text:
प्रियभूषणः स्वरूपः ( सुरूपः) सुभगो दक्षोऽश्विनीषु मतिमांश्च । कृतनिश्चयसत्यारुग्दक्षः सुखितश्च भरणीषु ॥१॥
बहुभुक् परदाररतः तेजस्वी कृत्तिकासु विख्यातः । रोहिण्यां सत्यशुचिः प्रियंवदः स्थिरः स्वरूपश्च ( स्थिरसुरूपश्च) ॥२॥
चपलश्चतुरो भीरुः पटुरुत्साही धनी मृगे भोगी । शठगर्वितचण्डकृतघनहिंस्रपापश्च रौद्रर्क्षे ॥३॥
दान्तः सुखी सुशीलो दुर्मेधा रोगभाक् पिपासुश्च । अल्पेन च सन्तुष्टः पुनर्वसौ जायते मनुजः ॥४॥
शान्तात्मा सुभगः पण्डितो धनी धर्मसंश्रितः पुष्ये । शठसर्वभक्षक्ष्य ( भक्ष) ( भक्ष्य) पापः कृतघ्नधूर्तश्च भौजंगे ॥५॥
बहुभृत्यधनी भोगी सुरपितृभक्तो महोद्यमः पित्र्ये । प्रियवाग् दाता द्युतिमान् अटनो नृपसेवको भाग्ये ॥६॥
सुभगो विद्याप्तधनो भोगी सुखभाग् द्वितीयफल्गुन्याम् । उत्साही धृष्टः पानपोऽघृणी तस्करो हस्ते ॥७॥
चित्रांबरमाल्यधरः सुलोचनांगश्च चित्रायां ( भवति चित्रायां) । दन्तो वणिक् तृषालुः ( कृपालुः) प्रियवाग् धर्माश्रितः स्वातौ ॥८॥
ईर्षुः ( इर्ष्युः) लुब्धो द्युतिमान् वचनपटुः कलहकृद् विशाखासु । आढ्यो विदेशवासी क्षुधालुः अटनोऽनुराधासु ॥९॥
ज्येष्ठासु न बहुमित्रः सन्तुष्टो धर्मकृत् प्रचुरकोपः । मूले मानी धनवान् सुखी न हिंस्रः स्थिरो भोगी ॥१०॥
इष्टानन्दकलत्रो वीरो दृढसौहृदश्च जलदेवे । वैश्वे विनीतधार्मिकबहुमित्रकृतज्ञसुभगश्च ॥११॥
श्रीमान् श्रवणे श्रुतवान् उदारदारो धनान्वितः ख्यातः । दाताआढ्यशूरगीतिप्रियो धनिष्ठासु धनलुब्धः ॥१२॥
स्फुटवाग् व्यसनी रिपुहा साहसिकः शतभिषक्सु दुर्ग्राह्यः । भद्रपदासूद्विग्नः स्त्रीजितधनपटुः अदाता च ॥१३॥
वक्ता सुखी प्रजावान् जितशत्रुः धार्मिको द्वितीयासु । संपूर्णांगः सुभगः शूरः शुचिः अर्थवान् पौष्णे ॥१४॥


c: text/html

text:
लिङ्गचयनप्रतिषेध-अधिनियमः1994
अयं विभागः लिङ्गचयनप्रतिषेध-अधिनियमः1994 तत्सम्बद्ध विवरणं प्रददाति ।
विधिक-अपराधः
गर्भधारणात्पूर्व-प्रसवपूर्व-नैदानिकतकनीकि(लिङ्गचयनप्रतिषेधः)-अधिनियम-1994तमान्तर्गतं गर्भधारणात्पूर्वमन्तरं च लिङ्गचयनं जन्मतः प्राक् कन्याभ्रूणहत्यायै लिङ्गपरीक्षणम् एतदर्थं सहयोगः विज्ञापनं च विधिक-अपराधः अस्ति यस्मात् 3-5वर्षाणि यावत् कारावासस्य 10सहस्रतः 1लक्षरुप्यकं यावत् दण्डस्य प्रावधानमस्ति।
द्वौ समानौ
चिकित्साविज्ञानविशेषज्ञानुसारं समाजे यस्मिन् अनुपाते बालकाः जायन्ते तदनुपातेनैव कन्यानां अपि जन्मः भवति। किञ्चन् जैववैज्ञानिकभेदं विहाय प्रकृतिरपि स्त्रीपुरुषयोः समानमवसरं प्रयच्छति। जन्मतः अनुपातेन बालकः कन्या च समानशक्तिसमन्वितौ भवतः। किन्तु सामुदायिक-सामाजिकव्यवहारतः शनैः शनैः पुरुषाणां शक्तिः स्त्रीणां तुलनया प्रभावीजायते।
वर्तमानस्थितिः
भारते स्त्रीणां स्थितिः प्रत्यक्षतः परोक्षतश्च बालिकानां स्वास्थ्यस्थितिं प्रभावयति। अनेन लिंगभेदस्य परिणामतः समाजे बालकानां जन्मने महत्त्वं, कन्याशिशोः भ्रूणावस्थायामेव हत्या, बाल्यावस्थायां कैशोर्ये वा बालिकानां विवाह-पोषण-स्वास्थ्य-शिक्षाप्रभृतिमूलभूतावश्यकतासु च पक्षपातः दृश्यते। बालकस्य तीव्रतमोत्कण्ठा कन्याहत्यायां कन्यागर्भपाते वा परिणमति। देशस्य विविधभागेषु कृतेषु अध्ययनेषु कन्याशिशुहत्यायाः प्रसङ्गानि प्राप्तानि। विविधधर्मगुरुभिः कन्याभ्रूणहत्या धार्मिकदृष्ट्या अनुचिता उक्ता।
पारित-अधिनियमः
जन्मपूर्वलिङ्गनिर्धारणं प्रति भारतसर्वकारेण स्पष्टविरोधः प्रदर्शितः। दिनाङ्के 1.1.96 तमे प्रसवपूर्वनैदानिकतकनीकि(विनियम-दुरुपयोगनिवारणम्)-अधिनियमः 1994 इत्यमुं प्रवर्तयित्वा एतादृशं परीक्षणं विधिकापराधत्वेन स्वीकृतः। उक्ताधिनियमे आवश्यकसंशोधनपूर्वकं भारतसर्वकारेण 14.2.2003दिनाङ्कतः अधिनियमस्य अभिधानं गर्भधारणपूर्वप्रसवपूर्वनैदानिकतकनीकि(लिङ्गचयनप्रतिषेधः)-अधिनियमः 1994 इति अभिहितम्।
प्रसवपूर्वनैदानिकतकनीकीनां विनियमनम्
अस्याधिनियमान्तर्गतं पञ्जीकृत-आनुवंशिक-विमर्शकेन्द्र-आनुवंशिकप्रयोगशाला-आनुवंशिकचिकित्सालय-अल्ट्रासाउण्डचिकित्सालय-इमेजिंगकेन्द्रेषु यत्र गर्भधारणपूर्वं प्रसवपूर्वं च निदानतकनीक्या संचालनस्य व्यवस्था वर्तते तत्र जन्मात्प्राक् निदानतकनीकीनाम् उपयोगः केवलं निम्नलिखितविकाराणाम् परिज्ञानायैव कर्तुं शक्यते-
- गुणसूत्रसम्बन्धिविकृतिः
- आनुवंशिक-उपापचयरोगः
- रक्तवर्णिकासम्बन्धिरोगः
- लिङ्गसम्बन्धि-आनुवंशिकरोगः
- जन्मजातविकृतयः
केन्द्रियपर्यवेक्षक-आयोगद्वारासंसूचितानि अन्यानि वैषम्यानि रोगाश्च। अस्याधिनियमान्तर्गतं इयमपि व्यवस्था वर्तते यत् प्रसवपूर्वं नैदानिकतकनीकेः उपयोगाय संचालनाय वा चिकित्सकः निम्नाभिसन्धिमनुपालयेत् यत् गर्भिण्याः भ्रूणः परीक्षायै उपयुक्तः अस्ति वा न वा-
- गर्भिण्याः आयुः पञ्चत्रिंशद्वर्षतः अधिका स्यात्।
- गर्भिण्याः द्विवारं तदधिकं वा गर्भपातो गर्भस्रावो वा समभवत्।
- गर्भिणी माद्यकौषध-संक्रमण-रसायनप्रभृतिसशक्तविकलाङ्गतापदार्थानां सम्पर्के आसीत्।
- गर्भिण्याः तस्याः पत्युर्वा मानसिकमन्दताप्रभृतिशारीरिकविकार-आनुवंशिकरोगसम्बन्धिः आनुवंशिकमैतिह्यं स्यात्।
- केन्द्रीयपर्यवेक्षण-आयोगद्वारा संसूचिताः अन्याः व्यवस्थाः अस्ति।
स्रोतः- चिकित्सा-स्वास्थ्य-परिवारकल्याणविभागः, राजस्थानसर्वकारः।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
पिहिताः मद्यशालाः पुनरुद्घाटयितुं मार्गान्तरं दत्वा केरलसर्वकारः।
अनन्तपुरी > राष्ट्रिय- राज्यवीथिभ्यः निश्चितदूरानपेक्षितत्वेन पिहिताः सर्वाः 'त्रीस्टार्' मदिराशालाः बियर् वैन् शालाश्च पुनःस्थापयितुं केरले सुपथमायाति। दशसहस्राधिकाः जनसंख्यापरिमिताः सर्वे ग्रामाः दूरपरिधिनियमात् बहिरागमिष्यन्ति। एतादृशान् ग्रामान् नगरप्रदेशान् परिकल्पयितुं स्पष्टीकृत्य सर्वकारस्य आदेशः प्रकाशितः। राज्ये भूरि ग्रामाः अयुतपरिमितजनसंख्यातिरिक्ताः वर्तन्ते।
नगरस्वभावीयेषु ग्रामेषु अपि राष्ट्रिय - राज्य्यीयवीथिभ्यः दूरपरिधिम् अपालयन् मद्यविक्रयणशालाः सम्प्रवृत्तनीयाः इति सर्वोच्चन्यायालयस्य आदेशमाधारीकृत्यैव केरलसर्वकारस्य नूतनादेशः।


text:
रविवार, 20 अप्रैल 2014
पुराणधर्मशास्त्रेषु आचारमीमांसा
आङ्पूर्वकाच्चरधातोः घञ्प्रत्यये कृते सत्याचारशब्दस्य निष्पत्तिर्भवति। आचरतीति व्युत्पत्या आचार पदे लोके व्यावहारिक कृत्य एव गृह्îते। गीतायामप्युक्तं यत् ‘‘यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः। स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते’’ इत्यनेन स्पष्टो भवति यत् श्रेष्ठोजनः तमेव कथ्यते यः शास्त्रविधानेन विहितं वर्णश्रमानुकूलं कर्ममाचरति। अन्यथा आचारपदेन दुराचारोऽपि भवितुंशक्यते। शास्त्रेण प्रतिपादितो विहितो विनिर्दिष्टो वाआचार एवं सदाचार पदेनोच्यते। मानवजीवने सदाचारस्यैव महत्त्वमस्ति यः पुरुषः सदाचार विरहितोऽस्ति तं पुरुषंवेदाअपि पवित्रयितुं न शक्यते अतः एव लिखितमस्ति यत् ‘‘आचारहीनं न पुनन्ति वेदाः’’। एतेन ज्ञायते सदाचारस्य मानवजीवने विशिष्टं महत्वपूर्णं स्थानमस्ति।
सदाचार परिपालनेन मानवः सुखमायुः स्वर्गं मोक्षंलभते तथा आचारादेव कुसंस्काराः समाप्यन्ते, यः पुरुषः सदाचार विरहितोवर्तते सः लोके अतिनिन्दितो दुःखभागी, सततंव्याधितोऽल्पायुरेव चोपलभ्यते। अनाचारादेव नरस्य निवासो विशिष्टतया नरके नियतं भवति। सदाचार परिपालनेन मानवः परलोकं (सुखस्वरूपं स्वर्गं) लभते। अत्र तावद्विचार्यते यदाचारस्य स्वरूपं किम्? एतेन प्रवोधः, मूत्रपुरीषोत्सर्गः, शौचविधिः, सन्ध्यावन्दनम् सन्ध्याकालः, गायत्री जपः, देव पूजा, वैश्वदेवः, भोजनम्, भोजनोत्तरकृत्यादयः कैः कैर्विधैः करणीयमित्यादयः आचारपदेन कथ्यते।
सुप्तोत्थानकालः- तत्र तावत्सर्वप्रथमं लौकिककार्ये संलग्नात् प्रागेवास्माकं किं कर्तव्यं भवति? इत्यस्मिन् जिज्ञासायामेव सुप्तोत्थानविषये विचारयामि यत् ‘‘ब्राह्मे मुहूत्र्ते जागरणं कर्तव्यम्, ततो धर्मार्थावनुचिन्तयेत्।। अनन्तरं कायक्लेशान्, तन्मूलान्वेदतत्वार्थमेव चिन्तयेत्। तत्र तावत् ब्राह्ममुहूर्तपदेन रात्रेरूपान्त्यो मुहूर्तं पुराणेषु प्रतिपादितं यथा-‘‘ब्रह्मोनाभस्वतश्चैवमुहूर्तः क्रमशो निशि। रात्रेस्तु पश्चिमोभागो मुहूत्र्तोब्राह्म उच्यते।। अथ यः पुरुषो व्राह्ममुहूत्र्ते जागरणं न करोति तस्मैप्रायश्चिन्तं करणीयं भवति यतो हि-‘‘व्राह्मे मुहूर्ते या निद्रा सापुण्यक्षय कारिणी। तां करोति द्विजो मोहात् पादकृच्छेण शुद्धîति।।
प्रातःस्मरणम्ः- ‘‘उत्तिष्ठत् जागत् प्राप्यवरान्निवोधत्’’ इत्युपनिषद्वाक्यानुसारेण जागरणानन्तरं वरान्प्राप्तये मातुर्पितुर्गुरोः प्रणामं कुर्यात् यतो हि-‘‘अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः, चत्वारि तस्य वर्द्धन्ते आयुर्विद्यायशोवलम्।। अथ च प्रातः काले स्मरणीयं भवति यत् ‘‘धर्मोनित्यः सुख-दुःखे त्वनित्ये, जीवो नित्यो हेतुरस्यत्वनित्यः।। प्रातः स्मरामि .......... धृत शङ्खचक्रः’’ इत्यादिनाहरिं स्मरेत्। प्रातः स्मरामि ............. सुतमीश्वरस्य।। इत्यादिना विघ्नविनायकंस्मरेत्।।। प्रातः स्मरामि ................. विमोचनमादिदेवम्।। इत्यादिना सूर्यं स्मरेत्। प्रातः स्मरामि ................ परस्य विष्णोः। इत्यादिना विष्णुंस्मरेत्। प्रातः स्मरामि ................ औषधमद्वितीयम्।। इत्यादिना भगवतः शङ्करस्य स्मरणं कर्तव्यम्, तदनन्तरं भू प्रार्थना करणीया यथा ‘‘समुद्रवसने देवि पर्वतस्तन मण्डिते। विष्णुपत्नि नमस्तुभ्यं पादस्पर्शं क्षमस्व मे’’। अत एवं पùपुराणे अपि प्रातः स्मरणम् प्रतिपादितम् यथा-‘‘शयनीयात्समुत्थाय रात्र्यंशे द्विज सत्तमः। देवांश्चैव स्मरेन्नित्यं तथा पुण्यवतो ध्रुवम्।। गोविन्दं माधवंकृष्णं हरिं दामोदर तथा। नारायणं जगन्नाथं वासुदेवमजं विभुम्।। सरस्वतीं महालक्ष्मीं सावित्रीं वेदमातरम्।। ब्रह्माणंभास्करं चन्द्रं दिक्पालांश्च ग्रहांस्तथा। शङ्करं च शिवं शम्भुमीश्वरं महेश्वरम् च। गणेशं च तथा स्कन्दं गौरीं भागीरथीं शिवाम्।। पुण्यश्लोको नलो राजा पुण्यश्लोको जनार्दनः।। पुण्यश्लोका च वैदेही पुण्यश्लोको युधिष्ठिरः।। अत्वत्थामा वर्लिव्यासो हनूमांश्च विभीषणः। कृपः परशुरामश्च सप्तैते चिरजीविनः। एतान्यस्तु स्मरेन्नित्यं प्रातरूथाय मानवः। ब्रह्महत्त्यादिभिर्पापैः मुच्यते नात्रशंसयः।। सकृदुच्चरिते तात सर्वयज्ञफलंलभेत्। गवांशतसहस्राणां दानस्य फलमश्नुते।।
मूत्रपुरीषोत्सर्गविधिः- पश्चिमे रात्रे (ब्राह्ममुहूत्र्ते) उत्थायोदकंचाचम्य तदनन्तरं तृणैर्भूमिमाविध्य (अन्तर्धाय) शिरो वाससा (वस्त्रेण) प्रावृत्यशुचै देशे समाहितो मूत्रपुरीषोत्सर्गं कुर्यात्। तदेव पùपुराणे ‘‘ततश्चापि शुचै देशे मलमूत्रं परित्यजेत्। दिवा, सन्ध्यासु व्रह्मसूत्रं (यज्ञोपवीतं) दक्षिणकर्णे स्थिरीकृत्योदङ्मुखो भूत्वा, रात्रौ दिवाकुर्यादुदङमुखः।।
मूत्रपुरीषोत्सर्गे मौनमेव समाचरेत्। मूत्रपुरीषोत्सर्गकाले करस्थोदकं मूत्रसदृशमेव भवति, अस्मात्कारणात् तज्जलं त्याज्यमेव। यदा मलमूत्र परित्याग समये विस्मृत्य कर्णोपरि न धारितं तदा तदुत्सृज्य अन्यन्नवं धारणीयम्।।
शौचम्ः- शौच पदेन शरीरस्य शुद्धकरणमेव भवति। अतो मभ्दिः जलैश्च लेपनेन आलस्यं विहाय गन्धलेपक्षयकरं शौचं कुर्यात्। शौचकर्मणि जलान्तर्गताया मृत्तिकायाः समुपयोगः कर्तव्यम्। अथवाऽभावे यादृशी मृत्तिकां जलं प्राप्तुमर्हति तेनैव शौचं करणीयम्।। तीर्थे शौचं न कुर्वीत्, यदा कुर्वीत् तदेव वारिणोद्धतं कुर्यात्। मूत्रशौचे चामलकमात्राद्र्रा मृत्तिकायाः प्रयोगः करणीयः। पुरीषोत्सर्गानन्तरं लिङ्गे द्वे मृतिके देये, गुदे पंचमृत्तिके देये, करे दशमृतिके गृहस्थानां शौचमेतत्पूर्वोक्तविधिना भवति। गुरुनिवासिनां छात्राणां शिष्याणांच कृतेऽपि पूर्वोक्तमैव शौचविधिः।। वनस्थानां द्विगुणं यतीनां त्रिगुणं शौचं भवति। परन्तु यावत्कालं द्विजाः नोपनीयन्ते तावत्कालपर्यन्तं ते, अंगनाश्च कवेलं गन्धलेपक्षयकरं शौचं विधीयते। स्त्रीशूद्रयोरर्द्धमानं मनीषिभिः शौचं प्रोक्तम्। दिवाशौचास्यार्द्धंरात्रौ, पथि पादो विधीयते। अतो यथा शक्तिः शौचं कार्यमिति। अत एव पùपुराणेऽपीत्थमेव प्रतिपादितम् यद्यथा ‘‘एका लिंगेगुदेस्रिस्तथा वामकरे दश। उभयोः सप्तदातव्या मृदःशुद्धिमभीप्सिता।
दन्तधावनम्ः- ‘‘दन्तान् प्रक्षाल्यस्नायादिति’’ छान्दोग्यपरिशिष्टे तु दर्शपूर्णमासाभ्यामिस्ट्वा सोमेन यजेत्। नन्दासु नवम्यांच दन्तकाष्ठं विवर्जयेत्। श्राद्धे, यज्ञे, नियमे, (व्रते) च दन्तधावन निषेधः। ब्रह्मचारी-विधवाऽङ्गना, यतिः दीक्षितो नित्यममायां काष्ठदन्तधावनं विवर्जयेत्। प्रतिपद् षष्ठीषु नवम्यां काष्ठदन्तधावनं न कर्तव्यम् ।। मध्यान्हे, श्राद्धकाले स्नानवेलायां दन्तधावनेन पितृभिः सह देवता गच्छन्ति। रजस्वलासूतिका दन्तधावनं वर्जयेत् । हस्तौ पादौ मुखंच प्रक्षाल्य दक्षिणंवाहुं उद्धृत्य तदनन्तरं तिक्तं कषायं कटुकं काण्टकान्वितं क्षीरिणः दन्तधावनं भक्षयेत् (कुर्यादित्यभिप्रायः) । द्वादशाङ्गुललसमस्थूलंत्वचा (छाल) सहितं काष्ठेन दन्तस्याग्रभावो धावनीयम्। मनीषिभिस्तु विप्राय द्वादशांगुलिकस्य दन्तधावनस्यावश्यकता प्रतिपादिताः। शूद्रविट्क्षत्रजातीनां नवषट्चतुरंगुलं दन्तधावनस्य विधानमस्ति। नारीणां कृतेऽपि चतुरंगुलमेक दन्तधावनस्य विधानम्। आम्रस्य, निम्बस्य, वेणोः, तितिण्डेः, अपामार्गस्य विल्वस्य, अर्कस्य, औदुम्बरस्य, दन्तधावनस्यैव प्राशस्त्यम्। सर्जेधैर्यंवटे दीप्तिः, करंजे विजयो रणे। प्लक्षजे चार्थसम्पत्तिर्वदर्यां मधुरस्वरः।। खादिरे च सौभाग्यं विल्वेविपुलंधनम्। औदुम्बरे वाक्सिद्धि वन्धूके दृढामतिः। सैन्ध्रे कीर्तिः सौभाग्यं पलाशे चोत्तमासिद्धिः।। कदम्बे सकलालक्ष्मी आम्रेआरोग्यमेव च।। अपामार्गे श्रुतिर्मेधा प्रज्ञावाप्तिः वर्षुश्रुतिः। आयुर्शीलं यशोलक्ष्मीः सौभाग्यं चोपजायते। अर्केण रोगान् हन्ति, बीजपूरेण व्यथां हन्ति। प्रतीची दक्षिणाशां दन्तधावनं वर्जयेत्। शिरसि तैलस्थिते सति काष्ठदन्तधावनं न कुर्यात्। हर्षिंतदिने (एकादश्यां) श्रीकामी पुरुषः काष्ठदन्तधावनं न कुर्यात् दन्तधावनं तु केवलं प्रांगमुखो विधाय करणीयमिति। यतो हि दक्षिणेनकष्टं पश्चिमे पराजयः, उत्तरेण गवां स्त्रीणां सेवकानां नाशो भवति।
मन्त्रः आयुर्वलं यशोक्र्चः प्रजाः पशुवशूनिच। व्रह्मप्रज्ञांच मेधांच त्वंनोदेहिवनस्पते पùपुराणेऽपि यथा-‘‘परतोदन्तकाष्ठंच तृणैरुदुम्बरादिभिः’’ इति।
स्नानम्ः- स्नानेन विना जपहोमादिकं किमपि कार्यं नाचरेत्। यतो हि यदापुमान् शयनादुत्थितो भवति तदा लालास्वेदसमाकीर्णो भवित। सुषुप्तस्य इन्द्रियाणि स्रवन्ति स्विद्यन्ति च। कायो हि अत्यन्त मलिनो यतो हिनवच्छिद्रः समायुक्तो नरः प्रातः कालस्नानेनैव शरीरस्य विशोधनं भवति। प्रातः स्नायी नरः जपादिकं शुद्धात्मा सर्वमर्हति। प्रातः स्नानेन मानवेषु दशगुणाः संजायन्ते। यथा-रूपं तेजो बलं शौचमायुष्यंमारोग्यमलोलुप्त्वं दुखप्रणाशो यशश्च मेधादयः। गांगं पयः पुनात्याशु पापमामरणन्तिकम् । नन्दिनी नलिनी सीता मालती च महापगा। विष्णु पादाग्रसम्भूता गंगा त्रिपथगामिनी।ं भागीरथी भोगवती जान्हवी चित्रजटेश्वरी। द्वादशैतानि नामानि यत्र यत्र जलाशये।। स्नानोद्यतः सदा कुर्यात् तत्र तत्र वसाम्प्यहम् ‘‘ऊँ आपो अस्मानिति स्मरणं विधाय सूर्याभिमुखः स्थितः ‘‘इदं विष्णुः’’ इति जपित्वा प्रतिस्रोतो निमज्जनं कार्यम्। स्नानादनन्तरं पितृ देवताः तर्पयेत्। स्नाविषये पùपुराणेऽपि वर्णितं तद्यथा-‘‘ततः समाचरेत् स्नानं यथाज्ञानेन यत्नतः। अंग प्रक्षालयित्वातु मृद्भिःसंलेपयेत्ततः।। शिरोदेशेललाटेच नासिकायां हृदिभु्रवो। वाह्वोः पाश्र्वे तथा नाभौ जान्वोरङिघ्रद्वये तथा। अश्वक्रान्ते रथक्रान्ते विष्णुक्रान्ते वसुन्धरे।। मृत्तिके हर में पापं यन्मया दुष्कृतंकृतम्।। अनेनैव तु मन्त्रेण मृत्तिकां यस्तनौ क्षिपेत सर्वपापक्षयस्तस्य शुचिर्भवति मानवः। ततो मत्र्यः सर्वपापक्षयाय विधिवत् नद्यां नदे तथाकूपे पुष्करिण्यां तटाकके जलराशौ स्नानं कुर्यात्।। प्रातः स्नानं महापुण्यं सर्वपापप्रणासनम्।। यः कुर्यात सततं विप्रो विष्णुलोके महीयते। प्रातः सन्ध्या समीपेच यादवद्दण्डचतुष्टयम्। तावत्पानीयममृतं भवति पितृणामुपतिष्ठते। परतो घटिकायुग्मं यावद्यामैकमान्हिकम्। मधुतुल्यं जलं तस्मिन् पितृणां प्रीतिवर्द्धनम्।। ततस्तु साध्र्यामैक जलं क्षीरमयं स्मृतम्। क्षीरमिश्रं जलं तावद्यावद्दण्डचतुष्टयम्। अतः परंचपानीयं यावद्धि प्रहरत्रयम्।
तर्पणम्ः- स्नानादनन्तरं पितृर्षिदेवतान् तर्पयेत्। देवनामृषीणां जलेऽ´्जलीन् दद्यात्। असंस्कृतप्रमीताना स्थले जलं दद्यात्।
जलदान मन्त्रः- अग्निदग्धाश्च ये जीवा येऽप्यदग्धाः कुले मम। भूमौ दन्तेन तोयेन तृप्ता यान्ति परांगतिम्।। ये पितरः लोकान्तरं गताः ते यदि सलिलं न प्राप्नुवन्ति तदा तेषां विना मत्र्यवासिनोजना अपि सलिल दुष्प्राप्यं भवति। तस्मात् पुत्र पौत्र शिष्य दौहित्रिकादिभिः तथान्यैः वन्धुवर्गैः पितृव्रतैः तर्पणीयम्। जलस्य देवता विष्णुः सर्वलोकेषु गीयते। जलपूतो भवेद्यस्तु विष्णुस्तच्छङ्करो भवेत्। जलं गण्डूषमात्रंतु पीत्वापूतो भवेन्नरः। विशेषात्कुशसंसर्गात्पीयूषादधिकं जलम्। सर्वदेवालयोदर्भोमयोऽयं निर्मितः पुरा।। कुशमूल भवेद्ब्रह्मा कुशमध्ये तु केशवः।। कुशाग्रे शकरं विद्धि कुश एते प्रतिष्ठिताः। कुशाहस्तः सदामेध्यः स्तोत्रं मन्त्रं पठेद्यदिं। सर्वं शतगुणं प्रोक्तं तीर्थे साहस्रमुच्यते। कुशाः काशा स्तथा दूर्वा यव पात्राणि व्रीहयः। यत्स्नानं मन्त्रेण विना सर्वतन्निष्फलं भवेत्। अमृतात्स्वादुतामेति संस्पर्शाच्च तिलस्य च। तस्माद्वुधः तिलजलैर्नित्यं यः स्नात्वा तिलमिश्रोदकैः नित्यं पित्न् तर्पयेत् सः भयङ्कुलं समुद्धृत्य ब्रह्मणः स्थानं याति। तिलैः पितृन् तर्पयित्वाऽक्षयं स्वर्गमाप्नोति। वर्षासु पितृणां दीपदानेनानृणो भवेत्। यः जले आर्द्रवासा जलतर्पणं कुर्यात् तस्य पितरः देवैः सहतृप्यति ।
वस्त्रधारणम्ः- वस्त्र धौत क्रिया स्वयमेव करणीयम्। एकवस्त्रं परिधाय भोजनं न करणीयं, देवार्चनमपि वस्त्रैणेकेने न करणीयम्। रजकैः क्षालितं वस्त्रं अशुद्धं कवयो विदुः। हस्तप्रक्षालने चैव पुनर्वस्त्रं तु शुद्धयति। शुचै देशे शुक्लवासाः पितृन् तर्पयेत्। ततो दशगुणेनैव तुष्यन्ति पितरो ध्रुवम्।। पूर्वोक्त विवेचनेन ज्ञायते यत् वस्त्रं स्वयं प्रक्षालनं कर्तव्यम्।।
यज्ञोपवीतधारणम- यज्ञोपवीते द्वे धार्ये श्रौत्रे स्मार्ते च कर्मणि। तृतीयमुत्तरीयार्थे वस्त्राभावे तदिष्यते ।।
तिलकम्ः- पर्वताग्र-नदीतीर-रामक्षेत्र-सिन्धुतीर-वाल्मीकि-तुलसीमूलमाश्रिताया मृत्तिका तिलक योग्या भवति। यः पुरुष गोपीचन्दनादूध्र्वपुण्डंकं तिलकं करोति तस्य सर्वाणि पापनि नश्यन्ति। अंगुष्ठेन तिलकधारणेन पुष्टिर्भवति, मध्यमेनायुर्करी, अनामिकयाऽन्नप्राप्तिः, प्रदेशिन्या तिलकं नित्यं मुक्तिर्भवति। तिलकधारणमन्त्राः- ललाटे केशवं विद्यान्नारायणमथोदरे। माधवहृदि विन्यस्य गोविन्दं कण्ठकूपके।। उदरे दक्षिणपाश्र्वे विष्णुरित्यभिधीयते। तत्पाश्र्वे वाहुमध्ये तु विन्यसेन् मधुसूदनम्।। त्रिविक्रमं कर्ण देशे वामकुक्षौ तु वामनम्। श्रीधरं वाहुके वामे हृषीकेशं तु दक्षिणे।। पृष्ठदेशे पùनाभंककुद्दामोदरं स्मरेत्।। द्वादशैतानि नामानि वासुदेवेति मूर्द्धनि।। संकर्षणादिभिः कृष्णे शुक्ले चेत्केशवादिभिः।। ऊध्र्वपुण्डंª विना सर्वं कार्यनिष्फलं भवति। ऊध्र्वपुण्ड्रमध्ये त्रिपुण्ड्रमध्ये शून्यं धारयेत्। यतो हि तन्मध्ये पार्वतीश्रिया सहितो हरिशंकरश्च वासं कुर्वन्ति। यो भक्त्यानियतं शंखचक्राद्यंकन तुलसीभक्षणंच करोति सः परमांगतिं प्राप्नोति स्नात्वा मृत्तिकया, चन्दनेन, भस्मना, जलेन, वा तिलकं प्रकर्तव्यम्। श्राद्धे यज्ञे जपे होमे वैश्वदेव सुरार्चने। मानवः धृत त्रिपुण्ड्रः पूतात्मा मृत्युंजयति। यो हि त्रिपुण्डं न धारयोत् तस्य सत्यं शौचं जपो होमः तीर्थं देवादिपूजनं सर्वं व्यर्थ भवति। ललाटे हृदये नाभौ गलंेऽशे बाहुसन्धिषु। पृष्ठदेशे शिरसि तिलकं धारयेत्। गृहिणाः तु जल संयुक्तं त्रिपुण्डं भस्मं धार्यम्। यतीनां स्त्रीणां जलवर्जितं भस्मत्रिपुण्डं धार्यम्। वानप्रस्थानां कन्यानां दीक्षाहीननृणां मध्यान्हप्राग्जलैर्युक्तं त्रिपुण्डं स्वदक्षिणकस्य मध्याङ्गुलित्रयेणैव विद्वान्तिलकं धारयेत्। मध्यमानामिकाङ्गुष्ठै- रनुलोमविलोमतः अतिस्वल्पमनायुष्यमतिदीर्घं तपक्षयः नेत्रयुग्म प्रमाणेन त्रित्पुण्डं धारयेत्। ‘‘षडङ्गुलप्रमाणेन ब्राह्मणानां त्रिपुण्ड्रकं, नृपाणां चतुरङ्गुल्यं तु वैश्यानां द्वयङ्गुलं तथा। शूद्राणां सर्वेषामन्येषामेकाङ्गुलं चिपुण्ड्रकम् विद्वान ब्राह्मणः त्रिपुण्डं, ऊध्र्वपुण्ड्रं वा मनसापि न लङ्घयेत् । यतो हि त्रिपुण्ड्र, ऊध्र्वपुण्ड्रवात्यागी पतितो भवति।
आचमनम्:- मूत्रं पुरीषं वा कृत्वाऽऽचमनं कुर्यात्। वेदमध्येष्यमाणायां तथा अन्नमश्नंच सर्वदाऽऽचमनं कुर्यात्। भोजने परिश्रमे, उच्छिष्टं मानवं स्पृष्टवाऽऽचमनं कुर्यात् । मार्जारम्, रजकम्, वेणम्, धीवरम्, नटम्, दष्ट्वापि आचमेत्। चाण्डालम्लेच्छ सम्भाषे, स्त्रीशूद्रोच्छिष्ट भोजने तथाविधमाचरेत् अश्रुपातेआचमनं कुर्यात्। स्त्रीणां नीवीं स्पर्शें जाते सत्यप्याचमनं कुर्यात् उत्तीर्यावतीर्य चाऽऽचमनं कुर्यात्।। देवार्चनादिकार्याणि, गुर्वभिवादनम्, भुजिक्रियाम्, तद्वदेव सम्यगाचमनं कुर्यात्। ‘‘परिवेषणं कुर्वन्नुच्छिष्टस्पृष्ट तदन्नपानादिकं भूमौ निधायाचम्य तदभ्युक्ष्य पुनस्तदादाय प्रचरेत’’ इति तु नोचितम्। यतो हि भूमौ निधानमात्रस्योक्तेः पुनरादाने मानभावात्। रात्रावरण्ये, पथि, चोरव्याघ्राकुलेऽनुदके मूत्रं पुरीषं कृत्वाद्रव्यहस्तो न दुष्यति। सुप्ते, भुक्ते, रथ्योपसर्पणे, श्रुतेः स्नात्वा पीत्वा च पुनः सम्यगाचमनं कुर्यात्।। जपे, होमार्चने, दाने, भोजनकाले, उभयोर्सन्ध्ययोः पुनराचमनं कुर्यात्। चत्वरं श्मशानं वा समागम्य द्विजोत्तमः पुनराचमेत्। भोजने हवने दाने उपहारे प्रतिग्रहे हविभक्षणकाले द्विराचमनं करणीयम्।
सन्ध्यावन्दनम्ः सन्ध्यावन्दनं नित्यं करणीयं यतो हि यः सन्ध्यां न जानाति सन्ध्योपासनं न करोति स जीविते सत्यपि शूद्रो जायते। पंचत्वप्राप्त्यनन्तरं श्वयोनौ जायते। यः सन्ध्या हीनः सोऽपवित्रो भवति। सर्वकर्मसु योग्यतां न प्राप्नोति। सो हि यद्यत् कर्म करोति तस्य फलं तस्मै न मिलति। आत्मविदेन द्विजेन सर्वदा सन्ध्यात्रयं प्रकत्र्तव्यम्। ये जनाः शंसितव्रताः सततं सन्ध्योपासनं कुर्वन्ति। ते पापरहितो भूत्वा सनातनं व्रह्मलोकं प्रयान्ति उद्यन्तमस्तं यन्तमादित्यमभिध्यायन् कुर्वन् व्राह्मणो विद्वान, सकलं भद्रं अश्नुतेऽसावादित्यो व्रह्मति ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति स एवं वेद इति
गायत्री जपं कुर्वन् समीप्सितं फलमथवा व्रह्मः प्राप्तो भवति। भगवतः सूर्यस्यैव कालभेदेन बहूनि नामानि सन्ति यथा-‘‘पूर्वाह्णे तु गायत्री नाम, मध्यमे दिने सावित्री, सायान्हे सरस्वती, सैव त्रिषु सन्ध्यासु स्मरणीयः।। केचिन्मतं यत् ‘‘सन्धि काले समुपास्यात्वात् सन्ध्यानाम। पूर्वो हि पूर्वाह्णे रक्तवर्णां तु मध्यान्हे शुक्ल वर्णिकाम् सायं सरस्वतीं कृष्णां द्विजो ध्यायेद्यथाविधि7 ।। केचित्कथयन्ति यत सम्यग्ध्येयत्वात्सन्ध्या। उभयथा सूर्य एवं ध्येयः। गायत्री रक्तवर्णाः भवेत्, सावित्री शुक्लवर्णिका, सरस्वती कृष्णवर्णा भवेदिति वर्णभेदतः उपासना योग्याः। गायत्री व्रह्मरूपा, सावित्री, रूद्रस्वरूपिणी। सरस्वती विष्णुरूपेति रूपभेदत उपासनायोग्याः। गायत्री प्रोच्यते पातकात् उपपातकात् प्रतिग्रहदोषो तु न भवेदिति। सवितृद्योतनात् सावित्री जगतः प्रसवित्रीत्वात् सरस्वती। यः मनवत्कमलासने समुपस्थितां गायत्री चिन्तयेत् स धर्माधर्म विनिर्मुक्तः परमां गतिं याति।
कालः प्रातः काले (ब्राह्ममुहूत्र्ते) यदाऽऽकाशे तारा भवन्ति तस्मिन् समये या सन्ध्या सा सन्ध्यासु सोत्तमा कथ्यते। यदाऽऽकाशे तारा लुप्ता भवन्ति तदा या सन्ध्या सा मध्यमेति कथ्यते। सूर्योदये जाते सति या सन्ध्या साऽधमेति निगद्यते। सायं काले सूर्यास्त प्रागेव या सन्ध्या साऽधमेति निगद्यते। सायंकाले सूर्यास्त प्रागेव या सन्ध्या सोत्तमा, यदालुप्ततारका (सूर्यास्तानन्तरं तारा उदयात्पूर्वं) या सन्ध्या सा मध्यमेति। यदा सायंकालेऽऽकाशे ताराः संजायन्ते, तदा या सन्ध्या सा कनिष्ठेति निगद्यते। विप्रस्य सन्ध्याकालः उदयात् प्रागेव (सूर्योदयात्) द्विमुहूत्र्तकं यावत्। क्षत्रियेकं, वैश्यस्यार्द्धमुहूर्तकं संध्याकाल।
आसनम्ः- कौशेयस्य, कम्बलस्य, मृगचर्मस्य, वस्त्रस्य, दारूजस्य, तालपात्रस्यासनं कल्पनीयम्। कृष्णमृगचर्मस्यासने ज्ञानसिद्धिर्भवति। व्याघ्रचर्मासने तु मोक्ष श्रीः प्राप्तो भवति। सूतके मृतके वाऽऽपिप्राणायाममन्त्रकं करणीयम्।
हवनविधिः सन्ध्या कर्म समाप्ते सति स्वयं हवनं करणीयम्। असमर्थे तु ऋत्विजेन, ऋत्विजपुत्रेण, गुरुभ्रात्रा, भागिनेयेन, जामात्रावा हवनं कारयेत यावत्सर्वतः सम्यगाकाशे तारादयः न भाव्यन्ते तावत्हवनं करणीयमिति।
नित्यदानम्ः- एकस्मिन्नपि दानविवर्जिते दिने व्यतीते सत्यपि दस्युभि धनं मुषित्वा धनं हरिष्यन्ति, अतः प्रतिदिनं दानमवश्यं करणीयम्। विभवानुसारेण प्रतिदिनमपि दानं करणीयमिति।
मंगलदर्शनम्ः- लोकेऽस्मिन् ब्राह्मणो, गौः वन्हिः, हिरण्यं, सर्पिः आदित्यं, आपः नृपः, अष्टसंख्याकानां दर्शनेन मंगलं भवति।
द्वितीयभागकृत्यम्ः- द्वितीयभागे वेदानां स्वाध्यायं विधीयते। वेद-अध्ययनेन वेदाभ्यासो लक्ष्यते यतो हि पूर्वं वेदं स्वीकरणं भवति तदनन्तरं विचारो भवति, तदनन्तरमभ्यासो भवति। तदनन्तरं जपंजपान्ते शिष्येभ्यो विद्यादानमिति वेदाभ्यासपदेन गृह्यन्ते।।
तृतीयभागकृत्यम्ः- तृतीये भागे धनमिच्छेत् यतो हि पोष्यवर्गार्थसाधनमेव धनमिति। अतो मात्रे पित्रे गुरवे, भार्यायै, अभ्यागताय, अतिथये अर्थ सिद्धयर्थं धन प्राप्तये कार्यं करणीयम्।।
चतुर्थभागकृत्यम्ः- मध्यान्हे स्नानं विधाय मध्यान्हिकं संध्या करणीया।
पंचमहायज्ञाः अत्र विचारयामि यत् पंचमहायज्ञाः के? तदासमायाति यत् ‘‘देवयज्ञो, व्रह्मयज्ञो, भूतयज्ञो, पितृयज्ञो, मनुष्ययज्ञेति। तदग्नौ जुहोति यत् तद् देवयज्ञः, यत्स्वाध्यायमधीयते स ब्रह्मयज्ञः, यद्वलिं करोति स भूतयज्ञः, यतृ पितृभ्यो ददाति सः पितृयज्ञः, यन्मनुष्येभ्यः स मनुष्ययज्ञः। तान्-यज्ञान् अहरहः कुर्वीदिति। अस्मिनग्नौ पचदेन्नं तस्मिन् होमो विधीयते इति देव यज्ञः।।
देवपूजाः व्रह्माणं शंकर सूर्यं मधुसूदनं तथा अन्यानभिमतान् देवान् नरो भक्त्या पुष्पैर्पत्रैश्च तथाम्वुभिः नित्यमर्चयेत्। बुधः जलदेवं (सूर्यं) नमस्कृत्य पौरुषेण सूक्तेन विष्णु समर्चयेत्। व्रह्माकृतयुगे देवाः त्रेतायां भगवान् रविः द्वापरे भगवान्विष्णुः कलौ देवो महेश्वरः ये नराः कलौ सर्वपापहरं कलिमलध्वंसकं हरिमर्चयन्ति तेऽपि तथैव वन्दनीया यथा हरिः ।।
पुष्पाणिः गिरिसम्भवैः, अरण्यसम्भूतैः, अपर्युषितैः, छिद्ररहितैः प्रोच्छितैः जन्तुरहितैः, आत्मारामोö, पत्रैः पुष्पैर्वा भक्त्या देवान् सम्पूजयेत्।। सुपुष्पाणामलाभै पत्रैरेव पूजनं कुर्यात्। पत्राणामलाभेऽपि फलैरेवपूजनं कुर्यादिति। फलानामप्यभावेऽलाभे तृणैरेव पूजनं कुर्यात्। सर्वाभावे तु भक्त्या एवं पूजनं कुर्यात्। धर्मार्जनक्रीतैरेव पुष्पैः पूजनं करणीयमिति। देवोपरिधृतं, वामहस्तधृतं, जलेऽन्तःक्षालितं पुष्पं देवता न गृहणन्ति, अतः तेन पूजनं न करणीयमिति। जातीपुष्पं तु केवलं प्रहरमेव शुद्धःतदनन्तरपूजनकर्मणि वहिष्कृतः। करवीर त्वहर्निशं पूजनयोग्यः तुलस्यां, विल्वपत्रेषु, जलेषुमालाकारगृहेषु स्थितं पुष्पं पर्युषितो न भवति। शिवाय केतकी शिरीष वन्धूककुसुमानि विवर्जयेत्।।
शालग्रामशिलार्चने स्त्रीणां निषेधः शालिग्रामशिलार्चने स्त्रीणां शूद्रपतितादीनां विधवानां विकर्मणां नैवाधिकारो वर्तते।। शूद्रैः मद्यपान विवर्जितैः दीक्षायुक्तैः ब्राह्मण द्वारा शालग्रामशिलार्चनम् विधातुं शक्यन्ते।
शालग्रामशिलविसर्जनावाहनस्य निषेधः शालग्रामस्यार्चनेआवाहनस्य, विसर्जनस्य चाऽवश्यकता न भवति यतो हिशालग्रामे भगवान् हरिः सदा समुद्भूताः’’ इति।।
भोजनम्ः हस्तौ पादौ तथाऽऽस्यं (मुखं) प्रक्षाल्य एवं भोजनं कुर्यात अत एवं पùपुराणेऽषि प्रतिपादितं यथा-‘‘हस्तपादे मुखे चैव पंच आद्र्रो भोजनं चरेत्। पंचार्द्रकस्तु भुंजानः शतं वर्षाणि जीवति सुवर्ण-रजत-ताम्र-पंकज-पलाशपात्रे भोजनेन त्रिरात्रिफलं भवन्ति, विमले कांस्य भाजनेऽपि भोजनेनायुः प्रज्ञा यशोबलंच वर्द्धन्ते। तन्मनाभूत्वाऽऽश्नीयादिति मधुरं रसं भुंजीदिति। मध्ये लवण समन्वितौ कटुतिक्त भुंजीत। पूर्वं द्रवमश्नीयात् मध्येकठिनाश अन्ते पुनः द्रवाशी वलारोग्यैर्न मुंचति । भुंजानः कदाचन वामहस्तेनान्नं न स्पृशेत् ।। अति वुभुक्षितोऽपि भोजनं न कुर्यात्, आर्दवस्त्रेणार्दशिरसाऽथवा देवालयगतेन भोजनं कुर्यात्। प्रसारितपादस्तु न भुंजीत्।। पादारोपितापाणिना भोजनं न कुर्यात्। वेष्टिशिरश्चापि भोजने न कुर्यात्। वृथाऽन्नं न विकिरेत । अर्द्धरात्रे मध्यान्हे च भोजनं न कुर्यात्।। यो हि दक्षिणाभिमुखो वेष्टितशिरो वामपाद करः स्थित्वा भोजनं करोति तन्निश्चयेन राक्षसभोजनमिति ।।
सायंकाले दीपदानम्ः सूर्यास्तानन्तरं दीपं प्रज्वाल्य प्राङमुखे स्थापयेत् यतो हि प्राङ्मुखो दीपोऽऽयुप्र्रदानं करोति। उदड.मुखो धनदश्चेति। प्रत्यङमुखो दुखदः दक्षिणमुखो हानिदः।।
शयनम्ः शयनसमये शिरः स्थाने माङ्गल्यं पूर्णकुम्भं स्थापयेत् तदनन्तरं पादौ प्रक्षाल्य शुष्कं विधाय च शुचै शय्यायां शयनं करणीयम्। शयनात्पूर्वमभीष्ट देवतां स्मृत्वा शयितव्यमिति ।
स्त्रीकृत्यम्ः भर्तुः पादौ नमस्कृत्य पश्चाच्छय्यां समाविशेत्।।
पुत्रस्य भ्रातुर्वधूं स्वपुत्रीं गुरुपत्नी नेक्षेत् स्पर्शंच न कारयेत्। कुकर्मकारिणीं कलहप्रियां स्त्रियं दूरादेव परिवर्जयेत्।।
रीति सम्प्रदाय
संस्कृत अलंकार शास्त्र में रीति सम्प्रदाय का अपना विशेष महत्व रहा है। रीतियां, प्रदेशगत शैलियों के विशिष्ट प्रकार से शनैः शनैः, सार्वभौमिक लेखन प्रकारों के रूप में प्रचलित हुई। रीति सम्प्रदाय के प्रधान प्रवर्तक आचार्य वामन माने जाते है। दण्डी ने रीतियों के वर्णन को अपने ग्रन्थ में पर्याप्त स्थान एवं महत्व दिया है। कुछ और उत्तरवर्ती लेखकों ने भी इस दिशा में महनीय प्रयास किए है, परन्तु वामन के ग्रन्थ में रीति का जो महत्व उपलब्ध है, वह इस विषय के किसी ग्रन्थ में नहीं हैं। वामन रीति को शैली ही नहीं मानत थे अपितु काव्य का सारभूत तत्व भी इसे ही स्वीकार करते हैं। उन्होंने स्पष्ट कहा है, रीतिरात्मा काव्यस्य’। और इस रीति को भी उन्होंने स्पष्ट शब्दों में व्यक्त किया है ‘‘विशिष्ट पदरचना रीतिः ‘‘। पदों की यह विशिष्टता ही वास्तव में काव्य में महत्वशाली तत्व है। यह वैशिष्ट्य पदों में काव्य गुणों के कारण ही आता है अन्यथा पद सामान्य ही रहते है। काव्यप्रयोगार्ह नहीं। अतः रीति गुणों पर आधारित काव्य तत्व है-‘विशेषो गुणात्मा’। इसलिए विद्वानों की एक परम्परा रीति सम्प्रदाय को ही गुण सम्प्रदाय कहने के पक्ष में है।
काव्यशास्त्रीय ग्रन्थों में सर्वप्रथम गुणों का वर्णन भरत के नाट्यशास्त्र में उपलब्ध है। नाट्यशास्त्र के 16 वें अध्याय में उन्होंने श्लेष, प्रसाद, समता, समाधि, माधुर्य, ओज, सुकुमारता, अर्थव्यक्ति, उदारता तथा कान्ति इन दशगुणों को स्वीकार किया है। रूद्रदामन् के गिरनार शिलालेख (150 ई0) में माधुर्य, औदार्य, स्पष्टता। बाण जो कि प्रायः सभी ज्ञात अलंकारशास्त्रियों से पूर्ववर्ती माने जाते है प्रदेशगत विशेष रचना शैलियों का उल्लेख अपने हर्षचरित में करते हैं ‘श्लेषप्रायमुदीच्येषु अर्थमात्रकम्। उत्प्रेक्षा दाक्षिणात्येषु गौडष्वक्षरडॅबरः।‘ परन्तु गुणों को विशिष्ट सत्ता सर्वप्रथम भरत ही स्वीकार करते है। दण्डी भी भरत निर्दिष्ट गुणों को स्वीकार करते है, परन्तु भरत से उनकी व्याख्या में अनेक प्रकार विकसित होते हुए दिखाई देते हैं। गुणों में शब्दगत एवं अर्थगत दोनों प्रकार का वैशिष्ट्य स्वीकार करना दण्डी को अभीष्ट था। वे इन गुणों को केवल वैदर्भ मार्ग या वैदर्भी मार्ग या वैदर्भी रीति का प्राण मानते हैं तथा इनकि विपर्यय को गोडीय मार्ग का प्रतिपादक स्वीकार करते है। गौड मार्ग में वे अर्थव्यक्ति, उदारता और समाधि को ही मानते हैं। ‘‘इति वैदर्भमार्गस्य प्राणाः दशगुणाः समृता। एषां विवर्ययः प्रायोहश्यते गोडवत्र्मनि। भामह रीतियों की भिन्नता को स्वीकार नहीं करते।
वामन ने गुणों की कल्पना, इनके बोध, महत्व तथा व्याख्या को सर्वथा मौलिक एवं नूतन रूप दिया है। वामन ने गुणों को दो प्रकार का माना है- शब्द गुण तथा अर्थ गुण। इन दोनों प्रकार के गुणों में नाम साम्य अवश्य है किन्तु स्वरूप भेद पर्यापत हैं। गुणों के विषय में वामन के इस बीस गुण के सिद्धान्त को बाद में आने वाले आलंकारिकों ने स्वीकार नहीं किया। भामह ने गुणों की संख्या तीन स्वीकार की थी-आनन्दवर्धन, मम्मट, हेमचन्द्र और विश्वनाथ सभी मत का अनुसरण करते हैं। प्रायः ये सभी अलंकारिक वामन के गुणों को माधुर्य, ओज, प्रसाद में ही अन्तभूति कर देते हैं। कुछ गुणों को वे केवल दोषाभाव मात्र मानते हैं। उनकी साकारात्मक सत्ता का अभाव हैं। और वामन के कुछ गुण तो वास्तव में गुण न होकर दोष हैं और कुछ कोरी कल्पना मात्र। वामनोत्तर अलंकारिक रीतियों की सत्ता तथा काव्य शोभा इन्हीं तीन गुणों पर आधारित मानते हैं। मम्मट तो गुणों को रस के अनिवार्य धर्म मानने के पक्ष में है शोभावद्र्वक नहीं। उनका कथन हैः
ये रसस्याड्निो धर्मा शौर्यदय इवात्मनः
उत्कर्ष हेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः।
वे इन्ही पर विभिन्न रीतियों को आधूत मानते हैं। वामन के मार्ग का थोड़ा सा अनुसरण भोजराज अवश्य करते हैं। परन्तु उन्होंने भी गुणों के विभाजन तथा स्वरूप दोनों में विशेष अन्नतर कर दिया है। भोजराज गुणों के तीन भेद मानते हैं 1.बाह् गुण 2. अन्तर गुण 3. वैशेषिक गुण। गुणों की संख्या भी उनके मत में 24 हैं।
रीति का विकास-रीति साहित्य शास्त्र में अनेको नाम से जानी जाती है। इसका प्राचीन नाम मार्ग या पन्था हैं। ऐसा प्रतीत होता है कि लेखन शैली के उद्भव के साथ ही इसकी भी कल्पना की गई होगी। धीरे-धीरे इसका स्वरूप प्रदेशगत हो गया होगा। प्रायः एक ही प्रदेश के रचनाधर्मी जब एक सी ही पद रचना में नैपुण्य दिखाने लगे तो उन्हीं प्रदेशों के आधार पर इन रीतियों का भी नाकरण हो गया होगा। आरम्भ में वैदर्भ और गौड़ ये दो मार्ग ही प्रसिद्ध थे। इनमें से वैदर्भ को काव्य का श्रेष्ठ एवं रमणीय मार्ग माना जाता था तथा गौड़ मार्ग को दुरूहता, शब्दकाठिन्य, तथा श्रवण कटुता के कारण निन्दनीय माना जाता था। आरम्भिक आचार्य भामह इस पद्धति का अनुसरण नहीं करते थे। उनके मत में तो वैदर्भ मार्ग की प्रशंसा करनी चाहिए और न गौड़ मार्ग की निन्दाा, अपितु काव्य के शोभन गुणों की और गौड़ीया मार्ग में केवल कुछ गुणों की सत्ता स्वीकार करते है। दण्डी की दृष्टि में वैदर्भ मार्ग कवियों के लिए आदर्श तथा अनुकरणीय है। गौड़ो में अक्षराडम्बर औश्र वैदर्भ मार्ग की सरलता के सूक्ष्म अनन्तर के कारण ही इन दोनों की लोकप्रियता में मूल अनन्तर दिखाई है।
दण्डी के अन्नतर रीति को सुदढ़ आधार तथा महत्वपूर्ण स्थान दिलाने का श्रेय वामन को है। यद्यपि वे काव्य का मूलभूत आकर्षक तत्व क्या है इसे नहीं जान सके थे तो भी उन्होंने अलंकार को काव्य शोभा का सर्वस्य नहीं जान सके थे तो भी उन्होंने अलंकार को काव्य शोभ का सर्वस्य मानने वाले पारस्परिक प्राचीन ढर्रे से हटकर काव्य की आत्मा रीति है। उन्होंने रीतियों को संख्या में भी पूर्ववर्ती आलंकारिकों की अपेक्षा वृद्धि की है। यह वृद्धि वास्तविक तथा तथ्यों के अधिक अनुकूल है। अब तक की दो रीतियों गौडी और वैदर्भी में वे पाच्चाली को और जोड़ देते हैं जो सम्भवतः पाच्चाल क्षेत्र में विशेष लोकप्रिय थी। वामन के अनुसार वैदर्भी रीति में सम्भवतः पाच्चाल क्षेत्र में विशेष लोकप्रिय थी।
रीति सम्प्रदाय का महत्वः-रीति सम्प्रदाय में अलंकार सम्प्रदाय के प्रारम्भिक विकास की तुलना में काव्यसिद्धान्तों के विकास का स्तर प्रायः उन्नत दिखाई देता है। जहां अलंकार सम्प्रदाय काव्य के केवल अंगों, शब्द तथा अर्थ तक ही सीमित है, वहां रीतिसम्प्रदाय में पहली बार काव्य के सूक्ष्म तत्व के उन्मोलन में रीतिसम्प्रदाय के आचार्य ने अपनी क्षमता दिखाई है। यह प्रकारान्तर से वामन की ही प्रशंसा है।
रीति सम्प्रदाय को ही गुण और अलंकार के स्वरूप और क्षेत्र विभाजन का श्रेय जाता है। भामह ने गुण और अलंकार के व्यापक अर्थ में सीमित करते हैं। उनकी दृष्टि में काव्य शोभा के सभी धर्मों को अलंकार के व्यापक अर्थ में सीमित करते हैं। उनकी दृष्टि में काव्य शोभा को बढ़ाने वाले गुण होते हैं और उसका अतिशय करने वाले अलंकार। काव्य में अलंकार की अपेक्षा गुण अधिक महत्वपूर्ण हैं क्योकि उनकी स्थिति काव्य में नित्य तथा अपरिहार्य हे काव्य शोभा के इस सम्प्रदाय का विशेष महत्व है।
अलंकार सम्प्रदाय के आचार्यों की तुलना मंे रीतिवादी आचार्यों की दृष्टि सूक्ष्म, गहरी, तीक्ष्ण, एवं पैनी है। वामन ने रस को बहिरडग्ता के क्षेत्र से लाकर अन्तरग्ता में रस का निवेश करते हैं। वामन वक्रोक्ति में अविवक्षित वाच्यध्वनि का अन्तर्भाव भी उपलब्ध होता है। इस प्रकार काव्य तत्वों का विवेचन इस सम्प्रदाय में अधिक व्यापक उपलब्ध होता है। ध्वनिवादी आचार्य भी रीति की सत्ता स्वीकार करते है और ध्वनि के साथ इसका पूर्ण सामंजस्य दिखाते हैं। आचार्य कुन्तक ने रीति को एक और महत्व प्रदान किया। उन्होंने रीति को कविस्वभाव से सम्बद्ध मानकर इस की अपरिहार्यता की प्रतिष्ठा की। उन्होंने रीतियों को मार्ग कहकर इनके नए नाम दिए-सुकुमार, वैदर्भी, विचित्र, गौड़ी, मध्यमा, पांचाली.
अलंकार सम्प्रदाय
‘अलम्‘ पूर्वक ‘कृ’ धातु के प्रयोग से अलड्कियते अनेन अथवा अलंकरोति’ व्युत्पत्ति करने पर कारण या भाव अर्थ में घल् प्रत्यय करने पर अलंकार पद निष्पन्न होता है। इस पद का अर्थ है जिस पदार्थ या तत्व के द्वारा कोई वस्तु सुशोभित की जाए और उसके सौन्दर्य में वृद्धि हो, वह पदार्थ या तत्व अलंकार कहलाता है। जिस प्रकार भौतिक शरीर को कुण्डलादि अलंकार अलंकृत करते हैं उसी प्रकार शब्द अर्थ रूप शरीर वाले काव्य को उपमा आदि अलंकार अलंकृत करते है।
रस-सम्प्रदाय काव्यशास्त्र के इतिहास में सर्वाधिक प्राचीन काव्य सिद्धान्त है। रस सम्प्रदाय के पश्चात् दूसरा स्थान अलंकार सम्प्रदाय का है। सर्वप्रथम भरत ने नाट्यशास्त्र में चार अलंकारो का विवेचन किया। अलंकार का सैद्धान्तिक विवेचन भामह से प्रारम्भ होता है। भामह तथा उनके उत्तरवर्ती दण्डी आदि आचार्याें ने रस को नाट्य का ही मुख्य विषय मानकर अन्य काव्यों में अलंकार को प्रधानता दी और उसके पश्चात पण्डितराज जगन्नाथ तक सभी आचार्यों ने अलंकारों की महत्ता और स्थिति के सम्बन्ध में अपने विचार व्यक्त किए हैं।
काव्यगत अलंकारो का प्रयोग मानव जाति के प्रथम लिखित ग्रन्थ ‘ऋग्वेद‘ में हुआ है। ऋग्वेद में अनुप्रास, यमक, श्लेष, उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, अतिशयोक्ति आदि अलंकारों के प्रयोग उनके मन्त्रों में हुए है। ऋग्वेद के अनन्तर ब्राह्म्ण ग्रन्थों तथा उपनिषदों में अलंकार पद का प्रयोग तो सौन्दर्याधायक तत्व के रूप में स्पष्ट शब्दों में किया गया है:-
बसनेन अलंकरोति संस्कुर्वन्मि छान्दोग्योपनिषद्
अलंकार पद का काव्यशास्त्रीय प्रयोग सबसे पहले यास्क ने ‘निरूक्त’ में किया है। यास्क ने अलंकृत शब्दों को पर्यावाची मानकर उपमा पद की निरूक्ति दी। यास्क ने उपमा के अनेेक भेदों:-कार्मोपमा, भूतोपमा, रूपोपमा, सिद्धोपमा, लुप्तोपमा और अर्थोपमा के स्थलों को प्रस्तुत किया है।
पाणिनि के समय में अलंकारों का शास्त्रीय निर्वचन हो चुका होगा। उन्होंने उपमा, साहश्य, उपमान, प्रतिरूप, उपमित आदि शब्दों के प्रयोग अपने सूत्रों में किए हैं। कात्यायन ने उपमा वाचक ‘इव‘ शब्द के साथ नित्य समास करने का विधान किया था। पतज्जलि ने पाणिनीय के साथ सूत्रों के उपमा, उपमान, उपमित, वचन आदि पदों का निर्वचन प्रस्तुत किया था।
वेद, ब्राह्म्ण, उपनिषद् निरूवत, व्याकरण आदि शास्त्रों में अलंकारों के विवेचन का संकेत होने पर भी उस युग के किसी ऐसे अलंकार ग्रन्थ की उपलब्धि नहीं होती जिसमें अलंकारों की शास्त्रीय विवेचन सूक्ष्म रूप से भरत के नाट्य शास्त्र में मिलता है। भरत ने उपमा, रूपक, दीपक और यमक इन चार अलंकारों का विवेचन किया था।
उपमा रूपकं चैव दीपकं यमकं तथा।
अलंकारास्तु विज्ञेयाश्चत्वारो नाकाश्रयाः।।
भरत के पश्चात् अलंकारों का उत्तरोत्तर विकास हुआ तथा भरत के ये चार अलंकार श्रप्यय दीक्षित के समय तक 125 हो गए। विवधि आचार्यो की अलंकार की परिभाषाएं तथा काव्य में उनका महत्व:-
ध्वनि पूर्वकाल:-भामह से रूद्रट तक 9 वीं शताब्दी तक यद्यपि सर्व-प्रथम भरतमुनि ने अपने नाट्यशास्त्र में अलंकार तत्व की समीक्षा की वी तथापि भामह पहले आचार्य थे जिन्होंने स्पष्ट रूप से अलंकार के स्वरूप का विवेचन किया और उसको काव्य के आत्मतत्व के रूप में प्रतिष्ठित किया। भामह का कथन है कि अलंकार काव्य का सबसे प्रमुख सौन्दर्यधायक तत्व है:-
न कान्मपि निर्मुष विभाति वनिताननम्।
भामह ने शब्द और अर्थ की व्रक्कता से युक्त उक्ति को अलंकार बताया था:-
वक्रामभघेयशब्दोक्तिरिष्टा वाचामलड्कृतिः।
उनके अनुसार इसी वक्रता से शब्द तथा अर्थ चकत्र्कत होते है और यही वक्रता सभी अलंकारों का मूल है:-
सेवा सर्वत्र वक्रोथ्तिख्यार्थों विभाव्यते।
यत्मोऽयां कविना कार्यः कोडलंकारोऽनयाविना।
इस प्रकार स्पष्ट है कि भामह की दृष्टि की में काव्य का सौन्दर्य अक्ति वैचित्रय से होता है और वक्रतामयी उक्ति का नाम अलंकार है। इस रूप में अलंकार ही काव्य का साध्य तथा मुख्य प्रतिपाद्य है।
इस प्रकार स्पष्ट है कि भामह की दृष्टि में काव्य का सौन्दर्यतिशयी तत्व के रूप में उपलब्ध गुणों की अपेक्षा अलंकारों को ही महत्व दिया था और अलंकार की अपेक्षा से ही गुण का उत्कर्ष माना था और अलंकार की अपेक्षा से ही गुण का उत्कर्ष माना था परन्तु दण्डी ने गुणों का निरपेक्ष तथा स्वतन्त्र काव्य की आत्मा के सूप में महत्व स्वीकार करते हुए अलंकारों को भी महत्व दिया है। उनकी दृष्टि में काव्य के शोभाकारक सभी प्रकार के धर्म अलंकार है:-
काव्यशोभाकरान् धर्मानलंकारन् प्रचक्षते।
इसी अपने दृष्टिकोण से सन्दर्भ में ही दण्डी ने स्पष्ट शब्दों में कहा है कि हमारी दृष्टि में अन्य शास्त्रों में वर्णित सन्धि के अंग, वृत्ति के अंग तथा लक्षण अलंकार ही है। इसी प्रकार दण्डी काव्य के सभी उपादेय तत्वों को अलंकार शब्द से अभिहित करते हैं और इन अलंकारों की संख्या अपार तथा सदैव संवर्धनशील मानते हैं।
‘अग्निपुराण‘ में भी अलंकार के लक्षण के सम्बन्ध में दण्डी का अनुसरण किया गया है। उसमें अर्थालंकार से रहित कविता को विधवा के समान बताया है:-
काव्यशोभाकारान् धर्मानलंकारान् प्रचक्षते। अर्थालंकार रहिता विधवेव सरस्वती।
आचार्य वामन ने यद्यपि रीति को काव्य की आत्मा प्रतिपादित किया है तथापि उन्होंने काव्य का उपादेयता केवल सौन्दर्य रूप अलंकार के कारण ही स्वीकार की है:-
काव्य ग्राहमलंकारात् सौन्दर्यलंकारः।‘ वामन के अनुसार अलंकार शब्द का अर्थ सौन्दर्य है और काव्य में यह सौन्दर्य दोषों के त्याग और गुणों तथा अलंकारों के ग्रहण से आता है। उनके अनुसार ‘‘काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणाः। तद्तिशयहेतवस्त्वलंकाराः।‘‘ अर्थात् यद्यपि काव्य की शोभा गुणों के द्वारा होती है तथापि इस शोभा का अतिशय तो अलंकार करते है। इस प्रकार वामन के गुण तथा अलंकार को समान स्तर पर रखते हुए भी दोनों की परस्पर निरपेक्ष तथा स्वतन्त्र सत्ता स्वीकार की है।
उद्भट ने काव्य में अलंकारों की प्रधानता का प्रतिपादन किया है। रसादि को उन्होंने रसवत, प्रयस्वत् और समाहित अलंकारों में समाविष्ट कर लिया। तदनन्तर उन्होंने आक्षेप, समासोक्ति, पर्यायोक्ति आदि अलंकारों में व्यंग्य अर्थ को वाच्यार्थ का उपकारक प्रतिपादित किया है। इस प्रकार उत्तरवर्ती ध्वनि वादियों के रस वस्तु एवं अलंकार वादी है। भामह से पूर्णतः प्रभावित है।
रूद्रट ने काव्य अलंकारों का महत्व अवश्य स्वीकार किया है परन्तु उन्होंने अलंकारों को शब्द और अर्थ को शोभायमान करने वाला बताया है तथा रूद्रट के अनुसार कवि प्रतिभा से उद्धत अभिधान अर्थात् कथन विशेष का नाम अलंकार है। काव्य में रूद्रट ने अलंकार और रस को समान महत्व दिया है तथा निरपेक्ष स्थिति की स्वीकृति के प्रतिपादक हैं।
वक्रोक्ति सम्प्रदाय के प्रवर्तक आचार्य कुन्तक ने अलंकारों के सम्बन्ध में एक विचित्र मार्ग ग्रहण किया। उन्होंने एक और वामन, दण्डी आदि प्रतिपादित रस को रसवत् शब्द का सीधा सादा अभिधायुक्त लक्ष्यार्थ-रस $वत् रसतुल्य करते हुए अलंकार के सह्दयों के ह्दयाव्हदक होने पर ही उसकी रसवताा को स्वीकार किया। इस प्रकार वे रसवत् अलंकार को ही सभी अलंकारों का आधार और काव्य का जीवन मानते हैंै।
आनन्दसर्धन ने अलंकारो को गुण और रीति के साथ काव्य शब्दार्थ के चारूत्व का हेतु मात्र माना हैं और उसकी स्थिति रस ध्वनि से आश्रित मानी है। आनन्दवर्धन ने रस को सर्वोपरि मानकर उसकी प्रधानता प्रतिष्टित की। परन्तु उसकी प्रधानता देते हुए भी आनन्दवर्धन ने अलंकारों के महत्व की अपेक्षा नहीं की। आनन्दवर्धन का कथन है कि जिस प्रकार कामिनी के शरीर को कुण्डलादि अलंकार शोभित करते हैं, उसी प्रकार काव्यगत अलंकार काव्य के शरीर शब्द अर्थ को शोभित करते हैं:-
तमर्थवलम्बन्ते ये श्रडिन ने गुणाः स्मृताः।
श्रगश्रितास्त्वालंकाराः मन्तव्याः कटकादिवत्।।
अभिनवगुप्त ने भी अलंकारों को स्पष्टतः काव्य का बाह् पक्ष माना है और उनकी उपयोगिता अलंकार्य सापेक्ष मानी है। उसके अनुसार रसभाव रहित स्थल पर अलंकारों की स्थिति भूषणों से सुसज्जित शव के समान सर्वथा अनुपादेय तथा विरक्तिजनक होती है।
आनन्दवर्धन ने जो काव्य में अलंकारो की स्थिति कुन्डलादि के समान बाह् और अनित्य मानी है उसी का ही अनुसरण आचार्य, मम्मट, राजशेखर, हेमचन्द्र, विश्वनाथ, जगन्नाथ, विश्वेश्वर आदि आचार्यों के द्वारा ही अलंकार के दिए गए लक्षणों में देखा जा सकता है।
ऊपर के विवेचन से स्पष्ट है कि भरत के पश्चात् तथा आनन्दवर्धन से पूर्व काव्य-शास्त्र को आचार्यों ने अलंकारों को काव्य में श्रंगी रूप में प्रतिष्ठित किया है। जयदेव, केश्वमिश्र, और श्रप्यय दीक्षित भी इसी के समर्थक हैं। परन्तु ध्वनिवादी आचार्यों-आनन्दवर्धन, कुन्तक, मम्मट, क्षेमेन्द्र, रूय्यक, विद्याधर, विश्वनाथ, जगन्नाथ, आदि ने उनको काव्य की शोभा का आधायक तत्व मानकर भी गैण स्थान दिया।
मम्मट ने अपनी काव्य परिभाषा में अलंकारों की स्थिति प्रायः आवश्यक मानी है परन्तु ‘काव्य-प्रकाश’ के अष्टम उल्लास में वे इस तथ्य को स्वीकार करते है कि अलंकार काव्य के केवल बाह् स्वरूप की शोभा में श्रीवृद्धि करते हैं वह भी आवश्यक नहीं। दूसरी और गुण रस के अपरिहार्य धर्म हैं।
अलंकारो की संख्या तथा विभाजनः-भरतमुनि ने अलंकारों की संख्या 4 मानी थी तो ‘कुवलयानंद’ तक यह संख्या 5 हो गई। मम्मट, विश्वनाथ आदि भिन्न-भिन्न आचार्यों के मत में यह संख्या भिन्न-भिन्न है।
स्थिति की दृष्टि से अलंकार का विभाजन किया जाता है। काव्य के शब्द और अर्थ ही शरीर स्थानीय होते है। काव्यालंकार शरीर के अंगो को सुसज्जित करने वाले भूषणों की तरह, शब्द और अर्थ को सुसज्जित करते हैं। इस दृष्टि से इनके तीन भेद होते हैं, 1. शब्दालंकार जैसे, अनुप्रास, श्लेष, यमक इत्यादि। इनका अस्तित्व शब्दों पर आधारित रहता है। शब्द विशेष के रहने पर ही इनकी स्थिति रहती है और उसके हट जाने पर समाप्ति हो जाती है। समानार्थक शब्द रख देने पर अलंकार अस्तंगत हो जाता है।
2. अर्थालंकार जैसे, उपमा, दीपक, व्यतरिक इत्यादि। यदि शब्दों के पर्याया में परिवर्तन कर देने पर भी अलंकार की सत्त रहती है तो अर्थ की प्रधानता होने पर वह अर्थालंकार कहलाता है। 3. उभयालंकारः-में पूर्वोक्त दोनों विशेषताएं अलंकार के किसी न किसी भाग में अवश्य मिलती हैं। जैसे श्लेष, वक्रोक्ति आदि। शब्दालंकारों की संख्या शताधिक है इसलिए इसका पुनर्विभाजन कतिपय विद्वान् बलदेव उपाध्याय आदि सात वर्गों में करते हैं। 1. साइश्य गर्भ 2. विशेधगर्भ 3. श्रृंखलाब्रध 4. तर्कन्यायमूल 5. लोकन्यायमूल 6. वाक्यन्यायमूल 7. गूढ़ाथ्ज्र्ञ प्रतितिमूल।
सदस्यता लें संदेश (Atom)


text:
65 अस्मिन् त्रिविधेऽपि वस्तुनि सूच्यदृश्ययोः व्यवस्थामुक्त्वा श्राव्यं पश्चाद् वक्ष्यन् सूच्यस्य वस्तुनः सूचनप्रकारं प्रतिपादयति अर्थोपक्षेपकैरित्यादिना ।
तत्र विष्कम्भः—
अतीतानां भाविनां च कथावयवानां ज्ञापको मध्यमेन मध्यमाभ्यां वा पात्राभ्यां प्रयोजितो विष्कम्भक इति ।
मध्यपात्रप्रयोजित इति । एनं समासं 446 मध्येन प्रयोजितः मध्याभ्यां वा प्रयोजित इति विगृह्णाति मध्येन मध्याभ्यां वा प्रयोजित इति ।
स द्विविधः—शुद्धः, संकीर्णश्चेत्याह—
एकेन द्वाभ्यां वा मध्यमपात्राभ्यां शुद्धो भवति । मध्यमाधमपात्रैर्युगपत् प्रयोजितः संकीर्ण इति ।
एकं वा द्वे वा यदा मध्ये एव पात्रे तदा विजातीयसंस्पर्शाभावात् न संकीर्णता भवति । नीचपात्रसंस्पर्शात्तु विजातीयानुप्रवेशात् संभवत्येव । तेन यदा एकेन मध्यमपात्रेण एकेन नीचपात्रेण द्वित्वं भवति तदानीमेव सांकर्यमुक्तमित्याह मध्यमाधमपात्रैरिति । एकस्मिन्नर्थेऽप्युक्तिप्रत्युक्तिक्रमात् प्रतिपाद्यमाने सति सांकर्यम् । तेनाह युगपदिति ।
अथ प्रवेशकः—
-
madhya is derived by the rule asāṃpratike (Pāṇini IV.3.9) in the sense of utkarṣāpakarṣahīna. And in this context is means a pātra which is neither uttama nor nīca. From the comments of Bh.Nṛ. it seems madhyena madhyābhyāṃ vā should be the reading in the Avaloka. MSS. read madhyamena, etc.↩


text:
प्रायेण पठितारः संस्कृत-भार्त्या परिचिताः। बहवः कार्यकर्तारः साप्ताहिक-वर्गान् चालयन्ति। तत्र, भाषा-कौशल-विकसनार्थं सर्वैः कानिचन वाक्यानि वक्तव्यानि भवन्ति। आदौ तु तानि सरलानि भवन्ति, कालेन नूतन-प्रयोगाः प्रयुज्यन्ते। शिक्षकः कृतसंकल्पः, यथाशक्ति पाठयति, तस्य किञ्चित् प्रधानतन्त्रं दशवाक्यानि नाम इदमेव। तत् तु डोला इव।
आदौ छात्राः भीताः लज्जया वदन्ति, स्तरवर्धनार्थं लिखित्वा वर्गे पठन्ति। अनन्तरं दृढविश्वासाः ते एव क्लिष्टकरप्रयोगान् उपयुज्य कथाः लिखन्ति, वर्गे पठन्ति ... किन्तु तैः स्वलिखितं पठितुं एव क्लेशं अनुभवन्ति। तदा तु पुनः कण्ठात् वक्तव्यम् इति निमयः आनीयते। एवं एव तैः दशवाक्यैः पठनं, लेखनं, नूतन-प्रयोगान्वेषणं, नूतन-प्रयोग-दृढीकरणं -- सर्वमपि शक्यम्।
केनापि महत्त्वमिदं बोधितं सद्यः। तदा तु दुःखं एव मम आविरभवत्। सप्ताहे दशवाक्यानि नाम कियत् समयं वा अपेक्षते। यदि संस्कृते एव व्यवहारः प्रतिदिनं किञ्चित् वा क्रियते मित्रमण्डले, प्रगतिः कियत् वा स्यात्? कथं वा कदा वा ईदृशं परिवर्तनं समाजहृदये दृश्येत?


text:
गुजरातसर्वकारेण संस्कृतसाहित्य-ज्ञानवर्धकं जीवन्त-प्रश्नोत्तरी प्रतियोगिता आयोजिता ।
G.C.E.R.T - गांधीनगस्य, ESSAR OIL - जामनगरस्य च उपलक्ष्ये जनपद-शिक्षण-प्रशिक्षण-भवन-जूनाअस्या: प्रतियोगिताया: आयोजक: गुजरातत: जगदीश: डाभी अस्ति । सहायका: पण्डितः दीपकशास्त्री (राजस्थानम्), अमित: ओली (उत्तराखंड:), मञ्जु भट्टाचार्य: (महाराष्ट्र:), डॉ. सन्ध्याठाकुर: (उत्तरप्रदेश:), डॉ. योगेशव्यास: (राजस्थानम्), शिवांगी शर्मा (देहली), प्रकाश रंजन मिश्र: (बिहार:) च सन्ति ।
गढपक्षत: (DIET) आयोजितं जूनागढ-गीर सोमनाथजनपदस्तरीय शिक्षणक्षेत्रे शैक्षणिक: नवीकरण-प्रदर्शनं (educational innovation fair-2018) गीर सोमनाथजनपदस्य वेरावलप्रान्तस्य इणाजग्रामे गुजरातसर्वकारेण संचालित: 'इणाज मॉडल स्कूल' इति विद्यालये गतदिने समायोजित: । सर्वप्रथमं कार्यक्रमस्य आरम्भ: अभवत् । अनन्तं मञ्चोपरि नवीकरणस्य लघु-चलचित्राणां प्रदर्शनम्। अस्यां नवीकरण-प्रदर्शने संस्कृतभाषाया: प्रचार-प्रसारार्थं (innovation fair-2018) गीर सोमनाथजनपदस्य वेरावलप्रान्तस्य सर्वकारीय श्रीकाजली प्राथमिक-शालाया: शिक्षक: श्री जगदीश: डाभीमहोदयेन जनसञ्चारमाध्यमोपरि संस्कतसाहित्यज्ञानवर्धकं जीवंत-प्रश्नोत्तरी प्रतियोगिता (सोशल मिडिया फेसबुक) पर लाइव प्रश्नोत्तरी प्रतियोगिता द्वारा संस्कृत शिक्षण) प्रतिरूप-परियोजना स्वरुपे प्रस्तुता जाता । अस्मिन् जनपदस्तरीय प्रदर्शने गीर सोमनाथजनपदस्य ३३ नानाविध-प्रतिरूप-परियोजना: प्रस्तुता: जाता:। इत्यस्मिन् समारोहे आयोजकपक्षत: जगदीश: डाभीमहोदयेन सह परियोजना प्रस्तुतं कृतवता: ३३ शिक्षकान् प्रमाणपत्रं दत्त्वा सम्मानितं कृतवान्। अस्मिन् समारोहस्य सुव्यवस्थितम् आयोजनं जूनागढजनपद-शिक्षण-प्रशिक्षण- भवनस्य प्राचार्य: श्री वि.एम. पंपाणियामहोदय: प्राचार्य: मुकेश: धारैयामहोदयश्च कृतौ । जगदीश: डाभीमहोदयेन प्रस्तुता परियोजना संस्कृतसाहित्य-ज्ञानवर्धकं जीवंत-प्रश्नोत्तरी प्रतियोगिता प्रत्येक-रविवासरे रात्रौ नववादनत: दशवादन-पर्यन्तम् आमुखपटलस्य (फेसबुक) संस्कृतं जनभाषा भवेत् इति समूहोपरि प्रचलन् अस्ति ।
अस्या: प्रतियोगिताया: पुरस्कारस्य प्रायोजकाः सुरतत: (गुजरातम्) दैनिक-संस्कृतसमाचारपत्रं 'विश्वस्य वृत्तान्तम्', हरिद्वारत: भुवनेश्वरी बालकुमारी ट्रस्ट, जयपुरत: भारती संस्कृत-मासपत्रिका च सन्ति ।


text:
नाट्यानां लक्षणं संक्षिपामि62 इत्युक्तम्, किं पुनस्तन्नाट्यमित्याह—
काव्योपनिबद्धधीरोदात्ताद्यवस्थानुकारश्चतुर्विधाभिनयेन 63वाचिकाङ्गिकसात्त्विकाहार्यरूपेण तादात्म्यापत्तिर्नाट्यम् ।
विषयप्रयोजनोक्तयैव तदन्तर्गतः संबन्धोऽप्युक्तः । एवं प्रतिपन्नप्रयोजनाभिधेयसंबन्धं64 जिज्ञासुं पृच्छन्तं प्रत्युत्तरमाहेति वदति किं पुनरिति । कीदृश्योऽवस्थाः किदृशी चानुकृतिरित्यपेक्षायां व्याचष्टे काव्योपनिबद्धेति । अभिनयाकृष्टमभिनेयं तच्छब्देन परामृशति तादात्म्यापत्तिरिति65 । अभिनयस्यारोपरूपत्वात् । चातुर्विध्यं च तस्याङ्गिकसात्त्विकवाचिकाहार्यभेदात् । एतदुक्तं भवति । रामादिनायका न स्वरूपेणोपयुज्यन्ते । अभिनयकाले तेषामसत्त्वात् । किं तु काव्योपनिबद्धधीरोदात्ताद्यवस्थावद्रूपेण । नायकादि7 शब्दाः खलूपाधिप्रयुक्ताः । उपाधयश्चावस्थाः । एकस्यैव हि धीरोदात्तत्वधीरोद्धतत्वधीरललितत्वधीरशान्तत्वानि भवन्ति । अतस्ता अवस्था एव तत्प्रवृत्त्युपाधय इति ।
- १।४↩
-
vācikāṅgika ... rūpeṇa is missing in N.S.P.↩
-
M.G.T. gives the reading shown in the text. Tri.MS. reads saṃbandhajijñāsum. T.MS. reads evaṃ pratipanne prayojanābhidheyasaṃbandhajijñāsum.↩
-
Cf.:↩sāttvikādyair abhinayaiḥ prekṣakāṇāṃ yato bhavet |naṭe nāyakatādātmyabuddhis tan nāṭyam ucyate ||avasthānukṛtir nāṭyam iti sāmānyalakṣaṇam |rāmāditādātmyāpattir naṭe yā nāṭyam ucyate ||


text:
नागलिङ्गम्
परिचयः[सम्पादयतु]
नागलिङ्गवृक्षः काचित् आयाता वृक्षजातिः । अस्य मूलं दक्षिणामेरिका केरेबियन् देशौ । अलङ्करणार्थं भारतम् आनीता इयं जातिः । अङ्ग्ल्भाषया Cannon-Ball Tree इति अस्य नाम् । अस्य फलानि तूलकगोलकाः इव भावन्ति अतः एतत् नाम प्राप्तम् । अस्य पुष्पाणि अतीव मनोहरानि बृहन्ति च भवन्ति । शिवलिङ्गस्योपरि फणाप्रसारितः उरगः इव पुष्पं दृश्यते । तमिळुभाषायां शिवलिङ्गपुष्पम् इति, तेलुगुभाषाया मल्लिकार्जुनपुष्पम् इति, कन्नडभाषया, बङ्गलीभाषाया च नागलिङ्गपुष्पम् इति वदन्ति ।
सस्यशास्त्रीयवर्गीकरणम्[सम्पादयतु]
लेसितिडेसि (Lecythidaceace) कुटुम्बसम्बद्धस्य अस्य वृक्षस्य कौरौपिट जियनेन्सिस् (Couroupita guianensis) इति सस्यशास्त्रीयं नाम ।
सस्यस्य गुणलक्षणानि[सम्पादयतु]
अस्य वृक्षस्य आकारः सामान्यः किन्तु अस्य बाह्यमूलानि आवृक्षं व्याप्तानि भवन्ति । तेषु एव सुन्दराणि नागलिङ्गपुष्पाणि विकसन्ति । कार्पासगोलकाः इव दृश्यमानानि अस्य बृहत्पलानि वृक्षकाण्डसमीपं भवन्ति ।
प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
धार्मिके भारतदेशे शिवमन्दिरस्य पुरः प्रारोपिताः नागलिङ्गवृक्षाः । उद्यानेशु मार्गपार्श्वेषु अन्यत्र च सौन्दर्यवर्धनार्थं एते वृक्षाः संवर्धिताः । अस्य फालानि पाश्वाहार्थम् उपयुज्यन्ते ।


text:
ज्येष्ठपुत्रकरेणापि कर्मकारकरेण च। अनामिकान्त हस्त: स्यादूर्ध्वबाहो: शरांशक: ॥४१॥
कनिष्ठिका मध्यमा वा प्रमाणे नैव कारयेत। स्वामिहस्तप्रमाणेन ज्येष्ठपत्नीकरेण च ॥४२॥
गर्भमात्रं भवेद्गेहं नृणां प्रोक्तं पुरातनै:। स्वामिहस्ताप्रमाणेन गृहं कृर्य्याद्तन्द्रित: ॥४३॥
हस्तादिरेणुपर्यन्तमयुग्मं युग्ममेव च। कृष्णपक्षे तिर्थि षष्ठी गण्डान्ते रविसंक्रमे ॥४४॥
रविभौमदिने विष्ट्यां व्यतीपाते च वैर्धृतो। मासदग्धं वारदग्धं तिथिं षष्ठिं विवर्जयेत ॥४५॥
अनुक्तेष्वेव धिष्ण्येषु न कर्त्तव्यं कदाचन। क्रकचं तिथिदग्धञ्च योगानां वज्रसंज्ञकम ॥४६॥
उत्पातैर्दूषितमृक्षं निसर्ग दर्शसंज्ञकम॥वज्रव्याघात शुलेषु व्यतिपातातिगण्डयो: ॥४७॥
विष्कम्भं गण्डपरिघं वर्ज्य योगेषु कारयेत। स्वामीमैत्रेऽथ माहेन्द्रे गान्धर्वे भगरौहिणे ॥४८॥
स्तम्भोच्छ्रायादि कर्तव्यमन्यत्र परिवर्जयेत। विस्तारेण हतं दैर्घ्य विभजेदष्टभिस्तत: ॥४९॥
यच्छेषं संभवेदायो ध्वजाद्यास्ते स्युरष्टधा। ध्वजो धूम्रो हरि: श्वा गौ: खरेभौ वायसोऽष्टम: ॥५०॥
पूर्वादिदिक्षु चाष्टानां ध्वजादीनामपि स्थिति:। स्वस्थानात पञ्चमे स्थाने वैरत्वञ्च महद्भवेत ॥५१॥
विषमाय: शुभ: प्रोक्त: समाय: शोकदु:खद:। स्वस्थानगा बलिष्ठा: स्युर्न चान्य स्थानगा: शुभा: ॥५२॥
ध्वज: सिंहे तौ च गजे ह्येत गवि शुभप्रदा:। वृषो न पूजितो ह्यत्र ध्वज: सर्वत्र पूजित: ॥५३॥
वृषसिंह्गजाश्चैव पुटकर्पटकोटयो:। द्विप: पुन: प्रयोक्तव्यो वापीकूपसरस्सु च ॥५४॥
मृगेन्द्रमासने दद्याच्छयनेषु गजं पुन:। वृषं भोजनपात्रेषु च्छत्रादिषु पुनर्ध्वजम ॥५५॥
अग्निवेश्मसु सर्वेषु गृहे वस्त्रो ( स्तू ) पजीविनाम। धूम्रं नियोजयेत्केचिच्छवानं म्लेच्छादिजातिषु ॥५६॥
खरो वैश्यगृहे शस्तो ध्वांक्ष: शेषकुटीषु च। वृषसिंहध्वजश्वापि प्रासादपुरवेश्मसु ॥५७॥
गजाये वा ध्वजाये वा गजानां सदनं शुभंम। अश्वाल्यं ध्वजाये च खराये वृषभेऽपि वा ॥५८॥
उष्ट्राणां मंदिरं काय गजाये वा वृषध्वजे। पशुसद्म वृषाये च ध्वजाये वा शुभप्रदम ॥५९॥
शय्यासु वृषभ: शस्त: पीठे सिंह: शुभप्रदा:। अमत्रच्छ्त्रवस्त्राणां वृषाये वा ध्वजेऽपि वा ॥६०॥


text:
सूत्र ५१-५२
न सामान्यादप्युपलब्धेर्मृत्युवन्न हि लोकापित्ति: ॥५१॥
न सामान्यादप्युपलब्धेर्मृत्युवन्न हि लोकापित्ति: ।
यदुक्तं मानसवदिति तत्प्रत्युच्यते ।
न मानसग्रहसामान्यादपि मनश्चिदादीनां क्रियाशेषत्वं कल्प्यम् ।
पूर्वोक्तेभ्य: श्रुत्यादिहेतुभ्य: केवलपुरुषार्थत्वोपलब्धे: ।
न हि किंचित्कस्यचित्केनचित्सामान्यं न संभवति ।
न च तावता यथा स्वं वैषम्यं निवर्तते ।
मृत्युवत् ।
यथा स वा एष एव मृत्युर्य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुष इत्यग्निर्वै मृत्युरिति चाग्न्यादित्यपुरुषयो: समानेऽपि मृत्युशब्दप्रयोगे नात्यन्तसाम्यापत्ति: ।
यथा चासौ वाव लोकोऽग्निर्गौतमाग्निस्तस्यादित्य एव समिदित्यत्र न समिदादिसामान्याल्लोकस्याग्निभावापत्तिस्तद्वत् ॥५१॥
परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात्त्वनुबन्ध: ॥५२॥
परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात्त्वनुबन्ध: ॥ परस्तादप्ययं वाव लोक एषोऽग्निश्चित इत्येतस्मिन्ननन्तरे ब्राम्हाणे ताद्विध्यं केवलविधाविधित्वं शब्दस्य प्रयोजनं लक्ष्यते न शुद्धकर्माङ्गविधित्वम् ।
तत्र हि - विद्यया तदारोहन्ति यत्र कामा: परागता: ।
न तत्र दक्षिणा यन्ति नाविद्वासंस्तपस्विन इत्यनेन श्लोकेन केवलं कर्म निन्दन्विद्यां च प्रशंसन्निदं गमयति ।
तथा पुरस्तादपि यदेतन्मण्डलं तपतीत्यस्मिन्ब्रम्हाणे विद्याप्रधान्त्वमेव लक्ष्यते सोऽमृतो भवति मृत्युर्यस्यात्मा भवतीति विद्याफलेनैवोपसंहारान्न कर्मप्रधानता तत्सामान्यादिहापि तथात्वम् ।
भूयांसस्त्वग्न्यवयबा: संपादयितव्या विद्यायामित्येतस्मात्कारणादग्निनाऽनुबध्यते विद्या न कर्माङ्गत्वात् ।
तस्मान्मनश्चिदादीनां केवलविद्यात्मकत्वसिद्धि: ॥५२॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सूत्र ५६
मन्त्रादिवद्वाऽविरोध: ॥५६॥
मन्त्रादिवद्वाऽविरोध: ॥ अथवा नैवात्र विरोध: शङ्कितव्य: ।
कथमन्यशाखागतेषूद्नीर्थादिष्वन्यशाखाविहिता: प्रत्यया भवेयुरिति ।
मन्त्रादिवदविरोधोपपत्ते: ।
तथा हि मन्त्राणां कर्मणां गुणानां च शाखान्तरओत्पन्नानामपि शाखान्तर उपसंग्रहो द्दश्यते ।
येषामपि हि शाखिनां कुटरुरसीत्यश्मादानमन्त्रो नान्नातस्तेषामप्यसौ विनियोगो द्दश्यते कुक्कुटोऽसीत्यश्मानमादत्ते कुटरुरसीति वेति ।
येषामपि समिदादय: प्रयाज्ञा नानातास्तेषामपि तेषु गुणविधिरान्नायत ऋतवो वै प्रयाजा: समानत्र होतव्या इति ।
तथा येषामप्यजोऽग्नीषोमीय इति जातिविशेषोपदेशो नास्ति तेषामपि तद्विषयो मन्त्रवर्ण उपलभ्यते छागस्य वपाया मेदसोऽनुब्रूहीति ।
तथा वेदान्तरोस्पन्नानामप्यग्नर्वेर्होत्र वेरध्वरमित्येवमादिमन्त्राणां वेदान्तरे परिग्रहो द्दष्ट: ।
तथा बहवृचपठितस्य सूक्तस्य यो जात एव प्रथमो मनस्वानित्यस्याध्वर्यवे सजनीयं शस्यमित्यत्र परिग्रहो द्दष्ट: ।
तस्माद्यथाश्रयाणां कर्माङ्गानां सर्वत्रानुवृत्तिरेवमाश्रितानामपि प्रत्ययानामित्यविरोध: ॥५६॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
न ज्ञायते कीदृशोऽसौ इति विशेषेण दर्शयन्नाह—
यत् पदं समानं सदृशं पदान्तरेणानुभूयते श्रूयते । किं वर्णावृत्या नेत्याह—यया कयापि श्रुत्येति । येन केनचित् [का]रणेन पदावयवभूतेन यथाकथञ्चित् स्थानमात्रासंयोगादिकृतसाम्येन लक्षितं सत् तद्रूपस्तथाविधः सदृशपदलक्षण आदिरुत्तरोत्तरविजातीयपदापेक्षया येषां पदानां तानि तद्रूपादीनि पदानि तद्वा रूपं शब्दरूपं समानं पदमादिरादिरुत्तरोत्तरापेक्षया पूर्वं येषामिति विग्रहः । तेषामासत्तिरासन्नता यथाकथञ्चित् समानश्रुतीनां पदानामासन्नता रसमावहति श्रुतिसुभगतामातनोतीति रसावहा भवति । यथाकथञ्चित् समानश्रुतीनि पदानि 21b अदूरवर्त्तीनि काव्ये रसवत्तां संपादयन्ति यतो मधुरं स्यात् । अयं च समानपदासत्तिर्नाम समानश्रुतिर्नाम वा 36 शब्दरसः दाक्षिणात्यैरत्यन्तमिष्यते । अनुप्रासोऽपि शब्दरसोऽस्ति, स किं दाक्षिणात्यैर्नेष्यते । सोऽपीष्यत इत्याह-सानुप्रासेति । अनुप्रासस्य लक्षणं वक्ष्यति । सह तेन वर्त्तते सानुप्रासा, रसावहा [इत्यने]नावधार्यते । समानश्रुतेरेव रसावहेति । अनुप्रासोऽपि च रसमावहति । ततश्च शब्दरसो द्विविधो दर्शितो भवति । समानपदासत्तिरनुप्रासश्च । अनयोश्च न सहभावनियमः । यथासम्भवं क्वचित् काव्ये समानपदासत्तिः । क्वचिदनुप्रासः । क्वचिदुभयाम् । द्वयेन तु रहितं विरसं काव्यं न स्वाद्यते क विभिरितीदृशं माधुर्यं द्विविधं प्रतिपत्तव्यम् ॥


text:
उद्घाटनाय समागतः न्यायाधीशः संस्कृतानुरागेण कार्यशालायाः भागं स्वीकृतवान् ।
कालटी > कालट्यां आयोजिते सरलमानकसंस्कृतकार्यशालायां सत्रचालकस्य भाषणे तथा सत्रस्य सारल्ये आकृष्टः न्यायाधीशः वि एन् सत्यानन्दः कार्यशालायाः सम्पूर्णतापर्यन्तं सत्रे पूर्णतया भागभाक् अभवत्। एतादृशकार्यक्रमाः अवश्यकाः इति सत्रे भागं कृत्वा न्यायाधीशेन उक्तम्। प्रातः दशवादने आरब्धायां कार्यशालायां सायं सार्धचतुर्वादनपर्यन्तं सत्राङ्गत्वेन भागं स्वीकृतवानयम् ।
सरलं संस्कृतं नित्यव्यवहारेण बालकानामपि क्रीडनकवत् कर्तुं शक्यत इति तृप्पूणित्तुरा सर्वकारीयसंस्कृतकलालयस्य ज्योतिषविभागाध्यक्षस्य ई एन् ईश्वरस्य उक्तितिं श्रुत्वा सत्रे पूर्णतया भागं कर्तुं निश्चितवानासीत् न्यायाधीशः। ओ एन् जी सि संस्थायाः CSR परियोजनायां संस्कृतसंवर्धनप्रतिष्ठानेन भारतस्य विभिन्नराज्येषु 'सरलमानकसंस्कृतम्' इति नाम्ना कार्यक्रमाः आयोजिताः वर्तन्ते। मार्च् मासे आरब्धाः एकदिवसीयाः कार्यशलाः एप्रिल् मासस्य नवविंशति दिनाङ्के समाप्यते।


text:
संस्कृतं जनसामान्यस्य भूषणं भवेत् - न्यायाधीशः वि एन् सत्यानन्दः।
कालटी > सरलां संस्कृतभाषां साधारणजनेषु भूषणरूपेण विराजयितुं यत्नः कार्यः इति निवृत्तः न्यायाधीशः वि एन् सत्यानन्दः अवदत्। 'सम्प्रतिवार्ता'याः नेतृत्वे संस्कृतसंवर्धकप्रतिष्ठानस्य सहयोगेन कालटीपुरे आयोज्यमानायाः एकदिवसीयकार्यशालायाः उद्घाटनं कुर्वन् भाषमाणः आसीत् सः। संस्कृतं समाजव्यवहाराय कठिनं क्लिष्टं चेति विभावनां दूरीकर्तुम् अध्यापकैरेव सुकरं साधयेत् तदिति तेनोक्तम्। सम्प्रतिवार्तापत्रिकायाः मुख्यसम्पादकः अय्यम्पुष़ हरिकुमारः अध्यक्षतामवहत्। कालटी श्रृङ्गेरीमठस्य शोधच्छात्रः श्रीनिवासकारन्तः आशंसां समार्पयत्।सम्प्रतिवार्तायाः निदेशकसमित्यङ्गीभूतौ ऐवर्काल रविकुमारः स्वागतं, पि रती कृतज्ञतां च व्याहृतवन्तौ।
विद्यालय-कलालयाध्यापकाः, शोधछात्राः, संस्कृत-पत्रप्रवर्तकाः संस्कृत-लेखकाः इतरे संस्कृतानुरागिणश्च चतुस्सत्रात्मिकायां कार्यशालायां भागमकुर्वन्। पञ्चाशत् जनानां कृते सप्ताहात् पूर्वं आन्तर्जालद्वारा पञ्चीकरणं स्वीकृत्य आयोजिता आसीत् इदं सत्रम्। तथापि बह्व्यः संस्कृतप्रेमिणः पञ्चीकरणं विनापि कार्यशालायां समागताः।


text:
लोके अस्थिरहितवीर्येण अस्थिसहितजीवानामुत्पत्तिं वयं पश्यामः। अत्र कारणमेवं वदति वेदः-----
श्रुतिः(वेदः) "ब्रह्मवादिनो वदन्ति,कस्मात्सत्यादनस्थिकेन
प्रजाः प्रवीयन्ते स्थन्वतीर्जायन्त इति यद्धिरण्यं
घृतेऽवधाय जुहोति,तस्मादनस्थिकेन प्रजाः प्रवीयन्ते
स्थन्वतीर्जायन्ते"॥ (कृ.य.सं.६.कां.१ प्र.७ अनु.)
अत्र
श्रुतिः प्रश्नोत्तररूपेण अस्ति। लोके अस्थिरहितवीर्येण
गर्भोत्पत्तिर्भवति। परन्तु,जननसमये प्रजाः अस्थिभिः जायन्ते।अत्र किं
कारणमिति विशङ्कमानः वेदः वदत्येवम्------
यज्ञे द्वितीयदिवसे प्रायणीयेष्टिसम्बन्धित "ध्रुवा" नाम्नि पात्रे स्थितमाज्यं "जुहुः" नाम्नि पात्रे चतुर्वारं
निक्षिपन्ति। ततः जुहूस्थिते आज्ये दर्भेण शिथिलं यथा तथा बद्धं सुवर्णाङ्गुळीयकं निक्षिप्य तदाज्यं
होमं कुर्वन्ति। एतत्कठिनद्रव्यरूपमङ्गुळीयकमाज्ये निक्षिप्य हवनेन सृष्टौ कठिनैरस्थिभिः प्रजाः जन्म लभन्तेऽति वेदः समाधानं ददाति।
लोके दृश्यमानसङ्घटनानां कारणानि वेदे दृश्यन्ते। अनेन सङ्घटनेन लोकस्य वेदस्य च मध्ये पारस्परिकसम्बन्धोऽस्तीति ज्ञायते।
अभिवाद्य,
ऐवियन्।
-->


text:
अध्याय १८
कफे विदध्याद् वमनं संयोगे वा कफोल्बणे ।
तद्-वद् विरेचनं पित्ते विशेषेण तु वामयेत् ॥१॥
नव-ज्वरातिसाराधः-पित्तासृग्-राज-यक्ष्मिणः ।
कुष्ठ-मेहापची-ग्रन्थि-श्लीपदोन्माद-कासिनः ॥२॥
श्वास-हृल्-लास-वीसर्प-स्तन्य-दोषोर्ध्व-रोगिणः ।
अ-वाम्या गर्भिणी रूक्षः क्षुधितो नित्य-दुःखितः ॥३॥
१८.३ - स्तन्य-रोगोर्ध्व-रोगिणः १८.३ - अ-वाम्या गर्भिणी-रूक्ष- १८.३ - क्षुधिता नित्य-दुःखिताः बाल-वृद्ध-कृश-स्थूल-हृद्-रोगि-क्षत-दुर्-बलाः ।
प्रसक्त-वमथु-प्लीह-तिमिर-कृमि-कोष्ठिनः ॥४॥
ऊर्ध्व-प्रवृत्त-वाय्व्-अस्र-दत्त-वस्ति-हत-स्वराः ।
मूत्राघात्य् उदरी गुल्मी दुर्-वमो ऽत्य्-अग्निर् अर्शसः ॥५॥
१८.५ - ऊर्ध्व-प्रवृत्त-वातास्र- उदावर्त-भ्रमाष्ठीला-पार्श्व-रुग्-वात-रोगिणः ।
ऋते विष-गरा-जीर्ण-विरुद्धाभ्यवहारतः ॥६॥
१८.६ - उदावर्त-श्रमाष्ठीला- प्रसक्त-वमथोः पूर्वे प्रायेणाम-ज्वरो ऽपि च ।
धूमान्तैः कर्मभिर् वर्ज्याः सर्वैर् एव त्व् अ-जीर्णिनः ॥७॥
विरेक-साध्या गुल्मार्शो-विस्फोट-व्यङ्ग-कामलाः ।
जीर्ण-ज्वरोदर-गर-च्छर्दि-प्लीह-हलीमकाः ॥८॥
१८.८ - जीर्ण-ज्वरोदर-च्छर्दि- १८.८ - प्लीहानाह-हलीमकाः १८.८ - प्लीह-पाण्डु-हलीमकाः विद्रधिस् तिमिरं काचः स्यन्दः पक्वाशय-व्यथा ।
योनि-शुक्राश्रया रोगाः कोष्ठ-गाः कृमयो व्रणाः ॥९॥
१८.९ - योनि-शुक्र-गता रोगाः १८.९ - योनि-शुक्राशया रोगाः वातास्रम् ऊर्ध्व-गं रक्तं मूत्राघातः शकृद्-ग्रहः ।
वाम्यश् च कुष्ठ-मेहाद्या न तु रेच्या नव-ज्वरी ॥१०॥
१८.१० - वातासृग् ऊर्ध्व-गं रक्तं १८.१० - न तु रेच्यो नव-ज्वरी अल्पाग्न्य्-अधो-ग-पित्तास्र-क्षत-पाय्व्-अतिसारिणः ।
स-शल्यास्थापित-क्रूर-कोष्ठाति-स्निग्ध-शोषिणः ॥११॥
१८.११ - स-शल्याभिहत-क्रूर- अथ साधारणे काले स्निग्ध-स्विन्नं यथा-विधि ।
श्वो-वम्यम् उत्क्लिष्ट-कफं मत्स्य-माष-तिलादिभिः ॥१२॥
१८.१२ - मत्स्य-मांस-तिलादिभिः १८.१२ - मांस-माष-तिलादिभिः निशां सुप्तं सु-जीर्णान्नं पूर्वाह्णे कृत-मङ्गलम् ।
निर्-अन्नम् ईषत्-स्निग्धं वा पेयया पीत-सर्पिषम् ॥१३॥
१८.१३ - निशां सुप्तं च जीर्णान्नं वृद्ध-बाला-बल-क्लीब-भीरून् रोगानुरोधतः ।
आ-कण्ठं पायितान् मद्यं क्षीरम् इक्षु-रसं रसम् ॥१४॥
१८.१४ - आ-कण्ठं पाययेन् मद्यं यथा-विकार-विहितां मधु-सैन्धव-संयुताम् ।
कोष्ठं विभज्य भैषज्य-मात्रां मन्त्राभिमन्त्रिताम् ॥१५॥
ब्रह्म-दक्षाश्वि-रुद्रेन्द्र-भू-चन्द्रार्कानिलानलाः ।
ऋषयः सौषधि-ग्रामा भूत-संघाश् च पान्तु वः ॥१६॥
रसायनम् इवर्षीणाम् अ-मराणाम् इवामृतम् ।
सुधेवोत्तम-नागानां भैषज्यम् इदम् अस्तु ते ॥१७॥
१८.१७ - रसायनम् इवर्षीणां १८.१७ - देवानाम् अमृतं यथा नमो भग-वते भैषज्य-गुरवे वैडूर्य-प्रभ-राजाय ॥१७-१॥
तथा-गतायार्हते सम्यक्-संबुद्धाय ॥१७-२॥
तद् यथा ॥१७-३॥
भैषज्ये भैषज्ये महा-भैषज्ये समुद्गते स्वाहा ॥१७-४॥
१८.१७-४व् भैषज्ये भैषज्ये महा-भैषज्ये भैषज्य-समुद्गते स्वाहा १८.१७-४व् भैषज्ये महा-भैषज्ये समुद्गते स्वाहा प्राङ्-मुखं पाययेत् पीतो मुहूर्तम् अनुपालयेत् ।
तन्-मना जात-हृल्-लास-प्रसेकश् छर्दयेत् ततः ॥१८॥
१८.१८ - प्राङ्-मुखं पाययेत् पीतं १८.१८ - प्राङ्-मुखं पाययेत् पीते १८.१८ - प्रसेकं छर्दयेत् ततः अङ्गुलीभ्याम् अन्-आयस्तो नालेन मृदुनाथ-वा ।
गल-ताल्व् अ-रुजन् वेगान् अ-प्रवृत्तान् प्रवर्तयन् ॥१९॥
१८.१९ - ना-प्रवृत्तान् प्रवर्तयन् १८.१९ - ना-प्रवृत्तान् प्रवर्तयेत् १८.१९ - अ-प्रवृत्तान् प्रवर्तयेत् प्रवर्तयन् प्रवृत्तांश् च जानु-तुल्यासने स्थितः ।
उभे पार्श्वे ललाटं च वमतश् चास्य धारयेत् ॥२०॥
प्रपीडयेत् तथा नाभिं पृष्ठं च प्रतिलोमतः ।
कफे तीक्ष्णोष्ण-कटुकैः पित्ते स्वादु-हिमैर् इति ॥२१॥
वमेत् स्निग्धाम्ल-लवणैः संसृष्टे मरुता कफे ।
पित्तस्य दर्शनं यावच् छेदो वा श्लेष्मणो भवेत् ॥२२॥
हीन-वेगः कणा-धात्री-सिद्धार्थ-लवणोदकैः ।
वमेत् पुनः पुनस् तत्र वेगानाम् अ-प्रवर्तनम् ॥२३॥
प्रवृत्तिः स-विबन्धा वा केवलस्यौषधस्य वा ।
अ-योगस् तेन निष्ठीव-कण्डू-कोठ-ज्वरादयः ॥२४॥
निर्-विबन्धं प्रवर्तन्ते कफ-पित्तानिलाः क्रमात् ।
सम्यग्-योगे ऽति-योगे तु फेन-चन्द्रक-रक्त-वत् ॥२५॥
१८.२५ - फेन-चन्द्रिक-रक्त-वत् मनः-प्रसादः स्वास्थ्यं चावस्थानं च स्वयं भवेत् ।
वैपरीत्यम् अ-योगानां न चाति-महती व्यथा ॥२५.१-१- ॥
१८.२५.१-१-अव् मनः-प्रसादः स्वास्थ्यं च १८.२५.१-१-ब्व् अवस्थानं स्वयं भवेत् वमितं क्षाम-ता दाहः कण्ठ-शोषस् तमो भ्रमः ।
घोरा वाय्व्-आमया मृत्युर् जीव-शोणित-निर्गमात् ॥२६॥
सम्यग्-योगेन वमितं क्षणम् आश्वास्य पाययेत् ।
धूम-त्रयस्यान्य-तमं स्नेहाचारम् अथादिशेत् ॥२७॥
ततः सायं प्रभाते वा क्षुद्-वान् स्नातः सुखाम्बुना ।
भुञ्जानो रक्त-शाल्य्-अन्नं भजेत् पेयादिकं क्रमम् ॥२८॥
१८.२८ - पुराण-रक्त-शालीनाम् १८.२८ - भुञ्जानो ऽन्नम् अपेक्षेत १८.२८ - अ-स्नेह-लवणोषणम् १८.२८ - पेयादिकम् इमं क्रमम् १८.२८ - पेयादिकम् इमं क्रमात् १८.२८ - पेयादिकम् अमुं क्रमम् पेयां विलेपीम् अ-कृतं कृतं च यूषं रसं त्रीन् उभयं तथैकम् ।
क्रमेण सेवेत नरो ऽन्न-कालान् प्रधान-मध्यावर-शुद्धि-शुद्धः ॥२९॥
यथाणुर् अग्निस् तृण-गो-मयाद्यैः संधुक्ष्यमाणो भवति क्रमेण ।
महान् स्थिरः सर्व-पचस् तथैव शुद्धस्य पेयादिभिर् अन्तराग्निः ॥३०॥
१८.३० - शुद्धस्य पेयादिभिर् अन्तर्-अग्निः जघन्य-मध्य-प्रवरे तु वेगाश् चत्वार इष्टा वमने षड् अष्टौ ।
दशैव ते द्वि-त्रि-गुणा विरेके प्रस्थस् तथा स्याद् द्वि-चतुर्-गुणश् च ॥३१॥
पित्तावसानं वमनं विरेकाद् अर्धं कफान्तं च विरेकम् आहुः ।
द्वि-त्रान् स-विट्कान् अपनीय वेगान् मेयं विरेके वमने तु पीतम् ॥३२॥
अथैनं वामितं भूयः स्नेह-स्वेदोपपादितम् ।
श्लेष्म-काले गते ज्ञात्वा कोष्ठं सम्यग् विरेचयेत् ॥३३॥
बहु-पित्तो मृदुः कोष्ठः क्षीरेणापि विरिच्यते ।
प्रभूत-मारुतः क्रूरः कृच्छ्राच् छ्यामादिकैर् अपि ॥३४॥
कषाय-मधुरैः पित्ते विरेकः कटुकैः कफे ।
स्निग्धोष्ण-लवणैर् वायाव् अ-प्रवृत्तौ तु पाययेत् ॥३५॥
उष्णाम्बु स्वेदयेद् अस्य पाणि-तापेन चोदरम् ।
उत्थाने ऽल्पे दिने तस्मिन् भुक्त्वान्ये-द्युः पुनः पिबेत् ॥३६॥
अ-दृढ-स्नेह-कोष्ठस् तु पिबेद् ऊर्ध्वं दशाहतः ।
भूयो ऽप्य् उपस्कृत-तनुः स्नेह-स्वेदैर् विरेचनम् ॥३७॥
यौगिकं सम्यग् आलोच्य स्मरन् पूर्वम् अतिक्रमम् ।
हृत्-कुक्ष्य्-अ-शुद्धिर् अ-रुचिर् उत्क्लेशः श्लेष्म-पित्तयोः ॥३८॥
१८.३८ - स्मरन् पूर्वम् अनुक्रमम् कण्डू-विदाहः पिटिकाह् पीनसो वात-विड्-ग्रहः ।
अ-योग-लक्षणं योगो वैपरीत्ये यथोदितात् ॥३९॥
१८.३९ - कण्डू-विदाहः पिटिका विट्-पित्त-कफ-वातेषु निःसृतेषु क्रमात् स्रवेत् ।
निः-श्लेष्म-पित्तम् उदकं श्वेतं कृष्णं स-लोहितम् ॥४०॥
मांस-धावन-तुल्यं वा मेदः-खण्डाभम् एव वा ।
गुद-निःसरणं तृष्णा भ्रमो नेत्र-प्रवेशनम् ॥४१॥
१८.४१ - श्रमो नेत्र-प्रवेशनम् भवन्त्य् अति-विरिक्तस्य तथाति-वमनामयाः ।
सम्यग्-विरिक्तम् एनं च वमनोक्तेन योजयेत् ॥४२॥
धूम-वर्ज्येन विधिना ततो वमित-वान् इव ।
क्रमेणान्नानि भुञ्जानो भजेत् प्रकृति-भोजनम् ॥४३॥
मन्द-वह्निम् अ-संशुद्धम् अ-क्षामं दोष-दुर्-बलम् ।
अ-दृष्ट-जीर्ण-लिङ्गं च लङ्घयेत् पीत-भेषजम् ॥४४॥
स्नेह-स्वेदौषधोत्क्लेश-सङ्गैर् इति न बाध्यते ।
संशोधनास्र-विस्राव-स्नेह-योजन-लङ्घनैः ॥४५॥
यात्य् अग्निर् मन्द-तां तस्मात् क्रमं पेयादिम् आचरेत् ।
स्रुताल्प-पित्त-श्लेष्माणं मद्य-पं वात-पैत्तिकम् ॥४६॥
पेयां न पाययेत् तेषां तर्पणादि-क्रमो हितः ।
अ-पक्वं वमनं दोशान् पच्यमानं विरेचनम् ॥४७॥
१८.४७ - तर्पणादिः क्रमो हितः १८.४७ - तर्पणादिः क्रमो मतः १८.४७ - तर्पणादि-क्रमो मतः निर्हरेद् वमनस्यातः पाकं न प्रतिपालयेत् ।
दुर्-बलो बहु-दोषश् च दोष-पाकेन यः स्वयम् ॥४८॥
विरिच्यते भेदनीयैर् भोज्यैस् तम् उपपादयेत् ।
दुर्-बलः शोधितः पूर्वम् अल्प-दोषः कृशो नरः ॥४९॥
१८.४९ - भोज्यैस् तं समुपाचरेत् अ-परिज्ञात-कोष्ठश् च पिबेन् मृद्व् अल्पम् औषधम् ।
वरं तद् अ-सकृत्-पीतम् अन्य-था संशयावहम् ॥५०॥
१८.५० - वरं तद् अ-सकृत्-पीतं १८.५० - नान्य-था संशयावहम् हरेद् बहूंश् चलान् दोषान् अल्पान् अल्पान् पुनः पुनः ।
दुर्-बलस्य मृदु-द्रव्यैर् अल्पान् संशमयेत् तु तान् ॥५१॥
क्लेशयन्ति चिरं ते हि हन्युर् वैनम् अ-निर्हृताः ।
मन्दाग्निं क्रूर-कोष्ठं च स-क्षार-लवणैर् घृतैः ॥५२॥
१८.५२ - हन्युश् चैनम् अ-निर्हृताः संधुक्षिताग्निं विजित-कफ-वातं च शोधयेत् ।
रूक्ष-बह्व्-अनिल-क्रूर-कोष्ठ-व्यायाम-शीलिनाम् ॥५३॥
दीप्ताग्नीनां च भैषज्यम् अ-विरेच्यैव जीर्यति ।
तेभ्यो वस्तिं पुरा दद्यात् ततः स्निग्धं विरेचनम् ॥५४॥
१८.५४ - तेभ्यो वस्तिं पुरो दद्यात् शकृन् निर्हृत्य वा किञ्-चित् तीक्ष्णाभिः फल-वर्तिभिः ।
प्रवृत्तं हि मलं स्निग्धो विरेको निर्हरेत् सुखम् ॥५५॥
विषाभिघात-पिटिका-कुष्ठ-शोफ-विसर्पिणः ।
कामला-पाण्डु-मेहार्तान् नाति-स्निग्धान् विशोधयेत् ॥५६॥
१८.५६ - नाति-स्निग्धान् विरेचयेत् सर्वान् स्नेह-विरेकैश् च रूक्षैस् तु स्नेह-भावितान् ।
कर्मणां वमनादीनां पुनर् अप्य् अन्तरे ऽन्तरे ॥५७॥
१८.५७ - रूक्षैश् च स्नेह-भावितान् स्नेह-स्वेदौ प्रयुञ्जीत स्नेहम् अन्ते बलाय च ।
मलो हि देहाद् उत्क्लेश्य ह्रियते वाससो यथा ॥५८॥
स्नेह-स्वेदैस् तथोत्क्लिष्टः शोध्यते शोधनैर् मलः ।
स्नेह-स्वेदाव् अन्-अभ्यस्य कुर्यात् संशोधनं तु यः ॥५९॥
१८.५९ - स्नेह-स्वेदैस् तथोत्क्लेश्य १८.५९ - ह्रियते शोधनैर् मलः दारु शुष्कम् इवान्-आमे शरीरं तस्य दीर्यते ॥५९ऊ̆अब् ॥
बुद्धि-प्रसादं बलम् इन्द्रियाणां धातु-स्थिर-त्वं ज्वलनस्य दीप्तिम् ।
चिराच् च पाकं वयसः करोति संशोधनं सम्यग्-उपास्यमानम् ॥६०ऊ̆ ॥
१८.६०ऊ̆अव् बुद्धेः प्रसादं बलम् इन्द्रियाणां १८.६०ऊ̆ब्व् धातोः स्थिर-त्वं ज्वलनस्य दीप्तिम्
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अर्थशास्त्रम् (शास्त्रम्)
अन्तर्विषयाः
परिचयः[सम्पादयतु]
अर्थशास्त्रम् अथर्वणवेदस्य "उपवेदः" इति प्रसिद्धम् । अनादिकालात् राजधर्मोपदेशकम् इदं शास्त्रम् । राज्यस्य भूप्रदेशः प्रकृतयश्च अर्थाः इत्युच्यन्ते । एतस्य अर्थस्य योगं (लाभम्) क्षेमं (संरक्षणम्) च उपदेशयत् शास्त्रम् अर्थशास्त्रम् ।
- मनुष्याणां वृत्तिः अर्थः । मनुष्यवती भूमिरित्यर्थः तस्याः लाभोपायं शास्त्रम् अर्थशास्त्रम् - कौटलीयम् अर्थशास्त्रम् ।
दण्डनीतिः इति अर्थशास्त्रस्य पर्यायपदम् । अर्थशास्त्रम् राजधर्मं निरूपयति ।
प्राचीनाः अर्थशास्त्रकाराः[सम्पादयतु]
महाभारतस्य शान्तिपर्वणि राजधर्मप्रकरणे प्राचीनानाम् अर्थशास्त्रकाराणाम् उल्लेखः दृश्यते । तदनुसारेण मनुः, बृहस्पतिः, शुक्रः, विशालाक्षः, पराशरः, व्यासः, बाहुदन्तीपुत्रः, वातव्याधिः, कौणपदन्तः, भारद्वाजः, पिशुनः इति दश प्राचीनाः अर्थशास्त्रकाराः इति कौटल्यः स्वकीयेऽर्थशास्त्रे उक्तवान् ।
अर्थशास्त्रग्रन्थानाम् उल्लेखाः[सम्पादयतु]
- - बाहुदन्तीपुत्रस्य वातव्याधेश्च अर्थशास्त्रग्रन्थौ ग्रन्थरूपेण न प्रकटितावास्ताम् ।
- - कौणपदन्तः (भीष्मः), भारद्वाजः (द्रोणाचार्यः) - एतयोः अर्थशास्त्रस्य तत्त्वनिरूपणं महाभारते शान्तिपर्वणि प्रोक्तम् ।
- - पिशुनः (नारदः) एतस्य अर्थशास्त्रतत्वानि नारदस्मृतौ द्रष्टुं शक्यन्ते ।
बार्हस्पत्यम् अर्थशास्त्रम्[सम्पादयतु]
कीदृशाः मन्त्रिणः भवितुं योग्याः? इत्यस्मिन् विषये बृहस्पतेः मतम् एवमस्ति ।
-
-
-
- स मन्त्रिणः प्रकुर्वीत प्राज्ञान् मौलान् स्थिरान् शुचीन् ।
- तैः सार्धं चिन्तयेत् कार्यं विप्रेणाथ ततः स्वयम् ॥
-
-
राजा प्राज्ञान्, मौलान्, स्थिरबुद्धीन्, त्रिकरणेषु शुचीन्, दक्षान् च मन्त्रिस्थाने नियोजयेत् । तैः साकम् करणीयं कार्यमधिकृत्य परिचिन्तनं कुर्यात् । ततः तदेव कार्यं ब्रह्मणेन (पुरोहितेन) सह चिन्तयेत् । तदनन्तरं स्वयमेकाकी सन् चिन्तयेत् । इति बृहस्पतेः अभिप्रायः ।
सुखस्य मूलं धर्मः । धर्मस्य मूलं अर्थः । अर्थस्य मूलं राज्यं । राज्यस्य मूलं इन्द्रिय जयः । इन्द्रियाजयस्य मूलं विनयः । विनयस्य मूलं वृद्धोपसेवा॥
The root of happiness is Dharma (ethics, righteousness), the root of Dharma is Artha (economy, polity), the root of Artha is right governance, the root of right governance is victorious inner-restraint, the root of victorious inner-restraint is humility, the root of humility is serving the aged.
शुक्राचार्यप्रणीतम् अर्थशास्त्रम्[सम्पादयतु]
"भार्गव नीतिसारः" इति ग्रन्थ एवेदम् ।
विशालाक्षनाम्ना प्रणीतम् अर्थशास्त्रम्[सम्पादयतु]
एतदेकम् अर्थशास्त्रं विद्यत इति याज्ञवल्क्यस्मृतेः बालक्रीडानाम व्याख्याने विश्वरूपाचार्येण श्लोकोऽयम् उद्ध्रियते यथा -
-
-
- वन्यान् वनगतैर्नित्यं मण्डलस्थान् तथाविधैः ।
- चारैरालोच्य सात्कुर्यात् जिगीषुर्दीर्घदूरदृक् ॥ इति । ग्रन्थोऽयं नोपलभ्यते ।
-
कौटलीयम् अर्थशास्त्रम्[सम्पादयतु]
- ↑ JS Rajput (2012), Seven Social Sins: The Contemporary Relevance, Allied, ISBN 978-8184247985, pages 28-29


text:
श्रवणा
रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते श्रवणानक्षत्रम् । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् श्रवणानक्षत्रं भवति द्वाविंशतितमं नक्षत्रम् ।
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।
अन्तर्विषयाः
आकृतिः[सम्पादयतु]
श्रवणं मत्स्याकारत्रयम् - मीनस्याकृतौ विद्यमानानि त्रीणि नक्षत्राणि ।
सम्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
जू जे जो ख - श्रवणानक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्[सम्पादयतु]
- शृण्वन्ति श्रोणाममृतस्य गोपां पुण्यामस्या उपशृणोमि वाचम् ।
- महीं देवीं विष्णुपत्नीमजूर्याम् । प्रतीचीमेनां हविषा यजामः ।
- त्रेधा विष्णुरुरुगायो विचक्रमे दिवं पृथिवीमन्तरिक्षम् ।
- तच्छ्रोणेति श्रव इच्छमाना पुण्यं श्लोकं यजमानाय कृण्वती ॥
वैदिककाले श्रवणनक्षत्रं श्रोणानक्षत्रम् इत्यपि निर्दिश्यते स्म । श्रोणानक्षत्रं विष्णुर्देवता इति उल्लिखितम् अस्ति । तन्नाम श्रवणानक्षत्रस्य देवता विष्णुः । अथर्ववेदे श्रवणनक्षत्रं पुष्टिदायकं नक्षत्रमिति उल्लिखितम् । तैत्तिरीयब्राह्मणस्य अनुसारम् इदं नक्षत्रम् अमृतस्य संरक्षणकारि विष्णोः भोग्यम् अस्ति । अस्मिन् नक्षत्रे पुण्यवचनानि श्रोतव्यानि । इदं सन्तापहारकम् अस्ति । वयम् अस्य यजनं कुर्मः । विष्णुः श्रवणनक्षत्रे स्थितः अस्ति । इदं नक्षत्रं यजमानं पुण्यात्मानं कुर्वत् तेन अभीष्टं सर्वं प्रददाति ।
आश्रिताः पदार्थाः[सम्पादयतु]
- श्रवणे मायापटवो नित्योद्युक्ताश्च कर्मसु समर्थाः ।
- उत्साहिनः सधर्मा भागवताः सत्यवचनाश्च ॥
मायापटवो मायाविनः प्रपञ्चकुशलाः । नित्योद्युक्ताः सर्वकालं सोद्यमाः कर्मसु व्यापारेषु समर्थाः सक्ताः । उत्साहिनः सोत्साहाः । सधर्मा धर्मसंयुक्ताः । भागवता भगवद्भक्ताः । सत्यवचनाः सत्यभाषिणः । एते सर्व एव श्रवणे ॥
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
- शान्तिकपौष्टिकमङ्गलविचित्रकृषिशिल्पसम्बराद्यं च ।
- धामविधानसस्थापनमुपनयनं विष्णुभे कार्यम् ॥
श्रवणानक्षत्रे शान्ति-पौष्टिक-माङ्गलिककार्याणि, कृषि-शिल्प-वस्त्रादिकार्याणि, गृहनिर्माणम्, उपनयनम् इत्यादीनि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
चरसंज्ञकनक्षत्राणि[सम्पादयतु]
श्रवणत्रयमादित्यानिले च चरकर्मणि हितानि ॥ श्रवणत्रयं श्रवणं धनिष्ठा शतभिषगिति । आदित्यं पुनर्वसुः । आनिलं स्वातिः । ते आदियानिले च । एतानि पञ्च नक्षत्राणि । तानि च चरकर्मण्यस्थिरे कर्मणि हितानि प्रशस्तानि ।


text:
सूत्र २६
कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा ॥२६॥
कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा ।
चेतनमेकमद्वितीयं ब्रम्हा क्षीरादिवद्देवादिवच्चानपेक्ष्य बाहयसाधनं स्वयं परिणममानं जगत: कारणमिति स्थितम् ।
शास्त्रार्थपरिशुद्धये तु पुनराक्षिपति ।
कृत्स्नप्रसक्ति: कृत्स्नस्य ब्रम्हाण: कार्यरूपेण परिणाम: प्राप्नोति ।
निरवयवत्वात् ।
यदि ब्रम्हा पृथिव्यादिवत्सावयवमभविष्यत्ततोऽस्यैकदेश: पर्यणंस्यदेशश्चावास्थास्यत ।
निरवयवं तु ब्रम्हा श्रुतिभ्योऽवगम्यते ।
निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम् ।
दिव्यो हयमूर्त: पुरुष:अ स बाह्याभ्यन्तरो हयज: ॥
इदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानघन एव ।
स एष नेति नेत्यात्मा ।
अस्थूलमनण्वित्याद्याभ्य: सर्वविसेषप्रतिषेधिनीभ्य: ।
ततश्चैकदेशपरिणामासंभवात्कृत्स्नपरिणामप्रंसक्तौ सत्यां मूलोच्छेद: प्रसज्येत ।
द्रष्टव्यतोपदेशानर्थक्यं चायत्नदृष्टत्वात्कार्यस्य तद्यातिरिक्तस्य च ब्रम्हाणोऽसंभवात् ।
अजत्वादिशब्दकोपश्च । अथैतद्दोषपरिजिहीर्षया सावयवमेव ब्रम्हाभ्युपगम्येत तथापि ये निरवयवत्वस्य प्रतिपादका: शब्दा उदाहृ तास्ते प्रकुप्येयु: ।
सावयवत्वे चानित्यत्वप्रसङ्ग इति ।
सर्वथाऽयं पक्षो न घटयितुं शक्यत इत्याक्षिपति ॥२६॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
महाकालः
द्वादश ज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमम् एतत् महाकालमन्दिरम् इदानीन्तनमध्यप्रदेशस्य उज्जयिन्याम् अस्ति । उज्जयिनी इत्युक्ते विजयदायिनी इत्यर्थः । स्कन्दपुराणानुसारं भगवान् शङ्करः अत्रैव त्रिपुरासुरस्य संहारम् अकरोत् । पुराणेषु उज्जयिन्याः उल्लेखः बहुत्र दृश्यते । अशोकस्य शिलाशासनेषु एतत् नगरम् "उजेनी” इति उक्तम् अस्ति । कनकशृङ्गं, कुशस्थली, अवन्ती, पद्मावती, कुमुद्वती, अमरावती, विशाला इत्यादीनि अपि नामानि सन्ति उज्जयिन्याः । सप्त मोक्षदायकेषु नगरेषु अन्यतमम् एतत् उज्जयिनीनगरम् । परशिवः एव अत्र महाकालरूपेण स्थितः अस्ति । महाकालस्य माहात्म्यसम्बद्धाः अनेकाः कथाः सन्ति शैवपुराणे । उज्जयिन्यां सर्वस्य अपेक्षया प्रसिद्धं मन्दिरं महाकालमन्दिरम् एव । एतत् लिङ्गत्रये अन्यतमम् इति उच्यते । "आकाशे तारकं लिङ्गं पाताले हाटकेश्वरम् । मृत्युलोके महाकालं लिङ्गत्रय नमोस्तुते ॥“ इति
अस्मिन् मन्दिरे आहत्य पञ्च अट्टाः सन्ति । तेषु एकः अट्टः भूम्याः अन्तः अस्ति । गर्भगृहस्य अन्तः प्रकाशः न भवति इत्यनेन सर्वदा तैलदीपः ज्वलन् भवति तत्र । नागपरिवेष्टितं महाकालस्य शिवलिङ्गं विशालम् अस्ति । एकधा देवाय अर्पितं पुष्पं पुनः न समर्प्यते कुत्रापि । किन्तु ज्योतिर्लिङ्गानां तथा नास्ति । एकधा अर्पितं बिल्वपत्रं प्रक्षाल्य पुनः अर्प्यते । शिवपुराणे महाकालसम्बद्धा काचित् कथा एवम् अस्ति – अवन्तीनगरे कश्चन धार्मिकः ब्राह्मणः वसति स्म । तस्य नगरस्य पार्श्वे रत्नमालानामकः गिरिः आसीत् । तत्र दूषणनामकः राक्षसः वसति स्म । सः राक्षसः अवन्तिनगरस्य जनान् सर्वदा पीडयति स्म । कदाचित् अवन्तीनगरस्थाः ब्राह्मणस्य समीपम् आगत्य अस्मान् रक्षतु इति प्रार्थितवन्तः । तदा ब्राह्मणः उग्रं तपः आचरत् । तपसा सन्तुष्टः शिवः भूमिं विदार्य बहिरागत्य राक्षससंहारम् अकरोत् । अनन्तरं भक्तानाम् इच्छानुसारं अवन्तिकायां महाकालरूपेण स्थितः । स्कन्दपुराणे एतत् क्षेत्रं "महाकालवनम्” इति एव निर्दिष्टम् अस्ति । एतदेकं सर्वोत्कृष्टं तीर्थम् इति वदति अग्निपुराणम् । उज्जयिन्यां महाकालस्य दर्शनेन अकालमृत्युः नश्यति, मुक्तिः अपि प्राप्यते इति ।
उज्जयिनी एकं शक्तिपीठम् अपि । अत्र सतीदेव्याः हस्तः पतितः इति । अतः सा एव अत्र माङ्गल्यचण्डिका इति नाम्ना निवसति । रुद्रसागरस्य समीपे विद्यमानं तस्याः मन्दिरं "हरसिद्धिमन्दिरम्” इति वदन्ति । स्कन्दपुराणे अस्य मन्दिरस्य विषये काचित् कथा अस्ति । कदाचित् शिवः पार्वती च द्यूतं क्रीडन्तौ आस्ताम् । तदा चण्ड-प्रचण्डनामकौ राक्षसौ आगत्य पीडयितुम् आरब्धवन्तौ । तयोः पीडनेन नन्दी अपि व्रणितः अभवत् । तदा शिवः तयोः दैत्ययोः संहारं करोतु इति पार्वतीम् अवदत् । तदा हरस्य इच्छानुगुणं सा अस्मिन् क्षेत्रे तयोः राक्षसयोः संहारम् अकरोत् इति । "हरसिद्धि”नाम्ना अवन्तिकाराजकुलस्य कुलदेवता अपि अस्ति सा । उज्जयिन्यां कश्चन प्राचीनः अक्षयवटवृक्षः अपि अस्ति । सर्वेऽपि यात्रिकाः अस्य वृक्षस्य दर्शनार्थम् आगच्छन्ति एव ।
एतत् वैदिकानां, बौद्धानां, जैनानां च प्रमुखं शिक्षणकेन्द्रं सत् ज्ञानविज्ञानयोः भूमिः आसीत् । ज्योतिष्कशिक्षणे भारते एव प्रसिद्धं केन्द्रम् उज्जयिनी । महाराजः जयसिंहः उज्जयिन्यां खगोलवीक्षणालयं निर्मितवान् । सः ज्योतिष्के अपि महान् पण्डितः आसीत् । उज्जयिनी भारतस्य "ग्रीनिच्” इति उच्यते । भूमध्यरेखायाः उपरि अस्ति उज्जयिनी । भारतीयखगोलशास्त्रज्ञानाम् अनुगुणम् एतत् नगरं शून्यरेखांशस्य उपरि स्थितम् अस्ति । भूमध्यरेखा-शून्यरेखांशयोः मेलनस्थाने एव महाकालः भूमिं विदार्य बहिरागतः इति विश्वस्यते । द्वादशवर्षेषु एकवारं गुरुग्रहस्य वृश्चिकराशिप्रवेशावसरे अत्र कुम्भमेला प्रवर्तते ।
भोपालनगरतः ११३ मैल् दूरे, इन्दोरतः ६० मैल् दूरे च क्षिप्रानद्याः तीरे अस्ति एतत् उज्जयिनीनगरम् । महाभारतस्य काले उज्जयिन्यां श्रेष्ठं गुरुकुलम् आसीत् । अत्रत्ये सान्दीपनी-आश्रमे एव कृष्ण बलरामौ मित्रेण सुधाम्ना सह अध्ययनम् अकुरुताम् । यादवकन्या राज्याधिदेव्याः विवाहः अवन्तिराजेन सह अभवत् तस्याः पुत्रौ विन्द-अनुविन्दनामकौ । तौ महाभारतयुद्धे द्वे अक्षोहिणी-सैन्यसहितं कौरवपक्षे स्थित्वा युद्धम् अकुरुताम् । अन्ते अर्जुनः एतौ अमारयत् । पाणिन्याः अष्टाध्याय्याम् उज्जयिन्याः उल्लेखः अस्ति । पतञ्जलेः महाभाष्ये अपि उज्जयिन्याः उल्लेखः अस्ति । भागवते योगिनितन्त्रे च अवन्त्याः वर्णनं कृतम् अस्ति ।
मौर्याणां काले मालवप्रदेशः मौर्यसाम्राज्यस्य कश्चन भागः आसीत् । सम्राट् अशोकः किञ्चित्कालं यावत् राजप्रतिनिधिरूपेण उज्जयिन्याम् आसीत् । अशोकस्य पट्टमहिषी श्रीदेवी उज्जयिन्याः कस्यचित् वणिजः पुत्री । तयोः पुत्रौ एव बौद्धधर्मस्य प्रचारार्थं विदेशं गतौ सङ्घमित्रमहेन्द्रौ । मौर्याणाम् अनन्तरं गन्धर्वसेनराजवंशीयाणां शासनम् आरब्धम् । अनन्तरं किञ्चित् कालं यावत् शकाः अपि अत्र शासनम् अकुर्वन् । अनन्तरं क्रि.पू. ५७तमे वर्षे विक्रमादित्यः शकान् पराजित्य उज्जयिनीं वशीकृतवान् । विक्रमस्य साहसानि “वेतालपञ्चविंशतिः” इत्यत्र वर्णितानि सन्ति । अस्य काले उज्जयिन्यां नवरत्नानि इति प्रसिद्धाः कवयः धन्वन्तरी, क्षपणकः, अमरसिंहः, शङ्कुः, वेतालभट्टः, घटकर्परः, कालिदासः, वराहमिहिर:, वररुचिः च, महान्तः वैद्याः, विज्ञानिनः, खगोलशास्त्रज्ञाः च आसन् । इतिहासप्रसिद्धः भोजराजः अपि धारानगरद्वारा उज्जयिन्याः शासनम् अकरोत् ।
प्रथमशतके मालवं वशीकृत्य शतकत्रयं यावत् शासनम् अकुर्वन् शकाः । अनन्तरं सम्राट् चन्द्रगुप्तविक्रमादित्यः शकान् पराजित्य मालवं गुप्तसाम्राज्ये अन्तर्भावयत् । गुप्तानां काले उज्जयिनी वैभवयुतां स्थितिं प्राप्नोत् । नवमशतकस्य अनन्तरं मालवस्य शासनं परमार्-वंशीयानां हस्तङ्गतम् । त्रयोदशशतकस्य अन्ते अल्लाविद्दीनः एतत् नगरं वशीकृतवान् । १५३१तः बहाद्दूरजनानां शासनम् आरब्धम् अत्र । १५७१तमे वर्षे अक्बरस्य सम्राज्यान्तर्गतम् । १७९२तमे वर्षे सिन्ध्यकुलीयाः एतत् नगरं वशीकृतवन्तः । १८१०तमे वर्षे तेषां राजधानी उज्जयिनीतः ज्वालियर् प्रति परिवर्तिता ।
भारतस्य राजकीयेतिहासे अपि अवन्त्याः महत् स्थानम् अस्ति । बुद्धस्य समकालीनस्य प्रद्योतस्य वंशीयानां पराक्रमतः मगधराजाः अपि भीताः आसन् । तेषाम् आक्रमणतः रक्षणार्थमेव अजातशत्रुः राजगृहं परितः सुदृढां महतीं भित्तिं निर्मितवान् । अवन्त्याः राजा प्रद्योतः बुद्धस्य जन्मदिने एव जन्म प्राप्तवान् । बुद्धस्य ज्ञानोदयानन्तरम् एव सिंहासनम् आरूढवान् । अस्य पुत्रीं वासवदत्तां वत्सराजः उदयनः अपहृत्य ऊढवान् । एषा घटना एव महाकवेः भासस्य “स्वप्नवासवदत्तम्” “प्रतिज्ञायौगन्धरायणम्” इति नाटकयोः रचनायाः प्रेरणा जाता ।
उज्जयिन्याम् अनेकानि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति । नगरस्य दक्षिणभागे जयसिंहेन निर्मितः खगोलविक्षणालयः अस्ति । क्षिप्रानद्याः तटे अनेके स्नानघट्टाः सन्ति । तत्र तत्र बहूनि सुन्दराणि मन्दिराणि सन्ति । महाकालमन्दिरस्य पुरोभागे कोटितीर्थनामिका पुष्करिणी अस्ति । कार्त्तिके, माघे, श्रावणे च मासे असंख्याकाः यत्रिकाः आगच्छन्ति अत्र । माघमासे प्रवर्तमानः महाकालस्य उत्सवः उज्जयिन्याः महान् उत्सवः । चित्रगुप्तमन्दिरं, कृष्णबलरामयोः मन्दिरं, सान्दीपनी-आश्रमः, भर्तृहरेः गुहा, नवग्रहमन्दिरं च दर्शनयोग्यानि सन्ति ।