text:
टाइटेनियम्
अन्तर्विषयाः
संक्षिप्तचरित्रम्[सम्पादयतु]
टैटानियं लोहस्य आविष्करणं द्वौ परिशोधकौ विभिन्नसमये कृतवन्तौ । ' ग्रेगोर् '( W. Gregor ) नामकः १७९१ तमे संवत्सरे प्रथमतया प्रकटितवान् आसीत् । अनन्तरं 'क्लप्रोथ् '( Klaproth ) नामकः यवन देशस्य देवपन्थस्य टैटनजात्याः नाम उपयोज्य " टैटानियम् " इति नाम स्थापितवान् । धातुसारणी ( धातु-अनुक्रमणिका - periodic table ) मध्ये सङ्क्रमणजाति-धातुसमुदाये चतुर्थे वर्गे प्रथमलोहः अस्ति । एतस्य परमाणुसंख्या २२ एवं माध्यभारः ४८ अस्ति । एतस्य वर्गे एव भ्रातृलोहौ गोमेदातु ( zirconium ) एवं गावातु ( Hafnium ) स्तः ।
उपलब्धिः[सम्पादयतु]
भूगर्भे, नद्यौ, शिलायां, समुद्रतीरे अपि बहवः विविधखनिजरूपेण लभ्यन्ते । सर्वेषु खनिजेषु "रुटैल्" एवं "इल्मेनैट्" इति नाम्नौ प्रसिद्धौ, व्यापारस्थायि उत्पादनार्थम् अधिकतया उपयुज्यमानौ अपि च । अद्य, टैटानियं लोहस्य उत्पादनं भारत, चीन, जपान् , अमेरिका, रष्या, उक्रैन् देशा ः एव कुर्वन्ति । प्रपञ्चस्य आहत्यखनिजधनेषु भारतस्य निधिः ४०% भवति । भारत देशे खनिजाः गोवाराज्यतः ओरिस्सा / वङ्गळराज्यपर्यन्तं समुद्रतीरे लभ्यन्ते । सर्वेषु स्थलेषु खनिजनिधिः अधिकं केरळ, तमिळनाडु राज्ययोः वर्तते ।
उपयोगाः[सम्पादयतु]
अस्य लोहस्य द्वौ गुणौ प्रसिद्धौ - भारः अपेक्षया अधिकबलम् एवं संक्षारणविरोधकप्रतिक्रिया(corrosion resistance)शक्तिः । एतौ कारणेन वायुयान, क्षिपि, नौकायान, रसायनयन्त्र, उपग्रह निर्माणार्थं बहवा एतस्य उपयोगं कुर्वन्ति ।
टैटानियं लोहस्य बहु मुख्य एवम् अधिकोपयोगः तस्य मिश्रधातुरूपेण अस्ति । स्फट्यातु ( अल्युमिनियम् ), रोचातु (वनेडियम् ) एताभ्यां सह मिश्रधातु ( Ti-6Al-4V ) बहु प्रसिद्धम् । उपग्रह, क्षिपि, रसायनयन्त्र, नौकायान, वायुयानानाम् उत्पादने बहु अधिकम् उपयुज्यते ॥
टैटानियं द्विजारेयं ( titanium dioxide) (प्राणवायुना कृतं भस्म इति वक्तुं शक्यते) इति रसायनं बहु प्रसिद्धम् । श्वेताञ्जनं ( white paint ) इत्यादि रङ्गलेपनानाम् एवम् औषधानाम् उत्पादने उपयुज्यते । श्वेतीकरणप्रक्रियायां ( whitening / bleaching ) एतं जारेयम् उपयुज्य श्वेतकागितं उत्पाद्यते । सूर्यकान्तिसंग्रहण- विद्युत् शक्ति-उत्पादन ( solar power generation ) यन्त्रेषु, टैटानियं द्विजारेयम् उपयुज्यते ॥
पाली-ऎथिलीन् , पाली-प्रोपिलीन् इत्यादि प्लास्टिक् एवं कृत्रिम पदार्थानाम् उत्पादने रसायनप्रतिक्रियायां (chemical reaction) उत्पादनस्य वेगं वर्धयितुं "रासायनिकमध्यवर्ती " (आवेजक - catalyst)रूपेण अपि टैटानियं त्रिनीरेयम् एवं चतुर्नीरेयं (Titanium trichloride & tetrachloride) बहवा उपयोज्यते । टैटानियं चतुर्नीरेयं रसायनिक युद्धे अपि उपयोगकरं भवति ॥
अयसा ( iron ) सह मिश्रणं कृत्वा अयोटैटानियं मिश्रधातुः ( ferrotitanium ) उत्पादयते । एतस्य मिश्रधातोः उपयोगः निर्मलायस ( stainless steel ), चित्रायस ( alloy steel ), वज्रायस ( stainless / forging steel ) इत्यादि मिश्रित आयसान् ( titanium steels ) उत्पादने अस्ति ॥
टैटानियं लोहस्य उत्पादनप्रक्रिया एवं विधानम्[सम्पादयतु]
प्रप्रथमं लोहखनिजस्य चूर्णीकरणं ( pulverisation ) भवति । धरणीतः लभ्यते इति कारणेन टैटानियं जारेयम् अधिकं सिकतया एवम् अयोजारेयेन् मिश्रितं भविति । सिकता ( sand ) एवम् अयसरहितं कर्तुं कौकिलीयेन ( coke - carbon ) सह मिश्रणं कृत्वा भर्जनं ( roasting, frying ) कुर्वन्ति । नीरेय ( chloride ) उपयुज्य, नीरजना ( chlorination ) इति प्रक्रियया रसायनरीत्या टैटानियं द्विजारेयं , टैटानियं चतुर्नीरेयं ( titanium tetrachloride )रूपेण परिवर्तयन्ति । टैटानियं चतुर्नीरेयं द्रव्यरूपेण भवति । एतेन सह अयोत्रिनीरेयं ( फेर्रिक् क्लोरैड् - ferric chloride ), सिकतनीरेयं ( चतुर्नीरेयं - सिलिकान् टेट्राक्लोरैड् - silicon tetrachloride ) एवं स्फट्यत्रिनीरेयं ( aluminium trichloride ) अपि आगच्छति । एतानि शुद्ध टैटानियस्य उत्पादनार्थम् अवाञ्चित कल्मष पदार्थानि एव ॥
एषायाः रसायन प्रतिक्रियायाः समीकरणं ( equation ) एवमस्ति -
2FeTiO3 + 3C + 7Cl2 = 2FeCl3 + 2TiCl4 + 3CO2
अथ केवलं शुद्धटैटानियं चतुर्नीरेयम् अवश्यकम् । अतः एतस्य मिश्रणस्य पृथक् सम्बद्धराहित्यं करणीयं भवति । एतत् केवलं विभागीकरणक्वथनेन (प्रभागशः आसवन - fractional distillation) एव साध्यम् । एतत् क्वथनान्तरं, शुद्ध चतुर्नीरेयं स्वीकृत्य विविधप्रक्रियायाः उपन टैटानियं लोहः उत्पाद्यते । सप्तविधप्रक्रियाम् अन्विष्य परिशोधितवन्तः । अद्य सर्वेषु उत्पादनकेन्द्रेषु , " क्राल् प्रक्रिया " उपयुज्य एव लोहस्य उत्पादनं प्रचलति । इतरेषु , " हन्टर् प्रक्रिया " , " फ़ान् आर्केल् -डी-बोयर् प्रक्रिया " " उदजनेन् निर्जारयन प्रक्रिया " , " चूर्णातुना निर्जारयन प्रक्रिया ", " विद्युत् शक्त्या विभिन्नीकरण प्रक्रिया " इति सन्ति । नूतनतया " ऎफ़्-ऎफ़्-सी केम्ब्रिड्ज् प्रक्रिया " अपि आगता ।
क्राल् प्रक्रियायाः रसायनिक समीकरणं एवमस्ति -
TiCl4 + 2Mg = Ti + 2MgCl2 + उष्ण शक्ति


c: text/html

text:
भाग ३
३.०१
अल्पः पश्चात्.कोपो महान् पुरस्ताल्.लाभ इति अल्पः पश्चात्.कोपो गरीयान् ॥
३.०२
अल्पं पश्चात्.कोपं प्रयातस्स्य दूष्य.अमित्र.आटविका हि सर्वतः समेधयन्ति, प्रकृति.कोपो वा ॥
३.०३
लब्धम् अपि च महान्तं पुरस्ताल्.लाहम् एवं.भूते भृत्य.मित्र.क्षय.व्यया ग्रसन्ते ॥
३.०४
तस्मात् सहस्र.एकीयः पुरस्ताल्.लाभस्य_अयोगः शत.एकीयो वा पश्चात्.कोप इति न यायात् ॥
३.०५
सूची.मुखा ह्य् अनर्था इति लोक.प्रवादः ॥
३.०६
पश्चात्.कोपे साम.दान.भेद.दण्डान् प्रयुञ्जीत ॥
३.०७
पुरस्ताल्.लाभे सेना.पतिं कुमारं वा दण्ड.चारिणं कुर्वीत ॥
३.०८
बलवान् वा राजा पश्चात्.कोप.अवग्रह.समर्थः पुरस्ताल्.लाभम् आदातुं यायात् ॥
३.०९
अभ्यन्तर.कोप.शङ्कायां शङ्कितान् आदाय यायात्, बाह्य.कोप.शङ्कायां वा पुत्र.दारम् एषाम् ॥
३.१०
अभ्यन्तर.अवग्रहं कृत्वा शून्य.पालम् अनेक.बल.वर्गम् अनेक.मुख्यं च स्थापयित्वा यायात्, न वा यायात् ॥
३.११
अभ्यन्तर.कोपो बाह्य.कोपात् पापीयान् इत्य् उक्तं पुरस्तात् ॥
३.१२
मन्त्र.पुरोहित.सेना.पति.युव.राजानाम् अन्यतम.कोपो_अभ्यन्तर.कोपः ॥
३.१३
तम् आत्म.दोष.त्यागेन पर.शक्त्य्.अपराध.वशेन वा साधयेत् ॥
३.१४
महा.अपराधे_अपि पुरोहिते सम्रोधनम् अवस्रावणं वा सिद्धिः, युव.राजे सम्रोधनं निग्रहो वा गुणवत्य् अन्यस्मिन् सति पुत्रे ॥
३.१५
पुत्रं भ्रातरम् अन्यं वा कुल्यं राज.ग्राहिणम् उत्साहेन साधयेत्, उत्साह.अब्भावे गृहीत.अनुवर्तन.संधि.कर्मभ्याम् अरि.संधान.भयात् ॥
३.१६
अन्येभ्यस् तद्.विधेभ्यो वा भूमि.दानैर् विश्वासयेद् एनम् ॥
३.१७
तद्.विशिष्टं स्वयं.ग्राहं दण्डं वा प्रेषयेत्, सामन्त.आटविकान् वा, तैर् विगृहीतम् अतिसंदध्यात् ॥
३.१८
अपरुद्ध.आदानं पारग्रामिकं वा योगम् आतिष्ठेत् ॥
३.१९
एतेन मन्त्र.सेना.पती व्याख्यातौ ॥
३.२०
मन्त्र्य्.आदि.वर्जानाम् अन्तर्.अमात्यानाम् अन्यतम.कोपो_अन्तर्.अमात्य.कोपः ॥
३.२१
तत्र_अपि यथा.अर्हम् उपायान् प्रयुञ्जीत ॥
३.२२
राष्ट्र.मुख्य.अन्त.पाल.आटविक.दण्ड.उपनतानाम् अन्यतम.कोपो बाह्य.कोपः ॥
३.२३
तम् अन्योन्येन_अवग्राहयेत् ॥
३.२४
अतिदुर्ग.प्रतिष्टब्धं वा सामन्त.आटविक.तत्.कुलीन.अपरुद्धानाम् अन्यतमेन_अवग्राहयेत् ॥
३.२५
मित्रेण_उपग्राहयेद् वा यथा न_अमित्रं गच्छेत् ॥
३.२६
अमित्राद् वा सत्त्री भेदयेद् एनं - "अयं त्वा योग.पुरुषं मन्यमानो भर्तर्य् एव विक्रमयिष्यति, अवाप्त.अर्थो दण्ड.चारिणम् अमित्र.आटविकेषु कृच्छ्रे वा प्रयासे योक्ष्यति, विपुत्र.दारम् अन्ते वा वासयिष्यति ॥
३.२७
प्रतिहत.विक्रमं त्वां भर्तर्य् पण्यं करिष्यति, त्वया वा संधिं कृत्वा भर्तारम् एव प्रसादयिष्यति ॥
३.२८
मित्रम् उपकृष्टं वा_अस्य गच्छ" इति ॥
३.२९
प्रतिपन्नम् इष्ट.अभिप्रायैः पूजयेत् ॥
३.३०
अप्रतिपन्नस्य संश्रयं भेदयेद् "असौ ते योग.पुरुषः प्रणिहितः" इति ॥
३.३१
सत्त्री च_एनम् अभित्यक्त.शासनैर् घातयेत्, गूढ.पुरुषैर् वा ॥
३.३२
सह.प्रस्थायिनो वा_अस्य प्रवीर.पुरुषान् यथा.अभिप्राय.करणेन_आवाहयेत् ॥
३.३३
तेन प्रणिहितान् सत्त्री ब्रूयात् ॥
३.३४
इति सिद्धिः ॥
३.३५
परस्य च_एनान् कोपान् उत्थापयेत्, आत्मनश् च शमयेत् ॥
३.३६
यः कोपं कर्तुं शमयितुं वा शक्तस् तत्र_उपजापः कार्यः ॥
३.३७
यः सत्य.संधः शक्तः कर्मणि फल.अवाप्तौ च_अनुग्रहीतुं विनिपाते च त्रातुं तत्र प्रतिजापः कार्यः, तर्कयितव्यश् च कल्याण.बुद्धिर् उत_अहो शठ इति ॥
३.३८
शठो हि बाह्यो_अभ्यन्तरम् एवम् उपजपति - "भर्तारं चेद्द् हत्वा मां प्रतिपादयिष्यति शत्रु.वधो भूमि.लाभश् च मे द्विविधो लाभो भविष्यति, अथ वा शत्रुर् एनम् आहनिष्यति_इति हत.बन्धु.पक्षस् तुल्य.दोष.दण्डेन_उद्विग्नश् च मे भूयान् अकृत्य.पक्षो भविष्यति, तद्.विधे वा_अन्यस्मिन्न् अपि शङ्कितो भविष्यति, अन्यम् अन्यं च_अस्य मुख्यम् अभित्यक्त.शासनेन घातयिष्यामि" इति ॥
३.३९
अभ्यन्तरो वा शठो बाह्यम् एवम् उपजपति - "कोशम् अस्य हरिष्यामि, दण्डं वा_अस्य हनिष्यामि, दुष्टं वा भर्तारम् अनेन घातयिष्यामि, प्रतिपन्नं बाह्यम् अमित्र.आटविकेषु विक्रमयिष्यामि "चक्रम् अस्य सज्यताम्, वैरम् अस्य प्रसज्यताम्, ततः स्व.अधीनो मे भविष्यति, ततो भर्तारम् एव प्रसादयिष्यामि, स्वयं वा राज्यं ग्रहीष्यामिण्" बद्ध्वा वा बाह्य.भूमिं भर्तृ.भूमिं च_उभयम् अवाप्स्यामि, विरुद्धं वा_आवाहयित्वा बाह्यं विश्वस्तं घातयिष्यामि, शून्यं वा_अस्य मूलं हरिष्यामि" इति ॥
३.४०
कल्याण.बुद्धिस् तु सह.जीव्य् अर्थम् उपजपति ॥
३.४१
कल्याण.बुद्धिना संदधीत, शठं "तथा" इति प्रतिगृह्य_अतिसंदध्यात् - इति ॥
३.४२
एवम् उपलभ्य - परे परेभ्यः स्वे स्वेभ्यः स्वे परेभ्यः स्वतः परे ।
३.४२
रक्ष्याः स्वेभ्यः परेभ्यश् च नित्यम् आत्मा विपश्चिता ॥
(क्षय.व्यय.लाभ.विपरिमर्शह्)
Translation - भाषांतर
N/A

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
प्रथमोऽध्याय:
बृहदश्व उवाच ।
आसीद्राजा नलो नाम वीरसेनसुतो बली ।
उपपन्नो गुणैरिष्टै रूपवानश्वकोविद: ॥१॥
अतिष्ठन्मनुजेन्द्राणां मूर्न्धि देवपतिर्यथा ।
उपर्युपरि सर्वेषामादित्य इव तेजसा ॥२॥
ब्रम्हण्यो वेदविच्छूरो निषधेषु महीपति: ।
अक्षप्रिय: सत्यवादी महानक्षैहिणीपति: ॥३॥
ईप्सितो नरनारीणामुदार: सयंतेन्द्रिय: ।
रक्षिता धन्विना: श्रेष्ठ साक्षादिव मनु: स्वयम् ॥४॥
तथैवासीद्विदर्भैषु भीमो भीमपराक्रम: ।
शूर: सर्वगुणैर्युक्त: प्रजाकाम: स चाप्रजा: ॥५॥
स प्रजार्थे परं यत्नमकरोत्सुसमाहित: ।
तमभ्यगच्छब्र्हह्मर्षिर्दमनो नाम भारत ॥६॥
तं स भीम: प्रजाकामस्तोषयामास धर्मवित् ।
महिष्या सह राजेन्द्र सत्कारेण सुवर्चनसम् ॥७॥
तस्मैप्रसन्नो दमन: सभार्याय वरं ददौ ।
कन्यारत्नं कुमारांश्च श्रीनुदारान्महायशा: ॥८॥
दमयन्ती: दमं दान्तं दमनं च सुवर्चसम् ।
उपपन्नान्गुणै: सर्वैर्भीमीन्भीमपराक्रमान् ॥९॥
दमयन्ती तु रूपेण तेजसा यशसा श्रिया ।
सौभ्यागेन च लोकेषु यश: प्राप सुमध्यमा ॥१०॥
अथ तां वयसि प्राप्ते दासीनां समलंकृतम ।
शतं शतं सखीनां च पर्युपासच्छचीमिव ॥११॥
तत्र स्म राजतै भैमी सर्वाभरणभूषिता ।
सखीमध्येऽनवद्याङ्गी विद्युत्सौदामिनी यथा ॥१२॥
अतीव रूपसंपन्ना श्रीरिवायतलोचना ।
न देवेषु न यक्षेषु तादृग्रूपवती क्वचित् ॥१३॥
मानुषेष्वपि चान्येषु दृष्टपूर्वाथवा श्रुता ।
चित्तप्रमाथिनी बाला देवानामपि सुन्दरी ॥१४॥
नलश्च नरशार्दूलो लोकेष्वप्रतिमो भुवि ।
कन्दर्प इव रूपेण मूर्तिमानभवत्स्वयम् ॥१५॥
तस्या: समीपे तु नलं प्रशशंसु: कुतूहलात् ।
नैषधस्य समीपे तु दमयन्ती: पुन: पुन: ॥१६॥
तयोरदृष्टकामोऽभूच्छृण्वतो: सततं गुणान् ।
अन्योन्यं प्रति कौन्तेय स व्यवर्धत हृदच्छय: ॥१७॥
अशक्नुवन्नल: कामं तदा धारयितुं हॄदा ।
अन्त:पुरसमीपस्थे वन आस्ते रहोगत: ॥१८॥
स ददर्श ततो हंसाञ्जातरूपपरिष्कृतान् ।
वने विचरतां तेषामेकं जग्राह पक्षिणाम् ॥१९॥
ततोऽन्तरिक्षगो वाचं व्याजहार नलं तदा ।
हन्तव्योऽस्मि न ते राजन्करिष्यामि तव प्रियम् ॥२०॥
दमयन्तीसकाशे त्वां कथयिष्यामि नैषध ।
यथा त्वदन्यं पुरुषं न सा मंस्यति कर्हिचित् ॥२१॥
एवमुक्तस्ततो हंसमुत्ससर्ज महीपति: ।
ते तु हंसा समुत्पत्य विदर्भानगमंस्तत: ॥२२॥
विदर्भनगरीं गत्वा दमयन्तास्तदान्तिके ।
निपेतुस्ते गरुत्मन: सा ददर्श च तान्खगान् ॥२३॥
सा तानद्भुतरूपान्वै दृष्टा सखीगणावृता ।
हृष्टा ग्रहीतुं खगमांस्त्वरमाणोपचक्रमे ॥२४॥
अथ हंसा विससृप: सर्वत: प्रमदावने ।
एकैकशस्तदा कन्यास्तान्हंसान्समुपाद्रवन ॥२५॥
दमयन्ति तु यं हंसं समुपाधावदन्तिके ।
स मानुषीं गिरं कृत्वा दमयन्तीमथाब्रवीत ॥२६॥
दमयन्ति नलो नाम निषधेषु महीपति: ।
आश्विनो: सद्रुशो रूपे न समास्तस्य मानुषा: ॥२७॥
तस्य वै यदि भार्या त्वं भवेथा वरवर्णिनी ।
सफलं ते भवेज्जन्म रूपं चेदं सुमध्यमे ॥२८॥
वयं हि देवगन्धर्वमानुषोरगक्षसान् ।
दृष्टवन्तो न चास्माभिदृष्टपूर्वस्तथाविध: ॥२९॥
त्वं चापि रत्नं नारीणां नरेषु च नलो वर: ।
विशिष्टाया विशिष्टेन संगमो गुणवान्भवेत् ॥३०॥
एवमुक्ता तु हंसेन दमयन्ती विशांपते ।
अब्रवीत्तत्र तं हंसं त्वमप्येवं नले वद ॥३१॥
तथेत्युक्त्वाण्डज: कन्यां विदर्भस्य विशांपते ।
पुनरगम्य निषधन्नले सर्व न्यवेदयत् ॥३२॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
कम्प्यूटर पर संस्कृत निबंध। Computer Essay in Sanskrit
कम्प्यूटर शब्दः आंग्लभाषायाः गणनार्थकात् कम्प्यूट शब्दाद् निष्पद्यते। अतः कम्प्यूटरस्य कृते संगणक-शब्दः प्रयुज्यते। आधुनिकेषु आविष्कारेषु कम्प्यूटरस्य विशिष्टं महत्वं वर्तते। वर्तमान-युगः संगणक-युगः इति निगद्यते। संगणकेन मानव-जीवने नवीनाः क्रान्तिः विहिता। संगणकः ज्ञानविज्ञानवार्धकं यन्त्रं विद्यते। सर्वप्रथमं सांख्यिकी-कम्प्यूटरस्य निर्माणं पेनसिलवेनिया- विश्वविद्यालये 1946 ईसवीये अभवन्। तदा एतस्य भारः त्रिंशत्-टन-परिमितम् आसीत्। साम्प्रतं कम्प्यूटरः अतिद्रुतगत्या विकासं कुर्वन् लोकस्य उपयोगितां साधयति। आकार-प्रकार-दृष्टया कार्यक्षमतां चाश्रित्य कम्प्यूटरः चतुर्वर्गेषु विभाज्यते।
(1) मेन फ्रेम कम्प्यूटरः (2) मिनी कम्प्यूटरः (3) माइक्रो कम्प्यूटरः (4) सुपर कम्प्यूटरः
SHARE THIS


text:
कथा १७
ततः गत्वा पुनः तस्मात् सः राजा शिंशपातरोः ।
तम् त्रिविक्रमसेनः अंसे वीरः वेतालम् अग्रहीत् ॥१॥
प्रस्थितम् च ततः तम् सः वेतालः स्कन्धतः अब्रवीत् ।
राजन् श्रमविनोदाय शृणु एताम् वच्मि ते कथाम् ॥२॥
अखण्डधर्ममर्यादम् गङ्गाकूले कृत- आस्पदम् ।
कलेः अगम्यम् कनकपुरम् नाम्ना अभवत् पुरम् ॥३॥
तस्मिन् यशोधन- आख्यः अभूत् अन्वर्थः वसुधा- अधिपः ।
ररख़्ष विप्लवाम्भःधेः यः वेला- अद्रिः इव क्षितिम् ॥४॥
जगाताह्लादकः चण्डप्रतापः अखण्डमण्डलः ।
विधिना यः च चन्द्रार्कौ एकीकृत्य इव निर्ममे ॥५॥
मौर्ख्यम् परपरीवादे न शास्त्रार्थे दरिद्रता ।
दोषे न कोषदण्डाभ्याम् यस्य आसीत् च महीपतेः ॥६॥
पापभीरुः यशःलुब्धः षण्ढः परपुरंध्रिषु ।
यः शौर्याउदार्यशृङ्गारमयः जनतया जगे ॥७॥
तस्य राज्ञः पुरे तस्मिन् अभूत् एकः महावणिक् ।
उन्मादिनी इति ख्याता च कन्या तस्य अभवत् सुता ॥८॥
यः यः ताम् हि ददर्श अत्र सः सः तत्रूपसंपदा ।
उन्माद्यति स्म मदनस्य अपि मोहनशक्तया ॥९॥
तस्याम् च यौवनस्थायाम् सः गत्वा तत्पिता वणिक् ।
यशोधनम् तम् राजानम् नीतिवेदी व्यजिज्ञपत् ॥१०॥
त्रैलोक्यरत्नभूता मे प्रदेया अस्ति सुता प्रभो ।
ताम् अनावेद्य देवस्य न अन्यस्मै दातुम् उत्सहे ॥११॥
देवः अपि सर्वरत्नानाम् प्रभुः कृत्स्ने अपि भूतले ।
तत्स्वीकृत्य अनुगृह्णातु देवः ताम् प्रतिमुच्य वा ॥१२॥
इति आकर्ण्य वणिक्वाक्यम् सः राजा ब्राह्मणान् निजान् ।
स- आदरम् व्यसृजत् तस्याः सौलक्षण्यम् अवेक्षितुम् ॥१३॥
ते गत्वा ब्राह्मणाः दृष्ट्वा ताम् त्रैलोक्यएकसुन्दरीम् ।
सद्यः क्षोभम् ययुः क्षिप्रात् लब्ध्वा धैर्यम् अचिन्तयन् ॥१४॥
इमाम् प्राप्नोति चेत् राजा तत् राष्ट्रम् अवसीदति ।
एतत्मोहितचित्तः हि किम् सः राज्यम् अवेक्षते ॥१५॥
तस्मात् सुलक्षण इति एषा न आख्येया क्षितिपाय नः ।
इति एव मन्त्रम् संमन्त्र्य राज्ञः ते जग्मुः अन्तिकम् ॥१६॥
कुलक्षणा सा देव इति तम् ऊचुः च अत्र ते मृषा ।
तेन राजा सः न एव एताम् स्वीचकार वणिक्सुताम् ॥१७॥
ततः तताज्ञया ताम् सः कन्याम् उन्मादिनीम् पिता ।
वणिक् बलधर- आख्याय तत् सेनापतये ददौ ॥१८॥
अथ सा तत्गृहे तस्थौ भर्त्रा तेन समम् सुखम् ।
कुलक्षणा इति अहम् रज्ञा त्यक्ता इति आत्तविमानना ॥१९॥
याति काले च जातु अत्र हत्वा हेमन्तहस्तिनम् ।
फुल्लकुन्दलतादन्तम् मथिताम्बुजिनीवनम् ॥२०॥
आजगाम लसत्पुष्पमञ्जरीकेसर- आवलिः ।
चूताङ्कुरनखः क्रीदन् कानने मधुकेसरी ॥२१॥
तत् कालम् च अत्र नगरे तम् वसन्तमहा- उत्सवम् ।
सः राजा निर्ययौ द्रष्टुम् गज- आरूढः यशोधनः ॥२२॥
तत्रूप- आलोकसंभाव्यविप्लवाः कुलयोषितः ।
अपसारयितुम् दत्तम् तदा च उद्घोषडिण्डिमम् ॥२३॥
सा श्रुत्वा उन्मादिनी तस्मै राज्ञे स्वगृहहर्म्यतः ।
आत्मानम् दर्शयामास परित्यागावमानतः ॥२४॥
सः च ताम् चक्षुभे दृष्ट्वा राजा ज्वालाम् इव उद्गताम् ।
संधुक्षितस्य कामाग्नेः मधुना मलयानिलैः ॥२५॥
निर्वर्णयन् च तत्रूपम् जैत्रम् अस्त्रम् मनःभुवः ।
गाढम् प्रविष्टम् हृदये क्षणात् मोहम् उपाययौ ॥२६॥
भृत्यैः आश्वासितः च अत्र राजधानीम् प्रविश्य सः ।
पृष्टेभ्यः बुबुधे तेभ्यः ताम् प्रागुपनता- उज्झिताम् ॥२७॥
ततः निर्वास्य देशात् तान् तत्कुलक्षणवादिनः ।
विप्रान् अनुदिनम् दध्यौ ताम् एव उत्कः सः भूपतिः ॥२८॥
अहो जड- आत्मा निःलज्जः चन्द्रः नित्यम् उदेति यत् ।
जगत्नेत्रौत्सवे तस्याः निःकलङ्के मुखे सति ॥२९॥
कठोरौ हेमकलशौ गजकुम्भौ च कर्कशौ ।
लभेते न उपमाम् अस्याः स्तनयोः पीनतुङ्गयोः ॥३०॥
काञ्चीनक्षत्रमाला- अङ्कम् तत् तस्याः जघनस्थलम् ।
कम् न कंदर्पमातङ्गमस्तक- आभम् विलोभयेत् ॥३१॥
इति ताम् चिन्तयन् अन्तः क्षीयते स्म दिने दिने ।
कामाग्निपुटपाकेन पच्यमानः सः भूपतिः ॥३२॥
ह्रिया निगूहमानः च पृच्छद्भ्यः बाह्यलक्षणैः ।
कृच्छ्रात् शशंस च आप्तेभ्यः स्वपीडाकारणम् सः तत् ॥३३॥
अलम् संतप्य भजसे स्वाधीनाम् तर्हि किम् न ताम् ।
इति उक्तः तैः च न एव एतत् अनुमेने सः धार्मिकः ॥३४॥
ततः बलधरः बुद्ध्वा सः सेनापतिः एत्य तम् ।
प्रभुम् अभ्यर्थयामास सत्भक्तः चरण- आनतः ॥३५॥
दासस्त्री तव दासी एव सा देव न पराङ्गना ।
स्वयम् च अहम् प्रयच्छामि तत् भार्याम् स्वीकुरुष्व मे ॥३६॥
अथवा ताम् त्यजामि इह देव देवकुले ततः ।
न दोषः ग्रहणे तस्याः तव देवकुलस्त्रियः ॥३७॥
इति स्वसेनापतिना निर्बन्धेन सः पार्थिवः ।
तेन अनुनाथ्यमानः अपि सान्तःकोपम् उवाच तम् ॥३८॥
राजा भूत्वा कथम् कुर्याम् अधर्मम् अहम् ईदृशम् ।
मयि उल्लङ्घितमर्यादे कः हि तिष्ठेत् स्ववर्त्मनि ॥३९॥
भक्तः अपि च भवान् पापे नियोजयति माम् कथम् ।
परलोकमहादुःखहेतौ क्षणसुख- आवहे ॥४०॥
न क्षमिष्ये च ते धर्म्यान् दारान् यदि विहास्यसि ।
सहते मादृशः कः हि तादृशम् धर्मविप्लवम् ॥४१॥
तत् वरम् मृत्युः इति उक्त्वा सः राजा निषिषेध तम् ।
त्यजन्ति उत्तमसत्त्वाः हि प्राणान् अपि न सत्पथम् ॥४२॥
तथा एव अर्थयमानान् च पौरजानपदान् अपि ।
मिलितान् सः निराचक्रे राजा सुदृढनिश्चयः ॥४३॥
ततः क्रमेण तेन एव स्मरज्वरभरौष्मणा ।
प्रक्षीणदेहः प्रययौ सः यशःशेषताम् नृपः ॥४४॥
सेनापतिः च असहिष्णुः तम् तथा प्रमयम् प्रभोः ।
सः अग्निम् विवेश भक्तानाम् अनिर्वाच्यम् हि चेष्टितम् ॥४५॥
इति आख्यातकथा- आश्चर्यः वेतालः अंसस्थितः तदा ।
सः त्रिविक्रमसेनम् तम् भूयः पप्रच्छ पार्थिवम् ॥४६॥
तत् एतयोः कः नृपतेः सेनापतिमहीभृतोः ।
सत्त्वेन अभ्यधिकः ब्रूहि पूर्वौक्तः समयः च ते ॥४७॥
इति वेतालतः श्रुत्वा मुक्तमौनः सः तम् नृपः ।
प्रत्युवाच द्वयोः राजा सत्त्ववान् अधिकः तयोः ॥४८॥
तत् आकर्ण्य एव वेतालः स- आक्षेपः तम् अभाषत ।
सेनापतिः कथम् न अत्र राजन् अभ्यधिकः वद ॥४९॥
यः तथा स्वामिने भक्त्या स्वभार्याम् ताम् तथाविधाम् ।
सुचिरज्ञाततत्भोगसुख- आस्वादः अपि उपानयत् ॥५०॥
आत्मानम् च अग्निसात् चक्रे तस्मिन् पञ्चत्वम् आगते ।
अनास्वादिततत्भोगः तत्कान्ताम् तु जहौ नृपः ॥५१॥
वेतालेन एवम् उक्तः तु विहस्य सः नृपः अब्रवीत् ।
यदि अपि एवम् तथा अपि एतत् किम् चित्रम् कुलपुत्रकः ॥५२॥
सेनापतिः सः भक्त्या यत् स्वामि- अर्थे तत् तथा अकरोत् ।
प्राणैः अपि हि भृत्यानाम् स्वामिसंरक्षणम् व्रतम् ॥५३॥
राजानः तु मद- आध्माताः गजाः इव निःअङ्कुशाः ।
छिन्दन्ति धर्ममर्यादाशृङ्खलाम् विषयौन्मुखाः ॥५४॥
तेषाम् हि उद्रिक्तचित्तानाम् अभिषेकाम्बुभिः समम् ।
विवेकः विगलति ओघेन उह्यमानः इव अखिलः ॥५५॥
क्षिप्यन्ते इव च उद्धूय चलत्चामरमारुतैः ।
वृद्धौपदिष्टशास्त्रार्थरजोमशकमक्षिकाः ॥५६॥
आतपत्रेण सत्यम् च सूर्य- आलोकः निवार्यते ।
विभूतिवात्या- उपहता दृष्टिः मार्गम् च न ईक्षते ॥५७॥
ते ते च विपदम् प्राप्ताः मारमोहितचेतसः ।
जगद्विजयिनः अपि इह राजानः नहुष- आदयः ॥५८॥
एषः राजा पुनः पृथ्व्याम् एकछत्रः अपि यत् तया ।
उन्मदिन्या चपलया लक्ष्म्या इव न विमोहितः ॥५९॥
प्राणान् अपि सः धर्म- आत्मा तत्याज न पुनः पदम् ।
अमार्गे निदधे धीरः तेन असौ मे अधिकः मतः ॥६०॥
इति आकर्ण्य नृपस्य तस्य वचनम् भूयः ततंसस्थलात् वतालः सहसा स्वम् एव सः पदम् मायाप्रभावात् ययौ ।
राजा अपि अन्वसरत् तथा एव सः पुनः संप्राप्तुम् एतम् जवात् आरब्धे हि सुदुःकरे अपि महताम् मध्ये विरामः कुतः ॥६१॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
नागेन्द्रहाराय त्रिलोचनाय भस्माङ्गरागाय महेश्वराय ।
नित्याय शुद्धाय दिगम्बराय तस्मै नकाराय नम:शिवाय ॥ 1 ॥
मंदाकिनीसलिलचन्दनचर्चिताय नन्दीश्वरप्रमथनाथ महेश्वराय ।
मण्दारपुष्पबहुपुष्पसुपूजिताय तस्मै मकाराय नम:शिवाय ॥ 2 ॥
शिवाय गौरीवदनाब्जवृन्दसूर्याय दक्षाध्वरनाशकाय ।
श्रीनीलकण्ठाय बृषध्वजाय तस्मै शिकाराय नम:शिवाय ॥ 3 ॥
वसिष्ठकुम्भोद्भवगौतमार्यमुनीन्द्रदेवार्चितशेखराय ।
चन्द्रार्कवैश्वानरलोचनाय तस्मै वकाराय नम:शिवाय ॥ 4 ॥
यक्षस्वरूपाय जटाधराय पिनाकहस्ताय सनातनाय ।
दिव्याय देवाय दिगम्बराय तस्मै यकाराय नम:शिवाय ॥ 5 ॥
पञ्चाक्षरिमदं पुण्यं य: पठेच्छिवसन्निधौ ।
शिवलोकमवाप्नोति शिवेन सह मोदते ॥ 6 ॥


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १४
पितृवंशानुकीर्त्तनम्।
सूत उवाच।
लोकाः सोमपथा नाम यत्र मारीचनन्दनाः।
वर्त्तन्ते देवपितरो देवा यान् भावयन्त्यलम्।। १४.१ ।
अग्निष्वात्ता इति ख्याता यज्वानो यत्रसंस्थिताः।
अच्छोदा नाम तेषान्तु मानसी कन्यकानदी।। १४.२ ।।
अच्छोदन्नाम च सरः पितृभिर्निर्मितं पुरा।
अच्छोदा तु तपश्चक्रे दिव्यं वर्ष सहस्रकम्।। १४.३ ।।
आजग्मुः पितरस्तुष्टाः किलदातुञ्च तां वरम्।
दिव्यरूपधराः सर्वे दिव्यमाल्यानुलेपनाः।। १४.४ ।।
सर्वे युवानो बलिनः कुसुमायुधसन्निभाः।
तन्मध्येऽमावसुं नाम पितरं वीक्ष्य सांऽगना।। १४.५ ।।
वव्रे वरार्थिनी संगं कुसुमायुधपीडिता।
योगाद्भ्रष्टा तु सा तेन व्यभिचारेण भामिनी।। १४.६ ।।
धरान्तु नास्पृशत् पूर्वं पपाताथ भुवस्तले।
तिथावमावसूर्यस्यामिच्छां चक्रे न तां प्रति।। १४.७ ।।
धैर्येण तस्य सा लोकैरमावास्येति विश्रुता।
पितॄणां वल्लभा तस्य तस्यामक्षयकारकम्।।१४.८।।
अच्छोदाऽधोमुखीदीना लज्जिता तपसः क्षयात्।
सा पितॄन् प्रार्थयामास पुरे चात्मप्रसिद्धये।। १४.९ ।।
विलप्यमाना पितृभिरिदमुक्ता तपस्विनी।
भविष्यमर्थमालोक्य देवकार्यञ्च ते तदा।। १४.१० ।।
इदमूचुर्म्महाभागाः प्रसाद शुभयागिरा।
दिवि दिव्यशरीरेण यत् किञ्चित् क्रियते बुधैः।। १४.१० ।।
तेनैव तत्कर्म्मफलं भुज्यते वरवर्णिनि।
सद्यं फलन्ति कर्माणि देवत्वे प्रेत्य मानुषे।। १४.११ ।।
तस्मात्त्वं पुत्रि! तपसः प्राप्स्यसे प्रेत्य तत्फलम्।
अष्टाविंशे भवित्री त्वं द्वापरे मत्स्य योनिजा।। १४.१२ ।।
व्यतिक्रमात् पितॄणां त्वं कष्टं कुलमवाप्स्यसि।
तस्माद्राज्ञोवसोः कन्या त्वमवश्यं भविष्यसि ।। १४.१३ ।।
कन्या भूत्वा च लोकान् स्वान् पुनराप्स्यसि दुर्लभान्।
पराशरस्य वीर्येण पुत्रमेकमवाप्स्यसि।। १४.१४ ।।
द्वीपे तु बदरीप्राये बादरायणमच्युतम्।
स वेदमेकं बहुधा विभजिष्यति ते सुतः।। १४.१५ ।।
पौरवस्यात्मजौ द्वौ तु समुद्रांशस्य शन्तनोः।
विचित्रवीर्य्यस्तनयस्तथा चित्राङ्गदो नृपः।। १४.१६ ।।
इमावुत्पाद्य तनयौ क्षेत्रजावस्य धीमतः।
प्रौष्ठपद्यष्टकारूपा पितृलोके भविष्यसि।। १४.१७ ।।
नाम्ना सत्यवती लोके पितृलोके तथाष्टका।
आयुरारोग्यदा नित्यं सर्वकाम फलप्रदा।। १४.१८ ।।
भविष्यसि परे काले नदीत्वञ्च गमिष्यसि।
पुण्यतोयासरिच्छ्रेष्ठा लोकेह्यच्छोद नामिका।। १४.१९ ।।
इत्युक्त्वा सगणस्तेषां तत्रैवान्तरधीयत।
साप्यवाप च तत्सर्वं फलं तदुदितं पुरा।। १४.२० ।।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २४१
अङ्गस्फुरणविचारवर्णनम्।
मनुरुवाच।
ब्रूहि मे त्वं निमित्तानि अशुभानि शुभानि च।
सर्वधर्मभृतां श्रेष्ठ! त्वं हि सर्वविदुच्यते ।। २४१.१ ।।
मत्स्य उवाच।
अङ्गदक्षिणभागे तु शस्तं प्रस्फुरणम्भवेत्।
अथ शस्तं तथा वामे पृष्ठस्य हृदयस्य च ।। २४१.२ ।।
मनुरुवाच।
अङ्गानां स्पन्दनञ्चैव शुभाशुभविचेष्टितम्।
तन्मे विस्तरतो ब्रूहि येन स्यात्तद्विधो भुवि ।। २४१.३ ।।
मत्स्य उवाच।
पृथ्वीलाभो भवेन्मूद्र्ध्नि ललाटे रविनन्दन!
स्थानं विवृद्धिमायाति भ्रूनसोः प्रियसङ्गमः ।। २४१.४ ।।
भृत्यलब्धिश्चाक्षिदेशे भृगुपान्ते धनागमः।
उत्कण्ठोपगमो मध्ये दृष्टं राजन्! विचक्षणैः ।। २४१.५ ।।
दृग्बन्धने सङ्गरे च जयं शीघ्रमवाप्नुयात्।
योषिद् भोगोऽपाङ्गदेशे श्रवणान्ते प्रिया श्रुतिः ।। २४१.६ ।।
नासिकायां प्रीतिसौख्यं प्रजाप्तिरघरोष्ठजे।
कण्ठे तु भोगलाभः स्याद् भोगवृद्दिरथांसयोः ।। २४१.७ ।।
सुहृत्स्नेहश्च बाहुभ्यां हस्ते चैव धनागमः।
पृष्ठे पराजयः सद्यः जयो वक्षःस्थले भवेत् ।। २४१.८ ।।
कुक्षिभ्यां प्रीतिरुद्दिष्टा स्त्रियाः प्रजननं स्तने।
स्थानभ्रंशो नाभिदेशे अन्त्रे चैव धनागमः ।। २४१.९ ।।
जानुसन्धौ परैः सन्धिर्बलवद्भिर्भवेन्नृप!।
दिशैकदेश-नाशोऽथ जङ्घायां रविनन्दन!।। २४१.१० ।।
उत्तमं स्थानमाप्नोति पद्भ्यां प्रस्फुरणान्नृप!।
सलाभञ्चाध्वगमनं भवेत्पादतले नृप! ।। २४१.११ ।।
लाञ्छनं पिटकञ्चैव ज्ञेयं स्फुरणवत्तथा।
विपर्ययेण विहिता सर्वस्त्रीणां फलागमः।
दक्षिणेऽपि प्रशस्तेऽङ्गे प्रशस्तं स्याद्विशेषतः ।। २४१.१२ ।।
अतोऽन्यथा सिद्धिप्रजल्पनात्तु फलस्य शस्तस्य च निन्दितस्य।
अनिष्टचिह्नोपगमे द्विजानां कार्यं सुवर्णेन तु तर्पणं स्यात् ।। २४१.१३ ।।


text:
प्रथममाह्निकम्
१ - १ - १ अथातो धर्मं व्याख्यास्यामाः।
१ - १ - २ यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्मः।
१ - १ - ३ तद्वचनादाम्नायस्य प्रामाण्यम्।
१ - १ - ४ धर्मविशेषप्रसूताद् द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानां पदार्थानां साधार्म्यवैधर्मयाभ्यां तत्त्वज्ञानन् निःश्रेयसम्।
१ - १ - ५ पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं कालो दिगात्मा मन इति द्रव्याणि।
१ - १ - ६ रूपरसगन्धस्पर्शाः सङ्ख्याः परिमाणानि पृथक्त्वं संयोगविभागौ परत्वापरत्वे बुद्धयः सुखदुःखे इच्छाद्वेषौ प्रयत्नाश्च गुणाः।
१ - १ - ७ उत्क्षेपणमवक्षेपणमाकुञ्चनं प्रसारणं गमनमिति कर्माणि।
१ - १ - ८ सदानित्यं द्रव्यवत् कार्यं कारणं सामान्यविशेषवदिति द्रव्यगुणकर्मणामविशेषः।
१ - १ - ९ दव्यगुणयोः सजातीयारम्भकत्वं साधर्म्यम्।
१ - १ - १० द्रव्याणि द्रव्यान्तरमारभन्ते, गुणाश्च गुणान्तरम्।
१ - १ - ११ कर्म कर्मसाध्यं न विद्यते।
१ - १ - १२ न द्रव्यं कार्यं कारणं च भवति।
१ - १ - १३ उभयथा गुणाः।
१ - १ - १४ कार्यविरोधि कर्म।
१ - १ - १५ क्रियागुणवत् समवायिकारणमिति द्रव्यलक्षणम्।
१ - १ - १६ द्रव्याश्रय्यगुणवान् संयोगविभागेष्वकारणमनपेक्ष इति गुणलक्षणम्।
१ - १ - १७ एकद्रव्यमगुणं संयोगविभागेष्वपेक्षकारणमिति कर्मलक्षणम्।
१ - १ - १८ द्र्यगुणर्मणां द्रव्यं कारणं सामान्यम्।
१ - १ - १९ तथा गुणः।
१ - १ - २० संयोगविभागवेगानां कर्म समानम्।
१ - १ - २१ न द्रव्याणां कर्म।
१ - १ - २२ व्यतिरेकात्।
१ - १ - २३ द्रव्याणां द्रव्यं कार्य्यं सामान्यम्।
१ - १ - २४ गुणवैधर्मयान्न कर्मणां कर्म।
१ - १ - २५ द्वित्वप्रभृतयः संख्याः पृथक्त्वसंयोगविभागाश्च।
१ - १ - २६ असमवायात् सामान्यकार्यं कर्म न विद्यते।
१ - १ - २७ संयोगानां द्रव्यम्।
१ - १ - २८ रूपाणां रूपम् ।
१ - १ - २९ गुरुत्वप्रयत्नसंयोगानामुत्क्षेपणम्।
१ - १ - ३० संयोगविभागाश्च कर्मणाम्।
१ - १ - ३१ कारणसामान्ये द्रव्यकर्मणा कर्माकारणमुक्तम्।
इति काणादसूत्रपाठे प्रथमोऽध्यास्य प्रथममाह्निकम्।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
बुद्धजयन्ती
जन्मदिनाचरणं ‘जयन्ती’ शब्देन निर्दिश्यते । यथा -‘गान्धिजयन्ती’ या च अक्टोबर्मासस्य द्वितीये दिनाङ्के आचर्यते, यस्मिन च दिने गान्धिवेयस्य जन्म जातम् । बुद्धजयन्ती तु विशिष्टा । महात्मनः बुद्धस्य जीवनस्य तिस्त्रः प्रमुखाः घटनाः तस्मिन एव दिने घटिताः । प्रथमा घटना तदीनं जन्म् क्रि.पू.६ शतके वैशाखमासस्य पूर्णिमादिने कपिलवस्तुराज्ये सिद्धार्थरुपेण सः जन्म प्राप्नोत् । स्व्स्य जीवनस्य नवविंशतिवर्षपर्यन्तम् अपि सः न जानाति स्म यत् सर्वेषां जीवने अस्वास्थ्यवेदना-कष्ट-मरणादयः सम्भवन्ति एव इति । पुत्रेण एतत्सर्वां यथा न ज्ञायेत् तथा पालनव्यवस्थां कल्पितवान् आसीत् तस्य पिता राजाअ शुद्धोअनः । कदाचित् रथेन नगरमर्गेण गच्छन् सिद्धार्थः ऐदम्प्राथम्येन जनानां रोगमरणादिकं प्रत्यक्षम् अपश्यत् । एतत् तस्य जीवनमार्गम् एव पर्यवर्तयत् । जीवनस्य अर्थष्स्य अन्वेष्णे तस्य मनः प्रवृत्तं जातम् । कस्याञ्चित् रात्रौ सः प्रासादं परित्यज्य निर्गतः । अष्टौ वर्षाणि सः सर्वत्र भ्रमणम् अकरोत् । अन्ते बोधिगयक्षेत्रे बोधिवृक्षस्य अधः उपविश्य ध्यानं कुर्वन् सः ज्ञानबोधं प्राप्तवान् । तच्च दिनम् आसीत् वैशाखपूर्णिमा एव । तस्मात दिनात् सः आत्माना पाप्तस्य ज्ञानस्य प्रसाराय पुनरपि देशसञ्चारम् आरब्धवान् । अशीतितमे वयसि सः निर्वाणं प्राप्तवान् । तच्च दिनम् अपि आसीत् वैशाखपूर्णिमा एव । अतः एव वैशाखपूर्णिमा ‘बुद्धपूर्णिमा’ इत्यपि ख्याता अस्ति । बौद्धमतानुयायिनः बुद्धपूर्णिमादिने बोधिगयायां समाविष्टाः भवन्ति । प्रार्थनासभाः, धार्मिकचर्चा, बुद्धोपदेशस्य जपः बौद्धग्र्न्थानां पठनम्, सामूहिकं ध्यानं, शोभायात्रा इत्यादयः अनेके कर्यक्रमाः तत्र आयोजिताः भवन्ति । यात्रिकाः तेषु दिनेषु उत्तरप्रदेशादिषु स्थैतानि सारनाथादीनि पवित्रस्थानानि प्रति अपि गच्छन्ति महता प्रमाणेन् । एतस्मिन् वर्षे बुद्धपूर्णिमा भविष्यति मेमासस्य द्वियीये दिनाङ्के ।


text:
महादेवगोविन्द रानडे
महादेवगोविन्द रानडेवर्यः(Mahadev Govind Ranade) महाराष्ट्रराज्यस्य महान् देशभक्तः ।
जन्म बाल्यञ्च[सम्पादयतु]
महादेवगोविन्द रानडे १८४२ तमे वर्षे जनवरिमासस्य १८ दिनाङ्के नाशिकमण्डले निफाडे इत्येतस्मिन् ग्रामे जन्म प्राप्तवान्। माता सखूबाई रानडे । सः बाल्यावस्थायां विद्याभ्यासे बुद्धिमान् नासीत् । परन्तु, शान्तियुक्तः तथा दृढः आसीत्। मुम्बईनगरे एल्फिन्स्टन् संस्थायां माध्यमिकविद्याभ्यासं समाप्य रानडेमहोदयः, तस्यामेव संस्थायाम् अध्यापकरूपेण कार्यं कृतवान् । तस्मात् एकस्मिन्नेव संवत्सरे इन्द्रप्रकाशः इति आङ्ग्लपत्रिकायाः मराठीसाप्ताहिकपत्रिकायाः च सम्पादकः जातः । १९६८ तमे वर्षे एल्फिन्स्टन् महाविद्यालये आङ्ग्लभाषायाः इतिहासस्य च अध्यापकरूपेण चितः।
सामाजिकानि राजकीयानि च कार्याणि[सम्पादयतु]
अष्टादशे शतके पाश्चात्यविद्याभ्यासः, आङ्ग्लन्यायशासनपद्धतिः, क्रैस्तगुरूणां प्रभावश्च हिन्दूसमाजे आसीत् । एतेन हिन्दूसमाजे नूतनभावोद्रेकः उत्पन्नः । अयं भारतस्य धार्मिक-सामाजिक-राजकीयक्षेत्राणां परिवर्तनकालः आसीत् । अस्मिन् समये रानडेवर्यः राजकीयक्षेत्रं प्रविष्टवान् । १८७१ तमे वर्षे न्यायाधीशः अभवत् । तदा विग्रहाराधना, जातिभेदः, विधवाविवाहनिषेधः, अस्पृश्यता, सहगमनपद्धतिः, बाल्यविवाहः इत्येतेषां दोषाणां निर्मूलनार्थं परिश्रमं कृतवान् । रानडेवर्यस्य प्रथमपत्न्याः मरणानन्तरं रमाबाई नामिकां विधवां परिणीतवान् । स्वयम् आदर्शप्रायः सन् समाजस्य उन्नतौ भागं गृहीतवान् । भारतराष्ट्रियकाङ्ग्रेस् पक्षेण सह निकटसम्पर्कं स्थापितवान् । समाजस्य उन्नत्यर्थं इण्डियन् न्याशनल् सोशियल् कान्फरेन्स् इति संस्थाम् आरब्धवान् । अस्मिन्नेव समये स्थानीयन्यायशासनं यत् आरब्धं तत् रानडेमहाभागस्य श्रमस्य फलम् ।
चित्रवीथिका[सम्पादयतु]
आधाराः[सम्पादयतु]
- Brown, D. Mackenzie. "Indian Political Thought: From Ranade to Bhave". (Berkeley: University of California Press: 1961).
- Mansingh, Surjit. Historical Dictionary of India., vol. 20, Asian Historical Dictionaries. s.v. "Shivaji". London: Scarecrow Press, 1996.
- Masselos, Jim. Indian Nationalism: A History. (New Delhi: Sterling Publishers, 1985).
- Wolpert, Stanley. India. (Berkeley: University of California, 1991). 57.
- Wolpert, Stanley. Tilak and Gokhale: Revolutions and Reform in the Making of Modern India. (Berkeley: University of California, 1962). 12.


text:
संस्कृतलेखनप्रशिक्षण्कक्ष्या - कारकविभक्तिप्रकरणम्
स्वागतमस्ति भवतां सर्वेषाम् संस्कृतलेखनप्रशिक्षणस्य प्रथमकक्ष्यायाम् ।
सर्वप्रथमं प्रार्थनां कुर्म:
पठामि संस्कृतं नित्य वदामि संस्कृतं सदा
ध्यायामि संस्कृतं सम्यक वन्दे संस्कृतमातरम्
संस्कृतस्य प्रसाराय नैजं सर्वं ददाम्यहं
संस्कृतस्य सदा भक्तौ वन्दे संस्कृतमातरम्
संस्कृतस्य कृते जीवन संस्कृतस्य कृते यजन
आत्मानमाहुतं मन्ये वन्दे संस्कृतमातरम् ।।
अद्य आरभ्य वयं प्रकृष्ट रूपेण संस्कृतस्य लेखनस्य प्रशिक्षणं स्वीकुर्म:
वयं जानिम: यत् संस्कृतभाषा एका वैज्ञानिकी भाषा अस्ति । अत्र तदेव लिख्यते यत् पठ्यते अपि च तदेव पठ्यते यत् लिख्यते ।
अत: अद्य आरभ्य वयं एतस्या: वैज्ञानिकभाषाया: सम्यक लेखनं अवगच्छाम: ।
भवतां सर्वेषां कृते स्वातन्त्रं भविष्यति किमपि प्रष्टुम्, वक्तुं, वैचारिकसाहाय्यं कर्तुम् अपि च भाषागतसाहाय्यं कर्तुमपि ।
भवतां टिप्पणय: स्वागतार्ह: सन्ति ।
अथ प्रथमो अभ्यास:
कारक, विभक्ति प्रकरणम्
तृतीया - करणं - के द्वारा
चतुर्थी - सम्प्रदानं - के लिये
पंचमी - अपादानं - से
षष्ठी - सम्बन्ध:* - का/की/के
सप्तमी - अधिकरण - में/पर
अष्टमी** - सम्बोधनं*** - हे/अरे
** अष्टमी विभक्ति: नैव भवति ।
*** सम्बोधनं अपि कारकं नैव भवति ।
अत्र कानिचन् अवधेयानि सन्ति यत् क्रमश: दीयते ।
1- कारकाणि षट् एव भवन्ति ।
2- सम्बन्ध: कारकं न भवति ।
3- विभक्तय: सप्त भवन्ति ।
4- वाक्यनिर्माणसमये कारकविभक्तीनां सम्यक अवधानं देयं भवति ।
5- शब्दरूपाणां धातुरूपाणां च सम्यक प्रयोग: यथालिंगं भवेत् ।
अद्यतन गृहकार्यं
सम्यकतया कारकविभक्तीनां स्मरणं चिन्है: सह् करणीयम् अस्ति ।
शान्तिमन्त्रं वदाम: -
सर्वे भवन्तु सुखिन: सर्वे सन्तु निरामय:
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चित् दु:खभाग भवेत् ।।
जयतु संस्कृतम्
भवदीय: आनन्द:


text:
वेदशब्दस्य अर्थं स्वरूपं च
वह्वृच्प्रातिशाख्ये वेदशब्दस्यार्थ: - 'विद्यन्ते धर्मादय: पुरुषार्थ: यैस्ते वेदा:' इति प्रदत्त: अस्ति । सायणाचार्य: स्वस्य ऋग्वेदभाष्यभूमिकायां वेदस्यार्थं - 'अपौरुषेयवाक्यं वेद:' इति कृतवान् । तत्रैव स: पुन: उक्तवान् यत् 'इष्ट्प्राप्त्यनिष्ट परिहारयोरलौकिकं साधनं यो वेदयति स वेद' । अस्य प्रमाणरूपेण श्लोकमपि दत्तम्
संहिता - छन्दोबद्धमन्त्रयुक्ता वेदविभाग: ।
ब्राह्मण - वेदस्य व्याख्याभाग:, गद्यात्मक:, यागादिवर्णनपरक: च ।
आरण्यकम् - मन्त्रव्याख्या द्वौपि प्राप्यते अस्मिन्, गाथारूप:, वानप्रस्थीय: ग्रन्थ: ।
उपनिषद् - तत्तत्संहितागत-ब्रह्मज्ञानादिविषयाणां वर्णनरूपेण संकलनम्, वेदस्य अन्तिम: विभाग: ।
एते विभागा: वेदेषु उपलभ्यन्ते । इति
-->


text:
Monday, 5 September 2016
कविता
पुत्रे मयि क्षम्यताम्।हरिप्रसाद् वी टी कटम्बूर्
एषस्ते तनयोरम्यहं जननि ! त्वत्पादे प्रणम्यप्रियं
सत्यं च त्रपया ब्रवीमि नितरां दुःखेन दुःखात्मिके!
वाक्पुरुष्यमशेषमत्र तनयस्नेहेन मे क्षम्यतां
श्रुत्वैतत् कृपया सुते मयि सदा कारुण्यमातन्वतु 1
मातास्तावकपुत्रकाः वयमहो त्वत्स्तन्यसंवर्धकाः
नित्यं त्वां परिपीडयाम उपगुप्तेनैव दुष्कर्मणा ।
एवं चेदपि सत्यनिष्ठहृदये ! पुत्रेषु दुष्कर्तृषु
स्नेहेन त्वमतिप्रियेषु सहसे सर्वन्तु सर्वंसहे ।। 2
पापैः पड़्किलमानसाः स्वतनयाः मन्देतरं मातरं
त्वां विक्रिय स्वकीयसौख्यनिरताः काड़्क्षन्ति शं स्वात्मनः।
वृक्षच्छादितकेशभारनिकुरं विच्छिद्य विच्छिद्य ते
त्वामम्बामपि कारयन्ति विकृतामप्रकृतां मुण्डिताम्।3
सद्वृत्तामपि माननीयचरितां पुत्रोद्य तन्मातरं
कर्तुं वाच्छति वैपरीत्यविधिना चारित्र्यहीनां क्षणात्।
पुत्रप्रेमविशालशुद्धहृदया त्वां हि प्रियत्वादहो!
तूष्णीं प्राप्य सुते सदा कुचरिते शश्वत्सुखं शंससि ।। 4
पाथोनाथसुवासशुभ्रवसने !त्वां वस्त्रहीनां बत!
कृत्वा पुत्रक पापशिष्टहृदयः संदृश्यते नग्नताम्।
तोषेणैव पयोधरान् गिरिवरान् संक्षोद्य संक्षोद्य तद्-
रूपे वैकृतमातनोति नितरां दाक्षिण्यभावं विना।। 5
एवं दुःखशतैरपि प्रतिदिनं संक्लिश्यमाना भव-
न्नेत्राभ्यां जननि! च द्रष्टुमसमर्थोस्म्यश्रुपातं शुभे!
पुत्रोस्ति प्रियमातरि कुचरितः किन्तु प्रियत्वात्सदा
पुत्राणामविवेकानां विकृतयो माता स्वयं क्षाम्यति। 6
पीडां पुत्रकृतां स्वयं परिचयात्सोढुं समर्थे भव-
च्चित्ते सम्प्रति दुःखलेशकणिका नास्तीत्यसौ मन्यते ।
प्रेमप्रस्रवणप्रसन्नहृदयम्बोजे कदाप्यन्तरं
कालुष्यस्य च कल्मषस्य च नहि क्रोधस्य संलक्ष्यते।।7
अम्ब!त्वत्सहनं जनाः कुमतयस्त्वच्छक्तिराहित्यमि-
त्यत्युत्साहमबोधपूर्वमधुनाप्याचष्टिरे कुत्सया ।
तेषु प्रस्नुतपुत्रवत्सलसुधापूर्णस्तने! साम्प्रतं
साशंसं प्रकटीकरोषि भवतां स्नेहं कृपार्द्रं मुदा ।। 8
यत्किञ्चितद्दपभाषते सुतजनः स्नेहं विना निर्द्दयं
यत्किञ्चिद् कुरुते सदा जननि त्वन्नाशाय कापुत्रकः ।
तत्सर्वं दयया वागण्य निजपुत्रोत्कर्षबुद्ध्या स्वयं
या सर्वं सहते विवकेसुधिया तस्यै जनन्यै नमः ।। 9


text:
संस्कृतजगत: संस्कृतनिबन्धलेखन प्रतियोगिता ।
- प्रतियोगितायां केपि भागं गृहीतुं शक्नुवन्ति संस्कृतज्ञा: ।
- जनानां समर्द्ध: निवारयितुं प्रतियोगितायां प्रवेशशुल्कं 50 रुप्यकाणि इति स्थापितम् अस्ति ।
- लेखानां भाषा सरला, शुद्धा च भवेत् ।
- प्रदत्तविषयेषु एकमेव लेखं स्वीकृत्स्य तस्योपरि सम्यक् निबन्ध लेखनीय: ।
- प्रतियोगितायां भागं स्वीकुर्वन्त: सर्वेषां जनानां कृते ईप्रमाणपत्रस्य व्यवस्था भविष्यति ।
- विजितलेखा: संस्कृतजगत् ईपत्रिकाया: अग्रिमे संस्करणे प्रकाशयिष्यते ।
- स्थानत्रयं विजेतृणां भविष्यति ।
- प्रथमस्थानस्य कृते 5000 रुप्यकाणि, द्वितीयस्थानस्य कृते 3000 तृतीयस्य कृते च 1000 रुप्यकाणि इति दास्यते ईप्रमाणपत्रेण सहैव ।
- लेखानां शुद्धिपरीक्षणं संस्कृतजगत: अधिकारिण: (वैयाकरणा:) करिष्यन्ति । तेषामेव निर्णयम् अन्तिमं सर्वमान्यं च भविष्यति ।
- विजितबान्धवा: माननीय श्रीविवेकानन्दवर्येण उक्तधनस्य देयपत्रम् (चेक) प्राप्स्यन्ति । अत: कृपया आत्मन: तन्नाम एव देयमस्ति येन नाम्ना भवतां वित्तकोशखातासंख्या भवेत् । येन भवन्त: अतिप्रयत्नेन विना एव धनं प्राप्तुं शक्नुयु: ।
- सर्वेषां विवादानां निस्तारणं लखनउन्यायालये एव भविष्यति ।
मित्राणि
संस्कृतजगत् संस्कृतनिबन्धलेखनप्रतियोगिता अतिशीघ्रमेव प्रारभ्यते । अस्य आवेदनपत्रं शीघ्रमेव प्रकाशयिष्यते । तदावेदनेन सह भवन्त: 50 रुप्यकात्मकं (डिमांड ड्राफ्ट) अपि प्रेषयेयु: । आवेदनशुल्कम् आनलाइन अपि कर्तुं शक्यमस्ति । एतेषां सम्पूर्णविवरणं शीघ्रमेव प्रकाशयिष्यते ।
तावत् प्रतीक्षां कुर्वन्तु अभ्यासं कुर्वन्त: एव ।
धन्यवादा:
संस्कृतजगत्
-->


text:
जर्मनी-देशे बर्लिन्-नगर-मृगशाला
। दिसेम्बर-पञ्चम-दिनाङ्के तत्र भल्लूक-युवन् जातः । जन्तुशालायां यदा शिशवः जायन्ते, महान् सम्मर्दः भवति । एषः न अपवादः । शिशवः सर्वे सुन्दराः, किन्तु यदि तस्य सुरूपं, तर्हि इतोऽपि सम्मर्दः । यतः एतस्य भल्लूकस्य अमल-श्वेत-त्वक्, अपि च तस्य खेल-स्वभावः, तस्य विख्यातिः प्रसृता । मार्च-मासे, प्रथम-वारं सर्वैः सः पञ्जरे दृष्टः । अद्य कुत्राऽपि सः अपरिचितः न स्यात् । जर्मनी-देशे, एकस्मिन् दैनन्दिक-वार्ता-पत्रिकायां, प्रतिदिनं तस्य वार्ता मुख्य-पुटे प्रकाशिता भवति ! तस्य इतिवृत्त-अन्तर्जाल-पुटम्
अपि वर्तते ! अधुना जननपूर्वं स्वान्तर्जालपुटम् !


text:
अध्यायः १
वेश्यानां पुरुषाधिगमे रतिर्वृत्तिश्च सर्गात् ॥१॥
रतितः प्रवर्तनं स्वाभाविकं कृत्रिमं अर्थार्थम् ॥२॥
तदपि स्वाभाविकवद्रूपयेत् ॥३॥
कामपरासु हि पुंसां विश्वासयोगात् ॥४॥
अःलुब्धतां च ख्यापयेत्तस्य निदर्शनार्थम् ॥५॥
न चानःउपायेनार्थान्साधयेदायतिसंरक्षणार्थम् ॥६॥
नित्यं अलङ्कारयोगिनी राजमार्गावलोकिनी दृश्यमाना न चातिवृत्ता तिष्ठेत् । पण्यसः धर्मत्वात् ॥७॥
यैर्नायकं आवर्जयेदन्याभ्यश्चावच्छिन्द्यादात्मनश्चानःअर्थं प्रतिकुर्यादर्थं च साधयेन्न च गम्यैः परिभूयेत तान्सहायान्कुर्यात् ॥८॥
ते त्वारक्षकपुरुषा धर्माधिकरणस्था((१६१)) दैवज्ञा विक्रान्ताः शूराः समानविद्याः कलाग्राहिणः पीठमर्दवीटविदूषकमालाकारगान्धिकशौण्डिकरजकनापित भिक्षुकास्तेच ते च कार्ययोगात् ॥९॥
केवलार्थास्त्वमी गम्याः ण् स्वतन्त्रः पूर्वे वयसि वर्तमानो वित्तवानःपरोक्षवृत्तिरधिकरणवानःकृच्छ्राधिगतवित्तः । संघर्षवान्सन्ततायः सुभगमानी श्लाघनकः पण्डकश्((१६२)) च पुंशब्दार्थी । समानस्पर्धी स्वभावतस्त्यागी । राजनि महामात्रे वा सिद्धो दैवप्रमाणो वित्तावमानी गुरूणां शासनातिगः सःजातानां लक्ष्यभूतः सःवित्त एकपुत्रो लिङ्गी प्रच्छन्नकामः शूरो वैद्यश्चेति ॥१०॥
प्रीतियशोऽर्थास्तु गुणतोऽधिगम्याः ॥११॥
महाकुलीनो विद्वान्सर्वसमयज्ञः कविराख्यानकुशलो वाग्मी प्रगल्भो विविधशिल्प ज्ञो वृद्धदर्शी स्थूललक्षो महोत्साहो दृढभक्तिरनःअसूयकस्त्यागी मित्रवत्सलो घटागोष्ठीप्रेक्षणकसमाजसमस्याक्रीडनशीलो नीरुजोऽःव्यङ्गशरीरः प्राणवानःमद्यपो वृषो मैत्रः स्त्रीणां प्रनेता लालयिता च । न चासां वशगः स्वतन्त्र वृत्तिरःनिष्ठुरोऽनःईर्ष्यालुरनःअवशङ्की चेति नायकगुणाः ॥१२॥
नायिकायाः पुना रूपयौवनलक्षणमाधुर्ययोगिनी गुणेष्वनुरक्ता न तथार्थेषु प्रीतिसंयोगशीला स्थिरमतिरेकजातीया विशेषार्थिनी नित्यं अःकदर्यवृत्तिर्गोष्ठीकलाप्रिया चेति नायिकागुणाः ॥१३॥
नायिका पुनर्बुद्धिशीलाचार आर्जवं कृतज्ञता दीर्घदूरदर्शित्वं अःविसंवादिता देशकालज्ञता नागरकता दैन्यातिहासपैशुन्यपरिवादक्रोधलोभस्तम्भचापल वर्जनं पूर्वाभिभाषिता कामसूत्रकौशलं तदङ्गविद्यासु चेति साधारणगुणाः ॥१४॥
गुणविपर्यये दोषाः ॥१५॥
क्षयी रोगी कृमिशक्र्द्वायसास्यः प्रियकलत्रः परुषवाक्कदर्यो निर्घृणो गुरुजनपरित्यक्तः स्तेनो दम्भशीलो मूलकर्मणि प्रसक्तो मानापमानयोरनःअपेक्षी द्वेष्यैरप्यर्थहार्यो विलज्ज इत्यःगम्याः ॥१६॥
रागो भयं अर्थः संघर्षो वैरनिर्यातनं जिज्ञासा पक्षः खेदो धर्मो यशोऽनुकम्पा सुहृद्वाक्यं ह्रीः प्रियसादृश्यं धन्यता रागापनयः साजात्यं साहवेश्यं सातत्यं आयतिश्च गमनकारणानि भवन्तीत्याचार्याः ॥१७॥
अर्थोऽनःअर्थप्रतीघातः प्रीतिश्चेति वात्स्यायनः ॥१८॥
अर्थस्तु प्रीत्या न बाधितः । अस्य प्राधान्यात् ॥१९॥
भयादिषु तु गुरुलाघवं परीक्ष्यं ॥२०॥
५०इति सहायगम्यागम्य[गमन]कारणचिन्ता((१६३)) ।
(प्रकरण)५१
उपमन्त्रितापि गम्येन सहसा न प्रतिजानीयात् । पुरुषाणां सुःलभावमानित्वात् ॥२१॥
भावजिज्ञासार्थं परिचारकमुखान्संवाहकगायनवैहासिकान्गम्ये तद्भक्तान्वा प्रणिदध्यात् ॥२२॥
तदःभावे पीठमर्दादीन् । तेभ्यो नायकस्य शौचाःशौचं रागापरागौ सक्ताःसक्ततां दानाःदाने च विद्यात् ॥२३॥
संभावितेन च सह विटपुरोगां प्रीतिं योजयेत् ॥२४॥
लावककुक्कुटमेषयुद्धशुकशारिकाप्रलापनप्रेक्षणककलाव्यपदेशेन पीठमर्दो नायकं तस्या उदवसितं आनयेत् ॥२५॥
तां वा तस्य ॥२६॥
आगतस्य प्रीतिकौतुकजननं किं चिद्द्रव्यजातं स्वयं इदं अःसाधारणोपभोग्यं इति प्रीतिदायं दद्यात् ॥२७॥
यत्र च रमते तया गोष्ठ्यैनं उपचारैश्च रञ्जयेत् ॥२८॥
गते च सःपरिहासप्रलापां सोपायनां परिचारिकां अभीक्ष्णं प्रेषयेत्६ ।१ ।३० सःपीठमर्दायाश्च कारणापदेशेन स्वयं गमनं ॥२९॥
५१इति गम्योपावर्तनम्((१६४)) ।
भवन्ति चात्र श्लोकाः ॥३१॥
व्ताम्बूलानि स्रजश्चैव संस्कृतं चानुलेपनम् । आगतस्याहरेत्प्रीत्या कलागोष्ठीश्च योजयेत् ॥३१॥
व्द्रव्याणि प्रणये दद्यात्कुर्याच्च परिवर्तनम् । संप्रयोगस्य चाकूतं निजेनैव प्रयोजयेत् ॥३२॥
व्प्रीतिदायैरुपन्यासैरुपचारैश्च केवलैः । गम्येन सह संसृष्टा रञ्जयेत्तं ततः परम्((१६५)) ॥३३॥
इति श्री वात्स्यायनीये कामसूत्रे वैशिके षष्ठेऽधिकरणे सहायगम्याःगम्यचिन्ता गमनकारणं गम्योपावर्तनं प्रथमोऽध्यायः ॥१॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
राहुर्दानवमन्त्री च सिंहिकाचित्तनन्दनः ।
अर्धकायः सदा क्रोधी चन्द्रादित्यविमर्दनः ।।1।।
रौद्रो रुद्रप्रियो दैत्यः स्वर्भानुर्भानुभीतिद:।
ग्रहराजः सुधापायी राकातिथ्यभिलाषुक: ।।2।
कालदृष्टिः कालरूपः श्रीकण्ठहृदयाश्रय: ।
विधुन्तुदः सैंहिकेयो घोररूपो महाबल: ।।3।।
ग्रहपीडाकरो दंष्ट्री रक्तनेत्रो महोदर: ।
पञ्चविंशतिनामानि स्मृत्वा राहुं सदा नर: ।।4।।
यः पठेन्महती पीडा तस्य नश्यति केवलम् ।
आरोग्यं पुत्रमतुलां श्रियं धान्यं पशूंस्तथा ।।5।।
ददाति राहुस्तस्मै यः पठते स्तोत्रमुत्तमम् ।
सततं पठते यस्तु जीवेद्वर्षशतं नर: ।।6।।
श्रीस्कन्दपुराणे श्री राहुपञ्चविंशतिनामस्तोत्रं सम्पूर्णम


text:
57 अथ विबोधः402—
यथा रत्नावल्याम्—
देव, कुत इयं कन्यका ? देवी जानाति । 403अज्जउत्त, एसा सागरादो पाविअत्ति भणिअ अमच्चजोगंधराअणेण मम हत्थे निहिदा । अदो ज्जेव सागरिअत्ति सद्दावीअदि । यौगंधरायणेन न्यस्ता । कथमसौ ममानिवेद्य करिष्यति ।404
देव, कुत इयं कन्यका ?
देवी जानाति ।
403अज्जउत्त, एसा सागरादो पाविअत्ति भणिअ अमच्चजोगंधराअणेण मम हत्थे निहिदा । अदो ज्जेव सागरिअत्ति सद्दावीअदि ।
यौगंधरायणेन न्यस्ता । कथमसौ ममानिवेद्य करिष्यति ।404
यथा च वेणीसंहारे—
मुञ्चतु मुञ्चतु मामार्यः क्षणमेकम् । किमपरमवशिष्टम् ? सुमहदवशिष्टम् । संयमयामि तावदनेन दुःशासनशोणितोक्षितेन पाणिना पाञ्चाल्या दुःशासनावकृष्टं केशहस्तम् । गच्छतु भवान् । अनुभवतु तपस्विनी वेणीसंहारम् ।405
मुञ्चतु मुञ्चतु मामार्यः क्षणमेकम् ।
किमपरमवशिष्टम् ?
सुमहदवशिष्टम् । संयमयामि तावदनेन दुःशासनशोणितोक्षितेन पाणिना पाञ्चाल्या दुःशासनावकृष्टं केशहस्तम् ।
गच्छतु भवान् । अनुभवतु तपस्विनी वेणीसंहारम् ।405


text:
होमियोपति
होमियोपति (Homeopathy) एका चिकित्सा पद्धतिः अस्ति । अस्याः चिकित्सायाः जन्मदाता साम्युयेल् हानिमन् वर्यः । एषा पद्धतिः ’समरूपतासिद्धान्ताधारिता’ । वैद्याः उक्तसिद्धान्तस्य अनुसारेण रोगपरीक्षणानन्तरम् औषधानां निर्देशं कुर्वन्ति । किन्तु रोगलक्षणानाम् अपेक्षया औषधानि प्रबालानि भवेयुः । अस्यां चिकित्सायाम् अस्वस्थं मनश्यं विचार्य लक्षणानि च ज्ञात्वा उपयुक्तानि औषधानि देयानि भवन्ति । रोगस्य औषधस्य च लक्षणानि समानानि भववेयुः । तेन अस्वस्थः अल्पे समये स्वस्थः भवविष्यति । चिकित्सकः पटुः भवेत् । तदैव तेन रोगलक्षणानि ज्ञातुं शक्यानि भवन्ति । गभीररोगाणां चिकित्सायै चिकित्सकस्य अस्वस्थस्य च धैर्यम् अपेक्षते । शोराविषस्य वृद्धिः शरीरे भवति चेत् रोगाः उत्पद्यन्ते इति केचन होमियोपथि चिकिस्तकानां अभिप्रायो अस्ति । चिकित्साकानां मेधाविनाम् अयमभिप्रायः जन्तूनां इन्द्रियेषु आदर्शक्रियाशीलता (Êfunctional norm) विकृता यदा भवति तदा जन्तुषु पूर्वादर्शक्रियाशीलतायाः निमित्तं नैके प्रतिक्रियाः भवन्ति । प्रतिक्रियासाफल्यार्थं औषधानाम् अपेक्षा अस्ति इति । रोगग्रस्थाः अशक्ताः भवन्तीत्यतः तेभ्यः अल्पप्रमाणेनैव औषधं देयम् इति । अल्पप्रमाणेन दानेन दुष्परिणामानि न भवन्ति । सर्वविधेभ्य: अपि रोगेभ्य: शर्करागुलिका: दीयन्ते । ता: मधुरा: एव । अत: औषधस्य तिक्तकट्वादय: रुचय: न भवन्ति तत्र ।
अन्तर्विषयाः
सिद्धान्ताः[सम्पादयतु]
सादृश्यनियमः ( Law of Similar )[सम्पादयतु]
डा साम्युयेल् हानिमन् वर्येण प्रवर्तितहोमियोपतिचिकित्सायां “सादृश्यनियमः” इति सिद्धान्तः अन्यतमः । “सिमिलिया सिमिविबस् क्यूरेण्टर् “ (Similia Similibus Curanter) “समः समम् शमयति “ इति । रोगः यावान् प्रमाणेन भवति तावत् प्रमाणस्य औषधसेवनेन रोगः निर्रोगः भविष्यति । द्वितीयः अर्थः येन अधिकप्रमाणस्य औषधेन स्वस्थ शरीरे विकारोत्पत्तिः भविष्यति । लघुप्रमाणेन चेत् समप्राकृतिकलक्षणानि नष्टानि भवन्ति ।
एकमेव औषधम् (Single Medicine)[सम्पादयतु]
अस्यां होमियोपतिचिकित्सायाम् एकस्मिन् समये एकमेव औषधं देयम् इति निर्देशः अस्ति । किन्तु अद्यत्वे एनं नियमं सर्वे वैद्याः न पालयन्ति । अनुभवानुगुणम् औषधानि दीयन्ते ।
कनिष्टम् औषधप्रमाणम् (The Minimum dose)[सम्पादयतु]
सदृशविज्ञानस्य आधारेण चितस्य रोगस्य औषधस्य प्रमाणं स्वल्पप्रमाणं भवति चेत् औषधस्य दुष्परिणामानि न भवन्ति । औषधम् प्रथमतः शरीरस्य बलं रक्षति अनन्तरं रोगवारणप्रक्रियां करोति । होमियोपति औषधानां निर्माणं विशेषरूपेण कुर्वन्ति । औषधशक्तिकरणस्यैव नाम स्थापयन्ति । घनपदार्थेभ्यः ट्राच्यूरेशन् द्रवपदार्थस्य सक्शन् -प्रणालीद्वारा च औषधानाम् उत्पादनं कुर्वन्ति ।
व्यक्तिगता समग्रा च चिकित्सा[सम्पादयतु]
एषः मूलसिद्धान्तः भवति । अस्यां होमियोपति चिकित्सायां रोगाणां नाम्नां चिकित्सां न कुर्वन्ति । किन्तु , रोगिणां मानसिक, भावनात्मक, शारीरकादि चिकित्साम् आदौ कुर्वन्ति । उदाहरणार्थम्, यदि पञ्च श्वासरोगिभ्यः (अस्थमा) एकमेव औषधं न दास्यन्ति । स्म्पूर्णलक्षणाधारेण रोगिभ्यः औषधं यच्छन्ति ।
संजीवकबलम् (Vital Force )[सम्पादयतु]
मनुष्यस्य शरीरे संजीवकबलं ज्ञात्वा प्रतिपादितं यत्, एतत् संजीवकबलं बाह्यरूपेण आक्रम्यमाणैः रोगैः शरीरस्य रक्षणं करोति । अस्वस्थदशायां संजीवकबलं रोगग्रस्थं भवति । सदृशविज्ञानस्य आधारेण चितौषधेन संजीवकबलस्य विकारान् नाशयित्वा शरीरस्य रक्षणं करोति ।
रोगबीजम्[सम्पादयतु]
प्राचीनरोगाणां मूलकारणानि सोरा (Psora), सायिकोसिस् () सिफिलिस् च भवन्ति । काराणानां समुदायस्य मियाज्म् इति नाम । मियाज्म् इत्यस्य प्रदूषणम् अर्थः ।
औषधसमर्थनम्(Drug Proving)[सम्पादयतु]
(औषधचिकित्सा) औषधदानसमये अस्वस्थस्य थेरापुयिटक क्षमता ज्ञातव्या । स्वस्थाय मनुष्याय उषधं दत्त्वा औषधस्य लक्षणानि ज्ञातव्यानि भवन्ति । ईदृशस्य प्रयोगानन्तरं सदृशविज्ञानस्य अनुसारेण वैद्याः रोगं ज्ञातुं शक्ताः भवन्ति
वैज्ञानिकता[सम्पादयतु]
वैद्ये रोगिण: य: विश्वास: भवति तम् अवलम्ब्य एव रोग: अपगच्छति, उपशाम्यति वा । अत: होमियोपति-चिकित्सा नाम मानसिकचिकित्साक्रम: कश्चन’’ इति अलोपतिवैद्या: अभिप्रयन्ति । अत: एव कोऽपि वैज्ञानिक: अपि होमियोपतिचिकित्सा-क्रमस्य वैज्ञानिकत्वम् अङ्गीकर्तुं न सिद्ध: । होमियोपतिवैद्यपद्धतौ अवैज्ञानिकबुद्धि: तेषाम् एतावती अस्ति यत् केभ्यश्चित् वर्षेभ्य: पूर्वं ते तां पद्धतिं महता उत्साहेन प्रतिपादयते कस्मैचित् वैद्याय कुप्रतिष्ठाद्योतिकाम् ‘इग्नोबेल् प्रशस्तिम्’ अपि प्रदत्तवन्त: !! किन्तु एषु दिनेषु तादृशानां मतिं परिष्कर्तुम् इव किञ्चन संशोधनम् आकस्मिकतया जातम् अस्ति । दक्षिणकोरियादेशस्य वैज्ञानिका: कस्मिंश्चित् शोधकार्ये निरता: आसन् । तदवसरे आकस्मिकतया रसायनविज्ञानसम्बन्धी कश्चन चमत्कार: तै: ज्ञात: । स च रासायनिक-प्रक्रियाया: मूलसिद्धान्तान् एव निराधारी-करोति । तेनैव सह होमियोपतिसिद्धान्तस्य वैज्ञानिकतां प्रतिपादयति च । चमसमितं लवणं जले मिश्रीकरणात् लवणद्रव: प्राप्यते ।
तत्र जलयोजनं यथा यथा वर्धयाम तथा तथा तस्मिन् द्रवे स्थितानां सोडियं क्लोरैड्-अणूनां मध्ये अन्तरं वर्धते । एतत् तु सर्वै: ज्ञात: विषय: । दक्षिणकोरियादेशे कटर् गेक्लर्, शरिधर समाल् च क्वाङ्गुयुविज्ञानतन्त्रज्ञानसंस्थायां वैज्ञानिकौ । कदाचित् तौ सैक्लोडेक्स्ट्रिन्-नामकेन रासायनिकवस्तुना युक्ते पात्रे जलयोजनं वर्धितवन्तौ । ताभ्यां यथा यथा जलं योजितं तथा तथा सैक्लोडेक्स्ट्रिन्-अणव: न दूरं गता:, अपि तु राशिरूपेण स्थिता: । प्रयोगार्थं स्वीकृते सैक्लोडेक्स्ट्रिन्वस्तुनि एव कोऽपि दोष: स्यात् इति चिन्तयन्तौ तौ सोडियं गुवानोसैन् मोनोफास्फेट्नामकं वस्तु स्वीकृत्य पूर्वतनं कृत्यम् एव पुन: कृतवन्तौ । अत्रापि पूर्वोक्त: एव परिणाम: । तत: तौ लवणं स्वीकृत्य प्रयोगस्य आवर्तनं कृतवन्तौ । आश्चर्यं नाम लवणाणव: दूरं न गता:, प्रत्युत राशीभूय स्थिता: । आत्मना प्राप्ते फलितांशे विश्वासम् अकुर्वन्तौ तौ लेसर्परीक्षा, स्क्यानिङ्ग्, इलेक्ट्रन् मैक्रास्कोपि इत्यादिभि: अत्याधुनिकतन्त्रै: राशीभूतानाम् अणूनां परीक्षणं कृतवन्त: । यथा यथा द्रव: दुर्बल: भवति तथा तथा अणूनाम् आकार: पञ्चगुणिततया दशगुणिततया वा प्रवृद्ध: दृष्ट: ताभ्याम् । एतदवसरे ताभ्याम् अन्योऽपि अंश: लक्षित: । द्रवस्य अतिदुर्बलताकाले एव अणुराशे: सामर्थ्यं वर्धनं दृश्यते स्म । द्रव: यदा अल्पजलांशयुक्त: तन्नाम द्रवे यदा अणूनां बाहुल्यं भवति तदा एष: परिणाम: न दृश्यते स्म प्राधान्येन । जलादय: द्रवा: ध्रुवद्रवा: इति उच्यन्ते विज्ञानशास्त्रे । एतेषाम् अणूनाम् एकस्यां कोटौ ऋणध्रुव:, अपरस्यां धनध्रव: च भवति । एतादृशेषु ध्रुवद्रवेषु एव पूर्वोक्त: विपरिणाम: जायते, न तु अन्यद्रवेषु । होमियोपत्यौषध-निर्माणावसरे ध्रुवद्रवाणाम् एव उपयोग: क्रियते ।
कोरियन्वैज्ञानिकौ स्वस्य अनुभवं निरूप्य अन्यान् अपि उक्तवन्त: - ‘भवन्त: अपि एतस्य परीक्षणं कुर्वन्तु’ इति । नेदर्ल्याण्डीये ग्रोनिङ्गेन्-विश्वविद्यालये अपि परीक्षणं प्रवृत्तम् । तत: तत्रत्य: वैज्ञानिक: रसशास्त्रतज्ञ: जान् एन्बटर्स् अवदत् - ‘आश्चर्यकरम् एतत्, अस्माकम् आघातकरं चापि’ इति । ‘जलाणूनां स्मरणशक्ति: अपि अस्ति’ इति इत्येतत् तत्त्वं पतिपाद्य वैज्ञानिकानाम् उपहास-पात्रीभूत:। फे्रञ्च् प्रतिरक्षावैज्ञानिक: (इम्यूनालजिस्ट्) जाक्स् बेन्वेनिस्त् वदति ‘द्रवीभूतौषधयुक्ते जले आधिक्येन जलं योज्यते चेदपि औषधस्य स्मरण-मुद्रा तु अक्षततया तिष्ठति एव’ इति । एतेन प्रयोगेण होमियोपतिचिकित्साक्रमस्य वैज्ञानिकाधार: कल्पित: अस्ति यत् तत् तु महते सन्तोषाय ।
औषधप्रमाणम्[सम्पादयतु]
अस्यां चिकित्सायां महत्त्वम् औषधस्यैव । अस्याः चिकित्सायाः आरम्भे २००,१००० सामर्थ्ययुक्तानि औषधानि हानेमन् उपयुज्यते स्म । स्वानुभवेन कालन्तरे स्वल्पप्रमाणस्य १x, ३x, ६x, १२x, उत ६, १२, ३० औषधानि उपयुज्यते स्म । नैकेषु अनुभवेषु हानेमेन् ज्ञातवान् यत् शरीरे रोगः यदा भवति तस्मिन् समये स्वल्पप्रमाणस्य औषधदानेन रोगमुक्तं भवति ।
- होम्योपति औषधेषु ३ प्रकारकाः प्रमाणप्रयोगाः भवन्ति ।
- डेसीमल्-प्रमाणम्(Decimal Scale)
- सेण्टीसमल्-प्रमाणम् ( Centesimal Scale )
- ५० मिलीसीमल्-प्रमाणम्(50 Millesimial scale)१
१.डेसीमल्-प्रमाणपद्धतौ एकभागात्मकम् औषधम्, नवभागयुते क्षीरे उत सुरायां सम्मिश्रणं करणीयम् । अनेन प्रमाणेन निर्मितस्य औषधस्य ‘X’ इति संभोधयन्ति । कालीफास् ६X, एकोनायिट् ३X, इत्यादीनि भवन्ति । १x, घनौषधकरणे एकभागात्मकम् औषधम्, नवभागयुते क्षीरे उत सुरायां सम्मिश्रणं करणीयम् भवति । १x, द्रवौषधकरणे एकभागात्मकं मूलार्कं, नवभागयुते क्षीरे उत सुरायां सम्मिश्रणं करणीयम् भवति । २X निर्माणे १x स्य एकं भागम्, नवभागयुते क्षीरे उत सुरायां सम्मिश्रणं करणीयम् भवति । अग्रिमस्थरस्य औषधस्य निर्माणाय पूर्वतनभागस्य एकं भागम्, नवभागयुते क्षीरे उत सुरायां सम्मिश्रणं करणीयम् भवति ।
२.सेन्टीसमल्-प्रमाणपद्धतौ एकभागात्मकम् औषधम्, नवनवतिभागयुते क्षीरे उत सुरायां सम्मिश्रणं करणीयम् भवति । अनेन प्रमाणेन कृताय औषधाय ‘c’ इति नाम । ३०c, २००c, १०००c, इत्यादीनि औषधानि सन्ति। अग्रिमस्थरस्य औषधस्य निर्माणाय पूर्वतनभागस्य एकं भागम्, नवभागयुते क्षीरे उत सुरायां सम्मिश्रणं करणीयम् भवति ।
औषधानि[सम्पादयतु]
विषवस्तु अत्यल्पप्रमाणेन औषधगुलिकासु भवति । तस्य सेवनात् रोगनिरोधकशक्ति: रोगिणि भवति इति तु होमियोपतिसिद्धान्त: । तदेव विषवस्तु द्रवमिश्रणात् द्रवरूपतां यदा प्राप्नोति तत् प्रतिविषायते । यथा यथा द्रवं दुर्बलतां याति तथा तथा औषधस्य सामर्थ्यं वर्धते’ इति प्रतिपादयन्ति होमियोपतिवैद्या: । होमियोपति औषधानि अर्कः(Tincture), संपेषणम्(Trituration), तनूकरणम्(Dilutions) इति त्रिषु रूपेषु भवन्ति । गन्धक, पारा, सुवर्णम्, रजतम्, चूर्णम्, लोहादिभिः औषधानां निर्माणं भवति । होमियोपति औषधविवरणे ग्रन्थे २६० तः २७० औषधानि निरूपितानि ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- होम्योपैथी - नई सोच, नई दिशाएं (डॉ प्रभात टण्डन का हिन्दी चिट्ठा)
- होम्योपैथी - कुमार मुकुल का हिन्दी ब्लॉग
- Homeopathy Heals.. (हिन्दी ब्लॉग)
- The American Institute of Homeopathy Handbook for Parents
- होमियो बायो लक्षण एवं चिकित्सा सूत्र (गूगल पुस्तक ; लेखक - भीम कुमार झा)
- होम्यो कृषि पद्धति


text:
प्रहेलिका
"तात, महेशपितृव्यः दूरवाणीं कुर्यात् चेत् तेन सह सम्भाषणं न करिष्यामि। कतिवारम् असत्यं वदनीयम् ? तातः गृहे नास्ति इति असत्यं किमर्थं वदनीयम् ?"
पितुः समीपे उत्तरं नासीत्। मालत्यै एवम् आचरणं कदापि न रोचते स्म। माता तु उपदिशति, सदैव सत्यमेव वदनीयम्। किन्तु तातः असत्यं वादयति। पयोहिमम् आनीय पित्रा पुत्रीं तोषयितुं प्रयासः क्रियते। तथापि मालती रुष्टा एव आसीत्।
गृहस्य रङगकर्म प्रचलितम् आसीत्। अतः प्रतिदिनं पाठशालां गच्छन्ती मालती सप्ताहान्तेSपि भ्रमणाय बहिः न गतवती। तेन सा जामिता अभवत्। महेशः वारंवारं दूरवाणीं कृतवान्। तेन सह वार्तालापं करणीयम् आपतितम्। तस्याः अनिच्छां दृष्ट्वा पिता स्पष्टीकृतवान् , "मालती, महेशः मम उत्तमम् मित्रम्। महेशेन नूतनं कारयानं क्रेतव्यम्। किन्तु पर्याप्तं धनं नास्ति। धनसाहाय्यम् इच्छति। अस्माकं गृहे रङगकर्म प्रचलति। अतः मया न शक्यते।अतः परिहारः।"
"महेशपितृव्याय एवं कथयतु।"-----मालती उक्तवती।
"न शक्यते।"---पिता अवदत्।
"किमर्थं न?"----मालती पृष्टवती।
तदैव दूरवाणीरवः जातः। मालती महेशम् अवदत् , " पितृव्य , आदौ मम प्रहेलिकां शृणोतु।
रङ्गकर्मणि रमते , किन्तु रङ्गमयः न भवति।
गृहे रमते तथापि गृहे नास्ति।
सत्यं वदति किन्तु सत्यं न भाति।
असत्यम् वक्तुं न इच्छति।
सः कः? जानाति वा?"


text:
केचन दिवसेभ्य: पूर्वं अहं एकं शिवालयपरिसरं (शिवबाबा, अकबरपुर, अम्बेडकरनगर) प्रति गतवानासम् । तत्र अहं एकं अद्भुतं दृश्यं दृष्टवान । तत्र प्राय: जलनलिकानां संख्या शताधिकी आसीत् । सम्प्रति भवन्त: चिन्तयन् स्यु: यत् अस्मिन् किमपि नूतनं तु नैव । प्रायश: तादृशेषु स्थानेषु बहव्य: नलिका: भवन्ति एव यात्रीणां सुवाधार्थम् । चेत् अत्र किं विशिष्टम् । विशिष्टम् एतत् यत् प्रायश: यत्र कुत्रचित् अपि एतावती नलिका: भवन्ति तासाम् सर्वाषाम् उद्गम: कश्चित् एक: एव वृहद् घट: भवति । पुनश्च स: दीर्घ-जलाकर: स्वाचालित् जलयन्त्रेण् एव पूरयित: भवति । किन्तु अत्र सर्वे नला: तु साक्षात् पृथिव्याम् एव स्थापिता: सन्ति । इत्युक्ते सर्वेषां नलानाम् उद्गम: साक्षात् पृथिवी एव अस्ति ।
मया एते सर्वे गणिता: , संख्या 85 प्राप्ता । एते 85 नला: ते सन्ति येषामुपरि अधो यन्त्रं (आधार:) अस्ति । बहव: तादृशा: अपि त्यक्ता: येषामुपरि आधार: नासीत्, केवलं नलिका: एव आसन् । यदि एते सर्वे अपि गण्यते चेत् एतेषां संख्या शताधिकी भवति । इति
स्वयमेव पश्यन्तु भवन्त: -----------
सम्प्रति भवन्त: एव विचारयन्तु यत् कदाचिदपि भवन्त: एकस्मिन् एव स्थाने एतावन्त: नला: दृष्टवन्त: । नैव -------
अस्ति एतत् विश्वकीर्तिमानम् न वा ?