text:
आहारः
आहारः ( ( शृणु) /ˈɑːhɑːrəhə/) (हिन्दी: आहार, आङ्ग्ल: Diet) नाम “आहर्यते गलादधो नीयत इति आहारः” [१] । आहारः जन्तूनां जीवनस्य महत्त्वपूर्णं पोषकतत्त्वं वर्तते । यः अन्ननलिकया आह्रियते, सः आहारः कथ्यते । आहारस्वास्थ्ययोः परस्परः सम्बन्धः वर्तते । आहारेण सुस्वास्थ्यं प्राप्यते । दुषिताहारेण, असन्तुलिताहारेण च स्वास्थ्ये हानिः अपि जायते । अतः आहारः एव जीवनस्य कारणम् इति । गीतायामपि लिखितम् अस्ति यत् -
आहारः जीविनां जीवनस्य प्रधानम् अङ्गम् । “आह्रियन्ते इति आहाराः” इति वयं जानीमः एव । बाह्यं किञ्चन वस्तु शरीरस्य अन्तः प्रविश्य तत्रैव अन्तर्भूत्वा अस्माकं स्वरूपस्य निर्माणस्य कारणं भवति । अन्नस्य सूक्ष्मभागात् एव मनसः निर्मितिः भवति । अद्य वयम् एवं स्मः इत्यस्य पृष्ठभूमिकायाम् अस्माभिः सेवितः आहारः एव अस्ति इति ज्ञायते चेत् आहारस्य महत्त्वम् अवगतम् इति अर्थः । गर्भादारभ्य मरणपर्यन्तं जीवनार्थम् अस्मात् पञ्चभौतिकप्रपञ्चात् यद्यत् स्वीकुर्मः तत्सर्वम् अपि आहारः एव । न केवलम् उदरम्भरणार्थम् अवश्यभूतानि घन-द्रवरूपाणि अन्नक्षीरादीनि आहारत्वेन उच्यन्ते अपि तु जलं, वायुः, प्रकाशः, आकाशः, औष्ण्यम् इत्यादीनि अपि आहारः एव । अन्नक्षीरादीनि न सन्ति चेदपि कतिपय दिनानि जीवामः किन्तु जलमेव नास्ति चेत् कति दिनानि जीवामः ? जलं नास्ति चेदपि कथञ्चित् कतिपय दिनानि जीवामः, वायुरेव नास्ति चेत् कति निमेषान् जीवामः ? यदि आकाशेण स्वस्मिन् किञ्चिन्मात्रेण अपि अवकाशः न कल्पितः स्यात् तर्हि कुत्र अस्माकं जीवनम् ? अतः अस्माकं देहस्य धारणपोषणांशाः पृथ्वी, अप्, तेजस्, वायुः, आकाशः इत्येतैः पञ्चभूतैः निर्मिताः सन्ति । देहस्य मूलघटकाः शुक्रशोणिताः अपि एतैः पञ्चभूतैः एव बाह्यरूपं प्राप्नुवन् । भगवतः सृष्टौ असंख्याः आहारपदार्थाः सन्ति एव । तत्सर्वम् अपि मनुष्यमात्रस्य उपयोगाय इत्येव न निर्मितं भगवता । कालानुगुणं मनुष्यस्य उपयोगाय न भवेयुः इत्यपि न । अत्र काचित् व्यवस्था आवश्यकी । “अहं कः ? मम शरीरस्य सहजाः गुणाः के ? वात-पित्त-श्लेष्मेषु प्रधानधातुः कः मम शरीरे ? मम मनः कीदृशम् ? सत्त्वं,रजस्, तमस् इत्येतेषु प्राधान्यं कस्य ? देहस्य मनसः च आरोग्यकरी स्थितिः का ? अनारोग्यकरी स्थितिः का ? देहे विद्यमाना बाल्याद्यवस्था का ? मम कार्यं कीदृशम् ? कः कालः ? देशः कः ? स्त्री वा पुरुषो वा ? मम वर्णव्यवस्था का ? इत्यादीनां बहुविधानां परिस्थितीनाम् अनुगुणम् अस्माकम् आहारस्य निर्णयः भवति । तथा चेदेव सः आहारः अस्माकं शरीरं मनः च सम्यग्रूपेण पालयति ।
सृष्टेः विकासस्य अन्तिमं पदम् एव “पृथ्वी” । एतस्याम् अन्यानि सर्वाणि भूतानि (अप्, तेजस्, वायुः, आकाशः च) प्रमाणतारतम्येन निहितानि सन्ति । अतः एव सा पृथ्वी “विश्वम्भरा” इति उच्यते । स्वस्य शरीरात् जीवकोटिनां निमित्तम् आवश्यकं द्रव-द्रव्यादिकं यच्छन्ती जीवनस्य आश्रयभूता सा “अवनिः” इत्यपि उच्यते । सा न केवलं शरीरस्य पालनं करोति अपि तु देहस्य धारणपोषणकार्ये जीवस्य सारथिरूपेण स्थित्वा देहरथं नयमानं मनः अपि निरूपयति । एवं पृथिव्याः पात्रं सुमहत् अस्ति । अतः एव सा मातृरूपिणी इति उक्तम् अस्माकं पूर्वजैः । “माता भूमिः पुत्रोहं पृथिव्याः” इत्यत्र भूमिः अथवा पृथ्वी माता, अहं तस्याः पुत्रः इति निर्दिष्टम् । भूमातुः उपकारः महान् । तम् उपकारं वर्णयितुं पदानि एव अपर्याप्तानि स्युः अस्माकं पदसङ्ग्रहे । अनन्तसंख्याकानां जीविनां निमित्तं तेषां देहस्य, इन्द्रियाणां, मनसः च स्वरूपस्य स्वभावस्य च अनुगुणम् असंख्यविधान् घन-द्रवरूपान् आहारपदार्थान् सृजति सा । तस्याः भूमातुः अनुग्रहादेव सर्वेपि जीविनः मनसः शरीरस्य पोषणाय वर्धनाय च निरन्तरम् आहारं प्राप्नुवन्ति । जीवः रसरूपस्य परमात्मनः किञ्चित् स्फुलिङ्गम् । प्रत्येकः अपि जीवः रसरूपस्य परमात्मनः अनुभवस्य प्राप्त्यर्थम् आवश्यकीं स्थितिं प्राप्नोति इत्यत्र भूमातुः योगदानं वर्णनातीतम् । सृष्टौ शिखरसदृशाय मानवाय तु रसरूपस्य परमात्मनः परंज्योतिरूपस्य अनुभवस्य प्राप्त्यर्थम् अनुकूलकराणां देहेन्द्रियाणां मनोवृत्तीनां च पालनपोषणाय अनेकान् रसमयान् पदार्थान् यच्छन्ती सा “रसा” इति एव निर्दिष्टा ।
भूमौ प्राप्यमाणेषु आहारपदार्थेषु मधुरः, आम्लः, लवणः, कटुः, कषायः, तिक्तः इति षड् विधेषु रसेषु कश्चन रसः तु भवति एव । तण्डुलाः, गोधूमाः, मुद्गाः, माषाः, शाकानि, फलानि, मूलानि, पुष्पाणि, धान्यानि एवं सस्यजन्याः आहाराः ये सन्ति तेषु सर्वेषु एते षड्रसाः विभिन्नप्रमाणेन सन्ति । तेषां पदार्थानां विभिन्नप्रमाणेन योजनेन बहुविधाः आहाराः सिद्धाः भवन्ति । ते सर्वे अपि अस्माकं शरीरं मनः च पोषयन्ति । ते एव आहाराः देहस्य घटकाणां रसं, रक्तं, मांसं, मज्जा, मेदः, शुक्रम्, अस्थि इत्याख्यान् सप्तधातून् वर्धयन्तः मनसः आरोग्यं पोषयन्तः, हृदये अपि रसं पूरयन्तः सन्ति । विभिन्नेन प्रमाणेन रसानां योजनेन यथा आहारस्य नूतनानि रूपाणि सृष्टानि सन्ति तथैव पदार्थानां संयोगेन अपि आहारस्य नवरूपाणि सृष्टानि सन्ति । एवं रसानां सम्यग्रूपस्य संयोगेन सज्जीकृतः आहारः मनः देहेन्द्रियाणि च सन्तर्पयति ।
अन्तर्विषयाः
- १ आहारस्य महत्त्वम्
- २ आहारस्य प्रकाराः
- ३ आहारस्य विभिन्नविधाः
- ४ आहारद्रव्याणि
- ५ आहारपदार्थाः
- ६ षड्रसयुक्तः आहारः
- ७ षड्रसानां पाञ्चभौतिकी प्रकृतिः[४२]
- ८ सामान्याहारे विभिन्नतत्त्वानां प्रमाणम्
- ९ आहारस्य लाभः
- १० आहारस्य नियमाः
- ११ सम्बद्धाः लेखाः
- १२ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
- १३ सन्दर्भः
आहारस्य महत्त्वम्[सम्पादयतु]
अस्माकं शरीरं पृथ्व्यप्तेजोवाय्वाकाशाख्यैः पञ्चमहाभूतैः निर्मितम् अस्ति । एतेभ्यः पञ्चमहाभूतेभ्यः एव दोषाः उत्पद्यन्ते । वाय्वाकाशाभ्यां वातस्य, तेजसः पित्तस्य, पृथ्वीजलाभ्यां कफस्य च उत्पत्तिर्भवति[२] । अतः वातपित्तवासैः शरीरं स्थिरं भवति । किन्तु एतेषां विकृतस्थित्या शरीरे बहवः विकाराः अपि उत्पद्यन्ते । आहारनिद्राब्रह्मचर्यैः शरीराय आरोग्यं प्राप्यते । अतः एते उपस्तम्भाः कथ्यन्ते । तेषु आहारः प्रमुखः वर्तते [३]। प्राणिषु अन्नम् एव प्राणः वर्तते । अन्नाय एव सर्वे जनाः कार्यरताः सन्ति ।
वैज्ञानिकैः अपि आहारस्य ए, बी, सी, डी, ई इति विटामिन् रूपेण विभागः कृतः । शरीरे रोगाणाम् उत्त्पत्तौ सत्यां कस्य विटामिन् इत्यस्य आवश्यकता वर्तते इति चिकित्सकाः उपदिशन्ति । अतः शास्त्रे एका उक्तिः अस्ति यत् – “धर्मार्थकाममोक्षाणाम् आरोग्यं मूलमुत्तमम्” इति [४]। अर्थात् धर्मः, अर्थः, कामः, मोक्षः इत्येतेषां पुरुषार्थाणां प्राप्त्यर्थं शरीरं निरोगी भवेत् इति आवश्यकम् ।
अन्नेन जीवानाम् उत्पत्तिः भवति । अतः तैत्तिरीयोपनिषदि अपि लिखितम् अस्ति यत् -
उपर्युक्ते श्लोके अपि अन्नस्य महत्वं प्रतिपादितम् अस्ति । तेषां जीवानां वृद्धिः अपि तेन अन्नेन एव भवति । चरकाचार्येण अपि उक्तं यत् – “अन्नं वै प्राणाः” अर्थात् अन्नं प्राणात्मकं वर्तते इति [५]। योग्यकाले जीर्णाजीर्णस्य विचारानुसारेण योग्यप्रमाणेन एव आहारः ग्राह्यः । तेजः, आयुः उत्साहः, स्मृतिः ओजः इत्यादयः आहारेण एव प्राप्यन्ते ।
यथा यज्ञकर्मणि योग्यहुतिर्द्रव्याणाम् आहुतिभिः यज्ञाग्निः सौख्यदः भवति, तथैव योग्याहारेण अस्माकं जठराग्निः अपि सौख्यकरः भवति [६]। योग्याहारेण मानवः शतायुः भवति । यः मनुष्यः सर्वदा नियमितरूपेण आहारं स्वीकरोति सः रोगरहितः भवति ।
भारते ६४ कलासु पाकशास्त्रम् अपि एकम् । “सा विद्या या विमुक्तये” इति उक्त्यनुसारम् आहारः अपि मुक्तिप्रदायकः । अतः एव पाकशास्त्रम् अपि विद्यासु अन्तर्गतम् । तस्मात् एव उच्यते –
- “आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः ।
- स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः ॥“इति ।
एवम् आहारस्य व्याप्तिः उदरतृप्तितः मोक्षप्राप्तिपर्यन्तम् अपि विस्तृता अस्ति । मोक्षस्य विषयः परित्यक्तः चेत् अपि इदानीम् अस्माभिः सेव्यमानः आहारः अस्माकम् आरोग्यस्य रक्षणे अपि असमर्थः अस्ति इति वयम् अपि जानीमः एव । पाकशास्त्रम् अपि तदा एव विद्या भवति यदा पदार्थाः धर्ममार्गेण प्राप्यन्ते । अथवा न्यायमार्गेण अर्जितेन धनेन स्वीकृताः स्युः । ते अपि पदार्थाः सहजस्वभावयुक्ताः भवेयुः । तादृशानां पदार्थानां सम्यक् योजनस्य ज्ञानम् अपि पाचकस्य स्यात् । “ऋषिरेव विजानाति द्रव्यसंयोगजं फलम्” इति उक्तिः एव अस्ति । द्वयोः पदार्थयोः योजनेन अमृतसदृशः आहारः सिद्धः भवेत्, कदाचित् विरुद्धं परिणामं जनयत् विषम् अपि सिद्धं भवेत् । विषम् इति उक्तौ तदा एव मूर्छां वा मरणं प्राप्यते इति न । धातुवैषम्येन अहितं परिणामं जनयति चेत् तदपि विषम् इत्येव उच्यते । उदाहरणार्थम् – मधु-घृतयोः समप्रमाणेन योजनं विषरूपं प्राप्नोति । पायसं नाम पयसा निर्मितः मधुररसप्रधानः द्रवपदार्थः । किन्तु तदेव पायसं मुद्गक्षीरयोः मिश्रणेन निर्मितं चेत् विषतुल्यम् एव । एवं पदार्थानां घटकस्वभावादपि भिन्नः हितकरः वा अहितकरः वा परिणामः सम्भवति तेषां योजनेन । तदर्थम् एव अस्माकं पूर्वजाः ऋषयः योगदृष्ट्या परिशील्य योगस्य भोगस्य च अनुगुणम् एव आहारनिर्माणस्य क्रमं सृष्टवन्तः । तं क्रमम् अपूर्वविद्यायाः रूपेण वर्धितवन्तः च । पुराणेषु इतिहासेषु च अपूर्वां पाकविद्यां जानन्तः बहवः दृश्यन्ते । तेषु नलः, भीमः च प्रख्यातौ । दौर्भाग्यं नाम अद्य तादृशी प्राचीना पाकविद्या विस्म्रियमाणा अस्ति । सर्वे अपि इच्छानुसारं पदार्थान् योजयित्वा नूतनान् आहारान् सृजन्तः सन्ति तस्य परिणामम् अजानन्तः एव ।
आहारस्य प्रकाराः[सम्पादयतु]
आहारभक्षणेन शरीरस्य सर्वाणि अङ्गानि पुष्टानि भवन्ति । अन्नेन शरीरस्य शक्तिः अपि वर्धते । तादृशस्य आहारस्य प्रकारद्वयं वर्तते[७] । सम्यगाहारः, असम्यगाहारः च ।
सम्यक् आहारः[सम्पादयतु]
यः आहारः प्रमाणयुक्तः, विधिपूर्वकः गृह्यते, सः सम्यगाहारः कथ्यते । एकैकस्य जीवस्य जठराग्निबलं भिन्नं वर्तते [८]। अतः सर्वेषां जीवानां जठराग्नेः बलानुसारम् आहारस्य प्रमाणं चिन्तनीयम् ।
विधिपूर्वकाहारे तु भक्ष्यपदार्थानां भोक्तुं सम्यक्तया विचारः कर्त्तव्यः । आहारस्य विधौ विशेषप्रकारकं ज्ञानम् आवश्यकं भवति । आहारे द्वादश-अशनप्रकारकं ज्ञानम् अपि आवश्यकं भवति । तदनुसारमेव आहारः ग्राह्यः । सः एव विधिपूर्वकः आहारः, सम्यगाहारश्च कथ्यते[९] ।
अस्माकं शरीरस्य आवश्यकतानुसारं शारीरिकवृद्ध्यर्थं, सुस्वास्थ्यार्थं च पोषकतत्त्वानि गृहीतानि भवन्ति । कानिचिदपि पोषकतत्त्वानि आवश्यकतायाः अधिकानि न्यूनानि वा न भवेयुः इति । अस्माकम् आहारे पर्याप्तमात्रायां रुक्षांशः, जलं च भवितव्यम् । एतादृशः आहारः संतुलितः आहारः कथ्यते[१०] ।
सम्यक् आहारः एव अस्माकं शरीरस्य अवयवान् पुष्णाति, संरक्षति च । अवयवेषु याः क्षतयः भवेयुः, ताः क्षतीः पूरयति । शरीरस्य शक्तिं वर्धयति, जीवयति च । तथापि अष्टप्रकारकाणां विशेषायतनानां भोजने विचारः कर्त्तव्यः[११] ।
- प्रकृतिः – आहारद्रव्याणां स्वाभाविकः गुणः ‘प्रकृतिः’ कथ्यते । स्वभावः अपि अपरं नाम ।
- करणम् – स्वाभाविकानां द्रव्याणां अभिसंस्कारः ‘करणम्’ इति कथ्यते ।
- संयोगः – द्वयोः बहूनां वा द्रव्याणां एकीकरणं ‘संयोगः’ कथ्यते ।
- राशिः – सर्वग्रहाणां, परिग्रहाणां, मात्रामात्रफलस्य निश्चयः ‘राशिः’ इति कथ्यते ।
- देशः – द्रव्याणाम् उत्पत्तिस्थानस्य विचारः कर्त्तव्यः । स्थानं शुद्धम् अशुद्धं वा स्यात् इति चिन्तनीयं भवति । तेभ्यः शुद्धद्रव्येभ्यः शरीरे रोगाः न उत्पद्यन्ते ।
- कालः – यः कालः येषां द्रव्याणां निर्धारितः स्यात्, तस्मिन् काले एव तानि द्रव्याणि भक्ष्याणि भवन्ति । तेन कारणेन स्वास्थ्यविकाराः न जायन्ते ।
- उपयोगसंस्था – अर्थात् द्रव्याणाम् उपयोगस्य नियमाः ज्ञातव्याः, द्रव्याणि जीर्णानि भवेयुः इति विचारः कर्त्तव्यः । अजीर्णानां द्रव्याणां भक्षणे आन्तरिकरोगाः उत्पद्यन्ते[१२] ।
- उपयोक्ता – यः जनः आहारस्य उपयोगं करोति सः उपयोक्ता कथ्यते ।
सम्यगाहारस्य द्वादशः प्रकाराः[१३][सम्पादयतु]
१ शीताहारः, २ उष्णाहारः, ३ स्निग्धाहारः, ४ रुक्षाहारः, ५ द्रवाहारः, ६ शुष्काहारः, ७ एककालाहारः, ८ समाग्न्याहारः, ९ औषधद्वैष्याहारः, १० मन्दाग्न्याहारः, ११ यथर्तुदत्ताहारः, १२ वृत्त्यर्थाहारः
असम्यक् आहारः[सम्पादयतु]
यः मात्रारहितः, अविधिपूर्वकः आहारः भवति, सः असम्यगाहारः कथ्यते । मात्रारहितः अर्थात् मात्रायाः अल्पत्वम् अधिकत्वं वा इति । अविधिपूर्वकम् अर्थात् यस्मिन् आहारे सामान्यनियमानां पालनं न भवति सः इति । यस्मिन् आहारे आत्मनः हिताहितं अपि न विचार्यते सः अविधिपूर्वकः आहारः कथ्यते[१४] ।
भगवता श्रीकृष्णेन तु श्रीमद्भगवद्गीतायाः पञ्चदशे अध्याये कथितं यत् –
“पचाम्यन्नं चतुर्विधम्” इत्यनुसारं भक्ष्यं, भोज्यं, लेह्यं, चोष्यम् च चतुर्विधम् अन्नम् वर्तते । एतादृशम् आहारज्ञानं क्षेमकरं भवति ।
आहारः स्वास्थ्यनाशाय स्वास्थ्यरक्षणाय च भवति । यदि सम्यगाहारः स्यात्, तर्हि स्वास्थ्यरक्षणं भविष्यति । किन्तु यदि असम्यगाहारः क्रियते तर्हि स्वास्थ्यस्य नाशः भवितुं शक्यते [१५]।
आहारस्य विभिन्नविधाः[सम्पादयतु]
आहारः प्रधानतया द्विधा विभज्यते । शाकाहारः मांसाहारः च इति । सामान्यतया सस्यजन्यः आहारः शाकाहारः, प्राणिजन्यः आहारः मांसाहारः इति उच्यते ।
एतं भेदं विहाय अपि आहारः त्रिविधः भवति इति उक्तम् अस्ति । सात्विकः आहारः, राजसिकः आहारः, तामसिकः आहारः च इति । भगवद्गीतायां तेषां त्रयाणाम् अपि आहाराणां विवरणं कृतम् अस्ति भगवता श्रीकृष्णेन ।
- “कट्वाम्ल-लवणात्युष्ण-तीक्ष्ण-रूक्षविदाहिनः ।
- आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥“
कटुप्रधानः, आम्लप्रधानः, लवणप्रधानः, अत्युष्णः, तीक्ष्णः, रूक्षः वा आहारः राजसिकः । सः शोकं मोहं च जनयति इति ।
- “यातायामं गतरसं पूतिपर्युषितं च यत् ।
- उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ।“
निर्माणानन्तरं यामः अतीतः, रसहीनः, दुर्गन्धयुक्तः, पर्युषितः, उच्छिष्टः, अमेध्यः वा आहारः तामसिकः इति ।
- “आयुस्सत्व-बलारोग्य-सुख-प्रीति-विवर्धनाः ।
- रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्विकप्रियाः ॥“
आयुः, सत्त्वं, मनोबलं, देहबलम्, आरोग्यं, सुखं, प्रीतिं वा जनयन् घृतमिश्रितः, हृदयस्य हितकरः वा आहारः सात्त्विकः इति ।
तथैव आहारे औषधगुणः अस्ति इति यं कमपि आहारं सेवन्ते इदानीन्तनाः जनाः । तथा न करणीयम् । यत् सेवनीयं तदेव सेवनीयं, नान्यत् । किञ्चन सुभाषितम् औषधगुणयुक्तम् इति शुनकस्य मांसं कोपि विचक्षणः न सेवते इति वदति ।
- "रसवीर्यविपाका हि श्वमांसस्यापि वैद्यके ।
- कथिता इति तत् किं स्यात् भक्षणीयं विचक्षणैः ॥"
अतः औषधीयगुणयुक्ताः अपि राजसिकः वा तामसिकः वा आहाराः न सेवनीयाः एव । सात्त्विकस्य आहारस्य सेवनेन गुणस्वभावाः अपि सात्त्विकाः भवन्ति । राजसिकस्य तामसिकस्य वा आहारस्य वा सेवनेन गुणस्वभावाः अपि तद्वत् एव भवन्ति । तेन गृहं सङ्घर्षस्य क्षेत्रं भवति । तदपेक्षया राजसिकस्य वा तामसिकस्य वा आहारस्य स्थाने तदौषधीयगुणयुक्तः सात्त्विकः अन्यः कोपि आहारः सेवनीयः बुद्धिमता ।
आहारद्रव्याणि[सम्पादयतु]
द्वादशप्रकारकाणि आहारद्रव्याणि भवन्ति । आचार्यचरकेण चरकसंहितायां द्वादशप्रकाराः वर्णिताः सन्ति यथा –
१ शूकधान्यं, २ शमीधान्यं, ३ मांसवर्गः, ४ शाकवर्गः, ५ फलवर्गः, ६ मद्यवर्गः, ७ जलवर्गः, ८ गोरसवर्गः, ९ हरितवर्गः, १० इक्षुविकारवर्गः, ११ स्नेहवर्गः एते आहारस्य प्रकाराः सन्ति [१६]। एतेषु वर्गेषु शाकाहारः मांसाहारः इत्येतौ द्वौ प्रकारौ स्तः । मांसवर्गं विहाय सर्वे वर्गाः शाकाहारस्य वर्गाः सन्ति । केवल मांसवर्गः एव मांसाहारे ज्ञातव्यः ।
शूकधान्यम् (Cereals)[सम्पादयतु]
अस्मिन् वर्गे गोधूमः, अक्षताः, यवः इत्यादीनि प्रमुखानि धान्यानि सन्ति । तानि शरीरबलप्राप्तये मुख्यानि धान्यानि सन्ति । तैः धान्यैः ७० तः ८० प्रतिशतं बलं प्राप्तुं शक्यते । कार्बोहाइड्रेट्-तत्त्वं शूकधान्येषु मुख्यत्वेन प्राप्यते । प्रोटीन्-तत्त्वं ६७ तः ७२ प्रतिशतं प्राप्यते । क्षार-तत्त्वं तु अल्पमात्रायाम् एव प्राप्यते । शूकधान्येषु “विटामीन्-सी” इत्येतत् तत्त्वं स्वल्पमात्रायां स्थितं भवति । किन्तु “विटामीन्-बी” एतत्तत्त्वं नैवोपलभ्यते[१७] ।
शीतः, स्निग्धः, स्वादुः, त्रिदोषघ्नः, स्थिरात्मकः च तेषां धान्यानां गुणाः सन्ति ।
शमीधान्यम् (Pulse-or Di-cotyledons)[सम्पादयतु]
प्रायः द्विदलधान्यानि शामीधान्यवर्गे गण्यन्ते । मुद्गाः, माषाः, तिलानि इत्यादीनि द्विदलधान्यानि सन्ति । शमीधान्येषु प्रोटीन्-तत्त्वस्य आधिक्यं भवति[१८] । तेभ्यः धान्येभ्यः “विटामिन्-सी” इति एतत्तत्त्वं प्राप्यते ।
कषायः, मधुरः, रुक्षः, लघुः, विपाके कटुः, विशदः, कफपित्तनाशकः, वॄष्यः, वातहरः च शमीधान्यानां गुणाः सन्ति [१९]।
मांसवर्गः (Non-vegetable)[सम्पादयतु]
मांसवर्गे अष्टप्रकारकाः मांसजीवाः सन्ति ते-
- प्रसहपशुपक्षीगणः - ये जीवाः आहारं दृष्ट्वा बलाद् अपहृत्य खादन्ति, ते प्रसहपशुपक्षीगणस्य जीवाः कथ्यन्ते ।
- भूमिशयजीवाः – ये जीवाः बिलाश्रिताः भवन्ति, ते भूमिशयजीवाः कथ्यन्ते ।
- आनूपजीवाः – अनूपप्रदेशाश्रयिणः ये जीवाः सन्ति ते आनूपजीवाः कथ्यन्ते ।
- जलचरजीवाः – ये जीवाः जलाश्रयिणः सन्ति, ते जलचरजीवाः कथ्यन्ते ।
- वन्यजीवाः – ये जीवाः अरण्ये निवसन्ति, ते वन्यजीवाः कथ्यन्ते ।
- विष्किरजीवाः – ये जीवाः चञ्चुपादाभ्याम् आहारम् गवेष्यमाणाः सन्ति ते जीवाः विष्किरजीवाः कथ्यन्ते ।
- पशुपक्षिणः – ये जीवाः चञ्चुपादाभ्यां पुनः पुनः आधानं कृत्वा भक्षयन्ति ते ।
- वारिजाः - ये जीवाः नित्यं जले एव निवसन्ति, ते वारिजाः कथ्यन्ते[२०] ।
एते जीवाः भक्ष्यमाणाः भवन्ति । किन्तु तेषां भक्षणे बहवः विषयाः विचारणीयाः भवन्ति । “सद्योहतं वयस्थं च, शुद्धं सुरभि शस्यते” एतादृशं मांसं भक्षणयोग्यं भवति[२१] ।
एतादृशं मांसं कदाऽपि नैव भक्ष्यम् । मांसस्य परीक्षणं कृत्वा एव भक्ष्यम् । चरः, शरीरावयवाः, स्वभावः, धातवः, क्रियाः, लिङ्गं, प्रमाणं, संस्कारः, मात्रा इत्यादीनि नवविधानि परीक्षणानि सन्ति । यदि परिक्षणं न क्रियते, तर्हि रोगाः भवितुं शक्नुवन्ति[२२] ।
पञ्चप्रकारैः मांसस्य सञ्चयः भवति यथा - १ शुष्कीकरणे (Drying of Dehydration), धूमने (smoking), शितलीकरणे (cold), उष्णीकरणे (heat), रासायणिकप्रक्रियया (chemical) च[२३] । किन्तु “न हिन्स्यात्सर्वजीवाः” इति न्यायेन मांसभक्षणं नैव कर्त्तव्यम् ।
शाकवर्गः (Vegetables)[सम्पादयतु]
शाकः (व्यञ्जनं), हरितशाकः (पर्णयुक्तव्यञ्जनम्) इत्येतौ शाकवर्गस्य द्वौ प्रकारौ स्तः । पटोलः, धामागर्वः, तुम्बी, सुकन्दकः, पलाण्डुः, पुष्पवरं, बिम्बिका, कुष्माण्डः, कर्कोट, सुषती, कारवेल्लं, कर्कटी इत्यादयः शाकवर्गे विद्यन्ते[२४] ।
फलवर्गः (Fruits)[सम्पादयतु]
नारङ्गः, नारिकेलः, पनसः, दाडिमः, द्राक्षा, मधुरा, राजादनः, शिंचितिका, सीताफलम्, आमलकः, आम्रं, कदलीफलं, दन्तशठफलं, चिर्भिटं, तोयफला इत्यादीनि सर्वाणि फलानि फलवर्गे भवन्ति । फलवर्गस्य सर्वेभ्यः फलेभ्यः विटामिन्-तत्त्वानि प्राप्यन्ते[२५] । अतः शास्त्रनियमानुसारं फलानां भक्षणं कर्त्तव्यम् ।
उपर्युक्ते श्लोके फलस्य परीक्षणानि प्रदत्तानि सन्ति । अतः अपक्वफलानि न खादितव्यानि इति । फलवर्गे शुष्कफलानि अपि भवन्ति यथा – अङ्कोलः, एला, मागघी, गोक्षुरकः, चन्द्रशूरः, चित्रकोटः, जातिः, चोचं, प्रियालं, मिश्रेया, महौषधम् च[२७] ।
मद्यवर्गः (Alcoholic Drinks)[सम्पादयतु]
यवासवः, मध्वासवः, द्राक्षासवः च मद्यवर्गे विद्यते ।
औषधालये निर्मितानाम् आसवानां परीक्षणं कृत्वा एव उपयोगः कर्त्तव्यः[२८] ।
जलवर्गः[सम्पादयतु]
जलं षड्गुणयुक्तं भवति यथा – शीतं, शुचिः, शिवं, निर्मलम् च । मधुरता, बलदता, कफहरता, वातहरता, वृष्यं, स्निग्धता इत्यादयः अपि जलस्य सामान्यगुणाः भवन्ति । उष्णजलं, शीतजलं, समोष्णजलं, नारिकेलोदकं, नद्युदकम् इत्यादयः जलस्य प्रकाराः सन्ति[२९] ।
गोरसवर्गः[सम्पादयतु]
गोभ्यः प्राप्ताः रसाः गोरसाः उच्यन्ते । यथा – दुग्धं, दधि, तक्रं, घृतम् इत्यादयः गोरसवर्गे सन्ति । गव्यत्वेन एतेषां रसानां समावेशः भवन्ति[३०] ।
हरितवर्गः[सम्पादयतु]
दलमालिनी, पालङ्की, मारीषः इत्यादीनि पर्णयुक्तव्यञ्जनानि भवन्ति । तानि हरितशाकानि इति कथ्यन्ते । सर्वाणि व्यञ्जनानि स्निग्धलवणमरिचादिभिः पच्यानि भवन्ति [३१]।
इक्षुविकारवर्गः[सम्पादयतु]
इक्षुदण्डेभ्यः रसः प्राप्यते । तेन रसेन शर्करा, गुडः इत्यादयः पदार्थाः निर्मीयन्ते । मधुरोर्जायाः उत्पादने इक्षुदण्डः प्रयुज्यते[३२] ।
स्निग्धवर्गः (Oil and Fats)[सम्पादयतु]
नवनीतं, घृतं, वनस्पतिघृतं (Hydrogenated oil), वानस्पतितैलम् (Vegetable oils), तिलेभ्यः, कार्पासात्, सूर्यमुखिनः प्राप्तानि तैलानि स्निग्धवर्गे समाविष्टानि भवन्ति । एतेषां तैलानां भक्षणेन A.D.I. नामकं विटामिन्-तत्त्वं प्राप्यते[३३] ।
आहारपदार्थाः[सम्पादयतु]
पाकशालायां कार्यं कुर्वद्भिः सर्वैः अपि तत्र विद्यमानानां नित्योपयोगीनां पदार्थानां सर्वेषाम् अपि गुणस्य, धर्मस्य च ज्ञानं भवेत् । भारते तु पूर्वं गृहिण्यः सर्वाः तादृशं ज्ञानं श्रवणद्वारा एव प्राप्नुवन्ति स्म । स्मृतिद्वारा एव अग्रिमान् पाठयन्ति स्म च । अयं पदार्थः उष्णप्रधानः, अयं च वायुकारकः, अयम् अजीर्णकारी, अयं हितकारकः इति पदार्थानां गुणं धर्मं च जानन्त्यः स्मरन्त्यः एव योग्यप्रमाणेन आवश्यकतानुसारं तेषाम् उपयोगं कुर्वन्ति स्म ताः । कस्मिंश्चित् अपि विश्वविद्यालये दीर्घकालीनं शिक्षणं न प्राप्तवत्यः आसन् ताः पाकशास्त्रविषये । तथापि गृहे विद्यमानानां सर्वेषाम् आरोग्यरक्षणं कुर्वन्ति स्म ताः । यतः ताः विवेकमतयः आसन्, सम्यक् पाकविद्यां च जानन्ति स्म । सामान्यतया जायमानस्य ज्वरस्य, पीनसस्य, अजीर्णस्य, वमनस्य, शरीरवेदनायाः, शिरोवेदनायाः वा औषधं गृहे विद्यमानं शुण्ठीं, मरीचं, हरिद्रां, मधु, घृतं वा आहारपदार्थम् एव उपयुज्य निर्मान्ति स्म पूर्वम् । इदानीं तत्सर्वम् अपि विपरीतं जातम् अस्ति । लघु लघु विषयार्थम् अपि वैद्यान् एव पश्यन्ति, गुलिकाः द्रवरूपम् औषधं वा सेवन्ते । एतत् किमपि शुभलक्षणं न । “भारतस्य आहारसम्पत्तिः विशिष्टा” इति ज्ञानं सर्वेषां भवेत् अस्माकम् । तदर्थम् एव नित्योपयोगीनां प्रमुखाणां सात्त्विकानाम् आहारपदार्थानां काञ्चित् आवलीं वयम् एवं सज्जीकर्तुं शाक्नुमः ।
राष्ट्रनायकस्य गृहं परितः सुभद्रा रक्षणव्यवस्था भवति, अन्ये अन्तः न प्रविशेयुः इति । तथैव अस्माकं शरीरनामकस्य राष्ट्रस्य नायकः आत्मा । आत्मनः हानिकारकाणि वस्तूनि आहाररूपेण अपि अन्तः न प्रविशेयुः । तदर्थम् आत्मरक्षणस्य व्यवस्था अपि अस्माभिः कल्पनीया । जिह्वायाः चापल्यस्य वशीभूत्वा आत्मनः हानिकारकाः अपि आहाराः रुचिकराः इति यदा चिन्त्यते तदा एव अनर्थपरम्परा आरप्स्यते । भारतीयपरम्परायाम् आदर्शभूतः आहारक्रमः आत्मना इन्द्रियैः च सम्मतः आहारक्रमः एव । अस्माकं जीवने मुख्यं पात्रं वहतः आहारस्य विषये अस्माभिः दीयमानं महत्त्वम् अपर्याप्तम् एव । जिह्वायाः चापल्यस्य वशीभूताः वयं सर्वोत्कृष्टं भारतीयम् आहारज्ञानं परित्यज्य राजसं तामसं वा आहारं सेवमानाः दैवत्वात् दानवतायाः दिशि गच्छन्तः स्मः । भारते जन्म प्राप्य अपि वयं भारताः न जाताः एव । अस्माकं पितृपितामहैः अनुसृतः प्रशस्तः आहारमार्गः अस्माभिः अपि अनुसरणीयः । तदा एव वयमपि ते इव महान्तः भवामः । विभिन्नेषु प्रदेशेषु विभिन्नाः आहारपदार्थाः वर्धन्ते । वातावरणम् अपि विभिन्नेषु प्रदेशेषु विभिन्नम् एव भवति । अतः तत्तत् वातावरणानुगुणं तत्र तत्र ये अहारपदार्थाः वर्धन्ते तेषाम् उपयोगः क्रियते । अतः एतानि विहाय इतोऽपि आहारपदार्थाः सन्ति एव । एषा आवली न परिपूर्णा ।
षड्रसयुक्तः आहारः[सम्पादयतु]
आहारे रसाः षड्प्रकारकाः भवन्ति । भोजने यथाप्रमाणं रसानां ग्रहणं करणीयम् भवति । यथा – मधुरः, अम्लः, लवणः, कटुः, तिक्तः, कषायः च षड्रसाः सन्ति ।
मधुररसः[सम्पादयतु]
शुक्राभिवर्धनं, आयुष्यम्, षडिन्द्रियप्रसादनम्, बलवर्णकरः, पित्तविषमारुत्तघ्नः, त्वच्यः, केश्यः, कण्ठ्यः, बल्यः, प्रीणनः, जीवनः, तर्पणः, बृंहणः, स्थैर्यकरः, क्षीणक्षतसन्धानकरः, घ्राणमुखकण्ठौष्ठजिह्मप्रह्लादनः, दाहमूर्च्छाप्रशमनः, पिपीलिकानांज् इष्टतमः स्निग्धः गुरुः शीतः इत्यादयः गुणाः मधुररसाहारे भवन्ति[३४] ।
अम्लरसः[सम्पादयतु]
अम्लरसः देहं बृंहयति, अग्निं दीपयति, भुक्तं रोचयति, मनः बोधयति, इन्द्रियाणि दृढीकरोति, बलं वर्धयति, वातम् अनुलोमयति, हृदयं तर्पयति, आस्यम् आस्रावयति, भुक्तं अपकर्षयति च । स्निग्धः, लघुः, उष्णः च अम्लरसस्य गुणाः सन्ति[३५] ।
लवणरसः[सम्पादयतु]
लवणरसः क्लेदनः, वातहरः, आस्यम् आस्रावयति, कफं विष्यन्दयति, मार्गान् विशोधयति, शरीरावयवान् मृदूकरोति, आहारं रोचयति च [३६]।
कटुरसः[सम्पादयतु]
कटुरसः अग्निं दीपयति, भुक्तं शोषयति, घ्राणम् आस्रावयति, चक्षुः विरेचयति, इन्द्रियाणि स्फुटीकरोति, अशनं रोचयति, कण्डुः विनाशयति, व्रणान् अवसादयति, क्रिमीन् हिनस्ति, श्लेष्माणं शमयति च । लघुः उष्णः रुक्षः च कटुरस्य गुणाः सन्ति [३७]।
तिक्तरसः[सम्पादयतु]
विषघ्नः, कृमिघ्नः, ज्वरघ्नः, दीपनः, मांसयोः स्थिरीकरणम्, पाचनम्, स्तन्यशोधनम्, लेखनम्, रुक्षः शीतः लघुः इत्यादयः तिक्तरसस्य गुणाः सन्ति [३८]।
कषायरसः[सम्पादयतु]
संशमनः, पीडनोरोपणः, शोषणः, स्तम्भनः, श्लेष्मरक्तपित्तप्रशमनः, शरीरक्लेदस्योपयोक्ता, रुक्षः, शीतः, गुरुः इत्यादयः कषायरस्य गुणाः सन्ति [३९]।
एतेषु षड्रसेषु “गुरुः, लघुः, शीतः उष्णः, स्निग्धः, रुक्षः, मन्दः, तीक्ष्णः, स्थिरः, सरः, मृदुः, कठिनः, विशदः, पिच्छलः, श्लक्ष्णः, स्वरः, सूक्ष्मः, स्थूलः, सान्द्रः, द्रवः एते विंशतिः गुणाः भवन्ति[४०] । सर्वे रसाः पाञ्चभौतिकाः भवन्ति । अर्थात् षड्रसानां प्रकृतिः पृथ्वीजलवाय्वाकाशाग्निभिः निर्मिता भवति ।
आहारः षड्रसैः युक्तः भवेत् इति शास्त्रे निहितम् अस्ति । तेन स्वास्थ्ये लाभः भवति । भोजनस्य प्रारम्भे नित्यं लवणार्द्रकः भक्ष्यः । तदनन्तरं भोजने सर्वप्रथमं द्रवरूपं ग्राह्यं, मध्ये कठोररूपं, अन्ते च पुनः द्रवरूपं ग्राह्यम् । पूर्वं मधुररसीयाः पदार्थाः ग्राह्याः, मध्ये अम्ललवणयुताः पदार्थाः, अन्ते च कटुतिक्तकषायाः पदार्थाः ग्राह्याः इति शास्त्रे नियमः[४१] ।
षड्रसानां पाञ्चभौतिकी प्रकृतिः[४२][सम्पादयतु]
- मधुररसः – पृथ्वीजलयोः संसर्गेण मधुररसः उत्पद्यते ।
- अम्लरसः – पञ्चमहाभूतेषु अग्निपृथ्व्योः संसर्गेण अम्लरसः भवति ।
- लवणरसः – पञ्चमहाभूतेषु अग्निजले लवणरसे निहिते भवतः ।
- कटुरसः – अग्निवाय्वाख्ये तत्त्वे कटुरसे प्राप्येते ।
- तिक्तरसः – वाय्वाकाशतत्त्वे तिक्तरसे प्राप्येते ।
- कषायरसः – कषायरसः पृथ्वीवायुतत्त्वयुतः भवति ।
सामान्याहारे विभिन्नतत्त्वानां प्रमाणम्[सम्पादयतु]
प्रोभूजनं, कार्बोजः, वसा, खानिजलवणं, जलं, जीवनीयतत्त्वानि एतानि तत्त्वानि आहारेषु सप्रमाणं भवेयुः । तदर्थं तेषां तत्त्वानां प्रमाणमपि ज्ञातव्यं भवति [४३]।
- शरीरस्य सञ्चालनाय शक्तेः, उष्मायाः आवश्यकता वर्तते । अतः कार्बोजेन, वसया, प्रोभूजेन च शक्तिः, उष्मा च प्राप्यते ।
- प्रोभूजनेन, खानिजतत्त्वेन, जलेन च शरीरस्य स्नायूनां वृद्धिः, क्षतिपूर्तिः च भवति ।
- जीवनीयतत्त्वैः, खानिजतत्त्वेन, जलेन च शरीरे शक्तिसञ्चारः भवति[४४] ।
आहारस्य लाभः[सम्पादयतु]
यदि आहारः विचारपूर्वकः क्रियते तर्हि सः सर्वदा लाभकरः, आनन्दकरः, सुखदः, मनः प्रसन्नताधायकः, वीर्यदः, बलदः, पुष्टिदः, सन्तोषप्रदः, हर्षदः, संस्कारदः, वातहरः, अस्थिसन्धानकरः, श्लेष्मरक्तपित्तप्रशमनः, विषघ्नः, कृमिघ्नः, अग्निप्रदीपकः, शरीरावयवान् मृदुकरः च भवति[४५] ।
अतः उक्तं च – “देहः आहारसम्भवः” इति । आहारः बलकारकः अपि अस्ति । आहारेण आयुः, तेजः, उत्साहः, स्मृतिः, ओजः, अग्निः च विवर्धते ।
अपरम् अपि उक्तं च - “यच्चाप्रियमपथ्यं च नियतं तन्न भक्षयेत्” अर्थात् यः आहारः अप्रियः, अनित्यः भवेत् सः आहारः न भक्ष्यः । अतः हितभुक्, मितभुक्, ऋतभुक् इत्यनेन नियमेन एव आहारः भक्ष्यः । तदैव मानवः लाभान्वितः भवति । अजीर्णे भोजनं वर्ज्यम् अस्ति । सः अहिताहारः अपि कथ्यते । अहिताहारः भक्षणे हानिकारकः भवति[४६] ।
आहारस्य नियमाः[सम्पादयतु]
मानवजीवनैः आहारस्य आवश्यकता सर्वदा भवति । आहारेण शरीरस्य विकासः, मानसिकविकासः च शक्यः भवति । आहारेण एव जठराग्निः अपि प्रदीप्तः भवति[४७] ।
आहारभक्षणे बहवः नियमाः भवन्ति । तेषु केचित् नियमाः अत्र प्रदत्ताः सन्ति ।
करौ पादौ च प्रक्षाल्य एव भोजनं करणीयम् इति सर्वप्रथमः नियमः । कारणं करपादप्रक्षालनेन स्वच्छता भवति । तेन आयुष्यवृद्धिः अपि जायते [४८]। तदनन्तरं कस्मिन् पात्रे भोजनं कर्त्तव्यम् इति अपि चिन्तनीयम् । अतः सुवर्णपात्रे, पलाशपत्रे, पद्मपत्रे च आहारः स्वीकर्त्तव्यः । किन्तु मृत्तिकायाः पात्रे, लोहपात्रे, ताम्रपात्रे च भोजनं न करणीयं । एतानि पात्राणि शास्त्रे निषिद्धानि सन्ति [४९]। एतेषु वर्ज्यपात्रेषु भोजनेन मनुष्यः नरकं प्राप्नोति ।
भोजनसमये दिग्विचारः अपि करणीयः । पूर्वाभिमुखम्, उत्तराभिमुखं वा उपविश्य एव भोजनं करणीयम् । पात्रे भोजनं कथं कुत्र वा परिवेषणीयम् इत्यपि विचारणीयं भवति । यथा पात्रस्य मध्ये घृतयुक्तम् अन्नं, पात्रस्य वामतः भक्ष्यं भोज्यं चाहारः, पात्रस्य दक्षिणे पायसं, पात्रस्य पुरतः शाकानि च परिवेषणीयानि भवन्ति[५०] ।
यत् भोजनं केशैः, नखैः वा दूषितं भवेत् , तत् भोजनं न स्वीकर्त्तव्यम् । “अति सर्वत्र वर्जयेत्” इति नियमानुसारम् अति भोजनम् अपि न कर्त्तव्यम्[५१] । लवणादीनि व्यञ्जनानि हस्तदत्तानि न भक्षयेत् इति नियमः अपि अनुसरणीयः । जलं वामहस्र्ते धृत्वा दक्षिणमणिबन्धे निधाय पिबेत् ।
बुभुक्षायां सत्याम् एव भोजनं ग्राह्यम् । बुभुक्षायाः तृप्तिपर्यन्तम् एव भक्ष्यम् । एकाग्रचित्तेन, शान्त्या च भोजनं कुर्यात् । भोजने खाद्यपदार्थानां मात्रा अधिका मा भवेत् इति चिन्तनीयम्[५२] । सामान्यभोजनं, अल्पाहारः च स्वीकर्त्तव्यः । भोजनसमये जलं न पिबेत् । भोजनस्य ३० निमिषेभ्यः पूर्वं, ५० निमिषेभ्यः पश्चात् वा जलं पिबेत् ।
अपच्यं भोजनम् अपि न कुर्यात् । भक्ष्यपदार्थाः प्रक्षाल्यैव उपयुज्याः । मौनेन एव भोजनं करणीयम् । अत्युष्णं, अतिशीतलं वा भोजनं न ग्राह्यम् । तेन भोजनेन जठराग्निः प्रभावितः भवति [५३]। पाचने अपि दुष्करं भवति । भोजनसमये चलचित्रं, दूरदर्शनं वा मा पश्येत् ।
उष्णं भोजनं स्वादिष्टं भवति । उष्णभोजनेन पाचने सहाय्यं भवति । आहारे ७०% कठोरं, ३०% द्रवं च भोजनं भवेत् । भोजनानन्तरं होरात्रयानन्तरम् एव शयनं करणीयम्[५४] । तेन पाचने सारल्यं भवति । अन्यथा अजीर्णता भवितुं शक्यते ।
अस्माकं शरीरस्य पाचनशक्तिः निर्धारिता भवति । मनुष्यजीवने मांसाहारः वर्ज्यः अस्ति । अतः मांसाहारः न भक्ष्यः । शाकाहारेण शरीरस्य बलं वर्धते । तण्डुलाः, मुद्गाः इत्यादयः उपाहारः कथ्यन्ते [५५]। उपाहारः अधिकमात्रायां स्वीकर्त्तव्यः ।
चरकसंहितानुसारं भोजनस्य दशनियमाः[५६][सम्पादयतु]
- उष्णाहारः स्वीकर्त्तव्यः । उष्णाहारेण जठराग्निः अधिकः प्रदीप्तः भवति । तेन शीघ्रतया भोजनं पचति ।
- स्निग्धाहारः ग्राह्यः । स्निग्धाहारः शरीरं पोषयति, इन्द्रियाणि दृढीकरोति च ।
- मात्रापूर्वकः आहारः ग्राह्यः । शरीरस्य पाचनशक्तेः अनुकूलः आहारः स्वीकर्त्तव्यः । उचितमात्रायाम् आहारेण स्वास्थ्यसंरक्षणं भवति ।
- पाचनानन्तरम् एव भोजनं स्वीकरणीयम् ।
- अविरुद्धवीर्ययुतः आहारः ग्राह्यः । परस्परविरुद्धवीर्याहारेण रोगाः उत्पद्यन्ते ।
- अनुकूलस्थाने आहारः ग्राह्यः । यत्स्थानं प्रियं भवेत्, तत्रैव भोक्तव्यम् । यदाहारः प्रियः भवेत्, तदाहारः एव भक्ष्यः ।
- शीघ्रतया न भक्ष्यम् । शीघ्रभक्षणेन पाचने विलम्बः भवति ।
- मन्दगत्या न भक्ष्यम् । मन्दभक्षणेन भोजने तृप्तिः न भवति । तेन कारणेन आहारः शीतलः, पाकः विषमश्च भवति ।
- एकाग्रचित्तेन आहारः ग्राह्यः । एकाग्रचित्तेन भोजनस्य पाचने सारल्यं भवति ।
- आत्मशक्तेः अनुसारम् आहारः स्वीकर्त्तव्यः । आहारः लाभकरः, हानिकरः वा अस्ति इति चिन्तनीयम् । तदनन्तरं शक्तेः अनुसारम् आहारः ग्राह्यः । तादृशः आहारः हितकरः भवति ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
सन्दर्भः[सम्पादयतु]
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६०.
- ↑ वैद्य सुरेश चतुर्वेदी. आहार चिकित्सा. सुबोध पब्लिकेशन्स्. p. ७. ISBN 8170780098.
- ↑ वैद्य सुरेश चतुर्वेदी. आहार चिकित्सा. सुबोध पब्लिकेशन्स्. p. ७. ISBN 8170780098.
- ↑ वैद्य सुरेश चतुर्वेदी. आहार चिकित्सा. सुबोध पब्लिकेशन्स्. p. ८. ISBN 8170780098.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६०.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६०.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६१.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६१.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६१.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसन्धान और प्रशिक्षण परिषद् (2010). विज्ञान (कक्षा ६). राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसन्धान और प्रशिक्षण परिषद्. p. १४. ISBN 8174505261.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसन्धान और प्रशिक्षण परिषद् (2010). विज्ञान (कक्षा ६). राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसन्धान और प्रशिक्षण परिषद्. p. ६५. ISBN 8174505261.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसन्धान और प्रशिक्षण परिषद् (2010). विज्ञान (कक्षा ६). राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसन्धान और प्रशिक्षण परिषद्. p. ६६. ISBN 8174505261.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६६.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६१.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६६.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६२.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६२.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६२.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६२.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६२.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६३.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६३.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६३.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६३.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६३.
- ↑ "sushruta sutra sthan". peterffreund.com. Retrieved २० जनवरी २०१५.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६३.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६३.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६४.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६४.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६३.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६४.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६४.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६४.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६४.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६४.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६४.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६५.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६५.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६५.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६५.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६५.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६६.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६७.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६९.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६९.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ७०.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ७०.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ७०.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ७१.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ७१.
- ↑ "a premier health wikipedia भोजन करने के आवश्यक नियम (Necessary rule of taking FOOD)". maintainbodyfitness.blogspot.in. Retrieved २९ जनवरी २०१५.
- ↑ "a premier health wikipedia भोजन करने के आवश्यक नियम (Necessary rule of taking FOOD)". maintainbodyfitness.blogspot.in. Retrieved २९ जनवरी २०१५.
- ↑ "Health for all Dr. Vyas – भोजन के नियम, जिन्हे अपना कर सौ वर्ष जियें". healthforalldrvyas.blogspot.in. Retrieved २९ जनवरी २०१५.
- ↑ "Health for all Dr. Vyas – भोजन के नियम, जिन्हे अपना कर सौ वर्ष जियें". healthforalldrvyas.blogspot.in. Retrieved २९ जनवरी २०१५.
- ↑ "चरक सहिंता से उद्धृत भोजन करने के दस अनमोल नियम (अखिल विश्व गायत्री परिवार)". hindi.awgp.org. Retrieved २९ जनवरी २०१५.
योजनीया]]


c: text/html

text:
भविष्यपुराणम्
भविष्य पुराणं (Bhavishya Purana) अष्टादशसु महापुराणेषु अन्यतमम् अस्ति | 'भविष्यपुराणं विषयवस्तुदृष्ट्या वर्णनशैलीदृष्ट्या च अत्यन्तम् उच्चकोटिकं पुराणम् ।प्रायः १५०००श्लोकात्मकं इदं। अस्मिन् पुराणे धर्मः, सदाचारः, नीतिः, उपदेशः, व्रतानि, तीर्थानि, दानानि, ज्योतिश्शास्त्रम्, आयुर्वेदःलोकस्थितिः श्राद्धः इत्येते विषयाः वर्णिताः सन्ति । तत्रापि विशेषतः सूर्यस्य माहात्म्यं,सूर्योपासनचिन्तनं भविष्यपुराणस्य वैशिष्ट्यम्।तत्र च ब्राह्मपर्व,वैष्णवपर्व,शैवपर्व,सौरपर्व,प्रतिसर्गपर्वभेदेन भविष्यपुराणम् पञ्चधा विभक्तम्।यवनादिचरित्रं तस्य नामस्य सार्थक्यं प्राप्नोति।
बाह्यसम्पर्कसूत्राणि[सम्पादयतु]
- वेद-पुराण
- महर्षि प्रबंधन विश्वविद्यालय-
- ज्ञानामृतम् - वेद, अरण्यक, उपनिषद् आदि
- वेद एवं वेदांग - आर्य समाज, जामनगरका जालघरमा सबै वेद एवं टीकाहरु उपलब्ध छन्।
- - वेद प्रचार
- वेद-विद्या_डॉट_कॉम

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
बेळगावीमण्डलम्
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
बेळगावीमण्डलम् (Belgaum district) उत्तरकर्णाटकस्य प्रधानं मण्डलम् । कर्णाटकस्य अतिविशालं प्रमुखं च मण्डलम् एतत् । बेलगावीप्रदेशस्य प्रचीनं नाम वेणुग्रामः इति । हलसि इति प्रदेशे प्राप्तस्य ताम्रशासनपत्रानुसारम् एतत् कदम्बवंशीयानां राज्ञां राजधानी आसीत् इति ज्ञायते । षष्ठशतकात् क्रि.श. ७६०पर्यन्तमपि चालुक्यानां प्रशासने आसीत् इति वदन्ति । कालान्तरे राष्ट्रकूटाः शासनं कृतवन्तः । क्रि.श. १५२० तमे वर्षे देवगिरियादवाः अत्र शासनं कुर्वन्ति स्म इति ज्ञायते । कालान्तरे विजयनगरसाम्राज्यम्। क्रि.श.१४७२ तमे वर्षे बहमनिसुल्तान्जनाः बेलगाव्याः उत्तरभागं जितवन्तः । क्रि.श.१४७३ तमे वर्षे बिजापुरसुल्तानः औरङ्गजेबेन पराजितः । अतः अनन्तरं कञ्चित्कालं यावत् बेलगावी मुघलसाम्राज्यस्य अधीने आसीत् । क्रि.श.१८१८ तमे वर्षे ब्रिटीशानां वशं गत्वा धारवाडमण्डलस्य एव भागः अभवत् । क्रि.श.१९४७ तमे वर्षे यदा भारतं स्वतन्त्रम् अभवत् तदा बेलगावी मुम्बयीराज्यस्य भागः अभवत् । क्रि.श. १९५६ तमे वर्षे यदा राज्यानां पुनर्विभागः अभवत् तदा बेलगावी मैसूरुराज्ये अन्तर्गतम् । कालक्रमेण मैसूरु कर्णाटकम् अभवत् । कित्तूरुनगरस्य इतिहासे अस्य मण्डलस्य महत्त्वं स्थानम् अस्ति । कित्तूरु चेन्नम्मा साहसस्य धैर्यस्य प्रतीका अस्ति भारतीयेतिहासे । आङ्ग्लप्रशासनस्य विरुद्धं आक्रमणं कृतवान् अन्यः सङ्गोळ्ळी रायण्णः अपि अस्य मण्डलस्य प्रजा एव । स्वातन्त्र्योत्तरकाले महात्मागान्धिमहोदयस्य आध्यक्षे ३९ तमं भारतीयकाङ्ग्रेस् अधिवेशनं बेळगावीनगरे अभवत् ।
विस्तीर्णता[सम्पादयतु]
१३४१ च.कि.मी
भैगोलिकता[सम्पादयतु]
बेळगावीमण्डलं समुद्रस्तरात् ७६२मी. औन्नत्ये अस्ति । राज्यराजधानीबेङ्गळूरुतः ५०१ कि.मी. दूरे राज्यस्य वायव्यदिशि स्थितम् । इतः मुम्बयी केवलं ५५०कि.मी दूरे, गोवानगरं १५९ कि.मी दूरे अस्ति । सह्याद्रिपर्वतस्य सानुप्रदेशे सिन्धुसागरात् १५० कि.मी. दूरे इदं मण्डलं शोभते । जनजीवनार्थम् अनुकूलकरं वातावरणं, यथेच्छं वर्षा च अस्य मण्डलस्य प्रकृतिगुणः । अस्मिन् मण्डले १२७८ ग्रामाः सन्ति । विस्तीर्णता १३,४१५ km² । २००१ तमवर्षस्य जनगणनानुसारं जनसङ्ख्या ४८लक्षमिता अस्ति (४७,७८,४३९)। प्रकृतं कर्णाटकराज्यस्य मण्डलेषु अत्यन्तं विशालं मण्डलम् एतत् । सह्याद्रिपर्वतश्रेण्याः पादतले एव विराजते एतत् मण्डलम् । अरब्बिसागरः १००कि.मी.दूरे अस्ति । मार्कण्डेयानदी निकटे एव प्रवहति ।
नद्यः[सम्पादयतु]
कृष्णा, घटप्रभा, मलप्रभा, मार्कण्डेया, हिरण्यकेशी, दूधगङ्गा, वेदगङ्गा च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः नद्यः सन्ति । रासकोप्प, हिडकल्, नविलुतीर्थं च विशालाः जलबन्धाः अत्र सन्ति ।
संस्कृतिः[सम्पादयतु]
समग्रभारतम् इव विविधतायाम् एकता बेलगावीमण्डलस्य वैशिष्ट्यम् । अत्र प्रादेशिकदृष्ट्या यद्यपि कन्नडभाषिकाः अधिकाः सन्ति तथापि मराठीभाषिकाः अपि अधिक्येन सन्ति । उत्तरकर्णाटकस्य एव जीवनशैली अत्र दृश्यते ।
वाणिज्योद्यमाः[सम्पादयतु]
अत्र इन्दाल् (भारतीय अल्युमिनियं कम्पनि ) यन्त्रोद्यमः प्रसिद्धः । भारतीयवायुसेनायाः प्रशिक्षणार्थं विमाननिस्थानकम् अपि अस्ति । एतत् उत्तरकर्णाटकस्य प्रधानं वाणिज्यकेन्द्रम् अस्ति । वृक्षकाण्डानां, पीठोपकरणानां, मत्स्यानां, खनिजवस्तूनाम्, अयोमूलानां वाणिज्योद्यमाः सम्यक् प्रचलन्ति । बेङ्गळूरु इव ऐटि उद्यमः सम्यक् चलति । वस्त्रोद्यमः अपि गण्नीयप्रमाणेन अस्ति ।
दर्शनीयानि स्थानानि[सम्पादयतु]
गोकाकजलपातः, तडसल श्रीमहालिङ्गेश्वरदेवालयः, हलेयकल्लिनकोटे, कोटेकेरे, कमलबसदि, स्वामीविवेकानन्दाश्रमः, कपिलेश्वरमन्दिरम्, हिडकल्जलबन्धः, मनवळ्ळी नविलुतीर्थजलबन्धः, मूडल्गि कब्बुमरुकट्टे, सवदत्त्तीरेणुकायल्लम्मदेवालयः, घटप्रभाजलपातः, गोडचिनमल्किजलपातः च प्रवासीस्थानानि सन्ति ।
उपमण्डलानि-१०[सम्पादयतु]
बेळगावी, खानापुरं, बैलहोङ्गल् सवदत्ती रामदुर्गम्, गोकाक, हुक्केरी , चिक्कोडी, रायबाग, अथणी (कर्णाटकम्)
क्षेत्राणि[सम्पादयतु]
१) बेळगावी[सम्पादयतु]
बेळगावीप्रदेशः "बेळुवलनाडु" इति प्रसिद्धम् आसीत् । अस्य वेणुग्रामः इति चारित्रिकं नाम आसीत् । अत्र दुर्गाणि, मन्दिराणि, जलपाताः, नदीसङ्गमादि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति । पूर्वकाले वेदाध्ययनशीलाः विप्राः अत्र वसन्ति स्म । स्वामी स्वामी विवेकानन्दः अत्र नवदिनानि यावत् स्थितवान् । बेळगावी नगरे सुन्दरः आकर्षकः रामकृष्णाश्रमः अस्ति । द्वादशशतके निर्मितस्य दुर्गस्य पार्श्वे कमलबसदि इति सुन्दरः षोडशस्तम्भाधीरतः शिल्पविशेषः अस्ति । एतत् शिलाबसदि इत्यपि कथयन्ति । एतत् परितः २०८ जैनप्रतिमाः सन्ति । नगरमध्ये प्रसिद्धः हनुमान् देवालयः अस्ति । एषः नगररक्षकः इति विख्यातः अस्ति । सेनाप्रदेशे मिलिटरी महादेवः इति ख्यातः शिवमन्दिरः राराजते । शहपुरमार्गे पार्श्वे कपिलेश्वरनामकः स्वयम्भूः द्विशतवर्षप्राचीनः लिङ्गविशेषः अस्ति । एतम् कपिलप्प इति च कथयन्ति । दक्षिणकाशी इति क्षेत्रस्य नाम अस्ति । श्रावणमासे शिवरात्रिपर्वणि च अत्र विशेषपूजादिकं भवति । बेळगावी समीपे ८. कि.मी दूरे कणबग्रामे रामतीर्थम् अस्ति । अत्र रामशिवयोः मन्दिरे स्तः । हलसीग्रामे कदम्बवास्तुशिल्परुपः श्री लक्ष्मीनरसिंहस्य देवालयः अस्ति । सुन्दरं गोपुरम् (५पादपरिमितम्), ४ - पादपरिमितोन्नता श्रीलक्ष्मीनारायणमूर्तिः सर्वालङ्कारविशिष्टा अङ्कस्थापितलक्ष्मीयुक्ता अस्ति । नृसिंहस्य १.५ पादपरिमितोन्नता मूर्तिः मानवदेहसिंहशिरविशिष्टा अस्ति । पुरतः योगी नारायणस्य शिलामन्दिरमपि अस्ति । मुगुटखानहुब्बळ्ळीप्रदेशे मलप्रभानदीतीरे सञ्चरन् श्री च्यवनमहर्षिः श्री रुद्रदेवम् अत्र प्रतिष्ठापितवान् यज्ञं च कृतवान् । श्रीनरसिंहं महाशिलायाम् आराध्य यज्ञान्ते विसृष्टवान् । श्रीयादवार्यः मूर्तिम् अन्विष्य अश्वत्थवृक्षस्याधः स्थापितवान् । विजयनगरप्रभुः अच्युतनरायः विशालम प्राङ्गणं निर्माय पूजादिव्यस्थां कृतवान् ।
२) सवदत्ती[सम्पादयतु]
द्विसहस्रवर्षप्राचीनं श्री रेणुकादेव्याः जागृतं स्थानम् एतत् क्षेत्रम् । रेणुकादेवीम् एल्लम्मा देवी इति च कथयन्ति । महर्षिजमदग्निः अत्र तपः कृतवान् । अत्र सप्त ह्रदानि सुन्दराणि सन्ति । मङ्गलवासरे शुक्रवासरे श्रावणमासे पूर्णिमातिथौ च अत्र बहुजनाः आगच्छन्ति । इष्टार्थदायकं पवित्रं क्षेत्रम् एतत् । अत्र बनदहुण्णिमे(माघमासस्य पूर्णिमा)पर्यन्तं यात्रोत्सवः प्रचलति । एतं ‘एल्लम्मादेवी जात्रे’ इति कथयन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- धारवाडतः ३० कि.मी ।
- बेळगावी ७८ कि.मी ।
- बेङ्गळूरुतः ४९३ कि.मी.।
३) जैनमन्दिरम्[सम्पादयतु]
बैलहोङ्गलसमीपे देगांवग्रामे द्वादशशतकीयः कल्लुबसदिः (कमलबस्ति इत्यपि ख्यातम्) जैनमन्दिरम् अस्ति । अत्र महाकाळी- महासरस्वती- लक्ष्मीनारायणमन्दिराणि सन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- बेळगावी ५० कि.मी
४)सोगल[सम्पादयतु]
अस्मिन् क्षेत्रे सोमेश्वरमन्दिरं सुन्दरजलपातः उद्यानं च आकर्षणीयानि सन्ति । राष्ट्रकूटानां शिल्पम् एतत् कलात्मकम् अस्ति । पार्वत्याः तपोभूमिः एषा । शिवलिङ्गरूपी श्रीनरसिंहशिल्पं विशिष्टतया रचितम् अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- सवदत्तितः ३० कि.मी ।
- बेळगावी ५८ कि.मी ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- ↑ १.० १.१ "2001 Census". Official Website of Belgaum District. Retrieved 4 January 2011.


text:
महामस्तकाभिषेकः
महामस्तकाभिषेकः (Mahamastakabhisheka) कर्णाटके हासनमण्डले स्थिते श्रवणबेळगोळनगरे प्रतिद्वादशवर्षं प्रचाल्यमानः कश्चन प्रमुखः जैनजनानाम् उत्सवः । अयम् उत्सवः फेब्रवरीमासस्य द्वितीये सप्ताहे प्रचलिष्यति । सर्वे जैनमतावलम्बिनः एतम् उत्सवम् औत्सुक्येन प्रतीक्षन्ते सदापि । जगतः नानाकोणेभ्यः ३०,००,००० अधिकाः जनाः एतस्मिन् मस्तकाभिषेकोत्सवे भागं गृह्णन्ति । ५७ पादोन्नतस्य (१७.५.मी) अद्वितीयस्य अखण्डशिलालानिर्मितस्य बाहुबलिनः मूर्तेः मस्तकाभिषेकः जगति एव सुविख्यातः ।
चतुर्विंशतितमेन (२४)तीर्थङ्करेण वर्धमानमहावीरेण जैनमतस्य प्रसारः महता प्रमाणेन कृतः । आदिनाथः ऋषभदेवः प्रथमः तीर्थङ्करः । सः आसीत् कश्चन राजा । सः राज्यं परित्यक्तुम् ऐच्छत् । अतः सः राज्यं द्विधा विभज्य एकं भागं ज्येष्ठपुत्राय भरताय, अपरं भागं कनिष्ठाय पुत्राय बाहुबलिने च अर्पितवान् । भरतस्य चक्रवर्तीत्वं न अनुमतं बाहुबलिना । यद्यपि तयोः मन्त्रिणः युद्धम् एव उचितं भावितवन्तः, तथापि तौ सहोदरौ निर्णीतवन्तौ यत् मल्लयुद्धमात्रेण एव शक्तिमत्त्वं निश्चेतव्यम् इति । एतस्मिन् युद्धे जयं प्राप्तवान् अपि बाहुबली राज्यं न ऐच्छत् । साम्राज्यं परित्यज्य सः विविक्ते देशे अन्नं जलं वापि असेवमानः तपः आचरत् । अचिरात् एव सः निर्वाणं प्राप्तवान् ।
बहूनां वर्षाणाम् अनन्तरं, तन्नाम दशमे शतके, चावुण्डरायः गङ्गवंशीयस्य द्वितीयस्य राचमल्लस्य मन्त्री जातः । यत्र बाहुबली निर्वाणं प्राप्तवान् तं पौदनपुरप्रदेशं प्रति सः कदाचित् मातरं नीतवान् । मातापुत्रयोः स्वप्ने भगवती कूष्माण्डिनीदेवी प्रत्यक्षीभूय आज्ञापितवती यत् चन्द्रगिरौ स्थित्वा दक्षिणभागस्थम् इन्द्रगिरिं प्रति बाणः प्रयोक्तव्यः इति । अनन्तरदिने चावुण्डरायः सुवर्णमयं बाणम् इन्द्र्गिरिं लक्ष्यीकृत्य प्रयुक्तवान् । तदा तेन बाहुबलिनः मूर्तिः तत्र अक्षिसात्कृता । ततः सः तत्रत्यायां शिलायां बाहुबलिनः मूर्तेः उत्कृन्तनम् अकारयत् ।
बहूनां शिल्पिनाम् अविरतेन परिश्रमेण मूर्तिनिर्माणं समाप्तिम् अगात् । ९८१ तमे क्रिस्ताब्दे मार्चमसस्य १३ दिनाङ्के चावुण्डरायः प्रथमं मस्तकाभिषेकं निर्वर्तितवान् । सः ‘गोम्मट’ शब्देन निर्दिश्यते स्म । गोम्मटेशरः अर्थः ‘सुन्दरः’ इति । गोम्मटस्य आराध्यदेवः गोम्मटेश्वरः इति नाम प्राप्नोत् ।
मस्तकाभिषेकासवसरे भारतस्य प्रमुखाणां नदीनां जलैः, नारिकेलबालाम्बुना, इक्षुरसेन, मधुना, क्षीरेण, हरिद्राजलेन, श्रीगन्धरसेन, पुष्पैः च अभिषेकः क्रियते ।


text:
मनुस्मृतिः
स्मृतिग्रन्थेषु मनुस्मृतिः प्राचीनतमा भवति । महर्षिमनुद्वारा रचितः एषः ग्रन्थः मानवधर्मं विवृणोति । एतस्मात् एतस्याः अन्यतमानि नामानि 'मनुसंहिता’ 'मानवधर्मशास्त्रम्’ आदयः अपि सन्ति । श्रुतिग्रन्थाः वेदाः । तान् आश्रित्य रचिताः ग्रन्थाः स्मृतयः । तेषां विषयवस्तु वैयक्तिकी सामाजिकी च व्यवस्था, कर्तव्याः व्यवहारनियमाः, निषेद्धव्यानि च अस्ति । एष एव धर्मोऽस्ति खलु । मनुः स्वयं वदति – "धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः (२।१०)” । अन्यत्र सः वदति - "वेदोऽखिलो धर्ममूलम् (२।६)”, "धर्मज्ञिज्ञासमानां प्रमाणं परमं श्रुतिः (२।१३)” । अतो मनुस्मृतिः पूर्णतया वेदाधारितो विधिविधानात्मको ग्रन्थोऽस्ति । मानवसमाजस्य व्यवस्थिता परिकल्पना विश्वग्रन्थेषु अत्र प्रथमतया दृश्यते । तस्माद् मनुमहर्षिः मानवसभ्यतायाः प्रतिष्ठाता इति मान्यता अस्ति । मनुः स्वयं वदति यत् प्रथमतया संस्कृतिः भारतात् बहिः प्रसारिता –
- एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः ।
- स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन् पृथिव्यां सर्वमानवाः ॥ 2|20 ||
सभ्यतायाः मूलेऽस्ति सुदृढसमाजः । एतादृशः समाजः कथं भवेदित्येतस्य परिकल्पना मनुना प्रथमतया कृता । समाजव्यवस्थायां चत्वारः वर्णाः विहिताः – ज्ञानवर्धने ज्ञानरक्षणे रताः ब्राह्मणाः, राष्ट्ररक्षणे नियमस्थापने क्षत्रियाः, वाणिज्ये पशुपालने कृषिकार्ये वैश्याः, सेवाकार्ये शूद्राः । समाजस्य मूले व्यक्तिरस्ति । वैयक्तिकां व्यवस्थां स एवं निर्दिशति – आयोः चत्वारः भागाः भवेयुः – ब्रह्मचर्याश्रमः, गृहस्थाश्रमः, वानप्रस्थाश्रमः, संन्यासाश्रमश्च । प्रतिवर्णस्य प्रत्याश्रमस्य च स धर्मस्य विधानं कृतवान् । मानवस्य चत्वारः लक्ष्याः सन्ति – धर्मोऽर्थः, काम, मोक्षश्च । तेषां स्वरूपं किं, तान् प्रापणाय किं किं कर्तव्यं, किं किं वर्जनीयम्, आपदि कः धर्मः – एतत् सर्वं तेन ग्रन्थे उपदिष्टम् । धर्मेण सम्बद्धः केचन अन्याः विषयाः अपि वर्णिताः, यथा – मूलप्रकृतया सृष्टेः सृजनक्रमः, गुरोः लक्षणानि, धूर्तस्य लक्षणानि, विवाहप्रकाराः इत्यादयः ।
अन्तर्विषयाः
भारतवर्षे मनुस्मृतेर्माहात्म्यम्[सम्पादयतु]
स्मृतेः वेदानुकूलता, प्राचीनता च तस्याः प्रसिद्धेः कारणे । मनोः कालं वैदिककालं यतो हि ब्राह्मणग्रन्थेषु अपि तस्य उल्लेखः प्राप्तः – "मनुर्वै यत्किञ्चावदत् तद् भैषजम् (तैत्तिरीय-संहिता २।२।१०।२, ३।१।९।४; ताण्ड्य-ब्राह्मणम् २३।१६।७) ।” मनुस्मृतिकृते तत्समये कियान् आदरभावः वर्तते, एतद् वचनं तं प्रकटयति; स्मृतेः वचनं पूर्णतया प्रामाणिकमस्ति, वेदानुकूलमस्ति, एतद्दर्शयति । निरुक्तशास्त्रे दायभागविषये यास्कः मनुस्मृतेः उल्लेखं कृतवान् । वाल्मीकिरचिते रामायणे, रामेण वालिवधप्रसङ्गे, रामः स्वस्य कार्यस्य धार्मिकता मनोर्वचनेन सिद्धयति । वाल्मीकिः लिखितवान् –
- पुराणं मानवो धर्मः सांगोपांगचिकित्सकः ।
- आज्ञासिद्धानि चत्वारि, न हन्तव्यानि हेतुभिः ॥ महाभारतम् ॥
अर्थात् मनोर्वचनं दुष्टहेतुभिरकाट्यमस्ति । आचार्यो बृहस्पतिः स्वस्य स्मृतौ स्मृतिग्रन्थेषु मनुस्मृत्यै सर्वोच्चं स्थानं प्रदत्तवान् –
- वेदार्थोपनिबद्धत्वात् प्राधान्यं हि मनोः स्मृतम् ।
- मन्वर्थविपरीता तु या स्मृतिः सा न शस्यते ॥
- तावच्छास्त्राणि शोभन्ते तर्कव्याकरणानि च ।
- धर्मार्थमोक्षोपदेष्टा मनुर्यावन्न दृश्यते ॥ बृह०स्मृतिः, संस्कारखण्डः, १३-१४ ॥
बौद्धकविना अश्वघोषेण (प्रथमशताब्दौ) स्वस्य वज्रकोपनिषद् नाम्ना कृतौ स्वस्य पक्षप्रतिष्ठापनाय मनोः श्लोकाः उद्धृताः । विश्वरूपेण स्वस्य यजुर्वेदभाष्ये, याज्ञवल्क्य-स्मृति-भाष्ये च अनेका श्लोका उद्धृताः । विज्ञानेश्वरेण याज्ञवल्क्य-स्मृति-पोषणाय मनुस्मृतेर्बहवः श्लोका उद्धृताः । शङ्कराचार्येण वेदान्तसूत्रभाष्ये मनुस्मृतेः अनेकाः श्लोकाः उल्लिखिताः । शबरस्वामेः जैमिनीय-पूर्वमीमांसा-भाष्ये (५०० ई०) अपि एवमेव प्राप्तः । गौतमः, वसिष्ठः, आपस्तम्बः, आश्वलायनः, जैमिनिः, बौधायनः, आदयः कल्पादिसूत्रकाराः स्वस्य ग्रन्थेषु मनुं अतीवसम्मानेन स्मृतवन्तः, स्वस्य ग्रन्थस्य गौरववर्धनाय, प्रामाणिकताप्रदर्शनाय च तस्य उल्लेखं कृतवन्तः ।
५७१ ई०-संवत्सरस्य एकः शिलालेखः प्राप्तः । तत्र वलभेः राज्ञः धारसेनस्य गुणगानमस्ति । सः मनोः विधयः अक्षरशः पालयति, अत एव महान् राजा अस्ति इत्येवं स्तुतिरस्ति ।
अन्येषां स्मृतिग्रन्थानां नीतिग्रन्थानां च मूले मनुस्मृतिरेव दृश्यते, यथा - याज्ञवल्क्यस्मृतिश्चाणक्यस्य अर्थशास्त्रं नीतिशास्त्रं च ।
एवं भारतवर्षे बहुप्राचीनकालात् धर्मस्य निर्णयः मनुस्मृत्या अभवत् । परन्तु, मध्यकाले तस्मिन् बहवः प्रक्षेपाः अन्तर्गताः । शूद्रः-स्त्री-आदि-विषये अनेकाः निरादरभावगताः श्लोकाः, प्राचीनेभिः सम्मानभावपूर्णेभिः वेदानुकूलेभिः श्लोकेभिः सह, वर्तते । एतस्मात् सम्प्रति एतस्य ग्रन्थस्य महत्त्वं किञ्चित् न्यूनमस्ति ।
मनुस्मृतौ बहूनि प्रक्षेपाः सन्तीति कुल्लूकभट्टादिना भाष्यकारैः स्वीकृताः । बुह्लर, जौली, आदयः पाश्चात्त्याः विद्वांसः च तस्मिन् दुष्टाः श्लोकाः सन्तीति निर्दिष्टवान् । एकोनविंशति-शताब्देः परार्द्धे आर्यसमाजस्य प्रवर्तकः स्वामिदयानन्दसरस्वतिः मनुस्मृतेः पुनरुद्धारं कृतवान् । सः प्रक्षेपणं निर्दिष्टवान्, परन्तु अन्येषां श्लोकानां धर्मविषये प्रामाणिकता उद्घोषितवान् । स्वस्य ग्रन्थेषु, वेदान् मनुस्मृतिं च अवलम्ब्य, सः धर्मं उपदिष्टवान् । विंशति-शताब्दौ यत्र अम्बेडकरस्तस्याः शूद्रविरोधित्वं निन्दितवान्, अन्यत्र ए०सी० भक्तिवेदान्तस्वामी, एस० राधाकृष्णन्, पाण्डुरङ्ग शास्त्री अठावले, ऐनी बिसैन्ट, फ्राइड्रिक् नीश आदि महानुभावाः तस्याः भूरि प्रशंसां कृतवान् ।
अद्यापि पठनपाठने, मनुस्मृतेः प्राधान्यं वर्तते । भारतस्य संविधानं, 'हिन्दू कोड बिल' च एतामाश्रिते स्तः । सामाजिक्यां, राजनैतिक्यां, नैयायिकायां च व्यवस्थायां मनोः प्रभावो महत्त्वं च वर्तते ।
विदेशेषु प्रभावः[सम्पादयतु]
केवलं भारते न, अपितु अन्यानां देशानां विधिप्रणयनप्रसङ्गे भगवतो मनुमहर्षेः स्थानमुपरिष्टाद् दृश्यते । कतिपयानां देशानां विधिशास्त्रेषु मनुसंहितायाः केचनांशा यथावत् समुद्धृता दृश्यन्ते । यथा - बालिदेशस्य राष्ट्रनियमाः मनुस्मृतिमधिकृत्य वर्तन्ते । फिलिपीन्सदेशे लोकसभायाः प्राङ्गणे मनोः प्रतिमा विराजते । चम्पाद्वीपे (वियट्नाम्देशे) 'प्रसात्-कोम्पने’ राज्ञः यशोवर्मनः एकस्मिन् शिलालेखे मनोः अधोलिखितः श्लोकः उत्कीर्णः वर्तते –
- वित्तं बन्धुर्वयः कर्म विद्या भवति पञ्चमी ।
- एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद्यदुत्तरम् ॥ २।१३६ ॥
एवमेव वर्मा, श्रीलङ्का, कम्पूचीया आदि दक्षिणपूर्वेषु राष्ट्रेषु अपि शिलालेखेषु ग्रन्थेषु वा मनोः नाम आदरेण स्मृतम् । मनोः प्रजा वयमिति कम्पूचीयादेशवासिनः मन्यन्ते । थाइलैण्ड्देशे मान्यता अस्ति यत् ते रामस्य वंशजाः सन्ति । रामः मनोः कुले बभूव । नेपालदेशस्य संविधानं मनुस्मृतिमनुकरोति ।
एतेन स्पष्टः भवति यत् मनोः वचनं भारतदेशे एव न, परन्तु दूरदेशेषु अपि बहुसम्मानितम् आसीत् ।
प्रणेता कालः च[सम्पादयतु]
एतस्य ग्रन्थस्य प्रणेता 'मनुर्’ अस्ति, एषः विषयः तु निर्विवादोऽस्ति, यतः स्मृतौ एव लिखितमस्ति – मनुम् ... अभिगम्य महर्षयः ... वचनमब्रुवन् ।।१।१॥ चतुर्दशेषु मनुष्षु एष मनुः कः - एतस्मिन् विषये किञ्चित् विवादोऽस्ति – सः स्वायम्भुवमनुः अस्ति, वैवस्वतमनुः वा । स्वायम्भुवमनुरस्ति इति स्मृतौ लिखितम् – स्वायम्भुवस्यास्य मनोः ... ॥१।६१॥ प्रायः सर्वे उल्लेखनानि अपि एतदेव वदन्ति । परन्तु केषुचन स्थानेषु वैवस्वतमनुर्भवितुमर्हतीति सम्भाव्यते । यथा – मनुस्मृतौ एव पठितम् – ... विवस्वत् सुत एव च ॥१।६२॥ कथं सप्तमस्य विवस्वत्मनोः उल्लेखः यदि स तत्समये न अभवत् ? कौटिल्यस्यार्थशास्त्रे राज्ञः वैवस्वत्मनोः उल्लेखो वर्तते । परन्तु, अग्रे उक्ता कर-व्यवस्था मनुस्मृति-प्रतिपादिता वर्तते । अत एव स्मृतिः वैवस्वत्मनुना प्रोक्ता इति निष्कर्षः प्रसज्यते । मनुस्मृति-विशेषज्ञः प्रो० सुरेन्द्रकुमारः स्वस्य 'विशुद्ध-मनुस्मृति-’पुस्तके[१] सर्वान् प्रमाणान् संतोल्य निर्णीतवान् यत् स्मृतेः प्रणेता स्वायम्भुवमनुरेवास्तीति । परन्तु स्मृतेः संकलनं तु तस्य शिष्यः भृगु कृतवान् इति प्रतीयते – ...तेनोक्तो महर्षिमनुना भृगुः तानब्रवीतृषीन् ...॥१।६०॥
कालविषये यथा पूर्वमुक्तं यत् मनुस्मृतेः कालः वैदिककालः । निरुक्ते श्लोकोऽस्ति –
- अविशेषेण पुत्राणां दायो भवति धर्मतः ।
- मिथुनानां विसर्गादौ मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ॥ निरुक्तम् ३।४ ॥
अतः मनुः आदिसृष्टौ बभूवेति निश्चीयते । अन्यैः प्रमाणैः अपि एष एव निष्कर्षः समागच्छति । सः राजर्षि बभूव इत्यपि प्रसिद्धोऽस्ति ।
वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
मनुस्मृति इदानीमपि भारतीय-संस्कृतिं निर्धारयति । धर्मस्य परिभाषा अत्र सर्वप्रथमा दत्ता । एते धर्मा इदानीमपि सर्वे जनाः, ज्ञात्वाज्ञात्वा वा, स्वीकुर्वन्ति । भारतीयानां शीलं, न्यायदृष्टिं च तया प्रदत्ता । भारतवर्षे एव न, अपितु समग्रे सभ्ये विश्वे मनोः धर्मस्य न्यायपद्धतेः च – प्रकृष्टरूपेण अपभ्रंशरूपेण वा - पालनं भवति । सत्यमेव मनुः मानवजातेः प्रथमधर्मप्रवर्तकः । संक्षेपेण अधस्तात् स्मृतेः कानिचन विशिष्टानि अङ्गानि निर्दिष्टानि ।
- सृष्ट्यादितः मनुः ब्रह्माण्डरचनां वर्णितवान् । आरम्भे, 'तम'-रूपी सत्त्व-रजस्-तमो-गुणी मूलप्रकृतिः आसीत् । तस्याः 'महत्’-नामकः प्रथमः अतिसूक्ष्मः विकारः उत्पद्यते; महतः अहङ्कारः, अहङ्कारात् त्रिगुणात्मकाः पञ्च तन्मात्राणि – शब्दः, स्पर्शः, रूपं, रसः, गन्धः च, दशेन्द्रियाणि, एकं मनश्च उत्पद्यन्ते ; तन्मात्रेभ्य आकाशो, वायुरग्निर्जलं, पृथिवी च निष्पद्यन्ते । एतेषां ब्रह्माण्डस्य सर्वाणि भूतानि निर्मितानि ।
- भारतस्य प्राचीनं नाम 'आर्यावर्तोऽ'-त्र प्रथमतया दृश्यते –
- आसमुद्रात्तु वै पूर्वादासमुद्रात्तु पश्चिमात् ।
- तयोरेवान्तरं गिर्योरार्यावर्तं विदुर्बुधाः ॥ १।१४१ ॥
एवं हिमालयस्य दक्षिणे सम्पूर्णं भूखण्डम् 'आर्यावर्त'-पदेन निर्दिष्टः आसीत् ।
- मनुस्मृतौ वर्णितस्य धर्मस्य विशेषता अस्ति यत् एष न तु हिन्दुधर्मो राष्ट्रधर्मोऽन्यत् वा कोऽपि सीमितो धर्मोऽस्ति, परन्तु मानवमात्रकृते सार्वजनिकः, सार्वकालिकः, सार्वभौमश्चास्ति । संक्षेपेण मनुना दशलक्षणात्मको धर्म एवं प्रोक्तः –
- धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।"
- धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ॥ मनुस्मृतिः ६।९२ ॥
सर्वधर्माविरोधिनः एतानि लक्षणानि खलु !
- धर्मस्य मूलं वेदाः सन्तीति स घोषितवान् –
- वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् ।
- आचारश्चैव साधूनामात्मस्तुष्टिरेव च ॥ १।१२५ ॥
- चातुर्वर्ण्यं त्रयो लोकास्चत्वारश्चाश्रमाः पृथक् ।
- भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वं वेदात् प्रसिद्ध्यति ॥ १२।९७ ॥
वेदानामपौरुषेयत्वं च मनुरुद्घोषितवान् –
- सर्वेषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक् ।
- वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे ॥ १।२१ ॥
अत्र 'सः’-पदेन १।६-तमे सूत्रे वर्णितः स्वयम्भूः भगवान् उद्दिष्टः ।
- आचारव्यवहारविधिनिषेधादीनां व्यवस्थानां तुलनात्मकधिया मनुस्मृतिरद्वितीयानुपमा चास्ति । प्राचीनकालतः भारतीयानाम् उद्दात्तविचारा अत्र प्रतिबिम्बिताः सन्ति । मनुष्येषु अन्यजन्तुषु भिन्नता वर्तते इतेतस्मात् मनुष्यकृते षोडशसंस्काराः विहिताः येन सः पूतः, हृष्टः, पुष्टः, धीमान् च भवति । ते सन्ति – गर्भाधानं, पुंसवनं, सीमन्तोन्नयनं, जातकर्म, नामकरणं, निष्क्रमणं, अन्नप्राशनं, मुण्डनं चूडाकर्म वा, उपनयनं, वेदारम्भः, केशान्तः, समावर्तनं, विवाहः, वानप्रस्थः, संन्यासः, अन्त्येष्टिः । तेषां विषये यः धर्मः वक्तव्यः सः मनुस्मृत्यौ उप्लभ्यते ।
- प्रायः मध्यकाले बहुप्रक्षेपकारणात् व्यवस्थानां विकृतरूपं ग्रन्थे यत्रतत्र दृश्यते । यथा, वर्णानां जन्मतः निर्धारणम् । मनुः तु गुणेन कर्मणा वा वर्णव्यवस्थामुपदिष्टवान् –
- शूद्रो ब्राह्मणतामेति ब्राह्मणश्चैति शूद्रताम् ।
- क्षत्रियाज्जातमेवं तु विद्याद्वैश्यात्तथैव च ॥ १०।६५ ॥
अन्यत्र च स्पष्टतया प्रोक्तः –
- योऽनधीत्य द्विजो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमम् ।
- स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः ॥ २।१६८ ॥
- उत्तमानुत्तमान् गच्छन् हीनान् हीनांश्च वर्जयन् ।
- ब्राह्मणः श्रेष्ठतामेति प्रत्यवायेन शूद्रताम् ॥ ४।२४५ ॥
समाजस्य सुचारुव्यवस्थाकृते एषा वर्णव्यवस्था निरूपिता । एषा व्यवस्था यथा वेदेषु वर्णिता तथैव मनुना प्रोक्तः । वर्णानां यथाक्रमं कर्म एवं प्रतिपादितम् –
- अध्यापननध्ययनं यजनं याजनं तथा ।
- दानं प्रतिग्रहं चैव ब्राह्मणानमकल्पयत् ॥ १।८८ ॥
- प्रजानां रक्षणं दानमिज्याध्ययनमेव च ।
- विषयेष्वप्रसक्तिश्च क्षत्रियस्य समासतः ॥ १।८९ ॥
- पशूनां रक्षणं दानमिज्याध्ययनमेव च ।
- वणिक्पथं कुसीदं च वैश्यस्य कृषिमेव च ॥ १।९० ॥
- एकमेव तु शूद्रस्य प्रभुः कर्म समादिशत् ।
- एतेषामेव वर्णानां शुश्रूषामनसूयया ॥ १।९१ ॥
अतो, यदि शूद्रकुलोत्पन्नोऽपि अध्ययनं कृत्वा अध्यापनं करोति, सः ब्राह्मणाय कल्पते । इतिहासे एतस्योदाहरणं लभ्यते, यथा – ऐतरेयब्राह्मणे वर्णिता कवष-ऐलूषस्य कथा यत्र दासीपुत्रः कवषः वेदार्थद्रष्टा भूत्वा ब्राह्मणोऽभवत् । रामायणे विश्वामित्रो ब्राह्मणो जन्मना क्षत्रियोऽभूत् ।
- स्त्रीविषये तेन प्रोक्तः -
- स्त्रियो रत्नान्यथो विद्या धर्मः शौचं सुभाषितम् ।
- विविधानि च शिल्पानि समादेयानि सर्वतः ॥ २।२४० ॥
- पितृभिर्भ्रातृभिश्चैताः पतिभिर्देवरैस्तथा ।
- पूज्या भूषयित्वाश्च बहुकल्याणमीप्सुभिः ॥ ३।५५ ॥
- शोचन्ति जामयो यत्र विनश्यत्याशु तत्कुलम् ।
- न शोचन्ति तु यत्रैता वर्धते तद्धि सर्वदा ॥ ३।५७ ॥
स्त्रीणाम् एतावत् यो मानं करोति, स अवश्यमेव तासामवमानं न कर्तुं शक्यः इति तु स्पष्टमेव । अतः तद्विषयिनः श्लोकाः दुष्टाः सन्ति इति स्वीकर्तव्यम् । एतद्धर्मस्यानुकरणं कृत्वा गार्गी, मैत्रेय़्यादीः अनेकाः विदुषीः स्त्रियः प्राचीनकालतोऽद्यपर्यन्तं भारतवर्षे सन्ति ।
विषयविन्यासः[सम्पादयतु]
मनुस्मृतौ द्वादश अध्यायाः सन्ति । सम्प्रति २६८५ श्लोकाः च उपलभ्यन्ते । तत्र १२१४ श्लोकाः एव मौलिकाः सन्ति, अन्ये १४७१ प्रक्षिप्ताः इति कृतगहनान्वेषणः विद्वान् प्रो० सुरेन्द्रकुमारः वदति । तेन 'विशुद्धमनुस्मृतिः’[१] नाम्ना ग्रन्थः एतदाशयः स्पष्टीकृतः । अध्यायेषु विषयाः निम्नतालिकानुसारेण सन्ति –
टीकाः[सम्पादयतु]
अन्येषां स्मृतिग्रन्थानामपक्षेया मनुस्मृतेः अधिकतमा टीकाः सन्ति । भरूचेः भाष्यं प्राचीनतमम् इदानीम् उपलभ्यते । काणे तस्य कालः दशमीशताब्देः उत्तरार्द्धं एकादशम्याः पूर्वार्द्धं वा ऊहते । कुल्लूकभट्टस्य मन्वर्थमुक्तावली प्रसिद्धा लोकप्रिया च वर्तते । आङ्ग्लदेशीयैः मनुस्मृतिः प्रथमसंस्कृतग्रन्थः पठितः । 'इन्डोलौजी’-विषयस्य प्रतिष्ठापकः, सर् विलियम जोन्स आदरेण तस्याः प्रथमं आङ्ग्लभाष्यं लिखितवान् यत् १७९४-तमे वर्षे प्रकाशितः अभवत् । १८८६-तमे वर्षे जी० बुह्लर>[२] अपि, अष्टानां टीकानां सहायेन, भाष्यं कृतवान् यत् सम्प्रत्यपि लोकप्रियः अस्ति ।
आधुनिक काले, प्रो० सुरेन्द्रकुमारः, बह्वन्वेषणं कृत्वा, अनेकाः टीकाः पठित्वा, मनुस्मृतिभाष्यं १९८२-तमे वर्षे प्रकाशितवान् । तत्र सः प्रक्षिप्तान् श्लोकान् निर्दिष्टवान् । अनन्तरं, १९९०-तमे वर्षे, तस्य 'विशुद्ध-मनुस्मृतिः’ नाम्ना पुस्तकमपि प्रकाशितं यत्र सः केवलं प्रामाणिकान् श्लोकान् निबद्धवान्, प्रक्षिप्तान् श्लोकान् त्यागकारणमपि, बहुप्रमाणानवलम्ब्य विस्तरेण दत्तवान् ।
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ १.० १.१ कुमारः, प्रो०सुरेन्द्रः (मई, १९९०). शास्त्री, श्री राजवीर. ed. विशुद्ध-मनुस्मृतिः. आर्ष साहित्य प्रचार ट्रस्ट, दिल्ली.
- ↑ जी० बुह्लरस्यानुवादः (1886). "Sacred Books of the East: The Laws of Manus" (in आङ्ग्लभाषा). Internet Sacred Text Archive. Retrieved अगस्त २७, २०१३.
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Arsha Vidya Gurukulam
- Sanskrit site with comprehensive library of texts
- Smriti on Hindupedia, the Hindu Encyclopedia


text:
प्रेत
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
प्रेतः, पुं, (प्र + इ गतौ + क्तः ।) नरकस्थप्राणी । इत्यमरः । ३ । ३ । ५९ ॥ भूतभेदः । मृते, त्रि । इति मेदिनी । ते, ३७ ॥ (यथा, मनुः । २ । २४७ । “आचार्य्ये तु खलु प्रेते गुरुपुत्त्रे गुणान्विते । गुरुदारे सपिण्डे वा गुरुवत् वृत्तिमाचरेत् ॥”) वैदिकविधानेन और्द्धदेहिकाभावात् विष्णुद्बेषाच्च बहुनरकभोगान्ते प्रेतशरीरं भवति । यथा, -- लोमश उवाच । “ततो बहुतिथे काले स राजा पञ्चतां गतः । वैदिकेन विधानेन न लेभे सौर्द्धदेहिकम् ॥ विष्णुप्रद्वेषमात्रेण युगानां सप्तविंशतिम् । भुक्त्वा च यातनां यामीं निस्तीर्णनरको नृपः ॥ समया गिरिराजन्तु पिशाचोऽभूत्तदा महान् ॥” तस्य रूपं यथा, -- “देवद्युतिरधीयानः शुश्राव करुणामयः । समागत्य ततस्तत्र तं पिशाचं ददर्श सः ॥ विकरालमुखं दीनं पिशङ्गनयनं भृशम् । ऊर्द्ध्वमूर्द्धजकृष्णाङ्गं यमदूतमिवापरम् ॥ चलज्जिह्वञ्च लम्बोष्ठं दीर्घजङ्घशिराकुलम् । दीर्घाङ्घ्रिं शुष्कतुण्डञ्च गर्त्ताक्षं शुष्कपञ्जरम् ॥” इति पाद्मोत्तरखण्डे १६ अध्यायः ॥ * ॥ सेवकायापद्रुतो यः सेवकस्त्वपरिग्रहः । ताबुभावपि जायेते प्रेतौ कालान्नकिंप्रदः ॥ द्विजानुमन्त्रितो भुङ्क्ते शूद्रान्नं वा द्बिजस्य तु । शूद्रेणैव द्बिजः प्रेतो निरयानुपगच्छति ॥ गीतवाद्यरतो नित्यं मद्यपस्त्रीनिषेवणात् । द्यूतमांसप्रियो यस्तु स प्रेतो जायते नरः ॥ वृथारेतो वृथामांसो वृथावादी वृथामतिः । निन्दको द्बिजदेवानां स प्रेतो जायते नरः ॥ वृद्धं बालं गुरुं विप्रं योऽवमन्य भुनक्ति वै । कन्यां ददाति शुल्केन स प्रेतो जायते नरः । न्यासापहर्त्ता मित्रध्रुक् परपाकरतस्तथा । विश्रम्भघाती कूटश्च स प्रेतो जायते नरः ॥ निर्द्दोपान् सुहृदो नारीस्त्यजेत् कालान्न पाति यः । धनमीहेत यस्तेषां स प्रेतो जायते नरः ॥ हस्त्यश्वरथयानानि मृतशय्यासनादि यः । कृष्णाजिनञ्च गृह्णाति अनापत्सु गतो द्विजः ॥ तथोभयमुखीं कालं सशैलां मेदिनीं द्बिजः । कुरुक्षेत्रस्य यद्दानं चाण्डालात् पतितात्तथा । मासिकेऽपि नवश्राद्धे भुञ्जन् प्रेतान्न मुच्यते ॥ ब्रह्महा गोवधी स्तेयी सुरापो गुरुतल्पगः । भूमिकन्यापहर्त्ता यः स प्रेतो जायते नरः ॥ लालासङ्करकृन्नित्यं वर्णसङ्करकृत्तथा । योनिसङ्करकृच्चापि स प्रेतो जायते नरः ॥ विक्रीणाति विषं शङ्खं तिलानां लवणस्य तु । गवां केशरिणां मोहात् विक्रयात् प्रेततां व्रजेत् ॥ कूटमाप्ये च तौल्येन क्रयं क्रीणाति विक्रयात् । मद्यतक्रपयोदध्नां स प्रेतो जायते नरः ॥ स्त्रीरक्तो मद्यमाने तु मृगयामनुधावति । नित्यनैमित्तिकेऽदाता स प्रेतो जायते नरः ॥” इत्यग्निपुराणम् ॥ * ॥ मनुष्याणां आतिवाहिकदेहानन्तरं प्रेतदेहो भवति । यथा, विष्णुधर्म्मोत्तरे । “तत्क्षणादेव गृह्णाति शरीरमातिवाहिकम् । आतिवाहिकर्संज्ञोऽसौ देहो भवति भार्गव ! ॥ केवलं तन्मनुष्याणां नान्येषां प्राणिनां क्वचित् । प्रेतपिण्डैस्ततो दत्तैर्देहमाप्नोति भार्गव ! ॥ भोगदेहमिति प्रोक्तं क्रमादेव न संशयः । प्रेतपिण्डा न दीयन्ते यस्य तस्य विमोक्षणम् ॥ श्माशानिकेभ्यो देवेभ्य आकल्पं नैव विद्यते । तत्रास्य यातना घोराः शीतवातातपोद्भवाः ॥ ततः सपिण्डीकरणे बान्धवैः स कृते नरः । पूर्णे संवत्सरे देहमतोऽन्यं प्रतिपद्यते ॥ ततः स नरके याति स्वर्गे वा स्वेन कर्म्मणा ॥” इति शुद्धितत्त्वम् ॥
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
प्रेत पुं।
नरकस्थप्राणी
समानार्थक:नारक,प्रेत
1।9।2।2।1
सङ्घातः कालसूत्रं चेत्याद्याः सत्त्वास्तु नारकाः। प्रेता वैतरणी सिन्धुः स्यादलक्ष्मीस्तु निरृतिः॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, मनुष्येतरः, अलौकिकप्राणी
प्रेत वि।
मृतः
समानार्थक:परासु,प्राप्तपञ्चत्व,परेत,प्रेत,संस्थित,मृत,प्रमीत
2।8।117।1।4
परासुप्राप्तपञ्चत्वपरेतप्रेतसंस्थिताः। मृतप्रमीतौ त्रिष्वेते चिता चित्या चितिः स्त्रियाम्.।
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलनिर्जीवः, अचलनिर्जीववस्तु
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
प्रेत¦ त्रि॰ प्र--इ--क्त।
१ मृते अमरः।
२ नरकस्थे जीवभेदे
३ प्रिशाक्षभेदे आतिवाहिकदेहोत्तरं
४ जायमानदेहभेद्र-[Page4533-b+ 38] युते और्द्ध्वदेहिकक्रियाऽभावे तद्रूपप्राप्तिकथा पाद्मोत्त॰ ख॰
१६ अ॰ यथा
“ततो बहुतिथे काले स राजा पञ्चता-ङ्गतः। वैदिकेन विधानेन न लेभे चौर्द्ध्वदोहकम्। विष्णु-प्रद्वेषमात्रेण युगानां सप्तविंशतिम्। भुक्त्वा च यातनांथामीं निस्तीर्णनरको नृपः। समया गिरिराजन्तु पि-शाचोऽभूत्तदा महान्”। तस्य रूपं यथा
“देवद्युतिर-वीयानः शुश्रा{??}णस्वनम्। सभ्रागत्य ततस्तत्र त” पिशाचं ददर्श सः। विकरालमुखं दीनं पिशङ्गनयनंभृशम्। ऊर्द्ध्वमूर्द्ध्वजकृष्णाङ्गं यमदूतमिवापरम्। चल-जिह्वञ्च लम्बोष्ठं दीर्घजङ्घसिराकुलम्। दीर्घाङ्घ्रि-शुष्कतुण्डञ्च गर्त्ताक्षं शुष्कपञ्चरम्”। और्द्ध्वदेहिककरणेऽपि केषाञ्चित् कर्मविशेषेण प्रेतत्वप्रा-प्तिस्तत्रोक्ता यथा
“हविर्जुह्वति नाग्नौ ये गोविन्द”{??}र्चयन्ति ये। लभन्ते नात्मविद्याञ्च सुतीर्थविमुखाश्चये। सुवर्णं वस्त्रताम्बूलं रत्नमन्नं फलं जलम्। आ-र्स्तेभ्यो न प्रयच्छन्ति सर्वेषु कृतदारकाः। ब्रह्मस्वञ्चस्त्रीधनानि लोभादेव हरन्ति वे। बलेन छद्मनावापि धूर्त्ताश्च परवञ्चकाः। नास्तिकाः कुहका-श्चौरा ये चान्ये बकवृत्तयः। बालवृद्धातुरस्त्रीषु नि-र्दयाः सत्यवर्जिताः। अग्निदा गरदा ये च ये चान्येकूटमाक्षिणः। अगम्यागामिनः सर्वे ये चान्ये ग्राम-याजिनः। व्याधाचरणसम्पन्ना वर्णादिधर्मवर्जिताः। ये चोपदेवदनुजरक्षीयक्षादिसेविनः। सर्वदा मादकद्रव्य-पानमत्ता हरिद्विषः। देवतोद्दिष्टपतितनृपश्राद्धान्नभो-जिनः। असत्कर्मरता नित्यं सर्वपातकपापिनः। पाषण्दधर्माचरणाः पुरोधोवृत्तिजीविनः। पितृमातृ-स्नषापत्यस्वदारत्यागिनश्च ये। ये कदर्य्याश्च लुब्धाश्चनास्तिका धर्मदूषकाः। त्यजन्ति स्वामिनं युद्धे त्यजन्तिशरणागतम्। गवां भूमेश्च हर्त्तारो ये चान्ये रत्न-दूषकाः। महाक्षेत्रेषु सर्वेषु प्रतिग्रहरताश्च ये। परद्रोहरता ये च तथा ये प्राणिहिंसकाः। परापवा-दिनः पापा देवतागुरुनिन्दकाः। कुप्रतिग्राहिणः सर्वेसम्भवन्ति पुनःपुनः। प्रेतराक्षसपैशाच्यतिर्य्यग्वृक्षकुयो-निषु। न तेषां सुखलेशोऽस्ति इह लोके परत्र च”। पाद्मोत्तरखण्डे
१८ अ॰। पञ्चप्रेतोपख्यानं तत्रैव यथा
“ब्राह्मण उवाच प्रेतानां नाम जातीनां युष्माकं सम्भवःकथम्। किं तत् कारणमुद्दिश्य यूयमीदृशनामसाः”। प्रेता उचुः
“अहं स्त्राद् सदा भुक्त्वा दद्यां पर्युषितं[Page4534-a+ 38] सदा। एतत्कारणमुद्दिश्य नाम पर्य्युषितं
१ मम। सूचिता बहवोऽनेन विप्राद्या ह्यन्नकाङ्क्षिणः। एतत्-कारणमुद्दिश्य सूचीमुख
२ मिमं विदुः। शीघ्रं गच्छतिविप्रेण याचितः क्षुधितेन वै। पश्चाद्भुङ्क्ते द्विजःशिष्टमेष शीघ्रक
३ उच्यते। गृहोपरि सदा भुङ्क्तेस्वाद् द्विजभयेन हि। द्विजाय कुत्सितं दत्त्वा एषरोहक
४ उच्यते। मौनेनापि स्थिरो नित्यं याचितोविलिखन्महीम्। अस्माकमपि पापिष्ठो लेखको
५ नामएष वै। मेढ्रेण लेखको याति रोहकः पार्श्वतःशिराः। शीघ्रकः पङ्गुतां प्राप्तः सूची सूचीमुखोऽभवत्”। प्रेताःहारस्तत्रोक्तो यथा
“द्विज उवाच
“ये जीवा भुवि तिष्ठन्तिसर्वे आहारमूलकाः। युष्माकमपि चाहारं श्रोतु-मिच्छामि तत्त्वतः” प्रेता ऊचुः
“शृणु आहारमस्माकंसर्वसत्त्वविगर्हितम्। श्लेष्ममूत्रपुरीषेण योषितान्तु मलेनच। गृहाणि त्यक्तशौचानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै। स्त्रीभिर्जग्धानि जीर्णानि संकीर्णापहतानि च। मले-नातिजुगुप्सानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै। भयलज्जा-बिहीनानि पतितैः सेवितानि च। अन्योन्यदस्यु युक्तानिप्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै। कलहान्वितशोकानि त्यक्तशो-भानि मण्डनैः। सवर्चस्कानि भाण्डानि प्रेता भुञ्जन्तितत्र वै। बलिमन्त्रविहीनानि द्विजादृष्टानि यानि तु। नियमव्रतहीनानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै। गुरवो नैवपूज्यन्ते स्त्रीजितानि मलानि च। सक्रोधान्यपवित्राणिप्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै। भुञ्जन्ति भिन्नभाण्डेषु मर्य्यादा-रहितेषु च। अन्योन्योच्छिष्टयुक्तेषु तत्र प्रेतास्तु भु-ञ्जते। सकेशमाक्षिकोच्छिष्टं पूति पर्युषितं तथा। सक्रो-धञ्च सशोकञ्च तच्च प्रेतेषु भोजनम्। सनग्नं भोजनंयच्च नोत्तरीयं पदासनम्। सोष्णीषं सासुरीकक्षं तच्चप्रेतेषु भोजनम्। अर्द्धग्रासं महाग्रासं सोत्क्षिप्तंपतितं तथा। दुर्भुक्तं गोष्ठिकञ्चैव तच्च प्रेतेषु भोजनम्। सौतिकं गृतकञ्चैव राजसं कलुषीकृतम्। निर्दीपं कृमि-वच्चाग्रे यद्भुक्तं प्रैतिकन्तु तत्। एतत्ते कथित्त सर्वंयत् प्रेतेष्येव भोजनम्। निर्वाणाः प्रेतजात्या बैकृच्छामस्थां द्विजोत्तम”। प्रेतत्वाभावकारणं यथान षेतो जायते येन येन चैवेह जायते। एतत्सर्वं समा-सेन प्रकूहि वदतां वर!” ब्राह्मण उवाच
“एकरात्रंत्रिरात्रं वा कृच्छ्रं चान्द्रायणादिकम्। व्रतेष्वप्यु षितोयख क ऐतो जायते नरः। मिष्टान्नपानदाताथ सततं[Page4534-b+ 38] श्रद्धयान्वितः। देवपूजापरो नित्यं न ष्रेतो जायते नरः। त्रिरग्निरेकपञ्चाग्निर्निरग्निर्वाप्युपासकः। सर्वभूतद-यापन्नो न प्रेतो जायते नरः। तुल्यमानापमानश्चतुल्यः काञ्चनलोष्टयोः। तुल्यः शत्रौ च मित्रे च नप्रेतो जायते नरः। देवतातिथिपूजासु गुरुजातिषुनित्यशः। वेदशास्त्ररतो नित्यं न प्रेतो जायते नरः। जितक्रोधो मदैश्वर्य्यतृष्णासङ्गविवर्जितः। क्षमाऽक्रोधसुशीलश्च न प्रेतो जायते नरः। देवतातिथिपूजास्तुपर्वतांश्च नदीस्तथा। पश्येद्देवालयांश्चैव न प्रेतो जायतेनरः”। प्रेतत्वकारणं यथा
“शूद्रान्नं यो द्विजो भुङ्क्तेयः क्रामति द्विजोत्तमम्। वृत्तिहा द्विजदेवेषु स प्रेतोजायते नरः। मातरं पितरं वृद्धं ज्ञातिं साधुजनं तथा। लोभात् त्यजति यः स्निग्धं स प्रेतो जायते नरः। अ-याज्ययाजकश्चैव याज्यञ्च परिवर्जयेत्। शूद्रानुग्रहकर्त्ताच स प्रेतो जायते नरः। कुज्योतिषी कुविद्यस्तु कुज-नेषु कुदेशकः। शूद्रसेवाकरो राज्ञां स प्रेतो जायतेनरः। सेवनायापद्रुतो यः सेवकस्त्वपरिग्रहः। तावु-भावपि जायेते प्रेतौ कालान्न किंप्रदौ। द्विजानुम-न्त्रितो भुङ्क्ते शूद्रान्नं वा द्विजस्य तु। शूद्रेणैव द्विजःपेतो निरयानुपगच्छति। गीतवाद्यरतो नित्यं मद्यप-स्त्रीबिषेषणात्। द्यूतमांसप्रियो यस्तु स प्रेतो जायतेनरः। वृथारेता वृथामांसो वृथावादो वृथामतिः। निन्दको द्विजदेवानां स प्रेतो जायते नरः। वृद्धं बालंगुरुं विप्रं योऽवमन्य भुनक्ति वै। कन्यां ददाति शु-ल्केन स प्रेतो जायते नरः। न्यासापहर्त्ता मित्रध्रुकपरपाकरतस्तथा। विश्रम्भघाती कूटश्च स प्रेतो जा-यते नरः। निर्दोषान् सुहृदो नारीस्त्यजेत् कालान्नपाति यः। धनमीहेत यस्तेषां संप्रेतो जायते नरः। हस्त्यश्वरथयानानि मृतशय्यासनादि यः। कृष्णाजि-नञ्च गृह्णानि अनापत्सुगतो द्विजः। तथोभयमुखींकालं सशैलां मेदिनीं द्विजः। कुरुक्षेत्रस्य यद्दानं चा-ण्डालात् पतितात्तथा। मासिकेऽपि नवश्राद्धे भुञ्जन्प्रेतान्नभुङ्मतः। ब्रह्महा गोबधी स्तेयी सुरापो गुरु-तल्पगः। भूमिकन्यापहर्त्ता यः स प्रेतो जायते नरः। नानासङ्करकृन्नित्यं वर्णसङ्करकृत्तथा। योनिसङ्करकृ-च्चापि स प्रेतो जायते नरः। विक्रीणाति विषं शङ्खंतिलानां लवणस्य तु। गवा कशरिणां मोहात् विक्र-यात् प्रेततां व्रजेत्। कूटमाप्येन तौल्येन क्रयं क्री-[Page4535-a+ 38] णाति विक्रयात्। मद्यतक्रपयोदध्नां स प्रेतो जायतेनरः। स्त्रीरक्तो मद्यपाने तु मृगयामनुधावति। नि-त्यनैमित्तिकेऽदाता स प्रेतो जायते नरः” अग्निपु॰। मनुष्याणाञ्च दाहादिक्रिययाऽतिवाहिकदेहानन्तरं प्रेत-देहो भवति यथाह विष्णुधर्मोत्तरे(
“तत्क्षणादेव गृह्णाति शरीरमातिवाहिकम्। षातिवाहिकसंज्ञोऽसौ देहो भवति भार्गव!। केवलंतन्मनुष्याणां नान्येषां प्राणिनां क्वचित्। प्रेतपिण्डै-स्ततो दत्तैर्देहमाप्नोति भार्गव!। भोगदेहमिति प्रोक्तंक्रमादेव न संशयः। प्रेतपिण्डा न दीयन्ते यस्य तस्यविमोक्षणम्। श्माशानिकेभ्यो देवेभ्य आकल्पं नैवविद्यते। तत्रास्य यातना घोराः शीतवातातपोद्भवाः। ततः सपिण्डीकरणे बान्धवैः स कृते नरः। पूर्णे संवत्सरेदेहमतोऽन्यं प्रतिपद्यते। ततः स नरके याति स्वर्गेवा स्वेन कर्मणा” शु॰ त॰।
५ प्राप्तपितृलोके
“अत ऊर्द्ध्वंसंवत्सरे संवत्सरे प्रेतायान्नं दद्यात्” गोभिलः
“प्रेतलोकंपरित्यज्य आगता ये महालये” ति॰ त॰।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
प्रेत¦ mfn. (-तः-ता-तं) Dead, deceased. m. (-तः)
1. A ghost, a goblin, a spirit, an evil being, especially animating the carcases of the dead.
2. The spirit before obsequial rites are performed. E. प्र be- fore, इत gone.
Apte[सम्पाद्यताम्]
प्रेत [prēta], p. p. [प्र-इ-क्त] Departed from this world, dead, deceased; स्वजनाश्रु किलातिसंततं दहति प्रेतमिति प्रचक्षते R.8.86.
तः The departed spirit, the spirit before obsequial rites are performed.
A ghost, evil spirit; प्रेतान् भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः Bg.17.4; Ms.12.71.
The inhabitant of hell (नारक); शुश्रुवुर्दारुणा वाचः प्रेतानामिव भारत Mb.6.46.19.
The manes (पितर); प्रथिता प्रेतकृत्यैषा पित्र्यं नाम विधुक्षये । तस्मिन् युक्तस्यैति नित्यं प्रेतकृत्यैव लौकिकी ॥ Ms.3.127. -Comp. -अधिपः an epithet of Yama. -अन्नम् food offered to the manes. -अयनः N. of a particular hell. -अस्थि n. the bone of a dead man. ˚धारिन् an epithet of Śiva. -आवासः a burialground, cemetery. -ईशः, -ईश्वरः an epithet of Yama.-उद्देशः an offering to the manes. -कर्मन् n., -कृत्यम्, -कृत्या obsequial or funeral rites; Ms.3.127. -कायः a corpse. -कार्यम् see प्रेतकर्मन्; तस्य स प्रेतकार्याणि कृत्वा सर्वाणि भारत Mb.3.138.7. -गत a. dead. -गृहम् a cemetery.-गोपः the keeper of the dead. -चारिन् m. an epithet of Śiva. -दाहः the burning of the dead, cremation.-धूमः the smoke issuing from a funeral pile. -नदी the river वैतरिणी. -नरः a goblin, ghost. -निर्यातकः, -निर्हारकः a man employed to carry dead bodies; प्रेतनिर्यातकश्चैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः Ms.3.166. -पक्षः 'the fortnight of the manes', N. of the dark half of Bhādrapada when offerings in honour of the manes are usually performed; cf. पितृपक्ष. -पटहः a drum beaten at a funeral. -पतिः Yama (the Indian 'Pluto'). -पात्रम् a vessel used in a Śrāddha ceremony. -पुरम् the city of Yama. -भावः death. -भूमिः f. a cemetery. -मेधः a funeral sacrifice. -राक्षसी the holy basil (तुलसी). -राजः an epithet of Yama. -लोकः the world of the dead; प्रेत- लोकं परित्यज्य आगता ये महालये Ulkādānamantra. -वनम् a cemetery. -वाहित a. possessed by a ghost. -शरीरम् the body of the departed spirit. -शुद्धिः f., -शौचम् purification after the death of a relative. -श्राद्धम् an obsequial offering made to a departed ralative during the year of his death.
हारः one who carries a dead body.
a near relative.
प्रेत [prēta] प्रेति [prēti] प्रेत्य [prētya], प्रेति प्रेत्य &c. See under प्रे.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
प्रेत/ प्रे mfn. departed , deceased , dead , a dead person S3Br. Gr2S3rS. MBh.
प्रेत/ प्रे m. the spirit of a dead person ( esp. before obsequial rites are performed) , a ghost , an evil being Mn. MBh. etc. (See. RTL. 241 , 271 MWB. 219 ).
प्रेत/ प्रे etc. See. p. 711 , col. 3.


text:
हिंसा
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
हिंसा, स्त्री, (हिंसनमिति । हिंस + अः । टाप् ।) घातः । इति मेदिनी ॥ चौर्य्यादिकर्म्म । यथा । हिंसा चौर्य्यादिकर्म्म च । इत्यमरः । ३ । ३ । २१८ ॥ चौरस्य कर्म्म चौर्य्यं आदिना बन्धनताडनवृत्ति- नाशत्रासादि च चकाराद्वधोऽपि हिंसा । इति तट्टीकायां भरतः ॥ * ॥ हिंसिते प्रतिहिंसायां दोषाभावो यथा, -- “कृते प्रतिकृतं कुर्य्यात् हिंसिते प्रतिहिंसितम् । न तत्र दोषं पश्यामि दुष्टे दोषं समाचरेत् ॥” इति गारुडे । ११५ । ४७ ॥ विष्णुभक्तानां ब्राह्मणादीनाञ्च हिंसाकर्त्तुरचि- रान्नाशो यथा, -- “दुष्टा यदा मे भक्तानां ब्राह्मणानां गवामपि । क्रतूनां देवतानाञ्च हिंसां कुर्व्वन्ति निश्चितम् । तदाचिरन्ते नश्यन्ति यथा वह्नौ तृणानि च ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे । ६ । ६१-६२ ॥ पशुहिसानिषेधो बलिशब्दे द्रष्टव्यः ॥ * ॥ अथ वेधहिंसाविचारः । मा हिंस्यात् सर्व्वा भूतानि इत्यत्र मर्व्वशब्दस्य व्यापकार्थपरतया एतद्विधि- मनुल्लङ्घ्य । वायव्यं श्वेतमालमेत । इत्यादिविधे- र्विपयाप्राप्तेरगत्या वैधातिरिक्तविषयत्वम् । सर्व्वाः सर्व्वाणि छन्दसि वेत्यनेन तत् पदं सिद्धम् । यदपि नानादर्शनटीकाकृद्भिर्वाचस्पतिमिश्रै- स्तत्त्वकौमुद्यां अभिहितम् । न च मा हिंस्यात् सर्व्वा भूतानि इति सामान्यशास्त्रं विशेषशास्त्रे- णाग्नीसोमीयंपशुमालभेत् इत्यनेन बाध्येत इति वाच्यंविरोधाभावात् विरोधे हि बलीवसा दुब्बलं वाध्यते । न चास्ति विरोधः भिन्नविषयत्वात् । तथा हि मा हिंस्यादिति निषेधेन हिंसाया अनर्थहेतुभावो ज्ञाप्यतेन पुनरक्रत्वर्थमपि । न चानर्थहेतुत्वक्रतूपकारकत्वयोः कश्चिदस्ति विरोधः । हिंसा हि पुरुषस्य दोषमावक्ष्यति क्रतोश्च उपकरिष्यतीत्यन्तेन । तदपि सांख्य- नये । मीमांसकमते तु विरोध एव । तथा हि । गुरुनये न खलु सर्व्वभूतहिंसाभावविषयकं कार्य्यं इति निषेधविध्यर्थस्य वाघं विना अग्नी- सोमीयपश्वालम्भनविषयकं कार्य्यं इति भाव- विध्यर्थ उपपद्यते । भट्टनये तु अङ्गे यथा तथास्तु । न च मुख्यपशुयागे पुरुषार्थे पशु- हिंसनस्यार्थसाधनत्वमनर्थसाधनत्वञ्चोपपद्यते विरोधात् वस्तुतस्तु अङ्गेऽपि विरोधोऽस्त्येव कुतो विधेरेष स्वभावो यः स्वविषयस्य साक्षात् परम्परया वा पुरुषार्थसाधनत्वमवगमयति अन्यथा अङ्गानां प्रधानोपकारकत्वमपि नाङ्गी- क्रियते । अर्थसाधनत्वं बलवदनिष्टाननुबन्धीष्ट- साधनत्वम् । अनर्थसाधनत्वं वलवदनिष्टासाधन- त्वम् । न चानयोरेकत्र समावेश इति । अत- एवोक्तं तस्मात् यज्ञे वधोऽवध इति । नन्वेवं श्येनेनाभिचरन् यजेत इत्यत्र श्येनस्य शत्रुवध- रूपेष्टसाधनत्वमवगतं अभिचारो मूलकर्म्म चेति मनुना उपपातकगणनमध्ये पाठात् अनिष्ट- साधनत्वमवगतं तदेतत् कथमुपपद्यतामिति चेन्मैवम् । आततायिनमयान्तं हन्यादेवाविचा- रयन् इत्येकवाक्यतया आततायिस्थले इष्टसाध- नत्वम् । अनाततायिस्थले तूपपातकत्वेन बल- वदनिष्टसाधनत्वम् । इत्यविरोध इति । गुरु- चरणा अप्येवम् । इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ * ॥ ब्राह्मणस्य हिंसानिषेधो यथा, -- “हिंसा चैव न कर्त्तव्या वैधहिंसा तु राजसी । ब्राह्मणैः सा न कर्त्तव्या यतस्ते सात्विका मताः ॥” इति श्राद्धविवेकटीकायां गोविन्दानन्दधृत- बृहन्मनुवचनम् ॥
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
हिंसा स्त्री।
चौर्यादिपरोपद्रवकर्मः
समानार्थक:हिंसा
3।3।230।1।2
लालसे प्रार्थनौत्सुक्ये हिंसा चौर्यादिकर्म च। प्रसूरश्वापि भूद्यावौ रोदस्यौ रोदसी च ते॥
पदार्थ-विभागः : , क्रिया
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
हिंसा¦ स्त्री हिनस--अ।
१ बधे मेदि॰।
२ चौर्य्यादिकर्मणि चअमरः।
“हिंसा चैव न कर्त्तव्या वैधहिंसा तु राजसी। [Page5425-b+ 38] ब्राह्मणैः स न कर्त्तव्या यतस्ते सात्त्विका मताः” वृहन्मनुः। वैधहिंसाशब्दे
४९
७५ पृ॰ दृश्यम्।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
हिंसा¦ f. (-सा)
1. Injury, mischief, hurt, harm, &c.; it is usually distinguished as of three sorts,:--mental, (as malice,) verbal, (as abuse,) personal, (as striking, wounding, &c.)
2. Slaughter, killing, slaying.
3. Robbery. E. हिस्रि to hurt or kill, affs. अङ् and टाप्।
Apte[सम्पाद्यताम्]
हिंसा [hiṃsā], [हिंस्-अ]
Injury, mischief, wrong, harm, hurt (said to be of three kinds: कायिक 'personal', वाचिक 'verbal' and मानसिक 'mental'); अहिंसा परमो धर्मः.
Killing, slaying, destruction; गान्धर्वमादत्स्व यतः प्रयोक्तुर्न चारिहिंसा विजयश्च हस्ते R.5.57;3.313; Ms.1.63.
Robbery, plunder. -Comp. -आत्मक a. injurious, destructive. -कर्मन n.
any hurtful or injurious act.
magic used to effect the ruin or injury of an enemy. (= अभिचार q. v.). -प्राणिन् m. a noxious animal. -प्रायa. generally injurious; हिंसाप्रायां पराधीनां कृषिं यत्नेन वर्जयेत् Ms.1.83. -रत a. delighting in mischief; हिंसारतश्च यो नित्यं नेहासौ सुखमेधते Ms.4.17; also हिंसाविचार in this sense.-रुचि a. intent on or delighting in mischief; व्याघ्राघ्नात- मृगीकृपाकुलमृगन्यायेन हिंसारुचेः Māl.5.29. -समुद्भव a. arising from injury.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
हिंसा f. See. below.
हिंसा f. injury , harm (to life or property) , hurt , mischief , wrong (said to be of three kinds , 1. mental as " bearing malice " ; 2. verbal , as " abusive language " ; 3. personal , as " acts of violence ") Mn. Ya1jn5. MBh. etc.
हिंसा f. Injury or Mischief personified (as the wife of अधर्मand daughter of लोभand निष्कृति) Pur.
हिंसा f. Asteracantha Longifolia L.


text:
मुदुमलै अभयारण्यम्
मुदुमलै अरण्यधाम(०४२३) तमिळ्नाडुराज्ये स्थितं प्रसिध्दं वन्यमृगरक्षणाकेन्द्रमेतत् । ३२३ चतुरस्रकि.मीटर विस्तृतम् अस्ति । पर्वतप्रदेशे सिगुरघाटप्रदेशे ३६ नागचलनगतिसदृशः क्लिष्टकरः वक्रमार्गः अस्ति । एतस्मिन् मार्गे आरुह्य वा अवरुह्य वा एतत् स्थानं प्राप्तव्यम् अस्ति । माविनहळ्ळीप्रदेशे गजाः मयूराः व्याघ्राः हरिणाः वनशुनकाः वनमहिषाः वनकुक्कुटाः स्वतन्त्रतया इतस्ततः सञ्चरन्तः भवन्ति । समूहे वनशुनकाः परिभ्रमन्ति ।
अत्र पाङ्गोलिन् इति विशिष्टः प्राणी अस्ति । मोयार् नद्या कश्चन सुन्दरजलपातः निर्मितः अस्ति । मार्च-एप्रिल-मेमासेषु अत्र गमनं सुखकरम् ।
भूमार्गः[सम्पादयतु]
बेङ्गळूरुतः २५० कि.मी । ऊटीमैसूरु हासनतः लोकयानानि सन्ति ।


text:
बागगुहाः
बागगुहाःपूर्वं तावत् पाण्डवगुहाः इति विख्याताः आसन् । अनन्तर बुद्धस्य चित्राणि सन्तीति कारणात् बुद्धगुहाः इति वदन्ति । अत्र बौद्धसंन्यासिनः वसन्ति स्म । बौद्धभिक्षूनां तपोभूमिः एषः । विन्ध्यपर्वतस्य निबिडारण्ये पर्वतेषु एताः गुहाः निर्मिताः सन्ति । प्रायशः पञ्चमशतकतः सप्तमशतकसमये एताः निर्मिताः इति अभिप्रायः अस्ति । अत्र नव गुहाः सन्ति । गुहायाः भित्तिषु बुद्धस्य जीवनस्य अनेकघटनानां चित्रणम् अस्ति । रङ्गमहल् इति भवनम् अतीव सुन्दरम् अस्ति । अजन्ताप्रदेशे अपि एतादृशानि वर्णचित्राणि भित्तिषु सन्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
धारतः ७० कि.मी । इन्दौरतः ११५ कि.मी मण्डुतः ५० कि.मी । बागतः ७ कि.मी । इन्दौरवडोदरामार्गे


text:
अन्ताराष्ट्रीयसाक्षरतादिनम्
प्रतिवर्षं सप्टेम्बरमासस्य अष्टमे दिनाङ्के अन्ताराष्ट्रियसाक्षरतादिनम्'स्थूलाक्षरैः युक्तः भागः' आचरन्ति । १९८८ तमे वर्षे साक्षरतादिनस्य आचरणविषये भारत सर्वकारेण निर्धारः कृतः अस्ति । अक्षरज्ञानेन विना प्रत्येकजनस्य अथवा देशस्य उन्नतिः असाध्या इति आलोच्य साक्षरान्दोलनं, प्रवर्तितमस्ति । भारतदेशस्य जनसङ्ख्या १९९१ तमे वर्षे कृतजनगणनाधारेण ८४ कोटिपरिमिता आसीत् । २०१३ तमे वर्षे १२० कोटिपरिमिता अस्ति । भारते प्रतिशतं सप्ततिजनाः साक्षराः सन्ति । पुरुषाः अधिकप्रमाणेन साक्षराः सन्ति । किन्तु स्त्रियः ४० प्रतिशतं मिताः साक्षराः इति तु दुःखदायकः विषयः अस्ति । आहत्य इदानीं प्रतिशतं सप्तति जनाः साक्षराः सन्ति । केरलराज्ये सर्वे जनाः साक्षराः इति तु अतीव महत्वपूर्णः विषयः अस्ति । जनाः विविधक्षेत्रेषु कार्यं कुर्वन्ति । सर्वकारीयसेवायां तथा स्वायत्तसेवायां साक्षराः कार्यं कुर्वन्ति । कृषि क्षेत्रे तथा दैनन्दिनश्रमक्षेत्रे वर्तमानाः जनाः विशेषतः निरक्षराः सन्ति ।
देशस्य अभिवृध्दिविषये चर्चाप्रसङ्गे साक्षरता महत्वपूर्णा भवति । साक्षराः जनाः एव स्वकीयंजीवनम् उत्तमरीत्या कल्पयन्ति इति तु सदा सत्यम् अस्ति । साक्षरता सर्वेषां जनानां वरः एव । स्वेष्टकार्यकरणे विद्या, बुद्धिः देहबलम् आरोग्यं च कारणानि भवन्ति । स्वीयबुध्दिद्वारा कार्यप्रवर्तनार्थम् अक्षरज्ञानम् अनिवार्यम् अस्ति । भारतीयसम्विधाने सर्वेषां जनानां प्राथमिकं शिक्षणम् अनिवार्यं कृतमस्ति । अथापि दरिद्र्ताकारणात् जनाः स्वसन्तानं विद्यालयं न प्रेषयन्ति । यत्र कुत्रापि कार्ये नियोजयन्ति । तेन च जीवननिर्वहणं साधयन्ति । भारते सर्वजनानाम् अक्षरज्ञानप्राप्तये सर्वकारेणापि अनेके कार्यक्रमाः योजनाः उपायाः कृताः सन्ति । मानवस्य जीवने तत्कालिकविषयज्ञानार्थं देशस्य विषये चिन्तनार्थं धन सम्पादनार्थं तथा उद्योगस्य कृते च अक्षरज्ञानं अथवा कनिष्ठार्हता आवश्यिकी अस्ति । राजकीयक्षेत्रे अर्हताविषयः नास्ति । तत्र वयः अर्हताविषयः इति तु खेदकारकः विषयः अस्ति । अस्माकं प्रशासने स्थितानामपि विद्यार्हतायाः निर्धारः आवश्यकः अस्ति ।
प्राथमिकशिक्षा अनिवार्या कृता अस्ति । तत्र चतुर्दशवर्षपर्यन्तं बालाः शिक्षाप्राप्तये अर्हाः भवन्ति । सर्वे बालाः शिक्षां प्राप्नुयुः इति सर्वकाराः अनेक प्रोत्साहककार्याणि कुर्वन्तः सन्ति । तदर्थं मध्याह्नभोजनव्यवस्था सर्वकारैः कृता अस्ति । दूरतः आगन्तुं द्विचक्रिकाः दत्ताः सन्ति । बालानां गणनां तदा तदा कुर्वन्ति । एतेन बाल्ये एकोऽपि बालः, एकाऽपि बाला च निरक्षरः न भवतु इति उद्देशः अस्ति । जनसङ्ख्यायाः सप्ततिप्रतिशतं जनाः मध्यवयस्काः अथववृध्दाः सन्ति । एतेषु बहवः अशिक्षिताः । एतेषां शिक्षणार्थं वयस्कशिक्षणम् इति योजना आरब्धा अस्ति । ‘रात्रिशाला’ इति कार्यक्रमे निरक्षराणां अक्षरज्ञनार्थं तत्र तत्र साक्षरताप्रचारं प्रशिक्षणं च कुर्वन्ति । यथा यथा जनसङ्ख्या अधिकाऽभवत् तथा साक्षरता अपि वर्धिता चेत् उत्तमं भवति स्म । किन्तु अधुनातनकालेऽपि अनेके जनाः अशिक्षिताः इति तु भारतस्य अभिवृद्धये हानिकारकः विषयः अस्ति ।
साक्षराणां स्वमत्यनुसारं कार्यं कर्तुम् अवकाशः भवति । निरक्षराः स्वसामर्थ्यमपि न जानन्ति । तेषु या शक्तिः अस्ति कला सङ्गीत कुशलशिल्प परिणतिः अस्ति तस्य सदुपयोगं कर्तुं ते समर्थाः न भवन्ति । अन्धविश्वासः, व्यवहारज्ञानाभावः , देशविदेशस्थितिगतिविषये अज्ञानं सर्वत्र बाधां जनयन्ति । सर्वकारस्य योजनायाः लाभं स्वीकर्तुमपि निरक्षराः असमर्थाः भवन्ति । यद्यपि आङ्ग्लानां प्रशासनकाले एव भारते शिक्षणव्यवस्था कल्पिता आसीत् । स्वातन्त्र्मानन्तरम् अनेकाः योजनाः कृताः सन्ति । अथापि जनाः निरक्षराः इति तु खेदकरः विषयः ।
साक्षरतायां व्यक्तिः स्वनाम स्वराज्य स्वग्राम् स्वदेश स्वानुभवप्रकटनं हस्ताक्षरलेखनम् इत्यादि विषयेषु ज्ञानप्रात्पिः भवति । देशे सर्वत्र अक्षरज्ञानस्य महत्त्वं धोषणाभिः, पत्रिकाभिः दूरदर्शने, मार्गदर्शनैः च प्रचारितम् अस्ति । अनक्षराः यत् कष्टम् अनुभवन्ति ते साक्षराः भवन्ति चेत् कष्टं निवारितं भवति । विशेषतः महिलानाम् आर्थिकज्ञानं, व्यवहारज्ञानं, कुटुम्बपरिपालनयोग्यता कलादिषु आसक्तिः अक्षर ज्ञानेनैव भवति । देशे साक्षरतान्दोलनं सततं प्रवृत्तम् अस्ति । तत्र सर्वे अक्षरताः सक्रियं पात्रं निर्वहन्ति चेत् अन्येषाम् अपि सफलता सिध्यति । सर्वे साक्षराः भवन्तु तथा साक्षराः अपि कार्यं कुर्वन्तु इति आशयः सर्वकारस्य अस्ति । साक्षरतादिनाचरणॆ अक्षरविद्या एव चर्चाविषयः अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- International Literacy Day official site
- UNESCO's Literacy Portal
- UNESCO Effective Literacy Practice Database
- Gestures not enough to teach the world, by Larry Elliott and Victoria Brittain, September 8, 2000, The Guardian


text:
मङ्गल पाण्डेय
मङ्गल पाण्डेय ( श्रूयताम् (साहाय्यम्·तथ्यानि); १९ जुलै १८२७ – ८ एप्रिल् १८५७) भारतस्य प्रथम स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य हुतात्मा इत्येव प्रथितः। अयं ईस्ट इण्डिया समवायस्य ब्रिटिश सैन्ये सेनानी आसीत । क्रि.श.१८५७ तमे वर्षे ब्रिटिश अधिकारिणः विरुध्य कृतम् आक्रमणं प्रथमस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः इति रूपम् अवाप्नोत । भारतसर्वकारेण प्रथमस्वातन्त्र्योद्धॄणां स्मरणार्थं तेषां भावचित्रसहिताः पत्रचीटिकाः प्रचारे आनीताः। तेषां जीवनगाथाः चलचित्ररूपेण लोकार्पिताः।
मङ्गलस्य जीवनम्[सम्पादयतु]
अयं मङ्गल पाण्डेयः भारतस्य उत्तम प्रदेश किंवा उत्तर प्रदेश राज्यस्य बलिया जनपदे नागव ग्रामे क्रि.श.१८२७ तमे वर्षे जुलै मासस्य १९ दिनाङ्के भूमिहार् विप्रकुटुम्बे सञ्जातः । तस्य पिता दिवाकर पाण्डेयः मध्यमस्तरस्य कृषकः। क्रि.श.१८३० तमे वर्षे यदा मङ्गलः वर्ष त्रयस्य आसीत तदा एव तस्य पिता दिवाकर पाण्डेयः दिवङ्गतः। तस्य सहोदर्या सह एतम अपि माता प्रेम्णा अपोषयत । स्वस्य २२ तमे वयसि ईस्ट इण्डिया समवायस्य सेनां प्रविष्टवान । पाण्डेयः ३४ तमे बङ्गाल स्थलीयस्य पदाति दलस्य षष्टदलस्य सदस्य अभवत ।
क्रि.श.१८५७तमस्य घटना[सम्पादयतु]
क्रि.शा. १८५७तमे वर्षे मार्चमासस्य २९तमे दिने मध्याह्ने बरक्पुरे लेप्टिनेण्ट् बाघ् ३४तमे बङ्गालस्य स्थलीयस्य इन्फेण्ट्रिन् सहायकः स्वसर्वकारस्य अनेकजनाः आक्रमणं कुर्वन्ति इति वार्ता आगता । अपि च तत्र मङ्गल पाण्डेयः विक्षिप्तसैनिकैः सह सेनाप्रकोष्टतः ये बहिरागच्छन्ति तेषाम् अधिकारिणाम् उपरि आक्रमणं कर्तुं सिद्धः भवति । बाघ् तत्तक्षणे एव बुशुण्डीं खड्गं च स्वीकृत्य अश्वमारुह्य पुरो गतवान् । मङ्गलः ३४तमे क्वार्टर् सेनाप्रकोष्ट्स्य पुरतः स्थित्वा बाघ् उपरि गोलिकाप्रहारं कृतवान् । किन्तु गोलिका लक्ष्यभ्रषा अभवत् । तदनन्तरम् आङ्ग्लसार्जेण्ट् मेजर् ह्युसन् इत्याख्यः स्थलीयान् अधिकारिणः आहूय, जेमदर् ईश्वरीप्रसाद्, क्वार्टर् कर्मचारिकमाण्ड् भारतीयः अधिकारी मङ्गल पाण्डेयस्य बन्धनार्थम् आदिशत् । जेमदर् एकेन पण्डेयं नियन्त्रितुम् असाध्यम् अभवत् । तस्मिन् काले एव सः बाघ् कुत्र सः कुत्रेति अक्रोशयन् तत्रागतः । तदा ह्युसन् उक्तवान् बाघ् महिदय भवान् आत्मानं रक्षतु यतः सैनिकः भवतामुपरि गोलिकाप्रहारं करोति इति । पाण्डेयः गोलिकाप्रहरं कृतवान् पुनः लक्ष्यभ्रष्टा गोलिका । ह्युसन् पाण्डेयं भुतले शायितवान् । अन्यसैनिकाः मूकप्रेक्षकाः अभवन् । तदा शेख् पल्टु, आङ्ग्लसैनिकान् नियन्त्रियितुं भारतीयसैनिकानां सहाय्यम् अपेक्षित्वान् । किन्तु ते भारतीयसैनिकाः ह्युसन् उपरि शिलाखण्डानि प्रक्षेपितुम् आरब्धवन्तः । पण्डेयं त्यजतु नो चेत् गोलिकाप्रहारं कुर्मः इति उक्तवन्तः । तदा वार्तां श्रुत्वा कमाण्डिग् अधिकारी जनरल् हर्से तत्र आगत्य पाण्डियस्य बन्धनम् आदिष्टवान् । तदा पाण्डेयः तीव्रतया अभिघातितः आसीत् । सप्ताहानन्तरं यदा पाण्डेयः क्षेमम् अवप्नोत् विचारणार्थं न्यायालयम् आनीतवन्तः । किन्तु तदा मङ्गल पण्डेयः अहं किं कृतवान् इति अहमेव न जानामि । कः व्रणितः इत्यपि न जानामि । पुनः मया वक्तव्यं किमपि नास्ति इति अवदत् । एप्रेल् २१तमे दिनाङ्के अन्यैः त्रिभिः सिख्खसैनिकैः सह पाण्डेयः शूपमारोपितः ।
परिणामः[सम्पादयतु]
सर्वकारस्य विचारणस्य अनन्तरं कर्तव्यभ्रष्टतायाः कारणेन ३४तमः बि.एन्.ऐ. रेजिमेण्ट् (सैन्यगणस्य) विसर्जनं कृतम् । जनरल् हर्से वर्यः शेट् पल्टु इत्यस्मै ’हवल्दार्’स्थानं दत्तवान् । भारतीयेतिहासकारस्य सुरेन्द्रनाथस्य अभिप्रायानुगुणं ३४तमः बि.एन्.ऐ.रेजिमेण्ट् उत्तमसेवाभिलेखयुक्तः आसीत् । विचारणान्यायालः १९तमः बि.एन्.ऐ.बेर्हाम्बर् नगरे आद्यचत्वारसप्ताहेषु अशन्तेः किमपि साक्ष्यं न दृश्यते इति निर्णयं दत्तवान् । मङ्गल पाण्डेयः द्वारा ज्वालितः विरोधस्य विस्फूलिङ्गः सर्वत्र व्याप्तः अभवत् । क्रि.श.१८४७तमे वर्षे मे मासस्य दशमे दिने मेरट् नगरे विरोधान्दोलनम् आरब्धम् । अयं विप्लवः पश्यतः एव समग्रम् उत्तरभारते व्याप्तः येन आङ्ग्लाः स्पष्टं सन्देशं प्राप्तवन्तः यत् इदानीं भारते राज्यभारं सुकरं न इति । किन्तु ते ब्रिटिश् अधिकारिणः विक्टोरियायाः अनुज्ञया भारते अग्रे न कोपि सैनिकः मङ्गलपाण्डियः इव विद्रोहं नकुर्यात् इति ३४७००शासनानि अनुष्ठानितानि । अद्यापि भारते इयमेव परम्परा चलन्ती अस्ति । वक्तुं भारतदेशः क्रि.श.१९४७तमे वर्षे अगस्ट् १५ (आषाढामावास्यायाम्) स्वतन्त्रः अभवत् किन्तु नियन्त्रणं सूत्रं तु कस्याश्चित् विदेशीयमहिलायाः हस्ते एव अस्ति । मङ्गल पाण्डेयसदृशस्य कस्यचित् निरीक्षा अस्ति । कोऽपि सैनिकः तादृशं विद्रोहम् आरप्स्यते उत न इत्यस्य उत्तरं कालगर्भे निगूहितम् अस्ति । यतः कालः तु बलवान् भवति । सः स्वपरिकल्पनया स्वस्य आकलनं पूर्णयति । यावदपि सुरक्षां कुर्वन्तु किन्तु सः न त्यजति एव ।
विद्रोहस्य प्रेरणा[सम्पादयतु]
मङ्गल पाण्डेयस्य अन्यसैनिकानां च विद्रोहस्य मूलं कारणं तु ब्रिटिष् सेनाधिकारिणां विचेष्टा एव । बङ्गालस्य सैन्ये एन्फील्ड् पि-५२ गोलिकास्त्रं नूतनतया प्रत्याकलितम् । तस्मिन् नूतनशैल्याः गोलिकावेष्टाः आसन् । एते वेष्टाः सूकराणां गवां वा मेधसा वेष्टिताः इति किंवदन्तिः प्रसारिता । वेष्टानां मूलानि दन्तैः दष्ट्वा तदनन्तरं नालिकां अधोमुखं कृत्वा गोलिकाः पूरयित्वा अवशिष्टकागदं छित्त्वा गोलिकाप्रहारं करणीयम् आसीत् । धेनुः हैन्दवानां पवित्रप्राणी, सूकरः मुसल्मानां पवित्रजन्तुः । हिन्दुमुसल्मानसैनिकाः एतेषां जन्तूनां मेधांसि मुखेन दष्टुम् अनुत्साहं प्रकटितवन्तः । भारतीयसैन्यदलानि अस्माकं मतधर्मविरुद्धं ब्रिटिष् अधिकारिणां दुःशासनम् इति अचिन्तयन् । ५६तमः बि.एन्.ऐ.क्याप्टन् विलियम् ह्याल्लिडे इत्यस्य पत्नी बैबल् ग्रन्थं देवनागरीलिप्यां मुद्राप्य सैनिकेभ्यः दत्तवती । अतः ब्रिटिष् अधिकारिणः मतान्तरम् कुर्वन्ति इति वार्ता प्रसृता । अपि च १९,२४ तमः बङ्गालस्थलीयपदातयः क्रि.श.१८५६तमे वर्षे फेब्रवरि सप्तमे दिने औद्दस्य नवाबस्य अधीने दुःशासनस्य काले लक्नौ निस्थानके विशान्ताः अभवन् ।


text:
लूयीस् पाश्चर्
(कालः – २७.१२.१८२२ तः २८.०९.१८९५)
अयं लूयीस् पाश्चर् रोगनिरोधकक्रमस्य अन्वेषकः । अयं फ्रान्स्-देशस्य डूल् इति ग्रामे १८२२तमे वर्षे डिसेम्बरमासस्य २७तमे दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । अस्य पिता चर्मकारः आसीत् । अत्यन्तं निर्धनः चेत् अपि लूयीस् पाश्चर् अत्यन्तं कष्टेन विद्याभ्यासं कृत्वा रसायनशास्त्रे पाण्डित्यं सम्पादितवान् । पुत्रः कस्याञ्चित् प्रौढशालायाम् अध्यापकः भवेत् इति तस्य पितुः इच्छा आसीत् । लूयीस् पाश्चर् पञ्चविंशतितमे वयसि डाक्टरेट् प्राप्य डैजान् इत्यत्र शिक्षकपदं प्राप्नोत् । तस्य कार्यनिष्ठतायाः, संशोधनस्य फलरूपेण बहुशीघ्रं स्ट्रास्बरोविश्वविद्यालये उद्योगं प्राप्नोत् । तदनन्तरं ३० वर्षाणि यावत् बहूनि अत्यद्भुतानि संशोधनानि अकरोत् । लघु वयसि एव लूयीस् पाश्चर् बहूनि संशोधनानि यशस्वितया कृत्वा सर्वकारस्य दृष्ट्या अपि आदरं प्राप्नोत् ।
अयं लूयीस् पाश्चर् रसायनविज्ञानसम्बद्धं स्फटिकस्य ध्रुवणं परीक्ष्य तत्र द्विविधं स्फटिकं संशोधितवान् । तस्मात् कारणात् सावयवानां रासायनिकानां संरचनायाः अध्ययनस्य साहाय्यम् अभवत् । बीट्रूट्शर्करया निर्मीयमाणं मद्यं तदा तदा नष्टं भवति स्म । अयं लूयीस् पाश्चर् तत् परीक्ष्य तस्य नाशार्थम् “ईस्ट्” इत्याख्याः सूक्ष्माणुजीविनः एव कारणम् इति सूक्ष्मदर्शकस्य साहाय्येन संशोधितवान् । १२० डिग्रि फ्यारन् हीट् इत्याख्ये औष्ण्ये मन्दं मद्यम् उष्णीकृतं चेत् तस्य नाशकाः ईस्ट्सूक्ष्मजीविनः मरणं प्राप्नुवन्ति इत्यपि संशोधनेन ज्ञातवान् । तथा उष्णीकरस्य क्रमस्य “पाश्चरैसेषन्” इति नामकरणम् अपि अकरोत् लूयीस् पाश्चर् । तम् एव क्रमम् इदानीं क्षीरस्य उष्णीकरणे अनुसरन्ति ।
एतं लूयीस् पाश्चरेण संशोधितं “पाश्चरैसेषन्” क्रमं जोसेफ् लिस्टर् नामकः आङ्लविज्ञानी वैद्यविज्ञाने उपयुक्तवान् । कार्बालिका-आम्लसदृशैः पूतिनाशकैः क्षालनेन वातावरणे विद्यमानाः क्रिमयः व्रणं यत् प्रविशन्ति तत् निवारयितुं शक्यते इत्यपि सः अदर्शयत् । ईस्ट्-सूक्ष्माणुजीविनां परीक्षणानन्तरं लूयीस् पाश्चर् ब्याक्टीरियासदृशाणां सूक्ष्मजीविनां विषये विस्तृतरूपेण अध्ययनम् अकरोत् । लूयीस् पाश्चर् १८६५तमे वर्षे फ्रान्स् गत्वा रोगकारणां ब्याक्टीरियाणां मारणपद्धतिं पाठितवान् । आरोग्यकरेभ्यः अण्डेभ्यः अनारोग्यकराणि अण्डानि पृथक् करणक्रमं बोधयित्वा कौशेयस्य उद्यमं रक्षितवान् । तदनन्तरं तस्य अभिरुचिः साङ्क्रामिकरोगाणां विषये उत्पन्ना । सः १८८०तमे वर्षे कुक्कुटानां कालरारोगस्य कारणीभूतान् ब्याक्टीरियान् संशोधितवान् । दुर्बलान् रोगाणून् आरोग्यमतेषु कक्कुटेषु प्रवाह्य तेषां कुक्कुटानां रोगनिरोधकशक्तेः जागरणम् अकरोत् । तस्मात् कुक्कुटाः तस्मात् कालरारोगात् रक्षिताः अभवन् । एतम् एव क्रमम् अजान्, गोवृषभान् च अन्थ्राक्स्-रोगात् रक्षणाय अनुसृतवान् ।
लूयीस् पाश्चर् यदा बालकः आसीत् तदा तस्य ग्रामे अष्टाधिकाः जनाः उन्मत्तस्य शुनकस्य दशनेन प्राणवियुक्ताः आसन् । तान् समीपात् दृष्टवतः लूयीस् पाश्चरस्य मनसि तदर्थं किमपि औषधं संशोधनीयम् इति इच्छा प्रबलरूपेण उत्पन्ना आसीत् । तदर्थं सः सहस्रशः प्रयोगान् अकरोत् । केचन प्रयोगाः तु अपायकराः आसन् । दुर्बलीकृतं विषं (वैरस्) अरोगवतां शुनकानां शरीरे प्रवेश्य तेषां रोगनिरोधशक्तेः वर्धनं दृष्टवान् आसीत् । तम् एव प्रयोगं प्रथमवारं मानवानां विषये कृतवान् । सः कस्यचित् बालकस्य शरीरे तत् दुर्बलीकृतं विषं प्रावेशयत् । दश दिनानि यावत् क्रमशः दुर्बलतः किञ्चित् किञ्चित् प्रबलं विषं बालकस्य शरीरे प्रावेशयत् । आश्चर्यं नाम बालकः मरणं न प्राप्तवान् । अनेन प्रयोगेण उन्मत्तानां शुनकानां दशनस्य निमित्तम् औषधस्य संशोधनम् अकरोत् । एतत् एव तस्य लूयीस् पाश्चरस्य प्रमुखं संशोधनम् इति मन्यते ।
अनेन लूयीस् पाश्चरेण प्राणिनां मानवानां च विषये ये प्रयोगाः कृताः ते सर्वे अपि अस्मासु आश्चर्यं जनयन्ति । यतः सः यद्यपि वैद्यः नासीत् तथापि तेन आविष्कृतानि तत्त्वानि अग्रे वैद्यकीये क्षेत्रे महतीं क्रान्तिम् एव अजनयन् । पार्श्ववायुरोगेण अङ्गविकलः चेदपि, ज्येष्ठः पुत्रः मृतः चेदपि सः लूयीस् पाश्चर् स्वकार्यात् विमुखः नाभवत् । ७३ वर्षाणि यावत् जीवितवान् एषः लूयीस् पाश्चर् १८९५तमे वर्षे सप्टेम्बर्-मासस्य २८तमे दिनाङ्के निद्रावसरे एव इहकोकम् अत्यजत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- The Institut Pasteur – Foundation Dedicated to the prevention and treatment of diseases through biological research, education and public health activities
- The Pasteur Foundation – A US nonprofit organization dedicated to promoting the mission of the Institut Pasteur in Paris. Full archive of newsletters available online containing examples of US Tributes to Louis Pasteur.
- Pasteur's Papers on the Germ Theory
- The Life and Work of Louis Pasteur, Pasteur Brewing
- The Pasteur Galaxy
- Louis Pasteur featured on the 5 French Franc banknote from 1966.
- Germ Theory and Its Applications to Medicine and Surgery, 1878
- Louis Pasteur (1822–1895) profile, AccessExcellence.org
- ↑ Asimov, Asimov's Biographical Encyclopedia of Science and Technology 2nd Revised edition


text:
व्यासरायः
अन्तर्विषयाः
पीठिका[सम्पादयतु]
व्यासरायः (Vyasatirtha) श्रेष्ठः कीर्तनकारः । व्यासरायः (कन्नडभाषा : ವ್ಯಾಸರಾಯ) १४५७ एप्रिल् २२ दिनाङ्के भारतम् भरतवर्षस्य कर्णाटाकराज्यस्य कावेरीतीरे बन्नूरु ग्रामे जन्म प्राप्तवान् । अस्य पिता रामाचार्यः माता सीताबायी । अस्य जीवितकालः क्रि.श.१४४७ तः क्रि.श. १५४८तमवर्षपर्यन्तम् अस्ति । एषः विजयनगरराजानां गुरुः आसीत् इति । अस्य पूर्वाश्रमस्य नाम "यतिराजः" इति । अयं अब्बूरुग्रामस्य ब्रह्मण्यतीर्थात् सन्न्यासदीक्षां प्राप्तवान् । कृष्णदेवरायस्य कुहूयोगं निवारितवान् इत्यपि वदन्ति । एषः स्वयं विद्वान् आसीत् विदुषाम् आश्रयदाता अपि आसीत् । संस्कृते तर्कताण्डवं, न्यायामृतं चन्द्रिका इति ग्रन्थान् रचितवान् ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
व्यासरायः श्रीपादरायेण संन्यासदीक्षां स्वीकृतवान् । बङ्गालदेशस्य वैष्णवपन्थस्य प्रमुखस्य श्रीकृष्णचैतन्यस्य गुरुः व्यासरायः आसीत् इति भासते । पुरन्दरदासः कनकदासः विजयीन्द्रस्वामी वादिराजः वैकुण्ठदासः एते व्यासरायस्य प्रमुख शिष्याः। व्यासरायः १५३६ तमे वर्षे स्वर्गङ्गतवान् । हम्प्याः आनेगोन्दी समीपे तुङ्गभद्रानद्याः द्वीपे एतस्य स्मारकम् अस्ति । एतेन द्वैतमतस्य बहु उपकारः अभवत् । व्यासकूटः दासकूटः च इति द्वौ मार्गौ एतस्य काले एव प्रचारे आगतौ । एषः दासकूटस्य प्रमुखः । दासकूटात् कर्णाटकराज्ये वैष्णवधर्मस्य प्रसारणे बहु साहाय्यम् अभवत् ।
कृतयः[सम्पादयतु]
कन्नडे अनेकानि कीर्तनानि, भजनानि च लिखितवान् । इयं दासपरम्परां श्रीपादराजस्य अनन्तरं प्रवर्धयितवान् व्यासरायः एव । एतावत् व्यासरायरचितानि ११९कीर्तनानि लभ्यानि । अस्यां उगाभोगाः अपि अन्तर्गच्छन्ति । अङ्कितप्रधानपद्धतिः अनेन एव आरब्धा । श्रीकृष्ण इति अस्य पद्यान्तस्य अङ्कितम् । काश्चनकृतयः ।
कीर्तनानि[सम्पादयतु]
चन्द्रिकाचार्यर पादद्वयके ।
एरगुवे प्रतिवासरके ।
नव वृन्दावनव मध्यदि शोभिप ।
नवविध वरगळ नीडुत सतत ।
नव मणि मुकुट मस्तकदि ।
नव्य शुभ फल कोरुत ।
नम्बिद भक्तर दोषगळेणिसदे सुन्दर रघुपति रामन तोरिद ॥
विजयमूरुति रामन ध्यनिसि ।
विजय नगर साम्राज्य विस्तरसि ।
विजयिसि स्थापिसि मध्वमतद दिग्विजय तत्त्व तिरुळनु ।
अकळङ्क चरित श्री राम चन्दिरन महिमेय इळेयोळु साधिसि तोरिद ॥
यान्त्रिकतनदि तापवेनिसुव ।
यन्त्रोद्धारकमूर्तिय निल्लिसि ।
मन्त्राक्षतेय महिमेय तोरिद् चित्तदल्लिट्टु चन्द्रिका रचिसि ।
पञ्चमुखद प्राणेश विठ्ठल पञ्चमन्त्रदिन्दपूजिसि यतिसिद ।।
उगाभोगानि[सम्पादयतु]
जारत्वदलि माडिदपापगळिगेल्ल
गोपीजनजारनेन्दरे सालदे ।
चोरत्वदलि माडिद पापगळिगेल्ल्ल ।
नवनीत चोरनेन्दरे सालदे ।
क्रूरत्ववनु माडिद पापगळिगेल्ल ।
मावन कोन्दवनेन्दरे सालदे ।
प्रतिदिवस माडिद पापगळिगेल्ल
पतितपावननेन्दरे सालदे ।
इन्तिप्प महिमेयोळोन्दनादरू ।
सन्तत नेनेववर सलहुव । सिरिकृष्ण
निन्न एञ्जलनुट्टु निन्न बेळ्ळुडेयुट्टु ।
मुन्नमाडिद कर्म बेन्न बिडदिद्दरे ।
निन्न ओलैसलेको कृष्ण
सञ्चितवनुण्डु प्रपञ्चदोळगे बिद्दु ।
निन्न ओलैसलेको कृष्ण ।
दिनकरनुदिसि कत्तलु पोगदिद्दरे ।
हगलेनो इरळेनो कुरुडङ्गे सिरिकृष्ण
मरणम्[सम्पादयतु]
व्यासरायः शा.श.१५४८ तमेवर्षे फाल्गुणमासस्य चतुर्थ्यां विजयनगरे (हम्पी) कालवशः अभवत् । आनेगोन्दिसमीपे तुङ्गभद्रातीरे लघुद्वीपे अस्य स्मारिका वृन्दावनम् अस्ति । इदं स्थानं नवबृन्दावनम् इति प्रसिद्धम् ।