text:
बौद्धधर्मः
भगवता बुद्धेन बौद्धदर्शनं प्रवर्तितम्। भारतीयशास्त्राधारेषु बौद्धदर्शनस्य प्रभावः विशेषतः दृश्यते। बौद्धमूलग्रन्थाः भारते लुप्तप्रायाः सन्ति। विदेशीयपण्डितानां संशोधनस्य फलतः इदानीं केचन् ग्रन्थाः दृश्यन्ते। भगवतः बुद्धस्य अनन्तरं बौद्धेषु बह्व्य: शाखाः उत्पन्नाः। ताश्च चतस्रः प्राधान्येन - वैभाषिकाः, सौत्रान्तिका:, योगाचाराः, माध्यमिकाः चेति। वैभाषिकाणां हीनयानसम्प्रदायः। अन्येषां त्रयाणां महायानसम्प्रदायः। बौध्दानां 'शून्यवादः' प्रसिध्दः।'यत्र किमपि नास्ति तत्' इति अत्र शून्यपदस्य अर्थः न। बौध्ददर्शने शून्यपदस्य दार्शनिकः विशालः अर्थः अस्ति। बौध्दमतस्य धार्मिकाः बहवः अंशाः 'त्रिपिटके निरूपिताः सन्ति।
अस्य दर्शनस्य आद्यप्रवर्तकः श्रीबुद्धः अस्ति । शुद्धोदनस्य मायादेव्याः च सुतः गौतमगोत्रजः क्षत्रियः सिद्धार्थः एव पश्चात् बोधोदयात् बुद्धः इति प्रथितः अभवत् । बौद्धदर्शनस्य परमसिद्धान्तः ‘दु:ख्स्य मूलम् आशा’ इत्यस्ति । माध्यमिक-योगाचार -सौत्रान्तिक-वैभाषिकभेदात् चतुर्धा विभज्यते । प्रपञ्चम् अधिकृत्य तेषां दृष्टिः एवं श्रूयते-
-
-
-
- मुख्यो माध्यमिको विवर्तमखिलं शुन्यस्य मेने जगत्
- योगाचारमते तु सन्ति मतयस्तासां विवर्तोखिलः ।
- अर्थोस्ति क्षणिकस्त्वसानुमितो बुद्धेति सौत्रान्तिकः
- प्रत्यक्षं क्षणभङ्गुरं च सकलं वैभाषिको भाषते । इति ॥
-
-
बौद्धदर्शनप्रचारणं पालिभाषायाम् आसीत् । संस्कृतावगणना एव बुद्धमतनाशकारणेषु अन्यतमा इति विवेकानन्दादयः कथितवन्तः इति अत्र स्मर्तव्यम् । प्रत्यक्षम् अनुमानम् इति द्वे प्रमाणे बौद्धाः अङ्गीकुर्वन्ति ॥ बौद्धदर्शनम् ऐतिहासिककालक्रमेण जैनदर्शनस्य परवर्त्ती अस्ति । अस्येदं कारणं वक्तुं शक्यते,यत् महावीरपर्यन्तं जैनतीर्थङ्कराणाम् अन्येषां दार्शनिकानां च साहित्ये कुत्रापि बौद्धदर्शनस्य उल्लेखो नास्ति,किन्तु महावीरस्य सिद्धान्ता बौद्धनिकायेषु उपलभ्यन्ते । अनेन सिद्ध्यति यत् बौद्धधर्मो जैनधर्मापेक्षया परवर्त्ती अस्ति । इदम् ऐतिहासिकं सत्यम् अस्ति ।
बौद्धदर्शनस्य प्रवर्तको भगवान् बुद्ध आसीत् । इयमपि ऐतिहासिकी घटनाऽस्ति । बुद्धस्य पूर्वनाम् सिद्धार्थ इत्यासीत् । अस्य जन्म ई.पू.२२६ इत्यवर्तत । अस्य पिता शक्यवंशीयो नृपः शुद्धोदन आसीत् । अस्य माता मायादेवी अस्य जन्मनः एकसप्ताहनन्तरमेव दिवङ्गताऽभवत् । अस्य जन्मसमये कपिलवस्तुनो राजज्योतिर्विद्भिः भविष्यवाणी कृता,यदमुष्य महाभिनिष्क्रमणं भविता,धर्मप्रवर्तकश्चायं भवेत् इति ।
तदनुसारमेव सिद्धार्थः एकोनविंशतिवर्षीयायां वयसि स्वपत्नीपुत्रौ परित्यज्य सांसारिकदुःखानाम् आत्यन्तिकविनाशाय उपायान्वेषणप्रयोजनात् राजभवनमपि त्यक्तवान् । सः चिरशान्तिलाभाय ज्ञानार्जनाय च गहनं वनं प्रविष्टवान् । ज्ञानान्वेषणप्रयत्ने सर्वप्रथमं सः सांख्यतत्त्वविदः अराडकलामस्य शिष्यत्वे सत्यानुसन्धानं कृतवान्,किन्तु असन्तुष्टे सति विविधस्थानेषु ज्ञानोपदेशानां श्रवणानन्तरम् उरुवेलायां कठोरं तपः कृत्वा आर्यसत्य- चतुष्टयं विज्ञातवान् । तस्मात्तस्य निखिलं कल्मषं विनष्टं बुद्धत्वञ्च सम्प्राप्तम् ।
तदनन्तरं सर्वप्रथमं सः सारनाथे कौण्डिन्यादीन् पञ्चशिष्यान् उपदिश्य धर्मचक्रं प्रवर्तितवान् । जनकल्याणाय तस्योपदेशानां भाषा मागधी आसीत् । धर्मोपदेशं कुर्वाणस्य तस्य अशीतिवर्षीयं दीर्घजीवनं वैशाखमासस्य पूर्णिमायाः पर्याप्तं महत्वं स्वीक्रियते यतो हि एषा तिथिः बुद्धस्य जन्मनिर्वाणयोः तिथिरस्ति ।
अन्तर्विषयाः
पिटकग्रन्थाः[सम्पादयतु]
वेदानां श्रुतपरम्परेव बौद्धधर्मस्यापि ज्ञानोपदेशाय श्रुतपरम्परा प्रचलिता आसीत् । अन्ततः अस्य ज्ञानस्य संरक्षणाय राजगृहे महाकाश्यपस्य अध्यक्षतायामेका बौद्धसंगीतिरायोजिता । तत्र बुद्धशिष्येण आनन्देन सुत्तपिटक-विनयपिटकयोः संग्रहो विहितः । सुत्तपिटकस्यैव कतिपयांशानां विस्तरेण कालान्तरे अभिधम्मपिटकस्य रचना संजाता ।
सुत्तपिटके पञ्च निकायाः सन्ति-दीर्घनिकायः, मज्झिमनिकायः, संयुक्तनिकायः, अङ्गुत्तरनिकायः, खुद्दकनिकायश्चेति । एषां धम्मपदानि जातकाश्च सुप्रसिद्धा वर्तन्ते । धम्मपदेषु बुद्धस्योपदेशानां संग्रहो विद्यते । बुद्धस्य पूर्वजन्मानां कथा जातकेषु गृहीताः सन्ति । ग्रन्थान्तरेषु खुद्दकपाठ-उदान-इतिवृत्तक-सुत्तानिपात-विमानवत्थु-पेतवेत्थु-थेरगाथा-थेरीगाथा-निद्देस,परिसम्मिदा-मग्ग-अवदान-बु०द्धवंश-चरियापिटकादयः प्रमुखाः सन्ति ।
विनयपिटकस्य त्रयो भागाः सन्ति-सुत्तविभङ्गोऽथवा पातिमोक्खः,भिक्खुपातिमोक्खः,महावग्ग-चूलवग्गादयश्चेति । अभिधम्मपिटके सप्त ग्रन्थाः सन्ति-पुग्गलपज्झतिः धातुकथाः,धम्मसंगतिः,विभंगः,पट्ठान-प्रकर-णम्,कथावस्तु,यमकश्चेति । त्रिपिटकवत् ‘मिलिन्दपन्हो’ अपि बौद्धधर्मे सुप्रसिद्धोऽस्ति ।एषा रचना नागसेनस्यास्ति।
बौद्धधर्मस्य आचारमीमांसा[सम्पादयतु]
सांसारिकदुःखेभ्यो मुक्तये भगवता बुद्धेन जटिलदार्शनिकताम् अनपेक्ष्य सरलतया आचारपद्धतिः प्रतिपादिता । बुद्धो गहनामाध्यात्मिकतां प्रश्रयं न प्रददाति स्म । अतः श्रावस्तीविहारस्य अवसरे मालुंम्यपुत्तेन अध्यात्मविषये बुद्धः पृष्टः । तदा बुद्ध आचारमार्गमेव उपदिदेश । बुद्धमतेन आर्यसत्यचतुष्टयं एवं प्रकारेण निर्दिष्टम्- (१) दुःखं (२) दुःखसमुदयः (३) दुःखनिरोधः (४) दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपत्तिश्च । अर्थात् संसारः दुःखमयोऽस्ति, दुःखानां निदानमपि विद्यते,दुःखभ्यो मुक्तिरपि लब्धुं शक्यते,मुक्तिमार्गोऽपि निर्धारितोऽस्ति । केवलम् आर्यजना एव एतान् प्राप्तुं शक्नुवन्ति,अनार्यास्तु यावज्जीवनं दुःखेष्वेव जीवन्ति ।
बुद्धमतानुसरेण आर्यसत्यमार्गस्य द्वादशकारणानि सन्ति – (१) जरामरणम्, (२) जातिः, (३) भवः, (४) उपादानम्, (५) तृष्णा, (६) वेदना (७) स्पर्शः, (८) षडायतनम् (९) नामरूपम् (१०) विनयम् (११) संस्कारः (१२) अविद्या च । एषु प्रत्येकं पूर्वं प्रति परं कारणमविद्यत । उदाहरणार्थं जरामरणयोः कारणं जातिरस्ति, जातेः कारणं भवो,भवस्य कारणम् उपादानं भवति । एतानि द्वादशकारणानि आश्रित्य कार्यकारणभावस्य यः सिद्धान्तः प्रतिपादितोऽस्ति,सः बौद्धमते प्रतीत्यसमुत्पाद इत्युच्यते । प्रतीत्यसमुत्पादस्य तात्पर्यार्थो वर्तते – कस्यचिद्र् वस्तुनः प्राप्तौ अन्य्स्य वस्तुनः उत्पत्तिरिति । एवञ्चेत् अयं वस्तुतः सापेक्षः कारणतावाद इत्यपि वक्तुं शक्यते ।
प्रतीत्यसमुत्पाद एव बौद्धप्रतिपादितः कारणवादोऽस्ति । अयमेव मानवोत्पत्तिसन्दर्भे श्रृंखलाबद्धतां निर्दिशति । मानवोत्पत्तेः श्रृंखलायां द्वादश अङ्गनि त्रयः काण्डाश्चासन् । प्रथमकाण्डे अतीतेन जन्मना सम्बद्धं निदानं विद्यते,फलतः अविद्याजन्यसंस्कारा जायन्ते । द्वितीयकाण्डे वर्तमानजीवनेन सम्बन्धं निदानमस्ति यस्यान्तर्गतं विज्ञानतो भवपर्यन्तम् अष्टौ कारणानि जायन्ते । तृतीयकाण्डे भविष्यता सम्बद्धं निदानं भवति । तत्र जातिः जरामरणञ्चेति कारणद्वयं गृहीतमस्ति ।
तृतीयम् आर्यसत्यम् दुःखनिरोधात्मकमस्ति । तस्य तात्पर्यमस्ति यत् कार्यं कारणम् आश्रित्य तिष्ठति । चेत् कारणध्वंसः स्यात् तदा कार्यमपि स्वतो ध्वस्तं भवेत् । एवं चेत् मूलकारणरूपम् अविद्यां विद्यया उन्मूलितां कुर्यात् तदा तज्जन्यं किमपि कार्यं न भवितुं शक्नोति ।
चतुर्थम् आर्यसत्यं निर्वाण इत्यस्ति । अस्य प्राप्तै बुद्धेन मध्यममार्गस्य उपदेशः प्रदत्तः । अर्थात् निर्वाणप्राप्तये कठोरव्रतोपवासादीनामावश्यकता नापेक्षते,न च सर्वथा श्रमरहितम् आचरणं वा प्रशस्यते । उभयोर्मध्ये किमपेक्षणीयमिति विचार्य भगवता बुद्धेन यः मार्गः प्रतिष्ठापितः स एव मध्यममार्गोऽस्ति । अस्य मध्यममार्गस्य अष्टौ अङ्गनि सन्ति,अतएवायं अष्टाङ्गिकोमार्ग इत्यपि कथ्यते ।
अष्टाङ्गिकमार्गः[सम्पादयतु]
बुद्धप्रतिपादितस्यास्य मध्यममार्गस्य अष्टौ अङ्गानि एवं प्रकारेण सन्ति-सम्यक् व्यायामः,सम्यक् स्मृतिः,सम्यक् समाधिश्चेति । अस्य अष्टाङ्गिकमार्गस्य सम्यक् पालनेन निर्वाणः प्राप्यते,एतादृशी बौद्धानां मान्यताऽस्ति ।
एवं प्रकारेण भगवान् बुद्धः अविद्याया मूलकारणं मत्वा ज्ञानेन तत्परिमार्जनस्य महत्वं प्रतिपादितवान् । शुद्धं ज्ञानं शुद्धां मनोवृत्तिं विना नैव प्राप्यते । शरीरशुद्धये भगवता बुद्धेन शीलसमाधिप्रज्ञादीनां महत्त्वं प्रतिपादितम् । शीलस्य अन्तर्गतं अहिंसा-सत्य-अस्तेय-ब्रह्मचर्य-अपरिग्रहाणां समावेशो भवति । अत्र नैतिकसुखसाधनानां परित्यागोऽपि गृहीतः । समाधिः द्वितीयं साधनमस्ति । समाधेः पूर्व जन्म-स्मृति-उत्पत्ति-विनाशादीनां ज्ञानं बाधकनियमानां बोधश्चापेक्षते । प्रज्ञा तृतीयं साधनमुच्यते । प्रज्ञाऽपि त्रिधा प्रतिपादिता-श्रुतमयी प्रज्ञा,चिन्तामयी प्रज्ञा,भावनामयी प्रज्ञा चेति ।
बौद्धचिन्तनस्य दार्शनिक आधारः[सम्पादयतु]
बौद्धदर्शनस्य यच्चिन्तनसमग्रं वर्तते तस्य आधारः अध्यात्मवादो नास्ति । बौद्धचिन्तनस्तु संघात-वादसत्तावादयोरेव विस्तारोऽस्ति । आत्मचिन्तनं दुःखनिवृत्तेर्मुख्यं साधनमस्ति,तथापि बुद्धेन आत्मनोऽस्तित्वमेव निराकृतम् । तन्मतानुसारेण आत्मा केवलं मनोवृत्तीनां पुञ्जमात्रमस्ति । यतोहि मानसप्रवृत्तिभ्योऽतिरिक्तं तस्यात्मतत्वस्य किमपि अस्तित्वं नास्ति । तत् आत्मतत्त्वन्तु रूप-वेदना-संज्ञा-संस्कार-विज्ञानादीनां पञ्चस्कन्धानां समुच्चयोऽस्ति । रूपं भौतिकः पदार्थोऽस्ति । कस्यपि वस्तुनः साक्षात्करः संज्ञा भवति । तया संज्ञया उत्पन्नयोः सुखदुःखयोरथवा औदासीनस्य भावो वेदना कथ्यते । भूतकालिकेन अनुभवेन उत्पद्यमानः,स्मृतिकारणभूतानां मानसिकप्रवृत्तीनां स्वभावः संस्कारोऽस्ति । अयमेव चैतन्यविज्ञानमिति नाम्ना ज्ञायते ।
आत्मनः स्वरूपं स्पष्टीकर्तुं नृपो नागसेनो मिलिन्दे रथस्य प्रत्येकम् अवयवस्य सम्बन्धे प्रश्नं करोति,मिलिन्दश्च प्रत्येकस्य प्रश्नस्य नकारात्मकम् उत्तरं प्रददाति । वस्तुतः स्वतन्त्ररूपेण अश्वाः रथं न सन्ति,न च वल्गा एव रथमस्ति,काष्ठमयं शकटमपि रथं नास्ति । एतादृश्यां स्थितौ रथस्य प्रत्येकम् अवयवाः रथं सन्तीति स्वीक्रियते। तथैव स्वतन्त्ररूपेण कश्चिदपि आत्मा नास्ति । अपितु व्यवहारे दृश्यमाणानां भौतिकाना मानसिकानाञ्च व्यापाराणां समूह एव आत्मा उच्यते ।
सन्तानवादः- बौद्धदर्शनानुसारं जीवो जगच्चेत्युभयमेव अनित्यमस्ति । इदं स्कन्धपञ्चकं स्थिरं नास्ति । क्षणे क्षणे चैतत् परिवर्तितं भवति । यथा दीपस्य ज्वाला सततमेकैव दृश्यते,किन्तु सा प्रतिक्षणं परिवर्तते । तदानीम् इदमनुभवोऽपि नैव जायते यत् तैलवर्तिकयोः संयोगाद् दृश्यमाणा दीपशिखा प्रतिक्षणं नूतनं तैलं वर्तिकांशञ्च ज्वालयितुं तस्मित्रेव प्रविष्टा भवति । एवं प्रकाशशिखारूपेण पूर्वतो विद्यमाना ज्वाला विनश्यत्येव । बौद्धदर्शने मुख्यतः परिणामस्य सिद्धान्तोऽभिमतोऽस्ति । अतो जगतःसत्यत्वमेकशोऽस्वीकृतम् अकुर्वाणैः तस्य परिणामात्मकता स्वीकृता । परिणाम एव सत्यमस्ति किन्तु अस्य परिणामस्य मूले किमप्यन्यत् सत्यतत्वं नास्ति । बुद्धस्य वैचारिक-सूक्ष्मताया एषाऽद्वितीया कल्पना वर्तते ।
बौद्धदर्शनस्य धार्मिको विकासः[सम्पादयतु]
बौद्धधर्मे महायानसम्प्रदायः थेरावादं स्वीकृतवान्,अतएव तस्य अपरा हीनयानसंज्ञाऽपि सञ्जाता। बौद्धधर्मस्य विविधेषु यानेषु बोधविषये अर्थात् जीवनमुक्तिनिरूपणविषये एकरूपता नास्ति । एषां त्रयाणां यानानां तिस्रो जीवनमुक्तयः सन्ति-श्रावकबोधिः, प्रत्येकबुद्धबोधिः,सम्यक् सम्बोधिश्चेति । एषां सर्वेषां साधनापद्धतिः भिन्नाऽस्ति । बौद्धदर्शनस्य विकासो बौद्धधर्मेण सह नैव जातः । यदा बौद्धधर्मस्य प्रचण्डः प्रचार आसीत् तदा बौद्धदर्शनस्य सिद्धान्ताः अस्तंप्राया आसन् । किन्तु यदा कदा बौद्धविदुषां बुद्धोपदेशानां गाम्भीर्ये प्रवेशो जातः,तदारभ्य बौद्धधर्मः स्वत एव शिथिलो जातः ।
चत्वारः सम्प्रदायाः[सम्पादयतु]
प्रारम्भे बौद्धदर्शनं चतुर्षु सम्प्रदायेषु विभक्तमासीत् । एषां सम्प्रदायानां नामान्यासन्-वैभाषिक-सम्प्रदायः,सौत्रान्तिकसम्प्रदायः,योगाचारसम्प्रदायः,माध्यमिक सम्प्रदायश्च ।
वैभाषिकसम्प्रदायः[सम्पादयतु]
वैभाषिकमतानुसारेण इन्द्रियजन्यज्ञानमयस्य बाह्मजगतो मिथ्यात्वं नैव भविंतु शक्नोति ।आन्तरतत्त्वस्य मनसोऽपि स्वतन्त्रा सत्ताऽस्ति । बाह्मपदार्थानां ज्ञानाय इन्द्रियाणाम् आन्तरतत्त्वेन सहयोगस्य आवश्यकता नास्ति । आन्तरतत्त्वान्यपि बाह्मपदार्थनिरपेक्षं ज्ञानं प्रति कारणभूतानि वर्तन्ते । एवमुभयोः पदार्थयोः स्वतन्त्रसत्ता सिद्ध्यति ।
सौत्रान्तिकसम्प्रदायः[सम्पादयतु]
सौत्रान्तिकमते बाह्मार्थानुमेयवादः स्वीक्रियते । एतदनुसारेण बाह्मपदार्था इन्द्रियज्ञानगम्या न सन्ति । यतो हि पदार्थाः क्षणिकाः सन्ति,परिणामस्वरूपं इन्द्रियार्थसन्निकर्षकाले ज्ञानानुभवकाले च पदार्थाः परिवर्तिता एव जायन्ते । अतएव तस्मिन् क्षणे पदार्थान्तरमेव अभिमुखं भवति । एवं बाह्मपदार्थानां सत्ता प्रत्यक्षगम्या नास्ति,अनुमानेनैव तद् विज्ञायते । अयं सिद्धान्त एव बाह्मार्थानुमायेववादो भवति ।
योगाचारसम्प्रदायः[सम्पादयतु]
योगाचारस्य सिद्धान्तः विज्ञानवादोऽस्ति । विज्ञानवादस्य विचारधारानुसारेण बाह्म-सत्ताया अस्तित्व एव स्वीकर्तुं नैव शक्यते,यतो हि बाह्मजगतः प्रयोजनकाले मनसि निपतितस्य प्रतिबिम्बस्य आधारेणैव तद् विज्ञायते । अत्र प्रतीतेराधारः ज्ञानमस्ति,अतएव ज्ञानम् अथवा विज्ञानमेव सत्यतत्त्वमस्ति । चितं मनस् इत्याद्या विज्ञानस्यैव संज्ञाऽस्ति । विज्ञानमेव चेतनक्रियासम्बन्धवशादेव चित्तमित्युच्यते,मनःक्रिया सम्बन्धवशादेव मन इति कथ्यते । विषयग्रहणस्य साधनतया एव विज्ञानं सिद्ध्यति ।
माध्यमिकसम्प्रदायः[सम्पादयतु]
माध्यमिकानां सिद्धान्तः शून्यवादोऽस्ति । शून्यवादमतानुसारेण बाह्मपदार्थोऽपि सत्यं नास्ति,आन्तरपदार्थोऽपि सत्यं नास्ति,विज्ञानमपि सत्यं नास्ति । शून्यमेव सत्यं वर्तते । अथ शून्यम् किं अस्तीति विचार्यते ।शून्यं किं अभावोऽस्ति? अत्र माध्यमिकानां मतं वर्तते यत् शून्यं न तु भावरूपमस्ति,न चाभावरूपमेवास्ति । इदन्तु अनिर्वचनीयं विद्यते । सर्वेभ्यो भिन्नतया एवास्य शूनसंज्ञाऽस्ति ।
इदमेव बौद्धदर्शनस्यान्तिमं सत्यमस्ति । तथाहि सर्वप्रथमं वैभाषिकसम्प्रदायेन बाह्यार्थस्य प्रत्यक्षसत्ता स्वीकृता । तत्पश्चात् सौत्रान्तिकेन बाह्यार्थानुमेयवादस्य सिद्धान्तः प्रतिपादितः । तदनन्तरं योगाचारेण विज्ञानमात्रस्य सत्ता अङ्गीकृता । अन्ते च माध्यमिकेन शून्यमेव परमतत्त्वमिति संसाधितम् । एषु सम्प्रदायेषु वैभाषिकः हीनयानं स्वीकरोति,अवशिष्टाश्च त्रयः सम्प्रदायाः महायानं स्वीकुर्वन्ति ।
शून्यवादे सत्यस्य समीक्षा[सम्पादयतु]
शून्यवादिनां बौद्धानां मतानुसारेण सत्यं द्विविधमस्ति-व्यवहारिकं पारमार्थिकं च । लोकव्यवहारे प्रचलितं सत्यं व्यावहारिकं स्वीक्रियते । अस्यैव अपरं नाम सांवृतिकम् इत्यपि वर्तते । पारमार्थिकं सत्यं तु अनुपन्नम् अनिरुद्धम् अनुच्छेद्यम्,अशाश्वतं चास्ति । पारमार्थिकं सत्यं बुद्धिगम्यं नास्ति ।संवृत्तिर्नाम आच्छादनक्रियाया अस्ति। एवं सांवृत्तिकं तद्भवति यद् हि आच्छादकं भवति । आच्छादकं तत्त्वन्तु अविद्या वर्तते । तयैव अविद्यया यदा अन्यत् तत्त्वम् आच्छाद्यते,तदा व्यावहारिकस्य सत्यस्य उदयो भवति ।
बौद्धेरपि अविद्यास्वरूपिण्या मायायाः कार्यद्वयं स्वीकृतम्-(१) स्वभावदर्शनस्यावरणं (२) तत्र चासत्पदार्थस्वरूपस्यारोपणम् । शून्यवादिभिः सेवृत्तिरपि द्विधा विभक्ता-(१) तथ्यसंवृत्तिः (२) मिथ्यासंवृत्तिश्चेति । पदार्थस्य यथार्थं परिज्ञाने तथ्यसंवृत्तिर्भवति किन्तु अयथार्थज्ञाने मिथ्यासंवृत्तिरस्ति । उभयोः संवृत्योर्माध्यमेन गृहीतं ज्ञानं सांवृत्तिकं भवति । तदेव व्यावहारिकं सत्यमपि उच्यते । सांवृत्तिकं सत्यमेव पारमार्थिकसत्यस्य साधनमप्यस्ति ।
व्यावहारिकेण सत्येनेव पारमार्थिकस्य सत्यस्य बोधो जायते । जन्मतः कश्चिदपि पारमार्थिकसत्यस्य दर्शनं न करोति । अत्र पारमार्थिकं सत्यं निर्वाणरूपं भवति । निर्वाणस्तु एताद्रृशं तत्त्वं वर्तते यो हि अज्ञातो भवति,यस्य प्राप्तिरपि नूतना न भवति,यस्य विनाशोऽपि नैव जायते,यो हि न तु विराध्यति न चोत्पद्यते । अतएवासौ अनिर्वचनीयः कथ्यते । अस्यानिर्वचनीयतत्त्वस्य ज्ञातैव बौद्धमते तथागत इति नाम्ना विज्ञायते । बौद्धधर्मे व्यावहारिकपारमार्थिकसत्ययोराधारेणैव व्यावहारिक आदेशो दीयते ।
यदा साधकः पारमार्थिकसत्यस्यानुसन्धानेन एव तथागतस्य स्वरूपं शून्यतां च प्राप्नोति तदा स्वयं वर्णनातीतो भवति,यतो हि सः तदा अविद्या अस्पष्टे सति सर्वेभ्यो मतेभ्यो रहितोऽपि जायते । सः सर्वविधक्लेशेभ्यो ज्ञेयावरणेभ्यश्च मुक्तो भवति । किन्तु इदं सर्वं निर्वाणरूपं सम्यक् सम्बोधिं विना असम्भवमेवास्ति ।
सम्यक् सम्बोधिस्तु षट्पारमितानामुपलब्धेरनन्तरं प्राप्यते । षत् पारमिता एवं प्रकारेण प्रतिपादिताः- (१) ज्ञानं (२) शीलं (३) क्षान्तिः (४) वीर्यम् (५) समाधिः (६) प्रजा च । आसु षट्सु पारमितासु ज्ञान-शीलं-क्षान्तीनां सततम् अभ्यासेन पुण्यसंभारस्य प्राप्तिर्भवति । वीर्यसमाध्योरभ्यासेन ज्ञानसम्भारस्य प्राप्तिर्भवति ।उभयविधसम्भारेण प्रज्ञाया उदयोभवति । प्रज्ञापि उभयविधाऽस्ति-साधकरूपा फलरूपा च ।
यदा साधकः साधनभूतां प्रजां प्राप्य अभिमुक्तचरित संज्ञको भवति तदा उक्तज्ञानस्य आविर्भावे सति फलरूपा प्रज्ञा उत्पद्यते । प्रज्ञायाश्चरमोत्कर्षः एव बुद्धत्वप्राप्तिरस्ति । अस्यामेव अवस्थायां सर्वशून्यताया दर्शनं जायते । दुःखानाम् आत्यन्तिकी निवृत्तिरप्यत्रैव सम्भवति । शून्यतायाः प्रतीतौ सर्वविधधर्माणां स्वभावहीनता दृश्यते । माध्यमिककारिकायां गति-इन्द्रिय-स्कन्ध-धातु-दुःख-संसर्ग-कर्म-बन्ध-मोक्ष-काल-आत्मादीनां तत्त्वानां व्यावहारिकस्थितेः विश्लेषणं कृतमस्ति । तत्र शून्यवादिनाम् आचार्याणां तर्कपद्धतेः सूक्ष्मता स्पष्टरूपेण परि-लक्षिता भवति । इदम् अखिलं व्याख्यानं निषेधात्मकमेवास्ति । अनया पद्धत्या जगतः सर्वा अवधारणाः निःस्वभावाः सन्ति । अस्यैव सम्प्रदायस्य बुद्धपालितादिभिः शून्यतायाः सिद्धये तर्कस्य पूर्णतया तिरस्कारो विहितः । अतएव बौद्धदर्शनस्येतिहासे माध्यमिक इति प्रासङ्गिकनाम्ना अभिहितो वर्तते । वैदिकदर्शनानां मुक्तेरथवा मोक्षस्य स्थाने बौद्धा निर्वाणं प्रतिष्ठितवन्तः । बौद्धदर्शनस्य विविधैः सम्प्रदायैः निर्वाणस्य निरूपणं स्व-स्व-मान्यताया आधारेण कृतवन्तः । तथापि बौद्धानां चत्वारः सम्प्रदाया हीनयान–महायानयोः रूपेण विभक्ताः सन्ति । यतो हि हीनयाने निर्वाणस्य यत् स्वरूपं प्रतिष्ठापितमस्ति महायाने तद्भिन्नरूपेण प्रतिपादितमस्ति ।
हीनयाने निर्वाणस्य स्वरूपम्- हीनयानमतानुसारेण संसारः दुःखमयोऽस्ति । दुःखस्य त्रयः प्रकाराः सन्ति-दुःखदुःखता,संस्कारादुःखता एवं विपरिणादुःखता च । शारिरिकैः मानसिकैश्च कारणैः उत्पाद्यमान दुःखं दुःखतासंज्ञकमस्ति । उत्पत्तिशीलस्य विनाशशीलस्य च जगतः वस्तुभिः उत्पाद्यमानं दुःखं संस्कारदुःखता कथ्यते । यैः कारणैः सुखमपि दुःखरूपे परिणतं भवति तैः कारणैः उत्पद्यमानं दुःखं विपरिणदुःखता भवति । प्राणी विविध-दुःखेभ्यः कथं मुक्तोभवेत् इति विचार्य बुद्धेन चतुर्ण्णाम् आर्यसत्यानामुपदेशः प्रदत्तः । एषामार्यसत्यानाम् आचारण-मेव सांस्कारिकपदार्थानां नश्वरतायाः अनात्मतायाश्च ज्ञानं दुःखनिवृत्तेः सदुपायो वर्तते । एवम् अष्टाङ्गिकमार्गस्य अनुसरणं प्रथम उपायोऽस्ति,सांसारिकपदार्थान् प्रति ह्येताभावो द्वितीय उपायोऽस्ति,आत्मनोऽस्तित्वस्य अस्वीकृतिः तृतीय उपायोऽस्ति । एषाम् त्रयाणाम् उपायानाम् अनुपालनेन त्रिविधदुःखनाम् उन्मूलनं भवति । एतादृश्याम् अवस्थायां पुष्टजीवस्य पुनः बन्धरूपता न जायते । इयमेव अवस्था निर्वाणस्यास्ति ।
महायाने निर्वाणस्य स्वरूपम्- महायानमतानुसारेण निर्वाणस्य कृते उभयविधानाम् आवरणानां क्षयः आवश्यको भवति । क्लेशावरण-ज्ञेयावरणयोः क्षतिः क्रार्मकाऽस्ति । पूर्वं क्लेशावरणं नश्यति,तदनन्तरं ज्ञेयाव-रणस्य विनाशो भवति । हीनयाने स्वीकृतं निर्वाणस्य स्वरूपं महायानस्य दृष्टिकोणेन अपूर्णमस्ति,यतो हि क्लेशाव-रणस्य विनाशानन्तरमपि ज्ञेयावरणम् अवशिष्टं भवति ।
यद्यपि हीनयानमतेन क्लेशावरणविनाशेन आत्मनो निषेधो विहितः । यतो हि आत्मनः सुखादीनां कृते एव मानवस्य प्रवृत्तिर्जायते । अतएव दुःखादयो भवन्ति । आत्मदृष्ट्यैव इमे विषमपरिणामा भवन्ति । अतः आत्मनो निषेधे सत्येव दुःखानां स्वत एव नाशो भविष्यति । अयमेव हीनयानस्य नैरात्म्यवादो वर्तते । तस्य द्वौ भेदो कथितौ-पुद्गलनैरात्म्यवादो धर्मनैरात्म्यवादश्च । एवं पुद्गलनैरात्म्येन प्राणी स्वतः क्लेशमुक्तो भवति ।
एतद्विपरीतं जगतोऽभावात् सांसारिकपदार्थानां शून्यताया ज्ञानेन पारमार्थिक सत्यरूपिणो ज्ञानस्योपरितः आवरणं नश्यति । साधकोऽपि सर्वज्ञतां लभते । क्लेशेन मुक्तेरावरणं भवति,ज्ञेयावरणं च ज्ञेयपदार्थम् आ-वृणोति । उभयोरावरणयोर्विनाशेनैव सर्वज्ञता प्राप्तुं शक्यते । महायानसम्प्रदाये ज्ञेयावरणस्य निवारणोपायरूपेण सर्वशून्यतायाः प्रतीतिरभिमताऽस्ति । एवमेव हीनयाने अर्हत्प्राप्तीः परमोद्देश्यमस्ति,किन्तु महायाने बुद्धत्वप्राप्तिर्लक्ष्यभूता भवति । उभयोः सम्प्रदाययोरयमेव निर्वाणभेदः ।
आधाराः[सम्पादयतु]
- बौद्धदर्शनम्


c: text/html

text:
भाल्की
कर्णाटके किञ्चन प्रमुखं मण्डलम् अस्ति बीदरमण्डलम् । अस्मिन् मण्डले पञ्च उपमण्डलानि सन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति भाल्की।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
ऐदम्प्राथम्येन एतस्य नगरस्य उल्लेखः भल्लुङ्के नाम्ना अस्ति । द्वादशशतकस्य भक्तिसम्प्रदायस्य शरणेषु अन्यतमः कुम्बारगुण्डय्यः भाल्कीनगरीयः ।
भारतस्य प्रथमस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे भाल्कीनगरस्य पात्रम्[सम्पादयतु]
भारतस्य प्रथमस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य अन्तिमघट्टे भाल्कीनगरस्य प्रमुखः उल्लेखः दृश्यते । तात्या टोपेमहोदयस्य कश्चन अनुयायी १८६७ तमे वर्षे निजामेन बद्धः अभवत् । तस्य अनुयायिनः नाम आसीत् माधोरावः अथवा रामरावः । एषः सातारासंस्थानस्य छत्रपतिशाहूमहाराजस्य भागिनेयः। रिचर्ड् टेम्पल् वर्यस्य उल्लेखानुसारम् एतस्य अपरं नाम जङ्गबहाद्दूर् इति । तस्य बन्धनानन्तरं यदा शोधनं कृतं तदा आङ्ग्लभाषया मराठीभाषया च अनेकानि पत्रकाणि, सन्धिपत्राणि,सातारासंस्थानस्य छत्रपतिः इति उल्लेखिता मुद्रिका च प्राप्ता। जङ्गबहाद्दूरः भाल्कीनगरं परितः विद्यमाने अरण्ये १५०० जनानां सैन्यस्य सङ्घटनं कृतवान् आसीत् । एतदर्थं तेन २०,००० रूप्यकाणि व्ययितानि आसन् । स्वस्य अनुयायिने देवरावाय ५०० सैनिकानां नियुक्तिं कर्तुं २०० रूप्यकाणि दत्तवान् आसीत् । जमादारस्य वेतनं प्रतिमासम् ४० रूप्यकाणि, सैनिकस्य ३० रूप्यकाणि, सेवकस्य १० रूप्यकाणि च आसीत् । नियुक्तेभ्यः कौलनामानामकं नियुक्तिपत्रं दीयते स्म । तस्मिन् पत्रे "ब्रिटिषजनानां हननं कर्तुं तथा सातारासंस्थानस्य गतवैभवं पुनरानेतुं" इति उल्लेखः कृतः आसीत् ।
जङ्गबहाद्दूरस्य सैनिकाः ग्रामतः ग्रामम् एतदर्थं अटन्ति स्म। एतस्य कारणतः ब्रिटिषसर्वकारस्य महती हानिः सञ्जाता। जङ्गबहाद्दूरः इदानीन्तने बीदरमण्डले स्थितम् अष्टिनामकं सैन्यशिबिरं स्वायत्तीकृतवान् । जङ्गबहाद्दूरं तथा तस्य प्रमुखानुचरान् हैदराबादसंस्थानस्थौ द्वौ ब्रिटिष-अधिकारिणौ बद्धवन्तौ । निझामस्य न्यायालये विचारणम् आरब्धम् । अपराधविभागस्य न्यायाधीशः मौल्वी नसरुल्लाह् खान् आसीत् । "साम्राज्यस्य विनाशार्थं कुतन्त्रं कृतम्" इति आरोपः कृतः। जङ्गबहाद्दूर-भीमराव-बालकिष्टय्य-विठोबा इत्येते आजीवकारावासस्य दण्डनं प्राप्तवन्तः । जङ्गबहाद्दूरः तस्य अन्तिमदिनानि हैदराबादकारावासे यापितवान् । तत्र एव सः मृतः । तस्य अनुयायिनौ य़शवन्तः जहाङ्गीर-अलि च १४वर्षाणां कारावासदण्डनं प्राप्तवन्तौ ।
ईश्वण्णनायकवाडी, तथा वीरपेद्दप्पः च लघुप्रमाणकानि दण्डनानि प्राप्तवन्तौ।
इतरविवरणानि[सम्पादयतु]
२००१ तमवर्षस्य गणनानुसारं भाल्कीनगरस्य जनसङ्ख्या ३५,१०२। पुरुषाः ५३%, महिलाः ४७% । साक्षरताप्रमाणं ६७% एतत् प्रमाणं राष्ट्रियसाक्षरताप्रमाणस्य (५९.५%) अपेक्षया अधिकम् । एतेषु ६१% पुरुषाः ,३९% महिलाः ।. एतेषु ऊनषड्वर्षीयाः १४% । अधिकृता भाषा कन्नड। मराठी तथा दक्खनी-उर्दुभाषया अपि व्यवहारः प्रचलति ।
इतरप्रेक्षणीयस्थानानि[सम्पादयतु]
भाल्कीदुर्गम्[सम्पादयतु]
भाल्कीनगरे एतत् दुर्गम् अस्ति । अत्र विविधानि भवनानि सन्ति । सत्यनिकेतनविद्यालयः, कुम्भेश्वरमन्दिरं(गणेशस्य) च दुर्गे स्तः । स्थानीयाः गडी शब्देन एतत् दुर्गं निर्दिशन्ति । एषः शब्दः दुर्गम् इत्यस्मिन् अर्थे मराठीभाषया, कन्नडभाषया च व्यवहारे अस्ति ।
भाल्केश्वरमन्दिरम्[सम्पादयतु]
दुर्गस्य निकटे विद्यमानम् एतत् मन्दिरं शिवस्य । कृष्णवर्णस्य बसाल्ट् शिलाभिः निर्मिता सोपानयुक्ता पुष्करिणी अत्र अस्ति ।
राममन्दिरम्[सम्पादयतु]
एतत् बालाजीमन्दिरम् इत्यपि प्रसिद्धम् अस्ति । नगरस्य गञ्जनामके भागे एतत् मन्दिरम् अस्ति । १९४५ तमे वर्षे प्रेमदासनामकः गुरुः एतस्य निर्माणं कृतवान् । मार्वाडीसमाजेन १९८०तमे वर्षे एतस्य जीर्णोद्धारः कृतः।
रामेश्वरटेकडी[सम्पादयतु]
एषः कश्चन लघु पर्वतः । (टेकडीनाम मराठीभाषया लघुगिरिः इत्यर्थः) नगरात् द्विकिलोमीटरदूरे पूर्वोत्तरभागे अस्ति । अत्र किञ्चन मन्दिरम् अपि अस्ति । दुर्गसदृशात् एतस्मात् स्थानात् नगरस्य सुन्दरं वीक्षणं कर्तुं शक्यम् ।
प्राचीनं नगरम्[सम्पादयतु]
दुर्गेण रक्षितः एषः भागः मध्यकालीनदक्खन् संस्कृतेः स्मारणं करोति । गृहाणां निर्माणशैली विशिष्टा अस्ति । चन्नबसवपट्टदेवरुस्वामिना संस्थापितम् ऐतिहासिकं हिरेमठसंस्थानम् अत्र एव अस्ति ।
भाल्कीजलागारः[सम्पादयतु]
वर्षाजलस्य सङ्ग्रहणार्थम् निर्मितः एषः कृतकजलागारः सूर्यास्तदर्शनार्थं सुप्रसिद्धः अस्ति ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
कलचूर्यवंशः
केवलं त्रिशतवर्षाणि यावत् यत् अल्पकालिकं कलचूर्यवंशीयानां प्रशासनम् आसीत् तथापि तेन प्रमुखं स्थानं प्राप्तम् अस्ति । अस्मिन् समये धार्मिकसामाजिकराजकीयपरिवर्तनानि कर्णाटके प्रत्यक्षानि अभवन् । तस्मिन् सम्मये वीरशैवमतस्य स्थापनं प्रचारः वचनानां रचनाः प्रमुखाः अंशाः सन्ति । कलचूर्यवंशीयाः बुन्देलखण्डतः कालञ्जरप्रदेशतः वा आगताः इति इतिहासकाराः वदन्ति । एते राजानः इदानीन्तनउत्तरप्रदेशे मध्यभारते च अनेकप्रदेशेषु राज्यस्थापनानि कृत्वा प्रशासनं कृतवन्तः । चालुक्यवंशीयैः वैवाहिकसम्बन्धमपि स्थापितवन्तः । विक्रमादित्यस्य काले आरब्धः सम्बन्धः तृतीयसोमेश्वरस्य कालेऽपि अनुवर्तितः अभवत्। एतद्वंशीयः जोगम् इति राजा बिजापुरसमीपे तर्दवाडि इति स्थले चालुक्यानां माण्डलिकः भूत्वा प्रशासनं कृतवान् इति ज्ञातं भवति । अस्य सुतः पेर्माडि द्वीतीयसोमेश्वरस्य सहोदरीं परिणीतवान् आसीत् ।
कन्नडोद्धरणम्[सम्पादयतु]
पेर्माडिराजस्य सुतः बिज्जलः-२ कल्याणीलुक्यानां सिंहासनाधिकारं वशीकृत्य स्वयं राज्यभारकार्यमारब्धवान् । क्रिस्ताब्द ११५६ तः ११६७ वर्षसमये कलचूर्यवंशियानाम् प्रसिद्धराजः इति ख्यातः आसीत् । अस्य प्रशासनकाले बसवेश्वरः सामाजिकधार्मिकक्रान्तिं कृतवान् । एतेन कार्येण कर्णाटकराज्ये जनजागृतिः अभवत् । जनाः नवचैतन्यं लब्धवन्तः । कन्नडभाषायाम् सार्वजनिकानां विफलं साहित्यनिर्माणम् अभवत् । एतत् वचनसाहित्यमिति अग्रे नाम प्राप्य जनप्रियम् अभवत् । बसवेश्वरः द्वीतीयबिज्जलस्य भाण्डाराधिकारी आसीत् । अन्तर्जातीयविवाहकरणात् राज्ये क्रान्तिः अभवत् । द्वितीयबिज्जलेन सह विमनस्कः बसवेश्वरः स्वाधिकारं त्यक्त्वा कूडलसङ्गमक्षेत्रं गतवान् । बसवेश्वरस्य अनुयायिभिः शिवशरणैः बिज्जलः बहुमानितः अभवत् । राजा बिज्जलः-२ समर्थः शूरः युद्धपरिणतः आसीत् । अनेकमन्त्रिणां दण्डनायकानां बलं बिज्जलस्य आसीत् । माण्डलिकान् नियन्त्र्य राजा बिज्जलः-२ स्वपरमाधिकारं स्थापितवान् । हानगलप्रदेशे कदम्बान् पोम्बुर्चदेशीयान् शान्तारजनान् । धार्मिके संस्थानाम् उदारतया दानम् अकरोत् । कलचूर्यचक्रवर्ती शनिवारसिद्धिः गिरिदुर्गमल्लः इत्यादिभिः उपाधिभिः प्रसिद्धः आसीत् ।
अवनतिः[सम्पादयतु]
बिज्जलराजस्य मरणानन्तरं समर्थाः सिंहासनारूढाः नाभवन् । बिज्जलस्य सुतः सोमदेवः सङ्कमः आहवमल्लः सिङ्गणः च क्रमशः राज्यभारकार्यं कृतवन्तः । एतेषां काले अन्तर्युद्धम् अनिवार्यम् आसीत् । राज्यरक्षणाय च अतीव श्रमः आवश्यकः अभवत् । अन्तिमसमये माण्डलिकानां विरोधकार्याणि, चालुक्यराजस्य चतुर्थसोमेश्वरस्य राज्यस्थापनस्य प्रयत्नं च निवारयितुम् एते असमर्थाः अभवन् । सा.श.११८४ तमे वर्षे चतुर्थः सोमेश्वरः सिङ्गणराजं पराजितवान् । एतेन पराजयेन साकं कलचूर्यवंशीयानां प्रशासनस्य अवनतिः अभवत् ।


text:
पुरुषार्थः
यथा भारतीयशास्त्रकारैः समष्टेः कल्याणार्थं वर्णधर्मः , व्यष्टेः कल्याणार्थं च आश्रमधर्मः उपदिष्टः, तथैव व्यष्टिः समष्टिः इत्युभयोः कल्याणार्थं चतुर्विध-पुरुषार्थरुपेण जीवनध्येयमपि प्रदत्तं यद् ध्रुवतारकावत् जीवनयात्रायां तस्य मार्गदर्शनं कुर्यात् । को नाम पुरुषार्थः इति चेत् तत्रोक्तम् (जै.सू.वृ.४-१२)-
- कृतार्थोऽस्मि इति वृत्तिस्तत्साधनं पुरुषार्थः इति ।
यदि किंचित् जीवनलक्ष्यं न स्यात् तर्हि नानाविधान् सुखोपभोगान् भुक्त्वा अपि मानवः कृतार्थताजन्यं समाधानं नैव लभेत् । प्रचलदूर्मिमालाकुले सागरे गन्तव्यविरहिता नियन्त्रणरहिता प्रवाहपतिता नौः इव तस्य स्थितिः जायेत । अतः एव मनुष्यजीवनं साङ्गोपाङ्गम् अभ्यस्य तस्य प्रवृत्तीः च सम्यक् निरीक्ष्य एते चतुर्विधाः पुरुषार्थाः धर्मार्थकाममोक्षात्मकाः तस्मै साध्यरुपेण प्रदत्ताः मानवानुग्रहतत्परैः शास्त्रकारैः ।
सर्वेषां शास्त्राणां प्रयोजनं पुरुषार्थसिध्दिः[सम्पादयतु]
भारतीयानां कार्यकलापानां मूले पुरुषार्थसिध्दिः एव अन्तिमं लक्ष्यम् अस्ति । चरकः वैद्यकशास्त्रप्रणेता ब्रूते –
- धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलमुत्तमम् ॥चरक-१-१५
तथैव गणपत्यथर्वशीर्षे फलश्रुतौ उक्तम्-
- सर्वत्राधीयानोऽपविघ्नो भवति । धर्मार्थकाममोक्षं च विन्दति ।
काव्यशास्त्रेऽपि अस्य तत्त्वस्य महत्त्वं वर्णयति भामहः –
- धर्मार्थकाममोक्षेषु वैचक्षण्यं कलासु च ।
- करोति कीर्तिं प्रीतिं च साधुकाव्यनिबन्धनम् ॥
सत्काव्यनिबन्धः न केवलं कीर्तिं प्रीतिं च उत्पादयति अपि तु धर्मार्थकाममोक्षेषु तथा च कलासु विवेचकबुध्दिमपि निर्मिमीते । श्रीमद्भगवद्गीतायाः उपोद्घाते पूजनीयैः आद्यशंकराचार्यैः एतत् स्पष्टतया उक्तम्- यतः तदर्थे विज्ञाते समस्तपुरुषार्थसिध्दिः इत्यतः तद्विवरणे यत्नः क्रियते मया इति । अनेन श्रीमदाचार्याः केवलं मोक्षमार्गानुसारिणः इति आक्षेपः निरस्तो भवति । प्रवृत्तिनिवृत्तिमार्गयोः सामञ्जस्यम् अभिप्रेतमासीत् आचार्याणाम् इति स्पष्टं भवति ।
कालिदासकृते कुमारसंभवकाव्ये स्वायंभुवस्तुतिप्रसङ्गे पठ्यते-
- त्वामामनन्ति प्रकृतिं पुरुषार्थप्रवर्तिनीम् ।
- तद्दर्शिनमुदासीनं त्वामेव पुरुषं विदुः ॥२-१३॥
समस्तपुरुषार्थान् प्रेरयन्ती या शक्तिः सा प्रकृतिः, हे परमात्मन्, त्वमेव असि । तस्याः साक्षी उदासीनः पुरुषः अपि त्वमेव इति प्राहुः ।
अथ स्मृतिषु बहुवारं केवलं त्रिवर्गः इति पुरुषार्थत्रयस्य एव उल्लेखः समुपलभ्यते । यथा मनुः आह-
- धर्मार्थावुच्यते श्रेयः कामार्थौ धर्म एव वा ।
- अर्थ एवेह वा श्रेष्ठस्त्रिवर्ग इति तु स्थितिः ॥२-२२४॥
धर्मः अर्थः कामः इत्येतेषु त्रिषु कः श्रेयस्करः इति प्रश्ने समुद्भूते त्रयोऽपि श्रेयस्कराः इति वस्तुस्थितिः ।
- गृहस्थाश्रमप्रशंसाप्रकरणे गौतमधर्मसूत्रेऽप्युक्तम्-
- तथा धर्मार्थकामानां त्रिवर्गफलमश्नुते ॥ गौधसू ४॥
अतः शङ्केयं समुद्भवति- किं मोक्षः नाम संकल्पना एव तदानीम् अवगता नासीत इति । किन्तु मनुस्मृत्यामेव उक्तम्- ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् ।६-३५॥ अनेन मोक्षपुरुषार्थाः तदानीं ज्ञातः आसीत् इति स्पष्टं भवति । तत्र इदम् अनुमानं निष्पद्यते यद् मोक्षः न सर्वेषां सामान्यजनानां कृते सुलभः पुरुषार्थः । अतः केवलम् आद्याः त्रयः धर्मार्थकामाः एव सर्वेषां कृते सनिर्बन्धम् उपदिष्टाः । परं केचन विद्वांसः बौध्दप्रभावात् परवर्तिकाले मोक्षस्य पुरुषार्थरुपेण समावेशः कृतः इति मन्यन्ते ।
पुरुषार्थाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Anna Dallapiccola, Dictionary of Hindu Lore and Legend (ISBN 0-500-51088-1)


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in सरल दॆवनागरी(हिंन्दी). View this in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam), with appropriate anuswaras marked.
ॐ तच्चं॒ योरावृ॑णीमहे । गा॒तुं य॒ज्ञाय॑ । गा॒तुं य॒ज्ञप॑तये । दैवी॓ स्व॒स्तिर॑स्तु नः । स्व॒स्तिर्मानु॑षेभ्यः । ऊ॒र्ध्वं जि॑गातु भेष॒जम् । शं नो॑ अस्तु द्वि॒पदे॓ । शं चतु॑ष्पदे ।
ॐ शांतिः॒ शांतिः॒ शांतिः॑ ॥
स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः । स॒ह॒स्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात् ।
स भूमिं॑ वि॒श्वतो॑ वृ॒त्वा । अत्य॑तिष्ठद्दशांगु॒लम् ॥
पुरु॑ष ए॒वेदग्ं सर्वम्॓ । यद्भू॒तं यच्च॒ भव्यम्॓ ।
उ॒तामृ॑त॒त्व स्येशा॑नः । य॒दन्ने॑नाति॒रोह॑ति ॥
ए॒तावा॑नस्य महि॒मा । अतो॒ ज्यायाग्॑श्च॒ पूरु॑षः ।
पादो॓உस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ । त्रि॒पाद॑स्या॒मृतं॑ दि॒वि ॥
त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒त्पुरु॑षः । पादो॓உस्ये॒हाஉஉभ॑वा॒त्पुनः॑ ।
ततो॒ विष्व॒ण्-व्य॑क्रामत् । सा॒श॒ना॒न॒श॒ने अ॒भि ॥
तस्मा॓द्वि॒राड॑जायत । वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः ।
स जा॒तो अत्य॑रिच्यत । प॒श्चाद्-भूमि॒मथो॑ पु॒रः ॥
यत्पुरु॑षेण ह॒विषा॓ । दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत ।
व॒स॒ंतो अ॑स्यासी॒दाज्यम्॓ । ग्री॒ष्म इ॒ध्मश्श॒रध्ध॒विः ॥
स॒प्तास्या॑सन्-परि॒धयः॑ । त्रिः स॒प्त स॒मिधः॑ कृ॒ताः ।
दे॒वा यद्य॒ज्ञं त॑न्वा॒नाः । अब॑ध्न॒न्-पुरु॑षं प॒शुम् ॥
तं य॒ज्ञं ब॒र्॒हिषि॒ प्रौक्षन्॑ । पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒तः ।
तेन॑ दे॒वा अय॑जंत । सा॒ध्या ऋष॑यश्च॒ ये ॥
तस्मा॓द्य॒ज्ञात्-स॑र्व॒हुतः॑ । संभृ॑तं पृषदा॒ज्यम् ।
प॒शूग्-स्ताग्श्च॑क्रे वाय॒व्यान्॑ । आ॒र॒ण्यान्-ग्रा॒म्याश्च॒ ये ॥
तस्मा॓द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुतः॑ । ऋचः॒ सामा॑नि जज्ञिरे ।
छंदाग्ं॑सि जज्ञिरे॒ तस्मा॓त् । यजु॒स्तस्मा॑दजायत ॥
तस्मा॒दश्वा॑ अजायंत । ये के चो॑भ॒याद॑तः ।
गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॓त् । तस्मा॓ज्जा॒ता अ॑जा॒वयः॑ ॥
यत्पुरु॑षं॒ व्य॑दधुः । क॒ति॒था व्य॑कल्पयन् ।
मुखं॒ किम॑स्य॒ कौ बा॒हू । कावू॒रू पादा॑वुच्येते ॥
ब्रा॒ह्म॒णो॓உस्य॒ मुख॑मासीत् । बा॒हू रा॑ज॒न्यः॑ कृ॒तः ।
ऊ॒रू तद॑स्य॒ यद्वैश्यः॑ । प॒द्भ्याग्ं शू॒द्रो अ॑जायतः ॥
च॒ंद्रमा॒ मन॑सो जा॒तः । चक्षोः॒ सूर्यो॑ अजायत ।
मुखा॒दिंद्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ । प्रा॒णाद्वा॒युर॑जायत ॥
नाभ्या॑ आसीद॒ंतरि॑क्षम् । शी॒र्ष्णो द्यौः सम॑वर्तत ।
प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिशः॒ श्रोत्रा॓त् । तथा॑ लो॒काग्म् अक॑ल्पयन् ॥
वेदा॒हमे॑तं पुरु॑षं म॒हांतम्॓ । आ॒दि॒त्यव॑र्णं॒ तम॑स॒स्तु पा॒रे ।
सर्वा॑णि रू॒पाणि॑ वि॒चित्य॒ धीरः॑ । नामा॑नि कृ॒त्वाஉभि॒वद॒न्॒, यदाஉஉस्ते॓ ॥
धा॒ता पु॒रस्ता॒द्यमु॑दाज॒हार॑ । श॒क्रः प्रवि॒द्वान्-प्र॒दिश॒श्चत॑स्रः ।
तमे॒वं वि॒द्वान॒मृत॑ इ॒ह भ॑वति । नान्यः पंथा॒ अय॑नाय विद्यते ॥
य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञम॑यजंत दे॒वाः । तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन् ।
ते ह॒ नाकं॑ महि॒मानः॑ सचंते । यत्र॒ पूर्वे॑ सा॒ध्यास्संति॑ दे॒वाः ॥
अ॒द्भ्यः संभू॑तः पृथि॒व्यै रसा॓च्च । वि॒श्वक॑र्मणः॒ सम॑वर्त॒ताधि॑ ।
तस्य॒ त्वष्टा॑ वि॒दध॑द्रू॒पमे॑ति । तत्पुरु॑षस्य॒ विश्व॒माजा॑न॒मग्रे॓ ॥
वेदा॒हमे॒तं पुरु॑षं म॒हांतम्॓ । आ॒दि॒त्यव॑र्णं॒ तम॑सः॒ पर॑स्तात् ।
तमे॒वं वि॒द्वान॒मृत॑ इ॒ह भ॑वति । नान्यः पंथा॑ विद्य॒तेஉय॑नाय ॥
प्र॒जाप॑तिश्चरति॒ गर्भे॑ अ॒ंतः । अ॒जाय॑मानो बहु॒धा विजा॑यते ।
तस्य॒ धीराः॒ परि॑जानंति॒ योनिम्॓ । मरी॑चीनां प॒दमिच्छंति वे॒धसः॑ ॥
यो दे॒वेभ्य॒ आत॑पति । यो दे॒वानां॓ पु॒रोहि॑तः ।
पूर्वो॒ यो दे॒वेभ्यो॑ जा॒तः । नमो॑ रु॒चाय॒ ब्राह्म॑ये ॥
रुचं॑ ब्रा॒ह्मं ज॒नय॑ंतः । दे॒वा अग्रे॒ तद॑ब्रुवन् ।
यस्त्वै॒वं ब्रा॓ह्म॒णो वि॒द्यात् । तस्य॒ दे॒वा अस॒न् वशे॓ ॥
ह्रीश्च॑ ते ल॒क्ष्मीश्च॒ पत्न्यौ॓ । अ॒हो॒रा॒त्रे पा॒र्श्वे ।
नक्ष॑त्राणि रू॒पम् । अ॒श्विनौ॒ व्यात्तम्॓ ।
इ॒ष्टं म॑निषाण । अ॒मुं म॑निषाण । सर्वं॑ मनिषाण ॥
तच्चं॒ योरावृ॑णीमहे । गा॒तुं य॒ज्ञाय॑ । गा॒तुं य॒ज्ञप॑तये । दैवी॓ स्व॒स्तिर॑स्तु नः । स्व॒स्तिर्मानु॑षेभ्यः । ऊ॒र्ध्वं जि॑गातु भेष॒जम् । शं नो॑ अस्तु द्वि॒पदे॓ । शं चतु॑ष्पदे ।
ॐ शांतिः॒ शांतिः॒ शांतिः॑ ॥
– श्री सूक्तम्
– दुर्गा सूक्तम्
– नारायण सूक्तम्
– श्री रुद्रं नमकम्
– गणपति प्रार्थन घनापाठं


text:
हम्पी
कर्णाटकस्य बळ्ळारीमण्डले विद्यमानं पम्पाक्षेत्रम् (हम्पी) होसपेटे (०८३९४) विजयनगरसाम्राज्यस्य राजधानी । ज्ञानस्य पीठं, सांस्कृतिकस्थानं धार्मिकं च क्षेत्रम् । पम्पाक्षेत्रम् आधुनिककाले हम्पी इति प्रसिद्धम् अस्ति । दक्षिणकाशी इति च गौरवेण जनाः कथयन्ति । श्रीकृष्णदेवरायादीनां विजयनगरराजानां प्रशासनं वैभवोपेतम् आसीत् ।
श्री विद्यारण्येन स्थापितं विजयनगरसाम्राज्यं कर्णाटके साहित्यिकधार्मिकप्रशासनिकदृष्टया च अत्यन्तम् उत्तमम् आसीत् । पापपरिहारकं तीर्थक्षेत्रमिति च यात्रिकानाम् आकर्षकम् एतत् स्थानं तुङ्गभद्रानदीतीरे अस्ति ।
हम्पीति शब्दस्य स्मरणेन प्राचीनस्य वैभवोपेतस्य विजयनगरसाम्राज्यस्य सुन्दरकल्पना मनसि भवति । पम्पाक्षेत्रं पूर्वं विजयनगरमिति ख्यातम् विजयनगरसाम्राज्यस्य राजधानी आसीत् । तुङ्गभद्रानदीतीरे स्थितम् एतत् स्थानं कर्णाटकेतिहासे एव महत्त्वपूर्णं स्थानम् आवहति । इदानीमपि हम्पीक्षेत्रं विशिष्टमेव अस्ति ।
अत्र स्थितानां मातङ्गमौल्यवन्तहेमकूटपर्वतानां पौराणिकः आधारः अस्ति । शिलाशासनानुसारम् एतत् पम्पाक्षेत्रम् । अस्य होसपट्टण, विरूपाक्षपुर, हस्तिनापति,हम्पे, कुञ्जरकोण, विद्यानगर इत्यादिनामानि सन्ति ।
विजयनगरे अनेकराजवंशीयाः प्रशासनं कृतवन्तः । तैः निर्मितानि भवनानि देवालयाः विग्रहाः सर्वे २० चतुरस्र. कि.मीटरप्रदेशे व्याप्तानि सन्ति सप्तप्रावाराः पूर्वमासन् । शतशः देवालयाः राज्ञां निवासाः भवनानि नृत्यागाराः गोपुराणि सौधाः च अत्र आसन् । विरूपाक्षबजार् इति विपण्याः नाम आसीत् ।
दोड्डरस्तेप्रदेशे २४० पादमितः दीर्घः, १०३ पादविस्तृतः रत्नस्वर्णमौक्तिकानां वाणीज्यव्यवहाराः प्रचलन्ति स्म । देशविदेशीयाः वणिजः अत्र अगच्छन्ति स्म । विदेशीयाः अत्रत्यं वाणिज्यादिकं दृष्ट्वा स्वयात्राकथनेषु लिखितवन्तः सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
विरूपाक्षमन्दिरम्[सम्पादयतु]
श्रीविरूपाक्षदेवालयः अधुना प्रमुखम् आकर्षणकेन्द्रम् अस्ति । श्रीविरूपाक्षम् पम्पापतिः इति च कथयन्ति । देवालयस्य मुख्यद्वारे गोपुरम् अस्ति । १७० पादपरिमितोन्नतं गोपुरम् कलायुक्तं वैशिष्ट्यपूर्णं च अस्ति । पूर्वं धार्मिकाध्यात्मिकविषये अत्र व्यासरायस्वामिनः व्यासकूटः, पुरन्दरकनकदासादिदासवरेण्यैः युक्तः दासकूटः च आस्ताम् । श्रीव्यासरायस्वामी धार्मिकक्षेत्रे अत्युत्तमं कार्यं कृतवान् । आधुनिककालेऽपि प्रतिदिनम् अत्र सहस्रशः जनाः देशीयाः विदेशीयाः च दर्शनार्थम् आगच्छन्ति।
विजयविट्टलमन्दिरस्य पुरतः विद्यमानः शिलारथः (कल्लिन रथ) अतिप्रसिद्धः अस्ति । पार्श्वे इतरमण्डपानि सन्ति । विस्तरे प्रदेशे निर्मितम् एतत् तुङ्ग्भद्रानदीतीरे सुन्दरप्राङ्गणे अस्ति । तुङ्गभद्रानदीतीरे पुरन्दरमण्डपम् आकर्षकम् अस्ति । तुङ्गभद्रानदीस्नानं च अत्र सुलभम् अस्ति । बहुषु प्रदेशेषु भग्नशिलाकलाकृतयः दर्शनगोचराः भवन्ति इति यात्रिकानां दुःखकारणम् अस्ति । हम्पी क्षेत्रं चतुर्दशं कि.मीटर् विस्तीर्णे व्याप्तं प्राचीनमन्दिरैः स्मारकैः कलाकृतिभिः च विशिष्टम् अस्ति । हम्पीप्रदेशे इदानीम् अत्यन्तं दर्शनीयं नाम विरूपाक्षमन्दिरम् । अत्र पम्पापतिः श्री विरूपाक्षः आराध्यः अस्ति । मन्दिरस्य गोपुरम् अतीवोन्नतं तन्नाम १६५ पादपरिमितम् अस्ति । देवालयस्य आवरणम् १३०x३२० चतुरस्रपादपरिमितम् अस्ति ।
विरूपाक्षमन्दिरावरणे पम्पावत्याः गणपतेः च लघु मन्दिराणि सन्ति । देवालयस्य आवरणे पम्पाम्बिकामन्दिरम् अस्ति पार्श्वे सरः रमणीयम् अस्ति । विरूपाक्षमन्दिरे एकत्र प्राकारे गोपुरस्य छाया विपरीता दृश्यते एषः विषयः विस्मयजनकः अस्ति । देवालयस्य पुरतः राजमार्गः विस्तृतः अस्ति । पार्श्वे एकं सुन्दरं तटाकम् अस्ति । समीपे तुङ्गभद्रानदी प्रवहति । अनेके स्मारकाः विविधानि मूर्तिरहितमन्दिराणि शिल्पकलावैभवं प्रदर्शयन्ति । प्रमुखतया विजयविठ्ठलमन्दिरं हजारराममन्दिरं यन्त्रोद्धारकः, प्राणदेवः, उग्रनरसिंहः वीरभद्रः सर्षपगणपतिः च दर्शनीयानि सन्ति ।
कमलमहल्, चक्रतीर्थं, राज्ञीनां स्नानगृहं महानवमीदिब्ब, पुरन्दरमण्डपः, गजशाला, तुलाभारमण्डपम् इत्यादिषु सर्वेषु स्थलेषु कलाचातुर्यं पश्यामः । हम्पीक्षेत्रं सर्वत्र शिल्पकलावैभवं प्रदर्शयति ।
विठलमन्दिरे गोपुराणि संयुक्तस्तम्भाः शिलास्तम्भाः च अपूर्वाः सन्ति । शिलास्तम्भेषु सङ्गीतध्वनिः निस्सरति । पार्श्वे एकः रथः शिलानिर्मितः अस्ति चक्राणि अपि शिलामयानि सन्ति । विश्वप्रसिद्धम् अद्वितीयमिदम् ।
महानवमीदिब्ब इति किञ्चित् विशालम् मुक्तसभाङ्गणम् अस्ति । ८०x८०x२२ पादघनाकारकम् एतत् । अत्र शिलासु अतीवसुन्दरचित्राणि सन्ति । मृगयाचित्राणि नृत्यभङ्ग्यः पौराणिकचित्राणि दर्शनीयानि सन्ति । नवरात्रिसमये अत्र विविधा कार्यक्रमाः भवन्ति स्म । कमलमहल् एकम् सुन्दरं शिल्पमस्ति । हिन्दुमुस्लिम् शैलियुक्तम् एतत् द्विस्तरीयं च शिल्पमेतत् । गजशाला, राज्ञीनां स्नानगृहाणि, हजाररामदेवालयः, तुलाभारमण्डपः, सर्षपगणपतिः ३२ पादपरिमितः, चणकगणपतिः १८ पादपरिमितः, दण्डनायकनिवासाः इत्यादि दर्शकानाम् आश्चर्यं जनयन्ति । अत्र समीपे तुङ्गभद्रातीरे पुरन्दरदासमण्डपः अतीव सुन्दरः शिलामण्डपः अस्ति । समीपे एव कमलापूरे वस्तुसङ्ग्रहालयः दर्शनीयः अस्ति । हम्पीप्रदेशे कन्नडविश्वविद्यालयः स्थापितः अस्ति ।
होसपेटेनगरसमीपे दर्शनीयः तुङ्गभद्राजलाशयः अस्ति । अत्र सूर्यास्तदर्शनम् अतीव सन्तोषाय भवति । सुन्दरम् उद्यानं सङ्गीतोत्सांसि अत्र रचितानि सन्ति । जलाशये नौकाविहारः अपि साध्यः अस्ति । हम्पीक्षेत्रे शिला एव सर्वं कथयति इति विशेषज्ञाः वदन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
वायुमार्गः[सम्पादयतु]
समीपविमाननिस्थानानि बळ्ळारी हुब्बळ्ळी बेळगावी बेङ्गळूरु ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
गुन्तकल्- हुबळ्ळीमर्गे होसपेटेनिस्थानम् अस्ति । ततः २० कि.मी ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
होसपेटेनगरपर्यन्तं सर्वतः सम्पर्कः अस्ति । बेङ्गळूरुतः ३४० कि.मी ।हुब्बळ्ळीतः १५० कि.मी । वसतेः कृते होसपेटे नगरे उपाहारवसतिगृहाणि सन्ति ।


text: ध्यानं सुवर्णवत् मूल्यवत् भवति इति माता सर्वदा अनुस्मारयामि। ध्यानं भौतिकैश्वर्याय मोक्षाय मनः शान्त्याय च उत्तम मार्गः भवति। नेत्रान् निमील्या कमपि आसने उपविशति चेत् तद् ध्यानं न भवति। अस्माकं प्रवृत्तयः वाक् एवं चिन्ता एतेषु बोध: एव ध्यानम्। अतिह्रस्वजलबिन्दुवत् भवति चिन्ता। तच्च वाक् तथा प्रवृत्तिरूपेण च परिणम्या नदिवत् भवति। अतिसूक्ष्मचिन्ता प्रवृत्तिरूपेण परिणम्य नदिवत् प्रवहति। पुनः कार्याणि अस्माकम् इच्छानुसरणं न भवामः। नदीं, स्व आरम्भे एकः पाषाणेनापि तस्याः गतिं नियन्त्रयितुं प्रयासः नास्ति किन्तु नदॆः बृहत्वे तु तां नियन्त्रयितुं न शक्नोति। अतः वयं अस्माकं मनोव्यापारेषु श्रद्धां दातव्यम्। चिन्ता वाग्रूपेण वाक् प्रवृत्तिरूपेण च परिणमति, तदनन्तरं एतस्य गतेः नियन्त्रणं कष्टतमं भवति। अतः अस्माकं चिन्ता प्रवृत्त्यादिषु श्रद्धा आवश्यकी इति वदति। मुद्रायाः च्छिद्रे तु तस्मिन् उत्पद्यमानानि सर्वाणि वस्तूनि दोषसहितानि भवन्ति तद्वत् मनसः शुद्ध्यभावे तस्मात् उत्पद्यमानानि वाग्प्रवृत्त्यादयः अपि शुद्धो न भवति। अतः मनोनियन्त्रणं प्रथमतया आवश्यकम्। तदर्थं ध्यानमेव उत्तमः मार्गः। ध्यानेन वयम् अस्माकं हृदयान्तराळस्य शान्तिं सम्यक् अनुभवामः।


text:
मोरारजी देसाई
मोरारजी देसाई (१८९६तः१९९५पर्यन्तम्),गुजरातराज्ये भडेली इत्यत्र जात: । स: १९७७तमवर्षात् १९७९तमवर्षपर्यन्तं भारतस्य प्रधानमन्त्री आसीत् । जातीयता अस्माकं राष्ट्रेण प्राप्तः शापः । [१]
अन्तर्विषयाः
बाल्यं शिक्षणं च[सम्पादयतु]
प्रकृतिचिकित्सायाम् अधिकम् आसक्तिमान्, अप्रतिमः स्वातन्त्र्ययोद्धा 'मोरारजी देसायी’ । एषः १८९६तमवर्षस्य फ़ेब्रुवरीमासे २९ दिनाङ्के गुजरातराज्यस्य भडेली ग्रामे जन्म प्राप्तवान् । चतुर्षु वर्षेषु आगच्छति आङ्ग्ल -लीप् इयर् वर्षे एतस्य जन्मदिनम् भवति । मोरार्जेः पिता रामचोडजी देसायी गुजराती अनाविल् ब्राह्मणः । एतस्य पूर्वजाः पेश्वे आस्थाने देसायीरूपेण कार्यं कृतवन्तः इति एतेषां वंशस्य नाम देसायी इति अभवत् । मोरारजी देसायीवर्यस्य लघु वयसि एव देशभक्तिः बहु आसीत् । यदा सः 'बुल्सारिया भाय् अनाय भाय्’ माध्यमिक शालायां पठन् आसीत्, तदा एव अस्माकं देशः परकीयानां शासने अस्ति इति ज्ञातवान् आसीत् । दशम कक्षां समाप्य भावनगरमहारजस्य साहाय्येन महाविद्यालये पठितुं मुम्बयीनगरं गतवान् । क्रीडाव्यायामयोः कारणतः एषः सदृढः अभवत् । टेन्निस् एतस्य प्रीतेः क्रीडा आसीत् । १९१५ तमे वर्षे कोलकतायां यत्र काङ्ग्रेस् अधिवेशनम् अभवत् तत्र एषः स्वयंसेवकः भूत्वा कार्यं कृतवान् । तत्र महात्मा गान्धिं दृष्ट्वा प्रभावितः अभवत् । 'स्वराज्यं मम जन्मसिद्धः अधिकारः’ इति उक्तवान् बालगङ्गाधरतिलकः अपि मोरार्जीवर्यस्य देशभक्तिवर्धने कारणीभूतः अभवत् ।
वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
मोरारजी बि. ए. परीक्षायां प्रथमश्रेण्याम् उत्तीर्णः अभवत् । मुम्बयीप्रान्तस्य सिविल् सर्वीस् करविभागं प्रति आवेदनापत्रं दत्त्वा १९१८ तमे वर्षे अहमदाबादस्य तात्कालिक डेप्युटी कलेक्टर् इति नियुक्तः अभवत् । यदा १९१९ तः १९३० पर्यन्तम् अस्मिन् कार्ये आसीत् तदा एकसहस्र क्रिमिनल्-व्यवहाराणां विचारणं कृत्वा निर्णयं दत्तवान् ।
सर्वकारीय-उद्योगे स्थित्वा अपि मोरारजीवर्यस्य देशभक्तिः सदा जागरिता एव आसीत् । गान्धिमहोदयस्य विचाराः एतस्मै बहु रोचन्ते स्म । १९३१ तमे वर्षे उद्योगस्य कृते त्यागपत्रं दत्तवान् । हिन्दु - मुस्लिम् जनानां कोलाहलः, गान्धिमहाभागस्य लवणसत्याग्रहः, च सर्वकारस्य विरुद्धं लेखनं लेखितुं मोरार्जीमहोदयस्य मनसि प्रेरणां दत्तवन्तौ । एतदेव तस्य त्यागपत्रदाने कारणीभूतम् अभवत् ।
स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे भागः[सम्पादयतु]
यदा सर्वकारस्य उद्योगस्य त्यागं कृतवान्, तदा तस्य पूर्णसमयं देशसेवानिमित्तमेव अभवत् । स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे भागं गृहीत्वा देशाय स्वातन्त्रसम्पादनमेव मोरारजीवर्यस्य लक्ष्यमासीत् । षड्वारम् एतस्य बन्धनम् अभवत् । सामान्यतया सप्तवर्षं कारागृहे आसीत् । एतस्य पत्नी गजराबेन् अपि एकवारं कारागृहवासम् अनुभूतवती । १९३५तमवर्षस्य इन्डिया एक्ट् अनुगुणं काङ्ग्रेस् पक्षः निर्वाचने षट्सु प्रान्तेषु जयं प्राप्य सर्वकारम् अरचयत् । १९३७ तमे वर्षे बाळासाहेबखेरः काङ्ग्रेस्पक्षस्य मन्त्री अभवत् । मोरार्जिमहोदयः रवेरसम्पुटे करविभागस्य मन्त्रिरूपेण राजकीयं प्रविष्टवान् । १९४२ तमे वर्षे क्विट् इन्डिया आन्दोलने भागं गृहितवान् इत्यतः एतं बन्धयित्वा येरवडाकारागृहे स्थापितम् ।
मुख्यमन्त्रिरूपेण मोरारजी[सम्पादयतु]
१९३९ तमवर्षतः १९४५ तमवर्षपर्यन्तं प्रचलिते द्वितियमहायुद्धस्य समाप्तेः अनन्तरं मोरार्जीदेसायी महोदयः मुम्बय्याः मुख्यमन्त्री अभवत् । तस्य शासने सः प्रान्तः उत्तमप्रगतिं प्राप्नोत् । १९३७ तमे वर्षे एषः सुरानिरोधं कर्तुम् उत्साहं दर्शितवान् । तदा सर्वकारः अहमदाबाद्-मुम्बयीनगरयोः सुरानिरोधशासनम् आनेतुं निर्णयं कृतवान् । यदा एषः मुम्बयी- मुख्यमन्त्री आसीत् तदा मुम्बयीनगरे सर्वत्र सुरानिरोधशासनम् आनीतवान्। मोरार्जीमहोदयः द्वादशवर्षाणि यावत् गुजरातराज्यस्य मुख्यमन्त्री आसीत् । १९५६ तमे वर्षे महागुजरात् निर्माणनिमित्तं यत् आन्दोलनं प्रवृत्तं तस्य अवरोधं कर्तुम् उपवासं कृतवान् । तदा अपि गान्धिमार्गम् अनुसृतवान् । १९६७ तमे वर्षे श्रीमती इन्दिरा गान्धिः एतम् उपप्रधानमन्त्रीस्थाने नियुक्तवती । १९७५ तमे वर्षे यदा आपत्कालः घोषितः तदा (जून् २६) भद्रताशासनानुसारं देसायीमहोदयं बद्धवन्तः । लोकनायकः जयप्रकाशनारायाणम् अपि बद्धवन्तः । १९ मासान् यावत् देसायीमहोदयः कारागृहवासम् अनुभूतवान् । कारागृहे सरलजीवनम् आचरितवान् एषः मितभोजनं कृत्वा रामचरितमानसं, तुलसीरामायणं, भगवद्गीताम् अन्यधर्मग्रन्थान् च पठति स्म । १९७७ तमे वर्षे जनवरी मासस्य १९ दिनाङ्के एतस्य, तथा अन्येषां च कारागृहतः विमोचनम् अभवत् ।
प्रधानमन्त्रिरूपेण मोरारजी[सम्पादयतु]
तस्मिन्नेव वर्षे मार्चमासे लोकसभायाः निर्वचनमासीत् । कारागृहतः विमोचनं येषाम् अभवत् ते (विरोधपक्षीयजनाः) निर्वाचने काङ्ग्रेस्पक्षेण सह प्रतिस्पर्धयितुं १९७७ तमे वर्षे फ़ेब्रवरी १० दिनाङ्के 'जनतापक्ष' इति एकं नूतनं पक्षं रचितवन्तः । निर्वचने जनतापक्षः अत्यधिकबहुमतं प्राप्य काङ्ग्रेसेतर सर्वकारः आगतः । तदा मोरार्जीमहाभागः प्रधानमन्त्री अभवत् । एषः भारतस्य चतुर्थः प्रधानमन्त्री ।[२][३] तदा एतस्य वयः द्व्यशीतिवर्षाणि । तथापि एतस्य शरीरशक्तिः ज्ञापकशक्तिः च सम्यगेव आसीत् । यस्मिन् समये एषः प्रधानमन्त्री आसीत् तस्मिन् समये इन्दिरागान्ध्ईमहोदयया परिष्कृतं स्वातन्त्र्यापहरणशासननियमं स्थगयित्वा जनस्वातन्त्र्यं पत्रिकास्वातन्त्र्यं पुनः प्रचलने आनीतवान् । एतस्मिन् काले मुक्तविपणीषु आवश्यकवस्तुनां सरलतया प्राप्त्यर्थं व्यवस्थां कृतवान् । गान्धिवादम् अक्षरशः पालयन् एषः यदि कश्चित् सचिवः भ्रष्टाचारे भवति तर्हि तं निःसङ्कोचेन विचारयितुम् आदिशति स्म । अतः एतस्य विषये बहुनायकानाम् असमाधाननम् आसीत् । अतः परिस्थितिः विपरीता जाता १९७९ तमे वर्षे जुलै १५ दिनाङ्के एषः प्रधानमन्रीे स्थानं त्यक्त्वा राजकीयनिवृत्तीं स्वीकृतवान् ।
व्यक्तित्वम्[सम्पादयतु]
मोरार्जीमहभागः महात्मागान्धेः निकटः आसीत् । अतः एतस्य व्यक्तित्वम् असाधारणं जातमासीत् । 'भयम् एव हिंसायाः मूलम्’ इति विश्वसितवान् आसीत् । भगवद्गीतायाः अन्तरार्थं सम्यक् ज्ञातवान् एषः कदापि कोपं न करोति स्म । शान्तचित्तं जितेन्द्रियस्य लक्षणम् इति ज्ञातवानासीत् । एषः शास्त्रीयसङ्गीतप्रियः आसीत् ।
मोरार्जीमहोदयः कदापि श्लाघनं न इच्छति स्म । १९९१ तमे वर्षस्य भारतसर्वकारस्य भारतरत्नप्रशस्तिः एतस्मै दत्ता । प्रशस्तिः तस्य इष्टा नासीत् । एतया प्रशस्त्या सः खेदं वा आनन्दं वा न प्रदर्शितवान् । १९९४ तमे वर्षे जनवरी मासे षिक्यागो देशस्य न्याषनल् फ़ेडरेशन् आफ़् इन्डियन् असोसिएषन् संस्था एतस्मै गान्धिप्रशस्तीं दत्त्वा गौरवं प्रदर्शितवती । पाकिस्थानसर्वकारः अपि स्वस्य अत्युन्नतां 'निशान् - ए - पाकिस्थान' प्रशस्तिम् एतस्मै अददात् । एषा प्रशस्तिः मोरार्जीमहोदयस्य अधिकारावधौ पाकिस्थानेन सह उत्तमसम्बन्धस्य रक्षणार्थं दत्ता ।
लेखकः मोरारजी[सम्पादयतु]
देसायीवर्यः उत्तमः लेखकः आसीत् । प्रकृतिचिकित्सायाः विषये एषः 'नेचर् क्यूर्’ इति एकं पुस्तकं लिखितवान् । स्वस्य जीवनमेव अधिकृत्य 'दि स्टोरी आफ़् मै लाइफ़्’ इति त्रयाणां सम्पुटानां ग्रन्थः बहु जनप्रियः अभवत् ।[४] केवलं शाखाहारी एषः उपवासेन बहु रोगाः निवारयितुं शक्याः इति विश्वसितवान् आसीत् । भगवद्गीतामहाभारतयोः विषये त्रीणि पुस्तकानि रचितवान् । निसर्गचिकित्सायां विश्वासवान् स्वमूत्रपानचिकित्सया नवनवतिवर्षपूर्णं जीवनं समाप्य १९९५ तमे वर्षे दिवङ्गतः ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ "Morarji Desai". Retrieved 23 जुलाई 2014.
- ↑ Krishna, Ananth V. ((2011)). India Since Independence: Making Sense Of Indian Politics. Pearson Education India. ISBN 9788131734650..
- ↑ "Prime Ministers of India". Retrieved 23 जुलाई 2014.
- ↑ "The Story of my Life". Retrieved 23 जुलाई 2014.


text:
सांख्ययोगः
एषः द्वितीयः अध्यायः विद्यते । निष्कामकर्मयोगस्य प्रक्रियायां कर्त्ता कर्त्तृत्वस्य अभिमानं विना कर्मणि प्रवर्तते, किन्तु तादृशः कर्त्ता कश्चित ज्ञानी पुरुषः एव भवति । ईश्वराय कर्मणां समर्पणमपि ज्ञानीजन एव स्वकीयेन भक्ति – प्रवणेन चेतसा विदधाति । अतः श्रीमद्भगवद्गीता ज्ञानमार्गस्यापि महत्त्वं स्वीकरोति । गीतोक्तज्ञानयोगः वस्तुतः सांख्यशास्त्रादिषु कथितात् ज्ञानमार्गत् भिन्नो वर्तते ।
श्रीमद्भगवदगीतायां ज्ञानयोगस्य विषयः प्रतिपादितः, तदनुसारेण ज्ञानम् आत्मनः एकतायाः पूर्णानुभवोऽस्ति । अस्य ज्ञानस्य अवस्थाद्वयं विद्यते । प्रथमावस्थायां सर्वभूतेषु आत्मनो दर्शनं ज्ञानं वर्तते, द्वितीयावस्थायां सर्वभूतानाम् आत्मनि दर्शनं ज्ञानम् अस्ति ।
सर्वभूतेषु आत्मानं दर्शयेदिति यज्ज्ञानमस्ति तत्र सर्वे भूताः प्राणिनो वा आधाररुपाः सन्ति, आत्मा चाधेयरुपोऽस्ति । सर्वभूतानामात्मनि दर्शने सति आत्मा आधाररुपो भवति, आधेयरुपाः सर्वे भूताश्च तम्नुभूयन्ते । गीतोक्तज्ञानयोगस्य इदम् अवस्थाद्वयं परस्परं सम्पूरकतया तिष्ठति । यः पुरुषोऽस्य ज्ञानयोगे गृह्यमाणस्य अवस्थाद्वयस्य व्यवहारे सम्प्रयोक्ता भवति, स समदर्शीति उच्यते । तादृशज्ञानिनां कृते श्रीमद्भगवदगीताया उदघोषोऽस्ति –“ शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः” इति ।
ज्ञानयोगस्य प्रथमावस्थायाः अर्थात् 'सर्वभूतस्थमात्मानम्’ इत्यस्य दृष्टान्तस्तु जगति सर्वत्र उपलभ्यते किन्तु द्वितीयावस्थायाः अर्थात् 'सर्वभूतानि चात्मनि’ इत्यस्य दृष्टान्तो जगति नास्ति, अतएव भगवता श्रीकृष्णेन विराटरुपं दर्शयित्वा तस्य सम्पूर्तिर्विहिता । अस्य विराटाऋपस्य वैशिष्टयमिदमासीत् यत् एकस्मिन्नेव् विराजात्मनि अर्जुनो नानारुपात्मकं जगत् व्यक्त्रुपं दृष्टवान् । अस्य परिणामस्वरुपमेव अर्जुनस्य आत्मैकत्वज्ञानं यथार्थमभूत् ।
शाङ्करभाष्यम् [१][सम्पादयतु]
गीतायाः द्वितीयः अध्यायः एषः वर्तते । अस्य अध्यायस्य तावत् भाष्यं वर्तते । अत्र च – 'दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकम्’ इत्यारभ्य ‘ 'न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह' इत्येतदन्तः ग्रन्थः प्राणिनां शोकमोहादिसंसारबीजभूतदोष – उद्भवकारण प्रदर्शनार्थत्वेन व्याख्येयः । तथा हि राज्यगुरुपुत्रमित्रसुहृत्स्वजनसंबन्धिबान्धवेषु 'अहम् एषां मम एते’ इत्येवं भ्रान्तिप्रत्ययनिमित्त- स्नेहविच्छेदादिनिमित्तौ आत्मनः शोकमोहौ 'कथं भीष्ममहं सड्खये इत्यादिना अर्जुनेन प्रदर्शितौ । शोकमोहाभ्यां हि अभिभूतविवेकविज्ञानः स्वतः एव क्षात्रधर्मे युद्धे प्रवृत्तः अपि तस्मात् युद्धात् उपरराम । परधर्मं च भिक्षाजीवनादिकं च कर्तुं प्रववृते । तथा च शोकमोहदिदोषाविष्टचेतसां स्वभावतः एव स्वधर्मपरित्यागः प्रतिषिद्धसेवा च स्यात् । स्वधर्मे प्रवृत्तानामपि तेषां वाडमनः कायादीनां प्रवृत्तिः फलाभिसन्धिपूर्विका एवं साहङ्कारा च भवति तत्र एवं सति धर्माधर्मोपचयात् इष्टानिष्टजनमसुखदुः खप्रात्पिलक्षणः संसारः अनुपरतः भवति इत्यतः शोकमोहौ संसारबीजभूतौ । तयोः च सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकात् आत्मज्ञानात् निवृत्तिः, न अन्यतः इति, सर्वलोकानुग्रहार्थं तत् उअपदिदिक्षुः भगवान् वासुदेवः अर्जुनं निमित्तीकृत्य आह –‘अशोच्यान् इत्यादि’ । पूर्वपक्षः सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकात् आत्मज्ञाननिष्ठामात्रात् केवलात् एव कैवल्यं नैव प्राप्यते । किं तर्हि ? अग्निहोत्रादिक्षौतस्मार्तकर्मसहितात् ज्ञानात् कैवल्यप्राप्तिः इति सर्वासु गीतासु निश्चितः अर्थः इति तत्र केचित् आहुः । 'अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं सङग्रामं न करिष्यसि’, 'कर्मण्येवाधिकारस्ते’, कुरु कर्मैव तस्मात् त्वम्’ इत्यादि अस्य अर्थस्य ज्ञापकं च आहुः । हिंसादियुक्तत्वात् वैदिकं कर्म अधर्माय इति इयमपि आशङ्का न कार्या कथम् ? गुरुभ्रातृपुत्रादिहिंसालक्षणं युद्धलक्षणं क्षात्रं कर्म अत्यन्तं क्रूरमपि स्वधर्मः इति कृत्वा न अधर्माय । तदकरणे च "ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि” इति ब्रुवता यावज्जीवादिश्रुति-चोदितानां पश्चादिहिंसालक्षणानां च कर्माणां न अधर्मत्वम् इति प्रागेव सुनिश्चितं उक्तं भवति । सिद्धान्तः बुद्धिद्वयाश्रययोः ज्ञानकर्मनिष्ठयोः विभागवचनात् – तत् असत् । 'अशोच्यान्’ इत्यादिना यावत् 'स्वधर्ममपि चावेक्ष्य' इति एतदन्त्तेन ग्रन्थेन यत् परमार्थात्मतत्त्वनिरुपणं भगवता कृतं तत् साड्खयम् । आत्मनः जन्मादिषड-विक्रियाभावात अकर्ता आत्मा इति प्रकरणार्त्य्हनिरुपणात् तद्विषया या बुद्धिः जायते सा साङ्ख्यबुद्धिः । येषां ज्ञानिनां सा उचिता भवति ते साङ्ख्या । एतस्याः बुद्धेः जन्मनः प्राग् आत्मनः देहादिव्यतिरिक्तत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वाद्यपेक्षः धर्माधर्मविवेकपूर्वकः मोक्षसाधन अनुष्ठानलक्षणनिरुपणः योगः । तद्विषया बुद्धिः योगबुद्धिः । येषां कर्मिणां सा उचिता भवति ते योगिनः । तथा च 'एषा तेऽभिहिता साङ्खये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ’ इति द्वे बुद्धी भगवता विभक्ते निर्दिष्टे । तयोश्च “ पुरा वेदात्मना मया प्रोक्ता “ इति ज्ञानयोगेन विभक्तां साङ्ख्यबुद्धयाश्रयां साङ्ख्यानां निष्ठां वक्ष्यति । तथा च "कर्मयोगेन योगिनाम्” इति कर्मयोगेन विभक्तां योगबुद्धयाश्रयां निष्ठां वक्ष्यति । कर्तृत्व-अकर्तृत्व-एकत्व-अनेकत्व-बुद्धयाश्रययोः ज्ञानकर्मणोः एकपुरुषाश्रयत्व –असम्भवं पश्यता भगवता एवं साङ्ख्यबुद्धिं योगबुद्धिं च आश्रित्य द्वे निष्ठे विभक्ते उक्ते । यथा एतत् बिभागवचनं तथा एव शातपथीये ब्राह्मणे 'एतमेव प्रव्राजिनो लोकमिच्छन्तो ब्राह्मणाः प्रव्रजन्ति’ इति सर्वार्मसंन्यासं विधाय तच्छेषेण् –किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्मायं लोकः’ इति दर्शितम् । तत्र एव- “ प्राग्दारप्रग्रहात् पुरुष आत्मा प्राकृतो धर्मजिज्ञासोत्तरकाल लोकत्रयसाधनं पुत्रं द्विप्रकारकं वित्तं मानुषं दैवं च तत्र मानुषं वित्तं कर्मरुपं पितृलोकप्राप्तिसाधनं विद्यां च दैवं वित्तं देवलोकप्राप्तिसाधनं सोऽकामयत “ इति अविद्याकामवतः एव सर्वाणि श्रौतादीनि कर्माणि दर्शितानि । 'तेभ्यो व्युत्थाय प्रव्रजन्ति’ इति आत्मानं लोकम् इच्छतः अकामस्य एव व्युत्थानं विहितम् । यदि श्रौतकर्मज्ञानयोः समुच्चयः भगवतः अभिप्रेतः स्थात् तदेतद विभागवचनम् अनुपपन्नं स्यात् । 'ज्याय सी चेत् कर्म्णस्ते’ इत्यादिः अर्जुनस्य प्रश्नः च न अनुपपन्नः स्यात् । बुद्धिकर्मणोः एकपुरुषानुष्ठेयत्वासम्भवं भगवता पूर्वम् अनुक्तम् अशृतं कर्मणश्च बुद्धेः ज्यायस्त्वं 'ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन' इति कथम् भगवति मृषा एव् अध्यायोपयेत् । किञ्च, यदि बुद्धिकर्मणोः समुच्चयः सर्वेषाम् उक्तः स्यात् अर्जुनस्यापि स उक्तः एव इति 'यच्छेय एत्योरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् 'इति उभयोः उपदेशे सति कथम् अन्यतरविषयः एव प्रश्नः स्यात् ? पित्तप्रशमनार्थिनः मधुरं शीतं च भोक्तव्यम् इति वैद्येन उपदिष्टे तयोः अन्यतरत् पित्तप्रशनकारणं ब्रूहि इति प्रश्नः न हि सम्भवति । अथ भगवदुक्तवचनार्थविवेक- अनवधारणनिमित्तः अर्जुनस्य प्रश्नः कल्पयेत् । तथापि मया बुद्धिकर्माणोः समुच्चयः उक्तः किमर्थम् इत्यं त्वं भ्रान्तः असि इति भगवता प्रश्नानुरुपं प्रतिवचनं देयम् । पुनः तु पृष्टात् अन्यदेव द्वे निष्ठे मया पुरा प्रोक्ते इति अननुरुपं प्रतिवचनम् वक्तुं न युक्तम् । स्मार्तेन एव कर्मणा बुद्धेः समुच्चये अभिप्रेते अपि विभाबवचनादि सर्वं न उपपन्नम् । किञ्च क्षत्रियस्य युद्धं स्मार्तं कर्म स्वधर्मः इति जानतः "तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि’ इति उपालम्भः अनुपपन्नः। तस्माद् गीतशास्त्रे श्रौतेन स्मार्तेन वा कर्मणा आत्मज्ञानस्य ईषनमात्रेणापि समुच्च्यः केनचित् दरेशयितुं न शक्यः । यस्य तु अज्ञानात् रागादिदोषतः वा कर्मणि प्रवृत्तस्य यज्ञेन दानेन तपसा वा विशुद्धसत्त्वस्य परमार्थतत्त्वविषयम्, एकं एव इदं सर्वम्, अकर्तृ ब्रह्म इति ज्ञानम् उत्पन्नं –तस्य कर्मणि कर्म्प्रयोजने च निवृत्ते अपि लोकसङ्ग्रहार्थं यत्रपूर्वकं यथा प्रवृत्तः तथा एव कर्मणी प्रवृत्तस्य यत प्रवृत्तिरुपं दृश्यते तत न कर्म येन बुद्धेः समुच्चयः स्यात् । यथा भगवतः वासुदेवस्य क्षात्रकर्मचेष्टितं पुरुषार्थसिद्धये ज्ञानेन न समुच्चियते तद्वत् विदुषः, फलाभिसन्ध्यहङ्काराभावस्य तुल्यत्वात् । तत्त्ववित् तु अहं न करोमि इति मन्यते , नच तत् फलम् अभिस्न्धत्ते । यथा स्वर्गादिकामार्थिनः अगिहोत्रादिकामसाधनानुष्ठानाय आहिताग्नेः काम्ये अग्निहोत्रादौ एव प्र्वृत्तस्य सामिकृते विनष्टे कामे अपि तदेव अग्निहोत्रादि अनुतिष्ठतः अपि तत् काम्यम् अग्निहोत्रादि च भवति । तथा च 'कुर्वन्नपि’ न करोति न लिप्यते’ इति तत्र तत्र भगवान् दर्शयति । यच्च 'पूर्वैः पूवतरं कृतम्’ कर्मणैव हि स्सिद्धिम आस्थिता जनकादयः ’ इति तत् तु प्रबिभच्य विज्ञेयम् । तत् कथम् ? यदि तावत् पूर्वे जनकादयः तत्त्वविदः अपि प्रवृत्तकर्माणः स्युः ते लोकसङ्ग्रहार्थं 'गुणा गुणेषु वर्तन्ते’ इति ज्ञानेन एव संसिद्धिम् आस्थिताः । कर्मसंन्यासे प्राप्ते अपि कर्मण सह एव संसिद्धिंम् आस्थिताः कर्मसंन्यासं न कृतवन्तः इति एषः अर्थः । अथ ते न तत्त्वविदः । ईश्वरसमर्पितेन साधनभूतेन कर्मणा संसिद्धिं सत्त्वशुद्धिं , ज्ञानोत्पत्तिलक्षणां संसिद्धिं वा जनकादयः आस्थिताः इति व्याख्येयम् । भगवान् एतमेव अर्थं – सत्त्वशुद्धये कर्म कुर्वन्ति’ इति वक्षयति । "स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः “ इत्युक्त्वा सिद्धिं प्राप्तस्य “ सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म" इत्यादिना पुनः ज्ञाननिष्ठां वक्ष्यति । तस्मात् गीतासु केवलात् तत्त्वज्ञानात् एव मोक्षप्राप्तिः न कर्म समुच्चितात् इति निश्चितः अर्थः । यथा च अयमर्थः तथा प्रकारणशः विभज्य तत्र तत्र दर्शयिष्यामः
श्लोकानाम् आवलिः[सम्पादयतु]
३) क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ...
५) गुरूनहत्वा हि महानुभावान्...
६) न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो...
८) नहि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्...
१४) मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय...
२०) न जायते म्रियते वा कदाचिन्...
२२) वासांसि जीर्णानि यथा विहाय...
२३) नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि...
२५) अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम्...
२७) जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः...
२९) आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनम्...
३७) हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं...
७०) आपूर्यमाणमचल...
७२) एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ...
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- ↑ श्रीमद्भगवद्गीता, शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवाद सहित, अनुवादकः - श्रीहरिकृष्णदास गोयन्दका, प्रकाशकः - गीताप्रेस, गोरखपुर, संस्करणम् - २५, ISBN - 81-293-0101-6


text:
धर्म्य यशस्य च वदाम्यतोऽह दकार्गल ( दगार्गल) येन जलोपलब्धिः । पुसा यथागेषु शिराः तथैव क्षितावपि प्रोन्नतनिम्नसस्थाः ॥१॥
एकेन वर्णेन रसेन चाभश्च्युत नभस्तो वसुधाविशेषात् । नानारसत्व बहुवर्णता च गत परीक्ष्य क्षितितुल्यमेव ॥२॥
पुरुहूतानलयमनिरृतिवरुणपवनेन्दुशकरा देवाः । विज्ञातव्याः क्रमशः प्राच्याद्याना दिशा पतयः ॥३॥
दिक्पतिसज्ञा च शिरा नवमी मध्ये महाशिरानाम्नी । एताभ्योऽन्याः शतशो विनिःसृता नामभिः प्रथिताः ॥४॥
पातालादूर्ध्वशिरा शुभा ( ऊर्ध्वशिराः शुभाः) चतुर्दिक्षु सस्थिता याश्च । कोणदिगुत्था न शुभाः शिरानिमित्तानि अतो वक्ष्ये ॥५॥
यदि वेतसोऽबुरहिते देशे हस्तैः त्रिभिः ततः पश्चात् । सार्धे पुरुषे तोय वहति शिरा पश्चिमा तत्र ॥६॥
चिह्नमपि चार्धपुरुषे मण्डूकः पाण्डुरोऽथ मृत् पीता । पुटभेदकश्च तस्मिन् पाषाणो भवति तोयमधः ॥७॥
जब्वाश्चौदग् धस्तैः त्रिभिः शिराधो नरद्वये पूर्वा । मृल्लोहगन्धिका पाण्डुरा च ( अथ) पुरुषेऽत्र मण्डूकः ॥८॥
जबूवृक्षस्य प्राग् वल्मीको यदि भवेत् समीपस्थः । तस्माद् दक्षिणपार्श्वे सलिल पुरुषद्वये स्वादु ॥९॥
अर्धपुरुषे च मत्स्यः पारावतसन्निभश्च पाषाणः । मृद् भवति चात्र नीला दीर्घ काल च बहु तोयम् ॥१०॥
पश्चादुदुंबरस्य त्रिभिः एव करैः नरद्वये सार्धे । पुरुषे सितोऽहिरश्माञ्जनौपंप्ऽधः शिरा सुजला ॥११॥
उदग् अर्जुनस्य दृश्यो वल्मीको यदि ततोऽर्जुनाद् धस्तैः । त्रिभिः अंबु भवति पुरुषैः त्रिभिः अर्धसमन्वितैः पश्चात् ॥१२॥
श्वेता गोधार्धनरे पुरुषे मृद् धूसरा ततः कृष्णा । पीता सिता ससिकता ततो जलं निर्दिशेदमितम् ॥१३॥
वल्मीकौपचितायां निर्गुण्ड्यां दक्षिणेन कथितकरैः । पुरुषद्वये सपादे स्वादु जलं भवति चाशोष्यम् ॥१४॥
रोहितमत्स्योऽर्धनरे मृत् कपिला पाण्डुरा ततः परतः । सिकता सशर्कराऽथ क्रमेण परतो भवत्यंभः ॥१५॥
पूर्वेण यदि बदर्या वल्मीको दृश्यते जलं पश्चात् । पुरुषैः त्रिभिः आदेश्यं श्वेता गृहगोधिकार्धनरे ॥१६॥
सपलाशा बदरी चेद् दिश्यपरस्यां ततो जलं भवति । पुरुषत्रये सपादे पुरुषेऽत्र च दुण्डुभः ( दुण्डुभिः) चिह्नम् ॥१७॥
विल्व ( बिल्व) उदुंबरयोगे विहाय हस्तत्रयं तु याम्येन । पुरुषैः त्रिभिः अंबु भवेत् कृष्णोऽर्धनरे च मण्डूकः ॥१८॥
काकौदुंबरिकायां वल्मीको दृश्यते शिरा तस्मिन् । पुरुषत्रये सपादे पश्चिमदिक्स्था वहति सा च ॥१९॥
आपाण्डुपीतिका मृद्गोरसवर्णश्च भवति पाषाणः । पुरुषार्धे कुमुदनिभो दृष्टिपथं मूषको याति ॥२०॥
जलपरिहीने देशे वृक्षः कंपिल्लको यदा दृश्यः । प्राच्यां हस्तत्रितये वहति शिरा दक्षिणा प्रथमम् ॥२१॥
मृन्नीलोत्पलवर्णा कापोता दृश्यते ततः ( चैव दृश्यते) तस्मिन् । हस्ते ऽजगन्धको मत्स्यकः ( ऽजगन्धिमत्स्यो भवति) पयोऽल्पं च सक्षारम् ॥२२॥
शोणाकतरोः अपरोत्तरे शिरा द्वौ करावतिक्रम्य । कुमुदा नाम शिरा सा पुरुषत्रयवाहिनी भवति ॥२३॥
आसन्नो वल्मीको दक्षिणपार्श्वे विभीतकस्य यदि । अध्यर्धे भवति ( तस्य) शिरा पुरुषे ज्ञेया दिशि प्राच्याम् ॥२४॥
तस्यैव पश्चिमायां दिशि वल्मीको यदा भवेद् धस्ते । तत्रौदग् भवति शिरा चतुर्भिः अर्धाधिकैः पुरुषैः ॥२५॥
श्वेतो विश्वंभरकः प्रथमे पुरुषे तु कुंकुमाभोऽश्मा । अपरस्यां दिशि च शिरा नश्यति वर्षत्रयेऽतीते ॥२६॥
सकुशः सित ( सकुशासित) ऐशान्यां वल्मीको यत्र कोविदारस्य । मध्ये तयोः नरैः अर्धपंचमैः तोयमक्षोभ्यम् ॥२७॥
प्रथमे पुरुषे भुजगः कमलोदरसन्निभो मही रक्ता । कुरुविन्दः पाषाणश्चिह्नानि एतानि वाच्यानि ॥२८॥
यदि भवति सप्तपर्णो वल्मीकवृतः तदुत्तरे तोयम् । वाच्यं पुरुषैः पंचभिः अत्रापि भवन्ति चिह्नानि ॥२९॥
पुरुषार्धे मण्डूको हरितो हरितालसन्निभा भूश्च । पाषाणोऽभ्रनिकाशः सौम्या च शिरा शुभांबुवहा ॥३०॥
सर्वेषां वृक्षाणामधः स्थितो दर्दुरो यदा दृश्यः । तस्माद् धस्ते तोयं चतुर्भिः अर्धाधिकैः पुरुषैः ॥३१॥
पुरुषे तु भवति नकुलो नीलो मृत्पीतिका ततः श्वेता । दर्दुरसमानरूपः पाषाणो दृश्यते चात्र ॥३२॥
यद्यहिनिलयो दृश्यो दक्षिणतः संस्थितः करञ्जस्य । हस्तद्वये तु याम्ये पुरुषत्रितये शिरा सार्धे ॥३३॥
कच्छपकः पुरुषार्धे प्रथमं चौद्भिद्यते शिरा पूर्वा । उदग् अन्या स्वादुजला हरितोऽश्माधः ततः तोयम् ॥३४॥
उत्तरतश्च मधूकादहिनिलयः पश्चिमे तरोः तोयम् । परिहृत्य पंच हस्तान् अर्धाष्टमपौरुषान् ( पौरुषे) प्रथमम् ॥३५॥
अहिराजः पुरुषेऽस्मिन् धूम्रा धात्री कुलुत्थ ( कुलत्त) वर्णोऽश्मा । माहेन्द्री भवति शिरा वहति सफेनं सदा तोयम् ॥३६॥
वल्मीकः स्निग्धो दक्षिणेन तिलकस्य सकुशदूर्वश्चेत् । पुरुषैः पंचभिः अंभो दिशि वारुण्यां शिरा पूर्वा ॥३७॥
सर्पावासः पश्चाद् यदा कदंबस्य दक्षिणेन जलम् । परतो हस्तत्रितयात् षड्भिः पुरुषैः तुरीयोनैः ॥३८॥
कौबेरी चात्र शिरा वहति जलं लोहगन्धि चाक्षोभ्यम् । कनकनिभो मण्डूको नरमात्रे मृत्तिका पीता ॥३९॥
वल्मीकसंवृतो यदि तालो वा भवति नालिकेरो वा । पश्चात् षड्भिः हस्तैः नरैश्चतुर्भिः शिरा याम्या ॥४०॥
याम्येन कपित्थस्याहिसंश्रयश्चेदुदग् जलं वाच्यम् । सप्त परित्यज्य करान् खात्वा पुरुषान् जलं पंच ॥४१॥
कर्बुरकोऽहिः पुरुषे कृष्णा मृत् पुटभिदपि च पाषाणः । श्वेता मृत् पश्चिमतः शिरा ततश्चौत्तरा भवति ॥४२॥
अश्मन्तकस्य वामे बदरी वा दृश्यतेऽहिनिलयो वा । षड्भिरुदक् तस्य करैः सार्धे पुरुषत्रये तोयम् ॥४३॥
कूर्मः प्रथमे पुरुषे पाषाणो धूसरः ससिकता मृत् । आदौ च शिरा ( शिरा च) याम्या पूर्वोत्तरतो द्वितीया च ॥४४॥
वामेन हरिद्रतरोः वल्मीकश्चेज्जलं भवति पूर्वे ( चेत् ततो जलं) । हस्तत्रितये सत्र्यंशैः पुंभिः ( पुरुषैः सत्र्यंशैः) पंचभिः भवति ॥४५॥
नीलो भुजगः पुरुषे मृत् पीता मरकतौपमश्चाश्मा । कृष्णा भूः प्रथमं वारुणी शिरा दक्षिणेनान्या ॥४६॥
जलपरिहीने देशे दृश्यन्तेऽनूपजानि चेन् निमितानि ( चिह्नानि) । वीरणदूर्वा मृदवश्च यत्र तस्मिन् जलं पुरुषे ॥४७॥
भार्ंगी त्रिवृता दन्ती सूकरपादी च लक्ष्मणा चैव । नवमालिका च हस्तद्वयेऽंबु याम्ये त्रिभिः पुरुषैः ॥४८॥
स्निग्धाः प्रलंबशाखा वामनविकट ( विट) द्रुमाः समीपजलाः । सुषिरा जर्जरपत्रा रूक्षाश्च जलेन सन्त्यक्ताः ॥४९॥
तिलकाम्रातकवरुणकभल्लातकविल्व ( बिल्व) तिन्दुकांकोलाः ( अग़्कोल्लाः) । पिण्डारशिरीषाञ्जनपरूषका वञ्जुलोऽतिबला ( वञ्जुरातिबला) ॥५०॥
एते यदि सुस्निग्धा वल्मीकैः परिवृताः ततः तोयम् । हस्तैः त्रिभिरुत्तरतश्चतुर्भिः अर्धेन च नरेण ( नरस्य) ॥५१॥
अतृणे सतृणा यस्मिन् सतृणे तृणवर्जिता मही यत्र । तस्मिन् शिरा प्रदिष्टा वक्तव्यं वा धनं चास्मिन् ॥५२॥
कण्टक्यकण्टकानां व्यत्यासेऽंभः त्रिभिः करैः पश्चात् । खात्वा पुरुषत्रितयं त्रिभागयुक्तं धनं वा स्यात् ॥५३॥
नदति मही गंभीरं यस्मिंश्चरणाहता जलं तस्मिन् । सार्धैः त्रिभिः मनुष्यैः कौबेरी तत्र च शिरा स्यात् ॥५४॥
वृक्षस्यैका शाखा यदि विनता भवति पाण्डुरा वा स्यात् । विज्ञातव्यं शाखातले जलं त्रिपुरुषं खात्वा ॥५५॥
फलकुसुमविकारो यस्य तस्य पूर्वे शिरा त्रिभिः हस्तैः । भवति पुरुषैश्चतुर्भिः पाषाणोऽधः क्षितिः पीता ॥५६॥
यदि कण्टकारिका कण्टकैः विना दृश्यते सितैः कुसुमैः । तस्याः तलेऽंबु वाच्यं त्रिभिः नरैः अर्धपुरुषे च ॥५७॥
खर्जूरी द्विशिरस्का यत्र भवेज्जलविवर्जिते देशे । तस्याः पश्चिमभागे निर्देश्यं त्रिपुरुषैः ( त्रिपुरुषे) वारि ॥५८॥
यदि भवति कर्णिकारः सितकुसुमः स्यात् पलाशवृक्षो वा । सव्येन तत्र हस्तद्वयेऽंबु पुरुषद्वये ( पुरुषत्रये) भवति ॥५९॥
यस्याम् ऊष्मा ( ऊष्मा यस्यां) धात्र्यां धूमो वा तत्र वारि नरयुगले ( नरयुग्मे) । निर्देष्टव्या च शिरा महता तोयप्रवाहेण ॥६०॥
यस्मिन् क्षेत्रोद्देशे जातं सस्यं विनाशमुपयाति । स्निग्धमतिपाण्डुरं वा महाशिरा नरयुगे तत्र ॥६१॥
मरुदेशे भवति शिरा यथा तथातः परं प्रवक्ष्यामि । ग्रीवा करभाणामिव भूतलसंस्थाः शिरा यान्ति ॥६२॥
पूर्वोत्तरेण पीलोः यदि वल्मीको जलं भवति पश्चात् । उत्तरगमना च शिरा विज्ञेया पंचभिः पुरुषैः ॥६३॥
चिह्नं दर्दुर आदौ मृत् कपिला तत्परं ( मृत्कपिलातः परं) भवेद् धरिता । भवति च पुरुषे अधौ ऽश्मा तस्य तले ऽभो विनिर्देष्यं ( वारि निर्देच्यं) ॥६४॥
पीलोः एव प्राच्यां वल्मीकोऽतोऽर्धपंचमैः हस्तैः । दिशि याम्यायां तोयं वक्तव्यं सप्तभिः पुरुषैः ॥६५॥
प्रथमे पुरुषे भुजगः सितासितो हस्तमात्रमूर्तिश्च । दक्षिणतो वहति शिरा सक्षारं भूरि पानीयम् ॥६६॥
उत्तरतश्च करीरस्याहिगृहं ( करीरादहिनिलये) दक्षिणे जलं स्वादु । दशभिः पुरुषैः ज्ञेयम् पुर्षे पीतोऽत्र मण्डूकः ॥६७॥
रोहीतकस्य पश्चादहिवासश्चेत् त्रिभिः करैः याम्ये । द्वादश पुरुषान् खात्वा सक्षारा पश्चिमेन शिरा ॥६८॥
इन्द्रतरोः वल्मीकः प्राग् दृश्यः पश्चिमे शिरा हस्ते । खात्वा चतुर्दश नरान् कपिला गोधा नरे प्रथमे ॥६९॥
यदि वा सुवर्णनाम्नः तरोः भवेद् वामतो भुजंगगृहम् । हस्तद्वये तु याम्ये पंचदशनरावसानेऽबु ॥७०॥
क्षार पयोऽत्र नकुलोऽर्धमानवे ताम्रसन्निभश्चाश्मा । रक्ता च भवति वसुधा वहति शिरा दक्षिणा तत्र ॥७१॥
बदरीरोहितवृक्षौ सपृक्तौ चेद् विनापि वल्मीकम् । हस्तत्रयेऽबु पश्चात् षोडशभिः मानवैः भवति ॥७२॥
सुरस जलमादौ दक्षिणा शिरा वहति चौत्तनेणान्या । पिष्टनिभः पाषाणो मृत् श्वेता वृश्चिकोऽर्धनरे ॥७३॥
सकरीरा चेद् वदरी त्रिभिः करैः पश्चिमेन तत्राभः । अष्टादशभिः पुरुषैः अशानी बहुजला च शिरा ॥७४॥
पीलुसमेता बदरी हस्तत्रयसम्मिते दिशि प्राच्याम् ॥॥विशत्या पुरुषाणामशोष्यमभोऽत्र सक्षारम् ॥७५॥
ककुभकरीरावेकत्र सयुतौ यत्र ककुभविल्वौ ( बिल्बौ) वा । हस्तद्वयेऽबु पश्चान् नरैः भवेत् पचविशत्या ॥७६॥
वल्मीकमूर्धनि यदा दूर्वा च कुशाश्च पाण्डुराः सन्ति । कूपो मध्ये देयो जलमत्र नरैकविशत्या ॥७७॥
भूमिः कदबकयुता ( भूमी कदबकयुता, भूमीकदबकयुता) वल्मीके यत्र दृश्यते दूर्वा । हस्तद्वयेन ( हस्तत्रयेन) याम्ये नरैः जल पचविशत्या ॥७८॥
वल्मीकत्रयमध्ये रोहीतकपादपो यदा भवति । नानावृक्षैः सहितः त्रिभिः जल तत्र वक्तव्यम् ॥७९॥
हस्तचतुष्के मध्यात् षोडशभिश्चागुलैरुदग् वारि । चत्वारिशत् पुरुषान् खात्वा ऽश्माऽधः ( अश्मातः) शिरा भवति ॥८०॥
ग्रन्थिप्रचुरा यस्मिन् शमी भवेदुत्तरेण वल्मीकः । पश्चात् पचकरान्ते शतार्धसख्यैः नरैः सलिलम् ॥८१॥
एकस्थाः पच यदा वल्मीका मध्यमो भवेत्श्वेतः । तस्मिन् शिरा प्रदिष्टा नरषष्ट्या पचवर्जितया ॥८२॥
सपलाशा यत्र शमी पश्चिमभागेऽबु मानवैः षष्ट्या । अर्धनरेऽहिः प्रथम सवालुका पीतमृत् परतः ॥८३॥
वल्मीकेन परिवृतः श्वेतो रोहीतको भवेद् यस्मिन् । पूर्वेण हस्तमात्रे सप्तत्या मानवैः अबु ॥८४॥
श्वेता कण्टकबहुला यत्र शमी दक्षिणेन तत्र पयः । नरपचकसयुतया सप्तत्याहिः नरार्धे च ॥८५॥
मरुदेशे यच्चिह्न न जागले तैः जल विनिर्देश्यम् । जबूवेतसपूर्वैः ( पूर्वे) ये पुरुषाः ते मरौ द्विगुणाः ॥८६॥
जबूः त्रिवृता मौर्वी ( मूर्वा) शिशुमारी सारिवा शिवा श्यामा । वीरुधयो वाराही ज्योतिष्मती गरुडवेगा च ( च गरुडवेगा) ॥८७॥
सूकरिकमाषपर्णीव्याघ्रपदाश्चैति यद्यहेः निलये । वल्मीकादुत्तरतः त्रिभिः करैः त्रिपुरुषे तोयम् ॥८८॥
एतदनूपे वाच्य जागलभूमौ तु पचभिः पुरुषैः । एतैः एव निमित्तैः मरुदेशे सप्तभिः कथयेत् ॥८९॥
एकनिभा यत्र मही तृणतरुवल्मीकगुल्मपरिहीना । तस्या यत्र विकारो भवति धरित्र्या जल तत्र ॥९०॥
यत्र स्निग्धा निम्ना सवालुका सानुनादिनी वा स्यात् । तत्र अर्धपचकैः ( अर्धपचमैः) वारि मानवैः पचभिः यदि वा ॥९१॥
स्निग्धतरूणा याम्ये नरैश्चतुर्भिः जल प्रभूत च । तरुगहनेऽपि हि विकृतो यः तस्मात् तद्वदेव वदेत् ॥९२॥
नमते यत्र धरित्री सार्धे पुरुषेऽबु जागलानूपे । कीटा वा यत्र विनालयेन बहवोऽबु तत्रापि ॥९३॥
उष्णा शीता च मही शीतोष्णाभः त्रिभिः नरैः सार्धैः । इन्द्रधनुः मत्स्यो वा वल्मीको वा चतुर्हस्तात् ॥९४॥
वल्मीकाना पक्त्या यद्येकोऽभ्युच्छ्रितः शिरा तदधः । शुष्यति न रोहते वा सस्य यस्या च तत्राभः ॥९५॥
न्यग्रोधपलाशौदुबरैः समेतैः त्रिभिः जल तदधः । वटपिप्पलसमवाये तद्वद् वाच्य शिरा चौदक् ॥९६॥
आग्नेये यदि कोणे ग्रामस्य पुरस्य वा भवेत् ( भवति) कूपः । नित्य स करोति भय दाह च समानुष प्रायः ॥९७॥
नैरृतकोणे बालक्षय च वनिताभय ( वनिताभय) च वायव्ये । दिक्त्रयमेतत् त्यक्त्वा शेषासु शुभावहाः कूपाः ॥९८॥
सारस्वतेन मुनिना दकार्गक ( दगारगल) यत् क्र्त तदवलोक्य । आर्याभिः कृतमेतद् वृत्तैः अपि मानव वक्ष्ये ॥९९॥
स्निग्धा यतः पादपगुल्मवल्ल्यो निश्छिद्रपत्राश्च ततः शिरास्ति । पद्मक्षुरौशीरकुलाः सगुण्ड्राः काशाः कुशा वा नलिका नलो वा ॥१००॥
खर्जूरजबू अर्जुनवेतसाः स्युः क्षीरान्विता वा द्रुमगुल्मवल्ल्यः । छत्रैभनगाः शतपत्रनीपाः स्युः नक्तमालाश्च ससिन्दुवाराः ॥१०१॥
विभीतको वा मदयन्तिका वा यत्रास्ति तस्मिन् पुरुषत्रयेऽभः । स्यात् पर्वतस्यौपरि पर्वतोऽन्यः तत्रापि मूले पुरुषत्रयेऽभः ॥१०२॥
या मौञ्जिकैः ( मौञ्जकैः) काशकुशैश्च युक्ता नीला च मृद्यत्र सशर्करा च । तस्या प्रभूत सुरस च तोय कृष्णाथवा यत्र च रक्तमृद् वा ॥१०३॥
सशर्करा ताम्रमही कषाय क्षार धरित्री कपिला करोति । आपाण्डुराया लवण प्रदिष्ट मृष्ट ( मिष्ट) पयो नीलवसुन्धरायाम् ॥१०४॥
शाकाश्वकर्णार्जुनविल्व ( बिल्व) सर्जाः श्रीपर्ण्यरिष्टाधवशिशपाश्च । छिद्रैश्च पत्रैः ( पर्णैः) द्रुमगुल्मवल्ल्यो रूक्षाश्च दूरेऽबु निवेदयन्ति ॥१०५॥
सूर्याग्निभस्मौष्ट्रखरानुवर्णा या निर्जला सा वसुधा प्रदिष्टा । रक्ताकुराः क्षीरयुताः करीरा रक्ता धरा चेज्जलमश्मनोऽधः ॥१०६॥
वैदूर्यमुद्ग ( वैडूर्यमुड्ग) अबुदमेचकाभा पाकौन्मुखौदुबरसन्निभा वा । भग ( भृग्ग) अञ्जनाभा कपिलाथवा या ज्ञेया शिला भूरिसमीपतोया ॥१०७॥
पारावत ( परावत) क्षौद्रघृतौपमा या ( वा) क्षौमस्य वस्त्रस्य च तुल्यवर्णा । या सोमवल्ल्याश्च समानरूपा साप्याशु तोय कुरुतेऽक्षय च ॥१०८॥
ताम्रैः समेता पृषतैः विचित्रैः आपाण्डुभस्मौष्ट्रखरानुरूपा । भृगौपमागुष्ठिकपुष्पिका वा सूर्याग्निवर्णा च शिला वितोया ॥१०९॥
चन्द्रातपस्फटिकमौक्तिकहेमरूपा याश्चेन्द्रनीलमणिहिगुलुकाञ्जनाभाः । सूर्योदयाशुहरितालनिभाश्च याः स्युः ताः शोभना मुनिवचोऽत्र च वृत्तमेतत् ॥११०॥
एता ह्यभेद्याश्च शिलाः शिवाश्च यक्षैश्च नागैश्च सदाभिजुष्टाः । येषा च राष्ट्रेषु भवन्ति राज्णा तेषामवृष्टिः न भवेत् कदाचित् ॥१११॥
भेद यदा नैति शिला तदानी पलाशकाष्ठैः सह तिन्दुकानाम् । प्रज्वालयित्वानलमग्निवर्णा सुधाबुसिक्ता प्रविदारमेति ॥११२॥
तोय श्रित ( शृत) मोक्षकभस्मना वा यत् सप्तकृत्वः परिषेचन तत् । कार्य शरक्षारयुत शिलायाः प्रस्फोटन वह्निवितापितायाः ॥११३॥
तक्रकाञ्जिकसुराः सकुलत्था योजितानि बदराणि च तस्मिन् । सप्तरात्रमुषितानि अभितप्ता दारयन्ति हि शिला परिषेकैः ॥११४॥
नैब पत्र त्वक् च नाल तिलाना सापामार्ग तिन्दुक स्याद् गुडूची । गोमूत्रेण स्रावितः क्षार एषा षट्कृत्वोऽतः तापितो भिद्यतेऽश्मा ॥११५॥
आर्क पयो हुडुविषाणमषीसमेत पारावताखुशकृता च युतः प्रलेपः । टकस्य तैलमथितस्य ततोऽस्य पान पश्चात्शितस्य न शिलासु भवेद् विघातः ॥११६॥
क्षारे कदल्या मथितेन युक्ते ( यक्ते) दिनोषिते पायितमायस यत् । सम्यक् शित ( छित) चाश्मनि नैति भग न चान्यलोहेष्वपि तस्य कौण्ठ्यम् ॥११७॥
पाली प्रागपरायताबु सुचिर धत्ते न याम्योत्तरा कल्लोलैः अवदारमेति मरुता सा प्रायशः प्रेरितैः । ता चेदिच्छति सारदारुभिः अपा सपातमावारयेत् । पाषाणादिभिः एव वा प्रतिचय क्षुण्ण ( क्षुन्न) द्विपाश्वादिभिः ॥११८॥
ककुभवटाम्रप्लक्षकदबैः सनिचुलजबूवेतसनीपैः । कुरबक ( कुरवाक) तालाशोकमधूकैः बकुलविमिश्रैश्चावृएततीराम् ॥११९॥
द्वार च नैर्वाहिकमेकदेशे कार्य शिलासचितवारिमार्गम् । कोशस्थित निर्विवर कपाट कृत्वा ततः पाशुभिः आवपेत् तम् ॥१२०॥
अञ्जनमुस्तौशीरैः सराजकोशातकामलकचूर्णैः । कतकफलसमायुक्तैः योगः कूपे प्रदातव्यः ॥१२१॥
कलुष कटक ( कतुक) लवण विरस सलिल यदि वा शुभगन्धि भवेत् । तदनेन भवत्यमल सुरस सुसुगन्धि गुणैः अपरैश्च युतम् ॥१२२॥
हस्तो मघानुराधापुष्यधनिष्ठौत्तराणि रोहिण्यः । शतभिषग् इत्यारभे कूपाना शस्यते भगणः ॥१२३॥
कृत्वा वरुणस्य बलि वटवेतसकीलक शिरास्थाने । कुसुमैः गन्धैः धूपैः सपूज्य निधापयेत् प्रथमम् ॥१२४॥
एअत्नुम्( ५४।१२५अब् मेघोद्भव प्रथममेव मया प्रदिष्ट ज्येष्ठामतीत्य बलदेवमतादि दृष्ट्वा । भौम दगार्गलमिद कथित द्वितीय सम्यग्वराहमिहिरेण मुनिप्रसादात् ॥ १२५॥)


text:
मुन्नार्
मुन्नार –प्राकृतिककेरलराज्ञी (०४८६५)
एतत् तिसॄणां नदीनां सङ्गमस्थानमस्ति (मून् त्रीणि, आर् ) । एतत् स्थानं प्रति पश्चिमघट्टप्रदेशस्य ग्याप् रोड् इति कथ्यमानेन त्रीणि.कि.मी.मितेन लघुपादमार्गेण प्राप्तुं शक्यते । पार्श्वे प्रपातम् अस्ति । अस्य बैसनव्याली इति अपि अपरं नाम अस्ति । अत्र दृष्टं रुद्ररमणीयं दृश्यं मनसि सदा तिष्ठति । मुन्नार् मण्डलस्य सुन्दरं स्थानम् अस्ति । अत्र पर्वतशिखराणि, वनप्रदेशः, प्राणिवर्गः, प्रवासिजनान् आकर्षयन्ति । अनेकविधफलानां वाटिकाः अत्र सन्ति । स्ट्राबेरी, पीच् फलानि अत्र उत्पादयन्ति । टाटासंस्थाद्वारा अत्र चायसस्यवाटिकाः (Tea) कृताः सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
आनैमुडी[सम्पादयतु]
एतत् गिरिधाम कण्णनदेवनपर्वते अस्ति । अत्र वातावरणम् अतीव विचित्रं भवति । कदाचित् अतिशीतं भवति । सदा शीतलम् एव वातावरणम् भवति । उष्णता १५ तः २५ सेण्टिग्रेड भवति । साहसप्रियानां चारणम् अतीव सन्तोषाय भवति । अस्मिन् प्रदेशे प्लास्टिक् वस्तूनां निर्बन्धः कृतः अस्ति । सीमितजनानां (शतं जनानाम् )प्रवेशः भवति । चायसस्य वाटिकाः एलावाटिकाः, गिरिपङ्क्तिः, मेघानां विलासाः अत्र अतीव आकर्षकाः सन्ति । अत्र नीलगिरि- टार् प्राणिनः (गिरिहरिणः) निवसन्ति । समूहे वसताम् एतेषां दर्शनम् अत्र शक्यमस्ति । समीपे मट्टुपट्टीजलबन्धः, ब्ल्यू पायिण्ट्, ब्लासं पार्क् च दर्शनीयानि । टाटा वस्तुसङ्ग्रहालयः अतीव सुन्दरः अस्ति । ==एराविकुलम् न्याषनल् पार्क== (राष्ट्रियोद्यानम्) आनैमुडिप्रदेशतः समीपे एराविकलम् राष्ट्रियोद्यानम् अस्ति । इतः आनैमुडीपर्वताशिखरं द्रष्टुं शक्यते । पादचारणस्य उत्तमं स्थलमिदम् । वसत्यर्थम् उपाहारगृहाणि, कुटीराः च सन्ति ।
कालः[सम्पादयतु]
फेब्रुवरीमासतः मेमासपर्यन्तम् आगमनाय उत्तमः कालः अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
मुन्नारतः २६ कि.मी. । कोच्चीतः १५५ कि.मी. मधुरै-कोयम्बत्तूरुतः १६० कि.मी ।


text:
विवाहपटलम्
१-१ - अज्ञातमध्यान्तसमुद्भवाय सर्वात्मने सर्वगताय तस्मै ।
१-२ - प्रणम्य देवाय मनोभवाय खलीकृतं येन जगत्समग्रम् ॥
२-१ - प्रजापतिर्मन्मथ एव यस्मात्कामाद्विना न प्रभवः प्रजानाम् ।
२-२ - महत्सु सूक्ष्मेषु च सोऽस्ति देवः सर्वात्मकः सर्वगतश्च यस्मात् ॥
३-१ - यस्मात्परन्नापरं अस्ति किञ्चित्सौक्ष्म्यान्महत्वाच्च यतश्च नान्यत् ।
३-२ - तेनेदं एकेन मनोभवेन व्याप्तं जगच्छाऋङ्गभृतेव सर्वम् ॥
४-१ - अगम्यगामी भगवान्प्रजेशः श्रोणीसहस्राङ्कतनुश्च शक्रः ।
४-२ - चतुर्मुखो येन कृतश्च शम्भु समन्मथो मङ्गलं आदधातु ॥
५-१ - भगवानपि शार्ङ्गरथाङ्गधरो भगवत्(त्)वं अवाप यतः ।
५-२ - बहवोऽस्य भगा इति तेन कृतं भगवानिति नाम जगत्प्रथितम् ॥
६-१ - सीतावियोगेन बहुनि दुःखान्याप्तानि रामेण सलक्ष्मणेन ।
६-२ - तानीह संस्मृत्य कलौ सहस्राण्यष्टौ तथाष्टौ च विवाहितानि ॥
७-१ - दुर्भगास्तनयवर्जिताश्च या निःस्वसन्ति वनिताः पतिव्रता ।
७-२ - ताः कुदैवविनिपातयन्त्रिता नान्यजन्मजनितैः सुदुस्कृतैः ॥
८-१ - सुरभिकुसुमगन्धैस्तर्पयित्वा द्विजेद्रान्शुभतिथिदिवसर्क्षे दैववित्संप्रदिष्टे ।
८-२ - उभयकुलविशुद्धे ज्ञातशीले सुरूपे प्रथमवयसि दद्यात्कन्यकां यौवनस्थे ॥
९-१ - पुष्ये दिवसेऽथवा क्षणे वैवाह्येषु च भेषु कारयेत् ।
९-२ - घटकारमृदा सुलक्षणां इन्द्राणीं कुशलेन शिल्पिना ॥
१०-१ - कुसुम्भरक्ताम्बरभूषणोज्ज्वलाः साध्व्यः सुरूपाः सुभगाः कुलोद्भवाः ।
१०-२ - नदीं नयेयुः सरोऽथवा तटं कन्यां अलङ्कृत्य सहेन्द्र जायया ॥
११-१ - सूर्पेणदिक्षु प्रमदा बलिं ता दत्वा सकालीयकगन्धदिग्धाम् ।
११-२ - कुसुम्भरक्ताम्बरवेष्टिताङ्गीं शचीसकाशं प्रमदा नयेयुः ॥
१२-१ - दध्योदनेन हविषा मधुना च कन्या संपूज्य शक्रदयितां च सलोहस्ता ।
१२-२ - तूष्णीं प्रणम्य शिरसा गृहं एव यायाद्देवीं प्रगृह्य मुदिता नियतैश्च केशैः ॥
१३-१ - गृहे स्तितां [ऊ. स्थितां] तां पुरुहूतपत्नीं प्राङ्मध्यास्तमयेषु कन्या ।
१३-२ - स्रग्गन्धधूपैः प्रतिपूजणेच्[ऊ. प्रतिपूजयेच्] च पाणीग्रहं यावदुपागतेति ॥
१४-१ - रत्नानीन्दुकरः स्रजः शुभगता हर्म्योत्पलान्यासवः
१४-२ - तांबूलं प्रवराम्बराणि रुचिरं गीतं विभूत्यश्चया ।
१४-३ - यस्मान्न स्त्रियं अन्तरेण हि नृणां सर्वाण्यभिप्रीतये
१४-४ - तस्माद्वच्मि तदाप्तियोग्यसमयो धर्मार्थकामाय च ॥
१४ए ।.उक्तं जन्मनि यत्तदेव भविता यद्यङ्गनानां फलम् ।
१४फ़् ।.व्यर्थो न त्वयं आदरं परिणये तत्काललग्नादिगः ॥
१५-१ - अज्ञातं प्रथमं प्रधानं अपरं तद्व्यञ्जकं योषिताम् ।
१५-२ - उद्वाहे नियति नयत्यतिबलाद्वेलासमायुक्फलैः ॥
१६-१ - वात्स्यो वर्षं अनोजं इच्छति तथा एभ्यो जनश्चोत्तरं
१६-२ - स्त्रीणां मानं [ऊ. नामम्] ऋतुं विहाय मुनयो माण्डव्यशिष्या जगुः ।
१६-३ - चैत्रं प्रोज्झ्य पराशारो कथयते दुर्भाग्यदं योषितां
१६-४ - आषाढादिचतुष्टयेन शुभदं कैश्चित्प्रदिष्टं द्विजैः ॥
१७-१ - श्रेष्ठं पक्षं उषन्ति शुक्लं असितस्याद्यं त्रिभागं तथा ।
१७-२ - रिक्तां प्रोज्झ्य तिथिं तथा त्वयनयोः सन्धिं च शेषाः शुभाः ॥
१८-१ - आग्नेयग्रहवासरेषु कलहः प्रीतिस्तु सत्सूत्तमान्[ऊ. सत्सूत्तमा] ।
१८-२ - कैश्चित्स्थर्यं उषन्ति सौरदिवसे चान्द्रे समापत्निकम् ॥
१९-१ - मृगशिरसि मघायां हस्तमित्रोत्तरासु स्वसननिरृतिपूषाधातृदेवेषु चोढा ।
१९-२ - बहुसुतशुख [ऊ. सुख]दासीवित्तसौभाग्ययुक्ता जनयति परितोषं कन्यका बान्धवानाम् ॥
२०-१ - आर्द्राद्ये भचतुष्टये विधवता साग्नेययाम्ये स्मृता ।
२०-२ - शेषेष्वक्षयदोषशोकमरणं व्याध्याद्यनिष्टं बहुः ॥
२१-१ - प्रीतिर्जन्मसु तारकासु परतः सञ्ज्ञानुरूपं फलम् ।
२१-२ - चन्द्रे चोपचयाऽऽद्यसप्तमगते सौभाग्यसौख्याप्तयः ॥
२२-१ - नक्षत्रतुल्यं फलं आह गर्गः क्षेणेषु नक्षत्रपसञ्ज्ञितेषु
२२-२ - हारीतबभ्रू द्विजदेवलश्च विष्टि विनाऽन्यत्करणं प्रशस्तम् ॥
२३-१ - तिथिदिनकरणर्क्षलग्नवीर्यं परिचयं आह पराशरः क्रमेण ।
२३-२ - तिथिरिति बलबान्वदन्ति गर्गाः करणबलाद्दिवसोऽपि भागुरिश्च ।
२३एफ़् ।.दिनकरणबलाद्भृगुर्भवीर्यं बलं उदयस्य जगाद जीवशर्मा ॥
२४-१ - करणभतिथयोऽर्धभुक्तभोगाः स्वफलकरा न भवन्ति तत्र साम्ये ।
२४-२ - करणतिथिवासरोदयानां चरणविवृत्थिरनुक्रमात्फलानाम् ॥
२५-१ - षट्काष्टके मरणवैरवियोगदोषा द्विर्द्वादशे निधनताऽप्रजाता त्रिकोणे ।
२५-२ - प्रीतिः परा निगदिता समसप्तकेषु शेषेष्वनेकविधसौख्यसुतार्थसंपत् ॥
२६-१ - षट्काष्टकेऽपि भवनाधिपं एव भाव
२६-२ - एकाधिपत्यं अवलोक्य च वश्यराशिम् ।
२६-३ - कार्यो विवाहसमयः शुभकृत्सदुक्तः
२६-४ - स्तारा [ऊ. तारा] भवेद्यदि परस्परतोऽनुकूला ॥
२७-१ - दारिद्रयं [ऊ. दारिद्र्यं] रविणा कुजेन मरणं सौम्येन नस्युः प्रजाः
२७-२ - दौर्भाग्यं गुरुणा सितेन सहिते चन्द्रेण सापत्निका ।
२७-३ - प्रव्रज्यार्कसुतेन सेन्दुजगुरौ वाञ्छन्ति केचित्छुभम्
२७-४ - व्याध्यैर्मृत्युरणंग्रहैर्[ऊ. असङ्ग्रहैर्] बहुविधा दीक्षा प्रवासाः शुभैः ॥
२८-१ - क्रिये कुमारेष्वनुरक्तचित्ता विहीनवित्ता गवि गोव्रता च ।
२८-२ - कुलद्वयानन्दकरी तृतीये कुलीरलग्ने कुलटा नृशंसा ॥
२९-१ - हरौ प्रसूता सकृदाश्रिता पितुः पतिप्रियाऽति श्वशुरस्य षष्ठभे ।
२९-२ - तुलादिमानार्थवती तुलाधरे तथालिनि क्रन्दति नित्यं अस्थिरा ॥
३०-१ - धनुषि कुलटा तत्पूर्वार्द्धे सतीत्यपरे जगुः ।
३०-२ - मृगझषघटेष्वन्याशक्ता जरां उपगच्छति ॥
३१-१ - द्विपदभवनप्रापी योऽंशः स शुभोऽन्यगृहोदये ।
३१-२ - द्विपदभवनेष्वप्यन्यांशा न भवन्ति शुभावहा ॥
३२-१ - भानुर्मृत्युर्न बहुधनतां भर्तृदायादवित्तं [ऊ. वित्तं] बन्धुध्वंसं तनयविरहं भर्तृवृद्धिं परां च ।
३२-२ - वैधव्यं स्यान्[ऊ. प्राक्] न लघुमरणं धर्महानिं विशीलं लाभानेकान्व्ययं अपि ददात्युद्गमर्क्षात्क्रमेण ॥
३३-१ - शशिन्यश्वा सार्था तदनु शुभता बान्धवहिता विपुत्रा बन्ध्यार्ता भवति ससपत्ना ऽऽशुनिधना ।
३३-२ - जनित्री कन्यानां अथ विहतकर्माऽतिधनिनी व्ययाशक्तेत्येके जगुरशुभदा बन्धुषु जले ॥
३४-१ - मृत्युर्नैःस्वं सार्थता बन्धुवैरं न स्युः पुत्रा भर्तृवृद्धिं कुमैत्रीम् ।
३४-२ - रक्तस्रावो नानुकुल्ये च भर्तुः क्रव्याच्छैल्यं स्वाप्तिनाशं च भौमे ॥
३५-१ - भर्तृव्रता सुगृहिणी पतिपक्षपूज्या बन्ध्वर्चिता बहुसुता विजितारिपक्षा ।
३५-२ - बन्ध्या व्यसुर्नियमदानकृशाङ्गवित्ता मायावती धनवती व्ययनीय सौम्ये ॥
३६-१ - पत्युः प्रियाऽति धनिनी मुदिता धन्याढ्या पुत्रान्विता हतपरा न समेति भर्ता ।
३६-२ - क्षीणायुषा शुभरता शुभसिद्धकार्या स्वायान्विता तदुभयोपकृता च जीवे ॥
३७-१ - प्रिया पत्युर्लुब्धा पतिसहजशक्ता कुलहिता
३७-२ - सुपुत्रा वैराढ्या तदनु कुलटा क्षिप्रनिधना ।
३७-३ - रता नित्यं धर्मे बहुकुशलकर्मण्यभिरता
३७-४ - भवत्यायप्राया क्षपितविभवा चेति भृगुणा ॥
३८-१ - पुंश्चल्यस्वा बहुधनवती स्वल्पदुग्धार्कपुत्रे
३८-२ - हृद्रोगाऽऽर्ता विनिहतपरा गर्भविस्रावशीला ॥
३८-३ - रोगान्मुक्ता स्खलितनियमा पापशीलाऽतिवित्ता
३८-४ - पानैरर्थान्नयति विलयं प्राविलग्नात्क्रमेण ॥
३९-१ - सौम्या व्ययास्तनिधनं त्र्यरिभं च शुक्रे हित्वा स्थितस्त्रिधनलाभगतः शशाङ्कः ।
३९-२ - पापा त्रिषड्निधनलाभगता विवाहे हित्वाऽष्टमं क्षितिजं इष्टफलानि दद्युः ॥
४०-१ - सुतहिबुकवियद्विलग्नधर्मेष्वमरगुरुर्यदि दानवार्चितो वा ।
४०-२ - यदशुभं उपयाति तच्छुभत्वं शुभं अपि वृद्धिं उपैति तत्प्रभावात् ॥
४१-१ - अनिष्टस्थानसंस्थोऽपि प्रशस्तफलदः शशिः ।
४१-२ - सौम्यभागेऽधिमित्रण बलिना चेन्निरीक्ष्तः ॥
४२-१ - नरग्रहबले स्त्रीणां पुमान्भवति बल्लभः ।
४२-२ - विपरीतेऽङ्गना भर्तुरर्थादन्यत्प्रकल्पयेत् ॥
४३-१ - शुक्रसूर्यास्तपतिषु शत्रुभे वा तदंशके ।
४३-२ - विरोधमूढा यात्याशु श्वस्रुश्वसुरभर्तृषु ॥
४४-१ - विलग्नांशः स्वनाथेन यद्युद्वाहे न दृश्यते ।
४४-२ - पुंविनाशस्ततोऽस्तांशे यद्येवं योषितस्तथा ॥
४५-१ - गुरुसितयोरुच्चगयोरेकतमे वा विलग्नगे कन्या ।
४५-२ - राज्ञि भवत्यसंशयं एव गुरुसौम्ययोश्चोढा ॥
४६-१ - स्वजामित्रोदये लग्ने शुभे कार्या चतुर्थिका ।
४६-२ - स्ववर्णसदृशा जारास्त्र्याद्यैरेकर्क्षसंस्थितैः ॥
४७-१ - चरभवनगतं विहाय सत्यः शशिनं उवाच शुभप्रदं विवाहे ।
४७-२ - मुनिवचनविरोधि तच्च सूत्रे न तु कथिते पवनर्क्षवैश्वदेवे ॥
४८-१ - राश्युद्गमद्वादशराशिचक्रे युक्ता विवाहा मुनिभिः प्रदिष्टा ।
४८-२ - नामानि चक्रे ग्रहयोगलग्ने श्रीदेवकीर्तिः शृणु तस्य चऽऽर्या ॥
४९-१ - नन्दो भद्रो जीवो जीमूतः स्थावरो जयो विजयः ।
४९-२ - व्यालो रसातलमुखः क्षयस्तमोऽन्त्यो विवाहगणः ॥
५०-१ - सौम्ये विलग्ने नन्दः शुक्रे भद्रस्तथा गुरौ जीवः ।
५०-२ - आद्यन्तौ जीमूतः स्थावर इति मध्यमान्त्याभ्याम् ॥
५१-१ - सौम्यैरथ तैर्वा रविभौमशनैश्चरैः क्रमशः ।
५१-२ - सौम्यैः ज्ञेया सौम्या क्रूराः क्रुरैः समाख्याता ॥
५२-१ - दिनकरयोगाद्व्यालो भौमेन रसातलः क्षयः शनिना ।
५२-२ - तमसा तमो निरुक्तोऽथान्त्ये केतो कृतान्तश्च ॥
५३-१ - त्रिषु नन्दादिषु राज्ञी चतुर्षु चातः परं महादेवी ।
५३-२ - व्यालाद्येषु च पञ्चषु विधवाः शोच्या दरिद्राश्च ॥
५४-१ - अनधिकृतः शुभकृत्स्यादेते चन्द्रोऽन्यथाऽधिकृतः ।
५४-२ - तस्मात्विवाहसमये न केन चित्सङ्गतः शशी धन्यः ॥
५५-१ - सप्त ते शशियोगा सौम्या सह सर्वकर्मसिद्धिकराः ।
५५-२ - अशुभफलदास्तु पापैः पत्युद्वहने विवर्ज्यास्ते ॥
५५-३ - तस्मादेतान्योगान्मतिमां सञ्चिव्त्य सर्वकार्येषु ।
५६-१ - ऊढा नन्दे कन्या देवीशब्दं समाप्नुयादचिरात् ॥
५६-२ - भवति नरेन्द्रजननी भर्तुः प्राणैः प्रिया चैव ।
५७-१ - भद्रे पाणिग्रहणे यदि नाम कुमारिका समुपयाति ॥
५७-२ - सा त्वरितान्नृपशब्दं करोति भार्तुः कुलस्यापि ।
५८-१ - परिणीता जीवाख्ये कन्या विजयाय कीर्त्यते भर्तुः ॥
५८-२ - प्राप्नोति सा त्रिवर्गं कुलद्वयं चापि नन्दयति ।
५९-१ - जीमूते परिणीता विपुलान्भोगान्महाफलान्भुक्त्वा ॥
५९-२ - दृष्द्वा च नप्तृतनयान्सहभर्ता देवत्वम् ।
६०-१ - स्थावरयोगे कन्या पाणिग्रहं एत्य विपुलं ऐश्वर्यम् ॥
६०-२ - भर्तुर्निधानलाभान्प्राप्य कुलस्योन्नतिं कुरुते ।
६१-१ - पाणिग्रहं एत्य जये जघन्यकुलजापि भर्तुरैश्वर्यम् ॥
६१-२ - आवहति सदा कन्या निषेव्यमाना सपत्नीभिः ।
६२-१ - विजयां प्राप्योद्वाहं प्राप्नोति सुतान्यशोऽर्थलाभं च ॥
६२-२ - वंशस्य च प्रतिष्ठां परतो मरणाच्च सुरलोकम् ।
६३-१ - व्याले व्यालाकारा पाणिग्रहं एति कन्यका दैवात् ॥
६३-२ - दारिद्र्यामययुक्ता नैकस्मिन्पुंसि सा रमते ।
६४-१ - पातालनामनि गता पाणिग्रहणे च पञ्चमान्मासात् ॥
६४-२ - सा प्राप्य दोषं अतुलं परः प्राणान्परित्यजति ।
६५-१ - क्षयं आसाद्योद्वाहं कन्या पक्षद्वयात्पतिं हत्वा ॥
६५-२ - नीचेन तु सह भर्त्रा क्षपयति जाराग्निना गोत्रम् ।
६६-१ - पाणिग्रहस्तमसि चेल्लक्षणगुणवित्ततोऽपि सम्पन्ना ॥
६६-२ - सप्तति रात्रात्क्षपयति यद्यपि जाता सुरेन्द्रेण ।
६७-१ - यदि खलु कृतान्तयोगे परिणयं आयति कन्यका दैवात् ॥
६७-२ - सा श्वसुरबन्धुवर्गं क्षपयत्यचिरेण कालेन ।
६८-१ - आत्मोपेक्षकपोषकवधका इति राशयोऽर्थतोऽभिहितः ॥
६८-२ - एभ्यः शुभं अशुभं वा निर्देश्या जन्मलग्नाभ्याम् ।
६९-१ - आत्मेति जन्मलग्नं पञ्चम नवमं च कीर्तितं तस्मात् ॥
६९-२ - द्विषट्कदशमभवनं उपेक्षकाख्यं विनिर्दिष्टम् ॥
७०-१ - दुश्चिक्यं जामित्रं चैकादशकं च पोषकं ज्ञेयम् ॥
७०-२ - द्वादशनिधनचतुर्थं वधकाख्यं शास्त्रनिर्दिष्टम् ।
७१-१ - हित्वा शशाङ्कं यदि सप्त सौम्यैः पञ्चाशुभैः किं कथिता न सप्ता ॥
७१-२ - द्वित्र्यादियोगान्परिहृत्य कस्मान्नोक्तं शतं त्रिघनं विलग्ने ।
७२-१ - देशाचारस्तावदादौ विचिन्त्यो देशे देशे या स्थिति सैव कार्या ॥
७२-२ - लोकद्विष्टां पण्डिता वर्जयन्ति दैवज्ञोऽपि लोकमार्गेण यायात् ।
७३-१ - बृहस्पतौ गोचरशोभनस्थे विवाहं इच्छन्ति च दक्षिणात्याः ।
७३-२ - रवौ शुभस्थे च वदन्ति गौडा न गोचरो मालवके प्रमाणम् ॥
७४-१ - हरौ प्रसुप्ते न च दक्षिणायने न चैत्रमासे न च पुष्यसंज्ञिते ।
७४-२ - तिथौ च रिक्ते शशिनि क्षयङ्गते रवीन्दुभौमार्किदिनेषु चाशुभम् ॥
७५-१ - व्यतिपातहतं दिनत्रयं व्यतिपातेन समं च वैधृतिम् ॥
७५-२ - तदपि स्फुटपातदर्शने द्विगुणं यदि वा न निश्चितम् ।
७६-१ - व्यतिपातव्याघातः षष्ठे दशमे च वैधृतं धिष्ण्ये ॥
७६-२ - विक्षोभणगण्डान्तावतिधृतिसंख्ये च व्याघातः ।
७७-१ - तदिदं व्यतिपातं च कथयन्ति उत्तरदिक्स्थिताजनाः ॥
७७-२ - व्यतिपातवदाकुलस्थितं बहुसिद्धान्तविशेषकारणे ।
७८-१ - तथोत्तराः साकलसन्निकृष्टा माण्डव्यमातीयतुसार्द्धकेषु ॥
७८-२ - खशेषु हूणेषु न बाह्लिकेषु वा न, काणदेशेषु न गोपभोजाः ।
७९-१ - एकादशोक्तानि शुभानि भानि शेषाण्यनिष्टानि विवाहकाले ॥
७९-२ - तत्राग्नि तारा शशिवीर्ययुक्ता त्रिंशन्मुहूर्ताश्च विचिन्तनीयाः ।
८०-१ - तुलाधरस्त्रीमिथुनाद्विवाह लग्ने स्थिता पापफला न चान्ये ॥
८०-२ - त्रिंशांशकद्वादशभागभेदैर्द्रेष्काणहोराप्रमुखैर्विचिन्त्यः ।
८१-१ - मासे नाष्टाउ विष्टिदुष्टानि भानि तत्राप्येके रात्रिं आहुर्दिनं च ॥
८१-२ - तिथ्यर्द्धेऽन्त्ये प्राप्तिनाशौ च विष्टे चान्द्रं मानं विष्टिहेतु न शेषम् ।
८२-१ - प्राच्याः प्रायोः न्यूनवर्णाः सगोपाः संध्याकालं प्राहुरिष्टं न शेषम् ॥
८२-२ - यावच्छान्तं गोरजो नाभ्युपेति तावत्तेषां चित्तशुद्धिर्विवाहे ।
८३-१ - गोपैर्यष्टयाहतानां खुरपुटदलिता या तु धूलिर्दिनान्ते
८३-२ - सोद्वाहे सुन्दरीणां विपुलधनसुताश्चायुरारोग्यसंपत् ॥
८३-३ - तस्मिन्काले न च र्क्षं न च तिथिकरणं नैव लग्नं न योगः
८३-४ - ख्यातः पुंसां सुखार्थं शमयति दुरितानि उत्थितं गोरजस्तु ।
८४-१ - कुलस्य देशस्य च चित्तवृत्तिर्न खण्डनिया विदुषा कदाचित् ॥
८४-२ - दोसः प्रतिस्यायकृतोऽपि योऽत्र संभाव्यते ज्यौतिषिकस्य सोऽज्ञैः ।
८५-१ - शास्त्रशरीरं अबुध्वा बहुधा जल्पन्ति यद्यपि नानुमतम् ॥
८५-२ - काणानां विषयगतः प्राज्ञो निमिलयेन्नेत्रम् ।
८६-१ - एवं विवाहसमये गमने प्रवेशे कार्येषु मङ्गलयुतेष्वथवा परेषु ॥
८६-२ - दोषं कुशिक्षितकुदैवविदो वदन्ति रागेण वा पटुधियो नमोऽस्तु तेभ्यः ।
८७-१ - गोचरशुद्धाविन्दुं कन्याया यत्नतः शुभं वीक्ष्य ॥
८७-२ - तिग्मकिरणश्च पुंसः शेषैरवर्णैरपि विवाहः ।
८८-१ - न सकलगुणसंपल्लभ्यतेऽल्पैरहोभिर्बहुतरगुणयोगं योजयेत्मङ्गलेषु ॥
८८-२ - प्रभवति न हि दोषो भूरिभावे गुणानां सलिललव इवाग्नेः संप्रदीप्तेन्धनस्य ।
८९-१ - गुणशतं अपि दोषः कश्चिदेकोऽपि वृद्धः क्षपयति यदि नान्यत्तद्विरोधिगुणोऽस्ति ।
८९-२ - घटं अपि परिपूर्णं पञ्चगव्यस्य शक्त्या मलिनयति सुराया बिन्दुरेकोऽपि सर्वम् ॥
९०-१ - कृतकौतुकमङ्गलो वरो मधुपर्काद्यशनादनन्तरम् ॥
९०-२ - ज्वलिताग्निसमक्षमङ्गलं यदवाप्नोति शुभाशुभं च तम् ॥
९१-१ - चक्रे वराहमिहिरः प्रणिपत्य साधून्सम्यक्विवाहपटलं पृथुतां विहाय ।
९१-२ - पूर्वं च यद्युवतिजन्मविधौ मयोक्तं संचिन्त्य तच्च सदसत्परिकल्पनीयम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
मातृदिवसः
मातृदिवसः ( ( शृणु) /ˈmɑːtrdɪvəsəh/) (हिन्दी: मातृ दिवस, आङ्ग्ल: Mother's Day) समग्रे विश्वस्मिन् मई मार्च वा मासे आचर्यते । विश्वस्मिन् सर्वत्र भिन्न-भिन्न दिवसे अयं दिवसः आचर्यते । अतः भारतदेशे प्रतिवर्षं मई-मासस्य द्वितीये रविवासरे अयं दिवसः आचर्यते । तस्मिन् दिने माता आराध्यते, उपास्यते, पूज्यते च । तद्दिनं मात्रे अर्पितमस्ति ।
मनुष्यः एकः सामाजिकः प्राणी अस्ति । समाजस्य मुख्याधारः कुटुम्बः अस्ति । परिवारेषु माता एव विशिष्टा अस्ति । कुटुम्बजनाः मातरं परितः भ्रमन्ति । कुटुम्बस्य वातावरणस्य निर्माणं माता एव करोति । अनेन वातावरणेन बालकाः सामजिकाः असामजिकाः वा भवन्ति । अतः सा निर्माता इति कथ्यते । अस्य कारणं स्पष्टमस्ति यत् बालकानां सर्वप्रथमः सम्बन्धः मात्रा सह भवति । कुटुम्बजनानाम् अपेक्षया बालकेन सह मातुः सम्बन्धः नवमासाः अधिकः भवति । मातुः गर्भे एव बालकस्य निर्माणप्रक्रियायाः प्रारम्भः भवति । नवमासं यावत् बालकः मातुः गर्भे निवसति, येन कारणेन तस्य सर्वत्र सम्पर्कः भवति ।
यथा जनाः सुसस्योत्पादनार्थं पृथ्वीं सम्यक्तया सज्जीकुर्वन्ति तथैव भारतीयसंस्कृतेः अनुसारं गर्भाधानसंस्कारात् परं पुंसवनसंस्कारः, सीमन्तोन्नयनसंस्कारः, जातकर्मसंस्कारः, नामकरणसंस्कारः इत्यादिभिः द्वादशसंस्कारैः (गृहस्थाश्रमप्रवेशात् पूर्वं) बालकः संस्कारी भवति । यद्यपि राक्षसवंशीयस्य हिरण्यकशिपोः कुटुम्बे प्रह्लादः जातः, तथापि सः विष्णोः भक्त एव अभवत् । अस्य मूलकारणं तस्य माता आसीत् । मातुः संस्कारप्रदानेन प्रह्लादः संस्कारी जातः । अतः तस्य सम्पूर्णं श्रेयः प्रह्लादस्य मातुः एव ।
केनचिदुक्तमस्ति – “जननी जने तो भक्त जन, या दाता या सूर, नहीं तो जननी बाँझ रहे, व्यर्थ गँवाए नूर” ।
मातुः समस्तानां ज्ञानेन्द्रियाणां प्रभावः गर्भस्थशिशौ भवति । सा किं खादति? किं पठति ? किं शृणोति ? इत्येते सर्वे प्रभावकारिणः विषयाः सन्ति । महाभारते आगता अभिमन्योः चक्रव्यूहप्रवेशज्ञानस्य कथा सर्वैः ज्ञाता एव अस्ति । एषा कथा ऐतिहासिकी, साक्षीभूता च अस्ति । अतः संस्कारी सन् समाजे राष्ट्रे वा कथं जीवनीयम् इति तु माता एव पाठयति ।
बालकस्य जीवननिर्माणाय धैर्यं, क्षमा, सहनशीलता इत्यादीनां गुणानाम् आवश्यकता भवति । मातरि एते गुणाः अन्तर्निहिताः भवन्ति । एतेषां गुणानां कारणादेव माता बालकस्य त्रुटीः क्षाम्यति । यथा बीजम् एकस्मै वृक्षाय स्वस्य अस्तित्वं नाशयति तथैव माता अपि स्वस्य बालकस्य सुख-समृद्ध्यर्थं स्वसुखं त्यजति । तस्याः तपः, साधना, त्यागश्च निःस्वार्थ एव भवति । गुरोः वसिष्ठस्य निर्देशानुसारं कौशल्यया सम्पूर्णराजसुखानां त्यागं कृत्वा तपस्या कृता । तेन कारणेन भगवान् रामः पुरुषोत्तमः अभवत् । पूर्वम् एकः तपस्वी बालकः ध्रुवः आसीत् । स अपि मातुः प्रेरणया अमरत्वं प्राप्तवान् । शिवाजी जीजाबाई इत्यस्याः पुत्रः आसीत् । तेन मातुः प्रेरणया मुगल-शासकानां नाशः कृतः, छत्रपति शिवाजी इति विख्यातिः च प्राप्ता । इतिहासे एतादृशानि अनेकानि उदाहरणानि सन्ति ।
उपमादृष्ट्या लघुबालकः मृत्तिका इव, माता कुम्भकारः इव ज्ञेयः । कारणं बालकः अधिकांशतः मातुः सम्पर्के एव भवति । अतः माता यथा इच्छति तथैव संस्कारान् दातुं शक्नोति । यथा आयुष्यवृद्धिः भवति तथैव संस्कारैः मनुष्यस्य चरित्रनिर्माणं भवति । अतः भारतीयसंस्कृतौ माता एव सर्वप्रथमः गुरुः मन्यते ।
उच्यते – “माँ से बडा नहीं है कोई, गाते वेद पुराण हैं । सच मानो तो इस धरती पर माता ही भगवान् हैं” ॥


text:
एलिजबेत् ब्ल्याक्वेल्
(काल: - १८२१ तः १९१०)
इयं एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् (Elizabeth Blackwell) अमेरिकादेशस्य प्रथमा महिला वैद्या । एषा १८२१ तमे वर्षे अमेरिकादेशे जन्म प्राप्नोत् । वैद्यकीयक्षेत्रे महिलानाम् अपि स्थानं भवेत् इति धिया एव एषा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् वैद्यकीयक्षेत्रम् अचिनोत् । परन्तु २९ विश्वविद्यालयेषु महिला इति एकेन एव कारणेन सा तिरस्कृता । अन्ते न्यूयार्क्-नगरस्य जिनीवा–विश्वविद्यालये सा प्रवेशं प्राप्नोत् । तत्र अपि तस्य विश्वविद्यालयस्य निर्वहणसमितिः तत्रत्यान् सर्वान् अपि पुरुषविद्यार्थीन् पृष्ट्वा एव तस्यै प्रवेशम् अयच्छत् । यदा सा पिलिडेल्फिया–विश्वविद्यालये अध्ययनं कुर्वती आसीत् तदा अपि तस्याः एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल्याः कष्टं न्यूनं न आसीत् । तत्र यदा सा रोगिणां प्रकोष्ठं प्रविशति स्म तदा अन्ये सर्वे वैद्यविद्यार्थिनः बहिः गच्छन्ति स्म । तया एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् एकया एव रोगिणां परीक्षाः कृत्वा विवरणपत्रे विवरणं लेखनीतम् आसीत् । तथापि सा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् छलेन अध्ययनं समाप्य १८४९ तमे वर्षे वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । ततः सा यूरोप्-देशम् अगच्छत् । तत्र तया उत्तमं स्वागतं प्राप्तम् । तत्रैव विभिन्नेषु वैद्यालयेषु सा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् कार्यं कुर्वती अनुभवं सम्पादितवती ।
एषा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् १८५१ तमे वर्षे पुनः न्यूयार्क्-नगरं प्रत्यागता । तत्र लघु वैद्यालयस्य उद्घाटनं तस्याः लक्ष्यम् आसीत् । किन्तु तत् सुलभसाध्यं न आसीत् । “शरीरस्य, वातावरणस्य,परितः विद्यमानस्य परिसरस्य च मालिन्यस्य निवारणात् एव रोगाणां निवारणं साध्यम्” इति तया कृतानि भाषणानि कासाञ्चन महिलानां मनः आकर्षत् । तदनन्तरं १८५३ तमे वर्षे भगिन्या एमिल्या सह मिलित्वा सा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् वैद्यालयम् उदघाटयत् । अस्याः एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल्याः भगिनी एमिली अपि वैद्यपदवीं प्राप्तवती आसीत् । १८५७ तमवर्षाभ्यन्तरे तया आरब्धः वैद्यालयः सम्पूर्णतया महिलानां तथा बालानां च वैद्यालयः जातः । तादृशी एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् १९१० वर्षे इहलोकम् अत्यजत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Works by Elizabeth Blackwell online at the Biodiversity Heritage Library
- Elizabeth Blackwell Collection on New York Heritage Digital Collections
- Some places and memories related to Elizabeth Blackwell
- Women in Science
- An online history at the National Institutes of Health, including copies of historical documents
- An online biography of Elizabeth Blackwell, with links to more articles on Blackwell and others in her famous family, plus links to many resources on the Net
- Biography from the National Institute of Health
- Elizabeth Blackwell at the Hobart and William Smith Colleges Archives.
- Elizabeth Blackwell Resources Available in Hobart and William Smith Colleges Archives.
- Chronological Bibliography of Selected Scholarly Works by Dr. Elizabeth Blackwell.
- Elizabeth Blackwell at winningthevote.org
- Papers, 1835-1960. Schlesinger Library, Radcliffe Institute, Harvard University.


text:
अजमेर
अजमेर ( ( शृणु) /ˈədʒəmɛrə/) (हिन्दी: अजमेर, आङ्ग्ल: Ajmer) राजस्थानराज्ये स्थितस्य अजमेरमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति । पूर्वम् एतत् नगरम् अजयमेरुः इति नाम्ना ख्यातम् आसीत् । एतन्नगरं हिन्दूनां, यवनानाञ्च यात्रास्थलमस्ति । इतिहासानुसारम् आङ्ग्लराजदूतः सर् थामस् मन्रो मुघलवंशीयं जहाङ्गीरनामकं राजानं क्रिस्ताब्दे १६१६ तमे वर्षे अत्रैव मिलितवान् आसीत् । क्रिस्ताब्दे १८१८ तमे वर्षे प्रशासनम् आङ्ग्लानां वशे अभवत् ।
अजमेरसमीपे पुष्करतीर्थे (११कि.मी) हिन्दूजनाः पवित्रस्नानं कुर्वन्ति । पुष्करतीर्थे चतुर्मुखब्रह्मदेवालयः अपूर्वः अस्ति । तारागढपर्वततले ख्वाजा मोयिनुद्दीन् दरगाह अस्ति । एतत् अमृतशिलया निर्मितमस्ति । अकबरनामकस्य मुघलराज्ञः राजगृहम् इदानीं वस्तुसङ्ग्रहालयत्वेन उपयुज्यमानः अस्ति । नासियान् जैनमन्दिरम्, आनासागरतडागः, तारागढदुर्गः (१३०० पादोन्नतः) इत्यादीनि आकर्षणीयस्थलानि नगरेऽस्मिन् सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
अजयमेरुः
चौहानवंशस्य उत्कर्षस्य, पराभवस्य च जीवन्तसाक्षी अजयमेरुः वर्तते । यतो हि अजयराजस्य काले अजयमेरोः राजधानीत्वेन घोषणाोत्तरं पृथ्वीराजतृतीयस्य नरायनस्य द्वितीये युद्धे पराजयं यावत् अजयमेरुः चौहानवंशस्य राजधानी आसीत् । पृथ्वीराजतृतीयस्य मृत्युः अपि अजयमेरौ एवाभवत् [१] [२] । अजयमेरुः एव अरावल्याः विशालपर्वतमालायां स्थितः चौहानवंशस्य केन्द्रियशक्तेः विराट् स्वरूपः आसीत् । द्वादश्यां शताब्द्यां भारतीयत्वस्य रक्षणं यः कृतवान्, सः अजयमेरुः एव आसीत् । अजयमेरोः हुङ्कारेणैव गोर-गझनी-बसरा-बगदाद इत्यादयः प्रदेशाः भयभीताः भवन्ति स्म । अजयमेरौ एव विग्रहराजेन शपथः स्वीकृतः आसीत् यत्, "अहं भारतवर्षं म्लेच्छमुक्तं (यवनमुक्तं) करिष्यामि" इति । सः अजयमेरुः अद्यापि अजमेर इति नाम्ना जीवन्तः अस्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
अजयमेरोः दुर्गस्य अजयगढ, अजयदुर्ग, अजयमेर, अजयपुरा, तारागढ इत्यादीनि नामानि प्रसिद्धानि सन्ति [३] । अजयमेरोः, अजयमेरुदुर्गस्य च स्थापना कदा अभवत् इत्यस्य अनेकानि प्रमाणानि उपलभ्यन्ते । चौहावंशीयेन अजयपालेन सप्तम्यां शताब्द्याम् अजयमेरोः स्थापना कृता [४] । उक्तं मतं डॉ. दीवान बहादुर हरविलास सारदा इत्येतस्य अस्ति । हरविलासमहोदयस्य मतस्य आधारः प्रबन्धकोशः अस्ति [५] । हरविलासमहोदयस्य मतस्य अन्ये आधाराः अपि सन्ति । यथा – अजयमेरोः प्राप्ताः शिलालेखाः । तेषु शिलालेखेषु यतेः रत्नकीर्तिमहाराजस्य हेमराजाख्येन शिष्येन ८१७ (ई. ७६०) तमे विक्रमसंवत्सरे प्रस्थापितः शिलालेखः अपि अन्तर्भवति । अन्ये शिलालेखाः अपि अजयमेरोः प्राप्ताः । तेषां प्रस्थापनकालः क्रमेण ई. ८४५, ८५४, ८७१ मन्यते [६] [७] [८] ।
अजयमेरुस्थानन्तरणस्य कारणम्[सम्पादयतु]
७१२ ई. मध्ये अरब-देशीयः सेनापतिः मुहम्मद बिन कासिम इत्यस्य नेतृत्वे सिन्धप्रदेशस्योपरि आक्रमणम् अभवत् । अबर-देशस्य लुण्ठकैः सिन्धप्रदेशस्य अनेकेषां प्रदेशानां धनं लुण्ठितम् । तस्मिन्नेव काले अरब-देशीयानाम् उत्पातैः स्वाराज्यस्य धनकोशस्य रक्षणं कर्तुं मण्डोरप्रदेशस्य शासकेन नागभट्टेन (ई. ७३०-७५६) स्वराजधानी मण्डोर-प्रदेशात् मेडान्तक-प्रदेशे (मेडता) स्थानन्तरिता [९] । इतिहासविदानां मतानुसारं मण्डोर-प्रदेशस्य शासकः चौहानवंशीयानां प्रबलप्रतिद्वन्द्वी आसीत् । अतः स्वराज्यस्य सुरक्षायै तत्कालीनः राजा अजयराजः भारतस्य प्राचीनतमतीर्थक्षेत्रस्य पुष्करस्य रक्षायै सैन्यशिबिराणि प्रास्थापयत् । अजयराजस्य पितुः पृथ्वीराजप्रथमस्य कालयेव शाकम्भरीप्रदेशस्योपरि तुर्कजनानाम् आक्रमणे वेगः आसीत् । अपरत्र चालुक्यवंशीयाः अपि पुष्करतीर्थस्योपरि आक्रमणानि अकुर्वन् [१०] । अतः अजयराजः स्वपुरातनसैनिकस्थलाय एव विराड्रूपं दत्त्वा तस्मिन् स्थले एकस्य विशालस्य दुर्गस्य स्थापनाम् अकरोत् । अजयमेरुः राजपूतानां हृदयस्थलवत् आसीत् । यतो हि तत् स्थलं प्रमुखमार्गैः सँल्लग्नम् आसीत् । अजयमरोः गुजरातराज्यस्य, दक्षिणभारतस्य, पश्चिमराजस्थानस्य, पञ्चनद्यस्य कृते साक्षात् मार्गाः आसन् । अतः अजयराजः स्वनाम्ना अजयमेरोः स्थापनम् अकरोत् [११] ।
अजयमेरुदुर्गम्[सम्पादयतु]
अजयमेरुदुर्गं तारागढ इत्यपि प्रसिद्धम् अस्ति । लोकगीतेषु अजयमेरुदुर्गस्य 'गढ बीठली', अजयगढ इत्येते नामनी प्राप्येते । समुद्रतलात् २८५५ फीट्, पृथ्वीतलात् ८०० फीट् च उन्नते गिरिमालिकाभिः आच्छादितं गिरिदुर्गम् अजयमेरुदुर्गं ८० एकड् भूमौ विस्तृतम् अस्ति । चतसॄषु दिक्षु विशालप्रस्तरैः निर्मिताः प्राचीराः सन्ति । ते प्राचीराः २० फीट् लम्बमानाः सन्ति । कुत्रचित् गिरिकायाः भागः अनुन्नतः अस्ति, तत्र प्राचीराणां वर्तुलाकारस्य सुदृढस्य अट्टालस्य (watchtower) निर्माणं कृतम् अस्ति । अजयमेरुदुर्गस्य सुदृढां सुरक्षाव्यवस्थां दृष्ट्वा पादरी हेबर् इत्याख्यः (१८२५ तमे वर्षे अजयमेरुदुर्गस्य यात्राम् अकरोत् सः ।) प्रवासी अवदत्, अजयमेरोः दुर्गं द्वितीयं 'जिब्राल्टर्' अस्ति इति [१२] ।
अजयमेरोः दुर्गं प्रवेशं कर्तुं त्रयः मार्गाः सन्ति । दुर्गस्य अग्रे, पृष्ठे च एकैकं द्वारम् अस्ति । अपरं मुख्यद्वारम् अस्ति । तद्द्वारं 'लक्ष्मीपोल' इति प्रसिद्धम् अस्ति । तस्य द्वारस्य निर्माणं प्राचीनपद्धत्या अभवत् । लक्ष्मीपोल-द्वारम् उभयतः अट्टालौ स्तः । तयोः अट्टालयोः मध्ये एका भित्तिका अस्ति । तस्याः भित्तिकायाः अध एव द्वारम् अस्ति । लक्ष्मीद्वारात् तसृषु दिक्षु प्राचीराणां पङ्क्तयः विस्तृताः सन्ति । लक्ष्मीद्वारात् यः गोलाकारमार्गः निर्गच्छति, सः १०० फीट् दूरे अपरं द्वारं प्रति नयति ।
अजयमेरुदुर्गे १४ विशालाः अट्टालकाः सन्ति । तेषां सर्वेषां नामानि क्रमेण अधः सन्ति ।
१. घूङ्घट-अट्टालकः
२. गुगडी-अट्टालकः
३. फूटा-अट्टालकः
४. नक्कार्ची-अट्टालकः
५. शृङ्गार-अट्टालकः
६. अर्पर्कात्रा-अट्टालकः
७. जानूनायक-अट्टालकः
८. पिप्पली-अट्टालकः
९. हुतात्मा-अट्टालकः
१०. दुराई-अट्टालकः
११. मर्कट-अट्टालकः
१२. इमली-अट्टालकः
१३. खिडकी-अट्टालकः
१४. फतेह-अट्टालकः
अजयमेरुदुर्गे पञ्च विशालजलाशयाः सन्ति । तेषां नामानि क्रमेण 'नाना साहब'-जलाशयः, गोल-जलाशयः, इब्राहीम-जलाशयः, बडा-जलाशयः, कर्बला-जलाशयः च ।
अजयमेरुदुर्गस्य सामरिकेतिहासः[सम्पादयतु]
नरायनस्य द्वितीये युद्धे पराजयोत्तरम् अजयमरुदुर्गे कुतुबुद्दीन ऐबक् इत्यस्य प्रभुत्वम् अभवत् । युद्धानन्तरम् अजयमेरुदुर्गे कानिचन दिनानि पृथ्वीराजतृतीयस्य पुत्रः गोविन्दः सामन्तत्वेन शासनम् अकरोत् । परन्तु ततः पृथ्वीराजतृतीयस्य भ्रातुः कृते दासत्वस्य स्थितिः असह्या अभवत् । अतः तेन अजयमेरौ स्थिताः सर्वे तुर्कजनाः निष्कासिताः । ततः ११९४ तमस्य वर्षस्य अन्ते उत ११९५ तमस्य वर्षस्य आरम्भे कुतुबुद्दीन ऐबक् इत्येषः पुनः अजयमेरुदुर्गे अधिकारम् अस्थापयत् ।
१५०५-३५ मध्ये अजयमेरुदुर्गं देहलीशासकानां, मेवाडप्रदेशीयानां महाराजानां च आधिपत्ये आसीत् । १४५५ मध्ये माण्डू-प्रदेशस्य राजा महमूद खलजी इत्येषः अजयमेरुदुर्गम् अजयत् । परन्तु बहुस्वल्पेषु दिनेषु एव माहाराणा कुम्भा इत्यस्य आक्रमणानन्तरम् अजयमेरुदुर्गस्योपरि मेवाडदेशीयानां शासनं स्थिरम् अभवत् । ततः अजयमेरुदुर्गं ११३३-३५ मध्ये गुजरातराज्यस्य बहादुर शाह इत्याख्यस्य शासने आसीत् । मेडता-प्रदेशस्य वीरमदेवः अजयमेरौ स्थितान् बहादुर शाह इत्यस्य जनान् उच्चाटितवान् (driven away, भगा दिया) । वीमरदेवस्य अजयमेरौ आधिपत्यं दृष्ट्वा जोधपुरस्य मालदेवः वीरमदेवस्योपरि आक्रमणम् अकरोत् । तस्मिन् युद्धे पराजितः वीरमदेवः देहलीम् अगच्छत् । तत्र देहल्याः शासकाय शेरशाह इत्यस्मै साहाय्यार्थं विप्रालपत् (न्यवेदयत्) । शेहशाह इत्येषः १५५६ ई. मध्ये स्वसेनापतिं हाजी खाँ इत्येनम् अजयमेरौ आक्रमणाय प्रैषयत् । तस्मिन् युद्धे शेरशाह इत्यस्य सेनापतेः विजयत्वात् अजयमेरुदुर्गं देहलीशासनस्य भागम् अभवत् । ततः मुघलशासनकाले अकबर इत्यस्य सेनापतिना कासिम खाँ निशापुरी इत्यनेन अजयमेरौ आधिपत्यं प्रस्थाप्य तुर्कजनानां वर्चस्वस्य अन्तः कृतः ।
अजमेरुदुर्गादेव अकबर इत्येषः राजस्थानस्य विभिन्नेषु भागेषु, गुजरातराज्ये च आक्रमणाय स्वसेनां प्रेषयति स्म । १७२० पर्यन्तं मुगलसाम्राज्यस्य आधिपत्ये अजमेरुदुर्गं मुख्यसैनिकशिबिरत्वेन आसीत् । ततः मुगलसाम्राज्यस्य पराभवेन ग्वालियर-प्रदेशीयानां सिन्धियावंशीयाः अजयमेरुदुर्गे आधिपत्यम् अस्थापयन् । ततः १८१८ मध्ये आङ्गलसर्वकारस्य आधिपत्यानन्तरं १९४७ मध्ये अजयमेरुदुर्गं भारतसर्वकारस्य अधिकारक्षेत्रे सामाहितः ।
अजयमेरुदुर्गस्य प्राकृतिकसौन्दर्यम् [१३][सम्पादयतु]
प्राचीनकालादेव अजयमेरुदुर्गं परितः प्रकृतिः देदीप्यमाना आसीत् । आक्रान्तानां शासनकालेऽपि दुर्गं परितः प्राकृतिस्थितिः सातत्यपूर्णा आसीत् । १२१० (ई.) तः १२२५ पर्यन्तम् अजयमेरुदुर्गे अल्तमश इत्याख्यस्य यवनशासकस्य परमेष्ठिता (आधिपत्यम्) आसीत् । ताजुल मासिर इत्याख्यस्य ग्रन्थस्य रचयिता हसन निजामी इत्येषः अजयमेरौ कानिचन दिनानि अयापयत् । हसन निजामी इत्येषः अजयमेरुदुर्गं परितः स्थितायाः प्राकृतिकसुन्दरतां वर्णयन् अलिखत्, अजयमेरोः उद्यानानि सप्तरङ्गिपुष्पैः उत्सङ्गिताः (युक्ताः) सन्ति । उद्यानात् दृश्यमानानि गिरिकाणां, वनमालिकानां च दृश्यानि चीन-देशस्य प्रसिद्धचित्रशालायाः अपेक्षा अतिरमणीयानि (मनोहराणि) सन्ति । उद्यानस्य दृश्येन प्रतीतिः भवति यत्, कदाचित् एतत् उद्यानं स्वर्गात् अवतरितम् इति । प्रातःकालीनवायुः वातावरणे सौरभं (सुगन्धं) प्रसारयति । उषायाः वक्षस्थलं पाटलपुष्पैः आच्छादितं भवति । अजयमेरोः धूलिकायां मृगकस्तूरीणां सुवासः विद्यते । अजयमेरुदुर्गस्य जलाशयानां जलम् एतावत् स्वच्छम् अस्ति यत्, अमावास्याः रात्रौ अपि जलाशयस्य तले स्थितं लघुं पाषाणम् अपि स्पष्टतया द्रष्टुं शक्यते । जलाशयस्य मधुरं जलम् अमृततुल्यम् एवम् आरोग्यप्रदम् अस्ति । पुष्पाणां सुन्दरतायाः, वायुपृथ्व्योः स्वच्छतायाः, जलवृक्षाणां बाहुल्यतायाः च कारणेन सुखकरः अजयमेरुः अत्यन्तं रणयीस्थलम् अस्ति इति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
जयपुर-तः १३८ कि.मी दूरे, उदयपुर-तः ३०२ कि.मी दूरे इदं नगरं तिष्ठति ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
सन्दर्भः[सम्पादयतु]
- ↑ इलियट् एण्ड् डाउसन्, (प्रो. हबीब संस्कररणम्), भागः २, पृ. ६६४-६५
- ↑ स्टडीज् इन् इन्डो मुस्लिम् हिस्ट्री, भागः १, पृ. १७९-१८०
- ↑ डॉ. के सी जैन, एन्सियेन्ट् टाउन्स् एण्ड् सिटीज् ऑफ् राजस्थान, पृ. ३०१
- ↑ अजमेर – हिस्टोरिकल एण्ड् डिस्क्रिप्टिव्, पृ. २९
- ↑ स. आचार्य जिनविजय, पृ. १३३
- ↑ डॉ. जैन, एन्सियन्ट् सिजीज् एण्ड् टाउन्स् ऑफ् राजस्थान, पृ. ३०१
- ↑ डॉ. जैन, वीरवाणी (ई. १९५४)
- ↑ लहरें (ई. १९५७) अजमेर की छतरियाँ
- ↑ वि. ८९४ (ई. ८३२) मध्ये लिखितः बाउक-आख्यः जोधपुरस्य शिलालेखः, एपिग्राफिया इण्डिका, भागः १८, पृ. ८७-९९
- ↑ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यं, सर्गः ५, श्लो. ८६-९२, पृ. १९१-९२
- ↑ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यं, सर्गः ५, श्लो. १९२, पृ. १४६
- ↑ हेबर्स् जर्नल्, भागः २, पृ. ४८, सारदामहोदयद्वारा उल्लेखः पृ. ६
- ↑ ताजुल मासिर, पृ. २९-३०


text:
गोपालकृष्ण गोखले
अन्तर्विषयाः
बाल्यम्, शिक्षणञ्च[सम्पादयतु]
गोपालकृष्णगोखले महाशयः ज्येष्ठो देशभक्तः । महात्मगान्धि-महाभागस्यापि राजनैतिकक्षेत्रे गुरुः । एषः नीति-संयम-सहनानां संगमभूमिः आसीत् । अयं महाराष्ट्रे कोतलूकग्रामे षट्षष्ट्यधिकाष्टादशशततमे (१८६६) क्रिस्ताब्दे अजायत । तस्य पिता कृष्णरायगोखलेमहाशयः । त्रयोदशे वयसि गोपालः पितृवियोगं प्राप्तवान् । तथापि तस्य विद्यार्जने आसक्तिः कुण्ठिता न जाता । रात्रौ वीथीदीपर्प्रकाशे एव सः अध्ययनं कुर्वन् आसीत् । एकदा शालायां गुरुः शिष्येभ्यः गणीतप्रश्नमेकं दत्त्वा गृहे तस्य उत्तरं ज्ञात्वा आगच्छन्तु इति आदिशत । समीचीनमुत्तरं गोपाल एव विलिख्य आनीतवान् । नान्ये छात्राः । अतो गुरुः गोपालम् एवं प्राशंसत् - "गोपाल ! बुद्धिमत्तायां त्वं सर्वप्रथमोऽसि । एहि, प्रथमं स्थानं स्वीकुरु" इति। एवमुक्तोऽपि गुरुणा गोपालः तूष्णीम् अवनतवदनः अतिष्ठत् । वस्तुतः गोपालोऽपि प्रश्नस्योत्तरं ज्येष्ठछात्राणां साहाय्येन अकरोत्, न स्वबुदध्या । अतः स्वप्रशंसां शृत्वा अपराधिभावेन लज्जित अभवत् । अवदच्च सर्वं यथार्थम् । गुरुः गोपालस्य आर्जवं ज्ञात्वा अतुष्यत् । गोपालः अष्टादशे वयसि मुम्बय्यां ‘एलफिन्स्ट्न्’ महाविद्यालये बि.ए. पदवीं प्राप्तवान् ।
उद्योगः[सम्पादयतु]
अनन्तरम् उन्नतन्यायशास्राध्ययनं कर्तुम् उद्युक्तः अभवत् । तदध्ययनसमकालमेव बालागङ्गधरतिलकमहोदयेन स्थापितायां "न्यू इंग्लीष् पाठशालायाम् अध्यापनवृत्तिम् अङ्गीचकार। तिलकमहाभागस्य मराठपत्रिकायां विचारोद्वोधकानि लेखनान्यपि प्रकटयामास । "डेककन् एजुकेशन् सोसैटि" इति ख्यातायाः संस्थायाः स्थायिकार्यकर्ताऽपि भूत्वा पञ्चसप्तत्यनधिकेन मासिकवेतनेन जीवननिर्वाहमकरोत् । गोपालः गाम्भीर्यं, सेवातत्परता इत्यादिभिः सद्गुणैः सर्वमान्योऽभवत् । अत एव तदानीन्तनेन आङ्ग्लसर्वकारेण मुम्बयीविश्वविद्यालयस्य गौरवसदस्यस्थानं तस्मै प्रदत्तम् । पूनापुरसभाद्यक्षः अभवत् ।
राजनैतिकक्षेत्रे परिश्रमः[सम्पादयतु]
अनन्तरं सः नवनवत्यधिकष्टादशशततमे(१८९९) क्रिस्ताब्दे मुम्बयीशासनसभायां निर्वाचितसदस्योऽभवत् । प्रमाणिकैः तर्कबद्धैश्च रागद्वेषरहितैश्च विचारैः काले काले आङ्ग्लशासनमबोधयत् । सर्वाः अपि समस्याः सामोपायेन परिहर्तुं शक्याः इति तस्य अभिप्रायः आसीत् । अतः सः प्रजानां तथा शासनस्य च प्रेमादरपात्रमभवत् । भारतराष्ट्रीयकाङ्ग्रेस्-संस्थायाः चतुर्थादारभ्य दशमपर्यन्तं सर्वेषु अधिवेशनेषु अविरतं भागमवहत् । काङ्गेस् पक्षस्य कार्यदर्शिपदम् अध्यक्षपदं च प्राप्तवान् । तदानीं देशे सर्वत्र स्वातन्त्र्यसंग्रामः आरब्धः आसीत् । तत्र गोखलेमहोदयस्य नेतृत्वे काङ्ग्रेस् -पक्षसदस्याः प्रधानं भागमवहन् । गोखले-महोदयः सौम्यवादी आसीत् । तिलकमहाभागस्तु उग्रवादी आसीत् । तथपि तयोः मनोज्ञं सौहार्दमासीत् । गोपालः भारतसेवकसङ्घ्ं संस्थाप्या हिंसामार्गं विनैव मातृभूमिसेवां शिक्षणप्रसारं लोकजागरणं च सम्पादयितुं प्रायतत । महादेवगोविन्दरानडेमहाशयः गोपालस्य राजनैतिकक्षेत्रे गुरुः आसीत् । रानडे-गोखलेसम्बन्ध इव गोखले-गान्धीसंबन्धोऽपि गुरुशिष्यभावात्मकः आसीत् । महात्मा गान्धिमहोदयः दक्षिणाफ्रिकादेशे भारतीयानाम् उपरि क्रियमाणस्य अन्याय्यस्य विरुद्धम् आन्दोलनं प्रारभत । एतद्विषये भारते सहानुभूतिसम्पादनाय गान्धिमहोदयः भारतम् आगच्छत् । गोखलेसमीपे किञ्चित्काले वसन् तस्य सरलजीवनेन अविरतकार्यपरतया वात्सल्यभावेन च बलादाकृष्टः अभवत् । ततः गान्धिवर्यस्य मनोरथं ज्ञात्वा गोखलेमहोदयः दक्षिणाफ्रिकादेशं गत्वा गान्धिवर्येण कृतम् आन्दोलनं भारतीयानां परिस्थितिं च साक्षात् अपश्यत् ।
विनोदप्रसङ्गः[सम्पादयतु]
तत्र एकदा स्वारस्यकरः कश्चन विनोदप्रसङ्गः समभवत् । गोखलेवर्यस्य सम्माननार्थं भारतीयैः कश्चन समारम्भः आयोजितः । तदर्थं तेन तत्र गन्तव्यम् आसीत् । गमनावसरे धर्तुं गोखलेमहोदयः स्वीयम् उत्तरीयम् अपश्यत् । परन्तु तत् असमीकृतम् आसीत् । अतः स्वयं समीकरेण समीकर्तुम् आरभत । गान्धिमहाभागः विलम्बो भवतीति स्वयमेव समीकर्तुं प्रावर्तत । तदा गोखलेमहोदयः "महाशय ! न्यायालये वादसामर्थ्यं भवतः अस्तीति मे विश्वासः वर्तते । परन्तु वस्त्रसमीकरणे भवतः सामर्थ्यं कथमहं विश्वासिमि । अमूल्यमेतद्वस्त्रं रानडेमहाशयेन प्रीत्या मे उपायनीकृतम् ! समीकरणावसरे त्वया माभूदिदं दग्धम् " इति सपरिहासम् अवदत् । गान्धिमहाभागः बहुजागरूकतया समीकरोमीति वदन् कथमपि गोखले-हस्तात् उत्तरीयं गृहीत्वा समीकरणमकरोत् । गोखलेमहभागात् प्रशंसामपि अलभत ।
मरणम्[सम्पादयतु]
पञ्चदशाधिकनवदशशततमे (१९१५) क्रिस्ताब्दे गान्धिमहाशयः दक्षिणाफ्रिकादेशे स्वीये आन्दोलने विजयी भूत्वा भारतं प्रत्यागच्छत् । तदा गोखलेमहोदयः भारतसेवकसन्घे तं सम्मानयितुं सभाम् आयोजयत् । किन्तु तस्मिन्नेव दिने मूर्च्छां गतः गोखलेमहोदयः सप्ताहानन्तरं पञ्चत्वम् अगच्छत् । गान्धीमहाभागः तस्य संस्मरणार्थम् एकवर्षं यावत् पादरक्षां विना सञ्चरणव्रतं स्वीचकार ।
अग्रिमाध्ययनाय[सम्पादयतु]
- S. Wolpert, Bal Gangadhar Tilak and Gopal Krishna Gokhale (1962)
- J. S. Hoyland, Gopal Krishna Gokhale (1933)