text:
सञ्जयः
सञ्जय: महाराजस्य धृतराष्ट्रस्य मन्त्री आसीत् । जात्या एष: सूत: आसीत् । एष: कश्चन श्रेष्ठ: स्वामिभक्त:, बुद्धिमान् , नीतिज्ञ:, धर्मज्ञ: च आसीत् । सत्यवादी एष: निर्भीत: अपि आसीत् । एष: धृतराष्ट्राय उत्तमा: सूचना: ददाति स्म । तस्य हितदृष्ट्या यदाकदापि कठिणानि वाक्यानि अपि वदति स्म । अन्तपर्यन्तमपि एष: धृतराष्ट्रेण सह आसीत् । महर्षे: वेदव्यासस्य कृपापात्र: एष: अर्जुनश्रीकृष्णयो: च प्रेमी अपि आसीत् ।
सञ्जय: दुर्योधनस्य अत्याचारस्य बहुविरोधं करोति स्म । यदि धृतराष्ट्र: तान् समर्थयति तर्हि तम् अपि सम्यक् तर्जयति स्म । यदा पाण्डवा: द्वितीयवारं द्यूतक्रीडायां पराजिता: भूत्वा वनवासे आसन् तदा एष: धृतराष्ट्रेन सह दुर्योधनस्य अनुचितं व्यवहारं तीव्रतरं चिन्तयन् वदति यत् – ‘महाराज: ! भवत: कुलस्य सर्वनाश: भवति । शान्तिप्रिया: प्रजा: अपि न अवशिष्यन्ति । भीष्मस्य, द्रोणाचार्यस्य, विदुरस्य च वचनानि अश्रुत्वा भवत: निर्लज्ज: पुत्र: पाण्डवानां प्रियपत्नीं द्रौपदीं सभाम् आनीय अवमाननम् अकरोत् । अयोनिजा, पतिपरायणा, अग्निवेदिकात: उत्पन्नाया: सुन्दर्या: द्रौपद्या: पूर्णसभायाम् अवमाननं कारयित्वा भवत: पुत्र: भयानकाय युद्धाय आह्वानं दत्तवान् अस्ति । विनाशस्य काल: यदा समीपे आगच्छति तदा बुद्धि: मलिना भवति । अन्याय: अपि न्याय: इव दृश्यते । अन्यथा एतादृशं निन्दनीयं कार्यं दुर्योधनेन विना अन्य: क: वा करोति ? इति उक्तवान् । क: मन्त्री राज्ञ: पुरत: एवं निर्भयतया युवराजस्य विषये अप्रियं सत्यं वक्तुं शक्नोति ? धृतराष्ट्र: सञ्जयस्य वचनस्य अनुमोदनं कुर्वन् स्वस्य दौर्बल्यम् अङ्गीकरोति । किन्तु दुर्योधनस्य अत्याचारान् अवरोद्धुं न शक्तवान् ।
सञ्जय: सामनीतौ विश्वासं करोति स्म । एष: युद्धं निवारयितुं बहुयत्नम् अकरोत् । परस्परस्य कलहस्य, युद्धस्य च दुष्परिणामान् एष: उभयपक्षेभ्य: अपि विवृतवान् । पाण्डवा: तु एतस्य वचनम् अङ्गीकृतवन्त: । किन्तु दुर्योधन: एतस्य सन्धिप्रस्तावमेव तिरस्कृतवान् । अत: युद्धः अनिवार्य: अभवत् । दैवस्य नियम: अपि तथा एव स्यात् । कौरवाणां पक्षे भीष्म:, द्रोण:, विदुर:, सञ्जयाणां च अभिप्राय: सामान्यत: समानं भवति स्म । यत: एते चत्वारा: अपि धर्मस्य पक्षपातिन:, अत: पाण्डवेशु सहानुभूति: आसीदेव । तदर्थ्ं राज्ञः धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां विषये विनाक्लेषम् एते सत्यं वक्तुं भयं न अनुभूतवन्त: ।
धृतराष्ट्र: स्वस्य परतया संवादं कर्तुं उपप्लव्याय सञ्जयं प्रेषितवान् आसीत् । सञ्जय: आगत्य पाण्डवानां प्रशंसां कुर्वन् युद्धत: मुक्ता: भवितुम् अनुमोदनं कृतवान् । “युद्धेन धर्म: वा अर्थः वा किञ्चिदपि न सिध्यते । सन्धिः एव शान्ते: सर्वोत्तम: उपाय:, धृतराष्ट्र: अपि शान्तिमेव इच्छति, न तु युद्धम्” इति उक्तवान् । श्रीकृष्णस्य अर्जुनस्य च विशेषकृपापात्र: आसीत् । स्वस्य वचनं तु कदापि एतौ न तिरस्कुरुत: इति विश्वास: सञ्जयस्य आसीत् । अर्जुनसम्बन्धे एष: एतावत् उक्तवान् – ‘अहं याचयामि चेत् अर्जुनः स्वस्य प्राणान् अपि ददाति’ इति । एतेन ज्ञायते यत् – सञ्जय: अर्जुनकृष्णयो: कियान् समीपवर्ति: आसीत् इति। युधिष्ठिर: बहुप्रेम्णा एतस्य समर्थनम् अकरोत् । किन्तु सन्धिः चेत् इन्द्रप्रस्थराज्यं प्रत्यर्पणीयम् इति नियमं स्थापितवान् । श्रीकृष्ण: अपि धर्मराजस्य समर्थनम् अकरोत् । सञ्जय: युधिष्ठिरस्य सन्देशं स्वीकृत्य हस्तिनापुरम् आगत्य प्रथमं एकान्ते धृतराष्ट्रं दृष्ट्वा सम्यक् तं तर्जयित्वा अनन्तरं सर्वेषां पुरत: पाण्डवानां धर्मयुक्तं सन्देशं विज्ञाप्य तेषां युद्धसिद्धतां, तत्रत्यानां वीराणां बलानपि विशदतया वर्णितवान् । सञ्जय: भगवत: प्रेमी आसीत् । भगवत: स्वरूपस्य पूर्णं ज्ञानमपि आसीत् एतस्य । अग्रे एषः महर्षिवेदव्यासस्य, गान्धार्याः, महात्मनः विदुरस्य राज्ञः धृतराष्ट्रस्य पुरतः च श्रीकृष्णस्य महिमां सूचयित्वा स: एव पूर्णजगत: प्रभु: इत्यपि उक्तवान् । तदा धृतराष्ट्र: पृच्छति यद् – ‘श्रीकृष्ण: साक्षात् ईश्वर: इति भवान् कथं ज्ञातवान् ? एष: विचारः: मया किमर्थं न ज्ञात: ? इति । तदा विदुर: वदति यत् – अहं तं ज्ञानदृष्ट्या एव ज्ञातवान् अस्मि । ज्ञानेन विना तस्य वास्तविकं स्वरूपं ज्ञातुं कोऽपि न शक्नोति’ । सञ्जय: एवमपि उक्तवान् – ‘अहं कदापि कपटं न आश्रयामि । कदापि मिथ्याधर्ममपि न अअचरामि ।ध्यानयोगेन मम अन्त:करणं शुद्धं जातम् अस्ति । अत: मह्यं श्रीकृष्णस्य स्वरूपस्य ज्ञानम् अस्ति ’ इति । तदा स्वयं वेदव्यास: एव सञ्जयस्य प्रशंसां कुर्वन् धृतराष्ट्राय वदति – ‘पुराणपुरुषस्य श्रीकृष्णस्य स्वरूपस्य पूर्णज्ञानम् एतस्य अस्ति । अत: भवान् एतस्य वचनं शृणोति चेत् एष: जननमरणस्य महाभयात् भवते मुक्तिं दापयति ’ इति । सञ्जय: ज्ञानी इति वक्तुम् इतोऽपि प्रमाणम् आवश्यकं किम् ? अनन्तरं धृतराष्ट्र: ‘अहमपि श्रीकृष्णं ज्ञातुम् इच्छामि । परमपदं प्राप्तुं मार्गं मह्यमपि दर्शयतु’ इति याचयति । सञ्जय: वदति ‘इन्द्रियाणाम् उपरि विजयेन विना केऽपि श्रीकृष्णं न प्राप्नुवन्ति । भोगानां त्यागेन एव इन्द्रियविजय: प्राप्यते । प्रमाद:, हिंसा, भोग: एतेषां त्रयाणां त्याग: एव ज्ञानस्य साधनमस्ति । तेन त्यागेन परमपदस्य प्राप्ति: शक्येत’ इति । अन्ते सञ्जय: श्रीकृष्णपरमात्मनः कतिचन सुन्दरनामावले: व्याख्यानमपि अकरोत् । एतेन तस्य शास्त्रज्ञानस्य परिचय: अपि भवति ।
युद्धस्य सज्जतां समाप्य उभयपक्षस्य सैन्यमपि कुरुक्षेत्रस्य अङ्गणे यदा स्थितं तदा महर्षि: वेदव्यास: सञ्जयाय दिव्यदृष्टेः वरदानं कृत्वा धृतराष्ट्रं वदति – ‘महाराज ! भवते सञ्जय: युद्धस्य वृत्तान्तं वदति । पूर्णकुरुक्षेत्रे एतस्य दृष्टेः अगोचर: विचार: कोपि न भवति । एष: दिव्यदृष्ट्या सम्पन्न: सर्वज्ञ: भवति । प्रत्यक्षे, परोक्षे, दिने, रात्रौ, मनसि चिन्त्यमाना: विचारा: अपि एतेन ज्ञायन्ते । शस्त्राणि एतं न कर्तयन्ति । परिश्रमस्य श्रान्ति: एतं न बाधते । युद्धत: एष: सुरक्षिततया बहि: आगच्छति ।
अनुक्षणं भगवतः वेदव्यासस्य कृपया सञ्जयस्य दिव्यदृष्टि: आगता । स: तत्रैव उपविश्य युद्धस्य सर्वान् विषयान् प्रत्यक्षदर्शी इव दृष्ट्वा दोषेन विना यथावत् महाराजाय धृतराष्ट्राय वदति स्म । बहुविस्तारे कुरुक्षेत्रस्य अङ्गणे अष्टादश-अक्षोहिणीमितासेना परस्परं युद्धं करोति स्म । कः वीर: कुत्र, कदा, केन सह घर्षणं कुर्वन् अस्ति ? क: कस्य उपरि कतिवारं कस्य आयुधस्य प्रयोगं करोति ? कः कौशल्येन शत्रो: आक्रमणत: आत्मानं रक्षति ? तस्य रूपं कथम् अस्ति ? वाहनं किम् ? सर्वं दिव्यदृष्ट्या दृष्ट्वा जानाति स्म । भगवद्गीताया: उपदेशमपि यथा श्रीकृष्ण: अर्जुनाय दत्तवान् तथा एव सञ्जय: स्वकर्णै: श्रुतवान् । [गीता १८/७४-७५] केवलं न श्रुतवान् । तदा श्रीकृष्णस्य मुखमुद्रां, भावं, रूपं च प्रत्यक्षमिव दृष्टवान् ।
एतावदेव न, भगवान् अर्जुनाय स्वस्य विश्वरूपं दर्शितवान् । तम् अर्जुनात् पूर्वं केऽपि न दृष्ठवन्त: आसन् । तत्सम्बन्धे स्वयं भगवान् अर्जुनं वदति यद् – वेदयज्ञानां च अध्ययनेन, दानेन, क्रियाभि:, उग्रतपसा अपि अन्ये केऽपि एतस्य रूपस्य दर्शनं न कुर्वन्ति [गीता ११/४८]। किन्तु तस्मिन् समये यथा अर्जुन: विश्वरूपं दृष्टवान् तथैव सञ्जय: अपि दृष्टवान् । अनन्तरं भगवान् तं रूपं समाप्य अर्जुनाय स्वस्य चतुर्भुजस्य रूपेण दर्शनं दत्तवान् । स: रूप: देवानामपि दुर्लभ:, तपसा, दानेन, यज्ञेनापि तस्य रूपस्य दर्शनं न भवति इति भगवान् स्वयम् उक्तवान् [गीता ११/५३]। तत् दिव्यं दृश्यं महाभाग्यवान् सञ्जय: हस्तिनापुरे उपविश्य एव दृष्टवान् । तस्मिन् अवसरे केवलम् अनन्यया भक्त्या मम रूपं द्रष्टुं शक्यते इति भगवान् अर्जुनं वदति [गीता ११/५४]
एतेन सञ्जयस्य अनन्यभगवद्भक्त्या: परिचय: अपि भवति । तेन कारणेन तस्मै तस्य दिव्यस्वरूपस्य दर्शनम् अभवत् । गीताया: श्रवणानन्तरं तस्य दृश्यस्य स्मरणेन सञ्जय: कञ्चित् अलौकिकम् आनन्दं प्राप्तवान् । स: स्वयं स्वस्य उल्लासस्य स्थिते: वर्णनं कुर्वन् धृतराष्ट्रं वदति यत् – ‘राजन् ! केशवार्जुनयो: पुण्यमयम् अद्भुतं संवादं, रूपं च श्रुत्वा दृष्ट्वा विस्मयेन पुन: पुन: अहम् आनन्दम् अनुभवन् अस्मि’ इति [गीता १८/३६,३७] । । अत: स: युद्धात्त् पूर्वमेव तयो: विजयस्य घोषणां कुर्वन् एवम् उक्तवान् आसीत् यत् – ‘यत्र योगेश्वर: कृष्ण: यत्र धनुर्धर: पार्थः तत्र विजय: निश्चित:’ इति [गीता १८/३८] ।
युद्धस्य समाप्ते: अनन्तरं सञ्जय: राज्ञ: युधिष्ठिरस्य समीपे कतिचन दिनानि स्थितवान् । यदा धृतराष्ट्र: पत्न्या सह वानप्रस्थानं प्रति प्रस्थितवान् तदा एष: अपि तै: सह वनं गतवान् । तत्रापि तेषां सेवां कृतवान् । यदा देवीं गान्धारीं कुन्तीं च दावाग्नि: दहति स्म तदा एष: तयो: आज्ञानुसारं अन्येभ्य: मुनिभ्यः तयो: शरीरत्यागस्य विषयं वक्तुं तत: गतवान् । स: तत: हिमालयस्य दिशि प्रस्थितवान् । एवं सञ्जयस्य महत्जीवनेन ज्ञायते यद् – मानवस्य कस्यापि वर्ण: वा जाति: वा भवतु, भगवत: कृपया तस्य श्रेष्ठत्वं लभ्यते इति।


c: text/html

text:
रागीपानीयम्
एतत् रागीपानीयं भारते अपि पीयमानं किञ्चित् पेयम् अस्ति । एतत् रागीपानीयम् कदाचित् उष्णं, कदाचित् शीतलं पीयते । एतत् रागीपानीयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । रागीधान्यं स्वच्छीकृत्य रागीपिष्टं निर्मीयते । ततः तेन पिष्टेन रागीपानीयं निर्मीयते । रागीपानीयं काफीपेयस्य, चायस्य स्थाने अपि पीयते । आरोग्यार्थम् अपि रागीपानीयं काफीपेयस्य चायस्य वा अपेक्षया उत्तमम् । रागीपानीयस्य निर्माणम् अपि अतीव सुलभम् । रागीपिष्टं दुग्धं, जलं, गुडं, शर्करां वा योजयित्वा सम्यक् क्वथनीयं तावदेव । अनन्तरं पातुं शक्यते । कुत्रचित् रागीधान्यं भर्जयित्वा अपि पिष्टं निर्मान्ति । शैत्यकाले, शैत्यप्रदेशे च एवम् उष्णं रागीपानीयं निर्मातुं शक्यते । घर्मकाले घर्मप्रदेशे च भर्जितस्य रागीधान्यस्य पिष्टं, गुडम्, एलां च जले योजयित्वा पातुं शक्यते । एतत् रागीपानीयम् अत्यन्तं लेखनम् अपि । उष्णजन्यानां रोगाणां निवारणार्थम् अत्युत्तमम् औषधम् अपि ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
एड्वर्ड् जेन्नर्
(कालः – १७. ०५. १७४९ तः १८२३)
अयम् एड्वर्ड् जेन्नर् (Edward Jenner) शीतलारोगस्य चिकित्सकः । बहुभ्यः शतकेभ्यः “देवस्य शापः” इति उच्यते स्म शीतलारोगः । अस्य रोगस्य औषधम् एव नासीत् । अयं रोगः अपि अत्यन्तं वेगेन प्रसरति स्म । सः कश्चन साङ्क्रामिकः रोगः आसीत् । भारते तु अस्य शीतलारोगस्य महान् इतिहासः एव अस्ति । प्रतिवर्षं सहस्रशः जनाः अनेन रोगेण पीडिताः मृताः एव भवन्ति स्म । तादृशस्य महारोगस्य चिकित्सापद्धतिं संशोधितवान् अयम् एड्वर्ड् जेन्नर् । सः एड्वर्ड् जेन्नर् १७४९ तमे वर्षे मेमासस्य १७ दिनाङ्के इङ्ग्लेण्ड्–देशस्य ग्लासेस्टर् शैर् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । अस्य पिता क्रिश्चियन्-मतस्य मन्दिरे धर्मगुरुः (फादर्) आसीत् । पुत्रः वैद्यविज्ञाने आसक्तः इति ज्ञात्वा तदर्थम् उत्तमां व्यवस्थाम् अकल्पयत् सः । एषः एड्वर्ड् जेन्नर् परिसरस्य अध्ययने, कवितानां रचनायां च आसक्तः आसीत् । तस्य बाल्यादारभ्य अपि शीतलारोगस्य विषये महत् कुतूहलम् आसीत् । १७७० तमे वर्षे लण्डन्-नगरं गत्वा तत्रत्ये सुप्रसिद्धे वैद्यालये “जान् हण्टन्” इत्यस्मात् वैद्यात् प्रशिक्षणम् अपि प्राप्नोत् । अनन्तरं १७७३ तमे वर्षे पुनः ग्रामं प्रत्यागत्य तत्रैव वैद्यवृत्तिम् आरब्धवान् ।
तदानीन्तने काले जनानां “शीतलारोगः जीवने एकवारम् एव आगच्छति । पुनः पुनः न आगच्छति” इति कश्चन विश्वासः आसीत् । तदर्थम् एव केचन शीतलारोगेण पीडितस्य शरीरे विद्यमानात् व्रणात् किञ्चित् व्रणद्रवं स्वीकृत्य स्वहस्ते लेपयन्ति स्म । तेन ते अपि शीतलारोगेण पीडिताः भवन्ति स्म । तथा करणेन सः रोगः सौम्यः भवति इति न आसीत् । तस्मात् तथा करणम् अपि भयावहम् एव आसीत् । धेनूनाम् अपि कश्चन शीतलारोगः भवति स्म । तथैव अश्वानाम् अपि । तेषां प्राणिनां रोगः गोपालकेषु, अश्वपालकेषु च आक्रान्तः भवति स्म । तथापि तेन कोऽपि मरणं न प्राप्नोति स्म । प्राणिनां शीतलारोगः मानवानां शीतलारोगः इव भयङ्करः न भवति स्म । सः तु सौम्यः रोगः आसीत् । प्राणिनां रोगः यदि एकवारं मनुष्येषु आक्रमति तर्हि पुनः सः मनुष्यः मानवानां शीतलारोगेण पीडितः न भवति स्म । एतम् एव विषयं मनसि निधाय अयम् एड्वर्ड् जेन्नर् प्रयोगान् आरब्धवान् ।
अयम् एड्वर्ड् जेन्नर् १७९६ तमे वर्षे शीतलारोगेण पीडितायाः धेनोः शरीरे विद्यमानात् व्रणात् किञ्चित् व्रणद्रवं स्वीकृत्य अष्टवर्षीयस्य कस्यचित् बालस्य हस्ते लेपितवान् । सः बालकः प्राणिनां शीतलारोगेण पीडितः अभवत् । कतिपय दिनानाम् अनन्तरं च सः बालकः स्वस्थः अपि अभवत् । मासद्वयस्य अनन्तरं पुनः तस्य बालकस्य हस्ते मनुष्याणां शीतलारोगस्य द्रवं लेपितवान् । किन्तु बालकः मनुष्याणां शीतलारोगेण पीडितः न अभवत् । अस्य एड्वर्ड् जेन्नरस्य प्रयोगः यशस्वी अभवत् । ततः अयम् एड्वर्ड् जेन्नर् प्राणिनां शीतलारोगं मनुष्येषु आक्राम्य मनुष्याणां शीतलारोगात् विमुक्तिं कारयितुम् आरब्धवान् । सः एव क्रमः “व्याक्सिनेषन्” इति उक्तम् । यदा अयम् एड्वर्ड् जेन्नर् स्वप्रयोगं संशोधनं च प्राकटयत् तदा सर्वत्र महान् विरोधः आरब्धः । बहवः “अहम् एव प्रथमम् एतत् संशोधितवान्” इति उक्तवन्तः । किन्तु एड्वर्ड् जेन्नर् सर्वम् अपि विरोधं समर्थतया सम्मुखीकृतवान् । ७५ पुटानां किञ्चित् पुस्तकम् अपि लिखित्वा प्रकटितवान् । अनेन एड्वर्ड् जेन्नरेण संशोधितः अयं रोगापहारस्य क्रमः यूरोप्-देशे सर्वत्र अत्यन्तं वेगेन प्रसृतः । तस्य संशोधनस्य अनुवर्तनार्थं २०,००० पौण्ड् यावत् धनस्य साहाय्यम् अपि प्राप्तम् । विश्वस्य बहुभ्यः भागेभ्यः प्रशंसा उपायनानि च आगतानि । ब्रिटिश्–संसत् अस्मै एड्वर्ड् जेन्नराय “सर्” इति पदवीम् अपि प्रायच्छत् । रष्यादेशस्य चर्कवर्ती जार् अस्मै एड्वर्ड् जेन्नराय स्वर्णस्य अङ्गुलीयकम् अपि उपायनरूपेण प्रेषितवान् । अमेरिका–संयुक्त–संस्थानतः अपि कश्चन गणः आगत्य अस्य सम्माननम् अकरोत् । एतावती कीर्तिः सम्पादिता चेदपि सः एड्वर्ड् जेन्नर् अहङ्कारं न प्राप्तवान् । सः जीवनस्य अन्तपर्यन्तम् अपि ग्रामे एव वैद्यरूपेण अतिष्ठत् । १८२३ तमे वर्षे इहलोकम् अत्यजत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Jenner's papers on vaccination
- A digitized copy of An inquiry into the causes and effects of the variola vaccine (1798), from the Posner Memorial Collection at Carnegie Mellon
- The Edward Jenner Museum & Old Cyder House Conference Centre
- The Evolution of Modern Medicine. Osler, W (FTP)
- Flickr images tagged Edward Jenner
- Flickr images tagged Temple of Vaccinia
- Review of The Edward Jenner Museum on SoGlos.com


text:
रामदुर्गम्
कर्णाटकराज्ये किञ्चन प्रमुखं मण्डलम् अस्ति बेळगावीमण्डलम् अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बेळगावी नगरम् । अस्मिन् मण्डले दश उपमण्डलानि सन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति रामदुर्ग-उपमण्डलम् ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
स्वातन्त्र्यात् पूर्वं ब्रिटिषकाले रामदुर्गं बाम्बे-अधिपत्ये (बाम्बेप्रेसिडेन्सी) विद्यमानं किञ्चन राज्यम् आसीत्। ततः अनन्तरं १७९९तमे वर्षे स्थापिते दक्खन् राज्यानाम् अधीने आसीत् । कोङ्कणस्थराज्यस्य शासकाः "राजा"नाम्ना निर्दिश्यन्ते स्म । एतत् राज्यं स्वातन्त्र्यानन्तरं तन्नाम १९४८तमवर्षस्य मार्चमासस्य अष्टमे दिनाङ्के भारतसर्वकारे विलीनं भूत्वा कर्णाटकस्य भागः अभवत् ।
भौगोलिकता[सम्पादयतु]
अस्य उपमण्डलस्य विस्तीर्णता ४३८चतुरस्रकिलोमीटरमिता॥
इतरविवरणानि[सम्पादयतु]
२०११तमवर्षस्य जनगणनानुसारं रामदुर्गस्य जनसंख्या ३९,८४१। एतेषु पुरुषाः ११५२८, महिलाः ११२१२ । प्रतिकिलोमीटर् जनसान्द्रता १८७ । लिङ्गानुपातः १०००:९७१ । नगरे साक्षरताप्रमाणं ६३% (भारतस्य साक्षरताप्रमाणस्य ५९.५% अपेक्षया अधिकम्)।एतेषु पुरुषाणाम् साक्षरताप्रमाणं ७५%, महिलानां ५५% । १३% साक्षराः ऊनषड्वर्षीयाः ।
रामदुर्गस्य शुश्रूषालयाः[सम्पादयतु]
आपटेशुश्रूषालयः, बीळगीशुश्रूषालयः, सर्वकारीयः शुश्रूषालयः, कुल्गोडविविधोपचारशुश्रूषालयः, कुलकर्णीशुश्रूषालयः, कणबूरशुश्रूषालयः, कणबिशुश्रूषालयः, पटवर्धनशुश्रूषालयः, गुरुशुश्रूषालयः, पावटेशुश्रूषालयः, गून्दाशुश्रूषालयः च।
संस्कृतिः[सम्पादयतु]
डिसेम्बरमासे गोडची-इत्यत्र अस्य उपमण्डलस्य प्रमुखः यात्रामहोत्सवः भवति । रामदुर्गतः १६ कि.मी.दूरे अस्ति गोडची। खानपेठ, तोर्गल्, हलोळ्ळी, बुद्नूर्, बटकुर्की, सुरिबान् कट्कोळ्, चन्दरगी, सुरेभान् तथा मुदकवी इत्यादीनि ऐतिहासिकस्थानानि सन्ति । यरिकित्तूरुनामकः मोहरम् उत्सवार्थं प्रसिद्धः अस्ति । सुरेबान् ग्रामः पूर्वं शबरीवनम् इति ख्यातः आसीत् । शबर्याः मन्दिरम् अत्र अस्ति । शबरी रामस्य आगमनार्थम् अत्र प्रतीक्षमाणा आसीत् इति जनानां विश्वासः । मणिहाळ् ग्रामे श्रीशिवानन्दाश्रमः, आत्मानन्दस्वामी-आश्रमः च स्तः ।
यानव्यवस्था[सम्पादयतु]
बेळगावी तथा हुब्बळ्ळी विमाननिस्थानके समीपे स्तः । बेळगावी, बागलकोटे, हुब्बळ्ळी, धारवाड, रेलस्थानकानि निकटवर्तिस्थानकानि । समीपे विद्यमानानि प्रमुखनगराणि धारवाड{८०कि.मी.), हुब्बळ्ळी(१०० कि.मी.), बेळगावी(९० कि.मी.), बागलकोटे(७० कि.मी)।
विद्यालयाः, महाविद्यालयाः च[सम्पादयतु]
सी.डी.हळ्याळ हैस्कूल्, प्रगतिविद्यालयः, गवर्न्मेण्ट् बाय्स् एण्ड् गर्ल्स् हैस्कूल्, बसवेश्वरहैस्कूल्, क्याम्ब्रिड्ज् इङ्ग्लिष् मीडियं स्कूल्, सी.एस्.बेम्बळगी सैन्स् कालेज् इत्यादयः ।
प्रवासोद्यमः[सम्पादयतु]
रामदुर्गे पर्वताः, शर्करानिर्माणागाराः, नदी, पर्वतारोहणं च प्रसिद्धाः । समीपे विद्यमानानि प्रेक्षणीयस्थानानि नाम शबरीकोळ्ळ, गोडची, नविलुतीर्थ, सुन्नाळ् हनुमप्प, मेगुण्डप्पनकोळ्ळ, दुर्गाणि, तोरणगल् दुर्गं च । सुरेबान् ग्रामतः त्रिकिलोमीटरदूरे शबर्याः मन्दिरम् अस्ति । एतत् मन्दिरं घने अरण्ये, लघुजलापातानां मध्ये अस्ति । शैत्यकाले वातावरणं रमणीयं भवति ।
मन्दिराणि[सम्पादयतु]
- श्रीशबरीदेवी
- श्री आत्मानन्दाश्रमः
- श्रीशिवानन्दबेट्ट(पर्वतः)
- श्रीमङ्गेरम्माबेट्ट(पर्वतः)
- श्रीफलहारेश्वरमन्दिरम्


text:
अजितनाथः
अजितनाथः( ( शृणु) /ˈədʒɪtənɑːθəhə/) (हिन्दी: अजितनाथ,आङ्ग्ल: Ajitnatha) जैनधर्मस्य चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु द्वितीयः तीर्थङ्करः अस्ति[१] । तस्य चिह्नं गजः अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
अयोध्यानगर्यां माघ-मासस्य शुक्लपक्षस्य अष्टम्यां तिथौ मध्यरात्रौ मङगलवेलायां भगवतः अजितनाथस्य जन्म अभवत् [२]। तस्मिन् दिने रोहिणीनक्षत्रमासीत् । शिशोः पादे गजस्य चिह्नम् आसीत् । एवं च यौवने तस्य शरीरस्य औन्नत्यं पञ्चाशताधिकं चतुश्शतं (४५०) धनूंषि च आसन् । तस्य पिता जितशत्रुः, माता विजयादेवी च आसीत् ।
एकस्मिन् दिवसे विजयादेव्या रात्रौ चतुर्दश महास्वप्नाः दृष्टाः आसन् । जितशत्रोः भ्रातुः सुमित्रस्य वैजयन्तीनामिकया पत्न्या अपि ते चतुर्दश महास्वप्नाः एव दृष्टाः । तस्मिन् दिने एव द्वे स्त्रियौ गर्भधारणं कृतवत्यौ । आगामिदिने स्वप्नशास्त्रिणां साहाय्येन स्वप्नानां निष्कर्षः कृतः । स्वप्नशास्त्रिभिः उक्तं यत् – “अस्मिन् कुले एकस्य तीर्थङ्करस्य, एकस्य चक्रवर्तिनः राज्ञः च जन्म भविष्यति” इति ।
यदा भगवतः जन्म अभवत्, तदा चतुःषष्टिः इन्द्राः तत्र उपस्थिताः आसन् । राज्ञा जन्मोत्सवः आचरितः । तस्मिन् प्रसङ्गे कारागारात् सर्वेभ्यः बन्दीभ्यः मुक्तिः प्रदत्ता । प्रतिगृहम् आनन्दस्य वातावरणम् आसीत् । एकादश दिनानि यावत् उत्सवः आचरितः आसीत् [३]।
पूर्वजन्म[सम्पादयतु]
भगवान् अजितनाथः अपि स्वस्य पूर्वजन्मनि महत्तपस्यां चकार । जम्बूद्वीपस्य महाविदेहक्षेत्रस्य सीतानद्याः तटे वत्सनामके देशे सुसीमा-नामिका नगरी आसीत् । तस्याः नगर्याः राजा विमलवाहनः आसीत् । सः एव अजितनाथस्य पूर्वजन्म आसीत् ।
राज्ये भोगाय बहूनि साधनानि आसन् । तथापि विमलवाहनस्य जीवनं वासनारहितमासीत् । आचार्येण अरिदमनेन सह विमलवाहनस्य मेलनम् अभवत् । तदनन्तरं विमलवाहनः साधनायां लीनः जातः । तेन सः पुत्राणां राज्याभिषेकं कृत्वा स्वस्य गुरुणा अरिदमनेन सह तपस्यां कर्तुं गतवान् [४]।
विमलवाहनेन गुरोः दीक्षा प्राप्ता । दीक्षानन्तरं विमलवाहनः तपस्यायां दतचित्तः अभूत् । तेन एकावली, रत्नावली, लघुसिंह, महासिंह, विक्रीडित इत्याद्याः कठोरतपस्याः कृताः । अन्ते अन्नमपि त्यक्त्वा स्वस्व प्राणत्यागः कृतः । अनन्तरं सः विजयनामकेन विमानेन स्वर्गलोकं गतः ।
नामकरणम्[सम्पादयतु]
नामकरणदिवसे पारिवारिकजनानां भोजनप्रसङ्गस्य आयोजनं कृतम् आसीत् । पुत्रस्य किं नाम भवेत् इति विषये अपि चर्चा जाता । तदा विजयादेव्या उक्तं यत् – “विवाहानन्तरं यदा यदा राज्ञा सह द्यूतक्रीडाः अभवन्, तदा तदा अहं पराजिता अभवम् । अतः मम एका इच्छा आसीत् यत् अहम् अपि एकवारं विजयिनी भवेयम् । यतः अयं पुत्रः मम कुक्षौ आगतः, तस्मात्कालात् अद्यावधिः एकं वारम् अपि अहं पराजिता न अभवम् । सर्वदा अजेया एव आसम्” ।
राज्ञा जितशत्रुणा उक्तं यत् – “समीपस्थेभ्यः राज्येभ्यः अपि शुभसमाचाराः प्राप्ताः । जितशत्रुः अजेयः अस्ति इति शासकाः वदन्ति । तेन कारणेन मे मतानुसारम् अस्य बालकस्य नाम अजितनाथः करणीयम् [५]। तावदेव अजितनाथः इति नाम प्रसिद्धम् अस्ति । अनुजस्य सुमित्रस्य पुत्रस्य नाम सगरः इति कृतम् ।
विवाहः[सम्पादयतु]
भगवान् अजितनाथः विवाहं कर्तुं नेच्छति स्म । किन्तु तस्मिन् काले जीवनक्रमे भोगस्य क्रमः अपि आसीत् । इन्द्रेण अपि अजितनाथः विवाहं कर्तुं प्रार्थितः । अतः अन्ते भोगक्रमानुसारम् अजितनाथेन विवाहः कृतः, वैवाहिकं जीवनं स्वीकृतं च ।
राज्यम्[सम्पादयतु]
एकदा जितशत्रुणा विचारितं यत् – “पुत्राः वयस्काः अभवन् । ते शासितुं योग्याः सन्ति । तथापि अहं शासनं कुर्वन् अस्मि । अतः शीघ्रातिशीघ्रं राज्यं त्यक्त्वा मया साधना करणीया” । इत्थं विचार्य सः राज्यस्य दायित्वं स्वस्यै अनुजभ्रात्रे सुमित्राय दातुम् ऐच्छत् । किन्तु सुमित्रः शासितुं नेच्छति स्म । सः अपि जितशत्रुणा सह साधनां कर्तुम् इच्छति स्म[६] ।
अनन्तरं जितशत्रुणा तस्य पुत्रस्य अजितनाथस्य राज्याभिषेकः कृतः । अजितनाथस्य राज्यसञ्चालनेन प्रजाः सुखं जीवन्ति स्म । राज्ये कस्यापि वस्तुनः अभावः नासीत् । जनानां मनसि अजितनाथाय स्नेहः आसीत् ।
अजितनाथः सुखेन शासनं कुर्वन् आसीत् । यथा कश्चन श्रेष्ठः सारथिः रथं श्रेष्ठतया चालयति, तथैव सः अपि श्रेष्ठतया राजशासनं चालयति स्म । सः शासने दक्षः, शक्तिशाली च आसीत् । अतः प्रजाः सम्पूर्णतया सहयोगं प्रददति स्म । तस्य शासने पशून् विहाय कोऽपि वृतः नासीत्[७] ।
अजितनाथस्य सकलैश्वर्यम् आसीत् । तथापि किञ्चिदपि अभिमानः नासीत् । शासने भगवतः अजितनाथस्य त्रिपञ्चाशत् पूर्व समयः व्यतीतः जातः ।
अभिनिष्क्रमणम्[सम्पादयतु]
एकदा भगवान् एकाकी उपविशन् आसीत् । तदा तस्य मनसि विचाराः प्रस्फुटिताः अभवन् । विचारेषु वैराग्यस्य अपि भावना उद्भूता [८]। तस्मिन् समये एव तस्य सम्पूर्णं शरीरं वैराग्ये लीनम् अभवत् ।
एकसप्ततिलक्षं वर्षाणि यावत् सः गृहे निवसति स्म । अनन्तरं तस्य अन्तर्मनः साधनायै उद्यतम् आसीत् । अतः इन्द्रादयः देवाः आगत्य रीतेः अनुसारम् अजितनाथाय प्रतिबोधं प्रादुः । यद्यपि तीर्थङ्करः स्वयमेव बुद्धः भवति , किन्तु लोकान्तिकदेवाः दीक्षायाः एकवर्षपूर्वं प्रतिबोधं ददति । ततः परमेव तीर्थङ्करः अभिनिष्क्रमणाय सज्जः भवति[९] ।
राजत्यागः[सम्पादयतु]
अजितनाथेन स्वस्य पितृव्यस्य पुत्राय सगराय सम्पूर्णराज्यसञ्चालनस्य दायित्वं प्रदत्तम् आसीत् । तत्पश्चात् सः वार्षिकीदानस्य आरम्भं कृतवान् । वार्षिकीदानस्य व्यवस्थां देवाः एव कुर्वन्ति स्म । अजितनाथेन अस्मिन् विधौ जनेभ्यः महद्दानं कृतम् आसीत् । कोऽपि जनः दानं स्वीकर्तुं शक्नोति स्म ।
इन्द्रस्य आज्ञया तिर्यकभृञ्जकसञ्ज्ञकैः देवैः समग्रदेशात् स्वामिहीनानि, भूमौ अन्तस्स्थानि, पर्वतानां गुहासु स्थितानि च वस्तूनि, धनानि च नगरस्य मध्यस्थले क्रोडीकृतानि । वस्तूनि, धनानि च क्रोडीकृत्य नगरे सन्देशं प्रेषितः यत् – “यः कोऽपि यावत् धनं, वस्तु वा इच्छति, सः आगत्य तावत् स्वीकर्तुं शक्नोति” ।
भगवान् अजितनाथः सूर्योदयतः भोजनस्य समयं यावत् दानं यच्छति स्म । जनाः अपि आवश्यकतानुसारम् एव धनं स्वीकुर्वन्ति स्म । जनाः अपि अनावश्यकं वस्तु, धनं वा न स्वीकुर्वन्ति स्म । भगवान् प्रतिदिनम् अष्टलक्षाधिकैककोटिस्वर्णमुद्राणां (१,०८,००,०००) दानं करोति स्म ।
अजितनाथेन एकवर्षं यावत् दानं कृतम् आसीत् । तेन एकस्मिन् वर्षे अशीतिलक्षोत्तराष्टाशीतिकोट्युत्तरत्र्यर्बुदं (३,८८,८०,००,०००) स्वर्णमुद्राणां दानं कृतम् आसीत् ।
दीक्षा[सम्पादयतु]
वार्षिकीदानानन्तरं दीक्षा स्वीकर्त्तव्या भवति । अतः वार्षिकीदानानन्तरं यदा भगवान् अजितनाथः दीक्षां प्राप्तुं तत्परः अभवत्, तदा राज्ञा सगरेण भगवतः दीक्षामहोत्सवः आचरितः । महोत्सवे चतुष्षष्टिः इन्द्राः अपि उपस्थिताः । सर्वे जनाः, देवाः च भगवता अजितनाथेन सह सहस्राम्रवनं नामकम् उद्यानं गतवन्तः । तत्र स्ववस्त्राभूषणानि त्यक्त्वा भगवान् अजितनाथः इन्द्रेण प्रदत्तम् अदूषितं वस्त्रं धृतवान् । माघ-मासस्य शुक्लपक्षस्य नवम्यां तिथौ रोहिणी-नक्षत्रे अजितनाथः जनानां समक्षं दीक्षां गृहीतवान् ।
दीक्षानन्तरं भगवता द्वादशवर्षाणि यावत् कठोरतपस्या, उत्कृष्टतमा साधना च कृता । सः प्रतिग्रामं भ्रमन् आसीत् । तत्पश्चात् सः पुनः अयोध्यानगरीं समागतः । पौष-मासस्य शुक्लपक्षस्य एकादश्यां तिथौ भगवान् ध्यानावस्थां प्रापत् । तत्र भगवता तीर्थस्य स्थापना कृता । किञ्चित्समयानन्तरम् एव बहवः जनाः अपि साधवः, साध्व्यः, श्रावकाः, श्राविकाः च अभवन् ।
धार्मिकः परिवारः[सम्पादयतु]
- ९५ गणधराः
- २२,००० केवलज्ञानिनः
- १२,५०० मनः पर्यवज्ञानिनः
- ९,४०० अवधिज्ञानिनः
- २०,४०० वैक्रियलब्धिधारिणः
- ३,७२० चतुर्दशपूर्विणः
- १२,४०० चर्चावादिनः
- १,००,००० साधवः
- ३,३०,००० साध्व्यः
- २,९८,००० श्रावका
- ५,४५,००० श्राविकाः
अयं भगवतः अजितनाथस्य धार्मिकपरिवारः वर्तते ।
निर्वाणम्[सम्पादयतु]
बहुवर्षाणि यावत् भगवता तपस्या कृता । अनन्तरं यदा तेन स्वस्य निर्वाणस्य ज्ञानम् अभवत्, तदा सः बहुभिः साधुभिः सह सम्मेदपर्वतं प्रापत् । तत्र तेन एकमासं यावत् जलान्नं त्यक्त्वा तपस्या कृता । चैत्र-मासस्य शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यां तिथौ मृगशीर्षनक्षत्रे भगवतः निर्वाणम् अभवत् [१०]। अन्ते सः सिद्धत्वं प्रापत् । अनेन भगवन्तं मोक्षस्य प्राप्तिः अभवत् ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 48
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 49
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 49
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 48
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 50
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 42
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 42
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 43
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 50
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 88


text:
शक्तिभद्रः
शक्तिभद्रः (Shaktibhadra) केरलीयः नाटककर्ता भवति । अयं महाकविः क्रिस्तोः ८-९ शतकयोः मध्ये जीवनं निर्धारितवानिति श्रूयते । अत एव शङकराचार्यस्य समकालिकोयं महाकविः । अस्य जननीजनकयोः विषये काऽपि कींवदन्ती न श्रूयते । अयम् आश्चर्यचूडामणिः इति नाटकमेकं रचयामास । अत्र नाटके सूत्रधारवचनैः अयं केरलीय इति स्पष्टतया अवगम्यते । यथा-
- सूत्रधारः- आर्ये! दक्षिणापथादागतम् आश्चर्यचूडामणिं नाम नाटकं......।
- नटी- युज्यते, रत्नाकरः खलु प्रदेशः ।क्ष्
एतेन अयं केरळदेशीयः इति निर्विवादः । अपि तु एषः केरळ देशीयानां यथा परिचितः तथा नान्येषाम् इति ज्ञातुं शक्यते । किञ्च-
- सूत्रधारः- "आश्चर्यचूडामणिरिति नाटकम् अभिनेयम् । आर्ये श्रूयताम्, उन्मादवासवदत्ताप्रभृतीनाम् काव्यानां कर्तुः कवेः शक्तिभद्रस्य इदं प्रज्ञाविलसितम् ।
एतेन ज्ञायते यत्, शक्तिभद्रः उन्मादवासवदत्ता इति नामकं काव्यमेकम् अतनोदिति विदितं भवति । काव्यमिदं तु न लब्धम् ।
अन्तर्विषयाः
शक्तिभद्रस्य कालविचारः[सम्पादयतु]
केरळदेशीयैः कथाभिः अयं श्रीशङ्कराचार्याणां समकालीनः इति ज्ञातुं शक्यते । अतः शक्तिभद्रस्य कालः क्रि.श. ७८८तः ८२० अवधौ आसीदिति ज्ञायते । एकदा आकस्मिकेन अग्निस्पर्शेन शक्तिभद्रस्य आश्चर्यचूडामणिग्रन्थः दग्धः, अनन्तरम् श्रीशङ्कराचार्याः तं ग्रन्थं स्मृत्वा पुनः अवदन्, इति कथा अस्य विषये प्रचलिताऽस्ति । अतः शक्तिभद्रः अष्टमे शतमाने आसीदिति निश्चेतुमुचितम् । यतः श्रीशङ्कराचार्याणां कालः अष्टमं शतमानम् । अपि च दशमशतके केरलीयः कविः कुलशेखरवर्मा तपतीसंवरणम् सुभद्राधनञ्जयम् आश्चर्यमञ्जरीकथा आत्तप्रकारम् क्रमदीपिका इति पञ्च ग्रन्थान् व्यरचयत् । तेषु आश्चर्यचूडामणेः शक्तिभद्रस्य च प्रस्तुतिः दृश्यते । अतः शक्तिभद्रः ततोऽपि प्राचीनः इति निश्चप्रचम् ।
आश्चर्यचूडामणेः अनन्यता[सम्पादयतु]
रामायणकथाऽऽधारितेषु नाटकेषु चत्वारि प्रसिद्धानि । तत्र प्रथमम्, भवभूतेः उत्तररामचरितम्, द्वितीयम् शक्तिभद्रस्य "आश्चर्यचूडामणिः" ’ त्रृतीयम् मुरारिकवेः अनर्घराघवम् चतुर्थं तु राजशेखरस्य बालरामायणम् । एषु द्वितीयम् ’अद्वितीयम्’ । यतः रङ्गे प्रयोक्तुं युक्तम् उत्तररामचरितमिव समीचीनम् आश्चर्यचूडामणिरेव नान्यद् द्वयम् । अत्र नाटके अङ्कावतरणम्, विष्कम्भकश्च सामञ्जस्येन भवतः । व्याख्यानकर्तॄणाम् अभिप्रायेण अस्मिन् नाटके "अद्भुतरसः’ प्रधानो रसः । शृङ्गारः,करुणः, शान्तश्च आङ्गिकाः रसाः । यथोक्तम्-
- वीरकार्याद्भुतरसभूयिष्ठत्वेन आश्चर्यकराणाम् चूडामणिरिति आश्चर्यचूडामणिरिति संज्ञा । अत्र कथासंविधानम्, पात्रसंयोजनम्, सम्भाषणम् इत्यादीनि ह्द्यानि भवन्ति, यथा सहृदयः मन्त्रमुग्धो भवेत् ।
आश्चर्यचूडामणेः कथावितानम्[सम्पादयतु]
आश्चर्यचूडामणिनाटके सप्त अङ्काः भवन्ति । अत्रैव अङ्कानुक्रमः एवं सूचितः-
- पर्णशाला, शूर्पणखा, मायासीता ततः परम्, ।
- जटायुषो वधो,ऽशोकवनिका,ऽप्यङ्गुलीयकम्, ।
- सप्तमोऽपि ततश्चेत्थं चूडामण्यङ्ककीर्तनम् ।
एवम् प्रथमेऽङ्के चित्रकूटवने रामादीनां पर्णशालावासः । द्वितीयेऽङ्के शूर्पणखाप्रसङ्गः । तृतीयेऽङ्के मायामृगस्य सन्निवेशः आश्चर्यं जनयति । अत्र सर्वं मायामयम् । रावणः मायारामः भूत्वा एकाकिन्याः सीतायाः समीपम् आगच्छति । रावणस्य सारथिः लक्ष्मणस्य वेषं धृत्वा रथमानयति । अपि च भरतः शत्रुभिः समाक्रान्तः, सहायार्थं राममानेतुम् सारथिना सह रथं प्रेषितवान् इति वदन् मायारामेण सह सीतां रथमारोहयति । शूर्पणखा च मायासीतारूपेण रामस्मीपं गच्छति । लक्ष्मणस्तु रामवपुषं मूर्छामापन्नं मारीचं रामभ्रान्त्या उपचरति । सर्वं दृश्यं राक्षसमाया इति रावण एव सीतां समाधापयति । चतुर्थेऽङ्के मायासीतया साकम् आगच्छन्तम् रामं द्ष्ट्वा लक्ष्माणः अयं मायावीति मत्वा तेन योद्धुं सिद्धो भवति । तदा श्रीरामः स्वस्य् हस्ते विद्यमानम् अद्भुताङ्गुलीयकं दर्शयति । ततः अङ्गुलीयकस्पर्शमात्रेण मारीचः निजरूपं धरति । तं दृष्ट्वा रुदन्तीं सीतां प्रणिधापयन् रामः यदा तस्याः अश्रुमार्जनार्थं तां स्पृशति तदा निजरूपं प्राप्तवती । निर्बन्धेन पृष्टा सती रामाय रावणस्य कापट्यं निवेद्य गता । चतुर्थेऽङ्के इतः रामरूपी रावणः सीतायां मोहपरवशः सन् तस्याः केशपाशबन्धनार्थं यदा हस्तं प्रसारयति तदा तस्याः शिरसि विद्यमानस्य चूडामणेः स्पर्शः भवति । तदा रावणः निजरूपी भवति । सीता रोदिति । तद् रोदनं श्रुत्वा जटायुः रावणेन सह युध्यति । जटायुषः मरणं भवति । पञ्चमेऽङ्के अशोकवने सीतायाः विलापः, रावणस्य कोपाटोपः, आत्मानं तिर्स्कुर्वतीं सीतां रावणः हन्तुमुद्युङ्ते च । षष्ठेऽङ्के हनूमता रामाङ्गुलीयकप्रदानम् । सप्तमेऽङ्के चूडामणिप्रदानम्, रावणस्य वधः, अयोध्यागमनम् इत्यादीनि दृश्यानि विहितानि ।
शक्तिभद्रकवेः शैली[सम्पादयतु]
शक्तिभद्रः स्वनाटके कालिदासकवेः शैलीम् अनुकरोति । यथा-
- गुणाः प्रमाणं न दिशां विभागः निदर्शनं नन्विदमेव तत्र ।
- स्तनद्वये ते हरिचन्दनं च हारश्च नीहारमरीचिगौरः ॥


text:
नालन्दाविश्वविद्यालयः
नालन्दा अद्यतनबिहारे स्थित: पुरातनविश्वविद्यालय: अस्ति। एतत् स्थानम् ४२७ तमवर्षादारभ्य ११९७तमवर्षं यावत् प्रमुखबौद्धपीठम् आसीत्। चीनपारसिकयवनदेशेभ्यः छात्राः पठितुम् आगच्छन्ति स्म। ११९७ तमे वर्षे भक्तियार् खिल्जी एतत् अनाशयत्।
अन्तर्विषयाः
संस्थापनम्[सम्पादयतु]
नालन्दाविश्वविद्यालयः ४२७ तमे वर्षे कुमारगुप्तेन स्थापित:। गुप्तसाम्राज्यस्य राजा कुमारगुप्तेन स्थापितः नलन्दाविश्वविद्यालयः वर्धनसाम्राज्यस्य राजा श्रीहर्षस्य काले अत्यन्तः प्रसिध्दः अभवत् ।
शिक्षणम्[सम्पादयतु]
अत्र छात्राः विज्ञानं, ज्योतिषं, चिकित्सां, तर्कविद्यां, योगशास्त्राणि, वेदान्, बौद्धग्रन्थान् च पठन्ति स्म। ते वैदेशिकतर्कम् अपि पठन्ति स्म।
विश्वविद्यालये दशसहस्त्रं (१०, ०००) छात्राः अध्ययनं कुर्वन्ति स्म । तेभ्यः सर्वेभ्योऽपि अन्नम्, वासव्यवस्था, वस्त्रम्, औषधम् इत्यादिकं निश्शुल्कमासीत् । दूरस्थेभ्यः देशेभ्योऽपि अध्ययनार्थं छात्राः अत्र आयान्ति स्म । काञ्ची, बङ्गालः, वल्लभिः इत्यादिभ्यः प्रदेशेभ्योऽपि विद्वांसः प्राध्यापकरुपेण आगच्छन्ति स्म । विद्यालयऽस्मिन् छात्राणां प्रवेशपरीक्षा एव विशिष्टा आसीत् । अध्ययनार्थम् आगच्छन् प्रत्येकं विद्यार्थि अपि तत्रत्यैः पण्डितद्वारपालकैः या मौखिकपरीक्षा क्रियते, तस्यां परीक्षायां उत्तीर्णः भवेत् । यदि अनुत्तीर्णः तर्हि प्रवेशः न प्राप्यते स्म । एतेन तदानीन्तनशिक्षणस्य स्वरुपं ज्ञायते ।
अत्र अध्ययनविषयाश्च बौध्दमततत्त्वं, वैदिकमततत्त्वं, तर्कः, भाषाशास्त्रम्, अलङ्कारशास्त्रम्, आयुर्वेदः, खगोलशास्त्रं, लोहशास्त्रं, शिल्पशास्त्रम् इत्यादयः आसन् । अत्र शिक्षणमाध्यमत्वेन संस्कृतमासीत् ।
अन्तम्[सम्पादयतु]
११९३ तमे वर्षे भक्तियार् खिल्जीनामक: कश्चित् ऐस्लामिकतुरुष्कः इमम् विश्वविद्यालयम् अनाशयत्। अनेके श्रमणाः हताः, ग्रन्थाः च दग्धाः अभवन्।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- World Heritage
- An Ancient Glory Rises
- Manuscript originally from Nalanda
- Nalanda District Official website
- Photographs of Nalanda
- ↑ "Nalanda". Archaeological Survey of India. Retrieved 18 September 2014.
- ↑ "Alphabetical List of Monuments - Bihar". Archaeological Survey of India. Retrieved 17 September 2014.


text:
भल्लातकः
एतत् भल्लातकम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन फलविशेषः, बीजविशेषः च । इदं भल्लातकम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् भल्लातकम् आङ्ग्लभाषायां Cashew इति उच्यते । एतत् भल्लातकं न केवलं भारते अपि तु जगतः सर्वेषु देशेषु प्रायः उपयुज्यते । अस्य भल्लातकस्य फलं बीजं च इति उभयम् अपि आहारत्वेन उपयुज्यते । अत्र तु भल्लातकस्य बीजस्य विषये उच्यते न तु फलस्य विषये । एतत् भल्लातकं मधुराणां भक्ष्याणां निर्माणे तथा कटूनां खाद्यानां च निर्माणे अपि उपयुज्यते । एतत् भल्लातकं Dryfruits इति यानि उच्यन्ते तेषां शुष्कफलानां गणे अन्तर्भवति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य भल्लातकस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
एतत् भल्लातकं मधुररसयुक्तम् । भल्लातकम् उष्णवीर्ययुक्तम् अपि ।
- १. एतत् भल्लातकं पित्तं कफं च वर्धयति । अतः पित्तप्रकृतियुक्ताः, कफप्रकृतियुक्ताः, पित्तजन्यैः रोगैः, कफजन्यैः रोगैः च पीडिताः भल्लातकस्य उपयोगम् अधिकप्रमाणेन न कुर्युः ।
- २. एतत् भल्लातकम् अत्यन्तं रुचिकरम् । एतत् आहारस्य रुचिं वर्धयति । तथैव खादनार्थम् अपि भल्लातकम् अत्यन्तं रुचिकरं भवति ।
- ३. एतत् भल्लातकं वातं शमयति ।
- ४. एतत् भल्लातकं शरीरस्य पुष्टिदायकम् अपि ।
- ५. वातामं, द्राक्षां, भल्लातकं च योजयित्वा लेह्यं निर्माय सेवनेन पैरुषवर्धनं भवति । एतत् लेह्यं रसायनं चापि ।
- ६. भल्लातकेन सह वातामम्, आढकीं (तुवरीम्), मुद्गदालं, चणकदालं च योजयित्वा चूर्णीकृत्य प्रतिदिनं क्षीरे तत् चूर्णं, खण्डशर्करां च मिश्रीकृत्य बालेभ्यः दातव्यम् । अनेन बालानां शरीरं बुद्धिः च वर्धते । एतत् पानीयं पातुं रुचिकरम् अपि भवति ।
- ७. अपत्यरहिताः भल्लातकं, द्राक्षां, पुत्रजीविमणिं, हरळुबीजम् इत्याख्यं बीजं च योजयित्वा लेह्यं कृत्वा पत्या, पत्न्या च नियमितरूपेण सेवनीयम् । अनेन गर्भदोषाः, शुक्रदोषाः च निवार्यन्ते । सत्सन्तानम् अपि प्राप्यते ।
- ८. एतत् भल्लातकम् उष्णवीर्ययुक्तम् अपि इति कारणतः उष्णप्रकृतियुक्ताः अपि मितेन एव सेवेरन् ।
- ९. पर्वदिनेषु देवानां नैवेद्यार्थं ये खाद्यविशेषाः निर्मिताः भवन्ति तत्र सर्वत्र सामान्यतया भल्लातकम् अपि योजितं भवति ।


text:
सुरतमण्डलम्
सुरतमण्डलम् (गुजराती: સુરત જિલ્લો, आङ्ग्ल: Surat district) इत्येतत् गुजरातराज्यस्य किञ्चन प्रमुखं जनपदम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति सुरत इति महानगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
सुरतमण्डलस्य विस्तारः ४,३२७ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । गुजरातराज्यस्य दक्षिणभागे इदं जनपदम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे तापीमण्डलं, पश्चिमे 'गल्फ् आफ् खम्भात', उत्तरे भरुचमण्डलं, दक्षिणे नवसारीमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले १०००-१२०० मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले एका एव नदी प्रवहति । सा तापी ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं सुरतमण्डलस्य जनसङ्ख्या ६०,७९,२३१ अस्ति । अत्र ३३,९९,७४२ पुरुषाः २६,७९,४८९ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १,३७६ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १,३७६ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ४२.१९% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-७८८ अस्ति । अत्र साक्षरता ८६.६५% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले दश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ सुरत २ उमरपाडा ३ ओलपाड ४ चोर्यासी ५ कामरेज ६ पलसाणा ७ महुवा ८ बारडोली ९ माण्डवी १० माङ्गरोल
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
पपितफलं, कदलीफलं, भिण्डकः, गन्धद्रव्याणि, हरिद्रा, आर्द्रकं ('जिञ्जर्'), मरीचिका च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि कृष्युत्पादनानि सन्ति । गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु पपितफलस्य, भिण्डकस्य, हरिद्रायाः च उत्पादने अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । कदलीफलस्य, आर्द्रकस्य, मरीचिकायाः च उत्पादने अस्य मण्डलस्य द्वितीयं स्थानम् अस्ति । वज्रसंस्करणं, 'पेट्रोकेमिकल्स्', वस्त्रोत्पादनम्, 'एञ्जिनियरिङ्ग्', रासायनिकोद्यमः च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
सुरत इत्यस्मात् महानगरात् १८ किलोमीटर्दूरे प्रसिद्धः 'डुम्मस्'-सागरतटः अस्ति । सुरततः २८ किलोमीटर्दूरे 'हजीरा'-सागरतटः अस्ति । सुरततः ९० किलोमीटर्दूरे तापीनद्याः उपरि निर्मितः उकाई-जलबन्धः (उकाई 'ड्याम्') अस्ति । सुरतप्रासादः (सुरत 'क्यासल्'), मुगलसाराई, एण्ड्र्यूस्-ग्रन्थालयः, सरदार वल्लभभाई पटेल-सङ्ग्रहालयः, तारालयः, 'यूरपियन् टूम्ब्स्' च सुरत इत्यस्मिन् महानगरे विद्यमानानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । बारडोली-उपमण्डले स्थितः स्वराज्-आश्रमः, सोनगढ इत्यत्र स्थितः ऐतिहासिकः दुर्गः, हजीरामार्गे स्थितं जलोद्यानं ('वाटर् फन् पार्क्'), कामरेज-उपमण्डले स्थितं जलोद्यानं, धोनपडी इत्यत्र विद्यमानं 'जोय् एण्ड् जोय्' विनोदोद्यानं ('अम्यूस्मेण्ट् पार्क्') च अस्य मण्डलस्य अन्यानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।


text:
अलाबु
एतत् अलाबु भारते अपि वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् अलाबु आङ्ग्लभाषायां Bottle gourd इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Calabash इति । एतत् अलाबु भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनं, पायसं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । एतस्य अन्तः विद्यमानं सर्वं स्वच्छीकृत्य बहिर्भागं केवलं शुष्कीकृत्य बहुविधानि वस्तूनि निर्मीयन्ते । तदन्तः मद्यादिकं द्रववस्तु अपि सङ्गृह्यते ।
अलाबुना निर्मितानि बहुविधानि वस्तूनि[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- अलाबु
- अलाबु - मेल्बौर्न् विश्वविद्यालयः
- अलाबु
- अलाबु आफ़्रिकायाः सस्यम्


text:
आकाशगङ्गा
वियद्गङ्गा अस्माकम् तारासङ्घः अस्ति। अस्याम् द्विशतार्बुदनक्षत्राणि सन्ति।ववियद्गङ्गा चक्राकारा अस्ति। नक्षत्राणां जननस्य, विकासस्य तथा अवसानस्य च अवधिः दीर्घकालिकः भवति। अतः इदृशीक्रियाः अस्माकं जीवितकाले ज्ञात्वा, स्वसिद्धान्तानां यथार्थायथार्थयोः परिशीलनन्तु दुष्करं भवति इति । तन्त्राज्ञानानां यन्त्राणाञ्च साहाय्यम् आसीत् तथापि २-३ शतमानेषु सूपर् नोवा एकमपि वीक्षणार्थं न प्राप्तम् चेत् अवधिः अल्पः इति ज्ञायते एव । क्रि.श.१९८७तमे संवत्सरे सूपर् नोवा स्फोटितः । अस्माकम् आकाशगङ्गायाः समीपस्था लार्जम्याजलानिक् क्लौड् आकाशगङ्गायाः दूरं १,८६,००० प्रकाशवर्षाणि इति उद्घुष्टवान् । अस्य अवकाशस्य उपयोगं सर्वे खगोलज्ञाः स्वीकृतवन्तः। अस्य केन्द्रस्य द्रव्यराशिः विस्फोट्य बहिरागतः। बहिरागतशक्तेः गणनां कृतवन्तः। ईदृशगणनानि परिशीलयितुं प्रकृतिः विस्मयरीत्या प्रयोगशालाः दत्ता । एताः एव आकाशगङ्गाः इति । एतासु द्वौ विभागौ भवतः। प्रथमं मुक्तः, द्वितीयं गोलाकारस्य गुच्छाः इति । नक्षत्राणां प्रसरणाधारेण विभागः कृतः। एतासां दर्शनं दूरदर्शकादिभिः साहाय्यैः कर्तुं शक्यते। अस्माकम् आकाशगङ्गायै अत्यन्तगतनां नक्षत्राणां प्रतिनक्षत्रं कान्तिमन्तं वर्णसूचकञ्च मापयित्वा तेषां हेच् आर् नक्षत्रमानचित्रम् उत्पादयितुं शक्यते। अनेन केचन गुच्छेषु नीलनक्षत्राणाम् अभावः दृश्यते। केषुचित् गुच्छेषु नीलनक्षत्रैः विना रक्तदैत्याः दृश्यन्ते । अनेन क्रमेण एतासां आकाशगङ्गानां वैविध्येन दूरम्, वयः, अत्र प्रसरितविन्यासञ्च अभिज्ञापयितुं शक्यते। ईदृशाध्ययनेन शाप्ले नामकविज्ञाने सौरमण्डलं आकाशगङ्गायाः केन्द्रे नास्तीति अंशः ज्ञातुं सुलभमासीदिति।
अन्तर्विषयाः
दीर्घवृत्ताकारस्य आकाशगङ्गा[सम्पादयतु]
आकाशगङ्गानां विशेषतया अध्ययनं कृत्वा, एड्विन् हबल् इत्यनेन विभागः कृतः। ते विभागाः क्रमशः एवं भवन्ति, गोलाकारः(स्पैरल्), तिर्यक्पट्टः (बार्ड स्पैरल्),दीर्घवृत्ताकारः(एलिप्टिकल्), अनिर्दिष्टाकारः (इर्यग्युलर्) इति।
गोलाकारस्य आकाशगङ्गा[सम्पादयतु]
गोलाकाशगङ्गासु निरन्तरतया नक्षत्राणां रचना भवती । तिर्यक्पट्टे अपि नक्षत्राणां रचना भवति। दीर्घवृत्ताकारस्य आकाशगङ्गासु अन्तर्नाक्षत्रिक अनिलस्य धूलेः च अभावः भवति।
आकाशगङ्गाः[सम्पादयतु]
आकाशगङ्गायाः नैके समूहाः सन्ति । समृद्धगुच्छे (रिच्च् क्लट्टर्) सहस्रसङ्ख्याकाः अकाशगङ्गाः सन्ति । विरलगुच्छेषु (पूर् क्लिस्टर्) २० अकाशगङ्गाः सन्तीति ऊहा। समृद्धगुच्छेषु दीर्घवृत्ताकाशगङ्गाः, गोलाकाराकाशगङ्गाः भवन्ति । समृद्धगुच्छानाम् आभोगात् क्षकिरणान् अभिज्ञापितम्। अतः प्रायः सर्वासाम् आकाशगङ्गाणाम् आभोगे क्षीणनक्षत्राणि सन्तीति ऊहा। आकाशगङ्गयोः मध्ये परस्पराघट्टनया नक्षत्राणि विचलितानि नभवन्ति चेत् अन्तर्नाक्षत्रिकमाध्यमे अनिलेषु च संघट्टनेन नक्षत्राणि उत्पत्स्यन्ते। एवं आभोगेषु विद्यमानानि नक्षत्राणि दूरे अपसारितानि भवेयुः। बृहदाकाशगङ्गा लघ्वाकाशगङ्गां कवलयति। अनेन बृहद्दीर्घवृत्ताकारस्य आकाशगङ्गानां रचना जाता इति कल्पना। दश,पञ्चदश वर्षेभ्यः पूर्वं हैड्रोजन् तथा हीलियं मेघेभ्यः आकाशगङ्गानां राचना जाता। एताः एव दीर्घवृत्ताकाशगङ्गाः सञ्जाताः इति केशाञ्चन विज्ञानिनां तर्कः। पुनः पुनः घर्षणं न जायते चेत् आभोगस्य अनिलः तथैव अवशिष्टश्चेत् गोलाकाराकाशगङ्गाः भवन्ति इति।
क्रियाशीलाः आकाशगङ्गाः[सम्पादयतु]
कासाञ्चन आकाशगङ्गानां सामान्याकाशगङ्गानम् अमपेक्षया प्रकाशस्याधिक्यमस्ति। केन्द्रभागः नक्षत्रमिव बिन्दुसदृशः भवति । रोहिते व्यत्यासो भवति । मध्यभागात् तदा तदा वस्तु बहिरागच्छति । क्रियाशीलाकाशगङ्गाः इति एतासां विभागः कृतः। एतासु सैफर्ट आकाशगङ्गा, रेडियो आकाशगङ्गा, एन् आकाशगङ्गा इत्याद्यः भवन्ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Galaxies, SEDS Messier pages
- An Atlas of The Universe
- Galaxies — Information and amateur observations
- The Oldest Galaxy Yet Found
- Galaxy classification project, harnessing the power of the internet and the human brain
- How many galaxies are in our Universe?
- The most beautiful galaxies on Astronoo
- 3-D Video (01:46) – Over a Million Galaxies of Billions of Stars each – BerkeleyLab/animated.


text:
ग्रन्थसम्पादनप्रविधिः
हस्तलिखितानि मातृकापुस्तकानि आश्रित्य प्राचीनकृतीनां मूलग्रन्थाविष्करणं नाम समालोचनात्मक-ग्रन्थसम्पादनं, यदाङ्ग्लभाषायां Critical Text Editing इति वर्ण्यते । हस्तलिखितेषु परिदृश्यमाननां लेखकेन ज्ञाताज्ञातकृतानाम् अशुद्धीनां प्रमादानां च परिशुद्धिपूर्वकं ग्रन्थस्य प्रायेण पाण्डुलिप्याधारेणैव तन्मूलरूपसम्पादनरूपः यथाश्क्यं प्रयत्नः संशोधितावृत्तिः ग्रन्थसम्पादनप्रविधिः कथ्यते । लेखकः ज्ञानतोऽज्ञानतः वा बहून् प्रमादान् करोति इति पूर्वम् अस्माभिर्लिखितम् । तेषां दूरीकारणार्थमयं प्रयत्नः । तेन ग्रन्थस्य परिशुद्धिः भवति । मूलस्वरूपोसम्पादने यथाशक्यं प्रयत्नः क्रियते ।
अन्तर्विषयाः
ग्रन्थसम्पादनस्य प्रयोजनम्[सम्पादयतु]
मूलग्रन्थः इति ग्रन्थकृता यद्रुपो विरचितः तद्रुपा तस्य कृतिः । बहुवर्षेभ्यः पूर्वं विरचितानां, तत्पश्चात् श्रुतिपरम्परया च प्राप्तानां ग्रन्थानां प्रतिलिपिषु पाठभेदाः प्रक्षेपादयश्च सर्वथा सुलभा एव । एष विपर्यासः संस्कृतग्रन्थानां विषये विशेषेण सम्भवतीत्यपि वक्तुं शक्यते । तत्र सन्ति बहुनि कारणानि । तथा च गीर्वाणी इयं भाषा बहुभ्य कालेभ्य समग्रभारतखण्डे प्रचलति । तद्द्वारासंस्कृतग्रन्थानामपि सर्वत्र प्रचारः अस्ति । परं भारतदेशे लिपयः भिन्ना वर्तन्ते, लेखनपत्राणि च भिन्नानि, यथा-भूर्जपत्र-तालपत्र-काष्ठफलक-चर्म-कार्पासपटादीनि । लेखनी लेखनद्रव्याणि लेखनसम्प्रदायाः लेखनचिह्नानिऽपि भिन्नानि भवन्ति । लेखकाः अपि सर्वदा अभिज्ञाः नासन् । इतः परमपि एकस्यांलिप्यां लिखिताभ्यः मातृकाभ्यः अपरस्यां लिप्यां प्रतिलिपीकरणं तदानीम् इष्टमासीत् । लेखकानां प्रायः लिप्यन्तरस्य अज्ञानाद् एकेन पठितं अन्येन श्रुत्वैव प्रतिलेखनमभवत् । अस्याम् अवस्थायां लेखकप्रमादाः सुलभाः एव । एवं स्थिते प्रचलितासु प्रतिलिपिषु पाठभेदादीनाम् अन्तर्भावे आश्चर्यस्य नास्ति अवकाशः ।
ग्रन्थसम्पादनस्य सोपानानि[सम्पादयतु]
प्रविधिः[सम्पादयतु]
सम्पादनार्थं पाण्डुलिपिसंग्रहणम्[सम्पादयतु]
सर्वप्रथमं विविधासु संस्थासु सम्पादनार्थं स्वीकृतस्य ग्रन्थस्य याः संख्यकाः पाण्डुलिपयः सन्ति, तासां सङ्कलनमवश्यकम् । तासु याः सम्पूर्णाः समयनिर्देशयुक्ताः प्राचीनाः शुद्धरूपाश्च सन्ति, तासां सङ्कलने सम्प्राप्तौ च प्रथमं प्रयत्नः क्रियते । तत्र विविधप्रदेशनां विविधलिपिषु लिखितानां विविधपाठयुक्तानां विशिष्टानां मातृकानां विशेषतः महत्वं प्रदीयते ।
पाठलेखनम्[सम्पादयतु]
शुद्धस्य, समग्रस्य, प्राचीनस्य हस्तलेखस्य प्रथमं लेखनं वा विशिष्टलेखनपत्रोऽपरि क्रियते । विशिष्टपत्रमिदं १९ चतुरस्रविभागयुक्तं विद्यते, यत्र प्रतिक्षरं ग्रन्थस्य प्रतिपादं लेखनं क्रियते । वामे उपविभागे हस्तलिखितानां संक्षेपलेखनार्थं स्थानं रक्ष्यते ।
पाठतुलना/पाठभेदसमीक्षा[सम्पादयतु]
ग्रन्थस्य अनेकानां पाण्डुलिपीनां सूक्ष्मतया तुलनां कृत्वा तेषामक्षर-शब्द-पद-वाक्य-पाद-श्लोक-आदिगतानां लोपपरिवर्तन-परिवर्धनादीनां विशेषाणां लेखनं सन्तुलनापत्रोपरि आलेख्यते । प्राक्तने भारते कापि ग्रन्थसम्पादनप्रणाली प्रचलिता आसीत् । मातृकाग्रन्थेषु सत्स्वपि भारतीयव्याख्यातारः शुद्धपाथ्मेव स्वीकृत्य अन्यत् सर्वं तुष्णीं निरकरोति स्म इति प्रायशो दृश्यते, ये च अपपाठाः आधुनिकग्रन्थप्रक्रियानुसारं मुद्रितपुस्तकस्याधोभागे प्रदर्श्यते । तथापि व्याख्यानेषु तत्र अपपाठः, पाठान्तरं, प्राचां, पाश्चत्यः, दाक्षिणात्याः इत्यादिभिः शब्दैः पाठान्तराणि प्रदर्शयन्ते । लेखनिकप्रमादाविष्करणं विरलतया एव प्रदर्श्यन्ते, यथा वल्लभदेवस्य मेघदूतटीकायां "आषाढस्य प्रथमदिवसे" (१.२) इत्यादि श्लोकव्याख्याने केचित्तु श-कार-थ-कारयोर्लिपिसारूप्यमोहात् "प्रशम" इति उचुः ।
पाण्डुलिपिवर्णनम्[सम्पादयतु]
प्रयुक्तस्य प्रत्येकस्य हस्तलिखितस्य विस्तृतं विवरणं कार्यम् । प्राप्तिस्थानं, क्रमाङ्कः, पत्राणि, ग्रन्थाग्राणि, लिपिः, लेखकवर्णनं, लेखन-समयः, लेखनसाधनं कर्गजादिकं, प्रतिपादमक्षराणि, प्रतिपृष्ठं पदानि, विभिन्नमसीनामुपयोगः, प्रथमेन द्वितीयेन वा लेखकेन कृताः प्रामादास्तेषां शोधनं च । इत्थं विशिष्टं च हस्तलेखवर्णनं कार्यम् ।
वंशवृक्षनिर्माणम्[सम्पादयतु]
उपलब्धानां पाण्डुलिपीनां परस्परसम्बन्धप्रस्थापनं कृत्वा वंशवृक्षनिष्पादनं कार्यम् । तत्तु-
- प्रक्षेपानाम्
- ग्रन्थलोपानाम्
- परिवर्तानाम्
- पाठभेदानाम्
साम्यं वंशवृक्षानिष्पादने समुपयुक्तं प्रमाण्भूतं कारणम् ।
पाठनिर्धारणम्[सम्पादयतु]
मूलपाठनिश्चयार्थं पाण्डुलिपीनां वंशवृक्षस्य ग्रन्थस्य चाध्ययनेन काचन नियमावलिः विशिष्टा च निर्धार्यते । तदनुसारेण च समीक्षितावृत्तेः प्रमाणभूतस्य पाठस्य निर्धारणं कृत्वा तल्लेखनं क्रियते ।
पाठनिर्धारणस्य सामान्यनियमाः[सम्पादयतु]
- प्रायेण प्राचीनतमस्य पाठस्य ग्रहणं कर्तव्यम् ।
- व्याकरणशास्त्रानुकलस्य छन्दश्शास्त्रसम्मतस्य पाठस्य ग्रहणम् ।
- सम्पादनसमये सर्वमतस्य नैकेषु हस्तलिखितेषु विभिन्नप्रदेशेषु विशेषतः दक्षिणोत्तरप्रदेशसम्मतस्य बहुमान्यस्य पाठस्य चयनम् ।
- सरलस्य सुगमस्यापेक्षया कठिनस्य दुर्बोधस्य पाठस्य स्वीकरणम् ।
- पाठभेदपरिवर्तनस्य स्पष्टीकरणस्य शक्यतास्ति वा इति अवलोकनम् ।
- पाठमध्ये रिक्तस्थानापेक्षया विचारपूर्वकम् अन्यग्रन्थाधारेण वा किञ्चित् लेखनम् ।
- असम्बद्धस्य क्वचित् परिवर्तनम्, साधारणतः पाठपरिवर्तनापेक्षया समुपलब्धस्यैव स्पष्टीकरणम् ।
- लेखकस्य सामान्यानाम् अज्ञातो अथवा कामतः समुद्भूतानां प्रमादानां दूरीकरणम् ।
- ग्रन्थस्थपाठानां किञ्चित् परिवर्तनार्थं वर्तुलस्य() नवीनभागस्य सन्निवेशनार्थं चतुरस्रस्य [] समुपयोगः कर्तव्यः ।
- यदा कस्यचित् टीकासहितस्य ग्रन्थस्य सम्पादनं भवति तदा मूलग्रन्थ-टीकांशयोर्विभाजनम् अवश्यं सम्यकतया कर्तव्यम् ।
- ग्रन्थमध्ये यदि कस्यचित् ग्रन्थस्य ग्रन्थकारस्य वा उल्लेखः भवति, तदा तस्य विशेषतः निर्देशः आवश्यकः ।
पाठान्तरलेखनम्[सम्पादयतु]
विविधेषु हस्तलेखेषु विभिन्नाः पाठाः समुपलभ्यन्ते । पाठनिर्धारणानन्तरं हस्तलिखितेषु परिदृश्यमाना ये अवशिष्टाः पाठाः, तेषां पद्धतिपुरस्सरं सुस्पष्टं सुव्यवस्थितं लेखनं कार्यम् । तत्र न केवलं पाठभेदानाम् अपितु प्रक्षिप्तपाठानां, लुप्तपाठानां, लुप्तांशानां, त्रुटितभागानां, पाठाद्बहिः(Marginal) लिखितांशानां सम्यकतया लेखनं कार्यम् । तत्र पद-पाद-श्लोकादीनां ये केचन भेदाः स्युः, तेषां सूक्ष्मतया लेखनं क्रमेण यथास्थानेऽवश्यं कर्तव्यम् ।
प्रस्तावना[सम्पादयतु]
ग्रन्थसम्पादनप्रविधिः अनुसारं प्रस्तावनायां ग्रन्थस्य ग्रन्थकारस्य च परिचयः प्रदातव्यः । ग्रन्थकारस्य नामधेयं, पितरौ, गुरोर्वा विवरणम् । बाह्यान्तर्गतप्रमाणाभ्यां तस्य समयस्य, निवासस्थानस्य, विद्वत्तायाः, विविधशास्त्राभ्यासस्य विषयकं विवेचनं करणीयम् । ग्रन्थस्य वैशिष्ट्यवर्णनपुरस्सरं तस्य तुलनात्मकः विवेचनात्मकः अभ्यासः प्रस्तोतव्यः । पाण्डुलिपीनां विवरणम्, लेखकस्य समयस्थान-गुणदोषविवरणसहितं वर्णनं च करणीयम् । विविधपाण्डुलिपीनां परस्परसम्बन्धः, तेषां च वंशवृक्षस्य प्रस्तुतिः, विशिष्टानां पाठाभेदानां चर्चा, पाठभेदानां चर्चा, विभिन्नानां प्रक्षेपाणां विचारः इत्यादयः विषयास्तत्र विचारणीयाः ।


text:
ndif]> Title:Need for setting up of an Aonla based Industry in Pratapgarh region, Uttar Pradesh.
डक्ष्. .क्ष्(क्ष्ख्४क्ष्१क्ष्क्ष्:क्ष् ४क्ष्ड्डदक्ष्न्त्क्ष्ङ (क्ष्त्क्ष्क्ष्प्क्ष्ग्क्ष्ढ़न्): अध्।क्ष्क्ष्क्ष् (क्ष्उफ़्क्ष्ड्डद।क्ष्, (क्ष्ड्ड.क्ष् ख्न्क्ष्४क्ष्क्ष्क्रच्क्ष्न्क्ष् क्ष्क्ष्ड्डक्ष् क्ष्त्क्ष्क्ष्प्क्ष्ग्क्ष्ढ़न् :क्ष्क़ःक्ष्४क्ष्त्क्ष्: ख्४क्ष्६४क्ष् कद्धक्ष् एकद्ध एड्ड:क्ष्क्ष् १क्ष्क्ष्ड्डकद्ध:क्ष्ःक्ष्क्ष् ख्न्क्ष्४क्ष्क्ष्क्रच्क्ष्न्क्ष् क्ष्क्ष्ड्डक्ष् उफ़्ण्, ज्क्ष्उफ़्क्ष्क़ अच्छद्यड्ड ख्कद्ध:(क्ष् कद्धड्ड :क्ष्ॐक्ष्:क्ष्ड्ड अख्ध्क्ष्कद्ध अक्ष्क़४क्ष्१क्ष्क्ष् प्क्ष्ण्दक्ष् उफ़्क्ष्ड्डत्क्ष्क्ष् उफ़्ण्। ।क्ष्उफ़्क्ष्क़ कद्धक्ष् २५ क्ष्ख्त्क्ष्६क्ष्त्क्ष् ख्कद्ध:क्ष्क्ष्न्क्ष् अक्ष्क़४क्ष्१क्ष्ड्ड कद्धङ ख्क्ष्ड्डत्क्ष्ङ प्क्ष्. अक्ष्ध्क्ष्क्ष्ख्.त्क्ष् उफ़्ण्। इत्क्ष्न्क्ष्क्ष् ज्।क्ष्क्ष्दक्ष् अक्ष्क़४क्ष्१क्ष्क्ष् प्क्ष्ण्दक्ष् कद्ध.न्क्ष्ड्ड ४क्ष्क्ष्१क्ष्क्ष् ख्कद्ध:क्ष्क्ष्न्क्ष् अक्ष्ज्क्ष् ॐक्ष्ड़ड्ड ४।क्ष्क्ष्प्क्ष्क्ष्ख्.।क्ष्क्ष्ड्डक़ द्वक्ष्.क्ष् दक्ष्ड्डउफ़्न्क्ष् कद्धक्ष् ख्६क्ष्कद्धक्ष्. उफ़्क्ष्ड्ड ग्क्ष्।क्ष्क्ष् उफ़्ण्, न्क्ष् त्क्ष्क्ष्ड्ड उ:क्ष्कद्धड्ड उत्प्क्ष्क्ष्द कद्धङ प्क्ष्झ्.ङ कद्धङ(क्ष्त्क्ष् उफ़्ङ उ:क्ष्ड्ड ख्(क्ष्१क्ष् प्क्ष्क्ष्त्क्ष्ङ उफ़्ण् अक्ष्ण्. न्क्ष् उफ़्ङ :क्ष्(क्ष्।क्ष् :क्ष्ड्ड उत्प्क्ष्क्ष्द कद्धक्ष् उप्क्ष्।क्ष्क्ष्ड्डग्क्ष् उफ़्क्ष्ड्ड प्क्ष्क्ष्त्क्ष्क्ष् उफ़्ण्। अत्क्ष्: (क्ष्ड्ड.क्ष् कद्धड्डन्द्र :क्ष्.कद्धक्ष्. :क्ष्ड्ड अन्क्ष्ज्.क्ष्ड्डध्क्ष् उफ़्ण् ख्कद्ध अक्ष्क़४क्ष्१क्ष्ड्ड प्क्ष्. अक्ष्ध्क्ष्क्ष्ख्.त्क्ष् उद्यक्ष्ड्डग्क्ष् कद्धक्ष्.ख्क्ष्क्ष्न्क्ष्क्ष् (क्ष्ड्ड.ड्ड ख्न्क्ष्४क्ष्क्ष्क्रच्क्ष्न्क्ष् क्ष्क्ष्ड्डक्ष् क्ष्त्क्ष्क्ष्प्क्ष्ग्क्ष्ढ़न् कद्धक्ष्ड्ड क्ष्दक्ष्न्क्ष् कद्ध.न्क्ष्ड्ड कद्धङ ४।क्ष्४क्ष्:थ्क्ष्क्ष् कद्धङ ज्क्ष्क्ष्ए ख्ज्क्ष्:क्ष्:क्ष्ड्ड ॐक्ष्ड़ङ (क्ष्क्ष्क्ष्क्ष् (क्ष्ड्डक़ प्क्ष्ण्दक्ष् उफ़्क्ष्ड्ड .उफ़्ड्ड अक्ष्क़४क्ष्१क्ष्ड्ड कद्धक्ष् उप्क्ष्।क्ष्क्ष्ड्डग्क्ष् उफ़्क्ष्ड्ड :क्ष्कद्धड्ड अक्ष्ण्. ख्कद्ध:क्ष्क्ष्न्क्ष्क्ष्ड्डक़ कद्धक्ष्ड्ड उन्क्ष्कद्धङ (क्ष्ड्डउफ़्न्क्ष्त्क्ष् कद्धङ उप्क्ष्ज्क्ष् कद्धक्ष् ४क्ष्क्ष्ख्ज्क्ष्ॐक्ष् दक्ष्(क्ष् ख्(क्ष्१क्ष् :क्ष्कद्धड्ड। अक्ष्क़४क्ष्१क्ष्ड्ड कद्धड्ड उत्प्क्ष्क्ष्द :क्ष्क़ॐक्ष्क़ध्क्ष्ङ !द्धण्कटकङ १क्ष्ग्क्ष् ज्क्ष्क्ष्न्क्ष्ड्ड :क्ष्ड्ड ग्क्ष्.ङॐक्ष् ख्कद्ध:क्ष्क्ष्न्क्ष् ए४क्ष्क़ छद्यक्ष्ड्डटद्वड्ड ४।क्ष्क्ष्प्क्ष्क्ष्.ङ ॐक्ष्ड़ड्ड ४।क्ष्क्ष्प्क्ष्क्ष्ख्.।क्ष्क्ष्ड्डक़ कद्धड्ड दक्ष्ड्डउफ़्न्क्ष् कद्धक्ष् ख्६क्ष्कद्धक्ष्. उफ़्क्ष्ड्डन्क्ष्ड्ड :क्ष्ड्ड ॐक्ष्च्क्ष् :क्ष्कद्धड्डक़ग्क्ष्ड्ड।


text:
योगः
योगविद्या भारतवर्षस्य अमूल्यनिधिः । पुराकालादेव अविच्छित्ररुपेण गुरुपरम्परापूर्वकं प्रचलिताऽऽसीत् गुरुपरम्परेयम् । वस्तुत ऋषिमुनियोगिनामध्यवसायजनितं साधनालब्धं अन्तर्जगतो महत्त्वपूर्णमन्तर्विज्ञान भवति तथा । अनेन योगसमाधिना ऋषयो मन्त्रान् द्रष्टुं समर्था आसन् श्रीमद्भगवद्गीतायां योगस्य द्विविधत्वं वर्णितं श्रीकृष्णेन । यथा –ज्ञानयोगः, कर्मयोगश्च । तदुक्तम्
- लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।
- ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् । (गीता-३/३)
परम्परनिरपेक्षं मोक्षसाधनत्वेन कर्मज्ञानयोगरुपं निष्ठाद्वयमुक्तम् । एकस्यैव प्रकारभेदमात्रम् । अधिकारिभेदात् योगद्वयमुक्तम् । शुध्दान्तः करणानां ज्ञानभूमिकामारुढानां ज्ञानपरिपाकार्थं ज्ञानयोग उपदिष्टः । सांख्यभूमिकामनारुढानां तु अन्तः करणशुध्दिद्वारा तदारोहणार्थं कर्मयोगः उक्तः । त्रिशिखाब्राह्मणोपनिषदि कर्मयोगस्य ज्ञानयोगस्य च लक्षण्मुक्तम् । यथा –
- कर्म कर्त्तव्यमित्येव विहितेष्वेव कर्मसु ।
- बन्धनं मनसो नित्यं कर्मयोगः स उच्यते ॥
- यत्तु चित्तस्य सततमर्थे श्रेयसि बन्धनम् ।
- ज्ञानयोगः स विज्ञेयः सर्वसिध्दिकरः शिवः ॥
वस्तुतः ज्ञाननिष्ठैः सन्न्यासिभिः यत् मौक्षाख्यं स्थानं साक्षादवाप्यते, कर्मयोगिभिरपि तदेव स्थानमवाप्यते । तदुक्तं गीतायाम् –
- यत् सांख्यैः प्राप्यते स्थानं, तद् योगैरपि गम्यते । (गीता- ५/५) ज्ञानकर्मयोगौ एकफलौ सन्तौ पृथक् स्वतन्त्राविति अज्ञा एव प्रवदन्ति । कर्मयोगं सम्यगनुतिष्ठन् शुध्दचित्तः सन् ज्ञानद्वारा यदुभयोः फलं कैवल्यं तत् प्राप्नोति । अतः अनयोः भेदत्वं ज्ञानिनः न स्वीकुवर्न्ति ।
- सांख्यायोगौ पृथग्वालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः । (गी. -५/४)
अग्रे गत्वा द्वादशाध्याये भक्तियोगोऽपि वर्णितः भगवद्गीतायां श्रीकृष्णेन । श्रीमद्भागवतेऽपि ज्ञानकर्मभक्तिभेदेन त्रिविधो योग उपदिष्टः । तदुक्तं भागत्रते
- योगस्त्रयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयो विधित्सया ।
- ज्ञानं कर्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योऽस्ति कुत्रचित् ॥ (११/२०/६)
अन्तर्विषयाः
योगस्याङ्गानि[सम्पादयतु]
योगदर्शनानुसारेण योगस्य अष्टौ अङ्गानि सन्ति । तदुक्तं योगदर्शने यम्- नियम- आसन- प्राणायाम-प्रत्याहार –धारण् –ध्यान – समाधयोऽष्टाङ्गानि –(२/२) इति । एतेषां वहिरङ्गान्तरङ्गभेदेन द्विविधत्वं कल्प्यते । एषु यम- नियम – आसन –प्राणायाम –प्रत्याहरादीनि पञ्चाङ्गानि वहिरङ्गानि सन्ति । धारणा –ध्यान –समाधीति त्रीणि अन्तरङ्गाणि भवन्ति । यतो हि एतेषामन्तः करणेन साकमेव सम्बन्धो विद्यते । अतः एतेषामन्तरङ्गत्वम् । महर्षिणा पतञ्जलिना त्रयाणां कृते संयमः इत्युच्यते । तद्यथा – त्रयमेकत्र संयमः (३/४) । अष्टाङ्गयोगद्वारा प्रमाण- विपर्यय- विकल्प निद्रा – स्मृत्यादिपञ्चप्रवृत्तीनां निरोधं कृत्वा योगसमाधौ प्रविशति योगी ।
योगस्याधिकारी[सम्पादयतु]
कर्मफलमनपेक्षमाणः सन् अवश्यं कार्यतया विहितं कर्म यः करोति स एव योगी भवति । इन्द्रियभोगेषु तत्साधनेषु च कर्मसु यदा आसक्तिं न करोति, सर्वान् भोगविषयान् परित्यजति तदा स योगारुढं उच्यते । स एकान्ते स्थितः सन् सङ्गशून्यो भूत्वा मनः वशीकृत्य आशां परिग्रहञ्च परित्यज्य सततमात्मानं समाहितां कुर्यात् । तत्रासनमुपविश्य एकाग्रं विक्षेपरहितं मनः कृत्वा योगमथ्यसेत् । यस्य आहारः विहारश्च नियमितः, सर्वेषु कर्मसु यस्य चेष्टा नियमिता, यस्य शयनः जागरणञ्च नियमितं तस्य दुःखनिवर्त्तको योगो सिध्दयति । तदुक्तं भगवद्गीतायाम् –
- युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
- युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुः खहा ॥ (गीता – ६/१७)
योगफलम्[सम्पादयतु]
योगात् परं वलं नास्ति । योगात् परो वन्धुः नास्ति । भगवतः शिवस्य योगमार्गादुत्तममार्गो न विद्यते । तदुक्तं सिध्दसिध्दान्तपध्दतौ –
- योगमार्गात्परो मार्गो नास्ति नास्ति श्रुतौ स्मृतौ ।
- शास्त्रेष्वेन्येषु सर्वेषु शिवेन कथितः पुरा ॥ (५/२१)
श्रीमद्भगवद्गीतायामपि शीकृष्णेन उक्तं यत् –
- तपश्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि ततोऽधिकः ।
- कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ (६/४६)
तपस्वि –ज्ञानि –कर्मिभ्यो योगी श्रेष्ठः । मोक्षप्राप्तिर्भवति योगस्य प्रधानं लक्ष्यम् । योगसाधनद्वारा शतजन्मार्जितं पापं विनश्यति । तदुक्तमुत्तरगीतायाम्
- मुहूर्त्तमपि योगश्चेन्नासाग्रे मनसा सह ।
- सर्वं तरति पाप्मानं तस्य जन्मशतार्जितम् ॥(२/१०)
योगो भवति मोक्षप्राप्तेः सरलो राजमार्गः । योगस्य ध्यानादिद्वारा परमात्मनः प्राप्तिः भवति । आसनमुद्राद्वारा शरीरं रोगविहीनं भवति । मनः शुध्द निर्मलं च भवति । योगमार्गे नानाविधानां विभूतीनां लाभो भवति । अणिमा- लघिमा –महिमा –गरिमा –प्राप्ति-प्राकाम्य –वशित्वं –ईशित्वादीनामष्टसिध्दीनां प्राप्तिर्भवति ।
योगभेदाः[सम्पादयतु]
योगचतुष्टयस्य वर्णनं योगशास्त्रे विद्यते । यथा –(क) मन्त्रयोगः,(ख) हठयोगः, (ग) लययोगः, (घ) राजयोगश्च । योगशिक्षोपनिषदि उक्तम् –
- मन्त्रो लयो हठो राजयोगान्ता भूमिकाः क्रमात् ।
- एक एव चतुर्धायं महायोगोऽभिधीयते ॥
उपसंहारः – समीक्षा[सम्पादयतु]
इदन्न दर्शनम् । अणिमाद्यष्टसिद्धयः न हि विज्ञानेन प्रमाणीकृताः । तास्तु इन्द्रजालादिप्राचीनपद्धतीनामवशेषा इति नवीनाः विचारवादिनः आक्षिपन्ति । परन्तु चित्तस्यान्तरालमभ्यस्य तं रहस्यं ज्ञापयितुं कृतः प्रयत्नः वैज्ञानिकः सन्, प्रज्ञायाः गभीरतायाः अपारं शक्तिसामर्थ्यं राजयोगः दर्शयति । आत्मशोधाय मुक्तिसाधनाय च सरलान् पथः मनोवैज्ञानिकरीत्या अनेन निरूपितम् । अमुमनुसृत्य यैर्यशः अवाप्तः तेऽस्य नैजतायाः प्रमाणम् । अष्टाङ्गयोगः अद्यापि महत्त्वमावहन् बहूनां समस्यानां निवारणे यशस्वी अस्ति । जैनबौद्धादिसर्वदर्शनानि अमुम् औपयुञ्जन्त इत्यतः राजयोग इत्याख्यामलभत । अद्यापि स्वास्थ्यक्षेत्रेष्वस्य प्रयोगः दृश्यते ।
इतरसम्प्रदायेषु योगाचरणम्[सम्पादयतु]
बौद्धमतम् – प्राचीनेन बौद्धदर्शनेन ध्यानस्थितयः मूर्तिरूपेण शिल्पिताः । योगस्य प्राचीनतमं चिन्तनं बुद्धस्य धर्मप्रवचनेषु सन्दृश्यते । बुद्धेन कृतः नवीनं बोधः ध्यानस्य तादात्म्यताम् अवधानपूर्वकम् आचरणेन सह संयुक्तिः । बुद्धस्य बोधनासु प्राचीनब्राह्मणग्रन्थेषु च दृष्टे योगे तत्सम्बन्धि चिन्तने महान् भेदः लक्षितः । ध्यानस्थितिर्नान्तिमा, बुद्धस्तु ध्यानस्य अन्तिमावस्थापि न् मुञ्चति । सम्पूर्णप्रमाणेन संवेदनाराहित्यस्य स्थाने न्यूनस्तरस्य मनसः क्रियाशीलता अपेक्षते । मुक्तेः संवेदनया सह अवधानपूर्विका जागृतिः भवेत् । बुद्धः प्राचीनयोगाङ्गीकृतमृत्योरानन्तरीं मुक्तिं नाङ्गीकरोति । ब्राह्मणयोगिनः मते मोक्षस्तु जीवने अद्वैतध्यानावस्थितौ प्राप्ते मृत्युनि जायमानः साक्षात्कार एव । वस्तुतः प्राचीनब्राह्मणरूपकेषु योगमभिलक्ष्य मृत्यौ लभ्यमाना मुक्तिः बुद्धेन नवीकृता अन्यव्याख्याद्वारा । तेनोल्लिखिता आकरा जीवन्मुक्तसाधूद्दिष्टाः ।
योगाचारो बौद्धधर्मः[सम्पादयतु]
योगाचाराभिधा सृतिः चतुर्थशतकात् पञ्चमशतकावधौ भारते विकसितयोः तत्त्वज्ञानमनश्शास्त्रयोः अङ्गभूता शाखा । बोधिसत्त्वेन क्रान्तमार्गप्राप्युन्मुखाचरणरूपयोगेन युतः इत्यतः योगाचार इत्याख्यां प्रापत् । योगाचारपन्थाः ज्ञानोदयप्राप्तिवर्त्मा भूत्वा योगं बोधयति ।
छान् (सियोन्\झेन्) बौद्धपन्थाः[सम्पादयतु]
झेन् (इयमाख्या चीनीभाषास्थितछान् शब्दमूला, संस्कृतभाषायाः ध्यान इति शब्दस्यापभ्रंशः) इत्ययं महायानबौद्धपथः अङ्गः । महायानशाखा च योगसामीप्येन प्रसिद्धा । पश्चिमे, झेन् इत्यस्याः परिकल्पनायाः बहुधा योगेन सह समन्वयः कृतः । ध्यानस्य इमे द्वे अपि शाखे सहजतया साम्यं भजतः । इयं सङ्गतिः, ध्यानसम्बद्धा झेन् इति बौद्धशाखायाः मूलं योगस्याचरणेषु वर्तत इत्यतः अवधानहारी । योगस्य केचन परिगणिता अंशाः बौद्धपथे तत्रापि झेन् शाखायै महत्त्वभूता भवन्ति ।
भारतीय-टिबेट्देशीयश्च बौद्धपन्थाः[सम्पादयतु]
टैबेटिकबौद्धमताय योगः प्रधानोंऽशः । निङ्ग्मा इत्याख्यसम्प्रदाये ध्यानस्य आचरणं वर्धमानगहनतया युत-नवयानैः अथवा वाहनैः विभज्यते । चरमषट्कं योगयानाभिधया प्रथितम् । यथा- क्रियायोगः, उपयोगः, योगयानं, महायोगः, अनुयोगः, अत्त्युच्चस्तरस्याचरणम् अतियोगश्च । सर्मा इत्याख्यसम्प्रदाये महायोगातियोगयोः विकल्पेन अनुत्तरयोगवर्गेण सह क्रियायोग-उपयोगाख्ययोगाश्च विद्यन्ते । अन्येषु तन्त्रयोगस्य आचरणेषु श्वासहृदययोः लयेन सह क्रियमाणा १०८ शारीरिकभङ्गयोऽपि अन्तर्गताः । निङ्ग्मा इत्याख्यसम्प्रदायेन आचर्यमाणा यन्त्रयोगाख्या पद्धतिः श्वासस्य प्रक्रियया ध्यानगततादात्म्यतया, पालके केन्द्रीक्रियमाणनिर्दिष्टक्रियासहितकलापैश्च संयुता वर्तते । टैबेटिकार्वाचीनयोगिनां शारीरिकभङ्गयः लुखाङ्गनगरस्थ दलायिलामाख्यजनस्य निदाघसमयदेवालयस्य भित्तिषु चित्रिताः । चाङ्ग् महोदयेन रचितः टिबेटियन् योगसम्बन्धी ग्रन्थः व्यक्तेः शरीरे उत्पद्यमाना उष्णता चान्दलिः “साकल्येन टिबेट्देशीययोगस्य मूलाधार” इति प्रमाणीकरोति । तन्त्रशास्त्रस्य सैद्धान्तिकपरिणामान् सम्बद्ध्य प्राणमनोरूपसुव्यक्तध्रुवयोः समन्वयेन टिबेट्योगः संयुत इति चाङ्ग् ब्रवीति ।
जैनदर्शनम्[सम्पादयतु]
द्वितीयशतकस्य सम्बद्धजैनग्रन्थस्य तत्त्वार्थसूत्रस्यानुसारं योगः मनसः श्वासस्य दैहिकानां सर्वासां क्रियाणां सङ्ग्रहः । उमास्वतीत्याख्या योगम् अस्रव अथवा कर्मफलेन सह मुक्तिप्राप्तिमार्गसहकारिषु अन्यतमसम्यक्चरित्रस्यापि निमित्तमिति मनुते । स्वनियमसारग्रन्थे आचार्यकुन्द्कुन्दः योगभक्तिं मुक्तिपथि विद्यमाना श्रद्धा इति, सैव भक्तेः उन्नतावस्था इति प्रतिजानीते । आचार्यहरिभद्रहेमचन्द्रौ तपश्चर्यायाः पञ्चप्रमुखसङ्कल्पान् गृहस्थाश्रमस्य् द्वादशलघुसङ्कल्पान् च योगाङ्ग इत्यामनन्ति । एतस्मात् प्रो. राबर्ट् जे झैडेन्बास् सदृशाः भारतमधिजिगीषवः जैनमतं पूर्णरूपेण धर्मवत् वर्धितं योगस्य चिन्तनायाः व्यवस्थेति परिकल्पनापत्तिरस्ति । डा. हेन्रिच् झिम्मर् नाम्नस्तु योगव्यवस्थायाः मूलम् आर्याणामपेक्षया प्राचीनं सत् तया वेदां प्रमाणरूपेण नाङ्गीकृता इत्यतः तस्याः जैनमतवत् असाम्प्रदायिकसिद्धान्तेषु परिगणना दृश्यत इति विवदिषति । जैनशिल्पशास्त्रं जैनतीर्थङ्करान् पद्मासने कार्योत्सर्गयोगभङ्गिषु ध्यायतः चित्रयति । महावीरश्च मूलबन्धासनावस्थितौ आसन्न एव कैवल्यज्ञानं ज्ञानोदयञ्चालभत इति श्रूयते । इदञ्च आदौ आचाराङ्गसूत्रे तदुत्तरं कल्पसूत्रे च लिखितं दृश्यते ।
पतञ्जलेः योगसूत्रस्थपञ्चयमाः अथवा निर्बन्धा जैनमतस्थपञ्चप्रधानसङ्कल्पैस्सह गूढसम्बन्धयुताः सन्तः जैनमतेन प्रभाविता इव लक्ष्यन्ते । योगसिद्धान्तजैनमतयोः मिथः प्रभावानुमोदकः लेखकः विवियन् वर्तिङ्ग्टन् “योगः जैनमताय स्वार्ण्यमङ्गीकरोति, जैनमतोऽपि योगस्याचरणं जीवनस्याङ्गं कृत्वा तं प्रत्यर्पयतीति उल्लिखति । सिन्धूपत्यकायाः चिह्नानि शिल्पशास्त्राणि च जैनमतसम्बद्धयोगसम्प्रदायादपि पूर्वसम्प्रदायस्य स्थितौ अङ्गीकार्यसाक्षीः प्रयच्छन्ति । इतोऽपि निर्दिष्टतया, तत्त्वज्ञाः पुरातत्त्वशास्त्रज्ञाश्च मुद्रिकायां चित्रितानां ध्यानस्थितीनाम् अनेकतीर्थङ्कराणाञ्च अर्थात् वृषभनाथस्य ‘कार्योत्सर्ग’स्थितिः महावीरस्य ‘मूलबन्धासन’स्थितिः, तैः सह पार्श्वनाथप्रतिमासदृशं, स्थितैः सर्पैः आवृतं ध्यानावस्थितविग्रहं चित्रयन्ति याः मुद्रिकाः, तासां मध्ये विद्यमानविपरीतसमानतां दृष्टवन्तः । एते न केवलं सिन्धूनागरिकताजैनमतयोः आन्तरीं सम्पर्कमुपवर्णयन्ति, तेन सह योगस्यानेकाचरणेभ्यः जैनमतस्य उपायनमपि संसूचयन्ति ।
जैननियमाः ग्रन्थस्थानाम् आकराश्च[सम्पादयतु]
जैनानां प्राचीनशास्त्रीयग्रन्थे आचाराङ्गसूत्रे, नियमसारतत्त्वार्थसूत्रसदृशेषु ग्रन्थेषु योगः अनभिज्ञानां तपस्विनाञ्च अन्वययोग्या जीवनशैलिरिति सूचना अभिलक्ष्यते । योगविषये जैनानां परिकल्पनम् इतोऽपि विस्तरेण कैश्चित् ग्रन्थैर्विवृतः । ते च –
- पूज्यपादः(५ शतकं CE)
- इष्टोपदेशः
- आचार्यहरिभद्रसूरिः (८ शतकं CE)
- योगबिन्दुः
- योगदृष्टिसमुच्चयः
- योगसाधकः
- योगविमिशिका
- आचार्यजोयिन्दुः (८ शतकं CE)
- योगसारः
- आचार्यहेमचन्द्रः (११ शतकं CE)
- योगशास्त्रम्
- आचार्यः अमितागतिः (११ शतकं CE)
- योगसारप्रभृत ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Baba, Meher (2000). The Path of Love. Myrtle Beach, S.C.: Sheriar Press. ISBN 1880619237.
- Chatterjee, Satischandra; Datta, Dhirendramohan (1984). An Introduction to Indian Philosophy (Eighth Reprint ed.). Calcutta: University of Calcutta. ISBN 8129111950.
- Donatelle, Rebecca J. Health: The Basics. 6th ed. San Francisco: Pearson Education, Inc. 2005.
- Harinanda, Swami. Yoga and The Portal. Jai Dee Marketing. ISBN 0978142950. http://books.google.com/books?id=rpamu1q0vxEC.
- Keay, John (2000). India: A History. New York: Grove Press. ISBN 0-8021-3797-0. http://books.google.com/books?id=ibLUu6RlvqwC.
- Marshall, John (1931). Mohenjodaro and the Indus Civilization: Being an Official Account of Archaeological Excavations at Mohenjodaro Carried Out by the Government of India Between the Years 1922–27. Delhi: Indological Book House.
- Michaels, Axel (2004). Hinduism: Past and Present. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. ISBN 0-691-08953-1. http://books.google.com/books?id=PD-flQMc1ocC.
- Mittra, Dharma Sri. (2003). Asanas: 608 Yoga Poses. California: New World Library.
- Mohan, A. G. (2010). Krishnamacharya: His Life and Teachings. Boston: Shambhala. ISBN 978-1-59030-800-4.
- Saraswati, Swami Satyananda (2002). Asana Pranayama Mudra Bandha. ISBN 81-86336-14-1
- Schnäbele, Verena (2010). Yoga in Modern Society. Bewegungskultur, Vol. 7. Hamburg: Verlag Dr. Kovac. ISBN 978-3-8300-5096-4.
- Usharabudh, Arya Pandit. Philosophy of Hatha Yoga. 2nd ed. Pennsylvania: Himalayan Institute Press 1977, 1985.
- Vivekananda, Swami (1994). Raja Yoga. Calcutta: Advaita Ashrama Publication Department. ISBN 81-85301-16-6. http://books.google.com/books?id=vWipfV9zHJgC. 21st reprint edition.
- Weber, Hans-Jörg L. (2007). Yogalehrende in Deutschland: eine humangeographische Studie unter besonderer Berücksichtigung von netzwerktheoretischen, bildungs- und religionsgeographischen Aspekten. Heidelberg: University of Heidelberg. http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/volltexte/2008/121/
- Wood, Ernest (1959). Yoga. London, UK: Penguin Books


text:
मार्जालः
मार्जारः व्याघ्रजातीयः कश्चित पशुः अस्ति । अस्य मार्जालः बिडालः इत्यापि पधानि उपयुज्यते । मूषकेत्यादिनां लघुजन्तूनां पीडानियन्त्रणार्थं गृहेषु मार्जारं पालयन्ति । गृहसदास्यानाम् अतीव वात्सल्यपात्रं भवति अयं प्राणी । बालाः विशेषेण अनेन सह क्रीडन्ति । एषः सस्याहारी मांसाहारी अपि भवति ।
मार्जाल वंशे ३६ जातयः भवन्ति । सर्वे मांसाहारिणः एव । मार्जालाः आस्ट्रेलिया तथा अंटार्टिका भूखण्डं विहाय सर्वत्र वसन्ति । स्व-परिसरप्रेमी मार्जालाः सुरम्य भूप्रदेशात् हिमाच्छादितशिखरपर्यन्तं सुखेन निवसन्ति । प्राचीन ईजिप्ट् देशीयाः प्रथमतः मार्जालान् गृहे पालितुम् आरब्धवन्तः ।अधुना विश्वे सर्वत्र मार्जालाः मनुष्येन सह जीवन्ति ।
अन्तर्विषयाः
देहरचना[सम्पादयतु]
मार्जालानां शरीररचनायाः प्रमुखः अंशः तेषां मांसखण्डानि वर्तुलाकारं मस्तकं च । नेत्रे तीक्ष्णे स्तः । नेत्रयोः मध्ये अन्तरकारणात् तेषां दृष्टिक्षेत्रं विशालं वर्तते । अतः ते बहुदूरपर्यन्तं दृष्टुं शक्नुवन्ति । नेत्रस्य पृष्ठभागे स्थितानां जीवकोशानां प्रकाशप्रतिफलनगुणात् रात्रौ अपि दृष्टुं शक्ताः । तेषां श्रवण तथा घ्राणशक्तिः अत्युत्तमा अस्ति । सुदृढाः दन्ताः मांसकर्तनार्थं उपयुक्ताः । पादानां अधोभागे स्थितया मृदुरचनया ते विनाशब्देन चलन्ति । तेषां अङ्गुलीनां रचना पशुग्रहणे वृक्षारोहणे च सहाय्यं करोति । मार्जालवंशीयाः [सिंहं विहाय] एकाकीजीविनः । लैङ्गिकसुखापेक्षया एव ते अन्यलिङ्गीयान् प्रति गच्छन्ति । मिलनानन्तरं ते परस्परं त्यजन्ति । स्रीजातीयाः स्वसन्तानेन सह किंचित् कालं जीवित्वा तान् स्वावलम्बीः कृत्वा अनन्तरं तान् त्यजन्ति । तथापि सिंहाः संघजीविनः । तेषां समूहे पञ्चदश सदस्याः भवन्ति । तेषु एकः पुरुषः नायकः द्वित्राणि बलिष्टाः सिंहाः कानिचन सिंहिण्यः तथा तेषां बालाः । आहारं संचयनं सिंहिण्यः एव कुर्वन्ति ।
सन्तानोत्पत्तिः[सम्पादयतु]
मार्जालाः जननकाले दृष्टिहीनाः असहायकाः च । नवजात मार्जालशिशुः मातुः स्तन्यपानम् अवलम्ब्य जीवति ।तेषां शरीरम् अतिशीघ्रं वर्धते । द्विसप्ताहे नवजातशिशोः भारं द्विगुणं भवति । मासत्रयानन्तरं मार्जालमाता शिशून् आहारग्रहणं शिक्षयति । माता केवलं पशुग्रहणं कृत्वा वधकार्यं शिशुभिः कारयति । केचन सप्ताहानन्तरं बालाः आहारग्रहणं ज्ञास्यन्ति ।
जीवनम्[सम्पादयतु]
मार्जालानां संख्या विश्वे अवनतमुखी अस्ति । मुख्यतः तेषां मृदुचर्मार्थं हनमं भवति । मार्जालानां देहस्य अन्यभागाः अपि मानवैः उपयुज्यन्ते । अरण्यनाशेन स्थलाभावेन व्याघ्राः इत्यादि बृहत्गात्रीयाः मानवानां वासस्थानम् आक्रमन्ति । अस्मात् कारणात् हनमं भवति । यद्यपि सर्वकारेण तेषां हनमं निषिद्धम् इति घोषितम् अस्ति तथापि पूर्णरूपेण न स्थगिता ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- High-Resolution Images of the Cat Brain
- Biodiversity Heritage Library bibliography for Felis catus
- Catpert. The Cat Expert – Cat articles
- View the cat genome in Ensembl
- ↑ "ITIS Standard Report Page: Felis catus domestica". op. cit. Retrieved 14 December 2011.


text:
विन्ध्यपर्वतश्रेणी
भूमे वेधनं कृत्वा भारतस्य मध्यभागे स्थितः पर्वतः विन्ध्यः। भारतस्य मध्यभागे गुजराततः बिहारपर्यन्तं ७०० मैल् यावत् “विन्ध्य”पर्वतपङ्क्तिः प्रसृता अस्ति । विन्ध्यपर्वतस्य उत्तरभागम् उत्तरपथः इति, दक्षिणभागं दक्षिणपथः इति च वदन्ति । अस्याः पर्वतपङ्क्तेः आरम्भः भवति गुजरातराज्ये । अग्रे मध्यप्रदेशस्य सागर- दामोहमण्डलयोः उत्तरभागस्य बुन्देलखण्ड तथा रेवासंस्थानद्वारा प्रसृता पङ्क्तिः बिहारे समाप्यते । एवं पश्चिमतः प्रसृतः विन्ध्यः पूर्वतः आगतं सातपुरं नर्मदायाः उद्भवस्थाने अमरकण्टके मिलति । सातपुरम् अपि विन्ध्यस्य एव कश्चन भागः ।
भौगोलिकलक्षणानि[सम्पादयतु]
एषा पर्वतपङ्क्तिः ४०,००० च.मै. प्रदेशम् आक्रम्य स्थिता अस्ति । अस्य शिखराणि माकिं १५००-२००० पादमितम् उन्नतानि । कानिचन शिखराणि ३००० पादमितम् उन्नतानि सन्ति । आम्बापाणिः (२३८५ पादमितम्), दाशरथी (२३४५ पादमितम्), सलखानपूरं (२१८७ पादमितम्), मृगनाथः (२१४८ पादमितम्) च अत्रत्यानि प्रमुखाणि शिखराणि । समग्रा प्रर्वतश्रेणी माल्वपीठभूमेः दक्षिणे, नर्मदानद्याः उत्तरे च एकपङ्क्तौ एव अस्ति । विन्ध्यपर्वते महताप्रमाणेन लभ्यमानाः सिकताश्शिलाः (मरळुगल्लु) भवननिर्माणस्य उत्तमसामग्री अस्ति । साञ्चि-बर्हुत्-प्रदेशेषु बौद्धस्तूपस्य निर्माणार्थं, खजराहोप्रदेशे देवालयस्य निर्माणार्थं, ग्वालियर्-नेर्वाड-चान्देरी-मान्द-प्रदेशेषु दुर्गस्य प्रासादस्य च निर्माणार्थं विन्ध्यपर्वतस्य सुधाशिला महता प्रमाणेन उपयुक्ता । “नागोड” इति स्थानं सुधाशिलार्थं, “पन्ना” इति स्थानं च वज्रार्थं प्रसिद्धम् । पर्वतोयं खनिजसम्पत्तेः आगरः । अयः, म्याङ्गनीस इत्यादीनि अत्र महता प्रमाणेन प्राप्यन्ते ।
इतिहासः पुराणोल्लेखाः च[सम्पादयतु]
विन्ध्यः भारतस्य अत्यन्तं प्राचीनः प्रर्वतः । कुलपर्वतेषु अन्यतमौ ऋक्षवान्-पारियात्रौ अपि विन्ध्यस्य एव भागभूतौ । अस्मात् पर्वतात् नर्मदा, क्षिप्रा, करतोया, वैनगङ्गा, तमसा, दशार्णा, विपाशा, शोणभद्रा, महानदी इत्यादयः नद्यः प्रवहन्ति । अयं पर्वतः उत्तरदक्षिणभारतयोः दक्षिणोत्तरसीमा । अयं विन्ध्यः मध्यभारतस्य आधारः अपि । अयं विन्ध्यपर्वतः उत्तरदिशि अवतरन्निव गङ्गायाः उपत्यकापर्यन्तं प्रसृतः । विन्ध्यस्य विषये पुराणे एवं काचित् कथा श्रूयते । मेरुपर्वतं परितः सूर्येण क्रियमाणं प्रदक्षिणं दृष्टवतः विन्ध्यस्य असूया सञ्जाता । मयापि तादृशः गौरवः प्राप्तव्यः इति इच्छया उपर्युपरि अवर्धत सः । अनन्तरं सूर्यं ’मां परितः अपि प्रदक्षिणं करोतु’ इति प्रार्थयत् । किन्तु सूर्यः तथा नाकरोत् । कुपितः विन्ध्यः सूर्यस्य अवरोधं कुर्वन् इतोपि उन्नतः सञ्जातः । तेन सूर्यस्य चलनस्य अवरोधः सञ्जातः । तदा चिन्ताकुलाः देवताः विन्ध्यस्य गुरुम् अगस्त्यम् एतां समस्यां परिहर्तुं प्रार्थयन् । तदा देवतानां प्रर्थनानुसारं वाराणसीतः दक्षिणदिशि प्रस्थाय विन्ध्यपर्वतं प्राप्नोत् अगस्त्यः । गुरुं दृष्टवान् विन्ध्यः शिरः अवनमय्य साष्टाङ्गनमस्कारम् अकरोत् । “मम दक्षिणतः प्रत्यागमनपर्यन्तं भवान् एवमेव भवतु” इति आज्ञाप्य दक्षिणम् अगच्छत् अगस्त्यः । दक्षिणतः अगस्त्यः पुनः न प्रत्यागच्छत् एव । तस्मात् विन्ध्यः अपि शिरः उन्नेतुं नाशक्नोत् । दक्षिणे लोपामुद्राम् ऊढवान् अगस्त्यः । कालान्तरे लोपामुद्रा एव कावेरी अभवत् । एषा कथा अगस्त्यस्य दिग्विजयं बोधयति । प्राचीनतमिळुभाषायाः व्याकरणरचनां कृतवान् अगस्त्यः । सागरम् उल्लङ्घ्य विदेशेषु धर्मप्रसारं कृतवत्सु प्रथमः अगस्त्यः एव ।
अस्य पर्वतस्य विन्ध्याचले विन्ध्यावासिन्याः अथवा कौशिकीदेव्याः मन्दिरम् अस्ति । एतत् देवीभागवते उक्तेषु १०१ शक्तिपीठेषु अन्यतमम् । अस्मिन् मन्दिरे नवरात्रावसरे महान् उत्सवः प्रचलति । अत्र महाकाल्याः अष्टभुजेश्वर्याः च मन्दिरे अपि स्तः । विन्ध्यावसिनी, महाकाली, अष्टभुजेश्वरी च क्रमेण लक्ष्म्याः पार्वत्याः सरस्वत्याः च अंशभूताः । दुर्गासप्तशत्यनुसारं शुम्भ-निशुम्भयोः संहारार्थं पार्वत्याः अंशतः रूपिता शक्तिः एव महाकाली । देवक्याः अष्टमः पुत्रः इति बुध्या कृष्णस्य स्थाने सुप्तं शिशुं यदा कंसः मारयितुम् उद्युक्तः तदा तस्य हस्तात् स्खलित्वा अष्टभुजेश्वरीरूपेण कंसाय दर्शनं दत्तवती सा विन्ध्याचलं प्राविशत् इति । सा विन्ध्यावासिनी एव उज्जयिन्याः विक्रमादित्यस्य कुलस्वामिनी ।
प्रवासोध्यमम्[सम्पादयतु]
प्रतिवर्षं सहस्रशः यात्रिकाः नर्मदायाः परिक्रमणकाले विन्ध्यस्य अनुपमं सौन्दर्यम् आस्वादयन्तः तस्य उपत्यकायां विद्यमानानि तीर्थक्षेत्राणि सन्दर्शन्ते । विन्ध्यस्य स्मरणमात्रेण मालवस्य, करूषस्य, मेकलस्य, उत्कलस्य, दशार्णस्य, भोजस्य, कोसलस्य, त्रैपुरस्य, वैदिषस्य, नैषदस्य, आवन्त्याः पराक्रमिणः राजानः, सुन्दराः प्रासादाः, बलाढ्यानि दुर्गाणि, स्वर्ण-वज्र-खनिः, तीर्थक्षेत्राणि च नेत्रयोः पुरतः आयान्ति ।


text:
सुमतिनाथः
सुमतिनाथः( ( शृणु) /ˈsʊmətɪnɑːθəhə/) (हिन्दी: सुमतिनाथ,आङ्ग्ल: Sumatinatha) जैनधर्मस्य चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु पञ्चमतीर्थङ्करः अस्ति । सुमतिनाथस्य वर्णः सुवर्णः, चिह्नं क्रौञ्चः च अस्ति । कौमारावस्थायां सुमतिनाथस्य शरीरस्य औन्नत्यं त्रिशत (३००) धनुर्मात्रात्मकम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
अयोध्यानगर्यां वैशाख-मासस्य शुक्लपक्षस्य अष्टम्यां तिथौ मध्यरात्रौ मघानक्षत्रे भगवतः सुमतिनाथस्य जन्म अभवत् [१]। सः काश्यपगोत्रीयः आसीत् ।
सुमतिनाथस्य पिता मेघः, माता मङ्गलावती च आसीत् । एकस्यां रात्रौ मङ्गलावत्या तीर्थङ्करसंकेतकाः चतुर्दश स्वप्नाः दृष्टाः । स्वप्नशास्त्रिभिः स्वप्नानां फलादेशः उक्तः यत् – “मङ्गलावत्याः कुक्ष्याः एकस्य तीर्थङ्करस्य जन्म भविष्यति” इति । स्वप्नशास्त्रिणां वचनं श्रुत्वा सर्वे प्रसन्नाः अभवन् ।
गर्भकालस्य समाप्त्यनन्तरं भगवतः सुमतिनाथस्य जन्म अभवत् । चतुष्षष्टिः इन्द्राः अपि जन्मोत्सवम् आचरितुं समागताः आसन् । राज्ञा मेघेन सम्पूर्णे राज्ये दानं कृतम् । सम्पूर्णे राज्ये पुत्रजन्मनः उत्सवः आचरितः आसीत् ।
पूर्वजन्म[सम्पादयतु]
पूर्वजन्मनि जम्बूद्वीपस्य पुष्कलावतीविजये भगवतः सुमतिनाथस्य जन्म अभवत् । तस्य पिता राजा विजयसेनः, माता सुदर्शना च आसीत् । राज्ञः विजयसेनस्य गृहे सन्ततिः नासीत् । तेन राज्ञी सुदर्शना चिन्ताग्रस्ता आसीत् ।
एकदा तौ अटितुम् उपवनं गतवन्तौ आस्ताम् । उपवने ताभ्याम् एका स्त्री दृष्टा । तस्याः स्त्रियः अष्टपुत्रवध्वः आसन् । तद्द्रष्ट्वा सुदर्शना पुनः विषादग्रस्ता जाता । सा राजप्रासादं प्राप्य क्रन्दन्ती आसीत् । राज्ञा तस्याः दुःखस्य कारणं ज्ञातम् । अनन्तरं राज्ञा कुलदेव्याः प्रसन्नतायै अठ्ठम-तपः कृतः ।
तपस्यया कुलदेवी प्रसन्ना जाता । राजा संतानोत्पत्तिविषयिकीं समस्यां कुलदेव्यै उक्तवान् । तदा देव्या उक्तं यत् – “स्वर्गलोकात् एकः देवः अवतरिष्यति । सः एव पुत्रत्वेन सुदर्शनायाः कुक्ष्याः गर्भं प्रवेक्ष्यति । इमं सुसन्देशं श्रुत्वा राज्ञी सुदर्शना प्रफुल्लिता अभवत् । सः पुत्रप्राप्तये प्रतीक्षां कुर्वती आसीत् ।
समयान्तरे राज्ञ्या गर्भः धृतः । नवमासानन्तरं राज्ञी एकं पुत्ररत्नम् अजीजनत् । सः पुत्रः रूपवान् आसीत् । राज्ञा तस्य नाम पुरुषसिंहः इति कृतम् । पुत्रस्य पालनं श्रेष्ठतया अभवत्[२] ।
एकदा पुरुषसिंहः अटितुम् उद्यानं गतः । उद्याने विजयनन्दनाचार्येण सह पुरुषसिंहस्य मेलनं जातम् । विजयनन्दनाचार्यस्य प्रवचनं श्रुत्वा पुरुषसिंहः विरक्तः अभवत् । अतः पुरुषसिंहः युवावस्थायाम् एव दीक्षां प्रापत् । अनन्तरं तेन अणगारमुनिः इति नाम परिवर्तितम् । सः उत्कृष्टः तपः, ध्यानं च कृतवान् । अन्ते सः स्वर्गलोकं गतः ।
नामकरणम्[सम्पादयतु]
नामकरणस्य दिने राज्ञा मेघेन भव्यायोजनं कृतम् आसीत् । तस्मिन् उत्सवे नगरस्य सर्वेषां वर्गाणां जनाः समुपस्थिताः आसन् । नामविषयिक्यां चर्चायां विभिन्नमतानि प्राप्तानि । राज्ञा मेघेन उक्तं यत् – “ यदा अयं बालकः गर्भे आसीत्, तदा राज्ञ्याः मङ्गलावत्याः बौद्धिकक्षमतायां वृद्धिः अभवत् । मङ्गलावती समस्यानां समाधानं सुष्ठुतया, स्पष्टतया च कुर्वती आसीत् । राजकीयविषयेषु अपि सा निपुणा जाता ।
अस्मिन् सन्दर्भे राज्ञा एका घटना श्राविता यत् – “केभ्यश्चित् मासेभ्यः पूर्वम् एकः विवादः समुपस्थितः । किन्तु अहं तस्य निर्णयं कर्तुम् असमर्थः आसम् । एकस्य सज्जनस्य पत्नीद्वयम् आसीत् । एकस्याः पत्न्याः एकः पुत्रः आसीत् । अपरायाः सन्ततिः एव नासीत् । किन्तु द्वयोः पत्न्योः परस्परं स्नेहः आसीत् । अतः द्वे पुत्रस्य पालनं कुरुतः स्म । एकस्मिन् दिवसे सज्जनस्य अवसानम् अभवत् । पत्युः अवसानानन्तरं सम्पत्तेः अधिकाराय द्वे पत्न्यौ कलहं कुर्वत्यौ आस्ताम् । निर्दोषः बालकः अपि द्वे माता इति सम्बोधयति स्म । “का तस्य बालकस्य जन्मदात्री अस्ति” इति निर्णयः दुष्करः आसीत् ।
कस्मिंश्चित् अज्ञातप्रदेशे तस्य बालकस्य जन्म अभवत् । अतः तस्य विषये नगरजनाः अपि न जानन्ति स्म । सत्यं ज्ञातुं मया महत्प्रयासाः कृताः । किन्तु अहं निष्फलो अभवम् । एतस्मात् कारणात् तस्मिन् दिवसे अहं भोजनं कर्तुम् अपि विलम्बेन गतवान् । तदा मङ्गलावत्या मत् विवादनिर्णयस्य अधिकारः याचितः । मया मङ्गलावत्यै निर्णयाधिकारः प्रदत्तः ।
राज्ञ्या मङ्गलावत्या विवादस्य एकः उपायः निष्कासितः । तया द्वे स्त्रियौ उक्ते – “बालकः एकः एव किन्तु भवत्यौ द्वे स्तः । अतः अहम् अस्य बालकस्य द्वौ भागौ कृत्वा भवतीभ्यां दास्यामि । अनेन निर्णयेन एकया स्त्रिया तत्निर्णयः स्वीकृतः । यतः तस्य मनसि बालकस्य मृत्योः चिन्ता एव नासीत् । किन्तु या जन्मदात्री आसीत्, तया तन्निर्णयः नाङ्गीकृतः । तदा मङ्गलावत्या निर्णयः कृतः यत् – बालकः अस्याः एव अस्ति या अङ्गीकर्तुं नेच्छति । इयमेव जन्मदात्री अस्ति । यतः माता स्वस्य पुत्रं मृतत्वेन दृष्टुं न शक्नोति” [३]।
यदा मया (राजा मेघः) अयं निर्णयः श्रुतः, तदा मङ्गलावत्याः कुशलतायाः अहं चकितो अभवम् । अतः मया ज्ञातं यत् – अयं गर्भस्थस्य शिशोः एव प्रभावः वर्तते”।
अन्ते राज्ञा मेघेन बालकस्य सुमतिकुमारः इति नाम विचारितम् । सर्वे जनाः अपि अनेन नाम्ना सन्तुष्टाः आसन् ।
विवाहः[सम्पादयतु]
यदा सुमतिकुमारः विवाहावस्थायां प्राविशत्, तदा राजा मेघः अनेकाभिः सुकन्याभिः सह तस्य विवाहं कारितवान् । भोगावलिकर्मणाम् आरम्भात् एव सुमतिकुमारः पञ्चेन्द्रियसुखानाम् उपभोगं कुर्वन् आसीत् । राज्ञा मेघेन सुसमयं निश्चित्य राजकुमारस्य सुमतेः राज्याभिषेकः कृतः आसीत् । ततः परं सः निवृत्तिं सम्प्राप्य साधनायै निर्गतवान् आसीत् [४]।
राज्यम्[सम्पादयतु]
सुमतिकुमारः राज्यस्य उचितं सञ्चालनं कुर्वन् आसीत् । प्रजाजनानां मनसि राज्ञे आस्था आसीत् । जनाः सुमतिकुमारस्य प्रत्येकम् आदेशं स्वीकुर्वन्ति स्म । शासनव्यवस्था अपि सुष्ठुतया चलन्ती आसीत् ।
भोगावलीकर्माणि क्षीणानि जातानि । अनन्तरं लोकान्तिकदेवाः आगताः । देवानाम् अवबोधनेन राज्ञा सुमतिनाथेन वार्षिकीदानस्य प्रारम्भः कृतः । सः एकवर्षं यावत् दानं कृतवान् । सः जनेभ्यः सन्तुष्टिपूर्वकं दानं करोति स्म । वार्षिकीदानानन्तरं सुमतिनाथेन दीक्षायै राज्यं त्यक्तम् ।
राजत्यागः, दीक्षा च[सम्पादयतु]
भगवता अयोध्या-नगर्यां वैशाख-मासस्य शुक्लपक्षस्य नवम्यां तिथौ मघा-नक्षत्रे सहस्त्रजनैः सह दीक्षा अङ्गीकृता । आगामिदिने विजयपुरस्य राज्ञः पद्मनः गृहे भगवता सुमतिनाथेन प्रथमं भोजनं गृहीतम् आसीत् [५]। सुमतिनाथः सर्वं त्यक्त्वा वैराग्यं प्रापत् ।
विंशतिवर्षाणि यावत् भगवान् सुमतिनाथः छद्मस्थकाले उत्कृष्टसाधनां कुर्वन् विचरति स्म । सः विचरणं कृत्वा पुनः अयोध्यानगरीम् अप्रापत् । चैत्र-मासस्य शुक्लपक्षस्य एकादश्यां तिथौ मघा-नक्षत्रे भगवान् सुमतिनाथः केवलज्ञानं प्राप्तवान् । तस्मिन् दिने लोकान्तिकदेवाः, चतुष्षष्टिः इन्द्राः च समुपस्थिताः अभवन् । भगवता तीर्थस्य स्थापना अपि कृता । जनैः अपि शक्त्यनुसारं व्रतोपवासाः अङ्गीकृताः ।
धार्मिकः परिवारः[सम्पादयतु]
यदा भगवान् सुमतिनाथः चतुर्विधसङ्घस्य (साधुः, साध्वी, श्रावकः, श्राविकाश्च) स्थापनां चकार, तदा सुमतिनाथेन धार्मिकपरिवारस्य अपि रचना कृता[६]।
- १०० गणधराः
- १३,००० केवलज्ञानिनः
- १०,४५० मनःपर्यवज्ञानिनः
- ११,००० अवधिज्ञानिनः
- १८,४०० अवैक्रियलब्धिधारिणः
- २,४०० चतुर्दशपूर्विणः
- १०,४५० चर्चावादिनः
- ३,२०,००० साधवः
- ५,३०,००० साध्व्यः
- २,८१,००० श्रावकाः
- ५,१६,००० श्राविकाः
निर्वाणम्[सम्पादयतु]
यदा भगवता सुमतिनाथेन निर्वाणसमयः ज्ञातः, तदा सः सहस्रसाधुभिः सह सम्मेदशिखरं गतवान् । तत्र सः एकमासं यावत् अनशनञ्चकार । एकमासानन्तरं सः शैलेशीपदं प्रापत् । शैलेशीपदस्य प्राप्त्या सर्वाणि कर्माणि नष्टानि जातानि । अनन्तरं सः सिद्धत्वं प्रापत् ।
चैत्र-मासस्य शुक्लपक्षस्य नवम्यां तिथौ पुनर्वसु-नक्षत्रे सम्मेदशिखरे भगवतः सुमतिनाथस्य निर्वाणम् अभवत् । भगवता सह बहवः मुनयः अपि मोक्षं प्रापन् [७]।
सुमतिनाथेन कौमारावस्थायां दशलक्षवर्षाणां, राज्ये एकोनत्रिंशल्लक्षवर्षाणां, दीक्षायां द्वादशपूर्वाङ्गं च आयुः भुक्तम् । अनेन प्रकारेण तेन सम्पूर्णजीवने चत्वारिंशल्लक्षवर्षाणि भुक्तानि आसन् [८]।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 65
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 64
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 65
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 67
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 68
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 68
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 58
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 59


text:
सम्भाषणम्:मुख्यपृष्ठम्
(चिरञ्जीविखतिवडाः (चर्चा) ११:५८, १४ अक्तूबर २०१४ (UTC)) कथं लेख्याे लेख: अत्र, साहाय्यं कराेतु भाे: ! महाेदय!
अन्तर्विषयाः
- १ Sanskrit Wiktionary
- २ Goal to achieve: 10,000 articles in 2010
- ३ भाषाशुद्धिः
- ४ Sanksrit or Hindi ?
- ५ entry into search box
- ६ No Marathi Link
- ७ "वन्दे मातरम्" गीतम् |
- ८ Please Add the link of Pashtu language in the first page
- ९ Please Add the link of Pashtu language in the first page
- १० Sanskrit wikipedia made user friendly
- ११ RfC: Indic Sysop Proposal
- १२ Latin Numerals in Display
- १३ केरलीयसंस्कृतसाहित्यस्येतिहासः
- १४ Pop Song in Sanskrit??
- १५ Sanskrit Wikisource and Wikibooks
- १६ Invite to WikiConference India 2011
- १७ "विकिपीडिया भाषाः" section
- १८ ПpeдлaraeTcя Haчaлa roдa
- १९ किं संस्कृत भाषा केवल भारतदेशस्य अस्ति?
- २० पराविद्या अपराविद्या च
- २१ इन्फ़्ऒर्मातिऒन् अबॊउत् मङॊ इन् सन्स्क्रित् लङुअगॆ
- २२ 10th anniversary
- २३ लेखस्य शीर्षकम्
- २४ want some improvements in the home page
- २५ नमस्ते मित्राणि | सर्वेभ्यः शुभाशयाः |
- २६ research required
Sanskrit Wiktionary[सम्पादयतु]
The addresses in the "Sister Projects" for Sanskrit Wiktionary are wrong. The are leading to English wukipedia or its sister sites.
Please change them so that they lead to proper place.
example :
Sanskrit Wiktionary http://sa.wiktionary.org सम्स्क्रिते अधुन्आधुन क्आर्य्आणि
Goal to achieve: 10,000 articles in 2010[सम्पादयतु]
We must have a goal. Sanskrit wikipedia must have at least 10,000 articles to the end of year. then promote the site, and move your hands.
भाषाशुद्धिः[सम्पादयतु]
कृपया भाषाशुद्ध्यर्थं प्रयत्नं कुर्वन्तु।
'संभाषणं:मुखपृष्ठं' इत्यस्य स्थाने 'संभाषणम्:मुखपृष्ठम्' इति शुद्धः प्रयोगः इत्यहं मन्ये। अवसाने (वाक्यान्ते) अनुस्वारः नागच्छति खलु!
Sanksrit or Hindi ?[सम्पादयतु]
The Navigation panel on your left side is written in Hindi ! Shouldn't that also be in Sanskrit ? And what the hell is this note:
कृपया ध्यान रहे कि Wikipedia को किये गये सभी योगदान GNU Free Documentation License की शर्तों के तहत् उपलब्ध किये हुए माने जायेंगे (अधिक जानकारी ....
This is Sanskrit Wiki, why doesn't somebody change it ? Alas, i don't have the permission to do so. Similarly the page inclused words like पन्ना , बदले, etc. If Hindi too is written in Devanagari doesn't mean that you can mix them as you like.
Dear moderators, help !
Dear Anon, I appreciate your thoughts to view the entire contents in Sanskrit. For this, please visit Betawiki, create an account and request translator privileges. You can see the current status of localisation of your language on MediaWiki.org and do not forget to get in touch with others that may already be working on your language on Betawiki.
If you have any further questions, please let the developers know on Betawiki. They will try and assist you as much as possible, for example by importing all messages from this wiki for you to start with, if you so desire.
You can also find them on the Freenode IRC network in the channel #mediawiki-i18n where they will be happy to help you get started.
Regards,
--कौस्तुभ समुद्र १२:२८, ३० मधुमासे २००८ (UTC)
entry into search box[सम्पादयतु]
Hindi wikipedia has been updated so that it is easy to senter search terms as well as posts directly into devanagari script. It would be great if the same could be implemented for sanskrit wikipedia also.
Shree Dear Moderators,
There is still hindi text and i guess it is really odd to have Hindi text as the section heading
क्या आप जानते है?
Please translate it Thanks Deepu
- दीपु-वर्य नमस्कारः,
- (दीपू जी नमस्कार,)
- संस्कृतविकिपीडिया पर आपका स्वागत है। आपने अपने हस्ताक्षर नहीं किये हैं, करते तो अच्छा था।
- जहाँ तक भाषागत शुद्धीकरण का प्रश्न है, मैंने इस दिशा में पर्याप्त प्रयत्न किया है। शायद आप जानते हों, translatewiki नाम की एक वेबसाइट पर interface messages का अनुवाद किया जाता है, जो यहाँ reflect होते हैं। अनुवाद तो मैंने 500 से अधिक messages का कर दिया है, परंतु reflect कुछ ही हुए हैं, कारण मुझे पता नहीं चल सका है। और केवल "क्या आप जानते हैं" ही नहीं और भी अनेकानेक अशुद्धियाँ हैं। यदि आप संस्कृत जानते हैं, तो कृपया संस्कृत विकिपीडीया पर योगदान करते रहें। यदि संस्कृत भाषा संबंधी कोई समस्या आये तो निस्संकोच मेरे user discussion page पर पूछें। धन्यवादः। -Hemant wikikosh ०५:१५, २२ आषाढश्रावणे २००९ (UTC)
No Marathi Link[सम्पादयतु]
Seems kind of odd that while Sanskrit wikipedia front page has links to other languages in the Interwiki links column on the left side, it does not have a link to Marati wikipedia. Can someone add it? Abhijitsathe १६:३१, २१ वैशाखज्येष्ठे २००९ (UTC)
"वन्दे मातरम्" गीतम् |[सम्पादयतु]
मुखपृष्ठे यत् "वन्दे मातरम्" गीतं पठ्यते, तत्र कतिपयाः दोषाः दृश्यन्ते । एतद् गीतं कथं पठितव्यं तत् मया अत्र लिखितं अस्ति । यथायोग्या सुधारणा शीघ्रं भवति इति मे आशा ।
सुजलाम् सुफलाम् मलयज-शीतलाम् | सस्य श्यामलाम् मातरम् | वन्दे मातरम् | शुभ्र-ज्योत्स्नाम् पुलकित यामिनीम्, फुल्लकुसुमित द्रुमदल-शोभिनीम् | सुहासिनीम्, सुमधुर-भाषिणीम् ।
विनीतः "श्रीपाद अभ्यंकर"-नामा
Please Add the link of Pashtu language in the first page[सम्पादयतु]
Please add the link of Pashtu language wikipedia in the main page.
thanks --Khangul १३:४८, २२ फेब्रुवरीमासः २०१० (UTC)
Please Add the link of Pashtu language in the first page[सम्पादयतु]
Please add the link of Pashtu language wikipedia in the main page.
thanks --Khangul १३:४९, २२ फेब्रुवरीमासः २०१० (UTC)
Sanskrit wikipedia made user friendly[सम्पादयतु]
Greetings fellow Sanskrit Wikipedians! I am a student of Sanskrit, and believe that Wikipedia Sanskrit can attract the most contributors from this group of people. I believe that inherently, the goal of a Sanskrit student to improve his or her Sanskrit skills will mean all articles contributed will be neutral in tone. I have made a rudimentary primer as an addition to मुख्यपृष्ठम्for those who want to use Wikipedia Sanskrit. Please let me know what you think! --ज्ञान ००:४२, २० मेय् २०१० (UTC)
RfC: Indic Sysop Proposal[सम्पादयतु]
Kindly take a moment to read the Indic Sysop proposal in meta and express your opinion. Thanks --Jyothis १९:५२, १५ अष्टोबर् २०१० (UTC)
Latin Numerals in Display[सम्पादयतु]
I seems some posts there Latin Numerals like 0123456789 are used instead of Devanagari Numerals. This is an Sanskrit Wikipedia let's use Devanagari Numerals like ०१२३४५६७८९ . - भवतीयः --उज्ज्वलः
केरलीयसंस्कृतसाहित्यस्येतिहासः[सम्पादयतु]
महाकाव्यानि खण्डकाव्यानि रूपकाणि शास्त्रकाव्यानि चम्पूकाव्यानि
Pop Song in Sanskrit??[सम्पादयतु]
The Chinese musician Sa Dingding has released a pop song which claims to be in Sanskrit. (Watch it here:http://www.youtube.com/watch?v=-5tOvDX3T-Y) Can any of the Sanskrit speakers here understand it?
चीनी संगीतकार सा दिन्ग्डिंग एक पॉप गीत जो संस्कृत में होने का दावा जारी किया है. (इसे यहाँ देखो: http://www.youtube.com/watch?v=-5tOvDX3T-Y) संस्कृत बोलने वालों की यहाँ किसी भी कर सकते हैं यह समझ में आया?
- It is indeed Sanskrit. The lyrics is actually 100 syllable vajrasattva mantra. The pronunciation is in the tibetan style. get hold of the mantra and listen to the song again, you can make out Sanskrit words. रामप्रियः १९:४२, १० एप्रिल् २०११ (UTC)
Sanskrit Wikisource and Wikibooks[सम्पादयतु]
I am Sai Susarla, a Samskrita Bharati Karyakarta. I wanted to start a volunteer-driven effort to type certain texts (halaayudha kosha, a renowned sanskrit-to-sanskrit dictionary, and short stories in sanskrit) into either wikisource or wikibooks (I don't know which is the right place). However, I don't see the "transliterate" or "samskritam" typing facility in either wikisource or wikibooks for samskrit. Is that a bug? Could that be enabled so I can start the work?. Thanks and regards. - Sai.
- There is no admin there so we can not upgrade the transiliration tool. You can use this. ♛♚★Vaibhav Jain★♚♛ १५:३२, १२ जून् २०११ (UTC)
-
- Or the Google tool http://www.google.com/transliterate/ ;) . I think the dictionary words should go here http://sa.wiktionary.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D - रामप्रियः सम्भाषणम् १५:३७, १२ जून् २०११ (UTC)
samskrit pop song album= PATHIK
Invite to WikiConference India 2011[सम्पादयतु]
Please forward to relevant folks in the community. If you want the bot to do the job please sign up at [१] --Naveenpf (चर्चा) ०५:३३, ६ ओगस्ट् २०११ (UTC)
"विकिपीडिया भाषाः" section[सम्पादयतु]
(Sorry! This message written in English)
Hello. Can someone update the link for some Wikipedia like Malay or Persian from "४०,०००-तोऽधिकाः लेखास्तत्र" section to "१००,०००-तोऽधिकाः लेखास्तत्र" because some of this Wikipedia already had more than 100,000 articles. Please refer to Meta:List of Wikipedias. Thank you for the concern. - 26 Ramadan (चर्चा) ०४:०१, १३ एप्रिल् २०१२ (UTC)
ПpeдлaraeTcя Haчaлa roдa[सम्पादयतु]
ЗдpaBcTByйTe пoлbзoBaTeли Bиkипeдии Ha caHckpиTe!
B пocлeдHиe Heдeли Mы coбиpaeMcя пpeBзoйTи Bиkипeдии Ha иcпaHckoM языke, и Mы бyдeM пpaздHoBaTb Haшe, Teпepb, MлH. шTyk! Mы He пpocиM Bac пoдroToBиTb k пpaздHиky, дeйcTBиTeлbHo, Ho Ha эToT paз HekoTopыe Haши пиcaTeли peшили пoMoчb HaM пoceщaTb эHциkлoпeдий бoлbшe "Hyждaющиxcя". Дa, дaжe эHциkлoпeдию Baшero cMoжeTe пoлyчaTb, пo иx пpocbбe, oдHa из Haшиx пиcaTeлeй, koHeчHo, yжe пoдroToBлeHы для Baшиx Hyжд, Tak бyдeT BaшиM языkoM cepдцa (Haдeюcb) и, ecли эTo BoзMoжHo, oH HaчHeT бoT yMeeT пиcaTb oчeHb быcTpo (эTo бyдeT Baшa зaдaчa, чToбы иccлeдoBaTb paзличHыe cTpaHицы) paзличHыx пpeдMeToB. Я oчeHb Haдeюcb, чTo Bы пpиMeTe эTo пpeдлoжeHиe, Tak чTo Bиkи cTaHoBиTcя oдHиM из caMыx BaжHыx, Ho MeHee зHaчиMыx ypoBHeй.
Дo ckopoй BcTpeчи! Caшa
किं संस्कृत भाषा केवल भारतदेशस्य अस्ति?[सम्पादयतु]
मुख्यपृष्ठे सभ्भाषणम् सम्पाद हेतु क्षमस्मि। वयं नेपालीभाषी च संस्कृत भाषे सम्पादयामि। तस्य मुखपृष्ठे भारतदेशे विवरण अधिकम् अस्ति। किं संस्कृत विकिपीडिया चक्षु अन्यदेशेषु नैव वर्तते? --Ganesh Paudel (चर्चा) २०:५१, १८ एप्रिल् २०१३ (UTC)
- गणेशवर्य, प्रणामाः ।
- मुख्यपृष्ठे भारतस्य विषयः अधिकः अस्ति इति भवता लिखितं पठितवती । प्रायः वार्तानां विषये वदति इति चिन्तयामि । केवलं भारतविषये लेखनीयमिति भावः नास्ति । किन्तु जगतः विविधाः वार्ताः लेखितुं तत्सम्बद्धानि पृष्ठानि सिद्धानि न सन्ति । सम्बद्धपृष्ठं विना वार्तालेखनं न शक्यते । सक्रियाः सम्पादकाः अपि अत्यल्पाः । किं कर्तुं शक्नुमः इति यदि सूच्येत तर्हि कर्तुं निश्चयेन प्रयतामहे । धन्यवादः - शुभा (चर्चा) ०४:२४, १९ एप्रिल् २०१३ (UTC)
पराविद्या अपराविद्या च[सम्पादयतु]
मुण्डकोपनिषदथर्ववेदे मन्त्रभागान्तर्गता । उपनिषत्सु संवादकथाखायिकाछलेन ब्रह्मतत्त्वं प्रतिपाद्यते । अस्यामुपनिषद्यपि परब्रह्मतत्त्वचिन्तनं गुरुशिष्ययोः प्रश्नप्रतिवचनद्वारा क्रियते । उपनिषदः प्रारम्भे वंशपरम्परा वर्णितास्ति । तत्र सर्वप्रथमः ब्रह्मा बभूव । सः अथर्वणे ब्रह्मविद्यां ददौ । ततः क्रमशः अङ्गी, भारद्वाजः, अङ्गिरा पराविद्यां प्राप्तवन्तः । "कस्मिन्नु भगवो...” इत्यनेन मन्त्रेण गृहस्थः शौनक अङ्गिरसं प्रश्नं पृच्छति यत् कीदृशज्ञानेन सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति । किन्तु तत्र गुरुः प्रश्नस्य साक्षादुत्तरमदत्वा प्रतिवचनस्य क्रममाश्रित्यपरापराविद्ये निर्वर्णयति यत् "द्वे विद्ये वेदितव्ये... परा चैवापरा च” इति । विषयः - महाशालः शौनकोऽङ्गिरसं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ यत् कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वविद्भवतीति । वस्तुतस्तु एषः प्रश्नः न सामान्यः । एतादृशः प्रश्नः तेनैव प्रष्टुं शक्यते, यस्य विशेषः जिज्ञासा भवति । किञ्च प्रश्नः तत्रैव उदेति यत्र पूर्वं किञ्चित् तस्मिन् विषये ज्ञानमस्ति अथवा संशयः भवति । यदि पूर्वं किञ्चित् ज्ञातमस्ति तर्हि तर्ककर्तुं शक्यते । किन्तु तथा नास्ति , यतो हि ब्रह्मज्ञानं तर्केण न सम्भवति । अतःउक्तं हि कठोपनिषदि "नैषा तर्केण मतिरापनेया” इति । एवं ज्ञात्वा हि शौनकः गुरुं प्रश्नं करोति । किञ्च प्रश्नः भवति ज्ञानलाभास्य माध्यमः । गीतायामुक्तं हि - "तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ।।" इति ।। शैनकेन पृष्टस्य प्रश्नस्य साक्षादुत्तरं गुरुः न कथयित्वा क्रममार्गेण उत्तरति यत् "द्वे विद्ये वेदितव्ये...परा चैवापरा च” इति । उत्तरस्य विस्तारार्थं गुरुं सूचिकटाहन्यायेन प्रथममपराविद्यां वर्णयति यत् "तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः...ज्योतिषमिति” इति षोडषापराविद्या । ऋच्यते स्तूयते यया सा ऋक् । तादृशीनामृचां समूहः एव ऋग्वेदः । स ऋग्वेदः सूक्तमण्डलभेदेन द्विधा विभक्तः । यजुंषि गद्यानि । यजुर्वेदो यज्ञविधेरतिसन्निकऋष्टं सम्बन्धं रक्षति । यजुर्वेदो द्विप्रकारकः, कृष्णयजुः शुक्लयजुश्च । उद्गाता हि स्वरबद्धान् मन्त्रानुच्चैगायति, तदपेक्षितमन्त्रसंग्रहः सामवेदः । अभिचारक्रिययाः प्राधान्येन प्रतिपादकः वेद अथर्वनामकर्षिणा दृष्टत्वात् अथर्ववेद इत्युच्यते । शिक्षा नाम येन वेदमन्त्राणामुच्चारणं शुद्धं सम्पाद्येत । ब्राह्मणकाले यागस्य तावान् प्रचारो जातो यत्तेषां यथावज्ज्ञानाय पूर्णपरिचयप्रदायकग्रन्थानामावश्यकताऽनुभूतयते स्म, तामेवावश्यकतां स्वल्पैः शब्दैः पूरयितुं कल्पसूत्राणि विरचितानि । निरुच्यते निःशेषेणोपदिश्यते निर्वचनविधया तत्तदर्थबोधनाय पदजातं यत्र तन्निरुक्तम् । व्याक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते शब्दा अनेन इति व्याकरणम् । भाषायाः शुद्धये व्याकरणापेक्षा भवत्येव । वेदे मन्त्राणां छन्दोवद्धतया छन्दसां ज्ञानं विना वेदमन्त्राः साधु उच्चारयितुं न शक्यन्ते, अतः छन्दशास्त्रं ज्ञेयं भवति । ज्यौतिषं हि कालविज्ञापनं शास्त्रम् । अतः मुहूर्तज्ञानाय ज्यौतिषशास्त्रम् । एवं रुपेण गुरुः अपराविद्यां निर्वर्ण्य पराविद्यां वर्णयति यत् "अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते ।” इति । अधिपूर्वस्य गम्धातोः प्रायशः प्राप्त्यर्थः । यया विद्यया तदक्षरं प्राप्यते, सा विद्या पराविद्या । परमात्मनः प्राप्तिः, परमात्मनः विषयकज्ञानमनयोः नास्ति कश्चन भेदः । यतो हि परमात्मानः प्राप्तिद्वारा अविद्या एव नश्यति अन्यत् किमपि न भवति । ननु अत्र संशयः जायते यत् पराविद्या तु वेदबाह्या, सा विद्या कथं मोक्षसाधनं स्यात् ? इति । किञ्च वेदबाह्याः तु नास्तिकाः भवन्ति । पुनश्च मनुः प्राहः यत् "या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदुष्टयः सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः ।। " इति ।। अपि च उपनिषदेव ब्रह्मविद्यां ज्ञापयति । यदि उपनिषत् वेदान्तर्गता तर्हि परा इति वचनं व्यर्थम् । किञ्च उपनिषत् वेदबाह्या चेत् निष्फला इति चेन्न । कारणं हि पराविद्या इत्यनेन विद्याविषयकज्ञानमभीष्टमस्ति । उपनिषदि अक्षरद्वारा ज्ञापनीयं ज्ञानमेव पराविद्या इत्युच्यते । वेद इत्यनेन तु शब्दराशिः बुद्ध्यते । किञ्च केवलं शब्दार्थस्य ज्ञानेन अक्षरब्रह्मणः बोधः न सम्भवति । अतः ब्रह्मविद्या पृथक्रूपेण पराविद्या इत्युच्यते । पराविद्यायाः वर्णनकाले गुरुः ब्रह्मणः स्वरूपं बोधयति यत् "यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् ।नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्षमं तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः ।" इति ।। यत्तत्सर्वशास्त्रप्रसिद्धमक्षरं ब्रह्मेति । अद्रेश्यम् = ज्ञानेन्द्रियैः यत् द्रष्टुमशक्यम् । अग्राह्यम् = कर्मेन्द्रियैः यत् गृहीतुमशक्यम् । अगोत्रम् = मूलरहितं सर्वमूलरूपत्वात् कुलहीनं वा । अवर्णम् = ब्राह्मणादिरहितम् । अचक्षुः श्रेत्रं तदपाणिपादम् = ज्ञानकर्मेन्द्रियरहितम् । नित्यम् = आद्यन्तशून्यम् । विभुम् = व्यापकम् । सर्वगतम् = सर्वस्यान्तः प्रविश्य स्थितम् । अव्ययम् = अविनाशि । अत्र प्रश्न उदेति यत् अक्षरब्रह्म सर्वेषां कारणं भवति, किन्तु कथमिति । प्रसिद्धः लौकिकोदाहरणेन बोधयति हि - "यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः सम्भवन्ति । यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाक्षरात्सम्भवतीह विश्वम् ।।" इति ।। उपसंहारः - ऋग्वेदः यजुर्वेदः सामवेद अथर्ववेद शिक्षा कल्पं निरुक्तं व्याकरणं छन्दः ज्योतिषमिति षोडषापराविद्या । अत्र अपराविद्या इत्यनेन शब्दराशिः उच्यते । यः शास्त्रज्ञः तथा व्यवत्पन्नः तस्य शब्दार्थस्य ज्ञानं भवति । यया विद्यया अक्षरमधिगम्य़ते सा विद्या एव पराविद्या उच्यते । किञ्च पराविद्यायाः कृते गुरोपदेशः तथा वैराग्यमपेक्षते । इति शम् ।
इन्फ़्ऒर्मातिऒन् अबॊउत् मङॊ इन् सन्स्क्रित् लङुअगॆ[सम्पादयतु]
mango
10th anniversary[सम्पादयतु]
Today (21 December 2013) happens to be the 10th anniversary of Sanskrit Wikipedia. Wishing Sanskrit Wikipedians all the best during this occassion. --Shijualex (चर्चा) ०६:४७, २१ दशम्बर् २०१३ (UTC)
दशमवर्षे वार्षिकोत्सवस्य अवसरे हार्दिक शुभकामनाः।--Ganesh Paudel (चर्चा) ०८:५८, ६ जनुवरि २०१४ (UTC)
लेखस्य शीर्षकम्[सम्पादयतु]
सं-वकि-जालस्थानं जनसामान्यानाम् उपयोगाय । संस्कृतसंवर्धनम् अस्माकं लक्ष्यम् अस्ति । अतः वयम् अत्र योजकत्वेन स्वेच्छया कार्यं कुवन्तः स्मः । परन्तु यदि सं-विकि-जालस्थानस्य नीतिप्रक्रियायां वयं भागं न वहामः चेत्, नवागन्तुकेभ्यः भ्रमाः उद्भवन्ति । नीतेः अभावात् पुरातनाः स्वच्छन्दतया निर्णयान् स्वीकुर्वन्ति । तेन सं-वकि-जालस्थानस्य अधिकृततायाः विषये प्रश्नार्थचिह्नं भविष्यति । अतः अहं विनतिं कुर्वन् अस्मि यत्, "विकिपीडिया:विचारमण्डपम्_(नयरूपीकरणम्)#लेखस्य शीर्षकम् एत्यत्र नीतिप्रक्रियायां भागम् ऊह्य स्वदायित्वस्य वहनं कुर्वन्तु" इति । ॐNehalDaveND (✉✉) १२:१०, २० जुलाई २०१४ (UTC)
want some improvements in the home page[सम्पादयतु]
The font of the Subhashita section on the main page needs to be changed to Lohit Devanagari as it is the best font for readers like me. Also, the audio of the Subhashita section needs a little tweaking. The background music is too loud some times which hampers the vocal audio and the Subhashita is difficult to recognize. So, please reduce the Tamboora volume in the background to a practically minimum value. P S Raman (चर्चा) ०९:३२, १८ जनवरी २०१५ (UTC)
नमस्ते मित्राणि | सर्वेभ्यः शुभाशयाः |[सम्पादयतु]
मम नाम श्रीरामः | अहम् इदानीं पुदुच्चेरी नगरे निवसामि| संस्कृतं किञ्चिदिव जानामि | अधिकं ज्ञातुं संनद्धो अस्मि | कृपया सहायतां कुर्वन्तु |
- श्रीराममहोदय... भवान् एतावत् तु जानाति । भवान् कि़ञ्चित् जानामि इति वक्ष्यति चेत् अस्माकं तु किं गणनीयम् ? वयं मिलित्वा ज्ञानस्य आदानप्रदानेन कुर्मः चेत् सर्वेषां ज्ञानं वर्धिष्यते । एतस्मिन् चर्चायाम् अहम् एकं चलच्चित्रं भवते दातुम् इच्छामि कृपया समये प्राप्ते पश्यतु । https://www.youtube.com/watch?v=kJKlD2hZ260 एतस्मिन् ये जनाः सन्ति ते स्वमातृभाषायै समर्पिताः सन्ति । ते योगदानं यच्छन्ति मिलत्वा, तथैव अस्माभिः करणीयम् । विकिपीडिया-जाले भवतां स्वागतम् । भवान् विकिपीडिया:स्वशिक्षा पठतु । शनैः शनैः भवताम् अभ्यासः भविष्यति निश्चयेन । मिलित्वा चलामः । ॐNehalDaveND•✉•✎ १६:५५, १९ फरवरी २०१५ (UTC)
research required[सम्पादयतु]
Hi! Some years ago I received a picture about a most-perfect magic square from the Parshvanath Jain temple in Khajuraho. According to magic square#India Magic Squares and Cubes By William Symes Andrews, 1908, Open court publish company the square is more then thousand years old / from the 10th-century. There is text above the square.
Can anybody provide a translation and or additional details about this text?
testwiki:most-perfect magic square provides transliterations for a dozen of ISO 15924 scripts as Arab, Armn, Armi, Beng, Cyrl, Cyrs, Deva, Grek, Gujr, Guru, Hani, Hans, Hant, Hebr, Jpan, Knda, Kore, Latn including Roman numerals and binary), Lepc, Maya, Mlym, Mymr, Phnxl, Orya, Runr, Sinh, Syrc, Syre, Syrj, Syrn, Taml, Telu, Tibt, Xsux and maybe some more. The wiki source code can be used for articles / stubs in languages using these scripts. Fonts are not optimized and all comments are welcome at the test subdomain page at testwiki:most-perfect magic square. Thanks for all your efforts in advance! lɛʁi ʁɑjnhɑʁt (Leri Reinhart)
- לערי ריינהארט (चर्चा) २०:१९, १९ अगस्त २०१५ (UTC)
- PAGEID: 2429 · REVISIONID: 324399
short update (2015-08-19) :
- The numbers are w:en:Gurmukhi numerals written in the Guru script see testwiki:most-perfect magic square#Guru
- Thanks to Mahitgar the translation of the first two lines is available at https://en.wikipedia.org/?curid=1003896#Epigraph .
- see the numerals in Deva at testwiki:most-perfect magic square#Deva
जालपृष्ठम् - जालसूचिका जालपृष्ठस्यैव एक: प्रकार: । जालपृष्ठं किमिति - जालजगति अस्माकं वाग्व्यवहारादिकं, व्यापारादिकं, सूचना:, वार्ता: इत्यादिकं प्रतिपादितुं यत् पृष्ठं निर्माप्यते तत् जालपृष्ठम् । जालपृष्ठं निर्मापितुं प्रतिवर्षे एकं निर्धारितमूल्यं सेवाप्रदातायै प्रदानीयं भवति । एवं वक्तुं शक्यमस्ति यत् यथा वयं भाटकेन आवासं स्वीकृत्य एकं आपणं चालयाम:, अस्माकं व्यवसाय: च वर्धयाम: ; तद्वेव भवति खलु जालपृष्ठम् । सम्प्रति लक्षाधिकानि जालपृष्ठानि सन्ति बहुषु भाषासु जालजगति येषां विषया: अपि भिन्ना: सन्ति
जालसूचिका - जालसूचिका जालपृष्ठस्य एव एक: लघुप्रकार: अस्ति । लघु इत्यनेन शब्देन आशय: अस्ति सामर्थ्यसीमाया: । एकं जालपृष्ठं यत् कार्यं सम्यकतया सम्पादयितुं शक्नोति तत् सर्वं जालसूचिकामाध्यमेन कर्तुं शक्यं न भवति । किन्तु तथापि जालसूचिका एकस्य लघुव्यापारस्य, भाषाव्यापारस्य, संदेशव्यापारस्य, एवं च आत्मसंतोषायकृतानां कार्याणां कृते उपयुक्तमेव भवति । अस्य निर्माणं पूर्णतया नि:शुल्कं भवति । जालविपणीं बहव: सेवाप्रदातार: सन्ति ये ब्लागनिर्माणसुविधा दीयन्ते । यथा - वर्डप्रेस, ब्लागर, जूमला, जागरणजंक्शन इत्यादय: । एतेषु सुविधादायकेषु ब्लागर इति गूगलअन्वेषणयन्त्रस्य सेवा अस्ति अत: प्रसिद्धमस्ति । अस्य प्रयोग: अपि तावत् सरलमस्ति यत् जना: न्यूनप्रयासेन एव जालसूचिका निर्माप्य लेखनं प्रारम्भं कर्तुं शक्नुवन्ति । व्लागर इत्यस्य काश्चन इतोपि विशेषता: सन्ति या: क्रमश: वदिष्याम: ।
काश्चन् विशेषता: राकमेल्ट जालसंचालकस्य
राकमेल्ट जालसंचालक: (RockMelt Web Browser) अत्यधिकं रोमांचकरम् आनन्ददायकं चास्ति । अद्य प्रथमवारं मया अस्य प्रयोग: कृत: एवं च प्रथमे एव अहम् अस्य वशीभूत: अभवम् । भवतां सम्मुखे अस्य कस्याश्चित् विशेषता: प्रस्तुतोमि । यथा चित्रे दत्तमस्ति -
1- सर्वतो उपरि भवत: फेसबुकसूचनामंजूषावत् (Facebook Notification Box) एव एका मंजूषा (Box) स्थाप्यते । एषा मंजूषा भवत: फेसबुकपृष्ठस्य सर्वा: सूचना: विनापृष्ठोद्घाटने एव प्रददाति । 2- वामभागे अनुप्रयोगसूची (Application List) भवति । अत्र भवान् बहुविधानाम् अनुप्रयोगानां प्रयोगं प्राप्नोति । 3- सर्वतो दक्षिणभागे चैटजनानां सूची प्रदर्श्यते । अत्र के सक्रिया: (Online) सन्ति के निष्क्रिया: (Offline) च इत्यपि प्रदर्श्यते । 4- सर्वतो उपरि दक्षिणभागे आवंटनपिंज: (Share Button) अस्ति । सरलतया आवंटयितुम् । 5- तस्य साक्षात् दक्षिणत: पिंज: (Button) अस्ति सर्वेषां सुविधानां विलोपनाय (Hide) । 6- कस्मिश्चिदपि पृष्ठे सति साक्षात् चैट कर्तुं शक्यमस्ति अनेन । इतोपि बहुगुणानि सन्ति । भवन्त: स्वयमेव प्रयोज्य पश्यन्तु । अध: दत्तश्रृंखलायां नोदनं कृत्वा तलपूरयतु ।
ए पि जे अब्दुल् कलाम् अवुल् पकिर् जैनुलाअबदीन अब्दुल् कलामः १५ अक्टोबर् १९३१ – २७ जुलै २०१५ अस्य जन्म क्रि.श. १९३१तमवर्षस्य अक्टोबरव्मासस्य पञ्चदशे दिने तमिळळ्नाडुराज्यस्य रामेव्श्वरम् इति मण्डलस्य धनुष्कोटि इति स्थाने अभवत् ।लोकः एतं डा. अब्दुल् कलाम इत्येव सम्बोधयति । भारतीयगणतन्त्रस्य एकादशः निर्वाचितः राष्ट्रपतिः अभवत् । कलामः प्रसिद्धः वैज्ञानिकः अभियन्ता अविवाहितः च आसीत् ।अस्य जन्म मध्यमवर्गस्य मुस्लिम् कुटुम्बे अभवत् । अस्य पिता जैनुलाब्दीन् तु धनवान् विद्यावान् च नासीत् । सः शुद्धहस्तः अनुशासितः नाविकः आसीत् । धीवरेभ्यः नौकाः भाटकद्रूपेण यच्छाति स्म । डा. अब्दुल् कालामः भारतस्य एकादशः राष्ट्रपतिः इति निर्वाचितः अभवत् । भारतीयजनतापक्षेण समर्थितः न्एन्.डि.ए. सङ्घटनं स्वस्य प्रतीनिधिम् अकरोत् यस्य समर्थनं विपक्षं विना अन्ये सर्वे अकुर्वन्। क्रि.श. २००२तमवर्षस्य जुलैमासस्य १८तमे दिने डा. कलामः ९०%बहुमतेन भारतस्य राष्ट्रपतिः अभवत् ।क्रि.श. १९६२तमवर्षे भारतीयान्तरिक्षानुसन्धानसङ्घटने सेवायां नियुक्तः । डा. अब्दुल् कलामः प्रकल्पनिदेशकत्वेन भारतस्य स्वदेशीयोपग्रय्हस्य (एस्.एल्.वी. तृतीयः)प्रक्षेपणस्य क्षिपणिनिर्माणस्य श्रेयः प्राप्तवान् । डा.कलामः स्वव्यक्तिगते जीवने अत्पि परिपूर्णः अनुशासितः अस्ति । आजीवनं ब्रह्मचर्यव्रतस्य पालनं सङ्कल्पितवान् । एषः कुरान्ग्रन्थं तथा भगवद्गीतां च समानतया अध्यायनं करोति । स्वयं कलामः बहुत्र उक्तवान् यत् सः तिरुक्कुरल् अपि अनुसरति इति । अस्यभाषणे न्यूनातिन्यूनम् एकस्य कुरलस्य उल्लेखः भवत्येव ।
जलमालिन्यं प्रमुखेषु परिसरमालिन्येषु अन्यतमं विद्यते । सरोवराः, नद्यः, समुद्राः इत्यादिषु अनपेक्षितानां वस्तूनां संयोगेन जलमालिन्यं भविष्यति ।अस्मिन् दशके अस्माकं भूमण्डलस्य परिसरस्य प्रदूषणं विषयीकृत्य सर्वेषु राष्ट्रेषु बहुभिः नेतृभिः प्राज्ञैः वैज्ञानिकैः पौरजनैः विशेषेण चर्चा प्रचालिता । परिसरस्य प्रदूषणं विविच्य विविधया दृष्ट्या एते प्रविभागाः प्रवृत्ताः - जलमालिन्यं, वायुमालिन्यं, शब्दमालिन्यं, भूमालिन्यम्, आम्लवर्षणम् इत्यादयः । सर्वस्यापि भूमण्डलस्य परिसरस्तावत् एक एव । सः पुनः निर्मातुं न शक्यते । अतः परिसररक्षणे एव यत्नः सर्वैः विधेयः । जले यदा अनपेक्षितानि हानिकारकाणि विषयुक्तानि रासायनिकवस्तूनि, आम्लानि, तैलादीनि विलीयन्ते, तदा तादृशं जलं जीविनां प्राणधारणाय योग्यं न भवति । इदं जलमालिन्यम् इत्युच्यते । जलमालिन्यस्य एतानि प्रमुखानि कारणानि -पेट्रोलियम् तैलम्, डि.डि.टि इत्यादयः कीटनाशकाः, पि.सि.बि (पालि क्लोरिनेटड् बैफीनैल्) रासायनिकाः कीटनाशकाः, पारदः, क्याङ्मियम् आर्सैनिक् इत्यादिलोहाः, अणुशक्तिकारागारेभ्यः निसृतानि अनुपयोगीनि वस्तूनि नगरेभ्यः बहिः निष्कासितानि फेनकानि, तत्र प्रमुखानि । एवं विविधानि रासायनिकानि जलमालिन्यं कुर्वन्ति । जलजन्तूनां प्राणधरणाय जले वीलीनः आम्लजनकः अत्यावश्यकः । एतानि लवणानि जले विलीनं भूय आम्लजनकानिलं दुर्बलं कुर्वन्ति । एवं तस्मिन् मलिने जले जलजन्तवः जीवितुम् अशक्ताः भवन्ति म्रियन्ते च ।