text:
॥ गीता शांकरभाष्य अध्याय २ १२ ॥
%filename=''Introduction.txt''
Encoded by Kapila Shankaran utsAha at accglobal.net
Introduction
श्रीमच्छङ्कराचार्यविरचितं श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् ।
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ।
उपद्धातः
नारायणः परोऽव्यक्तात् अण्डमव्यक्तसम्भवम् ।
अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी ॥
१. स भगवान् सृष्ट्वेदं जगत् तस्य च स्थिति चिकीर्षुः
मरीच्यादीन् अग्रे सृष्ट्वा प्रजापतीन् प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं
ग्राहयामास वेदोक्तम् । ततः अन्यान् च सनकसनन्दनादीन्
उत्पाद्य निवृत्तिलक्षणं धर्मं ज्ञानवैराग्यलक्षणं ग्राहयामास ।
द्विविधो हि वेदोक्तो धर्मः - प्रवृत्तिलक्षणः निवृत्तिलक्षणश्च
जगतः स्थितिकारणम् । प्राणिनां साक्षात् अभ्युदयनिःश्रेयसहेतुः
य्ः स धर्मः ब्राह्मणाद्यैः वर्णिभिः आश्रमिभिः श्रेयोर्थिभिः
अनुष्ठीयमानः । दीर्घेण कालेन अनुष्ठातॄणां कामोद्भवात्
हीयमानविवेकविज्ञानहेतुकेन अधर्मेण अभिभूयमाने धर्मे
प्रवधर्माने च अधर्मे जगतः स्थिति परिपिपालयिषुः सः आदिकर्ता
नारायणाख्यः विष्णुः भौमस्य ब्रह्मणः ब्राह्मणत्वस्य रक्षणार्थ
देवक्यां वसुदेवात् अंशेन कृष्णः किल सम्बभूव ।
ब्राह्मणत्वस्य हि रक्षणे रक्षितः स्यात् वैदिको धर्मः तदधीनत्वात्
वर्णाश्रमभेदानाम् ॥
२. स च भगवान् ज्ञानैश्वर्यशक्तिबलवीर्यतेजोभिः सदा सम्पन्नः
त्रिगुणात्मिकां वैष्णवीं स्वां मायां मूलप्रकृतिं वशीकृत्य अजः
अव्ययः भूतानां ईश्वरः नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावोऽपि सन्
स्वमायया देहवान् इव जातः इव च लोकानुग्रहं कुर्वन् लक्ष्यते ।
स्वप्रयोजनाभावेऽपि भूतानुजिघृक्षया वैदिकं धर्मद्व्यं अर्जुनाय
शोकमोहमहोदधौ निमग्नाय उपदिदेश गुणाधिकैः हि गृहीतः
अनुष्ठीयमानश्च धर्मः प्रचयं गमिष्यतीति । तं धर्मं
भगवता यथोपदिष्टं वेदव्यासः सर्वज्ञः भगवान् गीताक्यैः
सप्तभिः श्लोकशतैः उपनिबबन्ध ॥
३. तत् इदम् गीताशास्त्रं समस्तवेदार्थसारसङ्ग्रहभूतं
दुर्विज्ञेयार्थं तदर्थाविष्करणाय अनेकैः
विवृतपदपदार्थवाक्यार्थन्यायम् अपि अत्यन्तविरुद्धानेकार्थत्वेन
लोकिकैः गृह्यमाणं उपलभ्य अहं विवेकतः अर्थनिर्धारणार्थं
संक्षेपतः विवरणं करिष्यामि ॥
४. तस्य अस्य गीताशास्त्रस्य संक्षेपतः प्रयोजनं परं निःश्रेयसं
सहेतुकस्य संसारस्य अत्यन्तोपरमलक्षणम् । तच्च
सर्वकर्मसंयासपूर्वकात् आत्मज्ञाननिष्ठारूपात् धर्मात् भवति ।
तथा इमं एव गीतार्थं धर्मं उद्दिश्य भग्तवता एव उक्तम् -
स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पदवेदने । [म. भा. अश्व. १६. १२.]
इति अनुगीतासु । तत्रैव च उक्तम् -
नैव धर्मी न चाधर्मी न चैव हि शुभाशुभी । [म. भा.
अश्व. १९ .७.]
यः स्यादेकासेन लीनः तूष्णीं किञ्चिदचिन्तयन् । [म. भा. अश्व.
१९ . १.]
ज्ञानं सन्यासलक्षणम् [म. भा. अश्व. ४३ . २५.] इति च ।
इहापि च अन्ते उक्तं अर्जुनाय -
सर्वधर्मान् परिय्तज्य मामेकं शरणं व्रज । [१८. ६६.] इति ।
५. अभुदयार्थोऽपि यः प्रवृत्तिलक्षणः धर्मः वर्णान्
आश्रमांश्च उद्दिश्य विहितः स देवादिस्थानप्राप्तिहेतुः अपि सन्
ईश्वरार्पणबुद्ध्या अनुष्ठीयमानः सत्वशुद्धये भवति
फलाभिसन्धिवर्जितः । शुद्धसत्वस्य च
ज्ञाननिष्ठायोग्यताप्राप्तिद्वारेण ज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वेन च
निःश्रेयसहेतुत्वम् अपि प्रतिपद्यते । तथा चेमम् एव अर्थम्
अभिसंधाय वक्ष्यति - ब्रह्मण्याधाय कर्माणि [५. १०.] योगिनः कर्म
कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये [५. ११.]
६. इमं द्विप्रकारं धर्मं निःश्रेयसप्रयोजनं परमार्थतत्वं च
वासुदेवाख्यं परब्रह्माभिधेयभूतं विशेषतः अभिव्यञ्जयत्
विशिष्टप्रयोजनसम्बन्धाभिधेयवत् गीताशास्त्रम् । यतः
तदर्थविज्ञाने स्मस्तपुरुषार्थसिद्धिः अतः तद्विवरणे यत्नः क्रियते
मया ॥
अत्र च धृतराष्ट्र उवाच - धर्मक्षेत्रे इत्यादि ।
अथ द्वितीयोऽध्यायः ।
११.० अ अत्र दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकम् [१. २.] इति आरभ्य
यावत् न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वातूष्णीं बभूव ह । [१.९.]
इत्येतदन्तः प्राणिनं
शोकमोहादिसंसारबीजभूतदोषोद्भवकारणप्रदर्शनार्थत्वेन
व्याख्येयः ग्रन्थः । तथा हि - अर्जुनेत
राज्यगुरुपुत्रमित्रसुहृत्स्वजनसंबन्धिबान्धवेषु अहं एषां मम एते
इत्येवं भ्रान्तिप्रत्ययनिमितस्नेहविच्छेदादिनिमितौ आत्मनः शोकमोहौ
प्रदर्शितौ कथं भीष्ममहं संख्ये [२. ४.] इत्यादिना ।
शोकमोहाभ्यां हि अभिभूतविवेकविज्ञानः स्वतः एव क्षत्रधर्मे युद्धे
प्रवृतोऽपि तस्मात् युद्धात् उपरराम परधर्मं च भिक्षाजीवनादिकं
कर्तुं प्रववृते । तथा च सर्वप्राणिनां
शोकमोहादिदोषाविष्टचेतसां स्वभावतः एव स्वधर्मपरित्यागः
प्रतिषिद्धसेवा च स्यात् । स्वधर्मे प्रवृतानाम् अपि तेषां
वाङ्मनः कायादीनां प्रवृतिः फलाभिसन्धिपूर्विका एव साहङ्कारा च
भवति । तत्र एवं सति धर्माधर्मोपचयात्
इष्टानिष्टजन्मसुखदुःखप्राप्तिलक्षणः संसारः अनुपरतः भवति ।
इत्यतः संसारबीजभूतौ शोकमोहौ । तयोश्च
सर्वकर्मसंयासपूर्वकात् आत्मज्ञानात् णान्यतः निवृतिः इति तत्
उपदिदिक्षुः सर्वलोकानुग्रहार्थं अर्जुनं निमितीकृत्य आह भगवान्
वासुदेवः - अशोच्यान् [२. ११.] इत्वादि ॥
११.० आ. अत्र केचित् आहुः - सर्वकर्मसंयासपूर्वकात्
आत्मज्ञाननिष्ठामात्रात् एव केवलात् कैवल्यं न प्राप्यते एव । किं
तर्हि । अग्निहोत्रादिश्रौतस्मर्तकर्मसहितात् ज्ञनात् कैवल्यप्राप्तिः
इति कर्वासु गीतासु निश्चितः अर्थः इति । ज्ञापकं च आहुः अय्स
अर्थस्य - अथ चेत्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि [२ . ३३.
] कर्मण्येवादिकारस्ते [२ . ४७.] कुरु कर्व्मैव तस्मात्वम् [४. १५.]
इत्यादि । हिंसादियुक्तत्वात् वैदिक कर्म अधर्माय इति इयम् अपि
आशङ्का न कार्या । कथम् । क्षात्रं कर्म युद्धलक्षणं
गुरुभ्रातृपुत्रादिहिंसालक्षणं अत्यन्तक्रूरम् अपि स्वधर्मः इति कृत्वा
न अधर्माय तदकरणे च - ततः स्वधर्मं कीतिं च
हित्वापापमवाप्स्यसि । [२ . ३३.] इति ब्रुवता
यावज्जीवादिश्रुतिचोदितानां पश्वादिहिसालक्षणानां च कर्मणां प्रागवे न
अधर्मत्वमिति सुनिश्चितं उक्तं भवति - इति ।
११.० इ. तत् असत् ज्ञानकर्मनिष्ठयोः विभागवचनात्
बुद्धिद्वयाश्रययोः । अशोच्यान् [ २. ११.] इत्यादिना भगवता
यावत् स्वधर्ममपि चावेक्ष्य [२ . ३१.] इत्येतदन्तेन ग्रन्थेन
यत्परम्र्थात्मतत्वनिरूपणं कृतम् तत् सांख्यम् । तद्विषया
बुद्धिः आत्मनः जन्मादिषड्विक्रियाभावात् अकर्ता आत्मा इति
प्रकरणार्थनिरूपणात् या जायते सा सांख्यबुद्धिः । सायेषां ज्ञानिनां
उचिता भवति ते सांख्याः । एतस्याः बुद्धेः जन्मनः प्राक् आत्मनः
देहादिव्यतिरिक्तत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वाद्यपेक्षः धर्माधर्म
विवेकपूर्वकः मोक्षसाधनानुष्ठानलक्ष्णः योगः । तद्विषया बुद्धिह्
योगबुद्धिः । सायेषां कर्मिणा उचिताभव्ति ते योगिनः । तथा च
भगवता विभक्ते द्वे बुद्धी निर्दिष्टे एषा एषा तेऽभिहिता सांख्ये
बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु । [२. ३९.] इति । तयोश्च
साङ्ख्यबुद्ध्याश्रयां ज्ञानयोगेन निष्ठां साङ्ख्यानां विभक्तां वक्ष्यति
पुरा वेदात्मना मया प्रोक्ता [३ . ३.] इति । तथा च
योगबुद्ध्याश्रयां कर्मयोगेन निष्ठां विभक्तां वक्ष्यति - कर्मयोगेन
योगिनाम् [३. ३.] इति । एवं साङ्ख्यबुद्धिं योगबुद्धिं च
आश्रित्य द्वे निष्ठे विभक्ते भगव्ता एव उक्ते ज्ञानकर्मणोः
कर्तृत्वाकर्तृत्विकत्वाने कत्वबुद्ध्याश्रययोः युगपत्
एकपुरुषाश्रयत्वासंभवं पश्यता ।
११.० ई. तथा एतत् विभागवचनं तथैव दर्शितं शातपथीये
ब्राह्मणे - एतमेव प्रव्राजिनो लोकमिच्छान्तो ब्राह्मणाः प्रव्रजन्ति इति
सर्वकर्मसंयास्ं विधाय तच्छेषेण किं प्रजया करिष्यामो येषां
नोऽयमात्माऽयं लोकः [बृ . उ. ४. ४. २२.] इति । तत्रैव च्
प्राक् दारपरिग्रहात् पुरुषः आत्मा प्राकृतः धर्मजिज्ञासोतरकालं
लोकत्रयसाधनं - पुत्रं द्विप्रकारं च वितं - मानुषं दैवं च ;
तत्र मानुषं कर्मरूपं पितृलोकप्राप्तिसाधनं विद्यां च दैवं वितं
देवलोकप्राप्तिसाधनं सोऽकामयत इति अविद्याकामवतः एव सर्वाणि कर्माणि
श्रौतादीनि दर्शितानि । तेभ्यः ( व्युत्थाय प्रव्रजन्ति इति )
व्युत्थानं आत्मनं एव लोकं इच्छतः अकामस्य विहितम् । तदेतत्
विभागवचनं अनुपपन्नं स्यात् यदि श्रौतकर्मज्ञानयोः समुच्चयः
अभिप्रेत स्यात् भगवतः ॥
११.० उ. न च र्जुनस्य प्रश्नः उपपन्नः भवति ज्यायसी
चेत्कर्मणस्ते [३. १.] इत्यादिः । एकपुरुषानुष्ठेयत्वासंभवं
बुद्धिकर्मणोः भगवता पूर्वं अनुक्तं कथं अर्जुनः अश्रुतं बुद्धेश्च
कर्मणः ज्यायस्त्वं भगवति अध्यारोपयेत् मृषैव ज्यायसी
चेत्कर्मणस्ते मताबुद्धिः [३. १.] इति ॥
११.० ऊ. किञ्च - यदि बुद्धिकर्मणोः सर्वेषां स्मुच्चयः उक्तः
स्यात् अर्जुनस्यापि सः उक्तः एव इति यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि
सुनिश्चितम् [५ . १ .] इति कथमुभयोः उपदेशे सति
अन्यतरविषयः एव प्रश्नः स्यात् । न हि पितप्रशमनार्थिनः
वैद्येन मधुरं शीतं च भोक्तव्यमिति उपदिष्टे
तयोरन्यतरत्पितप्रशमनकारणं ब्रूहि इति प्रश्नः संभवति । अथ
अर्जुनस्य भगवदुक्तवचनार्थविवेकानवधारणनिमितः प्रश्नः कल्प्यते
तथाऽपि भगवता प्रश्नानुरूपं प्रतिवचनं देयं मया बुद्धिकर्मणोः
समुच्चयः उक्तः किमर्थम् इत्थं त्वं भ्रान्तोऽसि इति । न तु पुनः
प्रतिवचनमननुरूपं पृष्टात् अन्यत् एव द्वे निष्ठे मया पुरा
प्रोक्ते [३. ३.] इति वक्तुं युक्तम् ।
११.० ऋ. नापि स्मार्तेनैव कर्मणा बुद्धेः समुच्चयेऽभिप्रेते
विभागवचनादि सर्वम् उपपन्नं किंच क्षत्रियस्य युद्धं स्मार्तं
कर्म स्वधर्म इति जानतः तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि [३. १.]
इति उपालम्भः अनुपपन्नः ।
११.० ॠ. तस्माद्गीताशास्त्रे ईषन्मात्रेणापि श्रौतेन स्मार्तेन वा
कर्मणाऽऽत्मज्ञानस्य समुच्चयः न केनचिद्दर्शयितुं शक्यः ।
११. ऌ. यस्य तु अज्ञानाद्रागादिदोषतो वाकर्मणि प्रवृतस्य यज्ञेन
दानेन तपसा वा विशुद्धसत्वस्य ज्ञानमुत्पन्नं परमार्थतत्वविषयं
एकमेवेदं सर्वं ब्रह्म अकर्तृ च इति तस्य कर्मणि कर्मप्रयोजने च
निवृतेऽपि लोकसंग्रहार्थं यत्नपूर्वं यथा प्रवृतिः तथैव
कर्मणि प्रवृतस्य यत्प्रवृतिरूपं दृश्यते न तत्कर्म येन बुद्धेः
समुच्चयः स्यात् । यथा भगवतः वासुदेवस्य क्षात्रधर्मचेष्टितं
न ज्ञानेन समुच्चीयते पुरुषार्थसिद्धयेः
तद्वतत्फलाभिसंध्यहंकाराभावस्य तुल्यत्वात् विदुषः । तत्ववितु
न अहं करोमि इति मन्यते न च तत्फलम् अभिसंधते । यथा च
स्वर्गादिक्रामार्थिनः अग्निहोत्रादिकामसाधनानुष्ठानाय आहिताग्नेः काम्ये एव
अग्निहोत्रादौ प्रवृतस्य सामिकृते विनष्टेऽपि कामे तदेव अग्निहोत्रादि
अनुतिष्ठतोऽपि न तत्काम्यम् अग्निहोत्रादि भवति । तथा च
दर्शयति भगवान् कुर्वन्नपि न लिप्यते [५. ७.] न कारोति न
लिप्यते [१३ . ३१.] इति तत्र तत्र । यच्च पूर्वैः पूर्वतरं
कृतम् [४ . १५.] कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः [३.
२०.] इति ततु प्रविभज्य विज्ञेयम् । तत्कथम् । यदि तावत्पूर्वे
जनकादयः तत्वविदः अपि प्रवृत्तकर्माणः स्युः ते लोकसंग्रहार्थं
गुणा गुणेषु वर्तन्ते [३. २८.] इति ज्ञानेनैव संसिद्धिम् आस्थिताः न
कर्मसंयासं कृतवन्तः इत्यर्थः । अथ न ते तत्वविदः -
ईश्वरसमर्पितेन कर्मणा साधनभूतेन संसिद्धिं सत्वशुद्धिं
ज्ञानोत्पतिलक्षणां वा संसिद्धिमास्थिताः जनकादयः इति व्याख्येयम् ।
एतमेव अर्थं वक्ष्यति भगवान् सत्वशुद्धये कर्म कुर्वन्ति [५. ११.
] इति । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः [१८. ४६.]
इत्युक्त्वा सिद्धिं प्राप्तस्य च पुनः ज्ञाननिष्ठां वक्ष्यति सिद्धिं प्राप्तो
यथा ब्रह्म [१५. ५०.] इत्यादिना । तस्मात् गीताशास्त्रे केवलात् एव
तत्वज्ञानात् मोक्षप्राप्तिः न कर्मसमुच्चितात् इति निश्चितः अर्थः ।
यथा च अयं अर्थः तथा प्रकरणशः विभज्य तत्र तत्र
दर्शयिष्यामः ॥
११.० ॡ. तत्र एवं धर्मसम्ब्बूधचेतसः मिथ्याज्ञानवतः महति
शोकसागरे निमग्नय्स्य अर्जुनस्य अन्यत्र आत्मज्ञानात् उद्धरणं
अपश्यन् भगवान् वासुदेवः ततः कृपया अर्जुनं उद्दिधारयिषुः
आत्मज्ञानाय अवतारयन् आह -
११.१ अशोच्यान् इत्यादि ॥ न शोच्याह् अशोच्याः भीष्मदोर्णादयः
सद्वृतत्वात् परमार्थस्वरूपेण च नित्यत्वात् । तान् अशोच्यान्
अन्वशोचः अनुशोचितवान् असि ते म्रियन्ते मन्निमितं अहं तैः
विनाभूतः किं करिष्यामि राज्यसुखादिना इति । त्वं प्रज्ञावादान्
प्रज्ञावतां बुद्धिमतं वादान् च वचनानि च भाषसे । तदेतत्
मौढ्यं पाण्डित्यं च विरुद्धं आत्मनि दर्शयसि उन्मतः इव इति
अभिप्रायः यस्मात् गतासून् गतप्राणात् मृतान् अगतासून्
अगतप्राणान् जीवतः च न अनुशोचन्ति पण्डिताः आत्मज्ञाः । पण्डा
आत्मविषया बुद्धिः येषां ते हि पण्डिताः पाण्डीत्यं निर्वेद्य [बृ. उ.
३. ५. १.] इति श्रुतेः । परमार्थतस्तु तान् नित्यान् अशोच्यान्
अनुशोचसि अतः मूढः असि इति अभिप्रायः ॥
१२.० कुतः ते अशोच्या । यतज़्ः नित्याः । कथम् ।
१२.१ न तु इति ॥ न तु एव जातु कदाचित् अहं न आसं किन्तु आसम्
एव ॥ अतीतेषु देहोत्पतिविनाशेषु घटादिषु वियद् इव नित्यः एव
अहं आसं इति अभिप्रायः । तथा - न त्वं न आसीः किं तु आसीः एव ।
तथा - न इमे जनाधिपाः न आसन् किं तु आसन् एव । तथा न च
एव न भविष्यामः किं तु भविष्यामः एव सर्वे वयं अतः अस्मात्
देहविनाशात् परं उतरकालेऽपि । त्रिष्वपि कालेषु नित्याः
आत्मस्वरूपेण इत्यर्थः । देहभेदानुवृत्या बहुवचनम् न
आत्मभेदाभिप्रायेण ।
१३.० तत्र कथमिव नित्यः आत्मा इति । दृष्टान्तं आह -
१३.१ देहिनः इति ॥ देहः अस्य अस्ति इति देही तस्य देहिनः देहवतः
आत्मनः अस्मिन् वर्तमाने देहे यथा येन प्रकारेण कौमारं कुमारभावः
बाल्यावस्था यौवनं यूनः भावः मध्यमावस्था जरा वयोहानिः जीर्णावस्था
इति एतः तिस्रः अवस्थाः अन्योन्यविलक्षणाः । तासां प्रथमावस्थानाशे न
नाशः द्वितीयावस्थोपजनने न उपजननं आत्मनः । किं तर्हि ।
अविक्रियस्य एव एकस्य द्वितीयतृतीयावस्थाप्राप्तिः आत्मनः दृष्टा ।
तथा तद्वत् एव देहात् अन्यः देहः देहान्तरं तस्य प्राप्तिः
देहान्तरप्राप्तिः अविकृयस्य एव आत्मनः इत्यर्थः । धीराः धीमान्
तत्र एवं सति न मुह्यति न मोहं आपद्यते ॥
१४.० यद्यपि आत्मविनाशनिमितः मोहः न संभवति नित्यः आत्मा इति
विजानतः तथापि शीतोष्णसुखदुःखप्राप्तिनिमितः मोहः लौकिकः
दृश्यते सुखवियोगनिमितो मोहः दुःखसंयोगनिमितश्च शोकः ।
इत्येतत् अर्जुनस्य वचनं आशङ्क्य भगवान् आह -
१४.१ मात्रास्पर्शाः इति ॥ मात्राः आभिः मीयन्ते शब्दादयः इति
श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि । मात्राणां स्पर्शाः शब्दादिभिः संयोगाः । ते
शीतोष्णसुखदुःखदाः शीतं उष्णं सुखं दुःखं च प्रयच्छन्तीति ।
अथवा - स्पृश्यन्ते इति स्पर्षाः विषयाः शब्दादयः मात्राश्च
स्पर्शाश्च शीतोष्णसुखदुःखदाः - शीतं कदाचित् सुखं कदाचित्
दुःखम् । तथा उष्णम् अपि अनियतस्वरूपम् । सुखदुःखे पुनः
नियतरूपतां न व्यभिचरतः । अतः ताभ्यां पृथक् शीतोष्णयोः
ग्रहणम् । यस्मात् ते मात्रास्पर्शादयः आगमापायिनः आगमापायशीलाः
तस्मात् अनित्याः । अतः तान् शीतोष्णादीन् तितिक्षस्व प्रसहस्व ।
तेषु हर्षं विषादं वा मा कार्षीः इत्यर्थः ॥
१५.० शीतोष्णादीन् सहतः किं स्यात् इति । शृणु -
१५.१ यं हि इति ॥ यं हि पुरुषं समदुःखसुखं समे दुःखसुखे
यस्य तं समदुःखसुखं सुखदुःखप्राप्तौ हर्शविषादरहितं धीरं
धीमन्तं न व्यथयन्ति न चालयन्ति नित्यात्मदर्शनात् एते यथोक्ताः
शीतोष्णादयः सः नित्यात्मस्वरूपदर्शननिष्ठः द्वन्द्वसहिष्णुः
अमृतत्वाय अमृतभावाय मोक्षाय कल्पते समर्थः भवति ॥
१६.० इतश्च शोकमोहौ अकृत्वाशीतोष्णादिसहनं युक्तं यस्मात् -
१६.१ नासतः इति ॥ न असतः अविद्यमानस्य शीतोष्णादेः सकारणस्य न
विद्यते नास्ति भावो भवनं अस्तिता ॥
न हि शीतोष्णादि सकारणं प्रमाणैः निरूप्यमाणं वस्तु सत् भवति ।
विकारो हि सः विकारश्च व्यभिचरति । यथा घटादिसंस्थानं
चक्षुषानिरूप्यमाणं मृद्व्यतिरेकेण अनुपलब्धेः असत् तथा सर्वो
विकारः कारणव्यतिरेकेण अनुपलब्धेः असन् । जन्मप्रध्वंसाभ्यां
प्राक् ऊर्ध्वं च अनुपलब्धेः कार्यस्य घटादेः मृदादिकारणस्य च
तत्कारणव्यतिरेकेण अनुपलब्धेः असत्वम् ॥ तदस्त्वे
सर्वाभावप्रसङ्गः इति चेत् - न सर्वत्र बुद्धिद्वयोपलब्धेः
सद्बुद्धिः असद्बुद्धिः इति । यद्विषया बुद्धिः न व्यभिचरति तत्
सत् यद्विषया व्यभिचरति तत् असत् इति सदसद्विभागे बुद्धितन्त्रे
स्थिते सर्वत्र द्वे बुद्धी सर्वैः उपलभ्येते समानाधिकरणे न
नीलोत्पलवत् सन् घटः सन् पटः सन् हस्ती इति । एवं सर्वत्र ।
तयोः बुद्ध्योः घटादिबुद्धिः व्यभिचरति । तथा च दर्शितम् ।
न तु सद्बुद्धिः । तस्माद् घटादिबुद्धिविषयः असन् व्यभिचारात्
न तु सद्बुद्धिविषयः अव्यभिचारात् ॥
१६.२ घटे विनष्टे घटबुद्धौ व्यभिचरन्त्यां सद्बुद्धिः अपि
व्यभिचरति इति चेत् - न पटादौ अपि सद्बुद्धिदर्शनात् ।
विशेषणविषया एव सा सद्बुद्धिः ॥ सद्बुद्धिवत् घटबुद्धिः अपि
घटान्तरे दृश्यते इति चेत् - न पटादौ अदर्शनात् ॥
विशेषणविषया एव सा सद्बुद्धिः ॥ सद्बुद्धिवत् घ्टबुद्धिः अपि
घटान्तरे दृश्यते इति चेत् न पटादौ अदर्शनात् ॥ सद्बुद्धिः
अपि नष्टे घटे न दृश्यते इति चेत् न विशेष्याभावात् ।
सद्बुद्धिः विशेषणविषया सती विशेष्याभावे विशेषणानुपपतौ
किंविषया स्यात् । न तु पुनः सद्बुद्धेः विषयाभावात् ।
१६.३ एकाधिकरणत्वं घटादिविशेष्याभावे न युक्तमिति चेत् - न
इदं उदकम् इति मरीच्यादौ अन्यतराभावेऽपि सामानाधिकरण्यदर्शनात् ।
तस्मात् देहादेः द्वन्द्वस्य च स्कारणस्य असतः न विद्यते भावः इति ।
तथा सत्ः च आत्मनः अभावः अविद्यमानता न विद्यते सर्वत्र
अव्यभिचारात् इति अवोचाम । एवं आत्मानात्मनोः सदसतोः उभयोः अपि
दृष्टः उपलब्धः अन्तः निर्णयः सत् सदेव असत् असदेव इति तु
अनयोः यथोक्तयोः तत्वदर्शिभिः ।
१६.४ तत् इति सर्वनामः सर्वं च ब्रह्म । तस्य नाम तत् इति
तद्भावः तत्वं ब्रह्मणः याथात्म्यम् । तत् द्रष्टिं शीलं येषां ते
तत्वदर्शिनः तौः तत्वदर्शिभिः । त्वमपि तत्वदर्शिनां दृष्टिं
आश्रित्य शोकं मोहं च हित्वा शीतोष्णादीनि नियतानि यतरूपाणि
द्वन्द्वानि विकारोऽयमसन् एव मरीचिजलवत् मिथ्या अव्भासते - इति
मनसि निश्चित्य तितिक्षस्व इति अभिप्रायः ॥
१७.० किं पुनः तत् यत् सत् एव सर्वदा इति । उच्यते -
१७.१ अविनाशि इति ॥ अविनाशि न विनष्टुं शीलं अस्य इति । तु
शब्दः असतः विशेषणार्थः । तत् विद्धि विजानीहि । किम् । येन
सर्वं इदं जगत् तत् व्याप्तं सदाख्येन ब्रह्मणा साकाशं आकाशेन एव
घटादयः । विनाशं अदर्शनं अभावम् । अव्ययस्य न व्येति
उपचयापचयौ न याति इति अव्ययं तस्य अव्ययस्य ।
१७.२ न एतत् सदाख्यं ब्रह्म स्वेन रूपेण व्येति व्यभिचरति
निरवयवत्वात् देहादिवत् । नापि आत्मीयेन आत्मीयाभावात् । यथा
देवदत्तः धनहान्या व्येति त तु एवं ब्रह्म व्येति । अतः अव्ययस्य अस्य
ब्रह्मणः विनाशं न कश्चित् अर्तुं अर्हति न कश्चित् आत्मानं
विनाशयितुं शक्नोति ईश्वरोऽपि । आत्मा हि ब्रह्मः स्वात्मनि च
क्रियाविरोधात् ॥
१८.० किं पुनः तत् असत् यत् स्वात्मसतां व्यभिचरति इति ।
उच्यते -
१८.१ अन्तवन्तः इति ॥ अन्तः विनाशः विद्यते येषां ते अन्तवन्तः ।
यथा मृगतृष्णिकादौ सद्बुद्धिः अनुवृत्ता प्रमाणविरूपणान्ते
विच्छिद्यते स तस्य अन्तः तथा इमे देहाः स्वप्नमायादेहादिवच्च
अन्तवन्तः नित्यस्य शरीरिणः शरीरवतः अनाशिनः अप्रमेयस्य आत्मनः
अन्तवन्त इति उक्ताः विवेकिभिः इत्यर्थः । नित्यस्य अनाशिनः इति न
पुनरुक्तम् । नित्यत्वस्य द्विविधत्वात् लोके नाशस्य च । यथा
देहः भस्मीभूतः अदर्शनं गतः नष्टः उच्यते । तत्र नित्यस्य
अनाशिनः इति द्विविधेनापि नाशेन असंबद्धस्य इत्यर्थः । अन्यथा
पृथिव्यादिवत् अपि नित्यत्वं स्यात् आत्मनः तत् मा भूत् इति नित्यस्य
अनाशिनः इत्याह ।
१८.२ अप्रमेयस्य न प्रमेयस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणैः अपरिच्छेद्यस्य
इत्यर्थः । ननु आगमेन आत्मा परिच्छिद्यते प्रत्यक्षादिना च पूर्वम् ।
न आत्मनः स्वतःसिद्धत्वात् । सिद्धे हि आत्मनि प्रमातरि प्रमित्सोः
प्रमाणान्वेषणा भवति । न हि पूर्वं इत्थं अहं इति आत्मानं अप्रमाय
पश्चात् प्रमेयपरिच्छेदाय प्रवर्तते । न हि आत्मा नाम कस्यचित्
अप्रसिद्धः भवति । शास्त्रं तु अन्त्यं प्रमाणं
अतद्धर्माध्यारोपणमात्र निवर्तकत्वेन प्रामाण्यं आत्मनः प्रतिपद्यते न
तु अज्ञातार्थज्ञापकत्वेन । तथा च श्रुतिः - यत् साक्षादपरोक्षाद्
ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः [बृ. उ. ३. ४. १.] इति ॥
१८.३ यस्मात् एवं नित्यः अविक्रियश्च आत्मा तस्मात् युध्यस्व युद्धात्
उपरमं मा कार्षीः इत्यर्थः ॥
न हि अत्र युद्धकर्तव्यता विधीयते युद्धे प्रवृतः एव हि असौ
शोकमोहप्रतिबद्धः तूष्णीं आस्ते । अतः तस्य
कर्तव्यप्रतिबन्धापनयनमात्रं भगवता क्रियते । तस्मात्
युध्यस्व इति अनुवादमात्रं न विधिः ॥
१९.० शोकमोहादिसंसारकारणनिवृत्यर्थं गीताशास्त्रं न प्रवर्तकं
इति एतस्य अर्थस्य साक्षिभूते ॠचौ [कठ. उ. २. १८. १९.] आनिनाय
भगवान् ॥ यतु मन्यसे युद्धे भीष्मादयः मया हन्यन्ते अहम् एव
तेषां हन्ता इति एषा बुद्धिः मृषैव ते । कथम् -
१९.१ य एनं इति ॥ यः एनं प्रकृतं देहिनं वेतिः विजानाति हन्तारं
हननक्रियायाः कर्तारं यः च एनं अन्यः मन्यते हतं देहहननेन हतः
अहम् इति हननक्रियायाः कर्मभूतं तौ उभौ न विजानीतः न ज्ञातवन्तौ
अविवेकेन आत्मानम् । हन्ता अहं हतः अस्मि अहम् इति देहहननेन
आत्मानं अहंप्रत्ययविषयं यौ विजानीतः तौ आत्मस्वरूपानभिज्ञौ
इत्यर्थः। यस्मात् न अयं आत्मा हन्ति न हननक्रियायाः कर्ता भवति न
हन्यते न च कर्म भवतीत्यर्थः अविक्रियत्वात् ॥
२०.० कथं अविक्रियः आत्मा इति द्वितीयः मन्त्रः -
२०.१ न जायते इति । न जायते न उत्पद्यते जनिलक्षणा वस्तुविक्रिया न
आत्मनः विद्यते इत्यर्थः । तथा न म्रियते वा । वाशब्दः चार्थे ।
न म्रियते च इति अन्त्या विनाशलक्षणा विक्रिया प्रतिषिद्ध्यते ।
कदाचित् शब्दः सर्वविक्रियाप्रतिषेधौः संबद्ध्यते - न कदाचित्
जायते न कदाचित् म्रियते इत्येवम् । यस्मात् अयं आत्माभूत्वा
भवनक्रियां अनुभूय पश्चात् अभिविता अभावं गन्ता न भूयः पुनः
तस्मात् न म्रियते । यो हि भूत्वा न भविता स म्रियते इति उच्यते लोके ।
वाशब्दात् नशब्दाच्च अयं आत्मा अभूत्वा वा भविता देहवत् न
भूयः पुनः । तस्मात् न जायते । यो हि अभूत्वा भविता स जायते इति
उच्यते । नैवं आत्मा । अत्ः न जायते । यस्मात् एवं तस्मात् अजः ।
यस्मात् न म्रियते तस्मात् नित्यः च ।
२०.२ यद्यपि आद्यन्तयोः विक्रिययोः प्रतिषेधे सर्वाः विक्रियाः
प्रतिषिद्धाः भवन्ति तथापि मध्यभाविनीनां विक्रियाणां स्वशब्दैः एव
तदार्थैः प्रतिषेधः कर्तव्यः इति अनुक्तानां अपि
यौवनादिसमस्तविक्रियाणां प्रतिषेधः यथा स्यात् इत्याह - शाश्वतः
इत्यादिना । शाश्वतः इति अपक्षयलक्षणा विक्रिया प्रतिषिद्ध्यते ।
शश्वद्भवः शाश्वतः । न अपक्षीयते स्वरूपेण निरवयवत्वात् ।
निर्गुणत्वात् च नापि गुणक्षयेण अपक्षयः । अपक्षयविपरीता अपि
वृद्धिलक्षणा विक्रिया प्रतिषिद्ध्यते पुराणः इति । यो हि अवयवागमेन
उपचीयते स वर्धते अभिनवः इति च उच्यते । अयं तु आत्मा
निरवयवत्वात् पुरा अपि नवः एव इति पुराणः न वर्धते इत्यर्थः ।
तथा न हन्यते । हन्तिः अत्र विपरिणामार्थो द्रष्टव्यः अपुनरुक्ततयै ।
न विपरिणम्यते इत्यर्थः । हन्यमाने विपरिणम्यमानेऽपि शरीरे ।
अस्मिन् मन्त्रे षड् भावविकाराः लौकिकवस्तुविक्रियाः आत्मनि
प्रतिषिद्ध्यन्ते । सर्वप्रकारविक्रियारहितः आत्मा इति वाक्यार्थः ।
यस्मात् एवं तस्मात् उभौ तौ न विजानीतः [२ . १९.] इति पूर्वेण
मन्त्रेण अस्य संबन्धः ॥
२१.० य एनं वेति हन्तारम् [२. १९.] इत्यनेन मन्त्रेण
हननक्रियायाः कर्ता कर्म च न भवति इति प्रतिज्ञाय न जायते इत्यनेन
अविक्रियत्वे हेतुं उक्त्वा प्रतिज्ञातार्थं उपसंहरति -
२१.१ वेदाविनाशिनं इति । वेद विजानाति अविनाशिनं
अन्त्यभावविकाररहितं नित्यं विपरिणामरहितं यः वेद इति सम्बन्धः ।
एनं पूर्वेण मन्त्रेण उक्तलक्षणं अजं जन्मरहितं अव्ययं अपक्षयरहितं
कथं केन प्रकारेण सः विद्वान् पुरुषः अधिकृतः हन्ति हननक्रियां
करोति । कथं वा घातयति हन्तारं प्रयोजयति । न कथंचित्
कंचित् हन्ति न कथंचित् किंचित् घातयति इति उभयत्र आक्षेपः
एव अर्थः प्रश्नार्था संभवात् । हेत्वर्थस्य च अविक्रियत्वस्य
तुल्यत्वात् विदुषः सर्वकर्मप्रतिषेधः एव प्रकरणार्थः अभिप्रेतः
भगवतः । हन्तेः तु आक्षेपः उदाहरणार्थत्वेन कथितः ॥
२१.२ विदुषः कं कर्मासंभवे हेतुविशेषं पस्यन् कर्माणि आक्षिपति
भगवान् कथं स पुरुषः इति । ननु उक्तः एव आत्मनः अविक्रियत्वं
सर्वकर्मासंभवकारणविशेषः । सत्यं उक्तः । न तु सः
कारणविशेषः अन्यत्वात् विदुषः अविक्रियात् आत्मनः इति । न हि
अविक्रियं स्थाणुं विदितवतः कर्म न सम्भवति इति चेत् - न विदुषः
आत्मत्वात् । न देहादिसंघातस्य दिद्वत्ता । अतः पारिशेष्यात्
असंहतः आत्माविद्वान् अविक्रियः इति तस्य विदुषः कर्मासंभवात्
आक्षेपः युक्तः कथं स पुरुषः इति ।
२१.३ यथा बुद्ध्याद्याहृतस्य शब्दाद्यर्थस्य अविक्रियः एव सन्
बुद्धिवृत्यविवेकविज्ञानेन अविद्यया उपलब्धा आत्मा कल्प्यते एवं एव
आत्मानात्मविवेकज्ञानेन बुद्धिवॄत्या विद्यया - असत्यरूपया एव
परमार्थतः अविक्रियः एव आत्मा विद्वान् उच्यते । विदुषः
कर्मासंभववचनात् यानि कर्माणि शास्त्रेण विधीयन्ते तानि अविदुषः
विहितानि इति भगवतः निश्चयोऽवगम्यते ॥
२१.४ ननु विद्यापि अविदुषः एव विधीयते विदित्विद्यस्य
पिष्टपेषणवत् विद्याविधानानर्थक्यात् । तत्र अविदुषः कर्माणि
विधीयन्ते न विदुषः इति विशेषः न उपपद्यते इति चेत् - न ।
अनुष्ठेयस्य भावाभावविशेषोपपतेः । अग्निहोत्रादि
विध्यर्थज्ञानोतरकालं अग्निहोत्रादिकर्म अनेकसाधनोपसंहारपूर्वकं
अनुष्ठेयं कर्ता अहं मम कर्तव्यम् इत्येवंप्रकारकविज्ञानवतः
अविदुषः यथा अनुष्ठेयं भवति न तु तथा न जायते
इत्याद्यात्मस्वरूपविध्यर्थज्ञानोतरकालभावि किञ्चित् अनुष्ठेयं
भवति किन्तु नाहं कर्ता नाहं भोक्ता
इत्याद्यत्मैकत्वाकर्तृत्वादिविषयज्ञानात् अन्यत् न उत्पद्यते इति एषः
विशेषः उपपद्यते । यः पुनः कर्ता अहं इति वेति आत्मानं तस्य् मम
इदं कर्तव्यम् इति अवश्यंभाविनी बुद्धिः स्यात् तदपेक्षया सः
अधिक्रियते इति तं प्रति कर्माणि संभवन्ति । स च अविद्वान् उभौ
तौ न विजानीतः [२. १९.] इति वचनात् विशेषितस्य च विदुषः
कर्माक्षेपवचनात् च कथं स पुरुषः इति । तस्मात् विशेषितस्य
अविक्रियात्मदर्शिन्ः विदुषः मुमुक्षोश्च सर्वकर्मसंयासे एव अधिकारः ।
अतः एव भगवान् नारायणः सांध्यान् विदुषः अविदुषश्च
कर्मिणः प्रविभज्य द्वे निष्ठे ग्राहयति - ज्ञानयोगेन सांख्यानां
कर्मयोगेन योगिनाम् [३. ३.] इति । तथा च पुत्राय आह भगवान्
व्यासः - द्वाविमावथ पन्थानौ [म. भा. शांति २४०. ६.] इत्यादि ।
तथाच क्रियापथश्चैव पुरस्तात् पश्चात् संयाससश्च [तौ.
आ. १०. ६२. तात्पर्यानुवादः । तुलय - ई. उ. २. भाष्यं तथा
के. उ. १. भाश्यम्] इति । एतमेव विभागं पुनः पुनः
दर्शयिष्यति भगवान् =३ड् अतत्ववित् अहंकारविमूधात्मा कर्ताहमिति
मन्यते तत्ववित् तु न अहं करोमि [३. २७ - २८] इति । तथा च
सर्वकर्माणि मनसा संयस्यास्ते [५. १३.] इत्यादि ॥
२१.५ तत्र केचित् पण्डितमन्याः वदन्ति -
जन्मादिषड्भावविक्रियारहितः अविक्रियः अकर्ता एकः अहं आत्मा इति न
कस्यचित् ज्ञानं उत्पद्यते यस्मिन् सति सर्वकर्मसंयासः उपदिश्यते
इति । तत् न; न जायते इत्यादिशास्त्रोपदेशानर्थक्यप्रसङ्गात् ।
यथा च शास्त्रोपदेशसामर्थ्यात् धर्माधर्मास्तित्वविज्ञानं कर्तुश्च
देहान्तरसंबन्धविज्ञानं उत्पद्यते तथा शास्त्रात् तस्य एव आत्मनः
अविक्रियत्वाकर्तृत्वैकत्वादिविज्ञानं कस्मात् न उत्पद्यते इति प्रष्टव्याः
ते । करणागोचरत्वात् इति चेत् - न मनसैवानुक्रष्टव्यम् [
बृ. उ. ४. ४. १९.] इति श्रुतेः । शास्त्राचार्योपदेश्शमदमादि
संस्कृतं मनः आत्मदर्शने करणम् । तथा च तदधिगमाय
अनुमाने आगमे च सति ज्ञानं न उत्पद्यते इति साहसमात्रं एतत् ॥
२१.६ ज्ञानं च उत्पद्यमानं तद्विपरीतं अज्ञानं अवश्यं बाधते इति
अभ्युपगन्तय्वम् । तत् च अज्ञानं दर्शितं हन्ता अहं हतः अस्मि
इति उभौ तौ न विजानीतः [२. १९.] इति । अत्र च आत्मनः
हननक्रियायाः कर्तृत्वं कर्मत्वं हेतुकर्तृत्वं च अज्ञानकृतं
दर्शितम् । तत् च सर्वक्रियासु अपि समानं कर्तृत्वादेः
अविद्याकृतत्वं अविक्रियत्वात् आत्मनः । विक्रियावान् हि कर्ता आत्मनः
कर्मभूतं अन्यं प्रयोजयति कुरु इति - तत् एतत् अविशेषेण विदुषः
सर्वक्रियासु कर्तृत्वं हेतुकर्तृत्वं च प्रतिषेधति भगवान्
वासुदेवः विदुषः कर्माधिकाराभावप्र्दर्शनार्थ वेदाविनाशिनं कथं स
पुरुषः इत्यादिना ।
२१.७ क्व पुनः विदुषः अधिकारः इति । एतत् उक्तं पूर्वमेव
ज्ञानयोगेन सांख्यानाम् [३. ३.] इति । तथा च सर्वकर्मसंयासं
वक्ष्यति सर्वकर्माणि मनसा [५. १३.] इत्यादिना ।
ननु मनसा इति वचनात् न वाचिकानां कायिकानां च संयासः इति चेत्
- न सर्वकर्माणि इति विशेषितत्वात् । मानसानां एव सर्वकर्मणां इति
चेत् - न मनोव्यापारपूर्वकत्वात् वाक्कायव्यापाराणां मनोव्यापाराभावे
तदनुपपतेः । शास्त्रीयाणां वाक्कायकर्मणं कारणनि मानसानि कर्माणि
वर्जयित्वाअन्यानि सर्वकर्माणि मनसासंयास्य इति चेत् - न नैव
कुर्वन्न कारयन् [५. १३.] इति विशेषणात् । सर्वकर्मसंयासः
अयं भगवता उक्तः मरिष्यतः न जीवतः इति चेत् - न नवद्वारे
पुरे देही ... आस्ते [५. १३.] इति विशेषणानुपपतेः । न हि
सर्वकर्मसंयासेन मृतस्य तद्देहे आसनं संभवति । अकुर्वतः
अकारयतश्च देहे संयस्य इति संबन्धः न देहे आस्ते इति चेत् - न
सर्वत्र आत्मनः अविक्रियत्वावधारणात् आसनक्रियायाः च
अधिकरणापेक्षत्वात् तदनपेक्षत्वात् च संयासस्य । सम्पूर्वस्तु
न्यासशब्दः अत्र त्यागार्थः न निक्षेपार्थः । तस्मात् गीताशास्त्रे
आत्मज्ञानव्तः संयास एव अधिकारः न कर्मणि इति तत्र तत्र
उपरिष्टात् आत्मज्ञानप्रकरणे दर्शयिष्यामः ॥
२२.० प्रकृतं तु वक्ष्यामः । तत्र आत्मनः अविनाशित्वं प्रतिज्ञातम् ।
तत् किमिव इति । उच्यते -
२२.१ वासांसि इति । वासांसि वस्त्राणि जीर्णानि दुर्बलतां गतानि यथा
लोके विहाय परित्यज्य नवानि अभिनवानि गृह्णाति उपादते नरः पुरुषः
अपराणि अन्यानि तथा तद्वत् एव शरीराणि विहाय जीर्णानि अन्यानि संयाति
संगच्छति नवानि देही आत्मा पुरुषवत् अविक्रियः एव इत्यर्थः ॥ २२ ॥
२३.० कस्मात् अविक्रिय एवेति । आह -
२३.१ नैनं छिन्दन्ति इति ॥ एनं क्रकृतं देहिनं न छिन्दन्ति
शस्त्राणि निरवयवत्वात् न अवयवविभागं कुर्वन्ति । शस्त्राणि
अस्यादीनि । तथा न एनं दहति पावकः अग्निः अपि न भस्मीकरोति ।
तथा - न च एनं क्लेदयन्ति आपः । अपां हि सावयवस्य वस्तुनः
आर्द्रीभावकरणेन अवयवविश्लेषापादने सामर्थ्यम् । तत् न
निरवयवे आत्मनि संभवति । तथा स्नेहवत् द्रव्यं स्नेहशोषणेन
नाशयति यतः एवं तस्मात् -
२४.१ अच्छेद्योऽयं इति ॥ यस्मात् अन्य्न्यनाशहेतूनि भूतानि एनं
आत्मानं नाशयितुं न उत्सहन्ते तस्मात् नित्यः । नित्यत्वात् सर्वगतः ।
सर्वगतत्वात् स्थाणुः इव स्थिरः इत्येतत् । स्थिरत्वात् अचलः
अयं आत्मा अतः सनातनः चिरन्तनः न कारणात् कुतश्चित् निष्पन्नः
अभिनवः इत्यर्थः ।
२४.२ न एतेषं श्लोकानां पौनरुक्त्यं चोदनीयम् यतः एकेन एव
श्लोकेन आत्मनः नित्यत्वं अविक्रियत्वं चोक्तम् न जायते म्रियते वा
इत्यादिना । तत्र यदेव आत्मविषयं किञ्चित् उच्यते तत् एतस्मात्
श्लोकार्थात् न अतिरिच्यते किञ्चित् शब्दतः पुनरुक्तं किञ्चित्
अर्थतः इति । दुर्बोधत्वात् आत्मवस्तुनः पुनः पुनः प्रसङ्गं आपाद्य
शब्दान्तरेण तदेव वस्तु निरूपयति भगवान् वासुदेवः कथं नु नाम
अव्यक्तं संसारिणां [असंसारित्व -] बुद्धिगोचरतां आपन्नं
संसार्निवृत्तेय स्यात् इति ॥ किञ्च -
२५.१ अव्यक्तोऽयं त्वात् न व्यज्यते इति अव्यक्तः अयं आत्मा । अतः एव
अचिन्त्यः अयम् । यत् हि इन्द्रियगोचरः तत् चिन्ताविषयत्वं
आपद्यते । अयं तु आत्मा अनिन्द्रियगोचरत्वात् अचिन्त्यः अविकार्यः अयम्
यथा क्षीरं दध्यातञ्चनादिना विकारि न तथा अयं आत्मा ।
निरवयवत्वात् च अविक्रियः । न हि निरवयं किञ्चित् विक्रियात्मकं
दृष्टम् । अविक्रियत्वात् अविकार्यः अयं आत्मा उच्यते । तस्मात्
एवं यथोक्तप्रकारेण एनं आत्मानं विदित्वा त्वं न अनुशोचितुं अर्हसि
हन्ता अहं एषां मया एते हन्यन्ते इति ॥
२६.० आत्मनः अनित्यत्वं अभ्युपगम्य इदं उच्यते -
२६.१ अथ चैनं इति । अथ च इति अभुपगमार्थः । एनं
प्रकृतं आत्मानं नित्यजातं लोकप्रसिद्ध्या प्रत्यनेकशरीरोत्पत्तिं जातो
जातः इति वा मन्यसे तथा प्रतितत्ताद्विनाशं नित्यं वा मन्यसे मृतं
मृतो मृतः इति । तथापि तथाभावेऽपि आत्मनि त्वं महाबाहो न एवं
शोचितुं अर्हसि जन्मवतः नाशः नाशवतः जन्म च इति एतौ
अवश्यंभाविनौ इति यस्मात् ॥
तथा च सति -
२७.१ जातस्य इति । जातस्य हि लब्धजन्मनः ध्रुवः अव्यभिचारी
मृत्युः मरणं ध्रुवं मृतस्य च । तस्मात् अपरिहार्योऽयं
जन्ममरणलक्षणः अर्थः [यस्मात् - तस्मात् अपरिहार्ये अर्थे न त्वं
शोचितुं अर्हसि । जन्मवतो नाशः नाशवतो जन्म इति च
स्वाभाविकश्चेत् अपरिहार्यः सः अर्थः ।] तस्मिन् अपरिहार्ये अर्थे
न त्वं शोच्तिउं अर्हसि ॥
२८.० कार्यकरणसङ्घातात्मकानि अपि भूतानि उद्दिश्य शोकः न युक्तः
कर्तुं यतः -
२८.१ अव्यक्तादीनि इति । अव्यक्तादीनि अव्यक्तं अदर्शनं अनुपलब्धिः
आदिः येषां भूतानां पुत्रमित्रादिकार्यकरणसंघातात्मकानां तानि
अव्यक्तादीनि भूतानि प्राक् उत्पत्तेः । उत्पन्नानि च प्राक् मरणात्
व्यक्तमध्यानि । अव्यक्तनिधनानि एव पुनः अव्यक्तं अदर्शनं निधनं
मरणं येषां तानि अव्यक्तनिधनानि । मरणात् ऊर्ध्वं अव्यक्तताम् एव
प्रतिपद्यन्ते इत्यर्थः । तथा चोक्तम् - अदर्शनादापतितः
पुनश्चादर्शनं गतः । नासौ तव न तस्य त्वं वृथा का परिदेवना ।
[स्त्रीपर्व. २. १३.] इति ॥ तत्र का परिदेवना को वा प्रलापः
अदृष्टदृष्तप्रनष्टभ्रान्तिभूतेषु भूतेषु इत्यर्थः ॥
२९.० दुर्वेज्ञेयः अयं प्रकृतः आत्मा । किं त्वाम् एव एकं उपालभे
साधारणे भ्रान्तिनिमित्ते । कथं दुर्विज्ञेयः अयं आत्मा इति । अतः आह
-
२९.१ आश्चर्यवत् इति ॥ आश्चर्यवत् आश्चर्यं अदृष्टपूर्वं
अद्भुतं अकस्मात् दृश्यमानं तेन तुल्यं आश्चर्यवत् आश्चर्यमिव
एनं आत्मानं पश्यति कश्चित् । आश्चर्यवत् एनं वदति तथैव
च अन्यः आश्चर्यवत् च एनं अन्यः शृणोति । श्रुत्वा दृष्ट्वा
उक्त्वा अपि एनं आत्मानं वेद न चैव कश्चित् ।
२९.२ अथवा - यः अयं आत्मानं पश्यति स आश्चर्यतुल्यः । यः
वदति यः च शृणोति सः अनेकसहस्रेषु कश्चिदेव भवति । अतः
दुर्बोधः आत्मा इत्यभिप्रायः ॥
३०.० अथ इदानी प्रकरणार्थं उपसंहरति -
३०.१ देही इति ॥ देही शरीरी नित्यं सर्वदा सर्वावस्थासु अवध्यः
निरवयवत्वात् नित्यत्वात् च तत्र अवध्योऽयं देहे शरीरे सर्वस्य
सर्वगतत्वात् स्थावरादिषु स्थितोऽपि । सर्वस्य प्राणिजातस्य देहे
वध्यमानेऽपि अयं देही न वध्यः यस्मात् तस्मात् भीष्मादीनि सर्वाणि
सर्वाणि भूतानि उद्दिश्य न त्वं शोचितुं अर्हसि ॥
३१.१ इह [२. ३०.] परमार्थतत्वापेक्षायां शोको वा मोहो वा न
संभवति इत्युक्तम् । न केवलं परमार्थतत्वापेक्षायाम् इव किंतु -
३१.१ स्वधर्मं इति ॥ स्वधर्मं अपि स्वः धर्मः क्षत्रियस्य धर्मः
युद्धं तमपि अविक्ष्यत्वं न विकम्पितुं प्रचलितुं अर्हसि धर्म्यात्
क्षत्रियस्य स्वाभाविकात् धर्मात् आत्मस्वाभाव्यात् इत्यभिप्रायः ।
तच्च युद्धं पृथिवीजयद्वारेण धर्मार्थं प्रजारक्षणार्थं च इति
परमं धर्म्यम् । धर्मात् अनपेतं धर्म्यम् । तस्मात्
धर्म्यात् युद्धात् श्रेयः अन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते हि यस्मात् ॥
३२.० कुतश्च तत् युद्धं कर्तव्यं इति । उच्यते -
३२.१ यदृच्छया इति । युदृच्छया च अप्रार्थितया उपपन्नं आगतं
स्वर्गद्वारं अपावृतं उद्घाटितं ये एतत् ईदृशं युद्धं लभन्ते
क्षत्रियाः हे पार्थ । किं न सुखिनः ते ॥
३३.० एवं कर्तव्यताप्राप्तम् अपि -
३३.१ अथ इति ॥ अथ चेत् त्वं इमं धर्म्यं धर्मादनपेतं विहितं
संग्रामं युद्धं न करिष्यसि चेत् ततः तदकरणात् स्वधर्मं
कीर्तिं च महादेवादिसमागमनिमित्तां हित्वा केवलं पापं अवाप्स्यसि ॥
३४.० न केवलं स्वधर्मकीर्तिपरित्यागः -
३४.१ अकीर्तिं इति ॥ अकीर्तिं च अपि भूतानि कथयिष्यन्ति ते तव
अव्ययां दीर्घकालाम् । धर्मात्मा शूरः इत्येवमादिभिः गुणैः
संभावितस्य च अकीर्तिः मरणात् अतिरिच्यते संभावितस्य च अकीर्तेः
वरं मरणं इत्यर्थः ॥ किञ्च
३५.१ भयात् इति ॥ भयात् कर्णादिभ्यः रणात् युद्धात् उपरतं
निवृत्तं मंस्यन्ते चिन्तयिष्यन्ति न कृपया इति त्वां महारथाः
दुर्योधनप्रभृतयः । [के मंस्यन्ते ? इति आह -] येषां च
त्वं दुर्योधनादीनां बहुमतः बहुभिः गुणैः युक्तः इत्येवं मतः
बहुमतः भूत्वापुनः त्वं यास्यसि लाघवं लघुभावम् किञ्च -
३६.१ अवाच्यवादान् इति ॥ अवाच्यवादान् अवक्तव्यान् वादान् च
बहून् अनेकप्रकारान् वदिष्यन्ति तव अहिताः शत्रवः निन्दन्तः
कुत्सयन्तः तव त्वदीयं सामर्थ्यम् निवातकवचादियुद्धनिमित्तम् ।
ततः तस्मात् निन्दाप्राप्तेः दुःखात् दुःखतरं नु किं ? ततः
कष्टतरं दुःखं नास्ति इत्यर्थः ॥
३७.० युद्धे पुनः क्रियमाणे कर्णादिभिः -
३७.१। हतो वा इति ॥ हतः वा प्राप्स्यसि स्वर्गं हतः सन् स्वर्गं
प्राप्स्यसि । जित्वा वा कर्णादीन् शूरान् भोक्ष्यसे महीम् । उभयथापि
तव लाभः एव इत्यभिप्रियः । यतः एवं तस्मात् उत्तिष्ठ कौन्तेय ।
युद्धाय कृतनिश्चयः जेष्यामि शत्रून्मरिष्यामि वा इति निश्चयं
कृत्वा इत्यर्थः ॥
३८.० तत्र युद्धं स्वधर्मः इत्येवं युध्यमानस्य उपदेशम् इमं
शृणु -
३८.१ सुखदुःखे इति ॥ सुखदुःखे समे तुल्ये कृत्वा रागद्वेषौ [
अपि] अकृत्वा इत्येतत् । तथा लाभालाभौ जयाजयौ च समौ कृत्वा
ततः युद्धाय युज्यस्व घटस्व । न एवं युद्धं कुर्वन् पापं
अवाप्स्यसि [इति] एषः उपदेशः प्रासङ्गकः ॥
३९.० शोकमोहापनये [नयनाय] लौकिकः न्यायः स्वधर्ममपि चावेक्ष्य
इत्याद्यैः श्लोकैः उक्तः न तु तात्पर्येण । परमाऱ्थदर्शनं तु इह
प्रकृतम् । तच्च उक्तं उप्संह्रियते - एषा ते अभिहित्वा इति
शास्त्रविषयविभागप्रदर्शनाय । इह हि प्रदर्शिते पुनः
शस्त्रविषयविभागे उपरिष्ठात् ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन
योगिनाम् [३. ३.] इति निष्ठाद्वयविषयं शास्त्रं सुखं
प्रवर्तिष्यते श्रोतारश्च विषयविभागेन सुखं ग्रहीष्यन्ति इति -
अतः आह -
३९.१ एषा ते इति ॥ एषा ते तुभ्यं अभिहिता उक्ता सांख्ये
परमार्थवस्तुविवेक विषये बुद्धिः ज्ञानं साक्षात्
शोकमोहादिसंसारहेतुदोषनिवृत्तिकारणम् योगे तु तत्प्राप्त्युपाये
निःसङ्गतया द्वन्द्वप्रहाणपूर्वकं ईश्वराराधनार्थे कर्मयोगे
कर्मानुष्ठाने समाधियोगे च इमां अनन्तरम् एव उच्यमानां बुद्धिं
शृणु । तां च बुद्धिं स्तौति प्ररोचनार्थम् - बुद्ध्या यया
योगविषयया युक्तः हे पार्थ । कर्म्बन्धं दर्म एव धर्माधर्माख्यः
बन्धः कर्मबन्धः तं प्रहास्यसि ईश्वरप्रसादनिमित्तज्ञानप्राप्त्या एव
इत्यभिप्रायः ॥
किञ्च अन्यत् -
४०.१ नेह इति ॥ न इह मोक्षमार्गे कर्मयोगे अभिक्रमनाशः अभिक्रमणं
अभिक्रमः प्रारम्भः तस्य नाशः न अस्ति यथा कृष्यादेः ।
योगविषये प्रारम्भस्य न अनैकान्तिकफलत्वं इत्यर्थः । किं च -
न अपि चिकित्सावत् प्रत्यवायः विद्यते । किं तु स्वल्पम् अपि अस्य
धर्मस्य योगधर्मस्य अनुष्ठितं त्रायते रक्षति महतः भयात्
संसारभयात् जन्ममरणादिलक्षणात् ॥
४१.१ या इयं सांख्ये बुद्धिः उक्ता योगे च वक्ष्यमणलक्षणा सा -
४१.१ व्यवसाय इति ॥ व्यवसायात्मिका निश्चयस्वभावा एका एव बुद्धिः
तरविपरीतबुद्धिशाखाभेदस्य बाधिका सम्यक् प्रमाणजनितत्वात् इह
श्रेयोमार्गे हे कुरुनन्दन । याः पुनः इतराः विपरीतबुद्धयः यासां
शाखाभेदप्रचारवशात् अनन्तः अपारः अनुपरतः संसारः
नित्यप्रततः नित्यप्रततः विस्तीऱ्णः भवति
प्रमाणजनितविवेकबुद्धिनिमित्तवशाच्च उपरतासु अनन्तभेदबुद्धिषु
संसारोऽपि उपरमते ताः बुद्धयः बहुशाखाः बह्व्यः शाखाः यासां ताः
बहुशाखाः बहुभेदाः इत्येतत् । प्रतिशाखाभेदेन हि अनन्ताश्च
बुद्धयः । केषाम् । अव्यवसायिनां प्रमाणजनितविवेकबुद्धिरहितानां
इत्यर्थः ॥
४२.० येषां व्यवसायात्मिका बुद्धिः नास्ति ते -
४२.१ यामिमां इति ॥ यां इमां वक्ष्य्माणां पुष्पितां पुष्पितवृक्षः इव
शोभमानां श्रूयमाणीयां वाचं वाक्यलक्षणां प्रवदन्ति । के ।
अविपश्चितः अल्पमेधसः अविवेकिनः इत्यर्थः । वेदवादरताः
बह्वर्थवादफलसधनप्रकाशकेषु वेदवाक्येषु रताः हे पार्थः । न
अन्यत् स्वर्गपश्वादिफलसाधनेभ्यः कर्मभ्यः अस्ति इति एवं वादिनः
वदनशीलाः ॥ ते च -
४३.१ कामात्मानः इति ॥ कामात्मानः कामस्वभावाः कामपराः इत्यर्थः ।
स्वर्गपराः स्वर्गः परः पुरुषर्थः येषां ते स्वर्गपराः
स्वर्गप्रधानाः । जन्मकर्मफलप्रदां कर्मणः फलं कर्मफलं जन्म
एव कर्मणः फलं जन्मकर्मफलं तत् प्रददाति इति
जन्मकर्मफलप्रदा तां वाचम् - प्रवदन्ति इति अनुषज्यते ।
क्रियाविशेहबहुलां क्रियाणां विशेषाः क्रियाविशेषाः ते बहुला यस्यां
वाचि तां स्वर्गपशुपुत्राद्यर्थाः यया वाचा बाहुल्येन प्रकाश्यन्ते ।
भोगैश्वर्यगतिं प्रति भोगश्च ऐस्व्हर्यं च भोगैश्वर्ये तयोः
गतिः प्राप्तिः भोगैश्वर्यगतिः तां प्रति साधनभूताः ये क्रियाविशेषाः
तद्बहुलां तां वाचं प्रवदन्तः मूढाः संसारे परिवर्तन्ते
इत्यभिप्रायः ॥ तेषां च -
४४.१ भोग इति ॥ भोगैश्वर्यप्रसक्तानां भोगः कर्तव्यं ऐश्वर्यं
च इति भोगैश्वर्ययोः एव प्रणवचतां तदात्मभूतानां । तया
क्रियाविशेषबहुलया वाचा अपहृतचेतसां आच्छादितविवेकप्रज्ञानां
व्यवसायात्मिका सांख्ये योगे वा या बुद्धिः सा समाधौ समाधीयते अस्मिन्
पुरुषोपभोगाय सर्वं समाधिः अन्तःकरणं - बुद्धिः तस्मिन् समाधौ
न विधीयते न भवति इत्यर्थः ॥
४५.० ये एवं विवेकबुद्धिरहिताः तेषां कमात्मनां यत् फलं तत् आह -
४५.१ त्रैगुण्य इति ॥ त्रैगुण्यविषयाः - त्रैगुण्यं संसारः
विषयः प्रकाशयितव्यः येषां ते वेदाः त्रगुण्यविषयाः । त्वं तु
निस्त्रैगुण्यः भव अर्जुन निष्कामः भव इत्यर्थः निर्द्वन्द्वः
सुखदुःखहेतू सत्प्रतिपक्षौ पदार्थौ द्वन्द्वशब्दवाच्यौ ततः निर्गतः
निर्द्वन्द्वः भव । नित्यसत्वस्थः सदा सत्वगुणाश्रितः भव । तथा
निर्योगक्षेमः अनुपातस्य उपादानं योगः उपातस्य रक्षणं क्षेमः ।
योगक्षेमप्रधानस्य श्रेयसि प्रवृत्तिह् दुष्करा इति अतः निर्योगक्षेमः
भव । आत्मवान् अप्रमत्तः च भव । एष तव उपदेशः
स्वधर्मं अनुतिष्ठतः ॥
४६.० सर्वेषु वेदोक्तेषु कर्मसु यानि उक्तानि अनन्तानि फलानि तानि न
अपेक्ष्यन्ते चेत् किमर्थं तानि ईस्व्हराय इति अनुष्ठीयन्ते इति । उच्यते
शृणु -
४६.१ यावान् इति ॥ यथा लोके कूपतडागाद्यनेकस्मिन् उदपाने
परिच्छिन्नोदके यावान् यावत्परिमाणः स्नानपानादिः अर्थः फलं
प्रयोजनं सः सर्वः अर्थः सर्वथः संप्लुतोदके तावान् एव
संपद्यते तत्र अन्तर्भवति इत्यर्थः । एवं तावान् तावत्परिमाणः
एव संपद्यते सर्वेषु वेदेषु वेकोक्तेषु कर्मसु यः अर्थः यत्
कर्मफलं सः अर्थः ब्राह्मणस्य संयासिनः अरमार्थतत्वं विजानतः
यः अर्थः यत् विज्ञानफलं सर्वतः संप्लुतोदकस्थानीयं तस्मिन्
तावान् एव संपद्यते - तत्रैव अन्तर्भवतीत्यर्थः । सर्वं तत्
अभिसमेति यत् किञ्च प्रजाः साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेद यत् स वेद [
छा. उ. ४. १. ४.] इति श्रुतेः । सर्वं कर्माखिलम् [४. ३३.]
इति च वक्ष्यति । तस्मात् प्राक् ज्ञाननिष्ठाधिकारप्राप्तेः कर्मणि
अधिकृतेन कूपतडागाद्यर्थस्थानीयं अपि कर्म कर्तव्यम् ॥ तव च
-
४७.१ कर्मणि इति ॥ कर्मणि एव अधिकारः न ज्ञाननिष्ठायां ते तव ।
तत्र च कर्म कुर्वतः मा फलेषु अधिकारः अस्तु कर्मफलतृष्णा मा
भूत् कदाचन कस्यांचित् अपि अवस्थायां इत्यर्थः । यदा कर्मफले
तृष्णा ते स्यात् तदा कर्मफलप्राप्तेः हेतुः स्याः एवं मा
कर्मफलहेतुः भूः । यदा हि कर्मफलतृह्णाप्रयुक्तः कर्मफलं न
इष्यते किं कर्मणा दुःखरूपेण । इति मा ते तव सङ्गः अस्तु अकर्मणि
अकरणे प्रीतिः मा भूत् ॥
४८.० यदि कर्मफलप्रयुक्तेन न कर्तव्यं कर्म कथं तर्हि कर्तव्यं
इति । उच्यते -
४८.१ योगस्थः इति ॥ योगस्थः सन् कुरु कर्माणि केवलं ईश्वरार्थं
तत्रापि ईश्वरो मे तुष्यतु इति सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।
फलतृष्णाशून्येन क्रियमाणे कर्मणि सत्वशुद्धिजा ज्ञानप्राप्तिलक्षणा
सिद्धिः तद्विपर्ययजा असिद्धिः तयोः सिद्ध्यसिद्ध्योः अपि समः तुल्यः
भूत्वा कुरु कर्माणि । तोऽसौ योगः यत्रस्थः कुरु इति उक्तम् । इदं
एव तत् - सिद्ध्यसिद्ध्योः समत्वं योगः उच्यते ॥
४९.० यत् पुनः अमत्वबुद्धियुक्तं ईश्वराराधनार्थं कर्म [उक्तं]
एतस्मात् कर्मणः -
४९.१ दूरेण इति ॥ दूरेण अतिविप्रकर्षेण हि अवरं अधमं
निकृष्टं कर्म फलार्थिना क्रियमाणं बुद्धियोगात्
समत्वबुद्धियुक्तात् कर्मणः जन्ममरणादिहेतुत्वात् । हे धनञ्जय
यतः एवं ततः योगविषयायां बुद्धौ तत्परिपाकजायां वा सांख्यबुद्धौ
शरणं आश्रयं अभयप्राप्तिकारणं अन्विच्छ प्रार्थयस्व
परमार्थज्ञानशरणः भव इत्यर्थः । यतः अवरं कर्म कुर्वाणाः
कृपणाः दीनाः फलहेतवः फलतृष्णाप्रयुक्ताः सन्तः यो वा एतदक्षरं
गार्ग्यविदित्वाऽस्माल्लोकात्प्रैति स कृपणः [बृ. उ. ३. ८. १०.] इति
श्रुतेः ॥
५०.० समत्वबुद्धियुक्तः सन् स्वधर्मं अनुतिष्ठन् यत् फलं
प्राप्नोति तत् शृणु -
५०.१ बुद्धि इति ॥ बुद्धियुक्तः समत्वविषयया बुद्ध्या युक्तः
बुद्धियुक्तः सः जहाति परित्यजति इह अस्मिन् लोके उभे
सुकृतदुष्कृते पुण्यपापे सत्वशुद्धिज्ञान प्राप्तिवारेण यतः तस्मात्
समत्वबुद्धियोगाय युज्यस्व घटस्व । योगः हि कर्मसु कौशलं
स्वधर्माख्येषु कर्मसु वर्तमानस्य या सिद्ध्यसिद्ध्योः समत्वबुद्धिः
ईश्वरार्पि तचेतस्तया तत् कौशलं कुशलभावः । तद्धि कौशलं
यत् बन्धस्वभावानि अपि कर्माणि समत्वबुद्ध्या स्वभावात् निवर्तन्ते ।
तस्मात् समत्वबुद्धियुक्तः भव त्वम् ॥ यस्मात् -
५१.१ कर्मजं इति ॥ कर्मजं फलं त्यक्त्वा इति व्यवहितेन संबन्धः
इष्टनिष्टदेहप्राप्तिः कर्मजं फलं कर्मभ्यः जातं बुद्धियुक्ताः
समत्वबुद्धियुक्ताः सन्तः हि यस्मात् फलं त्यक्त्वा परित्यज्य मनीषिणः
ज्ञानिनः भूत्वा जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः जन्म एव बन्धः जन्मबन्धः तेन
विनिर्मुक्ताः जीवन्तः एव जन्मबन्धात् विनिर्मुक्ताः सन्तः पदं परमं
विष्णोः मोक्षाख्यं गच्छन्ति अनामयम् सर्वोपद्रवरहितं इत्यर्थः ।
अथ द्वादशोऽध्यायः
द्वितीयाध्यायप्रभृतिषु विभूत्यन्तेषु अध्यायेषु (१०)
परमात्मनः ब्रह्मणः अक्षरस्य विध्वस्तसर्वोपाधिविशेषस्य उपासनं
उक्तं; सर्वयोगैश्वर्यसर्वज्ञानशक्तिमत्सत्वोपाधेः ईश्वरस्य तव
च उपासनं तत्र तत्र उक्तम् । विश्वरूपाध्याये (११) तु
ऐश्वरं आद्यं समस्तजगदात्मरूपं विश्वरूपं त्वदीयं दर्शितं
उपासनार्थमेव त्वया । तच्च दर्शयित्वा उक्तवानसि
''मत्कर्मकृत्'' (११.५५) इत्यादि । अतः अहं अनयोः उभयोः पक्षयोः
विशिष्टतरबुभुत्सया त्वां पृच्छामि इति अर्जुन उवाच -
अर्जुन उवाचः
एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।
ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ॥ १२.१॥
एवं इति ॥ ''एवं'' इति अतीतानन्तरश्लोकेन उक्तं अर्थं परामृशति
''मत्कर्मकृत्'' (११.५५) इत्यादिना । एवं सततयुक्ताः नैरन्तर्येण
भगवत्कर्मादौ यथोक्ते अर्थे समाहिताः सन्तः प्रवृत्ताः
इत्यर्थः । ये भक्ताः अनन्यशरणाः सन्तः त्वां यथादर्शितं
विश्वरूपं पर्युपासते ध्यायन्ति । ये च अन्ये अपि त्य्क्तसर्वैषणाः
संयास्तसर्वकर्माणः यथाविशेषितं ब्रह्म अक्षरं ।
निरस्तसर्वोपाधित्वात् अव्यक्तं अकरणगोचरं - यत् हि लोके
करणगोचरं तत् व्यक्तं उच्यते । अञ्जेः धातोः तत्कर्मकत्वात्;
इदं तु अक्षं तद्विपरीतं - शिष्टैश्च उच्यमानैः विशेषणैः
निशिष्टं । तत् ये चापि पर्युपासते - तेषां उभयेषां मध्ये के
योगवित्तमाः । के अतिशयेन योगविदः ? इत्यर्थः ॥
२.० ये तु अक्षरोपासकाः सम्यग्दर्शिनः निवृत्तैषणाः । ते तावत्
तिष्ठन्तु; तान् प्रति यत् वक्तव्यं तत् उपरिष्टात् वक्ष्यामः
(श्लोके १३ - २०) ये तु इतरे -
श्रीभगवानुवाचः
मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।
श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ॥ १२.२॥
२.१ मयि इति ॥ मयि विश्वरूपे परिमेश्वरे आवेश्य समाधाय मनः ये
भक्ताः सन्तः मां सर्वयोगेश्वराणां अधीश्वरं सर्वज्ञं
विमुक्तरागादिक्लेशतिमिरदृष्टिं, नित्ययुक्ताः
अतीतानन्तराध्यायान्ते उक्तश्लोकार्थन्यायेन सततयुक्ताः सन्तः
उपासते श्रद्धया परया प्रकृष्टया उपेताः ये, ते मे मम
युक्ततमाः मताः अभिप्रेताः युक्ततमाः इति । नैरन्तर्येण हि ते
मच्चित्ततया अहोरात्रं अतिवाहयन्ति (अहोरात्रं अतिमात्र्ं मां
ध्यायन्ति), अतः युक्तं तान् प्रति युक्ततमाः इति वक्तुम् ॥
३.० किं इतरे युक्ततमाः न भवन्ति ? न; किंतु तान् प्रति यत्
वक्तव्यं तत् शृणु -
ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते ।
सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ १२.३॥
३.१ ये तु इति ॥ ये तु अक्षरं अनिर्देश्यं अव्यक्तत्वात् अशब्दगोचरं इति
न निर्देष्टु शक्यते, अतः अनिर्देश्यं, अव्यक्तं न केनापि प्रमाणेन
व्यज्यते इति अव्यक्तं पर्युपासते परि समन्तात् उपासते । उपासनं
नाम यथाशास्त्रं उपास्यस्य अर्थस्य विषयीकरणेन सामीप्यं
उपगम्य तैलधारवत् समानप्रत्ययप्रवाहेण दीर्घकालं यत्
आसनं, तत् उपासनं आचक्षते । अक्षरस्य विशेषणं आह उपास्यस्य
- सर्वत्रगं व्योमवत् व्यापि अचिन्त्यं च - यत् हि करणगोचरं
तत् मनसाऽपि चिन्त्यं, तद्विपरीतत्वात् अचिन्त्यं अक्षरं कूटस्थं
दृश्यमानगुणकं अन्तदोषं वस्तु कूटम् । ''कूटरूपकं,''
''कूटसाक्ष्यं'' इत्यादौ कूटशब्दः प्रसिद्धः लोके । तथा च
अविद्याद्यनेकसंसारबीजं अन्तदोषवत्
मायाऽव्याकृताद्यनेकशब्दवाच्यतया ''मायां तु प्रकृतिं
विद्यात् मायिनं तु महेश्वरम्'' (श्वे. उ. ४.१०.), ''मम माया
दुरत्यया'' (७.१४) इत्यादौ प्रसिद्धं यत् तत् कूटं, तस्मिन्
कूटे स्थितं कूटस्थं तदध्यक्षतया । अथवा -राशिरिव स्थितं
कूटस्थम् । अत एव अचलम् । यस्मात् अचलं, तस्मात्
ध्रुवं, नित्यं इत्यर्थः ॥
संनियमेन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।
ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥ १२.४॥
४.१ संनियम्य इति । संनियम्य सम्यक् नियम्य उपसंहृत्य
इन्द्रियग्रामं इन्द्रियसमुदायं, सर्वत्र सर्वस्मिन् काले समबुद्धयः
समा तुल्या बुद्धिः येषां इष्टानिष्टप्राप्तौ ते समबुद्धयः । ते
ये एवंविधाः ते प्राप्नुवन्ति मां एव सर्वभूतहिते रताः । न तु
तेषां वक्तव्यं किञ्चित् ''मां ते प्राप्नुवन्ति'' इति, ''ज्ञानि त्वात्मैव
मे मतं'' (७.१८) इति हि उक्तम् । न हि भगवत्स्वरूपाणां सतां
युक्ततमत्वं, अयुक्ततमत्वं वा वाच्यम् ॥ किन्तु -
क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् ।
अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते ॥ १२.५॥
५.१ क्लेशः इति ॥ क्लेशः अधिकतरः - यद्यपि मत्कर्मादिपराणां
अधिकः एव क्लेशः, अधिकतरस्तु अक्षरात्मनां परमात्मदर्शिनां
देहाभिमानपरित्यागनिमित्तः - अव्यक्तासक्तचेतसां अव्यक्ते
आसक्तं चेतः येषां ते अव्यक्तासक्तचेतसः तेषां
अव्यक्तासक्तचेतसाम् ॥ अव्यक्ता हि यस्मात् (या) गतिः
अक्षरात्मिका दुःखं (सा) देहवद्भिः देहाभिमानवद्भिः अवाप्यते,
अतः क्लेशः अधिकतरः ।
६.० अक्षरोपासकानां यत् वर्तनं तत् उपरिष्टात् (श्लोकेषु १२. १३ - २०)
वक्ष्यामः ॥
ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।
अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥ १२.६॥
६.१ ये तु इति ॥ ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि ईश्वरे संन्यस्य मत्पराः
अहं परः येषां ते मत्पराः सन्तः अनन्येन एव अविद्यमानं अन्यत्
आलम्बनं विश्वरूपं देवं ध्यायन्तः चिन्तयन्तः उपासते ॥
तेषां किम् ? -
तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।
भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥ १२. ७॥
७.१ तेषां इति । तेषां मदुपासनैकपराणां अहं ईश्वरः समुद्धर्ता
- कुतः इति ? आह - मृत्युसंसारसागरात् मृत्युयुक्तः
संसारः मृत्युसंसारः, स एव सागर इव सागरः, दुस्तरत्वात्,
तस्मात् मृत्युसंसारसागरात् अहं तेषां समुद्धर्ता भवामि न
चिरात् . किं तर्हि? - क्षिप्रमेव हे पार्थ ! मयि आवेशितचेतसां
मयि विश्वरूपे आवेशितं समाहितं चेतः येषां ते
मय्यवेशितचेतसः तेषाम् ॥
यतः एवं, तस्मात् -
मय्येन मन आधस्त्व मयि बुद्धिं निवेशय ।
निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः ॥ १२.८॥
८.१ मय्येव इति ॥ मयि एव विश्वरूपे ईश्वरे मनः सङ्कल्पविकल्पात्मकं
समाधत्स्व सथापय । मयि एव अध्यवसायं कुर्वतीं बुद्धिं च
आधत्स्व निवेशय । ततः ते किं भ्यात् इति ? शृणु -
निवसिष्यसि निवत्स्यसि निश्चयेन मदात्मना मयि वासं करिष्यसि एव
अतः शरीरपातात् ऊर्ध्वम् । न संशयः, संशयः अत्र न
कर्तव्यः ॥
अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।
अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय ॥ १२.९॥
९.१ अथ इति ॥ अथ एवं यथा अवोचं तथा मयि चित्तं समाधातुं
स्थापयितुं स्थिरं अचलं न शक्नोषि चेत्, ततः पश्चात्
अभ्यासयोगेन, चित्तस्य एकस्मिन् आलम्बेन सर्वतः समाहृत्य
पुनःपुनः स्थापनं अभ्यासः, तत्पूर्वक योगः समाधानलक्षणः तेन
अभ्यासयोगेन मां विश्वरूपं इच्छ प्रार्थयस्व आप्तुं हे धनञ्जय
! ॥
अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव ।
मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ १२.१०॥
१०.१ अभ्यासे इति ॥ अभ्यासे अपि असमर्थः असि अशक्तः असि, तर्हि
मत्कर्मपरमः भव, मदर्थं कर्म मत्कर्म, तत्परमः
मत्कर्मपरमः, मत्कर्मप्रधानः इत्यर्थः । अभ्यासेन विना
मदर्थं अपि कर्माणि केवलं कुर्वन् सिद्धि
सत्वशुद्धियोगज्ञानप्राप्तिद्वारेण अवाप्स्यसि ॥
अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मदोगमाश्रितः ।
सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥ १२. ११॥
११.१ अथैतद् इति ॥ अथ पुनः एतत् अपि यत् उक्तं मत्कर्मपरमत्वं
तत् कर्तुं अशक्तः असि, मद्योगं आश्रितः, मयि क्रियमाणानि कर्माणि
संयस्य यत् करणं तेषां अनुष्ठानं सः मद्योगः, तं आश्रितः
सन् - सर्वकर्मफलत्यागं सर्वेषां कर्मणां फलसंयासं
सर्वकर्मफलत्यागं ततः अनन्तरं कुरु यतात्मवान् संयतचित्तः
सन् इत्यर्थः ॥
१२.० इदानीं सर्वकर्मफलत्यागं स्तौति -
श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते ।
ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥ १२. १२॥
१२.१ श्रेयः इति ॥ श्रेयः हि प्रशस्यतरं ज्ञानं -
कस्मात् ? - (अ) विवेकपूर्वकाथ् अभ्यासात्
तस्मात् अपि ज्ञानात् ज्ञानपूर्वकं ध्यानं
विशिष्यते । ज्ञानवतः ध्यानात् अपि कर्मफलत्यागः,
''विशिष्यते'' इति अनुषज्यते । एवं कर्मफलत्यागात्
पूर्वोक्तविशेषणवतः (११) शान्तिः उपशमः सहेतुकस्य संसारस्य
अनन्तरं एव स्यात्, न तु कालान्तरं अपेक्षते ॥
१२.२ अज्ञस्य कर्मणि प्रवृत्तस्य पूर्वोपदिष्टोपायानुष्ठानशक्तौ
सर्वकर्मणां फलत्यागः श्रेयस्साधनं इति उपदिष्टं, न
प्रथममेव । अतश्च ''श्रेयो हि ज्ञानं''
इत्याद्युत्तरोत्तरविशिष्टत्वोपदेशेन सर्वकर्मफलत्यागः स्तूयते,
सम्पन्नसाधनानुष्ठानशक्तौ अनुष्ठेयत्वेन श्रुतत्वात् । केन
धर्मेण स्तुतित्वं ? ''यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते'' (कठ. उ. ६.१४) ।
कामाश्च सर्वे श्रौतस्मार्तकर्मणां फलानि । तत्यागे च
विदुषः ध्याननिष्ठस्य अनन्तरा एव शान्तिः । इति
सर्वकामत्यागसामान्यं अज्ञकर्मफलत्यागस्य अपि अस्ति इति
तत्सामान्यात् सर्वकर्मफलत्यागस्तुतिः इयं प्ररोचनार्थी ।
यथा अगस्त्येन ब्राह्मणेन समुद्रः पीतः इति इदानीन्तनाः अपि
ब्राह्मणाः ब्राह्मणत्वसामान्यात् स्तूयन्ते । एवं
कर्मफलत्यागात् कर्मयोगस्य शेयस्साधनत्वं अभिहितम् ॥
१३.० अत्र च आत्मेश्वरभेदं आश्रित्य विश्वरूपे ईश्वरे चेतः
समाधानलक्षणः योगः उक्तः, ईश्वरार्थं कर्मानुष्ठानादि च ।
''अथैतदप्यशक्तोऽसि'' (१२.११) इति अज्ञानकार्यसूचनात् न
अभेददर्शिनः अक्षरोपासकस्य कर्मयोगः उपपद्यते इति दर्शयति ।
तथा कर्मयोगिनः अक्षरोपासनानुपपत्तिं दर्शयति भगवान् ''ते
प्राप्नुवन्ति मामेव'' (१२.४) इति अक्षरोपासकानां कैवल्यप्राप्तौ
स्वातन्त्र्यं उक्त्वा, इतरेषां पारतन्त्र्यात् ईश्वराधीनतां
दर्शितवान् ''तेषामहं समुद्धर्था'' (१२.७) इति । यदि हि
ईश्वरस्य आत्मभूताः ते मताः अभेददर्शित्वात् अक्षरस्वरूपाः एव
ते इति समुद्धरण कर्मविषयवचनं तान् प्रति अपेशलं स्यात् ।
यस्माच्च अर्जुनस्य अत्यन्तम् एव हितौषी भगवान् तस्य
सम्यग्दर्शनानन्वितं कर्मयोगं भेददृष्टिमन्तम् एव उपदिशति ।
न च आत्मानं ईश्वरं प्रमाणतः बुद्ध्वा कस्यचित् गुणबावं
जिगमिषति कश्चित्, विरोधात् । तस्मात् अक्षरोपासकानां
सम्यग्दर्शननिष्ठानां संयासिनां त्यक्तसर्वैषणानां ''अद्वेष्टा
सर्वभूतानां'' इत्यादिधर्मपूगं साक्षात् अमृतत्वकारणं वक्ष्यामि
इति प्रवर्तते -
अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।
निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी ॥ १२. १३॥
१३.१ अद्वेष्टा इति ॥ अद्वेष्टा सर्व भूतानां सर्वेषां भूतानां न
द्वेष्टा, आत्मनः दुःखहेतुमपि न किञ्चित् द्वेष्टि, सर्वाणि भूतानि
आत्मत्वेन पश्यति । मैत्रः - मित्रभावः मैत्री, मित्रतया वर्तते
इति - मैत्रः । करुणः एव च, करुणा कृपा दुःखितेषु दया,
तद्वान् करुणः, सर्वभूताभयप्रदः, संयासी इत्यर्थः ।
निर्ममः ममप्रत्ययवर्जितः । निरहङ्कारः निर्गताहप्रत्ययः ।
समदुःखसुखः, समे दुःखसुखे द्वेषरागयोः अप्रवर्तके यस्य सः
समदुःखसुखः । क्षमी क्षमावान् आक्रुष्टः अभिहतो वा अविक्रियः एव
आस्ते ॥
सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ १२.१४॥
१४.१ सन्तुष्टः इति ॥ सन्तुष्टः सततं नित्यं, देहस्थितिकारणस्य लाभे
अलाभे च उत्पन्नलंप्रत्ययः । तथा गुणवल्लाभे विपर्यये च
सन्तुष्टः । सततं योगी समाहितचित्तः । यतात्मा
संयतस्वभावः । दृढनिश्चयः, दृढः स्थिरः निश्चयः
अध्यवसायः यस्य आत्मतत्वविषये सः दृढनिश्चयः ।
मय्यर्पितमनोबुद्धिः सङ्कल्पविकल्पात्मकं मनः, अध्यवसायलक्षणा
बुद्धिः, ते मयि एव अर्पिते स्थापिते यस्य संयासिनः स
मय्यर्पितमनोबुद्धिः । यः ईदृशः मद्भक्तः सः मे प्रियः ।
''प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः'' (७.१७) इति सप्तमे
अध्याये सूचितं तत् इह प्रपञ्च्यते ॥
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकन्नोद्विजते च यः ।
हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ॥ १२.१५॥
१५.१ यस्मात् इति ॥ यस्मात् संयासिनः न उद्विजते न उद्वेगं गच्छति
न संतप्यते, न संक्षुभ्यति लोकः, तथा लोकात् न उद्विजते च यः,
हर्षामर्षभयोद्वेगैः, हर्षश्च अमर्षश्च भयं च उद्वेगश्च
तैः हर्षामर्षभयोद्वेगैः मुक्तः - हर्षः प्रियलाभे अन्तःकरणस्य
उत्कर्षः रोमाञ्चनाश्रुपातादिलिङ्गः, अमर्षः असहिष्णुता, भयं
त्रासः, उद्वेगः स्द्विग्नता, तैः मुक्तः यः सः च मे प्रियः ॥
अनपेक्षः शुधिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।
सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ १२.१६॥
१६.१ अनपेक्षः इति ॥ अनपेक्षः देहेन्द्रियविषयसम्बन्धादिषु अपेक्षा यस्य
नास्ति सः अनपेक्षः निःस्पृहः । शुचिः, बाह्येन आभ्यतरेण च
शौचेन सम्पन्नः । दक्षः, प्रत्युत्पन्नेषु कार्येषु सद्यः यथावत्
प्रतिपत्तुं समर्थः । उदासीनः न कस्यचित् मित्रादेः पक्षं भजते
यः सः उदासीनः - यतिः । गतव्यथः गतभयः ।
सर्वारम्भपरिर्त्याङ्गी, आरभ्यन्ते इति आरम्भाः
इहामुत्रफलभोगार्थानि कामहेतूनि कर्माणि सर्वारम्भाः, तान्
परित्यक्तुं शीलं अस्य इति सर्वारम्भपरित्यागी यः मद्भक्तः सः मे
प्रियः ॥
किञ्च् -
यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।
शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः ॥ १२.१७॥
१७.१ यो न इति ॥ यः न हृष्यति इष्टप्राप्तौ, न द्वेष्टि अनिष्टप्राप्तौ,
न शोचति प्रियवियोगे, न च अप्राप्तं काङ्क्षति, शुभाशुभे कर्मणी
परित्यक्तं शीलं अस्य इति शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यः सः
मे प्रियः ॥
समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः ॥ १२.८॥
१८.१ समः इति ॥ समः शत्रौ च मित्रे च, तथा मानापमानयोः
पुजापरिभवयोः, शीतोष्णुसुखदुःखेषु समः सर्वत्र सङ्गविवर्जितः ॥
किञ्च -
तुल्यनिन्दास्तुनिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् ।
अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः ॥ १२.१९॥
१९.१ तुल्य इति ॥ तुल्यनिन्दास्तुतिः निन्दा च स्तुतिश्च निन्दास्तुती ते तुल्ये
यस्य सः तुल्यनिन्दास्तुइतिः । मौनी मौनवान् संयतवाक् ।
सन्तुष्टः येन केनचित् शरीरस्थितिहेतुमात्रेण; तथा च उक्तम् -
येन केनचिदाच्छन्नो येन केनचिदाशितः ।
यत्र क्वचन शायी स्यात्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥
- (शान्तिपर्व. २४५. १२.) इति । किञ्च - अनिकेतः निकेतः
आश्रयः निवासः नियतः न विद्यते यस्य सः अनिकेतः, ''नागारे''
इत्यादिस्मृत्यन्तरात् । स्थिरमतिः स्थिरा पारमार्थवस्तुविषया
यस्य मतिः सः स्थिरमतिः । भक्तिमान् मे प्रियः नरः ॥
२०.० ''अद्वेष्टा सर्वभूतानां'' (१२.१३.) इत्यादिना अक्षरोपासकानां
निवृत्तसर्वैषणानां संयासिनां परमार्थज्ञाननिष्ठानां
धर्मजातं प्रक्रान्तं उपसंहरति -
ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।
श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः ॥ १२.२० ॥
इति श्रीमहाभारते शतसाहस्र्यां संहितायां वैयासिक्यां
भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां
योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे भक्तियोगे नाम
द्वादशोऽध्यायः ॥
२०.१ ये तु इति ॥ ये तु संयासिनः धर्म्यामृतं धर्मादनपेतं धर्म्यं
च तत् अमृतं च तत्, अमृतत्वेहेतुत्वात्, इदं यथोक्तं
''अद्वेष्टा सर्वभूतानां'' इत्यादिना पर्युपासते अनुतिष्ठन्ति
श्रद्दधानाः संतः मत्परमाः यथोक्ताः अहं अक्षरात्मा परमः
निरतिशयागतिः येषां ते मत्परमाः, मद्भक्ताः च उत्तमां
परमार्थज्ञानलक्षणां भक्तिं आस्थि (श्रि)ताः ते अतीव मे प्रियाः ।
''प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थम्'' (७.१७.) इति यत् सूचितं तत्
व्याख्याय इह उपसंहृतं ''भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः'' इति ।
यस्मात् धर्म्यामृतं इदं यथोक्तं अनुतिष्ठन् भगवतः विष्णोः
परमेश्वरस्य अतीव प्रियः भवति, तस्मात् इदं धर्म्यामृतं
मुमुक्षुणा यत्नतः अनुष्ठेयं, विष्णोः, प्रियं परं धाम जिगमिषुणा
- इति वाक्यार्थः ॥
ॐ शांताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशम् ।
विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभांगम् ।
लक्ष्मीकांतं कमलनयनं योगीभिर्ध्यानगम्यम् ।
वंदे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ॥
Encoded by Kapila Shankaran utsAha at accglobal.net
Shloka ent: Monday, October 25, 1999 6:52 PM


c: text/html

text:
सूत्रम्
तदर्थं विकृतेः प्रकृतौ॥ ५।१।१२
काशिका-वृत्तिः
तदर्थं विकृतेः प्रकृतौ ५।१।१२
प्रकृतिः उपादानकारणं, तस्य एव उत्तरम् अवस्थान्तरं विकृतिः। विकृतिवाचिनः प्रातिपादिकात् प्रकृतावभिधेयायां यथाविहितं प्रत्ययो भवति। तदर्थम् इति प्रत्ययार्थविशेषणम्। तदिति सर्वनाम्ना विकृतिः परामृश्यते। विकृत्यर्थायां प्रकृतौ प्रत्ययः। तदर्थग्रहणेन प्रकृतेरनन्यार्थता आख्यायते। न प्रकृतिविकारसम्भवम् आत्रे प्रत्ययः, किं तर्हि, प्रकृतेरनन्यार्थत्वे विवक्षिते। प्रत्ययार्थस्य च तदर्थत्वे सति सामर्थ्याल् लभ्या चतुर्थी समर्थविभक्तिः। केचित् तु तस्मै हितम् ५।१।५
इत्यनुवर्तयन्ति। अङ्गारेभ्यो हितानि एतानि काष्ठानि अङ्गारीयाणि काष्ठानि। प्राकारीया इष्टकाः। शङ्कव्यं दारु। पिचव्यः कार्पासः। तदर्थम् इति किम्?
यवानां धानाः। धानानां सक्तवः। प्रकृत्यन्तरनिवृत्तिरत्र विवक्षिता न तादर्थ्यम् धानानां सक्तवः, न लाजानाम् इति। विकृतेः इति किम्?
उदकार्थः कूपः। विकृतिग्रहणे ऽक्रियमाणे या काचित् प्रक्र्तिर् गृह्यते, न उपादानकारणम् एव। भवति च कूप उदकस्य प्रकृतिः, तत्र उत्पादनात्। न तु उदकं तस्यः विकृतिः, अत्यन्तभेदात् प्रकृतौ इति किम्?
अस्यर्था कोशी। असिरयसो विकृतिर् भवति, न तु कोशी तस्य प्रकृतिर् भवति। द्वयोरपि प्रकृतिविकृत्योर् ग्रहणे विवक्षितः प्रकृतिविकारभावो लभ्यते।
न्यासः
तदर्थं विकृतेः प्रकृतौ। , ५।१।१२
तस्मै इदं तदर्थम्(), "चतुर्थी तदर्थ" २।१।३५
इत्यादिना समासः। एतदेव वचनं ज्ञापकम्()--अर्थोत्तरपदे समासे समुदायार्थस्य लिङ्गं भवति, न च परवल्लिङ्गतेतिं। एतेन यदुक्तं--"अर्थेन नित्यसमासः सर्वलिङ्गता च वक्तव्या" (वा
।७८) इति सा सिद्धा भवति। "प्रकृतिरुपादानकारणम्()" इति। समानजातीयमभिन्नसन्तानवृत्ति कारणमुपादनकारणमित्युच्यते। उपादीयत इत्युपादानम्(), बहुलवचनात्?
कर्मणि ल्युट्(), तस्य कारणमिति षष्ठीसमासः। "तस्यैव व" इत्यादि। तस्यैवोपादानकारणस्योत्तरभाव्यस्थाविशेषो विकृतिः। "विकृतिवाचिनः" इत्यादि। ननु च "समर्थानां प्रथमाद्वा" (४।१।८२) इति वचनात्तदर्थमिति प्रथमं निर्दिष्टत्वात्? प्रकृतेश्च तदर्थत्वात्? तद्वाचिन एव प्रत्ययः प्राप्नोति?
नैष दोषः; प्रथमस्य चाप्रथमस्य च कार्यप्राप्तौ प्रथमादेव यथा स्यादित्येवमर्थं प्रथमग्रहणं नियमार्थं कृतम्()। इह तु प्रथमात्?
प्राप्तिरेव नास्ति। "प्रकृतौ" इति। सप्तम्या प्रकृतेः प्रत्ययार्थत्वेन सम्पादितत्वात्()। "विकृतेः" इति। पञ्चम्या विकृतेः प्रकृतित्वेन तस्मान्नायमस्य विषय इति विकृतिवाचिन एव प्रत्ययो भवति। "विकृत्यर्थायाम्()" इति। अनेन तदर्थमित्यत्र सुब्व्यत्ययेन सप्तम्याः स्थाने प्रथमा, लिङ्गव्यत्ययेन च स्त्रीलिङ्गस्य स्थाने नपुंसकलिङ्गं कृतमिति दर्शयति। ननु च छन्दसि व्यत्यय उक्तः, नेदं छन्दः, तत्कुतो व्यत्ययः?
"छन्दोवत्सूत्राणि भवन्ति" (म।भा।१।१।१) इत्यदोषः। "तदर्थग्रहणेन" इत्यादि। इह प्रकृत्यन्तरनिवृत्तिः--यवानां धानाः, धानानां सक्तव इति। क्वचिद्विकारस्य प्रकृतिसम्बन्धः--धानानां यवाः, सक्तूनां धाना इति। क्वचित्?
प्रकृतेरनन्यार्थता, यथा--काष्ठानामङ्गाराः। प्रकृतेरनन्यार्थताख्यानार्थेन यदिष्टं सम्पद्यते, तद्दर्शयति--"प्रत्ययार्थस्य च" इत्यादि। इह विकृत्यर्थायां प्रकृतौ प्रत्यय उच्यते। तस्य तस्मात्?
तादर्थ्ये चतुर्थ्येव शक्यते प्रतिबोधयितुम्()। अतः प्रत्ययार्थस्य तदर्थत्वेन सामथ्र्याच्चतुर्थी समर्थविभक्तिर्लभ्यते। "केचित्तु" इत्यादि। तेषां वचनलभ्यैवु चतुर्थी समर्थविभक्तिः।
"तदर्थम्()" इति। किमिति षष्ठी प्रत्युदाह्यियते?
षष्ठ()ति तादथ्र्यं ब्राऊते, यथा--गुरोरिदं गुर्वर्थमिति। तथा सति षष्ठ()पि समर्थविभक्तिर्भवति। अङ्गाराणां काष्ठानीति प्रत्युदाहरणं तु प्रकृत्यन्तरनिवृत्त्या, तया यवादेः समर्थ्येते। अङ्गारेभ्यः काष्ठानि, प्राकारेभ्य इष्टका इति। इदमसति तदर्थग्रहणे न ज्ञायते किमर्थं विवक्षितमिति। तस्मादनन्यार्थता प्रकृतेर्विवक्षितेति। एतत्?
प्रयोजनं प्रतिपादयितुं तदर्थग्रहणं कृतमिति भावः। तथा च प्रकृत्यन्तरनिवृत्या प्रकृतिरेव सम्बध्यमाना व्यतिरिच्यत इति यवादेरेव व्यतिरेकविभक्तिर्भवति। ये तु चतुर्थींमनुवत्र्तयन्ति, तेषां तदरथग्रहणं चतर्थीविशेषणं विज्ञायते--तादर्थ्ये चतुर्थीति। तत्र मूत्राय कल्पते यवागूरिति प्रत्युदाहरणम्()। तेषां चतुथ्र्यनुवृत्तिरपार्थिका; तदर्थग्रहणेनैव गतार्थत्वात्()। तथा च या तादथ्र्यसमानार्था षष्ठी सा चासत्यां विशेष्यते। "या काचित्()" इतचि। न तूपादानकारणभूतापीत्यर्थः। स्यादेतत्()--कूपः प्रकृतिरुदकस्य न भवत्येव; ततस्तन्निवृत्त्यर्थं विकृतिग्रहणं न कत्र्तव्यमित्यत आह--"भवति च" इत्यादि। चशब्दोवधारणे। ननु चान्येभ्य एव स्वकारणेभ्य उदकमुत्पाद्यते, तत्कथं कूपस्तस्य प्रकृतिः?
इत्याह--"तत्रोत्पादनात्()" इति। यथैव हि प्रयाजादीनां धर्माणामुत्पत्त्याधारभूतौ दर्शपौर्णमासौ प्रकृतौ भवतः, एवमुदकस्योत्पत्त्याधारभूतत्वात्?
कूपः प्रकृतिर्भवति। यद्येवम्(), उदकमपि तस्य विकृतिः?
इत्याह--"ननु" इत्यादि। अत्रैवोपपत्तिमाह--"अत्यन्तभेदात्()" इति। विकारो हि प्रकृतेरुत्तरमवस्थान्तरमिति ततो नात्यन्तभिन्नो भवति, यथा--काष्ठानामङ्गाराः। ते हि पार्थिवेनाभिन्नसन्तानवर्त्तित्वेन काष्ठेभ्यो नात्यन्तं भिद्यन्ते। उदकं तु भिन्नस्वभावत्वाद्भिन्नसन्तानवर्त्तित्वाच्च कूपादत्यन्तं भिन्नम्()। अतो न तस्योत्तरमवस्तान्तरमिति न भवति विकृतिः।
"न तु कोशी तस्य प्रकृतिः" इति। अतत्कारणत्वात्(), अनुत्पत्त्याधारभूतत्वाच्च। ननु च प्रकृतिर्विकृतिरिति सम्बन्धिशब्दावेतौ। सम्बन्धिशब्दश्च नियत एव प्रतियोगिनि प्रतीतिमुपजनयति, यथा हि--"मातरिवर्त्तितव्यम्()" इत्युक्ते न चोच्यते "स्वस्यां मातरि" इति, या यस्या माता तस्यामिति प्रतीयते। एवं सति कूपलक्षणायां प्रकृतौ विकृत्यर्थायां प्रत्ययार्थत्वेन विवक्षितायामसत्यपि विकृतग्रहणे तस्यैव कूपस्य या या विकृतिस्तत एव प्रत्ययो विज्ञायते। तथा च विकारवाचिनोऽसिशब्दात्?
प्रत्यये विधित्सिते यस्यासौ प्रकृतिस्तस्यामेव तदर्थायां प्रकृतावसत्यपि प्रकृतिग्रहणे प्रत्ययो विज्ञायते। तस्मादन्यतरोपादानेऽपि सर्वमिष्टं सम्पद्यते। न किञ्चिदनिष्टमापद्यत इत्याह--"तदर्थं द्वयोरपि" इत्यादि। अनेनैवं मन्यते--स्यादेतदेव यदासौ प्रकृतिविकृतिशब्दौ नियोगतः सम्बन्धिशब्दौ, न चेमौ नियोगतः सम्बन्धिशब्दौ। तथा हिं, विपूर्वस्तावदयं करोतिंरस्त्येवापकारे--देवदत्तोऽस्थित्यै विकरोतीति; अस्ति चेष्टानानात्वे--विकुर्वते च्छात्रा इति; अस्त्यनौचित्ये--विकृतिरेषा स्त्रीणां यत्?
स्वातन्त्र्यमिति। अस्ति कार्ये--तन्तुनां पटो विकार इति। तता प्रपूर्वोऽप्ययमस्ति कारणे--तन्तवः प्रकृतिः पटस्येति; अ()स्त चौदासीन्ये--सत्त्वानां प्रकृतिरिति। तान्युच्यन्ते यान्यनारम्भकाणि; अस्ति दोषापगमे--प्रकृतिस्तोऽयमिति। अस्ति स्वभ्वे-प्रकृत्याऽभिरूप इति; अस्ति धर्माणामुत्पत्त्याधारे, यथा-दर्शपौर्णमासौ धर्माणां प्रकृतिस्थोऽयमिति। असति स्वभावे-प्रकृत्याऽभिरूप इति; अस्ति धर्माणामुत्पत्त्याधारे, यथा-दर्शपौर्णमासौ धर्माणां प्रकृतिरिति। तदेवमर्थबहुत्वादनयोः सर्म्बान्धत्वमनैकान्तिकमिति, अतोऽन्यतरग्रहणे न सिध्यति। न चान्यतरेण शक्यते वक्तुं विवक्षितः प्रकृतिविकारभावः। अयमुपादानकारणस्य तदुत्तरावस्थाभूतस्य च यो विकारः स इह वेदितव्यः। यदि तु विपूर्वः करोतिरनेकार्थः, "तस्य विकारः" (४।३।१३४) इत्यत्रापि सन्देहापगमाय तर्हि प्रयतितव्यम्()?
सत्यमेतत्(); शैलीयमाचार्यस्य यस्य क्वचिदभिधानमाश्रयति, क्वचन्न्यायम्(), क्वचिद्वचनमिति तत्?
सर्वमुच्यते। तेन सर्वं प्रत्याय्यते॥
बाल-मनोरमा
तदर्थं विकृतेः प्रकृतौ १६५२, ५।१।१२
तदर्थं विकृतेः प्रकृतौ। तदर्थमिति "सामान्ये नपुंसकम्"। तस्मै इदं तदर्थम्। तच्छब्देन विकृतिः परामृश्यते। सप्तम्यर्थे प्रथमा। विकृत्यर्थायां प्रकृताविति लभ्यते। एवं च तच्छब्देन चतुथ्र्यन्तेन विकृतिरेव प्रथमं निर्दिश्यते। तथा च चतुथ्र्यन्ताद्विकृतिवाचकादिति लभ्यते। तदाह--विकृतिवाचकादित्यादिना। प्रत्ययः स्यादिति। "यथाविहित"मिति शेषः। अङ्गारेब्य एतानीति। अङ्गारार्थानीत्यर्थः। अर्थेन नित्यसमासविधानादस्वपद विग्रहः। अत्र काण्ठानि प्रकृतिद्रव्याणि। अङ्गारा विकृतयः। तद्वाचकादङ्गारशब्दाच्छप्रत्यये "अङ्गारीयाणी"ति रूपम्। प्राकारीया इष्टका इतदि। प्राकारेभ्य इमा इति विग्रहः। प्राकारार्था इत्यर्थः। शङ्कव्यमिति। शङ्कवे इदमिति विग्रहः। शङ्क्वर्थमित्यर्थः। "उगवादिभ्यः" इति यत्।
तत्त्व-बोधिनी
तदर्थ विकृतेः प्रकृतौ १२७६, ५।१।१२
तदर्थ विकृतेः। "तस्मै हित"मित्यतस्तस्मा इत्यनुवर्तते। तदाह---चतुथ्र्यन्तादिति। "तदर्थ"मिति "सामान्ये नपुंसकं"। व्यत्ययेन सप्तमीस्थाने प्रथमेत्याशयेनाह--तदर्थायामिति। विकृत्यर्थायामित्यर्थः। "त"दिति सर्वनाम्ना हि विकृतिः परमृश्यते। एवं च विकृतिरेव प्रथमानिर्दिष्टेति "समर्थाना प्रथमा"दित्यधिकारोऽप्यत्र निर्बाध व। शङ्कव्यमिति। "उगवादिभ्यः" इति यत्।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ह्रींकाराननगर्भितानलशिखां सौः क्लींकलाम भिब्रतीं सौवर्णाम्बरधारिणीं वरसुधाधौतां त्रिनेत्रोज्ज्वलां ।
वन्दे पुस्तकपाशमन्कुशधरां स्रग्भूषितामुज्ज्वलां त्वां गौरीं त्रिपुरां परात्परकलां श्रीचक्रसञ्चारिणीम॥
अस्य श्री शुद्धशक्तिमालामहामन्त्रस्य, उपस्थेन्द्रियाधिष्ठायी वरुणादित्य ऋषिः
दैवी गायत्री छन्दः सात्विक ककारभट्टारकपीठस्थित कामेश्वराङ्कनिलया महाकामेश्वरी श्री ललिता भट्टारिका देवता,
ऐं बीजं क्लीं शक्तिः, सौः कीलकं मम खड्गसिद्ध्यर्थे सर्वाभीष्टसिद्ध्यर्थे जपे विनियोगः, मूलमन्त्रेण षडङ्गन्यासं कुर्यात ।
ध्यानम
तादृशं खड्गमाप्नोति येव हस्तस्थितेनवै
अष्टादशमहाद्वीपसम्राड्भोक्ताभविष्यति
आरक्ताभांत्रिणेत्रामरुणिमवसनाम रत्नताटङ्करम्याम
हस्ताम्भोजैस्सपाशाम्कुशमदनधनुस्सायकैर्विस्फुरन्तीम
आपीनोत्तुङ्गु वक्षोरुहकलशलुठत्तारहारोज्ज्वलाङ्गीं
ध्यायेदम्भोरुहस्थामरुणिमवसनामीश्वरीमीश्वराणाम ।
लोमित्यादिपञ्च पूजाम कुर्यात, यथाशक्ति मूलमन्त्रम जपेत ।
ॐ ऐं ह्रीं श्रीं ऐं क्लीं सौः ॐ नमस्त्रिपुरसुन्दरि, हृदयदेवि, शिरोदेवि, शिखादेवि, कवचदेवि, नेत्रदेवि, अस्त्रदेवि, कामेश्वरि, भगमालिनि, नित्यक्लिन्ने, भेरुन्डे, वह्निवासिनि, महावज्रेश्वरि, शिवदूति, त्वरिते, कुलसुन्दरि, नित्ये, नीलपताके, विजये, सर्वमङ्गले, ज्वालामालिनि, चित्रे, महानित्ये, परमेश्वरपरमेश्वरि, मित्रेशमयि, उड्डीशमयि, चर्यानाथमयि, लोपामुद्रमयि, अगस्त्यमयि, कालतापसमयि, धर्माचार्यमयि, मुक्तकेशी, श्वरमयि, दीपकलानाथमयि, विष्नुदेवमयि, प्रभाकरदेवमयि, तेजोमयि, मनोजदेवमयि, कल्याणदेवमयि, वासुदेवमयि, रत्नदेवमयि, श्रीरामानन्दमयि, अणिमासिद्धे, लघिमासिद्धे, गरिमासिद्धे, महिमासिद्धे, ईशित्वसिद्धे, पशित्वसिद्धे, प्राकाम्यसिद्धे, भुक्ति सिद्धे, इच्छासिद्धे, प्राप्तिसिद्धे, सर्वकामसिद्धे, ब्राह्मि, माहेश्वरि, कौमारि, वैष्णवि, वाराहि, माहेन्द्रि, चामुन्डे, महालक्ष्मि, सर्वसङ्क्षोभिणि, सर्वविद्राविणि, सर्वाकर्षिणि, सर्ववशङ्करि, सर्वोन्मादिनि, सर्वमहाङ्कुशे, सर्वखेचरि, सर्वबीजे, सर्वयोने, सर्वत्रिखण्डे, त्रैलोक्यमोहन चक्रस्वामिनि, प्रकटयोगिनि, कामाकर्षिणि, बुद्ध्याकर्षिणि, अहंकाराकर्षिणि, शब्दाकर्षिणि, स्पर्शाकर्षिणि, रूपाकर्षिणि, रसाकर्षिणि, गन्धाकर्षिणि, चित्ताकर्षिणि, धैर्याकर्षिणि, स्मृत्याकर्षिणि, नामाकर्षिणि, बीजाकर्षिणि, आत्माकर्षिणि, अमृताकर्षिणि, शरीराकर्षिणि, सर्वाशापरिपूरक चक्रस्वामिनि, गुप्तयोगिनि, अनङ्ग कुसुमे, अनङ्गमेखले, अनङ्गमदने, अनङ्गमदनातुरे, अनङ्गरेखे, अनङ्गवेगिनि, अनङ्गाङ्कुशे, अनङ्गमालिनि, सर्वसङ्क्षोभणचक्रस्वामिनि, गुप्ततरयोगिनि, सर्वसङ्क्षोभिणि, सर्वविद्राविनि, सर्वाकर्षिणि, सर्वह्लादिनि, सर्वसम्मोहिनि, सर्वस्तम्भिनि, सर्वजृम्भिणि, सर्ववशङ्करि, सर्वरञ्जनि, सर्वोन्मादिनि, सर्वार्थसाधिके, सर्वसम्पत्तिपूरिणि, सर्वमन्त्रमयि, सर्वद्वन्द्वक्षयङ्करि, सर्वसौभाग्यदायक चक्रस्वामिनि, सम्प्रदाय योगिनि, सर्वसिद्धिप्रदे, सर्वसम्पत्प्रदे, सर्वप्रियङ्करि, सर्वमङ्गलकारिणि, सर्वकामप्रदे, सर्वदुःखविमोचनि, सर्वमृत्युप्रशमनि, सर्वविघ्ननिवारिणि, सर्वाङ्गसुन्दरि, सर्वसौभाग्यदायिनि, सर्वार्थसाधक चक्रस्वामिनि, कुलोत्तीर्णयोगिनि, सर्वज्ञे, सर्वशक्ते, सर्वैश्वर्यप्रदायिनि, सर्वज्ङानमयि, सर्वव्याधिविनाशिनि, सर्वाधार स्वरूपे, सर्वपापहरे, सर्वरक्षास्वरूपिणि, सर्वेप्सितफलप्रदे, सर्वरक्षाकर चक्रस्वामिनि, निगर्भयोगिनि, कामेश्वरि, मोदिनि, विमले, अरुणे, जयिनि, सर्वेश्वरि, कौलिनि, सर्वरोगहरचक्रस्वामिनि, रहस्ययोगिनि, बाणिनि, चापिनि, पाशिनि, अङ्कुशिनि, महाकामेश्वरि, महावज्रेश्वरि, महाभगमालिनि, सर्वसिद्धिप्रदचक्रस्वामिनि, अतिरहस्ययोगिनि, श्री श्री महाभट्टारिके, सर्वानन्दमय चक्रस्वामिनि, परापररहस्ययोगिनि, त्रिपुरे, त्रिपुरेशि, त्रिपुरसुन्दरि, त्रिपुरवासिनि, त्रिपुराश्रीः, त्रिपुरमालिनि, त्रिपुरसिद्धे, त्रिपुराम्ब, महात्रिपुरसुन्दरि, महामहेश्वरि, महामहाराज्ञि, महामहाशक्ते, महामहागुप्ते, महामहाज्ञप्ते, महामहानन्दे, महामहास्कन्धे, महामहाशये, महामहा श्रीचक्रनगरसाम्राज्ञि, नमस्ते नमस्ते नमस्ते नमः । एषा विद्या महासिद्धिदायिनी स्मृतिमात्रतः अग्निवातमहाक्षोभे राजाराष्ट्रस्यविप्लवे । लुण्ठने तस्करभये सङ्ग्रामे सलिलप्लवे, समुद्रयानविक्षोभे भूतप्रेतादिके भये अपस्मारज्वरव्याधिमृत्युक्षामादिजेभये, शाकिनी पूतनायक्षरक्षःकूष्माण्डजे भये, मित्रभेदे ग्रहभये व्यसनेष्वाभिचारिके, अन्येष्वपि च दोषेषु मालामन्त्रं स्मरेन्नरः सर्वोपद्रवनिर्मुक्तस्साक्षाच्छिवमयोभवेत, आपत्कालेनित्यपूजाम विस्तारात्कर्तुमारभेत, एकवारम जपध्यानम सर्वपूजाफलं लभेत, नवावर्णदेवीनाम, ललिताया महौजनः एकत्रगणनारूपोवेदवेदाङ्गगोचरः, सर्वागमरहस्यार्थः स्मरणात्पापनाशिनी ।
ललितायामहेशान्या माला विद्यामहीयसी,
नरवश्यं नरेन्द्राणां वश्यं नारीवशङ्करम ।
अणिमादिगुणैश्वरयं रञ्जनं पापभञ्जनम ।
तत्तदावरणस्थायि देवताबृन्दमन्त्रकं ।
मालामन्त्रं परम गुह्यां परन्धामप्रकीर्तितम ।
शक्तिमालापञ्चधास्याच्छिवमालाचतादृशी,
तस्माद्गोप्यतराद्गोप्यं रहस्यं भुक्तिमुक्तिदम ।
इति श्री वामकेश्वरतन्त्रे उमामहेश्वरसम्वादे देवीखड्गमालास्तोत्ररत्नं समाप्तम ।


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.२१
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.२१ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
आग्निं न स्ववृक्तिभिर्होतारं त्वा वृणीमहे । यज्ञाय स्तीर्णबर्हिषे वि वो मदे शीरं पावकशोचिषं विवक्षसे ॥१॥ त्वामु ते स्वाभुवः शुम्भन्त्यश्वराधसः । वेति त्वामुपसेचनी वि वो मद ऋजीतिरग्न आहुतिर्विवक्षसे ॥२॥ त्वे धर्माण आसते जुहूभिः सिञ्चतीरिव । कृष्णा रूपाण्यर्जुना वि वो मदे विश्वा अधि श्रियो धिषे विवक्षसे ॥३॥ यमग्ने मन्यसे रयिं सहसावन्नमर्त्य । तमा नो वाजसातये वि वो मदे यज्ञेषु चित्रमा भरा विवक्षसे ॥४॥ अग्निर्जातो अथर्वणा विदद्विश्वानि काव्या । भुवद्दूतो विवस्वतो वि वो मदे प्रियो यमस्य काम्यो विवक्षसे ॥५॥ त्वां यज्ञेष्वीळतेऽग्ने प्रयत्यध्वरे । त्वं वसूनि काम्या वि वो मदे विश्वा दधासि दाशुषे विवक्षसे ॥६॥ त्वां यज्ञेष्वृत्विजं चारुमग्ने नि षेदिरे । घृतप्रतीकं मनुषो वि वो मदे शुक्रं चेतिष्ठमक्षभिर्विवक्षसे ॥७॥ अग्ने शुक्रेण शोचिषोरु प्रथयसे बृहत् । अभिक्रन्दन्वृषायसे वि वो मदे गर्भं दधासि जामिषु विवक्षसे ॥८॥


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.१२०
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.१२० इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठं यतो जज्ञ उग्रस्त्वेषनृम्णः । सद्यो जज्ञानो नि रिणाति शत्रूननु यं विश्वे मदन्त्यूमाः ॥१॥ वावृधानः शवसा भूर्योजाः शत्रुर्दासाय भियसं दधाति । अव्यनच्च व्यनच्च सस्नि सं ते नवन्त प्रभृता मदेषु ॥२॥ त्वे क्रतुमपि वृञ्जन्ति विश्वे द्विर्यदेते त्रिर्भवन्त्यूमाः । स्वादोः स्वादीयः स्वादुना सृजा समदः सु मधु मधुनाभि योधीः ॥३॥ इति चिद्धि त्वा धना जयन्तं मदेमदे अनुमदन्ति विप्राः । ओजीयो धृष्णो स्थिरमा तनुष्व मा त्वा दभन्यातुधाना दुरेवाः ॥४॥ त्वया वयं शाशद्महे रणेषु प्रपश्यन्तो युधेन्यानि भूरि । चोदयामि त आयुधा वचोभिः सं ते शिशामि ब्रह्मणा वयांसि ॥५॥ स्तुषेय्यं पुरुवर्पसमृभ्वमिनतममाप्त्यमाप्त्यानाम् । आ दर्षते शवसा सप्त दानून्प्र साक्षते प्रतिमानानि भूरि ॥६॥ नि तद्दधिषेऽवरं परं च यस्मिन्नाविथावसा दुरोणे । आ मातरा स्थापयसे जिगत्नू अत इनोषि कर्वरा पुरूणि ॥७॥ इमा ब्रह्म बृहद्दिवो विवक्तीन्द्राय शूषमग्रियः स्वर्षाः । महो गोत्रस्य क्षयति स्वराजो दुरश्च विश्वा अवृणोदप स्वाः ॥८॥ एवा महान्बृहद्दिवो अथर्वावोचत्स्वां तन्वमिन्द्रमेव । स्वसारो मातरिभ्वरीररिप्रा हिन्वन्ति च शवसा वर्धयन्ति च ॥९॥


text:
पुरुषसूक्तम्
विदित एव खल्वयमर्थ: सर्वेषामपि विदुषां यत् किल जगन्नियन्त्रकं पारमेश्वरं तत्त्वं यथा भारतीयानां सारस्वते प्रतिपादितं नैवमन्यत्र क्वापीति । भारतीयानां च निरतिशयप्रमाणभूता ग्रन्था नाम वेदा एव । तन्मूलकत्वेनैव स्मृतिप्रमाणादीनां प्रामाण्यम् । यच्च वेदविरोधि तत्पुनस्त्याज्यमेवेति निश्चिन्वते श्रुतिमात्रनिष्ठा भारतीया: । सृष्टिनिर्माणविधौ सर्वाद्यतमा: खलु श्रुतय: । तथाहि आर्चिके पौरुषे सूक्ते
तस्माद् यज्ञात् सर्वहुतः ऋचः सामानि जज्ञिरे ।
छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद् यजुस्तस्मादजायत ॥
इति सर्वादौ वेदानामाविर्भावमुद्घोष्य तदनन्तरमेव अश्व-गो-मेध-याग-ब्राह्मणादिवर्णा सञ्जाता इति प्रत्यपादि । श्रुतय एव सर्वं ज्ञानविज्ञानानां मूलमिति मन्यन्ते भारतीया: । सर्वं वेदात् प्रसिद्ध्यति इत्यभियुक्त्योक्तिरेतदेव कथयति । विशेषत: खलु यज्ञार्थमेव वेदानामवतार:। यज्ञश्च नाम परमात्मन उपासना । परमात्मनो ज्ञानमेव परमश्रेयसो मोक्षाख्यस्य सम्पादकमिति “तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्य: पन्था विद्यतेऽयनाय” इति श्रुति: प्रतिपादयति । सर्वव्यापक: परमात्मैव भगवान् विष्णु: । “तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्” इति श्रुत्या विष्णुपदार्थो विज्ञायते । विशतीति विष्णुरिति व्यापक इत्यर्थ: ।
विष्णोः देवत्वम्[सम्पादयतु]
श्रीभगवान् विष्णु: स्वभक्तपरित्राणाय दुष्टविदलनाय च तदा तदावतारान् जग्राहेति प्रतिपाद्यते पुराणेषु । तस्य मूलं वेदेषु सम्प्राप्यते । श्रीविष्णो: स्वरूपं सामर्थ्यं सर्वव्यापकत्वमपि पुराणादिषु प्रतिपाद्यते । तदपि वेदेष्वेव प्रथमं संदृश्यते । तथाहि ऋक्संहितायां विष्णुसूक्तेषु विष्णो: परमात्मस्वरूपत्वम् : “विष्णो देवत्वं परमस्य वित्से” । “न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्न: परमन्तमाप”। अत्र हि विष्णु: पर्मात्मा अगम्यमहिमा इति निरूपितम् । विष्णो: सर्वव्यापकत्वम् : नारायणोपनिषदि “यच्च किञ्चिज्जगत्सर्वं दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायण: स्थित:” ।
विष्णो: सर्वशक्तिमत्वम् : ऋग्वेदे पवमानमण्डले स्पष्टतया उक्तमस्ति ।
अत्रहि विष्णु विश्वप्रकाशकस्य - सूर्यस्यापि प्रकाशक इत्युक्तम् ॥
विष्णोर्महान्ति कर्माणि : विष्णुसूक्तेषु “उरुक्षितिं सुजनिमाचकार” इत्येतस्मिन् वाक्ये पृथिव्या: समृद्धये अयमवततार परमात्मा इति सूच्यते । पावमानमण्डले च स्पष्टमेव श्रूयते “हरि: सन्योनिमासदत्” । हरिर्विष्णुर्जन्म लब्धवानित्यर्थ: । आर्चिकेषु विष्णुसूक्तेषु च विष्णोर्वामनावतारवर्णनं सुस्पष्टतया व्यज्यते । वामनरूपिणो विष्णोर्यज्ञे गमनम् :- “बृहच्छरीरो विमिमान ऋक्वभिर्युवा कुमार: प्रत्येत्याहवम्” । अत्र युवा कुमार: आहवं नामयज्ज्ं प्रत्येति गच्छतीति वामनवटोर्यज्ञे गमनं व्यज्यते । त्रिभि: पदक्रमैर्विश्वस्याक्रमणम् :- “इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम्” ।“त्रीणि पदा विचक्रमे विष्णुर्गोपा अदाभ्य:” । “विचक्रमाणस्त्रेधोरुगाय:” । “यस्योरुषु त्रिषु विक्रमाणेष्वधिक्षियन्ति भुवनानि विश्वा” । इत्यादिभिश्च वाक्यै: पौराणिकै: प्रतिपाद्यमानो वामनरूपिणो विष्णोर्विक्रम: सूच्यते । अन्यतापि “त्रिर्देव: पृथिवीमेष एतां विचक्रमे” (ऋक्) इत्यभ्यधायि । अयं च परमात्मा जगत्राणार्थमेव अवतारादिकं धारयति । तथाहि
विष्णुसूक्तेषु[सम्पादयतु]
“तत्तदिदस्य पौस्यं गृणीमसीनस्य त्रातुरवृकस्य मीढुष:” । इत्यत्र वज्रेण युध्यमनस्य (सीमस्य=) अन्नस्य संरक्षितु: अयं बलविभवोऽस्माभि: स्तूयते (तत् तद् अस्य विष्णो: पौंस्यं=बलं गृणीम=गिरा वर्णयाम:) इति प्रत्यपादि । तथा चैतावान् विष्णु: संसेव्य एवेत्याह भगवान् वेद: “महे शूराय विष्णवे चार्चत” (विष्णुसूक्तम्) । अथ ते विष्णो विदुषाचिदर्घ्य: स्तोमो यज्ञश्च राध्यो हविष्मता” (वि.सू) इत्यादिभिर्विष्णुप्रीतये यज्ञ: कर्तव्य इति ज्ञायते । एवं च सुकृतकारिणे विष्णुरधिकं श्रेय: प्रत्यर्पयतीति प्रतिपादयतीयं श्रुति: - विष्णुसूक्तेषु - “इन्द्राय विष्णु: सुकृते सुकृत्तर:” इति । एतादृश: परमात्मा विष्णुर्विश्वस्य धारक इति “एको दधार पृथिवीमुत द्याम्” इति श्रुतिवाक्येन विज्ञायते । विष्णो: स्तुतिकर्तारो भक्ता: शाश्वतपदं प्राप्नुवन्तीति “ध्रुवासोऽस्य कीरयो जनास:” (अस्य विष्णो: कीरय:=स्तोतार: जनास:=जना: ध्रुवास:=ध्रुवा: शाश्वता: भवन्तीति शेष:) इत्यनेन सूच्यते । एवं च महान्तमेनं विष्णुं स्तौति भगवती श्रुति: । “किमिते विष्णो परिचक्ष्यं भूत्प्रद्वक्षे शिपिविष्टो अस्मि” = हे विष्णो इत: परं किं वक्तव्यम्? साक्षात् त्वमेव अहमस्मि । अर्थात् त्वयि मम वयो भवत्विति । विष्णोरितरे श्रीनृसिंहादयोऽवतारा: पुराणेषु यथा वर्णितास्तथा तत्तुदुपनिषत्स्वपि वर्णिता: ।
उपसंहारः[सम्पादयतु]
यथा श्रीनृसिंहतापनीय -रामतापनीय-श्रीदत्तोपनिषद: । अवतारवर्णनेन सह आसूपनिषत्सु उपासनापद्धतिरेव मुख्यतेनोपदिष्टा । विष्णोरवतारा बहव एव विद्यन्ते । केषुचित् पुराणेषु दश । श्रीमद्भागवते पुन: चतुर्विंशतिरवतारा वर्णिता: । तत्र श्रीदाशरथिरामस्य श्रीकृष्णस्य च उपासना बहुलप्रचारा । एतस्य ब्रह्मरूपविष्णो: सत्स्वरूपविज्ञाने न वेदादन्यत् किमपि प्रमाणमस्ति । तस्माद्वेदानभ्यस्य तद्गतरहस्यविज्ञानाय तदविरोधिस्मृतिपुराणादिशास्त्राण्यधीत्य स्वश्रेय: सम्पादने मनुष्यान् यथावत् प्रेरयतु भगवान् विष्णुरिति शम् ॥
- सौजन्यम् – जाह्नवी विद्युन्मानपत्रिका
पुरुष सूक्तम् वैदिकसूक्तेषु प्रथमगणनीयम्। अत्र विराट् पुरुष रुपम् भगवन्तम् द्यायते। पुनः महाविष्णु सन्कल्पे अस्य ऐकरूपयम् कथयन्ति। किन्तु वैदिक सङ्कल्पः अन्यः इति केचित्। केरळे तिरुवल्ला देवालये पूज्यमानः श्रीवल्लभस्य विराट् पुरुषत्वम् केचित् वक्ति। अत्र वैदिकपूजाविधि अस्ति इति अस्य वादस्य प्रामांणम्
पुरुषसूक्तस्य छन्दः[सम्पादयतु]
साध्यनारायण ऋषिः अनुष्टुप् च्छन्दः परम् पुरुषो महाविष्णुः देवता
सूक्तम्[सम्पादयतु]
सहस्रशीर्षापुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्।
स भूमिं सर्वतस्पृत्वात्यतिष्ठद्दशांगुलम्॥१॥
पुरुष एवेदम् यत् भूतम् यच्च भाव्यम्।
उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति॥२॥
एतावानस्य महिमातो ज्यायांश्च पूरुषः।
पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि॥३॥
त्रिपादूर्द्ध्व उदैत् पुरुषः पादोस्येहा भवात् पुनः।
ततो विष्वङ् व्यक्रामत्शाशनानशने अभि॥४॥
तताे विराडजायत विराजो अधिपूरुषः।
सजातो अत्यरिच्यत पश्चात् भूमिमथॊ पुरः॥५॥
तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतःसंभृतं पृषदाज्यम् ।
पशूस्तांश्चक्रे वायव्या नारण्या ग्रामयश्च ये ।।६॥
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे।
छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत॥७॥
तस्मादश्वा अजायंत ये के चोभयादतः।
गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः॥८॥
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः।
तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये॥९॥
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन्।
मुखं किमस्यासीत्किम्बाहू किमूरू पादा उच्येते॥१०॥
ब्राह्मणोऽस्य मुखामासीद्वाहू राजन्यः कृतः।
ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत॥११॥
चंद्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत।
श्राेत्रद्वायुश्च प्राणश्च मुखादग्निरजायत ॥१२॥
नाभ्या आसीदंतरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत।
पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ अकल्पयन्॥१३॥
यत् पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत।
वसन्तो अस्या सीदाज्यम् ग्रीष्म इद्ध्म शरधवि॥१४॥
सप्तास्यासन्परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः।
देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुं॥१५॥
यज्ञेन यज्ञमयजंत देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्।
ते ह नाकं महिमानः सचंत यत्र पूर्वे साध्याः संति देवा:॥१६॥
वेदाहमेतम् पुरुषम् महान्तम् आदित्यवर्णम् तमसस्तु पारे।
सर्वाणि रूपाणि विजित्य धीरो नामानि कृत्वा भिवदन्यदास्ते॥१६॥
धाता पुरस्ताद्यमुदाजहार शक्रफ्प्रविद्वान् प्रतिशश्चतस्र।
तमेवम् विद्वान् अमृत इह भवति नान्यफ्पन्धा अयनाय विद्यते॥१७॥


text:
मंगल चण्डिका स्तोत्रम्
॥शंकर उवाच॥
रक्ष रक्ष जगन्मातर्देवि मंगलचण्डिके । हारिके विपदां राशेर्हर्ष-मंगल-कारिके ॥
हर्ष-मंगल-दक्षे च हर्ष-मंगल-चण्डिके । शुभे मंगल-दक्षे च शुभ-मंगल-चण्डिके ॥
मंगले मंगलार्हे च सर्व-मंगल-मंगले । सतां मंगलदे देवि सर्वेषां मंगलालये ॥
पूज्या मंगलवारे च मंगलाभीष्ट-दैवते । पूज्ये मंगल-भूपस्य मनुवंशस्य संततम् ॥
मंगलाधिष्ठातृदेवि मंगलानां च मंगले । संसार-मंगलाधारे मोक्ष-मंगल-दायिनी ॥
सारे च मंगलाधारे पारे च सर्वकर्मणाम् । प्रतिमंगलवारे च पूज्ये च मंगलप्रदे ॥
स्तोत्रेणानेन शम्भुश्च स्तुत्वा मंगलचण्डिकाम्
। प्रतिमंगलवारे च पूजां कृत्वा गतः शिवः ॥
देव्याश्च मंगल-स्तोत्रं यं श्रृणोति समाहितः । तन्मंगलं भवेच्छश्वन्न भवेत् तदमंगलम् ॥
प्रथमे पूजिता देवी शंभुना सर्वमंगला । द्वितीये पूजिता देवी मंगलेन ग्रहेण च ॥
तृतीये पूजिता भद्रा मंगलेन नृपेण च । चतुर्थे मंगले वारे सुन्दरीभिश्च पूजिता ॥
पञ्चमे मंगलाकाङ्क्षैर्नरैर्मंलचण्डिका ॥
पूजिता प्रतिविश्वेषु विश्वेशै: प्रतिमा सदा । तत: सर्वत्र संपूज्या सा बभूव सुरेश्वरी ॥
देवादिभिश्च मुनिभिर्मनुभिर्मानवैर्मुने । देव्याश्च मंगलस्तोत्रं य: शृणोति समाहित: ॥
तन्मंगलं भवेच्छश्वन्न भवेत्तदमंगलम् । वर्धन्ते तत्पुत्रपौत्रा मंगलं च दिने दिने ॥
(ब्रह-वैवर्त्त-पुराण । प्रकृतिखण्ड । ४४ । २९-४१)


text:
अवैवर्तिकबोधिसत्त्वसंघस्य यथोक्तनिर्वेधभागीयमन्यदपि दर्शनमार्गादिकमित्यवैवर्तिकबोधिसत्त्वसंघो वक्तव्यः। स तु निर्वेधभागीयप्रयोगमार्गस्थस्तथा क्षान्तिज्ञानसङ्गृहीतदर्शनमार्गस्थोऽपरश्च प्राबन्धिकभावनामार्गस्थ इति व्यवस्था भवति। तथा चोक्तम्।
निर्वेधाङ्गान्युपादाय दर्शनाभ्यासमार्गयोः।
ये बोधिसत्त्वा वर्तन्ते सोऽत्रावैवर्तिको गणः॥३८॥ इति
तत्र रूपादिनिवृत्तिनिर्विचिकित्साद्याकारैर्विंशतिप्रकारैर्निर्वेधभागीयस्थानामवैवर्तिकलक्षणं ज्ञेयम्। तथा चोक्तम्।
रूपादिभ्यो निवृत्त्याद्यैर्लिङ्गैर्विंशतिधेरितैः
निर्वेधाङ्गस्थितस्येदमवैवर्त्तिकलक्षणम्॥३९॥ इति
तथतास्वभावत्वाद्रुपादिभ्यो निवृत्तिं॥ तावत्प्रतिपादयितुमाह। अविनिवर्तनीयस्येत्यादि। तत्राकाराः प्रतिपक्षसंगृहीताः। लिङ्गानि स्वाश्रयचिह्नानि। निमित्तानि तत्परिभोगोपकरणगतानि। अथवाकारः कायिको हर्षविशेषो रोमोद्गमाश्रुपातादिः। लिङ्गं वचन विशेषः प्रहर्षाध्येषणादिः। निमित्तमनुष्ठानविशेषः। श्रवणधारणवाचनपूजनादिः। पूर्वपूर्वव्याख्याभूतान्यमूनि वा पदानि। कथं वा वयम्भगवञ्जानीयाम इत्यनेनासङ्कीर्णप्रतिपत्तिनिमित्तं प्रश्नयन्नाह। परिहरन्नाह। या च सुभूत इत्यादि। तथताभूमिरिति सर्वभूमेर्मायोपमत्वात्। तदेवाह। सर्वा इत्यादिना। युक्त्यागमाभ्यां निश्चितत्वेनान्यथा कारणासम्भवाद्यथासंख्यं न कल्पयति। न विकल्पयति। ततोऽपीति। पर्षन्मण्डलात्। एवमेतदिति। रूपादिभ्यो निवृत्तत्वेन। एवमेतत्तथतैव सत्या मोहोऽन्य इति चिन्ताश्रवणकालेऽधिमुञ्चत्यवगाहते। भावग्रहापरिदीपनान्न च यत्किञ्चित्प्रलापी भवति। मायोपमप्रकाशकत्वेनार्थसंहितामेव वाचं भाषते नानर्थसंहिताम्। धर्मताभावनाभियोगान्न च परेषां कृताकृतानि कार्याकार्याणि व्यवलोकयति। धारयितव्य इति। हेतुना यः समग्रेण कार्योत्पादोऽनुमीयते,अर्थान्तरानपेक्षत्वात्स स्वभावोऽनुवर्णित इति न्यायाद्योग्यतानुमानेन निश्चेतव्यः। अवेत्य प्रसादलाभेन विचिकित्साक्षयमावेदयन्नाह। पुनरपरमित्यादि। मुखमुल्लोकयतीति। ज्ञातव्यतत्त्वपरिज्ञानादिसम्भावनाशयेनाराधनतया न मुखं निरीक्षते। व्यपाश्रयत इति। शरणादिभावान्न स्वीकरोति। प्रणिधानसमृद्ध्याऽष्टाक्षणक्षयार्थमाह। स खलु पुनरित्यादि। नापायेषूपपद्यत इति। नरकप्रेततिर्यगुपपत्त्यभावः साक्षात् कथितः। उपलक्षणत्वादस्य मिथ्यादृष्टिबुद्धवचनाश्रवणप्रत्यन्तजनपदोत्पादाभावो ग्राह्यः। न च स्त्रीभावं परिगृह्णातीति। स्त्रीभावप्रतिषेधवचनादिन्द्रियजडमूकभावं न गृह्णातीति लभ्यते। चशब्दान्न दीर्घायुष्कदेवोपपत्तिं गृह्णातीत्यर्थः। कारुणिकतया स्वपरकुशलधर्मनियोजनार्थमाह। पुनरपरमित्यादि। तत्र प्राणातिपातः परेषां जीवित क्षयः। स्थानाच्चौर्येण परद्रव्यव्यावनमदत्तादानम्। अनङ्गादौ स्त्याद्यभिगमनं काममिथ्याचारः।
वल्कलैः सगुणैः काचित्क्रियते मधुनाऽपरा।
पिष्टकिण्वजलैरन्या सुरा ज्ञेया त्रिधा बुधैः।
मैरेयं गुडधात्र्यंबुधातकी संस्कृतं विदुः॥
मदयेदशितं पीतं यत्तन्मद्यमिति स्मृतम्।
तदेतन्त्रिविधं सर्वं शुक्लधर्मविपक्षतः॥
प्रमादस्थानमित्याह प्रसङ्गादागतं पुनः। अभूताभिधानमनृतवचनम्। परभेदकं वचः पिशुनवचनम्। अप्रियाभिधानं परुषवचनम्। सर्वक्लेशजनितं वाक्यं सम्भिन्नप्रलापः। अभिध्या परद्रव्येषु विषयस्पृहा। व्यापादः सत्त्वविद्वेषः। नास्तीति मिथ्यादृष्टिदर्शनम्। सर्वेण मन्त्रप्रयोगादिना। सर्वं निखिलसत्त्वविषयम्। सर्वथा मृद्वादिनाऽपि प्रकारेण। सर्वं तच्चित्तमपि नाध्यापद्येत न कुर्यात्। परात्मपरिवर्तकत्वेन सर्वसत्त्वविषयपरिणामितदानादिकार्थमाह। पुनरपरमित्यादि यं यं धर्ममिति सूत्रादिकं पर्यवाप्नोतीति स्वीकरोति। ददाति। फलेन सह प्रयच्छति। सम्यग्धर्मावबोधेन। गम्भीरधर्माकांक्षणार्थमाह। पुनरपरमित्यादि। तत्र मार्गान्तराभिलाषोऽपर्याप्तितामुपादाय कांक्षा। ऋजुमार्गविलोमनं विमतिः। गोत्रधर्मस्य विविधकुशलवृद्धिगमनाभावेन विचिकित्सनाद्विचिकित्सा। सर्वथा बोधवैकल्याद्वन्धत्वम्। परहितप्रतिपन्नत्वेन मैत्रकायवाङ्मनस्कर्मार्थमाह। हितवचन इत्यादि। तत्र मैत्रकायकर्मणा योगादनागतपथ्याभिधायितया हितवचनः। तथैव वाक्कर्मसद्भावेन परिमितवचनान्मितवचनः। मैत्रीपरिभावितचित्तसमुत्थापितत्वेन श्रोत्रसुखादिकारित्वात् स्निग्धवचनः।
प्रयोगसम्पत्त्या कामच्छन्दो व्यापादः। स्त्यानमिद्धमौद्धत्यकौकृत्यं विचित्कित्सा चेति पञ्चनिवरणासंवासार्थमुपलक्षणात्वेनाह। अल्पस्त्यानमिद्धश्च भवतीति। विभावितप्रतिपक्षत्वेनाविद्यादिसर्वानुशयहानार्थमाह। निरनुशयश्च भवतीति। तत्राविद्यादृष्ट्याश्रवसङ्गृहीतानामनुशयानामभावान्निरनुशयत्वम्। न तु कामभावाश्रवसङ्गृहीतानां बोधिसत्त्वस्य सञ्चिन्त्यभवोपादानात्। नित्यसमाहितत्वेन स्मृतिसम्प्रज्ञानार्थमाह। सोऽभिक्रामत्वेत्यादि। तत्रागमनमभिक्रमः। गमनं प्रतिक्रमः संप्रज्ञानयोगान्न भ्रान्तचित्तः। स्मृतिसद्भावादुपस्थितस्मृतिः। भिन्नेर्यापथपरिहारार्थं नातिमन्दं न विलम्बितम्। शान्तरूपाभिद्योतकत्वात् सुखम्। एकपादस्य सम्यगप्रतिस्थानेऽपरपादानुत्क्षेपान्न च सहसा पादं भूमेरुत्क्षिपति। सप्राणकदेशपरिहारार्थं न च सहसा पादं भूमौ निक्षिपति। चौक्षसमुदाचारत्वेन शुचिपरिभोग्यचीवरादिकार्थमाह। तस्य खलु पुनरित्यादि। तत्राल्पबाधोऽल्पव्याधिः। अल्पादीनवोऽल्पपरोपद्रवः। तदेवमूष्मगतावस्थास्यैकादशाकारा भवन्ति। सर्वलोकाभ्युपगतकुशलत्वेन कायेऽशीतिकृमिकुलसहस्रासम्भवार्थमाह। यानि खल्वित्यादि। सर्वेणाणुनापि रूपेण सर्वं कृमिकुलम्। सर्वथा वर्णादिप्रकारेणा,सर्वमशीतिसहस्रसंख्यम्। तथैव तत्कस्य हेतोरित्याशङ्क्याह। तथा हि तस्येत्यादि। कुशलमूलविशुद्ध्या चित्ताकौटिल्यार्थमाह। यथा यथा चेत्यादि। तत्र कायपरिशुद्धिर्लक्षणाद्यलङ्कृतगात्रता। वाक्यपरिशुद्धिर्ब्रह्मस्वरादिरूपताद्वयमेतच्चित्तपरिशुद्धिकार्यत्वेनोक्तम्। अत एव चित्तपरिशुद्धिविभजनार्थं प्राधान्यादाह। का पुनरित्यादि। तत्र लाभादिनिरपेक्षत्वाच्चित्ताल्पकृत्यता। भूतदोषपरिलम्बनाभावाच्चित्ताशाठ्यता। सम्यगभूतगुणसन्दर्शनवैकल्याच्चित्तामायाविता। यथाभूतवादित्वाच्चित्ताकुटिलता। मात्सर्यादिविविक्तत्वाच्चित्तावङ्कता। यया चेति महायानप्रवणया लाभसत्कारादिनिरपेक्षत्वेन द्वादशधूतगुणसमादानार्थमाह। पुनरपरमित्यादि। तत्र लाभो द्रव्यप्राप्तिः। सत्कारो बहुमानता। श्लोकः कीर्तिः। न तद्गुरुको न तत्प्रवणो भवति। तत्रेमे द्वादशधूतगुणाः। यदिदं। पांशुकुलिकत्वं,त्रैचीवरिकत्वं,सर्वनामयिकत्वं,पैण्डपातिकत्वं,ऐकासनिकत्वं,पश्चात् खलु भक्तिकत्वं,आरण्यकत्वं,वार्क्षमूलिकत्वं,अभ्यवकाशिकत्वं,श्माशानिकत्वं,नैषद्यिकत्वं चेति। दानादिविशेषप्रतिपत्त्या पारमिताविपक्षमात्सर्यादिचित्तानुत्पादार्थमाह। नेर्ष्यामात्सर्यबहुलो भवतीति। उपलक्षणत्वात्सर्वपारमिताविपक्षो ग्राह्यः। धर्मधातुना सर्वधर्मसंग्रहाद्धर्मताऽविरुद्धप्रज्ञापारमितायोगगमनार्थमाहः। न च गम्भीरेत्यत्यादि। चालयितुमशक्यत्वात् स्थिरबुद्धिः। सूक्ष्मार्थदर्शनाङ्गम्भीरबुद्धिः। संयोजनात्संस्यन्दयति। स्वात्मीकृतसत्त्वधातुत्वेन परार्थनरकाभिलाषार्थमाह। पुनरपरमित्यादि। गृहीतबोधिचित्तपरित्यागात् प्रतिदेशय। पुनरनुत्पादनात्प्रतिनिःसृज। दोलायमानत्वाभावान्न क्षुभ्यति। गृहीतापरित्यागान्न चलति। तदेवं मूर्धगतावस्थस्य षडाकारा भवन्ति। अधिगतसंप्रत्ययधर्मत्वेनापरप्रणयनार्थमाह। पुनरपरमित्यादि। दुःखादिसत्यचतुष्टयस्य मायोपमत्वेनावगमाद्धर्मतामित्यादि पदचतुस्कोपादानम्। न परस्य श्रद्धया गच्छतीति। धर्मताप्रत्यक्षकारित्वान्न परमं प्रत्ययेन प्रतिपद्यते। एतदेव दृष्टान्तपूर्वकं स्पष्टयन्नाह। तद्यथापि नाम सुभूत इत्यादि। अनपहरणीयत्वादसंहार्यः। निवृत्त्यसम्भवादप्रत्युदावर्तनीयधर्मा। एकान्तस्थितत्वान्नियतो भवति सर्वज्ञतायाम्। एतदेव विस्तारयन्नाह। सम्यक्सम्बोधिपरायण इति। विदितबुद्धत्वोपायकौशलत्वेन प्रतिरूपमार्गोपदेशकमारस्य मारत्वावबोधार्थमाह। पुनरपरमित्यादि। एषेति प्रज्ञापारमिताचर्या। इहेत्यस्मिन्नेव जन्मनि दुःखस्यान्तं कुरु चतुरार्यसत्यभावनयेति शेषः। अहोवतेत्यादि। अहो कष्टमिहैव तावत्तवायमात्मभावो धर्मताधिगमवैकल्येन यदोतरकालमपरिनिष्पन्नोऽनभिनिवृत्तो भविष्यति,तदा कस्मात्पुनस्त्वमन्यमात्मभावं प्रणिधानादिबलेन सत्त्वार्थं प्रतिग्रहीतव्यं मन्यस इत्यर्थः। मारोऽयमित्यन्यमार्गोपदेशिनोऽवबोधेन निवर्तनासम्भवादविनिवर्तनीयः। तदेव क्षान्तिगतावस्थस्याकारद्वयं स्यात्। त्रिमण्डलविशुद्ध्या सर्वत्र बुद्धानुमोदितप्रतिपत्त्यर्थमाह। स चेद्बोधिसत्त्वस्येत्यादि। चित्तं परतः श्रुत्वैवमिति। परस्मात्परतो मारादेव नैतद्बुद्धभाषितमित्यादीनि विवेकपदानि श्रुत्वा चित्तं धर्मताया न परिहीयत इत्यर्थः। प्रयोगमौलपृष्ठावस्थासु न परिहीयते न प्रत्युदावर्तते। न चान्यथाभावश्चित्तस्येति यथाक्रमं योज्यम्। तथा चरन्निति। बुद्धानुज्ञातचर्यया चरन्नित्यर्थः। उपसंहरन्नाह। स चेद्बोधिसत्त्वो महासत्त्वेत्यादि। तदेवमग्रधर्मगतावस्थस्यैक आकारः स्यात्। यथोक्तैरेवाकारैर्निर्वेधभागीयस्थितो बोधिसत्त्वोऽनुत्तरबोधेर्न निवर्तते इति लक्षणीयः। तथा चोक्तम्।
रूपादिभ्यो निवृत्तिश्च विचिकित्साऽक्षणक्षयौ।
आत्मनः कुशलस्थस्य परेषां तन्नियोजनम्॥४०॥
पराधारञ्च दानादि गम्भीरेऽर्थेऽप्यकांक्षणम्।
मैत्रं कायाद्यसंवासः पञ्चधाऽवरणेन च॥४१॥
सर्वानुशयहानञ्च स्मृतिसंप्रज्ञता शुचि।
चीवरादि शरीरे च कृमीणामसमुद्भवः॥४२॥
चित्ताकौटिल्यमादानं धूतस्यामत्सरादिता।
धर्मतायुक्तगामित्वं लोकार्थं नरकैषणा॥४३॥
परैरनेयता मारस्यान्यमार्गोपदेशिनः।
मार इत्येव बोधश्च चर्या बुद्धानुमोदिता॥४४॥
ऊष्मामूर्द्धसु सक्षान्तिष्ठग्रधर्मेष्ठवस्थितः।
लिङ्गैरमीभिर्विंशत्या सम्बोधेर्न निवर्तते॥४५॥ इति।
निर्वेधभागीयस्थावैवर्तिकलक्षणानन्तरं दर्शनमार्गस्थावैवर्तिकलक्षणं दुःखे धर्मज्ञानक्षान्त्यादिभिः षोडशभिः क्षणैर्वक्तव्यम्। तथा चोक्तम्।
क्षान्तिज्ञानक्षणाः षट् च पञ्च पञ्च च दृक्पथे।
बोधिसत्त्वस्य विज्ञेयमवैवर्तिकलक्षणम्॥४६॥इति
तत्र रूपादिधर्मावबोधव्यावर्तनेन दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिरिति कथयन्नाह। पुनरपरमित्यादि। व्यवस्थितविशेषानुत्पादान्नाभिसंस्करोति। अपूर्वाकरणान्नोत्पादयति। पूर्ववत्तत्कस्य हेतोरित्याशङ्क्याह। तथा हीत्यादि। स्वलक्षणशून्यैरिति। स्वभावशून्यधर्मतया रूपादिधर्मावबोधानुपलम्भाद्बोधिसत्त्वन्यामं दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिमधिगतोऽवक्रान्तः संस्तमपि धर्मं नोपलभते। यतस्तं नाभिसंस्करोति। नोत्पादयतीत्यर्थः। अनुत्पादज्ञानक्षान्तिक इति यथा निर्दिष्टक्षान्तिलाभी। अनुत्तरबोधिचित्तदृढतया दुःखे धर्मज्ञानमित्याह। पुनरपरमित्यादि। दर्शनभावनाविशेषमार्गेष्ठसत्त्वप्रतिपादनार्थमाकाशसमेत्यादिपदत्रयोपादानं प्रयोगादिषु वा श्रवणचिन्ताभावनादिष्वेवं ज्ञातव्यमित्यादि योज्यम्। तत्र दृढं चित्तं निरन्तरायसारतया। अप्रकम्प्यं धर्मताप्रत्यक्षकारितया। असंहार्यं परेषामविषयतया। समादानप्रयोगाद्देशापरिभ्रंशार्थेन वा योज्यम्। श्रावकप्रत्येकबुद्धयानचित्तविनिवर्तनात्। दुःखेऽन्वयज्ञानक्षान्तिरित्याह। पुनरपरमित्यादि। श्रावकप्रत्येकबुद्धभूमिनिवृत्तः। सर्वज्ञतायां प्रवृत्तो भवतीति। तत्र सत्यां प्रवृत्तौ या विनिवृत्तिः,सत्यां विनिवृत्तौ या प्रवृत्तिः,ते त्विह निवृत्तिप्रवृत्तौ निर्दिष्टे। न तु निवृत्तिप्रवृत्तिमात्रे तयोः सम्यगर्थाकरणात्। तथा तृतीये क्षणेऽन्वयज्ञानसम्बन्धे न श्रावकादिभूमिपातः सम्भवति। तस्य त्रैधातुकप्रतिपक्षावाकहत्वादतस्तन्निवृत्त्याकारः कथितः। धर्मप्रविचयसामर्थ्याद्ध्यानाद्यङ्गपरिक्षयेण दुःखेऽन्वयज्ञानमित्याह। स आकांक्षन्नित्यादि। नवानुपूर्वसमापत्त्याद्युपलक्षणम्। अत्र ध्यानानि दृष्टधर्मसुखविहारार्थमभिमुखीकरणाद्ध्यानैर्विहरति,तत्फलसाक्षात्करणाद्ध्यानपरिजयञ्च करोति। तत्तदङ्गप्रहाणेनाधिगतान्वयज्ञानस्य रूपारूप्यधातुप्रतिपक्षत्वज्ञापनार्थमालम्बनाद्ध्यानानि च समापद्यते। अनुकूलात्मभावसंपरिग्रहान्न च ध्यानवशेनोपपद्यते। दुःखेऽन्वयज्ञानावस्थायां बोधिसत्त्वस्य वैराग्यलाभानुपपत्त्या स पुनरेव कामावचारान्धर्मानध्यालम्बत इति योज्यम्। अपगताकुशलत्वेन कायचेतोलाघवात् समुदये धर्मज्ञानक्षान्तिरित्याह। पुनरपरमित्यादि। दर्शनहेयविकल्पानपहृतत्वेन कायचित्तलाघवोत्पादान्न नामादिगुरुको भवति। बाह्याध्यात्मिकयशोभेदात्कीर्तिः श्लोक इति द्वयमुक्तम्। विदितस्वलक्षणशून्यधर्मत्वान्नामाद्यलाभेऽपि वैमनस्याभावेनासंक्षुभितचित्तः। मायोपमभावनोपायकौशलसामर्थ्येनानभिनिवेशकामोपभोगात्समुदये धर्मज्ञानमित्याह। सचेत्सोऽगारमित्यादि। अगारं गृहं प्राप्तेषु कामेषु कामाभिष्ठङ्गोऽभिनिवेशः। अप्राप्तेष्वभिप्रायः प्रार्थना। मायोपमनिर्वाणधर्मावगमान्निर्विन्संज्ञा। एतदेव दृष्टान्तेन स्पष्टयन्नाह। तद्यथापि नामेत्यादि। जीवितेन्द्रियादिनिरोधदर्शनादुत्रस्तसंज्ञा समयत्वादविश्रब्धम्। अनागतेष्वनर्थिका वर्त्तमानेष्वगृद्ध्या विनष्टेष्वसक्ता इत्येके। प्रयोगादिषु चेत्यपरे। प्रासादिकसुखदत्त्वात् प्रियरूपसातरूपाणि। तेऽगारमध्यावसन्तोऽनर्थिका एव च भवन्तीति पूर्वेण सम्बन्धः। विषयादीनवदर्शनेन सदा ब्रह्मचारित्वात्समुदयेऽन्वयज्ञानक्षान्तिरित्याह। न समविषमेणेत्यादि। न समविषमेण नोद्धारवृद्धिन्यायेन। न्यायोपात्तत्वाद्धर्मेण सदा ब्रह्मचारित्वान्नाधर्मेण। शमथस्निग्धसन्तानत्वान्न परेषामपमर्दनमुपघातं कुर्वन्ति। तथैव तत्कस्य हेतोरित्याशङ्क्याह। तथा हि तैरित्यादि। सत्पुरुषैरित्यादिस्तुतिरित्येके। षोडशक्षणदर्शनमार्गलाभाद् यथाक्रमं सत्पुरुषैरित्यादिषोडशपदानीत्यपरे। सत्पुरुषधर्मतया सम्यगुपकरणाजीवविशुद्धत्वात्समुदयेऽन्वयज्ञानमित्याह। पुनरपरमित्यादि। वज्रपाणिरित्येतत्संज्ञकोऽन्यः कश्चित् प्रतिविशिष्टो महायक्षः। अनभिभवनीयकायवाकचित्तत्वाद्यथासंख्यम्। दुर्घर्षानतिक्रमणीयदुरासदपदानि वाच्यानि। वस्तिगतकोषगुह्यत्वात् पुरुषवृषभेन्द्रियसमन्वागतः। आर्यतारादिमन्त्रप्रकारो मन्त्रजातिः। चन्द्रसूर्यग्रहोत्पादितभृङ्गराजादिरोषधिः। मन्त्रजात्योषध्य एव विद्याभेषजादि। आदिशब्दाद्यन्त्रादिपरिग्रह इत्येके। मन्त्रजातिर्लोकोत्तरा बहुद्रव्यसमाहारलक्षणौषधिः। विद्या लौकिकी भेषजमेकाङ्गिकमित्यपरे। पुरुषदेवतासम्बन्धान्मन्त्रजातिः। उत्पन्नव्याधिप्रतीकारार्थमोषधिः। स्त्रीदेवतासम्बन्धाद्विद्या,भेषजमनागतोत्पातप्रतिषेधार्थमित्यन्ये। कायवाक्कलहाभावान्न विग्रहविवादशीलः। शून्यतावस्थितत्वेन स्कन्धधात्वायतनयोगानुयोगविहारप्रतिषेधान्निरोधे धर्मज्ञानक्षान्तिरित्याह। पुनरपरमित्यादि। "योगानुयोगग्रहणेन दुःखसमुदयसत्ययोर्निरोधमार्गसत्ययोश्च यथाक्रमं योगानुयोगयोर्वापर्यं ज्ञापितमि"त्यार्यविमुक्तिसेनः। स्कन्धादिषु प्रथमोऽभिनिवेशो योगः। पश्चादत्यन्ताभिनिवेशोऽनुयोग इत्यपरे। निरस्तविपक्षत्वेनाधिगमान्तरायधर्मकथायोगानुयोगविहारप्रतिषेधान्निरोधे धर्मज्ञानमित्याह। न सङ्गणिकेत्यादि। कथाग्रहणेन वस्तुविकल्पस्य दुःखसमुदयज्ञानकाल एवोत्सन्नत्वान्निरोधज्ञानस्य कथामात्रविकल्पप्रतिपक्षत्वमावेदितम्। एताञ्चावस्थामधिकृत्योच्यते।
नाममात्रमिदं सर्वं संज्ञामात्रे प्रतिष्ठितम्।
अभिधानात्पृथग्भूतमभिधेयं न विद्यते॥इति।
परिज्ञातविकल्पदोषत्वेन बोधिसम्भारभूतदानादिप्रचुरविचित्रधर्मसेनाकथायोगानुयोगविहारप्रतिषेधान्निरोधेऽन्वयज्ञानक्षान्तिरित्याह। न सेनाकथेत्यादि। तत्र सेना बोधिसम्भारधर्मसमूहः। निरोधज्ञानावस्थायां प्रभूतसमुदागमस्योपयुक्ततानेन सूचिता। तथा हि प्रकृतिशून्यतायां स्थितो न कस्यचिद्धर्मस्याल्पत्वं वा बहुत्वं वा समनुपश्यतीत्यार्यपञ्चविंशतिसाहस्रिकावचनादित्येके। ग्राह्यग्राहकयोर्हेयत्वेन विपक्षप्रतिपक्षघात्यघातकयुद्धकथायोगानुयोगविहारप्रतिषेधान्निरोधेऽन्वयज्ञानमित्याह। न युद्धकथेत्यादि। एवंभूतावस्थस्य स्वरसत एव विपाकनिरोधश्चतुर्विधो भवति। यदुतेन्द्रियग्रामनिरोधः प्रथमः। तथेन्द्रियाश्रयभूतभौतिकनगरनिरोधो द्वितीयः। तथेन्द्रियविषयनिगमनिरोधस्तृतीयः। यदाह न ग्रामेत्यादि। जनपदादयो निगमप्रभेदाः। आत्माभिनिवेशनिरोधश्चतुर्थः। यदाह। नात्मकथेत्यादि। आत्मन एवात्मीयसम्बन्धेन प्रभेदार्थं नामात्येत्याद्युपादानम्। स चायं चतुर्विधो विपाकनिरोधः प्रत्येकं त्रैधातुको वेदितव्यः। तत्र कामरूपधात्वोरिन्द्रियाधारविषयनिरोधोऽतिप्रतीतः। आरूप्ये तूपेक्षाजीवितमनः सञ्ज्ञेन्द्रियसद्भवादिन्द्रियनिरोधः।
निकायं जीवितञ्चात्र निःश्रिता चित्तसन्ततिः।
इति कृत्वेन्द्रियाधारनिरोधः। मनोविषयधर्मनिरोधसम्भवादिन्द्रियविषयनिरोधः सम्भवति। सर्वत्रात्माभिनिवेशस्तु विद्यत एवेति तन्निरोधोऽप्युपपन्नः। दानादिविशेषावबोधेन मात्सर्यदौःशील्यादियोगानुयोगविहारप्रतिषेधान्मार्गे धर्मज्ञानक्षान्तिरित्याह। न धर्मविरुद्धकथेत्यादि। धर्मविरुद्धकथानिषेधेन क्षान्तेरानन्तर्यमार्गत्वात् क्लेशविसंयोगकारणत्वं विज्ञापितम्। कायवाक्समारम्भः कलहः। वाक्चित्तकृतं वैरूप्यं भण्डनम्। विग्रहविवादौ व्याख्यातौ। कुशलधर्मानुवर्तनाद्धर्मकामाः। प्रतिपत्तिफलधर्मयोः संस्कृतासंस्कृतत्वाद्यथाक्रमं हानोपादानकथनादभेदवर्णवादिनः विशिष्टतरावस्थाप्राप्त्यभिलाषान्मित्रकामाः। श्रावकाद्यसाधारणधर्मगदनाद्धर्मवादिनः। उपपत्तिवशितालाभात्तत्रोपपद्यन्ते। यथोक्तक्षान्तिमेव स्पष्टयन्नाह। पुनरपरमित्यादि। कोविदा इति पण्डिताः। यद्भूयस्त्वेनेति बाहुल्येन। सर्वधर्मत्रिविमोक्षमुखस्वभावत्वेनाणुमात्रधर्मानुपलम्भान्मार्गे धर्मज्ञानमित्याह। पुनरपरमित्यादि। मायोपमसर्वधर्मावगमेनाणुमात्रधर्मोपलम्भवैकल्यान्नैवं भवत्यविनिवर्तनीयो वाहं न वाहमविनिवर्तनीय इति। प्रयोगाद्यवस्थासु विचिकित्सासंशयसंसीदनापदानि योज्यानि। विचिकित्साद्यभावत्वेन विमुक्तिमार्गत्वाज्ज्ञानस्य विसंयोगप्राप्तिकारणत्वं कथयति। तदेव दृष्टान्तपूर्वकं स्पष्टयन्नाह। तद्यथापि नामेत्यादि। मारकर्मावरोधादिना विसंयोगप्राप्तिकारित्रमेव ज्ञापयति। पुनरपि दृष्टान्तेन विस्तारयन्नाह। तद्यथापि नाम सुभूते पुरुष इत्यादि। सर्वथाऽपनयनात् प्रतिविनोदयितुं तावत्कालासमुदाचारात् विष्कम्भयितुं वा चालयितुं वा कम्पयितुं वेति स्वस्थानादपनेतुं तत्रैवादृढीकर्तुमित्यर्थः। अनेन च सदेवकेन लोकेन शक्यनिवृत्तित्वेन सदेवकं लोकमतिक्रम्य न्यामावक्रमणान्मार्गे धर्मज्ञानस्य त्रैधातुकप्रतिपक्षत्वं ज्ञापितं भवेत्। जातिव्यतिवृत्तस्यापीति जन्मान्तरगतस्यापि श्रावकादिचित्तानुत्पादेन प्रयोगस्य यानान्तरनिर्याणाभावादैकान्तिकत्वमावेदितम्। अभिसम्प्रत्ययलाभेन त्रिसर्वज्ञतात्मकस्वभूमित्रयनिश्चितावस्थानान्मार्गेऽन्वयज्ञानक्षान्तिरित्याह। जातिव्यतिवृत्तस्याप्येवं भवति नाह मित्यादि। स्वस्यां भूमाविति। त्रिसर्वज्ञतायाम्। तथैव तत्कस्य हेतोरित्याशङ्क्याह। तथा हीत्यादि। चित्तेनेति। पञ्चाभिज्ञाधिगमेन। ज्ञानेनेति। सत्याभिसम्बोधेन। तथा तन्नान्यथेति। अर्हत्वं बोधिसत्त्वैर्न साक्षात्कर्तव्यमिति। यथोक्तं भगवता तथैव तन्नान्यथेत्यर्थः। एवं प्रत्यवेक्षते। एवं समन्वाहरतीति प्रत्यक्षानुमानाभ्यामवधारयति। बुद्धाधिष्ठानमिति। बुद्धरूपम्। अबद्धा वतायमिति। अवश्यं वतायम्। तथैव तत्कस्य हेतोरित्याशंक्याह। तथा ह्यस्येत्यादि। एकान्तनिष्ठत्वेन सर्वाकारज्ञतादिधर्मार्थं जीवितत्यागान्मार्गेऽन्वयज्ञानमित्याह। पुनरपरमित्यादि। तत्र कायत्यागादात्मपरित्यागः। चित्तत्यागाज्जीवितपरित्यागः। उभयाभिधानं व्यस्तसमस्तात्मपरित्यागज्ञापनार्थमित्यन्ये। प्रेम स्नेहः। गौरवं बहुमानता। ममाप्येष इत्यनेन विसंयोगप्राप्तेः सर्वधर्मपरिग्रहसभागता ज्ञापिता। यथोक्तज्ञानमेव विस्तारयन्नाह। पुनरपरमित्यादि। तथैव तत्कस्य हेतोरित्याशंक्याह। तथा हि तेनेत्यादि। यथोक्तैरेवाकारैरचिन्त्योपायवतां बोधिसत्त्वानां धर्मनैरात्म्यद्योतकैः साक्षात्कृताः षोडशक्षणा दर्शनमार्गस्थाऽवैवर्तिकबोधिसत्त्वलक्षणं ग्राह्यम्। तथाचोक्तम्।
रूपादिसंज्ञाव्यावृत्तिर्दार्ढ्यं चित्तस्य हीनयोः।
यानयोर्विनिवृत्तिश्च ध्यानाद्यङ्गपरिक्षयः॥४७॥
कायचेतोलघुत्वञ्च कामसेवाभ्युपायिकी।
सदैव ब्रह्मचारित्वमाजीवस्य विशुद्धता॥४८॥
स्कन्धादावन्तरायेषु सम्भारे सेन्द्रियादिके।
समरे मत्सरादौ च नेति योगानुयोगयोः॥४९॥
विहारप्रतिषेधश्च धर्मस्याणोरलब्धता।
निश्चितत्वं स्वभूमौ च भूमित्रितयसंस्थितिः॥५०॥
धर्मार्थं जीवितत्याग इत्यमी षोडश क्षणाः।
अवैवर्तिकलिङ्गानि दृङ्मार्गस्थस्य धीमतः॥५१॥ इति
ननु कथं योगिसन्तानप्रत्यात्मवेद्यक्षणाः परप्रतिपत्तये लक्षणानीति चेत्। उच्यते। यतः क्षान्तिज्ञानक्षणाः सम्यगधिगताः सन्तोऽनभिनिविष्टग्राह्यग्राहकाकारशुद्धलौकिकपृष्ठचित्तसंगृहीतं स्वानुरूपकार्यं रूपादिसंज्ञाव्यावर्तनादिकं परप्रतिपत्तिविषयं जनयन्त्यधिगमानुरूप एव सर्वत्र योगिनां व्यवहारोऽन्यत्र सत्त्वविनयप्रयोजनवशादितिकृत्वा तस्मात्ते लक्षणानि भवन्तीति।
अभिसमयालङ्कारालोकायां प्रज्ञापारमिताव्याख्यायां अविनिवर्तनीयाकारलिङ्गनिमित्तपरिवर्तो नाम सप्तदशः॥
The rights of the materials herein are as indicated by the source(s) cited. Rights in the compilation, indexing, and transliteration are held by University of the West where permitted by law. See Usage Policy for details.
Subscribe to our newsletter for latest updates about the canon text of our project


text:
श्यामजी कृष्ण वर्मा
श्यामजी कृष्ण वर्मा (१८५७-१९३०) इत्ययं भारतस्य क्रान्तिकारी[१] अधिवक्ता, तथा च पत्रकारः आसीत्। सः भारतीयहोम्-रूल्-सोसाय्टी इत्येतत्, इन्डिया-हाउस् इत्येतत् तथा च लन्दन्-नगरे द-इन्डियन्-सोश्योलोजिस्ट् इत्येतत् स्थापितवान्। सः बैलियोल्-महाविद्यालयतः स्नातकः आसीत्, तथा च प्रसिद्धः संस्कृतविद्वान् आसीत्, अन्यासु च भारतीयभाषास्वपि तस्य विद्वत्ता आसीत्। सः भारते सङ्क्षिप्तमेकं विधानाधारितं जीवनवृत्तं (legal career) व्यतीतवान्, भारतस्य च केषुचित् राजकुमारीयराज्येषु सः दीवानपदे कार्यं कृतवान्।[२] १९०५ तमे वर्षे सः इन्डिया-हाउस् इत्येतत् तथा च द-इन्डियन्-सोश्योलोजिस्ट् इत्येतत् स्थापितवान्। ते च सङ्गठने शीघ्रमेव मौलिकराष्ट्रवादिनां व्यवस्थितसम्मेलनस्थलत्वेन परिवर्तिते जाते। भारतीयेषु ब्रिटेनस्थेषु छात्रेषु तेऽतीव प्रसिद्धेऽभवताम्। सङ्गठनस्य प्रसिद्धतमेषु सदस्येषु चान्यतमः आसीत् विनायकदामोदरसावरकरः।


text:
गीतायां (६-४७) उच्यते -- यो मां मद्गतेन अन्तरात्मना श्रद्धावान् भजते, सः मे युक्ततमो मतः -- इति।
ज्ञातं सन्नपि उच्यते -- उपदेशः उत्तमः इति। कर्मयोगिभिः अत्र कृष्ण-पदस्य स्थाने, साधु-पदाश्रयः अपि स्यात्। साधु यथा -- परित्राणाय साधूनाम्। साधु-पदं विशेषणं, न तु विशेष्यम्। विशेष्येषु संस्कृतम् अपि अन्यतमं किमर्थं न? यः संस्कृतं भजति, सः युक्ततमः। केन कथंभूतः सन् भजति?
वेङ्कटनाथ-भाष्यम् -- राजानं भजते भृत्यः, तद्वत् एव किं तव भजनं? तत्र आह -- गद्गतेन अन्तरात्मना मयि प्रेमासक्तेन मनसा इत्यर्थः। भृत्यस्य हि स्वभार्यायां मनः, राज्ञि भजनम्। क्वचित् दानमानादिना राजासक्तः भृत्यः तद्गतेन एव अन्तरात्मना तं भजते, ततः तत्साधारणं व्यावर्तयितुं श्रद्धावान् इति॥
विद्वान् न केवलं संस्कृतं भजते, किन्तु प्रेम्णा भजते। पुनः प्रेम फलापेक्षया न, किन्तु निःस्वार्थभावनया। कृष्णः यथा भजनीयः, साधु संस्कृतं अपि तथैव भजनीयम्। किमपि अनपेक्षमानः प्रेम्णा। अपि, अहं संस्कृतमातुः सरस्वतीदेव्याः कर्मफलापेक्षां विना सेवां करवाणि?


text:
सूत्रम्
वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः॥ ४।१।३९
काशिका-वृत्तिः
वर्णादनुदात्तात् तोपधात्तो नः ४।१।३९
वा इति वर्तते। वर्णवाचिनः प्रातिपदिकातनुदात्तान्तात् तकारोपधाद् वा ङीप् प्रत्ययो भवति, तकारस्य नकारादेशो भवति। एता, एनीं। श्येता, श्येनी। हरिता, हरिणी। सर्वे एते आद्युदात्ताः, वर्णानां तणतिनितान्तानाम् इति वचनात्। वर्णातिति किम्? प्रकृता। प्ररुता। गतिस्वरेणाद्युदात्तः। अनुदात्तातिति किम्? श्वेता। घृतादित्वादन्तोदात्तः। तोपधातिति किम्? अन्यतो ङीषं वक्ष्यति। अतः इत्येव, शितिर् ब्रह्मणी। पिशङ्गादुपसङ्ख्यानम्। पिशङ्गी। असितपलितयोः प्रतिषेधः। असिता। पलिता। छन्दसि क्नम् इत्येके। असिक्नी। पलिक्नी। भाषायाम् अपि इष्यते। गतो गणस्तूर्णमसिक्निकानाम्।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः १२६१, ४।१।३९
वर्णवाची योऽनुदात्तान्तस्तोपधस्तदन्तादनुपसर्जनात्प्रातिपदिकाद्वा ङीप् तकारस्य नकारादेशश्च। एनी, एता। रोहिणी, रोहिता॥
न्यासः
वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः। , ४।१।३९
"वर्णानां तणितनितान्तानाम्" (फि।सू।२।२३) इत्यस्यायमर्थः-- वर्णवाचिनां तशब्दान्तानां णकारान्तानां तिशब्दान्तानां निशब्दान्तानां चादिरुदात्तो भवतीति, आदिग्रहणमुदात्तग्रहणं च प्रकृतं तत्रानुवत्र्तते।
"प्रकृता" इति। प्रकर्षेण कृतेति, "कुगतिप्रादयः" २।२।१२
इति समासः। प्रशब्दोऽयं निपातः, "निपाता आद्युदात्ताः" (फि।सू।४।८०) "उपसर्गाश्चाभिवर्जम्" (फि।सू।४।८१) इत्युदात्तः। समासेऽपि कृते "गितरनन्तरः" ६।२।४९
इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरेणाद्युदात्त एव भवतीति। सेषमनुदात्तम्। "घृतादित्वादन्तोदात्तः" इति। "घृतादीनाञ्च" (फि। सू।१।२१।) इत्यन्तोदात्तत्वविधानात्। एतच्च फिट्सूत्रे पठ()ते। "शिति" इति "वर्णानाम्" (फि।सू।२।३३) इत्यादिना शितिशब्द आद्युदात्तः।
"पिशङ्गात्" इत्यादि। पिशङ्गशब्दः "लघावन्ते" (फि।सू।२।४२) इत्यादिना मध्योदात्तः, ततः "अन्यतो ङीष्" (४१।३६) इत्यतश्चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थोऽनुवत्र्तते। तेन पिशङ्गादपि ङीब्भवतीति। "वक्तव्यम्" इति
। व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-- "मनोरौ वा" ४।१।३९
इत्यतो वेत्यनुवर्तते,सा च व्यवस्थितविभाषा। तेनासितपलितशब्दाभ्यां ङीष्न भविष्यत्येवेति। "वर्णानां तणतिनितान्तानाम्" (फि।सू।२।३३) इयाद्युदात्तौ असितपलितशब्दौ।
"तयोश्छन्दसि" इत्यादि। असितपलितशब्दयोस्तकारस्य क्नमेक आचार्या इच्छन्ति। स तु "व्यत्ययो बहुलम्" ३।१।८५
इत्येव सिद्धः। "भाषायामपीष्यते" इति। एतेन प्रत्याचष्टे। "असिक्निकानाम्" इति। अज्ञातार्थे "प्रागिवात्कः" ५।३।७०
इतिकः, "केऽणः" ७।४।१३
इति ह्यस्वः॥
बाल-मनोरमा
वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः ४८९, ४।१।३९
वर्णादनु। वेति ङीबिति चानुवर्तते। अनुदात्तादिति वर्णादित्यस्य विशेषणं, तदन्तविधिः तोपदादित्यपि वर्णादित्यत्रान्वेति, तकार उपधा यस्येति विग्रहः। तकारादकार उच्चारणार्थः। "वर्णा"दित्यस्य "स्वं रूपं शब्दस्ये"ति वर्णशब्दादिति नार्थः, तोपधत्वाऽसंभवात्। किं तु वर्णवाचिनः शब्दादित्यर्थो विवक्षितः। वर्णादित्येतत्प्रातिपदिकादित्यस्य विशेषणम्, तदन्तविधिः। "त" इति षष्ठी, तकारस्येत्यर्थः। "न" इत्यत्र नकारादकार उच्चारणार्थः। नकार इत्यर्थः। तदाह--वर्णवाचीत्यादिना। तदन्तादनुपसर्जनादिति। अनुपसर्जनादित्यनुवृत्तं वर्णान्तेऽन्वेति, नतु वर्णादित्यत्रेति भावः। एनी एतेति। ()ओतेत्यर्थः। एतशब्दान्ङीप्, तकारस्य नकारश्च। ङीबभावे टाबेव। नत्वं तु न भवति, ङीपा संनियोगशिष्टत्वात्। एतशब्दः ()ओतपर्याय इति कल्पसूत्रव्याख्यातारो धूर्तस्वामिभवस्वामिरूद्रदत्तभृतयो याज्ञिकाः। रोहिणी रोहितेति। रोहितशब्दो रक्तवर्णपर्यायः। ङीपि णत्वे-रोहिणीति। तदभावे टाप्। अनुदात्तान्तत्वं गमयितुमाह--वर्णानामिति। तान्तेत्यत्र तकारादकार उच्चारणार्थः। त, ण, ति, नि, त् इत्यन्तानां आदिरुदात्त इत्यर्थः। एतः, शोण, श#इतिः , पृश्निः, पृषत् इति क्मेणोदाहरणानि। प्रकृते एतशब्दे एकारस्य, रोहितशब्दे ओकारस्य चोदात्तत्वे "अनुदात्तं पदमेकवर्जम्" इति शिष्टस्वरेण अवशिष्टानामनुदात्तत्वादन्तानुदात्तत्वमित्यर्थः। ननु "अनुपसर्जना"दित्यनुवृत्तस्य श्रुतवर्णविशेषणत्वमेव युक्तं, नतु तदन्तविधिलभ्यवर्णान्तविशेषणत्वमित्यत आह--त्र्येण्येति। त्रीणि एतानि ()ओतानि अवयवसंस्थानानि यस्या इति बहुव्रीहौ त्र्येतशब्दः। तत्र एतशब्दस्य वर्णवाचिन उपसर्जनत्वान्ङीब्नत्वे न स्याताम्। अनुपसर्जनादित्यस्य वर्णान्तविशेषणत्वे तु त्र्येतशब्दस्यानुपसर्जनत्वान्न दोष इति भावः। शलल्येति। शल्यकाख्यामृगविशेषस्य अङ्गरुहा सूची शललीति याज्ञिकप्रसिद्धिः। गृह्रमिति। गृह्रन्ते संगृह्रन्ते औपासनाग्निसाध्यकर्णाण्यत्रेति व्युत्पत्त्या आपस्तम्बा()आलायनादिप्रणीतकल्पसूत्रविशेष उच्यते। त्र्येण्येति णत्वनमार्षम्। यजुर्वेदे तु "त्रि एण्या शलल्या निवर्तयेते"ति पठितम्। तत्र त्रीणि एतानि ()ओतानि यस्या इति विग्रहः। यणभावो णत्वं च आर्षमिति वेदभाष्ये भट्टभास्करः। ननु "वर्णानां तणति" इति ()ओतशब्दस्याद्युदात्तत्वाच्छिष्टस्वरेणानुदात्तान्तत्वमेवेत्यत आह--घृतादीनाभिति। अत इत्येवेति। "अजाद्यतष्टा"वित्यस्मादत इत्यनुवर्तते एवेत्यर्थः। शितिः स्त्रीति। "शिती धवलमेचक्तौ" इत्यमरः। पिशङ्गीति। "लघावन्ते" इति पिशङ्गशब्दस्य मध्योदात्ततया शिष्टस्वरेणानुदात्तान्तत्वेऽपि तोपधत्वाभावादप्राप्तो ङीबुपसङ्ख्यायते। "अन्यतो ङी"षिति वक्ष्यमाणङीषोऽपवादः। स्वरे विशेषः।
असितेति। वार्तिकमेतत्। असितशब्दस्य कृष्णवाचकतया पलितशब्दस्य स्वेतवाचकतया च "वर्णादनुदात्ता"दिति प्राप्ते ङीब्नत्वे निषिध्येते। छन्दसि क्नमेके इति। इदमपि वार्तिकम्। असितपलितयोस्तकारस्य ङीप्संनियोगेन क्नादेशमन्ये आचार्या इच्छन्तीत्यर्थः। असिक्नीति। असितशब्दान्ङीप्, तकारस्य क्नादेशे पररूपे "यस्येति चे"त्यकारलोपः। क्न् इति नकारान्त एवादेश इत्यन्ये। एवं पलिक्नीत्यपि। "पलितं जरसा शौक्ल्य"मित्यमरः। ननु "अवदातः सितो गौरः" इति कोशादवदातशब्दस्य वर्णवाचित्वा"ल्लघावन्ते" इति मध्योदात्ततयाऽनुदात्तान्तत्वात्तोपधत्वाच्च "वर्णादनुदात्ता"दिति ङीब्नत्वे स्यातामित्यत आह--अवदातशब्दस्त्विति। "अवदातः सिते पीते शुद्धे" इति कोशात् "दैप् शोधने" इत्यस्मात्तप्रत्ययेऽवदातशब्दस्य व्युत्पत्तेश्चेति भावः। एतच्च "पुंयोगादाख्याया"मिति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम्। "अवदातः सितो गौरः" इति कोशस्तु शुद्धत्वसाधम्र्याद्बोध्यः।