनमोहनः उद्योगं प्राप्य मातापित्रोः साहाय्यं कर्तुं निश्चितवान् ।
बहुमुखप्रतिभावान्
जन्मतः मदनमोहनः कविः । षोडशवर्षाणां वयस्येव सः कवितारचनाम् आरब्धवान् । अत्यल्पे एव समये सः उत्तमकविः इति प्रसिद्धिं प्राप्तवान् । तस्य कवितानां संग्रहस्य नाम 'मकरन्दः’ इति, प्रथमा कविता च 'राधिकाराणी’ इति आसीत् । भारतराष्ट्रियमहासभायाः द्वितीयसमावेशः कलकत्तायाम् अभवत् । प्रख्यातः दादाभाई नवरोजी तस्य समावेशस्य अध्यक्षः आसीत् । तस्मिन् महति समावेशे एकः युवकः गुरुदेवस्य आदेशानुसारं वेदिकाम् आगतवान् । सः भाषणम् आरब्धवान् । देशभक्त्या पूर्णानि तस्य वचनानि गभीरगङ्गाप्रवाहवत् प्रसरन्ति स्म श्रोतृश्रवणकुहरेषु । श्रोतारः आनन्दसागरे मग्नाः इवासन् । भाषाणं सम्पूर्णं श्रुत्वा परवशाः जाताः ते । महासभायाः संस्थापकः ए ओ ह्यूम् महोदयः 'मदनमोहनमालवीयस्य अद्यतनं भाषणं कदापि न विस्मरणीयम्’ इति उक्तवान् । तस्मिन् समये श्रीरामपालसिंहः मालवीयं मिलितवान् । 'हिन्दुस्थान’पत्रिकायाः सम्पादकः सः । स्वपत्रिकायाः सम्पादकत्वदायित्वं स्वीकरोतु इति मालवीयम् अभ्यर्थितवान् । पत्रिकायाः सर्वमपि दायित्वं तस्मै एव दत्तवान् च ।
न्यायवादी
सामाजिकजीवने असाधारणभारेण पीडितोऽपि १८९२तमे संवत्सरे अलहाबादस्य उन्नतन्यायालये न्यायवादिरूपेण स्थानं प्राप्तवान् मदनमोहनः । अल्पसमये एव सः उत्त्मन्यायवादी इति ख्यातिम् अपि अर्जितवान् । उत्तेजकराणि भाषणानि, अत्यन्तसाधारणाः, सरलाः, विश्लेषणात्मकाः च तस्य वादाः न्यायालये सभासु समावेशेषु च बहून् प्रभावितान् अकुर्वन् । अत्यल्पकाले एव प्रजासु विशिष्टं स्थानं प्राप्तवान् मदनमोहनः । असामान्या मेधासम्पद्, अनर्गला वाक्, सहनशीलता, श्रमं कर्तुं सामर्थ्यं च तं जन्मतः एव प्राप्ताः गुणाः । न्यायवादिरूपेण अधिकं धनार्जनं कृतवान् । स्वजीवने न कदापि अपराधिनाम् अभियोगान् स स्वीकृतवान् । निर्धनानाम्, असहायकानां कृते एव स्वीयं समयं रक्षति स्म सः ।
भारतीयस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामोद्यमे महात्मागान्धिः,सुभाषचन्द्रबोसः इत्यादयः इव मान्यः जातः मदन्मोहनमालवीयः । गान्धिमहोदयः यथा राष्ट्रपिता, तथा मालवीयः राष्ट्रस्य अध्यापकः इति गण्यते स्म । मालवीयः इति वंशनाम्नैव तं सम्मानयन्ति स्म जनाः । १८५७ तमे वर्षे भारतसर्वकारेण कोलकत्ता, मुम्बई, चेत्रै नगरेषु विश्वविद्यालयाः स्थापिताः । एते सर्वे आङ्ग्लविश्वविद्यालयसमाः एवेति घोषिताः ।
विश्वविद्यालयस्वप्नः
आङ्ग्लभाषाभाषणं, तेषां सम्प्रदायानाम् अनुसरणं व्यवहरणं च अत्युन्नतमिति भावयन्ति स्म तदा केचन भारतीयाः । अत्यन्तमेधावी देशभक्तः मालवीयः भारतीयसंस्कृत्याः पूर्ववैभवं, गौरवं च पुनः साधनीयमिति दृढचिन्तनं कृतवान् । सुशिक्षिताः सर्वेऽपि एतस्याः संस्कृत्याः मौल्यम् अवगच्छेयुः इति आशां प्रकटितवान् । काश्यां हिन्दू विश्वविद्यालयः स्थापनीयः इति निश्चितवान् सः । विश्वविद्यालयस्य स्थापनं सुकरं वा ? एकस्य विद्यालयस्य चालनमेव कष्टकरम् । तथा सति विश्वविद्यालयचालनं कियत्कष्टकार्यम् ? तत्रापि एकेनैव एतत् साहसं करणीयमिति चिन्तितवान् सः । २१ तममहासभा वाराणस्यां समायोजिता ।
गौरवाध्यक्षस्थानमलङ्कर्तुं गोपालकृष्णगोखले महोदयम् आहूतवन्तः । मालवीयः एतस्मिन् अवसरे काङ्ग्रेस्-पक्षस्य ज्येष्ठैः नायकैः सह अमिलत् । हिन्दूविश्वविद्यालयस्य स्थापनविषये स्वीयां तीव्राम् इच्छां प्रकटितवान् । तस्य आशयं श्रुत्वा सर्वे तम् अभिनन्दितवन्तः । काङ्ग्रेस्-पक्षस्य प्रमुखः सुरेन्द्रनाथबेनर्जीमहोदयः उत्तमानाम् अध्यापकानां प्राप्तिपर्यन्तं विश्वविद्यालये आङ्ग्लप्राचार्यरूपेण विना वेतनं कार्यं करोमि इति वचनं दत्तवान् । काशीहिन्दुविश्वविद्यालयस्य कृते स्थानं प्राप्तुं मालवीयः महान्तं प्रयत्नं कृतवान् । यत् स्थलं विश्वविद्यालयस्य कृते उपयुक्तम्आसीत्, तत् स्थलं काशीमहाराजस्य आसीत् । काशीराजः मालवीयम् अवदत्, 'हे भूदेव ! यावत् धनम् आवश्यकं, तावद् दातुं शक्नोमि । किन्तु तत् स्थलं तु मा याच्यताम् । तेन स्थलेन सह मम अनुबन्धः अस्ति’ इति । ततः भगवतः दयया मकरसङ्क्रान्तेः पर्वदिने मालवीयः उपायनरूपेण तदेव स्थलं राज्ञः सकाशात् सम्पादितवान् ।
आर्थिकसमस्या उद्भूता । धनसंग्रहणाय समग्रे देशे पर्यटनं करणीयमिति चिन्तितवान् । प्रत्यहं कथञ्चित् कोशः पूर्णः भवति स्म । अस्मिन्नेव सन्दर्भे सः भाग्यनगरम् (हैदराबाद्) आगतवान् । तस्मिन् काले निजामपदवाच्यः शासकः तं प्रदेशं पालयति स्म । हिन्दुविश्वविद्यालयाय धनं दातुं तस्य महम्मदीयमनः नाङ्ग्यकरोत् । तं विषयमेव मालवीयं स्पष्टं सूचितवान् सः । रिक्तहस्तः सन् ततः निर्गन्तुं मालवीयः सुतरां नेच्छति स्म । तस्मिन्नेव दिने हिन्दुः कश्चन मृतः । तस्य शवयात्रायाम् अनुयायिनः नाणकानि विकिरन्तः चलन्ति स्म । मालवीयः भूमौ पतितानि तानि नाणकानि चित्वा स्यूते स्थापयन्नासीत् । तस्य कार्यं दृष्ट्वा केचन आश्चर्यमनुभूतवन्तः । ते अपि नाणकानि चित्वा तस्य स्यूते स्थापितवन्तः । स्यूतः नाणकैः पूर्णः । निजामः एतां घटनां ज्ञातवान् । सः लज्जितः जातः । मालवीयाय अधिकं धनं दत्त्वा अभिनन्दितवान् ।
हिमालयतःकन्याकुमारिपर्यन्तं, पेशावारतः, ब्रह्मदेश (म्यान्मार्) पर्यन्तम् अनेकवारं देशं समग्रं पर्यटितवान् पण्डितमालवीयः । यत्र कुत्रापि गत्वा उदात्ताय स्वाशयाय धनं याचते स्म धनिकान् । एकस्मिन् पर्याये दरभङ्गायां भागवतमधिकृत्य भाषणं कृतवान् मालवीयः । दरभङ्गामहाराजः अन्तिमदिने कार्यक्रमे उपस्थितः आसीत् । मालवीयस्य अद्भुतं भाषणं श्रुत्वा आश्चर्यचकितः महाराजः २५ लक्षरूप्यकाणि उपायनरूपेण दत्तवान् । न केवलं तत् स्वीयं शेषजीवनं मालवीयस्य उदात्ताशयसाधनाय समर्पयामि इति प्रतिज्ञातवान् । तस्य वचनं श्रुतवतः मालवीयस्य नेत्रे आनन्दाश्रुणा पूर्णे जाते । उक्तवचनानुसारं दरभङ्गामहाराजः मालवीयेन सह बहुत्र अटितवान् । देशस्य चतसॄषु दिक्षु पर्यटन् मालवीयः एककोटिचतुस्त्रिंशल्लक्षरूप्यकाणि संगृहीतवान् । भिक्षुकाणाम् अधिपतिरिति विरुदमपि प्राप्तवान् । कदाचित् 'मालवीयतः धनार्जनोपायः ज्ञातव्यः’ इति गान्धिमहाशयः साश्चर्यम् उक्तवान् ।
काशीहिन्दुविश्वविद्यालयः
१९१६ फेब्रवरीमासस्य चतुर्थदिनांकः शुभप्रदा वसन्तपञ्चमीतिथिः । वाराणस्यां सर्वत्र उत्सववातावरणं दृश्यते स्म । गङ्गानद्याः तीरे तदानीन्तनः वैसराय्-गवर्नर्-जनरल् हरटिञ्च महाशयः हिन्दुविश्चविद्यालयस्य शिलास्थापनम् अकरोत् । बहवः प्रमुखाः राष्ट्रनायकाः, विविधमतनेतारः च तस्मिन् महोत्सवे भागं गृहीतवन्तः । तस्मिन् कार्यक्रमे भाषमाणः मालवीयः वेदाः,उपनिषदः, भगवद्गीता,महाभारतं,रामायणम् इत्यादीनां पवित्रग्रन्थानां पठनस्य आवश्यकता, भारतीयसंस्कृतेः, संस्कृतभाषायाश्च श्रेष्ठता इत्यादिषु विषयेषु अबोधयत् । तेषां साधनायै एव अयं विश्वविद्यालयः संस्थापितः इति अवदत् । सः एव तस्य जीवनश्वासः जातः ।
"स्वदेशीयाः निर्धनाः न भवेयुः इत्येतदर्थं प्रयत्नः सर्वेणाऽपि कर्तव्यः । कृषिक्षेत्रमात्रे अभिवृद्धिः सर्वतोमुखाभिवृद्धिः न भवति । आर्थिकाभिवृद्धेः अपेक्षया व्यक्तिविकासः शीलनिर्माणं च अत्यन्तं प्रमु्खम् । सर्वोऽपि देशजनः स्वीयधर्मं रक्षेत् । युवानः हिन्दुधर्मस्य रक्षकाः भवेयुः । ते यदि तम् अंशं विस्मरेयुः तर्हि संस्कारहीनाः भवेयुः । प्राप्ता विद्या व्यर्था भवेत् । धर्मग्लानिः स्म्भवेत् । धर्मस्य ज्ञानार्थं विशालं लक्ष्यम् आवश्यकम् । हिन्दुधर्मं ये सम्यक् जानन्ति तेषां सः धर्मः जीवनमार्गदर्शकः दीपः इव भवति । अद्यतनयुवजनाः अस्माकं संस्कृतिं सम्यग् अवगच्छेयुः" एवम् आसीत् मालवीयस्य विचारसरणिः । हिन्दुधर्मेण प्राप्तानाम् जीवनमौलिकांशानां संरक्षणं, तदर्थं योग्यायाः विद्यायाः बोधनमिति लक्ष्यं स्वीकृतं काशीहिन्दुविश्वविद्यालयेन । 'यूनां कृते विशाललक्ष्यप्रदः हिन्दुविद्यासुगन्धः दातव्यः । तेन सह अन्यधर्माणाम् अवगमनस्य आवश्यकता अपि बोधनीया’ इत्येतस्य मदनमोहनमालवीयस्य सदाशयस्य साकारितरूपम् एव 'काशीहिन्दुविश्वविद्यालयः’ इति चेत्, अतिशयोक्तिः न ।
आदर्शपुरुषः
वैविध्यरूपेण मातृभूमेः सेवां कृतवान् मालवीयः । विद्याविषये कृता सेवा तु तदीया अतुला शाश्वतकीर्तिप्रदा जाता । पत्रिकाविषये तेन कृता सेवा अपि अविस्मरणीया । 'पत्रिकायाः सम्पादकत्वस्य निर्वहणे अन्येषां हस्तक्षेपम् अत्यल्पप्रमाणेन अपि न सहे, तत्र मम सम्पूर्णं स्वातन्त्र्यम् आवश्यकम्’ इत्युक्तवान् आसीत् मालवीयः । एतं नियमम् अङ्गीकृत्यैव राजा रामपालसिंहः तस्मै पत्रिकायाः स्वामित्वं समर्पितवान् । तेषु दिनेषु पण्डितप्रतापनारायणः, श्रीबालमुकुन्दगुप्तश्च पत्रिकाप्रकाशने असाधारणौ पुरुषौ । ताभ्यां द्वाभ्यां सह अविभाज्यम् अनुबन्धं रक्षितवान् मालवीयः । अनेकासां लघुपत्रिकाणां कृते एतस्य सहकारः आसीत् । देहलीतः मुद्राप्यमाणायाः 'कोपाल’साप्ताहिकपत्रिकायाः प्रकाशने एतस्य साहाय्यम् आसीत् । बाबू पुरुषोत्तमदासटाण्डन्-महोदयेन चाल्यमानायाः 'अभ्युदय' पत्रिकायाः प्रकाशने च सम्पूर्णसहकारं यच्छति स्म मालवीयः ।
विश्वपत्रिकाप्रकाशकेषु पत्रिकाकाररूपेण अत्यधिकां ख्यातिं प्राप्तवान् मालवीयः । स्वीयं पत्रिकाप्रकाशनकौशलं देशाय समर्पितवान् च । भारतीयपत्रिकाप्रकाशनसंस्था एतेनैव कारणेन प्रख्यातिं प्राप्तवती । पत्रिकाकारस्य लक्षणं भवेत् आत्मगौरवं, दृढता, स्वाभिमानः च । उन्नतधर्मं नीतिम् ॠजुवर्तनं च न विस्मरेत् सः इति वदति स्म मालवीयः । देहलीस्थां 'दि हिन्दुस्थान् टाइम्स्’ पत्रिकासंस्थां क्रीत्वा कानिचन वर्षाणि तां सम्यक् चालितवान् । कार्यभारस्य कारणतः अनन्तरदिनेषु तां पत्रिकाम् अन्यस्यै संस्थायै दत्तवान् ।
वर्तुलोप्तीठिका सभा
तेषु दिनेषु भारतदेशः आङ्ग्लजनैः पाल्यते स्म । भारताय स्वतन्त्र्यं दातव्यम् उत न वा इत्येतस्मिन् विषये चिन्तयति स्म आङ्ग्लसर्वकारः । १९३१ तमे वर्षे लण्ड्न्-नगरे द्वितीयवर्तुलोप्तीठिका सभा आयोजिता । तस्यां सभायां भाषणं कर्तुं मालवीयं निरणैषीत् गान्धिमहोदयः । र्तुलोप्तीठिकासभायां मालवीयस्य भाषणम् अविस्मरणीयम् आसीत् । 'इण्डियन् डायरी’ इति स्वीये पुस्तके माण्टेङ्गः मालवीयस्य भाषणं बहुधा प्रशंसितवान् । तेजबहदूरः सप्रू अपि तस्य भाषणम् अभिनन्दितवान् । स्वीयैः प्रज्ञासमेतैः भाषणैः खण्डान्तरेषु अपि राजनीतिज्ञानाम् आदरपात्रम् अभवत् सः । स्वीयदैनन्दिननियमान् विदेशे अपि नोल्लङ्घितवान् श्रीमालवीयः । प्रातः निद्रातः उत्थाय नियमेन व्यायामं करोति स्म सः । स्नानाय भारतदेशीयं सुफेनकमेव उपयुङ्क्ते स्म सः । पूजां कृत्वा फाले तिलकं धरति स्म सः । अनन्तरम् उष्णं दुग्धं पीत्वा श्वेतवस्त्राणि, उष्णीषं च धरति स्म । मध्याह्ने घण्टाद्वयम् आगतैः सह सम्भाषणञ्च करोति स्म ।
मालवीयः मितमेव आहारं स्वीकरोति स्म । भोज्नानन्तरं विश्रान्तिं स्वीकरोति स्म । शय्याप्रकोष्ठे तस्य मातापित्रोः तैलवर्णचित्रम् आसीत् । मातापित्रोः, भगवतः च प्रार्थनां कृत्वा एव निद्रां करोति स्म सः । एवं तस्य दिनचर्या आसीत् । 'वसन्तपञ्चमीम्’ अत्यन्तं शुभदिनं भावयति स्म सः । तस्मिन् दिने बहवः तं मिलन्ति स्म । तस्मिन् एव पर्वणि काशीहिन्दुविश्वविद्यालयस्य स्थापनमभूत् । तस्य भाषणं श्रोतुं सहस्रशः छात्राः, उपाध्यायाः आगच्छन्ति स्म तस्मिन् दिने । सरलभाषायां भारतीयसंस्कृतिं, धर्मम् उद्दिश्य, काशीहिन्दुविश्वविद्यालयस्य लक्ष्यं चोद्दिश्य स्पष्टं विशदयति स्म सः तदा अन्यदाऽपि ।
बहुभाषाकोविदः
आङ्ग्ल-संस्कृत-हिन्दी-उर्दूभाषासु कोविदः आसीत् मालवीयः । आङ्ग्लभाषया भाषणावसरे अन्यभाषापदानि न कदापि उपयुङ्क्ते स्म । संस्कृतभाषया भाषणसमये तु विद्यानां माता सरस्वती एव तस्य जिह्वायां नृत्यति स्म । भाषणानि इव तस्य लेखाः अपि पठितॄणां हृदयानि हरन्ति स्म । वचनानि मौक्तिकानि लेखनानि रत्नानि इवासन् तस्य ।
क्रान्तिकारी
मालवीयः यद्यपि प्राचीनसम्प्रदायानुसारी तथापि क्रान्तिकारीमनोभाववान् अपि आसीत् । १९१९ तमे वर्षे एप्रिलमासस्य त्रयोदशदिनाङ्के अमृतसरनगरस्थे जलियन्-वालाबाग् स्थाने अत्यन्तं विषादकरी घटना प्रवृत्ता । सभायां भागिनः निस्सहायाः श्रोतारः विदेशीयानां गोलकास्त्रैः निहताः । स्त्रियः पुरुषाः बालाः वृद्धाः इति भेदं विना क्षयं गताः शतशः । एतस्य प्रधानकारणम् आसीत् जनरल् डय्यरः । भारतजनता चकिता जाता । सर्वकारीयप्रतिनिधयः सिमलायां समाविष्टाः । समावेशे श्रीमालवीयः अत्यन्तम् उद्वेगभरस्वरेण षड्घण्टां यावत् नरवधमधिकृत्य भाषितवान् । प्रेरणायुतायाः तस्य भाषणस्य कारणतः समाविष्टाः आङ्ग्लेयाः अपि प्रभाविताः । १९४७तमे वर्षे भारतदेशः स्वतन्त्रतां प्राप्तवान् । स्वतन्त्रतायाः एकवर्षात् पूर्वम् अतिविषादकर्यः घटनाः अभवन् । भारतीयजनतया कदापि न विस्मरणीयाः घटनाः ताः । तासां स्थानमासीत् वङ्गप्रदेशः । अत्यधिकसङ्खायां हिन्दवः पीडिताः । नवकालीपट्ट्णे दीनमारणम् अभवत् । निस्सहायाः जनाः बहूनि कष्टानि अनुभूतवन्तः । सर्वकारः तूष्णीं पश्यन् आसीत् ।
घटनाः ज्ञात्वा मालवीयः स्थाणुः अभवत् । महम्मदीयमते परिवर्तितानां हिन्दूनां पुनः स्वधर्मे आनयनाय 'रामनाम-पवित्रगङ्गाजलं च पर्याप्तम्’ इति हिन्दून् प्रति उक्तवान् सः । हिन्दून् सर्वान् एकसूत्रे संयोक्तुं महान्तम् अविरतं च प्रयत्नं कृतवान् सः । हिन्दु- महम्म्दीयसख्यस्य कृते अपि अधिकं प्रयत्नं कृतवान् । 'हरिजनोद्धरणेनैव हिन्दुदेशः अभिवृद्धिं प्राप्नोति’ इति वदन् आसीत् श्रीमालवीयः । दलितसहोदराणां, निर्धनानां महिलानाम्, अक्षरज्ञानशून्यानां जनानाम् च सेवां कुर्वन् आसीत् सः । सर्वथा भारतदेशः पुरोगामी भवेदिति मालवीयस्य काङ्क्षा आसीत् ।
अन्तिमयात्रा
शतं वर्षाणि पूर्णजीवनं यापनीयमिति मालवीयस्य आशयः आसीत् । भगवतः निर्णयः अन्यथा आसीत् । नवकाल्याः दारुणघटनानि तस्य हृदयं मनः च पीडयन्ति स्म । असाधारणीं वेदनां जनयन्ति स्म च । तथैव वेदनया १९४६ तमे वर्षे नवम्बर् मासस्य १२ दिनाङ्के पण्डितमदनमोहनमालवीयः अन्तिमश्वासं त्यक्तवान् । तेन भारतवासिनः सर्वे अपि दुःखसागरे निमग्नाः अभवन् ।
मालवीयस्य विचारधारा
परमेश्वरे विश्वसितु । पशुपक्षिणां विषये अनुरागं दर्शय । निर्धनेषु, दुर्बलेषु च कृपां दर्शय । महिलाः मानय । आपन्नेषु साहाय्यं कुरु । कस्मिन्नपि क्रूरतां मा प्रदर्शय । स्वच्छं जीवनं यापय । पवित्रां गोमातरं रक्ष । अन्येषां सम्पदं मा हर । उत्तमकार्याणि सत्फलदानि । दुष्कार्याणि दुष्फलदानि । आत्मस्थैर्यं विश्वासश्च सर्वेषां भवेत् । अन्येषां विषये दुर्वचनानि मा वद । अभिप्रायभेदेऽपि प्रतिवादिनां वचनं शृणु । कस्मादपि मा भैषीः । अन्येषु भीतिं मा जनय । भारतदेशः अस्माकं मातृभूमिः । अस्माभिः भगवतः अनुग्रहेण लब्धा एषा भूमिः अतिपवित्रा । ऋजुवर्तनेन एतस्याः भूमेः सेवां कुरु । भारतं नाम इण्डिया नाम हिन्दुस्थानम् । भगवतः आशिषः प्राप्तवन्तः एव अत्र भारते जायन्ते । हैन्दवधर्मः महोन्नतः । भारतीया आध्यात्मिकजीवनपद्धतिः एव श्रेष्ठा विश्वे । 'सन्मार्गे चर, सत्कर्माणि कुरु, मुक्तिं प्राप्नुहि’ इति भगवतः निर्देशं प्रकटयति सा । तत् लक्ष्यं प्राप्तुं भगवान् धर्मक्रमम् अनुगृहीतवान् । ब्रह्मचर्य-गृहस्थ-वानप्रस्थ-संन्यासाश्रमधर्मान् क्रमेण आचरन् मानवः स्वयं धन्यो भवति; नैतिकधर्मान् शाश्वतं रक्षितुञ्च शक्नोति मानवः ।
केवलं स्वसुखाय जीवन् मानवः पशुसमानः भवति । सर्वोऽपि स्वदेशार्थं, धर्मार्थं, परार्थं च जीवेत् । विश्वे अत्यन्तपुरातनग्रन्थाः वेदाः एव । पाश्चात्यविज्ञाः अपि एतं विषयम् अङ्गीकृतवन्तः । सृष्टेः पूर्वं विश्वः सर्वोऽपि गाढान्धकारमयः । स्वदिव्यतेजसा भगवान् विश्वस्य कृते प्रकाशं दत्तवान् । भगवान् सर्वदा प्रकाशानुरागी । मानवः अस्मिन् ज्योतिर्मयमार्गे एव व्रजेत् । तदर्थं साधनमपि कुर्यात् । श्रीमालवीयेन अस्मभ्यं प्रदत्तः चिरस्मरणीयः सन्देशः एषः एव ।


c: text/html

text:
23a तो लक्ष्यतश्च प्राधान्येन प्रागुक्ता । इन्द्रनीलनिभम् इन्द्रनीलमणिसदृशं नीलत्वात् । लक्ष्म चिह्नम् । अलिनो भ्रमरस्य श्रियं शोभां संदवाति बिभर्ति । कुत्र ? चन्द्रै शंशाङ्के शरदि वर्षात्यये शरदो वा निशाया रात्रेरुत्तंसे शिरश्शेखरे । उत्तंसो मूर्ध्नि शेखर इत्यभिधानात् । कथमुत्तंसश्चन्द्रो रूप्यत इत्याह—कुन्दस्तबकविभ्रमेति । कुन्दस्तबकस्यैव विभ्रमः शोभा शौक्ल्यात् । यतः कुसुमसंदोहसदृशश्चन्द्रस्ततः शरन्निशोत्तंसत्वेन रूष्यते [तदनुपाति] च लक्ष्म नीलमणिनोपनीयते । अत्र चन्द्र कुन्द इन्द्र सन्द इतिं पादेष्वनुप्रासः ॥
मम मनश्चित्तं मन्मथक्लान्तं कामातुरं निर्दयमत्यर्थं कर्तुम् । करोतिक्रियाविशेषणं निर्दयमिति । उद्यतमुत्थितमम्बरे नभसीदमेतत् चन्द्रमस इदं चान्द्रमसम् ऐन्दवम् बिम्बं मण्डलं पश्य भीरु प्रिये । इति चन्द्रोदयोपनीतां स्वामनङ्ग[पीडां] भङ्ग्या निवेदयति कश्चित् कामी । बकारस्य मकारसहितस्य, मकारस्य नकारेण सह, मकारस्य रेफस्यान्यस्य वा यथासम्भवमावृत्तिरनुप्रासः पादेषु ।
इष्टमनुप्रासमुदाहरन्नाह—

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
लोकातीतोऽलौकिक इव लोकरञ्नात् । व्युत्पन्नास्तु रज्यन्ते । अत एव इवशब्दप्रयोगः । योऽर्थोऽत्यर्थमतिमात्रमध्यारोप्यते परिकल्प्यते, यथा च सर्वजगत्कान्तं काव्यं जायते । अध्यारोपमात्रं तु पूर्वस्मिन्नपि विद्यते इति अत्यर्थमित्युक्तम् । विवक्षितः प्रयुक्तः काव्यरूपेण तेन तथाविधेनार्थेन अभिधेयेन तथाविधार्थानुवर्तिना काव्येनेति यावत् । विदग्धा व्युत्पन्ना अतितुष्यन्ति अनुरज्यन्ते सुतरां तथाविधोक्त्या, अहतबुद्धित्वात् । इतरेऽविदग्धा नातितुष्यन्ति, तादृशामभावितस्वभावत्वात् । असंभाव्यमेतदतिप्रसङ्गोऽयमिति नानुरज्यन्ते इत्यर्थः । अत, एव सर्वजगत्कान्तं न भवति, विदग्धानामेव रञ्जनात् । यथेत्युदाहरति—
देवायतनमिव यथा अद्य प्रभृति एतद्दिनमारभ्य नोऽस्माकं गृहमिदमाराध्यमुपास्यं यूजनीयं कृतम् । युष्माकं पादयोश्चरणपद्मयो रजसां रेणूनां पातेन संसर्गेणाघमर्षणेन धौतमपनीतं निःशेष समस्तं किल्विषं पापं यस्मिस्तथा । यत एवं तस्मादाराध्यमितिःप्रकृतम् । वार्ताभिधानमात्रमीदृशमलौकि कार्थमेव । ततश्च सर्वजगत्कान्तमिति ॥
इदं प्रत्यक्षम् एवंविधमतिशयं भवत्याः तव स्तनयाजृ म्भणं व्यापन भावि भविष्यत्कालापेक्षया अनालोच्यादृष्ट्वैवाल्पं संकीर्णं यथा न मातः स्तनौ, आकाशं व्योम निर्मितं विहितं वेधसा विधिना यद्यालोचयिष्यन्नैवं स्तोकमाकाशं निरमास्यत् प्रथमं तावत् जातवेदा इति वर्णनमसंस्कृतमेव ॥ नेदृशं सर्वजगत्कान्तं लौकिकार्थातिक्रमात् ॥


text:
मुख्यमन्त्री
प्रत्येकस्मिन् राष्ट्रे/देशे बहूनि राज्यानि अथवा बहवः प्रान्ताः भवन्ति । तादृशस्य एकैकस्य राज्यस्य, प्रान्तस्य वा सर्वकारस्य प्रमुखः भवति मुख्यमन्त्री (आङ्ग्ल: Chief Minister) । सः सामान्यतया तु जनैः, जनप्रतिनिधिभिश्च चितः भवति । भिन्नेषु देशेषु चयनक्रमः भिन्नः वर्तते ।
भारते मुख्यमन्त्री[सम्पादयतु]
भारते तावत् मुख्यमन्त्री प्रत्येकं राज्यस्य सर्वकारस्य प्रमुखः भवति । सः राज्यस्य मन्त्रिपरिषदः, विधानसभायाः च प्रमुखः । राज्यपालः तु नाममात्रेण प्रमुखः । सः सर्वमपि सर्वकारसम्बद्धं कार्यं मुख्यमन्त्रिणः निर्देशने करोति । भारतस्य संविधानम् अनुसृत्य राज्यपालः मुख्यमन्त्रिणं नियोजयति ।
भारते विद्यमाना संसद्व्यवस्था 'वेस्ट् मिन्स्टर्' व्यवस्थाम् अनुसरति । अतः विभिन्नानां राज्यानां मुख्यमन्त्रिणां नियोजनं तत्तद्राज्यस्य विधानसभायाः सदस्याः कुर्वन्ति । जनाः साक्षात् मुख्यमन्त्रिणं न नियोजयन्ति किन्तु जनप्रतिनिधीन् एव । एते जनप्रतिनिधयः तेषु एव कञ्चन प्रतिनिधिं सर्वकारस्य प्रमुखत्वेन चिन्वन्ति । स्वस्य नियुक्त्यनन्तरं मुख्यमन्त्री पूर्णं कार्याङ्गाधिकारम् अनुभवति । किन्तु राज्यपालः केवलं नाममात्रेण राज्यसर्वकारस्य प्रमुखः इति व्यतिरेकः ।
चयनप्रक्रिया[सम्पादयतु]
योग्यता[सम्पादयतु]
भारतस्य संविधाने मुख्यमन्त्रिणः योग्यताविषये लिखितनियमाः सन्ति । ते -
- सः भारतस्य पौरः भवेत् ।
- सः तद्राज्यस्य विधानसभायाः सदस्यः भवेत् । यदि कश्चन पौरः चितः, यः विधानसभायाः सदस्यः नास्ति तर्हि तेन षण्मासाभ्यन्तरे सदस्यत्वं प्राप्तव्यं भवति ।
- तस्य वयः न्यूनातिन्यूनं २५ वर्षाणि स्युः ।
नियोजनम्[सम्पादयतु]
राज्यस्य विधानसभायां बहुसङ्ख्यायाः प्राप्त्यनन्तरमेव मुख्यमन्त्रिणः नियोजनं भवति । राज्यपालस्य सूचनानुसारं विधानसभायां विश्वासमतयाचनाद्वारा इयं प्रक्रिया प्रचलति ।
वेतनम्[सम्पादयतु]
संविधानस्य १६४ अनुच्छेदसङ्ख्यायाः आधारेण मुख्यमन्त्रिणः, अन्येषां मन्त्रिणां च वेतनं विधानसभायाः सदस्याः निर्णयन्ति । अतः सर्वेष्वपि राज्येषु वेतनं समानं न भवति ।


text:
रामायणम्
मूलश्लोकः-1
तप:स्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम्। नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवम्।। 1।।
श्लोकान्वयः-
तपस्वी वाल्मीकि: तप:स्वाध्यायनिरतं वाग्विदां वरं मुनिपुङ्गवं नारदं परिपप्रच्छ ।।1।।
मूलश्लोकः-2
को न्वस्मिन् साम्प्रतं लोके गुणवान् कश्च वीर्यवान्। धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रत:।। 2।।
श्लोकान्वयः-
साम्प्रतम् अस्मिन् लोके क: नु गुणवान् ? क: च वीर्यवान् ? क: धर्मज्ञ: कृतज्ञ: सत्यवाक्य: दृढव्रत: च (अस्ति) ?।।2।।
मूलश्लोकः-3
चारित्रेण च को युक्त: सर्वभूतेषु को हित:। विद्वान् क: क: समर्थश्च कश्चैकप्रियदर्शन:।। 3।।
श्लोकान्वयः-
क: च चारित्रेण युक्त: ? क: सर्वभूतेषु हित: ? क: विद्वान् ? क: च समर्थ: ? क: च एकप्रियदर्शन: (अस्ति) ?।।3।।
मूलश्लोकः-4
आत्मवान् को जितक्रोधो द्युतिमान् कोऽनसूयक:। कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे।।4।।
श्लोकान्वयः-
क: आत्मवान् ? क: जितक्रोध: द्युतिमान् अनसूयक: (च अस्ति) ? संयुगे जातरोषस्य कस्य देवा: च बिभ्यति ?।।4।।
मूलश्लोकः-5
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे । महर्षे त्वं समर्थोऽसि ज्ञातुमेवंविधं नरम्।। 5।।
श्लोकान्वयः-
महर्षे ! अहम् एतत् श्रोतुम् इच्छामि, हि मे परं कौतूहलम् (अस्ति)। त्वं (च) एवंविधं नरं ज्ञातुं समर्थ: असि।।5
मूलश्लोकः-6
श्रुत्वा चैतत्त्रिलोकज्ञो वाल्मीकेर्नारदो वच:। श्रूयतामिति चामन्त्र्य प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत्।। 6।।
श्लोकान्वयः-
त्रिलोकज्ञ: नारद: वाल्मीके: एतद् वच: श्रुत्वा ‘श्रूयताम्’ इति आमन्त्र्य च प्रहृष्ट: (सन्) वाक्यम् अब्रवीत्।।6।।
मूलश्लोकः-7
बहवो दुर्लभाश्चैव ये त्वया कीर्तिता गुणा:। मुने वक्ष्याम्यहं बुद्ध्वा तैर्युक्त: श्रूयतां नर:।। 7।।
श्लोकान्वयः-
(हे) मुने ! त्वया ये बहव: दुर्लभा: गुणा: कीर्तिता: तै: युक्त: नर: श्रूयताम् । अहं बुद्ध्वा वक्ष्यामि।।7।।
मूलश्लोकः-8
इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनै: श्रुत:। नियतात्मा महावीर्यो द्युतिमान् धृतिमान् वशी।। 8।।
श्लोकान्वयः-
(हे मुने !) नियतात्मा महावीर्य: द्युतिमान् धृतिमान् वशी इक्ष्वाकुवंशप्रभव: राम: नाम जनै: श्रुत: (अस्ति)।। 8।।
मूलश्लोकः-9
बुद्धिमान् नीतिमान् वाग्ग्मी श्रीमाञ्छत्रुनिबर्हण:। विपुलांसो महाबाहु : कम्बुग्रीवो महाहनु : ।। 9।।
श्लोकान्वयः-
(स: राम:) बुद्धिमान् नीतिमान् वाग्ग्मी श्रीमान् शत्रुनिबर्हण: विपुलांस: महाबाहु: कम्बुग्रीव: महाहनु: च (अस्ति।)।। 9।।
मूलश्लोकः-10
महोरस्को महेष्वासो गूढजत्रुररिन्दम:। आजानुबाहु: सुशिरा: सुललाट: सुविक्रम:।। 10।।
श्लोकान्वयः-
(स: राम:) महोरस्क: महेष्वास: गूढजत्रु: अरिन्दम:आजानुबाहु: सुशिरा: सुललाट: सुविक्रम: (च अस्ति)।। 10।।
मूलश्लोकः-11
सम: समविभक्ताङ्ग: स्निग्धवर्ण : प्रतापवान् । पीनवक्षा विशालाक्षो लक्ष्मीवाञ्छुभलक्षण:।। 11।।
श्लोकान्वयः-
(स: राम:) सम: समविभक्ताङ्गः स्निग्धवर्ण: प्रतापवान् पीनवक्षा: विशालाक्ष: लक्ष्मीवान् शुभलक्षण: ( च अस्ति)।। 11।।
मूलश्लोकः-12-15
धर्मज्ञ: सत्यसन्धश्च प्रजानां च हिते रत:। यशस्वी ज्ञानसम्पन्न: शुचिर्वश्य: समाधिमान्।। 12।।
प्रजापतिसम: श्रीमान् धाता रिपुनिषूदन:। रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता।। 13।।
रक्षिता स्वस्य धर्मस्य स्वजनस्य च रक्षिता । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो धनुर्वेदे च निष्ठित:।। 14।।
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञ: स्मृतिमान् प्रतिभानवान्। सर्वलोकप्रिय: साधुरदीनात्मा विचक्षण:।। 15।।
श्लोकान्वयः –
(स च राम:) धर्मज्ञ: सत्यसन्ध: प्रजानां हिते च रत: यशस्वी ज्ञानसम्पन्न: शुचि: वश्य: समाधिमान् च (अस्ति)।। 12।।
(स च राम:) प्रजापतिसम: श्रीमान् धाता रिपुनिषूदन: जीवलोकस्य रक्षिता धर्मस्य (च) परिरक्षिता (अस्ति)।। 13।।
(स च राम:) स्वस्य धर्मस्य स्वजनस्य च रक्षिता वेदवेदाङ्गातत्त्वज्ञ: धनुर्वेदे च निष्ठित: (अस्ति) ।। 14।।
(स च राम:) सर्वशास्त्रार्थ-तत्त्वज्ञ: स्मृतिमान् प्रतिभानवान् सर्वलोकप्रिय: साधु: अदीनात्मा विचक्षण: (च अस्ति)।। 15।।
मूलश्लोकः-16-19
सर्वदाभिगत: सद्भि: समुद्र इव सिन्धुभि:। आर्य: सर्वसमश्चैव सदैव प्रियदर्शन:।। 16।।
स च सर्वगुणोपेतः कौसल्यानन्दवर्धन:। समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवानिव।। 17।।
विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत् प्रियदर्शन:। कालाग्निसदृश: क्रोधे क्षमया पृथिवीसम:।। 18।।
धनदेन समस्त्यागे सत्ये धर्म इवापर:।
श्लोकान्वयः –
(राम:) सर्वदा सिन्धुभि: समुद्र: इव सद्भि: अभिगत: (भवति)। (स:) आर्य: सर्वसम: सदा एव प्रियदर्शन: च (अस्ति)। सर्वगुणोपेत: स: कौसल्यानन्दवर्धन: च (अपि अस्ति)। गाम्भीर्ये (स:) समुद्र: इव, धैर्येण हिमवान् इव, वीर्ये विष्णुना सदृश: सोमवत् प्रियदर्शन: ( च अस्ति)। क्रोधे कालाग्निसदृश:, क्षमया पृथिवीसम:, त्यागे धनदेन सम: सत्ये अपर: धर्म: इव (च अस्ति)।।16-19।।
मूलश्लोकः-19-21
तमेवंगुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम्।। 19।।
ज्येष्ठं ज्येष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथ: सुतम् । प्रकृतीनां हितैर्युक्तं प्रकृतिप्रियकाम्यया।। 20।।
यौवराज्येन संयोक्तुमैच्छत् प्रीत्या महीपति:।। 21।।
श्लोकान्वयः –
महीपति: दशरथ: तम् एवंगुणसम्पन्नं सत्यपराक्रमं प्रकृतीनां हितै: युक्तं ज्येष्ठगुणै: युक्तं ज्येष्ठं सुतं रामं प्रकृतिप्रियकाम्यया प्रीत्या (च) यौवराज्येन संयोक्तुम् ऐच्छत्।। 19-21।।
मूलश्लोकः-21-22
तस्याभिषेकसम्भारान् दृष्ट्वा भार्याऽथ कैकयी।। 21।।
पूर्वं दत्तवरा देवी वरमेनमयाचत। विवासनं च रामस्य भरतस्याभिषेचनम्।।22।।
श्लोकान्वयः –
अथ तस्य अभिषेकसम्भारान् दृष्ट्वा पूर्वं दत्तवरा भार्या देवी कैकयी रामस्य विवासनं भरतस्य अभिषेचनं च एनं वरम् अयाचत।।21-22।।
मूलश्लोकः-23
स सत्यवचनाद्राजा धर्मपाशेन संयत:। विवासयामास सुतं रामं दशरथ: प्रियम्।। 23।।
श्लोकान्वयः –
सत्यवचनात् धर्मपाशेन संयत: स: राजा दशरथ: प्रियं सुतं रामं विवासयामास।।23।।
मूलश्लोकः-24
स जगाम वनं वीर: प्रतिज्ञामनुपालयन्। पितुर्वचननिर्देशात् कैकेय्या: प्रियकारणात्।। 24।।
श्लोकान्वयः –
स: वीर: पितु: वचननिर्देशात् कैकेय्या: प्रियकारणात् प्रतिज्ञाम् अनुपालयन् वनं जगाम।।24।।
मूलश्लोकः-25-26
तं व्रजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणोऽनुजगाम । स्नेहाद्विनयसम्पन्न: सुमित्रानन्दवर्धन:।।25।।
भ्रातरं दयितो भ्रातु: सौभ्रात्रमनुदर्शयन्।।26।।
श्लोकान्वयः –
विनयसम्पन्न: सुमित्रानन्दवर्धन: भ्रातु: दयित: प्रिय: भ्राता लक्ष्मण: स्नेहात् सौभ्रात्रम् अनुदर्शयन् तं व्रजन्तं भ्रातरम् अनुजगाम।।25-26।।
मूलश्लोकः-26-28
रामस्य दयिता भार्या नित्यं प्राणसमा हिता।। 26।।
जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिता। सर्वलक्षणसम्पन्ना नारीणामुत्तमा वधू: ।। 27।।
सीताप्यनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा।।28।।
श्लोकान्वयः –
जनकस्य कुले जाता देवमाया इव निर्मिता रामस्य दयिता नित्यं प्राणसमा हिता भार्या सर्वलक्षणसम्पन्ना नारीणाम् उत्तमा वधू: सीता अपि यथा शशिनं रोहिणी (तथा) रामम् अनुगता।।27-28।।
मूलश्लोकः-28-29
पौरैरनुगतोदूरं पित्रा दशरथेन च।। 28।।
शृङ्गवेरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यसर्जयत्। गुहमासाद्य धर्मात्मा निषादाधिपतिं प्रियम् ।।29।।
श्लोकान्वयः –
पौरै: पित्रा दशरथेन च दूरम् अनुगत: धर्मात्मा (राम:) श्रृङ्गवेरपुरे निषादाधिपतिं प्रियं गुहम् आसाद्य गङ्गाकूले सूतं व्यसर्जयत्।।28-29।।
मूलश्लोकः-30-32
गुहेन सहितो रामो लक्ष्मणेन च सीतया । ते वनेन वनं गत्वा नदीस्तीर्त्वा बहूदका:।। 30।।
चित्रकूटमनुप्राप्य भरद्वाजस्य शासनात् । रम्यमावसथं कृत्वा रममाणा वने त्रय:।। 31।।
देवगन्धर्वसङ्काशास्तत्र ते न्यवसन् सुखम् ।।32।।
श्लोकान्वयः –
गुहेन लक्ष्मणेन सीतया च सहित: राम: वनेन वनं गत्वा बहूदका: नदी: तीर्त्वा भरद्वाजस्य शासनात् चित्रकूटमनुप्राप्य वने रम्यम् आवसथं कृत्वा देवगन्धर्वसङ्काशा: ते त्रय: रममाणा: सुखं न्यवसन्।।30-32।।
मूलश्लोकः-32-33
चित्रकूटं गते रामे पुत्रशोकातुरस्तथा।।32।।
राजा दशरथ: स्वर्गं जगाम विलपन् सुतम्।। 33।।
श्लोकान्वयः –
रामे चित्रकूटं गते पुत्रशोकातुर: राजा दशरथ: सुतं विलपन् स्वर्गं जगाम।।32-33।।
मूलश्लोकः-33-34
गते तु तस्मिन् भरतो वसिष्ठप्रमुखैर्द्वजै:।।33।।
नियुज्यमानो राज्याय नैच्छद्राज्यं महाबल:। स जगाम वनं वीरो रामपादप्रसादक:।।34।।
श्लोकान्वयः –
तस्मिन् दशरथे गते तु वसिष्ठप्रमुखै: द्विजै: राज्याय नियुज्यमान: महाबल: भरत: राज्यं न ऐच्छत् (किन्तु) रामपादप्रसादक: स: वीर: वनं जगाम।।33-34।।
मूलश्लोकः-35-36
गत्वा तु स महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम्। अयाचद् भ्रातरं राममार्यभावपुरस्कृत:।। 35।।
त्वमेव राजा धर्मज्ञ इति रामं वचोऽब्रवीत्।। 36।।
श्लोकान्वयः –
आर्यभावपुरस्कृत: स: (भरत:) गत्वा महात्मानं सत्यपराक्रमं भ्रातरं रामम् अयाचत्। त्वम् एव राजा धर्मज्ञ: इति वच: रामम् अब्रवीत्।।35-36।।
मूलश्लोकः-36-38
रामोऽपि परमोदार: सुमुख: सुमहायशा:।।36।।
न चैच्छत् पितुरादेशाद्राज्यं रामो महाबल:। पादुके चास्य राज्याय न्यासं दत्त्वा पुन: पुन: ।।37।।
निवर्तयामास ततो भरतं भरताग्रज:।।38।।
श्लोकान्वयः –
परमोदार: सुमुख: सुमहायशा: महाबल: राम: अपि पितु: आदेशात् राज्यं न ऐच्छत्। भरताग्रज: (राम:) राज्याय पादुके न्यासं दत्त्वा भरतं पुन: पुन: निवर्तयामास।।36-38।।
मूलश्लोकः-38-39
स काममनवाप्यैव रामपादावुपस्पृशन्।।38।।
नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं रामागमनकाङ्क्षया।।39।।
श्लोकान्वयः –
स: कामम् अनवाप्य रामपादौ उपस्पृशन् रामागमनकाङ्क्षया नन्दिग्रामे राज्यम् अकरोत्।।38-39।।
मूलश्लोकः-39-40
गते तु भरते श्रीमान् सत्यसन्धो जितेन्द्रिय:।। 39।।
रामस्तु पुनरालक्ष्य नागरस्य जनस्य च। तत्रागमनमेकाग्रो दण्डकान् प्रविवेश ह।। 40।।
श्लोकान्वयः –
भरते गते श्रीमान् सत्यसन्ध: जितेन्द्रिय: एकाग्र: राम: नागरस्य जनस्य च तत्र आगमनम् पुन: आलक्ष्य दण्डकान् प्रविवेश ह।।39-40।।
मूलश्लोकः-41-42
प्रविश्य तु महारण्यं रामो राजीवलोचन:। विराधं राक्षसं हत्वा शरभङ्गं ददर्श ह।। 41।। सुतीक्ष्णं चाप्यगस्त्यं च अगस्त्यभ्रातरं तथा।। 41-42।।
श्लोकान्वयः –
राजीवलोचन: राम: महारण्यं प्रविश्य विराधं राक्षसं हत्वा शरभङ्गं सुतीक्ष्णम् अगस्त्यं तथा च अगस्त्यभ्रातरं ददर्श ह।।41-42।।
मूलश्लोकः-42-43
अगस्त्यवचनाच्चैव जग्राहैन्द्रं शरासनम्।। 42।।
खड्गं च परमप्रीतस्तूणी चाक्षयसायकौ।।43।।
श्लोकान्वयः –
परमप्रीत: (राम:) अगस्त्यवचनात् ऐन्द्रं शरासनं खड्गम् अक्षयसायकौ तूणी च जग्राह।।42-43।।
मूलश्लोकः-43-44
वसतस्तस्य रामस्य वने वनचरै: सह।। 43।।
ऋषयोऽभ्यागमन्सर्वे वधायासुररक्षसाम्। स तेषां प्रतिशुश्राव राक्षसानां तदा वने।।44।।
श्लोकान्वयः –
वनचरै: सह वने वसत: तस्य रामस्य (समीपं) सर्वे ऋषय: असुररक्षसां वधाय अभ्यागमन्। स: तेषां (ऋषीणां) राक्षसानां (वधं) प्रतिशुश्राव।।43-44।।
मूलश्लोकः-45
प्रतिज्ञातश्च रामेण वध: संयति रक्षसाम्। ऋषीणामग्निकल्पानां दण्डकारण्यवासिनाम्।। 45।।
श्लोकान्वयः –
रामेण च अग्निकल्पानां दण्डकारण्यवासिनाम् ऋषीणां (सन्निधौ) संयति रक्षसां वध: प्रतिज्ञात:।।45।।
मूलश्लोकः-46
तेन तत्रैव वसता जनस्थाननिवासिनी। विरूपिता शूर्पणखा राक्षसी कामरूपिणी।। 46।।
श्लोकान्वयः –
तत्र एव वसता तेन जनस्थाननिवासिनी कामरूपिणी राक्षसी शूर्पणखा विरूपिता।।46।।
मूलश्लोकः-47-48
तत: शूर्पणखावाक्यादुद्युक्तान् सर्वराक्षसान्। खरं त्रिशिरसं चैव दूषणं चैव राक्षसम्।। 47।।
निजघान रणे रामस्तेषां चैव पदानुगान्।। 48।।
श्लोकान्वयः –
तत: शूर्पणखावाक्याद् उद्युक्तान् सर्वराक्षसान् (तत्र विशिष्टं) खरं त्रिशिरसं दूषणं च राक्षसं तेषां पदानुगान् च रणे एव राम: निजघान।। 47-48।।
मूलश्लोकः-48-49
वने तस्मिन्निवसता जनस्थाननिवासिनाम्।।48।।
रक्षसां निहतान्यासन् सहस्राणि चतुर्दश।।49।।
श्लोकान्वयः –
तस्मिन् वने निवसता (रामेण) जनस्थाननिवासिनां रक्षसां चतुदश-सहस्राणि निहतानि आसन्।।48-49।।
मूलश्लोकः-49-50
ततो ज्ञातिवधं श्रुत्वा रावण: क्रोधमूर्छित:।।49।।
सहायं वरयामास मारीचं नाम राक्षसम् ।।50।।
श्लोकान्वयः –
तत: ज्ञातिवधं श्रुत्वा रावण: क्रोधमूर्छित: (अभवत्)। (स:) मारीचं नाम राक्षसं सहायं वरयामास।।49-50।।
मूलश्लोकः-50-52
वार्यमाण: सुबहुशो मारीचेन स रावण:।। 50।।
न विरोधो बलवता क्षमो रावण तेन ते। अनादृत्य तु तद्वाक्यं रावण: कालचोदित:।।51।।
जगाम सहमारीचस्तस्याश्रमपदं तदा।।52।।
श्लोकान्वयः –
रावण ! बलवता तेन ते विरोध: न क्षम: (इत्येवं) मारीचेन सुबहुश: वार्यमाण: स: रावण: कालचोदित: (सन्) तद्वाक्यम् अनादृत्य तदा सहमारीच: तस्य आश्रमपदं जगाम।।50-52।।
मूलश्लोकः-52-53
तेन मायाविना दूरमपवाह्य नृपात्मजौ।।52।।
जहार भार्यां रामस्य गृध्रं हत्वा जटायुषम्।। 53।।
श्लोकान्वयः –
(रावण:) तेन मायाविना नृपात्मजौ दूरम् अपवाह्य गृध्रं जटायुषं हत्वा रामस्य भार्यां जहार।।52-53।।
मूलश्लोकः-53-54
गृध्रं च निहतं दृष्ट्वा हृतां श्रुत्वा च मैथिलीम्।। 53।।
राघव: शोकसंतप्तो विललापाकुलेन्द्रिय:।।54।।
श्लोकान्वयः –
गृध्रं च निहतं दृष्ट्वा मैथलीं च हृतां श्रुत्वा शोकसन्तप्त: आकुलेन्द्रिय: राघव: विललाप।।53-54।।
मूलश्लोकः-54-55
ततस्तेनैव शोकेन गृध्रं दग्ध्वा जटायुषम्।।54।।
मार्ग माणो वने सीतां राक्षसं संददर्श ह। कबन्धं नाम रूपेण विकृतं घोरदर्शनम्।। 55।।
श्लोकान्वयः –
तत: तेन एव शोकन (युक्त: राघव:) गृध्रं जटायुषं दग्ध्वा वने सीतां मार्गमाण: रूपेण विकृतं घोरदर्शनं कबन्धं नाम राक्षसं सन्ददर्श ह।।54-55।।
मूलश्लोकः-56-57
तं निहत्य महाबाहुर्ददाह स्वर्गतश्च स:। स चास्य कथयामास शबरीं धर्मचारिणीम्।। 56।।
श्रमणां धर्मनिपुणामभिगच्छेति राघव।।57।।
श्लोकान्वयः –
महाबाहु: (राघव:) कबन्धं निहत्य तं ददाह। स: च कबन्ध: स्व: गत:। राघव ! धर्मनिपुणां धर्मचारिणीं श्रमणां शबरीम् अभिगच्छ इति स: (कबन्ध:) अस्य कथयामास।।56-57।।
मूलश्लोकः-57-58
सोऽभ्यगच्छन् महातेजा: शबरीं शत्रुसूदन:।। 57।। शबर्या पूजित: सम्यग् रामो दशरथात्मज:।।58।।
श्लोकान्वयः –
स: महातेजा: शत्रुसूदन: शबरीम् अभ्यगच्छत्। दशरथात्मज: राम: शबर्या सम्यक् पूजित:।।57-58।।
मूलश्लोकः-58-61
पम्पातीरे हनुमता सङ्गतो वानरेण ह ।। 58।। हनुमद्वचनाच्चैव सुग्रीवेण समागतः। सुग्रीवाय च तत्सर्वं शंसद् रामो महावलः।।59।। आदितस्तद्यथावृत्तं सीतायाश्च विशेषतः।सुग्रीवश्चापि तत्सर्वं श्रुत्वा रामस्य वानर:।। 60।। चकार सख्यं रामेण प्रीतश्चैवाग्निसाक्षिकम्।।61।।
श्लोकान्वयः –
पम्पातीरे वानरेण हनुमता सङ्गतः।।58।। हनुमद्वचनात् च एव सुग्रीवेण समागतः।।59।। महाबलः रामः सुग्रीवाय आदितः तत् सर्वम् अशंसत्।।59।। विशेशतः सीतायाः यथावृत्तम् अशंसत्।।60।। वानर: सुग्रीव: च रामस्य तत्सर्वं श्रुत्वा प्रीत: च रामेण अग्निसाक्षिकं सख्यं चकार।।61।।
मूलश्लोकः-61-62
ततो वानरराजेन वैरानुकथनं प्रति ।।61।। रामायावेदितं सर्वं प्रणयाद्दु:खितेन च। प्रतिज्ञातं च रामेण तदा वालिवधं प्रति।। 62।।
श्लोकान्वयः –
तत: दु:खितेन वानरराजेन वैरानुकथनं प्रति रामाय सर्वं प्रणयात् आवेदितम्। तदा च रामेण वालिवधं प्रति प्रतिज्ञातम्।।61-62।।
मूलश्लोकः-63
वालिनश्च बलं तत्र कथयामास वानर:। सुग्रीव: शङ्कितश्चासीन्नित्यं वीर्येण राघवे।। 63।।
श्लोकान्वयः –
वानर: सुग्रीव: राघवे वीर्येण नित्यं शङ्कित: च आसीत् (स:) तत्र वालिन: बलं च कथयामास।।63।।
मूलश्लोकः-64
राघवप्रत्ययार्थं तु दुन्दुभे: कायमुत्तमम्। दर्शयामास सुग्रीवो महापर्वतसंनिभम्।। 64।।
श्लोकान्वयः –
सुग्रीव: राघवप्रत्ययार्थं तु महापर्वतसन्निभं दुन्दुभे: उत्तमं कायं दर्शयामास।।64।।
मूलश्लोकः-65
उत्स्मयित्वा महाबाहु: प्रेक्ष्य चास्थि महाबल:। पादाङ्गुष्ठेन चिक्षेप सम्पूर्णं दशयोजनम्।।65।।
श्लोकान्वयः –
महाबाहु: महाबल: (राम:) अस्थि प्रेक्ष्य उत्स्मयित्वा च पादाङ्गुष्ठेन सम्पूर्णं दशयोजनं चिक्षेप।।65।।
मूलश्लोकः-66
बिभेद च पुन: सालान् सप्तैकेन महेषुणा। गिरिं रसातलं चैव जनयन् प्रत्ययं तदा।। 66।।
श्लोकान्वयः –
तदा प्रत्ययं जनयन् एकेन महेषुणा सप्त सालान् गिरिं रसातलं च पुन: बिभेद।।66।।
मूलश्लोकः-67
तत: प्रीतमनास्ते न विश्वस्त: स: महाकपि:। किष्किन्धां रामसहितो जगाम च गुहां तदा।। 67।।
श्लोकान्वयः –
तत: स महाकपि: तेन प्रीतमना: विश्वस्त: च तदा रामसहित: किष्किधां गुहां जगाम।।67।।
मूलश्लोकः-68
ततोऽगर्जद्धरिवर: सुग्रीवो हेमपिङ्गल:। तेन नादेन महता निर्जगाम हरीश्वर:।। 68।।
श्लोकान्वयः –
तत: हेमपिङ्गल: हरिवर: सुग्रीव: अगर्जत् तेन महता नादेन हरीश्वर: (बाली) निर्जगाम।।68।।
मूलश्लोकः-69
अनुमान्य तदा तारां सुग्रीवेण समागत:। निजघान च तत्रैनं शरेणैकेन राघव:।। 69।।
श्लोकान्वयः –
तदा वाली ताराम् अनुमान्य सुग्रीवेण (योद्धुं) समागत:। राघव: च एनं तत्र एकेन शरेण निजघान।।69।।
मूलश्लोकः-70
तत: सुग्रीववचनाद्धत्वा वालिनमाहवे । सुग्रीवमेव तद्राज्ये राघव: प्रत्यपादयत्।।70।।
श्लोकान्वयः –
तत: राघव: सुग्रीववचनात् आहवे वालिनं हत्वा तद्राज्ये सुग्रीवम् एव प्रत्यपादयत्।।70।।
मूलश्लोकः-71
स च सर्वान् समानीय वानरान् वानरर्षभ:। दिश: प्रस्थापयामास दिदृक्षुर्जनकात्मजाम्।।71।
श्लोकान्वयः –
स: च वानरर्षभ: जनकात्मजां दिदृक्षु: सर्वान् वानरान् समानीय दिश: प्रस्थापयामास।।71।।
मूलश्लोकः-72
ततो गृध्रस्य वचनात् सम्पातेर्हनुमान् बली। शतयोजनविस्तीर्णं पुप्लुवे लवणार्णवम्।।72।।
श्लोकान्वयः –
तत: बली हनुमान् सम्पाते: गृध्रस्य वचनात् शतयोजनविस्तीर्णं लवणार्णवं पुप्लवे।।72।।
मूलश्लोकः-73
तत्र लङ्कां समासाद्य पुरीं रावणपालिताम् । ददर्श सीतां ध्यायन्तीमशोकवनिकां गताम्।।73।।
श्लोकान्वयः –
(हनुमान्) रावणपालितां लङ्कां पुरीं समासाद्य तत्र अशोकवनिकां गतां (रामं) ध्यायन्तीं सीतां ददर्श।।73।।
मूलश्लोकः-74
निवेदयित्वाऽभिज्ञानं प्रवृत्तिं विनिवेद्य च। समाश्वास्य च वैदेहीं मर्दयामास तोरणम्।।74।।
श्लोकान्वयः –
(ततश्च हनुमान्) अभिज्ञानं निवेदयित्वा* प्रवृत्तिं च (रामस्य) विनिवेद्य वैदहीं समाश्वास्य च तोरणं मर्दयामास।।74।।
मूलश्लोकः-75
पञ्च सेनाग्रगान् हत्वा सप्त मन्त्रिसुतानपि। शूरमक्षं च निष्पिष्य ग्रहणं समुपागमत्।।75।।
श्लोकान्वयः –
(स: हनुमान्) पञ्च सेनाग्रगान् सप्त मन्त्रिसुतान् च हत्वा शूरम् अक्षम् अपि निष्पिष्य ग्रहणं समुपागमत्।।75।।
मूलश्लोकः-76
अस्त्रेणोन्मुक्तमात्मानं ज्ञात्वा पैतामहाद्वरात्। मर्षयन् राक्षसान् वीरो यन्त्रिणस्तान् यदृच्छया।।76।।
श्लोकान्वयः –
(बन्धनानन्तरं हनुमान्) पैतामहात् वरात् अस्त्रेण आत्मानम् उन्मुक्तं ज्ञात्वा यन्त्रिण: तान् राक्षसान् यदृच्छया मर्षयन् (रावणं प्राप्तवान्)।।76।।
मूलश्लोकः-77
ततो दग्ध्वा पुरीं लङ्काम् ऋते सीतां च मैथिलीम्। रामाय प्रियमाख्यातुं पुनरायान् महाकपि:।।77।।
श्लोकान्वयः –
तत: महाकपि: मैथिलीं सीताम् ऋते लङ्कां पुरीं दग्ध्वा रामाय प्रियमाख्यातुं पुन: आयात्।।77।।
मूलश्लोकः-78
सोऽभिगम्य महात्मानं कृत्वा रामं प्रदक्षिणम्। न्यवेदयदमेयात्मा दृष्टा सीतेति तत्त्वत:।।78।।
श्लोकान्वयः –
अमेयात्मा स: (महाकपि:) महात्मानम् रामम् अभिगम्य प्रदक्षिणं (च) कृत्वा सीता तत्त्वत: दृष्टा इति न्यवेदयत्।।78।।
मूलश्लोकः-79
तत: सुग्रीवसहितो गत्वा तीरं महोदधे:। समुद्रं क्षोभयामास शरैरादित्यसन्निभै:।।79।।
श्लोकान्वयः –
तत: सुग्रीवसहित: (राम:) महोदधे: तीरं गत्वा आदित्यसन्निभै: शरै: समुद्रं क्षोभयामास।।79।।
मूलश्लोकः-80
दर्शयामास चात्मानं समुद्र: सरितां पति:। समुद्रवचनाच्चैव नलं सेतुमकारयत्।।80।।
श्लोकान्वयः –
सरितां पति: समुद्र: आत्मानं दर्शयामास (राम:) समुद्रवचनात् एव च नलं सेतुम् अकारयत्।।80।।।
मूलश्लोकः-81
तेन गत्वा पुरीं लङ्कां हत्वा रावणमाहवे । राम: सीतामनुप्राप्य परां व्रीडामुपागमत्।।81।।
श्लोकान्वयः –
राम: तेन (सेतुना) लङ्कां पुरीं गत्वा आहवे रावणं हत्वा सीताम् अनुप्राप्य परां व्रीडाम् उपागमत्।।81।।
मूलश्लोकः-82
तामुवाच ततो राम: परुषं जनसंसदि। अमृष्यमाणा सा सीता विवेश ज्वलनं सती।। 82।।
श्लोकान्वयः –
तत: राम: जनसंसदि तां परुषम् उवाच। (तत्) अमृष्यमाणा सा सती सीता ज्वलनं विवेश।।82।।
मूलश्लोकः-83-84
ततोऽग्निवचनात्सीतां ज्ञात्वा विगतकल्मषाम् । कर्मणा तेन महता त्रैलोक्यं सचराचरम्।।83।। सदेवर्षिगणं तुष्टं राघवस्य महात्मन:। बभौ राम: संप्रहृष्ट: पूजित: सर्वदैवतै:।। 84।।
श्लोकान्वयः –
तत: अग्निवचनात् सीतां विगतकल्मषां ज्ञात्वा राम: (अङ्गीचकार)। महात्मन: राघवस्य तेन महता कर्मणा सचराचरं त्रैलोक्यं तुष्टम्। सर्वदैवतै: पूजित: राम: सम्प्रहृष्ट:।।83-84।।
मूलश्लोकः-85
अभिषिच्य च लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् । कृतकृत्यस्तदा रामो विज्वर: प्रमुमोद ह।।85।।
श्लोकान्वयः –
तदा राक्षसेन्द्रं विभीषणं लङ्कायाम् अभषिच्य कृतकृत्यः विज्वर: च राम: प्रमुमोद ह।।85।।
मूलश्लोकः-86
देवताभ्यो वरं प्राप्य समुत्थाप्य च वानरान् । अयोध्यां प्रस्थितो राम: पुष्पकेण सुहृद्-वृत:।।86।
श्लोकान्वयः –
सुहृद्वृत: राम: देवताभ्य: वरं प्राप्य वानरान् समुत्थाप्य च पुष्पकेण अयोध्यां प्रस्थित:।।86।।
मूलश्लोकः-87
भरद्वाजाश्रमं गत्वाराम: सत्यपराक्रम:। भरतस्यान्तिके रामो हनूमन्तं व्यसर्जयत्।।87।।
श्लोकान्वयः –
आराम: सत्यपराक्रम: राम: भरद्वाजाश्रमं गत्वा भरतस्य अन्तिके हनूमन्तम् व्यसर्जयत्।।87।।
मूलश्लोकः-88
पुनराख्यायिकां जल्पन् सुग्रीवसहितस्तदा। पुष्पकं तत्समारुह्य नन्दिग्रामं ययौ तदा।।88।।
श्लोकान्वयः –
तदा सुग्रीवसहित: (राम:) तत् पुष्पकं पुन: समारुह्य आख्यायिकाम् जल्पन् तदा नन्दिग्रामं ययौ।।88।।
मूलश्लोकः-89
नन्दिग्रामे जटां हित्वा भ्रातृभि: सहितोऽनघ:। राम: सीतामनुप्राप्य राज्यं पुनरवाप्तवान्।।89।।
श्लोकान्वयः –
अनघ: राम: भ्रातृभि: सहित: नन्दिग्रामे जटां हित्वा सीताम् अनुप्राप्य राज्यं पुन: अवाप्तवान्।।89।।
मूलश्लोकः-90
प्रहृष्टमुदितो लोकस्तुष्ट: पुष्ट: सुधार्मिक:। निरामयो ह्यरोगश्च दुर्भिक्षभयवर्जित:।। 90।।
श्लोकान्वयः –
लोक: हि (राज्यम् अधिरूढे रामे) प्रहृष्टमुदित: तुष्ट: पुष्ट: सुधार्मिक: निरामय: अरोग: दुर्भिक्षभयवर्जित: च भविष्यति।।90।।
मूलश्लोकः-91
न पुत्रमरणं केचिद् द्रक्ष्यन्ति पुरुषा: क्वचित्। नार्यश्चाविधवा नित्यं भविष्यन्ति पतिव्रता:।।91।।
श्लोकान्वयः –
केचिद् (अपि) पुरुषा: क्वचित् पुत्रमरणं न द्रक्ष्यन्ति। नार्य: नित्यम् अविधवा: पतिव्रता: च भविष्यन्ति।।91।।
मूलश्लोकः-92
न चाग्निजं भयं किञ्चन् नाप्सु मज्जन्ति जन्तव:। न वातजं भयं किञ्चन् नापि ज्वरकृतं तथा।।92।।
श्लोकान्वयः –
न च अग्निजं किञ्चिद् भयम्, न (च) अप्सु जन्तव: मज्जन्ति न किञ्चिद् वातजं भयम्, न अपि ज्वरकृतं तथा।।92।।
मूलश्लोकः-93-94
न चापि क्षुद्भयं तत्र न तस्करभयं तथा। नगराणि च राष्ट्राणि धनधान्ययुतानि च।। 93।। नित्यं प्रमुदिता: सर्वे यथा कृतयुगे तथा।।94।।
श्लोकान्वयः –
न च अपि तत्र क्षुद्भयम्, तथा (एव) तस्करभयम् (अपि) न। नगराणि राष्ट्राणि च धनधान्ययुतानि। सर्वे तथा प्रमुदिता: यथा कृतयुगे।।93-94।।
मूलश्लोकः-94-96
अश्वमेधशतैरिष्ट्वा तथा बहुसुवर्णकै:।। 94।। गवां कोट्ययुतं दत्त्वा विद्वद्भ्यो विधिपूर्वकम्। असंख्येयं धनं दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो महायशा:।। 95।। राजवंशाञ्छतगुणान् स्थापयिष्यति राघव:। चातुर्वर्ण्यं च लोकेऽस्मिन् स्वे-स्वे धर्मे नियोक्ष्यति ।।96।।
श्लोकान्वयः –
महायशा: राघव: अश्वमेधशतै: बहुसुवर्णकै: इष्ट्वा गवां कोट्ययुतं असंख्येय धनं (च) विद्वद्भ्य: ब्राह्मणेभ्य: विधिपर्वूकं दत्त्वा राजवंशान् शतगुणान् स्थापयिष्यति। अस्मिन् लोके चातुर्वर्ण्यं स्वे-स्वे धर्मे नियोक्ष्यति च।।94-96।।
मूलश्लोकः-97
दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च। रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं प्रयास्यति।।97।।
श्लोकान्वयः –
राम: दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च राज्यम् उपासित्वा ब्रह्मलोकं प्रयास्यति।।97।।
मूलश्लोकः-98
इदं पवित्रं पापघ्नं पुण्यं वेदैश्च सम्मितम् । य: पठेद् रामचरितं सर्वपापै: प्रमुच्यते।। 98।।
श्लोकान्वयः –
इदं पवित्रं पापघ्नं पुण्यं वैदेश्च सम्मितं रामचरितं य: पठेत् सर्वपापै: प्रमुच्यते।।98।।
मूलश्लोकः-99
एतदाख्यानमायुष्यं पठन् रामायणं नर:। सपुत्रपौत्र: सगण: प्रेत्य स्वर्गे महीयते।। 99।।
श्लोकान्वयः –
एतद् आयुष्यम् आख्यानं रामायणं पठन् नर: सपुत्रपौत्र: सगण: प्रेत्य स्वर्गे महीयते।।99।।
मूलश्लोकः-100
पठन् द्विजो वागृषभत्वमीयात् स्यात् क्षत्रियो भूमिपतित्वमीयात्। वणिग्जन: पण्यफलत्वमीयाज्जनश्च शूद्रोऽपि महत्त्वमीयात्।।100।।
श्लोकान्वयः –
द्विज: पठन् वागृषभत्वम् ईयात् स्यात् क्षत्रिय: भूमिपतित्वम् ईयात् वणिग्जन: पण्यफलत्वम् ईयात् शूद्र: जन: च अपि महत्त्वम् ईयात्।।100।।
तप:स्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम् । नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवम् ॥ १ ॥
पदच्छेदः
तप:स्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम् नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिः मुनिपुङ्गवम् ।
अन्वयः
तपस्वी वाल्मीकि: तप:स्वाध्यायनिरतं वाग्विदां वरं मुनिपुङ्गवं नारदं परिपप्रच्छ ।
पदपरिचय:
- प्रथमवाक्यम्
- क्रियापदम् = परिपप्रच्छ [ परि + प्रच्छ “प्रच्छ ज्ञीप्सायाम्” पर. लिट्. प्रपु. एक. ]
- कर्मपदम् = नारदम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
- कर्मविशेषणम् = मुनिपुङ्गवम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
- वाक्यांश:
- कर्मविशेषणम् = वरम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
- सम्बन्ध-पदम् = वाग्विदाम् [ त. पुं. ष. बहु. ]
- कर्मविशेषणम् = तप:स्वाध्यायनिरतम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
- कर्तृपदम् = वाल्मीकि: [ इ. पुं. प्र. एक. ]
- कर्तृविशेषणम् = तपस्वी [ न. पुं. प्र. एक. ]
व्याकरणांशाः
- सन्धि:
- वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवम् = वाल्मीकिः मुनिपुङ्गवम् – विसर्ग सन्धि:, रेफादेश: |
- समासः
- तपःस्वाध्यायनिरतम्
- तपःस्वाध्यायौ = तपश्च स्वाध्यायश्च – इतरेतर द्वन्द्वः |
- तपःस्वाध्यायनिरतम् = तपःस्वाध्याययोः निरतः, तम् – सप्तमी तत्पुरुषः |
- मुनिपुङ्गवः
- पुमान् च असौ गौः च इति पुङ्गवः – कर्मदारयः |
- मुनिषु पुङ्गवः मुनिपुङ्गवः, तम् – सप्तमी तत्पुरुषः |
- कृदन्तः
- वाग्विदाम् – वाचं वेत्ति इति वाग्विद् , तेषां । [ वाक् + वित् + क्विप् प्रत्यय ]
- तद्दितान्तः
- तपस्वी
- तपस्वी = तपस् + विनि प्रत्ययः | तपः अस्य अस्मिन् वा अस्ति इति |
- 5-2-121 अस्मायामेधास्रजो विनिः | काशिका — असन्तात् प्रातिपदिकात्, माया मेधा स्रजित्येतेभ्यश्च विनिः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे। मतुप् सर्वत्र समुच्चीयते एव। असन्तात् तावत् यशस्वी, पयस्वी। मायावी। मेधावी। स्रग्वी। मायाशब्दाद् व्रीह्यादिषु पाठातिनिठनौ अपि भवतः। मायी, मायिकः।
- तपस्वी
- तपःस्वाध्यायनिरतम्
तात्पर्यम्
तपस्वी महर्षिः वाल्मीकिः वर्तनीयमादिषु वेदाध्ययनाध्यापनादिषु च सततं तत्परं ज्ञानिनां वरिष्ठं मुनिषु श्रेष्ठं देवर्षिं नारदं पृष्टवान् |
http://sanskrit.uohyd.ac.in/scl/sankshepa_ramayanam/ramayana-interface/index.html
सन्दर्भाः
- Jan 25, 2017 दिनांके मोहनमहोदयेन पाठिताः श्लोकाः (१-५)
- Jan 24, 2016 दिनांके आनन्दमहोदयेन पाठितः श्लोकः Sankshepa Ramayanam – Anand V – Jan 24, 2016 https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-sessions/video-valmikis-sankshepa-ramayana-v-anand/
- http://sanskrit.uohyd.ac.in/scl/sankshepa_ramayanam/ramayana-interface/index.html
Notes:
Sankshepa Ramayanam is not a different work from Valmiki Ramayanam. It is the first sarga or chapter of Valmiki Ramayanam. Listing certain good qualities, Valmiki asks his guru, Narada, if there is a man with such good qualities. Narada says that Rama is such a person.


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २८४
मन्त्ररूपौषधकथनम्[सम्पाद्यताम्]
धन्वन्तरिरुवाच
आयुरारोग्यकर्तार ओंकारद्याश्च नाकदाः ।
ओंकारः परमो मन्त्रस्तं जप्त्वा चामरो भवेत् ।। २८४.१ ।।
गायत्री परमो मन्त्रस्तं जप्त्वा भुक्तिमुक्तिभाक् ।
ओं नमो नारायणाय मन्त्रः सर्वार्थसाधकः ।। २८४.२ ।।
ओं नमो भगवते वासुदेवाय सर्वदः ।
ओं ह्रूँ नमो विष्णवे मन्त्रोयञ्चौषधं परं ।। २८४.३ ।।
अनेन देवा ह्यसुराः सश्रियो निरुजोऽभवन् ।
भूतानामुपकारश्च तथा धर्मो महौषधम् ।। २८४.४ ।।
धर्म्मः सद्धर्म्मकृद्धर्मी एतैर्धर्म्मैश्च निर्म्मलः ।
श्रीदः श्रीशः श्रीनिवासः श्रीधरः श्रीनिकेतनः ।। २८४.५ ।।
श्रियः पतिः श्रीपरम् एतैः श्रियमवाप्नुयात् ।
कामी कामप्रदः कामः कामपालस्तथा हरिः ।। २८४.६ ।।
आनन्दो माधवश्चैव नाम कामाय वै हरेः ।
रामः परशुरामश्च नृसिंहो विष्णुरेव च ।। २८४.७ ।।
त्रिविक्रमश्च नामानि जप्तव्यानि जिगीषुभिः ।
बिद्यामभ्यस्यतां नित्यं जप्तव्यः पुरुषोत्तमः ।। २८४.८ ।।
दामोदरो बन्धहरः पुष्करक्षोऽक्षिरोगनुत् ।
हृषीकेशो भयहरो जपेदौषधकर्म्मणि ।। २८४.९ ।।
अच्युतञ्चामृतं मन्त्रं सङ्ग्रामे चापराजितः ।
जलतारे नारसिंहं पूर्व्वादौ क्षेमकामवान् ।। २८४.१० ।।
चक्रिणङ्गदिनञ्चैव शार्ङ्गिणं खर्ड्गिनं स्मरेत् ।
नारायणं सर्वकाले नृसिंहोऽखिलभीतिनुत् ।। २८४.११ ।।
गरुडध्वजश्च विषहृत् वासुदेवं सदा जपेत् ।
धान्यादिस्थापने स्वप्ने अनन्ताच्युतमीरतमीरयेत् ।। २८४.१२ ।।
नारायणञ्च दुःस्वप्ने दाहादौ जलशायिनं ।
हयग्रीवञ्च विद्यार्थी जगत्सूतिं सुताप्तये ।। २८४.१३ ।।
बलभद्रं शोरकार्य्ये एकं नामार्थसाधकम् ।। २८४.१४ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये मन्त्ररूपौषधकथनं नाम चतुरशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।


text:
बुद्धि
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
बुद्धिः, स्त्री, (बुध्यतेऽनयेति । बुध् + क्तिन् ।) निश्चयात्मिकान्तःकरणवृत्तिः । इति वेदान्त- सारः ॥ सविकल्पकज्ञानम् । इति चण्डी- टीकायां नागभट्टः ॥ तत्पर्य्यायः । मनीषा २ धिषणा ३ धीः ४ प्रज्ञा ५ शेमुषी ६ मतिः ७ प्रेक्षा ८ उपलब्धिः ९ चित् १० सम्बित् ११ प्रतिपत् १२ ज्ञप्तिः १३ चेतना १४ । इत्यमरः । १ । ५ । १ ॥ धारणा १५ प्रतिपत्तिः १६ मेधा १७ मननम् १८ मनः १९ ज्ञानम् २० बोधः २१ हृल्लेखः २२ संख्या २३ प्रतिभा २४ । इति राजनिर्घण्टः ॥ आत्मजा २५ पण्डा २६ विज्ञा- नम् २७ । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ अस्याः स्वरूपं यथा, -- “बुद्धिर्विवेचनारूपा सा ज्ञानजननी श्रुतौ ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे २३ अध्यायः ॥ अस्या अध्यात्माधिभूताधिदैवतानि यथा, -- “अध्यात्मं बुद्धिरित्याहुः षडिन्द्रियविचारिणी । अधिभूतञ्च मन्तव्यं ब्रह्मा तत्राधिदैवतम् ॥” इति महाभारते आश्वमेधिकपर्व्व ॥ * ॥ सा च सात्त्विकराजसतामसभेदेन त्रिविधा । सात्त्विकी यथा, -- “प्रवृत्तिञ्च निवृत्तिञ्च कार्य्याकार्य्ये भयाभये । बन्धं मोक्षञ्च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ ! सात्त्विकी ॥” राजसी यथा, -- “यथा धर्म्ममधर्म्मञ्च कार्य्यञ्चाकार्य्यमेव च । अयथावत् प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ ! राजसी ॥” तामसी यथा, -- “अधर्म्मं धर्म्ममिति या मन्यते तमसावृता । सर्व्वार्थान् विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ ! तामसी ॥” इति श्रीभगवद्गीता ॥ तस्याः पञ्च गुणा यथा, -- “इष्टानिष्टविपत्तिश्च व्यवसायः समाधिता । संशयः प्रतिपत्तिश्च बुद्धेः पञ्च गुणान् विदुः ॥” इति महाभारते मोक्षधर्म्मः । इष्टानिष्टविपत्तिः इष्टानिष्टानां वृत्तिविशेषाणां विपत्तिर्नाशः निद्रारूपा वृत्तिरित्यर्थः । व्यव- सायः उत्साहः । समाधिता चित्तस्थैर्य्यं चित्तवृत्तिनिरोध इत्यर्थः । संशयः कोटिद्बयस्पृक् ज्ञानम् । प्रतिपत्तिः प्रत्यक्षादिप्रमाणवृत्तिः । इति तट्टीका ॥ * ॥ तस्याः सप्त गुणा यथा -- “शुश्रूषा श्रवणञ्चैव ग्रहणं धारणन्तथा । ऊहोपोहोऽर्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानञ्च धीगुणाः ॥” इति हेमचन्द्रः ॥ * ॥ तस्या वृत्तिः पञ्चधा यथा । प्रमाणम् १ विप- र्य्ययः २ विकल्पः ३ निद्रा ४ स्मृतिः ५ । इति पातञ्जलम् ॥ * ॥ बुद्धिक्षयकरा यथा, -- “शोकः क्रोधश्च लोभश्च कामो मोहः परासुता । ईर्ष्या मानो विचिकित्सा कृपासूया जुगुप्सता ॥ द्वादशैते बुद्धिनाशहेतवो मानसा मलाः ।” इति कालिकापुराणे १८ अध्यायः ॥ * ॥ अपि च । “बुद्धिक्षयकरा एते माषकासवमृत्तिकाः ॥” बुद्धिबृद्धिकरा यथा, -- “निम्बाटरूषवृन्ताश्च बुद्धिवृद्धिकरा मताः ॥ बुद्धिक्षयकरान्नित्यं त्यजेद्राजा च भोजने । भोजयेदन्वहं बुद्धिबृद्धिहेतुं नृपोत्तम ! ॥” इति कालिकापुराणे ८९ अध्यायः ॥ * ॥ न्यायमते सा विभुगुणः पुनर्द्विविधा अनुभूतिः स्मृतिश्च । यथा, -- “विभुर्बुद्ध्यादिगुणवान् बुद्धिस्तु द्विविधा मता । अनुभूतिः स्मृतिश्च स्यादनुभूतिश्चतुर्विधा ॥ प्रत्यक्षमप्यनुमितिस्तथोपमितिशब्दजे ।” इति भाषापरिच्छेदः ॥
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
बुद्धि स्त्री।
बुद्धिः
समानार्थक:बुद्धि,मनीषा,धिषणा,धी,प्रज्ञा,शेमुषी,मति,प्रेक्षा,उपलब्धि,चित्,संविद्,प्रतिपत्,ज्ञप्ति,चेतना,संज्ञा,आत्मन्,प्रधान,प्रज्ञान
1।5।1।1।1
बुद्धिर्मनीषा धिषणा धीः प्रज्ञा शेमुषी मतिः। प्रेक्षोपलब्धिश्चित्संवित्प्रतिपत्ज्ञप्तिचेतना॥
अवयव : वासना
वैशिष्ट्यवत् : निश्चयः
: धारणावत्बुद्धिः, तर्कः, निश्चयः, मोक्षोपयोगिबुद्धिः, शिल्पादिविषयकबुद्धिः, मोक्षः, शङ्का, अन्यशुभद्वेषबुद्धिः, वितर्कः
पदार्थ-विभागः : , गुणः, बुद्धिः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
बुद्धि¦ स्त्री॰ बुध--क्तिन्।
१ ज्ञाने,
२ सुखदुःखाद्यष्टबिध-धर्मयुते प्रकृतिपरिणामभेदे
“महत्तत्त्वमिति प्रोक्तं बुद्धि-तत्त्वं तदुच्यते” सां॰ प्र॰ भा॰ धृतवाक्यम्। वेदान्तोक्तेनिश्चयात्मकवृत्तियुते
३ अन्तःकरणे च।
“मनोबुद्धिरह-ङ्कारश्चित्तं करणयान्तरम्। संशयो निश्चयो गर्बः स्मरणंविषया अमी” वेदान्तप॰।
४ धर्मपत्नीभेदे भा॰ आ॰
६६ अ॰। कणा॰ सूत्रोपस्करवृत्तौ सांख्यमतसिद्धमहत्तत्वरूपबुद्धितत्व-निराकरणेन बुद्धेर्ज्ञानपर्य्यायता तद्भोदाश्चोका यथा
“द्र-व्येषु ज्ञानं व्याख्यातम्” सू॰
“विषयेण तिषयिणं तृतीया-ध्यायस्थमुपलक्षयति।
“इन्द्रियार्यप्रसिद्धिरिन्द्रियार्थेभ्योऽर्थान्तरस्य हेतुः”
“आत्मेन्द्रियार्थसन्निकर्षाद् यन्निष्पद्यते तद-न्यत्र” इत्येताभ्यां सूताभ्यां ज्ञानं व्याख्यातमित्यर्था”। तत्रबुद्धिरुपलब्धिर्ज्ञानं प्रत्यय इति पर्य्यायाः” गौ॰ सू॰ समान-तन्त्रे बुद्धिलक्षणे साङ्ख्यमतनिरासार्थं पर्थ्यायाभिधानम्। साङ्ख्या हि बुद्ध्यादिशब्दानामर्थभेदमाचक्षते तथा हि सत्त्व-रजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः, सा चैकैव पुरुषास्तु परंभिद्यन्ते ते च कूटस्था नित्या अपरिणाभिनो नित्यचैतन्य-स्वभावाः ते च पङ्गवोऽपरिणामित्वात् पकृतिस्त्वन्धा जड-वात यदा विषयभोनेच्छा प्रकृतिपुरुषभेददिदृक्षा च प्रकृते-र्भवति तदा सा पुरुषोपरागवशात् परिणमेत् तस्याश्चाद्यःगरिणामो द्धिरन्तःकरणविशेषः बुद्धिरेव महत्तत्र तदु-[Page4584-b+ 38] क्तम्
“प्रकृतेर्सहान्” इति सां॰ सू॰। सा च बुद्धिर्दर्पणवान्नर्मला तस्याश्च बहिरिन्द्रियप्रणाडिकया विषयाकारो यःपरिणतिभेदो घट इति पट इत्याद्याकारस्तज्ज्ञानं वृत्ति-रिति चाख्यायते खच्छार्या बुद्धौ वर्त्तमानेन ज्ञानेन चैत-ज्यस्य पुरुषस्य भेदाग्रहादहं जानामीति यौऽभिमानविशेषःसैवोपलब्धिः। स्रक्चन्दनादिविषयसन्नि कर्षादिन्द्रियप्रणा-डिकयैव सुखदुःखाद्याकारो बुद्धेरेव यः परिणामविशेषःस प्रत्ययः। अतएव ज्ञानसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नसंस्कारध-र्माऽधर्माः सर्वएव बुद्धेः परिणामविशेषाः सूक्ष्ममात्रयाप्रकृतावे वर्त्तमाना अवस्थाभेदादाविर्भवन्ति तिरोभवन्तिच। पुरुषस्तु पुष्करपलाशवन्निर्लेपः प्रतिविम्बते परं बुद्धा-वितिं यन्मन्यन्ते। तदनेन पर्य्यायाभिधानसूचितप्रमाणेननिराक्रियते तथा हि बुद्धिशब्दो यदि बुध्यतेऽनयेति कर-णव्युत्पन्नस्तदा मन एव तत्पर्य्यवस्यति नच मनः प्रत्यक्षम्बुद्धिस्त्वहं बुध्ये इति प्रत्यक्षवेद्यैव। नचान्तःकरणस्य ज्ञाना-द्याधर्मा कर्तृधर्मत्वेनैव तेषां सिद्धेः भवति हि अहं जानेअहं प्रत्येमि अहमुपलभे इत्यहन्त्वसामानाधिकरण्येनप्रतिभासः। अभिमानोऽसाविति चेत् तात्त्विकत्वे वाधका-भावात्। पुरुषस्यागन्तुकधरानाधारत्वं कूटस्थत्वं तदेवबाधकमिति चेन्नामन्तुकधर्माधारत्वेऽपि नित्यत्वसम्भवात्न हि धर्मी धर्मश्चेत्येकं तत्त्वं येन धर्मोत्पादविनाशावेवधर्म्युत्पादविनाशौ स्यातां तथा च यएव चेतायते स एवबुध्यते जानात्युपलभ्यते पत्येति चेति नार्थान्तरकल्पनायुक्तेति दिक्। तच्च ज्ञानं द्विविधं विद्या चाविद्या चविद्या चतुर्व्विधा प्रत्यक्षलैङ्गिकस्मृत्यार्षलक्षणा। अवि॰द्याऽपि चतुर्व्विधा संशयविपर्य्ययस्वप्नानध्यावसायलक्षणा। तत्र यल्लैङ्गिकं तदनिन्द्रियजम् कुतएतदित्याह” उप॰ वृ॰।
“तत्रात्मा मनश्चाप्रत्यक्षे” कणा॰ सू॰।
“आत्माऽत्र परात्मा स्वात्मा वा खात्मनि मानसस्य क्वा॰चित्काहम्प्रत्ययस्याहं गौरः कृशो महाबाहुरिव्यादिप्रत्ययतिरस्कृतत्वात् स्वात्मनोऽप्यप्रत्यक्षतोक्ता। चकारादा-काशकालदिशां षायोः परमाणूनाञ्च द्रव्याणामुपग्रहः। इन्द्रियजमपि द्विविधं सर्वज्ञीयमसर्वज्ञीयञ्च सर्वज्ञीयं योग-जधर्मलक्षणया प्रत्यासत्त्या तत्तत्पदार्थसार्थज्ञानं तथा हिपरमाणवः प्रत्यक्षप्रसक्ताः प्रमेयत्वादभिधेयत्वात्सत्त्वात्। सामग्रीविरहात् कथमेवं महत्त्वस्यापि प्रत्यक्षंप्रति कारणत्वात् न च परमाणवो महन्तः रूपवत्त्व-स्यापि चाक्षुषप्रत्यक्षकारणत्वात् न च दिगादयो रूपवन्त[Page4585-a+ 38] इति चेन्न योगजधर्मसहकारिणा मनसैव तत्सम्भवात्तदुपग्रहाच्चक्षुरादिना वा। अचिन्त्यप्रभावोहि योगजोधर्मो न सहकार्य्यन्तरमपेक्षते। विवादाध्यासितः पुरुषोन सर्वज्ञः पुरुषत्वादहमिवेत्यादि तु प्रामाकरो न मीमां-साभिज्ञः पुरुषत्वादहमिवेत्यादिवद्विपक्षबाधकतर्कशून्य-त्वादप्रयोजकम्। असर्वज्ञीयञ्च प्रत्यक्षं द्विविधं सविकल्पकंनिर्विकल्पकञ्च सविकल्पकं ज्ञानं न प्रमाणमिति कीर्त्ति-दिङ्नागादयः तथा हि अभिलापर्ससगेयोग्यप्रतिभासंहि तत् नह्यभिलापेन नाम्ना सम्भवत्यर्थस्य सम्बन्धो येनघट इति पट इति वा नामानुरञ्जितः प्रत्ययः स्यात्नच जात्यादि परमार्थसत् येन तद्वैशिष्ट्यं बिषयेषु इन्द्रियगोचरः तस्मादिन्द्रियेणालोचनं जन्यते आलोचनमहिम्नाच सबिकल्पकमुत्पद्यमानं तत्रार्थे प्रवर्त्तयत् प्रत्यक्षमितिचोच्यते इति। तच्चैतदनुपपन्नमभिलापसंसर्गयोग्यप्रति-भासञ्च भवेत् प्रमाणञ्चेन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यं स्यादितिसन्दिग्धव्यतिरेकित्वं नामवैशिष्ठ्यञ्च चाक्षुषज्ञाने सम्भव-त्येव सुरभि चन्दनमितिवदुवनीतभानसम्भवात्। यद्वासंज्ञावैशिष्ठ्यं प्रत्यक्षज्ञाने न भासते संज्ञायाः स्मरणमात्रम्स्मृतैव साऽर्थव्यावर्त्तिका अभावज्ञाने प्रतियोगिस्मरणवत्जात्यादिकञ्च वस्तुभूतं साधितमेबातः सविकल्पकमपीन्द्रि-यार्थसन्निकर्षजत्वात् प्रत्यक्षम् प्रमाणम्। ननु निर्विकल्पकंन व्यवहारप्रवर्त्तकं न वा व्यवहारविषय इति किन्तत्रप्रमाणमिति चेत् सविकल्पकमेव तद्धि विशिष्टज्ञानम् न चविशेषणज्ञानमन्तरेण तदुत्पद्यते विशिष्टज्ञाने हि विशे-षणज्ञानविशेष्येन्द्रियसन्निकर्षतटुभयासंसर्गाग्रहस्य कार-णत्वावधारणात्” उपस्करवृत्तिः।
“सा च सात्त्विकराजसतामसभेदेन त्रिविधा। तत्र सा-त्त्विकी यथा
“प्रवृत्तिञ्च निवृत्तिञ्च कार्य्याकार्य्ये भयाभये। बन्धं मोक्षञ्च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ! सात्त्विकी”। राजसी यथा
“यया धर्ममधर्मञ्च कार्य्यञ्चाकार्य्यमेव च। अयथावत् प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ! राजसी”। तामसीयथा
“अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता। मर्वा-र्थान् विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ! तामसी” गीता॰तस्याः पञ्चगुणा यथा।
“इष्टाऽनिष्टविपत्तिश्च व्यव-सायः समाधिता। संशयप्रतिपत्तिश्च बुद्धेः पञ्च गु-णान् विदुः” महाभारते मोक्षधर्मः
“इष्टानि-ष्टविपत्तिः इष्टानिष्टार्ना वृत्तिविशेषाणां विपत्तिर्नाशःनिद्रास्वपा वृत्तिरित्यर्थः। व्यवसायः उत्साहः। समा-[Page4585-b+ 38] धिता चित्तस्थैर्य्यं चित्तवृत्तिनिरोध इत्यर्थः संशयःद्वयस्पृक् ज्ञानम्। प्रतिपत्तिः प्रत्यक्षादिप्रमाणवृत्तिः” तट्टीका। तस्याः सप्त गुणा यथा
“शुश्रूषा श्रवण-ञ्चैव ग्रहणं धारणन्तथा। ऊहापोहोऽर्थविज्ञानं तत्त्व-ज्ञानञ्च धीगुणाः” हेमच॰। तस्या वृत्तिः पञ्चधा यथा।
“प्रमाणविपर्य्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः” पात॰ सू॰ तल्लक्षणंच तत्तच्छब्दे दृश्यम्। बुद्धिक्षयकरा यथा
“शोकः क्रोधश्च लोभश्च कामो मोहःपरासुता। ईर्ष्या मानो विचिकित्सा हिंसाऽसूयाजुगुप्सता। द्वादशैते बुद्धिनाशहेतवो मानसा मलाः”। कालिकापु॰
१८ अ॰।
“बुद्धिक्षयकरा एते माषकासार-मृत्तिकाः”। बुद्धिवृद्धिकरा यथा
“निम्बाटरूषवृन्ताश्चबुद्धिवृद्धिकरा मताः। बुद्धिक्षयकरान्नित्यं त्यजेद्राजाच भोजने। भोजयेदन्वहं बुद्धिवृद्धिहेतुं नृपोत्तमः। काकिकापु॰
८९ अ॰।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
बुद्धि¦ f. (-द्धिः) Understanding, intellect. E. बुध् to know, aff. क्तिन् |
Apte[सम्पाद्यताम्]
बुद्धिः [buddhiḥ], f. [बुध्-क्तिन्]
Perception, comprehension.
Intellect, understanding, intelligence, talent; तीक्ष्णा नारुंतुदा बुद्धिः Śi.2.19; शास्त्रेष्वकुण्ठिता बुद्धिः R.1.19.
Information, knowledge; बुद्धिर्यस्य बलं तस्य H.2.122 'knowledge is power'; P.I.4.52.
Discrimination, judgement, discernment; विदेशेष्वपि विज्ञाताः सर्वतो बुद्धिनिश्चयाः Rām.1.7.17.
Mind; मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः M.1.2; so कृपण˚, पाप˚ &c.
Presence of mind, readiness of wit.
An impression, opinion, belief, idea, feeling; दूरात्तमवलोक्य व्याघ्रबुद्ध्या पलायन्ते H.3; अनया बुद्ध्या Mu.1 'in this belief'; अनुक्रोशबुद्ध्या Me.117.
Intention, purpose, design; मन्दीचकार मरणव्यवसायबुद्धिम् Ku.4.45. (बुद्ध्या 'intentionally', 'purposely', deliberately').
Returning to consciousness, recovery from a swoon; Māl.4.1.
(In Sāṅ. phil.) Intellect, the second of the 25 elements of the Sāṅkhyas; एषा ते$भिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु Bg.2.39.
Nature (प्रकृति); Bhāg.3.27.18.
A means, way (उपाय); किं करिष्याम भद्रं ते बुद्धिरत्र विचार्यताम् Rām.1.4.9.
N. of the 5th astrological mansion. -Comp. -अतीत a. beyond the range or reach of the intellect. -अधिक a. superior in intellect. -अवज्ञानम् contempt or low opinion for one's understanding; अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन् । प्रोप्नोति बृद्ध्यवज्ञानमपमानं च पुष्कलम् ॥ Pt.1.63. -इन्द्रि- यम् an organ of perception (opp. कर्मेन्द्रिय); (these are five: the ear, skin, eye, tongue, and nose; श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी; to these sometimes मनस् is added). -कृत् a. supposing, conjecturing. -कृत a. acted wisely. -गम्य, -ग्राह्य a. within the reach of, or attainable to, intellect, intelligible. -चिन्तक a. one who thinks wisely. -च्छाया reflex action of the understanding on the soul. -जन्मन् a perception that arises; सत्सं- प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षम् MS.1.1.4. -जीविन्a.
employing the reason, rational.
Subsisting by intelligence; भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः प्राणिनां बुद्धिजीविनः Ms.1. 96. -तत्त्वम् the second element of the Sāṅkhya philosophy. -द्यूतम् game at chess. -पूर्व a. purposed, intentional, wanton, wilful. -पूर्वम्, -पूर्वकम्, -पुरःसरम् ind. intentionally, purposely, wilfully. -प्रागल्भी soundness of judgment. -बलम् a kind of play. -भेदः, -भ्रमः distraction ar aberration of mind; न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् Bg.3.26. -मोहः confusion of mind. -युक्त a. intelligent. -योगः intellectual communion with the Supreme Spirit. -लक्षणम् a sign of intellect or wisdom; प्रारब्धस्यान्तगमनं द्वितीयं बुद्धिलक्षणम्. -लाघवम् lightness or levity of judgment; Rām. -वर्जित a. foolish, ignorant.-विध्वंसक a. destroying consciousness or reason.-विलासः play of the mind or fancy. -विषयः matter apprehensible by reason. -वृद्धिः development of intellect, understanding or wisdom; बुद्धिवृद्धिकराणि (शास्त्राणि) Ms.4.19. -वैभवम् strength of intellect. -शक्तिः intellectual faculty. -शस्त्र a. armed with understanding.-शालिन्, -संपन्न a. intelligent, wise. -शुद्ध a. honest in purpose, frank-minded. -संकीर्णम् a kind of pavilion.-सखः, -सहायः a counsellor. -हीन a. devoid of intellect, silly, foolish.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
बुद्धि f. the power of forming and retaining conceptions and general notions , intelligence , reason , intellect , mind , discernment , judgement Mn. MBh. etc.
बुद्धि f. perception (of which 5 kinds are enumerated , or with मनस्6 ; See. इन्द्रिय, बुद्धी-न्द्रिय)
बुद्धि f. comprehension , apprehension , understanding Sa1h.
बुद्धि f. (with आत्ननः, or बुद्धिर् ब्राह्मी)knowledge of one's self. psychology Car.
बुद्धि f. (in सांख्यphil. ) Intellect(= अध्य्-अवसाय, the intellectual faculty or faculty of mental perception , the second of the 25 तत्त्वs ; See. बुद्धि-तत्त्व) IW. 80 etc.
बुद्धि f. presence of mind , ready wit Pan5cat. Hit.
बुद्धि f. an opinion , view , notion , idea , conjecture MBh. Ka1v. etc.
बुद्धि f. thought about or meditation on( loc. or comp. ) , intention , purpose , design ib. ( बुद्ध्या, with the intention of. designedly , deliberately ; अनुग्रह-ब्, with a view to i.e. in order to show favour ; बुद्धिं-कृor प्र-कृ, to make up one's mind , resolve , decide , with loc. dat. acc. with प्रति, or inf. )
बुद्धि f. impression , belief. notion (often ifc. = considering as , taking for) Ka1v. Katha1s. Pur. Hit.
बुद्धि f. right opinion , correct or reasonable view R. Ragh.
बुद्धि f. a kind of metre L.
बुद्धि f. N. of the 5th astrol. mansion , VarBr2S. Sch.
बुद्धि f. Intelligence personified (as a daughter of दक्षand wife of धर्मand mother of बोध) MBh. Pur.
बुद्धि f. N. of a woman , HParis3.
Purana index[सम्पाद्यताम्]
(I)--a daughter of दक्ष and a wife of Dharma; gave birth to Artha; फलकम्:F1: भा. IV. 1. ५०-51. Br. II. 9. ५० and ६०; वा. १०. २५.फलकम्:/F mother of Budha (Bodha- वि। प्।) and अप्रमाद. फलकम्:F2: Ib. १०. ३६; Vi. I. 7. २३ and ३०.फलकम्:/F
(II)--a तुषित god. Br. III. 3. १९; वा. ६६. १८.
(III)--a son of शतरूपा. M. 4. २५. [page२-488+ ३१]
(IV)--a deity, attendant on विनायक. M. २६०. ५५.
(V)--is four-fold; ज्ञानम्, वैराग्यम्, ऐश्- वर्यम् and धर्म। वा. 4. ३४; ५९. ७४.
(VI)--a term for mahat. वा. १०२. २१.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
BUDDHI : A wife of Dharmadeva. In Viṣṇu Purāṇa Aṁśa 1, Chapter 7, it is mentioned that Dharmadeva had married thirteen daughters of Dakṣa. They are Śraddhā, Lakṣmī, Dhṛti, Tuṣṭi, Medhā, Puṣṭi, Kriyā, Buddhi, Lajjā, Vapus, Śānti, Siddhī and Kīrti.
_______________________________
*2nd word in right half of page 165 (+offset) in original book.