text:
चोर
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
चोरः, पुंस्त्री, (चोरयतीति । चुर + णिच् + पचा- द्यच् ।) स्तेयकर्त्ता । तत्पर्य्यायः । चौरः २ दस्युः ३ तस्करः ४ प्रतिरोधी ५ मलिम्लुचः ६ स्तेनः ७ ऐकागारिकः ८ स्तैन्यः ९ प्रच्छन्नजनः १० मोषकः ११ पाटच्चरः १२ परास्कन्दी १३ कुम्मिलः १४ खनकः १५ शङ्कितवर्णः १६ खानिकः १७ । इति शब्दरत्नावली ॥ प्रचुर- पुरुषः १८ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ तृपुः १९ तक्का २० रिभ्वा २१ रिपुः २२ रिक्का २३ विहायाः २४ तायुः २५ वनर्गुः २६ हुरश्चित् २७ मूषीवान् २८ मलिम्लुचः २९ अद्यशंशः ३० वृकः ३१ । इति वेदनिघण्टौ ३ अध्यायः ॥ (यथा, देवीभागवते १ । १९ । ६ । “चोरेषु चौरबुद्धिस्ते साधुबुद्धिस्तु तापसे । स्वपरत्वं तवाप्यस्ति विदेहस्त्वं कथं नृप ! ॥”) कृष्णशटी । इति क्रमचन्द्रिकाधृतहड्डचन्द्रः ॥ गन्धद्रव्यविशेषः । यथा । चोरकुङ्गुमरोचनाः । इत्यष्टगन्धकथने आगमः ॥
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
चोर¦ पु॰ चुर--अच्।
१ स्तेयकर्त्तरि परद्रव्यापहारके शब्दर॰।
२ गन्धद्रव्यभेदे, हेमच॰
३ कृष्णशठ्याञ्च हड्डचन्द्रः। ब्राह्मणा॰कर्म्मणि ष्यञ्। चौर्य्य तत्कर्म्मणि परद्रव्यापहरणे।
“सा च द्रव्यवशा कुतस्तव धनं द्यूतेन चौर्य्येण वाचौर्य्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतो नष्टस्य काऽन्या गतिः” उद्गटः। चोरस्य भावः मनोज्ञा॰ वुञ्। चौरिका चोर-भावे स्त्री।
४ कविभेदे पु॰ कविरमरुः कविरमरः कवीचोरमयूरकौ” उद्भटः। तत्कृतग्रन्थश्च चोरपञ्चाशिका”। तत्र चौर्य्यपदार्थो निर्ण्णीय प्रदर्श्यते। परमात्रस्वत्ववद्द्रव्यहरणमेव चौर्य्यं तेन साधारणधनापहारे न चौर्य्यम्। यथाह दायभागे
“य एव हि परस्येदमिति विशेषंजानानः परस्वे स्वत्वहेतुमन्तरेणैव स्वत्वमारोपयति सस्तेन इति लोकप्रसिद्धोऽर्थः न चात्रेदं परकीयम् इदंवा ममेति विवेक्तुं शक्नोति द्रव्यस्याविभक्तत्वात्। यथा यदेव हि ममेदमिति विशेषं जानानः परस्वत्वा-पत्तये स्वामी त्यजति, परश्च विशेषेणेदं ममेति खत्वंप्रत्येति तत्रैव दाननिष्पत्तिः। न च साधारणधनेतथा सम्भवतीति साधारणधनमदेयमुक्तं तथा स्तेय-मपि नैतन्मम धनं परस्येदमिति जानत एव भवतीति नमाधारणधनापहारे स्तेयनिष्पत्तिः”।
“परद्रव्य-[Page2969-b+ 38] हरणं स्तेयमिति परशब्दात् आत्मीयत्वव्यवच्छेदेनैव-परकीयत्वस्यावगमात् साधारणासाधारणयोश्चासाधा-रणस्यैव शीघ्रप्रतीतेः। चोरचौर्य्यभेदलक्षणदण्ड-भेदादिकं च वीरमित्रोदये दर्शितं यथा।
“मनुः स्यात्साहसं त्वन्वयवत् प्रसभङ्कर्म यत् कृतम्। निरन्वयम्भवेत् स्तेयं हृत्वापह्नूयते च यदिति” अस्या-यमर्थः। अन्वयवद्द्रव्यरक्षकराजाद्यध्यक्षादिसमक्षं बल-वष्टम्भेन यत्परधनापहरणादिकं क्रियते तत् साहसम्। स्तेयं पुनर्निरत्वयं स्वाम्याद्यसमक्षं यद्वञ्चयित्वापरधनाद्यपहरणं तदुच्यते। यच्च राजाद्यध्यक्षादिसमक्षमपहृत्य न मयेदं कृतमिति भयान्निह्नूयते तदपिस्तेयमिति। अतएव नारदः
“उपायैर्विविधैरेषांछलयित्वाऽपकर्षणम्। सुप्तमत्तप्रमत्तेभ्यः स्तेयमाहुर्म-नीषिण” इति॥ एषा मित्येतत् क्षुद्रादिनिर्देशान्तस्तान्याहस एव
“मृद्भाण्डासनखट्वास्थिदारुचर्मतृणादि यत्। शमीधान्यं कृतान्नञ्च क्षुद्रं द्रव्यमुदाहृतम्। वासः कौषे-यवर्ज्जञ्च गोवर्जं पशवस्तथा। हिरण्यवर्ज्जं लोहञ्चमध्यं व्रीहियवादि च। हिरण्यरत्नकौषेयस्त्रीपुङ्गो-गजवाजिनः। देवब्राह्मणराज्ञाञ्च विज्ञेयन्द्रव्यमुत्तम-मिति”। बलात्कारकृतमपहरणं साहसान्तर्गतं स्ते-यमित्याह स एव
“तस्यैव भेदः स्तेयः स्याद्विशेषस्तत्र तूच्यते। आधिः साहसमाक्रम्य स्तेयमाधिश्छले-न तु” इति। तस्यैव साहसस्यैव। आधिः पीडाधनापहरणादिद्वारा आक्रम्य प्रसह्य परस्य क्रियमाणःक्लेशः साहसरूर्प स्तेयम्। छलेन क्रियमाण आधिःकेवलस्तेयमित्यर्थः। तस्करज्ञानोपायमाह याज्ञवल्क्यः
“ग्राहकैर्मृह्यते चौरो लोप्त्रेणाथ पदेन वा। पूर्वकर्मापराधी च तथा चाशुद्धवासकः। अन्येऽपिशङ्कया ग्राह्या जातिनामादिनिह्नवैः। द्यूतस्त्रीपानसक्ताश्च शुष्कभिन्नमुखखराः। परद्रव्यगृहाणाञ्चपृच्छका गूढचारिणः। निराया व्ययवन्तश्च विनष्ट-द्रव्यविक्रयाः” इति! ग्राहकैराजपुरुषैर्लोप्त्रेणापहृतभाजनादिना, अशुद्धवासः अप्रज्ञातस्थानवासी। जातिनिह्नवो नाहं शूद्रैत्येवंरूपः। नामनिह्नवोनाहं डित्थ इत्येवं रूपः। आदिग्रहणात् स्वदेश-ग्रामकुलाद्यपलापेन च लक्षिता ग्राह्याः। द्यूत-पण्याङ्गनामद्यपानादिष्वतिप्रसक्ताः तथा कुतोऽसित्वमिति चोरग्राहिभिः पृष्टो यदि शुष्कमुखोभिन्नस्वरो[Page2970-a+ 38] वा भवति। बहुवचनात् स्विन्नललाटादीनां ग्रहणम्। तथा ये निष्कारणङ्कियदस्य द्रव्यं किं वास्य गृहमित्येबंपृच्छन्ति ये चाकारणेनात्मानङ्गूढयित्वा चरन्ति। येचायाभावेऽपि वहुव्ययकारिणः। ये च विनष्टद्रव्याणा-ञ्जीर्णवस्त्रभिन्नभाजनादीनामनिर्ज्ञातस्वामिकानां विक्र-यकारिणः, ते सर्वेऽपि चौर्यसम्भावनया ग्राह्याइत्यर्थः। एवंविधलिङ्गयुक्तान् पुरुषान् गृहीत्वैते चौराभवन्ति नवेति सम्यक् परीक्षत न तावन्मात्रेण निश्चिनु-यात् अचौरस्यापि लिङ्गसम्बन्धसम्भवात्। अतएवनारदः
“अन्यहस्तात्परिभ्रष्टमकामादुत्थितम्भुवि। चोरेण वा परिक्षिप्तं लोप्त्रं यत्नात् परीक्षयेत्। असत्याः सत्यसङ्काशाः सत्याश्चासत्यसन्निभाः। दृश्यन्तेविविधा भावास्तस्माद्युक्तं परीक्षणमिति”। स्तेयस्यत्रैविध्यमाह स एव
“तदपि त्रिविधं ज्ञेयं द्रव्यापेक्ष-म्मनीषिभिः। क्षुद्रमध्योत्तमानां तु द्रव्याणामपकर्ष-णादिति”। चौरस्य द्वैविध्यमाह वृहस्पतिः
“प्रका-शाश्चाप्रकाशाश्च तस्करा द्विविधाः स्मृताः। प्रज्ञासाम-र्थ्यमायाभिः प्रभिन्नास्ते सहस्रधेति”। प्रकाशतस्करा-नाह स एप।
“नैगमा वैद्यकितवाः सभ्योत्कोचकव-ञ्चकाः। दैवोत्पादविदो भद्राः शिल्पज्ञाः प्रतिरूपकाः। अक्रियाकारिणश्चैव मध्यस्थाः कूटसाक्षिणः। प्रकाश-तस्करा ह्येते तथा कुहकजीविनः” इति प्रतिरूपकाःप्रतिरूपकराः। अतएव नारदः
“प्रकाशवञ्चकास्तत्र कूट-मानतुलाश्रिताः। उत्कोचकाः सोपधिका वञ्चकाः परयो-षितः। प्रतिरूपकराश्चैव मङ्गलादेशवृत्तयः। इत्येवमादयोज्ञेयाः प्रकाशतस्करा भुवीति”। नैगमादिव्याजेन येपरद्रव्यापहारकास्ते नैगमाद्याः। अप्रकाशतस्करस्वरूप-भेदानाह व्यासः
“साधनाङ्गान्विता रात्रौ विचरत्न्य-विभाविताः। अविज्ञातनिवासाश्च ज्ञेयाः प्रच्छन्नत-स्कराः। उत्क्षेपकः सन्धिभेता पान्वमुड्ग्रन्थिभेदकः। स्त्रीपुङ्गोश्च पशुस्तेयी चौरो नवविधः स्मृतः” इति। रात्राविति प्रायिकम् अरण्यादौ दिवापि सम्भवात्। उत्क्षेपकः धनिनामनवधानतां निश्चित्य तत्समीपस्थंधनमुत्कृत्य ग्राहकः। सन्धिभेत्ता गृहयोः सन्धौस्थित्वा तत्रत्यभित्तिभेत्ता। पान्थमुट् कान्तारादौ प-थिकानान्धनप्रत्यपहारकः। ग्रन्थिभेदकः परिधा-नीयादिग्रथितं धनं ग्रहीतुं तद्ग्रन्थिमोचक इति।{??} दण्डमाह स एव
“स्त्रीपु{??} य{??}[Page2970-b+ 38] यन्तीह मङ्गलादेशवृत्तयः। गृह्णन्ति छद्मना चर्य्यमनार्य्यास्त्वार्यलिङ्गिनः। नैगमाद्या भूरिधना दण्ड्यादोषानुरूपतः। यथा तेन निवर्त्तन्ते तिष्ठन्ति सन्नयेतथेति”। दोषानुरूपतो दण्ड्या नतु धनानुरूपतइत्यभिप्रायः। केषाञ्चित् प्रकाशतस्कराणां दण्डमा-ह वृहस्पतिः
“प्रच्छाद्य दोषं व्यामिश्र्य पुनः सं-स्कृत्य विक्रयी। पण्यं तद्द्विगुणं दाप्यो वणिग् दण्डंच तत्समम्। अज्ञातौषधिमन्त्रस्तु यश्च व्याधेरतत्त्ववित्। रोगिभ्योऽर्थं समादत्ते स दण्ड्यश्चोरवद्भिषक्। कूटाक्ष-देविनः क्षुद्रा राजलभ्यहराश्च ये! गणका वञ्चका-श्चैव दण्ड्यास्ते कितवाः स्मृताः। अन्यायवादिनःसभ्यास्तथेवोत्कोचजीविनः। विश्वस्तवञ्चकाश्चैव निर्वास्याःसर्वएव ते। ज्योतिर्ज्ञानन्तथोत्पातमतिदित्वा तु येनृणाम्। श्रावयन्त्यर्थलोभेन विनेयास्ते प्रयत्नतः। दण्डाजिनादिभिर्युक्तमात्मानं दर्शयन्ति ये। हिंसन्तिछद्मना नॄणां वध्यास्ते राजपूरुषैः। अल्पमूल्यञ्चसंस्कृत्य नयन्ति बहुमूल्यताम्। स्त्रीबालकान् वञ्ज-यन्ति दण्ड्यास्तेऽर्थानुसारतः। हेमरत्नप्रबालाद्यान्कृत्रिमान् कुर्वते तु ये। क्रेतुर्मूल्यं प्रदाप्यास्ते राज्ञातद्दिगुणं दमम्। मध्यस्थं वञ्चयन्त्येकं स्नेहलोभा-दिना यदा। साक्षिणश्चान्यथा ब्रूयुर्दाप्यास्ते द्विगुण-न्दममिति”। राजलभ्यः करविशेषः। मनुरपि
“सर्व-कण्टकपापिष्ठं हेमकारन्तु पार्थिवः। प्रवर्त्तमानमन्याये छेदयेल्लवशः क्षुरैरिति। ” विष्णुरपि
“द्यूतेच कूटाक्षदेविनां करच्छेदः” इति। अप्रकाशतस्कराणांदण्डमाह सएव
“उत्क्षेपकस्य सन्दंशश्छेत्तव्योराजपुरुषैः”। सदंशोऽत्र करः तथा च याज्ञवल्क्यः
“उत्क्षपकग्रन्थिभेदौ करसन्दशर्हीनकौ। कार्य्यौद्वितीयापराधे करपादैकहीनकाविति”। अङ्गुष्ठतर्ज-ग्योर्ग्रन्थिमोचने साधकतमत्वेनात्र सन्दंशशब्देनतयोर्ग्रहणम्। प्रथमापराधे तौ क्रमेण पाणिसन्दंशाभाववन्तौ कर्त्तव्यौ, द्वितीयापराधे उभावप्येकपा-णिपादाभावाबेतौ कर्त्तव्यावित्यर्थः। सन्धिभेत्तॄणां दण्ड-माह मनुः
“सन्धिम्भित्त्वा तु ये चौर्य्यं रात्रौ कुर्वन्तितस्कराः। तेषां छित्त्वा नृपो हस्तौ तीक्ष्णशूले निवेश-येदिति”। तानिति शेषः। वृहस्पतिरपि
“सन्धिच्छेदकृतोज्ञात्वा शूलमाग्राहयेत् प्रभुरिति”। आग्राहयेत् आरो-पयेदित्यर्थः। पान्थमुषि दण्डमाह स एव
“तथा[Page2971-a+ 38] पान्थमुषं वृक्षं गले बद्ध्वावलम्बयेदिति”। पान्थमुषं पथि-लुण्ठकम्। ग्रन्थिभेदकस्य दण्डमाह मनुः
“अङ्गुलीग्रन्थिभेदस्य छेदयेत् प्रथमे ग्रहे। द्वितीये हस्तचरणौतृतीये बधमर्हतीति”। अङ्गुली तर्जन्यङ्गुष्ठौ। द्वितीयेहस्तस्य चरणस्य च छेदः तृतीये बध इत्यर्थः। अतएवनारद आह”
“प्रथमे ग्रन्थिभेदानामङ्गुष्ठहस्तयोर्बधः” इति। स्त्रीहर्त्तुर्द्दण्डमाह व्यासः
“स्त्रीहर्त्ता लोहशपथे दग्धव्यो वै कटाग्निनेति”। पुंहर्त्तुर्दण्डमाह सएव
“नरहर्त्तुर्हस्तपादौ च्छित्त्वा स्थाप्यश्चतुष्पथे” इति। गोहर्त्तुर्दण्डमाह वृहस्पतिः
“गोहर्त्तुर्नासिकां छित्त्वाबद्धाम्भसि निमज्जयेदिति”। नारदः
“सर्वस्वं हरतोनारीं, कन्यां तु हरतो वधः। वाजिवारणलो-हानां चाददीत वृहस्पतिरिति”। सर्वस्वमित्यनुषङ्गः। पशुहर्त्तुर्दण्डमाह व्यासः”
“पशुहर्त्तुस्त्वर्द्धपादंतीक्ष्णशस्त्रेण कर्त्तयेदिति”। पशुहर्त्ता पश्वनुसारेणदण्डनीय इत्याह नारदः
“महापशून् स्तेनयतोदण्डमुत्तमसाहसम्। मध्यमपशून् पूर्वन्तु क्षुद्रपशून्तथा हृतः इति। हृत इति पष्ठी। वन्दीग्रहादीनांदण्डमाह याज्ञवल्क्यः
“वन्दिग्रहांस्तथा वाजिकुञ्जराणां च हारिणः। प्रसह्यघातिनश्चैव शूलमारो-पयेन्नृपः” इति। अङ्गच्छेदादयः उत्तमसाहसत्वाद् ब्राह्मणव्यतिरिक्तेषूत्तमद्रव्यापहारविषयाः
“साहसेषु यएवोक्तस्त्रिषु दण्डोमनीषिभिः। स एव दण्डः स्तेयेऽपिद्रव्येषु त्रिष्वनुक्रमादिति” नारदेनोत्तमसाहसस्योचम-द्रव्यविषयत्वेन व्यवस्थापनात्तेन क्षुद्रमध्यमद्रव्याक्षे-पकादीनां तदनुरूपो न करच्छेदादिः। तस्करस्यापहृतंधनन्तत्स्वामिने दापयित्वा दण्डः कर्त्तव्य इत्याहयाज्ञवल्क्यः
“चौरं प्रदाप्यापहृतं घातयेद्विविधैर्बधैरिति” धान्याद्यपहरणे दण्डमाह मनुः
“धान्यं दशभ्य कुम्भे-भ्यो हरतोऽभ्यधिकं बधः। शेषे त्वेकादशगुणं दाप्यस्तस्यच तद्धनमिति”। कुम्भो विंशतिप्रस्थाः शेषे दशकुम्भाधि-कान्न्यूने, तस्य धान्यस्वामिनः। रत्नहरणे दण्डमाहस एव
“मुख्यानाञ्चैव रत्नानां हरणे बधमर्हतीति”। स एव।
“सुवर्णरजतादीनामुत्तमानाञ्च वाससाम्। पञ्चा-शतस्त्वभ्यघिके हस्तच्छेदनमिष्यते। शेषे त्वेकादशगुणंमूल्याद्दण्डं प्रकल्पयेत्। पुरुषाणां कुलीनानान्नारी-णाञ्च विशेषतः” इति। अत्र सुवर्णादीनां संख्या कर्षमिते-त्याहुः वृद्धाः इति मदनरत्ने। अत्राङ्गच्छेदादिदण्डो[Page2971-b+ 38] ब्राह्मणव्यतिरिक्तविषयः
“सचिह्नं ब्राह्मणं कृत्वास्वराष्ट्राद्विप्रवासयेदिति” याज्ञवल्क्यस्मरणात्। चिह्नंललाटे श्वपदाकाराङ्कनम्। तथा च मनुः
“गुरुतल्पेभगः कार्य्यः सुरापाणे सुराध्वजः। स्तेये च श्वपदंकार्य्यं ब्राह्मणस्य शिरः पुमानिति”। एतच्च प्रायश्चि-त्तमकुर्वतां दण्डोत्तरकालं न तु प्रायश्चित्तं चिकीर्षताम्।
“प्रायश्चित्तञ्च कुर्वाणाः सर्वे वर्णा यथोदितम्। नाङ्क्याराज्ञा ललाटे तु दाप्यमुत्तससाहसमिति” मनुस्मर-णात्। जात्यादिभेदेन च दण्डतारतम्यमाह स एव
“अष्टापाद्यन्तु शूद्रस्य स्तेये भवति किल्विषम्। षोडशैव-तु वैश्यस्य द्वात्रिंशत् क्षत्रियस्य तु। ब्राह्मणस्य चतुः-षष्टिः पूर्णं वापि शतम्भवेत्। द्विगुणा वा चतुःषष्टिस्तद्दोषगुणवेदिनः” इति। यस्मिन्नपराधे यो दण्डउक्तः स शूद्रकर्त्तृके तस्मिन्नष्टगुणः दापनीयः वैश्यकर्त्तृकेषोडशगुणः, क्षत्रियकर्त्तृके द्वात्रिंशद्गुणः। ब्राह्मणकर्त्तृकेचतुःषष्ठिगुणः शतगुणो वा अष्टाविंशत्युत्तरशतगु-णोवेत्यर्थः। माषान्यूनमूल्यानां क्षुद्राणां मूल्यात्पञ्चगुणीदम इत्याह नारदः
“काष्ठभाण्डतृणादीनांमृण्मयानान्तथैव च। वेणुवैणवभाण्डानां तथा स्नाय्व-स्थिचर्म्मणाम्। शाकानामार्द्रमूलानां हरणे फल-मूलयोः। गोरसेक्षुविकाराणां तथा लवणतैलयोः। पक्वा-न्नानां कृतान्नानां मत्स्यानामौषधस्य च। सर्वेषामल्पमूल्या-नां मूल्यात्पञ्चगुणो दमः” इति। यत्पुनः क्षुद्रद्रव्यविषयेद्विगुणदण्डप्रतिपादकं मनुवचनम्
“सूत्रकार्पासकि-ण्वानां गोमयस्य गुडस्य च। दध्नः क्षीरस्य तक्रस्य पा-नीयस्य तृणस्य च। वेणुवैणयभाण्डानां लवणानान्त-थैव च। मृण्मयानां च हरणे मृदोभस्मन एव च। अजानां पक्षिणाञ्चैव लवणस्य वृतस्य च। मांसस्यमधुनश्चैव यच्चान्यत् पशुसम्भवम्। अन्येषाञ्चैवमादीनांमद्यानामोदनस्य च। पक्वान्नानाञ्च सर्वेषां तन्मूल्याद्-द्विगुणोदमः” इति। तदल्पप्रयोजनविषयम्। पान्था-दीनामल्पप्रयोजनद्रव्यापहरणे न दण्डः यथाह सएव
“द्विजोऽध्वगः क्षीणवृत्तिर्द्वाविक्षू द्वे च मूलके। आददानः परक्षेत्रान्न दण्डं दातुमर्हति। चणकव्रीहिगोधूमयवानां मुद्गमाषयोः। अनिषिद्धैर्ग्रहीत-व्या मुष्टिरेका पथि स्थितैः। तथैव सप्तमे भक्ते भक्तानिषडनश्नता! अश्वस्तनविधानेन हर्त्तव्यं हीनकर्म्मणः” इति। न केवलं चौरस्यैव दण्डः किन्त्वचौरस्यापि[Page2972-a+ 38] चौरोपकारिणः इत्याह याज्ञवल्क्यः
“भक्तावकाशा-ग्न्युदकमन्त्रोपक्तरणव्ययान्। दत्त्वा चौरस्य वा हन्तुर्जानतो दम उत्तम” इति। भक्तम् अशनम्। अवकाशो-निवासस्थानम्। अग्निश्चौरस्य शीतापनोदनाद्यर्थः। उदकन्तृषितस्य। मन्त्रः चौर्यप्रकारोपदेशः, उपकरणंचौर्यसाधनम्। व्ययः अपहारार्थन्देशान्तरङ्गच्छतः पा-थेयम्। एतानि चौरस्य हन्तुर्वा दुष्टत्वं जानन्नपि यःप्रयच्छति तस्योत्तमसाहसोदण्ड इत्यर्थः। कात्यायनोऽपि
“चौराणां भक्तदा ये स्युस्तथाग्न्युदकदायिनः। दातारश्चैवभाण्डानां प्रतिग्राहिण एव च। समदण्डाः स्मृताह्येते ये च प्रच्छादयन्ति तानिति”। चीरोपेक्षाकारिणंप्रत्याह नारदः
“शक्ताश्च य उपेक्षन्ते तेऽपि तद्दोषभा-गिनः। उत्क्रोशताञ्जनानान्तध्रियमाणे धवे तथा। श्रुत्वा ये नामिधावन्ति तेऽपि तद्दोषभागिनः” इति। द्रव्यभेदेन चौर्य्यप्रायश्चित्तं प्रायश्चित्तशब्देदृश्यम्। तत्कर्म्मविपाकश्च कर्म्मविपाकशब्दे
१७
४२ पृ॰दृश्यः।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
चोर¦ m. (-रः)
1. A thief, a robber.
2. A perfume called commonly by the same name. f. (-रा) A plant: see चोरपुष्पी। E. चोर् to steal, affix अच्; also with कन् added चोरक।
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
चोर m. ( गणs पचा-दि, ब्राह्मणा-दि, मनोज्ञा-दि, पारस्करा-दि)= चौर, a thief. TA1r. x , 64 MBh. v , 7834
चोर m. a plagiarist
चोर m. the plant कृष्ण-शटीL.
चोर m. a kind of perfume L.
चोर m. N. of a poet Prasannar. i , 22
चोर रक, रायित, etc. See. चुर्.
Vedic Index of Names and Subjects[सम्पाद्यताम्]
Cora, ‘thief,’ is only found in the Taittirīya Āraṇyaka, a late work, in its last book (x. 65). The Vedic terms are Taskara Tāyu, Stena, and Paripanthin.
==Foot Notes==


c: text/html

text:
सूत्रच्छेद:
अचः - षष्ठ्येकवचनम् , (निर्धारणषष्ठी) अन्त्य-आदि - प्रथमैकवचनम् , टि - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
अन्त्यात् अच: आदि: टि
सूत्रार्थ:
शब्दस्य यः अन्तिमः अच्-वर्णः, तस्मात् आरभ्य शब्दस्य अन्तिमवर्णपर्यन्तम् यः वर्णसमूहः, तस्य "टि" संज्ञा भवति ।
एतत् टि-संज्ञाविधायकम् सूत्रम् अस्ति । प्रत्येकस्य शब्दस्य यः अन्तिमः स्वरः, तस्मात् आरभ्य शब्दस्य अन्तपर्यन्तम् यत् किमपि अस्ति, तस्य "टि" इति संज्ञा भवति । यथा -
1) "रामम्" इत्यत्र "अम्" इत्यस्य टिसंज्ञकः ।
2) "रामस्य" इत्यत्र अन्तिमः वर्णः स्वरः अस्ति, अतः सः एव टिसंज्ञकः । अतः अत्र "अ" इत्यस्य टिसंज्ञा भवति ।
3) "पृच्छ्" इत्यस्य "ऋच्छ्" इति टिसंज्ञकः अंशः ।
4) "मुनिः" इत्यत्र "इः" इति टिसंज्ञकः । विसर्गस्य ग्रहणम् यद्यपि "अच्" प्रत्याहारे क्रियते , तथापि सः स्वतन्त्ररूपेण आगन्तुम् न प्रभवति अतः येन स्वरेण सह तस्य प्रयोगः भवति तस्यैव स्वरस्य ग्रहणम् करणीयम् ।
टिसंज्ञायाः प्रयोगः टेः 6|1|143
, वाक्यस्य टेः प्लुतः उदात्तः 8|2|82
, टित आत्मनेपदानां टेरे 3|4|79
आदिषु सूत्रेषु भवति ।
One-line meaning in English
The fragment of a word starting with the last अच् letter in the word, till the end of the word is called टि.
काशिकावृत्तिः
अचः इति निर्धारणे षष्ठी । जातावेकवचनम् । अचां सन्निविष्टानाम् योऽन्त्योऽच् तदादि शब्दरूपं टिसंज्ञं भवति । "अग्निचित्" - इत्-शब्दः, "सोमसुत्" - उत्-शब्दः । "आताम्", "आथाम्" - आम्-शब्दः - पचेते, पचेथे । टिप्रदेशाः टित आत्मनेपदानां टेरे 3|4|79
इत्येवम् आदयः ॥
`अन्त्यादि`इति बहुव्रीहिः अचां मध्ये योऽन्त्योऽच्,स आदिर्यस्य शब्दरूप-स्य तत् तथोक्तम्। ननु चान्त्यशब्दोऽत्राचामित्येतदपेक्षत इत्यसामथ्र्यादादिशब्देन सह समासो न प्राप्नोति, नैष दोषः; अन्त्यशब्दो हि सम्बन्धिशब्दः, सम्ब्नधिशब्दानां नित्यसापेक्षत्वेन गमकत्वात् सापेक्षत्वेऽपि समासो भवति, यथा देवदत्तस्य गुरुकुल-मिति। `निर्धारणे षष्ठी` इति। `यतश्च निर्धारणम्` 2|3|41
इत्यनेन यदि निर्धारणे षष्ठीयम्, एवं हि सति निर्धारणमनेकसन्निपाते भवतीत्यच इत्येकवचनं न स्यात्।बहुत्वद्बहुवचनेन भवितव्यमित्यत आह -- `जातावेकवचनम्` इति। जातेरेकत्वादिति भावः। `अचां सन्निविष्टानां योऽन्त्योच्` इति। कथं पुनरजित्येष विशेषो लभ्यते, यावता नेह द्वितीयमज्ग्रहणम्, नापि प्रकृतम्? एवं मन्यते -- समानजातीयस्यैव लोके निर्धारणं प्रसिद्धम्। तथा हि, कृष्णा गवां सम्पन्नक्षीरतमेति द्वितीयं गोशब्दमन्तरेणापि गौरेव प्रतीयते। तस्मादिहापि यद्यपि द्वितीयमज्ग्रहणं नास्ति, तथापि समानजातीयोऽजेव निर्धार्यमाणोऽवसीयत इति। अन्ते भवोऽन्त्यः, दिगादित्वात् यत्। `तदादि` इति। स आदिर्यस्येति विग्रहः। `इच्छब्दः` इत्यादिनि रूपोदाहरणानि। कार्यं पुनरिच्छब्दस्य टिसंज्ञायामग्निचितमाचष्ट इति णिचि कृते `णाविष्टवत् प्रातिपदिकस्य` (वा।813) इति टिलोप अग्न चयतीति। `आताम्, आथाम्` इति। अनयोस्तु टिसंज्ञाकार्यम्-- `टित आत्मनेपदानां टेरे` 3|4|97
टेरेत्वम्। `पचेते, पचेथे` इति कार्योदाहरणे। अथ वहिमहिङोरिकारस्य कथंटिसंज्ञा, यावता न सोऽस्ति यस्य सोऽन्त्यः, अजादिरिति व्यपदिश्यते? नैष दोषः; `आद्यन्तवदेकस्मिन्` 1|1|20
इतिव्यपदेशिद्भावेनादिः, अन्त्य इति व्यपदेशो भविष्यति।
अन्ते भवोऽन्त्यः दिगादित्वाद्यत्, अन्त्यादिति बहुव्रीहिः । यद्यप्यचामित्येतदपेक्षोऽन्त्यशब्दस्तथापि सम्बन्धिशब्दत्वेन नित्यसापेक्षत्वादिविरुद्धः समासः निर्धारणे षष्ठीति । यद्येवं निर्द्धारणस्यानेकाश्रयत्वाद् अच इत्येकवचनमुनपपन्नम्, तत्राह-जाताविति । योऽन्त्योऽजिति ।निर्द्धारणस्य सजातीयविषयत्वादजिति लभ्यम् । इच्छब्द इत्यादि रूपोदहरणम् । कार्यं त्वग्निचि तमाचष्टे णिचि "णाविष्ठवत्" इति टिलोपः । पचेते इत्यादि कार्योदाहरणम् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अचां मध्ये योऽन्त्यः स आदिर्यस्य तट्टिसंज्ञं स्यात् ॥ ।शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम्
(वार्तिकम्) ॥ तच्च टेः ॥ शकन्धुः । कर्कन्धुः । कुलटा ।सीमन्तः केशवेशे
(वार्तिकम्) ॥ सीमान्तोऽन्यः । मनीषा । हलीषा । लाङ्गलीषा । पतञ्जलिः । सारङ्गः पशुपक्षिणोः । सारङ्गोऽन्यः । आकृतिगणोऽयम् ॥ मर्ताण्डः ॥ ।ओत्वोष्ठयोः समासे वा
(वार्तिकम्) ॥ स्थूलोतुः । स्थूलौतुः । बिम्बोष्ठः । बिम्बौष्ठः । समासे किम् । तवौष्ठः ॥
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
अचां मध्ये योऽन्त्यः स आदिर्यस्य तट् टिसंज्ञं स्यात्। (शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम्)। तच्च टेः। शकन्धुः। कर्कन्धुः मनीषा। आकृतिगणोऽयम्। मार्त्तण्डः॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Car Festival of Lord Jagannatha:
Mahaprabhu-Sri-Jagannathasya Ratha-Yatra:
Sanskrit
Article by Dr. Harekrishna Meher
* * *
महाप्रभु-श्रीजगन्नाथस्य रथयात्रा
* डॉ. हरेकृष्ण-मेहेरः
= = = = = = = = =
‘महाम्भोधेस्तीरे कनक-रुचिरे नील-शिखरे
वसन् प्रासादान्तः सहज-बलभद्रेण बलिना ।
सुभद्रा-मध्यस्थः सकल-सुर-सेवावसरदो
जगन्नाथः स्वामी नयन-पथगामी भवतु मे ॥’ (श्रीजगन्नाथाष्टकम्,३)
भारतवर्षे ओड़िशा-राज्यस्य विश्वविश्रुते परम-पावने पुरुषोत्तम-क्षेत्रे
पुरी-नगर्यां श्रीमन्दिरे दारुब्रह्म-विग्रह-रूपेण महाप्रभुः श्रीजगन्नाथः, अग्रजेन
श्रीबलभद्रेण, कनिष्ठ-भगिन्या देव्या सुभद्रया च साकं सुदर्शन-चक्र-समेतं रत्नसिंहासन-समासीनः
भक्तजनैः समाराधितो विराजते । एते चत्वारः दारुविग्रहाः चतुर्धा-मूर्त्तयः इति कथिताः
। ब्रह्मपुराण-स्कन्दपुराणादिषु श्रीजगन्नाथ-माहात्म्यं सविस्तरं प्रतिपादितमस्ति ।
इतिहास-कथादिभिः ज्ञायते यत् पुराकाले विष्णुभक्तेन अवन्ती-नरपतिना इन्द्रद्युम्नेन
दक्षिण-महोदधि-तटे पुर्यां श्रीजगन्नाथ-मन्दिरं विनिर्मितम् । तस्य धर्मपत्नी आसीत्
महाराज्ञी गुण्डिचा । तया निर्मितं मन्दिरं तस्याः नाम्ना एव गुण्डिचा-मन्दिरम् इति
विख्यातम् । परम्परायां राज्ञी गुण्डिचा श्रीजगन्नाथादीनां ‘मातृष्वसा’ इति निगद्यते
। तद् मन्दिरं श्रीजगन्नाथस्य जन्मस्थलमिति प्रथितमस्ति । रथारूढ़ाः दारुदेवाः
विविधां मानवीयां लीलां विधाय श्रीमन्दिरात् मातृष्वसुः मन्दिरं गच्छन्ति, तत्र आत्मीयभाव-सत्कृताः
प्रसन्नाः सन्तः स्वमन्दिरं प्रत्यावर्त्तन्ते ।
प्रतिवर्षम् आषाढ़-शुक्लपक्षस्य
द्वितीया-तिथौ श्रीजगन्नाथस्य जगत्प्रसिद्धः नव-दिवस-व्यापी रथयात्रा-महोत्सवः महासमारोह-पूर्वकं
भक्तवृन्दैः समनुष्ठीयते । रथयात्रा ‘घोषयात्रा’ इति, ‘गुण्डिचा-यात्रा’ इति नाम्नाऽपि
प्रसिद्धिं गताऽस्ति । रथयात्रारम्भे सर्वादौ महाप्रभोः अग्रजस्य बलभद्रस्य ‘तालध्वज’-नामा
सुसज्जितो रथः पुरी-नगर्याः श्रीमन्दिर-सम्मुख-स्थिते ‘बड़दाण्डे’ अर्थात् बृहद्-मार्गे
भक्तगणैः सुप्रस्तुतैः बृहद्-रज्जुभिः समाकृष्य अग्रे चाल्यते गुण्डिचा-मन्दिरं प्रति
। एवं पश्चात् चाल्यते देवी-सुभद्रायाः ‘दर्पदलन’-नामा अथवा ‘देव-दलन’-नामा रथः । सुभद्रायाः
रथे दण्डस्वरूपः सुदर्शन-विग्रहः स्थापितो विद्यते । परिशेषे चलति श्रीजगन्नाथस्य
‘नन्दिघोष’-नामा रथः । अत्र प्रस्थानावसरेऽपि अग्रजं प्रति अग्र-गमन-रूपः सम्मानः,
मध्यवर्त्तिनीं कनिष्ठां भगिनीं प्रति स्नेहभावोऽपि व्यज्यते, स्वयं जगन्नाथस्तु अनुगामी
एव । स्वकुटुम्बेऽपि लघु-गुरुजनानां प्रति यथोचित-स्नेहादरभावः भारतीय-संस्कृत्याः
मूल्यबोध-सम्पन्नं तत्त्वम् ।
श्रीबलभद्र-सुभद्रा-जगन्नाथाः
दारुविग्रहाः स्वस्व-रथे समारूढ़ाः श्रीमन्दिरात् मातृष्वसुः मन्दिरं गच्छन्ति, रथेभ्यः
अवरुह्य तत्र आड़प-मण्डपे सिंहासनोपरि समासीनाः भवन्ति । तत्र नानाविध-सुस्वादु-भोजनादिभिः
विशेषतः ‘पोड़-पिठा’-नामकैः सुमधुर-पिष्टकैः परितृप्ताः सस्नेहं सत्कृताः आप्यायिताः
भूत्वा नवमे दिवसे आषाढ़-शुक्ल-दशमी-तिथौ स्वमन्दिरं प्रत्यावर्त्तन्ते । ओड़िआ-भाषायाम्
इयं ‘बाहुड़ा-यात्रा’ इति कथ्यते । बाहुड़ा-शब्दस्य अर्थः प्रत्यावर्त्तनम् । तदा श्रीमन्दिरे
समुपगताः दारुविग्रहाः स्वर्णवेश-विभूषिताः भवन्ति । बह्वाभरण-सम्पन्नः अयं स्वर्णवेशः
दर्शकानां भक्तजनानां महानन्द-प्रदायकः । एकादश्यां ते रत्नसिंहासनस्थाः विश्रामं शयनं
च कुर्वन्ति । सा तिथिः ‘हरि-शयनी एकादशी’ इति शास्त्रेषु सुविदिता । दारुदेवाः चतुर्मास-शयनात्
परं कार्त्तिक-शुक्लपक्षस्य एकादशी-तिथौ उत्थिताः भवन्ति । सा तिथिः ‘प्रबोधिनी एकादशी’
अथवा ‘देवोत्थान-एकादशी’ इति कथ्यते ।
रथयात्रावसरे
पुरी-गजपति-महाराजेन स्वहस्त-धृतया स्वर्ण-सम्मार्जन्या चन्दनादि-सुगन्धजल-सेचनैः सह
रथोपरि सम्मार्जनं विधीयते । ततः दारुविग्रहाः रथ-सिंहासनोपरि समधिरूढ़ाः राजन्ते
। रथस्थं वामनं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते इति शास्त्रवचनं लोके सुप्रसिद्धम् ।
रथयात्रायाः पञ्चदश-दिनेभ्यः प्राक् ज्येष्ठपूर्णिमा-तिथौ अनुष्ठिते स्नानयात्रावसरे
अष्टोत्तरशत-घट-जलैः स्नाताः सन्तः ज्वरग्रस्ताः भवन्ति दारुविग्रहाः । मन्दिर-वैद्यैः
आयुर्वेदिक-चिकित्सा-पद्धत्या औषधादि-सेवनात् परं ते स्वस्थाः भवन्ति । आषाढ़-शुक्लपक्षस्य
प्रतिपदायां दारुदेवानां नवयौवन-दर्शनं कुर्वन्ति भक्त-समुदायाः । ततः अन्यदिवसे द्वितीया-तिथौ
अनुष्ठीयते रथयात्रा । परंब्रह्म-स्वरूपस्य महाप्रभोः मानवायिताः लीलाः वस्तुतः बहु-वैचित्र्यमावहन्ति
। पतितपावनः इति परिचितः लक्ष्मीदेवी-कान्तः विष्णुरूपः भक्तवत्सलः श्रीजगन्नाथः अग्रजानुजाभ्यां
साकं सर्वसाधारण-जनानां दर्शन-निमित्तं प्रतिवत्सरं स्वयमेव मन्दिराद् बहिरागत्य मुक्त-व्योमतले
रथारूढ़ो विराजते । मन्दिर-परिचालकैः सेवकैः भक्तवृन्दैश्च सर्वं कार्यं यथारीति सम्पाद्यते
। रथयात्रा-दर्शनाय देश-विदेशेभ्यो लक्ष-लक्ष-जनाः पुरीनगर्यां सम्मिलिताः भवन्ति ।
धार्मिक-दृष्ट्या महाप्रभोः सन्दर्शनं तन्नाम-चिन्तन-सङ्कीर्त्तनं नितरां पावनं पापघ्नं
भवतीति इति लोकविश्वासः ।
पौराणिक-कथानुसारं
श्रीजगन्नाथः आसीत् मूलतः शबरराज-विश्वावसु-समाराधितः ‘नीलमाधव’-नाम्ना सुपरिचितः महाप्रभुः
। परवर्त्ति-काले अवन्ति-महाराजेन इन्द्रद्युम्नेन प्रतिष्ठापितः स ‘जगन्नाथः’ इति
आख्यायितः । अद्य यावत् स ‘जगन्नाथ’-नाम्ना देश-विदेशेषु सर्वत्र सम्पूज्यते । साधु-भक्त-कवि-लेखकादीनां
चित्रणे श्रीजगन्नाथः विविध-रूपान्वितः । वैष्णव-श्रीचैतन्यस्य कृते स राधावल्लभ-कृष्णरूप:,
गोस्वामि-तुलसीदासस्य कृते स सीतापति-श्रीरामरूप:, भक्त-गणपति-भट्टस्य कृते स
गजानन-रूपः । एवं विविध-देवानां समाहार-स्वरूपः स जगतां नाथः जगन्नाथः । । यवनभक्त-सालवेगस्य
स प्रिय-पूज्यः । कवि-जयदेव-कृत-गीतगोविन्द-काव्यस्य गान-श्रवणं भगवतः अत्यन्तं प्रियम्
। स उपनिषत्-प्रतिपादितः अपाणि-पादः परम-पुरुषः इति वर्ण्यते । स लीलामयः भक्तानां
भाव-दोरक-बद्धः भावग्राही, आर्त्तत्राणः, दीनबन्धुः, दयासिन्धुः, दुःखहर्त्ता सुखदाता,
प्रेम-भक्तिप्रियो भगवान् । लोकेषु परस्पर-सौहार्दस्य जातीय-संहतेः विश्वबन्धुतायाः
समन्वय-भावस्य च प्रतीकभूतः नयन-हृदयोल्लासकः पुण्यप्रदः रथयात्रा-महोत्सवः । महाप्रभोः
श्रीजगन्नाथस्य दर्शनेन आत्मानं धन्यं मन्यन्ते भक्तजनाः । सर्वोपरि विलसति विश्वास-तत्त्वम्
। विश्वासे लभ्यते हरिः, तर्के बहुदूरं तिष्ठति इति उक्तिः जनेषु लब्धप्रसरा । स विचित्रकर्मा
श्रीजगन्नाथ-देवो विजयते ।
‘मैत्रीं प्रशान्तिं सुखदां चिरन्तनम्,
तनोतु विश्वे तव नाम-चिन्तनम् ।
आत्मीयता-रूप-रसो महीयताम्,
प्रभो जगन्नाथ ! कृपा विधीयताम् ॥’ (श्रीजगन्नाथ-प्रार्थना)
= = =
= =
Related Link :
Biodata: English :


text:
`कारक इति विशेषणमपादानादिसंज्ञाविषयम्` इति। अपादानदयः संज्ञा विषयो यस्य तत्तथोक्तम्। आदिशब्देन सम्प्रदानादीनां ग्रहणम्। अथ वक्ष्यमाणानां ध्रुवादीनाभियं संज्ञा कस्मान्न भवति? एवं मन्यते-- यदीयं संज्ञाशब्दा निर्दिश्यन्ते; अयं तु सप्तम्या निर्दिष्टः, तस्मान्नेयं ध्रुवादीनां संज्ञेति। `कारके` इति निर्धारणे सप्तमी, निर्धारणं तु बहुनां सम्भवति, तत्कथमेकवचनेन निर्देशः? सामान्यपेक्षया त्वेकवचनम्। अथ वा-- `छन्दोवत् सूत्राणि भवन्ति` (म।भा।1.1.1) ततो `व्यतयो बहुलम्` 3|1|85
इति बहुवचने प्राप्त एकवचम् कारकेषु मध्ये यद् ध्रुवं कारकं तदपादानसंज्ञं भवति। एवमन्यत्रापि वेदितव्यमिति।कारकशब्दोऽयमस्त्येव व्युत्पन्नः-- ण्वुलन्तः कर्तृपय्र्याय इति, अस्ति च संज्ञाशब्दः-- अव्युत्पन्नो पय्र्याय इति। तत्रेह यदि पूर्वोक्तस्य ग्रहणं स्यात तदापादानादिषु कारकशब्दो न वत्र्तते, यथा-- कर्तृशब्दः `ण्वुल्तृचौ` 3|1|133
इति कर्तरि व्युत्पादितः, तथा कारकशब्दोऽपि; कत्र्ता च स्वतन्त्रः, अपादानादयश्चास्वतन्त्राः, तत्कथं तेषु कारकव्यपदेशः स्यात्? असति हि कारकव्यपदेशे कारकसंशब्देषु तेषां ग्रहणं न स्यात्। अथ तेषामपि कथञ्चित् स्वतन्त्रताभ्युपेयेत, एवञ्च तत्र कर्तृसंज्ञा प्रसज्येत, ततश्च ग्रामादागच्छति, उपाध्यायाय गां ददातीत्यादौ ग्रामादिभ्यस्तृतीया प्रसज्येत, इतरेतराश्रयश्चापि दोषः स्यात्। तथा हि-- कर्तृसंज्ञोत्तरकालं कारकशब्दस्य व्युत्पत्तिः, तस्यां सत्यां कारकशब्दोपक्रमेण कर्त्तृसंज्ञा स्यात् बह्वेवं प्रतिविधेयं स्यात्, प्रतिविधाने च प्रतिपत्तिगौरवं स्यात्। निमित्तपर्यायस्य तु कारकशब्दस्य ग्रहणे न दोषः स्यात्, ततः स एव गृह्रत इति मत्वाह--`कारकशब्दोऽयं निमित्तपर्यायः` इति। `ग्रामादागच्छति` इति। ग्रामस्य ध्रुस्यागमनक्रियां प्रति निमित्तभावोऽस्ति। यदीह ग्रामोऽवधिभावेन नावतिष्ठेततत आगमनं न निष्पद्येत,तस्माद्ग्रामः कारकम्।`वृक्षस्य पर्णं पतति` इति। वृक्षः सम्बन्धित्वेनात्र विवक्षितः न तु निमित्तत्वेन। अपायस्य कारकग्रहणान्निमित्तत्वेनाविवक्षितस्यापादानसंज्ञा न भवति। नैतत् कारकग्रहणस्य प्रत्युदाहरणं युक्तम्; ध्रुग्रहणेनैवात्रापादानसंज्ञाया निवर्तितत्वा#आत्, ध्रुवं हि तद्यदवधिभूतमपाये साध्ये। तथा हि वृत्तिकारो वक्ष्यति-- `अपाये साध्ये यदवधिभूतम्` (का।1.4.24) इति। न चेह वृक्षोऽवधित्वेन विवक्षितः, किं तर्हि? सम्बन्धत्वेन, नैतदस्ति; विवक्षितावधिभावस्यैव वृक्षस्य सम्बन्धिभावेन विवक्षित्वात्। अवधिभूतस्य वृक्षस्य सम्बन्धिनः पर्ण पततीत्यर्थः। न हि सम्बन्धित्वेन विवक्षाऽवधिभावविक्षाया विरुध्यते। तस्माद्विवक्षितावधिभावस्यैव वृक्ष्सय सम्बन्धित्वमात्रं विवक्षितम्, न तु विद्यमानमप्यपायं प्रति निमित्तत्वमिति काऽत्रायुक्तता ! `माणवकस्य पितरं पन्थानं पृच्छति`इति। `अकथितञ्च` 1|4|51
इत्यकथितस्य कर्मसंज्ञा विधीयमाना `कारके ` 1|4|81
इत्येतस्मिन्नसति माणवकस्यापि स्यात्, कथम्? अकथितशब्दोऽयमकीर्त्तित पर्यायः। स च कस्याचिद्विशेषस्याप्रकृतत्वद्विशेषानुपादाने सति प्रयुज्यमानः सर्वत्राविशेषएणाकीर्त्तितमात्रे स्यात्। ततश्च `अकथितम्` इत्युच्यमाने कारकञ्चाकारकञ्च सर्वमकथितमिति सर्वकथितमिति गम्यते। यथा पिताऽपादानादिभिर्विशेषकथाभिर्न कथितः, तथा माणवकोऽपि, अत्स्तस्यापि कर्मसंज्ञा स्यात्। `कारके` इत्यस्मस्तु सति प्रश्नक्रियानिमित्तस्य पितुरेव भवति; न तु माणवकस्य। न ह्रसौ प्रश्नक्रियां प्रति निमित्तभावेन विवक्षितः, किं तर्हि? पितुः सम्बन्धित्वेन। यदि विशेषणमिदं ध्रुवादीनाम्; न संज्ञा, ततश्च `कारकादत्तश्रुतयोरेवाशिषि` 6|2|147
इत्येवमादिषु प्रदेशेषु यत्र कारकशब्दः संशब्द्यते तदा तत्रापादानादीनां कारकग्रहणेन ग्रहणं न स्यात्। संज्ञापक्षे तु न दोषः, संज्ञा ह्रावर्तमाना संज्ञिनं प्रत्यायतीत्यत आह-- कारकसंशब्दनेषु`इत्यादि। यत्र कारकशब्दस्य संशब्दनं तत्राप्यनेनैव विशेषणेन विवक्षितार्थप्रत्यायनलक्षणो व्यवहारोऽयं विज्ञायते; प्रदेशान्तरेऽपि कारकशब्दस्य निमित्तपर्यायस्यैवोपादानात्। तच्च् निमित्तमपादाननाद्येव, न हि ततोऽन्यत्क्रियानिमित्तं भवति। तस्मात् कारकग्रहमेनापादानादीनां ग्रहणं भवति।अन्ये त्वाहुः-- साहचर्यात् कारकविशेषणसहचरिता अपादानादयः कारकशब्देनोच्यन्त इति तद्ग्रहणेनैव तेषां ग्रहणम्। कारकग्रहमं वा स्वरयितव्यम्। तेन `स्वरितेनाधिकारः` 1|3|11
इत्येष विधिर्भवति। तस्मात् कारकग्रहणेनापादानादीनां ग्रहणं भविष्यति।


text:
जातिलक्षणदेशैरन्यतानवच्छेदात्तुल्ययोस्ततः प्रतिपत्तिः ॥विभूति
५३॥
वृत्तिः —पदार्थानां भेदहेतवो जातिलक्षणदेशा
भवन्ति । क्वचिद्भेदहेतुर्जातिः । यथा गौरियं महिषीयमिति ।
जात्या तुल्ययोर्लक्षणं भेदहेतुः । इयं कर्बुरेयमरुणेति ।
जात्या लक्षणेनाभिन्नयोर्भेदहेतुर्देशो द्रृष्टः ।
यथा तुल्यप्रमाणयोरामलकयोर्भिन्नदेशस्थितयोः । यत्र
पुनर्भेदोऽवधारयितुं न शक्यते यथा एकदेशस्थितयोः शुक्लयोः
पार्थिवयोः परमाण्वोस्तथाविधे विषये भेदाय कृतसंयमस्य
भेदेन ज्ञानमुत्पद्यते तदा तदभ्यासात् सूक्ष्माण्यपि तत्त्वानि भेदेन
प्रतिपद्यते । एतदुक्तं भवति —यत्र केनचिदुपायेन भेदो
नावधारयितुं शक्यस्तत्र संयमाद्भवत्येव भेदप्रतिपत्तिः ॥५३॥


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २५०< अग्निपुराणम्
धनुर्वेदकथनम्सम्पाद्यताम्
अग्निरुवाच
पूर्णायतं द्विजः कृत्वा ततो मांसैर्गदायूधान् ।
सुनिर्धौतं धनुः कृत्वा यज्ञभूमौ विधापयेत् ।। २५०.१ ।।
ततो वाणं समागृह्य दंशितः सुसमाहितः ।
बध्नीयाद्दृढां कक्षाञ्च दक्षिणाम् ।। २५०.२ ।।
विलक्षअयमपि तद्वाणं तत्र चैव सुसंस्थितं ।
ततः समुद्धरेद्वाणं तूणाद्दक्षिणपाणिना ।। २५०.३ ।।
तेनैव सहितं मध्ये शरं सङ्गृह्य धारयेत् ।
वामहस्तेन वै कक्षां धनुस्तस्मात्समुद्धरेत् ।। २५०.४ ।।
अविषण्णमतिर्भूत्वा गुणे पुङ्खं निवेशयेत् ।
सम्पीड्य सिंहकर्णेन पुङ्खेनापि समे दृढं ।। २५०.५ ।।
वामकर्णोपविष्टञ्च फलं वामस्य धारयेत् ।
वर्णान् मध्यमया तत्र वामाङ्गुल्या च धारयेत् ।। २५०.६ ।।
मनो लक्ष्यगतं कृत्वा मुष्टिना च विधानवित् ।
दक्षिणे गात्रभागो तु कृत्वा वर्णं विमोक्षयेत् ।। २५०.७ ।।
ललाटपुटसंस्थानं दण्डं लक्ष्ये निवेशयेत् ।
आकृष्य ताड़येत्तत्र चन्द्रकं षोड़शङ्गुलम् ।। २५०.८ ।।
मुक्त्वा वाणं ततः पश्चादुल्काशिक्षस्तदा तया ।
निगृह्णीयानुमध्यमया ततोऽङ्गुल्या पुनः पुनः ।। २५०.९ ।।
अक्षिलक्ष्यं क्षिपेत्तूणाच्चतुरस्रञ्च दक्षिणम् ।
चतुरस्रगतं वेध्यमभ्यसेच्चादितः स्थितः ।। २५०.१० ।।
तस्मादनन्तरं तीक्ष्णं परवृत्तं गतञ्च यत् ।
निम्नमुन्नतवेधञ्च अभ्यसेत् क्षिप्रकन्ततः ।। २५०.११ ।।
वेध्यस्थानेष्वथैतेषु सत्त्वस्य पुटकाद्धनुः ।
हस्तावापशतैश्चित्रैस्तर्ज्जयेद्दुस्तरैरपि ।। २५०.१२ ।।
तस्मिन् वेध्यगते विप्र द्वे वेध्ये दृढसंज्ञके ।
द्वे वेध्ये दुष्करे वेध्ये द्वे तथा चित्रदुष्करे ।। २५०.१३ ।।
न तु निम्नञ्च तीक्ष्णञ्च दृढवेध्ये प्रकीर्त्तिते ।
निम्नं दुष्करमुद्दिष्टं वेध्यमूद्र्ध्वगतञ्च यत् ।। २५०.१४ ।।
मस्तकायनमध्ये तु चित्रदुष्करसञ्ज्ञके ।
एवं वेध्यगणङ्कृत्वा दक्षिणेनेतरेण च ।। २५०.१५ ।।
आरोहेत् प्रथमं वीरो जितलक्षस्ततो नरः ।
एष एव विधिः प्रोक्तस्तत्र दृष्टः प्रयोक्तृभिः ।। २५०.१६ ।।
अधिकं भ्रमणं तस्य तस्माद् वेध्यात् प्रकीर्त्तितम् ।
लक्ष्यं स योजयेत्तत्र पत्रिपत्रगतं दृढम् ।। २५०.१७ ।।
भ्रान्तं प्रचलिचञ्चैव स्थिरं यच्च भवेदति ।
समन्तात्ताडयेद् भिन्द्याच्छेदयेद्व्यथयेदपि ।। २५०.१८ ।।
कर्म्मयोगविधानज्ञो ज्ञात्वैवं विधिमाचरेत् ।
मनसा चक्षुषा दृष्ट्या योगरिक्षुर्यमं जयेत् ।। २५०.१९ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये धनुर्वेदो नाम पञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।


text:
तिरुवनन्तपुरम्-मण्डलम्
तिरुवअनंतपुरम-जनपदम् (Thiruvananthapuram district) केरळराज्ये स्थितं किञ्चन जनपदम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं तिरुवअनंतपुरमनगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
तिरुवअनंतपुरम-मण्डलस्य विस्तारः २१९२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पश्चिमे अरबी समुद्रम्, उत्तरे कोल्लम-जनपदम्, पूर्वे , दक्षिणे तमिऴनाडुराज्यम् च अस्ति । अत्र मुख्याः नद्यः सन्ति नेय्यार्, करमाण, वामनपुरम् च ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२००१ जनगणनानुगुणं तिरुवअनंतपुरम-मण्डलस्य जनसङ्ख्या ३,३०७,२८४ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १५०९ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १५०९ जनाः । २००१-११३३ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २.२५% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-१०८८ अस्ति । अत्र साक्षरता ९२.६६ % अस्ति
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन्नेव मण्डले बहवः प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
- अगस्त्यकूडम्
- अक्कुलम्
- अन्चुतेन्गु
- अरुविक्कर
- बलरामपुरम्
- नेय्यार् बन्धः
- नेय्याट्टिन्करा
- पैपारा
- पोन्मुन्डि
- कोलम् समुद्र तटम् इत्यादि ।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Official District website
- [१] Best Places in Thiruvananthapuram
- Government of Kerala Website on Thiruvananthapuram District


text:
10 संघातः । मन्त्राद्यवसरे च यथा[मुक्तकादिस्तथो]क्तं प्राक् । मुक्तकं......[इत्य8a]त्र परिस्फुटमेवेत्यलं विस्तरेण ॥
कः पुनः सर्गबन्धो यस्यावथवाः संघातादय इत्याह—
यदेतत् प्रसिद्धं गुणतः सन्निवेशतश्च महाकाव्यमिति सर्गबन्धः...[स]...विज्ञय इति महाकाव्यानुवादेन सर्गबन्धो विधीयते । सर्गैः सर्गाख्यैः परिच्छेदविशेषैर्बध्यतेऽसाविति सर्गबन्धः । ततश्चानेकसर्गात्मकः सर्गबन्धो महाकाव्यम् । सर्गाश्च संघातादिचतुष्ट्यस्वभावा इति द्रष्टव्यम् ।
अथवा अन्यथावतार्यते । ननु मुक्तकादयो महाकाव्यस्यांशाः, तत् किमुच्यते—सर्गबन्धांशरूपत्वात्10 इत्याह—सर्गबन्धो महाकाव्यमिति । सर्गबन्ध इत्यपि महाकाव्यमुच्यते । ततो ये [म]हाकाव्यस्यांशास्ते सर्गबन्धस्यापीत्यविरोध इत्यर्थः । शेषं समानम् ।
सर्गबन्धस्य तर्हि किं लक्षणं यत् तदंशस्य संघातादेरपि स्यादित्याह—उच्यते त्वस्य लक्षणम् । तुशब्दो भिन्नक्रमः । अस्य तु महाकाव्यस्य लक्षणं स्वरूपमुच्यते । तुशब्देनैतदाह-संघातादीनामवयवानां पृथग् लक्षणं नोच्यते । अवयविनस्तु महाकाव्यस्य लक्षणं क्रियते । ततस्तेऽपि तल्लक्षणा एव, वस्तुतस्तदव्यतिरेकादिति । किं पुनस्तदिति तदेव वक्तुमुपक्रमते-आशीरित्यादि । तस्य महाकाव्यस्य मुखमादिः आशीरिष्टाशंसनं वा प्रयुज्यते, नमस्क्रिया प्रणामो वा, प्रबन्धसम्बन्धिनः कस्यचिद् वस्तुनोऽर्थस्य निर्देशः कथनं वा क्रियते इति विकल्पेन त्रिविधं मुखं प्रतिपत्तव्यम् । न समुच्चयेन । तत्र
- १.१३↩


text:
स्वरितात् संहितायामनुदात्तानाम्
सूत्रच्छेद:
स्वरितात् - पञ्चम्येकवचनम् , संहितायाम् - सप्तम्येकवचनम् , अनुदात्तानाम् - षष्ठीबहुवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
एकश्रुतिः इति वर्तते। संहितायं विशये स्वरितात् परेषाम् अनुदात्तानाम् एकश्रुतिर् भवति। इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रि। माणवक जटिलकाध्यापक क्व गमिष्यसि। इमम् इत्यन्तौदात्तं, मे इति अनुदात्तं विधिकाल एव निघातविधानात्। तत् पुनः उदात्तादनुदातस्य स्वरितः 8|4|66
इति स्वरितं सम्पद्यते। तस्मात् स्वरितात् परेषाम् अनुदात्तानां गङ्गेप्रभृतीनाम् एकश्रुतिर् भवति। सर्व एते आमन्त्रितनिघातेन अनुदात्ताः। माणवक जटिलक इति प्रथमम् आमन्त्रितमाद्युदात्तं, तस्य द्वितीयम् अक्षरम् स्वरितं, ततः परेषाम् अनुदात्तानाम् एकश्रुतिर् भवति। संहिताग्रहणं किम्? अवग्रहे मा भूत्। इमम् मे गङ्गे यमुने सर्स्वति।
`अनुदात्तानाम्` इति जातौ बहुवचनम्। तेन द्वयोरपि भवति। `इममित्यन्तोदात्तम्` इति। इदंशब्दस्य कमिप्रत्ययान्तत्वात् प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्त्त्वम्, तस्य त्यदात्यत्वे `अतो गुणे` 6|1|94
पररूपत्वे तस्याप्येकादेश 8|2|5
उदात्तेनोदात्तत्वात्। `विधिकल एव` इति। `तेमयावेकवचनस्य` 8|1|22
इति विधिकाल एव निघातविधानात्। `सर्व एत आमन्त्रितनिघातेनानुदात्ताः` इति। यद्यपि ``आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत्` 8|1|72
इति, तथापि मेशब्दापेक्षया सर्वेषां निघातापत्तेः। `प्रथमामन्त्रितमाद्युदात्तम्` इति। `आमन्त्रितस्य च` 6|1|192
इति षाष्ठिकेन। `तस्य द्वितीयमक्षरं स्वरितम्` इति। `उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः` 8|4|65
इति। `ततः परेषामनुदात्तानाम्` इति। `नामन्त्रिते समानाधिकरणे सामान्यवचनम्` 8|1|73
इत्यविद्यमानत्वस्य प्रतिषेधे सति माणवकात् परयोः `आमन्त्रितस्य च` 8|1|19
इति निघातविधानात् परेऽनुदात्ताः। `अवग्रहे मा भूत` इति। अवग्रहः = असंहितापाठः। ननु च स्वरितादिति पञ्चमी, तेन `तस्मादित्युत्तरस्य` 1|1|66
इत्यत्र निर्दिष्टग्रहणस्यानन्तरर्यार्थकत्वादवग्रहे प्राप्तिरेव नास्ति, यथैव हि वर्णो व्यवधायकस्तथा कालोऽपि, तत् किं संहिताग्रहणम्? पञ्चमीनिर्देशकालो न व्यवधायक इति ज्ञापनार्थम्। तेन `तिङङतिङः` 8|1|28
इत्यत्रावग्रहेऽतिङन्तात् परं तिङन्तं निहन्यते॥
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
सिद्धान्तकौमुदी
स्वरितात्परेषामनुदात्तानां संहितायामेकश्रुति स्यात् । इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति (इ॒मं मे॑ गङ्गे यमुने सरस्वति) ।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
नपुंसकमन। अन्यतरस्याङ्ग्रहणम् `एकवच्चे`त्यनेनैवानन्तर्यात्संबन्ध्यते, न त्वेकशेषेणेत्याशयेनाह--क्लीबं शिष्यते तच्च वा एकवदिति। अनपुंसकेनेति किम्?। शुक्लं च शुक्लं च शुक्ले। अत्र `एकवच्चे`ति न भवति। `अस्य`ग्रहणम् `अस्यैवैकशेषस्य एकवद्भावो यथा विज्ञायेते`त्येवमर्थम्। अन्यथा उत्तरत्राप्येकवदित्यस्यानुवृत्तिः शङ्क्येत। शुक्लः पट इत्यादि। `शुक्लः शुक्ला शुक्ल`मित्येव विग्रहः, `पटः पटी`त्यादिप्रदर्शनं तु शुक्ल शब्दस्य गुणुलिङ्गत्वस्फोरणाय।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
स्वरितात्संहितायामनुदात्तानाम् ।। द्व्येकयोरप्येकश्रुतिसाधनाधिकरणम् ।। - स्वरितात्संहितायामनुदात्तानामिति चेद् द्व्येकयोरैकश्रुत्यवचनम् - स्वरितात्संहितायामनुदात्तानामिति चेद् द्व्येकयोरैकश्रुत्यं वक्तव्यम्। आग्निवेश्यः पचतीति। किं पुनः कारणं न सिध्यति? बहुवचननिर्देशात्। बहुवचनेनायं निर्देशः क्रियते, तेन बहूनामेवैकश्रुत्यं स्याद् द्व्येकयोर्न स्यात्। नैष दोषः। नात्र बहुवचनेन निर्देशस्तन्त्रम्। कथं पुनस्तेनैव च नाम निर्देशः क्रियते, तच्चातन्त्रं स्यात्? तत्कारी च भवांस्तद्द्वेषी च। नान्तरीयकत्वादत्रबहुवचनेन निर्देशः क्रियते- अवश्यं कयाचिद्विभक्त्या केनचिद्वचनेन निर्देशः कर्तव्य इति। तद्यथा- कश्चिदन्नार्थी शालिकलापं सपलालं सतुषमाहरति नान्तरीयकत्वात्। स यावदादेयं तावदादाय तुषपलालान्युत्सृजति। तथा कश्चिन्मांसार्थी मत्स्यान् सकण्टकान् सशकलानाहरति नान्तरीयकत्वात्। स यावदादेयं तावदादाय शकलकण्टकान्युत्सृजति। एवमिहापि नान्तरीयकत्वाद् बहुवचननिर्देशः क्रियते। अविशेषेणैकश्रुत्यं भवति। - अविशेषेणैकश्रुत्यमिति चेद्व्यवहितानामप्रसिद्धिः - अविशेषेणैकश्रुत्यमिति चेद्वयवहितानामैकश्रुत्यं न प्राप्नोति- इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रि। - अनेकमपीति तु वचनात्सिद्धम् - अनेकमप्येकमपि स्वरितात्परं संहितायामेकश्रुति भवतीति वक्तव्यम्। सिध्यति। सूत्रं तर्हि भिद्यते। यथान्यासमेवास्तु। ननु चोक्तम्- स्वरितात्संहितायामनुदात्तानामिति चेद् द्व्येकयोरैकश्रुत्यवचनम्, अविशेषेणेति चेद्व्यवहितानामप्रसिद्धिः इति। नैष दोषः। कथम्? एकशेषनिर्देशोऽयम्। अनुदात्तस्य चानुदात्तयोश्चानुदात्तानां चानुदात्तानामिति। एवमपि षट्प्रभृतीनामेव प्राप्नोति। षट्प्रभृतिषु ह्येकशेषः परिसमाप्यते। प्रत्येकं वाक्यपरिसमाप्तिर्दृष्टेति द्व्येकयोरपि भविष्यति ।। स्वरितात्संहितायामनुदात्तानाम् ।। 39 ।।


text:
रसायनाध्याय ४
अथात आयुर्वेदसमुत्थानीयं रसायनपादं व्याख्यास्यामः ॥६-१.४.१॥
इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥६-१.४.२॥
आयुर्वेददीपिका
आयुर्वेदसमुत्थानीयो नाम रसायनपादः पारिशेष्याद् उच्यते आयुर्वेदसमुत्थानम् अस्मिन्न् अस्तीति मत्वर्थीयच्छप्रत्ययेणायुर्वेदसमुत्थानीयः ॥१॥
ऋषयः खलु कदाचिच्छालीना यायावराश्च ग्राम्यौषध्याहाराः सन्तः साम्पन्निका मन्दचेष्टा नातिकल्याश्च प्रायेण बभूवुः ।
ते सर्वासाम् इतिकर्तव्यतानाम् असमर्थाः सन्तो ग्राम्यवासकृतमात्मदोषं मत्वा पूर्वनिवासम् अपगतग्राम्यदोषं शिवं पुण्यम् उदारं मेध्यम् अगम्यम् असुकृतिभिर् गङ्गाप्रभवम् अमरगन्धर्वकिंनरानुचरितम् अनेकरत्ननिचयमचिन्त्याद्भुतप्रभावं ब्रह्मर्षिसिद्धचारणानुचरितं दिव्यतीर्थौषधिप्रभवम् अतिशरण्यं हिमवन्तम् अमराधिपतिगुप्तं जग्मुर् भृग्वङ्गिरोऽत्रिवसिष्ठकश्यपागस्त्यपुलस्त्यवामदेवासितगौतमप्रभृतयो महर्षयः ॥६-१.४.३॥
आयुर्वेददीपिका
ऋषीणां शालीनत्वं यायावरत्वं च कर्मविशेषपरिग्रहात् ॥१॥
सम्पन्नम् अनु उपयुज्यन्त इति साम्पन्निकाः ॥२॥
नातिकल्या इति नातिनीरोगाः ॥३॥
इतिकर्तव्यता व्यापारः ॥४॥
इन्द्रपर्यायकथनं स्तुत्यर्थं स्तुतिश् चेयम् इन्द्रस्यायुर्वेदप्रकाशकत्वात् ॥५॥
तान् इन्द्रः सहस्रदृग् अमरगुरुर् अब्रवीत्स्वागतं ब्रह्मविदां ज्ञानतपोधनानां ब्रह्मर्षीणाम् ।
अस्ति ननु वो ग्लानिर् अप्रभावत्वं वैस्वर्यं वैवर्ण्यं च ग्राम्यवासकृतम् असुखम् असुखानुबन्धं च ग्राम्यो हि वासो मूलम् अशस्तानां तत् कृतः पुण्यकृद्भिर् अनुग्रहः प्रजानां स्वशरीरमवेक्षितुं कालः कालश्चायमायुर्वेदोपदेशस्य ब्रह्मर्षीणाम् आत्मनः प्रजानां चानुग्रहार्थम् आयुर्वेदमश्विनौ मह्यं प्रायच्छतां प्रजापतिरश्विभ्यां प्रजापतये ब्रह्मा प्रजानाम् अल्पम् आयुर् जराव्याधिबहुलम् असुखम् असुखानुबन्धम् अल्पत्वाद् अल्पतपोदमनियमदानाध्ययनसंचयं मत्वा पुण्यतमम् आयुःप्रकर्षकरं जराव्याधिप्रशमनम् ऊर्जस्करम् अमृतं शिवं शरण्यमुदारं भवन्तो मत्तः श्रोतुमर्हताथोपधारयितुं प्रकाशयितुं च प्रजानुग्रहार्थमार्षं ब्रह्म च प्रति मैत्रीं कारुण्यम् आत्मनश् चानुत्तमं पुण्यमुदारं ब्राह्ममक्षयं कर्मेति ॥६-१.४.४॥
तच्छ्रुत्वा विबुधपतिवचनम् ऋषयः सर्व एवामरवरम् ऋग्भिस् तुष्टुवुः प्रहृष्टाश्च तद्वचनमभिननन्दुश्चेति ॥६-१.४.५॥
आयुर्वेददीपिका
असुखानुबन्धमिति रोगरूपम् असुखम् अनुबध्नातीत्यसुखानुबन्धम् ॥१॥
मूलमिति कारणम् ॥२॥
कृतः प्रजानामनुग्रह इति ग्रामे स्थित्वा आयुर्वेदोक्तारोग्यसाधनधर्मादिप्रकाशनेन प्रजानुग्रहः कृत एवेत्यर्थः ॥३॥
अयं शब्द उभाभ्यां कालशब्दाभ्यां योजनीयः ॥४॥
प्रजापतये ब्रह्मेति छेदः ॥५॥
प्रजानाम् अल्पादिकम् आयुर्मत्त्वेति योजना ॥६॥
अल्पत्वात् आयुष इति शेषः ॥७॥
अल्पस्तपःप्रभृतीनां संचयोऽस्मिन् अल्पे आयुषि तत् तथा ॥८॥
प्रतिशब्दो मैत्र्यादिभिः प्रत्येकं सम्बध्यते ॥९॥
अथशब्दश् चाधिकारे ॥१०॥
तेन मैत्रीकारुण्यादीन्यधिकृत्य यं ब्रह्मा प्रजापतयेऽदात् तमनुश्रोतुम् अर्हतेति योजना ॥११॥
यद्यपि च ऋषयो भरद्वाजद्वारा इन्द्रादधिगतायुर्वेदाः तथापि ग्राम्यवासकृतमनोग्लान्या न तथा स्फुटार्थो वर्तत इति शङ्कया पुनरिन्द्रस् तानुपदिशति ॥१२॥
अथेन्द्रस् तदायुर्वेदामृतम् ऋषिभ्यः संक्रम्योवाच एतत्सर्वमनुष्ठेयम् अयं च शिवः कालो रसायनानां दिव्याश्चौषधयो हिमवत्प्रभवाः प्राप्तवीर्याः तद्यथा ऐन्द्री ब्राह्मी पयस्या क्षीरपुष्पी श्रावणी महाश्रावणी शतावरी विदारी जीवन्ती पुनर्नवा नागबला स्थिरा वचा छत्त्रा अतिच्छत्रा मेदा महामेदा जीवनीयाश्चान्याः पयसा प्रयुक्ताः षण्मासात् परमायुर्वयश्च तरुणमनामयत्वं स्वरवर्णसम्पदम् उपचयं मेधां स्मृतिमुत्तमबलम् इष्टांश्चापरान् भावान् आवहन्ति सिद्धाः ॥६-१.४.६॥
आयुर्वेददीपिका
महाश्रावणी अलम्बुषा ॥१॥
अतिच्छत्रा मधुरिका ॥२॥
ब्रह्मसुवर्चला नामौषधिर् या हिरण्यक्षीरा पुष्करसदृशपत्त्रा आदित्यपर्णी नामौषधिर्या सूर्यकान्ता इति विज्ञायते सुवर्णक्षीरा सूर्यमण्डलाकारपुष्पा च नारीनामौषधिः अश्वबला इति विज्ञायते या बिल्वजसदृशपत्त्रा काष्ठगोधा नामौषधिर् गोधाकारा सर्पानामौषधिः सर्पाकारा सोमो नामौषधिराजः पञ्चदशपर्वा स सोम इव हीयते वर्धते च पद्मा नामौषधिः पद्माकारा पद्मरक्ता पद्मगन्धा च अजानाम् औषधिः अजशृङ्गी इति विज्ञायते नीला नामौषधिस्तु नीलक्षीरा नीलपुष्पा लताप्रतानबहुलेति आसामोषधीनां यां यामेवोपलभेत तस्यास् तस्याः स्वरसस्य सौहित्यं गत्वा स्नेहभावितायाम् आर्द्रपलाशद्रोण्यां सपिधानायां दिग्वासाः शयीत तत्र प्रलीयते षण्मासेन पुनः सम्भवति तस्याजं पयः प्रत्यवस्थापनं षण्मासेन देवतानुकारी भवति वयोवर्णस्वराकृतिबलप्रभाभिः स्वयं चास्य सर्ववाचोगतानि प्रादुर्भवन्ति दिव्यं चास्य चक्षुः श्रोत्रं च भवति गतिर् योजनसहस्रं दशवर्षसहस्राण्य् आयुर् अनुपद्रवं चेति ॥६-१.४.७॥
आयुर्वेददीपिका
ब्रह्मसुवर्चलाप्रभृतयो यथोक्तलक्षणा दिव्यौषधयो नातिप्रसिद्धाः ॥१॥
आदित्यपर्णी सूर्यावर्तमेव देशविशेषजातं केचिद् वर्णयन्ति ॥२॥
अश्वबलेति ज्ञायत इति ऋषिभिरेवानेन नाम्ना ज्ञायते नलौकिकैः लोकाप्रसिद्धत्वात् ॥३॥
सोम इव वर्धते हीयत इति यथासोमवृद्धिक्षयौ तथा तत्कालमेव तस्य वृद्धिक्षयौ भवतः ॥४॥
प्रलीयत इति द्रुतो भवति अन्ये तु मूर्छतीति वर्णयन्ति ॥५॥
प्रत्यवस्थापनमिति आहारसेवायां योज्यम् इत्यर्थः ॥६॥
सर्ववाचोगतानि सर्ववाक्यविशेषाः ॥७॥
दिव्यानामोषधीनां यः प्रभावः स भवद्विधैः ।
शक्यः सोढुमशक्यस्तु स्यात्सोढुमकृतात्मभिः ॥६-१.४.८॥
ओषधीनां प्रभावेण तिष्ठतां स्वे च कर्मणि ।
भवतां निखिलं श्रेयः सर्वमेवोपपत्स्यते ॥६-१.४.९॥
वानप्रस्थैर्गृहस्थैश्च प्रयतैर्नियतात्मभिः ।
शक्या ओषधयो ह्य् एताः सेवितुं विषयाभिजाः ॥६-१.४.१०॥
आयुर्वेददीपिका
एतद्दिव्यं रसायनमृषिभिस्तद्विधैर् वा सेव्यम् इति दर्शयन्न् आह दिव्यानाम् इत्यादि ॥१॥
विषयाभिजा इति स्वोचितपुण्यदेशे जाता इत्यर्थः अपुण्ये तु देशे दिव्यौषधिजन्मैव न भवति भवन्त्यो ऽपि निर्वार्या भवन्तीति भावः ॥२॥
यास्तु क्षेत्रगुणैस्तेषां मध्यमेन च कर्मणा ।
मृदुवीर्यतरास् तासां विधिर्ज्ञेयः स एव तु ॥६-१.४.११॥
पर्येष्टुं ताः प्रयोक्तुं वा ये ऽसमर्थाः सुखार्थिनः ।
रसायनविधिस्तेषामयमन्यः प्रशस्यते ॥६-१.४.१२॥
आयुर्वेददीपिका
सम्प्रति ब्रह्मसुवर्चलादीनां यथा मृदुवीर्यत्वं भवति तदाह यास् त्व् इत्यादि ॥१॥
क्षेत्रगुणैर् इति हिमालयादिप्रशस्तदेशव्यतिरिक्तक्षेत्रधर्मैः ॥२॥
तेषामिति ऋषिव्यतिरिक्तानां वानप्रस्थादीनाम् ॥३॥
मध्यमेन च कर्मणेति असम्यक्प्रयोगेण किंवा अनतिमहतादृष्टेन ॥४॥
बल्यानां जीवनीयानां बृंहणीयाश् च या दश ।
वयसः स्थापनानां च खदिरस्यासनस्य च ॥६-१.४.१३॥
खर्जूराणां मधूकानां मुस्तानामुत्पलस्य च ।
मृद्वीकानां विडङ्गानां वचायाश्चित्रकस्य च ॥६-१.४.१४॥
शतावर्याः पयस्यायाः पिप्पल्या जोङ्गकस्य च ।
ऋद्ध्या नागबलायाश्च द्वारदाया धवस्य च ॥६-१.४.१५॥
त्रिफलाकण्टकार्योश् च विदार्याश्चन्दनस्य च ।
इक्षूणां शरमूलानां श्रीपर्ण्यास्तिनिशस्य च ॥६-१.४.१६॥
रसाः पृथक् पृथग् ग्राह्याः पलाशक्षार एव च ।
एषां पलोन्मितान् भागान् पयो गव्यं चतुर्गुणम् ॥६-१.४.१७॥
द्वे पात्रे तिलतैलस्य द्वे च गव्यस्य सर्पिषः ।
तत् साध्यं सर्वम् एकत्र सुसिद्धं स्नेहमुद्धरेत् ॥६-१.४.१८॥
तत्रामलकचूर्णानामाढकं शतभावितम् ।
स्वरसेनैव दातव्यं क्षौद्रस्याभिनवस्य च ॥६-१.४.१९॥
शर्कराचूर्णपात्रं च प्रस्थमेकं प्रदापयेत् ।
तुगाक्षीर्याः सपिप्पल्याः स्थाप्यं संमूर्छितं च तत् ॥६-१.४.२०॥
सुचौक्षे मार्त्तिके कुम्भे मासार्धं घृतभाविते ।
मात्रामग्निसमां तस्य तत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत् ॥६-१.४.२१॥
हेमताम्रप्रवालानाम् अयसः स्फटिकस्य च ।
मुक्तावैडूर्यशङ्खानां चूर्णानां रजतस्य च ॥६-१.४.२२॥
प्रक्षिप्य षोडशीं मात्रां विहायायासमैथुनम् ।
जीर्णे जीर्णे च भुञ्जीत षष्टिकं क्षीरसर्पिषा ॥६-१.४.२३॥
सर्वरोगप्रशमनं वृष्यमायुष्यम् उत्तमम् ।
सत्त्वस्मृतिशरीराग्निबुद्धीन्द्रियबलप्रदम् ॥६-१.४.२४॥
परमूर्जस्करं चैव वर्णस्वरकरं तथा ।
विषालक्ष्मीप्रशमनं सर्ववाचोगतप्रदम् ॥६-१.४.२५॥
सिद्धार्थतां चाभिनवं वयश्च प्रजाप्रियत्वं च यशश्च लोके ।
प्रयोज्यम् इच्छद्भिरिदं यथावद् रसायनं ब्राह्ममुदारवीर्यम् ॥६-१.४.२६॥
आयुर्वेददीपिका
बल्यानाम् इत्यादौ जोङ्गकम् अगुरु ॥१॥
द्वारदा शाकतरुः कपिकच्छुर् वा ॥२॥
श्रीपर्णी गम्भारी ॥३॥
पलाशक्षारः पलाशक्षारोदकम् ॥४॥
सुचौक्षे इति सुविशुद्धे ॥५॥
अग्निसमामिति अग्न्यनुरूपाम् ॥६॥
षोडशीं मात्रामिति आमलकादिचूर्णयुक्तघृतापेक्षया षोडशभागो हेमादिचूर्णाद् ग्राह्यः ॥७॥
समर्थानामरोगाणां धीमतां नियतात्मनाम् ।
कुटीप्रवेशः क्षणिनां परिच्छदवतां हितः ॥६-१.४.२७॥
अतोऽन्यथा तु ये तेषां सौर्यमारुतिको विधिः ।
तयोः श्रेष्ठतरः पूर्वो विधिः स तु सुदुष्करः ॥६-१.४.२८॥
रसायनविधिभ्रंशाज्जायेरन् व्याधयो यदि ।
यथास्वमौषधं तेषां कार्यं मुक्त्वा रसायनम् ॥६-१.४.२९॥
आयुर्वेददीपिका
कुटीप्रावेशिकरसायनविषयान् वातातपिकरसायनविषयांश्च पुरुषान् आह समर्थानाम् इत्यादि ॥१॥
क्षणिनामिति कृतक्षणानाम् ॥२॥
सूर्यमारुतसेवयापि क्रियत इति सौर्यमारुतिकः ॥३॥
सत्यवादिनमक्रोधं निवृत्तं मद्यमैथुनात् ।
अहिंसकमनायासं प्रशान्तं प्रियवादिनम् ॥६-१.४.३०॥
जपशौचपरं धीरं दाननित्यं तपस्विनम् ।
देवगोब्राह्मणाचार्यगुरुवृद्धार्चने रतम् ॥६-१.४.३१॥
आनृशंस्यपरं नित्यं नित्यं करुणवेदिनम् ।
समजागरणस्वप्नं नित्यं क्षीरघृताशिनम् ॥६-१.४.३२॥
देशकालप्रमाणज्ञं युक्तिज्ञम् अनहंकृतम् ।
शस्ताचारम् असंकीर्णम् अध्यात्मप्रवणेन्द्रियम् ॥६-१.४.३३॥
उपासितारं वृद्धानामास्तिकानां जितात्मनाम् ।
धर्मशास्त्रपरं विद्यान्नरं नित्यरसायनम् ॥६-१.४.३४॥
गुणैर् एतैः समुदितैः प्रयुङ्क्ते यो रसायनम् ।
रसायनगुणान् सर्वान् यथोक्तान् स समश्नुते ॥६-१.४.३५॥
आयुर्वेददीपिका
सामान्येन रसायनविषयपुरुषगुणानाह सत्यवादिनम् इत्यादि ॥१॥
करुणया सत्त्वानि पश्यतीति करुणवेदी ॥२॥
असंकीर्णः असंकीर्णभोजी ॥३॥
नित्यं रसायनप्रयोगो यस्य स नित्यरसायनः ॥४॥
यथास्थूलम् अनिर्वाह्य दोषाञ्छारीरमानसान् ।
रसायनगुणैर् जन्तुर् युज्यते न कदाचन ॥६-१.४.३६॥
योगा ह्य् आयुःप्रकर्षार्था जरारोगनिबर्हणाः ।
मनःशरीरशुद्धानां सिध्यन्ति प्रयतात्मनाम् ॥६-१.४.३७॥
तदेतन्न भवेद्वाच्यं सर्वमेव हतात्मसु ।
अरुजेभ्यो ऽद्विजातिभ्यः शुश्रूषा येषु नास्ति च ॥६-१.४.३८॥
आयुर्वेददीपिका
मनःशुद्ध्यैव प्रयतात्मतायां लब्धायां पुनस् तदभिधानम् इतरमानसगुणेषु प्रयतात्मताया अभ्यर्हिततोपदर्शनार्थम् ॥१॥
अरुजेभ्यो ऽद्विजातिभ्यो येषु च पुरुषेषु शुश्रूषा नास्ति तेषु चैतन् न वाच्यमिति योजना ॥२॥
ये रसायनसंयोगा वृष्ययोगाश्च ये मताः ।
यच्चौषधं विकाराणां सर्वं तद्वैद्यसंश्रयम् ॥६-१.४.३९॥
प्राणाचार्यं बुधस्तस्माद्धीमन्तं वेदपारगम् ।
अश्विनाव् इव देवेन्द्रः पूजयेद् अतिशक्तितः ॥६-१.४.४०॥
अश्विनौ देवभिषजौ यज्ञवाहाव् इति स्मृतौ ।
यज्ञस्य हि शिरश्छिन्नं पुनस्ताभ्यां समाहितम् ॥६-१.४.४१॥
प्रशीर्णा दशनाः पूष्णो नेत्रे नष्टे भगस्य च ।
वज्रिणश्च भुजस्तम्भस्ताभ्यामेव चिकित्सितः ॥६-१.४.४२॥
चिकित्सितश्च शीतांशुर्गृहीतो राजयक्ष्मणा ।
सोमाभिपतितश्चन्द्रः कृतस्ताभ्यां पुनः सुखी ॥६-१.४.४३॥
भार्गवश्च्यवनः कामी वृद्धः सन् विकृतिं गतः ।
वीतवर्णस्वरोपेतः कृतस्ताभ्यां पुनर्युवा ॥६-१.४.४४॥
एतैश्चान्यैश्च बहुभिः कर्मभिर् भिषगुत्तमौ ।
बभूवतुर्भृशं पूज्याव् इन्द्रादीनां महात्मनाम् ॥६-१.४.४५॥
ग्रहाः स्तोत्राणि मन्त्राणि तथा नानाहवींषि च ।
धूम्राश्च पशवस्ताभ्यां प्रकल्प्यन्ते द्विजातिभिः ॥६-१.४.४६॥
प्रातश्च सवने सोमं शक्रो ऽश्विभ्यां सहाश्नुते ।
सौत्रामण्यां च भगवानश्विभ्यां सह मोदते ॥६-१.४.४७॥
इन्द्राग्नी चाश्विनौ चैव स्तूयन्ते प्रायशो द्विजैः ।
स्तूयन्ते वेदवाक्येषु न तथान्या हि देवताः ॥६-१.४.४८॥
अजरैरमरैस्तावद्विबुधैः साधिपैर् ध्रुवैः ।
एते प्रयतैरेवमश्विनौ भिषजाव् इति ॥६-१.४.४९॥
मृत्युव्याधिजरावश्यैर् दुःखप्रायैः सुखार्थिभिः ।
किं पुनर्भिषजो मर्त्यैः पूज्याः स्युर् नातिशक्तितः ॥६-१.४.५०॥
शीलवान्मतिमान् युक्तो द्विजातिः शास्त्रपारगः ।
प्राणिभिर्गुरुवत्पूज्यः प्राणाचार्यः स हि स्मृतः ॥६-१.४.५१॥
आयुर्वेददीपिका
सम्प्रति रसायनादिसिद्धिर् वैद्याधीना तेन वैद्यस्तुतिम् आरभते य इत्यादि ॥१॥
प्राणाचार्यमित्यत्र प्राणिवर्यम् इति वा पाठः तत्र प्राणिनां वर्यः श्रेष्ठः प्राणिवर्यः ॥२॥
यज्ञं वहत इति यज्ञवाहौ ॥३॥
एतद्यज्ञवाहत्वमेव दर्शयति दक्षस्य हीत्यादि ॥४॥
पूष्णः सूर्यस्य भगोऽपि सूर्यभेदः ॥५॥
सोमाभिपतित इति सोमाभिपतनयोगेन पीडित इत्यर्थः सोमातिपचित इति वा पाठः तत्राप्यतिपचनेन सोमपानातियोगं दर्शयति ॥६॥
ग्रहाः सोमपानपात्राणि ॥७॥
स्तोत्राणि स्तवाः स्तावकवाचः शस्त्राणीति केचित् संशस्यते ऽनेनेति कृत्वा सामऋग्व्यतिरिक्तं स्तोत्रमाहुः शस्त्राणि अस्त्राण्येव वषड्युक्तानि शस्त्राणि च यज्ञे कल्प्यन्त एव ॥८॥
धूम्राश् च पशव इति धूम्रवर्णपशवः एवंवर्णाश् च पशवः श्रेष्ठा भवन्ति ॥९॥
सवन इति यज्ञस्थाने ॥१०॥
सौत्रामणी यज्ञविशेषः ॥११॥
अतिशक्तित इति निजशक्तेर् अप्यतिरेकेण ॥१२॥
विद्यासमाप्तौ भिषजो द्वितीया जातिरुच्यते ।
अश्नुते वैद्यशब्दं हि न वैद्यः पूर्वजन्मना ॥६-१.४.५२॥
विद्यासमाप्तौ ब्राह्मं वा सत्त्वमार्षमथापि वा ।
ध्रुवम् आविशति ज्ञानात्तस्माद् वैद्यो द्विजः स्मृतः ॥६-१.४.५३॥
नाभिध्यायेन्न चाक्रोशेद् अहितं न समाचरेत् ।
प्राणाचार्यं बुधः कश्चिद् इच्छन्न् आयुर् अनित्वरम् ॥६-१.४.५४॥
आयुर्वेददीपिका
वैद्यशब्दद्विजशब्दयोः प्रवृत्तिनिमित्तमाह विद्येत्यादि ॥१॥
तेन विद्यायोगाद् वैद्यत्वं तथा विद्यासमाप्तिलक्षणजन्मना द्विजत्वं भवतीत्युक्तं भवति ॥२॥
ब्राह्मं वा आर्षं वा इति विकल्पो वैद्यविशेषाभिप्रायाद् भवति तयोर् यो नैष्ठिकचिकित्सार्थस्तस्य ब्राह्मम् इतरस्य तु लोकानुग्राहिण आर्षमिति व्यवस्था ॥३॥
चिकित्सितस्तु संश्रुत्य यो वासंश्रुत्य मानवः ।
नोपाकरोति वैद्याय नास्ति तस्येह निष्कृतिः ॥६-१.४.५५॥
भिषगप्यातुरान् सर्वान् स्वसुतानिव यत्नवान् ।
आबाधेभ्यो हि संरक्षेद् इच्छन् धर्मम् अनुत्तमम् ॥६-१.४.५६॥
धर्मार्थं चार्थकामार्थमायुर्वेदो महर्षिभिः ।
प्रकाशितो धर्मपरैर् इच्छद्भिः स्थानमक्षरम् ॥६-१.४.५७॥
नार्थार्थं नापि कामार्थमथ भूतदयां प्रति ।
वर्तते यश्चिकित्सायां स सर्वम् अतिवर्तते ॥६-१.४.५८॥
कुर्वते ये तु वृत्त्यर्थं चिकित्सापण्यविक्रयम् ।
ते हित्वा काञ्चनं राशिं पांशुराशिमुपासते ॥६-१.४.५९॥
दारुणैः कृष्यमाणानां गदैर् वैवस्वतक्षयम् ।
छित्त्वा वैवस्वतान् पाशान् जीवितं यः प्रयच्छति ॥६-१.४.६०॥
धर्मार्थदाता सदृशस्तस्य नेहोपलभ्यते ।
न हि जीवितदानाद्धि दानम् अन्यद् विशिष्यते ॥६-१.४.६१॥
परो भूतदया धर्म इति मत्वा चिकित्सया ।
वर्तते यः स सिद्धार्थः सुखम् अत्यन्तम् अश्नुते ॥६-१.४.६२॥
आयुर्वेददीपिका
संश्रुत्येति प्रतिज्ञाय ॥१॥
चिकित्सैव पण्यं विक्रेतव्यमिति चिकित्सापण्यम् ॥२॥
ते हित्वेत्यादौ धर्मार्थं क्रियमाणचिकित्सा महाफलत्वेन काञ्चनराशितुल्या इतरा त्व् असारकल्पा पांशुराशितुल्या ॥३॥
वैवस्वतक्षयमिति यमगृहम् ॥४॥
आयुर्वेदसमुत्थानं दिव्यौषधिविधिं शुभम् ।
अमृताल्पान्तरगुणं सिद्धं रत्नरसायनम् ॥६-१.४.६३॥
सिद्धेभ्यो ब्रह्मचारिभ्यो यदुवाचामरेश्वरः ।
आयुर्वेदसमुत्थाने तत् सर्वं संप्रकाशितम् ॥६-१.४.६४॥
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सितस्थाने रसायनाध्याये आयुर्वेदसमुत्थानीयो नाम रसायनपादश्चतुर्थः ॥६-१.४.६५॥
आयुर्वेददीपिका
संग्रहे रत्नरसायनमिति हेमादिरत्नसंयुक्तं रसायनम् ॥१॥
आयुर्वेदसमुत्थाने प्रकाशिततया दिव्यौषधिविध्यादि यदुवाच ब्रह्मचारिभ्योऽमरेश्वरः तत् संप्रकाशितम् इति योजना ॥२॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
Hinduism,Cosmos ,Sanatan Dharma.Ancient Hinduism science.
।।जय माँ आदिशक्ति।।
ॐ या देवी सर्वभूतेषु बुद्धिरुपेण संस्थिता नमस्तस्यै, नमस्तस्यै, नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरुपेण संस्थिता नमस्तस्यै, नमस्तस्यै, नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु भक्तिरुपेण संस्थिता नमस्तस्यै, नमस्तस्यै, नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु मातृरुपेण संस्थिता नमस्तस्यै, नमस्तस्यै, नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु लक्ष्मीरुपेण संस्थिता नमस्तस्यै, नमस्तस्यै, नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु दयारुपेण संस्थिता नमस्तस्यै, नमस्तस्यै, नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु तृष्णारुपेण संस्थिता नमस्तस्यै, नमस्तस्यै, नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु निद्रारुपेण संस्थिता नमस्तस्यै, नमस्तस्यै, नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु श्रद्धारुपेण संस्थिता नमस्तस्यै, नमस्तस्यै, नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु वृतिरुपेण संस्थिता नमस्तस्यै, नमस्तस्यै, नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु स्मृतिरुपेण संस्थिता नमस्तस्यै, नमस्तस्यै, नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु शान्तिरुपेण संस्थिता नमस्तस्यै, नमस्तस्यै, नमस्तस्यै नमो नम:
दुर्गा माता की जय
This slideshow requires JavaScript.
This slideshow requires JavaScript.
I'm just starting out; leave me a comment or a like :)


text:
योगप्रमाणे च तदभावेऽदर्शनं स्यात्
सूत्रच्छेद:
योगप्रमाणे - सप्तम्येकवचनम् , च - अव्ययम् , तदभावे - सप्तम्येकवचनम् , अदर्शनम् - प्रथमैकवचनम् , स्यात् (तिङन्तपदम्)
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
पञ्चालाऽदयः संज्ञाशब्दाः, न योगनिमित्ताः इत्युक्तम्। तच्चावश्यम् एव अभ्युपगन्तव्यम्। योगप्रमाणे हि तदभावे ऽदर्शनं स्यात्। यदि पञ्चालादिशब्दो योगस्य प्रमाणं योगस्य वाचकः स्यात् ततस् तदभावे ऽदर्शनम् अप्रयोगः स्यात्। दृश्यते च सम्प्रति वनैव क्षत्रियसम्बन्धेन जनपदेषु पञ्चालादिशब्दाः, ततो ऽवसीयते नायं योगनिमित्तकः। किं तर्हि? रूढिरूपेणैव तत्र प्रवृत्तः इति।
`योगप्रमाणे` इति। योगस्य प्रमाणं योगप्रमाणम्, येन योगः प्रत्याय्यते। तत् पुनरिह प्रकृतत्वात् पञ्चालादिशब्दः। स हि परमतेन पञ्चालादिसम्बन्धं स्वप्रवृत्तिनिमित्तमभिधायैव जनपदादौ वत्र्तते, नानभिधाय। तेन योगस्य प्रमाणं प्रत्यायको वाचक इत्यर्थः। `तदभावेऽदर्शनं स्यात्` इति। यो हि योगनिमित्तकः स योगाभावे न प्रयुज्यते, दणडआदिशब्दवदित्यभिप्रायः। `योगप्रमाणे हि` इत्यादि। हिशब्दं हेत्वर्थं प्रयुञ्जानश्चशब्दो हेत्वर्थवृत्तिः सूत्रे उपात्त इति दर्शयति। स्यादेतत्, भवत्येव योगाभावे पञ्चालादिशब्दस्यादर्शनमित्यत आह-- `दृश्यते च` इत्यादि। गतार्थम्।
पञ्चालादय इत्यादि । पूर्वयोगस्याप्रतिभास उक्तः, यस्तु तमपजानीते तं प्रत्यनेनानिष्टमापद्यत इति दर्शयति-योगप्रमाणे हीति । ऽहिऽ शब्दो हेत्वर्थे प्रयुञ्जानः सूत्रे ऽचऽ शब्दो हेतौ प्रयुक्त इति दर्शयति । एतदेव व्याचष्टे-यदीति, अदर्शनमयोगः चस्यादिति । दर्शनं ज्ञानं तच्च प्रयोगस्योच्चारणस्य फलम्, अतः फलाभावेन हेत्वभावो विवक्षित इत्याचष्टे । योगनिमितको हि योगाभावेन प्रदर्शनं युज्यते, यथा-दण्डीशब्द इति भावः । ननु भूतपूर्वमपि निमितं भवति, ततश्च सम्प्रति वरणादियोगाभावेऽपि भूतपूर्वः स एव निमितं भविष्यति, नैतदेवम्; भूतपूर्वनिमितो हि व्यपदेशो गौणः स्याद्, न चायं गौणः; पदान्तरस्य प्रयोगमन्तरेणाऽपि प्रतीयमानत्वात् । किञ्च यौगिकत्वे पुरुषान्तरसंबंधनिबंधनोऽपि व्यपदेशः कस्मान्न प्रवर्तते ? विपर्ययो वा कस्मान्न भवति ? देशसम्बन्धाद्राजसु पञ्चालशब्द इत्यतोऽक्षादिशब्दवदनेकार्थ एवायं पञ्चालादिशब्दः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
यदि हि योगस्यावयवार्थस्येदं बोधकं स्यात्तदा तदभावे न दृश्येत ॥
प्रत्ययस्वीकारे बाधकमाह--योगप्रमाणे च। पञ्चालाऽङ्गवङ्गादिशब्देषु योगस्य=अवयवार्थस्य प्रमापकत्वे सति तदभावे=पञ्चालाङ्गादिक्षत्रियसम्बन्धाऽभावे संप्रति शूद्रादिराजके जनपदे पञ्चालादिशब्दो न प्रयुज्यते, प्रयुज्यते च यतः, अतः पञ्चालादिशब्दा जनपदविशेषेषु केवरूढा इति युक्तमित्यर्थः। तदाह-यदि हि योगस्येति।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २३०
शान्तिविधानवर्णनम् ।
गर्ग उवाच।
देवतार्चाः प्रनृत्यन्ति वेपन्ते प्रज्वलन्ति च।
वमन्त्यग्निं तथा धूमं स्नेहं रक्तं तथा वसाम् ।। २३०.१ ।।
आरयन्ति रुदन्त्येताः प्रस्विद्यन्ति हसन्ति च।
उत्तिष्ठन्ति निषीदन्ति प्रधावन्ति धमन्ति च ।। २३०.२ ।।
भुञ्जते विक्षिपन्ते वा कोशप्रहरणध्वजान्।
अवाङ्मुखा वै भवन्ति स्थानात् स्थानं भ्रमन्ति च ।। २३०.३ ।।
एवमाद्या हि दृश्यन्ते विकाराः सहसोत्थिताः।
लिङ्गायतन विप्रेषु तत्र वासं नरोचयेत् ।। २३०.४ ।।
राज्ञो वा व्यसनन्तत्र स च देशो विनश्यति।
देवयात्रासु चोत्पातात् दृष्ट्वा देशभयं वदेत् ।। २३०.५ ।।
पितामहस्य हर्म्येषु तत्र वासं न रोचयेत्।
पशूनां रुद्रजं ज्ञेयं नृपाणां लोकपालजम् ।। २३०.६ ।।
ज्ञेयं सेनापतीनान्तु यत्स्यात् कन्दविशाखजम्।
लोकानां विष्णुवस्वीन्द्र विश्वकर्मसमुद्भवम् ।। २३०.७ ।।
विनायकोद्भवं ज्ञेयं गणानां ये तु नायकाः।
देवप्रेष्यान्नृपप्रेष्यादेव स्त्रीभिर्नृपस्त्रियः ।। २३०.८ ।।
वासुदेवोद्भवं ज्ञेयं ग्रहाणामेव नान्यथा।
देवतानां विकारेषु श्रुतिवेत्ता पुरोहितः ।। २३०.९ ।।
देवतार्चान्तु गत्वा वै स्नानमाच्छाद्य भूषयेत्।
पूजयेच्च महाभाग! गन्धमाल्यान् न सम्पदा ।। २३०.१० ।।
मधुपर्केण विधिवत् उपतिष्ठेदनन्तरम्।
पुरोधा जुहुयाद्वह्नौ सप्तरात्रमतन्द्रितः ।। २३०.११ ।।
विप्राश्च पूज्या मधुरान्नपानैः सदक्षिणं सप्तदिनं नरेन्द्र!।
प्राप्तेऽष्टमेऽह्नि क्षितिगोप्रदानैः सकाञ्चनैः शान्तिमुपैति पापम् ।। २३०.१२ ।।


text:
अध्याय १७ / भाग १ / श्रीमदभगवदगीता / मृदुल कीर्ति
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः।
तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः॥१७- १॥
अर्जुन उवाच
विधि शास्त्रन की जिन त्याग दई,
देवन कौ श्रद्धा सों सेवत हैं.
मधुसूदन! सत, राजस, तम के,
गुण कौन प्रधान वे होवत हैं.
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा।
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु॥१७- २॥
श्री भगवानुवाच
मानव की मूल सुभाव जनित,
यहि तीन वृत्तियाँ होत मही.
राजस, तामस, सत इति त्रिविधा,
मधुसूदन पार्थ सों सत्व कही.
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत।
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥१७- ३॥
हिय की श्रद्धा सब मानुष की,
जस होत है मन तस होत यथा,
जस भाव धरे हिय मांहीं जो,
तस मानुष की तस भाव प्रथा.
यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः।
प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः॥१७- ४॥
जन सात्विक पूजत देवन को,
जन राजस पूजत असुरन को.
जन तामस पूजत भूतन को,
जस भाव लगावत तस मन को
अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः।
दम्भाहंकारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः॥१७- ५॥
जिन शास्त्र विधान विहीन भये,
तप घोर तपैं बिनु नियमन के.
बल दर्पहिं दंभ सों युक्त भये ,
वश कामहिं राग के बंधन के
कर्षयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः।
मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान्॥१७- ६॥
जिन देह तपाय के देहिन में,
जो ब्रह्म बसयो, है कलेश दियौ.
वृति आसुरी के तिन जानि ताहि ,
जिन देह को क्लेश विशेष दियौ
आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः।
यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु॥१७- ७॥
तप, दान, यज्ञ, यश, भिजन भी,
सब तीनहि विधि के होवत हैं,
जस होत प्रकृति, तस होत रूचि,
विधि को अस नियमन होवत है
आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः।
रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः॥१७- ८॥
बल, प्रीति, आयु, आरोग्य, बुद्धि,
आहार सों वर्धन होवत है.
जन सात्विक, सात्विक अन्न गहै,
जस मन तस अन्न ही सेवत है
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः।
आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः॥१७- ९॥
कटु, अम्ल, लवण, तीखे, दाहक
दुःख, रोग, शोक, के वर्द्धक हैं.
अस रूखे,तीक्ष्ण गरम भोजन
जन राजस के हिय हर्षक हैं
यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत्।
उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्॥१७- १०॥
रसहीन, अधपको और बासी
उच्छिष्ठ, अपावन, गंध बिना,
तामस जन को अति प्रिय होत बहु,
सब खावति चाव सों बंध बिना
अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते।
यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः॥१७- ११॥
विधि नियमन सों जिन यज्ञ किये,
फल चाह न नैकु हिये में लिए.
मन साध के ब्रह्म को ध्यान किये,
तस यज्ञन, सात्विक जानि प्रिये
अभिसंधाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत्।
इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम्॥१७- १२॥
सुन अर्जुन! जिन अभिमान किये,
फल चाहन लक्ष्य हिये में लिए.
जिन चाह धारि मन यज्ञ किये,
तस यज्ञन राजस जान प्रिये
विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम्।
श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते॥१७- १३॥
जिन शास्त्र विहीनन यज्ञ किये,
श्रद्धा बिनु मन्त्र न दान दिए,
चित्त नैकु न भक्ति को भाव हिये,
तस यज्ञ को तामान जान प्रिये
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम्।
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते॥१७- १४॥
द्विज, देव, गुरु, ज्ञानी जन कौ.
ज पूजत और हिय आपुनि में.
धरि ब्रह्मचर्य सात्विक शुचिता,
तप तन कौ वही ऋत अरथन में
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥१७- १५॥
प्रिय हितकारी उद्वेग हीन ,
ऋत सत्य वचन कौ सत जानौ.
स्वाध्याय भजन बिनु संशय के
तप वाणी को होवत, सत मानौ
मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः।
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते॥१७- १६॥
मन कौ सुख शांति कौ भाव रुचै,
प्रभु, चित्त माहीं दिन रैन रह्यौ .
मन कौ संयम और पावनता,
मानस तप त्याग है जात कह्यौ
श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः।
अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते॥१७- १७॥
फल चाह हीन जो निष्कामी ,
श्रद्धा सों तप अस साधत है.
तन, वाणी, मन , धन को अस तप,
ही तप सात्विक कहलावत है
सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत्।
क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्॥१७- १८॥
आदर, पूजा, सत्कार, मान हित,
जो तप यज्ञ कियौ प्रानी,
यदि दंभ प्रधान कौ भाव हिया,
अस तप राजस मानत ज्ञानी
मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः।
परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्॥१७- १९॥
हठ मूढ़ मता मन सों तप को ,
यदि कोऊ मानु करत रह्यौ.
धरि भाव अनिष्ट कौ, दूसर कौ.
अस तप, तामस तप जात कह्यौ
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे।
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम्॥१७- २०॥
उपकार करै बिनु बदले ही,
सत भावन दान जो देत यथा,
अस दान ही सांचे अरथन में,
सात्विक दान की, सत्य प्रथा
यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः।
दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम्॥१७- २१॥
जो दान कलेश दुखी मन सों,
हित, फल पावन को होवत हैं,
अस दान ही सांचे अरथन में,
हे अर्जुन! राजस होवत हैं.
अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते।
असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्॥१७- २२॥
बिनु मान कुपात्र कौ दान दियौ,
हिय माहीं आदर नैकु नहीं.
अस दान तौ अर्जुन! तामस है,
अस दान कौ अरथ न नैकु कहीं
ॐतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः।
ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा॥१७- २३॥
इति तत् सत ॐ त्रिविध रूपा,
अथ ब्रह्म कौ नाम है जात कह्यौ,
यज्ञादिक वेदन ब्राह्मण जो,
अति आदि सृष्टि में प्रगट भयौ
तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः।
प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम्॥१७- २४॥
तप, दान, यज्ञ के करमन में,
अति आदि में ॐ उचार है.
विधि ज्ञाता और वेदज्ञ सबहिं,
वेदोक्त विधान बतावत हैं
तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः।
दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः॥१७- २५॥
जग ब्रह्म सों पूरित, ब्रह्म को हैं,
धरि भाव, करम निष्काम करैं.
जिन मोक्ष की चाह घनेरी हिया,
तप, दान, यज्ञ प्रभु नाम करैं
सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते।
प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते॥१७- २६॥
सत ब्रह्म कौ नाम है श्रेय महे,
सत करमन माहीं प्रयुक्त अहे.
सत श्रेय परम सर्वोच्च पार्थ!
तत् सत सों जग संयुक्त रहे
यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते।
कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते॥१७- २७॥
तप, दान, यज्ञ, सत वास करैं,
बिनु संशय के, सत होत महे.
अस ब्रह्म हेतु जो करम भयौ,
निश्चय सत होत, ये सत्य कहे
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत्।
असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥१७- २८॥
बिनु श्रद्धा के तप, दान, हवन,
सब करम असत ही होवत हैं.
इहि लोक में न, परलोकन में,
कहूँ नाहीं सकारथ होवत हैं


text:
नारी
अन्तर्विषयाः
संस्कृतम्[सम्पाद्यताम्]
- नारी, वनिता, स्त्री, जाया, अङ्गना, महिला, अंमना, वामा, वधू, सीमंतिनी, योषा, ललना, अबला, सुन्दरी, अञ्जनी, क्षविका, चारुवर्धना, जनी, नताङ्गी, नरी, पौरुषी, पुरुषी, प्रतीपदर्शनी, प्रतिपद्दर्शिनी, महीला, मल्ला, मानवी, मण्डयन्ती, मनुजा, योषिता, वामभ्रू, वासुरा, वाशिता, शर्वरी, शतपत्त्रा, सीमन्तिनी, सुदर्शना, सुनयना, स्तनवती।
नामम्[सम्पाद्यताम्]
- नारी नाम महिला, स्त्री।
ईकारान्त स्रीलिङ्ग शब्दः
अनुवादाः[सम्पाद्यताम्]
- आङ्ग्लम्-woman, वुमण्,ladyलेडी
- मलयाळम्-സ്ത്രീस्त्री,പെണ്ണ് पॆण्ण्, നാരി नारीഅംഗനാ
- हिन्दी- नारीअङना
- तमिळ्- பெண்ண்
- तेलुगु-వనిత
- कन्नड-ವನಿತ
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
नारी, स्त्री, (नुर्नरस्य वा धर्म्म्या । नृ + “ऋतो- ऽञ् ।” ४ । ४ । ४९ । इति अञ् । नर + “नरा- च्चेति वक्तव्यम् ।” इति वार्त्तिकोक्त्या अञ् । “शार्ङ्गरवाद्यञो ङीन् ।” ४ । १ । ७३ । इति ङीन् ।) नुर्नरस्य वा धर्म्माचारोऽस्याम् । नु- र्नरस्य वेयम् । नरधर्म्माचारयुक्ता । तत्पर्य्यायः ॥ स्त्री २ योषित् ३ अबला ४ योषा ५ सीम- न्तिनी ६ वधूः ७ प्रतीपदर्शिनी ८ वामा ९ वनिता १० महिला ११ । इत्यमरः । २ । ६ । २ ॥ प्रिया १२ रामा १३ जनिः १४ जनी १५ बृहत्यः पुत्त्रास्तन्व्यस्तु प्रमदाः परिकीर्त्तिताः ॥ अल्पायुषे लघु छिन्ना दीर्घा छिन्ना महायुषे । शुभन्तु लक्षणं स्त्रीणां प्रोक्तं त्वशुभमन्यथा ॥” * ॥ तस्या अशुभलक्षणं यथा, -- “कनिष्ठिकानामिका वा यस्या न स्पृशते महीम् । अङ्गुष्ठं वा गतौ यस्यास्तर्ज्जनी कुलटा च सा ॥ ऊर्द्ध्वद्बाभ्यां पिण्डिकाभ्यां जङ्घे चातिशिरालके । रोमशे चातिमांसे च कुम्भाकारं तथोदरम् ॥ वामावर्त्तं निम्नमल्पं दुःखितानाञ्च गुह्यकम् । ग्रीवया ह्नस्वया निस्वा दीर्घया च कुलक्षयः ॥ पृथुलया प्रचण्डाश्च स्त्रियः स्युर्नात्र संशयः । केकरे पिङ्गले नेत्रे श्यावे लोलेक्षणासती ॥ सिते कूपे गण्डयोश्च सा ध्रुवं व्यभिचारिणी । प्रलम्बिनि ललाटे च देवरं हन्ति चाङ्गना ॥ उदरे श्वशुरं हन्ति पतिं हन्ति स्फिचोर्द्ध्वयोः । या तु रोमोत्तरौष्ठी स्यान्न शुभा भर्त्तुरेव हि ॥ स्तनौ सरोमावशुभौ कर्णौ च विषमौ तथा । करालविषमा दन्ताः क्लेशाय च भयाय च ॥ चौर्य्याय कृष्टमांसाश्च दीर्घा भर्त्तुश्च मृत्यवे । क्रव्यादरूपैर्हस्तैश्च वृककाकादिसन्निभैः ॥ सिरालैर्विषमैः शुष्कैर्वित्तहीना भवन्ति हि । समुन्नतोत्तरोष्ठी या कलहे रूक्षकेशिनी ॥ स्त्रीषु दोषा विरूपाक्ष ! यत्राकारो गुणस्ततः ॥” इति गरुडपुराणम् ॥ (त्र्यक्षरवृत्तिविशेषः । इति छन्दोमञ्जरी ॥)
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
नारी स्त्री।
स्त्री
समानार्थक:स्त्री,योषित्,अबला,योषा,नारी,सीमन्तिनी,वधू,प्रतीपदर्शिनी,वामा,वनिता,महिला,वासिता,वशा
2।6।2।1।5
स्त्री योषिदबला योषा नारी सीमन्तिनी वधूः। प्रतीपदर्शिनी वामा वनिता महिला तथा॥
अवयव : आर्तवम्,स्त्रीस्तनम्
पति : पुरुषः
सम्बन्धि2 : स्त्रीकट्याः_पश्चाद्भागः,स्त्रीकट्याः_अग्रभागः,स्त्रीयोनिः
वैशिष्ट्यवत् : स्त्रीणाम्_श्रृङ्गारभावजाः_क्रिया
: पत्नी, नर्तकी, स्त्रीविशेषः, कोपनस्त्री, अत्यन्तोत्कृष्टस्त्री, पट्टमहिषी, राजभार्या, पतिपुत्रातिमती, पतिव्रता, प्रथममूढा, स्वेच्छाकृतपतिवरणा, दोषवारणकृतकुलरक्षास्त्री, कन्या, अदृष्टरजस्का, प्रथमप्राप्तरजोयोगा, यौवनयुक्ता, पुत्रभार्या, प्राप्तयौवना_पितृगेहस्था, धनादीच्छायुक्ता, मैथुनेच्छावती, या_कान्तेच्छयारतिस्थानं_गच्छती_सा, स्वैरिणी, अपत्यरहिता, पतिपुत्ररहिता, विधवा, सखी, सुमङ्गली, पक्वकेशी, स्वयम्ज्ञात्री, प्रशस्तबुद्धी, शूद्रस्यभार्या, शूद्रजातीया, आभीरी, वैश्यजातीया, क्षत्रियजातीया, स्वयम्विद्योपदेशीनी, स्वयम्मन्त्रव्याख्यात्री, आचार्यभार्या, वैश्यपत्नी, क्षत्रियपत्नी, विद्योपदेष्टृभार्या, वीरस्य_भार्या, वीरस्य_माता, प्रसूता, नग्ना, दूती, अर्धवृद्धा_काषायवसना_अधवा_च_स्त्री, परवेश्मस्था_स्ववशा_शिल्पकारिका_च_स्त्री, कृष्णकेशी_प्रेष्यान्तःपुरचारिणी_च_स्त्री, वेश्या, जनैः_सत्कृतवेश्या, परनारीं_पुंसा_संयोजयित्री, शुभाशुभनिरूपिणी, रजस्वला, गर्भवशादभिलाषविशेषवती, रजोहीना, गर्भिणी, द्विवारमूढा, द्व्यूढाप्रधानभार्यः, जननी, भगिनी, भर्तृभगिनी, परस्परम्_भ्रातृभार्या, भ्रातृपत्निः, मातुलभार्या, पत्युर्वा_पत्न्याः_वा_माता, अतिबालिका, द्वारस्था_योषित्, नटी, परद्रोहकारी
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, मनुष्यः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
नारी¦ स्त्री नरजातिः स्त्री नृ + नर + वा जातौ ङीष् नि॰।
१ नरजातिस्त्रियां तद्भेदा रतिमञ्जर्य्यामुक्ता यथा
“पद्मिनीचित्रिणी चैव शङ्खिनी हस्तिनी तथा। चतस्रो जातयोनार्य्या रतौ ज्ञेया विशेषतः” अन्यथाऽपि त्रिधा
“योषि-तस्त्रिविधा ब्रह्मन् गृहिणां मूढचेतसाम्। साध्वी भोग्याच कुलटा ताः सर्वाः स्वार्थतत्पराः। परलोकभयात्साध्वी तथेह यशसेऽर्थतः। कामस्नेहाच्च कुरुते भर्त्तुःसेवाञ्च सन्ततम्। भोग्या भोगार्थिनी शश्वत् काम-स्नेहेऽथ केवलम्। कुरुते पतिसेवाञ्च न च भोगादृते क्षणम्। वस्त्रालङ्कारसम्भोगं सुस्निग्धाहारमुत्तमम्। यावत् प्राप्नोति सा भोग्या तावच्च वशगा प्रिया। कुलाङ्गारसमा नारी कुलटा कुलनाशिनी। कपटात्कुरुते सेवां स्वामिनो न च भक्तितः। सदा पुंयोगमाशंसुर्मनसा मदनातुरा। आहारादधिकं जारं प्रार्थयन्तीनवं नवम्। जारार्थे स्वपतिं तात! हन्तुमिच्छति पुं-श्चली। तस्यां यो विश्वमेन्मूढो जीवनं तस्य निष्फलम्। कथिता योषितः सर्वा उत्तमाधममध्यमाः। स्वात्मारामाविजानन्ति मनसा ता न पण्डिताः” ब्रह्मवै॰ ब्रह्म॰ ख॰
२३ अ॰। गुरुत्रयपादके छन्दोभेदे
“मो नारी” वृ॰ र॰
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
नारी¦ f. (-री)
1. A woman in general, a female.
2. A species of the Madhya metre. E. नर a man, अञ् and ङीप् affs. or नृ + नर + वा जातौ ङीष् निपातने |
Apte[सम्पाद्यताम्]
नारी [nārī], [नॄ-नर-वा जातौ ङीष् नि˚]
A woman; अर्थतः पुरुषो नारी या नारी सार्थतः पुमान् Mk.3.27.
Any female or feminine object.
Sacrifice. -Comp. -इष्टा Arabian Jasmin (Mar. मोगरा).
तरङ्गकः a paramour.
a libertine. -दूषणम् a woman's vice: (they are: पानं दुर्जनसंसर्गः पत्या च विरहो$टनम् । स्वप्नो$न्यगृहवासश्च नारीणां दूषणानि षट् Ms.9.13). -नाथ a. having a woman for possessor or owner; क्वचिदपि गृहं नारीनाथं निरीक्ष्य विवर्जितम् Mk.4.3.-परायण a. devoted to women. -पुरम् women's apartment in house, gynaeceum. -प्रसंगः lechery, libertinism.-रत्नम् a jewel of a woman, an excellent woman.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
नारी f. See. नारी
नारी f. (of रSee. )a woman , a wife (in older language also नारि) RV. etc.
नारी f. a female or any object regarded as feminine VS. TA1r.
नारी f. sacrifice Naigh.
नारी f. N. of a daughter of मेरुBhP.
नारी f. of 2 kinds of metre Col.
नारी f. See. above.
Purana index[सम्पाद्यताम्]
--a daughter of Meru and queen of Kuru. भा. V. 2. २३.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
NĀRĪ : A daughter of Meru. She and her sisters were married by the following sons of Agnīdhra, i.e. Nābhi, Kimpuruṣa, Hari, Ilāvṛta, Ramyaka, Hiraṇmaya, Kuru, Bhadrāśva and Ketumāla. (Bhāgavata, 5th Skandha).
_______________________________
*1st word in right half of page 533 (+offset) in original book.
Vedic Index of Names and Subjects[सम्पाद्यताम्]
Nārī, ‘woman,’ occurs in the Rigveda[१] and later.[२] The word seems in the Rigveda[३] to have a distinct reference to a woman as a wife, because it occurs in several passages with distinct reference to matrimonial relations,[३] and in the later Vedic literature, where it is not common, it sometimes[४] has that sense. Delbrück,[५] however, thinks that it does not indicate marital relations, but merely the woman as the sexual complement of the man.
- ↑ vii. 20, 5;
55, 8;
viii. 77, 8;
x. 18, 7;
86, 10. 11.
- ↑ Av. xiv. 2, 13;
Vājasaneyi Saṃhitā, xxiii. 36;
Aitareya Brāhmaṇa, iii. 34.
- ↑ ३.० ३.१ i. 73, 3 (pati-juṣṭā, ‘dear to her husband’);
vii. 20. 5;
x. 18, 7 (avidhavāḥ supatnīḥ, ‘not widowed, with noble husbands’), etc.
- ↑ Gautama Dharma Sūtra, ix. 28.
- ↑ Die indogermanischen Verwandtschaftsnamen, 417, 439.
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-कल्पद्रुमः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-अमरकोशः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-वाचस्पत्यम्
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-शब्दसागरः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Apte
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Monier-Williams
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Purana index
- संस्कतशब्दाः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Purana Encyclopedia
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Vedic Index of Names and Subjects


text:
साहाय्यम्
अद्वैतशारदानामकस्य अस्य अन्तर्जालपुटकस्य आविष्करणसन्दर्भे प्रस्थानत्रयभाष्यमात्रं उपलभ्यमानमासीत् । संप्रति अद्वैतशारदायाः भाष्यव्याख्याप्रकरणादिवाङ्मयसंवर्धितायाः द्वितीया परिष्कृता आवृत्तिः विदुषां पुरस्तात् समर्प्यते । अस्य अंतर्जालपुटकस्य उपयोगसौलभ्यार्थं अनुसरणीयाः अंशाः निरूप्यन्ते-
- मुखपुटे उपरि 'मुख्यपृष्ठं', 'ग्रन्थाः', 'अन्वेषणम्' इति विभागत्रयं दृश्यते । तत्र 'मुख्यपृष्ठं' इति विभागः अद्वैतशारदायाः उद्देशः, ग्रन्थसङ्ग्रहः, कृतज्ञतानिवेदनम् इत्यादीन् विषयान् प्रदर्शयति ।
- मुखपुटे 'ग्रन्थाः' इति विभागे सम्प्रति योजितानां , अग्रे योक्ष्यमाणानां च ग्रन्थानां द्राग्दर्शनं (Quick view) उपलभ्यते ।
- 'अन्वेषणम्' इति विभागे वाक्यानां टङ्कनेन अपेक्षितग्रन्थेषु ते़षां सन्दर्भम् अन्वेषितुं शक्नुमः ।
- अत्र संयोजितानां सर्वेषां ग्रन्थानां अध्याय-अधिकरणादयो विभाग-प्रविभागाः पृष्ठस्य दक्षिणपार्श्वे परिदृश्यन्ते । तद्द्वारा अपेक्षितग्रन्थभागाः द्रष्टुं शक्याः । ते च विभागाः एकस्मिन् ग्रन्थे नैकविधाः अपि भवितुमर्हन्ति, यथा - सूत्रभाष्ये अध्यायक्रमः,अधिकरणक्रमः, सूत्रक्रमः इत्यादिः ।
- ग्रन्थभागे उदाहृतानि ग्रन्थान्तरवाक्यानि 'उल्लेखः' इति विभागे संगृहीतानि । तत्र उपलभ्यमानवाक्यद्वारा ग्रन्थे तेषां ससंदर्भम् उपयोगं द्रष्टुं शक्नुमः ।
- ग्रन्थे उदाहृतानि वर्णान्तरे परिदृश्यमानानि सूत्र-श्रुतिवाक्यादीनि स्वमूलग्रन्थं स्वद्द्वारा प्रापयितुमर्हन्ति ।
- स्वमूलग्रन्थानुरोधेन विरचिताः भाष्यवार्तिकादयः ग्रन्थभागाः उत्सर्गतः संकुचिताः, अपेक्षानुरोधेन (निर्दिष्टचिह्नद्वारा) विकसनशीलाश्च भवन्ति ।
- ग्रन्थस्य व्याख्याभागं मूलानुसारेण मूलस्य अधस्तात् अथवा पार्श्वे द्रष्टुं व्यवस्थाविकल्पः कल्पितः ।
- ग्रन्थस्य शीर्षिकायाः पृष्ठभूमिकायां विद्यमानेन वर्णेन भाष्यव्याख्यादिरूपेण ग्रन्थविभागः सुलभतया ज्ञातुं शक्यः । उदाहरणं प्रस्थानत्रयभाष्यस्य पृष्ठभूमिका रक्तवर्णेन रञ्जिता, तद्व्याख्यासु नीलवर्णेन ।
विद्वांसः इमान् अंशान् मनसि निधाय सौकर्यातिशयं प्राप्नुवन्तु इति आशास्महे ।


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १.१५१
(ऋग्वेद: सूक्तं १.१५१ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)Jump to navigation Jump to search
मित्रं न यं शिम्या गोषु गव्यवः स्वाध्यो विदथे अप्सु जीजनन् । अरेजेतां रोदसी पाजसा गिरा प्रति प्रियं यजतं जनुषामवः ॥१॥ यद्ध त्यद्वां पुरुमीळ्हस्य सोमिनः प्र मित्रासो न दधिरे स्वाभुवः । अध क्रतुं विदतं गातुमर्चत उत श्रुतं वृषणा पस्त्यावतः ॥२॥ आ वां भूषन्क्षितयो जन्म रोदस्योः प्रवाच्यं वृषणा दक्षसे महे । यदीमृताय भरथो यदर्वते प्र होत्रया शिम्या वीथो अध्वरम् ॥३॥ प्र सा क्षितिरसुर या महि प्रिय ऋतावानावृतमा घोषथो बृहत् । युवं दिवो बृहतो दक्षमाभुवं गां न धुर्युप युञ्जाथे अपः ॥४॥ मही अत्र महिना वारमृण्वथोऽरेणवस्तुज आ सद्मन्धेनवः । स्वरन्ति ता उपरताति सूर्यमा निम्रुच उषसस्तक्ववीरिव ॥५॥ आ वामृताय केशिनीरनूषत मित्र यत्र वरुण गातुमर्चथः । अव त्मना सृजतं पिन्वतं धियो युवं विप्रस्य मन्मनामिरज्यथः ॥६॥ यो वां यज्ञैः शशमानो ह दाशति कविर्होता यजति मन्मसाधनः । उपाह तं गच्छथो वीथो अध्वरमच्छा गिरः सुमतिं गन्तमस्मयू ॥७॥ युवां यज्ञैः प्रथमा गोभिरञ्जत ऋतावाना मनसो न प्रयुक्तिषु । भरन्ति वां मन्मना संयता गिरोऽदृप्यता मनसा रेवदाशाथे ॥८॥ रेवद्वयो दधाथे रेवदाशाथे नरा मायाभिरितऊति माहिनम् । न वां द्यावोऽहभिर्नोत सिन्धवो न देवत्वं पणयो नानशुर्मघम् ॥९॥


text:
आवां एतस्य जालगतस्य लेखकौ भाचित्रकौ च | आवां दम्पति प्रवासप्रिय स्वः | आवां भ्रमरा बहु इच्छावः | अतः आवां संयात्रा इति सम्बोधितवन्तः | आवां संस्कृतस्य प्रियं अपि स्वः | आवां परिचयौ कर्तुं इच्छावः|
श्रीरामः सूचनातन्त्रज्ञानं कार्यलये सङ्गणक तन्त्रज्ञ कार्यं करोति | सः उत्तमः भाचित्रक: अस्ति | सः यंत्रं बहु प्रियं अस्ति | क्रितिगा/कृतिगा कर्नाटक् गीतम् च संस्कृतं च पाठयति | सा उत्तमा गाईका लेखिका च अस्ति | आवां बहु दिनानि यात्रा संस्कृतेन लिखनियं इति इच्छावः| आवां बेङ्गलूरु नगरे वसावः |
एतत् एकान्तं यात्रां जालगतं सम्पूर्णं संस्कृतेन लिखाव: | कोऽपि पातः अस्ति चेत् कृपया वैद्युतकपत्र प्रेषणं करोतु |
सम्पर्क – Contact us
[wcp_contactform id=”wcpform_fohy2psab”]


text:
तञ्जावूरुमण्डलम्
तञ्जावूरुमण्डलं (Thanjavur District) (तमिऴ्:தஞ்சாவூர்மாவட்டம்) दक्षिणभारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य ३२ मण्डलेषु अन्यतमम् । अस्य केन्द्रस्थानं तञ्जावूरुपत्तनम् ।
अन्तर्विषयाः
- १ भौगोलिकम्
- २ जनसंख्या
- ३ उपमण्डलानि
- ४ कृषिः वाणिज्यं च
- ५ वीक्षणीयस्थलानि
- ५.१ बृहदीश्वरदेवालयः
- ५.२ तञ्जावूरुराजभवनम्
- ५.३ कलासङ्ग्रहालयः
- ५.४ सरस्वतीमहलग्रन्थालयः
- ५.५ राजराजमणिमण्डपः
- ५.६ शिवगङ्गातडागः
- ५.७ तिरुक्करुगावूरुः
- ५.८ पट्टीश्वरम्
- ५.९ मनोरः
- ५.१० पापनाशम्
- ५.११ स्वामिमलै
- ५.१२ कुम्भकोणम्
- ५.१३ उप्पिलियप्पन् देवालयः
- ५.१४ तिरुविडैमरुदूरुः
- ५.१५ नवग्रहक्षेत्राणि
- ५.१६ पूण्डिमाता बेसिलिका
- ५.१७ ष्वार्ट्ज़् क्रिस्तदेवालयः
- ६ बाह्यसम्पर्कतंतुः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
तञ्जावूरुमण्डलं तमिऴ्नाडुराज्यस्य मध्यभागे वर्तते । अस्य विस्तारः ३४७७ चतुरश्रकिलोमीटर् । अस्य ईशान्यदिशि नागपट्टिणमण्डलं, पूर्वस्यां दिशि तिरुवारूरुमण्डलं, दक्षिणे बङ्गालसमुद्रस्य पाक् जलसङ्क्रमः, पश्चिमे पुदुक्कोट्टैमण्डलम्, उत्तरे कोल्लिडं नदी च अस्ति । नद्याः अपरस्मिन् पार्श्वे तिरुच्चिराप्पळ्ळिमण्डलम्, पेरम्बलूरुमण्डले स्तः ।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
२०११ तमे वर्षे जनगणनानुगुणं तञ्जावूरुमण्डलस्य जनसंख्या २,४०२,७८१ अस्ति। जनसंख्यादृष्ट्या भारतस्य ६४० मण्डलेषु अस्य मण्डलस्य १८५ तमं स्थानम् । मण्डले जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ६९१ (१,७९० प्रतिचतुरस्शमैल्) अस्ति । २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धेः प्रमाणं ८.४२% आसीत् । तञ्जावूरुमण्डाले पुं, स्त्री अनुपातः १०००:१०३१, साक्षरताप्रमाणं च ८२.७२% अस्ति।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
तञ्जावूरुमण्डले अष्ट उपमण्डलानि सन्ति । तानि -
- १. कुम्भकोणम्
- २. ओरतनाडुः
- ३. पापनाशम्
- ४. पट्टुकोट्टै
- ५. पेरवुरनिः
- ६. तञ्जावूरुः
- ७. तिरुवैयारुः
- ८. तिरुविडैमरुदूरुः
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
इदं मण्डलं कावेरीनद्याः तीरप्रदेशे वर्तते । अतः अस्मिन् राज्ये फलवत्तमः प्रदेशः अयम् । अत्र तण्डुलः अत्यधिकप्रमाणे उत्पाद्यते । अतः इदं मण्डलं राज्यस्य तण्डुलपात्रम् इत्येव विख्यातम् । कावेरी नदी, तस्याः उपनद्यः च कृष्यर्थं जलं प्रयच्छन्ति । तण्डुलम् अतिरिच्य नारिकेलः, इक्षुखण्डश्च अत्र अधिकप्रमाणे रुह्यते । तमिऴ्नाडु राज्ये नारिकेलस्य अधिकतमम् उत्पादनं तञ्जावूरुमण्डले एव भवति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
बृहदीश्वरदेवालयः[सम्पादयतु]
तञ्जावूरुपत्तने विद्यमानः परमेश्वरस्य अयं देवालयः चोळराजेन प्रथमराजराजेन निर्मितः । अयं देवालयः चोळानां शिल्पकलाशैल्याः अत्युत्तमम् उदाहरणम् । युनेस्कोद्वारा अयं देवालयः विश्वपरम्परास्मारकत्वेन अभिज्ञातः । अस्य देवालयस्य गोपुरं ६४.८ मीटर् उन्नतम् अस्ति । गर्भगृहे ४ मीटर् उन्नतं महालिङ्गम् अस्ति । ५.९४ मीटर् दीर्घा नन्दिनः एकशिलामूर्तिः अपि अत्र विराजते । इयं मूर्तिः भारतस्य बृहत्तमेषु नन्दिविग्रहेषु द्वितीया । देवालयस्य अन्तर्भित्तिषु चोळकालस्य चित्राणि चित्रितानि सन्ति ।
तञ्जावूरुराजभवनम्[सम्पादयतु]
इदं राजभवनं बृहदीश्वरदेवालयात् एककिलोमीटर् दूरे अस्ति । भवनं परितः बृहत्यः दुर्गभित्तयः सन्ति । इदं भवनं चतुर्दशशतके नायकैः मराठैः च निर्मितम् । मराठराजपरिवारः अत्र वसति । राजपरिवारस्य आराध्यदेवस्य चन्द्रमौलीश्वरस्य देवालयः भवनस्य अन्तः अस्ति ।
कलासङ्ग्रहालयः[सम्पादयतु]
तञ्जावूरुनगरे विद्यमाने अस्मिन् कलासङ्ग्रहालये विशिष्टाः कांस्यमूर्तयः, शिलाशिल्पानि, कलाकृतयः च सन्ति । हिन्दूदेवताभिः पुराणैः च सम्बद्धाः बहवः कलाकृतयः अत्र द्रष्टुं शक्याः । ऐतिहासिकदृष्ट्या अयं सङ्ग्रहः अमूल्यः ।
सरस्वतीमहलग्रन्थालयः[सम्पादयतु]
तञ्जावूरुमहाराजस्य सरफोजेः अयं ग्रन्थालयः मध्यकालिकग्रन्थानां सङ्ग्रहवत्सु ग्रन्थालयेषु प्रमुखः, विश्वप्रसिद्धः च । नायकानां मराठानां च वंशस्थैः अयं ग्रन्थालयः संरक्षितः । अत्र कलासंस्कृतिसाहित्यसम्बद्धाः ताडग्रन्थाः, पुस्तकानि, भूपटानि, चित्राणि च सन्ति । अयं ग्रन्थालयः १९१८ तमे वर्षे सार्वजनिकः कृतः ।
राजराजमणिमण्डपः[सम्पादयतु]
अयं तञ्जावूरुनगरस्य दक्षिणभागे अस्ति । १९९५ तमे वर्षे अष्टमस्य तमिऴ् सम्मेलनस्य सन्दर्भे अयं निर्मितः । अस्मिन् मणिमण्डपे वस्तुसङ्ग्रहालयः अपि अस्ति ।
शिवगङ्गातडागः[सम्पादयतु]
अयं तडागः बृहदीश्वरदेवालयस्य वायव्यभित्तेः बहिः अस्ति । एतं तडागं परितः बृहत्यः भित्तयः सन्ति । अस्य जलं बहु मधुरम् इति विख्यातम् ।
तिरुक्करुगावूरुः[सम्पादयतु]
तञ्जावूरुनगरात् २० किलोमीटर् दूरे ईशान्यदिशि कावेर्याः उपनद्याः वेट्टारुनद्याः तीरे इदं क्षेत्रम् अस्ति । अत्र अरुळमिगुमुल्लैवननाथस्य गर्भरक्षाम्बिकायाः च मन्दिरे स्तः । शिवभक्ताभ्यां तिरुज्ञानसम्बन्धर् तिरुनावुक्करसर्भ्याम् एते देवते उद्दिश्य अनेके उल्लेखाः कृताः ।
पट्टीश्वरम्[सम्पादयतु]
अयं ग्रामः कुम्भकोणस्य समीपे अस्ति । अत्र दुर्गादेव्याः देवालयः अस्ति । इयं दुर्गा चोळानां आराध्यदेवी आसीत् । अस्याः अनुग्रहेण एव चोळाः १००० शिवलिङ्गानि स्थापयितुं समर्थाः इति प्रतीतिः ।
मनोरः[सम्पादयतु]
राजा सर्फ़ोजिः १८१४ तमे वर्षे नेपोलियनस्य विरुद्धं ब्रिटिशानां विजयस्य स्मरणार्थम् इदम् अष्टस्तरीयं नगरं निर्मितवान् । इदं तञ्जावूरुमण्डलस्य पट्टुकोट्टैपत्तनात् २० किलोमीटर् दूरे बङ्गालसमुद्रस्य तीरे शरभेन्द्रराजपत्तनाख्ये ग्रामे अस्ति ।
पापनाशम्[सम्पादयतु]
तञ्जावूरुपत्तनात् ३० किलोमीटर् दूरे विद्यमाने अस्मिन् पत्तने पल्लवनाथस्वामिनः देवालयः अस्ति । १०८ शिवालयाः अपि अत्र सन्ति । १६००-१६३४ मध्ये नायकैः निर्मितः बृहत् तण्डुलागारः अत्र अस्ति । अस्य औन्नत्यं ३६ पादाः ।
स्वामिमलै[सम्पादयतु]
अयं सुब्रह्मण्यस्य ‘आरुपडैवीडु’ क्षेत्रेषु अन्यतमः, तञ्जावूरुतः ३२ किलोमीटर् दूरे अस्ति । अत्र कार्त्तिकेयः स्वपित्रे परमेश्वराय प्रणवस्य रहस्यं बोधितवान् इति स्थलपुराणम् । अतः अत्र कार्त्तिकेयः गुरुरूपेण, परमेश्वरः तच्छिष्यत्वेन च राजगोपुरे द्रष्टुं शक्यः ।
कुम्भकोणम्[सम्पादयतु]
तञ्जावूरुतः ४० किलोमीटर् दूरे इदं पत्तनम् अस्ति । देवालयानां पत्तनम् इत्येव इदं ख्यातम् । सारङ्गपाणिदेवालयः, कुम्भेश्वरदेवालयः, नागेश्वरदेवालयः, रामस्वामिदेवालयः च अत्रत्येषु देवालयेषु प्रमुखाः । अत्र प्रतिद्वादशवर्षम् एकवारं महाकुम्भाभिषेकः प्रचलति ।
उप्पिलियप्पन् देवालयः[सम्पादयतु]
अयं देवालयः कुम्भकोणतः ६ किलोमीटर् दूरे, तञ्जावूरुपत्तनात् ४६ किलोमीटर् दूरे च अस्ति । अत्रत्यः आराध्यदेवः वेङ्कटेश्वरः ।
तिरुविडैमरुदूरुः[सम्पादयतु]
अयं कुम्भकोणतः ८ किलोमीटर् दूरे अस्ति । कावेरीनदी अस्मिन् ग्रामे प्रवहति । अयं ग्रामः ‘मध्यार्जुनम्’ इत्यपि ख्यातः । अत्रत्य आराध्यदेवः महालिङ्गेश्वरः, देवी च पेरुनमुलै अम्माळ् अस्ति।
नवग्रहक्षेत्राणि[सम्पादयतु]
कुम्भकोणस्य समीपे नवसु ग्रामेषु नवग्रहसम्बद्धाः देवालयाः सन्ति । तानि -
- तिरुनागेश्वरम् – राहुः
- तिरुनल्लारुः – शनिः
- कीऴ्पेरुम्पल्लम् – केतुः
- वैदीश्वरन् कोयिल् – अङ्गारकः
- सूर्यनार् कोयिल् – सूर्यः
- आलङ्गुडिः – गुरुः
- तिङ्गळूरुः – चन्द्रः
- काञ्चनूरुः – शुक्रः
- तिरुवेङ्गाडुः – बुधः
पूण्डिमाता बेसिलिका[सम्पादयतु]
पूण्डिग्रामः तञ्जावूरुतः ३५ किलोमीटर् दूरे अस्ति । इदं रोमन् काथोलिकानां पवित्रं क्षेत्रम् ।
ष्वार्ट्ज़् क्रिस्तदेवालयः[सम्पादयतु]
तञ्जावूरुपत्तने विद्यमानः अयं क्रैस्तदेवालयः अष्टादशशतके निर्मितः । अयं शिवगङ्गातडागस्य पूर्वभागे अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतंतुः[सम्पादयतु]
- Thanjavur District Development Authority
- the famous Sri Akshayapureeswarar Temple,Vilangulam & Post, Peravurani Taluk, Thanjavur Dist
- [http://thamarankottai.com/ http://www.thamarankottai.com
- http://www.kasangadu.com/
- http://www.moothakurichi.com/
- Villages of Thanjavur District
- Thanjavur District
- Thanjavur
- AllLocale.com Website for every neighbourhood in Tamil Nadu and Thanjavur