c: text/html

text:
सूत्र २५
अनुस्मृतेश्च ॥२५॥
अनुस्मृतेश्च ।
अपि च वैनाशिक: सर्वस्य वस्तुन: क्षणिकतामभ्युपयन्नुपलब्धुरपि क्षणिकतामभ्युपेयात् ।
न च सा संभवति । अनुस्मृते: ।
अनुभवमुपलब्धिमन्त्पद्यमानं स्मरणमेवानुस्मृति: ।
सा चोपलब्ध्येककर्तृका सती संभवति ।
पुरुषान्तरोपलब्धिविषये पुरुषान्तरस्य स्मृत्यदर्शनात् ।
कथं हयहमदोऽद्राक्षमिदं पश्यामीति च पूर्वोत्तरदर्शिन्येकस्मिन्नसति प्रत्यय: स्यात् ।
अपि च दर्शनस्मरणयो: कर्तर्येकस्मिन्प्रत्यक्ष: प्रत्यभिज्ञाप्रत्यय: सर्वस्य प्रसिद्धोऽहमदोऽद्राक्षमिदं पश्यामीति ।
यदि हि तयोर्भिन्न: कर्ता स्यात्ततोऽहं स्मराम्यद्राक्षीदन्य इति प्रतीयात् ।
न त्वेतं प्रत्येति कश्चित् ।
यत्रैवं प्रत्ययस्तत्र दर्शनस्मरणय़ोर्भिन्नमेव कर्तारं सर्वलोकोऽवगच्छति स्मराम्यहमसावदोऽद्राक्षीदिति ।
इह त्वहमदोऽद्राक्षमिति दर्शनस्मरणयोर्बैनाशिकोऽप्यात्मानमेवैकं कर्तारमवगच्छति ।
न नाहमित्यात्मनो दर्शनं निर्वृत्तं निहनुते यथाग्निरनुष्णोऽप्रकाश इति वा ।
तत्रैवं सत्येकस्य दर्शनस्मरणक्षणद्वयसंबन्धे क्षणिकत्वाभ्युपगमहानिरपरिहार्या वैनाशिकस्य स्यात् ।
तथान्तरामनन्तरमात्मन एव प्रतिपत्ति प्रत्यभिजानन्नेककर्तृकामोत्तमादुच्छवासादतीताश्च प्रतिपत्तीराजन्मन आत्मैककर्तृका: प्रतिसंदधान: कथं क्षणभङ्गवादी वैनाशिको नापत्रपेत ।
स यदि ब्रूयात्सादृश्यादेतत्संपत्स्यत इति तं प्रतिब्रूयात्तेनेदं सदृशमिति द्वयायत्तत्वात्सादृश्यस्य क्षणभङ्गवादिन: सद्दशयोर्द्वयोर्वस्तुनोर्ग्रहीतुरेकस्याभावात्सादृश्यनिमित्तं प्रतिसंदधानमिति मिथ्याप्रलाप एव स्यात् ।
स्याच्चेत्पूर्वोत्तरयी: क्षणयो: सादृश्यस्य ग्रहीतैकस्तथा सत्येकस्य क्षणद्वयावस्थानात्क्षणिकत्वप्रतिज्ञा पीडयेत ।
तेनेदं सदृशमिति प्रत्ययान्तरमेवेदं न पूर्वोत्तरक्षणद्वयग्रहणनिमित्तमिति चेत् । न ।
तेनेदमिति भिन्नपदार्थोपादानात् ।
प्रत्ययान्तरमेव चेत्सादृश्यविषयं स्यात्तेनेदं सदृशमिति वाक्यप्रयोगोऽनर्थक: स्यात् ।
सादृश्यमित्येव प्रयोग: प्राप्नुयात् ।
यदा हि लोकप्रसिद्ध: पदार्थ: परीक्षकैर्न परिगृहयते तदा स्वपक्षसिद्धि: परषक्षदोषो वोभयमप्युच्यमानं परीक्षकाणामात्मनश्च यथार्थत्वेन न बुद्धिसन्तानमात्मन: केवलं प्रख्यापयेत् ।
न चायं सादृश्यात्संव्यवहारो युक्त: ।
तद्भावावगमात्तत्सदृशभावानवगमाच्च ।
भवेदपि कदाचिदबाम्हावस्तुनि विप्रलम्भसंभवात्तदेवेदं स्यात्तत्सदृशं वेति संदेह: । उपलब्धरि तु संदेहोऽपि न कदाचिद्भवति स एवाहं स्यां तत्सदृशो वेति ।
य एवाहं पूर्वेद्युरद्राक्षं स एवाहमद्य स्मरामीति निश्चित तद्भावोपलम्भात् ।
तस्मादप्यनुपपन्नो वैनाशिकसमय: ॥२५॥
Translation - भाषांतर
N/A

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
॥ वंशवृद्धिकरं दुर्गाकवचम् अथवा वंशकवचम् ॥
भगवन् देव देवेशकृपया त्वं जगत् प्रभो ।
वंशाख्य कवचं ब्रूहि मह्यं शिष्याय तेऽनघ ।
यस्य प्रभावाद्देवेश वंश वृद्धिर्हिजायते ॥ १॥
॥ सूर्य ऊवाच ॥
शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि वंशाख्यं कवचं शुभम् ।
सन्तानवृद्धिर्यत्पठनाद्गर्भरक्षा सदा नृणाम् ॥ २॥
वन्ध्यापि लभते पुत्रं काक वन्ध्या सुतैर्युता ।
मृत वत्सा सुपुत्रस्यात्स्रवद्गर्भ स्थिरप्रजा ॥ ३॥
अपुष्पा पुष्पिणी यस्य धारणाश्च सुखप्रसूः ।
कन्या प्रजा पुत्रिणी स्यादेतत् स्तोत्र प्रभावतः ॥ ४॥
भूतप्रेतादिजा बाधा या बाधा कुलदोषजा ।
ग्रह बाधा देव बाधा बाधा शत्रु कृता च या ॥ ५॥
भस्मी भवन्ति सर्वास्ताः कवचस्य प्रभावतः ।
सर्वे रोगा विनश्यन्ति सर्वे बालग्रहाश्च ये ॥ ६॥
॥ अथ दुर्गा कवचम् ॥
ॐ पुर्वं रक्षतु वाराही चाग्नेय्यां अम्बिका स्वयम् ।
दक्षिणे चण्डिका रक्षेन्नैऋत्यां शववाहिनी ॥ १॥
वाराही पश्चिमे रक्षेद्वायव्याम् च महेश्वरी ।
उत्तरे वैष्णवीं रक्षेत् ईशाने सिंह वाहिनी ॥ २॥
ऊर्ध्वां तु शारदा रक्षेदधो रक्षतु पार्वती ।
शाकंभरी शिरो रक्षेन्मुखं रक्षतु भैरवी ॥ ३॥
कण्ठं रक्षतु चामुण्डा हृदयं रक्षतात् शिवा ।
ईशानी च भुजौ रक्षेत् कुक्षिं नाभिं च कालिका ॥ ४ ॥
अपर्णा ह्युदरं रक्षेत्कटिं बस्तिं शिवप्रिया ।
ऊरू रक्षतु कौमारी जया जानुद्वयं तथा ॥ ५॥
गुल्फौ पादौ सदा रक्षेद्ब्रह्माणी परमेश्वरी ।
सर्वाङ्गानि सदा रक्षेद्दुर्गा दुर्गार्तिनाशनी ॥ ६॥
नमो देव्यै महादेव्यै दुर्गायै सततं नमः ।
पुत्रसौख्यं देहि देहि गर्भरक्षां कुरुष्व नः ॥ ७॥
ॐ ह्रीं ह्रीं ह्रीं श्रीं श्रीं श्रीं ऐं ऐं ऐं
महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती रुपायै
नवकोटिमूर्त्यै दुर्गायै नमः ॥ ८॥
ह्रीं ह्रीं ह्रीं दुर्गार्तिनाशिनी संतानसौख्यम् देहि देहि
बन्ध्यत्वं मृतवत्सत्वं च हर हर गर्भरक्षां कुरु कुरु
सकलां बाधां कुलजां बाह्यजां कृतामकृतां च नाशय
नाशय सर्वगात्राणि रक्ष रक्ष गर्भं पोषय पोषय
सर्वोपद्रवं शोषय शोषय स्वाहा ॥ ९॥
॥ फल श्रुतिः ॥
अनेन कवचेनाङ्गं सप्तवाराभिमन्त्रितम् ।
ऋतुस्नात जलं पीत्वा भवेत् गर्भवती ध्रुवम् ॥ १॥
गर्भ पात भये पीत्वा दृढगर्भा प्रजायते ।
अनेन कवचेनाथ मार्जिताया निशागमे ॥ २॥
सर्वबाधाविनिर्मुक्ता गर्भिणी स्यान्न संशयः ।
अनेन कवचेनेह ग्रन्थितं रक्तदोरकम् ॥ ३॥
कटि देशे धारयन्ती सुपुत्रसुख भागिनी ।
असूत पुत्रमिन्द्राणां जयन्तं यत्प्रभावतः ॥ ४॥
गुरूपदिष्टं वंशाख्यम् कवचं तदिदं सुखे ।
गुह्याद्गुह्यतरं चेदं न प्रकाश्यं हि सर्वतः ॥ ५॥
धारणात् पठनादस्य वंशच्छेदो न जायते ।
बाला विनश्यंति पतन्ति गर्भास्तत्राबलाः कष्टयुताश्च वन्ध्याः ॥ ६ ॥
बाल ग्रहैर्भूतगणैश्च रोगैर्न यत्र धर्माचरणं गृहे स्यात् ॥
॥ इति श्रीज्ञानभास्करे वंशवृद्धिकरं वंशकवचं
सम्पूर्णम् ॥
Encoded and proofread by Arun Shantharam shantharam.arun at gmail.com
BACK TO TOP
% Text title : vaMsha vRiddhikaraM durgaa kavacham
% File name : vanshavRiddhikaradurgAkavacha.itx
% itxtitle : durgAkavacham (vaMshavRiddhikaram)
% engtitle : vaMsha vRiddhikaraM durgA kavacham
% Category : kavacha, devii, durgA
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% SubDeity : durgA
% Author : jnaana bhaaskara
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Arun Shantharam shantharam.arun at gmail.com
% Proofread by : Arun Shantharam shantharam.arun at gmail.com
% Latest update : April 12, 2009
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
सूत्र ३१
विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ॥३१॥
विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ।
स्यादेतत् ।
विकरणां परां देवतां शास्ति शास्त्रम् ।
अचक्षुष्कममश्रोत्रमवागमना इत्येवंजातीयकम् ।
कथं सा सर्वशक्तियुक्तापि सती कार्याय प्रभवेत् ।
देवादयो हि चेतना: सर्वशक्तियुक्ता अपि सन्त आध्यात्मिककार्यकरणसम्पन्ना एव तस्मै तस्मै कार्याय प्रभवन्तो विज्ञायन्ते ।
कथं च नेति नेतीति प्रतिषिद्धसर्वविशेषाया देवताया: सर्वशक्तियोग: संभवेदिति चेत् ।
यदत्र वक्त्रव्यं तत्पुरस्तादेवोक्तम् ।
श्रुत्यवगाहयमेवेदमतिगम्भीरं ब्रम्हा न तर्कावगाहयम् ।
न च यथैकस्य सामर्थ्यं दृष्टं तथाऽन्यस्यापि सामर्थ्येन भवितव्यमिति नियमोऽस्तीति ।
प्रतिषिद्धसर्वविशेषस्यापि ब्रम्हाण: सर्वशक्तियोग: संभवतीत्येतदप्यविद्याकल्पितरूपभेदोपन्यासेनोक्तमेव ।
तथा च शास्त्रम् ।
अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षु: स शृणोत्यकर्ण: ।
इत्यकरणस्यापि ब्रम्हाण: सर्वसामर्थ्ययोगं दर्शयति ॥३१॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अध्यायः १००
विभूतिद्वादशीव्रतमाहात्म्यवर्णनम् ।
नन्दिकेश्वर उवाच ।
पुरा रथन्तरे कल्पे राजासीत् पुष्पवाहनः ।
नाम्ना लोकेषु विख्यातस्तेजसा सूर्यसन्निभः ॥१॥
तपसा तस्य तुष्टेन चतुर्वक्त्रेण नारद! ।
कमलं काञ्चनं दत्तं यथा कामगमं मुने ॥२॥
लोकैः समस्तैर्नगरवासिभिः सहितो नृपः ।
द्वीपानि सुरलोकञ्च यथेष्टं व्यचरत् तदा ॥३॥
कल्पादौ सप्तमं द्वीपं तस्य पुष्करवासिनः ।
लोके च पूजितं यस्मात् पुष्करद्वीपमुच्यते ॥४॥
देवेन ब्रह्मणा दत्तं यानमस्य यतोऽम्बुजम् ।
पुष्पवाहनमित्याहुस्तस्मात्तं देवदानवाः ॥५॥
नागम्यमस्यास्ति जगत्त्रयेऽपि ब्रह्माम्बुजस्थस्य तपोऽनुभावात् ।
पत्नी च तस्याप्रतिमा मुनीन्द्र! नानीसहस्रैरभितोऽभिनन्द्या ।
नाम्ना च लावण्यवती बभूव सा पार्वतीवेष्टतमा भवस्य ॥६॥
तस्यात्मजा नामयुतम्बभूव धर्मात्मनामग्र्यधनुर्धराणाम् ।
तदात्मनः सर्वमवेक्ष्य राजा मुहुर्मुर्हुर्विस्मय आससाद ।
सोऽभ्यागतं वीक्ष्य मुनिप्रवीरं प्राचेतसं वाक्यमिदं बभाषे ॥७॥
राजोवाच ।
कस्माद्विभूतिरमलामरमर्त्यपूज्या जाता च सा विजितामरसुन्दरीणाम् ।
भार्या ममाल्पतपसा परितोषितेन दत्तं ममाम्बुजगृहञ्च मुनीन्द्र! धात्रा ॥८॥
यस्मिन् प्रविष्ठमपि कोटिशतं नृपाणाम् सामात्यकुञ्जररथौघजनावृतानाम् ।
नो लक्ष्यते क्व गतमम्बरमध्य इन्दुस्तारागणैरिव गतः परितः स्फुरद्भिः ॥९॥
तस्मात् किमन्यजननीजठरोद्भवेन धर्मादिकं कृतमशेषफलाप्तिहेतुः ।
भगवन् मयाऽथ तनयैरथवाऽनयापि भद्रं यदेतदखिलं कथय प्रचेतः ॥१०॥
मुनिरभ्यधादथ भवान्तरितं समीक्ष्य पृथ्वीपतेः प्रसभमद्भुतहेतुवृत्तम् ।
जन्मा भवत्तव तु लुब्धकुलेति घोरे जातस्त्वमप्यनुदिनं किल पापकारी ॥११॥
वपुरप्यभूत्तव पुनः परुषाङ्गसन्धिदुर्गन्धिसत्वभुजगावरणं समन्तात् ।
न च ते सुहृन्नसुतबन्धुजनो न तातस्त्वाद्रृक् स्वसा न जननी च तदाभिशस्ता ॥
अभिसङ्गतापरमभीष्टतमा विमुखी महीश! तव योषिदियम् ॥१२॥
अभूदनावृष्टिरतीव रौद्रा कदाचिदाहारनिमित्तमस्मिन् ।
क्षुत्पीडितेनाथ तथा न किञ्चिदासादितं धान्यफलामिषञ्च ॥१३॥
अथामिदृष्टं महदम्बुजाढ्यं सरोवरं पङ्कपरीतरोधः ।
पद्मान्यथादाय ततो बहूनि गतः पुरं वै दिशनामधेयम् ॥१४॥
तन्मौल्यलाभाय पुरं समस्तं भ्रान्तं त्वया शेषमहस्तदासीत् ।
नैता न कश्चित् कमलेषु जातः श्रान्तो भृशं क्षुत्परिपीडितश्च ॥१५॥
उपविष्टस्त्वमेकस्मिन् सभार्यो भवनाङ्गणे ।
अथ मङ्गंलशब्दश्च त्वया रात्रौ महाञ्छ्रृतः ॥१६॥
सभार्यस्तत्र गतवान् यत्रासौमङ्गलध्वनिः ।
तत्र मण्डपमध्यस्था विष्णोरर्चावलोकिता ॥१७॥
वेश्यानंगवती नाम विभूतिद्वादशीव्रतम् ।
समाप्तौ माघमासस्य लवणाचलमुत्तमम् ॥१८॥
निवेदयन्ति गुरवे शय्यां चोपस्करान्विताम् ।
अलङ्कृत्यहृषीकेशं सौवर्णामरपादपम् ॥१९॥
तान्तु द्रृष्ट्वा ततस्ताभ्यामिदं च परिकीर्ततम् ।
किमेभिः कमलैः कार्यं वरं विष्णुरलङ्कृतः ॥२०॥
इति भक्तिस्तदा जाता दम्पत्योस्तु नराधिप! ।
तत्प्रसंगात् समभ्यर्च्य केशवं लवणाचलम् ।
शय्या च पुष्पप्रकरैः पूजिता भूश्च सर्वतः ॥२१॥
अथानंगवती तुष्टा तयोर्धनशतत्रयम् ।
दातुं त्वामाददे साथ कलधौतशतत्रयम् ॥२२॥
न गृहीतं ततस्ताभ्यां बहुसत्वावलम्बनात् ।
अनंगवत्या च पुनस्तयोरन्नं चतुर्विधम् ॥
आनीय व्याहृतञ्चात्र बुज्यतामिति भूपते! ॥२३॥
ताभ्यान्तु तदपि त्यक्तं भोक्ष्या वो वै वरानने!
प्रसंगादुपवासेन तवाद्य सुखमावयोः ॥२४॥
जन्म प्रभृति पापिष्ठौ कुकर्माणौ द्रृढ़व्रते!
तत्प्रसंगात् तयोर्मध्ये धर्मलेशस्तु तेऽनघ! ॥२५॥
इति जागरणं ताभ्यां तत्प्रसंगाधनुष्ठितम् ।
प्रभाते च तया दत्ता शय्या सलवणाचला ॥२६॥
ग्रामाश्च गुरवे भक्त्या विप्रेषु द्वादशैव तु ।
वस्त्रालङ्कारसंयुक्ता गावश्च करकान्विताः ॥२७॥
भोजनञ्च सुहृन्मित्रदीनान्धकुपणैः समम् ।
तच्च लुब्धकदाम्पत्यं पूजयित्वा विसर्जितम् ॥२८॥
स भवान् लुब्धको जातः सपत्नीको नृपेश्वरः ।
पुष्करप्रकरात् तस्मात् केशवस्य च पूजनात् ॥२९॥
विनष्टाशेषपापस्य तव पुष्करमन्दिरम् ।
तस्य सत्वस्य माहात्म्यादल्पेन तपसा नृप! ॥३०॥
यथाकामगमं जातं लोकनाथश्चतुर्मुखः ।
सन्तुष्टस्तव राजेन्द्र!ब्रह्मरूपी जनार्दनः ॥३१॥
साप्यनङ्गवती वेश्या कामदेवस्य साम्प्रतम् ।
पत्नीसपत्नीसञ्जाता रत्याः प्रीतिरितिश्रुताः ॥
लोकेष्वानन्दजननी सकलामरपूजिता ॥३२॥
तस्मादुत्सृज्य राजेन्द्र! पुष्करं तन्महीतले ।
गङ्गातटं समाश्रित्य विभूतिद्वादशीव्रतम् ॥
कुरु राजेन्द्र! निर्वाणमवश्यं समवाप्स्यसि ॥३३॥
नन्दिकेश्वर उवाच ।
इत्युक्त्वा स मुनिर्ब्रह्मन्! तत्रैवान्तरधीयत ।
राजा यतोक्तञ्च पुनरकरोत् पुष्पवाहनः ॥३४॥
इदमाचरतो ब्रह्मन्नखण्डव्रतमाचरेत् ।
यथा कथञ्चित्कमलैर्द्वादशद्वादशीर्मुने ॥३५॥
कर्तव्याः शक्तितो देया विप्रेभ्यो दक्षिणाऽनघ! ।
न वित्तशाठ्यं कर्वीत भक्त्या तुष्यति केशव ॥३६॥
इति कलुषविदारणं जनानामपि पठति श्रृणोति चाथ भक्त्या ।
मतिमपि च ददाति देवलोके वसति स कोटिशतानि वत्सराणाम् ॥३७॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सदाप्ररुदितपरिवर्तो नाम त्रिंशत्तमः
Technical Details
XXX
सदाप्ररुदितपरिवर्तो नाम त्रिंशत्तमः।
अष्टाभिरभिसमयैर्भगवती निर्दिष्टा। सा यथा वेदितव्या तन्नोक्तम्। अतस्तभ्दगवान् विच(व)क्षुराह पुनरपरमित्यादिना। पर्येष्टव्येति इच्छतेः प्रयोगः। पर्येषिता पर्येषमाणेनेति। एषृ इत्यस्य भौवादिकस्य प्रयोगः। कायक्लमथादिमनसिकाराणां प्रतिषेधो वीर्यातिशयार्थः। मा च क्वचिदित्यादिना विक्षेपप्रतिषेधः। मा प्रणिधा इति मा निवेशय। क्वचित इत्युद्देशः। अध्यात्मं बहिर्धा वेति निर्देशः। अधिशब्दोऽधिकरणार्थः। ततो वितर्क्यार्थेऽव्ययीभावः। अन इत्यच् समासान्तः टिलोपः। बहिर्धेति बहिरित्यर्थः। मा गा इति सम्बन्धः। माङि लुङ्, इणो गा लुङि, गातिस्थेत्यादिना सिचो लुक्। न माङ्योग इत्यडागमप्रतिषेधः। वामेन दक्षिणेनेति पार्श्वेनेति भावः। पूर्वेणेत्यादिना दिशां निर्देशः। अनुविदिशमिति विदिशाम्। अनुशब्दो वीप्सायाम्। विदिशि विदिशीत्यनुविदिशम्। अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्य इत्यच् समासान्तः। तथा च कुलपुत्रेत्यादिना अतत्त्वमनसिकाराणां प्रतिषेधः। नात्मतो न सत्कायत इति। सीदतीति सत्। राशित्वात्कायः। अनित्यो रूपादिराशिः सत्काय इत्युच्यते। सत्काये पुद्गलः प्रज्ञप्यते। अतश्च नात्मतो न सत्कायतश्चलसीति। न द्रव्यसता पुद्गलरूपेण नापि प्रज्ञप्तिसता। उभयोरनुपलम्भादित्यर्थः। न रूपतश्चेत्यादि। नापि रूपादिभिः स्कन्धैः। धर्माणामप्यनुपलब्धेरिति भावः। अतश्चलतीति एभिश्चलति। एषां समारोपेण वितिष्ठत् इति निवर्तते। शेषं सुगमम्।
वैशब्दोऽवधारणे। एवमेवेत्यर्थः। आलोकमिति मोक्षमार्गस्य देशनाम्। समुदानेतुकाम इति। आत्मनि सम्यगुत्पादयितुकामः। अधिमुक्तिमिति। एवमेवैतदित्यवधारणम्। क्व ? सर्वधर्मेषु। कीदृशेषु ? शून्यानिमित्ताप्रणिहितेषु। यथाप्रतिभासमर्थाभावाच्छून्येषु। तस्य च प्रतिभासस्य भ्रान्तिनिमित्तस्य प्रकृतिनिरोधादनिमित्तेषु। अतश्च भ्रान्तिमात्रतया दृष्टे त्रैधातुके प्रणिधानाभावादप्रणिहितेषु। शून्यताशब्दः क्वचित्पठ्यते। तत्र स्वार्थे तल्। निमित्तपरिवर्जितेनेत्युद्देशः। भ्रान्तिनिमित्तयोर्वस्त्वभिनिवेशस्तदिह निमित्तम्। तत्परिवर्जितेन भावपरिवर्जितेन सत्त्वदृष्टिपरिवर्जितेन चेति निर्देशः। भावो धर्मदृष्टि सत्त्वदृष्टिरात्मदृष्टिः। ताभ्यां परिवर्जितेनेत्यर्थः। यानीत्यादि। यानि धर्म देशयन्तीति सम्बन्धः। शून्यानिमित्ताप्रणिहिताः पूर्ववत्। निःस्वभावस्य नोत्पादो न जातिर्न निरोधः। यस्य नोत्पादनिरोधौ सोऽभावः। तस्माद् अनुत्पादा अजाता अनिरोधा अभावाः सर्वधर्मा इत्येवं यानि धर्मं देशयन्ति तानि कल्याणमित्राणि। अर्थाद्गम्यते तद्विपरीतं धर्म यानि देशयन्ति तानि पापमित्राणि। प्रतिपद्यमानो अनुतिष्ठन्। कृतज्ञ श्रुतज्ञानात्। कृतवेदी श्रुतफलज्ञानात्। परितुलयमानेनेति चिन्तयता। लोकामिषं अन्नपानवस्त्रादि। तेन प्रतिसंयुक्ता तदभिलाषिणी। अनुबद्धव्योऽनुगन्तव्यः। अस्ति हीति। अस्ति खल्वेतत्। सेवितुमित्यादेः पदत्रयस्य परिभोक्तुमित्यर्थः। अभिभूयेति निर्दोषीकृत्य। सत्त्वविनयेनेति सत्त्वानां चित्तरक्षार्थम्। परिग्रहमुपादायेति परिग्रहार्थम्। सङ्गस्तृष्णा। आरम्बणमुपलम्भः। भूतनय परमार्थप्रभेदः। संक्लेशाभावाद् असंक्लेशाः। व्यवदानाभावाद् अव्यवदानाः। निःसत्त्वादिपदैः पुद्गलनैरात्म्यमाह। मायोपमादिपदैर्धर्मनैरात्म्यम्। प्रतिवाणिः प्रतिवचनम्। अनिविण्णमखिन्नम्।
अनुशासनी उपदेशः। औणादिकोऽनिर्धरणीवत्। रुदन् अश्रुपातेन। क्रन्दन् दीनस्वरैः। शोचन् उत्कण्ठमानः। परिदेवमानो विलपन् अनुबद्ध इति समन्वितः। क्वचिल्ल्यपः पाठः। तस्यापि पूर्वादिक्कर्म। अनुपरिक्षिप्ता परिवेष्टिता। परिखाः खातयः। ऋद्धा धनसम्पत्त्या। स्फीता गृहोद्यानादिशोभया। क्षेमा निरुपद्रवत्वात्। सुभिक्षा सुलभान्नपानत्वात्। आकीर्णो विस्तीर्णः। बहु नानाविधो जनः परिवारो येषां ते तथा। तादृशा मनुष्या यस्यां सा तथा। अन्तरस्यान्तरे आपणः क्रयविक्रयस्थानम्। तस्मिन् विथीशतानि। तैः पञ्चभिः निर्विद्धा निःशेषं विद्धा। विथीनामा प्रकारान्तमुभयतो गमनात्। आलेख्येन विचित्राणि च तानि चित्राणि चाद्भूतत्वात्। सदृशानि च पुरानुरूपत्वात्। तैः अनुत्पीडमसंबाधं जनयुग्ययानानां संक्रमस्थानानि संभूय गमनस्थानानि विस्तीर्णरथ्याः। तेषां स्थापितानि स्थापनानि। भावे क्तः। तैः सुमापिता सुरचिता। तत्र जनः पदिकादिलोकाः। युग्यानि वाहनानि। यानानि रथाः। अनन्तरत्वात्परस्परतुल्यत्वाच्च समसमैः। खोडकशीर्षाणि क्रमशीर्षाणि। उपोद्गतानीति प्राकारादतिविस्तीर्णात् किञ्चिन्निर्गत्योद्गतानि। प्रमाणवन्तीति पृथूनि तुङ्गानि च। नानाविचित्ररित्यन्यथान्यथा विचित्रैः। सर्वतश्च खोडकवृक्षान्निर्गता वृक्षान्तरम्। यथाभवति तथावसक्तम्। सर्वमस्यामस्तीति सर्वावनी। किङ्किणीजालेनेति चतुष्प्राकारखोडकवृक्षावसक्तमणिसूत्रचतुष्टयाववद्धानेकमणिसूत्रवलम्बिना। वल्गुः। श्रोत्रसुखत्वात्। रञ्जनीयो मनोहरत्वात्। पञ्चाङ्गानि वीणावंशादीनि। गन्धर्वा गायनाः। क्रीडन्ति श्रोत्रेण, रमन्ते मनसा, परिचारयन्ति कायवाक्परिस्पन्दैः। परिखाः खातयः। अनुसारिवारिवाहिन्य इति वाताद्यनुसारिणा जलप्रवाहेण युक्ताः। पद्मं रक्तकमलम्। पुण्डरीकं सितपद्मम्। अभिजाताभिजातरिति प्रणीतप्रणीतैः। सुगन्धशब्दः सुरभिपर्यायः। तत्पुष्करिणीनामित्युद्यानपुष्करिणीनां प्रमाणम्। समन्तादिति सर्वपार्श्वेषु। क्रोशः क्रोश इति वीप्सा। नीलादिपदानि प्राग्व्याख्यातानि। उपनिकूजिता बुद्धनेत्री प्रज्ञापारमिता। तस्या चित्रीकारः परः प्रसादः। तेनानुगतं सुगतेभ्यः श्रुतचित्तं येषां ते तथा। तेषां मध्ये श्रृङ्गाटकस्येति सम्बन्धः। समन्तादिति प्रतिपार्श्वम्। गृहपरिभोग इति गृहस्य परिवेष्टः। किमर्थमित्याह। उपभोगरिभोगायेति। उपभोगः फलपुष्पादीनाम्। परिभोगः साकल्येन भोगो वनविहारादिना। विवरं सन्धिः। तस्मिन्नन्तरं अवकाशः। समर्पितः सङ्गमितः। तैरवकाशगुणैः। सर्वेन्द्रियाणामनुग्रहः समन्वङ्गः। तद्योगात् समन्वङ्गी क्रीडति वाचा। रमते मनसा। परिचारयति कायेन। तावत्कालमिति परिमितकालम्। तत इति क्रीडादिकालादूर्ध्वम्। त्रिकालमिति प्राण्हमध्यान्हापरान्हेषु। आसनस्य विशेषणं सुवर्णपादकमित्यादि। अर्धक्रोशमुच्चस्त्वेनेति यावत्। तूलिकया वा आस्तीर्णं गोणिकया वा गर्भोलिकाचीनांशुकप्रत्यास्तरणम्। उपरि सा अस्येति उपरिगर्भोलिकम। काशिकवस्त्रं वाराणसेयकं दिव्यं वा। तत् प्रत्यास्तरणमस्येति तथोक्तम्। समं यथा भवति न विषमं तथा धारयन्ति प्रमाणवभ्दिः स्तम्भैः। सहिताः समग्राः। निरताः सावधानाः। कथमित्याह। किमयं संस्थित इति। कुत इत्याह। सुसंस्थितेत्यादि। मुक्ताविचित्रितं पर्यन्तेषु हारार्द्धहाराणां प्रलम्बनात्, मध्ये च स्थूलमुक्ताकलापस्य। अभ्यवकिरन्ति पुरस्तात्। प्रकरन्ति त्रिषु पार्श्वेषु। संप्रविकिरन्ति पुनश्चतुर्ष्वपि पार्श्वेषु। धर्माशयविशुद्ध्येति धर्मे या तेषां श्रद्धाच्छन्दयोः शुद्धिः। धर्माय गौरवं कल्याणमित्रत्वात्। सन्निश्रयता भाजनता। श्रद्धार्हे या श्रद्धधानता तया। विनिपातो दुर्गतिगमनम्। अविष्टितं अविच्छिन्नम्। तुष्ट इति प्रीतः। उदग्र इति तया प्रीत्या उन्नतपूर्वकायः। तदेकतानत्वात् आत्तमनस्कः। प्रीतेरुत्कर्षात् प्रमुदितः। प्रीतिसहगतः प्रसादः प्रीतिसौमनस्यम्। तज्जातमस्येति तथोक्तः। तस्य श्रृणोति स्मेति सम्बन्धविवक्षयाऽपादाने षष्ठी।
सर्वधर्मेष्वनिश्रितसंज्ञामिति। यथैतर्हि मे धर्मोद्गतदेशनया प्रतिभासः सनिधा(दा)नमनाश्रितः। एवं हेतुनियममनाश्रिताः सर्वधर्मा इत्येनां संज्ञामत्यन्तसमाहिताम्। अस्याः संज्ञायाः प्रभावात्किमभूदित्याह। तस्येत्यादि। समाधय एव मुखानि महोपायत्वात्। सर्वधर्माणां स्वभावाः स्वलक्षणानि। तेषां व्यवलोकनो द्रष्टा। तेषां अनुपलब्धिरसत्तानिश्चयः। सर्वधर्माणां निर्नानात्वं समता स्वलक्षणानामभावात्। तदालम्बनः समाधिस्तथोक्तः। सा च समता तथता। तया निर्विकारान्सर्वधर्मान् पश्यतीति सर्वधमनिर्विकारदर्शी। एवं यावत्सर्वतथागतदर्शी समाधिर्वेदितव्यः। एषु समाधिष्विति क्रमेण सर्वेषु स्थितः सन्। दशदिशोऽस्मिन्निति दशदिग्लोकः सर्वलोकधातव इत्यर्थः। तत्र बुद्धान् भगवतोऽप्रमेयासंख्येयान् पश्यति स्म। नैकस्मिन् कालेऽनेकस्तथागत एकस्यैव सर्वसत्त्वार्थक्रियासु शक्तेरिति चेत्। नित्यमेक एव बुद्धस्तस्यैवानन्तमायुरधिष्ठातुं शक्तेरिति किन्नेष्यते ? हेतुबलादन्येपि भवन्तीति चेत्। हेतुबलादेव तर्हि युगपदनन्तेषु लोकधातुष्वनन्तास्तथागता जायन्त इति को विरोधः ? यथा बुद्धौ चक्रवर्तिनौ सकृदेकत्र चतुर्द्वीपके लोकधातौ नोत्पद्येते निःसपत्नकर्मकारित्वात् तथा तथागतौ त्रिसाहस्रे लोकधाताविति महारथैः क्षुण्णमेतत्।
गर्ति गता इति। गतिरप्रतिद्यातः। तां प्राप्ताः। शिक्षापित इति शिक्षां प्रापितः। तत्कृतमिति। यदेव तेन पुर्व कृतम्। धारयितव्यं चेतसि न विस्मर्तव्यम्। चेलं वस्त्रम्। तस्य उण्डुकः शिरशाटक इत्यर्थः। उत्कण्ठा शोकः। परितसनं दुःखासिका। काष्ठागता प्रीतिः प्रेम। गुणवत्सु चेतसोऽकालुष्यं प्रसादः। तद्गुणेषु विस्मयः चित्रीकारः। अर्भ्यहणं गौरवम्। कतमं शब्दमित्यत आह। घोषमित्यादि। कतमं भोषमिंत्याह। कः पुरेषेणेत्यादि। अतिक्रामयिष्यतीति मितां ह्रस्वो न भवति। "वा चित्तविरागे" इत्यतो वाशब्दानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषा। विज्ञानाच्च। अतिशब्दश्चात्र अपशब्दार्थे वर्तते। अतः पञ्चमी युक्ता भवति। यन्नुशब्दस्तस्मादर्थे। पर्युत्थापयामासेति व्यग्रीकृतवान्। यथेति यतः। अस्थिमज्जयाश्चेति। मज्जन्शब्दस्य लिङ्गव्यत्ययेन स्त्रियां डाप् सीमावत्। कल्यचित्त इति तेनैव हर्षेण कर्मण्यचित्तः। ततश्च द्विगुणीभूतहर्षत्वात् प्रमुदितचित्तः। गुणजातिः मनुष्यसामान्यो गुणः। विशेषस्तु मनुष्यातिक्रान्तो गुणः। क्षमन्ते चेति स्वयं कर्तव्यतयापि रोचनात्। विषयितेति शक्तिः।
विदिताभिप्राय आह। अल्पोत्सुक इत्यादि। उत्सुक औत्सुक्यम्। यत्तत् क्षणं लवमपि तत्। तन्मुहूर्तमपि तत्। त्रयाणामुपादानं तु श्रोतृणां श्रद्धभेदात्। निष्प्रतिभान इत्युद्देशः। सदाप्ररुदितस्येत्यादिनिर्देशः। उत्तर इति उत्तरनिमित्तम्। अप्रतिपद्यमानोऽलभमानः। दद्ध्वमिति दद् दाने। वाद्यप्रकृतयो वाद्यप्रकाराः। प्रभूताः प्रकारबाहुल्यात्। विपुलाः प्रतिप्रकारमानन्त्यात्। भोगा अर्थाः। सर्वलोकविशिष्टा इति सर्वलोकातिक्रान्ताः।
उपरिष्टान्मूर्ध्न इति उपरि शिरसः। प्रातिष्ठत इति प्रशब्दः प्रतेरर्थे। विहायसीत्यन्तरिक्षे। प्राञ्चोऽञ्जलयः प्राञ्जलयः। स्फुट इति प्राप्तः। सहदर्शनादिति दर्शनात्कारणाद्दर्शनेन सहैवैत्यर्थः॥
सदाप्ररुदितोपलक्षितः परिवर्तस्तत्परिवर्तः॥ आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमानाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकरशान्तिविरचितायां त्रिशत्तमः परिवर्तः॥


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
सहयुक्तेऽप्रधाने॥ २।३।१९
पदच्छेदः॥
सहयुक्ते ७।१ अप्रधाने ७।१ तृतीया १।१ १८
काशिका-वृत्तिः
सहयुक्ते ऽप्रधाने २।३।१९
सहार्थेन युक्ते अप्रधाने तृतीया विभक्तिर् भवति। पुत्रेण सहागतः पिता। पुत्रेण सह गोमान्। पितुरत्र क्रियादिसम्बन्धः शब्देन उच्यते, पुत्रस्य तु प्रतीयमान इति तस्याप्राधान्यम्। सहार्थेन च योगे तृतीयाविधानात् पर्यायप्रयोगे ऽपि भवति, पुत्रेण सार्धम् इति। विना ऽपि सहशब्देन भवति, वृद्धो यूना १।२।६५
इति निदर्शनात्। अप्रधाने इति किम्?
शिष्येण सहोपाद्यायस्य गौः।
न्यासः
सहयुक्तेऽप्रधाने। , २।३।१९
क्रियागुणद्रव्यसम्बन्धे हि सति सहयोगो भवति। अतः "पुत्रेण सहागतः" इत्यादीनि क्रियादिसम्बन्धे यथाक्रमुदाहरणानि वृत्तिकृतोपन्यस्तानि। सर्वत्र च पुत्रस्यात्राप्रधान्यमिति ततस्तृतीया भवति। ननु चोभयोरपि पितापुत्रयोः क्रियादिसम्बन्धः प्रतीयते, तत्कुतः पुत्रस्याप्राधान्यमितरस्य प्रधानभाव इत्याह-- "पितुरत्र" इत्यादि। "यद्य्प्युभयगतः क्रियादिसम्बन्धः प्रतीयते, तथाऽप्युपात्तशब्दव्यापारापक्षया प्रधानाप्रधानव्यवस्थाः-- शब्देन यस्य क्रियादिसम्बन्धः प्रत्याय्यते तत् प्रधानमितरदप्रधानमिति। इह तु पितुरव क्रियादिसंबन्धः प्रत्याय्यते शब्देन, न तु पुत्रस्य। कुत एतत्? शब्दशक्तस्वाभाव्यात्। तथाविधा हि शब्दशक्तिर्यतः पितुरेवात्र क्रियादिसम्बन्धं श्नोति प्रतिपादयितुम्, न पुत्रस्येति; एवञ्चागत इत्यादवेकवचनमुपपद्यते; अन्यथा हि द्वित्वाद्द्विवचनं स्यात्, यथा-- पिततापुत्रावागताविति। "पुत्रस्य तु प्रतीयमानत्वादप्राधान्यम्" इति। अर्थात्स पुनरर्थः सहार्थयोगः। स च भेदाधिष्ठानत्वात् पुत्रस्य क्रियादिसम्बन्धमन्तरेण न सम्भवतीति सम्बन्धस्य नान्तरीयकत्वात् पुत्रस्यापि क्रियादिसम्बन्धं प्रत्याययति। "सहार्थेन योगे तृतीयाविधानात्" इति। कुतः पुनरेतदवगतं सहार्थेन योगे तृतीयाविधानमिति? युक्तग्रहणात्। तस्य चैतदेव प्रयोजनम्-- सहार्थेन योगे तृतीया यथा स्यात्, नान्यत्। "शिष्येण सहोपाध्यायस्य गौः" इति। अत्र द्रव्यसम्बन्धः षष्ठ()ऐवोपाध्यायस्योच्यत इत्यस्य प्राधान्यात्। तत्रासत्यप्रधानग्रहणे प्रधानेऽप्युपाध्याये स्यात्। ननु च परत्वात् षष्ठी भविष्यति? न भविष्यति; अशेषत्वात्। सति त्वप्रधानग्रहणे शेषोऽयं सम्पद्यत इति षष्ठी॥
बाल-मनोरमा
सहयुक्तेऽप्रधाने ५५६, २।३।१९
सहयुक्ते। "पृथग्विनानानाभिः" इतिवत् सहेनेत्येव सिद्धे युक्तग्रहणं सहार्थकशब्दानां साकमित्यादीनामपि ग्रहणार्थमित्याह--सहार्थेनेति। पुत्रेणेति। पितुरत्रागमनक्रियासंबन्धः शाब्दः, पुत्रस्य तु तत्साहित्यगम्य आर्थिक इति तस्याऽप्राधान्यम्। यद्यप्यागमनक्रियाकर्तृत्वादेव पुत्रात्तृतीया सिद्धा तथापि "पुत्रेण सह स्थूल" इत्याद्येवास्य मुख्योदाहरणमिति भाष्ये स्पष्टम्। अर्थग्रहणस्य प्रयोजनमाह--एवं साकमिति। ननु "पुत्रेणागतः पिते"त्यत्र सहादिशब्दाऽभावात्कथं तृतीयेत्यत आह--विनापीति। वृद्धो यूना तल्लक्षणश्चेदि"ति सूत्रे सहादिशब्दाऽभावेऽपि तदर्थावगमेऽपि तृतीयानिर्देशदर्शनादित्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
सहयुक्तेऽप्रधाने ४९८, २।३।१९
सहयुक्ते। "सहेनाऽप्रधाने"इत्येव वाच्ये युक्तग्रहणार्थग्रहणमित्याह--सहार्थेनेति। सहार्थकशब्देनसह--साकं--सार्धमित्यादिनेत्यर्थः। पुत्रेणेति। पितुरेवागमनक्रियासम्बन्धः शाब्दः, पुत्रस्य त्वार्थ इत्येतावतौवाऽस्याऽप्राधान्यमुच्यते। अप्रधानग्रहणं त्युक्तं शक्यम्। न चैवं पितुरपि तृतीयापत्तिः, तत्र प्रातिपदिकार्थमात्रे अन्तरङ्गत्वात्प्रथमोपपत्तेः। न च यत्र प्रथमा न प्राप्नोति "पुत्रेण सह पितुरागमन"मित्यादौ तत्र प्रधानात्पितुरपि तृतीया स्यादतस्तद्वारणायाऽप्रधानग्रहणमावश्यकमिति वाच्यम्। कारकव्भक्तेर्बलीयस्त्वात् "कर्तृकर्मणोः कृति"इति षष्ठ()आ एव तत्र प्रवृत्तेरिति दिक्।


text:
२१ चुड्डबोधि-जातकम्
Technical Details
२१. चुड्डबोधि-जातकम्
क्रोधविनयाच्छत्रूनुपशमयति, वर्धयत्येव त्वन्यथा। तद्यथानुश्रूयते-
बोधिसत्त्वः किल महासत्त्वः कस्मिंश्चिन्महति ब्राह्मणकुले गुणाभ्यासमाहात्म्यादतिवृद्धयशसि प्रतिनियतसमृद्धिगुणे राजसत्कृते दैवतसंमते लोकस्य जन्म प्रतिलेमे। कालानामत्ययेनाभिवृद्धः कृतसंस्कारकर्मा श्रुतगुणाभ्यासादचिरेणैव विद्वत्सदस्सु प्रकाशनामा बभूव।
कीतिर्विद्वत्सदस्स्वेव विदुषां प्रविजृम्भते।
रत्नज्ञेष्विव रत्नानां शूराणां समरेष्विव॥१॥
अथ स महात्मा प्रव्रज्याकृतपरिचयत्वात्पूर्वजन्मसु स्वभ्यस्तधर्मसंज्ञत्वात्प्रज्ञावदातमतित्वच्च न गेहे रतिमुपलेभे। स कामान् विग्रहविवादमदवैरस्यप्राचुर्याद्राजचौरोदकदहनविप्रियदायादसाधारणत्वादतृप्तिजनकत्वादनेकदोषायतनत्वाच्च सविषमिवान्नमात्मकामः परित्यज्य संहृतकेशश्मश्रुशोभः काषायविवर्णवासाः परित्यक्तगृहवेषविभ्रमः प्रव्रज्याविनयनियमश्रियमशिश्रियम्। तदनुरागवशगा चास्य पत्नी केशानवतार्याहार्यविभूषणोद्वहननिर्व्यापारशरीरा स्वरूपगुणशोभाविभूषिता काषायवस्त्रसंवीततनुरनुप्रवव्राज। अथ बोधिसत्त्वस्तपोवनानुगमनव्यवसायमस्य विद्त्वा तपोवनाध्यासनायोग्यतां च स्त्रीसौकुमार्यस्यावोचदेनां-भद्रे दर्शितस्त्वयायमस्मदनुरागस्वभावः। तदलमस्मदनुगमनं प्रत्यनेन व्यवसायेन ते। यत्रैव त्वन्याः प्रव्रजिताः प्रतिवसन्ति तत्र भवत्यास्ताभिरेव सार्ध प्रतिरूपं वस्तुं स्यात्। दुरभिसंभवानि ह्यरण्यायतनानि। पश्य-
शमशानशून्यालयपर्वतेषु वनेषु च व्यालमृगाकुलेषु।
निकेतहीना यतयो वसन्ति यत्रैव चास्तं रविरभ्युपैति॥२॥
ध्यानोद्यमादेकचराश्च नित्यं स्त्रिदर्शनादप्यपवृत्तभावाः।
निवर्तितुं तेन मतिं कुरुष्व कोऽर्थस्तबानेन परिभ्रमेण॥३॥
सा नियतमेनमनुगमनकृतनिश्चया बाष्पोपरुध्यमाननयना किंचिदीदृशं प्रत्युवाच-
यदि मे श्रमबुद्धिः स्यत्तवानुगमनोत्सवे।
किमित्येवं प्रपद्येय दुःख तव च विप्रियम्॥४॥
यत्तु नैव समर्थास्मि वर्तितुं रहिता त्वया।
इत्याज्ञातिक्रममिमं त्वं मम क्षन्तुमर्हसि॥५॥
इति सा द्वित्रिरप्युच्यमानायदा नेच्छति स्म निवर्तितुम्, ततो बोधिसत्त्व उपेक्षानिभृतमतिरस्यां बभूव।
स तयानुगम्यमानश्चक्रवाक इव चक्रवाक्या ग्रामनगरनिगमाननुविचरन् कदाचित्कृतभक्तकृत्यः कस्मिंश्चित्प्रविविक्ते श्रिमति नानातरुगहनोपशोभिते घनप्रच्छाये कृतोपकार इव क्वचित्क्वचिद्दिनकरकिरणचन्द्रकैर्नानुकुसुमरजोऽवकीर्णधरणितले शुचौ वनोद्देशे ध्यानविधिमनुष्ठाय सायान्हसमये व्युत्थाय समाधेः पांसुकूलानि सिव्यति स्म। सापि प्रव्रजिता तस्यैव नातीदूरे वृक्षमूलमुपशोभयमाना देवतेव स्वेन वपुषः प्रभावेण विराजमाना तदुपदिष्टेन मनस्कारविधिना ध्यायति स्म।
अथ तत्रत्यो राजा वसन्तकालजनिताभ्यधिककिसलयशोभानि भ्रमद्भ्रमरमधुकरीगणोपकूजितानि प्रमत्तकोकिलकुलकिलकिलानि प्रहसितकमलकुवलयालंकृताभिलषणियजलाशयानि विविधकुसुमसंमोदगन्धाधिवासितसुखपवनान्युपवनानि समनुविचरंस्तं देशमुपजगाम।
विचित्रपुष्पस्तबकोज्ज्वलानि कृतच्छदानीव वसन्तलक्ष्म्या।
वाचालपुंस्कोकिलबर्हिणानि सरोरुहाकीर्णजलाशयानि॥६॥
समुद्भवत्कोमलशाद्वलानि वनानि मत्तभ्रमरारुतानि।
आक्रीडभूतानि मनोभवस्य द्रष्टुं भवत्येव मनःप्रहर्षः॥७॥
अथ स राजा सविनयमभिगम्य बोधिसत्त्वं कृतप्रतिसंमोदनकथस्तत्रैकान्ते न्वषिदत। स तां प्रव्रजितामतिमनोहरदर्शनामभिवीक्ष्य तस्या रूपशोभया समाक्षिप्यमागहृदयो नूनमस्येयं सहधर्मचारिणीत्यवेत्य लोलस्वभवत्वात्तदपहरणोपायं विममर्श।
श्रुतप्रभावः स तपोधनानां शापार्चिषः क्रोषहुताशनस्य।
संक्षिप्तधैर्योऽपि मनोभवेन नास्मिन्नवज्ञारभसो बभूव॥८॥
तस्य बुद्धिरभवत्-तपःप्रभावमस्य ज्ञात्वा शक्यमत्र तद्युक्तं प्रवर्तितुं नान्यथा। यद्ययमस्यां संरागवक्तव्यमतिर्व्यक्तमस्मिन्न तपःप्रभावोऽस्ति। अथ वीतरागः स्यान्मन्दापेक्षो वा ततोऽस्मिन् संभाव्यं तपःप्रभवमाहात्म्यम्। इति विचिन्त्य स राजा तपह्प्रभावजिज्ञासया बोधिसत्त्वं हितैषिवदुवाच-भोः प्रव्रजित प्रचुरधूर्तसाहसिकपुरुषेऽस्मिंल्लोके न युक्तमत्रभवतो निराक्रन्देषु वनेष्वेवं प्रतिरूपयानया सहधर्मचारिण्या सह विचरितुम्। अस्यां हि ते कश्चिदपराध्यमानो नियतस्मानप्युपक्रोशभाजनीकुर्यात्। पश्य
एवं विविक्तेषु तपःकृशं त्वां धर्मेण सार्धं परिभूय कश्चित्।
इमां प्रसह्यापहरेद्यदा ते शोकात्परं किं बत तत्र कुर्याः॥९॥
रोषप्रसङ्गो हि मनःप्रयाथी धर्मोपमर्दाद्यशसश्च हन्ता।
वसत्वियं तेन जनान्त एव स्त्रीसंनिकर्षेण च किं यतीनाम्॥१०॥
बोधिसत्त्व उवाच-युक्तमाह महाराजः। अपि तु श्रूयतां यदेवंगतेऽर्थे प्रपद्येय-
स्यादत्र मे यः प्रतिकूलवर्ती दर्पोद्भवादप्रतिसंख्यया वा।
व्यक्तं न मुच्येत स जीवतो मे धाराधनस्येव धनस्य रेणुः॥११॥
अथ स राजा तीव्रापेक्षोऽयमस्यां तपःप्रभावहीन इत्यवज्ञाय तं महासत्त्वं तदपायनिराशङ्कः कामरागवशगः स्त्रीसंदर्शनाधिकृतान् पुरुषान् समादिदेश-गच्छतैतां प्रव्रजितामन्तःपुरं प्रवेशयतेति। तदुपश्रुत्य सा प्रव्रजिता व्यालमृगाभिद्रुतेव वनमृगी भयविषादविक्लवमुखी बाष्पोपरुध्यमाननयना गद्गदायमानकण्ठी तत्तदार्तिवशाद्विललाप-
लोकस्य नामार्तिपराजितस्य परायणं भूमिपतिः पितेव।
स एव यस्य त्वनयाबहुः स्यादाक्रन्दनं कस्य नु तेन कार्यम्॥१२॥
भ्रष्टाधिकारा बत लोकपाला न सन्ति वा मृत्युवशं गता वा।
न त्रातुमार्तानिति ये सयत्ना धर्मोऽपि मन्ये श्रुतिमात्रमेव॥१३॥
किं वा सुरैर्मे भगवान् यदेवं मद्भागधेयैर्धृतमौन एव।
परोऽपि तावन्नौ रक्षणीयः पापात्मभिर्विप्रतिकृष्यमाणः॥१४॥
नश्येति शापाशनिनाभिमृष्टः स्याद्यस्य शैलः स्मरनीयमूर्तिः।
इत्थंगतायामपि तस्य मौनं तथापि जीवामि च मन्दभाग्या॥१५॥
पापा कृपापाततरा न वाहमेवंबिधामापदमभ्युपेता।
आर्तेषु कारूण्यमयी प्रवृत्तिस्तपोधनानां किमयं न मार्गः॥१६॥
शङ्के तवाद्यापि तदेव चित्ते निवर्त्यमानास्मि न यन्निवृत्ता।
तवाप्रियेणापि मयेप्सितं यदात्मप्रियंहा तदिदं कथं मे॥१७॥
इति तां प्रव्रजिता करुनविलापाक्रन्दितरुदितमात्रपरायणां ते राजसमादिष्टाः पुरुषा यानमारोप्य पश्यत एव तस्य महसत्त्वस्यान्तःपुराय निन्युः। बोधिसत्त्वोऽपि प्रतिसंख्यानबलात्प्रतिनुद्य क्रोधबलं तथैब पांसुकूलानि निःसंक्षोभः प्रशान्तचेताः सीव्यति स्म। अथैनं स राजोवाच-
अमर्षरोषाभिनिपातिताक्षरं तदुच्चकैर्गर्जितमूर्जितं त्वया।
हृतां च पश्यन्नपि तां वराननामशक्तिदीनप्रशमोऽस्यवस्थितः॥१८॥
तद्दर्शय स्वां भुजयो रुषं वा तेजस्तपःसंश्रयसंभृतं वा।
आत्मप्रमाणग्रहणानभिज्ञो व्यर्थप्रतिज्ञो ह्यधिकं न भाति॥१९॥
बोधिसत्त्व उवाच-अव्यर्थप्रतिज्ञमेव मां विद्धि महाराज।
योऽभून्ममात्र प्रतिकूलवर्ती विस्पन्दमानोऽपि स मे न मुक्तः।
प्रसह्य नीतः प्रशमं मया तु तस्माद्यथार्थैव मम प्रतिज्ञा॥२०॥
अथ स राजा तेन बोधिसत्त्वस्य धैर्यातिशयव्यञ्जकेन प्रशमेन समुत्पादिततपस्विगुणसंभावनश्चिन्तामापेदे-अन्यदेवानेन ब्राह्मणेनाभिसंधाय भाषितम्, तदपरिज्ञायास्माभिश्चापलकृतमिदमिति जातप्रत्यवमर्शो बोधिसत्त्वमुवाच-
कोऽन्यस्तवाभूत्प्रतिकूलवर्ती यो विस्फुरन्नेव न ते विमुक्तः।
रेणुः समुद्यन्निव तोयदेन कश्चोपनीतः प्रशमं त्वयात्र॥२१॥
बोधिसत्त्व उवाच-श्रृणु महाराज!
जाते न दृश्यते यस्मिन्नजाते साधु दृश्यते।
अभून्मे स न मुक्तश्च क्रोधः स्वाश्रयबाधनः॥२२॥
येन जातेन नन्दन्ति नराणामहितैषिणः।
सोऽभून्मे न विमुक्तश्च क्रोधः शात्रवनन्दनः॥२३॥
उत्पद्यमाने यस्मिंश्च सदर्थं न प्रपद्यते।
तमन्धीकरणं राजन्नहं क्रोधमशीशमम्॥२४॥
येनाभिभूतः कुशलं जहाति प्राप्तादपि भ्रश्यत एव चार्थात्।
तं रोषमुग्रग्रहवैकृताभं स्फुरन्तमेवानयमन्तमन्तः॥२५॥
काष्ठाद्यथाग्निः परिमथ्यमानादुदेति तस्यैव पराभवाय।
मिथ्याविकल्पैः समुदीर्यमाणस्तथा नरस्यात्मवधाय रोषः॥२६॥
दहनमिव विजृम्भमाणरौद्रं शमयति यो हृदयज्वरं न रोषम्।
लघुरयमिति हीयतेऽस्य कीर्तिः कुमुदसखीव शशिप्रभा प्रभाते॥२७॥
परजनदुरितान्यचिन्तयित्वा रिपुमिव पश्यति यस्तु रोषमेव।
विकसति नियमेन तस्य कीर्तिः शशिन इवाभिनवस्य मण्डलश्रीः॥२८॥
इयमपरा च रोषस्य महादोषता-
न भात्यलंकारगुणान्वितोऽपि क्रोधाग्निना संहृतवर्णशोभः।
सरोषशल्ये हृदये च दुःखं महार्हशय्याङ्कगतोऽपि शेते॥२९॥
विस्मृत्य चात्मक्षमसिद्धिपक्षं रोषात्प्रयात्येव तदुत्पथेन।
निहीयते येन यशोऽर्थसिद्ध्या तामिस्रपक्षेन्दुरिवात्मलक्ष्म्या॥३०॥
रोषेण गच्छत्यनयप्रपातं निवार्यमाणोऽपि सुहृज्जनेन।
प्रायेण वैरस्य जडत्वमेति हिताहितावेक्षणमन्दबुद्धिः॥३१॥
क्रोधाच्च सात्मीकृतपापकर्मा शोचत्यपायेषु समाशतानि।
अतः परं किं रिपवश्च कुर्युस्तीव्रापकारोद्धतमन्यवोऽपि॥३२॥
अन्तःसपत्नः कोपोऽयं तदेवं विदितं मम।
तस्यावलेपप्रसरं कः पुमान् मर्षयिष्यति॥३३॥
अतो न मुक्तः कोपो मे विस्फुरन्नपि चेतसि।
इत्यनर्थकरं शत्रुं को ह्युपेक्षितुमर्हति॥३४॥
अथ स राजा तेन तस्याद्भुतेन प्रशमगुणेन हृदयग्राहकेण च वचसाभिप्रसादितमतिरुवाच--
अनुरूपः शमस्यास्य तवायं वचनक्रमः।
बहुना तु किमुक्तेन वञ्चितास्त्वददर्शिनः॥३५॥
इत्यभिप्रशस्यैनमभिसृत्यैवास्य पादयोन्र्यपतत् अत्ययदेशनां च चक्रे। तां च प्रव्रजितां क्षमयित्वा व्यवसर्जयत्, परिचारक चात्मानं बोधिसत्त्वस्य निर्यातयामास।
तदेवं क्रोधविनयाच्छत्रूनुपशमयति, वर्धयत्येव त्वन्यथा, इति क्रोधविनये यत्नः कार्यः। एवमवैरेण वैराणि शाम्यन्ति, संयमतश्च वैरं न चीयते। एवं चोभयोरर्थं चरत्यक्रोधन इत्येवमादिषु क्षमानुशंसाप्रतिसंयुक्तेषु सूत्रेषु वाच्यम्। क्रोधादीनवकथायां तथागतमाहात्म्ये चेति।
॥इति चड्डुबोधि-जातकमेकविंशतितमम्॥


text:
पर्यावरणशिक्षा
अन्तर्विषयाः
- १ पर्यावरणशिक्षाया: आवश्यकता
- २ पर्यावरणशिक्षाया:उद्देश्यानि
- ३ पर्यावरणशिक्षाया: महत्त्वम्:
- ४ पर्यावरणशिक्षाया: पाठ्यक्रम:
- ५ पर्यावरणशिक्षाया: निर्देशकसिध्दान्ता:
- ६ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
- ७ सम्बद्धाः लेखाः
पर्यावरणशिक्षाया: आवश्यकता[सम्पादयतु]
अध्यायस्यास्याध्ययनेन एवं स्पष्टं भवति यत् प्राचीने काले अस्माकं पर्यावरणं संरक्षितं,संतुलितञ्चासीत् । यदि काचन पर्यावरणीय समस्या आयाति स्म तर्हि तेषां समाधानं सर्वे ॠषय: अनौपचारिक-रुपेण एव कुर्वन्ति स्म ।परं सम्प्रति जनसख्यावृध्द्या, औद्यागीकरणेन अन्यकारणेन च अस्माकं पर्यावरनं पूर्ण-रुपेण प्रदूषितमस्ति । प्रक्रुतौ एतत् सामर्थ्यं नास्ति येन पर्यावरणं पुन: सन्तुलितं भविष्यति । सम्प्रिति जीवनं जगति दुष्करं प्रतिभाति ।सर्वकारेण संस्थाभिक्ष्च ये उपाया: क्रियन्ते तेषां क्रियान्वयनं पूर्णरुपेण न भवितुमर्हति । यत:नागरिका: पूणजगरुका: न सन्ति । एतदर्थं पर्यावरणशिक्षा साम्प्रतिके युगे अतीव महत्त्वपूर्ण अस्ति । अस्या: आवश्वकता विषये यदि विचारयामो वयं तर्हि एकं स्वतन्त्रं पुस्तकं भविष्यति । अत: संक्षिप्ते एव दृक्पात: क्रियते ।
१.सौरमण्डले मात्रं " पृथ्वी " एवस एक: ग्रह: अस्ति यत्र जीवनं भवति ,भवितुमहर्ति वा । यदि इयं हि नष्टा भविष्यति, जीवाय अनुपयुक्ता भविष्यति , तर्हि जगति जीवनाऽभाव: भविष्यति । अत: अस्या: पर्यावरणशिक्षाया: आवश्यकतावलोक्यते यत् पृथिव्या: संरक्षणं पृथ्वीवासिनेभ्य: सुखप्रदजीवनप्रदानम् ।
२.समेषां पर्यावरणीयसमस्यानां मूलं भवति जनसंख्यावृध्दि: । जनसंख्यावृध्द्या एव प्रकृतौ असन्तुलनं जातमस्ति । सम्प्रति जनसंख्यावृध्दि: इत्थं भवति येन अस्माकं शृङ्खलितं प्रकृतिचक्रं विशृङ् लितं जातम् । प्रकृति-चक्रं व्यवस्थापनाय,भविष्यति सुरक्षितं, संरक्षितञ्च वातावरणं हस्तान्तरयितुं जनसंख्या-वृध्द्यवरोधनमावश्यकं भससवति ।अतस्तदर्थं जनजागरणाय अस्या: शिक्षाया: आवश्यकता वर्तते ।
३. अस्माकं प्रकृतौ संसाधनस्याभाव: न विद्यते । परं तेषां संसाधनानां ज्ञानं नास्ति अस्माकं पार्श्वे । फलत: वयं कष्टमनुभवम: । येषां संसाधनानां ज्ञानमस्ति तेषामुपयोग: सम्यक् न क्रियतेऽस्माभि: । तत्र ज्ञनाभाव: एव कारणम् । अत: प्राकृतिकसंसाधनानां विषये पूर्णज्ञानप्रदानाय शिक्षेयमावश्यकीति ।
४.प्रकृतौ मात्रं पादपा: वनस्पतय: एव सन्ति ये कार्बनडाइ-आक्साइड (co2)इति नामकं गैसम्, आँक्सिजन (o2) प्राणवायु: इति नामके गैसे परिवर्तयन्ति ।अपि च जीवानां कृते आँक्सीजननामकं गैसं महदावश्यकं भवति । यद्यस्य परिवर्तनमवरुध्दं भवति तर्हि प्रकृतौ असन्तुलंन भवति । अत एतदर्थं किं करणीयं किं न करणीयमित्येतदर्थमावश्यकीयं शिक्षा ।
५. सम्प्रति जगति औद्योगिक-क्रान्तिरागता, वैज्ञानिकसंसाधनानां बाहुल्यं जातम् । परमनेन प्रकृतौ कञ्चन प्रदूषणं जातम् । अत: प्रदूषणानि निवारणाय, पर्यावरणीयसमस्यां समाधानमन्वेष्टुमावश्यकीयं शिक्षा ।
पर्यावरणशिक्षाया:उद्देश्यानि[सम्पादयतु]
पर्यावरणशिक्षया: उद्देश्यानां निर्धारणं प्रारम्भत: एवम् ।(IEEP. International Environmental Education Plan.) अन्ताराष्ट्रिय-पर्यावरण-शिक्षा योजनामाध्यमेन जातम् । अस्या: प्रथमा सगोष्टी ( International workshop On Environmental Education ) १३-२२ अक्तूबर १९७५ वर्षे बेलग्रेड (यूगोस्लाविया) नगरे जाता । अस्यां कार्यशालायां बेलग्रेडघोषणापत्रस्य निर्माणं जातम् ।अस्मिन्नेव घोषणापत्रे बेलग्रेडघोषणापत्रस्य निर्माणजातम् अस्मिन्नेव घोषणापत्रे पर्यावरणीयशिक्षाया: उद्देश्यानां यथा- १.जागृति - सम्पूर्णपर्यावरणं प्रति तत्सम्बन्धिसमस्यां प्रति च जागृति: आनयनं , संवेदनशीलत्व-प्रदानञ्च । Awareness- To help individuals and social groups aquir an awareness of , and sensitivity to the total environmental and its allied problems. )
२.ज्ञानम्-सम्पूर्णपर्यावरणस्य तेषां समस्यानाञ्च सम्बन्धितसम-स्यानाञ्चाधारभूतज्ञानप्राप्ति: । Knowledge :- To help individuals and social groups acquire basic understanding of the total enviornment , its associated problems and humanity's crilially responsible presence and role in it .
३.अभिवृत्ति:- पर्यावरणसंरक्षणाय क्रियमाणं चिन्तनं प्रति, सामाजिकदायित्वनिर्वाहं प्रति तेषां , सुरक्षायै सुधारार्थं च क्रियमाणं कार्यं प्रति चाभिप्रेरणम्। Attitude- To help individuals and social groups acquire social values, strong feelings of concern for the enviornment and the motivation for activity participation in its protection and improvement.
४.कौशलसम्प्राप्ति:- शिक्षेयं पर्यावरणीयसमस्यानां समाधा-नान्वेषणार्थं कौशलप्राप्तौ सहायिका भवति । Skill.-To help individuals and social groups acquire the skills for solving environmental problems.
५.मूल्यांकनकौशलम्- शिक्षेयं पर्यावरणीयोपायस्य शैक्षिक-कार्य-क्रमस्य च पारिस्थितिक-सामाजिक-सौन्दर्यपरक-शैक्षिकपरिप्रेक्ष्ये च मूल्यांकनार्थं सहायिका भवति । Evaluation Ability-To help individuals and social groups evaluate environmental measures and education programmes in terms of ecological,political, economic, social,esthetic and educational factors.
६.सम्भागिता-शिक्षेयं पर्यावरणायसमस्यां प्रति, समस्यानामुचितं निश्चितञ्च समाधानान्वेषणं प्रति च महत्वभावनां, दायित्वभावनाञ्च विकासयति । Participation-To help individuals and social group develop a sence of responsibility and urgency regarding environmental problems so as to ensure appropriate action to solve those problems.
एतेषामुद्देश्यानां विभाजनं त्रिधा कर्तुं शक्यते[सम्पादयतु]
- १. भावात्मकम् - रुच्याधारितम्अभिवृत्याधारितं ,मूल्य-परिवर्त्अनाधारितञ्च ।
- २. संज्ञानात्मकलम्-स्मरणं, समस्यासमाधानम्,अवधारणानिर्माणञ्च ।
- ३. क्रियात्मकम्- शरीरिकाभ्यास:, योग:, व्यायामश्च ।
संज्ञानात्मकमुद्देश्यम्[सम्पादयतु]
- १. तत्कालीनपर्यावरणस्य ज्ञानप्रादानाय सहाय्यप्रदानम् ।
- २. जैविकाजैविकापर्यावरणयोरवबोधे सहाय्यप्रदानम् ।
- ३. भविष्यज्जगति अनियन्त्रितजनसंख्यावृध्दे:दुष्प्रभावस्य ज्ञानप्रदानम् ।
भावात्मकमुद्देश्यम्[सम्पादयतु]
- १. समीपस्थ-दूरस्थपर्याश्च वानस्पतिकं, जैविकञ्च प्रति अभिरुच्युत्पादनम् ।
- २. विविध-जातिं प्रति, प्रजाति प्रति, धर्म प्रति, संस्कृतिं प्रति च सहिष्णुता-प्रदर्श्नम् ।
- ३. स्वकीयस्य पर्यावरणस्य स्वच्छतां प्रति शुध्दतां प्रति चावधानं प्रदानम् ।
क्रियात्मकमुद्देश्यम्[सम्पादयतु]
- १. वायु-जल-ध्वनि-मृत्तिकादिप्रदूषणकार्यक्रमे सक्रियत्वेन भागग्रहणम् ।
- २. परित: स्वच्छताकार्यक्रमे भागग्रहणम् ।
- ३. नगरीय-नियोजने, ग्रामीण-नियोजने च भगग्रहणम् ।
- ४. खाद्यसामग्रीषु अनावश्यकतत्वानां, हानिप्रदतत्वानाञ्च मिश्रण-नियन्त्रणकार्यक्रमे भागग्रहणम् ।
- ५. अधिकांशभूमौ वृक्षारोपणकार्यक्रमस्यायोजनं ।
- ६. जलप्रदूषणसमस्यानिवारणार्थं , जलस्य महत्वविषये च ज्ञानप्रदानम्।
- ७. ध्वनिप्रदूषणे जायमानानां रोगाणां विषये ज्ञान-प्रदानम् ।
- ८. वृक्षाणाम्( वनानाम् ) अनावश्यककर्तनस्यावरोधनम् । परिपक्व वृक्षस्य स्थाने नूतनानां वृक्षाणामारोपणम् ।
- ९. वन्यजीवानां संरक्षणम् ।
- १०. अनावश्यकमृत्तिकाकर्तनस्यावरोधनम् ।
एवं प्रकारेण बेलग्रेडचार्टरस्यानुसारेण- पर्यावरणं सम्पूर्णरुपेण पश्यतु, यदि तत् प्राकृतिकं, पारिस्थितिकं, राजनैतिकम्, आथिकम्, औद्योगिकं,वैधानिकं, सास्कृतिकं, सौन्दर्यपरकञ्च भवतु । Consider the enviornment in its totally- Natural or manmade, ecological, political , economic , tecnological, social legislative, cultural and aesthetic .
पर्यावरणशिक्षाया: महत्त्वम्:[सम्पादयतु]
पर्यावरणीयसमस्याया: पर्यावरणसंरक्षणस्य वा विचार: यदा मानवमनस्सु समायात: तदैव जगति पत्यावरणशिक्षाया:महत्व-विषये चिन्तनं समारब्धम् । स्टाँकहोम( १९७२ ) नगरे समायोजिते मानवपर्यावरण्म् इति अन्ताराष्ट्रिये सम्मेलनेऽपि विषयेऽस्मिन् चिन्तनं जातम् ।अत: परं बेलग्रेडचार्टर (१९७५) इत्यस्याधारे तिबलिसी-अन्तर्देशीय -सम्मेलने (१९७७ ) पर्यावरण-शिक्षाया: कार्यक्रमस्य उपादेयत्वं स्पष्टं जातम् । अस्यानुसरेण पर्यावरण-शिक्षाया: महत्वमेवं भिवितुमर्हति ।
- १. पर्यावरणस्य सत्यं , तथ्यात्मकञ्च ज्ञानं जनेभ्य: प्रदानम् ।
- २. ज्ञानस्याधारे पर्यावरणस्यासन्तुलनस्य सम्भावितकारणान्वेषणम् ।
- ३. सन्निकटे भविष्ये आगम्यमानानां समस्यानां जीवाय विपत्ति -कराणां समस्यानाञ्च विषये पूर्वमेव ज्ञानप्रदानम् ।
- ४. समस्याअनां समाधानान्वेषणं , ज्ञापनम्, अवबोधनञ्च् ।
- ५. समस्यामवगन्तुं समाधानमन्वेष्टुञ्च जनानामन्तर्निहितश्क्तीनां विकास: ।
- ६. पर्यावरणसंरक्षणं प्रति, सुरक्षां प्रति, सम्बोधनं प्रति, जनान् अभिप्रेरणम् ।
- ७. सर्वमवगत्य जना: एवं कार्यं कुर्यु: इति विषयकं ज्ञानं जनेभ्य: ,नूतनेभ्य:सामाजकेभ्यश्च प्रदानम् ।
- ८. स्वयं सौविध्येन जिवेम्, अन्ये च सौविध्येन जीवेरन् इति भावना जनेषु जागरणम् ।
फलत: ज्ञातव्यं यत् शिक्षेयमद्यतनीया आवश्यकता वर्तते,अस्या: उपादेयत्वं स्वीकरणीयम् । अस्य कार्यक्रमस्य सफलतायै प्रयत्नीय: । अनया पर्यावरणस्य गुणवत्ता जीवनस्य गुणवत्ता चायाति ।
पर्यावरणशिक्षाया: पाठ्यक्रम:[सम्पादयतु]
पर्यावरणशिक्षानाम समेषां जीवजन्तूनां , वनस्पतीनां ,जैविकाजैविक -वस्तूनां , परिस्थितीनां ,वातावरणस्य चाध्ययनम् । फलत: अस्या: अध्ययनं मात्रम् औपचरिकरूपेण भावितुं नार्हति इति विचार्य एव तिबलिसीसंगूठ्या: इत्यस्या: शिक्षाया: विषयवस्तूनां निर्धारणंकृत: । यथा आङ्ग्लभाषायाम् -
- 1.The general public at every age at all levels of formal education for pupils studentsand teachers and in the various non formal educationa activities for young people and adults.
- 2. Specific occupational or social groups with a focus on those whose activity and influense have an importent bearing on the enviornment for instance , ingineers , architects , administrators and planners ,industrialists,trade unionists, policy -makers and agriculturalists,verious levels in formaland non-formal education should contribute to this training. It is importent ,moreover ,that the training of certain professionals and scientists involve with problems of the enviornment , such as biologist hydrologist sanitary engineers etc. include an interdiciplinary enviornmental component.
फलत: पर्यावरणईयशिक्षाया: व्यवस्था यदि एकात्मिका भवति तर्हि सर्वे लाभप्रदा: नभवितुमर्हन्ति । अत: भवतु विषयवस्तुन: सैध्दान्तिक: पक्ष: एकात्मक: ,परं तस्य वर्गीकरणं विविधरूपेण करणीयमपेक्षते । एवं प्रकारकंविचारं स्वीकृत्य एव अस्याअ; शिक्षाया: पाठ्यक्रम: औपचारिका-र्ध्दौपचारिकानौपचारिकश्चेति त्रिध स्वीकृत: ।
१.औपचारिकी-पर्यावरणशिक्षा-पाठ्यक्रम :- Formal Enviornmental Education Curriculum - श्रेण्यामस्यां समाजस्य राष्ट्रास्य च प्रधानसमूह: छात्रसमूह: आगच्छति । स: छात्रसमूह: चतुर्षु स्तरेषु अध्दयनं करोति । यथा - प्राथमीकस्तर:, उच्चप्राथमीकस्तर:, माध्दमिकस्तर:,उच्चस्तरश्चेति । एतेषां स्तराणां के विषया: उपयुक्ता:इति परं चिन्तयाम: ,पूर्व त्वस्य पाठ्यक्रमस्य विषयवस्तूनिविचारयाम: ।
-
- स्वकीयं पर्यावरणं ,पृथ्वि: , सौरमण्डलं,पारिस्थितिकञ्च ।
- प्राकृतिकसंसाधनं , वनं , वन्यजीवा:, ऊर्जा, वायु:, जलं ,भूमि: राष्ठ्रियोद्यानम्, अभयारण्यञ्च।
- पर्यावरणीयप्रदूषणं , पर्यावरणीयसमस्या, जनसंख्यावृध्दि:, वाहनप्रदूषणं , ध्वनिप्रदूषणं , पर्यावरणीयनियमोपनियमाश्च ।
- स्वयंसेवीसंस्था: , पर्यावरणप्रन्ध:, विविधदेशीयस्तरेषु, अन्तराष्ट्रियस्तरेषु, च पर्यावरणशिक्षाकार्यक्रमा: ।
प्राथमिकस्तरे- स्तरेस्मिन् बालका: अनौपचारिकरूपेण, भ्रमणेन, दर्शनेन ,कार्यक्रमेण वा शिक्षाग्रहणे तत्परा: भवन्ति ।अत: एतै: माध्यमै: जलस्य,वायो:, भोजनस्य , स्वास्थ्यस्य, वनस्य च ज्ञानं प्रदातव्यम् ।
उच्चप्राथमिकस्तरे-स्तरेस्मिन् छात्रा: प्रकृते: प्राकृतिकसाधनेभ्यश्च परिचिता: भवन्ति । अत: तेभ्य: प्रदर्शनीमाध्यमेन ,विडियोफ़िल्ममाध्यमेन , लघुनाटकमाध्यमेन, कवितामाध्यमेन , पर्यावरणगीतिमध्यमेन, प्रहेलिकामाध्यमेन, क्रीडामाध्यमेन च पर्यावरणस्य ज्ञानप्रदानम् ।
माध्यमिकस्तरे-स्तरेस्मिन् छात्रा: स्वकीये क्षतिलाभादिविषये जानन्ति ।सामाजिककार्यक्रमेषु, च रुचिं प्रदर्शयन्ति । अत: ते नातिजटिलपर्यावरणीयसमस्याभि: परिचिता: भवितुमर्हन्ति । यथा- जनसंख्यावृध्दे: दुष्परिणाम:,खाद्यसामग्रीणामभाव:, विवधप्रकारकं प्रदूषणं, भूक्षरणं, वन्यजीवसंरक्षणमित्यादय: ।
उच्चस्तरे :-स्तरेस्मिन् महाविद्यालय:, विश्वविद्यालयश्चागच्छति । अस्यामवस्थायां छात्रेभ्य: पर्यावरणस्य विषयवस्तूनि , तेषां तथ्यात्मकं विश्लेषणं,देशस्य वास्तविकी स्थिति:, जनानां पर्याअवरणं प्रति उपेक्षित: व्यवहार:, विविधप्रकाराकाणि प्रदूषणानि, प्रादूषणकृत-हानि:, वन-वन्यजीवानां संरक्षणं , पर्यावरणसंरक्षणे वनस्य योगदानं, पर्यावरणकृत -हानि : ,वन-वन्यजीवानां संरक्षणं, पर्यावरणसंरक्षणे वनस्य योगदानं , पर्यावरणीयप्रबन्ध:, विविधस्तरेषु जनानामुत्तरदायित्वञ्चेत्यादिकस्य वृहदज्ञानं छात्रेभ्य: दातव्यम् । स्तरेऽस्मिन् पर्यावरणडिप्लोमाकोर्श इति प्रचालनीयम् ।
- २. अर्ध-औपचारिक- पर्यावरणषिक्षा-पाठ्यक्रम: Semiformal Enviornmental Education - सामान्यत: छात्रान् परित्यज्य जगत्यस्मिन् द्विप्रकारकौ जनौ निवसत: । अशिक्षित: शिक्षितश्च । प्राय: शिक्षिता: जना: सर्वकारिसंस्थाने, अर्धसर्वकारिसंस्थाने, वैयक्तिकसंस्थाने वा कार्यरता: सन्ति । एतेषु कार्यरतेषु केचन पर्यावरणं प्रदूषयन्ति अपि च केचन प्रदूषणं निवारयन्ति । यथा परिवहनकर्मचारिण: प्रदूषणकारका: भवन्ति ,औद्योगिकसंस्थासु कार्यरता: कर्मचारिण: अपि प्रदूषणस्य कारका: भवन्ति तथा पर्यावरणसंरक्षणकार्यक्रमेषु संलग्ना: कर्मचारिण: प्रदूषणनियन्त्रका: भवन्ति । अत: आवश्यकं भवति यत् सर्वविधकर्मचारिणां कृते पर्यावरणशिक्षाया: आवश्यकता वर्तते । परम् एते कर्मचारिण: औपचारिकरूपेण शिक्षाप्राप्तुं समर्था: न भवन्ति । अत: तेषां कृते समयबध्दा: पाठ्यक्रमा: सञ्चालनीया: येन ते अल्पे एव समये सम्पूर्णपर्यावरणकार्यक्रमे प्रशिक्षिता: भविष्यन्ति । यथा दशदिवसात्मक: पर्यावरणसप्ताह: कैप्शूलकोर्श इत्यादय: ।
- ३.अनौपचारिक -पर्यावरणशिक्षापाठ्यक्रम: Non-formal Environmental Education -ये जना: ग्रामेषु निवसन्ति, अशिक्षिता: सन्ति, औपचारिकशिक्षाग्रहणे असमर्था:सन्ति, तेषां कृतेऽपि शिक्षेयमावश्यकी अस्ति । यत: ग्रामिणा: जना: एव पर्यावरणसंरक्षणे सन्तुलने च अधिकतमं कार्यं कुर्वन्ति । अत: तेभ्य: पर्यावरणशिक्षाया: ज्ञानमवश्यं प्रदेयम् । यथा वैकल्पिक-ऊर्जाव्यवस्थाया: ( वायोगैस, सौर-ऊर्जा, जल-ऊर्जा ) ज्ञानं , कृषिसंरक्षणस्य ज्ञानं , पशु-सुरक्षाव्यवस्थाया: ज्ञानं , मृत्तिकासंरक्षणस्य ज्ञानं स्वच्छ-आवसस्य, स्वास्थ्यशिक्षाया:, व्याधे: , तन्निदानस्य, मद्यपाननिषेधस्य, धूम्रपाननिषेधस्य च ज्ञानम् । यत: एते सर्वे पर्यावरणस्य एव घटका: सन्ति । अनौपचारिकरूपेण इयं शिक्षा जनेभ्य:दातव्या । अस्या: साधनमपि अनौपचारिकरूपेण भवेत् । यथा दूरदर्शनमाध्यमेन, लघुनाटकमाध्यमेन, गीतमाध्यमेन, काष्ठपुत्तलिकानृत्यमाध्यमेन, लोक-गीतमाध्यमेन, जनसम्मर्दनमाध्यमेन, प्रदर्शिनीमाध्यमेन चेयं शिक्षा अशक्षितेभ्य: ग्रामीणेभ्यश्च जनेभ्य: दातव्या ।
पर्यावरणशिक्षाया: निर्देशकसिध्दान्ता:[सम्पादयतु]
(Guiding principles of Environmental Education)
- १. पूर्णताया: सिध्दान्त :-पर्यावरणं सदा सम्पूर्णरूपेण द्रष्टव्यम्, भवतु, तत्-प्राकृतिकं , मानवकृतं ,प्रायोगिकं ,सामागिकं वा पर्यावरणम् ।
- २. आजीवनप्रक्रिया-पर्यावरणशिक्षा आजीवनं प्रचलति । विद्यालयात् पूर्वमेवारभ्य औपचारिकानौपचारिकमाध्यमेन वाप्रचलन्तीयं शिक्षा मृत्यु-पर्यन्तं प्रचलति । अस्या:आवश्यकता जीवनस्य प्रत्येकस्मिन् क्षेत्रे भवति ।
- ३. अन्तर्विषयात्मकसिध्दान्त :-पर्यावरणशिक्षाया: प्रकार अन्तर्विषयक: भवेत् येन अन्येभ्य: विशिष्टपाठ्यविषयं संगृह्य सन्तुलितं परिदृश्यं प्रस्तुतं स्यात्।
- ४. सार्वबौमिकदृष्टिकोणात्मकसिध्दान्त:-पर्यावरणीयशिक्षया प्रमुखं पर्यावरणीयघटकं स्थानीयदृष्ट्या, क्षेत्रीयदृष्ट्या, अन्ताराष्ट्रियदृष्ट्या च परीक्षाणीयम् । अनेन जना: सर्वेषां भौगोलिक-क्षेत्रीय-पर्यावरण-परिस्थितीनामध्ययने समर्था: भवेयु: ।
- ५. सार्वकालिकताया:सिध्दान्त:-पर्यावरणशिक्षया यदा परिस्थितीनामवलोकनं क्रियते तदा प्राचीन-वर्तमान-संभावितस्थिती: अपि अवलोकनीय: , अवधेयश्च ।
- ६. सार्वत्रिकसिध्दान्त:- यदा पर्यावरणशिक्षया कश्चन विकास-कार्यक्रमस्य, वृध्दिकार्यक्रमस्य चायोजनं भवति तदा पर्या
वरणस्य सर्वे घटका: अवधेया भवेयु: ।
- ७. सहयोगिताया:सिध्दान्त:-अनया यदा समस्यासमाधानमन्विष्यते तदा राष्ट्रिय-अन्ताराष्ट्रिय-क्षेत्रीय-स्थानीयसहयोगा: स्वीकरणीया: । आवश्यकता च प्रोत्साहनीया: ।
- ८. नूतनेभ्य: अवसरप्रदानम्- यदि कश्च नूतन: जन: स्वकीयानुभवेन योजनानिर्माणं कुर्वन्ति, तर्हि तेभ्य: योग्यताप्रदानम्
- ९. संवेदनशिलताया:सिध्दान्त:-पर्यावरणीयसमस्याया: समाधानमन्वेष्टुं सर्वेभ्य: अवसर: प्रदातव्य: । परन्तु समस्यानां संवेदन-शीलतामवलोक्य, अन्वेषणकतृणाञ्च ज्ञानमवलोक्य एव अवसर: प्रदातव्य: ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- The Environmental Education Directory
- United Nations Environmental Education Programme (UNEP)
- Fourth International Conference on Environmental Education, Tbilisiplus30
- Earth Day Network
- The Belgrade Charter
- The Tbilisi Declaration
- OurEarth.org College Directory
- The National Environmental Education Foundation
- Council for Environmental Education (CEE)


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
अनुर्लक्षणे॥ १।४।८३
पदच्छेदः॥
अनुः १।१ ८५ लक्षणे ७।१ कर्मप्रवचनीयाः १।३ ८२ निपाताः १।३ ४६
काशिका-वृत्तिः
अनुर् लक्षणे १।४।८४
अनुशब्दो लक्षणे ध्योत्ये कर्मप्रवचनीयसंज्ञो भवति। शाकल्यस्य संहितामनु प्रावर्षत्। अनडुद्यज्ञमन्वसिञ्चत्। अगस्त्यमन्वसिञ्चत् प्रजाः। किम् अर्थम् इदम् उच्यते, यावता लक्षनैत्थम् भूताऽख्यान १।४।८९
इति सिद्धैवानोः कर्मप्रवचनीयसंज्ञा? हेत्वर्थं तु वचनम्। हेतुतृतीयां वाधित्वा द्वितीयाऽ एव यथा स्यात्।
न्यासः
अनुर्लक्षणे। , १।४।८३
"लक्षणाशब्दोऽत्र चिह्ने वर्तते" इति मत्वा कश्चिच्चोदयति-- "किमर्थम्" इत्यादि। इतरस्तु "लक्षणेत्थम्भूताख्यानभागवीप्सासु" १।४।८९
इत्यादौ सूत्रे। तत्र चिह्ने ज्ञापके वत्र्तमानस्य लक्षणशब्दस्य ग्रहणम्, इह तु कारके हेतौ, अतस्तेन न सिध्यतीत्येनाभिप्रायेण तं प्रत्याह-- "हेत्वर्थन्तु वचनम्" इत्यादि। तुशब्दोऽवधारणे-- हेत्वमर्थमेवेति। हेतुशब्दोऽतर् कारकहेतुवचनः, न ज्ञापकहेतुवचनः; अन्यथा ह्रपरिहार एवायं स्यात्। हेतुरर्थो यस्य तत्तथोक्तम्। हेतौ वत्र्तमानस्यानोः कर्मप्रवचनीयसंज्ञा यथा स्यादित्येवमर्थमिदं वचनमित्यर्थः। किमर्थं पुनहतौ वत्र्तमानस्य तस्येयं संज्ञा विधीयत इत्याह-- "हेतौ तृतीयायाम्" इत्यादि। संहिता हि वर्षणस्य हेतुः, अनुहुद्()द्यज्ञः सेकस्य, तथा हि-- संहितामनुनिशम्य श्रुत्वा प्रावर्षत्। अवुडुद्यज्ञञ्चानुनिशम्यासिञ्चत्। तत्र यदि हेतावनोरेषा संज्ञा नोच्येत शाकल्यस्य संहितामनु रप्रावर्रषदित्यादौ "हेतौ" २।३।२३
इति तृतीया स्यात्। तस्मात्तां बाधित्वा द्वितीयैव यथा स्यादित्येवमर्थ हेतावियं संज्ञाऽनोर्विधीयते॥
बाल-मनोरमा
अनुर्लक्षणे ५३९, १।४।८३
अनुर्लक्षणे। लक्षणे द्योत्ये इति। लक्ष्यलक्षणभावसंबन्धे द्योत्ये इत्यर्थः। उक्तसंज्ञ इति। कर्मप्रवचनीसंज्ञ इत्यर्थः। लक्ष्यते ज्ञायतेऽनेनेति लक्षणम्, तच्च हेतुभूतं विवक्षितम्, नतु वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युदितिवच्चिह्नमात्रम्, तथा सति "लक्षणेत्थ"मित्येव सिद्धेरिति वक्ष्यते। गत्युपसर्गसंज्ञापवाद इति। अनेन क्रियायोगे एव कर्मप्रवचनीयसंज्ञेति सूचितम्। "कर्मप्रवचनीयाः" इति महासंज्ञाकरणसामथ्र्यादन्वर्थत्वम्। कर्मेति क्रियोच्यते, तां प्रोक्तवन्तः कर्मप्रवचनीयाः, भूते कर्तरि बाहुलकादनीयप्र्रत्ययः, ततश्च क्रियामेव न द्योतयन्ति किंतु क्रियानिरूपितसंबन्धविशेषं द्योतयन्ति। एवं च अनुप्रत्यादिषु क्रियानिरूपितसंबन्धस्य द्योत्यत्वेन अन्वयात्तत्र गत्युपसर्गसंज्ञयोः प्राप्तिर्बोध्या।
तत्त्व-बोधिनी
अनुर्लक्षणे ४८५, १।४।८३
गत्युपसर्गसंज्ञापवाद इति। ननु "जपमनु प्रावर्ष"दित्यत्र वृ()ष्ट प्रत्यनोर्योगाऽभावेन क्रियायोगाऽभावादेतयोः संज्ञयोः प्राप्त्यभावात्कथं तदपवादत्वमस्याः सञ्ज्ञाया इति चेत्। अत्राहुः--गम्यमाननिशमनक्रियामपेक्ष्य तयोः प्राप्तिरस्तीति संभावनामात्रेण मूलस्य निर्बाधत्वात्। न चैवं कर्मंत्वादेव द्वितीयासिद्धौ किमनया संज्ञयेति वाच्यम्, जपस्य निशमनप्रयुक्तहेतुत्वाख्यसंबन्धविवक्षायां कर्मत्वाऽभावेन तृतीयायां प्राप्तायां तदारम्भात्। न चैवमपि "जपमनु निशम्य देवः प्रावर्षत्ित्यर्थावगमाल्ल्य[बन्त]लोपे पञ्चम्यपवादार्थैवेयं संज्ञाऽस्त्विति वाच्यम्। ल्य[बन्त]लोपे हि कर्मँणि अधिकरणे च पञ्चमी, जपस्य तु कर्मत्वादिना विवक्षाऽभावादिति। परापि हेतौतृतीयेत्यादि। अयं भावः--लक्षणे कर्मप्रवचनीयसंज्ञाया अवकाशो यो न हेतुः--"वृक्षमनु विद्योतते विद्यु"दिति, हेतुतृतीयाया अवकाशो "धनेन कुल"मित्यादि। "जपमनु प्रावर्ष"दित्यत्र तु देतुभूते लक्षणे परत्वात्तृतीया स्यात्तां बाधित्वा "अनुर्लक्षणे"इति पुनः संज्ञाविधानसामथ्र्याद्द्वितीयैव भवतीति। न च "तृतीयार्थे"इति सूत्रेणेह गतार्थता शङ्क्या, तस्य पुरस्तादपवादन्यायेन "सहयुक्तेऽप्रधाने"इत्येतावन्मात्रबाधकत्वात्। समाथ्र्यादिति। अत एव हेतुत्वपर्यन्तमपि शाब्दबोधे विषय इति स्वीक्रियते इति भावः। नदीमन्विति। द्वितीयायाः संम्बन्धोऽर्थः, षष्ठ()पवादत्वादेतद्द्वितीयायाः। स चेह संबन्धः साहित्यरूप एवेत्यनुना द्योत्यते।


text:
सूत्रम्
वर्षाल्लुक् च॥ ५।१।८७
काशिका-वृत्तिः
वर्षाल् लुक् च ५।१।८८
द्विगोः इत्येव। वर्षान्ताद् द्विगोर् निर्वृत्तादिष्वर्थेषु वा खः प्रत्ययो भवति। पक्षे ठञ्। तयोश्च वा लुग् भवति। एवं त्रीणि रूपाणि भवन्ति। द्विवर्षीणो व्याधिः, द्विवार्षिकः, द्विवर्षः। त्रिवर्षीणः, त्रिवार्षिकः, त्रिवर्षः। वर्षस्य अभविष्यति ७।३।१६
इत्युत्तरपदवृद्धिः। भाविनि तु त्रैवर्षिकः।
न्यासः
वर्षाल्लुक्? च। , ५।१।८७
"भाविनि तु त्रैवर्षिकः" इति। तत्र हि "अभविष्यति" ७।३।१६
इति वचनात्()। इहादिवृद्धिरेव भवति॥
बाल-मनोरमा
वर्षाल्लुक् च १७३०, ५।१।८७
वर्षाल्लुक् च। वा च लुगिति। "खठञो"रिति शेषः। द्विवर्षीम इति। खे रूपम्। द्विवर्ष इति। खठञोर्लुकि रूपम्।
तत्त्व-बोधिनी
वर्षाल्लुक् च १३३७, ५।१।८७
द्विवर्षीणो ब्याधिरिति। द्विवार्षिको मनुष्य इति। अत्र वदन्ति---मनुष्ये "चित्तवती"ति नित्यलुक्प्रसङ्गात् "मनुष्यो मनुष्यसदृशः प्रतिमादिः"इति व्याख्याय स्थितस्य गतिः समर्थनीयेति।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
विभाषाऽकर्मकात्॥ १।३।८५
पदच्छेदः॥
विभाषा १।१ अकर्मकात् ५।१ उपात् ५।१ ८४ रमः ५।१ ८३ परस्मैपदम् १।१ ७८
काशिका-वृत्तिः
विभाशा ऽकर्मकात् १।३।८५
रमः उपातिति च वर्तते। पूर्वेण नित्ये परस्मैपदे प्राप्ते विकल्प आरभ्यते। उपपूर्वद् रमतेरकर्मकाद् विभाषा परस्मैपदं भवति। यावद् भुक्तम् औपरमति, यावद् भुक्तम् उपरमते। निवर्तते इत्यर्थः।
न्यासः
विभाषाऽकर्मकात्। , १।३।८५
"यावद्भुक्तम्" इति। "यावदवधारणे" २।१।८
इत्यव्ययीभावः।"भुक्तम" इति। "नपवंसके भावे क्तः" ३।३।११४
इति क्तप्रत्ययः। यावन्ति भोजनानि तावद्भ्यो निवत्र्तत
इत्यर्थः। अथ वा-- यावद्()भुक्तमिति यथार्थे वीप्सायामव्ययीभावः। भोजनाद्भोजनन्निवत्र्तत इत्यर्थः॥


text:
३ औपम्यपरिवर्तः
Technical Details
३ औपम्यपरिवर्तः।
अथ खल्वायुष्मान् शारिपुत्रस्तस्यां वेलायां तुष्ट उदग्र आत्तमनाः प्रमुदितः प्रीतिसौमनस्यजातो येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य भगवतोऽभिमुखो भगवन्तमेव व्यवलोकयमानो भगवन्तमेतदवोचत्-आश्चर्याद्भुतप्राप्तोऽस्मि भगवन् औद्बिल्यप्राप्तः इदमेवंरूपं भगवतोऽन्तिकाद् घोषं श्रुत्वा। तत्कस्य हेतोः? अश्रुत्वैव तावदहं भगवन् इदमेवंरूपं भगवतोऽन्तिकाद् धर्मं तदन्यान् बोधिसत्त्वान् दृष्ट्वा बोधिसत्त्वानां च अनागतेऽध्वनि बुद्धनाम श्रुत्वा अतीव शोचामि अतीव संतप्ये, भ्रष्टोऽस्म्येवंरूपात् तथागतज्ञानगोचराद् ज्ञानदर्शनात्। यदा चाहं भगवन् अभीक्ष्णं गच्छामि पर्वतगिरिकन्दराणि वनषण्डान्यारामनदीवृक्षमूलान्येकान्तानि दिवाविहाराय, तदाप्यहं भगवन् यद्भूयस्त्वेन अनेनैव विहारेण विहरामि। तुल्ये नाम धर्मधातुप्रवेशे वयं भगवता हीनेन यानेन निर्यातिताः। एवं च मे भगवंस्तस्मिन् समये भवति-अस्माकमेवैषोऽपराधः, नैव भगवतोऽपराधः। तत्कस्य हेतोः? सचेद्भगवानस्माभिः प्रतीक्षितः स्यात् सामुत्कर्षिकीं धर्मदेशनां कथयमानः, यदिदमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमारभ्य, तेष्वेव वयं भगवन् धर्मेषु निर्याताः स्याम। यत्पुनर्भगवन् अस्माभिरनुपस्थितेषु बोधिसत्त्वेषु संधाभाष्यं भगवतोऽजानमानैस्त्वरमाणैः प्रथमभाषितैव तथागतस्य धर्मदेशना श्रुत्वोद्गृहीता धारिता भाविता चिन्तिता मनसिकृता। सोऽहं भगवन् आत्मपरिभाषणयैव भूयिष्ठेन रात्रिंदिवान्यतिनामयामि। अद्यास्मि भगवन् निर्वाणप्राप्तः। अद्यास्मि भगवन् परिनिर्वृतः। अद्य मे भगवन् अर्हत्त्वं प्राप्तम्। अद्याहं भगवन् भगवतः पुत्रो ज्येष्ठ औरसो मुखतो जातो धर्मजो धर्मनिर्मितो धर्मदायादो धर्मनिर्वृत्तः। अपगतपरिदाहोऽस्म्यद्य भगवन् इममेवंरूपमद्भुतधर्ममश्रुतपूर्वं भगवतोऽन्तिकाद् घोषं श्रुत्वा॥
अथ खल्वायुष्मान् शारिपुत्रस्तस्यां वेलायां भगवन्तमाभिर्गाथाभिरध्यभाषत—
आश्चर्यप्राप्तोऽस्मि महाविनायक
औद्बिल्यजातो इमु घोष श्रुत्वा।
कथंकथा मह्य न भूय काचित्
परिपाचितोऽहं इह अग्रयाने॥१॥
आश्चर्यभूतः सुगतान घोषः
काङ्क्षां च शोकं च जहाति प्राणिनाम्।
क्षीणास्रवस्यो मम यश्च शोको
विगतोऽस्ति सर्वं श्रुणियान घोषम्॥२॥
दिवाविहारमनुचंक्रमन्तो
वनषण्ड आरामथ वृक्षमूलम्।
गिरिकन्दरांश्चाप्युपसेवमानो
अनुचिन्तयामी इममेव चिन्ताम्॥३॥
अहोऽस्मि परिवञ्चितु पापचित्तै-
स्तुल्येषु धर्मेषु अनास्रवेषु।
यन्नाम त्रैधातुकि अग्रधर्मं
न देशयिष्यामि अनागतेऽध्वे॥४॥
द्वात्रिंशती लक्षण मह्य भ्रष्टा
सुवर्णवर्णच्छविता च भ्रष्टा।
बला विमोक्षाश्चिमि सर्वि रिञ्चिता
तुल्येषु धर्मेषु अहोऽस्मि मूढः॥५॥
अनुव्यञ्जना ये च महामुनीना-
मशीति पूर्णाः प्रवरा विशिष्टाः।
अष्टादशावेणिक ये च धर्मा-
स्ते चापि भ्रष्टा अहु वञ्चितोऽस्मि॥६॥
दृष्ट्वा च त्वां लोकहितानुकम्पी
दिवाविहारं परिगम्य चैकः।
हा वञ्चितोऽस्मीति विचिन्तयामि
असङ्गज्ञानातु अचिन्तियातः॥७॥
रात्रिंदिवानि क्षपयामि नाथ
भूयिष्ठ सो एव विचिन्तयन्तः।
पृच्छामि तावद् भगवन्तमेव
भ्रष्टोऽहमस्मीत्यथ वा न वेति॥८॥
एवं च मे चिन्तयतो जिनेन्द्र
गच्छन्ति रात्रिंदिव नित्यकालम्।
दृष्ट्वा च अन्यान् बहुबोधिसत्त्वान्
संवर्णिताँल्लोकविनायकेन॥९॥
श्रुत्वा च सोऽहं इमु बुद्धधर्मं
संघाय एतत्किल भाषितं ति।
अतर्किकं सूक्ष्ममनास्रवं च
ज्ञानं प्रणेती जिन बोधिमण्डे॥१०॥
दृष्टीविलग्नो ह्यहमासि पूर्वं
परिव्राजकस्तीर्थिकसंमतश्च।
ततो ममा आशयु ज्ञात्व नाथो
दृष्टीविमोक्षाय ब्रवीति निर्वृतिम्॥११॥
विमुच्य ता दृष्टिकृतानि सर्वशः
शून्यांश्च धर्मानहु स्पर्शयित्वा।
ततो विजानाम्यहु निर्वृतोऽस्मि
न चापि निर्वाणमिदं प्रवुच्यति॥१२॥
यदा तु बुद्धो भवतेऽग्रसत्त्वः
पुरस्कृतो नरमरुयक्षराक्षसैः।
द्वात्रिंशतीलक्षणरूपधारी
अशेषतो निर्वृतु भोति तत्र॥१३॥
व्यपनीत सर्वाणि मि मन्यितानि
श्रुत्वा च घोषं अहमद्य निर्वृतः।
यदापि व्याकुर्वसि अग्रबोधौ
पुरतो हि लोकस्य सदेवकस्य॥१४॥
बलवच्च आसीन्मम छम्भितत्वं
प्रथमं गिरं श्रुत्व विनायकस्य।
मा हैव मारो स भवेद्विहेठको
अभिनिर्मिणित्वा भुवि बुद्धवेषम्॥१५॥
यदा तु हेतूहि च कारणैश्च
दृष्टान्तकोटीनयुतैश्च दर्शिता।
सुपरिस्थिता सा वरबुद्धबोधि-
स्ततोऽस्मि निष्काङ्क्षु श्रुणित्व धर्मम्॥१६॥
यदा च मे बुद्धसहस्रकोट्यः
कीर्तेष्यती तान् परिनिर्वृतान् जिनान्।
यथा च तैर्देशितु एष धर्म
उपायकौशल्य प्रतिष्ठिहित्वा॥१७॥
अनागताश्चो बहु बुद्ध लोके
तिष्ठन्ति ये चो परमार्थदर्शिनः।
उपायकौशल्यशतैश्च धर्मं
निदर्शयिष्यन्त्यथ देशयन्ति च॥१८॥
तथा च ते आत्मन यादृशी चरी
अभिनिष्क्रमित्वा प्रभृतीय संस्तुता।
बुद्धं च ते यादृशु धर्मचक्रं
तथा च तेऽवस्थित धर्मदेशना॥१९॥
ततश्च जानामि न एष मारो
भूतां चरिं दर्शयि लोकनाथः।
न ह्यत्र माराण गती हि विद्यते
ममैव चित्तं विचिकित्सप्राप्तम्॥२०॥
यदा तु मधुरेण गभीरवल्गुना
संहर्षितो बुद्धस्वरेण चाहम्।
तदा मि विध्वंसित सर्वसंशया
विचिकित्स नष्टा च स्थितोऽस्मि ज्ञाने॥२१॥
निःसंशयं भेष्यि तथागतोऽहं
पुरस्कृतो लोकि सदेवकेऽस्मिन्।
संघाय वक्ष्ये इमु बुद्धबोधिं
समादपेन्तो बहुबोधिसत्त्वान्॥२२॥
एवमुक्ते भगवानायुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत्-आरोचयामि ते शारिपुत्र, प्रतिवेदयामि ते अस्य सदेवकस्य लोकस्य पुरतः समारकस्य सब्रह्मकस्य सश्रमणब्राह्मणिकायाः प्रजायाः पुरतः। मया त्वं शारिपुत्र विंशतीनां बुद्धकोटीनयुतशतसहस्राणामन्तिके परिपाचितोऽनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ। मम च त्वं शारिपुत्र दीर्घरात्रमनुशिक्षितोऽभूत्। स त्वं शारिपुत्र बोधिसत्त्वसंमन्त्रितेन बोधिसत्त्वरहस्येन इह मम प्रवचने उपपन्नः। स त्वं शारिपुत्र बोधिसत्त्वाधिष्ठानेन तत्पौर्वकं चर्याप्रणिधानं बोधिसत्त्वसंमन्त्रितं बोधिसत्त्वरहस्यं न समनुस्मरसि। निर्वृतोऽस्मीति मन्यसे। सोऽहं त्वां शारिपुत्र पूर्वचर्याप्रणिधानज्ञानानुबोधमनुस्मारयितुकाम इमं सद्धर्मपुण्डरीकं धर्मपर्यायं सूत्रान्तं महावैपुल्यं बोधिसत्त्वाववादं सर्वबुद्धपरिग्रहं श्रावकाणां संप्रकाशयामि॥
अपि खलु पुनः शारिपुत्र, भविष्यसि त्वमनागतेऽध्वनि अप्रमेयैः कल्पैरचिन्त्यैरप्रमाणैर्बहूनां तथागतकोटीनयुतशतसहस्राणां सद्धर्मं धारयित्वा विविधां च पूजां कृत्वा इमामेव बोधिसत्त्वचर्यां परिपूर्य पद्मप्रभो नाम तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो लोके भविष्यसि विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवानां च मनुष्याणां च बुद्धो भगवान्॥
तेन खलु पुनः शारिपुत्र समयेन तस्य भगवतः पद्मप्रभस्य तथागतस्य विरजं नाम बुद्धक्षेत्रं भविष्यति समं रमणीयं प्रासादिकं परमसुदर्शनीयं परिशुद्धं च स्फीतं च ऋद्धं च क्षेमं च सुभिक्षं च बहुजननारीगणाकीर्णं च मरुप्रकीर्णं च वैडूर्यमयं सुवर्णसूत्राष्टापदनिबद्धम्। तेषु च अष्टापदेषु रत्नवृक्षा भविष्यन्ति सप्तानां रत्नानां पुष्पफलैः सततसमितं समर्पिताः॥
सोऽपि शारिपुत्र पद्मप्रभस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धस्त्रीण्येव यानान्यारभ्य धर्मं देशयिष्यति। किंचापि शारिपुत्र स तथागतो न कल्पकषाय उत्पत्स्यते, अपि तु प्रणिधानवशेन धर्मं देशयिष्यति। महारत्नप्रतिमण्डितश्च नाम शारिपुत्र स कल्पो भविष्यति। तत्किं मन्यसे शारिपुत्र केन कारणेन स कल्पो महारत्नप्रतिमण्डित इत्युच्यते? रत्नानि शारिपुत्र बुद्धक्षेत्रे बोधिसत्त्वा उच्यन्ते। ते तस्मिन् काले तस्यां विरजायां लोकधातौ बहवो बोधिसत्त्वा भविष्यन्त्यप्रमेया असंख्येया अचिन्त्या अतुल्या अमाप्या गणनां समतिक्रान्ता अन्यत्र तथागतगणनया। तेन कारणेन स कल्पो महारत्नप्रतिमण्डित इत्युच्यते॥
तेन खलु पुनः शारिपुत्र समयेन बोधिसत्त्वास्तस्मिन् बुद्धक्षेत्रे यद्भूयसा रत्नपद्मविक्रामिणो भविष्यन्ति। अनादिकर्मिकाश्च ते बोधिसत्त्वा भविष्यन्ति। चिरचरितकुशलमूला बहुबुद्धशतसहस्रचीर्णब्रह्मचर्याः, तथागतपरिसंस्तुता बुद्धज्ञानाभियुक्ता महाभिज्ञापरिकर्मनिर्जाताः सर्वधर्मनयकुशला मार्दवाः स्मृतिमन्तः। भूयिष्ठेन शारिपुत्र एवंरूपाणां बोधिसत्त्वानां परिपूर्णं तद्बुद्धक्षेत्रं भविष्यति॥
तस्य खलु पुनः शारिपुत्र पद्मप्रभस्य तथागतस्य द्वादशान्तरकल्पा आयुष्प्रमाणं भविष्यति स्थापयित्वा कुमारभूतत्वम्। तेषां च सत्त्वानामष्टान्तरकल्पा आयुष्प्रमाणं भविष्यति। स च शारिपुत्र पद्मप्रभस्तथागतो द्वादशानामन्तरकल्पानामत्ययेन धृतिपरिपूर्णं नाम बोधिसत्त्वं महासत्त्वं व्याकृत्य अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ परिनिर्वास्यति। अयं भिक्षवो धृतिपरिपूर्णो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो ममानन्तरमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंभोत्स्यते। पद्मवृषभविक्रामी नाम तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो लोके भविष्यति विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवानां च मनुष्याणां च बुद्धो भगवान्। तस्यापि शारिपुत्र पद्मवृषभविक्रामिणस्तथागतस्य एवंरूपमेव बुद्धक्षेत्रं भविष्यति॥
तस्य खलु पुनः शारिपुत्र पद्मप्रभस्य तथागतस्य परिनिर्वृतस्य द्वात्रिंशदन्तरकल्पान् सद्धर्मः स्थास्यति। ततस्तस्य तस्मिन् सद्धर्मे क्षीणे द्वात्रिंशदन्तरकल्पान् सद्धर्मप्रतिरूपकः स्थास्यति॥
अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत—
भविष्यसे शारिसुता तुहं पि
अनागतेऽध्वानि जिनस्तथागतः।
पद्मप्रभो नाम समन्तचक्षु-
र्विनेष्यसे प्राणिसहस्रकोट्यः॥२३॥
बहुबुद्धकोटीषु करित्व सत्क्रियां
चर्याबलं तत्र उपार्जयित्वा।
उत्पादयित्वा च दशो बलानि
स्पृशिष्यसे उत्तममग्रबोधिम्॥२४॥
अचिन्तिये अपरिमितस्मि कल्पे
प्रभूतरत्नस्तद कल्पु भेष्यति।
विरजा च नाम्ना तद लोकधातुः
क्षेत्रं विशुद्धं द्विपदोत्तमस्य॥२५॥
वैदूर्यसंस्तीर्ण तथैव भूमिः
सुवर्णसूत्रप्रतिमण्डिता च।
रत्नामयैर्वृक्षशतैरुपेता
सुदर्शनीयैः फलपुष्पमण्डितैः॥२६॥
स्मृतिमन्त तस्मिन् बहुबोधिसत्त्वाः
चर्याभिनिर्हारसुकोविदाश्च।
ये शिक्षिता बुद्धशतेषु चर्यां
ते तत्र क्षेत्रे उपपद्य सन्ति॥२७॥
सो चेज्जिनः पश्चिमके समुच्छ्रये
कुमारभूमीमतिनामयित्वा।
जहित्व कामानभिनिष्कमित्वा
स्पृशिष्यते उत्तममग्रबोधिम्॥२८॥
सम द्वादशा अन्तरकल्प तस्य
भविष्यते आयु तदा जिनस्य।
मनुजानपी अन्तरकल्प अष्ट
आयुष्प्रमाणं तहि तेष भेष्यति॥२९॥
परिनिर्वृतस्यापि जिनस्य तस्य
द्वात्रिंशतिं अन्तरकल्प पूर्णाम्।
सद्धर्म संस्थास्यति तस्मि काले
हिताय लोकस्य सदेवकस्य॥३०॥
सद्धर्मि क्षीणे प्रतिरूपकोऽस्य
द्वात्रिंशती अन्तरकल्प स्थास्यति।
शरीरवैस्तारिक तस्य तायिनः
सुसत्कृतो नरमरुतैश्च नित्यम्॥३१॥
एतादृशः सो भगवान् भविष्यति
प्रहृष्ट त्वं शारिसुता भवस्व।
त्वमेव सो तादृशको भविष्यसि
अनाभिभूतो द्विपदानमुत्तमः॥३२॥
अथ खलु ताश्चतस्रः पर्षदो भिक्षुभिक्षुण्युपासकोपासिका देवनागयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहोरगमनुष्यामनुष्या आयुष्मतः शारिपुत्रस्येदं व्याकरणमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ भगवतोऽन्तिकात् संमुखं श्रुत्वा तुष्टा उदग्रा आत्तमनसः प्रमुदिताः प्रीतिसौमनस्यजाताः स्वकस्वकैश्चीवरैर्भगवन्तमभिच्छादयामासुः। शक्रश्च देवानामिन्द्रो ब्रह्मा च सहांपतिरन्याश्च देवपुत्रशतसहस्रकोट्यो भगवन्तं दिव्यैर्वस्त्रैरभिच्छादयामासुः। दिव्यैश्च मान्दारवैर्महामान्दरवैश्च पुष्पैरभ्यवकिरन्ति स्म। दिव्यानि च वस्त्राण्युपर्यन्तरीक्षे भ्रामयन्ति स्म। दिव्यानि च तूर्यशतसहस्राणि दुन्दुभयश्चोपर्यन्तरीक्षे पराहनन्ति स्म। महान्तं च पुष्पवर्षमभिप्रवर्षयित्वा एवं च वाचं भाषन्ते स्म-पूर्वं भगवता वाराणस्यामृषिपतने मृगदावे धर्मचक्रं प्रवर्तितम्। इदं पुनर्भगवता अद्य अनुत्तरं द्वितीयं धर्मचक्रं प्रवर्तितम्। ते च देवपुत्रास्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषन्त—
धर्मचक्रं प्रवर्तेसि लोके अप्रतिपुद्गल।
वाराणस्यां महावीर स्कन्धानामुदयं व्ययम्॥३३॥
प्रथमं प्रवर्तितं तत्र द्वितीयमिह नायक।
दुःश्रद्दधेय यस्तेषां देशितोऽद्य विनायक॥३४॥
बहु धर्मः श्रुतोऽस्माभिर्लोकनाथस्य संमुखम्।
न चायमीदृशो धर्मः श्रुतपूर्वः कदाचन॥३५॥
अनुमोदाम महावीर संधाभाष्यं महर्षिणः।
यथार्थो व्याकृतो ह्येष शारिपुत्रो विशारदः॥३६॥
वयमप्येदृशाः स्यामो बुद्धा लोके अनुत्तराः।
संधाभाष्येण देशेन्तो बुद्धबोधिमनुत्तराम्॥३७॥
यच्छ्रुतं कृतमस्माभिरस्मिँल्लोके परत्र वा।
आरागितश्च यद्बुद्धः प्रार्थना भोतु बोधये॥३८॥
अथ खल्वायुष्मान् शारिपुत्रो भगवन्तमेतदवोचत्-निष्काङ्क्षोऽस्मि भगवन् विगतकथंकथो भगवतोऽन्तिकात् संमुखमिदमात्मनो व्याकरणं श्रुत्वा अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ। यानि च इमानि भगवन् द्वादश वशीभूतशतानि भगवता पूर्वं शैक्षभूमौ स्थापितानि एवमववदितानि एवमनुशिष्टान्यभूवन् एतत्पर्यवसानो मे भिक्षवो धर्मविनयो यदिदं जातिजराव्याधिमरणशोकसमतिक्रमो निर्वाणसमवसरणः। इमे च भगवन् द्वे भिक्षुसहस्रे शैक्षाशैक्षाणां भगवतः श्रावकाणां सर्वेषामात्मदृष्टिभवदृष्टिविभवदृष्टिसर्वदृष्टिविवर्जितानां निर्वाणभूमिस्थिताः स्मः इत्यात्मनः संजानताम्, ते भगवतोऽन्तिकादिममेवंरूपमश्रुतपूर्वं धर्म श्रुत्वा कथंकथामापन्नाः। तत्साधु भगवान् भाषतामेषां भिक्षूणां कौकृत्यविनोदनार्थ यथा भगवन्नेताश्चतस्रः पर्षदो निष्काङ्क्षा निर्विचिकित्सा भवेयुः॥
एवमुक्ते भगवानायुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत्-ननु ते मया शारिपुत्र पूर्वमेवाख्यातं यथा नानाभिनिर्हारनिर्देशविविधहेतुकारणनिदर्शनारम्बणनिरुक्त्युपायकौशल्यैर्नानाधिमुक्तानां सत्त्वानां नानाधात्वाशयानामाशयं विदित्वा तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो धर्मं देशयति। इमामेवानुत्तरां सम्यक्संबोधिमारभ्य सर्वधर्मदेशनाभिर्बोधिसत्त्वयानमेव समादापयति। अपि तु खलु पुनः शारिपुत्र औपम्यं ते करिष्यामि अस्यैवार्थस्य भूयस्या मात्रया संदर्शनार्थम्। तत्कस्य हेतोः? उपमया इह एकत्या विज्ञपुरुषा भाषितस्यार्थमाजानन्ति॥
तद्यथापि नाम शारिपुत्र इह स्यात् कस्मिंश्चिदेव ग्रामे वा नगरे वा निगमे वा जनपदे वा जनपदप्रदेशे वा राष्ट्रे वा राजधान्यां वा गृहपतिर्जीर्णो वृद्धो महल्लकोऽभ्यतीतवयोऽनुप्राप्त आढ्यो महाधनो महाभोगः। महच्चास्य निवेशनं भवेदुच्छ्रितं च विस्तीर्णं च चिरकृतं च जीर्णं च द्वयोर्वा त्रयाणां वा चतुर्णां वा पञ्चानां वा प्राणिशतानामावासः। एकद्वारं च तन्निवेशनं भवेत्। तृणसंछन्नं च भवेत्। विगलितप्रासादं च भवेत्। पूतिस्तम्भमूलं च भवेत्। संशीर्णकुड्यकटलेपनं च भवेत्। तच्च सहसैव महाताग्निस्कन्धेन सर्वपार्श्वेषु सर्वावन्तं निवेशनं प्रदीप्तं भवेत्। तस्य च पुरुषस्य बहवः कुमारकाः स्युः पञ्च वा दश वा विंशतिर्वा। स च पुरुषस्तस्मान्निवेशनाद् बहिर्निर्गतः स्यात्॥
अथ खलु शारिपुत्र स पुरुषस्तं स्वकं निवेशनं महाताग्निस्कन्धेन समन्तात् संप्रज्वलितं दृष्ट्वा भीतस्त्रस्त उद्विग्नचित्तो भवेत्, एवं चानुविचिन्तयेत्-प्रतिबलोऽहमनेन महताग्निस्कन्धेनासंस्पृष्टोऽपरिदग्धः क्षिप्रमेव स्वस्तिना अस्माद् गृहादादीप्ताद् द्वारेण निर्गन्तुं निर्धावितुम्। अपि तु य इमे ममैव पुत्रा बालकाः कुमारका अस्मिन्नेव निवेशने आदीप्ते तैस्तैः क्रीडनकैः क्रीडन्ति रमन्ति परिचारयन्ति, इमं चागारमादीप्तं न जानन्ति न बुध्यन्ते न विदन्ति न चेतयन्ति नोद्वेगमापद्यन्ते, संतप्यमाना अप्यनेन महताग्निस्कन्धेन महता च दुःखस्कन्धेन स्पृष्टाः समाना न दुःखं मनसि कुर्वन्ति, नापि निर्गमनमनसिकारमुत्पादयन्ति॥
स च शारिपुत्र पुरुषो बलवान् भवेद् बाहुबलिकः। स एवमनुविचिन्तयेत्-अह-मस्मि बलवान् बाहुबलिकश्च। यन्न्वहं सर्वानिमान् कुमारकानेकपिण्डयित्वा उत्सङ्गेनादाय अस्माद् गृहान्निर्गमयेयम्। स पुनरेवमनुविचिन्तयेत्-इदं खलु निवेशनमेकप्रवेशं संवृतद्वारमेव। कुमारकाश्चपलाश्चञ्चला बालजातीयाश्च। मा हैव परिभ्रमेयुः। तेऽनेन महताग्निस्कन्धेनानयव्यसनमापद्येरन्। यन्नूनमहमेतान् संचोदययम्। इति प्रतिसंख्याय तान् कुमारकानामन्त्रयते स्म-आगच्छत भवन्तः कुमारकाः, निर्गच्छत। आदीप्तमिदं गृहं महता अग्निस्कन्धेन। मा हैवात्रैव सर्वेऽनेन महताग्निस्कन्धेन धक्ष्यथ, अनयव्यसनमापत्स्यथ। अथ खलु ते कुमारका एवं तस्य हितकामस्य पुरुषस्य तद्भाषितं नावबुध्यन्ते नोद्विजन्ति नोत्रसन्ति न संत्रसन्ति न संत्रासमापद्यन्ते, न विचिन्तयन्ति न निर्धावन्ति, नापि जानन्ति न विजानन्ति किमेतदादीप्तं नामेति। अन्यत्र तेन तेनैव धावन्ति विधावन्ति, पुनः पुनश्च तं पितरमवलोकयन्ति। तत्कस्य हेतोः? यथापीदं बालभावत्वात्॥
अथ खलु स पुरुष एवमनुविचिन्तयेत्-आदीप्तमिदं निवेशनं महताग्निस्कन्धेन संप्रदीप्तम्। मा हैवाहं चेमे च कुमारका इहैवानेन महाताग्निस्कन्धेन अनयव्यसनमापत्स्यामहे। यन्न्वहमुपायकौशल्येनेमान् कुमारकान् अस्माद् गृहात् निष्क्रामयेयम्। स च पुरुषस्तेषां कुमारकाणामाशयज्ञो भवेत्, अधिमुक्तिं च विजानीयात्। तेषां च कुमारकाणामनेकविधान्यनेकानि क्रीडनकानि भवेयुर्विविधानि च रमणीयकानीष्टानि कान्तानि प्रियाणि मनआपानि, तानि च दुर्लभानि भवेयुः॥
अथ खलु स पुरुषस्तेषां कुमारकाणामाशयं जानंस्तान् कुमारकानेतदवोचत्-यानि तानि कुमारका युष्माकं क्रीडनकानि रमणीयकान्याश्चर्याद्भुतानि, येषामलाभात् संतप्यथ, नानावर्णानि बहुप्रकाराणि। तद्यथा गोरथकान्यजरथकानि मृगरथकानि। यानि भवतामिष्टानि कान्तानि प्रियाणि मनआपानि। तानि च मया सर्वाणि बहिनिर्वेशनद्वारे स्थापितानि युष्माकं क्रीडनहेतोः। आगच्छन्तु भवन्तो निर्धावन्त्वस्मान्निवेशनात्। अहं वो यस्य यस्य येनार्थो येन प्रयोजनं भविष्यति, तस्मै तस्मै तत्प्रदास्यामि। आगच्छत शीघ्रं तेषां कारणम्, निर्धावत। अथ खलु ते कुमारकास्तेषां क्रीडनकानां रमणीयकानामर्थाय यथेप्सितानां यथासंकल्पितानामिष्टानां कान्तानां प्रियाणां मनआपानां नामधेयानि श्रुत्वा तस्मादादीप्तादगारात् क्षिप्रमेवारब्धवीर्या बलवता जवेन अन्योन्यमप्रतीक्षमाणाः कः प्रथमं कः प्रथमतरमित्यन्योन्यं संघट्टितकायास्तस्मादादीप्तादगारात् क्षिप्रमेव निर्धाविताः॥
अथ स पुरुषः क्षेमस्वस्तिना तान् कुमारकान् निर्गतान् दृष्ट्वा अभयप्राप्तानिति विदित्वा आकाशे ग्रामचत्वरे उपविष्टः प्रीतिप्रामोद्यजातो निरुपादानो विगतनीवरणोऽभयप्राप्तो भवेत्। अथ खलु ते कुमारका येन स पिता तेनोपसंक्रामन्, उपसंक्रम्यैवं वदेयुः-देहि नस्तात तानि विविधानि क्रीडनकानि रमणीयानि। तद्यथा-गोरथकान्यजरथकानि मृगरथकानि। अथ खलु शारिपुत्र स पुरुषस्तेषां स्वकानां पुत्राणां वातजवसंपन्नान् गोरथकानेवानुप्रयच्छेत् सप्तरत्नमयान् सवेदिकान् सकिङ्किणीजालाभिप्रलम्बितानुच्चान् प्रगृहीतानाश्चर्याद्भुतरत्नालंकृतान् रत्नदामकृतशोभान् पुष्पमाल्यालंकृतांस्तूलिकागोणिकास्तरणान् दूष्यपटप्रत्यास्तीर्णानुभयतो लोहितोपधानान् श्वेतैः प्रपाण्डरैः शीघ्रजवैर्गोणैर्योजितान् बहुपुरुषपरिगृहीतान्। सवैजयन्तान् गोरथकानेव वातबलजवसंपन्नानेकवर्णानेकविधानेकैकस्य दारकस्य दद्यात्।
तत्कस्य हेतोः? तथा हि शारिपुत्र स पुरुष आढ्यश्च भवेन्महाधनश्च प्रभूतकोष्ठागारश्च। स एवं मन्येत-अलं म एषां कुमारकाणामन्यैर्यानैर्दत्तैरिति। तत्कस्य हेतोः? सर्व एवैते कुमारका ममैव पुत्राः, सर्वे च मे प्रिया मनआपाः। संविद्यन्ते च मे इमान्येवंरूपाणि महायानानि। समं च मयैते कुमारकाः सर्वे चिन्तयितव्या न विषमम्। अहमपि बहुकोषकोष्ठागारः। सर्वसत्त्वानामप्यहमिमान्येवंरूपाणि महायानानि दद्याम्, किमङ्ग पुनः स्वकानां पुत्राणाम्। ते च दारकास्तस्मिन् समये तेषु महायानेष्वभिरुह्य आश्चर्याद्भुतप्राप्ता भवेयुः। तत्किं मन्यसे शारिपुत्र मा हैव तस्य पुरुषस्य मृषावादः स्यात्, येन तेषां दारकाणां पूर्वं त्रीणि यानान्युपदर्शयित्वा पश्चात्सर्वेषां महायानान्येव दत्तानि, उदारयानान्येव दत्तानि?
शारिपुत्र आह-न ह्येतद् भगवन्, न ह्येतत् सुगत। अनेनैव तावद् भगवन् कारणेन स पुरुषो न मृषावादी भवेद् यत्तेन पुरुषेणोपायकौशल्येन ते दारकास्तस्मादादीप्ताद् गृहान्निष्कासिताः, जीवितेन च अभिच्छादिताः। तत्कस्य हेतोः? आत्मभावप्रतिलम्भेनैव भगवन् सर्वक्रीडनकानि लब्धानि भवन्ति। यद्यपि तावद् भगवन् स पुरुषस्तेषां कुमारकाणामेकरथमपि न दद्यात्, तथापि तावद् भगवन् स पुरुषो न मृषावादी भवेत्। तत्कस्य हेतोः? तथा हि भगवंस्तेन पुरुषेण पूर्वमेव एवमनुविचिन्तितम्-उपायकौशल्येन अहमिमान् कुमारकांस्तस्मान्महतो दुःखस्कन्धात् परिमोचयिष्यामीति। अनेनापि भगवन् पर्यायेण तस्य पुरुषस्य न मृषावादो भवेत्। कः पुनर्वादो यत्तेन पुरुषेण प्रभूतकोशकोष्ठागारमस्तीति कृत्वा पुत्रप्रियतामेव मन्यमानेन श्लाघमानेनैकवर्णान्येकयानानि दत्तानि, यदुत महायानानि। नास्ति भगवंस्तस्य पुरुषस्य मृषावादः॥
एवमुक्ते भगवानायुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत्-साधु साधु शारिपुत्र। एवमेतच्छारिपुत्र, एवमेतद् यथा वदसि। एवमेव शारिपुत्र तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः सर्वभयविनिवृत्तः सर्वोपद्रवोपायासोपसर्गदुःखदौर्मनस्याविद्यान्धकारतमस्तिमिरपटलपर्यवनाहेभ्यः सर्वेण सर्वं सर्वथा विप्रमुक्तः। तथागतो ज्ञानबलवैशारद्यावेणिकबुद्धधर्मसमन्वागतः ऋद्धिबलेनातिबलवाँल्लोकपिताः, महोपायकौशल्यज्ञानपरमपारमिताप्राप्तो महाकारुणिकोऽपरिखिन्नमानसो हितैषी अनुकम्पकः। स त्रैधातुके महता दुःखदौर्मनस्यस्कन्धेन आदीप्तजीर्णपटलशरणनिवेशनसदृश उत्पद्यते सत्त्वानां जातिजराव्याधिमरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासाविद्यान्धकारतमस्तिमिरपटलपर्यवनाहप्रतिष्ठानां रागद्वेषमोहपरिमोचनहेतोरनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ समादापनहेतोः। स उत्पन्नः समानः पश्यति सत्त्वान् दह्यतः पच्यमानांस्तप्यमानान् परितप्यमानान् जातिजराव्याधिमरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासैः, परिभोगनिमित्तं च कामहेतुनिदानं च अनेकाविधानि दुःखानि प्रत्यनुभवन्ति। दृष्टधार्मिकं च पर्येष्टिनिदानं परिग्रहनिदानं सांपरायिकं नरकतिर्यग्योनियमलोकेष्वनेकविधानि दुःखानि प्रत्यनुभविष्यन्ति। देवमनुष्यदारिद्र्यमनिष्टसंयोगमिष्टविनाभाविकानि च दुःखानि प्रत्यनुभवन्ति। तत्रैव च दुःखस्कन्धे परिवर्तमानाः क्रीडन्ति रमन्ते परिचारयन्ति नोत्रसन्ति न संत्रसन्ति न संत्रासमापद्यन्ते न बुध्यन्ते न चेतयन्ति नोद्विजन्ति न निःसरणं पर्येषन्ते। तत्रैव च आदीप्तागारसदृशे त्रैधातुकेऽभिरमन्ति, तेन तेनैव विधावन्ति। तेन च महता दुःखस्कन्धेन अभ्याहता न दुःखमनसिकारसंज्ञामुत्पादयन्ति॥
तत्र शारिपुत्र तथागत एवं पश्यति-अहं खल्वेषां सत्त्वानां पिता। मया ह्येते सत्त्वा अस्मादेवंरूपान्महतो दुःखस्कन्धात् परिमोचयितव्याः, मया चैषां सत्त्वानामप्रमेयमचिन्त्यं बुद्धज्ञानसुखं दातव्यम्, येनैते सत्त्वाः क्रीडिष्यन्ति रमिष्यन्ति परिचारयिष्यन्ति, विक्रीडितानि च करिष्यन्ति॥
तत्र शारिपुत्र तथागत एवं पश्यति-सचेदहं ज्ञानबलोऽस्मीति कृत्वा ऋद्धिबलोऽस्मीति कृत्वा अनुपायेनैषां सत्त्वानां तथागतज्ञानबलवैशारद्यानि संश्रावयेयम्, नैते सत्त्वा एभिर्धर्भैर्निर्यायेयुः। तत्कस्य हेतोः? अध्यवसिता ह्यमी सत्त्वाः पञ्चसु कामगुणेषु त्रैधातुकरत्याम्। अपरिमुक्ता जातिजराव्याधिमरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासेभ्यः। दह्यन्ते पच्यन्ते तप्यन्ते परितप्यन्ते। अनिर्धावितास्त्रैधातुकादादीप्तजीर्णपटलशरणनिवेशनसदृशात् कथमेते बुद्धज्ञानं परिभोत्स्यन्ते?
तत्र शारिपुत्र तथागतो यद्यथापि नाम स पुरुषो बाहुबलिकः स्थापयित्वा बाहुबलम्, उपायकौशल्येन तान् कुमारकांस्तस्मादादीप्तादगारान्निष्कासयेत्, निष्कासयित्वा स तेषां पश्चादुदाराणि महायानानि दद्यात्, एवमेव शारिपुत्र तथागतोऽप्यर्हन् सम्यक्संबुद्धस्तथागतज्ञानबलवैशारद्यसमन्वागतः स्थापयित्वा तथागतज्ञानबलवैशारद्यम्, उपायकौशल्यज्ञानेनादीप्तजीर्णपटलशरणनिवेशनसदृशात् त्रैधातुकात् सत्त्वानां निष्कासनहेतोस्त्रीणि यानान्युपदर्शयति यदुत् श्रावकयानं प्रत्येकबुद्धयानं बोधिसत्त्वयानमिति। त्रिभिश्च यानैः सत्त्वाँल्लोभयति, एवं चैषां वदति-मा भवन्तोऽस्मिन्नादीप्तागारसदृशे त्रैधातुकेऽभिरमध्वं हीनेषु रूपशब्दगन्धरसस्पर्शेषु। अत्र हि यूयं त्रैधातुकेऽभिरताः पञ्चकामगुणसहगतया तृष्णया दह्यथ तप्यथ परितप्यथ। निर्धावध्वमस्मात् त्रैधातुकात्। त्रीणि यानान्यनुप्राप्स्यथ यदिदं श्रावकयानं प्रत्येकबुद्धयानं बोधिसत्त्वयानमिति। अहं वोऽत्र स्थाने प्रतिभूः। अहं वो दास्याम्येतानि त्रीणि यानानि। अभियुज्यध्वे त्रैधातुकान्निऽसरणहेतोः। एवं चैताँल्लोभयामि-एतानि भोः सत्त्वा यानि आर्याणि च आर्यप्रशस्तानि च महारमणीयकसमन्वागतानि च। अकृपणमेतैर्भवन्तः क्रीडिष्यथ रमिष्यथ परिचारयिष्यथ। इन्द्रियबलबोध्यङ्गध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तिभिश्च महतीं रतिं प्रत्यनुभविष्यथ। महता च सुखसौमनस्येन समन्वागता भविष्यथ॥
तत्र शारिपुत्र ये सत्त्वाः पण्डितजातीया भवन्ति, ते तथागतस्य लोकपितुरभिश्रद्दधन्ति। अभिश्रद्दधित्वा च तथागतशासनेऽभियुज्यन्ते उद्योगमापद्यन्ते। तत्र केचित् सत्त्वा परघोषश्रवानुगमनमाकाङ्क्षमाणा आत्मपरिनिर्वाणहेतोश्चतुरार्यसत्यानुबोधाय तथागतशासनेऽभियुज्यन्ते। ते उच्यन्ते श्रावकयानमाकाङ्क्षमाणाः त्रैधातुकान्निर्धावन्ति। तद्यथापि नाम तस्मादादीप्तादगारादन्यतरे दारका मृगरथमाकाङ्क्षमाणा निर्धाविताः। अन्ये सत्त्वा अनाचार्यकं ज्ञानं दमशमथमाकाङ्क्षमाणा आत्मपरिनिर्वाणहेतोर्हेतुप्रत्ययानुबोधाय तथागतशासनेऽभियुज्यन्ते, ते उच्यन्ते प्रत्येकबुद्धयानमाकाङ्क्षमाणास्त्रैधातुकान्निर्धावन्ति। तद्यथापि नाम तस्मादादीप्तादगारादन्यतरे दारका अजरथमाङ्क्षमाणा निर्धाविताः। अपरे पुनः सत्त्वाः सर्वज्ञज्ञानं बुद्धज्ञानं स्वयंभूज्ञानमनाचार्यकं ज्ञानमाकाङ्क्षमाणा बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पायै महतो जनकायस्यार्थाय हिताय सुखाय देवानां च मनुष्याणां च सर्वसत्त्वपरिनिर्वाणहेतोस्तथागतज्ञानबलवैशारद्यानुबोधाय तथागतशासनेऽभियुज्यन्ते।
ते उच्यन्ते महायानमाकाङ्क्षमाणास्त्रैधातुकान्निर्धावन्ति। तेन कारणेनोच्यन्ते बोधिसत्त्वा महासत्त्वा इति। तद्यथापि नाम तस्मादादीप्तादगारादन्यतरे दारका गोरथमाकाङ्क्षमाणानिर्धाविताः। तद्यथापि नाम शारिपुत्र स पुरुषस्तान् कुमारकांस्तस्मादादीप्तादगारान्निर्धावितान् दृष्ट्वा क्षेमस्वस्तिभ्यां परिमुक्तानभयप्राप्तानिति विदित्वा आत्मानं च महाधनं विदित्वा तेषां दारकाणामेकमेव यानमुदारमनुप्रयच्छेत्, एवमेव शारिपुत्र तथागतोऽप्यर्हन् सम्यक्संबुद्धो यदा पश्यति-अनेकाः सत्त्वकोटीस्त्रैधातुकात् परिमुक्ता दुःखभयभैरवोपद्रवपरिमुक्तास्तथागतशासनद्वारेण निर्धाविताः परिमुक्ताः सर्वभयोपद्रवकान्तारेभ्यः। निर्वृतिसुखप्राप्ताः निर्वृतिसुखाप्राप्ताः। तानेतान् शारिपुत्र तस्मिन् समये तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः प्रभूतो महाज्ञानबलवैशारद्यकोश इति विदित्वा सर्वे चैते ममैव पुत्रा इति ज्ञात्वा बुद्धयानेनैव तान् सत्त्वान् परिनिर्वापयति। न च कस्यचित् सत्त्वस्य प्रत्यात्मिकं परिनिर्वाणं वदति।
सर्वांश्च तान् सत्त्वांस्तथागतपरिनिर्वाणेन महापरिनिर्वाणेन परिनिर्वापयति। ये चापि ते शारिपुत्र सत्त्वास्त्रैधातुकात् परिमुक्ता भवन्ति, तेषां तथागतो ध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तीरार्याणि परमसुखानि क्रीडनकानि रमणीयकानि ददाति, सर्वाण्येतान्येकवर्णानि। तद्यथापि नाम शारिपुत्र तस्य पुरुषस्य न मृषावादो भवेत्, येन त्रीणि यानान्युपदर्शयित्वा तेषां कुमारकाणामेकमेव महायानं सर्वेषां दत्तं सप्तरत्नमयं सर्वालंकारविभूषितमेकवर्णमेव उदारयानमेव सर्वेषामग्रयानमेव दत्तं भवेत्। एवमेव शारिपुत्र तथागतोऽप्यर्हन् सम्यक्संबुद्धो न मृषावादी भवति, येन पूर्वमुपायकौशल्येन त्रीणि यानान्युपदर्शयित्वा पश्चान्महायानेनैव सत्त्वान् परिनिर्वापयति। तत्कस्य हेतोः? तथागतो हि शारिपुत्र प्रभूतज्ञानबलवैशारद्यकोशकोष्ठागारसमन्वागतः प्रतिबलः सर्वसत्त्वानां सर्वज्ञज्ञानसहगतं धर्ममुपदर्शयितुम्। अनेनापि शारिपुत्र पर्यायेणैवं वेदितव्यम्, यथा उपायकौशल्यज्ञानाभिनिर्हारैस्तथागत एकमेव महायानं देशयति॥
अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत—
यथा हि पुरुषस्य भवेदगारं
जीर्णं महन्तं च सुदुर्बलं च।
विशीर्ण प्रासादु तथा भवेत
स्तम्भाश्च मूलेषु भवेयु पूतिकाः॥३९॥
गवाक्षहर्म्या गलितैकदेशा
विशीर्ण कुडयं कटलेपनं च।
जीर्णु प्रवृद्धोद्धृतवेदिकं च
तृणच्छदं सर्वत ओपतन्तम्॥४०॥
शतान पञ्चान अनूनकानां
आवासु सो तत्र भवेत प्राणिनाम्।
बहूनि चा निष्कुटसंकटानि
उच्चारपूर्णानि जुगुप्सितानि॥४१॥
गोपानसी विगलित तत्र सर्वा
कुडयाश्च भित्तीश्च तथैव स्रस्ताः।
गृध्राण कोट्यो निवसन्ति तत्र
पारावतोलूक तथान्यपक्षिणः॥४२॥
आशीविषा दारुण तत्र सन्ति
देशप्रदेशेषु महाविषोग्राः।
विचित्रिका वृश्चिकमूषिकाश्च
एतान आवासु सुदुष्टप्राणिनाम्॥४३॥
देशे च देशे अमनुष्य भूयो
उच्चारप्रस्रावविनाशितं च।
कृमिकीटखद्योतकपूरितं च
श्वभिः शृगालैश्च निनादितं च॥४४॥
भेरुण्डका दारुणा तत्र सन्ति
मनुष्यकुणपानि च भक्षयन्तः।
तेषां च निर्याणु प्रतीक्षमाणाः
श्वानाः शृगालाश्च वसन्त्यनेके॥४५॥
ते दुर्बला नित्य क्षुधाभिभूता
देशेषु देशेषु विखादमानाः।
कलहं करोन्ताश्च निनादयन्ति
सुभैरवं तद्गृहमेवरूपम्॥४६॥
सुरौद्रचित्ता पि वसन्ति यक्षा
मनुष्यकुणपानि विकड्ढमानाः।
देशेषु देशेषु वसन्ति तत्र
शतापदी गोनसकाश्च व्यालाः॥४७॥
देशेषु देशेषु च निक्षिपन्ति
ते पोतकान्यालयनानि कृत्वा।
न्यस्तानि न्यस्तानि च तानि तेषां
ते यक्ष भूयो परिभक्षयन्ति॥४८॥
यदा च ते यक्ष भवन्ति तृप्ताः
परसत्त्व खादित्व सुरौद्रचित्ताः।
परसत्त्वमांसैः परितृप्तगात्राः
कलहं तदा तत्र करोन्ति तीव्रम्॥४९॥
विध्वस्तलेनेषु वसन्ति तत्र
कुम्भाण्डका दारूणरौद्रचित्ताः।
वितस्तिमात्रास्तथ हस्तमात्रा
द्विहस्तमात्राश्चनुचंक्रमन्ति॥५०॥
ते चापि श्वानान् परिगृह्य पादै-
रुत्तानकान् कृत्व तथैव भूमौ।
ग्रीवासु चोत्पीड्य विभर्त्सयन्तो
व्याबाधयन्तश्च रमन्ति तत्र॥५१॥
नानाश्च कृष्णाश्च तथैव दुर्बला
उच्चा महन्ताश्च वसन्ति प्रेताः।
जिघत्सिता भोजन मार्गमाणा
आर्तस्वरं क्रन्दिषु तत्र तत्र॥५२॥
सूचीमुखा गोणमुखाश्च केचित्
मनुष्यमात्रास्तथ श्वानमात्राः।
प्रकीर्णकेशाश्च करोन्ति शब्द-
माहारतृष्णापरिदह्यमानाः॥५३॥
चतुर्दिशं चात्र विलोकयन्ति
गवाक्षउल्लोकनकेहि नित्यम्।
ते यक्ष प्रेताश्च पिशाचकाश्च।
गृघ्राश्च आहार गवेषमाणाः॥५४॥
एतादृशं भैरवु तद् गृहं भवेत्
महन्तमुच्चं च सुदुर्बलं च।
विजर्जरं दुर्बलमित्वरं च
पुरुषस्य एकस्य परिग्रहं भवेत्॥५५॥
स च बाह्यतः स्यात्पुरुषो गृहस्य
निवेशनं तच्च भवेत्प्रदीप्तम्।
सहसा समन्तेन चतुर्दिशं च
ज्वालासहस्रैः परिदीप्यमानम्॥५६॥
वंशाश्च दारूणि च अग्नितापिताः
करोन्ति शब्दं गुरुकं सुभैरवम्।
प्रदीप्त स्तम्भाश्च तथैव भित्तयो
यक्षाश्च प्रेताश्च मुचन्ति नादम्॥५७॥
ज्वालूषिता गृध्रशताश्च भूयः
कुम्भाण्डकाः प्लोष्टमुखा भ्रमन्ति।
समन्ततो व्यालशताश्च तत्र
नदन्ति क्रोशन्ति च दह्यमानाः॥५८॥
पिशाचकास्तत्र बहू भ्रमन्ति
संतापिता अग्निन मन्दपुण्याः।
दन्तेहि पाटित्व ति अन्यमन्यं
रुधिरेण सिञ्चन्ति च दह्यमानाः॥५९॥
भेरूण्डकाः कालगताश्च तत्र
खादन्ति सत्त्वाश्च ति अन्यमन्यम्।
उच्चार दह्यत्यमनोज्ञगन्धः
प्रवायते लोकि चतुर्दिशासु॥६०॥
शतापदीयो प्रपलायमानाः
कुम्भाण्डकास्ताः परिभक्षयन्ति।
प्रदीप्तकेशाश्च भ्रमन्ति प्रेताः
क्षुधाय दाहेन च दह्यमानाः॥६१॥
एतादृशं भैरव तन्निवेशनं
ज्वालासहस्रैर्हि विनिश्चरद्भिः।
पुरुषश्च सो तस्य गृहस्य स्वामी
द्वारस्मि अस्थासि विपश्यमानः॥६२॥
शृणोति चासौ स्वके अत्र पुत्रान्
क्रीडापनैः क्रीडनसक्तबुद्धीन्।
रमन्ति ते क्रीडनकप्रमत्ता
यथापि बाला अविजानमानाः॥६३॥
श्रुत्वा च सो तत्र प्रविष्टु क्षिप्रं
प्रमोचनार्थाय तदात्मजानाम्।
मा मह्य बाला इमि सर्व दारका
दह्येयु नश्येयु च क्षिप्रमेव॥६४॥
स भाषते तेषमगारदोषान्
दुःखं इदं भोः कुलपुत्र दारुणम्।
विविधाश्च सत्त्वेह अयं च अग्नि
महन्तिका दुःखपरंपरा तु॥६५॥
आशीविषा यक्ष सुरौद्रचित्ताः
कुम्भाण्ड प्रेता बहवो वसन्ति।
भेरुण्डकाः श्वानशृगालसंघा
गृध्राश्च आहार गवेषमाणाः॥६६॥
एतादृशास्मिन् बहवो वसन्ति
विनापि चाग्नेः परमं सुभैरवम्।
दुःखं इदं केवलमेवरूपं
समन्ततश्चाग्निरयं प्रदीप्तः॥६७॥
ते चोद्यमानास्तथ बालबुद्धयः
कुमारकाः क्रीडनके प्रमत्ताः।
न चिन्तयन्ते पितरं भणन्तं
न चापि तेषां मनसीकरोन्ति॥६८॥
पुरुषश्च सो तत्र तदा विचिन्तयेत्
सुदुःखितोऽस्मी इह पुत्रचिन्तया।
किं मह्य पुत्रेहि अपुत्रकस्य
मा नाम दह्येयुरिहाग्निना इमे॥६९॥
उपायु सो चिन्तयि तस्मि काले
लुब्धा इमे क्रीडनकेषु बालाः।
न चात्र क्रीडा च रती च काचिद्
बालान हो यादृशु मूढभावः॥७०॥
स तानवोचछृणुथा कुमारका
नानाविधा यानक या ममास्ति।
मृगैरजैर्गोणवरैश्च युक्ता
उच्चा महन्ता समलंकृता च॥७१॥
ता बाह्यतो अस्य निवेशनस्य
निर्धावथा तेहि करोथ कार्यम्।
युष्माकमर्थे मय कारितानि
निर्याथ तैस्तुष्टमनाः समेत्य॥७२॥
ते यान एतादृशका निशाम्य
आरब्धवीर्यास्त्वरिता हि भूत्वा।
निर्धावितास्तत्क्षणमेव सर्वे
आकाशि तिष्ठन्ति दुखेन मुक्ताः॥७३॥
पुरुषश्च सो निर्गत दृष्ट्व दारकान्
ग्रामस्य मध्ये स्थितु चत्वरस्मिन्।
उपविश्य सिंहासनि तानुवाच
अहो अहं निर्वृतु अद्य मार्षाः॥७४॥
ये दुःखलब्धा मम ते तपस्विनः
पुत्रा प्रिया ओरस विंश बालाः।
ते दारूणे दुर्गगृहे अभूवन्
बहूजन्तूपूर्णे च सुभैरवे च॥७५॥
आदीप्तके ज्वालसहस्रपूर्णे
रता च ते क्रीडरतीषु आसन्।
मया च ते मोचित अद्य सर्वे
येनाहु निर्वाणु समागतोऽद्य॥७६॥
सुखस्थितं तं पितरं विदित्वा
उपगम्य ते दारक एवमाहुः।
ददाहि नस्तात यथाभिभाषितं
त्रिविधानि यानानि मनोरमाणि॥७७॥
सचेत्तव सत्यक तात सर्वं
यद्भाषितं तत्र निवेशने ते।
त्रिविधानि यानानि ह संप्रदास्ये
ददस्व कालोऽयमिहाद्य तेषाम्॥७८॥
पुरुषश्च सो कोशबली भवेत
सुवर्णरूप्यामणिमुक्तकस्य।
हिरण्य दासाश्च अनल्पकाः स्यु-
रुपस्थपे एकविधा स याना॥७९॥
रत्नामया गोणरथा विशिष्टा
सवेदिकाः किङ्किणिजालनद्धाः।
छत्रध्वजेभिः समलंकृताश्च
मुक्तामणीजालिकछादिताश्च॥८०॥
सुवर्णपुष्पाण कृतैश्च दामै-
र्देशेषु देशेषु प्रलम्बमानैः।
बस्त्रैरुदारैः परिसंवृताश्च
प्रत्यास्तृता दूष्यवरैश्च शुक्लैः॥८१॥
मृदुकान् पट्टान तथैव तत्र
वरतूलिकासंस्तृत येऽपि ते रथाः।
प्रत्यास्तृताः कोटिसहस्रमूल्यै-
र्वरैश्च कोच्कैर्बकहंसलक्षणैः॥८२॥
श्वेताः सुपुष्टा बलवन्त गोणा
महाप्रमाणा अभिदर्शनीयाः।
ये योजिता रत्नरथेषु तेषु
परिगृहीताः पुरुषैरनेकैः॥८३॥
एतादृशान् सो पुरुषो ददाति
पुत्राण सर्वाण वरान् विशिष्टान्।
ते चापि तुष्टात्तमनाश्च तेहि
दिशाश्च विदिशाश्च व्रजन्ति क्रीडकाः॥८४॥
एमेव हं शारिसुता महर्षी
सत्त्वान त्राणं च पिता च भोमि।
पुत्राश्च ते प्राणिन सर्वि मह्यं
त्रैधातुके कामविलग्न बालाः॥८५॥
त्रैधातुकं चो यथ तन्निवेशनं
सुभैरवं दुःखशताभिकीर्णम्।
अशेषतः प्रज्वलितं समन्ता-
ज्जातीजराव्याधिशतैरनेकैः॥८६॥
अहं च त्रैधातुकमुक्त शान्तो
एकान्तस्थायी पवने वसामि।
त्रैधातुकं चो ममिदं परिग्रहो
ये ह्यत्र दह्यन्ति ममैति पुत्राः॥८७॥
अहं च आदीनव तत्र दर्शयी
विदित्व त्राणं अहमेव चैषाम्।
न चैव मे ते श्रुणि सर्वि बाला
यथापि कामेषु विलग्नबुद्धयः॥८८॥
उपायकौशल्यमहं प्रयोजयी
यानानि त्रीणि प्रवदामि चैषाम्।
ज्ञात्वा च त्रैधातुकि नेकदोषान्
निर्धावनार्थाय वदाम्युपायम्॥८९॥
मां चैव ये निश्रित भोन्ति पुत्राः
षडभिज्ञ त्रैविद्य महानुभावाः।
प्रत्येकबुद्धाश्च भवन्ति येऽत्र
अविवर्तिका ये चिह बोधिसत्त्वाः॥९०॥
समान पुत्राण हु तेष तत्क्षण-
मिमेन दृष्टान्तवरेण पण्डित।
वदामि एकं इमु बुद्धयानं
परिगृह्णथा सर्वि जिना भविष्यथ॥९१॥
तच्चा वरिष्ठं सुमनोरमं च
विशिष्टरूपं चिह सर्वलोके।
बुद्धान ज्ञानं द्विपदोत्तमाना-
मुदाररूपं तथ वन्दनीयम्॥९२॥
बलानि ध्यानानि तथा विमोक्षाः
समाधिनां कोटिशता च नेका।
अयं रथो ईदृशको वरिष्ठो
रमन्ति येनो सद बुद्धपुत्राः॥९३॥
क्रीडन्त एतेन क्षपेन्ति रात्रयो
दिवसांश्च पक्षानृतवोऽथ मासान्।
संवत्सरानन्तरकल्पमेव च
क्षपेन्ति कल्पान सहस्रकोट्यः॥९४॥
रत्नामयं यानमिदं वरिष्ठं
गच्छन्ति येनो इह बोधिमण्डे।
विक्रीडमाना बहुबोधिसत्त्वा
ये चो शृणोन्ति सुगतस्य श्रावकाः॥९५॥
एवं प्रजानाहि त्वमद्य तिष्य
नास्तीह यानं द्वितियं कहिंचित्।
दिशो दशा सर्व गवेषयित्वा
स्थापेत्वुपायं पुरुषोत्तमानाम्॥९६॥
पुत्रा ममा यूयमहं पिता वो
मया च निष्कासित यूय दुःखात्।
परिदह्यमाना बहुकल्पकोटय-
स्त्रैधातुकातो भयभैरवातः॥९७॥
एवं च हं तत्र वदामि निर्वृति-
मनिर्वृता यूय तथैव चाद्य।
संसारदुःखादिह यूय मुक्ता
बौद्धं तु यानं व गवेषितव्यम्॥९८॥
ये बोधिसत्त्वाश्च इहास्ति केचि-
च्छुण्वन्ति सर्वे मम बुद्धनेत्रीम्।
उपायकौशल्यमिदं जिनस्य
येनो विनेती बहुबोधिसत्त्वान्॥९९॥
हीनेषु कामेषु जुगुप्सितेषु
रता यदा भोन्तिमि अत्र सत्त्वाः।
दुःखं तदा भाषति लोकनायको
अनन्यथावादिरिहार्यसत्यम्॥१००॥
ये चापि दुःखस्य अजानमाना
मूलं न पश्यन्तिह बालबुद्धयः।
मार्गं हि तेषामनुदर्शयामि
समुदागमस्तृष्ण दुखस्य संभवः॥१०१॥
तृष्णानिरोधोऽथ सदा अनिश्रिता
निरोधसत्यं तृतियं इदं मे।
अनन्यथा येन च मुच्यते नरो
मार्गं हि भावित्व विमुक्त भोति॥१०२॥
कुतश्च ते शारिसुता विमुक्ता
असन्तग्राहातु विमुक्त भोन्ति।
न च ताव ते सर्वत मुक्त भोन्ति
अनिर्वृतांस्तान् वदतीह नायकः॥१०३॥
किकारणं नास्य वदामि मोक्ष-
मप्राप्यिमामुत्तममग्रबोधिम्।
ममैष छन्दो अहु धर्मराजा
सुखापनार्थायिह लोकि जातः॥१०४॥
इय शारिपुत्रा मम धर्ममुद्रा
या पश्चिमे कालि मयाद्य भाषिता।
हिताय लोकस्य सदेवकस्य
दिशासु विदिशासु च देशयस्व॥१०५॥
यश्चापि ते भाषति कश्चि सत्त्वो
अनुमोदयामीति वदेत वाचम्।
मूर्ध्नेन चेदं प्रतिगृह्य सूत्रं
अविवर्तिकं तं नरु धारयेस्त्वम्॥१०६॥
दृष्टाश्च तेनो पुरिमास्तथागताः
सत्कारु तेषां च कृतो अभूषि।
श्रुतश्च धर्मो अयमेवरूपो
य एत सूत्रं अभिश्रद्दधेत॥१०७॥
अहं च त्वं चैव भवेत दृष्टो
अयं च सर्वो मम भिक्षुसंघः।
दृष्टाश्च सर्वे इमि बोधिसत्त्वा
ये श्रद्दधे भाषितमेत मह्यम्॥१०८॥
सूत्रं इमं बालजनप्रमोहन-
मभिज्ञज्ञानान मि एतु भाषितम्।
विषयो हि नैवास्तिह श्रावकाणां
प्रत्येकबुद्धान गतिर्न चात्र॥१०९॥
अधिमुक्तिसारस्तुव शारिपुत्र
किं वा पुनर्मह्य इमेऽन्यश्रावकाः।
एतेऽपि श्रद्धाय ममैव यान्ति
प्रत्यात्मिकं ज्ञानु न चैव विद्यते॥११०॥
मा चैव त्वं स्तम्भिषु मा च मानिषु
मायुक्तयोगीन वदेसि एतत्।
बाला हि कामेषु सदा प्रमत्ता
अजानका धर्मु क्षिपेयु भाषितम्॥१११॥
उपायकौशल्य क्षिपित्व मह्यं
या बुद्धनेत्री सद लोकि संस्थिता।
भृकुटिं करित्वान क्षिपित्व यानं
विपाकु तस्येह शृणोहि तीव्रम्॥११२॥
क्षिपित्व सूत्रं इदमेवरूपं
मयि तिष्ठमाने परिनिर्वृते वा।
भिक्षूषु वा तेषु खिलानि कृत्वा
तेषां विपाकं ममिहं शृणोहि॥११३॥
च्युत्वा मनुष्येषु अवीचि तेषां
प्रतिष्ठ भोती परिपूर्णकल्पात्।
ततश्च भूयोऽन्तरकल्प नेकां-
श्च्युताश्च्युतास्तत्र पतन्ति बालाः॥११४॥
यदा च नरकेषु च्युता भवन्ति
ततश्च तिर्यक्षु व्रजन्ति भूयः।
सुदुर्बलाः श्वानशृगालभूताः
परेष क्रीडापनका भवन्ति॥११५॥
वर्णेन ते कालक तत्र भोन्ति
कल्माषका व्राणिक कण्डुलाश्च।
निर्लोमका दुर्बल भोन्ति भूयो
विद्वेषमाणा मम अग्रबोधिम्॥११६॥
जुगुप्सिता प्राणिषु नित्य भोन्ति
लोष्टप्रहाराभिहता रुदन्तः।
दण्डेन संत्रासित तत्र तत्र
क्षुधापिपासाहत शुष्कगात्राः॥११७॥
उष्ट्राथ वा गर्दभ भोन्ति भूयो
भारं वहन्तः कशदण्डताडिताः।
आहारचिन्तामनुचिन्तयन्तो
ये बुद्धनेत्री क्षिपि बालबुद्धयः॥११८॥
पुनश्च ते क्रोष्टुक भोन्ति तत्र
बीभत्सकाः काणक कुण्ठकाश्च।
उत्पीडिता ग्रामकुमारकेहि
लोष्टप्रहाराभिहताश्च बालाः॥११९॥
ततश्च्यवित्वान च भूयु बालाः
पञ्चाशतीनां सम योजनानाम्।
दीर्घात्मभावा हि भवन्ति प्राणिनो
जडाश्च मूढाः परिवर्तमानाः॥१२०॥
अपादका भोन्ति च क्रोडसक्किनो
विखाद्यमाना बहुप्राणिकोटिभिः।
सुदारुणां ते अनुभोन्ति वेदनां
क्षिपित्व सूत्रं इदमेवरूपम्॥१२१॥
पुरुषात्मभावं च यद लभन्ते
ते कुण्ठका लङ्गक भोन्ति तत्र।
कुब्जाथ काणा च जडा जघन्या
अश्रद्दधन्ता इम सूत्र मह्यम्॥१२२॥
अप्रत्यनीयाश्च भवन्ति लोके
पूती मुखात्तेष प्रवाति गन्धः।
यक्षग्रहो उक्रमि तेष काये
अश्रद्दधन्तानिम बुद्धबोधिम्॥१२३॥
दरिद्रका पेषणकारकाश्च
उपस्थायका नित्य परस्य दुर्बलाः।
आबाध तेषां बहुकाश्च भोन्ति
अनाथभूता विहरन्ति लोके॥१२४॥
यस्यैव ते तत्र करोन्ति सेवना-
मदातुकामो भवती स तेषाम्।
दत्तं पि चो नश्यति क्षिप्रमेव
फलं हि पापस्य इमेवरूपम्॥१२५॥
यच्चापि ते तत्र लभन्ति औषधं
सुयुक्तरूपं कुशलेहि दत्तम्।
तेनापि तेषां रुज भूयु वर्धते
सो व्याधिरन्तं न कदाचि गच्छति॥१२६॥
अन्येहि चौर्याणि कृतानि भोन्ति
डमराथ डिम्बास्तथ विग्रहाश्च।
द्रव्यापहाराश्च कृतास्तथान्यै-
र्निपतन्ति तस्योपरि पापकर्मणः॥१२७॥
न जातु सो पश्यति लोकनाथं
नरेन्द्रराजं महि शासमानम्।
तस्याक्षणेष्वेव हि वासु भोति
इमां क्षिपित्वा मम बुद्धनेत्रीम्॥१२८॥
न चापि सो धर्म शृणोति बालो
बधिरश्च सो भोति अचेतनश्च।
क्षिपित्व बोधीमिममेवरूपा-
मुपशान्ति तस्यो न कदाचि भोति॥१२९॥
सहस्र नेका नयुतांश्च भूयः
कल्पान कोट्यो यथ गङ्गवालिकाः।
जडात्मभावो विकलश्च भोति
क्षिपित्व सूत्रं इमु पापकं फलम्॥१३०॥
उद्यानभूमी नरकोऽस्य भोति
निवेशनं तस्य अपायभूमिः।
खरसूकरा क्रोष्टुक भूमिसूचकाः
प्रतिष्ठितस्येह भवन्ति नित्यम्॥१३१॥
मनुष्यभावत्वमुपेत्य चापि
अन्धत्व बधिरत्व जडत्वमेति।
परप्रेष्य सो भोति दरिद्र नित्यं
तत्कालि तस्याभरणानिमानि॥१३२॥
वस्त्राणि चो व्याधयु भोन्ति तस्य
व्रणान कोटीनयुताश्च काये।
विचर्चिका कण्डु तथैव पामा
कुष्ठं किलासं तथ आमगन्धः॥१३३॥
सत्कायदृष्टिश्च घनास्य भोति
उदीर्यते क्रोधबलं च तस्य।
संरागु तस्यातिभृशं च भोति
तिर्याण योनीषु च सो सदा रमी॥१३४॥
सचेदहं शारिसुताद्य तस्य
परिपूर्णकल्पं प्रवदेय दोषान्।
यो ही ममा एतु क्षिपेत सूत्रं
पर्यन्तु दोषाण न शक्य गन्तुम्॥१३५॥
संपश्यमानो इदमेव चार्थं
त्वां संदिशामी अहु शारिपुत्र।
मा हैव त्वं बालजनस्य अग्रतो
भाषिष्यसे सूत्रमिमेवरूपम्॥१३६॥
ये तू इह व्यक्त बहुश्रुताश्च
स्मृतिमन्त ये पण्डित ज्ञानवन्तः।
ये प्रस्थिता उत्तममग्रबोधिं
तान् श्रावयेस्त्वं परमार्थमेतत्॥१३७॥
दृष्टाश्च येही बहुबुद्धकोट्यः
कुशलं च यै रोपितमप्रमेयम्।
अध्याशयाश्चा दृढ येष चो स्या-
त्तान् श्रावयेस्त्वं परमार्थमेतत्॥१३८॥
ये वीर्यवन्तः सद मैत्रचित्ता
भावेन्ति मैत्रीमिह दीर्घरात्रम्।
उत्सृष्टकाया तथ जीविते च
तेषामिदं सूत्र भणेः समक्षम्॥१३९॥
अन्योन्यसंकल्प सगौरवाश्च
तेषां च बालेहि न संस्तवोऽस्ति।
ये चापि तुष्टा गिरिकन्दरेषु
तान् श्रावयेस्त्वं इद सूत्र भद्रकम्॥१४०॥
कल्याणमित्रांश्च निषेवमाणाः
पापांश्च मित्रान् परिवर्जयन्तः।
यानीदृशान् पश्यसि बुद्धपुत्रां-
स्तेषामिदं सूत्र प्रकाशयेसि॥१४१॥
अच्छिद्रशीला मणिरत्नसादृशा
वैपुल्यसूत्राण परिग्रहे स्थिताः।
पश्येसि यानीदृश बुद्धपुत्रां-
स्तेषाग्रतः सूत्रमिदं वदेसि॥१४२॥
अक्रोधना ये सद आर्जवाश्च
कृपासमन्वागत सर्वप्राणिषु।
सगौरवा ये सुगतस्य अन्तिके
तेषाग्रतः सूत्रमिदं वदेसि॥१४३॥
यो धर्मु भाषे परिषाय मध्ये
असङ्गप्राप्तो वदि युक्तमानसः।
दृष्टान्तकोटीनयुतैरनेकै-
स्तस्येद सूत्रं उपदर्शयेसि॥१४४॥
मूर्ध्नाञ्जलिं यश्च करोति बद्ध्वा
सर्वज्ञभावं परिमार्गमाणः।
दशो दिशो योऽपि च चंक्रमेत
सुभाषितं भिक्षु गवेषमाणः॥१४५॥
वैपुल्यसूत्राणि च धारयेत
न चास्य रुच्यन्ति कदाचिदन्ये।
एकां पि गाथां न च धारयेऽन्यत-
स्तं श्रावयेस्त्वं वरसूत्रमेतत्॥१४६॥
तथागतस्यो यथ धातु धारये-
त्तथैव यो मार्गति कोचि तं नरः।
एमेव यो मार्गति सूत्रमीदृशं
लभित्व यो मूर्धनि धारयेत॥१४७॥
अन्येषु सूत्रेषु न काचि चिन्ता
लोकायतैरन्यतरैश्च शास्त्रैः।
बालान एतादृश भोन्ति गोचरा-
स्तांस्त्वं विवर्जित्व प्रकाशयेरिदम्॥१४८॥
पूर्णं पि कल्पं अहु शारिपुत्र
वदेयमाकार सहस्रकोट्यः।
ये प्रस्थिता उत्तममग्रबोधिं
तेषाग्रतः सूत्रमिदं वदेसि॥१४९॥
इत्यार्यसद्धर्मपुण्डरीके धर्मपर्याये औपम्यपरिवर्तो नाम तृतीयः॥


text:
षडक्षरीमहाविद्यामाहात्म्यवर्णनं तृतीयं प्रकरणम्
Technical Details
षडक्षरीमहाविद्यामाहात्म्यवर्णनं तृतीयं प्रकरणम्।
अथ सर्वनीवरणविष्कभी भगवन्तमेतदवोचत्–कुतो भगवन् षडक्षरी महाविद्या प्राप्यते? भगवानाह–दुर्लभा कुलपुत्र सा षडक्षरी महाविद्या। न च तथागता जानन्ति प्रागेव बोधिसत्त्वभूताः। अथ सर्वनीवरणविष्कम्भी भगवन्तमेतदवोचत्–यद्भगवन् तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा न जानन्ति? भगवानाह–कुलपुत्र सा षडक्षरी महाविद्या त्ववलोकितेश्वरस्य परमहृदयम्। यश्च परमहृदयं जानाति स मोक्षं जानाति। अथ सर्वनीवरणविष्कम्भी भगवन्तमेतदवोचत्–अस्ति भगवन् केचित्सत्त्वा ये षडक्षरीं महाविद्यां जानन्ति? भगवानाह–न कश्चिज्जानीते कुलपुत्र। षडक्षरी महाविद्या राज्ञी। एषा दुरासदा अप्रमेया योगिनस्तथागता जानन्ति प्रागेव बोधिसत्त्वभूताः। अस्याः कुलपुत्र षडक्षरीमहाविद्यायाः कारणेन सर्वे तथागताः षोडशकल्याणसंख्येयाः परिभ्रमिताः प्रागेव बोधिसत्त्वभूताः कुतो जानन्ति ? अयं स परमहृदयः अवलोकितेश्वरस्य। योऽप्ययं परिभ्रमति जगन्मण्डले, कश्चिज्जानीते षडक्षरीं महाविद्याम्। पुण्यवन्तस्ते सत्त्वा ये षडक्षरीं महाविद्यां सततपरिग्रहं जपाभियुक्ता भवन्ति। तस्या जपकाले तु नवनवतिगङ्गानदीवालुकोपमास्तथागताः संनिपतन्ति, परमाणुरजोपमा बोधिसत्त्वाः संनिपतन्ति, षट्पारमिता द्वारस्था भवन्ति। अन्ये च द्वात्रिंशद्देवनिकायाः देवपुत्राः संनिपतिताः। चत्त्वारश्च महाराजानश्चतस्रो दिशो रक्षन्ति। सागरश्च नागराजः। अनवतप्तश्च नागराजः। तक्षकश्च नागराजः। वासुकिर्नागराजः–एवंप्रमुखान्यनेकानि नागराजकोटीनियुतशतसहस्राणि धरणीं परिरक्षन्ति। अन्ये च भौमा यक्षाः। अन्ये चावकाशं रक्षन्ति। तस्य कुलपुत्रस्य एकैकरोमविवरे तथागतकोट्यो विश्रमन्ति, विश्रमित्वा साधुकारमनुप्रयन्ति–साधु साधु कुलपुत्र, यस्त्वमीदृशं चिन्तामणिरत्नलब्धलाभोऽसि। विमोक्षितास्ते सप्तकुलवंशा जातिपरंपरया। ये च तव कुलपुत्र कुक्षिगताः प्राणिनः, सर्वे तेऽवैवर्तिका बोधिसत्त्वा भविष्यन्ति। यः कश्चिदिमां धारयेत् षडक्षरीं महाविद्यां कायगतां कण्ठगतां वा, स कुलपुत्र वज्रकायशरीर इति वेदितव्यः, धातुस्तूप इति वेदितव्यः, तथागतज्ञानकोटिरिति वेदितव्यः। यः कश्चित्कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा इमां षडक्षरीं महाविद्यां जपन्ति सोऽक्षयप्रतिभानो भवति। ज्ञानराशिविशुद्धो भवति। महाकरुणया समन्वागतो भवति। स दिने दिने षट्पारमिताः परिपूरयति। विद्याधरचक्रवर्त्यभिषेकं प्रतिलभते। यस्य कस्यचिदुच्छवस्योच्छ्वासप्रश्वासं ददाति मैत्र्या वा द्वेषेण वा, सर्वे तेऽवैवर्तिकाधिसत्त्वा भवन्ति, क्षिप्रं चानुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यन्ते। ये केचिद्वस्त्रस्पर्शनेनापि स्पृशन्ति, सर्वे ते चरमभविका बोधिसत्त्वा भवेयुः। दर्शनमात्रेण स्त्री वा पुरुषो वा दारिका वा मृगपक्षिणो गोमहिषगर्दभादयश्च चक्षुर्दर्शनेनापि पश्यन्ति, सर्वे ते चरमभविका बोधिसत्त्वा भवेयुः, जातिजराव्याधिमरणदुःखप्रियविप्रयोगविहीणा भवेयुः। अचिन्त्या योगिनश्च भवेयुः। एवं तु षडक्षरीं महाविद्यां जपमानस्य संचोदनो भवति॥
अथ सर्वनीवरणविष्कम्भी भगवन्तमेतदवोचत्–कथं भगवन् लभेयमहं षडक्षरीं महाविद्याम्? सोऽचिन्त्यो योगानां चाप्रमेयध्यानानां च अपरिस्थितश्चानुत्तरायां सम्यक्संबोधौ, निर्वाणस्योपदर्शकः, मोक्षस्य प्रवेशनम्, रागद्वेषस्य व्युपशमनम्, धर्मराजस्य च परिपूरणम्, उन्मूलनं च संसारस्य पञ्चगतिकस्य, संशोषणं च नारकाणां क्लेशानाम्, समुद्धातनमुत्तारणं च तिर्यग्योनिगतानाम्, आस्वादो धर्माणां च परिपूरणम्, सर्वज्ञज्ञानस्य अक्षयं निर्देशं श्रोतुमिच्छामि। भगवन् यो मे षडक्षरीं महाविद्यामनुप्रयच्छति, तस्य चतुर्द्वीपान् सप्तरत्नपरिपूर्णान्निर्यातयितुम्। यदि भगवन् लिख्यमानायापि भूर्जं न संविद्यते, न मसिः, न च करमम्। मदीयेन शोणितेन मसिं कुर्यात्, चर्ममुत्पाट्य भूर्जं कुर्यात्, अस्थिं भङ्क्तवा च करमं कुर्यात्, तदापि भगवन् मम नास्ति खेदं शरीरस्य। स च मे मातापितृभूतो भवेत् गुरूणामपि गुरुश्च॥
अथ भगवान् सर्वनीवरणविष्कम्भिणं बोधिसत्त्वमेतदवोचत्–स्मराम्यहं कुलपुत्र अस्याः षडक्षरिमहाविद्यायाः कारणेन परमाणुरजोपमान् लोकधातून् परिभ्रमितः। अनेकानि तथागतकोटिनियुतशतसहस्राणि मया पर्युपासितानि। न च तेषां तथागतानां सकाशात्सचालंबापि (?) श्रुता। तदा रत्नोत्तमो नाम तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवानां च बुद्धो भगवान्। तस्य मया पुरस्तादश्रूणि प्रमुक्तानि। तदा तेन तथागतेनार्हता सम्यक्संबुद्धेनाभिहितम्–मा कुलपुत्र एवं करुणकरूणान्यश्रूणि प्रमुञ्च। गच्छ कुलपुत्र येन पद्मोत्तमो नाम लोकधातुः। तत्र पद्मोत्तमो नाम तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः। स इमां षडक्षरीं महाविद्यामनुजानाति। तस्य कुलपुत्र अहं रत्नोत्तमस्य तथागतस्यान्तिकात् प्रक्रान्तः। येन पद्मोत्तमस्य तथागतस्य बुद्धक्षेत्रं तेनोपसंक्रान्तः। उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा पुरस्तात्प्राञ्जलीभूत्वोत्तम्–लभेयमहं भगवन् पद्मोत्तम षडक्षरीं महाविद्यां राज्ञीं यस्या नामानुस्मरणमात्रेण सर्वपापानि क्षयन्ते, दुर्लभां बोधिं प्रतिलभते, येनार्थेनाहं क्लिष्टोऽनेकानि लोकधातूनि। इहैवागत्वा मा व्यर्थश्रमो भवेयम्। तदा पद्मोत्तमस्तथागत इमां षडक्षरीं महाविद्यागुणां संस्मारयति स्म–तद्यथापि नाम कुलपुत्र शक्यते परमाणुरजःप्रमाणमुद्गृहीतुम्, न तु कुलपुत्र शक्यते षडक्षरिमहाविद्याया एकजापस्य पुण्यस्कन्धं गणयितुम्। शक्यते मया कुलपुत्र चतुःसमुद्रस्यैकैकां वालुकां गणयितुम्, न तु कुलपुत्र शक्यते मया षडक्षरिमहाविद्याया एकजापस्य पुण्यस्कन्धं गणयितुम्। तद्यथापि नाम कुलपुत्र कश्चिदेव पुरुषो भवेत्। स गृहं पूर्णं योजनसहस्रं कुर्यात् द्विगुणं पञ्चयोजनशतानि। तं तिलफलैः परिपूर्णं कुर्यात्। यत्र सूचीविवरं न संविद्यते, तत्र पुरुषो द्वारे स्थापितोऽजरामरः। स कल्पशतस्यातिक्रान्तस्य अस्यैकतिलफलं बहिर्द्वारे प्रक्षिपेत्। तदनेन पर्यायेण तं गृहसमूहप्रतिष्ठितास्तिलाः परिक्षयपर्यवदानं यावत्कालेन व्रजेयुः, तच्छक्यते मया गणयितुम्। न तु कुलपुत्र शक्यते षडक्षरिमहाविद्यायाः एकजापस्य पुण्यस्कन्धं गणयितुम्। तद्यथापि नाम कुलपुत्र चतुर्द्वीपे नानाविधानि कृषिं कारयन्ति यवगोधूमशालिमुद्गमाषादयस्तिलकोलकुलत्थादिभिः, तत्र कालेन कालं नागराजानो वर्षधारामनुप्रयच्छन्ति। तानि शस्यानि निष्पाद्यन्ते, ततस्ते परिपक्काः परिछिद्यन्ते। एवं जम्बुद्वीपं खलं कुर्यात्, ततस्ते शकटैर्भारैर्मुटैः पिठकैर्गोभिर्गर्दभादिभिर्लङ्घयित्वा तस्मिन् खलाभ्यन्तरे प्रक्षिपेरन्, तानि गोभिर्गर्दभैर्मर्दयित्वा महान्तं राशिं निष्पाद्यते। शक्यते मया कुलपुत्र एकैकानि फलानि गणयितुम्, न तु कुलपुत्र शक्यते मया षडक्षरिमहाविद्याया एकजापस्य पुण्यस्कन्धं गणयितुम्। तद्यथापि नाम कुलपुत्र इमा महानद्यो जम्बुद्वीपे प्रवहन्ति रात्रौ दिवा च। तद्यथा गङ्गा सीता यमुना सिन्धुः शतद्रुः चन्द्रभागा एरावती सुमागन्धा हिमरती कलशोदरी चेति। एकैकनदी पञ्चसहस्रपरिवारा। रात्रौ च दिवा च महासमुद्रे प्रवहन्ति। एवमेव षडक्षरिमहाविद्याया एकजापस्य पुण्यस्कन्धः प्रवहति। तत्रासां महानदीनां शक्यते मया एकैकबिन्दुं गणयितुम्। न च कुलपुत्र शक्यते मया षडक्षरिमहाविद्याया एकजापस्य पुण्यस्कन्धं गणयितुम्। तद्यथापि नाम कुलपुत्र चतुर्द्वीपेषु चतुष्पाज्जातीनां गोगर्दभमहिषाश्वहस्तिनः, श्वजम्बुकच्छागलपशवः, तथा सिंहव्याघ्रतरक्षुमृगमर्कटशशकादयः, एषां मयैकैकानि रोमाणि शक्यते गणयितुम्, न तु कुलपुत्र षडाक्षरिमहाविद्यायाः शक्यते एकजापस्य पुण्यस्कन्धं गणयितुम्। तद्यथापि नाम कुलपुत्र वज्राङ्कुशो नाम पर्वतराजो नवनवतियोजनसहस्राण्युच्छ्रयेण चतुरशीतियोजनसहस्राण्यधस्तात्। तस्य पर्वतराजस्य वज्राङ्कुशस्यैकं पार्श्वं चतुरशीतियोजनसहस्रम्। तस्य च पार्श्वे पर्वतराजस्य जरामरः पुरुषो भवेत्। स कल्पस्यातिक्रान्तस्य एकवारं कशिकवस्त्रेण परिमार्जयेत्। एवं कृत्वा तस्य परिक्षयं पर्यवदानं भवेत्, एतत्कालेषु वर्षमासदिनमुहूर्तनाडीकलाः यावत् श्वासाः, तेषां प्रमाणं कर्तुंशक्यम्, न तु षडक्षरिमहाविद्यायाः शक्यते एकजापस्य पुण्यस्कन्धं गणयितुम्। तद्यथापि नाम कुलपुत्र महासमुद्रं चतुरशीतियोजनसहस्रं गाम्भीर्येण, अप्रमेयं वैपुल्येन वडवामुखपर्यन्तं शक्यते मया शताग्रभिन्नया वालग्रकोट्या एकैकं बिन्दुं गणयितुम्। न तु कुलपुत्र शक्यते मया षडक्षरिमहाविद्यायाः पुण्यस्कन्धं गणयितुम्। तद्यथापि नाम कुलपुत्र शक्यते मया शीर्षवनस्य एकैकपत्राणि गणयितुम्, न तु षडक्षरिमहाविद्यायाः शक्यते एकजापस्य पुण्यस्कन्धम् गणयितुम्। तद्यथापि नाम कुलपुत्र चतुर्द्विपनिवासिनं स्त्रीपुरुषदारकदारिकास्ते सर्वे दशभूमिप्रतिष्ठिता बोधिसत्त्वा भवेयुः। यत्तेषां बोधिसत्त्वानां पुण्यस्कन्धम्, ततः षडक्षरिमहाविद्याया एकजापस्य पुण्यस्कन्धम्। तद्यथापि नाम कुलपुत्र द्वादशमासिकेन संवत्सरेण अधिमासिकेन त्रयोदशमासिकेन वा संवत्सरेण तथा संवत्सरगणनया पूर्ण कल्पं देवो रत्रौ दिवा वर्षति, तच्छक्यते मया कुलपुत्र एकैकं बिन्दुं गणयितुम्। न तु कुलपुत्र षडक्षरिमहाविद्याया एकजापस्य पुण्यस्कन्धं गणयितुम्। एवं कुलपुत्र बहवो मत्सदृशाः तथागतकोटय एकस्थानधारिता दिव्यं कल्पं चीवरपिण्डपात्रशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कारैः सर्वोपकरणोपस्थाने नोपस्थिता भवेयुः। न च तथागताः शक्नुवन्ति षडक्षरिमहाविद्यायाः पुण्यस्कन्धं गणयितुम्। प्रागेवाहमेकाकी अस्मिँल्लोकधातौ विहरामि। अचिन्त्यध्यानपदेन समुत्थानेनाहं कुलपुत्र भावनायोगमनुयुक्तः। स च सूक्ष्मो धर्मः, अव्यक्तो धर्मं, अनागतो धर्मः, परमहृदयप्राप्तः। अवलोकितेश्वरस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्योपायकुशलैर्धर्मैः प्रतिष्ठितः। एवं कुलपुत्र षडक्षरिमहाविद्याया उपायकौशल्यं प्राप्तुमहमपि कुलपुत्र अनेकानि लोकधातुकोटीनियुतशतसहस्राणि परिभ्रमितः। गत्वा चामिताभस्य तथागतस्य पुरस्तात्प्राञ्जलीभूत्वा धर्मवेगेनाश्रूणि प्रमुक्तानि, तथामिताभस्तथागतो जानाति अनागतप्रत्युत्पन्नम्॥
तेन ममाभिहितम्–कुलपुत्र षडक्षरीं महाविद्यां राज्ञीमिच्छसि भावनायोगमनुयुक्तः ? मयोक्तम्–इच्छामि सुगत। यथा तृषार्तः पानीयमन्वेषते एवमहं भगवन् षडक्षरीं महाविद्यां समन्वेषमाणोऽनेकलोकधातूनुपसंक्रान्तः। पर्युपासितानि मेऽनेकानि तथागतकोटीनियुतशतसहस्राणि, न कस्यचित्सकाशान्मया लब्धा षडक्षरी महाविद्या राज्ञी। त्वं भगवन् त्राता भव, शरणं परायणम्। विकलेन्द्रियस्य चक्षुर्भूतो भव। नष्टमार्गस्य दर्शको भव। सूर्यतापदग्धानां छत्रभूतो भव। चतुर्महापथे शालवृक्ष इव भव। धर्मपरितृषिस्यानन्तधर्ममार्गमुपदर्शको भव। सुप्रतिष्ठितचेतसो वज्रकवचभूतो भव॥
अथामिताभस्य तथागतार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य अवलोकितेश्वरस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य लम्बिकरुतेन स्वरेण निर्घोषेणारोचयति–पस्य कुलपुत्र अयं पद्मोत्तमस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः षडक्षरीमहाविद्यायाः कारणेनानेकलोकधातुकोटीनियुतशतसहस्राणि परिभ्रमितः। ददस्व कुलपुत्र षडक्षरीं महाविद्यां राज्ञीम्। तथागत एवं परिभ्रमति॥
इति षडक्षरिमहाविद्यामाहात्म्यवर्णनं तृतीयं प्रकरणम्॥


text:
सूत्रम्
पथः पन्थ च॥ ४।३।२९
काशिका-वृत्तिः
पथः पन्थ च ४।३।२९
पथिशब्दाद् वुन् प्रत्ययो भवति, तत्र जातः इत्येतस्मिन् विषये ऽणो ऽपवादः। प्रत्यय। संनियोगेन च पथः पन्थ इत्ययम् आदेशः भवति। पथि जातः पन्थकः।
न्यासः
पथः पन्थ च। , ४।३।२९
"एकदेशाविकृतस्य" इत्यादि। "अमावस्यदन्यतरस्याम्" ३।१।१२२
इत्यत्र ण्यत्यवृद्धिरेव निपात्यते। अवृद्धिस्तु वृद्धेरेकादेशभूततया विकारो भवतीत्येकदेशविवृतममावस्याशब्दस्योपपद्यते। ये तु सन्धिवेलादिषु ह्यस्वोपधमधीयते, तेषां वृद्ध्युपधस्य ग्रहणं न प्राप्नोति, न हि विकृतिः प्रकृतिं गृह्णाति। तस्माद्दीर्घ एव पाठो युक्तः॥।
तत्त्व-बोधिनी
अ च १०८७, ४।३।२९
अ च। अमावास्याशब्दादकारप्रत्ययः स्यात्। अयमपि पूर्ववदुभाभ्यां बोध्यः। अमावास्य इति। ह्यस्वमध्यात्तु अमावस्यः।


text:
शब्दालंकार: - अनुप्रास अलंकार:
शब्दालंकार: स: अलंकार: अस्ति य: शब्दस्य शोभां वर्धयति । अस्य त्रय: भेदा: सन्ति ।
1. अनुप्रास अलंकार:, 2. यमक अलंकार: एवं च 3. श्लेष अलंकार:
प्रत्येकस्य अलंकारस्य संक्षिप्तवर्णनं कृयते अत्र ।
1. अनुप्रास अलंकार: – अनुप्रास शब्द: 'अनु*प्र*आस' शब्दै: मिलित्वा निष्पन्नो अभवत् । यस्यार्थ: अस्ति रसादे: अनुकूलं शब्दविन्यास: । स्वरस्य वैशम्ये अपि शब्दसाम्यं प्राप्यते यत्र तत्र अनुप्रास अलंकार: भवति । 'अनुप्रास: शब्दसाम्यं वैशम्येपि स्वरस्य यत्' । तात्पर्यं – यदि शब्देषु स्वरा: समानं न सन्ति किन्तु व्यंजनानां समानता प्राप्यते चेत् तत्र अनुप्रास अलंकार: भवति ।
आचार्यविश्वनाथ: अनुप्रास शब्दस्य व्युत्पत्ति: करोति - ''रसाद्यनुगतत्वेन प्रकर्षेण न्यासोनुप्रास:'' । अर्थात् रसानाम् अनुकूलं न्यासम् (वर्णानां रचना विन्यास:) अनुप्रास: कथ्यते ।
यथा -
आदाय बकुलगन्धान्धीकुर्वन पदे पदे भ्रमरान् ।
अयमेति मन्दमन्दं कावेरीवारिपावन: पवन: ।।
उपर्युक्ते उदाहरणे ''गन्धान्धी'' शब्दे 'न' 'ध' वर्णयो:, 'कावेरीवारि' शब्दे 'व' 'र' वर्णयो:, पावन: पवन: शब्दयो: 'प' 'व' 'न' वर्णानां समानता प्राप्यते यद्यपि स्वरा: भिन्ना: सन्ति । अत: अत्र अनुप्रास अलंकार: विद्यते ।
अनुप्रासस्य एकम् इतोपि उदाहरणम् -
''लताकुंज गुंजन्मदवदलिपुंज चपलयन्
समालिड्.गन्नड्.ग, द्रुततरमनड्.गं प्रबलयन् ।।
मरुन्मन्दं मन्दं दलितमरविन्दं तरलयन्
रजोवृन्दं विन्दन् किरति मकरन्दं दिशि-दिशि ।।
अनुप्रास अलंकारस्य भेदा: -
अनुप्रास अलंकारस्य पंचभेदा: साहित्यदर्पणकारेण स्वीकृत: अस्ति । एते निम्नलिखिता: सन्ति ।
1. छेकानुप्रास:, 2. वृत्यानुप्रास:, 3. श्रुत्यानुप्रास:, 4. अन्त्यानुप्रास:, एवं च 5. लाटानुप्रास: ।
इति