text:
लेखक: विष्णु शर्मा
पञ्चतन्त्रम्
पञ्चमम् तंत्रम्
अपरीक्षित-कारकम्
अथॆदम् आरभ्यतॆपरीक्षित-कारकम् नाम पञ्चमम् तंत्रम्। तस्यायम् आदिमः श्लॊकः-
कुदृष्टं कुपरिज्ञातं कुश्रुतं कुपरीक्षितम्।
तन् नरॆण न कर्तव्यम् नापितॆनात्र यत् कृतम्॥पञ्च_५.१॥
तद् यथानुश्रूयतॆ-अस्ति दाक्षिणात्यॆ जनपदॆ पाटलिपुत्रम्̣ नाम नगरम्। तत्र मणिभद्रॊ नाम
श्रॆष्ठी प्रतिवसति स्म। तस्य च धर्मार्थ-काम-मॊक्ष-कर्माणि कुर्वतॊ विधि-वशाद् धन-क्षयः
सञ्जातः। ततॊ विभव-क्षयाद् अपमान-परंपरया परम्̣
विषादम्̣ गतः। अथांयदा रात्रौ
सुप्तिश् चिंतितवान्-अहॊ धिग् इयम्̣
दरिद्रता। उक्तम्̣ च-
शीलम्̣ शौचम्̣ क्षांतिर् दाक्षिण्यम्̣ मधुरता कुलॆ जन्म।
न विराजंति हि सर्वॆ वित्त-विहीनस्य पुसुषस्य॥पञ्च_५.२॥
मानॊ वा दर्पॊ वा विज्ञानम्̣
विभ्रमः सुबुढिर् वा।
सर्वम्̣ प्रणश्यति
समम्̣ वित्त-विहीनॊ यदा पुरुषः॥पञ्च_५.३॥
प्रतिदिवसम्̣
याति लयम्̣ वसंत-वाताहतॆव
शिशिर-श्रीः।
बुढिर् बुढिमताम् अपि कुटुंब-भर-चिंतया सततम्॥पञ्च_५.४॥
नश्यति विपुलमतॆर् अपि बुढिः पुरुषस्य मंद-विभवस्य।
घ्ड़्त-लवण-तैल-तंडुल-वस्त्रॆंधन-चिंतया सततम्॥पञ्च_५.५॥
गणनम् इव नष्ट-तारकम्̣
सुष्कम् इव सरः श्मशानम् इव रौद्रम्।
प्रिय-दर्शनम् अपि रूक्षम्̣
भवति ग्ढ़म्̣
धन-विहीनस्य॥पञ्च_५.६॥
न विभाव्यंतॆ लघवॊ वित्त-विहीनाः पुरॊ पि निवसंतः।
सततम्̣ जात-विनष्टाः
पयसाम् इव बुद्बुदाः पयसि॥पञ्च_५.७॥
सुकुलम्̣ कुशलम्̣ सुजनम्̣ विहाय कुल-कुशल-शील-विकलॆपि।
आढ्यॆ कल्प-तराव् इव नित्यम्̣
रज्यंति जन-निवहाः॥पञ्च_५.८॥
विफलम् इह पूर्व-सुक्ड़्तम्̣
विद्यावंतॊ पि कुल-समुद्भूताः।
यस्य यदा विभवः स्यात् तस्य तदा दासताम्̣ यांति॥पञ्च_५.९॥
लघुर् अयम् आह न लॊकः कामम्̣
गर्जंतम् अपि पतिम्̣ पयसाम्।
सर्वम् अलज्जाकरम् इह यद् यत् कुर्वंति परिपूर्णाः॥पञ्च_५.१०॥
ऎवम्̣ संप्रधार्य
भूयॊ प्य् अचिंतयत्-तद् अहम् अनशनम्̣
क्ड़्त्वा प्राणान् उत्स्ड़्जामि। किम् अनॆन व्यर्थ-जीवित-व्यसनॆन? ऎवम्̣ निश्चयम्̣ क्ड़्त्वा सुप्तः। अथ तस्य स्वप्नॆ
पद्मनिधिः क्षपणक-रूपॊ दर्शनम्̣
दत्त्वा प्रॊवाच-भॊः श्रॆष्ठिन्! मा त्वम्̣
वैराग्यम्̣ गच्छ। अहम्̣ पद्मनिधिस् तव पूर्व-पुरुषॊपार्जितः।
तद् अनॆनैव रूपॆण प्रातस् त्वद्-ग्ढ़म् आगमिष्यामि। तत् त्वयाहम्̣ लगुड-प्रहारॆण शिरसि ताडनीयः,
यॆन कनक-मयॊ भूत्वाक्षयॊ भवामि।
अथ प्रातः प्रबुढः सन् स्वप्नम्̣
स्मरम्̣श् चिंता-चक्रम् आरूढस्
तिष्ठति-अहॊ सत्यॊ यम्̣ स्वप्नः
किम्̣ वा असत्यॊ भविष्यति,
न ज्ञायतॆ। अथवा नूनम्̣ मिथ्यानॆन
भाव्यम्। यतॊ हम् अहर्-निशम्̣
कॆवलम्̣ वित्तम् ऎव चिंतयामि।
उक्तम्̣ च-
व्याधितॆन स-शॊकॆन चिंता-ग्रस्तॆन जंतुना।
कामार्तॆनाथ मत्तॆन द्ड़्ष्टः स्वप्नॊ निरर्थकः॥पञ्च_५.११॥
ऎतस्मिंन् अंतरॆ तस्य भार्यया कश्चिन् नापितः पाद-प्रक्षालनायाहूतः अत्रांतरॆ
च यथा-निर्दिष्टः क्षपणकः सहसा प्रादुर्बभूव। अथ स तम् आलॊक्य प्रह्ड़्ष्ट-मना यथासन्न-काष्ठ-दंडॆन
तम्̣ शिरस्य् अताडयत्। सॊ
पि सुवर्ण-मयॊ भूत्वा तत्-क्षणात् भूमौ निपतितः। अथ तम्̣ स श्रॆष्ठी निभ्ड़्तम्̣ स्व-ग्ढ़-मध्यॆ क्ड़्त्वा नापितम्̣ संतॊष्य प्रॊवाच-तद् ऎतद् धनम्̣ वस्त्राणि च मया दत्तानि ग्ढ़ाण।
भद्र! पुनः कस्यचिन् नाख्यॆयॊ यम्̣
व्ड़्त्तांतः।
नापितॊ पि स्व-ग्ढ़म्̣
गत्वा व्यचिंतयत्-नूनम् ऎतॆ सर्वॆपि नग्नकाः शिरसि ताडिताः काञ्चन-मया भवंति। तद् अहम्
अपि प्रातः प्रभूतान् आहूय लगुडैः शिरसि हन्मि, यॆन प्रभूतम्̣ हाटकम्̣ मॆ भवति। ऎवम्̣ चिंतयतॊ महता कष्टॆन निशातिचक्राम।
अथ प्रभातॆभ्युठाय ब्ढ़ल् लगुडम् ऎकम्̣
प्रगुणीक्ड़्त्य, क्षपणक-विहारम्̣
गत्वा जिनॆंद्रस्य प्रदक्षिण-त्रयम्̣
विधाय, जानुभ्याम् अवनिम्̣
गत्वा वक्त्र-द्वार-अंयस्तॊत्तरीयाञ्चलस् तार-स्वरॆणॆमम्̣ श्लॊकम् अपठत्-
जयंति तॆ जिना यॆषाम्̣
कॆवल-ज्ञान-शालिनाम्।
आ जन्मनः स्मरॊत्पत्तौ मानसॆनॊषरायितम्॥पञ्च_५.१२॥
अंयच् च-
सा जिह्वा या जिनम्̣
स्तौति तच्-चित्तम्̣ यज्
जिनॆ रतम्।
तौ ऎव तु करौ श्लाघ्यौ यौ तत्-पूजा-करौ करौ॥पञ्च_५.१३॥
तथा च-
ध्यान-व्याजम् उपॆत्य चिंतयसि काम् उन्मील्य चक्षुः क्षणम्̣
पश्यानंग-शरातुरम्̣
जनम् इमम्̣ त्रातापि नॊ रक्षसि।
मिथ्या-कारुणिकॊ सि निर्घ्ड़्णतरस् त्वत्तः कुतॊ अंयः पुमान्
सॆर्ष्यम्̣ मार-वधूभिर्
इत्य् अभिहितॊ बौढॊ जिनः पातु वः॥पञ्च_५.१४॥
ऎवम्̣ सम्̣स्तूय, ततः प्रधान-क्षपणकणम् आसाद्य
क्षिति-निहित-जानु-चरणः-नमॊ स्तु वंदॆ इत्य् उच्चार्य, लब्ध-धर्म-व्ड़्ढ्य्-आशीर्वादः
सुख-मालिकानुग्रह-लब्ध-व्रतादॆश उत्तरीय-निबढ-ग्रंथिः सप्रश्रयम् इदम् आह-भगवन् अद्य
विहरण-क्रिया समस्त-मुनि-समॆतॆनास्मद्-ग्ढ़ॆ कर्तव्या।
तच् छ्रुत्वा नापित आह-भगवन्! वॆद्म्य् अहम्̣ युष्मद्-धर्मम्। परम्̣ भवतॊ बहु-श्रावका आह्वयंति। सांप्रतम्̣ पुनः पुस्तकाच्छादन-यॊग्यानि
कर्पटानि बहु-मूल्यानि प्रगुणीक्ड़्तानि। तथा पुस्तकानाम्̣ लॆखनार्थम्̣
लॆखकानाम्̣ च वित्तम्̣ सञ्चितम् आस्तॆ तत् सर्वथा कालॊचितम्̣ कार्यम्।
ततॊ नापितॊ पि स्व-ग्ढ़म्̣
गतः। तत्र च गत्वा खदिर-मयम्̣
लगुडम्̣ सज्जीक्ड़्त्य कपाट-युगलम्̣ द्वारि समाधाय सार्ध-प्रहरैक-समयॆ
भूयॊ पि विहार-द्वारम् आश्रित्य सर्वान् भक्ति-युक्तान् अपि परिचित-श्रावकान् परित्यज्य
प्रह्ड़्ष्ट-मनसस् तस्य प्ड़्ष्ठतॊ ययुः। अथवा साध्व् इदम् उच्यतॆ-
ऎकाकी ग्ढ़-संत्यक्तः पाणि-पात्रॊ दिगंबरः।
सॊ पि संबाध्यतॆ लॊकॆ त्ड़्ष्णया पश्य कौतुकम्॥पञ्च_५.१५॥
जीर्यंतॆ जीर्यतः कॆशा दंता जीर्यंति जीर्यतः।
चक्षुः श्रॊत्रॆ च जीर्यॆतॆ त्ड़्ष्णैका तरुणायतॆ॥पञ्च_५.१६॥
ततः परम्̣ ग्ढ़-मध्यॆ
तान् प्रवॆश्य द्वारम्̣ निभ्ड़्तम्̣ पिधाय, लगुड-प्रहारैः शिरस्य्
अताडयत्। तॆपि ताड्यमाना ऎकॆ म्ड़्ताः, अंयॆ भिन्न-मस्तका फूत्कर्तुम् उपचक्रमिरॆ।
अत्रांतरॆ तम् आक्रंदम् आकर्ण्य कॊटर-क्षपालॆनाभिहितम्-भॊ भॊः किम् अयम्̣ कॊलाहलॊ नगर-मध्यॆ? तद् गम्यताम्।
तॆ स सर्वॆ तदादॆशकारिणस् तत्-सहिता वॆगात् तद्-ग्ढ़म्̣ गता यावत् पश्यंति तावद् रुधिर-प्लावित-दॆहाः
पलायमाना नग्नका द्ड़्ष्टाः प्ड़्ष्टाश् च-भॊः किम् ऎतत्? तॆ प्रॊचुर् यथावस्थितम्̣ नापित-व्ड़्त्तम्।
तैर् अपि स नापितॊ बढॊ हत-शॆषैः सह धर्माधिष्ठानम्̣ नीतः। तैर् नापितः प्ड़्ष्टः-भॊः!
किम् ऎतत् भवता कुक्ड़्त्यम् अनुष्ठितम्?
स आह-किम्̣ करॊमि?
मया श्रॆष्ठि-मणिभद्र-ग्ढ़ॆ द्ड़्ष्ट ऎवम्̣विधॊ
व्यतिकरः। सॊ पि सर्वम्̣
मणिप्रभ-व्ड़्त्तांतम्̣ यथा-द्ड़्ष्टम्
अकथयत्।
ततः श्रॆष्ठिनम् आहूय तॆ भणितवंतः-भॊः श्रॆष्ठिन्! किम्̣ त्वया कश्चित् क्षपणकॊ व्यापादितः?
ततः तॆनापि सर्वः क्षपणक-व्ड़्त्तांतस् तॆषाम्̣ निवॆदितः। अथ तैर् अभिहितम्-अहॊ शूलम् आरॊप्यताम्
असौ दुष्टात्मा कुपरिक्षितकारी नापितः। तथानुष्ठितॆ तैर् अभिहितम्-
कुक्कुटम्̣ कुपरिज्ञातम्̣ कुश्रुतम्̣ कुपरीक्षितम्।
तन् नरॆण न कर्तव्यम्̣
नापितॆनात्र यत् क्ड़्तम्॥पञ्च_५.१६अ॥
अथवा साध्व् इदम् उच्यतॆ-
अपरीक्ष्य न कर्तव्यम्̣
कर्तव्यम्̣ सुपरीक्षितम्।
पश्चाद् भवति संतापॊ ब्राह्मणी नकुलम्̣
यथा॥पञ्च_५.१७॥
मणिभद्र आह-कथम् ऎतत्?
तॆ धर्माधिकारिणः प्रॊचुः-
कस्मिम्̣श्चिद्
अधिष्ठानॆ दॆवशर्मा नाम ब्राह्मणः प्रतिवसति स्म। तस्य भार्या प्रसूता सुतम् अजनयत्।
तस्मिंन् ऎव दिनॆ नकुली नकुलम्̣
प्रसूय स्ड़्ता। अथ सा सुत-वत्सला दारकवत्तम् अपि नकुलम्̣ स्तंय-दानाभ्यंग-मर्दनादिभिः पुपॊष, परम्̣ तस्य न विश्वसिति। अपत्य-स्नॆहस्य
सर्व-स्नॆहातिरिक्ततया सततम् ऎवम् आशंकतॆ यत् कदाचिद् ऎष स्व-जाति-दॊष-वशाद् अस्य दारकस्य
विरुढम् आचरिष्यति इति। उक्तम्̣
च-
कुपुत्रॊ पि भवॆत् पुम्̣साम्̣ ह्ड़्दयानंद-कारकः।
दुर्विनीतः कुरूपॊ पि मूर्खॊ पि व्यसनी खलः॥पञ्च_५.१८॥
ऎवम्̣ च भाषतॆ
लॊकश् चंदनम्̣ किल शीतलम्।
पुत्र-गात्रस्य सम्̣स्पर्शश्
चंदनाद् अतिरिच्यतॆ॥पञ्च_५.१९॥
सौह्ड़्दस्य न वाञ्छंति जनकस्य हितस्य च।
लॊकाः प्रपालकस्यापि यथा पुत्रस्य बंधनम्॥पञ्च_५.२०॥
अथ सा कदाचिच् छय्यायाम्̣
पुत्रम्̣ शाययित्वा जल-कुंभम्
आदाय पतिम् उवाच-ब्राह्मण, जलार्थम् अहम्̣
तडागॆ यास्यामि। त्वया पुत्रॊ यम्̣
नकुलाद् रक्षणीयः।
अथ तस्याम्̣ गतायाम्̣, प्ड़्ष्ठॆ ब्राह्मणॊ पि शूंयम्̣ ग्ढ़म्̣ मुक्त्वा भिक्षार्थम्̣ क्वचिन् निर्गतः। मातापि तम्̣ रुधिर-क्लिन्न-मुखम् आलॊक्य शंकित-चित्ता
नूनम् अनॆन दुरात्मना दारकॊ भक्षितः इति निश्चिंत्य कॊपात् तस्यॊपरि तम्̣ जल-कुंभम्̣ चिक्षॆप।
ऎवम्̣ सा नकुलम्̣ व्यापाद्य यावत् प्रलपंती ग्ढ़ॆ
आगच्छति, तावत् सुतस् तथैव सुप्तस् तिष्ठति। समीपॆ क्ड़्ष्ण-सर्पम्̣ खंडशः क्ड़्तम् अवलॊक्य पुत्र-वध-शॊकॆनात्म-शिरॊ
वक्षः-स्थलम्̣ च ताडितुम्
आरब्धा।
अत्रांतरॆ ब्राह्मणॊ ग्ढ़ीत-निर्वापः समायातॊ यावत् पश्यति तावत् पुत्र-शॊकॊ
भितप्ता ब्राह्मणी प्रलपति-भॊ भॊ लॊभात्मन्! लॊभाभिभूतॆन त्वया न क्ड़्तम्̣ मद्-वचः। तद् अनुभव सांप्रतम्̣ पुत्र-म्ड़्त्यु-दुःख-व्ड़्क्ष-फलम्।
अथवा साध्व् इदम् उच्यतॆ-
अतिलॊभॊ न कर्तव्यः कर्तव्यस् तु प्रमाणतः।
अतिलॊभज-दॊषॆण जंबुकॊ निधनम्̣
गतः॥पञ्च_५.२१॥
ब्राह्मण आह-किम् ऎतत्?
सा प्राह-
कथा
२
लॊभाविष्ट-
चक्र-
धर-
कथा
कस्मिम्̣श्चिद्
अधिष्ठानॆ चत्वारॊ ब्राह्मण-पुत्राः परस्परम्̣
मित्रताम्̣ गता वसंति स्म।
तॆ चापि दारिद्र्यॊपहताः परस्परम्̣
मंत्रम्̣ चक्रुः-अहॊ धिग्
इयम्̣ दरिद्रता! उक्तम्̣ च-
वरम्̣ वनम्̣ व्याघ्र-गजादि-सॆवितम्̣
जनॆन हीनम्̣ बहु-कंटकाव्ड़्तम्।
त्ड़्णानि शय्या परिधान-वल्कलः
न बंधु-मध्यॆ धन-हीन-जीवितम्॥पञ्च_५.२२॥
तथा च-
स्वामी द्वॆष्टि सुसॆवितॊ पि सहसा प्रॊज्झंति सद्-बांधवाः
राजंतॆ न गुणास् त्यजंति तनुजाः स्फारीभवंत्य् आपदः।
भार्या साधु सुवम्̣शजापि
भजतॆ नॊ यांति मित्राणि च
अंयायारॊपित-विक्रमाण्य् अपि अंड़्णाम्̣
यॆषाम्̣ न हि स्याद् धनम्॥पञ्च_५.२३॥
शूरः सुरूपः सुभगश् च वाग्मी
शस्त्राणि शास्त्राणि विदाम्̣करॊतु।
अर्थम्̣ विना
नैव यशश् च मानम्̣
प्राप्नॊति मर्त्यॊ त्र मनुष्य-लॊकॆ॥पञ्च_५.२४॥
तानींद्रियाण्य् अविकलानि तद् ऎव नाम
सा बुढिर् अप्रतिहता वचनम्̣
तद् ऎव।
अर्थॊष्मणा विरहितः पुरुषः स ऎव
बाह्यः क्षणॆन भवतीति विचित्रम् ऎतत्॥पञ्च_५.२५॥
तद् गच्छामः कुत्रचिद् अर्थाय इति संमंत्र्य स्व-दॆशम्̣ पुरम्̣ च स्व-सुह्ड़्त्-सहितम्̣ ग्ढ़म्̣ च परित्यज्य प्रस्थिताः। अथवा
साध्व् इदम् उच्यतॆ-
सत्यम्̣ परित्यजति
मुञ्चति बंधु-वर्गम्̣
शीघ्रम्̣ विहाय
जननीम् अपि जन्म-भूमिम्।
संत्यज्य गच्छति विदॆशम् अभीष्ट-लॊकम्̣
चिंताकुलीक्ड़्त-मतिः पुरुषॊ त्र लॊकॆ॥पञ्च_५.२६॥
ऎवम्̣ क्रमॆण
गच्छंतॊ वंतीम्̣ प्राप्ताः।
तत्र सिप्राजलॆ क्ड़्त-स्नानाः महा-कालम्̣
प्रणम्य यावन् निर्गच्छंति तावत् भैरवानंदॊ नाम यॊगी सम्̣मुखॊ बभूव। ततस् तम्̣ ब्राह्मणॊचित-विधिना संभाव्य तॆनैव सह तस्य मठम्̣ जग्मुः। अथ तॆन प्ड़्ष्टाः-कुतॊ
भवंतः समायाताः? क्व यास्यथ? किम्̣
प्रयॊजनम्?
ततस् तैर् अभिहितम्-वयम्̣
सिढि-यात्रिकाः। तत्र यास्यामॊ यत्र धनाप्तिर् म्ड़्त्युर् वा भविष्यतीत्य् ऎष निश्चयः।
उक्तम्̣ च-
दुष्प्राप्याणि बहूनि च लभ्यंतॆ वाञ्छितानि द्रविणानि।
अवसर-तुलिताभिर् अलम्̣
तनुभिः साहसिक-पुरुषाणाम्॥पञ्च_५.२७॥
तथा च-
पतति कदाचिन् नभसः खातॆ पातालतॊ पि जलम् ऎति।
दैवम् अचिंत्यम्̣
बलवद् बलवान् ननु पुरुषकारॊ पि॥पञ्च_५.२८॥
अभिमत-सिढिर् अशॆषा भवति हि पुरुषस्य पुरुषकारॆण।
दैवम् इति यदपि कथयसि पुरुष-गुणः सॊ प्य् अद्ड़्ष्टाख्यः॥पञ्च_५.२९॥
भयम् अतुलम्̣
गुरु-लॊकात् त्ड़्णम् इव तुलयंति साधु साहसिकाः।
प्राणान् अद्भुतम् ऎतच् चार्तिम्̣
चरितम्̣ ह्य् उदाराणाम्॥पञ्च_५.३०॥
क्लॆशस्यांगम् अदत्त्वा सुखम् ऎव सुखानि नॆह लभ्यंतॆ।
मधुभिन् मथनायस् तैर् आश्लिष्यति बाहुभिर् लक्ष्मीम्॥पञ्च_५.३१॥
तस्य कथम्̣ न
चला स्यात् पत्नी विष्णॊर् अंड़्सिम्̣हकस्यापि
मासाम्̣श् चतुरॊ
निद्राम्̣ यः सॆवति जल-गतः
सततम्॥पञ्च_५.३२॥
दुरधिगमः पर-भागॊ यावत् पुरुषॆण साहसम्̣
न क्ड़्तम्।
जयति तुलाम् अधिरूढॊ भास्वान् इह जलद-पटलानि॥पञ्च_५.३३॥
तत् कथ्यताम् अस्माकम्̣
कश्चित् धनॊपायॊ विवर-प्रवॆश-शाकिनी-साधन-श्मशान-सॆवन-महा-माम्̣स-विक्रय-साधक-वर्जित-प्रभ्ड़्तीनाम्
ऎकतम इति। अद्भुत-शक्तिर् भवान् श्रूयतॆ। वयम् अप्य् अतिसाहसिकाः। उक्तम्̣ च-
महांत ऎव महताम् अर्थम्̣
साधयितुम्̣ क्षमाः।
ड़्तॆ समुद्राद् अंयः कॊ बिभर्ति बडवानलम्॥पञ्च_५.३४॥
भैरवानंदॊ पि तॆषाम्̣
सिढ्य्-अर्थम्̣ बहूपायम्̣ सिढ-वर्ति-चतुष्टयम्̣ क्ड़्त्वार्पयत्। आह च-गम्यताम्̣ हिमालय-दिशि। तत्र संप्राप्तानाम्̣ यत्र वर्तिः पतिष्यति, तत्र निधानम्
असंदिग्धम्̣ प्राप्यस्व।
तत्र स्थानम्̣ खनित्वा निधिम्̣ ग्ढ़ीत्वा व्याघुट्यताम्।
तथानुष्ठितॆ तॆषाम्̣
गच्छताम् ऎकतमस्य हस्ताद् वरित्र् निपपात। अथासौ यावत् तम्̣ प्रवॆशम्̣
खनति तावत् ताम्रमयी भूमिः। ततस् तॆनाभिहितम्-अहॊ, ग्ढ़्यताम्̣ स्वॆच्छया ताम्रम्।
अंयॆ प्रॊचुः-भॊ मूढ! किम् अनॆन क्रियतॆ यत् प्रभूतम् अपि दारिद्र्यम्̣ न नाशयति। तद् उत्तिष्ठ अग्रतॊ
गच्छामः।
सॊ ब्रवीत्-यांतु भवंतः। नाहम् अग्र यास्यामि। ऎवम् अभिधाय ताम्रम्̣ यथॆच्छया ग्ढ़ीत्वा प्रथमॊ निव्ड़्त्तः।
तॆ त्रयॊ पि अग्रॆ प्रस्थिताः। अथ किञ्चिन्-मात्रम्̣ गतस्याग्रॆसरस्य वर्तिर् निपपात।
सॊ पि यावत् खनितुम् आरब्धस् तावद् रूप्य-मयी क्षितिः। ततः प्रहर्षितः प्राह, यत्-भॊ
भॊ, ग्ढ़्यताम्̣ यथॆच्छया
रूप्यम्। नाग्रॆ गंतव्यम्।
ताव् ऊचतुः-भॊः प्ड़्ष्ठतस् ताम्रमयी भूमिः। अग्रतॊ रूप्य-मयी। तन् नूनम्
अग्रॆ सुवर्ण-मयी भविष्यति। किम्̣
चानॆन प्रभूतॆनापि दारिद्र्य-नाशॊ न भवति। तद् आवाम् अग्रॆ यास्यावः।
ऎवम् उक्त्वा द्वाव् अप्य् अग्रॆ प्रस्थितौ। सॊ पि स्व-शक्त्या रूप्यम्
आदाय निव्ड़्त्तः। अथ तयॊर् अपि गच्छतॊर् ऎकस्याग्रॆ वर्तिः पपात। सॊ पि प्रह्ड़्ष्टॊ
यावत् खनति, तावत् सुवर्ण-भूमिम्̣
द्ड़्ष्ट्वा द्वितीयम्̣ प्राह-भॊ,
ग्ढ़्यताम्̣ स्वॆच्छया सुवर्णम्।
सुवर्णाद् अंयन् न किञ्चिद् उत्तमम्̣
भविष्यति।
स प्राह-मूढ! न किञ्चिद् वॆत्सि। प्राक् ताम्रम्̣, ततॊ रूप्यम्̣, ततः सुवर्णम्। तन् नूनम् अतः
परम्̣ रत्नानि भविष्यंति।
यॆषाम् ऎकतमॆनापि दारिद्र्य-नाशॊ भवति। तद् उत्तिष्ठ, अग्रॆ गच्छावः। किम् अनॆन भार-भूतॆनापि
प्रभूतॆन?
स आह-गच्छतु भवान्। अहम् अत्र स्थितस् त्वाम्̣ प्रतिपालयिष्यामि। तथानुष्ठितॆ सॊ पि गच्छंन् ऎकाकी,
ग्रीष्मार्क-प्रताप-संतप्त-तनुः पिपासाकुलितः सिढि-मार्ग-च्युत इतश् चॆतश् च बभ्राम।
अथ भ्राम्यन्, स्थलॊपरि पुरुषम् ऎकम्̣
रुधिर-प्लावित-गात्रम्̣ भ्रमच्-चक्र-मस्तकम्
अपश्यत्। ततॊ द्रुततरम्̣
गत्वा तम् अवॊचत्-भॊः! कॊ भवान्? किम् ऎवम्̣
चक्रॆण शिरसि तिष्ठसि? तत् कथय मॆ यदि कुत्रचिज् जलम् अस्ति।
ऎवम्̣ तस्य प्रवदतस्
तच् चक्रम्̣ तत्-क्षणात्
तस्य शिरसॊ ब्राह्मण-मस्तकॆ चटितम्।
स आह-भद्र, किम् ऎतत्?
स आह-ममाप्य् ऎवम् ऎतच् छिरसि चटितम्?
स आह-तत् कथय, कदैतद् उत्तरिष्यति? महती मॆ वॆदना वर्ततॆ।
स आह-यदा त्वम् इव कश्चिद् अध्ड़्त-सिढ-वर्तिर् ऎवम् आगत्य, त्वाम् आलापयिष्यति
तदा तस्य मस्तकम्̣ चटिष्यति।
स आह-कियान् कालस् तवैवम्̣
स्थितस्य?
स आह-सांप्रतम्̣
कॊ राजा धरणी-तलॆ?
स आह-वीणा-वादन-पटुः वत्स-राजः।
स आह-अहम्̣ तावत्-काल-संख्याम्̣ न जानामि। परम्̣ यदा रामॊ राजासीत् तवाहम्̣ दारिद्र्यॊपहतः सिढ-वर्तिम् आदायानॆन
पथा समायातः। ततॊ मयांयॊ नरॊ मस्तक-श्रुत-चक्रॊ द्ड़्ष्टः, प्ड़्ष्टश् च। ततश् चैतज्
जातम्।
स आह-भद्र! कथम्̣
तदैवम्̣ स्थितस्य भॊजन-जल-प्राप्तिर्
आसीत्?
स आह-भद्र! धनदॆन निधान-हरण-भयात् सिढानाम् ऎतच्-चक्र-पतन-रूपम्̣ भयम्̣ दर्शितम्। तॆन कश्चिद् अपि नागच्छति। यदि कश्चिद्
आयाति, स क्षुत्-पिपासा-निद्रा-रहितॊ जरा-मरण-वर्जितः कॆवलम् ऎवम्̣ वॆदनाम् अनुभवति इति। तद् आज्ञापय
माम्̣ स्व-ग्ढ़ाय। इत्य्
उक्त्वा गतः।
तस्मिम्̣श् चिरयति
स सुवर्ण-सिढिस् तस्यांवॆषण-परस् तत्-पद-पंक्त्या यावत् किञ्चिद् वनांतरम् आगच्छति
तावद् रुधिर-प्लावित-शरीरस् तीक्ष्ण-चक्रॆण मस्तकॆ भ्रमता स-वॆदनः क्वणंन् उपविष्ठस्
तिष्ठतीति ददर्श। ततः समीपवर्तिना भूवा सर्वार्थम्̣
प्ड़्ष्टः-भद्र! किम् ऎतत्?
स आह-विधि-नियॊगः।
स आह-कथम्̣ तत्?
कथय कारणम् ऎतस्य।
सॊ पि तॆन प्ड़्ष्टः। सर्वम्̣
चक्र-व्ड़्त्तांतम् अकथयत्।
तच् छ्रुत्वासौ तम्̣
विगर्हयंन् इदम् आह-भॊः! निषिढस् त्वम्̣
मयानॆकशॊ न श्ड़्णॊषि मॆ वाक्यम्। तत् किम्̣
क्रियतॆ? विद्यावान् अपि कुलीनॊ पि वस्तुतॊ बुढि-रहितॊ सि। अथवा साध्व् इदम् उच्यतॆ-
वरम्̣ बुढिर्
न सा विद्या विद्याया बुढिर् उत्तमा।
बुढि-हीनॊ विनश्यंति यथा तॆ सिम्̣ह-कारकाः॥पञ्च_५.३५॥
चक्रधर आह-कथम् ऎतत्?
सुवर्णसिढिर् आह-
कथा
३
सिम्̣
ह-
कारक-
मूर्ख-
ब्राह्मण-
कथा
कस्मिम्̣श्चिद्
अधिष्ठानॆ चत्वारॊ ब्राह्मण-पुत्राह् परम्̣
मित्र-भावम् उपगता वसंति स्म। तॆषाम्̣
त्रयः शास्त्र-पारंगताः परंतु बुढि-रहिताः। ऎकस् तु बुढिमान् कॆवलम्̣ शास्त्र-पराङ्मुखः। अथ तैः कदाचिन्
मित्रैर् मंत्रितम्-कॊ गुणॊ विद्यायाः, यॆन दॆशांतरम्̣ गत्वा, भूपतीन् परितॊष्यार्थॊपार्जनम्̣ न क्रियतॆ। तत् पूर्व-दॆशम्̣ गच्छावः।
तथानुष्ठितॆ किञ्चिन् मार्गम्̣
गत्वा तॆषाम्̣ ज्यॆष्ठतरः
प्राह-अहॊ! अस्माकम् ऎकश् चतुर्थॊ मूढः। कॆवलम्̣
बुढिमान्। न च राज-प्रतिग्रहॊ बुढ्या लभ्यतॆ, विद्याम्̣ विना। तन् नास्मै स्वॊपार्जितम्̣ दास्यामः। तद् गच्छतु ग्ढ़म्।
ततॊ द्वितीयॆनाभिहितम्-भॊः सुबुढॆ! गच्छ त्वम्̣ स्व-ग्ढ़म्̣,
यतस् तॆ विद्या नास्ति।
ततस् त्ड़्तीयॆनाभिहितम्-अहॊ, न युज्यतॆ ऎवम्̣ कर्तुम्। यतॊ वयम्̣ बाल्यात् प्रभ्ड़्त्य् ऎकत्र क्रीडिताः। तद् आगच्छतु
महानुभावॊ स्मद्-उपार्जित-वित्तस्य सम-भागी भविष्यतीति। उक्तम्̣ च-
किम्̣ तया क्रियतॆ
लक्ष्म्या या वधूर् इव कॆवला।
या न वॆश्यॆव सामांया पथिकैर् उपभुज्यतॆ॥पञ्च_५.३६॥
तथा च-
अयम्̣ निजः परॊ
वॆति गणना लघु-चॆतसाम्।
उदार-चरितानाम्̣
तु वसुधैव कुटुंबकम्॥पञ्च_५.३७॥
तद् आगच्छत्व् ऎषॊ पीति।
तथानुष्ठितॆ तैर् मार्गाश्रितैर् अटव्याम्̣ म्ड़्त-सिम्̣हस्यास्थीनि
द्ड़्ष्टानि। ततश् चैकॆनाभिहितम्̣-अहॊ!
अद्य विद्या-प्रत्ययः क्रियतॆ। किञ्चिद् ऎतत् सत्त्वम्̣ म्ड़्तम्̣
तिष्ठति। तद् विद्या-प्रभावॆण जीवन-सहितम्̣
कुर्मः। अहम् अस्थि-सञ्चयम्̣
करॊमि।
ततश् च तॆनौत्सुक्याद् अस्थि-सञ्चयः क्ड़्तः। द्वितीयॆन चर्म-माम्̣स-रुधिरम्̣ सम्̣यॊजितम्। त्ड़्तीयॊ पि यावज् जीवनम्̣ सञ्चारयति, तावत् सुबुढिना निषिढः-भॊः
तिष्ठतु भवान्। ऎष सिम्̣हॊ
निष्पाद्यतॆ। यद्य् ऎनम्̣
सजीवम्̣ करिष्यसि ततः सर्वान्
अपि व्यापादयिष्यति।
इति तॆनाभिहितः स आह-धिङ् मूर्ख! नाहम्̣
विद्याया विफलताम्̣ करॊमि।
ततस् तॆनाभिहितम्̣-तर्हि
प्रतीक्षस्व क्षणम्̣ यावद्
अहम्̣ व्ड़्क्षम् आरॊहामि।
तथानुष्ठितॆ, यावत् सजीवः क्ड़्तस् तावत् तॆ त्रयॊ पि सिम्̣हॆनॊठाय व्यापादिताः। स च पुनर्
व्ड़्क्षाद् अवतीर्य ग्ढ़म्̣
गतः। अतॊ हम्̣ ब्रवीमि-वरम्̣ बुढिर् न सा विद्या इति।
---
अतः परम् उक्तम्̣
स सुवर्णसिढिना-
अपि शास्त्रॆषु कुशला लॊकाचार-विवर्जिताः।
सर्वॆ तॆ हास्यताम्̣
यांति यथा तॆ मूर्ख-पंडिताः॥पञ्च_५.३८॥
चक्रधर आह-कथम् ऎतत्?
सॊ ब्रवीत्-
कस्मिम्̣श्चिद्
अधिष्ठानॆ चत्वारॊ ब्राह्मणाः परस्परम्̣
मित्रत्वम् आपन्ना वसंति स्म। बाल-भावॆ तॆषाम्̣
मतिर् अजायत-भॊः वॆशांतरम्̣
गत्वा विद्याया उपार्जनम्̣
क्रियतॆ।
अथ्:अंयस्मिन् दिवसॆ तॆ ब्राह्मणाः परस्परम्̣ निश्चयम्̣
क्ड़्त्वा विद्यॊपार्जनार्थम्̣
कांयकुब्जॆ गताः। तत्र च विद्या-मठॆ गत्वा पठंति। ऎवम्̣ द्वादशाब्दानि यावद् ऎकचित्ततया पठित्वा, विद्या-कुशलास्
तॆ सर्वॆ सञ्जाताः।
ततस् तैश् चतुर्भिर् मिलित्वॊक्तम्-वयम्̣
सर्व-विद्या-पारंगताः। तद्-उपाध्यायम् उत्कलापयित्वा स्व-दॆशम्̣ गच्छामः। तथैवानुष्ठीयताम् इत्य्
उक्त्वा ब्राह्मणाः उपाध्यायम् उकलापयित्वा अनुज्ञाम्̣ लब्ध्वा पुस्तकानि नीत्वा प्रचलिताः। यावत् किञ्चिन्-मार्गम्̣ यांति, तावद् द्वौ पंथानौ समायातौ
उपविष्टाः सर्वॆ।
तत्रैकः प्रॊवाच-कॆन मार्गॆण गच्छामः?
ऎतस्मिन् समयॆ तस्मिन् पत्तनॆ कश्चित् वणिक्-पुत्रॊ म्ड़्तः। तस्य दाहाय
महाजनॊ गतॊ भूत्। ततश् चतूर्णाम्̣
मध्याद् ऎकॆन पुस्तकम् अवलॊकितम्-महाजनॊ यॆन गतः स पंथः इति। तन् महा-जन-मार्गॆण गच्छामः।
अथ तॆ पंडिता यावन् महाजनम् ऎलापकॆन सह यांति, तावद् रासभः कश्चित् तत्र
श्मशानॆ द्ड़्ष्टः। अथ द्वितीयॆन पुस्तकम् उद्घाट्यावलॊकितम्।
उत्सवॆ व्यसनॆ प्राप्तॆ दुर्भिक्षॆ शत्रु-संकटॆ।
राज-द्वारॆ श्मशानॆ च यस् तिष्ठति स बांधवः॥पञ्च_५.३९॥
तद् अहॊ! अयम् अस्मदीयॊ बांधवः। ततः कश्चित् तस्य ग्रीवायाम्̣ लगति। कश्चित् पादौ प्रक्षालयति।
अथ यावत् तॆ पंडिताह् दिशाम् अवलॊकनम्̣
कुर्वंति तावत् कश्चिद् दुष्टॊ द्ड़्ष्टः। तैश् चॊक्तम्-ऎतत् किम्?
तावत् त्ड़्तीयॆन पुस्तकम् उद्घाट्यॊक्तम्-धर्मस्य त्वरिता गतिः। तन् नूनम्
ऎष धर्मस् तावत्।
चतुर्थॆनॊक्तम्-इष्टम्̣
धर्मॆण यॊजयॆत्।
अथ तैश् च रासभ उष्ट्र-ग्रीवायाम्̣
बढः। तत् तु कॆनचित् तत्-स्वामिनॊ रजकस्याग्रॆ कथितम्। यावद् रजकस् तॆषाम्̣ मूर्ख-पंडितानाम्̣ प्रहार-करणाय समायातस् तावत्
तॆ प्रणष्टाः।
ततॊ तावद् अग्रॆ किञ्चित् स्तॊकम्̣
मार्गम्̣ यांति तावत् काचिन्
नदी समासादिता। तस्य जल-मध्यॆ पलाश-पत्रम् आयातम्̣
द्ड़्ष्ट्वा पंडितॆनैकॆनॊक्तम्-आगमिष्यति यत् पत्रम्̣ तस् अस्माम्̣स्
तारयिष्यति। ऎतत् कथयित्वा तत्-पत्रस्यॊपरि पतितॊ यावन् नद्या नीयतॆ तावत् तम्̣ नीयमानम् अलॊक्यांयॆन पंडितॆन
कॆशांतम्̣ ग्ढ़ीत्वॊक्तम्-
सर्व-नाशॆ समुत्पंनॆ अर्धम्̣
त्यजति पंडितः।
अर्धॆन कुरुतॆ कार्यम्̣
सर्व-नाशॊ हि दुःसहः॥पञ्च_५.४०॥
अथ तैश् च पश्चात् गत्वा कश्चित् ग्राम आसादितः। तॆपि ग्रामीणैर् निमंत्रितः
प्ड़्थग् ग्ढ़ॆषु नीताः। तत ऎकस्य सूत्रिका घ्ड़्तमंड-सम्̣युता भॊजनॆ दत्ता। ततॊ विचिंत्य पंडितॆनॊक्तम्̣ यत्-दीर्घ-सूत्री विनश्यति इति।
ऎवम् उक्त्वा भॊजनम्̣ परित्यज्य
गतः। तथा द्वितीयस्य भंडका दत्ताह्। तॆनायुक्तम्̣-अतिविस्तार-विस्तीर्णम्̣ तद् भवॆन् न चिरायुषम्। स भॊजनम्̣ त्यक्त्वा गतः।
अथ त्ड़्तीयस्य वाटिका भॊजनॆ दत्ता। तत्रापि तॆन पंडितॆनॊक्तम्-छिद्रॆष्व्
अनर्था बहुलीभवंति। ऎवम्̣
तॆ त्रयॊ पि पंडिताः क्षुत्क्षाम-कंठालॊकॆ हास्यमानास् ततः स्थानात् स्व-दॆशम्̣ गताः।
अथ सुवर्ण-सिढिर् आह-यत् त्वम्̣
लॊक-व्यवहारम् अजानन् मया वार्यमाणॊ पि न स्थितः तत ईद्ड़्शीम् अवस्थातुम् उपगतः। अतॊ
हम्̣ ब्रवीमि-अपि शास्त्रॆषु
कुशलाः इति।
तच् छ्रुत्वा चक्रधर आह-अहॊ अकारणम् ऎतत्। यतॊ हि-
सुबुढयॊ विनश्यंति दुष्ट-दैवॆन नाशिताः।
स्वल्प-धीर् अपि तस्मिम्̣स्
तु कुलॆ नंदति संततम्॥पञ्च_५.४१॥
उक्तम्̣ च-
अरक्षितम्̣ तिष्ठति
दैव-रक्षितम्̣ सुरक्षितम्̣ दैव-हतम्̣ विनश्यति।
जीवत्य् अनाथॊ पि वनॆ विसर्जितः क्ड़्त-प्रयत्नॊ पि ग्ढ़ॆ न जीवति॥पञ्च_५.४२॥
तथा च-
शतबुढिः शिरस्थॊ यम्̣
लंबतॆ च सहस्र-धीः।
ऎक-बुढिर् अहम्̣
भद्रॆ क्रीडामि विमलॆ जलॆ॥पञ्च_५.४३॥
सुवर्णसिढिर् आह-कथम् ऎतत्?
स आह-
कस्मिम्̣श्चिज्
जलाशयॆ शतबुढिः सहस्रबुढिश् च द्वौ मत्स्यौ निवसतः स्म। अथ तयॊर् ऎकबुढिर् नाम मंडूकॊ
मित्रताम्̣ गतः। ऎवम्̣ तॆ त्रयॊ पि जल-तीरॆ वॆलायाम्̣ सुभाषित-गॊष्ठी-सुखम् अनुभूय,
भूयॊ पि सलिलम्̣ प्रविशंति।
अथ कदाचित् तॆषाम्̣
गॊष्ठी-गतानाम्̣ तस्मिन्
जलाशयॆ समायाताः। ततः सलिलाशयम्̣
द्ड़्ष्ट्वा मिथः प्रॊचुः-अहॊ बहु-मत्स्यॊ यम्̣
ह्रदॊ द्ड़्श्यतॆ, स्वल्प-सलिलश् च| तत् प्रभातॆत्रागमिष्यामः। ऎवम् उक्त्वा स्व-ग्ढ़म्̣ गताः।
मत्स्याश् च विषंण-वदना मिथॊ मंत्रम्̣
चक्रुः। ततॊ मंडूक आह-भॊः शतबुढॆ! श्रुतम्̣
धीवरॊक्तम्̣ भवता? तत् किम्
अत्र युज्यतॆ कर्तुम्? पलायनम् अवष्टंभॊ वा? यत् कर्तुम्̣ युक्तम्̣
भवति तद् आदिश्यताम् अद्य।
तच् छ्रुत्वा सहस्र-बुढिः प्रहस्य आह-भॊः मित्र! मा भैषीः। तयॊः वचन-श्रवण-मात्राद्
ऎव भयम्̣ न कार्यम्। न भॆतव्यम्।
उक्तम्̣ च-
सर्पाणाम्̣ च
खलानाम्̣ च सर्वॆषाम्̣ दुष्ट-चॆतसाम्।
अभिप्राया न सिध्यंति तॆनॆदम्̣
वर्ततॆ जगत्॥पञ्च_५.४४॥
तावत् तॆषाम् आगमनम् अपि न संपत्स्यतॆ। भविष्यति तर्हि त्वाम्̣ बुढि-प्रभावॆणात्म-सहितम्̣ रक्षयिष्यामि। यतॊ नॆकाम्̣सलिल-चर्याम् अहम्̣ जानामि।
तद् आकर्ण्य शतबुढिर् आह-भॊः युक्तम् उक्तम्̣ भवता। सहस्रबुढिर् ऎव भवान्। अथवा साध्व् इदम् उच्यतॆ।
बुढॆर् बुढिमताम्̣
लॊकॆ नास्त्य् अगम्यम्̣ हि
किञ्चन।
बुढ्या यतॊ हता नंदाश् चाणक्यॆनासि-पाणयः॥पञ्च_५.४५॥
तथा-
न यत्रास्ति गतिर् वायॊ रश्मीनाम्̣
च विवस्वतः।
तत्रापि प्रविशत्य् आशु बुढिर् बुढिमताम्̣ सदा॥पञ्च_५.४६॥
ततॊ वचन-श्रवण-मात्राद् अपि पित्ड़्-पर्यायागतम्̣ जन्म-स्थानम्̣ त्यक्तुम्̣ न शक्यतॆ। उक्तम्̣ च-
न यत् स्वर्गॆपि सौख्यम्̣
स्याद् दिव्य-स्पर्शॆन शॊभनॆ।
कुस्थानॆपि भवॆत् पुम्̣साम्̣ जन्मनॊ यत्र संभवः॥पञ्च_५.४७॥
तन् न कदाचिद् अपि गंतव्यम्। अहम्̣
त्वाम्̣ बुढि-प्रभावॆण रक्षयिष्यामि।
मंडूक आह-भद्रौ! मम तावद् ऎकैव बुढिः पलायन-परा। तद् अहम् अंय-जलाशयम् अद्यैव सभार्यॊ
यास्यामि।
ऎवम् उक्त्वा स मंडूकॊ रात्राव् ऎवांय-जलाशयम्̣ गतः। धीवरैर् अपि प्रभातॆ आगत्य, जघंय-मध्यमॊत्तम-जलचराः
मत्स्य-कूर्म-मंडूक-कर्कटादयॊ ग्ढ़ीताः। ताव् अपि शतबुढि-सहस्रबुढी सभार्यौ पलायमानौ
चिरम् आत्मानम्̣ गति-विशॆष-विज्ञानैः
कुटिल-चारॆण रक्षंतौ जालॆ निपतितौ, व्यापादितौ च।
अथापराह्न-समयॆ प्रह्ड़्ष्टास् तॆ धीवराः स्व-ग्ढ़म्̣ प्रति प्रस्थिताः। गुरुत्वाच्
चैकॆन शतबुढिः स्कंधॆ क्ड़्तः सहस्रबुढिः प्रलंबमानॊ नीयतॆ। ततश् च वापीकंठॊपगतॆन मंडूकॆन
तौ तथा नीयमानौ द्ड़्ष्ट्वा अभिहिता स्वपत्नी-प्रियॆ! पश्य पश्य-
शतबुढिः शिरःस्थॊ यम्̣
लंबतॆ च सहस्रधीः।
ऎकबुढिर् अहम्̣
भद्रॆ क्रीडामि विमलॆ जलॆ॥पञ्च_५.४८॥
अतश् च वरम्̣
बुढिर् न सा विद्या यद् भवतॊक्तम्̣
तत्रॆयम्̣ मॆ मतिर् यत् न
ऎकांतॆन बुढिर् अपि प्रमाणम्।
सुवर्णसिढिः प्राह-यद्यप्य् ऎतद् अस्ति, तथापि मित्र-वचनम्̣ न लंघनीयम्। परम्̣ किम्̣ क्रियतॆ? निवारितॊ पि मया न स्थितॊ सि, अतिलौल्यात्
विद्याहंकाराच् च। अथवा साध्व् इदम् उच्यतॆ-
साधु मातुल गीतॆन मया प्रॊक्तॊ पि न स्थितः।
अपूर्वॊ यम्̣
मणिर् बढः संप्राप्तम्̣ गीत-लक्षणम्॥पञ्च_५.४९॥
चक्रधर आह-कथम् ऎतत्?
सॊ ब्रवीत्-
कस्मिम्̣श्च्द्
अधिष्ठानॆ उढतॊ नाम गर्दभः प्रतिवसति स्म। स सदैव रजक-ग्ढ़ॆ भारॊद्वहनम्̣ क्ड़्त्वा रात्रौ स्वॆच्छया पर्यटति।
ततः प्रत्यूषॆ बंधन-भयात् स्वयम् ऎव रजक-ग्ढ़म् आयाति। रजकॊ पि ततस् तम्̣ बंधनॆन नियुनक्ति।
अथ तस्य रात्रौ क्षॆत्राणि पर्यटतः कदाचिच् छ्ड़्गालॆन सह मैत्री सञ्जाता
स च पीवरत्वाद् व्ड़्त्ति-भंगम्̣
क्ड़्त्वा कर्कटिका-क्षॆत्रॆ श्ड़्गाल-सहितः प्रविशति। ऎवम्̣ तौ यद्ड़्च्छया चिर्भटिका-भक्षणम्̣ क्ड़्त्वा, प्रत्यहम्̣ प्रत्यूषॆ स्व-स्थानम्̣ व्रजतः।
अथ कदाचित् तॆन मदॊढतॆन रासभॆन क्षॆत्र-मध्य-स्थितॆन श्ड़्गाऒ भिहितः-भॊः
भगिनी-सूत! पश्य पश्य। अतीव निर्मला रजनी। तद् अहम्̣
गीतम्̣ करिष्यामि। तत् कथय
कतमॆन रागॆण करॊमि।
स आह-माम! किम् अनॆन व्ड़्थानर्थ-प्रचालनॆन? यतश् चौरकर्म-प्रव्ड़्त्ताव्
आवाम्। निभ्ड़्तैश् च चौर-जारैर् अत्र स्थातव्यम्। उक्तम्̣ च-
काम्̣सी विवर्जयॆच्
चौर्यम्̣ निद्रालुश् चॆत्
स पुम्̣श्चलीम्।
जिह्वा-लौल्यम्̣
च रुजाक्रांतॊ जीवितम्̣ यॊ
त्र वाञ्छति॥पञ्च_५.५०॥
अपरम्̣ त्वदीयम्̣ गीतम्̣ न मधुर-स्वरम्̣, शंख-शब्दानुकारम्̣ दूराद् अपि श्रूयतॆ। तद् अत्र
क्षॆत्रॆ रक्षा-पुरुषाः सुसुप्ताः संति। तॆ उठाय वधम्̣ बंधनम्̣
वा करिष्यंति। तद् भक्षय तावद् अम्ड़्तमयीश् चर्भटीः। मा त्वम् अत्र गीत-व्यापार-परॊ
भव।
तच् छ्रुत्वा राभस आह-भॊः वनाश्रयत्वात् त्वम्̣ गीत-रसम्̣
न वॆत्सि, तॆनैतद् ब्रवीषि। उक्तम्̣
च-
शरज्-ज्यॊत्स्नाहतॆ दूरम्̣
तमसि प्रिय-संनिधौ।
धंयानाम्̣ विशति
श्रॊत्रॆ गीत-झंकार-जा सुधा॥पञ्च_५.५१॥
श्ड़्गाल आह-माम, अस्त्य् ऎतत्। परम्̣
न वॆत्सि त्वम्̣ गीतम्। कॆवलम्
उन्नदसि। तत् किम्̣ तॆन स्वार्थ-भ्रम्̣शकॆन?
रासभ आह-धिग् धिङ् मूर्ख! किम् अहम्̣
न जानासि गीतम्? तद् यथा तस्य भॆदान् श्ड़्णु-
सप्त स्वरास् त्रयॊ ग्रामा मूर्च्छताश् चैकत्रिम्̣शतिः।
तानास् त्व् ऎकॊनपौ̄चाशत्
तिस्रॊ मात्रा लयास् त्रयः॥पञ्च_५.५२॥
स्थान-त्रयम्̣
यतीनाम्̣ च षड्-अस्यानि रसा
नव।
रागा षट्-त्रिम्̣शतिर्
भावाश् चत्वारिम्̣शत् ततः
स्म्ड़्ताः॥पञ्च_५.५३॥
पञ्चाशीत्य्-अधिकम्̣
ह्य् ऎतद् गीतांगानाम्̣ शतम्̣ स्म्ड़्तम्।
स्वयम् ऎव पुरा प्रॊक्तम्̣
भरतॆन श्रुतॆः परम्॥पञ्च_५.५४॥
नांयद् गीतात् प्रियम्̣
लॊकॆ दॆवानाम् अपि द्ड़्श्यतॆ।
शुष्क-स्नायु-स्वराह्लादात् त्र्य्-अक्षम्̣ जग्राह रावणः॥पञ्च_५.५५॥
तत् कथम्̣ भगिनी-सुत
माम् अनभिज्ञम्̣ वदन् निवारयति?
श्ड़्गाल आह-माम! यद्य् ऎवम्̣
यावद् व्ड़्त्तॆर् द्वार-स्थितः क्षॆत्रपालम् अवलॊकयामि, त्वम्̣ पुनः स्वॆच्छया गीतम्̣ कुरु।
तथानुष्ठितॆ रासभ-रटनम् आकर्ण्य क्षॆत्रपः क्रॊधात् दंतान् धर्षयन् प्रधावितः।
यावद् रासभॊ द्ड़्ष्टस् तावल् लगुड-प्रहारैस् तथा हतॊ, यथा प्रताडितॊ भू-प्ड़्ष्ठॆ
पतितः। ततश् च सच्-छिद्रम् उलूखलम्̣
तस्य गलॆ बढ्वा क्षॆत्रपालः प्रसुप्तः। रासभॊ पि स्वजाति-स्वभावाद् गत-वॆदनः क्षणॆनाभ्युठितः।
उक्तम्̣ च-
सारमॆयस्य चाश्वस्य रासभस्य विशॆषतः।
मुहूर्तात् परतौ न स्यात् प्रहार-जनिता व्यथा॥पञ्च_५.५६॥
तत तम् ऎवॊलूखलम् आदाय व्ड़्त्तिम्̣
चूर्णयित्वा पलायितुम् आरब्धः। अत्रांतरॆ श्ड़्गालॊ पि दूराद् ऎव द्ड़्ष्ट्वा स-स्मितम्
आह-
साधु मातुल गीतॆन मया प्रॊक्तॊ पि न स्थितः।
अपूर्वॊ पि मणिर् बढः सांप्रतम्̣
गीत-लक्षणम्॥पञ्च_५.५७॥
तद् भवान् अपि मया वार्यमाणॊ पि न स्थितः।
तच् छ्रुत्वा चक्रधर आह-भॊ मित्र! सत्यम् ऎतत्। अथवा साध्व् इदम् उच्यतॆ-
यस्य नास्ति स्वयम्̣
प्रज्ञा मित्रॊक्तम्̣ न करॊति
यः।
स ऎव निधनम्̣
याति यथा मंथर-कॊलिकः॥पञ्च_५.५८॥
सुवर्णसिढिर् आह-कथम् ऎतत्?
सॊ ब्रवीत्-
कस्मिम्̣श्चिद्
अधिष्ठानॆ मंथरकॊ नाम कौलिकः प्रतिवसति स्म। तस्य कदाचित् पट-कर्माणि कुर्वतः सर्व-पट-कर्म-काष्ठानि
भग्नानि। ततः स कुठारम् आदाय वनॆ काष्ठार्थम्̣
गतः। स च समुद्र-तटॆ यावद् भ्रमन् प्रयातः तावत् तत्र शिम्̣शपा-पादपस् तॆन द्ड़्ष्टः। ततश् चिंतितवान्-महान्
अयम्̣ व्ड़्क्षॊ द्ड़्श्यतॆ।
तद् अनॆनैव कर्तितॆन प्रभूतानि पट-कर्मॊपकरणानि भविष्यंति। इत्य् अवधार्य तस्यॊपरि
कुठारम् उत्क्षिप्तवान्।
अथ तत्र व्ड़्क्षॆ कश्चित् व्यंतरः समाश्रित्य आसीत्। अथ तॆनाभिहितम्-भॊः!
मद्-आश्रयॊ यम्̣ पादपः सर्वथा
रक्षणीयः। यतॊ हम् अत्र महा-सौख्यॆन तिष्ठामि। समुद्र-कल्लॊल-स्पर्शनाच् छीत-वायुनाप्यायितः।
कौलिक आह-भॊः! किम् अहम्̣
करॊमि? दारु-सामग्रीम्̣ विना
मॆ कुटुंबम्̣ बुभुक्षया पीड्यतॆ।
तस्माद् अंयत्र शीघ्रम्̣
गम्यताम्। अहम् ऎनम्̣ कर्तयिष्यामि।
व्यंतर आह-भॊः! तुष्टस् तवाहम्। तत् प्रार्थ्यताम् अभीष्टम्̣ किञ्चित्। रक्षैमम्̣ पादपम् इति।
कौलिक आह-यद्य् ऎव तद् अहम्̣
स्व-ग्ढ़म्̣ गत्वा स्व-मित्रम्̣
स्व-भार्याम्̣ च प्ड़्ष्ट्वा
आगमिष्यामि। ततस् त्वया दॆयम्।
अथ तथॆति व्यंतरॆण प्रतिज्ञातॆ स कौलिकः प्रह्ड़्ष्टः स्व-ग्ढ़म्̣ प्रति निव्ड़्त्तॊ यावद् अग्रॆ
गच्छति, तावद् ग्राम-प्रवॆशॆ निज-सुह्ड़्दम्̣
नापितम् अपश्यत्। ततः तस्य व्यंतर-वाक्यम्̣
निवॆदयामास, यत्-अहॊ मित्र! मम कश्चित् व्यंतरः सिढः। तत् कथय, किम्̣ प्रार्थयॆ? अहम्̣ त्वाम्̣ प्रष्टुम् आगतः।
नापित आह-भद्र! यद्य् ऎवम्̣
तद् राज्यम्̣ प्रार्थयस्व,
यॆन त्वम्̣ राजा भवसि अहम्̣ त्वन्-मंत्री। द्वाव् अपीह सुखम्
अनुभूय पर-लॊक-सुखम् अनुभवावः। उक्तम्̣
च-
राजा दान-परॊ नित्यम् इह कीर्तिम् अवाप्य च।
तत् प्रभावात् पुनः स्वर्गम्̣
स्पर्धतॆ त्रिदशैः सह॥पञ्च_५.५९॥
कौलिक आह-अस्त्य् ऎतत् तथापि ग्ढ़िणीम्̣
प्ड़्च्छामि।
स आह-भद्र! शास्त्र-विरुढम् ऎतत् यत् स्त्रिया सह मंत्रः। यतस् ताः स्वल्प-मतयॊ
भवंति। उक्तम्̣ च-
भॊजनाच्छादनॆ दद्याद् ड़्तु-कालॆ च संगमम्।
भूषणाद्यम्̣
च नारीणाम्̣ न ताभिर् मंत्रयॆत्
सुधीः॥पञ्च_५.६०॥
यत्र स्त्री यत्र कितवॊ बालॊ यत्र प्रशासिता।
तद् ग्ढ़म्̣
क्षयम् आयाति भार्गवॊ हीदम् अब्रवीत्॥पञ्च_५.६१॥
तावत् स्यात् सुप्रसन्नास्यस् तावद् गुरु-जनॆ रतः।
पुरुषॊ यॊषिताम्̣
यावन् न श्ड़्णॊति वचॊ रहः॥पञ्च_५.६२॥
ऎताः स्वार्थ-परा नार्यः कॆवलम्̣
स्व-सुखॆ रताः।
न तासाम्̣ वल्लभः
कॊ पि सुतॊ पि स्व-सुखम्̣
विना॥पञ्च_५.६३॥
कौलिक आह-तथापि प्रष्टव्या सा मया। यतः पतिव्रता सा। अपरम्̣ ताम् अप्ड़्ष्ट्वाहम्̣ न किञ्चित् करॊमि।
ऎवम्̣ तम् अभिधाय
सत्वरम्̣ गत्वा ताम् उवाच-प्रियॆ!
अद्यास्माकम्̣ कश्चिद् व्यंतरः
सिढः। स वाञ्छितम्̣ प्रयच्छति।
तद् अहम्̣ त्वाम्̣ प्रष्टुम् आगतः। तत् कथय किम्̣ प्रार्थयॆ? ऎष तावन् मम मित्रम्̣ नापितॊ वतद्य् ऎवम्̣ यत्-राज्यम्̣ प्रार्थयस्व।
साह-आर्यपुत्र! का मतिर् नापितानाम्? तन् न कार्यम्̣ तद् वचः। उक्तम्̣ च-
चारणैर् वंदिभिर् नीचैर् नापितैर् बालकैर् अपि।
न मंत्रम्̣ मैत्मान्
कुर्यात् सार्धम्̣ भिक्षुभिर्
ऎव च॥पञ्च_५.६४॥
अपरम्̣ महती क्लॆश-परंपरैषा
राज्य-स्थितिः संधि-विग्रह-यानासन-सम्̣श्रय-द्वैधीभावादिभिः
कदाचित् पुरुषस्य सुखम्̣
न प्रयच्छतीति। यतः-
यदैव राज्यॆ क्रियतॆभिषॆकस् तदैव याति व्यसनॆषु बुढिः।
घटा अंड़्पाणाम् अभिषॆक-कालॆ सहांभसैवापदम् उद्गिरंति॥पञ्च_५.६५॥
तथा च-
रामस्य व्रजनम्̣
वनॆ निवसनम्̣ पांडॊः सुतानाम्̣ वनॆ
व्ड़्ष्णीनाम्̣
निधनम्̣ नलस्य अंड़्पतॆ राज्यात्
परिभ्रम्̣शनम्।
सौदासम्̣ तद्-अवस्थम्
अर्जुन-वधम्̣ सञ्चिंत्य लंकॆश्वरम्̣
द्ड़्ष्ट्वा राज्य-क्ड़्तॆ विडंबन-गतम्̣
तस्मान् न तद् वाञ्छयॆत्॥पञ्च_५.६६॥
यद्-अर्थम्̣ भ्रातरः
पुत्रा अपि वाञ्छंति यॆ निजाः।
वधः राज्य-क्ड़्ताम्̣
राज्ञाम्̣ तद् राज्यम्̣ दूरतस् त्यजॆत्॥पञ्च_५.६७॥
कौलिक आह-सत्यम् उक्तम्̣
भवत्या। तत् कथय किम्̣ प्रार्थयॆ?
साह-त्वम्̣ तावद्
ऎकम्̣ पटम्̣ नित्यम् ऎव निष्पादयसि। तॆन सर्वा
व्यय-शुढिः संपद्यतॆ। इदानीम्̣
त्वम् आत्मनॊ अंयद् बाहु-युगलम्̣
द्वितीयम्̣ शिरश् च याचस्व,
यॆन पट-द्वयम्̣ संपादयसि
पुरतः प्ड़्ष्ठतश् च। ऎकस्य मूल्यॆन ग्ढ़्̣ऎ
यथा-पूर्वम्̣ व्ययम्̣ संपादयिष्यसि, द्वितीयस्य मूल्यॆन
विशॆष-क्ड़्त्यानि करिष्यसि। ऎवम्̣
सौख्यॆन स्वजाति-मध्यॆ श्लाघ्यमानस्य कालॊ यास्यति, लॊक-द्वयस्यॊपार्जना च भविष्यति।
सॊ पि तद् आकर्ण्य प्रह्ड़्ष्टः प्राह-साधु पतिव्रतॆ! साधु! युक्तम् उक्तम्̣ भवत्या। तद् ऎवम्̣ करिष्यामि। ऎष मॆ निश्चयः।
ततॊ सौ गत्वा व्यंतरम्̣
प्रार्थयाम्̣चक्रॆ-भॊ, यदि
ममॆप्सितम्̣ प्रयच्छसि तत्
दॆहि मॆ द्वितीयम्̣ बाहु-युगलम्̣ शिरश् च।
ऎवम् अभिहितॆ तत्-क्षणाद् ऎव स द्विशिराश् चतुर्बाहुश् च सञ्जातः। ततॊ ह्ड़्ष्ट-मना
यावद् ग्ढ़म् आगच्छति तावल्-लॊकैः राक्षसॊ यम् इति मांयमानैर् लगुड-पाषाण-प्रहारैस्
ताडितॊ म्ड़्तश् च।
अतॊ हम्̣ ब्रवीमि-यस्य
नास्ति स्वयम्̣ प्रज्ञा इति।
चक्रधर आह-भॊः! सत्यम् ऎतत्। सर्वॊ पि जनॊ श्रद्दॆयाम् आशापिशाचिकाम्̣ प्राप्य हास्य-पदवीम्̣ याति। अथवा साध्व् इदम् उच्यतॆ
कॆनापि-
अनागतवतीम्̣
चिंताम् असंभाव्याम्̣ करॊति
यः।
स ऎव पांडुरः शॆतॆ सॊम-शर्म-पिता यथा॥पञ्च_५.६८॥
सुवर्णसिढिर् आह-कथम् ऎतत्?
सॊ ब्रवीत्-
कथा
८
सॊम-
शर्म-
पित्ड़्-
कथा
कस्मिम्̣श्चिन्
नगरॆ कश्चित् स्वभाव-क्ड़्पणॊ नाम ब्राह्मणः प्रतिवसति स्म। तस्य भिक्षार्जितैः सक्तुभिर्
भुक्त-शॆषैः कलशः संपूरितः। तम्̣
च घटम्̣ नागदंतॆवलंब्य तस्याधस्तात्
खट्वाम्̣ निधाय सततम् ऎक-द्ड़्ष्ट्या
तम् अवलॊकयति।
अथ कदाचिद् रात्रौ सुप्तश् चिंतयामास-यत् परिपूर्णॊ यम्̣ घटस् तावत् सक्तुभिर् वर्ततॆ।
तद् यदि दुर्भिक्षम्̣ भवति,
तद् अनॆन रूप्यकाणाम्̣ शतम्
उत्पत्स्यतॆ। ततस् तॆन मयाजाद् वयम्̣
ग्रहीतव्यम्। ततः षाण्-मासिकम् आप्रसव-वशात् ताभ्याम्̣ यूथम्̣
भविष्यति। ततॊ जाभिः प्रभूता गा ग्रहीष्यामि। गॊभिर् महिषीः। महिषीर् बडवाः। बडवा-प्रसवतः
प्रभूता अश्वा भविष्यंति। तॆषाम्̣
विक्रयात् प्रभूतम्̣ सुवर्णम्̣ भविष्यति। सुवर्णॆन चतुःशालम्̣ ग्ढ़म्̣ संपत्स्यतॆ।
ततः कश्चिद् ब्राह्मणॊ मम ग्ढ़म् आगत्य प्राप्त-वयस्काम्̣ रूपाढ्याम्̣ कंयाम्̣ मह्यम्̣ दास्यति। तत्-सकाशाट् पुत्रॊ
मॆ भविष्यति। तस्याःअम्̣
सॊमशर्मा इति नाम करिष्यामि। ततस् तस्मिन् जानु-चलन-यॊग्यॆ सञ्जातॆहम्̣ पुस्तकम्̣ ग्ढ़ीत्वाश्व-शालायाः प्ड़्ष्ठ-दॆशॆ
उपविष्टस् तद्-अवधारयिष्यामि। अत्रांतरॆ सॊमशर्मा माम्̣ द्ड़्ष्ट्वा जनंय्-उत्संगाज् जानु-चलन-परॊ श्व-खुरासन्न-वर्ती
मत्-समीपम् आगमिष्यति। ततॊ हम्̣
ब्राह्मणीम्̣ कॊपाविष्टॊ
भिधास्यामि-ग्ढ़ाण तावद् बालकम्। सापि ग्ढ़-कर्म-व्यग्रतयास्मद्-वचनम्̣ न श्रॊष्यति। ततॊ हम्̣ समुठाय ताम्̣ पाद-प्रहारॆण ताडयिष्यामि।
ऎवम्̣ तॆन ध्यान-स्थितॆन
तथैव पाद-प्रहारॊ दत्तॊ यथा स घटॊ भग्नः, स्वयम्̣
च सक्तुभिः पांडुरताम्̣ गतः।
अतॊ हम्̣ ब्रवीमि-अनागतवतीम्̣ चिंताम् इति।
---
सुवर्णसिढिर् आह-ऎवम् ऎतत्। कस् तॆ दॊषः, यतः सर्वॊ पि लॊभॆन विडंबितॊ बाध्यतॆ?
उक्तम्̣ च-
यॊ लौल्यात् कुरुतॆ नैवॊदर्कम् अवॆक्षतॆ।
विडंबनाम् अवाप्नॊति स यथा चंद्र-भूपतिः॥पञ्च_५.६९॥
चक्रधर आह-कथम् ऎतत्?
स आह-
कस्मिम्̣श्चिन्
नगरॆ चंद्रॊ नाम भूपतिः प्रतिवसति स्म। तस्य पुत्रा वानर-क्रीडा-रता वानर-यूथम्̣ नित्यम् ऎवानॆक-भॊजन-भक्ष्यादिभिः
पुष्टिम्̣ नयंति स्म। अथ
वानराधिपॊ यः स औशनस-बार्हस्पत्य-चाणक्य-मत-वित् तद्-अनुष्ठाता च तत्-सर्वान् अप्य्
अध्यापयति स्म।
अथ तस्मिन् राज-ग्ढ़ॆ लघु-कुमार-वाहन-यॊग्यम्̣ मॆष-यूथम् अस्ति। तन्-मध्याद् ऎकॊ जिह्वा-लौल्याद्
अहर्-निशम्̣ निःशंकम्̣ महानसॆ प्रविश्य यत् पश्यति तत्
सर्वम्̣ भक्षयति। तॆ च सूपकर्
यत् किञ्चित् काष्ठम्̣ म्ड़्ण्-मयम्̣ भाजनम्̣ काम्̣स्य-पात्रम्̣
ताम्र-पात्रम्̣ वा पश्यंति
तॆनाशु ताडयंति।
सॊ पि वानर-यूथपस् तद् द्ड़्ष्ट्वा व्यचिंतयत्-अहॊ मॆष-सूपकार-कलहॊ यम्̣ वानराणाम्̣ क्षयाय भविष्यति। यतॊ न्न-रसास्वाद-लंपटॊ
यम्̣ मॆषॊ, महा-कॊपाश् च
सूपकारा यथासन्न-वस्तुना प्रहरंति। तद् यदि वस्तुनॊ भावात् कदाचिद् उल्मुकॆन ताडयिष्यंति,
तदॊर्णा-प्रचुरॊ यम्̣ मॆषः
स्वल्पॆनापि वह्निना प्रज्वलयिष्यति। तद् दह्यमानः पुनर् अश्व-कुट्याम्̣ समीप-वर्तिंयाम्̣ प्रवॆक्ष्यति। सापि त्ड़्ण-प्राचुर्याज्
ज्वलिष्यति। ततॊ श्वा वह्नि-दाहम् अवाप्स्यंति।
शालिहॊत्रॆण पुनर् ऎतद् उक्तम्̣
यत्-वानर-वसयाश्वानाम्̣ वह्नि-दाह-दॊषः
प्रशाम्यति। तन् नूनम् ऎतॆन भाव्यम् अत्र निश्चयः। ऎवम्̣ निश्चित्य सर्वान् वानरान् आहूय रहसि प्रॊवाच, यत्-
मॆषॆण सूपकाराणाम्̣
कलहॊ यत्र जायतॆ।
स भविष्यत्य् असंदिग्धम्̣
वानराणाम्̣ क्षयावहः॥पञ्च_५.७०॥
तस्मात् स्यात् कलहॊ यत्र ग्ढ़ॆ नित्यम् अकारणः।
तद्-ग्ढ़म्̣
जीवितम्̣ वाञ्छन् दूरतः परिवर्जयॆत्॥पञ्च_५.७१॥
कलहांतानि हर्म्याणि कुवाक्यांतम्̣
च सौह्ड़्दम्।
कुराजांतानि राष्ट्राणि कुकर्मांतम्̣
यशॊ अंड़्णाम्॥पञ्च_५.७२॥
तन् न यावत् सर्वॆषाम्̣
संक्षयॊ भवति, तावद् ऎवैतद् राज-ग्ढ़म्̣
संत्यज्य वनम्̣ गच्छामः।
अथ तत् तस्य वचनम् अश्रढॆयम्̣
श्रुत्वा मदॊढता वानराः प्रहस्य प्रॊचुः-भॊ भवतॊ व्ड़्ढ-भावाद् बुढि-वैकल्यम्̣ सञ्जातम्̣, यॆनैतद् ब्रवीषि। उक्तम्̣ च-
वदनम्̣ दशनैर्
हीनम्̣ लाला स्रवति नित्यशः।
न मतिः स्फुरति क्वापि बालॆ व्ड़्ढॆ विशॆषतः॥पञ्च_५.७३॥
न वयम्̣ स्वर्ग-समानॊपभॊगान्
नाना-विधान् भक्ष्य-विशॆषान् राज-पुत्रैः स्व-दत्तान् अम्ड़्त-कल्पान् परित्यज्य तत्राटव्याम्̣ कषाय-कटु-तिक्त-क्षार-रूक्ष-फलानि
भक्षयिष्यामः।
तच् छ्रुत्वाश्रु-कलुषाम्̣
द्ड़्ष्टिम्̣ क्ड़्त्वा स
प्रॊवाच-रॆ रॆ मूर्खाः! यूयम् ऎतस्य सुखस्य परिणामम्̣ न जानीथ। किम्̣
पाक-रसास्वादन-प्रायम् ऎतत् सुखम्̣
परिणामॆ विषवद् भविष्यति। तद् अहम्̣
कुल-क्षयम्̣ स्वयम्̣ नावलॊकयिष्यामि। सांप्रतम्̣ वनम्̣ यास्यामि। उक्तम्̣ च-
मित्रम्̣ व्यसन-संप्राप्तम्̣ स्व-स्थानम्̣ पर-पीडनम्।
धंयास् तॆ यॆ न पश्यंति दॆश-भंगम्̣
कुल-क्षयम्॥पञ्च_५.७४॥
ऎवम् अभिधाय सर्वाम्̣स्
तान् परित्यज्य स यूथाधिपॊ टव्याम्̣
गतः। अथ तस्मिन् गतॆंयस्मिन् अहनि स मॆषॊ महानसॆ प्रविष्टॊ, यावत् सूपकारॆण नांयत्
किञ्चित् समासादितम्̣ तावद्
अर्ध-ज्वलित-काष्ठॆन ताड्यमानॊ जाज्वल्यमन-शरीरः शब्दायमानॊ श्व-कुट्याम्̣ प्रत्यासन्न-वर्तिंयाम्̣ प्रविष्टः।
तत्र त्ड़्ण-प्राचुर्य-युक्तायाम्̣
क्षितौ तस्य प्रलुठतः सर्वत्रापि वह्नि-ज्वालास् तथा समुठिता यथा कॆचिद् अश्वाः स्फुटित-लॊचनाः
पञ्चत्वम्̣ गताः। कॆचिद्
बंधनानि त्रॊटयित्वा अर्ध-दग्ध-शरीरा इतश् चॆतश् च ह्रॆषायमाणा धावमाना सर्वम् अपि
जन-समूहम् आकुलीचक्रुः।
अत्रांतरॆ राजा सविषादः शालिहॊत्रज्ञान् वैद्यान् आहूय प्रॊवाच-भॊः! प्रॊच्यताम्
ऎषाम् अश्वानाम्̣ कश्चिद्
दाहॊपशमनॊपायः।
तॆपि शास्त्राणि विलॊक्य प्रॊचुः-दॆव! प्रॊक्तम् अत्र विषयॆ भगवता शालिहॊत्रॆण,
यत्-
कपीनाम्̣ मॆदसा
दॊषॊ वह्नि-दाह-समुद्भवा।
अश्वानाम्̣ नाशम्
अभ्यॆति तमः सूर्यॊदयॆ यथा॥पञ्च_५.७५॥
तत् क्रियताम् ऎतच् चिकित्सिताम्̣
द्राक्, यावद् ऎतॆ न दाह-दॊषॆण विनश्यंति।
सॊ पि तद् आकर्ण्य समस्त-वानर-वधम् आदिष्टवान्। किम्̣ बहुना, सर्वॆपि तॆ वानरा विविधायुध-लगुड-पाषाणादिभिर्
व्यापादिताः इति।
अथ सॊ पि वानर-यूथपस् तम्̣
पुत्र-पौत्र-भ्रात्ड़्-सुत-भागिनॆयादि-संक्षयम्̣
ज्ञात्वा विषादम् उपगतः। संत्यक्ताहार-क्रियॊ वनाद् वनम्̣ पर्यटति। अचिंतयच् च-कथम् अहम्̣ तस्य अंड़्पापसदयांड़्णता-क्ड़्त्यॆनापक्ड़्त्यम्̣ करिष्यामि। उक्तम्̣ च-
मर्षयॆद् धर्षणाम्̣
यॊ त्र वम्̣शजाम्̣ पर-निर्मिताम्।
भयाद् वा यदि वा कामात् स ज्ञॆयः पुरुषाधमः॥पञ्च_५.७६॥
अथ तॆन व्ड़्ढ-वानरॆण कुत्रचित् पिपासाकुलॆन भ्रमता पद्मिनी-खंड-मंडितम्̣ सरः समासादितम्। तद् यावत् सूक्ष्मॆक्षिकयावलॊकयति
तावद् वनचर-मनुष्याणाम्̣
पद-पंक्ति-प्रदॆशॊ स्ति न निष्क्रमणम्। ततश् चिंतितम्-नूनम् अत्र आक्रांतॆ दुष्ट-ग्राहॆण
भाव्यम्। तत्-पद्मिनी-नालम् आदाय दूरस्थॊ पि जलम्̣
पिबामि।
तथानुष्ठितॆ तन्-मध्याद् राक्षसॊ निष्क्रम्य रत्न-माला-विभूषित-कंठस् तम्
उवाच-भॊः! अत्र यः सलिलॆ प्रवॆशम्̣
करॊति स मॆ भक्ष्यः इति। तन् नास्ति धूर्ततरस् त्वत्-समॊ अंयॊ यः पानीयम् अनॆन विधिना
पिबति। ततस् तुष्टॊ हम्̣,
प्रार्थयस्व ह्ड़्दय-वाञ्छितम्।
कपिर् आह-भॊः! कियती मॆ भक्षण-शक्तिः?
स आह-शत-सहस्रायुत-लक्षाण्य् अपि जल-प्रविष्टानि भक्षयामि। बाह्यतः श्ड़्गालॊ
पि माम्̣ धर्षयति।
वानर आह-अस्ति मॆ कॆनचिद् भूपतिना सहात्यंतम्̣ वैरम्। यद्य् ऎनाम्̣ रत्न-मालाम्̣
मॆ प्रयच्छसि, तत् परिवारम् अपि तम्̣
भूपतिम्̣ वाक्य-प्रपञ्चॆन
लॊभयित्वात्र सरसि प्रवॆशयामि।
सॊ पि श्रढॆयम्̣
वचस् तस्य श्रुत्वा रत्न-मालाम्̣
दत्त्वा प्राह-भॊ मित्र! यत् समुचितम्̣
भवति तत् कर्तव्यम् इति।
वानरॊ पि रत्न-माला-विभूषित-कंठॊ व्ड़्क्ष-प्रासादॆषु परिभ्रमन् जनैर् द्ड़्ष्टः।
प्ड़्ष्टश् च-भॊ यूथप! भवान् इयंतम्̣
कालम्̣ कुत्र स्थितः? भवता
ईद्ड़्ग् रत्न-माला कुत्र लब्धा? दीप्त्या सूर्यम् अपि तिरस्करॊति।
वानरः प्राह-अस्ति कुत्रचिद् अरण्यॆ गुप्ततरम्̣ महत् सरॊ धनद-निर्मितम्। तत्र सूर्यॆर्धॊदितॆ रवि-वारॆ
यः कश्चिन् निमज्जति, स धनद-प्रसादाद् ईद्ड़्ग्-रत्न-माला-विभूषित-कंठॊ निःसरति।
अथ भूभुजा तद् आकर्ण्य, स वानरः समाहूतः। प्ड़्ष्टश् च-भॊ यूथाधिप! किम्̣ सत्यम् ऎतत्? रत्न-माला-सनाथम्̣ सरॊ स्ति क्वापि?
कपिर् आह-स्वामिन्! ऎष प्रत्यक्षतया मत्-कंठ-स्थितया रत्न-मालया प्रत्ययस्
तॆ। तद् यदि रत्न-मालया प्रयॊजनम्̣
तन् मया सह कम् अपि प्रॆषय, यॆन दर्शयामि।
तच् छ्रुत्वा अंड़्पतिर् आह-यद्य् ऎवम्̣
तद् अहम्̣ स-परिजनः स्वयम्
ऎष्यामि, यॆन प्रभूता रत्न-माला उत्पद्यतॆ।
वानर आह-ऎवम्̣
क्रियताम्।
तथानुष्ठितॆ भूपतिना सह रत्न-माला-लॊभॆन सर्वॆ कलत्र-भ्ड़्त्याः प्रस्थिताः।
वानरॊ पि राज्ञा दॊलाधिरूढॆन स्वॊत्संगॆ आरॊपितः सुखॆन प्रीति-पूर्वम् आनीयतॆ। अथवा
साध्व् इदम् उच्यतॆ-
त्ड़्ष्णॆ दॆवि नमस् तुभ्यम्̣
यया वित्तांविता अपि।
अक्ड़्त्यॆषु नियॊज्यंतॆ भ्रामंतॆ दुर्गमॆष्व् अपि॥पञ्च_५.७७॥
तथा च-
इच्छति शती सहस्रम्̣
सहस्री लक्षम् ईहतॆ।
लक्षाधिपस् तथा राज्यम्̣
राज्यस्थः स्वर्गम् ईहतॆ॥पञ्च_५.७८॥
जीर्यंतॆ जीर्यतः कॆशाः दंता जीर्यंति जीर्यतः।
जीर्यतश् चक्षुषी श्रॊत्रॆ त्ड़्ष्णैका तरुणायतॆ॥पञ्च_५.७९॥
अथ तत्-सरः समासाद्य वानरः प्रत्यूष-समयॆ राजानम् उवाच-दॆव! अत्रार्धॊदितॆ
सूर्यॆंतः-प्रविष्टानाम्̣
सिढिर् भवति तत् सर्वॊ पि जन ऎकदैव प्रविशतु। त्वया पुनर् मया सह प्रवॆष्टव्यम्̣, यॆन पूर्व-द्ड़्ष्ट-स्थानम्
आसाद्य, प्रभूतास् तॆ रत्न-माला दर्शयामि।
अथ प्रविष्टास् तॆ लॊकाः सर्वॆ भक्षिता राक्षसॆन। अथ तॆषु चिरमाणॆषु राजा
वानरम् आह-भॊ यूथाधिप किम् इति चिरायतॆ मॆ परिजनः?
तच् छ्रुत्वा वानरः सत्वरम्̣
व्ड़्क्षम् आरुह्य राजानम् उवाच-भॊ दुष्ट-नरपतॆ! राक्षसॆनांतः-सलिल-स्थितॆन भक्षितास्
तॆ परिजनः। साधितम्̣ मया
कुल-क्षयजम्̣ वैरम्, तद्
गम्यताम्। त्वम्̣ स्वामीति
मत्वा नात्र प्रवॆशितः। उक्तम्̣
च-
क्ड़्तॆ प्रतिक्ड़्तम्̣
कुर्याद् धिम्̣सितॆ प्रतिहिम्̣सितम्।
न तत्र दॊषम्̣
पश्यामि यॊ दुष्टॆ दुष्टम् आचरॆत्॥पञ्च_५.८०॥
तत् त्वया मम कुल-क्षयः क्ड़्तः मया पुनस् तव इति।
अथैतद् आकर्ण्य राजा कॊपाविष्टः पदातिर् ऎकाकी यथायात-मार्गॆण निष्क्रांतः।
अथ तस्मिन् भूपतौ गतॆ राक्षस-स्प्ड़्ष्टॊ जलान् निष्क्रम्य सानंदम् इदम् आह-
हतः शत्रुः क्ड़्तम्̣
मित्रम्̣ रत्न-माला न हारिता।
नालॆन पिबता तॊयम्̣
भवता साधु वानर॥पञ्च_५.८१॥
अतॊ हम्̣ ब्रवीमि-यॊ
लौल्यात् कुरुतॆ कर्म इति।
---
ऎवम् उक्त्वा भूयॊ पि स चक्रधरम् आह-भॊ मित्र! प्रॆषय माम्̣, यॆन स्व-ग्ढ़म्̣ गच्छामि।
चक्रधर आह-भद्र! आपद्-अर्थॆ धन-मित्र-संग्रहः क्रियतॆ। तन् माम् ऎवम्̣विधम्̣ त्यक्त्वा क्व यास्यसि? उक्तम्̣ च-
यस् त्यक्त्वा सापदम्̣
मित्रम्̣ याति निष्ठुरताम्̣ वहन्।
क्ड़्तघ्नस् तॆन पापॆन नरकॆ यात्य् असम्̣शयम्॥पञ्च_५.८२॥
सुवर्णसिढिर् आह-भॊः, सत्यम् ऎतद् यदि गम्य-स्थानॆ शक्तिर् भवति। ऎतत् पुनर्
मनुष्याणाम् अगम्य-स्थानम्। नास्ति कस्यापि त्वाम् उन्मॊचयितुम्̣ शक्तिः अपरम्̣ यथा यथा चक्र-भ्रम-वॆदनया तव
मुख-विकारम्̣ पश्यामि तथा
तथाहम् ऎतज् जानामि यत् द्राग् गच्छामि मा कश्चिन् ममाप्य् अनर्थॊ भवॆद् इति। यतः-
याद्ड़्शी वदन-च्छाया द्ड़्श्यतॆ तव वानर।
विकालॆन ग्ढ़ीतॊ सि यः परैति स जीवति॥पञ्च_५.८३॥
चक्रधर आह-कथम् ऎतत्?
सॊ ब्रवीत्-
कस्मिम्̣श्चिन्
नगरॆ भद्रसॆनॊ नाम राजा प्रतिवसति स्म। तस्य सर्व-लक्षण-संपन्ना रत्नवती नाम कंयास्ति।
ताम्̣ कश्चिद् राक्षसॊ जिहीर्षति।
रात्राव् आगत्यॊपभुंक्तॆ, परम्̣
क्ड़्त-रक्षॊपधानाम्̣ ताम्̣ हर्तुम्̣ न शक्नॊति। सापि तत्-समयॆ रक्षः-सांनिध्यजाम्
अवस्थाम् अनुभवति कंपादिभिः।
ऎकम् अतिक्रामति कालॆ कदाचित् स राक्षसॊ मध्य-निशायाम्̣ ग्ढ़-कॊणॆ स्थितः। सापि राज-कंया
स्व-सखीम् उवाच-सखि! पश्यैष विकालः समयॆ नित्यम् ऎव माम्̣ कदर्थयति। अस्ति तस्य दुरात्मनः प्रतिषॆधॊपायः कश्चित्?
तच् छ्रुत्वा राक्षसॊ पि व्यचिंतयत्-नूनम्̣ यथाहम्̣
तथांयॊ पि कश्चिद् विकाल-नामास्या हरणाय नित्यम् ऎवागच्छति। परम्̣ सॊ प्य् ऎनाम्̣ हर्तुम्̣ न शक्नॊति। तत् तावद् अश्व-रूपम्̣ क्ड़्त्वाश्व-मध्य-गतॊ निरीक्षयामि।
किम्̣-रूपः स किम्̣-प्रभावश् चॆति? ऎवम्̣ राक्षसॊ श्व-रूपम्̣ क्ड़्त्वाश्वानाम्̣ मध्यॆ तिष्ठति।
तथानुष्ठितॆ निशीथ-समयॆ राज-ग्ढ़ॆ कश्चिद् अश्व-चौरः प्रविष्टः। स च सर्वान्
अश्वान् अवलॊक्य तम्̣ राक्षसम्
अश्वतमम्̣ विज्ञायाधिरूढः।
अत्रांतरॆ राक्षसश् चिंतयामास-नूनम् ऎष विकाल-नामा माम्̣ चौरम्̣ मत्वा कॊपान् निहंतुम् आगतः।
तत् किम्̣ करॊमि? ऎवम्̣ चिंतयन् सॊ पि तॆन खलीनम्̣ मुखॆ निधाय कशाघातॆन ताडितः।
अथासौ भय-त्रस्त-मनाः प्रधावितुम् आरब्धः।
चौरॊ पि दूरम्̣
गत्वा खलीनाकर्षणॆन तम्̣
स्थिरम्̣ कर्तुम् आरब्धवान्।
स तु वॆगाद् वॆगतरम्̣ गच्छति।
अथ तम्̣ तथागणित-खलीनाकर्षणम्̣ मत्वा चौरश् चिंतयामास-अहॊ नैवम्̣-विधा वाजिनॊ भवंत्य् अगणित-खलीनाः।
तन् नूनम् अनॆनाश्व-रूपॆण राक्षसॆन भवितव्यम्। यद्यपि कञ्चित् पाम्̣सुलम्̣ भूमि-दॆशम् अवलॊकयामि तद् आत्मानम्̣ तत्र पातयामि। नांयथा मॆ जीवितव्यम्
अस्ति।
ऎवम्̣ चिंतयत
इष्ट-दॆवताम्̣ स्मरतस् तस्य
सॊ श्वॊ बट-व्ड़्क्षस्य तलॆ निष्क्रांतः। चौरॊ पि बट-प्ररॊहम् आसाद्य तत्रैव विलग्नः।
ततॊ द्वाव् अपि तौ प्ड़्थग्-भूतौ परमानंद-भाजौ जीवित-विषयॆ लब्ध-प्रत्याशौ संपन्नौ।
अथ तत्र बटॆ कश्चिद् राक्षस-सुह्ड़्द् वानरः स्थित आसीत्। तॆन राक्षसम्̣ त्रस्तम् आलॊक्य व्याह्ड़्तम्-भॊ
मित्र! किम् ऎव अलाय्यतॆलीक-भयॆन? तद् भक्ष्यॊ यम्̣
मानुषः भक्ष्यताम्।
सॊ पि वानर-वचॊ निशम्य, स्वरूपम् आधाय शंकित-मनाः स्खलित-गतिर् निव्ड़्त्तः।
चौरॊ पि तम्̣ वानराहूतम्̣ ज्ञात्वा कॊपात् तस्य लांगुलम्̣ लंबमानम्̣ मुखॆ निधाय चर्वितवान्।
वानरॊ पि तम्̣
राक्षसाभ्यधिकम्̣ मंयमानॊ
भयान् न किञ्चिद् उक्तवान्। कॆवलम्̣
व्यथार्तॊ निमीलित-नयनस् तिष्ठति। राक्षसॊ पि तम्̣
तथा-भूतम् अवलॊक्य श्लॊकम् ऎनम् अपठत्-
याद्ड़्शी वचन-च्छाया द्ड़्श्यतॆ तव वानर।
विकालॆन ग्ढ़ीतॊ सि यः परैति स जीवति॥पञ्च_५.८४॥
इत्य् उक्त्वा प्रणष्टश् च। तत् प्रॆषय माम्̣ यॆन ग्ढ़म्̣
गच्छामि। त्वम्̣ पुनर् अनुभुंक्ष्वात्र
स्थित ऎव लॊभ-व्ड़्क्ष-फलम्।
चक्रधर आह-भॊः अकारणम् ऎतत्। दैव-वशात् संपद्यतॆ अंड़्णाम्̣ शुभाशुभम्। उक्तम्̣ च-
दुर्गस् त्रिकूटः परिखा समुद्रॊ
रक्षाम्̣सि यॊधा
धनदाच् च वित्तम्।
शास्त्रम्̣ च
यस्यॊशनसा प्रणीतम्̣
स रावणॊ दैव-वशाद् विपन्नः॥पञ्च_५.८५॥
तथा च-
अंधकः कुब्जकश् चैव त्रिस्तनी राज-कंयका।
त्रयॊ प्य् अंयायतः सिढाः सम्̣मुखॆ
कर्मणि स्थितॆ॥पञ्च_५.८६॥
सुवर्ण-सिढिः प्राह-कथम् ऎतत्?
सॊ ब्रवीत्-
कथा
११
अंधक-
कुब्जक-
त्रिस्तनी-
कथा
अस्त्य् अत्र धरा-तल उत्तरा-पथॆ मधु-पुरम्̣ नाम नगरम्। तत्र मधुसॆना नाम राजा बभूव। तस्य कदाचिद्
विषय-सुखम् अनुभवतस् त्रिस्तनी कंया बभूव। अथ ताम्̣
त्रस्तनीम्̣ जाताम्̣ श्रुत्वा स राजा कञ्चुकिनः प्रॊवाच,
यद्-भॊस् त्यज्यताम् इयम्̣
त्रस्तनी गत्वा दूरॆरण्यॆ यथा कश्चिन् न जानाति।
तच् छ्रुत्वा कञ्चुकिनः प्रॊचुः-महाराज ज्ञायतॆ यद् अनिष्ट-कारिणी त्रिस्तनी
कंया भवति। तथापि ब्राह्मणम् आहूय प्रष्टव्याः, यॆन लॊक-द्वयम्̣ न विरुध्यतॆ, यतः-
यः सततम्̣ परिप्ड़्च्छति
श्ड़्णॊति संधारयत्य् अनिशम्।
तस्य दिवाकर-किरणैर् नलिनीव विवर्धतॆ बुढिः॥पञ्च_५.८७॥
तथा च-
प्ड़्च्छकॆन सदा भाव्यम्̣
पुरुषॆण विजानता।
राक्षसॆंद्र-ग्ढ़ीतॊ पि प्रश्नान् मुक्तॊ द्विजः पुरा॥पञ्च_५.८८॥
राजा आह--कथम् ऎतत्?
तॆ प्रॊचुः-
कथा
१२
चंडकर्म-
नाम-
राक्षस-
कथा
दॆव! कस्मिम्̣श्चिद्
वनॊद्दॆशॆ चंडकर्मा नाम राक्षसः प्रतिवसति स्म। ऎकदा तॆन भ्रमताटव्याम्̣ कश्चिद् ब्राह्मणः समासादितः।
ततस् तस्य स्कंधम् आरुह्य प्रॊवाच-भॊ अग्रॆसरॊ गम्यताम्।
ब्राह्मणॊ पि भय-त्रस्त-मनास् तम् आदाय प्रस्थितः। अथ तस्य कमलॊदर-कॊमलौ
पादौ द्ड़्ष्ट्वा ब्राह्मणॊ राक्षसम् अप्ड़्च्छत्-भॊः! किम् ऎवम्̣-विधौ तॆ पादाव् अतिकॊमलौ?
राक्षस आह-भॊः! व्रतम् अस्ति, नाहम् आर्द्र-पादॊ भूमिम्̣ स्प्ड़्शामि।
ततस् तच् छ्रुत्वात्मनॊ मॊक्षॊपायम्̣
चिंतयम्̣स् तत्-सरः प्राप्तः।
ततॊ राक्षसॆनाभिहितम्̣-भॊः!
यावद् अहम्̣ स्नानम्̣ क्ड़्त्वा दॆवतार्चन-विधिम्̣ विधायागच्छामि तावत् त्वयातः
स्थानाद् अंयत्र न गंतव्यम्।
तथानुष्ठितॆ दिव्जश् चिंतयामास-नूनम्̣
दॆवतार्चन-विधॆर् ऊर्ध्वम्̣
माम् ऎष भक्षयिष्यति। तद् द्रुततरम्̣
गच्छामि, यॆनैष आर्द्र-पादॊ न मम प्ड़्ष्ठम् ऎष्यति।
तथानुष्ठितॆ राक्षसॊ व्रत-भंग-भयात् तस्य प्ड़्ष्ठम्̣ न गतः। अतॊ हम्̣ ब्रवीमि-प्ड़्च्छकॆन सदा भाव्यम्
इति।
अथ तॆभ्यस् तच् छ्रुत्वा-राजा द्विजान् आहूय प्रॊवाच-भॊ ब्राह्मणाः! त्रिस्तनी
मॆ कंया समुत्पन्ना, तत् किम्̣
तस्याः प्रतिविधानम् अस्ति, न वा?
हीनांगी वाधिकांगी वा या भवॆत् कंयका अंड़्णाम्।
भर्तुः स्यात् सा विनाशाय स्व-शील-निधनाय च॥पञ्च_५.८९॥
या पुनस् त्रिस्तनी कंया याति लॊचन-गॊचरम्।
पितरम्̣ नाशत्य्
ऎव सा द्रुतम्̣ नात्र सम्̣शयः॥पञ्च_५.९०॥
तस्माद् अस्या दर्शनम्̣
परिहरतु दॆवः। तथा यदि कश्चिद् उद्वाहयति, तद् ऎनाम्̣ तस्मै दत्त्वा, दॆश-त्यागॆन स नियॊजयितव्यः इति।
ऎवम्̣-क्ड़्तॆ लॊक-द्वयाविरुढता
भवति।
अथ तॆषाम्̣ तद्-वचनम्
आकर्ण्य स राजा पटह-शब्दॆन सर्वत्र घॊषणाम् आज्ञापयामास-अहॊ! त्रिस्तनीम्̣ राजकंयाम्̣ यः कश्चिद् उद्वाहयति स सुवर्ण-लक्षम्
आप्नॊति दॆश-त्यागम्̣ च।
ऎवम्̣ तस्याम्
आघॊषणायाम्̣ क्रियमाणायाम्̣ महान् कालॊ व्यतीतः। न कश्चित्
ताम्̣ प्रतिग्ढ़्णाति। सापि
यौवनॊन्मुखी सञ्जाता सुगुप्त-स्थान-स्थिता यत्नॆन रक्ष्यमाणा तिष्ठति।
अत्र तत्रैव नगरॆ कश्चिद् अंधस् तिष्ठति। तस्य च मंथरक-नामा कुब्जॊ ग्रॆसरॊ
यष्टि-ग्राही। ताभ्याम्̣
तम्̣ पटह-शब्दम् आकर्ण्य,
मिथॊ मंत्रितम्̣-स्प्ड़्श्यतॆयम्̣ पटहः। यदि कथम् अपि दैवात् कंया
लभ्यतॆ। सुवर्ण-प्राप्तिश् च भवति, तथा सुखॆन सुवर्ण-प्राप्त्या कालॊ व्रजति। अथ यदि
तस्य दॊषतॊ म्ड़्त्युर् भवति। तदा दारिद्र्यॊपात्तस्यास्य क्लॆशस्य पर्यंतॊ भवति। उक्तम्̣ च-
लज्जा स्नॆहः स्वर-मधुरता बुढयॊ यौवन-श्रीः
कांतासंगः स्वजन-ममता दुःख-हानिर् विलासः।
धर्मः शास्त्रम्̣
सुर-गुरु-मतिः शौचम् आचार-चिंता
पूर्णॆ सर्वॆ जठर-पिठरॆ प्राणिनाम्̣
संभवंति॥पञ्च_५.९१॥
ऎवम् उक्त्वांधॆन गत्वा, स पटहः स्प्ड़्ष्टः। उक्तम्̣ च-भॊः! अहम्̣ ताम्̣ कंयाम् उद्वाहयामि, यदि राजा मॆ प्रयच्छति।
ततस् तै राज-पुरुषैर् गत्वा राज्ञॆ निवॆदितम्-दॆव! अंधॆन कॆनचित् पटहः स्प्ड़्ष्टः।
तद् अत्र विषयॆ दॆवः प्रमाणम्।
राजा प्राह-
अंधॊ वा वधिरॊ वाथ कुष्टी वाप्य् अंत्यजॊ पि वा।
परिग्ढ़्णातु ताम्̣
कंयाम्̣ स-लक्षाम्̣ स्याद् विदॆशगः॥पञ्च_५.९२॥
अथ राजादॆशात् तै राज-पुरुषैस् तम्̣
नदी-तीरॆ नीत्वा सुवर्ण-लक्षॆण समम्̣
विवाह-विधिना त्रिस्तनीम्̣
तस्मै दत्त्वा, जल-यानॆ निधाय कैवर्ताः प्रॊक्ताः-भॊ! दॆशांतरम्̣ नीत्वा कस्मिम्̣श्चिद् अधिष्ठानॆंधः सपत्नीकः।
कुब्जकॆन सह मॊचनीयः।
तथानुष्ठितॆ विदॆशम् आसाद्य कस्मिम्̣श्चिद्
अधिष्ठानॆ कैवर्त-दर्शितॆ त्रयॊ पि मूल्यॆन ग्ढ़म्̣
प्राप्ताः सुखॆन कालम्̣ नयंति स्म। कॆवलम् अंधः पर्यंकॆ सुप्तस् तिष्ठति, ग्ढ़-व्यापारम्̣ मंथरकः करॊति। ऎवम्̣ गच्छता कालॆन त्रिस्तंया कुब्जकॆन
सह विक्ड़्तिः समपद्यत। अथवा साध्व् इदम् उच्यतॆ-
यदि स्याच् छ्री-तलॊ वह्निश् चंद्रमा दहनात्मकः।
सुस्वादः सागरः स्त्रीणाम्̣
तत्-सतीस् त्वम्̣ प्रजायतॆ॥पञ्च_५.९३॥
अथांयॆद्युस् त्रिस्तंया मंथरकॊ भिहितः-भॊः सुभग! यद्य् ऎषॊ अंधः कथञ्चित्
व्यापाद्यतॆ, तद् आवयॊः सुखॆन कालॊ याति। तद् अंविष्यताम्̣ कुत्रचिद् विषम्, यॆनास्मै तत् प्रदाय सुखिनी भवामि।
अंयदा कुब्जकॆन परिभ्रमता म्ड़्तः क्ड़्ष्णसर्पः प्राप्तः। तम्̣ ग्ढ़ीत्वा प्रह्ड़्ष्ट-मना ग्ढ़म्
अभ्यॆत्य ताम् आह-सुभगॆ! लब्धॊ यम्̣
क्ड़्ष्ण-सर्पः। तद् ऎनम्̣
खंडशः क्ड़्त्वा प्रभूत-शुंठ्य्-आदिभिः सम्̣स्कार्यास्मै
विकल-नॆत्राय मत्स्यामिषम्̣
भणित्वा प्रयच्छ यॆन द्राग् विनश्यति। यतॊ स्य मत्स्यामिषम्̣ सदा प्रियम्। ऎवम् उक्त्वा मंथरकॊ
बहिर् गतः।
सापि प्रदीप्तॆ वह्नौ क्ड़्ष्ण-सर्पम्̣
खंडशः क्ड़्त्वा तक्र-स्थाल्याम् आधाय ग्ढ़-व्यापाराकुला तम्̣ विकलाक्षम्̣ स-प्रश्रयम् उवाच-आर्य-पुत्र!
तवाभीष्टम्̣ मत्स्य-माम्̣सम्̣ समानीतम्। यतस् त्वम्̣ सदैव तत् प्ड़्च्छसि। तॆ च मत्स्या वह्नौ पावनाय
तिष्ठंति। तद् यावद् अहम्̣
ग्ढ़-क्ड़्त्यम्̣ करॊमि,
तावत् त्वम्̣ दर्वीम् आदाय
क्षणम् ऎकम्̣ तान् प्रचालय।
सॊ पि तद् आकर्ण्य ह्ड़्ष्ट-मनाः स्ड़्क्कणी परिलिहन् द्रुतम् उठाय दर्वीम्
आदाय प्रमथितुम् आरब्धः। अथ तस्य मत्स्यान् मथ्नतॊ विष-गर्भ-बाष्पॆण सम्̣स्प्ड़्ष्टम्̣ नील-पटलम्̣ चक्षुर्भ्याम् अगलत्। असाव् अप्य्
अंधस् तम्̣ बहु-गुणम्̣ मंयमानॊ विशॆषान् नॆत्राभ्याम्̣ बाष्प-ग्रहणम् अकरॊत्।
ततॊ लब्ध-द्ड़्ष्टिर् जातॊ यावत् पश्यति, तावत् तक्र-मध्यॆ क्ड़्ष्ण-सर्प-खंडानि
कॆवलांय् ऎवावलॊकयति। ततॊ व्यचिंतयत्-अहॊ, किम् ऎतत्? मम मत्स्यामिषम्̣ कथितम् आसीद् अनया। ऎतानि तु
क्ड़्ष्ण-सर्प-खंडानि। तत् तावद् विजानामि सम्यक् त्रिस्तंयाश् चॆष्टितम्। किम्̣ मम वधॊपाय-क्रमः कुब्जस्य वा?
उताहॊ अंयस्य वा कस्यचित्? ऎवम्̣
विचिंत्य स्वाकारम्̣ गूहयंन्
अंधवत् कर्म करॊति यथा पुरा।
अत्रांतरॆ कुब्जः समागत्य निःशंकतयालिंगन-चुंबनादिभिस् त्रिस्तनीम्̣ सॆवितुम् उपचक्रमॆ। सॊ प्य् अंधस्
तम् अवलॊकयंन् अपि यावन् न किञ्चिच् छस्त्रम्̣
पश्यति, तावत् कॊप-व्याकुल-मनाः पूर्ववच् छयनम्̣
गत्वा कुब्जम्̣ चरणाभ्याम्̣ संग्ढ़्य सामर्थ्यात् स्व-मस्तकॊपरि
भ्रामयित्वा त्रिस्तनीम्̣
ह्ड़्दयॆ व्यताडयत्।
अथ कुब्ज-प्रहारॆण तस्यास् त्ड़्तीयः स्तन उरसि प्रविष्टः। तथा बलान् मस्तकॊपरि
भ्रमणॆन कुब्जः प्राञ्जलताम्̣
गतः।
---
अतॊ हम्̣ ब्रवीमि-अंधकः
कुब्जकश् चैव (८४) इति।
सुवर्णसिढिर् आह-भॊः सत्यम् ऎतत्। दैवानुकूलतया सर्वम्̣ कल्याणम्̣ संपद्यतॆ। तथापि पुरुषॆण सताम्̣ वचनम्̣ कार्यम्। पुनर् ऎवम् ऎव वर्तितव्यम्।
अथ ऎवम् ऎव यॊ वर्ततॆ, स त्वम् इव विनश्यति। तथा च-
ऎकॊदराः प्ड़्थग् ग्रीवा अंयांय-फल-भक्षिणः।
असम्̣हता विनश्यंति
भारुंडा इव पक्षिणः॥पञ्च_५.९४॥
चक्रधर आह-कथम् ऎतत्?
सॊ ब्रवीत्-
कस्मिम्̣श्चित्
सरॊवरॆ भारुंड-नामा पक्षी ऎकॊदरः प्ड़्थग्-ग्रीवः प्रतिवसति स्म। तॆन च समुद्र-तीरॆ
परिभ्रमता कञ्चित् फलम् अम्ड़्त-कल्पम्̣
तरंग-क्षिप्तम्̣ संप्राप्तम्।
सॊ पि भक्षयंन् इदम् आह-अहॊ! बहूनि मयाम्ड़्त-प्रायाणि समुद्र-कल्लॊलाह्ड़्तानि फलानि
भक्षितानि। परम् अपूर्वॊ स्यास्वादः। तत् किम्̣
पारिजात-हरिचंदन-तरु-संभवम्? किम्̣
वा, किञ्चिद् अम्ड़्त-मय-फलम् इदम् अव्यक्तॆनापि विधिनापातितम्।
ऎवम्̣ तस्य ब्रुवतॊ
द्वितीय-मुखॆनाभिहितम्-भॊ, यद्य् ऎवम्̣
तन् ममापि स्तॊकम्̣ प्रयच्छ,
यॆनाहम् अपि जिह्वा-सौख्यम् अनुभवामि।
ततॊ विहस्य प्रथम-वक्त्रॆणाभिहितम्-आवयॊस् तावद् ऎकम् उदरम्। ऎका त्ड़्प्तिश्
च भवति। ततः किम्̣ प्ड़्थग्
भक्षितॆन? वरम् अनॆन शॆषॆण प्रिया तॊष्यतॆ।
ऎवम् अभिधाय तॆन शॆषम्̣
भारुंड्याः प्रदत्तम्। सापि तद् आस्वाद्य प्रह्ड़्ष्टतमालिंगन-चुंबन-संभावनाद्य्-अनॆक-चाटु-परा
च बभूव। द्वितीयम्̣ मुखम्̣ तद्-दिनाद् ऎव प्रभ्ड़्ति सॊद्वॆगम्̣ स-विषादम्̣ च तिष्ठति।
अथांयॆद्युर् द्वितीय-मुखॆन विष-फलम्̣
प्राप्तम्। तद् द्ड़्ष्ट्वापरम् आह-भॊ निस्त्रिम्̣श!
पुरुषाधम! निरपॆक्ष! मया विष-फलम् आसादितम्। तत् तवापमानाद् भक्षयामि।
अपरॆणाभिहितम्-मूर्ख! मा मैवम्̣
कुरु। ऎवम्̣ क्ड़्तॆ द्वयॊर्
अपि विनाशॊ भविष्यति। अथैवम्̣
वदता तॆनापमानॆन तत् फलम्̣
भक्षितम्। किम्̣ बहुना, द्वाव्
अपि विनष्टौ।
---
अतॊ हम्̣ ब्रवीमि-ऎकॊदराः
प्ड़्थग्-ग्रीवाः (९२) इति।
चक्रधर आह-सत्यम् ऎतत्। तद् गच्छ ग्ढ़म्। परम् ऎकाकिना न गंतव्यम्। उक्तम्̣ च-
ऎकः स्वादु न भुञ्जीत ऎकश् चार्थान् न चिंतयॆत्।
ऎकॊ न गच्छॆद् अध्वानम्̣
नैकः सुप्तॆषु जाग्ड़्यात्॥पञ्च_५.९५॥
अपि च-
अपि कापुरुषॊ मार्गॆ द्वितीयः क्षॆम-कारकः।
कर्कटॆन द्वितीयॆन जीवितम्̣
परिरक्षितम्॥पञ्च_५.९६॥
सुवर्ण-सिढिः प्राह-कथम् ऎतत्?
सॊ ब्रवीत्-
कथा
१४
ब्राह्मण-
कर्कटक-
कथा
कस्मिम्̣श्चिद्
अधिष्ठानॆ ब्रह्मदत्त-नामा ब्राह्मणः प्रतिवसति स्म। स च प्रयॊजन-वशाद् ग्रामम्̣ प्रस्थितः स्व-मात्राभिहितः,
यद्-वत्स! कथम् ऎकाकी व्रजसि? तद् अंविष्यताम्̣
कश्चिद् द्वितीयः सहायः।
स आह-अंब! मा भैषीः। निरुपद्रवॊ यम्̣
मार्गः। कार्य-वशाद् ऎकाकी गमिष्यामि।
अथ तस्य तम्̣
निश्चयम्̣ ज्ञात्वा समीपस्थ-वाप्याः
सकाशात् कर्कटम् आदाय मात्राभिहितम्̣-वत्स,
अवश्यम्̣ यदि गंतव्यम्। तद् ऎष कर्कटॊ पि सहायॊ भवतु। तद् ऎनम्̣ ग्ढ़ीत्वा गच्छ।
सॊ पि मातुर् वचनाद् उभाभ्याम्̣
पाणिभ्याम्̣ न संग्ढ़्य कर्पूर-पुटिका-मध्यॆ
निधाय, पात्र-मध्यॆ सम्̣स्थाप्य
शीघ्रम्̣ प्रस्थितः।
अथ गच्छन् ग्रीष्मॊष्मणा संतप्तः कञ्चिन् मार्गस्थम्̣ व्ड़्क्षम् आसाद्य, तत्रैव प्रसुप्तः।
अत्रांतरॆ व्ड़्क्ष-कॊटरान् निर्गत्य सर्पस् तत्-समीपम् आगतः।
स चाभ्यंतर-गताम्̣
कर्पूर-पुटिकाम् अतिलौल्याद् अभक्षयत्। सॊ पि कर्कटस् तत्रैव स्थितः सन् सर्प-प्राणान्
अपाहरत। ब्राह्मणॆपि यावत् प्रबुढः पश्यति, तावत् समीपॆ म्ड़्त-क्ड़्ष्ण-सर्पॊ निज-पार्श्वॆ
कर्पूर-पुटिकॊपरि स्थितस् तिष्ठति। तम्̣
द्ड़्ष्ट्वा व्यचिंतयत्-कर्कटॆनायम्̣
हतः इति। प्रसंनॊ भूत्वाब्रवीच् च-भॊः! सत्यम् अभिहितम्̣ मम मात्रा यत् पुरुषॆण कॊ पि सहायः कार्यः। नैकाकिना
गंतव्यम्। यतॊ मया श्रढा-पूरित-चॆतसा तद्-वचनम् अनुष्ठितम्̣ तॆनाहम्̣
कर्कटॆन सर्व-व्यापादनाद् रक्षितः। अथवा साध्व् इदम् उच्यतॆ-
क्षीणः श्रयति शशी रविम् ड़्ढॊ वर्धयति पयसाम्̣ नाथम्।
अंयॆ विपदि सहाया धनिनाम्̣
श्रियम् अनुभवंत्य् अंयॆ॥पञ्च_५.९७॥
मंत्रॆ तीर्थॆ द्विजॆ दॆवॆ दैवज्ञॆ भॆषजॆ गुरौ।
याद्ड़्शी भावना यस्य सिढिर् भवति ताद्ड़्शी॥पञ्च_५.९८॥
ऎवम् श्रुत्वा सुवर्णसिढिस् तम् अनुज्ञाप्य स्वग्ढ़म्̣ प्रति निव्ड़्त्तः।
इति श्री-विष्णु-शर्म-विरचितॆ पञ्चतंत्रॆ अपरीक्षित-कारकम्̣ नाम पञ्चमम्̣ तंत्रम्̣ समाप्तम्॥५।|
यद्य् अप्य् ऎवम् तथापि त्वम् दर्शय तम् चौरसिम्हम् यथा व्यापादयामि।
(अल्त्।) यः पश्यति स पश्यति
(अल्त्।) राज-पुरुषैः
(अल्त्।) दॆवशक्ति-कथा


c: text/html

text:
संस्कृतप्रशिक्षणारम्भात् पूर्वं निवेदनम्
यथा अहं श्व: सूचितवान् आसम यत् संस्कृतस्य नूतनी प्रशिक्षणकक्ष्या आरभ्यमाणा अस्ति । एतस्या: कक्ष्याया: विषये भवन्त: सूचनीया: सन्ति यत् एषा कक्ष्या जालजगति आयोजितासु सर्वासु संस्कृतप्रशिक्षणकक्ष्यासु सरलतमा अथ च उत्तमा भविष्यति । अस्यां कक्ष्यायां भवन्त: प्रारम्भिकस्तरीयप्राठ्यकमं पठिष्यन्ति अथ च शनै:-शनै: मध्यमस्तरीय: पुनश्च उच्चस्तरीय: अपि पाठ्क्रम: पठिष्यन्ति ।।
प्रत्येकस्य पाठ्यक्रमस्य अनन्तरम् अहं भवतां सर्वेषां निर्देशम् अपि प्राप्तुं इच्छामि यत् पाठ्यक्रमे भवन्त: किं परिवर्तनम् इच्छन्ति, कुत्र असौविध्यम् अस्ति, किं अवगमने न आगतम्, किं इतोपि योजनीयम्, किं अपसारणीयम्, कुत्र काठिन्यम् इत्यादि । भवतां निर्देश: पाठ्यक्रमस्य गुणवत्तावर्धने सहाय्यं भविष्यति ।
मम पूर्वनिवेदनम् अपि अस्ति अस्माकं संस्कृतविदुषां प्रति यत् भवन्त: अपि संस्कृतप्रशिक्षणे सहयतां कुर्यु: । ये संस्कृतप्रशिक्षणे सहाय्यं भवितुम् इच्छन्ति ते कृपया अस्य संकलकस्य लेखकत्वं स्वीकुर्वन्तु । लेखकत्वं स्वीकर्तुं अधिकं किमपि न करणीयमस्ति केवलं अस्य पृष्ठस्य अध: चित्रस्य उपरि नोदनं करणीयमस्ति । अस्मासु ये अपि संस्कृतं लेखितुं इच्छन्ति ते अपि लेखकत्वं स्वीकुर्यु: ।
सम्प्रति आशास्महे यत् भवन्त: संस्कृतप्रशिक्षणे स्व-सहभागं दास्यन्ति ।।
जयतु संस्कृतम्
भवदीय: - आनन्द:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
निर्मूल्येन स्वजालश्रृंखलां लघु कुर्वन्तु
सम्प्रति अहं यस्या: श्रृंखलाया: अपि कुत्रचित् प्रयोगं करोमि सा श्रृंखला अत्र गत्वा न्यूनीकरोमि अनन्तरं प्रयोजयामि । अनेन मम लाभ: एष: यत् मम श्रृंखला: अधिकं स्थानं न स्वीकुर्वन्ति ।
अनेन केचन् लाभा: इतोपि सन्ति गौडरूपेण यस्य प्रयोगं स्वत: एव भवत: लाभाय भवति ।।
1- यदा भवान् स्वश्रृंखलां न्यूनीकरोति , एतत् जालदृष्यं भवत: श्रृंखलां प्रकाशयति । अनेन भवत: दर्शकानां, पाठकानां च संख्या वर्धते स्वयमेव ।
2- प्रत्येक-श्रृंखलां यदा कश्चित् अपि नोदनं करोति , साक्षात् भवत: कोषे कानिचन् नाणकानि आगच्छन्ति ।
3- एतानि नाणकानि यदा 10 डालर भवन्ति तदा भवान् एतान् निष्काशयितुं शक्नोति ।
अस्तु तर्हि विलम्ब: किमर्थं । साक्षात् गच्छन्तु एतस्य जालदृष्यस्योपरि ।
अत्र गत्वा पंजीकरणं करोतु ।
लघुश्रृंखलाया: लाभ: स्वीकरोतु ।


text:
बिडाले गते क्रीडन्ति मूषकाः (When the cat's away, the mice will play)
गतशुक्रवासरे पोटावर्यः फ़्रान्सदेशे टूलूसनगर्यां पर्यटनं कुर्वन् मया सह चलभाषसंभाषणं अकुर्वत् । तदनन्तरं बेल्जियम्देशे ब्रसल्सनगरात् मम चलभाषोपकरणे एक: अपराद्धसंदेशोऽपि तेन प्रेषितः। तद्पश्चाद् मुम्बई उड्डयनकेन्द्रात् देवानाम्प्रियः पुनरेकं वारं तेन स्मृतः। अधुना बरोडानगरे स्व मात्रा सार्धं क्वचिद् कालं अत्र विरमति इत्यपि श्रूयते । एवं सति इदं वृत्तपत्रमपि इन्दुरहिततारागणमिव दृश्यते । अतः अहमद्य लिखामि।
२०१७-०७-१७ सोमवासरः (2017-07-17 Monday)


text:
अथ योषिदलंकाराः—
यौवने सत्त्वोद्भूता विंशतिरलंकाराः स्त्रीणां भवन्ति ।
तत्र—
तत्र भावहावहेलास्त्रयोऽङ्गजाः । 614शोभा कान्तिर्दीप्तिर्माधुर्यं प्रागल्भ्यमौदार्यं धैर्यमित्ययत्नजाः सप्त ।
112 तानेव निर्दिशति—
तत्र विकारहेतौ सत्यप्यविकारात्मकं सत्त्वम्615 । यथा कुमारसंभवे
616—
यथा वा कुमारसंभवे—
यथा वा ममैव—
तासत्त्वज्ञाने हि सात्त्विकज्ञानम् । तेनाह निर्विकारात्मकात् सत्त्वादिति । रागद्वेषाभ्यामनुपहतं हि मनः सत्त्वम् । तथैव व्याचष्टे विकारहेतौ सत्यपीति । अन्तर्विपरिवर्तीति । आत्मनि विपरिवर्तिनो बीजस्य यःप्रथमो विकारः उच्छूनतासंज्ञकः तत्सदृशः सत्त्वस्य प्रथमो विकारो भाव इति । तं च्चिअ ।


text:
यद्यत्संस्कृतसाहित्यविषये जानामि तत् लेखितुम् इदमेकं माध्यममिति मन्ये। अन्येऽपि लेखिष्यन्तीति आशासे।
कविः – 8
एकदा वृद्धो विद्वान् पृष्ठः - “कान् ग्रन्थान् पठित्वा एतादृशं ज्ञानं प्रप्यते भवता” इति । सोऽपि विद्वान् “मेघे माघे गतं वयः” इति प्रत्यवदत्। अर्थात् कालिदासस्य मेघदूतखण्डकाव्यं तथा माघस्य शिशुपालवधमहाकाव्यं च पठनेन तस्य सम्पूर्णवयः समाप्तम्। तस्य ज्ञानं च तावेव ग्रन्थौ पठित्वा वर्धितम्।
कालिदाससदृशं हि गण्यते माघः पण्डितैः। अस्ति च अपरा उक्तिः माघस्य प्रशस्तिप्रकटने।
उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थगौरवम् ।
दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयो गुणाः ।
कालिदासस्य उपमाप्रयोगे कौशलं, भारवेः अर्थगौरवं तथा कवेः दण्डिनः पदलालित्यं च इति एते त्रयः विद्यन्ते माघे इति श्लोकार्थः । ये अपरिमितागणितगुणाः कालिदासभारविदण्डिषु विद्यन्ते ते सर्वे गुणाः एकत्र सन्ति माघे।
कविकुलकमलदिवाकरमहाकविमाघस्य पितुः नाम दत्तकः आसीत्। पितामहस्य नाम सुप्रभदेवः तथा च अयं राज्ञः श्रीवर्मलस्य धर्मसचिवः आसीत् । महाकविमाघस्य जन्म गुजरातप्रदेशस्य ‘श्रीमाल’ इति नगरे अभवत्। महाकविमाघस्य स्वचरितकविवंशवर्णनात् एतत् हि ज्ञायते ।
अनेन कविना प्रणीतं शिशुपालवधं नाम महाकाव्यं महाभारतस्य सभापर्वताधारेण अस्ति। इदं विंशस्सर्गयुक्तं महाकाव्यम् । युधिष्ठिरेण कृते राजसूययज्ञे कस्य प्रथमपूजा कर्तव्या इति चर्चायां, सहदेवेन भगवतः श्रीकृष्णस्यैव प्रथमपूजा इति उच्यते । एतत् तु सर्वैः सभाङ्गनैः अङ्गीक्रियते। परन्तु तत्रत्यः शिशुपालः एतन्नाङ्गीकरोत्। सः शिशुपालः भगवन्तं श्रीकृष्णं निन्दितवान् । सभायामुपस्थिताः सर्वे ताः निन्दाः असहमानाः स्वीयान् अस्त्रान् स्वीकुर्वन्। एतान् सर्वान् दृष्ट्वा अन्ते भगवान् श्रीकृष्णः स्वयं शिशुपालं हन्ति।
Poet – 8
Maagha
SisuipAlavadha, the one among the mahakavyas, was written by the poet maagha. He was born in the city srimaala in Gujarat. He is the son of Dattaka and grandson of Suprabhadeva, who served as the minister in the court of the king sri Varmala. These are the details available on the life and ancestory of maagha.
The mahaakaavyam sisupaalavadha consists of twenty acts and the plot was taken from the ‘sabhaa parvata’ of ‘mahabhaarata’. During the Raajasooya sacrifice, king Yudhishtra and others decided to honour Lord Krishna first. But, Sisupaala disagreed and started abusing lord Krishna. At the end Lord Krishna killed Sisupaala with his weapon chakra. This is the story of the mahaakaavyam.
Here is a famous quote on Maagha -
उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थगौरवम् ।
दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयो गुणाः॥
“Kalidasa is famous for his upama or similes, Bhaaravi for the word-meanings, Dandi rules with his usage of words in the poetry and Maagha has all the three virtues!”


text:
विश्वपरिसरदिनम्
अस्माकं भारतदेशे एव न किन्तु समग्रे भूमण्डले एव विश्वपरिसरदिनम् प्रतिवर्षं जूनमासस्य पञ्चमदिने आचरन्ति । साधारणतः अस्मान् परितः प्राणिपक्षिणः कृमिकीटाः, वृक्षाः नद्यः पर्वताः सरोवराः ये भवन्तेते सर्वे सर्वोणि परिसरशब्देन स्वीकृताः भवन्ति । अथापि भौतिकपरिसर, भौगोलिकपरिसरः, आर्थिकपरिसरः, सांस्कृतिकपरिसरः, सामाजिकपरिसरः, धार्मिकपरिसर इत्यादिनाम्नापि परिसरसम्बन्धिविषयाः चर्चिताः भवन्ति । सर्वेषां परिसराणामपि परिणामः मानवजीवनेषु द्र्ष्टुं साध्यः अस्ति ।
वयं यत्र वसामः तत्र यानि सन्ति गृहाणि, मार्गः, भूप्रदेशः, जलाशयः, वायुमण्डले स्थितः अनिलं सर्वं भौतिकपरिसरेषु मिलितं भवति । अस्माकं गृहमपि शुद्धं वायुप्रकाशदिना सुव्यवस्थितं भवति चेत् गृहपरिसरः उत्तमः भवति । अनन्तरं गृहे उत्तमकार्याणां करणेन व्यवहारेण धार्मिकसंस्कृतिक सामाजिक परिसरविषयाः ज्ञातुं शक्यन्ते । प्रकृतिमध्ये स्थिताः नद्यः, पर्वताः, वनानि, उद्यानानि, भौगोळिकपरिसर इति कथिताः भवन्ति । एतेषां सर्वेषां प्र्त्येकतः सम्बन्धः न भवति । (एकग्रामः अथवा नगरं) साक्षातैः सम्बन्धं स्थापयति । यथा मैसूरुनगरे श्रेष्ठः चामुण्डीबेट्टप्रदेशः । जीवननिर्वहणाय जनाः विविधकार्याणि कुर्वन्ति । विविधा उद्योगाः, करणीयानि कार्याणि, जीवनावश्यक सौलभ्यानि आर्थिकपरिसरस्य अंशाः भवन्ति । ग्रामे नगरे अथवा गृहे यानि आचरणानि कृतानि भवन्ति, पर्वाणि आचरितानि भवन्ति तानि धार्मिकपरिसरेणा सांस्कृतिक परिसरेण सम्बध्दानि भवन्ति । कला, सङ्गीतादिकं च अत्रैव मिलितं भवति । प्राचीनकाले जनसङ्ख्या अधिका नासीत् । तदा यथेष्टं कृषिभूमिः जलवायुव्यवस्था सुलभा आसीत् । किन्तु जनसङ्ख्यायाः वर्धनेन विशालं जगत् अल्पमिव जातम् अस्ति । विशेषतः भारत चीना इत्यादि देशेषु जनसङ्ख्या शतवर्षेषु अत्यधिका सञ्जाता अस्ति ।
भारतदेशे स्वातन्त्र्यपूर्वं ३० कोटि मिताः जनाः आसन् । १०१० तमे वर्षे भारते १२० कोटिमिताः जनाः सन्ति । विश्वे अनेकदेशेषु जनसङ्ख्यायाः वृध्दिः लक्षिता अस्ति । जनसङ्ख्यास्फोटः एव अनेक समस्यानां कारणञ्च भवति । यथा यथा जनवृद्धिः भवति तदा सर्वेषां वासाय स्थलम, आवश्यकं, गृहमावश्यकं, वसतिनिर्माणाय काष्ठानि आवश्यकानि । देशे नवनवीनोद्यमानां स्थापनं जलबन्धानां निर्माणम् इत्यादिनापि वननाशः कृतः अस्ति जनोपयोगिवस्तूनां उत्पादनम् अधिकम् अपेक्षितं भवति । तदर्थं नैसर्गिकवस्तूनां उपयोगः अधिकः अपेक्षितः अस्ति । व्यापारव्यवहारार्थं वन्यमृगं केचन नाशयन्ति यथा कथञ्चित जनाः जीवितुं पयत्नं कुर्वन्तः भवन्ति । एवम् इदानीन्तनकाले सर्वत्र जलमालिन्यं, वायुमालिन्यं, शब्दमालिन्यं परिसरम् अस्वच्छं कुर्वन्ति । जनानां शुद्धं पेय जलं न पूरितं भवति । श्युद्यमादिनामपि जलमावश्यकमस्ति । तत्रापि सुलभतया जलस्य प्राप्तिः न भवति । प्रमुखतः वननाशात् वृष्टॆः प्रमाणे न्यूनता भवति । जलस्य मूलानि शुष्काणि भवन्ति । एवं जलाभावः सर्वत्र कुपरिणामं करोति । जलस्य व्यापारः अधिक लाभदायकः विक्रेतृणां किन्तु दीनानां दरिद्रणाम् अतीव कष्टदायकः अस्ति । नदीजलम् अशुद्धजलैः दुष्टवस्तुभिर्युक्तम् अतीव दृष्टं सञ्जातम अस्ति । मलमूत्रादिकं, मृतशरीराणि सर्वाणि जले युक्तानि, विनाशक विषयुक्तानि जलमूलानि अनुपयुक्तानि जातानि सन्ति । नदीजलेषु उद्यमानां विषकारिजलानि अपि युक्तानि भवन्ति ।
वृष्टेरभावात् सरोवराः शुष्काः भवन्ति । अनेकविधरोगकारकाः भवन्ति । शुद्धजलपूरणं ग्रामे तथा नगरे अतीव कष्टदायकं तथा आर्थिकव्ययदायकं सम्वृत्तम् अस्ति । जलमूलाः रोगाः इति वचनानुसारेण बहुजनाः रोगिणः जाताः सर्वत्र दर्शनगोचराः भवन्ति । वायुमण्डले विशेषतः प्राणवायुः जीविनाम् अनिवार्यः अस्ति । अङ्गराम्लवायुः तथा च अन्ये अंशाः यदि अधिकाः भवन्ति तदा वायुमण्डलं कलुषितं भवति । बृहत् यन्त्रागारैः धूमः विषमिश्रितः सततं निस्सरति । भोपालप्रदेशे विषानिलेन सहस्रशः जनाः मृता अभवन् । सुन्दरस्मारकाणि ताजमहल्, श्रवणबेळगोळे स्थितः गोमटेश्वरविग्रहः इत्यादीनि प्रभावितानि अभवन् ।
भूप्रदेशे तथा वायुमण्डले इदानीं शब्दमालिन्यम् अपि दुस्सहनीयं सञ्जातम् अस्ति । भूप्रदेशे अनेक तैलचालितवाहनानि धूमेन साकं शब्देन सर्वान् सन्तापयन्ति सर्वत्र कर्णयोः वेदनाम् अनुभवामः । विद्यालयः, मन्दिराणि, चिकित्सालयाः, उद्यानानि शान्तियुक्तानि एव अयुक्तानि स्थानानि भवन्ति । किन्तु शब्दमालिन्यं सर्वत्र स्वप्रभावं दर्शयति । जनाः सुलभतया विश्रान्तिं निद्रां वा अनुभवितुम् असमर्थाः सञ्जाताः सन्ति । शब्द मालिन्य निवारणाय सर्वकारेण नियमाः कृताः सन्ति सूचनाफलकानि स्थापितानि । शब्दमालिन्यनियन्त्रणे सर्वैरपि मिलित्वा प्रयत्नः करणीयः अस्ति । इदानीं सम्पर्क साधनैः जगत् अल्पमिव सञ्ज्पतमस्ति । अतः अन्यदेशीय आहारविहारक्र्मः, वस्रधारणं, पर्वाचरणं, मनोरञ्जनं, क्रीडाः सर्वत्र प्रसिद्धाः सन्ति । यत्र कुत्रापि उपविश्य भूमण्डले स्थितं यत्किमपि गृहे एव द्रष्टुं मानवः समर्थः अस्ति । तथा अनुकूलता काल्पिताऽस्ति ।
अनेन धार्मिकपरिसरे, सामाजिकपरिसरे तथा सांस्कृतिकपरिसरे भीकरः परिणामः सञ्जातः अस्ति । स्वकीयान् उत्तमांशान् यथापूर्वं संरक्षितुं कष्टमनुभवामः सर्वत्र परिवर्तनं पश्यामः । मानवस्य आर्थिक स्थितिः सर्वदेशेषु सर्वजनानां समाना न भवति । अतः अल्पधनानां जीवनम् अतिदुस्तरं सञ्जातमस्ति । परिसर संरक्षणं सर्वेषां आद्यं कर्तव्यमस्ति । बालानां एतत् प्रथमतः बोधनीयम् अस्ति । नदीजलवायुशब्द मलिनता विषये, परिणामविषये च बाला प्रौढाः जागरिताः भवन्ति चेत् प्रथमं कार्यं भवति । यत्र यत्र स्थलं प्राप्यते तत्र वृक्षारोपणं वननिर्माणं कर्तव्यम् । वनमहोत्सवः सर्वत्र अद्य कर्तव्यरुपेण आचारणीयः सर्वकारेणापि नियमाः कर्तव्याः सन्ति । वननाशः न कर्तव्यः । परिसरनाशकानां योजनानां त्यागः कर्तव्यः । तादृशयोजनानां कृते जनैः विरोधः कर्तव्यः अस्ति । जनवसति प्रदेशात् दूरे उद्यमाः स्थापनीयाः । सर्वेषां पशुपक्षिसङ्कुलानां संरक्षणं, अनिवार्यमस्ति ।
समूहमाध्यमैः वनस्य, जलस्य, वायुमण्डलस्य महत्वविषये, मालिन्यनिवारणविषये च चर्चा कर्तव्या । जनानां मार्गदर्शनं कर्तव्यमस्ति । सर्वसमस्यामूलस्य जनसङ्ख्यास्फोटस्य नियन्त्रणम् अनिवार्यम् अस्ति । मानवाः प्राणिनः प्रकृते आपारं जलं वायुं च प्राप्नुवन्ति । अग्रिममानवसन्ततेः अपि तानि उपयुक्तानि भवन्तु । तथा संरक्षणकार्याणि कर्तव्यानि सन्ति । एतदर्थम् एव परिसरदिनम् विश्वे आचरितं भवति । अनेन परिसरप्रज्ञा भवति । परिसरसंरक्षणं च भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Environment Day 2010 initiative of OIKOS
- UNEP, World Environment Day
- United Nations Environment Programme (UNEP)
- World Environment Day (WED) Grassroots Facebook Campaign
- UNEP, World Environment Day – 2005, 2006, 2007, 2008, 2009
- World Environment Day 2005 host city site
- Chicago Botanic Garden, 2008 North American host city site
- Previous themes of World Environment Day
- WED, UK World Environment Day 2007
- UNEP, Climate Change
- UNEP/GRID Arendal Polar Programme
- UNEP Global Outlook for Ice and Snow
- News & Events – UN Days, Weeks and Years


text:
वेदानाम् आविर्भाव:
भारतीयविद्वान्स: केनचित् पुरुषेण तु वेदानाम् उत्पत्ति: रचना वा नैव मन्यन्ते । तेषामनुसारं मन्त्रै: सह येषां नामानि आगतानि सन्ति ते तु द्रष्टार: न तु रचयिता । सायणाचार्यानुसारं एते द्रष्टार: उत ऋषय: अतीन्द्रियार्थानां साक्षात्कर्तार: सन्ति - 'अतीन्द्रियार्थद्रष्टारो हि ऋषय:' । यास्कस्य कथनमपि महत्वपूर्णमेव - 'साक्षात्कृतधर्माणं ऋषयो बभूवु: । तेवरेभ्योसाक्षात्कृतधर्मेभ्य उपदेशेन मन्त्रान् सम्प्रादु: (निरुक्तम् 1.2) ।
ग्रन्थरूपेण वेदा: मानव-समूहे कथम् आगतवन्त: इति एतस्मिन् विषये 40 मता: प्रचलिता: सन्ति, येषां वर्गीकरणं त्रिषु वर्गेषु कर्तुं शक्यमस्ति ।
1- वेदा: स्वत: आविर्भूत: अतएव अपौरुषेया: । पूर्वमीमांसाकार जैमिनि: तस्य भाष्यकार: शबरस्वामिवर्य: वार्तिककार: कुमारिलभट्टवर्य: च अस्य विशदविवेचनं कृतवन्त: सन्ति ।
2- न्याय-वैशेषिक दर्शनेषु ईश्वर: एव वेदस्य रचयिता इति स्वीकृत: अस्ति । तेषामनुसारे प्रत्येकस्य ग्रन्थस्य रचयिता भवति एव अत: वेदस्य रचयिता तु केवलं ईश्वर: एव यतोहि वेदस्य वाक्यरचना अतएवबुद्धिपूर्णा अस्ति - 'बुद्धिपूर्वा वाक्यकृतिर्वेदे' ।
3 - तृतीय: मत: तु वेदान् ऋषिगणै: एव रचिता: इति मन्यते । निश्चयेन भगवता कृपया एव ते वेदज्ञानं प्राप्तुं शक्तवन्त: । सम्प्रति विद्वान्स: अयं मत: एव स्वीकृयन्ते । अस्य मतस्यानुसारं - ईश्वरेण ब्रह्मा, ब्रह्मणा क्रमश: वसिष्ठ:, तेन शक्ति:, तेन पराशर: तेन च व्यास: वेदज्ञानम् अप्राप्नोत् । व्यास: एव स्व पैलादि शिष्यै: अस्य विस्तारं अकरोत् ।
आनन्दपाण्डेय:
संस्कृतजगत्


text:
रसवदुदाहरन्नाह—
इयं किल प्रेयसी मृता स्वर्गमगमदिति हेतोः प्रेतलोकान्तरे क्वचित् ययानया संगन्तुं योगार्थं मरणं देहविसर्जनं मतमिष्टं मम । मृत्वाप्यवश्यं तया संगंस्ये इति । सैव या परासुः किलासीत् नान्या अवन्ती अवन्तिराजतनया मया [अयातजीवि]तेन तथाव्यवसितेनात्रैव जन्मनि न प्रेत्य कथं लब्धा, किमिद77b मद्भुतम् । नास्ति भाग्यानां दुष्करम् । उदयनः किल वत्सराजः अवन्तिराजसुतायां वासवदत्तायामासक्तः राज्यचिन्ताविमुखोऽवर्तत इति मन्त्रिभिः सा क्वचिन्निगूह्य मृतेति ख्यापिता । स च तद्विरहमसहमानोऽतिरक्ततयाऽनुमरणं तत्सङ्गमवर्त्म व्यवससौ । ततस्तैः पुनर्जह्रे इति कथोदाहृता ॥


text:
गुवाहाटी
गुवहाटी (असामीस्: গুৱাহাটী) प्राचीनकाले प्राग्ज्योतिषपुर, दुर्जय इति कथ्यते स्म । इदम् असमराज्यस्य महत् नगरम् अस्ति । भारतदेशे वेगेन वर्धमानेषु नगरेषु अन्यतमम् । भारतस्य ईशान्यदिशि विद्यमानं महद्नगरम् । ईशान्यभागस्य 'द्वारम्' इति कथ्यते । असमराज्यस्य राजधानी दिस्पुर अस्मिन् नगरे विद्यते । प्राग्ज्योतिष्पुरम् इत्यस्य अर्थः अस्ति पूर्वीयदीपः इति । अन्यः अर्थः नाम पूर्वदिशः ज्यौतिष्यम् इति । दुर्जयः नाम जेतुम् अशक्यः इति । एते प्रदेशाः वर्मणां पालानां च काले कामरूपराज्यस्य राजधान्यः आसन् । नगरे बहवः हिन्दुदेवालयाः सन्ति । कामाख्यदेवालयः, उमानन्ददेवालयः, नवग्रहदेवालयः, शुक्रेश्वर-वसिष्ठ-लङ्केश्वर-दौल्गोविन्द-दीर्घेश्वरी-उग्रतारा-रुद्रेश्वरदेवालयाः च विद्यन्ते । इदं नगरं 'देवालयनगरम्' इत्यपि निर्दिश्यते । इदं नगरं ब्रह्मपुत्रनदस्य दक्षिणतीरम् शिल्लाङ्ग्-उपत्यका इत्यनयोः मध्ये विद्यते । अस्य पश्चिमदिशि एल् जि बि अन्ताराष्ट्रियविमाननिस्थानकं नरेङ्गिनगरं पूर्वदिशि च विद्यते । ब्रह्मपुत्रस्य उत्तरतीरे उत्तरगुवहाटी नाम्ना नगरं विस्तृतं जातम् अस्ति ।
ईशान्यभारतस्य प्रमुखं शिक्षण-वाणिज्यकेन्द्रमस्ति गुवहाटी । इण्डियन् इन्स्टिट्यूट् आफ् टेक्नालजि, गुवहाटी विश्वविद्यालयः, काटन् महाविद्यालयः च प्रसिद्धानि शैक्षणिककेन्द्राणि सन्ति । असमराज्यस्य निर्वहण-राजनैतिककार्याणां केन्द्रमस्ति इदं नगरम् । ईशान्यभागस्य क्रीडा-सांस्कृतिककार्याणां केन्द्रमस्ति इदम् । ईशान्यभागस्य प्रमुखं परिवहनकेन्द्रमस्ति । अत्रत्या प्राणिसम्पत्तिः अपि समृद्धा वर्तते । एशियन् गजाः, गौर्, व्याघ्रः इत्यादयः विरलसस्तनीजीविनः अत्र निवसन्ति । नगरे नगरं परितः च पक्षिणः बहु विधाः भवन्ति ।
अन्तर्विषयाः
नामनिष्पत्तिः[सम्पादयतु]
गुवहाटी इत्येषः शब्दः असामीभाषायाः शब्दद्वयेन युक्तः अस्ति - 'गुवा' नाम पूगः 'हाट्' नाम विपणिः इति । आरम्भे गौहट्टि इति उच्चार्यते स्म । १९८० तमात् वर्षात् स्थानीय-उच्चारणानुगुणं परिवर्तितम् अस्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
गुवहाट्याः नामोल्लेखः महाकाव्येषु पुराणेषु च दृश्यते इत्यतः इदम् एशियाखण्डस्य प्राचीननगरेषु अन्यतमम् इति परिगण्यते । महाभारते उल्लिख्यते यत् नरकासुरस्य भगदत्तस्य राजधानी आसीत् इदम् इति । नीलाचलपर्वते विद्यमानः कामाख्यदेव्याः प्राचीनशक्तिदेवालयः (तान्त्रिक-वज्रायनबौद्धमतस्य प्रमुखं स्थानञ्च), चित्राचलपर्वते विद्यमानः विशिष्टः जौतिषिकः नवग्रहदेवालयः, वसिष्ठस्थानस्य पुरातत्त्वावशिष्टाः, अन्यानि स्थानानि च अस्य नगरस्य पौराणिकमहत्त्वं प्राचीनेतिहासं च प्रदर्शयति ।
अम्बारिखननात् इदं नगरं ६ शतकीयमिति प्रमाणितम् । प्राग्ज्योतिष्पुरम् दुर्जय इति विभिन्नकाले निर्दिश्यमानम् इदं नगरं कामरूपसाम्राज्यस्य वर्मवंशस्य पालवंशस्य च काले राजधानी आसीत् । ह्यूयन् त्साङ्गस्य विवरणानुगुणं प्रसिद्धस्य भास्करवर्मणः (७ शतकम्) अवधौ इदं नगरं १५ कि मी मितं विस्तृतं जातम् । तस्य विशालस्य नौकागणस्य आश्रयभूमिः आसीत् (३०,००० युद्धनौकाः, हिन्दुमहासागरतः चैनादेशं यावत् समुद्रमार्गज्ञातारः आसन् तत्रत्याः अधिकारिणः) । अधुनातनस्य काटन्महाविद्यालयस्य निर्माणावसरे कृतात् खननात् प्राप्तेभ्यः इष्टिकाभित्तिभ्यः गृहेभ्यश्च इदं ज्ञायते यत् ९-११ शतकं यावत् इदं महानगरम् आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वम् आवहति स्म इति ।
१२-१५ शतकेषु कमटसाम्राज्यस्य पतनानन्तरं नगरस्य पूर्वतनं वैभवं निरस्तं जातम् । पूर्व-पश्चिम-असमराज्यस्य कोच् हाजो, अहोम् साम्राज्ययोः प्रमुखं सेनाकेन्द्रत्वेन मात्रम् अतिष्ठत् । मुघल्जनाः असमराज्यस्य उपरि १७ वारम् आक्रमणम् अकुर्वन् । किन्तु अहोम्साम्राज्यस्य बिर् लचित् बोर्फुकानेन ते पराजिताः जाताः । गुवहाटीसमीपं १६७१ तमे वर्षे जातं सरैघाट्युद्धं बहु प्रसिद्धं युद्धं यस्मिन् मुघल्जनाः शोचनीयपराजयं प्राप्नुवन् । अति प्रमुखं पुरातत्त्वकेन्द्रमस्ति दिघालिपुखुरिसमीपे विद्यमानम् अम्बारिपुरातत्त्वकेन्द्रम् ।
नगरसंरचना[सम्पादयतु]
अस्मिन् नगरे पान्-बझार्, पल्तान्-बझार्, फान्सि-बझार्, उझान्-बझार् च विद्यते ये नगरीयकार्येषु सहकुर्वन्ति । पल्तान्-बझार् उपाहारमन्दिराणां परिवहनव्यवस्थायाः च केन्द्रम् । पान्-बझार् शिक्षण-निर्वहण-कार्यालयीय-सांस्कृतिककेन्द्रं वर्तते । फान्सिबझार् वाणिज्यकेन्द्रं, उझान् बझार् प्रामुख्येन निवासस्थानम् अस्ति । एतेषां प्रदेशानां कारणतः इदं नगरं सर्वदा सक्रियं सजीवञ्च भवति ।
अन्तारचना[सम्पादयतु]
मध्यमगात्रकं नगरम् इदं भारतस्य ५० तमं (जनसङ्ख्या दृष्ट्या) नगरं वर्तते । किन्तु अस्य नगरस्य गुणवत्तता अधिका वर्तते । 'औट् लुक्'पत्रिकया कृतं सर्वेक्षणं दर्शयति यत् इदं भारतस्य नगरेषु १६ स्थाने विद्यते इति । सुन्दराः भूप्रदेशाः, हितकरं वातावरणं, आधुनिकविक्रयकेन्द्राणि, आधुनिकगृहसमुच्चयाः, भवनानि, समीचीनः सामाजिकी व्यवस्था च अत्र विद्यते । तथापि अन्तारचना परिष्कारयोग्या वर्तते बहुषु विषयेषु । जलव्यवस्था अपर्याप्ता । पर्वतात् मृत्पतनं नगरे महतीं समस्यां जनयति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
भारते वेगेन वर्धमानेषु नगरेषु गुवहाटी अन्यतमम् । नगरस्य जनसङ्ख्या वेगेन अवर्धत । १९७१ तमे वर्षे २,००,००० आसीत् । १९९१ तमे वर्षे ५,००,००० जातम् । २००१ तमे वर्षे ८,०८,०२१ जातम् । २०११ तमे वर्षे २,५०,००,००० । २०११ तमे वर्षे पुरुषाः ५५% आसन्, महिलाः ४५% आसन् । ७८% जनाः अक्षरज्ञाः विद्यन्ते तेषु ८१% पुरुषाः ७४% महिलाः । हिन्दुधर्मानुयायिनः अत्र अधिकाः सन्ति ।
आर्थिकता[सम्पादयतु]
गुवहाटी ईशान्यभागस्य प्रमुखं वाणिज्यकेन्द्रम् । वाणिज्यं, परिवहनं च अस्य प्रमुखम् आर्थिकमूलम् । इदं प्रमुखं महाविक्रयकेन्द्रं, विपणिः, अल्पशोविक्रयकेन्द्रं च । गुवहाटी टी आक्षन् केन्द्रम् जगति एव बृहत्तमं वर्तते । उत्पादनमपि एतेषु दिनेषु वर्धमानम् अस्ति । नून्मटिप्रदेशे विद्यमानम् ऐ ओ सि एल् पेट्रोलियं संस्करणकेन्द्रं प्रमुखम् उत्पादनोद्यमं वर्तते । प्रकाशक-मुद्रणोद्यमः अपि प्रमुखः वर्तते । गतदशकद्वयात् क्षेत्रविक्रयणं, प्रवासोद्यमः, संशोधनं, सांस्कृतिककलापाः, शिक्षणं च वर्धमानानि सन्ति, नगरस्य आर्थिकतासहायकानि सन्ति ।
परिवहनम्[सम्पादयतु]
विमानम्[सम्पादयतु]
बोर्झार्मध्ये विद्यमानं लोकप्रिय-गोपिनाथ-बार्डोलोय्-अन्ताराष्ट्रियनिस्थानकं नगरस्य केन्द्रभागतः पश्चिमदिशि २० कि मी दूरे विद्यते । अस्मिन् निस्थानके प्रतिदिनं ९५-१०० विमानयानानि अटन्ति । इतः देहली, मुम्बै, जैपुर्, कोल्कत, बेङ्गलूर्, चेन्नै, अहमदाबाद् इत्यादि नगरं प्रति विमानयानव्यवस्था वर्तते । गुवहाटीतः शिल्लाङ्ग् (३० निमेषाः), तुरा (५० निमेषाः), नहर्लगून् (ईटानगर्), तवाङ्ग् (७५ निमेषाः) नगरं प्रति हेलिकाप्टर्व्यवस्था अपि उपलभ्यते । अस्य विमाननिस्थानकस्य आधुनिकीकरणम् अधुना प्रचलति ।
रैल्यानम्[सम्पादयतु]
गुवाहटी भारतीयरैल्-व्यवस्थायाः ईशान्यसीमामण्डले अन्तर्भवति । गुवहाटीनिःस्थानं मुख्यं वर्तते । कामाख्या, नवगुवहाटी च पश्चिमदिशि पूर्वदिशि च वर्तेते । प्रमुखानि यानानि सन्ति - गुवहाटी राजधानी-एक्प्रेस्, पूर्वूत्तर्-सम्पर्कक्रान्ति-एक्प्रेस्, कामरूप-एक्प्रेस्, सरैघाट्-एक्प्रेस्, नार्त्-ईस्ट्-एक्प्रेस्, गुवहाटी-बेङ्गलूरु-एक्प्रेस्, गुवहाटी-एर्नाक्युलम्-एक्प्रेस्, गुवहाटी-जोरत् जन्-शताब्दि-एक्प्रेस् इत्यादयः । गुवहाटीतः भारतस्य केषाञ्चन केन्द्र-पश्चिमनगराणां प्रति सम्पर्कः कल्पनीयः अस्ति ।
लोकयानम्[सम्पादयतु]
राष्ट्रियमार्गः ३१ - इत्येषः गुवहाटीतः बिहार्, झार्खण्ड्, पश्चिमवङ्गं प्रति सम्पर्कं कल्पयति । राष्ट्रियमार्गः ३७ - इत्येषः असमस्य गोल्परतः नागलेण्डस्य दिमापुरगमनावसरे गुवहाटीतः असमस्य जोर्हत्, दिब्रुगर्, बोङ्गैगान् इत्यादीनां सर्वेषां नगराणां सम्पर्कं कल्पयति । अडबरि पल्तान् बझार् इत्येताभ्यां स्थलाभ्याम् अन्येषां राज्यानां कृते समीचीनः सम्पर्कः कल्पितः अस्ति । सर्वकारेण स्वायत्तसंस्थया च यानव्यवस्था निरुह्यते । इम्फाल्तः गुवहाटीं प्रति नियतयानव्यवस्था वर्तते । भूतान् बाङ्ग्लादेशात् आगताः यात्रिकाः सीमाप्रदेशतः नगरम् लोकयानेन आगन्तुम् अर्हन्ति ।
नौकायानम्[सम्पादयतु]
ब्रह्मपुत्रनदस्य तीरे विद्यमानात् गुवाहटीतः राष्ट्रियजलमार्गः २ पाण्डुप्रदेशे सम्पृक्तः अस्ति ।
शिक्षणम् आरोग्यञ्च[सम्पादयतु]
गुवाहटीविश्वविद्यालयः नगरस्य जलुक्बारिप्रदेशे वर्तते । असमराज्ये संस्थापितः प्रथमः विश्वविद्यालयः अयम् १९४८ तमे वर्षे कार्योन्मुखः जातः । ईशान्यभागस्य अपि आदिमः शैक्षणिकसंस्था इयम् । इण्डियाटुडे पत्रिकया कृतेन सर्वेक्षणेन ज्ञायते यत् अयं विश्वविद्यालयः भारतस्य अत्युत्तमेषु षड्विंशत्याम् अन्यतमः इति । शताधिकवर्षीयः काटन्विद्यालयः ईशान्यभारते एव पाण्डित्यदृष्ट्या सांस्कृतिकदृष्ट्या च श्रेष्ठः वर्तते । दि इण्डियन् इन्स्टिट्यूट् आफ् टेक्नालजि भारतस्य प्रमुखेषु ऐ ऐ टि संस्थासु षष्ठे स्थाने विद्यते । १९९४ तमे वर्षे आरब्धः अयं विद्यालयः शैक्षणिकदृष्ट्या संशोधनदृष्ट्या च महत्त्वपूर्णः । दि अस्साम् इञ्जिनियरिङ्ग् महाविद्यालयः, गौहाटी वैद्यविद्यालयः, दन्तविद्यालयः, अनुवैद्यविद्यालयश्च प्रमुखाः ।


text:
रक्तम्
शरीरे जीवकणानां वाहकम् अस्ति इदं रक्तम् एव । रक्तम् एव सर्वेषां जीविनां पोषकशक्तिः । इदं रक्तं किञ्चित् अमूल्यं जीवद्रवम् अस्ति । रक्तम् आङ्ग्लभाषायां Blood इति उच्यते । रक्ते "प्लास्म" नामकः कश्चन जीवरसः भवति । रक्तं रक्तवर्णस्य रक्तकणैः, श्वेतरक्तकणैः, प्लेट्लेट् नामकैः जीवकोशैः च निर्मितं भवति । समीचीनस्य आहारस्य सेवनेन शरीरे रक्तस्य समतोलनं रक्षितुं शक्यते ।
प्लास्मजीवरसः ९१-९२ % यावत् द्रवैः, अवशिष्टः भागः घनवस्तुभिः निर्मितः अस्ति । तत्रापि ७.५ % यावत् ससारजनकः, यूरिय, आसिड्, क्रियाटिनिन्, अमोनिया, अमैनो आसिड्, ग्जान्थिन् इत्यादिभिः पदार्थैः, अवशिष्टः भागः सोडियं, पोटाषियं, क्याल्षियं, मेग्नेषियं, फास्फरस् इत्यादिभिः निरवयवपदार्थैः च निर्मितः अस्ति । रक्ते सोडियं, पोटाषियं, लवणांशाः निर्दिष्टप्रमाणेन यदि न भवन्ति तर्हि तेषाम् अनारोग्यं भवति । रक्तवर्णस्य रक्तकणेषु २० विधाः रक्तसमूहाः सन्ति । तेषु "ए", "बि", "एबि", "ओ" च अत्यन्तं प्रमुखाः । रक्ते "हिमोग्लोबिन्" अंशः यदि न्यूनं भवति तर्हि रक्तस्य पुनःपूरणं करणीयं भवति । रक्ते रक्तवर्णस्य श्वेतवर्णस्य च रक्तकणानाम् अनुपातः १:२०० प्रमाणेन भवति । तन्नाम एकस्य श्वेतरक्तकणस्य अनुपातरूपेण २०० रक्त-रक्तकणाः भवन्ति । श्वेतरक्तकणेषु अपि बहुविधाः सन्ति । ते सर्वे सदा शरीरं सैनिकाः इव रक्षन्तः भवन्ति ।


text:
एकं इतोपि ददातु कलह: जायमान: अस्ति ।
एकदा एक: युवक: एकस्मिन् विपणीं (दुकान में) गत: ।
स: क्रेतां (दुकानदार) प्रति एकचसक (ग्लास) सूप: (जूस) दातुम् उक्तवान् ।
यदा क्रेता तं एकचसक सूप: दत्तवान् तदा स: सूपं पीत्वा 'एकं इतोपि ददातु कलह: जायमान: (झगडा होने वाला) अस्ति' इति उक्तवान ।
एकं इतोपि पीत्वा स: तथैव पुन: उक्तवान यत् एकं इतोपि ददातु कलह: जायमान: अस्ति ।
एतत् श्रुत्वा क्रोधेन क्रेता उक्तवान यत् कदा केन वा सह कलह: जायमान: अस्ति ।
स: उत्तरं दत्तवान यत् भवता सह भविष्यति यदा भवान धनस्य कृते वदिष्यति तर्हि ।।
हाहा हाहा


text:
114a एषां यथोद्देशं सनिर्देशं सापवादं [विवरणं] कर्तुं प्रक्रमते—
142समुदायस्य प्रकरणात् पदसम्बन्धिनो वाक्यस्य अर्थोऽभिधेयम् अङ्गाङ्गिभूतक्रियाकारकसम्बन्धविशेषलक्षणं सांव्यवहारिकम् । तेन शून्यं रहितम् । न पदार्थ255 मात्रेण, तस्य क्वचिदप्यव्यभिचारात् । दशदाडिमानि षडपूपा इत्यादावपि पदार्थप्रत्ययोदयात् । यत् इत्यनूद्य तत् समुदायार्थशून्यम् अपार्थम् । इह दोषप्रस्तावे । अपार्थमिति वा अपार्थं नाम इष्यते स्मर्यत इति विधिः । तदपार्थं दुष्यति काव्यदोषो भवति इत्युत्सर्गः । तस्यापवादमाह- मत्तेत्यादि । मत्ता मदिरामदादियोगात् । उन्मत्ता वायुक्षोभादिचित्तविक्षेपात् । बालाः हेयोपादेयज्ञानविकलाः अव्युत्पन्नाः तथा बालकल्पाः शक्तिविकला वृद्धा असंबद्धभाषिणः । तेषां तथाविधाया एवोक्तेरुचितत्वात् । सैव तेषां सूक्तिरिति । [अतः] तेषामुक्तेरन्यत्र सुभाषितविषये [तदिदमपार्थं] दुष्यति दुष्टं जायते ॥
-
समुदायार्थ इत्यारभ्य श्लोकत्रितयटाकायां मातृकास्थक्रमः असंलग्न इति कृत्वा अर्थपर्यालोचनेन शोभनतरः क्रमः स्वीकृतः ॥↩


text:
Shri Rudrayamala Tantrokta Kalika Kavacham
विनियोग
ॐ अस्य श्री कालिका कवचस्य भैरव ऋषिः,
अनुष्टुप छंदः, श्री कालिका देवता,
शत्रुसंहारार्थ जपे विनियोगः ।
ध्यानम्
ध्यायेत् कालीं महामायां त्रिनेत्रां बहुरूपिणीं।
चतुर्भुजां ललज्जिह्वां पूर्णचन्द्रनिभाननां।।
नीलोत्पलदलश्यामां शत्रुसंघविदारिणीं।
नरमुण्डं तथा खड्गं कमलं च वरं तथा।।
निर्भयां रक्तवदनां दंष्ट्रालीघोररूपिणीं।
साट्टहासाननां देवी सर्वदा च दिगम्बरीम्।।
शवासनस्थितां कालीं मुण्डमालाविभूषिताम्।
इति ध्यात्वा महाकालीं ततस्तु कवचं पठेत्।।
कवच पाठ प्रारम्भ
ऊँ कालिका घोररूपा सर्वकामप्रदा शुभा ।
सर्वदेवस्तुता देवी शत्रुनाशं करोतु मे ।।
ॐ ह्रीं ह्रीं रूपिणीं चैव ह्रां ह्रीं ह्रां रूपिणीं तथा ।
ह्रां ह्रीं क्षों क्षौं स्वरूपा सा सदा शत्रून विदारयेत् ।।
श्रीं ह्रीं ऐंरूपिणी देवी भवबन्धविमोचिनी।
हुँरूपिणी महाकाली रक्षास्मान् देवि सर्वदा ।।
यया शुम्भो हतो दैत्यो निशुम्भश्च महासुरः।
वैरिनाशाय वंदे तां कालिकां शंकरप्रियाम ।।
ब्राह्मी शैवी वैष्णवी च वाराही नारसिंहिका।
कौमार्यैर्न्द्री च चामुण्डा खादन्तु मम विदिवषः।।
सुरेश्वरी घोर रूपा चण्ड मुण्ड विनाशिनी।
मुण्डमालावृतांगी च सर्वतः पातु मां सदा।।
ह्रीं ह्रीं ह्रीं कालिके घोरे दंष्ट्र व रुधिरप्रिये ।
रुधिरापूर्णवक्त्रे च रुधिरेणावृतस्तनी ।।
“ मम शत्रून् खादय खादय हिंस हिंस मारय मारय
भिन्धि भिन्धि छिन्धि छिन्धि उच्चाटय उच्चाटय
द्रावय द्रावय शोषय शोषय स्वाहा ।
ह्रां ह्रीं कालीकायै मदीय शत्रून् समर्पयामि स्वाहा ।
ऊँ जय जय किरि किरि किटी किटी कट कट मदं
मदं मोहयय मोहय हर हर मम रिपून् ध्वंस ध्वंस भक्षय
भक्षय त्रोटय त्रोटय यातुधानान् चामुण्डे सर्वजनान् राज्ञो
राजपुरुषान् स्त्रियो मम वश्यान् कुरु कुरु तनु तनु धान्यं
धनं मेsश्वान गजान् रत्नानि दिव्यकामिनी: पुत्रान्
राजश्रियं देहि यच्छ क्षां क्षीं क्षूं क्षैं क्षौं क्षः स्वाहा ।”
इत्येतत् कवचं दिव्यं कथितं शम्भुना पुरा ।
ये पठन्ति सदा तेषां ध्रुवं नश्यन्ति शत्रव: ।।
वैरणि: प्रलयं यान्ति व्याधिता वा भवन्ति हि ।
बलहीना: पुत्रहीना: शत्रवस्तस्य सर्वदा ।।
सह्रस्त्रपठनात् सिद्धि: कवचस्य भवेत्तदा ।
तत् कार्याणि च सिद्धयन्ति यथा शंकरभाषितम् ।।
श्मशानांग-र्-मादाय चूर्ण कृत्वा प्रयत्नत: ।
पादोदकेन पिष्ट्वा तल्लिखेल्लोहशलाकया ।।
भूमौ शत्रून् हीनरूपानुत्तराशिरसस्तथा ।
हस्तं दत्तवा तु हृदये कवचं तुं स्वयं पठेत् ।।
शत्रो: प्राणप्रतिष्ठां तु कुर्यान् मन्त्रेण मन्त्रवित् ।
हन्यादस्त्रं प्रहारेण शत्रो ! गच्छ यमक्षयम् ।।
ज्वलदंग-र्-तापेन भवन्ति ज्वरिता भृशम् ।
प्रोञ्छनैर्वामपादेन दरिद्रो भवति ध्रुवम् ।।
वैरिनाश करं प्रोक्तं कवचं वश्यकारकम् ।
परमैश्वर्यदं चैव पुत्र-पुत्रादिवृद्धिदम् ।।
प्रभातसमये चैव पूजाकाले च यत्नत: ।
सायंकाले तथा पाठात् सर्वसिद्धिर्भवेद् ध्रुवम् ।।
शत्रूरूच्चाटनं याति देशाद वा विच्यतो भवेत् ।
प्रश्चात् किं-ग्-करतामेति सत्यं-सत्यं न संशय: ।।
शत्रुनाशकरे देवि सर्वसम्पत्करे शुभे ।
सर्वदेवस्तुते देवि कालिके त्वां नमाम्यहम् ।।
।। रूद्रयामल तन्त्रोक्तं कालिका कवचं समाप्त:।।


text:
अथ बालविद्वचेष्टाभिदबन्धमोक्षमिथ्यात्वकथनं नाम तृतीयाष्टकेsष्टमोsध्यय:
हरि: ॐ ॥ इदमुत्यत्पुरुतमं ज्योतिरानन्दमात्मवान् ॥
ज्ञात्वाप्यस्थिरबोधोsङ्ग द्वैताद्बिभेति तच्छृणु ॥१॥
प्रतिष्ठाने द्विज: कश्चिज्ज्ञानविज्ञानतत्पर: ॥
पूर्वाभ्यासाज्जन्मनैव मुक्तोप्यासीत्पिशाचवत् ॥२॥
लोकसङ्गाद्भृशं भीतो विषयेभ्यो विषादवान् ॥
मानभीत्यापि सर्वज्ञो दुश्चेष्टा व्यकृणोद्धिया ॥३॥
जन्मनैव ग्रहग्रस्तं मत्वा तं पितरौ बुधम् ॥
चक्रतु: पुत्रवात्सल्यात्प्रतीकारं प्रयत्नत: ॥४॥
व्रतोपासननियमजपशान्तिसुरार्चनै: ॥
रक्षाबन्ध्नसत्तीर्थयात्रादानौषधादिभि: ॥५॥
प्रकृतिं न ययौ जाता: प्रयत्ना निष्फलास्तयो: ॥
मलं मूत्रं तथा भक्ष्यं पानमन्नं न वेद स: ॥६॥
मलोत्सर्गादि कुरुते तिष्ठन्वापि स्वपन्नपि ॥
अनर्थं किमपि ब्रूते न वेत्ति च हिताहितम् ॥७॥
उपनीतोsष्टमेsब्देsपि सावित्रीं न जजाप स: ॥
न चक्रे शिक्षितोsत्युच्चै: स संध्यावन्दनादिकम् ॥८॥
विष्णुदत्तस्य माहात्म्यं श्रुत्वा तं पितरौ गृहम् ॥
नीत्वा तस्योचतु: खिन्नौ भो ब्रह्मन्पाहि न: पित: ॥९॥
एक एव सुतो जातो जडो जन्मत आवयो: ॥
ग्रहग्रस्तोsथवोन्मत्तो ज्ञात्वा नौ देहि जीवनम् ॥१०॥
पुत्रं कृतार्थं ज्ञात्वा तत्पितरौ प्राह स द्विज: ॥
विश्राम्यतां गृहे भुक्त्वा पुत्रो वामत्र तिष्ठतु ॥११॥
इत्युक्तौ तौ गतौ भुक्तुं विष्णुदत्तोsवदत्स तम् ॥
कस्त्वं कस्य किमायात: किं ते कार्यं करोषि किम् ॥१२॥
गम्यतां स्वपितुर्गेहे भुज्यतां सुखमुत्तमम् ॥
मया ते किं विधातव्यं त्यज चेष्टां वदाधुना ॥१३॥
इत्युक्त: प्राह संबन्धो निजबोधात्मन: क्क मे ॥
किं करोमि क्क यास्यामि किं गृह्णामि त्यजामि किम् ॥१४॥
ततं कल्पाम्बुनेवेदमात्मना सच्चिदात्मना ॥
अन्नदोsहमहं चान्नं किं मे भोग्यं सुखात्मन: ॥१५॥
तच्छ्रुत्वा तं समालिङ्ग्य दत्तभक्तोsवदन्मुदा ॥
तर्ह्याचारेण विद्वंस्ते कोsत्र दोषो भविष्यति ॥१६॥
जागृतिस्तिसृषु स्वप्नस्तुर्या भूर्ब्रह्मवित्त्विह ॥
परा निद्रेह ब्रह्मज्ञवरो गाढसुषुप्तिका ॥१७॥
षष्ठीहान्यत उत्तिष्ठेद्वरीयान्सोsपि कर्मकृत् ॥
तुर्यान्त्यात्र वरिष्ठो ज्ञोsक्रियस्तादृग्भवान्न हि ॥१८॥
जीवन्मुक्त: सुखं तिष्ठ शिक्षयान्यान्क्रिया: कुरु ॥
बन्धो देहाभिमानोsत्र तत्त्यागो मुक्तिरुच्यते ॥१९॥
अहं ममेति संबन्ध: कुत: स्वात्मदृशो भवेत् ॥
मानावमानजो दोषो निरहंकृतित: कुत: ॥२०॥
मानाद्यभावे विषयवासनाविक्रिया कुत: ॥
समाहितमनास्तस्मान्मुक्तोsयं निरहंकृति: ॥२१॥
एवं सन्नपि नो मूढो बध्यते किं पुनर्भवान् ॥
मनोsर्थसङ्गि बन्धाय निरथं मुक्तये च तत् ॥२२॥
गृहकृत्यरतापि स्त्री परव्यसनिनी यथा ॥
तदेवास्वादतत्यन्त: परसङ्गसायनम् ॥२३॥
तथा ब्रह्मणि विश्रान्त: समाहितमना: सुधी: ॥
तदेवास्वादत्यन्तर्बहिर्व्यवहरन्नपि ॥२४॥
दिवस्पृष्ठेsङ्ग मोक्षो न पातालेsपि न भूतले ॥
अहंकृतेर्विर्मोहस्य क्षयो मोक्षो न चापर: ॥२५॥
सुकरोsहंकृतेस्त्याग: पुष्पावदलनादपि ॥
दृड्मीलनादपि प्राज्ञ न क्लेशोsत्र मनागपि ॥२६॥
स्फूर्तिभ्रान्तिगतिव्याप्तिसंहृतिस्वान्यतामुखा: ॥
ज्ञात्वा चलनश्चेष्टास्तत्परस्त्वं सुखी भव ॥२७॥
निर्बन्धं न करोमि ज्ञ कंचित्कालं तथा वस ॥
पित्रो: प्रेम समालोच्य बन्धस्तेन न ते स्वदृक् ॥२८॥
इत्युक्त: स तथेत्युक्त्वा भुक्त्वा तद्धाम्नि सङ्ग्जम् ॥
भयं साध्व्यन्नमाहात्म्याज्जहौ चेष्टाश्च कल्पिता: ॥२९॥
पितरौ प्रेक्ष्य तं शान्तं विप्रं नत्वोचतु: प्रभो ॥
को मन्त्रो भेषजं वास्य कल्पितं शीघ्रमुक्तिदम् ॥३०॥
दत्तं नौ जीवनं ब्रह्मन्नित्युक्त्वा तौ गतौ गृहम् ॥
तदादिष्टोsप्यभी: पुत्रस्तस्थौ धाम्न्यात्मसंगत: ॥३१॥
तदेकं शास्त्रतात्पर्यमज्ञस्यानुपदं भयम् ॥
भयमात्रावशेषो हि विज्ञानामृतसागर: ॥३२॥
बुद्धोsपि सङ्गभीमात्रावृतो विप्रसुतो यथा ॥
तथा सर्वोsपि लोकोsयं मोहमात्रावृतो मृषा ॥३३॥
स्वात्मानमनुभूयापि सर्वदा चिद्धनं परम् ॥
कर्ता विकर्ता दाताहं भोक्ता च सुखदु:खयो: ॥३४॥
कोsहं केsमी कुतो मोह: क्क सुखं चेति चिन्तयन् ॥
भ्रान्त्यैव नित्यमुक्तोsपि बहिर्धावति मुह्यति ॥३५॥
नासाभूषां यथा कण्ठे धृत्वा विस्मृत्य सा मम ॥
नष्टेति शोचत्यज्ञा स्त्री तथात्मार्थमयं जन: ॥३६॥
तदर्थं सर्वशास्त्राणि बोधयन्ति प्रकारत: ॥
मोहमात्रनिरासे हि पर्यवस्यन्त्यनुक्रमात् ॥३७॥
महान्त्यल्पानि शास्त्राणि नाणुमात्रभ्रमाय हि ॥
स्वबुध्द्येदं विचार्येन्द्र वदेदं साध्वसाधु वा ॥३८॥
इत्युक्तो गुरुणाहेन्द्रो नत्वा साधूदितं गुरो ॥
क्षमस्वातिक्रमं मेsद्य शास्त्रतत्त्वमवेदि सत् ॥३९॥
श्रीदत्त: प्राह राजेन्द्र संवादोsयं मयोदित: ॥
शास्त्रैर्विप्रतिपत्ति: क्क सर्वाण्येकपराणि हि ॥४०॥
मनोजवा गतिर्व्योम्नि विविधा योगसिद्धय: ॥
तत्सर्वं नश्वरं विद्धि मोक्षमेकं सनातनम् ॥४१॥
सोsप्यात्मन्युपचारोsयं बन्ध: क्कास्योत मोक्षणम् ॥
अज्ञानजनबोधाय व्यवस्थेयं प्रकल्पिता ॥४२॥
सत्यं ज्ञानमनन्तं यद्ब्रह्माचिन्त्यमरूपकम् ॥
भ्रमेण कल्पितं नामरूपेsत्र सदसत्परे ॥४३॥
मोहमात्रो भ्रमोsनादिस्तन्नाशायात्र वस्तुनि ॥
विकल्पितत्वलक्ष्यत्वसंबन्धाद्यास्तु कल्पिता: ॥४४॥
जीवईशश्च तद्भेदोsविद्याचित्तद्युतिस्त्वियम् ॥
षडस्माकमनादीयं मृषा जीवेशकल्पना ॥४५॥
रौप्यं शुक्ताविव स्थाणाविव तस्कर आत्मनि ॥
नाविद्यात: कुतो भेद: केन योग: परात्मन: ॥४६॥
मिथ्याभ्रमोsप्यनर्थाय यतो भेदो विमोहद: ॥
योगादिस्तद्विनाशाय नैवायं वस्तुसिद्धये ॥४७॥
वस्तु सत्स्वप्रकाशं नो न क्काप्यन्यदपेक्षते ॥
भ्रममात्रान्तरे त्वत्र विकल्प नैव वस्तुनि ॥४८॥
द्वैतं नास्त्यत्र नासीत्प्राङ् न भविष्यत्यनर्थकम् ॥
अपि भातं मृषैवेन्द्रजालवत्तन्मनोमयम् ॥४९॥
भ्रम एव जगत्सर्वं भ्रम एवास्य संसृति: ॥
भ्रमे सति प्रणष्टेsस्मिन्नेक: स्वात्मैव शिष्यते ॥५०॥
तस्माद्भ्रमं निराकृत्य ज्ञानयोगपरो नर: ॥
इहैव भजति स्वस्थ: परमानन्द आप्लुत: ॥५१॥
इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यमर्जुनो नष्टसंशय: ॥
स्थैर्याय प्राप्तबोधस्य पर्यपृच्छत्त्र्यधीश्वरम् ॥५२॥
इति श्रीमद्दत्तारेयपुराणे सा० त्रि० सं० वासु० उपासनाकाण्डे तृतीयाष्टकेsष्टमोध्याय: समाप्त: ॥३।८॥
॥ इति उपासनाकाण्डे तृतीयाष्टक: संपूर्ण: ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अव्ययीभावसमासः
अव्ययीभावसमासः[सम्पादयतु]
प्रायेण पूर्वपदार्थप्रधानः अव्ययीभावसमासः ।
कदाचित् पूर्वपदार्थस्य प्राधान्यं नास्ति चेदपि अव्ययीभावसमासः भवति। यथा उन्मत्तगङ्गम्, लोहितगङ्गम् इति। अत्र उभयत्रपि “उन्मत्ता गङ्गा यस्मिन् देशे उन्मत्तगङ्गम्” तथैव “लोहिता गङ्गा यस्मिन् देशे लोहितगङ्गम्” इति अन्यपदार्थस्य प्राधान्यं वर्तते। तथैव शाकप्रति इत्यादिषु उत्तरपदस्य प्राधान्यं वर्तते। परं समासस्तु अव्ययीभावः एव। अतः लक्षणे प्रायेण इति उक्तम्। एवमेव अन्येशु त्रिषु लक्षणेषु अपि अवधेयम्।
अव्ययीभावसमासः प्रायः त्रयस्त्रिंशद्धा (३३) । तेषु प्रसिद्धाः द्वादशधा (१२) । ते च सर्वे अव्ययपूर्वपदरूपेण, अव्ययोत्तरपदरूपेण, अव्ययपदरहितरूपेण च त्रिधा विभज्यन्ते। तेषां क्रमेण उदाहरणानि यथा -
- १) उपकृष्णम् - कृष्णस्य समीपम् इति उपकृष्णम्।
- २) शाकप्रति - शाकस्य लेशः इति शाकप्रति।
- ३) पारेगङ्गम् - गङ्गायाः पारे इति पारेगङ्गम्।


text:
नीलम्बरो नीलवपुः कीरीटी गृध्रस्थितस्त्रासकरो धनुष्मान्।
शनिवज्रपंजरकवचम्
नीलम्बरो नीलवपुः कीरीटी गृध्रस्थितस्त्रासकरो धनुष्मान्।
चतुर्भजः सूर्यसुतः प्रसन्नः सदा मम स्याद् वरदः प्रशान्तः ॥1॥
ब्रह्मा उवाच
श्रृणुध्वमृषयः सर्वे शनिपीडाहरं महत्।
कवचं शनिराजस्य सौरेदिमनुत्तमम् ॥2॥
कवचं देवतावासं वज्रपंजरसंज्ञकम्।
शनैश्चरप्रीतिकरं सर्वसौभाग्यदायकम् ॥3॥
ॐ श्रीशनैश्चतरः पातु भालं मे सूर्यनन्दनः ।
नेत्रे छायात्मजः पातु पातु कणौं यमानुजः ॥4॥
नासां वैवस्वतः पातु मुखं मे भास्करः सदा ।
स्निग्धकण्ठश्च मे कण्ठं भुजौ पातु महाभुजः ॥5॥
स्कन्धौ पातु शनिश्चैव करौ पातु-शुभप्रदः।
वक्षः पातु यमभ्राता कुक्षिं पात्वसित्स्तथा ॥6॥
नाभिं ग्रहपतिः पातु मन्दः पातु मटिं तथा।
ऊरू ममाऽन्तकः पातु यमो जानुयुगं तथा ॥7॥
पदौ मन्दगतिः पातु सर्वांगन् पातु पिप्पलः ।
अंगोपांगानि सर्वाणि रक्षेन् मे सूर्यनन्दनः ॥8॥
इत्येतत् कवचं दिव्यं पठत् सूर्यसुतस्य यः।
न तस्य जायते पीडा प्रीतो भवति सूर्यजः॥9॥
व्यय-जन्म-द्वितीयस्थो मृत्युस्थानगतोऽपि वा ।
कलत्रस्थो गतो वाऽपि सुप्रीतस्तु सदा शनिः ॥10॥
अष्टमस्थे सूर्यसुते व्यये जन्मद्वितीयगे।
कवचं पठते नित्यं न पीडा जायते क्वचित् ॥11॥
इत्येत् कवचं दिव्यं सौर्रेर्यन्निर्मितं पुरा।
द्वादशा-ऽष्टम् -जन्मस्थ-दोषान्नाशयते सदा ।
जन्मलग्नस्थितान् दोषान् सर्वान्नाशयते प्रभुः ॥12॥
॥ इति श्री ब्रह्माण्डपुराणे ब्रह्म-नारदसंवादे शनिवज्रपंजरकवचम् सम्पूर्णम्॥
No comments:
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
एकदा पार्वती महेश्वरं अपृच्छत् “कवित्वे को श्रेष्ठतरः – कालिदासः उत भवभूतिः?। महेश्वरः प्राह – “कवित्वे उभावपि तुल्यौ एव। परन्तु कालिदासः निश्चयज्ञानमतिः, भवभूतेस्तु तादृशः निश्चयज्ञानं नास्तीति भेदः। भवती न विश्वसिति चेत् तयोः परीक्षां कृत्वा निश्चिनोतु”।
गिरिजा तु कवयोः परीक्षार्थं वृद्धब्रह्मण्याः, कार्तिकेयः मृतशिशोश्च रूपे धृतवन्तौ। ततः पार्वती धारापुरीं गत्वा भोजराजस्य प्रासादस्य द्वारे मृतं शिशुं भुमौ निधाय तत्र कवीन् प्रतीक्षमाणा तत्र स्थितवती। राजसभायां समाप्तायां राजप्रासादतः बहिः आगच्छन्तं प्रत्येकं कविं संबोधयन्ती सा वृद्धब्राह्मणी उच्चैः अवदत् “शिशुर्मे शापवशाद् मृत्युंगतः। यदि कश्चित् ’पुरो निःसरणे रणः’ इत्येनां समस्यां पूरयति चेत् मम शिशुः शापत् मुक्तो भविष्यति। अतः भवद्भिः एषा समस्या कृपया पूरणीया” इति। तेषां एकैकोऽपि समस्यां अपूरयत्। तदा सा ब्राह्मणी तान् पृष्टवती “मम शिशुः किमर्थं न प्रत्युज्जीवितः?”। ते निरुत्तराः सन्तः ततो याताः। तदा भवभूतिः तत्र समागतः। ब्राह्मण्या प्रार्थितः सः समस्याः पूरणं एवमकरोत् –
यामीति प्रियपृष्टायाः प्रियायाः कण्ठसक्तयोः।
अश्रुजीवितयोरासीत् पुरो निस्सरणे रणः॥
(On being asked by the lover for permission to depart, a battle occurred between tears and life, located in the throat of the beloved, for leaving first.)
सा ब्राह्मणी भवभूतिं पृष्टवती “शिशुर्मे किमर्थं न प्रत्युज्जीवितः?”। सोऽब्रवीत् “नाहं जानामि। अहमेनां समस्यां इतोऽपि वरं न पूरयितुं शक्नोमि। कदाचित् कालिदासः कर्तुं शक्यते”। अचिरात् कालिदासः अपि तत्र समागत्य तया ब्राह्मण्या प्रार्थितः सन् एतां समस्यां अपूरयत्। कालिदासस्य भवभूतेश्च पूरणयोः मध्ये ईषदपि अंतरः नासीत्।
ब्राह्मणी कालिदासमपि पृष्टवती “शिशुर्मे किमर्थं न प्रत्युज्जीवितः?”। सोऽब्रवीत् “भवत्याः शिशुः न कदापि मृतः। अतः एव स न प्रत्युज्जीवति। समस्यामेनां इतोऽपि वरं न कोऽपि पूरयितुं शक्यते” इत्युक्त्वा कालिदासः ततो निर्गतः। एतत् सर्वं दृष्ट्वा कवित्वे कालिदासस्य भवभूतेश्च विषये महेश्वरेण यदुक्तं तत्सत्यमिति पार्वति अवगतवती।
एकदा गणपतिमुनिः वंगदेशे नवद्वीपे एमस्मिन् पण्डितपरिषदि कवित्वपरीक्षायां भागं गृहीतवान्। परीक्षकः तस्मै “स्तनवस्त्रं परित्यज्य वधू श्वशुरमिच्छति” इति एकां समस्यां दत्वा, “किं त्वनवद्यचरिता” इत्यपि सूचितवान्। गणपति मुनिः तां समस्यां एवं पूरितवान् –
Vasistha Kavyakantha Ganapati Muni (1878-1936)
हिडिम्बा भीमदयिता निदाघे घर्मपीडिता।
स्तनवस्त्रं परित्यज्य वधू श्वशुरमिच्छति॥
Hidimba, the beloved of Bhima, oppressed by heaat in summer, longs for her father-in-law (Vayu – the deity of Air) after removing the cloths covering her breasts.
हिडिम्बायाः श्वशुरः वायु इति प्रसिद्धमस्ति।
परीक्षकमतं तु द्रौपदी भीमदयिता इत्यासीत्। किंतु गणपतिमुनेः मतं तु एवमासीत् – हिडिम्बा भीमस्यैव पत्निः किंतु द्रौपदिस्तु पाण्डवानां सर्वेषामपि पत्निः इत्यतः “हिडिम्बा भीमदयिता” इति प्रयोग एव समीचिनः। अन्यच्च द्रौपदिस्तु राजकुलजाता। औष्ण्यनिवारणार्थं उत्तरीयपरित्यागः तस्यै न युज्यते, अरण्यनिवासिन्याः हिडिम्बायास्तु एतादृशः व्यवहारः समुचितः।
एकदा भोजराजः छद्मवेषं धृत्वा धारानगर्यां अटन्नासीत्। तत्र एकस्मिन् गृहे सः एकं विलक्षणं दृश्यं व्यलोकयत्। तस्मिन् गृहे कश्चित् पुरुषः पत्न्याः अङ्के शिरः संस्थाप्य शयान आसीत्। तदा अकस्मात् तयोः अल्पवयस्कः बालकः महानसे अग्नौ अपतत्। भयानकं तं दृश्यमवलोक्य अपि, भर्तुः निद्रायाः भञ्जनं कर्तुं न इच्छन्त्या तया स्वपतिः न उत्थापितः। तथापि तस्याः पातिव्रत्यस्य बलेन शीतलीभूत इव पावकः तं बालकं मनागपि न बाधितवान्। संवृत्तमेनं संपश्य विस्मितो भूत्वा भोजराजः स्वमन्दिरं प्रत्यगच्छत्। परस्मिन् दिने सः “हुताशनश्चन्दनपङ्कशीतल:” इत्यस्याः समस्यायाः पूरणं कर्तुं स्वसदस्येभ्यः अपृच्छत्। एषा समस्या अपि कालिदासेन एव एवं पूरिता।
सुतं पतन्तं सुसमीक्ष्य पावके न बोधयामास पतिं पतिव्रता।
तदाऽभवत् तत्पतिभक्तिगौरवात् हुताशनश्चन्दनपङ्कशीतलः॥
पूर्ववृत्तान्तं मांसचक्षुषा अपश्यता अपि कालिदासेन ज्ञानचक्षुषा एव संवृत्तमखिलं ज्ञातमिति अवगम्य भोजराजः महता आदरेण तं प्रभूतं स्वर्णं, कौशाम्बरं च दत्वा सम्मानितवान्।
एकस्मिन् दिने भोजराजः छद्मवेषं धृत्वा नगरे अटन्नासीत्। तेन विलक्षणमेकं दृश्यं दृष्टम्। एकस्मिन् गृहे काश्चन युवतिः काकरवं श्रुत्वा भृशं भीता अभवत्। तद् दृष्ट्वा तस्याः पति अचिन्तयत् “एषा वस्तुतः पतिव्रता एव। काकरवमपि असह्यमाना एषा परपुरुषाणाम् स्पर्शाद् मूर्च्छां गमिष्यत्येव” इति। तस्याः सौशील्येन स नितरां सन्तुष्टः अपि अभवत्।
परन्तु तस्याः आचरणे जातशंकः भोजराजः तां निरीक्षितवान्। रात्रौ यदा तस्याः पतिः सुषुप्तोऽभवत् तदा सा गृहात् बहिः आगत्वा नर्मदायाः तीरं गतवती। भोजराजः अपि तां अनुसृतवान्। सा तत्र जले वसतां ग्राहानामपि भीतिं विना नदीं तीर्त्वा जारसमागमार्थं परं पारं गतवती।
सर्वमेतद् दृष्ट्वा विस्मितो भूत्वा भोजराजः परेद्युः राजसदसि “दिवा काकरवाद्भीता रात्रौ तरति नर्मदाम्।” इति समस्यां पूरणार्थं अयच्छत्। ऋते कालिदासं नान्यः कोऽपि एतस्याः समस्यायाः पूरणं कर्तुं शक्तोऽभवत्। अन्ततः कालिदासः एव एतस्याः पूरणं एवमकरोत् – “तत्र सन्तु जले ग्राहाः मर्मज्ञा सैव सुन्दरी॥”
कालिदासस्य कवित्वं अंतर्ज्ञानं च दृष्ट्वा सन्तुष्टो भूत्वा भोजराजः तं यथोचितं समादृतवान्।
एकदा भोजराजः कुपितो भूत्वा कालिदासं राजसभातः बहिष्कृतवान्। अभिमानधनः कालिदासः छद्मवेषं धृत्वा कस्यचन युवत्याः गृहे न्यवसत्। किंचित्कालानन्तरं भोजराजः रामायणमधिकृत्य चम्पू काव्यमेकं रचितवान्। परन्तु महाकवेः कालिदासस्य अनुमतिं विना तत् चम्पूकाव्यं प्रकाशयितुं भोजराजः न ऐच्छत्। अतः स एकां समस्यां निर्माय “यः कोऽपि एषां समस्यां पूरयति तस्मै मम राज्यस्य अर्धं ददामि” इति उद्घोषितवान्।
समस्य एवमासीत् – “कुसुमे कुसुमोत्पत्तिः दॄश्यते न च श्रूयते।” कालिदासाद् ऋते समस्यामेतां पूरयितुं न कोऽपि शक्त इति भोजराजः सम्यक् जानाति स्म।
यस्याः गृहे कालिदासः निवसन्नासीत् सा युवतिः गृहस्य भित्तौ समस्यामेतां लिखितवती। राज्ञः घोषणायाः विषये किंचिदपि कालिदासेन न श्रुतम्। अतः सः भित्तौ लिखितं श्लोकार्द्धं दृष्ट्वा एषा समस्या युवत्या एव रचिता इति मत्वा भित्तौ श्लोकस्य पूर्वार्द्धस्य अधः एवं लिखित्वा समस्यां अपूरयत् – “बाले तव मुखांभोजे नयनेन्दीवरद्वयम्” इति। एतद् दृष्ट्वा सा युवती प्रसन्ना भूत्वा श्लोकमेनं एकस्मिन् पत्रे लिखितवती। समस्यापूरणं कालिदासेन कृतमिति न केनापि ज्ञातव्यमिति चिन्तयित्वा सा कालिदासं एकस्मिन् गर्ते पातयित्वा तस्योपरि एकां शिलामपि संस्थाप्य राजमन्दिरं अगच्छत्। समस्यापूरणं दृष्ट्वा भोजराजः तत्क्षणमेव अवगतवान् एतत् कालिदासेन कृतमिति। कालिदासः कुत्र अस्ति? किं त्वया कालिदासो हतो वा? इति राजा तां अपृच्छत्। भीता सा राजानं सर्वं वृत्तन्तं अवदत्।
भोजराजः झटिति तस्याः गृहं गत्वा कालिदासं गर्तात् रक्षितवान्। परन्तु तावता कालिदासः मृतप्राय आसीत्। सः राजानं अवदत् “इह जीवनं नितरां चञ्चलमस्ति। मम जीवनस्य अन्तिमक्षणे परमात्मनि मनः संस्थापयितुमिच्छामि” इति। एतच्छ्रुत्वा भोजराजः विषण्णो भूत्वा एवं अवदत् “मया रामायणमधिकृत्य चम्पूकाव्यमेकं रचितम्। तद्भवता श्रोतव्यमिति मे अभिलाषः” इति। कालिदासस्य अनुमतिं प्राप्य राजा काव्यं श्रावयितुमारव्धवान्। यावता सुन्दरकाण्डस्य अन्तिमश्लोकः पठितः तावता महाकवेः कालिदासस्य प्राणाः शरीरान्निर्गताः।
भोजराजः रामायणचम्पूकाव्यस्य सुन्दरकाण्डपर्यन्तमेव प्रकाशनमकरोत् यतः तावदेव कालिदासेन श्रुतं अनुमतं च – युक्धकाण्डं, उत्तरकाण्डं च सः अग्नौ प्राक्षिपत्। कालिदासं प्रति भोजराजस्य मनसि कियान् आदरः आसीदित्यस्य एषः प्रसङ्ग एव प्रमाणम्।
समस्यापूरणमेतद् अतिरुचिरमस्ति – पिपीलिका चुंबति चन्द्रमण्डलम् इति ।
गणपतिमुनिः एतदेवं पूरितवान् ।
सतीवियोगेन विषण्णचेतसः प्रभो शयानस्य हिमालये गिरौ ।
शिवस्य चूडाकलितं सुधाशया पिपीलिका चुंबति चन्द्रमण्डलम्॥
Seeing the lord Siva, lying in despondency on the Himalayan mountain after the separation from Sati, an ant licks (kisses) the crescent moon on Siva’s forehead mistaking it (crescent moon) for nectar.
अस्यैव अपरमेकं पूरणमप्यस्ति । एतत्केन रचितमिति न जानामि। एतल्लब्धं गुरुकुलं जालपुटात् ।
असज्जनः सज्जनसंगिसंगात् करोति दुस्साध्यमपीह साध्यम्।
पुष्पाश्रयाच्छंभुशिरोधिरूढा पिपीलिका चुंबति चन्द्रबिंबम्॥
Even a worthless person achieve the unachievable by virtue of association with those who associate with the great. An ant reaches the forehead of lord Siva by virtue of its association with the flower used for worship of the lord and thus is able to kiss the crescent moon that adorns Siva’s forehead.
एवमपि एकं पूरणमेतत्समस्यायाः इदानीमेव महासुभाषितसंग्रहाल्लब्धम्।
अनंगबाणाकुलितस्य शंभोः शिरो भवानीचरणेऽतिनम्रम् ।
विलोक्य काचिच्चरणे चरन्ती पिपीलिका चुम्बति चन्द्रबिम्बम् ॥
महासुभाषितसंग्रहं पठितुं GRETIL संस्थायाः जालपुटं सन्दर्शयन्तु ।
महाकवेः कालिदासस्य विषये एषः रुचिरः प्रसंङ्गः मया श्रुतः। एकदा स काशीनगर्यां कुत्रचित् मुनेः व्यासस्य एकां प्रतिमां अपश्यत् । सः तस्य पुरतः साष्टांगं प्रणम्य “चकारजठराय नमः” इति स्वेन कृतमेकं मन्त्रं उच्चार्य समीपस्थस्य वृक्षस्य मूले उपाविशत् । व्यासः तस्य श्लोकेषु चकारस्य उपयोगः अनेकवारं वृथा कृतवान् इत्यतः तस्य उदरं (जठरं) चकारैः पूरितमासीदिति कालिदासस्य विवक्षा आसीत् ।
किंचिदनन्तरं एकः वृद्धब्राह्मणः तत्र समागतः। सः एका समस्या पूरयितुं कालिदासाय दत्तवान् । समस्या आसीत् “त्रितयः त्रितयः त्रिषु” इति।कालिदासः सद्य एव तस्य पूरणं एवं अकरोत् ।
पतिप्रवरता ज्येष्ठे पतिदेवरतानुजे ।
इतरेषु च पाञ्चाल्याः त्रितयः त्रितयः त्रिषु॥
patipravaratA jyeShThe patidevaratAnuje |
itareShu ca pA~jcAlyAH tritayaH tritayaH triShu||
Panchali (Draupadi) had two kinds of relationships each with Yudhishthira and Sahadeva – being her husbnad as well as elder/younger brother of the husband. With the other three (Bhima, Arjuna & Nakula) she had three kinds of relationships each (husband, husband’s younger brother and elder brother.
तद् श्रुत्वा सः वृद्धब्राह्मणः कालिदासं पृष्टवान् “भवान् किमर्थं अत्र ’चकारं” एव उपयुक्तवान्” इति. तदा कालिदासः अवगतवान् एतद् ब्राह्मणः नान्यः कोऽपि परन्तु भगवान् व्यास एव इति। अहं व्यासस्य अपेक्षया अपि महान् कविः इति कालिदासस्य मनसि यः गर्वः आसीत् तस्य भंगः अभवत् । (अनन्तरं किमभवत् इति अहं न जानामि।)


text:
13/02/2018
ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ತೊರೆದ ಭೂಮಿ ನಮ್ಮಿಂದ ರಕ್ಷಣೀಯವೂ ಅಲ್ಲ, ಅನುಭವಿಸಲಕ್ಕೂ ಅರ್ಹವಲ್ಲ ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಿದ ಪಾಂಡವರು, ತಮ್ಮ ಮೊಮ್ಮಗ ಪರೀಕ್ಷಿದ್ರಾಜರನ್ನು ಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ಕೂಡಿಸಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ, ಹಿರಿಯರಿಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಲಯಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಅದ್ಭುತ ಯೋಗ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ಸಮಗ್ರ ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ಘಟನೆಗಳ ವಿವರಣೆ ಇಲ್ಲಿದೆ. ನಾಯಿಯ ಘಟನೆ ಸೂಚಿಸುವ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅರ್ಥದ ಚಿಂತನೆಯೊಂದಿಗೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಣೆಗೊಂಡ ಭಾಗವತ ಮತ್ತು ಭಾಗವತತಾತ್ಪರ್ಯದ ವಚನಗಳು — निशम्य भगवन्मार्गं संस्थां यदुकुलस्य च। स्वःपथाय मतिं चक्रे निभृतात्मा युधिष्ठिरः ।। ४ ।। यदा मुकुन्दो भगवानिमां महीं जहौ स्वतन्वा श्रवणीयसत्कथः। तदा हरावाप्रतिबुद्धचेतसामभद्रहेतुः कलिरन्ववर्तत ।। ५ ।। युधिष्ठिरस्तत्परिसर्पणं बुधः पुरे च राष्ट्रे च गृहे तथाऽत्मनि। विभाव्य लोभानृतजिह्महिंसनाद्यधर्मचक्रं गमनाय पर्यधात् ।। ६ ।। विजयध्वजीयम् — तदेवाह — विसृज्येति। सिञ्च्छन्नाशेषाशापशादिबन्धनः॥9॥ स्वराट् पौत्रं विनयिनमात्मनोऽनवमं गुणैः। तोयनीव्याः पतिं भूमेरभ्यषिञ्चद् गजाह्वये ।। ७ ।। भागवततात्पर्यम् — पौत्रत्वे योग्यत्वमनवमत्वम् । “इन्द्रादद्युत्तमतान्येषां समता वा स्वके कुले । उत्तमत्वमुपास्त्यादियोग्यता वा निगद्यते” इति च ब्रह्मतर्के ।। ७ ।। मथुरायां तथा वज्रं शूरसेनपतिं ततः। प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमग्नीनपिबदीश्वरः ।। ८ ।। विसृज्य तत्र तत् सर्वं दुकूलवलयादिकम्। निर्ममो निरहङ्कारः सञ्छिन्नाशेषबन्धनः ।। ९ ।। वाचं जुहाव मनसि तत्प्राण इतरे च तम्। धृत्या ह्यपानं सोत्स तत्परत्वे ह्यजोहवीत् ।। १० ।। त्रित्वे हुत्वा च पञ्चत्वं तच्चैकत्वेऽजुहोन्मुनिः। सर्वमात्मन्यजुहवीद् ब्रह्मण्यात्मानमव्यये ।। ११ ।। भागवततात्पर्यम् — प्राणमपाने । तं व्याने । समानोदानौ तेषु । तांश्च मूलप्राणे । आत्मा हृदिस्थो विष्णुः । ब्रह्म सर्वगतम् । “उमा वागात्मिका रुद्राज्जाता सा मनआत्मनः । प्राणाह्वयात् स वायोश्च सोऽपानादात्मरूपतः ।। स्वरूपादेव स व्यानादुदानो व्यानतस्तथा । तस्मात् समानो व्यानाच्चाप्यपानः प्राण एव च ।। अपानात् तिसृभिश्चापि समानोदानयोर्जनिः । त्रयाणामथ पञ्चानामनाद् वा प्राणतो भवः ।। एकस्यैव स्वरूपाणि प्राणस्यैतानि पञ्च च । स च प्राणो हरेर्जातो हृदिस्थादात्मनो मतः ।। स आत्मा ब्रह्मणो जातो विश्वरूपाज्जनार्दनात् । एतेषां ब्रह्मपर्यन्तं विलयोत्पत्तिचिन्तनम् ।। ब्रह्मयज्ञ इति प्रोक्तः सर्वसंसारमोचकः” इति नारायणाध्यात्मे । “अस्यास्मिन् विलयो भावीत्येवं विज्ञानमाहुतिः । नतु तत्कालविलयस्त्वन्यो वा तस्य दर्शनात्” इति ब्रह्मतर्के ।। १०-११ ।। चीरवासा निराहारो बद्धवाङ्मुक्तमूर्धजः। दर्शयन्नात्मनो रूपं जडोन्मत्तपिशाचवत् अनवेक्षमाणो निरगादशृण्वन्बधिरो यथा ।। १२ ।। उदीचीं प्रविवेशाशां गतपूर्वां महात्मभिः हृदि ब्रह्म परं ध्यायन् नाऽवर्तेत यतो गतः ।। १३ ।। भागवततात्पर्यम् — नाऽवर्तेत वीरगतिं गतः ।।13।। सर्वे तमनुनिर्जग्मुर्भ्रातरः कृतनिश्चयाः कलिनाधर्ममित्रेण दृष्ट्वा स्पृष्टाः प्रजा भुवि ।। १४ ।। ते साधुकृतसर्वार्था ज्ञात्वात्यन्तिकमात्मनः। मनसा धारयामासुर्वैकुण्ठचरणाम्बुजम् ।। १५ ।। भागवततात्पर्यम् — आत्मनः स्वरूपमात्यन्तिकं ज्ञात्वा ।।15।। तद्ध्यानोद्रिक्तया भक्त्या विशुद्धधिषणाः परे। तस्मिन्नारायणपदे एकान्तमतयो गतिम् ।। १६ ।। अवापुर्दुरवापां ते असद्भिर्विषयात्मभिः। विधूतकल्मषस्थानं विरजेनाऽत्मनैव हि ।। १७ ।। द्रौपदी च तदाज्ञाय पतीनामनपेक्षताम्। वासुदेवे भगवति ह्येकान्तमतिराप तम् ।। १८ ।। यः श्रद्धयैतद् भगवत्प्रियाणां पाण्डोः सुतानामिति सम्प्रयाणम्। शृणोत्यलं स्वस्त्ययनं पवित्रं लब्ध्वा हरौ भक्तिमुपैति सिद्धिम् ।। १९ ।। इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृते श्रीमद्भागवते प्रथमस्कन्धे पञ्चदशोऽध्यायः।
Play Time: 54:45
Size: 7.60 MB


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १५२
तारकासुरोपाख्याने देवासुरयुद्धवर्णनम्।
सूत उवाच।
तस्मिन् विनिहते दैत्ये ग्रसने लोकनायके।
निर्मर्यादमयुध्यन्त हरिणा सह दानवाः ।। १५२.१
पट्टिशैर्मुशलैः पाशैर्गदाभिः कुशलैरपि।
तीक्ष्णाननैश्च नाराचैश्चक्रैः शक्तिभिरेव च ।। १५२.२
तानस्त्रान् दानवैर्मुक्तान् चित्रयोधी जनार्दनः।
एकैकं शतशश्चक्रे बाणैरग्निद्विजोपमैः ।। १५२.३
ततः क्षीणायुधप्राया दानवा भ्रान्तचेतसः।
अस्त्राण्यादातुमभवन्न समर्था यदा रणे।। १५२.४
तदा मृतैर्गजैरश्वैर्जनार्दनमयोधयन्।
समन्तात् कोटिशो दैत्याः सर्वतः प्रत्ययोधयन् ।। १५२.५
बहु कृत्वा वपुर्विष्णुः किञ्चिच्छ्रान्त भुजोऽभवत्।
उवाच च गरुत्मन्तं तस्मिन्सुतुमुले रणे ।। १५२.६
गरुत्मन्! कच्चिदश्रान्तस्त्वमस्मिन्नपि साम्प्रतम्।
यद्यश्रान्तोऽसि तद्याहि मथनस्य रथम्प्रति ।। १५२.७
श्रान्तोऽस्यथ मुहूर्तन्त्वं रणादपसृतो भव।
इत्युक्तो गरुडस्तेन विष्णुना प्रभविष्णुना ।। १५२.८
आससाद रणे दैत्यं मथनं घोरदर्शनम्।
दैत्यस्त्वभिमुखं दृष्ट्वा शङ्ख वक्र गदाधरम् ।। १५२.९
जघान भिन्दिपालेन शितबाणेन वक्षसि।
तत् प्रहारमचिन्त्यैव विष्णुस्तस्मिन् महाहवे ।। १५२.१०
जघान पञ्चभिर्बाणैर्मार्जितैश्च शिलाशितैः।
पुनर्दशभिराकृष्टैः तं तताड स्तनान्तरै ।। १५२.११
विद्धो मर्मसु दैत्येन्द्रो हरिबाणैरकम्पत।
स मुहूर्तं समाश्वास्य जग्राह परिघन्तदा ।। १५३.१२
जघ्ने जनार्दने चापि परिघेणाग्निवर्चसा।
विष्णुस्तेन प्रहारेण किञ्चिदाघूर्णितोऽभवत् ।। १५३.१३
ततः क्रोधविवृत्ताक्षो गदाञ्जग्राह माधवः।
मथनं सरथं रोषान्निष्पिपेषाथ रोषितः ।। १५२.१४
स पपाताथ दैत्येन्द्रः क्षयकालेऽचलो यथा।
यस्मिन्निपतिते भूमौ दानवे वीर्यशालिनि ।। १५२.१५
अवसादं ययुर्दैत्याः कर्दमे करिणो यथा।
ततस्तेषु विपन्नेषु दानवेष्वतिमानिषु ।। १५२.१६
कोपरक्ततया नाम महिषो दानवेश्वरः।
प्रत्युद्ययौ हरिं रौद्रः स्वबाहुबलमास्थितः ।। १५२.१७
तीक्ष्णधारेण शूलेन महिषो हरिमर्दयन्।
शक्त्या च गरुडं वीरो महिषोऽभ्यहनद्धृदि।। १५२.१८
ततो व्यावृत्तवदनं महाचलगुहानिभम्।
यस्तु मैच्छद्रणे दैत्यः स गरुत्मन्तमच्युतम् ।। १५२.१९
अथाच्युतोऽपि विज्ञाय दानवस्य चिकीर्षितम्।
वदनं पूरयामास दिव्यैरस्त्रैर्महाबलः ।। १५२.२०
महिषस्याथ ससृजे बाणौघं गरुडध्वजः।
पिधाय वदनं दिव्यैर्दिव्यास्त्रपरिमन्त्रितैः।। १५२.२१
स तैर्बाणैरभिहतो महिषोऽचलसन्निभः।
परिवर्तितकायोऽधः पपात न ममार च ।। १५२.२२
महिषं पतितं दृष्ट्वा भूमौ प्रोवाच केशवः।
महिषासुर!मत्तस्त्वं वधन्नास्त्रैरिहार्हसि ।। १५२.२३
योषिद्वध्यः पुरोक्तोऽसि साक्षात् कमलयोनिना
उत्तिष्ठ जीवितं रक्ष गच्छास्मात् सङ्गराद् द्रुतम् ।। १५२.२४
तस्मिन् पराङ्मुखे दैत्ये महिषे शुम्भदानवः।
सन्दष्टौष्ठपुटः कोपाद् भ्रुकुटी कुटिलाननः ।। १५२.२५
निर्मथ्य पाणिना पाणि धनुरादाय भैरवम्।
सज्जञ्चकार स धनुः शरांश्चाशी- विषोपमान् ।। १५२.२६
स चित्रयोधी दृढमुष्टिपातस्ततस्तु विष्णुं गरुडञ्च दैत्यः।
बाणैर्ज्वलद्वह्निशिखानिकाशैः क्षिप्तैरसंख्यैः परिघातहीनैः ।। १५२.२७
विष्णुश्च दैत्येन्द्रशराहतोऽपि भुशुण्डिमादाय कृतान्त तुल्याम्।
तया भुशुण्ड्या च पिपेष मेषं शुम्भस्य पत्रं धरणीधराभम् ।। १५२.२८
तस्मादवप्लुत्य हताच्च मेषाद् भूमौ पदातिः स तु दैत्यनाथः।
ततो महीस्थस्य हरिः शरौघान् मुमोच कालानल तुल्यभासः ।। १५२.२९
शरैस्त्रिभिस्तस्य भुजं बिभेद षड्भिश्च शीर्षं दशभिश्च केतुम्।
विष्णुर्विकृष्टैः श्रवणावसानं दैत्यस्य विव्याध विवृत्तनेत्रः ।। १५२.३०
स तेन बिद्धो व्यथितो बभूव दैत्येश्वरो विस्रुतशोणितौघः।
ततोऽस्य किञ्चिच्चलितस्य धैर्यादुवाच शङ्खाम्बुज शार्ङ्गपाणिः ।। १५२.३१
कुमारिवध्योऽसि रणं विमुञ्च शुम्भासुर! स्वल्पतरैरहोभिः।
वधं न मत्तोऽर्हसि चेह मूढ! वृथैव किं युद्धसमुत्सुकोऽसि ।। १५२.३२
शुम्भो वचा विष्णुमुखान्निशम्य निमिश्च निष्पेष्टुमियेष विष्णुम्।
गदामथोद्यम्य निमिः प्रचण्डां जघान गाढां गरुडं शिरस्तः ।। १५२.३३
जम्भोऽपि विष्णुं परिघेण मूर्ध्नि प्ररुष्टरत्नौघ विचित्रभासा।
तौ दानवाभ्यां विषमैः प्रहारैर्निपेतुरुर्व्यां घनपावकाभौ ।। १५२.३४
तत्कर्म दृष्ट्वा दितिजास्तु सर्वे जगर्जुरुच्चैः कृतसिंहनादाः।
धनूंषि चास्फोट्य खुराभिघातैर्व्यदारयन् भूमिमपि प्रचण्डाः।
वासांसि चैवादुधुवुः परे तु दध्मुश्च शङ्खानकगोमुखौघान् ।। १५२.३५
अथ संज्ञामवाप्याशु गरुडोऽपि स केशवः।
पराङ्मुखो रणात्तस्मात् पलायत महाजवः।।१५२.३६