text:
प्राणायामः
- तस्मिन् सति श्वासप्रश्चासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः । (यो.द. २/४९)
श्वासप्रश्वासयोः गतेः विच्छेदः प्राणायामः । प्राणायामः त्रिविधः । रेचकः, पूरकः, कुम्भकश्चेति । नाडीशोधनं भवति प्राणायामस्य मुख्योपयोगः । यमनियमाभ्यां संयुक्तः सन् पुरुषः यदि प्राणायाममाचरेत् तर्हि नाड्यः शुध्दाः भवन्ति । प्राणायामेन पापस्य अज्ञानस्य च क्षयो भवति । मनः स्थिरं भवति । धारणायोग्यसामर्थ्यं प्राप्नोति । प्राणायामः-श्वासप्रश्वासयोः गतिविच्छेदः प्राणायामो भवति ।
रोगाणां विनाशाय प्राणायामस्यापि आवश्यकता वर्तते । शरीरस्थासु द्विसप्ततिसहस्रं नाडीषु कस्याञ्चित् एकस्यां नाडयां वायुसञ्चालनं सम्यक् न भवति चेत् शरीरं रोगग्रस्तं भवति । तदा वायुसञ्चालनं सम्यक् कर्तुं प्राणायामस्य आवश्यकता भवति । ‘हठयोगः’ इति ग्रन्थे – ‘ह’ ‘ठ’ इति अक्षरद्वयस्य पृथगर्थः हठयोगप्रदीपिका-ग्रन्थस्य प्रणेत्रा स्वात्मारामेन वर्णितः । सूर्यदेवः अर्थात् पिङ्गलानाडी अथवा प्राणवायुः ‘ह’ कारः इति उच्यते, यत्तु दक्षिणनासापुटम् इत्युच्यते । पुनश्च चन्द्रदेवः अर्थात् इडानाडी अथवा अपानवायुः ‘ठ’ कारः इत्युच्यते, यत्तु वामनासापुटमिति कथ्यते । अतः अनयोः सूर्यचन्द्रयोः मेलनम् ‘हठयोगः’ अर्थात् इडानाड्यां पिङ्गलानाड्यां च प्रवहतः वायोः मेलनं हठयोगः इति कथ्यते । उक्तञ्च –
- हकारः कीर्त्तितः सूर्यष्ठकारश्चन्द्र उच्यते ।
- सूर्याचन्द्रमसोयोर्गाद् हठयोगो निगद्यते ॥
(गोरक्षनाथेन सिध्दसिध्दान्तपध्दतौ )
अन्तर्विषयाः
प्राणायमाभ्यासः[सम्पादयतु]
हठयोगी यथा प्राणापानयोः वायोः मेलनं कारयित्वा प्राणायामसाधनेन वायुं निरोधयति, प्राणायाममाध्यमेन शारीरस्य स्वस्थतां च संरक्षति, तथैव महर्षिपतञ्जलिरपि प्राणायामं वर्णयित्वा प्राणायामेन शरीरस्य समतां प्रतिपादयति । यथा – नासापुटमाध्यमेन प्राणवायुग्रहणम् –श्र्वासः नासापुटमाध्यमेन प्राणवायुनिष्कासनम् –प्रश्वासः
तयोः श्वासप्रश्वासयोः वायोः गतिं स्वेच्छानुसारं चालनं प्राणायामः । समुचिते आसने उपविश्य प्राणायमाभ्यासः अवश्यं करणीयः । हठयोगानुसारम् – ‘चले वाते चलं चित्तं निश्चले निश्चलं भवेत् ’। अतः
- यावद्वायुः स्थितो देहे तावज्जीवनमुच्यते ।
- मरणं तस्य निष्क्रान्तिः ततो वायुं निरोधयेत् ॥
अर्थात् यावत् प्राणवायुः शरीरे तिष्ठति तावत् जीवनमस्ति । अतः जीवनसंरक्षणार्थं प्राणायामः अवश्यम् अभ्यसनीयः । एवञ्च शरीरं निरोगं भवेत् । प्राणायामभेदेऽपि बहवः प्राणायामाः सन्ति । तेषु पूरक –कुम्भक-रेचकाः साधारण –प्राणायामाः । अस्माकं दैनन्दिनजीवने सर्वेषां प्राणायामानाम् आवश्यकतास्ति । कतिपयप्राणायामाः अस्माभिः अलक्ष्ये आचर्यन्ते । तथापि तेषु कतिपयप्राणायामान यदि वयं नित्याभ्यासेन निर्दिष्टरुपेण च आचारिष्यामः, तदा अस्माकं जीवनं सरसं सुन्दरं च भविष्यति । एतेन समाजस्यापि बहुहितसाधनं भविष्यति । ते च प्राणायामाः नाडी शोधनं, भ्रमरी, सदन्तः, शितली इत्यादयः । तेषु पुनः नाडीशोधनप्राणायामः भ्रमरी, सदन्तः, शीतली इत्यादयः । तेषु पुनः नाडीशोधनप्राणायामः भ्रमरी प्राणायामश्च इति प्राणायामश्च इति प्राणायामद्वयं शरीराय अत्यन्तम् आवश्यकम् । किञ्च तत् नाडीशोधनप्राणायामः इत्युक्ते –शरीरेऽस्मिन् द्विसप्ततिसहस्रसंख्यकासु नाडीषु प्रतिमुहूर्त्तं सुष्ठुरुपेण वायुचलनम् । कीदृशः सः नाडीशोधनप्राणायामः ? अस्य प्राणायामस्य कः अवधिः ? एवञ्च अनेन प्राणायामेन किं फलं लभ्यते ? इत्यादिविषयाः अत्र ज्ञातव्याः सन्ति ।
हठयोगानुसारम् –
- प्राणं चेदिडया पिबेन्नियमितं भूयोऽन्यया रेचयेत्,
- पीत्वा पिङ्गलया समीरणमथो बध्दवा त्यजेद्वामया ।
- सूर्यचन्द्रमसोरनेन विधिनाऽभ्यासं सदा तन्वतां,
- शुध्दा नाडिगणा भवन्ति यमिनां मासत्रयादूर्घ्वतः ॥
अर्थात् –प्राणवायुम् इडानाडया अर्थात् वामनासिकारन्ध्रेण पूरकं कृत्वा कुम्भकेन यथासामर्थ्यं धारयित्वा पिङ्गलानाडया अर्थात् दक्षिणानासिकारन्ध्रेण रेचकं कर्तव्यम् । ततः पुनः पिङ्गलानाड्या अर्थात् दक्षिणनासिकारन्ध्रेण पूरकं कृत्वा कुम्भकेन यथासामर्थ्यं धारयित्वा इडानाडया अर्थात् वामनासिकारन्ध्रेण् शनैः शनैः रेचकं कार्यम् । अनेन प्रकारेण चन्द्रसूर्यनाडीभ्यां पूरकेण वायुं पीत्वा कुम्भकेन वायुं धारयित्वा रेचकेन वायुं त्यक्त्वा विधिपूर्वकं प्राणायामभ्यासं कृत्वा मासत्रयतः अधिकं यदि एषः नाडीशोधन प्राणायामः क्रियते, तदा शरीरस्य द्विसप्ततिसहस्रसंख्याकाः नाडय्ः मलरहिताः भवन्ति । एवञ्च शरीरे वायोः चलनं सुष्ठुरुपेण भवति ।
प्राणायामस्य समयः[सम्पादयतु]
अस्य प्राणायामस्य समयः तथा संख्याविषये योगप्रदीपिकायामुक्तं यत् –
- प्रातर्मध्यन्दिने सायमर्धरात्रे च कुम्भकान् ।
- शनौरशीतिपर्यन्तं चतुर्वारं समभ्यसेत् ॥
अर्थात् –प्रातः, मध्याह्ने, सायम्, अर्धरात्रौ च चतुर्वारं प्राणायामस्य अभ्यासः करणीयः । तदपि पुनः एकस्मिन् समये विंशति प्राणायामाः कीदृशं गणनं भवेत् इति जिज्ञासायां चन्द्रनाडया पूरकेण, ततः कुम्भकेन, ततः सूर्यनाडया रेचकेण, ‘एकम्’ इति गणनम् । ततः पुनः सूर्यनाड्या पूरकेण ततः कुम्भकेन, पुनः चन्द्रनाडया रेचकेण ‘द्वे’ इति गणनम् । अनेन प्रकारेण गणनं कृत्वा एकस्मिन् समये विंसतिप्राणायामाः करणीयाः । एव्ं क्रमेण एकस्मिन् दिवसे चतुर्वारं प्राणायामेन अशीतिः प्राणायामाः कर्तव्याः । एवं क्रमेण मासत्रयात् ऊर्ध्वम् अभ्यासः करणीयः । तदा द्विसप्ततिसहस्रसंख्याकाः नाडयः मलरहिताः भवन्ति । शरीरं च नीरोगं भवति ।
भ्रमरीप्राणायामः[सम्पादयतु]
न केवलं नाडीशोधनप्राणायामः, अपि तु भ्रमरी प्राणायामोऽपि शरीरस्य स्वस्थतां वर्धयति । हठयोगानुसारम् भ्रमरीप्राणायामः –
- वेगाद् घोषं पूरकं भृङ्गनादं भृङ्गीनादं रेचकं मन्दमन्दम् ।
- योगीन्द्रणामेवमभ्यासयोगच्चिते जाता काचिदानन्द लीला ॥
अर्थात् –षणमुखिमुद्रया चक्षुः कर्णमुखादीनिः अवरुध्य शनै शनैः नासारन्ध्रमाध्यमेन श्वासवायुं गृहीत्वा ततः भृङ्गीनाद इव गुञ्जरणेन सह पुनः शनैः शनैः रेचकं कुर्यात् । तदा तेन गुञ्जरणेन मस्मिष्के मृदु कम्पनम् अनुभूयते । तेन कम्पनेन मस्तिष्कस्य स्नायवः स्थिराः भवन्ति । एकाग्रता आयाति । स्मरणशक्तेः वृध्दिरपि भवति । एतादृशेन अभ्यासेन शरीरे अपूर्वानन्दः अनुभूयते । शरीरं च नीरोग्ं भवति ।
प्राणायामस्य षटकर्माणि[सम्पादयतु]
निरोगाय प्राणायामस्य आवश्यकता इव क्रियाणामपि आवश्यकता अस्ति एव । शरीरस्य आभ्यन्तरप्रदेशस्य शोधनं, मलशून्यं च भवेत् । हठयोगे आभ्यन्तरशोधनार्थं षटक्रियाणां वर्णनं दृश्यते । यथा –
- धौतिवस्तिस्तथा नेतिस्राटकं नौलिकं तथा ।
- कपालभातिश्चैतानि षटकर्माणि प्रचक्षते ॥
एतेन कर्मषटकेन शरीरस्य आभ्यन्तरशोधनं भवति । आभ्यन्तरशोधनेन बाह्यप्रदेशोऽपि प्रफुल्लो भवति । परन्तु एतानि षटकर्माणि न सर्वेषां कृते । मेदाधिकस्थूलमनुष्यस्य कृते, श्लेष्मायुक्तपुरुषस्य कृते च षटक्रियाणाम् आवश्यकता अस्ति । यथा –
- मेदश्लेष्माधिकः पूर्वं षटकर्माणि समाचरेत् ।
- अन्यस्तु नाचरेत्तानि दोषाणां समभावतः ॥
अधुना आसनानुष्ठानेन रोगाणाम् उपशमः भविष्यतीति आलोच्यते । केषां रोगाणां कृते कानि कानि आसनानि हठयोगे निर्दिष्टानि, तदत्र वर्ण्यते । प्रथमतः कथितं यत् आहारस्य नियमितता अपेक्ष्यते । यः कोऽपि रोगः भवतु तन्निवारणाय समुचिताहारविश्रामपुरस्सरम् आसनकरणेनम् तत्फलप्रदं भवति । भूरिभोजनेन पाचनक्रिया क्रियाशीला न भवति, रोगान् च जनयति । अतः उक्तं यत् –
- मिताहारं विना यस्तु योगारम्भं तु कारयेत् ।
- नानारोगो भवेत्तस्य किञ्चिद्योगो न सिध्यति ॥
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Yoga system of Patanjali (including commentaries Yoga-bhāshya by Vyasa and, Tattva-vāicāradī by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com
- The Yoga Aphorisms of Patañjali (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com
- Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment
- The Yoga Sutras of Patanjali, translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com
- The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali, an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg
- Yoga sutra and related yoga texts, at sanskritdocuments.org
- Audio lectures on Yoga Sutras, by Swami Harshananda, at archive.org
- Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya[[te:ప్రాణాయ
మం]]


c: text/html

text:
पूर्वपीठिका :
कला क्षेत्रे बिन्दवः न सन्ति; तत्र
केवलं सहजरीत्या यत् प्रभवति तदेव प्रतिपाद्यं इति सामान्यअभ्यासः |
किन्तु अहं अत्र तान्त्रिकरीत्या संवादशालायाः वर्णनं करोमि | तत्र
कारणद्वयं अस्ति - एकमस्ति यत् संवादशालायाः अनन्तरं बहु कालः अभवत् अतः
यदि एवमेव लिखामि तर्हि तत्र तर्क-प्रवाहः न आयाति; अन्यत् च यदि
प्रवाहरुपेण लिखामि तर्हि तत्र प्रायः अभिव्यक्त्यां, पठने, लेखने च
खण्डितता आगच्च्हेत! अतः एषः प्रयासः --
दिनानि - संवादशाला पञ्चदशदिनात्मका वर्तते | निवासी शिबिरमियं देहल्यां मण्डोलीग्रामे बद्री भगत वेदविद्यालये भवति | तत्र एकं श्री दुर्गादेवीमन्दिरं अपि अस्ति परिसरे दैनन्दिन जीवनात् १५ दिनानि
निष्कास्य तत्र गमनाय एव एका मनीषा आवश्यकी | यथा जले कूर्दनात पूर्वमेव
तरण विषये किञ्चित् भयं भवति; यदा तरणं आरम्भते तदा तु बहु आनन्दः, विशेष
लाभः च; सा एव स्थितिः अत्र | तत्र गमनात् पूर्वं किञ्चित् भयं, शङ्का च
वर्तते, किन्तु गमनानन्तरं अद्वितीयः अनुभवः |
अनुशासनम् -
संवादशाला मम कृते अनुशासनस्य एकः महत्त्वपूर्ण पाठः | तत्र प्रातःकाले
पञ्चवादनात आरभ्य रात्रौ दशवादनपर्यन्तं नैरन्तर्येण सत्राणि आयोजितानि
सन्ति | अनुशासनस्य बिन्दू स्तः :
संस्कृतेन संभाषणं
समयपालनं
यदि आज्ञापालनं क्रियते तर्हि अन्यत् सर्वं
विनासायासं भवति ! अन्यया भाषया संभाषणं सर्वथा निषिद्धं तत्र, केवलं
संस्कृतेन संभाषणं ! यदि संस्कृतं न जानाति तर्हि दिनद्वयं तूष्णीं
स्थातव्यं ! समयपालनविषये तु सैन्यसमाना जागरुकता - तत्र शिक्षकाः अस्मान् लज्जीकृत्वा अस्मद्पूर्वमेव कक्षायां आगच्छन्ति स्म |
शिबिरस्थलस्य
स्वच्छता, आवासीय प्रकोष्ठस्य स्वच्छता इत्यपि अस्माकमेव दायित्वमासीत् |
प्रातःकाले ५.४५ तः ६.१५ पर्यन्तं व्यायामं समाप्य स्वच्छता करणीया |
सहभागीजनानां गणद्वयेषु एतत् दायित्वं विभक्तं आसीत | गणे केषाञ्चन
दायित्वं भोजनपरिवेषणं | किन्तु प्रत्येकेन एकं दिनं विहाय एकस्मिन् दिने
शिबिरस्य व्यवस्थापने किमपि कार्यं करणीयं |
संपूर्णं संस्कृतं
- शिबिरस्थलात् बहिर्गमनाय अनुज्ञा न आसीत् | पुनः जङ्गमवाणी तैः
स्वीकृता | बहिस्थ विश्वेन सह कोपि संपर्कः एव नास्ति | संपूर्णः
अज्ञातवासः ! एवं सर्वं संस्कृतं विहाय तत्र अन्यत् किमपि चिन्तने अपि न
भवेत् इति निश्चितं आसीत् |
सत्राणि
- प्रातः ८.३० तः आरभ्य रात्रिकाले ९.४५ पर्यन्तं शत सत्राणि आसन् |
प्रातः ७.३० तः ८.०० वादनपर्यन्तं प्रार्थना, प्रातःस्मरणं च विद्यते स्म
| द्वितीय-तृतीये सत्रे मिलित्वा एकमेव सत्रं - १०.३० तः १२.३० पर्यन्तं
- तदासीत् संभाषण-शिबिर-सत्रं | आदर्श संभाशणशिबिरं तदा भवति स्म |
माध्यान्ह सत्रे अध्यापनस्य अभ्यासः तथा च केचन व्याकरण पाठाः आसन् |
"भाषा-क्रीडा"
इति ५.४५ तः ६.१५ पर्यन्तं विशेष कार्यक्रमः -- चोरान्वेषणं,
संख्याक्रीडा, कथापूर्ती-क्रीडा एवं क्रीडया अपि भाषाभ्यासः एव कारयन्ति
स्म तत्रस्थाः शिक्षकाः | ७.३० वादने यदा सर्वाणि सत्राणि समाप्यन्ते तदा
महान् सन्तोषः सर्व छात्राणाम् ! किन्तु न विश्रान्तव्यं -- भोजनात् परम्
आसीत् प्रतिभाप्रदर्शनं | तत्र अनेकानि संस्कृत नाटकानि तथा च गीतानि
पठितवन्तः वयं | मूकाभिनयं कृत्वा क्रियातर्कः, संस्कृत-गीत-प्रतियोगिता,
हास्यकनिका-प्रतियोगित इति अपि तत्र आसन् कार्यक्रमाः |
एवं
आदिनं सर्वे व्यस्ताः, श्रान्ताः च अभवन् | किन्तु सा श्रान्तिः अस्माकं
हिताय एव आसीत् इतीदानीं ज्ञायते ! यदि धाराप्रवाहेण संस्कृतं वक्तव्यं
तर्हि संस्कृतस्य तपं - तपश्चर्या आवश्यकी ! सा तपश्चर्या संवादशालायां एव
भवति इति मम अनुभवः |
मित्राणि
- देहल्यां सति अपि संवादशालायं संपूर्ण-भारतात् छात्राः आगच्छन्ति | मया
सह एकः जयेन्द्रनाम्नः सिन्गापूरवासी मित्रं अपि आसीत् | सः तु नवमकक्षायाः छात्रः !
चिन्मय-मिशन इत्यत्र कार्यं कुर्वन् एकः स्वामीमहोदयः अपि सहपाठी रुपेण
लब्धः मया - संवित्-चैतन्यः इति महोदयस्य नामधेयं | कनिष्ठतमः छात्रः
अष्टमकक्षातः - ज्येष्ठतमः च सप्ततिवर्ष -वयस्कः -- अतः छात्रेषु अपि
वैविध्यं आसीत् | पुनः मातृभाषाभिन्नत्वात् संस्कृतेन संभाषणं
अनिवार्यमेव अभवत् |
केचन
गायकाः, केचन वादकाः, केचन अभिनेतारः, केचन मितभाषिणः, केचन वाचालाः -- एवं नैके
मित्राणि लब्धानि तत्र -- सूर्यनारायणः, पङ्कजः, भावेशः, विनेशः,
अमित-शर्मा, चन्द्रहास महोदयः, पवनः , अवध बिहारी, सूर्यदेवः, इत्यादयः नैके ... सर्वेषां नामानि स्मर्तुं अहं असमर्थः धिक्
मे स्मरणशक्तिः !
उपहारक्षणाः -
श्री चमूकृष्णशास्त्री महोदयेन सह मेलनं संवादशालायं महान् उपहारः | तेन मेलनेन अहं संस्कृत-कार्यार्थं बहु बलं प्राप्नवम् | संघटन-मन्त्री
श्री
कामत महोदयं अपि मिलितवान् अहं , संवादशालायाः कार्यप्रमुखः श्री
श्रीशदेवपुजारी तथा च संस्कृतभारत्याः पूर्णकालिक कार्यकर्ता श्री
सुधीष्टकुमार मिश्रः इत्येतेषां अपि साम्मुख्यं अभवत् | एवं संस्कृत
क्षेत्रस्य
द्रोण-भीष्मादिभिः सह एकस्य सैनिकस्य मेलनं इति महान् आनन्दस्य विषयः खलु
?
तात्पर्यं : -
आहत्य मया यः अनुभवः तत्र
प्राप्तः सः अभूतपूर्वः अस्ति | M Tech शिक्षणं समाप्य वृत्तिक्षेत्रे
गमनात प्राक् एतस्य अनुभवस्य विशेष महत्त्वं अस्ति |
यदि संस्कृतं रोचते भवते / भवत्यै तर्हि संवादशालं अवश्यं गन्तव्यं |

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam). View this in सरल दॆवनागरी (हिंन्दी), with simplified anuswaras for easy reading.
वसुदेव सुतं देवं कंस चाणूर मर्दनम् ।
देवकी परमानन्दं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥
अतसी पुष्प सङ्काशं हार नूपुर शोभितम् ।
रत्न कङ्कण केयूरं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥
कुटिलालक संयुक्तं पूर्णचन्द्र निभाननम् ।
विलसत् कुण्डलधरं कृष्णं वन्दे जगद्गुरम् ॥
मन्दार गन्ध संयुक्तं चारुहासं चतुर्भुजम् ।
बर्हि पिंछाव चूडाङ्गं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥
उत्फुल्ल पद्मपत्राक्षं नील जीमूत सन्निभम् ।
यादवानां शिरोरत्नं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥
रुक्मिणी केलि संयुक्तं पीताम्बर सुशोभितम् ।
अवाप्त तुलसी गन्धं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥
गोपिकानां कुचद्वन्द कुङ्कुमाङ्कित वक्षसम् ।
श्रीनिकेतं महेष्वासं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥
श्रीवत्साङ्कं महोरस्कं वनमाला विराजितम् ।
शङ्खचक्र धरं देवं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥
कृष्णाष्टक मिदं पुण्यं प्रातरुत्थाय यः पठेत् ।
कोटिजन्म कृतं पापं स्मरणेन विनश्यति ॥
– मधुराष्टकम्
– अच्युताष्टकम्
– गोविन्दाष्टकम्
– श्रीमद् भगवद् गीत प्रथमोஉध्यायः
– श्री विष्णु सहस्र नाम स्तोत्रम्


text:
गृञ्जनकम्
एतत् गृञ्जनकम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् गृञ्जनकम् आङ्ग्लभाषायां Carrot इति उच्यते । एतत् गृञ्जनकं भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनं, रोटिका, कोषम्भरी, पायसं, मधुरं (हल्वानामकं), दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । एतत् गृञ्जनकम् अपि बहुविधं भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- World Carrot Museum
- Carrot and Garlic Genetics - diverse information on carrots, with links to more (USDA)
- "Carrots - Nutritional Information". About.com.


text:
खदिरवृक्षः
खदिरवृक्षः कश्चन वृक्षविशेषः । आङ्ग्लभाषायां Acacia इति उच्यते । खदिरवृक्षः “प्याबसिये” कुटुम्बस्य “मिमोसोय्डि” इति उपप्रभेदे अन्तर्भवति । एते खदिरवृक्षाः गुल्मस्य अथवा भाररहितानां वृक्षाणं कुले सन्ति । एतेषां वृक्षाणाम् अस्तित्वं १७७३ तमे वर्षे आफ्रिकादेशे स्पीडिश्-देशस्य सस्यविज्ञानी कार्ल् लिन्नययुस् अभिज्ञातवान् । एतेषां खदिरवृक्षाणां बहवः प्रभेदाः सन्ति । तत्र आस्ट्रेलियाप्रभेदस्य वृक्षेषु कण्टकानि न भवन्ति । अन्ये प्रभेदाः कण्टकयुक्ताः भवन्ति । एते वृक्षाः बीजकोशेभ्यः जन्म प्राप्नुवन्ति । अस्य सस्यरसे तथा पर्णेषु च महता प्रमाणेन “ट्यानिन्” भवति । ट्यानिन् नाम मसीनिर्माणार्थं चर्मणः समीकरणार्थं च वृक्षस्य त्वक्-तः निष्कासितं किञ्चित् बन्धकवस्तु । अस्य खदिरवृक्षस्य कुलनाम अस्ति “अकाकिय” इति । अतः एव आङ्ग्लभाषायाम् अस्य नाम “अकेशिया” इति उच्यते । ग्रीक्-सस्यविज्ञानी वैद्यः च पेडनिस् डियोस्कोरैडस् स्वीये “मटेरिया मेडिका” इति पुस्तके खदिरवृक्षस्य तत् नाम दत्तवान् । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अकेशिया काटेचु वैल्ड इति । अस्य कुटुम्बः फ्याबेसि मिमोसे । अरुणः, सर्वमङ्गला, बहुशाल्यः, रक्तसरः, यूपद्रुः इति अस्य वृक्षस्य नामान्तरम् । अस्य गायत्रीवृक्षः, पथिद्रुमः, खदिरापादपः इत्यपि कथयन्ति । अन्यभाषासु अस्य वृक्षस्य नामानि यथा...
आङ्ग्लम् - काच् ट्री, ब्लाक् कचेटु । Kach Tree, Black kachtu
कन्नडम् - कग्गलिमर, तारा, कदरु, काचु । ಖೈರೆ, ಕಗ್ಗಲಿಮರ, ತಾರಾ, ಕದರು, ಕಾಚು, ಕಾಚಿನ ಮರ |
हिन्दी - कात्था, खैर ।
तमिळु - करङ्गल्लि, कोडम् । கரம்கல்லி, கோடம் |
तेलुगु - कासु, सुन्द्रा । కాసు, సుంద్రా।
मराठि - कदेरि, खैर, खेरा ।
मलयाळम् - कदरम्, करिन्नलि । കദരമ, കരിഅന്നലി |
लक्षणानि[सम्पादयतु]
खदिरदुमस्य औन्नत्यं ९-१२मी. पर्यन्तं वर्धते । अतिपरुषस्य अस्य त्वचः वर्णः गाढपिङ्गलः । नारिकेल पत्रानि इव एकस्मिन् दण्डे बहूनि पत्राणि संलग्नानि भवन्ति । १०-१५सें.मी.दीर्घाणि युगललघुपत्राणि वृन्तपर्णानि कण्टकानि इव सन्ति । अस्य पुष्पगुच्छं तु ५-१०दीर्घं मन्दपीतवर्णस्य पुष्पाणि च भवन्ति । जून्-जुलैमासयोः वृक्षाः कुसुमिताः भावन्ति । फलानि ५-७सें.मी.दीर्घाणि पिङ्गलवर्णितानि च भवन्ति । फले ५मि.मी.व्यासस्य ५-१० सङ्ख्यया बीजानि भवन्ति । अस्य वृक्षस्य वंशप्रसारः बीजैः एव भवति ।
उपयोगाः[सम्पादयतु]
खदिरवृक्षः शीतकरः अस्ति । अजीर्णं कासः शुष्ककण्ठः इत्यदिषु रोगेषु अस्य फलानि औषधत्वेन उपयोगाय भवन्ति । अतिसारनियन्त्रणार्थमपि अस्य उपयोगः बहुलः । अस्य फलसारस्य लेपनेन क्षताः व्रणाः च उपशान्ताः भवन्ति । अस्य दारु दृढं भवति अतः कृष्युपकरणानां निर्माणम् एतेन कुर्वन्ति । आयुधानां दण्डकान् वाहननां चक्रनेमीः, पारञ्जानभागान् निर्मातुम् अस्य वृक्षदारुखण्डानाम् उपयोगः भवति । लाक्षानिर्माणस्य कीटाः अस्य पत्राणि खादन्ति । एतैः निर्मिता लाक्षा उत्तमा इति विश्वासः ।
अयं खदिरवृक्षः स्वस्य विशिष्टानां कण्टकानां कारणतः एव “अकेशिया” इति नाम प्राप्नोत् । (“अकिस्” इत्युक्ते कण्टकम् इति अर्थः) । “नैल्” नद्याः तीरे महता प्रमाणेन वर्धिताः इति कारणतः “निलोटिका” इत्यपि नाम प्राप्नोत् । एतेषां वृक्षाणां कण्टकवृक्षः, सीटिकारववृक्षाः, वाटल्, पीत-ज्वरवृक्षाः, छत्रखदिराः इत्यादीनि नामानि अपि सन्ति । २००५ वर्षे कृतेन समीक्षणेन विश्वाद्यन्तं अस्य खदिरवृक्षाणां १३०० प्रभेदाः सन्ति इति ज्ञातम् । तेषु ९६० प्रभेदाः आस्ट्रेलियामूलीयाः । अवशिष्टाः प्रभेदाः उष्णवलयस्य समशीतोष्णवलयस्य च यूरोप्, आफ्रिका, दक्षिण-एष्या, अमेरिका इत्यादिषु देशेषु प्रसृताः सन्ति । आहत्य तेषां खदिरवृक्षाणां सर्वे प्रभेदाः पञ्चधा विभक्ताः सन्ति । “अकेशिया” इति नाम आस्ट्रेलियाप्रभेदस्य, अन्येषां प्रभेदानां च “वचेल्लिया” तथा “सेनेगलिया” इति नाम प्रदत्तम् अस्ति ।
वर्गीकरणम्[सम्पादयतु]
अस्य खदिरवृक्षस्य कुलम् एकजैविककुलस्य न । अतः एव नूतनानि पञ्च कुलानि अपि अद्भूतानि अभवन् । सामान्यभाषायां “अकेशिया” इति पदं “रोबिनिय”-कुलस्य सस्यस्य प्रभेदानां कृते उपयुज्यते । तदपि हरेणुजातीयं सस्यम् । अमेरिकाप्रभेदः “रोबिनिय-स्युडोअकेशिया” इति परिचितम् अस्ति ।
चित्रवीथिका[सम्पादयतु]
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ Genus: Acacia Mill. - Germplasm Resources Information Network (GRIN)
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- World Wide Wattle
- Acacia-world
- Wayne's Word on "The Unforgettable Acacias"
- The genus Acacia and Entheogenic Tryptamines, with reference to Australian and related species, by mulga
- A description of Acacia from Pomet's 1709 reference book, History of Druggs
- Dr. Duke's Phytochemical and Ethnobotanical Databases
- Flora identification tools from the State Herbarium of South Australia
- Tannins in Some Interrelated Wattles
- List of Acacia Species in the U.S.
- FAO Timber Properties of Various Acacia Species
- FAO Comparison of Various Acacia Species as Forage
- Long-term effects of roller chopping on antiherbivore defenses in three shrub species, Jason R. Schindlera, Timothy E. Fulbright
- Vet. Path. ResultsAFIP Wednesday Slide Conference – No. 21 February 24, 1999
- Acacia cyanophylla lindl as supplementary feed/for small stock in Libya
- Description of Acacia Morphology
- Nitrogen Fixation in Acacias
- Acacias with Cyagenic Compounds
- Acacia Alarm System
- "Acacia". Encyclopædia Britannica (11th ed.). 1911.


text:
नैनितालमण्डलम्
नैनितालमण्डलम् ( ( शृणु) /ˈnɛɪnɪtɑːləməndələm/) (हिन्दी: नैनिताल जिला, आङ्ग्ल: Nainital District) उत्तराखण्डराज्यस्य कुमाऊंविभागे स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति नैनिताल इति नगरम् । नैनितालमण्डलं मन्दिर-पर्यटन-तडाग-प्राकृतिकदृश्यादिभ्यः प्रख्यातमस्ति । आङ्ग्लकालीनप्रासादाः अपि वीक्षणीयाः सन्ति अत्र ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
नैनितालमण्डलस्य विस्तारः ३,८६० च.कि.मी.-मितः । उत्तराखण्डराज्यस्य दक्षिणभागे इदं मण्डलमस्ति । अस्योत्तरदिशि अल्मोडामण्डलं, पूर्वदिशि चम्पावतमण्डलं, दक्षिणदिशि उधमसिॆहनगरमण्डलं, पश्चिमदिशि पौरीगढवालमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले सप्त नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा - कोसी, गोमती, रामगङ्गा, सवन्नाह, सोनानदी, मण्डल, पलैन ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
नैनितालमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ९,५४,६०५ अस्ति । अत्र ४,९३,६६६ पुरुषाः, ४,६०८,९३९ स्त्रियः, १,२४,२७२ बालकाः (६५,३३७ बालकाः, ५८,९३५ बालिकाः च) सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २२५ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २२५ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २५.१३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३४ अस्ति । अत्र साक्षरता ८३.८८% अस्ति । अत्र लिङ्गानुगुणं साक्षरतानुपातः पुं - ८३.८८% स्त्री - ७८.३६% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले अष्ट उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ नैनिताल २ रामनगर ३ कलधौगी ४ हल्डवानी ५ धारी ६ लालकौन ७ कोस्य कुतौली ८ बेटलघाट ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
भीमताल[सम्पादयतु]
नैनिताल-नगरात् द्वाविंशतिः (२२) कि.मी. दूरे स्थितः एषः नैनितालमण्डलस्य बृहत्तमः तडागः अस्ति । महाभारतस्य प्रख्यातपात्रस्य भीमसेनस्य नाम्ना अस्य तडागस्य नाम भीमताल इति । तडागस्य केन्द्रे लघुद्वीपः अस्ति । तं द्वीपं प्राप्तुं नावा गन्तव्यं भवति । तत्र सुन्दरं मत्स्यगृहमस्ति । नैनितालतडागवत् भीमतालतडागे सम्मर्दः (Crowd) तु न भवति, परन्तु तडागस्थाः हंसाः अतिथीनां मनोरञ्जनं सम्यक् कुर्वन्ति । जनाः कथयन्ति यत्, सम्मर्दस्य (crowd) अभावादेव तडागस्य सौन्दर्यं, स्वच्छता च संरक्षितास्ति । भीमेश्वरनामकं शिवमन्दिरमपि स्थितमस्ति भीमतालतडागस्य तीरे ।
सातताल (सप्ततडागः)[सम्पादयतु]
सप्तानां तडागानां समूहः अस्ति अस्मिन् स्थले, अतः अस्य नाम 'सातताल' इति । निसर्गः तु सर्वदा पवित्रः, निर्दोषः एव भवति । मनुष्यः स्वस्वार्थपूर्त्यर्थं निसर्गस्य कार्ये विघ्नम् उत्पादयति । अतः निसर्गः मनुष्यरूपिणः स्वबालकान् बोधयति यत्, “मम रक्षणं करोतु, भवतः रक्षणं स्वयमेव भविष्यती”ति । अस्य स्थलस्य रमणीयता सतः मनुष्यस्य मनसि एतादृशान् भावान् एव उत्पादयति । अत्रस्थानां सप्तानां तडागानां नामानि – पन्नाताल, नलदमयन्तीताल, पूर्णताल, रामताल, सीताताल, लक्षमणताल, सुखताल ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
http://www.euttaranchal.com/uttaranchal/nainital.php


text:
अहिंसा
वैदिकधर्मे अहिंसायाः माहात्म्यं सर्वत्र प्रगीतम् उपलभ्यते । तत्र महाभारते उक्तम् – “अहिंसा परमो धर्मः” इति (१३-११६-२५) । श्रीमद्भगवद्गितायां दैवीसंपद्वर्णने अहिंसायाः अन्तर्भावः अस्ति । तद्यथा...
- अहिंसासत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् (१६-२)
अष्टाङ्गयोगान्तर्गत-यमनियमेषु यमाः एवं वर्णिताः –
- अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहाः यमाः इति ।
जैन-बौद्ध-सिखमतैरपि अहिंसासिद्धान्तः सर्वात्मना स्वीकृतो वर्तते । आधुनुककाले महात्मना गान्धिनापि सत्यम् एवम् अहिंसा इति द्वे तत्वे राजनैतिकक्रियाकलापेषु मार्गदर्शकसूत्ररूपेण अङ्गीकृते । तत्र स्थूलसूक्ष्मभेदेन अहिंसा अपि द्विविधा उपवर्णिता । तत्र हनमं तथा शरिरं क्षतिग्रस्तं यथा स्यात् तथा ताडनम् इत्यादिक्रियाभ्यः विरतिः स्थूलरुपा अहिम्सा । वाक्ताडनादिभिः प्रपीडनम्, अपमानजनकव्यवहारेण मनःशान्तिभङ्गः इत्यादिक्रियाभ्यः विरतिः सूक्ष्मरूपा अहिंसा इति निगद्यते । किन्तु अहिम्सायाः उपदेशः प्राधान्येन हिंसा-क्षमायबलसंपन्नाय एव क्रियते । अयं च गुणः बलशालिनः एव अलङ्कारः । तत्र अति सर्वत्र वर्जयेत् इति न्यायेन अहिंसातत्वस्यापि तारतम्येन प्रयोगः उपदिष्टः । तत्र अपवादरूपेण कुत्रचित् हिंसा अनुमोदिता वर्तते । मनुश्च ब्रूते तत्र –
- गुरुं वा बालवृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् ।
- आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् ॥ (८-३५०)
तत्रैव च आततायिनः एवं वर्णिताः...
- अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहा ।
- क्षेत्रदारहरश्चैव षडेते आततायिनः ॥
तथैव युद्धे क्षात्रधर्मस्य या हिंसा भवति साअनुमता शास्त्रकारैः । स्वयं भगवान् दुष्कृतां विनाशाय एव पृथिव्यामवतरति । सामान्यतः भ्रूणहत्या पातकं मता । किन्तु प्रसूतिकाले यदि शिशुः योनिमार्गे बाधारूपेण आगच्छेत् तर्हि तस्य च्छेदनमेव इष्यते । एवं “यज्ञीया हिंसा न हिंसा” इति मनुवचनं प्रसिद्धमेव (५-३१) । तत्र पिष्टपशुं कृत्वा प्राणिहत्या परिहर्तुं शक्यते इति कश्चित् ब्रूयात् । परन्तु वायुजलफलादिषु सहस्रशःसूक्ष्मजन्तवः सन्ति । तेषम् अहिंसा न मानवाधीना । महाभारते च एवम् उक्तं वर्तते......
- सूक्ष्मयोनीनि भूतानि तर्कगम्यानि कानिचित् ।
- पक्ष्मणोपि निपातेन येषां स्यात् स्कन्धपर्ययः॥ (शान्ति.१५-२६)
एवं यथा अतिसूक्ष्मजन्तूनां हिंसाम् अवरोद्धुं मानवाः न प्रभवन्ति तथा “जीवो जिवस्य जीवनम्” इति न्यायेन प्राणिसृष्ट्यां स्वोदरपूरणार्थं कृता हिंसा निसर्गनियमानुसारमेव प्रचलति इति श्रीमद्भागवते व्याधब्राह्मणसंवादे स्पष्टीकृतं पठ्यते । मनुना स्वार्थसिद्ध्यर्थं जिह्वालौल्यवशाद् वा पिरपराधप्राणिनां हिंसा निन्दिता । तत्रोक्तम् -
- यः अहिंसकानि भूतानि हिनस्त्यात्मसुखेच्छया ।
- स जीवंस्च मृत्श्चैव न कश्चित् सुखमेधते ॥ (५-४५)
परन्तु स्वहिम्सा निवारणाय कृता अपरिहार्या इति कृत्वा अनुमता ।अत एव विधिविधाने आत्मसंक्षणस्य अधिकारः प्रत्येकायप्रदत्तो वर्तते । आत्यन्तिक्याः अहिंसायाः आश्रयणाय यदि कश्चित् सदैव शान्तां वृत्तिं धारयेत् तर्हि तस्य पत्नीपुत्राणाम् अपहरणं भविष्यति । महाभारते प्रह्लादः स्वपौत्रं बलिम् उपदिशति.....
- न श्रेयं सततं तेजः न नित्यं श्रेयसी क्षमा ।
- तस्मान्नित्यं क्षमा तात पण्डितैरपवादिता ॥ (२८-६८)
बाह्यसंपर्कतत्न्तुः[सम्पादयतु]
- फलकम्:DMOZ
- फलकम्:DMOZ
- Nonviolence International - international organization focused on promoting nonviolence worldwide


text:
बादामी
बादामी
बादामी (Badami) कर्णाटकस्य बागलकोटेमण्डले विद्यमानं किञ्चन प्रेक्षणीयं स्थानम् । पूर्वं वातापी इति अस्य नाम आसीत् । निसर्गरमणीयम् इदं स्थानं शिलापर्वतानां मध्ये अस्ति । अत्र चत्वारः गुहादेवालयाः सन्ति । पर्वतारोहणाय सोपनानि निर्मितानि सन्ति । द्वौ विष्णुदेवालायौ, कश्चित् शिवदेवालयः, कश्चित् जैनदेवालयः च सन्ति । उन्नतपर्वतात् अगस्त्यतीर्थस्य वीक्षणम् अतीव मनोहरं भवति । पूर्वकाले बादामी चालुक्यवंशीयानां राजधानी आसीत् । कपीनां वासस्थलमेतत् ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- गदग-सोल्लापुररेलमार्गे बादामी निस्थानम् अस्ति ।
- बेङ्गळूरुतः ५०२ कि.मी. ।
- हुब्बळ्ळीतः १२८ कि.मी.।
- बागलकोटेतः ४६ कि.मी. ।
- गदगतः ६७ कि.मी.
- बिजापुरतः १२० कि.मी । समीपविमाननिस्थानम् -बेळगावी
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- बादामीनगरे सङ्ग्रहालय
- बादामीनगरस्य कला
- बादामीनगरे मन्दिराणि
- बागल्कोट्मण्डलस्य सूचना
- बादामी गूगिल् मानचित्रम्
S


text:
माता अमृतानन्दमयी
माता अमृतानन्दमयी ( मलयालम्: മാതാ അമൃതാനന്ദമയി) इत्याख्या सुधामणिः२६ सितम्बर, १९५३ तमे वर्षे केरल प्रदेशे जाता। सा एका विख्याता धर्मगुरु: अस्ति। तस्या: इष्ट-देवता भगवान् कृष्णः अस्ति। तस्याः अनुयायिनः ताम् "अम्मा ", "अम्माची", "मा" इति वा अभिजानन्ति । तया कृतानां समाजोद्धारकार्यार्थम् अध्यात्ममार्गदर्शनाय च तया व्यापकरूपेण जनादरः प्राप्तः अस्ति । प्रेमोन्मादेन युक्तेषु साधुजनेषु अन्यतमा इत्यपि सा निर्दिश्यते । माता अमृतानन्दमयीमठस्य उपाध्यक्षः स्वामी अमृतास्वरूपानन्दपुरी वदति यत् - अम्मायाः अन्येषां दुःखनिवारणम् एतावत् सहजं यत् स्वस्य नेत्रयोः अश्रुनिवारणमिव । अन्यस्य आनन्दे सा आनन्दम् अनुभवति । अन्यस्य सुरक्षाकल्पने सा आत्मनः सुरक्षतां मन्यते । अन्यस्य विश्रामसुखे स्वस्य सुखमनुभवति । स्वस्य जीवनं मानवजागृतेः निमित्तं समर्पितवती अस्ति सा ।
अन्तर्विषयाः
जीवनम्[सम्पादयतु]
माता अमृतानन्दमय्याः जन्म भारते केरलराज्ये कोल्लम्मण्डले अलप्पढे पर्यकडवुग्रामे (अधुना इदम् अमृतपुरी इति अपि अभिज्ञायते) १९५३तमे वर्षे सेप्टेम्बर्मासस्य २७ तमे दिनाङ्के अभवत् । तस्याः नाम आसीत् सुधामणि इदमन्नेल् इति । स्वस्य नवमवयसि एव तया विद्यालयगमनं निषिद्धं जातम् । तदारभ्य सा स्वस्य सहोदराणां पालने रता जाता । एतेन सह सा धेनूनां मेषाणां च पालनं करोति स्म । तेषु दिनेषु महती निर्धनता आसीत् । अन्येषां कष्टानि दृष्ट्वा अत्यधिकं दुःखम् अनुभवति स्म माता । तेभ्यः निर्धनेभ्यः गृहस्य आहारवस्तूनि, वस्त्राणि च कदाचित् यच्छति चेत् गृहजनाः क्रुद्धाः सन्तः तां निन्दन्ति स्म । दण्डयन्ति स्म यतः गृहे अपि निर्धनता आसीत् । कदाचित् अम्मा अन्यान् समाहितान् कर्तुं तान् आलिङ्गति स्म । किन्तु तस्मिन् काले १४ वर्षीयया बालिकया अन्येषां पुरुषाणां स्पर्षः निषिद्धः आसीत् । अतः पितरौ तस्यै क्रुद्ध्यतः स्म । तथापि माता तथैव व्यवहरति स्म । आलिङ्गनविषये माता एवं वदति स्म - 'अयं पुरुषः वा महिला वा इति मया कदापि न चिन्त्यते स्म । कमपि अहम् आत्मनः भिन्नं न पश्यामि । संसारस्य समग्ररचनायां काचित् प्रेमधारा निरन्तरं प्रवहति । प्रेम्णा आलिङ्गनं मम जन्मजातस्वभावः । चिकित्सकः कश्चन रोगिणाम् उपचारे यथा उद्युक्तः भवेत् तथा अहं सम्पीडितानां सान्त्वनं करोमि' इति ।
तस्याः विवाहनिर्वर्तनाय तदीयौ पितरौ बहुविधप्रयासम् अकुरुताम् । किन्तु तया सर्वमपि निराकृतम् । तस्याः अध्यात्मासक्तिः दिने दिने वर्धमाना आसीत् । सा परमा कृष्णभक्ता आसीत् । १९८१ तमे वर्षे बहवः जिज्ञासवः मात्रा सह मेलनाय पर्यकडवुग्रामम् आगताः । तदा किञ्चन विश्वस्तरीयं सङ्घटनं संस्थापनीयमिति निर्णीतम् । अद्यत्वे माता अमृतानन्दमयी मठः प्रमुखम् अध्यात्मसङ्घटनमस्ति । मठस्य अध्यक्षा अस्ति माता अमृतानन्दमयी । १९८७ तमे वर्षे श्रद्धावताम् अनुयायिनाम् अनुरोधकारणतः विश्वे विविधेषु देशेषु कार्यक्रमाणाम् आयोजनाय अनुमतिम् अयच्छत् । आस्ट्रेलिया, आस्ट्रिया, ब्रेजिल्, केनडा, चिली, दुबै, इङ्ग्लेण्ड्, फिन्लेण्ड्, फ्रान्स्, जर्मनी, होलेण्ड्, ऐर्लेण्ड्, इटली, जपान्, केन्या, कुवैत्, मलेशीया, मारिशस्, रशिया, सिङ्गपुर्, स्पेन्, श्रीलङ्का, स्वीडन्, स्विट्सर्लेण्ड्, अमेरिकासंयुक्तसंस्थानम् इत्यादिषु देशेषु तस्याः कार्यक्रमाः पौनःपुन्येन समायोज्यते । भारते प्रतिवर्षं भ्रमणं करोति ।
दर्शनम्[सम्पादयतु]
हिन्दुपरम्परायां 'दर्शनम्' इत्येतत् महत्त्वपूर्णं वर्तते । कस्यचित् पवित्रजनस्य पवित्रवस्तुनः दर्शनं मन्दिरे ईश्वरस्य दर्शनम् इव । कस्याश्चित् देवतायाः दर्शनेन स्वस्य नेत्राभ्यां देवतायाः शक्तिग्रहणं करोति । अतः दर्शनकर्तुः सौभाग्यं कल्याणम् अनुग्रहञ्च वर्धयितुं दर्शनदातुः सामर्थ्यं भवति । अम्मायाः अनुयायिनः अस्य शब्दस्य प्रयोगं विशिष्टरीत्या कुर्वन्ति । प्रेमपूर्वकम् आलिङ्गनद्वारा प्राप्यमाणम् अनुग्रहं निर्दिश्य वदन्ति ।
अम्मा स्वस्य किशोरावस्थातः अपि एवं दर्शनं यच्छति । इयं प्रथा कथम् आरब्धा इति विषये सा एवं वदति - 'जनाः मत्समीपम् आगत्य स्वस्य समस्याः कथयन्ति स्म, रुदन्ति स्म । अहं तेषाम् अश्रूणां मार्जनं करोमि स्म । ते रुदन्तः समीपं यदा आगच्छन्ति तदा अहं तान् दृढम् आलिङ्गामि स्म । अन्या व्यक्तिः अपि इदमेव आचरति स्म, एवम् इयं प्रथा आरब्धा' इति । माता अमृतानन्दमयीमठस्य इतिवृत्ते उच्यते यत् एतावता आविश्वे तया जनाः आलिङ्गिताः इति ।
२००२ तमे वर्षे सा पृष्टा - 'भवत्याः आलिङ्गने तादृशं किमस्ति यत् जगतः पीडानिवारकं विद्यते ?' इति । तदर्थं मात्रा एवमुक्तम् - 'जगतः समस्याः १००% मया परिह्रियन्ते इति मया न उच्यते । जगतः परिवर्तनं नाम शुनकपृच्छस्य ऋजूकरणमिव एव । किन्तु जनैः एव समाजः निर्मितः भवति, अतः जनाः प्रभाविताः यदि स्युः तर्हि समाजः परिवर्तितः भवति एव । ततः जगतः परिवर्तनं शक्यम् । किन्तु समग्रं परिवर्तनम् अशक्यमेव । यतः व्यक्तेः मस्तिष्के प्रचाल्यमानं युद्धमेव वास्तविकयुद्धस्य हेतुः । अतः यदि जनानां स्पर्शः शक्यः तर्हि विश्वस्य स्पर्शः अपि शक्यः' इति ।
इदं दर्शनम् एव अम्मायाः जीवनस्य केन्द्रमस्ति । १९७० तमात् वर्षात् सा इदं निरन्तरं कुर्वती अस्ति । आगन्तॄणां सङ्ख्या अपि दिने दिने वर्धमाना अस्ति । कदाचित् अम्मा २० घण्टाः यावत् निरन्तरं दर्शनं यच्छन्ती भवति । २००४ तमे वर्षे प्रकाशिते 'अम्मास् हार्ट्' इत्येतस्मिन् पुस्तके अम्मा वदति - 'यावत्पर्यन्तं मम हस्तौ मत्समीपम् आगन्तॄणां समीपस्वीकरणे समर्थौ भवतः, रुदतः व्यक्तेः स्कन्धे सान्त्वयितुं हस्तौ समर्थौ, रुदतः जनस्य अश्रुमार्जने समर्थौ तावत् पर्यन्तम् अम्मा दर्शनं ददती एव भवति । इयमेव अम्मायाः इच्छा' इति ।
'दि टैम्लेस् पाथ्' इत्येतस्मिन् पुस्तके लेखकः अम्मायाः वरिष्ठशिष्यः स्वामी रामकृष्णानन्दपुरी लिखितवान् - 'अम्मायाः द्वारा दीयमानं बोधनं वेदेषु उपदिष्टम् अनन्तरं भगवद्गीतायां प्रदत्तं बोधनमिव' इति । अम्मा वदति - 'कर्म, ज्ञानं, भक्तिः - इदं त्रयमपि बहु आवश्यकम् । भक्तिः कर्म च एकस्य पक्षिणः पक्षद्वयं चेत् ज्ञानं तस्य नाडी इव । एतेषां त्रयाणां साहाय्येन एव पक्षी उपरि उड्डेतुं शक्नोति । सर्वेषां विभिन्नधर्माणां प्रार्थनानाम् अध्यात्मिकपरिपाटीनां च एकमात्रोद्देशः नाम मस्तिष्कस्य निर्मलीकरणम् । एतेन सहैव अम्मा ध्यानम्, कर्मयोगाधारिताः क्रियाः, परोपकारः, करुणा, धैर्यं, दया, आत्मनिग्रहः इत्यादीनां गुणानां विकासाय महत्त्वं यच्छति । एतेषां गुणानाम् अभ्यासेन मस्तिष्कं परिष्कृतं भवति । ततः अन्तिमसत्यम् आत्मसात् कर्तुं योग्यता प्राप्यते । अन्तिमसत्यमिदमस्ति यत् अस्माकम् अस्तित्वं शरीरमनसोः परिधौ सीमितं नास्ति । अपि तु आनन्दमयचेतनस्वरूपं वर्तते । अस्य ब्रह्माण्डस्य अन्तः गुप्तरूपेण कार्यं करोति । इयमेव जीवन्मुक्तिः । जीवन्मुक्तिः इत्येषा मृत्योः अनन्तरं प्राप्तव्या काचित् अवस्था न । इयं समचित्तता । अस्मिन्नेव शरीरे स्वात्मना सह एकीभूय उच्चतमस्य सत्यस्य अनुभवः प्राप्तुं शक्यः । एतस्य प्राप्तेः अनन्तरं पुनः जन्मस्वीकरणस्य आवश्यकता न भविष्यति' इति ।
सेवाकार्याणि[सम्पादयतु]
अम्मायाः विश्वव्यापीसङ्घटनद्वारा निर्धनानां कृते गृहाणि, अनाथाश्रमत्रयं, प्राकृतिकविपत्तौ पुनर्वसतिनिर्माणं, निश्शुल्कवैद्यकीयव्यवस्था, विधवानाम् असमर्थानां च कृते मासिकधनव्यवस्था, परिसरसंरक्षणकेन्द्रम्, मलिनवसतीनां नवीकरणम्, वृद्धाश्रमाः, निर्धनानां वस्त्रभोजनादिव्यवस्था च कृताः वर्तन्ते । एताः परियोजनाः बहुभिः सङ्घटनैः सम्मिल्य क्रियते - माता अमृतानन्दमयी मठ (भारतम्), माता अमृतानन्दमयी सेण्टर् (अमेरिकासंयुक्तसंस्थानम्), अम्मा-यूरोप्, अम्मा-जापान्, अम्मा-केन्या, अम्मा-ऑस्ट्रेलिया इत्यादयः । एतानि सङ्घटनानि सम्मिल्य जगत् आलिङ्गति इव रूपं प्राप्नुवन्ति सन्ति ।
अधिकांशकार्याणि स्वयंसेवकानां द्वारा अध्यात्माभ्यासरूपेण कार्यते । अम्मा इच्छति यत् स्वस्य पुत्राः सर्वे प्रेम-शान्त्योः प्रसाराय जीवनसमर्पणं कुर्युः । निर्धनानां पीडितानां च विषयिणी करुणा एव ईश्वरस्य विषयिणी प्रेम भक्तिश्च इति ।
भजनम्[सम्पादयतु]
अम्मा स्वस्य भक्तिसङ्गीताय अपि अतीव प्रसिद्धा अस्ति । तया गीतानां भजनानां सान्द्रमुद्रिकाः शताधिकाः सन्ति । विंशत्यधिकाभिः भाषाभिः उपलभ्यन्ते । तया बहूनि भजनानि रचितानि । तानि पारम्परिकरागेण योजितानि च । भक्तिगीतानाम् अध्यात्मिकाभ्यासरूपेण गायनविषये अम्मा वदति - 'भजनानि एकाग्रतया यदि गीयन्ते तर्हि ततः गायकस्य श्रोतुः प्रकृत्याः कृते च लाभाः भविष्यन्ति । भजनेषु स्थितस्य साहित्यस्य अवगमनेन तथा आचरणाय प्रयासः भवेत्' । अधुनातने जीवने ध्यानद्वारा एकाग्रतायाः सम्पादनं कष्टाय, किन्तु गानद्वारा एकाग्रतां सरलतया सम्पादयितुं शक्यते' इति ।
पुस्तकप्रकाशनम्[सम्पादयतु]
अम्मायाः शिष्याः तया विभिन्नभक्तैः अध्यात्मपिपासुभिः सह कृतान् संवादान् सङ्गृह्य दशाधिकानि पुस्तकानि रचितानि सन्ति । विभिन्नेषु अन्ताराष्ट्रियसभासु तया कृतानि भाषणानि अपि पुस्तकरूपेण प्रकाशितमस्ति । अम्मायाः वरिष्ठशिष्याः स्वामी तुरियामृतनन्दपुरी, स्वामी परमात्मानन्दः, स्वामी कृष्णमित्रानन्दप्राणः इत्यादयः मात्रा सह जातान् स्वीयान् अनुभवान् प्रकाशितवन्तः सन्ति । माता अमृतानन्दमयीमठस्य उपाध्यक्षः स्वामी अमृतास्वरूपानन्दपुरी अम्मायाः जीवनचरित्रम् अलिखत् । माता अमृतानन्दमठद्वारा 'मातृवाणी', चातुर्मासिकी 'इम्मार्टल् ब्लिस्' च प्रकाश्यमाने स्तः ।
विविधसंस्थासु दायित्वानि[सम्पादयतु]
- संस्थापिका अध्यक्षा च, माता अमृतानंदमयी मठ
- संस्थापिका, दुनिया को गले लगाते
- कुलाधिपतिः, अमृता विश्वविद्यापीठम् (विश्वविद्यालयः)
- संस्थापिका, अमृता इंस्टिट्यूट ऑफ मेडिकल साइंसेज (एआईएमएस (AIMS) अस्पताल)
- पार्लियमेंट ऑफ़ द वर्ल्ड रिलीजन्स, इंटरनैशनल एड्वाइसरी कमेंटी सदस्या
- द एलिजाह इंटरफेथ इंस्टिट्युट, मेंबर ऑफ़ द एलिजाह बोर्ड ऑफ़ वर्ल्ड रिलीजियस लीडर्स
पुरस्काराः सम्माननञ्च[सम्पादयतु]
- १९९३, 'प्रेसिडेंट ऑफ़ द हिन्दू फेथ' (पार्लियमेंट ऑफ़ द वर्ल्ड रिलिजन्स)
- १९९३, हिंदू पुनर्जागरण पुरस्कार (हिंदू धर्म आज )
- १९९८, केयर एंड शेयर इंटरनैशनल ह्यूमैनिटेरियन ऑफ़ द इयर अवॉर्ड (शिकागो)
- २००२, कर्म योगी ऑफ़ द इयर (योग जर्नल )
- २००२, द वर्ल्ड मूवमेंट फॉर नॉनवायलेंस द्वारा अहिंसा के लिए गांधी-किंग अवॉर्ड (यूएन (UN), जेनेवा)
- २००५, महावीर महात्मा अवॉर्ड (लंदन)
- २००५, सेंटेनरी लिजेंड्री अवॉर्ड ऑफ़ द इंटरनैशनल रोटैरियंस (कोचीन)
- २००६, जेम्स पार्क मॉर्टन इंटरफेथ अवॉर्ड (न्यूयॉर्क)
- २००६, द फिलॉसफर सेंट श्री ज्ञानेश्वर वर्ल्ड पीस प्राइज़ (पुणे)
- २००७, ले प्रिक्स सिनेमा वेरिट (सिनेमा वेरिट, पैरिस)
- २०१०, स्टेट यूनिवर्सिटी ऑफ़ न्यूयॉर्क स्वस्य बफैलो कैम्पस्-आवरणे २०१० तमे वर्षे मेमासस्य २५ तमे दिनाङ्के डॉक्टरेट-पदव्या सम्मानिता
बाह्यशृङ्खला[सम्पादयतु]
- अम्माची
- sree matha amrithanandamayi devi(360 degree virtual tour amma's ashram)
- embracing the world - Ammas Charities
- Amritapuri.org (Official mission site – India)
- Amma Europe (Official portal to European Amma sites)
- Amma.org (Official mission site – USA)
- Youtube Ammafootage (Official YouTube site)


text:
पद्मपुराणम्
पद्मपुराणम् (Padma Purana) अष्टादशसु महापुराणेषु अन्यतमम् अस्ति | अस्मिन् पुराणे पञ्च खण्डाः सन्ति - सृष्टिखण्डः, भूमिखण्डः, स्वर्गखण्डः, पातालखण्डः, उत्तरखण्डः च | 'क्रियायोगसार'नामिका भक्तितत्वनिरूपकः खिलभागः अपि अस्मिन् विद्यते |
अन्तर्विषयाः
निरूपिताः विषयाः[सम्पादयतु]
- श्राद्धतत्त्वमीमांसा
- चन्द्रवंशनिरूपणम्
- पुष्करतीर्थमाहात्म्यम्
- दुर्गाव्रतादिविषयाः
- स्कन्दस्य जन्मविवाहादिविषयाः
- पतिव्रतामाहात्म्यम्
- शाकुन्तलकथा
- रामकथा
- राधाजन्माष्टमीपूजाफलम्
- कार्त्तिकमासे दीपदानस्य फलम्
अन्तर्विषयाः[सम्पादयतु]
सृष्टिखण्डः[सम्पादयतु]
सृष्टिखण्डः भीष्म-पुलस्त्ययोः संवादरूपेण वर्तते | प्रसिद्धयात्रास्थलस्य पुष्करतीर्थस्य माहात्म्यम् अत्र वर्णितम् अस्ति |
भूमिखण्डः[सम्पादयतु]
अस्मिन् खण्डे भूमेः भौगोलिकं विवरणम् अस्ति | पृथोः ययातेः च कथानकं वर्तते | प्राज्ञाः वदन्ति यत् अत्र उपलभ्यमानानि भौगोलिकानि ऎतिहासिकानि च विवरणानि विश्वासयोग्यानि सन्ति इति |
स्वर्गखण्डः[सम्पादयतु]
स्वर्गखण्डे ब्रह्माण्डस्य उगमः विस्तृतरूपेण वर्णितः अस्ति | तीर्थक्षेत्राणां महत्त्वम् अत्र दर्शितम् अस्ति | जम्बूद्वीपस्य भौगोलिकविस्तारः लक्षणानि च स्पष्टतया अत्र निरूपितानि सन्ति |पर्वतनद्यादीनां विवरणम् अत्र प्राप्तुं शक्नुमः | प्राचीनकालीनभारतीयानां विषये अपि इतः वयं ज्ञातुं शक्नुमः |
पातालखण्डः[सम्पादयतु]
पातालखण्डे उग्रश्रवः ऋषिगणम् उद्दिश्य भगवतः विष्णोः अवतारिणः रामस्य कथाम् अवदत् |अस्मिन् भगवतः कृष्णस्य जीवनविषयः अपि उपवर्णितः अस्ति | षोडशाध्यायैः युक्तः अयं पातालखण्डः शिवगीतम् इत्यपि प्रसिद्धः अस्ति |
उत्तरखण्डः[सम्पादयतु]
उत्तरखण्डे शिवपार्वत्योः संवादः दृश्यते | विषयस्तु धर्मस्य मूलतत्त्वानि | अत्र विष्णुसहस्रनाम अपि विभिन्नप्रकारेण दत्तः अस्ति |


text:
प्रकृतिचिकित्सा
प्रकृतिचिकित्सा चिकित्सापद्धतिषु अन्यतमा । अस्यां पद्धतौ प्रकृतिशक्त्या चिकित्सा क्रियते । अस्यां चिकित्सायां शस्त्रचिकित्सायाः औषधस्य च अल्पम् उपयोगं कुर्वन्ति। एषा पद्धतिः विश्वस्य अनेकाः चिकित्सापद्धतीः आश्रिता अस्ति । यथा, भारतस्य आयुर्वेदचिकित्सा युरोप्-देशस्य नेचर्-क्योर् इत्यादयाः चिकित्साः आश्रिताः । प्राकृतिकचिकित्सा प्रणालिचिकित्सायाः एकः रचनात्मकविधिः अस्ति । प्रकृतौ अधिकविद्यमानानानि तत्वानि उपयुज्य रोगस्य समूलनाशनमेव अस्याः चिकित्सायाः लक्ष्यं भवति । नकेवलं एषा चिकित्सापद्धतिः किन्तु मानवस्य शारीरान्तर्भूता महत्वपूर्णा शक्तिः उत प्रकृतितत्वानां एका जीवनशैली । अस्यां चिकित्सापद्धतौ मूलानि, शाखाः, फलानि च विविधरोगाणां नाशकाः भवन्ति इति। अल्पमूल्येन एनां चिकित्सां प्राप्तुं शक्नुमः ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
प्राचीनग्रीक्-देशस्य वैद्यकीयशास्त्रस्य पितामहः “हिप्टोक्रिटिस्” अस्याः चिकित्सायाः प्रथमः चिकित्सकः इति अभिप्रायः । स्काट्ल्याण्ड्-देशे “थामस् आलिन्सन्” १८८० तमे संवत्सरे पाकृतिकाहारस्य व्यायामान् च समर्थितवान् । अमेरिकादेशस्य वायव्य-फेसिफिकप्रदेशीयाः प्रकृतिचिकित्सकेभ्यः सनिप्रकाटर् इति व्यवहरन्ति । जान् स्कील् प्रकृतिचिकित्सा इति पदप्रयोगं १८९५ तमे संवत्सरे प्रथमतया कृतवान् । समनन्तरं प्रकृतिचिकित्सायाः पितामहः इति प्रसिद्धः अमेरिकादेशस्य “बेनेडिक्ट् लस्ट्” अस्याः चिकित्सायाः प्रिसिद्धिं कारितवान् । “लस्ट्” अमेरिकादेशे प्रकृतिचिकित्सा शालां १९०१ तमे संवत्सरे स्थापितवान् । प्रारम्भे अस्याः चिकित्सायाः प्रचुरावस्था आसीत् । एनां चिकित्सां १९४० तमे संवत्सरे न्यायाङ्गेन निषेधः कृतः आसीत् । केवलं पञ्चराज्येषु अस्याः चिकित्सायाः प्रयोगार्थां अवकाशः कल्पितः आसीत् । अमेरिकादेशस्य आरोग्यसंस्था १९६८ तमे संवत्सरे एषा चिकित्सा वैद्यकीयशास्त्रस्य आधाररहिता अस्ति इति निरूपिता । एवं, रोगज्ञानार्थं प्ररिहारसूचनार्थं च अपेक्षितज्ञानं छात्रेभ्यः दातुम् एषा चिकित्साशिक्षणपद्धतिः असमर्था इति च नीरूपिता । किन्तु गच्छताकालेन अस्याः चिकित्सायाः अभिवृद्धिः जाता। सद्यः नवशालासु “अमेरिकन् नेचरोपतिक् मेडिकल् अक्रिडिटेषन् बोर्ड”-द्वारा अधीतछात्रेभ्यः प्रमाणपत्रं पदवीं यच्छन्ति ।
सिद्धान्ताः[सम्पादयतु]
प्रकृतिचिकित्सा सहजतया क्रियमाणा चिकित्सा । कृतकौषधान् , विकिरणचिकित्साम्, जैविकौषधान् च एषा चिकित्सापद्धतिः नानुमन्यते । अस्याः चिकित्सायाः षड् (६) सिद्धान्ताः सन्ति ।
- क्रियमाणचिकित्सया हानिः न भवेत् । अत्यन्तं परिणामयुक्ता अपायरहिता चिकित्सा भवेत् । (primum non nocere).
- प्रत्यकस्मिन् मनुष्ये विद्यमानां स्वयं परिहार्यमाणां स्वाभाविकां शक्तिं ज्ञात्वा, ताम् एव वर्धनीया । (Vis medicatrix naturae, a form of vitalism)
- न केवलं रोगलक्षणानि वारणीयानि किन्तु रोगं ज्ञात्वा रोगोत्पादकानि कारणानि वारणीयानि । (Tolle Causam).
- रोगीभ्यः रोगस्य विषये स्पष्टकल्पना देया । उत्साहः वर्धनीयः एवं स्वास्थ्यरक्षणे स्व स्व दायित्वं निरूपणीयम् । (Doctor as Teacher)
- प्रत्येकस्य व्यक्तेः आरोग्यलक्षणान् प्रभावान् च ज्ञात्वा चिकित्सा देया भवति । (Treat the Whole Person).
- प्रत्येकस्य अरोग्याय पूर्ववर्तिता देया । रोगं वयक्तिकतया निवारणीया एवं समुदायस्य स्तरे अपि रोगस्य निवारणार्थं पूर्ववर्तिता देया । (Health Promotion, the Best Prevention)
चिकित्सा पद्धतयः[सम्पादयतु]
(मृदा) मृद् चिकित्सा[सम्पादयतु]
मृद् महत्वपूर्णं औषधम् भवति । शरीरे विद्यमानविकाराः विजातीयपदार्थान् च मृदि विद्यामानं पृथिवी तत्वं वारयति । पृथिवी तत्वं क्रिमिनाशकं भवति ।
मृद् पट्टिकाप्रयोगः[सम्पादयतु]
उदरविकारे , शिरोवेदानायाम्, मधुमेहे, उच्चरक्तचापज्वेरे, चर्मादि रोगेषु च मृद् पट्टिकाप्रयोगः क्रियते । अङ्गानुसारं विभिन्न मृद् पट्टिकां निर्माय तत्तत्त अङ्गपीडां वारयन्ति ।
बस्ति[सम्पादयतु]
उपचारात् पूर्वं बस्तिप्रयोगं कुर्वन्ति । अनेन कोष्टशुद्धिः भवति । अस्यां चिकित्सायां गुदामार्ग, मूत्रमार्ग, अपत्यमार्ग, व्रणमुखादि मार्गेण च औषधयुक्तद्रवपदार्थान् प्रवेशयन्ति ।
जलचिकित्सा[सम्पादयतु]
वातरोगः, उदररोगः, आम्लपित्तादि रोगवारणार्थं जलचिकित्सा क्रियते । बाष्पस्नानम् , कुञ्जलस्नानम्, नेतिस्नानम्, कटिस्नानम्, पादस्नानम् इत्यादीनि अस्यां चिकित्सायाम् अन्तर्भवन्ति ।
सूर्यरश्मिचिकित्सा[सम्पादयतु]
सूर्यस्य प्रकाशेण एनां चिकित्सां कुर्वन्ति । अनया चिकित्सया शरीरे उष्णोत्पत्तिः भविष्यति, तेन अङ्गाङ्गानि उत्तेजितानि भवन्ति । वातरोगः, कफरोगः, ज्वरः, श्वासरोगः, कासः, हृदयरोगः, चर्मरोगाश्च अनया चिकित्सया निवारिताः भवन्ति ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- American Naturopathic Medical Association
- American Association of Naturopathic Physicians
- Profile of Profession: Naturopathic Practice PDF (312 Kb) at UCSF Center for the Health Professions
- Council on Naturopathic Medical Education
- Canadian Association of Naturopathic Physicians
- Natural Medicines Comprehensive Database: Unbiased, Scientific Clinical Information on Complementary, Alternative, and Integrative Therapies
- World General Federation of Natural Medicine Societies (WGFNMS)


text:
मुक्ता
हस्ती, सर्पः, शुक्तिः (प्राणिविशेषः), शङ्खः (प्राणी), मेघः, वेणुः, तिमिः (मत्स्यविशेषः), सूकरः एभ्यः मुक्ताफलानि उत्पद्यन्ते । सिंहलः (Ceylone) परलोकः (Foreign Countries) सुराष्ट्रकः (Gujarat) ताम्रपर्णी (नदी) पारशवः (May be Persia) कौबेरः उत्तरदेशः एतेषु देशेषु तेषां सम्भवः ।
मुक्ताः बहुविधाकाराः । निर्मलाः, स्थूलाः, ईषत्ताम्राः, शुक्राश्च ताम्रपर्णीभवाः । कृष्णाः, श्वेताः, पीताः, सशर्कराः (धातुयुक्ताः) पारलौकिकाः । नातिस्थूलाः, नातिसूक्ष्माः, नवनीतनिभाः, सौराष्ट्रकाः । तेजोयुक्ताः, शुभ्राः, गुरवः, महागुणाः, पारशवाः । लघवः, जर्जराः, दधिनिभाः, बृहत्यः, विस्तीर्णाः, द्विसंस्थानाः हिमवत्प्रभवाः । असमाः, कृष्णश्वेताः, लघवः, महाकायाः, निम्बफलसदृशाः, त्रिपुटाः, धान्याकफलसदृशाः, अतिसूक्ष्मचूर्णाः पाण्ड्यवाटभवाः ।
अथ प्राण्यादिभवा मुक्ताः[सम्पादयतु]
गजमुक्ताः - हस्तिनां सरदकोशेषु जायन्ते । वराहमुक्ताः तिमिमुक्ताश्च, तेषां प्राणिनां दंष्ट्रामूलोद्भवाः । अत्र संशयः - एतेषां रददंष्ट्रादीन्यासाद्य कलाकुशलैरेव मुक्ताः क्रियन्त इति वेति । अयम् अभिप्रायः न स्वरसः । तथा कल्पितासु मुक्तासु तरलत्वापादनाशक्यत्वात् । किन्तु, पूर्वोक्तप्राणिनः यदा मृताः भूमौ निक्षिप्ताश्च, तेषां वा, पूर्वयुगस्थतादृशप्राणिनां वा रदादिभागाः अन्तस्थाग्निना जर्जरीकृताः मुक्तारूपम् आसाद्य पूर्वोक्तपञ्चमहाभूतकार्यात् तरलत्वमापन्नाः मुक्ता भवन्तीत्युत्प्रेक्षा स्वरसा सहेतुका च भवति ।
अभ्रजाः मुक्ताः सप्तमाद्वायुस्कन्धात् वर्षोपलवत् कुत्रचिञ्जायन्ते । नागजाः रजतमये अवनिप्रदेशे फणस्यान्ते नीलद्युतयः यदा भवन्ति तदा अकस्मात् वर्षो भवेच्चेत् नागजाः मुक्ताः प्रादुर्भवन्तीति ज्ञायते । वेणुजाः मुक्ताः कर्पूरस्फटिकनिभाः । शशिनिभाः परिवर्तुलाः रुचिराः तेजस्विनः शङ्कजाः मुक्ताः । शास्त्रान्तरेषु यथा - कुक्कुटाण्डसमं वृत्तं निबिडं गुरु घनजं भानुसङ्काशं मौक्तिकं देवयोग्यं भवति । काम्भोजकुम्भसम्भूतं धात्रीफलसमं वर्षोपलसमं दीप्त्या पाञ्चजन्यकुलोद्भवं कपोताण्डप्रमाणम् ।
अम्बुधेर्मध्ये सिंहले च आर वाटके पारसीके बर्बरे च शुक्तिजं मुक्ताफलं भवति ।
रवौ स्वात्यां स्थिते मेघैः ये जलबिन्दवः मुक्ताः ते शुक्तिभिः गीर्णा मुक्ता जायन्ते । रुक्मिण्याख्यशुक्तिजातं मौक्तिकं निर्मले कुङ्कुमच्छायं जातीफलसमं भवति । सिंहलोद्भवं सुस्निग्धं मधुरच्छायम् । आर वाटजं सुनिर्मलं पीतच्छायम् । पारसीकोद्भवं सितं स्वच्छम् । बर्बरोद्भवं रूक्षम् ईषच्छायम् ।
मुक्तानां दशदोषाः - शुक्तिलग्नः - मत्स्याक्षः - जठरम् - विद्रुमच्छायम् - अतिरक्तम् - त्रिवृत्तम् - पर्पटम् - त्र्यश्रम् - दीर्घम् - खण्डांशं - कुशपार्श्वं चेति ।
पीता-मधुरा-सिता-नीला चेति चतुर्धा भवति मौक्तिकच्छाया ।
मुक्ताहरणम्[सम्पादयतु]
राजा - मौक्तिकानां समुत्पत्तिः स्थाने स्थाने महोदधौ । तानि स्थानानि संरक्षेदाहरेच्च ततो धनम् ॥ वेलापूरेषु सर्वेषु समीपस्थेषु वारिधेः । रक्षां विधाय यत्नेन राज्ञा सम्पदमिच्छुना ॥ निजवेलातटस्थानां पोतवाहनकर्मणाम् । पोते प्रत्यागते तस्माद्दशमांशं हरेन्नृपः - इति मुक्ताधनेभ्यः राजादायोऽपि सूचितः ॥


text:
देह
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
देहः, पुं क्ली, (देग्धि प्रतिदिनम् । दिह् वृद्धौ + अच् ।) शरीरम् । इत्यमरः । २ । ६ । ७१ । न्यायमते पृथिव्या देहं योनिजम् अयोनिजञ्च । योनिजं जरायुजमण्डजञ्च । अयोनिजं स्वेदजो- द्भिदादिकम् । नारकिणां शरीरमप्ययोनिजम् । जलीयं देहमयोनिजं वरुणलोके प्रसिद्धम् । तैजसं देहमयोनिजं सूर्य्यलोके प्रसिद्धम् । वायो- र्देहमयोनिजं तदेव पिशाचादीनाम् । इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥ * ॥ अथ नरकभोगदेहविवरणम् । तत्र यमं प्रति सावित्रीप्रश्नः । “स्वदेहे भस्मसाद्भूते यान्ति लोकान्तरं नराः । केन देहेन वा भोगं भुञ्जते च शुभाशुभम् ॥ सुचिरं क्लेशभोगेन कथं देहो विनश्यति । देहो वा किंविधो ब्रह्मन् ! तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥” यमस्योत्तरम् । “शृणु देहविवरणं कथयामि यथागमम् । पृथिवी वायुराकाशस्तेजस्तोयमिति स्फुटम् ॥ देहिनां देहबीजञ्च स्रष्टुः सृष्टिविधौ परम् । पृथिव्यादिपञ्चभूतैर्यो देहो निर्म्मितो भवेत् ॥ स कृत्रिमो नश्वरश्च भस्मसाच्च भवेदिह ॥ वृद्धाङ्गुष्ठप्रमाणञ्च यो जीवपुरुषः कृतः । बिभर्त्ति सूक्ष्मदेहन्तं तद्रूपं भोगहेतवे ॥ स देहो न भवेद्भस्म ज्वलदग्नौ यमालये । जले न नष्ठो देही वा प्रहारे सुचिरे कृते ॥ न शस्त्रे च न चास्त्रे च न तीक्ष्णकण्टके तथा । तप्तद्रवे तप्तलौहे तप्तपाषाण एव च ॥ प्रतप्तप्रतिमाश्लेषेऽप्यत्यूर्द्ध्वपतनेऽपि च । न च दग्धो न भग्नश्च भुङ्क्त सन्तापमेव च ॥ कथितं देहवृत्तान्तकारणञ्च यथागमम् ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्तपुराणम् ॥ ईश्वरदेहस्य प्रमाणं यथा, -- “यन्मे गुह्यतमं देहं सर्व्वगं तत्त्वदर्शिनः । प्रविष्टा मम सायुज्यं लभन्ते योगिनोऽव्ययम् ॥” इति कूर्म्मपुराणम् ॥
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
देह पुं-नपुं।
देहः
समानार्थक:कलेवर,गात्र,वपुस्,संहनन,शरीर,वर्ष्मन्,विग्रह,काय,देह,मूर्ति,तनु,तनू,करण,उत्सेध,भूतात्मन्,आत्मन्,धामन्,क्षेत्र,अजिर
2।6।71।1।2
कायो देहः क्लीबपुंसोः स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूः। पादाग्रं प्रपदं पादः पदङ्घ्रिश्चरणोऽस्त्रियाम्.।
अवयव : चक्षुरादीन्द्रियम्,पाय्वादीन्द्रियम्,गर्भवेष्टनचर्मः,शुक्लशोणितसम्पातः,कुक्षिस्थगर्भः,कृष्णवर्णदेहगतचिह्नः,देहस्थतिलचिह्नः,रेतस्,पित्तम्,कफः,चर्मः,मांसम्,रक्तम्,हृदयान्तर्गतमांसम्,हृदयकमलम्,शुद्धमांसस्नेहः,धमनिः,उदर्यजलाशयः,मस्तकभवस्नेहः,मलम्,अन्त्रम्,कुक्षिवामपार्श्वेमांसपिण्डः,स्नायुः,कुक्षेर्दक्षिणभागस्थमांसखण्डः,शिरोस्थिखण्डः,अस्थिः,शरीरगतास्थिपञ्चरः,पृष्ठमध्यगतास्थिदण्डः,मस्तकास्थिः,पार्श्वास्थिः,देहावयवः,चरणः,जानूपरिभागः,ऊरुसन्धिः,पुरीषनिर्गममार्गः,नाभ्यधोभागः,कटीफलकः,कटिः,स्त्रीकट्याः_पश्चाद्भागः,स्त्रीकट्याः_अग्रभागः,भगशिश्नः,स्त्रीयोनिः,पुरुषलिङ्गः,अण्डकोशः,पृष्ठवंशाधोभागः,जठरम्,वक्षोजः,स्तनाग्रः,अङ्कः,उरस्,देहपश्चाद्भागः,भुजशिरः,अंसकक्षसन्धिः,कक्षः,कक्षयोरधोभगः,देहमध्यः,भुजः,स्वे_स्वे_पार्श्वे_प्रसारितबाहुमध्यम्,वदनम्,नेत्रप्रान्तः,कर्णः,शिरः,रोमः,ललाटास्थिः
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलनिर्जीवः, अचलनिर्जीववस्तु
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
देह¦ पु॰ न॰ दिह--घञ्।
१ शरीरे स च स्थूलसूक्ष्मकारण-भेदात् त्रिविधः। अङ्गशब्दे गात्रशब्दे च विवृतिःसूक्ष्मदेहस्यैव भोगो ब्रह्मवैवर्त्तपु॰ दर्शितो यथातत्र यमं प्रति सावित्रीप्रश्नः
“स्वदेहे भस्मसाद्भूते यान्तिलोकान्तरं नराः। केन देहेन वा भोगं भुञ्जते चशुभाशुभम्। देहो वा किंविधो ब्रह्मन्! तन्मे व्या-ख्यातुमर्हसि” तत्र यमस्योत्तरम्
“शृणु देहविवरणं क-थयामि यथागमम्। पृथिवी वायुराकाशस्तेजस्तोयमितिस्फुटम्। देहिनां देहवीजञ्च स्रष्टुः सृष्टिविधौपरम्। पृथिव्यादिपञ्चभूतैर्यो देहो निर्मितो भवेत्। स कृत्रिमो नश्वरश्च भस्मसाच्च भवेदिह। वृद्धाङ्गुष्ठप्रमा-णञ्च यो जीवः पुरुषः कृतः। बिभर्त्ति सूक्ष्मदेहन्तंतद्रूपं भोगहेतवे। स देहो न भवेद्भस्म ज्वलदग्नौयमालये। जलेन नष्टी देहो वा प्रहारे सुचिरे कृते। [Page3753-b+ 38] न शस्त्रे च न चास्त्रे च न तीक्ष्णकण्टके तथा। तप्तद्रवे तप्तलौहे तप्तपाषाण एव च। प्रतप्तप्रतिमाश्ले-षेऽप्यत्यूर्द्धपतनेऽपि च। न च दाधो न भग्नश्च भुङ्क्तेसन्तापमेव च। कथितं देहवृत्तान्तकारणञ्च यथागमम्” स्थूलश्च नश्वरः।
“अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताःशरीरिणः” गीता। सूक्ष्मादित्रैविध्यं सां॰ का॰ त॰ कौ॰(
“सूक्ष्मा मातापितृजाः सह प्रभूतैस्त्रिधा विशेषाःस्युः। सूक्ष्मास्तेषां नियताः मातापितृजा निवर्तन्ते” सा॰ का॰
“त्रिधा विशेषाः स्युः। तान् विशेषप्रकारानाहसूक्ष्मा इत्यादि सूक्ष्मदेहाः परिकल्पिताः (
१ ) मातापि-तृजाः षाट्कौशिकाः तत्र मातृतो लोमलोहितमांसानि,पितृतस्तु स्नाय्वस्थिमज्जान इति षट्कोगणः। प्रकृष्टानिमहान्ति भूतानि प्रभूतानि तैः सह सूक्ष्मशरीरमेकोवि-शेषः मातापितृजो द्वितीयः महाभूतानि तृतीयः। महाभूतवर्ग च घटादीनां निवेशः इति। सूक्ष्ममा-तापितृजयोर्देहयोर्विशेषमाह सूक्ष्मास्तेषां विशेषाणांमध्ये ये, ते नियताः, नित्याः मातापितृजा निवर्तन्तेरसान्ता वा भस्मान्ता वा विडन्ता वेति सूक्ष्मशरीरंविभजते” त॰ कौ॰(
“पूर्वोत्पन्नम(श)सक्तं नियतं महदादिसूक्ष्मपर्यन्तम्। संसरति निरुपभोगं भावैरधिवासितं लिङ्गम्” सां॰ का॰प्रधानेनादिसर्गे प्रतिपुरुषमेकैकमुत्पादितम् अस(श)म-व्याहतं शिलामप्यनुविशति नियतम् आ वादिसर्गात् आच महाप्रलयादवतिष्ठते। महदादिसूक्ष्मपर्यन्तं महद-हङ्कारैकादशेन्द्रियपञ्चतन्मात्रपर्यन्तम् एषां समुदायः सू-क्ष्मशरीरं शान्तघोरमूढैरिन्द्रियैरन्वितत्वाद्विशेषः। नन्व-स्त्वेतदेव शरीरं भोगायतनं पुरुषस्य, कृतं दृश्यमानेनषाट्कौशिकेन शरीरेणेत्यत आह संसरतीति उपात्तमुपात्त षाट्कौशिकं शरीरं जहाति हायं हायं चोपादत्तेकस्मात्? निरुपभोगं यतः, षाटकौशिकं शरीरं विनासूक्ष्मं शरीरं निरुपभोगं, तस्मात्संसरति। ननु धर्मा-धमनिमित्तः संसारः न च सूक्ष्मशरीरस्यास्ति यद्योगः,तत्कथं संसरतीत्यत आह भावैरधिवासितं धर्माधर्म-ज्ञानाज्ञानवैराग्यावैराग्यैश्वर्य्यानैश्वय्यर्य्याणि भावास्तदन्विताबुद्धिः तदन्वितञ्च सूक्ष्मशरीरमिति तदपि भावैरधिवासितंयथा सुरभिचम्पकसम्पर्काद्वस्त्रं तदामोदवासितम्भवतितस्माद्भावैरेवाधिवासितत्वात्संसरति। कस्मात्पुनः प्रधा-नमिव महाप्रलयेऽपि तच्छरीरं न तिष्ठतीत्यत आह[Page3754-a+ 38] लिङ्गम् लयं गच्छतीति लिङ्गं हेतुमत्त्वेन चास्य लिङ्ग-त्वमिति भावः” त॰ कौ॰। परिकल्पिना इत्यस्य अनुमिताइत्यर्थः तत्प्रयोगश्च परलोके कर्मफलभोगः सूक्ष्मदेहंविनाऽनुपन्नः भोगत्वात् स्थूलस्वदेहारब्धकृष्यादिजनि-तस्य शस्यस्य स्वदेहेनैव भोगवत् यद्यत् स्वदेहारब्ध कर्म-फलं तत्तत् स्वदेहेनैव भोग्यं नेतरेण अन्यथा कृतहान्य-कृताभ्यागमप्रसङ्ग इत्यादि तर्कश्चात्रानुसन्धातव्यः।
“किन्तु देहमयोनिजम्” भाषा॰
“देहात्मप्रत्ययो यद्वत्प्रमाणत्वेन कल्पितः” शा॰ भा॰ कारिका
“देहिनाऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा। तथा देहान्तरप्राप्तिः” गीता। उत्पत्तिस्थानभेदेवः देहश्चतुर्विधः
“देहश्चतुर्विधोज्ञेयोजन्तोरुत्पत्तिभेदतः। उद्भिज्जः स्वेदजोऽण्डोत्थश्चतुर्थश्चजरायजः” राघवभट्टधृतवाक्यम्। ज्योतिषोक्ते
२ लग्नेच
“देहाधीशः स्वगेहे बुधगुरुकविभिः संयुतो वी-क्षितो वा” जातका॰। दिह--भावे घञ्।
३ लेपने पु॰
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
देह¦ mn. (-हः-हं) The body. E. दिह to collect together, affix घञ् |
Apte[सम्पाद्यताम्]
देहः [dēhḥ] हम् [ham], हम् [दिह्-घञ्]
The body; देहं दहन्ति दहना इव गन्धवाहाः Bv.1.14.
A form, shape, bulk, mass,
A person, an individual.
An appearance, a manifestation. -हः Anointing, smearing. -ही A rampart, wall, mound. -Comp. -अन्तरम् another body; किं नु तद् दुष्कृतं कर्म पुरा देहान्तरे कृतम् Rām.7.24.15. ˚प्राप्तिःf. transmigration. -आत्मवादः materialism, the doctrines of Chārvāka. -आत्मवादिन् m. a materialist, a Chārvāka.-आवरणम् armour, dress. -आसवः urine. -ईश्वरः the soul. -उद्भव, -उद्भूत a. born in the body, inborn, innate.-करः a father. -कर्तृ m.
the sun.
the Supreme Soul.
father.
कृत् the five elements.
the God; देहकृत् देहभृत् देही Mb.
father; त्रसदस्युः पौरुकुत्सो यो$नरण्यस्य देहकृत् Bhāg.9.7.4.
कोषः the covering of the body.
a feather, wing &c.
skin.
क्षयः decay of the body.
sickness, disease. -गत a. incarnate, embodied.
जः son.
a. Belonging to the body; मनोवाग्देहजैर्नित्यं कर्मदोषैर्न लिप्यते Ms.1.14. -जा a daughter.-तन्त्र a. whose chief kind of existence is corporeal; त्वं देहतन्त्रः प्रशमाय पाप्मनां निदेशभाजां च विभो विभूतये Bhāg.3.33. 5.
त्यागः death (in general).
voluntary death; resigning the body; तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जह्नुकन्यासरष्वोर्देह- त्यागात् R.8.95; Ms.1.62. -दः quick-silver. -दीपः the eye. -धर्मः the function of the body (आहारनिद्रामैथु- नादि); Rām.4.35.9. -धारकम् a bone. -धारणम् living, life. -धिः a wing. -धृष् m. air, wind. -पातः death.-बद्ध a. embodied, incarnate; देहबद्धमिव धर्ममभ्यगात् R. 11.35; Ku.2.47. -बन्ध bodily frame; ध्वंसते देहबन्धः U.3.38; Māl.9.2. -भाज् a. embodied, corporeal. (-m) any being possessed of a body or life, especially a man; नायं देवो देहभाजां नृलोके Bhāg.5.5.1. -भुज् m.
the soul.
the sun. -भृत् m.
living being, especially a man; धिगिमां देहभृतामसारताम् R.8.51; देहभ्रतां वर Bg.8.4; 14.14.
an epithet of Śiva.
life, vitality. -भेदः death. -मध्यम् waist.
यात्रा dying, death.
nourishment, food. -यापनम् fostering the body (शरीरपोषण); देवतातिथिशेषेण कुरुते देहयापनम् Mb.3.26.6. -लक्षणम् a mole, a black or dark spot upon the skin. -वर्मन् n. the skin. -वायुः one of the five vital airs of lifewinds; see प्राण. -विसर्जनम् death. -वृन्तम् the navel. -संचारिणी a daughter. -सारः marrow. -स्वभावः bodily temperament.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
देह mn. ( दिह्, to plaster , mould , fashion) the body TA1r. Ka1tyS3r. Mn. etc.
देह m. (in a triad with मनस्and वाच्) Mn. i , 104 etc.
देह m. ( हंधारय, to support the body i.e. exist Nal. )
देह m. form , shape , mass , bulk (as of a cloud ; ifc. f( आ). ) Var.
देह m. person , individual Subh.
देह m. appearance , manifestation ifc. having the appearance of( संदेह-Ba1lar. iii , 43/44 )
देह m. N. of a country L.
Purana index[सम्पाद्यताम्]
(I)--human body; as a temple; philosophical interpretation of. Br. IV. ४३. ५३-54 ff. [page२-136+ २४]
(II)--one of the twenty अमिताभ gan2as. वा. १००. १७.


text:
यजुर्वेदः
यजुर्वेदे यज्ञयागादिक्रियाकलापानुरोधेन मन्त्राणां सन्निवेशोऽस्ति, अतः स ‘यजुःवेद' इति निगद्यते । यजुः इत्येतत्पदं यज् धातोः उसि प्रत्यये कृते निष्पद्यते । यजूंषि गद्यानि । अध्वर्युणा यज्ञे उपयुज्यमाना मन्त्रा एवात्र यजुर्वेदे सङ्कलिताः, यज्ञस्य वास्तविकं विधानमध्वर्युरेव करोति, अतोऽयं यजुर्वेदो यज्ञविधेरतिसन्निकृष्टं सम्बन्धं रक्षति । यजुर्वेदो द्विप्रकारकः, कृष्णयजुः शुक्लयजुश्च । पौराणिकाः कथयन्ति – व्यासो वैशम्पायनाय वेदं प्रोवाच, स स्वशिष्याय याज्ञवल्क्याय । कुतोऽपि कारणाद् रुष्टो वैशम्पायनो याज्ञवल्क्यमुवाच – देहि मदधीतं वेदमिति । याज्ञवल्क्यो गुरुवचनपालनाय ततोऽधीतं वेदं सद्योवान्तवान् । अन्ये वैशम्पायनशिष्यास्तित्तिरिरुपं धृत्वा याज्ञवल्क्येन वान्तं वेदं गृहीतवन्तः । स एवायं वान्तगृहीतो वेदः कृष्णयजुर्वेदः ।
वैशम्पायने कुपिते ततोऽधीतं वेदं विसृज्य याज्ञवल्क्यः पुनर्वेदाधिगतये सूर्यमाराधयामास, ततश्च वेदमापततोऽयं वेदः शुक्लयजुर्वेदनाम्नाऽप्रथत । अनयोर्वेदयोर्महदन्तरम् । शुक्लयजुर्वेदे विनियोगवाक्यरहिताः केवला मन्त्रा विद्यन्ते, कृष्णयजुर्वेदे तु विनियोग वाक्यानि मन्त्राश्च । अतोऽमिश्रितरूपतया शुक्लयजुर्वेदः, मिश्रितरूपतया च कृष्णयजुर्वेद इति संज्ञा जातेत्यपि लोकाः कथयन्ति ।
सोऽयं यजुर्वेदः ४० अध्यायान्, ३०३ अनुवाकान्, १९७५ कण्डिका (मन्त्रान्), २९६२५ शब्दान्, ८८८७५ अक्षराणि च बिभर्ति । अस्य वेदस्य प्रथमेऽध्याये दर्शपौर्णमासौ, द्वितीये पिण्डपितृयज्ञः, तृतीयेऽग्निहोत्रं चातुर्मास्येष्टिः, चतुर्थाध्यायादष्टादशाध्यायपर्यन्तम् अग्निः चयनम्, उखाभरणम्, चितयः रुद्रहः, शतरुद्रियम् वसोर्धारा, राष्ट्रभृच्च । एकोनविंशतितमाध्यायात् परिशिष्टमारभ्यते, विशे एकविंशे च सोमसम्पादनविधिः, तदनु पञ्चविंशतिपर्यन्तमश्वमेधः ततः शेषे भागे पुरुषमेधसर्वमेधपुतृमेधादिविवरणञ्च प्रपञ्चितम् । अन्तिमश्चाध्याय ईशावास्योपनिषद्रूपः ।
शुक्लयजुर्वेदस्य वाजसनेयिसंहिता कथ्यते । तादृशनामकरणे बीजं त्विदं कथ्यते यत् याज्ञवल्क्येनाराधितः सूर्यो वाजी भूत्वा तस्मै वेदं प्रोक्तवान् अतस्तदुक्ता संहिता वाजसनेयी संहिता समाख्याता । शुक्लयजुर्वेदस्य माध्यन्दिनशाखा कण्वशाखा चेति द्वे शाखे । प्रथमा उत्तरभारते प्राप्यते, द्वितीया च महाराष्ट्रे । अनयोः शाखयोः संहिते भिन्ने सत्यावपि स्वल्पमेव भेदं धारयतः , बहुष्वंशेषु तुल्यता वर्त्तते । कृष्णयजुर्वेदस्य चतस्रः शाखा-प्राप्यन्ते –
- तैत्तिरीयशाखा –इयं प्रधानशाखा, अत्र सप्तखण्डाः, ते च खण्डाः अष्टकशब्देन काण्डशब्देन च व्यवह्रियन्ते । प्रतिकाण्डं कतिपयेऽध्याया, ये प्रपाठकनाम्ना ख्याताः । इमे प्रपाठका बहुष्वनुवाकेषु विभक्ताः सन्ति ।
- मैत्रायणीसंहिता इमे द्वे अपि संहिते तैत्तिरीय –संहितामनुकुरुतः,
- काठकसंहिता केवलं क्रमे यत्र तत्र पार्थक्यं विद्यते ।
आध्वर्युकर्मसम्पादनाय यजुषां संकलनं यत्रास्ति सा यजुर्वेदसंहिता इत्युच्यते । यजुष् शब्दस्य व्याख्या भिन्नभिन्नरूपेण भवति । यथा- अनियताक्षरावसानो यजुः, गद्यात्मको यजुः,शेषे यजुश्शब्द इत्यादयः । परन्तु एतेषां तात्पर्यं एकमेव भवति यत् ऋग् सामादिभ्यः भिन्नानां गद्यात्मकमन्त्राणां अभिधानमेव यजुः ।
यजुर्वेदस्य विभागः[सम्पादयतु]
यजुर्वेदः द्विधा विभज्यते । यथा –शुक्लयजुर्वेदः, कृष्णयजुर्वेदश्चेति । तत्र ब्रह्मसम्प्रदायस्य प्रतिनिधिः कृष्णयजुर्वेदो भवति , आदित्यसम्प्रदायस्य प्रतिनिधिश्च शुक्लयजुर्वेदोऽस्ति ।शुक्लयजुर्वेदस्य मन्त्रसंहिता वाजसनेयीसंहिता इत्युच्यते । कृष्णयजुर्वेदस्य संहिता च मैत्रायणीसंहिता इति कथ्यते ।
आर्याणां कुरुषु अधिनिवेशकाले संग्रथितो यजुर्वेद इति अभिप्रायः । यजुर्वेदस्य अध्वरवेद इति नामान्तरमस्ति । यजुषः एकोत्तरशतं शाखाः सन्ति इति पतञ्जलिः प्रपञ्चहृदयकारः च प्रस्तौति । वाजसनेयापरनाम कृष्णयजुवेदः गद्यपद्यात्मा । यदीया रचना विश्ववश्या देदीप्यते ।
यजुर्वेदस्य शाखाः[सम्पादयतु]
वायुपुराणानुसारं यजुर्वेदस्य ८६ शाखाः भवन्ति । चरणव्यूहाधारेणा अस्य ४३ शाखाः भवन्ति । पतञ्जलिमहाभाष्यकारेण अस्य एकशतशाखाः सन्तीति स्वीक्रियते । शुक्लयजुर्वेदस्य प्रधानशाखाद्वयं वर्त्तेते । यथा –माध्यन्दिनशाखा, काण्वशाखा च । कृष्णयजुर्वेदस्य चतस्रः शाखाः प्रधानाः भवन्ति । यथा – तैत्तिरीयशाखा, मैत्रायणी शाखा, कठशाखा, कपिष्ठलकठशाखा च ।
यजुर्वेदस्य पदकाराः[सम्पादयतु]
माध्यन्दिनसंहितायाः पदपाठस्तु बम्बईनगर्यां मुद्रितः अभवत्।[१] किञ्च काण्वसंहितायाः पदपाठस्तु अद्याविधि अमुद्रित एवाऽस्ति । अस्य रचयिता अप्यज्ञात एवेति । तैत्तिरीयसंहितायाः पदपाठकारस्य नाम अात्रेयोऽस्ति । अस्य निर्देशः भट्टभास्करेण कृतः स्वकीयस्य ‘तैतिरीयसंहितायाः' भाष्यस्य प्रारम्भे एव । यथा - 'उखश्चात्रेयाय ददौ येन पदविभागश्चक्रे' इति। अतः 'काण्डानुक्रमण्यां' पदकाररूपेण अत्रेयस्य चर्चा वर्तते ।[२] बौधायनगृह्यसूत्रे ( ३॥९॥७ ) अपि ऋषितर्पणस्य अवसरे पदकारः आत्रेय-तर्पणस्य अप्युल्लेखो वर्तते । 'आत्रेयाय पदकाराय॥' अयमात्रेयः शाकल्यस्य (ऋग्वेदस्य पदकारः) समकालिकः मन्यते ।
पश्यतु[सम्पादयतु]
शुक्ल यजुर्वेदः मुख्यतया यज्ञस्य कृते एव अस्ति ।
- ↑ https://archive.org/details/suklayajurveda
- ↑ ‘यस्याः पदकृदात्रेयो वृत्तिकारस्तु कुण्डिनः ॥'


text:
Shree Ganapati Atharvasheersham
. श्री गणपति अथर्वशीर्षम
ॐ नमस्तॆ गणपतयॆ । त्वमॆव प्रत्यक्शं तत्वमसि । त्वमॆव कॆवलं कर्तासि । त्वमॆव कॆवलं धर्तासि । त्वमॆव कॆवलं हर्तासि । त्वमॆव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि । त्वं साक्षादात्मासि नित्यम ॥ ऋतं वच्मि । सत्यं वच्मि ॥
अवत्वं माम । अव वक्तारम । अव श्रॊतारम । अव दातारम । अव धातारम । अवानूचान मम शिष्यम । अव पश्चात्तात । अव पुरस्तात । अवॊत्तरात्तात । अव दक्षिणात्तात । अव चॊर्ध्वात्तात । अवाधरात्तात । सर्वतॊ मां पाहि पाहि समंतात ॥
त्वं वांङ्मयस्त्वं चिन्मय: । त्वमानंदमयस्त्वं ब्रह्ममय: । त्वं सच्चिदानंदा द्वितीयॊसि । त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वं ज्ञानमयॊ विज्ञानमयॊसि ।
सर्वं जगदिदं त्वत्तॊ जायतॆ । सर्वं जगदिदं त्वत्तस्तिष्ठति । सर्वं जगदिदं त्वयिलय मॆष्यति । सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्यॆति । त्वं भूमिरापॊ नलॊ निलॊ नभ: । त्वं चत्वारि वाक्पदानि ॥
त्वं गुणत्रयातीत: । त्वं दॆहत्रयातीत: । त्वं कालत्रयातीत: । त्वं मूलाधारस्थितॊसि नित्यम । त्वं शक्तित्रयात्मक: । त्वां यॊगिनॊ ध्यायंति नित्यं । त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं त्वं रुद्रस्त्व मिंद्रस्त्वं वायुस्त्वं सूर्यार्स्त्वं चंद्रमास्त्वं ब्रह्म भूर्भुव: स्वरॊम ॥
गणादिं पूर्व मुच्चार्य वर्णादीं स्तदनंतरम । अनुस्वार: परतर: । अर्धॆंदुलसितं । तारॆण ऋद्धं । ऎतत्तव मनुस्वरूपम । गकार: पूर्व रूपम । अकारॊ मध्यम रूपम । अनुस्वारश्चांत्य रूपम । बिंदुरुत्तर रूपम । नाद: संधानम । सवहिता संधि: । सैषा गणॆश विद्या । गणक ऋषि: । निचर्द्गायत्री छंद: । श्री महागणपतिर्दॆवता । ऒं गम गणपतयॆ नम: ।
ॐ ऎकदंताय विद्महॆ वक्रतुंडाय धीमही । तन्नॊ दंति: प्रचॊदयात ॥
ऎकदंतं चतुर्हस्तं पाशमं कुशधारिणं । ऋदं च वरदं हस्तैर्भिभ्राणं मूषकध्वजं । रक्तं लंबॊदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससं । रक्त गंधानु लिप्तांगं रक्त पुष्पै: सुपूजितं । भक्तानुकंपिनं दॆवं जगत्कारण मच्युतम । आविर्भूतं च सृष्ट्यादौ प्रकृतॆ पुरुषात्परं । ऎवं ध्यायति यॊ नित्यं स यॊगी यॊगिनां वर: ॥
नमॊ व्रातपतयॆ नमॊ गणपतयॆ नम: प्रमथपतयॆ नमस्तॆ अस्तु लंबॊदरायैकदंताय विघ्नविनाशिनॆ शिवसुताय श्री वरदमूर्तयॆ नम: ॥
ऎतदथर्वशीर्षं यॊ धीतॆ । स: ब्रह्म भूयाय कल्पतॆ । स सर्वत: सुख मॆधतॆ । स सर्व विघ्नैर् न बाध्यतॆ । स पंच महापापात प्रमुच्यतॆ । सायमधीयानॊ दिवसकृतं पापं नाशयति । प्रातरधीयानॊ रात्रिकृतं पापं नाशयति । सायं प्रात: प्रयुंजानॊ अपापॊ भवति । धर्मार्थ काम मॊक्षं च विंदति । इदमथर्वशीर्षमशिष्याय न दॆयं । यॊ यदि मॊहात दास्यति स पापियान भवति । सहस्रावर्तनात यं यं काममधीतॆ } तं तमनॆन साधयॆत ॥
अनॆन गणपतिर्मभिषिंचति । स वाग्मी भवति । चतुर्थ्यामनश्नंजपति स विद्यावान भवति । इत्यथर्वण वाक्यं । ब्रह्माद्याचरणं विद्यान्नभिभॆति कदाचनॆति ॥
यॊ दूर्वांकुरैर्यजति स वैश्रवणॊ पमॊ भवति । यॊ लार्जैर्यजति स यशॊवान भवति । स मॆधावान भवति । यॊ मॊदक सहस्रॆण यजति । स वांछितफलमवाप्नॊति । य: साज्य समिद्भिर्यजति । स सर्वं लभतॆ स सर्वं लभतॆ ॥
अष्टौ ब्राह्मणान सम्यग ग्राहयित्वा सूर्यवर्चस्वी भवति । सुर्य ग्रहॆ महानद्यां प्रतिमा सन्निधौ वा जप्त्वा सिद्धमंत्रॊ भवति । महा विघ्नात प्रमुच्यतॆ । महा दॊषात प्रमुच्यतॆ । महा पापात प्रमुच्यतॆ । महा प्रत्यवायात प्रमुच्यतॆ । स सर्व विद्भवति स सर्व विद्भवति । य ऎवं वॆदा । इत्युपनिषद ॥
ॐ सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सहवीर्यंकर वावहै तॆजस्विनावधी तमस्तु माविध्विषावहै ॥ ऒम शांति: शांति: शांति: ॥


text:
जगदीश शेट्टर्
जगदीश शिवप्प शेट्टर् कर्णाटाकस्य उत्तरभागस्य प्रजाप्रतिनिधिः, २०वर्षाणि न्यायवादिनः वृत्तिं परिपालितवान्,भारतीयजनतापक्षस्य समर्थः नेता, भूतपूर्वकरमन्त्री, सद्यः कर्णाटकस्य मुख्यमन्त्री अस्ति । विद्यार्थिजीवने अखिलभारतीयविद्यार्थिपरिषदः सक्रियसदस्यः सर्वदा नयकत्वगुणयुतः, सामाजिकसङ्घर्षेषु अपि भागं स्वीकारोति । राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य दृढानुयायी हिन्दुत्वस्य परमाभिमानी अस्ति । क्रि.श. १९९०तमवर्षतः भा.ज.प.मध्ये सक्रियकार्यकर्ता सन् क्रि.श. ११९४तः कर्णाटकस्य राजतन्त्रे विशिष्टं स्थानं मानं च रक्षितवान् ।
अन्तर्विषयाः
बाल्यं शिक्षा च[सम्पादयतु]
जगदीश शेट्टर् क्रि.श. १९५५तमवर्षस्य देसेम्बर्मासस्य सप्तदशमे दिने भारतस्य कर्णाटकरज्यस्य बागलकोटेमण्डलस्य बादामी इति उपमण्डलस्य करूरुग्रामे अजायत । अस्य पिता शिवप्प शिवमूर्ति शेट्टर् माता बसवण्णेम्मा च । एतेयोः दम्पत्योः चतृषु अपत्येषु ज्येष्टपुत्रः जगदीशः । अस्य द्वौ अनुजौ एका अनुजा च सन्ति । क्रि.श. १९८४तमे वर्षे शिल्पा इति कन्यां परिणीतवान् । फलरूपेण प्रशान्तः, सङ्कल्पः इति पुत्रौ अभवताम् । ज्येष्ठपुत्रस्य जगदीशस्य सर्वविधगुरुः पिता शिवप्पः एव । पितृव्यः सदाशिवः अपि गुरुस्थाने आसीत् । धारवाडमण्डलस्य हुब्बळ्ळिनगरस्य बासल् मिशन् शालायां प्राथमिकशिक्षा प्रौढशिक्षा च सम्पन्ना । तस्मिन् एव नगरे जे.बि.कामर्स महाविद्यालये बिकां पदवीं प्राप्तवान् । पश्चात् धारवाडनगरस्य कर्णाटकविश्वविद्यालयतः स्नातकोत्तरपदवीं प्राप्य जे.एस्.एस्.सक्रि अधुनिकन्यायमहाविद्यालये एल्.एल्.बि.पदवीम् अधीतवान् ।
वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
जगदीशा शेट्टर् पश्चान् हुब्बळिमध्ये एव २०वर्षाणि न्यायवादिनः वृत्तिं परिपालतवान् । न्यायवादी पिता एस्.एस्.शेट्टर् एव जगदीशस्य वृत्तिजीवनस्य प्रेरकशक्तिः । अस्य पिता निरन्तरं पञ्चवारं हुब्बळ्ळिधारवाडपत्तनयोः पुरप्रभुः अभवत् । जनसङ्घः इति पक्षद्वारा द्विवारम् अस्याः पुरसभायां पूज्यमहापौरः आसीत् । हुब्बळ्ळिनगरस्य नगरसहरारीवित्तकोशस्य निदेशकः ५०वर्षाणि आसीत् । जगदीशास्य प्रितृव्यः सदाशिव शेट्टर् क्रि.श. १९६७तमे वर्षे हुब्बळ्ळिनगरस्य विधानसभासदस्यः भूत्वा दक्षिणभारते प्रथमवारं जनसङ्घस्य प्रतिनिधिरभवत् । एतावति राजनीतिपृष्टभूमियुक्ते कुटुम्बे संवृद्धः जगदीशः छात्रजीवनकाले एव अखिलभारतीयविद्यार्थिपरिषदि सक्रियः अभवत् । सर्वेषु विचारेषु नायकत्वं प्राप्नोति स्म । नकेवलं शैक्षणिकक्षेत्रे प्रत्युत सामाजिकसङ्घर्षेषु अपि उन्मुखी आसीत् ।
राजनीतिप्रवेशः[सम्पादयतु]
अनेन सह राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य सक्रियकार्यकर्ता अभवत् । तेन माध्यमेन एव भारतीयजनतापक्षं (भा.ज.प) प्रविश्य क्रि.श. १९९०तमे वर्षे हुब्बळ्ळिधारवाडयमलनगरस्य भा.ज.प.घटकाध्यक्षः अभवत् । निरन्तरं चत्वारि वर्षाणि एतत् पदं परिपालितवान् । तस्य सामर्थ्यं ज्ञात्वा पक्षवरिष्टाः क्रि.सा. १९९४तमे वर्षे भा.ज.पक्षस्य धारवडमण्डलस्य अध्यक्षत्वेन न्ययोजयत् । जगदीशशेट्टर्वर्यस्य राजतन्त्रजीवने परिवर्तनं क्रि.श. १९४४तमवर्षस्य निर्वाचनस्य परिणामेन आनीतम् । तस्मिन् विधानसभानिर्वाचने हुब्बळ्ळिग्रामीणक्षेत्रतः जगदीशः १६सविरमतनाम् अन्तरेण विजयम् आप्नोत् । तद्दिनादारभ्य अद्यपर्यन्तं राजतन्त्रजीवने परावर्त्य न दृष्टवान् एव । तदारभ्य अद्यपर्यन्तम् एतेन कारणेन एव हुब्बळ्ळीग्रामीणक्षेत्रं भा.ज.पक्षस्य सुदृढकोटः एव अस्ति । विधनसभासदस्यत्वेन प्रजाप्रशंसाभाक् जगदीशः क्रि.श. १९९६तमे वर्षे भा.ज.पक्षस्य राज्याध्यक्षः अभवत् । क्रि.श. १९९९तमे वर्षे सम्भूते विधानसभानिर्वाचने २५सहस्रमतानाम् अन्तरेण विजयं प्राप्य विधानसभासदस्यः अभवत् । विधानसभायाः प्रतिपक्षस्थने समारूढः प्रशासनपक्षस्य निदेशयन् अनेकानि समाजोपयोगिकार्णाणि कारितवान् । तत्रापि विशेषतः निर्लक्षितस्य उत्तरकर्णाटकस्य ग्रमाणाम् अभिवृद्धये प्रायतत । क्रि.श. २००४तमे वर्षे २६मतानाम् अन्तरेण जित्वा विधनसभासदस्यः अभवत् । एतावतिकाले पर्याप्तां राजनीतिपरिणतिं प्राप्य क्रि.श. २००५तमे वर्षे पक्षस्य राज्याध्यक्षः अभवत् । क्रि.श. २००६तमे वर्षे जनतादलमिति पक्षेणसह संयुक्तसर्वकारे करविभागस्य मन्त्री अभवत् । क्रि.सा. २००८तमे वर्षे निर्वाचने स्वक्षेत्रस्य जनप्रियविधानसभासदस्यः भूत्वा अनिच्छान् अपि विधानसभाध्यक्षः अभवत् । नूतनविधानसभासदस्यानां कृते प्रशिक्षाकार्यागरम् अयोजितवान् । तस्मिन् कार्यक्रमे भूतपूर्वं राष्ट्रपति बहुजनप्रियम् अब्दुल् कलामस्य अयोजितवान् । तत् पश्चात् क्रि.श.२००९तमवर्षतः २०१२तमवर्षस्य जून् १२पर्यन्तं कर्णाटकराज्यस्य ग्रामीणाभिवृद्धेः पञ्चायतराज्यस्य सचिवः अभवत् ।
राजनीतियशसः सोपानानि[सम्पादयतु]
-
- अखिलभारतविद्यार्थिपरिषदि सक्रियसेवा ।
- राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य (आर्.एस्.एस्.) सदस्यः ।
- क्रि.श. १९९०तमवर्षे पक्षस्य हुब्बळ्ळिग्रामीणघटकस्य अध्यक्षः ।
- क्रि.श. १९९४तमवर्षे धारवडमण्डलस्य भा.ज.प.अध्यक्षः ।
- क्रि.श. १९९६तमवर्षे भा.ज.प. राज्याध्यक्षः ।
- क्रि.श. १९९९तमवर्षे विधानसभाप्रतिपक्षनेता ।
- क्रि.श. २००५तमवषे भा.ज.प.राज्याध्यक्षः ।
- क्रि.श. २००६तमवर्षे कर्णाटकसर्वकारस्य करविभागसचिवः ।
- क्रि.श. २००८तमवर्षे कर्णाटकस्य विधानसभाध्यक्षः ।
- क्रि.श. २००९तमवर्षे कर्णाटकस्य ग्रामीणाभिवृद्धिसचिवः ।
- क्रि.श. २०१२तमवर्षे कर्णाटकस्य मुख्यमन्त्री ।


text:
वरङ्गलमण्डलम्
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
आन्ध्रप्रदेशराज्ये अत्यन्तं चारित्रकप्राधान्यतां याति इदं वरङ्गल् मण्डलम् (Warangal district)। यादवाः,चालक्याः,शातवाहनाः, राष्टकूटाः,काकतीयाः बहमनीवंशजाः, दिल्लीसुल्तानजनाः, मोगलायिनः, गोल्कोण्डनवाब् पालकाः, एतन् प्रदेशं पर्यपालयन् । काकतीयानां पालने अत्यन्तम् उच्चस्थितिं गतमिदं मण्डलम् आन्ध्रवैभवं शिल्पकला संस्कृतिः इत्येतेषां द्वारा दिशः व्यापृताः । १९५३ तमे वर्षे करीम्नगर्,नल्गोण्डामण्डलाभ्यां केचन प्रदेशाः मण्डलेस्मिन् संयोजिताः । १९७५ तमे वर्षे खम्मं मण्डलात् वरङ्गल् मण्डलं पृथक्कृतम् ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
अस्य मण्डलस्य प्राच्यां खम्मं मण्डलम्, पश्चिमे मेदक्, उत्तरे करीम्नगरं, दक्षिणे च नल्गोण्डा, खम्मं मण्डले सीमायां वर्तन्ते । २९% भूभागः अटवीमयः विद्यते । एटूरुनागारं इत्यस्य समीपे वन्यमृगसंरक्षणकेन्द्रमेकं १००० कि.मी.मितं विस्तृतम् । २४५० कि.मी. मिते विस्तीर्णे अङ्गारनिक्षेपाः लब्धाः । आलेरु, मुन्नेरु, पालेरु इत्याख्याः उपनद्यः प्रवहन्ति । नैऋति ऋतुप्रभावात् वृष्टिः सम्भवति ।
वाणिज्यम्[सम्पादयतु]
एटूरुनागारं इत्यस्मिन् प्रान्ते आन्ध्रप्रदेशरेयान्स् लिमिटेड् कर्मागारः, वरङ्गल् प्रान्ते च सस्यपरिशोधनाकेन्द्रं कार्यं कुर्वन्ति । १८८६ तमे वर्षे इदम्प्रथमतया रेल् मार्गः निर्मितः । वस्त्रवयने, लोहविग्रहाणां निर्माणे च मण्डलस्य ख्यातिः वर्तते । काकतीयविश्वविद्यालयः, प्रान्तीयतान्त्रिकमहाविद्यालयः, वैद्यमहाविद्यालयः च विद्यन्ते ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
ओरुगल्लु दुर्गम्, सहस्रस्थम्भदेवालयः, रामप्पदेवालयः, पाकाल, लक्कवरं रामप्पस्वयंभू देवालयः, पद्माक्षी देवालयः इत्यादीनि प्राचीननिर्माणानि बहूनि विराजन्ते । इमानि अवश्यं वीक्षणीयानि ।


text:
बेकल् दुर्गम्
बेकल् कोटे- केरळराज्ये कन्नडध्वजः (०४९९)
एतत् उत्तरकेरळप्रदेशे स्थितम् अरब्बीसागरतीरे प्रसिद्धं प्रवासिधाम अस्ति । अत्र बिदनूरुशिवप्पनायकेन बलिष्ठशिलाभिः निर्मितं दुर्गमस्ति । एतत् क्रिस्ताब्दे १६४५ तः १७०० वर्षसमये निर्मितमस्ति । अत्र प्राकृतिकं सौन्दर्यम् अपूर्वमस्ति । अत्र वर्णमयनौकाभिः दुर्गदर्शनम् अविस्मरणीययात्रा भवति । शिलापर्वतारोहणं कृत्वा अपि दुर्गदर्शनं कर्तुं शक्यते । एतत् साहासिकमनोभाववताम् एव शक्यम् अस्ति । प्रवेशद्वारं १००० पादपरिमित्तोन्नतं, ३० पादपरिमितविस्तारवत् च अस्ति । गजानां सुलभतया प्रवेशः शक्यः अस्ति । अतः अस्य महाद्वारस्य गजद्वारमिति नाम आगतमस्ति । पदातीनाम् अन्यत् द्वारमस्ति । अन्तर्भागे सैनिकानां स्थानानि, विविधानि दर्शनीयस्थानानि राजकुलदैवस्य हनुमतः मन्दिरं च सन्त्ति । अत्र मन्दिरे भक्तेभ्यः मधुरं जलं पृथुकान् च यच्छन्ति । एतत् अतीव शुध्दम् उन्नतप्रदेशे स्थितं दुर्गमस्ति । एतत् दुर्गं विंशतिहेक्टर्र् विस्तृतम् अस्ति । गोलाकारेण निर्मितं दुर्गगोपुरं २००पादपरिमितोन्नते स्थाने अस्ति । अत्र सुरङ्गमार्गः शिलामण्डपाः च दर्शनीयानि सन्ति । अत्र सूर्योदयस्यस्य सूर्यास्तस्य च दृश्यवैभवं विश्वप्रसिध्दम् अस्ति । पर्वतशिखरेषु सूर्योदयः, सागरे च सूर्यास्तः अत्यन्तं रमणीयं भवन्ति । नौकायानेन दुर्गदर्शनव्यवस्था अस्ति । बेकल् बीच्, अपि प्रवासिजनानाम् आकर्षकस्थानम् अस्ति । एतत् स्थलं कर्णाटककेरळराज्ययोः सङ्गमक्षेत्रमिव अद्यापि प्रसिद्धम् अस्ति । अनेकानि वसतिगृहाणि अत्र सन्त्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
मङ्गळूरुतः ५० कि.मी । कासरगोडुतः १४ कि.मी. । पाळ्ळिकेरे समीपे सागरतीरे बेकलदुर्गम् अस्ति । राष्ट्रियराजमार्गात् (सं -१७ ) १६. कि.मी दूरेऽस्ति । कण्णानूर् तः ५५ कि.मी । दक्षिणकोटिकुलम् धूमशकटनिस्थानतः समीपे अस्ति


text:
दैनिक प्रार्थना ....
उच्चारण की कुछ गलतियों के लिए क्षमा प्रार्थी हूँ ,
(भविष्य में सुधार करने पर फ़िर इस प्लेयर को बदला जा सकेगा)
हरि: ऊँ ! हरि: ऊँ !! हरि: ऊँ !!!
ब्रम्हानन्दं परमसुखदं केवलं ज्ञानमूर्तिम्,
द्वन्द्वातीतं गगनसदॄशं तत्वमस्यादिलक्ष्यम्।
एकं नित्यं विमलमचलं सर्वधीसाक्षीभूतम्,
भावातीतं त्रिगुणरहितं सद् गुरूं तं नमामि॥
कर्पूरगौरं करूणावतारं संसारसारं भुअजगेन्द्रहारं,
सदावसन्तं ह्रदयारविन्दे भवं भवानीसहितं नमामि॥
नीलाम्बुजश्यामलकोमलांगं, सीतासमारोपितवामभागम्।
पाणौ महासायक चारूचापं, नमामि रामं रघुवंशनाथम्॥
वसुदेवसुतं देवं कंसचाणूरमर्दनम्।
देवकीपरमानन्दमं कॄष्णं वन्दे जगद् गुरूम्॥
मूकं करोति वाचालं पंगुं लन्घयते गिरिम्।
यत्कॄपा तमहं वन्दे परमानन्दमाधवम्॥
ईशावास्यमिदं सर्वं यत् किं च जगत्यां जगत्।
तेन त्यक्तेन् भुंजीथा: मा गॄध: कस्यस्विद्धनम्॥
प्रात: स्मरामि हॄदि संस्फ़ुरदात्मतत्वं
सत् चित् सुखं परमहंससगतिं तुरीयम्।
यत् स्वप्नजागरसुषुप्तमवैति नित्यं
यद् ब्रह्म् निष्कलमहं न च भूतसंघ:॥
प्रातर्भजामि मनसा वचसामगम्यं
वाचो विभान्ति निखिला यदनुग्रहेण|
यं नेति नेति वचनैर्निगमा अवोचं
स्तं देवदेवमजमच्युतमाहुरग्र्यम्॥
प्रातर्नमामि तमसः परमर्कवर्णं
पूर्णं सनातनपदं पुरूषोत्तमाख्यम्।|
यस्मिन्निदं जगदशेषमशेषमूर्तौ
रज्ज्वां भुजंगम इव प्रतिभासितं वै॥
(पूरे श्लोक तो नहीं लिख पाई हूँ,लेकिन लेकिन अनूप शुक्ला जी के कहने पर कुछ को टाईप किया है ,भविष्य में एडिट करके पूरे लिख देने की कोशिश रहेगी)


text:
।।ऐं।।
विश्वेशितुः भगवतः वरदानरूपं गोवा इति प्रथितनाम मनोज्ञराज्यम् ।
यत्रोच्छलन्ति कृतपातकपुञ्जभङ्गाः हर्ष-प्रकर्ष-सुखदा जलधेःस्तरङ्गाः।।१।।
सर्वासु दिक्षु हरिता ललिता वनालिः उच्चावचास्तरुभृतः गिरिभूमिभागाः।
श्रीमाण्डवीजलभरै रुचिराः प्रदेशाः आवर्जयन्ति सुखयन्ति विनोदयन्ति।।२।।
पक्षिव्रजाः परमदुर्लभदर्शना ये नानाप्रकारपशवश्च मनोहराङ्गाः।
ये चेष्टितैः बहुविधैर्निजदर्शकानां चेतो हरन्ति, नयनानि च रञ्जयन्ति।।३।।
रत्नाकराज्जलनिधेः खलु निर्गतानि शङ्ख-प्रवाल-मणि-मौक्तिक-रूप-भाञ्जि।
वस्तूनि यानि बहुमूल्यधराणि तानि गोवा-समृद्धिमनिशं शतशाखयन्ति।।४।।
दृश्यानि यानि रमणीयतराणि चात्र वैशिष्ट्यवत्प्रकृति निर्मितरूपवन्ति।
दृष्टुः प्रविश्य हृदि नैव बहिः प्रयान्ति तेषां परत्र तुलना कणिकाऽप्यलभ्या।।५।।
अल्पस्वरूपमपि राज्यमिदं धरित्र्यां अल्पेतरेण यशसा बहुयत्प्रसिद्धम्।
मन्ये हि तस्य वसतामिह मानवानां शिक्षा श्रमः कुशलतादिक कारणानि।।६।।
सर्वेषु सत्सु विभवेषु किल स्थलेऽत्र नूनं हि किञ्चिदिह सम्प्रति योजनीयम्।
इत्थं विचार्य बहुशः प्रभुणा कृताऽत्र दैवीगिरः सुपठनस्य नवा व्यवथा।।७।।
धन्या किलाद्य दिवसः स्मरणीयरूपः सर्वे प्रसन्नमनसः मुदिता धरित्री।।
यद् वेदपाठ-परिनिष्ठित-पण्डिताग्र्याः नार्वे-महीं पदरजोभिरिमां पुनान्ति।।८।।
तारस्वरोच्चरित-सस्वर-वेद-घोषाः येषां हि कर्णसदनेष्वतिथी भवन्ति।
भूत्वा पवित्रमतयो निजजीवने ते कीर्तेः सुखस्य शिखरं युगपत्स्पृशन्ति।।९।।
आनन्दमिश्र इति शाद्वल-केन्द्रकर्ता यः यौवनं स्वकरणीय-मखे जुहोति।
एतत्प्रयासमुदितो जगतामधीशः त्वस्मै प्रयच्छतुतरां शुभ-साध्य-सिद्धिम्।।१०।।
—पण्डित गिरिजाशङ्करमिश्रः


text:
पूरणपोलिका
पूरणपोलिका
साहित्यम् परिमाणम्
१ चणकदलम्- कंस-मितम्
२ शर्करा (अथवा गुड:)- पादोन-कंसमिता
३ कणिक: (गोधूमपिष्टम्)- सार्ध-कंसमित:
४ तैलम्- पोलिकाभर्जनाय यावदावश्यकम्
५ जातीफलचूर्णम् एलाचूर्णं च- सौरभ्यार्थं यावदावश्यकम्।
६ लवणम्- रोचनामात्रम्
उपकरणानि
पोलिकापट्ट: वेल्लनी च भ्राष्ट्रम् पूरणयन्त्रम्। स्वेदनयन्त्रम् (कूकर)
कृति:
१ चणकदलं शोधनीयं, क्षालनीयं, मृदु स्वेदनीयं च।
२ स्विन्नं दलं सुमर्दनीयम्
३ तत्र गुड: अथवा शर्करा मेलनीया।एतत् मिश्रणं पुन: मन्दाग्नौ घनीभवनं यावत् स्वेदनीयम्। एतत् पूरणम्।
४ पूरणं यदा शीतं भवति, तदा तत्र जातीफलचूर्णम् एलाचूर्णं च मेलनीयम्।पूरणयन्त्रेण (अथवा मिश्रकयन्त्रेण) मर्दयित्वा श्लक्ष्णं करणीयम्।
५ गोधूमपिष्टे ईषत् लवणं मेलनीयम्।जलेन तस्य मर्दनं करणीयम्।
६ मर्दितकणिकस्य शिथिला: पिण्डा: करणीया:।
७ प्रत्येकं पिण्डे गर्तं कृत्वा तत्र पूरणं निधाय पिण्ड: निमेलनीय:।
८ अस्य पिण्डस्य मृदुना हस्तेन पोलिका करणीया।
९ पोलिकापट्टं तिर्यक् कृत्वा पोलिका करतले स्वीकरणीया, भ्राष्ट्रे शनै: संस्थापनीया च।
१० किञ्चित् तैलं सिक्त्वा मन्दे अग्नौ भर्जनीया।
सा एषा पूरणपोलिका। दुग्धेन वा घृतेन वा सह स्वादुतरा भवति।


text:
श्वेताश्वतरोपनिषत्
श्वेताश्वतरोपनिषत् कृष्णयजुर्वेदस्य त्रयस्त्रिंशत्सु उपनिषत्सु अन्यतमा अस्ति । इमं श्वेताश्वतरशाखानां मन्त्रोपनिषत् इति श्रीशङ्कराचार्याः ब्रह्मसूत्रभाष्ये (१-१-११) उल्लिखितवन्तः सन्ति । षड्भिः अध्यायैः युक्तायाम् अस्याम् उपनिषदि ११३ मन्त्राः सन्ति । अन्तिमाध्यायस्य २१तमे मन्त्रे 'श्वेताश्वतरः स्वस्य तपःप्रभावेण दैवानुग्रहेण च ब्रह्मज्ञानं प्राप्य आत्माश्रमिणः अपि सम्यक् उपदिष्टवान्' इति लिखितम् अस्ति । तस्माद् एव अस्याः उपनिषदः नाम एवं स्यात् इति भासते । 'श्वेताश्वतर'इत्येतत् नाम प्राचीनवेदसाहित्ये अपरिचितं नाम नास्ति । श्वेत-अश्वतर - श्वेतवर्णीयः अश्वसदृशः प्राणी इत्येषः अर्थः । अयं प्राणी वैदिकयुगे अश्वः एव बहु मूल्यवान् आसीत् । श्वेतानाम् अश्वानां स्वामी श्वेताश्वश्चेत् श्वेतानाम् अश्वतराणां स्वामी श्वेताश्वतरः स्यात् ।
अन्तर्विषयाः
उल्लेखाः[सम्पादयतु]
श्रुतिषु इयम् उपनिषत् उच्चस्थाने अस्ति इत्यत्र न कोपि संशयः विद्यते । श्रीव्यासः स्वस्य ब्रह्मसूत्रेषु अस्याः नामोल्लेखं यद्यपि न कृतवान् तथापि 'श्रुत'इति स्पष्टतया निर्दिष्टवान् अस्ति । श्रुतत्वाच्च (ब्रह्मसूत्राणि-१ ४ ११) इत्येतस्य सूत्रस्य व्याख्यानकरणावसरे शङ्कराचार्यः अस्याः उपनिषदः
- न तस्य कश्चित् पतिरस्ति लोके
- न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गम्
- स कारणं करणाधिपाधिपो
- न चास्य कश्चिज्जनिता न चाधिपः ॥ ६-९ मन्त्रम् उदाहृतवान् अस्ति ।
अयं मन्त्रः सर्वज्ञः ईश्वरः एव जगत्कारणीभूतः इति सूचयति । अपि च ब्रह्मसूत्राणां चमसाधिकरणे (१-४-८) अस्याः उपनिषदः मन्त्रः विषयवाक्यं जातमस्ति ।
- अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां
- बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः ।
- अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते
जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः ॥ ४-५ जीवनस्य परिमाणस्य (उन्मानस्य) विवृण्वन् शङ्कराचार्यः स्वशब्दोन्मानाभ्याम् (२-३-२२) सूत्रस्य व्याख्यानावसरे अस्याः उपनिषदः अयं मन्त्रः उदाहृतः अस्ति -
- अङ्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपः
- सङ्कल्पाहङ्कारसमन्वितो यः ।
- बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैव
- आराग्रमात्रो ह्यपरोऽपि दृष्टः ॥ ५-८
श्रीभाष्ये अपि एताः मन्त्राः उदाहृताः सन्ति ।
कालनिर्णयः[सम्पादयतु]
अस्याः उपनिषदः कालनिर्णयः न तथा सुलभः । यतः अस्यां प्राचीनतमैः मन्त्रैः सह अर्वाचीनाः श्लोकाः अपि द्रष्टुं शक्याः । अत्रत्याः मन्त्राः ऋग्वेदे, वाजसनेयि-तैत्तिरीयसंहितासु च दृश्यन्ते । छान्दोग्य-बृहदारण्यकादिषु प्राचीनतमेषु गद्योपनिषत्सु इयं न अन्तर्भवेत् चेदपि ईशावास्य-काठक-मुण्डकादीनां पद्योपनिषदां गणे तु अन्तर्भूता इति वक्तुं शक्यम् ।
वैशिष्ट्यानि[सम्पादयतु]
हर-रुद्र-शिवादिभिः शब्दैः परमात्मनः निर्देशः[सम्पादयतु]
अनेन कारणेन इयं शैवसम्बद्धा इति निर्देशः कदाचित् क्रियते । किन्तु अयम् अभिप्रायः न समीचीनः । यतः तस्मिन् काले आगमाः न आसन् । परमात्मनः निर्देशः विविधैः शब्दैः क्रियते स्म । सर्वाणि नामानि कस्यचन विशेषगुणस्य निर्देशकम् अस्ति । हरः रुद्रः इव भगवत् (३-१४) अग्निः, आदित्यः, वायुः इत्यादिभिः शब्दैः अपि सम्बोधितः अस्ति ।
भक्तिः[सम्पादयतु]
अन्यासु उपनिषत्सु भक्तिः उपासनायाः दृष्ट्या प्रतिपादिता अस्ति । अत्र तु ऊहां विना स्पष्टरूपेण प्रतिपादिता अस्ति । षष्ठे अध्याये अन्तिमे मन्त्रे 'पराभक्तिः' इत्ययं शब्दः एव प्रयुक्तः अस्ति । शरणं प्रपद्ये इत्यादीनि पदानि अपि शरणागतिं पुष्टीकरोति ।
सगुणतायाः प्रतिपादनम्[सम्पादयतु]
भगवान् 'देवः' इति अत्र पौनःपुन्येन निर्दिष्टम् । देवः एव सृष्टिकर्ता, विश्वकर्मा, कर्माध्यक्षः, सहस्रशिरयुक्तः, सहस्राक्षी, सहस्रपात् पुरुषः सः एव । तमसः बहिः आदित्यवर्णः परमपुरुषः प्रकाशमानः अस्ति । अस्य स्वभावः एव माया । अयं मायां वशीकृतवान् महेश्वरः अस्ति । स्वस्य शक्त्या जगतः सर्जने अनुग्रहेण प्रपन्नजनानां मोक्षदाने च समर्थः अस्ति ।
साङ्ख्य-योग-प्रकृति-कपिलादिशब्दानां प्रयोगः[सम्पादयतु]
कदाचित् वेदान्तेन सह सांख्य-योगदर्शनानां समन्वयः जातः इत्येतम् अंशम् एते शब्दाः सूचयन्ति इति केचन भावयन्ति । किन्तु अस्याम् एतादृशः समन्वयः कुत्रापि न दृश्यते । अत्र 'साङ्ख्य'इत्येषः शब्दः 'सङ्ख्या'इत्यनेन उत्पन्नः अस्ति । सङ्ख्या नाम गणनम्, अवगमनम् इत्यर्थः । अस्याम् उपनिषदि एकनेमि त्रिवृत षोडशान्त पञ्चस्रोतोऽम्बु पञ्चप्राणोर्मि पञ्चावर्त... इत्यादयः गणनाः द्रष्टुं शक्याः -
- तमेकनेमिं त्रिवृतं षोडशान्तं
- शतार्धारं विंशतिप्रत्यराभिः ।
- अष्टकैः षड्भिर्विश्वरूपैकपाशं
- त्रिमार्गभेदं द्विनिमित्तैकमोहम् ॥ १-४
- पञ्चस्रोतोऽम्भुं पञ्चयोन्युग्रवक्रां
- पञ्चप्राणोर्मिं पञ्चबुद्ध्यादिमूलाम् ।
- पञ्चवर्तां पञ्चदुःखौघवेगां
- पञ्चाशद्भेदां पञ्चपर्वामधीमः ॥ १-५
अस्याम् उपनिषदि उल्लिखितः 'कपिल'शब्दः (५-६) पूर्वापराध्यैः सह यदि परिशील्येत तर्हि ज्ञायेत यत् अयं शब्दः साङ्ख्यप्रवर्तकं कपिलं न निर्दिशति इति । कपिलः नाम कनकसदृशः कपिलवर्णयुतः हिरण्यगर्भः इति - कपिलं कनक-कपिलवर्णं हिरण्यगर्भम्।
शैली[सम्पादयतु]
उपनिषदः सामान्यतह् वेदान्ततत्त्वानाम् आकराः भवन्ति । किन्तु अस्याम् उपनिषदि तानि तत्त्वानि सरसशैल्या उक्तानि सन्ति । श्वेताश्वतरह् मन्त्राद्रष्टा इत्येतत् सत्यमेव । तेनैव सह सः कश्चन रसऋषिः अपि । कवेः सृष्टाः स्वतन्त्रमन्त्राः सर्वे अपि सुन्दरकाव्यगुणैः विभूषिताः दृश्यन्ते । परमात्मा स्त्री-पुरुषरूपेण, कुमार-कुमारीरूपेण, पतङ्गशुकादिरूपेण च अत्र निरूपितः दृश्यते -
- त्वं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी ।
- त्वम् जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः ॥ ४-३
- नीलः पतङ्गो हरितो लोहिताक्षः
- तडिद्गर्भ ऋतवः समुद्राः ।
- अनादिमत्त्वं विभुत्वेन वर्तसे
- यतो जातानि भुवनानि विश्वा ॥ ४-४
प्रकृति-पुरुषयोः सम्बन्धः असदृशरूपकेन उल्लिखितं यत् तदस्ति अनन्यम् -
- अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां
- बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः ।
- अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते
- जहात्येनां भुक्तभोगामजोन्यः ॥ ४-५


text:
गुरुनानक ( Sanskrit Essay on Gurunanak )
पिता उपनयनं कर्तुम् उद्युक्तवान् । बालः नानकः यज्ञोपवीतधारणं नाङ्गीकृतवान् । " तत् तृटयति, अपवित्रं भवति, गमनसमये नैव सहागमिष्यति" इति वदति स्म। न केवलं तत्, " दयां कार्पासं कृत्वा, सन्तृप्तिं सूत्रं कृत्वा, निग्रहं बन्धनं कृत्वा ध्रीयते चेत् तदेव यज्ञोपवीतं भवति" इति स: प्रतिवदति स्म। "तादृशं यज्ञोपवीतं यः धरति सः एव दैवानुग्रहं प्राप्नोति" इति उक्तवान् । नानकस्य भार्या सुलखनी । श्रीचन्द्रः, लक्ष्मीदासश्च तस्य पुत्रौ । 'कृषिं कुरु' इति पिता प्रार्थितवान् । "मम देहक्षेत्रे मनः कृषीवलः, शीलमेव कृषिः, विनय एव जलम्, भगवद्भक्तिरेव बीजम्, सन्तृप्तिः हलः, दारिद्र्यं सीमा । प्रेम्णा पोषणं क्रियते चेत् वृक्षोप्तत्तिः भवति" इति भागवततत्त्वं ज्ञापयति स्म । "प्रतिदिनं पञ्चविषयान् प्रार्थयामि । प्रथमं सत्यं, द्वितीयं विशुध्दजीवनं, तृतीयं दैवानुग्रहं, चतुर्थं परिशुध्दं मनः,पञ्चमं दैवचिन्तनम् " इत्यवदत् । बाह्यसौन्दर्यसहितानां कर्मणामपेक्षया आत्मसौन्दर्यमेव श्रेष्ठम् । तदेव भगवतः समीपं प्रापयतीति तस्य विश्वासः। अद्वितीयः, सद्रूपः, सत्यस्वरूपः, सर्वव्यापकः, सृष्टिकर्ता, पुरुषोत्तमः, निर्भयः, निर्वैरः, कालातीतः, अभवः, स्वयंभूः, विज्ञानदाता, दयामयः इति भगवच्छब्दस्य निर्वचनं दत्तवान् स:। जातस्य हि ध्रुवो मृत्यु:। गुरुनानकः कर्तारपुरग्रामे अन्तिमसन्देशं दत्त्वा समाधिस्थितिं प्राप्तवान् । गुरुनानकः अस्माकं प्रातःस्मरणीयेषु अन्यतमः ।
Unable to find desired essay ? Get it in our Android app.
Download here


text:
भरणी
रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते भरणी । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् भरणी भवति द्वितीयं नक्षत्रम् ।
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।
अन्तर्विषयाः
आकृतिः[सम्पादयतु]
भरणी योनि त्रीणि - योनि-आकृतौ विद्यमानानि त्रीणि नक्षत्राणि ।
सम्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
ली लू ले लो - भरणीनक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्[सम्पादयतु]
- लोकस्य राजा महतो महान् हि । सुगं नः पन्थानमभयं कृणोतु ।
- यसिन्नक्षत्रे यम एति राजा । यस्मिन्नेनमभ्यर्षिचन्त देवाः ।
- तदस्य चित्रं हविषा यजाम ।
भरणीनक्षत्रस्य अधिपतिः यमः । वैदिकसाहित्ये यमः न्यायाधीशः, नियन्ता, संयमी, परमात्मा, वायुः, सूर्यपुत्रः वैवस्वतः इति च निर्दिष्टः अस्ति । तैत्तरीयब्राह्मणे एवं कथ्यते यत् यमः महान्, महत्सु महान् अस्ति । राजा अस्ति । अस्माकं मार्गं निरापदं करोति । अभयदाता अस्ति । तस्य प्रिया भरणी विश्वस्य भरणं करोति । अस्मिन् नक्षत्रे यमराजस्य राज्याभिषेकः कृतः । सः तस्मिन् नक्षत्रे आगमिष्यति । वयं भरणीनक्षत्रस्य उपासनां कुर्मः । ततः वयं कष्टेभ्यः पापेभ्यश्च मुक्ताः भवाम ।
आश्रिताः पदार्थाः[सम्पादयतु]
- याम्येऽसृक्पिशितभुजः क्रूरा बधबन्धताडनासक्ताः ।
- तुषधान्यं नीचकुलोद्भवा विहीनाश्च सत्त्वेन ॥
असृग्रक्तं पिशितं मांसं तद्भुञ्जते ये तेऽसृक्पिशितभुजो रक्तमांसादाः । क्रूराः उग्राः । वधे मारणे बन्धे ताडने कुट्टने चासक्ताः रताः । तुषधान्यं शालयः । नीचजुलोद्भवा निकृष्टवंशजाताः । ये च सत्त्वेनौदार्येण विहीना रहिताः । एते सर्वं एव याम्ये भरण्याम् ।
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
- साहसदारुणशत्रुप्रशमननिक्षेपकूपकृष्याद्यम् ।
- विषवधबन्धनदहनप्रहरणकार्याणि भरणीषु ॥
भरणीनक्षत्रे साहसकर्म, दारुणकर्म, शत्रुसंहारः, कूपखननम्, कृषिकर्म, विष-वध-बन्धन-अग्निस्थापनकार्याणि कर्तुं शक्यते ।
उग्रसंज्ञकनक्षत्राणि[सम्पादयतु]
- उग्राणि पूर्वभरणीपित्र्याण्युत्सादनाशशाठ्येषु ।
- योज्यानि बन्धविषदहनशस्त्रघातादिषु च सिद्ध्यै ॥
अथोग्राणि नक्षत्राणि तैश्च यत् कर्म कर्तव्यं तच्चाह - पूर्वत्रयं पूर्वफाल्गुनी पूर्वाषाढा पूर्वभाद्रपदा इति । प्रित्र्यं मघा । एतानि पञ्च नक्षत्राण्युग्राणि भवन्ति । तानि चोत्सादे उत्सादने । परस्यार्थादीनां नाशे । शाठ्ये शठभावे च । एतेषु कार्येषु योज्यानि । तथा बन्धे बन्धने । विषे शत्रूणां विषप्रयोगे । दहनेऽग्निदाहे । शस्त्रे शस्त्रप्रहरणे । घाते मारणे । आदिग्रहणादन्येषूपद्रवकरणेषु ज्वरातीसारोत्पादनेषु सर्वकर्मसु सिद्ध्यै सिद्ध्यर्थं योज्यानि प्रयोक्तव्यानि ।


text:
अहमदनगरमण्डलम्
अहमदनगरमण्डलं (मराठी: अहमदनगर जिल्हा, आङ्ग्ल: Ahmednagar District) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अहमदनगर इत्येतन्नगरम् । अस्मिन् मण्डले शिर्डी नामकं प्रसिद्धं साई-बाबा समाधिस्थलम् अस्ति |
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
अहमदनगरमण्डलस्य विस्तारः १७,०४८ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । क्षेत्रफलदृष्ट्या मण्डलमिदं महाराष्ट्रराज्ये प्रथमस्थाने विद्यते । मण्डलमिदं महाराष्ट्रराज्यस्य मध्यभागे वर्तते । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि बीडमण्डलम्, उस्मानाबादमण्डलं च, पश्चिमदिशि पुणेमण्डलं, ठाणेमण्डलं च, उत्तरदिशि नाशिकमण्डलम्, औरङ्गाबादमण्डलं च, दक्षिणदिशि सोलापुरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ५०१.८ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । मण्डलेऽस्मिन् उष्ण-शुष्कवातावरम् भवति । अत्र प्रवहन्त्यः मुख्याः नद्यः गोदावरी, भीमा, सीना, मुळा, प्रवरा च सन्ति । अकोला-सङ्गमनेर-उपमण्डलयोः सह्याद्रि-पर्वतावलिः वर्तते ।
ऐतिहासिकं किञ्चित्[सम्पादयतु]
मण्डलेऽस्मिन् प्रचलन्ती अगस्त्य-ऋषेः यात्रा प्रसिद्धा । पाथर्डी उपमण्डले पाण्डवकालीनाः अवशेषाः सन्ति इति जनानाम् अभिप्रायः । रामायणे घटिता जटायु-कथा अपि अत्रस्थपर्वतावलिसम्बद्धा इति कथ्यते । मण्डलस्य अस्य इतिहासः इ. स. पू. २४० तमशतकात् उपलभ्यते । तदा सम्राट्-अशोकस्य आधिपत्यमत्रासीत् । अनन्तरम् आन्ध्रभृत्य-राष्ट्रकूट-चालुक्य-देवगिरी-यादवराजानाम् आधिपत्यम् अत्रासीत् । अनन्तरम् अल्लाउद्दिनखिल्जी-मुहम्मद तुघलक्-बहमनी-मलिक अहमद-अहमद निझाम-बऱ्हाण-बहादुर शाह-हुसेन निजाम शाह-अहमद इत्येतेषां मुघलराजानाम् आधिपत्यमासीत् अत्र । मुघलराजा अहमद निजाम शाह(१४४९) इत्यस्य नामानुसारम् अस्य मण्डलस्य नाम अहमदनगरम् इति अभवत् । बाजीराव-पेशवे इत्यनेन पेशवे आधिपत्यमपि अत्र स्थापितम् । अनन्तरं मराठा-अधिपतिषु युद्धान् कारयित्वा आङ्ग्लैः स्वाधिपत्ये अयं परिसरः गृहीतः । आङ्ग्लाधिपत्ये त्रिम्बकराव डेङ्गळे इत्यस्य नेतृत्वे जनसामान्यैः आङ्ग्लाधिपत्य-विरुद्धम् आन्दोलनं कृतम् । परम् आन्दोलनस्य उन्मूलनं कृत्वा १९४७ तमवर्षपर्यन्तम् आङ्ग्लाः प्रशासनं कृतवन्तः अत्र । १५ शतके अस्य परिसरस्य समृद्ध्या अस्य तुलना बगदाद, कैरो इत्येताभ्यां नगराभ्यां सह भवति स्म । तादृग्समृद्धः आसीत् अयं परिसरः । १९४२ तमे वर्षे 'चले जाओ' आन्दोलनार्थं सरदार वल्लभभाई पटेल, पण्डित नेहरू, मौलाना आजाद, पी.सी.घोष इत्येतेषां कारावासः अहमदनगरदुर्गे अभवत् । पण्डित नेहरू इत्यनेन 'डिस्कवरी ओफ इण्डिया', डा.पी.सी.घोष इत्यनेन 'हिस्ट्री ओफ एन्शिएन्ट् इण्डिया' इति पुस्तकम् अत्रैव लिखितम् ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
अहमदनगरमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ४५,४३,१५९ अस्ति । अस्मिन् २३,४२,८२५ पुरुषाः, २२,००,३३४ महिलाः च निवसन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे २६६ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २६६ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १२.४४% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३९ अस्ति । अत्र साक्षरता ७९.०५% अस्ति ।
कृषिः उद्यमाश्च[सम्पादयतु]
आमहाराष्ट्रं यथा 'खरीप'(kharif), 'रब्बी'(rabi) इति द्विप्रकारका(वर्षे द्विवारं, ऋतुमनुसृत्य) सस्योत्पादनपद्धतिः अस्ति, तथैव अत्रापि । इक्षुः अस्य मण्डलस्य प्रमुखसस्योत्पादनम् । इक्षोः उत्पादने मण्डलमिदं अग्रगण्यम् अस्ति । यवनालः(ज्वारी), कार्पासः, तण्डुलः, 'बाजरी', 'तूर', माषः, कलायः, तमाखुः, कदलीफलम्, भूमिजम्बुकफलम्(sweet lime), द्राक्षाफलानि, जम्बीरम् इत्यादीनि अस्य मण्डलस्य अन्यानि सस्योत्पादनानि सन्ति । पर्वतीयवनेषु शाकोटकवृक्षाः सन्ति ।
मण्डलेऽस्मिन् शर्करा-उद्यमः, वस्त्रोद्यमः, खाद्यतैलनिर्माणोद्यमः, गुडनिर्माणोद्यमः, आयुर्वेदीय-ओषधनिर्माणोद्यमः, केचन अभियान्त्रिकी-उद्यमः च अत्र प्रचलति । श्रीरामपुर, कोपरगाव च शर्करा-उत्पादनस्य केन्द्रम् अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले चतुर्दश उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
१ अकोला
२ जामखेड
३ कर्जत
४ कोपरगाव
५ अहमदनगर
६ नेवासे
७ पारनेर
८ पाथर्डि
९ राहता
१० राहुरी
११ सङ्गमनेर
१२ शेवगाव
१३ श्रिगोन्दा
१४ श्रीरामपुर
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
मण्डलेऽस्मिन् अहमदनगर, कोपरगाव, श्रीरामपुर, सङ्गमनेर, वारी इत्येतेषु नगरेषु उद्यमानां केन्द्रीकरणम् अस्ति । तत्र औद्योगिकरणस्य परिणामाः दृश्यन्ते । अत्र जनानाम् आधुनिकजीवनपद्धतिः दृश्यते । मण्डलस्य पर्वतप्रदेशे 'महादेव कोळी', 'भिल्ल', 'ठाकूर', 'पारधी' इत्येताः जनजातयः निवसन्ति । तेषां विशिष्टा संस्कृतिः अस्ति । इदानीं मण्डलेऽस्मिन् शैक्षणिकसुविधाः वर्धमानाः सन्ति तथा प्रगतिः अपि । राहुरी उपमण्डलं शैक्षणिकसुविधायै महत्त्वपूर्णम् अस्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अहमदनगरमण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
- चान्द बीबी महल्
- फरीय बाग
- सलाबत् खान डोम्
- ग्रौन्ड् किला
- देवराई इत्यत्र वेङ्कटेश बालाजी देवस्थानम्
- हरिश्चन्द्रगड
- अहमदनगरम् इत्यत्र भूमिकोटः
- शनि-शिङ्गणापुर
- शिर्डी इत्यत्र साईबाबा मन्दिरम्
- 'रणगाडा' सङ्ग्रहालयः
- मढी इत्यत्र कानिफनाथ-समाधिस्थानम्
- सिद्धटेक इत्यत्र गणपतिमन्दिरम्


text:
मडिकेरी
मडिकेरी (Madikeri) कर्णाटकस्य कोडगुमण्डले विद्यमानं गिरिधाम । इदं सागरस्तरतः ३८०० पादोन्नते स्थले अस्ति । राजासीट् उद्यानं निसर्गसुन्दरं रम्यं स्थलम् । इतः सूर्यास्तदर्शनं, शालीक्षेत्राणां दर्शनं, वाटिकादर्शनम् अतीव सन्तोषाय भवति । प्रतिवर्षं राजासीटप्रदेशे फलपुष्पप्रदर्शनम् अत्युत्तमतया आयोजितं भवति । उद्यानवने सन्ध्यारागनामकः कश्चन कार्यक्रमः भवति । इदानीम् अत्र लघुधूमशकटं बालानां विनोदसञ्चाराय निर्मितम् अस्ति । मडिकेरीदुर्गम् एतिहासिकं भवनमस्ति । अत्र विशालं राजगृहं, प्राच्यवस्तुसङ्ग्रहालयः, जिल्लाकेन्द्रीयन्थालयः, कोटेगणपतिदेवालयः आकर्षकाः सन्ति ।
दुर्गस्य रचनायाः विशेषः नाम षड्कोणाकारकः तलविन्यासः । षट्कोणेषु कोत्तलु (विशेषदर्शकस्थानम्) निर्मितम् अस्ति दर्शकस्थानं वृत्ताकारकम् अस्ति । राजगृहस्य मृच्छदः आङ्ग्लैः आनीतः अस्ति । सुन्दरभवनस्य द्विस्तरीयानि तोरणानि, चतुरस्राकाराणि वातायनानि, काचकैः सम्यगलङाकृतानि सन्ति । विशालजलाशये कश्चन लघु शिलाकूर्मः अस्ति । गजाकृतयः जीवन्त्यः इव सन्ति । नगरे ओङ्कारेश्वरमन्दिरं राज्ञां मृतस्मारकाणि दर्शनीयानि सन्ति । ओङ्कारेश्वरमन्दिरं क्रिस्ताब्दे १८२० तमे वर्षे गार्थिक्-इस्लामिक् मिश्रशैल्या निर्मितम् ।
मडिकेरीतः तलकावेरी ४६ कि.मी दूरेऽसि । अत्रैव कावेर्याः उद्गमस्थानम् अस्ति । इर्प्पुजलपातम् अब्बीफाल्स् सदा जलपूर्णानि दर्शकाणाम् आनन्ददायकानि भवन्ति । कुशालनगरसमीपे कावेरीनिसर्गधाम सुन्दरम् अस्ति ।
कोडगुप्रदेशे पादचारणाय माकुट्ट, बर्पोळे, नीलं पोले प्रदेशाः अतिजनप्रियाः । इग्गुतप्प, तडियण्ड् मोळ्, चिन्ननप्प शिखरारोहणं साहसयात्रा एवास्ति । तडियण्ड् मोळ् सागरस्तरतः ५००० पादोन्नतम् अस्ति । सोमवारपेटे पुष्पगिरिः कुमारपर्वतशिखरं च पादचारणाय विशिष्टानि सन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- बेङ्गळूरुतः २६० कि.मी ।
- मैसूरुतः १३४ कि.मी
- मङ्गळूरुतः १३५ कि.मी।
वसत्याः कृते मडिकेरी भागमण्डलम् इत्यत्र व्यवस्थाः सन्ति । कुशालनगरम् इत्यादिस्थलेषु उपाहारगृहाणि सन्ति ।


text:
एरण्डसस्यम्
इदम् एरण्डसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । अस्य एरण्डस्य तैले “ग्लिसरैड्स्”, “रिसिनोल्लिक् आसिड्”, ओलिक् लिनोलिक्”, “स्टियारिक्” तथा “हैड्रोक्सि स्टियारिक्” इत्यादयः अंशाः भवन्ति । तथैव तस्मिन् तैले “रेसिन्” इत्यख्यः विषांशः अपि भवति ।
इतरभाषाभिः अस्य एरण्डस्य नामानि[सम्पादयतु]
इदम् एरण्डसस्यम् आङ्ग्लभाषया Castor अथवा Ricinus Communis इति उच्यते । हिन्दीभाषया“रेण्डी”, “एरण्ड्”, “एरण्डी” इति च उच्यते । तेलुगुभाषया “अमुडामु” इति, तमिळ्भाषया “अमणक्कम्” इति, मलयाळभाषया“चिट्टामाक्कु”, “अबणक्का” इति च उच्यते । कन्नडभाषया एरण्डसस्यं “हरळु” अथवा “औडल” इति उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य एरण्डस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
इदम् एरण्डं गृहौषधेषु महता प्रमाणेन उपयुज्यते । इदं मधुर – रसयुक्तम् । तथा च एरण्डम् उष्णवीर्ययुक्तं, गुरुः च ।
- इदम् एरण्डं वातं कफं च निवारयति ।
- एरण्डस्य अधिकेन प्रमाणेन उपयोगात् अतिसारस्य आरम्भः भवेत् ।
- कटिवेदनायां, ज्वरे, कफबाधायां च एरण्डस्य उपयोगः हितकरः ।
- एरण्डं चर्मव्याधिषु, आमवाते चापि उपयुज्यते ।
- इदम् एरण्डं मलावरोधं निवारयति । कासं, कफं, श्वासोच्छ्वासबाधां चापि अपगमयति ।
- मलबद्धतायां बालादारभ्य वृद्धपर्यन्तं सर्वेषाम् अपि अस्य एरण्डबीजस्य तैलं १ – २ चमसमितं दीयते ।
- अस्य एरण्डस्य तैलं वेदनानिवारकम् ।
- गर्भवतीनां कृते अपि एरण्डतैलं दीयते ।
- एरण्डतैलम् अत्यन्तं लेखनम् । तस्मात् उष्णसम्बद्धानां समस्यानां परिहाराय हितकरं भवति ।
- एरण्डतैलं शिरसि, पदतले च औष्ण्यस्य निवारणार्थं लेपयन्ति ।
- शुण्ठ्याः कषायेन सह एरण्डम् अपि योजयन्ति चेत् कटिवेदना, कीलवेदना इत्यादयः अपगच्छन्ति ।
- नेत्रे अवकरः पतितः चेत् एरण्डतैलस्य स्थापनेन अवकरः स्वयं बहिः आगच्छति ।
- नेत्रवेदनायाम् अपि एरण्डतैलं हितकरम् ।
- मूलव्याधिना पीड्यमानाः ज्वलनं न्यूनीकर्तुम् एरण्डतैलं “कुमारीरसेन सह योजयित्वा लेपयन्ति ।
- शिरोवेदनायां सत्याम् अपि एरण्डतैलस्य लेपनं शक्यते ।


text:
सन्धिप्रकरणम्
अन्तर्विषयाः
- १ सन्धिप्रकरणम्
- १.१ स्वरसन्धिः (अच् सन्धिः)
- १.२ व्यञ्जनसन्धिः (हल्सन्धिः)
- १.३ विसर्गसन्धिः
- २ उल्लेखः
सन्धिप्रकरणम्[सम्पादयतु]
उच्चारणसमये वर्णानाम् अत्यन्तं सामीप्यं संहिता। यत्र संहिता भवति तत्र क्वचित् वर्णव्ययः भवति। अयमेव सन्धिः।
- वर्णस्य वर्णयोः वा स्थाने यदि अन्यः वर्णः भवति सः आदेशः।
- एकेन वर्णेन सह यदि अन्यः वर्णः अपि भवति सः आगमः।
( शत्रुवत् आदेशः। मित्रवत् आगमः।)
सन्धयः त्रिविधाः १) स्वरसन्धिः २) व्यञ्जनसन्धिः ३) विसर्गसन्धिः
स्वरसन्धिः (अच् सन्धिः)[सम्पादयतु]
यत्र द्वयोः स्वरयोः संहिता तत्र सन्धिकार्यं भवति। तत्र एकस्य वर्णस्य क्वचित् आदेशो भवति क्वचित् द्वयोः वर्णयोः। अयं स्वरसन्धिः भवति।
प्रकाराः - १) सवर्णदीर्घसन्धिः २) गुणसन्धिः ३) वृद्धिसन्धिः ४) यण्सन्धिः ५) पूर्वरूपसन्धिः ६) यान्तवान्तादेशसन्धिः ७) प्रकृतिभावसन्धिः
सवर्णदीर्घसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीयसूत्रम् - अकः सवर्णे दीर्घः - अकः सवर्णे अचि परे दीर्घ एकादेशः स्यात्।
अ इ उ ऋ एतेषां वर्णानां सवर्णे परे द्वयोः वर्णानां स्थाने एकः सवर्णः दीर्घः आदिष्टः भवति। अयं सवर्णदीर्घसन्धिः।
उदा -
अल्प + अपराधः = अल्पापराधः
मुनि + इन्द्रः = मुनीन्द्रः
गुरु + उपदेशः = गुरूपदेशः
पितृ + ऋणम् = पितॄणम्
गुणसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - आद्गुणः
(ए, ओ, अर् एतेषां गुण इति नाम।) अकारस्य वा आकारस्य इकारे परे एकारः उकारे परे ओकारः ऋकारे परे अर्कारः च द्वयोः वर्णयोः स्थाने आदिष्टः भवति। अयं गुनसन्धिः।
उदा -
राम + इति = रामेति
सूर्य + उदयः = सूर्योदयः
ब्रह्म + ऋषिः = ब्रह्मर्षिः
महा + ईश्वरः = महेश्वरः
वृद्धिसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - व्रुद्धिरेचि - आदेचि परे वृद्धिरेकादेशः स्यात्।, उपसर्गादृति धातौ
(ऐ, औ, आर् एतेषां वृद्धि इति नामः।) अवर्णस्य एकारे ऐकारे च परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने ऐकारः ओकारे औकारे च परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने औकारः ऋकारे ॠकारे च परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने आर्कारः आदिष्टः भवति। अयं वृद्धिसन्धिः।
उदा -
एक + एकम् = एकैकम्
वन + औषधिः = वनौषधिः
प्र + ऋच्छति = प्रार्च्छति
देव + ऐश्वर्यम् = देवैश्वर्यम्
यण्सन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणीनीसूत्रम् - इकोयणचि - इकः स्थाने यण् स्यादचि सहितायाम्।
(य्, व्, र्, ल् एतेषां यण् इति नाम।) इ, उ, ऋ, लृ एतेषां वर्णानाम् असवर्णे स्वरे परे य्, व्, र्, ल् वर्णाः क्रमशः आदिष्टाः भवन्ति। अयं यण् सन्धिः।
उदा -
इति + आदि = इत्यादि
मधु + अरिः = मध्वरिः
पितृ + अंशः = पित्रंशः
लृ + आकृतिः = लाकृतिः
पूर्वरूपसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - एङः पदान्तादति
पदान्ते स्थितस्य एकारस्य ओकारस्य वा ह्रस्वे अकारे परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने पूर्वरूप्ः आदेशः भवति। अयं पूर्वरूपसन्धिः। (अवग्रहचिह्नम् - ऽ)
उदा -
के + अपि = केऽपि
को + अपि = कोऽपि
सो + अयम् = सोऽयम्
रामो + अवदत् =रामोऽवदत्
यान्तवान्तादेशसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - एचोऽयवायावः
ए, ओ, ऐ, औ इत्येतेषां वर्णानां स्थाने स्वरे परे अय्, अव्, आय्, आव् इत्येते आदेशाः क्रमशः भवन्ति। अयं यान्तवान्तादेशसन्धिः।
उदा -
हरे + ए = हरये
नै + अकः = नायकः
विष्णो + ए = विष्णवे
उभौ + अपि = उभावपि
प्रकृतिभावः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्
वर्णयोः यत्र सन्धिः न भवति सः प्रकृतिभावः। ईकारात्, ऊकारात्, एकारात् वा द्विवचनात् स्व्ररे परे सन्धिः न भवति। अयमं प्रकृतिभावः।
उदा -
हरी + एतौ = हरी एतौ
साधू + ऊचतुः = साधू ऊचतुः
व्यञ्जनसन्धिः (हल्सन्धिः)[सम्पादयतु]
यत्र द्वयोः व्यञ्जनयोः संहिता तत्र सन्धिकार्यं भवति। अयं व्यञ्जनसन्धिः भवति। क्वचित् व्यञ्जनाक्षरस्य स्वरे परेऽपि व्यञ्जनसन्धिः भवति।
प्रकाराः - १) श्चुत्वसन्धिः २) ष्टुत्वसन्धिः ३) जश्त्वसन्धिः ४) अनुनासिकसन्धिः ५) अनुस्वारसन्धिः ६) परसवर्णसन्धिः ७) ङमुडागमसन्धिः ८) छत्वसन्धिः
श्चुत्वसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - स्तोः श्चुना श्चुः - सकारतवर्गयोः शकारचवर्गाभ्यां योगे शकारचवर्गौ स्तः।
सकारतवर्गयोः शकारे चवर्गे च परे शकारचवर्गौ एव क्रमशः आदेशौ स्तः। अयं श्चुत्वसन्धिः।
उदा -
तत् + च = तच्च
गुणिन् + जयः = गुणिञ्जयः
मन्दास् + चरितम् = मन्दाश्चरितम्
रामस् + शेते = रामश्शेते
ष्टुत्वसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - ष्टुना ष्टुः।
सकारतवर्गयोः षकारटवर्गाभ्यां योगे षकारटवर्गौ स्तः।
उदा -
तत् + टीका = तट्टीका
रामस् + षष्टः = रामष्षष्टः
जिस् + णुः = जिष्णुः
पतत् + डयते = पतड्डयते
जश्त्वसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - झलां झशोन्ते।
पदान्ते स्थितस्य वर्गीयप्रथमाक्षरस्य स्वरे परे अथवा अनुनासिकं विहाय मृदुव्यञ्जने परे तस्य वर्गस्य तृतीयवर्णः आदिष्टः भवति। अयं जश्त्वसन्धिः।
उदा -
सत् + गुणः = सद्गुणः
प्राक् + एव = प्रागेव
षट् + एते = षडेते
अप् + धिः = अब्धिः
अनुनासिकसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - यरोनुनासिकेऽनुनासिको वा।
पदान्ते स्थितस्य वर्गीयप्रथमवर्णस्य अनुनासिकाक्षरे परे तस्य तस्य वर्गस्य पञ्चमवर्णः आदिष्टः भवति। अयं अनुनासिकसन्धिः।
उदा -
वाक् + मयः = वाङ्मयः
षट् + मुखः = षण्मुखः
चित् + मयः = चिन्मयः
उत् + नसः = उन्नसः
अनुस्वारसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - मोऽनुस्वारः।
पदान्ते विद्यमानस्य मकारस्य व्यञ्जने परे मकारस्य स्थाने अनुस्वारः आदिष्टः भवति।
उदा -
देवम् + वन्दे = देवं वन्दे
एवम् + रूपेण = एवं रूपेण
परसवर्णसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः वा पदान्तस्य।
अनुस्वारस्य वर्गीयव्यञ्जने परे तस्य वर्गस्य पञ्चमवर्णः आदिष्टः भवति। अयं परसवर्णसन्धिः।
उदा -
अं + कितः = अङ्कितः
दं + डः = दण्डः
इदं + च = इदञ्च
आनं + दः = आनन्दः
ङमुडागमसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम्।
ह्रस्वस्वरात् परं विद्यमानानां ङ्, ण्, न् एतेषां वर्णानां स्वरे परे द्वित्यं भवति। अयं ङमुडागमसन्धिः।
उदा -
वसन् + अस्ति = वसन्नस्ति
रुदन् + उपविशति = रुदन्नुपविशति
कुर्वन् + एव = कुर्वन्नेव
रुदन् + इति = रुदन्निति
छत्वसन्धिः[सम्पादयतु]
अनुनासिकं विहाय वर्गीयव्यञ्जनानां पुरतः विद्यमानस्य शकारस्य स्वरे अथवा ह्, य्, व्, र्, ल्, परे शकारस्य स्थाने छ्कारः आदिष्टः भवति। अयं छत्वसन्धिः।
उदा -
तत् + शिवः = तच्छिवः
उत् + श्वासः = उच्छ्वासः
एतत् + शास्त्रम् = एतच्छास्त्रम्
तत् + श्रुत्वा = तच्छृत्वा
विसर्गसन्धिः[सम्पादयतु]
विसर्गस्थाने सादेशेन, विसर्गलोपेन, रेफेन, उत्वेन च विसर्गसन्धयः भवन्ति।
प्रकाराः - १) सकारादेशः २) उकारादेशः ३) रेफादेशः ४) विसर्गलोपः
सकारादेशः[सम्पादयतु]
विसर्गात्परं यदि क-ख प-फ वर्णान् वर्जयित्वा कर्कशव्यञ्जनानि भवन्ति तदा विसर्गस्थाने सकारस्य आदेशः भवति।
उदा -
कः + चित् = कश्चित्
रामः + तत्र = रामस्तत्र
रामः + षष्ठः = रामष्षष्ठः
धनुः + ठङ्कारः = धनुष्ठङ्का
उकारादेशः[सम्पादयतु]
ह्रस्वाकारात् परं विसर्गः ततः परम् अकारः मृदुव्यञ्जनं वा भवेत् चेत् विसर्गस्थाने उकारः भवति।
उदा -
देवः + अयम् = देवोऽयम्
रामः + अत्र = रामोऽत्र
शिवः + वन्द्यः = शिवो वन्द्यः
रामः + जयति = रामो जयति
रेफादेशः[सम्पादयतु]
अ आ कारौ विहाय इतरेभ्यः स्वरेभ्यः परं विसर्गः ततः परं स्वरः अथवा मृदुव्यञ्जनं भवति चेत् विसर्गः रेफत्वेन परिणमते।
उदा -
गुरुः + इच्छा = गुरुरिच्छा
मुनिः + नमति = मुनिर्नमति
रविः + उदेति = रविरुदेति
वधूः + एषाः = वधूरेषा
विसर्गलोपः[सम्पादयतु]
आकारात् परं विद्यमानस्य विसर्गस्य पुरतः स्वरः अथवा मृदुव्यञ्जनं भवेत् चेत् विसर्गस्य लोपः भवति। अकारात् परं विद्यमानस्य विसर्गस्य पुरस्तात् अकारं विना इतरेषु स्वरेषु आगतेषु विसर्गः लुप्यते।
उदा -
देवाः + यान्ति = देवा यान्ति
सुराः + नम्याः = सुरा नम्याः
अर्जुनः + उवाच = अर्जुन उवाच
वेदः + इति = वेद इति
उल्लेखः[सम्पादयतु]
- संस्कृतव्याकरणप्रभा


text:
रमणमहर्षिः
आधुनिकभारतस्य महान् ऋषिः आसीत् । श्रीरमणमहर्षिः –(डिसेम्बर-३० १८७९तः –एप्रिल -१४-१९५०पर्यन्तम् ) भारते सुप्रसिद्धेषु आध्यात्मगुरुषु अन्यतमः। सः आत्मज्ञानप्राप्त्यर्थम् 'अहं कः?’ इति आत्मविचारविषयकस्य ज्ञानमेव प्रमुखं साधनम् इति बोधितवान् । अग्रे सः एव विषयः विस्तारितः भूत्वा गुरुं प्रति अथवा इष्टदेवतां प्रति शरणागतिः अपि उत्तमं साधनम् इति उक्तवान् । ये अन्यविधानानि अनुसरन्ति स्म तादृशेभ्यः साधकेभ्यः अपि सूचनां, मार्गदर्शनं च करोति स्म ।
जीवनम्[सम्पादयतु]
तस्य पूर्वतनं नाम वेङ्कडरमण-अय्यर् । तमिळ्नाडुराज्यस्य मधुरै समीपस्य तिरुचुरिग्रामे जन्म अभवत् । पिता सुब्रह्मण्यअय्यरः माता अळगम्माळ । तेषां कुटुम्बस्य चतुर्षु पुत्रेषु एषः द्वितीयः । १८७६ तमे वर्षे तन्नाम षोडशे वयसि जातस्य आत्मप्रज्ञानुभवस्य अनन्तरं शास्वतरुपेण अरुणाचलं प्रति (तिरुवण्णामलै) आगतवान् । ततः शेषायुष्यं तत्रैव यापितवान् ।
बोधनम्[सम्पादयतु]
श्री रमणमहर्षिः आत्मविचारं तन्नाम , आत्मज्ञानप्रप्त्यर्थम् 'अहं कः?’ इति विचारस्य आत्मान्वेषणविधानम् उत्तमसाधनं भवितुम् अर्हति इति विचारं बोधितवान् । एतत् विधानं 'श्री रमण नुट्रिएट्टु’, प्रबन्धे विस्तरेण विवृतवान् अस्ति । आत्मविचारकं विधानं नाम बुद्ध्यात्मक व्यायामः इति अपार्थः न करणीयः इति उक्तवान् । योग्यरीत्या कृतः आत्मविचारः 'अहम् इति संवेदनाम् अतिरिच्य चिन्तनं विना सुभद्रतया,प्रखरतया च केन्द्रीकृतं भवति इति। स्व- आत्मविचारं सः एवं विवृतवान् अस्ति- “ मम मातुलस्य गृहे प्रथमे अट्टे एकस्मिन् प्रकोष्ठे उपविष्टवान् आसम्। अहं कदाचित् एव ज्वरपीडितः भवामि स्म । आरोग्ये अन्यः कोऽपि क्लेशः न आसीत् । तथापि हठात् मम मनसि मरणस्य भयम् उत्पन्नम् । एतस्य निमित्तं आरोग्यसम्बद्धः कोऽपि हेतुः न आसीत् । भयस्य कारणम् अन्वेष्टुम् अपि मनः न प्राभवत् । अहं मरणं प्राप्नुवन् अस्मि इति भावना उत्पन्ना । यदि मरणं सन्निहितं तर्हि किं करणीयम् इति चिन्तितवान् । मरणभीत्याः आधाततः अहम् अन्तर्मुखः अभवम् । स्तब्धः अहं मनसि एव विचिन्त्य स्वगतं एवम् उक्तवान् “ इदानीं मरणं सन्निहितं, मरणम् इत्युक्ते किं स्यात्? किं नश्यति, एतत् शरीरं नश्यति’ अनुक्षणं मरणं जातमिव नटनं कृतवान् । शरीरं ह्स्तौ, पादौ साक्षात् प्रसार्य, चलनेन विना शवः इव अनुसरणं कृतवान्। एतस्य विषयस्य वास्तविकतां ज्ञातुं श्वासं अवरुद्ध्य ओष्टौ दृढीकृत्य, (अहम् इति वा अन्यः वा शब्दः कदाचित् बहिः निस्सरेत् इति कारणतः ) यथा शब्दः न भवेत् तथा पिधानं कृतवान् । तदा स्वगतम् उक्तवान् “ सत्यम् एतत् शरीरं नष्टम्, एतस्य दहनं कुर्वन्ति, शरीरस्य दहनमात्रेण अहं मृतः इति अर्थः वा? 'अहम्’ इत्याख्यम् एव शरीरं वा? तत् तु मौनं जडं च। किन्तु अहं मम व्यक्तित्वस्य सम्पूर्णां शक्तिं तथा मयि विद्यमानम् 'अहम्’ इति स्वरः भिन्नौ इत्यस्य अनुभवं प्राप्तवान् । अतः एतस्मात् शरीरात् भिन्नं चैतन्यम् (चेतनं कदापि मरणं न प्राप्नोति)। तन्नाम 'अहं’ इत्यस्य मरणं नास्ति । सर्वदा चैतन्ययुक्तं भवति । एवं चिन्त्यमानाः विचाराः, एतादृशानि चिन्तनानि वा सामान्यानि न । जीवन्ति सत्यानि इति विषयः मनसि स्फुरितः। अहम् इत्येतत् किञ्चन सत्यम्। प्रस्तुतस्थितौ अहम् इत्यनेन एकेनैव सत्यत्वं प्राप्तम् आसीत् । अपि च शरीरेण प्रज्ञापूर्वकं योजिताः अंशाः सर्वे 'अहम् 'इत्यत्र केन्द्रीकृतानि आसन् । अनुक्षणं 'अहम्’ अथवा 'आत्मा’ इत्यंशः प्रबलः सन् सर्वं चिन्तनं तत्र केन्द्रीकृतम् अभवत् । मरणस्य भयं चिरम् अपगतम् । अहं नामकः विषयः आत्मप्रज्ञायाः महापूरे विनष्टः। तदारभ्य आत्मलीनता लुप्ततां विना अनुवर्तिता। इतरे विचाराः सङ्गीतस्य नादाः इव तदा तदा आगत्य गच्छन्ति स्म। किन्तु 'अहम्’ इति विषयःमूलश्रुतिः इव अनुवर्तिता। सा इतरनादानां मूलशिला इव नादानां योजनस्य श्रुतिः अभवत्।
अद्वैतसिद्धान्तं, रमणमहर्षिणः बोधनं च[सम्पादयतु]
श्री रमणमहर्षेः बोधने तथा शङ्कराचार्यणां विस्तृतेषु अद्वैतसिद्धान्तेषु च बहुसादृशम् अस्ति तथापि केचन भेदाः भवन्ति । • अद्वैतसिद्धान्तं नकारात्मकं 'नेति, नेति (एतत् न , एतत् न ) मार्गं सूचयति। श्रीरमणमहर्षिः सकारात्मकं 'अहं कः ?’ इति विचारं सूचयति । • अद्वैतसिद्धान्तम् आत्मानं विहाय आत्मरहिताः इतरकोशाः (अन्नमयः, प्राणमयः, मनोमयः, विज्ञानमयः, आनन्दमयः च) त्यक्तव्याः इति बोधयति । रमणमहर्षिः “ अहं कः ? इति रुपस्य विचारः प्रमुखं साधनम् । मनसः शमनं कर्तुं अन्यः मार्गः नास्ति । यदि अन्यामार्गेण मनसः शमनार्थं प्रयतन्ते चेदपि तात्कालिकं शमनं जातं भवति किन्तु तस्य पुनरुत्थानं भवितुम् अर्हति” इति सूचितवान् ।
"