text:
शब्द सिन्धु
मरालस्य – हंस का
रसाल: – आम वृक्ष
वाक्पटुता – वाणी कुशलता
मूर्धजा – सर के बाल
पाठ
Bookish
Meeting People
- नमोनम: – Good Morning/Evening/afternoon
- किं अत्र आगमनम्? – What made you come here?
- आगच्छतु भो: गृहं गच्छाम: – Come, let us go home.
सुभाषित
अस्ति यद्यपि सर्वत्र । नीरं नीरज-मण्डितम् । रमते न मरालस्य । मानसं मानसं विना ।।
Even if water full of lotuses be there everywhere, mind of a swan is not joyous except in the मानस-lake.
पठन/मनन
रघु-कौत्स संवाद
तमध्वरे विश्वजिति क्षितीशं निःशेषविश्राणितकोशजातम्|
उत्पातविद्यो गुरुदक्षिणार्थी कौत्सः प्रपेदे वरतन्तुशिष्यः॥ ५-१
स मृण्मये वीतहिरण्मयत्वात्पात्रे निधायार्घ्यमनर्घशीलः|
श्रुतप्रकाशं यशसा प्रकाशः प्रत्युज्जगामातिथिमातिथेयः॥ ५-२
तमर्चयित्वा विधिवद्विधिज्ञस्तपोधनं मानधनाग्रयायी|
विशांपतिर्विष्टरभाजमारात्कृताञ्जलिः कृत्यविदित्युवाच॥ ५-३
अप्यग्रणीर्मन्त्रकृतामृषीणां कुशाग्रबुद्धे कुशली गुरुस्ते|
यतस्त्वया ज्ञानमशेषमाप्तं लोकेन चैतन्यमिवोष्णरश्मेः॥ ५-४
तवार्हतो नाभिगमेन तृप्तं मनो नियोगक्रिययोत्सुकं मे|
अप्याज्ञया शासितुरात्मना वा प्राप्तोऽसि संभावयितुं वनान्माम्॥ ५-११
इत्यर्घ्यपात्रानुमितव्ययस्य रघोरुदारामपि गां निशम्य|
स्वार्थोपपत्तिं प्रति दुर्बलाशस्तमित्यवोचद्वरतन्तुशिष्यः॥ ५-१२
सर्वत्र नो वार्तमवेहि राजन्नाथे कुतस्त्वय्यशुभं प्रजानाम्|
सूर्ये तपत्यावरणाय दृष्टेः कल्पेत लोकस्य कथं तमिस्रा॥ ५-१३
शरीरमात्रेण नरेन्द्र तिष्ठन्नाभासि तीर्थप्रतिपादितर्द्धिः|
आरण्यकोपात्तफलप्रसूतिः स्तम्बेन नीवार इवावशिष्टः॥ ५-१५
तदन्यतस्तावदनन्यकार्यो गुर्वर्थमाहर्तुमहं यतिष्ये|
स्वस्त्यस्तु ते निर्गलिताम्बुगर्भं शरद्घनं नार्दति चातकोऽपि॥ ५-१७
एतावदुक्त्वा प्रतियातुकामं शिष्यं महर्षेर्नृपतिर्निषिध्य|
किं वस्तु विद्वन्गुरवे प्रदेयं त्वया कियद्वेति तमन्वयुङ्क्त॥ ५-१८
ततो यथावद्विहिताध्वराय तस्मै स्मयावेशविवर्जिताय|
वर्णाश्रमाणां गुरवे स वर्णी विचक्षणः प्रस्तुतमाचचक्षे॥ ५-१९
समाप्तविद्येन मया महर्षिर्विज्ञापितोऽभूद्गुरुदक्षिणायै|
स मे चिरायास्खलितोपचारां तां भक्तिमेवागणयत्पुरस्तात्॥ ५-२०
निर्बन्धसंजातरुषार्थकार्श्यमचिन्तयित्वा गुरुणाहमुक्तः|
वित्तस्य विद्यापरिसंख्यया मे कोटीश्चतस्रो दश चाहरेति॥ ५-२१
इत्थं द्विजेन द्विजराजकान्तिरावेदितो वेदविदां वरेण|
एनोनिवृत्तेन्द्रियवृत्तिरेनं जगाद भूयो जगदेकनाथः॥ ५-२३
गुर्वर्थमर्थी श्रुतपारदृश्वा रघोः सकाशादनवाप्य कामम्|
गतो वदान्यान्तरमित्ययं मे मा भूत्परीवादनवावतारः॥ ५-२४
स त्वं प्रशस्ते महिते मदीये वसंश्चतुर्थोऽग्निरिवाग्निगारे|
द्वित्राण्यहान्यर्हसि सोढुमर्हन् यावद्यते साधयितुं त्वदर्थम्॥ ५-२५
तथेति तस्यावितथं प्रतीतः प्रत्यग्रहीत्संगरमग्रजन्मा|
गामात्तसारां रघुरप्यवेक्ष्य निष्क्रष्टुमर्थं चकमे कुबेरात्॥ ५-२६
प्रातः प्रयाणाभिमुखाय तस्मै सविस्मयाः कोषगृहे नियुक्ताः|
हिरण्मयीं कोषगृहस्य मध्ये वृष्टिं शशंसुः पतितां नभस्तः॥ ५-२९
स भूपतिर्भासुरहेमराशिं लब्धं कुबेरादभियास्यमानात्|
दिदेश कौत्साय समस्तमेव पादं सुमेरोरिव वज्रभिन्नम्॥ ५-३०
जनस्य साकेतनिवासिनस्तौ द्वावप्यभूतानभिनन्द्यसत्त्वौ|
गुरुप्रदेयाधिकनिःस्पृहोऽर्थी नृपोऽर्थिकामादधिकप्रदश्च॥ ५-३१
Re-read above conversation 5 times.
Read English translation here: http://sanskritdocuments.org/sites/giirvaani/giirvaani/rv/sargas/05_rv.htm


c: text/html

text:
विशेषणविशेष्याणि।
- Details
- Published on Saturday, 11 July 2015 11:19
द्वितीयोध्यायः।
विशेषणविशेष्याणि।
वाक्यम् अनेकप्रकारं भवति। कानिचन वाक्यानि पठतु।
बालः क्रीडति।
बालिका फलं खादति।
सीता नृत्यति।
रोहिणी श्लोकम् आलपति।
युवा लेखनीं क्रीणाति।
रामः अर्थं जानाति।
एतेषां वाक्यानां अवयवाः के सन्ति? सर्वेषु कर्तारः क्रियाः च सन्ति। केषुचित् कर्माणि च सन्ति। अधोदत्तानि वाक्यानि पठतु।
निपुणः बालः क्रीडति।
सुन्दरी सीता नृत्यति।
समर्थः रामः।
अत्र को भेदः अत्र कर्तृणां विशेषणानि भवन्ति निपुणः सुन्दरी समर्थः इति। बालः क्रीडति इत्यत्र साधारणः बालः क्रीडति इत्यर्थः। अत्र निपुणः इति विशेषणत्वात् निपुणत्वविशिष्टः बालः क्रीडति इत्यर्थः। निपुणत्वं तु बालस्य विशेषणं भवति। एतत् विशेषणं तु तस्य बालस्य इतरेभ्यः बालेभ्यः विशेषतां सूचयति। अतः निपुणः इति विशेषणम्। विशेषणेन युक्तं पदं विशेष्यं भवति। अतः बालः इति विशेष्यम्। एवं सुन्दरी, समर्थः इति पदे विशेषणे। तथा सीता, रामः इति पदे विशेष्ये च।
अभ्यासः – अधोदत्तेषु विशेषणानि चित्वा लिखत।
-
समीचीना लेखनी ।
-
निर्धनः जनः।
-
उन्नतः वृक्षः।
-
नुतनं युतकम्।
-
सरसा कथा।
-
मनोहरं पुष्पम्।
-
सुन्दरः पुरुषः।
-
रम्या नगरी।
-
स्फुटः आशयः।
10.स्वच्छं वस्त्रम्।
विशेषणविशेष्ययोः समानलिङ्गत्वम्।
विशेषणपदं विशेष्यपदस्य लिङ्गमनुसरति । अर्थात् विशेष्यं यल्लिङ्गे भवति तल्लिङगे एव विशेषणमपि भवेत्।
उदाहरणानि।
श्रेष्ठः पुरुषः।
श्रेष्ठा वनिता।
श्रेष्ठं पुस्तकम्।
सुन्दरः युवा।
सुन्दरी युवतिः।
सुन्दरं पुष्पम्।
उत्तमः बालः।
कृशा बालिका।
मधुरं फलम्।
अभ्यासः – विशेष्यमनुसृत्य विशेषणं योजयतु।
-
.................... नदी। (दीर्घ)
-
.................... बालः। (स्थूल)
-
.................... शाटिका।(नूतन)
-
.................... चित्रम्। (सुन्दर)
-
.................... वनम्। (विजन)
-
.................... पुरुषः। (उत्तम)
विशेषणविशेष्ययोः समानवचनत्वम्।
विशेष्यं यद्वचने भवति विशेषणमपि तद्वचने भवेत्।
उदाहरणानि।
एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्
निपुणः बालः निपुणौ बालौ निपुणाः बालाः
उत्तमा स्त्री उत्त्मे स्त्रियौ उत्तमाः स्त्रियः
मनोहरं पुष्पम् मनोहरे पुष्पे मनोहराणि पुष्पाणि
विशेषणविशेष्ययोः समानविभक्तित्वम्।
विशेषणविशेष्ययोः लिङ्गसमानता वचनसमानता च यथा भवतः तथा विभक्तिसमानता अप्यस्ति। अर्थात् विशेष्यस्य या विभक्तिः भवति सा विभक्तिरेव विशेषणस्यापि भवेत्।
उदाहरणानि।
प्रथमा समर्थः बालकः पठति ।
द्वितीया समर्थं बालकं अभिनन्दति ।
तृतीया समर्थेन बालेन आशयः कथ्यते ।
चतुर्थी समर्थाय बालाय पारितोषिकं ददाति ।
पञ्चमी समर्थात् बालात् अर्थं शृणोति ।
षष्ठी समर्थस्य बालस्य नाम कृष्ण इति ।
सप्तमी समर्थे बाले सर्वे स्निह्यति ।
समानलिङ्गत्वं समानवचनत्वं च।
विशेषस्यसमानविभक्तित्वं विशेषणस्य। यल्लिङ्गं यद्वचनं या च विभक्तिः विशेषस्य । तल्लिङ्गं तद्वचनं सा च विभक्तिः विशेषणस्यापि ।
मिश्रोदाहरणानि पठतु ।
-
आतिथेयः सर्वान् बान्धवान् आहूय उक्तवान् ।
-
सज्जनः दुष्टान् जनान् सर्वथा परिहरति ।
-
तीक्ष्णया छुरिकया अहं व्रणिता ।
-
सुन्दरे सायंकाले सः स्वगृहं प्रत्यागतवान् ।
-
सः मित्राय सुरेन्द्राय धनं ददाति ।
-
एका महत्वपूर्णा घटना समभवत् ।
-
समीपात् ग्रामात् आगतः जनः उत्तमः भवति ।
-
समीचीनस्य उत्तरस्य कृते पूर्णाङ्कानि लभ्यन्ते ।
-
लवकुशौ श्रेष्ठौ बालकौ स्तः ।
-
उन्नतात् वृक्षात् पर्णानि पतन्ति ।
अभ्यासः – उचितविशेषरूपाणि योजयतु ।
-
..................... इयं गङ्गा पवित्रा भवति । (अमृतजल)
-
..................... अभ्यासः परीक्षार्थं भवेत् । (प्रायोगिक)
-
ग्रामे .................... विद्यालयः अस्ति । (प्राथमिक)
-
..................... उपदेशेन नीतिं ज्ञास्यामः । (नैतिक)
-
..................... छात्राय प्रतिफलं ददाति । (सेव्यमान)
-
..................... वृक्षात् फलानि पतन्ति । (कम्पमान)
-
..................... मातृभूम्यै सेवां कुर्मः । (रक्षणीया)
-
..................... आशयैः सम्पुष्टं पुस्तकम् । (भिन्न)
-
..................... स्थलाः केरलेषु वर्तन्ते । (दर्शनीय)
-
...................... पुरुषौ नगरम् आगच्छन्तः । (वीर)
विशेषणस्य त्रैविध्यम् ।
तत्कालविशेषणम्, क्रियाविशेषणम्, पूर्वकालविशेषणम् अथवा स्थिरविशेषणम्।
कानिचन उदाहरणानि पठतु ।
कुलीनः रामः ।
सुन्दरः युवा ।
सत्यसन्धा बालिका ।
कृष्णः चिन्तयन् उत्तरम् अवदत् ।
बालः रुदन् स्वस्य कथां वदति ।
छात्रः हसन् पुरस्कारस्वीकरणाय प्रातिष्ठत ।
मन्त्री सभायां अकस्मात् अगच्छत् ।
नेता घोषयात्रायाः अग्रतः चलति ।
सः तं प्रति असकृत् उवाच ।
कुलीनः रामः इत्यत्र कुलीनः विशेषणपदं रामः इति विशेष्यपदम्। अत्र कुलीनत्वं रामे पूर्वमेवास्ति। कुलीनत्वं स्थिरतया तस्मिन् वर्तते। अतः कुलीनः इति विशेषणं पूर्वकालविशेषणम् अथवा स्थिरविशेषणं भवति। एवं सौन्दर्यम् इति, सत्यसन्धता बालिकायां च । अतः एते विशेषणे स्थिरविशेषणे अथवा पूर्वकालविशेषणे भवतः ।
अथ त्रिषु वाक्येषु, चिन्तयन्, रुदन्, हसन् इत्येतानि तात्कालिकविशेषणानि भवन्ति । चिन्ता, रोदनं, हासश्च अल्पकालिकः अथवा तात्कालिकः भवति । एवम् अन्तिमेषु वाक्येषु अकस्मात् अग्रतः, असकृत् इत्येतानि क्रियाविशेषणानि । क्रियाविशेषणानि प्रायः अव्ययानि भवन्ति।
अभ्यासः – विशेषणभेदान् (तात्कालिक – स्थिरविशेषणानि क्रियाविशेषणानि च) निर्दिशत ।
-
अश्वः शीघ्रं धावति ।
-
दुर्योधनः क्रुध्यन् ततः जगाम ।
-
धर्मिष्ठः राजा राज्यं शशास ।
-
देवः झटिति अप्रत्यक्षोेेsभवत् ।
-
मुनिः विहसन् इदमब्रवीत् ।
-
धीरः योद्धा राज्ञा पुरस्कृतः ।
-
विष्णुः ध्रुवस्य पुरतः आविर्बभूव ।
संख्याशब्दाः अपि विशेषणरूपेण उपयुज्यन्ते ।
उदा – एकः पुरुषः/ एका कन्या/ एकं पुष्पम्
द्वौ बालकौ/ द्वे बाले/ द्वे चित्रे
त्रयः अध्यापकाः/ तिस्रः महिलाः/ त्रीणि फलानि
चत्वारः वेदाः/ चतस्रः नद्यः/ चत्वारि दिनानि
एकेन पुरुषेण/ एकया स्त्रिया/ एकेन पुष्पेण
क्रियाविशेषणानि कानिचन अव्ययानि ।
अचिरम् अजस्रम् अञ्चसा
आशु ईषद् उच्चैः
तूष्णीम् सपदि सहसा
सुचिरम् सविनयम् सक्रोधम्
सशोकम् ससन्तोषम् साश्चर्यम्।
विभक्त्यर्थप्रकरणम्।
- Details
- Published on Friday, 10 July 2015 15:15
विभक्त्यर्थप्रकरणम्।
लिखति।
रामः लिखति।
रामः लेखं लिखति।
रामः कलमेन लेखं लिखति।
रामः मित्राय कलमेन लेखं लिखति।
रामः स्यूतात् कर्गदं गृहीत्वा मित्राय कलमेन लेखं लिखति।
रामः अनुजस्य स्यूतात् कर्गदं गृहीत्वा मित्राय कलमेन लेखं लिखति।
रामः पीठे उपविश्य अनुजस्य स्यूतात् कर्गदं गृहीत्वा मित्राय कलमेन लेखं लिखति।
लिखति
कः लिखति ? - रामः।
किं लिखति ? - लेखम्।
केन लिखति ? - कलमेन।
कस्मै लिखति ? - मित्राय।
कर्गदं कुतः गृहीत्वा लेखं लिखति ? - स्यूतात्।
कस्य स्यूतात् कर्गदं गृहीत्वा लेखं लिखति ? - अनुजस्य।
कस्मिन् उपविश्य लेखं लिखति ? - पीठे उपविश्य।
गच्छति।
बालः गच्छति।
बालः विद्यालयं गच्छति।
बालः सैक्किल् यानेन विद्यालयं गच्छति।
बालः पठनाय सैक्किल् यानेन विद्यालयं गच्छति।
बालः गृहात् पठनाय सैक्किल् यानेन विद्यालयं गच्छति।
बालः मातुलस्य गृहात् पठनाय सैक्किल् यानेन विद्यालयं गच्छति।
बालः स्यूते पुस्तकं स्थापयित्वा मातुलस्य गृहात् पठनाय सैक्किल् यानेन विद्यालयं गच्छति।
गच्छति।
अत्र कः गच्छति ? - बालः।
कुत्र गच्छति ? - विद्यालयम्।
केन गच्छति ? - सैक्किल् यानेन।
किमर्थं गच्छति ? - पठनाय।
कुतः (कस्मात्) गच्छति ? - गृहात्।
कस्य गृहात् गच्छति ? - मातुलस्य।
कस्मिन् पुस्तकं स्थापयित्वा गच्छति ? - स्यूते।
उपरि दत्तेषु वाक्यगणेषु समानतां चिन्तयामः।
रामः लिखति।
बालः गच्छति।
अत्र कः लिखति ? रामः लिखति।
कः गच्छति ? बालः गच्छति।
प्रथमा विभक्तिः।
प्रथमवाक्ये (रामः लिखति) रामः लेखनकार्यं करोति। लिखति इति क्रियायाः कर्ता रामः। अस्मिन् वाक्ये कर्तुः प्राधान्यम्। अतः अस्मिन् वाक्ये कर्तरिप्रयोगः। कर्तरिप्रयोगे कर्ता प्रथमा विभक्तौ भवति। अतः रामः इति प्रथमा विभक्तिः। कर्ता रामः एक एव। अतः प्रथमा एकवचनम्।
द्वितीयवाक्ये (बालः गच्छति) बालः गमनक्रियां करोति। गच्छति इति क्रियायाः कर्ता बालः। अस्मिन् वाक्ये अपि कर्तुः प्राधान्यम्। अतः अत्र कर्तरिप्रयोगः। कर्तरिप्रयोगे कर्ता प्रथमा विभक्तौ भवति। अतः बालः इति प्रथमा विभक्तिः। कर्ता बालः एक एव। अतः प्रथमा एकवचनम्।
द्वितीया विभक्तिः।
रामः लेखं लिखति। बालः विद्यालयं गच्छति। अत्र प्रथमोदाहरणे क्रियापदं - लिखति, द्वितीये तु - गच्छति। रामः बालः इति च कर्तृपदम्। रामः किं लिखति ?-लेखम्। बालः कुत्र गच्छति ? - विद्यालयम्। उदाहरणद्वयेsपि कर्तुः क्रियया किञ्चित् फलं जायते। प्रथमे उदाहरणे लेखनक्रियया लेखः फलं, द्वितीये विद्यालयप्राप्तिः फलम्। अथवा लेखनक्रियया रामः लेखरूपं फलम् आप्तुमिच्छति। एवं बालः गमनक्रियया विद्यालयप्राप्तिरूपं फलम् आप्तुमिच्छति। अतः प्रथमे उदाहरणे लेखशब्दः कर्मसंज्ञां प्राप्नोति। द्वितीये विद्यालयशब्दः कर्मसंज्ञां प्राप्नोति। (कर्तुरीप्सिततमं कर्म १.४.४९) कर्तुः क्रियया आप्तुं इष्टतमं कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् इति अर्थः। अतः कर्मकारके विहिता विभक्तिः द्वितीयाविभक्तिः। (कर्मणि द्वितीया २.३.२) अत्र लेखशब्दस्य लेखम् इति विद्यालयशब्दस्य विद्यालयम् इति च एकवचनरूपम्। लिङ्गवचनमनुसृत्य भेदाः सन्ति इति बोध्यम्।
उदाहरणम् -
पुंल्लिङ्गशब्दानां द्वितीयाविभक्तिरूपाणि।
गजं/ गजौ/ गजान् ।
कविं/ कवी/ कवीन् ।
गुरुं/ गुरू/ गुरून् ।
पितरं/ पितरौ/ पितृृन् ।
..................इत्यादयः।
स्त्रीलिङ्गशब्दानां द्वितीयाविभक्तिरूपाणि-
बालिकां/बालिके /बालिकाः।
नदीं/ नद्यौ/ नदीः।
मातरं/ मातरौ/ मातृः।
..................इत्यादयः।
नपुंसकलिङ्गशब्दानां द्वितीयाविभक्तिरूपाणि -
जलं/ जले/ जलानि।
वनं/ वने/ वनानि।
..................इत्यादयः।
एतानि उदाहरणानि पठामः -
क. बालः गजं पश्यति।
माता पुत्रम् आह्वयति।
भक्तः देवीं वन्दते।
तातः पत्रिकां पठति।
ख. पतिः पत्नीं वदति।
राजा मन्त्रिणं मन्त्रयति।
दुष्प्रभुः सेवकं गर्जति।
ग. राधिका विद्यालयं गच्छति।
तातः गृहं प्रविशति।
वानरः वृक्षम् आरोहति।
कृषकः हलं केदारं नयति।
अत्र प्रतिवर्गं कर्मपदानां विभिन्नार्थः अस्तीति ज्ञायते। कवर्गे विद्यमानानां कर्मपदानामर्थस्वरूपे ऐकरूप्यं दृश्यते तथा ख वर्गे विद्यमानानां कर्मपदानाम् (पत्नीं, मन्त्रिणं, सेवकं) अर्थस्वरूपेपि ऐकरूप्यमस्ति। एवं ग वर्गे अन्तर्भूतानां कर्मपदानामपि (विद्यालयं, गृहं, वृक्षं, केदारं) अर्थस्वरूपे ऐकरूप्यमस्ति। अतः द्वितीयाविभक्तेः अर्थः त्रिप्रकारः इति ज्ञातव्यम्।
केषाञ्चन अव्ययपदानां योगे उपसर्गपूर्वकधातूनां योगेSपि द्वितीयाविभक्तिः स्यात् इति नियमः अस्ति।
उदाहरणाय -
१. परितः - इत्येतस्य शब्दस्य योगे (सर्वासु दिक्षु इत्यर्थः)।
मम गृहं परितः वृक्षाः सन्ति।
कृष्णं परितः गोपिकाः तिष्ठन्ति।
२. उभयतः - इत्यस्य योगे (द्वयोः पार्श्वयोः इत्यर्थः)।
मम विद्यालयम् उभयतः सस्यानि सन्ति।
उत्पीठिकाम् उभयतः आसन्दाः सन्ति।
३. उप, अनु, अधि, आङ् इति उपसर्गपूर्वकानां वस् धातोः योगे द्वितीया स्यात्।
(उपान्वध्याङ्वसः १.४.४८)
यथा - वानरः वृक्षात् उपवसति / अनुवसति / अधिवसति / आवसति।
वयं ग्रामम् उपवसामः / अनुवसामः / अधिवसामः / आवसामः।
उपसर्गाः न प्रयुज्यन्ते तर्हि - वानरः वृक्षे वसति, वयं ग्रामे वसामः।
४. अधि - इत्युपसर्गपूर्वकाणां शीङ्, स्था, आस् एतेषां धातूनामाधारः कर्म स्यात्। अतः द्वितीया विभक्तिः प्रयोक्तव्या। (अधिशीङ्स्थासां कर्म १.४.४६)
उदा- महाराजः तल्पम् अधिशेते।
हरिः वैकुण्ठम् अधिशेते।
दशरथः अयोध्याम् अध्यास्ते।
अधि न प्रयुज्यते तर्हि तल्पे, वैकुण्ठे अयोध्याम् इति सप्तमी भवितुमर्हति।
५. केचन धातवः द्विकर्मकाः सन्ति। अर्थात् केषाञ्चन धातूनां प्रयोगे प्रधानकर्म अप्रधानकर्म च भवेत्।
बालः पुस्तकं पठति इत्यत्र कर्म एकमेव – पुस्तकम्। किन्तु, बालः अध्यापकं प्रश्नं पृच्छति इत्यत्र कर्मद्वयमस्ति - अध्यापकं, प्रश्नं च। प्रश्नः प्रधानकर्म, अध्यापकः अप्रधानकर्म। अत्र प्रच्छिधातुः द्विकर्मकः भवति। एतत् द्विकर्मकं वाक्यम्। द्विकर्मकधातूनां प्रयोगे अप्रधानकर्म इतरकारकैः अविवक्षितं तर्हि तस्य कर्मसंज्ञा विहिता।
(अकथितं च १.४.५१)
कानिचन उदाहरणानि -
याचकः मातरं भिक्षां याचते। भिक्षा - प्रधानकर्म, माता - अप्रधानकर्म।
माता बालिकां कथां वदति। कथा - प्रधानकर्म, बालिका - अप्रधानकर्म।
कृषकः वृषभं केदारं नयति। वृषभः - प्रधानकर्म, केदारः - अप्रधानकर्म।
छात्रः अध्यापकं क्षमां प्रार्थयते।क्षमा - प्रधानकर्म, अध्यापकः - अप्रधानकर्म।
६. इतराणि कानिचित् उदाहरणानि पश्यामः।
१. बालः विद्यालयं गच्छति।
पिता बालं विद्यालयं गमयति। (गन्तुं प्रेरयति)
२. शिशुः ओदनं भुङ्क्ते।
माता शिशुम् ओदनं भोजयति। (भोक्तुं प्रेरयति)
३. रमा पाठं पठति।
गुरुः रमां पाठं पाठयति।
४. वृद्धः उपविशति।
तरुणः वृद्धम् उपवेशयति।
अत्र प्रत्युदाहरणं प्रथमवाक्यं चिन्तयामः। कर्तारः स्वयमेव तत्प्रवृत्तिं कुर्वन्ति। तथा द्वितीयवाक्यानां विचिन्तने अन्यस्य प्रेरणया एव तत्कार्यं निर्वहन्ति इति पश्यामः। प्रत्युदाहरणं प्रथमवाक्येषु धातवः - गच्छति, भुङ्क्ते, पठति, अपविशति - शुद्धधातवः इत्युच्यन्ते। अण्यन्ता धातवः इति साङ्केतिकसंज्ञा। शुद्धेभ्यो धातुभ्यः प्रेरणार्थे णिच् प्रत्ययः विधीयते। तदा ते प्रेरकक्रियाः। ण्यन्ताः णिच् प्रत्ययान्तः इति भवति । अत्र गमयति, भोजयति पाठयति उपवेशयति इत्येतानि क्रियापदानि।
अण्यन्तानां धातूनां शुद्धधातूनां कर्ता प्रयोज्यकर्ता इत्युच्यते। उपयुक्तेषु उदाहरणेषु बालः, शिशुः, रमा, वृद्धः एते प्रयोज्यकर्तारः। ण्यन्तानां धातूनां प्रेरकधातूनां कर्ता प्रयोजककर्ता इति व्यवह्रियते। अत्र पिता, माता, गुरुः, तरुणः।
एवं गत्यर्थकानाम् अवगमनार्थकानां भक्षणार्थकानां शब्दकर्मकाणाम् अकर्मकाणां च प्रयोज्यकर्ता प्रयोजककर्तुः क्रियां प्रति कर्मसंज्ञको भवति इति नियमेन उदाहरणेषु द्वितीयवाक्येषु बालं शिशुं रमां वृद्धम् इति द्वितीयाविभक्तिप्रयोगः।
(गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता स णौ -१.४.५२)
अति उपविशति इति अकर्मकधातुः भवति। अतः वृद्ध उपविशति इत्यत्र कर्म नास्ति। वृद्धः प्रयोज्यकर्ता। तरुणः वृद्धम् उपवेशनार्थं प्रेरयति इत्यतः वृद्धशब्दस्य द्वितीया वृद्धम् इति रूपम्।
७. अन्तरा, अन्तरेण इति द्वयोः अव्ययोः योगे द्वितीयाविभक्तिः स्यात्। अन्तरान्तरेण युक्ते (२.३.४) अन्तरा - मध्ये इत्यर्थः।
अन्तरा त्वां मां हरिः। तव च मम च मध्ये हरिः इत्यर्थः।
अन्तरेण हरिं न सुखम्। हरिं विना सुखं नास्ति इत्यर्थः।
८. विना शब्दस्य योगेsपि द्वितीया तृतीया वा स्यात्।
जलं विना जीवितं न सुकरम्। (जलेन विना जीवितं न सुकरम्।)
तृतीया विभक्तिः - करणकारकम्।
रामः कलमेन लेखं लिखति।
बालः सैकिल् यानेन विद्यालयं गच्छति।
माता कर्तर्या शाकं कर्तयति।
खगः पक्षाभ्यां डयते।
रामः कलमेन लेखं लिखति इत्यत्र कलमेन इति पदं करणम्। यस्य सत्वे क्रिया प्रचलति यस्य अभावे क्रिया न प्रचलति तत् करणम्। क्रियायाः जनकत्वे अत्यन्तोपकारकं कारकं करणम्। अत्र लिखति इति क्रियायाः जनकत्वे कलमम् अत्यन्तोपकारकं भवति। अतः कलमस्य करणसंज्ञा। (सूत्रम् - साधकतमं करणम् - १.४.४२)। तेन करणस्य कलमशब्दस्य तृतीयाविभक्तिः भवति।(सूत्रम् - कर्तृकरणयोस्तृतीया - २.३.१८)। द्वितीयोदाहरणे बालस्य गमनक्रियायां सैकिल् यानं करणम्। अतः तृतीया विभक्तिः।
कर्तृकरणयोः तृतीयाविभक्तिः कार्या। कर्मणिप्रयोगस्य कर्तृपदे करणे च तृतीयाविभक्तिः।
यथा - रामेण बाणेन हतो बाली। (सूत्रम् - कर्तृकरणयोस्तृतीया - २.३.१८)
बालकः मित्रेण सह आगच्छति।
सीता रामेण सह गच्छति।
सहार्थेन युक्ते अप्रधाने तृतीया। अत्र प्रथमे उदाहरणे मित्रं च कर्ता भवति। किन्तु तत्र बालकः इति प्रधानकर्ता, मित्रम् अप्रधानकर्ता च भवति। अतः मित्रशब्दस्य तृतीयाविभक्तिः। (सूत्रम्- सहयुक्तेsप्रधाने -२.३.१९)
सहशब्दस्य पर्यायेषु (साकं, सार्धं, समं) अपि तृतीयाविभक्तिः।
विद्यया ज्ञानं वर्धते। दुःखेन सीदति हेत्वर्थे तृतीया। हेतुः नाम करणम्। अत्र ज्ञानस्य हेतुः विद्या अतः हेत्वर्थे विद्यायाः तृतीयाविभक्तिः। (सूत्रम् - हेतौ २.३.२३)
देवेन विना तृणमपि न चलति। पृथक्, विना, नाना इत्येतैः योगे तृतीया भवति, पञ्चमी द्वितीया च।
यथा - देवात् विना तृणमपि न चलति।
देवं विना तृणमपि न चलति।
(सूत्रम् - पृथग्विनानानाभिस्तृतीयान्यतरस्याम्- २.३.३२)
प्रकृत्या चारुः।
प्रायेण याज्ञिकः।
गोत्रेण गार्ग्यः।
प्रकृत्यादि शब्देभ्यः तृतीया विभक्तिः। (प्रकृत्यादिः कश्चन गणः) वार्तिकम् - प्रकृत्यादिभ्यः उपसंख्यानम्।
अलं श्रमेण।
अलं कोलाहलेन (निषेधार्थः)।
अलं शब्दयोगे प्रयोजनार्थे च तृतीया।
प्रयोजनस्यार्थे - किं तया विद्यया या अर्थकरी न स्यात्।
कि गतेन वयसा।
वर्षत्रयेण वैद्यशास्त्रमधिगतम्।
मासेनैकेन मातुः परिचर्याम् अकरवम्।
फलप्राप्तिः द्योत्ये कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे तृतीया। कालादि वाच्ये सति फलप्राप्तिः अत्र आवश्यकम्। फलप्राप्तिः नास्ति चेत् द्वितीया।
अत्र वर्षत्रयं इति कालवाचि। वैद्यशास्त्रं पूर्णतया अधिगतम् इत्यत्र फलप्राप्तिः अस्ति। अतः अत्र तृतीया। फलप्राप्तिः नास्ति चेत् वर्षत्रयम् इति द्वितीया एव भवति।
सूत्रम् - अपवर्गे तृतीया -२.३.६
अक्ष्णा काणः। पादेन पङ्गुः।
अवयवस्य विकृतिः (विकृताङ्के) तृतीयया एव द्योतयति। अक्ष्णा काणः इत्यत्र अक्षिसंबन्धिकाणत्वविशिष्टः इत्यर्थः। (सूत्रम् - येनाङ्गविकारः २.३.२०)
चतुर्थीविभक्तिः -सम्प्रदानकारकम्।
वाक्यानि पठतु -
रामः मित्राय कलमेन लेखं लिखति।
आचार्यः शिष्याय पुस्तकं ददाति।
राजा विप्राय गां ददाति।
भिक्षवे नाणकं यच्छति।
बालकाय मोदकं यच्छति।
अत्र अधोरेखाङ्कितानां पदानां समानतां पश्यामः। यत्र दानक्रियायाः फलं प्राप्नोति तत्र सम्प्रदानसंज्ञा चतुर्थी विभक्तिः च भवति।
(सूत्रम् - कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम् १.४.३२, चतुर्थी सम्प्रदाने २.३.१३)
प्रथमोदाहरणे रामः कर्ता। लेखं कर्म। कर्मणा सम्बन्धुं मित्रम् अभिप्रैति। अतः मित्रं सम्प्रदानं भवति। तस्माद् अत्र चतुर्थीविभक्तिः।
एवं सम्प्रदानस्य अन्यानि उदाहरणानि पश्यामः-
राजा युद्धाय संनह्यते।(निमित्तार्थे)
(क्रियाफलं यस्मिन् प्राप्तुम् इच्छति सोपि सम्प्रदानसंज्ञाः भवन्ति।)
(वार्तिकम्- क्रियया यमभिप्रैति स सम्प्रदानम्।)
हरिः भक्ताय मोक्षं धारयति।
सुरेशः कृष्णाय शतं धारयति।
(अत्र धारणार्थे सम्प्रदानसंज्ञा)
(सूत्रम् - धारेरुत्तमर्णः १.४.३५)
हरये भक्तिः रोचते।
बालाय पयोहिमं रोचते।
भानवे नमस्कारः रोचते।
(अत्र रुच्यर्थे सम्प्रदानम्)
(सूत्रम् - रुच्यर्थानां प्रियमाणः १.४.३४)
मालाकारः पुष्पेभ्यः स्पृहयति।
(स्पृह् धातोः प्रयोगे सम्प्रदानम्)
(सूत्रम् - स्पृहेरीप्सितः १.४.३६)
पापाय परपीडनम् (अत्र समर्थार्थे सम्प्रदानम्) (वार्तिकम् - उत्पातेन श्राव्यमाने चतुर्थी वक्तव्या।)
रामः स्नानाय गच्छति।
राजा यागाय याति।
(तुमुन्नन्तस्य धातोः स्थाने भविष्यद्काले चतुर्थीविभक्तिः)
यथा - ध्रुवः सिंहासने उपवेष्टुम् इच्छति - इत्यत्र ध्रुवः सिंहासने उपवेशनाय इच्छति।
(सूत्रम् - तुमर्थाच्य भाववचनात् २.३.१५)
गणेशाय नमः। यजमानाय स्वस्ति।
(नमः, स्वस्ति, स्वाह, स्वधा, अलम्, वषट् शब्दयोगे च चतुर्थीविभक्तिः स्यात्)
(सूत्रम् - नमः स्वस्तिस्वाहास्वधालम्वषड्योगाच्च २.३.१६)
कंसः कृष्णाय क्रुध्यति।
मन्दमतिः बुद्धिमते असूयति।
(क्रुध्, द्रुह्, ईर्ष्या, असूया इत्यादीनां धातूनां योगे चतुर्थी भवति। यं प्रति एते धातवः भवति सा सम्प्रदानसंज्ञा।)
(सूत्रम् - क्रुद्धद्रुहेर्ष्यासूयार्थानां यं प्रति कोपः १.४.३७)
भक्तिः ज्ञानाय कल्पते।
साधोः शिक्षा गुणाय कल्पते। (क्लृप् धातोः तात्पर्यार्थः)
(वार्तिकम् - क्लृपि संपद्यमाने च)
यूपाय दारुः।
कुण्डलाय हिरण्यम्।
(उपकार्योपकारकभावः - द्वयोः संबन्धे विवक्षिते यत् उपकार्यं भवति तत्र चतुर्थीविभक्तिः भवति।)
(वार्तिकम् - तादर्थे चतुर्थी वाच्या)
पञ्चमी विभक्तिः - अपादानकारकम्।
रामः स्यूतात् कर्गदं गृहीत्वा मित्राय कलमेन लेखं लिखति।
बालः गृहात् पठनाय सैकिल् यानेन विद्यालयं गच्छति।
वृक्षात् पर्णं पतति।
अश्वात् पतति।
अपायं नाम वियोगः। यत्र उभयोः वस्तुनोः एकस्य चलनेन वियोगः भवति, तस्य वियोगस्य आश्रयभूतः वस्तुः अपादानसंज्ञया व्यवह्रियते। अपादाने पञ्चमी विभक्तिः।
अत्र वृक्षात् पर्णं पतति इत्यत्र वृक्षपर्णयोः वियोगः। वियोगस्य आश्रयभुतः अवधिः वृक्षः। अतः वृक्षस्य अपादानसंज्ञा पञ्चमी विभक्तिश्च भवति।
(सूत्रम् - ध्रुवमपायेsपादानम् १.४.२४, अपादाने पञ्चमी २.३.२८)
चोरात् बिभेति।
न मरणात् भीतोsस्मि।
व्याघ्रात् रक्षति।
पाहि मां मरणात्।
उपर्युक्तेषु उदाहरणेषु भयोत्पादककार्येषु यस्मात् भयं, भक्ति, रक्षाकार्येषु यस्मात् रक्षां करोति इत्यादि विषयौ स्तः। तदुभयमपि पञ्चमी विभक्तौ प्रयुज्यते।
(सूत्रम् - भीत्रार्थानां भयहेतुः१.४.२५)
शिष्यः आचार्यात् अधीते।
आचार्यात् पादमादत्ते।
मातुलात् व्याकरणम् अधीतम्।
कस्मात् ज्योतिषम् अधिगतम् ?
उदाहरणे आचार्यात् इति पञ्चमी। ग्रहणार्थे आख्याते च नियमपूर्वकस्याः विद्यायाः स्वीकारे यः विद्यां ददाति सः अपादानं भवति।
(सूत्रम् - आख्यातोपयोगे १.४.२९)
चैत्रात् पूर्वः वैशाखः।
ग्रामात् पश्चात् विद्यालयः।
प्राध्यापकात् अन्यः प्राचार्यः।
अर्जुनात् इतरः कार्तवीर्यः।
संस्कृतात् ऋते संस्कृतिः नास्ति।
उदाहरणेषु विद्यमानानां विशेषतां पश्यामः। पूर्वं परं (पश्चात्) शब्दयोगे, ऋतेयोगे - अन्यार्थे च (आरात्, इतर) पञ्चमी विभक्तिः।
(सूत्रम्- अन्यारादितरर्तदिक्शब्दाsञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते १.३.२९)
यवेभ्यः गां वारयति।
गुरुः पापेभ्यः छात्रान् वारयति।
प्रवृत्ति विमुखीकरणरूपकवारणार्थक धातोः योगे यस्मात् वारयति तत् पञ्चम्यां भवति। यवेभ्यः गां वारयति इत्यत्र ईप्सितेभ्यः यवेभ्यः वारयति।
(सूत्रम् - वारणार्थानामीप्सितः १.४.२७)
रामात् विना सीता न गच्छति।
जलात् विना मीनाः न जीवन्ति।
विद्याधनं सर्वधनात् प्रधानम्।
अत्र विना शब्दस्य प्रयोगे पञ्चमी विभक्तिः। विद्याधनं ...... - इत्यत्र उत्कर्षार्थे पञ्चमी।
पृथक्, विना, नाना शब्दयोगे तृतीया, पञ्चमी, द्वितीया च।
(सूत्रम् - पृथग्विनानानाभिस्तृतीयान्यतरस्याम् २.३.३२)
मूढः अध्ययनात् पराजयते।
अस्मिन् उदाहरणे सोढुम् अशक्यम् इत्यर्थे परा इति उपसर्गयुक्त जि धातोः योगे पञ्चमी विभक्तिः।
(सूत्रम् - पराजेरसोढः १.४.२६)
गङ्गा हिमालयात् प्रभवति।
पम्पा सह्यपर्वताद् उद्भवति।
प्रभवति, उद्भवति - जन्मस्थाने इत्यर्थे प्रयुक्तजन्मकारणेषु पञ्चमी।
(सूत्रम्- भुवः प्रभवः जनिकर्तुः प्रकृति १.४.३०)
अद्य प्रभृति ग्रन्थशालां गच्छामि।
मासाद् आरभ्य मेघो वर्षति।
गृहात् बहिः तिष्ठति।
सत्यात् परम्।
मुक्तेः अनन्तरम्।
उदाहरणेषु प्रभृति, आरभ्य, बहिः, ऊर्ध्वम्, परम्, अनन्तरम् इत्येतेषां शब्दानां योगे पञ्चमी विभक्तिः।
अप हरेः।
आ परितोषाद् विदुषाम्।
आमूलात् श्रोतुमिच्छति।
अप, आ(आङ्), परि इत्यादीनां कर्मप्रवचनीयानां योगे च नाम्ना साकम् अन्वितम् अव्ययं कर्मप्रवचनीयसंज्ञा भवति। अप, आ, परि इति कर्मप्रवचनीययुक्तानां योगे पञ्चमी।
(सूत्रम् - पञ्चम्यपाङ्परिभिः २.३.१०)
स्तोकात् मुक्तः।
कतिपयात् प्राप्तः।
अल्पेन मुक्तः।
कृच्छ्रेण मुक्तः।
स्तोक-अल्प-कृच्छ्र-कतिपय शब्दयोगे पञ्चमी तृतीया च भवति।
(सूत्रम् - करणे च स्तोकाल्पकृच्छ्रकतिपयस्थासत्ववचनस्य २.३.३३)
दूरात् ग्रामस्य।
अन्तिकात् ग्रामस्य।
दूरात् विद्यालयस्य।
दूर शब्दस्य अन्तिकशब्दस्य तत् समानार्थकशब्दानां च योगे पञ्चमी, तृतीया, द्वितीया च भवति।
(सूत्रम् - दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च २.३.३५)
सप्तमीविभक्तिः।
अधोनिर्दिष्टानि उदाहरणानि पश्यामः।
बालः आसन्दे उपविशति।
माता स्थाल्याम् ओदनं पचति।
तिलेषु तैलम् अस्ति।
रामः कागदे लेखं लिखति।
अत्र अधोरेखाङ्कितानां शब्दानां विशेषता का ? ते तत्र आधाररूपेण वर्तन्ते। प्रथमवाक्ये बालस्य उपवेशनस्य आधारः भवति आसन्दः। उपवेशनं यस्मिन् भवति सः आधारः। द्वितीयवाक्ये ओदनपाचकवस्तूनि कुत्र वर्तन्ते ? स्थाल्याम्। अतः ओदनस्य आधारः स्थाली। तृतीये तु तैलस्य आधारः तिलानि सन्ति। चतुर्थे वाक्ये रामः कस्मिन् लेखं लिखति ? कागदे। अतः तत्र कागदः एव लेखस्य आधारः। उपर्युक्तेषु उदाहरणेषु आसन्द – स्थाली - तिल – कागदशब्दाः आधाररूपेण वर्तन्ते। एवं सर्वेषामपि वस्तूनां कोsपि आधारः भवत्येव। सः आधारः अधिकरणकारकम् इति उच्यते। (आधारोsधिकरणम् १.४.४५)। इत्थम् आधारभूतानां शब्दानाम् अधिकरणसंज्ञा विधीयते। अधिकरणसंज्ञायां सप्तमीविभक्तिः भवेत्। (सप्तम्यधिकरणे च २.३.३६)। अतः उक्तेषु उदाहरणेषु आसन्दे, स्थाल्यां तिलेषु कागदे इति सप्तमीविभक्तिः।
आधारः त्रिधा अस्ति - औपश्लेषिकः वैषयिकः अभिव्यापकश्चेति।
१. औपश्लेषिकः आधारः - एकदेशव्याप्तिरूपः आधारः औपश्लेषिकः।
उदा - बालः कटे उपविशति। अत्र कटः उपवेशनक्रियायाः आधारः। किन्तु उपवेशनक्रिया कटस्य एकदेशे भवति न तु कृत्स्ने कटे। बालस्य कटस्य च संबन्धः संयोगः। स तु कटस्य एकदेशव्याप्तिरूपः भवति। अतः औपश्लेषिकः आधारः। माता स्थाल्याम् ओदनं पचति इत्यत्र ओदनं कर्म भवति। तत्कर्मनिष्ठक्रियायाः आधारः स्थाली। अत्रापि स्थाल्याः ओदनस्य च संबन्धः एकदेशव्याप्तिरूपः। अतः एतदपि औपश्लेषिकः आधारस्य उदाहरणं भवति।
२. वैषयिकः आधारः - विषयतादिसम्बन्धमूलकः आधारः वैषयिकः। उदा - मम पठने इच्छा अस्ति। पठनविषयरूपा इच्छा इत्यर्थः। अत्र पठनम् आधारः। सम्बन्धश्च विषयता, न संयोगः समवायो वा। अतः वैषयिकः आधारः भवति पठनम्।
उदाहरणान्तरं दीयते-
शरीरस्य अलङ्कारे मम अभिरुचिः नास्ति। अलङ्कारः विषयः भवति। अलङ्कारस्य अभिरुचेः च संबन्धः विषयनिष्ठः अस्ति। अतः वैषयिकः आधारः।
आधारः - संयोगसमवायमूलकः सकलावयवव्यक्तिरूपः अभिव्यापकः।
उदा-
तिलेषु तैलम् अस्ति।
अत्र आधारः तिलानि। तिलानां सकलावयवेषु तैलम् अस्ति। तिलतैलयोः सम्बन्धः समवायः भवति। अतः अयम् अभिव्यापकः आधारः। तथा - सर्वस्मिन् आत्मा अस्ति।-
क्षीरे घृतं विद्यते। - इत्यादि उदाहरणेषु अपि सकलावयवव्याप्तिरूपः सम्बन्ध अस्ति इत्यतः अभिव्यापकस्य उदाहरणानि भवन्ति।
अन्येषु केषुचन सन्दर्भेषु अपि सप्तमीविभक्तिः भवेत्। केचन सन्दर्भाः दत्ताः।
१. यस्य क्रियया क्रियान्तरं लक्ष्यते तदा।
उदा - गोषु दुह्यमानासु गतः। देवदत्तः कदा गतः इति प्रश्नस्य समाधानरूपेण वदति - गोषु दुह्यमानासु गतः- इति। देवदत्तस्य गमनकालं न जानाति। तदेव प्रश्नस्य साङ्कत्यम्। गोदोहनस्य कालः सर्वैः ज्ञायते। अतः गोदोहनकालज्ञापनक्रियया गमनकालं ज्ञापयति- देवदत्तः गोषु दुह्यमानासु गतः इति। दोहनकाले एव गमनं सम्भवति। अतः दोहनक्रियया क्रियान्तरं गमनक्रियां सूचयति। यस्यक्रियया क्रियान्तरं लक्ष्यते तदा सप्तमी स्यात्। (यस्य च भावेन भावलक्षणम् २.३.३७)
अन्यानि कानिचन उदाहरणानि अपि दत्तानि।
सूर्ये उदयमाने अन्धकारः निर्गतः।
लेखे लिख्यमाने मातुलः आगतः।
अत्र सूर्यस्य उदयसमये अन्तकारस्य निर्गमनं सूर्यस्य उदयक्रियया अन्धकारस्य निर्गमनक्रिया लक्ष्यते। अतः उदयक्रियायाः आश्रयरूपसूर्यशब्दस्य सप्तमी विभक्तिः। उदयमानशब्दस्तु सूर्यस्य विशेषणरूपेण वर्तते इत्यतः सोsपि सप्तम्याम्। तथा मातुलस्य आगमनं लेखनसमये सम्भवति। लेखनक्रियया आगमनरूपं क्रियान्तरं लक्ष्यते इत्यतः लेखनक्रियायाः आश्रयभुतः लेखशब्दः सप्तमीविभक्तौ स्यात्। लेखनक्रियासूचकं लिख्यमानपदं विशेषणम् इत्यतः तदपि सप्तम्याम्। एतादृश प्रयोगाः सतिसप्तमी प्रयोगः इत्यपि व्यवह्रियन्ते।
२. स्निह्यति, विश्वसिति इत्येतयोः धात्वोः प्रयोगे।
स्निह्यति, विश्वसिति इत्येतयोः धात्वोः प्रयोगः यत्र भवति तत्र स्नेहस्य विश्वासस्य च यत् पात्रं तस्य ,सप्तमीविभक्तिः भवति।
उदा-
माता पुत्रे विशेषतः स्निह्यति।
अहं मम राष्ट्रे स्निह्यामि।
रावणः स्वशक्त्याम् अधिकं विश्वसितवान्।
तातस्य मयि बहुविश्वासः अस्ति।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
फल्गुनीप्रोष्ठपदानां च नक्षत्रे॥ १।२।६०
पदच्छेदः॥
फल्गुनीप्रोष्ठपदानाम् ६।३ च ० नक्षत्रे ७।१ ६२ द्वयोः ७।२ ५९ बहुवचनम् १।१ ५८ अन्यतरस्याम् ७।१ ५८
काशिका-वृत्तिः
फल्गुनीप्रोष्ठपदानां च नक्षत्रे १।२।६०
चकारो द्वयोः इत्यनुकर्षणार्थः। फल्गुन्योर् द्वयोः प्रोष्ठपदयोश्च द्वयोर् नक्षत्रयोर् बहुवचनम् अन्यतरस्यां भवति। कदा पूर्वे फल्गुन्यौ, कदा पूर्वाः फल्गुन्यः। कदा पूर्वे प्रोष्ठपदे, कदा पूर्वाः प्रोष्ठपदाः। नक्षत्रे इति किम्? पल्गुन्यौ मणविके।
न्यासः
फल्गुनीप्रोष्ठपदानाञ्च नक्षत्रे। , १।२।६०
"चकारो द्वयोरनुकर्षनार्थः" इति। ननु च फल्गुन्यौ नक्षत्रे द्वे एव, तथा प्रोष्ठपदे अपि द्वे; अत्रानयोर्दित्वाद्वित्व एव बहुवचनं भविष्यति, तत् किं चकारेण द्वयोरित्यनुकर्षणार्थेन?
एवं तह्र्रेतज्ज्ञापयति-- नक्षत्रग्रहणं ज्योतिष उपलक्षणार्थमिति। तेनैतदपि सिद्धं भवति-- उदिताः पूर्वाः फल्गुण्यः, उदिते पूर्वे फल्गुन्याविति। यदि नक्षत्रग्रहणं ज्योतिष उपलक्षणार्थमिति न ज्ञाप्यते, तदिह तु न स्यात्, यतो ज्योतिषामावस्थिकी नक्षत्रता चन्द्रमसा योगे सति भवति, नान्यदा; अन्यदा तु ज्योतिष्ट्वमेव। न च नक्षत्राभिधायिनः "उदिताः पूर्वाः फल्गुन्यः" इत्यत्र फल्गुनीशब्दस्य प्रयोगः, किं तर्हि?
ज्योतिर्मात्राभिधायिन इति। अत्र ज्योतिष्ट्वमेक्सयाप्यस्तीति तन्निवृत्यर्थं द्वयोरित्यनुकर्षणार्थं चकारकरणं युक्तम्। यदि पुनज्र्योतिष
उपलक्षणार्थं नक्षत्रग्रहणं न स्यात्, तदा क्व स्यात्?
तदेहैव स्यात्-- अद्य पूर्वाः फल्गुन्यः, अद्य पूर्वे फल्गुन्याविति। अस्ति ह्रत्र फल्गुन्योर्नक्षत्रता, चन्द्रमसा युक्तत्वात्। तथा ह-- "नक्षत्रेण युक्तः कालः" ४।२।३
इत्यण् भवति। श्रवणं तस्य न भवति; "लुबविशेषे" ४।२।४
इति लुप्तत्वात्।
"फल्गुन्यौ माणविके" इति। फल्गुन्योर्जाते इति। "फल्गुन्याषाढाभ्यां टानौ" (वा।४५१) इत्युपसंख्यानाट्टप्रत्ययः। "टिड्()ढाणञ्" ४।१।१५
इति ङीप्॥
बाल-मनोरमा
फल्गुनीप्रोष्ठपदानां च नक्षत्रे ८०९, १।२।६०
फल्गुनी। "नक्षत्रे" इति प्रथमाद्विवचनम्। नक्षत्रे यद्यभिधीयते इत्यर्थः। चेन द्वयोरित्यनुकर्षः। तदाह--द्वित्वे इति। पूर्वं प्रोष्ठपदे इति। स्त्रीत्वादौङः शीभावः। "प्रोष्ठपदा भाद्रपदा स्त्रिया"मित्यमरः। फल्गुन्यौ माणविके इति। फल्गुनीनक्षत्रयुक्तकाले जाते इत्यर्थः। "नक्षत्रेण युक्तः" इत्यण्। "लुबविशेषे" इति लुप्। ततो जातार्थे "फल्गुन्यषाढाभ्यां टाऽनौ" इति टः। टित्त्वान्ङीप्।
तत्त्व-बोधिनी
फल्गुनीप्रोष्ठपदानां च नक्षत्रे ७१०, १।२।६०
फल्गुनीप्रोष्ठपदानां च। चकारेण द्वयोरनुकर्षणादाह--द्वित्व इति। फल्गुन्यौ माणविके इति। फल्गुनीशब्दात् "नक्षत्रेण युक्तः कालः " इत्यण्। तस्य "लुबविशेषे"इति लुप्। ततो जातार्थे "फल्गुन्यषाढाभ्यां टाऽनौ"इति टः। टित्त्वन्ङीप्। न चायं गौणः, यौगिकत्वात्। तथा च गौणमुख्यन्यायऽप्रवृत्त्यानक्षत्रग्रहणमावश्यकमिति भावः।


text:
सूत्रम्
न षट्स्वस्रादिभ्यः॥ ४।१।१०
काशिका-वृत्तिः
न षट्स्वस्रादिभ्यः ४।१।१०
षट्संज्ञाकेभ्यः स्वस्रादिभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रीप्रत्ययो न भवति। यो यतः प्राप्नोति स सर्वः प्रतिषिध्यते। पञ्च ब्राह्मण्यः। सप्त। नव। दश। स्वस्रादिभ्यः स्वसा। दुहिता। ननान्दा। याता। माता। तिस्रः। चतस्रः। षट्संज्ञानामन्ते लुप्ते टाबुत्पत्तिः कस्मान् न स्यत्। प्रत्याहाराच् चापा सिद्धं दोषस्त्वित्त्वे तस्मान् न उभौ।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
न षट्स्वस्रादिभ्यः २३४, ४।१।१०
ङीप्टापौ न स्तः॥स्वसा तिस्रश्चतस्रश्च ननान्दा दुहिता तथा।याता मातेति सप्तैते स्वस्रादय उदाहृताः॥स्वसा। स्वसारौ॥ माता पितृवत्। शसि मातॄः॥ द्यौर्गोवत्॥ राः पुंवत्॥ नौर्ग्लौवत्॥
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
इत्यजन्तस्त्रीलिङ्गाः २३४, ४।१।१०
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
अथाजन्तनपुंसकलिङ्गाः २३४, ४।१।१०
न्यासः
न षट्स्वरुआआदिभ्यः। , ४।१।१०
यो यतः प्राप्नोति स सर्वः प्रतिषिध्यते" इति। ङीपोऽनन्तरत्वात् तस्यैवायं प्रतिषेध इत्याशङ्काया निरासार्थमिदमुक्तम्। ननु चात्र "टाबृचि" ४।१।९
इति टाबेवानन्तरः, तत् कुतो ङीपोऽनन्तरत्वम्?
अस्वरितत्वात्। अस्य टापो ङीप एवानन्तर्यं युक्तम्। ननु च षट्संज्ञाः संख्याशब्दाः, संख्याश्च भेदमात्रं द्रव्यस्य प्रत्ययायन्ति, न स्त्रीत्वम्, या तु तस्य स्त्रीत्वप्रतीतिः सा शब्दान्तरेण सामानाधिकरण्याद्भवति, न च स्त्रीसमानाधिकरणपक्षः "स्त्रियाम्" ४।१।३
इति सूत्रे स्थितः, तथा च तेभ्यः स्त्रीप्रत्ययस्य प्राप्तिरेव नास्तीत्यपार्थकः प्रतिषेधः?
नैतदस्ति; संख्या हि गुणः, "संख्या परिमाणानि पृथक्त्वं संयोगविभागौ" इति वैशेषिकाणां १।१।६
गुणसूत्रे पाठात्। गुणवचनानां चाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति, यथा--शुक्ला शाटी, शुक्लः कम्बलः, शुक्लं वस्त्रम्; शुक्लः शुक्लौ शुक्लाः इति। तथा सति प्रतिषेधे यथा शुक्लादिशब्देभ्यः स्त्रीप्रत्ययो भवति तथा षट्()संज्ञकेभ्योऽपीति स्यात्, यथा-- पञ्च ब्राआहृण्य इति। "षड्भ्यो लुक्" ७।१।२२
इति जसो लुक्। "स्वसा" इति। "अनङ सौ" ७।१।९३
पूर्ववत् "नोपधायाः" ६।४।७
इति दीर्घः। तिसृचतसृशब्दावपि स्वरुआआदिषु पठ()एते, तयोः किमर्थः पाठः?
यावता विभक्तौ परतः "त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ" ७।२।९९
इति तिसृचतसृभ्यां भवितव्यम्, तत्र यदि तावृकारान्तलक्षमं ङीपं प्रति निमित्तभावं प्रतिपद्येयातां विभक्तेरानन्तर्यं ताभ्यां विहन्येत, एतच्च "सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य" (व्या।प।१२) इत्युक्तम्। तस्मात् सन्निपातलक्षणपरिभाषयैव ङीब्न भविष्यतीति किं प्रतिषेधेन?
एवं तह्र्रेतज्ज्ञापयति-- अनित्यैषा परिभाषेति। तेन या, सेति सिद्धं भवति। अत्रापि हि विभक्तौ त्यदाद्यत्वमित्यकारष्टापो निमित्तं न स्यात्, टापि हि सति विभक्तेरानन्तर्यं विहन्यते। परिभाषायस्त्वनित्यत्वेनैव टाब्भवति।
"षट्संज्ञानाम्" इत्यादि। पञ्च ब्राआहृण्य इत्यादौ "अवन्तरस्य विधिर्भवति प्रतिषेधो वा" (व्या।प।१९) इति ङीपोऽनन्तरस्य प्रतिषेधे कृते "नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य" ८।२।७
इति नकारे लुप्ते सत्याकारान्ततायामुपजातायां टाबुत्पत्तिः कस्मान्न स्यात्?स्यादेव, निमित्तस्य सविधानात्। नलोपस्यासिद्धत्वान्न स्यादिति चेत्?
नैतदस्ति; "नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति" ८।२।२
इति परिगणितेष्वेव विधिषु नलोपस्यासिद्धत्वमुच्यते। न च टाब्विधिस्तत्र परिगण्यते, तत् कुतस्तत्र नलोपस्यासिद्धत्वम्?
टाब्विधिरपि तत्र परिगण्यत एवेति दर्शयन्नाह-- "प्रत्याहारात्" इत्यादि। चाबिति चाप्सम्बन्धिनं पकारमुपलक्षयति। तदेतदुक्तं भवति-- सुबिति। तत्र न सप्तमीबहुवचनसम्बन्धिना सुपः पकारेण प्रत्याहारो गृह्रते,किं तर्हि?
"यङश्चाप्" ४।१।७४
इति चाप्सम्बन्धिना। तस्माट्टापो विधिरपि सुब्विधिरेव; टापोऽपि प्रत्याहारान्तर्भावात्। ततश्च टाब्विधावपि नलोपस्यासिद्धत्वेन भवितव्यमिति सिद्धं सर्वमिष्टम्। सिध्यत्येव। "दोषस्त्वित्त्ववे" इति। बहूनि चर्माण्यस्यां नगर्यामिति बहुव्रीहिः। "शेषाद्विभाषा" ५।४।१५४
इति कप्, टाप्, नलोपः। अत्रेदानीं "प्रत्ययस्थात्कात्" ७।३।४४
इत्यनेनेत्त्वमिष्यते बहुचर्मिकेति यथा स्यात्, तच्च न प्राप्नोति, न ह्रत्र कात् पूर्वोऽकारः; सिद्धत्वार्थं सर्वविभक्त्यन्तः समास आश्रितः। सुपो विधिः सुब्विधिः, सुपिवा विधिः सुब्विधिरिति। यदि च टाबपि सुप् स्यात्, ततस्त्रत्रापि परत्रावस्थित इत्त्वमुच्यत इति तदपि सुब्विधिः स्यात्-- सुपि विधिरिति कृत्वा। ततस्तस्मिन्नपि कर्त्त्व्ये नलोपस्यासिद्धत्वं स्यात्, तवयुक्तश्चापा प्रत्याहारः। "तस्मान्नोभौ" इति। यस्मादेवं चापा सह प्रत्याहारे दोषस्तमादुभावपि टाब्ङीपौ न भवत इति प्रतिषिद्धौ। कथमिह हि स्त्रियामित्यर्थोऽपेक्षते?
अस्मिन्नर्थे यदुक्तं भवतीति स्त्र्यर्थे चोभौ ङीप्टापावुक्तावित्युभावपि भवतः॥
बाल-मनोरमा
न षट्स्वरुआआदिभ्यः ३०६, ४।१।१०
"ऋन्नेभ्यः" इति ङीपि प्राप्ते--न षट्। षट् इत्यनेन षट्संज्ञका गृह्रन्त इत्याह--षट्संज्ञकेभ्य इति। ङीप्टापाविति। "ऋन्नेभ्यः" इत्यतो "ङी"विति, "टावृचि" इत्यतष्टावित्यस्य चानुवृत्तेरिति भावः। स्वरुआआदीन् पठतिस्वसा तिरुआ इत्यादिना। अथ "तिसृचतसृ" इत्यनयोः पाठो न कर्तव्यः, "न तिसृचतसृ" इति नामि दीर्घनिषेधादेव लिङ्गान्ङीबभावसिद्धेरिति "कृन्मेजन्तः" इति सूत्रे कैयटः। न नन्दतीनि ननान्दा। "नञि च नन्देः" इति ऋन्, वृद्धिश्च। "ननान्दा तु स्वसा पत्युः" इत्यमरः। दोग्धीति दुहिता। "नप्तृनेष्टृत्वहोतृपोतृभ्रातृजामातृपितृदुहितृ" इति दुहेस्तृच्। इट् गुणाऽभावश्च निपातितः। मान्यते पूज्यते इति माता। मान पूजायाम्। तृचि नलोपश्च। यतते इति याता। "यतेर्वृद्धिश्च" इति ऋन्, उपधावृद्धिश्च। "भार्यास्तु भ्रातृवर्गस्य यातरः स्युः परस्परम्" इत्यमरः। अतृन्नितीति। स्वसृशब्दात् सुः, "ऋदुशनस्" इत्यनङ्, तृप्रत्ययान्तत्वाऽभावेऽपि "अप्तृन्" इति सूत्रे स्वसृग्रहणाद्दीर्घ इति भावः। माता पितृवदिति। "अप्तृन्" इति सूत्रे औणादिकतृन्तृजन्तेषु नप्त्रादीनामेव दीर्घनियमनादिति भावा। इत्यृदन्ताः। अथ ओदन्ताः। द्यौर्गोवदिति। ओतो णित्" इति णिद्वत्त्वाऽतिदेशात्। "अचो ञ्णिति" इति वृद्धिः। "द्योदिवौ द्वे स्त्रियामभ्र"मित्यमरः। इत्योदन्ताः। अथ ऐदन्ताः। राः पुंवदिति। "रायो हली"त्यात्वम्। "राः स्त्रीत्येके" इति क्षीरस्वाम्युक्तेः स्त्रीलिङ्गोऽप्ययमिति भावः। इत्यैदन्ताः। अथ ओदन्ताः नौर्ग्लौवदिति। स्त्रियां नौस्तरणिस्तरिः" इत्यमरः। इत्यौदन्ताः।
*****इति बालमनोरमायामजन्ताः स्त्रीलिङ्गा*****
*****अथाजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम्।*****
तत्त्व-बोधिनी
न षट्स्वस्त्रादिभ्यः २६८, ४।१।१०
न षट्स्वस्त्रादिभ्यः। "स्त्रियां यदुक्तं तन्न भवती"ति व्याख्यानादनन्तरो ङीबिव व्यवहितष्टबपि निषिध्यत इत्याशयेनाह----ङीष्टापौ नेति। स्वस्त्रादीनां ङीप्प्राप्तः। षट्संज्ञकानां तूभौ। स्वसा तिरुआ इति। "न तिसृचतसृ"इति नामि दीर्घत्वप्रतिषेधाज्ज्ञापकादेव ङीबभावे सिद्धे स्वस्त्रादिषु तिसृचतसृशब्दपाठो न कर्तव्य इति "कृन्मेजन्तः"इति सूत्रे कैयटः। स्वसेति। "सावसेरृन्"। "ऋदुशन"इत्यनङ्। "ननान्दा तु स्वसा पतच्युः"। "भार्यास्तु भ्रातृवर्गस्य यातरः स्युः परस्परम्"। द्यौर्गोवदिति। "गमेर्डोः"बाहुलकाद्दयुतेरपि। डित्त्वाट्टिलोपः। "ओतो णि"दिति णिद्व द्भावाद्वृद्धिः। राः पुंवदिति। यद्यपि पुंलिङ्गः एवायम्, अर्थरैविभवा अपि"इत्यमरोक्तेः। भिन्नलिङ्गानां न द्व"न्द्व इति तेन परिभाषितत्वात्, तथापि "रात्येनं राः। स्त्रीत्येके"इति क्षीरस्वामिनास्त्रीलिङ्गताया अप्यभ्युपगमादेवमुक्तम्। नौर्ग्लौवदिति। "ग्लानुदिभ्यां ङौः"। डित्वाट्टिलोपः। "स्त्रियां नौस्तरणिस्तरि"रित्यमरः।


text:
सूत्रम्
पणपादमाषशतादत्॥ ५।१।३४
काशिका-वृत्तिः
पणपादमाषशताद् यत् ५।१।३४
अध्यर्धपूर्वाद् द्विगोः इत्येव। अध्यर्धपूर्वाद् द्विगोश्च पणपादमाषशतशब्दान्तातार्हीयेष्वर्थेषु यत् प्रत्ययो भवति। अव्यर्धपण्यम्। द्विपण्यम्। त्रिपण्यम्। पाद अध्यर्धपाद्यम्। द्विपाद्यम्। त्रिपाद्यम्। पद्भावो न भवति पद् यत्यतदर्थे ६।३।५२
इति। प्राण्यङ्गस्य स इष्यते। इदं तु परिमाणम्। माष अध्यर्धमाष्यम्। द्विमास्यम्। त्रिमास्यम्। शत अध्यर्धशत्यम्। द्विशत्यम्। त्रिशत्यम्।
न्यासः
पणपादमाषशताद्यत्?। , ५।१।३४
पणपादमाषेभ्यः "असमासे निष्कादिभ्यः" ५।१।२०
इति असमासे ठको विधानाट्ठञि प्राप्ते तस्य लुकि शतशब्दादप्यसमासे "शताच्च ठन्यतावशते" (५।१।२१) इति ठन्यतोर्विधानात्? समासे संख्यालक्षणे कनि यद्?
विधीयते। "द्विपाद्यम्()" इत्यादि। ननु पद्भावः कस्मान्न भवति "पद्यत्यतदर्थे" (६।३।५३) इति?
सत्यम्(); "पादस्य पदाज्याति" ६।३।५१
इत्यत्र प्राण्यङ्गस्यैव पद्भावविधानात्()। कृत एतत्()?
"आज्याति" इत्यादिना गतिवचनेन सम्बन्धस्तस्यैवोपपद्यते; न परिमाणशब्दस्य। स एव प्राण्यङ्गवाच्युत्तरसूत्रेऽप्यनुवर्तिष्यत इति तस्यैव पद्भाव इष्यते। स्यादेतत्()--अयमपीह पादशब्दः प्राण्यङ्गवाची, अतो भवितव्यमेवेह पद्भावेन?
इत्यत आह--"पद्भावो न भवति" इति। "पद्यत्यतदर्थे" ६।३।५२
इति पद्भावः प्राप्नोति, स न भवति। किं कारणमित्याह--"प्राण्यङ्गस्य" इत्यादि। "पादस्य पदाज्यातिगोपहतेषु" ६।३।५१
इत्यत्र प्राण्यङ्गस्य पादस्य ग्रहणम्()। "इदं तु परिमाणग्रहणम्()" ["परिमाणम्()-काशिका] इति। पणादिभिः परिमाणैः साहचर्यात्?
परिमाणं पादो गृह्रते, न प्राण्यङ्गमिति पद्भावस्याप्रसङ्गः॥
बाल-मनोरमा
केवलायटापणपादमाषशताद्यत् १६७५, ५।१।३४
केवलायाश्चेति। "खार्या" इति शेषः। पणपाद। "अध्यर्धपूर्वा"दिति द्विगोरिति चानुवर्तत इत्यभिप्रेत्योदाहरति--अध्यर्धपण्यम्। द्विपण्यमिति। अध्यर्धपणेन क्रीतमित्यर्थः। द्विपाद्यमिति। द्वाभ्यां पादाभ्यां चतुर्थाशाभ्यां क्रीतमिति विग्रहः। यति "यस्येति चे"त्यकारलोपः। स्थानिवद्भावादिति। "अतःपरस्मि"न्नित्यनेनेति भावः।
बाल-मनोरमा
पणपादमाषशताद्यत् १६७६, ५।१।३४
प्राण्यङ्गार्थस्येति। व्याख्यानादिति भावः। इह सूत्रे पणमाषसाहचर्यात्पादशब्दोऽपि परिमाणविशेषवाची गृह्रते।
तत्त्व-बोधिनी
पणपादमाषशताद्यत् १२९५, ५।१।३४
प्राण्यङ्गार्थस्यैवेति। अयं भावः---"पादस्य पदाज्यातिदोपहतेषु"इत्यत्र प्राण्यङ्गस्यैव हि पादस्य ग्रहणं , तस्यै वाज्यातिभिर्गतिवचनैः संबन्धसंभवात्। तथा च "पद्यती"त्यादावपि तस्यैवानुवृत्तिः। इह तु पणमाषाभ्यां साहचर्यात्परिमाणवाचिनो ग्रहणमिति।


text:
सूत्रम्
गुरोश्च हलः॥ ३।३।१०३
काशिका-वृत्तिः
गुरोश् च हलः ३।३।१०३
हलन्तो यो धातुः गुरुमान्, ततः स्त्रियाम् अकारः प्रत्ययो भवति। क्तिनो ऽपवादः। कुण्डा। हुण्डा। ईहा। ऊहा। गुरोः इति किम्? भक्तिः। हलः इति किम्? नीतिः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
गुरोश्च हलः ८७१, ३।३।१०३
गुरुमतो हलन्तात्स्त्रियामकारः प्रत्ययः स्यात्। ईहा॥
न्यासः
गुरोश्च हलः। , ३।३।१०३
"धातोः ३।१।९१
इत्यधिकाराद्गुरुग्रहणं हल्ग्रहणं च तस्यैव विशेषणं विज्ञायत इत्याह-- "गुरुमान् हलन्तो यो धातुः" इत्यादि। कथं पुनर्गुरोरित्युच्यमाने गुरुमान् धातुर्लभ्यते?
सामथ्र्यात्। न हि हलन्तस्य धातोः कस्यचिद्गुरुसंज्ञा विहिता, उच्यते चेदं गुरोरिति, तत्र सामथ्र्याद्गुरुमान् धातुर्गुरुसंज्ञाकेनाभेदोपचारं कृत्वा गुरुशब्देनोक्त इति गम्यते। इष्यते ह्रभेदोपचाराद्विनापि मतुपा तद्वतोरभिधाम्-- यथा-- शुक्लः पट इति। अथ रुधादिभ्य एव यथा स्यात्, कुडिप्रभृतीभ्यो मा भूदित्येवमर्थो विपर्ययः कस्मान्न विज्ञायते "गुर्वन्तो यो धातुर्हल्वान्" इति?
ज्ञापकात्, यदयं "गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुथ्र्यौ चेष्टायामनध्वनि" २।३।१२
इत्यप्रत्ययान्तस्य चेष्टाशब्दस्य "शकि शङ्गायाम्" (धा।पा।८६) इति च शङ्काशब्दस्य निर्देशं करोति, ततो ज्ञायते-- नात्र विपर्यय इति। विपर्यये हि न हि चेष्टेति गुर्वन्तः, नापि शङ्केति। "कुण्डा" इत्यादि। "कुडि दाहे" (धा।पा।२७०), "हुडि सङ्घाते" (धा।पा।२६९), "ईह चेष्टायाम्" (धा।पा।६३२) "ऊह वितर्के" (धा।पा।६४८)-- इत्येषां रूपाणि॥
तत्त्व-बोधिनी
गुरोश्च हलः १५६३, ३।३।१०३
गुरोश्च। धातोरित्यनुत्यवृत्त्या हल इति धातोर्विशेषणात्तदन्तविधौ हलन्तो धातुर्लभ्यते। न चाऽयं गुरुरिति संभवति। अज्विषयो हि गुरुः, अतो मत्वर्थो लक्ष्यते। तदाह --गुरुमत इति। ननु विपरीतमस्तु "गुर्वन्ताद्धल" इति, तादृशस्यापि धातोर्डुक्रीञित्यादेः सत्त्वादिति चेन्मैवम्। "चेष्टायामनध्वनि" "आशंसायां भूतवच्चे"ति निर्देशेन विपरीतशङ्काया अप्रवृत्तेः।


text:
सूत्रम्
स्थागापापचां भावे॥ ३।३।९५
काशिका-वृत्तिः
स्थागापापचो भावे ३।३।९५
स्त्रियाम् इति वर्तते। स्थादिभ्यो धातुभ्यः स्त्रीलिङ्गे भावे क्तिन् प्रत्ययो भवति। अङो ऽपवादस्य बाधकः। प्रस्थितिः। उद्गीतिः। सङ्गीतिः। प्रपीतिः। इति ज्ञापकात् नात्यन्ताय बाधा भवति इति।
न्यासः
स्थागापापची भावे। , ३।३।९५
"अङोऽपवादस्य बाधकः" इति। स्थादिभ्यः "आतश्चोपसर्गे"३।३।१०६
इति प्राप्तस्याङोऽपवादस्य बाधक इत्यर्थः। "पक्तिः" इति। "षिद्भिदादिभ्योऽङ" ३।३।१०४
इत्यस्य। "प्रस्थितिः" इति। "द्यतिस्यति" ७।४।४०
इत्यादिनेत्त्वम्। "सङ्गीतिः"इति। धुमास्यादि ६।४।६६
सूत्रेणेत्त्वम्। अत्र च "गामादाग्रहणेष्वविशेषः" (व्या।प।१२४) इति "गै शब्दे"(धा।पा।९१७) "गाङ गतौ" (धा।पा।९५०) इति द्वयोरपि ग्रहणम्। "पा"इति। पूर्ववत् पानार्थस्य ग्रहणम्, न रक्षणार्थस्य। "भावग्रहणम्" इत्यादि। अर्थान्तरम् = कर्त्तृवर्जितं कराकम्, तन्निवृत्यर्थं भावग्रहणम्।
"कथम्" इत्यादि। यद्यङोऽपवादस्यापवादोऽयं क्तिन्प्रत्ययस्तत् कथं "अवस्था संस्था" इति सिध्यति?
न कथञ्चिदित्यभिप्रायः। "व्यवस्थायाम्" इत्यादि। यदिदं व्यवस्थाशब्दस्याङन्तस्य सूत्र उच्चारणमेतदेव ज्ञापकम्, अतः क्तिनात्यन्तबाधा न भवतीति, तेनावस्थेत्याद्यपि सिध्यति। "अत्यन्ताय" इति। चतुभ्र्यन्तप्रतिरूपको निपातोऽयम् यथा- चिरायेति॥
तत्त्व-बोधिनी
स्थागापापचो भावे १५५७, ३।३।९५
अङोऽपवादः इति। पुरस्तादपवादन्यायेन स्थादिभ्यः "आतश्चोपसर्गे" इति, पचेस्तु "षिद्भिदादिभ्यः" इति प्राप्तस्याऽङोऽपावदो न तु ण्वुलिञोरिति भावः। ण्वुलिञौ तु परत्वाद्भवत एव। "कां त्वं स्थायिकां , कां त्वं स्थायि"मिति भाष्यकारप्रयोगात्। प्रस्थतिरिति। "द्यतिस्यतिमास्था" मित्यात इत्त्वम्। सङ्गीतिरिति। "घुमास्थे"त्यादिना ईत्त्वम्।


text:
मम दिनचर्या संस्कृत निबंध। Mum Dincharya in Sanskrit
प्रातः काले षड्वादनसमये अहम् शयनत्यागम् करोमि। ततः अहम् दन्तधावनम् मुखप्रक्षालनम् च करोमि। तत्पश्चात् स्नानम् कृत्वा अहम् ईशस्मरणम् करोमि। ततः प्रातराशम् कृत्वा अहम् द्विधटीपर्यन्तम् स्वाध्यायम् अनुतिष्ठामि। ततः भोजनानन्तरम् पाठशालाम् प्रतिष्ठे। पाठशालायाः प्रारम्भः मध्यान्हे द्वादशवादने भवति, संध्याकाले षड्वादनसमये च समापनम् भवति। विद्यालये विविधान् विषयान् पठामि। ततः अहम् गेहम् प्रतिनिवर्ते, किञ्चित भक्षयामि च। तदंतरम् धटिकापर्यन्तम् क्रीडाङ्गणे खेलामि। अष्टवादनसमये च अहम् रात्रि भोजनं करोमि। तत्पश्चात् अहम् स्वाध्यायम् कृत्वा दशवादनसमये निद्राधीनः भवामि।
SHARE THIS


text:
सूत्रम्
इतो मनुष्यजातेः॥ ४।१।६५
काशिका-वृत्तिः
इतो मनुस्यजातेः ४।१।६५
इकारान्तात् प्रातिपदिकात् मनुष्यजातिवाचिनः स्त्रियां ङीष् प्रत्ययो भवति। अवन्ती। कुन्ती। दीक्षी। प्लाक्षी। इतः इति किम्? विट्। दरत्। मनुष्यग्रहणं किम्? तित्तिरिः। जातेः इति वर्तमाने पुनर् जातिग्रहणं योपधादपि यथा स्यात्। औदमेयी। इञ उपसङ्ख्यानम् अजात्यर्थम्। सौतङ्गमी। मौनचित्ती। सुतङ्गमादिभ्यश्चातुरर्थिक इञ् न जातिः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
इतो मनुष्यजातेः १२७३, ४।१।६५
ङीष्। दाक्षी॥
न्यासः
इतो मनुष्यजातेः। , ४।१।६५
"अवन्ती, कुन्ती" इति। अवन्तिकुन्तिशब्दाभ्यामपत्येऽर्थे "वृद्धेत्कोशलाजादाञ्ञ्यङ्" ४।१।१६९
"स्त्रियामवन्तिकुन्तुकुरुभ्यश्च" ४।१।१७४
इति तस्य लुक्, ततो ङीष्। "दाक्षी,प्लाक्षी"इति। "अत इञ्" ४।१।९५
। सर्वत्र गोत्रं हि जातिः।
"विट्, दरत्" इति। विशोऽपत्येऽर्थे "जनपदशब्दात्क्षत्त्रियादञ्" ४।१।१६६
। दरदो द्वयञ्मगधादिसूत्रेणाण् ४।१।१६८
, "अतश्च" ४।१।१७५
इति तयोः स्त्रियां लुक्। इहापि गोत्रं जातिः। "तित्तिरिः" इति। अत्राकृतिग्रहणा जातिः। "उदमेयी" इति। "अत इञ्"४।१।९५
गोत्रमिह जातिः।
"इञ उपसंख्यानम्" इति। इञन्तान्ङीष उपसंख्यानं कत्र्तव्यमित्यर्थः। किमर्तम्?
अजात्यर्थम्। अजातिवाचिनोऽपीञन्ताद्यथा स्यात्। तत्रेदं प्रतिपादनम्-- "इतः" इति योगविभागोऽत्र क्रियते, तेनेञन्तादजातिवाचिनोऽपि भविष्यतीति। ततः "मनुष्यजातेः" इत्ययं द्वितीयो योगः पूर्वयोगस्यानित्यत्वज्ञापनार्थः।तेन मुष्यजातौ नित्यम्, अन्यत्र तु यथादर्शनम्। क्वचिदेव न सर्वत्र। "सौतङ्गमी" इत्याद्युदाहरणम्। स्यादेतत्-"अत इञ्" ४।१।९५
इति गोत्रापत्य एवात्रेञ् विहितः, गोत्रञ्च जातिरेव, तत् किमुच्यते--इञ उपसंख्यानमजात्यर्थमिति?
अत आह-- "सुतह्गमादिभ्यः" इत्यादि। सुतङ्गमेन निर्वृता नगरीति "वुञ्छण्" ४।२।७९
इत्यादिना सुतङ्गमादित्वादिञ्। "इतः" इत तपकरणं दीर्घनिवृत्त्यर्थम्। तेन अवन्तीशब्दादयं न भवति। अवन्तिमिच्छति, "सुप आत्मनः क्यच्" ३।१।८
, "अकृत्सार्वधातुकयोः" ७।४।२५
इति दीर्घः, अवन्ती य इत स्थिते क्विप्, "अतो लोपः" ६।४।४८
इत्यकारलोपः। पूर्वं लोपग्रहणादपृक्तलोपात् प्राक् "लोपो व्योर्वलि" ६।१।६४
इति यलोपः, पश्चात् "वेरपृक्तस्य" ६।१।६५
इति वकारस्य। ततः अवन्ती इति स्थिते यदि तपरकरणं न क्रियेत, ततोऽस्मादपि स्यात, ततः "हल्ङ्याब्भ्यः" ६।१।६६
इति सुलोपः प्रसज्येत,ततोऽवन्तीरिति न सिध्येत्॥
बाल-मनोरमा
इतो मनुष्यजातेः ५१३, ४।१।६५
इतो मनुष्यजातेः। शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे--ङीष् स्यादिति। इदन्तान्मनुष्यजातिवाचिनः स्त्रियां ङीष्स्यादित्यर्थः। स्त्रीप्रत्ययविधिषु?त इत्यनुवृत्तेरिदन्तात् "जातेरस्त्रीविषया"दित्यप्राप्तौ वचनम्। दाक्षीति। दक्षस्यापत्यं स्त्रीत्यर्थेः अत इञि अल्लोपः, आदिवृद्धिः, ङीष्, "यस्येति चे"तीकारलोपः। "गोत्रं च चरणैः सहे"ति जातिवाचित्वम्। दक्षः-प्रजापतिविशेषः। योपधादपीति। "अयं ङी"षिति शेषः। पुनर्जातिग्रहणेन योपधग्रहणस्याऽनुवृत्त्यभावबोधनादिति भावः। औदमेयीमि। उदमेयो नाम कश्चित्, तस्यापत्यं स्त्रीत्यर्थे "अत इञ्", "यस्येति चे"त्यल्लोपः, आदिवृद्धिः, औदमेयिशब्दान्ङीष्, "यस्येति चे"तीकारलोपः। तित्तिरिरिति। तित्तिरिः पक्षि जातिविशेषः। स्त्रियां ङीष् न, अमनुष्यजातिवाचित्वादिति भावः। "स्त्रीपुंसयोरपत्यन्तद्विचतुष्षट्पदोरगाः" इत्यमरकोशादयं स्त्रियामपि भवति, द्विपात्त्वात्।


text:
सूत्रम्
श्रविष्ठाफल्गुन्यनुराधास्वातितिष्यपुनर्वसुहस्त- विशाखाऽषाढाबहुलाल्लुक्॥ ४।३।३४
काशिका-वृत्तिः
श्रविष्ठाफल्गुन्यनुराधास्वातितिष्यपुनर्वसुहस्तविशाखाऽषाढाबहुलाल् लुक् ४।३।३४
श्रविष्ठाऽअदिभ्यः शब्देभ्यः नक्षत्रेभ्यः आगतस्य जातार्थे लुग् भवति। तस्मिन् स्त्रीप्रत्ययस्य अपि लुक् तद्धितलुकि १।२।४९
इति भवति। श्रविष्ठासु जातः श्रविष्ठः। फल्गुनः। अनुराधः। स्वातिः। तिष्यः। पुनर्वसुः। हस्तः। विशाखः। अषाढः। बहुलः। लुक्प्रकरणे चित्रारेवतीरोहिणीभ्यः स्त्रियाम् उपसङ्ख्यानम्। चित्रायां जाता चित्रा। रेवती। रोहिणी। स्त्रीपर्त्ययस्य लुकि कृते गौरादित्वात् ङीष्। फल्गुन्यषाढाभ्यां टानौ वक्तव्यौ
। फल्गुनी। अषाढा। श्रविष्ठाषाढाभ्यां छणपि वक्तव्यः
। श्राविष्ठीयः। आषाढीयः।
न्यासः
श्रविष्ठाफल्गुन्यनुरादास्वातितिष्यपुनर्वसुहस्तविशाखाषाढाबहुलाल्लुक्। , ४।३।३४
नक्षत्राणः श्रवणे प्राप्ते लुगुच्यते। ननु च "नक्षत्रेभ्यो बहुलम्" (४।३।३७) इत्यनेनैव लुग्भविष्यति?
सत्यमेतत्; तस्यैवायं प्रपञ्चः। उत्तरावपि योगौ प्रपञ्चौ तस्यैव वेदितव्यौ।श्रविष्ठादयश्चैते " नक्षत्रेण युक्तः कालः" ४।२।३
इत्यनेनानगतस्याणः "लुबविशेषे" ४।२।४
इति कृते लुबन्ता वेदितव्याः।" स्त्रीप्रत्ययस्यापि" "लुक् तद्धितलुकि" १।२।४९
इति लुग्भवति" इति। ये स्त्रीप्रत्ययान्तास्तेषामुपसंख्यानमिति प्रतिपादनमित्य्रथः। तच्चोपरिष्टात् करिष्यते। चित्रायाष्टापो लुकि कृते पुनष्टाप् क्रियते।
"गौरादित्वान्ङीष्" इति। रेवतीरोहिणीत्यत्र।
"फल्गुन्यषाढाभ्यां टानौ वक्तव्यौ" इति
। स्त्रियामित्यपेक्ष्यते। तयोस्तु विधानसामथ्र्यान्न लुग्भवतिष। टस्य टकारो ङीबर्थः, अनो नकार आद्युदात्तार्थः। वक्तव्यशब्दो व्याख्येये वत्र्तते
। व्याख्यानं तु कृतमेव च।
"श्रविष्ठाषाढाभ्यां छणपि वक्तव्यः" इति
। अत्र स्त्रियामिति नोपपद्यते। णकारो वृद्ध्यर्थः। वक्तव्यशब्दस्य स एवार्थः
। व्याख्यानमपि करिष्यते च। कृतमेव॥
बाल-मनोरमा
श्रविष्ठाफल्गुन्यनुराधास्वातितिष्यपुनर्वसुहस्तविशाखाऽषाढाबहुलाल्लुक् १३८६, ४।३।३४
श्रविष्ठा। एभ्य इति। श्रविष्ठा, फल्गुनी, अनुराधा, स्वाति, तिष्ट, पुर्नर्वसु, हस्त विशाखा, अषाढा, बहुला--एतेभ्यः इत्यर्थः। जातार्थेति। प्रकरणलभ्यमिदम्। स्वातिशब्दो ह्यस्वान्त इति कैयटहरदत्तौ। दीर्घान्त इति "अत सातत्यगमने" इति धातौ माधवः। कृत्तिकावाचिबहुलाशब्दष्टाबन्तः। समाहारद्वन्द्वे ह्यस्वनिर्देशः।
तत्त्व-बोधिनी
श्रविष्ठाफल्गुन्यनुराधास्वातितिष्यपुनर्वसुहस्तविशाखाऽषाढाबहुलाल्लुक् १०८९, ४।३।३४
श्रविष्ठ। इह सूत्रे स्वातिशब्दो ह्यस्वान्त इति कैयटहरदत्तादयः। माधवस्तु "दीर्घन्तः"इति "अत सातत्यगमने"इति धातावाह। एवं चात्र स्वाती तिष्येति ङीषन्तग्रहणादङीषन्तस्य सौवात इति रूपं भवार्थं इव जातार्थेऽपि माधवमते सिध्यत्वेव। कैयटादिमते तु जातार्थे न सुध्यति। लुग्विधायकेऽस्मिन्ङीषन्तग्रहणेऽपि लिङ्गविशिष्टपरिभाषया ङीषन्तादपि अणो लुकःप्रवृत्तेः।


text:
सत्यजित् राय
सत्यजित् राय ( ( शृणु) /ˈstjədʒɪt rɑːj/) (वङ्ग: সত্যজিত রায়, आङ्ग्ल: Satyajit Ray)-महोदयः भारतीयचलचित्रक्षेत्रस्य बहुप्रतिभान्वितेषु निदेशकेषु अन्यतमः । भारतरत्नप्रशस्तिभाक् एषः सुप्रसिद्धः चलचित्रनिर्माता, पत्रिकोद्यमी, बालकविः, चित्रकलाविच्च । द्विवारम् अन्ताराष्ट्रियाम् 'आस्कर्'-प्रशस्तिं प्राप्तवान् सत्यजिद्वर्यः [१] ।
श्रीसत्यजित् स्वजीवनकाले ३७ चलच्चित्राणां निदेशनम् अकरोत् । तेषु चलच्चित्रेषु बॉलिवुट्-चलच्चित्राणि, वृत्तचित्राणि, लघुचलच्चित्राणि अन्तर्भवन्ति । तस्य प्रप्रथमं चलच्चित्रं पथेर पाञ्चाली (পথের পাঁচালী, पथ का गीत) 'कान'-चलच्चित्रोत्सवे 'सर्वोत्तम मानवीय प्रलेख'-पुरस्कारं प्रापत् । तेन चलच्चित्रेण आहात्य एकादश अन्ताराष्ट्रियपुरस्काराः प्राप्ताः । ततः 'अपराजितो' (অপরাজিত), 'अपुर संसार' (অপুর সংসার, अपु का संसार) इत्येतयोः चलच्चित्रयोः अतिप्रसिद्धिः अभवत् । श्रीसत्यजितः चलच्चित्रनिर्माणसम्बद्धानि अनेकानि कार्याणि स्वयमेव करोति स्म यथा — पटकथालेखनं, अभिनेतुः अन्वेषणं, नैपथ्यसङ्गीतलेखनं, चलच्चित्रणं, कलानिदेशनं, सम्पादनं, प्रचारसामग्र्याः रचना च । चलच्चित्रनिर्माणेन सह अतिरिक्तकार्येषु सः कथालेखकः, प्रकाशकः, चित्रकारः, चलच्चित्रालोचकः अपि आसीत् । श्रीसत्यजित् स्वजीवने अनेकान् पुरस्कारान् प्राप्तवान्, येषु 'अकादमी मानद'-पुरस्कारः, भारतरत्नपुरस्कारः च अन्तर्भवतः ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, परिवारसश्च[सम्पादयतु]
१९२१ तमस्य वर्षस्य मई-मास्य द्वितीये (२/०५/१९२१) दिनाङ्के कोलकाता-महानगरे श्रीसत्यजितः जन्म अभवत् । श्रीसत्यजितः पितुः नाम सुकुमारः, मातुश्च नाम सुप्रभा आसीत् । ख्यातकवेः कलाविदः सुकुमारवर्यस्य गृहे समुद्भूतः श्रीसत्यजित् कलाप्रेमी, साहित्यप्रेमी च आसीत् । तस्य पितामहः उपेन्द्रकिशोरवर्यः अपि उत्तमलेखकः, चित्रकारश्च आसीत् । बाल्यादारभ्य गृहे शास्त्रीयसङ्गीतस्य वातावरणं श्रीसत्यजितः व्यक्तित्वनिर्माणे महत्त्वपूर्णं योगदानम् अकरोत् । एवं जन्मना कलाप्रपञ्चे सिद्धहस्तानां सम्पर्कवशात् श्रीसत्यजित् स्वयमपि कलाक्षेत्रस्य उत्तमः तारकः अभवत् ।
श्रीसत्यजितः पूर्वजानां सहस्रवर्षाणाम् इतिहासः उपलब्धः अस्ति [२] । तस्य पितामहः उपेन्द्रकिशोर चौधरी महान् लेखकः, चित्रकारः, दार्शनिकः, प्रकाशकः, खगोलशास्त्री च आसीत् । सः ब्रह्मसमाजस्य नेता अपि आसीत् । उपेन्द्रकिशोरस्य पुत्रः सुकुमार ठाकुर वङ्गभाषायां कविताः लिखति स्म । सः योग्यः चित्रकारः, आलोचकः अपि आसीत्
बाल्यं, शिक्षणञ्च[सम्पादयतु]
यदा श्रीसत्यजित् केवलं त्रिवर्षीयः आसीत्, तदैव तस्य पिता दिवङ्गतः । अतः तस्य परिवारे आर्थितसङ्कटम् आपतितम् । परिवारस्य पोषणं कर्तुं तस्य माता वृत्त्युपार्जनं करोति स्म । श्रीसत्यजितः शिक्षणं कोलकाता-महानगरे स्थिते 'प्रेसिडेन्सी कॉलेज' मध्ये तथा च विश्वभारतीविश्वविद्यालये अभवत् । तेन 'प्रेसिडेन्सी'-महाविद्यालये अर्थशास्त्रस्य अध्ययनं कृतम् । परन्तु तस्य रुचिः तु कलाक्षेत्रे आसीत् । १९४० तमे वर्षे तस्य मातुः आग्रहेण सः रवीन्द्रनाथद्वारा स्थापिते विश्वभारतीविश्वविद्यालये प्रवेशं प्राप्तवान् । श्रीसत्यजिते कोलकाता-महानगरस्य वातावरणं रोचते स्म । सः शान्तिनिकेतनस्य बुद्धिजीविमनुष्यैः अपि अधिकः प्रभावितः नासीत् [३] । मातुः आग्रहवशात् तथा च ठाकुरं प्रति आदरभावत्वात् अन्ततो गत्वा सः विश्वभारतीविश्वविद्यालयं गन्तुं निश्चयम् अकरोत् । शान्तिनिकेतने श्रीसत्यजित् पूर्वीयकलया अतिप्रभावितः अभवत् । एकस्मिन् साक्षात्कारे तेन अङ्गीकृतं यत्, प्रसिद्धः चित्रकारः नन्दलाल बोस[४], विनोद बिहारी मुखर्जि इत्येताभ्यां तेन बहुकिमपि अधीतम् इति । ततः तेन श्रीविनोदस्य जीवनाधारितम् एकं वृत्तचित्रम् अपि निर्मितम् । 'द इनर आई' इति तस्य वृत्तचित्रस्य नाम आसीत् । अजन्ता-एलोरा-एलिफेण्टा-गुहाः दृष्ट्वा सः भारतीयकलायाः प्रशंसकः अभवत् [५] ।
विवाहः[सम्पादयतु]
१९४९ तमे वर्षे श्रीसत्यजितः बहुदीर्घकालपरिचितया बिजोय-नामिकया प्रियतमया सह विवाहः अभवत् । तयोः एकः पुत्रः अभवत् । तस्य नाम सन्दीपः । सोऽपि चलच्चित्रेषु निर्देशकः अभवत् ।
व्यवसायः[सम्पादयतु]
चित्रकला[सम्पादयतु]
शान्तिनिकेतने सः यत् अध्येतुं गतः आसीत्, तस्य अभ्यासकालः पञ्चवर्षात्मकः आसीत् । परन्तु श्रीसत्यजित् १९४३ तमे वर्षे अध्ययनं मध्ये त्यक्त्वान् । ततः सः कोलकाता-महानगरं प्रत्यगच्छत् । तत्र तेन ब्रिटिश-विज्ञापनाभिकरणस्य (डी. जे.) वृत्तिः आरब्धा । तस्य पदस्य नाम 'लघुद्रष्टा' (junior visualize) आसीत् । तस्य मासिकवेतनं केवलम् अशीतिरूप्यकाणि आसीत् । यद्यपि दृष्टिरचना श्रीसत्यजिते बहु रोचते स्म, तथा च तेन सह योग्यव्यवहारः भवति स्म, तथापि संस्थायाः ब्रिटिश-कर्मचारिभिः, भारतीयकर्मचारिभिश्च मतभेदाः तु सर्वदा भवन्ति स्म । यतो हि ब्रिटिश-कर्मिणः अपेक्षया तस्य वतेनम् अधिकम् आसीत् । किञ्च श्रीसत्यजितः मतम् आसीत् यत्, “संस्थायाः अधिकतमाः ग्राहकाः प्रायः मूर्खाः एव सन्ति” इति [६] । १९४३ तमे वर्षे सः डी. के. गुप्ता-द्वारा स्थापिते 'सिग्नेट'-समाचारमुद्रणायलये कार्यं प्रारभत । मुद्रणालयस्य नवीनपुस्तकानां मुखपृष्ठस्य रचनायाः कार्यं गुप्ता श्रीसत्यजिते यच्छति स्म । यतो हि श्रीसत्यजित् स्वतन्त्रविचारैः मुखपृष्ठचित्राणां निर्माणं करोति स्म । श्रीसत्यजित् अनेकेषां पुस्तकानां मुखपृष्ठानि अरचयत् । तेषु 'जिम कार्बेट'-द्वारा लिखितं 'मैन-ईटर्स ऑफ् कुमाऊँ' (Man-eaters of Kumaon, कुमाऊँ के नरभक्षी), जवाहर लाल नेहरु-वर्यस्य 'डिस्कवरी ऑफ् इण्डिया' (Discovery of India, भारत की खोज) अपि अन्तर्भवतः । सः वङ्गभाषायाः पसिद्धोपन्यासस्य 'पथेर पाञ्चाली' (পথের পাঁচালী, पथ का गीत)-पुस्तकस्य बालसंस्करणाय अपि स्वयोगदानम् अयच्छत् । तस्य बालसंस्ककरणस्य नाम 'आम आँटिर भेँपु' (আম আঁটির ভেঁপু, आम की गुठली की सीटी) इति आसीत् । श्रीसत्यजितः सा रचना अतिप्रसिद्धा अभवत् । ततः तेन स्वस्य प्रप्रथमं चलच्चित्रम् अपि तस्य उपन्यासस्य सन्दर्भेण रचितम् । मुखपृष्ठस्य रचनया सह तस्य पुस्तकस्य आन्तरिकचित्राणाम् अपि निर्माणम् अकरोत् श्रीसत्यजित् । तेषु अनेकानि चित्राणि तस्य चलच्चित्रे अपि द्रष्टुं शक्यन्ते [७] ।
श्रीसत्यजित् फॉन्ट-निर्माणम् अपि अकरोत् । तेन निर्मितौ 'फॉन्ट्' 'श्रीसत्यजित् रोमन', 'श्रीसत्यजित् बिजार' इत्येतौ प्रसिद्धौ स्तः । 'श्रीसत्यजित् रोमन' इत्ययं 'फॉन्ट्' १९७० तमे वर्षे अन्ताराष्ट्रियपुरस्कारम् अपि प्रापत् । कोलकाता-महानगरे श्रीसत्यजितः गणना कुशलचित्रकारेषु भवति स्म । श्रीसत्यजित् स्वस्य पुस्तकानां चित्राणि, मुखपृष्ठानि च स्वयमेव निर्माति स्म । स्वस्य चलच्चित्राणां प्रचारसामग्र्याः रचनाम् अपि सः स्वयं करोति स्म ।
चलच्चित्रस्य निदेशनम्[सम्पादयतु]
सः स्वस्य चलच्चित्रस्य व्यवसायस्य आरम्भं व्यावसायिकचित्रकारत्वेन अकरोत् । फांसदेशस्य चलच्चित्रनिर्देशकेन, जो रन्वार इत्यनेन सह सम्पर्कं कृतवान् । ततः लन्दन-महानगरे 'लाद्री दी बिसिक्लेत' (Ladri di biciclette, बाइसिकल चोर)-नामकं चलच्चित्रं दृष्ट्वा तेन चलच्चित्रनिदेशनस्य सङ्कल्पः कृतः ।
१९४७ तमे वर्षे चिदानन्द दासगुप्ता इत्यनेन सह तथा च अन्यजनैः सह मिलित्वा श्रीसत्यजितः कोलकाताचलच्चित्रसभायां कार्यं प्रारभत । तत्र तेन अनेकानि वैदेशिकानि चलच्चित्राणि दृष्टानि । तेन द्वितीयविश्वयुद्धस्य कोलकाता-महानगरस्थैः वैदेशिकसैनिकैः सह मित्रता सेविता । ते श्रीसत्यजिते नगरस्थानां चलच्चित्राणां विवरणं यच्छन्ति स्म । १९४९ तमे वर्षे श्रीसत्यजितः विवाहः बिजोय-नामिकया कन्यया सह अभवत् । तस्मिन्नेव वर्षे फ्रान्स-देशीयः चलच्चित्रनिदेशकः 'जो रन्वार' कोलकाता-महानगरे स्वस्य चलच्चित्रस्य कार्यार्थं गतः आसीत् । श्रीसत्यजितः अभिनयोपेतं स्थानम् अन्वेष्टुं रन्वार इत्यस्य साहाय्यम् अकरोत् । श्रीसत्यजित् 'पथेर पाञ्चाली'-चलच्चित्रस्य स्वविचारान् तस्य सम्मुखम् उपास्थापयत् । श्रीसत्यजितः विचारान् श्रुत्वा रन्वार इत्ययं तं प्रोदसाहयत् [८] (तस्य प्रोत्साहनम् अकरोत् इति) । १९५० तमे वर्षे डी. जे. केमर इत्ययं श्रीसत्यजितं लण्डन-महानगरस्थं मुख्यालयं प्रैषयत् । लन्दन-महानगरे यापिताः त्रिमासाः श्रीसत्यजितः जीवने परिवर्तनम् आनीतवन्तः । सः तेषु त्रिषु मासेषु ९९ चलच्चित्राणि अपश्यत् । तेषु 'वित्तोरियो दे सीका'-द्वारा निर्मितं 'नवयथार्थवादी'-चलच्चित्रं, 'लाद्री दी बिसिक्लेत्ते' (Ladri di biciclette, बाइसिकल चोर) च अन्तर्भवतः । 'लाद्री दी बिसिक्लेत्ते'-चलच्चित्रं श्रीसत्यजितं प्रभावितम् अकरोत् । तत् चलच्चित्रं दृष्ट्वा एव तेन सङ्कल्पः कृतः यत्, "अहं निदेशकः भविष्यामि" इति [९] ।
चलच्चित्रक्षेत्रे प्राप्तया सफलतया श्रीसत्यजितः आर्थिकस्थितौ अधिकं परिवर्तनं नाभवत् । सः स्वपरिवारेण सह एकस्मिन् लघुगृहे भाटकं दत्त्वा एव निवसति स्म [१०] । १९६० तमस्य दशके श्रीसत्यजित् जापान-देशस्य यात्राम् अकरोत् । तत्रत्येन प्रख्यातेन चलच्चित्रनिदेशकेन 'अकीरा कुरोसावा' इत्यनेन सह तस्य सम्मर्कः अभवत् । ततः भारतदेशस्य दार्जीलिङ्ग सदृशेषु स्थलेषु एकान्तवासं कृत्वा सः कथानकं लिखति स्म ।
मृत्युः[सम्पादयतु]
१९८३ तमे वर्षे 'घरे बाइरे'-नामकस्य चलच्चित्रस्य निर्माणे सः व्यस्तः आसीत् । सहसा श्रीसत्यजित् हृदयाघातेन ग्रस्तः अभवत् । अतः तस्य जीवनस्य अन्तिमेषु नववर्षेषु सः अधिकं कार्यं कर्तुं नाशक्नोत् । 'घरे बाइरे'-चलच्चित्रस्य निर्माणं स्वपुत्रस्य साहाय्येन तेन १९८४ तमे वर्षे पूर्णं कृतम् । १९९२ तमे वर्षे हृदयस्य दुर्बलतायाः कारणेन श्रीसत्यजित् अधिकः अस्वस्थ्यः अभवत् । मृत्योः कतिचिद्भ्यः दिनेभ्यः प्रागेव सः 'अकादमी'-पुरस्कारेण सम्मानितः अभवत् । १९९२ तमे वर्षे अप्रैल-मासस्य द्वाविंशतितमे (२२/४/१९९२) दिनाङ्के तस्य मृत्युः अभवत् । तस्य मृत्योः कारणेन आभारतं शोकमयं वातावरणम् आसीत् । कोलकाता-महानगरस्य मार्गेषु तु सहस्रशः जनाः श्रीसत्यजिते श्रद्धाञ्जलिं दातुं प्रागच्छन् [११] ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- http://www.satyajitray.org/
- http://www.imdb.com/name/nm0006249/
- http://timesofindia.indiatimes.com/topic/Satyajit-Ray
- http://satyajitray.ucsc.edu/biography.html
- http://satyajitray.ucsc.edu/
- http://www.satyajitrayworld.com/
उद्धरणम्[सम्पादयतु]
- ↑ "श्रीसत्यजितः, सत्यजित". Encyclopædia Britannica. एंसाइक्लोपीडिया ब्रिटैनिका इंकॉर्पोरेशन.  .
- ↑ सेटन 1971, पृष्ठम् 36
- ↑ रॉबिनसन २००३, पृष्ठम् ४६
- ↑ सेटन १९७१, पृष्ठम् ७०
- ↑ सेटन १९७१, पृष्ठम् ७१–७२
- ↑ रॉबिनसन २००३, पृष्ठम् ५६–५८
- ↑ रॉबिनसन २००५, पृष्ठम् ३८
- ↑ रॉबिनसन २००५, पृष्ठम् ४२–४४
- ↑ रॉबिनसन २००५, पृष्ठम् ४८
- ↑ रॉबिनसन २००३, पृष्ठम् ५
- ↑ अमिताव घोष (२००६). "Satyajit Ray". डूम ऑनलाइन. Unknown parameter
|access=ignored (help)


text:
॥ श्रीरामचन्द्राष्टकम् ॥
ॐ चिदाकारो धाता परमसुखदः पावनतनुर्-
मुनीन्द्रैर्योगीन्द्रैर्यतिपतिसुरेन्द्रैर्हनुमता ।
सदा सेव्यः पूर्णो जनकतनयाङ्गः सुरगुरू
रमानाथो रामो रमतु मम चित्ते तु सततम् ॥ १॥
मुकुन्दो गोविन्दो जनकतनयालालितपदः
पदं प्राप्ता यस्याधमकुलभवा चापि शबरी ।
गिरातीतोऽगम्यो विमलधिषणैर्वेदवचसा
रमानाथो रामो रमतु मम चित्ते तु सततम् ॥ २॥
धराधीशोऽधीशः सुरनरवराणां रघुपतिः
किरीटी केयूरी कनककपिशः शोभितवपुः ।
समासीनः पीठे रविशतनिभे शान्तमनसो
रमानाथो रामो रमतु मम चित्ते तु सततम् ॥ ३॥
वरेण्यः शारण्यः कपिपतिसखश्चान्तविधुरो
ललाटे काश्मीरो रुचिरगतिभङ्गः शशिमुखः ।
नराकारो रामो यतिपतिनुतः संसृतिहरो
रमानाथो रामो रमतु मम चित्ते तु सततम् ॥ ४॥
विरूपाक्षः काश्यामुपदिशति यन्नाम शिवदं
सहस्रं यन्नाम्नां पठति गिरिजा प्रत्युषसि वै ।
स्वलोके गायन्तीश्वरविधिमुखा यस्य चरितं
रमानाथो रामो रमतु मम चित्ते तु सततम् ॥ ५॥
परो धीरोऽधीरोऽसुरकुलभवश्चासुरहरः
परात्मा सर्वज्ञो नरसुरगणैर्गीतसुयशाः ।
अहल्याशापघ्नः शरकरऋजुःकौशिकसखो
रमानाथो रामो रमतु मम चित्ते तु सततम् ॥ ६॥
हृषीकेशः शौरिर्धरणिधरशायी मधुरिपुर्-
उपेन्द्रो वैकुण्ठो गजरिपुहरस्तुष्टमनसा ।
बलिध्वंसी वीरो दशरथसुतो नीतिनिपुणो
रमानाथो रामो रमतु मम चित्ते तु सततम् ॥ ७॥
कविः सौमित्रीड्यः कपटमृगघाती वनचरो
रणश्लाघी दान्तो धरणिभरहर्ता सुरनुतः ।
अमानी मानज्ञो निखिलजनपूज्यो हृदिशयो
रमानाथो रामो रमतु मम चित्ते तु सततम् ॥ ८॥
इदं रामस्तोत्रं वरममरदासेन रचितम्
उषःकाले भक्त्या यदि पठति यो भावसहितम् ।
मनुष्यः स क्षिप्रं जनिमृतिभयं तापजनकं
परित्यज्य श्रीष्ठं रघुपतिपदं याति शिवदम् ॥ ९॥
॥ इति श्रीमद्रामदासपूज्यपादशिष्यश्रीमद्धं
सदासशिष्येणामरदासाख्यकविना विरचितं
श्रीरामचन्द्राष्टकं समाप्तम् ॥
Visit http://www.webdunia.com for additional texts with Hindi meanings.
BACK TO TOP
% Text title : rAmachandrAShTakam
% File name : raamachandra8.itx
% itxtitle : rAmachandrAShTakam
% engtitle : rAmachandrAShTakam
% Category : aShTaka, raama
% Location : doc_raama
% Sublocation : raama
% Author : madmaradAsa
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : http://www.webdunia.com
% Proofread by : Kirk Wortman kirkwort at hotmail.com
% Latest update : January 13, 2002
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
{तत्प्रयोजको हेतुश्च (१।४।५५)} इति यावद् यदितः ऊर्ध्वम् अनुक्रमिष्यामः कारके इत्येवं तद् वेदितव्यम्। यथा -- {ध्रुवमपायेऽपादानम्, इत्यत्र कारके इति अनुवर्तते}॥ क्रियायाः निर्वर्त्तकं कारकं, क्रियायाम् इति वा (क्रियानिमित्ते सति) कारकं, तच्च विवक्षाधीनम् इति वेदितव्यम्॥
कारके इति वशेषणम् अपादानादिसंज्ञाविषयम् अधिक्रियते। कारके इत्यधिकारो वेदितव्यः। यदित ऊर्ध्वम् अनुक्रमिष्यामः कारके इत्येवं तद् वेदितव्यम्। कारकशब्दश्च निमित्तपर्यायः। करकम् हेतुः इत्यनर्थान्तरम्। कस्य हेतुः?
क्रियायाः। वक्ष्यति, घ्रुवमपाये ऽपादानम् १।४।२४
ग्रामादागच्छति। पर्वतादवरोहति। कारके इति किम्?
वृक्षस्य पर्णं पतति। कुड्यस्य पिण्डः पतति। अकथितं च १।३।५१
, अकथितं च कारकं कर्मसंज्ञं भवति माणवकं पन्थानं पृच्छति। करके इति किम्?
माणवकस्य पितरं पन्थानं पृच्छति। कारकसंशब्दनेषु च अनेन एव विशेषणेन व्यवहारो विज्ञायते।
"कारक इति विशेषणमपादानादिसंज्ञाविषयम्" इति। अपादानदयः संज्ञा विषयो यस्य तत्तथोक्तम्। आदिशब्देन सम्प्रदानादीनां ग्रहणम्। अथ वक्ष्यमाणानां ध्रुवादीनाभियं संज्ञा कस्मान्न भवति?
एवं मन्यते-- यदीयं संज्ञाशब्दा निर्दिश्यन्ते; अयं तु सप्तम्या निर्दिष्टः, तस्मान्नेयं ध्रुवादीनां संज्ञेति। "कारके" इति निर्धारणे सप्तमी, निर्धारणं तु बहुनां सम्भवति, तत्कथमेकवचनेन निर्देशः?
सामान्यपेक्षया त्वेकवचनम्। अथ वा-- "छन्दोवत् सूत्राणि भवन्ति" (म।भा।१।१।१) ततो "व्यतयो बहुलम्" ३।१।८५
इति बहुवचने प्राप्त एकवचम् कारकेषु मध्ये यद् ध्रुवं कारकं तदपादानसंज्ञं भवति। एवमन्यत्रापि वेदितव्यमिति।
कारकशब्दोऽयमस्त्येव व्युत्पन्नः-- ण्वुलन्तः कर्तृपय्र्याय इति, अस्ति च संज्ञाशब्दः-- अव्युत्पन्नो पय्र्याय इति। तत्रेह यदि पूर्वोक्तस्य ग्रहणं स्यात तदापादानादिषु कारकशब्दो न वत्र्तते, यथा-- कर्तृशब्दः "ण्वुल्तृचौ" ३।१।१३३
इति कर्तरि व्युत्पादितः, तथा कारकशब्दोऽपि; कत्र्ता च स्वतन्त्रः, अपादानादयश्चास्वतन्त्राः, तत्कथं तेषु कारकव्यपदेशः स्यात्?
असति हि कारकव्यपदेशे कारकसंशब्देषु तेषां ग्रहणं न स्यात्। अथ तेषामपि कथञ्चित् स्वतन्त्रताभ्युपेयेत, एवञ्च तत्र कर्तृसंज्ञा प्रसज्येत, ततश्च ग्रामादागच्छति, उपाध्यायाय गां ददातीत्यादौ ग्रामादिभ्यस्तृतीया प्रसज्येत, इतरेतराश्रयश्चापि दोषः स्यात्। तथा हि-- कर्तृसंज्ञोत्तरकालं कारकशब्दस्य व्युत्पत्तिः, तस्यां सत्यां कारकशब्दोपक्रमेण कर्त्तृसंज्ञा स्यात् बह्वेवं प्रतिविधेयं स्यात्, प्रतिविधाने च प्रतिपत्तिगौरवं स्यात्। निमित्तपर्यायस्य तु कारकशब्दस्य ग्रहणे न दोषः स्यात्, ततः स एव गृह्रत इति मत्वाह--"कारकशब्दोऽयं निमित्तपर्यायः" इति। "ग्रामादागच्छति" इति। ग्रामस्य ध्रुस्यागमनक्रियां प्रति निमित्तभावोऽस्ति। यदीह ग्रामोऽवधिभावेन नावतिष्ठेततत आगमनं न निष्पद्येत,तस्माद्()ग्रामः कारकम्।
"वृक्षस्य पर्णं पतति" इति। वृक्षः सम्बन्धित्वेनात्र विवक्षितः न तु निमित्तत्वेन। अपायस्य कारकग्रहणान्निमित्तत्वेनाविवक्षितस्यापादानसंज्ञा न भवति। नैतत् कारकग्रहणस्य प्रत्युदाहरणं युक्तम्; ध्रुग्रहणेनैवात्रापादानसंज्ञाया निवर्तितत्वा#आत्, ध्रुवं हि तद्यदवधिभूतमपाये साध्ये। तथा हि वृत्तिकारो वक्ष्यति-- "अपाये साध्ये यदवधिभूतम्" (का।१।४।२४) इति। न चेह वृक्षोऽवधित्वेन विवक्षितः, किं तर्हि?
सम्बन्धत्वेन, नैतदस्ति; विवक्षितावधिभावस्यैव वृक्षस्य सम्बन्धिभावेन विवक्षित्वात्। अवधिभूतस्य वृक्षस्य सम्बन्धिनः पर्ण पततीत्यर्थः। न हि सम्बन्धित्वेन विवक्षाऽवधिभावविक्षाया विरुध्यते। तस्माद्विवक्षितावधिभावस्यैव वृक्ष्सय सम्बन्धित्वमात्रं विवक्षितम्, न तु विद्यमानमप्यपायं प्रति निमित्तत्वमिति काऽत्रायुक्तता !
"माणवकस्य पितरं पन्थानं पृच्छति"इति। "अकथितञ्च" १।४।५१
इत्यकथितस्य कर्मसंज्ञा विधीयमाना "कारके " १।४।८१
इत्येतस्मिन्नसति माणवकस्यापि स्यात्, कथम्?
अकथितशब्दोऽयमकीर्त्तित पर्यायः। स च कस्याचिद्विशेषस्याप्रकृतत्वद्विशेषानुपादाने सति प्रयुज्यमानः सर्वत्राविशेषएणाकीर्त्तितमात्रे स्यात्। ततश्च "अकथितम्" इत्युच्यमाने कारकञ्चाकारकञ्च सर्वमकथितमिति सर्वकथितमिति गम्यते। यथा पिताऽपादानादिभिर्विशेषकथाभिर्न कथितः, तथा माणवकोऽपि, अत्स्तस्यापि कर्मसंज्ञा स्यात्। "कारके" इत्य()स्मस्तु सति प्रश्नक्रियानिमित्तस्य पितुरेव भवति; न तु माणवकस्य। न ह्रसौ प्रश्नक्रियां प्रति निमित्तभावेन विवक्षितः, किं तर्हि?
पितुः सम्बन्धित्वेन।
यदि विशेषणमिदं ध्रुवादीनाम्; न संज्ञा, ततश्च "कारकादत्तश्रुतयोरेवाशिषि" ६।२।१४७
इत्येवमादिषु प्रदेशेषु यत्र कारकशब्दः संशब्द्यते तदा तत्रापादानादीनां कारकग्रहणेन ग्रहणं न स्यात्। संज्ञापक्षे तु न दोषः, संज्ञा ह्रावर्तमाना संज्ञिनं प्रत्यायतीत्यत आह-- कारकसंशब्दनेषु"इत्यादि। यत्र कारकशब्दस्य संशब्दनं तत्राप्यनेनैव विशेषणेन विवक्षितार्थप्रत्यायनलक्षणो व्यवहारोऽयं विज्ञायते; प्रदेशान्तरेऽपि कारकशब्दस्य निमित्तपर्यायस्यैवोपादानात्। तच्च् निमित्तमपादाननाद्येव, न हि ततोऽन्यत्क्रियानिमित्तं भवति। तस्मात् कारकग्रहमेनापादानादीनां ग्रहणं भवति।
अन्ये त्वाहुः-- साहचर्यात् कारकविशेषणसहचरिता अपादानादयः कारकशब्देनोच्यन्त इति तद्ग्रहणेनैव तेषां ग्रहणम्। कारकग्रहमं वा स्वरयितव्यम्। तेन "स्वरितेनाधिकारः" १।३।११
इत्येष विधिर्भवति। तस्मात् कारकग्रहणेनापादानादीनां ग्रहणं भविष्यति।


text:
उपाङ्गललिताव्रताङ्गपूजाविधि:
॥ शुक्लपञ्चम्यां उपाङ्गललिताव्रताङ्गपूजाविधि: ॥
पञ्चमी चापराह्णव्यापिनी ग्राह्या । दिनद्वये तद्वयाप्तावव्याप्तौ पूर्वैव । परत्रैवापराह्णव्याप्तौ परैव ॥ अथ पूजाविधि: ॥ भूमिं गोमयेनोपलिप्य रङ्गवल्लीभिरलङकृत्य तदुपरि धान्यं निधाय, तस्योपरि कलशं निधाय, उपरि पूर्णपात्रं संस्थाप्य, अष्टदलं विलिख्य, सौवर्णराजतताम्रान्यतमपिधानं निधाय पूजामारभेत । आचम्य देशकालौ स्मृत्वा, मम मनेप्सितकामनासिध्यर्थं पुत्रपौत्रधनविद्यारोगनिर्मुक्तिसुखगोविजयपुष्टयायुष्यादिकाम: स्त्रीचेत् अवैधब्यकामा श्रीउपाङ्गललितादेवीप्रीत्यर्थं श्रीसूक्तेन पुराणोक्तमन्त्रैश्च यथामिलितषोडशोपचारद्रव्यै: पूजनं करिष्ये । आदौ निर्विघ्नतासिद्धयर्थं गणपतिपूजनं आसनविधिं कलशपूजनादि करिष्ये । गणानांत्वा० गणपतिं सम्पूज्य, आसनविध्यादिसम्भारप्रोक्षणान्तं कृत्वा महीद्यौरित्यादिना कलशस्थापनादिपूर्णपात्रनिधानान्ते उपरि देवीं आवाहयेत् । आगच्छ ललिते देवि सर्वसम्पत्प्रदायिनि । यावद्व्रतं समाप्येत तावत्त्वं सन्निधा भव ॥ श्रीउपाङ्गललितादेवीं साङ्गां सपरिवारां सायुधां सशक्तिकाआवाहयामि । हिरण्य० । नीलकौशेयवसनां हेखाभां कमलासनाम् । भक्तानां वरदा नित्यं ललितां चिन्तयाम्यहम् ॥ श्रीउपां०ध्यायामि ॥ तांम आ० । कार्तस्वरमयंदिव्यं नानामणिगणान्वितम् । अनेकशक्तिसुंयुक्तमासनं प्र० ॥ श्रीउपाङ्गललितादेव्यै नम: । आसनं० । अश्वपू० । गङ्गादिसर्वतीर्थेभ्यो मया प्रार्थनयाऽऽहृतम् । तोयमेतत्सुखस्पर्शं पाद्यार्थं प्र० ॥ श्रीउपां० पाद्यं० ॥ कांसोस्मि० । निधीनां सर्वरत्नानां त्वमनर्घ्यगुणा ह्यसि । तथापि भक्त्या ललिते गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते ॥ श्रीउपां० अर्ध्यं० ॥ चंद्रांप्र० । पाटलोशीरकर्पूरसुरभिस्वादुशीतलम् । तोयमाचमनीयार्थं ललिते प्रति० ॥ श्रीउपां० आचमनीयं० । आप्याय० । दधिक्रा० । घृतंमि० । मधुवा० । स्वादु:प० । इत्येतैर्मन्त्रै:, पयो दधि घृतं चैव शर्करा मधुसंयुतम् । पञ्चामृतेन स्नपनं क्रियतां परमेश्वरि ॥ श्रीउपां० पञ्चामृतस्नानं० । आदित्य० । मन्दाकिन्या: समुद्भतं हेमाम्भोरुहवासितम् । स्नानार्थं ते मया भक्तया दत्तं स्वीक्रियतां जलम् ॥ श्रीउपां० स्नानं० ॥ कनिक्र० । अभ्यङ्गार्थं मयाऽऽनीतं तैलं पुष्पादिवासितम् । प्रयत्नेनार्जितं शुद्धं स्नानार्थं प्रति० ॥ श्रीउपां० सुगन्धतैलस्नानं० ॥ अङ्गोद्वर्तनकं देवि कस्तूर्या कुङ्कुमेन च । अन्यै: सुगन्धद्रव्यैश्च निर्मितं प्रति० ॥ श्रीउपा० अङ्गोद्वर्तनकं० ॥ नानातीर्थादाहृतं च तोयमुष्णं मया कृतम् । स्नानार्थं च मया दत्तं ललिते प्रति० ॥ श्रीउपां० उष्णोदकस्नानं० ॥ पञ्चोपचारपूजां कृत्वा श्रीसूक्तादिनाभिषेक: । तत आचमनीयं० । उपैतु० । सर्वभूषाधिके सौम्ये लोकलज्जानिवारणे । मयोपपादिते तुभ्यं वाससी प्र० ॥ श्रीउपां० कञ्चुकीं स० । अहिरिव० । कण्ठसूत्रं ताडपत्रं हरिद्रां कुङ्कुमाञ्चनम् । सिन्दूरादि प्रदास्यामि सौभाग्यं देहि मेऽव्ययम् ॥ श्रीउपां० सौभाग्यद्रव्यं० ॥ गन्धद्व० । मलयाचलसम्भूतं घनसारं मनोहरम् । हृदयानन्दनं चारु चन्दनं प्रति० ॥ श्रीउपां० चन्दनं० ॥ अक्षता विमला शुद्धा मुक्ताभाससमप्रभा: । भूषणार्थं मया दत्ता गृ० ॥ श्रीउपां० अक्षतान्० ॥ मनस:० । मालतीकेतकीजातीतुलसीचम्पकानि च । पद्मादीनि सुगन्धीनि पुष्पाणि प्रति० ॥ श्रीउपां० पुष्पाणि स० ॥
॥ अथाङ्गपूजा ॥
१. उपाङ्गललितायै० पादौपू० ।
२. भवान्यै नम: गुल्फौ पू० ।
३. सिद्धेश्वर्यै० जङ्घे पू० ।
४. भद्रकाल्यै० जानुनी पू० ।
५. श्रियै नम: उरू पू० ।
६. विश्वरूपिण्यै० कटी पू० ।
७. देव्यै नम: नाभिं पू० ।
८. वरदायै नम: कुक्षी पू० ।
९. शिवायै नम: हृदयं पू० ।
१०. वागीश्वर्यै० स्कन्धौ पू० ।
११. महादेव्यै० बाहू पू० ।
१२. प्रकृतिभद्रायै० करौ पू० ।
१३. पद्मिन्यै० कण्ठं पू० ।
१४. सरस्वत्यै० मुखं पू० ।
१५. कमलासनायै० नासिकां० ।
१६. महिषमर्दिन्यै० नेत्रे पू० ।
१७. लक्ष्म्यै नम: कर्णों पू० ।
१८. भवान्यै नम:० ललाटं पू० ।
१९. विन्ध्यवासिन्यै० शिर: पू० ।
२०. सिंहवाहिन्यै० सर्वाङ्गं पू० ॥
॥ पत्रपूजा ॥
१. महामायायै० सेवन्तिकाप० ।
२. पार्वत्यै नम: तुलसीपत्रं० ।
३. गिरिशप्रियायै० मल्लिकाप० ।
४. गौर्यै नम: जातीपत्रं० ।
५. कपालिन्ये० पुन्नागपत्रं० ।
६. कालिकायै० विष्णुक्रान्तप० ।
७. विकरालिन्यै० धत्तूरपत्रं० ।
८. भवान्यै नम:० बिल्वपत्रं० ।
९. मेधायै नम: दूर्वापत्रं० ।
१०. दुर्गाये नम: मरीचिपत्रं० ।
११. अम्बिकायै० कस्तूरिकापत्रं ।
१२. शिवायै० गोकर्णिकापत्रं० ।
१३. उमायै० धात्रीपत्रं० ।
१४.चणिडकायै० नम: । नागचम्पकपत्रं० ।
१५. सुन्दर्यै नम: आम्रपत्रं० ।
१६. सुभगायै० अर्कपत्रं० ।
१७. शुभायै नम: दाडिमपत्रं० ।
१८. मृडान्यै० भृङ्गराजपत्रं० ।
१९. आर्यायै० अपामार्गपत्रं० ।
२०. कुमार्ये० जम्बीरपत्रं० ।
२१. कामाक्ष्यै० बदरीपत्रं० ।
॥ पुष्पपूजा ॥
१. ईशप्रियायै० मल्लिकापु० ।
२. शक्त्यै० बकुलपुष्पं० ।
३. जगन्मात्रे० चम्पकपुष्पं० ।
४. लीलावतारायै० पाटलपुष्पं० ।
५. चण्डिकायै० अब्जपुष्पं० ।
६. अम्बिकायै० पुन्नागपु० ।
७. ईश्वर्यै नम: जातीपुष्पं० ।
८. कात्यायन्यै० करवीरण्ष्पं० ।
९. लक्ष्म्यै० रसालपुष्पं० ।
१०. कमलवासिन्यै० मालतीपु० ।
कर्दमेन० । देवद्रुमरसोद्भुत: कालागरुसमन्वित: । आघ्रेयतामयं धूपो भवानि घ्राणतर्पण:॥ श्रीउपां० धूपमा०॥ आप: सृ० । चक्षुर्दं सर्वलोकानां तिमिरस्य निवारणम् । आर्तिक्यंकल्पितं भक्तया गृ० ॥ श्रीउपां० दीपंद० ॥ आर्द्रां पु० । मोदकापूपलड्डूकवटकोदुम्बरादिभि: । सघृतं पायसान्नं च नैवेद्यं प्रति० ॥ अन्नं च० श्रीउपां० नैवेद्यं० । मध्येपानीयं० । उत्तरापोशनं० । हस्तप्र० । मुखप्र० । मलयाचलसम्भूतं घनसारं मनोहरम् । करोद्वर्तनकं चारु गृ० ॥ श्रीउपां० करोद्वर्तनार्थे चन्दनं० ॥ कर्पूरैलालवङ्गादिताम्बूलीदलसंयुतम् । क्रमुकस्य फलं तुभ्यं ताम्बूलं प्र० ॥ ताम्बूलं० । मातुलिङ्गं नारिकेलं फलं खर्जूरसम्भवम् ।
जम्बीरं पनसं चापि गृ० ॥ श्रीउपां० फलं स० ॥ हिरण्यगर्भ० दक्षिणां० ॥ अथ दूर्वार्पणम् । अथ दूर्वाङ्कुरान् साग्रान् चत्वारिंशत्तथाष्टभि:। अधिकान् हस्त आदाय मन्त्रमेतज्जपेद्वुध: ॥ त्वं दूर्वेऽमृत सम्पन्ने वन्दितासि सुरासुरै: । सौभाग्यं सन्ततिं देहिसर्वकामफलप्रदे ॥ इति दूर्वां प्रार्थ्य, गन्धाक्षतयुतान् दूर्वा ङकुरान् अर्पयेत् । तत्र मन्त्र:-बहुप्ररोहा सततममृता हरिता लता । यथेयं ललिते मातस्तथा मे स्युर्मनोरथा: ॥ इति मन्त्रावृत्या अर्पयेत् । स्वच्छं जलप्रतीकाशं रत्नकाञ्चनमण्डितम् । दर्पणं ते मया दत्तं गृ० ॥ दर्पणं० ॥ हरिन्मणिगणाकीर्णदण्डं शशिकरप्रभम् । सुवर्णकलशं छत्रं ललिते प्र० ॥ छत्रं० ॥ लक्ष्मी वर्धयते नित्यं चामरं सौख्यदायकम् । चामरं गृह्यतां देवि प्रसन्ना वरदा भव ॥ चामरं० ॥ सुवर्णश्रृङ्खलायुक्तं मुक्ताफलबिभूषितम् । आन्दोलं गृह्यतां देवि प्रसन्ना वरदा भव ॥ आन्दोलं० ॥ उशीरनिर्मितं द्रिव्यं हेमदण्डपरिष्कृतम् । व्यजनं कल्पितं भक्त्या गृहा० ॥ व्यजनं० ॥ शङ्खभेरीमृदङ्गादिदुन्दुभीनां च नि:स्वन: । कृतस्त्वत्प्रीतये देवि प्रसन्ना भव सर्वदा ॥ वाद्यं० ॥ स्तुतिभिस्तवदिव्याभि: सहितं नृत्यगीतकम् । अद्य वैकल्पितं भक्त्या गृहाण प० ॥ नृत्यगीतं ० ॥ श्रियेजा० ॥ चन्द्रादित्यौ० ॥ आर्द्रांयष्क० । प्रदक्षिणात्रयं देवि प्रयत्नेन मया कृतम् । तेन पापानि सर्वाणि व्यपोहन्तु नमाम्यहम् ॥ प्रदक्षिणा: स० ॥ तांमआ० । साष्टाङ्गोऽयं प्रणामस्ते मत्कृतस्तु यथाविधि । त्वद्दास इति मां मत्वा प्रसीद परमेश्वरि ॥ नमस्कारान् स० ॥ य:शुचि:० । उपाङ्गललिते मातर्नमस्ते विन्ध्यवासिनि । दुर्गे देवि नमस्तुभ्यं नमस्ते विश्वरूपिणि ॥ पुष्पाञ्जलिं स० ॥ दामोदरि नमस्तेऽस्तु नमस्ते लोकनायके । नमस्तेऽस्तु महादेवि त्राहि मां परमेश्वरि ॥ दीनोऽहं पापयुक्तोऽहं दारिद्रयैकनिकेतन: । समुद्धर कृपासिन्धो कामान्मे सफलान्कुरु ॥ अवैधव्यं च मे देहि सौख्यं सौभाग्यमेव च । पुत्रान्देहि धनं देहि सर्वान्कामांश्च देहि मे ॥ प्रार्थयामि ॥ आवाहनं ० ॥ मन्त्रही० । यस्य स्मृ० । अनेन मया कृतेन षोडशोपचारपूजनाख्येन कर्मणा श्रीउपाङ्गललितादेवता प्रीयताम् ॥ अद्य०र्थं पूजासाङ्गतासिध्यर्थं ब्राह्मणाय विंशतिसङ्खयाकवायनदानं करिष्ये । तदङ्गत्वेन ब्राह्मणपू० । गन्धा:पान्तु० ॥ स्वस्त्यस्तु दी० । वायनदानमन्त्र:-उपाङ्गललितादेव्या व्रतसम्पूर्णहेतवे । वायनं द्विजवर्याय सहिरण्यं ददाम्यहम् ॥ इदं विंशतिसङ्खयाकापूपवायनं सफलं सदक्षिणाकं अमुकशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं सम्प्रददे । प्रति०, प्रति० । अनेन वायनदानाख्येन कर्मणा तेन श्रीउपाङ्गललितादेवता प्रीयताम् ॥ तत: कथां श्रुत्वा विंशतिसङ्ख याकैरपूपैर्बान्धवैर्ब्राह्मणै: सह स्वयं भुञ्जीत । ततो रात्रौ नृत्यगीतादिपुर:सरं जागरणं कुर्यात् । प्रभाते देवीं पञ्चोपचारै: पूजयित्वा, विसर्जयेत् । सवाहना शक्तियुता वरदा पूजिता मया । मातर्मामनुगृह्याथ गम्यतां निजमन्दिरम् ॥ इति ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अथ सहस्रचन्द्र दर्शन शान्तिः ।
( अशीतितमे वर्षे (८०) प्राप्ते क्रियामाणा । )
अथ कर्ता यजमानः जन्मनः सकाशात् अशीतितमे वर्षे प्राप्ते, जन्मदिने जन्मनक्षत्रे चन्द्रानुकूल्ये शुभेऽहनि वा कृताभ्यंगः कृतनित्यक्रियः, कृताग्निसिद्धिः शुभे सवस्त्रपीठासने उपविश्य, यज्ञोपवीती, आचम्य, पवित्रपाणिः, प्राणानायम्य पंचगव्यप्राशनादिना शरीरशुद्धिं विधाय, सुवासिन्या कृतमंगलतिलकः देवतागुर्वादींश्चभिवाद्य, ब्राह्मणैर्दत्तानुज्ञः स्वासने उपविश्य, पुनः आचम्य, प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्त्य श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं अमुकगोत्रः अमुकशर्माऽहं मम जन्मनः सकाशत् अशीतितमे वर्षे प्राप्ते सूचित - संभाव्यमान - नानाविधरोग - दृष्टिमान्द्य - छायावैकृत्य - भार्यापुत्रादिवियोग - धनधान्य - पशुक्षयादि - विविध - अरिष्ट - निरसनार्थं जन्मराशि - जन्मलग्नाभ्यां सकाशात् गोचरेण अनिष्टस्थानस्थित - आदित्यादि - नवग्रहाणां उत्पन्नोत्पत्स्यमानपीडानिरसनपूर्वकं सर्वसुखावाप्तिधनधान्याद्यभिवृद्धयर्थं समस्तमंगलप्राप्त्यर्थं देशकालाद्यनुसारतः विद्वदुपदिष्टेन विधिना यथाशक्तिसंभृतसंभारैः यथाज्ञानतः सग्रहमखां सहस्रचन्द्र - दर्शन - शान्तिं करिष्ये । तदंगं स्वस्तिपुण्याहवाचनं मातृकापूजनं नांदीश्राद्धं आचार्यवरणं च करिष्ये । तत्रादौ निर्विघ्नता - सिद्धयर्थं महागणपतिपूजनं करिष्ये इति संकल्प्य, तानि कृत्वा, वृताचार्यः स्थंडिलसमीपमुपविश्य आचम्येत्यादि० श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं अमुकगोत्रोत्पन्नेन अमुकशर्मणा यजमानेन संकल्पित - सहस्रचंद्र - दर्शन - शान्ति - कर्मणि वृतोऽहं यथाज्ञानतः देशकालाद्यनुसारेण एभिर्ब्राह्मणैः सह आचार्यकर्म करिष्ये । तदंगं शरीरशुद्धयर्थं पुरुषसूक्त - जप - पूर्वकम् भू - शुद्धयादि करिष्ये । आदौ निर्विघ्नार्थं महागणपति - स्मरणं च करिष्ये । इत्यादि गौरसर्षपविकिरणादि प्रादेशान्तं कर्म कृत्वा, स्थण्डिलात् पूर्वभागे वेदीं प्रकल्प्य, ( अत्र केचन - सर्वतोभद्रस्य ( लिंगतोभद्रस्य वा ) सर्वसाधारणत्वात् पीठे सर्वतोभद्रं विरच्य, तत्र ब्रह्मादि - मंडल - देवताः आवाह्य, संपूज्य, तण्डुलैराच्छाद्य, तदुपरि कलशं संस्थाप्य, वरुणं संपूज्य, कर्णिकायां देवतास्थापनमिच्छन्ति । ) सवस्रपीठासने तण्डुलराश्युपरि महीद्यौरित्यादिना कलशं प्रतिष्ठाप्य, वरुणप्रार्थनान्तं कृत्वा, पूर्णपात्रे अष्टदलमध्ये कर्णिकायां कृताग्न्युत्तारणपूर्विकायां सुवर्णप्रतिमायां सहस्रसंख्याक - दर्शन - गुणविशिष्टं चन्द्रं, नवो नवो भवति० इति मंत्रेण आवाह्य, तद्दक्षिणपार्श्वे अधिदेवतां मृत्युंजयं - त्र्यंबकेति मंत्रेण आवाह्य, तद्वामपार्श्वे कालस्वरुपं सूर्यं आ कृष्णेनेति मंत्रेण स्थापयेत् । तद्यथा नवो नवो भवतीति मन्त्रस्य सूर्या सावित्री चन्द्रस्त्रिष्टुप् । सहस्त्रसंख्याकदर्शनगुणविशिष्ट - चन्द्रावाहने विनियोगः ।
ॐ नवो नवो भवति जायमानो
ऽह्नां केतुरुषसामेत्यग्रम् ।
भागं देवेभ्यो वि दधात्यायन्
प्र चंद्रमास्तिरते दीर्घमायुः ।
( अ - ८, अ - ३, वर्ग - २३ )
अस्यां सुवर्णमय्यां मूर्तौ प्रधानदेवतां सहस्रसंख्याकदर्शनगुणविशिष्टचंद्राय नमः । सहस्रसंख्याकदर्शनगुणविशिष्टचंद्रं सांगं सपरिवारं सायुधं सशक्तिकं आवाहयामि । ॐ भूः सहस्रसंख्याक० चंद्रं आवा० । ॐ भुवः सहस्रसंख्याक० चंद्रं आवा० । ॐ स्वः सहस्रसंख्याक० चंद्रं आवा० । ॐ भूर्भुवः स्वः सहस्रसंख्याक० चंद्रं आवा० । तद्दक्षिणतः अधिदेवतां मृत्युंजयं त्र्यंबकेति मंत्रेण आवाह्य । त्र्यंबकं मैत्रावरुणिर्वसिष्ठस्त्र्यंबको मृत्युंजयस्त्रिष्टुप् । त्र्यंबक मृत्युंजयावाहने विनियोगः ।
ॐ त्र्यंबकं यजामहे सुगंधिं पुष्टिवर्धनम् ।
उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् ॥
( अ - ५, अ - ४, वर्ग - ३० )
अस्यां सुवर्णमय्यां मूर्तौ ( पूगीफले वा ) ॐ भूर्भुवः स्वः त्र्यंबकाय मृत्युंजयाय नमः । त्र्यंबकं मृत्युंजयं आवाहयामि । भूरित्यादि आवाह्य । वामपार्श्वे प्रत्यधिदेवतां कालस्वरुपसूर्यं आ कृष्णेनेति मंत्रेणावाह्य । आ कृष्णेनांगिरसवसिष्ठः कालस्वरुपः सूर्यः पुर उष्णिक् - कालस्वरुपसूर्यावाहने विनियोगः ।
ॐ आ कृष्णेन रजसा वर्तमानो
निवेशयन्नमृतं मर्त्यं च ।
हिरण्ययेन सविता रथेन
आ देवो याति भुवनानि पश्यन् ॥
( अ - १, अ - ३, वर्ग - ६ )
अस्यां सुवर्णमय्यां मूर्तौ ( पूगीफले वा ) कालस्वरुप - सूर्याय नमः । कालस्वरुपं सूर्यं आवाहयामि । भूः इत्यादि आवाह्य । तदुत्तरतः नक्षत्रदेवतां नाममंत्रेणावाह्य, काण्डानुसमयेन पदार्थानुसमयेन वा सर्वान् संपूज्य, प्रधानदेवतासमीपे तन्मंत्रं ( नवो नवो भवति ) अष्टोत्तरशतं अष्टाविंशतिवारं वा जप्त्वा, स्थंडिलान्तिकमेत्य, अद्येत्यादि० संकल्पित - सहस्रचंद्रदर्शन - शांतिकर्मणि स्थंडिलादि - सकलं कर्म करिष्ये । वरदनामानमग्निं प्रतिष्ठाप्य, ध्यात्वा, ध्यानान्ते देवतोत्तरवेद्यां आदित्यादिनवग्रहानावाह्य, संपूज्य, देवदानवसंवादे० इति वरुणप्रार्थनान्तं कृत्वा, स्थंडिलसमीपमेत्य समिदद्वयेत्यन्वादध्यात् । चक्षुष्यन्तं उक्त्वा ग्रहानन्वादध्यात् । अत्र प्रधानं देवं सहस्रसंख्याकदर्शनगुणविशिष्टचंद्रं नवो नवो भवति इति मंत्रेण अष्टोत्तरसहस्र (१००८) संख्याकाहुतिभिः आज्याहुतिभिः, अशक्तौ अष्टोत्तरशताहुतिभिर्वा (१०८) अधिदेवताप्रत्यधिदेवते च तैरेव द्रव्यैः अष्टोत्तरशतसंख्याकाभिः, अष्टाविंशतिसंख्याभिर्वा, नक्षत्रदेवतां नाममंत्रेण अष्टाविंशतिअष्टसंख्याकाभिर्वाज्यद्रव्येण यक्ष्ये । शेषेण स्विष्टकृतमिति चक्षुष्यन्तं कर्म कृत्वा यजमानेन द्रव्यत्यागे कृते, ग्रहहोमं प्रधानादिहोमं विधाय स्विष्टकृतात् प्राक् विविधसूक्तपाठजपः कार्यः । तानि च सूक्तानि - श्रीसूक्तं, रुद्राध्यायं आयुष्यमंत्रान् जपेत् । ते च ऋक् - द्वयं एष वां देवा परावतो सप्तदशर्चं, आ नो भद्रा दशर्चं, इति वा इति, आयुष्यमिति च सूक्तं पठेत् । ततः वेदपारायणं कार्यं तदसंभवे पुरुषसूक्तं अग्निमीळे इति नवर्चं सूक्तं च पठेत् । ततः स्विष्टकृतादि प्रायश्चित्तहोमान्ते बलिदानं पूर्णाहुतिं च कृत्वा संस्रावादिहोमशेषं समाप्य, स्थापितकलशोदकैः सकुटुंबं बंधुवर्गयुतं स्थापितकलशोदकैः सकुटुंबं बंधुवर्गयुतं यजमानं अभिषिंचेत् । तत्र अभिषेकमंत्राः - समुद्रज्येष्ठा० शं न इंद्राग्नी० परं मृत्यो० एष वां देवा ऋग्द्वयं० परावतो सप्तदशर्चं, स्वादिष्टयेति दशर्चं, अक्षिभ्यां षटभिः, यज्जाग्रत इति षण्णाम् । ग्रहमंत्र - मुख्यदेवता - मंत्रेत्यादीनां सर्वेषां अभिषेके विनियोगः ।
( अभिषेकमंत्राणां बाहुल्यात् यथावकाशं यथाशक्ति पाठः । )
ततो यजमानः अभिषेकवस्त्रं परित्यज्य, धृतशुक्लांबरः अभिषेकवस्त्रं आचार्याय दद्यात् । विभूतिं धृत्वा आ नो भद्रा इति महाशांतिजपपूर्वकं देवतोत्तरपूजने कृते, मार्कंडेयादीन् प्रार्थयेत् । ततः आयुर्वृद्धयै सतिलगुडसंमिश्रं दुग्धं प्राशयेत् । तत्र मंत्रः ‘ सतिलं गुडसंमिश्रं अंजल्यर्घमितं पयः । मार्केडेयात् वरं लब्ध्वा पिबाम्यायुर्विवृद्धये । इति पिबेत् । ततः कांस्यपात्रे घृतमासिच्य. तत्र ‘ रुपं रुपं ’ इति मंत्रेण आज्यावलोकनं कृत्वा तत्पात्रं, सदक्षिणाकं ब्राह्मणाय दत्त्वा गो - भू - तिल - हिरण्यादि - दशदानानि कानिचित् प्रत्यक्षाणि, कानिचित् निष्क्रयद्वारा, सर्वाणि वा निष्क्रयरुपेण ब्राह्मणेभ्यः दत्त्वा, तथा शतगुंजापरिमितं सुवर्ण, तन्निष्क्रयं वा विभज्य विभज्य ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा, अशक्तो शतसर्षपतुलितं वा, ततः विसर्जितदेवतापीठदानान्ते तिलदानं च कृत्वा, तत्र मंत्रः ‘ तिलाः कश्यपसंभूतास्तिलाः पापहराः शुभाः । तिलपात्रप्रदानेन अतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥ ’ इति । पुत्रादिकैः पुष्पमालावस्त्रादिना यजमानं ( अहेर ) सत्कृत्य पुरंध्रीभिः ( सुवासिनीभिः ) आचारात् यजमानस्य यावन्ति वयोवर्षाणि तावद्भिर्वा नीराजनैः ( दीपैः ) नीराजयित्वा, ब्राह्मणेभ्यः दक्षिणां दत्त्वा, तेभ्यः आशीर्वचनं गृहीत्वा, ब्राह्मणभोजनसंकल्पं कृत्वा, देवानभिवाद्य, कर्म परमेश्वरार्पणं कुर्यात् । द्विराचम्य, त्रिवारं विष्णुस्मरणं कुर्यात् इति ।
॥ इति प्राचीनग्रंथानुसारं नारायणशास्त्री जोशी - विरचिता
सहस्त्रचंद्र - दर्शन - शांतिः समाप्ता ॥
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
परः सन्निकर्षः संहिता॥ १।४।१०८
पदच्छेदः॥
परः १।१ सन्निकर्षः १।१ संहिता १।१
अर्थः॥
परशब्दः अतिशयवाची, वर्णानां परः = अतिशयितः सन्निकर्षः = प्रत्यासत्तिः संहितासंज्ञकः भवति।
उदाहरणम्॥
दधि + अत्र = दध्यत्र। मधु + अत्र = मध्वत्र॥
काशिका-वृत्तिः
परः संनिकर्षः संहिता १।४।१०९
परशब्दो ऽतिशये वर्तते। संनिकर्षः प्रत्यासत्तिः। परो यः सन्निकर्षः, वर्णानाम् अर्धमात्राकालव्यवधानं, स संहितासंज्ञो भवति। दध्यत्र। मध्वत्र। संहिताप्रदेशाः सिंहितायाम् ६।१।७०
इत्येवम् आदयः।
न्यासः
परः सन्निकर्षः संहिता। , १।४।१०८
"परशब्दोऽतिशये वत्र्तते" इति। यथा परं दुःखमिति। एतन परशब्दोल दिगादिष्वप्यर्थेषु वत्र्तते, तथापीहातिशये वत्र्तमानस्य तस्य ग्रहणमित दर्शयति। सन्निकर्षः = प्रत्यासत्तिः, संश्लेषश्च। तत्रेह प्रत्यासत्तिर्गृह्रत इति दर्शयन्नाह-- "सन्निकर्षः प्रत्यासत्तिः" इति। संश्लेषस्तु न गृह्रते, तस्य वर्णेष्वसम्भवात्। संश्लेषो ह्रेककालानां भवति, न च वर्णामामेककालतापत्तिः; क्रमेणोच्चारित्वादुच्चरितप्रध्वंसितत्वात्। संश्लेषो ह्रेककालानां भवति, न च वर्णानामेककालतापत्तिः; क्रमेणोच्चारित्वादुच्चरितप्रध्वंसतत्वात्। सत्यामपि चैककालतायां न सम्भवत्येव वर्णानां सश्लेषः। तथा हि-- संश्लेषः संयोगतो वा स्यात्, समवायतो वा; तत्र पूर्वको द्रव्यस्यैव स्यात्, न तु शब्दस्य-- निर्गुणा गुणा इति कृत्वा। इतरोऽपि नैव शब्दस्य सम्भवति, न हि वर्णो वर्णे समवैति; शब्दस्याकाशसमवायित्वात्। न च संयोगसमवाययोरतिशयः सम्भवति; सर्वत्रैकरुपकत्वात्। तथा च "परः" इति विशेषणं नोपपद्यते। प्रत्यासत्तिस्त्वपेक्षाकृतभेदात् प्रकर्षाप्रकर्षाभ्यां प्रयुज्यमानापरग्रहणेन विशिष्यत इति युक्तं तस्य विशेषणत्वम्। कः पुनरसौ परः सन्निकृष्टान् वर्णानुच्चारयति वक्तरि पूर्वस्य वर्णस्य ये निष्पादकास्ताल्वादयस्तेषां व्यापारोपरतौ वर्णान्तरस्य च ये निष्पादकास्ताल्वादयस्तेषां व्यापारोपदेशनमद्र्धमात्राकालमाहुः। स वर्णानां व्यवधानः = व्यवधायको यस्मिन् सोऽद्र्धमात्राकालव्यवधानः सन्निकर्षः। यदि वर्णानामद्र्धमात्राकालव्यवधानः सन्निकर्षः,कथं तर्हि दध्यत्रेत्यादौ वयवधायककालो नोपलक्ष्यते,वर्णाः संश्लिष्टा एवोपलभ्यन्ते?
नैतत्; किमर्थं पुनरेतदारभ्यते, यावता परमेव सन्निकर्षं संहितेति वदन्त्याचार्याः, तथा हि संहितामधीष्वेत्युक्ते परं सन्निकर्षमेवाधीते शिष्यः?
नैतदेवम्; पदस्य पदान्तरेण यदानन्तर्यं सा संहितेति लोकेऽभिधीयते। तथा च वक्तारो वदन्ति-- संहितामधीते न पदानि, पदान्यधीते न संहितामिति। तथा चैकपदे हि संहिताकार्यं न स्यात्, "इको यणचि"६।१।७४
इति-- कुमार्यौ, कुर्मार्य इति। सति ह्रस्मिन् वर्णानां सन्निकर्षविशेषस्यानेन संहितासंज्ञा विधीयत इत सर्वत्रैव भवति॥।
बाल-मनोरमा
लुक् स्त्रियाम् १०९६, १।४।१०८
लुक्स्त्रियाम्। वतण्डाच्चेति विहितस्येति। "यञ" इति शेषः। वतण्डीति। वतण्डस्य गोत्रापत्यं स्त्री आङ्गिरसीति विग्रहः। यञो लुकि आदिवृद्धिनिवृत्तौ ङीनिति भावः। वातण्ड()आयनीति। अञि आदिवृद्धौ लोहितादिलक्षणः ष्फः, षित्त्वान्ङीषिति भावः। "वतण्डाच्चे"ति विहितस्येत्यस्य प्रयोजनमाह--अणि तु वातण्डीति। शिवादित्वादणि गोत्रत्वेन जातित्वाज्जातिलक्षणे ङीषि तस्याऽणो वतण्डाद्विहितत्वेऽपि "वतण्डाच्चे"ति विहितत्वाऽभावान्न लुगिति भावः। ननु वतण्डादणि तस्य "अणिञोरनार्षयो"रिति वक्ष्यमाणः ष्यङ् स्यादित्यत आह--ऋषित्वादिति।
बाल-मनोरमा
परः संनिकर्षः संहिता ३०, १।४।१०८
परः संनिकर्षः। परः=अतिशयितः। "दूरानात्मोत्तमाः पराः" इत्यमरः। सन्निकर्षः=सामीप्यम्। अर्धमात्राधिककालव्यवधानाऽभावः। अर्धमात्राकालव्यवधानस्याऽवर्जनीयत्वात्। तदेतदभिप्रेत्याह-अतिशयित इत्यादिना।
तत्त्व-बोधिनी
लुक् स्त्रियाम् ९१७, १।४।१०८
लुक् स्त्रियाम्। विहितस्येति। "परिशेषितस्य वे"ति बोध्यम्। एतच्च "आङ्गिरसे"इत्यनुवृत्त्या लभ्यते। यद्यपि "वतण्डाल्लुक् स्त्रिया"मित्येकसूत्रकरणेऽपि "आङ्गिरसे"इत्यनिवृत्त्या अनाङ्गिरसे यञणोर्लुगभावात् स्त्रियामिष्टं सिद्द्यति, तथापि पुंस्याङ्गिरसे यञणोरुभयोः प्राप्तिरनिष्टेति तद्वारणाय पृथक् सूत्रं कृतम्। ऋषित्वादिति। न चैवं "ऋष्यन्धके"त्यणि सिद्धे शिवादिगणे वतण्डपाठो व्यर्थं इति शङ्क्यम्। गर्गादिपाठेन यञा बाधात्तन्निवृत्तये तत्पाठस्यावश्यरकत्वात। ष्यङ्नेति। "अणिञोरनार्षयो"रिति सूत्रेणेति भावः।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
मयूरव्यंसकादयश्च॥ २।१।७१
पदच्छेदः॥
मयूरव्यंसकादयः १।३ च ० समानाधिकरणेन ३।१ ४८ तत्पुरुषः १।१ २१ विभाषा १।१ ११ सह ० ४ सुपा ३।१ ४ समासः १।१ ३ सुप् १।१ २
काशिका-वृत्तिः
मयूरव्यंसकाऽदयश् च २।१।७२
समुदाया एव निपात्यन्ते। मयूरव्यंसकाऽदयः शब्दाः तत्पुरुषसंज्ञा भवति। चकारो ऽवधारणार्थः , परममयूरव्यंसकः इति समासान्तरं न भवति। मयूरव्यंसकः। छात्रव्यंसकः। काम्बोजमुण्डः। यवनमुण्डः। छन्दसि हस्तेगृह्य। पादेगृह्य। लाङ्गलेगृह्य। पुनर्दाय। एहीडादयो ऽन्यपदार्थे एहीडम्। एहियवं वर्तते। एहिवाणिजाक्रिया। अपेहिवाणिजा। प्रेहिवाणिजा। एहिस्वागता। अपोहिस्वागता। प्रेहिस्वागता। एहिद्वितीया। अपेहिद्वितीया। इहवितर्का। प्रोहकटा। अपोहकटा। प्रोहकर्दमा। अपोहकर्दमा। उद्धरचूडा। आहरचेला। आहरवसना। आहरवनिता। कृन्तविचक्षणा। उद्धरोत्सृजा। उद्धमविधमा। उत्पचिविपचा। उत्पतनिपता। उच्चावचम्। उच्चनीचम्। अचितोपचितम्। अवचितपराचितम्। निश्चप्रचम्। अकिञ्चनम्। स्नात्वाकालकः। पीत्वास्थिरकः। भुक्त्वासुहितः। प्रोष्यपापीयान्। उत्पत्यपाकला। निपत्यरोहिणी। निषण्णाश्यामा। अपेहिप्रसवा। इहपञ्चमी। इहद्वितीया। जहिकर्मणा बहुलमाभीक्ष्ण्ये कर्तारं चाभिदधाति जहिजोडः। उज्जहिजोडः। जहिस्तम्बः। उज्जहिस्तम्बः। आख्यातमाख्यातेन क्रियासातत्ये अश्नीतपिबता। पचतभृज्जता। खादतमोदता। खादतवमता। खादताचमता। आहरनिवपा। आवपनिष्किरा। उत्पचच्विपचा। भिन्धिलवना। छिन्धिविचक्षना। पचलवना। पचप्रकूटा। अविहितलक्षनस् तत्पुरुषो मयूरव्यंसकाऽदिषु द्रष्टव्यः। इति श्रीजयादित्यविरचितायाम् काशिकायां वृत्तौ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। द्वित्तियो ऽध्ययः द्वितीयः पादः
न्यासः
मयूरव्यंसकादयश्च। , २।१।७१
"मयूरव्यंसकः" इति। मयूरश्चासौ व्यंसकश्चेति मयूरव्यंसकः। व्यंसकशब्दस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते परनिपातार्थः पाठः। एवं चात्र मयूरव्यंसकादीनां यवनमुण्डपर्यन्तानाम्। "छन्दसि ह्स्तेगृह्र" इत्यादि। समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्" ७।१।३७
। भाषायान्तु -- हस्तेगृहीत्वा, पुनर्दत्त्वेत्येवं भवति। "एहीडादयोऽन्यपदार्थे" इति। एहि ईड यत्र कर्मणि वत्र्तते तदुच्यते-- "एहीडम्" इति। एवम्-- "एहियवम्" इति। एहिवाणिजेति यस्यां क्रियायां सा "एहिवाणिजा"। एवम्-- "अपेहिवाणिजा, प्रेहिवाणिजा"। एहि सवागतमिति यस्यां क्रियायां सा "एहिस्वागता"। एवम्-- "अपेहिस्वागता"। प्रौह कटमिति यस्यां सा "प्रोहकटा"। एं प्रोहकर्दमादय आहरवसनान्ताः। कृन्धि विचक्षणेति यस्यां क्रियायां सा "कृन्धिविचक्षणा"। "उद्धरोत्सृज" इति। तिङन्तयोः समासः। "आख्यातमाख्यातेन क्रियासात्ये" (ग।सू।२०) इत्येवं सिद्धेऽसातत्यार्थं वचनम्। उद्धरोत्सृजति यस्यां क्रियायां सा उद्धरोत्सृजा। क्रियाप्रधानश्चायं समासः। "उत्पतनिपता"। "उत्तमविधमा"। एवमुद्धरोत्सृजेत्यादिकमसातत्यविषयमेव। "उच्चावचनम्" इति निपात्यते। उदक् चावाक् चिति विगृह्र। उच्चैश्च नीचैश्चेति विगृह्रोच्चनीचमिति निपात्यते। आचितञ्चोपचितञ्चेति विगृह्र "आचोपचम्"। आचितञ्च पराचितञ्चेति "आचपराचम्"। निश्चितञ्च प्रचितञ्चेति "निश्चप्रचम्"। न किञ्चन "अकिञ्चनम्"। "स्नत्वाकालकः"। "पीत्वास्थिरकः"। "भुक्त्वासुहितः" इत्येषामन्तोदात्तार्थः पाठः। ल्यब्भावश्च निपात्यते। "प्रोष्यपापीयान्" इति। ऐकपद्यमैकस्वर्यञ्च समासाद्भवति। एवम्-- उत्पत्यपाकलादीनाम्। "नित्यरोहिणी। निषण्णश्यामा। अपेहिप्रसवा। इहपञ्चमी। इहद्वितीया" इति। ऐकपद्यमैकस्वर्यञ्च समासे भवति।
"जहि कर्मणा बहुलमाभीक्ष्ण्ये कत्र्तारञ्चाधिदधाति" इति। जहीति लोण्मध्यमपुरुषैकवचनम्। तदन्तं कर्मणा च बहुलं समस्यत आभीक्ष्ण्ये गम्यमाने समासेन चेत्कत्र्ता चाभिधीयते। जहिजोडमित्याभीक्ष्ण्यं य आह स उच्यते "जहिजोडः" इति। जहिस्तम्ब इति, लोट्; सिप्, "हन्तेर्जः" ६।४।३६
इति जादेशः। जोडादेरत्र कर्मभावः।
"आख्यातम्" इत्यादि। तिङन्तं तिङन्तेन सह समस्यते क्रियासातत्ये गम्यमाने। अश्नीत पिबतेत्यसकृद्यत्रोच्यते तत्र "अश्नीतपिबत" इति प्रयुज्यते। क्रियाप्रधानश्चायं समासः। एवं पचतभृज्जतेत्येवमादयो वेदितव्याः। भिन्धि लवणमिति यत्रीभिधीयते सा "भिन्धिलक्षणा"। एवं "पचलवणा" इति॥
इति श्रीबोधसत्त्वदेशीयाचार्यजिनेन्द्रबुद्धिपादविरचितायां
काशिकाविवरणपञ्जिकायां
द्वितीयाध्यायस्य
प्रथमः पादः
---------------
अथ द्वितीयाध्यायस्य
द्वितीयः पादः
बाल-मनोरमा
मयूयव्यंसकादयश्च ७४४, २।१।७१
मयूरव्यंसका। एते निपात्यन्त इति। कृतसमासकार्या निर्दिश्यन्त इत्यर्थः। मयूरव्यंसक इति। व्यंसकश्चासौ मयूरश्चेति विग्रहः। व्यंसको धूर्त इति।?त्र कोशो मृग्यः। गुणवचनत्बाद्ब्यंसकशब्दस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते इदं वचनम्। उच्चावचमिति। उदक्शब्दस्य उच्चेत्यादेशः। अवाक्शब्दस्य अवचादेशश्च। उच्चावचयं नैकबेद"मित्यमरः। निश्चप्रचमिति। निश्चितशब्दस्य निश्चादेशः। प्रचितशब्दस्य प्रचादेशः। नास्ति "किंचनेति। चनेत्यव्ययमप्यर्थे। नास्ति किमपि यस्येत्यर्थे बहुव्रीह्रपवादस्त्रिपदस्तत्पुरुषः। नञो नकारस्य लोपश्च निपात्यते। "नलोपो नञः" इति तु नात्र प्रवर्तते, किंशब्दस्य उत्तरपदत्वाऽभावात्, समासचरमखण्ड एव उत्तरपदशब्दस्य रूढत्वात्। नास्ति कुत इति। कुतोऽपि भयमस्य नास्तीति विग्रहस्यार्थः। अकुतोभय इति। बहुव्रीह्रपवादस्तत्पुरुषः। राजान्तरमिति। अत्राऽन्तरशब्दोऽन्यपर्यायः। तस्य स्थाने अन्यशब्दो विग्रहवाक्ये ज्ञेयः, नित्यसमासत्वेनाऽस्वपदविग्रहौचित्यात्। नित्यसमासत्वं च राजान्तरमित्यस्य व्याख्यानादेव ज्ञेयम्। अत्र अन्तरशब्दस्य परनिपातः। चिन्मात्रमिति। "मात्रं कार्त्स्न्येऽवधारणे" इत्यमरः। नित्यसमासत्वसूचनाय अस्वपदविग्रहः। निपातनादनुनासिकनित्यतेत्याहुः। आख्यातमिति। गणसूत्रम्। क्रियासातत्ये गम्ये तिङन्तं तिङन्तेन समस्यते, स तत्पुरुष इत्यर्थः। अश्नीतपिवतेति। इहाऽसुबन्तत्वेऽपि समासः। क्रियारूपस्यान्यपदार्थस्य प्राधान्यात्स्त्रीत्वाट्टाप्। एवं पचतभृज्जतेत्यादावपि। एहीजादय इति। इदमपि गणसूत्रम्। अन्यपदार्थधे एहीडादयो निपात्यन्त इत्यर्थः। एहि ईडे इति विग्रहः। "ईडे" इति लडुत्तमपुरुषैकवचनम्। डकारादेकारस्य अकारादेशः। एहियवमिति। "यौमी"त्यस्य यवादेशः। "उत्सृजे"त्यस्य विवरणं-देहीति। इह पाठ इति। एहीडादिष्वत्यर्थः। "जहि कर्मणा बहुल"मित्यपि गणसूत्रम्। कर्ताऽभिधीयते। इति। उक्तेः कर्तेत्यर्थः। जहिजोड इति। "जोड" इति कस्यचित्संज्ञा। जहि जोडं जहि जोडमित्याभीक्ष्ण्येन य आह स जहिजोडः। जहि स्तम्बं, जहि स्तम्बमिति य आहेति विग्रहः। [इति समानाधिकरणाधिकारः]।
तत्त्व-बोधिनी
मयूरव्यंसकादयश्च ६५९, २।१।७१
मयूर। चकारोऽत्रावधारणार्थः। तेन "परमयूरव्यंसकः"इत्यादि समासान्तरं न भवति। धूर्त इति। एवं च गुणवचनत्वात्पूर्व निपाते प्राप्ते इदं वचनमारब्धमिति भावः। अन्ये तु "मयूर इव व्यंसको मयूरव्यसक"इत्यादौ "उपमनानि सामान्यवचनै"रिति समासस्यापवादोऽयम्। तेन "समासस्ये त्यन्तोदात्तत्वमिह सिध्यिति, "तत्पुरुषे तुल्यार्थे"त्युपमानपूर्वपदप्रकृतिस्वरस्योपमानसंशब्दनेन विहिते प्रतिपदोक्तसमासे चरितार्थत्वादित्याहुः। अश्रीतपिवतेति। इह क्रिया रूपस्यान्यपदार्थस्य प्राधान्यात्स्त्रीत्वाट्टाप्। एवमग्रेऽपि। राजन्तरामिति। अन्तरशब्दोऽत्र भिन्नवाची। चिन्मात्रमिति। "मात्रं कार्त्स्न्येऽवधारणे"इत्यमरः। अन्तर--मात्रशब्दाभ्यां सह नित्यसमास इत्युभयत्राऽस्वपदविग्रहोदर्शितः। नित्यसमासत्वं त्ववधारणार्तकचकारेण लब्धमित्याहुः। उद्धर कोष्ठादित्यादि। उद्धर उत्सृजेत्येतावानेव विग्रहः। उत्सृजेत्यस्य विवरणं--देहीति। कोष्ठादिति तूद्धरेत्यस्याकाङ्क्षापूरणार्थमुक्तम्। समासेन चेत्कर्तेति। "जहि जोड"मित्याभीक्ष्ण्येन य आह स जहिजोडः। एवं जहि स्तम्बमिति य आह स जहिस्तम्बः।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
आयुक्तकुशलाभ्यां चासेवायाम्॥ २।३।४०
पदच्छेदः॥
आयुक्तकुशलाभ्याम् ३।२ च ० आसेवायाम् ७।१ षष्ठी १।१ ३८ सप्तमी १।१ ३६
काशिका-वृत्तिः
आयुक्तकुशलाभ्यां च आसेवायाम् २।३।४०
षष्ठीसप्तम्यौ वर्तते। आयुकतः व्यापारितः, कुशलः निपुणः, ताभ्यां योगे आसेवायां गम्यमानायां षष्ठीसप्तम्यौ विभक्ती भवतः। आसेवा तत्पर्यम्। आयुक्तः कटकरणस्य, आयुक्तः कटकरणे कुशलः कटकरनस्य, कुश्लः कटकरणे। आसेवायाम् इति किम्? आयुक्तो गौः शकटे। तत्र सप्तम्येव अधिकरणे भवति।
न्यासः
आयुक्तकुशलाभ्यां चासेवायाम्। , २।३।४०
आयुक्तता निपुणता च कटादिकरणविषयैवेति सप्तम्यामेव प्राप्तायां पक्षे षष्ठीविधानार्थं वचनम्।
"आसेवायामिति किम्? आयुक्तो गौः शकटे" (इति)। ईषद्युक्त इत्यर्थः॥
बाल-मनोरमा
आयुक्तकुशलाभ्यां चाऽऽसेवायाम् ६२९, २।३।४०
आयुक्त। आसेवापदं व्याचष्टे--तात्पर्ये इति। औत्सुक्ये इत्यर्थः। "तत्परे प्रसितासक्ताविष्टार्थोद्युक्त उत्सुकः" इत्यमरः। आयुक्तपदं व्याचस्टे--व्यापारित इति। प्रवर्तित इत्यर्थः। आयुक्तः कुशलो वेति। हरिपूजनविषये आयुक्तः=प्रवर्तित इत्यर्थः। अत्र वैषयिकाधिकरणत्वविवक्षायां तु षष्ठ()आमेव प्राप्तायां वचनम्। आयुक्तो गौरिति। आङीषदर्थे। "युजिर्योगे"। तदाह--ईषद्युक्त इत्यर्थ इति।


text:
सूत्रम्
यस्कादिभ्यो गोत्रे॥ २।४।६३
काशिका-वृत्तिः
यस्काऽदिभ्यो गोत्रे २।४।६३
बहुषु तेन एव अस्त्रियाम् इति सर्वम् अनुवर्तते। यस्क इत्येवम् आदिभ्यः परस्य गोत्रप्रत्ययस्य बहुषु वर्तमानस्य अस्त्रीलिङ्गस्य लुग् भवति, तेन एव चेद् गोत्रप्रत्ययेन कृतं बहुत्वं भवति। प्रत्ययविधेश्च अन्यत्र लौकिकस्य गोत्रस्य ग्रहणम् इत्यनन्तरापत्ये ऽपि लुग् भवत्येव। यस्काः। लभ्याः। बहुषु इत्येव, यास्काः। तेन एव इत्येव, प्रिययास्काः। अस्त्रियाम् इत्येव, यास्क्यः स्त्रियः। गोत्रे इति किम्?
यास्काश्छात्राः। यस्क। लभ्य। दुह्य। अयःस्थूण। तृणकर्ण। एते पञ्च शिवादिसु पठ्यन्ते। ततः परेभ्यः षड्भ्यः इञ्। सदामत्त। कम्बलभार। बहिर्योग। कर्णाटक। पिण्डीजङ्घ। बकसक्थ। ततः परेभ्यश्चतुर्भ्यः गृष्ट्यादिभ्यश्च ४।१।१३६
इति ढञ्। बस्ति। कुद्रि। अजबस्ति। मित्रयु। ततः परेभ्यो द्वादशभ्य इञ्। रक्षोमुख। जङ्घारथ। उत्कास। कटुकमन्थक। पुष्करसत्। विषपुट। उपरिमेखल। क्रोष्तुमान्। क्रोष्टुपाद। क्रोष्टुमाय। शीर्षमाय। पुष्करसच्छब्दाद् बाह्वादिपाठादिञ्। खरपशब्दो नडादिषु पथ्यते, ततः फक्। पदक। वर्मक। एताभ्याम् अत इञ् ४।१।९५
। भलन्दनशब्दात् शिवादिभ्यो ऽण् ४।१।११२
। भडिल। भण्डिल। भदित। भण्डित। एतेभ्यश्चतुर्भ्यः अश्वाऽदिभ्यः फञ् ४।१।११०
।
न्यासः
यस्कादिभ्यो गोत्रे। , २।४।६३
"अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम्" ४।१।१६२
इति पारिभाषिकमेवेदं गोत्रं गृह्रते, न लौकिकमिति कस्यचिद्भ्रान्तिः स्यात्। अतस्तां निराकर्त्तुमाह-- "प्रत्ययविधेयश्चान्यत्र " इत्यादि। एतच्चोभयगतिरिह शास्त्रे संभवतीति लभ्यते। लौकिके गोत्रे गृह्रमाणे शास्त्रीयमपि तत्रान्तर्भवति; प्रत्ययविधौ तु लौकिकगोत्रस्य ग्रहणं न भवतीति ज्ञापकात्। यदयम्-- "गोत्रोक्षोष्ट्रोरभ्रराजराजन्यराजपुत्रवत्समनुष्याजादवुञ" ४।२।३८
इत्यत्र गौत्रग्रहणं कृत्वा राजन्यग्रहमं करोति, तज्ज्ञापयति-- प्रत्ययविधौ लौकिकगोत्रग्रहणं न भवतीति।
"यास्काश्छात्राः" इति। "तस्येदम्" ४।३।१२०
इत्यण्। पुष्करच्छब्दोऽप्यत्र पठ()ते, स किमर्थः; यावता "बह्वच इञ् प्राच्यभरतेषु" (२।४।६६) इत्येवं सिध्यति?
न सिध्यति; "न गोपवनादिभ्यः" २।४।६७
इति प्रतिषेधः प्राप्नोति। गोपवनादिषु हि कैश्चित् तौल्वल्यादयश्चेति पठ()ते, तौल्वल्यादिषु पुष्करसच्छब्दः पठ()ते, तौल्वल्यादीनाञ्च गोपवनादिषु पाठोऽस्तीत्ययमेव यस्कादिषु पुष्करसच्छब्दपाठो ज्ञापयति॥
बाल-मनोरमा
यस्कादिभ्यो गोत्रे ११३०, २।४।६३
यस्कादिभ्यो। नेदं सूत्रमपत्याधिकारस्थं, किंतु द्वैतीयीकम्। अतो गोत्रशब्देन प्रवराध्यायप्रसिद्धमेव गोत्रमिह विवक्षितम्, "अपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकमेव गोत्रं गृह्रते" इति "यूनि लुक्" इति स्त्रीपुसाभ्या"मित्यादिसूत्रभाष्ये सिद्धान्तितत्वात्। "ण्यक्षत्रियार्षे"त्यतो सुगित्यनुवर्तते। "तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रिया"मिति सूत्रं तद्राजवर्जमनुवर्तते। तदाह--एभ्योऽपत्यप्रत्ययस्येति। मित्रयव इति। मित्रयोरपत्यानि पुमांस इत्यर्थः। गृष्ट()आदिढको लुकि आदिवृद्धिनिवृत्तिः।
तत्त्व-बोधिनी
यस्कादिभ्यो गोत्रे ९४१, २।४।६३
यस्कादिभ्यो। अपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकं गोत्रं गृह्रत इत्याशयेनाह--अपत्यप्रत्ययस्येति। "ण्यक्षत्रियार्षे"त्यतो लुगित्यनुवर्तते, "तद्राजस्ये"ति सूत्रात् "बहुषु तेनैवास्त्रिया"मिति च, तदाह----लुक् स्यादित्यादि। तत्कृते इति किम्()। प्रिययास्काः। बहुत्वे किम्()। यास्कः। शिवद्यण्। यस्क, लुह्र, द्रुह्र, कर्णाटक, वस्ति, कुद्रि, मित्रयु--इत्यादि।


text:
सूत्रम्
किंवृत्ते लिप्सायाम्॥ ३।३।६
काशिका-वृत्तिः
किंवृत्ते लिप्सायाम् ३।३।६
विभाषा इति वर्तते। किमो वृत्तं किंवृत्तम्। वृत्तग्रहणेन तद्विभक्त्यन्तं प्रतीयात्। डतरतमौ च इति परिसङ्ख्यानं स्मर्यते। किंवृत्ते उपपदे लिप्सायां भविष्यति काले धातोः विभाषा लट् प्रत्ययो भवति। लिप्सा लब्धुम् इच्छा, प्रार्थनाभिलाषः। कं भवन्तो भोजयन्ति, कं भवन्तो भोजयितारः। लब्धुकामः पृच्छति कतरो भिक्षां दास्यति, ददाति, दाता वा। कतमो भिक्षां दास्यति, ददाति, दाता वा। लिप्सायाम् इति किम्? कः पाटलिपुत्रं गमिष्यति।
न्यासः
किंवृत्ते लिप्सायाम। , ३।३।६
"किमो वृत्तम्" इत्यादि। किं पुनःकिमो वृत्तमित्याह-- "वृत्तग्रहणेन " इत्यादि। तदित्यनेन किंशब्दः सम्बध्यते-- किमेतच्छब्दरूपं विभक्त्यन्तं वृत्तग्रहणेन प्रतीयात्। डतरडतमौ च "किंयत्तदौर्निर्धारणे द्वयोरेकस्य डतरच्"५।३।९२
।"वा बहूनां जातिपरिप्रश्ने डतमच्" ५।३।९३
इत्येतौ प्रत्ययौ किंशब्दसम्बन्धिनावेव वृत्तग्रहणेन प्रतीयात्। प्त्ययग्रहणपरिभाषया चेह डतरडतमान्तं प्रतीयादित्येषोऽर्थो वेदितव्यः। "परिसंख्यानम् " इति। नियम इत्यर्थः। तेन किंतराम्, किंगौः, किंपुरुषः-- इत्यवमादिषु पदेषु न भवति; तेषां किंवृत्तत्वस्य परिगणनेन निरस्तत्वात्। "भोजयन्ति" इति। हेतुमण्णयन्ताल्लट्। "भोजयितारः" इति। "लुटः प्रथमस्य डारौरसः" २।४।८५
इति झे रसादेशः, "रि च" ७।४।५१
इति सकारलोपः। "लब्धुकामः पृच्छति" इति। उदाहरणेषु लिप्साया गम्यमानत्वात्॥
बाल-मनोरमा
किंवृत्ते लिप्सायाम् ६०९, ३।३।६
किंवृत्ते लिप्सायां। किंशब्देन वृत्तं निष्पन्नं किंवृत्तमित्यभिप्रेत्य आह-- विभक्त्यन्तमिति लड्वेति। लडभावे तु लुट्लृटौ यथाप्राप्तम्। किंवृत्तशब्देन विभक्त्यन्तडतरडतमान्तानामेव ग्रहणमिति युक्तम्। कं कतरं कतमं वेति। "क्षुधितमन्नलिप्स"मिति शेषः।
तत्त्व-बोधिनी
किंवृत्ते लिप्सायाम् ५००, ३।३।६
किंवृत्ते। किमा वृत्तं किंवृत्तम्। केचित्तु यद्यपि कदाकुत्रेत्याद्यपि किंवृत्तं, तथापि तन्न गृह्रते, अनभिधानात्। तेनकदा भोजयिष्यसीत्यादौ भविष्यति लण्नेत्याहुः।


text:
सूत्रम्
द्वंद्वाद्वुन् वैरमैथुनिकयोः॥ ४।३।१२५
काशिका-वृत्तिः
द्वन्द्वाद् वुन् वैरमैथुनिकयोः ४।३।१२५
द्वन्द्वसंज्ञाकात् वुन् प्रत्ययो भवति तस्य इदम् इत्येतस्मिन् विषये, वैरमैथुनिकयोः प्रत्ययार्थविशषणयोः। अणो ऽपवादः। छं तु परत्वाद् बाधते। वैरे तवत् बाभ्रव्यशालङ्कायनिका। काकोलूकिका। मैथुनिकायाम् अत्रिभरद्वाजिका। कुत्सकुशिकिका। विवहनमैथुनिका। वैरस्य नपुंसकत्वे ऽप्यमी स्वभावतः स्त्रीलिङ्गाः। वैरे देवासुरादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः। दैवासुरम्। राक्षो ऽसुरं वैरम्।
न्यासः
द्वन्द्वाद्?वुन् वैरमैथुनिकयोः। , ४।३।१२५
"बाभ्रण्यशालङ्कायनिका" इति। वुन्नन्तः स्वभावादेव स्त्रियां वत्र्तत इति टाप् , "प्रत्ययस्थात्" ७।३।४४
इत्यादिनेत्त्वम्॥
बाल-मनोरमा
द्वन्द्वाद्वुन्वैरमैथुनिकयोः १४८५, ४।३।१२५
द्वन्द्वाद्वुन्। वैरे मैथुनिकायां च इदन्त्वेन विवक्षिते द्वन्द्वात्षष्ठ()न्ताद्वुन्स्यादित्यर्थः। काकोलूकिकेति। काकोलूकस्य वैरमित्यर्थः। वुनि स्त्रीत्वं लोकात्। कुत्सकुशिकिकेति। कुत्सकुशिकयोर्विवाह इत्यर्थः। वुनि स्त्रीत्वं लोकात्। मिथुनं--दम्पती। तस्य कर्म मैथुनिका। मनोज्ञादित्वाद्वुञ्। स्त्रीत्वं लोकात्।
वैरे देवासुरेति। वार्तिकमिदम्। दैवासुरमिति। देवासुरयोर्वैरमित्यर्थः। वुनभावेऽण्। मैथुनिकायां तु देवासुरिकेत्येव। "द्वन्द्वे देवासुरे"ति त्वपपाठः, अत्र भाष्ये वैर इत्येव वार्तिकपाठात्। "शिशुक्रन्दे"ति सूत्रभाष्ये तु "द्वन्द्वे देवासुरादिभ्यः प्रतिषेधः" इति पठितम्, दैवासुरम् राक्षोऽसुरमित्युदाह्मतं च। देवासुराद्यधिकृत्य कृतमाख्यानमित्यर्थः।
गोत्रचरणाद्वुञ्। गोत्रप्रत्ययान्ताच्छाखाध्येतृवाचिनश्च षष्ठ()न्तादिदमित्यर्थे वुञित्यर्थः। "प्रवराध्यायप्रसिद्धमिह गोत्र"मित्यभिप्रेत्योदाहरति-औपगवकमिति। औपगवस्येदमित्यर्थः। वस्तुतस्तु औपगवः प्रवरसूत्रेषु न दृष्टः। ग्लौचुकायनकमिति वृत्त्यादौ उदाह्मतम्।
चरणादिति। चरणाद्यो वुञ्विहितः स धर्मे आम्नाये च वाच्ये भवति, नान्यत्रेत्यर्थः। काठकमिति। कठेन प्रोक्तमधीयते कठाः, तेषां धर्म आम्नायो वेत्यर्थः। आम्नायो-वेदाभ्यासः।
तत्त्व-बोधिनी
द्वन्द्वाद्वुन्वैरमैथुनिकयोः ११५६, ४।३।१२५
द्वन्द्वद्वुन्। अणोऽपवादः। छं तु परत्वाद्बाधते। काकोलूकिकेति। काकोलूकस्य वैरमित्यर्थः। "वुन्नन्तं स्त्रियाम्"। वैरमैथुनिकादिबु"निति स्त्र्यधिकारे अमरः। कुत्सकुशिकिकेति। कुत्सुकु शिकयोर्मैथुनिका। विवाहरूपः संबन्ध इत्यर्थः। मिथुनं हि दन्पती, तस्य कर्म=क्रियानिष्पादनं। मनोज्ञादित्वाद्वुञ्। वुञन्तं चेदं, स्त्रियां स्वभावात्। अत्र वदन्ति----कुत्साश्च कुशिकाश्च कुत्सुकुशिकास्तेषां मैथुनिकेत्यपि विग्रहः। इह कुत्सुश्च कुशिका चेति द्वयोरेव मैथुनिकायां वुनिति नाग्रहः कार्यः। "यूनि लुगि"ति सूत्रे कैयटेन अत्रिभरद्वाजिकेत्यादिकं प्रसङ्गादुदाह्मत्य बहुवचनान्तद्वन्द्वाद्वुनो व्याख्यातत्वादिति। सङ्घाङ्क। पूर्वस्य वुञोऽपवादः।
घोषग्रहणमपि कर्तव्यम्। घोषग्रहणिति। एवं च प्रकृतयस्तिरुआः, प्रत्ययार्थविशेषणानि चत्वारीति वैषम्याद्यथासङ्ख्यमपि न प्रवर्तते। गार्ग इति। "आपत्यस्ये"ति यलोपः। यद्यप्यङ्कलक्षणयोःल पर्यायत्वं प्रसिद्धं "कलङ्काङ्कौ लाञ्छनं च चिह्न लक्ष्म च लक्षण मित्यमरः, तथापि पृथग्ग्रहणसामथ्र्यादिह विशेषपरतेत्याह---परम्परासंबन्ध इति। यथा गवादिनिष्ठः स्वामिना गोद्वारा संबन्धः। साक्षादिति। यथा बिदानां विद्या। घोष आभीरस्थानम्। णित्त्वं ङीबर्थं, पुंवद्भावनिषेधार्थं च। बौदी विद्या यस्य बैदीविद्यः। बिदानामसाधारणी या विद्या तद्वानित्यर्थः।


text:
सूत्र १
रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ॥१॥
रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ।
यद्यपीदं वेदान्तवाक्यानामैदम्पर्यं निरूपयितुं शास्त्रं प्रवृत्तं न तर्कशास्त्रवत्केवलाभिर्युक्तितभि: कंचित्सिद्धान्तं साधयितुं दुषयितुं वा प्रवृत्तं तथापि वेदान्तवाक्यानि व्याचक्षाणै: सम्यग्दर्शनप्रतिपक्षभूतानि साङख्यादिदर्शनानि निराक्रणीयानीति तदर्थ: पर: पाद: प्रवर्तते ।
वेदान्तार्थनिर्णयस्य च सम्यग्दर्शनार्थत्वात्तन्निर्णयेन स्वपक्षस्थापनं प्रथमं कृतं तद्धयभ्यर्हितं परपक्षप्रत्याख्यानादिति ।
ननु मुकुक्षूणां मोक्षसाधनत्वेन सम्यग्दर्शननिरूपणाय स्वपक्षस्थापनमेव केवलं कर्तुं युक्तं किं परपक्षनिराकरणेन परविद्वेषकरणेन ।
बाढमेवम् । तथापि महाजनपरिगृहीतानि महान्ति साङ्ख्यादितन्त्राणि सम्यग्दर्शनापदेशेन प्रवृत्तान्युपलभ्य भवेत्केषांचिन्मन्दमतीनामेतान्यपि सम्यग्दर्शनायोपादेयानीत्यपेक्षा ।
तथा युक्तिगाढत्वसंभवेन सर्वज्ञभाषितत्वाञ्च श्रद्धा च तेषु ।
इत्यतस्तदसारतोपपदानाय प्रयत्यते ।
नन्वीक्षतेर्नाशब्दं कामाच्च नानुमानापेक्षा एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याता इति च पूर्वत्रापि साङ्ख्यादिपक्शप्रतिक्षेप: कृत: किं पुन: कृतकरणेनेति ।
तदुच्यते । साङ्ख्यादय: स्वपक्षस्थापनाय वेदान्तवाक्यान्यप्युदाहत्य स्वपक्षानुगुण्येनैव योजयन्तो व्याचक्षते तेषां यद्वयाख्यानं तद्वयाख्यानाभासं न सम्यगव्याख्यानमित्येतावत्पूर्व कृतम् ।
इह तु वाक्यनिरपेक्ष: स्वतन्त्रस्तद्युक्तिप्रतिषेण: क्रियत इत्येय विशेष: ।
तत्र साङ्ख्या मन्यन्ते यथा घटशरा वादयो भेदा मुदात्मनाऽन्वीयमाना मृदात्मकसामान्यपूर्वका लोके दुष्टास्तथा सर्व ब बाहयाध्यात्मिका भेदा: सुखदु:खमोहात्मतयाऽन्वीयमाना: सुखदु:खमोहात्मकसामान्यपूर्वका भवितुमर्हन्ति ।
यत्तत्सुखदु:खमोहात्मकं सामान्यं तस्त्रिगुणं प्रधानं मृद्वदचेतनं चेतनस्य पुरुषस्यार्थं साधयितुं स्वभावेनैव विचित्रेण विकारात्मना विवर्तत इति ।
तथा परिमाणादिभिरपि लिङैस्तदेव प्रधानमनुमिमते ।
तत्र वदाम: । यदि दृष्टान्तबलेनैवैतन्निरूप्येत नाचेतनं लोके चेतनानधिष्ठितं स्वतन्त्रं किचिद्विशिष्टपुरुषार्थनिर्वर्तनसमर्थान्विकारान्विरचयदद्दष्टम् ।
गेहप्रासादशयनासनविहारभूम्यादयो हि लोके प्रज्ञावद्भि: शिल्पिभिर्यथाकालं सुखदु:खप्राप्तिपरिहारयोग्या रचिता द्दश्यन्ते ।
तथेदं जगदखिलं पृथिव्यादि नानाकर्मफलोपभोगयोग्यं बाम्हामाध्यात्मिकं च शरीरादि नानाजात्यन्वितं प्रतिनियतावयवविन्यासमनेककर्मफलान्रुभवाधिष्ठानं दृश्यमानं प्रज्ञावद्भि: संभाविततमै: शिस्यिभि र्मनसाप्यालोचयितुमशक्यं सत्कथमचेतनं प्रधानं रचयेत् ।
लोष्टपाषाणारिष्वदष्टत्वात् । मृद्दाद्दिष्वपि कुम्भकाराद्यधिष्ठितेषु विशिष्टाकारा रचना दृश्यते तद्वत्प्रधानस्यापि चेतनान्तराधिष्ठितत्वप्रसङग: ।
न च मृदाद्युपादानस्वरूपव्यपास्रयेणैव धर्मेण मूलकारणमवबारणीयं न बाम्हाकुम्भकारादिव्यपाश्रयेणेति किंचिन्नियामकमस्ति ।
न चैवं सति किञ्चिद्विरुध्यते प्रत्युत श्रुतिरनुगृहयते चेतनकारणसमर्पणात् ।
अतो रचनानुपपत्तेश्च हेतोर्नाचेतनं जगत्कारणमनुमातव्यं भवति ।
अन्वयाद्यनुपपत्तेश्चेति चशब्देन हेतोरसिद्बिं समुच्चिनोति ।
न हि बाहयाध्यात्मिकानां भेदानां सुखदु:खमोहात्मकतयाऽन्वय उपपद्यते सुखादीनां चान्तरत्वप्रतीते: शब्दादीनां चातद्रूपत्वप्रतीतेस्तन्निमित्तत्वप्रतीतेश्च ।
शब्दाद्यविशेषेऽपि च भावनाविशेषात्सुखादिविशेषोपलब्धे: ।
तथा परिमितानां भेदानां मूलाङकुरादीनां संसर्गपूर्वकत्वं दृष्टवा बाहयाध्यात्मिकानां भेद्दानां परिमितत्वात्संसर्गपूर्वकत्वमनुमिमानस्य सत्त्वरजस्तमसामपि संसर्ग पूर्वकत्मप्रसङ्ग: परिमितत्वाविशेषात् ।
कार्यकारणभावस्तु प्रेक्षापूर्वकनिर्मितानां शय नासनादीनां दृष्ट इति न कार्यकारणभावादबाहयाध्यात्मिकानां भेआनामचेतनपूर्वकत्वं कक्यं कल्पयितम् ॥१॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सूत्र ४९-५०
असन्ततेश्चाव्यतिकर: ॥४९॥
असन्ततेश्वाव्यतिकर: ॥ स्यातां नामानुज्ञापरिहरारावेकस्याप्यात्मनो देहविशेषयोगात् ।
तस्त्वयं कर्मफलसंबन्ध: स चैकात्म्याभ्युपगमे व्यतिकीर्येत स्वाम्येकत्वादिति चेत् ।
नैतदेवम् ।
असन्तते: ।
न हि कर्तुर्भोक्तुश्चात्मन: संतति: सर्वै: शरीरै: संबन्धोऽस्ति ।
उपाधितन्त्रो हि जीव इत्युक्तम् ।
उपाध्यसन्तानाच्च नास्ति जीवसन्तान: ।
ततश्च कर्मव्यतिकर: फलव्यतिकरो वा न भविष्यति ॥४९॥
आभास एव च ॥५०॥
आभास एव चा ॥ आभास एव चैषां जीव: परस्यात्मनो जलसूर्यकादिवत्प्रतिपत्तव्य: ।
न स एव साक्षात् ।
नापि वस्त्वन्तरम् ।
अतश्च यथा नैकस्मिञ्चलसूर्यके कम्पमाने जलसूर्यकान्तरं कम्पत एवं नैकस्मिञ्जीवे कर्मफलसंबन्धिनि जीवान्तरस्य तत्संबन्ध: ।
एवमप्यव्यतिकर एव कर्मफलयो: ।
आभासस्य चाविद्याकृतत्वाततदाश्रयस्य संसारस्याविद्याकृतत्वोपपत्तिरिति ।
तद्वयुदासेन च परमार्थिकस्य ब्रम्हात्मभावस्योपदेशोपपत्ति: ।
येषां तु बहव आत्मानस्ते च सर्वे सर्वगतास्तेषामेवैष व्यतिकर: प्राप्नोति ।
कथम् ।
बहवो विभवश्वात्मानश्चैतन्यमात्रस्वरूपा निर्गुणा निरतिशयाश्च तदर्थं साधारणं प्रधानं तन्निमित्तैषां भोगापवर्गसिद्धिरिति सांख्या: ।
सति बहुत्वे विभुत्वे च घटकुडयादिसमाना द्रव्यमात्रस्वरूपा: स्वतोऽचेतनाआत्मानस्तदुपकरणानि चाणूनि मनांस्यचेतनानि ।
तत्रात्मद्रव्याणां मनोद्रव्याणां च संयोगान्नवेच्छादयो वैशेषिका आत्मगुणा उत्पद्यन्ते ।
ते चाव्यतिकरेण प्रत्येकमात्मसु समवयन्ति स संसार: ।
तेषां नवानामात्मगुणानामत्यन्तानुत्पादो मोक्ष इति काणादा: ।
तत्र सांख्यानां तावच्चैतन्यस्वरूपत्वात्सर्वात्मनां संनिधानाद्यविशेषाच्चैकस्य सुखदु:खसंबन्धे सर्वेषां सुखदु:खसंबन्ध: प्राप्नोति ।
स्यादेतत् ।
प्रधानप्रवृत्ते: पुरुषकैवल्यार्थत्वाव्द्यवस्था भविष्यति ।
अन्यथा हि स्वविभूतिख्यापनार्था प्रधानप्रवृत्ति: स्यात् ।
तथा चानिर्मोक्ष: प्रसज्येतेति ।
नैतत्सरम् ।
न हयभिलषितसिद्धिनिबन्धना व्यवस्था शक्या विज्ञातुम् ।
उपपत्त्या तु कयाचिव्द्यवस्थोच्येत ।
असत्यां पुनरुपपत्तौ कामं मा भूदभिलपितं पुरुषकैवल्यं प्राप्नोति तु व्यवस्थाहेत्वभावाव्द्यतिकर: ।
काणादानामपि यदैकेनात्मना मन: संयुज्यते तदात्मान्तरैरपि नान्तरीयक: संयोग: स्यात्संनिधानाद्यविशेषात् ।
ततश्च हेत्वविशेषात्फलाविशेष इत्येकस्यात्मन: सुखदु:खसंयोगे सर्वात्मनामपि समानं सुखदु:खित्वं प्रसज्येत ॥५०॥
Translation - भाषांतर
N/A