text:
मेडलिन् स्लेड्
मेडलिन् स्लेड् ( ( शृणु) /ˈmɛdəlɪn slɛd/) (आङ्ग्ल: Madeleine Slade, हिन्दी: मीराबेन) महात्मना प्रभाविता सन्ती भारतं स्वमातृभूमित्वेन अङ्ग्यकरोत् । भारतस्वतन्त्रतायै तस्याः योगदानम् अतिमहत्वपूर्णमासीत् । तस्याः नेतृत्वे आङ्ग्लविरोधीनि बहूनि आन्दोलनानि सफलानि अभवन् । सा भारते मीरा नाम्ना प्रसिद्धा अस्ति । मीरा इति तु महात्मना प्रदत्तं नाम । मीराबेन इत्यस्याः उल्लेखेन ज्ञानमेव न भवति यत्, एषा विदेशी महिला इति । महात्मनः सहवासेन तस्याः वस्त्रेषु, दिनचर्यां, भाषायां च भारतीयत्वम् आगतम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, आन्तरिकान्वेषणञ्च[सम्पादयतु]
१८९२ तमस्य वर्षस्य 'नवम्बर'-मासस्य द्वाविंशतितमे (२२/११/१८९२) दिनाङ्के इङ्ग्लैण्ड-देशे मीरायाः जन्म अभवत् । तस्याः पिता ब्रिटिश्-नौसेनायाम् अधिकारी आसीत् । समृद्धपरिवारे जन्मधृता मीरा प्रतिभावती बालिका आसीत् । सा निर्जीवक्रीडनकैः सह न क्रीडति स्म । सा सर्वदा पशु-पक्षि-पुष्पादिभिः सह एव क्रीडति स्म । प्रकृतिं प्रति तस्यां सहजानुरागः आसीत् । पक्षिणां कलरवः, वायोः तनस्पर्शः, रहस्यमयशक्तेः वार्ताः इत्यादयः तस्यै अधिकं रोचन्ते स्म । सा अज्ञातध्वनेः पृष्ठं धावति स्म । अज्ञातध्वनिं श्रुत्वा कदा कदा सा आनन्देन अट्टहासं करोति स्म, कदा कदा च करुणध्वनिना रोदनं प्रारभते स्म । सा बाल्यावस्थायां तेन अज्ञातध्वनिना सह एव व्यस्ता आसीत् । सः ध्वनिः तस्याः बाल्यं कथं प्रभावितम् अकरोत् इत्यस्योल्लेखः तया ‘द स्पिरिट् ऑफ् पिल्ग्रिमेज्’ इत्यस्मिन् पुस्तके कृतः । तस्मिन् पुस्तके स्वस्याः अज्ञातध्वनेः अन्वेषणस्य क्रीडायै सा “आन्तरिकान्वेषणम्” इति नाम अयच्छत् ।
प्रथमविश्वयुद्धकाले तस्याः आन्तरिकान्वेषणं तीव्रम् अभवत् । मानवानां दुस्साहसं दृष्ट्वा तस्याः मनसि अनेकाः प्रश्नाः समुद्भूताः । स्वस्याः कौतूहलस्य उत्तरं प्राप्तुं सा अनेकानां लेखकानां पुस्तकानि अपठत् । तेषु फ्रेन्चभाषायाः रोमारोला इत्यस्य लेखकस्य आङ्ग्लानूदिते ‘जा क्रिसोफ्’-पुस्तके सा स्वप्रश्नानां समाधानं प्रापत् । ‘जा क्रिसोफ्’-पुस्तके या नायिका आसीत्, तस्याः समस्या मीरायाः समस्यावत् आसीत् । ततः सा रोमारोला इत्यनेन लेखकेन लिखितां बीथोवन इत्यस्य जीवनीम् अपठत् । मीरा यदा बीथोवन इत्यस्य जीवनीं पठन्ती आसीत्, तदा सा पत्रेण रोलारोला इत्यस्य सम्पर्कं कृत्वा फ्रान्स्-देशं प्रति गमनेच्छां प्राकटयत् । तदनन्तरं सा फ्रान्स्-देशम् अगच्छत् च । रोमाराला आङ्ग्लभाषां, मीरा फ्रेन्चभाषां च न जानाति स्म । अतः उभयोः संवादः सन्देहास्पदः आसीत् । परन्तु अलौकिकव्यक्तीनां सम्भाषणे भाषा तु गौणविषयः एव । अलौकिकजनाः तु भावानाम् आदानप्रदानं कुर्वन्ति । अन्ततो गत्वा तयोः अलौकिकसम्भाषणम् अभवत् । मीरायाः आन्तरिकान्वेषणं स्वलक्ष्यं प्रापत् । रोमारोला मीरया सह यदा चर्चां करोति स्म, तदा सः महात्मनः उल्लेखम् करोति स्म । "महात्मनः जीवनीं पठ" इति रोमारोला मीराम् आदिशत् ।
साबरमती आश्रमे वासाय सज्जता[सम्पादयतु]
फ्रान्स्-देशात् इङ्ग्लैण्ड-देशं प्रतिगत्वा सा महात्मनः जीवनीम् अपठत् । मीरा यदा तां जीवनीं पठन्ती आसीत्, तदा तस्याः मनः अवदत्, “एषः एव सः जनः, यस्य अन्वेषणम् अहं कुर्वती अस्मि” इति । जीवनीं पठित्वा तस्याः मनसि महात्मना सह मेलनस्य इच्छा उद्भूता । परन्तु महात्मना सह न कोऽपि परिचयः आसीत् तस्याः । अतः सा महात्मना सह पत्रमाध्यमेन सम्पर्कम् आरभत । एकस्मिन् पत्रे सा साबरमती आश्रमे निवासस्य इच्छामपि अलिखित् । मीरायाः पत्रस्य उत्तरं महात्मा अलिखित्, “आश्रमस्य जीवनं सुखमयं नास्ति । काठिन्येन परिपूर्णम् आश्रमस्य जीवनं शारीरिकश्रमयुक्तमस्ति । सर्वेभ्यः आश्रमवासिभ्यः शारीरिकश्रमः अनिवार्यः अस्ति । भारतस्य उष्णवातावरणे शीतप्रदेशीया त्वं कथं निवसिष्यसि इत्यपि चिन्तनीयः विषयः । अहमेतत् सर्वं त्वयि भयम् उपादयितुं न वच्मि, अपि तु त्वं सावधानेन निर्णयं स्वीकुरु इत्येव मे इच्छा” इति ।
महात्मनः पत्रं पठित्वा मीरा एकवर्षं यावत् इङ्ग्लैण्ड-देशे कठोरपरिश्रमम् अकरोत् । साबरमती आश्रमानुकूलं स्वजीवनं भवेत् इति तस्याः कठोरपरिश्रमस्य मुख्योद्देशः आसीत् । इङ्ग्लैड-देशे यः कठोरपरिश्रमः तया कृतः, तस्य फलरूपं सा २० पाउण्ड् आर्जयत् (कमाए) । तत् धनं सा महात्मने प्रैषयत् । ततः महात्मा तां पत्रम् अलिखत्, “त्वया प्रेषितं धनं प्राप्तम् । तस्योपयोगः तन्तुकरणयन्त्रस्य प्रसारार्थं भविष्यति । एकवर्षस्य कठोरपरिश्रमानन्तरं त्वं भारतम् आगन्तुमिच्छसि चेत्, तव स्वागतमस्ति” इति ।
मीरायाः भारतगमनस्य निर्णयं तस्याः पितरौ अजानीताम् । तौ अवदताम्, “हे पुत्रि ! त्वं विचिन्य एव निर्णयं कृतवती स्याः । अतः आवां तव निर्णयस्य विरोधं न कुर्वः । तव एषः निर्णयः सार्थकः भवेत् इति प्रार्थनां करिष्यावः । शुभास्ते पन्थानः” इति । ततः सा स्वगृहम् अत्यजत् । आजीवनम् एकवारमपि स्वगृहं प्रतिगन्तुं सा समयम् एव न प्रापत् । भारतमातुः सेवायै स्वजीवनम् समार्पयत् ।
भारतगमनम्, आश्रमवासश्च[सम्पादयतु]
भारतं सम्प्राप्य मीरा साबरमती आश्रमे महात्मानम् अमिलत् । चरणस्पर्शेन सह महात्मानं प्रणामम् अकरोत् । मीरायाः समर्पणं दृष्ट्वा महात्मा अवदत्, “अद्यारभ्य त्वं मम पुत्री असि । तव नाम अद्यारभ्य मीरा” इति । समनन्तरमेव महात्मा मीरायाः परीक्षार्थं तस्यै शौचालयस्वच्छतायाः कार्यम् अयच्छत् । भारतसेवायै दृढसङ्कल्पा मीरा निम्नभावं, घ्रृणाभावं विना अनुभूय स्वदायित्वम् अवहत् ।
आश्रमस्य दैनन्दिन्यनुसारं मीरा स्वकार्याणि करोति स्म । खादि-वस्त्रधारणं, तन्तुकरणयन्त्रचालनं, श्रमकार्यं च तस्याः जीवनस्य अभिन्नाङ्गम् अभवत् । स्वेच्छानां दमनं, परोपकारः, सरलजीवनं, भारतमातुः सेवा इत्यादयः नियमाः तया स्वशक्त्यनुसारम् पालिताः । आश्रमस्य व्यस्तजीवने, कठिनजीवने सा अनेकवारं रुग्णा अभवत् । शीतवातावरणे अभ्यस्ता (used to) मीरा कर्णावत्याः ४५-४८ अंशस्य उष्णवातावरणं सोढुम् असमर्था आसीत् । तथापि सा दृढेच्छाशक्त्या आश्रमे निवासम् अकरोत् । (तस्याः नाम्ना साबरमती आश्रमे अद्यापि एकं कुटीरं विद्यते मीराकुटीरम् इति ।)
आदिकालात् स्वयम्भूरीत्या चलन्तीं हिन्दुसंस्कृतिं प्रति मीरायाः सहजप्रेम समुत्पन्नम् । अनेकदिनानि सा हिन्दुसंस्कृत्याः अध्ययनम् अकरोत् । सा हिन्दुग्रन्थानाम् अध्ययनं, हिन्दुपद्धत्यनुसारं भोजनं, हिन्दुसंस्कृत्यनुसारं व्रतादीनि अकरोत् । ततः एकस्मिन् दिने सा महात्मानम् अकथयत्, “अहं हिन्दुधर्मम् अङ्गीकर्तुम् इच्छामी”ति । मीरायाः इच्छां श्रुत्वा महात्मा अवदत्, “त्वया योग्या क्रैस्त भवनीयम्” इति ।
महादेवभाई देसाई, मीरा च महात्मनः भुजे आस्ताम् । महात्मनः जीवनस्य बहूनि कार्याणि एतयोः योगदानेनैव अभवन् । एतौ द्वौ यदि नाभविष्यताम्, तर्हि महात्मनः बहूनि देशहितकार्याणि नाभविष्यन् ।
स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे मीरा[सम्पादयतु]
भारतमातुः सेवायै समर्पिता मीरा भारतस्वतन्त्रतायै अनेकेभ्यः आन्दोलनेभ्यः स्वयोगदानम् अयच्छत् । १९३२ तमे वर्षे महात्मना उद्घोषिते सविनयनियमभङ्गस्य आन्दोलने मीरा अपि सक्रियक्रान्तिकारिणी आसीत् । मीरायाः विरोधेन त्रस्ताः आङ्ग्लाधिकारिणः तां मुम्बई-महानगरे स्थितं कारागारं प्रैषयन् । तस्मिन् आन्दोलने मीरा अनेकाभिः स्त्रीभिस्सह आङ्ग्लविरोधीनि सूत्रोच्चारणानि करोति स्म । आन्दोलने महिलानां योगदानम् वर्धेत इति दायित्वं मीरायाः आसीत् ।
१९३२ तमे वर्षे महात्मना सह गोळमेजी-परिषदि भागम् ओढुम् इङ्ग्लैण्ड-देशम् अगच्छत् । इङ्ग्लैण्ड-देशे स्थितं स्वगृहं तु सा नाग्च्छत्, परन्तु तस्याः मानसपटले बाल्यकालस्य संस्मरणानि तरन्ति स्म । आश्रमस्य संयमितजीवनस्य पूर्वजीवनस्य च तुलनां कुर्वती सा आश्रमजीवने अतिसन्तुष्टा आसीत् ।
१९३४ तमे वर्षे गान्धी-विचारप्रसारार्थं मीरा विदेशयात्रायै न्यर्गच्छत् । सा इङ्ग्लैण्ड-देशस्य, अमेरिका-देशस्य च प्रवासम् अकरोत् । महात्मनः मानवतावादिविचाराणां प्रसारार्थं सा विभिन्नेषु स्थानेषु भाषणानि अकरोत् । सभायाम् उपस्थिताः जनाः गान्धी-विचारसम्बद्धान् अनेकान् प्रश्नान् अकुर्वन् । मीरा सर्वेभ्यः योग्योत्तराणि अयच्छत् । सामान्यजनेषु गान्धी-विचारस्य प्रसारः एव तस्याः मुख्योद्देशः नासीत्, विदेशे स्थिताः बुद्धिजीविनः, चिन्तकाः, नेतारः अपि गान्धी-विचाराणां समर्थनं कुर्युः इत्यपि तस्याः उद्देशः आसीत् । अतः सा अनेकबुद्धिजीविसम्मुखं भाषणम् अकरोत् । यथा – हेलीफॉक्स्, विंस्टन् चर्चिल्, जनरल् स्मट्स्, सेम्युअल् । विदेशात् भारतं प्रतिगत्वा मीरा भारतस्य विभिन्नेषु स्थानेषु निवासम् अकरोत् । तेषु अधिकसमयं यावत् सा महात्मना महाराष्ट्रराज्ये स्थापिते वर्धा आश्रमे न्यवसत् ।
१९४२ तमे वर्षे त्यजतु भारतम्-आन्दोलने सा अनेकानि आङ्ग्लविरोधीनि कार्याणि अकरोत् । पुणे-महानगरे यदा महात्मानम् आङ्ग्लाः कारागारं प्रैषयन्, तदा आङ्ग्लाः मीरामपि तेन सह कारागारं प्रैषयन् । पुणे-महानगरस्य कारागारे तया रामायण-महाभारत-उपनिषदाम् अध्ययनं कृतम् । ततः १९४४ तमे वर्षे आङ्ग्लाः महात्मानं, कस्तूरबा इत्येनां, महादेवं च यदा कारागारं प्रैषयन्, तदा मीराम् अपि ते कारागारं प्रैषयन् । तस्मिन् आगाखान-कारागारे क्रमेण महादेवस्य, कस्तूरबा इत्यस्याः च मृत्युसमये मीरा तेयोः समीपमेव आसीत् । कस्तूरबा इत्यस्याः अन्तिमदिनेषु मीरा एव तस्याः सेवाम् अकरोत् । ततः कारागारात् बहिरागत्य मीरा हरिद्वार-नगरस्य कृषि-आश्रमे न्यवसत् । तस्मात् आश्रमात् सा पत्रमाध्यमेन महात्मनः मार्गदर्शनं स्वीकरोति स्म ।
१९४८ तमस्य वर्षस्य 'जनवरी'-मासस्य त्रिंशत्तमे (३०/१/१९४८) दिनाङ्के महात्मनः हननम् अभवत् । तेन मीरा मानसिकाघातेन ग्रस्ता अभवत् । ततः परं तस्याः जीवने किमपि नास्ति इति तया अनुभूतम् । विचलितमनसा तया अनेकानि दिनानि एवमेव यापितानि । आदिनं सा महात्मनः विषये चिन्तयन्ती आसीत्, तस्य उपदेशानां मननं च कुर्वती आसीत् । तेन चिन्तनेन तस्याम् ऊर्जायाः उद्भवः भवति स्म । तया सह यत्किमपि अभवत्, तत् ईश्वरेच्छा आसीत् इति तया शनैः शनैः स्वीकृतम् । मुर्हुमुहुः तस्याः मानसपटले महात्मनः एकः उपदेशः समुद्भवति स्म यत्, “ईश्वरे श्रद्धां धरस्व । त्वं यत्र असि, तत्र स्थित्वा स्वदायित्वस्य वहनमेव ईश्वरेच्छास्ति” इति ।
मीरायाः भारतत्यागः[सम्पादयतु]
महात्मनः मृत्योः अनन्तरं मीरायाः दायित्वं महात्मनः आदेशानां पूर्तिः आसीत् । महात्मनः आदेशः आसीत्, भारतमातुः सेवा इत्येव । अतः मीरा ग्राम्यवासिनां कल्याणार्थं, गौरक्षणार्थं च स्वजीवनं समार्पयत् । परन्तु एकस्मिन् दिने न कमपि उक्त्वा सा भारतात् न्यर्गच्छत् । सा किमर्थं, कदा, कथं, कुत्र गता इति न कोऽपि अजानत् ।
इतिहासविदां मतमस्ति यत्, “भारतीयाः स्वदेशस्य क्रान्तिकारिणां सम्मानं नाकुर्वन् । भारतमातुः स्वतन्त्रतायै ये क्रान्तिकारिणः युवावस्थां समार्पयन्, तेषु बहूनां क्रान्तिकारिणां जीवने वृद्धावस्थायाम् अभावः, पराधीनता, एकाकित्वमेव आसीत् । तेषां समर्पणस्य, त्यागस्य, देशभक्त्याः यावान् सम्मानः आवश्यकः आसीत्, तावन्तं न कोऽपि अकरोत् । तदा कृतघ्नाः भारतीयाः यदि कृतज्ञाः अभविष्यन्, तर्हि मीरायाः देशत्यागस्य अवसरः नागमिष्यत्” इति ।
भारतत्यागानन्तरं मीरा कानिचन वर्षाणि चीन-देशस्य युनान-प्रदेशे न्यवसत् । चीनदेश-तः ऑस्ट्रिया-देशम् अगच्छत् । ऑस्ट्रिया-तः सा जर्मनी-देशम् अगच्छत् । एतावता न कस्यापि भारतीयस्य ज्ञानमासीत् यत्, “यः महात्मा भारतीयस्वतन्त्रायां मुख्यभूमिकाम् अवहत्, तस्य दक्षिणहस्तवत् या आसीत्, सा मीरा जीवन्ती अस्ति उत न” इति । परन्तु मीरा तु स्वदायित्वस्य सुचारुरीत्या वहनं करोति स्म । १९६९ तमे वर्षे तया जर्मनी-देशस्य एकस्मिन् नगरे महात्माजन्मशताब्दी उत्सवत्वेन आचरिता । महात्मनः विचाराणां प्रसारं कुर्वती सा सर्वदा भारतस्य हितम् अचिन्तयत् । परन्तु भारतीयानां ज्ञानं नासीत् यत्, मीरा कुत्र अस्ति इति । जर्मनी-देशे आचरितः सः उत्सवः मीरायाः उपस्थितेः सूचकः आसीत् । अतः बनासरीदास चतुर्वेदी नामकेन एकेन लेखकेन मीरायाः विषये अन्वेषणं प्रारब्धम् । अन्वेषणे तेन ज्ञातं यत्, मीरा तु ऑस्ट्रिया-देशे एव निवसति, जर्मनी-देशं तु सा उत्सवायोजनार्थमेव गतवती आसीत् । ततः सः भारतसर्वकाराय मीरा कुत्र अस्ति ? तस्याः जीवने कियन्तः अभावाः सन्ति इत्यादिसूचनाः अयच्छत् । परन्तु तेन प्रदत्तायाः सूचनायाः न कोऽपि उपयोगः अभवत्, साहाय्यं तु कथं भवेत् ?
मीरायाः जीवनम् अभावैः परिपूर्णमासीत् । सा गान्धी-विचाराणां प्रसाराय सर्वदा कार्यरता भवति स्म, परन्तु वृद्धावस्थायां स्वास्थ्यस्य किमपि निश्चितं न भवति । सा बहुवारं रुग्णा अभवत्, परन्तु दृढमनोबलेन सा सर्वदा स्वस्था भवति स्म । सा स्वकर्तव्यपालने एव निरता आसीत्, परन्तु महाबलस्य कालस्य सम्मुखं न कस्यापि बलं तिष्ठति । तस्याः स्वास्थ्यम् असम्यक् अभवत् । १९८० तमे वर्षे सा सेवाग्राम-आश्रमस्य अध्यक्षं पत्रम् अलिखत्,
प्रति, श्रीसेवाग्राम-आश्रमस्य अध्यक्ष, अहं मीरा नवतिवर्षिया अभवम् । अहम् ऑस्ट्रिया-देशस्य वियेना-महानगरस्य समीपं लघुग्रामे निवसामि । आजीवनं गान्धी-विचारस्य प्रसाराय, भारतमातुः सेवायै च अहं स्वजीवनं समार्पयम् । परन्तु मम जीवनस्य अन्तिमे कालेऽस्मिन् मम आजीविकायाः न किमपि साधनं विद्यते । अहं स्वम् असहायाम् अनुभवामि । मम स्वास्थ्यमपि सम्यक् नास्ति । रोगं परिहर्तुं शल्यक्रियायाः आवश्यकता अस्ति इति शल्यचिकित्सकस्य कथनमस्ति । शल्यक्रियायै चतुस्सहस्ररूप्यकाणाम् आवश्यकता अस्ति । भवान् साहाय्यं करोति चेत् मे उपकाराय । - गान्धीपुत्री मीरा
मीरायाः पत्रं यदा सेवाग्राम-आश्रमस्य अध्यक्षः चीमनभाई शाह प्रापत्, तदा सर्वेषां ज्ञानमभवत् यत्, मीराबेन जीवन्ती अस्ति इति । परन्तु सेवाग्राम-आश्रमस्य पार्श्वे एतावत् धनं नासीत् । अतः चीमनभाई शाह गान्धी-स्मारक-निधि-संस्थां साहाय्यार्थं न्यवेदयत् । ततः किमपि प्रत्युत्तरं सः न प्रापत् । अन्ततो गत्वा सः भारतसर्वकारस्य पार्श्वे धनम् अयाचत । चीमनभाई शाह इत्यस्य पत्रं पठित्वा भारतसर्वकारेण २०,००० रूप्यकाणि मीरायाः शल्यक्रियायै प्रेषितानि । भारतसर्वकारेण ३,४०० रूप्यकाणां निवृत्तिवेतनम् (pension) अपि निर्धारितम् ।
पद्मविभूषणा मीरा[सम्पादयतु]
भारतसर्वकारेण मीरायाः साहाय्यं कृत्वा स्वदायित्वस्य निर्वाहः कृतः । परन्तु एतावता एव सर्वकारस्य दायित्वं पूर्णं न भवति । पूर्वस्मादेव क्रान्तिकारिणः प्रति स्वकृतज्ञतां यदि सर्वकारः प्रादर्शयिष्यत्, तर्हि मीरायाः धनयाचनायाः अवसरः एव न औद्भविष्यत् । देशजनाः यदा मीरायाः दुःखम् अजानन्, तदा तां प्रति सर्वे कृतज्ञताम् अन्वभवन् । जनानां भावनां ज्ञात्वा सर्वकारेणापि मीरायाः सम्मानस्य विषये चिन्तनं कृतम् । १९८१ तमस्य वर्षस्य 'नवम्बर'-मासस्य द्वाविंशतितमे (२२/११/१९८१) दिनाङ्के गान्धी-स्मारक-समित्या मीरायाः नवतितमस्य जन्मदिनस्य उत्सवः आचरितः । ततः १९८२ तमस्य वर्षस्य 'जनवरी'-मासस्य षड्विंशतितमे (२६/१/१९८२) दिनाङ्के (प्रजासत्ताकदिने) भारतसर्वकारेण पद्मविभूषण-पुरस्कारेण तस्याः सम्मानः कृतः । ततः सा पुनः ऑस्ट्रिया-देशम् अगच्छत् ।
मृत्युः[सम्पादयतु]
महात्मनः आदर्शानुसारं जीवनं यापितवती सा जीवनस्य अन्तिमदिनेषु अमूल्यं पुस्तकम् अलिखत् । तस्याः उद्देशः आसीत् यत्, “भारतात् यत् आध्यात्मिकं ज्ञानं मया प्राप्तम् अस्ति, तज्ज्ञानं पाश्चात्याः प्राप्नुयुः” इति । १९८१ तमे वर्षे यदा सुन्दरलाल बहुगुणा ऑस्ट्रिया-देशम् अगच्छत्, तदा मीरा तस्य अन्तिमपुस्तकस्य विषये तेन सह चर्चाम् अकरोत् । ततः एकवर्षानन्तरं १९८२ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य विंशतितमे (२०/७/१९८२) दिनाङ्के ऑस्ट्रिया-देशस्य वियेना-महानगरस्य समीपस्थे एकस्मिन् ग्रामे मीरायाः निधनम् अभवत् ।
भारतस्वतन्त्रायाः अनन्तरम् अपि ये क्रान्तिकारिणः जीविताः आसन्, तेषाम् अमूल्ययोगदानेनैव भारतस्य स्थितिः योग्या अभवत् । अन्यथा आङ्ग्लाः तु देशे मार्गदर्शनहीनतायाः, अराजकतायाः च स्थितिं जनयित्वा गताः आसन् । सरदार वल्लभभाई पटेल, जयप्रकाश नारायण, डॉ. राजेन्द्र प्रसाद इत्यादीनां क्रान्तिकारिणाम् अमूल्ययोगदानेनैव भारतस्य स्थितिः सुदृढा अभवत् । तेषु क्रान्तिकारिषु मीरा अपि अन्यतमा । स्वातन्त्र्यानन्तरं जनेषु देशभक्त्याः भावः तया जनितः । भारतस्य सेवां कृतवत्यै तस्यै कोटिशः नमस्काराः ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
http://www.mkgandhi.org/associates/Mirabehn.htm
http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1949330/Mirabehn
https://www.youtube.com/watch?v=Se0kpkJIhH8
http://www.gandhiserve.org/e/information/questions_and_answers/faq5/faq5.htm
http://www.winentrance.com/general_knowledge/mira-behn.html


c: text/html

text:
नागालैण्डराज्यम्
नागाल्याण्डराज्यं (Nagaland) भारतस्य ईशान्यदिशि विद्यमानं राज्यम् । अस्य राज्यस्य पश्चिमसीमायाम् असमराज्यम्, अरुणाचलप्रदेशराज्यम्, उत्तरदिशि असमभागः, पूर्वदिशि बर्मा, दक्षिणदिशि मणिपुरराज्यञ्च विद्यते । राज्यस्य राजधानी कोहिमा, बृहत्तमं नगरं दीमापुरम् । अस्य विस्तारः १६,५७९ च कि मी। २०११ तमे वर्षे जातायाः जनगणनायाः अनुसारम् अत्रत्या जनसङ्ख्या अस्ति १९, ८०, ६०१ । सीमायां विद्यमानम् असम-उपत्यकाप्रदेशं विहाय आराज्यं पर्वतप्रदेशैः युक्तमस्ति । इदं राज्यं समभाजकवृत्तस्य पूर्वदिशि ९८० ९६० रेखांशे उत्तरदिशि २६.६० - २७.४० अक्षांशे विद्यते । भारतस्य १६ तमं राज्यं नागाल्याण्ड् १९६३ तमे वर्षे डिसेम्बर्मासस्य १ दिनाङ्के प्रतिष्ठापितं जातम् । इदं ११ मण्डलैः युक्तम् - कोहिमा, फेक्, मोकोक्चङ्ग्, वोख, झन्हेबोटो, त्यून्साङ्ग्, मान्, दीमापुर्, किफिर्, लाङ्ग्लेङ्ग्, पेरेन् च । कृषिकार्यम् अत्रत्यं प्रमुखम् आर्थिकमूलम् । व्रीहिः, धान्यकं, तमाखुः, तैलबीजानि, इक्षुदण्डः, आलूकम् इत्यादयः अत्रत्याः फलोदयाः । सस्यविज्ञानम्, गृहोद्यमः, योगक्षेमयोजना, स्थावरसम्पदा, प्रवासोद्यमः च अन्यानि आर्थिकमूलानि ।
अन्तर्विषयाः
- १ भौगोलिकम्
- २ इतिहासः
- ३ राज्यत्वप्राप्तेः मार्गः
- ४ जनसङ्ख्या
- ५ मण्डलानि -मण्डलकार्यालयाश्च
- ६ महानगराणि
- ७ शिक्षणम्
- ८ भाषाः
- ९ शासनम्
- १० राजनीतिः
- ११ अर्थव्यवस्था, कृषिः, उद्योगश्च
- १२ सस्यसम्पत्तिः, प्राणिसम्पत्तिश्च
- १२.१ संस्कृतिः
- १२.२ धर्मः
- १२.३ वीक्षणीयस्थलानि
- १२.४ परिवहनम्
- १२.५ वीथिका
- १२.६ बाह्यानुबन्धाः
- १२.७ सन्दर्भाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
नागाल्याण्ड्राज्यं पर्वतीयराज्यम् । असमप्रदेशे ब्रह्मपुत्रस्य उपत्यकायां नागापर्वताः २००० पादमिताः उन्नताः । आग्नेयदिशी ६००० पादमिताः उन्नताः । १२,५५२ पादमितोन्नतः सारामतिपर्वतः राज्यस्य उन्नततमं स्थानम् । अत्रैव नागापर्वताः बर्मायाः पट्कै-आवल्या सह संयोजिताः भवन्ति । दोयाङ्ग्-दिफूनद्यौ उत्तरे, बारक्नदी नैरुत्ये, बर्मायाः चिन्द्विन्नदी आग्नेये च राज्यं विभजन्ति । राज्यस्य भूप्रदेशे २०% भागः विविधैः सस्यैः प्राणिभिः सह युक्तं घनारण्यं वर्तते । नागाल्याण्ड्राज्यं मान्सून्वातावरणेन युक्तम् आर्द्रताधिक्ययुक्तञ्च । वार्षिकवृष्टिः ७०-१०० इञ्च्मिता भवति आधिक्येन मेतः सेप्टेम्बर्मासं यावत् । तापः २१० से - ४०० सेण्टिग्रेड्मितः । शैत्यकाले तापः ४० से अपेक्षया न्यूनः तु न भवति । ग्रीष्मकाले तापः १६०-३१० सेण्टिग्रेड्मितः भवति । राज्यस्य केषुचित् भागेषु शैत्यस्य शीघ्रागमनं महत् शैत्यं शुष्कवातावरणञ्च अनुभूयते । फेब्रवरि-मार्चमासयोः महान् वातः दृश्यते ।
नद्यः[सम्पादयतु]
नागालैण्ड-राज्यं पर्वतीयप्रदेशः अस्ति । अतः नद्यः अपि बहव्यः सन्ति । धानसिरि-नदी, झाँझी-नदी, दीसाई-नदी, लैनिपर-नदी, दोयाङ्ग-नदी, दीखो-नदी इत्यादयः नागालैण्ड-राज्यस्य प्रमुखाः नद्यः सन्ति । नागालैण्ड-राज्यस्य प्रमुखाः नद्यः शिवसागर-पर्यन्तं गच्छन्ति । मिलक-नदी, जुङ्गकी-नदी च अस्य राज्यस्य अन्ये नद्यौ स्तः । “लेचाम” इत्ययम् नागालैण्ड-राज्यस्य प्रमुखः तडागः अस्ति । राज्येऽस्मिन् बहवः जलप्रपाताः, तडागाः अपि सन्ति । राज्यमिदं पर्वतीयक्षेत्रम् अस्ति अतः जलप्रपाताः अधिकमात्रायां सन्ति । [१]।
इतिहासः[सम्पादयतु]
नागावनवासिनां सम्प्रदायाः आर्थिककार्याणि एव अस्य पूर्वतनः इतिहासः । मूलतः बर्मीस्-भाषया एते जनाः आदौ नाकाः इति निर्दिश्यन्ते स्म । अस्य अर्थः विद्धकर्णाः जनाः इति । 'नाग'इति शब्दः ब्रिटिश्जनैः दत्तमिति श्रूयते अर्थः अस्ति 'नग्नः' इति । ब्रिटिश्जनाः मणिपुरस्य वनवासिनः स्थूलतया द्विधा विभक्तवन्तः 'नागाः' 'कुकीजनाः' इति । नागावनवासिनः असमप्रदेशस्य बर्माप्रदेशस्य वनवासिभिः सह सामाजिक-आर्थिक-राजनैतिकसम्पर्कं रक्षितवन्तः आसन् । अद्यत्वे अपि अधिकांशाः नागाः असमप्रदेशे निवसन्ति । १८१६ तमस्य उपप्लवस्य अनन्तरं असमप्रदेशेन सह इदं स्थलं बर्मायाः आधीन्ये अन्तर्भूतम् । १८२६ तमे वर्षे ब्रिटिश्-ईस्ट्-इण्डिया-संस्थया असमप्रदेशः आक्रान्तः । तदा ब्रिटनेन आधुनिक-नागापर्वताः आक्रान्ताः । १८९२ समये यून्सेङ्ग्प्रदेशं विहाय अवशिष्टाः नागापर्वतप्रदेशाः ब्रिटिशसर्वकारस्य अधीनाः आसन् । ते असमप्रदेशेन योजिताः आसन् । क्रिश्चियन्-मतप्रचारकाणां व्यापकप्रयत्नेन नागालेण्डस्य नागावनवासिनः क्रिश्चियन्मतस्थाः जाताः । ततः पूर्वतनः इतिहासः न ज्ञायते ।
राज्यत्वप्राप्तेः मार्गः[सम्पादयतु]
प्रथमजागतिकयुद्धावसरे ब्रिटीश्जनाः नागाजनान् रहस्यकार्याय नियोजितवन्तः फ्रान्स्देशे । ततः तैः चिन्तितं यत् स्वस्य अस्तित्वस्य रक्षणाय अस्माभिः एकता रक्षणीया इति । १९१८ तमे वर्षे मातृभूमिं प्रति प्रत्यागमनानन्तरं ते सङ्घटिताः जाताः । आन्दोलनम् आरब्धवन्तः च। वर्षे स्वातन्त्र्यप्राप्तेः अनन्तरं सः प्रदेशः असमराज्ये अन्तर्भूतः जातः। नागाजनेषु केचन क्रान्तिकारिणः उत्पन्नाः। फिझोनायकत्वयुक्तः नागाराष्ट्रियायोगः मूलजनाः पूर्वजाः च राजनैतिकदृष्ट्या युक्ताः स्युः इति आग्रहम् अकरोत् । सर्वकारः विध्वस्तः, विप्लवः उत्पन्नः । १९५५ तमे वर्षे भारतीयसैन्यम् अत्र प्रेषितं शान्तिस्थापनाय। १९५७ तमे वर्षे सर्वकारेण सन्धानकार्यम् आरब्धम् । असमराज्ये स्थिताः नागापर्वतप्रदेशाः त्यून्सङ्ग्प्रदेशश्च संयोजितः । इदं केन्द्रसर्वकारेण एव शास्यते स्म । इदं नागाजनैः न इष्टम् इत्यतः शीघ्रमेव विरोधः अहिंसा च आरब्धा । १९६० तमे वर्षे भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा नागागणस्य नायकैः च गभीरचर्चा कृता। ततः १६ बिन्दु-अङ्गीकारेण सह नागाग्याण्डराज्यस्य उगमः जातः। १९६१ तमे वर्षे विविधसम्प्रदाययुक्तैः वनवासिगणैः ४५ नागाः चिताः ये च अन्तर्गणे योजिताः जाताः । ततः तस्य राज्यत्वं प्राप्तम् । १९६३ तमस्य वर्षस्य नवेम्बर् ३० तमे दिनाङ्के अन्तर्गणस्य विलयनं जातं, विध्युक्तरीत्या राज्यत्वस्य घोषणं जातम् । १९६३ तमे वर्षे डिसेम्बर्मासस्य १ दिनाङ्के कोहिमा राजधानीत्वेन परिगणिता । १९६४ तमे वर्षे जातस्य निर्वाचनस्य अनन्तरं फेब्रवरी ११ दिनाङ्के प्रथमा विधानसभा संरचिता जाता ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
नागाल्याण्ड्राज्यस्य जनसङ्ख्या २० लक्षात्मिका । तेषु अधिकांशाः कृषकाः । ७५% जनाः ग्रामेषु निवसन्ति । एतेषु ग्रामनिवासेषु ३५% जनाः दारिद्र्यरेखातः अधः निर्दिष्टाः । नगरनिवासिषु पञ्चमांशाः परमदरिद्राः ।
मण्डलानि -मण्डलकार्यालयाश्च[सम्पादयतु]
- दीमापुरमण्डलम् - दीमापुरम्-चुम्केडिमा
- किफिरेमण्डलम् - किफिरे
- कोहिमामण्डलम् - ग्रेटर् कोहिमा
- लाङ्ग्लेङ्ग्मण्डलम् - लाङ्ग्लेङ्ग्
- मोकोचुङ्ग्मण्डलम् - मोकोचुङ्ग्
- मान्मण्डलम् - मान्
- पेरेन्मण्डलम् - पेरेन्
- फेक्मण्डलम् - फेक्
- त्युयेन्साङ्मण्डलम् - त्युयेन्साङ्ग्
- वोखामण्डलम् - वोखा
- झुन्हेबोटोमण्डलम् - झुन्हेबोटो
महानगराणि[सम्पादयतु]
कोहिमा[सम्पादयतु]
कोहिमा-नगरं नागालैण्ड-राज्यस्य कोहिमा-मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति । इदं नगरं पूर्वोत्तर-भारतस्य सुन्दरस्थलेषु अन्यतमम् अस्ति । अतः जनाः आकृष्टाः भवन्ति । अस्मिन् मण्डले “केवही” नामकं पुष्पम् उत्पद्यते । अतः पुरा अस्य नाम केवहीमा, केवहीरा वा आसीत् । किन्तु आङ्ग्लजनाः इमं शब्दं वक्तुं न शक्नुवन्ति । अतः काठिन्ये सति ते “कोहिमा” इति उच्चारणं कुर्वन्ति स्म । तावदेव अस्य नाम कोहिमा इति अभवत् । “केवही-पुष्पं” समीपस्थेषु पर्वतप्रदेशेषु प्राप्यन्ते । पुरा अस्मिन् मण्डले अङ्गामी-जनजातिः निवसति स्म । किन्तु साम्प्रतं तु विभिन्नजनजातयः निवसन्ति । ई. स. १८४० तमे वर्षे ब्रिटिश्-जनाः तत्र गतवन्तः । नागा-जनैः ब्रिटिश्-जनानां विरोधः कृतः आसीत् । चत्वारिंशद्वर्षाणि यावत् नागा-जनैः तेषां विरोधः कृतः । अनन्तरं ब्रिटिश्-जनैः अस्मिन् मण्डले स्वस्याधिपत्यं स्थापितम् आसीत् । ततः परं कोहिमा-क्षेत्रं मुख्यालयत्वेन उद्घोषितम् । ई. स. १९६३ तमस्य वर्षस्य दिसम्बर-मासस्य १ दिनाङ्के (१ दिसम्बर १९६३) कोहिमा-नगरं नागालैण्ड-राज्यस्य राजधानीत्वेन उद्घोषितम् ।
अस्य नगरस्य प्राकृतिकं सौन्दर्यम् अपि अद्भुतम् अस्ति । अस्य नगरस्य प्राकृतिकदृश्यानि मनोहराणि भवन्ति । उच्चशिखराणि, पर्वताः, मेघाः, वनानि, नद्यः च अस्य नगरस्य प्राकृतिकदृश्यानि सन्ति । कोहिमा-मण्डले बहूनि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । कोहिमा-प्राणीसङ्ग्रहालयः, राज्य-सङ्ग्रहालयः, चुफु-शिखरं च इत्यादीनि अस्य मण्डलस्य पर्यटनस्थलानि सन्ति । दझुलेकि-जलप्रपातः अपि कोहिमा-नगरस्य समीपस्थं स्थलम् अस्ति । कोहिमा-नगरे एकम् ईसाई-उपासनागृहम् (चर्च्) अस्ति । इदं भारतस्य ईसाई-उपासनागृहेषु बृहत्तमं, सुन्दरं च अस्ति । अस्य नगरस्य जनाः पर्यटकानां हृदयपूर्वकं स्वागतं कुर्वन्ति । अस्य नगरस्य नागा-जनेभ्यः भोजने मांसं, मत्स्यः च रोचते । नागालैण्ड-राज्यं सम्पूर्णे भारते संस्कृतयै प्रसिद्धम् अस्ति । अस्य नगरस्य नागा-जनानां संस्कृतिः अपि भिन्ना भवति । मृतजानां केशैः, विहगानां पक्षैः, गजदन्तैः च तेषां वस्त्राणि निर्मितानि भवन्ति । अस्य स्थलस्य पर्यटनाय सर्वकारस्य अनुमतिः आवश्यकी भवति । कोलकाता-नगरे, गुवाहाटी-नगरे, शिलाङ्ग-नगरे च अस्य कार्यालयाः सन्ति । तेभ्यः कार्यालयेभ्यः अनुमतिं प्राप्य जनाः अस्य मण्डलस्य पर्यटनस्थलानां भ्रमणं कर्तुं शक्नुवन्ति ।
कोहिमा-नगरं ३९ क्रमाङ्कस्य, ३७ क्रमाङ्कस्य च राष्ट्रियराजमार्गे स्थितम् अस्ति । एताभ्यां राजमार्गाभ्याम् इदं नगरं नागालैण्ड-राज्यस्य, असम-राज्यस्य च विभिन्ननगरैः सह सरलतया सम्बद्धम् अस्ति । कोहिमा-नगरात् गुवाहाटी-नगरं ३४५ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । कोहिमा-नगरे रेलस्थानकं नास्ति । किन्तु दीमापुर-नगरस्य रेलस्थानकं कोहिमा-नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । कोहिमा-नगरात् दीमापुर-नगरं ७५ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं रेलस्थानकं भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । गुवाहाटी-नगराय, कोलकाता-नगराय, देहली-नगराय च नियमितरूपेण रेलयानानि प्राप्यन्ते । कोहिमा-नगरे विमानस्थानकं नास्ति । दीमापुर-नगरस्य विमानस्थानकं कोहिमा-मण्डलस्य निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । कोहिमा-नगरात् दीमापुर-विमानस्थानकं ६८ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । दीमापुर-नगरात् बसयानैः, भाटकयानैः वा कोहिमा-नगरं प्राप्यते । अनेन प्रकारेण जनाः सरलतया कोहिमा-नगरस्य वीक्षणीयस्थानां भ्रमणं कर्तुं शक्नुवन्ति ।
दीमापुरम्[सम्पादयतु]
दीमापुर-नगरं नागालैण्ड-राज्यस्य दीमापुर-मण्डलस्य केन्द्रं विद्यते । नगरमिदम् उत्तर-पूर्वदिशः विकासशीलनगरेषु अन्यतमम् अस्ति । पुरा इदं नगरं दीमासास-साम्राज्यस्य राजधानी आसीत् । इदं नगरं नागालैण्ड-राज्यस्य प्रवेशद्वारम् अस्ति । साम्प्रतम् इदं नागालैण्ड-राज्यस्य राजधानी नास्ति । तथापि अत्र सर्वसौकर्याणि प्राप्यन्ते । दिमासा-शब्दात् दीमापुर-शब्दस्य उत्पत्तिर्जाता । दी अर्थात् जलं, मा अर्थात् विशालं च इत्यर्थः बोध्यते । बृहद्नद्याः तटे स्थितम् अस्ति इदं नगरम् । पुरा धनसिरि-नदी अत्र प्रवहति स्म । दीमापुर-नगरस्य इतिहासः अपि पुरातनम् अस्ति । दीमापुरस्य समीपे पुरावशेषाः प्राप्ताः । तैः अवशेषैः ज्ञायते यत् – “दिमासाम्राज्यं समीपस्थेषु क्षेत्रेषु स्थितम् आसीत् । नगरेऽस्मिन् मन्दिराणि, तटानि, तटबन्धाः इत्यादयः प्राप्यन्ते । दिमामास-जनाः अनार्याः आसन् । पुरा प्राचीनादिवासिनः शासनं कुर्वन्ति स्म । आधुनिकेतिहासे अपि दीमापुर-नगरस्य महद्योगदानम् अस्ति । द्वितीयविश्वयुद्धस्य समये इदं नगरं प्रशासनिकं केन्द्रम् आसीत् ।
दीमापुर-मण्डलं नागालैण्ड-राज्यस्य पश्चिमभागे स्थितम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य दक्षिण-पूर्वदिशि कोहिमा-मण्डलं, पश्चिमदिशि असम-राज्यस्य कार्बी-आङ्गलोङ्ग-मण्डलम्, उत्तरदिशि असम-राज्यस्य गोलाघाट-मण्डलं च स्थितम् अस्ति । नागालैण्ड-राज्ये केवलं दीमापुर-नगरे एव रेलपरिवहनं, वायुपरिवहनं च अस्ति । “नागा” नामकानि हस्तनिर्मितानि वस्तूनि अस्मिन् राज्ये प्रसिद्धानि सन्ति । विश्वस्य बहवः जनाः इदं वस्तु धरन्ति । साम्प्रतम् अपि दीमापुर-नगरं हस्तनिर्मितेभ्यः वस्तुभ्यः भारते प्रसिद्धम् अस्ति । नगरेऽस्मिन् एकः सङ्ग्रहालयः अपि अस्ति । अस्मिन् सङ्ग्रहालये नागालैण्ड-राज्यस्य कलाकृतीनां सङ्ग्रहः अस्ति । नगरमिदम् ऐतिहासिकम् अस्ति । अतः अस्मिन् नगरे बहूनि पर्यटनस्थलानि सन्ति । “दीज्फे-हस्तशिल्पग्रामः” हस्तनिर्मितवस्तूभ्यः नागालैण्ड-राज्ये प्रसिद्धम् अस्ति । “नागालैण्ड हैण्डलूम एण्ड् हैण्डीक्राफ्ट् डेवलपमेण्ट् कॉर्पोरेशन्” इत्यनया संस्थया अयं ग्रामः सञ्चालितः अस्ति । “राज्यस्य हस्तकलानां विकासः भवेत्” इति अस्य ग्रामस्य लक्ष्यम् अस्ति । हस्तकलायाः विविधाः प्रकाराः अस्मिन् ग्रामे दृश्यन्ते । “रङ्गापहाड रिजर्व् फॉरेस्ट्”, “चुमुकेदिमा”, “रुजाफेमा”, “ट्रिपल फॉल्स्” च इत्यादीनि अस्य नगरस्य समीपस्थानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । जनाः भ्रमणार्थं तत्र गच्छन्ति ।
दीमापुर-नगरं ३९ क्रमाङ्कस्य, ३६ क्रमाङ्कस्य च राष्ट्रियराजमार्गे स्थितम् अस्ति । ३९ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गः कोहिमा-नगरं, इम्फाल-नगरं, दीमापुर-नगरं च भारतस्य अन्यैः राज्यैः सह सञ्योजयति । नगरेऽस्मिन् नागालैण्ड-राज्यस्य सर्वकारेण प्रचालितानि बसयानानि प्रचलन्ति । भूमार्गेण दीमापुर-नगरं सरलतया प्राप्यते । दीमापुर-नगरे नागालैण्ड-राज्यस्य एकाकि रेलस्थानकम् अस्ति । दीमापुर-रेलस्थानकात् गुवाहाटी-नगराय, कोलकाता-नगराय, देहली-नगराय इत्यादिभिः भारतस्य विभिन्ननगरैः रेलयानानि प्राप्यन्ते । इदं रेलस्थानकं भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । दीमापुर-नगरे एकं विमानस्थानकम् अपि अस्ति । नागालैण्ड-राज्यस्य एकाकी एव विमानस्थानकम् अस्ति । दीमापुर-विमानस्थानकात् गुवाहाटी-नगराय, कोलकाता-नगराय, देहली-नगराय च नियमितरूपेण वायुयानानि प्राप्यन्ते । भारतस्य प्रमुखनगरैः सह इदं विमानस्थानकं सम्बद्धम् अस्ति । अनेन प्रकारेन दीमापुर-नगरं भूमार्गेण, धूमशकटामार्गेण, वायुमार्गेण च भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । अतः जनाः सरलतया दीमापुर-नगरं प्राप्नुवन्ति ।
त्वेनसाङ्ग[सम्पादयतु]
त्वेनसाङ्ग-नगरं नागालैण्ड-राज्यस्य त्वेनसाङ्ग-मण्डलस्य केन्द्रत्वेन स्थितम् अस्ति । ई. स. १९४७ तमे वर्षे “नॉर्थ् ईस्ट् फ्रण्टियर् एजेन्सी (NEFA)” इत्यनया संस्थया त्वेनसाङ्ग-नगरं स्थापितम् आसीत् । त्वेनसाङ्ग-मण्डलस्य पूर्वसीमा म्यान्मार-देशेन सह सम्बद्धा अस्ति । नगरमिदं नेफा (NEFA) इत्यस्याः संस्थायाः प्रशासनिकः मुख्यालयः आसीत् । ई. स. १९५७ तमे वर्षे त्वेनसाङ्ग-नगरं म्यान्मार-देशस्य, भारतस्य च भागः नासीत् । किन्तु यदा असम-राज्यम् अविभाजितम् आसीत्, तदा कोहिमा-मण्डले, मोकोकचुङ्ग-मण्डले त्वेनसाङ्ग-मण्डलस्य विलयः जातः । तस्मिन् समये इदं मण्डलम् औपचारिकत्वेन भारतीयक्षेत्रस्य भागः अभवत् । तस्मिन् काले त्वेनसाङ्ग-नगरं “नागाहिल्स्”-क्षेत्रस्य प्रशासनिकः मुख्यालयः आसीत् । अनन्तरम् ई. स. १९६३ तमे वर्षे त्वेनसाङ्ग-मण्डलं, कोहिमा-मण्डलं, मोकोकचुङ्ग-मण्डलम् एतैः त्रिभिः मण्डलैः नागालैण्ड-राज्यं सङ्घटितम् आसीत् ।
त्वेनसाङ्ग-नगरं समुद्रतलात् १३७१ मीटरमितम् उन्नतम् अस्ति । त्वेनसाङ्ग-नगरं “मिनी नागालैण्ड” अपि कथ्यते । यतः अस्मिन् नगरे बह्व्यः जनजातयः निवसन्ति । अतः सांस्कृतिकदृष्ट्या इदं नगरं समृद्धम् अस्ति । “चङ्ग्स”, “सङ्गताम”, “यिम्चुङ्गर”, “खिअम्निउन्गन” इत्यादयः अस्य नगरस्य प्रमुखाः जनजातयः सन्ति । इदं नगरं हस्तनिर्मितवस्तुभ्यः प्रसिद्धम् अस्ति । लोङ्ग्त्रोक, किफिर, पुन्ग्रो च इत्यादयः अस्य नगरस्य समीपस्थानि पर्यटनस्थलानि सन्ति ।
त्वेनसाङ्ग-नगरं १५५ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गे स्थितम् अस्ति । अयं राष्ट्रियराजमार्गः त्वेनसाङ्ग-नगरं दीमापुर-नगरेण सह सञ्योजयति । नगरेऽस्मिन् सर्वकारप्रचालितानि बसयानानि प्राप्यन्ते । अतः जनाः त्वेनसाङ्ग-नगरस्य समीपस्थानि वीक्षणीयस्थलानि बसयानैः भ्रमन्ति । अमगुरी-रेलस्थानकं त्वेनसाङ्ग-नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । त्वेनसाङ्ग-नगरात् अमगुरी-नगरं ६५ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । अमगुरी-रेलस्थानकात् बसयानैः, भाटकयानैः वा त्वेनसाङ्ग-नगरं प्राप्यते । मरियानी-रेलस्थानकम् अपि समीपे एव वर्तते । दीमापुर-नगरस्य विमानस्थानकं त्वेनसाङ्ग-नगरस्य समीपस्थं विमानस्थानकम् अस्ति । जोरहाट-नगरस्य विमानस्थानकम् अपि समीपे एव स्थितम् अस्ति । जोरहाट-विमानस्थानकं त्वेनसाङ्ग-नगरात् ११३ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं विमानस्थानकं भारतस्य प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । कोलकाता-नगराय, गुवाहाटी-नगराय, देहली-नगराय च अस्मात् विमानस्थाकात् वायुयानानि प्राप्यन्ते । अतः जनाः सरलतया त्वेनसाङ्ग-नगरं प्राप्तुं शक्नुवन्ति ।
शिक्षणम्[सम्पादयतु]
ई. स. २०११ तमस्य वर्षस्य जनगणनानुसारं नागालैण्ड-राज्यस्य साक्षरतामानं ७९.९९ प्रतिशतम् अस्ति । तेषु पुरुषाणां साक्षरतामानं ८३.२९ प्रतिशतं, स्त्रीणां च ७६.६९ प्रतिशतम् अस्ति । ई. स. १९७८ तमे वर्षे नागालैण्ड-राज्यस्य कोहिमा-नगरे एकस्य विश्वविद्यालयस्य स्थापना कृता । ई. स. १९९४ तमे वर्षे नागालैण्ड-विश्वविद्यालयः अपि स्थापितः [२]।
भाषाः[सम्पादयतु]
नागान्याण्ड्राज्यस्य एकैकस्य वनवासिगणस्य अपि विशिष्टा भाषा विद्यते । सिनो-टिबेटन्कुटुम्बे अन्तर्भूताः ६० विविधाः भाषाः अत्र विद्यन्ते । एतासां भाषाणां लिपिः न विद्यते । रोमन्लिप्या एताः लिख्यन्ते । १९६७ तमे वर्षे राज्यसर्वकारेण आङ्ग्लभाषा अधिकृतभाषात्वेन अङ्गीकृता । अत्रत्य शिक्षणमाध्यमम् अस्ति आङ्ग्लभाषा। "नागमीस्भाषा" आधिक्येन उपयुज्यते । प्रतिवनवासिगणः परस्परं मातृभाषया अन्यगणीयैः सह नागामीस्भाषया च भाषन्ते। किन्तु इयं भाषा कस्यापि गणस्य मातृभाषा न, लिपियुक्ता अपि न।
शासनम्[सम्पादयतु]
राज्यपालः राष्ट्रपतेः प्रतिनिधिः सन् राज्यस्य नायकः । शासनसम्बद्धैः दायित्वैः सह तस्य अनुष्ठानिकदायित्वानि भवन्ति । विधानसभायां ६० जनाः विद्यन्ते । ते एव कार्यनिर्वाहकाः चिताः सदस्याः । एतेषां प्रमुखः मुख्यमन्त्री । नागाल्याण्ड्राज्याय विशिष्टं स्वातन्त्र्यम् अधिकाराः दत्ताः सन्ति । अत्रत्याः नागावनवासिनः स्वीया न्यायनिर्णयादिव्यवस्थां रक्षितवन्तः । तत्र विभिन्नेषु स्तरेषु स्थानीयाः विवादाः परिह्रीयन्ते ।
राजनीतिः[सम्पादयतु]
नागालैण्ड-राज्ये एकसदनात्मकं विधानमण्डलं विद्यते । राज्येऽस्मिन् विधानसभायाः ६० स्थानानि सन्ति । नागालैण्ड-राज्ये लोकसभायाः २ स्थाने, राज्यसभायाः च १ स्थानकम् एव अस्ति । ई. स. १९६९ तमे वर्षे इदम् राज्यं विशेषराज्यत्वेन उद्घोषितम् आसीत् । “नागालैण्ड पीपुल्स् फ्रण्ट्”, “नेशनलिस्ट् डेमोक्रेटिक् मूवमेण्ट्”, “जनता दल”, “भारतीय राष्ट्रीय कॉङ्ग्रेस्”, “भारतीय जनता पार्टी” इत्यादयः नागालैण्ड-राज्यस्य राजनैतिकसमूहाः सन्ति । “पी. शीलु. आओ” इत्याख्यः नागालैण्ड-राज्यस्य प्रथमः मुख्यमन्त्री आसीत् [३]।
अर्थव्यवस्था, कृषिः, उद्योगश्च[सम्पादयतु]
नागालैण्ड-राज्यस्य अर्थव्यवस्था कृष्याधारिता अस्ति । अस्य राज्यस्य ७० प्रतिशतं जनाः कृषिकार्यं कुर्वन्ति । अस्मिन् प्रदेशे “झूम-कृषिः” अधिकमात्रायां क्रियते । तण्डुलाः अस्य राज्यस्य प्रमुखं सस्यम् अस्ति । अस्य राज्यस्य जलवायुः उष्णः आर्द्रश्च भवति । गोधूमः, लवेटिका च इत्यादयः अपि प्रमुखाणि सस्यानि सन्ति । कदलीफलं, नारङ्गफलं च इत्यादीनि फलानि उत्पाद्यन्ते । अस्य राज्यस्य प्रायः सर्वेषु ग्रामेषु विद्युत्सौकर्यं सम्प्राप्तम् अस्ति । औद्योगिकदृष्ट्या इदं राज्यम् अविकसितम् अस्ति । यद्यपि अस्मिन् प्रदेशे कर्गजोद्योगः विकसितः अस्ति । अस्मिन् राज्ये कौशेयोद्योगः अपि प्रचलति । अस्मिन् राज्ये लघूद्योगेषु हस्तनिर्मितानि वस्तूनि प्रसिद्धानि सन्ति [४]।
सस्यसम्पत्तिः, प्राणिसम्पत्तिश्च[सम्पादयतु]
नागाल्याण्ड्राज्यं सस्यसम्पत्या युक्तं वर्तते । राज्यस्य षष्ठांशः घानारण्येन युक्तः वर्तते यत्र तालवृक्षः, वंशवृक्षः, वेतसवृक्षः, दारुवृक्षः च विद्यन्ते । गजाः, चित्रकाः, विविधजातीयाः वानराः, वृषभाः, महिष्यः च अत्र विद्यन्ते । भारतीयः चातकपक्षी अत्र दृश्यमानेषु प्रसिद्धपक्षिषु अन्यतमः। 'ब्रित्स् ट्रगोपन्' इत्येषः पक्षी राज्यपक्षी वर्तते। अयं पक्षी कोहिमामण्डलस्य जप्तु-झुकु-पर्वतयोः उपत्यकासु, जुन्हेबोटोमण्डलस्य् सटोप्रदेशे, फेक्मण्डले फुसेरोप्रदेशे च दृश्यते ।
संस्कृतिः[सम्पादयतु]
नागल्याण्ड्राज्यस्य १६ वनवासिगणाः - अङ्गमि, ओ, छखेसङ्ग्, चाङ्ग्, खियम्नियुङ्गन्, कोन्याक्, लोथा, फोम्, पोचुरि, रेङ्ग्मा, सङ्ग्तम्, सुमि, यिम्चुङ्गर्, कुकि झिलियाङ्ग् च । "वयनम्" अत्रत्यानां साम्प्रदायिकी कला । एकैकस्य वनवासिगणस्य च विशिष्टः विन्यासः वर्णाश्च भवन्ति । तैः राङ्कवः, स्कन्दस्यूतः, उत्पीठिका-आवरणिका, काष्ठकृतिः , वंशिकला , आलङ्कारिकाणि वस्तूनि च निर्मीयन्ते । बहुषु वनवासिगणेषु तैः ध्रियमाणस्य राङ्कवस्य विन्यासः तेषां सामाजिकं स्तरं द्योतयति । जनपदगानं नृत्यञ्च नागासंस्कृतेः प्रमुखः भागः। जनपदकथानां गीतानां च द्वारा मौखिकीपद्धतिः रक्षिता अस्ति । नागाजनपदगीतानि शृङ्गारात्मकानि ऐतिहासिकानि च भवन्ति यत्र पूर्वजानां कथाः जीवनघटनाश्च भवन्ति । युद्धनृत्यानि अन्यानि च नागल्याण्ड्राज्यस्य प्रमुखः कलाप्रकारः । नागाल्याण्ड्वनवासिनः महता आनन्देन उत्साहेन च उत्सवान् आचरन्ति। ६०% जनाः कृषकाः इत्यतः उत्सवाः अपि कृषिसम्बन्धिनः । उत्सवाः पवित्राः अतः अनिवार्यतया एतेषु भागः वोढव्यः इति ते चिन्तयन्ति । एकैकोपि गणः स्वीयान् उत्सवान् श्रद्धया निष्ठया च आचरति इत्यनेन इदम् उत्सवराज्यं मन्यते। अत्र आचर्यमाणाः प्रमुखाः उत्सवाः सन्ति - जनवरिमासे चाकेसाङ्ग्स्जनैः आचर्यमाणः सुखेन्यी, कुकिभिः आचर्यमाणः मिङ्कुत्, कचरिभिः आचर्यमाणः बुषु, अङ्गमिभिः आचर्यमाणः सेकेन्यी, ओलिङ्ग्, मोत्सु, तुलुनि, न्यक्न्य्लुम्, माङ्ग्माङ्ग्, तोखु एमाङ्ग्, येम्शे इत्यादयः।
नागाल्याण्डस्य हार्न् बिल् उत्सवः[सम्पादयतु]
अयम् उत्सवः नागाल्याण्ड्सर्वकारेण डिसेम्बर् २००० तमे वर्षे आरब्धः। वनवासिगणानां परस्परस्नेहसम्बन्धः वर्धनीयः, राज्यस्य सांस्कृतिकी परम्परा रक्षणीया च इति धिया । अयम् उत्सवः डिसेम्बर्मासस्य १ तः ७ दिनाङ्केषु भवति । प्रवासोद्यम-कला-संस्कृतिविभागाः च अस्य आयोजनं कुर्वन्ति । तदा सांस्कृतिकप्रदर्शनानि एकस्मिन् छदि उपस्थाप्यन्ते । सप्ताहात्मकः अयम् उत्सवः कोहिमातः १२ कि मी दूरे स्थिते नागासाम्प्रदायिकग्रामे किसमायां प्रचलति । सर्वे वनवासिगणाः अस्मिन् भागं वहन्ति । उत्सवस्य लक्ष्यमस्ति यत् नागाल्याण्ड्राज्यस्य वैभवयुतसंस्कृतेः प्रदर्शनं रक्षणञ्च । हार्न्बिल्नाम्ना उत्सवः नामाङ्कितः यस्मिन् विषये सर्वेषु वनवासिगणेषु जनपदकथाः श्रूयन्ते । साप्ताहिके अस्मिन् उत्सवे सर्वे एकत्र मिलिताः भवन्ति । कला, क्रीडा, आहारः, मेला, गृहवैद्यम्, पुष्पप्रदर्शनम्, गीतम्, नृत्यम् इत्यादिषु सर्वे विनोदम् अनुभवन्ति । साम्प्रदायिकाः कलाः चित्रकला, काष्ठकृतिः इत्यादयः प्रदर्श्यन्ते । विविधाः साहसस्पर्धाः, साहित्यकूटम्, वाहनस्पर्धाश्च आयोज्यन्ते।
धर्मः[सम्पादयतु]
नागाल्याण्ड्राज्ये क्रिश्चियन्मतम् आधिक्येन विद्यते । जनसङ्ख्यायां ९०.०२% जनाः क्रैस्ताः एव । क्रिस्तमन्दिरगन्तॄणां सङ्ख्या अपि अत्यधिका विद्यते ग्रामेषु नगरेषु च । कोहिमा, दीमापुर, मोकोचङ्ग्प्रदेशेषु महाक्रिस्तमन्दिराणि विद्यन्ते । भारतस्य त्रिषु क्रैस्तजनसङ्ख्याधिकएषु राज्येषु अन्यतमम् वर्तते इदम्।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
नागालैण्ड-राज्यं भारतस्य पूर्वदिशि स्थितम् अस्ति । राज्यमिदम् अत्यन्तं सुन्दरं दृश्यते । अस्य राज्यस्य वातावरणं शान्तं, सुखदं, स्वच्छं, प्राकृतिकं च वर्तते । अस्मिन् राज्ये बहूनि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । कोहिमा-नगरस्य सङ्ग्रहालयः, जपकू, पीक, माता सीमिवयाङ्ग, वॉर सीमेट्री, मध्यकालीनस्य कचारी-राज्यस्य अवशेषाः, दीमापुरं, चुमुकेडीमा इत्यादीनि अस्य राज्यस्य पर्यटनस्थलानि सन्ति । कोहिमा-मण्डलस्य इनटानकी-राष्ट्रियोद्यानम् अपि आकर्षणस्य केन्द्रं विद्यते ।
मोकोकचुङ्ग[सम्पादयतु]
मोकोकचुङ्ग-नगरं नागालैण्ड-राज्यस्य मोकोकचुङ्ग-मण्डलस्य मुख्यालयः अस्ति । अस्मिन् नगरे एओ-प्रजातिः निवसन्ति । इदं नगरं सांस्कृतिकदृष्ट्या, बौद्धिकदृष्ट्या च राज्ये प्रसिद्धम् अस्ति । इदं नगरं समुद्रतलात् १३२५ मीटरमितम् उन्नतम् अस्ति । नगरस्य समीपे बहवः जलप्रपाताः, पर्वताश्च सन्ति । मोकोकचुङ्ग-नगरस्य जनाः “क्रिसमस्”, नूतनवर्षं, “मोत्सू” इत्यादयः उत्सवाः आचरन्ति । तेषु मोत्सू-उत्सवः एओ-जातेः प्रमुखोत्सवः मन्यते । अस्य उत्सवस्य प्रमुखं केन्द्रं चुचुयिमलाङ्ग-ग्रामः अस्ति । अयं ग्रामः मोकोकचुङ्ग-नगरस्य समीपे एव अस्ति । अयम् उत्सवः मई-मासस्य प्रथमे सप्ताहे आचर्यते । उत्सवेऽस्मिन् एओ-जनाः सम्मिलन्ति । अस्मिन् नगरे ईसाईधर्मस्य प्रामुख्यं वर्तते । अस्मिन् नगरे ९५ प्रतिशतं जनाः ईसाई-धर्मम् आचरन्ति ।
मोकोकचुङ्ग-नगरं ६१ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गे स्थितम् अस्ति । अयं राष्ट्रियराजमार्गः मोकोकचुङ्ग-नगरं कोहिमा-नगरेण, वोखा-नगरेण, चाङ्गटोङ्ग्या-नगरेण, तुली-नगरेण च सह सञ्योजयति । नागालैण्ड-राज्यस्य सर्वकारेण पर्यटकाणां सौकर्याय बसयानानि अपि प्रचालितानि सन्ति । अस्मिन् नगरे रेलस्थानकं नास्ति । असम-राज्यस्य मरियानी-रेलस्थानकम् अस्य नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । इदं रेलस्थानकं समीपस्थराज्यानां प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । मरियानी-नगरात् मोकोकचुङ्ग-नगराय बसयानानि, भाटकयानानि च प्राप्यन्ते । दीमापुर-नगरस्य विमानस्थानकं, असम-राज्यस्य जोरहट-नगरस्य विमानस्थानकं च मोकोकचुङ्ग-नगरस्य समीपस्थे विमानस्थानके स्तः । मोकोकचुङ्ग-नगरात् दीमापुर-नगरं २१२ किलोमीटरमिते, जोरहट-नगरं १०५ किलोमीटरमिते च दूरे स्थितम् अस्ति । एते विमानस्थानके गुवाहाटी-नगरेण, कोलकाता-नगरेण च सह सम्बद्धम् अस्ति । भारतस्य प्रमुख-नगरेभ्यः अपि वायुयानानि प्राप्यन्ते । अनेन प्रकारेण मोकोकचुङ्ग-नगरं भूमार्गेण, रेलमार्गेण, वायुमार्गेण च सह सम्बद्धम् अस्ति । जनाः सरलतया मोकोकचुङ्ग-नगरस्य भ्रमणं कर्तुं शक्नुवन्ति ।
पेरेन[सम्पादयतु]
पेरेन-नगरं नागालेण्ड-राज्यस्य पेरेन-मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति । नगरमिदं वनेभ्यः प्रसिद्धम् अस्ति । यतः अस्य मण्डलस्य वनानि जनरहितानि सन्ति । आदिवासिनः एतेषां वनानां संरक्षणं कुर्वन्ति । अस्य मण्डलस्य पश्चिमदिशि असम-राज्यं, पूर्वदिशि कोहिमा-मण्डलं, दक्षिणदिशि मणिपुर-राज्यं च स्थितम् अस्ति । स्थलमिदं प्राकृतिकं वर्तते । पेरेन-नगरं पर्वते स्थितम् अस्ति । अतः पेरेन-नगरात् असम-राज्यस्य, मणिपुर-राज्यस्य च दृश्यं दृश्यते । इदं मण्डलं बरेल-पर्वतशृङ्खलायाः कस्मिँश्चिद्भागे स्थितम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले विविधाः वनस्पतयः, नद्यः, पर्वताः सन्ति । विहगाः, पशवः च अपि बहवः सन्ति । वनेषु ईक्षुवृक्षाः अधिकमात्रायां प्राप्यन्ते । एतेषु वनेषु विविधाः वृक्षाः दृश्यन्ते । मण्डलेऽस्मिन् खानिजाः अपि प्राप्यन्ते । किन्तु अधिकमात्रायां तेषां खानिजानाम् उत्पादनं न क्रियते । अस्मिन् मण्डले बहूनि पर्यटनस्थलानि सन्ति । “नताङ्गकी-राष्ट्रियोद्यानं”, “माउण्ट् पाओना”, “माउण्ट् कीसा”, “बेनरुइ”, “पुइलवा-ग्रामस्य गुहाः” च इत्यादीनि पेरेन-मण्डलस्य प्रमुखाणि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।
पेरेन-मण्डले जीलिङ्ग्स-जनजातिः निवसति । अस्याः जनजातेः उद्भवः मणिपुर-राज्यस्य सेनापति-मण्डले नकुइलवाङ्गदी-स्थले अभवत् । इयं जनजातिः “काचा नागा” इति नाम्ना ज्ञायते । ते कृषिं कुर्वन्ति । पेरेन-मण्डलस्य जलवायुः शान्तः, मृत्तिका उर्वरा च अस्ति । अतः इदं मण्डलं नागालैण्ड-राज्यस्य कृषिकार्ये उत्तमं मण्डलम् अस्ति । जीलिङ्ग्स-जनजातेः कलाकृतिः, नृत्यं, सङ्गीतं च भिन्नम् अस्ति । अतः इयं जनजातिः नागालैण्ड-राज्यस्य महत्त्वपूर्णा जनजातिः मन्यते । अस्मिन् राज्ये “मिशनरी-इन्स्टीट्यूट्” इतीयं संस्था स्थिता अस्ति । यदा आङ्ग्लानाम् आगमनम् अभवत् तदैव इयं संस्था अपि आरब्धा । अनया संस्थया अस्य राज्यस्य संस्कृतिः, जीवनशैली च प्रभाविता जाता । अस्मिन् मण्डले बहवः उत्सवाः आचर्यन्ते । “मिमकुट”, “चेगा गादी” “हेवा” इत्यादयः अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उत्सवाः सन्ति । एते सर्वे सस्योत्सवाः सन्ति । एवं च क्रिसमस्-उत्सवः पेरेन-मण्डलस्य जनानां मुख्योत्सवः अस्ति ।
अस्मिन् मण्डले भ्रमणं कर्तुम् अनुमतिः आवश्यकी भवति । देहली-नगरे, कोलकाता-नगरे, गुवाहाटी-नगरे अस्य अनुमतिं प्राप्तुं कार्यालयाः स्थिताः सन्ति । ततः सरलतया अनुमतिं प्राप्यते । ये वैदेशिकाः पर्यटकाः भवन्ति, तेभ्यः अनुमतेः आवश्यकता न भवति । तथापि तैः “फॉरेन् रजिस्ट्रार कार्यालये” पञ्जीकरणं करणीयम् भवति ।
पेरेन-मण्डले नागालैण्ड-राज्यस्य सर्वकारेण प्रचालितानि बसयानानि प्रचलन्ति । अतः तैः बसयानैः पेरेन-मण्डलस्य भ्रमणं कर्तुं शक्यते । पर्यटकाः भाटकयानैः अपि पर्यटनं कुर्वन्ति । पेरेन-मण्डलस्य भूमार्गः समीपस्थैः मण्डलैः सह सम्बद्धः अस्ति । दीमापुर-नगरस्य रेलस्थानकम् पेरेन-मण्डलस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । दीमापुर-नगरात् पेरेन-नगरं ७७ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । दीमापुर-रेलस्थानकात् देहली-महानगराय, कोलकाता-महानगराय, गुवाहाटी-नगराय इत्यादिभिः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः रेलयानानि प्राप्यन्ते । दीमापुर-रेलस्थानकं भारतस्य प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । दीमापुर-रेलस्थानकात् पेरेन-नगरं बसयानैः, भाटकयानैः वा गन्तुं शक्यते । पेरेन-नगरे विमानस्थानकं नास्ति । दीमापुर-नगरस्य विमानस्थानकं पेरेन-नगरस्य निकटतमम् विमानस्थानकम् अस्ति । अस्मात् विमानस्थानकात् कोलकाता-नगराय, गुवाहाटी-नगराय च नियमितरूपेण वायुयानानि प्राप्यन्ते । अनेन प्रकारेण पेरेन-नगरं भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, वायुमार्गेण च सरलतया गन्तुं शक्यते । विदेशस्य, भारतस्य च विभिन्ननगरेभ्यः जनाः भ्रमणार्थं तत्र गच्छन्ति ।
किफिर[सम्पादयतु]
किफिर-नगरं नागालैण्ड-राज्यस्य किफिर-मण्डलस्य मुख्यालयः अस्ति । इदं नगरं नागालैण्ड-राज्यस्य आकर्षकं स्थलम् अस्ति । नगरमिदम् उच्चपर्वते स्थितम् अस्ति । अस्मात् नगरात् नागालैण्ड-राज्यस्य मनोहरं दृश्यं दृश्यते । ई. स. २००४ तमे वर्षे किफिर-मण्डलं सङ्घटितम् । इदं मण्डलं त्वेनसाङ्ग-मण्डलस्य कश्चन भागः अस्ति । इदं नागालैण्ड-राज्यस्य नवमं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य उत्तरदिशि त्वेनसाङ्ग-मण्डलं, पूर्वदिशि म्यान्मार-देशः, पश्चिमदिशि फेक-मण्डलं च स्थितम् अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् काश्चित् नागा-जनजातयः निवसन्ति । “यिमचुङ्गर्स”, “खियमनिनगन”, “फोम”, “सङमा”, “सुमि” इत्यादयः जनजातयः प्राप्यन्ते । किफिर-नगरस्य समीपे “सारामाटी-पर्वतः” स्थितः अस्ति । अयं पर्वतः समुद्रतलात् ३८४१ किलोमीटरमितः उन्नतः अस्ति । अयं पर्वतः नागालैण्ड-राज्यस्य उच्चतमं शिखरम् विद्यते । अयं पर्वतः सर्वदा हिमाच्छादितः भवति । अतः तेन अयं पर्वतः अत्यधिकः सुन्दरः दृश्यते । मन्यते यत् – “सारामाटी-पर्वतः किफिर-मण्डलस्य रक्षणं करोति” इति । किफिर-मण्डले पर्यटनाय बहूनि स्थलानि सन्ति । “फाकिम-वन्यजीवाभयारण्यं” “सलोमी-मिमी-गुहाः”, “लवर्स् पैराडाइज्” च इत्यादीनि किफिर-मण्डलस्य प्रमुखाणि पर्यटनस्थलानि सन्ति । किफिर-नगरस्य समीपे सिमी-ग्रामः अस्ति । तस्मिन् ग्रामे ववाडॆ-जलप्रपातः अपि अस्ति । इतः परं सङ्गथम-स्थले प्राचीनजनजातिः निवसति । तत्र “निङ्ग्थसलाङ्ग” इति नामकः शिलालेखः स्थितः अस्ति । अनेन प्रकारेण जनाः भारतस्य विभिन्ननगरेभ्यः भ्रमणार्थं किफिर-मण्डलं गच्छन्ति । एवं च तत्र गत्वा आनन्दं प्राप्नुवन्ति ।
किफिर-नगरं १५५ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गे स्थितम् अस्ति । अयं राष्ट्रियराजमार्गः किफिर-नगरं कोहिमा-नगरेण, मेलुरी-नगरेण, दीमापुर-नगरेण, मोकोचुङ्ग-नगरेण च सह सञ्योजयति । नागालैण्ड-नगरस्य सर्वकारेण नागरिकाणां सौकर्याय बसयानानि प्रचालितानि सन्ति । तैः बसयानैः किफिर-मण्डलं गन्तुं शक्यते । किफिर-नगरे रेलस्थानकं नास्ति । किन्तु दीमापुर-नगरस्य रेलस्थानकं किफिर-नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । किफिर-नगरात् दीमापुर-नगरं ३१२ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । दीमापुर-नगरात् बसयानैः भाटकयानैः वा किफिर-नगरं प्राप्यते । दीमापुर-नगरस्य विमानस्थानकं किफिर-नगरस्य निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । इदं विमानस्थानकं भारतस्य प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । गुवाहाटी-नगराय, देहली-नगराय च दीमापुर-विमानस्थानकात् नियमितरूपेण वायुयानानि प्राप्यन्ते । अनेन प्रकारेन पर्यटकाः भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, वायुमार्गेण वा सरलतया किफिर-मण्डलं प्राप्तुं शक्नुवन्ति ।
मोन[सम्पादयतु]
मोन-नगरं नागालैण्ड-राज्यस्य मोन-मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति । नगरमिदं प्राकृतिकसौन्दर्येण परिपूर्णम् अस्ति । मोन-नगरं गत्वा जनाः प्रकृतौ लीनाः भवन्ति । इदं मण्डलं नागालैण्ड-राज्यस्य पूर्वोत्तदिशि स्थितम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य उत्तरदिशि असमराज्यं, दक्षिणदिशि म्यान्मारदेशः, पश्चिमदिशि मोकोकचुङ्ग-मण्डलं, त्वेनसाङ्ग-मण्डलं च स्थितम् अस्ति । मोन-नगरं “सांस्कृतिकस्वर्गः” इति नाम्ना विख्यातम् अस्ति । मोन-मण्डलं “कोन्यक्षस्य भूमिः” इति नाम्ना ज्ञायते । “कोन्यक्ष” इतीयं टैटू-योद्धाजनजातिः अस्ति । अस्य मण्डलस्य जनाः साम्प्रतमपि पारम्परिकापरिधानानि धरन्ति । तेषु परिधानेषु कुण्डलानि, वस्त्राणि इत्यादीनि भारसहितानि भवन्ति । कोन्यक्ष-जनजातिः द्वयोः भागयोः विभक्ता अस्ति । थेण्डु, थेन्थु च । पुरा अस्याः जनजातेः जनानां मुखे त्वगुत्किरणं (Tatoo) भवति स्म । किन्तु साम्प्रतं ते मुखे त्वगुत्किरणं न कारयन्ति । थेण्डु-समूहस्य जनाः मण्डलस्य अधस्थले निवसन्ति । किन्तु थेन्थु-समूहस्य जनाः मण्डलस्य उच्चस्थले निवसन्ति । तत्स्थलं “टोबू” इति कथ्यते । थेण्डु-समूहस्य शासकाः “अङ्ग्स्” इति नाम्ना ज्ञायन्ते । कोन्यक्ष-जनजातेः जनाः अप्रैल-मासे “आओलेन्योग मोनयू” इति उत्सवम् आचरन्ति । उत्सवः अयं साप्ताहिकः भवति । अतः अप्रैल-मासे मोन-मण्डलं गन्तव्यम् ।
मोन-मण्डलं ६१ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गे स्थितम् अस्ति । अयं राष्ट्रियराजमार्गः मोन-मण्डलं नागालैण्ड-राज्यस्य अन्यैः मण्डलैः सह सञ्योजयति । नागालैण्ड-राज्यस्य सर्वकारेण प्रचालितैः बसयानैः मोन-मण्डस्य पर्यटनस्थलानां भ्रमणं कर्तुं शक्यते । असम-राज्यस्य लकवा-नगरस्य रेलस्थानकं मोन-नगरस्य निकटतमं रेलस्थानकम् अस्ति । मोन-नगरात् लकवा-रेलस्थानकं ७५ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । लकवा-रेलस्थानकं भारतस्य प्रमुख-नगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । मोन-नगरात् दीमापुर-रेलस्थानकं २५१ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । अतः दीमापुर-नगरादपि मोन-नगरं बसयानैः, भाटकयानैः वा प्राप्यते । मोन-नगरात् गुवाहाटी-विमानस्थानकम् ४२३ किलोमीटरमिते, जोरहाट-विमानस्थानकं ११९ किलोमीटरमिते दूरे, दीमापुर-विमानस्थानकं २५१ किलोमीटरमिते दूरे च स्थितम् अस्ति । एतानि विमानस्थानकानि भारतस्य प्रमुख-नगरैः सह सम्बद्धानि सन्ति । तेभ्यः विमानस्थानकेभ्यः बसयानैः मोन-नगरं प्राप्यते । अनेन प्रकारेन जनाः भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, वायुमार्गेण वा सरलतया मोन-नगरं प्राप्तुं शक्नुवन्ति ।
वोखा[सम्पादयतु]
वोखा-नगरं नागालैण्ड-राज्यस्य वोखा-मण्डलस्य मुख्यालयः विद्यते । वोखा-मण्डले लोथा-जनजातिः निवसति । इयं जनजातिः बृहत्तमासु जनजातीषु अन्यतमा अस्ति । इदं मण्डलं परितः पर्वताः सन्ति । तेन इदं मण्डलं रमणीयं दृश्यते । अतः एव इदं मण्डलं जनेषु लोकप्रियम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य उत्तरदिशि मोकोकचुङ्ग-मण्डलं, पूर्वदिशि जुन्हेबोटो-मण्डलं, पश्चिमदिशि असम-राज्यं च स्थितम् अस्ति । लोथा-आदिवासिनः पर्यटकानां सोत्साहेन स्वागतं कुर्वन्ति । “तोखू”, “पिखुचक”, “ईमोङ्ग” इत्यादयः अस्य राज्यस्य प्रमुखोत्सवाः सन्ति । अस्मिन् उत्सवे स्थानीयनृत्यानि, सङ्गीतानि च भवन्ति । वोखा-मण्डले बहूनि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तीयी-पर्वतः, तोत्सु-शिखरं, दोयाङ्ग-नदी इत्यादीनि अस्य नगरस्य प्रमुखाणि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । नागालैण्ड-राज्ये प्रवेशाय पर्यटकैः अनुमतिः आवश्यकरूपेण स्वीकर्त्तव्या भवति । कोलकाता-नगरे, गुवाहाटी-नगरे, शिलाङ्ग-नगरे च अस्य कार्यालयाः अपि सन्ति ।
वोखा-मण्डलं ३९ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गे स्थितम् अस्ति । अयं राष्ट्रियराजमार्गः वोखा-नगरं दीमापुर-नगरेण सह सञ्योजयति । नागालैण्ड-राज्यस्य राजधानी कोहिमा-नगरं वोखा-नगरात् ७५ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । नागालैण्ड-राज्यस्य सर्वकारप्रचालितैः बसयानैः अपि वोखा-मण्डलं प्राप्यते । वोखा-नगरे रेलस्थानकं नास्ति । किन्तु दीमापुर-नगरस्य रेलस्थानकं वोखा-नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । वोखा-नगरात् दीमापुर-नगरं १५७ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं रेलस्थानकं भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । गुवाहाटी-नगराय, कोलकाता-नगराय, देहली-नगराय च नियमितरूपेण रेलयानानि प्राप्यन्ते । वोखा-नगरे विमानस्थानकं नास्ति । दीमापुर-नगरस्य विमानस्थानकं वोखा-मण्डलस्य निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । वोखा-नगरात् दीमापुर-विमानस्थानकं १६२ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । दीमापुर-नगराद् बसयानैः, भाटकयानैः वा वोखा-नगरं प्राप्यते । अनेन प्रकारेण जनाः सरलतया वोखा-नगरस्य वीक्षणीयस्थानां भ्रमणं कर्तुं शक्नुवन्ति ।
जून्हेबोटो[सम्पादयतु]
जुन्हेबोटो-नगरं नागालैण्ड-राज्यस्य जुन्हेबोटो-मण्डलस्य केन्द्रत्वेन विद्यते । इदं नगरं समुद्रतलात् १८०० किलोमीटरमितम् उन्नतम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि मोकोकचुङ्ग-मण्डलं, पश्चिमदिशि वोखा-मण्डलं च स्थितम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले सूमी-जनजातिः निवसन्ति । अस्याः जनजातेः जनाः यौधकलासु निपुणाः भवन्ति । सूमि-जनैः उत्सवेषु विविधानि नृत्यानि, सङ्गीतानि च प्रस्तूयन्ते । सूमि-जनानां परिधानानि अपि भिन्नानि भवन्ति । “अहूना” इत्ययं सूमी-जनानां प्रमुखोत्सवः मन्यते । सूमि-जनाः सोत्साहेन इमम् उत्सवम् आचरन्ति । जनाः जुलाई-मासे जुन्हेबोटो-मण्डलं गच्छन्ति । तस्मिन् समये सूमि-आदिवासिनः जनाः उत्सवान् आचरन्ति । मण्डलेऽस्मिन् विहगाभयारण्यं, विशालवनानि च सन्ति । तिजु-नदी, दोयाङ्ग-नदी, सुथा-नदी इत्येताः जुन्हेबोटो-मण्डलस्य प्रमुखाः नद्यः सन्ति ।
जुन्हेबोटो-नगरं ६१ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गे स्थितम् अस्ति । नागालैण्ड-सर्वकारप्रचालितानि बसयानानि अपि प्रचलन्ति । जुन्हेबोटो-नगरात् कोहिमा-नगरं १५२ किलोमीटरमिते, मोकोकचुङ्ग-नगरं ७० किलोमीटरमिते च दूरे स्थितम् अस्ति । ताभ्यां नगराभ्यां बसयानैः जुन्हेबोटो-नगरं प्राप्यते । जुन्हेबोटो-नगरे रेलस्थानकं नास्ति । किन्तु दीमापुर-नगरस्य रेलस्थानकं जुन्हेबोटो-नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । जुन्हेबोटो-नगरात् दीमापुर-नगरं २०७ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं रेलस्थानकं भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । गुवाहाटी-नगराय, कोलकाता-नगराय, देहली-नगराय च नियमितरूपेण रेलयानानि प्राप्यन्ते । जुन्हेबोटो-नगरे विमानस्थानकं नास्ति । दीमापुर-नगरस्य विमानस्थानकं जुन्हेबोटो-मण्डलस्य निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । जुन्हेबोटो-नगरात् दीमापुर-विमानस्थानकं २१० किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । दीमापुर-नगरात् बसयानैः, भाटकयानैः वा जुन्हेबोटो-नगरं प्राप्यते । अनेन प्रकारेण जनाः सरलतया जुन्हेबोटो-नगरस्य वीक्षणीयस्थानां भ्रमणं कर्तुं शक्नुवन्ति ।
फेक[सम्पादयतु]
फेक-नगरं नागालैण्ड-राज्यस्य फेक-मण्डलस्य मुख्यालयः अस्ति । स्थलमिदं नागालैण्ड-राज्यस्य अज्ञातस्थलेषु अन्यतमम् अस्ति । ये समीपस्थाः जनाः भवन्ति, ते एव अस्य स्थलस्य विषये जानन्ति । अस्मिन् मण्डले पर्वताः, नद्यः, क्षेत्राणि च सन्ति । फेक-नगरे अत्यधिकं प्राकृतिकं सौन्दर्यं वर्तते । फेक-मण्डलं नागालैण्ड-राज्यस्य दक्षिणपूर्वभागे स्थितम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि म्यामार-देशः, दक्षिणदिशि मणिपुर-राज्यं, पश्चिमदिशि कोहिमामण्डलं, उत्तरदिशि जून्हेबोटो-मण्डलं, त्वेनसाङ्ग-मण्डलं च स्थितम् अस्ति । पुरा फेक-मण्डलं कोहिमा-मण्डलस्य कश्चनभागः आसीत् । इदं नगरं कोहिमा-नगरात् १४५ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । “चाकेसङ्ग”, “पोचुरी” इत्येते फेक-मण्डलस्य जाती स्तः । चाकेसङ्ग-जातेः विभागत्रयम् अस्ति । “चोकरी”, “खेज्हा”, “साङ्ग” च । अस्मिन् मण्डले तेंयिदी-भाषा, नागामीस-भाषा च व्यवह्रियते । अस्मिन् मण्डले तिस्रः नद्यः प्रवहन्ति । तिजू-नदी, लान्ये-नदी, सेद्जु-नदी च । मण्डलेऽस्मिन् बहूनि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । “शिल्लोई”, “चिडा”, “जुदु-तडागः” इत्यादीनि अस्य मण्डलस्य प्रमुखाणि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । “खुथोन्ये”, “थुरिन्ये”, “तुर्हिन्ये”, “गुन्ये”, “तुखन्ये”, “सुखरुन्ये” इत्यादयः अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उत्सवाः सन्ति । जनाः उत्साहपूर्वकम् एतान् उत्सवान् आचरन्ति ।
फेक-नगरं भूमार्गेण कोहिमा-नगरेण, दीमापुर-नगरेण, जून्हेबोटो-नगरेण इत्यादिभिः नागालैण्ड-राज्यस्य नगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । अस्मिन् नगरे नागालैण्ड-राज्यस्य सर्वकारेण प्रचालितानि बसयानानि प्राप्यन्ते । तैः बसयानैः सरलतया फेक-नगरस्य समीपस्थानि वीक्षणीयस्थलानि गन्तुं शक्यन्ते । अस्मिन् मण्डले भाटकयानानि अपि प्रचलन्ति । फेक-नगरे रेलस्थानकं नास्ति । किन्तु दीमापुर-नगरस्य रेलस्थानकं फेक-नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । फेक-नगरात् दीमापुर-नगरं ३७७ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं रेलस्थानकं भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । गुवाहाटी-नगराय, कोलकाता-नगराय, देहली-नगराय च नियमितरूपेण रेलयानानि प्राप्यन्ते । फेक-नगरे विमानस्थानकं नास्ति । दीमापुर-नगरस्य विमानस्थानकं फेक-मण्डलस्य निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । फेक-नगरात् दीमापुर-विमानस्थानकं ३७२ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । दीमापुर-नगरात् बसयानैः, भाटकयानैः वा फेक-नगरं प्राप्यते । अनेन प्रकारेण जनाः सरलतया फेक-नगरस्य वीक्षणीयस्थानां भ्रमणं कर्तुं शक्नुवन्ति ।
लॉङ्गलेङ्ग[सम्पादयतु]
लॉङ्गलेङ्ग-नगरं नागालैण्ड-राज्यस्य लॉङ्गलेङ्ग-मण्डलस्य मुख्यालयः अस्ति । ई. स. २००४ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासस्य २४ तमे दिनाङ्के (२४ जनवरी २००४) “लॉङ्गलेङ्ग” क्षेत्रं मण्डलत्वेन उद्घोषितम् । इदं मण्डलं समुद्रतलात् १०६६ मीटरमितम् उन्नम् अस्ति । अस्मिन् नगरे भ्रमणाय सर्वकारस्य अनुमतिः आवश्यकी भवति । लॉङ्गलेङ्ग-मण्डलं पर्वतीयक्षेत्रम् अस्ति । इदं क्षेत्रं नागालैण्ड-राज्यस्य उत्तरदिशि स्थितम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले पर्यटकाः पर्वतारोहणाय अपि गच्छन्ति । स्थलमिदम् अत्यन्तं शान्तम् अस्ति । “फोम नागस” लॉङ्गलेङ्ग-मण्डलस्य जनजातिः अस्ति । एते जनाः मृत्पात्राणि निर्मान्ति । एते आदिवासिनः पाषाणकालीनाः सन्ति । एतेषु जनेषु बहुभिः जनैः ईसाई-धर्मः आचरितः । अस्य जनजातेः जनाः ग्रीष्मर्तोः स्वागतार्थं मोन्यु-उत्सवम् आचरन्ति । अयम् उत्सवः अप्रैल-मासे षड्दिनात्मकः आचर्यते । जनाः इमम् उत्सवं दृष्टुं लॉङ्गलेङ्ग-मण्डलं गच्छन्ति ।
लॉङ्गलेङ्ग-नगरं ६१ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गे स्थितम् अस्ति । अयं राष्ट्रियराजमार्गः लॉङ्गलेङ्ग-नगरं नागालैण्ड-राज्यस्य विभिन्ननगरैः सह सञ्योजयति । नागालैण्ड-राज्यस्य सर्वकारेण प्रचालितैः बसयानैः लॉङ्गलेङ्ग-नगरं गन्तुं शक्यते । लॉङ्गलेङ्ग-नगरे रेलस्थानकं नास्ति । किन्तु दीमापुर-नगरस्य रेलस्थानकं लॉङ्गलेङ्ग-नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । लॉङ्गलेङ्ग-नगरात् दीमापुर-नगरं ६४२ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं रेलस्थानकं भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । गुवाहाटी-नगराय, कोलकाता-नगराय, देहली-नगराय च नियमितरूपेण रेलयानानि प्राप्यन्ते । लॉङ्गलेङ्ग-नगरे विमानस्थानकं नास्ति । दीमापुर-नगरस्य विमानस्थानकं लॉङ्गलेङ्ग-मण्डलस्य निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । लॉङ्गलेङ्ग-नगरात् दीमापुर-विमानस्थानकं ६४२ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । दीमापुर-नगरात् बसयानैः, भाटकयानैः वा लॉङ्गलेङ्ग-नगरं प्राप्यते । अनेन प्रकारेण जनाः सरलतया लॉङ्गलेङ्ग-नगरस्य वीक्षणीयस्थानां भ्रमणं कर्तुं शक्नुवन्ति ।
परिवहनम्[सम्पादयतु]
भूमार्गः[सम्पादयतु]
नागालैण्ड-राज्यस्य परिवहनं मुख्यत्वे भूमार्गेषु आधारितम् अस्ति । नागालैण्ड-राज्यस्य आहत्य मार्गाः ९,८६० किलोमीटरमिताः दीर्घाः सन्ति । एतेषु राष्ट्रियराजमार्गाः, प्रान्तीयराजमार्गाः, ग्राम्यमार्गाः च सम्मिलिताः सन्ति । अस्य राज्यस्य राष्ट्रियराजमार्गाः नागालैण्ड-राज्यं मणिपुर-राज्येन, असम-राज्येन च सह सञ्योजयति । नागालैण्ड-राज्यं गन्तुं भूमार्गः सर्वोत्तमः अस्ति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
नागालैण्ड-राज्यं पर्वतीयक्षेत्रम् अस्ति । अतः अस्य राज्यस्य एकमेव रेलस्थानकं दीमापुर-नगरे अस्ति । दीमापुर-नगरम् असम-राज्येन सह श्रेष्ठतया सम्बद्धम् अस्ति । दीमापुर-नगरस्य रेलस्थानकं भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । जनाः दीमापुर-नगरात् बसयानैः भाटकयानैः वा नागालैण्ड-राज्यस्य अन्यानि नगराणि गन्तुं शक्नुवन्ति ।
वायुमार्गः[सम्पादयतु]
नागालैण्ड-राज्यस्य एकमात्रं विमानस्थानकम् अपि दीमापुर-नगरे एव अस्ति । अस्माद् विमानस्थानकात् गुवाहाटी-नगराय, कोलकाता-नगराय च नियमितरूपेण वायुयानानि प्राप्यन्ते । जनाः सरलतया दीमापुर-नगरं प्राप्नुवन्ति ।
अनेन प्रकारेण नागालैण्ड-राज्यं भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, वायुमार्गेण च भारतस्य विभिन्नराज्यैः सह सम्बद्धम् अस्ति ।
वीथिका[सम्पादयतु]
-
-
-
NORTH EAST INDIA (54).jpg
उत्सवः
-
-
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- State Portal of the Government of Nagaland
- Department of IT & Technical Education
- Department of Forest, Ecology, Environment and Wildlife
- Department of Horticulture
- Nagaland - Journey Through The Choir Of Clouds (Documentary)
- विकिट्रेवले Nagaland यात्रा मार्गदर्शिका
- A photojournalist in Nagaland

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
पद्यपाने संस्कृतपद्यमासः २५ : पद्यपूरणम् :: शलभतां लभतां हृदयं मम |
“शलभतां लभतां हृदयं मम” इति द्रुतविलम्बितपद्यस्य अन्तिमपादं अस्मिन् मासस्य पद्यपूरणविभागपादं | मोदन्ते सहृदयहृदयानि यदि पूरणपद्यानां द्वितीयपादे अपि यमकलङ्कारः (यथा “शलभतां लभतां..”) आविर्भविष्यति |
4 Responses to “पद्यपाने संस्कृतपद्यमासः २५ : पद्यपूरणम् :: शलभतां लभतां हृदयं मम |”
-
ಹರಿದಜಸ್ರವಿಶಾಲಮನೋಹರೇ
ಪ್ರಭವತಾಂ ಭವತಾಂ ಕವಿತಾವನೇ |
ಕವಿಗಣೇಶ ಗಣೇಶ ಸದಾ ಮುಡಾ
ಶಲಭತಾಂ ಲಭತಾಂ ಹೃದಯಂ ಮಮ ||
-
रसिकेभ्यो नमः,
तव नवाकृतिसंस्कृतिसंभवो
भवरिपुर्यमदीपि सुदुर्लभे! ।
प्रणयिते गहने दहने ततश्
शलभतां लभतां हृदयं मम।।


text:
पुनस्त्रिधा वस्तुविभागमाह—
केन प्रकारेण त्रैधं तदाह—
69 तत्र—
सर्वश्राव्यं यद् वस्तु तत् प्रकाशमित्युच्यते । यत्तु सर्वस्याश्राव्यं तत् स्वगतमितिशब्दाभिधेयम् ।
वस्तुनः सूच्यत्वं दृश्यत्वं च दर्शितम् । अथ श्राव्यत्वमवशिष्यते । तत्प्रदर्शनप्रकारमाह पुनरिति । प्रसिद्धमित्येवास्माभिर्वस्तु न466 प्रदर्श्यते किं तु प्रसिद्धं च नाट्योपयुक्तं चेत्युक्तं नाट्यधर्ममवेक्ष्येति । सर्वेषामिति । सर्वेषां श्राव्यं, नियतस्यैव श्राव्यं, सर्वेषामश्राव्यं चेत्यर्थः । सर्वत्वं चात्र नायकव्यतिरिक्तापेक्षया । 467ननु नाटकादौ च सर्वश्राव्यं सर्वाश्राव्यमित्युक्तिः क्वचिन्न दृष्टा । तत्रोक्तं सर्वश्राव्यमित्यादि । तद् विवृणोति सर्वश्राव्यं यद् वस्त्विति ।


text:
परोऽपेहि मनस्पाप ॥(वेदसूक्तिः/अथर्ववेदः/परोऽपेहि मनस्पाप ॥ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
परोऽपेहि मनस्पाप ॥ (अथर्ववेदः ६-४५-१)सम्पाद्यताम्
हे पाप ! मम मनस्तः दूरं गम्यताम् ।
- पापमुद्दिश्य उक्तमिति भाति चेदपि इदम् अस्माकं मनः उद्दिश्य एव उक्तं वर्तते ! पापस्य उद्भवः अत्रैव भवति । तस्य उद्भवः एव यथा न स्यात् तथा जागरूकता वोढव्या । किन्तु संस्कारस्य प्रभावात् यदि उद्भवेत् अङ्कुरावस्थायामेव तत् मर्दनीयम् । अन्यथा तच्च पापं समग्रे मनसि प्रसृत्य मनः दुर्बलं करोति । ततः वचनरूपं प्राप्नोति । वचनरूपस्य पापस्य क्रियारूपप्राप्तेः कति क्षणाः अपेक्षिताः ?! पापक्रियाभिः सर्वनाशः भविष्यति । किं नाम पापम् ? यत् आत्मानं पातयेत्, यत् आत्मशक्तिं नाशयेत् तदेव पापम् ! उदाहरणाय - असत्यकथनेन आतङ्कः, सत्यकथनेन शान्तिः ।


text:
एक: नूतन: जालसंचालक: भवतां सेवायाम्
बान्धवा:
वर्षेभ्य: भवन्त: गूगलक्रोम, फायरफाक्स, सफारी प्रभृतीनां विविधानां जालसंचालकानां (Web Browsers) प्रयोगं कृत्वा थकिता: स्यु: । सम्प्रति भवन्त: अपि किमपि नूतनं वांछन्त: स्यु: । चेत् भवतां कृते निश्चयेन प्रसन्नताया: विषय: । जालजगति सम्प्रति एकं नूतनं जालचालकम् आगतमस्ति । रॉकमेल्ट (RockMelt Web Browser) इति । अस्य सम्प्रति मयापि प्रयोग: तु नैव कृत: किन्तु अद्य अहम् एतस्य स्थापनं (Installation) कुर्वन्नस्मि स्व अंककयन्त्रे (Laptop) । अद्य आरभ्य अस्य एव प्रयोगं करिष्यामि कस्मैचित् दिनाय । यदि अस्य प्रयोग: सम्यक् लगिष्यति चेत् अग्रे सर्वं विहाय अस्यैव प्रयोगं कुर्म: ।
भवन्त: अपि निश्चयेन एतस्य तलपूर्ति: (Download) इच्छन्त: स्यु: । चेत् भवतां कृते मया अस्य श्रृंखला (Link) अध: दीयते । साक्षात् नोदनं (Click) कृत्वा तलपूरयन्तु ।


text:
दादा साहब फाल्के
दादासाहबफाल्के 23 अप्रैल 1870 ईसवीये ख्रीस्ताब्दे नासिकस्य पार्श्वे त्र्यम्बकेश्वरे जन्मं प्राप्तवान् । तस्य पिता एक: शास्त्री आसीत् । अनन्तरं स: मुंबईनगरस्य विल्सनकॉलेज इति विद्यालये पाठनं प्रारभत् ।
दादासाहबफाल्केवर्यस्य बाल्यकालस्य नाम धुंडीराज फाल्के आसीत् । स: मुंबईनगरस्य जे.जे.स्कूल ऑफ आर्ट्स एवं च बडौदाप्रदेशस्य कलाभवनत: अध्ययनं कृतवान् आसीत् ।
युवावस्थायां स: चित्रकर्षणं (फोटोग्राफी), नाटकेषु मंचसज्जा, एवं च 1903 ईसवीये सर्वकारीयसंस्थायां सेवा अपि कृतवान् यत् स्वदेशीआन्दोलनेन प्रभावितं भूत्वा त्यक्तवान् । सहभागितायां स: ब्लाक मेकिंग एवं च चित्रकषर्णं आरब्धवान् । 1909 ईसवीये स: जर्मनीत: मुद्रणयन्त्रम् (छपाईमशीन) अपि आनीतवान् । एतस्य एव सहभागस्य (पार्टनरशिप) विच्छेदनेन तस्य रुचि: सिनेमाजगति अभवत् ।
भारतस्य प्रथमं चलचित्रं 'राजा हरिश्चन्द्र' - फाल्केमहोदय: प्रारम्भे लक्ष्मी आर्ट प्रिंटिंग प्रेस चालयन् आसीत् सहभागितायाम् । सहभागविच्छेदनेन स: निर्विकल्प: संजात: । तस्मिन् समये (15 अप्रैल, 1911) एव स: 'द अमेरिका इण्डिया सिनेमाटोग्राफ' इत्यस्मिन् चित्रमंदिरे प्रथमवारं चलचित्रदर्शनस्य लाभं प्राप्तवान् । चलचित्रम् ईसामसीहस्य जीवने आधारितम् आसीत् । तस्य नाम ' द लाइफ आफ क्राइस्ट' आसीत् । प्रथमवारं स: दोलितानि चित्राणि दृष्टवान् । स: निर्धारितवान् यत् भारते अपि राम-कृष्णस्य जन्मस्योपरि स: चलचित्राणि प्रकाशयिष्यति ।
प्रारम्भिकप्रयत्नानि - इंग्लैण्डत: स: चलचित्रसम्बन्धितानि पुस्तकानि, सूची-पत्राणि, उपकरणादिकानि आनीतवान् एवं च अनवरतं चलचित्रदर्शनं, पुस्तकानामध्ययनम् आरब्धवान् । प्रतिदिनं स: केवलं 3 होरा (घंटा) एव शयनं कृतवान् येन तस्य नेत्रयो: समस्या आगता । अत्यन्तं चिकित्साकार्यस्य अनन्तरमेव तस्य नेत्रे पुन: प्राप्तुमं शक्यमभवताम् ।
1912 ईसवीये स: एकेन मित्रेण सहायतां प्राप्य लन्दनं प्रति गतवान् एवं च बायोस्कोप इत्यस्य साप्ताहिकअखबारपत्रस्य ग्राहकत्वं स्वीकृत्य तस्य सम्पादकेन कार्बोन महोदयेन मिलितवान् । अष्टदिवसपर्यन्तं तेन सह विमर्शं कृत्वा अनन्तरं एकसप्ताहस्य पाठ्यक्रममपि (कोर्स) कृतवान् । अप्रैल 1912 ईसवीये स: आत्मना सह विलियमसन कैमरा, प्रिंटिंग एवं प्रोसेसिंग मशीन, एवं च कच्ची निगेटिव फिल्म स्वीकृत्य स: गृहं प्रति आगतवान् ।
भारतं प्रत्यागत्य तस्य वास्तविकी परीक्षा आरब्धा । प्रथमं स्वदेशीचलचित्रं निर्मातुं केनचिदपि धनं न प्रस्तुतम् । अनन्तरं दादामहोदयेन 'मटर के पौधे का विकास' इति चलचित्रं निर्मीय तस्य चित्रांकनं मासेभ्य: कृतम् । तेन् तस्य एकं मित्रं तस्य चलचित्रे धनं योजयितुं स्वीकृति: दत्तवान् ।
विषयवस्तु निर्धारणम् - ईसामसीहस्य जन्मकथां चलचित्रे दृष्ट्वा दादामहाभागस्य मनसि तु आसीत् भगवत: रामस्य, कृष्णस्य वा जन्मविषयकं चित्रं निर्मातुम् । किन्तु स: विचारं कृतवान् यत् एतयो: महापुरुषयो: जीवनवृत्तं द्विघण्टात्मके चलचित्रे संयोजितुं शक्यं नास्ति । अतएव स: एकां तादृशी कथां चेतुं मन: कृतवान् येन सामान्यभारतीया: परिचिता: स्यु: । तदनन्तरं स: राजा हरिश्चन्द्रस्य जीवनवृत्तिं स्वीकृतवान् ।
धनव्यवस्थां कर्तुं काकी फाल्के आत्मन: आभूषणानि विक्रीतवती - चलचित्रस्य निर्माणे इदानीमपि बहव्य: समस्या: आसन् । तासु प्रथमा समस्या पात्राणाम् आसीत् । तस्मिन् काले नाटकमेव सभ्यजनानां कार्यं न मन्यन्ते स्म, पुन: तु स्त्रीपात्राणां व्यवस्था विषये तु केपि अग्रे नैव आगतवन्त: । दादाफाल्केमहोदयेन विज्ञापनमपि दत्तं किन्तु उपलब्धि: नैवाभवत् । अनन्तरं सालुंके इति नामकेन एकेन परिवेशकेन (वेटर) रानी तारामती पात्रम् अंगीकृतम् । राजा हरिश्चन्द्रस्य पात्रं दत्तात्रेय दूबे वर्येण कृतम् । एकस्या: इतोपि महिलाया: पात्रं गणपत शिंदे नामकेन पुरुषेण कृतम् । श्रीहरिश्चन्द्रस्य पुत्रस्य रोहितस्य पात्रं कर्तुमपि सा एव समस्या आगता । नाटके रोहितस्य मृत्यु भवति अतएव केनचित् अपि आत्मन: पुत्र न प्रदत्त: । अनन्तरं दादासाहबफाल्के वर्येण आत्मन: पुत्रं भालचन्द्राय एतत् पात्रं समर्पितम् ।
धनस्य अभाव: तु काकी फाल्के द्वारा निर्वापित: । सा आत्मन: आभूषणानि विक्रीतवती । एवं विधा अस्य चलचित्रस्य धनव्यवस्था जाता । अग्रे अस्माकं चलचित्रजगति बहुधा इयं घटना बहुषु चलचित्रेषु चित्रांकिता ।
निर्मितं प्रथमं भारतीय चलचित्रम् – विविधबाधानन्तरम् अन्तत: फाल्के महोदयने चतुर्षु रील मध्ये (4 रील) 2944 फीट विस्तृतं (लम्बी) चलचित्रं 'राजा हरिश्चन्द्रस्य पौराणिकी कथा' (राजा हरिश्चन्द्र की पौराणिक कथा) इत्यस्य निर्माणं जातम् । अस्य नामपरिवर्तनं कृत्वा अनन्तरं 'राजा हरिश्चन्द्र' इति कृतम् । 21 अप्रैल 1913 ख्रीस्ताब्दे एतत् चलचित्रं मुंबईनगरस्य ओलंपिया थियेटर मध्ये अतिथीनां सम्मुखे प्रस्तुतम् । 3 मई 1913 ख्रीस्ताब्दे शनिवासरे एतत् चित्रं सामान्यजनानां कृते प्रकाशितम् । अस्य चित्रस्य समीक्षा 5 मई 1913 ख्रीस्ताब्दे मुंबईनगरस्य 'बांबे क्रानिकल' वार्तापत्रे प्रकाशितम् । 'कोरोनेशन थिएटर' मध्ये एतत् चलचित्रम् अनवरत् 23दिवसपर्यन्तं प्राचलत् ।
योगदानम् - 'राजा हरिश्चन्द्र' चलचित्रं निर्माय फाल्केमहोदयेन भारतीयचलचित्रस्य आधारनिर्माणं कृतम् । अतदनन्तरं तेन भस्मासुर मोहिनी, सत्यवान सावित्री, लंका दहन इत्यादि चलचित्राणां निर्माणमपि आत्मन: 'फाल्के फिल्म्स कम्पनी' द्वारा कृतम् । 1914 ख्रीस्ताब्दे लंदनत: विभिन्न चलचित्रकाराणाम् आमन्त्रणमपि प्राप्तं तेषां कृते कार्यं कर्तुं किन्तु राष्ट्रभावनाभावितेन फाल्केमहोदयेन तेषामामन्त्रणम् अनंगीकृतम् ।
लीलासमापनम् - 1931 ख्रीस्ताब्दे तस्य अंतिममूकचलचित्रं 'सेतुबन्धन' आगतम् । अस्मिन् वर्षे एव निर्देशक: आर्देशिर एम. ईरानी महोदयेन भारतस्य प्रथमध्वनिचलचित्रं 'आलम आरा' प्रकाशितम् । दादा साहेब फाल्के वर्येण 1934 ख्रीस्ताब्दे कोल्हापुर सिनेटोन कृते आत्मन: प्रथममन्तिमं च ध्वनिचलचित्रं (बोलतीफिल्म) 'गंगावतरण' निर्मितम् ।
16 फरवरी 1944 ख्रीस्ताब्दे नासिकशहरे एव स: दिवंगत: । 1969 ईसवीये भारतीयसर्वकारेण दादासाहेबफाल्केपुरस्कारं घोषितं यत् प्रतिवर्षे चलचित्रजगत: सर्वश्रेष्ठजनं प्रदीयते । भारतीयचित्रजगत: अयं सम्मानं सर्वोच्चसम्मानं मन्यते अद्यापि । इति .......


text:
'लाेय' आदेशस्य प्रखापनानन्तरं सर्वोच्चन्यायालयस्य अन्तर्जालपुटं बलात् नीतम्।
नवदिल्ली> न्यायाधीशस्य लोयवर्यस्य निधनम् अधिकृत्य स्वतन्त्रान्वेषणं नावश्यकम् इति सर्वोच्चन्यायालयेन आदेशे प्रदत्ते सति न्यायालयस्य अन्तर्जालपुटं चोरितम्। है टेक् ब्रसील् इति अन्तर्जाल चोराः एव घटनायाः पृष्टतः वर्तन्ते। २०१३ तमे संवत्सरे भारतस्य अन्तर्जालपुटेन साकं शताधिकानि अन्तर्जालस्थानानि एतैः चोरितानि। सि बि ऐ संस्थायाः विशेषन्यायालयस्य न्यायाधिपस्य बि एच् लोयवर्यस्य निधनमधिकृत्य स्वतन्त्रान्वेषणम् आश्यकम् इत्युक्त्वा बहूनि सार्वजनिकपरिदेवनानि लब्धानि। परिदेवनानाम् अवलोकनानन्तरम् न्यायालयेन सर्वं परित्यक्तम् | परिदेवनानां परित्यक्त्यनन्तरं कतिपयनिमिषान्तरेण एव अन्तर्जालस्थानं चोरितम्।


text:
पक्षिणः नीडम्
—
मम गृहस्य पाकशालायां chimney यन्त्रः अस्ति। तस्मात् यन्त्रात् एका नालिका गृहस्य बहिर्गच्छति | तया नालिकया पचनसमये उद्भवः वायुः बहिः प्रसरति | एकदा अहं गृहस्य बहिर्भागतः तां नालिकां प्रवेशं कुर्वन्तं पक्षिणं दृष्टवान् | तत्क्षणमेव मया अवगतं – यत् नालिकायां नीडस्य निर्माणं कर्तुं पक्षिणः इच्छा अस्ति इति | प्रतिदिनं पचनसमये नालिकया उष्णवायुः आगच्छति, अतः एतत् स्थलं नीडनिर्माणार्थम् उचितं नास्त्येव इति मम अभिमतमासीत् | पक्षिणः कार्यभङ्गं कर्तुं यदा यदा सः नालिकां प्रविशति, तदा तदा अहं यन्त्रचालनं कृतवान् | किन्तु पक्षिणः निश्चयमचलमासीत् | तेन नीडनिर्माणकार्यं न स्थगितमेव | अतः अहमेव पराजयं स्वीकृत्य पाकशालायां अनिर्दिष्टकालपर्यन्तं यन्त्रचालनं न करणीयमिति मात्रे पत्न्यै च सूचनां दत्तवान् |
अल्पाकारयुतस्य (४ अङ्गुलि) अस्य खगस्य नाम scaly breasted munia इति आसीत् | द्विवासरपर्यन्तं प्रतिदिनं प्रतिक्षणं तृणमानीय पक्षिणौ मातापितरौ नीडनिर्माणं कृतवन्तौ | नीडस्य मुखभागमेव नालिकायाः बहिः दृश्यते स्म | बालखगान् द्रष्टुमस्माकमाशा आसीत् किन्तु मासानन्तरं काञ्चिदपि खगान् वयं न दृष्टवन्तः | प्रायश: बालखगैः सह मातपितरौ नीडं त्यक्तवन्तौ इति वयं अचिन्तयन् |
किञ्चित् कालानन्तरं यन्त्रस्य वार्षिकसेवासमये (yearly service time) यदा नालिकया नीडमाकृष्ट्ं तदा नीडस्य मात्रं दृष्ट्वा अत्याश्चर्यमभवत् | ४ अङ्गुलि लम्भस्य पक्षिणः नीडं ३२ अङ्गुलि आसीत् !
Disclaimer:
संस्कृतं न जानामि न जानामि पाणिनिम्।
पदार्थमपि न जानामि क्षमस्व वागीश्वरि॥
Like this:
Like Loading...
Related
This entry was posted on Sunday, November 3rd, 2013 at 4:45 pm and is filed under Birds, Nature, Sanskrit. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed.
You can leave a response, or trackback from your own site.


text:
विधी - १६
क्रतु साद्गुण्य देवता
(सूर्याजवळ दक्षिणेकडून उत्तरेकडे)
१. अभीप्सितार्थ सिध्यर्थं पूजितो यः सुरासुरैः । सर्व विघ्न हरस्तस्मै गणाधिपतये नमः । गणपतये नमः । गणपतिं आवाहयामि ।
२. तामग्नि वर्णां तपसाज्वल्म्तीं सर्व कामदां । भक्तानां वरदां नित्यं दुर्गादेवीं नमाम्यहं । दुर्गायै नमः । दुर्गां आवाहयामि ।
३. वरदान ध्वजधरो धावध्दरिण पृष्ठगः । धुम्रवर्णश्चयो वायुस्तस्मै नित्यं नमो नमः । वायवे नमः । वायुं आवाहयामि ।
४. चंद्रार्कौपेतमाकाशं षंधंनीलोत्पलप्रभं । नीलांबर दरं चैव तस्मै नित्यं नमो नमः । आकाशाय नमः । आकाशं आवाहयामि ।
५. सर्वैद्यावश्विनौदेवौ द्विभुजौ शुक्लवर्णकौ । सुधाकलश संयुक्तौ वंदे करक धारिणौ । अश्विभ्यां नमः । अश्विनौ आवाहयामि ।
६. शूलव्याल कपाल दुंदुभिधनुर्घंटासि चर्मायुधो । दिग्वासा असितः सुदंष्ट्रभृकुटी वक्राननः कोपनः । सर्पव्रात युतांग ऊर्ध्व चिकुरस्त्रक्षोऽहि कौपिनको ।
यः स्यात्क्षेत्रपतिः सनोस्तु सुखदस्तस्मै नमः सर्वदा । क्षेत्रपालाय नमः । क्षेत्रपालं आवाहयामि ।
७. वास्तोष्पते नमस्तुभ्यं भूशैय्या भिरत प्रभो । प्रसीद पाहि मां देव सर्वारिष्टं विनाशय । वास्तोष्पतये नमः । वास्तोष्पतिं आवाहयामि ।
क्रतु संरक्षक देवता
१. इंद्रः सुरपतिः श्रेष्ठो वज्रहस्तो महाबलः । शतयज्ञाधिपो देवस्तस्मै नित्यं नमो नमः । इंद्राय नमः । इंद्रं आवाहयामि ।
२. आग्नेयः पुरुषोरक्तः सर्व देव मयोऽव्ययः । धूम्रकेतू रजोऽध्यक्शस्तस्मै नित्यं नमो नमः । अग्नये नमः । अग्निं आवाहयामि ।
३. दंडहस्तं यमं देवं महामहिष वाहनम् । वैवस्वतं पितृपतिं नौमि नित्यं महालबम् । यमाय नमः । यमं आवाहयामि ।
४. निऋतिं खङ्गहस्तं च सर्व लोकैक पावनम् । नरवाहनमत्युग्रं वंदेऽहं कालिकाप्रियं । निऋतये नमः । निऋतिं आवाहयामि ।
५. वरुणं पाशहस्तंच यादसांपतिमीश्वरं । अपांपति महं वंदे देवं मकर वाहनम् । वरुणाय नमः । वरुणं आवाहयामि ।
६. अनाकारो महौजाश्च यश्चादृष्ट गतिर्दिवि । जगत्पूज्यो जगत्प्राणस्तं वायुं प्रणमाम्यहम् । वायवे नमः । वायुं आवाहयामि ।
७. सर्व नक्षत्र मध्ये तु सोमो राजा व्यवस्थितः । तस्मै नक्षत्रपतये देवाय सततं नमः । सोमाय नमः । सोमं आवाहयामि ।
८. सर्वाधिपो महादेव ईशानश्चंद्र शेखरः । शूलपाणिर्विरूपाक्षस्तस्मै नित्यं नमो नमः । ईशानाय नमः । ईशानं आवाहयामि ।
यानंतर
आदित्यादि नवग्रह देवतोभ्यो नमः ।
असे म्हणून नवग्रहांची षोडशोपचारे पूजा करावी. पूजा झाल्यावर यजमान पती पत्नीच्या हस्ते पंचोपचार पूजा करावी.


text:
आग्रा
Agra (i/ˈɑːɡrə/; हिन्दी: आगरा, उर्दू: آگرہ)
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति आग्रामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति आग्रानगरम् । आग्रानगरं सा.श.१५०१ समये सिकन्दरलोधी इत्यस्य प्रशासनकाले भारतस्य राजधानी आसीत् । मोगलवंशीयानां बाबरहुमायून् इत्यादीनां प्रशासनकाले आग्राप्रदेशे अनेके भवनविशेषाः निर्मिताः । अक्बरः आग्रातः फतेपुरसिक्रिपर्यन्तं सा.श.१५७० तः १५८५ पर्यन्तं प्रशासनं कृतवान् । अनन्तर शाहजहानः तेजोमहालयः इति प्रसिद्धं शिवालयं परिवर्त्य ताजमहल् इति स्मारकसौधं कृतवान् । औरङ्गजेबः राजधान्याः देहलीनगरं प्रति स्थानन्तरितवान् । आग्रादुर्गम् अनेकैः प्रशासकैः निर्मितम् अस्ति । अक्बरः जहाङ्गीरः शाहजहानः औरङ्गजेबः च एतत् दुर्गं निर्मितवन्तः सन्ति । अत्र दरबारभवनं , शीषमहल्, राज्ञीवासः , प्रार्थनामन्दिरम् इत्यादीनी दर्शनीयानि सन्ति । आग्रातः १० कि.मी. दूरे दयालबाग् स्थले राधास्वामीमन्दिरं सुन्दरम् अस्ति । शिल्पकलादृष्ट्या अतीवभव्यम् अमोघं चास्ति । आग्रातः उत्तरभागे १० कि.मी. दूरे सिकन्दरस्थले अकबरस्य मृतस्मारकम् अस्ति । अत्र हिन्दुयवनशैल्या निर्मितानि गोपुराणि प्रतिकोणं सन्ति । त्रिस्तरीयाणि गोपुराणि अतीव सुन्दराणि सन्ति ।
अत्र हिन्दुमुस्लिं शैल्या निर्मितानि गोपुराणि प्रतिकोनेषु सन्ति । त्रिस्तरीयाणि गोपुराणि अतीव सुन्दराणि सन्ति ।


text:
चन्द्रदेवब्राह्मणनीलसमागम वर्णनम्
बृहदश्व उवाच ।
एवं वसत्सु प्रययौ कश्मीरेषु चतुर्युगा: ।
पूर्णे चतुर्युगे तस्मिन् कृत्वा धान्यादि संग्रहम् ॥४२४॥
अश्वयुज्यामतीतायां निर्य्युर्मानवा बहि: ।
काश्यपश्चन्देदवाख्यो वृध्दो ब्राह्मणपुंगाव: ॥४२५॥
न निर्जगाम निर्वेदाचोदितोऽर्थेन भाविना ।
क्रीडा निमित्त च भयान्निकुम्भस्य न यातित : ॥४२६॥
ब्राह्मणेन पिशाचास्तुश्चिक्रीडुस्तेन ते तदा ।
रज्जुबध्देन तु यथा पक्षिणा नृपदारका: ॥४२७॥
कल्यमाना: (?) पिशचैस्तु निर्वेदं परमं ययौ ॥४२८॥
हिमेन शीतेन तथा पिशाचै: संपीडयमानो व्दिजवृध्दवर्य: ।
बभ्राम तत्रैव विमूढचेता भ्रमन्ययौ यत्र स नागराज: ॥४२९॥
इति श्री नीलमते चन्द्रदेवब्राह्मणनीलसमागम वर्णनम् ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सदानन्दवर्येण सह संभाषणम् – १ (Talking with Dr Sadananda – 1)
अहं सदानन्दवर्येण सह स्काईपक्रमकेन माध्यमेन संभाषणं करोमि। तस्मात् किञ्चित् वाक्यानि अत्र लिखामि।
अस्तु तावत्। Till then. पञ्चदशनिमेषात्परं पुनर्दर्शनाय। अधुनाहं प्रत्यागतः। मया पत्राचारो विहितः। अगस्तमासस्य प्रथमदिनाङ्कादारभ्य चतुर्विंशति-दिनाङ्कं यावत् प्रचलिष्यति। Starting from the 1 Aug it will go till 24. चतुर्भ्यः सप्ताहेभ्यः। सप्ताहचतुष्टयात्मकः कालः। मार्गोऽवरुद्धः। किं कारणम्। मार्गविषये वयं चर्च्चा कृतवन्तः तस्मात् मार्गोऽवरुद्धः जातः। लाभान्विताः भवन्ति।
२००७-०७-३१ मङ्गलवासरः (2007-07-31 Tuesday)


text:
42 अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.97
अनुवृत्तिः अचि, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्
अर्थः अकः सवर्णोऽचि परतः पूर्वपरयोः स्थाने दीर्घ एकादेशो भवति, संहितायां विषये।
उदाहरणम् दैत्यारिः। श्रीशः। विष्णूदयः। होतॄकारः।
43 एङः पदान्तादति 6.1.105
अनुवृत्तिः पूर्वः, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्
अर्थः पदान्तादेङः अति परतः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वरूपमेकादेशो भवति, संहितायां विषये।
उदाहरणम् हरेऽव। विष्णोऽव।
44 सर्वत्र विभाषा गोः 6.1.118
अनुवृत्तिः प्रकृत्या, एङः पदान्तादति, संहितायाम्
अर्थः छन्दसि भाषायां च अति परतो गोः पदान्तएङ् प्रकृत्या भवति विभाषा।
उदाहरणम् गोअग्रम्। चित्रग्वग्रम्। गोः।
टिप्पणी
45 अनेकाल् शित् सर्वस्य 1.1.54
अनुवृत्तिः षष्ठी
अर्थः अनेकाल् शिच्च य आदेशः स सर्वस्य षष्ठीनिर्दिष्टस्य स्थाने भवति।
उदाहरणम्
टिप्पणी ‘अलोऽन्त्यस्य’ इत्यस्य अपवादोऽयम्
46 ङिच्च 1.1.52
अनुवृत्तिः अलोऽन्त्यस्य, षष्ठी
अर्थः षष्ठीनिर्दिष्टस्य यो ङिदादेशः सोऽन्त्यस्यालः स्थाने भवति।
उदाहरणम्
टिप्पणी ‘अनेकाल् शित् सर्वस्य’ इत्यस्य पुरस्तादपवादः अर्थादनेकालपि सन् ङिदादेशोऽन्त्यस्यालः स्थाने भवति, न तु सर्वस्य।
47 अवङ् स्फोटायनस्य 6.1.119
अनुवृत्तिः गोः, विभाषा, अचि, पदान्तात्, एङः, संहितायाम्
अर्थः स्फोटायनस्याचार्यस्य मतेन अचि परतः पदान्ते गोरवङादेशो भवति विकल्पेन।
उदाहरणम् गवाग्रम्। गोअग्रम्। गोऽग्रम्।
टिप्पणी
48 इन्द्रे च 6.1.120
अनुवृत्तिः अवङ्, गोः, अचि, एङः, संहितायाम्
अर्थः इन्द्रशब्दस्थेऽचि परतो गोरवङादेशो भवति।
उदाहरणम् गवेन्द्रः।


text:
मन्त्रसहितं कालीकवचम्
मन्त्रसहितं कालीकवचम्
कवचं श्रोतुमिच्छामि तां च विद्यां दशाक्षरीम्।
नाथ त्वत्तो हि सर्वज्ञ भद्रकाल्याश्च साम्प्रतम्॥
नारायण उवाच
श्रृणु नारद वक्ष्यामि महाविद्यां दशाक्षरीम्।
गोपनीयं च कवचं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्॥
ह्रीं श्रीं क्लीं कालिकायै स्वाहेति च दशाक्षरीम्।
दुर्वासा हि ददौ राज्ञे पुष्करे सूर्यपर्वणि॥
दशलक्षजपेनैव मन्त्रसिद्धि: कृता पुरा।
पञ्चलक्षजपेनैव पठन् कवचमुत्तमम्॥
बभूव सिद्धकवचोऽप्ययोध्यामाजगाम स:।
कृत्स्नां हि पृथिवीं जिग्ये कवचस्य प्रसादत:॥
नारद उवाच
श्रुता दशाक्षरी विद्या त्रिषु लोकेषु दुर्लभा।
अधुना श्रोतुमिच्छामि कवचं ब्रूहि मे प्रभो॥
नारायण उवाच
श्रृणु वक्ष्यामि विपे्रन्द्र कवचं परमाद्भुतम्।
नारायणेन यद् दत्तं कृपया शूलिने पुरा॥
त्रिपुरस्य वधे घोरे शिवस्य विजयाय च।
तदेव शूलिना दत्तं पुरा दुर्वाससे मुने॥
दुर्वाससा च यद् दत्तं सुचन्द्राय महात्मने।
अतिगुह्यतरं तत्त्वं सर्वमन्त्रौघविग्रहम्॥
ह्रीं श्रीं क्लीं कालिकायै स्वाहा मे पातु मस्तकम्।
क्लीं कपालं सदा पातु ह्रीं ह्रीं ह्रीमिति लोचने॥
ह्रीं त्रिलोचने स्वाहा नासिकां मे सदावतु।
क्लीं कालिके रक्ष रक्ष स्वाहा दन्तं सदावतु॥
ह्रीं भद्रकालिके स्वाहा पातु मेऽधरयुग्मकम्।
ह्रीं ह्रीं क्लीं कालिकायै स्वाहा कण्ठं सदावतु॥
ह्रीं कालिकायै स्वाहा कर्णयुग्मं सदावतु।
क्रीं क्रीं क्लीं काल्यै स्वाहा स्कन्धं पातु सदा मम॥
क्रीं भद्रकाल्यै स्वाहा मम वक्ष: सदावतु।
क्रीं कालिकायै स्वाहा मम नाभिं सदावतु॥
ह्रीं कालिकायै स्वाहा मम पष्ठं सदावतु।
रक्त बीजविनाशिन्यै स्वाहा हस्तौ सदावतु॥
ह्रीं क्लीं मुण्डमालिन्यै स्वाहा पादौ सदावतु।
ह्रीं चामुण्डायै स्वाहा सर्वाङ्गं मे सदावतु॥
प्राच्यां पातु महाकाली आगन्ेय्यां रक्त दन्तिका।
दक्षिणे पातु चामुण्डा नैर्ऋत्यां पातु कालिका॥
श्यामा च वारुणे पातु वायव्यां पातु चण्डिका।
उत्तरे विकटास्या च ऐशान्यां साट्टहासिनी॥
ऊध्र्व पातु लोलजिह्वा मायाद्या पात्वध: सदा।
जले स्थले चान्तरिक्षे पातु विश्वप्रसू: सदा॥
इति ते कथितं वत्स सर्वमन्त्रौघविग्रहम्।
सर्वेषां कवचानां च सारभूतं परात्परम्॥
सप्तद्वीपेश्वरो राजा सुचन्द्रोऽस्य प्रसादत:।
कवचस्य प्रसादेन मान्धाता पृथिवीपति:॥
प्रचेता लोमशश्चैव यत: सिद्धो बभूव ह।
यतो हि योगिनां श्रेष्ठ: सौभरि: पिप्पलायन:॥
यदि स्यात् सिद्धकवच: सर्वसिद्धीश्वरो भवेत्।
महादानानि सर्वाणि तपांसि च व्रतानि च॥
निश्चितं कवचस्यास्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्॥
इदं कवचमज्ञात्वा भजेत् कलीं जगत्प्रसूम्।
शतलक्षप्रप्तोऽपि न मन्त्र: सिद्धिदायक:॥
Goddess Kali, Kali, Hindu Goddess Kali
No comments:
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
मित्रभेद: - प्रथमकथा –४।।
कनकभूषणसंग्रहणोचितो यदि, मणिस्त्रपुणि प्रतिबध्यते ।
न स विरौति न चापि न शोभते, भवति योजयितुर्वचनीयता ।।81
यच्च स्वामी एवं वदति - 'चिरादृश्यते' तदपि श्रूयताम् ।
सव्यदक्षिणयोयत्र विशेषो नास्ति हस्तयो: ।
कस्त्र क्षणमप्यार्यो विद्यमानगतिर्वसेत् ।।82
काचे मणिर्मणौ काचो येषां बुद्धिविकल्पते ।
न तेषां सन्निधौ भृत्यो नाममात्रो*पि तिष्ठति ।।83
परीक्षका यत्र न सन्ति देशे, नार्धन्तरत्नानि समुद्रजानि ।
आभीरदेशे किल चन्द्रकांत त्रिभिवेराटेविपणन्ति गोपा ।।84
लोहिताख्यस्य च मणे: पद्मरागस्य चान्तरम् ।
यत्र नास्ति कथं तत्र क्रियते रत्नविक्रय: ।।85
निर्विशेष यदा स्वामी समं भृत्येषु वर्तते ।
तत्रोद्यमसमर्थानामुत्साह: परिहीयते ।।86
न विना पार्थिवो भृत्यैर्न भृत्या: पार्थिव विना
तेषां च व्यवहारो*यं परस्पर निबन्धन: ।।87
भृत्यैर्विना स्वयं राजा लोकानुग्रहकारिभि: ।
मयखैरिव दीप्तामुस्तेजस्व्यपि न शोभते ।।88
अरै: संधाय्यते नाभिर्नाभीचारा: प्रतिष्ठिता: ।
स्वामिसेवकयोरेव वृत्तिचक्रे प्रवर्तने ।।89
शिरसा विधृता नित्यं स्नेहेन परिपालिता: ।
केशा अपि विरज्यन्ते नि:स्नेहा: किं न सेवका: ।।90
राजा तुष्टो हि भृत्यानामर्थमात्रं प्रयच्छति ।
ते तु सम्मानमात्रेण प्राणैरप्युपकुर्वते ।।91
एवं ज्ञात्वा नरेन्द्रेण भृत्या कार्या विचक्षणा: ।
कुलीना: शौर्यसंयुत शक्ता भक्ता: क्रमागता: ।।92
य: कृत्वा सुकृतं राज्ञो दुष्करं हितमुत्तमम् ।
लज्जया शक्ति नो किंचित्तेन राजा सहायवान् ।।93
यस्मिन् कृत्यं समावेश्य निर्विशक्तेन चेतसा ।
आस्यते सेवक: स स्यात्कलत्रमिव चापरम् ।।94
यो*नाहूत: समभ्येति द्वारि तिष्ठति सर्वदा
पृष्ट: सत्यमितब्रूते स भृत्यो*र्हो महीभुजाम् ।।95
अनादिष्टो*पि भूपस्य दृष्ट्वा हानिकर च य: ।
यतते तस्य नाशाय स भृत्यो*र्हो महीभुजाम् ।।96
ताडितो*पि दुरुक्तो*पि दण्डितो*पि महीभुजा ।
यो व चिन्तयते पाप स भृत्यो*र्हो महीभुजाम् ।।97
न गर्व कुरुते माने नापमाने च तप्यते ।
स्वीकारं रक्षयेद्यस्तु स भृत्यो*र्हो महीभुजाम् ।।98
न क्षुधा पीड्यते यस्तु निद्रया न कदाचन ।
न च सीतातपाद्यैश्च स भृत्यो*र्हो महीभुजाम् ।।99
श्रुत्वा सांग्रामिकी वार्ता भविष्यां स्वामिनं प्रति
प्रसन्नास्यौ भवेद्यस्तु स भृत्यो*र्हो महीभुजाम् ।।100
सीमावृद्धि समायाति शुक्लपक्ष इवोडुराट् ।
नियोग संस्थिते यस्मिन् स भृत्यो*र्हो महीभुजाम् ।।101
सीमासंकोचमायाति वह्नौ चर्म इवाहितम् ।
स्थिते यस्मिंत्स तु त्याज्यो भृत्यो राज्य समीहता ।।102
तथा श्रृंगालो*यमिति मन्यमानेन स्वामिना यदि ममोपरि अवज्ञा क्रियते तदपि अयुक्तम् । उक्तंच यत: ---
कौशेयं कृमिजं सुवर्णमुपलाद् दूर्वापि गोरोमत: ।
पंकात्तामरसं शशांक उद्घेरिन्द वरं गोमयात् ।
काष्ठादग्निरहे: फलादपि मणिर्गोपित्ततो रोचना ।
प्राकाश्य स्वगुणोदयेन गुणिनो गच्छन्ति किं जन्मना ।।103
मूषिका गृहजाता*पि हन्तव्या स्वापकारिणी ।
भक्ष्येप्रदानैर्मार्जारो हितकृत्प्रार्थ्यते जनै: ।।104
एरण्डभिण्डार्कनलै: प्रभूतेरपि संचितै: ।
दारुकृत्य यथा नास्ति तथैवाज्ञै: प्रयोजनम् ।। 105
किं भक्तेनासमर्थेन किं शक्तेनोपकारिणा ।
भक्तं शाक्तं च मां राजन् नावज्ञातुत्वमर्हसि ।।106
पिंगलक आह - भवतु एवं तावत् । असमर्थ सर्मथो वा चिरन्तनस्त्वमस्माकं मन्त्रिपुत्रस्तद्विश्रब्धं ब्रूहि यत् किंचिद्वतुकाम:,
दमनक आह 'देव। विज्ञाप्य किंचिदस्ति'
पिंगलक आह - 'तन्निवेदय अभिपेतम्'
सो*ब्रवीत् --
अपि स्वल्पकार्य यत्भवेत्पृथिवीपते ।
तन्न वाच्यं सभामध्ये प्रोवचेद बृहस्पति: ।।107
षट्कर्णो भिद्यते मन्त्रच्चतुष्कर्ण: स्थिरो भवेत् ।
तस्मात्सर्व प्रयत्नेन षट्कर्ण वर्जयेत्सुधी: ।।108
अथ पिंगलकाभिप्रायज्ञा व्याघ्रद्वीपिवृकपुर: सरा: सर्वे*पि तद्वच: समाकर्ण्य संसदि तत्क्षणादेव दूरीभूता: । ततश्च दमनक आह -- उदकग्रहणार्थ प्रवृत्तस्य स्वामिन: किमिह निवृत्यावस्थानम् ।
पिंगलक आह - सविलक्षस्मितम् । न किंचिदपि ।
सो*ब्रवीत - देव । यदि अनाख्येय तत्तिष्ठतु । उक्तं च --
दारेषु किंचित्स्वज्ञेषु किंचिद्गम्य वयस्येषु सुतेषु किंचित्
युक्तं न वा युक्तमिदं विचिन्त्य वदेद्विपश्चिन्महतो*नुरोधात् ।।109
तच्छ्रुत्वापिंगलकस्चिन्तयामास - योग्यो*यं दृश्यते । तत कथयामि एतस्य अग्रे आत्मनो*भिप्रायम् । उक्तं च --
सुहृदि निरन्तरचित्ते गुणवति भृत्ये*नुवर्तिनि कलत्रे ।
स्वामिनि सोहृदयुक्ते निवेद्य दु:खं सुखी भवति ।। 110
'भो दमनक । श्रृणोषि शब्द दूरात् महान्तम् ॽ
सो*ब्रवीत् - स्वामिन् श्रृणोमि, तत: किम् ॽ
पिंगलक आह - भद्र । अहमस्माद्वनाद्गन्तुमिच्छामि ।
दमनक आह - कस्मात्
पिंगलक आह - यतो*द्य अस्मद्वने किमपि अपूर्व सत्वं प्रविष्टं यस्य अयं महाशब्द: श्रूयते । तस्य च शब्दानुरूपेण पराक्रमेण भाव्यमिति ।
दमनक आह - येन् शब्दमात्रादपि भयमुपगत: स्वामी तदपि अयुक्तम् । उक्तं च --
अम्भसा भिद्यते सेतुस्तथा मन्त्रो*प्यरक्षित: ।
पैशुन्याद्भिद्यते स्नेहो विद्यते वाग्भिरातुर: ।।111
तन्न युक्त स्वामिन: पूर्वोपार्जित वने त्यक्तुम् । यतो भरीवेणुवीणामृदंगतालपटहशंखकाहलादिभेदेन शब्दा अनेकविधा भवन्ति । तन्न केवलाच्छब्दमात्रापि भेतव्यम् । उक्तं च --
अत्युत्कटे च रौद्रे च शत्रौ प्राप्ते च हीयते ।
धैर्य यस्य महीनाथ न स याति पराभवम् ।।112
दर्शितभये*पि धातरि धैर्यध्वंसो भवेन्न धीराणाम्
शोषितसरसि निदाघे नितरामेवोद्धत: सिन्धु: ।।113
यस्य न विषाद: सम्पदि हर्षो रणे न भीरुत्वम्
तं भुवनत्रयतिलकं जनयति जननो सुत विरलम् ।।114
शक्ति वैकल्पनम्रस्य नि:सारत्वाल्लधीयस: ।
जन्मिनो मानहीनस्य तृणस्य च समागति: ।।115
अन्यप्रतापमासाद्ययो दृढत्व न गच्छति ।
जातुजाभरणस्येव रूपेणापि हि तस्य किम् ।।116
तदेव ज्ञात्वा स्वामिना धैर्य्योविष्टम्भ: कार्य: । न शब्दमात्रा दुभेतव्यम् । उक्तं च --
पूर्वमेव मया ज्ञातं पूर्णमेतद्धि मेदसा ।
अनुप्रविश्य विज्ञात तावच्चर्म च दारु च ।।117
पिंगलक आह - 'कथमेतत् ?'
सो*ब्रवीत् ----
इति


text:
टेबल्-टेनिस्-क्रीडा
अन्तर्विषयाः
काष्ठपीठफलककन्दुकक्रीडा (Table Tennis)[सम्पादयतु]
-
-
- अत्यन्त-स्वल्पभारं द्रवरचितमहो ! कन्दुकं काष्ठपीठे
- जालं बदध्वाऽथ मध्ये तदुभय तटयोः क्रीडकौ वर्तमानौ ।
- आयान्तं वा प्रयान्तं फलक पटलतस्ताडयन्तौ रमेते
- सेयं क्रीडा मनोज्ञा रसयति हृदयं टेनिसाख्याऽद्वितीया ॥
-
ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः[सम्पादयतु]
इयं क्रीडा कदा कुत्र प्रारब्धा ? विषयेऽस्मिन् नास्ति मतैक्यं सर्वेषाम् । श्रूयते यत् पुरा प्रारम्भे क्रीडामिमां ‘पिंग्-पांग्’ नाम्ना सम्बोधयन्ति स्म । केषाञ्चिदभिमतमस्ति यदियं क्रीडा सर्वप्रथममिङ्लैण्डवासिभिः क्रीडिता । अपरे च मतमिदं खण्डयन्ति, तथापीदं तु निश्चिचतमेवास्ति यत् प्रायः सन् १८६२ तमवर्षस्य निकटे क्रीडेयं ‘पिंग-पांग’ नम्ना फान्स-अमेरिका -इंग्लैण्ड -प्रभृतिषु देशेषु क्रीडयते स्म । द्वितीय-महायुद्धानन्त्रमस्या अभिधानं ‘टेबल् टेनिस’ इति प्रसिद्धि मागमत् । अधुनातः शतवर्षेभ्यः पूर्वं जना इमां क्रीडां क्रीडां न मत्वा केवलं बालचापलमेव मन्वते स्म । इंग्लैण्डेऽपि, यदस्याः क्रीडाया जन्मस्थानं मन्यते, अस्यै १६२० ई० वर्षे मान्यताऽदियत किञ्च तत्रापि कारणमिदमभूद यदस्यै यदि मान्यता न दास्यते तदेयं चिरकालाय समाप्स्यतीति । अस्याः क्रीडायाः प्रथमा विश्व्प्रतियोगिता १६२६ वर्षे समायोज्यत । तदैव ‘इंगलिश टेबल टैनिस एसोसिएशन्’ संस्थायाः संस्थापनमभूद् नियमाश्च निर्धारिताः । साम्प्रतमियमतीव लोकप्रियतां प्राप्यान्ताराष्ट्रियां ख्यातिमर्जयन्ती सर्वत्र क्रीडयते । भारतेऽस्याः प्रचार इंग्लैण्डवासिनामागमनेनैवाभवत् । ततः प्रभृति भारतीया निरन्तरं प्रगतिमन्तो भूत्वा टेबल-टैनिस-क्रीडायां प्रावीण्यं लभन्ते । प्रथमविश्वयुद्धात् परमिंग्लैण्डस्थितानां भारतीयानां भारतेऽस्याः प्रचार-प्रसाराभ्यां योगदानं महत्त्वपूर्णमासीत् । मूलरुपेणा टेबल-टैनिस क्रीडायां पाश्चात्त्या एवाधिकुर्वन्ति, परम इंग्लैग्ड-हंगरी-चैकोस्लोवाकिया -रोमानिया-यूगोस्लाविया-प्रभृतीनां विभिन्नदेशानां वासिनोऽपि प्रसिद्धिमन्तो विद्यन्ते । एभिर्देशैर्विश्व विजेतृणां-विक्टरबार्ना-आरबर्गमैन-जानीलीच-बहिमलबाना इवानएण्ड्रोहेडस् -ऐंग्लोलीसा -रोजियानोव’ -प्रभृतीनां जन्मभिरात्मनो गौरवं वर्धितम् ।
१६२६ ई० वर्षे टेबल-टैनिस-क्रीडायाः प्रगतिश्चरम-सीम्नि प्रगता यदा विक्टरबार्ना-क्रीडकः स्वीयं कलात्मकं क्रीडनं प्रदर्श्य विश्वं विस्मितवान । स रक्षात्मकमाक्रमणात्मकं च क्रीडनं सम्मिश्रय फोरहेण्ड -बेक-हेण्ड-क्रीडयोश्च सारल्येन मिश्रणं विधायास्यै च क्रीडायै नवीनं रुपमदात् । तस्यैतेन कलात्मकेन क्रीडनेन नवनवेषु क्रीडकेषु नवीनाः प्रेरणाः प्रवर्तिताः । ततः परमद्यावधि क्रीडेयं निरन्तरं प्रगतिमती दृश्यते ।
क्रीडाङ्गणं क्रीडोपकरणानि च[सम्पादयतु]
- (क)क्रीडा`णरुपं काष्ठपीठम्
‘टेबल-टेनिस’ -क्रीडा कस्यापि भू-क्षेत्रस्य क्रीडा नास्ति, अपि त्वियमेकस्मिन् विशाले काष्ठपीठे (मेज) क्रीडयते । अत एवास्या अभिधानं ‘टेबल्-टैनिस’ इत्यस्ति । केवलं ‘टेनिस’ इति कथनेन स्पष्टं न भवति स्म, यत इयं भूमावपि क्रीडयते स्म तथा काष्ठ्पीठेऽपि ।
पीठाय काष्ठफलकस्य स्थूला न्यूनातिन्यूनं ३/४ इञ्चमिता तथाऽधिकाधिकम् १ इञ्चमिता भवति । अन्तराष्ट्रियासु प्रतियोगितासु प्रायः २/४ मिता स्थूलता स्वीक्रियते । फलकमतिस्निग्धं समतलञ्चापेक्षितमस्ति । साम्प्रतं काष्ठस्य स्थानेऽन्येषां पदार्थानामप्युपयोगो भवति । पीठस्य परिक्षणाय कन्दुक १२ इञ्चोर्ध्वतः पात्यते पतनात् परं तस्य पुनरुत्पतनं ८-९ इञ्चमितमावश्यकं मन्यते । पीठस्यायामः ९ फुटमितः ५ फुटमितश्च विस्तारः । पादानामुच्चताः १ १/२ फुटमिता भवन्ति । पीठस्योपरितनो भागः ‘फ्लेइंग-सरफेस’ क्रीडनीय मुखभाग इति कथ्यते । अस्य भागस्य दीप्तिमत्ता नापेक्षिता, अपि तु गहनेन वर्णन रञ्जनं विधाय चतुर्भिरपि तटभागैः सह ३/४ इञ्चस्थूला श्वेता पंकितराकृष्यते । मञ्चस्य ५ फुटमिता विस्तृत भागस्य रेखा ‘एण्डलाइन्’ अन्त्यरेखा तथा ९ फुटमिते प्रलम्बाभागस्य रेखे ‘साइड-लाइन’ पार्श्वरेखे उच्येते । अस्याः क्रीडार्थं भूतलभागः २५ फुट-आयतः १५ फुट-विस्तृतश्च भवति । काष्ठपीठाद् भवनभित्तेरन्तरं ८ फुटमितं क्रियते । क्रीडाभवने प्रकाशव्यवस्था समीचीना विधीयते । महिलाभ्यओ भूतल-भागः ३६ फुट आयतस्तथा १८ फुट विस्तृत उत्तमो गण्यते ।
- (ख) जालिका (नैट) तत्स्तम्भौ (नैट-पोस्ट) च -
पीठस्यायामीयभागयो ४ १/२ फुटमितेऽन्तराले, एका जालिका निबद्धयते, या अन्त्यपङ्कतेः समानान्तरेण मञ्चं द्वयोर्भागयोर्विभनक्ति । जालिकाया आयामः ६ फुटमितस्तथा मञ्चपटलात् (प्लेइंग सरफेसतः) ६ इञ्चमित उन्नतोऽधोभागश्च तस्यास्तत्पटलस्पृग भवति । जालिकाया उभयोर्भागयोर्निबद्धयोः स्तम्भयोस्सकृष्टा च क्रियते । पार्श्चरेखाभ्यां जालिका ६ इञ्चमिता बहिर्निः सृता भवति ।
- (ग) कन्दुकः-
कन्दुको वृत्ताकारः श्वेत -सोमूलाइट -पदार्थेन निर्मितश्च भवति । अस्य भारः ३७ तः ३९ ग्रेनमितोऽपेक्ष्यते । वृत्तस्याकारः ४ १/२ तः ४ ३/४ इञ्चमितःअ साधु मन्यते ।
- (घ) फलकम् (रैकेट अथवा बेट)
फलकमिदं केनापि वस्तुना निर्मितं गृह्यते परं तद् दिप्तिमद् श्वेतवर्णं वा न भवेत् । आकारस्य विषये नास्ति कश्चन विशिष्टो बन्धः । अस्य निर्मितौ विशिष्टप्रकारस्य काष्ठफलकस्य प्रयोगो विधीयते । सर्वप्रथमं येन फलकेन क्रीडयते स्म स ‘कार्क सेण्डपेपर’ स्याथवा काष्ठस्य भवति स्म । साम्प्रतं ‘प्लाईवुड्’ निर्मितमुपयुज्यते तदुपरि कणापूर्णं रबर्-पदार्थस्यावरणमपि योज्यते । अस्य भारः ४ १/२ औसतो ६ १/२ औसपर्यन्तो भवति । अस्य नमनीयताऽपि साधीयसी मन्यते । धारणप्रक्रिया टेनिस्-फलकवदेव विद्यते
क्रीडकाः क्रीडा विधयश्च[सम्पादयतु]
क्रीडकाः अस्यां क्रीडायां द्वौ चत्वारो वा क्रीडका भागं ग्रुहीतुं शक्नुवन्ति । उभयतो यदैकैकः क्रीडको भवति तदा ’सिंगल्स्-गेम’ एकलक्रीडा तथा यदा द्वौ द्वौ क्रीडकौ भवतस्तदा ‘डबल्स-गेम’ युग्मकक्रीडेति कथयन्ति ।
क्रीडाविधयः[सम्पादयतु]
- (क) क्रीडारम्भस्य तथा क्षेत्रचयनस्य नियमाः प्रायः पूर्ववर्णित -लान् -टेनिस क्रीडवदेव सन्ति ।
- (ख) क्रीडारम्भण- क्षेत्रपरिवर्तन-नियमाः- पञ्चअङ्कनप्राप्यनन्तरं क्रीडरम्भणस्य परिवर्तनं भवति तच्च प्रतिपञ्चाङ्कनोपलब्ध्यनन्तरं क्रमेण विधीयते । गेम-पूर्त्यनन्तरं पुनर्येन क्रीडकेन प्रारम्भो विहितस्तस्य प्रतिपक्षी प्रारम्भणं करोति । यदि प्रतिस्पर्धा एकस्य चक्रस्याथवा तदधिकचक्राणां भवति तदा २० अङ्कनप्राप्त्यनन्तरं क्रीडाक्शेत्रं परिवर्त्यते ।
- (ग) उत्तमप्रतिदानम् (गुड्-सर्विस)
प्रारम्भकः कन्दुकं करतले संस्थाप्योच्छालयति ततः परं च फलकेन ताडयति । प्रतिपक्षी क्रीडकोऽपि तथैव प्रतिददाति तदा तद् ‘गुडरिटर्न’-उत्तमप्रतिदानं गद्यते । लैट-परिणामराहित्यं, अङ्कन-पराजयः, कन्दुकस्य क्रीडावस्थितिः क्रीडाक्रमनिर्वाचनं, नियमभङ्गश्च पूर्ववदेव प्रायः सन्ति । गणनायां यस्याङ्क नान्यधिकानि भवन्ति स विजयते । अस्याः क्रीडायाः स्पर्धायां १० अङ्कनानन्तरं क्रीडकाः स्थानपरिवर्तनं कुर्वन्ति । एकस्मिन् चक्रे १२ अङ्कनानि भवन्ति । येन क्रीदकेन पूर्वं ११ अङ्कनानि प्राप्तानि स विजयी भवति । यदि द्वावपि क्रीडकौ २०-२० अङ्कने प्राप्नुतस्तर्हि विजयिना क्रीड्केन द्व अङ्कने भूयोऽपि प्रापणीये भवतः । इयं गणना ३०-३२ पर्यन्तमपि कदाचिद् गच्छति । एकलक्रीडने ३ अथवा ५ क्रीडाचक्राणां ‘गेम्’ भवति । सम्प्रति प्रायः १ गेम -क्रीडवत्येव प्रतियोगिता भवति ।
युग्मकक्रीडाया द्वौ प्रकारौ स्तः -१पुरुषयुग्मकः (मैन्स डबल्स्) तथा २-मिश्रितयुग्मकः (मिक्स्ड डबल्स) । अनयोः क्रमेण प्रथमे क्रीडने द्वौ द्वौ पुरुषौ भवतस्तथा द्वितीये एकः पुरुष एका महिला, अकः प्रुरुष एका महिला च । अस्यां क्रीडायां युग्मक एकं परित्यज्य तृतीयेऽवसरे कन्दुकताडनं करोति । एतेन मिश्रितयुग्मके पुरुषे महिला च दीर्धकालं यावत् क्रीडितुं शक्नुतः । पुरुषश्चाधिकस्फूर्तिमत्तयाऽधिकान्यङ्कनानि जेतुं शक्नोति ।
क्रीडामञ्चो द्वयोर्भागयोर्मध्यरेखया विभज्यते । वामक्षेत्रदक्षक्षेत्ररुपेण ख्याते इमे क्षेत्रे भवतः । रेखायां कन्दुको यदि भूमिस्पर्शं विधत्ते तहर्युत्तमः क्रीडारम्भोमन्येते । पञ्चाङ्कनानामारम्भणाक्रियानन्तरं क्रीडकाः स्वं स्थानं परिवर्तयितुं शक्नुवन्ति किं वा दक्ष-वामभागयोः परिवर्तने क्षमा भवन्ति ।
केचन विशिष्टा निर्देशाः शब्दाश्च[सम्पादयतु]
टेबल- टैनिस -क्रीडायाः सर्वत्र प्रचारेण् यस्य कस्यापि मनसि चिक्रीडिषोदेति । तदर्थं प्रारम्भिक-शिक्षर्थिना पूर्वं निम्नमिखितानां प्राक्रियाणामभ्यासः समीचीनतया कर्तव्यः -
१- कन्दुक -परिभ्रमणाभ्यासः -एतदर्थं क्रीडासु ‘स्पिन’ शब्दः प्रयुज्यते । कन्दुकस्य परिभ्रमणाय तदुपरि तादृशं ताडनं विधीयते येन कन्दुकः परिभ्रमन पूर्वं दक्षत आगच्छन प्रतीयेत परं स वामभागे पतेत् अयं विधिः क्रमशः पार्श्व वेधक विपरीतभ्रमण् -(साइडस्पिन-क्रास -स्पिन-टाप- स्पिन -बौटम- स्पिन) रुपैरभ्यस्तव्यः । एतेषां क्रीडन- पद्धतौ विशिष्य महत्त्वं विद्यते । क्रीडारम्भणा (सर्विस)-प्रक्रियायामेते ताडन- विधयः प्रत्युज्यन्ते । यदा कदा क्रीडको ‘ मिवस्ड्-स्पिन’ मिश्रितपरिभ्रामण’ -विधिमपि प्रयोजयति यस्मिन् ताडन-फलकस्य -प्रयोग-विशेषा यथा यथं विवेकेन प्रयोजनीया भवन्ति । एवमेव ताडन-द्वारा परावर्तन- क्रिया अपि ज्ञातव्याः सन्ति ।
अस्यां क्रीडन्यां शाट-ताडनम्, स्मेश-आक्रमणाताडनम्, ड्राइव -मन्दगत्या परावर्तनम् , फौरहैण्डा-अटैक-द्क्षवाम- हस्ताभ्यामाक्रमणं, डिफेन्सिव्-प्ले -प्रतिरक्षाक्रीडायां च प्लेट-किलशाट -चौपशाट-ब्लौकिंगशाट -फौरहेण्ड-चौप -बैकहेण्डचौप प्रभृतिशब्दा विशिष्टा ज्ञातव्यास्तथा तदनुसारं क्रीडासु प्रयोक्तव्याः ।
-
- काष्ठ -मञ्चकमतीव विस्तृतं, क्षेत्ररुपमवलम्ब्य खेलने ।
- कन्दुकं फलक -ताडानैर्भृशं, क्रीडयन्ति मुदिताः परस्परम् ॥१॥
-
- प्रादानं वा प्रदानं विदधति विविधैस्ताडनैः ‘कन्दुकस्य
- क्रीडायां ’ स्पर्धमानं पुरुषयुगलकं तुर्यकं मिश्रितं वा ।
- नास्ते कालस्य बन्धः किमपि न कठिनं यत्र खेला-विधाने
- नो वा स्थानावबन्धो भवति च सरलैः साधनैः सिद्धिलाभः ॥२॥
आधारः[सम्पादयतु]
- Official website of USA Table Tennis
- Official ITTF website
- अभिनवक्रीडातरंगिणी


text:
दोर्भिर्युक्ताश्चतुर्भि: स्फटिकमणिमयीमक्षमालां दधाना
हस्तेनैकेन पद्मं सितमपि च शुकं पुस्तकं चापरेण ।
या सा कुन्देन्दुशंखस्फटिकमणिनिभा भासमाना समाना
सा मे वाग्देवतेयं निवसतु वदने सर्वदा सुप्रसन्ना ।।11।।
आरूढ़ा श्वेतहंसे भ्रमति च गगने दक्षिणे चाक्षसूत्रं
वामे हस्ते च दिव्याम्बरकनकमयं पुस्तकं ज्ञानगम्या ।
सा वीणां वादयन्ती स्वकरकरजपै: शास्त्रविज्ञानशब्दै:
क्रीडन्ती दिव्यरूपा करकमलधरा भारती सुप्रसन्ना ।।2।।
श्वेतपद्मासना देवी श्वेतगन्धानुलेपना ।
अर्चिता मुनिभि: सर्वैरऋषिभि: स्तूयते सदा।।3।।
एवं ध्यात्वा सदा देवीं वांछितं लभते नर: ।।4।।
विनियोग:
ऊँ अस्य श्रीसिद्धसरस्वतीस्तोत्रमन्त्रस्य मार्कण्डेय ऋषि:,
स्त्रग्धरा अनुष्टुप् छन्द:, मम वाग्विलाससिद्ध्यर्थं पाठे विनियोग:।
शुक्लां ब्रह्मविचारसारपरमामाद्यां जगव्द्यापिनीं
वीणापुस्तकधारिणीमभयदां जाड्यान्धकारापहाम् ।
हस्ते स्फाटिकमालिकां विदधतीं पद्मासने संस्थितां
वन्दे तां परमेश्वरीं भगवतीं बुद्धिप्रदां शारदाम्।।1।।
या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता
या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना।
या ब्रह्माच्युतशंकरप्रभृतिभिर्देवै: सदा वन्दिता
सा मां पातु सरस्वती भगवती नि:शेषजाड्यापहा।।2।।
ह्रीं ह्रीं हृद्यैकबीजे शशिरुचिकमले कल्पविस्पष्टशोभे
भव्ये भव्यानुकूले कुमतिवनदवे विश्ववन्द्याड़्घ्रिपद्मे।
पद्मे पद्मोपविष्टे प्रणतजनमनोमोदसम्पादयित्रि
प्रोत्फुल्लज्ञानकूटे हरिनिजदयिते देवि संसारसारे।।3।।
ऎं ऎं ऎं दृष्टमन्त्रे कमलभवमुखाम्भोजभूते स्वरूपे
रूपारूपप्रकाशे सकलगुणमये निर्गुणे निर्विकारे।
न स्थूले नैव सूक्ष्मेSप्यविदितविभवे नापि विज्ञानतत्वे
विश्वे विश्वान्तरात्मे सुरवरनमिते निष्कले नित्यशुद्धे।।4।।
ह्रीं ह्रीं ह्रीं जाप्यतुष्टे हिमरुचिमुकुटे वल्लकीव्यग्रहस्ते
मातर्मातर्नमस्ते दह दह जडतां देहि बुद्धिं प्रशस्ताम्।
विद्ये वेदान्तवेद्ये परिणतपठिते मोक्षदे मुक्तिमार्गे
मार्गातीतस्वरूपे भव मम वरदा शारदे शुभ्रहारे।।5।।
धीं धीं धीं धारणाख्ये धृतिमतिनतिभिर्नामभि: कीर्तनीये
नित्येSनित्ये निमित्ते मुनिगणनमिते नूतने वै पुराणे।
पुण्ये पुण्यप्रवाहे हरिहरनमिते नित्यशुद्धे सुवर्णे
मातर्मात्रार्धतत्त्वे मतिमतिमतिदे माधवप्रीतिमोदे।।6।।
ह्रूं ह्रूं ह्रूं स्वस्वरूपे दह दह दुरितं पुस्तकव्यग्रहस्ते
संतुष्टाकारचित्ते स्मितमुखि सुभगे जृम्भिणि स्तम्भविद्ये।
मोहे मुग्धप्रवाहे कुरु मम विमतिध्वान्तविध्वंससमीडे
गीर्गौर्वाग्भारति त्वं कविवररसनासिद्धिदे सिद्धिसाध्ये।।7।।
स्तौमि त्वां त्वां च वन्दे मम खलु रसनां नो कदाचित्त्यजेथा
मा मे बुद्धिर्विरुद्धा भवतु न च मनो देवि मे यातु पापम्।
मा मे दु:खं कदाचित क्वचिदपि विषयेSप्यस्तु मे नाकुलत्वं
शास्त्रे वादे कवित्वे प्रसरतु मम धीर्माSस्तु कुण्ठा कदापि।।8।।
इत्येतै: श्लोकमुख्यै: प्रतिदिनमुषसि स्तौति यो भक्तिनम्रो
वाणी वाचस्पतेरप्यविदितविभवो वाक्पटुर्मुक्तकण्ठ: ।
स स्यादिष्टार्थलाभै: सुतमिव सततं पाति तं सा च देवी
सौभाग्यं तस्य लोके प्रभवति कविता विघ्नमस्तं प्रयाति।।9।।
निर्विघ्नं तस्य विद्या प्रभवति सततं चाश्रुतग्रन्थबोध:
कीर्तिस्त्रैलोक्यमध्ये निवसति वदने शारदा तस्य साक्षात्।
दीर्घायुर्लोकपूज्य: सकलगुणनिधि: संततं राजमान्यो
वाग्देव्या: सम्प्रसादात् त्रिजगति विजयी जायते सत्सभासु।।10।।
ब्रह्मचारी व्रती मौनी त्रयोदश्यां निरामिष:।
सारस्वतो जन: पाठात् सकृदिष्टार्थलाभवान्।।11।।
पक्षद्वये त्रयोदश्यामेकविंशतिसंख्यया।
अविच्छिन्न: पठेद्धीमान् ध्यात्वा देवीं सरस्वतीम्।।12।।
सर्वपापविनिर्मुक्त: सुभगो लोकविश्रुत:।
वांछितं फलमाप्नोति लोकेSस्मिन् नात्र संशय:।।13।।
ब्रह्मणेति स्वयं प्रोक्तं सरस्वत्या: स्तवं शुभम्।
प्रयत्नेन पठेन्नित्यं सोSमृतत्वाय कल्पते ।।14।।
।। इति श्रीमद्ब्रह्मणा विरचितं श्रीसिद्धसरस्वतीस्तोत्रं सम्पूर्णम्।।


text:
निर्दहति कुलविशेषं ज्ञातीनां वैरसंभवः क्रोधः ।
वनमिव घनपवनाहततरुवरसंघट्टसंभवो दहनः ॥
श्रीकृष्णमिश्रयतेः प्रबोधचन्द्रोदयः (५.१)
“क्रोधः दहति” इति हितोक्तिः सर्वच्छात्रविदिता। वैरात् संभूतः सः क्रोधः कुलं निर्मूलं यथा तथा दहति इति। अस्मिन् पद्ये उपमा शोभते। दहनः घनपवनाहततरुवरसंघट्टसंभवः इति। घनपवनेन चण्डवातेन आहतानाम् आन्दोलितानां तरुवराणां स्थूलानां उन्नतानां च वृक्षानां संघट्टेन संघर्षेण संभूतः जनितः अयं दहनः अग्निः वनम् एव तन्निवासभूमिम् एव निर्मूलं दहति यथा, तथा कुलविशेषं निर्दहति इति।
अहो क्रोधस्य वैशिष्ट्यं यत् सर्वजनमनसि पुनः पुनः समुद्भवति, यद्यपि अस्मन्मनोभिः तरुवरवत् स्थिरैः भवितव्यम्। केन वा खलु दृष्टोऽयं घनपवनाहततरुवरसंघट्टसंभवो दहनः? न केनापि इति।


text:
पृच्छति – लँट्लकारः परस्मैपदी प्रथमपुरुषः एकवचनम्
प्र॒च्छँ ज्ञीप्सायाम् [१३०७] तुदादिः परस्मैपदी अनिट्
प्रच्छ् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), तस्य लोपः (१.३.९))
प्रच्छ् लँट् (वर्तमाने लट् (३.२.१२३))
प्रच्छ् ल् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
प्रच्छ् ति (तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् (३.४.७८))
पृच्छ् ति (ग्रहिज्यावयिव्यधिवष्टिविचतिवृश्चतिपृच्छतिभृज्जतीनां ङिति च (६.१.१६))
पृच्छ् श ति (तुदादिभ्यः शः (३.१.७७))
पृच्छति (लशक्वतद्धिते (१.३.८), तस्य लोपः (१.३.९))
२०१७-०१-१५ रविवासरः (2017-01-15 Sunday)
एवम् उक्तः हृषीकेशः गुडाकेशेन भारत।
सेनयोरुभयोः मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्॥गीता १.२४॥
उक्तः
वच् क्त (नपुंसके भावे क्तः (३.३.११४))
वच् त (लशक्वतद्धिते (१.३.८), तस्य लोपः (१.३.९))
उ अ च् त (वचिस्वपियजादीनां किति (६.१.१५))
उ च् त (सम्प्रसारणाच्च (६.१.१०८))
उ क् त (चोः कुः (८.२.३०))
उ क् त सुँ (स्वौजसमौट्छष्टाभ्यांभिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्यांभ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् (४.१.२))
उक्तस् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), तस्य लोपः (१.३.९))
उक्तः (ससजुषो रुः (८.२.६६), खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५))
विद्धः
व्यध् क्त (नपुंसके भावे क्तः (३.३.११४))
व्यध् त (लशक्वतद्धिते (१.३.८), तस्य लोपः (१.३.९))
वि अ ध् त (ग्रहिज्यावयिव्यधिवष्टिविचतिवृश्चतिपृच्छतिभृज्जतीनां ङिति च (६.१.१६))
विध् त (सम्प्रसारणाच्च (६.१.१०८))
विध् ध (झषस्तथोर्धोऽघः (८.२.४०))
विद् ध (झलां जश् झशि (८.४.५३))
विद्ध सुँ (स्वौजसमौट्छष्टाभ्यांभिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्यांभ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् (४.१.२))
विद्धस् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), तस्य लोपः (१.३.९))
विद्धः (ससजुषो रुः (८.२.६६), खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५))
२०१७-०१-१४ शनिवासरः (2017-01-14 Saturday)
अद्य ओट्रेलियापकिस्तानदेशयोः मध्ये फालकक्रीडा (cricket match) आसीत्। फालकक्षेत्रं कियत् बृहत् अस्ति इति सर्वे जानन्ति। अद्य क्रीडायाम् एकेन क्रीडकेन कन्दुकः निहतः। सः कन्दुकः ऋजुधा प्रतिस्पर्धीदलस्य एकस्य क्रीडकस्य हस्तयोः अगच्छत्। सः क्रीडकः स्वस्थानात् ईषदपि न अचलत्। कन्दुकः तस्य वक्षस्थलोन्नतः अपि आसीत्। न क्रीडकः अचलत् न तस्य हस्तौ अचलताम्। कन्दुकः ऋजुधा आगच्छत्। कथम् एतत्।
२०१७-०१-१३ शुक्रवासरः (2017-01-13 Friday)
इग्यणः सम्प्रसारणम्॥१.१.४४॥
वचिस्वपियजादीनां किति॥६.१.१५॥
वच्, स्वपि, भ्वादिगणीयाः धातवः यज् वप् वह् वस् वेञ् व्येञ् ह्वेञ् वद् श्वि इति।
√वच् (वचँ परिभाषणे २. ५८), √स्वप् (ञिष्वपँ शये २. ६३) and also the nine verbal roots beginning with √यज् (यजँ देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु १. ११५७) √वप् (डुवपँ बीजसन्ताने | छेदनेऽपि १. ११५८), √वह् (वहँ प्रापणे १. ११५९), √वस् (वसँ निवासे १. ११६०), √वे (वेञ् तन्तुसन्ताने १. ११६१), √व्ये (व्येञ् संवरणे १. ११६२), √ह्वे (ह्वेञ् स्पर्धायां शब्दे च १. ११६३), √वद् (वदँ व्यक्तायां वाचि १. ११६४) and √श्वि (ट्वोँश्वि गतिवृद्ध्योः १. ११६५)। (From http://avg-sanskrit.org/)
ग्रहिज्यावयिव्यधिवष्टिविचतिवृश्चतिपृच्छतिभृज्जतीनां ङिति च॥६.१.१६॥
ग्रह् ज्या वय् व्यध् वश् व्यच् व्रश्च् प्रच्छ् भ्रस्ज् इति।
The verbal roots √ग्रह् (ग्रहँ उपादाने ९. ७१), √ज्या (ज्या वयोहानौ ९. ३४), √वय् (वयँ गतौ १. ५४७), √व्यध् (व्यधँ ताडने ४. ७८), √वश् (वशँ कान्तौ २. ७५), √व्यच् (व्यचँ व्याजीकरणे ६. १३), √व्रश्च् (ओँव्रश्चूँ छेदने ६. १२), √प्रच्छ् (प्रच्छँ ज्ञीप्सायाम् ६.१४९) and √भ्रस्ज् (भ्रस्जँ पाके ६. ४) take सम्प्रसारणम् (ref. 1-1-45) when followed by an affix which is a कित् or a ङित्। (From http://avg-sanskrit.org/)
२०१७-०१-१२ गुरुवासरः (2017-01-12 Thursday)
तं सन्तः श्रोतुमर्हन्ति सदसद्व्यक्तिहेतवः।
हेम्नः संलक्ष्यते ह्यग्नौ विशुद्धिः श्यामिकापि वा॥रघुवंशकाव्ये १.१०॥
अन्वयः – सदसद् व्यक्तिहेतवः सन्तः तं श्रोतुम् अर्हन्ति हि हेम्नः विशुद्धिः श्यामिका अपि वा अग्नौ संलक्ष्यते।
तं श्रोतुम् अर्हन्ति – deserve to hear that (Raghuvamsha), व्यक्तिः – quality of discrimination, हेतवः – doer. Both put together व्यक्तिहेतवः means the ones who have the quality of discriminating between सदसद् (true and false), सन्तः – gentlemen.
हेम्नः – of the gold, संलक्ष्यते – know, अग्नौ – in fire, विशुद्धिः – qualities, श्यामिका – defects.
भले बुरे की पहचान करने वाले विद्वान् ही इस काव्य को सुनने के अधिकारी हैं क्योंकि सोने का खोटापन अथवा खरापन अग्नि में डालने पर ही जाना जाता है।
पृष्ठ १३, महाकविकालिदासप्रणीत रघुवंश-महाकाव्य (सम्पूर्ण) मल्लिनाथ-कृत सञ्जीवनी-टिका, आचार्य धारादत्त मिश्र-कृत संस्कृत-व्याख्या एवं हिन्दी अनुवाद, तथा श्री जनार्दन पाण्डेय-कृत उपोद्घात सहित – मोतीलाल बनारसीदास २०१४।
२०१७-०१-११ बुधवासरः (2017-01-11 Wednesday)
गुणदोषौ बुधोः गृह्णन्निदुक्ष्वेडाविवेश्वरः।
शिरसा श्लाघते पूर्वं परं कण्ठे नियच्छति॥
गृह्णन् holding इन्दुक्ष्वेडौ moon and poison इव इश्वरः। श्लाघते praise नियच्छति holds back।
The wise person accepts both qualities and faults like God (Shankara) holds moon and poision, praising the qualities with the head (nod of the head or holding it on the head) and holds back the faults (posion) in the throat.
२०१७-०१-१० मङ्गलवासरः (2017-01-10 Tuesday)
अद्य प्रातः सार्धदशवादने न्यूकासलतः निर्गम्य द्वादशवादने सिडनीनगरम् आगतम्। दिव्यांशुः ज्वलिता च सिडानीनगरे अविरमताम्। अस्माकं यानं दिव्यांशुः सिडनीनगरे एव अरक्षत् अहं मम भार्यया सह सर्वयानेन केन्बरानगरं प्रत्यागच्छं यत्र शुचिता आवयोः स्वयानेन गृहं नेतुम् आगच्छत्। यावत् सा आवयोः अपश्यत् तावत् सा आवयोः स्वयानस्य कुञ्चिकाम् अददात् अकथयत् च भवन्तौ गृहं गच्छताम् अहं मम मित्रेभिः सह मिलित्वा किञ्चित् कालपरं गृहम् आगमिष्यामि इति।
२०१७-०१-०८ रविवासरः (2017-01-08 Sunday)
प्रातःकाले अस्माकं केशकर्तनम् अभवत्। प्रथमे दिव्यांशुः अकथयत् येनकेनप्रकारेण अद्य मम केशकर्तनं भवितव्यम् इति तत् परं ज्वलीता तेन सह सलग्ना तत् परं अहम्। यावत् मम केशकर्तनं भवति तावत् मम भार्या अपि केशकर्तने संलग्ना।
मध्याह्ने वयं केव्ससमुद्रतीरे अगच्छाम। सायंकाले एक मलेशियादेशीयभोजनालये भोजनम् अकुर्म। रात्रौ नोबीस्-हेड इति समुद्रतीरे अगच्छाम तत्र होरापर्यन्तम् अभ्रमाम च। रात्रौ द्वादशवादने भाटकवासं प्रत्यागच्छाम।
२०१७-०१-०७ शनिवासरः (2017-01-07 Saturday)
अद्य वयं रेडहेड नाम न्यूकासलनगरस्य समुद्रतीरे दिवसम् अक्षपयाम। तत्र एव मध्याह्नस्य भोजनम् अखादाम मध्याह्नस्य निद्रायाः आनन्दम् अपि तत्र एव असेवामहि। रात्रौ श्यामदेशीयं भोजनं च अखादाम।
अद्य कक्षस्य कुञ्चिका मध्याह्ने मम ऊरुकस्य गुहात् पतिता दिष्टया याने एव पतिता। सायङ्काले वयं कक्षस्य कुञ्चिकां तालकं लगितस्य कक्षस्य अभ्यन्तरे एव व्यस्मराम। दिष्टया अनयोः कक्षयोः प्रबन्धकः अस्मिन् एव भवने निवसति तस्मात् सः झटिति आगम्य कक्षम् उद्घाटितम्।
२०१७-०१-०६ शुक्रवासरः (2017-01-06 Friday)
अद्य वयं केन्बरानगरतः न्यूकासलनगरम् आगच्छाम। अहं मम भार्या मीतामहाभागा अवयोः पुत्रः दिव्यांशुः च केन्बरानगरतः एकसार्थम् आसन्। अवयोः कन्या ज्वलिता सिडनीनगरे अस्माकं सार्थम् आगच्छत्। वयं सायंकाले सार्धत्रिवादने न्यूकासलनगरं प्राप्तवन्तः।
२०१७-०१-०५ गुरुवासरः (2017-01-05 Thursday)
अद्य मया ३१दिसेम्बर२०१६तिथौ प्रसारितः वार्तावलीकार्यक्रमः दृष्टः। भवान् अपि पश्यतु।
बालीद्विपपर्यटकाः यथा रामायणस्य अनुपमानन्दरसम् आसेवन्ते तथा वयम् अपि वार्तावल्याः अनुपमानन्दरसम् आसेवामहे। यस्मात् अभिनवगुप्तस्य चिन्तनं निर्बाधम् आसीत् तस्मात् वार्तावलीं दृष्ट्वा अस्माकम् अपि आनन्दः निर्बाधः अस्ति।
कार्याक्रमस्य सर्वाणि अङ्गानि उत्तमानि सन्ति। आनन्दस्य वर्णनं कर्तुं न शक्नोमि।
अयं कार्यक्रमः सोपानम् अनुसोपानं आरोहति। मन्ये गतवर्षस्य अन्तिमे दिवसे अन्तिमे सोपाने अतिष्ठत् पूर्णतां प्राप्तं च।
अस्मिन् वर्षे किञ्चित् नूतनं कर्तव्यम्। अन्यानि सोपानानि आरोढव्यानि। गीतस्पर्धा अतीवलोकप्रिया अस्ति अहम् इच्छे तया सह मौलिकसंस्कृतगीतस्पर्धा अपि भवेत् इति।
ये अपि अस्य कार्यक्रमस्य आयोजकाः सन्ति तान् सर्वान् सहकर्मिणः अस्माकं वर्धापनम्।
२०१७-०१-०४ बुधवासरः (2017-01-04 Wednesday)
यस्य अवकाशकालस्य समग्रवर्षे प्रतीक्षा भवति सः अवकाशकालः अवसितः। अद्य अहं कार्यालयम् प्रत्यागच्छम्। प्रायः नूतनवर्षस्य कार्यकालस्य प्रथमे दिवसे कतिपयाः सहकर्मिणः एव आगच्छन्ति किन्तु अद्य नैके सहकर्मिणः कार्यालये आसन्। किन्तु कार्यालये दुग्धं नासीत् तस्मात् चायपानं विना एव अखिलदिवसम् अक्षपयम्।
२०१७-०१-०३ मङ्गलवासरः (2017-01-03 Tuesday)
अर्जुन उवाच
प्रकृत्तिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव॥गीता १३.०॥
क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः नाम त्रयोदशे अध्याये अयं श्लोकः सर्वेषु गीताप्रकाशनेषु न अस्ति। यस्मिन् संस्करणे अयं श्लोकः अस्ति तत्र अस्य श्लोकस्य क्रमसङ्ख्या शून्या एव अस्ति। अनेन श्लोकेन सह गीतायाः श्लोकसङ्ख्या एकाधिकसप्तशतम् (७०१) अस्ति किन्तु जनः सङ्ख्या सप्तशतं (७००) भवेत् इति वाञ्छति तस्मात् मन्ये अस्य श्लोकस्य सङ्ख्या शून्या अस्ति।
२०१७-०१-०२ सोमवासरः (2017-01-02 Monday)
न भारतीयो नववत्सरोSयं
तथापि सर्वस्य शिवप्रद: स्यात् ।
यतो धरित्री निखिलैव माता
तत: कुटुम्बायितमेव विश्वम् ।।
मम मित्रेण प्रेषितः अयं श्लोकः अग्रे प्रेष्यते।
ख्रिस्ताब्दस्य सप्तदशाधिकद्विसहस्रतमः वर्षः आरब्धः अस्ति। नूतनवर्षस्य भवद्भ्यः सर्वेभ्यः मम अभिनन्दनानि।
सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु न कश्चिद् दुःखभाग् भवेत्॥
२०१७-०१-०१ रविवासरः (2017-01-01 Sunday)
अद्य मोदिना भीमः इति यन्त्रं लोकाय समर्पितम्। तत् ज्ञात्वा हृष्यामि।
मोदी कथयति निराशावादिभ्यः मां निकषा का अपि ओषधिः नास्ति किन्तु आशावादिभ्यः मां सकाशे नैके विचाराः सन्ति।
समाचाराः सन्ति उत्तरप्रदेशे अखिलेशमुलायमयोः मध्ये कलहः भवति इति। मुलायमसिंहयादवेन स्वपुत्रः अखिलेशः सपादलात् षड्वर्षेभ्यः निष्कासितः। कथं कोऽपि जनः भ्रातुः पक्षं धरेत् न तु स्वपुत्रस्य इति अहम् अवगन्तुं न शक्नोमि। मन्ये अयं कलहः अखिलेशस्य सपादले प्रभुत्वं स्थापनाय भवति। तत्वतः अयं कलहः नास्ति किन्तु एकं नाटकम् अस्ति यस्मिन् नाटके अखिलेशः सर्वान् पराजित्य दलस्य मूर्धनि स्थास्यति। इदं नाटकं तु लोकदर्शनाय तस्मै अखिलेशाय मुलायमविरचिता अग्निपरीक्षा अस्ति। अस्मिन् नाटके सः अखिलेशः स्वपितृव्यं पराजेष्यति इति पूर्वमेव लिखितम् अस्ति।
२०१६-१२-३१ शनिवासरः (2016-12-31 Saturday)
पाकिस्तान-ओस्ट्रेलियादेशयोः मध्ये अत्र ओस्ट्रेलियादेशे फालका-स्पर्धा-शृङ्खला इदानीं प्रवर्तते। अस्यां शृङ्खलायाम् अद्य द्वितीयं खेलं समाप्तम्। प्रथमे खेले ओस्ट्रेलियादेशेन पाकिस्तानदेशः प्राजितः। अद्य द्वितीये खेले अपि ओस्ट्रेलियादेशः जितः। मध्याह्ने अहम् अमन्ये इदं खेलम् अनिर्णितम् एव भविष्यति इति किन्तु पाकिस्तान-फालका-वृन्देन मम मतम् अलीकीकृतम्।
२०१६-१२-३० शुक्रवासरः (2016-12-30 Friday)
श्रीचारुदत्तशास्त्रिविरचिते उपसर्गार्थचन्द्रिका इति पुस्तके षष्ठे पृष्ठे अस्ति –
उञ्छ् (उछि उञ्छे)। उञ्छः कणश आदानमिति वैजयन्त्यां यादवः। लिखितमपि ललाटे प्रोञ्छितुं कः समर्थः (हित. १।२१)। प्रमार्जितुमित्यर्थः।
अहं पटलं प्रोञ्छामि। I wipe the table.
अहं अङ्गोञ्छेन मम गात्रं प्रोञ्छामि।
२०१६-१२-२९ गुरुवासरः (2016-12-29 Thursday)
श्रमुँ तपसि खेदे च दिवादिगणीयः परस्मैपदी सेट् धातुः अस्ति।
अहं श्राम्यामि। I am tired. शमादिः – शमामष्टानां दीर्घः श्यनि (७.३.७४)
इदं सुभाषितम् अस्ति –
नाधीतेऽत्र जनो यदि कश्चिद्धीते/कश्चिधिते/कश्चिदधीते शते सहस्रे वा।
दुस्तर्केषु श्राम्यति दूरीकुरुते श्रुतिस्मृतिसुतर्कान्॥
अस्मिन् सुभाषिते न जानामि कश्चिद्धीते वा कश्चिधिते वा कश्चिदधीते वा शुद्धरूपमस्ति। जालपत्रे कश्चिद्धिते कश्चिधिते इति रुपे दृश्येते। यदि जानाति तर्हि शुद्धरूपं सूचयतु। अपि धीते इति साधुपदम् अस्ति?
२०१६-१२-२८ बुधवासरः (2016-12-28 Wednesday)