c: text/html

text:
46 Responses to “पद्यपाने संस्कृतपद्यमासः १४: अलङ्कारयुतवर्णनम्”
-
प्रियाननालोकचिरोत्सुका वै
समीरनावेन मनोभवेन ।
वियोगिनीमत्स्यगणा गृहीता
जालेन चन्द्रातपविस्तरेण ॥
The groups of lovelorn damsel-fish, long desirous of viewing the faces of their beloved, are captured by the Cupid, riding the boat of the gentle breeze, by the well spread net of moonlight.
-
कल्पना तु रसिकमनोहारिणी। परन्तु व्याकरणमत्र किंचिदिवावधेयम्। यतो हि वियोगिनीमत्स्यगणस्तु न पुंसि युज्यते; अत्र तु वियोगिनीमत्स्यततिः इति प्रयोक्तुमलम्।
-
वियोगिन्यस्रियः किल, तासां सादृश्यं मत्स्यगणापेक्षया मत्स्यततौ युज्यत इत्यालङ्कारिकसमयमादृत्यैव परिष्क्रियेयं विहिता मया।
-
-
-
दिनतप्तां सुतां वीक्ष्य भूमिं माता विभावरी ।
ओषधीशौषधेर्धारां ववर्ष कौमुदीं सिताम् ॥
Seeing her daughter Earth suffering from fever (because of the day’s heat), Mother Night rained the effulgent medicine of that Lord of Herbs, moonlight.
-
सखे राघवेन्द, नूनमिदं पद्यं रसपिपासूनां निपानयोग्यं सारस्वतसुधासवमेव सूते।
-
-
कर्पूरगौरस्य महेश्वरस्य
सरिद्वरायाश्च वपुप्रकाशं ।
स्नेहेन दत्तं प्रतिबिंबयन् वै
वामो विधुः संप्रतिभाति रात्रौ ॥
The camphor-white Shiva and the best of rivers (Ganga), gave the light out of their bodies to the lovely moon out of love. He reflects it and shines fully at night.
-
साधु सुशीले श्रीललिताभगिनि, पद्यमिदं सुन्दरं सुरुचिरं च। परं तु वपुश्शब्दस्य सकारान्तत्वादत्र “वपुःप्रकाशम्” इति भवेत्। तथा चान्ते वै इति निपातस्य स्थाने ’वा’ इतोsपि स्वारस्यकरं भवेत्।
-
Thank you Sir. I have made the corrections below.
कर्पूरगौरस्य महेश्वरस्य
सरिद्वरायाश्च वपुःप्रकाशं ।
स्नेहेन दत्तम् प्रतिबिंबयन् वा
वामो विधुः सम्प्रतिभाति रात्रौ ॥
-
-
-
क्षयरोगापनोदाय विचिन्वन्नौषधं विधुः ।
चन्द्रिकादीपिकालोको याति विष्णुपदाध्वना ॥
ಇದೇ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕನ್ನಡಪದ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದೆ ರಚಿಸಿದ್ದೆ. ಅದರ ಭಾವಾನುವಾದವೀ ಪದ್ಯ.
-
अत्यन्तं सुन्दरं पद्यम्। अस्य कर्णाटमूलत्वात् कन्नडभणितिः स्थाने किल मान्यतां ययौ।
-
धन्योऽस्मि 🙂
-
-
-
निशयात्तात् क्षीरमया-
च्छशाङ्ककुम्भात् कलङ्करन्ध्रेण ।
निष्यन्दिनीः समन्तात्
स्वदामहे कौमुदीपयःकणिकाः ॥
-
श्रीहर्षीयमियं भव-
दार्या धार्या सतां सदा हृदये।
यस्याः पायं पायं
रसं सुधांशोस्सुधापि रसरहिता॥
-
श्रीमन् ! श्रीहर्षीयमित्यस्य पदस्याभिप्रायो नावगतः । किमसौ कल्पना श्रीहर्षेण कृतचरेति ?
-
अविहा! नायं ममाभिप्रायः। केवलं श्रीहर्षीयं विलक्षणकल्पनविधानं विचित्रमार्गं च स्मारयतीति मत्तात्पर्यम्। सर्वथा ममोक्तिस्तु स्तुतिः।
-
भवदीयं वचनमिदं
मनसो वितनोति धन्यताभावम्: -)
-
-
-
-
-
One more –
सायं रवावस्तमिते विषण्णाम्
अम्बां करैर्मोदयितुं सहेलः ।
आयाति खे कर्दमितः सितांशुः
साप्यूर्मिभिर्मार्ष्टि धरास्य वक्त्रम् ॥
In the evening when the Sun set, the Earth became sad and dull. To make her happy with his rays, the playful but dirty moon (dirty because he was probably playing somewhere in the dirt like all children, dirty because of the kalanka) appeared in the sky. The Earth wipes his face with her waves (in an attempt to clean him).
-
अत्युज्जवलं स्मारयतीह पद्यं
शब्दागमाचार्यवरस्य काव्यम्।
यत्रोपजात्यां दिवसात्ययस्य
व्यावर्णनं पाणिनिराश्वकार्षीत्॥
(भगवतः पणिनापत्यमुनेर्जाम्बवतीजयकाव्यगतं सूर्यास्त-चन्द्रोदयवर्णनमत्र प्रस्तुतम्।)
-
-
कार्यमेघैः प्रवासादिधूम्रवातैर्निवारितः ।
अस्नात्वा पद्यकौमुद्यां यते मासानु संगमे ॥ १ ॥
जडः सन् कौमुदीं कृत्वा निशेशो याति गौरवम् ।
अनुकृत्य भवत्पद्यप्रभां यानि नु पात्रताम् ॥ २ ॥
(निशेशः चन्द्रः स्वयं जडः सन्नपि सूर्यप्रभावेण कौमुदीं कृत्वा गौरवं याति । तथा भवतां पद्यप्रभाम् अनुकृत्य अहमपि पात्रतां यानि प्राप्नुयाम् । )
एकस्य कौमुदीपूताः कवयेयुर्यदीदृशम् ।
चन्द्रयोर्मङ्गले दद्युःमहाकाव्यं दिने दिने ॥ ३ ॥
(भूमौ विद्यमानाः कवयः एकस्य चन्द्रस्य कौमुदीम् अनुभूय विभिन्नप्रकारेण कवयन्ति । कौमुदीमपि नानाप्रकारेण चित्रयन्ति । एवं सति, मङ्गले विद्यमानाः कवयः नित्यं चन्द्रौ दृष्ट्वा प्रतिदिनमपि महाकाव्यं दद्युः।)
यानसंमर्दनिर्धौतो दिनान्ते पत्न्या यथा ।
सवित्रातपसंतप्तः शान्तश्चन्द्रिकया तथा ॥ ४ ॥
(यानसंमर्दः मार्गेषु वाहनाधिक्यम् )
रविकान्तिविकासाय ज्योत्स्ना भवति निष्फला ।
याथातथ्यप्रबोधाय व्यङ्ग्यसंलिप्तवाक् तथा ॥ ५ ॥
(यानि पुष्पाणि सूर्यकान्त्या विकसन्ति तेभ्यः कौमुद्याः न प्रयोजनम् । तथैव सूक्ष्मवचनम् अवबोद्धुं ये न प्रभवन्ति तेषां कृते व्यङ्ग्यं निरर्थकम् ।)
अज्ञानपतितायासौ गुरुदृष्ट्याः कृपा यथा ।
भ्रष्टाय तिमिरे शैले तनुते कौमुदी तथा ॥ ६ ॥
निशाभर्ता पचेत् प्रीत्या ज्योत्स्नादर्व्या मृदोदनम् ।
सेचं सेचं तुषाराद्भिर्निशान्ते ज्ञायते फलम् ॥ ७ ॥
(Here kaumudi is thought of as a ladle)
कलयन् कौमुदीखड्गं निशारणे निशाकरः ।
तुषाररुधिरैः पूर्णं कुरुते प्रतिपल्लवम् ॥ ८ ॥
(kaumudi as a khaDga)
आवृणोति नभः सर्वं ज्योत्स्नापटो नु गोपयन् ।
इन्दुं दूषयति द्रष्टुं नक्षत्राणि तदुत्सुकः ॥ ९ ॥
(ज्योत्स्नापटः सर्वं नभः गोपयन् आवृणोति नु ! नक्षत्राणि द्रष्टुम् उत्सुकः (कश्चित्) इन्दुं दूषयति ।)
(kaumudi as a cloth covering the sky)
ज्योत्स्नाकरपरामर्शैः चन्द्रः सान्त्वयतीव गाम् ।
भर्तादिमो हि पापीयान् प्रियां तापयतीदृशम् ॥ १० ॥
(इन्दुः ज्योत्स्नाकरस्पर्शैः गाम् भूमिं सान्त्वयति इव । आदिमः भर्ता सूर्यः एव पापीयान् यतः सः प्रियां भूमिम् एवं तापयति ।)
(kaumudi as chandra’s hand)
दिनाय लिखितं पत्रं कौमुदी यत्र लेखनी ।
तथाभाति प्रतिज्ञातं शासकानां नु वागपि ॥ ११ ॥
(कौमुदीं लेखनीं कृत्वा पत्रं दिनाय यत् लिखितं भवेत् तथा आभाति शासकानां वाचा कताः प्रतिज्ञाः । तन्नाम दिने न दृशन्ते इति भावः ।)
(kaumudi as a pen)
-
नरेशवर्य! पद्यानि हृद्यानि तव धीमतः।
प्र्त्यग्रकल्पनाजुष्टान्यहो मोदं वितन्वते॥
पद्यं तृतीयं परमं मनोज्ञं तथैव रम्यं किल पञ्चमं ते।
रसोज्ज्वलं सप्तममप्युदारं तथाष्टमं तन्नवमं च हृद्यम्॥
एकादशं सुन्दरमेव नूनं चित्तावहं वै दशमं त्वदीयम्।
चतुष्टये छान्दसशुद्धिरिष्टा ’पट’प्रयोगो नवमे च चिन्त्या॥
-
-
अप्रस्तुतप्रसङ्गस्यास्य क्षमां याचमानः किञ्चिदिह प्रवर्ते 🙂 सर्वेभ्योऽपि गीताजयन्त्याः शुभाशयाः ।
पूर्वं विष्णुर्भवशरनिधेर्मानुषानुद्दिधीर्षुः
सृष्टां चक्रे परमपदतः स्वर्धुनीं तीर्थरत्नम् ।
तत्सम्प्राप्तिर्न समसुकरेत्यात्तचित्तः स पश्चाद्
गीतातीर्थं सकलसुलभं वाहयामास वक्त्रात् ॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
अडर्थाः
बृहद्बला वरी ताली कटुकातिविषा तथा ।
काकोली चैव षड्वर्गं वीरायां च प्रचक्षते ॥२८.१
सातला क्षीरकाकोली विभाण्डी चाजशृङ्गिका ।
कुञ्जरो दर्दुरश्चैव षड्विषाणीति कीर्तिता ॥२८.२
नीलदूर्वा निशाह्वश्च रोचना च हरीतकी ।
बहुपुष्पी भिषग्वर्यैः शिवायां षडमी स्मृताः ॥२८.३
निम्बखर्जूरितालीसं मरिचं वृत्तमूलकं ।
पलाण्डुश्चेति षडमी निम्बसंज्ञाः प्रकीर्तिताः ॥२८.४
मूर्वा स्पृक्का सहदेवा देवद्रोणी च केसरं ।
आदित्यभक्ताः षडिति देवीसंज्ञाः प्रकीर्तिताः ॥२८.५
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यो दन्तः सर्पः खगस्तथा ।
द्विजद्विजन्मशब्दाभ्यां ईरिताः सूरिभिः सदा ॥२८.६
गवादनी चैव दूर्वा गण्डदूर्वा च हस्तिनी ।
प्रतीची मदिरा चेति वारुण्यां षट्सुसन्मताः ॥२८.७
हपुषा पीतनिर्गुण्डी विष्णुक्रान्ता जयन्तिका ।
शिताद्रिकर्णीशङ्खिन्यौ षडेता अपराजिताः ॥२८.८
कुमारी च वराही च वन्ध्याकर्कोटकी मृदुः ।
स्थूलैला स्थलपर्णी च षट्कन्याश्च कुमारिकाः ॥२८.९
बीजद्रुमे गजे चैव सीसके नागकेसरे ।
विषे च पन्नगे चैव षट्सूक्तो नाग इत्यपि ॥२८.१०
सूक्ष्मैला च महाराष्ट्री मत्स्याक्षी काकमाचिका ।
गण्डदूर्वा च गण्डूकी मत्स्यादन्यां षडीरिताः ॥२८.११
माणे कलिङ्गे कोशाम्रे शल्ये काके च धूर्तके ।
मदनश्च समाख्यातः षडमी समुदाहृताः ॥२८.१२
दोडी गुडूची मेदा च काकोली हरिणी तथा ।
जीवन्ती चैव षट्प्रोक्ता जीवन्त्यां च भिषग्वरैः ॥२८.१३
धूम्राटभृङ्ग्योः खलु मांसले च प्लक्षे शिरीषे कुटजे कुलिङ्गः ।
द्राक्षा च दूर्वा जरणा कणा च कृष्णाभिधा वाकुचिका कटुश्च ॥२८.१४
Translation - भाषांतर
N/A


text:
४ बोधिचित्ताप्रमादो नाम चतुर्थः परिच्छेदः
Technical Details
४ बोधिचित्ताप्रमादो नाम चतुर्थः परिच्छेदः।
एवं गृहीत्वा सुदृढं बोधिचित्तं जिनात्मजः।
शिक्षानतिक्रमे यत्नं कुर्यान्नित्यमतन्द्रितः॥१॥
सहसा यत्समारब्धं सम्यग् यदविचारितम्।
तत्र कुर्यान्न वेत्येवं प्रतिज्ञायापि युज्यते॥२॥
विचारितं तु यद्बुद्धैर्महाप्राज्ञैश्च तत्सुतैः।
मयापि च यथाशक्ति तत्र किं परिलम्ब्यते॥३॥
यदि चैवं प्रतिज्ञाय साधयेयं न कर्मणा।
एतां सर्वां विसंवाद्य का गतिर्मे भविष्यति॥४॥
मनसा चिन्तयित्वापि यो न दद्यात्पुनर्नरः।
स प्रेतो भवतीत्युक्तमल्पमात्रेऽपि वस्तुनि॥५॥
किमुतानुत्तरं सौख्यमुच्चैरुद्धुष्य भावतः।
जगत्सर्वं विसंवाद्य का गतिर्मे भविष्यति॥६॥
वेत्ति सर्वज्ञ एवैतामचिन्त्यां कर्मणो गतिम्।
यद्बोधिचित्तत्यागेऽपि मोचयत्येव तां नरान्॥७॥
बोधिसत्त्वस्य तेनैवं सर्वापत्तिर्गरीयसी।
यस्मादापद्यमानोऽसौ सर्वसत्त्वार्थहानिकृत्॥८॥
योऽप्यन्यः क्षणमप्यस्य पुण्यविघ्नं करिष्यति।
तस्य दुर्गतिपर्यन्तो नास्ति सत्त्वार्थघातिनः॥९॥
एकस्यापि हि सत्त्वस्य हितं हत्वा हतो भवेत्।
अशेषाकाशपर्यन्तवासिनां किमु देहिनाम्॥१०॥
एवमापत्तिबलतो बोधिचित्तबलेन च।
दोलायमानः संसारे भूमिप्राप्तौ चिरायते॥११॥
तस्माद्यथाप्रतिज्ञातं साधनीयं मयादरात्।
नाद्य चेत्क्रियते यत्नस्तलेनास्मि तलं गतः॥१२॥
अप्रमेया गता बुद्धाः सर्वसत्त्वगवेषकाः।
नैषामहं स्वदोषेण चिकित्सागोचरं गतः॥१३॥
अद्यापि चेत्तथैव स्यां यथैवाहं पुनः पुनः।
दुर्गतिव्याधिमरणच्छेदभेदाद्यवाप्नुयाम्॥१४॥
कदा तथागतोत्पादं श्रद्धां मानुष्यमेव च।
कुशलाभ्यासयोग्यत्वमेवं लप्स्येऽतिदुर्लभम्॥१५॥
आरोग्यं दिवसं चेदं सभक्तं निरुपद्रवम्।
आयुःक्षणं विसंवादि कायोपाचितकोपमः॥१६॥
न हीदृशैर्मच्चरितैर्मानुष्यं लभ्यते पुनः।
अलभ्यमाने मानुष्ये पापमेव कुतः शुभम्॥१७॥
यदा कुशलयोग्योऽपि कुशलं न करोम्यहम्।
अपायदुःखैः संमूढः किं करिष्याम्यहं तदा॥१८॥
अकुर्वतश्च कुशलं पापं चाप्युपचिन्वतः।
हतः सुगतिशब्दोऽपि कल्पकोटिशतैरपि॥१९॥
अत एवाह भगवान्-मानुष्यमतिदुर्लभम्।
महार्णवयुगच्छिद्रकूर्मग्रीवार्पणोपमम्॥२०॥
एकक्षणकृतात् पापादवीचौ कल्पमास्यते।
अनादिकालोपचितात् पापात् का सुगतौ कथा॥२१॥
न च तन्मात्रमेवासौ वेदयित्वा विमुच्यते।
तस्मात्तद्वेदयन्नेव पापमन्यत् प्रसूयते॥२२॥
नातः परा वञ्चनास्ति न च मोहोऽस्त्यतः परः।
यदीदृशं क्षणं प्राप्य नाभ्यस्तं कुशलं मया॥२३॥
यदि चैवं विमृष्यामि पुनः सीदामि मोहितः।
शोचिष्यामि चिरं भूयो यमदूतैः प्रचोदितः॥२४॥
चिरं धक्ष्यति मे कायं नारकाग्निः सुदुःसहः।
पश्चात्तापानलश्चित्तं चिरं धक्ष्यत्यशिक्षितम्॥२५॥
कथंचिदपि संप्राप्तो हितभूमिं सुदुर्लभाम्।
जानन्नपि च नीयेऽहं तानेव नरकान् पुनः॥२६॥
अत्र मे चेतना नास्ति मन्त्रैरिव विमोहितः।
न जाने केन मुह्यामि कोऽत्रान्तर्मम तिष्ठति॥२७॥
हस्तपादादिरहितास्तृष्णाद्वेषादिशत्रवः।
न शूरा न च ते प्राज्ञाः कथं दासीकृतोऽस्मि तैः॥२८॥
मच्चित्तावस्थिता एव घ्नन्ति मामेव सुस्थिताः।
तत्राप्यहं न कुप्यामि धिगस्थानसहिष्णुताम्॥२९॥
सर्वे देवा मनुष्याश्च यदि स्युर्मम शत्रवः।
तेऽपि नावीचिकं बन्हिं समुदानयितुं क्षमाः॥३०॥
मेरोरपि यदासङ्गान्न भस्माप्युपलभ्यते।
क्षणात् क्षिपन्ति मां तत्र बलिनः क्लेशशत्रवः॥३१॥
न हि सर्वान्यशत्रूणां दीर्घमायुरपीदृशम्।
अनाद्यन्तं महादीर्घं यन्मम क्लेशवैरिणाम्॥३२॥
सर्वे हिताय कल्पन्ते आनुकूल्येन सेविताः।
सेव्यमानास्त्वमी क्लेशाः सुतरां दुःखकारकाः॥३३॥
इति संततदीर्घवैरिषु व्यसनौघप्रसवैकहेतुषु।
हृदये निवसत्सु निर्भयं मम संसाररतिः कथं भवेत्॥३४॥
भवचारकपालका इमे नरकादिष्वपि वध्यघातकाः।
मतिवेश्मनि लोभपञ्जरे यदि तिष्ठन्ति कुतः सुखं मम॥३५॥
तस्मान्न तावदहमत्र धुरं क्षिपामि
यावन्न शत्रव इमे निहताः समक्षम्।
स्वल्पेऽपि तावदपकारिणि बद्धरोषा
मानोन्नतास्तमनिहत्य न यान्ति निद्राम्॥३६॥
प्रकृतिमरणदुःखितान्धकारान्। रणशिरसि प्रसभं निहन्तुमुग्राः।
अगणितशरशक्तिघातदुःखा न विमुखतामुपयान्त्यसाधयित्वा॥३७॥
किमुत सततसर्वदुःखहेतून् प्रकृतिरिपूनुपहन्तुमुद्यतस्य।
भवति मम विषाददैन्यमद्य व्यसनशतैरपि केन हेतुना वै॥३८॥
अकारणेनैव रिपुक्षतानि गात्रेष्वलंकारवदुद्वहन्ति।
महार्थसिद्ध्यै तु समुद्यतस्य दुःखानि कस्मान्मम बाधकानि॥३९॥
स्वजीविकामात्रनिबद्धचित्ताः कैवर्तचण्डालकृषीवलाद्याः।
शीतातपादिव्यसनं सहन्ते जगद्धितार्थं न कथं सहेऽहम्॥४०॥
दशदिग्व्योमपर्यन्तजगत्क्लेशविमोक्षणे।
प्रतिज्ञाय मदात्मापि न क्लेशेभ्यो विमोचितः॥४१॥
आत्मप्रमाणमज्ञात्वा ब्रुवन्नुन्मत्तकस्तदा।
अनिवर्ती भविष्यामि तस्मात्क्लेशवधे सदा॥४२॥
अत्र ग्रही भविष्यामि बद्धवैरश्च विग्रही।
अन्यत्र तद्विधात्क्लेशात् क्लेशघातानुबन्धिनः॥४३॥
गलन्त्वन्त्राणि मे कामं शिरः पततु नाम मे।
न त्वेवावनतिं यामि सर्वथा क्लेशवैरिणाम्॥४४॥
निर्वासितस्यापि तु नाम शत्रोर्देशान्तरे स्थानपरिग्रहः स्यात्।
यतः पुनः संभृतशक्तिरेति न क्लेशशत्रोर्गतिरीदृशी तु॥४५॥
नाय, न तु क्लेशशत्रोः। न तस्य इतरशत्रुवत्समाचारो दृश्यते। कुतः पुनरेवमिच्छया लभ्यत इत्याह-
क्वासौ यायान्मन्मनःस्थो निरस्तः
स्थित्वा यस्मिन् मद्वधार्थं यतेत।
नोद्योगो मे केवलं मन्दबुद्धेः
क्लेशाः प्रज्ञादृष्टिसाध्या वराकाः॥४६॥
मम चित्तान्निर्वासितः असौ क्लेशरिपुः कुत्र गत्वा अवस्थानं कुर्यात्, यत्रावस्थितिं कृत्वा मम वधाय यतेत ? नैव तत्स्थानमुत्पश्यामि, निर्मूलितस्य पुनरुत्थानायोगादिति भावः। अहमेव तु केवलमनुत्साही, अपटुबुद्धिप्रचारत्वात्। क्लेशाः पुनरिमे निर्मूलत्वात् परमार्थतत्त्वदर्शनमात्रप्रहेयास्तपस्विनः॥
एतदेव प्रसाधयन्नाह-
न क्लेशा विषयेषु नेन्द्रियगणे नाप्यन्तराले स्थिता
नातोऽन्यत्र कुह स्थिताः पुनरमी मथ्नन्ति कृत्स्नं जगत्।
मनोज्ञादिविषयदर्शनेऽपि केषांचित्संवृतेन्द्रियाणां क्लेशानुत्पत्तेः परमाणुशो विचारेऽपि तत्रादर्शनात्। न विषयेषु, नापि चक्षुरादीन्द्रियगणे पूर्ववत्, धर्मचिन्ताद्यवस्थायामिन्द्रियसद्भावेऽप्यनुपलब्धेः। नापि विषयेन्द्रिययोरन्तराले मध्ये तिष्ठन्ति, दृश्यानामनुपलब्धेरेव। न च एतेभ्योऽन्यस्मिन् स्थाने क्वचिदवस्थिता निश्चिताः। अतो निर्मूलतया तत्त्वशून्या आगन्तुका एव, अभूतपरिकल्पमात्रप्रसूतत्वात्। तथाभूता अपि जगदशेषं मथ्नन्ति। तथा च किमत्र समुचितमस्ति ? आह-
मायैवेयमतो विमुञ्च हृदयं त्रासं भजस्वोद्यमं
प्रज्ञार्थं किमकाण्ड एव नरकेष्वात्मानमाबाधसे॥४७॥
यथा हि माया हस्त्याकारतया तदाकारशून्यापि मन्त्रौषधप्रभावादिदंप्रत्ययतया मन्त्रेण तत्त्वरहितापि प्रतिभासते, तथा अमी अपि क्लेशा विपर्यासनिमित्ता अयोनिशोमनसिकारसमुद्भूता इदंप्रतीत्यतामात्रतो निस्तत्त्वा एव प्रकाशन्ते। अतो विजहीहि हृदय त्रासं क्लेशेभ्यः। के नाम अमी वराकाः परमार्थतो विचार्यमाणाः ? अतो भजस्व उद्यमम्, उत्साहं कुरुष्व प्रज्ञार्थं तत्त्वप्रविचयाधिगमाय। किमकाण्ड एव निष्प्रयोजनमेव नरकेषु संघातादिषु क्लेशवशगतया आत्मानमाबाधसे, पीडयसि ?
इदानीं प्राक्तनमर्थमशेषमुपसंहरन्नाह-
एवं विनिश्चित्य करोमि यत्नं
यथोक्तशिक्षाप्रतिपत्तिहेतोः।
वैद्योपदेशाच्चलतः कुतोऽस्ति
भैषज्यसाध्यस्य निरामयत्वम्॥४८॥
एवं समनन्तरसकलपरिच्छेदप्रतिपादितमर्थं विनिश्चित्य दृढीकृत्य अनन्तरमायास्वभावतां वा, करोमि यत्नम्। किमर्थम् ? यथोक्तशिक्षाप्रतिपत्तिहेतोः, यथोक्तशिक्षा बोधिसत्त्वस्य तेषु तेषु सूत्रान्तेषु याः करणीयतया प्रतिपादिताः, इहैव वा शास्त्रे संक्षेपेण तत्र तत्रोपदर्शिताः, तासां शिक्षणार्थम्॥
उक्तानि च भगवता सूत्रान्तेषु बोधिसत्त्वशिक्षापदानि। यथोक्तमार्यरत्नमेघे-
कथं च कुलपुत्र बोधिसत्त्वो बोधिसत्त्वशिक्षासंवरसंवृतो भवति ? इह बोधिसत्त्व एवं विचारयति- न प्रातिमोक्षसंवरमात्रकेण मया शक्यमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबोद्धुम्। किं तर्हि यानीमानि तथागतेन तेषु तेषु सूत्रान्तेषु बोधिसत्त्वसमुदाचारा बोधिसत्त्वशिक्षापदानि प्रज्ञप्तानि, तेषु मया शिक्षितव्यम्। इति विस्तरः॥
तस्मादस्माद्विधेन मन्दबुद्धिना
दुर्विज्ञेयो विस्तरोक्तत्वाद् बोधिसत्त्वस्य संवरः।
ततः किं युक्तम् ?
मर्मस्थानान्यतो विद्याद्येनानापत्तिको भवेत्।
[शिक्शा. स. कारिका-३]
कतमानि च तानि मर्मस्थानानि ? यदुत-
आत्मभावस्य भोगानां त्र्यध्ववृत्तेः शुभस्य च।
उत्सर्गः सर्वसत्त्वेभ्यस्तद्रक्षाशुद्धिवर्धनम्॥
[शिक्शा. स. कारिका-४]
इत्युक्तम्। एष बोधिसत्त्वसंग्रहो यत्र बोधिसत्त्वानामभ्यासविश्रामेऽपि आपत्तयो व्यवस्थाप्यन्ते। यथोक्तं बोधिसत्त्वप्रातिमोक्शसूत्रे-
यो बोधिसत्त्वेन मार्गः परिगृहीतः सर्वसत्त्वानां कृते दुःखक्षयगामी, सचेद्बोधिसत्त्वस्य तं मार्गं परिगृह्यावस्थितस्य अपि कल्पकोटेरत्ययेन एकं सुखचित्तमुत्पद्येत, अन्तशो निषद्याचित्तमपि, तत्र बोधिसत्त्वेन एवं चित्तमुत्पादयितव्यम्-सर्वसत्त्वानामात्ययिकं परिगृह्य एतदपि मे बहु यन्निषीदामीति॥
अत एवाह-वैद्योपदेशादिति। यथा वैद्योपदेशमकुर्वाणस्य भैषज्यसाध्यं करणीयं यस्य भैषज्येन वा साध्यस्य रोगिणः कुतोऽस्ति निरामयत्वं नीरोगता ? तथा सर्वज्ञमहावैद्योपदिष्टशिक्षाप्रतिपत्तिमकुर्वतः कुतो निरामयत्वं कर्मक्लेशोपजनितजात्यादिदुःदुखमहाभयाद्विमुक्तिः?
तदेवं समात्तसंवरस्य सामान्यमापत्तिलक्षणमुच्यते येन आपत्तिलक्षणेन युक्तं वस्तु स्वयमप्युत्प्रेक्ष्य परिहरेत्। न च आपत्तिप्रतिरूपकेषु अनापत्तिप्रतिरूपकेषु च संमुह्येत्। बोधिसत्त्वः सर्वसत्त्वानां वर्तमानानागतसर्वदुःखदौर्मनस्योपशमाय वर्तमानानागतसर्वसुखसौमनस्योत्पादाय च निःशाठ्यतः कायवाङ्मनःपराक्रमैः प्रयत्नं न करोति, तत्प्रत्ययसामग्रीं नान्वेषते, तदन्तरायप्रतीकाराय न घटते, अल्पदुःखदौर्मनस्यं बहुदुःखदौर्मनस्यप्रतीकारभूतं नोत्पादयति, महार्थसिद्धयर्थं वा अल्पहानिं न करोति, क्षणमप्युपेक्षते, सापत्तिको भवति। संक्षेपतोऽनापत्तिः स्वशक्त्यविषयेषु कार्येषु, तत्र निष्फलतया शिक्षाप्रज्ञप्त्यभावात्। प्रकृतिसावद्यतया वा अन्यद् गृह्यत् एव। यत्र तु स्वशक्त्यगोचरेऽपि योगसामर्थ्यादापत्तिः स्यात्, तन्न चिन्त्यम्, सामान्यपापदेशनान्तर्भावात्ततो मुक्तिः। एतत् समासतो बोधिसत्त्वशिक्षाशरीरम्। विस्तरतस्तु अप्रमेयकल्पपर्यवसाननिर्देश्यम्॥
अथवा संक्षेपतो द्वे बोधिसत्त्वस्यापत्ती। यथाशक्त्या युक्तायुक्तमसमीक्ष्यारभते, न निवर्तते उपेक्षते वा, सापत्तिको भवति। निरूप्य यथार्हमतिक्रामति अन्तशश्चण्डालदासेनापि चोदितः, सापत्तिको भवति। यः पुनरेतदभ्यासार्थं व्युत्पादमिच्छति, तेन शिक्षासमुच्चये तावच्चर्यामुखमात्रशिक्षणार्थमभियोगः करणीयः, शिक्षणारम्भस्यैव महाफलत्वात्। यथोपवर्णितं प्रशान्तविनिश्चयप्रातिहार्यसूत्रे-
इति बोधिसत्त्वशिक्षा समासतो यथोपदेशतः कथितेति॥
इति प्रज्ञाकरमतिविरचितायां बोधिचर्यावतारपञ्जिकायां
बोधिचित्ताप्रमादश्चतुर्थः परिच्छेदः॥


text:
वीतशोकावदानं
Technical Details
वीतशोकावदानं
यदा राज्ञाऽशोकेन भगवच्छासने श्रद्धा प्रतिलब्धा तेन चतुरशीतिधर्मराजिकासहस्रं प्रतिष्ठापितं। पञ्चवार्षिकं च कृतं। त्रीणी शतसहस्राणि भिक्षूणां भोजितानि। यत्रैकम् अर्हतां द्वे शैक्षाणां पृथग्जनकल्याणकानां च। आसमुद्रायां पृथिव्यां जनकाया यभ्दूयसा भगवच्छासनेऽभिप्रसन्नाः।
तस्य भ्राता वीतशोको नाम तीर्थ्याभिप्रसन्नः। स तीर्थ्यैर्विग्राहितः। नास्ति श्रमणशाक्यपुत्रीयाणां मोक्ष इति। एते हि सुखाभिरताः परिखेदभीरवश्चेति।
यावद्राज्ञाशोकेनोच्यते। वीतशोक मा त्वं हीनायतने प्रसादमुत्पादय। अपि तु बुद्धधर्मसङ्घे प्रसादमुत्पादय। एष आयतनगतः प्रसाद इति।
अथ राजाऽशोकोऽपरेण समयेन मृगवधाय निर्गतः। तत्र वीतशोकेनाऽरण्ये ऋषिर्दृष्टः। पञ्चातपेनावस्थितः। स च कष्टतपःसारसंज्ञी। तेनाऽभिगम्य पादाभिवन्दनं कृत्वा स ऋषिः पृष्टः। भगवन् कियच्चिरं ते इहारण्ये प्रतिवसतः। स उवाच। द्वादशवर्षाणीति। वीतशोकः कथयति। कस्तवाहारः। ऋषिरुवाच। फलमूलानि। किं प्रावरणं। दर्भचीवराणि। का शय्या। तृणसंस्तरः। वीतशोक उवाच। भगवन् किं दुःखं बाधते। ऋषीरुवाच। इमे मृगा ऋतुकाले संवसन्ति। यदा मृगाणां संवासो दृष्टो भवति तस्मिन् समये रागेण परिदह्यामि।
वीतशोक उवाच। अस्य कष्टेन तपसा [वर्तमानस्य] रागोऽद्यापि बाधते प्रागेव। श्रमणाः शाक्यपुत्रीयाः स्वास्तीर्णासनशयनोपसेविनः। कुत एषां रागप्रहाणं भविष्यति। आह च।
कष्टेऽस्मिन् विजने वने निवसता वाय्वम्बुमूलाशिना
रागो नैव जितो यदीह ऋषिणा कालप्रकर्षेण हि।
भुक्त्वान्नं सघृतं प्रभूतपिशितं दद्युत्तमालङकृतं
शाक्येष्विन्द्रियनिग्रहो यदि भवेद् विन्ध्यः प्लवेत् सागरे॥
सर्वथा वञ्चितो राजाऽशोको यच्छ्रमणेषु शाक्यपुत्रीयेषु कारां करोति।
एतच्च वचनं श्रुत्वा राजा उपायज्ञोऽमात्यान् उवाच। अयं वितशोकस्तीर्थ्याभिप्रसन्नः। उपायेन भगवच्छासनेऽभिप्रसादयितव्यः।
अमात्याः आहुः। देव किमाज्ञापयसि। राजाऽह। यदाऽहं राजालङ्कारं मौलि पट्टं चापनयित्वा स्नानशालां प्रविष्टो भवामि, तदा यूयं वीतशोकस्य उपायेन मौलि पट्टं च बद्ध्वा [एनं] सिंहासने निषादयिष्यथ। एवमस्त्विति।
यावद् राजा राजालङ्कारं मौलिपट्टं चापनयित्वा स्नानशालायां प्रविष्टः। ततोऽमात्यैर्वीतशोक उच्यते। राज्ञोऽशोकस्यात्ययात् त्वं राजा भविष्यसि। इमं तावद्राजालङ्कारं प्रवरमौलि-पट्टं च बद्ध्वा [त्वां] सिंहासने निषादयिष्यामः। किं शोभसे न वेऽति।
[स] तैस्तदाभरणं मौलिपट्टं च बद्ध्वा सिंहासने निषादितः। राज्ञश्च निवेदितं।
ततो रजाऽशोको वीतशोकं राजालङ्कारमौलिपट्टबद्धं च सिंहासनोपविष्टं दृष्ट्वा कथयति। अद्याप्यहं जीवामि, त्वं राजा संवृत्तः। ततो राज्ञाऽभिहितं। कोऽत्रं।
ततो यावद् वध्यघातका नीलाम्बरवासिनः प्रलम्बकेशा घण्टाशब्दपाणयो राज्ञः पादयोर्निपत्योचुः। देव किमाज्ञापयसि।
राजाऽह।
वीतशोको मया परित्यक्त इति।
यावद् वीतशोक उच्यते। सशस्त्रैवैध्यघातैरस्माभिः परिवृतोऽसीति। ततोमात्या राज्ञः पादयोर्निपत्य ऊचुः। देव मर्षय वीतशोकं। देवस्यैष भ्राता।
ततो राज्ञाऽभिहितं। सप्ताहमस्य मर्षयामि। भ्राता चैष मम। भ्रातुः स्नेहादस्य सप्ताहं राज्यं प्रयच्छामि।
यावत् तूर्यशतानि संप्रवादितानि। जयशब्दैश्चानन्दितं। प्राणिशतसहस्रैश्चाञ्जलिः कृतः। स्त्रीशतैश्च परिवृतः।
वध्यघातकाश्च द्वारि तिष्ठन्ति। दिवसे गते वीतशोकस्याग्रतः स्थित्वा आरोचयन्ति। निर्गतं वीतशोक एकं दिवसं। षडहान्यवशिष्टानि। एवं द्वितीये दिवसे। विस्तरेण यावत् सप्ताहदिवसे वीतशोको राजालङ्कारविभूषितो राज्ञोऽशोकस्य समीपमुपनीतः।
ततो राज्ञाऽशोकेनाभिहितं। वीतशोक कच्चित् सुगीतं सुनृत्यं सुवादितमिति। वीतशोक उवाच। न मे दृष्टं वा स्याच्छ्रु तं वेति। आह च।
येन श्रुतं भवेद् गीतं नृत्यं चापि निरीक्षितं।
रसाश्चास्वादिता येन स ब्रूयात् तव निर्णयं॥
राजाऽह। वीतशोक इदं मया राज्यं सप्ताहं तव दत्तं। तर्यशतानि संप्रवादितानि। जयशब्दैश्चानन्दितं। अञ्जलिशतानि प्रगृहीतानि। स्त्रीशतैश्च परिचीर्णः। कथं त्वं कथयसि नैव मे दृष्टं न श्रुतमिति। वीतशोक उवाच।
न मे दृष्टं नृत्यं न च नृप श्रुतो गीतनिनदः
न मे गन्धा घ्राता न च खलु रसा मेऽद्य विदिताः।
न मे स्पृष्टः स्पर्शः कनकमणिहाराङ्गजनितः
समूहो नारीणां मरणपरिबद्धेन मनसा॥
स्त्रियो नृत्यं गितं भवनशयनान्यासनविधिः
वयो रूपं लक्ष्मीर्बहुविविधरत्ना च वसुधा।
निरानन्दा शून्या मम तु वरशय्या गतसुखा
स्थितान् दृष्ट्वा द्वारे वधकपुरुषान् नीलवसनान्॥
श्रुत्वा घण्तारवं घोरं नीलाम्बरधरस्य हि।
भयं मे मरणाज्जातं पार्थिवेन्द्र सुदारुणं॥
मृत्युशल्यपरीतोऽहं नाश्रौषं गीतमुत्तमं।
नाद्राक्षं नृपते नृत्यं न च भोक्तुं मनःस्पृहा॥
मृत्युज्वरगृहीतस्य न मे स्वप्नोऽपि विद्यते।
कृत्स्ना मे रजनी याता मृत्युमेवानुचिन्ततः॥
राजाऽह। वीतशोक। मा तावत्। तवैकजन्मिकस्य मरणभयात् तव राजश्रियं प्राप्य हर्षो नोत्पन्नः। किं पुनर्भिक्षवो ये जन्मशतमरणभयभीताः सर्वाण्युपपत्त्यायतनानि दुःखान्यनुसृतानि पश्यन्ति। नरके तावच्छरीरसंतापकृतमग्निदाहदुःखं च तिर्यक्ष्वन्योन्यभक्षणपरित्रासदुःखं, प्रेतेषु क्षुत्तर्षदुःखं। पर्येष्टिसमुदाचारदुःखं मनुष्येषु। च्यवनपतनभ्रंशदुःखं देवेषु। एभिः पञ्चभिर्दुःखैस्त्रैलोक्यमनुषक्तं शारीरमानसैर्दुःखैरुत्पीडिता वधकभूतान् स्कन्धान् पश्यन्ति। शून्यग्रामभूतान्यायतनानि, चौरभूतानि विषयाणि कृत्स्नं च त्रैधातुकमनित्याग्निना प्रदीप्तं पश्यन्ति। तेषां रागः कथमुत्पद्यते। आह च।
तावदेकजन्मिकस्य मरणभयात्तव न जायते हर्षः।
मनसि विषयैर्मनोज्ञैः सततं खलु पच्यमानस्य॥
किं पुनर्जन्मशतानां मरणभयमनागतं विचिन्तयतां।
मनसि भविष्यति हर्षो भिक्षूणां भोजनाद्येषु॥
तेषां न वस्त्रशयनासनभोजनादि मोक्षेऽभियुक्तमनसां जनयेत सङ्गं।
पश्यन्ति ये वधकशत्रुनिभं शरीरमादीप्तवेश्मसदृशांश्च भवाननित्यान्॥
कथं च तेषां न भवेद् विमोक्षो मोक्षार्थिनां जन्मपराङमुखाणां॥
येषां मनः सर्वसुखाश्रयेषु व्यावर्तते पद्मदलादिवाम्भः॥
यदा वीतशोको राज्ञाऽशोकेनोपायेन भगवच्छासनेऽभिप्रसादितः स कृतकरपुट उवाच। देव एषोऽहं तं भगवन्तं तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धं शरणं गच्छामि। धर्मं च भिक्षुसंङ्घं चेति। आह च।
एष व्रजामि शरणं विबुद्धनवकमलविमलनिभनेत्रं।
बुधविबुधमनुजमहितं जिनं विरागं सङ्घं चेति॥
अथ राजाऽशोको वीतशोकं कण्ठे परिष्वज्योवाच। न त्वं मया परित्यक्तः। अपि तु बुद्धशासनाभिप्रसादार्थं तव मया एष उपायः प्रदर्शितः।
ततो वीतशोको गन्धपुष्पमाल्यादिवादित्रसमुदयेन भगवतश्चैत्यानर्चयति। सद्धर्मं च श्रृणोति। सङ्घे च कारां कुरुते।
स कुक्कुटारामं गतः। तत्र यशो नाम स्थविरः अर्हन् षडभिज्ञः। स तस्य पुरतो निषण्णो धर्मश्रवणाय। स्थविरश्च तमवलोकयितुमारब्धः।
स पश्यति वीतशोकमुपचितहेतुकं चरमभविकं तेनैवाश्रयेनार्हत्त्वं प्राप्तव्यं। तेन तस्य प्रव्रज्याया वर्णो भाषितः। तस्य श्रुत्वा स्पृहा जाता। प्रव्रजेयं भगवच्छासने। तत उत्थाय कृताञ्जलिः स्थविरमुवाच। लभेयमहं स्वाख्याते धर्मविनये प्रव्रज्यामुपसंपदं भिक्षुभावं चरेयमहं भवतोऽन्तिके ब्रह्मचर्यं। स्थविर उवाच। वत्स। राजानमशोकमनुज्ञापयस्वेति।
ततो वीतशोको येन राजाऽशोकस्तेनोपसंक्रम्य कृताञ्जलिरुवाच। देव अनुजानीहि मां। प्रव्रजिष्यामि स्वाख्याते धर्मविनये सम्यगेव श्रद्धयाऽगारादनागारिकां। आह च।
उभ्दान्तोऽस्मि निरंकुशो गज इव व्यावर्तितो विभ्रमात्
त्वद्बुद्धिप्रभवांकुशेन विधिवद् बुद्धोपदेशैर् अहं।
एकं त्वर्हसि मे वरं प्रवरितुं त्वं पार्थिवानां पते
लोकालोकवरस्य शासनवरे लिङ्गं शुभं धारये॥
श्रुत्वा च राजा साश्रुकण्ठो वीतशोकं कण्ठे परिष्वज्योवाच। वीतशोक। अलमनेन व्यवसायेन। प्रव्रज्या खलु वैवर्णीकाभ्युपगता वास पांशुकूलं।
प्रावरणं परिजनोज्झितम्। आहारों भैक्षं परकुले। शयनासनं वृक्षमूले तृणसंस्तरः पर्णसंस्तरः। ब्याबाधे खल्वपि भैषज्यमसुलभं। पूतिमुक्तं च भोजनं। त्वं च सुकुमारः शीतोष्णक्षित्पिपासानां दुःखानामसहिष्णुः। प्रसीद निवर्तय मानसं।
वीतशोक उवाच। देव।
नैवाहं तन्न जाने न विषयतृषितो नायासविहतः
प्रव्रज्यां प्राप्तुकामो न रिपुहृतबलो नैवार्यकृपणः।
दुःखार्त मृत्युनेष्टं व्यसनपरिगतं दृष्ट्वा जगदिदं
पन्थानं जन्मभीरुः शिवमभयमहं गन्तुव्यवसितः॥
श्रुत्वा राजाशोकः सशब्दं प्ररुदितुमारब्धः। अथ वीतशोको राजानमनुनयन्नुवाच। देव।
संसारदोलामभिरुह्य लोलां यदा निपातो नियतः प्रजानां।
किमार्थमागच्छति विक्रिया ते सर्वेण सर्वस्य यदा वियोगः॥
राजाऽह। वीतशोक। भैक्षे तावदभ्यासः क्रियतां। राजकुले वृक्षवाटिकायां तस्य तृणसंस्तरः संस्तृतः। भोजनं चास्य दत्तं। सोऽन्तःपुरं पर्यटति महार्हं चाहारं लभते।
ततो राज्ञाऽन्तःपुरिकाभिहिता। प्रव्रजितसारूप्यमस्याहारमनुप्रयच्छेति। तेन यावदभिदूषिता पूतिकमाषा लब्धाः। तांश्च परिभोक्तुमारब्धः। दृष्ट्वा राज्ञाऽशोकेन निवारितः। अनुज्ञातश्च प्रव्रज, किन्तु प्रव्रजित्वा उपदर्शयिष्यसि।
स यावत् कुक्कुटारामं गतः। तस्य बुद्धिरुत्पन्ना। यदि इह प्रव्रजिष्यामि आकीर्णो भविष्यामि। ततो विदेहेषु जनपदेषु गत्वा प्रव्रजितः। ततस्तेन युज्यता यावदर्हत्त्वं प्राप्तं।
अथायुष्मतो वीतशोकस्य अर्हत्त्वं प्राप्तस्य विमुक्तिप्रीतिसुखसंवेदिन एतदभवत्। अस्ति खलु मे [द्रष्टुकामो भ्राता। ततः पाटलिपुत्राय प्रस्थितः।] पूर्वं राज्ञोऽशोकस्य गृहद्वारमनुप्राप्तः। ततो दौवारिकमुवाच। गच्छ राज्ञोऽशोकस्य निवेदय वीतशोको द्वारितिष्ठति देवं द्रष्टुकाम इति।
ततो दौवारिको राजानमशोकमभिगम्योवाच। देव, दिष्ट्या वृद्धि र्वीतशोकोऽभ्यागतो द्वारि तिष्ठति देवं द्रष्टुकामः। ततो राज्ञाऽभिहितं। गच्छ शीघ्रं प्रवेशयेति।
यावद् वीतशोको राजकुलं प्रविष्टः। दृष्ट्वा च राजाशोकः सिंहासनादुत्थाय मूलनिकृत्त इव द्रुमः सर्वशरीरेण [भूमौ निपतितः। ततः स] आयुष्मन्तं वीतशोकं निरीक्षमाणः प्ररुदन्नुवाच।
भूतेषु संसर्गगतेषु नित्यं दृष्ट्वापि मां नैति यथा विकारं।
विवेकवेगाधिगतस्य शङ्के प्रज्ञारसस्यतिरसस्य तृप्तः॥
अथ राज्ञोऽशोकस्य राघगुप्तो नामाग्रामात्यः। स पश्यत्यायुष्मतो वीतशोकस्य पांशुकूलं च चीवरं मृन्मयं पात्रं यावदन्नभक्षं लूहप्रणीतं। दृष्ट्वा च राज्ञः पादयोर्निपत्य कृताञ्जलिरुवाच। देव यथायमल्पेच्छः सन्तुष्टश्च नियतमयं कृतकरणीयो भविष्यति। प्रीतिरुत्पाद्येत। कुतः।
भैक्षान्नभोजनं यस्य पांशुकूलं च चीवरं।
निवासो वृक्षमूलं च तस्य ह्यनियतं कथं॥
निरास्रवं यस्य मनो विशालं निरामयं चोपचितं शरीरं।
स्वच्छन्दतो जीवितसाधनं च नित्योत्सवं तस्य मनुष्यलोके॥
श्रुत्वा ततो राजा प्रीतमना उवाच।
अपहाय मौर्यवंशं मगधपुरं सर्वरत्ननिचयं च।
दृष्ट्वा वशंनिवहं [नु]प्रहीणमदमानमोहसारम्भं॥
अत्युद्धतमिव मन्ये यशसा पूतं पुरमिव गेहं च।
प्रतिपद्यतां त्वया [वै] दशबलधरशासनमुदारं॥
अथ राजाऽशोकः सर्वाङ्गेण परिगृह्य प्रज्ञप्त एवासने निषादयामास। प्रणीतेन चाहारेण स्वहस्तं सन्तर्पयति। भुक्तवन्तं विदित्वा घौतहस्तमपनीतपात्रमायुष्मतो वीतशोकस्य पुरतो निषण्णो धर्मश्रवणाय।
अथायुष्मान् वीतशोको राजानमशोकं धर्म्यया कथया संदर्शयन्नुवाच।
अप्रमादेन सम्पाद्य राजैश्वर्यं प्रवर्ततां।
दुर्लभत्रीणि रत्नानि नित्यं पूजय पार्थिव॥
स यावद् धर्म्यया कथया संप्रहर्षयित्वा संप्रस्थितः। अथ राजाऽशोकः कृतकरपुटः पञ्चभिरमात्यशतैः परिवृतोऽनेकैश्च पौरजनसहस्रैः परिवृतः पुरस्कृत आयुष्मन्तं वीतशोकमनुव्रजितुमारब्धः। वक्ष्यति हि।
भ्राता ज्येष्ठेन राज्ञा तु गौरवेणानुगम्यते।
प्रव्रज्यायाः खलु श्लाध्यं संदृष्टिकमिदं फलं॥
तत आयुस्मान् वीतशोकः स्वगुणानुभ्दावयन् पश्यतः सर्वजनकायस्य ऋद्ध्या वैहायसमुत्पत्य प्रक्रान्तः। अथ राजाऽशोकः कृतकरपुटः प्राणिकशतसहस्रैः परिवृतः पुरस्कृतो गगनतलावसक्तदृष्टिरायुष्मन्तं वीतशोकं निरीक्षमाण उवाच।
स्वजनस्नेहनिःसङ्गो विहङ्ग इव गच्छसि।
श्रीरागनिगडैर्बद्धानस्मान् प्रत्यादिशन्निव॥
आत्मायत्तस्य शान्तस्य मनःसंकेतचारिणः।
ध्यानस्य फलमेतच्च रागान्धैर्यन् न दृश्यते॥
अपि च।
ऋद्धया खल्ववभर्त्सिताः परमया श्रीगर्वितास्ते वयं
बुद्ध्या खल्वपि नामिताः शिरसिताः प्रज्ञाभिमानोदयाः।
प्राप्तार्थेन फलान्धबुद्धिमनसः संवेजितास्ते वयं
संक्षेपेण सबास्पदुर्दिनमुखाः स्थाने विमुक्ता वयं॥
तत्रायुष्मान् वीतशोकः प्रत्यन्तिकेषु जनपदेषु शय्याशनाय निर्गतः। तस्य च महाव्याधिरुत्पन्नः। श्रुत्वा च राज्ञाऽशोकेन भैषज्यमुपस्थायकाश्च विसर्जिताः। तस्य तेन व्याधिना स्पृष्टस्य शिरः खुस्तमभवत्। यदा च व्याधिर्निर्गतस्तस्य विरुढानि शिरसि रोमाणि। तेन वैद्योपस्थायकाश्च विसर्जिताः। तस्य च गोरसः प्राय आहारोनुसेव्यते। स घोषं गत्वा भैक्षं पर्यटति।
तस्मिंश्च समये पुण्डवर्धननगरे निर्ग्रन्थोपासकेन बुद्धप्रतिमा निर्ग्रन्थस्य पादयोर्निपतिता चित्रार्पिता। उपासकेनाशोकस्य राज्ञो निवेदितं। श्रुत्वा च राज्ञाऽभिहितं शीघ्रमानीयतां।
तस्योर्ध्वं योजनं यक्षाः श्रुण्वन्ति। अधो योजनं नागाः। यावत्तं तत्क्षणेन यक्षैरुपनीतं। दृष्ट्वा च राज्ञा रुषितेनाभिहितं। पुण्डवर्धने सर्वे आजीविकाः प्रघातयितव्याः। यावदेकदिवसेऽष्टादशसहस्राणि आजीविकानां प्रघातितानि।
ततः पाटलिपुत्रे भूयोऽन्येन निर्ग्रन्थोपासकेन बुद्धप्रतिमा निर्ग्रन्थस्य पादयोर्निपतिता चित्रार्पिता। श्रुत्वा च राज्ञाऽमर्षितेन स निर्ग्रन्थोपासकः सबन्धुवर्गो गृहं प्रवेशयित्वाऽग्निना दग्धः। आज्ञप्तं च यो मे निर्ग्रन्थस्य शिरो दास्यति तस्य दीनारं दास्यामि। इति घोषितं।
स चायुष्मान् वीतशोक आभीरस्य गृहे रात्रिवासमुपगतः। तस्य च व्याधिना क्लिष्टस्य लूहानि चीवराणि दीर्घकेशनखश्मश्रु। आभीर्या बुद्धिरुत्पन्ना निर्ग्रन्थोऽयमस्माकं गृहे रात्रिवासमुपगतः। स्वामिनमुवाच। आर्यपुत्र सम्पन्नोऽयमस्माकं दीनारः। इमं निर्ग्रन्थं प्रघातयित्वा शिरो राज्ञोऽशोकस्योपनामयेयमिति।
ततः स आभीरोऽसिं निष्कोषं कृत्वा आयुष्मन्तं वीतशोकमभिगतः। आयुष्मता च वीतशोकेन पूर्वान्तं ज्ञानं क्षिप्तं। पश्यति स्वयंकृतानां कर्मणां फलमिदमुपस्थितं। ततः कर्मप्रतिशरणो भूत्वाऽवस्थितः। तेन तथाऽस्याभीरेण शिरश्छिन्नं। राज्ञोऽशोकस्योपनीतं। दीनारं प्रयच्छेति।
दृष्ट्वा च राज्ञाऽशोकेन न परिज्ञातं। विरलानि चास्य शिरसि रोमाणि न व्यक्तिमुपगच्छन्ति। ततो वैद्या उपस्थायका आनीताः। तैर्दृष्ट्वाभिहितं। देव वीतशोकस्यैत् शिरः। श्रुत्वा राजा मुर्च्छितो भूमौ पतितः। यावज् जलसेकं दत्त्वा स्थापितः। अमात्यैश्चाभिहितं। देव वीतरागाणामपि अत्र पीडा जाता। दीयतां सर्वसत्त्वेष्वभयप्रदानं।
यावद्राज्ञाऽभयप्रदानं दत्तं, न भूयः कश्चित् प्रघातयितव्यः।
ततो भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयछेत्तारम् आयुष्मन्तमुपगुप्तं पृच्छन्ति। किं कर्म कृतमायुष्मता वीतशोकेन यस्य कर्मणो विपाकेन शस्त्रेण प्रघातितः। स्थविर उवाच। तेन ह्यायुष्मन्तः कर्माणि कृतानि पूर्वमन्यासु जातिषु। शूयतां।
भूतपूर्वं भिक्षवोऽतीतेऽध्वनि अन्यतमो लुब्धो मृगान् प्रघातयित्वा जीविकां कल्पयति। अटव्यामुदपानं। स तत्र लुब्धो गत्वा पशान् यन्त्रांश्च स्थापयित्वा मृगान् प्रघातयति।
असति बुद्धानामुत्पादे प्रत्येकबुद्धा लोके उत्पद्यन्ते। विस्तरः। अन्यतरः प्रत्येकबुद्धस् तस्मिन्नुदपाने आहारकृत्यं कृत्वोदपानादुत्तीर्य वृक्षमूले पर्यङ्केण निषण्णः। तस्य गन्धेन मृगास्तस्मिन्नुदपाने नाभ्यागताः। स लुब्ध आगत्य पश्यति नैव मृगा उदपानमभ्यागताः। पदानुसारेण च तं प्रत्येकबुद्धमभिगतः। दृष्ट्वा चास्य बुद्धिरुत्पन्ना। अनेनैष आदीनव उत्पादितः। तेनासिं निष्कोषं कृत्वा स प्रत्येकबुद्धः प्रघातितः।
किं मन्यध्वे आयुष्मन्तः। योऽसौ लुब्धः स एष वितशोकः। यत्रानेन मृगाः प्रघातितास् तस्य कर्मणो विपाकेन महान् व्याधिरुत्पन्नः।
यत्प्रत्येकबुद्धः शस्त्रेण प्रघातितस्तस्य कर्मणो विपाकेन बहूनि वर्षसहस्राणि नरकेषु दुःखमनुभूय पञ्चजन्मशतनि मनुष्यषुपपन्नः शस्त्रेण प्रघातितः। तत्कर्मावशेषेणैतर्हि अर्हत्त्वप्राप्तोऽपि शस्त्रेण प्रघातितः।
किं कर्म कृतं येन उच्चकुले उपपन्नः। अर्हत्त्वं च प्राप्तं।
स्थविर उवाच। काश्यपे सम्यक्सम्बुद्धे प्रव्रजितः। अभूत् प्रदानरुचिः। तेन दायकदानपतयः सङ्घभक्ताः कारापिताः। तर्पणानि यवागूपानानि निमन्त्रणाकानि [कारापितानि] स्तूपेषु च छत्राण्यवरोपितानि। ध्वजपताकागन्धमाल्यपुष्पवादित्रसमुदयेन पूजाः कृताः। तस्य कर्मणो विपाकेनोच्चकुल उपपन्नः। यावद् दशवर्षसहस्राणि ब्रह्मचर्यं चरित्वा सम्यक् प्रणिधानं कृतं। तस्य कर्मणो विपाकेनार्हत्त्वं प्राप्तमिति।
इति श्रीदिव्यावदाने वीतशोकावदानमष्टाविंशतितमं।


text:
ऐ एस् भीकराः मरुभूमिं प्रति पलायिताः - सिरिया राष्ट्रस्य सर्वाण्यापि नगराणि स्वतन्त्रताम् प्राप्तानि ।
वेयरुट्> भीकरसंस्थया ऐ एस् (इस्लामिक् स्टेट्) अधीनसिरिया देशास्य अल्बु कमल् जनपदम् सिरियन् सेनाभिः प्रतिस्वीकृतम् अभवत् । रक्षाम् प्राप्ताः भीकराः मरुभूमिंप्रति पलायीताः अभवन् । इराखस्य सिरियाप्रदेशास्य सीमाप्रान्तान् आक्रम्य अधीनतां कृत्वा एव ऐ एस् दलेन खिलाफत् रूपीकृता।
इराखदेशात् निष्कासिताः एते भीकराः सिरिया प्रर्दशेषु शिबिरं कृत्वा उषितवन्तः आसन्। सिरियन् सेनापि इदानीम् प्रत्याक्रमणम् अकरोत्। सिरियन् सैनिकैः सह सख्यसंघस्य साहाय्यमपि प्रदेशस्य अस्य विमोचनाय उपलब्धम् ।


text:
“मनोगतम्” [सोपानम् ३९]
[“मनोगतम्” - “मन की बात”- इति कार्यक्रमस्य संस्कृत-भाषिकानुवादः ]
(प्रसारण-तिथि:- 31.12.2017)
- भाषान्तर-कर्ता - डॉ बलदेवानन्द-सागरः (संस्कृत वार्ता प्रसारकः)
मम प्रियाः देशवासिनः ! नमस्कारः | इदं ‘मन की बात’-प्रसारणं हि, अस्य वर्षस्य अन्तिमोऽयं कार्यक्रमः, तथा च संयोगं पश्यन्तु यत् अद्य, सप्तदशोत्तर-विंशति-शत-तमस्य वर्षस्य अपि अन्तिमो दिवसोऽस्ति | सम्पूर्णेsपि वर्षेऽस्मिन् अनेके विषयाः अस्माभिः भवद्भिः च संविभाजिताः | ‘मन की बात’-प्रसारणस्य कृते भवद्भिः प्रेषितानां बहूनां पत्राणाम्, अनेकासां टिप्पणीनां, विविधानां च विचाराणाम् आदान-प्रदानम्, मम कृते तु सदा नूतनायाः ऊर्जायाः प्रदायकं सिद्ध्यति |
कासाञ्चन होराणाम् अनन्तरं वर्षमिदं परिवर्तिष्यते, परञ्च अस्मदीयः एषः कथा-क्रमः इतः परमपि एवमेव प्रवर्तिता| आगमिष्यमाणे वर्षे वयं, नवीनाः कथाः करिष्यामः, नूतनान् अनुभवान् च संविभाजयिष्यामः | भवद्भ्यः सर्वेभ्यः अष्टादशोत्तर-विंशति-शत-तम-वर्षस्य कृते भूरिशो मङ्गल-कामनाः | नातिचिरं डिसेम्बर-मासे पञ्चविंशति-तमे दिनाङ्के अशेष-जगति क्रिस्मस्-पर्व सोत्साहम् आमानितम् | भारतेsपि जनैः सोत्साहं पर्वेदम् आमानितम् | क्रिस्मस्-पर्वणि वयं ईसा-मसीहस्य बहुमूल्यान् उपदेशान् स्मरामः, तथा च, ईसा-मसीहेन यस्मै विषयाय सर्वाधिकं बलं प्रदत्तम्, सः आसीत् - “सेवा-भावः” | सेवा-भावनायाः सारं वयं बाइबले अपि पश्यामः | “The Son of Man has come, not to be served, But to serve, And to give his life, as blessing, To all humankind.” अर्थात् मानव-पुत्रः समायातः, सेवा-प्राप्तये नैव, अपि तु सेवा-कार्यार्थम्, आशीर्भूतं स्वीयं जीवनं मानवतायै अर्पयितुम्”
इदं द्योतयति यत् किं नाम सेवायाः माहात्म्यम् ? भवतु नाम विश्वस्य काचिदपि जातिः, कश्चन अपि धर्मः, परम्परा, वर्णः वा, परञ्च सेवाभावो हि मानवीय-मूल्यानाम् अनुपम-अभिज्ञानत्वेन प्रवर्तते | अस्मदीये देशे ‘निष्काम-कर्म’-विषये सुबहु श्रूयते अर्थात् तादृशी सेवा या हि काञ्चिदपि अपेक्षां विना क्रियते | अस्माकं ग्रन्थेषु तु प्रोक्तमेव– “सेवा परमो धर्मः” | ‘जीव-सेवा एव शिव-सेवा’ तथा च, गुरुदेवः रामकृष्ण-परम-हंसः तु कथयति – शिव-भावेन जीव-सेवां कुर्यात् अर्थात् विश्वस्मिन् विश्वे एतानि सर्वाणि मानवीय-मूल्यानि तुल्यानि एव सन्ति | आगच्छन्तु, वयं सर्वे एतान् महापुरुषान्, पवित्र-दिवसान् च स्मरन्तः, अस्मदीयायै अस्यै महत्यै मूल्य-परम्परायै नूतनां चेतनां, नवीनाञ्च ऊर्जाम् आनयेम तथा च, स्वयमपि एनां जीवितुं


text:
सूत्रम्
लिङ् यदि॥ ३।३।१६८
काशिका-वृत्तिः
लिङ् यदि ३।३।१६८
कालादयो ऽनुवर्तन्ते। यच्छब्दे उपपदे कालादिषु धातोः लिङ् प्रत्ययो भवति। तुमुनो ऽपवादः। कालो यद् भुञ्जीत भवान्। सम्यो यद् भुञ्जीत भवान्। वेला यद् भुञ्जीत भवान्।
न्यासः
लिङ् यदि। , ३।३।१६८
" तुमुनोऽपवादः"इति। पूर्वसूत्रेण प्राप्तस्य॥
बाल-मनोरमा
लिङ्यदि ६४३, ३।३।१६८
लिङ्यदि। कालसमयवेलास्वत्यनुवर्तते। सर्वलकारापवादः, तुमुनपवादश्च। भुञ्जीत भवानिति यत्तस्यकालः समयो वेला वेत्यन्वयः।
तत्त्व-बोधिनी
लिङ्यदि ५३५, ३।३।१६८
लिङ् यदि। कालसमयवेलासु चेति। "उपपदेष्वि"ति वचनविपरिणामेन संबध्यते। तुमुनोऽपवादः। यद्भुञ्जीतेति। यत्कालः पचतीत्यत्र तु न , प्रेषादीनामनुवृत्तेः।


text:
सूत्रम्
अवृद्धाभ्यो नदीमानुषीभ्यस्तन्नामिकाभ्यः॥ ४।१।११३
काशिका-वृत्तिः
अवृद्धाभ्यो नदीमानुषीभ्यस् तन्नामिकाभ्यः ४।१।११३
वृद्धिर् यस्य अचाम् आदिस् तद् वृद्धम् १।१।७२
। अवृद्धाभ्यः इति शब्दधर्मः, नदीमानुषीभ्यः इति अर्थधर्मः, तेन अभेदात् प्रकृतयो निर्दिश्यन्ते। तन्नामिकाभ्यः इति सर्वनाम्ना प्रत्ययप्रकृतेः परामर्शः। अवृद्धानि यानि नदीनां मानुषीणां च नामधेयानि, तेभ्यो ऽपत्ये अण् प्रत्ययो भवति। ढको ऽपवादः। यमुनाया अपत्यं यामुनः। इरावत्याः अपत्यम् ऐरावतः। वैतस्तः। नार्मदः। मानुषीभ्यः खल्वपि शिक्षितायाः अपत्यं शैक्षितः। चिन्तितायाः अपत्य चैन्तितः। अवृद्धाभ्यः इति किम्?
चन्द्रभागायाः अपत्यं चान्द्रभागेयः। वासवद्त्तेयः। नदीमानुषीभ्यः इति किम्?
सौपर्णेयः। वैनतेयः। तन्नामिकाभ्यः इति किम्?
शोभनायाः, शौभनेयः।
न्यासः
अवृद्धाभ्यो नदीमानुषीभ्यस्तन्नामिकाभ्यः। , ४।१।११३
शास्त्रान्तरे परिभाषितमपि वृद्धमस्ति-- अपत्यमन्तर्हितं वृद्धमिति; इह शास्त्रेऽपि परिभाषितं वृद्धमस्ति "वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद्()वृद्धम्" १।१।७२
इति, अतो वृद्धप्रतिषेधे कस्यचित् सन्देहः स्यात्-- कस्य वृद्धस्यायां प्रतिषेधः, किंस्वित् यदिह परिभाषितं तस्यायं प्रतिषेधः? उत यच्छास्त्रान्तरेण परिभाषितं तस्येति?
अतस्तन्निरासाय "वृद्धिर्यस्य" ९१।१।७३) इत्यादिनेह शास्त्रे यत् परिभाषितं तस्यायं प्रतिषेध इति दर्शयति। कुतः पुनरेतदवसितम्-- इह वृद्धं यत् परिभाषितं तस्यायं प्रतिषेध इति दर्शयति। कुतः पुनरेतदवसितम्-- इह वृद्धं यत् परिभाषितं तस्यायं प्रतिषेध इति?
नदीमानुषीनामधेयस्य गोत्रप्रत्ययान्तस्यासम्भवात्। नदीग्रहणे त्विह लौकिक्येव नदी गृह्रते, न तु पारिभाषिकी। कुत एतत्?
लौकिकार्थवृत्तिना मानुषीशब्देन साहचर्यात्। अथ स्वरूपग्रहणमेव नदीमानुषीशब्दयोः कस्मान्न भवति?
वृद्धप्रतिषेधात्। स्वरूपग्रहणे हि वृद्धप्रतिषेधोऽनर्थकः स्यात्; प्रसङ्गाभावात्। बहुवचननिर्देशाच्च न स्वरूपग्रहणम्। स्वरूपग्रहणे ही नदीमानुषीशब्दयोर्द्वित्वाद्()द्विचनेनैव निर्देशं कुर्यात्। "अवृद्धाभ्यिति शब्दधर्मः स्यात्। यदि तर्ह्रर्थधर्मोऽयम्, कथं नदीमानुषीभ्य इत्यनेन प्रकृतयो निर्दिश्यन्ते, अर्थधर्म एव ह्रेवं निर्दिष्टो भवति, न प्रकृतयः?
इत्यत आह-- "तेन" इत्यादि। तेनार्थभेदोपचारात्। नदीमानुष्यभिधायिन्यः प्रकृतयो निर्दिश्यन्ते। "प्रत्ययप्रकृतिः" इति। प्रत्ययस्य प्रकृतिरिति षष्ठीसमासः। "ढकोऽपवादः" इति। अवृद्धादीनां नदीनां मनुषीणां नामधेयानां स्त्रीप्रत्ययान्तत्वात्। "वैतस्तः, नार्मदः" इति। वितस्तानर्मदाशब्दाभ्यामण्। "शैक्षितः" इति। शिक्षिताशब्दात्।
"सौपर्णेयः, वैनतेयः" इति। सुपर्णाविनताशब्दौ पक्षिणीनामधेये, न नदीमानुष्यौ। "शौभनेय-" इति। शोभनाशब्दो वत्र्तते नदीमानुष्यर्थः, न तु संज्ञात्वेन, किं तर्हि?
विशेषणत्वेन॥
बाल-मनोरमा
अवृद्धाभ्यो नदीमानुषीभ्यस्तन्नामिकाभ्यः ११००, ४।१।११३
अवृद्धाभ्यो नदी। नदीमानुषीशब्दापेक्षमवृद्धाभ्य इति स्त्रीत्वम्। वस्तुतस्तु "अवृद्धेभ्यो नदीमानुषीनामभ्य" इत्येव सूत्रयितुमुचितमिति व्याचष्ट--अवृद्धेभ्य इत्यादि। ननु "तस्यापत्य"मित्येकसिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह--ढकोऽपवाद इति। चिन्तिता नाम काचिन्मानुषी। वासवदत्तेय इति। वासवदत्ता नाम काचिन्मनुष्यस्त्री। तस्या अपत्यमिति विग्रहः। वृद्धसंज्ञकत्वादणभावे ढगिति भावः। वैनतेय इति। विनताया अपत्यमिति विग्रहः। विनता नाम गरुडमाता, सा न मानुषी, नापि नदीति भावः। शौभनेय इति। शोभनाशब्दोऽयं न नदीमानुषीनामेति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
नदीमानुषीब्यस्तन्नामिकाभ्यः ९२०, ४।१।११३
अवृद्धाभ्यो। "अवृद्धेभ्यो नदीमानुषीनामभ्यः"इत्येव सूत्रयितुं युक्तमित्याशयेन व्याचष्टे--अवृद्धेभ्य इत्यादिना। आत्रेय इति। परत्वादयमृष्यणं बाधत ऐति भावः।


text:
सूत्रम्
अनुब्राह्मणादिनिः॥ ४।२।६१
काशिका-वृत्तिः
अनुब्राह्मणादिनिः ४।२।६२
अनुब्राह्मणशब्दातिनिः प्रत्ययो भवति तदधीते तद्वेद इत्येतस्मिन् विषये। अणो ऽपवादः। ब्राह्मणसदृशो ऽयं ग्रन्थः अनुब्राह्मणम्। तदधीते अनुब्राह्मणी। अनुब्राह्मणिनौ, अनुब्राह्मणिनः। मत्त्वर्थेन अत इनिठनौ ५।२।११४
इति इनिना सिद्धम्? तत्र एतस्माट् ठन्नपि प्राप्नोति। अनभिधानान् न भविष्यति?
अणो निवृत्त्यर्थं तर्हि वचनम्।
न्यासः
अनुग्राहृणादिनिः। , ४।२।६१
"ब्राआहृणसदृसोऽयं ग्रन्थोऽनुब्राआहृणम्" इति। यथार्थऽव्ययीभावं दर्शयति। ननु योऽनुब्राआहृणमधीते तस्यानुब्राआहृणमस्तीति तत्र मत्वर्थीयेनैवेनिना सिद्धम्, तत् किमर्थमिदम्?
अण्बाधनार्थम्। यदीदं नोच्येत "तदधीते तद्वेद" ४।२।५८
इत्यण् प्रसज्येत॥
बाल-मनोरमा
अनुब्राआहृणादिनिः १२५३, ४।२।६१
अनुब्राआहृणादिनिः। सेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे--तदधीते तद्वेदेत्यर्थे इति। इनिप्रत्यये नकारादिकार उच्चारणार्थः। तथा च नकारस्योपदेशेऽन्त्यत्वाऽभावान्नेत्संज्ञा। ननु "अत इनिठनौ" इति मत्वर्थे इनिनैव सिद्धत्वादिदं व्यर्थमित्यत आह--अण्बाधनार्थमिति। भाष्ये तु प्रत्याख्यातमेवेदम्।
तत्त्व-बोधिनी
अनुब्राहृणादिनिः १०१८, ४।२।६१
अण्बाधनार्थमिति। भाष्ये तु प्रत्याख्यातमेवेदं सूत्रं, तद्रीत्या त्वणिष्यत इति, अनभिधानान्नेति वा बोध्यम्।


text:
॥ कूर्मस्तोत्रम् ॥
श्री गणेशाय नमः ॥ देवा ऊचुः ॥
नमाम ते देव पदारविन्दं प्रपन्नतापोपशमातपत्रम् ।
यन्मूलकेता यतयोऽञ्जसोरुसंसारदुःखं बहिरुत्क्षिपन्ति ॥ १॥
धातर्यदस्मिन्भव ईश जीवास्तापत्रयेणोपहता न शर्म ।
आत्मँलभन्ते भगवंस्तवाङ्घ्रिच्छायां सविद्यामत आश्रयेम ॥ २॥
मार्गन्ति यत्ते मुखपद्मनीडैश्छन्दःसुपर्णैरृषयो विविक्ते ।
यस्याघमर्षोदसरिद्वरायाः पदं पदं तीर्थपदः प्रपन्नाः ॥ ३॥
यच्छ्रद्धया श्रुतवत्यां च भक्त्या संमृज्यमाने हृदयेऽवधाय ।
ज्ञानेन वैराग्यबलेन धीरा व्रजेम तत्तेऽङ्घ्रिसरोजपीठम् ॥ ४॥
विश्वस्य जन्मस्थितिसंयमार्थे कृतावतारस्य पदाम्बुजं ते ।
व्रजेम सर्वे शरणं यदीश स्मृतं प्रयच्छत्यभयं स्वपुंसाम् ॥ ५॥
यत्सानुबन्धेऽसति देहगेहे ममाहमित्यूढदुराग्रहाणाम् ।
पुंसां सुदूरं वसतोऽपि पुर्यां भजेम तत्ते भगवन्पदाब्जम् ॥ ६॥
तान्वा असद्वृत्तिभिरक्षिभिर्ये पराहृतान्तर्मनसः परेश ।
अथो न पश्यन्त्युरुगाय नूनं ये ते पदन्यासविलासलक्ष्म्याः ॥ ७॥
पानेन ते देव कथासुधायाः प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये ।
वैराग्यसारं प्रतिलभ्य बोधं यथाञ्जसान्वीयुरकुण्ठधिष्ण्यम् ॥ ८॥
तथापरे चात्मसमाधियोगबलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् ।
त्वामेव धीराः पुरुषं विशन्ति तेषां श्रमः स्यान्न तु सेवया ते ॥ ९॥
तत्ते वयं लोकसिसृक्षयाद्य त्वयानुसृष्टास्त्रिभिरात्मभिः स्म ।
सर्वे वियुक्ताः स्वविहारतन्त्रं न शक्नुमस्तत्प्रतिहर्तवे ते ॥ १०॥
यावद्बलिं तेऽज हराम काले यथा वयं चान्नमदाम यत्र ।
यथोभयेषां त इमे हि लोका बलिं हरन्तोऽन्नमदन्त्यनूहाः ॥ ११॥
त्वं नः सुराणामसि सान्वयानां कूटस्थ आद्यः पुरुषः पुराणः ।
त्वं देवशक्त्यां गुणकर्मयोनौ रेतस्त्वजायां कविमादधेऽजः ॥ १२॥
ततो वयं सत्प्रमुखा यदर्थे बभूविमात्मन्करवाम किं ते ।
त्वं नः स्वचक्षुः परिदेहि शक्त्या देवक्रियार्थे यदनुग्रहाणाम् ॥ १३॥
इति श्रीमद्भागवतपुराणान्तर्गतं कूर्मस्तोत्रं समाप्तम् ॥
From Bhagavatapurana, 3.05.38-3.05.50
Proofread by Dinesh Agarwal dinesh.garghouse at gmail.com, NA
BACK TO TOP
% Text title : kUrmastotram
% File name : kUrmastotram.itx
% itxtitle : kUrmastotram
% engtitle : kUrmastotram
% Category : vishhnu, dashAvatAra, stotra, vyAsa
% Location : doc_vishhnu
% Sublocation : vishhnu
% SubDeity : dashAvatAra
% Texttype : stotra
% Author : Maharshi Vyas in Bhagavat Purana
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Proofread by : Dinesh Agarwal dinesh.garghouse at gmail.com, NA
% Description-comments : From Bhagavatapurana, 3.05.38-3.05.50
% Latest update : July 7, 2012
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
॥ माण्डूक्योपनिषत् ॥
॥ अथ माण्डूक्योपनिषत् ॥
ॐ इत्येतदक्षरमिदꣳ सर्वं तस्योपव्याख्यानं
भूतं भवद् भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एव
यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव ॥ १॥
सर्वं ह्येतद् ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पात् ॥ २॥
जागरितस्थानो बहिष्प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः
स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३॥
स्वप्नस्थानोऽन्तः प्रज्ञाः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः
प्रविविक्तभुक्तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४॥
यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं
पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन
एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतो मुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५॥
एष सर्वेश्वरः एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य
प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६॥
नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं
न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् । अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणं
अचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं
शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः ॥ ७॥
सोऽयमात्माध्यक्षरमोङ्करोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्च पादा
अकार उकारो मकार इति ॥ ८॥
जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्राऽऽप्तेरादिमत्त्वाद्
वाऽऽप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति य एवं वेद ॥ ९॥
स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रोत्कर्षात्
उभयत्वाद्वोत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति
नास्याब्रह्मवित्कुले भवति य एवं वेद ॥ १०॥
सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा मितेरपीतेर्वा
मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति य एवं वेद ॥ ११॥
अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत
एवमोङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १२॥
॥ इति माण्डूक्योपनिषत् समाप्ता ॥
Encoded by M. Giridhar giridhar at chemeng.Isc.ernet.in
Proofread by John Manetta
BACK TO TOP
% Text title : mANDUkyopaniShat
% File name : maandu.itx
% itxtitle : mANDUkyopaniShat
% engtitle : Mandukya Upanishad
% Category : upanishhat, svara
% Location : doc_upanishhat
% Sublocation : upanishhat
% Texttype : svara
% Author : Vedic Rishis
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy
% Transliterated by : M. Giridhar giridhar_at_chemeng.iisc.ernet.in
% Proofread by : John Manetta
% Description-comments : 6/108; Atharva Veda, Mukhya upanishad
% Indexextra : (1translation)
% Latest update : July 20, 1999, November 1, 2010
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
श्री शंकराचार्य संस्कृत सर्वकलाशाला
अद्वैतसिद्धान्तस्य उपज्ञातुः जगद्गुरुः आदिशङ्कराचार्यस्य नामधेये तस्य जन्मस्थाने कालट्यां चतुर्नवत्युत्तर-एकोनविंशतितमे शतके स्थपितेयं श्रीशङ्कराचार्यसंस्कृतसर्वकलाशाला। संस्कृतस्य विविधासु शाखासु विद्याप्रदानेन साकं भारतीयसंस्कारस्य भाषातत्वशास्त्राणाञ्च प्रोत्साहनं सर्वकलाशालायाः लक्ष्याणि। संस्कृतहस्तलिखिततालपत्रग्रन्थानाञ्च सङ्ग्रहः, पुस्तकानां मुद्रणञ्च प्रधानलक्ष्याणि।
बहुमान्यः केरलराज्यस्य राज्यपालः अस्याः संस्कृतसर्वकलाशालायाः कुलपतिर्भवति। एवं बहुमान्यः केरलसर्वकारविद्यामन्त्री उपकुलपतिश्च भवति। मेधाविनः उपकुलपतेः उपरि निरीक्षणे शिष्टपरिशिषदः नियन्त्रणे च सर्वकलाशालायाः प्रवर्तनं भवति। कालट्यां मुख्यकेन्द्रं तथा राज्यस्य भिन्नभिन्नमण्डलेषु अष्टप्रादेशिककेन्द्राणि च चलन्ति। तानि च - तिरुवनन्तपुरं, पन्मना, तुरवूर्, एट्टुमानूर्, तृशूर्, तिरूर्, कोयिलाण्डी,पय्यन्नूर्। नवमुख्यविभागाः सर्वकलाशालायां विद्यते। तानि च संस्कृतसाहित्यं, संस्कृतव्याकरणं, भारतीयवेदान्तः, भारतीयन्यायशास्त्रम्, अन्यसंस्कृतविद्याविभागः, इन्टोलजि, भारतीयभाषाः, विदेशभाषाः, कला सामाजिकविज्ञानञ्च। त्रयोविंशति उपविभागाः अत्र सन्ति। ते च - संस्कृतसाहित्यं, संस्कृतव्याकरणं, संस्कृतवेदान्तः, संस्कृतन्यायः, आयुर्वेदः, वास्तुविद्या, सोष्यल् वर्क्, चरित्रं, मनश्शास्त्रम्, सोष्योळजि, भूमिशास्त्रं, तत्त्वशास्त्रम्, अरबिक्, आङ्गलम्, उरुदु, हिन्दी, मलयालं, सङगीतं, चित्रकला, तियट्टर्, फिसिक्कल् एजुकेषन्, एजुकेषन्। न केवलम् एतत् तारतम्यसाहित्यं, वैदिकपठनं, विवर्तनपठनं, हस्तलिखितशास्त्रं, सामान्यसंस्कृतं, इन्दिरागान्धि सेन्टर् फोर् जन्डर् स्टडीस्, इति षट् पठनकेन्द्राणि अपि संस्कृतसर्वकलाशालायां सन्ति। तारतम्यसाहित्यं, सामान्यसंस्कृतपठनम् एतान् विभागरुपेण वर्धयितुं श्रमाः चलन्ति।
संस्कृतं, सङ्गीतं, नृत्तं, चित्रकला – एतेषु चतुर्षु बिरुदविषयेषु सर्वकलाशालायाः बिरुदप्रदानम्। संस्कृतसाहित्यं, संस्कृतव्याकरणं, संस्कृतवेदान्तः, संस्कृतन्यायः, सामान्यसंस्कृतपठनं, हिन्दी, चरित्रं, मलयालं, तत्त्वशास्त्रम्, उरुदु, सङगीतं, तियट्टर्, आङ्गलं, तारतम्यसाहित्यं, नृत्तं, वैदिकपठनं, अरबिक्, मनश्शास्त्रम्, सोष्यल् वर्क्, जन्डर् इक्कोलजि अन्ट् दलिद् स्टडीस्, केरला रेस्पोण्सिबिल् आयुर्वेदिक् टूरिसं एजुकेषणल् रिसोष्सस् (क्रेट्टर्), फिसिक्कल् एजुकेषन् - एतेषु द्वाविंशतिविषयेषु बिरुदानन्तरबिरुदानि प्रदीयन्ते। एकविंशति विज्ञानशाखासु इन्टग्रेटड् एम्.फिल् – पि.एच्.डी, साक्षात् पि.एच्.डी च अस्ति। संस्कृतसाहित्यं, संस्कृतव्याकरणं, संस्कृतवेदान्तः, संस्कृतन्यायः, सामान्यसंस्कृतं, हिन्दी, चरित्रं, मलयालम्, आङ्गलम्, वास्तुविद्या, हस्तलिखितशास्त्रं, विवर्त्तनपठनं, उरुदु, सङ्गीतं, तत्त्वशास्त्रं, सोष्योळजि, भूमिशास्त्रं, तारतम्यसाहित्यं, मनश्शास्त्रं, जन्डर् स्टडीस् प्रभृतयस्ते। न केवलमेतत् पञ्चसु विज्ञानशाखासु साक्षात् पि.एच्.डी अप्यस्ति।
About Sree Sankaracharya University of Sanskrit
The University was established two decades ago in the name of the illustrious Indian philosopher Jagad Guru Adi Sankara in his place of birth at Kalady. The basic objective of the University is to impart knowledge in various branches of Sanskrit, Indology, Indian culture, Indian and Foreign languages, Indian philosophy, Fine Arts and Social Sciences and to promote the study and research in Sanskrit and other systems of Indian knowledge. As a centre of cultural heritage and a house for indigenous art forms, the University is envisioned to harmonize the society through educational excellence.


text:
सूत्र २९
वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् ॥२९॥
वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् ।
यदुक्तं बाह्यार्थापलापिना स्वप्नादिप्रत्ययवज्जागरितगोचरा अपि स्तम्भादिप्रत्यया विनैव बाहयेनार्थेन भवेयु: प्रत्ययत्वाविशेषादिति तत्प्रतिवक्तव्यम् ।
अत्रोच्यते । न स्वप्नादिप्रत्ययवज्जाग्रत्प्रत्यया भवितुबर्हन्ति ।
कस्मात् । वैधर्म्यात् ।
वैधर्म्यं हि भवति स्वप्नजागरितयो: ।
किं पुनवैंधर्म्यं बाधाबाधाविति बूम: ।
बाध्यते हि स्वप्नोपलब्धं वस्तु प्रतिबुद्धस्य मिथ्या मयोपलब्धो महाजनसमागम इति न हयस्ति मम महाजनसमागमो निद्राग्लानं तु मे मनो बभूव तेनैषा भ्रान्तिरुद्बभूवेति ।
एवं मायादिष्वपि भवति यथायथं बाध: ।
न चैवं जागरितोपलब्धं वस्तु स्तम्भादिकं कस्यांचिदप्यवस्थायां बाध्यते ।
अपि च स्मृतिरेषा यत्स्वप्रदर्शनम् ।
उपलब्धिस्तु जागरितदर्शनम् ।
स्मृत्युपलब्ध्योश्च प्रत्यक्षमन्तरं स्वयमनुभूयतेऽर्थविप्रयोगसंप्र्योगात्मकमिष्टं पुत्रं स्मरामि नोपलभ उपलब्धुमिच्छामीति ।
तत्रैवं सति न शक्यते वक्तुं मिथ्या जागरितोपलब्धिरुपलब्धित्वात्स्वप्नोपलब्धिवदित्युभयोरन्तरं स्वयमनुभवता ।
न च स्वानुभवापलाप: प्राज्ञमानिभिर्युक्त: कर्तुम् ।
अपि चानुभवविरोधप्रसङ्ग ज्जागरितप्रत्ययानां स्वतो निरालम्बनतां वक्तुमशक्नुवता स्वप्नप्रत्ययसाधर्म्याद्वक्तुमिष्यते ।
न हि यो यस्य स्वतो धर्मो न संभवति सोऽन्यस्य साधर्म्यात्तस्य संभविष्यति ।
न हयग्निरुष्णोऽनुभूयमान उदकसाधर्म्याच्छीतो भविष्यति ।
दर्शितं तु वैधर्म्यं स्वप्नजागरितयो: ॥२९॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
दूर्वाष्टमीवतम्
॥ भाद्रपदशुक्लाष्टम्यां दूर्वाष्टमीवतम् ॥
एतद व्रतं स्त्रीणां नित्यम् । अष्टमी च पूर्वविद्धा ग्राह्येति सकलसिद्धान्त: । ज्येष्ठामूलयुतायामष्टम्यां अगस्त्योदये कन्यार्के च न कार्यम् । भाविन्यगस्त्योदये पूर्वायां कृष्णाष्टम्यामेव कार्यम् । यदा ज्येष्ठादिकं विनाऽष्टमी न लभ्यते तदा ब्राह्मणद्वारा पूजनं कारयित्वा स्वयमेकभक्तं कुर्यात् । वन्ध्य दिवस न नयेत् ॥ अथायं विधि: ॥ शुचौ देशे जातदूर्वायां अथवा वितस्तिमितां दूर्वां गृहे आनीय पीठे संस्थाप्य तन्मूले शिवं संस्थाप्य पूजामारभेत । आचम्य देशकालौ स्मृत्वा, ममेह जन्मनि जन्मान्तरे च अखण्डितसौभाग्याविच्छिन्नसन्ततिधनधान्यैश्वर्याद्यभिवृद्धयर्थं नित्यविधिरूपं दूर्वाष्टमीव्रताङ्गभूतं यथामिलितोपचारद्रव्यै: दूर्वामूले शिवपूजनपूर्वकं दूर्वापूजनं करिष्ये । कलशपूजनादिप्रोक्षणान्तं कृत्वा, श्रीशिवाय नम इति नाममन्त्रेण शिवम्, आगच्छ देवि दूर्वे त्वं सर्वसम्पत्प्रदायिनि । यावद्व्रतं समाप्येत तावत्त्वं सन्निधा भव ॥ श्रीदूर्वायै नम: दूर्वां आवाहयामि इत्यादिषोडशोपचारैर्गन्धदध्यक्षतशमीपत्रै: पुष्पैर्धूपदीपै: खर्जूरनारिकेलमातुलिङ्गद्राक्षाजम्बीरबीजपूरदाडिमफलैनैंवेद्येन च पूजां समाप्य, गन्धदध्यक्षतदूर्वाशमीमिश्रितजलेन विशेषार्घ्यं दत्वा प्रार्थयेत् । त्वं दूर्वेऽमृतजन्मासि वन्दितासि मुनीश्वरै: । सौभाग्यं सन्ततिं देहि सर्वकार्यकरी भव ॥ यथा शाखाप्रशाखाभिर्विस्तृतासि महीतले । तथा ममापि सन्तानं देहि त्वमजरामरम् ॥ ततो ब्राह्मणाय खर्जूरनारिकेलादिफलवायनं दत्वा दूर्वां विसर्जयेत् । विष्णुदेहसमुद्भूते दूर्वे त्वं हि प्रसीद मे । वन्दिता सर्वदेवैस्तु गम्यतां निजमन्दिरम् ॥ यस्य स्मृत्या० । अनेन मया कृतेन पूजनेन श्रीशिव: प्रीयताम् । तत: ब्राह्मणान् सम्भोज्य, स्वयमनग्निपक्वमन्नं दधि फलं च अक्षारलवणं भुञ्जीत ॥ इति दूर्वाष्टमीपूजाविधि: ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
अकर्मकाच्च॥ १।३।४५
पदच्छेदः॥
अकर्मकात् ५।१ च ० ज्ञः ५।१ ४४ आत्मनेपदम् १।१ १२
काशिका-वृत्तिः
अकर्मकाच् च १।३।४५
अकर्त्रभिप्रायार्थम् इदम्। कर्त्रभिप्राये हि अनुपसर्गाज् ज्ञः १।३।७६
इति वक्ष्यति। जानातेरकर्मकादकर्मकक्रियावचनादात्मनेपदं भवति। सर्पिशो जानीते। मधुनो जानीते। कथं च अयम् अकर्मकः?
न अत्र सर्पिरादि ज्ञेयत्वेन विवक्षितम्। किं तर्हि?
ज्ञानपूर्विकायां प्रवृत्तौ करणत्वेन। तथा च ज्ञो ऽविदर्थस्य करणे २।३।५१
इति षष्ठी विधीयते सर्पिषो जानीते, मधुनो जानीते। सर्पिशा उपायेन प्रवर्तते इत्यर्थः। अकर्मकातिति किम्?
स्वरेण पुत्रं जानाति।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
अकर्मकाच्च ७४१, १।३।४५
सर्पिषो जानीते। सर्पिषोपायेन प्रवर्तत इत्यर्थः॥
न्यासः
अकर्मकाच्च। , १।३।४५
"कथञ्चायमकर्मकः" इति। एवं मन्यते-- सर्पिरादि ज्ञेयत्वेन विवक्षितं कर्म, अतस्तेन कर्मणा सकर्मक एवायमित्यभिप्रायः। "कथम्" इति। न कथञ्चिदित्यर्थः। तथा चेत्यादिना "नात्र सर्पिरादि कर्मत्वेन, अपि तु करणत्वेन विवक्षितम् इत्यत्र युक्तिमाह-- "सर्पिषोपायेन" इत्यादि। यस्य सर्पिःष्वभिष्वङगो विना तेन भुजिक्रियायामभिलाषो न भवति तस्य भोजने प्रवृतिं()त प्रति सर्पिरुपायभावं प्रतिपद्यत इति तेनोपायेन स प्रवर्तत इति।
"अकर्मकादिति किम्" इति। "नात्र सर्पिरादि ज्ञेयत्वेन विवक्षितम्। किं तर्हि? करणत्वेन" इति ब्राउवता वृत्तिकृता साक्षाच्छब्दोपात्तेन करणेन सकरणादात्मनेपदं भवतीत्युक्तं भवति। एवञ्च सकरणादित्येवं वाच्यम्, किमकर्मकग्रहणेनेति भावः। एवमुच्यमाने करणयुक्तात् सकर्मकादपि स्यादिति दर्शयितुमाह--- "स्वरेण पुत्रं जानाति" इति॥
बाल-मनोरमा
अकर्मकाच्च ५४२, १।३।४५
अकर्मकाच्च। "ज्ञ आत्मनेपदटमिति शेषः। सर्पिषो जानीते इति। अत्र ज्ञाधातुः प्रवृत्तौ वर्तते। "ज्ञोऽविदर्थस्य करणे" इति तृतीयार्थे षष्ठी। तदाह-- सर्पिषोपायेन प्रवर्तते इति। "अनुपसर्गाज्ज्ञः" इति वक्ष्यमाणेनैव सिद्धे सोपसर्गार्थमिदम्। सर्पिषोऽनुजानीते।
तत्त्व-बोधिनी
अकर्मकाच्च ४५६, १।३।४५
अकर्मकाच्च। "अनुपसर्गाज्ज्ञः" इत्यनेनैव सिद्धे "सर्पिषोऽनुजानीते" इत्यादिसोपसर्गार्थमिदं सूत्रम्।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
अच्छ गत्यर्थवदेषु॥ १।४।६८
पदच्छेदः॥
अच्छ ० गत्यर्थवदेषु ७।३ अव्ययम् १।१ ६६ गतिः १।१ ५९ क्रियायोगे ७।१ ५८ निपाताः १।३ ४६
काशिका-वृत्तिः
अच्छ गत्यर्थवदेषु १।४।६९
अच्छशब्दः अव्ययम् अभिशब्दस्य अर्थे वर्तते। स गत्यर्थेषु धातुषु वदतौ च गतिसंज्ञो भवति। अच्छगत्य। अच्छगतम्। यदच्छगच्छति। वदतौ अच्छोद्य। अच्छोदितम्। यदच्छवचति। अव्ययम् इत्येव, उदकम् अच्छं गच्छति।
न्यासः
अच्छ गत्यर्थवदेषु , १।४।६८
"अच्छशब्दोऽव्ययमभिशब्दस्यार्थे"इति। अभिराभिमुख्ये। "अच्छोद्य" इति। यजादित्वाद्वच्यादिसूत्रेण ६।१।१५
सम्प्रसारणम्। अच्छमित्यकलुषमित्यर्थः॥
बाल-मनोरमा
अच्छ गत्यर्थवदेषु ७६०, १।४।६८
अच्छगत्येति। गतिसमासे क्त्वो ल्यप्। अच्छोद्येति। वदधातोः क्त्वा। गतिसमासे क्त्वो ल्यप्। अच्छेत्यव्ययमाभिमुख्ये। तद्यथा--बर्हिरच्छैतीति। तदाह--अभिमुखमिति। जलमच्छं गच्छतीति। अत्राऽच्छशब्दस्य नाव्ययत्वं, न गतिसंज्ञा, नापि "प्राग्री()आरान्निपाताः" इत्यधिकृतनिपातसंज्ञा। निपातत्वे सति हि अव्ययत्वाद्विभक्तिलुक्। स्यादिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
अच्छ गत्यर्थवदेषु ६७०, १।४।६८
अच्छमिति। सत्यां हि गतिसंज्ञायां निपातसंज्ञावत्त्वेनाव्ययत्वात्सुब्लुक् स्यादिति भावः। अदःस कृत्येति। यदा स्वयमेव पर्यालोचयति तदेदमुदाहरणम्।


text:
सूत्रम्
अश्वस्यैकाहगमः॥ ५।२।१९
काशिका-वृत्तिः
अश्वस्यैकाहगमः ५।२।१९
निर्देशादेव समर्थविभक्तिः। अश्वशब्दाद् षष्ठीसमर्थातेकाहगमः इत्येतस्मिन्नर्थे खञ् प्रत्ययो भवति। एकाहेन गम्यते इति एकाहगमः। अश्वस्य एकाहगमो ऽध्वा आश्वीनः। आश्वीनानि शतं पतित्वा।
न्यासः
अश्व्स्यैकाहगमः। , ५।२।१९
"एकाहेन गम्यत इति एकाहगमः" इति। "अकत्र्तरि च" ३।३।१९
इत्यादिना घञ्(), निपातनान्न वृद्धिः। "कर्त्तृकरणे कृता बहुलम्()" २।१।३१
इति समासः। "आ()आईनानि शतं पतित्वा" इति। एकाहेन यानि गम्यन्ते योजनानि तेषां शतं गत्वेत्यर्थः। शतं संख्येये वत्र्तमानं स्वसंख्योपादान एव स्वभावाद्वत्र्तते। तेना()आईनानि शतमित्या()आईनशब्देन बह्वर्थप्रवृत्तिसामानादिकरण्येऽप्येऽप्येकवचनान्तमेव प्रयुज्यते॥
बाल-मनोरमा
अ�आस्यैकाहगमः १७९७, ५।२।१९
अ()आस्यैकाहगमः। अ()आशब्दात्षष्ठ()न्तादेकाहगम इत्यर्थे खञ्स्यादित्यर्थः। "एकाहगम"शब्दं व्युत्पादयति--एकाहेनेति। अस्मादेव निपातनात्कर्मणि गमेरविति भावः। "कर्तृकरणे कृते"ति समासः। अ()आस्येति कर्तरि षष्ठी। आ()आओनोऽध्वेति। अ()ओन कत्र्रा एकाहेन गन्तुं शक्य इत्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
अ�आस्यैकाहगमः १३८६, ५।२।१९
अ()आस्य। कर्तरि षष्ठीयं निर्देशादेव समर्थविभक्तिः। एकाहगम इति। "कर्तृकरणे कृते"ति समासः। नन्विह "ग्रहणवृद्दनिश्चिगमश्चे"त्यपं बाधित्वा "पारिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः"इति घञ्प्राप्नोति, अस्ति चाऽत्र परिमाणख्या "एकाहेन गम्यते"इति परिच्छेदावगमात्। अत्राहुः---अस्मादेव निपातनादप्द्रष्टव्य इति।


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.५८
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.५८ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
यत्ते यमं वैवस्वतं मनो जगाम दूरकम् । तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥१॥ यत्ते दिवं यत्पृथिवीं मनो जगाम दूरकम् । तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥२॥ यत्ते भूमिं चतुर्भृष्टिं मनो जगाम दूरकम् । तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥३॥ यत्ते चतस्रः प्रदिशो मनो जगाम दूरकम् । तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥४॥ यत्ते समुद्रमर्णवं मनो जगाम दूरकम् । तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥५॥ यत्ते मरीचीः प्रवतो मनो जगाम दूरकम् । तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥६॥ यत्ते अपो यदोषधीर्मनो जगाम दूरकम् । तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥७॥ यत्ते सूर्यं यदुषसं मनो जगाम दूरकम् । तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥८॥ यत्ते पर्वतान्बृहतो मनो जगाम दूरकम् । तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥९॥ यत्ते विश्वमिदं जगन्मनो जगाम दूरकम् । तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥१०॥ यत्ते पराः परावतो मनो जगाम दूरकम् । तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥११॥ यत्ते भूतं च भव्यं च मनो जगाम दूरकम् । तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥१२॥


text:
॥ श्रीमहाशास्त्रनुग्रहकवचम्स्तोत्रम् ॥
श्रीदेव्युवाच-
भगवन् देवदेवेश सर्वज्ञ त्रिपुरान्तक
प्राप्ते कलियुगे घोरे महाभूतैः समावृते ॥ १
महाव्याधिमहाव्याळघोरराजैः समावृते
दुःस्वर्प्नशोकसन्तापैः दुर्विनीतैः समावृते ॥ २
स्वधर्मविरते मार्गे प्रवृत्ते हृदि सर्वदा
तेषां सिद्धिञ्च मुक्तिञ्चत्वं मे ब्रूहिवृषद्वज ॥ ३
ईश्वर उवाच-
शृणु देवि महाभागे सर्वकल्याणकारणे ।
महाशास्तुश्च देवेशि कवचं पुण्यवर्धनम् ॥ ४
अग्निस्तम्भ जलस्तंभ सेनास्तंभ विधायकम् ।
महाभूतप्रशमनं महाव्याधि निवारणम् ॥ ५
महाज्ञानप्रदं पुण्यं विशेषात् कलितापहम् ।
सर्वरक्षोत्तमं आयुरारोग्यवर्धनम् ॥ ६
किमतो बहुनोक्तेन यं यं कामयते द्विजः ।
तंतमाप्नोत्यसन्देहो महाशास्तुः प्रसादनात् ॥ ७
कवचस्य ऋषिर्ब्रह्मा गायत्रीःछन्द उच्यते ।
देवता श्रीमहाशास्ता देवो हरिहरात्मजः ॥ ८
षडङ्गमाचरेद्भक्त्या मात्रया जातियुक्तया ।
ध्यानमस्य प्रवक्ष्यामि शृणुष्वावहिता प्रिये ॥ ९
अस्य श्री महाशास्तुः कवचमन्त्रस्य । ब्रह्मा ऋषिः ।
गायत्रीः छन्दः । महाशास्ता देवता । ह्रां बीजम् ।
ह्रीं शक्तिः । ह्रूं कीलकम् ।
श्री महाशास्तुः प्रसाद सिद्ध्यर्थे जपे विनियोगः ॥
ह्रां इत्यादि षडङ्गन्यासः ॥
ध्यानम् ॥
तेजोमण्डल मध्यगं त्रिनयनं दिव्याम्बरालङ्कृतं
देवं पुष्पशरेषु कार्मुकलसन्माणिक्यपात्राभयम् ।
बिभ्राणं करपङ्कजैः मदगज स्कन्धाधिरूढं विभुं
शास्तारं शरणं व्रजामि सततं त्रैलोक्य संमोहनम् ॥
लं इत्यादि पञ्चोपचार पूजा ॥
महाशास्ता शिरः पातु फालं हरिहरात्मजः ।
कामरूपी दृशं पातु सर्वज्ञो मे श्रुती सदा ॥ १
घ्राणं पातु कृपाध्यक्षो मुखं गौरीप्रियः सदा ।
वेदाध्यायी च मे जिह्वां पातु मे चिबुकं गुरुः ॥ २
कण्ठं पातु विशुद्धात्मा स्कन्धौ पातु सुरार्चितः ।
बाहु पातु विरूपाक्षः करौ तु कमलाप्रियः ॥ ३
भूताधिपो मे हृदयं मध्यं पातु महाबलः ।
नाभिं पातु महावीरः कमलाक्षोऽवतात् कटीम् ॥ ४
सनीपं पातु विश्वेशो गुह्यं गुह्यार्थवित्सदा ।
ऊरु पातु गजारूढो वज्रधारी च जानुनी ॥ ५
जङ्घे पाशाङ्कुशधरः पादौ पातु महामतिः ।
सर्वाङ्गं पातु मे नित्यं महामायाविशारदः ॥ ६
इतीदं कवचं पुण्यं सर्वाघौघनिकृन्तनम् ।
महाव्याधिप्रशमनं महापातक नाशनम् ॥ ७
ज्ञानवैराग्यदं दिव्यमणिमादिविभूषितम् ।
आयुरारोग्यजननं महावश्यकरं परम् ॥ ८
यं यं कामयते कामं तं तमाप्नोत्यसंशयः ।
त्रिसन्ध्यं यः पठेद्विद्वान् स याति परमां गतिम् ॥
इति श्रीगुह्यरत्न चिन्तामणौ श्रीमहाशास्त्रनुग्रहकवचं समाप्तम् ॥
Encoded and proofread by Antaratma antaratma at Safe-mail.net
BACK TO TOP
% Text title : shAstranugrahakavacam
% File name : shaastranugrahakavacam.itx
% itxtitle : mahAshAstrAnugrahakavacham stotram cha
% engtitle : mahAshAstranugraha kavachastotram
% Category : kavacha, deities_misc
% Location : doc_deities_misc
% Sublocation : deities_misc
% Language : Sanskrit
% Subject : Hinduism/religion/traditional
% Transliterated by : Antaratma antaratma at Safe-mail.net
% Proofread by : Antaratma antaratma at Safe-mail.net
% Latest update : April 23, 2008
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
२२ चन्द्रप्रभबोधिसत्त्वचर्यावदानम्
Technical Details
२२ चन्द्रप्रभबोधिसत्त्वचर्यावदानम्।
एवं मया श्रुतम्। एकस्मिन् समये भगवान् राजगृहे विहरति स्म गृध्रकूटे पर्वते महता भिक्षुसंघेन सार्धमर्धत्रयोदशभिर्भिक्षुशतैः। तत्र भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः -पश्य भदन्त, यावदायुष्मन्तौ शारिपुत्रमौद्गल्यायनौ तत्प्रथमतरं निरुपधिशेषे निर्वाणधातौ परिनिर्वृतौ, न त्वेव पितृमरणमागमितवन्तौ। अत्रेदानीं भिक्षवः किमाश्चर्यं यदेतर्हि शारिपुत्रमौद्गल्यायनौ भिक्षू विगतरागौ विगतद्वेषौ विगतमोहौ परिमुक्तौ जातिजराव्याधिमरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासैः निस्तृष्णौ निरुपादानौ प्रहीणसर्वाहंकारममकारास्मिमानाभिनिवेशानुशयौ तिष्ठति बुद्धप्रमुखे भिक्षुसंघे तत्प्रथमतरं निरुपधिशेषे निर्वाणधातौ परिनिर्वृतौ, न त्वेव पितृमरणमागमितवन्तौ। यत्त्वतीतेऽध्वनि शारिपुत्रमौद्गल्यायनौ सरागौ सद्वेषौ समोहावपरिमुक्तौ जातिजराव्याधिमरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासैर्ममान्तिके चित्तमभिप्रसाद्य कालं कृत्वा कामधातुमतिक्रम्य ब्रह्मलोक उपपन्नौ, न त्वेव पितृमरणमागमितवन्तौ, तच्छ्रूयताम्॥
भूतपूर्वं भिक्षवोऽतीतेऽध्वन्युत्तरापथे भद्रशिला नाम नगरी राजधानी अभूत्, ऋद्धा च स्फीता च क्षेमा च सुभिक्षा च आकीर्णबहुजनमनुष्या च। द्वादशयोजनान्यायामेन द्वादशयोजनानि विस्तरेण चतुरस्रा चतुर्द्वारा सुविभक्ता उच्चैस्तोरणगवाक्षवातायनवेदिकाप्रतिमण्डिता नानारत्नसंपूर्णा सुसमृद्धसर्वद्रव्यवणिग्जननिकेता पार्थिवामात्यगृहपतिश्रेष्ठिराष्ट्रिकनीति (?) मौलिधराणामावासो वीणावेणुपणवसुघोषकवल्लरीमृदङ्गभेरीपटहशङ्खनिर्नादिता। तस्यां च राजधान्यामगुरुगन्धाश्चन्दनगन्धाश्चूर्णगन्धाः सर्वकालिकाश्च कुसुमगन्धा नानावातसमीरिता अतिरमणीया वीथीचत्वरशृङ्गाटकेषु वायवो वायन्ति स्म। हस्त्यश्वरथपत्तिबलकायसंपन्ना युग्ययानोपशोभिता विस्तीर्णातिरमणीयवीथीमहापथा उच्छ्रितविचित्रध्वजपताका तोरणगवाक्षार्धचन्द्रावनद्धा अमरालय इव शोभते। उत्पलपद्मकुमुदपुण्डरीकानि सुरभिजलजकुसुमपरिमण्डितानि स्वादुस्वच्छशीतलजलपरिपूर्णपुष्किरिणीतडागोदपानप्रस्रवणोपशोभिता शालतालतमालसूत्र(?) कर्णिकाराशोकतिलकपुंनागनागकेशरचम्पकबकुलातिमुक्तकपाटलापुष्पसंछन्ना कलविङ्कशुकशारिकाकोकिलबर्हिगणजीवंजीवकोन्नादितवनषण्डोद्यानपरिमण्डिता। भद्रशिलायां च राजधान्यामन्यतरं मणिगर्भं नाम राजोद्यानं नानापुष्पफलवृक्षविटपोपशोभितं सोदपानं हंसक्रौञ्चमयूरशुकशारिकाकोकिलजीवंजीवकशकुनिमनोज्ञरवनिर्नादितमतिरमणीयम्। एवं सुरमणीया भद्रशिला राजधानी बभूव। भद्रशिलायां राजधान्यां राजाभूच्चन्द्रप्रभो नाम अभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिको दिव्यचक्षुश्चतुर्भागचक्रवर्ती धार्मिको धर्मराजा जम्बुद्वीपे राज्यैश्वर्याधिपत्यं कारितवान् स्वयंप्रभुः। न खलु राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य गच्छतोऽन्धकारं भवति, न च मणिर्वा प्रदीपो वा उल्का वा पुरस्तात् नीयते, अपि तु स्वकात् कायात् राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य प्रभा निश्चरन्ति तद्यथा चन्द्रमण्डलाद्रश्मयः। अनेन कारणेन राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य चन्द्रप्रभ इति संज्ञा बभूव॥
तेन खलु समयेनास्मिन् जम्बुद्वीपेऽष्टषष्टिनगरसहस्राणि बभूवुर्भद्रशिलाराजधानीप्रमुखानि ऋद्धानि स्फीतानि क्षेमाणि सुभिक्षाण्याकीर्णबहुजनमनुष्याणि। अपीदानीं जम्बुद्वीपका अकरा अभूवन् अशुल्का अतरपण्याः। कृषिसंपन्नाः सौम्या जनपदा बभूवुः। कुक्कुटसंपातमात्राश्च ग्रामनिगमराष्ट्रराजधान्यो बभूवुः। तेन खलु समयेन चतुश्चत्वारिंशद्वर्षसहस्राणि जम्बुद्वीपे मनुष्याणामायुषः प्रमाणमभूत्। राजा चन्द्रप्रभो बोधिसत्त्वोऽभूत् सर्वंददः सर्वपरित्यागी निःसङ्गपरित्यागी च। महति त्यागे वर्तते। तेन भद्रशिलायां राजधान्यां निर्गत्य बहिर्धा नगरस्य चतुर्षु नगरद्वारेषु चत्वारो महायज्ञवाटा मापिताश्छत्रध्वजयूपपताकात्युच्छ्रिताः। ततः सुवर्णभेरीः संताड्य दानानि दीयन्ते, पुण्यानि क्रियन्ते, तद्यथा-अन्नमन्नार्थिभ्यः, पानं पानार्थिभ्यः, खाद्यभोज्यमाल्यविलेपनवस्त्रशयनासनापाश्रयावासप्रदीपच्छत्राणि रथा आभरणान्यलंकाराः, सुवर्णपात्र्यो रूप्यचूर्णपरिपूर्णाः, रूप्यपात्र्यः सुवर्णपरिपूर्णाः, सुवर्णशृङ्गाश्च गावः कामदोहिन्यः। कुमाराः कुमारिकाश्च सर्वालंकारविभूषिताः कृत्वा प्रदानानि दीयन्ते। वस्त्राणि नानारङ्गानि नानादेशसमुच्छ्रितानि नानाविचित्राणि, तद्यथा-पट्टांशुकचीनकौशेयधौतपट्टवस्त्राण्यूर्णादुकूलमयशोभनवस्त्राण्यपरान्तकफलकहर्यणिकम्बलरत्नसुवर्णप्रावरकाकाशिकांशुक्षोमकाद्याः। राज्ञा चन्द्रप्रभेण तावन्तं दानमनुदत्तम्, येन सर्वे जम्बुद्वीपका मनुष्या आढ्या महाधना महाभोगाः संवृत्ताः। राज्ञा चन्द्रप्रभेण तावन्ति हस्त्यश्वरथच्छत्राणि प्रदानमनुप्रदत्तानि, यथा अस्मिन् जम्बुद्वीपे एकमनुष्योऽपि पद्भ्यां न गच्छति। सर्वे जम्बुद्वीपका मनुष्या हस्तिपृष्ठैश्च चतुरश्वयुक्तैश्च रथैरुपरिसुवर्णमयै रूप्यमयैश्चातपत्रैरूद्यानेनोद्यानं ग्रामेण ग्राममनुविचरन्ति स्म। ततो राज्ञश्चन्द्रप्रभस्यैतदभवत्-किं पुनर्मे इत्वरेण दानेन प्रदत्तेन ? यन्न्वहं यादृशान्येव मम वस्त्रालंकाराण्याभरणानि, तादृशान्येव दानमनुप्रयच्छेयम्, यत् सर्वे जम्बुद्वीपका मनुष्या राजक्रीडया क्रीडेयुः। अथ राजा चन्द्रप्रभो जम्बुद्वीपकेभ्यो मनुष्येभ्यो मौलिपट्टवस्त्रालंकाराभरणाण्यनुप्रयच्छति, तद्यथा-हर्षकटककेयूराहारार्धहारादीन् प्रदानमनुप्रयच्छति स्म। राज्ञा चन्द्रप्रभेण तावन्ति राजार्हाणि वस्त्राण्यलंकाराणि मौलयः पट्टाश्चानुप्रदत्ताः, येन सर्वे जम्बुद्वीपका मनुष्या मौलिधराः पट्टधराश्च संवृत्ताः। या राज्ञश्चन्द्रप्रभस्याकृतिस्तादृशा एव सर्वे जम्बुद्वीपका मनुष्याः संवृत्ताः। ततो राज्ञा चन्द्रप्रभेणाष्टषष्टिषु नगरसहस्रेषु घण्टावघोषणं कारितम्-सर्वे भवन्तो जम्बुद्वीपका मनुष्या राजक्रीडया क्रीडन्तु, यावदहं जीवामीति। अथ जम्बुद्वीपका मनुष्या राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य घण्टावघोषणां श्रुत्वा सर्व एव राजक्रीडया क्रीडितुमारब्धाः। वीणावेणुपणवसुघोषकवल्लरीभेरीपटहमृदङ्गतालशङ्खसहस्रैस्तूर्यशब्दशतैश्च वाद्यमानैः केयूरहारमणिमुक्ताभरणकुण्डलधराः सर्वालंकारविभूषितप्रमदागणपरिवृता राजश्रियमनुभवन्ति स्म। तेन खलु समयेन जम्बुद्वीपकानां मनुष्याणां राजलीलया क्रीडतां यश्च वीणावेणुपणवसुघोषकवल्लरीभेरीमृदङ्गपटहशब्दो यश्चाष्टषष्टिषु नगरसहस्रेषु तालवंशनिर्घोषो यश्चन्द्रप्रभस्य चतुर्षु महायज्ञवाटेषु सुवर्णभेरीणां ताड्यमानानां वर्णमनोज्ञशब्दो निश्चरति, तेन सर्वो जम्बुद्वीपो मनोज्ञशब्दनादितोऽभूत् तद्यथा देवानां त्रायस्त्रिंशानामभ्यन्तरं देवपुरं नृत्तगीतवादितशब्देन निर्नादितम्। एवमेव तस्मिन् काले तस्मिन् समये सर्वो जम्बुद्वीपवासिनां जनकायस्तेन गीतवादितशब्देन एकान्तसुखसमर्पितोऽत्यर्थं रमते। तेन खलु समयेन भद्रशिलायां राजधान्यां द्वासप्ततिरयुतकोटीशतानि मनुष्याणां प्रतिवसन्ति स्म। तेषां राजा चन्द्रप्रभ इष्टो बभूव प्रियो मनापश्च। अपीदानीं वर्णाकृतिलिङ्गस्थैर्यमस्य निरीक्षमाणा न तृप्तिमुपयान्ति स्म। यस्मिंश्च समये राजा चन्द्रप्रभो महायज्ञवाटं गच्छति, तस्मिन् समये प्राणिकोटीनियुतशतसहस्राण्यवलोकयन्ति, एवं चाहुः-देवगर्भो बतायं राजा चन्द्रप्रभ इह जम्बुद्वीपे राज्यं कारयति। न खलु मनुष्या ईदृग्वर्णसंस्थाना यादृशा देवस्य चन्द्रप्रभस्येति । राजा चन्द्रप्रभो येन येनावलोकयति, तेन तेन स्त्रीसहस्राण्यवलोकयन्ति-धन्यास्ताः स्त्रियो यासामेष भर्तेति। तच्च शुद्धैर्मनोभिर्नान्यथाभावात्। एवं दर्शनीयो राजा चन्द्रप्रभो बभूव। चन्द्रप्रभस्य राज्ञोऽर्धत्रयोदशामात्यसहस्राणि। तेषां द्वौ अग्रामात्यौ महाचन्द्रो महीधरश्च। व्यक्तौ पण्डितौ मेधाविनौ गुणैश्च सर्वामात्यमण्डलप्रतिविशिष्टौ सर्वाधिकृतौ राजपरिकर्षकौ राजपरिपालकौ। अल्पोत्सुको राजा सर्वकर्मान्तेषु। महाचन्द्रश्चाग्रामात्योऽभीक्ष्णं जम्बुद्वीपकान् मनुष्यान् दशसु कुशलेषु कर्मपथेषु नियोजयति-इमान् भवन्तो जम्बुद्वीपका मनुष्या दश कुशलान् कर्मपथान् समादाय वर्तथेति। यादृशी च राज्ञश्चक्रवर्तिनोऽववादानुशासनी, तादृशी महाचन्द्रस्यामात्यस्याववादानुशासनी बभूव। महाचन्द्रस्याग्रामात्यस्य राजा चन्द्रप्रभ इष्टश्चाभूत् प्रियश्च मनापश्च। अपीदानीं वर्णाकृतिलिङ्गसंस्थानमस्य निरीक्षमाणो न तृप्तिमुपयाति॥
यावदपरेण समयेन महाचन्द्रेणाग्रामात्येन स्वप्नो दृष्टः-राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य धूमवर्णैः पिशाचैर्मौलिरपनीतः। प्रतिबिबुद्धस्य चाभूद्भयम्, अभूच्छङ्कितत्वम्, अभूद्रोमहर्षः-मा हैव देवस्य चन्द्रप्रभस्य शिरोयाचनक आगच्छेत्। देवश्च सर्वंददः। सर्वपरित्यागे नास्त्यस्य किंचिदपरित्यक्तं दीनानाथकृपणवनीपकयाचनकेभ्य इति। तस्य बुद्धिरुत्पन्ना-न मया राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य स्वप्नो निवेदयितव्यः। अपि तु रत्नमयानि शिरांसि कारयित्वा कोषकोष्ठागारं प्रवेश्य स्थापयितव्यानि। यदि नाम कश्चिद्देवस्य शिरोयाचनक आगच्छेत्, तमेनमेभी रत्नमयैः शिरोभिः प्रलोभयिष्यामि। इति विदित्वा रत्नमयानि शिरांसि कारयित्वा कोषकोष्ठागारेषु प्रक्षिप्य स्थापितवान्। अपरेण समयेन महीधरेणाग्रामात्येन स्वप्नो दृष्टः-सर्वरत्नमयः पोतश्चन्द्रप्रभस्य कुलस्थः शतशो विशीर्णः। दृष्ट्वा च पुनर्भीतस्त्रस्तः संविग्नः-मा हैव राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य राज्यच्युतिर्भविष्यति जीवितस्य चान्तराय इति। तेन ब्राह्मणा ये नैमित्तिका विपश्चिकाश्चाहूय उक्ताः- भवन्तः, मयेदृशः स्वप्नो दृष्टः, निर्दोषं कुरुतेति। ततस्तैर्ब्राह्मणैर्नैमित्तिकैर्विपश्चिकैश्च समाख्यातम्-यादृशोऽयं त्वया स्वप्नो दृष्टः, नचिरादेव राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य शिरोयाचनक आगमिष्यति। स चास्यामेव भद्रशिलायां राजधान्यामवतरिष्यतीति। ततो महीधरोऽग्रामात्यः स्वप्ननिर्देशं श्रुत्वा करे कपोलं दत्त्वा चिन्तापरो व्यवस्थितः-अतिक्षिप्रं राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य मैत्रात्मकस्य कारुणिकस्य सत्त्ववत्सलस्यानित्यताबलं प्रत्युपस्थितमिति। अथापरेण समयेनार्धत्रयोदशभिरमात्यसहस्रैः स्वप्नो दृष्टः-राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य चतुर्षु यज्ञवाटेषु करोटपाणिभिर्यक्षैश्च छत्रध्वजपताकाः पातिताः, सुवर्णभेर्यश्च भिन्नाः। दृष्ट्वा च पुनर्भीतास्त्रस्ताः संविग्नाः-मा हैव राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य महापृथिवीपालस्य मैत्रात्मकस्य कारुणिकस्य सत्त्ववत्सलस्यानित्यताबलमागच्छेत्, मा हैव अस्माकं देवेन सार्धं नानाभावो भविष्यति विनाभावो विप्रयोगः, मा हैव अत्राणोऽपरित्राणो जम्बुद्वीपो भविष्यतीति। राज्ञा चन्द्रप्रभेण श्रुतम्। तेन श्रुत्वा अष्टषष्टिनगरसहस्रेषु घण्टावघोषणं कारितम्-राजलीलया भवन्तः सर्वे जम्बुद्वीपका मानुष्याः क्रीडन्तु यावदहं जीवामि। किं युष्माकं मायोपमैः स्वप्नोपमैश्चिन्तितैः ? राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य घण्टावघोषणं श्रुत्वा सर्व एव जम्बुद्वीपका मनुष्या राजलीलया क्रीडितुमारब्धाः, वीणावेणुपणवसुघोषकवल्लरीभेरीमृदङ्गतालशङ्खसहस्रैस्तूर्यशब्दशतैश्च वाद्यमानैः केयूरहारमणिमुक्ताभरणकुण्डलधराः सर्वालंकारविभूषितप्रमदागणपरिवृता राजश्रियमनुभवन्ति स्म। तेन खलु समयेन जम्बुद्वीपकानां मनुष्याणां राजक्रीडया क्रीडतां यश्च राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य चतुर्षु महायज्ञवाटेषु सुवर्णभेरीणां ताड्यमानानां वल्गुर्मनोज्ञः शब्दो निश्चरति, तेन सर्वो जम्बुद्वीपो मनोज्ञशब्दनिर्नादितोऽभूत्। तद्यथा देवानां त्रायस्त्रिंशानामन्यतरं देवपुरं नृत्तगीतवादितम्, एवमेव तस्मिन् काले तस्मिन् समये सर्वो जम्बुद्वीपनिवासी जनकायस्तेन गीतशब्देनैकान्तसुखसमर्पितोऽत्यर्थं रमते॥
तेन खलु समयेन गन्धमादने पर्वते रौद्राक्षो नाम ब्राह्मणः प्रतिवसति स्म इन्द्रजालविधिज्ञः। अश्रौषीद्रौद्राक्षो ब्राह्मणो भद्रशिलायां राजधान्यां चन्द्रप्रभो नाम राजा सर्वंददोऽस्मीत्यात्मानं प्रतिजानीते। यन्न्वहं गत्वा शिरो याचेयमिति। तस्यैतदभवत्-यदि तावत् सर्वंददो भविष्यति, मम शिरो दास्यति। अपि तु दुष्करमेतदस्थानमनवकाशो यदेवमिष्टं कान्तं प्रियं मनापमुत्तमाङ्गं परित्यक्ष्यति यदुत शीर्षम्, नेदं स्थानं विद्यते। इति विदित्वा गन्धमादनात् पर्वतादवतीर्णः। अथ गन्धमादननिवासिनी देवता विक्रोष्टुमारब्धा- हा कष्टं राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य मैत्रात्मकस्य महाकारुणिकस्य सत्त्ववत्सलस्यानित्यताबलं प्रत्युपस्थितमिति। तेन खलु समयेन सर्वजम्बुद्वीप आकुलाकुलः, धूमान्धकारः, उल्कापाताः, दिशोदाहाः, अन्तरीक्षे देवदुन्दुभयोऽभिनदन्ति। भद्रशिलायां च राजधान्यां नातिदूरे पञ्चाभिज्ञो ऋषिः प्रतिवसति विश्वामित्रो नाम्ना पञ्चशतपरिवारो मैत्रात्मकः कारुणिकः सत्त्ववत्सलः। अथ स ऋषिः सर्वजम्बुद्वीपमाकुलं दृष्ट्वा माणवकानामन्त्रयते-यत्खलु माणवका जानीत सर्वजम्बुद्वीप एतर्ह्याकुलाकुलो धूमान्धकारः। सूर्याचन्द्रमसौ एवंमहानुभावौ न भासतो न तपतो न विरोचतः। नूनं कस्यचिन्महापुरुषस्य निरोधो भविष्यति। तथा हि -
रोदन्ति किन्नरगणा वनदेवताश्च
धिक्कारमुत्सृजन्ति देवगणा पि न स्थुः।
चन्द्रो न भाति न विभाति सहस्ररश्मि-
र्नैव वाद्यवादितरवोऽपि निशाम्यतेऽत्र॥१॥
एते हि पादपगणाः फलपुष्पनद्धा
भूमौ पतन्ति पवनैरपि चालितानि।
संश्रूयते ध्वनिरयं च यथातिभीमो
व्यक्तो भविष्यति पुरे व्यसनं महान्तम्॥२॥
एते भद्रशिलानिवासनिरताः सर्वे सदुःखा जना
अत्यन्तप्रतिशोकशल्यविहताः प्रस्पन्दकण्ठाननाः।
एताश्चन्द्रनिभानना युवतयो रोदन्ति वेश्मोत्तमे
सर्वे च प्ररुदन्ति तीव्रकरुणाः सन्तः श्मशाने यथा॥३॥
किं कारणं पुरनिवासिजनाः समग्राः
संपिण्डितं मनसि दुःखमिदं वहन्ति।
उत्क्रोशतामनिशमर्धकृताग्रहस्तै-
रैश्वर्यमप्रतिसमं निरुणद्धि वाचम्॥४॥
एते पयोदा विनदन्त्यतोया
जलाश्रयाः शोकममी व्रजन्ति।
भुवोरिवाम्भसि च बालसमीरणास्ता
वाताः प्रवान्ति च खरा रजसा विमिश्राः॥५॥
अशिवानि निमित्तानि प्रवराणि हि सांप्रतम्।
क्षेमां दिशमतोऽस्माकमितो गन्तुं क्षमो भवेत्॥६॥
अपि तु खलु माणवका राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य चतुर्षु महायज्ञवाटेषु सुवर्णभेरीणां ताड्यमानानां न भूयो मनोज्ञः स्वरो निश्चरति। नूनं बत भद्रशिलायां महानुपद्रवो भविष्यतीति॥
अथ रौद्राक्षो ब्राह्मणो भद्रशिलायां राजधान्यामनुप्राप्तः। ततो नगरनिवासिनी देवता रौद्राक्षं ब्राह्मणं दूरादेव दृष्ट्वा येन राजा चन्द्रप्रभस्तेनोपसंक्रान्ता। उपसंक्रम्य राजानं चन्द्रप्रभमिदमवोचत्-यत्खलु देव जानीयाः-अद्य देवस्य याचनक आगमिष्यति हिंसको विहेठकोऽवतारप्रेक्षी अवतारगवेषी। स देवस्य शिरो याचिष्यतीति। तद्देवेन सत्त्वानामर्थायात्मानं परिपालयितव्यमिति। अथ राजा चन्द्रप्रभः शिरोयाचनकमुपश्रुत्य प्रमुदितमना विस्मयोत्फुल्लदृष्टिर्देवतामुवाच-गच्छ देवते, यद्यागमिष्यति, अहमस्य दीर्घकालाभिलषितं मनोरथं परिपूरयिष्यामीति। अथ सा देवता राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य इदमेवंरूपं व्यवसायं विदित्वा दुःखिनी दुर्मनस्का विप्रतिसारिणी तत्रैवान्तर्हिता। अथ राज्ञश्चन्द्रप्रभस्यैतदभवत्-किमत्राश्चर्यं यदहमन्नमन्नार्थिभ्योऽनुप्रयच्छामि, पानं पानार्थिभ्यो वस्त्रहिरण्यसुवर्णमणिमुक्तादीन् तदर्थिभ्यः। यन्न्वहं याचनकेभ्यः स्वशरीरमपि परित्यजेयमिति। ततो रौद्राक्षो ब्राह्मणो दक्षिणेन नगरद्वारेण प्रविशन् देवतया निवारितः- गच्छ पापब्राह्मण, मा प्रविश। कथमिदानीं त्वं मोहपुरुष राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य मैत्रात्मकस्य कारुणिकस्य सत्त्ववत्सलस्यानेकगुणसंपन्नस्य जम्बुद्वीपपरिपालकस्यादूषिणोऽनपकारिणः शिरश्छेत्स्यसि ? रौद्रचित्त पापब्राह्मण, मा प्रविशेति। यावदेतत् प्रकरणं राज्ञा चन्द्रप्रभेण श्रुतम्-याचनको मे नगरद्वारे देवतया विधार्यते इति। श्रुत्वा च पुनर्महाचन्द्रमग्रामात्यमामन्त्रयते-यत्खलु महाचन्द्र जानीयाः-याचनको मे नगरद्वारि देवतया विधार्यते। गच्छ, शीघ्रं मत्सकाशमानयेति। एवं देवेति महाचन्द्रोऽग्रामात्यो राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य प्रतिश्रुत्य नगरद्वारं गत्वा तां देवतामुवाच-यत्खलु देवते जानीयाः-प्रविशत्वेष ब्राह्मणः, राजा चन्द्रप्रभ एनमाह्वापयत इति। ततो नगरनिवासिनी देवता महाचन्द्रमग्रामात्यमिदमवोचत्-यत्खलु महाचन्द्र जानीयाः-एष ब्राह्मणो रौद्रचित्तो निष्कारुणिको राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य विनाशार्थं भद्रशिलामनुप्राप्तः। किमनेन दुरात्मना प्रवेशितेन ? एष राजानमुपसंक्रम्य शिरो याचिष्यतीति। अथ महाचन्द्रोऽग्रामात्यो देवतामाह-अस्ति मया देवते उपायश्चिन्तितो येनायं ब्राह्मणो न प्रभविष्यति देवस्य शिरो ग्रहीतुमिति। अथ महाचन्द्रोऽग्रामात्यो रौद्राक्षं ब्राह्मणमादाय नगरं प्रविश्य रत्नधरानाज्ञापयति-आनीयन्तां भवन्तो रत्नमयानि शिरांसि। अस्मै ब्राह्मणाय दास्यामीति। भाण्डागारिकै रत्नमयानां शीर्षाणां राजद्वारे राशिः कृतः। महाचन्द्रेणाग्रामात्येन रौद्राक्षस्य रत्नमयानि शीर्षाण्युपदर्शितानि-प्रतिगृह्ण त्वं महाब्राह्मण प्रभूतानि रत्नमयानि शीर्षाणि। यावदाप्तं च ते हिरण्यसुवर्णमनुप्रयच्छामि, येन ते पुत्रपौत्राणां जीविका भविष्यति। किं ते देवस्य शीर्षेण मज्जाशिङ्घाणकवसादिपूर्णेनेति ? एवमुक्ते रौद्राक्षो ब्राह्मणो महाचन्द्रमग्रामात्यमिदमवोचत्-न रत्नमयैर्मे शिरोभिः प्रयोजनम्। नापि हिरण्यसुवर्णेन। अपि त्वहमस्य महापृथिवीपालस्य सर्वंददस्य सकाशमागतः शिरसोऽर्थाय। एवमुक्ते महाचन्द्रमहीधरौ अग्रामात्यौ करे कपोलं दत्त्वा चिन्तापरौ व्यवस्थितौ-किमिदानीं प्राप्तकालमिति। अथैतद्वृत्तान्तमुपश्रुत्य राजा चन्द्रप्रभो महाचन्द्रमहीधरौ अग्रामात्यौ दूरेण प्रक्रोश्यैतदवोचत्-आनीयतामेष मत्समीपम्। अहमस्यैवं मनोरथं पूरयिष्यामीति। एवमुक्ते महाचन्द्रमहीधरौ अग्रामात्यौ साश्रुदुर्दिनवदनौ करुणकरुणं परिदेवमानौ अभिरुद्य देवस्य मैत्रात्मकस्य कारुणिकस्य सत्त्ववत्सलस्यानेकगुणसमुदितस्य ज्ञानकुशलस्य दिव्यचक्षुषोऽनित्यताबलं प्रत्युपस्थितम्, अद्यास्माकं देवेन सार्धं नानाभावो भविष्यति विनाभावो विप्रयोगो विसंयोगः। इति विदित्वा राज्ञः पादयोर्निपत्य एकान्ते निषण्णौ। अथ राजा चन्द्रप्रभः परमत्यागप्रतिविशिष्टं त्यागं परित्यक्तुकामो दूरत एव तं ब्राह्मणमामन्त्रयते-एहि त्वं ब्राह्मण, यच्छतां यत् प्रार्थयसे तद्गृहाणेति। अथ रौद्राक्षो ब्राह्मणो येन राजा चन्द्रप्रभस्तेनोपसंक्रान्तः। उपसंक्रम्य राजानं चन्द्रप्रभं जयेनायुषा च वर्धयित्वा राजानं चन्द्रप्रभमिदमवोचत्-
धर्मे स्थितोऽसि विमले शुभवुद्धिसत्त्व
सर्वज्ञतामभिलषन् हृदयेन साधो।
मह्यं शिरः सृज महाकरुणाग्रचेता
मह्यं ददस्व मम तोषकरो भवाद्य॥७॥
अथ राजा चन्द्रप्रभो ब्राह्मणस्यान्तिकादिदमेवंरूपं वाक्प्रव्याहारं श्रुत्वा प्रमुदितमनाः प्रीतिविस्फारिताक्षो रौद्राक्षं ब्राह्मणमुवाच-हन्तेदं ब्राह्मण शिरोऽविघ्नतः साधु प्रगृह्यतामुत्तमाङ्गमिति। आह च-
प्रियो यथा यद्यपि चैकपुत्रक-
स्तथापि मे खर्पमिदं गृहाण।
त्वच्चिन्तितानां फलमस्तु शीघ्रं
शिरःप्रदानाद्धि लभेय बोधिम्॥८॥
इत्युक्त्वा स्वयमेव स्वशिरसो मौलिमपनीतवान्। यदा च राज्ञा चन्द्रप्रभेण शिरसो मौलिरपनीतः, तत्समनन्तरमेव सर्वेषां जम्बुद्वीपकानां मनुष्याणां मौलयः शिरसः पतिताः। भद्रशिलायां च राजधान्यां चतुर्दिशमुल्कापाता दिशोदाहाश्च प्रादुर्भूताः। नगरदेवताभिश्च शब्दो निश्चारितः-अस्य राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य पापब्राह्मणो शिरश्छेत्स्यतीति। तच्छ्रुत्वा महाचन्द्रमहीधरौ अग्रामात्यौ राज्ञश्चन्द्रप्रभस्येदमेवंरूपं शरीरपरित्यागं विदित्वा साश्रुदुर्दिदवदनौ राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य पादौ परिष्वज्याहतुः-धन्यास्ते पुरुषा देव य एवमत्यद्भुतरूपदर्शनं वा द्रक्ष्यन्तीति। तौ अभिमुखमुद्वीक्ष्यमाणौ राजनि चन्द्रप्रभे चित्तमभिप्रसाद्य रौद्राक्षे च ब्राह्मणे मैत्र्यचित्तमुत्पाद्य नावां शक्ष्यामो निरुपमगुणाधारस्य देवस्यानित्यतां द्रष्टुमिति तस्मिन्नेव मुहूर्ते कालगतौ। कामधातुमतिक्रम्य ब्रह्मलोकमुपपन्नौ। राज्ञश्चन्द्रप्रभस्येदमेवंरूपं व्यवसायं बुद्ध्वा तां च नगरनिवासिनीनां देवतानामार्तध्वनिमुपश्रुत्य भौमा यक्षा अन्तरिक्षचराश्च यक्षाः क्रन्दितुमारब्धाः-हा कष्टमिदानीं राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य शरीरनिक्षेपो भविष्यतीति॥
अत्रान्तरे च राजकुलद्वारेऽनेकानि प्राणिशतसहस्राणि संनिपतितान्यभूवन्। ततो रौद्राक्षो ब्राह्मणस्तं महाजनकायमवेक्ष्य चन्द्रप्रभं राजानमुवाच-यत्खलु देव जानीयाः-नाहं शक्ष्यामि महाजनकायस्य पुरस्ताद्देवस्य शिरो ग्रहीतुम्। यदि च ते शिरः परित्यक्तम्, एकान्तं गच्छाव इति। एवमुक्ते राजा चन्द्रप्रभो रौद्राक्षं ब्राह्मणमवोचत्-एवं महाब्राह्मण क्रियताम्। ऋद्ध्यन्तां तव संकल्पाः, परिपूर्यन्तां मनोरथा इति। अथ राजा चन्द्रप्रभो राजा आसनादुत्थाय तीक्ष्णमसिमादाय येन मणिरत्नगर्भमुद्यानं तेनोपसंक्रान्तः। अथ राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य इदमेवंरूपं व्यवसायं दृष्ट्वा भद्रशिलायां राजधान्यामनेकानि प्राणिशतसहस्राणि विक्रोशमानानि पृष्ठतः पृष्ठतः समनुबद्धानि। सोऽद्राक्षीद्राजा चन्द्रप्रभो महाजनसंनिपातं विक्रोशन्तम्। दृष्ट्वा च पुनः समाश्वासयन्नाह-अप्रमादः करणीयः कुशलेषु धर्मेष्विति। संक्षेपेण धर्मदेशनां कृत्वा रौद्राक्षं ब्राह्मणमादाय मणिरत्नगर्भमुद्यानं प्रविष्टः। समनन्तरप्रविष्टस्य राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य मणिरत्नगर्भ उद्याने भद्रशिलायां छत्राणि ध्वजपताकाश्च येन मणिरत्नगर्भमुद्यानं तेनावनामिताः। ततो राजा चन्द्रप्रभो मणिरत्नगर्भस्योद्यानस्य द्वारं पिधाय तं रौद्राक्षं ब्राह्मणमामन्त्रयते-प्रतिगृह्यतां ब्राह्मण ममोत्तमाङ्गमिति। एवमुक्ते रौद्राक्षो ब्राह्मणो राजानं चन्द्रप्रभमुवाच-नाहं शक्ष्यामि देवस्य शिरश्छेत्तुमिति। मणिरत्नगर्भस्य चोद्यानस्य मध्ये कुरबकः। तत्र सर्वकालिकश्चम्पकवृक्षो जातः। ततो राजा चन्द्रप्रभस्तीक्ष्णमसिं गृहीत्वा येन सर्वकालिकश्चम्पकवृक्षस्तेनोपसंक्रान्तः। अथ या देवतास्तस्मिन्नुद्यानेऽध्यवसिताः, ता राज्ञश्चन्द्रप्रभस्येदमेवंरूपं स्वशरीरपरित्यागं विदित्वा विक्रोष्टुमारब्धाः। एवं चाहुः-कथमिदानीं त्वं पापब्राह्मण राज्ञश्चन्द्रप्रभस्यादूषिणोऽनपकारिणो महाजनवत्सलस्यानेकगुणसंपन्नस्य शिरश्छेत्स्यसीति ? ततो राजा चन्द्रप्रभ उद्यानदेवता निवारयति-मा देवता मम शिरोयाचनकस्यान्तरायं कुरुत। तत्कस्य हेतोः ? भूतपूर्वं देवता ममोत्तमाङ्गं याचनकस्य देवतया अन्तरायः कृतः। तया देवतया बहु अपुण्यं प्रसूतम्। तत्कस्य हेतोः ? यदि तया देवतया अन्तरायो न कृतोऽभविष्यत्, मया लघु लध्वेवानुत्तरज्ञानमधिगतमभविष्यत्। अतश्च त्वामहमेवं ब्रवीमि-मा मे त्वमुत्तमाङ्गयाचनकस्यान्तरायं कुरुष्वेति। अस्मिन्नेव ते मणिरत्नगर्भ उद्याने मया सहस्रशः शिरःपरित्यागः कृतः, न च मे केनचिदन्तरायः कृतः। तस्मात् त्वं देवते ममोत्तमाङ्गयाचनकस्यान्तरायं मा कुरु। एष एव देवते स पृष्ठीभूतो मैत्रेयो यो व्याघ्र्या आत्मानं परित्यज्य चत्वारिंशत्कल्पसंप्रस्थितो मैत्रेयो बोधिसत्त्व एकेन शिरःपरित्यागेनावपृष्ठीकृतः। अथ सा देवता राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य महर्द्धितामवेत्य तस्मिन् राजनि परं प्रसादं प्रवेदयन्ती तूष्णीमवस्थिता। अथ राजा चन्द्रप्रभः सम्यक्प्रणिधानं कर्तुमारब्धः-शृण्वन्तु भवन्तः, ये दशदिक्षु स्थिता देवतासुरगरुडगन्धर्वकिन्नरा अध्युषिताः, इहाहमुद्याने त्यागं करिष्यामि, अस्मिन् त्यागं स्वशिरःपरित्यागं येन चाहं सत्येन स्वशिरः परित्यजामि, न राज्यार्थाय न स्वर्गार्थाय न भोगार्थाय न शक्रत्वाय न ब्रह्मत्वाय न चक्रवर्तिविजयाय नान्यत्र कथमहमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्ध्य अदान्तान् सत्त्वान् दमयेयम्, अशान्तान् शमयेयम्, अतीर्णांस्तारयेयम्, अमुक्तान् मोचयेयम्, अनाश्वस्तानाश्वासयेयम्, अपरिनिर्वृतान् परिनिर्वापयेयम्। अनेन सत्येन सत्यवचनेन सफलः परिश्रमः स्यात्, परिनिर्वृतस्य च सर्षपफलप्रमाणधातवो भवेयुः, अस्य च मणिरत्नगर्भस्योद्यानस्य मध्ये महान् स्तूपः स्यात् सर्वस्तूपप्रतिबिशिष्टः। ये च सत्त्वाः शान्तकाया महाचैत्यं बन्दितुकामा गच्छेयुः, ते तं सर्वस्तूपप्रतिविशिष्टं धातुपरं दृष्ट्वा विश्रान्ता भवेयुः। परिनिर्वृतस्यापि मम चैत्येषु जनकाया आगत्य कारां कृत्वा स्वर्गमोक्षपरायणा भवेयुरिति। एवं सम्यक् प्रणिधानं कृत्वा तस्मिंश्चम्पकवृक्षे शिखां बद्ध्वा रौद्राक्षं ब्राह्मणमुवाच-आगच्छ महाब्राह्मण, प्रतिगृह्यताम्। मा मे विघ्नं कुरुष्वेति। ततो राजा चन्द्रप्रभ आत्मनः कायस्य स्थाम च बलं च संजन्य तस्मिंश्च ब्राह्मणे करुणासहगतं मैत्रचित्तमुत्पाद्य शिरश्छित्त्वा रौद्राक्षाय ब्राह्मणाय निर्यातितवान्। कालं च कृत्वा अतिक्रम्य ब्रह्मलोकं प्रणीतत्वाच्छुभकृत्स्ने देवनिकाये उपपन्नः। समनन्तरपरित्यक्ते राज्ञा चन्द्रप्रभेण शिरसि अयं त्रिसाहस्रमहासाहस्रो लोकधातुः त्रिः कम्पितः संकम्पितः संप्रकम्पितः, चलितः संचलितः संप्रचलितः, व्यधितः प्रव्यधितः संप्रव्यधितः। गगनतलस्थाश्च देवता दिव्यान्युत्पलानि क्षेप्तुमारब्धाः, पद्मानि कुमुदानि पुण्डरीकान्यगरुचूर्णानि तगरचूर्णानि चन्दनचूर्णानि तमालपत्राणि दिव्यानि मान्दारवाणि पुष्पाणि, दिव्यानि च वाद्यानि प्रवादयितुमारब्धाः, चैलविक्षेपांश्च चाकार्षुः। ततो रौद्राक्षो ब्राह्मणः शिरोग्रहायोद्यानान्निर्गतः। अथास्मिन्नन्तरेऽनेकैः प्राणिशतसहस्रैर्नादो मुक्तः-हा कष्टम्। प्रघातितो देवः सर्वजनमनोरथपरिपूरक इति। तत एकत्याः पृथिव्यामावर्तन्ते परिवर्तन्ते, एके बाहुभिः प्रक्रोशन्ति, काश्चित् प्रकीर्णकेश्यो रुदन्ति। अनेकानि च प्राणिशतसहस्राणि संनिपतितानि। तत एकत्यास्तस्मिन्नेव प्रदेशे स्थित्वा ध्यानान्युत्पाद्य तत्रैव कालं कृत्वा शुभकृत्स्ने देवनिकाये उपपन्ना राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य सभागतायाम्। अपरे ध्यानान्युत्पाद्य तत्रैव कालं कृत्वा भास्वरे देवनिकाये उपपन्नाः। अपरे प्रथमध्यानमुत्पाद्य कालं कृत्वा ब्रह्मलोकसभागतायामुपपन्नाः। अपरैः संनिपात्य राज्ञश्चन्द्रप्रभस्य शरीरं सर्वगन्धकाष्ठैश्चितां चित्वा, ध्मापितानि च अस्थीनि सौवर्णकुम्भे प्रक्षिप्य, चतुर्महापथे शरीरस्तूपः प्रतिष्ठापितः। छत्रध्वजपताकाश्चारोपिताः। गन्धैर्माल्यैर्धूपैर्दीपैः पुष्पैः पूजां कृत्वा चन्द्रप्रभे राजनि स्वचित्तमभिप्रसाद्य कालगताः षट्सु देवनिकायेषु कामावचरेषु देवेषूपपन्नाः। यैश्च तत्र काराः कृताः, सर्वे ते स्वर्गमोक्षपरायणाः संवृत्ता इति॥
स्यात्खलु युष्माकं भिक्षवः काङ्क्षा वा विमतिर्वा अन्या सा तेन कालेन तेन समयेनोत्तरापथे भद्रशिला नाम राजधान्यभूदिति। न खलु एवं द्रष्टव्यम्। तत्कस्य हेतोः ? एषैव सा तक्षशिला तेन कालेन तेन समयेन भद्रशिला नाम राजधानी बभूव। स्यात्खलु युष्माकं भिक्षवः काङ्क्षा वा विमतिर्वा अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन चन्द्रप्रभो नाम राजाभूदिति। न खलु एवं द्रष्टव्यम्। तत्कस्य हेतोः ? अहमेव तेन कालेन तेन समयेन राजा चन्द्रप्रभो बभूव। स्यात्खलु युष्माकं भिक्षवः काङ्क्षा वा विमतिर्वा-अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन रौद्राक्षो नाम ब्राह्मणोऽभूदिति। न खल्वेवं द्रष्टव्यम्। तत्कस्य हेतोः ? एष एव स तेन कालेन तेन समयेन देवदत्तो बभूव। स्यात्खलु युष्माकं भिक्षवः काङ्क्षा वा विमतिर्वा -अन्यौ तौ तेन कालेन तेन समयेन महाचन्द्रमहीधरौ अग्रामात्यौ बभूवतुरिति। न खल्वेवं द्रष्टव्यम्। तत्कस्य हेतोः ? एतावेव महाचन्द्रमहीधरौ अग्रामात्यौ शारिपुत्रमौद्गल्यायनौ बभूवतुः। तदाप्येतौ तत्प्रथमतः कालगतौ, न त्वेव पितृमरणमारागितवन्तौ इति॥
इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनसस्ते भिक्षवोऽन्ये च देवनागयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहोरगादयो भगवतो भाषितमभ्यनन्दन्॥
चन्द्रप्रभबोधिसत्त्वचर्यावदानं नाम द्वाविंशतिमम्॥


text:
गीतम्
-गजेन्द्र ठाकुर
पथिकः चलितुं गच्छति दूरे,
तत्र आगमिष्यति लक्ष्यम् एकम्।
किमपि न चलितुमं शक्नोमि मम,
इति चिन्तयति सः पथिकः भीते।
तत्र आगच्छति साहसम् एकम्,
पृच्छति वत्स चिन्तयति किम हृदयम्।
मस्तिष्के चिन्तयतु प्राप्नुम लक्ष्यम्,
पथिकः चलति गच्छति अग्रे शीघ्रम्,
प्राप्यते लक्ष्यं सिद्धयति स्वप्नम्।
सुभाषितम्
वयम् इदानीम् एकं सुभाषितं श्रुण्वः।
उपकारिषु यः साधुः साधुत्वे तस्य को गुणः।
आरिषु यः साधुः स सादुरिति कीर्तितः॥
वयम् इदानीम यत सुभाषितं श्रुतवन्तः तस्य अर्थः एवम् अस्ति। लोके केचन् जनाः अस्माकम् उपकारं कुर्वन्ति, अन्य केचन् अपकारं कुर्वन्ति। ये उपकारं कुर्वन्ति तेषां विष्ये सर्वे संतुष्टाः भवन्ति, तेषां विषये साधुत्वं दर्शयन्ति एव, किन्तु यः अपकारं करोति तस्य विषये अपि यः साधुत्वं दर्शयन्ति यः तस्यापि उपकारं करोति सः वस्तुतः साधुः। अन्यथा यः मम उपकारं करोति तस्य अहम् उपकारं करोमि चेत् तत्र साधुत्वं किमपि नास्ति। यः अपकारं करोति तस्यापि यः उपकारं करोति सः वस्तुतः साधुः।
कथा
अहम् इदानीम् एकं लघु कथां वदामि।
कश्चन् ग्रामः आसीत्। तस्मिन् ग्रामे एकः पण्डितः आसीत्। सः महान् विद्वान्, अनेकेषु शास्त्रेषु निष्णातः आसीत्। सः प्रतिदिनम् अध्ययनं करोति, प्रतिदिनम् अध्यापनम् अपि करोति, प्रतिदिनं पाठं करोति। दूर-दूरतः अपि छात्राः प्रतिदिनं तस्य समीपम् आगत्य शिक्षणं प्राप्तवन्ति।, प्रतिदिनं पाठार्थम् आगछन्ति। तस्य पण्डितस्य एकः पुत्रः आसीत्। पुत्रस्य विषये पण्डितस्य महती प्रीतिः आसीत्। सः पुत्रः अपि सम्यक पठति स्म। एकस्मिन् दिने छात्राः यथापूर्वं गुरोः समीपम् आगतवन्तः। गुरुः तान् सर्वान् यथापूर्वं पाठितवान्। व्याकरण वा न्यायशास्त्रं वा किंचित्
शास्त्रं सः सर्वान् छात्राण् यथापूर्वं पाठितवान्। छात्राः सर्वे पाठं श्रुत्वा सन्तुष्टाः स्व ग्रामम् अन्नतरं गतवन्तः। सायांकालः अभवत्।
तस्मिन् दिने अकस्मात् तस्य पण्डितस्य पुत्रस्य महान् ज्वरः आगच्छ। सः औषिधम् आनीतवान्। परन्तु प्रयोजनं न भवथ। रात्रि समये सः बालकः मृतः एव अभवत्। पण्डितस्य एकः एव पुत्रः। सः पुत्रः अपि मृतः अभवत्। पण्डितस्य महत् दुःखं जातम्। सहजं सः बहुदुःखेन् एव पुत्रस्य कार्याणि याणि करिणियानि तानि सर्वानि कृतवान्। तस्य शिष्याः सर्वे अन्य ग्रामेषु निवसन्तु। ते एतां वार्त्तां न जानन्तु। अनन्तर दिने प्रातः काले ते सर्वे यथा पूर्वं पाठार्थम् आगतवन्तः। गुरुः दृष्टवान्। सर्वे छात्राः पाठार्थम् आगतवन्तः। गुरुः स्वस्थाने उपविष्टवान्। सर्वानापि पाठितवान्। प्रतिदिनम् यथा पाठयति तथैव एक घण्टा पर्यन्तं पाठनं कृतवान्। पाठः समाप्ता छात्राः सर्वे गुरोः पुत्रं न दृष्टवन्तः। अद्य पुत्रः न दृश्यते। कुत्र इति तेषां संशयाः भवन्ति। ते गुरुं पृष्टवन्तः।
भवतः पुत्रः कुत्र।
तदा गुरुः सर्वम् उक्त्तवान्।
छात्राः उक्त्तवन्तः- कीदृशः भवान्।
किमर्थम् अस्मान् पूर्वमेव न उक्त्तवान्। तदा गुरुः उक्त्तवान्- भवन्तः सर्वे दूर-दूर ग्रामतः पाठं श्रोतुम् आगतवंटः। एतावंटः शिष्याःदूरतः पाठं श्रोतुम्
आगतवन्तः। अहं पाठं न करोति चेत्, भवताम् सर्वेषाम् समयः व्यर्थः न भवति ? अतः पाठनं मम् धर्मम्।
——————–


text:
गते प्रेमावेशे प्रणयबहुमाने विगलिते
निवृत्ते सद्भावे जन इव जने गच्छति पुरः ।
तदुत्प्रेक्ष्योत्प्रेक्ष्य प्रियसखि गतांस्तांश्च दिवसान्
न जाने को हेतुर्दलति शतधा यन्न हृदयम् ॥
– अमरुकशतकम् ३८
काचित् युवतिः भूतपूर्वकान्तेन परिभूतायां सत्यां, कतिपयेभ्यः वर्षेभ्यः परं तमेव कान्तं पुरोगामिनं वीक्ष्य प्रियसखीं वदति – क्रमशः तीव्रप्रेम कान्तेऽस्मिन् कथञ्चित् अपगतम् – इति। आदौ गतः प्रेमावेशः। ततः अपगतः बहुमानः। ततः सद्भावोऽपि निवृत्तः। अन्ते सामान्योऽयं जनः सञ्जातः। सद्यस्तु तं पुरोगामिनं दृष्ट्वा गतान् तान् दिवसान् स्मृत्वा स्मृत्वा मम हृदयं न शतधा दलति।
अयं भावः – पूर्वं कौचित् दम्पती रमेते। कालेन सः सम्पर्कः विनाशं गतः। तदा तया युवत्या तीव्रपीडा अनुभूता। तत्पश्चात् कालस्रावः। पुनः कदाचित् सा युवतिः अकस्मात् तं भूतपूर्वकान्तं पुरोगामिनं पश्यति। किन्तु तदा न कापि महती पीडा। तदा सा चिन्तयति – आदौ तस्य दर्शनमात्रेण यत् प्रेम जायते, तत् इदानीं न अनुभूयते। तं सद्यः पुरोगामिनं पौनःपुन्येन दृष्ट्वाऽपि पूर्ववृत्तं स्मृत्वाऽपि मम हृदयेन शतखण्डकृतेन न विदार्यते – इति।


text:
बहुनेत्रफलम्
एतत् अनानसफलं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् अनानसलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदं अनानसफलम् आङ्ग्लभाषायां Pineapple इति उच्यते । एतत् अनानसफलम् अकृष्टपच्यम् अपि । अनानसफलं देवानां नैवेद्यार्थम् अपि उपयुज्यते । एतत् अनानसफलम् अपि बहुविधं भवति ।
वयम् अनानसफलं जानीमः एव । एतत् शिरसि पर्णमयं किरीटं धरति । एतस्य सौगन्ध्यम् अपि विशिष्टम् । एतत् फलं वस्तुतः ब्रेजिलमूलम् । दक्षिणामेरिकायां प्र्रुग्वेप्रदेशे चापि एतत् पाप्यते स्म पूर्वम् । १४१३ तमे वर्षे क्रिस्टोफरकोलम्बसः केरिबियनप्रवाससम्ये गौडलुयोद्वीपपरिसरे एतत् फलं लक्षितवान् । अमेरिकायाः मूलावासिनः (नेटिव्-इण्डियन्स्) दक्षिणकेन्द्रामेरिकाप्रदेशे प्र्दुग्वेप्रदेशे च एतस्य प्रसारं कृतवन्तः ।
युरोपखण्डे विपण्याम् अद्य एतत् प्राचुर्येण लभ्यते, किन्तु पुर्वम् एतत् कष्टलभ्यं महाघं च भवति स्म । राजा चार्ल्स् (द्वितीयः) उपायनरूपेण दत्तम् एतत् फलं साभिमानं गृहितवान् दृश्यते कस्मिंश्चित् चित्रे ।
एतत् सस्यं प्रायः २ मीटरुन्नतं वर्धते । एकमीटरविशालं च भवति । ल्ध्वाकारकः सिक्थमयः अङ्कुरः भवति एतस्य । स्मग्रे अपि वर्षे एतत् फलितं भवितुम् अर्हति । एतस्य सस्यस्य पर्णानि अपि बहूपयोगीनि । तेषु यः सिरांशः भवति ततः वस्त्रस्य निर्माणं क्रियते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Pineapple Fruit Facts - Information on pineapples from California Rare Fruit Growers, Inc.


text: ॥१.२०॥ उपायप्रत्ययो योगिनां भवति । श्रध्दा चेतसः संप्रसादः । सा हि जननीव कल्याणी योगिनं पाति । तस्य हि श्रद्दधानस्य विवेकार्थिनो वीर्यमुपजायते । समुपजातवीर्यस्य स्मृतिरुपतिष्ठते । स्मृत्युपस्थाने च चित्तमनाकुलं समाधीयते । समाहितचित्तस्य प्रज्ञाविवेक उपावर्तते । येन यथार्थं वस्तु जानाति । तदभ्यासत्तद्विषयाच्च वैराग्यादसंप्रज्ञातः समाधिर्भवति । ते खलु नव योगिनो मृदुमध्याधिमात्रोपाया भवन्ति । तद्यथामृदूपायो मध्योपायोऽधिमात्रोपाय इति । तत्र मृदूपायस्त्रिविधिःमृदुसंवेगो मध्यसंवेगस्तीव्रसंवेग इति । तथा मध्योपायस्तथाऽधिमात्रोपाय इति । तत्राऽधिमात्रोपायानां –


text:
होगेनकल् जलपातः
होगेनकल् जलपातः मेलगिरिपर्वतप्रदेशे अस्ति । अत्र कावेरीनदी कर्णाटकतः तमिळ्नाडुराज्यं प्रविशति, घट्टप्रदेशतः समतलप्रदेशं गच्छति । शिलासु पतत् जलं धूमः इव जलकणान् निस्सरति । सर्वत्र धूमावृतं वातावरणम् इव भवति । अतः एव होगेनकल् (प्रादेशिकभाषया होगे नाम धूमः इति अर्थः) इति नाम आगतम् अस्ति । जलपातस्य दर्शनाय आदौ दोलासेतुद्वारा गन्तव्यम् । अनन्तरं नैकायानेन । ततः शिलामार्गद्वारा गन्तव्यम् । ७० पादपरिमितात् प्रदेशात् जलं पतति । उपरिष्ठात् वीक्षणार्थं वीक्षणगोपुराणि सन्ति । अत्र तैलाभ्यञ्जनव्यवस्था अस्ति । प्रशिक्षिताः अङ्गमर्दनकुशलाः जनाः अत्र सन्ति । समीपे मकराणां केन्द्रमस्ति । एतत् स्थलम् अतीव अपायकरम् अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
चेन्नैतः प्रस्थाय( कोवै एक्स्प्रेस् ) मोरप्पूरनिस्थाने अवतरणीयम् । ततः धर्मपुरी मार्गेण (२७ कि.मी ) होगेनकल् स्थानं प्राप्तुं शक्यते । बेङ्गळूरुतः होसूरु –धर्मपुरी पर्यन्तम् वाहनमार्गेण १४० कि.मी गत्वा जलपातः दृष्टुं शक्यः । चामराजनगरतः मलेमहदेश्वरबेट्टद्वारापि जलपातस्थलं गन्तुं शक्यते । मैसूरुतः १८० कि.मी । उत्तमकालः अक्टोबरमासतः जूनमासपर्यन्तम् ।


text:
अध्याय १४ / भाग १ / श्रीमदभगवदगीता / मृदुल कीर्ति
अथ चतुर्दशोअध्याय.
श्री भगवानुवाच
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम्।
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः॥१४- १॥
श्रेय जो ज्ञान है ज्ञानन में,
तोहे अर्जुन कृष्ण सुनाय रहे.
जेहि जानि मुनि जन मुक्त भये,
पद सिद्धि परम पद पाय रहे
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः।
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥१४- २॥
पाय के रूप सरूप मेरौ,
जिन जानि लियौ तिन मुक्त भये ,
न सृष्टि के आदिहूँ लेत जनम,
न काल प्रलय भय युक्त भये
मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम्।
संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥१४- ३॥
हे अर्जुन! योनी में मूल सरूप,
मेरौ ही तौ चेतन रूप रह्यो.
स्थापन जीवन जड़- चेतन
के योगन , रूप सरूप रच्यो
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्ति याः।
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता॥१४- ४॥
कौन्तेय विविध योनिन माहीं,
विविधानि शरीर जो होत यहाँ ,
तिन गर्भंन धारक माँ त्रिगुनी
माया, मैं बीज पिता हूँ वहाँ
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः।
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥१४- ५॥
गुन सत, रज, तम हे महाबाहो !
देहिन कौ देह में बांधत हैं.
निष्पन्न प्रकृति सों अस, अर्जुन!
गुन तीनहूँ , सृष्टि प्रसारत हैं
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्।
सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ॥१४- ६॥
तीनहूँ गुन माहीं सत गुन तौ ,
अविकारी निर्मल होत तथा
ज्ञानन कौ सुख आसक्तिन सों,
अभिमान ज्ञान कौ होत यथा
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम्।
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्॥१४- ७॥
रूप रजो गुन , राग कौ है,
तृष्णा आसक्ति लुभावै जो.
राग जगाय के देहिन में
फल करमन चाह जगावै जो
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम्।
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत॥१४- ८॥
जेहि देह मोह अभिमान बसै,
गुन तामस मोह प्रधान करै,
अज्ञान जनित यहि देहन कौ,
निद्रा, आलस्य प्रदान करै
सत्त्वं सुखे संजयति रजः कर्मणि भारत।
ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे संजयत्युत॥१४- ९॥
गुन सत्व लगावत धरमन में,
करै लिप्त रजो गुन करमन में .
ढकी लेत तमस गुन तामस में,
अथ जीव लगावै , प्रमादन में
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत।
रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा॥१४- १०॥
रज, तमस दबाय के सत बाढ़े,
सत, रज दबाय तम बाढ़त है.
तस ही तम गुन और सत दबाय ,
के ही तो रजो गुन बाढ़त है
सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते।
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत॥१४- ११॥
जेहि कालहिं तन- मन इन्द्रिन में,
चेतनता ज्ञान विवेक जगै,
तेहि कालहिं जानो सत्व बढ्यो,
सत ज्ञान अलौकिक नेक लगै
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा।
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥१४- १२॥
जब बाढ़े रजोगुण , लोभ बढ़े,
और स्वारथ बुद्धि प्रलोभन भी,
चंचल मन भोग विषय गामी ,
तृष्णा और मोह कौ बंधन भी
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च।
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन॥१४- १३॥
जब बाढ़े तमोगुण कुरुनन्दन !
मन बुद्धि, मोद प्रमाद घनयो,
निंदा, निद्रा, आलस, विलास,
तमगुनी जनान प्रधान बनयो
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत्।
तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते॥१४- १४॥
जब सत गुन बाढ़ति देहन में,
तेहि काल मरन यदि होवत है,
जिन उत्तम सात्विक करम कियौ,
सुख-स्वर्ग वे जना भोगत हैं
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते।
तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥१४- १५॥
जेहि काल रजो गुन बाढ़े घनयो,
तेहि काल मरन यदि आवति है,
तिन योनी अधम, पशु कीट पतन ,
उपरांत मरन वे पावति हैं


text:
सूत्रच्छेद:
तृतीयासमासे - सप्तम्येकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
तृतीयासमासे सर्वादीनि सर्वनामसंज्ञानि न भवन्ति । मासपूर्वाय, संवत्सरपूर्वाय, द्व्यहपूर्वाय, त्र्यहपूर्वाय । समासे इति वर्तमाने पुनः समासग्रहणं तृतीयासमासार्थवाक्येऽपि प्रतिषेधो यथा स्यात् - मासेन पूर्वाय । पूर्वसदृशसमोनार्थकलहनिपुणमिश्रश्लक्ष्णैः 2|1|31
इति तृतीयासमासं प्रतिपदं वक्ष्यति - तस्यैदं ग्रहणम्, न यस्य कस्यचित् तृतीयासमासस्य - कर्तृकरणे कृता बहुलम् 2|1|32
इति । त्वयका कृतम्, मयका कृतम् ॥
ननु च `विभाषा दिक्समासे` 1|1|27
इत्यत समासग्रहणमनुवत्र्तत एव, तत् किमर्थं पुनः समासग्रहणमित्यत आह- `समास इत्यनुवत्र्तमाने` इत्यादि। अस्त्येव तृतीयासमासो मुख्यः, यस्मिन् सत्यैकपद्यमैकस्वर्यमेकविभ्कतिकत्वं च भवति। अस्ति च गौणः, यस्मस्तादथ्र्यादतस्मिन्नपि ताच्छबद्यं भवति। स पुनस्तृतीयासमासार्थंवाक्यम्। तत्रासति पुनः समासग्रहणे `गौणमुख्ययोर्मुख्ये कार्यसंप्रत्ययः` (व्या।प।4) इति मुख्य एव प्रतिषेधः स्यात्। नेतरत्र। तस्मात् तत्रापि प्रतिषेधो यथा स्यादित्येवमर्थं पुनः समासग्रहणम्। यदि तर्हि तृतीयासमासार्थेऽपि वाक्ये प्रतिषेधो भवति,यावान् कश्चित् तृतीयासमासः, तदर्थे वाक्ये सर्वत्र प्रतिषेधः स्यात्; ततश्च `त्वयका कृतम्, मयका कृतम्ित्यत्राकज् न स्यात्। भवति ह्रेतत् `कर्तृकरणे कृता बहुलम्` 2|1|31
इत्यनेन यः समासस्तदर्थं वाक्यम्;तत्र कप्रत्यये कृते `त्वत्केन कृतम्, मत्केन कृतम्` इति रूपं स्यादित्यत आह- `पूर्वसदृश`इत्यादि। एतच्च लक्षमप्रतिपदोक्तपरिभाषया लभ्यते।`त्वयका, मयका` इति। पूर्ववत् त्वमावादेशौ, सुबन्तादकच्। क्वचित् त्वकया, मकया इति पाठः स त्वयुक्तः। प्रातिपदिकात् त्वकजुत्पत्तौ त्वकया मकयेति भवति, न चात्र प्रातिपदिकादकजुत्पत्तिरिष्यते; अपि तु सुबन्तात्। तथा ह्रकज्विधौ वक्ष्यति-`प्रातिपिदकात्` सुपः` इति च द्वयमपीहानुवत्र्तते। तत्राभिधानतो व्यवस्था- क्वचित् प्रातिपदिकस्य प्राक् टेः प्रत्ययो भवति, क्वचित् सुबन्तस्य। `युष्मकाभिः,युष्मकासु, अस्मकासु, युवकयोः, आवयकयोः` इत्यत्र प्रातिपदिकस्य। त्वयका, मयका,त्वयकि,मयकि` इत्यत्र सुबन्तस्य` इति।
समासे इति, वर्तमाने इत्यादि । मुख्यस्यैव ग्रहणे प्राप्ते गौणस्यापि ग्रहणार्थं पुनः समासग्रहणमित्यर्थः । न च तृतीयासमासमात्रार्थे वाक्ये प्रसङ्ग इत्याह--पूर्वसदृशेत्यादि । एतच्च लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषया लभ्यते । त्वयका, मयकेति । "युष्मदस्मदोस्तृतीयैकवचने","त्वमावेकवचने", "योऽचि" सुबन्तयोः प्राक् टेरकच् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अत्र सर्वनामता न स्यात् । मासपूर्वाय । तृतीयासमासाऽर्थवाक्येऽपि न । मासेन पूर्वाय ॥
तृतीयासमासे। `सर्वादीनी`त्यतः सर्वनामग्रहणम् , `न `बहिव्रीहा`वित्यतो नेति चानुवर्तते इत्यभिप्रेत्याह--इहेति। मासूपार्वायेति। मासेन पूर्व इति विग्रहः। हेतौ तृतीया। `पूर्वसदृशे`ति तृतीयातत्पुरुषसमासः। मासात्पूर्वभावीत्यर्थः। `विभाषा दिक्समासे बहुव्रीहा`वित्यतः समासग्रहणे अनुवर्तमाने पुनः समासग्रहणं तृतीयासमासीयलौकिकविग्रहवाक्यरूपगौणसमासस्यापि परिग्रहार्थम्। ततश्च फलितमाह--तृतीयासमासार्थेति। द्वन्द्वे च। सर्वादीनीत्यतः सर्वनामग्रहणं, न बहुव्रीहावित्यतो नेति चानुवर्तते।
तृतीयासमासे। अत्र `विभाषा दिक्समासे` इत्यतः समास इत्यनुवर्तमाने पुनः समासग्रहणं गौणार्थस्यापि सङ्ग्रहार्थमित्यभिप्रेत्याह--तृतीयासमासार्थेति। इह `पूर्वसदृशे`ति विहितः समासो गृह्यते, प्रतिपदोक्तत्वात्। न तु `कर्तृकरणे` इति समासः, तेन त्वयका कृत`मित्यत्र निषेधो न भवति। `ओकारसकारभकारादौ सुपी`ति व्यवस्थापयिष्यमाणत्वादिह सुपष्टेः प्रागकच्।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
तृतीयासमासे समास इति वर्तमाने पुनः समासग्रहणं किमर्थम् ? अयं तृतीयासमासोऽस्त्येव प्राथमकल्पिकः। यस्मिन्नैकपद्यमैकस्वर्यमेकविभक्तिकत्वं चेति। अस्ति च तार्दथ्यात् ताच्छब्द्यम्। तृतीयासमासार्थानि पदानि ‐ तृतीयासमास इति। तद्यत् तार्दथ्यात् ताच्छब्द्यं तस्येदं ग्रहणम्। अथवा- समास इति वर्तमाने पुनः समासग्रहणस्यैतत् प्रयोजनम्। योगाङ्गं यथा विज्ञायेत। सति च योगाङ्गे योगविभागः करिष्यते ‐ - तृतीया तृतीयासमासे सर्वादीनि सर्वनामसञ्ज्ञानि न भवन्ति। मासपूर्वाय देहि। संवत्सरपूर्वाय देहीति। ततोऽसमासे। असमासे च तृतीयायाः सर्वादीनि सर्वनामसञ्ज्ञानि न भवन्ति। मासेन पूर्वाय देहि। संवत्सरेण पूर्वाय देहीति।।30।।


text:
बीभत्सरसः
बीभत्सस्य जुगुप्सा स्थायिभावो भवति । पदार्थेषु दोषदर्शनादिभिर्जायमाना चित्तसङ्कोचात्मिका जुगुप्सा । कदर्यवस्तुविलोकनजन्मा विचिकित्साख्यश्चित्तवृत्तिविशेषो जुगुप्सा इति रसगङ्गाधरमतम् । बन्धनार्थक "बध" धातोः पित्तविकारार्थे सन् तथा अच् प्रत्यये कृते बीभत्सरूपं सिध्यति। साहित्यदर्पणकारः साहित्यदर्पणे अमुम् रसम् एवं निरूपितवान् अस्ति,
जुगुप्सास्थायिभावस्तु बीभत्सः कथ्यते रसः।
नीलवर्णो महाकालो दैवतोऽयमुदाहृत॥ इति।
भरतमुनिः स्वनाट्यशास्त्रे बीभत्सरसस्य विषये एवं नीरुपितवान् अस्ति, अथ बीभत्सो नाम जुगुप्सा स्थायिभावात्मकः इति। एवम् उक्त्वा समनन्तरमेव बीभत्सरसस्य उत्पत्तिविषये श्लोकः एवम् अस्ति,
अनभिमतदर्शनेनच गन्धरसस्पर्षशब्ददोषैश्च।
उद्वेजनैश्च बहुभिः बीभत्सरसः समुद्भवति।। इति।
स्वाभाविकतया, शारीरिकदोषवशात्, अप्रियस्य वस्तुद्वारा, निषिद्धः उत मलिनपदार्थाद्वा जिगुप्सा नाम स्थायिभावः उत्पत्स्यते। ततः बीभत्सरसः उत्पद्यते। वमनव्रणादयः आलम्बनविभावाः भवन्ति। दुर्गन्धक्रिमिकीटादयः उद्दीपनविभावाः भवन्ति। शरीरसङ्कोचः, नासाच्छादनादयः अनुभावाः भवन्ति। कम्प, वैवर्णादयः सात्विकाः भवन्ति। दोहः, अपस्मारः, आवेगः, शङ्कादयः व्यभिचारीभावाः भवन्ति। एतैः जिगुप्सा नाम स्थायिभावः उत्पत्स्यते। स्थायिभावः यदा पक्वं भवति तदा बीभत्सः भवति। अस्य रसस्य अधिदेवः "महाकालः”।


text:
ऐर्लेण्ड् गणराज्यम्
युरोपखण्डे वायव्यदिशि विद्यमानः कश्चन द्वीपः ऐर्लेण्ड् । युरोपे विद्यमानः तृतीयः बृहत्तमः द्वीपः अयम् । भूमौ विद्यमानेषु बृहत्तमेषु द्वीपेषु विंशतितमः अस्ति । अस्य देशस्य पूर्वदिशि ग्रेट् ब्रिटन्नामकः महान् द्वीपः विद्यते । एतयोः द्वीपयोः मध्ये ऐरिश्-समुद्रः विद्यते ।
अस्य द्विपस्य पादोनपरिमितः भागः स्वतन्त्रेण विद्यते । अस्य नाम रिपब्लिक् आफ् ऐर्लेण्ड् (Republic of Ireland) इति । अवशिष्टः भागः इङ्ग्लेण्ड्देशस्य अधिकारे अस्ति । अस्य नाम उत्तर-ऐर्लेण्ड् (Northern Ireland) इति । १९२३-१९९० वर्षपर्यन्तम् एतयोः द्वयोः द्वीपयोः मध्ये स्वातन्त्र्यविषये कोलाहलाः सञ्जाताः । १९२३ तमात् वर्षतः प्राक् अयं द्वीपः इङ्ग्लेण्ड्-देशस्य स्वाधीने आसीत् । प्रायः ६०० वर्षाणि ते शासनं कृतवन्तः। अस्माकं भाग्यवशात् १९९० तमस्य वर्षस्य अनन्तरं शान्तिप्रक्रियया कोलहलस्य अन्त्यं जातम् ।
प्रायः देशेस्मिन् ६४लक्षपरिमिता जनसङ्ख्या वर्तते । ४६ लक्षजनाः स्वतन्त्र-ऐर्लन्देशे निवसन्ति । अन्ये १८ लक्षजनाः उत्तर-ऐर्लन्देशे निवसन्ति । एतावत् ऐर्लन्देशस्य संक्षेप परिचयः।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकपरिचयः[सम्पादयतु]
स्थानम् - उत्तरयुरोप् अथवा पश्चिमयुरोप्
क्षेत्रविस्तारः - ८१,६३८.१ चतुरस्रकिलोमीटर्मितम्
क्षेत्रस्तरः - २०
समुद्रतीरप्रदेशः - २,७९७ चतुरस्रकिलोमीटर्मितम्
उन्नतः पर्वतः - १,०४१ मीटर्मितम् नाम क्यारण्टूल् (Carrauntoohil)
राजधानी - डब्लिन्
इतिहासः[सम्पादयतु]
न्यूग्रेञ्ज् (Newgrange) नाम पुरातनभवनम् । इदं तु कण्टि मीथ् (County Meath) नामके प्रदेशे अस्ति । क्रि पू ३,२०० मध्ये इदं पर्वतं निर्माणं कृतवन्तः। अस्य पर्वतस्य अन्तः वर्षे एकवारं सूर्यरश्मीनाम् अन्तःप्रवेशो भवति । तदपि शैत्यकाले डिसेम्बेर्मासस्य २१ तमे दिनाङ्के केवलम् तासां रश्मीनां प्रवेशो भवति। ताः रश्मयः अन्तःप्रदेशं सम्पूर्णं प्रज्वालयन्ति ।
बुक् आफ् केल्स् (Book of Kells) नाम पुरातनपुस्तकं विद्यते। अस्य ग्रन्थस्य कर्ता नास्ति । परन्तु बहवः साधवः इदं पुस्तकं रचितवन्तः । एषः ग्रन्थः प्रायः ६-९ शतमानयोः मध्ये रचितः स्यात् । इदं पुस्तकं बैबेल् सम्बद्धं विद्यते पुनश्च अभिरक्षितार्थाः सन्ति ।
बाह्यशृङ्खला[सम्पादयतु]
- विकिट्रेवले Republic of Ireland यात्रा मार्गदर्शिका
- विकिट्रेवले Northern Ireland यात्रा मार्गदर्शिका
- Government of Ireland
- Northern Ireland Executive