text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ११०
श्रृणु राजन्! प्रयागस्य महात्म्यं पुरनेव तु।
नैमिषं पुष्करञ्चैव गोतीर्थं सिन्धुसागरम्।। ११०.१ ।।
गया च चैत्रकं चैव गङ्गासागरमेव च।
एते चान्ये च बहवो ये च पुण्याः शिलोच्चयाः।। ११०.२ ।।
दशतीर्थसहस्राणि त्रिंशत् कोट्यस्तथापराः।
प्रयागे संस्थिता नित्यमेवमाहुर्मनीषिणः।। ११०.३ ।।
त्रीणि चाप्यग्निकुण्डानि येषां मध्ये तु जाह्नवी।
प्रयागादभिनिष्क्रान्ता सर्वतीर्थनमस्कृता।। ११०.४ ।।
तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता।
यमुना गङ्गया सार्द्धं सङ्गता लोकभाविनी।। ११०.५ ।।
गङ्गायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम्।
प्रयागं राजशार्दूल! कलां नार्हन्ति षोड़शीम्।। ११०.६ ।।
तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटिश्च तीर्थानां वायुरब्रवीत्।
दिवि भुव्यन्तरिक्षे च तत्सर्वं जाह्नवी स्मृता।। ११०.७ ।।
प्रयागं समधिष्ठानं कम्बलाश्वतरावुभौ।
भोगवत्यथ या चैषा वेदिरेषा प्रजापतेः।। ११०.८ ।।
तत्र वेदाश्च यज्ञाश्च मूर्त्तिमन्तो युधिष्ठिर!।
प्रजापतिमुपासन्ते ऋषयञ्च तपोधानाः।। ११०.९ ।।
यजन्ते क्रतुभिर्देवास्तथा चक्रधरा नृपाः।
ततः पुण्यतमं नास्ति त्रिषु लोकेषु भारत।। ११०.१० ।।
प्रभावात् सर्वतीर्थेभ्यः प्रभवत्यधिकं विभो!।
दशतीर्थसहस्राणि तिस्त्रः कोट्यस्तथा पराः।। ११०.११।।
यत्र गङ्गा महाभागा स देशस्तत्तपोधनम्।
सिद्धक्षेत्रञ्च विज्ञेयं गङ्गातीरसमन्वितम्।। ११०.१२ ।।
इदं सत्यं विजानीयात् साधूनामात्मनश्च वै।
सुहृदश्च जपेत् कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य च।। १००.१३ ।।
इदं धन्यमिदं स्वर्ग्यमिदं सत्यमिदं सुखम्।
इदं पुण्यमिदं धर्म्यं पावनं धर्ममुत्तमम्।। ११०.१४ ।।
महर्षीणामिदं गुह्यं सर्वपापप्रणाशनम्।
अधीत्य च द्विजोऽप्येतन्निर्मलः स्वर्गमाप्नुयात्।। ११०.१५ ।।
य इदं श्रृणुयान्नित्यं तीर्थं पुण्यं सदा शुचिः।
जातिस्मरत्वं लभते नाकपृष्ठे च मोदते।। ११०.१६ ।।
प्राप्यन्ते तानि तीर्थानि सद्भिः शिष्टानुदर्शिभिः।
स्नाहि तीर्थेषु कौरव्य! न च वक्रमतिर्भवेत्।। ११०.१७ ।।
त्वया च सम्यक् पृष्टेन कथितं वै मया विभो।
पितरस्तारिताः सर्वे तथैव च पितामहाः।।
प्रयागस्य तु सर्वे ते कलां नार्हन्ति षोड़शीम्।। ११०.१८ ।।
एवं ज्ञानञ्च योगञ्च तीर्थं चैव युधिष्ठिर!।
बहुक्लेशेन युज्यन्ते तेन यान्ति पराङ्गतिम्।
त्रिकालं जायते ज्ञानं स्वर्गलोकं गमिष्यति।। ११०.१९ ।।


c: text/html

text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १६५
चतुर्युगगतिवर्णनम्।
मत्स्य उवाच।
चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणान्तु कृतं युगम्।
तस्य तावच्छती सन्ध्या द्विगुणा रविनन्दन! ।। १६५.१
यत्र धर्मश्चतुष्पाद स्त्वधर्मः पादविग्रहः।
स्वधर्मनिरताः सन्तो जायन्ते यत्र मानवाः ।। १६५.२
विप्राः स्थिता धर्मपरा राजवृत्तौ स्थिता नॄपाः।
कृष्यामभिरता वैश्याः शूद्राः शुश्रूषवः स्थिताः ।। १६५.३
तदा सत्यञ्च शौचञ्च धर्मश्चैव विवर्धते।
सद्भिराचरितं कर्म क्रियते ख्यायते च वै ।। १६५.४
एतत् कार्त्तयुगं वृत्तं सर्वेषामपि पार्थिव!।
प्राणिनां धर्मसङ्गानामपि वै नीचजन्मनाम् ।। १६५.५
त्रीणि वर्षसहस्राणि त्रेतायुगमिहोच्यते।
तस्य तावच्छती सन्ध्या द्विगुणा परिकीर्त्यते ।। १६५.६
द्वाभ्यामधर्मः पादाभ्यां त्रिभिर्धर्मो व्यवस्थितः।
यत्र सत्यञ्च सत्वञ्च त्रेताधर्मो विधीयते ।। १६५.७
त्रेतायां विकृतिं यान्ति वर्णास्त्वेतेन संशयः।
चतुर्वर्णस्य वैकृत्यात् यान्ति दौर्बल्यमाश्रमाः ।। १६५.८
एषा त्रेतायुगगतिः विचित्रा देवनिर्मिता।
द्वापरस्य तु या चेष्टा तामपि श्रोतुमर्हसि ।। १६५.९
द्वापरन्द्वे सहस्रे तु वर्षाणां रविनन्दन!।
तस्य तावच्छती सन्ध्या द्विगुणा युगमुच्यते ।। १६५.१०
तत्र चार्थपराः सर्वे प्राणिनो रजसा हताः।
सर्वे नैष्कृतिकाः क्षुद्रा जायन्ते रविनन्दन! ।। १६५.११
द्वाभ्यां धर्मः स्थितः पद्भ्यामधर्मस्त्रिभिरुत्थितः।
विपर्ययाच्छनैर्धर्मः क्षयमेति कलौ युगे ।। १६५.१२
ब्राह्मण्य भावस्य ततो तथौत्सुक्यं व्यशीर्यते।
व्रतोपवासास्त्यज्यन्ते द्वापरे युगपर्यये।। १६५.१३
तथा वर्षसहस्रन्तु वर्षाणां द्वेशते अपि।
सन्ध्यया सह संख्यातं क्रूरं कलियुगं स्मृतम्।। १६५.१४
यत्राधर्मश्चतुष्पादः स्याद् धर्मः पादविग्रहः।
कामिनस्तपसाच्छन्ना जायन्ते तत्र मानवाः ।। १६५.१५
नैवातिसात्त्विकः कश्चिन्न साधुर्न च सत्यवाक्।
नास्तिका ब्रह्मभक्ता वा जायन्ते तत्र मानवाः ।। १६५.१६
अहङ्कारगृहीताश्च प्रक्षीणस्नेहबन्धनाः।
विप्राः शूद्रसमाचाराः सन्ति सर्वे कलौ युगे ।। १६५.१७
आश्रमाणां विपर्यासः कलौ संपरिवर्तते।
वर्णानाञ्चैव सन्देहो युगान्ते रविनन्दन!।। १६५.१८
विद्याद् द्वादशसाहस्रीं युगाख्यां पूर्वनिर्मिताम्।
एवं सहस्रपर्यन्तं तदहो ब्राह्ममुच्यते ।। १६५.१९
ततोऽहनि गते तस्मिन् सर्वेषामेव जीविनाम्।
शरीरनिर्वृतिं दृष्ट्वा लोकसंहार बुद्धितः ।। १६५.२०
देवतानाञ्च सर्वासां ब्रह्मादीनां महीपते!।
दैत्यानां दानवानाञ्च यक्षराक्षसपक्षिणाम्।। १६५.२१
गन्धर्वाणामप्सरसां भुजङ्गानाञ्च पार्थिव!।
पर्वतानां नदीनाञ्च पशूनाञ्चैव सत्तम!।। १६५.२२
तिर्यग्योनिगतानाञ्च सत्वानां कृमिणान्तथा।
महाभूतपतिः पञ्च हृत्वा भूतानि भूतकृत् ।। १६५.२३
जगत्संहरणार्थाय कुरुते वैशसं महत्।
भूत्वा सूर्यश्चक्षुषी चाददानो भूत्वा वायुः प्राणिनां प्राणजालम्।
भूत्वा वह्निर्निर्दहन् सर्व लोकान् भूत्वा मेघो भूय उग्रोऽप्यवर्षत् ।। १६५.२४

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
कुज
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
कुज उ स्तेये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-सकं- सेट् ।) उ कोजित्वा कुक्त्वा । स्तेयं चौर्य्यम् । इति दुर्गादासः ॥
कुज, इ अव्यक्तशब्दे । इति चन्द्रः । (भ्वां-परं-अकं- सेट्-इदित् ।) कुञ्जति कुञ्जरः । इति दुर्गादासः ॥
कुजः, पुं, (कोः पृथिव्याः जायते । कु + जन् + डः ।) भङ्गलग्रहः । (यथा, मङ्गलग्रहस्तुतौ । “अङ्गारकः कुजो भौमः” इति ।) नरकासुरः । (यथा, -- “तत्राहृतास्ता नरदेवकन्याः कुजेन दृष्ट्वा हरिमार्त्तवन्धुम्” ॥ श्रीमद्भागवते ३ । ३ । ८ ॥) वृक्षः । इति हेमचन्द्रः ॥ कुजम्भलः, त्रि, (कोः पृथिव्याः कौ वा जम्भलः मृत्तिकादिखननेन सन्धिचौरः ।) चौरविशेषः । इति हारावली । सि~देल चोर इति भाषा ॥
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
कुज पुं।
मङ्गलः
समानार्थक:अङ्गारक,कुज,भौम,लोहिताङ्ग,महीसुत
1।3।25।2।2
शुक्रो दैत्यगुरुः काव्य उशना भार्गवः कविः। अङ्गारकः कुजो भौमो लोहिताङ्गो महीसुतः॥
पदार्थ-विभागः : नाम, द्रव्यम्, तेजः, ग्रहः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
कुज¦ स्तेये भ्वा॰ पर॰ सक॰ सेट्। कोजति अकोजीत् चुकोजउदित् कुजित्वा कुक्क्त्वा। प्रनिकुजति
कुज¦ पु॰ कोः पृथिव्या जायते जन--ड। मङ्गलग्रहे यथा चतस्य तज्जातत्वं तथा आवनेयशब्दे काशीखण्डवाक्येनदर्शितम्
२ नरकासुरे तस्य वाराहीरूपायाः पृथिव्याउ-त्पन्नत्वात् तथात्वम् तत्कथा कालिकापुराणे
३६ अ॰ यथा
“यथा स नरकोजातो धरागर्भे महासुरः। रजस्वलायागोत्रायागर्गे वीर्य्येण पोत्रिणः (वराहस्य)। यतोजा-तस्ततोभूतो देबपुत्रोऽपि सोऽसुरः” इत्युपक्रम्य
“गर्भसंस्थं महावीर्य्यं ज्ञात्वा ब्रह्मादयः सुराः। गर्भ-एव तदा देवशक्त्या दध्रुश्चिरं दृढम्। यथाकालेऽपि सं-प्राप्ते नो गर्भाज्जायते स च। ततस्त्यक्तशरीरस्तु वरा-हस्तनयैः सह। अतीव शोकसन्तप्ता जगद्धात्र्यभवत्क्षितिः। शोकाकुला सा व्यलपच्चिरकालं मुहुर्मुहुः। प्र-कृतिस्था क्षितिर्भूता माधवेन प्रबोधिता। ततः का-लेऽपि संप्राप्ते देवशक्त्या यदा धृतः। न गर्भः प्रसवं यातितदाऽभूत् पीडिता मही। कठोरगर्भा सा देवी गर्भभारंन चाशकत्। यदा वोढुं, तदा देवं माधवं शरणं गताशरण्यं शरणं गत्वा माधवं जगता पतिम्। प्रणम्यशिरसा देवी वाक्यमेतदुवाच ह”। स्तवप्रसन्नमाधवो-[Page2065-b+ 38] क्तिधराप्रत्युक्तिभ्यां त्रेतायुगार्द्धे तदुत्पत्तिकथा-
“इति स्तुतो हृषीकेशोजगद्धात्र्या तदा हरिः। प्रा-दुर्भूतस्तदा प्राह धरित्रीं दीनमानसाम्। श्रीभगवानुवाच। कथं दीनमना देवि! धरित्रि! परिदेवसे। तव वा किङ्कृ-ता पीडा वेत्तुमिच्छामि तदहम्। मुखन्ते परिशुष्क-न्तु शरीरं कान्तिवर्जितम्। आकुलं नयनद्वन्द्वं भ्रूवि-भ्रमविवर्जितम्। ईदृशन्तव रूपन्तु दृष्टपूर्व्वं कदा च न। रूपस्य तु विपर्य्यासे दुःखे वीजञ्च भाषय। एतच्छुत्वा वच-स्तस्य माधवस्य जगत्पतेः। विनयावनता देवी पृथ्वी प्राह-सगद्गदम्। पृथिव्युवाच। गर्भभारं न संवीढुं माधवा-हं क्षमाऽधुना। भृशं नित्यं विषीदामि तस्मात्त्वं त्रातु-मर्हसि। त्वया वराहरूपेण मलिनी (ऋतुमती) कामि-ता पुरा। तेन कामेन कुक्षौ मे स्मयं गर्भोऽयमास्थितः। काले प्राप्ते स गर्भोऽयं न प्रच्यवति माधव!। कठोरगर्भातेनाहं पीडितास्मि दिनेदिने। यदि न त्रासि मां देव!गर्भदुःखाज्जगतपते!। न चिरादेव यास्यामि मृत्योर्व-शमसंशयम्। कदापि नेदृशोगर्भो धृतोमाधव! वै पुरा। योऽचलां चालयति मां सरसीमिव कुञ्जरः। एतच्छ्रुत्वावचस्तस्याः पृथिव्याः पृथिवीपतिः। आह्लादयन् प्रत्यु-वाच हरिस्तप्तां लतामिव। श्रीमगवानुवाच। न धरेते महादुःखं चिरस्थायि भविष्यति। श्रुणु येन प्रकारेणचानुभूतमिदं त्वया। मलिन्या सह सङ्गेन यो गर्भःसंवृतस्त्वया। सोऽभूदसुरसत्वस्तु वृष्टेः (वराहस्य) पुत्रस्तुदारुणः। ज्ञात्वा तस्य च वृत्तान्तंगर्भस्य द्रुहिणादयः। देवीभिः शक्तिभिः सुभ्रूस्तव कुक्षौ सुतं खरम्। सर्गादौ-यदि जायेत भवत्यास्तादृशः सुतः। भ्रंशयेत् सकलाल्लों कांस्त्रीनिमान् ससुरासुरान्। अतस्तस्य बलं वीर्य्यं ज्ञात्वाब्रह्मादयः सुराः। प्राक्सृष्टिकाले ते गर्भं तदाऽधुर्जगतांकृते। अष्टाविंशतिमे प्राप्ते आदिसर्गाच्चतुर्युगे। त्रेता-युगस्य मध्ये तु सुतं त्वंजनयिष्यसि। यावत् सत्ययुगंयाति त्रेतार्द्धञ्च वरानने!। तावद्वह महागर्भं दत्तःकालोमया तव। न यावज्जायते धात्रि! गर्भस्ते ह्यति-दारुणः। तावद्गर्मवती दुःखं न त्वं प्रास्यसि भाविनि!”
“ये च प्रलम्बखरदर्दुररिष्टनुमिमल्लेभकंसयवनाः कुजपौ-ण्ड्रकाद्याः” भाग॰
२७ ,
३६ ।
“तत्राहृतास्ता नरदेवक-न्याः कुजेन दृष्ट्वा हरिमार्त्तबन्धुम्” भाग॰
३ ,
३ ,
८ श्लो॰।
“कुजशुक्रबुधे{??}र्कसौम्यशुक्रावनीभुवाम्
“ज्यो॰” मङ्ग-लग्रहस्य चारादिकमङ्गारकशब्दे
७९ पृ॰ उक्तम्। कल्पे[Page2066-a+ 38] तदीयभगणादिकमुच्यते
“युग्मयुग्मशरनागलोचनव्या-लषण्णवयमाश्विनोऽसृजः”
९६
८२
८५
२२ सि॰ शि॰। कल्पे एतावन्तः कुजस्य भगणाः अस्योपत्त्यादिकं ग्रहभग-णशब्दे दर्शयिष्यते। तस्य चलोच्चभगणमानञ्च तत्रैवोक्तम्
“अर्कशुक्रबुधपर्य्यया विधेरह्नि कोटिगुणिता रदाब्धयः
४३
२०
००
०० ॰॰। एतएव शनिजीवभूभुवां कीर्त्तिताश्च गणकैश्चलोच्चकाः” तत्पातस्य भगणास्तत्रैवोक्ताः
“कुभृद्रसाश्विनः”
२६
७ , तस्य मन्दकेन्द्रभगणमानं निबन्धे
“खरामाश्व्य-हिद्व्यष्टषड्गोद्विदस्राः”
२२
९६
८२
८२
३० ।
“शीघ्रकेन्द्र-भगणाः” गजाद्रिमनुसप्तेन्दुत्र्यश्विखाश्विमिताः”
२०
२३
१७ -
१४
७८ ,। तस्य कक्षामानम् श्रीपतिनोक्तं यथा
“अष्ठ्य-ङ्कषण्मनुगजाः क्षितिनन्दनस्य”
८१
४६
९१
५ योजनानि-मध्यमकुजस्फुटीकरणम् सि॰ शि॰ प्रमि॰ दर्शितं यथा
“दिनगणार्धमथो गुणसंगुणं द्युगणसप्तदशांशविवर्जितम्। लवकलादिफलद्वयसंयुतः क्षितिसुतध्रुवकः क्षितिजोभवेत्” सि॰ शि॰।
“अत्रोपपत्तिः। दिनगणार्द्धं भागा इतिप्रत्यहं त्रिंशत् कला गृहीताः। तत् पृथक् त्रिगुणं जातम्एताः कलाः पूर्वकलामिश्रीकृता जाताः। एतत् कुजगते-रधिकमतोऽतः कुजगतिं विशोध्य शेषम्। अनेन सप्तदश-गुणेनैका कला भवति। अत उक्तं द्युगणसप्तदशांशवि-वर्जितमिति। पूर्वफलेन भागादिनाऽनेन च कलादिनाभौमध्रुवक
३३
७० युक्तः कुजो भवति। यतोऽयमहर्ग-णोऽर्काव्दान्तादूर्ध्वमतस्तदुत्थं फलं रविमण्डलान्तिकेयोज्यमित्युपपन्नम्” प्रमि॰कुजस्यध्रुवकमानं
“तत्रैवखाद्रिरामाग्नयः”
३३
७० । तथाचकलेरारम्भे राशिचक्रस्थविकलाभ्यो ध्रुवकेण हीनतायांतत्काले
११ ।
२९ ।
३ ।
५० । राश्यादि कुजध्रुवकःतस्य मन्दशीघ्रपरिधी तत्रैव उक्तौ यथा
“मन्दोच्चनीचपरिधिस्त्रिलवोनशक्र
१४ भागा रवेर्जिन
२४ कलोन
३२ रदा हिमांशोः। खाश्वा
७० भुजङ्गदहना
३८ अमरा
३३ भवाश्च
११ पूर्णेषवो
५० निगदिताः क्षितिजा-
“दिकानाम् सि॰ शि॰” इह ग्रहफलोपपत्त्यर्थं मन्दोच्चनी-चवृत्तानि पूर्वैः कल्पितानि तेषां प्रमाणान्येतावन्तोभागाः। अत्रोपपत्तिः ग्रहस्य यन्त्रवेधविधिना यत्परमं फलमुत्पद्यते तस्य ज्या परमा फलज्या परमफल-ज्याऽन्त्यफलज्या चोच्यते। अन्त्यफलज्यातुल्यव्यासार्द्धेनयद्दृत्तमुत्पद्यते तन्नीचोच्चवृत्तम्। तत्परिधिस्त्रैराशिकेन। याद त्रिज्यव्यासार्द्धे भांशाः परिधिस्तदान्त्यफलव्यासार्धे[Page2066-b+ 38] किमिति लब्धं परिधिभागाः। एवमर्कादीनां त्रिलवोन-शक्रा इत्यादय उत्पद्यन्ते। अथ भौमादीनां चलपरि-धीनाह” प्रभि॰।
“एषां चलाः कृतजिना
२४
४ स्त्रिलबेनहीना दन्तेषवो
५३
२ वसुरसा
६८ वसुवाणदस्राः
२५
८ । पूर्णाब्धयो
४० ऽथ भृगुजस्य तु मन्दकेन्द्र--दोःशिञ्जिनीद्विगुणिता त्रिगुणेन भक्ता। लब्धेन मन्दपरिधीरहितःस्फुटः स्यात् तच्छ्रीघ्रकेन्द्रभुजमौर्व्यथ वाणनिघ्नी। त्रिज्योद्धृताशुपरिधिः फलयुक् स्फुटः स्याद्भौमाशुके-न्द्रपदगम्यगताल्पजीवा। त्र्यंशोनशैल
७ गुणितार्व
७ युतस्यराशेर्मौर्व्योद्धृताप्तलबहीनयुतं मृदूच्चम्। भौमस्यकर्किमकरादिगते स्वकेन्द्रे लब्धांशकैर्विरहितः परिधिस्तुशैध्य्रः”। मौमस्य भूमध्यादुच्छ्रितियोजनानि सि॰ शि॰
“गोकुरसञ्चषण्णवसूर्य्यसंख्याः”
१२
९६
६१
९ । तस्य कालांशाः शैलभुवः
१७ । अस्य क्षेत्रं मेषवृश्चिकौ, उच्चंमकरः परमोच्चं मक-रस्याष्टाविंशोऽंशः। नीचः कर्कटः तदीयाष्टाविंशोऽंशःसुनीचः। मूलत्रिकोणं मेषस्य दशमींऽशः। रविचन्द्रजीवामित्राणि बुधोरिपुः, शुक्रशनी समौ। चतुर्थे अष्टमेचास्य पूर्ण्णदृष्टिः। विषमराशिषु मेषमिथुनादिषुप्रथमपञ्चांशा अस्य त्रिंशाशाः समराशिषुवृषकर्कटादिषु शेषपञ्चांशा अस्य त्रिंशाशाः। अष्टो-त्तरीयनाक्षत्रिकदशायां तस्य अष्टौ वर्षा दशाभोगकालः। विंशोत्तरीयनाक्षत्रिकदशायां तु सप्त वर्षाः। न-क्षत्रकक्षायाम् अयं शनेरधस्तृतीयकक्षायां वर्त्तते, अयंरवितस्तृतीयवारेशः। अयं दक्षिणाशाधिपतिः अतस्त-द्वारे दक्षिणद्दिग्गतिः प्रशस्ता। अयं पापग्रहःक्षत्रियवर्ण्णः भारद्वाजगोत्रः अवन्तिदेशभवः मे-षवाहनः चतुर्भुजः रक्तवर्ण्णः। तस्य स्कन्दोऽधिदेवता पृ-थिवी प्रत्यधिदेवता। पूकने रक्तचन्दनं रक्तवस्त्रम् ज-वादिरक्तपुष्पं सर्ज्जरसयुक्तसिह्लकं धूपः, यावकं नैविद्यंपूगं फलम् प्रबालं रत्नंरक्तवृषभो दक्षिणा। तस्य दौ-स्थ्योपशमनाय विप्राय रक्तवृषभं रक्तवस्त्रं प्रबालं दद्यात्स्वयं वा प्रबालं धारयेत्। अनन्तमूलं वा धारयेत्। होमेधूमकेतुरग्निः खादिरी समित्। कुजवारे दिवा
२ यामार्द्धेवारवेला
६ षष्ठे कालवेला रात्रौ
३ तृतींये कालवेला। अयंपुंग्रहः दक्षिणदिग्बली। अयं रजोगुणप्रकृतिः, तिक्त-रसाप्रधानः सामवेदाधिपः तरुणमूर्त्तिः पैत्तिकः कृशमध्यः। अस्य राशिभोगकालः
४५ दिनानिऽजन्मराशितः षष्ठे तृतीये[Page2067-a+ 38] एकादशे चायं शुभः।
“विक्रमायरिपुगः कुजःशुभः स्यात्तदा-न्त्यसुतधर्म्पगैः खगैः। चेन्न विद्ध इनसृनुरप्यसौ” ज्यो॰ त॰उक्तस्थानेषु अन्यग्रहासत्त्वे शुभदः अन्त्यसुतधर्म्मस्थितीऽयंक्रमेण तृतीयैकादशषष्ठेषु अन्यग्रहैः स्थितैर्वामवेधेन शुद्धः
“रक्तस्रावविषास्त्रकर्म्महुततुक्कार्य्यं विवादं रणं कु-र्य्याद्द्वन्द्वविधिं सुदुष्टदमनम् सेतुप्रभेदं तथा। वृक्षच्छे-दनभेदनानि मृगयां चौर्य्यं तथा साहसं सेनान्यंकृषिकर्म्म धातुकरणं भौमस्य लग्नेऽह्नि वा” ज्यो॰ त॰। उक्तकर्म्म तद्वारे तल्लग्ने च शुभदम्। कर्कटराशौ रात्रौवर्षप्रवेशेऽयं त्रिराशिपतिः, वृश्चिकलग्ने दिने वर्षप्रवेशेअयं त्रिराशिपतिः, मकरराशौ वर्षप्रवेशे दिवानिशोरयंत्रिराशिपतिः वर्षलग्नात् षष्ठस्थानमस्य हर्षपदम् मूलंनी॰ ता॰ दृश्यम्। अन्यद्ग्रहशब्दे वक्ष्यते
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
कुज¦ r. 1st cl. (उ) कुजु (कोजति)
1. To steal or rob. (इ) कुजि (कुञ्जति) To sound inarticulately.
कुज¦ m. (-जः)
1. The plant MARS.
2. A demon; also called Naraka.
3. A tree. f. (-जा)
1. A name of DURGA.
2. Of SITA. E. कु the earth, and ज born, earth-born.
Apte[सम्पाद्यताम्]
कुजः [kujḥ], 1 A tree; Pt.3.92.
The planet Mars. (कौ पृथ्व्यां जायते इति) Bhāg.2.7.34; 'न शनि-रवि-कुजानां वासरे नोग्रतारे ।' शालिहोत्र of भोज.
N. of a demon killed by Kṛiṣṇa (also called नरक q. v.) -जा N. of Sītā; also of Durgā. -Comp. -अष्टमः a particular Yoga in astrology where Mars is in the eighth place in the जन्मलग्न period.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
कुज/ कु--ज m. " born from the earth " , a tree L.
कुज/ कु--ज m. " the son of the earth " , N. of the planet Mars VarBr2S.
कुज/ कु--ज m. of the दैत्यनरक(conquered by कृष्ण) BhP.
कुज/ कु--ज n. the horizon(= क्षिति-ज)
कुज/ कु-ज See. 2. कु.
Purana index[सम्पाद्यताम्]
(I)--vanquished by कृष्ण. भा. II. 7. ३४.
(II)--(3/4) of बृहस्पति in size. वा. ५३. ६७.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
KUJA : Kuja is an individual belonging to the Deva- gaṇa. His weapon is called Śakti. He wears the akṣamālā. (Rudrākṣa garland).
_______________________________
*6th word in right half of page 437 (+offset) in original book.


text:
यथाकथञ्चित्समानपदासत्तौ एव लक्ष्यतः प्रकाश्यं अनुप्रासमुदाहरन्नाह—
समानपदासत्तौ तु रसावहत्वं प्रसङ्गेनोक्तम् । समानपदासत्तिरपि तु लक्षण23a तो लक्ष्यतश्च प्राधान्येन प्रागुक्ता । इन्द्रनीलनिभम् इन्द्रनीलमणिसदृशं नीलत्वात् । लक्ष्म चिह्नम् । अलिनो भ्रमरस्य श्रियं शोभां संदवाति बिभर्ति । कुत्र ? चन्द्रै शंशाङ्के शरदि वर्षात्यये शरदो वा निशाया रात्रेरुत्तंसे शिरश्शेखरे । उत्तंसो मूर्ध्नि शेखर इत्यभिधानात् । कथमुत्तंसश्चन्द्रो रूप्यत इत्याह—कुन्दस्तबकविभ्रमेति । कुन्दस्तबकस्यैव विभ्रमः शोभा शौक्ल्यात् । यतः कुसुमसंदोहसदृशश्चन्द्रस्ततः शरन्निशोत्तंसत्वेन रूष्यते [तदनुपाति] च लक्ष्म नीलमणिनोपनीयते । अत्र चन्द्र कुन्द इन्द्र सन्द इतिं पादेष्वनुप्रासः ॥


text:
जालजगति संस्कृतसम्बन्धि अन्वेषणं कथं कुर्यात्
भवतां बहव्य: समस्या: भवन्ति प्रायेण संस्कृतविषयाधिकृत्य यत् भवन्त: जालजगति अन्वेष्य अन्वेष्य आकुलीभवन्ति । किन्तु ता: समस्या: तासाम् समाधानानि च प्रायेण नैव प्राप्यते उत भ्रामकं समाधानं प्राप्यते, यतोहि जालजगति सर्वं तु अन्वेष्टुं शक्यं नैव अस्ति । अत: सम्प्रति यदि भवन्त: कमपि विषयम् अन्वेष्टुमिच्छन्ति चेत् निम्नरीत्या अन्विषन्तु । अनेन भवान् संस्कृतजगत: तस्य समाधानं प्राप्स्यति यदि संस्कृतजगति स: विषय: भवेत् । पुनश्च प्रायेण सर्वे विषया: ये आवश्यका: सन्ति ते संस्कृतजगति विराजन्ते एव । न सन्ति चेत् भविष्ये निश्चयेन भविष्यन्ति इति ।
एवं विधा भवता अन्वेष्ट: विषय: साक्षात् समाधानरूपेण भवत: सम्मुखं भविष्यन्ति । भवतां धनस्य समयस्यापि च रक्षणं भविष्यति । अन्यत् - य: विषय: संस्कृतजगति न प्राप्यते तस्य विषये अस्मान् सूचयन्तु कृपया । येन सद्यैव वयं तस्य विषयस्य प्रकाशनं कृत्वा संस्कृतजिज्ञासूनां सहायका: भवाम: ।
भवदीय:
डॉ. विवेकानन्द पाण्डेय:
संस्कृतजगत्
इति


text:
सूत्र ८
अपीतौ तद्वत् प्रसङ्गादसमञ्जसम् ॥८॥
अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम् । अत्राह यदि स्थौल्यसावयवत्वाचेतनत्वपरिच्छिन्नत्वाशुद्धयादिधर्मकं कार्यं ब्रम्हाकारणकमभ्युपगम्येत तदापीतौ प्रलये प्रति संसृज्यमानं कार्यं कारणाविभागमापद्यमानं कारणमात्मीयेन धर्मेण दूषयेदित्यपीतौ कारणस्यापि ब्रम्हाण: कार्यस्येवाशुद्धयादिरूपप्रसङ्गात्सर्वज्ञं ब्रम्हा जगत: कारणमित्यसमञ्जसमिदमौपनिषदं दर्शनमू ।
अपि च समस्तस्य विभागस्याविभागप्राप्ते: पुनरुत्पत्तौ नियमकारणाभावाद्भोक्तृभोग्यादिविभागेनोत्पत्तिर्न प्राप्नोतीत्यसमञ्जसम् ।
अपि च भोक्तृणां परेण ब्रम्हाणाऽविभागं गतानां कर्मादिनिमित्तप्रलयेऽपि पुनरुत्पत्तावभ्युपगम्यमानायां मुक्तानामपि पुनरुत्पत्तिप्रसङ्गादसमञ्जसम् ।
अथेदं जगदपीतावपि बिभक्तमवे परेण ब्रम्हाणावतिष्ठेतैवमप्यपीतिश्च न संभवति ।
कारणाव्यातिरिक्तं च कार्यं न संभवतीत्यसमञ्जसमेवेति ॥८॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अंगुलशतार्धमुत्तम ऊनः स्यात् पंचविंशतिः ( पञ्चविंशतिं) खड्गः । अंगुलमानाज्ञेयो व्रणोऽशुभो विषमपर्वस्थः ॥१॥
श्रीवृक्षवर्धमानातपत्रशिवलिंगकुण्डलाब्जानाम् । सदृशा व्रणाः प्रशस्ता ध्वजायुधस्वस्तिकानां च ॥२॥
कृकलासकाककंकक्रव्यादकबन्धवृश्चिकाकृतयः । खड्गे व्रणा न शुभदा वंशानुगताः प्रभूताश्च ॥३॥
स्फुटितो ह्रस्वः कुण्ठो वंशच्छिन्नो न दृग्मनोऽनुगतः । अस्वन इति चानिष्टः प्रोक्तविपर्यस्त इष्टफलः ॥४॥
क्वणितं मरणायौक्तं पराजयाय प्रवर्तनं कोशात् । स्वयमुद्गीर्णे युद्धं ज्वलिते विजयो भवति खड्गे ॥५॥
नाकारणं विवृणुयान् न विघट्टयेग पश्येन् न तत्र वदनं न वदेग मूल्यम् । देशं न चास्य कथयेत् प्रतिमान् आनयेन् न नैव स्पृशेन् नृपतिः अप्रयतोऽसियष्टिम् ॥६॥
गोजिह्वासंस्थानो नीलोत्पलवंशपत्रसदृशश्च । करवीरपत्रशूलाग्रमण्डलाग्राः प्रशस्ताः स्युः ॥७॥
निष्पन्नो न छेद्यो निकषैः कार्यः प्रमाणयुक्तः सः । मूले म्रियते स्वामी जननी तस्याग्रतश्छिन्ने ॥८॥
यस्मिन् त्सरुप्रदेशे व्रणो भवेत् तद्वदेव खड्गस्य । वनितानामिव तिलको गुह्ये वाच्यो मुखे दृष्ट्वा ॥९॥
अथवा स्पृशति यदंगं प्रष्टा निस्त्रिंशभृत् तदवधार्य । कोशस्थस्यादेश्यो व्रणोऽस्ति शास्त्रं विदित्वेदम् ॥१०॥
शिरसि स्पृष्टे प्रथमे अंगुले द्वितीये ललाटसंस्पर्शे । भ्रूमध्ये च तृतीये नेत्रे स्पृष्टे चत्रुथे च ॥११॥
नासौष्ठ ( नासोष्ठ) कपोलहनुश्रवणग्रीवांसके च ( अंसकेषु) पंचाद्याः । उरसि द्वादशसंस्थः त्रयोदशे कक्षयोः ज्ञेयः ॥१२॥
स्तनहृदयोदरकुक्षिनाभौ ( कुक्षिनाभीषु) तु चतुर्दशादयो ज्ञेयाः । नाभिमूले कठ्यां गुह्ये चैकोनविंशतितः ॥१३॥
ऊर्वोः द्वाविंशे स्यादूर्वोः मध्ये व्रणः त्रयोविंशे । जानुनि च चतुर्विंशे जंघायां पंचविंशे च ॥१४॥
जंघामध्ये गुल्फे पार्ष्ण्यां पादे तदंगुलीष्वपि च । षड्विंशतिकाद् यावत् त्रिंशदिति मतेन गर्गस्य ॥१५॥
पुत्रमरणं धनाप्तिः धनहानिः संपदश्च बन्धश्च । एकाद्यंगुलसंस्थैः व्रणैः फलं निर्दिशेत् क्रमशः ॥१६॥
सुतलाभः कलहो हस्तिलब्धयः पुत्रमरणधनलाभौ । क्रमशो विनाशवनिताप्तिचित्तदुःखानि षट्प्रभृति ॥१७॥
लब्धिः हानिः स्त्रीलब्धयो ( हानिस्त्रीलब्धयो) बधो वृद्धिमरणपरितोषाः । ज्ञेयाश्चतुर्दशादिषु धनहानिश्चैकविंशे स्यात् ॥१८॥
वित्ताप्तिः अनिर्वाणं धनागमो मृत्युसंपदोऽस्वत्वम् । ऐश्वर्यमृत्युराज्यानि च क्रमात् त्रिंशदिति यावत् ॥१९॥
परतो न विशेषफलं विषमसमस्थाः तु पापशुभफलदाः । कैश्चिदफलाः प्रदिष्टाः त्रिंशत्परतोऽग्रमिति यावत् ॥२०॥
करवीरौत्पलगजमदघृतकुंकुमकुन्दचंपकसगन्धः । शुभदोऽनिष्टो गोमूत्रपंकमेदःसदृशगन्धः ॥२१॥
कूर्मवसासृक्क्षारोपमश्च भयदुःखदो भवति गन्धः । वैदूर्यकनकविद्युत्प्रभो जयारोग्यवृद्धिकरः ॥२२॥
इदमौशनसं च शस्त्रपानं रुधिरेण श्रियमिच्छतः प्रदीप्ताम् । हविषा गुणवत्सुताभिलिप्सोः सलिलेनाक्षयमिच्छतश्च वित्तम् ॥२३॥
वडवौष्ट्रकरेणुदुग्धपानं यदि पापेन समीहतेऽर्थसिद्धिम् । झषपित्तमृगाश्वबस्तदुग्धैः करिहस्तच्छिदये सतालगर्भैः ॥२४॥
आर्कं पयो हुडुविषाणमषीसमेतं पारावताखुशकृता च युतः ( युतं) प्रलेपः । शस्त्रस्य तैलमथितस्य ततोऽस्य पानं पश्चात्शितस्य न शिलासु भवेद् विघातः ॥२५॥
क्षारे कदल्या मथितेन युक्ते दिनौषिते पायितमायसं यत् । सम्यक् शितं चाश्मनि नैति भंगं न चान्यलोहेष्वपि तस्य कौण्ठ्यम् ॥२६॥


text:
अतुरर्थाः
अम्लिकायां तु चाङ्गेर्यां मोचिका चाम्रचिञ्चके ।
वयःस्थायां च काकोल्यौ दार्वी च सोमवल्लरी ॥२६.१
जन्तुकायां पुत्रदात्र्यां षट्पद्यां भ्रमरी त्वचौ ।
भ्रमरी चारको वैद्यशास्त्रं आयुष्मते स्मृतः ॥२६.२
अभया चिर्भिटा बन्ध्या कर्कोटी च मृगादनी ।
पथ्यायां संप्रवक्ष्यन्ते चतस्रश्च भिषग्वरैः ॥२६.३
कुष्ठे कुन्दुरुके निम्बे राजके राजभद्रकः ।
कटके काचके लोहे तिलके गन्धभेदकः ॥२६.४
मीनाख्यायां महाराष्ट्र्यां काकमाच्यां ततः परं ।
ब्रह्ममण्डूकिकायां तु मत्स्याक्षी च प्रचक्षते ॥२६.५
नक्तञ्चरः कौशिके स्याद्वल्गुजे दुण्डुभे पुरे ।
शिफाजगन्धाकारव्यौ मेथिका चाजमोदिका ॥२६.६
पञ्चास्ये मर्कटे चाश्वे मण्डूके च हरिः स्मृतः ।
श्यामालङ्का त्रिपूटायां स्थूलैला वृत्तमल्लिका ॥२६.७
लोहं च लोहजे कांस्ये कृष्णलोहे तथागुरौ ।
खर्जूर्यां नारिकेले च ताले वंशे दुरारुहा ॥२६.८
शुण्ठीमरिचपिप्पल्यां कणामूले षडूषणं ।
अग्निस्त्वरुष्करे जारे निम्बुके चित्रके तथा ॥२६.९
भूताङ्कुशस्त्वपामार्गे सुकुमारश्च राजिका ।
त्वचे चाक्षबले चैव प्रोक्तस्तत्र भिषग्वरैः ॥२६.१०
शमी हरिद्रा वृद्धिश्च लक्ष्मी स्यात्पद्मचारिणी ।
जम्बूकी सोममत्स्याक्षी क्रोडी ब्राह्मी च कीर्त्तिता ॥२६.११
मार्कवे भ्रामरे भृङ्गस्त्वचे पक्षिविशेषके ।
रोचनं स्याद्दाडिमके जम्भे निम्बे च पूरके ॥२६.१२
सिताब्जे दमने व्याघ्रे रुग्भेदे पुण्डरीककः ।
जलजं मौक्तिके शङ्खे लोणक्षारे लवंगके ॥२६.१३
वन्ध्याकर्कोटकी चैव बृहत्यन्या च लक्ष्मणा ।
सुतदा पुत्रदायां तु चतस्रः परिकीर्तिताः ॥२६.१४
उशीरं गृञ्जनं चैव मधुपुष्पं च वञ्जुलः ।
दीर्घपत्त्रे च केतक्यां कन्यायां दीर्घपत्त्रिका ॥२६.१५
वासन्ते रुचके प्लक्षः कलिङ्गे देवसर्षपः ।
लामज्जके दीर्घमूलं यासे वेल्लन्तरे शठे ॥२६.१६
तथा स्याच्छालिपर्ण्यां च दीर्घमूला स्मृता बुधैः ।
रामायां त्रायमाणायां कन्याशोकश्च सातला ॥२६.१७
अमृतं वेदनक्षारे सुधायां च तथा विषे ।
वराहः शिशुमारे च वाराह्यां शूकरे घने ॥२६.१८
वाराहे वञ्जुले कासे नादेयी जलवेतसे ।
शारदो बकुले राष्ट्र्यां सारिवाकृष्णमुद्गयोः ॥२६.१९
कुब्जके वार्षिकायां च फलिन्यां योषिति प्रिया ।
काश्मीरं कुङ्कुमे देशे पौष्करे मृगनाभिजे ॥२६.२०
केसरो बकुले हेम्नि किञ्जल्के च कसीसके ।
जम्बीरः स्यान्मरुवके गुच्छे चार्जुनयुग्मके ॥२६.२१
वसुके वसुराजार्ककृष्णागुरुपुनर्नवाः ।
जपानृकन्दान्यक्षुद्रामुचुकुन्देषु लक्ष्मणा ॥२६.२२
हर्षणे सारसे कामी चक्रे पारावते तथा ।
मूषके कुक्कुटे क्रौड्यां वृश्चिके च बहुप्रजः ॥२६.२३
अजशृङ्गी च मञ्जिष्ठायुक्ता कर्कटशृङ्गिका ।
प्रतिविषासमायुक्ता शृङ्ग्यां चैव प्रशस्यते ॥२६.२४
सुरसे तुलसी ब्राह्मी निर्गुण्डी कणगुग्गुलुः ।
चीनायां कारबल्यां च वचायां लवणे पटुः ॥२६.२५
पाटल्यां श्यामकिणिही ताम्रवल्ली तथापरं ।
जीवन्तिका ताम्रपुष्पी कथिताः शास्त्रकोविदैः ॥२६.२६
हिङ्गुले कुङ्कुमे रक्तमस्रे चोक्तं च पद्मके ।
दुग्धी गोडुर्भूपलाशे काकोल्यां दुग्धफेनके ॥२६.२७
मुसली स्वर्णुली चैव कण्टकारीन्द्रवारुणौ ।
आख्याता हेमपुष्प्यां च नानार्थज्ञविशारदैः ॥२६.२८
निशायां चैव नीलिन्यां हरिद्रायां अलक्तके ।
रजनीति समाख्याता आयुर्वेदेषु धीमता ॥२६.२९
Translation - भाषांतर
N/A


text:
महीमानवर्णनम्
फाल्गुणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे व्दिजोत्तम: ॥६३६॥
महीमानं तथा कार्य तथा मे गदत: श्रृणु ।
अनश्रद्भिस्तथाष्टम्यां नरै: स्रातैरलंकृतै: ॥३३७॥
प्रदोषसम्ये देया दीपकास्तु हिमोपरि ।
देवतानां पितृणां च भोक्तव्यं तदनन्तारम् ॥३३८॥
व्दितीयेऽहनि मध्याह्वे धान्यकूटैश्च शोभनै: ।
पूजनीयाअ गृहा विप्र देवागारा विशेषत: ॥६३९॥
तदा सीता च संपूज्या गंधमाल्यादिभिस्तथा ।
अनन्तरं च भोक्रव्यं भोजनं च विशेषवत् ॥६४०॥
तत्सर्व चैवकर्तव्यं नृत्तगीतसमाकुलम् ।
नित्यदानं सपकणं ऋते तस्मिन्दिने सदा ॥६४१॥
नान्यत्किंचित्प्रदातव्यं लब्धं ग्राह्यं प्रयत्नत: ।
व्दितीयेऽहनि कर्तव्यं प्रतिकर्म तथात्मन: ॥६४२॥
मडंलालल्बनं कार्य तत्सर्व च विशेषवत् ।
आश्रितानां व्दिजातीनां शिल्पिसंबन्धिनां तथा ॥६४३॥
तस्मिन्नहीन दातव्यं ग्राह्यं चैवाप्युपायनम् ।
मद्यं तु मद्यपैर्पेयं ब्राह्मणै: पानका: शुभ: ॥६४४॥
शय्यास्थानं च कर्तव्यं धूपगन्धादिभासितम् ।
तस्मिन्नहनि नो कार्य्यो विमुख: कश्चिदेव तु ॥६४५॥
स्त्रीभिर्माव्यं प्रहृष्टामि: सवस्त्राभिस्तथैव च ।
स्वर्चिताभि: सुगन्धामि: स्वनुलिप्ताभिरेव च ॥६४६॥
भूषणैर्भूषिताभिश्च क्रीडितव्यं नरै: सह ।
इति श्री नीलमते महीमानवर्णनम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
प्रमुखा: आरण्यकग्रन्था:
ब्राह्मणग्रन्थसदृशमेव सर्वेषां वेदानां पृथक्-पृथक् आरण्यकग्रन्था: विद्यन्ते । एतेषां संक्षिप्तकथनं निम्नवदस्ति ............
ऋग्वेदस्य आरण्यकग्रन्था: - ऋग्वेदस्य द्वौ आरण्यकग्रन्थौ सम्प्रति उपलब्धौ स्त: । एतयो: विवरणम् अधोक्तं विद्यते -
1. ऐतरेय आरण्यकम् - अस्मिन् ग्रन्थे पंच अध्याया: सन्ति । एतेषां पंचाध्यायानां पृथक्-पृथगपि आरण्यकसंज्ञा एव अस्ति । अस्य तृतीयप्रपाठक: (अध्याय:) संहितोपनिषद् नाम्ना अपि प्रसिद्ध: अस्ति ।
2. शांखायन आरण्यकम् - अस्मिन् आरण्यके 15 अध्याया: सन्ति । अस्य आरण्यकस्य तृतीयअध्यायत: षष्ठअध्यायपर्यन्तं संहितोपनिषद् नाम्ना प्रसिद्धमस्ति । अस्य पंचदशे अध्याये आचार्याणां वंश-परम्परा प्रदत्तास्ति ।
यजुर्वेदस्य आरण्यकग्रन्था: - यजुर्वेदस्य उभयो: शाखयो: (शुक्लयजुर्वेद:, कृष्णयजुर्वेद:) आरण्यकग्रन्थानां विवरणं संक्षेपेण अध: दीयते ।
शुक्लयजुर्वेदस्य आरण्यकग्रन्था:
1. वृहदारण्यकम् - अस्य शुक्लयजुर्वेदीयआरण्यकस्य विशेषप्रसिद्धि: उपनिषद्रूपेण अस्ति । शुक्लयजुर्वेदस्य उभयो: शाखयो: (काण्व, माध्यन्दिनीया) उपरि एतदारण्यकं प्राप्यते ।
कृष्णयजुर्वेदस्य आरण्यकग्रन्था:
2. तैत्तिरीयारण्यकम् - कृष्णयजुर्वेदस्य अस्मिन् आरण्यके 10 प्रपाठका: सन्ति । एते प्रायश: 'अरण' संज्ञां वहन्ति । प्रत्येकस्य प्रपाठकस्य नाम तस्य आद्यपदेन कृतमस्ति ये क्रमश: एवं सन्ति - भद्र, सहवै, चिति, युज्जते, देव वै, परे, शिक्षा, ब्रह्मविद्या, भृगु तथा च नारायणीय । प्रपाठकानाम् अवान्तरविभाजनं अनुवाकेषु अस्ति । तदनुसार सम्पूर्णअनुवाकसंख्या 139 अस्ति । 7 त: 9 प्रपाठकपर्यन्तं 'ऐतरेय उपनिषद्' कथ्यते ।
3. मैत्रायणीयारण्यकम् - नोपलभ्यते ।
सामवेदस्य आरण्यकग्रन्था: - सामवेदीय आरण्यकग्रन्थानां संक्षिप्तविवरणम् अध: प्रदीयते ।
1. तवलकार (जैमिनीयोपनिषद्) आरण्यकम् - इदं 4 अध्यायेषु विभक्तमस्ति । अध्यायानां विभाजनम् अनुवाकेषु कृतमस्ति । अस्मिन् आरण्यके अतिमानवीयशक्तीनां वर्णनं प्राप्यते ।
2. छान्दोग्यारण्यकम् - अस्य परिचय: अज्ञातमस्ति ।
अथर्ववेदस्य तु नैकमपि आरण्यकग्रन्था: प्राप्यन्ते ।
इति .....


text:
मल्लिका साराभाई
मल्लिका साराभाय् भारतदेशस्य गुजरात्राज्यस्य ख्याता सामाजिककार्यकर्ती नृत्याङ्गना च । इयं शास्त्रीयनृत्याङ्गनायाः मृणालिनी साराभय्, बाह्याकासविज्ञानी विक्रं साराभाय् दम्पत्योः पुत्री । एषा कूचिपुडी भरतनाट्यम् नृत्यप्रकारस्य परिपूर्णा नृत्याङ्गना अस्ति । अपि च एषा, नृत्यस्य रङ्गभूमेः, चलच्चित्रस्य, लेखनस्य, मुद्रणस्य च क्षेत्रेषु अस्य योगदानं महत् अस्ति । [१] इयं TED (टेक्नालजि एण्टर्टेन्मेण्ट् डिसैन्) इत्यस्य विद्वन्मण्डल्याः सदस्या अपि । [२]
अन्तर्विषयाः
बाल्यं जीवनं च[सम्पादयतु]
इयं मल्लिका भारतस्य गुजरात्राज्यस्य विक्रं साराभाय् मृणालिनी साराभाय् दम्पत्योः पुत्रीत्वेन क्रि.श.१९५२तमवर्षस्य मे मासस्य ९दिनाङ्के अजायत । एषा गुजरात् राज्यस्य स्वनगरे अह्मदाबाद् मध्ये सेण्ट् क्सेवियर् महाविद्यालये शिक्षां प्राप्तवती ।[३]इयं मल्लिका प्रतिष्ठितायां IIM महाविद्यालयतः MBA पदवीं क्रि.श.१९७४तमे वर्षे आप्नोत् । मल्लिका क्रि.श.१९७६तमे वर्षे सांस्थिकव्यवहारस्य विषये शोधप्रबन्धं विलिख्य गुजरात् विश्वविद्यालयात् डाक्टरेट् पदवीम् अलभत । [४] अनेन सह एषा नटनायां, चलच्चित्रनिर्माणे, सङ्कलने, दूरदर्शनकार्यक्रमप्रस्तुतौ च निपुणा आसीत् ।
वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
मल्लिका बाल्यादेव नृत्याभ्यासम् आरब्धवती । स्वस्य पञ्जदशे वयसि एव कलात्मकचलच्चित्रेषु नटित्वा अभिनेत्रीजीवनम् समारभत । पीटर् ब्रूक् इत्यस्य दि महाभारतम् इति नाटके द्रौपद्याः पात्रं निरूपितवती स्वस्य सुदीर्घे वत्तिजीवने अनेकासां प्रशस्तिभजनम् अभवत् । दि गोल्डन् स्टार् इति प्रशस्त्या अपि भूषिता अभवत् । क्रि.श.१९७७तमे वर्षे थियेटर् डे चाम्प्स् एलिसीस् तः इयमेका एव या अत्युत्तमनृत्याङ्गना इति प्रशस्तिमती अभवत् । अनुपमा नृत्याङ्गना इति ख्यातिना सह मल्लिका काचित् सामाजिकसेवाकार्यकर्त्री अपि । इयं मात्रा समं अह्मदाबादनगरस्य दर्पणा अक्यादमी आफ् पर्फार्मिङ्ग् आर्ट्स् इति सङ्घटनं सञ्चालयति । [५]
जनजागरणार्थं रङ्गभूमिः[सम्पादयतु]
क्रि.श १९८९तमे वर्षे इयं मल्लिका अतितीक्ष्णविषयम् आधृत्य एकव्यक्तिरुपकं प्रादर्शयत् । शक्तिः दि पवर् आफ् वुमेन् इति अंशः अस्य प्रदर्शनस्य उद्देशः आसीत् । तदनन्तरं प्रसक्तविषयमेव अवलम्ब्य अगणितप्रदर्शनानि निदेश्य अभिनीतवती । एते कार्यक्रमाः समाजस्य जागरणम् अकुर्वन् । इयं मल्लिका हर्षमन्दर् इत्यस्य अन्हर्ड् वाय्सस् इति कृतिम् अवलम्ब्य लिखितस्य अन्सुरि इति नाटकस्य चित्रकथामपि अलिखत् । एतत् अन्सुनि नाटकं भारते सर्वत्र प्रदर्शितम् अभवत् । अह्मदाबादनगरस्य कलासंस्था दर्पणा अन्सुनी चलच्चित्रनिर्माणेन जनजागरणम् अकरोत् ।[६] क्रि.श.२००९तमे वर्षे नवेम्बर् मासे अरविन्द् कौर् इत्यनेन सह मिलित्वा जीते भी नाटकस्य निदेशनम् अकरोत् । दुबै राज्ये भारतीयश्रमिकवर्गस्य स्थितेः परामर्शं करोति । दर्पणाकलसमूहः श्रमिकवर्गाणां कृते एव प्रदर्शनम् आयोजयत् । सद्यः काले इयं मल्लिका बर्टोल्ट् ब्रेच्ट् इत्यस्य दि गुड् पर्सन् आफ् सजेचवान् इति नाटकस्य भारतीयरूपान्तरम् अह्मदाबाद् कि औरत् भलि इत्यस्मिन् नाटकए राम्कलि पात्रम् इयं पोषितवती ।अरविन्द कौर् निदेशितस्य एतत् नाटकं विक्रं साराभाय् ३४तमे अन्ताराष्टियकलोत्सवे प्रदर्शितम् ।[७] [८][९]
वैयक्तिकं जीवनम्[सम्पादयतु]
स्वस्य महाविद्यालयीयजीवनं स्मृत्वा मल्लिका वदति यत् अहं कदापि कार्याणि अगोपयन्ती कृतवती इति । तदानीन्तन काले एव आधुनिकशैल्याः लघु लघु वस्त्राणि धृत्वा अटति । तरुणैः सह सरसविरसाः प्रेमप्रणयाः विवाहपूर्वसम्बधाः आसन् इति स्वयम् उद्घुष्टवती । [१०] महाविद्यालस्य अध्ययनकाले एव बिपिन् शाह इति पुरुषं मिलितवती तं एव पतिम् अकरोत् च । सप्तवर्षानन्तरं विच्छेदनम् समाश्रयताम् । तयोः दाम्पत्यफलरूपेण पुत्रः रेवन्तः पुत्री अनाहिता च स्तः । मातरं मल्लिकाम् अवलम्ब्य एव पुत्रौ अमेरिकासंयुक्तसंस्थानस्य सार लारेन्स महाविद्यालये पठन्तः स्तः ।[११] रेवन्तः(जननम् क्रि.श.१९८४तमवर्षः) [१२]) अपि च पुत्री अनाहिता (जन्म १९९०) उभावपि विश्वासयोग्यौ शास्त्रीयनृत्यपटू ।
राजकीयजीवनम्[सम्पादयतु]
क्रि.श.२००९तमे वर्षे मल्लिका साराभाय् गुजरात्राज्यस्य गान्धिनगरस्य लोकसभास्थानस्य देशस्य अस्य प्रधानमन्त्रिस्थानस्य आकाङ्क्षिणम् एल्.के.अड्वाणीमहोदयं विरुध्य प्रतिस्पर्धिनी भवामि इति उद्घुष्टवती । किन्तु काङ्ग्रेस् नायकाः तां निरकृतवन्तः । पूर्वं काङ्ग्रेस् नेता राजीव गान्धिः अपि पक्षस्य प्रतिनिधिः भवतु इति क्रि.श.१९८४तमे वर्शे आग्रहं कृतवान् इति सा वदति । [१३][१४] स्पर्धिनौ अभवताम् । राजकीयवैशम्यं विरुद्ध्य मम सत्याग्रहः इयं स्पर्धा इति तस्याः अभिप्रायः आसीत् ।[१४] अन्दे निर्वाचने मल्लिका पराजयम् अनुभवति । सुरक्षानिधिरपि नष्टा भवति । [१५]
प्रशस्तयः पुरस्काराः च[सम्पादयतु]
- विश्वशान्त्याः प्रचाराथं नृत्यकलाम् उपयुज्यं कृतं योगदानं परिगणय्य क्रि.श.२००८तमे वर्षे वर्ल्ड् इकानमिक् फोरम् तः क्रिस्ट्ल् प्रशस्तिः प्रदता ।[१६]
- थियेटर् पास्ता थियेटर् प्रशस्तिः क्रि.श.२००७तमे वर्षे ।
- नोबेल्पारितोषिकार्थं सूचितेषु १०००महिलासु अन्यतमा ,क्रि.श२००५तमवर्षे ।[१७]
- इण्डियन् फार् कलेक्टिव् एक्षन् आनर् प्रशस्तिः क्रि.श.२००४तमे वर्षे ।,२००४[१८]
- कलाशिरोमणिपुरस्कारः इन्स्टिट्यूट् आफ् इकानिमिक् स्टडीस् क्रि..२००४तमे वर्षे । [१८]
- इण्डियन् मर्चेण्ट्‘स् चेम्बर् । (IMC), क्रि.श.२००३तमे वर्षे [१८]
- नैट्स् आफ् दि आर्डर् आफ् आर्ट्स् ऽ ल्याम्प् फ्रेञ्च् सर्वकारेण क्रि.शा.२००२।
- सर्जनात्मकनर्तनार्थं सङ्गीतनाटकाकादमीप्रसास्तिः, क्रि.श.२०००तमे वर्षे[१८][१९]
- षेवलियर् डेस् पाल्म्स् अक्याडेमिक्स् प्रशास्तिः क्रि.श.१९९९तमे वर्षे फ्रेञ्चसर्वकारेण दत्ता ।[१८]
- शीशा चलच्चित्रस्य अभिनयस्य अत्युत्तमा पषोकनटी इति चित्रविमर्शा प्रशस्तिः १९८४तमे वर्षे । [१८]
- गुजरातसर्वकारनिर्मिते मेना गुर्जारी चलच्चित्त्रे अभिनयस्य अत्युत्तमा आभिनेत्री इति प्रशस्तिः क्रि.श१९७५तमे वर्षे ।[१८]
- मुट्टि भर् चावल् चलच्चित्राभिनयस्य अत्युत्तममाभिनेत्री प्रशस्तिः क्रि.श. १९७४तमे वर्षे ।[१८]
उल्लेखाः[सम्पादयतु]
- ↑ अखण्डभारतवर्षस्य सुप्रसिद्धा नृत्यसंयोजिका, शिक्षिका, नृत्यकारा इति अस्याः विषये
- ↑ [१]
- ↑ नृत्यपटूनाम् इण्डोबेस्
- ↑ http://mallikasarabhai.in/about-mallika-sarabhai-for-lok-sabha/mallika-sarabhai
- ↑ [http://www.darpana.com
- ↑ सुनी आन्दोलनम्
- ↑ Utpal K Banerjee (2010-08-17). "Epiphany of good and greed". The Indian Express. Retrieved 2010-08-31.
- ↑ Dipanita Nath (2010-07-30). "The Difficulty of Being Good". The Indian Express. Retrieved 2010-07-31.
- ↑ "34th Vikram Sarabhai International Art Festival". The Times of India. 2009-12-24. Retrieved 2009-12-31.
- ↑ http://www.telegraphindia.com/1090329/jsp/7days/story_10740051.jsp
- ↑ http://www.expressindia.com/latest-news/i-have-no-vehicle-nor-any-bank-deposits/442462
- ↑ ड्यान्स् वर्क्स्, चित्रा सुब्रह्मण्यम्, क्रि.श. २००८तमवर्षः मार्चमासस्य ६दिनाङ्कः । http://indiatoday.intoday.in/index.php?option=com_content&task=view&issueid=44&id=5428&Itemid=§ionid=&completeview=1
- ↑ साराभाय् एल्.के.अड्वाणि च गुजरात् गान्धिनगरे
- ↑ १४.० १४.१ [http://timesofindia.indiatimes.com/India/Mallika-Sarabhai-to-challenge-Advani/articleshow/4288000.cms
- ↑ नरेन्द्रमोदिमहोदयस्य मान्त्रिकमोहः यशः अवाप्नोत् इति वादः अस्ति ।
- ↑ "Amitabh Bachchan, Mallika Sarabhai to receive WEF Crystal Award", The Hindu, 2009-01-25. Retrieved on 2009-01-26. (in en)
- ↑ (in en) 1000 Peacewomen Across the Globe. Scalo. 2006-03-30. pp. 1073. ISBN 3039390392.
- ↑ १८.० १८.१ १८.२ १८.३ १८.४ १८.५ १८.६ १८.७ "Malika Sarabhai" (in English). Indo-American Arts Council Inc. 2007-02-27. Retrieved 2009-01-26.
- ↑ [http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition&honours_dance_cdc.html
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- मल्लिकायाः गन्धिनगरनिर्वाचनावसरे प्रचारस्य जालस्थानम् ।
- मल्लिकायाः जालस्थानम् ।
- दर्पणा अक्यादमी आफ् पर्फार्मिङ्ग् आर्ट्स् ।
- निर्वचने प्रथमवारं स्पर्धार्थिनी मल्लिका बिबिसि लेखः ।
अतिशयज्ञानार्थम्[सम्पादयतु]
- इन्द्रगुप्तस्य इण्डियास् ५०मोस्ट् इल्लस्ट्रियस् विमेन् ।


text:
इन्द्र कुमार गुजराल
स्वतन्त्र भारतस्य त्रयोदशः प्रधानमन्त्रिरूपेण अधिकारं स्वीकृतः इन्द्र कुमार गुजरालः १९१९ तमे वर्षे डिसेम्बर् चतुर्थदिनाङ्के पञ्जाबराज्यस्य झीलं प्रदेशे जन्मं प्राप्तवान्। वस्तुतः झीलं प्रान्तः पाकिस्थानस्य ईशान्यभागे अस्ति।
बाल्यारभ्य प्रतिभावान् गुज्रालः स्वातन्यात् पूर्वं स्वातन्यसङ्ग्रामान्दोलने ब्रिटीष् विरुद्धं घोषणान् कृतवान्। १९४२ तमे वर्षे महात्मा गान्धिना प्रारम्भं कृतं ”भारतं त्यक्त्वा गच्छन्तु” आन्दोलने भागं गृहित्वा कारागृहवासम् अनुभूतवान्।
राजनैतिकक्षेत्रे दायित्वनिर्वहणम्[सम्पादयतु]
इन्द्र कुमार् गुज्रालः वार्ता तथा प्रसारविभागे, सम्सदीयव्यवहारे, योजनामन्त्रिरूपेण केन्द्रसर्वकारे सेवां कृत्वा १९७५ तमे वर्षे आपत्कालपरिस्तिथिसमये वार्ता तथा प्रसारविभागस्य राज्यमन्त्री आसीत्। १९७५ तमे वर्षे अलहाबाद् उच्च न्यायालयेन श्रीमती इन्दिरा गान्धिः संविधानस्य विरोधं कृत्वा प्रधानमन्त्रिणी अभवत् इति निश्चित्य तस्याः चयनम् असिन्धु इति घोषितम् । तदा सञ्जय गान्धिः पार्श्वराज्यतः वस्तुवाहकेन जनान् आनीय एते प्रधानमन्त्रिण्याः अनुयायिनः इति जनानां पुरतः प्रदर्शितवान्। अयं विषयः माध्यमेषु दर्शनीयः इति वार्ता तथा प्रसार विभागस्य मन्त्रिणं गुजरालमुद्दिश्य आग्रहः अन्येन कृतः । यदा गुज्रालः एतद् कार्यं कर्तुं निराकृतवान्, तदा वार्ता तथा प्रसार विभागं विद्याचरण शुक्लायाः कृते दत्तवन्तः।
१९८० तमे वर्षे गुज्रालः रष्यादेशे भारतस्य राजदूतरूपेण चितः अभवत्। १९८९ तमस्य वर्षस्य निर्वाचने गुज्रालः पञ्जाबस्य जलन्धरलोकसभाक्षेत्रतः स्पर्धित्वा चितः अभवत्। वी. पी. सिंहस्य शासने एषः सचिवः भूत्वा सेवां कृतवान्। एतस्मिन् अवधौ एषः कुवैत् उपरि इराक् आक्रमणस्य विषयं समर्थरीत्या निरूढवान्।
१९९२ तमे वर्षे गुज्रालः जनतादलस्य नायकः भूत्वा राज्यसभायाः कृते चितः अभवत्। १९९६ तमस्य वर्षस्य निर्वाचनस्य अनन्तरं केन्द्रे ’संयुक्तरङ्ग’ सर्वकारस्य रचना जाता। पुनः सचिवः भूतः गुज्रालः ’गुज्रा्ल सिद्धान्तं’ प्रकाशे आनीय प्रतिवेशिराष्ट्रैः सह उत्तमं बान्धव्यं कल्पितवान्। बाङ्ग्लादेशेन सह बहु कालेभ्यः विद्यमाना गङ्गानद्याः जलसमस्या एतेन परिहृतम् ।
प्रधानमन्त्रिस्थानम्[सम्पादयतु]
१९९७ तमे वर्षे संयुक्त रङ्ग पक्षस्य कृते बहिष्ठात् दत्तः सहकारः काङ्ग्रेस् पक्षेण प्रतिस्वीकृतः । अतः सर्वकारस्य पतनं जातम् । ततः पुनर्निर्वाचनस्य सन्दर्भः आसीत् चेदपि सर्वपक्षाणाम् अनुमत्या संयुक्त रङ्गस्य सर्वकारं पुरतः नेतुं निर्णयः कृतः। एतस्य कारणात् १९९७ तमे वर्षे एप्रिल्मासस्य २१ तमे दिनाङ्के प्रधानमन्त्री देवेगौडः त्यागपत्रं दत्तवान् । तदा ए. के. गुज्रालः नूतनप्रधानमन्त्रिरूपेण प्रमाणवचनं स्व्यकरोत् ।
गुज्रालः प्रधानमन्त्रिरूपेण एकादशमासान् यावत् कार्यं निरूढवान् । अस्मिन् अत्यल्पावधौ गुज्रालः पाकिस्थानेन सह उत्तमबान्धव्यं प्राप्तुं बहु श्रमं कृतवान्। अनारोग्यपीडितानां सर्वकारीयसंस्थानां परिष्करणे तस्य योगदानं महदस्ति । १९९७ तमे वर्षे भारत-रषिया-आर्थिकसमस्याः निवारयितुं महान्तं प्रयत्नं कृतवान्।
१९९७ तमे वर्षे राजीव गान्धेः हननप्रकरणस्य विचारणावसरे जैन-आयोगस्य मध्यन्तरेतिवृत्तं माध्यमजनैः अक्रमेण प्राप्तम् । तस्मिन् इतिवृत्ते ए्ल.टी.टी.ई. सङ्घटनायाः कृते सहकारं यच्छन् द्राविड मुन्नेत्र कळगस्य पक्षमेव राजीवगान्धेः हननस्य कारणीभूतम् इति अंशः प्रकटितः आसीत्। जैन् वार्तायाः अनुसारं सचिवसम्पुटतः डि.एम्.के. पक्षस्य सचिवान् त्यक्तुं काङ्ग्रेस् आग्रहं कृतम् आसीत्। एतस्य कृते अनुमतिः यदा न सूचिता, तदा ऐ. के. गुज्रालस्य संयुक्त रङ्गस्य सर्वकारस्य कृते दत्तं सहमतं काङ्ग्रेस्-प्रक्षेण प्रतिस्वीकृतम् । एतस्मात् कारणात् ऐ. के. गुज्रालः १९९७ तमे वर्षे नवेम्बर्-मासस्य २८ तमे दिनाङ्के त्यागपत्रं दत्तवान्।
भारतस्वातन्त्रस्य सुवर्णमहोत्सवं गुजरालसर्वकारः वर्णरञ्जितरीत्या आचरणम् अकरोत् ।
१९९८ तमस्य वर्षस्य निर्वाचने गुज्रालः पञ्जाबस्य अकाली दलस्य सहमतेन जलन्धर क्षेत्रतः स्पर्धित्वा तस्य प्रतिस्पर्धिनम् उम्रावो सिङ्गं १,३१,००० अधिकमतैः तं पराजितवान्। तस्मिन् समये भारतीयजनतापक्षसर्वकारेण कृतायाः अण्वस्त्रपरीक्षायाः, बिहारराज्ये राष्ठ्रपतिशासनं यत् सण्स्थापितं तस्य च खण्डनं कृतवान् । सः प्रधानमन्त्रिणः अटल बिहारी वजपेयी महोदयस्य पाकिस्थान सम्पर्कसाधनम् अभिनन्दितवान्। १९९९ तमे वर्षे ए.डि.एम्.के. पक्षस्य सहकारस्य प्रतिस्वीकरणकारणतः भारतीयजनतापक्षेण विश्वासमतं याचितम्। गुज्रालः सर्वकारस्य विरोधम् अकरोत् । तस्मिन् वर्षे जाते निर्वाचने अस्पर्धयन् राजकीयजीवनतः निवृत्तिं प्राप्नोत् ।


text:
रामायणम्/युद्धकाण्डम्/सर्गः ४३
युद्ध्यातां तु ततस्तेषां वानराणां महात्मनाम् ।
रक्षसां सम्बभूवाथ बलकोपः सुदारुणः ।। ६.४३.१ ।।
ते हयैः काञ्चनापीडैर्ध्वजैश्चाग्निशिखोपमैः ।
रथैश्चादित्यसङ्काशैः कवचैश्च मनोरमैः ।। ६.४३.२ ।।
निर्ययू राक्षसव्याघ्रा नादयन्तो दिशो दश ।
राक्षसा भीमकर्माणो रावणस्य जयैषिणः ।। ६.४३.३ ।।
वानराणामपि चमूर्बृहती जयमिच्छताम् ।
अभ्यधावत तां सेनां रक्षसां कामरूपिणाम् ।। ६.४३.४ ।।
एतस्मिन्नन्तरे तेषामन्योन्यमभिधावताम् ।
रक्षसां वानराणां च द्वन्द्वयुद्धमवर्तत ।। ६.४३.५ ।।
अङ्गदेनेन्द्रजित् सार्धं वालिपुत्रेण राक्षसः ।
अयुध्यत महातेजास्त्र्यम्बकेण यथा ऽन्तकः ।। ६.४३.६ ।।
प्रजङ्घेन च सम्पातिर्नित्यं दुर्मर्षणो रणे ।
जम्बुमालिनमारब्धो हनुमानपि वानरः ।। ६.४३.७ ।।
सङ्गतः सुमहाक्रोधो राक्षसो रावणानुजः ।
समरे तीक्ष्णवेगेन मित्रघ्नेन विभीषणः ।। ६.४३.८ ।।
तपनेन गजः सार्धं राक्षसेन महाबलः ।
निकुम्भेन महातेजा नीलो ऽपि समयुद्ध्यत ।। ६.४३.९ ।।
वानरेन्द्रस्तु सुग्रीवः प्रघसेन समागतः ।
सङ्गतः समरे श्रीमान् विरूपाक्षेण लक्ष्मणः ।। ६.४३.१० ।।
आग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः ।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च रामेण सह सङ्गताः ।। ६.४३.११ ।।
वज्रमुष्टिस्तु मैन्देन द्विविदानशनिप्रभः ।
राक्षसाभ्यां सुघोराभ्यां कपिमुख्यौ समागतौ ।। ६.४३.१२ ।।
वीरः प्रतपनो घोरो राक्षसो रणदुर्धरः ।
समरे तीक्ष्णवेगेन नलेन समयुद्ध्यत ।। ६.४३.१३ ।।
धर्मस्य पुत्रो बलवान् सुषेण इति विश्रुतः ।
स विद्युन्मालिना सार्धमयुध्यत महाकपिः ।। ६.४३.१४ ।।
वानराश्चापरे भीमा राक्षसैरपरैः सह ।
द्वन्द्वं समीयुर्बहुधा युद्धाय बहुभिः सह ।। ६.४३.१५ ।।
तत्रासीत् सुमहद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
रक्षसां वानराणां च वीराणां जयमिच्छताम् ।। ६.४३.१६ ।।
हरिराक्षसदेहेभ्यः प्रभृताः केशशाद्वलाः ।
शरीरसङ्घाटवहाः प्रसस्रुः शोणितापगाः ।। ६.४३.१७ ।।
आजघानेन्द्रजित् क्रुद्धो वज्रेणेव शतक्रतुः ।
अङ्गदं गदया वीरं शत्रुसैन्यविदारणम् ।। ६.४३.१८ ।।
तस्य काञ्चनचित्राङ्गं रथं साश्वं ससारथिम् ।
जघान समरे श्रीमानङ्गदो वेगवान् कपिः ।। ६.४३.१९ ।।
सम्पातिस्तु त्रिभिर्बाणैः प्रजङ्घेन समाहतः ।
निजघानाश्वकर्णेन प्रजङ्घं रणमूर्धनि ।। ६.४३.२० ।।
जम्बुमाली रथस्थस्तु रथशक्त्या महाबलः ।
बिभेद समरे क्रुद्धो हनूमन्तं स्तनान्तरे ।। ६.४३.२१ ।।
तस्य तं रथमास्थाय हनूमान् मारुतत्मजः ।
प्रममाथ तलेनाशु सह तेनैव रक्षसा ।। ६.४३.२२ ।।
नदन् प्रतपनो घोरो नलं सो ऽप्यन्वधावत ।। ६.४३.२३ ।।
नलः प्रतपनस्याशु पातयामास चक्षुषी ।
भिन्नगात्रः शरैस्तीक्ष्णैः क्षिप्रहस्तेन रक्षसा ।। ६.४३.२४ ।।
ग्रसन्तमिव सैन्यानि प्रघसं वानराधिपः ।
सुग्रीवः सप्तपर्णेन निर्बिभेद जघान च ।। ६.४३.२५ ।।
अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः ।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च रामं निर्बिभिदुः शरैः ।। ६.४३.२६ ।।
तेषां चतुर्णां रामस्तु शिरांसि निशितैः शरै ।
क्रुद्धश्चतुर्भिश्चिच्छेद घोरैरग्निशिखोपमैः ।। ६.४३.२७ ।।
वज्रमुष्टिस्तु मैन्देन मुष्टिना निहतो रणे ।
पपात सरथः साश्वः पुराट्ट इव भूतले ।। ६.४३.२८ ।।
निकुम्भस्तु रणे नीलं नीलाञ्जनचयप्रभम् ।
निर्बिभेद शरैस्तीक्ष्णैः करैर्मेघमिवांशुमान् ।। ६.४३.२९ ।।
पुनः शरशतेनाथ क्षिप्रहस्तो निशाचरः ।
बिभेद समरे नीलं निकुम्भः प्रजहास च ।। ६.४३.३० ।।
तस्यैव रथचक्रेण नीलो विष्णुरिवाहवे ।
शिरश्चिच्छेद समरे निकुम्भस्य च सारथेः ।। ६.४३.३१ ।।
वज्राशनिसमस्पर्शो द्विविदो ऽप्यशनिप्रभम् ।
जघान गिरिशृङ्गेण मिषतां सर्वरक्षसाम् ।। ६.४३.३२ ।।
द्विविदं वानरेन्द्रं तु नगयोधिनमाहवे ।
शरैरशनि सङ्काशैः स विव्याधाशनिप्रभः ।। ६.४३.३३ ।।
स शरैरतिविद्धाङ्गो द्विविदः क्रोधमूर्च्छितः ।
सालेन सरथं साश्वं निजघानाशनिप्रभम् ।। ६.४३.३४ ।।
विद्युन्माली रथस्थस्तु शरैः काञ्चनभूषणैः ।
सुषेणं ताडयामास ननाद च मुहुर्मुहुः ।। ६.४३.३५ ।।
तं रथस्थमथो दृष्ट्वा सुषेणो वानरोत्तमः ।
गिरिशृङ्गेण महता रथमाशु न्यपातयत् ।। ६.४३.३६ ।।
लाघवेन तु संयुक्तो विद्युन्माली निशाचरः ।
अपक्रम्य रथात्तूर्णं गदापाणिः क्षितौ स्थितः ।। ६.४३.३७ ।।
ततः क्रोधसमाविष्टः सुषेणो हरिपुङ्गवः ।
शिलां सुमहतीं गृह्य निशाचरमभिद्रवत् ।। ६.४३.३८ ।।
तमापतन्तं गदया विद्युन्माली निशाचरः ।
वक्षस्यभिजघानाशु सुषेणं हरिसत्तमम् ।। ६.४३.३९ ।।
गदाप्रहारं तं घोरमचिन्त्य प्लवगोत्तमः ।
तां शिलां पातयामास तस्योरसि महामृधे ।। ६.४३.४० ।।
शिलाप्रहाराभिहतो विद्युन्माली निशाचरः ।
निष्पिष्टहृदयो भूमौ गतासुर्निपपात ह ।। ६.४३.४१ ।।
एवं तैर्वानरैः शूरैः शूरास्ते रजनीचराः ।
द्वन्द्वे विमृदितास्तत्र दैत्या इव दिवौकसैः ।। ६.४३.४२ ।।
निहतैः कुञ्जरैर्मत्तैस्तथा वानरराक्षसैः ।
चक्राक्षयुगदण्डैश्च भग्नैर्धरणिसंश्रितैः ।
बभूवायोधनं घोरं गोमायुगणसङ्कुलम् ।। ६.४३.४३ ।।
कबन्धानि समुत्पेतुर्दिक्षु वानररक्षसाम् ।
विमर्दे तुमुले तस्मिन् देवासुररणोपमे ।। ६.४३.४४ ।।
विदार्यमाणा हरिपुङ्गवैस्तदा निशाचराः शोणितदिग्धगात्राः ।
पुनः सुयुद्धं तरसा समास्थिता दिवाकरस्यास्तमयाभिकाङ्क्षिणः ।। ६.४३.४५ ।।
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः ।। ४३ ।।


text:
Lord Krishna is part and parcel of a Hindu daily life. All puraanic texts are full in the glory of Krishna. Traditionally, it is considered that puraanic stories have been fabricated to explain mystical vedic mantras and these stories should not be taken in historical sense. Here is an attempt to find out the origin and real meaning of word Krishna in vedic and puraanic texts. This task becomes all the more easier at the present age of modern scientific knowledge. It seems that the whole Hindu mythology is based on – how to decrease the entropy. All sins have been considered as merely increase in entropy of an individual and there are various means to rectify this. The hardest of the path is that of hell. Krishna can be considered a state having the lowest entropy. As has been stated elsewhere also((see for example here), increase in entropy means that though the quantity of energy has remained the same, but this energy has become so much disordered that no useful work can be taken from it. The famous example being given is that of a steam engine where work from steam can be taken only until the steam is enclosed in the piston system. The word meaning of Krishna is where nothing has been left to attract, to plough, all the scattered part of our consciousness have been bound together with a center. Does this concept fit in the framework of puraanic stories ? The answer is yes. The divine play of Krishna and his consorts is called RAASA and this raasa is nothing but to sequentially derive systems of lower entropies from systems of higher entropies. In vedic literature, it has been stated that wherever the fire goes in the forest, it makes the path Krishna/dark. This is a fact of spiritual life. Fire is the essence of our gross body. We sense fire in the form of hunger. In yogic practices, this fire is made to circulate through all the body and wherever this fire goes, it purifies the body. All sins are burnt.
Vedic literature goes one step further. It contemplates a pair of Krishna and Arjuna, dark and white. It has been stated that the actual place of dark is in heaven and the place of white is on earth. This type of riddles are yet to be solved. One proposition may be that the system which could not be derived to a lower entropy is the white part. But vedic texts warn that the places of dark and white can go in reverse also. And these texts interpret dark and white in terms of the mantras of Rigveda and Samaveda. It will be more appropriate if this riddle is solved in terms of combinations of dark earth – white sun and white sun – dark moon. It is worth mentioning here that in mythology, moon is supposed to be situated higher above sun. Another interpretation may be that dark is the state of trance and white is coming down from trance.
First published : 2005AD(Vikrama 2062)
कृष्ण
टिप्पणी कृष्ण के विषय में इस टिप्पणी का आधार ऋग्वेद १.५८.४, १.१४०.३-५ व ७-८, २.४.६-७, ४.७.९, ६.६.१, ६.१०.४, ६.६०.१०, ७.८.२, ८.२३.१९, १०.२१.३ आदि का यह सार्वत्रिक कथन है कि अग्नि वन में जहां जहां भी जाती है, वहीं वहीं कृष्ण या काला कर देती है, अर्थात् अग्नि मार्ग में आने वाली वनस्पतियों को जला कर कृष्ण कर देती है । इन कथनों को इस प्रकार समझा जा सकता है कि पृथिवी हमारी यह देह है और अग्नि इस भौतिक देह की दीप्ति । इस देह के कण - कण में एक काम विद्यमान है( द्र. काम शब्द पर टिप्पणी ) जो बिखरा हुआ है । यदि इस काम को भौतिक देह में एकत्रित किया जा सके, एक इकाई बनाया जा सके तो यह अग्नि का, ज्योvति का रूप धारण कर सकता है । इसी समस्या का दूसरा पक्ष यह है कि यदि किसी प्रकार अपनी देह में स्थित अग्नियों में से किसी एक को भी, उदाहरण के लिए जठराग्नि या मन को ही, विस्तृत करके विभिन्न अङ्गों पर केन्द्रित किया जा सके तो देह के यह अङ्ग अपने काम वाले अंश का मोचन कर देते हैं और काम एक रस के रूप में, एक मेघ के रूप में परिणत हो जाता है । जहां जहां यह अग्नि जाएगी, वहीं कृष्ण स्थिति होती चली जाएगी । हमारी जठराग्नि हमारे जठर से नीचे नहीं उतर पाती, अतः देह का अधोभाग कामयुक्त बना रहता है । लेकिन मानव समाज ने, विशेषकर भारतीय समाज ने, इस समस्या के हल भी निकाले हैं जो अलग से एक व्यावहारिक विषय है । कृष्ण शब्द का विज्ञान की दृष्टि से अर्थ होगा जहां अव्यवस्था न्यूनतम हो । जो ऊर्जा अव्यवस्था उत्पन्न कर रही थी, उसे निकाल दिया गया है । लगता है कि पुराणों में उपरोक्त तथ्य को देवकी से उत्पन्न उन ६ पुत्रों के रूप में प्रदर्शित किया गया है जिन्हें कंस ने मार डाला था । इन पुत्रों को षड्-गर्भ की संज्ञा दी जाती है । भागवत पुराण १०.८५ में इनके नाम स्मर, उद्गीथ, पतङ्ग, परिष्वङ्ग, क्षुद्रभृद् और घृणि आए हैं, लेकिन पुराण - पुराण में नामों में अन्तर है । यह ६ पहले मरीचि व ऊर्णा के पुत्र थे जो शापवश कालनेमि के पुत्र बने । फिर कालनेमि के पिता हिरण्यकशिपु ने इन्हें सोते रहने और अपने पिता के हाथों मारे जाने का शाप दिया । द्वापर में यह ६ देवकी - पुत्रों के रूप में उत्पन्न हुए जिन्हें कालनेमि के अवतार कंस ने मारा । इन ६ पुत्रों में प्रथम स्मर या काम है । दूसरा उद्गगीथ जिसके लिए उद्गीथ पर टिप्पणी द्रष्टव्य है । यह भक्ति की एक अवस्था है जिसमें मन, प्राण और वाक् तीनों का समावेश रहता है । तीसरा पतङ्ग, आकाश में ऊपर की ओर उडने वाला पक्षी है । ऋग्वेद आदि में सूर्य को भी पतङ्ग की संज्ञा दी गई है । परिष्वङ्ग आलिङ्गन को कहते हैं । ऋग्वेद की एक ऋचा में २ सुपर्ण पक्षी एक ही वृक्ष का परिष्वङ्ग किए रहते हैं ( द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते ) । इससे अगली अवस्थाएं क्षुद्रभृत्, क्षुद्र का भरण करने वाली और घृणि, दीप्ति कही गई हैं । कालनेमि के पुत्रों के रूप में तो यह अवस्थाएं सोती ही रहती हैं, जाग्रत अवस्था में कभी नहीं आ पाती, और यदि किसी प्रकार से वे देवकी के गर्भ से जन्म लेकर प्रस्फुटित होती भी हैं तो कंस उन्हें मार देता है, विकसित नहीं होने देता । डा. फतहसिंह के अनुसार कंस शब्द कम् धातु , कामना करने से बना है । उसकी पत्नियों का नाम है अस्ति व प्राप्ति, जितना है, उससे और अधिक की कामना करना । सातवी अवस्था बलराम की, शेष की, ऊर्ध्वमुखी ऊर्जा के आवश्यकता से अधिक संचित हो जाने की है और आठवीं अवस्था में कृष्ण का जन्म होता है । अब प्रश्न यह है कि क्या वैदिक साहित्य में इन ८ अवस्थाओं के संकेत मिलते हैं ? यहां यह कहना होगा कि कुछ अवस्थाओं के तो स्पष्ट संकेत मिलते हैं लेकिन पुराणकारों की दृष्टि हमारी दृष्टि से कहीं अधिक पैनी है और उन्होंने षड्-गर्भ के रूप में जो संकेत दिए हैं, वह निराधार नहीं हो सकते ।
अब हम कृष्ण को समझने के लिए उस मार्ग का अनुसरण करते हैं जो वैदिक साहित्य में प्रत्यक्ष दृष्टिगोचर होता है । वैदिक साहित्य में सार्वत्रिक रूप से ( ऋग्वेद १.७३.७, ऐतरेय ब्राह्मण ४.२७, तैत्तिरीय ब्राह्मण १.१.३.२, तैत्तिरीय संहिता ५.२.३.३, शतपथ ब्राह्मण १.२.५.१८ ) कहा गया है कि पृथिवी का जो सर्वोत्कृष्ट यज्ञीय भाग था, जिसे कृष्ण कहते हैं, उसे द्युलोक में स्थापित कर दिया गया । वही चन्द्रमा का कृष्ण भाग है ( और द्युलोक का जो सर्वोत्कृष्ट शुक्ल भाग ऊषा था, उसे पृथिवी में स्थापित कर दिया गया ) । लगता है कि वैदिक साहित्य में दर्श - पूर्णमास यज्ञ के रूप में और पौराणिक साहित्य में पूर्णिमा व्रत के रूप में उसी चन्द्रमा के, कृष्ण के विकास की प्रक्रिया की जाती है । कहा गया है कि चन्द्रमा जितना विकसित होता जाएगा, भूख - प्यास आदि उतनी ही कम होती जाएंगी । उपरोक्त कथन का अर्थ यह भी हो सकता है कि काम को कृष्ण बनाने की जो प्रक्रिया पार्थिव स्तर पर आरम्भ हुई थी, उसे चन्द्रमा के स्तर तक ले जाना है । मन को चन्द्रमा का प्रतीक कहा जाता है । मन से कोई विचार तक भी बाहर न निकल पाए, सब का कर्षण हो जाए यह अपेक्षित है । आधुनिक खगोल पिण्ड विज्ञान में ब्लैक होल ऐसे ही पिण्ड समझे जाते हैं जिनसे कोई तरङ्ग बाहर नहीं निकल पाती । ब्लैक होलों का निर्माण ऐसे सूर्यों से होता है जो अपनी सारी ऊर्जा विकिरण के रूप में खो देते हैं । उनके पास ऊर्जा का कोई अतिरिक्त स्रोत नहीं रहता ।
पुराणों में जो कृष्ण की लीलाओं का वर्णन किया गया है, उसकी व्याख्या के लिए वैदिक साहित्य के इस सार्वत्रिक कथन ( शतपथ ब्राह्मण १.१.४.२, तैत्तिरीय ब्राह्मण ३.२.५.६, ३.२.६.२, ३.३.६.२, ३.७.४.८ ) का आश्रय लेना होगा कि यज्ञ कृष्ण मृग का रूप धारण करके भाग गया । तब देवों ने उसकी शुक्ल व कृष्ण लोम वाली त्वचा को उखाड लिया और वही यज्ञ में प्रयुक्त कृष्णाजिन है । यहां यह अन्तर्निहित है कि लोम क्या हैं । शतपथ ब्राह्मण ६.७.१.७ आदि का कथन है कि छन्द लोम हैं । यह माना जा सकता है कि लोम रोमाञ्च की स्थिति हैं । शतपथ ब्राह्मण ६.७.१.७, तैत्तिरीय संहिता ६.१.३.१, जैमिनीय ब्राह्मण २.६२, २.६३, २.६६ का कहना है कि शुक्ल व कृष्ण लोम क्रमशः ऋक् व साम के प्रतीक हैं । लेकिन यह भी कहा गया है कि इसका उल्टा भी हो सकता है । शुक्ल व कृष्ण लोमों का यह प्रसंग प्रायः १२ दिनों के द्वादशाह कहलाने वाले यज्ञ के संदर्भ में है । इस यज्ञ में पहले छह दिनों तक आसुरी प्रवृत्तियों से युद्ध चलता रहता है । सातवें दिन से लेकर ९वें दिन तक के ३ दिन छन्दोम, आनन्द के दिन कहलाते हैं और १०वां दिन अविवाक्य होता है, आनन्द का वर्णन करने में असमर्थता । अतः यह कहा जा सकता है कि प्रथम ६ दिनों को शुक्ल तथा ऋक् का रूप कहा गया है ( ऋक् का अर्थ है अपने पूर्व सञ्चित कर्मों का क्षय करना ) । छन्दोमों को कृष्ण या साम रूप कहा गया है । यह विचारणीय है कि यदि उल्टा हो तो क्या स्थिति होगी । लगता है कि वर्तमान स्थिति में कृष्ण और शुक्ल पृथिवी, सूर्य और चन्द्रमा के सापेक्ष हैं । शुक्ल सूर्य के सापेक्ष कृष्ण चन्द्रमा साम की स्थिति है और कृष्णा पृथिवी के सापेक्ष शुक्ल सूर्य साम की स्थिति है । पुराणों में हो सकता है कि सूर्य और चन्द्रमा की स्थिति को बलराम/शेष व कृष्ण द्वारा दिखाया गया हो । ऋग्वेद ६.९.१ तथा की ऋचाओं में अहश्च कृष्णमहरर्जुनं च कहा गया है और ऐतरेय ब्राह्मण ५.१५ व शाङ्खायन ब्राह्मण २३.८ में इस ऋचा का विनियोग द्वादशाह के छठे दिन के लिए किया गया है जिसमें कृष्ण व अर्जुन दोनों स्थितियां होती हैं । छठा दिन युद्ध की दृष्टि से सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण होता है । उस दिन वृत्र का वध होता है । सातवें दिन केवल कृष्ण स्थिति ही रह जाएगी । अतः ऐसा प्रतीत होता है कि पुराणों में शुक्ल ऋक् और कृष्ण साम के द्वन्द्व को प्रदर्शित करने के लिए अर्जुन और कृष्ण के सखाभाव को चुना गया है । जैसा कि अर्जुन शब्द की टिप्पणी में कहा जा चुका है, अर्जुन श्वेत को कहते हैं ( अन्य दृष्टिकोण से, मेघों से पूर्ण आकाश को कृष्ण, नील कहते हैं, जबकि वर्षण को अर्जुन की, घर्ममेघ समाधि की स्थिति कहते हैं ) । पुराणों में कृष्ण यमलार्जुन का उद्धार उखा/उषा द्वारा करते हैं और यह विचारणीय है कि क्या अर्जुन, उषा व कृष्ण क्रमिक स्थितियां हैं ?
वैदिक साहित्य में शुक्ल और कृष्ण के द्वन्द्व के अतिरिक्त त्रिवृत्~ अवस्था के भी सार्वत्रिक रूप से उल्लेख हैं । ऐतरेय ब्राह्मण ५.२२ के अनुसार जो चक्षु या अक्षि का श्वेत भाग है, वह पृष्ठ~य षडह (यज्ञ के पहले छह दिन ) की भांति है, जो अक्षि का अंश कृष्ण भाग है, वह छन्दोम दिनों की भांति है और जो अक्षि में कनीनका है, वह दशम दिन की भांति है । शतपथ ब्राह्मण १०.५.२.७ तथा जैमिनीय ब्राह्मण १.३२४ के अनुसार जो सूर्य का बाहर का मण्डल है, वह शुक्ल अक्षि की भांति है, जो सूर्य की अर्चि वाला कृष्ण भाग है, वह कृष्ण अक्षि तथा जो मण्डल में हिरण्य पुरुष है, वह अक्षि में विद्यमान पुरुष की भांति है । शतपथ ब्राह्मण १४.५.२.३ में त्रिवृत्~ अवस्था का वर्णन थोडा भिन्न प्रकार से है । ऐसा लगता है कि वैदिक साहित्य की कृष्ण और पुरुष की अवस्थाओं को मिलाकर पुराणों में एक कृष्ण पुरुष को प्रस्तुत किया गया है । तैत्तिरीय ब्राह्मण ३.३.६.२ व ३.७.४.८, शतपथ ब्राह्मण १.३.३.१ व तैत्तिरीय संहिता १.१.११.१ में कृष्णोऽस्याखरेष्ठो अग्नये स्वाहा इत्यादि यजु का उल्लेख है जिसके संदर्भ में कहा गया है कि अग्नि कृष्ण ( मृग ) का रूप धारण कर वनस्पतियों में विलीन हो गया । अतः कृष्ण इध्म के रूप में वनस्पतियों को पुनः अग्नि में डाल कर अग्नि का अग्नि से मिलन कराया जाता है । इस यजु में आखर मृग के व्रज को कहते हैं । यहां आखरेष्ठ शब्द है , अपने को केवल आखर तक सीमित रखने वालों में श्रेष्ठतम । यह विचारणीय है कि क्या यह स्थिति कृष्ण पुरुष की ओर संकेत हो सकती है ? । यह उल्लेखनीय है कि इस यजु में कृष्ण शब्द में कृ अक्षर उदात्त है । ऋग्वेद की ऋचाओं में प्रायः कृष्ण शब्द में कृ अक्षर अनुदात्त और ण उदात्त रूप में आया है । केवल कृष्ण आङ्गिरस ऋषि के सूक्त ८.८५.४ में कृष्ण शब्द में कृ अक्षर उदात्त आया है । अन्यत्र वैदिक साहित्य में जहां यज्ञ कृष्ण मृग बनकर भागा, वहां प्रायः कृष्ण शब्द में कृ उदात्त आया है ( शतपथ ब्राह्मण १.१.४.२, तैत्तिरीय ब्राह्मण ३.२.५.६, ३.२.६.२, शतपथ ब्राह्मण ३.२.१.२८ ) । तैत्तिरीय संहिता ५.५.११.१ में वरुण राजा के लिए कृष्ण पशु के आलभन के निर्देश में कृष्ण में कृ उदात्त है । तैत्तिरीय संहिता ५.२.६.५ में शंयु बार्हस्पत्य मेधा की प्राप्ति हेतु कृष्ण होकर अग्नि में प्रवेश करता है । यहां भी कृष्ण शब्द में कृ उदात्त है । क्या यह कहा जा सकता है कि कृ उदात्त वाली अवस्था कृष्ण के एकान्तिक पुरुष की अवस्था से और कृ अनुदात्त वाली अवस्था कृष्ण के साम वाली, नृत्य वाली, रास वाली अवस्था से सम्बन्धित है ?
जैमिनीय ब्राह्मण २.२८, २.२९ व २.६० में संवत्सर के संदर्भ में सूर्य व चन्द्रमा की स्थितियों को दर्शाया गया है । कहा गया है कि जो सूर्य का श्वेत भाग है, वह संवत् और जो कृष्ण भाग है, वह सर है । इससे अगली स्थिति वह है जहां सूर्य संवत् है और चन्द्रमा सर है क्योंकि सूर्य सायंकाल चन्द्रमा में ही सरता है । यह उल्लेख पुराणों में कृष्ण की रास की स्थिति की व्याख्या करने में उपयोगी हो सकता है क्योंकि सर शब्द रस का उल्टा है ।
पुराणों में कृष्ण के राधा के साथ रास का वैदिक साहित्य में प्रत्यक्ष रूप में तो कोई प्रमाण नहीं मिलता है । लेकिन पुराणों में राधा को षोडशी कला का प्रतीक कहा गया है जिसके कारण चन्द्रमा का क्षय नहीं होता । चन्द्रमा की अन्य १५ कलाएं चन्द्रमा के क्षय - वृद्धि रूप से सम्बद्ध हैं । तैत्तिरीय संहिता २.१.८.५ में वृष्टिकामी के लिए प्राजापत्य कृष्ण पशु के आलभन का निर्देश है । प्रजापति की स्थिति १७वी होती है । वृष्टि को आनन्द की वृष्टि मान सकते हैं । अतः यह कहा जा सकता है कि पुराणों में प्राजापत्य कृष्ण का राधा से रास चित्रित किया गया है । लेकिन यह उल्लेखनीय है कि प्रजापति प्रजा की सृष्टि करते हैं, जबकि राधा व कृष्ण के रास से आनन्द के अतिरिक्त और कोई सृष्टि नहीं होती ।
ऋग्वेद ७.३.२ की ऋचा आदस्य वातो अनु वाति शोचि अध स्म ते व्रजनं कृष्णमस्ति का विनियोग शतपथ ब्राह्मण ८.७.३.१२, तैत्तिरीय संहिता ४.४.३.३ व जैमिनीय ब्राह्मण ३.२०७ में किया गया है । इस ऋचा के अनुसार जब वायु का प्रवाह होता है तो अग्नि का गमन, व्रजन कृष्ण बन जाता है । यह ऋचा पुराणों में कृष्ण के व्रज का मूल समझने में सहायक हो सकती है । व्यावहारिक दृष्टि से भी यह ऋचा उल्लेखनीय है क्योंकि अग्नि के प्रवाह में वायु का प्रवाह बहुत महत्त्वपूर्ण है ।
जैसा कि ऊपर आरम्भ में कहा जा चुका है, द्यौ का जो श्रेष्ठतम यज्ञीय रूप था, वह पृथिवी पर स्थापित करने पर शुक्ल ऊष बना तथा जो पृथिवी का श्रेष्ठतम यज्ञीय भाग था, वह द्युलोक में स्थापित करने पर चन्द्रमा का कृष्ण बना । यह विचारणीय है कि क्या यह कृष्ण और अर्जुन के रूप हैं । तैत्तिरीय ब्राह्मण १.२.१.३ में उल्लेख है कि कृष्ण ऊष की रक्षा करे और ऊष कृष्ण की ।
ऋग्वेद १.३५.४, १.३५९ आदि में कृष्ण रजसों का एक वचन व बहुवचन में उल्लेख आता है । इन कृष्ण रजसों या लोकों का प्रकाशन सूर्य करता है । पुराणों में इन रजसों का क्या तुल्य रूप है, यह अन्वेषणीय है ।
ऋग्वेद ८.८५ से ८.८७ तक के सूक्तों के ऋषि कृष्ण आङ्गिरस तथा देवता अश्विनौ हैं । अश्विनौ प्रातः संधिकाल के देवता हैं जब उषा का आविर्भाव होता है । ऋग्वेद १०.४२ से १०.४४ तक के सूक्तों के ऋषि कृष्ण आङ्गिरस तथा देवता इन्द्र हैं । इन तीन सूक्तों में अन्तिम २ ऋचाओं की पुनरावृत्ति की गई है जिनमें गायों द्वारा अमति को तरने, यव द्वारा विश्वा क्षुधा को तरने, व्रजन द्वारा शत्रु? को जीतने की कामना है । इसके अतिरिक्त बृहस्पति व इन्द्र से विभिन्न दिशाओं में रक्षा की प्रार्थना की गई है ।
ऐसा प्रतीत होता है कि दिव्य कृष्ण पुरुष की अपेक्षा पुराणों में पापयुक्त कृष्ण पुरुष की उपेक्षा कर दी गई है । वैदिक साहित्य में दोनों प्रकार की अवस्थाओं के उल्लेख मिलते हैं ।
कृष्ण के वासुदेव नाम की व्याख्या के संदर्भ में प्रतीत होता है कि कृष्ण से पूर्व की अवस्था ८ वसुओं को देवत्व प्रदान करने की है । मत्स्य पुराण ५.२० में ८ वसुओं के नाम आपः, ध्रुव, सोम, धर, अनिल, अनल, प्रत्यूष व प्रभास तथा उनके पुत्रों व पत्नियों के नाम आए हैं । शतपथ ब्राह्मण ११.६.३.६ के अनुसार अग्नि, पृथिवी, वायु, अन्तरिक्ष, आदित्य, द्यौ, चन्द्रमा, नक्षत्र ८ वसु हैं । वासुदेव शब्द की व्याख्या के पूर्व वसु शब्द को समझना अपेक्षित है । यह भी हो सकता है कि ८ वसुओं का सम्बन्ध षड्-गर्भ से भी हो ।
कृष्ण पर श्री मोतीलाल शास्त्री द्वारा लिखित पुस्तक 'परमेष्ठी कृष्ण का रहस्य' पठनीय है ।
प्रथम लेखनः- ९.३.२००१ई., २०.१.२००५ई.
कृष्ण की १६ कलाएं कौन सी हो सकती हैं, इस संदर्भ में श्री शार्ङ्गदेव-कृत संगीत रत्नाकर के निम्नलिखित श्लोक उद्धृत किए जा सकते हैं-
ततोऽपि षोडशदलं सोमचक्रमितीरितम्। दलेषु षोडशेष्वस्य कलाः षोडश संस्थिताः॥
कृपा क्षमाऽऽर्जवं धैर्यं वैराग्यधृतिसंमदाः। हास्यं रोमाञ्चनिचयो ध्यानाश्रुस्थिरता ततः॥
गाम्भीर्यमुद्यमोछ्रत्वमौदार्यैकाग्रते क्रमात्। फलान्युद्यन्ति जीवस्य पूर्वादिदलगामिनः॥ - संगीतरत्नाकर १.२.१३५
१९-२-२०१२ई.(फाल्गुन कृष्ण त्रयोदशी, विक्रम संवत् २०६८)
संदर्भ
*आ कृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृतं मर्त्यं च। हिरण्ययेन सविता रथेनाऽऽ देवो याति भुवनानि पश्यन् ॥ - ऋग्वेद १.३५.२
*अभीवृतं कृशनैर्विश्वरूपं हिरण्यशम्यं यजतो बृहन्तम्। आस्थाद् रथं सविता चित्रभानुः कृष्णा रजांसि तविषीं दधानः ॥ - ऋ. १.३५.४
*हिरण्यपाणिः सविता विचर्षणिरुभे द्यावापृथिवी अन्तरीयते। अपामीवां बाधते वेति सूर्यमभि कृष्णेन रजसा द्यामृणोति ॥ - ऋ. १.३५.९
*वि वातजूतो अतसेषु तिष्ठते वृथा जुहूभिः सृण्या तुविष्वणिः। तृषु यदग्ने वनिनो वृषायसे कृष्णं त एम रुशदूर्मे अजर ॥ - ऋ. १.५८.४
*सनाद् दिवं परि भूमा विरूपे पुनर्भुवा युवती स्वेभिरेवैः। कृष्णेभिरक्तोषा रुशद्भिर्वपुर्भिरा चरतो अन्यान्या ॥ सनेमि सख्यं स्वपस्यमानः सूनुर्दाधार शवसा सुदंसाः। आमासु चिद् दधिषे पक्वमन्तः पयः कृष्णासु रुशद् रोहिणीषु ॥ - ऋ. १.६२.८-९
*त्वे अग्ने सुमतिं भिक्षमाणा दिवि श्रवो दधिरे यज्ञियासः। नक्ता च चक्रुरुषसा विरूपे कृष्णं च वर्णमरुणं च सं धुः ॥ - ऋ. १.७३.७
*आ ते सुपर्णा अमिनन्तँ एवैः कृष्णो नोनाव वृषभो यदीदम्। शिवाभिर्न स्मयमानाभिरागात् पतन्ति मिहः स्तनयन्त्यभ्रा ॥ - ऋ. १.७९.२
*प्रत्यर्ची रुशदस्या अदर्शि वि तिष्ठते बाधते कृष्णमभ्वम्। स्वरुं न पेशो विदथेष्वञ्जञ् चित्रं दिवो दुहिता भानुमश्रेत् ॥ - ऋ. १.९२.५
*प्र मन्दिने पितुमदर्चतो वचो यः कृष्णगर्भा निरहन्नृजिश्वना। अवस्यवो वृषणं वज्रदक्षिणं मरुत्वन्तं सख्याय हवामहे ॥ - ऋ. १.१०१.१
*रुशद्वत्सा रुशती श्वेत्यागादारैगु कृष्णा सदनान्यस्याः। समानबन्धू अमृते अनूची द्यावा वर्णं चरत आमिनाने ॥ - ऋ. १.११३.२
*व्यञ्जिभिर्दिव आतास्वद्यौदप कृष्णां निर्णिजं देव्यावः। प्रबोधयन्त्यरुणेभिरश्वैरोषा याति सुयुजा रथेन ॥ - ऋ. १.११३.१४
*तन्मित्रस्य वरुणस्याभिचक्षे सूर्यो रूपं कृणुते द्योरुपस्थे। अनन्तमन्यद्रुशदस्य पाजः
कृष्णमन्यद्धरितः सं भरन्ति ॥ - ऋ. १.११५.५
*अवस्यते स्तुवते कृष्णियाय ऋजूयते नासत्या शचीभिः। पशुं न नष्टमिव दर्शनाय विष्णाप्वं ददथुर्विश्वकाय ॥ - ऋ. १.११६.२३
*युवं नरा स्तुवते कृष्णियाय विष्णाप्वं ददथुर्विश्वकाय। घोषायै चित् पितृpषदे दुरोणे पतिं जूर्यन्त्या अश्विनावदत्तम् ॥ - ऋ. १.११७.७
*पृथू रथो दक्षिणाया अयोज्यैनं देवासो अमृतासो अस्थुः। कृष्णादुदस्थादर्या विहाया श्चिकित्सन्ती मानुषाय क्षयाय ॥ - ऋ. १.१२३.१
*जानत्यह्नः प्रथमस्य नाम शुक्रा कृष्णादजनिष्ट श्वितीची। ऋतस्य योषा न मिनाति धामाहरहर्निष्कृतमाचरन्ती ॥ - ऋ. १.१२३.९
*इन्द्रः समत्सु यजमानमार्यं प्रावद् विश्वेषु शतमूतिराजिषु स्वर्मीह्ळेष्वाजिषु। मनवे शासदव्रतान् त्वचं कृष्णामरन्धयत्। दक्षन्न विश्वं ततृषाणमोषति न्यर्शसानमोषति ॥ - ऋ. १.१३०.८
*कृष्णप्रुतौ वेविज अस्य सक्षिता उभा तरेते अभि मातरा शिशुम्। प्राचाजिह्वं ध्वसयन्तं तृषुच्युतमा साच्यं कुपयं वर्धनं पितुः ॥ मुमुक्ष्वो मनवे मानवस्यते रघुद्रुवः कृष्णसीतासु ऊ जुवः। असमना अजिरासो रघुष्यदो वातजूता उप युज्यन्त आशवः ॥ आदस्य ते ध्वसयन्तो वृथेरते कृष्णमभ्वं महि वर्पः करिक्रतः। यत् सीं महीमवनिं प्राभि मर्मशदभिश्वसन् त्स्तनयन्नेति नानदत् ॥ - ऋ. १.१४०.३-५
*वि यदस्थाद् यजतो वातचोदितो ह्वारो न वक्वा जरणा अनाकृतः। तस्य पत्मन् दक्षुषः कृष्णजंहसः शुचिजन्मनो रज आ व्यध्वनः ॥ रथो न यातः शिक्वभिः कृतो द्यामङ्गेभिररुषेभिरीयते। आदस्य ते कृष्णासो दक्षिi सूरयः शूरस्येव त्वेषथादीषते वयः ॥ - ऋ. १.१४१.७-८
*कृष्णं नियानं हरयः सुपर्णा अपो वसाना दिवमुत्पतन्ति। त आववृत्रन् त्सदनादृतस्यादिद् घृतेन पृथिवी व्युद्यते ॥ - ऋ. १.१६४.४७
*आ यो वना तातृषाणो न भाति वार्ण पथा रथ्येव स्वानीत्। कृष्णाध्वा तपू रण्वश्चिकेत द्यौरिव स्मयमानो नभोभिः ॥ स यो व्यस्थादभि दक्षदुर्वीं पशुनैrति स्वयुरगोपाः। अग्निः शोचिष्माँ अतसान्युष्णन् कृष्णव्यथिरस्वदयन्न भूम ॥ - ऋ. २.४.६-७
*स वृत्रहेन्द्रः कृष्णयोनीः पुरंदरो दासीरैरयद्वि। अजनयन् मनवे क्षामपश्च सत्रा शंसं यजमानस्य तूतोत् ॥ - ऋ. २.२०.७
*त्वं नृचक्षा वृषभानु पूर्वीः कृष्णास्वग्ने अरुषो वि भाहि। वसो नेषि च पर्षि चात्यंहः कृधी नो राय उशिजो यविष्ठ ॥ -ऋ. ३.१५.३
*अदेदिष्ट वृत्रहा गोपतिर्गा अन्तः कृष्णाf अरुषैर्धामभिर्गात्। प्र सूनृता दिशमान ऋतेन दुरश्च विश्वा अवृणोदप स्वाः ॥ - ऋ. ३.३१.२१
*नाना चक्राते यम्या वपूंषि तयोरन्यद्रोचते कृष्णमन्यत्। श्यावी च यदरुषी च स्वसारौ महद् देवानामसुरत्वमेकम् ॥ - ऋ. ३.५५.११
*ऋतेन ऋतं नियतमीळ आगोरामा सचा मधुमत् पक्वमग्ने। कृष्णा सती रुशता धासिनैषा जामर्येण पयसा पीपाय ॥ - ऋ. ४.३.९
*कृष्णं त एम रुशतः पुरो भाश्चरिष्ण्वर्चिर्वपुषामिदेकम्। यदप्रवीता दधते ह गर्भं सद्यश्चिज्जातो भवसीदु दूतः॥ - ऋ. ४.७.९
*त्वं पिप्रुं मृगयं शूशुवांसमृजिश्वाने वैदथिनाय रन्धीः। पञ्चाशत् कृष्णा नि वपः सहस्रा ऽत्कं न पुरो जरिमा वि दर्दः ॥ - ऋ. ४.१६.१३
*अयं चक्रमिषणत् सूर्यस्य न्येतशं रीरमत् ससृमाणम्। आ कृष्ण ईं जुहुराणो जिघर्ति त्वचो बुध्ने रजसो अस्य योनौ। असिक्न्यां यजमानो न होता ॥ - ऋ. ४.१७.१४
*प्र नव्यसा सहसः सूनुमच्छा यज्ञेन गातुमव इच्छमानः। वृश्चद्वनं कृष्णयामं रुशन्तं वीती होतारं दिव्यं जिगाति ॥ - ऋ. ६.६.१
*अहश्च कृष्णमहरर्जुनं च वि वर्तेते रजसी वेद्याभिः। वैश्वानरो जायमानो न राजा ऽवातिरज्ज्योतिषाग्निस्तमांसि ॥ - ऋ. ६.९.१
*आ यः पप्रौ जायमान उर्वी दूरेदृशा भासा कृष्णाध्वा। अध बहु चित् तम ऊर्म्यायास्तिरः शोचिषा ददृशे पावकः ॥ - ऋ. ६.१०.४
*दिवेदिवे सदृशीरन्यमर्धं कृष्णा असेधदप सद्मनो जाः। अहन् दासा वृषभो वस्नयन्तोदव्रजे वर्चिनं शम्बरं च ॥ - ऋ. ६.४७.२१
*तमीळिष्व यो अर्चिषा वना विश्वा परिष्वजत्। कृष्णा करोति जिह्वया ॥ - ऋ. ६.६०.१०
*प्रोथदश्वो न यवसेऽविष्यन् यदा महः संवरणाद् व्यस्थात्। आदस्य वातो अनु वाति शोचिरध स्म ते व्रजनं कृष्णमस्ति ॥ - ऋ. ७.३.२
*अयमु ष्य सुमहाँ अवेदि होता मन्द्रो मनुषो यह्वो अग्निः। वि भा अकः ससृजानः पृथिव्यां कृष्णपविरोषधीभिर्ववक्षे ॥ - ऋ. ७.८.२
*अप स्वसुरुषसो नग्जिहीते रिणक्ति कृष्णीररुषाय पन्थाम्। अश्वामघा गोमघा वां हुवेम दिवा नक्तं शरुमस्मद् युयोतम् ॥ - ऋ. ७.७१.१
*इमं घा वीरो अमृतं दूतं कृण्वीत मर्त्यः। पावकं कृष्णवर्तनिं विहायसम् ॥ - ऋ. ८.२३.१९
*यः श्वेताँ अधिनिर्णिजश्चक्रे कृष्णाf अनु व्रता। स धाम पूर्व्यं ममे यः स्कम्भेन वि रोदसी अजो न द्यामधारयन्नभन्तामन्यके समे ॥ - ऋ. ८.४१.१०
*कृष्णा रजांसि पत्सुतः प्रयाणे जातवेदसः। अग्निर्यद् रोधति क्षमि ॥ - ऋ. ८.४३.६
*अयं वां कृष्णो अश्विना हवते वाजिनीवसू। मध्वः सोमस्य पीतये ॥ (ऋषिः कृष्ण आङ्गिरसः, दे.अश्विनौ) - ऋ. ८.८५.३
*शृणुतं जरितुर्हवं कृष्णस्य स्तुवतो नरा। मध्वः सोमस्य पीतये ॥ छर्दिर्यन्तमदाभ्यं विप्राय स्तुवते नरा। मध्वः सोमस्य पीतये ॥ - ऋ. ८.८५.४-५
*त्वमेतदधारयः कृष्णासु रोहिणीषु च। परुष्णीषु रुशत् पयः ॥ - ऋ. ८.९३.१३
*अव द्रप्सो अंशुमतीमतिष्ठदियानः कृष्णो दशभिः सहस्रैः। आवत्तमिन्द्रः शच्या धमन्तमप स्नेहितीर्नृमणा अधत्त ॥ द्रप्समपश्यं विषुणे चरन्तमुपह्वरे नद्यो अंशुमत्याः। नभो न कृष्णमवतस्थिवांसमिष्यामि वो वृषणो युध्यताजौ ॥ - ऋ. ८.९६.१३-१४
*प्र ये गावो न भूर्णयस्त्वेषा अयासो अक्रमुः। घ्नन्तः कृष्णामप त्वचम् ॥ - ऋ. ९.४१.१
*पवमान ऋतं बृहच्छुक्रं ज्योतिरजीजनत्। कृष्णा तमांसि जङ्घनत् ॥ - ऋ. ९.६६.२४
*कृष्णां यदेनीमभि वर्पसा भूज्जनयन् योषां बृहतः पितुर्जाम्। ऊर्ध्वं भानुं सूर्यस्य स्तभायन् दिवो वसुभिररतिर्वि भाति ॥ - ऋ. १०.३.२
*यत् ते कृष्णः शकुन आतुतोद पिपीलः सर्प उत वा श्वापदः। अग्निष्टद्विश्वादगदं कृणोतु सोमश्च यो ब्राह्मणाँ आविवेश ॥ - ऋ. १०.१६.६
*कृष्णः श्वेतोऽरुषो यामो अस्य ब्रध्न ऋज्र उत शोणो यशस्वान्। हिरण्यरूपं जनिता जजान ॥ - ऋ. १०.२०.९
*त्वे धर्माण आसते जुहूभिः सिञ्चतीरिव। कृष्णा रूपाण्यर्जुना वि वो मदे विश्वा अधि श्रियो धिषे विवक्षसे ॥। - ऋ. १०.२१.३
*उत कण्वं नृषदः पुत्रमाहुरुत श्यावो धनमादत्त वाजी। प्र कृष्णाय रुशदपिन्वतोधर्ऋतमत्र नकिरस्मा अपीपेत् ॥ - ऋ. १०.३१.११
*अस्तेव सु प्रतरं लायमस्यन् भूषन्निव प्र भरा स्तोममस्मै। वाचा विप्रास्तरत वाचमर्यो नि रामय जरितःसोम इन्द्रम् ॥ (ऋषिः कृष्ण आङ्गिरसः, देवता इन्द्रः) - ऋ. १०.४२.१
*कृष्णा यद्गोष्वरुणीषु सीदद् दिवो नपाताश्विना हुवे वाम्। वीतं मे यज्ञमा गतं मे अन्नं ववन्वांसा नेषमस्मृतध्रू ॥ - ऋ. १०.६१.४
*स सूर्यः पर्युरू वरांस्येन्द्रो ववृत्याद्रथ्येव चक्रा। अतिष्ठन्तमपस्यं न सर्गं कृष्णा तमांसि त्विष्या जघान ॥ - ऋ. १०.८९.२
* उप मा पेपिशत् तमः कृष्णं व्यक्तमस्थित। उष ऋणेव यातय ॥ - ऋ. १०.१२७.७
*द्यावापृथिवी सहाऽऽस्ताम्। ते वियती अब्रूताम्। अस्त्वेव नौ सह यज्ञियमिति। यदमुष्या यज्ञियमासीत्। तदस्यामदधात्। त ऊषा अभवन्। यदस्या यज्ञियमासीत्। तदमुष्यामदधात्। तददश्चन्द्रमसि कृष्णम्। - तैत्तिरीय ब्राह्मण १.१.३.२
*यदिदं दिवो यददः पृथिव्याः। संजज्ञाने रोदसी संबभूवतुः। ऊषान्कृष्णमवतु कृष्णमूषाः। इहोभयोर्यज्ञियमागमिष्ठाः ॥ - तै.ब्रा. १.२.१.२
*कृष्णलं कृष्णलं वाजसृद्भ्यः प्रयच्छति। यमेव ते वाजं लोकमुज्जयन्ति। तं परिक्रीयावरुन्धे ॥ - तै.ब्रा.१.३.६.७
*अन्तत एव निर्ऋतिं निरवदयते। कृष्णं वासः कृष्णतूषं दक्षिणा। एतद्वै निर्ऋत्यै रूपम्। - तै.ब्रा. १.६.१.४
*नैर्ऋतं चरुं परिवृक्त्यै गृहे कृष्णानां व्रीहीणां नखनिर्भिन्नम्। पाप्मानमेव निर्ऋतिं निरवदयते। कृष्णाकूटा दक्षिणा समृद्ध्यै। - तै.ब्रा. १.७.३.४
*- - - - सो (प्रजापतिः) ऽन्तर्वानभवत्। स हरितः श्यावोऽभवत्। - - -स विजायमानो गर्भेणाताम्यत्। स तान्तः कृष्णः श्यावोऽभवत्। तस्मात्तान्तः कृष्णः श्यावो भवति। - - - - तै.ब्रा. २.३.८.१
*नक्तं जाताऽस्योषधे। रामे कृष्णे असिक्नि च। इदँ रजनि रजय। किलासं पलितं च यत् ॥ - तै.ब्रा.२.४.४.१
*त्वे अग्ने सुमतिं भिक्षमाणाः। दिवि श्रवो दधिरे यज्ञियासः। नक्ता च चक्रुरुषसा विरूपे। कृष्णं च वर्णमरुणं च सं धुः ॥ - तै.ब्रा. २.७.१२.५
*अभीवृतं कृशनैर्विश्वरूपम्। हिरण्यशम्यं यजतो बृहन्तम्। आस्थाद्रथं सविता चित्रभानुः कृष्णा रजांसिं तविषीं दधानः ॥ - तै.ब्रा. २.८.६.१
*तन्मित्रस्य वरुणस्याभिचक्षे। सूर्यो रूपं कृणुते द्योरुपस्थे। अनन्तमन्यद्द्रुशदस्य पाजः। कृष्णमन्यद्धरितः संभरन्ति ॥ - तै.ब्रा. २.८.७.२
*इन्द्रो वा अकामयत। दृढोऽशिथिलः स्यामिति। स एतं वरुणाय शतभिषजे भेषजेभ्यः पुरोडाशं दशकपालं निरवपत्कृष्णानां व्रीहीणाम्। - तै.ब्रा. ३.१.५.९
*- - - - - त एतमहोरात्राभ्यां चरुं निरवपताम्। द्वयानां व्रीहीणाम्। शुक्लानां च कृष्णानां च। सवात्योर्दुग्धे। श्वेतायै च कृष्णायै च। ततो वै ते अत्यहोरात्रे अमुच्येते। - तै.ब्रा. ३.१.६.२
*दर्शपूर्णमासेष्टि विधिः :- यज्ञो देवेभ्यो निलायत। कृष्णो रूपं कृत्वा। यत्कृष्णाजिने हविरध्यवहन्ति। यज्ञादेव तद्यज्ञं प्रयुङ्क्ते। - तै.ब्रा. ३.२.५.६
*यज्ञो देवेभ्यो निलायत। कृष्णो रूपं कृत्वा। यत्कृष्णाजिने हविरधिपिनष्टि। यज्ञादेव तद्यज्ञं प्रयुङ्क्ते। - तै.ब्रा. ३.२.६.१
*अग्निर्देवेभ्यो निलायत। कृष्णो रूपं कृत्वा। स वनस्पतीन्प्राविशत्। कृष्णोऽस्याखरेष्ठोऽग्नये त्वा स्वाहेत्याह। - तै.ब्रा. ३.३.६.२
*अह्ने शुक्लं पिङ्गलम्। रात्रियै कृष्णं पिङ्गाक्षम्। - तै.ब्रा. ३.४.१७.१
*इध्म सम्भरण मन्त्र : यत्कृष्णो रूपं कृत्वा। प्राविशस्त्वं वनस्पतीन्। ततस्त्वामेकविँशतिधा। संभरामि सुसंभृता। - तै.ब्रा. ३.७.४.८
*अञ्ज्येताय स्वाहा कृष्णाय स्वाहा श्वेताय स्वाहेत्यश्वरूपाणि जुहोति। रूपैरेवैनं समर्धयति। - तै.ब्रा.३.८.१७. ४
*आग्नेयं कृष्णग्रीवं पुरस्ताल्ललाटे। पूर्वाग्निमेव तं कुरुते। - तै.ब्रा. ३.८.२३.१
*चतुर्थपञ्चमपश्वोर्नियोजनं : आग्नेयौ कृष्णग्रीवौ बाहुवोः। बाहुवोरेव वीर्यं धत्ते। तस्माद्राजन्यो बाहुबली भावुकः। - तै.ब्रा. ३.८.२३.२
*यावत्कृष्णायसं सर्वम्। देवत्रा यच्च मानुषम्। सर्वास्ताः। - तै.ब्रा. ३.१२.६.५
*अव द्रप्सो अंशुमतीमतिष्ठत्। इयानः कृष्णो दशभिः सहस्रैः। आवर्तमिन्द्रः शच्या धमन्तम्। उप स्नुहि तं नृमणामथद्रामिति। - तैत्तिरीय आरण्यक १.६.३
*अत्रिणा त्वा क्रिमे हन्मि - - - - - - अथो कृष्णा अथो श्वेताः - तै.आ. ४.३६.१
*यत्ते कृष्णः शकुन आतुतोद पिपीलः सर्प उत वा श्वापदः। आग्निष्टद्विश्वादनृणं कृणोतु सोमश्च यो ब्राह्मणमाविवेश। - तै.आ. ६.४.२
*मृत्तिकाभिमन्त्रणमन्त्र : उद्धृताऽसि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना। भूमिर्धेनुर्धरणी लोकधारिणी। - तै.आ. १०.१.८
*ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम्। ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षं विश्वरूपाय वै नमः। - तै.आ. १०.१२.१
*तिलाः कृष्णास्तिलाः श्वेतास्तिलाः सौम्या वशानुगाः। तिलाः पुनन्तु मे पापं यत्किंचिद्दुरितं मयि स्वाहा। - तै.आ. १०.६४.१
*पुरोडाशकरणम् : यज्ञो देवेभ्योऽपचक्राम, स कृष्णो भूत्वा चचार। तस्य देवा अनुविद्य त्वचमेवावच्छायाऽऽजह्रुः। तस्य यानि शुक्लानि च कृष्णानि च लोमानि - तान्यृचां च साम्नां च रूपम्। यानि शुक्लानि तानि साम्नां रूपम्, यानि कृष्णानि तान्यृचाम्। यदि वेतरथा - यान्येव कृष्णानि तानि साम्नां रूपम्, यानि शुक्लानि तान्यृचाम्। यान्येव बभ्रूणीव हरीणि तानि यजुषां रूपम्। - शतपथ ब्राह्मण १.१.४.१
*स यदस्यै पृथिव्या अनामृतं देवयजनमासीत्तच्चन्द्रमसि न्यदधत। तदेतच्चन्द्रमसि कृष्णम्। - श.ब्रा. १.२.५.१८
*प्रोक्षणीरध्वर्युरादत्ते। स इध्ममेवाग्रे प्रोक्षति - कृष्णोऽस्याखरेष्ठोऽग्नये त्वा जुष्टं प्रोक्षामि इति। तन्मेध्यमेवैतदग्नये करोति। - श.ब्रा. १.३.३.१
*पूर्णमासोपचारः :- ते वा एते अग्नीषोमयोरेव रूपमन्वायत्ते। यत् शुक्लम् - तद् आग्नेयम् , यत् कृष्णं तत् सौम्यम्। यदि वेतरथा - यदेव कृष्णं तदाग्नेयम् , यत् शुक्लं तत् सौम्यम्। - - - - -- श.ब्रा. १.६.३.४१
*अग्निहोत्र ब्राह्मणम् : - - - - तस्मादेतदामायां गवि सत्यां शृतम्, अग्निर्हि रेतः। तस्माद्यदि कृष्णायाम्, यदि रोहिण्याम्, शुक्लमेव भवति अग्निसङ्काशम्, अग्नेर्हि रेतः - श.ब्रा. २.२.४.१५
*कृष्णाजिन दीक्षा : यानि शुक्लानि तानि दिवो रूपम्। यानि कृष्णानि तान्यस्यै। यदि वेतरथा यान्येव कृष्णानि - तानि दिवो रूपम्। यानि शुक्लानि तान्यस्यै। यान्येव बभ्रूणीव हरीणि - तान्यन्तरिक्षस्य रूपम्। - श.ब्रा. ३.२.१.१
*अथ जघनेन कृष्णाजिने पश्चात् प्राङ् जान्वाक्न उपविशति। स यत्र शुक्लानां च कृष्णानां च सन्धिर्भवति - तदेवमभिमृश्य जपति - ऋक्सामयोः शिल्पे स्थः इति। यद्वै प्रतिरूपम् - तच्छिल्पम्। - श.ब्रा. ३.२.१.५
*शर्मासि शर्म मे यच्छ इति। चर्म वा एतत् कृष्णस्य तदस्य तन्मानुषम्। शर्म देवत्रा। - श.ब्रा. ३.२.१.८
*यज्ञो हि कृष्णः। स यः स यज्ञः - तत्कृष्णाजिनम्। योषा योनि सा कृष्णविषाणा। - श.ब्रा. ३.२.१.२८
*एषा वा एतस्य स्वा योनिर्भवति - यत्कृष्णविषाणा। तथो हैनमेषा न हिनस्ति। तस्माद्दीक्षितः
कृष्णविषाणयैव कण्डूयेत नान्येन कृष्णविषाणायाः। - श.ब्रा. ३.२.१.३१
*दीक्षित धर्मा: :-अथ यत्र मेक्ष्यन्भवति - तत् कृष्णविषाणया लोष्टं वा, किंचिद्वोपहन्ति। इयं ते यज्ञिया तनूः इति। - - - श.ब्रा. ३.२.२.२०
*सोमानयनम् : अथानड्वाहावाजति। तौ यदि कृष्णौ स्याताम् - अन्यतरो वा कृष्णः। तत्र विद्याद्वर्षिष्यत्यैषमः पर्जन्यः। - श.ब्रा. ३.३.४.११
*स(अग्नीषोमीयः पशुः) द्विरूपो भवति। द्विदेवत्यो हि भवति। देवतयोरसमदे। कृष्णसारंगःस्यादित्याहुः। तद्ध्येनयो रूपतममिवेति। यदि कृष्णसारङ्गं न विन्देदथोऽअपि लोहितसारंगः स्यात्। - श.ब्रा. ३.३.४.२३
*प्रवर्ग्यकर्मणि तानूनप्त्रम् : न ह वाऽएषोऽग्रे तताप - यथा हैवेदमन्यत्कृष्णमेवं हैवास। तेनैवैतद्वीर्येण तपति। - श.ब्रा. ३.४.२.१५
*सर्वे श्यामाः। द्वे वै श्यामस्य रूपे - शुक्लं चैव लोम, कृष्णं च। द्वन्द्वं वै मिथुनं प्रजननम्। - श.ब्रा.५.१.३.९, ५.२.५.८
*त्रिषंयुक्तादियागाः :- कृष्णं वासो वारुणस्य। तद्धि वारुणं - यत् कृष्णम्। यदि कृष्णं न विन्देद् - अपि यदेव किञ्च वासः स्यात्। - श.ब्रा. ५.२.५.१७
*रत्नयागाः :- स कृष्णानां व्रीहीणां नखैर्निर्भिद्य, तण्डुलान्नैर्ऋतं चरुं श्रपयति। - - - - - तस्य दक्षिणा - कृष्णा गौः परिमूर्णी पर्यारिणी। सा ह्यपि निर्ऋतिर्गृहीता। - श.ब्रा. ५.३.१.१३
*अथैतमभिषेकं कृष्णविषाणयाऽनुविमृष्टे। - श.ब्रा. ५.४.२.४
*श्यामो भवति। द्वयानि वै श्यामस्य लोमानि - शुक्लानि च कृष्णानि च। द्वन्द्वं मिथुनं प्रजननम्। - श.ब्रा. ६.२.२.२
*अभि शुक्लानि च कृष्णानि च लोमानि निष्यूतो भवति। ऋक्सामयोर्हैते रूपे। - - - - श.ब्रा. ६.७.१.७
*नैर्ऋतीष्टकाचयनम् : कृष्णा भवन्ति। कृष्णं हि तत्तम आसीत्। अथो कृष्णा वै निर्ऋतिः। - श.ब्रा. ७.२.१.७
*सोमक्रयण, सोमकाग्निक व्यतिषजनम् : द्वे वाऽअहोरात्रे - शुक्लं च कृष्णं च। द्वे सिकते - शुक्ला च कृष्णा च। एवमु हास्यैता अहोरात्राभ्यामुपहिता भवन्ति। - श.ब्रा. ७.३.१.३८
*लोगेष्टकोपधानम् : तदाहुः - कैतासामसङ्यख्यातानां सङ्ख्येति। द्वेऽइति ब्रूयात्। द्वे हि सिकते - शुक्ला च कृष्णा च। अथो सप्तविंशतिशतानीति ब्रूयात्। - - - श.ब्रा. ७.३.१.४३
*लोकम्पृणेष्टकोपधानम् : न भिन्नां न कृष्णामुपदध्यात्। आर्च्छति वा एषा - या भिद्यते। आर्तम्वेतद्रूपं - यत्कृष्णम्। - श.ब्रा. ८.७.२.१६
*प्रोथदश्वो न यवसेऽविष्यन् यदा महः संवरणाद् व्यस्थात्। आदस्य वातो अनु वाति शोचिरध स्म ते व्रजनं कृष्णमस्ति इति। यदा वा एतस्य वातोऽनुवाति शोचिरथैतस्य व्रजनं कृष्णं भवति। - श.ब्रा. ८.७.३.१२
*- - - - तथैवैनमयमेतदीयिवांसमुपरिष्टादन्नेन प्रीणात्येतयाऽऽहुत्या। कृष्णायै शुक्लवत्सायै पयसा। रात्रिर्वै कृष्णा शुक्लवत्सा। तस्या असावादित्यो वत्सः। - श.ब्रा. ९.२.३.३०
*मण्डलपुरुषोपासनं ब्राह्मणम् : अथाध्यात्मम्।यदेतन्मण्डलं तपति, यश्चैष रुक्मः - इदं तच्छुक्लमक्षन्। अथ यदेतदर्चिर्दीप्यते, यच्चैतत्पुष्करपर्णम् - इदं तत्कृष्णमक्षन्। अथ य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषः, यश्चैष हिरण्मयः पुरुषः। अयमेव स योऽयं दक्षिणऽक्षन्पुरुषः। - श.ब्रा. १०.५.२.७
*अग्निहोत्रम् : स ह तत एवैतयोः पूर्वयोरुत्तरमन्ववांतरदेशं प्रवव्राजैदु स्त्रियौ कल्याणीं चातिकल्याणीं च। ते अंतरेण पुरुषः कृष्णः पिङ्गाक्षो दण्डपाणिस्तस्थौ। - - - - - -अथ य एते सोऽन्तरेण पुरुषः कृष्णः पिंगाक्षो दंडपाणिरस्थात्। क्रोधो वै सोऽभूत्। स यत् स्रुच्यप आनीय यन्निनयति। तेन क्रोधमवरुन्धे। - श.ब्रा. ११.६.१.१३
*अध्यात्मविद्ब्राह्मणम् : पुरुषो वै संवत्सरः। तस्य पादावेव प्रायणीयोऽतिरात्रः। पादाभ्यां हि प्रयन्ति। तयोर्यच्छुक्लं तदह्नो रूपम्। यत्कृष्णं तद्रात्रेः। नखान्येवौषधिवनस्पतीनां रूपम्। - श.ब्रा. १२.१.४.१
*हस्तावेवोदयनीयोऽतिरात्रः। हस्ताभ्यां ह्युद्यति। तयोर्यच्छुक्लं तदह्नो रूपम्। यत्कृष्णं तद्रात्रेः। नखान्येव नक्षत्राणां रूपम्। - श.ब्रा. १२.१.४.३
*गवामयनीय संवत्सरस्य पुरुषविधोपासनम् : यदिदमक्ष्णः शुक्लम्। स प्रथमः स्वरसामा। यत् कृष्णं, स द्वितीयः। यन्मण्डलं, स तृतीयः। नासिके विषुवान्। यदिदमक्ष्णो मण्डलम्। स प्रथमोऽर्वाक्सामा। यत् कृष्णं, स द्वितीयः। यत् शुक्लं, स तृतीयः। - श.ब्रा. १२.२.४.१५
*सौत्रामण्यां सोमसम्पत्तिः :- त्रय आश्विनं भक्षयन्ति। अध्वर्युः प्रतिप्रस्थाताऽऽग्नीध्रः। त्रिवृद्वा इदं चक्षुः। शुक्लं कृष्णं कनीनका। यथारूपमेवास्मिन् चक्षुर्दधति। - श.ब्रा. १२.८.२.२६
*सौत्रामणी यज्ञात् पुरुषोत्पत्तिः :-तद्यौ ह वा इमौ पुरुषाविवाक्ष्योः। एतावेवाश्विनौ। अथ यत् कृष्णम्। तत्सारस्वतम्। यच्छुक्लम्। तदैन्द्रम्। - श.ब्रा. १२.९.१.१२
*कृष्णग्रीवमाग्नेयं रराटे पुरस्तात्। पूर्वाग्निमेव तं कुरुते। तस्माद्राज्ञः पूर्वाग्निर्भावुकः। - श.ब्रा. १३.२.२.३
*सौर्ययामौ श्वेतं च कृष्णं च पार्श्वयोः। कवचे एव ते कुरुते। - श.ब्रा. १३.२.२.७
*द्विरूप एवैषोऽश्वः स्यात्, कृष्णसारङ्गः। प्रजापतेर्वा एषोऽक्ष्णः समभवत्। द्विरूपं वा इदं चक्षुः - शुक्लं चैव कृष्णं च तदेनं स्वेन रूपेण समर्धयतीति। अथ होवाच सात्ययज्ञिः। त्रिरूप एवैषोऽश्वः स्यात्। तस्य कृष्णः पूर्वार्धः। शुक्लोऽपरार्द्धः। कृत्तिकांजिः पुरस्तात्। तद्यत् कृष्णः पूर्वार्द्धो भवति। यदेवेदं कृष्णमक्ष्णः। तदस्य तत्। अथ यत् शुक्लोऽपरार्द्धः। यदेवेदं शुक्लमक्ष्णः। तदस्य तत्। अथ यत् कृत्तिकांजिः पुरस्तात्। सा कनीनका। स एव रूपसमृद्धः। - श.ब्रा. १३.४.२.४
*एष वै घर्मः। य एष तपति। - - - - अनृतं स्त्री शूद्रः श्वा कृष्णः शकुनिः। तानि न प्रेक्षेत। - श.ब्रा. १४.१.१.३१
*सर्वान्नब्राह्मणं वा शिशुब्राह्मणम् : तद्या इमा अक्षँल्लोहिन्यो राजयः। ताभिरेनं रुद्रोऽन्वायत्तः। अथ या अक्षन्नापः। ताभिः पर्जन्यः। या कनीनका। तया आदित्यः। यत् शुक्लं, तेनाग्निः। यत् कृष्णं, तेनेन्द्रः। - श.ब्रा. १४.५.२.३
*इध्मसंनहनार्था मन्त्राः :- (अथेध्मं विस्रस्य प्रोक्षति) कृष्णोऽस्याखरेष्ठोऽग्नये त्वा स्वाहा वेदिरसि बर्हिषे त्वा स्वाहा - - - - तैत्तिरीय संहिता १.१.१०.१
*राजसूयविषयनैर्ऋतमन्त्राणां अभिधानम् : ये प्रत्यञ्चः शम्याया अवशीयन्ते तं नैर्ऋतमेककपालं कृष्णं वासः कृष्णतूषं दक्षिणा - तै.सं. १.८.१.१
*नैर्ऋतं चरुं परिवृक्त्यै गृहे कृष्णानां व्रीहीणां नखनिर्भिन्नं कृष्णा कूटा दक्षिणा - तै.सं. १.८.९.१
*राजसूयविषयाणां देवसुवां हविषामभिधानम् : अग्नये गृहपतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति कृष्णानां व्रीहीणां - - - - तै.सं. १.८.१०.१
*वरुणगृहीतादिपशुविधानम् : प्रजापतिः प्रजा असृजत ता अस्मात्सृष्टाः पराचीरायन्ता वरुणमगच्छन्ता अन्वैत्ताः पुनरयाचत ता अस्मै न पुनरदात्सोऽब्रवीद्वरं वृणीष्वाथ मे पुनर्देहीति तासां वरमाऽलभत स कृष्ण एकशितिपादभवद्यो वरुणगृहीतः स्यात्स एतं वारुणं कृष्णमेकशितिपादमालभेत - तै.सं. २.१.२.१
*असावादित्यो न व्यरोचत तस्मै देवाः प्रायश्चित्तिमैच्छन्तस्मा एता मह्ला आऽलभन्ताऽऽग्नेयी कृष्णग्रीवीं संहितामैन्द्रीं श्वेतां बार्हस्पत्यां - - - यो ब्रह्मवर्चसकामः स्यात्तस्मा एता मह्ला आ लभेत - - - - -तै.सं. २.१.२.४
*वसन्ता प्रातराग्नेयी कृष्णग्रीवीमालभेत ग्रीष्मे मध्यंदिने संहितामैन्द्रीं शरद्यपराह्णे श्वेतां बार्हस्पत्यां - - - तै.सं. २.१.२.५
*आग्नेयं कृष्णग्रीवमालभेत सौम्यं बभ्रुं - - - - - - यदाग्नेयो भवति तेज एवास्मिन्तेन दधाति यत्सोम्यो ब्रह्मवर्चसं तेन कृष्णग्रीव आग्नेयो भवति तम एवास्मादप हन्ति श्वेतो भवति रुचमेवास्मिन्दधाति बभ्रुः सौम्यो भवति ब्रह्मवर्चसमेवास्मिन्त्विषिं दधाति - - - - - तै.सं. २.१.२.७
*ब्रह्मवर्चसकामादीनां पशुविधिः :- यः पाप्मना गृहीतः स्यात्स आग्नेयं कृष्णग्रीवमा लभेतैन्द्रमृषभम् - तै.सं. २.१.४.६
*प्राजापत्यं कृष्णमा लभेत वृष्टिकामः प्रजापतिर्वै वृष्ट्या ईशे - - - - स एवास्मै पर्जन्यं वर्षयति कृष्णो भवत्येतद्वै वृष्ट्यै रूपं रूपेणैव वृष्टिमव रुन्धे - तै.सं. २.१.८.५
*अन्नाद्यकामादीनां पशुविधिः :- वरुणं सुषुवाणमन्नाद्यं नोपानमत्स एतां वारुणीं कृष्णां वशामपश्यत्तां स्वायै देवताया आऽलभत - - - स एतां वारुणीं कृष्णां वशामा लभेत -- - - - -कृष्णा भवति वारुणी ह्येषा देवतया समृद्ध्यै मैत्रं श्वेतमा लभेत वारुणं कृष्णमपां चौषधीनां च संधावन्नकामो - - - तै.सं. २.१.९.१
*भूतिकामादीनामादित्यचर्वादीष्टिविधिः :- यः परस्ताद्ग्राम्यवादी स्यात्तस्य गृहाद ~व्रीहीनाहरेच्छुक्लांश्च कृष्णांश्च वि चिनुयाद्ये शुक्ला: स्युस्तमादित्यं चरुं निवपेदादित्या वै देवतया विड् - - - ये कृष्णाः स्युस्तं वारुणं चरुं निर्वपेद् वारुणं वै राष्ट्रमुभे एव विशं च राष्ट्रं चाव गच्छति - तै.सं. २.३.१.३
*कारीरीष्टिमन्त्रव्याख्यानम् : मारुतमसि मरुतामोज इति कृष्णं वासः कृष्णतूषं परि धत्त एतद्वै वृष्ट्यै रूपं सरूप एव भूत्वा पर्जन्यं वर्षयति - - - - - वृषा वा अश्वो वृषा पर्जन्यः कृष्ण इव खलु वै भूत्वा वर्षति रूपेणैवैनं समर्धयाति - तै.सं. २.४.९.१, ४
*कासांचित्पुरोनुवाक्यानामभिधानम् : आ ते सुपर्णा अमिनन्त एवैः कृष्णो नोनाव वृषभो यदीदम्। - तै.सं. ३.१.११.५
*पृषदाज्याभिधानम् : यत्कृष्णशकुनः पृषदाज्यमवमृशेच्छूद्रा अस्य प्रमायुकाः स्युः - तै.सं. ३.२.६.२
*चोडाख्येष्टकाभिधानम् : आदस्य वातो अनु वाति शोचिरध स्म ते व्रजनं कृष्णमस्ति - तै.सं. ४.४.३.३
*सावित्राहुत्यभ्रिस्वीकारयोरभिधानम् : सुषिराऽभ्रिर्भवति सयोनित्वाय स यत्रयत्रावसत्त त्कृष्णमभवत्कल्माषी भवति रूपसमृद्ध्या - तै.सं. ५.१.१.४
*गार्हपत्यचयनम् : द्यावापृथिवीसहास्तां ते वियति अब्रूतामस्त्वेव नौ सह यज्ञियमिति यदमुष्या यज्ञियमासीत्तदस्यामदधात्त ऊषा अभवन्यदस्या यज्ञियमासीत्तदमुष्यामदधात्तददश्चन्द्रमसि कृष्णम् - तै.सं. ५.२.३.३
*उख्याग्निसंवपनम् : नैर्ऋतीः कृष्णास्तिस्रस्तुषपक्वा भवन्ति निर्ऋत्यै वा एतद्भागधेयं यत्तुषा निर्ऋत्यै रूपं कृष्णं रूपेणैव निर्ऋतिं निरवदयत - तै.सं. ५.२.४.२
*क्षेत्रे सिकतावापः :- शंयुं बार्हस्पत्यं मेधा नापानमत्साऽग्निं प्राविशत् सोऽग्ने कृष्णो रूपं कृत्वोदायत - - - - - तै.सं. ५.२.६.५
*स्वयमातृण्णाद्यभिधानम् : चतस्रः पुरस्तादुप दधाति तस्माच्चत्वारि चक्षुषो रूपाणि द्वे शुक्ले द्वे कृष्णे - तै.सं. ५.३.१.४
*परिषेचनाद्यभिधानम् : मृत्युर्वा एष यदग्निर्ब्रह्मण एतद्रूपं यत्कृष्णाजिनं कार्ष्णी उपानहावुप मुञ्चते ब्रह्मणैव मृत्योरन्तर्धत्ते - तै.सं. ५.४.४.४
*अश्वमेधशेषभूतप्रथमपशुसंघविधिः :- इन्द्राय राज्ञे सूकरो वरुणाय राज्ञे कृष्णो यमाय राज्ञ ऋश्य - - - - तै.ब्रा. ५.५.११.१
*- - - - एण्यह्ने कृष्णो रात्रियै - तै.सं. ५.५.१५.१
*शार्ङ्गस्तरक्षुः कृष्णः श्वा चतुरक्षो गर्दभस्त इतरजनानाम् - तै.सं. ५.५.१९.१
*आग्नेयः कृष्णग्रीवः सारस्वती मेषी बभ्रुः सौम्यः पौष्णः - - - तै.सं. ५.५.२२.१
*पिशङ्गौ तूपरौ मारुतः कल्माष आग्नेयः कृष्णोऽजः सारस्वती मेषी वारुणः कृष्ण एकशितिपात्पेत्वः। - तै.सं. ५.५.२४.१
*ब्रह्म वै छन्दांसि ब्रह्मण एतद्रूपं यत्कृष्णाजिनं कार्ष्णी उपानहावुपमुञ्चते छन्दोभिरेवाऽऽत्मानं छादयित्वाऽग्निमुप चरत्यात्मनोऽहिंसायै - तै.सं. ५.६.६.१
*तिस्रः कृष्णा वशा वारुण्यस्तिस्रः श्वेता वशाः सौर्यो - तै.सं. ५.६.११.१
*आग्नेन्द्राः कृष्णललामास्तूपराः - तै.सं. ५.६.१७.१
*वारुणी कृष्णे वशे अराड्यौ दिव्यावृषभौ परिमरौ - तै.सं. ५.६.२१.१
*चितिस्पर्शाद्यभिधानम् : अश्वावभितस्तिष्ठेतां कृष्ण उत्तरतः श्वेतो दक्षिणतस्तावालभ्येष्टका उप दध्यादेतद्वै प्रजापते रूपं प्राजापत्योऽश्वः - - - - - - - - एतद्वा अह्नो रूपं यच्छ्वेतोऽश्वो रात्रियै कृष्ण एतदह्नः रूपं यदिष्टका रात्रियै पुरीषमिष्टका उपधास्यञ्छ~वेतमश्वम् अभिमृशेत्पुरीषमुपधास्यन् कृष्णमहोरात्राभ्यामेवैनं चिनुते - तै.सं. ५.७.१.२
*पुनः परीन्धनाद्यभिधानम् : तमो वा एतं गृह्णाति यस्याग्निरुख्य उद्वायति मृत्युस्तमः कृष्णं वासः कृष्णा धेनुर्दक्षिणा - तै.सं. ५.७.५.१
*कृष्णाजिनादिभिर्दीक्षाकरणाभिधानम् : तामेष वा ऋचो वर्णो यच्छुक्लं कृष्णाजिनस्यैष साम्नो यत्कृष्णमृक्सामयोः शिल्पे स्थ इत्याहर्क्सामे एवाव रुन्ध एषः वा अह्नो वर्णो यच्छुक्लं कृष्णाजिनस्यैष रात्रिया यत्कृष्णं - तै.सं. ६.१.३.१
*ताँ (सूतवशां) हस्ते न्यवेष्टयत तां मृगेषु न्यदधात्सा कृष्णविषाणाऽभवदिन्द्रस्य योनिरसि मा मा हिंसीरिति कृष्णविषाणां प्र यच्छति - तै.सं. ६.१.३.७
*कृष्णविषाणया कण्डूयतेऽपिगृह्य स्मयते प्रजानां गोपीथाय न पुरा दक्षिणाभ्यो नेतोः कृष्णविषाणामव चृतेद्यत्पुरा - - - - - - - नीतासु दक्षिणासु चात्वाले कृष्णविषाणां प्रास्यति योनिर्वै यज्ञस्य चात्वालं योनिः कृष्णविषाणा - तै.सं. ६.१.३.८
*अश्वमेधगतमन्त्रकथनम् : कृष्णाय स्वाहा श्वेताय स्वाहा पिशङ्गाय स्वाहा - - - तै.सं. ७.३.१८.१
*य आसां कृष्णे लक्ष्मणि सर्दिगृदिं परावधीत्। - तै.सं. ७.४.१९.२
*- - - - सा या लोहितकुल्यास तां कृष्णो नग्नः पुरुषो मुसली जुगोप। अथ या घृतकुल्या तस्यै हिरण्मयाः पुरुषा हिरण्मयैश् चमसैस् सर्वान् कामान् उदचिरे। - जैमिनीय ब्राह्मण १.४२
*सा या लोहितकुल्याभूत् तां कृष्णो नग्नः पुरुषो मुसली जुगोप। - - - - - अथ य एनां कृष्णो नग्नः पुरुषो मुसल्य् अजुगुपत् क्रोधस् स तस्यो तद् एवान्नम् इति। तस्य का निष्कृतिर् इति। यद् एवैतत् स्रुचा प्राश्नाति सा तस्य निष्कृतिस् तया तद् अतिमुच्यत इति। - जै.ब्रा.१.४४
*स यत् प्रथमम् अपाहन् सा कृष्णाविर् अभवत्। यद्द्वितीयम् अपाहन् सा धूम्राविर् अभवत्। यत् तृतीयम् अपाहन् सा फाल्गुन्य् अविर् अभवत्। स यं कामयेत पापीयान् स्याद् इति कृष्णम् अस्य पवित्रे ऽप्यस्येत् पापीयान् एव भवति। - - - - जै.ब्रा. १.८१
*- - - -स एतत् पौष्कलं सामापश्यत्। तेनैषां रूपाणि व्यकरोत् ते नानारूपा अभवन् श्वेतो रोहितः कृष्णः। एकरूपा ह वाव। - जै.ब्रा. १.१६०
*अथ ह स्माह श्वेतकेतुर् आरुणेयो यथाश्वस्य श्वेतस्य कृष्णकर्णस्येत्थादानीतस्य रूपं स्याद् एवम् एवाहम् एतस्य स्तोमस्य रूपं वेद। तावद् दृशेन्यं तावद् वपुषेण्यम्। तस्माद् आत्मा। - जै.ब्रा. १.२४९
*अथोष्णिह्मùकुभौ। चक्षुषी ते। - - - - त्रिपदोर् ऋचोर् भवतः। तस्मात् त्रिवृच् चक्षुश् शुक्लं कृष्णं कनीनिका। - जै.ब्रा. १.२५४
*अथ यस्मात् पृष्ठोक्थैर् नानारूपा असुराः। नानादेवत्यासु स्तुवते। तस्माद् उ प्रजा नानारूपाश् श्वेतो रोहितः कृष्णः। - जै.ब्रा. १.२७८
*तस्य त्रिः प्ररोहति। त्रैष्टुभो वा असाव् आदित्यश् शुक्लं कृष्णं पुरुषः। त्रैष्टुभम् इदं चक्षुश् शुक्लं कृष्णं पुरुषः। - जै.ब्रा. १.३२४
*अथाध्यात्मम्। अयम् एव संवत्सरो यो ऽयं चक्षुषि पुरुषः। तस्य यच् छुक्लं तत् संवद्, येन मध्ये कृष्णं मण्डलं तत् सरः। - - - - - स ब्रूयात् त्रय्य् एव विद्या संवत्। तां हि सर्वे देवास् संवान्ताः। अहोरात्रे एव सरः। ते हीदं सर्वं सरतः। आदित्य एवायनम्। - - - - अन्नम् एव संवत्तद् धीदं सर्वं संवान्तम्। वाग् एव सरः। वाचा हि पुरुषस् सरति। - जै.ब्रा. २.२८-२९
*आदित्य एव संवत्सरः। - - - तस्य यद् भाति तत् संवद्, यन् मध्ये कृष्णं मण्डलं तत् सर इत्य् अधिदेवतम्। अथाध्यात्मम्। अयम् एव संवत्सरो यो ऽयं चक्षुषि पुरुषः। तस्य यच् छुक्लं तत् संवद्, यन् मध्यं कृष्णं मण्डलं तत् सरः। अथो आहुर् - आदित्य एव संवच्, चन्द्रमास् सरः। तम एष सरति। तं पौर्णमास्याम् आप्नोvतीति।। तद् उ वा आहुः - प्राण एव संवद् , वाक् सरः। एताभ्यां हि समश्नुत इति। - जै.ब्रा. २.६०
*अहोरात्रे एव कृष्णाजिनस्य रूपम्। अहर् एव शुक्लस्य रूपं, रात्रिः कृष्णस्य। अथ यद् एतन् मण्डलं ता आपस् तद् अन्नं तद् अमृतम्। - जै.ब्रा. २२.६२
*अयम् एव दीक्षितो यो ऽयं चक्षुषि पुरुषः। तस्य यान्य् अर्वाञ्चि पक्षाणि तानि श्मश्रूणि, यान्य् ऊर्ध्वानि ते केशाः। यद् एव शुक्लं च कृष्णं च तत् कृष्णाजिनस्य रूपम्। शुक्लम् एव शुक्लस्य रूपं, कृष्णं कृष्णस्य। - जै.ब्रा. २.६३
*कृष्णाजिनम् वाव दीक्षितयशसम्। एतद् धि सर्वेषां वेदानां रूपम्। यानि शुक्लानि तानि साम्नां रूपं, यानि कृष्णानि तान्य् ऋचाम्। यदि वेतरथा यान्य् एव बभ्रूणीव हरीणि तानि यजुषाम्। - जै.ब्रा. २.६६
*ऋषभो वृष्णिर् अवीनाम्। ऋषभः कृष्ण एणीनाम्। ऋषभ ऋष्यो रोहिताम्। - जै.ब्रा. २.८७
*एतद् वै केशानां रूपं यद् अतिरात्रः। ये शुक्ला अह्नस् ते रूपं, य कृष्णा रात्र्यै ते। जै.ब्रा. २.२०४
*- - - - तौ ह कृष्णपिशंगे संपादयांचक्रतुः। यस्य श्वेतस्य सतः कृष्णम् अस्ति, कृष्णस्य वा सत श्वेतं, स एव सः प्रजापतिन्यंगः। प्रजापतेर् अक्ष्य् अश्वयत्। तत् परापतत्। तद् अपः प्राविशत्। ततो ऽश्वस् समभवत्। यद् अश्वयत् तस्माद् अश्वः। यच् छ~वेथो समभवत्तस्मात् पूतिर्। यद् अपः प्राविशत् तस्माच् छ~वेतनः। श्वेतस्य वा वै सतो ऽक्ष्णः कृष्णम् अस्ति, कृष्णस्य वा सत श्वेतम्। - जै.ब्रा. २.२६८
*अथैता एण्य एककृष्णाः। एण्यो ह वै नामैता रात्रयः। तासु कृष्णो ऽपि मिथुनत्वाय प्रजननाय। - जै.ब्रा. २.३६९
*अयम् एव लोकः प्रायणीयो ऽतिरात्रः। तस्य यच् छुक्लं तद् अह्नो रूपं, यत् कृष्णं तद् रात्रेश्, चित्राण्य् एव नक्षत्राणाम्। - जै.ब्रा. २.४२९
*- - - -प्रायणीयं ह्य् एतद् अहः। त्वेषा अयासो अक्रमुर् घ्नन्तः कृष्णाम् अप त्वचम् इति पाप्मा वै कृष्णा त्वक्। ताम् एवैतेनापघ्नते। - जै.ब्रा. ३.६०
*कृष्णसर्प उ हैवैनां प्रत्युत्तस्थौ। - जै.ब्रा. ३.१२३
*अथो भूमा वै पशवः। भूमा सूक्तम्। - - - - -तस्मात् पशवो नानारूपाञ् जनयन्त्य् - उत श्वेता कृष्णं जनयन्त्य्, उत कृष्णा श्वेतम् , उत रोहिणी कल्माषम्, उत कल्माषी रोहितम्। - जै.ब्रा. ३.१७५, ३.२०६, ३.२४१
*आद् अस्य वातो अनु वाति शोचिर् अध स्म ते व्रजनं कृष्णम् अस्तीति। यदा वा अग्निं वात उपवाजयत्य् अथ स महद् दीप्यते। तद् एतद् दीप्तिर् एव ब्रह्मवर्चसस्य रूपम्। - जै.ब्रा. ३.२०७
*ये ऽभितप्यमानाद् असृज्यन्त ते ऽरुणाः। ये ऽभितप्ताद् असृज्यन्त ते बभ्रवः। ये दह्यमानाद् असृज्यन्त ते श्वेताश् च कृष्णाश् च। तस्माद् व् अयम् एवाग्निर् दहति श्वेतं चैव कृष्णं च। - जै.ब्रा. ३.२६३
*तद् यत् पर्जन्यस्य वर्षिष्यतः कृष्णं तन् नीलम्। अथ यद् अप्स्व् अन्तर् विद्योतते तत् सुवर्णम्। ताभ्यो ऽवर्षत्। तत् ओदनो ऽजायत। - - - - जै.ब्रा. ३.३४६
*अधिद्युर् नाम लोको यज्ञे विष्ट, आदित्या गोप्तारो, वरुणो ऽधिपतिर्, नीलं रूपं यत् पर्जन्यस्य वर्षिष्यतः कृष्णं तन् नीलं, यद्वा कार्तस्वरस्य मणेर्, अनृते प्रतिष्ठितः। - जै.ब्रा. ३.३४८
*उत्तरा द्वितीयं, सममेषस् तृतीयं, शुक्लं चतुर्थं, कृष्णं पञ्चमं, कनीनिका षष्ठम्। य एवैष पुरुषस् तस्य ये प्राणास् तान्य् उत्तराण्य् अहानि। प्राण एव सप्तमम् अहश्, चक्षुर् अष्टमम्, श्रोत्रं नवमं, वाग् एव दशमम् अहः। - जै.ब्रा. ३.३७९
*तम अस्याम् ऊर्ध्वायां दिशि मरुतो ऽन्वैच्छन्न ईशानमुखाः। ते ऽन्वविन्दन् यत् श्वेतं रूपं तत्। तद् एवास्य त उपासते। तम् एतस्मिन् परे लोके साध्याश् चाप्त्याश् चान्वैच्छन् सवितृमुखाः। ते ऽन्वविन्दन् यद् कृष्णं रूपं तत्। - - - - - जै.ब्रा. ३.३८२
*तं पशवो ऽन्वैच्छन् धातृमुखाः। ते ऽन्वविन्दन् हिरण्यशृङ्गो हिरण्यशफः कृष्ण ऋषभ इति। - - - - स य एतद् एवं वेद ऋषभ एव स्वानां भवति। - जै.ब्रा. ३.३८३
*विश्वमिव हि रूपं रराट्याः शुक्लमिव च कृष्णमिव च। - ऐतरेय ब्राह्मण १.२९
*पशुसृष्टिः :- यानि परिक्षाणान्यासंस्ते कृष्णाः पशवो वन्या लोहिनी मृत्तिका ते रोहिता अथ यद्भस्माऽसीत्तत्पुरुष्यं व्यसर्पद्गौरो गवय उष्ट्रो गर्दभ इति ये चैतेऽरुणा पशवस्ते च इति। - ऐतरेय ब्राह्मण ३.३४
*एतद्वा इयममुष्यां देवयजनमदधाद्यदेतच्चन्द्रमसि कृष्णमिव। - ऐ.ब्रा. ४.२७
*तदेनं समाकुर्वाणं पुरुषः कृष्णशवास्युत्तरत उपोत्थायाब्रवीन्मम वा इदं मम वै वास्तुहमिति - - - ऐ.ब्रा.५.१४
*आग्निमारुतशस्त्रस्य प्रतिपत्सूक्तं : अहश्च कृष्णमहरर्जुनं चेत्याग्निमारुतस्य प्रतिपदहश्चाहश्चेति पुनरावृत्तं पुनर्निनृत्तं षष्ठेऽहनि षष्ठस्याह्नो रूपम् इति - ऐ.ब्रा. ५.१५
*यथा वा अक्ष्येवं पृष्ठ्यः षळहस्तद्यथाऽन्तरमक्ष्णः कृष्णमेवं छन्दोमा अथ यैव कनीनिका येन पश्यति तद्दशममहः इति - ऐ.ब्रा. ५.२२
*त्रिवृद्वै चक्षुः शुक्लं कृष्णं लोहितमिति तौ न पशौ न सोमे करोति पशुना वै चक्षुष्मानध्वरो - शाङ्खायन ब्राह्मण ३.५
*तमाहुर्विरूपः स्याच्छुक्लं च कृष्णं चाहोरात्रयोरूपेण शुक्लं वाऽथ लोहितं वाऽग्नीषोमयोरूपेणेति - शां.ब्रा. १०.३
*अहश्च कृष्णमहरर्जुनं चेति वैश्वानरीयमहरर्जुनं चेति निनृत्तिरन्तः षष्ठमहर्नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति - शां.ब्रा. २३.८
*द्विस्तावद्यावन्मैत्रावरुणस्य कार्ष्णोऽहरहः पर्यासो भवति कृष्णो हैतदाङ्गिरसो ब्राह्मणाच्छंसीयायै तृतीयसवनं ददर्श तस्मात्कार्ष्णोऽहरहः पर्यासो भवति - शां.ब्रा. ३०.९
*तत्सत्यं सदिति प्राणस्तीत्यन्नं यमित्यसावादित्यस्तदेतत्त्रिवृत्त्रिवृदिव वै चक्षुः शुक्लं कृष्णं कनीनिकेति । - ऐतरेय आरण्यक २.१.५
*अथ स्वप्नाः। पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति स एनं हन्ति - - - ऐ.आ. ३.२.४


text:
ॐ नमो भवाय शर्वाय रुद्राय वरदाय च ।
पशूनां पतये नित्यमुग्राय च कपर्दिने ॥1॥
महादेवाय भीमाय त्र्यम्बकाय च शान्तये ।
ईशानाय मखघ्नाय नमोऽस्त्वन्धकघातिने ॥2॥
कुमारगुरवे तुभ्यं नीलग्रीवाय वेधसे ।
पिनाकिने हिवष्याय सत्याय विभवे सदा ॥3॥
विलोहिताय धूम्राय व्याधायानपराजिते ।
नित्यनीलिशखण्डाय शूलिने दिव्यचक्षुषे ॥4॥
हन्त्रे गोप्त्रे त्रिनेत्राय व्याधाय वसुरेतसे ।
अचिन्त्यायाम्बिकाभर्त्रे सर्वदेवस्तुताय च ॥5॥
वृषध्वजाय मुण्डाय जिटने ब्रह्मचारिणे ।
तप्यमानाय सिलले ब्रह्मण्यायाजिताय च ॥6॥
विश्वात्मने विश्वसृजे विश्वमावृत्य तिष्ठते ।
नमो नमस्ते सेव्याय भूतानां प्रभवे सदा ॥7॥
ब्रह्मवक्त्राय सर्वाय शंकराय शिवाय च ।
नमोऽस्तु वाचस्पतये प्रजानां पतये नम: ॥8॥
नमो विश्वस्य पतये महतां पतये नम: ।
नम: सहस्रिशरसे सहस्रभुजमृत्यवे ।
सहस्रनेत्रपादाय नमोऽसंख्येयकर्मणे॥9॥
नमो हिरण्यवर्णाय हिरण्यकवचाय च ।
भक्तानुकिम्पने नित्यं सिध्यतां नो वर: प्रभो ॥10॥
एवं स्तुत्वा महादेवं वासुदेव: सहार्जुन: ।
प्रसादयामास भवं तदा ह्यस्त्रोपलब्धये ॥11॥
॥ इति शुभम् ॥


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३२४
रुद्रशान्तिः[सम्पाद्यताम्]
ईश्वर उवाच
शिवशान्तिं प्रवक्ष्यामि कल्पाघोरप्रपूर्वकम् ।३२४.००१
सप्तकोट्यधिपो घोरो ब्रह्महत्याद्यघार्दनः(१) ॥३२४.००१
उत्तमाधमसिद्धीनामालयोऽखिलरोगनुत् ।३२४.००२
दिव्यान्तरीक्षभौमानामुत्पातानां विमर्दनः ॥३२४.००२
विषग्रहपिशाचानां ग्रसनः सर्वकामकृत् ।३२४.००३
प्रायश्चित्तमघौघार्तौ दौर्भाग्यार्तिविनाशनम् ॥३२४.००३
एकवीरन्तु विन्यस्य ध्येयः पञ्चमुखः सदा ।३२४.००४
- - -- - -- - - -- - -- - -- - -- - - - - - -- -
टिप्पणी
१ ब्रह्महर्यादिमर्दन इति ख..
- - -- - -- - - -- - -- - -- - -- - - - - - -- -
शान्तिके पौष्टिके शुक्लो रक्तो वश्येऽथ पीतकः ॥३२४.००४
स्तम्भने धूम्र उच्चाटमारणे कृष्णवर्णकः ।३२४.००५
कर्षणः कपिलो मोहे द्वात्रिंशद्वर्णमर्चयेत् ॥३२४.००५
त्रिंशल्लक्षं जपेन्मन्त्रं होमं कुर्याद्दशांशतः ।३२४.००६
गुग्गुलामृतयुक्तेन सिद्धोऽसिद्धोऽथ सर्वकृत् ॥३२४.००६
अघोरान्नापरो मन्त्रो विद्यते भुक्तिमुक्तिकृत् ।३२४.००७
अब्रह्मचारी ब्रह्मचारी अस्नातः स्नातको भवेत् ॥३२४.००७
अघोरास्त्रमघोरन्तु द्वाविमौ मन्त्रराजकौ ।३२४.००८
जपहोमार्चनाद्युद्धे शत्रुसैन्यं विमर्दयेत् ॥३२४.००८
रुद्रशान्तिं प्रवक्ष्यामि शिवां सर्वार्थसाधनीं ।३२४.००९
पुत्रर्थं ग्रहनाशार्थं विषव्याधिविनष्टये ॥३२४.००९
दुर्भिक्षमारीशान्त्यर्थे दुःस्वप्नहरणाय च ।३२४.०१०
बलादिराज्यप्राप्त्यर्थं रिपूणां नाशनाय च ॥३२४.०१०
अकालफलिते वृक्षे सर्वग्रहविमर्दने ।३२४.०११
पूजने तु नमस्कारः स्वाहान्तो हवने तथा ॥३२४.०११
आप्यायने वषट्कारं पुष्टौ वौषन्नियोजयेत् ।३२४.०१२
चकारद्वितयस्थाने(१) जातियोगन्तु कारयेत् ॥३२४.०१२
ओं रुद्राय च ते ओं वृषभाय नमः अविमुक्ताय असम्भवाय पुरुषाय च पूज्याय ईशानाय पौरुषाय पञ्च चोत्तरे विश्वरूपाय करालाय विकृतरूपाय अविकृतरूपाय
विकृतौ(२) चापरे काले अप्सु माया च नैर्ऋते ।३२४.०१३
- - -- - -- - - -- - -- - -- - -- - - - - - -- -
टिप्पणी
१ दकारद्वितयस्थान इति ञ.. । उकारद्वितयस्थान इति ट..
२ नियताविति ञ.. , ट.. च
- - -- - -- - - -- - -- - -- - -- - - - - - -- -
एकापिङ्गलाय श्वेतपिङ्गलाय कृष्णपिङ्गलाय नमः मधुपिङ्गलाय नमः मधुपिङ्गलाय नियतौ अनन्ताय आद्रार्य शुष्काय पयोगणाय । कालतत्त्वे । करालाय विकरालाय द्वौ मायातत्त्वे । सहस्रशीर्षाय सहस्रवक्त्राय सहस्रकरचरणाय सहस्रलिङ्गाय । विद्यातत्त्वे । सहस्राक्षाद्विन्यसेद्दक्षिणे हले । एकजटाय द्विजटाय त्रिजटाय स्वाहा । काराय स्वधाकाराय वषट्काराय वषट्काराय षड्रुद्राय । ईशतत्त्वे तु वह्निपत्रे स्थिता गुह । भूतपतये पशुपतये उमापतये कालाधिपतये । सदाशिवाध्यक्ष्यतत्त्वे षट्पूज्याः पूर्वदले स्थिताः । उमायै कुरूपधारिणि ओं कुरु २ रुहिणि २ रुद्रोसि देवानां देवदेवविशाख हन २ दह २ पच २ मथ २ तुरु २ अरु २ सुरु २(१) रुद्रशान्तिमनुस्मर कृष्णपिङ्गल अकालपिशाचाधिपतिविश्वेश्वराय नमः । शिवतत्त्वे कर्णिकायां पूज्यौ ह्युमामहेश्वरौ । ओं व्योमव्यापिने व्योमरूपाय सर्वव्यापिने शिवाय अनन्ताय अनाथाय अनाश्रिताय शिवाय । शिवतत्त्वे नव पदानि व्योमव्याप्यभिधास्यहि । शाश्वताय योगपीठसंस्थिताय नित्यं योगिने ध्यानाहाराय नमः । ओं नमःशिवाय सर्वप्रभवे शिवाय ईशानमूर्धाय तत्पुरुषादिपञ्चवक्त्राय नवपदं पूर्वदले सदाख्ये पूजयेद्गुह । अघोरहृदयाय वमदेवगुह्याय सद्योजातमूर्तये । ओं नमो नमः । गुह्यातिगुह्याय गोप्त्रे अनिधनाय सर्वयोगाधिकृताय ज्योतीरूपाय अग्निपत्रे हीशतत्त्वे विद्यातत्त्वे द्वे याम्यगे परमेश्वराय चेतनाचेतन व्योमन व्यपिन प्रथम तेजस्तेजः मायातत्त्वे नैर्ऋते कालतत्त्वे
- - -- - -- - - -- - -- - -- - -- - - - - - -- -
टिप्पणी
१ सूरु २ इति ञ..
- - -- - -- - - -- - -- - -- - -- - - - - - -- -
अथ वारुणे । ओं धृ धृ नाना वां वां अनिधान निधनोद्भव शिव सर्वपरमात्मन्महादेव सद्भावेश्वर महातेज योगाधिपते मुञ्च २ प्रमथ २ ओं सर्व २ ओं भव २ ओं भवोद्भव । सर्वभूतसुखप्रद वायुपत्रेऽथ नियतौ पुरुषे चोत्तरेन च । सर्वसान्निध्यकर ब्रह्मविष्णुरुद्रपर अनर्चित अस्तुतस्तु च साक्षिन २ तुरु २ पतङ्ग पिङ्ग २ ज्ञान २ शब्द २ सूक्ष्म २ शिव २ सर्वप्रद २ ओं नमःशिवाय ओं नमो नमः शिवाय ओं नमो नमः
ईशाने प्राकृते तत्त्वे पूजयेज्जुहुयाज्जपेत् ।३२४.०१३
ग्रहरोगादिमायार्तिशमनी सर्वसिद्धिकृत् ॥३२४.०१३
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये रुद्रशान्तिर्नाम चतुर्विंशत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ।।


text:
अज्ञताया: अन्धकारे मग्ने स्वसमाजे ज्ञानस्य प्रकाशं दर्शयन् महर्षिदयानन्द: आधुनिकनवोत्थाननायकेषु प्रमुख: अभवत्। ऊनविंशतितमशतकस्य उत्तरार्धे 1825 फेब्रुवरि 12 तमे दिनाङ्के लब्धजन्मोयं समाजस्य अनाचारान् प्रति स्वजीवनं समर्पितवान्।
Friday, 12 January 2018
नवोत्थाननायक: महर्षिदयानन्दसरस्वती।
Research Article No: 20180112
अनुसन्धानाध्ययनम्
Dr. ROHINI K.
Guest Lecturer
Dept. of SanskritSree Krishna college, Guruvayoor.
अज्ञताया: अन्धकारे मग्ने स्वसमाजे ज्ञानस्य प्रकाशं दर्शयन् महर्षिदयानन्द: आधुनिकनवोत्थाननायकेषु प्रमुख: अभवत्। ऊनविंशतितमशतकस्य उत्तरार्धे 1825 फेब्रुवरि 12 तमे दिनाङ्के लब्धजन्मोयं समाजस्य अनाचारान् प्रति स्वजीवनं समर्पितवान्।
तस्मिन् काले भारते अनाचारा: अन्धविश्वासा: च प्रचलिता: आसन्। तदवसरे आसीत् दयानन्दसरस्वतीवर्यस्य जननम्। सामाजीकपरिष्करणाय राष्ट्रनवीकरणाय च अहर्निशं प्रयत्नमकरोत् अयं संन्यासीवर्य: स्वतन्त्रभारतम् इति आशयस्य प्रचारकश्चासीत्। भारतीयानां जीवनरीतय: विश्वासा: च वेदाधिष्ठितं भवति इति तै: उद्घोषितम्।
गुजरात् राज्यस्य कतियवार् देशे टङ्कारनगरे अयं जनिमलभत। बाल्ये तस्य नाम मूलशङ्कर: इत्यासीत्। दयाल्जी इति गृहे तम् आह्वयति स्म। संन्यासदीक्षाया: स्वीकरणानन्तरमेव दयानन्द: इति प्रशस्तो%भवत्। बाल्यादेव सामाजिकोन्नमनाय प्रयत्नमकुर्वन्। मूलशङ्करस्य बाल्यं दुरितपूर्णमासीत्। भगिन्या: तथा पितृसहोदरस्य च देहवियोग: दयानन्दं चिन्तामग्नमकरोत्। तत: मोक्षमार्गमन्विष्य यात्रा: आरब्धा:। स्वगृहमुपेक्ष्य विविधदेशेषु यात्राम् अकरोत्। महर्षिणमुपगम्य मोक्षमार्गम् अपृच्छत्। किन्तु तेषाम् उपदेशेषु अतृप्त: स: पुनरपि बहुदूरम् अटति स्म। अन्ते स: परमानन्दसरस्वती महाभागात् संन्यासदीक्षां स्वीचकार। तत: दयानन्दसरस्वती इति नाम स्वीचकार। तदनन्तरं योगशास्त्रादि विषयान् पठित्वा वादप्रतिवादान् अकरोत्। दुराचरान् प्रति विरोधं प्रकटयति स्म। महर्षिवर्य: मोक्ष-पुनर्जन्म-कर्मफलसिद्धान्तादि विषयान् अङ्गीकृतवान्।
त्रैतवाद: आसीत् तस्य सिद्धान्त:। साधारणजना: अपि तस्य सिद्धान्तं अजानन्। 1875 एप्रिल् 10 तमे दिनाङ्के आर्यसमाजम् अस्थापयत्। आर्यसमाजस्थापनाय दयानन्द: महान् प्रयत्न: अकरोत्। आर्यसमाजेन वेदा: सत्यप्रमाणत्वेन अङ्गीकृता:। 1883 ओक्टोबर् मासस्य 31 दिनाङ्के दीपावल्यां समाधिं प्राप।
त्रैतवाद:।
त्रैतवात: दयानन्दस्य तत्त्वशास्त्रं भवति। तन्मते ईश्वर:, आत्मा, प्रकृति: च तत्त्वत्रयं भवति। एते क्रमश: निमित्त-साधारण-उपादानकारणत्वेन कल्पिता:। अचेतनप्रकृते: चेतनवस्तुकारक: शक्तिविशेष: ईश्वर:। स: ईश्वर: सच्चिदानन्द:, निराकार:, सर्वशक्त:, न्यायकारी, दयालु:, जन्मरहित:, सर्वव्यापि, सर्वान्तर्यामी, जरादिरहित:, अनश्वर:, निर्भय:, नित्य:, पवित्रश्च। उपादानकारणात् प्रकृते: पञ्चेन्द्रियानुभवयोग्यवस्तूनि सञ्जातानि, साधारणकारणरूप आत्मना तानि उपभुज्यन्ते।
श्रीशङ्करस्य अद्वैतदर्शनमिव न क्लिष्टमिदं नास्त्यत्र कर्मज्ञाननिषेध: अपि च अद्वैतापग्रथने त्रैतवादसमन्वये अद्वैतं च द्रष्टुं शक्यते। अत्र अयमेव भेद: - शङ्करमते माया प्रधाना, महर्षिदयानन्दमते सर्वं सत्यम्, माया अप्रधाना च।
आर्यसमाजस्य स्थापनम्।
आर्यसमाजद्वारा महर्षि: लोकान् पुनरुद्बोधयत्। निर्मितेषु नियमेषु 1932 वैक्रमाब्दस्य चैत्रशुक्ल पञ्चमी तिथौ बुधवासरे तदनु 1975 ईसवीयवर्षस्य एप्रिल् मासस्य दशमे दिनाङ्के सायं सार्धपञ्चवादने मुम्बई नगरस्य गिरगांवोपवसतिसम्भागे श्री डा. मणिक्चन्द्रमहोदयस्य वाटिकायाम् आर्यसमाजस्य स्थापनमभूत्। श्रीगिरिधारीदयास् दास् कोठारि महोदयश्च आर्यसमाजस्य प्रथम सभापतिरूपेण तथा श्रीसेवककृष्णदास्महाभाग: मन्त्रित्वेन च नियुक्त:। तदानीम् एकशतसंख्यकाश्च सदस्या: आसन्। सर्वजनाग्रहेणा%पि किमपि पदमस्वीकुर्वन् महर्षिणा साधरणसदस्यरूपेणैव स्थित:। पूर्वम् आर्यसमाजेन अष्टाविंशति संख्यका: नियमा: निर्धारिता आसन्। परं यदा लाहोर् नगरे आर्यसमाजस्य संस्थापनमभवत् तदा दश संख्याका एव नियमा: निश्चिता:।
तियोसफिकल् सोसाइटि
1875 वर्षस्थनवम्बरमासस्य सप्तदशतारिकायां मैडमब्लैवट्स्कीकर्नल अल्काटमहोदयश्चोभौ तियोसफिकल् सोसाइटिसंस्थापयताम्। संस्थाया: संस्थापनं सम्पन्नं परं तौ हि स्वकर्मभिरतितरां कुख्यातावास्ताम्, तयोर्भोजनप्राप्तिरपि दुर्लभा%भवत्। तत्रावासो%प्यसम्भव आसीत्, अतस्तौ हि भारतवर्षं प्रत्याशान्वितावभवताम्। भारतवर्षे पदमारोपयितुं कस्यचित् शक्तिमतो महापुरुषस्याश्रयो%पेक्षित आसीत्। श्रीहरिश्चन्द्रचिन्तामणिमहोदयात् श्रीअल्काटमहाशयो महर्षेर्दयानन्दस्य परिचयं प्राप्नोत्।
एवं तियोसफिकल् सोसाइटि संस्था तदार्यसमाजेन समं स्वसम्बन्धं समायोजयत्, यदा हि अमेरिकावासिन: संस्थासञ्चालका: स्वश्वोभोजनप्राप्तिविषये%पि सन्देहयुता आसन्। तत्र ते%तितरां कुख्याता: दुःखिताश्चासन्। पर्याप्तपत्रव्यवहारानन्तरं तियोसफिकल् सोसाइटि युगलमिदं 1879 तमवर्षस्य जनवरिमासे मुम्बईनगरमागच्छत्।
महर्षिदयानन्दसरस्वतीकृतग्रन्थावलि:
सत्यार्थप्रकाश:, ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका, वेदभाष्याणि, संस्कारविधि:, आर्याभिविनयम्, गोकरुणानिधि:, पञ्चमहायज्ञविधि:, संस्कृतवाक्यप्रबोधम्, व्यवहारभानु, काशीशास्त्रार्थम्, वेदविरुद्धमतखण्डनम्, ब्रह्मोछेदनम्, भ्रान्तिनिवारणम्, सत्यधर्मविचार:, आरोद्देश्यरत्नमाला, वेदाङ्गप्रकाश: इत्यादय: दयानन्दसरस्वते: कृतय: भवति।


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam). View this in सरल दॆवनागरी (हिंन्दी), with simplified anuswaras for easy reading.
रचन: ऋषि मार्कण्डेय
अपराधशतं कृत्वा जगदम्बेति चोच्चरेत्।
यां गतिं समवाप्नोति न तां ब्रह्मादयः सुराः ॥1॥
सापराधोஉस्मि शरणां प्राप्तस्त्वां जगदम्बिके।
इदानीमनुकम्प्योஉहं यथेच्छसि तथा कुरु ॥2॥
अज्ञानाद्विस्मृतेभ्रान्त्या यन्न्यूनमधिकं कृतं।
तत्सर्व क्षम्यतां देवि प्रसीद परमेश्वरी ॥3॥
कामेश्वरी जगन्माताः सच्चिदानन्दविग्रहे।
गृहाणार्चामिमां प्रीत्या प्रसीद परमेश्वरी ॥4॥
सर्वरूपमयी देवी सर्वं देवीमयं जगत्।
अतोஉहं विश्वरूपां त्वां नमामि परमेश्वरीं ॥5॥
पूर्णं भवतु तत् सर्वं त्वत्प्रसादान्महेश्वरी
यदत्र पाठे जगदम्बिके मया विसर्गबिन्द्वक्षरहीनमीरितम्। ॥6॥
तदस्तु सम्पूर्णतं प्रसादतः सङ्कल्पसिद्धिश्च सदैव जायतां ॥7॥
भक्त्याभक्त्यानुपूर्वं प्रसभकृतिवशात् व्यक्तमव्यक्तमम्ब ॥8॥
तत् सर्वं साङ्गमास्तां भगवति त्वत्प्रसादात् प्रसीद ॥9॥
प्रसादं कुरु मे देवि दुर्गेदेवि नमोஉस्तुते ॥10॥
॥इति अपराध क्षमापण स्तोत्रं समाप्तं॥