c: text/html

text:
केसरम्
एतत् केसरं {कुङ्कुमम्) भारते वर्धमानः वैशिष्ट्यपूर्णः सस्यविशेषः । भारतस्य सर्वेषु अपि भागेषु एतत् केसरम् उपयुज्यते एव । एतत् केसरं भारतस्य जम्मूकाश्मीरराज्ये वर्धते । एतत् आङ्ग्लभाषया Saffron इति उच्यते । कुङ्कुमकेसरम् इति नाम्ना अपि अस्य व्यवहारः अस्ति । अत्र उच्यमानं कुङ्कुमं प्रतिदिनं यत् ललाटे ध्रियते तत् न, अपि तु केसरम् इति यत् उच्यते, आहारत्वेन यत् उपयुज्यते तत् । मधुराणां भक्ष्याणां निर्माणे एतत् केसरं सर्वदा उपयुज्यते । मधुराणां भक्ष्याणां रुचिं, गन्धम्, आकर्षणं च वर्धयितुम् एतत् कुङ्कुमम् तत्र योज्यते । एतत् केसरम् अत्यन्तं मूल्ययुतम् । अतः एतत् सर्वैः अपि प्राप्तुं न शक्यते । एतस्मिन् केसरे अपि वैविध्यम् अस्ति । तेषु उत्तमं कुङ्कुमं किम् इति वदति अयं श्लोकः -
- “पाण्डुरैः केशरैः त्यक्तं रक्तं कुङ्कुमम् उत्तमम् ।
- हीनं द्विरागि काश्मीरं खरपाण्डुरकेशरम् ॥“
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य कुङ्कुमकेसरस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
एतत् केसरं कटु-तिक्तरसयुक्तम् । एतत् उष्णवीर्ययुक्तम् अपि ।
- “कुङ्कुमं कटुकं तिक्तम् उष्णं श्लेष्मसमीरजित् ।
- व्रणदृष्टिशिरोरोगविषहृद् कायकान्तिकृत् ॥“
- १. एतत् गर्भवतिभ्यः दुग्धेन सह दीयते । तस्य कुङ्कुमयोजितस्य दुग्धस्य पानेन गर्भे विद्यमानः शिशुः आरोग्यवान्, तथा उत्तमवर्णयुक्तः च भवति ।
- २. गर्भवतिषु रक्तस्य वृद्धिं करोति ।
- ३. केसरेन सह वातामं, खण्डशर्कराम्, एलां च योजयित्वा चूर्णीकृत्य प्रतिदिनं तत् चूर्णं क्षीरे योजयित्वा पातव्यम् । तेन शरीरम् पुष्टिं प्राप्नोति ।
- ४. कृशकायाः प्रतिदिनं नियमितरूपेण एतत् सेवन्ते चेत् तेषां शरीरं शक्तियुतं भवति ।
- ५. एतत् शिरसः सम्बद्धान् रोगान् नाशयति । कफं वातं च शमयति अपि ।
- ६. एतत् कुङ्कुमं व्रणान् शुष्कीकरोति, विषदोषान्, दृष्टिदोषान् च निवारयति ।
- ७. एतत् शरीरस्य कान्तिं वर्धयति । ललाटे तिलकरूपेण अपि धर्तुं शक्यते । श्रीगन्धेन सह शरीरे लेपयितुम् अपि शक्यते ।
- ८. कुङ्कुमं, कर्पूरं, समुद्रस्य फेनं, मधु च योजयित्वा पेषणं कृत्वा यत् निर्मीयते तत् “सुकृकाञ्जनम्” इति उच्यते । तस्य अञ्जनस्य लेपनेन नेत्रयोः दुर्मांसं, आवरणं च अपगच्छति । तत् अञ्जनं दृष्टिशक्तेः पोषकम् अपि ।
- ९. एतत् , कर्पूरं, कस्तूरिं, चन्दनं च योजयित्वा पेषणं कृत्वा निर्मितं गन्धं “यक्षदर्गम” इति उच्यते । तस्य गन्धस्य लेपनेन चर्मरोगाः निवार्यन्ते । स च गन्धः शीतलः, सुगन्धयुक्तः इति कारणतः चर्मणः कान्तिं वर्धयति । शिरोवेदनां, विषबाधां च निवारयति ।
- १०. अत्र, कस्तूरीं, चन्दनं च योजयित्वा पेषणं कृत्वा वसन्त-ऋतौ शरीरे लेपनेन वातः, पित्तं, कफं च इति दोषत्रयम् अपि निवार्यते ।
- ११. स्त्रीणां दुर्गन्धयुक्तः रजंस्रावः जायते चेत् कुङ्कुमं, कर्पूरं, लवङ्गं च योजयित्वा चूर्णीकृत्य उपयोक्तव्यम् ।
- १२. एतत् आध्यात्मस्य दृष्ट्या अपि पवित्रम् इति उच्यते । यतः अस्य सेवनेन सत्त्वगुणः वर्धते, तमोगुणश्च निवार्यते । तस्मात् कारणात् मनः निष्कल्मषं, शान्तं च भवति इति । अतः एव तीर्थम् इति यत् उच्यते तत्र केसरम् अपि योज्यते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- "Saffron". Darling Biomedical Library (UCLA).
- "Crocus sativus". Germplasm Resources Information Network (USDA).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
राहुलात् बिभीमः (We fear Rahul)
१५दिसेम्बर२०१७तिथौ यदा गुर्जरराज्यस्य निर्वाचनस्य मतानां गणना भवति स्म तदा अहं लखनऊनिवसिना मम मिर्त्रेण राजीवेन सह दूरभाषया संभाषणम् अकरवम्। सः कॉग्रेस्स्दलसदस्यः अस्ति। दूरदर्शने मतगणनापरिणामान् दृष्ट्वा सः आनन्दे लीनः आसीत्। सः मम हास्यम् अकरोत् भवन्तः पप्पू पप्पू इति कुर्वन्ति तेन एव पप्पूना प्रथमे युद्धे एव भवन्तः धराशयाः कृताः इति। सः अपृच्छत् अपि पप्पू-आख्यातं राहुलवर्यात् इदानीं बिभीमः अथवा न बिभीमः इति।
मया स्वीकृतं बिभीमः इति। तस्य आनन्दे अहं कामपि बाधां न इच्छामि। सः मम प्रियः मित्रम् अस्ति।
मम मित्रं सः राजीवः कर्मठः अस्ति बुद्धिमान् अस्ति व्यवहारकुशलः अस्ति गुणसम्पन्नः अस्ति किन्तु तस्य मनसि मतौ च भारतदेशे विकासः न सम्भवः इति दृढास्था अस्ति। सः मन्यते षष्टिवर्षेषु कॉग्रेसदलशासनकाले या कापि प्रगतिः अभवत् ता एव शक्यासीत्। तस्याः प्रगतेः द्रुततरां प्रगतिं कोऽपि कर्तुं न शक्नोति।
किं वदामि। अहं राहुलात् न बिभेमि किन्तु अहं बिभेमि तस्यै विचारधारायै तस्यै मानसिकतायै यया मम मित्रसदृशाः जनाः विकासः न सम्भवः इति आस्थां धारयन्ति। कॉग्रेसदलस्य राष्ट्राय उपादानम् अस्ति भारते प्रगतिः न सम्भवः इति विनाशकारि चिन्तनम्। तत् चिन्तनं भारतीयमानसिकतायां प्रविश्य देशस्य विनाशं करोति। अस्माकं युद्धम् अस्ति तेन चिन्तनेन सह न तु केनापि जनेन सह।
राहुलः तस्य नकारात्मकस्य विनाशकारिणः चिन्तनस्य मूर्तिः अस्ति तस्मात् तस्मै बिभेमि न तु पराजयभयेन।
२०१७-१२-२६ मङ्गलवासरः (2017-12-26 Tuesday)


text:
लोहपिण्डप्रक्षेपणक्रीडा
लोहपिण्डप्रक्षेपणकला (Shot-put)
अन्तर्विषयाः
- १ प्रक्षेपकस्य योग्यता तत्साधनानि च
- २ लोहपिण्डप्रक्षेपणविधिः
- ३ आधारः
- ४ सम्बद्धाः लेखाः
प्रक्षेपकस्य योग्यता तत्साधनानि च[सम्पादयतु]
श्रम-साहसाभ्यां परिनिष्ठितः प्रक्षेपण-कलानुरागी स्वीये शरीरे मार्दवं शक्तिं यान्त्रिकीं स्फरत्तां भारोद्वहनक्षमत्वं भारवद्वस्तुभ्रामणकैशलं चार्जितः प्रक्षेपण- कलायां पटुर्मन्यते । वस्तुतो दूरक्षेपणे निरन्तराभ्यास आवश्यकः । शारीरिक श्क्तीनां समुचितं प्रयोगं कुर्वणः प्रक्षेप्ता लोहपिण्ड-प्रक्षेपणे प्रावीण्याय धावन-शारीरिकव्यायाम-कन्दुकक्रीडास्वपि रुचिं गतिं च धारयेत् । भरोदवहनेन, प्रलम्बलोहश्रृङ्खलावतो गोलकस्य भ्रामणेन बालुका-मृत्तिकादि-निर्मितगोलक- प्रक्षेपणेन सैकतिलेऽथ कर्दमाकुले स्थले पदपरिवर्तनेनाभ्यासशीलोऽस्यां कलायां निपुणो भवितुमर्हति ।
लोहपिण्डप्रक्षेपणविधिः[सम्पादयतु]
यद्यपि सर्वेपि जना एवमेव विचारयन्ति यद्-"गोलकस्य प्रक्षेपणाय साधारण्येन हस्ते लोहपिण्डं तस्य शक्त्यनुसारं दूरे प्रक्षेपणं यः कोऽपि जनः स्वेच्छया कर्तुं शक्नोति तत्र नास्त्यावश्य्कता कस्यापि विधि- विशेषस्य ।" तथापि तेषामियं विचारणा नास्ति समुचिता । यतो हि किमपि कार्यं नियमविरहितं कृतं चेत् तत् सभ्यसमाजे प्रशस्यं न भवति । किञ्च समवाये प्रतिस्पर्धार्थं समागता नानादेशीयाः क्रीडका उपस्थाय यदा विधिपूर्वकं क्रीडा-कौशलं दर्शयन्ति तदा विढि-ज्ञान-रहितो जनः कथमपि प्रक्षे पणादिकलाः प्रदर्शयन्नपि प्रशंसनीयो न भवति । अज्ञानादल्पज्ञानाच्च विहितं कर्म न भवति सुखायापि । अतो विधिज्ञानमत्रावश्यकं विद्यत इति धियाऽत्र कांश्चिन्नियमान विवृणुमः । अस्य लोहपिण्डप्रक्षेपणविधेः क्रमेण- (१) "लोह-पिण्ड-ग्रहणम् (२) गोलकस्य स्कन्धभागे धारणं (३) गोलक-प्रक्षेपण्स्य प्रथमा स्थितिः, (४) आंग्लवर्णमालायाः T टी-अक्षरनिर्माणं, (५) परिधौ स्थानपरिवर्तनं (६) लोहपिण्डस्य मोचनं (७) सन्तुलनप्राप्तिस्तथा (८) सिद्धान्तज्ञानं" चेत्यष्तौ विषयाः स्मर्तव्याः सन्ति । एतेषां क्रमिकः परिचय इत्थं विद्यते -
लोहपिण्डग्रहणम्[सम्पादयतु]
दक्षिणहस्त-हस्ततलाङ्गुलीमूलैः पिण्डं गृह्यते । अनेके प्रक्षेप्तारो-येषामङ्गुल्यः शक्तिमत्यो भवन्ति ते -गोलकमङ्गुलीनामुपर्यपिधारयन्ति । अङ्गुष्ठं कनिष्ठिकां च विसृज्यान्या अङ्गुल्यस्तदगोलकस्य पृष्ठेव्याप्ता भवन्ति । कनिष्ठिकाङ्गुष्ठयोः साहाय्येन लोहपिण्डं नियन्त्र्यते । ह्स्तेऽङ्गुष्ठवर्ति भागः शक्तिशाली भवत्यतो गोलकस्य भारोऽपि तस्मिन् भाग एव विशिष्य दीयते ।
प्रविधेरनुसारं लोहपिण्डमधिकाधिमङ्गुलीनां शिखरभागेषु स्थाप्यते यतः सम्पूर्णो ह्स्तस्तत्प्रक्षेपणकाले दोलायन्त्रस्य कार्यं करोति । दोलायन्त्रं यावत् प्रलम्बं भवति ताव्देव शक्तिशालि मन्यते परमयं विधिर्हस्तस्य निर्मितौ तथा ङ्गुलीनां शक्तावाश्रितोऽस्ति । यतो हि यथायथा लोहपिण्डमङ्गुलीनामग्रभागं प्रति नीयते, धारण्शक्तिर्न्यूना जायते किञ्च तत्प्रक्षेपण्समये तदुपरि नियन्त्रणं न तिष्ठति ।
गोलकस्य स्कन्धभागो धारणम्[सम्पादयतु]
प्रक्षेप्यं लोहपिण्डं दक्षिणकर्णस्याधः कण्ठस्यास्थि तथा चिबुकं स्पृशत् स्कन्धस्य रेखातोऽग्रे गृह्यते । अङ्गुष्ठस्तथा कनिष्ठिका पुरो भागे कूर्पर्-मणिबन्धौ च सर्वथा गोलकस्याधः शरीरेण ४५ अंशस्य कोणं विदधत्यो भवन्ति । तदानीं गोलकस्य सकलो भारो हस्तस्योपरि तिष्ठति ।
गोलकप्रक्षेपणस्य प्रथमा स्थितः[सम्पादयतु]
प्रक्षेप्ता परिधौ पॄष्ठभागे सानन्दं सन्तुलितायामवस्थायां प्रक्षेपणदिशि पृष्ठभागं विधाय तिष्ठति । तदा शरीरस्य पूर्णो भारः सव्यपादे भवति यो हि प्रक्षेपणदिशातः पूर्णतया १८० अंशस्य कोणं निर्माति । वामः पादस्तलेन भुवं स्पृशति तथा परिधेर्मध्यरेखातः ३०-४० अंशयोः कोणं विदधाति किञ्च स दक्षिणपादात् किञ्चित् पृष्ठे भवति । वामो हस्तः कूर्परत ऊर्ध्वं भागं प्रत्युत्तिष्ठति स्कन्धौ भूमेः समानान्तरं तथा ग्रीवायाः स्थितिः सामान्या भवति । दृष्टिः प्रायः ५-६ मीटरमितेऽग्रभागे दीयते । एतादृश्यां स्थितो गोलकप्रक्षेप्ता प्रशान्तभावेन गोलकप्रक्षेपणाय सज्जो भवति ।
आङ्ग्लवर्णमालायाः T टी-अक्षरनिर्माणम्[सम्पादयतु]
सामान्यस्थितावागमनात् परं प्रक्षेप्ता स्वशरीरं टी वर्णाकृतिकं विदधाति येन तस्य वामपादो निर्वलितस्तथा तत्तलस्य भाग आकाशं प्रति तिष्ठति । कबन्धादुत्तरो भागोग्रेऽवनतस्तथा सव्येतरो हस्तः पूर्णरुपेणाग्रे भवति । शरीरं भूमेः समानान्तरं कृत्वा गोलकस्य हस्तस्य च स्थितिः पूर्ववदेवारक्ष्यते । टी वर्णाकृति-स्थित्यनन्तरं वामपदो जानुतो वलितुं प्रवर्तते तथैव दक्षिणपादोऽपि वलति । दक्षिणे पादतले भाराधिक्यं शरीरं चाधिकाधिकमधोऽवनतं वक्षो दक्षजङ्घां जानु च स्पृशति । दक्षिणहस्तस्य च स्थितिः पूर्ववदेव भवति ।
परिधौ स्थान परिवर्तनम्[सम्पादयतु]
गोलकप्रक्षेप्ता साम्प्रतं प्रक्षेपणस्यान्तिमायां स्थितौ वर्तमानः स्वं शरीरं सर्वथा सङ्कुचति परिधेः पृष्ठभागे पूर्णशक्त्या गत्या च व्रजति । अस्यामवस्थायां (क) कबन्धतः शरीरस्थ भारस्य पृष्ठे नयनमसन्तुलनावस्थायाश्च निर्माणं ,(ख) वामपादस्य पृष्टभागं प्रति निम्नं तथा तीव्रमुच्छलनं (ग) दक्षपादस्य शक्तिमत्कर्षणं तथा पादतलस्य पार्ष्णि प्रति गच्छतः शरीरभारस्य पृष्ठे क्षेपणमिति त्रीणि कार्याणि युगपद भवन्ति । तदानीं शरीरस्य विभिन्नाङ्गनां स्थितयोऽपि ययायथं व्यवस्थाप्या भवन्ति ।
लोहपिण्डस्य मोचनम्[सम्पादयतु]
पृथिव्यां वामपादस्पर्शसमकालमेव गोलकमोचनकार्यं प्रारभते । सर्वप्रथमं दक्षपादस्तले भ्रामयित्वा सरलीक्रियते कबन्ध ऊर्ध्वमुत्यातुं प्रवर्तते कटिश्च् वामे वलितुं चेष्टते । दक्षो ह्स्तो लोहपिण्डं प्रक्षेप्तुमारभते । एतस्मिन् समये कूर्परो गोलकस्य पृष्ठे, शरीरभारो वामपादे च समागच्छतः । दक्षपादस्य जानु परलं, दक्षह्स्तः सरलो भवति मणिबन्धश्च पूर्णतयाऽग्रे वर्धमानो दृश्यते प्रान्ते लोहपिण्ङ्गुलिका हस्तसाह्ये न गोलकं मुञ्चन्ति ।
सन्तुलनप्राप्तिः[सम्पादयतु]
लोहपिण्डमुक्त्या शरीरमसन्तुलितं भवति परिधेर्बहिः प्रक्षेपको न पतेदेतदर्थं स दक्षपादमग्रे नयति वामं पादं च पृष्ठे करोति ।
सिद्धान्तज्ञानम्[सम्पादयतु]
गोलकप्रक्षेपणे मुख्यत्वेन द्वौ सिद्धान्तौ ज्ञातव्यौ स्तः । १ गोलकमोचनकालिकी गतिः २ समस्तानां कार्यशीलानां मांसपेशीनां शक्तेः समूहिकं तथा समुचितायां दिशि कार्यम् । अत्र प्रथमे सिद्धान्ते शरीरिकशक्तेस्तीव्रताऽधिकाधिकं दूरतायै समयाय च विद्यते । द्वितीये च शक्तीनामुचितदिशि गोलक प्रक्षेपणे सामूहिकः क्रमबद्धश्च योग आवश्यकः । प्रक्षेपकाले प्रारम्भिकी गतिशक्तिः समतलीया तथा मोचनवेलायां लम्बवदुच्छलनमधिकं भवतः । अनयोर्योगेन मुक्तं लोहपिण्डं समुचिते कोणे गच्छति विशिष्य दूरत्वं च वणुते । शारीरिकशक्तीनामुचितेन कमेण प्रभावशालिनि समये प्रयोगः, प्रक्षेप्तुर्गोलकक्षेपणं यावत् पॄथ्व्या सम्बन्धः प्रारम्भादन्तं यावत् सर्वथा सतर्कतादयो गुणा अस्मिन् प्रक्षेपणविधौ सहयोगिनो भवन्ति साफल्यं च वितरन्ति ।
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरङ्गिणी


text:
तृतीयो बिन्दुः
स्थित्याहारभवाः
१। चतस्रो विज्ञानस्थितयः। कतमाश्चतस्रः। रूप (विज्ञानस्थितिः)वेदना (विज्ञानस्थितिः)संज्ञा (विज्ञानस्थितिः)संस्कार(विज्ञानस्थितिश्च)। कामधातौ रूपधातौ च भूयो रूपालम्बना विज्ञानस्थितिः। आकाशानन्त्यायतने विज्ञानानन्त्यायतने च भूयो वेदनालम्बना विज्ञानस्थितिः। आकिंचन्यायतने भूयः संज्ञालम्बना विज्ञानस्थितिः। नैव संज्ञानासंज्ञायतने भूयः संस्कारालम्बना विज्ञानस्थितिः॥
२। सत्त्वस्थितिवृद्धिहेतव आहाराश्चतुर्विधाः। आहाराश्चत्वारः कतमे। कवलीकार आहारः प्रथमः। स्पर्शाहारो द्वितीयः। मनःसंचेतनिकाहारस्तृतीयः। विज्ञानाहारश्चतुर्थः॥
३। कवलीकाराहारस्य त्रिषु गंधरसस्पर्शायतनेषु संग्रहः। कस्माद्रूपायतने न संग्रहः। यस्माच्चक्षुर्दर्शनाहारेण सत्त्वनिकायस्य महाभूतानां नोपचयस्तस्मात्॥
४। कवलीकाराहारो द्विविधः। खरो मृदुश्च। कतमः खरः। सर्वो हि भक्तापूपादिः। कतमो मृदुः। पेयं सुरभिकायानुविलेपनादि॥
५। कतमः स्पर्शाहारः। चक्षुः स्पर्शाहारः श्रोत्र घ्राण जिह्वा कायस्पर्शाहारः। सास्रवमनःस्पर्शाहारश्च। (त इमे)सन्तानानुच्छेदेन परेऽपि लोके प्रवर्तन्ते॥
६। पक्षिणां हंसादीनां भूयः स्पर्शाहारः। जलकीटाण्डजमत्स्यादीनां भूयो मनःसंचेतनिकाहारः। नैवसंज्ञानासंज्ञायतनान्तराभवसत्त्वानां भूयो विज्ञानाहारः॥
७। कामधातौ भूयः कवलोकाराहारः। (अन्ये)त्रय आहारा भूयसा रूपारूपधात्वोः॥
८। आद्यः कवलीकाराहारः खरः। स्पर्शाहारो मृदुः। मनःसंचेतनिकाहारो मृदुतरः। विज्ञानाहारो मृदुतमः॥
९। चतुर्विधाः सत्त्वाः। अंडजा जरायुजाः संस्वेदजा औपपादुकाः। नरका देवा अन्तराभवाश्चेति सर्व औपपादुकाः। प्रेतानामसुराणां च द्विविधं जन्म जरायुजमौपपादुकं च। अन्येषां सत्त्वानां चतुर्विध जन्म॥ औपपादुकाः सत्त्वा युगपल्लभन्ते षडिन्द्रियाणि। अन्यासु तिसृषूपपत्तिषु कायेन्द्रियजीवेन्द्रिययोः प्रथमं लाभः। अन्येषामिन्द्रियाणां क्रमेण लाभः॥
१०। चत्वारो भवाः। उपपत्तिभवः। मृत्युभवः। मूलभवः। अन्तराभवः॥
११। मृत्युपपत्त्योरन्तरे (वर्तमानाः)सूक्ष्माः पंचस्कन्धा अन्तराभवो नाम। अन्तराभव उपपत्तिभवश्च तुल्यमुद्रावर्णौ तथाहि पिता पुत्रश्च॥
१२। अरूपधातुं विहायान्यधातुसत्त्वा लभन्तेऽन्तराभवं॥ अरूपधातुसत्त्वाश्च्यवन्तः कामधातावुत्पत्स्यमाना लभन्तेऽन्तराभवं॥ तथा ह्यनागामिभवेऽन्तराभवः। अन्यासूपपत्तिष्वप्येवमन्तराभवोपपत्तिभवौ॥
[इत्यभिधर्मामृतशास्त्रे स्थित्याहारभवनिर्देशो नाम तृतीयो बिन्दुः॥]
The rights of the materials herein are as indicated by the source(s) cited. Rights in the compilation, indexing, and transliteration are held by University of the West where permitted by law. See Usage Policy for details.
Subscribe to our newsletter for latest updates about the canon text of our project


text:
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा नेपालदेशस्य महाकविः आसीत्। अस्य जन्म नेपालदेशस्य काष्ठमण्डप काठ्माण्डू नगरे विक्रमस्य १९६६ तमे वर्षे अभवत् । नेपाली साहित्याकाशे असङ्ख्याः कवयः वर्तन्ते इति जानीमः । तेषु प्रसिद्धः देवकाेटेत्युपनामधारी महाकवि लक्ष्मीप्रसादोऽस्ति । रससिद्धस्य अस्य महाकवेः महिमा एतदीय काव्यैः एव ज्ञायते । सः निबन्धकारेष्वपि अग्रण्यस्ति ।
अन्तर्विषयाः
रचनाकाैशलम्[सम्पादयतु]
कल्पनाप्राचुर्यं नवनव पदानां निर्माणं रसनैपुण्यं ललितमनाेहरवचनानि इत्यादिभिः अस्य कवेः काव्यानि सर्वजनादरणीयानि इति । अयं नेपाली साहित्यस्य स्वच्छन्दतावादीधारायाः प्रवर्तकः एवं अग्रणी च वर्तते ।
कृतयः[सम्पादयतु]
नेलपाली साहित्ये अस्य महाकवेः बहवः ग्रन्थाः सन्ति । तेषु काश्चन विश्वप्रसिद्धा अपि सन्ति । मुनामदनम् शाकुन्तल महाकाव्यञ्च विश्वसाहित्ये अपि प्रसिद्धाै स्तः । अन्य कृतयः नामानि अधाेलिखितानि –
महाकाव्यानि[सम्पादयतु]
- शाकुन्तलम् (२००२),
- सुलाेचना (२००३),
- महाराणा प्रताप (२०२४),
- वनकुसुम (२०२५),
- प्रमिथस (२०२८),
खण्डकाव्यानि[सम्पादयतु]
- मुनामदन (१९९२)
- कुञ्जिनी (२००२)
- वसन्ति (२००९)
- म्हेन्दु (२०१५)
- रावण जटायु युद्ध (२०१५)
- सत्य-कलि सम्बाद (२०१८)
- लूनी (२०२३)
- दुष्यन्त शकुन्तला भेट (२०२४)
- मायाविनी सर्सी (प्रथम गद्यकाव्य २०२४)
- कटक (२०२६)


text:
सूत्रम्
स्तम्बशकृतोरिन्॥ ३।२।२४
काशिका-वृत्तिः
स्तम्बशकृतोरिन् ३।२।२४
स्तम्ब शकृतित्येतयोः कर्मणोरुपपदयोः इन्प्रत्ययो भवति। व्रीहिवत्सयोरिति वक्तव्यम्। स्तम्बकरिर्व्रीहिः। शकृत्करिर्वत्सः। व्रीहिवत्सयोः इति किम्? स्तम्बकारः। शकृत्करः।
न्यासः
स्तम्बशकृतोरिन्। , ३।२।२४
"व्रीहिवत्सयोरिति वक्तव्यम्" इति। कर्त्तृविशेषमं व्रीहिवत्सग्रहणम्। अनेन सूत्रेण य इन् विधीयते स व्रीहिवत्सयोः कत्र्रोर्भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-- इहापि विभाषेत्यनुवत्र्तते, सा च व्यवस्थितविभाषा। तेन व्रीहिवत्सयोः कत्र्रोरेव भविष्यति, नान्यत्र। नित्यत्वादुत्तरपदादाद्युदात्तत्वम्॥
बाल-मनोरमा
स्तम्बशकृतोरिन् ७५१, ३।२।२४
स्तम्बशकृतोरिन्। स्तम्बे शकृति च कर्मण्युपपदे कृञ इन् स्यात्। नकार इत्। व्रीहिवत्सयोरिति। व्रीहौ वत्से च कर्तरीत्यर्थः। स्तम्बशकृतोर्यथासङ्ख्यमन्वयः। स्तम्बकरिव्र्रीहिरिति।स्तम्बं तृणनिचयं करोतीति विग्रहः।
तत्त्व-बोधिनी
स्तम्बशकृतोरिन् ६२७, ३।२।२४
* व्रीहिवत्सयोरिति वक्तव्यम्
। स्तम्बकरिरित्यादि। इनो नित्त्वात् कृदुतत्रपदप्रकृतिस्वरेणोत्तरपदमाद्युदात्तम्।


text:
॥ मङ्गलाष्टकम् ॥
ब्रह्माविष्णुर्गिरीशः सुरपतिरनलः प्रेतराड्यातुनाथ-
स्तोयाधीशश्च वायुर्धनदगुहगणेशार्कचन्द्राश्च रुद्राः ।
विश्वादित्याश्विसध्या वसुपितृमरुतस्सिद्धविद्याश्च यक्षा
गन्धर्वाः किन्नराद्याखिलगगनचरा मङ्गलं मे दिशन्तु ॥ १॥
वाणी लक्ष्मी धरित्री हिमगिरितनया चण्डिका भद्रकाली
ब्रह्माद्या मातृसङ्घा अदितिदितिसतीत्यादयो दक्षपुत्र्यः ।
सावित्री जह्नुकन्या दिनकरतनयारुन्धती देवपत्न्यः
पौलोमाद्यास्तथान्याः खचरयुवतयो मङ्गलं मे दिशन्तु ॥ २॥
मत्स्यः कूर्मो वराहो नृहरिरथ वटुर्भार्गवो रामचन्द्र-
स्सीरी कृष्णश्च खड्गी सकपिलनरनारायणात्रेयवैद्याः ।
अन्ये नानावताराः नरकविजयिनश्चक्रमुख्यायुधानि
तत्पत्न्यस्तत्सुताश्चाप्यखिलहरिकुला मङ्गलं मे दिशन्तु ॥ ३॥
विश्वामित्रो वसिष्ठः कलशभव उतथ्योऽङ्गिराः काश्यपश्च
व्यासः कण्वो मरीची क्रतुभृगुपुलहा शौनकोऽत्रिः पुलस्त्यः ।
अन्ये सर्वे मुनीन्द्राः कुजबुधगुरुशुक्रार्कजाद्या ग्रहा ये
नक्षत्राणि प्रजेशाः फणिगणमनवो मङ्गलं मे दिशन्तु ॥ ४॥
तार्क्ष्योऽनन्तो हनूमान् बलिरपि सनकाद्याः शुको नारदश्च
प्रह्लादः पाण्डुपुत्रा नृगनलनहुषाः विष्णुरातोऽम्बरीषः ।
भीष्माक्रूरोद्धवोशीनरभरतहरिश्चन्द्ररुक्माङ्गदाद्याः
अन्ये सर्वे नरेन्द्रा रविशशिकुलजा मङ्गलं मे दिशन्तु ॥ ५॥
आकूत्याद्याश्च तिस्रः सकलमुनिकलत्राणि दारा मनूनां
तारा कुन्ती च पाञ्चाल्यथ नलदयिता रुक्मिणी सत्यभामा ।
देवक्याद्याश्च सर्वा यदुकुलवनिता राजभार्यास्तथान्याः
गोप्यश्चारित्रयुक्ताः सकलयुवतयो मङ्गलं मे दिशन्तु ॥ ६॥
विप्रा गावश्च वेदाः स्मृतिरपि तुलसी सर्वतीर्थानि विद्याः
नानाशास्त्रेतिहासा अपि सकलपुराणानि वर्णाश्रमाश्च ।
साङ्ख्यं ज्ञानं च योगावपि यमनियमौ सर्वकर्माणि कालाः
सर्वे धर्माश्च सत्याद्यवयवसहिता मङ्गलं मे दिशन्तु ॥ ७॥
लोका द्वीपाः समुद्राः क्षितिधरपतयो मेरुकैलासमुख्याः
कावेरीनर्मदाद्याः शुभजलसरितः स्वर्द्रुमा दिग्गजेन्द्राः ।
मेघा ज्योतींषिनानानरमृगपक्ष्यादयः प्राणिनोऽन्ये
सर्वौषध्यश्च वृक्षाः सकलतृणलता मङ्गलं मे दिशन्तु ॥ ८॥
भक्त्या संयुक्तचित्ताः प्रतिदिवसमिमान् मङगलस्तोत्रमुख्यान्
अष्टौ श्लोकान् प्रभाते दिवसपरिणतौ ये च मर्त्याः पठन्ति ।
ते नित्यं पूर्णकामा इह भुवि सुखिनश्चार्थवन्तोऽपि भूत्वा
निर्मुक्ता सर्वपापैर्वयसि च चरमे विष्णुलोकं प्रयान्ति ॥ ९॥
इति मङ्गलाष्टकस्तोत्रं समाप्तम् ॥
Proofread by PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
BACK TO TOP
% Text title : maNgalAShTakam
% File name : maNgalAShTakam.itx
% itxtitle : maNgalAShTakam
% engtitle : Mangala Ashtakam
% Category : aShTaka, deities_misc
% Location : doc_deities_misc
% Sublocation : deities_misc
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
% Proofread by : PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
% Description-comments : Devi book stall, Kodumgallur, Kerala
% Source : Sthothra Rathnaakaram, edited by N. Bappuravu, 2010
% Latest update : August 6, 2016
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam). View this in सरल दॆवनागरी (हिंन्दी), with simplified anuswaras for easy reading.
रचन: वेद व्यास
अथ नवमोஉध्यायः ।
श्रीभगवानुवाच ।
इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।
ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेஉशुभात् ॥ 1 ॥
राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।
प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम् ॥ 2 ॥
अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।
अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ॥ 3 ॥
मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।
मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ 4 ॥
न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।
भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥ 5 ॥
यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।
तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥ 6 ॥
सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।
कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ॥ 7 ॥
प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।
भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात् ॥ 8 ॥
न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।
उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु ॥ 9 ॥
मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।
हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥ 10 ॥
अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।
परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ 11 ॥
मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।
राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ॥ 12 ॥
महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।
भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ 13 ॥
सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।
नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥ 14 ॥
ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।
एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ॥ 15 ॥
अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् ।
मन्त्रोஉहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम् ॥ 16 ॥
पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।
वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च ॥ 17 ॥
गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।
प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम् ॥ 18 ॥
तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।
अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन ॥ 19 ॥
त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।
ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान् ॥ 20 ॥
ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।
एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते ॥ 21 ॥
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।
एषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ 22॥
येஉप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।
तेஉपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥ 23 ॥
अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।
न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते ॥ 24 ॥
यान्ति देवव्रता देवान्पितून्यान्ति पितृव्रताः ।
भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोஉपि माम् ॥ 25 ॥
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।
तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥ 26 ॥
यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।
यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ 27 ॥
शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।
संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ॥ 28 ॥
समोஉहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योஉस्ति न प्रियः ।
ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥ 29 ॥
अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।
साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥ 30 ॥
क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।
कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥ 31 ॥
मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येஉपि स्युः पापयोनयः ।
स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेஉपि यान्ति परां गतिम् ॥ 32 ॥
किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।
अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् ॥ 33 ॥
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः ॥ 34 ॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
राजविद्याराजगुह्ययोगो नाम नवमोஉध्यायः ॥9 ॥
– श्रीमद् भगवद् गीत दशमोஉध्यायः
– श्रीमद् भगवद् गीत अष्टमोஉध्यायः
– श्रीमद् भगवद् गीत प्रथमोஉध्यायः
– कृष्णाष्टकम्
– बाल मुकुन्दाष्टकम्


text:
50a लकवत् अर्थप्रकाशनकौशलस्वभावः तस्य वशात् सामर्थ्यात् । अत्र च सर्वत्र भाव एव सत्कवीनां प्रमाणम् । स हि सर्वमीदृशमुचितं विचिनोति, तद्विपर्ययं तु दुर्भगं न स्पृशति, यदाह—भावायत्तमिदं सर्वम् । इतीदमनन्तरोक्तं सर्वं वस्तु पूर्व[व]दुपकारादिलक्षणं विशेषचतुष्टयं भावे प्रबन्धव्यापिनि उचितानुचितविवेकवेधसि मनसि कवेरायत्तं प्रतिबद्धम्, तत्कार्यत्वादिति हेतोः । तत्सर्वमनन्तरोक्तं विदुर्विदन्ति तद्विदः कवयः ।
ननु जात्यादिकमपि भाविंकमेव, न हि तस्यापि विना भावेन अभिनिवृत्तिः । तत्किमिदमेव भाविकम् ? उच्यते- पद्येऽप्येवम् । तथापि यो भाव[ः] प्राबन्धिको विशिष्टः, तदायत्तमिह भाविकमभिप्रेतम् । अत एवोक्तम्—काव्येष्वासिद्धि यः स्थितः २.३६१ इतिं, जात्यादिकं तु प्रादेशिकभावाधीनम् । न हि प्रबन्धानुवर्तिना एकेन भावेन जात्यादिकं जन्यते प्रतिदेशमन्योन्यभावाभिनिवर्त्यत्वात् तस्य । तस्मात् तदन्वर्थैस्तैस्तैरभिधानैर्यथोक्तेन विधिना व्यवह्रियते न भाविकमिति ॥
ये काव्यधर्माः शास्त्रान्तरे स[न्ध्य]ङ्गादि[शब्द]व्यवहृताः त इह तल्लक्षणयोगादलङ्कारेषु संगृहीता इतिं दर्शयन्नाह—
वक्तॄणां[?] वक्तव्यान्तरसमुच्चये सन्धयो—मुखं प्रतिमुखं गर्भोऽवमर्शो निर्वहणमिति पञ्चोक्ताः110 । तत्र उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनं युक्तिः प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना उद्भेदः करणं भेद इति मुखाङ्गानि । विलासः परिसर्पो विधूतं तापनं नर्म नर्भद्युतिः प्रगमनं विरोधः पर्युपासनं पुष्पं वज्रभुपन्यासो
-
तुल भारतीयनाट्यशास्त्रं १९. ३७-६७↩


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १.३
[सम्पाद्यताम्]
भाष्यम्
' अश्विना ' इति द्वादशर्च तृतीयं सूक्तम् । तत्र आश्विनस्तृचः प्रातरनुवाकस्य आश्विने क्रतौ विनियुक्तः । तथा च सूत्रितम्-' अथाश्विन एषो उषा प्रातर्युजेति चतस्रोऽश्विना यज्वरीरिषः (आश्व. श्रौ. ४. १५) इति ।
अश्वि॑ना॒ यज्व॑री॒रिषो॒ द्रव॑त्पाणी॒ शुभ॑स्पती ।
पुरु॑भुजा चन॒स्यत॑म् ॥
अश्वि॑ना॒ पुरु॑दंससा॒ नरा॒ शवी॑रया धि॒या ।
धिष्ण्या॒ वन॑तं॒ गिर॑ः ॥
दस्रा॑ यु॒वाक॑वः सु॒ता नास॑त्या वृ॒क्तब॑र्हिषः ।
आ या॑तं रुद्रवर्तनी ॥
इन्द्रा या॑हि चित्रभानो सु॒ता इ॒मे त्वा॒यव॑ः ।
अण्वी॑भि॒स्तना॑ पू॒तास॑ः ॥
इन्द्रा या॑हि धि॒येषि॒तो विप्र॑जूतः सु॒ताव॑तः ।
उप॒ ब्रह्मा॑णि वा॒घत॑ः ॥
इन्द्रा या॑हि॒ तूतु॑जान॒ उप॒ ब्रह्मा॑णि हरिवः ।
सु॒ते द॑धिष्व न॒श्चन॑ः ॥
ओमा॑सश्चर्षणीधृतो॒ विश्वे॑ देवास॒ आ ग॑त ।
दा॒श्वांसो॑ दा॒शुष॑ः सु॒तम् ॥
विश्वे॑ दे॒वासो॑ अ॒प्तुर॑ः सु॒तमा ग॑न्त॒ तूर्ण॑यः ।
उ॒स्रा इ॑व॒ स्वस॑राणि ॥
विश्वे॑ दे॒वासो॑ अ॒स्रिध॒ एहि॑मायासो अ॒द्रुह॑ः ।
मेधं॑ जुषन्त॒ वह्न॑यः ॥
पा॒व॒का न॒ः सर॑स्वती॒ वाजे॑भिर्वा॒जिनी॑वती ।
य॒ज्ञं व॑ष्टु धि॒याव॑सुः ॥
चो॒द॒यि॒त्री सू॒नृता॑नां॒ चेत॑न्ती सुमती॒नाम् ।
य॒ज्ञं द॑धे॒ सर॑स्वती ॥
म॒हो अर्ण॒ः सर॑स्वती॒ प्र चे॑तयति के॒तुना॑ ।
धियो॒ विश्वा॒ वि रा॑जति ॥
प्रउगशस्त्रतृच- (हौ०) सोमयज्ञेषु प्रकृतिभूत- ज्योति-तद्विकृतिषु चैकाहाहीनसत्रेषु विशेषवर्जं प्रातःसवने होतुः प्रउगशस्त्रस्य 'वायवा याहि दर्शतं (ऋ० १ । २ । १- ३) इति वायव्यः प्रथमस्तृचः । 'इन्द्रवायू इमे सुताः' (ऋ० १ । २ ।४६ । इति ऐन्द्रवायवो द्वितीयस्तृचः । 'मित्रं हुवे पूतदक्षम् (ऋ० १ । २ ।६-८ इति मैत्रावरुणस्तृतीयस्तृचः । ' आश्विना यज्वरीरिषः' (ऋ० १ । ३ । १-३) इति आश्विनश्चतुर्थस्तृचः । 'इन्द्राऽऽयाहि चित्रभानो' (ऋ० १ । ३ ।४- ६) इति ऐन्द्रः पञ्चमस्तृचः । ' ओमासश्चर्षणीधृतः' ऋ० १ । ३।७-९) इति वैश्वदेवः षष्ठस्तृचः । 'पावका नः सरस्वती' (ऋ० १ । ३ । १०- १२) इति सारस्वतः सप्तमस्तृचः । इति तत्तद्देवत्याः सप्ततृचा भवन्ति । तृचानां पुरस्तात् यथासंख्येन शोंसावोम्' इत्याहावहिताः 'वायुरग्रेगाः' इत्याद्याः सप्त पुरोरुचः (ऋ०खि० ५ ।६ । १ -७) पठितव्याः । शंसनप्रकारः-द्र० अग्निष्टोमे होतुः प्रउगशस्त्र-, का० श्रौ० १ । ३ ।८ टि० विद्याधरः । श्रौतयज्ञप्रक्रिया - पदार्थानुक्रमकोषः। प्रणेता पण्डित पीताम्बरदत्त शास्त्री


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २७७
राजवंशवर्णनम्[सम्पाद्यताम्]
अग्निरुवाच
तुर्व्वसोश्च सुतो वर्गो गोभानुस्तस्य चात्मजः ।
गोभानोरासीत् त्रैशानिस्त्रैशानेस्तु करन्धमः ।। २७७.१ ।।
करन्धमान्मरुत्तोभूऽद्दुष्मन्तस्तस्य चात्मजः ।
दुष्मन्तस्य वरूथोऽभूद्गाण्डीरस्तु वरूथतः ।। २७७.२ ।।
गाण्डीराच्चैव गान्धारः पञ्च जानपदास्ततः ।
गान्धाराः केरलाश्चोलाः पाण्ड्याः कोला महाबलाः ।। २७७.३ ।।
द्रुह्यस्तु वभ्रुसेतुश्च वभ्रुसेतोः पुरोवसुः ।
ततो गान्धारा गान्धारैर्घर्म्मो घर्म्माद् घृतोऽभवत् ।। २७७.४ ।।
घृतात्तु विदुषस्तस्मात् प्रचेतास्तस्य वै शतम् ।
आनद्रश्च सभानरश्चाक्षुपः परमेषुकः ।। २७७.५ ।।
सभानरात् कालानलः कालानलजसृञ्जयः ।
पुरञ्जयः सृञ्जयस्य तत्पुत्रो जनमेजयः ।। २७७.६ ।।
तत्पुत्रस्तु महाशालस्तुत्पुत्रोऽभून्महामनाः ।
तस्मादुशीनरो ब्रह्मन्नृगायान्तु तृगस्ततः ।। २७७.७ ।।
नरायान्तु नरश्चासीत् कृमिस्तु कृमितः सुतः ।
दशायां सुब्रतो जज्ञे दृशद्वत्यां शिविस्तथा ।। २७७.८ ।।
शिवेः पुत्त्रास्तु चत्वारः पृथुदर्भश्च वीरकः ।
कैकेयो भद्रकस्तेषां नाम्ना जनपदाः शुभाः ।। २७७.९ ।।
तितिक्षुरुशीनरजस्तितिक्षोस्च रुषद्रयः ।
रुषद्रथादभूत्पैलः पैलाच्च सुतपाः सुतः ।। २७७.१० ।।
महायोगी बलिस्तस्मादह्गो वङ्गश्च मुख्यकः ।
पुण्डुः कलिङ्गो बालोयो बलिर्योगी बलान्वितः ।। २७७.११ ।।
अङ्गाद्दधिवाहनोऽभूत तस्माद्दिविरथो नृपः ।
दिविरथाद्धर्म्मरथस्तस्य चित्ररथः सुतः ।। २७७.१२ ।।
चित्ररथात्सत्यरथो लोमपादश्च तत्सुतः ।
लोमपादाच्चतुरङ्गः पृथुलाक्षश्च तत्सुतः ।। २७७.१३ ।।
पृथुलाक्षाच्च चम्पोऽभूच्चम्पाद्धर्य्यङ्गकोऽभवत् ।
हर्य्यङ्गाच्च भद्ररथो बृहत्कर्म्मा च तत्सुतः ।। २७७.१४ ।।
तस्मादभूद्वॄहद्भानुर्वृहद्भानोर्बृहात्मवान् ।
तस्माज्जयद्रथो ह्यासीज्जयद्रथाद्वृहद्रथः ।। २७७.१५ ।।
वृहद्रथाद्विश्वजिच्च कर्णो विश्वजितोऽभवत् ।
कर्णस्य वृषसेनस्तु पृथुसेनस्तदात्मजः ।
एतेऽङ्गवंशजा भूपाः पूरोर्वंशं निबोध मे ।। २७७.१६ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये राजवंशवर्णनं नाम सप्तसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।


text:
ग्रहाणां देवताः।
“ग्रहाः देवतांशाः “, “ग्रहरूपी जनार्दनः” इत्यादयः उक्तयः ग्रहाणां देवतांशकत्वं स्मार्यन्ते। सूर्यादिग्रहाणां स्वामिनः वर्तन्ते। तानि अग्रे लिख्यन्ते। सूर्यस्य वह्निः, चन्द्रस्य जलं, कुजस्य सुब्रह्मण्यः, बुधस्य विष्णुः, गुरोः इन्द्रः, शुक्रः शची, शनेः कः (ब्रह्मा) एवं देवताः भवन्ति। अत्र स्मर्तव्यः अंशः-
“वह्नि-अम्बु-अग्निज-केशव-इन्द्र-शचि-काः सूर्यादिग्रहाणां नाथाः क्रमात् भवन्ति “।
बोधप्रश्नः।
सूर्यादिग्रहाणां स्वामिनः के भवन्ति?
4.1. ग्रहाणां दिक्स्वामित्वम्।
प्रागादि दिशानाम् अधिपाः भवन्ति। अष्टदिक्षुपूर्वस्यां दिशि आदित्यः अधिपः भवति। आग्नेय्यां दिशि शुक्रः अधिपः भवति। दक्षिणस्यां दिशि अङ्गारकः भवति। दक्षिणपश्चिमस्याम् अर्थात् नैऋत्यां दिशि तमो अर्थात् राहुः अधिपः भवति। पश्चिमायां शनिः अधिपः भवति। पश्चिमोत्तरस्याम् अर्थात् वायव्यदिशिचन्द्रः अधिपः भवति। उत्तरस्यां दिशि वित् अर्थात् बुधः अधिपः भवति। उत्तरपूर्वस्यां दिशि अर्थात् ईशान्यदिशि गुरुः अधिपः भवति।
अत्र स्मर्तव्यः अंशः-
प्रागादिदिशानाम् अधिपतयः रवि-शुक्र-कुज-तम-शनि-इन्दु-वित्-गुरवः भवन्ति।
बोधप्रश्नाः-
ग्रहाणां दिक्स्वामित्वं लिखत।
Dr Muralisham H
Asst. Prof in Maharshi Mahesh Yogi Vedic Vishwavidhyala


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
तस्य लोपः॥ १।३।९
पदच्छेदः॥
तस्य ६।१ लोपः १।१
अर्थः॥
तस्य इत्संज्ञकस्य लोपः भवति॥
उदाहरणम्॥
उदाहरणानि पूर्वसूत्रेषु एव द्रष्टव्यानि॥
काशिका-वृत्तिः
तस्य लोपः १।३।९
तस्य इत्संज्ञकस्य लोपो भवति। तथा च एव उदाहृतम्। तस्य ग्रहणं सर्वलोपार्थम्, अलो ऽन्त्यस्य १।१।५१
मा भूतादिर् ञिटुडवः १।३।५
इति।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
तस्य लोपः ३, १।३।९
तस्येतो लोपः स्यात्। णादयोऽणाद्यर्थाः।
न्यासः
तस्य लोपः। , १।३।९
अथ किमर्थम् "तस्य" इत्युच्यते, यवातेत्संज्ञायाः प्रकृतत्वाद्यस्येत्संज्ञा विहिता सामथ्र्यात्तस्यैव लोपो भविष्यतीति आह-- "तस्यग्रहणम्" इत्यादि। कः पुनरित्संज्ञको योऽलोन्त्यस्य निवृत्त्यर्थं तस्यग्रहणं प्रयोजनतीत्याह-- "आदिर्ञिटुडवः" इति। असति तस्यग्रहणे, एषामपि ञिप्रभृतीनाम् "अलोऽन्त्यस्य" १।१।५१
इति वचनादन्त्यस्य लोपः स्यात्। तस्यग्रहणेन तु प्रकृत इत्संज्ञके सन्निधापिते सर्वस्य लोपो भवति, नान्त्यस्य; अन्यथा हि तस्यग्रहणमनर्थकं स्यात्। यदि तु "नानर्थकेऽलोऽन्त्यविधिः" (व्या।प।६२) इत्येषा परिभाषाऽऽश्रीयते, तदा तस्यग्रहणमकर्तुं शक्यते। तत् क्रियते विस्पष्टार्थम्।
बाल-मनोरमा
तस्य लोपः ६३, १।३।९
एतेष्वादेशेषु यकारवकारयोर्हलन्त्यमितीत्संज्ञायां लोपमाशङ्कितुमाह--तस्य लोपः। इत्संज्ञाप्रकरणान्ते इदं सूत्रम्। तत्र तच्छब्दः सन्निहितमितं परामृशति। तदाह--तस्येति इति। इत्यनेन सूत्रेण यवयोर्लोपो न शङ्कनीय इत्यर्थः। कुत इत्यत आह--उच्चारणेति। यद्यत्र यवयोर्लोपः स्यात्तर्हि तयोः सूत्रेऽनुच्चारणमेव स्यात्, "प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वर"मिति न्यायादिति भावः। तर्हि किमनयोरित्संज्ञयेत्यत आह--एवंचेति। उक्तप्रकारेण लोपाऽभावे सतीत्संज्ञापीह यकारे वकारे च न भवति, फलाऽभावादित्यर्थः। क्रमेणोदाहस्ति--हरय इत्यादिना। हरे--ए,विष्णो-ए, नै-अकः, पौ-अक इति स्थितेषु एकारादीनां क्रमादयादयः।


text:
सूत्रम्
वदः सुपि क्यप् च॥ ३।१।१०६
काशिका-वृत्तिः
वदः सुपि क्यप् च ३।१।१०६
अनुपसर्गे इति वर्तते। वदेर् धातोः सुबन्तोः उपपदे अनुपसर्गे क्यप् प्रत्ययो भवति, चकाराद् यत् च। ब्रह्मोद्यम्, ब्रह्मवद्यम्। सत्योद्यम्, सत्यवद्यम्। सुपि इति किम्? वाद्यम्। अनुपसर्गे इत्येव, प्रवाद्यम्।
न्यासः
वदः सुपि क्यप् च। , ३।१।१०६
"अनुपसर्ग इति वत्र्तते" इति। ननु च "सत्सूद्विष" ३।२।६१
इत्यादौ सूत्रे वक्ष्यति-- एतदुपसर्गग्रहणं ज्ञापनार्थम्, अन्यत्र सुब्ग्रहण उपसर्गग्रहणं न भवतीति; एवञ्च तत एव ज्ञापकादुपसर्गे न भविष्यतीति किमिहानुपसर्गग्रहणानुवृत्त्या?
विस्पष्टार्थमित्येके। तत्र वाज्ञापनार्थमुपसर्गग्रहणं कत्र्तव्यम्; इह वानुपसर्गमनुवत्र्यमिति विकल्पदर्शनार्थमित्यपरे। "ब्राहृओद्यम्" इति। ब्राहृणो वदनमित्यर्थः। भावे क्यप्, पूर्ववत् संप्रसारणम्, "आद्गुणः" ६।१।८४
, उपपदसमासः॥
बाल-मनोरमा
वदः सुपि क्यप् च ६७५, ३।१।१०६
वदः सुपि। उत्तरेति। "भुवो भावे" इत्यत्तरसूत्राद्भावे इत्यपकृष्यते इत्यर्थः। भूधातोरकर्मकत्वेन उत्तरसूत्रे भावग्रहणस्य वैयथ्र्यादिति भावः। अनुपसर्गे इति। "वृः सुप्यनुसर्गग्रहण"मिति भाष्यादिति भावः। ब्राहृओद्यमिति। वदेः क्यपि " वचिस्वपी"पि संप्रसारणम्। "वस्तुतस्तु नेह भावग्रहणमपकृष्यते, तत्र भावग्रहणमुत्तरार्थमिति भाष्या"दिति मतमनुसृत्य आह-- कर्मणि प्रत्ययावित्येके इति। क्यब्यतावित्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
वदः सुपि क्यप् च ५६१, ३।१।१०६
वदः। सकर्मकत्वाद्भावे कृत्यप्रत्ययो दुर्लभः, "लः कर्मणि" इति सूत्र इव "तयोरेव" इत्यत्रापि सकर्मकेभ्यः कर्मणि, अकर्मकेभ्य एव भावे इति सिद्धान्तात्। अत आह----भाव इत्याकृष्यत इति। "भुवो भावे" इत्यत्राऽनुपसर्ग इत्यनुवर्तनात्, निरुपसर्गस्य भवतेरकर्मकत्वात् "तयोरेव कृत्ये" ति भावे कृत्यप्रत्ययसिद्धौ भावग्रहणस्य वैयथ्र्यशङ्कायां भावग्रहणमुत्तरार्थमिति भाष्ये स्थितम्। तद्भाष्यस्वारस्यग्रहिणां मतमाह--- कर्मणीति। अनुपसर्ग इति। सुपि किम्?। "हनस्तोऽचिण्णलोः"घातः। अनुपसर्गे किम्?। प्रघातः। भावे घञ्।


text:
२२ कल्याणमित्रपरिवर्तो द्वाविंशतितमः
Technical Details
२२ कल्याणमित्रपरिवर्तो द्वाविंशतितमः।
अथ खलु भगवान् पुनरप्यायुष्मन्तं सुभूतिमामन्त्रयते स्म-इह सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन अध्याशयसंप्रस्थितेन अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबोद्धुकामेन आदित एवं कल्याणमित्राणि सेवितव्यानि भक्तव्यानि पर्युपासितव्यानि। सुभूतिराह-कतमानि तानि पुनर्भगवन् बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य कल्याणमित्राणि वेदितव्यानि, यानि बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन अध्याशयसंप्रस्थितेन अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबोद्धुकामेन आदित एव कल्याणमित्राणि सेवितव्यानि भक्तव्यानि पर्युपासितव्यानि? एवमुक्ते भगवानायुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत्-बुद्धा एव सुभूते भगवन्तः, ये च तेऽविनिवर्तनीया बोधिसत्त्वा महासत्त्वा बोधिसत्त्वचर्याकुशलाः, य एनं पारमितास्वववदन्ति अनुशासति, येऽस्मै प्रज्ञापारमितां देशयन्त्युपदिशन्ति। इमानि तानि सुभूते बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य कल्याणमित्राणि वेदितव्यानि।
प्रज्ञापारमितैव सुभूते बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य कल्याणमित्रं वेदितव्यम्। सर्वा एव च सुभूते षट् पारमिता बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य कल्याणमित्राणि वेदितव्यानि। षडेव पारमिताः शास्ता, षट् पारमिता मार्गः, षट् पारमिता आलोकः, षट् पारमिता उल्का, षट् पारमिताः अवभासः, षट् पारमितास्त्राणम्, षट् पारमिताः शरणम्, षट् पारमिता लयनम्, षट् पारमिताः परायणम्, षट् पारमिताः द्वीपः, षट् पारमिता माता, षट् पारमिताः पिता, षट् पारमिता ज्ञानाय बोधाय अनुत्तरायै सम्यक्संबोधये संवर्तन्ते। तत्कस्य हेतोः? अत्र हि सुभूते प्रज्ञापारमिता परिनिष्ठिता भवति यदुत षट्पारमितासु। येऽपि ते सुभूते अतीतेऽध्वनि तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्य परिनिर्वृताः, तेषामपि बुद्धानां भगवतामितोनिर्जातैव सर्वज्ञता, यदुत षड्भ्यः पारमिताभ्यः। येऽपि ते सुभूते भविष्यन्त्यनागतेऽध्वनि तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंभोत्स्यन्ते, तेषामपि बुद्धानां भगवतामितोनिर्जातैव सर्वज्ञता, यदुत षड्भ्यः पारमिताभ्यः। येऽपि ते सुभूते अप्रमेयेष्वसंख्येयेष्वपरिमाणेष्वचिन्त्येषु लोकधातुषु तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा एतर्ह्यनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धास्तिष्ठन्ति, ध्रियन्ते, यापयन्ति, धर्मं च देशयन्ति, तेषामपि बुद्धानां भगवतामितोनिर्जातैव सर्वज्ञता, यदुत षड्भ्यः पारमिताभ्यः।
अहमपि सुभूते तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्ध एतर्ह्यनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धः। ममापि हि सुभूते इतोनिर्जातैव सर्वज्ञता, यदुत षड्भ्यः पारमिताभ्यः। तत्कस्य हेतोः? आसु हि सुभूते षट्सु पारमितासु सप्तत्रिंशद्बोधिपक्षा धर्मा अन्तर्गताः, चत्वारो ब्रह्मविहाराः, चत्वापि संग्रहवस्तूनि। यावांश्च कश्चिद्बुद्धधर्मो बुद्धज्ञानं स्वयंभूज्ञानमचिन्त्यज्ञानमतुल्यज्ञानमप्रमेयज्ञानमसंख्येयज्ञानमसमज्ञानमसमसमज्ञानं सर्वज्ञज्ञानम्, सर्वं तत् षट्सु पारमितास्वन्तर्गतम्। तस्मात्तर्हि सुभूते बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य षट् पारमिता एव कल्याणमित्राणि वेदितव्यानि, षडेव पारमिताः शास्ता, षट् पारमिता मार्गः, षट् पारमिता आलोकः, षट् पारमिता उल्का, षट् पारमिता अवभासः, षट् पारमितास्त्राणम्, षट् पारमिताः शरणम्, षट् पारमिता लयनम्, षट् पारमिताः परायणम्, षट् पारमिता द्वीपः, षट् पारमिता माता, षट् पारमिताः पिता, षट् पारमिता ज्ञानाय बोधाय सर्वज्ञतायै अनुत्तरसम्यक्संबोधिप्राप्तये संवर्तन्ते। सर्वसत्त्वानामप्रत्युपकारिणामपि उपकारिभूतो भवति, यदा बोधिसत्त्वो महासत्त्वः षट्पारमितासु शिक्षते।
आसु खलु पुनः सुभूते षट्सु पारमितासु शिक्षितुकामेन बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन इयमेव प्रज्ञापारमिता श्रोतव्या उद्ग्रहीतव्या धारयितव्या वाचयितव्या पर्यवाप्तव्या प्रवर्तयितव्या देशयितव्या उपदेष्टव्या उद्देष्टव्या स्वाध्यातव्या, अर्थतश्च धर्मतश्च नयतश्चोपपरीक्षितव्या उपनिध्यातव्या परिप्रष्टव्या परिप्रश्नयितव्या। तत्कस्य हेतोः? एषा हि प्रज्ञापारमिता षण्णां पारमितानां पूर्वंगमा नायिका परिणायिका संदर्शिका अवदर्शिका जनयित्री धत्री। तत्कस्य हेतोः? प्रज्ञापारमिताविरहिता हि पञ्च पारमिता न प्रज्ञायन्ते, नापि पारमितानामधेयं लभन्ते। तस्मात्तर्हि सुभूते अपरप्रणेयतां गन्तुकामेन बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन अपरप्रणेयतायां स्थातुकामेन इहैव प्रज्ञापारमितायां शिक्षितव्यम्॥
सुभूतिराह-किंलक्षणा भगवन् प्रज्ञापारमिता? एवमुक्ते भगवानायुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत्-असङ्गलक्षणा सुभूते प्रज्ञापारमिता। सुभूतिराह-स्याद्भगवन् पर्यायो येन पर्यायेण येनैवासङ्गलक्षणेन प्रज्ञापारमिता संविद्यते, तेनैव असङ्गलक्षणेन सर्वधर्माः संविद्येरन्? भगवानाह-एवमेतत्सुभूते, एवमेतत्। स्यात्सुभूते पर्यायो येन पर्यायेण येनैव असङ्गलक्षणेन प्रज्ञापारमिता संविद्यते, तेनैव असङ्गलक्षणेन सर्वधर्माः संविद्यन्ते। तत्कस्य हेतोः? सर्वधर्मा हि सुभूते विविक्ताः। सर्वधर्मा हि सुभूते शून्याः। तस्मात्तर्हि सुभूते येनैव असङ्गलक्षणेन प्रज्ञापारमिता विविक्ता शून्या, तेनैव असङ्गलक्षणेन सर्वधर्मा विविक्ताः शून्याः। सुभूतिराह-यदि भगवन् सर्वधर्मा विविक्ताः, सर्वधर्माः शून्याः, कथं भगवन् सत्त्वानां संक्लेशः प्रज्ञायते, कथं भगवन् सत्त्वानां व्यवदानं प्रज्ञायते? न च भगवन् विविक्तं संक्लिश्यते, न भगवन् विविक्तं व्यवदायति। न च भगवन् शून्यं संक्लिश्यते, न च भगवन् शून्यं व्यवदायति। न च भगवन् विविक्तं वा शून्यं वा अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यते। अन्यत्रापि भगवन् शून्यतायाः सर्वधर्मो नोपलभ्यते, योऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धो वा, अभिसंभोत्स्यते वा, अभिसंबुध्यते वा। कथं वा वयं भगवन् अस्य भाषितस्यार्थमाजानीमः? देशयतु भगवन्, देशयतु सुगत। एवमुक्ते भगवानायुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत्-तत्किं मन्यसे दीर्घरात्रं सत्त्वा अहंकारे ममकारे चरन्ति? सुभूतिराह-एवमेतद्भगवन्, एवमेतत्सुगत।
दीर्घरात्रं सत्त्वा अहंकारे ममकारे चरन्ति। भगवानाह-तत्किं मन्यसे सुभूते अपि नु अहंकारममकारौ शून्यौ? सुभूतिराह-शून्यौ भगवन्, शून्यौ सुगत। भगवानाह-तत्किं मन्यसे सुभूते अहंकारेण ममकारेण च सत्त्वाः संसारे संसरन्ति? सुभूतिराह-एवमेतद्भगवन्, एवमेतत्सुगत। अहंकारेण ममकारेण च सत्त्वाः संसारे संसरन्ति। भगवानाह-एवं खलु सुभूते सत्त्वानां संक्लेशः प्रज्ञायते। यथा सत्त्वानामुद्ग्रहोऽभिनिवेशः, तथा संक्लेशः। न चात्र कश्चित्संक्लिश्यते। यथा च सुभूते अनुद्गहोऽनभिनिवेशः, तथा नाहंकारममकारौ प्रज्ञायेते। एवं खलु सुभूते सर्वसत्त्वानां व्यवदानं प्रज्ञायते। यथा सत्त्वानामनुद्ग्रहोऽनभिनिवेशः, तथा व्यवदानम्। न चात्र कश्चिद्व्यवदायति। एवं खलु सुभूते चरन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वश्चरति प्रज्ञापारमितायाम्। एवं खलु सुभूते सर्वधर्मेषु विविक्तेषु सर्वधर्मेषु शून्येषु सत्त्वानां संक्लेशो व्यवदानं च प्रज्ञायते। सुभूतिराह-आश्चर्यं भगवन् यावद्यदिदं सर्वधर्मेषु विविक्तेषु सर्वधर्मेषु शून्येषु सत्त्वानां संक्लेशो व्यवदानं च प्रज्ञायते। एवं च भगवंश्चरन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वश्चरति प्रज्ञापारमितायाम्। एवं हि चरन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वो न रूपे चरति, न वेदनायां न संज्ञायां न संस्कारेषु, न विज्ञाने चरति। एवं चरन् भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वोऽनवमर्दनीयो भवति सदेवमानुषासुरेण लोकेन। एवं चरन् भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सर्वेषां श्रावकयानिकानां प्रत्येकबुद्धयानिकानां च पुद्गलानां चर्यामभिभवति, अनभिभूतं च स्थानं प्रतिलभते। तत्कस्य हेतोः? अनभिभूतं हि भगवन् बुद्धत्वं तथागतत्वं स्वयंभूत्वं सर्वज्ञत्वम्। अनेनापि भगवन् मनसिकारेण प्रज्ञापारमिताप्रतिसंयुक्तेन विहारेण विहरन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वो रात्रिंदिनान्यतिनामयेत्, आसन्नः स्यादनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः, क्षिप्रं चानुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्येत।
एवमुक्ते भगवानायुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत्-एवमेतत्सुभूते, एवमेतत्। एवं चरन् सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वश्चरति प्रज्ञापारमितायाम्। एवं हि चरन् सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वो न रूपे चरति, न वेदनायां न संज्ञायां न संस्कारेषु, न विज्ञाने चरति। एवं चरन् सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वोऽनवमर्दनीयो भवति सदेवमानुषासुरेण लोकेन। एवं चरन् सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सर्वेषां श्रावकयानिकानां प्रत्येकबुद्धयानिकानां च पुद्गलानां चर्यामभिभवति, अनभिभूतं च स्थानं प्रतिलभते। तत्कस्य हेतोः? अनभिभूतं हि सुभूते बुद्धत्वं तथागतत्वं स्वयंभूत्वं सर्वज्ञत्वम्। अनेनापि सुभूते मनसिकारेण प्रज्ञापारमिताप्रतिसंयुक्तेन विहारेण विहरन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वो रात्रिंदिनान्यतिनामयेत्, आसन्नः स्यादनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः, क्षिप्रं च अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्येत॥
सचेत्खलु पुनः सुभूते ये जम्बूद्वीपे सत्त्वाः, ते सर्वेऽपूर्वाचरमं मानुष्यकमात्मभावं प्रतिलभेरन्, मानुष्यकमात्मभावं प्रतिलभ्य अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादयेरन्, अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पाद्य यावज्जीवं तिष्ठेयुः, यावज्जीवं तिष्ठन्तो यावज्जीवं सर्वतथागतान् सत्कुर्युर्गुरुकुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुरर्चयेयुरपचायेयुः, एवं सर्वसत्त्वेभ्योऽपि दानं दद्युः, तच्च दानमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ परिणामयेयुः। तत्किं मन्यसे सुभूते अपि नु ते बोधिसत्त्वा महासत्त्वास्ततोनिदानं बहु पुण्यं प्रसवेयुः? सुभूतिराह-बहु भगवन्, बहु सुगत। भगवानाह-अतः खलु पुनः सुभूते स कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा बहुतरं पुण्यं प्रसवति, यो बोधिसत्त्वो महासत्त्वोऽन्ततः एकदिवसमपि प्रज्ञापारमिताप्रतिसंयुक्तैर्मनसिकारैर्विहरति। तत्कस्य हेतोः? यथा यथा हि सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमिताप्रतिसंयुक्तैर्मनसिकारै रात्रिंदिवं विहरति, तथा तथा सर्वसत्त्वानां दक्षिणीयतां गच्छति। तत्कस्य हेतोः? तथा हि सुभूते नास्ति तदन्येषां सत्त्वानां तादृशं मैत्रीसहगतं चित्तम्, यथा तस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य, स्थापयित्वा बुद्धान् भगवतः। तत्कस्य हेतोः? अप्रतिपुद्गला हि सुभूते तथागताः। निरुपमा हि सुभूते तथागताः। अचिन्त्यधर्मसमन्वागता हि सुभूते तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः॥
कथं च सुभूते स कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा तावत्तत्पुण्यमभिनिर्हरति? तादृश्या सुभूते प्रज्ञया समन्वागतः स बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भवति, यादृश्या प्रज्ञया समन्वागतो वध्यगतानिव सर्वसत्त्वान् पश्यति। तेन तस्यां वेलायां महाकरुणापरिगृहीतो भवति। स दिव्येन चक्षुषा व्यवलोकयन् अप्रमेयानसंख्येयानपरिमेयानपरिमाणान् सत्त्वानानन्तर्यकर्मसमन्वागतान् पश्यति, अक्षणप्राप्तांश्च विहन्यमानांश्च दृष्टिजालप्रतिच्छन्नांश्च मार्गमप्रतिलभमानान्। अपरांश्च क्षणप्राप्तान् पश्यति, क्षणांश्च विरागयतः पश्यति। तस्य तस्यां वेलायां महान् संवेग उत्पद्यते। ते चास्य सर्वसत्त्वास्तया महामैत्र्या तया च महाकरुणया स्फारित्वा मनसिकृता भवन्ति-अहमेतेषां सर्वेषां सत्त्वानां नाथो भविष्यामि, अहमेनान् सर्वसत्त्वान् सर्वदुःखेभ्यो मोचयिष्यामीति।
न च तेन वा अन्येन वा निमित्तेन सार्धं संवसति। अयमपि सुभूते बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य महान् प्रज्ञालोकोऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबोद्धुम्। अनेन हि सुभूते विहारेण विहरन्तो बोधिसत्त्वा महासत्त्वाः सर्वलोकस्य दक्षिणीयतां परिगृह्णन्ति, न च विवर्तन्तेऽनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः। येषां च दायकानां दानपतीनां च परिभुञ्जते चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कारान्, अस्यां प्रज्ञापारमितायां सूपस्थितचित्ताः, तेषां दायकानां दानपतीनां च दानदक्षिणां विशोधयन्ति। सर्वज्ञता चैषामासन्नीभवति। तस्मात्तर्हि सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन अमोघं राष्ट्रं पिण्डं परिभोक्तुकामेन सर्वसत्त्वानां मार्गमुपदेष्टुकामेन विपुलमवभासं कर्तुकामेन संसारगतान् सत्त्वान् संसारात्परिमोचयितुकामेन सर्वसत्त्वानां चक्षुर्विशोधयितुकामेन अनेन प्रज्ञापारमिताप्रतिसंयुक्तेन मनसिकारेण विहर्तव्यम्।
सचेदनेन मनसिकारेण विहर्तुमिच्छति, तेन प्रज्ञापारमिताप्रतिसंयुक्ता मनसिकाराः समन्वाहर्तव्याः। तत्कस्य हेतोः? यो ह्येनान् समन्वाहर्तव्यान् मंस्यते, स एवास्य मनसिकारो भविष्यति। ततोऽन्येषां मनसिकाराणां प्रज्ञापारमिताविरहितानामवकाशो न दातव्यः। तथा च कर्तव्यं यथायं प्रज्ञापारमिताप्रतिसंयुक्तैर्मनसिकारै रात्रिंदिवानि क्षपयेत्। तद्यथापि नाम सुभूते केनचिदेव पुरुषेण मणिरत्नज्ञाने वर्तमानेन मणिरत्नजातिज्ञेन अप्रतिलब्धपूर्वं महामणिरत्नं प्रतिलब्धं भवेत्। स तन्महामणिरत्नं प्रतिलभ्य महतोदारेण प्रीतिप्रामोद्येन समन्वागतो भवेत्। तस्य तन्महामणिरत्नं पुनरेव प्रणश्येत्। स ततोनिदानं महता दुःखदौर्मनस्येन संयुज्येत। तस्य सततसमितं तन्महामणिरत्नं प्रति संयुक्ता एव मनसिकाराः प्रवर्तेरन्-अहो बताहं तेन महामणिरत्नेन विप्रयुक्त इति हि स पुरुषस्तस्य महामणिरत्नस्य न विस्मरेत् यावत् तद्वा अन्यद्वा तद्गुणं तज्जातिकं तेन महामणिरत्नं प्रतिलब्धं भवेत्। एवमेव सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितामहामणिरत्नपरिभ्रष्टेन महामणिरत्नपरिभ्रष्टेनेव महामणिरत्नेन रत्नसंज्ञिना प्रज्ञापारमितामनसिकाराविप्रयुक्तेन प्रज्ञापारमितामनसिकाराविरहितसर्वज्ञताचित्तेन तावदन्वेष्टव्या, यावत्सा वा अन्या वा प्रतिलब्धा भवति। तावत्तेन प्रज्ञापारमितामहामणिरत्नप्रतिलम्भप्रतिसंयुक्तैर्मनसिकारैः सर्वज्ञतामहामणिरत्नप्रतिलम्भप्रतिसंयुक्तैर्मनसिकारैरविरहितेन भवितव्यम्॥
सुभूतिराह-यत्पुनर्भगवन् सर्वधर्माः सर्वमनसिकाराः स्वभावेन विरहिताः शून्या उक्ता भगवता, तत्कथं भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमिताप्रतिसंयुक्तैर्मनसिकारैः सर्वज्ञताप्रतिसंयुक्तैर्मनसिकारैरविरहितो भवति? एवमुक्ते भगवानायुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत्-सचेत्सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्व एवं मनसि करोति-सर्वधर्माः स्वभावेन विविक्ताः, सर्वधर्माः स्वभावेन शून्या इति, एवमेतन्मनसि कुर्वन् प्रज्ञापारमिताप्रतिसंयुक्तैर्मनसिकारैः सर्वज्ञताप्रतिसंयुक्तैर्मनसिकारैरविरहितो भवति। तत्कस्य हेतोः? प्रज्ञापारमिता हि सुभूते शून्या। सा नैव विवर्धते, न च परिहीयते। सुभूतिराह-सचेद्भगवन् प्रज्ञापारमिता शून्या, सा नैव विवर्धते न च परिहीयते, कथं भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वोऽविवर्धमानया प्रज्ञापारमितया बोधये समुदागच्छति, कथं च अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यते? एवमुक्ते भगवानायुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत्-न खलु पुनः सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितायां चरन् विवर्धते वा परिहीयते वा। यथैव सुभूते प्रज्ञापारमिता शून्या, सा नैव विवर्धते न च परिहीयते, एवमेव सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वः शून्यः। स नैव विवर्धते, न च परिहीयते। यतः सुभूते यथैव प्रज्ञापारमिता शून्या, सा नैव विवर्धते न च परिहीयते, एवमेव सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वः शून्यः। स नैव विवर्धते, न च परिहीयते। ततो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो बोधये समुदागच्छति, एवं च अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यते। सचेत्सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वः एवं भाष्यमाणे नोत्रस्यति न संत्रस्यति न संत्रासमापद्यते न संसीदति, वेदितव्यमेतत्सुभूते चरत्ययं बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितायामिति॥
सुभूतिराह-किं पुनर्भगवन् प्रज्ञापारमिता चरति प्रज्ञापारमितायाम्? भगवानाहनो हीदं सुभूते। आह-किं पुनर्भगवन् या प्रज्ञापारमितायाः शून्यता, सा चरति प्रज्ञापारमितायाम्? भगवानाह-नो हीदं सुभूते। आह-किं पुनर्भगवन् अन्यत्र प्रज्ञापारमिताशून्यतायाः स कश्चिद्धर्म उपलभ्यते, यश्चरति प्रज्ञापारमितायाम्? भगवानाह-नो हीदं सुभूते। आह-किं पुनर्भगवन् शून्यता चरति प्रज्ञापारमितायाम्? भगवानाह-नो हीदं सुभूते। आह-किं पुनर्भगवन् शून्यतायां स कश्चिद्धर्म उपलभ्यते यश्चरति प्रज्ञापारमितायाम्? भगवानाह-नो हीदं सुभूते। आह-किं पुनर्भगवन् शून्यता चरति शून्यतायाम्? भगवानाह-नो हीदं सुभूते। आह-किं पुनर्भगवन् रूपं चरति प्रज्ञापारमितायाम्? भगवानाह-नो हीदं सुभूते। आह-किं पुनर्भगवन् वेदना संज्ञा संस्काराः, किं पुनर्भगवन् विज्ञानं चरति प्रज्ञापारमितायाम्? भगवानाह-नो हीदं सुभूते। आह-किं पुनर्भगवन् अन्यत्र रूपात्स धर्मः कश्चिदुपलभ्यते, यश्चरति प्रज्ञापारमितायाम्? भगवानाह-नो हीदं सुभूते। आह-किं पुनर्भगवन् अन्यत्र वेदनायाः संज्ञायाः संस्कारेभ्यः, अन्यत्र विज्ञानात्स धर्मः कश्चिदुपलभ्यते, यश्चरति प्रज्ञापारमितायाम्? भगवानाह-नो हीदं सुभूते। सुभूतिराह-कथं पुनर्भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वश्चरति प्रज्ञापारमितायाम्? एवमुक्ते-भगवानायुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत्-किं पुनः सुभूते समनुपश्यसि त्वं तं धर्मं यश्चरति प्रज्ञापारमितायाम्? सुभूतिराह-नो हीदं भगवन्। भगवानाह-समनुपश्यसि त्वं सुभूते तां प्रज्ञापारमितां यत्र प्रज्ञापारमितायां बोधिसत्त्वो महासत्त्वश्चरति? आह-नो हीदं भगवन्। भगवानाह-तत्किं मन्यसे सुभूते यो धर्मोऽनुपलम्भः, तं धर्मं समनुपश्यसि? अपि नु स एव धर्म उत्पन्नो वा उत्पत्स्यते वा उत्पद्यते वा, निरुद्धो वा निरोत्स्यते वा निरुध्यते वा? आह-नो हीदं भगवन्। भगवानाह-एवं खलु सुभूते बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य अनुत्पत्तिकेषु धर्मेषु क्षान्तिरेवंरूपा भवति। एवंरूपया च सुभूते क्षान्त्या समन्वागतो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो व्याक्रियतेऽनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ। इयं सुभूते तथागतस्य वैशारद्यप्रतिपद् यां प्रतिपद्यमानो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः एवं चरन् एवं घटमानः एवं व्यायच्छमानोऽनुत्तरं बुद्धज्ञानं सर्वज्ञज्ञानं महासार्थवाहज्ञानं नानुप्राप्स्यतीति नैतत्स्थानं विद्यते॥
सुभूतिराह-या भगवन् सर्वधर्माणामनुत्पत्तिकधर्मता, सा व्याक्रियतेऽनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ? भगवानाह-नो हीदं सुभूते। सुभूतिराह-कथमस्येदानीं भगवन् धर्मस्य व्याकरणं भवत्यनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ? भगवानाह-किं पुनः सुभूते समनुपश्यसि त्वं तं धर्मं यस्य धर्मस्य व्याकरणं भवत्यनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ? सुभूतिराह-नो हीदं भगवन्। नाहं भगवंस्तं धर्मं समनुपश्यामि यो धर्मो व्याकृतो व्याकरिष्यते व्याक्रियते वा अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ। तमप्यहं भगवन् धर्मं न समनुपश्यामि, यो धर्मोऽभिसंबुध्यते, यो धर्मोऽभिसंबोद्धव्यः, येन वा धर्मेणाभिसंबुध्यते। तत्कस्य हेतोः? सर्वधर्मेषु भगवन् अनुपलभ्यमानेषु न मे एवं भवति-अयं धर्मोऽभिसंबुध्यते, अयं धर्मोऽभिसंबोद्धव्यः, अनेन वा धर्मेणाभिसंबुध्यते इति॥
आर्याष्टसाहस्रिकायां प्रज्ञापारमितायां कल्याणमित्रपरिवर्तो नाम द्वाविंशतितमः॥


text:
॥ मणिकर्णिकाष्टकम् ॥
त्वत्तीरे मणिकर्णिके हरिहरौ सायुज्यमुक्तिप्रदौ
वादन्तौ कुरुतः परस्परमुभौ जन्तोः प्रयाणोत्सवे ।
मद्रूपो मनुजोऽयमस्तु हरिणा प्रोक्तः शिवस्तत्क्षणात्
तन्मध्याद्भृगुलाञ्छनो गरुडगः पीताम्बरो निर्गतः ॥ १॥
इन्द्राद्यास्त्रिदशाः पतन्ति नियतं भोगक्षये ये पुन
र्जायन्ते मनुजास्ततोपि पशवः कीटाः पतङ्गादयः ।
ये मातर्मणिकर्णिके तव जले मज्जन्ति निष्कल्मषाः
सायुज्येऽपि किरीटकौस्तुभधरा नारायणाः स्युर्नराः ॥ २॥
काशी धन्यतमा विमुक्तनगरी सालंकृता गङ्गया
तत्रेयं मणिकर्णिका सुखकरी मुक्तिर्हि तत्किंकरी ।
स्वर्लोकस्तुलितः सहैव विबुधैः काश्या समं ब्रह्मणा
काशी क्षोणितले स्थिता गुरुतरा स्वर्गो लघुत्वं गतः ॥ ३॥
गङ्गातीरमनुत्तमं हि सकलं तत्रापि काश्युत्तमा
तस्यां सा मणिकर्णिकोत्तमतमा येत्रेश्वरो मुक्तिदः ।
देवानामपि दुर्लभं स्थलमिदं पापौघनाशक्षमं
पूर्वोपार्जितपुण्यपुञ्जगमकं पुण्यैर्जनैः प्राप्यते ॥ ४॥
दुःखाम्भोधिगतो हि जन्तुनिवहस्तेषां कथं निष्कृतिः
ज्ञात्वा तद्वि विरिञ्चिना विरचिता वाराणसी शर्मदा ।
लोकाःस्वर्गसुखास्ततोऽपि लघवो भोगान्तपातप्रदाः
काशी मुक्तिपुरी सदा शिवकरी धर्मार्थमोक्षप्रदा ॥ ५॥
एको वेणुधरो धराधरधरः श्रीवत्सभूषाधरः
योऽप्येकः किल शंकरो विषधरो गङ्गाधरो माधवः ।
ये मातर्मणिकर्णिके तव जले मज्जन्ति ते मानवाः
रुद्रा वा हरयो भवन्ति बहवस्तेषां बहुत्वं कथम् ॥ ६॥
त्वत्तीरे मरणं तु मङ्गलकरं देवैरपि श्लाध्यते
शक्रस्तं मनुजं सहस्रनयनैर्द्रष्टुं सदा तत्परः ।
आयान्तं सविता सहस्रकिरणैः प्रत्युग्दतोऽभूत्सदा
पुण्योऽसौ वृषगोऽथवा गरुडगः किं मन्दिरं यास्यति ॥ ७॥
मध्याह्ने मणिकर्णिकास्नपनजं पुण्यं न वक्तुं क्षमः
स्वीयैरब्धशतैश्चतुर्मुखधरो वेदार्थदीक्षागुरुः ।
योगाभ्यासबलेन चन्द्रशिखरस्तत्पुण्यपारंगतः
त्वत्तीरे प्रकरोति सुप्तपुरुषं नारायणं वा शिवम् ॥ ८॥
कृच्छैर्ः कोटिशतैः स्वपापनिधनं यच्चाश्वमेधैः फलं
तत्सर्वे मणिकर्णिकास्नपनजे पुण्ये प्रविष्टं भवेत् ।
स्नात्वा स्तोत्रमिदं नरः पठति चेत्संसारपाथोनिधिं
तीर्त्वा पल्वलवत्प्रयाति सदनं तेजोमयं ब्रह्मणः ॥ ९॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य
श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ
मणिकर्णिकाष्टकं सम्पूर्णम् ॥
%Encoded by ᳚Savithri D᳚
%Date: Fri, 09 Jun 2000
BACK TO TOP
% Text title : maNikarNikaashhTakaM Hymn to River Manikarnika
% File name : manikarnika8.itx
% itxtitle : maNikarNikAShTakam
% engtitle : Hymn to River Manikarnika
% Category : aShTaka, devii, nadI
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% SubDeity : nadI
% Author : Popular stotra
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism
% Transliterated by : Savithri D. savdev at hotmail.com
% Proofread by : Savithri D. savdev at hotmail.com
% Latest update : June 14, 2000
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
Tuesday, September 2, 2014
विद्या गुरुमुखत: प्राप्या
विद्या गुरुमुखत: प्राप्या
डाक्टर्.चिलकमर्ति दुर्गाप्रसाद राव्
3/106, प्रेमनगर,
दयालबाग, आगरा
+91 9897959425
dr.cdprao@gmail.com
आहारनिद्राभयमैथुनादिषु मानवानां जन्तूनां च मध्ये न कोsपि व्यत्यास: | विद्ययैव मानव: प्राण्यन्तरेभ्यो भिद्यते अतिशेते चान्यान् इति वयं सर्वे जानीम:| विद्यादाता गुरु: | अत: न केवलमस्माकं भारतदेशे , अपि तु सर्वस्मिन् अपि जगति विद्यासमुपार्जने गुरोरावशयकता बाहुल्येन दरीदृश्यते |---
गुशब्दोsन्धकार: स्यात्
रुशब्दस्तन्निरोधकृत्
अन्धकारनिरोधित्वात्
गुरुरित्यभिधीयते ||
इति गुरुशब्दस्य व्युत्पत्ति: | अत एव ---
अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया
चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नम:
इति गुरुं प्रार्थयामो वयम् |
“आचार्यवान् पुरुषो वेद” , ‘ तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणि: श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ’ , उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिन: तत्त्वदर्शिन: इति श्रुतिस्मृतीतिहासवचनानि गुरोरौन्नत्यं , विद्यासमुपार्जने तस्यावश्यकतां च मुक्तकण्ठेनोद्घोषयन्ति |
तत्त्वज्ञानार्थं गुरोस्समिपे सविनयं स्थिति: उपनिषच्छब्देनोच्यते |
यथा कूपखननेन जलाधिगम: तथा गुरुसमीपगमनेन ज्ञानावाप्ति रिति अस्माकमाशय: | विना गुरुं ज्ञानं नोदेतीत्यत्र “ अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति ” इत्युपनिषद्वाक्यं प्रमाणम् |
अत एवेन्द्रेण प्रजापति: गुरुत्वेन परिगृहीत: | नैके च मुनय: ब्रह्मविद्याप्रतिपत्तये पिप्पलादं मुनिं गुरुत्वेन स्वीकृत्य तत्समीपं गतवन्त: दृश्यन्ते | आचार्यमुखादधिगता विद्या साधुतमत्वं प्रापयति | आचारं ग्राहयति , आचिनोति अर्थान् इति व्युत्पत्त्या आचार्य: स्वशिष्येभ्य: न केवलं विद्यां बोधयति अपि तु सदाचारं प्रापय्य तेषु जितेन्द्रियत्वं पोषयति | शिष्यगतान् सर्वान् दोषान्
निवारयति | सन्देहांश्च परिहरति | सूक्ष्मांशान् विशदीकरोति |
अत एव ‘ गुरुशुश्रूषया विद्या ‘ इत्यार्योक्त्या विद्यार्जनोपायेषु गुरुशुश्रूषा एव सर्वप्राथम्येन प्राधान्येन च परिगण्यते |
अत्र ‘शुश्रूषा’ नाम श्रोतुमिच्छा | तथा च गुरुवाक्यश्रवणासक्तिरेव ज्ञानार्जने हेतु: |
“आचार्य: पूर्वरूपम् अन्तेवास्युत्तररूपं, विद्या सन्धि: प्रवचनं सन्धानम् ; तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै3 ”
इत्यादि वाक्यान्यत्र प्रमाणत्वेन स्वीक्रियन्ते |
अथ यथाकथञ्चित् कुतूहलतया, बहुश्रुतत्वबुद्ध्या गुरुशुश्रूषां विना येन केनापि मार्गेण विद्याभ्यासे क्रियमाणेsपि सम्पूर्णं ज्ञानं नोदे तीति निरूपयितुमनेके दृष्टान्ता: समुपलभ्यन्ते | महाभारतान्तर्गतं यवक्रीतवृत्तान्तमत्रोदाहरणत्वेन स्वीकरणीयम् |
तथा हि :- यवक्रीत: भारद्वाजमुने: पुत्र: | स: गुरुकुलक्लिष्टं रैभ्य महर्षिं तादृशांस्तत्पुत्रान् दृष्ट्वा तेभ्योsसूयति स्म | पित्रा निवारितोsपि तस्य मन:परिवर्तनं नाsभवत् | गुरुशुश्रूषां विना केवलतपोबलेनैव महत्वं संपादयितुमैच्छत् |
तदर्थं तप: प्रारब्धवान् | इन्द्र: तस्य प्रत्यक्षीभूय हे यवक्रीत ! विद्या तावत् गुरुमुखेनैव प्राप्तव्या | तत्कृते उपायान्तरं नास्ति |
यदि भवता विना गुरुशुश्रूषां विद्या प्राप्ताsपि तदहङ्काराय आत्म विनाशाय च कल्पते इत्युक्त्वान्तर्दधौ |
किन्तु यवक्रीत: इन्द्रस्य वचनं तृणाय मत्वा तपोबलेनैवाधिगतविद्य: अभवत् | ततस्स एकदा रैभ्यस्याश्रमं गत्वा तत्र रैभ्यमहर्षे: स्नुषां दृष्ट्वा कामपीडितस्तामकामयत | साsपि भय भीता तस्य कामानां निराकर्तुं नाsशक्नोत् | तदनन्तरं भूतार्थं सर्वं श्वशूराय रैभ्याय न्यवेदयत् | कुपितो मुनि: तपोबलेन एकं राक्षसं एकां सुन्दराङ्गीं राक्षसीं सृष्टवान् | यवक्रीत: तां राक्षसीं
दृष्ट्वा मोहोन्मत्त: तामनुससार | तत: राक्षस: यवक्रीतं निगृह्य व्यापादितवान् | तदनन्तरं रैभ्यपुत्रस्य उर्वावसो: प्रार्थनया देवा: तं पुनर्जीवितमकार्षु: | तदा पुनर्जीवितो यवक्रीत: देवानुद्दिश्य --- हे देवा: ! अहमपि रैभ्य इव अधीतसर्वशास्त्र: किल ! स: मां संहर्तुं कथं शक्तोsभवदिति | ततो देवास्तमुक्तवन्त: | हे यवक्रीत ! यथा रैभ्य: गुरुमुखाधीतसर्वशास्त्र: तथा न भवान् | अत: स: त्वत्तोsपि गरीयान्—
मैवं कृधा यवक्रीत | यया वदसि वै मुने |
ऋते गुरुमधीता हि सुखं वेदास्त्वया पुरा ||
******************************
अनेन तु गुरुन् दुखात् , तोषयित्वा स्वकर्मणा |
कालेन महता क्लेशात् ब्रह्माधिगतमुत्तमम् ||
वस्तुत: मानवजीवने विद्यापेक्षया सदाचारस्य महती आवश्यकता अनुभूयते | आचारवत: पुरुषस्य यथा प्रशंसा श्रूयते तथैव सदाचार विहीनस्य निन्दापि श्रूयते --
आचारहीनं न पुनन्ति वेदा:
यद्यप्यधीता: सह षड्भिरङ्गै:
छन्दांस्येनं मृत्युकाले त्यजन्ति
नीडं शकुन्ता इव जातपक्षा: -- इत्यादि श्रुतिवचनेषु |
सदाचार एव धर्मर्थकाममोक्षरुपचतुर्विधपुरुषार्थप्राप्तिसाधनम् | सदाचारसंपन्न एव विद्याया: संपूर्णफलानि सकलसुखानि चानुभवति | किञ्च दुर्जन: यद्यपि विद्यावान् तथापि परिहरणीयो भवति | अत्रोक्तं भर्तृहरिणा—
दुर्जन: परिहर्तव्य:, विद्ययाsलङ्कृतोsपि सन्
मणिना भूषित: सर्प: किमसौ न भयङ्कर: ?
तथा च सदाचारपूर्वकविद्याप्राप्तये उत्तमशिक्षकस्यानिवार्यता वरीवर्ति | अत: विद्या गुरुमुखत: प्राप्या नात्वन्यथा इति शम् |
*****
No comments:
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३४२
अभिनयादिनिरूपणम्[सम्पाद्यताम्]
अग्निरुवाच
आभिमुख्यन्नयन्नर्थान्विज्ञेयोऽभिनयो बुधैः ।
चतुर्द्धा सम्भवः सत्त्वावागङ्गाहरणाश्रयः ।। ३४२.१ ।।
स्तम्भादिः सात्त्विको वागारम्भो वाचिक आङ्गिकः ।
शरीरारम्भ आहार्य्यो बुद्ध्यारम्भप्रवृत्तयः ।। ३४२.२ ।।
रसादिविनियोगोऽथ कथ्यते ह्यभिमानतः ।
तमन्तरेण सर्व्वेषामपार्थैव स्वतन्त्रता ।। ३४२.३ ।।
सम्भोगो विप्रलम्भश्च श्रृङ्गारः स चतुर्विधः ।
पूर्व्वानुरागमानाख्यः प्रवासकरुणात्मकः ।। ३४२.४ ।।
विप्रलम्भाभिदानो यः श्रृङ्गार उपचीयते ।
आलम्वनविशेषैश्च तद्विशेषैर्न्निरन्तरः ।। ३४२.५ ।।
एतेभ्योऽन्यतरं जायमानसम्भोगलक्षणम् ।
विवर्त्तते चतुर्द्धैव न च प्रागतिवर्त्तते ।। ३४२.६ ।।
स्त्रीपुंसयोस्तदुदयस्तस्य निर्विर्त्तिकारतिः ।
निखिलाः सात्त्विकास्तत्र वैवर्ण्यप्रलयौ विना ।। ३४२.७ ।।
धर्म्मार्थकाममोक्षैश्च श्रृङ्गार उपचीयते ।
आलम्वनविशेषैश्च तद्विशेषैर्न्निरन्तरः ।। ३४२.८ ।।
श्रृङ्गारं द्विविधं विद्याद्वाङ्नेपथ्यक्रियात्मकम् ।
हासश्चतुर्व्विधोऽलक्षयदन्तः स्मित इतीरितः ।। ३४२.९ ।।
किञ्चिल्लक्षितदन्ताग्रं हसितं फुल्ललोचनम् ।
विहसितं सस्वनं स्याज्जिह्मोपहसितन्तु तत् ।। ३४२.१० ।।
सशब्दं पापहसितमशब्दमतिहासितं ।
यश्चासौ करुणो नाम स रसस्त्रिविधो भवेत् ।। ३४२.११ ।।
धर्म्मोपघातजश्चित्तविलासजनितस्तथा ।
शोकः शोकाद्भवेत् स्थायीकः क्रोधः स्वेदो रोमाञ्चवेपथुः ।। ३४२.१२ ।।
अङ्कनेपथ्यवाक्यैश्च रौद्रोऽपि त्रिविधो रसः ।
तस्य निर्वर्त्तकः क्रोधः स्वेदो रोमाञ्चवेपथुः ।। ३४२.१३ ।।
दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीर इति त्रयम् ।
वीरस्तस्य च निष्पत्तिहेतुरुत्साह इष्यते ।। ३४२.१४ ।।
आरम्भेषु भवेद्यत्र वीरमेवानुवर्त्तते ।
भयानको नाम रसस्तस्य निर्वर्तकं भयं ।। ३४२.१५ ।।
उद्वेजनः क्षोभणश्य वीभत्सो द्विविधः स्मृतः ।
उद्वेजनः स्यात् प्लुत्याद्यैः क्षोभणो रुधिरादिभिः ।। ३४२.१६ ।।
जुगुप्सारम्भिका तस्य सात्त्विकांशो निवर्त्तते ।
काव्यशोभाकरान् धर्म्मानलङ्कारान् प्रचक्ष्यते ।। ३४२.१७ ।।
अलङ्करिष्णवस्ते च शब्दमर्थमुभौ त्रिधा ।
ये व्युत्पत्त्यादिना शब्दमलङ्कर्त्तुमिह क्षमाः ।। ३४२.१८ ।।
शब्दालङ्कारमाहुस्तान् काव्यमीमांसका विदः ।
छाया मुद्रा तथोक्तिश्च युक्तिर्गुम्फनया सह ।। ३४२.१९ ।।
वाकोवाक्यमनुप्रासश्चित्रं दुष्करमेव च ।
क्षेया नवालङ्कृतयः शब्दानामित्यसङ्करात् ।। ३४२.२० ।।
तत्रान्योक्तेरनुकृतिश्छाया सापि चतुर्व्विधा ।
लोकच्छेकार्भकोक्तीनामेकोक्तेरनुकारतः ।। ३४२.२१ ।।
आभाणकोक्तिर्लोकोक्तिः सर्व्वसामान्य एव ताः ।
यानुधावति लोकोक्तिश्छायामिच्छन्ति तां बुधाः ।। ३४२.२२ ।।
छेका विदग्धा वैदग्धयं कलासु कुशला मतिः ।
तामुल्लिखन्ती छेकोक्तिश्छाया कविभिरिष्यते ।। ३४२.२३ ।।
अव्युत्पन्नोक्तिरखिलैरर्भकोक्त्योपलक्ष्यते ।
तेनार्भकोक्तिश्छाया तन्मात्रोक्तिमनुकुर्व्यती ।। ३४२.२४ ।।
विप्लुताक्षरमश्लीलं वचो मत्तस्य तादृशी ।
या सा भवति मत्तोक्तिश्छायोक्ताप्यतिशोभते ।। ३४२.२५ ।।
अभिप्रायविशेषेण कविशक्तिं विवृण्वती ।
मुत्प्रदायिनीति सा मुद्रा सैव शय्यापि नो मते ।। ३४२.२६ ।।
उक्तिः सा कथ्यते यस्वामर्थकोऽप्युपपत्तिमान् ।
लोकयात्रार्थविधिना धिनोति हृदयं सतां ।। ३४२.२७ ।।
उभौ विधिनिषेधौ च नियमानियमावपि ।
पिकल्पपरिसङ्ख्ये च तदीयाः पड़थोक्तयः ।। ३४२.२८ ।।
अयुक्तयोरिव मिथो वाच्यवाचकयोर्द्वयोः ।
योजनायै कल्प्यमाना युक्तिरुत्ता मनीषिभिः ।। ३४२.२९ ।।
पदञ्चैव पदार्थश्च वाक्यार्थमेव च ।
विष्योऽस्याः प्रकारणं प्रपञ्चश्चेति षड्विधः ।। ३४२.३० ।।
गुम्फना रचनाचर्य्या शब्दार्थक्रमगोचरा ।
शब्दानुकारादर्थानुपूर्व्वार्थेयं क्रमात्त्रिधा ।। ३४२.३१ ।।
उक्तिपत्युक्तिमद्वाक्यं वाकोवाक्यं द्विधैव तत् ।
ऋजुवक्रोक्तिभेदेन तत्राद्यं सहजं वचः ।। ३४२.३२ ।।
सा पूर्व्वप्रश्निका प्रश्नपूर्विकेति द्विधा भवेत् ।
वक्रोक्तिम्तु भवेद्भङ्ग्या काकुस्तेन कृता द्विधा ।। ३४२.३२ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये अलङ्कारे अभिनयादिनिरूपणं नाम द्विचत्वारिशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः ।।


text:
॥ बकगीता ॥
॥ अथ बकगीता ॥
वैशम्पायन उवाच -
मार्कण्डेयमृषयो ब्राह्मणा युधिष्ठिरश्च पर्यपृच्छन्नृषिः ।
केन दीर्घायुरासीद्बको मार्कण्डेयस्तु तान्सर्वानुवाच ॥ १॥
महातपा दीर्घायुश्च बको राजर्षिर्नात्रकार्या विचारणा ॥ २॥
एतच्छृत्वा तु कौन्तेयो भ्रातृभिः सह भारत ।
मार्कण्डेयं पर्यपृच्छद्धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ३॥
बकदाल्भ्यौ महात्मानौ श्रूयेते चिरजीविनौ ।
सखायौ देवराजस्य तावृषी लोकसंमितौ ॥ ४॥
एतदिच्छामि भगवन् बकशक्रसमागमम् ।
सुखदुःखसमायुक्तं तत्त्वेन कथयस्व मे ॥ ५॥
मार्कण्डेय उवाच -
वृत्ते देवासुरे राजन्संग्रामे लोमहर्षणे ।
त्रयाणामपि लोकानामिन्द्रो लोकाधिपो भवत् ॥ ६॥
सम्यग्वर्षति पर्जन्ये सुखसम्पद उत्तमाः ।
निरामयास्तु धर्मिष्ठाः प्रजा धर्मपरायणाः ॥ ७॥
मुदितश्च जनः सर्वः स्वधर्मे सुव्यवस्थितः ।
ताः प्रजा मुदिताः सर्वा दृष्टाबलनिषूदनः ॥ ८॥
ततस्तु मुदितो राजन् देवराजः शतक्रतुः ।
ऐरावतं समास्थाय ताः पश्यन्मुदिताः प्रजाः ॥ ९॥
आश्रमांश्च विचित्रांश्च नदीश्च विविधाः शुभाः ।
नगराणि समृद्धानि खेटाञ्जनपदांस्तथा ॥ १०॥
प्रजापालनदक्षांश्च नरेन्द्रान्धर्मचारिणः ।
उदपानप्रपावापीतडागानिसरांसिच ॥ ११॥
नानाब्रह्मसमाचारैः सेवितानि द्विजोत्तमैः ।
ततोवतीर्य रम्यायां पृथ्व्यां राजञ्छतक्रतुः ॥ १२॥
तत्र रम्ये शिवे देशे बहुवृक्षसमाकुले ।
पूर्वस्यां दिशि रम्यायां समुद्राभ्याशतो नृप ॥ १३॥
तत्राश्रमपदं रम्यं मृगद्विजनिषेवितम् ।
तत्राश्रमपदे रम्ये बकं पश्यति देवराट् ॥ १४॥
बकस्तु दृष्ट्वा देवेन्द्रं दृढं प्रीतमनाभवत् ।
पाद्यासनार्घदानेन फलमूलैरथार्चयत् ॥ १५॥
सुखोपविष्टो वरदस्ततस्तु बलसूदनः ।
ततः प्रश्नं बकं देव उवाच-त्रिदशेश्वरः॥ १६॥
शतं वर्षसहस्राणि मुने जातस्य तेनघ ।
समाख्याहि मम ब्रह्मन् किं दुःखं चिरजीविनाम् ॥ १७॥
बक उवाच -
अप्रियैः सह संवासः प्रियैश्चापि विनाभवः ।
असद्भिः सम्प्रयोगश्च तद्दुःखं चिर्जीविनाम् ॥ १८॥
पुत्रदारविनाशोत्र ज्ञातीनां सुहृदामपि ।
परेष्वापतते कृछ्रं किंनु दुःखतरं ततः ॥ १९॥
नान्यद्दुःखतरं किंचिल्लोकेषु प्रतिभाति मे ।
अर्थैर्विहीनः पुरुषः परैः सम्परिभूयते ॥ २०॥
अकुलानां कुले भावं कुलीनानां कुलक्षयम् ।
संयोगं विप्रयोगं च पश्यन्ति चिरजीविनः ॥ २१॥
अपि प्रत्यक्षमेवैतद्देवदेव शतक्रतो ।
अकुलानां समृद्धानां कथं कुलविपर्ययः ॥ २२॥
देवदानवगन्धर्वमनुष्योरगराक्षसाः ।
प्राप्नुवन्ति विपर्यासं किंनु दुःखतरं ततः ॥ २३॥
कुले जाताश्च क्लिश्यन्ते दौष्कुले यवशानुगाः ।
आढ्यैर्दरिद्रावमताः किंनु दुःखतरं ततः ॥ २४॥
लोके वैधर्म्यमेतत्तु दृश्यते बहुविस्तरम् ।
हीनज्ञानाश्च दृश्यन्ते क्लिश्यन्ते प्राज्ञकोविदाः ॥ २५॥
बहुदुःखपरिक्लेशं मानुष्यमिह दृश्यते ।
इन्द्र उवाच -
पुनरेव महाभाग देवर्षिगणसेवित ॥ २६॥
समाख्याहि मम ब्रह्मन् किं सुखं चिरजीविनाम् ।
बक उवाच -
अष्टमे द्वादशे वापि शाकं यः पचते गृहे ॥ २७॥
कुमित्राण्यनपाश्रित्य किं वै सुखतरं ततः ।
यत्राहानि न गण्यन्ते नैनमाहुर्महाशनम् ॥ २८॥
अपि शाकंपचानस्य सुखं वै मघवन् गृहे ।
अर्जितं स्वेन वीर्येण नाप्यपाश्रित्य कञ्चन ॥ २९॥
फलशाकमपि श्रेयो भोक्तुं ह्यकृपणे गृहे ।
परस्य तु गृहे भोक्तुः परिभूतस्य नित्यशः ॥ ३०॥
सुमृष्टमपि ने श्रेयो विकल्पोयमतः सताम् ।
श्ववत्कीलालपो यस्तु परान्नं भोक्तुमिच्छति ॥ ३१॥
धिगस्तु तस्यतद्भुक्तं कृपणस्य दुरात्मनः ।
यो दत्त्वातिथिभूतेभ्यः पितृभ्यश्च द्विजोत्तमः ॥ ३२॥
शिष्टान्यनानि यो भुङ्क्ते किंवै सुखतरं ततः ।
अतो मृष्टतरं नान्यत्पूतं किञ्चिच्छ्तक्रतो ॥ ३३॥
दत्वा यस्त्वतिथिभ्यो वै भुङ्क्ते तेनैव नित्यशः ।
यावतोह्यंधसः पिण्डानश्नाति सततं द्विजः ॥ ३४॥
तावतां गोसहस्राणां फलं प्राप्नोति दायकः ।
यदेनो यौवनकृतं तत्सर्व नश्यते ध्रुवम् ॥ ३५॥
सदक्षिणस्य भुक्तस्य द्विजस्य तु करे गतम् ।
यद्वारि वारिणा सिंचेत्तद्ध्येनस्तरते क्षणात् ॥ ३६॥
एतश्चान्याश्चवै बह्वीः कथयित्वा कथाः शुभाः ।
बकेन सह देवेन्द्र आपृच्छ्य त्रिदिवं गतः ॥ ३७॥
॥ इति बक शक्र संवाद एवं बकगीता समाप्ता ॥
Ch. 193 of Vana Parva, Mahabharata, in Kinjavadekar edition.
Encoded and proofread by Sunder Hattangadi sunder at hotmail.com
BACK TO TOP
% Text title : bakagItA evam baka shakra saMvAda
% File name : bakagiitaa.itx
% itxtitle : bakagItA
% engtitle : bakagItA
% Category : gItA, giitaa
% Location : doc_giitaa
% Sublocation : giitaa
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Sunder Hattangadi sunder at hotmail.com
% Proofread by : Sunder Hattangadi sunder at hotmail.com
% Description-comments : Ch. 193 of Vana Parva, Mahabharata, in Kinjavadekar edition.
% Indexextra : (scanned)
% Latest update : February 10, 2013
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
विष्णुशयनोत्सव:
आषाढशुक्लैकादश्यां रात्रौ विष्णुशयनोत्सव: । द्वादश्यां पारणाहे रात्रौ अनुराधाया: प्रथमे पादे वा यथाचारं कार्य: । तत्रसन्ध्यायां कृतनित्यक्रियो देशकालौ स्मृत्वा, मम महापातकाद्यशेषपातकनिवृत्तिपूर्वकश्रीमहाविष्णुप्रसादसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं आषाढशुक्लैकादश्यां विष्णुशयनोत्सवं करिष्ये । इति सङकल्प्य, देवं विविधोपचारै: सम्पूज्य घण्टामङ्गलवाद्यमन्त्रधोषपुर: सरं स्वास्तृते सोपधाने शुभ्रवस्त्राच्छन्ने रम्ये पर्यङ्के देवं शाययित्वा प्रार्थयेत् । वासुदेव जगद्योगे प्राप्तेयं द्वादशी तव । भुजङ्गशयनेऽब्धौ च सुखं स्वपिहि माधव ॥ इयं तु द्वादशी देव शयनार्थं विनिर्मिता । अस्यां सुप्ते जगन्नाथे जगत्सुप्तं भवेदिदम् ॥ सुप्ते त्वयि जगन्नाथे जगत्सुप्तं भवेदिदम् । विबुद्धेत्वयि बुध्येत सर्वमेतच्चराचरम् ॥ इति सम्प्रार्थ्य पुष्पाञ्जलिं दद्यात् । तत:पुराणश्रवणादिना रात्रौ जागरणं कुर्यादिति ॥
अस्यामेवैकादश्यां द्वादशीपौर्णमासीकर्कसङ्क्रमणदिनान्यतमदिनेषु वा चातुर्मास्यव्रतारम्भ: । समाप्तिस्तु कार्तिकशुक्लद्वादश्यामेवेति । अथ व्रतग्रहणप्रकार: । जातीकुसुममालाभिर्विष्णोर्महापूजां कृत्वा प्रार्थयेत् । श्वेतद्वीपे भोगितल्पे स्थिते त्वयि जनार्दन । चातुर्मास्यव्रतेऽनुज्ञां देहि लक्ष्मीपते मम ॥ इति प्रार्थ्य देशकालौ स्मृत्वा, मम सर्वपापक्षयपूर्वकश्रीमहाविष्णुप्रीतिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं आषाढशुक्लैकादशीमारभ्य कार्तिकशुक्लद्वादशीपर्यन्तममुकचातुर्मास्यव्रतं करिष्ये । तत: कृताञ्जलिर्देवमीक्षमाणो मन्त्रान् पठेत् । चतुरो वार्षिकान् मासान् देवस्योत्थापनावधि । इमं करिष्ये नियमं निर्विघ्नं कुरु मेऽच्युत ॥ इदं व्रतं मया देव गृहीतं पुरतस्तव ॥ निर्विघ्नं सिद्धिमायातु प्रसादात्तव केशव ॥ गृहीतेऽस्मिन् व्रते देव पञ्चत्वं यदि मे भवेत् । तदा भवतु सम्पूर्णं त्वत्प्रसादाज्जनार्दन ॥ अत्र इममित्यस्य स्थाने करिष्यमाणव्रतनिर्देश:कार्य: । नियमाश्च ग्रन्थान्तरे द्रष्टव्या: ।
अथ सर्वेषु मासेषु तिथिवर्ज्यान्युक्तानि तथापि विशेषतश्चातुर्मास्ये तिथिवर्ज्यान्याह-प्रतिपदादितिथिषु इमे पदार्थान भक्षणीया इति तत्तिथिपालनव्रतमुच्यते । भाषया तत्तत्पदार्थनामानि वक्ष्यन्ते ।
१. कूष्माण्डम् कोंहळा ।
२. बृहतीफलम् डोर्ली ।
३. लवणम् मीठ ।
४. मूलकम् मुळा ।
५. पनसम फणस ।
६. तैलम् तेल ।
७. आमलकम् आंवळे ।
८. नारिकेलम् खोबर ।
९. तुम्बीफलम् दुधाभोंपळा ।
१०. पटोलकम्पडवळ, परवर ।
११. निष्पावा: पावटे ।
१२. मसूरिका मसुरी ।
१३. वृन्ताकम् वांगी ।
१४. मधु मध ।
१५. द्यूतम् सोंगटी ।
१६. मैथुनम् स्त्रीसंग ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्/सर्गः ११
श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे एकादशः सर्गः ॥४-११॥
रामस्य वचनम् श्रुत्वा हर्ष पौरुष वर्धनम् ।
सुग्रीवः पूजयाम् चक्रे राघवम् प्रशशंस च ॥४-११-१॥
असंशयम् प्रज्वलितैः तीक्ष्णैर् मर्म अतिगैः शरैः ।
त्वम् दहेः कुपितो लोकान् युगान्त इव भास्करः ॥४-११-२॥
वालिनः पौरुषम् यत् तद् यत् च वीर्यम् धृतिः च या ।
तन् मम एक मनाः श्रुत्वा विधत्स्व यद् अनन्तरम् ॥४-११-३॥
समुद्रात् पश्चिमात् पूर्वम् दक्षिणाद् अपि च उत्तरम् ।
क्रामति अनुदिते सूर्ये वाली व्यपगत क्लमः ॥४-११-४॥
अग्राणि आरुह्य शैलानाम् शिखराणि महान्ति अपि ।
ऊर्ध्वम् उत्पात्य तरसा प्रति गृह्णाति वीर्यवान् ॥४-११-५॥
बहवः सारवन्तः च वनेषु विविधा द्रुमाः ।
वालिना तरसा भग्ना बलम् प्रथयता आत्मनः ॥४-११-६॥
महिषो दुन्दुभिर् नाम कैलास शिखर प्रभः ।
बलम् नाग सहस्रस्य धारयामास वीर्यवान् ॥४-११-७॥
स वीर्य उत्सेक दुष्टात्मा वर दानेन च मोहितः ।
जगाम स महाकायः समुद्रम् सरिताम् पतिम् ॥४-११-८॥
ऊर्मिमंतम् अतिक्रम्य सागरम् रत्न संचयम् ।
मम युद्धम् प्रयच्छ इति तम् उवाच महार्णवम् ॥४-११-९॥
ततः समुद्रो धर्मात्मा समुत्थाय महाबलः ।
अब्रवीद् वचनम् राजन् असुरम् काल चोदितम् ॥४-११-१०॥
समर्थो न अस्मि ते दातुम् युद्धम् युद्ध विशारद ।
श्रूयताम् त्वम् अभिधास्यामि यत् ते युद्धम् प्रदास्यति ॥४-११-११॥
शैल राजो महारण्ये तपस्वि शरणम् परम् ।
शंकर श्वशुरो नाम्ना हिमवान् इति विश्रुतः ॥४-११-१२॥
महा प्रस्रवण उपेतो बहु कन्दर निर्झरः ।
स समर्थः तव प्रीतिम् अतुलाम् कर्तुम् अर्हति ॥४-११-१३॥
तम् भीतम् इति विज्ञाय समुद्रम् असुरोत्तमः ।
हिमवद् वनम् आगम्य शरः चापाद् इव च्युतः ॥४-११-१४॥
ततः तस्य गिरेः श्वेता गजेन्द्र प्रतिमाः शिलाः ।
चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर् विननाद च ॥४-११-१५॥
ततः श्वेत अम्बुद आकारः सौम्यः प्रीति कर आकृतिः ।
हिमवान् अब्रवीद् वाक्यम् स्व एव शिखरे स्थितः ॥४-११-१६॥
क्लेष्टुम् अर्हसि माम् न त्वम् दुन्दुभे धर्म वत्सल ।
रण कर्मसु अकुशलः तपस्वि शरणो हि अहम् ॥४-११-१७॥
तस्य तद् वचनम् श्रुत्वा गिरि राजस्य धीमतः ।
उवाच दुन्दुभिर् वाक्यम् क्रोधात् संरक्त लोचनः ॥४-११-१८॥
यदि युद्धे असमर्थः त्वम् मद् भयाद् वा निरुद्यमः ।
तम् आचक्ष्व प्रदद्यात् मे यो हि युद्धम् युयुत्सतः ॥४-११-१९॥
हिमवान् अब्रवीद् वाक्यम् श्रुत्वा वाक्य विशारदः ।
अनुक्त पूर्वम् धर्मात्मा क्रोधात् तम् असुरोत्तमम् ॥४-११-२०॥
वाली नाम महा प्राज्ञः शक्र पुत्र प्रतापवान् ।
अध्यास्ते वानरः श्रीमान् किष्किन्धाम् अतुल प्रभाम् ॥४-११-२१॥
स समर्थो महा प्राज्ञः तव युद्ध विशारदः ।
द्वन्द्व युद्धम् स दातुम् ते नमुचिः इव वासवः ॥४-११-२२॥
तम् शीघ्रम् अभिगच्छ त्वम् यदि युद्धम् इह इच्छसि ।
स हि दुर्मर्षणो नित्यम् शूरः समर कर्मणि ॥४-११-२३॥
श्रुत्वा हिमवतो वाक्यम् कोप आविष्टः स दुन्दुभिः ।
जगाम ताम् पुरीम् तस्य किष्किन्धाम् वालिनः तदा ॥४-११-२४॥
धारयन् माहिषम् रूपम् तीक्ष्ण शृङ्गो भयावहः ।
प्रावृषि इव महा मेघः तोय पूर्णो नभस्तले ॥४-११-२५॥
ततः तु द्वारम् आगम्य किष्किन्धाया महाबलः ।
ननर्द कम्पयन् भूमिम् दुन्दुभिर् दुन्दुभिर् यथा ॥४-११-२६॥
समीपजान् द्रुमान् भंजन् वसुधाम् दारयन् खुरैः ।
विषाणेन उल्लिखन् दर्पात् तद् द्वारम् द्विरदो यथा ॥४-११-२७॥
अन्तःपुर गतो वाली श्रुत्वा शब्दम् अमर्षणः ।
निष्पपात सह स्त्रीभिः ताराभिः इव चंद्रमाः ॥४-११-२८॥
मितम् व्यक्त अक्षर पदम् तम् उवाच स दुन्दुभिम् ।
हरीणाम् ईश्वरो वाली सर्वेषाम् वन चारिणाम् ॥४-११-२९॥
किम् अर्थम् नगर द्वारम् इदम् रुद् ध्वा विनर्दसे ।
दुन्दुभे विदितो मेऽसि रक्ष प्राणान् महाबल ॥४-११-३०॥
तस्य तद् वचनम् श्रुत्वा वानरेन्द्रस्य धीमतः ।
उवाच दुन्दुभिर् वाक्यम् क्रोधात् संरक्त लोचनः ॥४-११-३१॥
न त्वम् स्त्री सन्निधौ वीर वचनम् वक्तुम् अर्हसि ।
मम युद्धम् प्रयच्छ अद्य ततो ज्ञास्यामि ते बलम् ॥४-११-३२॥
अथवा धारयिष्यामि क्रोधम् अद्य निशाम् इमाम् ।
गृह्यताम् उदयः स्वैरम् काम भोगेषु वानर ॥४-११-३३॥
दीयताम् संप्रदानम् च परिष्वज्य च वानरान् ।
सर्व शखा मृगेन्द्रत्वम् संसादय सुहृज्जनम् ॥४-११-३४॥
सु दृष्टाम् कुरु किष्किन्धाम् कुरुष्व आत्म समम् पुरे ।
क्रीडयस्व च समम् स्त्रीभिः अहम् ते दर्प शासनः ॥४-११-३५॥
यो हि मत्तम् प्रमत्तम् वा भग्नम् वा रहितम् कृशम् ।
हन्यात् स भ्रूणहा लोके त्वद् विधम् मद मोहितम् ॥४-११-३६॥
स प्रहस्य अब्रवीत् मन्दम् क्रोधात् तम् असुरेश्वरम् ।
विसृज्य ताः स्त्रियः सर्वाः तारा प्रभृतिकाः तदा ॥४-११-३७॥
मत्तो अयम् इति मा मंस्था यदि अभीतो असि संयुगे ।
मदो अयम् संप्रहारे अस्मिन् वीर पानम् समर्थ्यताम् ॥४-११-३८॥
तम् एवम् उक्त्वा संक्रुद्धो मालाम् उत्क्षिप्य कांचनीम् ।
पित्रा दत्ताम् महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत ॥४-११-३९॥
विषाणयो गृहीत्वा तम् दुन्दुभिम् गिरि संनिभम् ।
आविध्यत तथा वाली विनदन् कपि कुंजरः ॥४-११-४०॥
वाली व्यापादयाम् चक्रे ननर्द च महास्वनम् ।
श्रोत्राभ्याम् अथ रक्तम् तु तस्य सुस्राव पात्यतः ॥४-११-४१॥
तयोः तु क्रोध संरम्भात् परस्पर जयैषिणोः ।
युद्धम् समभवत् घोरम् दुन्दुभेर् वालिनः तथा ॥४-११-४२॥
अयुध्यत तदा वाली शक्र तुल्य पराक्रमः ।
मुष्टिभिर् जानुभिः पद्भिः शिलाभिः पादपैः तथा ॥४-११-४३॥
परस्परम् घ्नतोः तत्र वानर असुरयोः तदा ।
आसीत् हीनो असुरो युद्धे शक्र सूनुः व्यवर्धत ॥४-११-४४॥
तम् तु दुन्दुभिम् उद्यम्य धरण्याम् अभ्यपातयत् ।
युद्धे प्राणहरे तस्मिन् निष्पिष्टो दुन्दुभिः तदा ॥४-११-४५॥
स्रोत्रेभ्यो बहु रक्तम् तु तस्य सुस्राव पात्यतः ।
पपात च महाबाहुः क्षितौ पंचत्वम् आगतः ॥४-११-४६॥
तम् तोलयित्वा बाहुभ्याम् गत सत्त्वम् अचेतनम् ।
चिक्षेप वेगवान् वाली वेगेन एकेन योजनम् ॥४-११-४७॥
तस्य वेग प्रविद्धस्य वक्त्रात् क्षतज बिन्दवः ।
प्रपेतुः मारुत उत्क्षिप्ता मतंगस्य आश्रमम् प्रति ॥४-११-४८॥
तान् दृष्ट्वा पतिताम् तत्र मुनिः शोणित विप्रुषः ।
क्रुद्धः तस्य महाभाग चिन्तयामास कोन्वम् ॥४-११-४९॥
येन अहम् सहसा स्पृष्टः शोणितेन दुरात्मना ।
कोऽयम् दुरात्मा दुर् बुद्धिः अकृतात्मा च बालिशः ॥४-११-५०॥
इति उक्त्वा स विनिष्क्रम्य ददृशे मुनिसत्तम ।
महिषम् पर्वत आकारम् गत असुम् पतितम् भुवि ॥४-११-५१॥
स तु विज्ञाय तपसा वानरेण कृतम् हि तत् ।
उत्ससर्ज महा शापम् क्षेप्तारम् वानरम् प्रति ॥४-११-५२॥
इह तेन अप्रवेष्टव्यम् प्रविष्टस्य वधो भवेत् ।
वनम् मत् संश्रयम् येन दूषितम् रुधिर स्रवैः ॥४-११-५३॥
क्षिपता पादपाः च इमे संभग्नाः च असुरीम् तनुम् ।
समन्तात् आश्रमम् पूर्णम् योजनम् मामकम् यदि ॥४-११-५४॥
आगमिष्यति दुर्बुद्धिः व्यक्तम् स न भविष्यति ।
ये च अस्य सचिवाः केचित् संश्रिता मामकम् वनम् ॥४-११-५५॥
न च तैः इह वस्तव्य श्रुत्वा यांतु यथा सुखम् ।
ते अपि वा यदि तिष्टन्ति शपिष्ये तान् अपि ध्रुवम् ॥४-११-५६॥
वने अस्मिन् मामके नित्यम् पुत्रवत् परिरक्षते ।
पत्र अंकुर विनाशाय फल मूल अभवाय च ॥४-११-५७॥
दिवसः च अद्य मर्यादा यम् द्रष्टा श्वः अस्मि वानरम् ।
बहु वर्ष सहस्राणि स वै शैलः भविष्यति ॥४-११-५८॥
ततः ते वानराः श्रुत्वा गिरम् मुनि समीरिताम् ।
निश्चक्रमुः वनात् तस्मात् तान् दृष्ट्वा वालिर् अब्रवीत् ॥४-११-५९॥
किम् भवन्तः समस्ताः च मतंग वन वासिनः ।
मत् समीपम् अनुप्राप्ता अपि स्वस्ति वनौकसाम् ॥४-११-६०॥
ततः ते कारणम् सर्वम् तथा शापम् च वालिनः ।
शशंसुर् वानराः सर्वे वलिने हेममालिने ॥४-११-६१॥
एतत् श्रुत्वा तदा वाली वचनम् वनर ईरितम् ।
स महर्षिम् समासाद्य याचते स्म कृत अंजलिः ॥४-११-६२॥
महर्षिः तम् अनादृत्य प्रविवेश आश्रमम् प्रति ।
शाप धारण भीतः तु वाली विह्वलताम् गतः ॥४-११-६३॥
ततः शाप भयात् भीत ऋश्यमूकम् महागिरिम् ।
प्रवेष्टुम् न इच्छति हरिः द्रष्टुम् वा अपि नरेश्वर ॥४-११-६४॥
तस्य अप्रवेशम् ज्ञात्वा अहम् इदम् राम महावनम् ।
विचरामि सह अमात्यो विषादेन विवर्जितः ॥४-११-६५॥
एषो अस्थिनिचयः तस्य दुन्दुभेः संप्रकाशते ।
वीर्य उत्सेकात् निरस्तस्य गिरि कूट निभो महान् ॥४-११-६६॥
इमे च विपुलाः सालाः सप्त शाखा अवलंबिनः ।
यत्र एकम् घटते वाली निष् पत्रयितुम् ओजसा ॥४-११-६७॥
एतत् अस्य असमम् वीर्यम् मया राम प्रकाशितम् ।
कथम् तम् वालिनम् हन्तुम् समरे शक्ष्यसे नृप ॥४-११-६८॥
तथा बृउवाणम् सुग्रीवम् प्रहसन् लक्ष्मणो अब्रवीत् ।
कस्मिन् कर्मणि निर्वृत्ते श्रद्दध्या वालिनः वधम् ॥४-११-६९॥
तम् उवाचथ सुग्रीवः सप्त सालन् इमान् पुरा ।
एवम् एकैकशो वाली विव्याथ अथ स असकृत् ॥४-११-७०॥
रामो निर्दारयेद् एषाम् बाणेन एकेन च द्रुमम् ।
वालिनम् निहतम् मन्ये दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् ॥४-११-७१॥
हतस्य महिषस्य अस्थि पादेन एकेन लक्ष्मण ।
उद्यम्य प्रक्षिपेत् च अपि तरसा द्वे धनुः शते ॥४-११-७२॥
एवम् उक्त्वा तु सुग्रीवो रामम् रक्तान्त लोचनम् ।
ध्यत्वा मुहूर्तम् काकुत्स्थम् पुनरेव वचो अब्रवीत् ॥४-११-७३॥
शूरः च शूरमानी च प्रख्यात बल पौरुषः ।
बलवान् वानरः वाली संयुगेषु अपराजितः ॥४-११-७४॥
दृश्यन्ते च अस्य कर्माणि दुष्कराणि सुरैः अपि ।
यानि संचिन्त्य भीतः अहम् ऋष्यमूकम् उपाश्रितः ॥४-११-७५॥
तम् अजय्यम् अधृष्यम् च वानरेन्द्रम् अमर्षणम् ।
विचिन्तयन् न मुंचामि ॠष्यमूकम् अमुम् तु अहम् ॥४-११-७६॥
उद्विग्नः शंकितः च अहम् विचरामि महावने ।
अनुरक्तैः सह अमात्यैः हनुमत् प्रमुखैः वीरैः ॥४-११-७७॥
उपलब्धम् च मे श्लाघ्यम् सन् मित्रम् मित्र वत्सल ।
त्वाम् अहम् पुरुषव्याघ्र हिमवन्तम् इव आश्रितः ॥४-११-७८॥
किम् तु तस्य बलज्ञः अहम् दुर्भ्रातुः बलशालिनः ।
अप्रत्यक्षम् तु मे वीर्यम् समरे तव राघव ॥४-११-७९॥
न खलु अहम् त्वाम् तुलये न अवमन्ये न भीषये ।
कर्मभिः तस्य भीमैः च कातर्यम् जनितम् मम ॥४-११-८०॥
कामम् राघव ते वाणी प्रमाणम् धैर्यम् आकृतिः ।
सूचयन्ति परम् तेजो भस्म च्छन्नम् इव अनलम् ॥४-११-८१॥
तस्य तद् वचनम् श्रुत्वा सुग्रीवस्य महत्मनः ।
स्मित पूर्वम् अथः रामः प्रति उवाच हरिम् प्रति ॥४-११-८२॥
यदि न प्रत्ययो अस्मासु विक्रमे तव वानर ।
प्रत्ययम् समरे श्लाघ्यम् अहम् उत्पादयामि ते ॥४-११-८३॥
एवम् उक्त्वा तु सुग्रीवम् सान्त्वयन् लक्ष्मणाग्रजः ।
राघवो दुन्दुभेः कायम् पाद अंगुष्ठेन लीलया ॥४-११-८४॥
तोलयित्वा महाबाहुः चिक्षेप दश योजनम् ।
असुरस्य तनुम् शुष्कम् पादांगुष्टेन वीर्यवान् ॥४-११-८५॥
क्षिप्तम् दृष्ट्वा ततः कायम् सुग्रीवः पुनर् अब्रवीत् ।
लक्ष्मणस्य अग्रतो रामम् तपन्तम् इव भास्करम्
हरीणाम् अग्रतो वीरम् इदम् वचनम् अर्थवत् ॥४-११-८६॥
आर्द्रः स मांसः प्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे ।
परिश्रान्तेन मत्तेन भ्राता मे वालिना तदा॥४-११-८७॥
लघुः संप्रति निर्मांसः तृण भूतः च राघव ।
क्षिप्ता एवम् प्रहर्षेण भवता रघुनंदन ॥४-११-८८॥
न अत्र शक्यम् बलम् ज्ञातुम् तव वा तस्य वा अधिकम् ।
आर्द्रम् शुष्कम् इति हि एतत् सुमहद् राघव अन्तरम् ॥४-११-८९॥
स एव संशयः तात तव तस्य च यद् बलम् ।
सालम् एकम् विनिर् भिद्या भवेत् व्यक्तिः बलाबले ॥४-११-९०॥
कृत्वा एतत् कार्मुकम् सज्यम् हस्ति हतम् इव अपरम् ।
आकर्ण पूर्णम् आयम्य विसृजस्व महाशरम् ॥४-११-९१॥
इमम् हि सालम् प्रहितः त्वया शरो
न संशयो अत्र अस्ति विदारयिष्यति ।
अलम् विमर्शेन मम प्रियम् ध्रुवम्
कुरुष्व राजन् प्रति शापितो मया ॥४-११-९२॥
यथा हि तेजस्सु वरः सदा रविः
यथा हि शैलो हिमवान् महा अद्रिषु ।
यथा चतुष्पात्सु च केसरी वरः
तथा नराणाम् असि विक्रमे वरः ॥४-११-९३॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकादशः सर्गः ॥४-११॥


text:
रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्/सर्गः ३
श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे तृतीयः सर्गः ॥४-३॥
वचो विज्ञाय हनुमान् सुग्रीवस्य महात्मनः ।
पर्वतात् ऋष्यमूकात् तु पुप्लुवे यत्र राघवौ ॥४-३-१॥
कपि रूपम् परित्यज्य हनुमान् मारुतात्मजः ।
भिक्षु रूपम् ततो भेजे शठबुद्धितया कपिः ॥४-३-२॥
ततः च हनुमान् वाचा श्लक्ष्णया सुमनोज्ञया ।
विनीतवत् उपागम्य राघवौ प्रणिपत्य च ॥४-३-३॥
अबभाषे च तौ वीरौ यथावत् प्रशशंस च ।
संपूज्य विधिवद् वीरौ हनुमान् वानरोत्तमः ॥४-३-४॥
उवाच कामतो वाक्यम् मृदु सत्य पराक्रमौ ।
राजर्षि देव प्रतिमौ तापसौ संशित व्रतौ ॥४-३-५॥
देशम् कथम् इमम् प्राप्तौ भवन्तौ वर वर्णिनौ ।
त्रासयन्तौ मृग गणान् अन्याम् च वन चारिणः ॥४-३-६॥
पम्पा तीर रुहान् वृक्षान् वीक्षमाणौ समंततः ।
इमाम् नदीम् शुभ जलाम् शोभयन्तौ तरस्विनौ ॥४-३-७॥
धैर्यवन्तौ सुवर्णाभौ कौ युवाम् चीर वाससौ ।
निःश्वसन्तौ वर भुजौ पीडयन्तौ इमाः प्रजाः ॥४-३-८॥
सिंह विप्रेक्षितौ वीरौ महाबल पराक्रमौ ।
शक्र चाप निभे चापे गृहीत्वा शत्रु नाशनौ ॥४-३-९॥
श्रीमन्तौ रूप संपन्नौ वृषभ श्रेष्ठ विक्रमौ ।
हस्ति हस्त उपम भुजौ द्युतिमन्तौ नरर्षभौ ॥४-३-१०॥
प्रभया पर्वत इन्द्रः असौ युवयोः अवभासितः ।
राज्य अर्हौ अमर प्रख्यौ कथम् देशम् इह आगतौ ॥४-३-११॥
पद्म पत्र ईक्षणौ वीरौ जटा मण्डल धारिणौ ।
अन्योन्य सदृशौ वीरौ देव लोकात् इह आगतौ ॥४-३-१२॥
यदृच्छयेव संप्राप्तौ चन्द्र सूर्यौ वसुंधराम् ।
विशाल वक्षसौ वीरौ मानुषौ देव रूपिणौ ॥४-३-१३॥
सिंह स्कन्धौ महा उत्साहौ समदौ इव गोवृषौ ।
आयताः च सुवृत्ताः च बाहवः परिघोपमाः ॥४-३-१४॥
सर्व भूषण भूषार्हाः किम् अर्थम् न विभूषिताः ।
उभौ योग्यौ अहम् मन्ये रक्षितुम् पृथिवीम् इमाम् ॥४-३-१५॥
स सागर वनाम् कृत्स्नाम् विन्ध्य मेरु विभूषिताम् ।
इमे च धनुषी चित्रे श्लक्ष्णे चित्र अनुलेपने ॥४-३-१६॥
प्रकाशेते यथा इन्द्रस्य वज्रे हेम विभूषिते ।
संपूर्णाः च शितैः बाणैः तूणाः च शुभ दर्शनाः ॥४-३-१७॥
जीवित अन्तकरैः घोरैः ज्वलद्भिः इव पन्नगैः ।
महा प्रमाणौ विपुलौ तप्त हाटक भूषणौ ॥४-३-१८॥
खड्गौ एतौ विराजेते निर्मुक्त भुजगौ इव ।
एवम् माम् परिभाषन्तम् कस्माद् वै न अभि भाषतः ॥४-३-१९॥
सुग्रीवो नाम धर्मात्मा कश्चित् वानर पुंगवः ।
वीरो विनिकृतो भ्रात्रा जगत् भ्रमति दुःखितः ॥४-३-२०॥
प्राप्तः अहम् प्रेषितः तेन सुग्रीवेण महात्मना ।
राज्ञा वानर मुख्यानाम् हनुमान् नाम वानरः ॥४-३-२१॥
युवाभ्याम् स हि धर्मात्मा सुग्रीवः सख्यम् इच्छति ।
तस्य माम् सचिवम् वित्तम् वानरम् पवनात्मजम् ॥४-३-२२॥
भिक्षु रूप प्रति च्छन्नम् सुग्रीव प्रिय कारणात् ।
ऋश्यमूकात् इह प्राप्तम् कामगम् कामचारिणम् ॥४-३-२३॥
एवम् उक्त्वा तु हनुमाम् तौ वीरौ राम लक्ष्मणौ ।
वाक्यज्ञो वाक्य कुशलः पुनः न उवाच किंचन ॥४-३-२४॥
एतत् श्रुत्वा वचः तस्य रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ।
प्रहृष्ट वदनः श्रीमान् भ्रातरम् पार्श्वतः स्थितम् ॥४-३-२५॥
सचिवो अयम् कपीन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
तम् एव काङ्क्षमाणस्य मम अन्तिकम् इह आगतः ॥४-३-२६॥
तम् अभ्यभाष सौमित्रे सुग्रीव सचिवम् कपिम् ।
वाक्यज्ञम् मधुरैः वाक्यैः स्नेह युक्तम् अरिन्दम ॥४-३-२७॥
न अन् ऋग्वेद विनीतस्य न अ\-\-यजुर्वेद धारिणः ।
न अ\-\-साम वेद विदुषः शक्यम् एवम् विभाषितुम् ॥४-३-२८॥
नूनम् व्यकरणम् कृत्स्नम् अनेन बहुधा श्रुतम् ।
बहु व्याहरता अनेन न किंचित् अप शब्दितम् ॥४-३-२९॥
न मुखे नेत्रयोः च अपि ललाटे च भ्रुवोः तथा ।
अन्येषु अपि च सर्वेषु दोषः संविदितः क्वचित् ॥४-३-३०॥
अविस्तरम् असंदिग्धम् अविलम्बितम् अव्यथम् ।
उरःस्थम् कण्ठगम् वाक्यम् वर्तते मध्यमे स्वरम् ॥४-३-३१॥
संस्कार क्रम संपन्नाम् अद्भुताम् अविलम्बिताम् ।
उच्चारयति कल्याणीम् वाचम् हृदय हर्षिणीम् ॥४-३-३२॥
अनया चित्रया वाचा त्रिस्थान व्यंजनस्थयाः ।
कस्य न आराध्यते चित्तम् उद्यत् असे अरेः अपि ॥४-३-३३॥
एवम् विधो यस्य दूतो न भवेत् पार्थिवस्य तु ।
सिद्ध्यन्ति हि कथम् तस्य कार्याणाम् गतयोऽनघ ॥४-३-३४॥
एवम् गुण गणैर् युक्ता यस्य स्युः कार्य साधकाः ।
तस्य सिद्ध्यन्ति सर्वेऽर्था दूत वाक्य प्रचोदिताः ॥४-३-३५॥
एवम् उक्तः तु सोउमित्रिः सुग्रीव सचिवम् कपिम् ।
अभ्यभाषत वाक्यज्ञो वाक्यज्ञम् पवनात्मजम् ॥४-३-३६॥
विदिता नौ गुणा विद्वन् सुग्रीवस्य महात्मनः ।
तम् एव च अवाम् मार्गावः सुग्रीवम् प्लवगेश्वरम् ॥४-३-३७॥
यथा ब्रवीषि हनुमान् सुग्रीव वचनाद् इह ।
तत् तथा हि करिष्यावो वचनात् तव सत्तम ॥४-३-३८॥
तत् तस्य वाक्यम् निपुणम् निशम्य
प्रहृष्ट रूपः पवनात्मजः कपिः ।
मनः समाधाय जय उपपत्तौ
सख्यम् तदा कर्तुम् इयेष ताभ्याम् ॥४-३-३९॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे तृतीयः सर्गः ॥४-३॥


text:
तालवाडिपर्वतः
तालवाडिपर्वतः (Talavadi Hill) कर्णाटकराज्ये [[रामनगरमण्डलम्|रामनगरमण्डले विद्यमानः कश्चन पर्वतः । कर्णाटकस्य राजधानीतः बेङ्गळूरुतः मैसूरुमार्गे ४९कि.मी.गम्यते चेत रामनगरम् इति पत्तनं प्राप्यते । ततः मागडिपत्तनाभिमुखं सञ्चरिते सति कूटगल् ग्रामः प्राप्यते । तस्य समीपे एव तलवाडि/तालवाडि पर्वतः तिष्ठति । अयं पर्वतः सङ्खीर्णः अस्ति । शिथिलावस्थायं विद्यमानः कश्चित् दुर्गः अत्र वर्तते । पर्वतस्य अत्रभागम् आरोढुं दुष्करं भवति । आरोहिते उपरि सुन्दरं शिलामण्डपः दृश्यते । अस्य पुरतः सुन्दरं सरः विराजते । स्वस्य प्रशासनकाले केम्पेगौडः अत्र आगत्य वैरिणाम् आक्रमणात् रक्षणं प्राप्नोति स्म इति प्रतीतिः अस्ति ।


text:
200 इति । न च काव्यशरीरालङ्कारव्यतिरिक्तः कश्चित् काव्यधर्मः सम्भवति यस्ताभ्याम् असंगृहीतः स्यात् । तदिह यथालक्षणमाभ्यां संगृहीतमिति न किञ्चित् क्षीयते ॥
एवं यथाप्रतिज्ञातमलङ्कार[बाहुल्य]वर्जं पूर्वाचार्योपदर्शितपरिमितालङ्कारविकल्पबीजप्रतिसंस्करणं सम्पाद्य निगयमयन्नाह—
स इति प्रक्रान्तः एषोऽयं निगम्यमानः । स इति वा पूर्वं प्रतिज्ञातः एष प्रसाधितः । स एष पन्था लक्ष्यलक्षणविकल्परूपो मार्गः । कस्य ? अलंक्रियाणाम् । अलङ्काराणां जात्यादीनां सम्बन्धी विवृतः प्रतिसंस्कृतः । अस्माभिरिति गम्यते । गम्यमानार्थस्य च शब्दस्य प्रयोगं प्रति कामचार


text:
स्वामिविवेकानन्दः (Swami Vivekananda)
अद्य स्वामिविवेकानन्दस्य जन्मदिवसः अस्ति। भारतदेशे अयं दिवसः युवादिवसः इति आमान्यते।
गतमासे अहं मम भार्यया सह फिजीदेशम् अगच्छम्। तत्र प्राप्य वयं प्रथमं विवेकानन्दमहाविद्यालयम् अगच्छाम।
१९८९वर्षतः स्वामिदामोदरानन्दः फिजीदेशात् प्रत्येकस्मिन् वर्षे ओस्ट्रेलियादेशम् आगच्छति स्म। तदा सः केन्बरानगरम् अपि आगच्छत् अस्माकं गृहे एव अतिष्ठत् च। सः सदैव स्वामिविवेकानन्दमहाविद्यालयस्य आश्रमस्य च चर्चाम् अकरोत्। स्वामिदामोदरानन्दः २०१४वर्षे दिवं गतः। मम इच्छा आसीत् एकवारं स्वामिदामोदरानन्दस्य आश्रमं गमिष्यामि। सा इच्छा ८दिसम्बर२०१७तिथौ पूर्णतां गता।
२०१८-०१-१२ शुक्रवासरः (2018-01-12 Friday)


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ३२
ययाति चरित्रम्।
शौनक उवाच।
श्रुत्वा कुमारञ्जातं सा देवयानी शुचिस्मिता।
चिन्तायाविष्टदुःखार्ता शर्मिष्ठां प्रत्यभाषत।। ३२.१।।
ततोऽभिगम्य शर्मिष्ठां देवयान्ब्रवीदिदम्।
किमर्थं वृजिनं सुभ्रु! कृतन्ते कामलुब्धया।। ३२.२ ।।
शर्मिष्ठोवाच।
ऋषिरभ्यागतः कश्चिद्धर्मात्मा वेदपारगः।
समया तु वरः कामं याचितो धर्म्मसंहतम्।। ३२.३ ।।
नाहमन्यायतः काममाचरामि शुचिस्मिते।
तस्माद्रृषेर्ममापत्यमिति सत्यं ब्रवीमि ते।। ३२.४ ।।
देवयान्युवाच।
यद्येतदेवं शर्मिष्ठे न मन्युर्विद्यते मम।
अपत्यं यदि ते लब्धं ज्येष्ठा च्छ्रेष्ठाच्च वै द्विजात्।। ३२.५ ।।
शोभनं भीरु! सत्यं चेत् कथं स ज्ञायते द्विजः।
गोत्रनामाभिजनंतः श्रोतुमिच्छामि तं द्विजम्।। ३२.६ ।।
शर्मिष्ठोवाच।
ओजसा तेजसा चैव दीप्यमानं रविं यथा।
तं द्रृष्ट्वा मम संप्रष्टु शक्तिर्नासीच्छुचिस्मृते।। ३२.७ ।।
शौनक उवाच।
अन्योन्यमेवमुक्त्वा च संप्रहस्य च ते मिथः।
जगाम भार्गवी वेश्म तथ्यमित्यभिजानती।। ३२.८ ।।
ययातिर्देवयान्यासु पुत्रावजनयन् नृपः।
यदुञ्च तुर्वसुञ्चैव शक्रविष्णू इवापरौ।। ३२.९ ।।
तस्मादेव तु राजर्षेः शर्मिष्ठावार्षपर्वणी।
द्रुह्यां चानुञ्च पूरुञ्च त्रीन् कुमारानजीजनत्।। ३२.१० ।।
ततः काले च कस्मिंश्चित् देवयानी शुचिस्मिता।
ययाति सहिता राजन्! जगाम हरितं वनम्।। ३२.११ ।।
ददर्श च तदा तत्र कुमारान्देवरूपिणः।
क्रीडमानान् सुविश्रब्धान् विस्मिता चेदमब्रवीत्।। ३२.१२ ।।
कस्यैते दारका राजन्! देवपुत्रोपमाः शुभाः।
वर्चसा रूपतश्चैव द्रृश्यन्ते सद्रृशास्तव।। ३२.१३ ।।
एवं पृष्ट्वा तु राजानं कुमारान् पर्यपृच्छत।
किं नामधेय गोत्रे वः पुत्रका ब्राह्मणः पिता।। ३२.१४ ।।
बिब्रूत मे यथातथ्यं श्रोतुकामास्म्यतो ह्यहम्।
ते दर्शयन् प्रदेशिन्या तमेव नृपसत्तमम्।। ३२.१५ ।।
शर्मिष्ठां मातरञ्चैव तस्या ऊचुः कुमारकाः।
इत्युक्ताः सहितास्तेन राजानमुपचक्रमु।। ३२.१६ ।।
नाभ्यनन्दत तान् राजा देवयान्यास्तदान्तिके।
रुदन्तस्तेऽथ शर्मिष्ठामभ्ययुर्वालकास्तदा।। ३२.१७ ।।
द्रृष्ट्वा तेषान्तु बालानां प्रणयं पार्थिवं प्रति।
बुध्वा च तत्वतो देवी शर्मिष्ठामिदमब्रवीत्।। ३२.१८ ।।
मदधीना सती कस्मादकार्षी र्विप्रियं मम।
तमेवासुरधर्मत्वमास्थिता न बिभेषि किम्।। ३२.१९ ।।
शर्मिष्ठोवाच।
यदुक्तमृषिरित्येव तत् सत्यञ्चारुहासिनि!।
न्यायतो धर्मतश्चैव चरन्ती न बिभेमि ते।। ३२.२० ।।
यदा त्वया वृता राजो वृत एव तदा मया।
सखिभर्ता हि धर्मेण भर्ता भवति शोभने!।। ३२.२१ ।।
पूज्यासि मम मान्या च श्रेष्ठा ज्येष्ठा च ब्राह्मणी।
त्वत्तो हि मे पूज्यतरो राजर्षिः किन्न वेत्सि तत्। ३२.२२ ।।
शौनक उवाच।
श्रुत्वा तस्या स्ततो वाक्यं देवयान्यब्रवीदिदम्।
राजन्नाद्येह वत्स्यामि विप्रियं मे त्वया कृतम्।। ३२.२३ ।।
सहसोत्पतितां श्यामां द्रृष्ट्वा तां साश्रुलोचनाम्।
तूर्णां सकाशं काव्यस्य प्रस्थितां व्यथितस्तदा।। ३२.२४ ।।
अनुवव्राज सम्भ्रान्तः पृष्ठतः सान्त्वयन् नृपः।
न्यवर्तत न सा चैव क्रोधसंरक्तलोचना।। ३२.२५ ।।
अपि ब्रुवन्ती किञ्चिच्च राजानं साश्रुलोचना।
अचिरादेव संप्राप्तः काव्यस्योशनशोऽन्तिकम्।। ३२.२६ ।।
सातु द्रृष्ट्वैव पितरमभिवाद्याग्रतः स्थिता।
अनन्तरं ययातिस्तु पूजयामास भार्गवम्।। ३२.२७ ।।
देवयान्युवाच।
अधर्मेण जितोधर्मः प्रवृत्तमधरोत्तरम्।
शर्मिष्ठा याति वृत्तास्ति दुहिता वृषपर्वणः।। ३२.२८ ।।
त्रयोऽस्याञ्जनिताः पुत्रा राज्ञानेन ययातिना।
दुर्भगाया मम द्वौ तु पुत्रौ तात!ब्रवीमि ते।। ३२.२९ ।।
धर्मज्ञ इति विख्यात एष राजा भृगूद्वह!।
अतिक्रान्तश्च मर्यादां काव्यैतत्कथयामि ते।। ३२.३० ।।
शुक्र उवाच।
धर्मज्ञस्त्वं महाराज! योऽधर्ममकृथाः प्रियम्।
तस्माज्जरात्वामचिराद् दूषयिष्यति दुर्जया।। ३२.३१ ।।
ययातिरुवाच।
ऋतुं यो याच्यमानाया न ददाति पुमान् वृतः
भ्रूणहेत्युच्यते ब्रह्मन्!स चेह ब्रह्मवादिभिः।। ३२.३२ ।।
ऋतुकामां स्त्रियं यस्तु गम्यां रहसि याचितः।
नयाति योहि धर्मेण ब्रह्महेत्युच्यते बुधैः।। ३२.३३ ।।
इत्येतानि समीक्ष्याहं कारणानि भृगूद्वह!
अधर्म्मभयसंविग्नः शर्मिष्ठामुपजग्मिवान्।। ३२.३४ ।।
शुक्र उवाच।
न त्वहं प्रत्यवेक्ष्यस्ते मदधीनोऽसि पार्थिव!।
मिथ्याचरणधर्मेषु चौर्यं भवति नाहुष।। ३२.३५ ।।
शौनक उवाच।
क्रोधेनोशनसा शप्तो ययाति नाहुषस्तथा।
पूर्वं वयः परित्यज्य जरां सद्योन्वपद्यत।। ३२.३६ ।।
ययारिरुवाच।
अतृप्तो यौवनस्याहं देवयान्यां भृगूद्वह!।
प्रसादं कुरु मे ब्रह्मन्! जरेयं माविशेत माम्।। ३२.३७ ।।
शुक्र उवाच।
नाहं मृषा वदाम्येतज्जरां प्राप्तोऽसि भूमिप!
जरान्त्वेतां त्वमन्यस्मिन् संक्रमाय यदीच्छसि।। ३२.३८ ।।
ययातिरुवाच।
राज्यभाक् स भवेद् ब्रह्मन्! पुण्यभाक् कीर्तिभाक् तथा।
यो दद्यान् मे वयः शुक्र तद् भवाननुमन्यताम्।। ३२.३९ ।।
शुक्र उवाच।
संक्रामयिष्यसि जरां यथेष्टं नहुषात्मजः।
मामनुध्याय तत्वेन न च पापमवाप्स्यसि ।। ३२.४० ।।
वयो दास्यति ते पुत्रो यः सराजाभिविष्यति।
आयुष्मान् कीर्तिमांश्चैव बह्वपत्यस्तथैव च।। ३२.४१ ।।


text:
सम्प्रति भाविकाभिधानं किञ्चन साहित्यतत्त्वमवगाहामहे।
भाविकमिति सम्भाविततत्त्वं दण्ड्यादिभिस्तु मौलिकमेवम्।
इतिवृत्तश्रीकारणमतिलोकमनोज्ञवर्णनेङ्गितयुक्तम्॥७॥
तत्त्वस्यास्य स्वरूपनिरूपणं भामहेन सम्यगकारि। यथा—
“भाविकत्वमिति प्राहुः प्रबन्धविषयं गुणम्।
प्रत्यक्षा इव दृश्यन्ते यत्रार्था भूतभाविनः”॥ (काव्यालङ्कारः, ३.५३)
एतदनुसारं भाविकमितीदं काव्यतत्त्वं न केवलम् अलङ्कारमात्रपर्यवसायि, अपि तु काव्यप्रपञ्चे प्रकृष्टं सर्वङ्कषं च किमपि प्रबन्धगुणभूतम्। अस्मिन्नेव हि संनिवेशचातुर्यं निषीदति। अतोऽस्य प्रभावाद्भूतभविष्यत्सम्बद्धा अपि घटना वर्तमाना इव भासन्ते। काव्यस्य परमस्वारस्यभूमिस्तु कालपरिच्छेदमतीत्य यथा घटना आस्वाद्यतामाप्नुयुस्तथा प्रकल्पने वर्तते। परमत्र मन्तव्यं यद्घटना वास्तवभिन्नाः साक्षात्कृता इव स्युः। वास्तवैकविश्रान्तायां घटनायां, तस्याः साधारणीकरणयोग्यं ताटस्थ्यं नैव सिद्ध्यति। सोदाहरणं निरूपयामश्चेत्तदित्थम्—विद्युच्चापस्य (Electric Arc) स्फुरणार्थं द्वयोर्विद्युद्ध्रुवयोः (Electrodes) मध्ये क्लृप्तं किञ्चिदन्तरं भवेत्। अन्तरस्यास्य दूराद्वाऽदूराद् विद्युत्प्रवहणमशक्यम्। तथैव जगत्सापेक्षे काव्ये संनिवेशाः “तत्सदृशाः” भवेयुः, न तु “तदेव”। घटनाः “प्रत्यक्षा इव” लसेयुरिति दिक्।
देश-कालावुत्तीर्य कविः स्वयमेव यद्दर्शनं साक्षात्करोति, तत्सहृदयेभ्यो वर्णनमाध्यमेन व्यक्तं भवति[1]। तथा च भाविकं न केवलम् इतिवृत्तसम्बद्धं काव्यस्य बहिर्भागं वर्णयति, अपि तु तस्य वर्णनसत्त्वं, सर्वाङ्गसामञ्जस्यं, रस-भावनैरन्तर्यं च सुनिपुणमभिव्यञ्जयति। इदं भामहेनापि समभिप्रेतम्। यतः स भाविकत्वस्य “चित्रोदात्ताद्भुतार्थत्वं” प्रापपञ्चत। चित्रत्वम्, उदात्तत्वम्, अद्भुतार्थत्वमितीमानि सर्वाणि सात्त्वतीवृत्तिपरिपुष्टानि चमत्कारविश्रान्तानि चेति वक्तुमलम्।
अत्रेदं भणितव्यम्। भाविकत्वविषये भामह इव तावदुद्भटोऽपि स्वमतमगादीत्। किं चास्य वादो न क्षोदक्षमः। स हि भामहवादापेक्षया नूनमवरः। परमुद्भटस्य व्याख्याकर्तुः प्रतीहारेन्दुराजस्य विवरणमस्यां दिशि सर्वग्रासीव भाति। विवरणस्यास्य विस्पष्टावगमार्थम् इतिवृत्तं “काव्यार्थः” इत्यङ्गीकार्यं, येन भाविकत्वं काव्यस्य रसानुभूतिसर्वस्वप्रतीकं जायते। अत्र स्यादियं संशीतिः—भाविकत्वे प्रबन्धगुणसिद्धिस्तु वर्णनेतिवृत्तयोः परस्पसंसर्गेणैव सम्भवतीति ज्ञातं; कथं तर्हीदानीम् इतिवृत्तेनैकेनालमिति घुष्यते? इति। वर्णनस्य शब्दत्वम् इतिवृत्तस्य चार्थत्वमवगमय्य प्रश्नमिदमुत्तरामः। काव्ये नियुक्तः शब्दग्रामः सारतोऽनाविलः स्यात्। सोऽयं शब्दग्रामः पुनरितिवृत्तं निरूपयितुं प्रयुज्यते। अतो हि व्यष्टिवर्णनापेक्षया समष्टिवर्णनमेव गरीयः। तस्मादयमत्र मथितार्थो यद्भाविकत्वं नाम कश्चिदनाकुलशब्दग्रामघटितः, चित्रोदात्ताद्भुतार्थसंविधानसम्पन्नः काव्यास्वादगुणः। ओमित्याह दण्डी—
“तद्भाविकमिति प्राहुः प्रबन्धविषयं गुणम्।
भावः कवेरभिप्रायः काव्येष्टासिद्धिसंस्थितः॥
परस्परोपकारित्वं सर्वेषां वस्तुपर्वणाम्।
विशेषणानां व्यर्थानामक्रिया स्थानवर्णना॥
व्यक्तिरुक्तिक्रमबलाद्गभीरस्यापि वस्तुनः।
भावायत्तमिदं सर्वमिति तद्भाविकं विदुः॥
यच्च सन्ध्यङ्गवृत्त्यङ्गलक्षणाद्यागमान्तरे।
व्यावर्णितमिदं चेष्टमलङ्कारतयैव नः”॥(काव्यादर्शः, २.३६४-३६६)
अन्तिमे श्लोके तावदितिवृत्तमलङ्कारत्वेन स्वीकृतमिव भासेत। अत्रेदं समाधानम्—वस्तुमूलस्य संविधानस्य सन्ध्यङ्गानि वृत्त्यङ्गानि च विविधाङ्गोपाङ्गकल्पानि; तानि पुनरितिवृत्तस्यालङ्कार्यस्य परमालङ्कारभूतानि। तदिदमत्र तात्पर्यं यद्दण्डिना भाविकत्वनिरूपणे वर्णनेतिवृत्तयोरुचिता संपृक्तिः साधिता। इदं च भाविकत्वं जयदेवेन सङ्क्षिप्तेनापि सर्वङ्कषेण विधिना लक्षणीकृतम्, “देशात्मविप्रकृष्टस्य दर्शनं भाविकच्छविः” (चन्द्रालोकः, ५.११४) इति। अर्वाचीनालङ्कारिकाः केचन रुय्यकप्रमुखा भाविकत्वमर्थालङ्कारेष्वन्यतमं मेनिरे। एकदेशीयमेतन्निगमनम्। अन्यच्च भाविकस्तावदलङ्कार एव, भाविकत्वं हि प्रबन्धगुणसम्बद्धमिति केचिदाशशङ्किरे। अनादरणीयोऽयं वादः सर्वथा। यतो भाविकं भाविकत्वमिति शब्दद्वयं समान एवार्थे प्रत्नैराचार्यरत्नैः प्रयुक्तम्। अपि च कथं नाम वादोऽयं भाविक-भाविकत्वविषय एव गणनामर्हति? किमनेन शिष्टानलङ्कारान्निर्देष्टुं शक्यते? यद्येवं तर्हि रूपकत्वम्, काव्यलिङ्गत्वम्, श्लेषत्वम्, अनन्वयत्वम् … इति रीत्या प्रत्येकमप्यलङ्कार आकलनीयः। नितरां कण्टकितोऽयं पन्थाः काव्यमार्गजुषां पादन्यासं नार्हति।
अथवाऽमीषां निर्णये मास्तु विपुलः श्रमः। यतो हि दृष्टिभेदादलङ्कारालङ्कार्यसमस्या काचिद्दुरुद्धरा पर्याविला च। इदं चिन्त्यताम्—काव्यास्वादस्तु “आनन्द”रूपेण जायते; आनन्दं केन्द्रीकृत्य विचारिते सति रसादिरप्यलङ्कार एवेति शक्यमाख्यातुम्! अतस्तर्कपरिष्कारापेक्षया शास्त्रसद्भावग्रहणे क्रियतां यत्नः।
पर्यन्ततस्तु भाविकत्वमिति प्रबन्धगुणसम्बद्धं तत्त्वम्। विदांवरेण वेङ्कटराघवमहोदयेन विरचिते शोधप्रबन्धे भाविकत्वं सप्रपञ्चं प्रपञ्चितम्[2]। अमुं लेखं पठितुमर्हन्ति बुभुत्सवः। अपरेण विपश्चिता तिप्पेरुद्रस्वामिना भाविकत्वस्य “प्रबन्धालङ्कारः” इति सार्थकमभिधानमदायि[3]। एतदपि नः परीक्षायोग्यमित्युक्त्वा प्रकरणमिदमुपसंहरामः॥
किंस्वरूपं वर्णनेतिवृत्तयोर्विनियोगविधानम्? तद्धि सुतरामौचित्यपर्यवसायीति ब्रूमः। तथा हि परिकरश्लोकाः—
इतिवृत्तोचितं पात्रं पात्रानुसृतवर्णनम्।
कृतिलक्ष्यं रसोदारं वागर्थविवृतौ वरम्॥
संविधानविशेषत्वस्पन्दसौन्दर्यनिर्भरम्।
संविदानन्दसन्दर्भं वृत्तं सङ्घर्षणोद्भवम्॥
महोन्नतेतिवृत्तास्थिश्रितवर्णनविग्रहः।
सत्कविष्वेव सम्भाव्यो रसध्वन्यात्मसुन्दरः॥
अथ व्याप्तिमीमांसा। आधिकारिक-प्रासङ्गिकादिविभागसौलभ्यविवरणपुरस्सरं नाट्यशास्त्रे तथाऽभिनवभारत्याम् इतिवृत्तस्य व्याप्तिः सम्यङ्निरूपिता—
“इतिवृत्तं द्विधा चैव बुधस्तु परिकल्पयेत्।
आधिकारिकमेकं स्यात् प्रासङ्गिकमथापरम्॥
कारणात्फलयोगस्य वृत्तं स्यादाधिकारिकम्।
तस्योपकरणार्थं तु कीर्त्यते ह्यानुषङ्गिकम्॥
कवेः प्रयत्नान्नेतॄणां युक्तानां विध्यपाश्रयात्।
कल्प्यते हि फलप्राप्तिः समुत्कर्षात्फलस्य च”॥(नाट्यशास्त्रम्, १९.२,४-५)
“आधिकारिकं नाम यस्त्वितिवृत्तं फलसम्बन्धं करोति स कविना वर्णनोपायारोहमानीतः तत्समर्थाचरणेन प्रयुज्यते। … कविर्यत्फलमुत्कर्षेण विवक्षति तत्प्रधानफलम्। … तदुचितनायकग्रहणेन कविः प्रवर्तमानो न स्वेच्छया प्रवृत्तो भवति”।(अभिनवभारती, १९.२,४-५)
एवं च मुनिर्भरतो मनुते यन्महद्वस्तुग्रहणमात्रेण महाकाव्यं न सिद्ध्यति, वस्तुनिर्वहणे कापि कमनीयता समिन्धीतेति। अवसरेऽस्मिन्नितिवृत्तसम्बद्धानि सन्धिसन्ध्यङ्गादीनि सर्वाण्यपि तत्त्वानि तेन विशदीकृतानि। यथा—
“सन्धीनां यानि वृत्तानि प्रदेशेष्वनुपूर्वशः।
स्वसम्पद्गुणयुक्तानि तान्यङ्गान्युपधारयेत्॥
इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः।
रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानां चैव गूहनम्॥
आश्चर्यवदभिख्यानं प्रकाश्यानां प्रकाशनम्।
अङ्गानां षड्विधं ह्येतद्दृष्टं शास्त्रे प्रयोजनम्॥
उदात्तमपि यत्काव्यं स्यादङ्गैः परिवर्जितम्।
हीनत्वाद्धि प्रयोगस्य न सतां रञ्जयेन्मनः॥
काव्यं यदपि हीनार्थं सम्यगङ्गैः समन्वितम्।
दीप्तत्वात्तु प्रयोगस्य शोभामेति न संशय”॥(नाट्यशास्त्रम्, १९.५१-५२, ५४-५५)
“उदात्तमपीति—लक्षणगुणालङ्कृतियुक्तमित्यर्थः। हीनार्थमिति—स्वल्पमपि प्रयोजनं प्रहसननिदर्शनकथा-ख्यायिकादि। प्रयोगः प्रयुक्तिस्तत्राङ्गं प्रयोगं रञ्जनातिशयो व्युत्पत्त्यतिशयश्च तदुभयं तत्र काव्ये दीप्तं स्फुटमित्यर्थः।” (अभिनवभारती, १९.५१-५२, ५४-५५)
तस्माद्वस्तु, तद्वर्णनं चोभयमपि समं प्रामुख्यमञ्चति। प्रणयिषु वा दाक्षिण्यादथवा सद्वस्तुपुरुषबहुमानाद्वस्तुमाहात्म्यमतिवेलं समाश्रित्य निर्वहणसौन्दर्ये सावज्ञं वर्तनं महते खल्वनर्थाय कल्पते। किमिह कालायसेन विनिर्मितमाभरणं काञ्चनभूषणायते? इति कृत्वा वस्तुमात्रविश्रान्तचित्ताः कवयो न स्युः। काव्यनिर्वहणे महान्तमादरं प्रकटय्य वस्तुविचितौ तिरस्कारप्रदर्शनं पुनरसाम्प्रतम्। काञ्चनमुपयुज्य कमनीयं किमपि शिल्पं कल्पयेत्। स एव प्रथमः कल्पः। कनकसुमे हि परिमलत्वमापादयेत्। स तावदुदारः कल्पः। एतदर्थं वस्तुसदृशं संविधानं, संविधानसंनिभाः प्रकृतयः, प्रकृत्युचितानि वर्णनानि, वर्णनसदृक्षं च वाग्गुम्फनमत्यवश्यम्॥
Notes
[1] काव्ये जायमानं भूतभाविघटनानिरूपणम्, तद्रसास्वादस्य वार्तमानिकवैशिष्ट्यं च तौलनिकरीत्या परिशीलयामः। अत्र हि वेदान्तः साह्यं ददाति। तदनुसारं ज्ञायते यत्कालसापेक्षो देशाश्रितश्च गतागतभेदस्तावद्देशकालपरिच्छेदरहितस्थितौ प्रविलीय प्रस्तुतत्वमेकमवशेषरूपेण विलसति। अर्थात्, दृग्दृश्यद्वन्द्वभावः परावृत्त्य दर्शनं जागर्ति। तदुक्तं मुरारिणा—
“अविद्याबीजविध्वंसादयमार्षेण चक्षुषा।
कालौ भूतभविष्यन्तौ वर्तमानमवीविशत्”॥(अनर्घराघवम्, २.३४)
[2] Ref: Raghavan, V. Studies on Some Concepts of the Alaṅkāraśāstram. Madras: Adyar Library and Research Centre, 1973. pp.131-146
[3] Ref: Tippe Rudraswami, H. Taulanikakāvyamīmāṃse (Kannada). Mysore: DVK Murthy Publishers, 1990. p.202
To be continued.
Translated by Shashi Kiran B N.
Shatavadhani Dr. R. Ganesh
Latest posts by Shatavadhani Dr. R. Ganesh (see all)
- वर्णनेतिवृत्तमीमांसा—उपसंहारः - 16 October 2018
- Tradition of Kshaatra in India: Unbridled Barbarianism of Alauddin Khilji and Timur - 15 October 2018
- Yakṣagāna – A Deśī Theatre Art: Misconceptions - 11 October 2018


text:
गंगायमुनयोरन्योन्योपालम्भवर्णनम्
सती लक्ष्मीसमेता तु पावयन्ती ततो जनम् ॥३८५॥
जगाम हलमार्गेण मन्दं मन्दं सरिव्दरा ।
अदितिर्देवमाता च त्रिकोटिह्यभिविश्रुता ॥३८६॥
संयोगं सा गता देव्या तया प्राप्ता वितस्तया ।
तत: शची शक्रपत्नी नाम्रा शक्रपथा नदी ॥३८७॥
ततश्चन्द्रवती नाम दितिर्दैत्यारणिर्नृप ।
एवं क्रमेण सा देवी गृह्णात्यथ सरिव्दरा ॥३८८॥
जगाम गंगया सार्ध संगमं सिन्धुना सह ।
प्रयागभूमावक्षययच्छायावृक्षसमीपत: ॥३८९॥
वैतस्तमम्भ: सह सैन्धवेन युक्तं यथा क्षीरमिवामृतेन ।
लावणययुक्तं च यथैव रुपं शीलेन युक्तं च यथा श्रुतं स्यात् ॥३९०॥
शौर्य यथा स्याव्दिनयेन युक्तं धर्म यथा स्याद्दविणेन युक्तम् ।
मूर्तिर्युता वा सजयैव राजन् कामो यथा स्यान्मनसोपपन्न: ॥३९१॥
रत्न यथा स्यात्कनकेन युक्तमायुर्यथा स्वस्तियुतं नृवीर ।
सम्मानयुक्तश्च यथैव लाभस्तथैव सा तत्र तदा बभूव ॥३९२॥
तपनस्य सुता देवी गंगा स्नेहेन यन्त्रिता ।
बहुमानान्मुनेर्भक्त्या स्वेनंशिन विवर्धयत् ॥३९३॥
वितस्तां तु सरिच्छेष्ठा सर्वकल्मपनशिनीम् ।
गंगा सिन्धुस्तु विज्ञेया वितस्ता यमुना तथा ॥३९४॥
तयोर्घ.............. वितस्ता यमुना मता ।
असौ प्रयागो विज्ञेयस्तथोर्यत्र तु संगम: ॥३९५॥
गंगातोयमथादाय गंगां तु यमुनाऽब्रवीत् ।
प्रयागेऽपहृतं नाम त्वया मे वरवर्णिनि ॥३९६॥
कश्मीरेषु तथा नाम मया चापदृतं तव ।
तामव्रवीत्ततो गंगा भूय एव मया तव ॥३९७॥
हर्तव्यं नाम सुभगे यदाऽहं सिन्धुसंज्ञिता ।
इति नीलमते गंगायमुनयोरन्योन्योपालम्भवर्णनम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A