text:
॥ ईश्वरवादाधिकारे वार्तिकसप्तश्लोकीव्याख्यानम् ॥
प्रथमः खण्डः
यद् यत् कार्यं तत् तद् बुद्धिमत्पूर्वकम्, यथा घटः । कार्यं च महीमहीधरादि ।
यद् वा, यद् यत् न बुद्धिमत्पूर्वकं तत् तन्न कार्यम्, यथा आकाशम् । कार्यं च
तरुगिरिसागरादीत्यर्थतः कार्यहेतुः । एवमचेतनोपादानत्वम्, अर्थक्रियाकारित्वम्,
स्वारम्भकावयवसन्निवेशनाविशेषवत्त्वम्, स्थित्वा स्थित्वा कार्यकर्माणि, प्रवृत्तिधर्मकत्वं
च प्रयोज्यमिति कथमुच्यते,
एतच्च नित्यानित्ययोः साधारणमेव 33b साधनम् । अनित्यताप्रक्रमणे तु
परस्य प्रमाणपर्येषणा प्रवर्तेत । तदुपन्यासनिदानत्वमात्रेणानित्यशब्दानुवादः । न पुनः
असावनित्य एव भगवान् अस्माभिरिष्यते । तथा हि—
अत्रोच्यते । किमेभिरेव हेतुभिरुपदिष्टगुणगणागारपुरुषातिशयसाधनमनो
रथोऽथ हेत्वन्तरबलात् ? तत्र न तावदाद्यः पक्षः । तथा हि यत् साधनं यावतीमर्थ
गतिं व्याप्नोति ततस्तावत्येव सिध्यति नार्थान्तरम् । न हि यावानिच्छया व्याप्तोऽर्थः,
तावति प्रमाणस्य सामर्थ्यम् । अपि तु यावति प्रमाणस्य सामर्थ्यम्, तावतोऽर्थस्य
तन्निमित्ता सिद्धिः । न च कार्यत्वादि चेतनपूर्वकत्वेन व्याप्यमानमपि तदेकत्वादि
नियतां मतिमुत्पादयितुं शक्तम्, तद्विशेषणे व्याप्तेरेवाप्रतीतेः, अन्यथा विपरीतरूप
266
निश्चयस्यापि प्रसङ्गात् । न हि दहनसामान्येन व्याप्तं धूममुपलभ्य कश्चिद् विस्फुरत्पञ्च
वर्णशिखाकलापकमनीयमनलमनुमातुमीशः ।
ननु तथापि देशकालविशेषविशेषणमनुमिमीत एव पक्षधर्मताबलात्, एवं
भूधरादावपि बुद्धिमदधिष्ठानाधीनं कार्यत्वमुपलब्धवतोऽभिमतसिद्धिरधिकरणसिद्धान्त
न्यायेन भविष्यतीति चेत्—न, सामर्थ्यानुपपत्तेः । यथा ह्येतद्देशकालेन वह्निना
जन्यमानस्य न तद्देशकालत्वमिति धूमाद्यनुमाने सामर्थ्यम्, न तथा चेतयितुरेकत्व
सर्वज्ञत्वादिकमन्तरेण तरूणां वासनिवेशाद्यनुपपत्तिमाकलयामः । ततः पक्षधर्मता
बलात् कुलालादौ तदुत्पादनसमर्थत्वसिद्धिरपि भवन्ती नाभिमतं विशेषमवलम्बितुम्
अलम् ।
ननु यदि भूधरादिनिर्माणसमर्थः सिद्धः, किमपरं प्रार्थ्यते ? तत् किमिदानीम्
अपरिनिष्ठितवाच्यरूपेण वाचकमात्रेण परितुष्टिः ? न ह्येवमभिमतप्रस्तुतवस्तुसिद्धिः ।
उत्पादनव्यापारो हि नोत्पित्सुकार्यं प्रति नियतप्राग्भावित्वमात्रादतिरिक्तः । स चाचेतन
साधारणो बुद्धेरपि नैकसर्वगत्वादिविशेषप्रतिबद्धः सिद्धः । ततो विवक्षितसाध्या
पेक्षया वचनमात्रसिद्ध्या न किञ्चित् ।
कः पुनरेवं प्रतिजानाति सर्वज्ञपूर्वकाः पर्वतादय इति ? अपि तु बुद्धिमद्धेतुका
इत्याशङ्क्य साधनेनान्तरुपहसन्नाह,
साधारणासाधारणकर्मनिर्मितो हि समस्तो वस्तुराशिरिष्यते । कर्म चाचेतन
स्वभावमिति सकलज्ञानहेतवोऽसिध्यन्तः सिन्धुभूधरादयः किमनिष्टमस्माकमावहन्तीति
भावः । तन्मात्रसाध्याभिप्राये च विरोधासिद्धेः साधनोपन्यासवैयर्थ्यप्रसङ्गः । तस्मात्
उपात्तविशेष एवानेन 34a साध्यः । न च तत्र साधनसामर्थ्यमित्युक्तम् । अस्तु
तर्हि साधनान्तरादेव तथा सिद्धिरिति द्वितीयपक्षापेक्षया निश्चयाभावमुद्भावयन्नाह,
न प्रमाणान्तरं न वा हेत्वन्तरमस्ति यतोऽयं निश्चयः स्यादित्यर्थः । अथवा,
अतीन्द्रियत्वेनाध्यक्षासंभवादनुमानमभ्यर्थनीयम्, तदर्थं च सर्वं हेतुमधिकृत्याह,
267
उक्तानुमानतो हि प्रतिवादिसाधारणसर्वकृच्चेतनमात्रे सिद्धेऽपि विशेषशंसी
न कश्चिद्धेतुर्यो न स्वरूपासिद्धोऽन्यत्र सत्तायाः, तन्मात्रसत्तातिरेकिणि धर्मेऽनुमानस्यानव
सरात् । सत्ता तु क्षणभङ्गशंसिनीति नित्यैकत्वापेक्षया आह,
विपरीतसिद्धिरित्यर्थः । अधर्मादिवत् पर्युदासेन नित्येऽपि हि परसाधनवद्
दूषणस्याभिमतत्वात्, प्रस्तावमात्रफलत्वादनित्योक्तेः । व्यापित्वापेक्षया अनेकान्त
मप्याह,
व्याप्तित्वस्य परमार्थतोऽभावादेव दृष्टान्ते दर्शनाभावान्न तेन कस्यचिद् धर्मस्य
व्याप्तिः सिध्यतीत्युक्तं भवति । सर्वबोधस्य तु भावेऽपि न व्यापकत्वप्रतीतिः ।
कुत इत्याह,
इति, अर्वाग्दर्शनेन विशेषनिष्ठतया वस्तुतो निश्चेतुमशक्यत्वात् । तस्मादुपगीतगुणस्य
यथोक्तसाधनेभ्यो न साक्षान्नाधिकरणसिद्धान्तन्यायेन, नापि साधनान्तरात् सिद्धिः
इति सिद्धः साधकप्रमाणविरहः । तद्विशेषविरहिणि त्विष्टसिद्धिरिति ॥
अथवा कार्यत्वादिहेतुषूपन्यस्तेषु साध्यसामान्यविशेषभावेन विकल्प इति
सिद्धिरसिद्धिर्वेत्याह । तत्र कर्मवादिताप्रसिद्ध्या सिद्धसाधनं व्यक्तमित्यसिद्धिनिबन्धनं
विशेषेऽनुगमाभावमादर्शयन्नाह,
इति, साध्यस्येति प्रकृतम् । तत्र विभुत्वादिप्रत्यनीकधर्मणः कुलालादेरविवादेन सिद्धेः
असिद्धिरिष्टस्य दृष्टान्ते । अथ देहातिरिक्तभागस्यानिसर्गदुर्विभावस्य वैभवादिकमिष्टम्
इति मतिस्तथापि संशयोऽस्तु, किमिदानीमत्र निर्बन्धेनेति भावः ।
तस्मात् साध्यविकल्पात्सन्दिग्धसाध्यधर्मत्वाद् वा न दृष्टान्ते साध्येन कार्यत्वादेर्व्याप्ति
रिति विशेषस्यासिद्धेरेव, अनेकान्तस्तु हेतुदोषः ।
ननु धूमानुगमेऽपि,
इति समानो न्यायः, तदनयोर्नैकनियतं प्रामाण्यमन्यद् वेति । नियतं चेत् ? न समी
चीनमालोचितम् । तथा हि न तावद्विशेषसिद्धिमबधूय प्रामाण्यमनुमानमनुभवतीति
सिद्धम् । स तु विशेषः पक्षायोगव्यवच्छेदमात्रलक्षणस्तदतिरिक्तश्च संभवति, यथा
अग्निरत्र धूमात्, एवंरूपो वा ? तत्र प्रथमापह्नवे स्यादनुमानस्यापलापः, तन्मूलत्वाद्
अतिरिक्तसिद्धेरपि । न चासौ तथान्वयानुसरणमन्तरेणापि निरसितुं शक्यः । पक्षधर्मो
हि यत्प्रतिबद्धः सिद्धः स तेन धर्मिणमवियुक्तमनादर्शयन् स्वरूपसत्तयैव 34b
वियुज्येत, यदि परं कार्यहेत्वधिकारेण कालाद्यपेक्षातिरिच्यते । द्वितीयसिद्धिस्तु
तन्मात्रसाध्येति तज्जन्यविशेषग्रहणनान्तरीयकतयान्वयानुसरणमन्तरेणाभवन्त्यपि
नानुमानापलापाय प्रभवति, तद्विशेषविरहिणा धर्मेणायोगव्यवच्छेदसिद्ध्यापि
तस्याश्चरितार्थत्वात् । अनुमानविशेषापलापस्तु स्यात्, यथा कश्चित् पञ्चवर्णशिखं
शिखिनमनुमातुमभिप्रेत्य वह्निरत्र धूमादिति साधने परेण सिद्धसाधनाननुगमाभ्याम्
अभियुज्यमानस्तर्हि धूममात्रोच्छेदेनेह चानुमानमपि न स्यादिति ब्रुवाणः शोभेत ।
न त्वनुमानोच्छेद एव स्यात्, तदैव दहनसामान्यानुमानस्य तेन प्रमाणीक्रियमाण
त्वात् । तस्मात्,
नैतौ दूषणत्वेऽदूषणत्वे वा नियतौ, विषयभेदेन तु द्वयी स्थितिरिति मतम् ।
तद्वदिहापि जलधिभूधरादौ बुद्धिमदधिष्ठानायोगव्यवच्छेदमङ्गीकृत्य विवक्षितविशेषा
न्तरापेक्षया तौ दूषणमुद्भावयतश्चित्रकान्तिशिखानुमानोच्छेद एव प्रसञ्जयितुमाञ्जसः
नानुमानोच्छेदः । ततोऽनुमानविशेषापेक्षया नैकनियतं प्रामाण्यमप्रामाण्यं वेति युक्तं
न सामान्येन ।
ननु चाद्यापि भेदोऽन्वयमनपेक्ष्यैव सिद्ध इति भेदान्तरे कः प्रतिरोधः ? न वै
निरन्वया कापि सिद्धिरस्ति । सामान्यान्वय एव तु तं विशेषमनाकृष्य नावस्थातुं
शक्तः । न चैवं विशेषान्तरेऽपि तस्यावश्यं शक्तिरिति शक्यम्, यथोपवर्णितं प्राक्,
अन्यथा पञ्चवर्णशिखाद्यनुमानस्य दुर्निवारत्वात् । अत्रासंभवादिक्षेयणमेकचित्तत्वादि
मति पुरुषेऽपि समानम् । तादृगनुमानोद्गारस्तत्रापि समानः । तस्मादतिरेकविशेष
शंसिनावश्यमनेनान्वयः प्रदर्शनीय इति तदभावादनेकान्त एव । बुद्धिमन्मात्रसाधने
च सिद्धसाधनमिति स्थितम् ॥
स्यादेतत् । बुद्धिमानिति न चैतन्यमात्रवान्, अपि तूपादानाद्यभिज्ञः प्रयत्न
वान् वाभिमतः, तेन चान्वयो घटादिकार्ये सिद्ध इति भूधरादावपि कार्यत्वमुपलभ्य
मानं तादृशमेव कर्तारमुपस्थापयतीति नोक्तोभयदोषः । तथा हि तदुपादानाद्यभिज्ञ
इत्येव सर्वज्ञः, देशकालनियतश्च, न तद्भेद उपादीयमानकार्यग्रामनिवंर्तनसमर्थः स्यात्
इति नित्यत्वविभुत्वादयोऽपि तद्धर्माः सिद्धा इति चेत् ? सेयं छिन्नमूलविटपस्य
फलभोगप्रत्याशा । एकत्वे हि सिद्धे सिद्धिरेषां गुणानाम्, अन्यथा भिन्नदेशकालस्य
कार्यस्यानेककृतौ संभाव्यमानायां कस्य वैभवादयः, स्वस्वव्यापारविषयमात्रवेदनाच्च
कस्य सार्वज्ञमिति ?
एकत्वे सिद्धे 35a साध्यमशेषमाकृष्येत, न च तन्निश्चये किञ्चिन्निबन्धनम्
अस्ति । न च क्षित्यादिनिर्माणसमर्थः सिद्ध इत्येकवचनप्रयोगपतनात् तत्सिद्धिः,
प्रतिबन्धाभावात् । प्रतिबन्धे वा सिद्धैकत्वः परः कथमेनमुपेक्षेत ? जात्यपेक्षया तु
स्यादपीति न निर्बन्धः, अपरापरधूमप्रमितस्येव वह्नेः । न च विचित्रेऽपि चित्रकर्मणि
सजातीयरेखाद्यनुगमादेककर्तृसिद्धिवत् कार्यभेदेषु गुणविशेषानुगमात् तदेकत्वसिद्धिः,
तथाविधस्य कस्यचिदनुगतस्यैवानुपलब्धेः । उपालभ्यमानं च कार्यत्ववस्तुत्वादि नैकत्व
साधनं चित्रवदेव । गुणान्तरसंभवेऽपि हि सदृश एको वा कर्तेति सन्देह एव किं
पुनस्तदभावेऽप्येकनिश्चयः ? नियतमिदमभित्तिचित्रकर्मैव, यदभेदानिश्चये सर्वज्ञत्वादि
व्यवसीयत इति ।
इतरस्त्वाह एव त्वमपि कार्योत्पत्त्यैवावगन्तव्यम् । कथम् ? बहूनां व्याहत
मनसां स्वातन्त्र्येण परस्परविरोधेन मिथः स्वानुकूलाभिप्रायानवबोधेन युगपत् कार्या
नुत्पत्तिः, उत्पन्नस्य विलोपनादिप्रसङ्गश्च स्यादिति ।
अत्र चिन्त्यते बहुभिः करणे युगपत् कार्यानुत्पत्तिरिति भिन्नकालानां भिन्न
देशानां कार्यानुत्पत्तिर्विवक्षिता, एकस्यैव वा महावयविनः क्षितिधरादिरूपस्येति पक्षः ।
तत्र नैकत्राप्यनेकेन करणे उत्पत्तिविरोधं पश्यामः । यथा ह्येकस्य प्रवृत्तिस्तथान्येषामपि
स्याद् वल्मीकवत् । किं प्रयोजनमभिसन्धाय तेषां प्रवृत्तिरिति चेत्—न, विचित्रवृत्ति
त्वान्मनसां प्रवृत्तिनिबन्धस्य विशेषनिश्चायनाशक्तेः । अन्यथेश्वरस्यैव किमभि
प्रेत्येति चिन्तानिर्बन्धो निर्वोढुं न शक्यः । शक्यो वा अन्येषामभिप्रेतादिबाध्यता
वधारणपटीयसाम्, न मृदुप्रकृतेरीश्वरस्य ।
नापि बहूनां परस्परव्याहतिनियम उपपादयितुं शक्यः, वल्मीकौकसामेकारम्भ
दर्शनात् । पुरुषाणामहमहमिकया संभाव्यत एव तदिति चेत् ? सद्विवेकिनो ह्येक
कार्यारम्भिणः सन्त्यपीति तथाविधैरपरैरप्यतिप्रचुरतरैरेकस्य क्रमेण स्थवीयसः करणे
संभविनि कोऽस्माकं नरेष्वनुरोधः ? नापि युगन्धरादेर्युगपन्निष्पत्तिः केनचिदुपलब्धा,
यत एकस्यैव कस्यचिच्छक्तिः संभाव्यते । न चाहमहमिकया पुरुषेष्वपि व्याधात
नियमः शक्यनिर्वाहः, परस्पराव्याघातेन पुरुषस्य विरोधद्वयस्यानुपपत्तेः । तस्मात्
संभावनामात्रमेतत्, न प्रमाणवर्त्म इत्युपन्यासमर्हति, नानेकेनैकमैनाकादेः करण
मिति समयमात्रानुस्मृतिर्वा ।
नन्वनेकत्रापि प्रधानभूतेनेकेन भाव्यं बलीयसा सूत्रधारवत्, सेनानीवद् वा,
अतस्तस्यैव कर्तृत्वमितरेषां तदनुवर्तित्वादिति चेत्—35b न, तत्रापि नियमा
भावात्, स्वस्वप्रयोजनानुरोधेन स्वतन्त्राणामपि केषाञ्चिदेकसेत्वादिघटनादर्शनात् ।
तत्रापि कश्चिदेव प्रधानः प्रयोजक इत्यपि नास्ति, अनेकस्य तथा हृदयोत्कलिकाया
निवारकाभावात्, अप्रधानस्यापि वा प्रयोजकत्वसंभवात् । न तावतैव प्राधान्यं,
लोकविरोधात् । किं च सूत्रधारस्थानीयापरिमितैकैकजनसनाथैः सार्थैरपरिमितैरेव
खण्डशः स्थूलारम्भसंभवेऽपि का नाम कामसिद्धिः ? एतेन वल्मीकजन्तुषु मुख्योप
न्यासः प्रत्युक्तः ।
अपि च यथैकहृदयानुवर्तिभिरनेकैरभिनिर्मीयमानस्य प्रासादस्य सुखोपधाना
वयवसन्निवेशविशेष उपलभ्यते, न तथा विसंस्थूलस्थूलशिलाजालकलितेषु कुल
गिरिष्वपि, येन तथैवैकप्रधानभूतपुरुषपूर्वकत्वमेषामपि स्यात् । तस्मादेकैककैलासादि
सम्पादने बाधितुमशक्योऽनेकव्यापारः कथमपरदूरान्तरानेकदेशकालकलितेषु भावेषु
बाध्यः ?
आगमादेकत्वसिद्धिस्तर्हि इति चेत् ? सोऽयं सन्निपातापन्नस्य सर्षपै रक्षाबन्ध
विधिरबाधक एव बौद्धानधिकृत्यागमविचारैकचतुरचेतसः । यदि हि परीक्षागमग्रहः
तदायमेव परीक्षाकाल इति कस्तदनुरोधोऽधुनैव ? अथ परीक्षानपेक्षः, तदापि तत
एवाभिमतसमस्तवस्तुसिद्धिरस्तु, किमनुमानोपन्यासव्यसनेन प्रयासैकसारेण ? कष्टो हि
हेतुशोधनव्यवसायः सूक्ष्मप्रतिवेधविधुरबुद्धीनाम्, सुकरस्तु शास्त्रैकदेशपाठेनाभिमत
लाभः ।
यदप्ययमेव वादी प्रामाण्यमागमानां समर्थयन् न ह्यप्रमाणत्वे समस्ताश्रमिणां
संवादो नाम, तस्याप्रमाणत्वे कस्यचिदप्रामाण्यबोधेन विसंवादस्यापि संभाव्यत्वात्,
संवादनियमस्य च प्रमाणेष्वेव प्रत्यक्षादिषूपपत्तेरिति नाप्रमाणानि ऋग्यजुःसामानि,
समस्ताश्रमिणां संवादिज्ञानसाधनत्वात् प्रत्यक्षादिवदित्यादि पञ्चालकं पठति, तदपि
शिष्यसमितावेवोपयुज्यते । तथा हि संवादो नाम प्रमाणान्तरसङ्गतिरर्थक्रिया वा
स्यात्, न च तदुभयमपि,
इत्यादिवाक्यार्थेषु स्वर्गसाधनाग्निष्टोमादौ वा कस्यचित् संभवति ।
आश्रमिणस्तावद् यथैकस्य एको विभुः शाश्वतः स्रष्टा जगतोऽस्तीति मतिः,
तथान्यस्यापि । तदनुरूपानुष्ठानं चेति चेत् ? सा पुनरेषां मतिस्तदेकागमप्रभवा, तादृग
न्यप्रभवा वा, आकस्मिकविकल्पमात्ररूपा वा स्यात्, न तु प्रत्यक्षानुमानरूपा, अना
श्रमिणामप्यवकाशप्रसङ्गात्, प्रत्यक्षादेः पुरुषान्तरैः 36a अनपराधात् । आगमाश्रयं
तु ज्ञानमश्रुतवतोऽनादृतवतो न स्यात्, भवान्तराभ्यासवासनावशाद् वा संभवेत्
नान्यस्येति युक्तम् । तत्रेदं स्वतन्त्रतया न प्रमाणम्, सत्यसति वा वस्तुनि संभविनः
अभ्यासात् प्रसूतेः । तदागमप्रभवत्वेन प्रमाणान्तरसङ्गतिरुक्ता भवति, तादृक्प्रभव
त्वात्, तस्याप्यप्रामाण्यात् । तदसिद्धं यदसिद्धेन साध्यत इति न्यायः । तस्मात्
272
तादृक्समयानुस्मरणमात्रमेतदेवम्भूतः कश्चिदस्तीति । किं च, आश्रम इत्यपि दर्शनमात्रं
विद्मः, ततश्च समस्ताश्रमिणामिति विशेषणासिद्धिः, बौद्धदिगम्बरादेः संवादासिद्धेः ।
कतिपयसंवादश्च विपरीतमतेऽप्यस्तीति नोपन्यासः सफलः । अतएव विसंवादस्यात्यन्त
निवृत्तिरसिद्धा, यतः प्रामाण्यमवतिष्ठेत । अभिमतमाश्रमिणां त्वनादिकालप्रवृत्तसमान
संमोहसामर्थ्यादपि स्यादिति यत्किञ्चिदेतत् ।
तस्मादेकत्रापि मन्दरादावपरिमितपुरुषव्यापारविषयभागोपादानादिवेदिनां
प्रयत्नवतां कतमः सर्ववेदी ? भिन्नदेशकालैश्च तादृशां करणे कुतो नित्यविभुत्वादयः ?
न चादृष्टभागज्ञानावकाशः, तदन्तरेणापि कुम्भकारेण स्वव्यापारविषयस्य निष्पादनोप
लब्धेः । न च बहुभिरुत्पादितस्यावश्यं विलोपनादिप्रसङ्गे सङ्गतिः काचिदिति एकत्वा
पायेऽनुमृतत्वमनिवार्यं सर्वज्ञत्वादीनामनुमतमिति । एवं च सति, एतदप्यनिबन्धनमेव,
यदाह—तेषां बहुत्वे सर्वज्ञत्वे सति सर्वकर्तृकत्वात् तद्देशकालप्रतिनियतेषु कार्येषु प्रवृत्तौ
यौगपद्यप्रमाणाभावादिति, सर्वज्ञानक्रिययोरेकाधारासिद्धेः । अतएवैकनिराकरणे बहु
तराद्यपगमप्रसङ्गोऽपि न बाधकः । यदि हि सर्वज्ञाः सर्वकर्तारश्च बहवः सिद्धेयुरेकनिरा
करणमेवानुपयोगि स्यात्, बहुतरप्रयासश्चाभ्युपगतो भवति । यदा पुनरनेकमेकैकजनकं
वल्मीकजन्तुवज्जन्तुजातमासज्यते प्रकृतगुणासंस्पर्शि, तदा का नाम हानिः ? न हि
तदा त एव,
भवेयुरिति,
एतेन योऽपि मन्यते, भवदीयसर्वज्ञवदीश्वरोऽप्यनेक एव भविष्यतीति, तदपि
अनवकाशम्, सर्वक्रियाधिकरणस्यैकस्याप्यसिद्धेः । अस्माकं तु न सर्वक्रियया सर्वबोध
सिद्धिः, किं त्वभ्यासात् । स च सकलसाक्षात्कर्तव्याकारविकल्पसंभवात् संभवानुमान
मन्वेतीति तादृक्सार्वज्ञ्यसिद्धिर्यथैकस्य तथान्यस्यापि स्यादिष्यते वा इत्यदोषः ।
अभ्यासादेव तर्हि सर्वनिर्माणमपि भविष्यतीति चेत्—न, अशक्यत्वात् । तथा
हि, स्थावरजीवजननं जङ्गमापत्तिर्वा नाभ्यासफलम् । परिशिष्टप्रतिकृतिनिर्माणकल्प
नायामपि 36b कश्चिदेवमपि स्यादिति स्यात् । न तु इदमेव परिदृश्यमानं भवतु
वनादिकं न तथेति निश्चयः, विशेषोद्देशेन संभवानुमानस्याप्रवृत्तेः । तत्रापि दुर्लभ
273
बाह्योपकरणसंभवातिशयपराधीनो न चित्तमात्रपरावृत्तिवत् सुकरस्तदभ्यास इति
अध्यवसायः ।
प्रभावातिशयसहायापेक्षायां किं शिल्पेन ? न तदन्तरेण तस्य शक्तिरिति
अप्रमाणकम्, तथैवान्यत्र दर्शनादिति चेत्—न, दृष्टक्रमेण गर्भस्थशरीरादिनिर्माण
प्राप्तेः । तदवश्यं प्रभावेतरः । न च तादृक्प्रभावाधिगतये मार्गस्य कश्चिन्निश्चयः । अस्तु
वा व्यापिशिल्पसिद्धिरादिशब्दसंग्राह्यश्चाभ्यासः । तथाप्याह, सन्निवेशादिषु हेतुषु
इष्टस्याकर्तृत्वस्य सिद्धिरसिद्धिर्वा, असिद्धिरेव, उपयोगाभावात् ।
न हि नरकादिना तावत् कश्चिदुपयोगः संवित्त्यानुष्ठातुः सुखोपकरणमात्र
सृष्टावपि नार्थः । श्रमेण स्वश्रेयसः संभवे हि तान्यन्यथा भवन्ति, भूतानि वा सुखम्
आधास्यन्ति । यदि परं तन्मार्गमविदुषां तदुपदेश एवानुग्रहकरः, अतस्तदर्थं मार्ग
साक्षात्करणाभ्यास एव श्रेयानिति वैयर्थ्यानध्यवसायाभ्यां नाभ्यासः । तर्हि प्रतिपरमाणु
ज्ञानाभ्यासेऽपि कथं तद्वद् वा सर्वकरणेऽपि न क्षतिरित्याह सर्वसर्वविदि,
इति, उपयुक्तसर्वज्ञपक्षस्य मुख्यतया वक्ष्यमाणत्वात् । अथवा वैयर्थ्यानध्यवसाययोस्तत्र
संशयो नाभावनिश्चय इत्यर्थः । उद्देशश्चान्यत्रोपदर्शनमिति न परेण सह साम्यम् ।
ततः प्रकृतहेतुभ्यः प्रयत्नवतां सिद्धावपि न क्षतिरिति ।
ननु प्रयत्नवता जन्तुजातेन जनिता गन्धमादनादय इति भवतामनिष्टमेव, ततः
प्रकारान्तराभावेनानेकतो निवर्तमानः प्रयत्नवानेक एव सकलकार्यकर्ता सिध्यन् सर्वज्ञ
त्वादिकमपि प्रत्युज्जीवयतीति चेत् ? नैतदस्ति, वस्तुप्रतिबन्धानुपपत्तेरिच्छायाः, तत्
कृताया अनेकतो निवृत्तेरसाधनत्वात् । यदि च कथञ्चिदसौ न स्वीकुरुते, स्वीकारयितुं
तर्हि चरणमर्दनादिनाराधनीयः प्रतिवादीति,
विपर्ययपर्यवसायिव्यापारत्वात् तस्येति ।
ननूभयथापि तावत् परस्यानिष्टमेव, न हि सत्त्वलोकः सकलोऽपि प्रयत्नद्वारेण
कारणमिष्यते, अपि तु चेतनालक्षणकर्माधिपत्यमात्रेण, ततः प्रयत्नवन्नान्तरीयकं
274
कार्यत्वमेकमनेकं वा प्रयत्नवन्तमन्तिके दधानं साधनमनिष्टस्यैवेति चेत् ? तत् किमि
दानीं परानिष्टमात्रसिद्धये साधनमुपन्यस्तम्, किं नु स्वसाध्यसिद्धये ? तत्र च परेष्ट
सिद्धिरसिद्धिर्वात्मन इति न 37a किञ्चित् साधनोपन्यासफलमिति वक्तुमाह,
इति । समानमिदमुभयसाधनाङ्गवचनत्वनिबन्धनमानर्थक्यादिति भावः । न च पर
एव साधनवादी, यतोऽस्य द्विधानिष्टमापाद्यमानं शोभेत । अनिष्टमप्यस्य प्रकरणापन्नं
नित्यैकसर्वज्ञत्वे तत्त्वमेव विश्वस्यापादयितुमारब्धं न यत्किञ्चिदिति । एवं तर्हि साधनोप
न्यासेऽपि किमसिद्धिनिबन्धनमिति वक्तव्यम् ।
यत्पुनरुक्तम्,
इति, तत्र यद्यपि सर्वगसर्वज्ञत्वादिभिरन्वयेऽसिद्धिसंशयौ यथायोगम्, तथाप्येकत्वेन
मा भूताम्, तदेकप्रयत्नवत् कर्तृसिद्धौ सिद्धमशेषं साध्यम् । दृष्टश्च कुलाल एकोऽनेक
घटपिठरादिकारक इत्याशङ्क्य एकत्वेऽप्यन्वयमापादयन्नाह,
इति । असिद्धिरिति वर्तते । अयमभिप्रायः । न प्रकृतमेव घटपिठरादिकार्यमेकेन
कृतमिति सर्वस्य तथाभावः । तत्रानेककुलालादिव्यापारः स्फुटमवधार्यते । तत् कुत
एकेन यत्नवता दृष्टकार्याणामन्वय इति ? अथवा कुलालो नामैकः कश्चिदस्ति भूत
भौतिकसंवित्तिराशिरयं कुम्भकारादिप्रज्ञप्तिविषयः, करचरणसमुदायो वेति । वस्तुतः
केनैकेन करणं कुम्भादेरुपलम्भगोचर इत्यर्थः ।
अथ किमनेन निर्बन्धेन ? यादृश एव कश्चिदेकव्यहारगोचरो दृष्टः, तादृशः
संहतस्वभाव एवैकः कर्ता सर्वस्योपादानाद्यभिज्ञः सिध्यन् सर्वज्ञ एव सिध्यति । ततो
गुणान्तरतिरस्कारेऽपि तावतैवोपादेयत्वमुभयपुरुषार्थशंसितिरस्योपपद्यत इति न
काचित् क्षतिरिति, अत्रापि पक्षे तेनैव सर्वेऽमी कार्यत्वादिहेतवो व्यभिचारिण इति
व्यक्तमनैकान्तिकत्वमभिप्रेत्याह,
275
इति । साध्यस्येति शेषः । कुलालवत् संधातमात्रतया कार्यत्वसन्निवेशादिभावेऽपि प्रयत्न
वत्कर्तृपूर्वकत्वस्याभावात्, एतदभावेऽपि वा तस्य भावात् । तत्राप्यन्यत्कारकेष्टौ
वा अनवस्थानादप्रतिपत्तिः ।
ननु चाचेतनस्वभावः स्वयमुत्पत्तौ परं चोत्पादयितुं प्रयत्नवन्तमपेक्षते । स तु
स्वयमेव तथाविधबुद्ध्याधार इति किमपरेण ? न हि जडा घटादयः प्रकाशमपेक्षन्त
इति प्रकाशेनाप्यपरः प्रकाशोऽपेक्षितव्य इत्यस्ति नियमः । ततः केयमनवस्थेति ?
एवं तर्हि कुलालसंज्ञित एव प्रयत्नबान् बुद्धीन्द्रियादिकलापः कथमपरमपेक्षते ?
तस्माच्चेतनोऽचेतनो वा कलापः स्वभावेनैवापरचेतनमपेक्ष्य जायते जनयति वेत्युप
गन्तव्यमित्यनवस्थैव । अथ चेतनवर्गश्चेतनान्तरनिरपेक्ष एवेष्यते, तदा घटादिवर्तिनः
कार्यत्वादयोऽभिमतकारकाधिष्ठायकविपरीतनान्तरीयकाः सिध्यन्तो न विरोधदूषण
परिहारेण स्थितिमनुभवेयुः । तथाविधाधिष्ठानस्वीकारे तु स्वभावविप्रकर्षादनुप
लब्धावपि तद्व्यापारसंभावनायां न 37b तद्विपरीतदृष्टैकनान्तरीयकत्वमेषामिति
विपर्ययव्याप्तेरभावादभावो विरुद्धव्यवहारस्य स्यात् । तदापि यदि कार्यकारण
व्यवस्थानाय व्यतिरेकचिन्ताचतुरः कश्चिन्न प्रत्यवस्थानमाद्रियते, न चेदानीं तदा
रब्धमित्यास्तां तावत्,
तत् किमनेन निर्बन्धेन ? निर्बन्धे वा विरोध्यध्यक्षस्थूलदोषावतारप्रसङ्गात्
तथाप्यसिद्धिर्वेति विपरीतसिद्धिर्योजयिष्यत इति सान्तर्गर्वो गजनिमीलितेनैव वाऽव
धीर्य यथैवानेन सर्वकार्योत्पत्तौ निमित्तकारणमीश्वरो गृहीतः, तथैनं संभाव्य चेतन
स्यापि चेतनान्तरापेक्षायामनवस्थानभीरोस्तेनैवाव्यभिचारानाश्रित्य संशयमाह,—अथ
प्रयत्नवानपि कुलालो न स्वशरीरे किं तु कुम्भादौ, ततः स्वशरीरसिद्धये किं न
परमपेक्षेत ? तर्हीश्वराभिमतोऽपि परकरणप्रयत्नवान् न स्वशरीर एव, स्वात्मनि
कारित्रविरोधादिति किं न परमपेक्षेत ? न चापेक्षते । ततो यदर्थकारि कार्यादि वा
तत्प्रतियत्नवदधिष्ठितमिति तत्तेनैव व्यभिचारीति संशयसिद्धिः ।
ननु तस्य शरीरमेव नास्तीति कुतोऽनेकान्त एषः ? तदेतत् प्रकरणविस्मरण
फलम् । तथा ह्यन्वयोपदर्शनसमीहया कुलाले सांवृतमेकत्वमङ्गीकृत्य तादृक्सांवृतैक
पुरुषनिर्मेयत्वं जगतो भवतैव स्वीकृतमित्ययमस्माकमवकाशः । यदि तु वास्तवमेव
276
एकत्वं शरीरसहचारविरुद्धमनुरुध्यते, न तर्हि सांवृतमेकत्वमुपनेतव्यं दृष्टान्ते व्यापकत्वेन
कार्यादेः । नापि नाममात्रपरेण तेन व्याप्ता तत्त्वतस्तथासिद्धिप्रत्याशा फलवती । न
खलु दहनोपचरितमाणवकप्रतिबद्धवचनविशेषादिकार्यमुपलभ्य पारमार्थिकं कश्चिद्
दहनमनुमीयते ।
अस्खलन्ती एकप्रतीतिः पुरुषावयविनीति चेत् ? कः पुनरिह साक्षादुपचारत्वम्
आह ? अतस्मिस्तद्व्यवहारस्तु द्वयोः समान इत्युच्यते । शरीरत्वेऽवयविबाधकात्
एकाध्यवसायस्य भ्रमत्वमवसातव्यम्, सत्त्वेऽपि वावयविनः शरीरावयवी कराद्यव
यवा बुद्धिरित्येष कलाप एकशब्दाभिधेयः, भूतादिकलापो वेत्यपारमार्थिकत्वं सिद्धम्
अधिष्ठातुः ।
स्यादेतत् । पुरुष एव तत्राधिष्ठाता, कर्ता वा, स च शरीरादिभ्यो लब्ध
व्यतिरेक एक एवेति चेत् ?
जन्मन्यदृष्टमपरं परिकल्प्यते यत् ।
नानेकमित्यनवधिर्विविधो विमोहः ॥
अदृष्टस्य तावद् भाव एव दुरवधारः सहजवैषम्यादत्रानुमानस्येत्युक्तम् ।
तस्यापि दृष्टानुपलम्भसचिवप्रत्यक्षसाध्यः कारणभावः । स च दृष्टव्यवच्छेदेन तस्यैव ।
अन्यथा करचरणादेरपि व्यापारसंभवे तस्याप्यनुमानप्रसङ्गे पुनः स एव व्यभिचारः ।
अन्यथा पुरुषस्याप्यनुमानमनिबन्धनं स्यात् । एतेन चैतन्यसन्तानस्यैकपुरुषत्वपरि
कल्पनं प्रत्युक्तम्, अस्यापि करचरणादिसहकृतस्यैव 38a शक्तिप्रतीतेः, कार्यात्
तत्त्वत एवानुमानप्रसङ्गो धूमादिव सेन्धनशिखिनः ।
चैतन्यमात्रेण व्याप्तिर्गृह्यते नापरेणापीति चेत्—न, समानन्यायतया वि
भागस्य कर्तुमशक्यत्वादिति । तदयं बुद्धिशरीराव्यतिरेकिणः कारणतामन्ययोगव्यव
च्छेदेनैव वक्तुमर्हति, यतस्तन्मात्रमनुमातुमप्रतिबन्धेन शक्तुयात्, पारमार्थिकैकत्वेन
च व्याप्तिं ग्रहीतुम् । तथा च सति दृष्टं दृष्टान्वयव्यतिरेकं कारकसमुदायमपहायान्यदेव
कारणं कल्पितमित्ययमपरो धिक्कारः । तदपि यदि कथञ्चिदनेकं स्याद् विफलः सकलो
277
यत्न इत्येकमेव परिकल्पनोयमित्याकाशकमलपरिमलाकृष्टमधुकरकोलाहलप्रायमिदम्
अखिलमाकलयामः ।
तदलं देहादिव्यतिरिक्तोपक्षेपेण । तस्मात् प्रयत्नवतः कर्तुरेकत्वेन व्याप्तिर्न मुख्या,
कर्तृवाच्यस्य कुलालादेस्तत्त्वत एकत्वानुपपत्तेः । सांवृताश्रये च तादृशस्यैवानुमानप्रसङ्गेन
तेनेव व्यभिचारः कार्यत्वादेरिति संशयः साध्यस्येत्युक्तम् ।
ननु तथापि तादृशः साध्यस्यासिद्धौ केन व्यभिचारः, सिद्धौ च व्यभिचारः
किं करिष्यति ? व्यभिचारादसिद्धिरेवेति चेत् ? असिद्धौ तर्हि व्यभिचारोऽपि नास्तीति
कुतोऽसिद्धिरिति सिद्धिरिति वा व्यवतिष्ठते ? कार्यत्वादेश्च वस्तुधर्मस्य वस्तुसन्नेव धर्मी
भवितुमर्हतीति न चोद्यम्, अभ्युपगमविरोधस्यानेन क्रमेण प्रतिपादयितुमारब्धत्वात्
तत्त्वतः । अस्ति चासौ साध्यस्य साधनत्रैरूप्येण त्रिरूपसाधनस्य च यथाभिमतसाध्येन,
तत्र साध्यसत्त्वे विपक्षव्यतिरेकस्यासत्त्वात्, स्वाभ्युपगमसिद्धतया प्रमाणसिद्धमिति
साधारणानैकान्तिकमुच्यते,
इति वचनात् । पराभ्युपगमः खलु न प्रमाणमिति युक्तम्, तद्बाधनायैव प्रवृत्तेः ।
अतएव न स्वतन्त्रहेतावस्याश्रयः । प्रसङ्गस्य च विपर्यय एव फलम् । स्वोपगमस्य
त्वप्रमाणत्वे वचनोच्चारणमेव न स्यात् । स्वदृष्टार्थप्रकाशनं च वचनं परार्थानुमानात् ।
न चैवं स्वदृष्टरूपत्रयप्रकाशनमनेन कृतं भवतीति तद्वादिनोऽसाधनाङ्गवचनं निग्रह
स्थानमुचितम् । परस्य तु दोषोद्भावनमेवेति स्थितम् । अथवा अन्वयघटनार्थमेवैकेन
करणमुपनीतमाशङ्क्याह,
इति । दृष्टान्तेऽसिद्धिरेव तावदेकेन करणस्य । सिद्धावपि वा सन्देह एव कस्य, यदर्थम्
उपनीयते दृष्टान्तः ? सर्वोपसंहारवत्या व्याप्तेरिति यावत् । तथा हि न दृष्टान्ते दृष्टम्
इत्येव यस्य कस्यचिद् वस्तुनो व्याप्यव्यापकभावप्रतीतिः, अतिप्रसङ्गात्, अपि तु
प्रतिबन्धसिद्धेः । न चेह किञ्चिन्निबन्धनमस्तीति साध्यधर्मिणि सिध्यन्तोऽपि कर्तृत्वा
दयो नैकत्वनियतमात्मानमातन्वन्तीति विपर्यये बाधकप्रमाणाभावात् प्रयत्नवत्कर्तृ
278
नियता 38b अपि कार्यत्वादय एककर्तृकत्वे साध्ये सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकतया
संशयहेतव एवेति ।
तथा च शंकर एवाह, न कर्तुरेकत्वेनाचेतनोपादानत्वस्याव्यभिचार इत्यादि ।
यत् पुनराह, न चैवमचेतनोपादानत्वस्य प्रयत्नवदधिष्ठानमात्रेण व्यभिचार इति, न
तन्मात्रेण प्रस्तुते कश्चिदुपयोगः । विवादाधारधर्मसिद्धेस्तत्सिद्धौ प्रतिबद्धत्वस्य पूर्वं
प्रतिपादनादिति ।


c: text/html

text:
शुक्रवार, अक्तूबर 29, 2010
प्रातः काल के मंत्र
प्रातरग्निं प्रातरिन्द्रं हवामहे प्रातर्मित्रा वरुणा प्रातरश्विना ।
प्रातर्भगं पूषणं ब्रह्मणस्पतिं प्रातः सोमोमुत रुद्रं हुवेमा ।।
प्रातर्जितं भगमुग्रं हुवामे वयं पुत्रमदितेर्यो विधर्ता ।
आध्रश्चिद्यं मन्यमानस्तुरश्चिद्राजा चिद्यं भगं भक्षीत्याह ।।
भगप्रणेतर्भग सत्यराधो भगेमां धियमुदवा ददन्नः ।
भग प्रणो जनय गोभिरश्वैर्भग प्र नृभिर्नृवन्तः स्याम ।।
उतेदानिं भगवन्तः स्यामोत प्रपित्व उत मध्ये अह्नाम् ।
उतोदितो मघवन्त सूर्यस्य वयं देवानां सुमतौ स्याम ।।
भग एव भगवाँ अस्तु देवास्तेन वयं भगवन्तः स्याम ।
तं त्वा भग सर्व इज्जोहवीति स नो भग पुरएता भवेह ।।
समध्वरायोषसो नमन्त दधिक्रावेव शुचये पदाय ।
अर्वाचीनं वसुविदं भगं नो रथमिवाश्वा वाजिना आ वहन्तु ।।
अश्वावतिर्गोमतिर्न उषासो वीरवतिः सदमुच्छन्तु भद्राः ।
घृतं दुहाना विश्वतः प्रपीता यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ।।
सदस्यता लें संदेश (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
वेदाङ्गम्
वेदाङ्गं वेदाध्यनस्य अधिकारप्राप्त्यै अध्येतव्यांशः। वेदाङ्गानि षड् सन्ति। अङ्गमित्यस्य पदस्य व्युत्पत्तिः " अङ्ग्यते ज्ञायते अनेन इत्यङ्गम्" इत्यस्ति । वेदानां भाषा भावश्च दुरूहौ इत्यतः वेदार्थावबोधाय वेदाङ्गानाम् अपेक्षा भवति । अत एव - "षडङ्गो वेदोध्येतव्यः, साङ्गं वेदमधीत्यैव" इत्यादयः उक्तयः जाताः ।
"शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दसां चयः ।
ज्योतिषामयनञ्चैव वेदाङ्गानि षडेव तु"॥
इत्यनेन शिक्षा, कल्पः, व्याकरणं, निरुक्तं, छन्दः, ज्योतिषं च वेदाङ्गानि इति ज्ञायते । एतानि षट् शास्त्राणि इत्यपि प्रसिद्धानि सन्ति। एतेषां वेदाङ्गानाम् उल्लेखः गोपथब्राह्मणे बोधायनधर्मसूत्रे गौतमधर्मसूत्रे रामायणसदृशप्राचीनग्रन्थेषु च उपलभ्यते ।
"अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।
पुराणं धर्मशास्त्रञ्च विद्या ह्येताश्चतुर्दश" ।
इत्यनेन चतुर्दशसु विद्यासु वेदाङ्गानां स्थानं प्रथमम् अस्ति ॥
वेदोपि कश्चित्पुरुषकल्पः । अतः तस्य वेदपुरुषस्य किमङ्गं किमु शास्त्रमिति उच्यते यथा-
- "छन्दः पादौ शब्दशास्त्रं च वक्त्रं कल्पः पाणी ज्योतिषं चक्षुषी च ।
- शिक्षा घ्राणं श्रोत्रमुक्तं निरुक्तं वेदस्याङ्गान्येवमाहुर्मुनीन्द्राः ॥"
- एवं साङ्गवेदज्ञानम् एव पूर्णत्वं पूज्यत्वं च ददाति ॥
व्याकरणं वेदस्य मुखं इतिवत् ज्योतिषं वेदस्य चक्षुः इति स्तूयते।
अन्तर्विषयाः
वेदाङ्गस्यार्थः[सम्पादयतु]
अङ्गशब्दस्य व्युत्पत्तिलभ्यः अर्थोऽस्ति - 'उपकारकः’ - 'अङ्ग्यन्ते ज्ञायन्ते अमीभिरिति अङ्गानि॥' अर्थाद् येन कस्याऽपि वस्तुनः स्वरूपज्ञाने साहाय्यं प्राप्यते तदेव अङ्गमिति कथ्यते ।
वेदः स्वयमेवैकः दुरूहो विषयोऽस्ति । तदर्थज्ञाने, तस्य कर्मकाण्डस्य प्रतिपादने यानि उपयोगीनि शास्त्राणि सन्ति, तान्येव वेदाङ्गानि भवन्ति ।
आवश्यकता[सम्पादयतु]
वेदस्य यथार्थज्ञानलाभाय षण्णां विषयाणां ज्ञानमपेक्षितं भवति । वेदमन्त्राणाम् अवितथोच्चारणमेव प्रथममावशयकं भवति। शब्दमयमन्त्राणां यथार्थोच्चारणाय प्रवर्तमानं वेदाङ्गं 'शिक्षा' इत्यभिधीयते । वेदस्य मुख्यप्रयोजनं वैदिककर्मकाण्डस्य यज्ञयागस्य च यथार्थानुष्ठानमस्ति । अस्मिन्नर्थे प्रवृत्तमङ्गं 'कल्प' इति कथ्यते । वेदानां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात् प्रकृतिप्रत्ययोपदेश-पुरःसर-पदस्वरूप-प्रतिपादकत्वादर्थनिर्णयनकृत्साधनेष्वन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् व्याकरणं नाम वेदाङ्गं नितान्तमेव महनीयं श्रेष्ठञ्च अङ्गमङ्गेषु स्मृतम् । निरुक्तस्यास्ति विषयः — वैदिकपदानां व्युत्पादनम् । निरुच्यते निश्शेषेणोपदिश्यते तत् तदर्थावबोधनाय पदजातं यत्र तन्निरुक्तमिति कथ्यते । वेदाः – सन्ति छन्दोबद्धाः । अतः तेषाम् उच्चारणनिर्मित्ताय छन्दोज्ञानं नितरामपेक्षितम् । वरुणस्य विषये शुनःशेपऋषेः प्रख्यातोऽयं मन्त्रोऽस्ति—
'निषाद घृतव्रतो वरुणः पस्त्यास्वा॥ साम्राज्याय सुक्रतुः॥'
यज्ञभागाः बहुविधाः सन्ति। केचन यज्ञाः एवंविधा विधाने नीताः, ये संवत्सरसम्बन्धिनः सन्ति । केचन क्रतुसम्बन्धिनो वर्तन्ते । केचन च तिथि-मास-पक्षनक्षत्रपरकाः सन्ति । तस्माज्ज्यौतिषं नाम वेदाङ्गमपि नैजं वैशिष्ट्यं निदधाति ।
संक्षेपेण वैदिकमन्त्राणामुचितोच्चारणाय शिक्षायाः, कर्मकाण्डस्य यज्ञीयानुष्ठानस्य च निमित्ताय कल्पस्य, शब्दानां रूपज्ञानाय व्याकरणस्य, अर्थज्ञानाय निर्वचनाय च निरुक्तस्य, वैदिकच्छन्दसां ज्ञानलाभाय छन्दसः, अनुष्ठानस्योचितकालनिर्णयार्थं च ज्योतिषशास्त्रस्य प्रयोजनमस्ति ।
आधुनिकानामितिहासकाराणां कथनमिदं यत् षण्णामपि वेदाङ्गानां निर्माणं वैदिकयुगस्य उत्तरार्द्धभागेऽभवत् । शिक्षा, व्याकरणं, कल्पः, निरुक्तं, छन्दः, ज्यौतिषं इत्येतानि वेदाङ्गानि सन्ति। पाणिनीयशिक्षा प्राह -
छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते।
ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रौतमुच्यते।।
शिक्षा घ्रणां तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम्।
तस्मात् साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते।।[१]
पतञ्जलिना अपि उक्तम् - 'ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' (पस्पशाह्निके)।
षण्णामप्येतेषां वेदाङ्गानाम् उल्लेखो गोपथब्राह्मण-बौधायनधर्मसूत्र-गौतमधर्मसूत्र-रामायणसमेषु प्राचीनग्रन्थेषूपलभ्यते । बुद्धावतारात्प्राग्वर्त्तीकालात् उत्तरवैदिककालत्वेन अनुमीयते। वेदानां भाषा भावश्च उभावपि दुरूहौ स्तः तस्माद् वेदार्थावगमनाय वेदाङ्गानामपेक्षा भवति ।
शिक्षा[सम्पादयतु]
शिक्षानाम तच्छास्त्रं येन वेदमन्त्राणामुच्चारणं शुद्धं सम्पाद्येत । वेदे स्वरस्य प्राधान्यं वर्तते, स्वरज्ञानं च शिक्षाऽऽयत्तम्, अत एवेदं शिक्षाशास्त्रं वेदाङ्गम् । शिक्षाशास्त्रप्रयोजनं तैत्तिरीयोपनिषदारम्भे उक्तं, यथा —
'अथ शिक्षा व्याख्यास्यामः - वर्णः, स्वरः, मात्रा, बलम्, साम, सन्तान इत्युक्तः शिक्षाध्यायः॥'
तत्र वर्णोऽकारादिः, स्वरोदात्तादिः, मात्रा ह्रस्वादिः, बलं स्थानप्रयत्नौ, साम निषादादिः, सन्तानो विकर्षणादिः । एतदवबोधनमेव शिक्षायाः प्रयोजनम् ।
यथा वैदिकविधीनां सम्पादनार्थं ब्राह्मणग्रन्थाः उपयुज्यन्ते, तथैवोच्चारणप्रयोजनेन शिक्षायाः उपयोगो वाञ्छच्यते । वेदानां वैदिकसाहित्यस्य वा अध्ययनाध्यापनविषयकविधीनां निर्देशः शिक्षाशास्त्रे कृतः । शिक्षा स्वरवर्णाद्युच्चारणानि केन प्रकारेण कर्त्तव्यानीत्येतस्मिन् विषये उपदिशति । सायणस्य ऋग्वेदभाष्यभूमिकायामुक्तम् -
'स्वरवर्णायुच्चारणप्रकारो यत्र शिक्ष्यते उपदिश्यते सा शिक्षेति'
वेदपाठावसरे शुद्धमुच्चारणं स्वरक्रिया च युक्ता काम्येते। अशुद्धोच्चारणयुक्तो भ्रष्टस्वरश्च वेदपाठो महद् दुष्फलं जनयति । यज्ञयागोपासनादिकं यत्कार्यमिष्टलाभाय क्रियते, तस्माद्विशिष्टलाभो न कदापि अशुद्धेनोच्चारणेन समवाप्तः सञ्जायते । तद्विधमशुद्धोच्चारणयुतं कार्यं तु विपदां महतीम् उत्पादयति। श्रूयते यत् पुरा 'इन्द्रशत्रुर्वधस्व' इत्यस्य मन्त्रस्य अशुद्धोच्चारणं कृतमभूत्, तेन यजमानम्प्रति तदनिष्टकारकमसिद्धयत् । पाणिनीयशिक्षायामुक्तम् --
'मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा, मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह।
स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति, यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात्॥'
कल्पः[सम्पादयतु]
कल्पः वेदानां द्वितीयमङ्गमस्ति । ब्राह्मणकाले यागस्य तावान् प्रचारः जातः यत्, तेषां यथावज्ज्ञानाय पूर्णपरिचयप्रदायकग्रन्थानाम् आवश्यकता अनुभूयते स्म, तामेव आवश्यकतां स्वल्पैः शब्दैः पूरयितुं कल्पसूत्राणि विरचितानि । वेदविहितानां कर्मणां व्यवस्थापनं क्रमपूर्वकं कल्पशास्त्रे कल्पितम्। उत्तञ्च - 'कल्पो वेदविहितानां कर्मणामानुपूष्येण कल्पनाशास्त्रम्।'
व्याकरणम्[सम्पादयतु]
व्याकरणं नाम वेदानां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात्, प्रकृति-प्रत्यय-उपदेश-पुरस्सरपदस्वरूप-प्रतिष्ठापकत्वाद् अर्थनिर्णयनकृत्साधनेषु अन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् वेदाङ्गस्य किञ्चन अङ्गम्।
निरुक्तम्[सम्पादयतु]
निरुक्तं निघण्टोर्महत्त्वपूर्णा टीकाऽस्ति । निरुच्यते निश्शेषेण उपदिश्यते तत् तदर्थावबोधनाय पदजातं यत्र तत् निरुक्तमिति कथ्यते । निरुक्तं यस्मिन्नाधारे प्रवृत्तं भवति — अर्थात् प्रत्येकं संज्ञापदं धातुना व्युत्पन्नोऽभवत् इत्याधारस्तु नितान्तं वैज्ञानिकमस्ति । अस्यैव सम्प्रति नामास्ति ‘भाषाविज्ञानम्' । अस्योन्नतिः पाश्चात्यजगति शतवर्षाभ्यन्तरे अभवत् । त्रिसहस्रवर्षं प्राग् वैदिकाः ऋषयः अस्य शास्त्रस्य सिद्धान्तानां वैज्ञानिकरीत्या निरूपणं कृतवन्तः । भाषाशास्त्रस्य इतिहासे भारतवर्षे एव अस्य मूलोद्गमस्थानमस्ति । निरुक्तस्य आरम्भेऽस्य विषयस्य येषां नियमानां प्रतिपादनं समुपलब्धं भवति, तत्तु विशेषरूपेण महनीयमस्ति।
छन्दः[सम्पादयतु]
छन्दो वेदस्य पञ्चमाङ्गमस्ति । वेदाः सन्ति छन्दोबद्धाः, अतः तेषामुच्चारणनिमित्ताय छन्दोज्ञानं नितरामपेक्षितम्। छन्दोभिधेनैतेनाङ्गेन छन्दसा सर्वेषामुच्चारणस्य विधिः, तदगतिप्रकारः, तद्गानरीतिश्च विदिता भवति। तस्माद्वैदिकमन्त्रोच्चारणप्रयोजनेन तदध्ययनं पूर्वमुचितम् । विना छन्दोज्ञानं यो वेदाऽध्ययनयजनयाजनादिकार्याणि करोति, तस्य तानि सर्वाणि कार्याणि न भवन्ति फलदायकानि । स्पष्टतया कात्यायनेन उक्तम् -
'यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दो दैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वा अध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गर्त्ये वा पात्यते प्रमीयते वा पापीयान् भवति।'[२]
ज्योतिषम्[सम्पादयतु]
ज्योतिषं वेदस्य नैजं ज्यौतिषायत्तमतं ज्यौतिष् ज्योतिषशास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं स्वीकृतम् । अयमर्थः उक्तः अार्चज्योतिषे, यथा —
'वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः कालानुपूर्वा विहिताश्च यज्ञाः॥
तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्यौतिषं वेद स वेद यज्ञान्॥'[३]
इदं कालविज्ञापकं शास्त्रम् । मुहूर्तं शोधयित्वा क्रियमाणाः यज्ञादिक्रियाविशेषाः फलाय कल्पन्ते नान्यथा । तन्मुहूर्तज्ञानं च ज्योतिषाश्रितम् । अतोस्य ज्योतिश्शास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं स्वीकृतम्।
विशेषम्[सम्पादयतु]
वेदाङ्गानि वेदस्य अध्ययनाय सहायकानि इति मन्यते। परन्तु तानि वेदाङ्गानि एव न पर्याप्तानि। श्रौतग्रन्थाः, लक्षणग्रन्थाः, प्रातिशाख्यग्रन्थाः, देवताग्रन्थाः अपि वेदाध्ययने महत्त्वपूर्णं साहाय्यं प्रयच्छन्ति।
प्रातिशाख्यसाहित्यम्[सम्पादयतु]
प्रातिशाख्यग्रन्थः वैदिकवाङ्गमयस्य विचारणीयान् विवेचनीयांश्च विषयान् अधिकृत्य लिखितः वेदस्य लक्षणग्रन्थोऽस्ति। अनेन ग्रन्थेन वेदस्य बाह्यस्वरूपं निर्दिष्टं भवति । चतुर्णां वेदानां चत्वारि प्रातिशाख्यानि सन्ति । तानि च – ऋक्प्रातिशाख्य-वाजसनेयिप्रातिशाख्य-तैत्तिरीयप्रातिशाख्य-सामवेदीयप्रातिशाख्य-अथर्ववेदीयप्रातिशाख्यानि च । एतेषु प्रातिशाख्यग्रन्थेषु ऋग्वेदप्रातिशाख्यं शीर्षस्थानीयमस्ति। विषयप्रतिपादनदृष्ट्या वैदिकशब्दानां वेदमन्त्राणाञ्च व्याकरणप्रक्रियाप्रदर्शनमेव प्रातिशाख्यानामुद्देश्यम् ।
देवताग्रन्थाः[सम्पादयतु]
देवताग्रन्थाः वेदमन्त्राणां देवताः प्रतिपादयितुं लिखिताः । पूर्वमत्र विभागे बहवो ग्रन्थाः आसन्, परं कालान्तरे एक एव प्रसिद्धो बृहद्देवता नामा ग्रन्थः प्राप्यते । वेदेषु देवतानां स्थानम् महत्त्वपूर्णमस्ति। प्रकृतिदेवतायाः लीला बहुविधाः सन्ति । वैदिकऋषयः तस्याः तत्तल्लीला अवधारयितुम् अनेकाः देवताः अकल्पयन्। मानवानाम् अखिलानि कार्याणि आसां देवतानुकम्पयैव सम्पद्यन्ते इति तेषां विश्वासः। घटमानानाम् अखिलानां घटनानामपि संसारे कारणभूताः देवताः एवेति । यास्कमतानुसारेण देवतासु काश्चन पृथिवीस्थानीयाः, काश्चन अन्तरिक्षस्थानीयाः, काश्चन द्युस्थानीयाः च सन्ति । अग्नि-इन्द्र-सूर्य-विष्णुप्रभृतीनां देवतानां स्थाननिर्देशः प्रसिद्धः। वैदिकऋषयस्तां तां देवताविषयकशक्तिं साध्वभिज्ञाय तत्तद्द्वारेण आत्मानम् उपकुर्युरित्येतदर्थं श्रुतिम् आतरस्तासां रूपाणि समुपस्थापयन्ति ।


text:
ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किंच जगत्यां जगत्
तेन त्यक्तेन भुंजीथा मा गृधः कस्य स्विद् धनम् ।।1
अन्वयः - जगत्याम् यत् किंच जगत्, इदम् सर्वम् ईशा वास्यम् तेन त्यक्तेन भुंजीथाः मा गृधः कस्य स्वित् धनम् ।
सरलार्थः - ब्रह्माण्डे यत् किमपि जड़-चेतनरूपी जगत् अस्ति, तत् सर्वम् ईश्वरेण एव अभिव्याप्तम् अस्ति । अतः तेन ईश्वरेण सह (तं मनसि निधाय) संसाधनानां त्यागपूर्वकम् उपयोगः कर्तव्यः । भोग्यपदार्थेषु आसक्तिः मा भवेत् यतोहि धन-धान्यानि, भोग्यपदार्थाः, संसाधनानि वा कस्य भूत्वा तिष्ठन्ति इति । इत्युक्ते केषांचिदपि न भवन्ति ।
इति


text:
१. ख्रीष्टैकादशशतके जातेन क्षेमेन्द्रेण कृतो भारतमञ्जरीनामा ग्रन्थः कथायां वर्तमानमहाभारतमनुहरतीति वर्तमानमहाभारतस्य एकादशशतकपूर्वकालिकत्वं सर्वथा सिद्धम् ।
२. अष्टमशतकोत्तरार्धे जातः आद्यशङ्कराचार्यः महाभारतं स्त्रीभिः धर्मज्ञानाय अध्येयत्वेन आदिशन्ति, तेन महाभारतस्य ततः पूर्वकालिकत्वं सिद्धम् ।
३. अष्टमशतकोत्पन्नाः कुमारिलभट्टाः महाभारतस्य बहूनि पर्वाणि स्मरन्ति ।
४. सप्तमशतकोत्पन्ना बाणसुबन्धुप्रभृतयः कवयो महाभारतस्य अष्टादश पर्वाणि हरिवंशं च स्मरन्ति ।
५. कम्बोडियानामके भारतस्य प्राचीनोपनिवेशे षष्ठशतकसमीपे उत्कीर्णात् शिलालेखात् ज्ञायते यत् तत्रत्याय कस्मैचिन्मन्दिराय रामायणमहाभारतग्रन्थौ भारतेन प्रहितौ । तत्कथाप्रबन्धोऽपि भारतेन कृतः ।
६. यवबालिप्रभृतिषु द्वीपेषु षष्ठशतके महाभारतमवर्त्तत, ततोऽपि पूर्वं तिब्बतभाषायां महाभारतस्यानुवादो जातः ।
७. चतुर्थपञ्चमशतकलिखितेषु दानपत्रकेषु स्मृतिरूपेण महाभारतवचनानि निर्दिष्टानि दृष्टानि ।
८. ४६२ स्त्रीष्टोत्की-एकत्र शिलालेखे पाराशर्यव्यासस्य लक्षश्लोकात्मकस्य महाभारतप्रणेतृत्वम् उल्लिखति ।
९. सीरियादेशभाषायाम् उपलभ्यमानस्य शान्तिपर्वाध्यायत्रयस्य साक्ष्येण हर्टलमहोदयः प्रमाणयति यत् प्रचलितं महाभारतम् ई.पू. पञ्चमशतकनिबद्धात् महाभारतात् न भिद्यते इति ।
१०. डयोन क्राइसोस्तोम (Dion Chyrsostom) महोदयस्य साक्ष्येण प्रतीयते यत् ५० ख्रीष्टाब्दकाले लक्षपद्यात्मकं महाभारतं दक्षिणपथे लब्धप्रचारमासीत् इति ।
११. ख्रिष्टप्रथमशतके स्थितेन वज्रसूचीकृत्ताश्वघोषेण हरिवंशस्थ पद्यमेकमुद्धतम् । एभिः सर्वैः समुदितैरेतत् सिद्धं यत् ख्रीष्टशतकप्रारम्भे महाभारतम् अवश्यम् अवर्तत । अपि च –
(क) पाणिनिः महाभारतं जानाति स्मेति डल्ह्मैन (Dalhmann) साक्ष्येण प्रतीयते ।
(ख) ख्रीष्टपूर्वपञ्चमशतकप्रणीते आश्वलायनगृह्यसूत्रे महाभारतस्य उल्लेखो दृश्यते ।
(ग) ४०० ई.पू समये निर्मिते बौधायनधर्मसूत्रे महाभारतस्योल्लेखो दृश्यते ।
(घ) बौधायनगृह्यसूत्रे महाभारतीयं विष्णुसहस्रनामोद्ध्रियते स्म ।
(ङ) महाभारतीयशान्तिपर्वणि विष्णोर्दशावतारगणनाकालेबुद्धस्य नाम नायाति ।
(च) मेगास्थनीजप्रणीते भारतवर्णने याः कथाः ता महाभारतात् एव प्राप्ताः ।
(छ) ब्रह्म सर्वदेवज्येष्ठतया महाभारते प्रतिपादितः । पालिभाषासाहित्येन ज्ञायते यद् ब्रह्मणो ज्यैष्ठत्वं ख्रीष्टपूर्वपञ्चमशतकात् प्रागेव प्ररूढप्रचारमासीत् ।
(ज) ज्यौतिषप्रमाणैः अपि कतिपये विद्वांसः कल्पयन्ति यत् वर्त्तमानं महाभारतम् ५०० ई.पू. समयात् प्रागेव निर्मितं न ततः परम् ।
अतः सर्वसमीक्षया महाभारतम् ५०० ई.पू. समयतः परतो न निर्मितं किन्तु कदाचित् पूर्वमेव निर्मितमिति प्रतीयते ।
नवहारमिदं वेश्म, त्रिस्थूणं पञ्चसाक्षिकम्, क्षेत्रज्ञाधिष्टितं (क्षेत्रज्ञ-अधिष्टितं) यो विद्वान् वेद स परः कविः ।
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा लिङ्गस्य योगेन च नित्यं याति - तम् इशम् - ईड्यम् -अनुकध्पम् - अद्यं - विराजमानं तं मूढाः न पश्यन्ति।
यस्मिन् यथा वर्तते यो मनुष्यः - तस्मिन् तथा वर्तितव्यं सधर्मः मायाचारो मायया वर्तितव्यः, साध्वाचारः साधुना प्रत्युपेयः
वृशं यत्नेन संरशेत् - वित्तमेति च याति च।
अक्षीणो वित्ततः, क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः।
न च दुर्बलोऽपि क्षत्रुः बलीयसा अवज्ञेयः
अल्पोऽपि दहत्यग्निः विषमल्पं हिनस्ति च।
धनमाहुः परं धर्मं, धने सर्वं प्रतिष्ठितम्।
जीवन्ति धनिनो लोके, मृताः ये त्वधनो नराः॥
धनान् कुलं प्रभवति, धनान् धर्मः प्रवर्धते।
नाधनस्यास्त्ययं लोको, न परः, पुरुषोत्तमः॥
राजा प्रजानां प्रथमं शरीरं - प्रजाश्च राज्ञोऽप्रतिमं शरीरम्।
राज्ञा विहीना न भवन्ति देशा, देशैर्विहीना न नृपा भवन्ति॥
राज्ञा हि पूजितो धर्मस्ततः सर्वत्र पूज्यते।
यद् यदाचरते राजा तत् प्रजाभ्यः स्म रोचते॥
अचतुर्वदनो ब्रह्मा हिबाहुरपरो हरिः।
अभाललोचनः शम्भुः भगवान् बादरायणः॥
अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च।
अहं वेद्मि, शुको वेति, सञ्जयो वेत्ति वा न वा॥
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्।
देवी सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्॥
अवर्गीकृत
संस्कृत जीवनी व निबंध
#जो_पितृपक्ष को दिखावा कहते हैं उनके लिए। हमारे #पितर और हम [ ... ]अधिकम् पठतु
🙏गुरु पुर्णिमा महोत्सव🙏
२७/०७/२०१८/- शुक्रवार
------------------------------- [ ... ]
*🔥।। महाभारत के युद्ध में भोजन प्रबंधन।।🔥*
*महाभारत को हम [ ... ]
राम रक्षा स्त्रोत को ग्यारह बार एक बार में पढ़ लिया जाए तो [ ... ]अधिकम् पठतु
आज से हमारे पर्व एवं त्योहार शुरु हो गए हैं.. जरा नोट 📝 कर ल [ ... ]अधिकम् पठतु
🌕🌖🌗🌘🌑
*चंद्र ग्रहण*
27-28 जुलाई 2018 आषाढ़ पूर्णिमा ( *गुरु पूर् [ ... ]
भारत की दुर्दशा.और आरक्षण का जड
खुशनुमा आर्यावर्त. ..सोने [ ... ]
महाराजा जनक के गुरु अष्टावक्र जी एक सम्पूर्ण प्रस्तुति,,,,
[ ... ]
श्वेतार्क गणपति पूजन विधान
〰〰🔸〰🔸〰🔸〰〰
गणेश प्रतिम [ ... ]
*११५ ऋषियों के नाम,जो कि हमारा गोत्र भी है...* =================================== च [ ... ]अधिकम् पठतु
आपकी राशि और शिव पूजा शिव पुराण में उल्लेख हैं की महाशिवर [ ... ]अधिकम् पठतु
बुद्ध और ब्राह्मण मूलनिवासी अकसर ब्राह्मणों को कोसते है [ ... ]अधिकम् पठतु
🌿🌸🍃🌺🌿🌸🍃🌺🌿🌸🍃 *क्यों सोमवार" को ही *भगवान शिव की पूजा कर [ ... ]अधिकम् पठतु
💐✍💐 *जानें महाशिवरात्रि का वैज्ञानिक पहलू और क्षमा मन्त [ ... ]अधिकम् पठतु
*“ रावण - पराजय और सीता - हरण क्यों ?
“* नारायण ! श्रीमद् देवीभ [ ... ]


text:
विष्णु दशावतार तथा बुद्ध – 1 2 3से से आगे
शैव पुराणों में जटिलता है। एक दिशा शिव को विष्णु से श्रेष्ठ दर्शाने की है तो दूसरी समन्वय की भी है। श्री राधा की प्रतिष्ठा हो जाने तक के काल तक इनकी परास है। साथ ही शिव के अपने अवतार आदि भी हैं। प्राचीन माने जाने वाले मत्स्य पुराण को मिला कर ही कुछ निष्कर्ष कहा जा सकता है, जिसे आगे की कड़ी में सम्मिलित किया गया है। अस्तु।
शिव पुराण :
शिव पुराण का आरम्भ भगवद्गीता की शैली में होता है:
व्यास उवाच
धर्मक्षेत्रे महाक्षेत्रे गंगाकालिन्दिसंगमे । प्रयागे परमे पुण्ये ब्रह्मलोकस्य वर्त्मनि ॥
मुनयः शंसितात्मनस्सत्यव्रतपरायणाः । महौजसो महाभागा महासत्रं वितेनिरे ॥
तत्र सत्रं समाकर्ण्य व्यासशिष्यो महामुनिः । आजगाम मुनीन्द्रष्टुं सूतः पौराणिकोत्तमः॥
शिव केन्द्रित इस पुराण में विष्णु दशावतार से सम्बन्धित या कहें कि उस दृष्टि से महत्त्वपूर्ण भाग ये हैं:
(1) विद्येश्वरसंहिता – कलियुग की चिंता
सती खण्ड :
अध्याय 24 एवं 25 – श्रीराम वनवास, सती संदेह, विष्णु का गोपेश अभिषेक, सती त्याग
26 – नंदी द्वारा ब्राह्मण कुल को शाप
38 – विष्णु की पराजय, दधीच का शाप
कुमार खण्ड
अध्याय 13-18 शिवा का मैल से गणेश को बनाना। सिर का कटना आदि।
गणेश की दो पत्नियाँ – विश्वरूप की सिद्धि एवं बुद्धि तथा दो पुत्र क्षेम लाभ
युद्ध खण्ड
5 – विष्णु द्वारा दैत्यों का मोहन
6-8 – त्रिपुर दाह
41 – विष्णु द्वारा शङ्खचूड़ की पत्नी तुलसी का शील हरण
42 – हिरण्याक्ष का वाराह द्वारा वध
43 – हिरण्यकशिपु का नृसिंह द्वारा वध
51-56 श्रीकृष्ण बाणासुर
(2) शतरुद्र संहिता
शिव अवतारों का वर्णन
29 – कृष्ण दर्शन अवतार
42 – ज्योतिर्ल्लिंगावतार
(3) कोटिरुद्र संहिता
12 ज्योतिर्लिङ्गों का विस्तार से वर्णन
34 वें अध्याय में शिव आराधना से विष्णु को चक्र की प्राप्ति
35-36 – विष्णु द्वारा शिवसहस्रनामस्तोत्र
(4) उमा संहिता
प्रथम 3 अध्याय – श्रीकृष्ण द्वारा शिव आराधना
28-45 – उमा का कालिका अवतार
(5) वायवीय संहिता पूर्व
7-12 ब्रह्मा के मुख से रुद्र की उत्पत्ति
25 काली का गौरी होना तथा
26 दुष्कर्मी व्याघ्र गौरी के साथ
(6) वायवीय संहिता उत्तर
1-2 श्रीकृष्ण को पुत्र प्राप्ति
दशावतार के इस उल्लेख में नृसिंह नहीं हैं। कारण शर/लभ रूप धारी शिव गण वीरभद्र द्वारा नृसिंह का वध है। इस सम्बन्ध में लिङ्ग पुराण देखा जा सकता है। शैव वैष्णव प्रतिद्वन्द्विता को देखते हुये यह तथ्य महत्त्वपूर्ण है कि कभी बहुलता से अङ्कित आराधित नृसिंह के अब अत्यल्प उपासक ही बचे हैं।
देवा ऊचुः ॥
हृषीकेश महाबाहो भगवन् मधुसूदन । नमस्ते देवदेवेश सर्वदैत्यविनाशक॥
मत्स्यरूपाय ते विष्णो वेदान्नीतवते नमः । सत्यव्रतेन सद्राज्ञा प्रलयाब्धिविहारिणे॥
कुर्वाणानां सुराणां च मथनायोद्यमं भृशम् । बिभ्रते मंदरगिरिं कूर्मरूपाय ते नमः॥
नमस्ते भगवन्नाथ क्रतवे सूकरात्मने। वसुंधरां जनाधारां मूद्धतो बिभ्रते नमः॥
वामनाय नमस्तुभ्यमुप्रेन्द्राख्याय विष्णवे । विप्ररूपेण दैत्येन्द्रं बलिं छलयते विभो॥
नमः परशुरामाय क्षत्रनिःक्षत्रकारिणे । मातुर्हितकृते तुभ्यं कुपितायासतां द्रुहे॥
रामाय लोकरामाय मर्यादापुरुषाय ते । रावणांतकरायाशु सीतायाः पतये नमः॥
नमस्ते ज्ञानगूढाय कृष्णाय परमात्मन । राधाविहारशीलाय नानालीलाकराय च॥
नमस्ते गूढदेहाय वेदनिंदाकराय च । योगाचार्याय जैनाय बौद्धरूपाय मापते॥
नमस्ते कल्किरूपाय म्लेच्छानामंतकारिणे । अनन्तशक्तिरूपाय सद्धर्मस्थापनाय च॥
नमस्ते कपिलरूपाय देवहूत्यै महात्मने । वदते सांख्ययोगं च सांख्याचार्याय वै प्रभो॥
नमः परमहंसाय ज्ञानं संवदते परम् । विधात्रे ज्ञानरूपाय येनात्मा संप्रसीदति॥
वेदव्यासाय वेदानां विभागं कुर्वते नमः । हिताय सर्वलोकानां पुराणरचनाय च॥
एवं मत्स्यादितनुभिर्भक्तकार्योद्यताय ते । सर्गस्थितिध्वंसकर्त्रे नमस्ते ब्रह्मणे प्रभो॥
[2.5.16.3-16] —
कुल संख्या 10 से अधिक हो गयी है किंतु नृसिंह के न होने के कारण कल्कि तक संख्या 9 ही है। वेदनिन्दा, योग, जैन तथा बौद्ध मतों के स्वीकार का श्लोक बहुत महत्त्वपूर्ण है जिस पर लेखमाला के अन्त में चर्चा करेंगे।
कुमार स्कन्द के तारक के साथ युद्ध के समय उसके द्वारा की गयी विष्णु की भर्त्सना में अवतारों पर प्रगल्भता मुखरित हुई है:
कुमारो मेऽग्रतश्चाद्य भवद्भिश्च कथं कृतः। यूयं गतत्रपा देवा विशेषाच्छक्रमेश्वरौ॥
पुरैताभ्यां कृतं कर्म विरुद्धं वेदमार्गतः । तच्छृणुध्वं मया प्रोक्तं वर्णयामि विशेषतः॥
तत्र विष्णुश्छली दोषी ह्यविवेकी विशेषतः । बलिर्येन पुरा बद्धश्छलमाश्रित्य पापतः॥ [3]
तेनैव यत्नतः पूर्वमसुरौ मधुकैटभौ [4] । शिरौहीनौ कृतौ धौर्त्याद्वेदमार्गो विवर्जितः ॥
मोहिनीरूपतोऽनेन पंक्तिभेदः कृतो हि वै । [5] देवासुरसुधापाने वेदमार्गो विगर्हितः ॥
रामो भूत्वा हता नारी वाली विध्वंसितो हि सः ।[6] पुनर्वैश्रवणो विप्रौ हतो नीतिर्हता श्रुतेः ॥
पापं विना स्वकीया स्त्री त्यक्ता पापरतेन यत् । तत्रापि श्रुतिमार्गश्च ध्वंसितस्स्वार्थहेतवे ॥
स्वजनन्याश्शिरश्छिन्नमवतारे रसाख्यके। [7] गुरुपुत्रापमानश्च कृतोऽनेन दुरात्मना॥
कृष्णो भूत्वान्यनार्यश्च दूषिताः कुलधर्मतः। [8] श्रुतिमार्गं परित्यज्य स्वविवाहाः कृतास्तथा ॥
पुनश्च वेदमार्गो हि निंदितो नवमे भवे। [9] स्थापितं नास्तिकमतं वेदमार्गविरोधकृत्॥
एवं येन कृतं पापं वेदमार्गं विसृज्य वै । स कथं विजयेद्युद्धे भवेद्धर्मवतांवरः ॥
[2.4.9.16-26]
सात्वत एवं पाञ्चरात्र उपासना पद्धतियों में वासुदेव की महत्ता प्रतिपादन के साथ साथ जो विस्तृत प्रतीक पद्धति है, उसका वर्णन भी इस पुराण में उपलब्ध है। चतुर्व्यूह केन्द्रित यह स्पष्टत: श्रीराधा उपासना के स्थापित होने से पहले के समय का है [7.2,30.55-61] :
समभ्यर्च्योत्तरे पार्श्वे ततो वैकुंठमर्चयेत् । वासुदेवं पुरस्कृत्वा प्रथमावरणे यजेत् ॥
अनिरुद्धं दक्षिणतः प्रद्युम्नं पश्चिमे ततः । सौम्ये संकर्षणं पश्चाद्व्यत्यस्तौ वा यजेदिमौ ॥
प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शुभम् । मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोथ वामनः ॥
रामश्चान्यतमः कृष्णो भवानश्वमुखोपि च । तृतीयावरणे चक्रुः पूर्वभागे समर्चयेत् ॥
नारायणाख्यां याम्येस्त्रं क्वचिदव्याहतं यजेत् । पश्चिमे पाञ्चजन्यं च शार्ङ्गंधनुरथोत्तरे ॥
एवं त्र्यावरणैः साक्षाद्विश्वाख्यां परमं हरिम् । महाविष्णुं सदाविष्णुं मूर्तीकृत्य समर्चयेत् ॥
इत्थं विष्णोश्चतुर्व्यूहक्रमान्मूर्तिचतुष्टयम् ॥
भृगु के शाप के कारण विष्णु द्वारा अवतार लेने का स्पष्ट उल्लेख [7.2,31.130-135]:
असुरांतकरश्चक्री शक्रस्यापि तथानुजः । प्रादुर्भूतश्च दशधा भृगुशापच्छलादिह ॥
भूभारनिग्रहार्थाय स्वेच्छयावातरक्षितौ । अप्रमेयबलो मायी मायया मोहयञ्जगत् ॥
मूर्तिं कृत्वा महाविष्णुं सदाशिष्णुमथापि वा । वैष्णवैः पूजितो नित्यं मूर्तित्रयमयासने ॥
शिवप्रियः शिवासक्तः शिवपादार्चने रतः । शिवस्याज्ञां पुरस्कृत्य स मे दिशतु मंगलम् ॥
वासुदेवो ऽनिरुद्धश्च प्रद्युम्नश्च ततः परः । संकर्षणस्समाख्याताश्चतस्रो मूर्तयो हरेः ॥
मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नारसिंहो ऽथ वामनः। रामत्रयं तथा कृष्णो विष्णुस्तुरगवक्त्रकः॥
लिङ्ग पुराण :
इस पुराण में बृहद वर्णन में वाराह एवं नृसिंह अवतार हैं (1.94-96)। पूर्वार्द्ध के इन अध्यायों में मत्स्य, कूर्म, वराह एवं वामन अवतारों के भी उल्लेख हैं (1.96.17-23):
श्रीवीरभद्र उवाच –
जगत्सुखाय भगवन्नवतीर्णोऽसि माधव । स्थित्यर्थेन च युक्तोऽसि परेण परमेष्ठिना ।
जन्तुचक्रं भगवता रक्षितं मत्स्यरूपिणा ॥
पुच्छेनैव समाबध्य भ्रमन्नेकार्णवे पुरा । बिभर्षि कूर्मरूपेण वाराहेणोद्धृता मही ॥
अनेन हरिरूपेण हिरण्यकशिपुर्हतः । वामनेन बलिर्बद्धस्त्वया विक्रमता पुनः ॥
त्वमेव सर्वभूतानां प्रभावः प्रभुरव्ययः । यदा यदा हि लोकस्य दुःखं किंचित्प्रजायते ॥
तदा तदावतीर्णस्त्वं करिष्यसि निरामयम् । नाधिकस्त्वत्समोऽप्यस्ति हरे शिवपरायण ॥
त्वया धर्माश्च वेदाश्च शुभे मार्गे प्रतिष्ठिताः । यदर्थमवतारोऽयं निहतः सोऽपि केशव ॥
उत्तरार्द्ध में पूजा हेतु देवता गायत्री स्थापन विधि में दशावतारों का उल्लेख है (2,48.31-32) :
सर्वावर्तेषु रूपाणि जगतां च हिताय वै । मत्स्यः कूर्मोऽथ वाराहो नारसिंहोऽथ वामनः ॥
रामो रामश्च कृष्णश्च बौद्धः कल्की तथैव च । तथान्यानि न देवस्य हरेः सापोद्भवानि च ॥
इस पुराण में हिरण्यकशिपु वध के पश्चात नृसिंह को जगत एवं सम्पूर्ण चराचर के विनाश को उद्यत देख देवताओं के अनुरोध पर शिव, वीरभद्र एवं अर्धपक्षी शरभेश्वर का रूप धारण करते हैं – स मृगार्धशरीरेण पक्षाभ्यां चञ्चुना (1.96)।
अतितीक्ष्णमहादंष्ट्रो वज्रतुल्यनखायुधः ॥
आगतोऽसि यतस्तत्र गच्छ त्वं मा हितं वद । इदानीं संहरिष्यामि जगदेतच्चराचरम् ॥
संहर्तुर्न हि संहारः स्वतो वा परतोऽपि वा । शासितं मम सर्वत्र शास्ता कोऽपि न विद्यते ॥
इन दो रूपों द्वारा शमित नृसिंह शिवस्तुति करते हैं। अंतत: उनकी खाल उतार एवं सिर काट कर वीरभद्र वध कर देते हैं।
एवं विज्ञापयन्प्रीतः शङ्करं नरकेसरी । नन्वशक्तो भवान् विष्णो जीवितान्तं पराजितः ॥
तद्वक्त्रशेषमात्रान्तं कृत्वा सर्वस्य विग्रहम् । शुक्तिशित्यं तदा मङ्गं वीरभद्रः क्षणात्ततः ॥ (1, 96.97-98)
स्पष्टत: यह पुराण विष्णु के अवतारों को मान्यता देते हुये शिव की उनसे श्रेष्ठता का प्रतिपादन करता है। पूर्वार्द्ध में केवल वामन तक ही अवतारों का उल्लेख होना भी ध्यातव्य है।
स्कन्द पुराण :
एकाशीतिसहस्री संहिता के नाम से प्रसिद्ध स्कन्द पुराण खिल भाग हरिवंश हटा दिये गये महाभारत (समीक्षित पाठ) से भी बड़ा है। सात खण्डों में विभक्त इस पुराण की परास, विषय एवं काल दोनों में बहुत व्यापक है। यह शैव श्रेणी में आता है तथा पुराणों की सामान्य साम्प्रदायिक प्रवृत्ति के कारण महादेव शिव की त्रिदेवों में सर्वोच्च प्रतिष्ठा करता है। दूसरा खण्ड वैष्णव खण्ड है जिसमें राधा, सात्वत, पाञ्चरात्र मतों के भी उल्लेख एवं वर्णन हैं। इस पुराण में खण्ड खण्ड परिवर्द्धन के स्पष्ट प्रमाण उपलब्ध हैं।
नेपाल से मिली 810 ई. की लिखी इसकी एक पूर्ण पाण्डलिपि (कुल 69 अध्याय) की सामग्री का वर्तमान स्कन्द पुराण से मेल कम ही है। इसमें विष्णु दशावतार नहीं हैं तथा श्लोक संख्या भी विशाल नहीं है। खण्ड विभाजन भी नहीं मिलते।
वर्तमान में प्रचलित स्वरूप में दो रोचक ऐतिहासिक तथ्य हैं:
ततस्त्रिषु सहस्रेषु षट्शतैरधिकेषु च। मागधे हेमसदनादंजन्यां प्रभविष्यति॥
विष्णोरंशो धर्मपाता बुधः साक्षात्स्वयं प्रभुः । तस्य कर्माणि भूरिणि भविष्यंति महात्मनः॥
ज्योतिर्बिदुमुखानुग्रान्स हनिष्यति कोटिशः । चतुःषष्टिं स वर्षाणि भुक्त्वा द्वीपानि सप्त च॥
भक्तेभ्यः स्वयशो मुक्त्वा दिवं पश्चाद्गमिष्यति । सर्वेषां चावताराणआं गुणैः समधिको यतः॥
ततो वक्ष्यंति तं भक्त्या सर्वपापहरं बुधम् । चतुर्षु च सहस्रेषु शतेष्वपि चतुर्षु च॥
साधिकेषु महान्राजा प्रमितिः प्रभविष्यति । गोत्रेषु वै चंद्रमसो बहुसेनापतिर्बली॥
म्लेच्छान्स कोटिशो हत्वा पाषंडानि च सर्वशः । वैदिकं केवलं शुद्धं सद्धर्मं वर्तयिष्यति॥
गंगायमुनयोर्मध्ये निष्ठां यास्यति पार्थिवः । ततः प्रजाश्च कालेन केनापि भृशपीडिताः॥
[माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे, 40.255-262]
विष्णु के अंश के रूप में मगध के जिस राजा बुध का उल्लेख कलि के 3600 वर्ष पश्चात का बताया गया है, उसकी गुप्त वंश के बुध से सङ्गति बैठती है। उसी प्रकार कलि के 4400 वर्षों पश्चात जिस महान राजा प्रमिति का उल्लेख है, उसकी सङ्गति चंदेल राजा परमर्दिदेव से है। काल उल्लेख लगभग ही है तथा इनसे पीछे बताये गये चाणक्य का समय ठीक नहीं है। स्पष्ट होता है कि जिस समय यह खण्ड लिखा गया, उस समय गुप्त काल से लेकर मध्यकाल तक की स्मृति ठीक ठाक थी किंतु उससे पीछे की स्मृति धुँधली हो चुकी थी।
चन्देल परमर्दिदेव के पश्चात सीधे कल्कि अवतार का उल्लेख है:
ततस्तस्य वधार्थाय विष्णुः साक्षाज्जगत्पतिः। शंभले विष्णुयशसो भूत्वा पुत्रो नृपोत्तम॥
द्विजोत्तमैः परिवृतः शाल्वं तं संहरिष्यति। कोटिशोऽर्बुदशः पापान्निहत्य च निखर्वशः॥
इससे यह स्पष्ट हो जाता है कि इस पुराण ने ईसा की तेरहवीं–चौदहवीं शताब्दी में अपना वर्तमान रूप ले लिया था। श्री राधा रानी की पूर्ण प्रतिष्ठा का पाया जाना भी इसकी पुष्टि करता है।
दक्ष द्वारा विष्णु के लिये प्रयुक्त ‘वेदवादरता यूयं सर्वे विष्णुपुरोगमाः’ की भगवद्गीता के ‘वेदवादरता’ से तुलना करने पर वैष्णव मार्ग की कालयात्रा चिन्हाई में आ जाती है। ‘वेदबाह्य दुराचारास्त्याज्यास्ते ह्यत्र कर्मणि’ वाक्य उस सङ्क्रमण काल को इङ्गित करता है जब शैवागम एवं वेदमार्गी वैष्णव के सङ्घर्ष समन्वय की दिशा में बढ़ रहे थे। दक्ष का यज्ञ ध्वंस साङ्केतिक भी है। दक्ष द्वारा शिव के लिये प्रयुक्त शब्द अमंगलो, अशिव, अकुलीन, वेदबाह्य, भूतप्रेतपिशाचराट्, पापिन्, मंदबुद्धि, उद्धत, दुरात्मन् बहुत कुछ कह जाते हैं। यज्ञ ध्वंस के समय देवताओं सहित ऋषियों की शिवगणों द्वारा बहुत दुर्गति की जाती है। इस पुराण के वैष्णव खण्ड में यज्ञ के अध्वर रूप की प्रतिष्ठा की गयी है, पशुबलि का पूर्ण निषेध है।
निबद्धाः पशवोऽजाद्याः क्रोशन्तस्तत्र भूरिशः। सर्वे देवगणाश्चापि रसलुब्धास्तदासत ॥
देवैश्च ऋषिभिः साकं महेन्द्राऽस्मद्वचः शृणु। यथास्थितं धर्मतत्त्वं वदामो हि सनातनम् ॥
यूयं जगत्सर्गकाले ब्रह्मणा परमेष्ठिना। सत्त्वेन निर्मिताः स्थो वै चतुष्पाद्धर्मधारकाः ॥
अहिंसैव परो धर्मस्तत्र वेदेऽस्ति कीर्त्तितः। साक्षात्पशुवधो यज्ञे नहि वेदस्य संमतः ॥
चतुष्पादस्य धर्मस्य स्थापने ह्येव सर्वथा। तात्पर्यमस्ति वेदस्य न तु नाशेऽस्य हिंसया ॥
रजस्तमोदोषवशात्तथाप्यसुरपा नृपाः। मेध्येनाजेन यष्टव्यमित्यादौ मतिजाड्यतः॥
छागादिमर्थं बुबुधुर्व्रीह्यादिं तु न ते विदुः ॥
सात्त्विकानां तु युष्माकं वेदस्यार्थो यथा स्थित:। ग्रहीतव्योन्यथा नैव तादृशी च क्रियोचिता॥
समुद्र मन्थन प्रकरण में कूर्म अवतार वर्णित है:
तदा स भगवान्साक्षात्सर्वथा भक्तकार्यकृत् । स्तूयमानोमरैरद्रिमुद्दघ्रे कमठाकृतिः ॥
उत्थितं तमवेक्ष्याशु सर्वे फुल्लहृदाननाः । बभूवुश्च स्थिरः सोऽभूत्कूर्मपृष्ठेतिविस्तृते ॥
ततो ममन्थुस्तरसा यावद्बलमपांनिधिम् । श्रमफूत्कारवदना देवादयोऽदयम् ॥
भ्राम्यमाणात्ततस्त्वद्रेर्बहवोन्यपतन्दुमाः । ऊर्द्ध्वद्रुघर्षजो वह्निस्तत्स्थ सिंहादिमादहत् ॥
माहेश्वर खण्ड में एक स्थान पर कुछ अवतारों के उल्लेख हैं जिनका आरम्भ कमठ अर्थात कूर्म अवतार से है (8.89-92):
तथा कमठरूपेण धृतो वै मंदराचलः । वराहरूपमास्थाय हिरण्याक्षो हतस्त्वया॥
हिरण्यकशिपुर्दैत्यो हतो नृहरिरूपिणा । त्वया चैव बलिर्बद्धो दैत्यो वामनरूपिणा॥
भृगूणामन्वये भूत्वा कृतवीर्यात्मजो हतः । इतोप्यस्मान्महाविष्णो तथैव परिपालय॥
रावमस्य भयादस्मात्त्रातुं भूयोर्हसि त्वरम् ।
…
अहं हि मानुषो भूत्वा ह्यज्ञानेन समावृतः । संभविष्याम्ययोध्यायं गृहे दशरथस्य च॥
ब्रह्मविद्यासहायोस्मि भवतां कार्यसिद्धये॥ 8.95 ॥
वैष्णव खण्ड (2.9.18) में ही अवतार वर्णन इस प्रकार है। आरम्भ मत्स्य से न हो कर वाराह से है:
असाध्ये यत्र कार्ये च मोहमेष्यसि तत्त्वहम् । प्रादुर्भूय करिष्यमि स्मृतमात्रस्त्वया विधे ॥
सृज्यमाने त्वया विश्वे नष्टां पृथ्वीं महार्णवे । आनयिष्यामि स्वं स्थानं वाराहं रूपमास्थितः ॥
हिरण्याक्षं निहत्यैव दैतेयं बलगर्वितम् ॥
दिनान्ते तव मत्स्योहं भूत्वा क्षोणीं तरीमिव । सहौषधिं धारयिष्ये मन्वादींश्च निशावधि ॥
सुधायै मथ्नतामब्धिं काश्यपानां निराश्रयम् । मन्थानं कूर्मरूपोहं धास्ये पृष्ठे च मन्दरम् ॥
नारसिंहं वपुः कृत्वा हिरण्यकशिपुं विधे । सुरकार्ये हनिष्यामि यज्ञघ्नं दितिनन्दनम् ॥
विरोचनस्य बलवान्बलिः पुत्रो महासुरः । भविष्यति स शक्रं च स्वाराज्याच्च्यावयिष्यति ॥
त्रैलोक्येऽपहृते तेन विमुखे च शचीपतौ । अदित्यां द्वादशः पुत्रः संभविष्यामि कश्यपात् ॥
ततो राज्यं प्रदास्यामि देवेन्द्राय दिवः पुनः । देवताः स्थापयिष्यामि स्वेषु स्थानेष्वहं विधे ॥
बलिं चैव करिष्यामि पातालतलवासिनम् ॥23॥
कर्दमाद्देवहूत्यां च भूत्वाऽथ कपिलाभिधः । प्रवर्तयिष्ये कालेन नष्टं सांख्यं विरागयुक् ॥
दत्तो भूत्याऽनसूययामत्रेरान्विक्षिकीं ततः । प्रह्लादायोपदेक्ष्यामि विद्यां च यदवे विधे ॥
मेरुदेव्यां सुतो नाभेर्भूत्वाहमृषभो भुवि । धर्मं पारमहंस्याख्यं वर्तयिष्ये सनातनम् ॥
त्रेतायुगे भविष्यामि रामो भृगुकुलोद्वहः । क्षत्रं चोत्सादयिष्यामि भग्नसेतुकदध्वगम् ॥
सन्धौ तु समनुप्राप्ते त्रेताया द्वापरस्य च । कौशल्यायां भविष्यामि रामो दशरथादहम् ॥ 2.9.18.28 ॥
…
तस्य मे तु चरित्राणि वाल्मीक्याद्या महर्षयः । तदा गास्यन्ति बहुधा यच्छ्रुतेः स्यादघक्षयः ॥ 31 ॥
द्वापरस्य कलेश्चैव सन्धौ पर्यवसानिके । भूभारासुरनाशार्थं पातुं धर्मं च धार्मिकान् ॥
वसुदेवाद्भविष्यामि देवक्यां मथुरापुरे ॥
कृष्णोहं वासुदेवाख्यस्तथा संकर्षणो बलः । प्रद्युम्नश्चाऽनिरुद्धश्च भविष्यन्ति यदोः कुले ॥
गोपस्य वृषभानोस्तु सुता राधा भविष्यति । वृन्दावने तया साकं विहरिष्यामि पद्मज ॥
लक्ष्मीश्च भीष्मकसुता रुक्मिण्याख्या भविष्यति । उद्वहिष्यामि राजन्यान्युद्धे निर्जित्य तामहम् ॥
धर्मद्रुहोऽसुरान्हत्वा तदाविष्टांश्च भूपतीन् । धर्मं संस्थापयन्नेव करिष्ये निर्भरां भुवम् ॥ 36 ॥
…
कृष्णस्य मम वीर्याणि कृष्णद्वैपायनादयः । गास्यन्ति बहुधा ब्रह्मन्सद्यः पापहराणि हि ॥ 39 ॥
कृष्णद्वैपायनो भूत्वा पराशरमुनेः सुतः । शाखाविभागं वेदस्य करिष्यामि तरोरिव ॥
वैदिकं विधिमाश्रित्य त्रिलोकीपरिपीडकान् । छलेन मोहयिष्यामि भूत्वा बुद्धोऽसुरानहम् ॥
मया कृष्णेन निहताः सार्जुनेन रणेषु ये । प्रवर्तयिष्यन्त्यसुरास्ते त्वधर्मं यदा क्षितौ ॥
धर्मदेवात्तदा भक्तादहं नारायणो मुनिः । जनिष्ये कोशले देशे भूमौ हि सामगो द्विजः ॥
मुनिशापान्नृतां प्राप्तानृषींस्तात तथोद्धवम् । ततोऽवितासुरेभ्योऽहं सद्धर्मं स्थापयन्नज ॥
जनान्म्लेच्छमयान्भूमौ कलेरन्ते महैनसः । कल्की भूत्वा हनिष्यामि विचरन्दिव्यवाजिना ॥
यदा यदा च वेदोक्तो धर्मो नाशिष्यतेऽसुरैः । प्रादुर्भावो भविष्यो मे तद्रक्षायै तदा तदा ॥
तस्माच्चिन्तां विहायैव प्रजाः सृज यथा पुरा । एतान्दत्त्वा वरांस्तस्मा अहमन्तर्हितोऽभवम् ॥ 47॥
दस के स्थान पर कुल 14 अवतार बताये गये हैं, कपिल, दत्तात्रेय, ऋषभ एवं व्यास जोकि वर्तमान दशावतार में नहीं मिलते अतिरिक्त रूप से ले लिये गये हैं।
वेदाचारी असुरों द्वारा त्रिलोकी को पीड़ित करने पर बुद्ध अवतार का छल द्वारा उन्हें मोहग्रस्त करना दर्शाया गया है। इस प्रकार उन्हें वैदिक कर्मकाण्डों से दूर कर उनके नाश का मार्ग प्रशस्त करने वाले या उनका नाश करने वाले बुद्ध पुराणों द्वारा मध्यमार्ग अपनाये जाने के सङ्केतक हैं। राधा की प्रतिष्ठा भी उल्लेखनीय है। आगे, 2.9.27 में, राधा अपना पूर्ण साम्प्रदायिक रूप प्राप्त कर चुकी हैं। कृष्ण के साथ वह केंद्र में हैं। संकर्षण पीछे दायें प्रद्युम्न, बायें अनिरुद्ध एवं समक्ष 2×8=16 अवतारों की स्थापना वर्णित है। भिक्षुक बुद्ध का वामन के साथ युग्म है, हयग्रीव वराह के साथ, धन्वन्तरि नृसिंह के साथ एवं हंस दत्तात्रेय एक साथ हैं:
अन्तराले च पुष्पाणि चित्राणि पुरपद्मयोः । कृत्वा मध्येऽथ श्रीकृष्णं तद्वामे राधिकां न्यसेत्॥
राधाकृष्णस्यास्य ततः पृष्ठे संकर्षणं न्यसेत् । चतुर्बाहुं धृतच्छत्रं गौराङ्गं नीलवाससम्॥
दक्षे न्यसेद्भगवतः प्रद्युम्नं पीतवाससम् । चतुर्भुजं घनश्यामं धृत्वा चामरमास्थितम्॥
वामेऽनिरुद्धं च हरेर्न्यसेदरुणवाससम् । इन्द्रनीलमणिश्यामं संस्थितं धृतचामरम्॥
त्रयोप्येते तु कर्तव्या नानालंकारशोभिताः । अनर्घ्यरत्नमुकुटास्तारुण्येन मनोहराः॥
ततोऽवतारांस्तु हरेः केसरेष्वष्टसु क्रमात् । एकैकस्मिन्न्यसेद् द्वौद्वावष्टस्वेवं हि षोडश॥
स्थापयेद्वामनं बुद्धं पूर्वस्मिन्केसरेऽग्रतः । घनश्यामावुभौ ह्येतौ करुणौ ब्रह्मचारिणौ॥
सितांशुकौ करे दक्षे बिभ्रतौ फुल्लपङ्कजम् । अभयं वामहस्ते च शान्तौ यज्ञोपवीतिनौ॥
कल्किनं पर्शुरामं चवह्निकोणेऽथ विन्यसेत् । खङ्गपाणिस्तत्र कल्की पर्शुपाणिस्तथाऽपरः॥
उभौ गौरौ च ताम्राक्षौ जटिलौ सितवाससौ । यज्ञोपवीतिनौ कार्यौ त्यक्तक्रोधमहारयौ॥
हयग्रीववराहौ च स्थापयेद्याम्यकेसरे। हयग्रीवो हयास्यः स्यान्नरांगश्च चतुर्भुजः॥
शङ्खादिभृत्स्वर्णवर्णो धृतदिव्यसिताम्बरः । वराहस्तु वराहास्यो नरांगः स्याच्चतुर्भुजः॥
शङ्खचक्रगदाब्जानि दधत्पीताम्बरं तथा । मधुपिंगलवर्णश्च कर्त्तव्यो द्विभुजोऽथ वा॥
मत्स्यकूर्म्मौ नैर्ऋते च स्थापयेत्केसरे ततः । कटेरधस्तदाकारावूर्द्ध्वं तौ तु नराकृती॥
वामे शंखं गदां दक्षे पाणौ च दधतावुभौ । श्यामसुन्दरदेहौ च कर्त्तव्यौ धृतभूषणौ॥
धन्वन्तरिं नृसिंहं च पश्चिमे केसरे न्यसेत् । धन्वन्तरिः शुक्लवासा गौरांगोऽमृतकुम्भधृत्॥
सिंहवक्त्रो नृसिंहस्तु नृदेहः केसरान्वितः। नीलोत्पलाभो द्विभुजो गदाचक्रधरो भवेत॥
वायौ न्यसेदुभौ हंसदत्तात्रेयौ जटाधरौ । योगिवेषौ सितौ दण्डकमण्डलुकरौ तथा॥
उत्तरे केसरे व्यासं न्यसेद्गणपतिं ततः । तत्र व्यासो विशालाक्षः कृष्णवर्णः सिताम्बरः॥
द्विभुजो धृतवेदश्च सुपिशंगजटाधरः । सितयज्ञोपवीतश्च कर्त्तव्यः सपवित्रकः॥
गजास्य एकदन्तश्च रक्तो गणपतिर्भवेत्। रक्ताम्बरधरश्चैव नागयज्ञोपवीतवान्॥
तुन्दिलश्च चतुर्बाहुः पाशाङ्कुशवरान्दधत् । करेणैकेन च दधद्रम्यां पुस्तकलेखिनीम्॥
न्यसेत्केसर ईशाने कपिलं पूजकस्ततः । सनत्कुमारं च मुनिं नैष्ठिकब्रह्मचारिणम्॥2.9.27.41॥
एक ब्राह्मण को भूमिदान के पश्चात पापनाशन के तट पर भद्रमति द्वारा स्तुति (2.1.20) में दशावतार आते हैं जिनमें मत्स्य, नृसिंह एवं बुद्ध नहीं हैं:
नमो नमः कारणवामनाय नारायणायामितविक्रमाय॥
श्रीशार्ङ्गचक्रासिगदाधराय नमोऽस्तु तस्मै पुरुषोत्तमाय॥77॥
नमः पयोराशिनिवासकाय नमोऽस्तु लक्ष्मीपतयेऽव्ययाय ॥
नमोऽस्तु सूर्याद्यमितप्रभाय नमोनमः पुण्यगतागताय॥
नमोनमोऽर्केन्दुविलोचनाय नमोऽस्तु ते यज्ञफलप्रदाय॥
नमोस्तु यज्ञांगविराजिताय नमोऽस्तु ते सज्जनवल्लभाय॥
[ऊपर के श्लोक में पुरुष सूक्त का प्रभाव]
नमोनमः कारणकारणाय नमोऽस्तु शब्दादिविवर्जिताय॥
नमोऽस्तु तेऽभीष्टसुखप्रदाय नमोनमो भक्तमनोरमाय॥
नमोनमस्तेऽद्भुतकारणाय नमोऽस्तु ते मन्दरधारकाय॥
नमोऽस्तु ते यज्ञवराहनाम्ने नमो हिरण्याक्षविदारकाय॥
नमोऽस्तु ते वामनरूपभाजे नमोऽस्तु ते क्षत्रकुलान्तकाय॥
नमोऽस्तु ते रावणमर्दनाय नमोऽस्तु ते नन्दसुताग्रजाय॥82॥
नमस्ते कमलाकान्त नमस्ते सुखदायिने॥
अवंति रेवा खण्ड में अवतार इस प्रकार वर्णित हैं:
मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः । रामो रामश्च कृष्णश्च बुद्धः कल्किश्च ते दश ॥151.4॥
बुद्ध को मधुहन्ता बताया गया है, जो सम्भवत: बौद्ध मार अर्थात कामदेव का सङ्केतक है:
तथा बुद्धत्वमपरं नवमं प्राप्स्यतेऽच्युतः । शान्तिमान्देवदेवेशो मधुहन्ता मधुप्रियः॥
तेन बुद्धस्वरूपेण देवेन परमेष्ठिना । भविष्यति जगत्सर्वं मोहितं सचराचरम् ॥ 151.22॥
ब्रह्म खण्ड (3.2.32) में रमणी स्वरूपा भूदेवी द्वारा श्रीराम की स्तुति में ‘नरपतिरिति लोकैः स्मर्यते वैष्णवांशः.’ प्रयुक्त हुआ है।
अवन्ति खण्ड (42, 12-14) में दशावतार का आरम्भ अनन्त से है, मत्स्य अवतार नहीं है:
नमोऽनंताय बृहते कूर्माय वै नमोनमः। नृसिंहरूपायोग्राय नमो वाराहरूपिणे॥
राघवाय च रामाय ब्रह्मणेऽनंतशक्तये । वासुदेवाय शांताय यदूनां पतये नमः॥
नमो बुद्धाय शुद्धाय कल्कये म्लेच्छनाशिने ।
(अगले अङ्क में मत्स्य पुराण)


text:
अध्याय १५
सर्वार्थान्-अर्थ-करणे विश्वस्यास्यैक-कारणम् ।
अ-दुष्ट-दुष्टः पवनः शरीरस्य विशेषतः ॥१॥
स विश्व-कर्मा विश्वात्मा विश्व-रूपः प्रजापतिः ।
स्रष्टा धाता विभुर् विष्णुः संहर्ता मृत्युर् अन्तकः ॥२॥
तद्-अ-दुष्टौ प्रयत्नेन यतितव्यम् अतः सदा ।
तस्योक्तं दोष-विज्ञाने कर्म प्राकृत-वैकृतम् ॥३॥
समासाद् व्यासतो दोष-भेदीये नाम धाम च ।
प्रत्य्-एकं पञ्च-धा चारो व्यापारश् चेह वैकृतम् ॥४॥
तस्योच्यते विभागेन स-निदानं स-लक्षणम् ।
धातु-क्षय-करैर् वायुः कुप्यत्य् अति-निषेवितैः ॥५॥
अ-संख्यम् अपि संख्याय यद् अशीत्या पुरेरितम् ५. ॥
ब्व् यथाशीत्य् अपरेरितम् चरन् स्रोतःसु रिक्तेषु भृशं तान्य् एव पूरयन् ।
तेभ्यो ऽन्य-दोष-पूर्णेभ्यः प्राप्य वावरणं बली ॥६॥
तत्र पक्वाशये क्रुद्धः शूलानाहान्त्र-कूजनम् ।
मल-रोधाश्म-वर्ध्मार्शस्-त्रिक-पृष्ठ-कटी-ग्रहम् ॥७॥
करोत्य् अधर-काये च तांस् तान् कृच्छ्रान् उपद्रवान् ।
आमाशये तृड्-वमथु-श्वास-कास-विषूचिकाः ॥८॥
करोत्य् अधर-कायेषु कण्ठोपरोधम् उद्गारान् व्याधीन् ऊर्ध्वं च नाभितः ।
श्रोत्रादिष्व् इन्द्रिय-वधं त्वचि स्फुटन-रूक्ष-ते ॥९॥
रक्ते तीव्रा रुजः स्वापं तापं रागं वि-वर्ण-ताम् ।
अरूंष्य् अन्नस्य विष्टम्भम् अ-रुचिं कृश-तां भ्रमम् ॥१०॥
अरूंष्य् अङ्गस्य विष्टम्भम् मांस-मेदो-गतो ग्रन्थींस् तोदाढ्यान् कर्कशाञ् छ्रमम् ।
गुर्व् अङ्गं चाति-रुक् स्तब्धं मुष्टि-दण्ड-हतोपमम् ॥११॥
तोदाढ्यान् कर्कशाञ् छ्रमान् तोदाढ्यान् कर्कशान् भृशम् अस्थि-स्थः सक्थि-संध्य्-अस्थि-शूलं तीव्रं बल-क्षयम् ।
मज्ज-स्थो ऽस्थिषु सौषिर्यम् अ-स्वप्नं संततां रुजम् ॥१२॥
अ-स्वप्नं स्तब्ध-तां रुजम् शुक्रस्य शीघ्रम् उत्सर्गं सङ्गं विकृतिम् एव वा ।
तद्-वद् गर्भस्य शुक्र-स्थः सिरास्व् आध्मान-रिक्त-ते ॥१३॥
तत्-स्थः स्नाव-स्थितः कुर्याद् गृध्रस्य्-आयाम-कुब्ज-ताः ।
वात-पूर्ण-दृति-स्पर्शं शोफं संधि-गतो ऽनिलः ॥१४॥
गृध्रस्य्-आयाम-कुब्ज-ताम् प्रसारणाकुञ्चनयोः प्रवृत्तिं च स-वेदनाम् ।
सर्वाङ्ग-संश्रयस् तोद-भेद-स्फुरण-भञ्जनम् ॥१५॥
स्तम्भनाक्षेपण-स्वाप-संध्य्-आकुञ्चन-कम्पनम् ।
यदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धो ऽभ्येति मुहुर् मुहुः ॥१६॥
तदाङ्गम् आक्षिपत्य् एष व्याधिर् आक्षेपकः स्मृतः ।
अधः प्रतिहतो वायुर् व्रजन्न् ऊर्ध्वं हृद्-आश्रिताः ॥१७॥
व्रजन्न् ऊर्ध्वं हृद्-आश्रयाः नाडीः प्रविश्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयन् ।
आक्षिपेत् परितो गात्रं धनुर्-वच् चास्य नामयेत् ॥१८॥
शिरः शङ्खौ च पीडयेत् कृच्छ्राद् उच्छ्वसिति स्तब्ध-स्रस्त-मीलित-दृक् ततः ।
कपोत इव कूजेच् च निः-संज्ञः सो ऽपतन्त्रकः ॥१९॥
स एव चापतानाक्य्हो मुक्ते तु मरुता हृदि ।
अश्नुवीत मुहुः स्वास्थ्यं मुहुर् अ-स्वास्थ्यम् आवृते ॥२०॥
अश्नुवीत इव स्वास्थ्यं गर्भ-पात-समुत्पन्नः शोणिताति-स्रवोत्थितः ।
अभिघात-समुत्थश् च दुश्-चिकित्स्य-तमो हि सः ॥२१॥
मन्ये संस्तभ्य वातो ऽन्तर् आयच्छन् धमनीर् यदा ।
व्याप्नोति सकलं देहं जत्रुर् आयम्यते तदा ॥२२॥
आगच्छन् धमनीर् यदा अन्तर् धनुर् इवाङ्गं च वेगैः स्तम्भं च नेत्रयोः ।
करोति जृम्भां दशनं दशनानां कफोद्वमम् ॥२३॥
पार्श्वयोर् वेदनां वाक्य-हनु-पृष्ठ-शिरो-ग्रहम् ।
अन्तर्-आयाम इत्य् एष बाह्यायामश् च तद्-विधः ॥२४॥
देहस्य बहिर्-आयामात् पृष्ठतो नीयते शिरः ।
उरश् चोत्क्षिप्यते तत्र कन्धरा चावमृद्यते ॥२५॥
पृष्ठतो ह्रियते शिरः दन्तेष्व् आस्ये च वैवर्ण्यं प्रस्वेदः स्रस्त-गात्र-ता ।
बाह्यायामं धनुः-ष्कम्भं ब्रुवते वेगिनं च तम् ॥२६॥
बाह्यायामं धनुः-स्तम्भं व्रणं मर्माश्रितं प्राप्य समीरण-समीरणात् ।
व्यायच्छन्ति तनुं दोषाः सर्वाम् आ-पाद-मस्तकम् ॥२७॥
व्रणं मर्माश्रयं प्राप्य तृष्यतः पाण्डु-गात्रस्य व्रणायामः स वर्जितः ।
गते वेगे भवेत् स्वास्थ्यं सर्वेष्व् आक्षेपकेषु च ॥२८॥
सर्वेष्व् आक्षेपकेषु तु जिह्वाति-लेखनाच् छुष्क-भक्षणाद् अभिघाततः ।
कुपितो हनु-मूल-स्थः स्रंसयित्वानिलो हनू ॥२९॥
करोति विवृतास्य-त्वम् अथ-वा संवृतास्य-ताम् ।
हनु-स्रंसः स तेन स्यात् कृच्छ्राच् चर्वण-भाषणम् ॥३०॥
वाग्-वाहिनी-सिरा-संस्थो जिह्वां स्तम्भयते ऽनिलः ।
जिह्वा-स्तम्भः स तेनान्न-पान-वाक्येष्व् अन्-ईश-ता ॥३१॥
शिरसा भार-हरणाद् अति-हास्य-प्रभाषणात् ।
उत्त्रास-वक्त्र-क्षवथोः खर-कार्मुक-कर्षणात् ॥३२॥
उच्छ्वास-वक्र-क्षवथु- उत्त्रास-वक्त्र-क्षवथु- १५.३खर-कार्मुक-कर्षणात् विषमाद् उपधानाच् च कठिनानां च चर्वणात् ।
वायुर् विवृद्धस् तैस् तैश् च वातलैर् ऊर्ध्वम् आस्थितः ॥३३॥
वक्री-करोति वक्त्रार्धम् उक्तं हसितम् ईक्षितम् ।
ततो ऽस्य कम्पते मूर्धा वाक्-सङ्गः स्तब्ध-नेत्र-ता ॥३४॥
वाग्-भङ्गः स्तब्ध-नेत्र-ता दन्त-चालः स्वर-भ्रंशः श्रुति-हानिः क्षव-ग्रहः ।
गन्धा-ज्ञानं स्मृतेर् मोहस् त्रासः सुप्तस्य जायते ॥३५॥
निष्ठीवः पार्श्वतो यायाद् एकस्याक्ष्णो निमीलनम् ।
जत्रोर् ऊर्ध्वं रुजा तीव्रा शरीरार्धे ऽधरे ऽपि वा ॥३६॥
तम् आहुर् अर्दितं के-चिद् एकायामम् अथापरे ।
रक्तम् आश्रित्य पवनः कुर्यान् मूर्ध-धराः सिराः ॥३७॥
रूक्षाः स-वेदनाः कृष्णाः सो ऽ-साध्यः स्यात् सिरा-ग्रहः ।
गृहीत्वार्धं तनोर् वायुः सिराः स्नायूर् विशोष्य च ॥३८॥
पक्षम् अन्य-तरं हन्ति संधि-बन्धान् विमोक्षयन् ।
कृत्स्नो ऽर्ध-कायस् तस्य स्याद् अ-कर्मण्यो वि-चेतनः ॥३९॥
एकाङ्ग-रोगं तं के-चिद् अन्ये पक्ष-वधं विदुः ।
सर्वाङ्ग-रोगं तद्-वच् च सर्व-कायाश्रिते ऽनिले ॥४०॥
शुद्ध-वात-हतः पक्षः कृच्छ्र-साध्य-तमो मतः ।
कृच्छ्रस् त्व् अन्येन संसृष्टो विवर्ज्यः क्षय-हेतुकः ॥४१॥
आम-बद्धायनः कुर्यात् संस्थभ्याङ्गं कफान्वितः ।
अ-साध्यं हत-सर्वेहं दण्ड-वद् दण्डकं मरुत् ॥४२॥
अंस-मूल-स्थितो वायुः सिराः संकोच्य तत्र-गाः ।
बाहु-प्रस्पन्दित-हरं जनयत्य् अव-बाहुकम् ॥४३॥
तलं प्रत्य् अङ्गुलीनां या कण्डरा बाहु-पृष्ठतः ।
बाहु-चेष्टापहरणी विश्वाची नाम सा स्मृता ॥४४॥
बाह्वोः कर्म-क्षय-करी वायुः कट्यां स्थितः सक्थ्नः कण्डराम् आक्षिपेद् यदा ।
तदा खञ्जो भवेज् जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर् द्वयोर् अपि ॥४५॥
कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्न् इव च याति यः ।
कलाय-खञ्जं तं विद्यान् मुक्त-संधि-प्रबन्धनम् ॥४६॥
शीतोष्ण-द्रव-संशुष्क-गुरु-स्निग्धैर् निषेवितैः ।
जीर्णा-जीर्णे तथायास-संक्षोभ-स्वप्न-जागरैः ॥४७॥
स-श्लेष्म-मेदः-पवनम् आमम् अत्य्-अर्थ-संचितम् ।
अभिभूयेतरं दोषम् ऊरू चेत् प्रतिपद्यते ॥४८॥
सक्थ्य्-अस्थीनि प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन तत् ।
तदा स्कभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ ॥४९॥
तदा स्कन्दति तेनोरू तदा स्कन्नाति तेनोरू परकीयाव् इव गुरू स्याताम् अति-भृश-व्यथौ ।
ध्यानाङ्ग-मर्द-स्तैमित्य-तन्द्रा-छर्द्य्-अ-रुचि-ज्वरैः ॥५०॥
संयुतौ पाद-सदन-कृच्छ्रोद्धरण-सुप्तिभिः ।
तम् ऊरु-स्तम्भम् इत्य् आहुर् आढ्य-वातम् अथापरे ॥५१॥
संयुक्तौ पाद-सदन- वात-शोणित-जः शोफो जानु-मध्ये महा-रुजः ।
ज्ञेयः क्रोष्टुक-शीर्षश् च स्थूलः क्रोष्टुक-शीर्ष-वत् ॥५२॥
स्थूलः क्रोष्टुक-मूर्ध-वत् रुक् पादे विषम-न्यस्ते श्रमाद् वा जायते यदा ।
वातेन गुल्फम् आश्रित्य तम् आहुर् वात-कण्टकम् ॥५३॥
पार्ष्णिं प्रत्य् अङ्गुलीनां या कण्डरा मारुतार्दिता ।
सक्थ्य्-उत्क्षेपं निगृह्णाति गृध्रसीं तां प्रचक्षते ॥५४॥
विश्वाची गृध्रसी चोक्ता खल्लिस् तीव्र-रुजान्विते ।
हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां च प्रसुप्त-वत् ॥५५॥
खल्लिस् तीव्र-रुजान्विता पाद-हर्षः स विज्ञेयः कफ-मारुत-कोप-जः ।
पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्-सहितो ऽनिलः ॥५६॥
विशेषतश् चङ्क्रमिते पाद-दाहं तम् आदिशेत् ॥५६॥
अव् विशेषतश् चङ्क्रमतः
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अथ श्रीडाकिनी स्तोत्रम् ।। Shri Dakini Stotram . श्रीआनन्द भैरवी उवाच ।। अथ वक्ष्ये महाकाल मूलपद्मविवेचनम् । यत् कृत्वा अमरो ...Read More
अथ श्रीछिन्नमस्तिका स्तोत्रम् (प्रचण्ड चण्डिका स्तवराजः) ।।
अथ श्रीछिन्नमस्तिका स्तोत्रम् (प्रचण्ड चण्डिका स्तवराजः) ।। Shri Chinnamastika Stotram . श्रीगणेशाय नमः ।। आनन्दयित्रि परमेश्वर...Read More
अथ श्रीमद्दक्षिण कालिका कवचम् ।।
अथ श्रीमद्दक्षिण कालिका कवचम् ।। Shri Kalika Kavacham . भैरव उवाच - कालिका या महाविद्या कथिता भुवि दुर्लभा । तथापि हृदये शल्य...Read More
अथ श्रीकालीरहस्ये महाकौतूहल दक्षिणाकाली हृदय स्तोत्रम् ।।
अथ श्रीकालीरहस्ये महाकौतूहल दक्षिणाकाली हृदय स्तोत्रम् ।। Shri Kalika Hridaya Stotram . अथ श्रीकालीका हृदय स्तोत्रं प्रारम्भः ।। ...Read More
Subscribe to: Posts ( Atom )


text:
संस्कृताभियानम् ।
-प्रा.डॉ. विजयकुमार: मेनन्नमांसि,
भाषा तु माध्यमम्, साधनम्। साध्यं तु अन्यत् किञ्चित् महत् भवतिॆ। जातिमतादिरूपेण या: भेदभावना: सन्ति ता: यदि संस्कृतभाषाया: द्वारा निवारिता: भवन्ति, न्यूना: वा भवन्ति, सा काचित् महती उपलब्धि: भवेत्। समाजस्य उपेक्षितवर्गं संस्कृतं पाठयित्वा तेन एतं परिणामं साधयितुं शक्नुयाम। या भाषा समाजस्य न्यूनतानां निवारणं करोति, समस्यानां परिहारं च करोति सा सर्वै: आदृता भवति। मित्राणि, संस्कृतद्वारा सामाजिकसमरसता इत्येतद् अद्यतने राष्ट्रियपरिप्रेक्ष्ये अत्यन्तं महत्वभूतम्।जयतु संस्कृतं जयतु भारतम्। 🙏


text:
अकथितं च यत् कारकं तत् कर्मसंज्ञं भवति। केन अकथितम्? अपादानादिविशेषकथाभिः। परिगणनं कर्तव्यम् दुहियाचिरुधिप्रच्छिभिक्षिचिञाम् उपयोगनिमित्तम् अपूर्वविधौ। ब्रुविशासिगुणेन च यत् सचते तदकीर्तितम् आचरितं कविना। उपयुज्यते इत्युपयोगः पयःप्रभृति। तस्य निमित्तं गवादि। तस्य उपयुज्यमानपयःप्रभृतिनिमित्तस्य गवादेः कर्मसंज्ञा विधीयते। पाणिना कांस्यपात्र्यां गां दोग्धि पयः। पाण्यादिकम् अप्युपयोगनिमित्तं, तस्य 86 कस्मान् न भवति? न एतदस्ति। विहिता हि तत्र करणादिसंज्ञा। तदर्थम् आह अपूर्वविधौ इति। ब्रुविशासिगुणेन च यत् सचते। ब्रुविशास्योर् गुणः साधनम्, प्रधानं, प्रधानं कर्म, धर्मादिकम्, तेन यत् सम्बध्यते, तदकीर्तितम् आचरितं कविना, तदकथितम् औक्तं सूत्रकारेण। दुहि गां दोग्धि पयः। याचि पौरवं गां याचते। रुधि गामवरुणद्धि व्रजम्। प्रच्छि माणावकं पन्थानं पृच्छति। भिक्षि पौरवम् गां भिक्षते। चिञ् वृक्षमविचिनोति फलानि। ब्रुवि माणवकं धर्मं ब्रूते। शासि माणवकं धर्मम् अनुशास्ति।
`{मुद्रित `काशिकावृत्तौ` तु `अपादानादिविशेषकथाभिः` इत्येवास्ति।}अपादानाधिभिर्विशेषकथाभिः` इति। कारकसामान्यकथाया व्यवच्छेदार्तमेतत्। यदि हि केनाप्यकथितस्य कर्मसंज्ञा स्यात्, तदा माणवकस्य पितरं पन्थानं पृच्छतीत्यत्राकारकस्यापि माणवकस्य कर्मसंज्ञा स्यात्। `परिगणनम्` इति। अनयधातुव्यवच्छेदार्थमेतत्। तेन `दुह प्रपूहरणे` (धातुपाठः-1014) इत्येवमादीनामेव धातूनां प्रयोगेऽकथितस्य कर्मसंज्ञा विधीयते, नान्येषाम्। `उपयुज्यत इत्युपयोगः` इति। कर्मसाधनो घञन्तः।`उपयज्यते` इति। इष्टार्थसिद्धौ व्यापार्यत इत्यर्थ-। `पयःप्रभृति` इति। प्रभृतिशब्दन भिक्षादीनां ग्रहणम्। `तस्य निमित्तं गवादि` इति। आत्राप्यादिशब्देन पौरवादेग्र्रहणम्। `तस्योपर्युज्यमानपयः प्रभृतनिमित्तस्य` इति। उपयुज्यमानञ्च तत् पयः प्रभृति चेति विशेषणसमासं कृत्वना उपयुज्यमानपयः प्रभृतेर्निमित्तमिति षष्ठीसमासः। `गवादेः` इति। आदिशब्देन पौरवादेग्र्रहणम्। ननु च पाण्यादिकमप्युपयोगनिमित्तमिति, तेन विनोपयोगस्य पयसोऽसम्भवात्। आदिशब्देन कांस्यपात्रादेग्र्रहणम्। `विहिता हि तत्र करणादि संज्ञा` इति। आदिशब्देनाधिकरणसंज्ञाया ग्रहणम्। `तदर्थम्` इति। करणादेः कर्मसंज्ञानिवृत्त्यर्थमित्यर्थः। अर्थशब्दस्य निवृत्तिवचन्तवात्। `अपूर्वविधौ` इति। पूर्वग्रहणमत्रान्यविधेरुपलक्षणार्थम्। एतदुक्तं भवति-- यस्यान्यो विधिर्नोक्तस्य कर्मसंज्ञेति। तेन यत्रापि वक्ष्यमाणे हेतुकर्त्तृसंज्ञे इति तत्राप्येषा संज्ञा नभवतीति दोग्धाप्युपयोगस्य निमित्तं तस्य कर्मसंज्ञा न भवति। सूत्रेऽपि `अकथितम्` इति कथमनिवृत्तपरायां चोदनायां भूतकालो न विवक्ष्यते; उपलक्षणत्वात्। तेन योऽपि कथयिष्यमाणो हेतुकर्त्तृसंज्ञाभ्याम्, तस्यापि कर्मसंज्ञा न भवतीत्युक्तं भवति। ब्राउविशासिगुणेन` इति। कः पुनर्गुण इत्याह-- `साधनम्` इति। साधनं हि क्रियया उपकारकम्। यच्चोपकारकं तदुपकार्यम् प्रधानमपेक्ष्य गुणो भवति। कतरत् पुनः साधनमित्याह-- `प्रधानं कर्म` इति। किं पुनस्तदित्याह-- `धर्मादिकम्` इति। आदिशब्देन पत्त्यादेग्र्रहणम्। प्रधानत्वन्तु धर्मादेस्तदर्थत्वाच्छिष्यादिप्रवृत्तेः। `सम्बध्यते` इति सचत इत्यस्यार्थकथनम्। तथा हि-- `षच समवाये` (धातुपाठः-997) इति पठते, समवायश्च सम्बन्ध एव। सचते = तेन गुणेन सम्बन्धमुपैति। यच्च तेन सम्बन्धमुषैति तत्तेन सम्बध्यते। `उक्तम्` इति आचरितमित्यस्य विवरणम्। सूत्राकारेणेत्येतदपि `कविना` इत्यस्य।`गां दोग्धि पयः` इति। `दुह प्रपूरणे` (धातुपाठः-1014) आदादिकः। `दादेर्धातोर्घः` 8|2|32
, `झषस्तथोर्धोऽधः` 8|2|40
, `झलां जश् झशि` 8|4|52
इति जश्त्वम्। ननु चात्र विहिताऽपादान संज्ञा, अस्ति ह्रत्रापायः-- गोः दुहेः क्षरणार्थत्वात्, क्षरति गौओः क्षीरम्, तद्गोर्दोग्धा क्षारयति, एवञ्च तत् क्षार्यमाणं ततोऽपक्रामतीति स्पष्ट एवापायः, ततो नेदमुदाहरणमुपपद्यते? नैतदेवम्; सत्यपि ह्रपाये नात्र गोरवधित्वं विवक्षितम्, किं तर्हि? क्षीरं प्रति निमित्तभावमात्रम्। यद्येवम्, गोः कारकत्वं न स्यात्, यथा -- वृक्षस्य पर्णं पततीत्यत्र वृक्षस्य न; क्षरणक्रियां प्रति निमित्तभावेनाविवक्षितत्वात्, नैतत्; अवधित्वं ह्रत्र गोर्न विवक्षितम्। क्षरणं प्रति निमित्तभावस्तु विवक्षित एव। वृक्षस्य पर्णं पततीत्यत्र तु पतनं प्रति वृक्षस्य निमित्तभावमात्रमपि न विवक्षितम्, न केवलमवधिभाव इत्यसमानम्। `पौरवं गां याचते` इति। ननु चात्र कथितापादानादिसंज्ञा , अस्ति ह्रसौ। पौरवाद्गामादत्त इति अस्त्येववापायः? नैतदस्ति; न हि याचनादेवापायो भवति , किं तर्हि? अवरोधनक्रियां प्रति निमित्तबावमात्रम्। अस्याञ्चावस्थायां वा विवक्ष्यते; न चैतदिह विवक्षितम्, हेतुना गामवस्थापयतीत्ययमत्रार्थो वेदितव्यः, न तु क्वावस्थापयतीत्येतदिह चिन्त्यत एव। `माणवकं पन्थानं पृच्छति` इति। `प्रच्छ ज्ञीप्सायाम्` (धातुपाठः- 1413), तुदादिः, ग्रहिज्यादिसूत्रेण 6|1|16
सम्प्रसारणम्। ननु च कथितात्रापादानसंज्ञा, अस्ति ह्रत्रापायः-- सहि तस्मादुपदेशमादित्सते, नैतदस्ति; न हि प्रश्नमात्रेणापायो भवति, किं तर्हि? पृष्टः सन् यद्यसावाचष्टे तदापायेन युज्यते। सत्यप्यपाये नात्र माणवकोऽवधिभावेन विवक्षितः, किं तर्हि? प्रश्नक्रियां प्रति निमित्तभावमात्रेण।`पौरवं गां भिक्षते` इति। `भिक्ष याच्ञायाम्` (धातुपाठः-606) अनुदात्तेत्। अत किमर्थ याचिभिक्ष्योद्र्वयोरुपादानम्, यावताऽनयोरर्थभेदो नास्ति? न चेयं संज्ञा श्बदाश्रया, किं तर्हि? अथश्रिया। तथा हि- याचिना समानार्थस्यान्यस्यापि ग्रहणं भवति-- देवदत्तं शतं प्रार्थयते, देवदत्तं शतं मृगयत इति। तस्मात् सत्यपि शब्देभेदे न युक्तं तयोः पृथग्ग्रहणम्। एवं तर्हि याचिरत्रानुनये वत्र्तते-- तन क्रुद्धं याचते, अविनीतं याचत इति, तदर्थं पृथग्ग्रहणं स्यात्।`वृक्षमवचिनोति फलानि` इति। ननु चात्र विहिताऽपादानसंज्ञा तथा हि-- वृक्षात् फलान्यादत इत्यपायोऽत्रार्थः,नैतदस्ति; न ह्रत्र वृक्षोऽवधित्वन विवक्षितः। किन्तर्हि? फलावचयनस्य हेतुभावमात्रेण। वृक्षेण हेतुना फलावचयनं करोत्यर्थः। तस्य वृक्षस्य हेतुभावः किमवधिभूतस्य? अधिकरणभूतस्य वा? इत्येवमादिका चिन्ता न कृता।एवं `माणवकं धर्मं ब्राऊते, माणवकं धर्ममनुशास्ति` इति। `ब्राऊञ् व्यक्तायां वाचि` (धातुपाठः-1044), `शासु अनुशिष्टौ` (धातुपाठः-1075) अदादी। ननु च कथितात्र सम्प्रदानसंज्ञा, अस्ति ह्रत्र सम्प्रदानत्वम्, सम्प्रदेयेन धर्मेणाभिप्रेयमाणत्वात्, नैतदस्ति; ददातिकर्मणाभिप्रेयमाणस्य सम्प्रदानसंज्ञा विहिता, न चात्र धर्मो ददातिकर्म; ब्राउविशास्योरदानार्थत्वात्। अथापि दानार्थता स्यात्? एवमपि माणवेकन निमित्तेन धर्मं ददातीत्ययमर्थः स्यात्। माणवकस्य सम्प्रदानत्वनाविवक्षितत्वात्; धर्मदाननिमित्तत्वेन विवक्षितत्वात्।ब्राउविशासिगुणेन चेति चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः। तेन नयतिप्रभृतीनां प्रयोगेऽप्यकथितस्य कर्मसंज्ञेष्यते।तथा चोक्तम्--नीवह्रोहरतेश्चैव गत्यर्थानां तथैव च।द्विकर्मकेषु ग्रहणं द्रष्टव्यमिति निश्चयः॥ इति।अत्रापि श्लोके चकारो जयतिप्रभृतीनां प्रयोगेऽकथितस्य समुच्चयार्थः। किमुदाहरणम्? अजां नयति ग्रामं देवदत्तः। अजां वहति ग्रामं देवदत्तः। अजां हरति ग्रामं देवदत्तः। शतं जयति देवदत्तं यज्ञदत्तः। शतं गर्गान् दण्डयतीति। ननु चोभयेषामपि `कर्त्तुरीप्सिततमं कर्म` 1|4|49
इत्यनेनैव कर्मसंज्ञा सिद्धा। यदि तह्र्रजादीनामीप्सिततमत्वं विवक्ष्यते, न ग्रामादीनाम्, तदा कथं कर्मसंज्ञा? तथापि `तथायुक्तम्` 1|4|50
इत्यनेन सिद्धा। यदा तर्हि ग्रामादीनामीप्सितत्वं प्रकर्षरहितं विवक्ष्यते, तदा न सिद्ध्यति। अकर्मकाणाञ्च धातूनां कालभावाध्नगन्तव्यदेशानां कर्मसंज्ञेष्यते। तथा चोक्तम्--कालभावाध्वगन्तव्याः कर्मसंज्ञा ह्रकर्मणाम्।दशाश्चाकर्मकाणाञ्च कर्मसंज्ञा भवन्ति च॥इति वक्तव्यम् (म।भा।1।336) इति।तस्मात् तदर्थोऽनुक्तसमुच्चयार्थश्चकारः कृतः कालः -- मासमास्ते मासं स्वपितीति। भावः-- गोदोहमास्ते, गोदोहं कस्वपितीति। अध्वा गन्तव्यः-- क्रोशमास्ते, क्रोशं स्वपितीति। अध्वा चासौ गन्तव्यश्चेति विशेषमसमासः। `कडाराः कर्मधारय` 2|2|38
इति विशेष्यस्य पूर्वनिपातः। देशः कुरूनास्ते, कुरून् स्वपितीति। सर्वं एते कालादयोऽकथिताः; पूर्वविधेः कस्यचिद्प्रवृत्तत्वात्॥
अकथितशब्दोऽयमस्त्यप्रधाने रूढः, तद्यथा--अकथितोऽहमस्मिन् ग्रामे, अप्रधानभूत इति गम्यते। अस्ति च क्रियाशब्दोऽकीर्तितपर्यायः। ठ्कथ वाक्यप्रवन्धेऽ, चुरादावदन्तः पठ।ल्ते, तत्र पूर्वस्य ग्रहणे ठ्पाणिना कांसपात्र्यां दोग्धि पयःऽ इत्यत्र पाणिकांसपात्र्योरपि स्यात्। करणाधिकरणसंज्ञयोस्तु पचत्यादिरवकाशः, न हि तत्रास्य प्रसङ्गः; ठ्दुहियाचिऽ इति परिगणनात्, अतो द्वितीयस्य ग्रहणम्, तदाह--केनाकथितम्? अपदानादिभिर्विशेषकथाभिरिति। किमत्र प्रमाणं तदाह--केनेति। करणनिर्देशः। रूढिशब्देषु हि व्युत्पत्यर्थमेव क्रियोपादीयते; न तत्र करणादि सम्बध्यते, न हि गच्छतीति गौरित्यत्र केनेति प्रश्नो रथेनेति प्रतिवचनं वा भवति। इह ठ्कारकेऽ इत्यनुवर्तनात् सत्येव कारकत्वेऽकथितस्य संज्ञया भाव्यमिति सामर्थ्याद्विशेषकथाभिरित्युक्तम्। परिगणनं कम धर्मादीति। तस्य तु प्राधान्यं तदर्थत्वात् प्रवृतेः। सम्बध्यत इति। सचत इत्यस्यार्थकथनमेतत्,ठ्षच समवायेऽ स्वरितेत्। केचितु परस्मैपदिभिः सह धातुमेनं पठन्ति ठ्षच सवायेऽठ्रप लप व्यक्तायां वाचिऽ इति। तत्राहुः-ठ्षचसेवनेऽ इत्यस्यानुदातेतोऽनेकार्थत्वात्समवाये प्रवृत्तिरिति, सम्बध्नातेश्च कर्मव्यापारे सचिर्वर्तत इति कर्तृपदस्य कर्मपदेनार्थकथनं नानुपपन्नम्, यथा--राध्यत्योदन इत्यस्य पच्यत इति। उक्तमिति। आचरितमित्यस्य विवरणम्। सूत्रकारेणेति। कविशब्दो मेधाविमात्रवचनोऽपि प्रकरणात् सूत्रकारे प्रयुक्त इति दर्शयति। गां दोग्धि पय इति। ननु चात्रायमर्थः- गौः पयस्त्यजति, दोग्धा गवा पयस्त्याजयतीति; तत्र प्रयोजकव्यापारेणाप्यमानत्वात् सिद्धा गोः कर्मसंज्ञा। न च वाच्यम्--ठ्प्रयोजकव्यापारेणाप्यमानस्य यदि भवति गत्यर्थादिष्वेवेत्युतरसूत्रे नियमादत्र न प्राप्नोपि, यथा--पचन्तं देवदतं प्रयुङ्क्ते, पाचयति देवदतेनेत्यत्रऽ इति;ण्यन्तष्वेव स नियमः, अयं तु प्रकृत्यन्तः, नैतदस्ति; यथा ण्यन्तेषु धातुषु क्रियाविशिष्टस्य प्रयुक्तिः प्रतीयते--गमयतीति, नैवमत्र विष्क्रियस्यापि गवादेर्दोहननयनादिषु विनियोगात्। तथा ह्यदुहानापि गौर्दुह्यते, अगच्छन्तो भारादयः शिरसा नीयन्ते, तस्माद्देग्धीत्येकस्या एव क्रियायाः श्रवणाद् गोपयसोर्भेदेन कर्मत्वं न भवति। णिचि तु सति प्रकृत्यंशस्य प्रत्ययांशस्य च भेदेन द्वे वाच्ये इति कर्मभेदोपपतिः। गमयति ग्रामं देवदतमिति। यदा तु दुहेः क्षरणमर्थः-क्षरति गोः क्षीरम्, क्षीरं क्षारयति देवदत इति, तदा यद्यपि गोरपायेऽवधिभावो विद्यते; तथाप्यविवक्षिते तस्मिन्निमितत्वमात्रापेक्षायामुदाहरणोपपतिः। एवं चावधित्वविवक्षायामपादानसंज्ञायां भवत्येव--गेर्दुह्यते पय इति। यदा तु पयस्येव विशेषणं गौः, तदा षष्ठी--गोः पयो दोग्धीति। पौरवं गां याचते इति। पुरोरपत्यं पौरवः। ननु विहितात्रापादानसंज्ञा पौरवादसौ गामादते, न याचनादेव तत आदते, याचितोऽसौ यदि ददाति तत आदते, ननु मा नामादिताऽऽदित्सते तावत्, तदपि न; यतः स्वभावपरिचिच्छित्सुरनादित्समानोऽपि याचते। गामवरुणद्धि व्रजमिति। ननु च गां व्रजं प्रवेशयतीत्ययमत्रार्थः, ततश्च सिद्धं व्रजस्य कर्मत्वम्? अथ व्रजे गामवस्थापयतीत्यर्थः, तर्हि कथितात्राधिकरणसंज्ञा; यदा तर्ह्यवरोधनक्रियां प्रति निमितत्वमात्रं विवक्ष्यते न कर्मत्वं नाधिकरणत्वं तदेदमुदाहरणम्। व्रजेन हेतुनाऽवस्थापयतीत्यर्थः। माणवकं पन्थानं पृच्छतीति। ठ्प्रच्छ ज्ञीप्सायाम्ऽ, तुदादिः, ग्रहिज्यादिना संप्रसारणम्। ननु च कथितात्रापादानसंज्ञा, स हि तस्मादुपदेशमादते न प्रश्नमात्रादादते, पृष्टोऽसौ यद्यौपदिशति तत आदते। मा नामादिता, आदित्सते तावत् तदपि न, अनादित्समानोऽपि स्वभावपरिज्ञानाया पृच्छति। भिक्षिर्याचिवद्व्याख्येयः। किमर्थं पुनर्याचिभिक्ष्योरुभयोरुपादानम्, न ह्यनयोरर्थे भेदोऽस्ति, अर्थाश्रया चेयं संज्ञा, न दुह्यादिस्वरूपाश्रया। समानार्थेऽपि हि गृह्यते--देवदतं शतं प्रार्थयत इति? उच्यते, अननुयार्थस्य याचतेर्ग्रहणार्थम्। तेनाविनीतं विनयं याचते, क्रुद्धं प्रसादं याचत इत्यत्रापि भवति। सकृदुपातस्य चोरभयरूपानुपपतेः भिक्षिरपि गृहीतः। वृक्षमवचिनोति फलनीति। यद्यप्यवचिन्वद् वृक्षान् फलमादते इत्यपादानसंज्ञाया अयं विषयः, तथापि यदा वृक्षो नावधित्वेन विवक्ष्यते निमितरूपेणैव तु विवक्ष्यते, तदेदमुदाहरणम्। ब्रूतेऽनुशास्तीति। ठ्ब्रूञ् व्यक्तायां वाचिऽ ठ्शासु अनुशिष्टौऽ, अदादी, यद्यद्यप्यत्र धर्मेण वचनानुशासनकर्मणा माणवकस्याभिप्रेयमाणत्वम्, तथापि ददातिकर्माभावात्संज्ञाया अप्रसङ्गः। ये तु तत्र ददातिकर्मणेति नाश्रयन्ति, तेषामपि निमितत्वमात्रं विवक्षितं नाभिप्रेयमाणत्वमित्युदाहरणोपपतिः॥ अथान्येऽपि द्विकर्मकाः- नीवह्यएर्हरतेश्चापि गत्यर्थानां तथैव च। द्विकर्मकेषु ग्रहणं द्रष्टव्यमिति निश्चयः॥ ठ्गत्यर्थानाम्ऽ इत्युतरसूत्रोपलक्षणम्। नी--अजां नयति ग्रामम्। वहिवहति भारं ग्रामम्। हरति--भारं हरति ग्रामम्। चकारेण जयत्यादयः समुच्चीयन्ते--शतं जयति देवदतम्, शतं मुष्णाति देवदतम्, शतं दण्डयति देवदतम्, कर्षति ग्रामं शाखाम्। इदं विचार्यते--द्विकर्मकेभ्यो धातुभ्यः कर्मणि लादय उत्पद्यमानाः किमीप्सिततमे कर्मणि प्रधाने उत्पद्यन्ते? आहोस्विदनेन यस्य कर्मत्वं तस्मिन् गुणकर्मणीति? तत्रोक्तम्-- प्रधानकर्मण्याख्येये लादीनाहुर्द्विकर्मणाम्। अप्रधाने दुहादीनां ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मणः॥ इति॥ अयमर्थः- ये द्विकर्मका धातवस्तेषां प्रधाने कर्मणीप्सिततमे वाच्ये लादीनाहुःउलादयो भवन्तीत्याहुः। लादयःउलकृत्यक्तखलर्थाः। प्रधानाप्रधानयोर्भिन्नकक्षयोर्युगपदभिधानासंभवे प्रधानस्यैवाभिधानं न्याय्यम्, प्रधानत्वादेवेति भावः। नी--नीयते ग्राममजा, नेया, नीता, सुनया। वहि--उह्यते भारो ग्रामम्, वोढव्यः, ऊढः, सुवहः। हृञ्--ह्रियते भारो ग्रामम्, हर्तव्यः, हृतः, सुहरः। कृष्--कृष्यते शाखा ग्रामम्, क्रष्टव्या, कृष्टा, सुकर्षा। अप्रधाने दुहादीनामिति। अत्र दण्डिप्रभृतयोऽपि गृह्यन्ते, न तु दुहियाचीति श्लोकपठिता एव। एतेषां दुहादीनामप्रधाने कर्मण्याख्येये लादीनाहुः । एतदपि न्यायसिद्धम्; यतः पयोऽर्थी पूर्वं गवि प्रवर्तते, अतः शूद्धस्य दुहेर्गवाभिसम्बन्धः, गोदोहेन तु पयस इत्यन्तरङ्गत्वादकथितकर्मणस्तत्रैव लादयो भवन्ति। एवं सर्वत्र। दुहि--गौर्दुह्यते पयः, दोह्या, दुग्धा, सुदोहा। याचि--पौरवो गां याच्यते, याच्यः, याचितः, सुयाचः। रुधि--व्रजोऽवरुध्यते गाम्, अवरोध्यः, अवरुद्धः,स्ववरोधः। प्रच्छि--माणवकः पन्थानं पृच्छयते, प्रष्टव्यः, पृष्टः, सुप्रच्छः। भिक्षि--पौरवो गां भिक्ष्यते, भिक्षितव्यः, भिक्षितः, सुभिक्षः। चिञ्--वृक्षोऽवचीयते फलानि, अवचेतव्यः, अवचितः, स्ववचयः। ब्रूञ्--उच्यते माणवको धर्मम्, वक्तव्यः, उक्तः, सुवचः। शामु--अनुशिष्यते माणवको धर्मम्, अनुशासितव्यः, अनुशिष्टः, स्वनुशासः। दण्डि--गर्गाः शतं दण्ड।ल्न्ते, दश्ड्याः, दण्डिताः, सुदण्डाः। जि-शतं जीयते देवदतः, जेतव्यः, जितः, सुजयः। मुषि--मुष्यते देवदतः शतम्, मोषितव्यः, मुषितः, सुमोषः। ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मण इति। अभिधान इति शेषः। अण्यन्तावस्थायां कर्तुर्ण्यन्तावस्थायां कर्मणः सतोऽभिधाने लादीनाहुरित्यर्थः। एतदुक्तं भवति-ये गत्यर्थादयोऽण्यन्तावस्थायामपि सकर्मका ण्यन्तावस्थायामुतरसूत्रेण द्विकर्मका जाताः, तेषु ण्यन्तावस्थायां यदुतरसूत्रेणोपजातं कर्म तत्र लादयो भवन्तीत्यर्थः। गमयति ग्रामं देवदतम्, गम्यते ग्रामं देवदतः, गमयितव्यः, गमितः; सुगमः। बुध्यर्थः- बोध्यते माणवको धर्मम्, बोधयितव्यः, बोधितः, सुबोधः। प्रत्यवसानार्थः- भोज्यते माणवक ओदनम्, भोजयितव्यः, भोजितः, सुभोजः। शब्दकर्म-पाठ।ल्ते माणवको वेदम्, पाठयितव्यः, पाठितः, सुपाठः। अकर्मकः- आस्यते माणवको मासम्, आसयितव्यः, आसितः, स्वासः। बुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्मकेषु गुणकर्मणि लादय इति मतान्तरम्। बोध्यते माणवकं धर्मः, भोज्यते माणवकमोदनः, पाठ।ल्ते माणवकं वेद इत्यादि। तदयमत्र निर्णयः- नीवहिहृकृषिभ्यः प्रधानकर्मणि लादयः; तत्सम्बन्धस्य पूर्वभावित्वात्। दुह्यादिभ्यो जिदण्डमुषिभ्यश्चाप्रधाने; तत्सम्बन्धस्यानन्तरङ्गत्वात्। बुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्मकेषु गुणकर्मणि प्रधाने वा यथेष्टम्; गत्यर्थाकर्मकयोः हृक्रोश्च ण्यन्तयोः प्रयोज्ये कर्मणीति। प्रयोज्यस्य च प्राधान्येनाभिधीयमानाप्रयोजकव्यापारेणाप्यमानत्वात् प्राधान्यम्। गुणभूतप्रयोज्यव्यापारकर्मणस्तु गुणभाव आर्थन न्ययेन प्रयोज्यव्यापारप्राधान्यम्, तदर्थत्वात् प्रयोजकव्यापारस्य। तत्प्राधान्याच्च तत्कर्मणोऽपि प्राधान्यमित्यन्ये। सर्वथा लादयः प्रयोज्यकर्मणीति स्थितम्। अकर्मकाणां च धातूनां कालभावाध्वगन्तव्यदेशाः कर्मसंज्ञका इष्यन्ते। उक्तं च--ठ्कालभावाध्वगन्तव्याः कर्मसंज्ञा ह्यकर्मणाम्, देशश्चाकर्मकाणां तु कर्मसंज्ञो भवतीति वक्तव्यम्ऽ इति। अध्वगन्तव्येति--गन्तव्योऽध्वा, अध्वा गन्तव्यः, कडारादिष्वध्वशब्दे द्रष्टव्यः। गन्तव्यत्वेन प्रसिद्धस्य नियतपरिमाणस्य क्रोशादेर्ग्रहणार्थं गन्तव्यग्रहणम्, तेनाध्वानं स्वपितीति न भवति। ननु च ठ्कालाध्वनोःऽ इति सिद्धा द्वितीया, किं कर्मसंज्ञया? देशस्य तावद्वक्तव्या। कालाध्वनोरपि लादिविधानार्थ कर्मत्वमेषितव्यम्। आस्यते मासः, आसितः, आसितव्यः,स्वासः। एवं शय्यते क्रोश इत्यादि। भावः- गोदोहमास्ते। यावता कालेन गौर्दुह्यते तावन्तं कालमास्त इत्यर्थः। गोदोहादीनां मासादिवत् कालत्वेनाप्रसिद्धत्वाद्भावस्य पृथग् ग्रहणम्। देशः- कुरून् स्वपिति, कुरवः सुप्यन्त इत्यादि। ठ्कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगेऽ इति तु सूत्रमक्रियात्यन्तसयोगार्थम्--मासं गुडधानाः, सर्वरात्रं कल्याणी, क्रोशं कुटिला नदीति। न तर्हि वक्तव्यम्--कालाभावाध्वगन्तव्या इति? न वक्तव्यम्, नात्रासिरासनमात्रे वर्तते, किं तु तत्पूर्वके व्यापने वर्तते--मासमास्ते । कोऽर्थः? मासमासनएन व्याप्नोतीति। एवं वदेमधीते, मासं वेदाध्ययनेन व्याप्नोतीत्यर्थः। अथ ठ्कर्तृ कर्मणोः कृतिऽ इति षष्ठी द्विकर्मकेषु किं प्रधाने कर्मणि भवति? आहोस्विद् गुणे भवति? आहोस्विदुभयोः? उभयोरिति प्राप्तं द्वितीयावद्भाष्यकारवचनातु गुणकर्मणि विकल्पेन षष्ठी। प्रधानकर्मणि नित्या--नेताऽश्वस्य स्त्रुघ्नमिति वा। इहाकथितं कर्मेत्येतावदस्तु, मास्तु पूर्वसूत्रद्वयम्, तद्विषयस्याप्यकथीतत्वात्, सत्यम्; नटस्य श्रृणोतीत्यत्र मा भूदिति दुह्यादिपरिगणनमवश्यं कर्तव्यम्, तस्मिंश्च क्रियमाणे ओदनं पचति, वृक्षमूलान्युपसर्पतीत्यत्र न स्यादिति पूर्वमपि योगद्वयमारभ्यत इति॥


text:
पुण्यकोटिः- अनुप्राणित-उल्लिखित-चल-चित्रे भागं कर्तुम् अवसरः।
कोच्चीची> पुण्यकोटिः नाम दक्षिणभारतस्य एकेन प्रख्यातजानपदगीतेन प्रेरितम् आदिममं संस्कृतभाषामयं अनुप्राणित-उल्लिखित-चल-चित्रं भवितुं सिद्धं वर्तते । इन्फोसिस्-नामिकायां सङ्गणकसूचना-प्रौद्योगिकी-संस्थायां प्रौद्योगिकी-तन्त्रज्ञत्वेन कार्यं कुर्वाणेन रविशङ्कर-नाम्ना संस्कृत-अनुरागातिरेकात् लिखित-निर्मितम् इदम् चित्रम् अद्यतनीयेषु युवसु संस्कृतप्रचारार्थम् । एतत् कर्म भारते तत्र तत्र निवसताम् अनेकेषां चित्र-अनुप्राणन-तज्ज्ञानाम् सश्रद्धं कठिनपरिश्रमस्य परिणामः अस्ति, येषु केचन निस्स्वार्थाः इदं सत्कर्मार्थम् इति भावयन्तः धन-लाभ-अनपेक्षाः अपि । अपि च बहुप्रख्यातः इलयराजा-नामकः सङ्गीतनिर्माता अस्य चित्रस्य सङ्गीतरचयिता अस्ति। तथा दक्षिणभारते अतिविख्याता रेवती-नामा चल-चित्र-अभिनेत्री अस्मिन् चित्रे स्वध्वनिदानेन भागं निरवहत् ।
एतन्निमित्तं रवि-वर्येण अद्यावधि प्रायः ५३ लक्षं रूप्यकाणि सञ्चितानि सन्ति स्वहितैषिणाम् अपि च चित्रस्य तद्गतसन्देशस्य च अनुमोदकानाम् च साहाय्यात् । विश्बेरी-नामिकायाः संस्थायाः मञ्चस्य द्वारा परिकल्पितां जन-समूह-अर्थ-दान-व्यवस्थाम् उपयुज्य आभारतं निवसन्तः अनेके जनाः अग्रे आगत्य यथाविधं स्वभागदानं कृतवन्तः । तेषां एवं करणस्य मुख्यकारणम् अस्ति संस्कृते अनुरागः । तथाऽपि इदं विश्वस्तरे श्लाघनीयम् अनुप्राणित-चित्रं निर्मातुम् इतोऽपि अधिकं २३ लक्षं अपेक्ष्यते रवि-वर्येण । एतस्य समुद्यमस्य साहाय्यकर्तृषु अनुमोदकेषु अन्यतमाः राजन्ते भूतपूर्वः इन्फ़ोसिस्-निर्देशकः मोहनदास-पाय्-वर्यः, कर्णाटकस्य प्रथमा महिला ऐ.पी.एस्. अधिकारिणी जीजा-हरिसिङ्ग्-वर्या , राष्ट्रियपुरस्कारभाक् सम्पादकः मनोज-कन्नत्-वर्यः तथा लोकविदित-पाञ्चालिकाचालकौ अनुपमा विद्याशङ्कर-होस्केरेवर्यः च। स्वयं रवि-वर्यस्य पुत्री बहुभाषापटुः संस्कृतभाषिणी च स्नेहा-नामिका अपि अत्र स्वध्वनिदानेन उपकृतवती।
पाश्चात्य-संस्कृतेः सङ्कलनात् संस्कृतभाषा अद्य शनैः किञ्चित् पृष्टमेव अवशिष्यते। पुण्यकोटि-चित्र-द्वारा एतां दिव्यां भाषाम् उद्धरन् सत्ययुक्तस्य जीवनस्य महिमानं, निसर्गानुकूलां जीवनरीतिं च युवजनेभ्यः प्रतिबोधयितुं रविवर्यः आशास्ते।
संस्कृतजगति अन्तर्भूतानां भवतां अधुना अस्माकं संस्कृतिं इतिहासं च प्रपञ्चकलाक्षेत्रपथे स्थापयितुं कश्चिदयं अवकाशः । प्रचारोऽयम् अधुना चित्रं सम्पूर्णतां नेतुं आर्थिकव्यवस्थां परिकल्पयन् वर्तते यत्र भवन्तः साहाय्यं कर्तुम् अवकाशः जातः । भवन्तः अत्र (http://bit.ly/2M3cBDm) भागदानेन स्वानुमोदनं दर्शयन्तु अन्यजनेषु च सूचनामिमां प्रसारयन्तु ।


text:
कूर्मपुराणम्
कूर्मपुराणम् (Kurmapurana)अष्टादशसु महापुराणेषु अन्यतमम् अस्ति | इदं पुराणं साक्षात् कूर्मावतारी भगवान् विष्णुः नारदम् उपदिष्टवान् इति श्रूयते | नारदमहर्षिः सूतमुनिम् इदम् उपदिष्टवान् अस्ति । समुद्रमथनकाले प्रचलित।विषयमथनमेव कूर्मपुराणं। कूर्मपुराणं द्विधा विभक्तम् अस्ति - पूर्वभागः उत्तरभागः चेति | पूर्वभागे ५३ अध्यायाः, उत्तरभागे ४६ अध्यायाः विद्यन्ते । पूर्वभागे वराह,नरसिंह,वामन,व्यास,कृष्णावतारचर्तं निवेदयति। उत्तरार्धस्तु शिवचरित्रं,तीर्थमहिमां धर्मशास्त्रविषयान् निरूपयति। मूलतः कूर्मपुराणे चतस्रः संहिताः आसन् इति श्रूयते । ताः - ब्राह्मी, भागवती, सौरी, वैष्णवी च ।ब्राह्मीसंहितायां ६००० श्लोकाः, भागवतीसंहितायां ४००० श्लोकाः, सौरीसंहितायां २००० श्लोकाः, वैष्णवीसंहितायां ५००० श्लोकाः विद्यनते । अधुना उपलभ्यमानाः श्लोकाः ब्राह्मीसंहितायां विद्यमानाः ।भागवतीसंहिता वर्णाश्रमादिनियमान् ,सौरीसंहिता षट्कमविचारान्,वैष्णवीसंहिता मोक्षविषयान् निरूपयति।
अन्तर्विषयाः[सम्पादयतु]
- प्रजापतीनाम् उगमः
- वर्णाश्रमधर्मः
- पुरुषार्थानां विवरणम्
- महाभक्तानां गुणस्वभावव्यवहारादयः
- जीवनस्य विभिन्नस्तराः
- ब्रह्माण्डस्य हिरण्यगर्भस्य उगमः
- कालस्य गणना
- ईश्वरस्य महिमा
- भुवनानां विवरणम्
- ग्रहादीनां विवरणम्
- नदीनां विवरणम्
- मुक्तिमार्गः
केचन पुराणोक्तयः[सम्पादयतु]
१ अस्मिन् पुराणे पार्वत्याः सहस्रनाम उपलभ्यते | (अध्यायः - १२।६२-१९८)
- शिवोमा परमा शक्तिरनन्ता निष्कलामला |
- शान्ता माहेश्वरी नित्या शाश्वती परमाक्षरा ||६२||
२ पञ्चदशे अध्याये ब्रह्मा दक्षम् उपदिशति यत् यः विष्णुः सः एव रुद्रः सः ऐव जनार्दनः अस्ति | एवं यः अवगच्छति सः वेदोक्तम् अङ्गीकरोति इत्यतः मुक्तिं लभते इति -
- मन्यन्ते ते जगद्योनिं विभिन्नं विष्णुमीश्वरात् ||८८||
- मोहादवेद निष्ठत्वात्ते यान्ति नरकं नराः |
- वेदानुवर्तिनो रुद्रं देवं नारायणं तथा ||८९||
- ऐकीभावेन पश्यन्ति मुक्तिभाजो भवन्ति ते |
- यो विष्णुः स स्वयं रुद्रो यो रुद्रः स जनार्दनः ||९०|| पूर्वभागः १।८८-९०
३ कूर्मपुराणस्य उत्तरभागे साङ्खययोगः विवृतः अस्ति -
- यथा नदीनदा लोके सागरेणैकतां ययुः |
- दद्वदात्माक्षरेणासौ निष्कलेनैकतां व्रजेत् ||३८||
- तस्माद्विज्ञानमेवास्ति न प्रपञ्चो न संस्थितिः |
- अज्ञानेनावृतं लोके विज्ञानं तेन मुह्यति ||३९||
- विज्ञानं निर्मलं सूक्षं निर्विकल्पं तदव्ययम् |
- अज्ञानमिततत्सर्वं विज्ञानमिति तन्मतम् ||४०||
- एतद्धः कथितं साङ्ख्यं भाषितं ज्ञानमुत्तमम् |
- सर्ववेदान्तसारं हि योगस्तत्रैकचित्तता |४१|| उत्तरभागः २।२।३८-४१
४ जैनमतस्य प्रथमतीर्थङ्करस्य ऋषभदेवस्य विषयः कूर्मपुराणे तत्र तत्र उल्लेखितः अस्ति -
- हिमाह्वयं तु यद्वर्षं नाभेरासईन्महात्मनः |
- तस्यर्षभोवत्पुत्रो मेरुदेव्यां महाद्युतिः ||३७||
- ऋषभाद्भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशताग्रजः |
- सोभिषिच्यर्षभः पुत्रं भरतं पृथिवीपतिः ||३८|| पूर्वभागः १।४१।३७-४१
५ उत्तरभागस्य सप्तमे अध्याये शिवः स्वयम् आत्मनः महिमानं वर्णयति -
- योगिनामस्म्यहं शम्भुः स्त्रीणां देवी गिरीन्द्रजा |
- आदित्यानामहं विष्णुर्वसूनामस्मि पावकः ||४||
- रुद्राणां शङ्कर्श्चाहं गरुडः पततामहम् |
- ऐरावतो गजेन्द्राणां रामः शस्त्रभृतामहम् ||५|| २।७।४-७