text:
उपाङ्गललिताकथा
सूत उवाच । पुरा कैलासशिखरे महर्षिगणसेविते । षडाननं सुखासीनमिदमूचुर्महर्षय: ॥ ऋषय ऊचु: ॥ महासेन महादेव नन्दनानन्दविक्रम । आख्यानानि सुपुण्यानि श्रुतानि त्वत्प्रसादत: ॥ कथास्त्वद्वचनादेव प्रसूता भूरि भूतय: । न तृप्तिमधिगच्छाम:पायं पायं सुधामिव ॥ शुश्रूषबो वयं देव्या व्रतं तत्कथयस्व न: । मनोऽभिलषितार्थानां सिद्धिर्यस्मिन्कृते भवेत् ॥ स्कन्द उवाच ॥ साधु पृष्टं महादेव्या माहात्म्यं मुनिपङ्गवा: । वच्मि सर्वं विधानेन तच्छणुध्वं जगद्धितम् ॥ भृगुक्षेत्रे किल पुरा विप्रोऽभूद गौतमाभिध: । श्रूतिस्मृतिपुराणज्ञो धनी च बहु बान्धव: ॥ अनपत्यस्य तस्याथ जज्ञाते जरस:सुतौ । श्रीपतिर्गोपतिश्चैव नामनी विदधे तयो: ॥ अचिरेणैव कालेन स पञ्चत्वमगाद द्विज: । तौ तु बालौ धनं बन्धून् हित्वा सा धर्मचारिणी ॥ सती विवेश दहनं स्वर्यातुं पतिना सह । अथ ते बान्धवा: सर्वे हा कष्टमिति चुक्रुशु: ॥ निन्दितो दुःखिताश्चकुस्तत्क्रियां पारलौकिकीम् । अथ तस्य सपत्नोऽभूद् भ्राता स जगृहे पनम् ॥१०॥
आक्रोशन्तौ च तौ गेहं निजमानीय दुर्मना: । नास्ति चक्रे धनं सर्वं ताभ्यां किञ्चिन्न वै ददौ ॥ ततो मौञ्जीधरौ बालौ बन्धुभि: कथितं वसु । ययाचतु: पितृव्यं तं देहि नो द्रविणं हि तत् ॥ स तावूचे गतं द्र्व्यं युवां केन प्रतारितौ । निर्गच्छतां मम गृहादित्यादि परुषं बहु ॥ तौ तद्वचोभिर्निर्विण्णौ बालौ श्रीपतिगोपती । बभाषाते मिथ: कष्टं धिगहो पितृहीनता ॥ यावो देशान्तरं यत्र स्वजनो नास्ति कश्चन । अनाभाष्यैव स्वजनान् जग्मतुर्दिशमुत्तराम् ॥ भिक्षाचारौ बहून् देशान् वनानि सरितो गिरीन् । समतिक्रम्य ययतुर्विशालां नामत: पुरीम् ॥ कासारमीक्षां चक्राते ततो स्या: सन्निधौ शुभम् । पुण्डरीकबनाकीर्णं रक्तसन्ध्याविभूषितम् ॥ सन्ध्याभ्रभृषितं चारु यथा तारकितं नम: । श्रान्तौ पथि गतौ बालौ क्षणं विश्रम्य तत्तटे ॥ आचम्य शिशिरं तोयं सस्नतुस्तौ यथाविधि । गताघ्वखेदौ विप्राग्रयौ पुरं प्राविशतां तत: ॥ वीथी चतुष्पथयुतं चारगोपुरमण्डितम् । देवतागाररुचिरसौधराजिविराजितम् ॥२०॥
नानावीथीरतिक्रम्य विप्रावासमवापुत: । कस्यचित्त्वथ विप्रस्य क्षुत्त्पिपासार्दितौ गृहम् ॥ ईयतुर्वेदिकायां तावुपविष्टौ श्रमातुरौ । स्वामी ततोऽस्य गेहस्य विवेक इति विश्रुत: ॥ आयातौ वैश्वदेवान्ते स ददर्शातिथी द्विजौ । अनापृच्छंस्तथा शीलं तथा च कुलनामनी ॥ अषिवत्पूजयामास स्मरन्धर्मं सनातनम् । अतिथी भोजयामास स्वाद्वन्नं सह चात्मना ॥ तौ ब्रह्मचारिणौ विप्रौ सपर्यान्तां बिलोक्य च । देशबन्धुपरित्यागखेदमुक्तौ बभूवतु: ॥ अथापृच्छद द्विजस्तौ तु कौ युवां कुत आगतौ । क्रिमर्थमल्पवयसौ निर्गतौ स्वगृहादिति ॥ तद्विवेकत्य वचनमाकर्ण्य श्रीपतिस्तदा । आनुपूर्वेण सकलं वृत्तान्तं समभाषत ॥ पितृहीनौ च तौ ज्ञात्वा त्यक्तौ बन्धुजनेन च । आश्वास्य स्थापयामास स्वगृहे बहुवासरम् प्रचक्रमेऽथ शिष्यैश्च सहाध्यापयितुं श्रुतिम् । बभूवतुश्च तौ बालौ गुरुशुश्रुषणे रतौ ॥ गुरोर्गेहे न्यवसतामागता निर्मला शरम् । फुल्लपद्मविशालाक्षी प्रसन्नेन्दुशुभानना ॥३०॥
तस्यां सशिष्यमाचार्यं चरन्तं व्रतमुत्तमम् । पप्रच्छतुर्भो किमिदमावाभ्यामिति कथ्यताम् ॥ ताभ्यामेवं कृते प्रश्ने विवेक इदमव्रवीत् । विवेक उवाच ॥ उपाङ्गललितादेव्या व्रतं देवर्षिपूजितम् ॥ सर्वकामकरं नृणामस्माभि: समुपास्यते । विद्याकामेन कर्तव्यं तथैव धनकाम्यया ॥ सुतार्धिना प्रकर्तव्यं व्रतमेतदनुत्तमम् । विद्याकामौ च तौ बालौ व्रतमाचरतुर्मुदा । भक्तितो गुर्वनुज्ञातौ यथाशक्ति यथाविधि । व्रतप्रसादात्सकलं वेदशास्त्रमवापतु: ॥ अन्यस्मिन् हायने भक्त्या विवाहार्थं प्रचक्रतु: । श्रीपतिर्गोपतिश्चैव व्रतमेतत्तपोधना: व्रतमेतत्तपोधना: ॥ अचिरेणैव कालंन मासिमाधे तयांर्गुरु: । स्वां विवाहोचितां कन्यां नाम्ना गुणवतीमिति ॥ विनीताय श्रुतवते यूने श्रीपतये तदा । विचार्य बान्धवै:साकं ददौ पुण्यर्क्षवासरे ॥ पारिबर्हं बहु मुदा प्रादाद दुहितृवत्सल: विवेकोऽपि मुदं लेभे सानुरागौ विलीक्य तौ । अन्याब्दे पुनरेतत्तु व्रतं देव्याश्च चक्रतु: । भ्रातरौ तौ निजं देशमिच्छन्तौ च धनादिकम् ॥४०॥
अथान्येऽहनि कस्मिंश्चित्तावुपाध्यायमूचतु: । स्वामिन्युष्मत्प्रसादेन लब्धविद्यौ तथा वसु ॥ अनुजानीहि गच्छावो निजं देशमित: पुन: । इत्याकर्ण्य समालोक्य शुभ वासरमाद्दत: ॥ स्वयं प्रापयितुं तां तौ विप्रौ कन्यां च निर्ययौ । अथ देव्या: प्रसादेन पितृव्यस्य तयो: किल ॥ अन्वेषणे मतिर्जाता गतौ श्रीपतिगोपती । निर्गतौ क्व गतौ देशं वसत: क्वेत्यचिन्तयत् ॥ लोक निन्दन्ति मां नित्यं जाता अन्वेषणे मति: दिद्दक्षुस्तौ तत: सोऽपि निर्जगाम निजात्पुरात् ॥ किञ्चित्स नगरं प्राप द्विजबालौ गवेषयन् । तदेव नगरं प्राप्तो विवेकाख्यो द्विजोत्तम: ॥ सशिष्य: कन्यया सार्धं क्रमन्मार्गं शनै: शनै: । तत्र तेषां समजनि सङ्गमो मुनिपुङ्गवा: ॥ विदाञ्चकार तौ कृच्छान्मध्यमे वयसि स्थितौ । मूर्ध्न्यवघ्राय तौ पश्चान्मुदं लेभे परन्तपा: ॥ न शक्नुवन्मुदा वक्तुं प्रेमगदगदया गिरा । पादानतां गुणवतीं विवेकेन प्रणोदिताम् ॥ आशीर्वादैर्बहुविधैस्तां स्नुषां समयोजयत् । विवेकस्तु तदा तत्र सम्भाष्य च परस्परम् ॥५०॥
विवेक उवाच ॥ सुतावेतौ मया विप्र पालितौ पाठितौ तव । सम्प्रापयितुं प्रयातोऽस्मि भवतां ग्राममुत्तमम् ॥ इति सम्भाष्यमाणास्ते भृगुक्षेत्रं ययुर्मुदा । ज्ञातिभि: सह सङ्गम्य श्रृण्वद्भिस्तद्विचेष्ठितम् ॥ तौ पितृव्यगृहे स्थित्वा हायनान्यष्ठ सप्त च । स्वपितृव्यगृहे कांश्चिदुषित्वा दिवसांस्तदा ॥ लब्ध्वा पितृधनं गेहं सर्वं श्रीपतिगोपती । ईयतुस्तदनुज्ञातो विवेक: स्वां पुरी ययौ ॥ श्रीपतिर्गोपतेस्तत्र विवाहमकरोत्तदा । तावेकचेतसौ सत्रं चक्रतुर्द्विजतर्पणम् ॥ श्रीपति: श्रद्धया युक्त: कनीयान्व्ययशङ्कित: । विचार्य भार्यया साकं विभक्त: श्रीपतेरभूत् ॥ स भोगान्विविधान् भुञ्जन्प्रमत्तो बहु सम्पदा । न देव्याराधनं चक्रे गोपति: सुखलम्पट: ॥ अथ स्वल्पेन कालेन नष्टं तस्य शनैर्धनम् । अकिञ्चनो गतश्चिन्तां भार्ययाऽऽश्वासितस्तदा ॥ तव भ्रातृगृहे विप्राभुञ्जते बहव: सदा । गच्छावोऽनुदिनं कान्त तत्र भोक्तुमुभावपि ॥ एवं भोजनवेलायामागत्यागत्य तद्गहम् । भुञ्जन् भुञ्जन् निजगृहे गतौ तौ बहुवासरम् ॥६०॥
कदाचिदागतो यावद गोपतिर्भार्यया सह । उपविष्टेषु विप्रेषु भोक्तुं गोविन्ददासनम् ॥ अथान्नराशेरभ्याशे भोजनाय क्षुधातुर: । उपविष्ट: श्रीपतेस्तु भार्यया स निवारित: ॥ अस्मादुत्तिष्ठ वै तूर्णं त्वमुच्छिष्टं करिष्यसि । तिष्ठ तिष्ठ क्षणं चैव पश्चाद् भुङ्क्ष्वेति साऽब्रवीत् ॥ गोपते: कान्तया द्दष्टं ततो विमनसावुभौ । अभुक्तावेव निष्कान्तौ जग्मतुर्निजमन्दिरम् ॥ तत: स्वजायां प्रोवाच निजमार्गं विचन्तयन् । आत्रा मया समं वित्तं संविभक्तमपि प्रिये ॥ दुर्बलोऽहं धनोन्मत्त: श्रूयतामत्र कारणम् । पुराऽऽवाभ्यां गुरुगृहे व्रतमाचरितं शुभम् ॥ उपाङ्गललितादेव्या विद्यादिसकलं तत: । प्राप्तं मया तत्सकलं परित्यक्तं प्रमादत: ॥ ज्येष्ठ आचरते नित्यं तस्माच्छीस्तत्र वर्तते । तस्मादहं तदा भोक्ष्ये यदा द्रक्ष्यामि तां शिवाम् ॥ इत्युक्त्वा निर्गतस्तस्माद् गृहादकृतभोजन: । तद्भार्या चिन्तयाविष्टा सापि तस्थावनश्नती ॥ भुक्तवत्सु ब्राह्मणेषु श्रीपति: पर्यपृच्छत । क्व गतो गोपतिरिति तच्छुत्वा सोऽपि दुःखित: ॥७०॥
गोपतिस्तु सरिद दुर्गं वनानि बहुशो भ्रमन् । पृच्छंश्च पथिकान्मार्गे न देव्या: पदमभ्यगात् ॥ पञ्चमे वासरे प्राप्ते क्षुत्पिपासार्दितो वने । अलब्धदर्शनो देव्या दुःखितो निपपात ह ॥ तं कृच्छगतमालोक्य भवानी भक्तवत्सला । कृतापराधमपि तमनुजग्राह वै तदा ॥ गतमूर्च्छ: समुत्थाय दिगन्तान्प्रविलोकयन् । ददर्श दूरतो गोपं चारयन्तं गवां गणम् ॥ तं द्दष्ट्वा किञ्चिदाश्वस्तो ययौ तस्यान्तिकं शनै: । अपृच्छत्क्व भवान्यात: कुत्रत्य: कुत आगत: ॥ कोऽयं देश: क्व भूपाल:किं पुरं नाम तद्वद । निशम्य वचनं तस्य वक्तुं गोप: प्रचक्रमे ॥ गोप उवाच ॥ उपाङ्गं नाम नगरमुपाङ्गो नाम भूपति: । तत्र्त्योऽहं समायात:पुनस्तत्र व्रजाम्यहम् ॥ उपाङ्गललिता देव्या विद्यते तत्र मन्दिरम् । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य विप्र: समुदितोऽभवत् ॥ स गोपसहित: सायं विचरन्प्रविवेश ह । दूराद्ददर्श भवनं पुरमध्ये तपोधना: ॥ उपाङ्गललितादेव्या: स्फाटिकं गगनलिहम् । सौवर्णेन विचित्रेण कलशेनोपशोभितम् ॥८०॥
यथोदयाचल: शैलो दधानो भानुमण्डलम् । त्वरितो गोपमामन्त्र्य प्रासादं स ययौ मुदा ॥ प्रणम्य दण्डवद भूमौ बद्धाञ्जलिपुटस्तदा । उपाङललितां देवीमध स्तोतुं प्रचक्रमे । गोपतिरुवाच ॥ नमस्तुभ्यं जगद्धात्रि भक्तानां हितकारिणि । जगद्भीतिविनाशिन्यै सर्वमङ्गलमूर्तये ॥ हत्वा निशुम्भमहिषप्रभृतीन् सुरारीनिन्द्रादयो निजपदेषु यथा भिषिक्ता: । लोकत्रयावनगृहीतमहावतारे मात: प्रसीद सततं कुरु मेऽनुकम्पाम् ॥ त्वां मुक्तये निजजना: कुटिलीकृताङ्गी गौरी निजे वपुषि कुण्डलिनीं भजन्ति । मुक्तौ च देवमनुजा: कनकारविन्दबद्धासनामविरतं कमलां स्तुवन्ति ॥ सापराधोऽस्मि सततं प्राप्तस्त्वां जगदम्बिके । इदानीमनुकम्प्योऽहं यद्वाञ्छामि कुरुष्व तत् ॥ इति स्तुत्वाथ शर्वाणी प्रणिपत्य पुन:पुन: । कृतसन्घ्याविधिस्तत्र सुष्वापाकृतभोजन: ॥ स्वप्ने मूर्तिमयी देवी विप्रमेवं समादिशत् । गोपते वत्स तुष्टास्मि गच्छोपाङ्गमहीपतिम् ॥ मत्पूजनकरण्डस्य प्रार्थय स्वपिधानकम् । तत्पूजय निजगृहे परामृद्धिमवाप्स्यसि ॥ स्वप्न इत्याप्तसन्देश: प्रभाते गोपतिस्तदा । राजदर्शनवेलायां नृपद्वारं समभ्यगात् ॥९०॥
प्रविष्टोऽसौ नृपसभां प्रतीहारैर्निवेदित: । राज्ञा सम्भावितस्तत्र निषसादासने शुभे ॥ पृष्टो गमनहेतूंश्च ययाचे नृपपुङ्गवंम् । देव्यर्चनकरण्डस्य पिधानं देहि मे नृप ॥ इत्यर्थित: स विप्रेण जातादेशो नृपो ददौ । पिधानकं नमस्कृत्य तस्मै चाभ्यर्चनादिकम् ॥ आशीर्भिरभिनन्द्याथ तमामन्त्र्य च भूपतिम् । उपाङ्गललितादेव्या: प्रासादं पुनरागमत् ॥ प्रणिपत्याम्बिकां विप्रस्त्वरितो निर्ययौ पुरात् । समीपे स्वपुरें द्दष्ट्वा हृष्टो गृहमुपागमत् ॥ सुहृद्भि: सह सङ्गम्य सर्वं तत्कथयन्मुदा । पूजयित्वा पिधानं तद्विदधे पारणं द्विज: ॥ एवमाराध्यमानस्तु स समृद्धोऽभवत्पुन: । सोऽपि सत्रं समारेभे द्विजाग्र्यो बहुवासरम् ॥ एका तस्याभवत्कन्या ललिता नाम सुन्दरी । कन्या पिधानमादाय विहर्तुं याति सर्वदा ॥ प्रमत्तत्वात्प्रियत्वाच्च पितृभ्यामनिवारिता । कदाचित्स्ववयस्याभि: स्नातुं गङ्गाजले शुभे ॥ क्रीडन्ती दद्दशे तोये नीयमान कलेवरम् । पिधानहस्ता सा सिञ्चदन्यांश्चाञ्जलिभिस्तदा ॥१००॥
स सर्पदष्ट उत्तस्थौ ततो देव्या: प्रसादत: । सातिश्रान्तं द्विजं द्दष्ट्वा मनसा चिन्तयत्पतिम् ॥ जुहावाभ्यवहाराय जनकस्य निकेतनम् । मार्गे च परिपप्रच्छ कुलं शीलं च तस्य सा ॥ सोऽपि सर्वं समाचख्यौ गुणराशीति नाम च । ललिता मन्त्रयामास गुणराशिं द्विजोत्तमम् ॥ परिविष्टेषु चान्नेषु पितृवेश्मनि मे द्विज । गृहीतापोशनो भूत्वा भार्यार्थं मां त्वमर्थंय ॥ मयानुमोदितस्तात: स मां तुभ्यं प्रदास्यति । तथोक्तो गुणराशिस्तु तथा सर्वं चकार ह ॥ गोपतिर्भार्यया भ्रात्रा स्वमालोक्य स्वबान्धवै: । परिक्षिताय विप्राय विद्यायां कुलशीलयो: ॥ प्रतिजज्ञे तत: कन्यां कलितां गुणशालिने । शुभे मुहूर्ते च तयोर्विवाहं कृतवान्प्रभु: ॥ वराय ब्रह्मणेभ्यश्च ददौ बहु धनं तदा । विदधे च तयोर्गेहंनातिदूरंस्ववेश्मत: ॥ तत्रोषतु: सानुरागौ मिथस्तौ दम्पती चिरम् । पिधानकं तया नीतं निजं ललितया गृहम् ॥ शनैरथ धनं सर्वं गोपतेरगमद् गृहात् । गुणराशिर्धनी जातो महादेव्या: प्रसादत: ॥१०॥ करण्डस्य पिधानं तज्जनन्या बहुवासरम् । याचितापि न वै प्रादाल्ललिता पूजितं गृहे ॥ अथ सा गोपतेर्भार्वा तस्यैवानर्चनाद गतम् । इत्थं विचिन्त्य पापात्मा जामातरमघातयत् ॥ समिदर्थं वनं यात: स्वयं तदगेहमाययौ । शोचन्तीं किल तां कन्यां स तु देव्या: प्रसादत: ॥ उत्थाय विपिनादेत्य भुक्त्वा शेते सुखं गृहे । पादसंवाहनं तस्य कुरुते ललिता तदा ॥ तं द्दष्ट्वा दूःखिता भूमौ प्रणिपत्य पुन: पुन: । लज्जिता कृच्छत: पृष्टा निजपापं न्यवेदयत् ॥ स्कन्द उवाच ॥ गुणराशिस्तदा तस्या: प्रायश्चित्तं ददौ बहु । आत्मानं बहुकालेन पूतं कृच्छैश्चकार ह ॥ श्रीपतेस्त्वचलां लक्ष्मीं समालोक्य तपोधना: । गोपतिस्तु यथापृच्छद भ्रातस्त्वं वर्तसे कथम् ॥ किमाचरसि कल्याणं येन श्रीरनपायिनी । इति तस्य वच: श्रुत्वा श्रीपतिर्विस्मित: पुन: ॥ अस्माभिस्तदव्रतं देव्या यत्कृतं
गुरुमन्दिरे । सोऽपि देव्या व्रतं चक्रे पुनर्भात्रोपदेशितम् ॥ लेभे स परमामृद्धिं पुत्रांश्च मुदितोऽभवत् । उपाङ्गललितादेव्या: कुर्यादाराधनं तत: ॥२०॥
एवमेतत्पुरावृत्तां माहात्म्यं कथितं मया । कृतमन्यैश्च बहुभिस्तेऽपि लब्धमनोरथा: ॥ स्कन्द उवाच ॥ विधानमस्य वक्ष्येऽहं तच्छृणुध्वं तपोधना: । शुक्लपक्षे तु पञ्चम्यामिषे मासि चरेद् व्रतम् ॥ गर्जितं सन्ध्ययोस्त्याज्यं दिनवृद्धिक्षयौ तथा । निर्वर्त्यावश्याकं कर्म शुची रागविवर्जित: ॥ चत्वारिंशत्तथाष्टौ च कल्पयित्वा विधानत: । दन्तकाष्ठान्युपादाय तडागं वा नदीं व्रजेत् ॥ आयुर्बलं यशो वर्च: प्रजा: पशुवसूनि च । ब्रह्मप्रज्ञां च मेधां च त्कं नो देहि वनस्पते ॥ दन्तधावनपूर्वाणि मज्जनानि समाचरेत् । ततो यथाविधि स्नात्वा शुक्लवासा गृहं व्रजेत् ॥ उपचारै: षोडशभिरेभिर्मन्त्रै: समाहित: । कुर्यात्पूजां प्रयत्नेन दूर्वाभिश्च विशेषत: ॥ शुचौ देशे मण्डपिकां कृत्वातीव मनीहराम् । सौवर्णीं प्रतिमां शक्त्या कल्पयेन्मन्त्रपूर्विकाम् ॥ द्विजाय वाणकं दद्याद्विंशत्यावटकादिभि: । तत: कथां समाकर्ण्य वाणकान्नस्य सङख्यया ॥ स्वयमद्यात्तदेवान्नं वाग्यत: सह बान्धवै: । रात्रौ जागरणं कुर्यान्नृत्यगीतादिमङ्गलै: ॥३०॥
प्रभाते पूजयेद्देवी तत: कुर्याद्विसर्जनम् । सवाहना शक्तियुता वरदा पूजिता मया ॥ मातर्मामनुगृह्याथ गम्यतां निजमन्दिरम् । तामर्चां गुरवे दद्यान्निशि वास्याद्विसर्जनम् ॥ व्रतमेवं च य: कुर्यात्पुत्रवान्धनवान्भवेत् । विद्यावान्रोगनिर्मुक्तो सुखी गोप्ता च जायते ॥ अवैधव्यं च लभते स्त्रीकन्यावरमुत्तमम् । विजयं पुष्टिमायुष्यं यच्चान्यदपि वाञ्छितम् ॥ इत्येतद् व्रतमाख्यातं सेतिहासं महर्षय: । श्रृण्वन्नपि नरो भक्त्या सुखमाप्नोति निश्चितम् ॥ निर्मुक्त: स सुखी धीमान् व्रतराजप्रसादत: । वित्तमारोग्यमायुष्यं प्राप्नोति च प्रसादत: ॥१३६॥
इति श्रीस्कन्दपुराणे स्वामिकार्तिकेयसंवादे उपाङ्गललिताव्रतकथा सम्पूर्णा ॥
Translation - भाषांतर
N/A


c: text/html

text:
मौलाना अबुल कलाम आजाद
मौलाना अबुल् कलाम् आज़ादः अथवा अबुल् कलाम् गुलम् मुहियुद्दीन् (बाङ्गला: আবুল কালাম মুহিয়ুদ্দিন আহমেদ আজাদ) कश्चित् भारतीयः मुसल्मानविद्वान् । एषः कविः लेखकः पत्रकर्ता भारतस्वातन्त्र्यस्य योद्धा अपि आसीत् । भारतस्य स्वातन्त्र्योत्तरं महत्वपूर्णः राजनीतिज्ञः अभवत् । एषः महात्मनः गान्धेः सिद्धान्तान् अनुमोदयन्ति स्म । हिन्दुमुसल्मानयोः एकतार्थं कार्याणि कृतवान् । पृथक् मुसल्मानराष्ट्रनिर्माणस्य विषयस्य विरोधिषु महम्मदीयजनेषु अन्यतमः आसीत् । खिलापत् आन्दोलने अस्य भूमिका महत्वपूर्णा आसीत् । धरासन् सत्याग्रहस्य क्रान्तिकारी प्रतिनिधिः आसित् । क्रि.श. १९४०तमे वर्षे कङ्ग्रेस् अध्यक्षः सन् भारतं त्यजतु आन्दोलनं चालितवान् । कङ्ग्रेस् सङ्घटनस्य अन्यनायकाः इव अस्यापि वर्षत्रयस्य कारागारबन्धनम् अभवत् । क्रि.श.१९२३तमे वर्षे युवा मौलाना भारतीयन्याषनल् कङ्ग्रेस् सङ्घटनस्य अध्यक्षः अभवत् । क्रि.श. १९४०तमवर्षतः क्रि.श. १९४५पर्यन्तं पुनः काङ्ग्रेस् अध्यक्षः अभवत् । भारतस्य स्वातन्त्र्योत्तरं सांसदरूपेण निर्वाचितः भारतस्य प्रथमविद्यामन्त्री अभवत् । विद्यायानुदानायगोस्य रचनम् अस्य अविस्मरणीयकार्येषु अन्यतमम् ।
जीवनम्[सम्पादयतु]
मौलाना अज़ादः अफघानिस्तानस्य उलेमा वंशेन सम्बद्धः अस्ति । बाबरस्य काले भारतम् आगतः । अस्य माता अरबीमूलस्य पिता मौहम्मदकैरुद्दीन् फारसीजनः आस्ताम् । मोहम्मद कैबुद्दीनः तथा परिवारः भारतस्य स्वातन्त्र्यस्य प्रथामान्दोलनकाले क्रि.श. १८५७तमे वर्षे कलकतानगरं त्यक्त्वा मक्का गतः । तत्र मोहम्मदकैरुद्दीनस्य भविन्याः भार्ययाः दर्शनम् अभवत् । सः क्रि.श. १८९०तमे वर्षे भारतम् आगतवान् । मोहम्मदखैरुद्दिनः कलकतायां मुसल्मानविद्वान् इति ख्यातिं प्राप्तवान् । तदा अस्य पुत्रः मौलाना आज़ादः एकादासवर्षीयः आसीत् । तदा आजादस्य माता दिवङ्गता । अस्य आरम्भिकी शिक्षा इस्लामरीत्या अभवत् । गृहे मस्जिदेषु च पिता तथा अन्यविद्वांसः एतं बोधितवान्तः । महम्मदीयशिक्षाम् अतिरिच्य दर्शनशास्त्रम्, इतिहासः, गणितम् इत्यादीनि अपि अन्यगुरवः पाठितन्तः । अज़ादः उर्दू, फारसी, [[हिन्दीभाषा |हिन्दीभाषां]], अरबी, अङ्ग्लभाषां च पाण्डित्यं सम्पादितवान् । सामन्यतः २५वर्षेषु या विद्या सम्पाद्यते तादृशी विद्या अनेन सप्तदशवर्षे वयसि प्राप्तः । अस्य तत्रयोदशे वयसि जुलैका बेगम् इति कन्यया सह विवाहः अभवत् । एषः कुरान् ग्रन्थस्य अन्यभाषारूपाणि लिखितवान् । आज़ादः समर्पितस्वाध्यायेन आङ्ग्लभाषाम् अधीतवान् । पश्चात् विविधदर्शनानि पठितवान् । मुसल्मानपारम्परिकशिक्षायाम् अस्य रुचिः नासीत् । एषः अधुनिकशिक्षावादी सर् सैय्यद अहमद् खान् इत्यस्य विचारैः सहमतः च आसीत् ।
क्रान्तिकारी पत्रकर्ता च[सम्पादयतु]
आज़ादः आङ्ग्लशासस्य विरुद्धः आसीत् । आङ्ग्लसर्वकारः सामन्यजनस्य शोषणं करोति । एषः तस्य कालस्य मुसल्माननेतॄन् अपि समालोचितवान् ये केवलं मुसल्मानानाम् आद्यहितचिन्तनं कुर्वन्ति स्म । क्रि.श. १९०५तमे वर्षे बङ्गालस्य विभाजनेन कारणेन अन्यमुसल्माननायकैः सह विरोधमपि प्रकटित्वान् । एषः ईरान् इराक् मिस्र् तथा सीइया इत्यादीनां देशानां प्रवासं कृतवान् । अज़ादः क्रान्तिकारिणः गतिविधिषु सक्रियः अभवत् । अस्य कार्यस्य समर्थनं श्यामसुन्दरचक्रवर्ती श्री अरबिन्दो इत्यादयः अकुर्वान् । अस्य शिक्षा एतं लिपिकारं कर्तुं शक्नोति स्म । किन्तु एषः राजनितेः विषये अस्य आदरयुक्तः एषः पत्रकर्ता अभवत् । क्रि.श. १९१२तमे वर्षे एषः अल् हिलाल् इति उर्दूभाषापत्रिकायाः निदेशनम् अकरोत् । अस्य उद्देशः तु मुसल्मानयूवानः क्रान्तिकारिषु आन्दोलनेषु उत्साहिताः करणियाः, हिन्दुमुसल्मानयोः एकता साधनीया इति । मुसल्मानाः चेदपि युवानः तस्मिन् काले क्रान्तिकारिणां गतिविधीन् पालयन्तः सन्तीति उक्त्वा तत्कालीन मुसल्मानेतृन् विस्मितान् अकरोत् । बङ्गालस्य बिहारस्य मुम्बैनगरस्य च क्रान्तिकारिगतिविधिभिः काङ्ग्रेस् नायकानां विश्वासं सम्पदितवान् । क्रि.श. १९२०तमे वर्षे राञ्चीनगरे कारागारवसस्य दण्डनम् अपि अनुभूतवान् ।
असहयोग आन्दोलन[सम्पादयतु]
कारागारात् निर्गमात् परं जलियानावाला बाग हत्याकण्डस्य विरोधिषु नेतृषु अन्यतमः अभवत् । एतदतिरिच्य खिलापत् आन्दोलनस्यापि प्रमुखः अभवत् । खिलापतस्य तुर्कीनगरस्य उस्मानी साम्राज्यस्य प्रथमविश्वयुद्धे पराजयप्राप्तेः पश्चात् एषः तस्मिन् आरोपितां हानिं तिरस्कृतवान् । तस्मिन् काले आटोमन (उस्मानी तुर्कः) मक्कायां निवसति स्म । इस्मामस्य खलीफा तत्रैव आसीत् । एतेन कारणेन विश्वस्य मुसल्मानेषु रोषः आसीत् । अयं रोषः भारते खिलापत् आन्दोलनरूपेण उद्गतः । अत्र उस्मानानां पराजयार्थं ब्रिटेन्, फ्रान्स्, इटली इत्यादीनि मित्रराष्ट्रानि अपि विरोधः असीत् । माहात्मनः गान्धेः असहकारान्दोलने मौलाना आज़ादः सक्रियः आसीत् ।
भारतरत्नम्[सम्पादयतु]
क्रि.श. १९९२तमे वर्षे मरणोत्तरम् भारतसर्वकारस्य सर्वोच्चपुरस्कारः भारतरत्नप्रशस्तिः अस्य कुतुम्बसदस्येभ्यः प्रदत्ता ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- INDIA WINS FREEDOM by Maulana Azad (Book)
- "Brief sketch of life and thinking of Maulana Azad". Liveindia.com.
- "Life of Azad". CIS-CA.
- "Maulana Abul Kalam Azad: The Odd Secularist". India Today.
- Azad's Careers – Roads taken and roads not taken – Lineages of the Present: Ideology and Politics in Contemporary South Asia By Aijaz Ahmad
- An Introduction to Abul Kalam Azad & collection of his quotes – Eminent Indian freedom fighters Vol2 Chapter 11 Pg 310 By S.K. Sharma
- Abu'l Kalam Azad , Chapter 44, Pg 325–333, Modernist Islam, 1840–1940: a sourcebook By Charles Kurzman
- Abul Kalam Azad, Chapter 9, Pg 138- Pg 153 , Indian Muslims and partition of India By S.M. Ikram
- Abul Kalam, Chapter 3 Pg 13 – Pg 26, Freedom fighters of India: (in four volumes) By Lion M. G. Agrawal
- National Education Day 2012 Celebrated at Sangam University Bhilwara Rajasthan
- Web Portal dedicated to Maulana Abul Kalam Azad

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
इला
इला वैवस्वतमनोः पुत्री । वसिष्ठमुनेः अनुग्रहेण पुरुषत्वम् अवाप्य "सुद्युम्न" इति नाम्ना राज्यभारम् अकरोत् । ततः कदाचित् मृगयार्थं विपिनं प्रविष्टः सन् तत्राकस्मादिव पार्वतीदेव्याः शापपात्रं शरवणं प्रविश्य पुनः अङ्गना बभूव। ततः चन्द्रपुत्रः बुधः एनामकामयत्। तयोः सङ्गमेन च पुरूरवाः जज्ञे । ततः परमेश्वरानुग्रहेण मासाभ्यान्तरं पुंस्त्वम्, पुनरेकमासं यावत् स्त्रीत्वं च धारयितुं वरं लब्धवती । एवं च सा यदा पुरुषत्वेऽवर्तत तदा उत्कलः, गयः, विमलः इति नामनः त्रीन् पुत्रान् अलभत । एवं महाभारते आदिपर्वणि ६३तः ६९ अध्यायेषु कथा वर्तते । भागवते ९.१। हरिवंशे १. १०। मत्स्यपुराणे ११. ब्रह्मपुराणे ७. तथा देवीभागवते च १,३ तमेष्वध्यायेषु कथेयं दृश्यते ।


text:
॥ आर्यादुर्गाष्टकम् ॥
श्रीगणेशाय नमः ॥
आर्यादुर्गाऽभिधाना हिमनगदुहिता शङ्करार्धासनस्था
माता षाण्मातुरस्याखिलजनविनुता संस्थिता स्वासनेऽग्र्ये ।
गीता गन्धर्वसिद्धैर्विरचितबिरुदैर्याऽखिलाङ्गेषु पीता
संवीता भक्तवृन्दैरतिशुभचरिता देवता नः पुनातु ॥ १॥
मातस्त्वां साम्बपत्नीं विदुरखिलजना वेदशास्त्राश्रयेण
नाहं मन्ये तथा त्वां मयि हरिदयितामम्बुजैकासनस्थाम् ।
नित्यं पित्रा स देशे निजतनुजनिता स्थाप्यते प्रेमभावात्
एतादृश्यानुभूत्यो दधितटसविधे संस्थितां तर्कयामि ॥ २॥
नासीदालोकिता त्वत्तनुरतिरुचिराऽद्यावधीत्यात्मदृष्ट्या
लोकोक्त्या मे भ्रमोऽभूत्सरसिजनिलये नामयुग्माक्षरार्थात् ।
सोऽयं सर्वो निरस्तस्तव कनकमयीं मूर्तिमालोक्य सद्यः
साऽपर्णा स्वर्णवर्णार्णवतनुजनिते न श्रुता नापि दृष्टा ॥ ३॥
श्रीसूक्तोक्ताद्यमन्त्रात्कनकमयतनुः स्वर्णकञ्जोच्चहारा
सारा लोकत्रयान्तर्भगवतिभवतीत्येवमेवागमोक्तम् ।
तन्नामोक्ताक्षरार्थात्कथमयि वितथं स्यात्सरिन्नाथकन्ये
दृष्टार्थे व्यर्थतर्को ह्यनयपथगतिं सूचयत्यर्थदृष्ट्या ॥ ४॥
तन्वस्ते मातरस्मिञ्जगति गुणवशाद्विश्रुतास्तिस्र एव
काली श्रीर्गीश्च तासां प्रथममभिहिता कृष्णवर्णा ह्मपर्णा ।
लक्ष्मीस्तु स्वर्णवर्णा विशदतनुरथो भारती चेदमूषु
स्वच्छा नोनापि कृष्णा भगवति भवती श्रीरसीत्येव सिद्धम् ॥ ५॥
नामाद्यायाः स्वरूपं कनकमयमिदं मध्यमायाश्च यान-
मन्त्यायाः सिंहरूपं त्रितयमपि तनौ धारयन्त्यास्तवेदृक् ।
दृष्ट्वा नूत्नैव सर्वा व्यवहृतिसरणीरिन्दिरे चेदतर्क्या
त्वामाद्यां विश्ववन्द्यां त्रिगुणमयतनुं चेतसा चिन्तयामि ॥ ६॥
त्वद्रूपज्ञानकामा विविधविधसमाकॢप्ततर्कैरनेकै-
र्नो शक्ता निर्जरास्ते विधि-हरि-हरसंज्ञा जगद्वन्द्यपादाः ।
का शक्तिर्मे भवित्री जलनिधितनये ज्ञातुमुग्रं तवेदं
रूपं नाम्ना प्रभावादपि वितथफलो मे बभूव प्रयत्नः ॥ ७॥
अस्त्वम्ब त्वय्यनेकैरशुभशुभतरैः कल्पितैरम्ब तर्कै-
रद्याहं मन्दबुद्धिः सरसिजनिलये सापराधोऽस्मि जातः ।
तस्मात्त्वत्पादपद्मद्वयनमितशिरा प्रार्थयाम्येतदेव
क्षन्तव्यो मेऽपराधो हरिहरदयिते भेदबुद्धिर्न मेऽस्ति ॥ ८॥
आर्यादुर्गाष्टकमिदमनन्तकविना कृतम् ।
तव प्रीतिकरं भूयादित्यभ्यर्थनमम्बिके ॥ ९॥
इति श्रीमदनन्तकविविरचितमार्यादुर्गाष्टकं सम्पूर्णम् ।
Proofread by PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
BACK TO TOP
% Text title : AryAdurgAShTakam
% File name : AryAdurgAShTakam.itx
% itxtitle : AryAdurgAShTakam (anantakavivirachitam)
% engtitle : AryAdurgAShTakam
% Category : devii, aShTaka, durgA
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% SubDeity : durgA
% Author : Anantakavi
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Proofread by : PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
% Description-comments : Brihatstotraratnakara 2, Narayana Ram Acharya, Nirnayasagar, stotrasankhyA 225-425
% Latest update : February 10, 2017
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
वर्णो वर्णेन॥ २।१।६८
पदच्छेदः॥
वर्णः १।१ वर्णेन ३।१ समानाधिकरणेन ३।१ ४८ तत्पुरुषः १।१ २१ विभाषा १।१ ११ सह ० ४ सुपा ३।१ ४ समासः १।१ ३ सुप् १।१ २
काशिका-वृत्तिः
वर्णो वर्णेन २।१।६९
वर्णविशेषवाचि सुबन्तं वर्णविशेषवाचिना सुबन्तेन समानाधिकरणेन सह समस्य्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति। कृष्णसारङ्गः। लोहितसारङ्गः। कृष्णशबलः। लोहितशबलः। अवयवद्वारेन कृष्णशब्दः समुदाये वर्तमानः समानाधिकरणो भवति।
न्यासः
वर्णो वर्णेन । , २।१।६८
"विशेषणं विशेष्येण" २।१।५६
इति वत्र्तते। तत्र यदि द्वयोरपि वर्णशब्दयोः स्वरूपग्रहणमिह स्यात्, विशेषणविशेष्यभावो नोपपद्येत; अभिन्नार्थत्वात्। न हि तदेव देवदत्तस्य विशेषणत्वं विशेष्यत्वं चोपपद्यते। अथाप्येकस्य स्वरूपग्रहणं स्यात्, अपरस्यार्थग्रहणम्?
एवप्येकः सामान्यवाची स्याद्वर्णशब्दः, द्वितीयस्तु विशेषवाची कृष्णादिशब्दः। ततश्च प्रत्येकं विशेषणत्वं विशेष्यत्वं च न स्यात्। यत्र च तदुभयमस्ति तत्र समास इति प्रागुभयग्रहणस्य प्रयोजनमुक्तम्। तस्मादुभयत्राप्यर्थग्रहणं विज्ञायत इत्याह-- "वर्णविशेषवाचि" इत्यादि। "कृष्णसारङ्गः, लोहितसारङ्गः" इति। ननु च कृष्णशब्दो लोहितशब्दश्चावयवे वत्र्तते सारङ्गशब्दस्तु समुदाये; यथा-- शबलशब्दः, तत्कथमवयववृत्तेः कृष्णादिशब्दस्य समुदायवृत्तिना सारङ्गादिशब्देन सामानाधिकरण्यमित्याह-- "अवयवद्वारेण" इत्यादि। कृष्ण इत्युच्यते, लोहितावयवसम्बन्धाल्लोहित इति। अत एव गौणत्वादत्र सामानाधिकरण्यस्य "विशेषणं विशेष्येण" २।१।५६
इत्यादिना समासो न प्राप्नोतीतीदमारभ्यते महत्याः संज्ञायाः करणमन्वर्थसंज्ञा यथा विज्ञायेतेति। तेनाप्रधानमुपसर्जनमिति। न चात्र समुदायोऽप्रधानम्, किं तर्हि?
प्रधानमेव। अवयवानान्तु तदर्थत्वादप्राधान्यम्। अतोऽवयववचनस्यैव कृष्णशब्दादेरुपसर्जनत्वम्। न समुदायवचनस्य सारङ्गादिशब्दस्य॥
बाल-मनोरमा
वर्णो वर्णेन ७४०, २।१।६८
वर्णो शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे--समानाधिकरणेनेति। वर्णवाचिना समानाधिकरणेन वर्णवाची समस्यते स तत्पुरुष इत्यर्थः। कृष्णसारङ्ग इति। सारङ्गः-चित्रवर्णवान्। कृष्णशब्दः कृष्णावयवके लाक्षणिक इति सामानाधिकरण्यम्। कृष्णश्चासौ सारङ्गश्चेति विग्रहः। विशेषणसमासेन सिद्धे इदं प्रपञ्चार्थमेव। यत्तु "वर्णो वर्णेष्वनेते" इति स्वरविधौ प्रतिपदोक्तत्वादस्यैव ग्रहणार्थमिदम्। तेन सारङ्गस्यावयवः कृष्णः सारङ्गकृष्ण इत्यत्र "वर्णो वर्णेषु" इति स्वरो नेति, तच्चिन्त्यं, कर्मधारयस्वरप्रकरणे "वर्णो वर्णेष्वनेते" इति सूत्रस्य पाठेनैव सिद्धेरिति दिक्।
तत्त्व-बोधिनी
वर्णो वर्णेन ६५५, २।१।६८
वर्णो। समानाधिकरणेन वर्णवाचिना वर्णवाचि समस्यत इत्यर्थः। "विशेषणं विशेष्येणे"त्यनेनैव सिद्धे पृथग्विधानं "वर्णो वर्णेष्वनेते"इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरो विधीयमानः प्रतिपदोक्तत्वादेतत्समासपूर्वपदस्यैव भवतु नान्यस्येत्येतदर्थम्। कृष्णसारङ्ग इति। सारङ्गश्चित्रपर्यायः। स च गुणोपसर्जनद्रव्यपरः। कृष्णशब्दोऽपि कृष्णावयवके भाक्तः। एवं च गौणे सामानादिकरण्ये "विशेषणं विसेष्येणे"त्यप्रवुत्तौ समासार्थमपीदमारब्धव्यमित्याहुः। ननु "तृतीये"त्यनेनैवायं समासः सिध्यति, सारङ्गत्वस्य कृष्णादिकृतत्वात्। नापि स्वरे भेदः। "तत्पुरुषे तुल्यार्थ तृतीये"त्यनेनैव पूर्वपदप्रकृतिस्वरसिद्धेरिति चेदत्राहुः--"कृष्णशुक्लो हरितशुक्ल इत्याद्यर्थं समासोऽनेनाऽवश्यं विधेयः। नहीह तत्कृतत्वमस्ति। यद्यपीह "विशेषणं विशेष्येणे"त्यनेन समासः सिध्यति, तथापीष्टः स्वरो न सिध्यति। न चप्रतिपदोक्तसमासोऽकिञ्चित्करः, व्यावर्त्त्याऽलाबादिति वाच्यं, कृष्णशुक्लौ इत्यादेव्र्यावर्त्त्यस्य संभवा"दिति।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
यस्य च भावेन भावलक्षणम्॥ २।३।३७
पदच्छेदः॥
यस्य ६।१ ३८ च ० ३८ भावेन ३।१ ३८ भावलक्षणम् १।१ ३८ सप्तमी १।१ ३६
काशिका-वृत्तिः
यस्य च भावेन भावलक्षणम् २।३।३७
सप्तमी इति वर्तते। भावः क्रिया। यस्य च भावेन यस्य च क्रियया क्रियान्तरं लक्ष्यते, ततो भाववतः सप्तमी विभक्तिर् भवति। प्रसिद्धा च किया क्रियान्तरं लक्षयति। गोषु दुह्यमानासु गतः, दुग्धास्वागतः। अग्निषु हूयमानेषु गतः, हुतेष्वागतः। भावेन इति किम्? यो जटाभिः स भुङ्क्ते। पुनर् भावग्रहणं किम्? यो भुङ्क्ते स देवदत्तः।
न्यासः
यस्य च भावेन भावलक्षणम्। , २।३।३७
कीदृशी पुनः क्रिया क्रियान्तरं लक्षयतीत्य त आह-- "प्रसिद्धा च" इत्यादि। चकारोऽवधारणार्थः, प्रसिद्धैवेत्यर्थः। न हि स्वयमप्रसिद्धं परस्य लक्षणमुपपद्यते। अथ कथं फलायामानेष्वाम्रेषु गतः, पक्तेवष्वागत इत्यत्र सप्तमी, न हीह भावः श्रूयते? यद्यपि न श्रूयते? तथाऽपि गम्यते। फलायमानेषु जातेष्वित्यर्थः॥
बाल-मनोरमा
यस्य च भावेन भावलक्षणम् ६२६, २।३।३७
यस्य च। भावशब्दौ क्रियापर्यायावित्यभिप्रेत्य व्याचष्टे--यस्य क्रिययेति। क्रिया च कत्र्राश्रया कर्माश्रया च। तत्र कर्माश्रयामुदाहरति--गोष्विति। देवदत्तः कदा गत इति प्रश्ने उत्तरमिदम्। अत्र लक्षकत्व संबन्धे सप्तमी। शेषषष्ठ()पवादः। वर्तमानदोहनविशिष्टाभिर्गोभिज्र्ञाप्यगमनवानित्यर्थः। अत्र दोहनक्रियायाः साक्षाल्लक्षकता। गवां तु तदाश्रयतया। ततश्च गोदोहनदशायां गत इत्युत्तरं पर्यवस्यति। "दुग्धासु गत" इत्यत्र तु अतीतदोहनविशिष्टाभिर्गोभिज्र्ञाप्यमानगमनवानित्यर्थः। गोदोहोत्तरकाले गत इति फलितम्। कर्तृगतक्रियायास्तु ब्राआहृणेष्वधीयानेषु हगत इत्युदाहार्यम्। अत्र यदवश्यं पुनः पुनर्लक्ष्यज्ञापकं तदेव न लक्षणम्। किंतु सकृज्ज्ञापकमपि। यथा-यं कमण्लुपाणिं भवानद्रीक्षीत्स छात्र इति। यद्यपि सकृदसौ कमण्डलुपाणिर्दृष्टस्तथापि तस्य कमण्डलुर्लक्षणं भवत्येवेति प्रकृतसूत्रे भाष्ये स्पष्टम्। "उदिते आदित्ये जुहोती"त्यत्र तु सामीपिकमधिकरणत्वं सप्तम्यर्थः। उदितादित्यसमीपकाल इत्यर्थः। आदित्योदयोत्तरसमीपकाल इति पर्यवसन्नोऽर्थः। "उपरागे रुआआयात्" इत्यत्र तु उपरागपदेन उपरागाश्रयकालो लक्ष्यत इत्यधिकरणसप्तम्येवेत्यन्यत्र विस्तरः।
तत्त्व-बोधिनी
यस्य च भावेन भावलक्षणम् ५५७, २।३।३७
यस्य च। निज्र्ञातकाला हि क्रिया अनिज्र्ञातकालायाः क्रियायाः कालपरिच्छेदकत्वाल्लक्षणं, तत्र प्रसिद्धक्रियाश्रययोः कर्तृकर्मणोर्वाचकाद्ब्राआहृणादिशब्दाल्लक्ष्यलक्षणभावसम्बन्धे षष्ठ()आं प्राप्तांयामियं सप्तमी। लक्षणकत्वमिह क्रियायाः साक्षात्, आश्रयस्य तु ब्राआहृणादेः क्रियाद्वारेणेति बोध्यम्। "ब्राआहृणेष्वधीयानेषु गत" इति कर्तृर्युदाहरणम्। कर्मण्याह--गोष्विति।
अर्हाणां कर्तृत्वेऽनर्हाणामकर्तृत्वे तद्वैवरीत्ये च। अर्हाणामित्यादि। यस्यां क्रियायां ये उचितास्ते अर्हाः। तेषां कर्तृत्वे विवक्षिते सति तत्र सप्तमी वाच्या। तथा यस्यां क्रियायां येषां कर्तृत्वमनुचितं तेषामकर्तृत्वे विवक्षिते च सप्तमी वाच्या। तथा तद्वैपरीत्ये=येषां कर्तृत्वमुचितं तेषामकर्तृत्वे, येषां तु नोचितं तेषां कर्तृत्वे च सप्तमी वाच्येत्यर्थः। आद्यमुदाहरति---सत्सु तरत्स्विति। सन्तो हि तरणक्रियाऽर्हाः कर्तराश्चष द्वितीयमुदाहरति---असुत्सु तिष्ठत्स्विति। अत्र तरणक्रियायामसतामनर्हत्वमकर्तृत्वं च तिष्ठत्स्वित्यनेन द्योत्यते। तद्वैपरीत्ये प्रथममुदाहरति-सत्सु तिष्ठत्स्विति। सतां हि तरणमुचितं, तेषां चाऽर्तृत्वं तिष्ठत्स्वित्यनेन गम्यते। द्वितीयमुदाहरति--असत्सु तरत्()स्वति। असतां हि तरणमनुचितं, तेषां च कर्तृत्वं तरत्सु इत्यनेन गम्यते। यद्यपीदं"यस्य च भावेन---"इत्येव सिद्धं, तथापि लक्ष्य लक्षणभावाऽविवक्षायां सप्तम्यर्थमिदमिति कैयटादयः। तत्त्वतस्तु व्यर्थमेवेदमित्यन्ये।


text:
सूत्रम्
अव्ययीभावाच्च॥ ४।३।५९
काशिका-वृत्तिः
अव्ययीभावाच् च ४।३।५९
अव्ययीभावसंज्ञाकात् प्रातिपदिकाच् च ञ्यः प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्येतस्मिन् विषये। अणो ऽपवादः। न च सर्वस्मादव्ययीभावाद् भवति, किं तर्हि, परिमुखादेः। परिमुखादीनां च गणपाठस्य एतदेव प्रयोजनम्। तेषां विशेषणम् अव्ययीभावग्रहणम्। परिमुखं भवं पारिमुखम्। पारिहनव्यम्। परिमुखादेरन्यत्र न भवति, औपकूलम्। परिमुख। परिहनु। पर्योष्ठ। पर्युलूखल। परिसीर। अनुसीर। उपसीर। उपस्थल। उपकलाप। अनुपथ। अनुखड्ग। अनुतिल। अनुशीत। अनुमाष। अनुयव। अनुयूप। अनुवंश।
न्यासः
अव्ययीभावाच्च। , ४।३।५९
"किं तर्हि" इत्यादि। कथं पुनरव्ययीभावादिति सामान्येनोच्यमानः प्रत्ययः परिमुखादेरेव?
इत्यत आह-- "परिमुखादीनाञ्च" इत्यादि। चशब्दो हेतौ। न ह्रन्तत् कार्यमस्ति परिमुखादिगणपाठस्य। तत्र यद्यप्येतदपि न स्यात्, विध्यर्थमेव तस्य स्यात्, तस्मात् परिमुखादेरेव भवति, न सर्वस्मादव्ययीभावात्। यद्येवम्, परिमुखादेरित्येवं वक्तव्यमित्याह-- "तेषाम्" इत्यादि
। यदि हि परिमुखादेरित्युच्यते, ततोऽसत्यव्ययीभावग्रहणे तत्पुरुषेभ्योऽपि परिमुखादिभ्यः प्रत्ययः स्यात्, त()स्मस्तु सति न भवति-- परिगतं मुखं परिमुखमिति प्रादिसमासः, तत्र भवः परिमुखः; अणेव भवति। अपि चोत्तरार्धमव्ययीभावग्रहणमवश्यमेव कत्र्तव्यम्-- "अन्तःपूर्वपदाट्ठञ्" ४।३।६०
। "ग्रामात्पर्यनुपूर्वात्" ४।३।६१
इत्यव्ययीभावाद्यथा स्यात्। "पारिहनव्यम्" इति। "ओर्गुणःर" ६।४।१४६
, "वान्तो यि प्रत्यये" ६।१।७६
इत्यवादेशः। "औपकूलम्" इति। "अव्ययं विभक्ति" २।१।६
इत्यादिनाऽव्ययीभावः। एष च परिमुखादिषु न पठ()त इत्यणेव भवति। अत्र पिरमुखमिति कथमव्ययीभावः?
यावता अपपरिबहिरञ्चवः पञ्चम्या २।१।११
समस्यन्ते, पञ्चमी च परिणा कर्मप्रवचनीयेन योगे भवति, कर्मप्रवचनीयसंज्ञा तु "अपपरी वर्दने" १।४।८७
इत्यनेन, न च परिमुखे वर्जनं गम्यते, किं तर्हि? सर्वतोभावः?
एवं तर्हि "अव्ययम्" २।१।६
इति योगविभागव्ययीभावो भविष्यति।
अन्ये तु येऽत्र परिहनुप्रभृतयोऽव्ययीभावाः, ते "अपपरिबहिरञ्चवः पञ्चम्या" २।१।११
इत्यनेनैव भवन्ति। अत्र येष्वपि वर्जनं न गम्यते, ततस्तेष्वयि "अव्ययम्" २।१।६
इति योगविभागेनैव। ये तूपसीरादय उपपूर्वाः, ते सामीप्ये "अव्ययम्" २।१।६
इत्यादिना। "अनुगङ्गम्" इति। "यस्य चायामः" २।१।१५
इत्यव्ययभावः। अन्ये तु येऽनुसीरादयोऽनुपूर्वास्ते पश्चादर्थेऽव्ययमित्यादिना॥
बाल-मनोरमा
अव्ययीभावाच्च १४१५, ४।३।५९
अव्ययीभावाच्च। "ञ्य" इति शेषः।
परिमुखादिभ्य इति। यद्यपीदं वार्तिकं भाष्ये न दृष्टं, तथापि दिगदिगणपाठानन्तरं परिमुखादिगणपाठसामथ्र्यादिहाव्ययीभावपदं परिमुखादिपरमिति गम्यते। न ह्रष्टाध्याय्यां परिमुखादिगणस्य कार्यान्तरमस्ति। औपकूल इति। उपकूलं भव इत्यर्थः। अव्ययीभावत्वेऽपि परिमुखाद्यनन्तर्भावान्न ञ्यः।
तत्त्व-बोधिनी
अव्ययीभावाच्च ११११, ४।३।५९
अव्य। परिमुखमिति। यदि परिशब्दादिह वर्जनं गम्यते, तदा"अपपरिबहिरञ्चवः पञ्चम्ये"त्यब्ययीभावः। यदि तु सर्तोभावः, तदा त्वस्मादेव निपातनादब्ययीभाव इत्याहुः।
परिमुखादिभ्यएवेष्यते। परिमुखादिभ्य एवेति। अयं भावः---दिगादिगणानन्तेरं परिमुख, परिहनु, पर्याष्ठ, पर्युलूखलेत्यादि परिमुखाः दिगणः पट()ते, तत्साहचर्यादिह सूत्रेऽव्ययीभावशब्देन परिमुखादिरेव गृह्रते। तस्य गणस्। कार्यान्तराऽभावादिति। नन्वेवं "परिमुखादे"रिति सूत्रं विशिष्यैव क्रियतां, किमनेन प्रयासेन()। उत्तरत्र "अव्ययीभावा"दित्यस्यापेक्षायमपि तत्रैव तत्करणौचित्यादिति चेत्। अतारिह हरदत्तः---"परिमुखादेः"इत्युच्यमाने बहुव्रीहितत्पुरुषेभ्योऽपि ञः स्यात्, अव्ययीभावग्रहणात्तु तेभ्योऽणेव भवतीति। परिमुखादिगणे प्रतिशाखशब्दोऽपि बोध्यः। तथा च"शाखृ व्याप्तौ"इति धातौ प्रतिशाखं भवं प्रातिशाख्यम्। "अव्ययीभावाच्चे"ति भवार्थे ञ इति माधवः।


text:
373 लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः 3.4.69
अनुवृत्तिः कर्त्तरि, धातोः
अर्थः लकाराः सकर्मकेभ्यो धातुभ्यः कर्मणि कारके भवन्ति चकारात् कर्त्तरि च, अकर्मकेभ्यो धातुभ्यो भावे भवन्ति चकारात् कर्त्तरि च।
द्विश्चकारग्रहणादुभयत्र ‘कर्त्तरि’ इति सम्बध्यते। अकर्मकग्रहणात् सकर्मका अपि धातव आक्षिप्ता भवन्ति।
उदाहरणम्
374 वर्त्तमाने लट् 3.2.123
अनुवृत्तिः धातोः, प्रत्ययः, परश्च
अर्थः वर्त्तमानेऽर्थे वर्त्तमानाद् धातोः लट् प्रत्ययः परश्च भवति।
उदाहरणम् पचति। भवति। पठति।
375 तिप्–तस्-झि-सिप्-थस्-थ-मिब्-वस्-मस्-ताऽऽताञ्-झ-थासाथां-ध्वमिड्-वहि-महिङ् 3.4.78
अनुवृत्तिः लस्य, धातोः, प्रत्यय:, परश्च
अर्थः धातोः तिप्-तस्-…-महिङ् इत्येते अष्टादश आदेशाः, लस्य अथवा लकारस्य स्थाने भवन्ति।
उदाहरणम्
376 लः परस्मैपदम् 1.4.98
अनुवृत्तिः
अर्थः लादेशाः परस्मैपदसंज्ञका भवन्ति। ‘लः’ – स्थानषष्ठी।
उदाहरणम्
377 तङानावात्मनेपदम् 1.4.99
अनुवृत्तिः
अर्थः तङानौ आत्मनेपदसंज्ञकौ भवतः। पूर्वेण सूत्रेण परस्मैपदसंज्ञायां प्राप्तायामात्मनेपदं विधीयते।
उदाहरणम् त, आताम्, झ। थास्, आथाम्, ध्वम्। इट्, वहि, महिङ्। आनः – शानच्, कानच्।
टिप्पणी पूर्वसंज्ञाऽपवादः। आन इति निरनुबन्धकनिर्देशं। निरनुबन्धकग्रहणं सानुबन्धस्य इति न्यायात् शानच्कानचोः ग्रहणम्। एका संज्ञा।
378 अनुदात्तङित आत्मनेपदम् 1.3.12
अनुवृत्तिः
अर्थः अनुदात्तेतो ङितश्च धातोः आत्मनेपदं भवति।
उदाहरणम् एध वृद्धौ, शीङ् स्वप्ने। एधते, शेते।
379 स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले 1.3.72
अनुवृत्तिः आत्मनेपदम्
अर्थः स्वरितेतो ञितश्च धातोरात्मनेपदं भवति, क्रियाफलं यदि कर्त्तारमभिप्रैति।
उदाहरणम् यजते। पचते। कुरुते। यजन्ति याजकाः} पचन्ति पाचकाः।
टिप्पणी ‘अहं सन्ध्योपासनकर्म करिष्ये’।
380 शेषात् कर्त्तरि परस्मैपदम् 1.3.78
अनुवृत्तिः
अर्थः येभ्यो धातुभ्यो येन विशेषणात्मनेपदयुक्तं, ततो यदन्यत् स शेषः। शेषात् कर्त्तरि वाच्ये परस्मैपदं भवति। शेषादेव नान्यस्मात्।
उदाहरणम्
381 तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः 1.4.100
अनुवृत्तिः
अर्थः तिङः अष्टादशः प्रत्ययाः त्रीणि त्रीणि यथाक्रमं प्रथममध्यमोत्तमसंज्ञका भवन्ति।
उदाहरणम् तिप्, तस्, झि इति प्रथमः पुरुषः। एवं मध्यमोत्तमाः। तथैवात्मनेपदेषु।
382 तान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशः 1.4.102
अनुवृत्तिः तिङः, त्रीणि त्रीणि
अर्थः तानि तिङस्त्रीणि त्रीणि एकशः = एकैकं पदं क्रमेण एकवचनद्विवचनबहुवचन-संज्ञकानि भवन्ति।
उदाहरणम् तिप् (एकवचनम्), तस् (द्विवचनम्), झि (बहुवचनम्)। एवमग्रेऽपि।


text:
फतेह्-पुर्-सिक्री
फतेहपुरसीकरी इत्यस्य विजयशिखरमित्यर्थः । अक्बरचक्रवर्ती गुजरातविजयानन्तरं क्रिस्ताब्दस्य १५७०तः १५८६वर्षाभ्यन्तरे एतत् निर्मितवान् । तस्मिन् समये अक्बरस्य पुंसन्तानं नासीत् । सः अत्र आगत्य शेख् सलीं चिस्थी नामानं योगिनं दृष्टवान् । सः अक्बरमहोदयस्य पुत्राः भवन्तीति भविष्यं कथितवान् । ततः अक्बरस्य एकः पुत्रः सञ्जातः । तस्य सलीम् इति नामकरणं कृतम् । एषः एव अग्रे जहाङ्गीरः इति प्रसिद्धः अभवत् । अक्बरचक्रवर्ती राजधानीम् अत्र आनीतवान् । इतः एव प्रशासनम् अकरोत् । सर्वधर्मसमन्वयसाधकं दीन् इलाही धर्मं प्रतिष्ठापितवान् । अस्मिन् नगरे शाही दर्वाजा , बुलन्ददर्वाजा इत्यादिविशिष्टानि शिल्पानि निर्मितानि । शाही दर्वाजा दुर्गस्य महाद्वारमस्ति । बुलान्द दर्वाजा (मसज़िद्) प्रार्थनामन्दिरद्वारम् अस्ति । अत्र सप्तद्वाराणि सन्ति । ५४ मीटर् उन्नतद्वारमेतदस्ति । एशियाखण्डे एव अत्युन्नतद्वारमस्ति (Gate of Victory) । अस्मिन् महाद्वारे शासननि सन्ति । सोपानैः उपरि गन्तव्यं भवति । शासनेषु प्रापञ्चिकविषयाः निरूपिताः सन्ति । प्रार्थनामन्दिरे शेख् चिस्थी स्मारकम् अस्ति । अत्र लक्षजनाः प्रार्थनां कर्तुं शक्नुवन्ति । फतेहपुरसीकरी स्थाने जोधाबायीराजगृहं , बीरबल् भवनं , पञ्चमहल् , दिवानि खास् , दिवानि आं, हीरन् महल् , नौबतखान् , सुन्दर महल् इत्यादीनि स्थानानि आकर्षकाणि सन्ति । फतेहपुरसीकरी तु क्रि.श. १६तमशतके मोघलचक्रवर्ती अक्बरेण निर्मिता राजधानी । एतत् आग्रानगरस्य समीपे अस्ति । साम्प्रदयिकराजधानीत्वेन अस्य स्थानस्य उपयोगं कृतवान् अतः दुर्गादिभिः रक्षणं नास्ति । अक्बरस्य व्यक्तित्वेन आदर्शैः च प्रभावितम् एतन्नगरं विशिष्टविन्यासयुक्तम् अस्ति । अक्बरः धार्मिकसहिष्णुः धर्मसमन्वये विश्वस्तः आसीत् । अयं विविधमतधर्माणां चिन्तनयुक्तं दीन् इलाही इति मतमपि आरब्धवान् । एषः हैन्दवैः सह राजनैतिकं वैयक्तिकं च बान्धव्यं रक्षितवान् । अक्बरः अस्य नगरस्य विन्यासकर्ता । अतः तस्य आदर्शान् अस्मिन् नगरे दृष्टुं शक्नुमः। नगरस्य विन्यासक्रमे विशाले स्थले भवनानि निर्मीय वैशाल्यभावं प्रकटयितुं प्रज्ञापूर्वकं यत्नः कृतः दृश्यते । गुजरातस्य पश्चिमबङ्गालस्य च विन्यासाः अनेकेषु भवनेषु अन्तर्भाविताह् सन्ति । अस्य मुख्यकारणं तु अक्बरः कुशलान् कर्मकरान् भारतस्य विविधभागतः आनीय भवननिर्माणे योजितवान् आसीत् । हैन्दवानां महम्मदीयानां क्रैस्तानां च शैल्याः मिश्रणमपि अत्र दृश्यते । भवननिर्माणास्य मूलसामग्री रक्तशिला ।
अन्तर्विषयाः
धार्मिकालयाः जात्यतीतभवनानि च[सम्पादयतु]
- नौबत् खान - मुख्यानाम् आगमनम् उद्घोषयित्ं प्रवेशद्वारस्य पार्श्वे एव एतत् भवनं भवति ।
- दिवान् ए आम् - एतत् मोघलनिर्माणेषु सर्वत्र भवति । सामान्यजनानां चक्रवर्तिसन्दर्शनस्थानम् ।
- दिवान् ए खास् - एतदपि विशिष्टं मोघलभवनम् । गण्यातिगण्यान् राजा अत्र सन्दर्शयति स्म । अत्र स्तम्भकेन्द्रं परितः असन्दाः भवन्ति । मध्ये अकबरः सिंहासने उपविशति स्म ।
- बीरबलस्य गृहम् - एतत् अकबरस्य सचिवस्य बीरबलस्य गृहम् । अत्र निर्मितानि अट्टानि, छायार्थं भूसमान्तरेण निर्मिताः छदयः अस्य विशेषाः ।
- जोधाबायीप्रासादः - अक्बरस्य पट्टमहिष्याः जोधायाः निलयः । कस्यचित् प्राङ्गणं परितः निर्मिते अस्मिन् गुजरातीशैल्याः प्रभावः अस्ति ।
- पञ्चमहल् - पञ्चाट्टानां भवनम् ।
- बुलन्द दर्वाजा - जमायवनदेवालयस्य प्रवेशद्वारेषु अन्यतमम् । बहिः विशालयुतं द्वारम् अन्ततो गत्वा मानवप्रमाणं प्राप्नोति ।
- जामायवनमन्दिरम् - भारतीयविन्यासस्य यवनदेवालयः ।
- अनेकवर्षाणां श्रमः फतेपुरसीकरीनगरनिर्माणे व्ययितः किन्तु बहुकालम् एतत् नोपयुक्तम् । प्रायः अस्य कारणम् अत्र जलाभावः आसीत् ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
आग्रा-जयपुर मार्गे ४० कि.मी. दूरे अस्ति ।
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
आग्राविमानस्थानमस्ति । अनन्तरं वाहनमार्गः ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
देहलीतः चेन्नैमार्गे आग्रा निस्थानम् अस्ति । देहलीतः आग्रापर्यन्तं ताजएक्सप्रेस् धूमशकटस्थानमस्ति । वसत्याः कृते अत्र अनेकानि उपाहारवसतिगृहाणि सन्ति । सप्तम्बरमासतः एप्रिलपर्यन्तं दर्शनाय उत्तमकालः ।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- युनेस्कोसंस्थायाः जालस्थाने फतेपुरसीकरीविषयाः
- फतेपुरसीकरी
- फतेपुरसीकरी


text:
This Page is courtesy of Sanskrit Documents List. Please send your corrections
shivastotra by Swami Vivekanand शिवस्तोत्रम.ह ॐ नमः शिवाय. निखिलभुवनजन्मस्थमभङ्गप्ररोहाः अकलितमहिमानः कल्पिता यत्र तस्मिन.ह . सुविमलगगनाभे ईशसंस्थे.अप्यनीशे मम भवतु भवे.अस्मिन.ह भासुरो भावबन्धः .. निहतनिखिलमोहे.अधीशता यत्र रूढा प्रकटितपरप्रेम्ना यो महादेव संघ्य़ः . अशिथिलपरिरम्भः प्रेमरूपस्य यस्य प्रणयति हृदि विश्वं व्याजमात्रं विभुत्वम.ह .. वहति विपुलवातः पूर्व संस्काररूपः प्रमथति बलवृंदं घूर्णितेवोर्मिमाला . प्रचलति खलु युग्मं युश्ह्मदस्मत्प्रतीतम.ह अतिविकलितरूपं नौमि चित्तं शिवस्थम.ह .. जनकजनितभावो वृत्तयः संस्कृताश्च अगणनबहुरूपा यत्र एको यथार्थः . शमितविकृतवाते यत्र नांतर्बहिश्च तमहह हरमौडे चित्तवृत्तेर्निरोधम.ह .. गलिततिमिरमालः शुभ्रतेजःप्रकाशः धवलकमलशोभः घ्य़ानपुञ्जाट्टहासः . यमिजनहृदिगम्यः निश्ह्कलं ध्यायमानः प्रणतमवतु मं सः मानसो राजहंसः .. दुरितदलनदक्शं दक्शजादत्तदोश्हम.ह कलितकलिकलङ्कं कम्रकल्हारकांतम.ह . परहितकरणाय प्राणविच्च्हेदसूत्कम.ह नतनयननियुक्तं नीलकंठं नमामः .. - स्वामि विवेकानन्द.