text:
वेदानां विषये कानिचन् रोचकं महत्तत्वानि- अवश्यं पठेयु:।।
।। हिन्दी भाषायां पठितुं अत्र बलाघात: करणीय: ।।
सनातन धर्मस्य प्राणवत्, विश्वस्य महानतम: आदिग्रन्थ: ''वेद'' न केवलं हिन्दुधर्मस्य अपितु सर्वेषां धर्माणां मूलम् अस्ति । ''वेदोखिलो धर्ममूलम्'' अर्थात् समेषां धर्माणां उत्पत्ति: अनेन एव अभवत् इति ।
अद्य अस्मिन् लेखे अहं वेदानां विषये केचन महत्वपूर्ण तथ्यानां उद्घाटनं करोमि । एते विषया: ते सर्वे ज्ञायेयु: ये धर्मविषये जिज्ञासमाना: सन्ति, इत्यपि उक्तमेव अस्ति- ''धर्मजिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुति:'' ।
वस्तुत: वेदानां प्रादुर्भाव: श्रृष्ट्यारम्भे एव अभवत किन्तु केचन् पाश्चात्यीयानां दुराग्रहकारणात् एव अस्माकं विद्वान्स: अपि वेदानां रचनाकालं केवलं विगत चतुर्पंच सहस्र वर्षाणि एव मन्यन्ते । ते अवधानं न ददति यत् वेदानां परम्परा अपि वर्णिता अस्ति । अनेन क्रमेण ईश्वरेण ब्रह्मा, तेन वशिष्ठ अपि च अनेनेव क्रमेण शक्ति, पराशर , द्वैपायन: च वेदानां ज्ञानं प्राप्तवान् । वेदानां विस्तारकारणात् एव तस्य नाम वेदव्यास: इति अभवत ।
वेदेषु प्राचीनतम: ऋग्वेद: अस्ति । इत्यपि प्राप्यते यत् सर्वप्रथम: केवलं ऋग्वेद: एव आसीत् , पठन-पाठनसारल्यहेतु: एव द्वैपायन: अस्य विस्तारं चतुर्षु वेदेषु कृतवान अत: तस्य नाम व्यास इति अभवत् । अत्र अहं ऋग्वेद विषये कानिचन् महत्तत्वानां उद्घाटनं करोमि । विज्ञा: स्वविचारान अवश्य दद्यु: ।
- महाभाष्य (पश्पसाह्निक) अनुसारं ऋग्वेदस्य एकविंशति: (21) शाखा: आसन् । एताषु शाखासु चरणव्यूह ग्रन्थानुसारं पंच (5) शाखा: (शाकल, बाश्कल, आश्वलायन, शांखायन, माण्डूकायन) मुख्या: सन्ति । यासु साम्प्रतं केवलं शाकल शाखा एव प्राप्यते ।
- ऋग्वेदस्य (शाकल शाखा) विभाजनं द्विधा, अष्टक क्रमेण, मण्डल क्रमेण च कृतं अस्ति ।
- अष्टक क्रमे , अष्ट अष्टकेषु अष्ट-2 अध्याया: , प्रत्येकस्मिन् अध्याये केचन् वर्गा: , प्रत्येकवर्गे केचन ऋचा: सन्ति । अनेन क्रमेण सम्पूर्ण 2006 वर्गा: 10417 ऋचा: च सन्ति । शौनकाचार्यस्य अनुक्रमण्यां अस्य पूर्णसंख्या 10580-1/4 इति अस्ति । ''ऋचां दशसहस्राणि ऋचां पंचशतानि च, ऋचामशीति: पादश्च पारणं सम्प्रकीर्तितम्'' ।
- मण्डल क्रम: अतिप्रचलित: अस्ति । एतस्यानुसारं ऋग्वेद: दश मण्डलेषु विभक्त: अस्ति । प्रत्येकेषु मण्डलेषु विभिन्न अनुवाका: , तेषु कानिचन् सूक्तानि, प्रत्येकेषु सूक्तेषु केचन् मन्त्रा: सन्ति । औसतसंख्या पंच अस्ति । एवं विधा सम्पूर्णं 1028 सूक्तानि सन्ति येषु 11 खिल सूक्तानि सन्ति ।
- प्रथम मण्डलस्य द्रष्टार: शतार्चिननामधारिण: सन्ति ।
- 2 त: 8 पर्यन्तं वंशमण्डल इति संज्ञया अभिहिता: ।
- नवम मण्डलं सोम, पवमान मण्डलं वा कथ्यते । अस्य मण्डलस्य सर्वाणि सूक्तानि सोम देवं समर्पितमस्ति ।
- दशम मण्डलस्य नासदीय सूक्तपर्यन्तं सूक्तानि महासूक्तानि, अनन्तरं क्षुद्रसूक्तानि इति अथ च एतेषां द्रष्टार: अपि एतया संज्ञया एव अभिहिता: ।
- ऋग्वेदस्य प्रधानदेव: इन्द्र: अस्ति । अस्य 250 सम्पूर्णसूक्तेषु अपि च अन्येषु आंशिकरूपेण अर्चना कृता अस्ति ।
- ऋग्वेदे समस्तमण्डलानां प्रारम्भिकसूक्तानि अग्निं समर्पितमस्ति । अग्नि: ऋग्वेदस्य द्वितीय: प्रधानदेव: अस्ति । अस्य 200 सम्पूर्ण सूक्तेषु अन्यत्र च आंशिक रूपेण अर्चना कृतास्ति ।
- ऋग्वेदस्य रक्षार्थं, अपरिवर्तनीयं भूयात् अत: अपि सूक्तानां शब्दानाम् अपि गणना कृतास्ति । शौनकानुक्रमणी मध्ये एषा संख्या 153826 अस्ति । ''शाकल्यदृष्टे: पदलक्षमेकं सार्धं च वेदे त्रिसहसयुक्तम् , शतानि चाष्टौ दशकद्वयं च पदानि षट् चेति हि चर्चितानि ।'' (अनुक्रमणी 45)
- शब्दानां एव न अपितु वर्णानाम् अपि गणना कृता अस्ति । अनुक्रमणी अनुसारं एषा संख्या 432000 अस्ति । ''वृहतीसहस्राण्येतावत्यो हर्चो या: प्रजापति सृष्टा:'' (शत0 ब्रा0-10,4,2,23), ''चत्वारिंशतसहस्राणि द्वात्रिंशच्चाक्षरसहस्राणि'' - (शौनक-वाकानुक्रमणी)
- ऋग्वेदस्य प्रथम अध्यापनं वेदव्यास: स्वशिष्यं पैलं प्रति कृतवान् । ''तत्रगर्वेदधर: पैल:'' ।
- ऋग्वेदस्य दशममण्डलस्य ऋषय: एव तस्य देवतार: अपि सन्ति ।
- मन्त्राणां दर्शने महिलानाम् अपि सहयोग: अस्ति । तासु अगस्त्यपत्नी लोपामुद्रा, महर्षि अम्भृणपुत्री वाक् इत्ययो: नाम विशेष उल्लेखनीय: अस्ति ।
एवंविधा ऋग्वेदविषये अत्र दत्त: सन्ति केचन् महद्विषया: । पाठकानां विचाराणां स्वागतमस्ति ।
।। जयतु वेदान् । जयतु भारतम् ।।


c: text/html

text:
परिच्छेदः ५
महाभूतादिभेदाभिन्नं धृत्यंतं सर्वमपि क्षेत्रत्वात्क्षेत्रमित्युच्यते "तत्र मनसि नष्टे सति
संस्कारोद्बोधके नरविषाणमिव धीवृत्त्यनुदयान्मनो नश्यति" इति भगवता विद्यारण्यस्वामिनाऽप्युक्तं किंच
सर्वेन्द्रियप्रवृत्तिषु सर्वत्र प्राथम्येन मन एव नियमेन प्रवर्तते तथा चाहश्रुतिः
"सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्" इत्यादि सर्वमप्येतदात्मलक्षणं मनसि
संपद्यतेकृतः ध्येयाकाराकारित्वं ध्येयस्वरुपत्वं वा मनसो लक्षणमभ्युपगंतव्यं तथा च पारमर्षाणि
ब्रह्ममीमांसासूत्राणि "सर्वत्रप्रसिद्धोपदेशात्" शांडिल्याविद्यायां च "दहर उत्तरेभ्यः"
इति दहरविद्यायां च "यथाक्रतुरस्मिँल्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्यभवतिसक्रतुंकुर्वीत"
"दहरं पुण्डरीकं वेश्म" "तंयथायथोपासते तत्तथैवभवति"इत्यादि श्रुतिमनुसृत्य
सूत्रभाष्यकाराभ्यांविषया कारविकारसंस्कारजनिर हितं यदवाशिष्टंमनः तेनैवब्रह्मसाक्षात्कारो
भवति तस्मात्सर्वथाऽसंगता मनस इन्द्रियत्वकल्पनाशुष्कतर्कपटूनां वैशेषिकादीनाम् यतेहि
ब्रह्मभावनामंदानामुपासनातारतम्येन फलानि दर्शयन्ति ‘सार्ष्टिसारूप्यसालोक्यफलानिभवंति’
‘साम्नः सायुज्यतां सालोक्यताञ्जयति’ चैवमाद्याः श्रुतयः ये
पुनर्विवेकवैराग्यशमदमादिषट्कमुमुक्षुताभिधानसाधनचतुष्टयसंपन्ना
विचारक्षमा अधिकारिणस्तेषां श्रोत्रियब्रह्मनिष्ठेत्यादिलक्षणदेशिकाचार्यमुखात्
तत्त्वमस्यादिमहावाक्यश्रवणसंपत्तौ मनननिदिध्यासना
भ्यासपरिपाकबलान्मनसि पाटवे समुत्पन्ने भ्रमरकीटन्यायेन मनसः ब्रह्माकारता संपद्यते अयमेव च
ब्रह्मावस्थानलक्षणो मोक्षः नहीदृशमिन्द्रियाणां सामर्थ्यं चत्तत्तदुपास्याकारेणावस्थानं ब्रह्माकारेणावस्थानं च ।
तथा च नेन्द्रियं मन इति सिद्धांतो वज्रलेपायितः !
एतदर्थप्रतिपादकाः सहस्त्रशः श्रुतयः "इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्र्च परं मनः॥
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः।महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः॥
पुरुषान्न परं किंचित्साका ष्ठासापरागतिः" "अनाद्यनंतंमहतः परंध्रुवं निचाय्यतं
मृत्युमुखात्प्रमुच्यते" ‘सर्वस्यप्रभुमीशानं मत्वाधीरो नशोचति" इत्याद्याः सन्ति तासुच
इन्द्रियेभ्यः अर्थानां पृथक्त्वं अर्थेभ्यश्र्च मनसः पृथक्त्वमितः सुस्पष्टं मनसोऽनिन्द्रियत्वं
उत्तरत्र निचाय्य’ ‘मत्वाइति पदाभ्यामात्माकाराकारित्वं मनसः प्रतिपाद्यते तच्चानिन्द्रिययरस्य
मनसः न संभवति इन्द्रियाणामात्मा काराकारित्वभवनसामर्थ्याभावात् भवति
त्विंद्रियाणां मनसि लयः तस्य चात्मनिलयः ‘यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेञ्ज्ञान आत्मनि’ वाङ्मनसि संपद्यते।
इत्यादिश्रुतिप्रामाण्यात्-सिद्धमेतावता मनन सामर्थ्यमनिंद्रिये मनसीति
जिज्ञासाधिकरणोक्तः श्रवणमनननिदिध्यासनात्मको विचारः संस्कृतेननिर्मलेनेंद्रियाध्यक्षेण
केवलेन मनसा मुमुक्षुभिः सर्वानर्थप्रहाणेहेतवे ब्रह्मसाक्षात्कारायावश्यं कर्तव्य एवेति सिद्धांतः ।
"शब्दशक्तिविषयं निरूपणं युक्तितः श्रवणमुच्यते बुधैः ।
वस्तुतत्त्वाविषयं निरूपणं युक्तितो मननमित्युदीर्यते ॥"
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य
श्रीआत्मानन्दसरस्वतीस्वामिभिर्विरचितः वेदान्तशास्त्र मकरन्दे प्रथमःपरिच्छेदः ।
Translation - भाषांतर
N/A

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
बाला
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
बाला, स्त्री, (बालाः केशा इव पदार्था विद्यन्ते यस्याः । बाल + अर्श आद्यच् ततष्टाप् ।) नारिकेलः । हरिद्रा । मल्लिकाभेदः । अलङ्कार- भेदः । मेध्यम् । त्रुटिः । स्त्री । इति मुद्राङ्किता मेदिनी ॥ घृतकुमारी । ह्रीवेरम् । इति शब्द- चन्दिका ॥ अम्बष्ठा । नीलझिण्टी । इति राज- निर्घण्टः ॥ एकवर्षवयस्का गौः । यथा, -- “वर्षमात्रातुबाला स्यादतिबाला द्विवार्षिकी ।” इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥ षोडशवर्षोया स्त्री । सा ग्रीष्मशरत्काले च प्रशंसनीया हर्षदा च । इति राजवल्लभः ॥ (यथा, रतिमञ्जर्य्याम् । “बाला स्त्री प्राणदा प्रोक्ता तरुणी प्राण- हारिणी । प्रौढा करोति वृद्धत्वं वृद्धा मरणमादिशेत् ॥” यथा, मेघदूते । ८३ । “गाढोत्कण्ठां गुरुषु दिवसेष्वेषु गच्छत्सु बालां जातां मन्ये शिशिरमथितां पद्मिनीं बाल्य- रूपाम् ॥” कन्यामात्रेऽपि । यथा, मार्कण्डये । २१ । २८ । “इयञ्च मूर्च्छामगत् कारणं यत् शृणुष्व तत् । त्वयि प्रीतिमती बाला दर्शनादेव मानद ! ॥” पञ्चवर्षा स्मृता बाला । इति हारीते । १ । ५ ।) ऊनद्बिवार्षिकी कन्या । तस्यास्तद्बयस्कबालस्य च अग्निसंस्कारादिनिषेधो यथा, -- “अजातदन्ता ये बाला ये च गर्भाद्बिनिःसृताः । न तेषामग्निसंस्कारो न पिण्डं नोदकक्रिया ॥” इति गारुडे १०७ अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
बाला¦ स्त्री॰ बालाः केशाकाराः पदार्थाः सन्त्यं स्य अच्।
१ नारिकेले
२ हरिद्रायां
३ मल्लिकाभेदे,
४ बलये,
५ मेध्ये च
६ त्रुटौ स्त्री मेदि॰
७ घृतकुमार्य्यां (वाला)
८ गन्धद्रव्यभेदे,शब्दच॰।
९ अम्बष्ठायां,
१० नीलझिण्ट्याम् स्त्री राजनि॰
११ षोडशवर्षीयायां स्त्रियां
१२ कन्यायाञ्च
“बर्षमात्रा भवेद्बाला” प्रा॰ त॰ उक्तायामेकवर्षीयायां
१३ गवि स्त्री
१४ देवीमूर्त्तिभेदे तन्त्रसारः। स्वार्थे क अत इत्त्वम्। बालिकातत्रैव। बालुकायां, पत्रकाहलायां मेदि॰ कर्णभूषणे(कानबाला) मेदि॰ एलायां शब्द॰।
Apte[सम्पाद्यताम्]
बाला [bālā], 1 A girl, a female child.
A young woman under sixteen years of age.
A young woman (in general); जाने तपसो वीर्यं सा बाला परवतीति मे विदितम् Ś.3.2; इयं बालां मां प्रत्यनवरतमिन्दीवरदलप्रभाचोरं चक्षुः क्षिपति Bh.3.67; Me.85.
A variety of jasmine.
The cocoanut.
The plant घृतकुमारी.
Small cardamoms.
Turmeric. -Comp. -हत्या female infanticide.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
बाला f. a female child , girl , young woman ( esp. one under 16 years) Mn. MBh. etc.
Purana index[सम्पाद्यताम्]
--a daughter of प्रजापति, fell down upon the earth while going across the sky. वा. ७५. ४०.


text:
न्यायाधिपैः अन्वीक्ष्यमाणस्य न्यायव्यवहारस्य भावः प्रकाशितः।
नवदिल्ली> सर्वोच्चन्यायालये न्यायाधिपेभ्यः विभज्य-दीयमानाय 'रोस्टर्' इति संविधानं आयोजितम्। एतदनुबन्धतया मुख्यन्यायाधीशस्य दीपकमिश्रस्य आदेशः सर्वोच्चन्यायालयस्य अन्तर्जालपुटे प्रकाशिता अस्ति। इदं प्रथमतया एव एतादृशं विज्ञापनम्। एतदनुसृत्य सार्वजनीनाभीच्छां आधारीकृत्य लब्धानि न्यायव्यवहाराः मुख्यन्या-याधीशेन आवेक्ष्यन्ते। न्याय व्यवहारान् विभज्य दीयमानेषु मुख्यन्यायाधीशेन विवेचनं क्रियते इति आरोपणम् उन्नीय प्रमुखाः अन्ये न्यायाधीशाः वार्ताहरमेलनम् अहूतवन्तः इति कारणेन तेषाम् उपरि विप्रतिपत्तिं अपि प्रकाशितवन्तः अन्ये न्यायाधिपाः।


text:
कर्पूरादिवर्ग
पुंसि क्लीबे च कर्पूरः सिताभ्रो हिमवालुकः -
घनसारश्चन्द्रसंज्ञो हिमनामापि स स्मृतः -- १
कर्पूरः शीतलो वृष्यश्चक्षुष्यो लेखनो लघुः -
सुरभिर्मधुरस्तिक्तः कफपित्तविषापहः -- २
तृष्णास्यवैरस्यमेदोदौर्गन्ध्यनाशनः -
कर्पूरो द्विविधः प्रोक्तः पक्वापक्वप्रभेदतः -
पक्वात्कर्पूरतः प्राहुरपक्वं गुणवत्तरं -- ३
चीनाकसंज्ञः कर्पूरः कफक्षयकरः स्मृतः -
कुष्ठकण्डूवमिहरस्तथा तिक्तरसश्च सः -- ४
मृगनाभिर्मृगमदः कथितस्तु सहस्रभित् -
कस्तूरिका च कस्तूरी वेधमुख्या च सा स्मृता -- ५
कामरूपोद्भवा कृष्णा नैपाली नीलवर्णयुक् -
काश्मीरी कपिलच्छाया कस्तूरी त्रिविधा स्मृता -- ६
कामरूपोद्भवा श्रेष्ठा नैपाली मध्यमा भवेत् -
काश्मीरदेशसम्भूता कस्तूरी ह्यधमा मता -- ७
कस्तूरिका कटुस्तिक्ता क्षारोष्णा शुक्रला गुरुः -
कफवातविषच्छर्दिशीतदौर्गन्ध्यशोषहृत् -- ८
लता कस्तूरिका तिक्ता स्वाद्वी वृष्या हिमा लघुः -
चक्षुष्या छेदिनी श्लेष्मतृष्णावस्त्यास्यरोगहृत् -- ९
गन्धमार्जारवीर्यं तु वीर्यकृत्कफवातहृत् -
कण्डूकुष्ठहरं नेत्र्यं सुगन्धं स्वेदगन्धनुत् -- १०
श्रीखण्डं चन्दनं न स्त्री भद्रश्रीस्तैलपर्णिकः -
गन्धसारो मलयजस्तथा चन्द्रद्युतिश्च सः -- ११
स्वादे तिक्तं कषे पीतं छेदे रक्तं तनौ सितं -
ग्रन्थिकोटरसंयुक्तं चन्दनं श्रेष्ठं उच्यते -- १२
चन्दनं शीतलं रूक्षं तिक्तं आह्लादनं लघु -
श्रमशोषविषश्लेष्मतृष्णापित्तास्रदाहनुत् -- १३
कालीयकं तु कालीयं पीताभं हरिचन्दनं -- १४
हरिप्रियं कालसारं तथा कालानुसार्यकं -
कालीयकं रक्तगुणं विशेषाद्व्यङ्गनाशनं -- १५
रक्तचन्दनं आख्यातं रक्ताङ्गं क्षुद्रचन्दनं -
तिलपर्णं रक्तसारं तत्प्रवालफलं स्मृतं -- १६
रक्तं शीतं गुरु स्वादु छर्दितृष्णास्रपित्तहृत् -
तिक्तं नेत्राहतं वृष्यं ज्वरव्रणविषापहं -- १७
पतंगं रक्तसारं च सुरङ्गं रञ्जनं तथा -
पट्टरञ्जकमाख्यातं पत्तूरं च कुचन्दनं -- १८
पतंगं मधुरं शीतं पित्तश्लेष्मव्रणास्रनुत् -
हरिचन्दनवद्वेद्यं विशेषाद्दाहनाशनं -- १९
चन्दनानि तु सर्वाणि सदृशानि रसादिभिः -
गन्धेन तु विशेषोऽस्ति पूर्वः श्रेष्ठतमो गुणैः -- २०
अगुरु प्रवरं लोहं राजार्हं योगजं तथा -
वंशिकं कृमिजं वापि कृमिजग्धं अनार्यकं -- २१
अगुरूष्णं कटु त्वच्यं तिक्तं तीक्ष्णं च पित्तलं -
लघु कर्णाक्षिरोगघ्नं शीतवातकफप्रणुत् -- २२
कृष्णं गुणाधिकं तत्तु लोहवद्वारि मज्जति -
अगुरुप्रभवः स्नेहः कृष्णागुरुसमः स्मृतः -- २३
देवदारु स्मृतं दारुभद्रं दार्विन्द्रदारु च -
मस्तदारु द्रुकिलिमं किलिमं सुरभूरुहः -- २४
देवदारु लघु स्निग्धं तिक्तोष्णं कटुपाकि च -
विबन्धाध्मानशोथामतन्द्राहिक्काज्वरास्रजित् -
प्रमेहपीनसश्लेष्मकासकण्डूसमीरनुत् -- २५
सरलः पीतवृक्षः स्यात्तथा सुरभिदारुकः -
सरलो मधुरस्तिक्तः कटुपाकरसो लघुः -- २६
स्निग्धोष्णः कर्णकण्ठाक्षिरोगरक्षोहरः स्मृतः -
कफानिलस्वेददाहकासमूर्छाव्रणापहः -- २७
कालानुसार्यं तगरं कुटिलं नहुषं नतं -
अपरं पिण्डतगरं दण्डहस्ती च बर्हिणं -- २८
तगरद्वयमुष्णं स्यात्स्वादु स्निग्धं लघु स्मृतं -
विषापस्मारशूलाक्षिरोगदोषत्रयापहं -- २९
पद्मकं पद्मगन्धि स्यात्तथा पद्माह्वयं स्मृतं -
पद्मकं तुवरं तिक्तं शीतलं वातलं लघु -- ३०
वीसर्पदाहविस्फोटकुष्ठश्लेष्मास्रपित्तनुत् -
गर्भसंस्थापनं रुच्यं वमिव्रणतृषाप्रणुत् -- ३१
गुग्गुलुर्देवधूपश्च जटायुः कौशिकः पुरः -
कुम्भोलूखलकं क्लीबे महिषाक्षः पलंकषः -- ३२
महिषाक्षो महानीलः कुमुदः पद्म इत्यपि -
हिरण्यः पञ्चमो ज्ञेयो गुग्गुलोः पञ्च जातयः -- ३३
भृङ्गाञ्जनसवर्णस्तु महिषाक्ष इति स्मृतः -
महानीलस्तु विज्ञेयः स्वनामसमलक्षणः -- ३४
कुमुदः कुमुदाभः स्यात्पद्मो माणिक्यसंनिभः -
हिरण्याक्षस्तु हेमाभः पञ्चानां लिङ्गमीरितं -- ३५
महिषाक्षो महानीलो गजेन्द्राणां हितावुभौ -
हयानां कुमुदः पद्मः स्वस्त्यारोग्यकरौ परौ -- ३६
विशेषेण मनुष्याणां कनकः परिकीर्तितः -
कदाचिन्महिषाक्षश्च मतः कैश्चिन्नृणामपि -- ३७
गुग्गुलुर्विशदस्तिक्तो वीर्योष्णः पित्तलः सरः -
कषायः कटुकः पाके कटू रूक्षो लघुः परः -- ३८
भग्नसंधानकृद्वृष्यः सूक्ष्मः स्वर्यो रसायनः -
दीपनः पिच्छिलो बल्यः कफवातव्रणापचीः -- ३९
मेदोमेहाश्मवातांश्च क्लेदकुष्ठाममारुतान् -
पिटिकाग्रन्थिशोफार्शोगण्डमालाकृमीञ् जयेत् -- ४०
माधुर्याच्छमयेद्वातं कषायत्वाच्च पित्तहा -
तिक्तत्वात्कफजित्तेन गुग्गुलुः सर्वदोषहा -- ४१
स नवो बृंहणो वृष्यः पुराणस्त्वतिलेखनः -- ४२
स्निग्धः काञ्चनसंकाशः पक्वजम्बूफलोपमः -
नूतनो गुग्गुलुः प्रोक्तः सुगन्धिर्यस्तु पिच्छिलः -- ४३
शुष्को दुर्गन्धकश्चैव त्यक्तप्रकृतिवर्णकः -
पुराणः स तु विज्ञेयो गुग्गुलुर्वीर्यवर्जितः -- ४४
अम्लं तीक्ष्णमजीर्णं च व्यवायं श्रममातपं -
मद्यं रोषं त्यजेत्सम्यग्गुणार्थी पुरसेवकः -- ४५
श्रीवासः सरलस्रावः श्रीवेष्टो वृक्षधूपकः -
श्रीवासो मधुरस्तिक्तः स्निग्धोष्णस्तुवरः सरः -- ४६
पित्तलो वातमूर्धाक्षिस्वरोगकफापहः -
रक्षोघ्नः स्वेददौर्गन्ध्ययूकाकण्डूव्रणप्रणुत् -- ४७
रालस्तु शालनिर्यासस्तथा सर्जरसः स्मृतः -
देवधूपो यक्षधूपस्तथा सर्वरसश्च सः -- ४८
रालो हिमो गुरुस्तिक्तः कषायो ग्राहको हरेत् -
दोषास्रस्वेदवीसर्पज्वरव्रणविपादिकाः -
ग्रहभग्नाग्निदग्धांश्च शूलातीसारनाशनः -- ४९
कुन्दुरुस्तु मुकुन्दः स्यात्सुगन्धः कुन्द इत्यपि -- ५०
कुन्दुरुर्मधुरस्तिक्तस्तीक्ष्णस्त्वच्यः कटुर्हरेत् -
ज्वरस्वेदग्रहालक्ष्मीमुखरोगकफानिलान् -- ५१
सिह्लकस्तु तुरुष्कः स्याद्यतो यवनदेशजः -
कपितैलं च संख्यातस्तथा च कपिनामकः -- ५२
सिह्लकः कटुकः स्वादुः स्निग्धोष्णः शुक्रकान्तिकृत् -
वृष्यः कण्ठ्यः स्वेदकुष्ठज्वरदाहग्रहापहः -- ५३
जातीफलं जातिकोशं मालतीफलमित्यपि -
जातीफलं रसे तिक्तं तीक्ष्णोष्णं रोचनं लघु -
कटुकं दीपनं ग्राहि स्वर्यं श्लेष्मानिलापहं -- ५४
निहन्ति मुखवैरस्यं मलदौर्गन्ध्यकृष्णताः -
कृमिकासवमिश्वासशोषपीनसहृद्रुजः -- ५५
जातीफलस्य त्वक्प्रोक्ता जातीपत्त्री भिषग्वरैः -- ५६
जातीपत्त्री लघुः स्वादुः कटूष्णा रुचिवर्णकृत् -
कफकासवमिश्वासतृष्णाकृमिविषापहा -- ५७
लवंगं देवकुसुमं श्रीसंज्ञं श्रीप्रसूनकं -
लवंगं कटुकं तिक्तं लघु नेत्रहितं हिमं -- ५८
दीपनं पाचनं रुच्यं कफपित्तास्रनाशकृत् -
तृष्णां छर्दिं तथाध्मानं शूलमाशु विनाशयेत् -
कासं श्वासं च हिक्कां च क्षयं क्षपयति ध्रुवं -- ५९
एला स्थूला च बहुला पृथ्वीका त्रिपुटापि च -- ६०
भद्रैला बृहदेला च चन्द्रबाला च निष्कुटिः -
स्थूलैला कटुका पाके रसे चानलकृल्लघुः -- ६१
रूक्षोष्णा श्लेष्मपित्तास्रकण्डूश्वासतृषापहा -
हृल्लासविषबस्त्यास्यशिरोरुग्वमिकासनुत् -- ६२
सूक्ष्मोपकुञ्चिका तुत्था कोरङ्गी द्राविडी त्रुटिः -
एला सूक्ष्मा कफश्वासकासार्शोमूत्रकृच्छ्रहृत् -
रसे तु कटुका शीता लघ्वी वातहरी मता -- ६३
त्वक्पत्त्रं च वराङ्गं स्यद्भृङ्गं चोचं तथोत्कटं -
त्वचं लघूष्णं कटुकं स्वादु तिक्तं च रूक्षकं -- ६४
पित्तलं कफवातघ्नं कण्ड्वामारुचिनाशनं -
हृद्वस्तिरोगवातार्शःकृमिपीनसशुक्रहृत् -- ६५
त्वक्स्वाद्वी तु तनुत्वक्स्यात्तथा दारुसिता मता -- ६६
उक्ता दारुसिता स्वाद्वी तिक्ता चानिलपित्तहृत् -
सुरभिः शुक्रला वर्ण्या मुखशोषतृषापहा -- ६७
पत्त्रकं तमालपत्त्रं च तथा स्यात्पत्त्रनामकं -
पत्त्रकं मधुरं किंचित्तीक्ष्णोष्णं पिच्छिलं लघु -
निहन्ति कफवातार्शोहृल्लासारुचिपीनसान् -- ६८
नागपुष्पः स्मृतो नागः केसरो नागकेसरः -
चाम्पेयो नागकिञ्जल्कः कथितः काञ्चनाह्वयः -- ६९
नागपुष्पं कषायोष्णं रूक्षं लघ्वामपावनं -- ७०
ज्वरकण्डूतृषास्वेदच्छर्दिहृल्लासनाशनं -
दौर्गन्ध्यकुष्ठवीसर्पकफपित्तविषापहं -- ७१
त्वगेलापत्त्रकैस्तुल्यैस्त्रिसुगन्धि त्रिजातकं -
नागकेसरसंयुक्तं चातुर्जातकं उच्यते -- ७२
तद्द्वयं रोचनं रूक्षं तीक्ष्णोष्णं मुखगन्धहृत् -
लघु पित्ताग्निकृद्वर्ण्यं कफवातविषापहं -- ७३
कुङ्कुमं घुसृणं रक्तं काश्मीरं पीतकं वरं -
संकोचं पिशुनं धीरं वाह्लीकं शोणिताभिधं -- ७४
काश्मीरदेशजे क्षेत्रे कुङ्कुमं यद्भवेद्धि तत् -
सूक्ष्मकेसरं आरक्तं पद्मगन्धि तदुत्तमं -- ७५
वाह्लीकदेशसंजातं कुङ्कुमं पाण्डुरं स्मृतं -
केतकीगन्धयुक्तं तन्मध्यमं सूक्ष्मकेसरं -- ७६
कुङ्कुमं पारसीकं तन्मधुगन्धि तदीरितं -
ईषत्पाण्डुरवर्णं तदधमं स्थूलकेसरं -- ७७
कुङ्कुमं कटुकं स्निग्धं शिरोरुग्व्रणजन्तुजित् -
तिक्तं वमिहरं वर्ण्यं व्यङ्गदोषत्रयापहं -- ७८
गोरोचना तु मङ्गल्या वन्द्या गौरी च रोचना -
गोरोचना हिमा तिक्ता वर्ण्या मङ्गलकान्तिदा -
विषालक्ष्मीग्रहोन्मादगर्भस्रावक्षतास्रहृत् -- ७९
नखं व्याघ्रनखं व्याघ्रायुधं तच्चक्रकारकं -- ८०
नखं स्वल्पं नखी प्रोक्ता हनुहट्टविलासिनी -
नखद्रव्यं ग्रहश्लेष्मावातास्रज्वरकुष्ठहृत् -- ८१
लघूष्णं शुक्रलं वर्ण्यं स्वादु व्रणविषापहं -
अलक्ष्मीमुखदौर्गन्ध्यहृत्पाकरसयोः कटु -- ८२
बालं ह्रीवेरबर्हिष्ठोदीच्यं केशाम्बुनाम च -
बालकं शीतलं रूक्षं लघु दीपनपाचनं -
हृल्लासारुचिवीसर्पहृद्रोगामातिसारजित् -- ८३
स्याद्वीरणं वीरतरुर्वीरं च बहुमूलकं -
वीरणं पाचनं शीतं वान्तिहृल्लघु तिक्तकं -- ८४
स्तम्भनं ज्वरनुद्भ्रान्तिमदजित्कफपित्तहृत् -
तृष्णास्रविषवीसर्पकृच्छ्रदाहव्रणापहं -- ८५
वीरणस्य तु मूलं स्यादुशीरं नलदं च तत् -
अमृणालं च सेव्यं च समगन्धिकं इत्यपि -- ८६
उशीरं पाचनं शीतं स्तम्भनं लघु तिक्तकं -- ८७
मधुरं ज्वरहृद्वान्तिमदनुत्कफपित्तहृत् -
तृष्णास्रविषवीसर्पदाहकृच्छ्रव्रणापहं -- ८८
जटामांसी भूतजटा जटिला च तपस्विनी -
मांसी तिक्ता कषाया च मेध्या कान्तिबलप्रदा -
स्वाद्वी हिमा त्रिदोषास्रदाहवीसर्पकुष्ठनुत् -- ८९
शैलेयं तु शिलापुष्पं वृद्धं कालानुसार्यकं -- ९०
शैलेयं शीतलं हृद्यं कफपित्तहरं लघु -
कण्डूकुष्ठाश्मरीदाहविषहृद्गुदरक्तहृत् -- ९१
मुस्तकं न स्त्रियां मुस्तं त्रिषु वारिदनामकं -
कुरुविन्दश्च संख्यातोऽपरः क्रोडकसेरुकः -- ९२
भद्रमुस्तं च गुन्द्रा च तथा नागरमुस्तकः -
मुस्तं कटु हिमं ग्राहि तिक्तं दीपनपाचनं -- ९३
कषायं कफपित्तास्रतृड्ज्वरारुचिजन्तुहृत् -
अनूपदेशे यज्जातं मुस्तकं तत्प्रशस्यते -
तत्रापि मुनिभिः प्रोक्तं वरं नागरमुस्तकं -- ९४
कर्चूरो वेधमुख्यश्च द्राविडः कल्पकः शटी -
कर्चूरो दीपनो रुच्यः कटुकस्तिक्त एव च -- ९५
सुगन्धिः कटुपाकः स्यात्कुष्ठार्शोव्रणकासनुत् -
उष्णो लघुर्हरेच्छ्वासं गुल्मवातकफक्रिमीन् -- ९६
मुरा गन्धकुटी दैत्या सुरभिः शालपर्णिका -- ९७
मुरा तिक्ता हिमा स्वाद्वी लघ्वी पित्तानिलापहा -
ज्वरासृग्भूतरक्षोघ्नी कुष्ठकासविनाशिनी -- ९८
शठी पलाशी षड्ग्रन्था सुव्रता गन्धमूलिका -
गान्धारिका गन्धवधूर्वधूः पलाशिका -- ९९
भवेद्गन्धपलाशी तु कषाया ग्राहिणी लघुः -
तिक्ता तीक्ष्णा च कटुकानुष्णास्यमलनाशिनी -
शोथकासव्रणश्वासशूलसिध्मग्रहापहा -- १००
प्रियङ्गुः फलिनी कान्ता लता च महिलाह्वया -- १०१
गुन्द्रा गन्धफला श्यामा विष्वक्सेनाङ्गनाप्रिया -
प्रियङ्गुः शीतला तिक्ता तुवरानिलपित्तहृत् -- १०२
रक्तातियोगदौर्गन्ध्यस्वेददाहज्वरापहा -
गुल्मतृड्विषमोहघ्नी तद्वद्गन्धप्रियङ्गुका -- १०३
तत्फलं मधु रूक्षं कषायं शीतलं गुरु -
विबन्धाध्मानबलकृत्संग्राहि कफपित्तजित् -- १०४
रेणुका राजपुत्री च नन्दिनी कपिला द्विजा -
भस्मगन्धा पाण्डुपुत्री स्मृता कौन्ती हरेणुका -- १०५
रेणुका कटुका पाके तिक्तानुष्णा कटुर्लघुः -
पित्तला दीपनी मेध्या पाचिनी गर्भपातिनी -
बलासवातकृच्चैव तृट्कण्डूविषदाहनुत् -- १०६
ग्रन्थिपर्णं ग्रन्थिकं च काकपुच्छं च गुच्छकं -
नीलपुष्पं सुगन्धं च कथितं तैलपर्णकं -- १०७
ग्रन्थिपर्णं तिक्ततीक्ष्णं कटूष्णं दीपनं लघु -
कफवातविषश्वासकण्डूदौर्गन्ध्यनाशनं -- १०८
स्थौणेयकं बर्हिबर्हं शुकबर्हं च कुक्कुरं -
शीर्णरोमशुकं चापि शुकपुष्पं शुकच्छदं -- १०९
स्थौणेयकं कटु स्वादु तिक्तं स्निग्धं त्रिदोषनुत् -- ११०
मेधाशुक्रकरं रुच्यं रक्षोघ्नं ज्वरजन्तुजित् -
हन्ति कुष्ठास्रतृड्दाहदौर्गन्ध्यतिलकालकान् -- १११
निशाचरो धनहरः कितवो गणहासः -
चोरकः शङ्कितश्चण्डो दुष्पत्त्रः क्षेमको रिपुः -
रोचको मधुरस्तिकः कटुः पाके कटुर्लघुः -- ११२
तीक्ष्णो हृद्यो हिमो हन्ति कुष्ठकण्डूकफानिलान् -
रक्षोऽश्रीस्वेदमेदोऽस्रज्वरगन्धविषव्रणान् -- ११३
तालीशं उक्तं पत्त्राढ्यं धात्रीपत्त्रं च तत्स्मृतं -
तालीशं लघु तीक्ष्णोष्णं श्वासकासकफानिलान् -
निहन्त्यरुचिगुल्मामवह्निमान्द्यक्षयामयान् -- ११४
कङ्कोलं कोलं प्रोक्तं चाथ कोशफलं स्मृतं -- ११५
कङ्कोलं लघु तीक्ष्णोष्णं तिक्तं हृद्यं रुचिप्रदं -
आस्यदौर्गन्ध्यहृद्रोगकफवातामयान्ध्यहृत् -- ११६
स्निग्धोष्णा कफहृत्तिक्ता सुगन्धा गन्धकोकिला -
गन्धकोकिलया तुल्या विज्ञेया गन्धमालती -- ११७
लामज्जकं सुनालं स्यादमृणालं लवं लघु -
इष्टकापथकं सव्यं नलदं च विदातकं -- ११८
लामज्जकं हिमं तिक्तं लघु दोषत्रयास्रजित् -
त्वगामयस्वेदकृच्छ्रदाहपित्तास्ररोगनुत् -- ११९
एलवालुकं ऐलेयं सुगन्धि हरिवालुकं -
ऐलवालुकं एलालु कपित्थं पत्त्रं ईरितं -- १२०
एलालु कटुकं पाके कषायं शीतलं लघु -
हन्ति कण्डूव्रणच्छर्दितृट्कासारुचिहृद्रुजः -
बलासविषपित्तास्रकुष्ठमूत्रगदक्रिमीन् -- १२१
कुटन्नटं दासपुरं बालेयं परिपेलवं -
प्लवगोपुरगोनर्दकैवर्तीमुस्तकानि च -- १२२
मुस्तावत्पेलवपुटं शुकाभं स्याद्वितुन्नकं -- १२३
वितुन्नकं हिमं तिक्तं कषायं कटु कान्तिदं -
कफपित्तास्रवीसर्पकुष्ठकण्डूविषप्रणुत् -- १२४
स्पृक्कासृग्ब्राह्मणो देवो मरुन्माला लता लघुः -
समुद्रान्ता वधूः कोटिवर्षा लङ्कोपिकेत्यपि -- १२५
स्पृक्का स्वाद्वी हिमा वृष्या तिक्ता निखिलदोषनुत् -
कुष्ठकण्डूविषस्वेददाहाश्रीज्वररक्तहृत् -- १२६
पर्पटी रञ्जनी कृष्णा जतुका जननी जनी -
जतुकृष्णाग्निसंस्पर्शा जतुकृच्चक्रवर्तिनी -- १२७
पर्पटी तुवरा तिक्ता शिशिरा वर्णकृल्लघुः -
विषव्रणहरा कण्डूकफपित्तास्रकुष्ठनुत् -- १२८
नलिका विद्रुमलता कपोतचरणा नटी -
धमन्यञ्जनकेशी च निर्मेध्या सुषिरा नली -- १२९
नलिका शीतला लघ्वी चक्षुष्या कफपित्तहृत् -
कृच्छ्राश्मवाततृष्णास्रकुष्ठकण्डूज्वरापहा -- १३०
प्रपौण्डरीकं पौण्डर्यं चक्षुष्यं पौण्डरीयकं -
पौण्डर्यं मधुरं तिक्तं कषायं शुक्रलं हिमं -
चक्षुष्यं मधुरं पाके वर्ण्यं पित्तकफप्रणुत् -- १३१
Translation - भाषांतर
N/A


text:
9a भूयांसः । रसाः श्रृङ्गारवीरादयः । भावा रत्युत्सवादयः । विस्तरस्तु तच्छास्त्रात् । तैर्निरन्तरं व्याप्तम् । सर्गैरुपेतमिति18 वक्ष्यति । अनतिविस्तीर्णैर्नातिमहद्भिर्मध्यमैरित्यर्थः । श्रव्यं श्रुति[सु]भगं वृत्तं पद्यमिन्द्रवज्रादिकं येषां तैः । सुसन्धिभिः शोभनः स्पष्टः सन्धिः परस्परसङ्गतत्वम् अन्योऽन्यव्यपेक्षा अर्थतो येषां तैः । परस्परसंबद्धार्थाः सर्गाः कर्तव्याः । नत्वयःशलाकाकल्पा इत्यर्थः ॥
भिन्नः प्रकृतवृत्तापेक्षया अन्यवृत्तलक्षणः सर्गाणामन्तोऽवसानं येषाम् । किं क्वचिदेव सर्गे नेत्याह-सर्वेषु सर्गेषु । सर्गाः प्रस्तुतपद्यापेक्षया वृत्तान्तरैः समापनीया इत्यर्थः । तै रेवंरूपैः सर्गैरुपेतं युक्तम् । सदलंकृति सत्यः शोभनाः सुप्रयुक्तत्वात् । नत्वलंकृतयः स्वरूपेण शोभना नाम । अलंकृतयः शब्दार्थालंकाराः यस्य यस्मिन् वा तत् तथा । सत्यो वा विद्यमाना अलंकृतयो यस्य तदेवंविधं काव्यं लोकरञ्जनं जायते । लोकं रञ्जयति गुणसंपदा परितोषयति इति लोकरञ्जनम् । ततश्च प्रतिग्राहकभूयस्त्वात् कल्पान्तरं तिष्ठन्तीति कल्पान्तरस्थायि.........[जा]यते भवति प्रवचनवत् यावज्जगत् प्रवर्तत इत्यर्थः ॥
ननु सर्वत्र महाकाव्ये चतुर्वर्गादीन्यङ्गानि यथोक्तानि न दृश्यन्ते । कानिचिदेव क्वचिद् [दृश्यन्ते] । तन्न किञ्चिदिदानीं महाकाव्यं स्यादित्याह—
- १.१९↩


text:
वैदिकी व्यंजनसन्धि: तस्य भेदा: च -Vaidik Sandhi (Vyanjan Sandhi)
गतलेखे वयं पठितवन्त: वैदिक स्वरसन्धि: तस्य भेदा: च । सम्प्रति वयं वैदिकव्यंजनसन्धि अथ च एतस्य भेदानां विषये पठिष्याम: । वैदिक व्यंजनसन्धि: पंचधा भवति । एते भेदा: क्रमश: निम्नोक्ता: सन्ति: ।
1- अन्वक्षर सन्धि:
2- अवशंगम आस्थापित सन्धि:
3- वशंगम आस्थापित सन्धि:
4- परिपन्न सन्धि:
5- अन्त:पात सन्धि:
(क) 'क'कारस्य अन्त:पात:
(ख) 'च'कारस्य अन्त:पात:
(ग) 'त'कारस्य अन्त:पात:
अन्त:पातसन्धे: त्रय: भेदा: उपर्युक्ता: भवन्ति ।
एते सन्ति वैदिकव्यंजनसन्धे: भेदा: । एतेषां व्याख्या अग्रिमलेखे कुर्म: । तावत् नमो नम: ।
संस्कृतजगत्


text:
अथ चतुर्थोऽध्यायः
पूर्वाध्यायेषु यद्वस्तु विस्तरेणोदितं स्फुटम् । संक्षेपतोऽधुना वक्ष्ये तदेव सुखवित्तये ॥१॥
संक्षेपविस्तराभ्यां हि मन्दोत्तमधियां नृणाम् । वस्तूच्यमानमेत्यन्तःकरणं तेन भण्यते ॥२॥
आत्मानात्मा च लोकेऽस्मिन्प्रत्यक्षादिप्रमाणतः । सिद्धस्तयोरनात्मा तु सर्वत्रैवात्मपूर्वकः ॥३॥
अनात्मत्वं स्वतस्सिद्धं देहाद्भिन्नस्य वस्तुनः । ज्ञातुरप्यात्मता तद्वन्मध्ये संशयदर्शनम् ॥४॥
असाधारणांस्तयोर्धर्मान् ज्ञात्वा धूमाग्निवद्बुधः । अनात्मनोऽथ बुद्ध्यन्तान् जानीयादनुमानतः ॥५॥
इदमित्येव बाह्येऽर्थे ह्यहमित्येव बोद्धरि । द्वयं दृष्टं यतो देहे तेनायं मुह्यते जनः ॥६॥
केन पुनर्न्यायेनात्मानात्मनोरश्वमहिषयोरिव विभागः क्रियत इति । उच्यते । न्यायः पुरोदितोऽस्माभिरात्मानात्मविभागकृत् । तेनेदमर्थमुत्सार्य ह्यहमित्यत्र यो भवेत् ॥७॥ विद्यात्तत्त्वमसीत्यस्माद्भावाभावदृशं सदा । अनन्तरमबाह्यार्थं प्रत्यक्स्थं मुनिरञ्जसा ॥८॥
उच्यतां तर्हि कया तु परिपाय्या वाक्यार्थं वेत्तीति । उच्यते । अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् । त्यक्तकृत्स्नेदमर्थत्वात्त्यक्तोऽहमिति मन्यते । नावगच्छाम्यहं यस्मान्निजात्मानमनात्मनः ॥९॥
अथ शरीरादिबुद्धिपर्यन्तः स सर्वोऽनात्मैवेति प्रमाणाद्विनिश्चित्य किमिति बुभुत्सातो नोपरमते । शृणु । अनुच्छिन्नबुभुत्सश्च प्रत्यग्घेतोरनात्मनः । दोलायमानचित्तोऽयं मुह्यते भौतवन्नरः ॥१०॥
अविलुप्तविज्ञानात्मन आत्मत्वादेव नित्यसान्निध्याद्बुभुत्सुः किमिति न प्रतिपद्यत इति. यस्मात् । यैरद्राक्षीत्पुरात्मानं यमनात्मेति वीक्षते । दृष्टेर्द्रष्टारमात्मानं तैः प्रसिद्धैः प्रमित्सति ॥११॥
कस्मात्पुनर्हेतोः पराचीनाभिः शब्दाद्यवलेहिनीभिर्बुद्धिभि- रात्मानमनात्मवन्न वीक्षत इति । उच्यते । चक्षुर्न वीक्षते शब्दमतदात्मत्वकारणात् । यथैवं भौतिकी दृष्टिर्नात्मानं परिपश्यति ॥१२॥
प्रत्यक्षादिप्रमाणस्वाभाव्यानुरोधेन तावत्तददर्शनकारणमुक्तम् । अथ प्रमेयस्वाभाव्यानुरोधेन प्रतिषेध उच्यते । धीविक्रियासहस्राणां हानोपादानधर्मिणाम् । सदा साक्षिणमात्मानं प्रत्यक्त्वान्नाहमीक्षते ॥१३॥
क्व पुनरियं विवेकबुद्धिः किमात्मन्युतानात्मनीति । किंचातः । यद्यात्मनि कूटस्थत्वव्याघातोऽनात्मदर्शित्वात् । अथानात्मनि तस्याप्यचैतन्यान्न विवेकसम्बन्ध इति । उच्यते । "दाह्यदाहकतैकत्र"इत्युक्तपरिहारात् । बुद्धावेव विवेकोऽयं यदनात्मतया भिदा । बुद्धिमेवोपमृद्नाति कदलीं तत्फलं यथा ॥१४॥
सोऽयमतत्त्वे तत्त्वदृक् । अनुमानप्रदीपेन हित्वा सर्वाननात्मनः । संसारैकावलम्बिन्या तदभावं धियेप्सति ॥१५॥
योऽयमन्वयव्यतिरेकजो विवेक आत्मानात्मविभाग लक्षणोऽनात्मस्थः स्थाणौ संशयावबोधवत्- प्रतिपत्तव्योऽन्यथावस्तुस्वाभाव्यान्मृगतृष्णिकोदक- प्रबोधववदित्यत आह । संसारबीजसंस्थोऽयं तद्धिया मुक्तिमिच्छति । शशो निमीलनेनेव मृत्युं परिजिहीर्षति ॥१६॥
अस्यार्थस्य द्रढिम्ने श्रुत्युदाहरणम् । इममर्थं पुरस्कृत्य श्रुत्या सम्यगुदाहृतम् । "यच्चक्षुषे"ति विस्रब्धं "न दृष्टे "रिति च स्फुटम् ॥१७॥
बुद्ध्यन्तमपविद्ध्यैवं को न्वहं स्यामितीइक्षितुः । श्रुतिस्तत्त्वमसीत्याह सर्वमानातिगामिनी ॥१८॥
एष संक्षेपतः पूर्वाध्यायत्रयस्यार्थ उक्तः । सोऽयं न्याय्योऽपि वेदान्तार्थः शास्त्राचार्यप्रसाद- लभ्योऽप्यनपेक्षितशास्त्राचार्यप्रसादोऽनन्यापेक्ष- सिद्धस्वभावत्वात्कैश्चिच्छ्रद्धधानैर्न प्रतीयते । तेषां संग्रहार्थमभिमतप्रामाण्योदाहरणम् । भगवत्पूज्यपादैश्च उदाहार्येवमेव तु । सुविस्पष्टोऽस्मदुक्तोऽर्थः सर्वभूतहितैषिभिः ॥१९॥
किं परमात्मन उपदेश उतापरमात्मन इति । किं चातः । यदि परमात्मनस्तस्योपदेशमन्तरेणैव मुक्तत्वान्निरर्थक उपदेशः । अथापरमात्मनस्तस्यापि स्वत एव संसार- स्वभावत्वान्निष्फल उपदेशः । एवमुभयत्रापि दोषवत्त्वादत आह । "अविविच्योभयं वक्ति श्रुतिश्चेत्स्याद्ग्रहस्तथा "। इति पक्षमुपादाय पूर्वपक्षं निशात्य च ॥२०॥ तच्चेदमविवेकात्स्वतो विविक्तात्मने तत्त्वमसीत्युपदिष्टम् । युष्मदस्मद्विभागज्ञे स्यादर्थवदिदं वचः । यतोऽनभिज्ञे वाक्यं स्याद्बधिरेष्विव गायनम् ॥२१॥
तस्य च युष्मदस्मद्विभागविज्ञानस्य का युक्तिरुपायभावं प्रतिपद्यते । शृणु । "अन्वयव्यतिरेकौ हि पदार्थस्य पदस्य च । स्यादेतदहमित्यत्र युक्तिरेवावधारणम् "॥२२॥
कथं तौ युक्तिरित्यत्राह । "नाद्राक्षमहमित्यस्मिन् सुषुप्तेऽन्यन्मनागपि । न वारयति दृष्टिं स्वां प्रत्ययं तु निषेधति "॥२३॥
"एवं विज्ञातवाच्यार्थे श्रुतिलोकप्रसिद्धितः । श्रुतिस्तत्त्वमसीत्याह श्रोतुर्मोहापनुत्तये "॥२४॥
तत्र त्वमिति पदं यत्र लक्षणया वर्तते सोऽर्थ उच्यते । "अहं शब्दस्य या निष्ठा ज्योतिषि प्रत्यगात्मनि । सैवोक्ता सदसीत्येवं फलं तत्र विमुक्तता "॥२५॥ अन्यच्चान्वयव्यतिरेकोदाहरणम् । तथा । "छित्त्वा त्यक्तेन हस्तेन स्वयं नात्मा विशेष्यते । तथा शिष्टेन सर्वेण येनयेन विशेष्यते ॥२६॥
विशेषणमिदं सर्वं साध्वलंकरणं यथा । अविद्याध्यस्तमतः सर्वं ज्ञात आत्मन्यसद्भवेत् ॥२७॥
तस्मात्त्यक्तेन हस्तेन तुल्यं सर्वं विशेषणम् । अनात्मत्वेन तस्माज्ज्ञो मुक्तः सर्वविशेषणैः ॥२८॥
ज्ञातैवात्मा सदा ग्राह्यो ज्ञेयमुत्सृज्य केवलः । अहमित्यपि यद्ग्राह्यं व्यपेताङ्गसमं हि तत् "॥२९॥
"दृश्यत्वादहमित्येष नात्मधर्मो घटादिवत् । तथान्ये प्रत्यया ज्ञेया दोषाश्चात्मामलो ह्यतः "॥३०॥
सर्वन्यायोपसंग्रहः । "नित्यमुक्तत्वविज्ञानं वाक्याद्भवति नान्यतः । वाक्यार्थस्यापि विज्ञानं पदार्थस्मृतिपूर्वकम् ॥३१॥
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पदार्थस्स्मर्यते ध्रुवम् । एवं निर्दुःखमात्मानमक्रियं प्रतिपद्यते ॥३२॥
सदेवेत्यादिवाक्येभ्यः प्रमा स्फुटतरा भवेत् । दशमस्त्वमसीत्यस्माद्यथैवं प्रत्यगात्मनि "॥३३॥
वीक्षापन्नस्योदाहरणम् । "नवबुद्ध्यपहाराद्धि स्वात्मानं दशपूरणम् । अपश्यन् ज्ञातुमेवेच्छेत्स्वमात्मानं जनस्तथा ॥३४॥
अविद्याबद्धचक्षुष्ट्वात्कामापहृतधीः सदा । विविक्तं दृशिमात्मानं नेक्षते दशमं यथा "॥३५॥
सोऽयमेवमविद्यापटलावगुण्ठितदृष्टिः सन् कथमुत्थाप्यत इत्याह । यथा स्वापनिमित्तेन स्वप्नदृक्प्रतिबोधितः । करणं कर्म कर्तारं स्वाप्नं नैवेक्षते स्वतः ॥३६॥
अनात्मज्ञस्तथैवायं सम्यक् श्रुत्यावबोधितः । गुरुं शास्त्रं तथा मूढं स्वात्मनोऽन्यं न पश्यति ॥३७॥
स किं सकलसंसारप्रविविक्तमात्मानं वाक्यात्प्रतिपद्यत उत नेतीति । अत्र ब्रूमः । कूटस्थावगतिशेषमात्रत्वा- त्प्रतिपत्तेरत आह । दण्डावसाननिष्ठस्स्याद्दण्डसर्पो यथा तथा । नित्यावगतिनिष्ठं स्याद्वाक्याज्जगदसंशयम् ॥३८॥
कुत एतत् । यस्मात् । पश्यन्निति यदाहोच्चैः प्रत्यक्त्वमजमव्ययम् । अपूर्वानपरानन्तं त्वमा तदुपलक्ष्यते ॥३९॥
तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थविज्ञानैव बाध्यते । यस्मात् । अस्माद्यदपरं रूपं नास्तीत्येव निरूप्यते । अन्यथाग्रहणाभावाद्बीजं तत्स्वप्नबोधयोः ॥४०॥
अस्यार्थस्य द्रढिम्न उदाहरणम् । "कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ । प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तौ तुर्ये न सिध्यतः "॥४१॥
"अन्यथागृहणतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः । विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते "॥४२॥
तथा भगवत्पादीयमुदाहरणम् । "सुषुप्ताख्यं तमोऽज्ञानं बीजं स्वप्नप्रबोधयोः । आत्मबोधप्रदग्धं स्याद्बीजं दग्धं यथाभवम् "॥ ४३॥
एवं गौडैर्द्राविडैर्नः पूज्यैरयमर्थः प्रभाषितः । अज्ञानमात्रोपाधिस्सन्नहमादिदृगीश्वरः ॥४४॥
तत्रान्यथाग्रहणवदन्यथाग्रहणबीजमग्रहणमनात्मधर्म एवेत्याह । इदं ज्ञानमहं ज्ञाता ज्ञेयमेतदिति त्रयम् । योऽविकारो विजानाति परागेवास्य तत्तमः ॥४५॥
यत एतदेवमतस्तस्यैव बीजात्मनस्तमसश्चित्तधर्मविशिष्टस्य स्वकार्यद्वितीयाभिसम्बन्धो न त्वविकारिण आत्मन इत्याह दृष्टान्तेन । रूपप्रकाशयोर्यद्वत्संगतिर्विक्रियावतः । सुखदुःखादिसम्बन्धश्चित्तस्यैवं विकारिणः ॥४६॥
तदेतदन्वयव्यतिरेकाभ्यां दर्शयिष्यन्नाह । सम्प्रसादेऽविकारित्वादस्तं याते विकारिणि । पश्यतो नात्मनः किंचिद्द्वितीयं स्पृशतेऽण्वपि ॥४७॥
सोऽयं कूटस्थज्ञानमूर्तिरात्मा । यथा प्राज्ञे तथैवायं स्वप्नजागरितान्तयोः । पश्यन्नप्यविकारित्वाद्द्वितीयं न पश्यति ॥४८॥
एवं ज्ञानवतो नास्ति ममाहंमतिसंश्रयः । भास्वत्प्रदीपहस्तस्य ह्यन्धकार इवाग्रतः ॥४९॥
तत्र दृष्टान्तः । आ प्रबोधाद्यथासिद्धिर्द्वैतादन्यस्य वस्तुनः । बोधादेवमसिद्धत्वं बुद्ध्यादेः प्रत्यगात्मनः ॥५०॥
स एष विद्वान्हानोपादानशून्यमात्मानमात्मनि पश्यन् । सर्वमेवानुजानाति सर्वमेव निषेधति । भेदात्मलाभोऽनुज्ञा स्यान्निषेधोऽतत्स्वभावतः ॥५१॥
सर्वस्योक्तत्वादुपसंहारः । परमाथार्थनिष्ठं यत्सर्ववेदान्तनिश्चितम् । तमोपनुद्धियां ज्ञानं तदेतत्कथितं मया ॥५२॥
एतावदिहोक्तम् । नेहात्मविन्मदन्योऽस्ति न मत्तोऽज्ञोऽस्ति कश्चन । इत्यजानन्विजानाति यस्स ब्रह्मविदुत्तमः ॥५३॥
एवमात्मानं ज्ञात्वा किं प्रवर्तितव्यमुत निवर्तितव्यमाहोस्वि- न्मुक्तप्रग्रहतेति । उच्यते । ज्ञेयाभिन्नमिदं यस्माज्ज्ञेयवस्त्वनुसार्यतः । न प्रवृत्तिं निवृत्तिं वा कटाक्षेणापि वीक्षते ॥५४॥ कुत एतज्ज्ञेयाभिन्नमिति । यतः । प्रागात्मबोधाद्बोधोऽयं बाह्यवस्तूपसर्जनः । प्रध्वस्ताखिलसंसार आत्मैकालम्बनः श्रुतेः ॥५५॥
एवमवगतपरमार्थतत्त्वस्य न शेषशेषिभाव- स्तत्कारणस्योत्सारितत्वादित्याह । वास्तवेनैव वृत्तेन निरुणद्धि यतो भवम् । निवृत्तिमपि मृद्नाति सम्यग्बोधः प्रवृत्तिवत् ॥५६॥ सकृदात्मप्रसूत्यैव निरुणद्ध्यखिलं भवम् । ध्वान्तमात्रनिरासेन न ततोऽन्यान्यथामतिः ॥५७॥
देशकालाद्यसम्बद्धाद्देशादेर्मोहकार्यतः । नानुत्पन्नमदग्धं वा ज्ञानमज्ञानमस्त्यतः ॥५८॥
सम्यग्ज्ञानशिखिप्लुष्टमोहतत्कार्यरूपिणः । सकृन्निवृत्तेर्बाध्यस्य किं कार्यमवशिष्यते ॥५९॥
वास्तवेनैव वृत्तेनाविद्यायाः प्रध्वस्तत्वान्न किंचिदवशिष्यत इत्युक्तः परिहारः । अथापरस्साम्प्रदायिकः परिहारः । निवृत्तसर्पस्सर्पोत्थं यथा कम्पं न मुञ्चति । विध्वस्ताखिलमोहोऽपि मोहकार्यं तथात्मवित् ॥६०॥
यतः प्रवृत्तिबीजमुच्छिन्नं तस्मात् । तरोरुत्खातमूलस्य शोषेणैव यथा क्षयः । तथा बुद्धात्मतत्त्वस्य निवृत्त्यैव तनुक्षयः ॥६१॥
अथालेपकपक्षनिरासार्थमाह । बुद्धद्वैतसत्त्वस्य यथेष्टाचरणं यदि । शुनां तत्त्वदृशां चैव को भेदोऽशुचिभक्षणे ॥६२॥
कस्मान्न भवति । यस्मात् । अधर्माज्जायतेऽज्ञानं यथेष्टाचरणं ततः । धर्मकार्ये कथं तत्स्याद्यत्र धर्मोऽपि नेष्यते ॥६३॥
प्रत्याचक्षाण आहातो यथेष्टाचरणं हरिः । "यस्य सर्वे समारम्भाः ""प्रकाशं चे "ति सर्वदृक् ॥६४॥
तिष्ठतु तावत्सर्वप्रवृत्तिबीजघस्मरं ज्ञानं मुमुक्ष्ववस्थायामपि न सम्भवति यथेष्टाचरणम् । तदाह । "यो हि यत्र विरक्तः स्यान्नासौ तस्मै प्रवर्तते । लोकत्रयविरक्तत्वान्मुमुक्षुः किमितीहते "॥६५॥
तत्र दृष्टान्तः । "क्षुधया पीड्यमानोऽपि न विषं ह्यत्तुमिच्छति । मिष्टान्नध्वस्ततृड् जानन्नामूढस्तज्जिघत्सति "॥६६॥
यतोऽवगतपरमार्थतत्त्वस्य यथेष्टाचरणं न मनागपि घटते मुमुक्षुत्वेऽपि च तस्मात् । रागो लिङ्गमबोधस्य चित्तव्यायामभूमिषु । कुतः शाड्वलता तस्य यस्याग्निः कोटरे तरोः ॥६७॥
सकलपुरुषार्थसमाप्तिकारिणोऽस्यात्मावबोधस्य कुतः प्रसूतिरिति । उच्यते । अमानित्वादिनिष्ठो यो यश्चाद्वेष्ट्रादिसाधनः । ज्ञानमुत्पद्यते तस्य न बहिर्मुखचेतसः ॥६८॥
उत्पन्न आत्मविज्ञाने किमविद्याकार्यत्वात्प्रवृत्तिवन्निवृत्त्या- त्मकामानित्वदयो निवर्तन्त उत नेति । नेति ब्रूमः । किं कारणम् । निवृत्तिशास्त्राविरुद्धस्वाभाव्यात्परमात्मनो न तु नियोगवशात् । कथं तर्हि । शृणु । उत्पन्नात्मप्रबोधस्य त्वद्वेष्टृत्वादयो गुणाः । अयत्नतो भवन्त्यस्य न तु साधनरूपिणः ॥६९॥
यत एतदेवमतः । इमां ग्रन्थमुपादित्सुरमानित्वादिसाधनः । यत्नतः स्यान्न दुर्वृत्तः प्रत्यग्धर्मानुगो ह्ययम् ॥७०॥
न दातव्यश्चायं ग्रन्थः । नाविरक्ताय संसारान्नानिरस्तैषणाय च । न चायमवते देयं वेदान्तार्थप्रवेशनम् ॥७१॥
ज्ञात्वा यथोदितं सम्यग्ज्ञातव्यं नावशिष्यते । न चानिरस्तकर्मेदं जानीयादञ्जसा ततः ॥७२॥
निरस्तसर्वकर्माणः प्रत्यक्प्रवणबुद्धयः । निष्कामा यतयः शान्ता जानन्तीदं यथोदितम् ॥७३॥
श्रीमच्छङ्करपादपद्मयुगलं संसेव्य लब्ध्वोचिवान् ज्ञानं पारमहंस्यमेतदमलं स्वान्तान्धकारापनुत् । मा भूदत्र विरोधिनी मतिरतः सद्भिः परीक्ष्यं बुधैः सर्वत्रैव विशुद्धये मतमिदं सन्तः परं कारणम् ॥ ७४॥
सुभाषितं चार्वपि नामहात्मनां दिवाकरो नक्तदृशामिवामलः । प्रभाति भात्येव विशुद्धचेतसां निधिर्यथापास्ततृषां महाधनः ॥७५॥
विष्णोः पादानुगां यां निखिलभवनुदं शंकरोऽवाप योगात् सर्वज्ञं ब्रह्मसंस्थं मुनिगणसहितं सम्यगभ्यर्च्य भक्तया । विद्यां गङ्गामिवाहं प्रवरगुणनिधेः प्राप्य वेदान्तदीप्तां कारुण्यात्तामवोचं जनिमृतिनिवहध्वस्तये दुःखितेभ्यः ॥७६॥
वेदान्तोदरवर्ति भास्वदमलं ध्वान्तच्छिदस्मद्धियो दिव्यं ज्ञानमतीद्रियेऽपिविषये व्याहन्यते न क्वचित् । यो नो न्यायशलाकयैव निखिलं संसारबीजं तमः प्रोत्सार्याविरकार्षीद्गुरुगुरुः पूज्याय तस्मै नमः ॥७७॥
सम्बन्धोक्तिरियं साध्वी प्रतिश्लोकमुदाहृता । नैष्कर्म्यसिद्धेर्ज्ञात्वेमां व्याख्यातासौ भवेद्ध्रुवम् ॥७८॥
इति चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ इति ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सूत्र १२
एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याता: ॥१२॥
एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याता: ।
वैदिकस्य दर्शनस्य प्रत्यासन्नत्वाद्नुरुतर तर्कबलोपेतत्वाद्वेदानुसारिभिश्च कैश्चिच्छिष्टै: केनचिदंशेन परिगृहीतत्वात्प्रधानकारणवादं तावहयपाश्रित्य यस्तर्कनिमित्त आक्षेपो वेदान्तवाक्येष द्भावित: स परिहृत: ।
इदानीमण्वादिवादव्यपाश्रयेणापि कैश्चिन्मन्दमतिभिर्वेदान्तवाक्येषु पुनस्तर्कनिमित्त आक्षेप आशङ्कयत इत्यत: प्रधानमल्लनिबर्हणन्यायेनातिदिशति ।
परिगृहयन्त इति परिग्रहा न परिग्रहा अपरिग्रहा: शिष्टानामपरिग्रहा: शिष्टापरिग्रहा: ।
एतेन प्रकृतेन प्रधानकारणवादनिराकरणकारणेन शिष्टैर्मनुव्यासप्रभृतिभि: केनचिदप्यंशेनापरिगृहीता येऽण्वादिकारणवादास्तेपि प्रतिषिद्धतया व्याख्याता निराकृता द्रष्टव्या: ।
तुल्यत्वान्निराकरणकारणस्य नात्र पुनराशङ्वितव्यं किंचिदस्ति ।
तुल्यमत्रापि परमगम्भीरस्य जगत्कारणस्य तर्कानवगाहयत्वं तर्कस्याप्रतिष्ठितत्वमन्यथानुमनएऽप्यविमोक्ष आगमविरोधश्चेत्येवंजातीयकं निराकरणकारणम् ॥१२॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सूत्र ११
तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्यविमोक्षप्रसङ्ग: ॥११॥
तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्यविमोक्षप्रसङ्ग: ।
इतश्च नागमगम्येऽर्थे केवलेन तर्केण प्रत्यवस्थातव्यम् ।
यस्मान्निरागमा: पुरुषोत्प्रेक्षामात्रनिबन्धनास्तर्का अप्रतिष्ठिता भवन्ति ।
उत्प्रेक्षाया निरङ्कुशत्वात ।
तथा हि कैश्चिदभियुक्तैर्यत्नेनोत्प्रेक्षितास्तर्का अभियुक्ततरैरन्यैराभास्यमाना द्दश्यन्ते तैरप्युत्प्रेक्षिता: सन्तस्ततोऽन्यैराभास्यन्त इति न प्रतिष्ठितत्वं तर्काणां शक्यमाश्रयितुं पुरुष्मतिवैरूप्यात् ।
अथ कस्यचित्प्रसिद्धमाहात्म्यस्य कपिलस्य चान्यस्य वा संमतस्तर्क: प्रतिष्ठित इत्याश्रीयेत ।
एवमप्यप्रतिष्ठितत्वमेव । प्रसिद्धमाहात्म्यानुमतानामपि तीर्थकराणां कपिलकणभुक्प्रभृतीनां परस्परविप्रतिपत्तिदर्शनात् ।
अथोच्येतान्यथा वयमनुमास्यामहे यथा नाप्रतिष्ठादोषो भविष्यति । न हि प्रतिष्ठितस्तर्क एव नास्तीति शक्यते वक्तुम् ।
एतदषि हि तर्काणामप्रतिष्ठितत्वं तर्केणैव प्रतिष्ठाप्यते ।
केपांचित्तर्काणामप्रतिष्ठितत्वदर्शनेनान्येषामपि तज्जातीयकानां तर्काणामप्रतिष्ठितत्वप्रकल्पनात् ।
सर्वतर्काप्रतिष्ठायां च लोकव्यवहारोच्छेदप्रसङ्ग ।
अतीतवर्तमानाध्वसाम्येन हयनागतेऽप्यध्वनि सुखदु:खप्राप्तिपरिहाराय प्रवर्तमानो लोको द्दश्यते ।
श्रुत्यर्थविप्रतिपत्तौ चार्थाभासनिराकरणेन सम्यगर्थनिर्धारणं तर्केणैव वाक्यवृत्तिनिरूपणरूपेण क्रियते ।
मनुरपि चैवं मन्यते :---
प्रत्यक्षमनुमानं च शास्त्रंच विविधागमम् ।
त्रयं सुविदितं कार्यं धर्मशुद्धिमभीप्सतेति ॥
आर्षं धर्मोपदेशं च वेदआअस्त्राविरोधिना ।
यस्तर्केणानुसंधत्ते स धर्मं वेद नेतर: ॥
इति च ब्रुवन् । अयमेव तर्कस्यालङ्कारो यदप्रतिष्ठितत्वं नाम ।
एवं हि साबद्यतर्कपरित्यागेन निरवद्यस्तर्क: प्रतिपत्तव्यो भवति ।
न हि पूर्वजो मूढ आसिदित्यात्मनापि मूढेन भवितव्यमिति किंचिदस्ति प्रमाणम् ।
तस्मान्न तर्काप्रतिष्ठानं दोष इति चेदेवमप्यविमोक्षप्रसङ्ग ।
यद्यपि क्वचिद्विषये तर्कस्य प्रतिष्ठितत्वमुपलक्ष्यते तथापि प्रकृते तावद्विषये प्रसज्यत एवाप्रतिष्ठितत्वदोषादनिर्मोक्षस्तर्कस्य ।
न हीदमति गम्भीरं भावयाथात्म्यं मुक्तिनिबन्धनमागममन्तरेणोत्प्रेक्षितुमपि शक्यम् ।
रूपाद्यभावाद्धि नायमर्थ: प्रत्यक्षगोचरो लिङगाद्यभावाच्च नानुमानादीनामिति चावोचाम ।
अपि च सम्यग्ज्ञानान्मोक्ष इति सर्वेषां मोक्षवादिनामभ्युपगम: ।
तच्च सम्यग्ज्ञान । मेकरूपं वस्तुतन्त्रत्वात् ।
एकरूपेण हयवस्थितो योऽर्थ: स परमार्थ: ।
लोके तद्विषयं ज्ञानं सम्यग्ज्ञानमित्युच्यते ।
यथाऽग्निरुष्ण इति ।
तत्रैवं सति सम्यग्ज्ञाने पुरुषाणां विप्रतिपत्तिरनुपपन्ना ।
तर्कज्ञानानां त्वन्योन्यविरोधात्प्रसिद्धा विप्रतिपत्ति: ।
यद्धि केनचित्तार्किकेणेदमेव सम्यग्ज्ञानमिति प्रतिपादितं तदपरेण व्युत्थाप्यते तेनापि प्रतिष्ठापितं ततोऽपरेण व्युत्थाप्यत इति प्रसिद्धं लोके ।
कथमेकरूपानवस्थितविषयं तर्कप्रभवं भवेत् ।
न च प्रधानवादी तर्कविदामुत्तम इति सर्वैंस्तार्किकै: परिगृहीतो येन तदीयं मतं सम्यग्ज्ञानमिति प्रतिपद्येमहि ।
न च शक्यन्तेऽतीतानागतवर्तमानास्तार्किका एकस्मिन्देशे काले च समाहर्तुं येन तन्मतिरेकरूपैकार्थविषया सम्यङ्मतिरिति स्यात् ।
वेदस्य तु नित्यत्वे विज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वे च सति व्यवस्थितार्थविशयत्वो पपत्ते: ।
तज्जनितस्य ज्ञानस्य सम्यक्त्वमतीतानागतवर्तमानै: सर्वैरपि तार्किकैरपहनोतुमशक्यम् ।
अत: सिद्धमस्यैवौपनिषदस्य ज्ञानस्य सम्यग्ज्ञानत्वम् ।
अतोऽन्यत्र सम्यग्ज्ञानत्वानुपपत्ते: संसाराविमोक्ष एव प्रसज्येत ।
अत आगमवशेनागमानुसारितर्कवशेन च चेतनं ब्रम्हा जगत: कारणं प्रकृतिश्चेति स्थितम् ॥११॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
पद्मपादतीर्थयात्रावर्णनम्
अथाब्जपात् कर्तुमना: स तीर्थयात्रामयाचिष्ट गुरोरनुज्ञाम् ।
देया गुरो मे भगवन्ननुज्ञा देशान्दिदृक्षे बहुतीर्थयुक्तान् ॥१॥
स क्षेत्रवासो निकटे गुरोर्यो वासस्तदीयाड् घ्रिजलं तीर्थम् ।
गुरुपदेशेन यदात्मदृष्टि: सैव प्रशस्ताऽखिलदेवदृष्टि: ॥२॥
शुश्रूषमाणेन गुरो: समीपे स्थेयं न नेयं च ततोऽन्यदेशे ।
विशिष्य मार्गश्रमकर्शितस्य निद्राभिभूत्या किमु चिन्तनीयम् ॥३॥
व्दिधा हि संन्यास उदीरितोऽयं विबुध्दतत्त्वस्य च तद्बुभुत्सो: ।
तत्त्वपदार्थैक्य उदीरितोऽयं यत्नात्त्वमर्थ: परिशोधनीय:॥४॥
संभाव्यते क च जलं क च नास्ति पाथ:
शय्यास्थलं कचिदिहास्ति न च क चास्ति ।
शय्यास्थलीजलनिरीक्षणसक्तचेता:
पान्थो न शर्म लभते कलुषीकृतात्मा ॥५॥
ज्वरातिसारादि च रोगजालं बाधेत चेत्तर्हि न कोऽप्युपाय: ।
स्थातुं च गन्तुं च न पारयेत तदा सहायोऽपि विमुश्चतीमम् ॥६॥
स्रानं प्रभाते न च देवतार्चनं क चोक्तशौचं क च वा समाधय: ।
क चाशनं कुत्र च मित्रसंगति: पान्थो न शाकं लभते क्षुधातुर:॥७॥
नास्त्युत्तरं गुरुगिरस्तदपीह वक्ष्ये सत्यं यदाह भगवान गुरुपाश्चवास: ।
श्रेयानिति प्रथमसंयमिनामनेकान् देशानवीक्ष्य हृदयं न निराकुलं मे ॥८॥
सर्वत्र न कापि जलं समस्ति पश्चात् पुरस्तादथवा विदुक्षु ।
मार्गो हि विद्येत न सुव्यवस्थ: सुखेन पुण्यं क नु लभ्यतेऽधुना ॥९॥
जन्मान्तरार्जितमघं फलदानहेतो -
र्व्याध्यात्मना जनिमुपैति न नो विवाद: ।
साधारणादिह च वा परदेशके वा
कर्म ह्यभुक्तमनुवर्तत एव जन्तुम् ॥१०॥
इह स्थितं वा परत: स्थितं वा कालो न मुश्चेत् समयागतश्चेत् ।
तद्देशगत्याऽमृत देवदत्त इत्यादिकं मोहकृतं जनानाम् ॥११॥
मन्वादयो मुनिवरा: खलु धर्मशास्त्रे धर्मादि संकुचितमाहुरतिप्रवृध्दम् ।
देशाद्यवेक्ष्य न तु तत्सरणिं गतानां शौचाद्यतिक्रमकृतं प्रभवेदघं न : ॥१२॥
दैवेऽनुकुले विपिनं गतो वा समप्रुयाव्दाञ्छितमन्नमेष: ।
ह्रियेत नश्येदपि वा पुरस्थं तस्मिन् प्रतीपे तत एव सर्वम् ॥१३॥
गृहं परित्यज्य विदेशगो ना सुखं समगच्छति तीर्थदृश्वा ।
गृहं गतो याति मृतिं पुरस्तात्तदागमदत्न च किं निमित्तम् ॥१४॥
देशे कालेऽवस्थितं तव्दिमुक्तं ब्रह्मानन्दं पश्यतां तत्र तत्र ।
चित्तैकाग्र्ये विद्यमाने समाधि: सर्वत्रासौ दुर्लभो नेति मन्ये ॥१५॥
सत्तीर्थसेवा मनस: प्रसादिनी देशस्य वीक्षा मनस: कुतूहलम् ।
क्षिणोत्यनर्थान् सुजनेन सडमस्तस्मान्न कस्मै भ्रमणं विरोचते ॥१६॥
अटाटयमानोऽफि विदेशसडतिं लभेत विव्दान् विदुषाऽभिसडतिम् ।
बुधो बुधानां खलु मित्रमीरितं खलेन मैत्री न चिराय तिष्ठति ॥१७॥
समीपवासोऽयमुदीरतो गुरोर्विदेशगो यद हृदयेन धारयेत् ।
समीपगोऽप्येष न संस्थितोऽन्तिके न भक्तिहीनो यदि धारयेद् हृदि ॥१८॥
सुजन: सुजनेन संगत: परिपुष्णाति मतिं शनै: शनै: ।
परिपुष्ट्मातिर्विवेकवाञ्शनकैर्हेयगुणं विमुश्चति ॥१९॥
यद्याग्रहोऽस्ति तव तीर्थनिषेवणायां विघ्रो मयाऽत्र न खलु क्रियते पुमर्थे ।
चित्तस्थिरत्वगतये विहितो निषेधो मा भूव्दिशेषगमनं त्वतिदु:खहेतु: ॥२०॥
नैको मार्गो बहुजनपदक्षेत्रतीर्थानि यातां
चौराध्वानं परिहर सुखं त्वन्यमार्गेण याहि ।
विप्राग्र्याणां वसतिविततिर्यत्र वस्तव्यमीष
न्नो चेत्सार्धं परिचितजनै: शीघ्रमुद्दिष्टदेशम् ॥२१॥
सद्भि: सडो विधेय: स हि सुखनिचयं सूयते सज्जनाना
मध्यात्मैक्ये कथास्ता घटितबहुरसा: श्राव्यमाणा: प्रशान्तै: ।
कायक्लेशं विभिन्द्यु: सततभयभिद: श्रान्तविश्रामवृक्षा:
स्वान्तश्रोत्राभिरामा: परिमृषिततृष: क्षोभितक्शुत्कलका: ॥२२॥
सत्सडोऽयं बहुगुणयुतोऽप्येकदोषेण दुष्टो
यत् स्वान्तेऽयं तपति च परं सूयते दु:खजालम् ।
खल्वासडो वसतिसमये शर्मद: पूर्वकाले
प्रायो लोके सततविमलं नास्ति निर्दोषमेकम् ॥२३॥
मार्गे यास्यन्न बहुदिवसान् पाथस: संग्रही स्या -
त्तस्माद्दोषो जिगमिषुपदप्राप्तिविघ्रस्तत: स्यात् ।
प्राप्योद्दिष्टं वस निरसनं तत्र कार्यस्य सिध्दे
र्मूलाद्भ्रंशोऽभिलषितपदप्राप्त्यभावोऽन्यथा हि ॥२४॥
मार्गे चोरा निकृतिवपुष: संवसेयु: सहैव
छन्नात्मानो बहुविधगुणै: संपरीक्ष्या: प्रयत्नात् ।
देवान् वस्त्रं लिखितमथवा दुर्विधा नेतुकामा
विश्वासोऽतोऽपरिचितनृषु प्रोज्ज्ञनीयो न कार्य: ॥२५॥
मध्येमार्ग योजनाभ्यन्तरे वा तिष्ठेयुश्चेद्भिक्षवस्तेऽभिगम्या: ।
पूज्या: पूज्यास्तव्दयतिक्रान्तिरुग्रा श्रेयस्कार्य निष्फलीकर्तुमीशा: ॥२६॥
यदापदपं सदा यतिवर स्थितं वस्तु त -
न्मतं भज मितंपचान् मनसि मा कृथा: प्राकृतान् ।
कषायकलुषाशयक्षतिविनिर्वृत: सन्मत:
सुखी चर सुखे चिरात् स्फुरति संततानन्दता ॥२७॥
इत्थं गुरोर्मुखगुहोदितवाक्सुधां तामापीय हृष्टहृदय: स मुनि: प्रतस्थे ।
प्रस्थाप्य तं गुरुवरोऽथ सुरेश्वराद्यै: कालं कियन्तमनयत् सह श्रृडकुध्रे ॥२८॥
अधिगम्य तदाऽऽत्मयोगशक्तेरनुभावेन निवेद्य चाऽऽश्रवेभ्य: ।
अव्लंबिततारकापथोऽसावचिरादन्तिकमाससाद मातु: ॥२९॥
तत्राऽऽतुरां मातरमैक्षतासौ ननाम तस्याश्चरणौ कृतात्मा ।
सा चैनमुव्दीक्ष्य शरीरतापं जहौ निदाघार्त इवाम्बुदेन ॥३०॥
असावसडोऽपि तदाऽऽर्द्रचेतास्तामाह मोहान्धतमोपहर्ता ।
अम्बायमस्त्यत्र शुचं जहीहि प्रब्रूहि किं ते करवाणि कृत्यम् ॥३१॥
दृष्ट्रा चिरात् पुत्रमनामयं सा हृष्टान्तरात्मा निजगाद मन्दम् ।
अस्यां दशायां कुशली मया त्वं दिष्टयाऽसि दृष्ट: किमतोऽस्ति कृत्यम् ॥३२॥
इत: परं पुत्रक गात्रमेतव्दोढुं न शक्रोमि जरातिशीर्णम् ।
संस्कृत्य शास्त्रोदितवर्त्मना त्वं सद्वृत्त मां प्रापय पुण्यलोकान् ॥३३॥
सुतानुगां सूक्तिमिमां जनन्या: श्रुत्वाऽथ तस्मै सुखरुपमेकम् ।
मायामयाशेषविशेषशून्यं मानातिगं स्वप्रभमप्रमेयम् ॥३४॥
उपादिशब्रह्म परं सनातनं न यत्र हस्ताड् घ्रिविभागकल्पना ।
अन्तर्बहि: संनिहितं यथाऽम्बरं निरामयं जन्मजरादिवर्जितम् ॥३५॥
सौम्यागुणे मे रमते न चित्तं रम्य रम्यं वद त्वं सगुणं तु देवम् ।
न बुध्दिमारोहति तत्त्वमात्रं यदेकमस्थूलमनण्वगोत्नम् ॥३६॥
निशम्य मातुर्वचनं दयालुस्तुष्टाव भक्त्या मुनिरष्टमूर्तिम् ।
वृर्तैभुजडोपपदै: प्रसन्न: प्रस्थापयामास स च स्वदुतान् ॥३७॥
विलोक्य ताञ्शूलपिनाकहस्तान्नैवानुगच्छेयमिति ब्रुवत्याम् ।
तस्यां विसृज्यानुनयेन शैवानस्तौदथो माधवमादरेण ॥३८॥
भुजगाधिपभोगतल्पभाजं कमलाकस्थलकल्पिताड् घ्रिपद्मम् ।
अभिवीजितमादरेण नीलावसुधाभ्यां चलमानचामराभ्याम् ॥३९॥
विहिताज्जलिना निषेव्यमाणं विनतानन्दकृताऽग्रतो रथेन ।
धृतमूर्तिभिरस्रदेवताभि: परित: पश्चभिरश्चितोक्पकण्ठम् ॥४०॥
महनीयतमालकोमलाडं मुकुटीरत्नचयं महार्हयन्तम् ।
शिशिरेतरभानुशीलिताग्रं हरिनीलोपलभूधरं हसन्तम् ॥४१॥
तत्तादृशं निजसुतो दितमम्बुजाक्षं चित्ते दधार मृतिकाल उपागतेऽपि ।
चित्तेन कज्जनयनं हृदि भावयन्ती तत्याज देहमबला किल योगिवत्सा ॥४२॥
तत: शरचन्द्रमरीचिरोचिर्विचित्रपारिलवकेतनाढयम् ।
विमानमादाय मनोज्ञरुपं प्रादुर्बभूवु: किल विष्णुदूता: ॥४३॥
वैमानिकांस्तान्नयनाभिरामानवेक्ष्य हृष्टा प्रशशंस पुत्रम् ।
विमानमारोप्य विराजमानमनायि तै: सा बहुमानपूर्वम् ॥४४॥
इयमर्चिरहर्वलक्षपक्षान् षडुदडमासमानिलार्कचन्द्रान् ।
चपलावरुणेन्द्रधातृलोकान् क्रमशोऽतीत्य परं पदं प्रपेदे ॥४५॥
स्वयमेव चिकीर्षुरेष मातुश्वरमं कर्म समाजुहाव बन्धून ।
किमिहास्ति यते तवाधिकार: कितवेत्येनममी निनिन्दुरुचै: ॥४६॥
अनलं बहुधाऽर्थिताऽपि तस्मै वत नाऽऽदत्त च बन्धुता तदीया ।
अथ कोपपरीवृतान्तरोऽसावखिलांस्तानशपच निर्ममेन्द्र: ॥४७॥
सश्चित्य काष्ठान सुशुष्कवन्ति गृहोपकण्ठे धृततोयपात्र: ।
स दक्षिणे दोष्णि ममन्थ वह्रिं ददाह तां तेन च संयतात्मा ॥४८॥
न याचिता वह्रिमदुर्यदस्मै शशाप तान् स्वीयजनान सरोष: ।
इत: परं वेदबहिष्कृतास्ते व्दिजा यतीनां न भवेच्च भिक्षा ॥४९॥
गृहोपकण्ठेषु च व: श्मशासनद्यप्रभृत्यस्त्विति ताञ्शशाप ।
अद्यापि तद्देशभवा न वेदमधीयते नो यमिनं च भिक्षा ॥५०॥
तदाप्रभृत्येव गृहोपकण्ठेष्वासीच्छमशानं किल हन्त तेषाम् ।
महत्सु धीपूर्वकृतापराधो भवेत् पुन: कस्य सुखाय लोके ॥५१॥
शान्त: पुमानिति न पीडनमस्य कार्य
शान्तोऽपि पीडनवशात् क्रुधमुव्दहेत् स: ।
स्तीव्राहुताशजनको भवति क्षणेन ॥५२॥
यद्यप्यशास्त्रीयतया विभाति तेजस्विनां कर्म तथाऽप्यनिन्द्यम् ।
विनिन्द्यकृत्यं किल भार्गवस्य ददु: स्वपुत्रान् कतिचिदृकाय ॥५३॥
इति स्वजननीमसौ मुनिजनैरपि प्रार्थितां
पुन: पतनवर्जितामतनुसौख्यसंदोहिनीम् ।
यतिक्षितिपतिर्गतिं वितमसं स नीत्वा तत
स्ततोऽन्यमतशातने प्रयतते स्म पृथ्वीतले ॥५४॥
अथ तत्सहायजलजाड घ्रयुपागमेच्छुरभीप्सितेऽत्न विललम्ब एषक: ।
जलाजाड घ्रिरप्यथ पुरा निज ज्ञया कृतवानुदीच्यबहुतीर्थसेवनम् ॥५५॥
आससाद शनकैर्दिश मुनिर्यस्य जन्म वसुधाघटी स्मृता ।
सा श्रुति: सकलरोगनाशिनी योऽपिबज्जलधिमेक बिन्दुवत् ॥५६॥
अद्राक्षीत्सुभगाहिभूषिततनुं श्रीकालहस्तीश्वरं
लिडे सन्निहितं दधानमनिशं चान्द्री कलां मस्तके ।
पार्वत्या करुणारसार्द्रमनसाऽऽश्लिष्टं प्रमोदास्पदं
देवैरिन्द्रपुरोगमैर्जय जयेत्याभाष्यमाणं मुनि: ॥५७॥
स्रात्वा सुवर्णमुखरीसलिलाशयेऽन्तर्गत्वव पुन: प्रणमति स्मं शिवं भवान्या ।
आनर्च भावकुसुमैर्मनसा नुनाव स्तुत्वा च तं पुनरयाचत तीर्थयात्राम् ॥५८॥
लब्ध्वाऽनुज्ञां तज्ज्ञराट् कालह्स्तिक्षेत्रात् काश्चीक्षेत्रमागात् पवित्रम् ।
संसाराब्धिं संतितीर्षो: प्रसिध्दं वृध्दा: प्राहुर्यध्दि लोके ह्यमुष्प्रिन् ॥५९॥
तत्रैकाम्राधीश्वरं विश्वनाथं नत्वा गम्यं स्वीयभाग्यतिशीत्या ।
देवीं धामान्तर्गतामन्तकारेर्हार्द रुद्रस्येव जिज्ञासमानाम् ॥६०॥
कलालेशं द्राक्ततो नातिदूरे लक्ष्मीकान्तं संवसन्तं पुराणम् ।
कारुण्यार्द्रस्वान्तमन्तादिशून्यं दृष्ट्रा देवं संतुतौषैकभक्त्या ॥६१॥
पुण्डरीकपुरमाययौ मुनिर्यत्र नृत्यति सदाशिवोऽनिशम् ।
वीक्षते प्रकृतिरादिमा हृदा पार्वतीपरिणति: शुचिस्मिता ॥६२॥
ताण्डवं मुनिजनोऽत्र वीक्षते दिव्यचक्षुरमलाशयोऽनिशम् ।
जन्ममृत्युभयभेदि दर्शनान्नेत्रमानसविनोदकारकम् ॥६३॥
किंचात्र तीर्तमिति भिक्षुगणेन कश्चित् ।
पृष्टोऽब्रवीच्छिवपदाम्बुजसक्तचित्त: ।
संप्रार्थित: करुणयाऽस्मरदत्र गडां
देवोऽथ संन्यधित दिव्यसरित् सुतीर्थम् ॥६४॥
शिवाज्ञयाऽभूदिति तीर्थमेतच्छिवस्य गडा प्रवदन्ति लोके ।
स्रानादमुष्यां विधुतोरुपापा: शनै : शनैस्ताण्डवमीक्षमाणा: ॥६५॥
शिवस्य नाटयश्रमकशिंतस्य श्रमापनोदाय विचिन्तयन्ती ।
शिवेति गडापरिणामगाऽभूत्ततोऽथवैतत्प्रथितं तदाख्यम् ॥६६॥
नृत्यत्तीरहतस्खलज्जलगते: पर्यापतव्दिन्दुकं
पार्श्वे स्वावसतेर्विनोदवशतो यज्जह्रुकन्यापय: ।
नृत्यं तन्वति धूर्जटौ विगलितं प्रेखज्जटामण्डला
त्तेनैतच्छिवजाह्रवीति कथयन्त्यन्ये विपश्चिज्जना: ॥६७॥
स्रायंस्रायं तीर्थवर्येऽत्र नित्यं वीक्षंवीक्षं देवपादाब्जयुग्मम् ।
शोधंशोधं मानसं मानवोऽसौ वीक्षेतेदं ताण्डवं शुध्दचेता: ॥६८॥
शुध्दं महव्दर्णयितुं क्षमेत पुण्यं पुरारि: स्वयमेव तस्य ।
निमज्ज्य शम्भुद्युसरित्यमुष्यां दाक्षायणिनाथमुदीक्षते य:॥६९॥
इतीरित: शकरयोजितात्मा केनापि भिक्षुर्मुदितो जगाहे ।
तीर्थ तदाप्लुत्य ननाम शम्भोरड् घ्रि जितात्मा भुवनस्य गोप्तु: ॥७०॥
रामसेतुगमनाय संदधे मानसं मुनिरनुत्तम: पुन: ।
वर्त्मनि प्रयतमानसो व्रजन् संददर्श सरितं कवेरजाम् ॥७१॥
यत्पवित्रपुलिनस्थलं पय: सिन्धुवासरसिकाय विष्णवे ।
अभ्यरोचत हिरण्यवाससे पद्मनाभमुखनामशालिने ॥७२॥
सह्यपर्वतसुतातिनिर्मलाम्भोभिषिक्तभगवत्पदाम्बुजे ।
आकलय्य बहुशिष्यसंवृत्त: प्रास्थिताभिरुचितस्थलाय स:॥७३॥
गच्छन गच्छन् मार्गमध्येऽभियातं गेहं भिक्षुर्मातुलस्याऽऽजगाम ।
दृष्टा शिष्यैस्तं चिरेणाभियातं मोदं प्रावन्मातुल: शास्त्रवेदी ॥७४॥
शुश्राव तं बन्धुजन: सशिष्य स्वमातुलागाग्मुपेयिवांमम् ।
आगत्य दृष्ट्रा चिरमागतं तं जहर्ष हर्पातिशयेन साक्षु: ॥७५॥
रुरोद कश्चिन्मुमुदेऽत्र कश्चिज्जहास पूर्वावरितं बभाषे ।
कश्चित्प्रमोदातिशयेन किश्चिव्दच: स्खलद्री: प्रणनाम कश्चित् ॥७६॥
ऊचेऽथ तं ज्ञातिजन: प्रमोदी दृष्ट्रा चिरायाक्षिपथं गतोऽभू: ।
दिदृक्षते त्वां जनाताऽतिहार्दात्तथाऊपि शक्रोषि न वीक्षणाय ॥७७॥
पुत्रा: समित्रा न न बन्धुवर्गो न राजबाधा न च चोरभीति:? ।
कृतार्थतामूलपदं यतित्वं प्रसूनवन्तं फलितं महान्तम् ॥७८॥
शाखोपशाखाश्चितमेव वृक्षं वाधन्त आगत्य न तव्दिहीनम् ।
यथा तथा वा धनिनं दरिद्रा बाधन्त आगत्य दिने दिने स्म ॥७९॥
कुटुम्बरक्षागतमानसानामायाति निद्राऽपि सुखं न जातु ।
क देवतार्चा क च तीर्थयात्रा क वा निषेवा महतां भवेन्न: ॥८०॥
अश्रौष्म संन्यासकृतं भवन्तं विपात् कुतश्चिद्रुहमागतान्न:।
कालोऽत्यगात्ते बहुरद्य दैवात्तीर्थस्य हेतोर्गृहमागतस्त्वम् ॥८१॥
यथा शकुन्ता: परवर्धितान् द्रुमान् समाश्रयन्ते सुखदांस्त्यजन्त्यपि ।
परप्रक्लृप्तान् मठदेवतागृहान्यति: समाश्रित्य तथोज्ज्ञति ध्रुवम् ॥८२॥
यथा हि पुष्पाण्यभिगम्य षट्पदा: संगृह्य सारं रसमेव भुज्जते ।
तथा यति: सारमवाप्नुवन् सुखं गृहाद्र्हादोदनमेग्व्ग भिक्षते ॥८३॥
यतेर्विज्यात्मगति: कलत्रं देहं गृहं संयतमेव सौख्यम् ।
विरक्तिभाजस्तनया: स्वशिष्या: किमर्थनीयं यतिनो महात्मन् ॥८४॥
मनोरथानां न समाप्तिरिष्यते पुन: पुन: संतनुते मनोरथान् ।
दारानभीप्सुर्यतते दिवानिशं तान् प्राप्य तेभ्यस्तनयानभीप्सति ॥८५॥
अनाप्नुवन् दु:खमसौ सुतीव्रं प्राप्नोति चेष्टेन वियुज्यते पुन: ।
सर्वात्मना कामवशस्य दु:खं तस्माव्दिरक्ति: पुरुषेण कार्या ॥८६॥
विरक्तिमूलं मनसो विशुध्दि तन्मूलमाहुर्महतां निषेवाम् ।
भवादृशास्तेन च दूरदेशे परोपकाराय रसामटन्ति ॥८७॥
अज्ञातगोत्रा विदितात्मतत्त्वा लोकस्य दृष्टया जडव्दिभान्त: ।
चरन्ति भूतान्यनुकम्पमाना: सन्तो यदृच्छोपनतोपभोग्या: ॥८८॥
चरन्ति तीर्थान्यपि संग्रहीतुं लोकं महान्तो ननु शुध्दभावा: ।
शुध्दात्मविद्याक्षपितोरुपापास्तज्जुष्टमम्भो निगदन्ति तीर्थम् ॥८९॥
वस्तव्यमत्न कतिचिद्दिवसानि विव्दंस्त्वद्दर्शनं वितनुते मुदितादि भव्यम् ।
एष्यव्दियोगचकिता जनतेयमास्ते दु:खं गतेऽत्र भवितेति भवत्यसडे ॥९०॥
कोशं क्लेशमलस्य लास्यगृहमप्युद्रंहसामलयं
पैशुन्यस्य निशान्तमुत्कटमृषाभाषाविशेषाश्रयम् ।
हिंसामांसलमाश्रिता घनघनाशंसानृशंसा वयं
वर्ज्य दुर्जनसडमं करुणया शोध्या यतीन्दो त्वया ॥९१॥
संयुनक्ति वियुनक्ति देहिनं दैवमेव परमं मनागपि ।
इष्टसडतिनिवृत्तिकालयोर्निर्विकारहृदयो भवेन्नर: ॥९२॥
मध्याहकाले क्षुधितस्तृषार्त: क मेऽन्नदातेति वदन्नुपैति ।
यस्तस्य निर्वापयिता क्षुदार्ते: कस्तस्य पुण्यं वदितुं क्षमेत ॥९३॥
सायंपातर्वह्रिकार्य वितन्वन् मज्जंस्तोये दण्डकृष्णाजिनी च ।
नित्यं वर्णी वेदवाक्यान्यधीयन् क्षुध्दवा शीघ्रं गेहिनी गेहमेति ॥९४॥
उच्चै: शास्त्रं भाषमाणोऽपि भिक्षुस्तारं मन्त्नं सज्जपन्वा यतात्मा ।
मध्येघस्रं जाठराग्रौ प्रदीप्ते दण्डी नित्यं गेहिनो गेहमेति ॥९५॥
यदन्नदानेन निजं शरीरं पुष्णंस्तपोऽयं कुरुते सुतीव्रम् ।
कर्तुस्तदर्ध ददतोऽन्नमर्धमिति स्मृति: संववृतेऽनवद्या ॥९६॥
पुण्य गृहस्थेन विचक्षणेन गृहेषु संचेतुमलं प्रयासात् ।
विनाऽपि तत्कर्तृनिषेवणेन तीर्थादिसेवा बहुदु:खसाध्या ॥९७॥
गृही धनी धन्यतरो मतो मे तस्योपजीवन्ति धनं हि सर्वे ।
चौर्येण कश्चित्प्रणयेन कश्चिद्दानेन कश्चिव्दलतोऽपि कश्चित् ॥९८॥
सन्तोषयेव्देदविदं व्दिजं य: सन्तोषयत्येष स सर्वदेवान् ।
तव्देदविप्रे निवसन्ति देवा इति स्म साक्षाच्छुतिरेव वक्ति ॥९९॥
स्वधर्मनिष्ठा विदिताखिलार्था जितेन्द्रिया: सेवितसर्वतीर्था: ।
परोपकारव्रतिनो महान्त आयान्ति सर्वे गृहिणो गृहाय ॥१००॥
गृही गृहस्थोऽपि तदश्नुते फल यत्तीर्थसेवाभिरवाप्यते जनै: ।
तत्तस्य तीर्थ गृहमेव कीर्तितं धनी वदान्य: प्रवसेन्न कश्चन ॥१०१॥
अन्त: स्थिता मूषकमुख्यजीवा बहि:स्थिता गोमृगपक्षिमुख्या: ।
जीवन्ति जीवा: सकलोपजीव्यस्तस्माद्रृही सर्ववरो मतो मे ॥१०२॥
शरीरमूलं पुरुषार्थसाधनं तच्चान्नमूलं श्रुतितोऽवगम्यते ।
तच्चान्नमस्माकममीषु संस्थितं सर्व फलं गेहपतिद्रुमाश्रयम् ॥१०३॥
ब्रवीमि भूय: श्रुणुताऽऽदरेण वो गृहागतं पूजयताऽऽतुरातिथिम् ।
संपूजितो वोऽतिथिरुध्दरेत्कुलं निराकृतात् किं भवतीति नोच्यते ॥१०४॥
विनाऽभिसन्धिं कुरुत श्रुतीरितं कर्म व्दिजा नो जगतामधीश्वर: ।
तुष्येदिति प्रार्थनयाऽपि तेन स्वान्तस्य शुध्दिर्भविताऽचिरेण व : ॥१०५॥
ससंरभ्याश्लिष्यत्सुफणितिवधूटीकुचतटी -
पटीवत्पाटीरागरवनवपकाकितहॄद: ।
तथाऽप्येते पूता यतिपतिपदाम्भोजभजन -
क्षणक्षीणक्लेशा: सदयहृदयाभा: सुकृतिन : ॥१०६॥
संदिश्येत्थं बन्धुतां भिक्षुराजो भिक्षां चक्रे मातुलस्यैव गेहे ।
पप्रच्छैनं मातुलो भुक्तवन्तं किंस्विच्छन्नं पुस्तकं शिष्यहस्ते ॥१०७॥
टीका विव्दन् भाष्यगेति ब्रुवाणं तां देहीति प्रोचिषे दत्तवांश्च ।
अद्राक्षीत्तां मातुलस्तस्य बुध्दिं दृष्ट्राऽऽनन्दीत् खेदमापच किश्चित् ॥१०८॥
प्रबन्धनिर्माणविचित्रनैपुणीं दृष्ट्र प्रमोदं स विवेक किश्चित् ।
मतान्तराणां किल युक्तिजालैर्निरुत्तरं बन्धनमालुलोके ॥१०९॥
गुरोर्मतं स्वाभिमतं विशेषान्निराकृतं तत्र समत्सरोऽभूत ।
साधुर्निबन्धोऽयमिति ब्रुवाणस्तं साभ्यासूयोऽपि कृताभिनन्द: ॥११०॥
सेतुं गच्छाम्यालये पुस्तभारं ते न्यस्येमं वर्तते मेऽत्र जीव: ।
विव्दन् यव्दद्रोगृहादौ परेषां प्रीति: पूर्णा नस्तथा पुस्तभारे ॥१११॥
इत्युक्त्वा तैर्मातुलं मस्करीश: शिष्यैर्हृष्यन् सेतुमेष प्रतस्थे ।
प्रस्थातु: श्रीपद्मपादस्य जातं कष्टं चैष्यत्सूचनायै निमित्तम् ॥११२॥
वामं नेत्रं गन्तुरस्पन्दतैव बाहु: पुस्फोरापि वामस्तथोरु: ।
चुक्षावोचैर्हन्त कश्चित्पुरस्तात्तत्सर्व द्राग्ज्ञोऽगणित्वा जगाम ॥११३॥
गतेऽत्र मेने किल मातुलोऽस्य ग्रन्थे स्थितेऽस्मिन् गुरुपक्षहानि: ।
दग्धेऽत्र जायेत महान् प्रचारो नोक्तया निराकर्तुमपि प्रभुत्वम् ॥११४॥
पक्षस्य नाशाद्रृहनाश एव नो वरं गृहेणैव दहामि पुस्तकम् ।
एवं निरुप्य न्यदधाध्दुताशनं चुक्रोश चाग्रिर्दहतीति मे गृहम् ॥११५॥
ऐतिह्यमाश्रित्य वदन्ति चैवं तदेव मूलं मम भाषणेऽपि ।
यावत्कृतं तावदिहास्य कर्तु: पापं तत: स्याद् व्दिगुणं प्रवक्तु: ॥११६॥
गच्छन्नसौ फुल्लमुनेजंगाम तमाश्रमं यत्र च रामचन्द्र: ।
अश्वत्थमूले न्यधित स्वचापं स्वयं कुशानामुपरि न्यषीदत् ॥११७॥
तीर्त्वा समुद्रं जनकात्मजाया: सन्दर्शनोपायमनीक्षमाण: ।
वसुन्धरायां प्रवणा: पवडा न वारिराशौ पवनं क्षमन्ते ॥११८॥
सश्चिन्तयन्निति कुशासनसंनिविष्टो ज्योतिस्तदैक्षत विव्दरगमेव किश्चित् ।
संव्याप्नुवज्जगदिदं सुखशीतलं यत्संप्रार्थनीयमनिशं मुनिदेवताभि: ॥११९॥
आगच्छदात्माभिमुखं निरीक्ष्य सर्वे तदुत्तस्थुरुदारवीर्या: ।
तत: पुमाकारमदृश्यतैतन्महाप्रभामण्डलमध्यवर्ति ॥१२०॥
मध्येप्रभामण्डलमैक्षताश्चितं शिंवाकृतिं सर्वतपोमयं पुन: ।
लोपादिमुद्रासहितं महामुनिं प्राबोधि कुम्भोद्भवमादराज्जनै: ॥१२१॥
अगस्त्यदृश्वा रघुनन्दनस्तत: स खेदमन्त: करणोत्थमत्यजत् ।
प्रायो महद्दर्शनमेव देहिनां क्षिणोति खेदं रविवन्महातम: ॥१२२॥
सभार्यमर्घ्यादिभिरर्चयित्वा रामस्तदड् घ्रिं शिरसा ननाम ।
तूष्णीं मुहूर्त व्यसनार्णवस्थो धृतिं समास्थाय पुनर्बभाषे ॥१२३॥
दृष्ट्रा भवन्तं पितृवत्प्रमोदे यन्मामगा दु:खमहार्णवस्थम् ।
मन्ये ममाऽऽत्मानमवाप्तकामं वंशो महान्मे तपनात्प्रवृत्त: ॥१२४॥
न तत्र मादृग्जनिता न जात: पदच्युतोऽहं प्रथमं सभार्य: ।
सलक्ष्मणोऽशोकवने समास्ते कृशा वियोगास्त्स्वत एव तन्वी ॥१२६॥
तीर्त्वा समुद्रं विनिहत्य दुष्टं बलेन सीतां महता हरामि ।
थथा तथोपायमुदाहर त्वं न मे त्वदन्योऽस्ति हितोपदेष्टा ॥१२७॥
इतीरितो वाचमुवाच विव्दान्मा राम शोकस्य वशं गतो भू : ।
वंशव्दये सन्ति नृपा महान्त: संप्राप्य दु:खं परिमुक्तदु:खा: ॥१२८॥
त्वमग्रणीर्दाशरथे धनुर्भतां तवानुजस्यापि समो न लक्ष्यते ।
लवडमानामधिपस्य कोटिशो मा मुश्च मा मुश्च वचो विनार्थम् ॥१२९॥
सहायसंपत्तिरियं तवास्ति हितोपदेष्टाऽप्यहमस्मि कश्चित् ।
वारां निधि: किं कुरुते तवायं स्मराधुना गोष्पदमात्रमेनम् ॥१३०॥
पुरेव चार्वब्धिमहं पिबामि शुष्केऽत्र तेन प्रतियाहि लकाम् ।
एवं मया कीर्तिरुपार्जिता स्याव्दध्दे तु वार्धौ तव साऽर्जिता स्यात् ॥१३१॥
सेतुं वार्धौ बन्धयित्वा जहि त्वं दुष्टं चौर्याद्येन सीता हृताऽऽसीत् ।
प्राप्रोषि त्वं कीर्तिमाचन्द्रतारं तेनात्राब्धिं बन्धय त्वं कपीन्द्रै: ॥१३२॥
इत्थं यत्र प्रेरितेऽगस्त्यवाचा सेतुं रामो बन्धयामास वार्धौ ।
तुडै: श्रृडैर्वानरैस्तेन गत्वा तं हत्वाऽऽजौ जानकीमानिनाय ॥१३३॥
तत्तादृक्षे तत्र तीर्थे स भिक्षु: स्रात्वा भक्तया रामनाथं प्रणम्य ।
तत्र श्रध्दोत्पत्तये मानुषाणां शिष्येभ्यस्तव्दैभवं सम्यगूचे ॥१३४॥
तन्माहात्म्यं वर्णयन्तं मुनिं तं पप्रच्छैनं कश्चिदेवं विपश्चित्श् ।
रामेशाख्या किंसमासोपपन्ना पृष्टस्रेधाऽवोचदेवं समासम् ॥१३५॥
रघूव्दहस्तत्पुरुषं परं जगौ शिवो बहुव्रीहिसमासमैरयत् ।
रामेश्वरे नामनि कर्मधारयं परं समाहु: स्म सुरेश्वरादय: ॥१३६॥
एवं निश्चित्योदितं तत्समासं श्रुत्वा तत्रत्यो बुधो योऽभ्यनन्दत् ।
अम्भोजाड् घ्रिस्तैरथ स्तूयमान: कश्चित्कालं तत्र योगीडनैषीत् ॥१३७॥
तस्मादार्य: प्रस्थितोऽभूत् सशिष्यस्तीर्थस्रानोपात्तचित्तामलत्व: ।
पश्यन् देशान्मातुलीयं जगाहे गेहं दग्धं तस्य पुस्तेन सार्धम् ॥१३८॥
श्रुत्वा किश्चित् खेदमापेदिवान् स मत्वा मत्वा धैर्यमापेदिवान् स: ।
श्रावं श्रावं मातुलीयस्य तीव्रं दाहं गेहस्यानुकम्पां व्यधत्त ॥१३९॥
विश्वस्य मां निहितवानसि पुस्तभारं तं चादहद्रुतवह: पतित: प्रमादात् ।
तावान्न मे सदनदाहकृतोऽनुतापो यावांस्तु पुस्तक विनाशकृतो मम स्यात् ॥१४०॥
इत्थं ब्रुवन्तं तमथो न्यगादीत् पुस्तं गतं बुध्दिरवस्थिता मे ।
उक्तवा समारब्ध पुनश्च टीकां कर्तु स धीरो यतिवृन्दवन्द्य: ॥१४१॥
दृष्ट्रा बुध्दिं मातुलस्तस्य भूयो भीत: प्रास्यद्भोजने तन्मनोघ्रम् ।
किश्चिद्रव्यं पूर्ववन्नाक्षमिष्ट टीकां कर्तु केचिदेवं ब्रुवन्ति ॥१४२॥
अत्रान्तरेऽन्यैर्निजवचरद्भि: स्वैस्तीर्थयात्नां दयितै: सतीर्थ्यै: ।
अर्थादुपेत्याऽऽश्रमत: कनिष्ठैर्ज्ञात: सखेदै: स मुनि: समैक्षि: ॥१४३॥
दृष्ट्रा पद्माड् घ्रिं क्रमात्ते प्रणेमुस्तत्पदाम्भोजीयरेणून दधाना: ।
अन्योन्यं द्रागाददुस्ते ददुश्चानेकानेहोयोगजैक्यान्नमांसि ॥१४४॥
वाणीनिर्जितपन्नगेश्वरगुरुप्राचेतसा चेतसा
विभ्राणा चरणं मुनेर्विरचितव्यापलवं पल्लवम् ।
धुन्वन्तं प्रभया निवारिततमाशकापदं कामदं
रेजेऽन्तेवसतां समष्टिरसुहॄत्तत्याहितात्याहिता ॥१४५॥
शुश्राव साऽन्तेवसतां समष्टि: स्वदेशकीयां सुखदां सुवार्ताम् ।
अर्थात् समीपागतत: कुतश्चित् व्दिजेन्द्रत: सेवितसर्वतीर्थात् ॥१४६॥
अथ गुरुवरमनवेक्ष्य नितान्तं व्यथितहॄदो मुनिवर्यविनेया: ।
कथमपि विदिततदीयिअसुवार्ता: समधिगता: किल केरलदेशान् ॥१४७॥
अत्रान्तरे यतिपति: प्रसुवोऽन्त्यकृत्यां कृत्वा स्वधर्मपरिपालनसक्तचित्त: ।
आकाशलड् घिवरकेरमहीरुहेषु श्रीकेरलेषु मुनिरास्त चरन् विरक्त: ॥१४८॥
विचरन्नथ केरलेषु विष्वड् निजशिष्यागमनं निरीक्ष्य मौनी ।
विनयेन महासुरालयेशं विनयन्नस्तुत निस्तुलानुभाव: ॥१४९॥
सदसत्वविमुक्तया प्रकृत्या चिदचिद्रूपमिदं जगव्दिचित्रम् ।
कुरुषे जगदीश लीलया त्वं परिपूर्णस्य न हि प्रयोजनेच्छा ॥१५०॥
रजसा सृजसीश सत्त्ववृत्तिस्रिजगद्रक्षसि तामस: क्षिणोषि ।
बहुधा परिकीर्त्यसे च स त्वं विधिवैकुण्ठशिवाभिधाभिरेका: ॥१५१॥
विधिधेषु जलाशयेषु सोऽयं सवितेव प्रतिबिम्बितस्वभाव: ।
बहुरुपमिदं पविश्य विश्वं स्वयमेकोऽपि भवान् विभात्यनेक: ॥१५२॥
इति देवमभिष्टुवन् विशिष्टस्तुतितोऽसौ सुरसद्मसंनिविष्ट: ।
चिरकालवियोगदीनचितै: शिरसा शिष्यगणैरथो ववन्दे ॥१५३॥
गुरुणा कुशलानुयोगपूर्व सदयं शिष्यगणेषु सान्तितेषु ।
अतिदीनमना: शनैरवादीदजहद्रद्रदिकं स पद्मपाद: ॥१५४॥
भगवन्नभिगम्य रडनाथं पथि पद्माक्षमहं निवर्तमान: ।
बहुधाविहितानुनीतिनीतो बत पूर्वाश्रममातुलेन गेहम् ॥१५५॥
अहमस्य पुरो भिदावदेन्दोरपि पूर्वाश्रमवासनानुबन्धात् ।
अपठं भवदीयभाष्यटीकामजयं चात्र कृतानुयोगमेनम् ॥१५६॥
दग्धमुद्रमुखमुद्रणमन्त्रैर्ध्वस्ततर्कगुरुकापिल्तन्त्रै: ।
वर्मितो निगमसारसुधाक्तैर्मातुलं तमजयं तव सूक्तै: ॥१५७॥
खडाखडिविहारकल्पितरुजं काणादसेनामुखे
शस्त्राशस्त्रिकृतं श्रमं च विषमं पश्यत्पदानां पदे ।
यष्टीयष्टिभवं च कापिलबले खेदं मुने तावकै:
सूक्तैर्यौक्तिकवंशमौक्तिकमयैर्नाऽपद्यते वर्मित: ॥१५८॥
अथ गूढहॄदो यथापुरं मामभिनन्द्याऽऽहितसत्कियस्य तस्य ।
अधिसद्म निधाय भाष्यटीकामहस्याऽऽयमशकितो निशायाम् ॥१५९॥
युगपर्ययनृत्यदुग्रफालज्वलनज्वालकरालकीलजाल: ।
दहनोऽधिनिशीथमस्य धाम्रा बत टीकामपि भस्मासादकार्षीत् ॥१६०॥
अदहत्स्वगृहं स्वयं हताशो विमतग्रन्थमसौ विदग्धुकाम: ।
मतिमान्द्यकरं गरं च भैक्षे व्यधितास्येति विजृम्भते स्म वार्ता ॥१६१॥
अधुना धिषणा यथापुरं नो विधुनाना विशयं प्रसादमेति ।
विषमा पुनरीदृशी दशा न : किमु युक्ता भवदड् घ्रिकिकराणाम् ॥१६२॥
गुरुवर तव या भाष्यवरेण्ये व्यरचि मया ललिता किल वृत्ति: ।
निरतिशयोज्ज्वलयुक्तियुता सा पथि किला हा विननाश कृशानौ ॥१६३॥
प्रयतेऽहं पुनरेव यदा तां प्रविधातुं बहुधाकृतयत्न: ।
न यथापूर्वमुपक्रमते ता: पटुयुक्तीर्भगन्मम बुध्दि: ॥१६४॥
कृपापारावारं तव चरणकोणाग्रशरणं
गता दीना दुना: कति कति न सर्वेश्वरपदम् ।
गुरो मन्तुर्नन्तु: क इव मम पापांश इति चे -
न्मृषा मा भाषिष्ठा: पदकमलचिन्तवधिरसौ ॥१६५॥
इति वादिनमेनमार्यपाद: करुणापूरकरम्भितान्तरड: ।
अमृताब्धिसखैरपास्तमोहैर्वचनै: सान्त्वयति स्म वल्गुबन्धै: ॥१६६॥
विषमो बत कर्मणां विपाको विषमोहोपमदुर्निवार एष: ।
विदित: प्रथमं मयाऽयमर्थ: कथितश्चाड सुरेशदेशिकाय ॥१६७॥
पूर्व श्रृडक्ष्माधरे मत्समीपे प्रेम्णा याऽसौ वाचिता पश्चपादी ।
सा मे चित्तान्नपयात्यद्य शोको याताच्छीघ्रं तां लिखेत्याख्यदार्थ: ॥१६८॥
आश्वास्येत्थं जलजचरणं भाष्यकृत्पश्चपादी -
माचख्यौ तां कृतिमुपहितां पूर्वयैवाऽऽनुपूर्व्या ।
नैतचित्रं परमपुरुषेऽव्याहतज्ञानशक्तौ
तस्मिन् मूले त्रिभुवनगुरौ सर्वविद्याप्रवृत्ते : ॥१६९॥
प्रसभं स विलिख्य पश्चपादीं परमानन्दभरेण पद्मपाद: ।
उदतिष्ठदतिष्ठदभ्यरोदीत् पुनरुद्रायति तु स्म नृत्यति स्म ॥१७०॥
कविताकुशलोऽथ केरलक्ष्माकमन: कश्चन राजशेखराख्य: ।
मुनिवर्यममुं मुदं वितेने निजकौटीरनिघृष्टपन्नखाग्र्य: ॥१७१॥
प्रथते किमु नाटकत्रयी सेत्यमुना संयमिना ततो नियुक्त: ।
अयमुत्तरमाददे प्रमादादनले साऽऽहुतितामुपागतेति ॥१७२॥
मुखत: पठितां मुनीन्दुना तां विलिखन्नेष विसिष्मियेऽथ भूप: ।
वद किं करवाणि किकरोऽहं वरदेति प्रणमन् व्यजिज्ञपच ॥१७३॥
नृप कालटिनामकाग्रहारा व्दिजकर्मानधिकारिणोऽद्य शप्ता: ।
भवताऽपि तथैव ते विधेया बत पापा इति देशिकोऽशिषत्तम् ॥१७४॥
पद्माड्घ्रौ प्रतिपद्य नष्टविवृतिं तुष्टे पुन: केरल ल-
क्ष्मापालो यतिसार्वभौमसविधं प्राप्य प्रणम्याज्जसा ।
लब्ध्वा तस्य मुखात् स्वनाटकवराण्यानन्दपाथोनिधौ
मज्जंस्तत्पदपद्मयुग्ममनिशं ध्यायन् प्रस्तस्थे पुरीम् ॥१७५॥
इति श्रीमाधवीये तत्तीर्थयात्राटनार्थक: ।
संक्षेपशकरजये सर्गोऽजनि चतुर्दश: ॥१४॥
आदित: श्लोका: १५६२
Translation - भाषांतर
N/A


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १८१
वाराणसीस्थक्षेत्रमाहात्म्यम्।
सूत उवाच।
इमां पुण्योद्भवां स्निग्धां कथां पापप्रणाशिनीम्।
श्रृण्वन्तु ऋष्यः सर्वे सुविशुद्धास्तपोधनाः ।। १८१.१ ।।
दिव्यं रुद्रतुल्यपराक्रमम्।
सनत्कुमारो भगवानपृच्छन्नन्दिकेश्वरम् ।। १८१.२ ।।
ब्रुहि गुह्यं यथा तत्त्वं यत्र नित्यं भव स्थितः।
माहात्म्यं सर्वभूतानां परमात्मा महेश्वरः।। १८१.३ ।।
घोररूपं समास्थाय दुष्करं देवदानवैः।
आभूतसंप्लवं यावत् स्थाणुभूतो महेश्वरः ।। १८०.४ ।।
नन्दिकेश्वर उवाच।
पुरा देवेन यत्प्रोक्तं पुराणं पुण्यमुत्तम्।
तत्सर्वं संप्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य महेश्वरम् ।। १८०.५ ।।
ततो देवेन तुष्टेन उमायाः प्रियकाम्यया।
कथितं भुवि विख्यातं यत्र नित्यं स्वयं स्थितः ।। १८०.६ ।।
रुद्रस्यार्धासनगता मेरुश्रृङ्गे यशस्विनी।
महादेवं ततो देवी प्रणता परिपृच्छति ।। १८०.७ ।।
भगवन्! देवदेवेश! चन्द्रार्द्धकृतशेखर!।
धर्मं प्रब्रूहि मर्त्यानां भुवि चैवोर्ध्वरेतसाम् ।। १८०.८ ।।
जप्तं दत्तं हुतं चेष्टं तपस्तप्तं कृत़ञ्च यत्।
ध्यानाध्ययनसम्पन्नं कथं भवति चाक्षयम् ।। १८०.९ ।।
जन्मान्तरसहस्रेण यत्पापं पूर्वसञ्चितम्।
कथं तत्क्षयमायाति तन्ममाचक्ष्व शङ्कर ।। १८०.१० ।।
यस्मिन् व्यवस्थितो भक्त्या तुष्यसे परमेश्वर!।
व्रतानि नियमाश्चैव आचारो धर्म एव च ।। १८०.११ ।।
सर्वसिद्धिकरं यत्र ह्यक्षय्य गतिदायकम्।
वक्तुमर्हसि तत्सर्वं परं कौतूहलं हि मे ।। १८०.१२ ।।
महेश्वर उवाच।
श्रृणु देवि! प्रवक्ष्यामि गुह्यानां गुह्यमुत्तमम् ।।
सर्वक्षेत्रेषु विख्यातमविमुक्तं प्रिये मम ।। १८०.१३ ।।
अष्टषष्टिः पुरा प्रोक्ता स्थानानां स्थानमुत्तमम्।
यत्र साक्षात् स्वयं रुद्रः कृत्तिवासाः स्वयं स्थितः ।। १८०.१४ ।।
यत्र सन्निहितो नित्यमविमुक्ते निरन्तरम्।
तत्क्षेत्रं न मया मुक्तमविमुक्तं ततः स्मृतम्।। १८०.१५ ।।
अविमुक्ते परा सिद्धिरविमुक्ते परा गतिः।
जप्तं दत्तं हुतं चेष्टं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।। १८०.१६ ।।
ध्यानमध्ययनं दानं सर्वं भवति चाक्षयम्।
जन्मान्तरसहस्रेण यत्पापं पूर्वसञ्चितम् ।। १८०.१७ ।।
अविमुक्तं प्रविष्टस्य तत्सर्वं व्रजति क्षयम्।
अविमुक्ताग्निना दग्धमग्नौ तूलमिवाहितम् ।। १८०.१८ ।।
ब्राह्मणाः क्षत्रियाः वैश्याः शूद्रा वै वर्णसङ्कराः।
कृमिम्लेच्छाश्च ये चान्ये सङ्कीर्णाः पापयोनयः ।। १८०.१९ ।।
कीटाः पिपीलिकाश्चैव ये चान्ये मृगपक्षिणः।
कालेन निधनं प्राप्ता अविमुक्ते शृणु प्रिये! ।। १८०.२० ।।
चन्द्रार्द्धमौलिनः सर्वे ललाटाक्षा वृषध्वजाः।
शिवे मम पुरे देवि! जायन्ते तत्र मानवाः ।। १८०.२१ ।।
अकामो वा सकामो वा ह्यपि तिर्यग्गतोऽपि वा।
अविमुक्ते त्यजन् प्राणान् मम लोके महीयते ।। १८०.२२ ।।
अविमुक्तं यदागच्छेत् कदाचित् कालपर्ययात्।
अश्मना चरणौ बद्ध्वा तत्रैव निधनं व्रजेत् ।। १८०.२३ ।।
अविमुक्तं गतो देवि! न निर्गच्छेत् ततः पुनः।
सोऽपिबत्पदमाप्नोति बद्ध्वा तत्रैव निधनं व्रजेत् ।। १८०.२४ ।।
अविमुक्तं गतो देवि! न निर्गच्छेत् ततः पुनः।
सोऽपिबत्पदमाप्नोति नात्र कर्या विचारणा ।। १८०.२५ ।।
अमरञ्च महाकालं तथा कायावरोहणम्।
एतानि हि पवित्रापि सान्निध्यात् सन्ध्ययोर्द्वयोः ।। १८०.२६ ।।
कालिञ्जरवनञ्चैव शङ्कुकर्णं स्थलेश्वरम्।
एतानि च पवित्राणि सान्निध्याद्धि मम प्रिये
अविमुक्ते वरारोहे! त्रिसन्ध्यं नात्र संशयः ।। १८०.२७ ।।
इरिश्चन्द्रं परं गुह्यं गुह्यमाम्रातकेश्वरम्।
जलेश्वरं परं गुह्यं गुह्यं श्रीपर्वतं तथा ।। १८०.२८ ।।
महालयं तथा गुह्यं कृमिचण्डेश्वरं शुभम्।
गुह्यातिगुह्यं केदारं महाभैरवमेव च ।। १८०.२९ ।।
अष्टावेतानि स्थानानि सान्निध्याद्धि मम प्रिये!।
अविमुक्ते वरारोहे! त्रिसन्ध्यं नात्र संशयः ।। १८०.३० ।।
यानि स्थानानि श्रूयन्ते त्रिषु लोकेषु सुव्रते!।
अविमुक्तस्य पादेषु नित्यं सन्निहितानि वै ।। १८०.३१ ।।
अथोत्तरां कथां दिव्यामविमुक्तस्य शोभने।
स्कन्दो वक्ष्यति माहात्म्यमृषीणां भावितात्मनाम् ।। १८०.३२ ।।


text:
श्री मुनिरुवाच
बालं नवीनशतपत्रविशालनेत्रं बिम्बाधरं सजलमेघरुचिं मनोज्ञम् ।
मन्दस्मितं मधुरसुन्दरमन्दयानं श्रीनन्दनन्दमहं मनसां नमामि ॥१॥
मञ्जीरनूपुररणन्नवरत्नकाञ्जीश्रीहारकेसरिनखप्रतयन्त्नसंघम् ।
दृष्टयार्तिहारिमषिबिन्दुविराजमानं वन्दे कलिन्दतनुजातटबालकेलिम् ॥२॥
पुर्णेन्दुसुन्दरमुखोपरि कुञ्चिताग्रा: केशा नवीनघननीलनिभा: स्फरन्त: ।
राजन्त आनतशिर: कुमुदस्य यस्य नन्दामत्मजाय सबलाय नमो नमस्ते ॥३॥
श्रीनन्दनन्दस्तोत्रं प्रातरुत्थाय य: पठेत् ।
तत्रेत्रगोचरं याति सानन्दं नन्दनन्दन: ॥४॥
- गर्ग संहिता, गोलोक, २० । २४-२७


text:
वातामक्षीरम्
वातामक्षीरं जगति सर्वत्र अपि पीयमानं किञ्चित् पेयम् । भारते तु इदं पेयं बहु प्रसिद्धम् अस्ति । एतत् वातामक्षीरम् आङ्ग्लभाषायां Almond milk इति उच्यते । वातामक्षीरं चायस्य वा काफीपेयस्य वा स्थाने पातुं शक्यते । वातामक्षीरं कदाचित् उष्णं, कदाचित् च शीतलं पीयते । वातावरणस्य अनुगुणं तत् निर्णीयते । घर्मकाले शीतलं वातामक्षीरं, शैत्यकाले च उष्णं वातामक्षीरं पीयते । वातामचूर्णेन वातामक्षीरं निर्मीयते ।
वातामस्य चूर्णीकरणावसरे एव तत्र एला शर्करा च योजिता भवति । अपेक्षानुसारं पुनः वातामक्षीरस्य निर्माणावसरे शर्करा योज्यते । दुग्धं, जलं, शर्करा, वातामचूर्णं च योजयित्वा क्वथयन्ति चेत् वातामक्षीरं सिद्धं भवति । इदानीं वातामक्षीरस्य विक्रयणम् उद्यमत्वेन प्रवृद्धम् अस्ति । सर्वत्र उपहारमन्दिरेषु वातामक्षीरं प्राप्यते । कुत्रचित् मार्गपार्श्वे अपि वातामक्षीरस्य विक्रयणं कुर्वन्ति ।


text:
अध्याय १६
इति रक्तोऽपि रसेन्द्रो जारितबीजोऽपि सारणारहितः ।
व्यापी न भवति देहे लोहेष्वप्यथवापि हि षण्ढतां याति ॥१॥
(सारणातैल) मण्डूकमत्स्यकच्छपमेषजलौकाहिसूकरादीनां ।
संयोज्यैकस्य वसां ततः पचेत्सारणातैलं ॥२॥
ज्योतिष्मतीविभीतककरञ्जकटुतुम्बीतैलमेकस्मात् ।
द्विगुणितरक्तकषायं क्षीरेण चतुर्गुणेन पचेत् ॥३॥
(रक्तवर्ग) दाडिमपलाशबन्धुककुसुमरजनीभिररुणसहिताभिश्च ।
मञ्जिष्ठालाक्षारसचन्दनसहितोऽपि रक्तवर्गोऽयं ॥४॥
विद्रुमभूनागमलं विण्मक्षिकाध्वाङ्क्षशलभानां च ।
कर्णमलं महिषीणां क्रमेण कल्कं कलांशेन ॥५॥
(सारण) पटगालितं गृहीत्वा सूतं सम्पूर्णदीर्घमूषायां ।
तदनु खलु तप्ततैले प्रद्राव्य समं क्षिपेद्बीजं ॥६॥
मूषावक्त्रं स्थगयेल्लताद्वयप्रोतविततनद्धेन ।
तैलार्द्रपटेन ततो बीजं प्रक्षिप्य समकालं ॥७॥
पिशितानुगुणं बीजैः सारणविधिना नियोजितः सूतः ।
अक्षीयमाणो मिलति च बीजैर्बद्धो भवत्येव ॥८॥
(प्रतिसारण) तद्वद्गभीरमूषे सारणतैलार्द्रमेव रसराजं ।
सूताद्द्विगुणं कनकं दत्त्वा प्रतिसारयेत्तदनु ॥९॥
(अनुसारण) बीजेन त्रिगुणेन तु सूतकमनुसारयेत्प्रकाशस्थं ।
ईषन्नागं देयं त्रिविधायां सारणायां तु ॥१०॥
(सारणायन्त्र) कृत्वा मूषां दीर्घां बन्धितत्रिभागप्रणालिकां तां च ।
तस्याग्रे प्रकटमूषा सच्छिद्रा सुदृढमृत्तिकालिप्ता ॥११॥
तस्मिन्प्रक्षिप्य रसं सारणतैलान्वितं तप्ते ।
प्रद्राव्य तुल्यकनकं क्षिप्तेऽस्मिन्मिलति रसराजः ॥१२॥
(सारणायन्त्र) कृत्वा नलिकां दीर्घां षडंगुलां धूर्तकुसुमसंकाशां ।
मूषाप्यधो विलग्ना कर्तव्या वै मृदा लेप्या ॥१३॥
अपरा सूक्ष्मा नलिका कार्या सप्तांगुला सुदृढा ।
मध्ये प्रविशति च यथा तद्वत्कार्या च दृढमुखा ॥१४॥
तस्मिन्सूतः क्षिप्तः सारणतैलान्वितो मदनरुद्धमुखः ।
तदनु बृहत्तमया हेम प्रद्राव्य हेमकोष्ठिकया ॥१५॥
तस्मिन्मध्ये क्षिप्त्वा नलिकाग्रमधोमुखीं कुर्यात् ।
अन्तरूर्ध्वं भाराक्रान्तां सरति रसो नात्र संदेहः ॥१६॥
(सारणायन्त्र) कृत्वाष्टांगुलमूषां धूर्तकुसुमोपमां दृढां श्लक्ष्णां ।
अपरा मध्यगतापि च सच्छिद्रा च सप्तांगुला कार्या ॥१७॥
निरुद्धतां च कृत्वा सूतं प्रक्षिप्य तैलसंयुक्तं ।
निर्धूमं कर्षाग्नौ स्थाप्य मूषां सुसंधितां कृत्वा ॥१८॥
(सारणायन्त्र) वितस्तिमात्रनलिकापि कार्या सुदृढे तदग्रतो मूषे ।
उत्तानैका कार्या निश्छिद्रा छिद्रमुद्रिता च तनौ ॥१९॥
दत्त्वा सूतं पूर्वं सारणतैलान्वितं निधाप्य भुवि ।
उत्तानायां मूषायां तस्यां बीजं समावृत्य ॥२०॥
स्वच्छं ज्ञात्वा च ततस्तद्बीजं छिद्रसंस्थितं कुर्यात् ।
बीजं सूतस्योपरि निपतति बध्नात्यसंदेहं ॥२१॥
(सारणा) सा च प्रकाशमूषा न्युब्जा कार्यार्धाङ्गुलसंनिविष्टा ।
नलिका कार्या विधिना ऊर्ध्वे सूतस्त्वधो बीजं ॥२२॥
मूषां निरुध्य विधिना ध्माता कोष्ठे द्रुतं बीजं ।
ज्ञात्वा परिवर्त्य ततो निबध्नाति सूतराजं च ॥२३॥
(सारणाः: ) अथवा डमरुकयन्त्रे सारणविधिना नियोजितः सूतः ।
सरति रसेन्द्रो विधिना ज्ञात्वा तत्कर्मकौशल्यं ॥२४॥
(जारणा ) वेध पोतेन्च्य्) तत्सारितं रसेन्द्रं ग्रासविधानेन जारयेत्तदनु ।
पुनरपि सारितसूतो विध्यति कोट्यंशतः शुल्बं ॥२५॥
(सारणाः: ) क्रामणवसादियोगाद्विधिना सूतः सरत्येव ।
चपलत्वातिलघुत्वाद्बीजं यतोऽथ विप्लुषः कार्यः ॥२६॥
(सारण, क्रामणः: सरति सुखेन च सूतो दहति मुखं नैव हस्तपादादि ।
क्रमति रसः फणियोगान्माक्षिकयुतहेमगैरिकया ॥२७॥
(द्रुति, सारणा) माक्षीकसत्त्वयोगात्फणियोगान्नागवद्द्रवति शीघ्रं ।
द्रवति च कनके सूतः संसार्यते विधिना ॥२८॥
(मेर्चुर्यः:) तस्माद्द्रव्यविधायी सूतो बीजेन सारितो लघुना ।
समसारितः सुबद्धो मूषायां स्यात्समावर्तः ॥२९॥
((प्रति, अनु)सारणा) सारितवर्तितसूतः समानबीजेन मिलति यः सार्यः ।
द्विगुणेन प्रतिसार्यः स चानुसार्यश्च त्रिगुणेन ॥३०॥
(सारण ) शतवेधी सार्यः प्रतिसारितः स्यात्सहस्रवेधी च ।
अनुसारितोऽयुतेन च विधिनापि बलाबलं ज्ञात्वा ॥३१॥
अनुसारितेन तु समः स्वच्छः सूतः सारितस्तदनु ।
स भवति लक्षवेधी प्रतिसारितः प्रयुतवेधी च ॥३२॥
कोटिं विध्यति सूतोऽप्यनुसारितः सरति बीजेन ।
प्रतिसारितोऽनुसारितो दशकोटिं विध्यते सूतः ॥३३॥
प्रतिसारितस्तथाब्जं त्वनुसारितः खर्ववेधी च ।
एवं सारणयोगात्कुरुते वेधं यथेप्सितं विधिना ॥३४॥
अनुसारितेन सारितो विध्यति शुल्बं निखर्वसंख्याकं ।
प्रतिसारितस्तु विध्यति पद्मं स्वनुसारितः शङ्खं ॥३५॥
विध्येद्द्विगुणं द्रव्यं नागं दत्त्वानुवाहयेच्छनकैः ।
तावद्यावत्कनकं दिव्यं प्रोन्मीलयेत्सकलं ॥३६॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
Saturday, October 26, 2013
Sanskrit blog: Humour-84
हास्यसीकरः-८४
कश्चन युवा भारतीयप्रशासनिकसेवापरीक्षायाः वाचिकपक्षे भागं वहति स्म ।सः कदा भारतं स्वातन्त्र्यमलभत इति पृष्टः उत्तरमदात्, “कतिपयवर्षेभ्यः प्राक् प्रारब्धः सततः प्रयत्नः अन्ततः क्रिस्तशके १९४७ वर्षे सफलः अभवत्” इति । अस्मद्स्वतन्त्रतायाः कारणभूतः कः इति पृष्टः सः प्रत्यवदत्, “ बहवः कारणभूताः । यद्यहं तेष्वेकतमं आख्यास्यामि चेत् तदा अन्ये परिभूताः भवेयुः” इति । तदा कच्चिदुत्कोचग्रहणं देशे उल्बणतमं सङ्कटमिति पृष्टः सः प्रत्युवाच, “ इदानीं एतद्विषये संशोधनं क्रियमाणम् अस्ति । संशोधनपरिणामादनन्तरमेव वक्तुं शक्यम्” इति । तुष्टाः प्राश्निकाः तमवदन्, “भोः, अस्मद्प्रश्नाः गोप्याः । अन्येभ्यः न वक्तव्याः । गम्यताम्” इति ।
कोष्ठात्बहिः यदा स युवा आगतः तदा अन्ये अर्थिनः तमपृच्छन्, “भोः, ब्रूहि, किं पृष्टम्?” । सः अवदत्, “प्रश्नाः गोप्याः । वक्तुं न शक्नोमि” इति । तेषुकश्चन धर्मसिंहनामा तमवदत्, “प्रश्नाः गोप्याः भवेयुः । उत्तराणि गोप्यानि न भवन्ति । तानि मे निभृतं ब्रूहि” इति । तदा स युवा आत्मना दत्तानि उत्तराणि तस्मै समार्पयत्। प्रगल्भः धर्मसिंहः तान्युत्तराणि कंठगतान्यकरोत् ।
यदा धर्मसिंहः वाचिकपरीक्षार्थम् आहूतः तदा आदौ प्राश्निकेन सः पृष्टः, “ तव जन्म कदा अभवत्?” इति । सः प्रत्यवदत्, “कतिपयवर्षेभ्यः प्राक् प्रारब्धः सततःप्रयत्नः अन्ततः क्रिस्तशके १९४७ वर्षे सफलः अभवत्” इति । उत्तरेण विस्मितः तमपृच्छत्, “ तव पितुर्नाम किम्?” इति । सः प्रत्यवदत्, ““ बहवः कारणभूताः । यद्यहं तेष्वेकतममाख्यास्यामि चेत् तदा अन्ये परिभूताः भवेयुः” इति । रुष्टः प्राश्निकः अपृच्छत्, “ भ्रान्तः असि किम्?” इति । सः विनीतः प्रत्युवाच
“ इदानीं एतद्विषये संशोधनं क्रियमाणम् अस्ति । संशोधनपरिणामादनन्तरमेव वक्तुं शक्यम्” इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 4:09 AM 0 comments
Saturday, October 19, 2013
Sanskrit blog: Child's smile
शिशुस्मितम्
लसत्स्मितं पश्य शिशोर्मुखेऽङ्के सुप्तस्य मातुः सुचिरं प्रशान्तम् ।
वदास्ति हे तत्सदृशं किमन्यदस्त्यत्र लोके शिशिरं मनोज्ञम् ॥
सोमाच्च सौम्यं मधुनश्च मिष्टं सुगन्धि तत् केतकपुष्पगन्धात् ।वीणानिनादात् खलु मञ्जुलं तत् कौशेयवस्त्रान्मृदु सर्वकाले ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 7:41 AM 2 comments
Saturday, October 12, 2013
Sanskrit blog: Humour-83
हास्यसीकरः-८३मित्रे देवदत्तब्रह्मदत्तौ मिष्टान्नविपणिं काञ्चन प्राविशताम् । पश्यतः देवदत्तस्य ब्रह्मदत्तः विपणौ त्रीणि चाकोलेटभिधानि मिष्टानि चोरयित्वा तानि स्वकञ्चुकस्यूते न्यवेशयत् । विपणी तच्चौर्यं नापश्यत् । ब्रह्मदत्तः विपण्याः बहिरागत्य देवदत्तं सगर्वमवदत्, “पश्य, मम साहसम् । विपणिना अदृष्ट एव सुकरमहमचूचुरम्” इति । देवदत्तः तं “ तव साहसात् चतुरतरं साहसं करिष्यामि । पश्यतो विपणिनः मिष्टानि चोरयिष्यामि । द्रक्ष्यसि किम्? । आगच्छ, विपणिं पुनः प्रविशाव” इत्यब्रवीत् । तौ विपणिं प्रविष्टौ । देवदत्तः विपणिनमवदत्, “आर्य, अनुमन्यसे चेत् तुभ्यं मायामेकां दर्शयितुमिच्छामि” इति । विपणी अनुमेने । देवदत्तः विपणिनमवदत्, “मह्यं त्रीणि चाकोलेट्-मिष्टानि देहि” इति । विपणी तथैव अकरोत् । देवदत्तः तानि प्रसभमखादत् । क्रुद्धः विपणी देवदत्तमपृच्छत्, “तत्र का माया?” । देवदत्तः अवदत्, “इदानीं ब्रह्मदत्तस्य कञ्चुकस्यूते पश्य । तत्र त्रीण्यपि भवन्ति” इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:00 AM 0 comments
Friday, October 4, 2013
Sanskrit blog: Thus spake Timmu the dull headed
मूढतिम्मुरुवाच
ज्ञात्वा स्वबलमितिं ज्ञात्वा स्व गुणगणम्
बाह्यस्थितिं चैव सूक्ष्मं विलोक्य ।
कार्यस्यपरिधिमनतिक्रम्य कुर्यात्
धन्यः स धीरो हि मूढतिम्मो ॥
From DVG’s “Manku timmana kagga” in Kannada:
ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನಳೆದು ತನ್ನ ಗುಣಗಳ ಬಗೆದು
ಸನ್ನಿವೇಶದ ಸೂಕ್ಷ್ಮವರಿತು, ಧೃತಿದಳೆದು
ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯಪರಿಧಿಯ ಮೀರದುಜ್ಜುಗಿಸೆ
ಪುಣ್ಯಶಾಲಿಯ ಪಾಡು ಮಂಕುತಿಮ್ಮ || ೫೭೬ ||
- - - -
Posted by G S S Murthy at 4:11 AM 0 comments
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
प्राग्दृष्टिकर्म्मखचरस्तनुतोऽल्पकोऽस्तात्पुष्टश्र्च दृश्य इह खेचरभोग्यकालः ॥
लग्नेन युक्च विवरोदययुग्द्युयातः स्यात्खेचरस्य सितगोर्यदि गोपलोनः ॥१॥
प्राग्दृष्टिकर्म्मखचरः , (यदा ), तनुतः , अल्पकः , अस्तात् , च , पुष्टः , (स्यात् ) तदा , दृश्यः , इह , खेचरभोग्यकालः , (स्यात् ) । लग्नेन , युक् , विवरोदययुक् , च , खेचरस्य , द्युयातः , स्यात् , यदि , सितगो , (तर्हि ), गोपलोनः (कार्य्यः ) ॥१॥
जिनाप्तोऽक्षाभाघ्नोऽङ्गुलमयशरोऽनेन तु चरं स्फुटं संस्कृत्यातो दिनमथ खगस्य द्युविगतात् ॥
प्रभाद्यं संसिद्ध्य़ेदथ खचरभादेर्निशि गतं व्रुवेऽथारादिनां द्युतिपरिगमं यन्त्रवशतः ॥२॥
अंगुलमयशरः , अक्षाभाघ्नः , (ततः ) जिनाप्तः , (कार्य्यः ), अनेन , तु , चरम् , संस्कृत्य , स्फुटम् , (कार्य्यम् ) अतः , दिनम् , साध्यम् , अथ , खगस्य , द्युविगतात् , प्रभाद्यम् , ससिध्येत् , अथ , खचरभादेः , निशिगम् , अथ , आरादिनाम् , द्युतिपरिगमम , यन्त्रवशतः , वे ॥२॥
पश्येज्जलादौ प्रतिबिम्बितं वा खेटं दृगोच्च्यं गणेयेच्च लम्बम् ॥
तं लम्बपातप्रतिबिम्बमध्यं दृगौच्च्यत्दृत्सूर्य्यहृतं प्रभा स्यात् ॥३॥
जलादौ , खेटम् , प्रतिबिम्बितम् , पश्येत् , वा , दृगौच्च्यम् लम्बनम् च , गणयेत् , तम् लम्बपातप्रतिबिम्बमध्यम् , (गणयेत् ), सूर्य्यहतम् , दृगौच्च्यहृत् , प्रभा , स्यात् ॥३॥
ज्ञात्वाऽनुमानान्निशि यातनाडीस्तत्कालखेटात्कथितैश्र्चराद्यैः ॥
दृष्टप्रभादेर्द्युगतो ग्रहस्य साध्यस्त्विहेन्दोर्यदि गोपलाढ्यः ॥४॥
अनुमानात् , निशि , यातनाडीः , ज्ञात्वा , तत्कालखेटात् , कथितैः चराद्यैः , इष्टप्रभादेः , ग्रहस्य , द्युगतः , (कालः ), साध्यः , इन्दोः यदि , (तर्हि ) तु , इह , गोपलाढ्यः , (कार्य्यः ) ॥४॥
प्राग्दृक्खचराङ्गभाढ्यभान्वोरल्पोऽर्कस्त्वपरस्तनुस्तदन्तः ॥
कालः स खगोदये द्युशेषो रात्रीतः क्रमशो ग्रहेऽल्पपुष्टे ॥५॥
प्राग्दृक्खचराङ्गभाढ्यभान्वोः , अल्पः , अर्कः , अपरः , तु , तनुः , तदन्तः , (यः ) कालः , सः , खगोदये , ग्रहे , अल्पपुष्टे , क्रमशः , द्युशेषः , रात्रीतः , स्यात् ॥५॥
तेनोनोऽथ च सहितो ग्रहद्युयातः स्यादर्कास्तसमयतो निशि प्रयातः ॥
चेद् ग्लावोऽनुमितघटीष्वतोऽल्पपुष्टं द्विघ्नं तत्समपलयुग्वियुक्स्फुटः सः ॥६॥
तेन , ऊनः , अथ , च , (रात्रिगतेन ), सहितः , ग्रहद्युयातः , अर्कास्तसमयतः , निशि , प्रयातः , स्यात् ग्लावः , चेत् , (तदा ), अनुभितघटीषु , अतः , (यावत् ), अल्पपुष्टम् (तावत् , एव ), द्विघ्नम् , (पलात्मकम् , स्यात् ), तत्स्मपलयुग्वियुक् , सः , स्फुटः , (स्यात् ) ॥६॥
इति श्रीगणकवर्यपण्डितगणेशदैवज्ञकृतौ ग्रहलाघवकरणग्रन्थे पश्र्चिमोत्तरदेशीयमुरादाबादवास्तव्य -काशीस्थराजकीयसंस्कृतविद्यालयप्रधानाध्यापकपण्डितस्वामिराममिश्रशास्त्रिसान्निध्याधिगतविद्य -भारद्वाज -गोत्रोत्पन्न गौडवंशावतंसश्रीयुतभोलानाथतनूज -पण्डितरामस्वरूपशर्म्मणा कृतया सान्वयभाषाव्याख्यया सहितो ग्रहच्छायाधिकारः समाप्तिमितः ॥१०॥


text:
121b न्यायविरोधस्य हेतुविद्याव्याहतेः काव्ये यस्य यस्य गतिः सैषा यथोक्तप्रकारा सर्वत्र अन्यत्रापि यथासम्भवं दृश्यतामवगम्यताम् । अथानन्तरमागमेन धर्मशास्त्रसहितेन वेदेन विरोधस्य बाधाया भारतीभूमेः प्रस्थानं नीतिः दर्शयिष्यते उदाह्रियते ॥
आहितो वैदिकेन विधिना परिगृहीतोऽग्निः परिणयकालभावी यैरिति आहिताग्नयः । न तथा अनाहिताग्नयो ये [ते] अपि । अपिशब्दो योगं सूचयति । एते विप्राः । जाताः पुत्रा एषामिति जातपुत्राः । विश्वानरो देवता अस्यामिति वैश्वानरीमिष्टिमिज्याम् । आग्नेय[यज्ञं] वितन्वते कुर्वन्ति । अक्लिष्टः परिशुद्धः आचारश्चारित्रं शास्त्रविहितं भूषणमलङ्कारो येषामित्यक्लिष्टाचारभूषणाः । इदमागमविरुद्धम् । ये हि [साग्निका] उत्पन्नतनयाश्च [त एव] वैश्वानरं यागमनुतिष्ठन्तीति श्रुतेः । कथमन्यथा अक्लिष्टाचारा इति ॥
असौ विवक्षितः कश्चित् । अनुपनीतोऽप्रयुक्तवैदिकसंस्कारविशेषोऽपि गुरोः सकाशाद् वेदा[न्] सामादीन् अधिजगेऽधीतवान् । तथाहि, स्वभावेन प्रकृत्यैव न संस्कारतः । शुद्धो निर्मलः स्फटिको मणिः संस्कारमुत्कर्षाधानं नापेक्षते । इदमपि आगमव्याहतम् । उपनीतो वेदानधीयीतेति श्रुतेः । कथमन्यथा शुद्धिरिति ॥


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २४
बुधोत्पत्तिवर्णनम्।
सूत उवाच।
ततः संवत्सरस्यान्ते द्वादशादित्यसन्निभः।
दिव्यपीताम्बरधरो दिव्याभरणभूषितः।। २४.१ ।।
तारोदराद्विनिष्क्रान्तः कुमारश्चन्द्रसन्निभः।
सर्वार्थशास्त्रविद् धीमान् हस्तिशास्त्रप्रवर्तकः।। २४.२ ।।
नामयद्राजपुत्रीयं विश्रुतं गजवैद्यकम्।
राज्ञः सोमस्य पुत्रत्वाद्राजपुत्रो बुधः स्मृतः।। २४.३ ।।
जातमात्रः स तेजांसि सर्वाण्येवाजयद् बली।
ब्रह्माद्यास्तत्र चाजग्मु र्देवा देवर्षिभिः सह २४.४ ।।
बृहस्पतिगृहे सर्वे जातकर्मोत्सवे तदा।
अपृच्छंस्ते सुरास्तारां केन जातः कुमारकः।। २४.५ ।।
ततः सा लज्जिता तेषां न किञ्चिदवदत्तदा।
पुनः पुनस्तदा पृष्टा लज्जयन्ती वराङ्गना।। २४.६ ।।
सोमस्येति चिरादाह ततोऽगृह्णाद्विधुः सुतम्।
बुध इत्यकरोन्नाम्ना प्रादाद्राज्यञ्च भूतले।। २४.७ ।।
अभिषेकं ततः कृत्वा युवानमकरोद् विभुः।
ग्रहसाम्यं प्रदायाथ ब्रह्मा ब्रह्मर्षि संयुतः।। २४.८ ।।
पश्यतां सर्वदेवानां तत्रैवान्तरधीयत।
इलोदरे च धर्मिष्ठं बुधः पुत्रमजीजनत्।। २४.९ ।।
अश्वमेधशतं साग्रमकरोद्यः स्वतेजसा।
पुरूरवा इति ख्यातः सर्वलोकनमस्कृतः।। २४.१० ।।
हिमवच्छिखरे रम्ये समाराध्य जनार्दनम्।
लोकैश्वर्यमगाद्राजा सप्तद्वीप पतिस्तदा।। २४.११ ।।
केशिप्रभृतयो दैत्याः कोटिशो येन दारिताः।
उर्वशी यस्य पत्नीत्वमगमद्रूपमोहिता।। २४.१२ ।।
सप्तद्वीपा वसुमती सशैलवनकानना।
धर्मेण पालिता तेन सर्वलौक हितैषिणा।। २४.१३ ।।
चामर ग्राहिणीकीर्तिः सदाचैवाङ्गवाहिका।
विष्णोः प्रसादाद्देवेन्द्रो ददावर्धासनन्तदा।। २४.१४ ।।
धर्मार्थकामान् धर्मेण सममेवाभ्यपालयत्।
धर्मार्थकामाः सन्द्रष्टुमाजग्मुः कौतुकात्पुरा।। २४.१५ ।।
जिज्ञासवस्तच्चरितं कथं पश्यति नः समम्।
भक्त्या चक्रे ततस्तेषामर्घ्यं पाद्यादिकं नृपः।। २४.१६ ।।
आसनत्रयमानीय दिव्यं कनकभूषितम्।
निवेश्याथाकरोत् पूजामीषद्धर्मेऽदिकां पुनः।। २४.१७ ।।
जग्मतुस्तेन कामार्थवतिकोपं नृपं प्रति।
अर्थ शापमदात्तस्मै लोभात्त्वं नाशमेष्यसि।। २४.१८ ।।
कामोऽप्याह तवोन्मादो भविता गन्दमादने।
कुमारवनमाश्रित्य वियोगादुर्वशीभवात्।। २४.१९ ।।
धर्मोऽप्याह चिरायुस्त्वं धार्मिकश्च भविष्यसि।
सन्ततिस्तव राजेन्द्र यावच्चन्द्रार्क तारकम्।। २४.२० ।।
शतशो वृद्धिमायातु न नाशम्भुवि यास्यति।
इत्युक्त्वान्तर्दधुः सर्वे राजा राज्यं तदन्वभूत्।। २४.२१ ।।
अहन्यहनि देवेन्द्रं द्रष्टुं याति सराजराट्।
कदाचिदारुह्य रथं दक्षिणाम्बरचारिणम्।। २४.२२ ।।
सार्द्धमर्केण सोऽपश्यन्नीयमानामथाम्बरे।
केशिना दानवेन्द्रेण चित्रलेखामथोर्वशीम्।। २४.२३ ।।
तं विनिर्जित्य समरे विविधायुधपाणिना।
बुधपुत्रेण वायव्यमस्त्रं मुक्त्वा यशोऽर्थिना।। २४.२४ ।।
तथा शक्रोऽपि समरे येन चैवं विनिर्जितः।
मित्रत्वमगमद्देवैर्ददाविन्द्राय चोर्वशीम्।। २४.२५ ।।
ततः प्रभृति मित्रत्वमगमत् पाकशासनः।
सर्वलोकातिशायित्वं बलमूर्जो यशः श्रियम्।। २४.२६ ।।
प्रादाद्वज्रीतु सन्तुष्टो गेयतां भरतेन च।
सा पुरूरवसः प्रीत्या गायन्तीं चरितं महत्।। २४.२७ ।।
लक्ष्मी स्वयं वरं नाम भरतेन प्रवर्त्तितम्।
मेनकामुर्वशीं रम्भां नृत्यतेति तदा दिशत्।। २४.२८ ।।
ननर्त्त सलयं तत्र लक्ष्मीरूपेण चोर्वशी।
सा पुरूरवसं द्रृष्ट्वा नृत्यन्ती कामपीडिता।। २४.२९ ।।
विस्मृताभिनयं सर्वं यत्पुरा भरतोदितम्।
शशाप भरतः क्रोधाद्वियोगादस्य भूतले।। २४.३० ।।
पञ्चपञ्चाशदब्दानि लता सूक्ष्मा भविष्यसि।
पुरूरवाः पिशाचत्वं तत्रैवानु भविष्यसि।। २४.३१ ।।
ततस्तमुर्वीशी गत्वा भर्तारमकरोच्चिरम्।
शापान्ते भरतस्याथ उर्वशी बुधसूनुतः।। २४.३२ ।।
अजीजनत् सुतानष्टौ नामतस्तान्निबोधत।
आयुर्द्रृढायुरश्वायु धनायुर्धृतिमान्वसुः।। २४.३३ ।।
शुचिविद्यः शतायुश्च सर्वे दिव्यबलौजसः।
आयुषो नहुषः पुत्रो वृद्धशर्मा तथैव च।। २४.३४ ।।
रजिर्दम्भो विपाप्मा च वीराः पञ्च महारथाः।
रजेः पुत्रशतं जज्ञे राजेयमिति विश्रुतम्।। २४.३५ ।।
रजिराराधयामास नारायणमकल्मषम्।
तपसा तोषितो विष्णुर्वरान् प्रादान्महीपतेः।। २४.३६ ।।
देवासुरमनुष्याणामभूत् स विजयी तदा।
अथ देवासुरं युद्धमभूद्वर्षशतत्रयम्।। २४.३७ ।।
प्रह्लादशक्रयोर्भीमं न कश्चिद्विजयी तयोः।
ततो देवासुरैः पृष्टः प्राह देवश्चतुर्मुखः।। २४.३८ ।।
अनयोर्विजयी कः स्यात् रजिर्यत्रेति सोऽब्रवीत्।
जयाय प्रार्थितो राजा सहायस्त्वं भवस्व नः।। २४.३९ ।।
दैत्यैः प्राह यदि स्वामी वो भवामि ततस्त्वलम्।
नासुरैः प्रतिपन्नं तत् प्रतिपन्नं सुरैस्तथा।। २४.४० ।।
स्वामी भव त्वमस्माकं संग्रामे नाशयद्विषः।
ततो विनाशिताः सर्वे येऽवध्या वज्रपाणिना।। २४.४१ ।।
पुत्रत्वमगमत् तुष्टस्तस्येन्द्रः कर्मणा विभुः।
दत्वेन्द्राय तदा राज्यं जगाम तपसेरजिः।। २४.४२ ।।
रजिपुत्रैस्तदाच्छिन्नं बलादिन्द्रस्य वैभवम्।
यज्ञभागञ्च राज्यञ्च तपो बल गुणान्वितैः।।२४.४३ ।।
राज्याद्भ्रष्टस्तदाशक्रो रजिपुत्रैर्निपीडितः।
प्राहवाचस्पतिं दीनः पीडितोऽस्मि रजेः सुतैः।। २४.४४ ।।
न यज्ञभागो राज्यं मे निर्जितश्च बृहस्पते।
राज्यलाभाय मे यत्नं विधत्स्व धिषणाधिप।। २४.४५ ।।
ततो बृहस्पतिः शक्रमकरोद् बलदर्पितम्।
ग्रहशान्तिविधानेन पौष्टिकेन च कर्मणा।। २४.४६ ।।
गत्वाऽथ मोहयामास रजिपुत्रान् बृहस्पतिः।
जिनधर्मं समास्थाय वेदबाह्यं सवेदवित्।। २४.४७ ।।
वेदत्रयी परिभ्रष्टां श्चकार धिषणाधिपः।
वेदबाह्यान् परिज्ञाय हेतुवादसमन्वितान्।। २४.४८ ।।
जधान शक्रो वज्रेण सर्वान् धर्मबहिष्कृतान्।
नहुषस्य प्रवक्ष्यामि पुत्रान् सप्तैव धार्मिकान्।। २४.४९ ।।
ततः प्रभृति मित्रत्वमगमत्पाकशासनः।
सर्वलोकातिशायित्वं बलमूर्जो यशः श्रियम्।। २४.५० ।।
यतिः कुमारभावेऽपि योगी वैखानसोऽभवत्।
ययातिश्चाकरोद्राज्यं धर्मैक शरणः सदा।। २४.५१ ।।
शर्मिष्ठा तस्य भार्याभूद् दुहिता वृषपर्वणः।
भार्गवस्यात्मजा तद्वत् देवयानी च सुव्रता।। २४.५२ ।।
ययातेः पञ्च दायादास्तान् प्रवक्ष्यामि नामतः।
देवयानी यदुं पुत्रं तुर्वसुञ्चाप्यजीजनत्।। २४.५३ ।।
तथाद्रुह्य मनुं पूरुं शर्मिष्ठाजनयत् सुतान्।
यदुः पूरुश्चाभवतां तेषां वंशविवर्धनौ।। २४.५४ ।।
ययातिर्नाहुषश्चासीत् राजा सत्यपराक्रमः।
पालयामास स महीमीजे च विधिवन्मखैः।। २४.५५ ।।
अतिभक्त्या पितॄनर्च्य देवांश्च प्रयतः सदा।
अथाजयत् प्रजाः सर्वा ययातिरपराजितः।। २४.५६ ।।
स शाश्वतीः समा राजा प्रजाधर्मेण पालयत्।
जरामार्च्छन्महाघोरं नाहुषो रूपनाशिनीम्।। २४.५७ ।।
जराभिभूतः पुत्रान् स राजा वचनमब्रवीत्।
यदुं पूरुं तुर्वसुञ्च द्रुह्यं चानुञ्च पार्थिवः।। २४.४८ ।।
यौवनेन चलान् कामान् युवायुवतिभिः सह।
विहर्तुमहमिच्छामि साहाय्यं कुरुतात्मजाः।। २४.५९ ।।
तं पुत्रो देवयानेयः पूर्वजो यदुरब्रवीत्।
साहाय्यं भवतः कार्यमस्माभि र्यौवनेन किम्।। २४.६० ।।
ययातिरब्रवीत् पुत्रान् जरा मे प्रतिगृह्यताम्।
यौवनेनाथ भवतां चरेयं विषयानहम्।। २४.६१ ।।
यजतो दीर्घसत्रैर्मे शापाच्चोशनसो मुनेः।
कामार्थः परिहीनो मेऽतृप्तोऽहं तेन पुत्रकाः।। २४.६२ ।।
स्वकीयेन शरीरेण जरामेनां प्रशास्तु वः।
अहं तन्वाभिनवया युवाकामानवाप्नुयाम्।। २४.६३ ।।
न तेऽस्य प्रत्यगृह्णन्त यदु प्रभृतयो जराम्।
चतुरस्तान् स राजर्षिरशपच्चेति नः श्रुतम्।। २४.६४ ।।
तमब्रवीत्ततः पूरुः कनीयान् सत्यविक्रमः।
जरां मा देहि नवया तन्वा मे यौवनात् सुखी।। २४.६५ ।।
अहं जरावन्तमादाय राज्ये स्थास्यामि चाज्ञया।
एवमुक्तः स राजर्षिस्तपोवीर्य्य समाश्रयात्।। २४.६६ ।।
संस्थापयामास जरां तदा पुत्रे महात्मनि।
पौरवेणाथ वयसा राजा यौवनमास्थितः।। २४.६७ ।।
ययातेश्चाथ वयसा राज्यं पूरुरकारयत्।
ततो वर्षसहस्रान्ते ययातिरपराजितः।। २४.६८ ।।
अतृप्त इव कामानां पूरुं पुत्रमुवाच ह।
त्वया दायादवानस्मि त्वं मे वंशकरः सुतः।। २४.६९ ।।
पौस्वो वंश इत्येष ख्यातिं लोके गमिष्यति।
ततः स नृपशार्दूलः पूरुं राज्येऽभिषिच्य च।।
कालेन महता पश्चात्काल धर्म्ममुपेयिवान्।। २४.७० ।।
पूरुवंशं प्रवक्ष्यामि श्रृणुध्वमृषिसत्तमाः।।
यत्र ते भारता जाता भरतान्वय वर्द्धनाः।। २४.७१ ।।


text:
फेसबुकपृष्ठस्य सम्प्रति नूतनी सुविधा आगता अस्ति । सम्प्रति भवतां फेसबुककोषस्य सर्वा: सूचना (वार्ता:) भवन्त: एकत्र एव प्राप्स्यन्ति । फेसबुकपृष्ठं यथा अध: निर्दिष्टमस्ति सर्वा सूचना: एकत्रएव प्रकाशयिष्यति ।
पुनश्च भवतां मित्रै: कृतानां कार्यानां विवरणमपि नूतनविधै: प्रकाशयिष्यते । यथा सर्वतो दक्षिणभागे रक्तगोलकेन दर्शितमस्ति ।
अध: प्रदत्तगोलकस्थाने पश्यन्तु । अत्र भवतां कृते प्रकाशितानां अन्यजनानां नूतनीसूचना: प्राप्स्यते । अनया विध्या सर्वा: सूचना: वयम् एकत्रमेव प्राप्तुं शक्नुम: । अनेन प्रकारेण एव भवतां ईसंदेशकोशे अपि सूचना: गमिष्यन्ति । अन्या: या: अपि सूचना: सन्ति ता: स्व-स्व पृष्ठानि उद्घाट्य स्वयमेव पश्यन्तु ।
धन्यवादा:
-: संस्कृतजगत् :-


text:
माहेश्वरसूत्राणि - संस्कृतप्रशिक्षणम् ।।
माहेश्वरसूत्राणि संस्कृतजगति पूर्वमेव प्रकाशितानि सन्धि द्विधा किन्तु सम्प्रति पुन: प्रकाश्यते । यत: हि संस्कृतप्रशिक्षणस्य अस्मिन् नूतने संस्करणे एक: नूतनक्रम: चिन्तित: अस्ति । तेन एव क्रमेण क्रमश: एकं एकं पाठम् अत्र प्रकाशयाम: । भवद्भि: निवेदनमस्ति यत् प्रत्येकस्य पाठस्य अभ्यास: सम्यकतया अवश्यमेव करणीय: । प्रत्येकस्य पाठस्य वैशिष्ट्यमस्ति अत्र । यदि एकमपि पाठं त्यक्तं चेत् श्रृखला भंगा भविष्यति प्रशिक्षणे च काठिन्यमिति । अत्र वयं सरलसंस्कृतं लिखाम: येन सुकुमारबुद्धय: जना: अपि सम्यकतया अवगच्छेय: । मध्ये हिन्दीभाषायां कठिनशब्दानामर्थ: अपि दास्यते ।
- अइउण्
- ऋलृक्
- एओड्.
- ऐऔच्
- हयवरट्
- लण्
- ञमड.णनम्
- झभञ्
- घढधष्
- जबगडदश्
- खफछठथचटतव्
- कपय्
- शषसर्
- हल्
माहेश्वरसूत्रस्य अपरं नाम शिवसूत्रमपि अस्ति । एतानि सूत्राणि अन्यत् किमपि न सन्ति किन्तु अस्माकं वर्णमाला इत्यस्ति । किन्तु अस्य स्वरूपं तथा निर्मितमस्ति येन अनेन प्रत्याहारनिर्माणं भवेत् । प्रत्याहार किमिति अग्रे पठाम: । एतानि सूत्राणि भवतां मस्तिष्के भवेत् इति । यदि स्मरणे काठिन्यमस्ति चेत् कृपया एतान् क्वचित् लिखित्वा स्थापयन्तु । सम्पूर्णं संस्कृतव्याकरणं (लौकिकं) एतेषामुपरि एव आधारितमस्ति ।
- माहेश्वरसूत्राणामाविष्कार: महर्षिपाणिनिना भगवत: शिवस्य डमरूनादेन कृत: ।
- माहेश्वरसूत्रम् - अष्टाध्यायी नामव्याकरणग्रन्थात् स्वीकृतमस्ति ।
- अष्टाध्यायी ग्रन्थस्य रचनाकार: - भगवान् पाणिनि: (वैयाकरणा: तं भगवान् इति वदन्ति, महर्षि उद्बोधनमपि पर्याप्तं)
- अष्टाध्याय्यां अष्टौ अध्याया:, द्वात्रिशत् पादा: (उपवर्गा:), प्रायेण चतुर्सहस्रसूत्राणि विद्यन्ते ।
- अस्य ग्रन्थस्योपरि एव कात्यायनस्य वार्तिकं, श्रीपतंजलिन: महाभाष्यं च पूरकग्रन्थरूपेण लिखितमासीत् ।
- अष्टाध्यायीग्रन्थस्य एव प्रकरणानि स्वीकृत्य वरदराजेन लघुसिद्धान्तकौमुदी नामकं ग्रन्थं विरचितम् ।
इति


text:
स घोषो धार्तराष्ट्राणां...
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
- स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
- नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥ १९ ॥
अयं भगवद्गीतायाः प्रथमोध्यायस्य अर्जुनविषादयोगस्य नवदशः (१९) श्लोकः ।
पदच्छेदः[सम्पादयतु]
सः, घोषः, धार्तराष्ट्राणाम्, हृदयानि, व्यदारयत् । नभः, च, पृथिवीम्, च, एव, तुमुलः, व्यनुनादयन् ॥
अन्वयः[सम्पादयतु]
सः तुमुलः घोषः नभः पृथिवीं च व्यनुनादयन् धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
- सः = स एषः
- तुमुलः = घोरः
- घोषः = नादः
- नभः = आकाशम्
- पृथिवीं च = भूमिं च
- व्यनुनादयन् = प्रतिध्वनयन्
- धार्तराष्ट्राणाम् = कौरवाणाम्
- हृदयानि = मनांसि
- व्यदारयत् = अखण्डयत्
अर्थः[सम्पादयतु]
सर्वेऽपि महावीराः युगपदेव शङ्खान् ध्मातवन्तः इति तदा महान् घोरश्च शब्दः समुत्पन्नः । तेन आकाशे भूमौ च प्रतिध्वनिः जातः । तस्य घोषस्य श्रवणेन दुष्टानां कौरवाणां हृदयानि विभिन्नानि इव अभवन् ।
रामानुजभाष्यम्[सम्पादयतु]
ततो युधिष्ठिरो वृकोदरादयश्च स्वकीयान्शङ्खान्पृथक्पृथक्प्रदध्मौ । स घोषो दुर्योधनप्रमुखानां सर्वेषामेव भवत्पुत्राणां हृदयानि बिभेद । अदयैव नष्टं कुरूणां बलमिति धार्तराष्ट्रा मेनिरे । एवं तद्विजयाभिकङ्क्षिणे धृतराष्ट्राय संजयोऽकथयत॥१.१५१.१९॥
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
http://www.gitasupersite.iitk.ac.in


text:
आचार्य वरणम्
यजमान संकल्प - श्रुति स्मृति फल प्राप्त्यर्थं आचार्यादि द्वारा सग्रहमख मूल (आश्लेषा/ज्येष्ठा) जननशांत्याख्यस्य कर्मणि आचार्य वरणं करिष्ये ।
हातावरून पाणी सोडावे. यजमानाने म्हणावे -
अमुक गोत्रोत्पन्नः अमुक वर्मा अहं अमुक प्रवरान्वित अमुक गोत्रोत्पन्नः
अमुक शर्मणः अस्मिन् मूल (आश्लेषा/ज्येष्ठा) जननशांत्याख्यस्य कर्मणि आचार्यं त्वां वृणे ।
असे म्हणून मुख्य आचार्यास एक विडा, सव्वा रुपया व पवित्र द्यावे.
विप्र - वृतोऽस्मि
त्यानंतर इतर ब्राह्मणांनासुद्धा एक विडा, सव्वा रुपया द्यावा. त्यावेळी यजमानाने म्हणावे -
अमुक प्रवरान्वित अमुक गोत्रोत्पन्नः अमुक शमर्णः अस्मिन् मूल (आश्लेषा/ज्येष्ठा) जननशांत्याख्यस्य कर्मणि ऋत्विजं त्वां वृणे ।
त्यानंतर यजमानाने म्हणावे - वृतोऽस्मि
आचार्यस्तु यथा स्वर्गे शक्रादीना बृहस्पतिः । तथा त्वं मम यज्ञेस्मिन् आचार्यो भव सुव्रत ॥ अस्य यागस्य निष्पत्तौ भवंतोऽभ्यर्थिता मया ।
सुप्रसन्नैश्च कर्तव्यं कर्मेदं विधि पूर्वकं ।
आचार्यांनी म्हणावे - अस्मिन् मूल (आश्लेषा/ज्येष्ठा) जननशांत्याख्यस्य कर्मणि यजमानेन व्रतोऽहं । एभिर्ब्राह्मणैः सह यथा ज्ञानतः कर्म करिष्यामि ।
इथपर्यंत विधी झाल्यावर यजमानाचे कार्य संपले. याच्यापुढे आचार्यांनी आपले आचार्यकर्म करावे. आचार्यांनी द्विराचमन करावे.
ॐ केशवाय नमः । श्रीकृष्णाय नमः ।
तिथिर्विष्णुस्तथा वारोनक्षत्रं विष्णुरेव च । योगश्च करणं चैव सर्व विष्णुमयं जगत् । अद्येत्यादि वर्तमान एवं गुण विशेशण विशिष्टायां शुभ पुण्यतिथौ अस्मिन् मूल (आश्लेषा/ज्येष्ठा) जननशांत्याख्यस्य कर्मणि आचार्य कर्म, निर्विघ्नता सिद्ध्यर्थं महागणपति स्मरणं, शरीर शुद्ध्यर्थं विष्णु स्मरणं, स्थल शुद्ध्यर्थं
सर्षप विकीरणं, मुख्य देवता, नवग्रह स्थापनं पूजनं तथा च स्थंडलादि कर्मं करिष्ये ।
हातावरून पाणी सोडावे.
अभीप्सितार्थ सिद्ध्यर्थं पूजितो यः सुरासुरैः । सर्व विघ्न हरस्तस्मै गणाधिपतये नमः । महागणपतये नमः ।
विष्णु जिष्णुं महाविष्णुं प्रभविष्णुं महेश्वर । अनेक रूप दैत्यांतं तं नमामि पुरुषोत्तमम् ।
अपवित्रः पवित्रोवा सर्वावस्थां गतोपि वा । यः स्मरेत् पुंडरीकाक्षं सबाह्याभ्यंतरः शुचिः ।
कलशातील पाणी सर्वत्र शिंपडावे.
यदत्र संस्थितं भूतं स्थानमाश्रित्य सर्वतः । स्थानं त्यक्त्वातु तत्सर्व यत्रस्थं तत्र गच्छतु ।
सर्व दिशांना मोहरी फेकावी.
शुचिरग्निः शुचिर्वायुः शुचिः सूर्यः शुचिर्विधुः । शुचिः शुक्रः शुर्चिर्गंगा कुर्वंत्वेत्स्थलं शुचिः ।
सर्वत्र पंचगव्य शिंपडावे.
अपवित्रः पवित्रोवा सर्वावस्थां गतोपि वा । यः स्मरेत् पुंडरीकाक्षं सबह्याभ्यंतरः शुचिः ।
पुन्हा कलशातील पाणी सर्वत्र शिंपडावे.
यानंतर ओंजळ पसरून प्रणिता मुद्रेत उभे रहावे व खालील मंत्र म्हणावा.
एनो मुचं तार्क्ष्यमरिष्टनेमिम् । दैत्यघ्नमात्रेयमृभुक्ष मित्रम् । कल्याणरूपं शरणं प्रपदेयऽ भयं शिवं स नस्तनोतु ।
देवा आयांतु यातुधाना अपयांतु विष्णो देव यजनं रक्षस्व । भूमौ प्रादेशं कुर्यात् ।
खाली वाकून जमिनीस अंगठा व तर्जनीचा (टीच) स्पर्श करावा.
नक्षत्र देवतेची प्रतिमा स्थापन करण्यापूर्वी या मूर्तीचे अग्न्युत्तारण करून घ्यावे. या करिता या प्रतिमेस एका पात्रात घेऊन खालील संकल्प म्हणून त्या प्रतिमेवर महिम्नाचे श्लोक म्हणत दुधाचा अभिषेक करावा.
टीप - नक्षत्र प्रतिमेअभावी सुपारी मांडावयाची असेल तर अग्न्युत्तारण प्राणप्रतिष्ठा करण्याची आवश्यकता नाही.
संकल्प -
देशकालो स्मृत्वा अस्याः प्रतिमायाः अंगप्रत्यंग संधि समुत्पन्नवास्याऽग्निकुद्दालाऽग्निटंक अग्न्यातप निरासार्थं अग्न्युत्तारणं करिष्ये ।
हातावरून पाणी सोडावे.
महिम्नाचे पहिले ५ श्लोक
महिम्नः पारं ते परमविदुषो यद्यसदृशी स्तुतिर्बह्यादीनामपि तदवसन्नास्त्वयि गिरः ।
अथावाच्यः सर्वः स्वमतिपरिणामावधि गृणन् ममाप्येष स्तोत्रे हर निरपवादः परिकरः ॥१॥
अतीतः पंथानं तव च महिमा वाङ्मनयसयोरतद्व्यावृत्त्यायं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि ।
स कस्य स्तोतव्यः कतिविधगुणः कस्य विषयः पदे त्वर्वाचीने पतति न मनः कस्य न वचः ॥२॥
मधुस्फीता वाचः परमममृतं निर्मितवतस्तव ब्रह्मन् किं वागपि सुरगुरोर्विस्मयपदम् ।
मम त्वेतां वाणीं गुणकथनपुण्येन भवतः पुनामीत्यर्थेऽस्मिन् पुरमथनबुद्धिर्व्यवसिता ॥३॥
तवैश्वर्यं यत्तज्जगदुरक्षाप्रलयकृत् त्रयीवस्तु व्यस्तं तिसृषु गुणभिन्नासु तनुषु ।
अभव्यानामस्मिन् वरद रमणीयामरणीं विहन्तुंव्याक्रोशीं विदधत इहैके जडधियः ॥४॥
किमीहः किंकायः स खलु किमुपायस्त्रिभुवनं किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च ।
अतर्कैश्वर्यै त्वय्यनवसरदुस्थो हथधियः कुतर्कोऽयं कांश्चिन्मुखरयति मोहाय जगतः ॥५॥
यानंतर मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा करावी. त्याचे मंत्र


text:
अनन्तश्चास्मि नागानां...
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
- अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।
- पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥ २९ ॥
अयं भगवद्गीतायाः दशमोऽध्यायस्य विभूतियोगस्य नवविंशतितमः(२९) श्लोकः ।
पदच्छेदः[सम्पादयतु]
अनन्तः च अस्मि नागानां वरुणः यादसाम् अहम् पितॄणाम् अर्यमा च अस्मि यमः संयमताम् अहम् ॥ २९ ॥
अन्वयः[सम्पादयतु]
नागानां च अनन्तः अस्मि । यादसाम् अहं वरुणः । पितॄणां च अर्यसा अस्मि । संयमतां यमः अहम् ।
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
- नागानां च = विषरहितानाम् उरगाणाम्
- अनन्तः अस्मि = अनन्तः अस्मि
- यादसाम् = जलचराणाम्
- अहं वरुणः = अहं वरुणदेवः
- पितॄणां च = पितृदेवतानाम्
- अर्यमा = अर्यमा नाम पितृराजः
- संयमताम् = संयमवताम्
- यमः = अन्तकः ।
अर्थः[सम्पादयतु]
सर्पविशेषेषु नागराजः अनन्तः अहम् अस्मि । जलचरेषु अहं तदधिपतिः वरुणः अस्मि । पितृदैवतेषु अर्यमा अस्मि । संयमनं कुर्वत्सु अन्तकः अस्मि ।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १६०
तारकोपाख्यानम्।
सूत उवाच।
श्रुत्वैतत्तारकः सर्वमुद्घुष्टं देववन्दिभिः।
सस्मार ब्रह्मणो वाक्यं वधं बालादुपस्थितम्।। १६०.१
स्मृत्वा धर्मं ह्यवर्माङ्गः पदातिरपदानुगः।
मन्दिरान्निर्जगामाशु शोकग्रस्तेन चेतसा ।। १६०.२
कालनेमिमुखा दैत्याः संरम्भाद् भ्रान्तचेतसः।
योधा! धावतगृह्णीत योजयध्वं वरूथिनीम् ।। १६०.३
कुमारं तारको दृष्ट्वा बभाषे भीषणाकृतिः।
किं बाल! योद्धुकामोऽसि क्रीड कन्दुकलीलया ।। १६०.४
त्वया न दानवा दृष्टा यत् सङ्गर विभीषकाः।
बालत्वादथ ते बुद्धिरेवं स्वल्पार्थदर्शिनी ।। १६०.५
कुमारोऽपि तमग्रस्थं बभाषे हर्षयन् सुरान्।
श्रृणु तारक! शास्त्रार्थस्तव चैव निरूप्यते ।। १६०.६
शास्त्रैरर्था न दृश्यन्ते समये निर्भये भटैः।
शिशुत्वं मावमंस्था मे शिशुः कालभुजङ्गमः ।। १६०.७
दुष्प्रेक्ष्यो भास्करो बालस्तथाहं दुर्जयः शिशुः।
अल्पाक्षरो न मन्त्रः किं सुस्फुरो दैत्य! दृश्यते ।। १६०.८
कुमारे प्रोक्तवत्येवं दैत्यश्चिक्षेप मुद्गरम्।
कुमारस्तं निरस्याथ वज्रेणामोघवर्चसा ।। १६०.९
ततश्चिक्षेप दैत्येन्द्रो भिन्दि पालमयोमयम्।
करेण तच्च जग्राह कार्तिकेयोऽमरारिहा ।। १६०.१०
गदां मुमोच दैत्याय षण्मुखोऽपि खरस्वनाम्।
तया हतस्ततो देत्यश्चकम्पेऽचलराडिव ।। १६०.११
मेने च दुर्जयं दैत्यस्तदा षड्वदनं रणे।
चिन्तयामास बुद्ध्या वै प्राप्तः कालो न संशयः ।। १६०.१२
कुपितन्तु तमालोक्य कालनेमि पुरोगमाः।
सर्वे दैत्येश्वरा जघ्नुः कुमारं रणदारुणम् ।। १६०.१३
स तैः प्रहारैरस्स्पृष्टो वृथा क्लेशो महाद्युतिः।
रणशौण्डास्तु दैत्येन्द्राः पुनः प्रासैः शिलीमुखैः ।। १६०.१४
कुमारं सामरञ्जघ्नुर्बलिनो देवकण्टकाः।
कुमारस्य व्यथा नाभूद्दैत्यास्त्रनिहतस्य तु।। १६०.१५
प्राणान्तकरणो जातो देवानां दानवाहवः।
देवान्निपीडितान् दृष्ट्वा कुमारः कोपमाविशत् ।। १६०.१६
ततोऽस्त्रैर्वारयामास दानवानामनीकिनीम्।
तैरस्त्रैर्निष्प्रतीकारै स्ताडिताः सुरकण्टकाः ।। १६०.१७
कालनेमिमुखाः सर्वे रणादासन् पराङ्मुखाः।
विद्रुतेष्वथ दैत्येषु हतेषु च समन्ततः ।। १६०.१८
ततः क्रुद्धो महादैत्य स्तारकोऽसुरनायकः।
जग्राह च गदां दिव्यां हेमजाल परिष्कृताम् ।। १६०.१९
जघ्ने कुमारं गदया निष्टप्त कनकाङ्गदः।
शरैर्मयूरं चित्रैश्च चकार विमुखं रणे ।। १६०.२०
दृष्ट्वा पराङ्मुखं देवो मुक्त रक्तं स्ववाहनम्।
जग्राह शक्तिं विमलां रणे कनकभूषणाम् ।। १६०.२१
बाहुना हेमकेयूररुचिरेण षडाननः।
ततो जवान्महासेनस्तारकं दानवाधिपम् ।। १६०.२२
तिष्ठ तिष्ठ सुदुर्बुद्धे! जीवलोकं विलोकय।
हतोऽस्यद्य मया शक्त्या स्मर शस्त्रं सुशिक्षितम् ।। १६०.२३
इत्युक्त्वा च ततः शक्ति मुमोच दितिजम्प्रति।
सा कुमारभुजोत्सृष्टा तत्केयूररवानुगा ।। १६०.२४
बिभेद दैत्यहृदयं वज्रशैलेन्द्र कर्कशम्।
गतासुः स पपातोर्व्या प्रलये भूधरो यथा ।। १६०.२५
विकीर्णमुकुटोष्णीषो विस्रस्ताखिल भूषणः।
तस्मिन् विनिहते दैत्ये त्रिदशानां महोत्सवे ।। १६०.२६
नाभूत् कश्चित्तदा दुःखी नरकेष्वपि पापकृत्।
स्तुवन्तः षण्मुखं देवाः क्रीडन्त श्चाङ्गनायुताः ।। १६०.२७
जग्मुः स्वानेव भवनान् भूरिधामान उत्सुकाः।
ददुश्चापि वरं सर्वे देवाः स्कन्दमुखं प्रति।।
तुष्टा संप्राप्त सर्वेच्छः सह सिद्धैस्तपोधनैः। १६०.२८
देवा ऊचुः।
यः पठेत् स्कन्दसंबद्धां कथां मर्त्यो महामतिः ।। १६०.२९
श्रृणुयाच्छ्रावयेद्वापि स भवेत् कीर्तिमान् नरः।
बह्वायुः सुभगः श्रीमान् कान्तिमान् शुभदर्शनः ।। १६०.३०
भूतेभ्यो निर्भयश्चापि सर्वदुःख विवर्जितः।
सन्ध्यामुपास्य वै पूर्वां स्कन्दस्य चरितं पठेत् ।। १६०.३१
स मुक्तः किल्बिषैः सर्वैर्महाधन पतिर्भवेत्।
बालानां व्याधिजुष्टानां राजद्वारञ्च सेवताम् ।। १६०.३२
इदं तत्परमन्दिव्यं सर्वदा सर्वकामदम्।
तनु क्षये च सायुज्यं षण्मुखस्य व्रजेन्नरः ।। १६०.३३


text:
शनिवार, 1 मार्च 2014
देव पूजा विधि Part-4 षोडशमातृका आदि-पूजन
चित्रानुसार सोलह कोष्ठक बनायें। पश्चिम से पूर्व की ओर मातृकाओं का आवाहन और स्थापन करे। कोष्ठकों में रक्त चावल, गेहूँ या जौ रख दे एवं निम्नाङ्कित मन्त्रा पढ़ते हुए आवाहन करें।
षोडशमातृका-चक्र
पूर्व
आत्मनः कुलदेवता लोकमातारः देवसेना मेधा
16 12 8 4
तुष्टिः मातरः जया शची
15 11 7 3
पुष्टिः स्वाहा विजया पद्मा
14 10 6 2
धृतिः स्वधा सावित्री गौरी गणेश
13 9 4 1
ॐ गौर्ये नमः गौरीमावाहयामि स्थापयामि। ॐ पर्ािंयै नमः पर्मिंा.। ॐ शच्यै नमः शचीमा.। ॐ मेधायै नमः मेधामा0। ॐ सावित्रयै नमः सावित्रिमा.। ॐ विजयायै नमः विजयामा.। ॐ जयायै नमः जयामा.।
ॐ देवसेनायै नमः देवसेनामा। ॐ स्वधायै नमः स्वधामा। ॐ स्वाहायै नमः स्वाहामा। ॐ मातृभ्यो नमः मातृरावा.। ॐ लोकमातृभ्यो नमः लोकमातृरावा.। पुष्ट्यै नमः पुष्टिमा.। ॐ तुष्ट्यै नमः तुष्टिमा.। ॐ आत्मकुलदेवतायै नमः आत्मकुलदेवतामा.। प्राण प्रतिष्ठा-ॐ मनोजूतिर्जुषतामाज्यस्य बृहस्पतिर्यज्ञमिमं तनोत्वरिष्टं यज्ञं Ủ समिमं दधातु विश्वेदेवा स इह मादयन्नतामो3म्प्रतिष्ठ। ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीगौर्यादिषोडशमातरः सुप्रतिष्ठिता वरदा भवन्तु। इस मन्त्रा से प्रतिष्ठा कर ओं गौर्यै नमः इत्यादि नाम-मन्त्रों से अथवा पृथक् . पृथक् ॐ गौर्यादिषोडशमातृभ्यो नमः इससे षोडशोपचार अथवा यथालब्धोपचार पूजन समाप्त कर, ॐ आयुरारोग्यमैश्वर्यं ददध्वं मातरो मम। निर्विध्नं सर्वकार्येषु कुरुध्वं सगणाधिपाः पढ़कर नारियल चढ़ायें। पुनः हाथ जोड़कर श्रीगौर्यादिषोडशमात¤णां पूजनकर्मणो यन्न्यूनमतिरिक्तं वा तत्सर्वं मात¤णां प्रसादात्परिपूर्णमस्तु ”गृहे वृद्धिशतानि भवन्तु“ उत्तरे कर्मण्यविघ्नमस्तु। यह बोले
इति मातृकापूजन।।
चतुःषष्टियोगिनीपूजन
(अग्निकोण में)-ओं आवाहयाम्यहं देवीं योगिनीं परमेश्वरीम्। योगाभ्यासेन संतुष्टा परं ध्यानसमन्विता।। दिव्यकुण्डलसंकाशा दिव्यज्वाला त्रिलोचना। मूर्तिमती ह्यमूत्र्ता च उग्रा चैवोग्ररूपिणी।। अनेक भावसंयुक्ता संसारार्णवतारिणी।। यज्ञे कुर्वन्तु निर्विध्नं श्रेयो यच्छन्तु मातरः।। दिव्ययोगी-महायोगी-सिद्धयोगी गणेश्वरी। प्रेताशी डाकिनी काली कालरात्राी निशाचरी।। हुङ्कारी सिद्धवेताली खर्परी भूतगामिनी।।
उध्र्वकेशी विरूपाक्षी शुष्कांगी मांसभोजिनी। फूत्कारी वीरभद्राक्षी धूम्राक्षी कलहप्रिया।। रक्ता च घोररक्ताक्षी विरूपाक्षी भयंकरी। चैरिका भारिका चण्डी वाराही मुण्डधारिणी। भैरवी चक्रिणी क्रोधा दुर्मुखी प्रेतवासिनी। कालाक्षी मोहिनी चक्री कंकाली भुवनेश्वरी। कुण्डला तालकौमारी यमदूती करालिनी।। कौशिकी यक्षिणी यक्षी कौमारी यन्त्रावाहिनी।। दुर्घटा विकटा घोरा कपाला विषलङ्घना। चतुःषष्टिः समाख्याता योगिन्यो हि वरप्रदाः।। त्रौलोक्यपूजिता नित्यं देवमानुषयोगिभिः।। इस प्रकार आवाहन कर ॐ चतुःषष्टियोगिनीभ्यो नमः इससे चन्दन पुष्प आदि द्वारा पूजन करें।
इति योगिनीपूजन
सप्तघृतमातृका (वसोद्र्धारा) पूजन
आग्नेयकोण में किसी वेदी अथवा काष्ठपीठ (पाटा) पर प्रादेशमात्रा स्थान में पहले रोली या सिन्दूर से स्वस्तिक बनाकर ‘श्रीः’ लिखे। इसके नीचे एक बिन्दु और इसके नीचे दो बिन्दु दक्षिण से करके उत्तर की ओर दे। इसी प्रकार सात बिन्दु क्रम से बनाना चाहिये।
इसके बाद नीचे वाले सात बिन्दुओं पर घी या दूध से प्रादेश मात्रा सात धाराएँ निम्नलिखित मन्त्रा से दें-
ॐ वसोः पवित्रामसि शतधारं वसोः पवित्रामसि सहश्रधारं देवस्त्वा सविता पुनातु। वसोः पवित्रोण शतधारेण सुप्वा कामधुक्षः। उस पर दही छोड़कर लाल सूत्रा लपेट दें। पुनः उपर्युक्त वसोः इस मंत्र को पढ़कर गुड़ के द्वारा बिन्दुओं की रेखाओं को क्रमशः ऊपर से परस्पर मिला दें। पुनः उन सात बिन्दुओं में क्रमशः देवता का आवाहन करें। ॐ भूर्भुवः स्वः श्रियै नमः श्रियमावाहयामि स्थापयामि। ॐ भूर्भुवः स्वः लक्ष्म्यै नमः लक्ष्मीमा0 स्था.। ॐ भूर्भुवः स्वः
धृत्यै नमः घृतिमा. स्था.। ॐ भूर्भुवः स्वः मेधायै नमः मेधामा0 स्था.।
ॐ भूर्भुवः स्वः स्वाहायै नमः स्वाहामा. स्था.। ॐ भूर्भुव. स्व. प्रज्ञायै नमः प्रज्ञामा. स्था.। ॐ भूर्भुवः स्वः सरस्वत्यै नमः सरस्वतीमा. स्था.।
ॐ मनोजूतिः. यह मंत्र एक बार पढ़कर वसोर्धारादेवताः सुप्रतिष्ठिताः वरदा भवन्तु। इस मंत्र से प्रतिष्ठा करें। तदनन्तर-ॐ वसोर्धारादेवताभ्यो नमः गन्धं समर्पयामि। पुष्पाणि समर्पयामि। धूपं समर्पयामि। दीपं सम.। नैवेद्य स.। प्रार्थना-यदङ्गत्वेन भो देव्यः पूजिता विधिमार्गतः। कुर्वन्तु कार्यमखिलं निर्विघ्नेन क्रतूद्भवम्।।
आयुष्य मंत्र जप
यजमान अञ्जलि में पुष्प रखें तथा ब्राह्मण आयुष्य मन्त्रा का पाठ करें। ॐ आयुष्यं वर्चस्य Ủ रायस्पोषमौद्भिदम्। इद Ủ हिरण्यं वर्चस्वज्जैत्राया विशतादुमाम्।।1।। नतद्रक्षा Ủ सि न पिशाचास्तरन्ति देवानामोजः प्रथमज Ủ ह्येतत्। यो विभत्र्ति दाक्षायण ँ हिरण्य ँ स देवेषु कृणुते दीर्घमायुः स मनुष्येषु कृणुते दीर्घमायुः।।2।। यदाबध्नन्दाक्षायणा हिरण्य ँ शतानीकाय समनस्यमानाः। यन्म आबध्नामि शतशारदायायुष्मान् जरदष्टिर्यथासम्।।3।।
पौराणिक श्लोक-यदायुष्यं चिरं देवाः सप्तकल्पान्तजीविषु। ददुस्तेनायुषा सम्यक् जीवन्तु शरदः शतम्।। दीर्घा नागा नगा नद्योऽन्तस्सप्तार्णवा दिशः। अनन्तेनायुषा तेन जीवन्तु शरदः शतम्।। सत्यानि पञ्च भूतानि विनाशरहितानि च। अविनाश्यायुषा तद्वज्जीवन्तु शरदः शतम्।।
(इति आयुष्यमन्त्र जप)
सदस्यता लें टिप्पणियाँ भेजें (Atom)


text:
राबर्ट् ब्रौन्
(कालः – २१. १२. १७७३ तः १०. ०६. १८५८)
अयं राबर्ट् ब्रौन् (Robert Brown) कोशकेन्द्रस्य (न्यूक्लियस्) संशोधकः । सः १७७३ तमे वर्षे डिसेम्बर्-मासस्य २१ तमे दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । एषः स्काट्लेण्ड्-देशे आङ्ग्लिकन् धर्मगुरुः (पाद्री) आसीत् । सः राबर्ट् ब्रौन् वृत्त्या सैन्ये वैद्याधिकारी आसीत्, प्रवृत्त्य विज्ञानी आसीत् । यदा सैन्ये विरामः प्राप्यते स्म तदा सर्वदा सः सस्यानि सङ्गृह्य अभ्यासम्, अध्ययनं करोति स्म । यदा सः राबर्ट् ब्रौन् ऐर्लेण्ड्-देशे आसीत् तदा तेन प्रख्यातस्य आङ्ग्लीयस्य सस्यविज्ञानिनः सर् जोसेप् ब्याङ्कस्य सख्यं प्राप्तम् । तस्य जोसेफ् ब्याङ्कस्य साहाय्येन आस्ट्रेलियादेशे "प्रकृतितज्ञ”स्य उद्योगं प्राप्नोत् । ततः प्रत्यागमनावसरे बहुविधानि सस्यानि सङ्गृह्य आनीतवान् । तानि सर्वाणि अपि सस्यानि जेस्यु तथा क्यांडोलस्य प्राकृतिकेन क्रमेण एव वर्गीकृतवान् अयं राबर्ट् ब्रौन् । तस्य कार्यस्य फलरूपेण अयं राबर्ट् ब्रौन् "लिनेयन् सौसैटि" इत्यत्र ग्रन्थपालकत्वेन नियुक्तः अभवत् ।
अनेन राबर्ट् ब्रौनेन कृतेषु संशोधनेषु प्रमुखं संशोधनद्वयम् । प्रथममं संशोधनं – सर्वेषु अपि सस्यकोशेषु काचित् समाना रचना भवति । तां रचनां संशोध्य तस्याः "कोशकेन्द्रम्” इति (न्यूक्लियस्) नामकरणं कृतम् । अपरं संशोधनं – परागरेणवः जले अनिर्दिष्टरीत्या चलन्ति इत्येतत् । ते परागरेणवः सजीवाः इति कारणात् एव तथा चलनं भवति इत्यपि अयं राबर्ट् ब्रौन् एव ज्ञापितवान् । तेनैव सह निर्जीवाः कणाः अपि अनिर्दिष्टरीत्या चलन्ति इत्येतत् अपि संशोधितवान् । तेषां "ब्रौनियन् मोषन्” इत्यपि नामकरणम् अकरोत् । तदेव नाम इदानीम् अपि विज्ञानक्षेत्रे व्यवहारपथे अस्ति । अयं राबर्ट् ब्रौन् बहुषु विषयेषु आसक्तः आसीत् । सम्पूर्णतया नष्टानां (प्रकृतं भूमौ कुत्रापि नास्ति) जीविनां विषये अपि विस्तरेण अभ्यासं संशोधनं च कृतवान् आसीत् । अयं राबर्ट् ब्रौन् १८५८ तमे वर्षे जून्-मासस्य १० दिनाङ्के मरणम् अवाप्नोत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Classic papers by Robert Brown PDFs of several original papers by Robert Brown are available from this webpage.
- Robert Brown’s Australian Botanical Specimens, 1801–1805 at the British Museum (BM) A comprehensive database.
- Robert Brown's work on orchids.
- Robert Brown on Ask.com
- फलकम्:Dictionary of Australian Biography