text:
सूत्रम्
थासस्से॥ ३।४।८०
काशिका-वृत्तिः
थासः से ३।४।८०
टितः इत्येव। टितो लकारस्य यः थास् तस्य सेशब्द आदेशो भवति। पचसे। पेचिषे। पक्तासे। पक्ष्यसे।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
थासः से ५१२, ३।४।८०
टितो लस्य थासः से स्यात्। एधसे। एधेथे। एधध्वे। अतो गुणे। एधे। एधावहे। एधामहे॥
न्यासः
थासः से। , ३।४।८०
"पेचिषे" इति।लिट्, "अत एकहल्मध्वेऽनादेशादेर्लिटि" ६।४।१२०
इत्येत्वाभ्यासपोपौ। "पक्तासे" इति। लुट्, तासिः, "तासस्त्योर्लोपः" ७।४।५०
इति सकारलोपः। "पक्ष्यसे" इति। लृट्, "चोः कुः" ८।२।३०
इति कुत्वम्-- ककारः। अथ थकारमात्रस्यैव सकारादेशः कस्मान्न भवति----थः स इति, थकारस्य सकारे कृते परस्य भागस्य टेरेत्वे सत्यभीष्टं सिध्यत्येव?
नैतच्छक्यम्च एवं ह्रार्थाशब्दस्य यस्थकारस्तस्यापि स्यात्। धात्वधिकाराद्धातोर्यो विहित इति विशेषणान्न भवतीति चेत्?
न; असम्भवात्। न हि तथाविधस्तकारो धातोर्विहितः सम्भवति। अथ धातोरनन्तरस्यैति विशिष्येत?
एवमप्यनादित्व एव परस्य स्यात्, नेतरेभ्यो विकरणेभ्यः; व्यवधानादिति यथान्यासमेवास्तु। टेरेत्त्वेनैव सिद्ध एकारान्तत्वे यदेकारान्तत्वामादेशस्य क्रियते, तत् "तिङामादेशानां टेरेत्वं न भवति" इति ज्ञापनार्थम्। तेन डारौरस्प्रभृतिषु टेरेत्वं न भवतीति-- पक्ता, पक्तारौ, पक्तार इति॥
बाल-मनोरमा
थासः से ८२, ३।४।८०
थासः से। "से" इति लुप्तप्रथमाकम्। एधस इति। थासि शपि थासः सेभावः। एधेथे इति। लटो मध्यमपुरुषदिवचने आथामादेशे शपि आम एत्वे आकारस्य इयादेशे गुणे यलोप इति भावः। एधध्व इति। लटो मध्यमपुरुषबहुवचने ध्वमादेशे शपि टेरेत्वे रूपम्। लट उत्तमपुरुषैकवचने इडादेशे एत्वे शपि एध ए इति स्थिते प्रक्रियां दर्शयति-- अतो गुणे इति। "अतो गुणे"इति पररूपे वृद्ध्यपवादे कृते सति "एधे" इति रूपमित्यर्थः। एधावहे इति। लट उत्तमपुरुषबहुवचने वहीत्यादेशे टेरेत्वे शपि अतो दीर्घः। एधमह इति। लट उत्तमपुरुषबहुवचने महीत्यादेशे टेरेत्वे शपि अतो दीर्घः। महिङिति ङकारस्तङ्प्रत्ययार्थः। इति लट्प्रक्रिया।
तत्त्व-बोधिनी
थासः से ६३, ३।४।८०
एकारोच्चारणं ज्ञापनार्थमिति "लिटस्तझयो"रित्यत्र स्फुटीभविष्यति। अतो गुणे इति। इट एत्वे कृते आद्गुणं बाधित्वा वृद्धौ प्राप्तायामनेन पररूपमित्यर्थः।


c: text/html

text:
॥ श्रीकृष्णोपनिषत् ॥
॥ श्री गुरुभ्यो नमः हरिः ॐ ॥
यो रामः कृष्णतामेत्य सार्वात्म्यं प्राप्य लीलया ।
अतोषयद्देवमौनिपटलं तं नतोऽस्म्यहम् ॥ १॥
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ।
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्योऽरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।
॥ अथ प्रथम खंडः ॥
हरिः ॐ । श्रीमहाविष्णुं सच्चिदानन्दलक्षणं रामचन्द्रं
दृष्ट्वा सर्वाङ्गसुन्दरं मुनयो वनवासिनो विस्मिता बभूवुः ।
तं होचुर्नोऽवद्यमवतारान्वै गण्यन्ते आलिङ्गामो भवन्तमिति ।
भवान्तरे कृष्णावतारे यूयं गोपिका भूत्व मामालिङ्गथ
अन्ये येऽवतारास्ते हि गोपा न स्त्रीश्च नो कुरु । अन्योन्यविग्रहं
धार्यं तवाङ्गस्पर्शनादिह । शाश्वतस्पर्शयितास्माकं
गृण्हीमोऽवतारान्वयम् ॥ १॥
रुद्रादीनां वचः शृत्वा प्रोवाच भगवान्स्वयम् ।
अङ्गयङ्गं करिष्यामि भवद्वाक्यं करोम्यहम् ॥ २॥
मोदितास्ते सुरा सर्वे कृतकृत्याधुना वयम् ।
यो नन्दः परमानन्दो यशोदो मुक्तिगेहिनी ॥ ३॥
माया सा त्रिविधा प्रोक्ता सत्त्वराजसतामसी ।
प्रोक्ता च सात्त्विकी रुद्रे भक्ते ब्रह्मणि राजसी ॥ ४॥
तामसी दैत्यपक्षेषु माया त्रेधा ह्युदाहृता ।
अजेया वैष्णवी माया जप्येन च सुता पुरा ॥ ५॥
देवकी ब्रह्मपुत्र सा या वेदैरुपगीयते ।
निगमो वसुदेवो यो वेदार्थः कृष्णरामयोः ॥ ६॥
स्तुवते सततं यस्तु सोऽवतीर्णो महीतले ।
वने वृन्दावने क्रीडङ्गोपगोपीसुरैः सह ॥ ७॥
गोप्यो गाव ऋचस्तस्य यष्टिका कमलासनः ।
वंशस्तु भगवान् रुद्रः शृङ्गमिन्द्रः सगोसुरः ॥ ८॥
गोकुलं वनवैकुण्ठं तापसास्तत्र ते द्रुमाः ।
लोभक्रोधादयो दैत्याः कलिकालस्तिरस्कृतः ॥ ९॥
गोपरूपो हरिः साक्षान्मायाविग्रहधारणः ।
दुर्बोधं कुहकं तस्य मायया मोहितं जगत् ॥ १०॥
दुर्जया सा सुरैः सर्वैर्धृष्टिरूपो भवेद्विजः ।
रुद्रो येन कृतो वंशस्तस्य माया जगत्कथम् ॥ ११॥
बलं ज्ञानं सुराणां वै तेषां ज्ञानं हृतं क्षणात् ।
शेशनागो भवेद्रामः कृष्णो ब्रह्मैव शाश्वतम् ॥ १२॥
अष्टावष्टसहस्रे द्वे शताधिक्यः स्त्रियस्तथा ।
ऋचोपनिषदस्ता वै ब्रह्मरूपा ऋचः स्त्रियाः ॥ १३॥
द्वेषाश्चाणूरमल्लोऽयं मत्सरो मुष्टिको जयः ।
दर्पः कुवलयापीडो गर्वो रक्षः खगो बकः ॥ १४॥
दया सा रोहिणी माता सत्यभामा धरेति वै ।
अघासुरो माहाव्याधिः कलिः कंसः स भूपतिः ॥ १५॥
शमो मित्रः सुदामा च सत्याक्रोद्धवो दमः ।
यः शङ्खः स स्वयं विष्णुर्लक्ष्मीरुपो व्यवस्थितः ॥ १६॥
दुग्धसिन्धौ समुत्पन्नो मेघघोषस्तु संस्मृतः ।
दुग्दोदधिः कृतस्तेन भग्नभाण्डो दधिगृहे ॥ १७॥
क्रीडते बालको भूत्वा पूर्ववत्सुमहोदधौ ।
संहारार्थं च शत्रूणां रक्षणाय च संस्थितः ॥ १८॥
कृपार्थे सर्वभूतानां गोप्तारं धर्ममात्मजम् ।
यत्स्रष्टुमीश्वरेणासीतच्चक्रं ब्रह्मरूपदृक् ॥ १९॥
जयन्तीसंभवो वायुश्चमरो धर्मसंज्ञितः ।
यस्यासौ ज्वलनाभासः खड्गरूपो महेश्वरः ॥ २०॥
कश्यपोलूखलः ख्यातो रज्जुर्माताऽदितिस्तथा ।
चक्रं शङ्खं च संसिद्धिं बिन्दुं च सर्वमूर्धनि ॥ २१॥
यावन्ति देवरूपाणि वदन्ति विभुधा जनाः ।
नमन्ति देवरूपेभ्य एवमादि न संशयः ॥ २२॥
गदा च काळिका साक्षात्सर्वशत्रुनिबर्हिणी ।
धनुः शार्ङ्गं स्वमायाच शरत्कालः सुभोजनः ॥ २३॥
अब्जकाण्डं जगत्बीजं धृतं पाणौ स्वलीलया ।
गरुडो वटभाण्डीरः सुदामा नारदो मुनिः ॥ २४॥
वृन्दा भक्तिः क्रिया बुद्धीः सर्वजन्तुप्रकाशिनी ।
तस्मान्न भिन्नं नाभिन्नमाभिर्भिन्नो न वै विभुः ।
भूमावुत्तारितं सर्वं वैकुण्ठं स्वर्गवासिनाम् ॥ २५॥
॥ इति प्रथम खण्डः ॥
॥ अथ द्वितीयः खण्डः ॥
शेषो ह वै वासुदेवात् संकर्षणो नाम जीव आसीत् ।
सोऽकामयत प्रजाः सृजेयेति ।
ततः प्रद्युम्नसंज्ञक आसीत् ।
तस्मात् अहंकारनामानिरुद्धो हिरण्यगर्भोऽजायत ।
तस्मात् दश प्रजापतयो मरीच्याद्याः
स्थाणुदक्षकर्दमप्रियव्रतोत्तनपादवायवो व्यजायन्त ।
तेभ्योः सर्वाणि भूतानि च ।
तस्माच्छेषादेव सर्वाणि च भूतानि समुत्पद्यन्ते ।
तस्मिन्नेव प्रलीयन्ते ।
स एव बहुधा जायमानः सर्वान् परिपाति ।
स एव काद्रवेयो व्याकरणज्योतिषादिशास्त्रणि निर्मिमाणो
बहुभिर्मुमुक्षुभिरुपास्यमानोऽखिलां भुवमेकस्मिन्
शीर्ष्ण सिद्धार्थवदवध्रियमाणः सर्वैर्मुनिभिः
सम्प्रार्थ्यमानः सहस्रशिखराणि मेरोः
शिरोभिरावार्यमाणो महावाय्वहंकारं निराचकार ।
स एव भगवान् भगवन्तं बहुधा विप्रीयमाणः अखिलेन स्वेन
रुपेण युगे युगे तेनैव जयमानः स एव सौमित्रिरैक्ष्वाकः
सर्वाणि धानुषशास्त्राणि सर्वाण्यस्त्रशास्त्राणि बहुधा
विप्रीयमानो रक्षांसि सर्वाणि विनिघ्नंश्चातुर्वर्ण्यधर्मान्
प्रवर्तयामास ।
स एव भगवान् युगसंधिकाले शारदाभ्रसंनिकाशो
रौहिनेयो वासुदेवः सर्वाणि गदाद्यायुधशास्त्राणि
व्याचक्षाणो नैकान् राजन्यमण्डलान्निराचिकीर्षुः
भुभारमखिलं निचखान ।
स एव भगवान् युगे तुरियेऽपि ब्रह्मकुले जायमानः सर्व
उपनिषदः उद्दिधीर्षुः सर्वाणि धर्मशास्त्राणि
विस्तारयिष्णुः सर्वानपि जनान् संतारयिष्णुः
सर्वानपि वैष्णवान् धर्मान् विजृम्भयन्
सर्वानपि पाषण्डान् निचखान ।
स एष जगदन्तर्यामी ।
स एष सर्वात्मकः ।
स एव मुमुक्षुभिर्ध्येयः ।
स एव मोक्षप्रदः ।
एतं स्मृत्वा सर्वेभ्यः पापेभ्यो मुच्यते ।
तन्नाम संकीर्तयन् विष्णुसायुज्यं गच्छति ।
तदेतद् दिवा अधीयानः रात्रिकृतं पापं नाशयति ।
नक्तमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति ।
तदेतद्वेदानां रहस्यं तदेतदुपनिषदां रहस्यम्
एतदधीयानः सर्वत्रतुफलं लभते
शान्तिमेति मनःशुद्धिमेति सर्वतीर्थफलं लभते
य एवं वेद देहबन्धाद्विमुच्यते इत्युपनिषत् ॥
॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥
हरिः ॐ तत्सत्
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ।
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्योऽरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।
॥ इति कृष्णोपनिषत्समाप्ता ॥
॥ भारतीरमणमुख्यप्राणंतर्गत श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
Encoded by H.P. Raghunandan
Profread by H.P. Raghunandan, Shrisha Rao, Vijay S. Pai
BACK TO TOP
% Text title : kRiShNopaniShat
% File name : krishnopan.itx
% itxtitle : kRiShNopaniShat
% engtitle : Krishna Upanishad
% Category : upanishhat
% Location : doc_upanishhat
% Sublocation : upanishhat
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : H.P. Raghunandan hpraghu at genius.tisl.soft.net
% Proofread by : H.P. Raghunandan, Shrisha Rao, Vijay S. Pai vijaypai
% Latest update : April 23, 1996
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
पदोन्नतिः भविष्यति (Will get promoted)
कनिष्कसिंहः नाम राहुलवर्यस्य सहकर्मी उदग्रयानकाण्डे संलिप्तः अस्ति इति जनाः वदन्ति। चिन्तां मा करोतु। कनिष्कवर्यस्य अस्य घोषणायाः परं पदोन्नतिः भविष्यति। यदि कोऽपि सत्यवादी अस्ति नदूषितः अस्ति तदा सः राहुलवर्याय कथम् उपयोगी भविष्यति। यदि उत्कोची अस्ति भ्रष्टः अस्ति मिथ्यावादी अस्ति तदैव सः उपयोगी भविष्यति। इयं घोषणा कनिष्कवर्याय उत्तमप्रमाणपत्रम् अस्ति अनेन प्रमाणपत्रेण सः उन्नतिं गमिष्यति। सल्मानखुर्शिदवर्यस्य उदाहरणं सर्वे जानन्ति एव। सः विकलाङ्गजनानां धनं खादित्वा उन्नतिम् अगच्छत्। अचिरे कनिष्कवर्यः मन्त्रिपदम् अवाप्स्यति।
२०१३-०२-१५ शुक्रवासरः (2013-02-15 Friday)


text:
mein.yoga-vidya.de - Yoga Forum und Community
Das Yoga Forum für Ayurveda, Yoga, Meditation und Spirituelles Leben
ॐ
श्रीपरमात्मने नमः
अथ श्रीमद्भगवद्गीता
प्रथमोऽध्यायः
धृतराष्ट्र उवाच
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय ॥१-१॥
संजय उवाच
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥१-२॥
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥१-३॥
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥१-४॥
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥१-५॥
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥१-६॥
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥१-७॥
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥१-८॥
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥१-९॥
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥१-१०॥
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥१-११॥
तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥१-१२॥
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥१-१३॥
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥१-१४॥
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥१-१५॥
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥१-१६॥
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥१-१७॥
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥१-१८॥
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥१-१९॥
अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः ।
प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥१-२०॥
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।
अर्जुन उवाच
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥१-२१॥
यावदेतान्निरिक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ॥१-२२॥
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥१-२३॥
संजय उवाच
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥१-२४॥
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥१-२५॥
तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥१-२६॥
श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।
तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥१-२७॥
कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।
अर्जुन उवाच
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥१-२८॥
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥१-२९॥
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते ।
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥१-३०॥
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥१-३१॥
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ॥१-३२॥
येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।
त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥१-३३॥
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः संबन्धिनस्तथा ॥१-३४॥
एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥१-३५॥
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।
पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥१-३६॥
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् ।
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥१-३७॥
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥१-३८॥
कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥१-३९॥
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥१-४०॥
अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः ॥१-४१॥
संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥१-४२॥
दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः ।
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥१-४३॥
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।
नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥१-४४॥
अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥१-४५॥
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥१-४६॥
संजय उवाच
एवमुक्त्वार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥१-४७॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादेऽर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
DIESER BEITRAG WURDE BISLANG: 44 X ANGESCHAUT
© 2018 Impressum | Yoga Vidya Powered by


text:
१९९० माघ २ गते ब्वःगु तःभुखाय्या लुमन्तिइ
थौं तःभुखाय् दिवस । सरकारं बि।सं। १९९० माघ २ गते ब्वःगु तःभुखाय्या लुमन्तिइ दँय्दसं थुगु दिंयात तःभुखाय् दिवस कथं हनावयाच्वंगु खः । तर थ्वपालय् ९० सालया तःभुखाय् लिपा २०७२ बैशाख १२ गतेया मेगु तःभुखाय् धुंकाः झीगु न्ह्यःने आः १९९० व २०७२ निगू तःभुखाय् न्ह्यःने दंवःगु दु ।
९० सालया तःभुखाय् ब्वःगु इलय् स्वनिगःया स्थिति गथे जुल, थ्व खँयात कयाः चर्चा परिचर्चा आःनं जुयाच्वंगु दनि । अथे खःसां वंगु बैशाख १२ या तःभुखाचं झीतः ९० सालया तःभुखाय्या घटना छुं भच्चा ल्वःमंकाब्यूगु दु ।
१९९० सालया तःभुखाचय् स्वनिगलय् गथे जुल रु थुकिया वर्णन थीथी सफुती थीथी कथं च्वयातःगु दु ।
– माघ २ गते भुखाय् ब्वये न्ह्यः पुस २८ गते तसकं वा वल । चच्छि न्हिच्छि वाः वःगु कारणं सुथसिया हुस्सु अप्वः वल । माघ १ गते घ्यःचाकु सँल्हु जूगु कारणं माघ २ गते तःभुखाय् वःगु इलय् अप्वः मिसात व्रत च्वनाच्वंगु खः । माघ २ गते तःभुखाय् ब्वये न्ह्यः सुथया लकस मेगु दिंसिबें अप्वः तापक्रम दु । निभाः नं तन्न हे त्वयाच्वंगु खः । छेँय्, त्वालय्, चुकय्, बहालय् मनूत आनन्दं निभाः पानाच्वंगु खःसा माघ महिना जूगु कारणं गामय् च्वंपिं बुइँ उत्पादन जूगु तरकारी मीत स्वनिगलय् वइच्वंगु खः । सरकारी अड्डा चाः, पल्टनत कवाज म्हिताच्वंगु ई खः ।
– १९९० सालया तःभुखाय् पाय्छि न्हिनसिया २ बजे जुया २४ मिनेट २२ सेकेन्डया इलय् ब्वःगु खः । बँ क्वय् ‘गुरुगुरु’ सः वयाः भुखाय् ब्वयेगु सुरु जूगु खः । थथे अजूचायापूगु सः वयेवं गुलिखेस्यां झट्ट भुखाय् ब्वल धकाः धायेमफुत । तर लँ छगुलिं लःपुखूथें सनेवं भुखाय् ब्वःगु वाःचाल । दकले न्हापां भुखाय्या बेग पूर्वं पश्चिम ब्वःगु अनुमान यात । निक्वःगु अवस्थाय् लँ सनाः लँपु फुक्क स्यन । नापनापं छेँत दुन । पुखूया लः थाहां वयाः लँपुइ थ्यन । छेँया खापा, लुखा चायेगु व तीगु जुल । स्वनिगः छगुलिं छेँ दुनाः धुफ्वः दन । येँया फुक्क मनूत बिस्युं वनाः तिंख्यलय् च्वंवन । गुपिं चुकय्, गुपिं बुइँ व खालिगु थासय् च्वनेगु यात । भुखाय् ब्वयाच्वंगु इलय् बिस्युं ववं मनूतसें द्यःया नां काल, उगु इलय् भुखाचं ल्हाःपिं, घाःपाः जूपिं अस्पतालय् यंकेगु ज्या न्ह्यात ।
– भुखाय् ब्वया सीपिनिगु सीम्ह च्याकेगु नितिं सिँ मन्त । फुक्क घाटय् सीपिं हःगुलिं सी उइथाय् मन्त । गुलिखे सीम्ह अथें त्वःताःतकं वनेगु यात ।
– माघ २ गते तःभुखाय् ब्वयेधुंकाः न्हियान्हिथं चिचीधंगु भुखाय् ब्वया हे च्वन । हानं माघ ४ गते चान्हय् तःधंगु भुखाय् ब्वल । फुक्क आटे चाल । थुकथं भुखाय् न्हियान्हिथं ब्वयेगु यायेवं भुखाय् ब्वयेकाः च्वनेगु बानी धइथें जुल ।
– थुगु तःभुखाय् लिपा नयेगु त्वनेगु च्वनेगु समस्या वल । स्वनिगः दुने जक ५५ हजार ७ सय ३९ छेँखा क्षति जुल धाःसा नयेगु हाहाकार जुगुलिं जाकि बजि न्हियान्हिथंया माःगु वस्तुया भाः थाहाँ वन । स्वन्हु प्यन्हुतक नयेत्वनेगु नितिं समस्या मवःसा थ्वयांलिपा नयेत्वनेगुलि समस्या वल । लिसेलिसें खुँतसें नं दुःख बिइगु यात । खुँतसें दुःख बिइवं प्रधानमन्त्री श्री ३ पद्म शम्शेरं जंगीय कानून जारी यानाः खुँयात स्यात धाःसा कानून लगे मजुइगु, खँुयात ज्वन धाःसा तःधंगु सजायँ जुइगुलिसें माघ ५ गते बहनी ८ ता ईलिपा व सुथय् तोप मतःतले छेँय नं पिहाँ वयेमदइगु कानून सार्वजनिक यात ।
९० न्ह्यः गुब्ले गुब्ले ब्वल तःभुखाय्
– दस्तावेज कथं वि।सं। १३१० ९ने।सं। ३७४० स भुखाय् ब्वःगु दकले न्हापांया च्वसू दु । उगु भुखाय् असार शुक्ल तृतीयाया न्हिइ ब्वःगु उकिं तत्कालीन जुजु अभय मल्ल भुखाचं ल्हानाः मदूगु खः । अथेहे उगु इलय् देगः, छेँ दुनाः यक्व मनूत सीगु खः । उगु भुखाय् न्हियान्हिथं १५ न्हुतक ब्वःगु खः ।
–वि।सं। १३१६ ९ने।सं। ३८०० स भुखाय् ब्वःगु खः । उगु ईया जुजु अजयदेव खः । भुखाय् लिपा महामारी ल्वय् न्यंगु खः ।
–बि।सं। १४६४ ९ने।सं। ५२८० भाद्र शुक्ल सोमवाः तःभुखाय् ब्वःगु खः । उगु ईया जुजु श्यामसिंह जुयाच्वंगु खः । भुखाय् ब्वयाः देगः, छेँ दुंगु खः ।
–बि।सं। १७३७ ९ने।सं। ८०१० पौष शुक्ल अष्टमीया दिं ‘लामपुच्छ«े तारा’ आकसय् खनेदयेवं मनूत ग्याःगु खः । थ्वया न्यालालिपा बि।सं। १७३८ साल जेष्ठ शुक्ल सप्तमीया दिं तःधंगु भुखाय् ब्वःगु खः । उगु ईया जुजु निवास मल्ल खः । थ्वयां लिपा नेपाःया तःभुखाय्या इतिहासय् बि।सं। १८६६ ९ने।सं। ९३०० मोहनीया दिं चान्हय् भुखाय् ब्वःगु खः । अथेहे, बि।सं। १८८० स फुक्क ग्रह छगू हे राशीइ च्वनाच्वंगुलिं तःधंगु अनिष्ट जुइ धकाः शंका यानाच्वंगु इलय् थ्व ग्रहत फुक्क छुटे जुयाः यमपञ्चमीया दिं तःधंगु भुखाय् ब्वःगु खः । अथेहे बि।सं। १८९० भाद्र ११ गते सोमवाः सनिलया ६ ता इलय् तःधंगु भुखाय् ब्वःगु खः । उगु भुखाय् ४० सेकेन्डतक ब्वःगु खःसा उगु हे दिं बहनी ११ ता इलय् हाकनं तःधंगु भुखाय् ब्वःगु खः । अथेहे चच्छिया दुने २३ क्वः भुखाय् ब्वःगु खः । थ्वयांलिपा नेपाःया तःधंगु भुखाय् बि।सं। १९९० माघ २ गतेया खः । तर, १९९० न्ह्यः गुलि नं भुखाय् ब्वल, उकिया यकिन क्षतिया लिच्वः गुज्वःगु जुल, थ्व धाःसा लिपिबद्ध यानाः मतःगु कारणं सिकेमफुनि ।
–स्रोत ः थीथी सफू पाखें


text:
सूत्रम्
गोत्रावयवात्॥ ४।१।७९
काशिका-वृत्तिः
गोरावयवात् ४।१।७९
अणिञोः इत्येव। गोत्रावयवाः गोत्राभिमताः कुलाख्याः पुणिकभुणिकमुखरप्रभृतयः। ततो गोत्रे विहितयोरणिञोः स्त्रियां ष्यङादेशो भवति। अगुरूपोत्तमार्थ आरम्भः। पौणिक्या। भौणिक्या। मौखर्या। येषां स्वनन्तरापत्ये ऽपि इष्यते दैवदत्त्या, याज्ञादत्त्या इति , ते क्रौड्यादिषु द्रष्टव्याः।
न्यासः
गोत्रावयवात्। , ४।१।७९
गोत्रञ्च तदवयवञ्चेति गोत्रावयवः। इह त्वभिधानेऽभिधेयोपचारं कृत्वा तदभिधायिप्रातिपदिकं गोत्रावयव शब्देनोक्तम्। ननु चैवं विग्रहे विशेषणत्वादवयवशब्दस्य नीलोत्पल इव नीलशब्दस्य पूर्वनिपातः स्यात्। राजदन्तादेराकृतिगणत्वाद्विशेषणस्य परनिपातो भविष्यति। गोत्रं पुनरिह लौकिकं गृह्रते, न पारिभाषिकम्। लोके च प्रधानभूत आदिपुरुषः स्वप्रभवस्यापत्यसन्तानस्य संज्ञाकारी गोत्रमुच्यते। तथा हि भरतो नाम कश्चिदाद्यः प्रधानः पुरुषोऽभूत्, तेन सर्व एव तत्पूर्वकाः पुत्त्रपौत्त्रादयो भरता इति व्यपदिश्यन्ते। अवयवशब्दोऽयमस्त्येवैकदेशे, तत्सम्बन्धादवयवीति समुदाय उच्यते। अस्ति च पृथग्भावे--अवयुतिः = अवयवः, पृथग्भूत इत्यर्थः। यद्यपि यौतिर्मिश्रणे पठ()ते, तथाप्यनेकार्थत्वाद्धादूनामवपूर्वः पृतघ्भावमाचष्टे। अस्त्यप्रधाने, यथा-- कुलावयवोऽयम्, सङ्घावयवोऽयमिति। कुलसय् सङ्घस्य चाप्रधानभूतोऽयमिति गम्यते। तत्र यदेयकदेशवाची गृह्रते तदुपादानमनर्थकं स्यात्, गोत्रादित्येव वक्तव्यम्
। गोत्रादवयवोऽपि हि गोत्रं भवति, यथा-- क्षीरावयवः क्षीरमिति। अथापि पृथग्भावे गोत्रादन्यत्र वत्र्तमानो गृह्रते, एवमपि पुणिकादिभ्यो विहितयोरणिञो विहितौ; अनिष्टञ्चैतत्; तस्यैकदेशवाचिनि पृथग्भाववाचिनि वाक्यशब्दे दोष इत्यत्राप्रधानवाच्येव गृह्रते। "गोत्रावयवाः" इति। पुणिकादिश्रुतीनामेतद्विशेषणम्। अप्रधानगोत्राभिधायिन्य इत्यर्थः। "गोत्रभमताः" इति। गोत्रमित्येवमभिमता गोत्राभिवायिन्य इत्येवं लोके प्रसिद्धाः। न पुनर्गोत्राध्याये पठिता इत्यर्थः। अत एव तासामप्रधान्यम्; गोत्राध्यायेऽपठितत्वात्। "कुलाख्याः" इति। कुलम् = गोत्रम्, आख्यायत आभिरित्याख्याः, गोत्रेणेत्येवमादि। "ततः" इति। यथोक्तविशेषणविशिष्टाभ्यः पुणिकादिश्रुतिभ्यः। यदि तर्हि ततो गोत्रविहितयोरणिञोः ष्यङ् भवत्येवं सत्यपार्थकोऽयं योगः, पूर्वेणैव सिद्धत्वात्?
इत्यत आह-- "अगुरुपोत्तमर्थ आरम्भः"इति। "पौणिक्या" इत्यादि। पुणिकभुणिकमुखरशब्देभ्यः "अत इञ्" ४।१।९५
इतीञन्तस्य ष्यङश्चाप्॥
बाल-मनोरमा
गोत्रावयवात् ११८१, ४।१।७९
गोत्रावयवात्। गोत्रावयवशब्दं व्याचष्टे-गोत्रावयवा गोत्राभिमता इति। गोत्र=कुलम्, अभिमतं=प्रख्यातं याभिरिति विग्रहः। कुलप्रख्यातिकृत इत्यर्थः।कुलव्यपदेशकृत इति यावत्। तदाह--कुलाख्या इति। कुलम् आख्यायते व्यपदिश्यते आभिरिति कुलाख्याः। कुलनामानीत्यर्थः। पुणिकादिशब्दैर्हि कुलं व्यपदिश्यते-"पुणिकाः वयं", "भुणिकाः वय"मित्यादि। अवपूर्वकात् "यु मिश्रणे" इति धातोरुपसर्गवशेन प्रख्यात्यर्थकात् पचाद्यचि अवयवशब्दः। कुवस्यावयवः प्रख्यापकशब्दः कुलावयव इति लभ्यत इति भावः। ननु पूर्वेणैव सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह--अगुरूपोत्तमार्थ इति। गोत्रादवयुतं=मिश्रितम्-अनन्तरापत्यं, तदर्थमित्यपि भाष्ये स्पष्टम्। एवञ् पूर्वसूत्रे अपत्याधिकारबहिर्भूतेऽपि पारिभाषिकमेव गोत्र गृह्रत इति भाष्यस्वरसः। पौणिक्येति। पुणिकस्यापत्यं स्त्रीति विग्रहे अत इञन्तात् ष्यङि चाप्। एवं मौणिक्या। मनुष्यनामत्वे तन्नामिकाऽणः ष्यङ्।
तत्त्व-बोधिनी
गोत्रावयवात् ९७७, ४।१।७९
गोत्रावयवात्। अवयवशब्दोऽप्रधानवाची, अवयवश्चासौ गोत्रं चेति कर्मधारयः, निपातनाद्गोत्रशब्दस्य पूर्वनिपातः। गोत्रभिमता इति। "गोत्र मित्येवमभिमताः=गोत्रवाचित्वेन देशविशेषे प्रसिद्धाः, न तु प्रवराध्याये पठिता इत्यर्थः। प्रवराध्यायेऽपाठाच्चाऽप्राधान्यम्। कुलाख्या इति। कुलमाख्यायते यैरिति कुलाख्याः--पुणिकभुणिक मुखरप्रभृतयः। तैर्हि कुलमाख्यायते "पुणिका वयं गोत्रेण" "भुणिका वयं गोत्रेण"इति। तत इचि। गोत्रावयवादित्यर्थः।


text:
सूत्रम्
कलाप्यश्वत्थयवबुसाद्वुन्॥ ४।३।४८
काशिका-वृत्तिः
कलाप्यश्वत्थयवबुसाद् वुन् ४।३।४८
कालातित्येव। कलापिनश्वत्थ यवबुस इत्येतेभ्यः कालवाचिभ्यः सप्तमीसमर्थेभ्यो देयम् ऋणम् इत्येतस्मिन्नर्थे वुन् प्रत्ययो भवति। कलाप्यादयः शब्दाः साहचर्यात् काले वर्तन्ते। यस्मिन् काले मयूशः कलापिनो भवन्ति स कलापी। यस्मिनश्वत्थाः फलन्ति सो ऽश्वत्थः। यस्मिन् यवबुसं सम्पद्यते स यवबुसशब्देन उच्यते। कलापिनि काले देयम् ऋणम् कलापकम्। अश्वत्थकम्। यवबुसकम्।
न्यासः
कलाप्य�आत्थयवबुसाद्?वुन्। , ४।३।४८
कथं पुनः कलापादयः शब्दाः काले वत्र्तन्ते, यावता मयूरादिषु तेषां वृत्तिः प्रसिद्धेत्यत आह-- "कालाप्यादयः शब्दाः" इत्यादि। एवमेव विषयं स्पष्टीकरोति-- "यस्मिन्काले" इत्यादि। अ()आत्थशब्दोऽत्र वृक्षविशेषे रूढः। तेन सर्व एव कालः सम्बध्यत इति तद्()द्वारेण कालविशेषो न संज्ञायते। तस्माद()आत्थफलसहचारिणि कालेऽ()आत्थशब्दो वत्र्तत इति दर्शयितुमाह-- "यस्मान्न()आत्थाः फलन्ति" इत्यादि। अ()आत्थशब्दो यद्यपि वृक्षे वत्र्तते, तथापि फले वत्र्तते एव॥
बाल-मनोरमा
कलाप्य�आत्थयवबुसाद्वुन् १४०२, ४।३।४८
कलाप्य()आत्थ। कलापिन्, अ()आत्थ, यवबुस--एभ्यः कालवाचिभ्यः सप्तम्यन्तेभ्यो देयमृणमित्यर्थे वुन्स्यादित्यर्थः। कलापकमिति। वुन्। अकादेशः। "नस्तद्धिते" इति टिलोपः। अ()आत्थ इति। विकारप्रत्ययस्य फले लुगिति भावः। अ()आत्थशब्दस्य प्लक्षादित्वे तु ततः "प्लक्षादिभ्योऽ"णिति फले अणो विधानसामथ्र्याल्लुगभावे अ()आत्थशब्दः फले लाक्षणिक इति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
कलाप्य�आत्थयवबुसाद्वुन् ११०२, ४।३।४८
कलाप्य। अ()आत्थ इति। "फले लुक्"। इह पुंलिङ्गनिर्देशो यद्यप्ययुक्तस्तथापि फले अ()आत्थशब्द औपचारिक इत्याशयेन पुंलिङ्गप्रयोग इत्याहुः।


text:
लशुनम्
इदं लशुनं भारते अपि वर्धमानः कश्चन कन्दविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् लशुनम् आङ्ग्लभाषायां Garlic इति उच्यते । एतत् लशुनम् उपसेचनस्य, शाकान्नस्य, चित्रान्नस्य, क्वथितस्य, सारस्य, व्यञ्जनस्य, दाधिकस्य, ताक्रस्य इत्यादीनां निर्माणे उपयुज्यते । अन्येषां दाधिकानाम् अपि लशुनस्य व्याघरणं दीयते । कुत्रचित् प्रतिदिनं लशुनस्य येन केन प्रकारेण वा सेवनं भवति एव । प्रतिदिनस्य पाके लशुनम् उपयुज्यते एव । अस्य लशुनस्य उत्पादनम् अत्यधिकप्रमाणेन भवति चीनादेशे । तदनन्तरं द्वीतीये स्थाने अस्ति भारतदेशः । लशुनस्य आयातनिर्यातादिकम् अपि महता प्रमाणेन प्रचलति । लशुनम् आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य लशुनस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
- १ एतत् लशुनं वस्तुतः औषधानाम् आगरः । तदा तदा वा लशुनस्य सेवनं भवितुम् अर्हति ।
- २ उदरबाधाम् आम्लपित्तं च निवारयति लशुनम् ।
- ३ 'कोलेस्ट्राल्' इति यत् उच्यते तस्य अपि परमौषधं लशुनम् एव ।
- ४ एतत् लशुनं पृष्ठवेदनाम् अपि हरति । वेदना यत्र अस्ति तत्र लशुनतैलं लेपयित्वा मर्दनं क्रियते चेत् वेदना बहुशीघ्रम् अपगच्छति ।
चित्रवीथिका[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- PROTAbase on Allium sativum
- Garlic: Plants For a Future database
- National Center for Complementary and Alternative medicine: Herbs at a Glance – Garlic
- Allium sativum L. Medicinal Plant Images Database (School of Chinese Medicine, Hong Kong Baptist University) फलकम्:Zh-hant (en)


text:
कोळ्ळेगालः
कोळ्ळेगालः दक्षिणभारते, कर्णाटके, चामराजनगरजिल्हायां, एकं प्रमुखं तालूकुकेन्द्रम् । कोळ्ळेगालः कौशेयनिमित्तं प्रसिध्दम् । अत्रत्यः कौशेयोद्यमः समग्रराज्यतः वणिजः आकर्षति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
स्वातन्त्र्यात् पूर्वं कोळ्ळेगालः मद्रास् प्रेसिडेन्सीमध्ये आसीत् । १९५६ पर्यन्तमपि मद्रास् प्रेसिडेन्सीमध्ये एव आसीत् । एतस्य स्थानस्य भाषायाः आधारेण कर्णाटके कोळ्ळेगालं योजितवन्तः । ’ कोळ्ळेगाल ’ इति नाम कौहळमहर्षितः गाळवमहर्षितः च आगतम् । एतौ महर्षी एतस्य प्रदेशस्य अभिवृध्दिनिमित्तं प्रयत्नं कृतवन्तौ इति श्रूयते । एतत् पट्टणं वेम्नः निर्मितस्य कौशेयवस्त्रनिमित्तं प्रसिध्दम् । एतत् पट्टणं कौशेयनगरी इत्याह्वयन्ति । कर्णाटकस्य वृहत्तालूकेषु अन्यतमम् । चामराजनगरस्य कानिचन स्थानानि कोळ्ळेगालस्य कानिचन स्थानानि च योजयित्वा ’ हनूरू ’ केन्द्रं कृत्वा तालूकुरचनीयमिति योजना बहुवर्षतः प्रचलति । तत् इतोऽपि न सम्पूर्णम् । कोळ्ळेगालपट्टणस्य जनसङख्या २००५ प्रकारेण ५५४३२ । कोळ्ळेगालः एतस्य प्रदेशस्य पि.यु.सि शिक्षणकेन्द्रम् कोळ्ळेगालस्य काश्चन प्रसिध्दाः शालाः एताः - सेवेन्त, लयन्स् हैस्कूल, श्रीवासवि विद्याकेन्द्रम्, सन्त प्रान्सिस्ट अस्सिसि, एम्.जि.एस्.यु जूनियर् कालेज्, निसर्गस्वतन्त्र पदवी पूर्व विद्यालयः इत्यादयः । एताः शालाः उत्तमान् छात्रान् निर्मीय अयच्छन् ।
महदेश्वर महाविद्यालयः शिक्षणक्षेत्रे स्वकीयं विशिष्टं स्थानं भजते । लयन्स् हैस्कूल् अपि स्वकीय पि.यु.सि विभगं १९९० तमे वर्षे प्रारभत । इतः अपि उत्तमाः छात्राः निष्पन्नाः । एतस्मिन् भागे पठितवन्तः छात्राः प्रपञ्चस्य विभिन्नभागेषु विभिन्नक्षेत्रेषु कार्यं कुर्वाणाः समाजोपयोगिनः संवृत्ताः । सन्तक्रान्सिस् अस्सी शालायां आरम्भे केवलं कन्नडविभागः आसीत् । इदानीम् आङ्ग्लमाध्यममपि आरब्धम् । एतस्मिन् प्रदेशे प्राथमिकशालानिमित्तं प्रौढशालानिमित्तं, पि.यु.सि निमित्तं च कोळ्ळेगालस्य योग्यं स्थानम् अस्ति ।
महदेश्वरबेट्टसमीपस्थः होगेन्कल्जलपातः, शिवनसमुद्रस्य गगनचुक्कीभरतचुक्कीजलपातौ च, जनप्रियस्थानानि । बिलिगिरिरङ्गनबेट्टः कोळ्ळेगालतः ३० कि.मी दूरे अस्ति । अत्र गमनमार्गः रोमाञ्चकारकम् अनुभवं ददाति । गिरेः उपरिष्टात् यत् दृश्यं वयं पश्यामः तत् आजीवनम् अविस्मरणीयं भवति । सिकतासु स्थिताः तलकाडु देवालयाः अपि प्रसिध्दाः जनप्रियाश्च ।
भूगोले स्थितिः[सम्पादयतु]
कोळ्ळेगालः १२.१५, ७७.१२ मध्ये स्थितः अस्ति । ५८८ मीटर ( १९२९ फीट् ) उन्नते स्थाने अस्ति । एतत् पश्चिमघट्टस्य अन्तिमभागे अस्तीति कारणतः मिश्रलक्षणानि दृश्यन्ते । विविधजातीयाः पक्षिणः आवर्षं सुन्दरेषु सरोवरेषु विहरन्ति वसन्ति च । तापमानं सुयोग्यम् अस्ति । भूकम्पः प्रवाहादिकं वा अत्र न भवति । अतः कोळ्ळेगालः भौगोलिकरीत्या सुरक्षितप्रदेशः अस्ति ।
जनसान्द्रता[सम्पादयतु]
भारतस्य जनगणत्यनुगुणं कोळ्ळेगालस्य जनसङ्ख्या ५२४५० ५१% जनाः पुरुषाः, ४९% महिलाः सन्ति । कोळ्ळेगालस्य साक्षरता प्रमाणं ६९% राष्ट्रस्य साक्षरतायाः प्रमाणस्य अपेक्षया अधिकम् अस्ति । पुरुषाणां साक्षरता ७४% । महिलानां साक्षरता ६४% । लघुबालानां सङ्ख्या आहत्यजनसङ्ख्याः १०% अस्ति । कोळ्ळेगालजनानां कन्नडसम्भाषणशैली मैसूरुबेङ्गलूरुकन्नडात् भिद्यते । कन्नडस्य एतस्यां विशिष्टशैल्यां मित्रैः सह सम्भाषणसमये ’ डा ’ इति योज्यते । कोळ्ळेगालप्रदेशस्य कन्नडोच्चारणशैली २००५ विमुक्ते शिवराजकुमारेण अभिनीते ’ जोगी ’ चलनचित्रे उपयुक्ता अस्ति ।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
ऊर्यादिच्विडाचश्च॥ १।४।६०
पदच्छेदः॥
ऊर्यादिच्विडाचः १।३ च ० गतिः १।१ ५९ क्रियायोगे ७।१ ५८ निपाताः १।३ ४६
काशिका-वृत्तिः
ऊर्यादिच्विडाचश् च १।४।६१
ऊर्यादयः शब्दाः च्व्यन्ता डजन्ताश्च क्रियायोगे गतिसंज्ञा भवन्ति। च्विडाचोः कृभ्वस्तियोगे विधनम्। तत्साहचर्यादूर्यादीनाम् अपि तैरेव योगे गतिसंज्ञा विधीयते। ऊरीउररीशब्दावङ्गीकरने विस्तारे च। ऊरीकृत्य। ऊरीकृतम्। यदुरीकरोति। उररीकृत्य। उररीकृतम्। यदुररीकरोति। पापी। ताली। आत्ताली। वेताली। धूसी। शकला। संशक्ला। ध्वंसकला। भ्रंशकला। एते शकलादयो हिंसायम्। शकलाकृत्य। संशकलाकृत्य। ध्वंसकलाकृत्य। भ्रंशकलाकृत्य। गुलुगुध पीडार्थे गुलुगुधाकृत्य। सुजूःसहार्थे सजूःकृत्य। फलू, फली, विक्ली, आक्ली इति विकारे फलू कृत्य। फली कृत्य। विक्ली कृत्य। आलोओष्टी। करली। केवाली। शेवाली। वर्षाली। मस्मसा। मसमसा। एते हिंसायाम्। वषट्। वौषट्। श्रौषट्। स्वाहा। स्वधा। वन्धा। प्रादुस्। श्रुत्। आविस्। च्व्यन्ताः खल्वपि शुक्लीकृत्य। शुक्लीकृतम्। यच्छुक्लीकरोति। डाच् पटपटाक्रृत्य। पटपटाकृतम्। यत्पटपटकरोति।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
ऊर्यादिच्विडाचश्च ९५३, १।४।६०
ऊर्यादयश्च्व्यन्ता डाजन्ताश्च क्रियायोगे गतिसंज्ञाः स्युः। ऊरीकृत्य। शुक्लीकृत्य। पटपटाकृत्य। सुपुरुषः॥ (प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमया)। प्रगत आचार्यः प्राचार्यः। (अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया)। अतिक्रान्तो मालामिति विग्रहे -।
न्यासः
ऊर्यादिच्विडाचश्च। , १।४।६०
"च्व्यन्ता डाजन्ताश्च" इति। ननु च पदसंज्ञायामन्तग्रहणेन ज्ञापितम्--"अन्यत्र संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिर्नास्ति" (पु।प।वृ।८१) इति; अतश्च्विडाचोरेव गतिसंज्ञया भवितव्यम्, तत् किमुच्यते-- च्व्यन्ता डाजन्ताश्चेति?
एवं मन्यते-- "क्रियायोगे" १।४।५८
इति वत्र्तते, न च प्रत्ययमात्रस्य क्रियायोगः सम्भवति। तस्मात् क्रियायोगानुवृत्तिसमाथ्र्यात् तदन्तस्यैव संज्ञा विज्ञायत इति भवत्येव तदन्तस्य संज्ञा। सा तु विशेषानुपादानाद्धातुमात्रेण योगे प्राप्नोतीत्यत आह-- "च्विडाचोः" इत्यादि। अभूततद्भावे कृभ्वस्तियोगे ५।४।५०
च्विर्विहितः। "अव्यक्तानुकरणात्" ५।४।५७
इत्यादावपि सूत्रे कृभ्वस्तियोगस्यानुवृत्तेर्डाजिपि तत्रैव विहितः। तेन च्विडाचोस्तावद्धात्वन्तरेण योगासम्भवात् कृभ्वस्तियोगे गतिसंज्ञाविधानम्। अतस्तत्साहचर्यादूर्यादीनामपि तैरेव योगे विधीयते। ऊर्यादिभ्यश्च्व्यर्थस्याप्रतीतेर्न प्रतिपादयितुमाह-- "उरी, उररी" इत्यादि। श्रौषञडादीनां स्वधापर्यन्तानां चादिषु पाठादक्रियायोगेऽपि निपातसंज्ञा भवति। आविस्()शब्दः साक्षात्प्रभृतिषु पठ()ते। तेन तस्य "विभाषा कृञि" १।४।७१
इति करोतियोगे विभाषा गतिसंज्ञ#आ। "शुक्लीकृत्य" इति। "अस्य च्वौ" ७।४।३२
इतीत्त्वम्। "पटपटाकृत्य" इति। "वा क्यषः" १।३।९०
इत्यत्र पटपटाशब्दो व्युत्पादितः॥
बाल-मनोरमा
ऊर्यादिच्विङाचश्च ७५१, १।४।६०
ऊर्यादिच्वि। च्वि-डाचौ प्रत्ययौ। ऊरीकृत्येति। ऊरीत्यव्ययमङ्गीकारे, तस्य कृत्वेत्यनेन गतिसमासः। समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्। शुक्लीकृत्येति। अशुक्लं शुक्लं कृत्वेत्यर्थः। "कृभ्वस्तियोगे" इत्यभूततद्भावे च्विः। गतिसमासे सति क्त्वो ल्यप्, "वेरपृक्तस्ये"ति वलोपः। "अस्य च्वौ" इति ईत्त्वम्। पटपटाकृत्येति। "पटपटा" इति शब्दं कृत्वेत्यर्थः। "अव्यक्तानुकरणाद्द्व्यजवरार्धादनितौ डाच्" इति पटच्छब्दाड्डाचि द्वित्वम्, टिलोपः। "नित्यमाम्रेडिते डाची"ति तकारपकारयो पकार एकादेशः। गतिसमासे क्त्वो ल्यप्।
कारिकाशब्दस्योपसङ्ख्यानमिति। "गतिसंज्ञाया" इति शेषः। कारिकाशब्दं व्याचष्टे--कारिका क्रियेति। "स्त्रियां क्ति"नित्यधिकारे धात्वर्थनिर्देशे ण्वुल्। कारिकाकृत्येति। क्रियां कृत्वेत्यर्थः। द्वितीयान्तस्य गतिसमासे क्त्वो ल्यप्, सुब्लुक्। कारिकाशब्दोऽत्र न कत्र्रीवाची, न श्लोकवाची च, व्याख्यानात्।
तत्त्व-बोधिनी
ऊर्यादिच्विङाचश्च ६६५, १।४।६०
ऊर्यादिच्विडाचश्च। "उपसर्गाः क्रियायोगो"इत्यतोऽनुवर्तनादाह--क्रियायोग इति। च्विडाचौ कृभ्वस्तियोगे विहितौ, तत्साहचर्यादूर्यादीनामपि तत्रैव गतिसंज्ञा। तेनेह न---ऊरी पक्त्वा। माधवादिग्रन्थे तु आविःप्रादुः शब्दौ मुक्त्वा अन्येषां कतोतिनैव योगे गतिसंज्ञे"ति स्थितम्। तथैवोदाहरति--ऊराकृत्येति। एतच्च मनोरमानुसारेणोक्तम्। वस्तुतस्तु ऊरीभूयेति भाष्योदाहरणाद्दिङ्भात्रमुदाहरति, ऊरीकृत्येत्यवतरितुं युक्तम्। संज्ञाफलं समासः, तत्फलं च ल्बिति बोध्यम्। ऊरी उररी--एतावङ्गीकारे। आविः शब्दस्य तु साक्षात्प्रभृतिषु पाठात्कृञो योगे गतिसंज्ञाविकल्पः, कृम्भस्तियोगे त्वनेन नित्यमिति बोध्यम्। कथं तर्हि "वारुणीमदविशङ्कमथाविश्चक्षुषो भवदसाविव रागः"इति माघ इति चेत्()। अत्राहुः--"ते प्राग्धातोः"इति सूत्रस्य प्रयोगनियमार्थत्वपक्षे प्रकृतेऽनुपपत्तवपि संज्ञानियमार्थत्वपक्षे दोषलेशोऽपि नास्तीति।शुक्लीति। "कुम्भस्तियोगे संपद्यकर्तरि च्विः"। "अस्य च्वौ"इतीकारः। पटपटाकृत्येति। "डाचि बहुलं द्वे भवतः"इति पटच्छब्दस्य द्वित्वम्। "अव्यक्तानुकरणाद् व्द्यजवराद्र्धादि"ति तकारपकारयोः पकार एकादेशः। निपातसंज्ञायाः समावेशार्थः [सूत्रे]चकारः। तेन ऊरीकृतमित्यत्र "गतिरनन्तरः"इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरे क्रियमाणे निपातप्रयुक्तमाद्युदात्तत्वं भवति।
कारिकाशब्दस्योपसंख्यानम्। कारिकेति। भावे "पर्यायार्हणे"ति ण्वुच्। तदाह--क्रियेति। "क्रियायोगे"इत्यनेन कारिकाशब्दस्य विशेषणाच्छ्लोकवाचौ कारिकाशब्दोऽत्र न गृह्रत इति भावः। क्रियशब्दस्याऽत्र मर्यादास्थितिरर्थः। यत्न इत्यन्ये।


text:
सूत्रम्
अवारपारात्यन्तानुकामं गामी॥ ५।२।११
काशिका-वृत्तिः
अवारपारात्यन्तानुकामं गामी ५।२।११
अवारपार अत्यन्त अनुकाम इत्येतेभ्यो द्वितीयासमर्थेभ्यः गामी इत्येतस्मिन्नर्थे खः प्रत्ययो भवति। गमिष्यति इति गामी, भविष्यति गम्यादयः ३।३।३
इति। अकैनोर् भविस्यदाधमर्ण्ययोः
। इति षष्ठीप्रतिषेधः। अवारपारं गामी अवारपारीणः। विपरीताच् च। पारावारीणः। विगृहीतादपि इष्यते। अवारीणः। अत्यन्तं गामी अत्यन्तीनः। भृशं गन्ता इत्यर्थः। अनुकामं गामी अनुकामीनः। यथा इष्टं गन्ता इत्यर्थः।
न्यासः
अवारपारात्यन्तानुकामं गामी। , ५।२।११
"गामी" इति। "आवश्यकाधमण्र्ययोर्णिनिः" ३।३।१७०
इत्यावश्यकार्थे णिनिः। भविष्यति चायं काले गामिशब्दो वत्र्तते, यदाह--"गमिष्यतीति गामी"। सा च भविष्यति वृत्तिः "भविष्यति गम्यादयः" ३।३।३
इति वचनाल्लभ्यते; इत्याह--"भविष्यति" इत्यादि। "अकेनोर्भविष्यदाधमण्र्ययोरिति षष्ठीप्रतिषेधः" इति। तेन द्वितीयासमर्थतोपपद्यत इत्यभिप्रायः। कृद्योगा हि षष्ठी द्वितीयाया अपवादः, तेन षष्ठीप्रतिषेधे हि सति द्वितीययैव भवितव्यम्()। "अवारपारम्()" इति। अवारस्य पारमिति षष्ठीसमासोऽयम्()। वा च षष्ठ्याः पूर्वनिपातो वक्तव्यः
। तेन पक्षे पारावारमित्यपि भवति।
"विगृहीतादपि" इति। ["भवति"-मुद्रितः पाठः] "विपरीताच्च" इति। कथं पुनरधिकारादेव द्वितीयासमर्थविभक्तौ लब्धायामिहाधिकं द्वितीयोपादानं कृतम्()?
एतेन तदधिकस्य विधिर्भवतीति सूचितम्()। तेन विगृहीताद्विपरीताच्च प्रत्यय उपपद्यते। "अत्यन्तम्()" इति। अन्तस्याभावोऽत्ययो वेति। "अव्ययं विभक्ति" २।१।६
इत्यादिनाऽव्ययीभावः। अथ वा--अन्तमतिक्रान्तमिति "कुगति" २।२।१८
इत्यादिना तत्परुषः। क्रियाविशेषणञ्चैतत्()। "भृशं गन्तेत्यर्थः" इति। भृशार्थत्वेन लोकेऽत्यन्तशब्दस्य प्रसिद्धत्वात्()। "अनुकामम्()" इति। कामसदृशमनुकामम्()। कामनुरूपमित्यर्थः। यथार्थेऽव्ययीभावः। इदमपि क्रियाविशेषणमेव॥
बाल-मनोरमा
अवारपारात्यन्तानुकामं गामी १७८९, ५।२।११
अवारपार। अवारपार, अत्यन्त, अनुकाम--एभ्यो गामीत्यर्थे खः स्यादित्यर्थः। गामीत्यस्य अवश्यं गमिष्यन्नित्यर्थः। "आवश्यकाधमण्र्ययोर्णिनि"रिति णिनिः। "भविष्यति गम्यादयः" इति भविष्यत्कालता। "बहुलमाभीक्ष्ण्ये" इति वा णिनिः। अवारपारीण इति। अवारपारं गामीति विग्रहः। अवारपारशब्दाद्विगृहीताद्विपरीतादपि, व्याख्यानात्। तदाह--अवारीणः पारीण इति। अत्यन्तीन इति। अत्यन्तशब्दोऽत्र भृशवाची। तदाह--भृशं गन्तेति। अनुकाममिति। कामः=इच्छा। तामनतिक्रम्येत्यर्थः। पदार्थानतिवृत्तावव्यायीभावः।
तत्त्व-बोधिनी
अवारपारात्यन्तानुकामं गामी १३७९, ५।२।११
अवारपार। गामीति। "गमेरिनिः, आङि णिच्चे"ति बहुलवचनात्केवलादपि णिनिः। "भविष्यति गम्यादयः"इति भविष्यत्कालता। न्यासकारस्तु "आवश्यके णिनिः, सोऽपि भविष्यत्येवे"त्याह। अवारपारमिति। अकतेनोर्भविष्यदाधमण्र्ययो"रिति षषाठीप्रतिषेधः। केचित्तु "गत्र्थकर्मणी"ति सूत्रे द्वितीयाग्रहणमपवादविषये विधानार्थम्। तेन कृद्योगषष्ठी न भवति "ग्रामं गन्ते"तिवदिति व्याचख्युः। तदसत्। "अकेनो"रिति प्रतिषेधे षष्ठीप्रसङ्गस्यैवाऽभावात्। अवारीण इत्यादि। "विगृहीताद्विपरीतादपीष्यते"इति भावः। अत्यन्तमिति। क्रियाविशेषणम्। अनुकाममिति। काम इच्छा , तस्य सदृशमनुकामम्। कामानुरूपमित्यर्थः। "अव्ययं विभक्ती"ति यथार्थेऽव्ययीभावः।


text:
सूत्रम्
सोऽस्यांशवस्नभृतयः॥ ५।१।५५
काशिका-वृत्तिः
सो ऽस्य अंशवस्नभृतयः ५।१।५६
स इति प्रथमासमर्थातस्य इति षष्ठ्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत् प्रथमासमर्थम् अंशवस्नभृतयश्चेत् ता भवति। अंशो भागः। वस्नं मूल्यम्। भृतिर्वेतनम्। पञ्च अंशो वस्नो वा भृतिर्वास्य पञ्चकः। सप्तकः। साहस्रः।
न्यासः
सोऽस्यांशवस्नभृतयः। , ५।१।५५
"वस्नद्रव्याभ्याम्()" ५।१।५०
इत्यत्रापि वस्नशब्देन मूल्यमुच्यते॥
बाल-मनोरमा
सोऽस्यांऽशवस्नभृतयः १६९९, ५।१।५५
सोऽस्यांश। स इति प्रत्येकमंशादिष्वन्वेति। सोऽस्यांशः, तदस्य वस्नम्, सास्य भृतिरित्यर्थेषु प्रथमान्ताद्यथाविहितं प्रत्ययाः स्युरित्यर्थः। पञ्चक इति। "संख्यायाः" इति कन्।


text:
राजकोट
राजकोट ( ( शृणु) /ˈrɑːjəkoʊth/) (गुजराती: રાજકોટ, आङ्ग्ल: Rajkot)महानगरं गुजरातराज्यस्य पश्चिमभागे अर्थात् सौराष्ट्रप्रदेशे आजीनद्याः तीरे स्थितमस्ति । एतन्महागरम् गुजरातराज्यस्य महानगरेषु चतुर्थमस्ति । भारतस्य बृहत्तमनगरेषु अस्य क्रमः २६ तमः, शीघ्रविकसितनगरेषु २२ तमः अस्ति । एतस्मिन्महानगरे महात्मागान्धेः गृहमासीत् । एतन्महानगरं राजकोटमण्डलस्य प्रशासनिककेन्द्रमस्ति ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
१६२० तमे वर्षे ‘ठाकोर साहेब नभोजी आजोजी जाडेजा’नामकः ‘जाडेजा’वंशीयराजा लघुग्रामाणां सङ्ग्रहणं कृत्वा राजकोटनामकस्य नवनगरस्य रचनां चकार । ‘राजुसङ्घी’ इत्याख्यस्वमित्रस्य नाम्ना, नगरस्यास्य राजकोट इति नामाभिधानं सः कृतवान् । १७२० तमे वर्षे जुनागढप्रदेशस्य सेनापतिः ‘मासुम् खान्’ 'जाडेजा'वंशीयं ’महेरामण’राजानं पराज्य राजकोटमहानगरे स्वाधिपत्यं स्थापितवान् । सः राजकोटमहानगरस्य नाम परिवर्त्य ‘मासुमाबाद्’ इति कृतवान् । परन्तु एतन्नामकरणं १२ वर्षं यावदेवासीत्, कारणं १२ वर्षपश्चात् अर्थात् १७३२ तमे वर्षे ‘महेरामण’राज्ञः ‘रमणल’ इत्याख्यपुत्रः स्वपराक्रेण ‘मासुम् खान्’ इत्येनं मारितवान्, स्वसाम्राज्यञ्च पुनः प्राप्तवान् । सः नगरस्य नाम ‘मासुमाबाद्’ इत्यस्मात् पुनःपरिवर्त्य राजकोट इति मूलनाम एव प्रादात् । यदा सौराष्ट्रं भिन्नं राज्यमासीत्, तदा १५-४-१९४८ तः ३१-१०-१९५६ पर्यन्तं सौराष्ट्रराज्यस्य राजधानी राजकोटमहानगरमासीत् । ततः १-११-१९५६ पर्यन्तं राजकोटमहानगरं महाराष्ट्रस्य सीमायामन्तर्भूतम् आसीत् । परन्तु गुजरातस्वतन्त्रतान्दोलनपश्चात् १-५-१९६० दिनाङ्के एतन्महानगरम् गुजरातराज्यस्य अङ्गम् अभूत् ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
राजकोटमहानगरे 'जूबली'-उद्यानं प्रख्यातं स्थलमस्ति । अत्रैव ‘वाट्सन्’-वस्तुसङ्ग्रहालयः अस्ति । अस्योद्यानस्य समीपे बहूनि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति, यथा – महात्मागान्धिमहाविद्यालयः, महात्मागान्धेः बाल्यकालगृहम्, राष्ट्रियशाला च इति । राजकोटस्य याज्ञिकमार्गस्थितं पुत्रिका(Doll)सङ्ग्रहालयः बालेभ्यः आकर्षकं, मोदकञ्च स्थलमस्ति । अत्रस्थाः भिन्नश्रृङ्गारैः सज्जिताः १,४०० पुत्रिकाः बालान् कर्षन्ति । राजकोटमहानगरे अन्यानि बहूनि स्थलानि सन्ति, येषां गणना वीक्षणीयस्थलेषु भवति । यथा – श्रीरामकृष्णपरमहंसाश्रमः, रणछोडदासाश्रमः, स्वामिनारायणमन्दिरं, नागेश्वरपाशवान-जैनमन्दिरं, बालकृष्णप्रासादः, ईश्वरीय-मन्दिरम् उद्यानञ्च, ‘गेबन् शाह् दरगाह्’, ‘हशन् शाह् दरगाह्’ इति ।
राजकोटमहानगरे परिवहनम्[सम्पादयतु]
यस्य कस्यापि नगरस्य प्रसिद्धिं, तस्य नगरस्य परिवहनव्यवस्थायाः यागदानेनापि परिक्षन्ते जनाः । २००७ तमे वर्षे 'राजकोट म्युनिसिपल् कोर्पोरेशन्'द्वारा वैयक्तिकसंस्थानां (Private Companies) सहयोगेन परिवहनव्यवस्थायाः आरम्भः कृतः । वैयक्तिकसंस्थानां (Private Companies) १०० 'बस्'यानानि महानगरस्य मार्गेषु सञ्चरन्ति ।
कर्णावतीमहानगरे BRTS (Bus Rapid Transit System) इति 'बस्'यानप्रयोगस्य सफलतायाः पश्चात् सद्यः राजकोटमहानगरेऽपि अस्य प्रारम्भः १-१०-२०१२ दिने अभूत् । अधुना १५ 'बस्'यानानि चलन्ति सन्ति, इतोऽपि १५७ 'बस्'यानानाञ्च योजनास्ति ।
मार्गाः[सम्पादयतु]
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
राजकोट-राष्ट्रियविमानस्थानकं मुख्यनगरात् ५ कि.मी. दूरे अस्ति । भारतस्य विविधेभ्यः नगरेभ्यः, गुजरातराज्यस्य अन्यनगरेभ्यः च राजकोटमहानगराय वायुयानानि सन्ति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
भारतस्य, गुजरातराज्यस्य च अन्यभागेभ्यः राजकोटमहानगराय धूमशकटयानानि सन्ति । मुख्यतः अहमदाबाद्-मुम्बई-देहली-हैदराबाद्-पुणे-बेङ्गळूरु-तिरुपति-हावडा-जयपुरम्-हरिद्वार-भोपालादिनगरेभ्यः धूमशकटयानानि सन्ति ।
भूमार्गः[सम्पादयतु]
भारतस्य, गुजरातराज्यस्य च अन्यभागेभ्यः राजकोटमहानगराय 'बस्'यानानि अपि सन्ति । मुख्यतः अहमदाबाद्-मुम्बई-देहली-जयपुरादिनगरेभ्यः 'बस्'यानानि सन्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
http://www.mapsofindia.com/maps/gujarat/rajkot.htm


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोः॥ १।४।९१
पदच्छेदः॥
प्रतिः १।१ प्रतिनिधिप्रतिदानयोः ७।२ कर्मप्रवचनीयाः १।३ ८२ निपाताः १।३ ४६
काशिका-वृत्तिः
प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोः १।४।९२
मुख्यसदृशः प्रतिनिधिः। दत्तस्य प्रतिनिर्यातनं प्रतिदानम्। प्रतिनिधिविषये प्रतिदानविषये च प्रतिः कर्मप्रवचनीयसंज्ञो भवति। अभिमन्युरर्जुनतः प्रति। माषानस्मै तिलेभ्यः प्रति यच्छति।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
वृद्भ्यः स्यसनोः ५४१, १।४।९१
वृतादिभ्यः पञ्चभ्यो वा परस्मैपदं स्यात्स्ये सनि च॥
न्यासः
प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोः , १।४।९१
"अभिमन्युरर्जुनतः प्रति" इति। अर्जनो मुख्यः। तत्सदृशोऽभिमन्युः। सोऽर्जुमनुकरोतीत्यत्रानुकरणक्रियाजनितः सम्बन्धविशेषोऽनुकार्यानुकरणभावः प्रतिना द्योत्यते। "प्रतिनिधिप्रतिदाने च यस्मात्" २।३।११
इति पञ्चमी। "प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः" ५।४।४४
। "माषानस्मै तिलेभ्यः" इति। तिलानां पूर्वदत्तानां माणाणां प्रतिदानमिह निर्यातनम्। तिलान् गृहीत्वा माषान् ददातीत्यर्थः। दानग्रहणक्रियाजनितोऽत्र सम्बन्ध उत्तमर्णाधमर्णभावलक्षणः॥
बाल-मनोरमा
प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोः ५९१, १।४।९१
प्रतिः प्रतिनिधि। सदृशः प्रतिनिधिः, दत्तस्य प्रतिनिर्यातनं प्रतिदानम्। उक्तसंज्ञ इति। कर्मप्रवचनीयसंज्ञक इत्यर्थः।
बाल-मनोरमा
प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोः ५९२, १।४।९१
प्रतिनिधि। अत्रेति सूत्रोक्तविषये इत्यर्थः। सूत्रे यस्मादिति षष्ठ()र्थे पञ्चमी, अस्मादेव निर्देशात्। "कृष्णस्य प्रतिनिधिः" इति तु "ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्रे"ति समाधेयम्। तथाच यत्सम्बन्धिनी प्रतिनिधिप्रतिदाने, तस्मात् कर्मप्रवचनीययुक्तात्पञ्चमित्यर्थः फलति। प्रद्युम्नः कृष्णात्प्रतीति। युद्धादौ प्रद्युम्नः कृष्णनिरूपितसादृश्यवानित्यर्थः। पञ्चम्यर्थः सादृश्यम्। प्रतिस्तु तद्द्योतकः। तिलेभ्य इति। ऋणत्वेन गृहीतान् तिलान् स्वरूपेण मूल्याद्यात्मना वा प्रत्यर्पयतीत्यर्थः। कर्मणि पञ्चमी।


text:
सूत्रम्
तत्र च दीयते कार्यं भववत्॥ ५।१।९५
काशिका-वृत्तिः
तत्र च दीयते कार्यं भववत् ५।१।९६
तत्र इति सप्तमीसमर्थात् कालवाचिनः प्रातिपदिकाद् दीयते, कार्यम् इत्येतयोरर्थयोर् भववत् प्रत्ययो भवति। यथा मासे भवं मासिकम्। सांवत्सरिकम्। प्रावृषेण्यम्। वासन्तिकम्। वासन्तम्। हैमनम्। हैमन्तम्। हैमन्तिकम्। शारदम्। वतिः सर्वसादृश्यार्थः। योगविभागश्च अत्र कर्तव्यः, तत्र च दीयते, यज्ञाख्येभ्यः इति। आग्निष्टेमिकं भक्तम्। राजसूयिकम्। वाजपेयिकम्। कालाधिकारस्य पूर्णो ऽवधिः। अतः परं सामान्येन प्रत्ययविधानम्।
न्यासः
तत्र च दीयते कार्यं भववत्?। , ५।१।९५
"यथा मासे भवं मासिकम्()" इत्यादि। "कालाट्ठञ्()" ४।३।११
इति। "प्रावृषेण्यम्()" इति। "प्रावृष एण्यः" ४।३।१७
। "वासन्तं शारदम्()" इति। सन्धिवेलादिसूत्रे ४।३।१६
णाण्()। "हैमनम्()" इति। "हेमन्ताच्च" ४।३।२१
इति, "सर्वत्राण्च तलोपश्च" ४।३।२२
इति। वतिः सादृश्यार्थः। "कालेभ्यो भववत्()" ४।२।३३
इत्यत्रैतद्व्याख्यातम्()। तत एवानुगन्तव्यम्()।
चकारः कालादित्यनुकर्षणार्थः, तेन चानुकृष्टत्वादुत्तरत्र नानुवत्र्तते, अत आह--"कालाधिकारस्य पूर्णोऽवधिः" इत्यादि। ननु च यन्मासे दीयते कार्यं च तन्मासे भवति; मासाधारत्वात्?
तत्सत्तायाः। अतः "तत्र भवः" (४।३।५३) इत्यनेनाणैव सिद्धमिति किमतिदेशेन? एवं तेन सत्यपि भवत्यर्थे कार्यदीयमानयोः कार्यतां दीयमानताञ्च कालान्तात्?
तैः प्रत्ययैरपि ख्याययितुमतिदेशः। किञ्चानेन च तत्र भवानामपि न। तेन सति तस्मिन्?
तदन्तविधेरिष्टत्वाद्()द्वयोर्मासयोर्दीयते कार्यं वा--द्वैमासिकमिति। अथापि कथञ्चिद्भवार्थेऽपि तदन्तविधिर्गृह्रते, एवमपि "द्विगोः" (४।१।८८) इति लुक्?
स्यात्()। ननु चात्रापि विधाने सत्यतिदेशादेव लुक्? प्राप्नोति? वचनसामथ्र्यान्?
प्रत्ययमात्रस्यातिदेशो विज्ञास्यते, न सर्वकार्याणामित्यदोषः॥
बाल-मनोरमा
तत्र च दीयते कार्यं भववत् १७३७, ५।१।९५
तत्र च दीयते। "तत्र दीयते" "तत्र कार्य"मित्यर्थयोः सप्तम्यन्तात्कालवाचिनो भववत्प्रत्ययाः स्युरित्यर्थः। प्रावृषेण्यमिति। "प्रावृष एण्यः" इति भवार्थे विहित इहापि भवति। शारदमिति। शरदि दीयते कार्यं वेत्यर्थः। सन्धिवेलाद्यण्भवे विहित इहापि भवति। वस्तुतस्तु तत्र कार्यं दीयते इत्यर्थे यज्ञाख्येभ्यो भववत्प्रत्ययाः स्युरित्यर्थः। अग्निष्टोमे दीयते भक्तम् आग्निष्योमिकम्। कार्यग्रहणादिग्निष्टोमे दीयते हिरण्यमित्यत्र न भवति। न ह्रग्निष्टोमे हिरण्यं क्रियत इति भाष्ये स्पष्टम्। इति प्राग्वतीये ठञधिकारे कालाधिकारः।
तत्त्व-बोधिनी
तत्र च दीयते कार्ये भववत् १३४०, ५।१।९५
तत्र च। कालवाचिनः सप्तम्यन्तद्दीयते कार्यमित्येतयोरर्थयोर्मववत्प्रत्ययः स्यात्। प्रावृषेण्यमिति। "प्रावृष एण्य"इति भवार्थे विहितः, स इहाप्यतिदिश्यत इति भावः। शारदमिति। "सन्दिवेलाद्यृतुनक्षत्रेभ्योण्"। कालाधिकारस्य पूर्णोऽवधिः।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
गृधिवञ्च्योः प्रलम्भने॥ १।३।६९
पदच्छेदः॥
गृधिवञ्च्योः ६।२ प्रलम्भने ७।१ णेः ५।१ ६७ आत्मनेपदम् १।१ १२
काशिका-वृत्तिः
गृधिवञ्च्योः प्रलम्भने १।३।६९
णेः इति वर्तते। अकर्त्रभिप्रायार्थो ऽयमारम्भः। गृधु अभिकाङ्क्षायाम्, वञ्चु गतौ इत्येतयोर् ण्यनतयोः प्रलम्भने वर्तमानायोरात्मनेपदं भवति। प्रलम्भनम् विसंवादनं, मिथ्याफलाऽख्यानम्। माणवकं गर्धयते। माणवकं वञ्चयते। प्रल्म्भने इति किम्? श्वानं गर्धयति। गर्धनम् अस्यौत्पादयति इत्यर्थः अहिं वञ्चयति। परिहरति इत्यर्थः।
न्यासः
गृधिवञ्च्योः प्रलम्भने। , १।३।६९
बाल-मनोरमा
गृधिञ्च्योः प्रलम्भने ५६३, १।३।६९
गृधिवञ्च्योः। प्रलम्भनं प्रतारणमिति मत्वाऽऽह- प्रतारणेऽर्थे इति। प्राग्वदिति। आत्मनेपदमित्यर्थः। धातूनामनेकार्थकत्वादनयोः प्रतारणे वृत्तिः।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
भासनोपसम्भाषाज्ञानयत्नविमत्युपमन्त्रणेषु वदः॥ १।३।४७
पदच्छेदः॥
भासनोपसम्भाषाज्ञानयत्नविमत्युपमन्त्रणेषु ७।३ वदः ५।१ ५० आत्मनेपदम् १।१ १२
काशिका-वृत्तिः
भासनौपसम्भाषाज्ञानयत्नविमत्युपमन्त्रणेषु वदः १।३।४७
शेषात् कर्तरि परस्मैपदे प्राप्ते भासनाऽदिशु विशेषणेषु सत्सु वदतेरात्मनेपदं भवति। भासनं दीप्तिः वदते चार्वी लोकायते। भासमानो दीप्यमानस् तत्र पदार्थान् व्यक्तीकरोति इत्यर्थः। उपसम्भाषा उपसान्त्वनम् कर्मकरानुपवदते। उपसान्त्वयति इत्यर्थः। ज्ञानं सम्यगवबोधः वदते चार्वी लोकायते। जानाति वदितुम् इत्यर्थः। यत्न उत्साहः क्षेत्रे वदते। गेहे वदते। तद्विषयम् उत्साहम् आविष्करोति इत्यर्थः। विमतिर्नानामतिः क्षेत्रे विवदन्ते। गेहे विवदन्ते। विमतिपतिता विचित्रं भाषन्ते इत्यर्थः। उपमन्त्रणं रहस्युपच्छन्दनम् कुलभार्याम् उपवदते। परदारानुपवदते। उपच्छन्दय्ति इत्यर्थः। एतेषु इति किम्? यत् किञ्चिद् वदति।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य २४४, १।३।४७
अजन्तस्येत्येव। श्रीपं ज्ञानवत्॥
न्यासः
भासनोपसंभाषाज्ञानयत्नविमत्युपमन्त्रमेषु वदः। , १।३।४७
"{भासनादिषु विशेषणेषु" इत्येव-काशिका, पदमञ्जरी च।} भासनादिष्वर्थेषु विशेषणेषु" इति। अत्रापि किंस्विद्विशिष्यते वदत्यर्थोऽनेनेति विशेषणम्?
किंस्विद्वदत्यर्थ एव, विशेषणं ह्रर्थान्तराद्विशिष्यते व्यवच्छिद्यत इति कृत्वा?
तत्रोपसम्भाषोपलसान्त्वनमुपमन्त्रणञ्च द्वितीयेनार्थेन वदत्यर्थ एव विशेषणम्। परिशिष्टानि तु भासनादीनि प्रथमेनार्थेन विशेषणानि। "भासनमान" इत्यादिना भासनं वदत्यर्थस्य लक्षणभावेन हेतुभावेन वा विशेषणमिति दर्शयति। तथा ह्रत्र भासमान इति "लक्षणहेत्वोः क्रियायाः" ३।२।१२६
इत्यनेन शानजादेशो विहितः। "जानाति" इत्यादिना ज्ञानं वदत्यर्थस्य विषयिभावेन विशेषणमिति दर्शयति। ज्ञानेन ह्रसौ वदितुं जानाति। अत्र येन ज्ञानेन वदनं
वदत्यर्थस्य हेतुभावेन तत्र तेनैव विषयेण परिच्छेद्येन विषयीभवति। "तद्विषयम्" इत्यादिना यत्र आविष्करणस्य वदत्यर्थस्य हेतुभावेन विशेषणमित्याचष्टे। उत्साहो ह्राविष्क्रियमाण आदिष्करणक्रियायाः कर्माख्यं साधनं भवति, साधनं च हेतुः; कारकाणां क्रियानिमित्तत्वात्। "विमतिपतिताः" इत्यादिना विमतिर्भाषणस्य वदत्यर्थस्य हेतुभावेन विशेषणमिति दर्शयति। सत्यां विमतौ विचित्रं नानाप्रकारं भाषन्ते। यदि ह्रभिन्ना मतिः स्यादभिन्नमेव भाषेरन्। "उपच्छन्दयति" इति। "भद्रे भजस्य मामिदं ते दास्यामि" इत्येवमादिभिरभिष्टेऽर्थे प्रवत्र्तयतीत्यर्थः॥
बाल-मनोरमा
भासनोपसंभाषाज्ञानयत्नविमत्युपमन्त्रणेषु वदः ५४४, १।३।४७
भासनोपसंभाषा। "आत्मनेपद"मिति शेषः। इतरे इति। भासनज्ञानादय इत्यर्थः। प्रयोगोपाधय इति। इदं "सम्माननोत्सञ्जने"त्यत्र व्याख्यातं प्राक्। भासनं तु तत्तदाक्षेपेषु समाधानाय नवनवयुक्त्युल्लेखः। शास्त्रे वदते इति। विषयसप्तम्येषा इति। भासमान इति। नवनवयुक्तीरुल्लिखतीत्यर्थः। शास्त्रे वदते इति - विषसप्तमी। व्यवहरतीत्यर्थः। व्यवहारश्च ज्ञानं विना न संभवतीति ज्ञानमार्थिकम्। ज्ञात्वा व्यवहरतीति फलितम्। क्षेत्रे विवदन्ते इति। विरुद्धं व्यवहरन्तीत्यर्थः। विरुद्धव्यवहारश्च वैमत्यमूलक इति विमतिरार्थिकी। उपवदते इति। उपपूर्वस्य वदेः प्रार्थनमर्थः। तदाह-- प्रार्थयते इत्यर्थ इत।
तत्त्व-बोधिनी
भासनोपसंबाषाज्ञानयत्नविमत्युपमन्त्रणेषु वदः ४५७, १।३।४७
भसनोपसंभाषा। एषु किम्?। य()त्कचिद्वदति।


text:
सूत्रम्
गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः॥ ३।१।२८
काशिका-वृत्तिः
गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः ३।१।२८
गुपू रक्षणे, धूप सन्तापे, विच्छ गतौ, पण व्यवहारे स्तुतौ च, पन च इत्येतेभ्यो धातुभ्यः आयप्रत्ययो भवति। तोपायति। धूपयति। विच्छायति। पणायति। पनायति। स्तुत्यर्थेन पनिना साहचर्यात् तदर्थः पणिः प्रत्ययम् उत्पादयति न व्यवहारार्थः। शतस्य पणते। सहस्रसय पणते। अनुबन्धश्च केवले चरितार्थः, तेन आयप्रत्ययान्तान्नात्मनेपदं भवति।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः ४६९, ३।१।२८
एभ्य आयः प्रत्ययः स्यात् स्वार्थे॥
न्यासः
गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः। , ३।१।२८
"स्तुत्यर्थेन" इत्यादि। "पण व्यवहारे स्तुतौ च" (धा।पा। ४३९) "पन च" (धा।पा।४४०) इत्यनयाऽनुपूव्र्या गणे पाठः। तत्र "पन च" (धा।पा।४४०) इत्यत्र स्तुतावित्यनुवत्र्तते, न व्यवहारार्थः तेन पणिव्र्यवहारार्थः, स्तुत्यर्थश्च,पनिः स्तुत्यर्थ एव। तदिह स्तुत्यर्थेन पणिना साहचर्यात् पनेरपि स्तुत्यर्थ एव गृह्रते। तेनासौ स्तुतावेव वत्र्तमानः प्रत्ययमुत्पादयति, न तु व्यवहारे। "शतस्य" इति। "व्यवह्मपणोः समर्थयोः" २।३।५७
इति कर्मणि षष्ठी। अत्र पणायतीत्यत्रात्मनेपदं कस्मान्न भवति, यावता पणिरयमनुदात्तेत् पठ()ते?
तत्र "अनुदात्तङितः" १।३।१२
इति यथा केवलादात्मनेपदं भवति तथायपत्प्रत्ययान्तादपि तेन भवितव्यमित्यत आह-- "अनुबन्धः" इत्यादि। यो हि तस्यानुबन्धः स आयप्रत्ययरहिते पणतौ चरितार्थः = कृतात्मनेपदकार्यः, तेनायप्रत्ययान्तादात्मनेपदं न भवति; तस्य धात्वन्तरत्वात्॥
बाल-मनोरमा
गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः १४६, ३।१।२८
गुपूधूप। एभ्य इति। गुपू धूप विच्छि पणि पनि इत्येभ्य इत्यर्थः। अर्थनिर्देशाऽभावादाह-- स्वार्थ इति। आयप्रत्ययः अकारान्तः। तत्फलं तु "गोपायतं नः सुमनस्यमान" इत्यत्र गोपायेत्यस्य धातुस्वरेणान्तोदात्तत्वेन शबकारेण एकदेशस्यापि "एकादेश उदात्तेनोपादात्तः" इत्युदात्तत्वे, "त"मित्यस्य अदुपदेशात् परलसार्वधातुकत्वेन अनुदात्तस्य "उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः" इति स्वरितत्वमिति बोध्यम्। "धातोरेकाच" इत्यतो धातोरित्यनुवृत्त्या धातोरिति विहितत्वादायप्रत्ययस्याद्र्धधातुकत्त्वात्कार्यं गुणादि भवति। तदाह--- पुगन्तेति गुण इति।


text:
तलत महमूद
तलत् महमूदः (क्रि.श.१९२४तमवर्षस्य फेब्रुवरी मासस्य २४तः क्रि.श.१९९८तमवर्षस्य मे मासस्य ९ पर्यन्तम्) कश्चित् ख्यातः भारतीयः गायकः अपि च अभिनेता । स्वस्य विविधविधैः कण्ठस्वरैः प्रसिद्धस्य अस्य गज़ल् प्रपञ्चस्य राजा इति सङ्गीतरसिकाः सम्बोधयन्ति स्म ।
अन्तर्विषयाः
बाल्यं शिक्षा च[सम्पादयतु]
तलत् महमूदस्य जन्म क्रि.श. १९२४तमे वर्षे फेब्रुवरी मासस्य २४तमे दिनाङ्के भारतदेशस्य उत्तरप्रदेशराज्यस्य राजधान्यां लखनौ नगरे अभवत् । अस्य पिता स्वस्य कण्ठः अल्लस्य दानम् अस्ति अतः तं केवलम् अल्लाय एव समर्पयामि इति वदन् 'नातें 'इति कथ्यमानस्य मुसल्मानमतस्य गीतानि एव गायति स्म । बाल्ये महमूदः पितुः अनुकर्णं कर्तुं प्रयत्नं करोति स्म किन्तु गृहसदस्यः तस्य प्रोत्साहनं न अकुर्वन् । तेषु काचित् पितृभगी अस्य इच्छां ज्ञात्मा प्रोत्साहयति स्म । अतः सा किशोरं महमूदं सङ्गीतशिक्षार्थं मारिशस् महाविद्यालये प्रवेशं कारितवती । अस्य सप्तदशमे वयसि तत्कालप्रसिद्धस्य कलमदसगुप्तस्य "सब् दिन् एक् समान् नही " इति गीतं गातुम् अवकाशं प्राप्तवान् । आकाशवाण्या अस्य गानस्य प्रसरणानन्तरं लखनौप्रदेशे गीतं बहुप्रसिद्धम् अभवत् । प्रायः एकवर्षस्य समनन्तरं एच्.एम्.वि. इति नाम्नः प्रसिद्धः सङ्गीतवाणिज्यस्य समवायः कोलकोतातः लखनौ आगत्य अस्य गीतद्वयस्य ध्वनिमुद्रणम् अकरोत् । तदनन्तरं चत्वरि गीतानि गीत्वा ध्वनिमुद्रणम् अभवत् । येषु " तस्वीर् तेरी दिल् मेरा बदला न सकेगी " इति गज़ल् अपि आसीत् । सङ्गीतरसिकाः स्वरप्रस्तारकाः च एतत् गीतम् अधिकम् इष्टवन्तः अपि च एतत् गीतं कस्मिंश्चित् चलच्चित्रे योजितम् ।
उपलब्धयः[सम्पादयतु]
द्वितीयमहायुद्धस्य दिनेषु नेपथ्यगायकानां विशेषा अभ्यर्थना आसीत् । ततः पूर्वम् अभिनेतारः स्वयं गायन्ति स्म । कुन्दन लाल सहगल् इत्यस्य लोकप्रियतया उत्साहितः तलत् महमूदः गायकः अभिनेता च भवितुं क्रि.श.१९४४तमे वर्षे मे मासे कोलकतानगरम् अगच्छत् यत्र तदा एतादृशप्रक्रियायाः प्रचलन्ति स्म । तस्मिन् एव काले कुन्दनलाल सहगलः कोलकतानगरं त्यक्त्वा मुमैनगरम् अगच्छत् । कोलकत्तानगरे सङ्घर्षेण सह बङ्गालीभाषायाः गीतगानेन अस्य गानवृत्तेः आरम्भः अभवत् । ध्वनिमुद्रणस्य समवायः गायकस्य रूपेण अस्य नाम "तपन कुमारः" इति अकरोत् । क्रमेण शतशः अस्य गीतानि ध्वनिमुद्रितानि । न्यू थियेटर्स् इति समवायः क्रि.श. १९४५तमे वर्षे स्वनिर्मिते "राजलक्ष्मी" इति चलचित्रे महमूदं नयकगायकरूपेण न्ययोजयत् । सङ्गीतनिदेशकस्य राबिन् चटर्जीवर्यस्य निदेशने अनेन गीतं "जागो मुसाफिर् जागो" इति गानं जनप्रियम् अभवत् । एतेन उल्लसितः भूत्वा मुम्बैनगरं गत्वा तत्र अनिल् विश्वासः इति प्रसिद्धसङ्गीतविद्वासं मिलितवान् । किन्तु अनिल् विश्वासः अभिनेता भवितुम् कृशकायस्य अस्य अर्हता नास्ति इति एतं निवारितवन् । शरीरेण पुष्टः भूत्वा अगमिष्यामि इति निश्चित्य महमूदः पुनः कोलकोतानगरम् अगच्छत् । तत्र अनेन क्रि.श.१९४९तमे वर्षे " तुम् और् वो ", " समाप्ति " इति चलच्चित्रद्वये गानस्य अवसरः प्राप्तः । कोलकतानगरे कार्यस्य विरलतां वीक्ष्य पुनः मुम्बै नगरम् अगच्छत् । क्रि.श. १९५०तमे अस्मिन् काले अनिल् विश्वासः स्वस्य "फिल्मिस्थान्" इति चित्रशालायाः " आरज़ू " इति चलच्चित्रे अस्मै नेपथ्यगानस्य अवसरं प्रदत्तवान् । दीपककुरामस्य अभिनयस्य गीतं " ये दिल् मुझे ऐसी जगह ले चल " जनप्रियम् अभवत् । अनेन अस्य कम्पनयुक्तः स्वरः सङ्गीतज्ञानां मनसि संलग्नम् । अस्मिन् एव समये ख्यातः सङ्गीतकारः नौशादः स्वस्य सङ्गीतार्थं नूतनकण्ठस्य अन्वेषणरतः आसीत् । शङ्कर जैकिशन् इति सङ्गीज्ञस्य चलच्चित्रं " बरसात् " जनप्रियम् अभवत् इति श्रुत्वा नौशादाः शङ्करजैकिशनं स्वस्य प्रतिस्पर्धी, मुकेशः तस्य शिष्यः इति चिन्तयति स्म । अपि च महम्मद् रफी, मन्ना डे तावति काले ख्यातिं नाप्तवन्तौ अतः तलत् महमूदाय अवसरं दत्तवान् । क्रि.श.१९५०तमे वर्षे " बाबुल् " इति चलच्चित्रे दिलीपकुमारार्थं गातुम् अवकाशः लब्धः । तदनन्तरं नौशादस्य अस्य एव चित्रस्य "मिलते ही आङ्खे दिल् हुवा दीवान किसी का " इति गीतं बहुजनप्रियः अभवत् । अस्य कण्ठमाधुर्यम् अनेन सह गीतवत्याः शमशाद् बेगम्मायाः कण्ठं जनाः इष्टवन्तः । तस्मिन् एव वर्षे विविधसङ्गीतकाराणां स्वरप्रस्तारस्य १६गीतानि गीतवान् । अस्य लोकप्रियता संवर्धमाना एव आसीत् । अस्मिन् एव कालखण्डे मुकेशस्य ख्यातिः रजकपूरस्य चलच्चित्रस्य गानैः अभवत् । महम्मद् रफीवर्यः क्रि.श. १९४८तः१९५२काले "शाहीद् ", "दुलारी ", " मेला ", "बैजू बावरा " इत्यादिभिः चलच्चित्रगीतैः लोकप्रियः भवति स्म । चित्रशालायां धूमपास्य कारणेन नौशादः तलत् महमूदस्य अवगणनं कर्तुम् आरब्धवान् । किन्तु अन्यप्रसिद्धसङ्गीतसंयोजकाः अनेन यत्किमपि गाययन्तः आसन् । अनेन क्रि.श.१९५०तमे अवधौ अस्य कण्ठः सर्वत्र गूञ्जन् एव आसीत् ।
अभिनयस्य अभिलाशा[सम्पादयतु]
गानक्षेत्रस्य यशस्विन्याः यात्रायाः विषये तलत् महमूदस्य तृत्पिः नासीत् यतः अभिनयक्षेत्रे प्रबुद्धाभिनेतुः रूपेण आत्मानं स्थापयितुम् इच्छति स्म । किन्तु एषः यावान् उत्तमः गायकः तावान् कलायुतः अभिनेता नासीत् । अस्य कण्ठस्य माधुर्येण अस्मै अभिनयस्य अवकाशः अपि दत्तः । "आराम् " इति चलच्चित्रे "शुक्रिया यह् प्यार् तेरा" इत्येकं गज़ल् गायन् शुक्लयवनिकायाम् उदेति । एतस्य अन्तन्तरं मिनर्वस्य " वारिस् " इति चलच्चित्रे यथा सुरैया इति गायकस्य द्वितीयनायिकया सह नायकम् अकरोत् तथा सोहराब् मोदि इति उद्यमी तलत् महमूदस्य द्वितीयनयकस्य अवकाशं दत्तवान् । एवमेव "चान्द उस्मानि ", " डाक् बाबू ", " एक गांव् की कहानी " इत्यादिषु १७चलच्चित्रेषु अभिनेता गायकः च भूत्वा कार्यं कृतवान् । एवं गानार्थं विशेषश्रद्धां न यच्छन् गानक्षेत्रे ख्यातिः क्षीणप्राया अभवत् । अस्य अनवधानतायाः कारणेण अस्य स्थानं क्रमेण महम्मद् रफी प्राप्तवान् । अभिनये अधिकं किमपि न साधितं साध्यम् अपि न इति विश्वासः क्रि.श.१९५८तमे वर्षे निर्मितस्य " सोने की चिडिया " इति चलच्चित्रस्य कारणेन आगतः । उर्द्दू भाषायाः प्रसिद्धलेखिकायाः इस्मत् चुगतायी इत्यस्याः कथायां तत्कालीनयाः ख्याताभिनेत्र्याः नर्गिस् इत्यस्याः जीवनचरिम् आसीत् । अस्याः प्रियकरः शहीद् लतीफ् निर्मापकः निदेशकः भूत्वा नूतना इत्याख्यां नायिकां कृत्वा, बालराजसहानीं, तलत् महमूदं च नायकौ कृत्वा, ओ.पि.नैयरस्य सङ्गीतं योजयित्वा एतत् " सोने की चिडिया " इति चलच्चित्रं लोकार्पितम् । मध्ये चलच्चित्रं स्थगयामि इति यदा निर्मात अवदत् तदा तलत् महमूदः गानं गीतवान् । अस्मिन् एव काले बिमल रायस्य मधुमती चलचित्रं नीर्मीयते स्म यस्मिन् सङ्गीतसंयोजकः ललिल चौदरी, दिलीपकुमारस्य अभिनेतुः गानं तलत महमूदेन गीतव्यमासीत् । किन्तु तस्मिन् समये मुकेशः अन्यकार्येषु व्यस्तः आसीत् । महमूदः सङ्गीतज्ञं सलिलचौदरिमहोदयम् उक्तवान् मुकेशेन गापयतु इति । तदनुगुणं मुकेशः मधुमति चलच्चित्रे दिलीपकुमारस्य कृते गीतवान् । एतदेव अस्य अन्तिमं गीतम् अभवत् । चलच्चित्रक्षेत्रे तज्ञाः वदन्ति स्म यत् तलत् महमूदः गानकलायाः अद्भुतप्रतिभावन् अस्ति । किन्तु अभिनस्य व्यसनेन प्रसिद्धः सङ्गीतज्ञः नाभवत् इति ।
चलच्चित्रेतरवृत्तिः[सम्पादयतु]
क्रि.श.१९६०तमदशकस्य आरम्भपर्यन्तं चलच्चित्रेषु अस्य गानानि अति न्यूनानि आसन् । सुजाता इति चलच्चित्रय्स "जलते हैं जिसके लिए " तस्य कालस्य स्मरणियं गीतम् अभवत् । क्रि.श.१९६६तमे वर्षे तेन गीतं "जहां आरा " इति चलच्चित्रस्य गानम् एव अस्य अन्तिमं चित्रगीतम् अभवत् । अस्य सङ्गीतसंयोजकः मदन मोहनः आसीत् । अग्रेमे कालखण्डे चलच्चित्रस्य सङ्गीतस्य रूपम् एव परिवर्तितं यस्मिन् तलतस्य स्वरः शैली वा मेलः न भवति स्म । किन्तु अस्य चलच्चित्रेरगानेषु सर्वदा अवकाशः आसीत् एव । अस्य बहूनि नूतनानि गीतगुच्छानि लोकार्पितानि अभवन् । अस्य रवः तु भगवता गज़ल् गातुम् एव दत्तः इव आसीत् । तलत महमूदः क्रि.श. १९५६तमे वर्षे वेदिकाकर्यक्रमार्थं दक्षिणाफ्रिकातः आमन्त्रणं प्राप्तवान् । एतादृशकार्यक्रमेषु भागवहनं चलच्चित्रगायकस्य अपूर्वः अवकाशः आसीत् । अस्य गानकर्यक्रमः अपूर्वं यशः अवाप्नोत् । अनेन कारणेन तलतमहूदेन तस्मिन् देशे अन्येषु नगरेषु अपि गातुम् अवरसरः प्राप्तः । दक्षिणाफ्रिकादेशे आहत्य २२कार्यक्रमान् प्रदर्शितवान् । तस्मात् कालात् एव विदेशेषु भारतीयचच्चित्रसङ्गीतस्य कार्यकर्मस्य परम्परा आरब्धा । बहुकालं यावत् एतादृशकार्यक्रमेषु तलतः व्यस्तः अभवत् । देशविदेशेषु 'तलत् महमूद् नैट्स् ' इति नाम्ना अस्य सङ्गीतगोष्ट्यः समभवन् । अस्य आयस्य कारणेन तस्य आर्थिकी स्थितिः अपि उत्कर्षताम् अगच्छत् । कलान्तरेण एषः पक्षवातेन पीडितः गातुम् अशक्तः अभवत् । तथापि अनेन पूर्वगीगानां श्रवलोलुपानां सङ्ख्या न्याना नाभवत् । दिशतचलच्चित्रेषु अस्य उपपञ्चशतानि, चलच्चित्रेरराणि १५०गानानि सन्ति । क्रि.श.१९६२तमे वर्षे एषः " चिराग् जल्ता रहा " इति पाकिस्तानी चलच्चित्रार्थं निहाल मोहम्मदस्य स्वरसंयोजने गानद्वयं गीतवान् । पार्श्वघातेन बाधितः सन् तलत महमूदः क्रि.श.१९९८तमवर्षस्य मे मासस्य नवमे दिने अयं लोकं त्यक्त्वान् ।


text:
अवेक्ष्य स्वात्मानं विगुणमपरानिच्छति तथा
फलत्येतन्नो चेद् विलपति न सन्तीह गुणिनः ।
निमार्ष्टुं शप्तुं वा परिभवितुमुद्यच्छति ततो
ऽप्यहो नीचे रम्या सगुणविजिगीषा विधिकृता ॥
– इति वल्लभदेवस्य (सुभाषितावलिः ४५२)
कश्चित् दुष्टः स्वम् आत्मानं विगुणं गुणहीनम् अवेक्ष्य ज्ञात्वा, अन्यान् गुणिनः विगुणं यथा तथा कर्तुम् इच्छति। सोऽयं प्रयासः कदाचित् फलति। नो चेत्, दुष्टः विलपति – इह न सन्ति गुणिनः – इति। ततश्च गुणिनः निमार्ष्टुं विनाशयितुं शप्तुं धिक्कर्तुं परिभवितुं च उद्यच्छति प्रयतते। सगुणं गुणवन्तं जेतुम् इच्छा सगुणविजिगीषा। अहो नीचेऽपि जने विधिकृता ब्रह्मसृष्टा रम्या काचित सगुणविजिगीषा वर्त्तते इति।
अयं भावः – दुष्टास्तु सज्जनान् दृष्ट्वा न मोदन्ते। प्रत्युत तान् स्खलयितुम् इच्छन्ति। आदौ इह लोके न सन्ति गुणिनः इति उद्घोषयन्ति। ततः अन्येषां सज्जनानां मार्गनाशं कुर्वन्ति, तान् च धिक्कुर्वन्ति, कथञ्चित् तेषां परिभावं कर्तुं कारयितुं च प्रवर्तन्ते। एतत् कुकार्यं दृष्ट्वा जनाः चिन्तयेयुः – चतुर्मुखब्रह्मणा ईदृशानां दुष्टानां सृष्टिः किमर्थं कृता – इति। रसिकाः तु न तथा मन्यते। इयं दुष्टानां क्रिया अपि रम्या इत्येव चिन्तयन्ति।


text:
॥ श्रीवानरगीता श्रीपराशरसंहितायां ॥
श्रीपराशर उवाच
शृणु मैत्रेय विप्रर्षे स्तोत्रं श्रीहनुमत्परम् ।
कृतं सर्ववानरैश्च श्रीवानरगीताभिदम् ॥
स्तोत्रं सर्वोत्तमं चैव हनुमत्तत्त्वदर्शनम् ।
सर्वमायहरं चैव आधिव्याधिविनाशनम् ॥
अगस्त्येन पुरा प्रोक्तं सर्वेषां मुनिसन्निधौ ।
इन्द्रेण याचितं चैतत् लोकोपकरणेच्छया ॥
इन्द्रोऽथ परिपप्रच्छ सत्कृतं मुनिपुङ्गवम् ।
अगस्त्यं च महात्मानं आसीनं च सुखासने ॥
देवदेव भवांभोधेः दुस्तरात्कलुषेन्द्रियाः ।
जनाः कथं तरन्तीह तन्मे वद कृपानिधे ॥
श्री अगस्त्य उवाच
हनूमन्तं कृतस्तोत्रं वानरैर्विमलात्मभिः ।
पठन्ति ये सदा मर्त्याः तच्चित्तविमलात्मकाः ॥
तरन्ति भवपादोधिं प्राप्नुवन्ति हरेः पदम् ।
आयुः कीर्तिर्यशश्चैव लभन्ते नात्र संशयः ॥
ॐ अस्य श्रीवानरगीतास्तोत्रमन्त्रस्य - अगस्त्य ऋषिः
जगती छन्दः - श्रीहनुमान् देवता - मारुतात्मज इति बीजम् -
अञ्जनासूनुरिति शक्तिः - वायुपुत्र इति कीलकम् -
श्रीहनुमत्प्रसादसिध्यर्थे विनियोगः ॥
ध्यानम् ।
वामे जानुनि वामजानुमपरं ज्ञानाख्यमुद्रान्वितं
हृद्देशे कलयन्नुतो मुनिगणैराध्यात्मदक्षेक्षणः ।
आसीनः कदलीवने मणिमये बालार्ककोटिप्रभः
ध्यायन् ब्रह्म परं करोतु मनसा शुद्धिं हनूमान् मम ॥
संजीव पर्वतोद्धार मोनोदुःखं निवारय ।
प्रसीद सुमहाबाहो त्रायस्व हरिसत्तम ॥
श्रीसुग्रीव उवाच
सुवर्णशैलस्य गवां च कोटिशतस्य कोटेश्च शतस्य यत्फलम् ।
दानस्य नैवास्ति समं फलं च ध्रुवं च तन्मारुतिदर्शनेन ॥ १॥
श्रीगन्धमादनः
हनुमन्निति मे स्नानं हनुमन्निति मे जपः ।
हनुमन्निति मे ध्यानं हनुमत्कीर्तनं सदा ॥ २॥
श्रीसुषेण उवाच
रामभक्तचरिताकथामृतं वायुतनयगुणानुकीर्तनम् ।
रामदास तव पादसेवनं संभवन्तु मम जन्मजन्मनि ॥ ३॥
श्री अङ्गद उवाच
माता सुवर्चलादेवी पिता मे वायुनन्दनः ।
बान्धवा हनुमद्भक्ताः स्वदेशं भुवनत्रयम् ॥ ४॥
श्रीनील उवाच
भक्तकल्पतरुं सौम्यं लोकोत्तरगुणाकरम् ।
सुवर्चलापतिं वन्दे मारुतिं वरदं सदा ॥ ५॥
श्रीगवाक्ष उवाच
वायुपुत्रेण महता यद्यदुक्तं करोमि तत् ।
न जानामि ततो धर्मं मद्धर्मं रक्ष मां सदा ॥ ६॥
श्रीमैन्द उवाच
समीरसूते सततं त्वदाज्ञया त्वदंशकः प्रेरितमानसेन्द्रियः ।
करोम्यहं यच्च शुभाशुभं प्रभो त्वत्प्रीतये मत्कृतमस्तु तत्सदा ॥ ७॥
श्रीद्विविद उवाच
रामादीनां रणे ख्यातिं दातुं यो रावणादिकान् ।
नावधीत्स्वयमेवैकस्तं वन्दे हनुमत्प्रभुम् ॥ ८॥
श्रीशरभ उवाच
भौमस्य वासरे पूजा कर्तव्या हनुमत्प्रभोः ।
भवेत्सः शुचिरायुः श्रीः पुत्रमित्रकलत्रवान् ॥ ९॥
श्रीगवयः
आमिषीकृतमार्ताण्डं गोष्पदीकृतसागरम् ।
तृणीकृतदशग्रीवं आञ्जनेयं नमाम्यहम् ॥ १०॥
श्रीप्रहस्तः
उल्लङ्ख्य सिन्धोः सलिलं सलीलं यश्शोकवह्निं जनकात्मजायाः ।
आदाय तेनैव ददाह लङ्कां नमामि तं प्राञ्जलिराञ्जनेयम् ॥ ११॥
श्रीनल उवाच
नमाम्यहं वायुजपादपङ्कजं करोमि तद्वायुजपूजनं सदा ।
वदामि वातात्मजनाम मङ्गलं स्मरामि वायूद्भवकीर्तनं शुभम् ॥ १२॥
श्रीधर्मक उवाच
सप्तषष्टिर्हतान् कोटिवानराणां तरस्विनाम् ।
यः सञ्जीवनयामास तं वन्दे मारुतात्मजम् ॥ १३॥
श्रीगज उवाच
तनौ बालपाशः पिता पार्वतीशः स्फुरद्बाहुदण्डो मुखे वज्रदंष्ट्रः ।
सती चाञ्जना यस्य माता ततोऽन्यं न जाने न जाने न जाने न जाने ॥ १४॥
श्रीऋक्षरजस उवाच
बुद्धिर्बलं यशो धैर्यं निर्भयत्वमरोगता ।
अजाड्यं वाक्पटुत्वं च हनुमत्स्मरणाद्भवेत् ॥ १५॥
श्रीसम्पाति उवाच
नाशकं सीताशोकस्य श्रीरामानन्ददायिनम् ।
सुखप्रदं साधकानां वायुपुत्रं नमाम्यहम् ॥ १६॥
श्रीवेगवान् उवाच
अञ्जनावरपुत्राय रामेष्टाय हनूमते ।
सर्वलोकैकवीराय ब्रह्मरूपाय ते नमः ॥ १७॥
श्रीरुद्रग्रीव उवाच
हनूमत्सदृशं दैवं नास्ति नास्तीति भूतले ।
तं पूजयन्ति सततं ब्रह्मा-गौरी-महेश्वराः ॥ १८॥
श्रीदधिमुखः
आलोड्य वेदशास्त्राणि सर्वाण्यपि महर्षिभिः ।
इदमेकं सुनिर्णीतं न दैवं हनुमत्परम् ॥ १९॥
श्रीसुदंष्ट्र उवाच
मङ्गलं हनुमन्नित्यं मङ्गलं कपिपुङ्गव ।
मङ्गलं चाञ्जनासूनो मङ्गलं राघवप्रिय ॥ २०॥
श्रीऋषभ उवाच
करुणारसपूर्णाय जगदानन्दहेतवे ।
कुक्षिस्थाखिललोकाय हनूमद्ब्रह्मणे नमः ॥ २१॥
श्रीपृथु उवाच
दाता दापयिता चैव संहर्ता रक्षकस्तथा ।
प्रेरकश्चानुमोदा च कर्ता भोक्ता कपीश्वरः ॥ २२॥
श्रीजाम्बवान् उवाच
भुक्तिमुक्तिप्रदं नाम विहाय हनुमन् तव ।
संसरन्ति जना मूढाः किं विचित्रमतःपरम् ॥ २३॥
श्रीज्योतिर्मुख उवाच
मत्प्रार्थनाफलमिदं मम जन्मनश्च नेच्छामि किञ्चिदपरं हनुमन् महात्मन्
।
त्वद्दासदासजनपादरजोनिकेतमस्मद्धितो भवतु सेवकपारिजात ॥ २४॥
श्रीसुमुख उवाच
रसने रससारज्ञे मधुरास्वादकाङ्क्षिणि ।
हनुमन्नामपीयूषं सर्वदा रसने पिब ॥ २५॥
श्रीगोलाङ्गूल उवाच
कुतो दुर्दिनं वा कुतो भौमवारः कुतो वैधृतिस्तस्य भद्रा कथं वा ।
कुतो वा व्यतीपातदोषक्षुतं वा हनूमत्पदध्यानवीताशुभस्य ॥ २६॥
श्रीकुमुद उवाच
त्रातारो भुवि पादाश्च मार्गाश्च रसने तव ।?
हनूमन्निर्मितास्सन्ति जनानां हीनता कुतः ॥ २७॥
श्रीशतबलि उवाच
धन्योस्म्यनुगृहीतोऽस्मि पुण्योऽस्मि महितोऽस्म्यहम् ।
हनुमन् त्वत्पदाम्भोजसेवाविभवयोगतः ॥ २८॥
श्रीकेसरि उवाच
त्वत्तोऽन्यः शरणं नास्ति त्वमेव मम रक्षकः ।
अतो मयि कृपादृष्ट्या हनुमन् रक्ष मां सदा ॥ २९॥
श्रीमारीच उवाच
सदा पापौघनिष्ठूतं पापेषु हृष्टमानसम् ।
पापात्मानं महापापं रक्ष मां हनुमत्प्रभो ॥ ३०॥
श्रीतरुण उवाच
हनूमदाज्ञया यच्च भावि तद्भवति ध्रुवम् ।
यदभावि न तद्भावि वृथा देहपरिश्रमः ॥ ३१॥
श्रीगोमुख उवाच
अपराधशतं नित्यं कुर्वाणं मां नृशंसकम् ।
क्षमस्व दासबुध्या त्वं हनुमन् करुणानिधे ॥ ३२॥
श्रीपनस उवाच
हनुमतो न परं परमार्थतो हनुमतो न परं परमार्थतः ।
इति वदामि जनान् परमार्थतो न हि परं भवतोऽत्र विचक्षणः ॥ ३३॥
श्रीसुषेण उवाच
माता हनूमांश्च पिता हनूमान् भ्राता हनूमान् भगिनी हनूमान् ।
विद्या हनूमान् द्रविणं हनूमान् स्वामी हनूमान् सकलं हनूमान् ॥ ३४॥
श्रीहरिलोम उवाच
इतो हनूमान् परतो हनूमान् यतो यतो यामि ततो हनूमान् ।
हनूमतोऽन्यं ननु नास्ति किञ्चित् ततो हनूमान् तमहं प्रपद्ये ॥ ३५॥
श्रीरङ्ग उवाच
यद्वर्णपदमात्राभिः सहसोच्चारणो भवेत् ।
क्षमस्व तत्कृपादृष्ट्या हनूमन् प्रणतोऽस्म्यहम् ॥ ३६॥
श्रीविधुष्ट उवाच
हनूमान् रक्षतु जले स्थले रक्षतु वायुजः ।
अटव्यां वायुपुत्रस्तु सर्वतः पातु मारुतिः ॥ ३७॥
फलश्रुतिः
इतीदं वानरप्रोक्तं सर्वपापहरं वरम् ।
सर्वज्ञानप्रदं चैव सर्वसौभाग्यवर्धनम् ॥
इमां वानरगीतां ये पठन्ति श्रद्धयान्विताः ।
पुत्रान् पौत्रांश्च भोगांश्च लभन्ते क्षणमात्रतः ॥
ऐश्वर्यं शाश्वतं चैव सुस्थिराः सम्पदस्तथा ।
आयुर्दीर्घं च कीर्तिं च प्राप्नुवन्ति न संशयः ॥
इह भुक्त्वाखिलान् कामान् आञ्जनेयप्रसादतः ।
गच्छन्त्यन्ते पदं नित्यं पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥
इति श्रीपराशरसंहितायां पराशरमैत्रेयसंवादे
श्रीवानरगीता नाम षट्सप्ततितमः पटलः ॥
Encoded and proofread by PSA EASWARAN psaeaswaran at gmail.com
(Earlier encoding by
Pranav and Vrushali Tendulkar pranav.tendulkar at gmail.com)
BACK TO TOP
% Text title : vAnaragItA
% File name : vAnaragItA.itx
% itxtitle : vAnaragItA (parAsharasaMhitAntargatA)
% engtitle : Shrivanaragita from ParasharasamhitA
% Category : gItA, giitaa
% Location : doc_giitaa
% Sublocation : giitaa
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : pranav.tendulkar at gmail dotcom, PSA EASWARAN psaeaswaran at gmail.com
% Proofread by : vrushaliagarkar at gmail dotcom, PSA EASWARAN psaeaswaran at gmail.com
% Description-comments : parAsharasaMhitA maitreyaparAsharasaMvAde hanumanmAhAtmyavarNanaM nAma paMchaviMsho.adhyAyaH
% Indexextra : (parAsharasaMhitA hanumanmAhAtmyavarNanaM 25 (Needs proofreading))
% Latest update : June 13, 2013
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
Aditya Kavacham in Hindi
आदित्य कवचं
ध्यानं
उदयाचलमागत्य वॆदरूप मनामयम् ।
तुष्टाव परया भक्त वालखिल्यादिभिर्वृतम् ॥
दॆवासुरै: सदावंद्यं ग्रहैश्चपरिवॆष्टितम् ।
ध्यायन स्तुवन पठन्नाम य: सूर्य कवचं सदा ॥
कवचं
घृणि: पातु शिरॊदॆशं सूर्य: फालं च पातु मॆ
आदित्यॊ लॊचनॆ पातु श्रुती पात: प्रभाकर:
घ्राणं पातु सदा भानु: अर्क पातु मुखं सदा
जिह्वं पातु जगन्नाथ: कंठं पातु विभावसु:
स्कंदौ ग्रहपति: पातु भुजौ पातु प्रभाकर:
अहस्कर: पातु हस्तौ हृदयम् पातु भानुमान्
मध्यं च पातु सप्ताश्वॊ नाभिं पातु नभॊमणि:
द्वादशात्मा कटिं पातु सविता: पातु सक्थिनी:
ऊरु: पातु सुरश्रॆष्ठॊ जानुनी पातु भास्कर:
जंघॆ पातु च मार्तांडॊ गुल्फौ पातु त्विषांपति:
पादौ ब्रध्य: सदा पातु मित्रॊपि सकलं वपु:
वॆदत्रयात्मक स्वामिन्नारायण जगत्पतॆ
आयतयामं तं कंचिद्वॆद स्वरूप: प्रभाकर:
स्तॊत्रॆणानॆन संतुष्टॊ वालखिल्यादिभिर्वृत:
साक्षात वॆदमयॊ दॆवॊ रथारूढ: समागत:
तं दृष्ट्या सहसॊत्थाय दंडवत्प्रणमन् भुवि
कृतांजलि पुटॊभूत्वा सूर्या स्याग्रॆ स्तिथ: सदा
वॆदमूर्ति: महाभागॊ ङ्ञानदृष्टिर्विचार्य च
ब्रह्मणा स्थापितं पूर्वं यातायाम विवर्जितम्
सत्व प्रधानं शुक्लाख्यं वॆदरूप मनामयम्
शब्दब्रह्ममयं वॆदं सत्कर्म ब्रह्मवाचकं
मुनिमध्यापयामासप्रथमं सविता स्वयम्
तॆन प्रथम दत्तॆन वॆदॆन परमॆश्वर:
याङ्ङवल्क्यॊ मुनिश्रॆष्ट: कृतकृत्यॊ भवत सदा
ऋगादि सकलान वॆदान ज्ञातवान सूर्य सन्निधौ
इदं स्तॊत्रं महापुण्यं पवित्रं पापनाशनं
य:पठॆत शृणुया द्वापि सर्वपापै प्रमुच्यतॆ
वॆदार्थ ज्ञान संपन्न: च सूर्यलॊकमवाप्नुयात् ॥
॥ इति स्कंद पुराणॆ गौरी खंडॆ आदित्य कवचं संपूर्णम् ॥


text:
सूत्रम्
कण्वादिभ्यो गोत्रे॥ ४।२।११०
काशिका-वृत्तिः
कण्वाऽदिभ्यो गोत्रे ४।२।१११
गोत्रम् इह न प्रत्ययार्थो न च प्रकृतिविशेषणम्। तर्ह्येवं सम्बध्यते, कण्वादिभ्यो गोत्रे यः प्रत्ययो विहितः, तदन्तेभ्य एव अण् प्रत्ययो भवति शैषिकः। छस्य अपवादः। काण्वाः छात्राः। गौकक्षाः।
न्यासः
कण्वादिभ्यो गोत्रे। , ४।२।११०
"गोत्रग्रहणमिह न प्रत्ययार्थम्" इति। शेषाधिकारात्। यदि हि प्रत्ययार्थः स्यात्, शेषाधिकारो वाच्येत। "{न च--काशिका पदमञ्जरी च} न प्रकृतिविशेषणम्"िति)। असम्भवात्। न हि कण्वादीनां परमप्रकृतिरूपाणामेव गोत्रार्थत्वं सम्भवति। तर्हि गोत्रग्रहणं सम्बध्येतेत्येवमर्थं पृच्छति। "एवम्" इत्यादिना प्रत्ययविधिविशेषणं गोत्रग्रहणमिति दर्शयित्वा तेन गोत्रप्रत्ययान्तेभ्यः कण्वादिभ्योऽण् भवतीति दर्शयति। "छस्यापवादः" इति। गोत्रप्रत्ययान्तानां कण्वादीनां वृद्धत्वात्। "काण्वाः, गौकक्षाः"इति। कण्वगोकक्षशब्दाभ्यां गोत्रापत्ये गर्गादि ४।१।१०५
इत्वाद्यञ्, तदन्तादण्, "आपत्यस्य" ६।४।१५१
इत्यादिना यलोपः। "काण्वः" इति। "सास्य देवता" ४।२।२३
इत्यण्॥
बाल-मनोरमा
कण्वादिभ्यो गोत्रे १३१३, ४।२।११०
कण्वादिभ्यो गोत्रे। काण्व्यस्येति। कण्वस्य गोत्रापत्यं काण्व्यः। गर्गादियञ्। काण्व्यस्य छापवादोऽण्। "यस्येति चे"त्यकारलोपः। "आपत्यस्य चे"ति यकारलोपः। "काण्वा" इति रूपम्।


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.१२६
सायणभाष्यम्[सम्पाद्यताम्]
' न तम् ' इत्यष्टर्चं चतुर्दशं सूक्तं शिलूषपुत्रस्य कुल्मलबर्हिषस्यार्षं वामदेवपुत्रस्यांहोमुङ्नाम्नो वा । वैश्वदेवम् । अष्टमी त्रिष्टुप् शिष्टा उपरिष्टाद्बृहत्यः । त्र्यष्टकद्वादशकवत्युपरिष्टाद्बृहती । ' अन्त्यश्चेदुपरिष्टाद्बृहती ' ( अनु. ७.४) इति हि तल्लक्षणम् । तथा चानुक्रान्तं- न तं शैलूषः३ कुल्मलबर्हिषो३ वामदेव्यो वांहोमुग्वैश्वदेवमुपरिष्टाद्बार्हतमन्त्या त्रिष्टुप् ' इति । गतो विनियोगः ।।
१.हे देवासः देवाः ।। आज्जसेरसुक् ।। तं मर्त्यं मनुष्यम् अंहः पापं दुरितं तत्फलरूपं दुर्गमनं च न अष्ट न प्राप्नोति ।। अशेश्छान्दसे लुङि 'झलो झलि' इति सिचो लोपः । अडभावश्छान्दसः ।। अरीन्नियच्छतीति अर्यमा प्रमीतेस्त्रायको देवः अमित्रः पापानां निवारयिता देवः वरुणः । एते त्रयो देवाः सजोषसः संगताः समानं प्रीयमाणां वा भवन्तः द्विषः द्वेष्ट्रॄन् शत्रूनतिक्रम्य यं स्तोतारं नयन्ति अभिमतं देशं प्रापयन्ति तं नाष्टेत्यन्वयः ।।
२.हिरवधारणे । तद्धि तदेव रक्षणं वयं वृणीमहे प्रार्थयामहे ।। ' सतिशिष्टोऽपि विकरणस्य स्वरो लसार्वधातुकस्वरं न बाधते ' ( पा. म. ६. १. १५८.११) इति वचनात्तिङ एव स्वरः शिष्यते । ' हि च ' इति निघातप्रतिषेधः ।। हे वरुण हे मित्र हे अर्यमन् येन रक्षणेन मर्त्यं स्तोतारम् अंहसः पापात् यूयं निः पाथ निःशेषेण रक्षथ ।। ' पा रक्षणे ' आदादिकः । 'यद्वृत्तान्नित्यम् ' इति निघातप्रतिषेधः ।। येन च रक्षणेन मर्त्यं मनुष्यं स्तोतारं द्विषः अति नेथ अतीत्य नयथ अभीष्टं प्रापयथ तद्वृणीमह इत्यन्वयः ।। नयतेश्छान्दसः शपो लुक् ।।
३.अयं वरुणो मित्रः च अर्यमा च देवाः नः अस्माकम् ऊतये रक्षणाय नूनम् अवश्यं भवन्तु । नेपणि नेतव्ये विषये हे वरुणादयः यूयं नः अस्मान् नयिष्ठाः नयत ।। वचनव्यत्यायः । यद्वा । प्रत्येकाभिप्रायेणैकवचनम् । छान्दसो लुङ् ।। उशब्दः समुच्चये पदपूरणार्थो वा । पर्षणि पारयितव्ये विषये नः अस्मान् द्विषः अति पर्पिष्ठाः अतिपारयथ ।। नयिष्ठा इतिवत्प्रक्रिया ।।
४.हे देवा वरुणादयः यूयं विश्वं सर्वं जगत् परि पाथ परितो रक्षथ । हे सुप्रणीतयः शोभनप्रणयना मित्रादयः युष्माकं युष्मदीये युष्माभिर्दत्ते प्रिये अनुकूले वेद्ये शर्मणि सुखे वयं स्याम भवेम । द्विषः द्वेष्टॄंश्च अति क्रामेम ।।
५.आदित्यासः अदितेः पुत्रा वरुणादयो देवा स्रिधः हिंसकान् शत्रूनस्मान् अति नयन्तु । मरुद्भिः पुत्रैः सहितम् उग्रम् उद्गूर्णतेजसं रुद्रम् इन्द्रमग्निं च स्वस्तये क्षेमाय हुवेम आह्वयेमहि ।। ह्वयतेराशीर्लिङि ' बहुलं छन्दसि ' इति संप्रसारणम् । लिङ्याशिष्यङ्।।आहूतास्ते अस्मान् द्विषः द्वेष्टॄन् अति नयन्तु।।
६.नेतारः नयनकुशलाः ।। नयतेः साधुकारिणि तृन् ।। वरुणादयो देवाः नः अस्माकं पापानि सु सुष्ठि तिरः तिरोधानमदर्शनं नयन्तु । उ इति पूरणः । चर्षणीनां मनुष्याणां राजानः स्वामिनो वरुणादयो देवाः विश्वानि सर्वाणि दुरिता दुरितानि दुर्गमनानि पापफलरूपाण्यस्मान् अति नयन्तु । द्विषः द्वेष्टॄन् शत्रूंश्च अति नयन्तु ।। ' नामन्यतरस्याम् ' इति चर्षणिशब्दात्परस्य नाम उदात्तत्वम् ।।
७.वरुणादयो देवाः ऊतये रक्षायै शुनं सुखम् अस्मभ्यं स्तोतृभ्यः प्रयच्छन्तु । तथा आदित्यासः अदितेः पुत्रास्ते सप्रथः सर्वतः पृथु विस्तीर्णं शर्म सुखं च प्रयच्छन्तु अस्मभ्यं ददतु । यत् शर्म वयम् ईमहे याचामहे । द्विषः च अति नयन्तु ।।
८.हे वसवः वासकाः। हे यजत्राः यागार्हा मित्रादयो देवाः ।। ' अमिनक्षि०' ( उ. सू. ३.१०५) इत्यादिना यजेरत्रन्प्रत्ययः ।। त्यत् ते प्रसिद्धा यूयम् ।। ' सुपां सुलुक्' इति विभक्तेर्लुक् ।। यथा ह यथा खलु पदि पादे सितां बद्धाम् । ' पद्दन् इत्यादिना पादशब्दस्य पदादेशः । ' ऊडिदं-पदादि ( पा. सू. ६. १. १७१) इत्यादिना सप्तम्या उदात्तत्वम् । ' षिञ् बन्धने ' इत्यस्मान्निष्ठा ।। ईदृशीं गौर्यं गौरीं गौरवर्णां सोमक्रयणीं गाम् ।। ' षिद्गौरादिभ्यश्च ' ( पा. सू. ४.१. ४१) इति ङीष् । अमि पूर्वः ' ( पा. सू. ६. १. १०७) इत्यत्र ' वा छन्दसि ' ( पा. सू. ६.१ .१०६) इत्यनुवर्तनात्पूर्वरूपस्य पूर्वसवर्णदीर्घस्य चाभावे यण् । ' उदात्तस्वरितयोर्यणः०' इति परस्यानुदात्तस्य स्वरितत्वम् ।। ईदृशीं गाम् अमुञ्चत यथा खलु यूयं विश्वावसोर्गन्धर्वान्मोचितवन्तः एवो एवमेव अस्मत् अस्मत्तः अंहः पापं सुष्ठु वि मुञ्चत विश्लेषयत । हे अग्ने नः अस्माकम् आयुः जीवनं प्रतरं प्र तारि । प्रकर्षेण त्वया प्रवर्धताम् । प्रपूर्वस्तिरतिर्वर्धनार्थः ।। प्रशब्दात्तरपि ' अमु च च्छन्दसि ' ( पा. सू. ५.४. १२) इत्यमुप्रत्ययः ।।


text:
अथ सप्तचत्वारिंशः पटलविसरः
Technical Details
अथ सप्तचत्वारिंशः पटलविसरः।
अथखलु भगवां शाक्यमुनिः पुनरपि शुद्धावासभवनमवलोक्य तं च महापर्षन्मण्डलं अनन्तव्यूहालङ्कारसर्वज्योतिप्रभास्वरविकुर्वाणानन्तगुह्यतमं सर्वगुह्यतमं सर्वमन्त्रानुचरितं नाम समाधिं समापद्यते। समनन्तरसमापन्नस्य भगवतः ऊर्णाकोशाद् रश्मयो निश्चरन्ति स्म। सर्वतश्च समन्ता दशसु दिक्षु रित्यूर्ध्वमधस्तिर्यक् महतावभासेनावभास्य सर्वमन्त्रां सञ्चोद्य पुनरपि भगवतः ऊर्णाकोशान्तर्हिता। समनन्तरान्तर्हिते रश्मिभिः चतुर्दिक्षु च आधश्चोर्ध्वं चत्वारः कुमार्यो भ्रातृसहिता तस्मिन्नेव महापर्षन्मण्डले अधः सुमेरुपर्वतराजसमीपे बुद्धाधिष्ठानेनाधिष्ठितोऽभूत्। सन्निपतिता सन्निषण्णा महाबोधिसत्त्वकुमारभूतं रिद्ध्या विक्रीडनसन्दशर्नार्थं महामन्त्रचर्यानिर्हारार्थं सर्वलोकोत्तरलौकिकमन्त्रचर्याक्रीडासमनुप्रवेशवशमाकर्षसमाश्वासनचर्यासमनुप्रवेशनार्थम्॥
अथखलु भगवां शाक्यमुनिर्वज्रपाणिं बोधिसत्त्वं महासत्त्वं तस्मिन्नेव पर्षदि सन्निपतितम् ईषिन्निरीक्ष्य सर्वं च बोधिसत्त्वगणम्॥
अथ सा सर्वावती पर्षदिह महापृथिवी च देवतागणपरिवृता महाभूतैकमन्त्रालयं ओषध्यो महाज्योतींषि नगां सञ्चाल्य प्रचलिता रणिता प्ररणिता क्षुभिता सम्प्रक्षुभिता दक्षिणा दिगुन्नमति, उत्तरा दिगवन्नमति, पश्चिमदिगुन्नमति पूर्वा दिगवनमति, अन्तादवनमति, मध्यादुन्नमती, अन्तादुन्नमति, महतस्य चावभासस्य लोके प्रादुर्भावोऽभूत्॥
अन्यानि चाप्रमेयानि असङ्ख्येयानिश्चर्याद्भुतानि प्रातिहार्याणि सन्दृश्यन्ते स्म। ताश्च देवसङ्घा निःप्रपञ्चमहतालम्बनज्ञानशान्तिपदं नाम समाधिं समापद्यते स्म। यन्न शक्यं सर्वप्रत्येकबुद्धार्हत्त्वमहाबोधिसत्त्वैरपि ज्ञातुम्। कः पुनर्वादः समापद्येतुं अन्येषां सर्वलौकिकलोकोत्तराणां तीर्थायतनानां अभिभवनार्थं सर्वमन्त्रतन्त्रानुप्रवेशनार्थं सर्वविमोक्षधर्मपरिपूरणार्थं सर्वसत्त्वानां च शान्तिपदमनुप्रापणार्थं सर्वभूतमनुकम्पाभूतकोटितथताचिन्त्यबोधिमण्डवज्रासनमाक्रमणतिष्ठपदमनुप्रापणार्थं च भगवां शाक्यमुनिः ध्यायन्तः स्थितोऽभूत्॥
अथखलु मञ्जुश्रीः कुमारभूतो बोधिसत्त्वो वज्रपाणिं बोधिसत्त्वं महायक्षसेनापति आमन्त्रयते स्म - भाष भाष त्वं भो ! जिनपुत्र ! सर्वमन्त्रचर्यानुप्रवेशं सर्वलौकिकमन्त्राणां सारभूतं तमं परमरहस्यं सर्वभूतसत्त्वानां समयानुप्रवेशं यथाशयमनोरथसर्वपारिपूरकं अनुज्ञातस्त्वं भो ! जिनपुत्र ! सर्वबुद्धैर्भगवद्भिः अतीतानागतप्रत्युत्पन्नैस्तथागतमन्त्रकोशसर्वज्ञतापरिपूरणार्थं इह कल्पराजपटलविसरे सर्वविक्रीडालीलाचिन्त्याश्चर्याद्भुतविकुर्वणसन्दर्शनार्थं सर्वज्ञज्ञानमुद्भावनार्थम्॥
अथखलु वज्रपाणिः बोधिसत्त्वो महासत्त्वः मञ्जुश्रियं कुमारभूतमामन्त्रयते स्म। शृण्वन्तु भो! धर्मधर सर्वतथागतानां समतानुरक्षणदक्षकथायास्यहं चतुःकुमारीणां भ्रातृसहितानां सरहस्यं पटविधानहोमजापकालक्रियानियमः प्रतिमाविधानमण्डलसमय आह्वाननविसर्जनापूजनार्घदीपगन्धधूपमाल्यविलेपनचूर्णवस्त्रनिवेदनध्वजपताकघण्टामालप्रदीपस्रग्विधिसाधनसाध्योपायनियमक्रमः शान्तिकपौष्टिकाभिचारुक अन्तर्द्धानाकाशगमनपादप्रचारिकवशीकरणावेशनविद्वेषणोत्सादनशोषणमोहनस्तम्भनमारण विविधसत्त्वाकारकरणपीडनतर्जनभर्त्सनबहुपदापदकरणक्रियो मार्गसन्दर्शनयथेष्टकर्मफलः बन्धनरोहणावन्ध्यकरणसर्वकर्ममन्त्रतन्त्रसाधनोपयिकेषु स्थानेषु नियोजनः सिद्धिपरिपूरणा। तछ्रूयतां भो ! जिनपुत्र !॥
अथ वज्रपाणिः श्रीमां प्रणिपत्य सुगतं विभुम्।
उवाच मधुरां वाणिं शब्दार्थभूषिताम्॥
अनर्थां कर्णसुखां चैव मधुरार्थसुकूजिताम्।
बह्वार्थकरीमिष्टां सर्वमन्त्रास्पदकरी ब्रह्मस्वरनिनादिनीम्॥
कलविङ्करुताघोषा स्पष्टगम्भीरसंयमी।
सूक्ष्मार्थतत्त्वावचोदनीम्॥
सर्वमन्त्रेश्वरीं श्चैव वाचं भाषेऽथ वज्रधृक्।
शृणोथ भूतगणाः सर्वे देवसङ्घा महर्द्धिका॥
वक्ष्यमाणां तथा कल्पं सविस्तरं सर्वकर्मिकम्।
चतुर्मूर्तिर्महौजस्क चतुर्दिक्षु समागमम्।
चतुर्वर्णसमायुक्तं चतुरक्षरभूषितम्॥
चतुर्मन्त्रसमोपेतं स पुमां पञ्चमाशृताम्।
चतुर्थगतिमाहात्म्यं चतुर्भूतसमागमम्॥
सभ्रातृपञ्चमं ज्येष्ठं महाभूताकाशमुद्भवम्।
सर्वत्राप्रतिहतं श्रेष्ठं सर्वमन्त्रार्थसाधनम्॥
सर्वकर्मकरं पूज्यं ज्येष्ठं मङ्गल्यमघनाशनम्।
प्रवृत्तं सर्वभूतानां मन्त्ररूपेण श्रेयसाम्॥
चतुःकुमार्येति विख्याता कुमारा पञ्चमात्मका।
वाय्वम्बुज्योतिषिं पृथिवीं खपञ्चमात्मकाम्॥
तेषां मन्त्ररूपिण्यां विपाको भवति देहिनाम्।
पञ्चमो श्रेयसो मुख्यो भ्रातृरूपेण मन्त्रराट्॥
तेषां मन्त्रां प्रवक्ष्यामि अपराख्य शृणोथ मे।
अथ ते सर्वभूता वै प्रहृष्टमनसा अभूत्॥
निषण्णा धर्मतां ज्ञात्वा सौम्यचित्ता समाहिता।
श्रोतुकामा हि वै सर्वो निश्चलायतलोचना॥
अथ मञ्जुवरः श्रीमां ऊर्ध्वक्ष्य सुगतात्मजम्।
वज्रपाणिं महायक्षं सर्वमन्त्रेश्वरालयम्॥
कृपावकृष्टहृदयो अपरोऽभूत् तदन्तरे।
सर्वबुद्धा वै प्रत्येकार्हश्रावका॥
बोधिसत्त्वा महासत्त्वा दशभूमिसमाशृता।
सर्वसत्त्वा तथा लोके मुख्या अग्रतमाश्च ये॥
निषण्णा सर्वतः सर्व गतिपञ्चसुयोजिताः।
जन्मिनो वरमुख्याश्च पराः परपूजिता॥
भवाग्रा ह्यावीचिपर्यन्तां अनन्तां धातुमाशृताम्।
त्रिजन्माध्यक्षपर्यन्ता दशभूमाधिपा परा॥
श्रोतुकामा हि वै सर्वे निपेतुस्तं समागमम्।
अथ वज्रधराध्यक्षो विदित्वा सर्वमागताम्॥
सत्त्वां बोधिसत्त्वांश्च सर्वमन्त्रेश्वरालयाम्।
सुरज्येष्ठां तथा देवां दशभूम्येश्वराम्॥
सर्वसत्त्वां विदित्त्वैनां प्रसन्नां बुद्धशासने।
मन्त्रं प्रत्याहरेद्धीमां मन्त्रनाथेश्वरस्तदा॥
नमः सर्वबुद्धानामप्रतिहतशासनानाम् अचिन्त्याद्भुतरूपिणाम्। ॐ तुरु तुरु हुलु हुलु मा विलम्ब समयमनुस्मर मम कार्यं साधय हूँ हूँ फट् फट् स्वाहा॥ सर्वकर्मिकोऽयं मन्त्रः। हृदयोऽयं सर्वबुद्धबोधिसत्त्वानां सर्वलौकिकलोकोत्तराणां सर्वव्याधिराजाधिपतीनां च मूलमन्त्रोऽयम् अनेन सर्वकर्माणि कारयेत्॥
सर्वद्रव्याणि साधयेत् सर्वकर्मकरो विभुः।
अनेन तु सदा कर्म कुर्यात् क्षिप्रार्थसाधने॥
तत्र मन्त्रं प्रवक्ष्यामि देवसङ्घा शृणोथ मे।
ॐ देव स्वाहा। सार्त्थवाहायस्तुम्बुरेर्मन्त्रः। ॐ जये स्वाहा। ॐ अजिते स्वाहा। ॐ पराजिते स्वाहा। एते मूलमन्त्रा सभ्रातृसहितानां चतुर्भगिनीनां लोकपूजितानां हृदयानि भवन्ति। तासाम् ॐ रूपिणी ॐ विरूपिणी विश्वात्मने। एते हृदयोद्भवा मन्त्रास्तुम्बुरेर्हृदये मन्त्रा भवन्ति। ॐ देवेशाय स्वाहा। उपहृदयानि भवन्ति।ॐ वामनि पिशाचि ॐ महाराक्षसि स्वाहा। ॐ विकृतरूपिणि स्वाहा। ॐ प्रकीर्णकेशी कृतान्तरूपिणि स्वाहा। ॐ वज्ररूपिणि कृतान्तरात्रि भयानकि स्वाहा। तुम्बुरेः सार्थवाहस्योपहृदयं भवति। ॐ चतुर्वक्त्रविभूषितमूर्ति त्रिनेत्रा लम्बोदर बहुरूपि स्वाहा। ॐ धु धु ज्वलय सर्वदिशां स्वाहा। सर्वेषां भगिनीनां भ्रातृसहितानां दिव्यस्तु मन्त्रोऽयम्। ॐ हूँ सर्वेषां शिखा। ॐ ह्रीः जः सर्वेषां शिरः। ॐ ध्यायिनि स्वाहा। सर्वेषां मन्त्रः। ॐ दृक् सर्वेषां नेत्रः। ॐ भगिनीनां भ्रातृसहितानां चन्दनकुङ्कुमानुलिप्तानां समया च रक्षितानां हिमवन्तससागरचारिणां दृढव्रतानां बुद्धधर्मसङ्घानुज्ञातानां श्रीः। ह्रीः। रीम्। व्रीः। भुजः। एष सर्वभगिनीनां सर्वभ्रातृसहितानां गात्रे महामन्त्रः। सर्वकर्मिकः प्रसिद्धः सर्वकर्मसु। परमगुह्यतमः। ॐ आयाहि महादेव विश्वरूपिणे स्वाहा। ॐ तुम्बुरे सार्थवाहस्याह्वाननमन्त्रा। ॐ गच्छगच्छ महादेव विश्वात्मने स्वाहा। तम्बुरेः सार्थवाहस्य विसर्जनमन्त्रा। ॐ आयाहि देवि कुमारिके किं चिरायसिसमयमनुस्मर। मम कार्यं सम्पादय स्वाहा। जयायाह्वाननमन्त्रा। ॐ आयाहि महाभोगिनि कार्यं मे साधय समयमनुस्मर स्वाहा। ॐ महायोगान्धरि विस्तीर्णधनप्रिये स्वाहा। अजिताया आह्वाननमन्त्रा। ॐ श्मशानवासिनि रूपपरिवर्तिनि देहानुचरे स्वाहा। अपराजिताया आह्वाननमन्त्रा पुनरेव सर्वमण्डलां लौकिकलोकोत्तरामालिखेत्। सर्वकर्मेषु च योजयेत्। परकल्पविधानेनापि ईप्सितमर्थं साधयेत्। अस्मिन्नेव कल्पविसरे मूलकल्पराजपटलसमतासम्मतश्चतुःकुमारिणां कुमारसहितानामादिमाख्यायते मन्त्रोऽयं बुद्धात्मजो यमिच्छति।
सर्वकर्मिकमित्याहुः बुद्धपूत्रा महर्द्धिका।
कुलाग्रा मन्त्रमुख्याश्च सर्वमन्त्रेश्वरो विभुः॥
करोति विविधां कर्मां विचित्रां साधुवर्णिताम्।
प्रसह्यं चापि भूतानां चित्तं हरति तृजन्मिनाम्॥
गत्यर्थवश्यताहेतुनापत्यार्थसमुद्भवम्।
प्रसह्यं कुरुते कर्म गतियोनिविनिर्गतः॥
चतुर्भगिन्येति विख्याता।
सभ्रातृसहिता नित्यं महोदधिनिवासिनः॥
नौयानसमारूढा सभ्रातृसहपञ्चमा।
कर्णधारोऽथ चित्तासां तुम्बुरुर्नाम संज्ञितः॥
विचरन्ति महीं कृत्स्नां सत्त्वानुग्रहतत्पराम्।
विचित्ररूपधारिण्यो विचित्राभरणभूषिताः॥
विचित्रैव फलं तासां विचित्रोपकरणपूजिताम्।
पर्यटन्ति महीं सर्वां सशैलसहसागराम्॥
तासां मन्त्रो महाज्येष्ठः तुम्बुरुर्नाम इष्यते।
सार्थवाहस्य मन्त्रो वै त्र्यम्बकस्य जनाधिपे॥
चतुरक्षरसंयोगा ओङ्कारसपञ्जकः।
प्रथमः सर्वमन्त्राणां चार्चनं कुर्यात् गन्धधूपदीपमाल्योपहारविशेषैः बलिविधानं दत्वा जपं कुर्यात्। अनाकुलपदाक्षरैः। गुह्यप्रदेशे एषामन्यतमं श्रेष्ठं मन्त्रं गृहीत्वा त्रिःकालमष्टसहस्रं जपेत्। आगताया अर्घं दत्वा सर्वकर्माणि कारयेत्। अर्घमन्त्रं चात्र भवति। ॐ प्रविगृह्णतु भगिन्यः सभ्रातृसहिता चार्घम्। समयमधितिष्ठन्तु स्वाहा। अर्घमन्त्रा सर्वेषां भ्रातृसहितानां सर्वोपचारमन्त्राणि भवन्ति। ॐ ज्वल ज्वल महाहुताशार्चि महाद्युतीनां स्वाहा। सर्वेषां प्रदीपमन्त्रा। ॐ धूँ धूँ। अरितवासिनि धूपशिखे सुरभिगन्धमनोहरे प्रतिगृह्णतु देव्यः भ्रातुसहिताः ध्यायन्तां स्वाहा। धूपमन्त्रः सर्वेषाम्। ॐ कुसुमवासिनि कुसुमाढ्ये सुरभिमाले सुगन्धिमनोहरे वने कुसुमा जाताः सुकुमाराः सुगन्धिनः। तां निवेदितो भक्त्या प्रतिगृह्णध्वं मनोजवा स्वाहा। पुष्पमन्त्रा। अनेन पूजां कुर्वीत। ॐ गन्धगन्धाधिवासे स्वाहा। गन्धमन्त्रा। ॐ बलिते बलिनि स्वाहा। बलिमन्त्रा। ॐ लालावति स्वाहा। निवेद्यमन्त्रा। ॐ सू। वस्त्रमन्त्रा। ॐ फट्। घण्टामन्त्रा। ॐ स्वरव्यञ्जनमन्त्रा। ॐ छादय छत्रमन्त्रा। ॐ दोधूयते धूयते स्वाहा। चमरमन्त्रा। ॐ केलिमहोकलिहृदयङ्गमे स्वाहा। सर्वद्रव्योपकरणाञ्जनरोचनादर्शप्रसाधनमन्त्रा। ॐ समस्तव्यापिनि स्वाहा। सर्वदिग्बन्धवज्रप्राकारमन्त्रा। ॐ मण्डलिने स्वाहा। इत्यूर्ध्वमधः बन्धमन्त्रा। सर्वतश्च समन्ताशेषबन्धं भवति। ॐ नमः सर्वबुद्धानामप्रतिहतशासनानाम्। ॐ हूँ हः। सर्वकर्मिकोऽयं महाविद्याराजा शासनो नाम। वशिता सर्वभूतानां चतुःकुमारीणां सभ्रातृसहितानां पीडनो शोषणो रोधनो बन्धनः वशयिता निग्रहानुग्रहे रतः सर्वभूतग्रहमातर सर्वकर्मेषु अप्रतिहतशासनः गुह्ये प्रदेशे अववरके वा जप्यमानश्चतुर्भगिनीनां सभ्रातृसहितानां यं रोचते तं कारयति। याच्यमानस्तु यं बरं रोचते तं वरं याचयितव्या शीघ्रं वरमनुप्रयच्छति। एवं बन्धनताडनतर्जनतर्जनमारणादीनि कर्माणि कुर्वन्ति। अनेनैव विद्याराजेनोपतप्यमाना सह जप्यमाना सर्वकर्माणि कुर्वन्ति। आसां मन्त्राणि भवन्ति। विसर्जनाध्येषणादीनि कार्याणि कुर्वन्ति॥ ॐ रूपिणी गच्छ गच्छ समयमनुस्मर स्वाहा। जयाया विसर्जनमन्त्रा। ॐ वामने पिशाचि प्रकीर्णकेशि विश्वरूपिणि गच्छ गच्छ मम कार्यं साधय स्वाहा। विजयाया विसर्जनमन्त्रः। ॐ लहु लहु रूपिणि गच्छ गच्छ समयमनुस्मर मम कार्यं समादाय स्वाहा। अजिताया विसर्जनमन्त्रा। ॐ विश्वरूपिणि विकृते विकृतानने सर्वदुष्टनिवारणि गच्छ गच्छ ममार्थं साधय स्वाहा। अपराजिताया। विसर्जनमन्त्रा एते विसर्जनाध्येषणमन्त्रा। यन्मनीषितं कार्यं। विचित्रकुसुमैरञ्जलिं पूरयित्वा याचयित्वा प्रसाद्य च देवीनामग्रतः सभ्रातृसहितानां क्षेप्तव्याः। ततस्ता मुक्ता भवन्ति। सभ्रातृसहिता सान्निध्यं च कल्पयन्ते। यथेष्टं च वरमनुप्रयच्छन्ति विचरन्ति यथासुखमिति। वाचा वक्तव्या प्रतिदिनं च कर्तव्यमेवमुपरुध्यमाना मोक्षणाच्च सान्निध्यं न परित्यजन्ति। सततक्रिया अन्यथा उपरुध्यमाना नावतिष्ठन्ते कर्तव्यम्॥
अथ ते भगिन्यः सभ्रातृसहिताः थरथरायमानाः पीड्यमानाश्च वेपथुरुपजातशङ्का बोधिसत्त्वानुभावेन चतुर्दिक्षु रागत्य एवं वाचमुदीरयन्ते - परित्रायस्व भगवं वज्रपाणि परित्रायस्व। पीडिताः स्म भगवं सुपीडिताः स्म। गतिरन्या न विद्यते। त्वमेव भगवं शरणम्। त्वमेव त्राणमिति॥
अत्रान्तरे विद्याराजेन शासने सुशासिता सर्वदेवनागयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहोरगमनुष्यामनुष्या सर्वसत्त्वाश्च सर्वगतिसङ्गृहीताश्च सुविनीताश्च सुशासिता महाविद्याराजेन वज्राधिपतिनानुभावेन ताः भगिन्यः भ्रातृसहिताः भीताः सुविनीता आर्तस्वरं क्रन्दमानाः अवतिष्ठन्ते॥
अथ खलु मञ्जुश्रीः बोधिसत्त्वो महासत्त्वः तां देवतां भ्रातृसहितानामन्त्रयते स्म। मा भैष्टत भगिन्यः मा भैष्टथ। बुद्धं शरणं गच्छध्वम्। द्विपदानामग्रं धर्मं शरणं गच्छध्वम्। विरागाणामग्रं सङ्घं शरणं गच्छध्वम्। गणानामग्र्यम्॥
अथ ता भगिन्यः सभ्रातृपञ्चमाः बुद्धं शरणं गच्छन्ति। एवं शरणं गच्छन्ति। सङ्घं शरणं गच्छन्ति स्म। ततस्ताः सुखसौमनस्याः परमेण सुखसौमनस्येन समन्वागता अभूवन्। मुक्तगाढबन्धनात्मानं सञ्जानते स्म। प्रीतीसुखसमर्पिताः लब्धप्रसादपरमसञ्जातहृष्टरोमकूपाः इदमुदानमुदानयन्ति स्म॥
अहो आश्चर्यमिदं प्राप्तो रत्नत्रयोद्भवे।
सुखिताः स्म क्षणाल्लब्धात् सर्वदुर्गतिघहिताः॥
सुगतौ स्वर्गमोक्षो च सदा बुद्धिनिवेशिता।
ततस्तां तुष्टमनसो मञ्जुघोषं निरीक्ष च॥
प्रणिपत्य चरणौ मूर्ध्ना इदं वाचमुदीरयम्।
त्रातस्त्वं सर्वदुःखेभ्यः गतिस्त्वं भो महाद्युतेः॥
यस्त्वं सर्वधर्माणां गभीरपदमक्षरा।
त्वं देशयसे नाथ बन्धुभूत नमोऽस्तु ते॥
आज्ञापय महावीर मन्त्रनाथं जिनात्मजम्।
किमानीताः स्म देवेन आज्ञां किं करवानि ह॥
एवमुक्तास्तु वीरो वै सर्वबुद्धात्मजो विभुः।
उवाच मधुरां वाणीं देवताभिः स चोदितः॥
गच्छ त्वं शरणं भूयः वज्रपाणिजिनात्मजे।
अवैवर्तिकसङ्घो वै बोधिसत्त्वाग्रजोद्भवेत्॥
तृरत्नमादौ कृत्वा वै वंशजं जिनवरात्मजम्।
चित्तं च बोधो ईरध्वं मैत्रचित्ता भवोत्सुका॥
ततो वा सर्वतः कृत्वा जघ्नुः स्वस्थतास्पदम्।
ततस्ता देवताः सर्वे प्रणिपत्य जिनात्मजम्॥
आज्ञां सम्पाद्य सर्वं वै येन वज्री तदोन्मुखा।
नमस्कृत्वा तु तां क्षिप्रं वज्रपाणिं महाद्युतिम्॥
अभिष्टुत्य ततः सर्वे स्थिताः तन्मुखोद्भवाः।
प्रसमीक्ष्य तदा कन्या सभ्रातृसहपञ्चमा॥
वज्रपाणिं च यक्षेशं निरीक्षमाणाः स्थिताः।
अभूवं नित्यार्थमास्पदा देव्यः अनित्यार्थार्थभूषिताः॥
प्रणेममधुरां वाचामात्ममन्त्रार्त्थशोभनाम्।
नमस्ते सर्वबुद्धानां बोधिसत्त्वां महर्द्धिकाम्॥
प्रत्येकार्हसङ्घं च असतांश्चैव योगिनाम्।
आत्ममन्त्रार्थविस्तारं कथयामो महाद्युते॥
यथातत्त्वावबोधार्त्थं जनानां तु महीतले।
सरहस्यं गुह्यमन्त्राणां त्वद्वक्षान्निसृतात्मनाम्॥
अनुरक्षार्थमन्त्राणां आस्पदार्थार्त्थभूषणाम्।
एवमुक्ते तु मन्त्रेशः वज्रपाणिर्महाद्युतिः॥
ईषिस्मितमुखो भूत्वा विलोक्य विकसन्मुखः।
पूजायामास तां कन्यां सभ्रातृसखीजनाम्॥
अनुज्ञातं मया यूयं निर्विशङ्क भविष्यथ।
संश्राव्य कल्पविस्तारं सरहस्यं समण्डलम्॥
जन्तुभिः पूजिताः नित्यं वरं वो दास्यथ सर्वदा।
ऋषिभिः पूजिता यूयं यक्षराक्षसकिन्नरैः॥
गरुडैर्देवगन्धर्वैः असुरैश्चापि महर्द्धिकैः।
कूष्माण्डैः मातरैश्चापि समग्रैः सोमभास्करैः॥
लोकपालैः धनाध्यक्षैः पतद्भिः वसवैस्तथा।
तैरिवेयं सुराध्यक्षैः पिशाचोरगमानुषैः॥
भूताध्यक्षैः निशाध्यक्षैः पिशिताशनव्यन्तरैः।
राक्षसाधिपमुख्यैश्च रौद्रचित्तैर्विहेठकैः॥
दैत्यदानवसङ्घैश्च यमैः प्रेतमहर्द्धिकैः।
मानुषामानुषैश्चापि ब्रह्मविष्णूमहेश्वरैः॥
सुरमुख्यैर्महाज्येष्ठैः सिद्धचारणपूतनैः।
योगिभिर्जिनपुत्रैश्च पूजिता वो भविष्यथ।
+ + + + न सन्देहो प्रभावा वरक्रमा।
जयाया मन्त्रमित्याहुः कल्पविस्तारविस्तरा॥
नव कोट्यस्तु मन्त्राणां तन्त्रकल्पसविस्तरा।
विजया चैव मन्त्राणां षष्टिर्लब्धा प्रकीर्तिता॥
अजिताया तु भवेन्मात्र लक्षषोडशकोद्भवा।
अपराजिताया तु कन्याया चतुःकोट्यः उदाहृताः॥
तुम्बुरेः सार्थवाहस्य नवकोट्योऽथ गायतः।
तत्प्रमाणा भवेत् कल्पा नृसुरासुरपूजिताः॥
सर्वं शैवमिति ख्यातं सर्वैर्भूतलवासिभिः।
मयैव निगदितं पूर्वं कल्पे मस्मिं सविस्तरे॥
पश्चादन्यो जनः प्राहुः कल्पमन्त्रां पृथक् पृथक्।
तुम्बुरुः सार्थवाहस्य त्र्यम्बकस्य तु धीमतेः॥
अनन्ता कल्पविस्तारा शर्वस्यास्य कपर्दिने।
यत्प्रभावार्त्थं मन्त्राणां सिद्धिं यास्यन्ति भूतले॥
अनुज्ञाताथ वै यूयं कलराजेऽथ वै सदा।
भाषध्वं मन्त्रतन्त्राणां सरहस्यं सविस्तरम्॥
सगुह्यं गुह्यतमं चापि सर्वसत्त्वसुखोदयम्।
इत्युक्त्वा वज्रधृक् श्रीमां वज्रमाशृत्य लीलया॥
तूष्णीम्भूत तदा तस्थौ रत्नपङ्कजमुच्छृते।
अथ ताः कन्यकाः क्षिप्रं सभ्रातृमथपञ्चमाः॥
प्रणिपत्य मन्त्रनाथं वै यक्षेशं जिनवरात्मजम्।
वज्रपाणिं महावीरं मन्त्रनाथेश्वरं विभुम्॥
उवाच मधुरां वाचां एकैकामनुपूर्वतः।
मण्डलं तु समासेन वक्ष्येऽहं भुजयोदयम्॥
ज्येष्ठमण्डलमित्याहुः जया ज्येष्ठमगायत।
विजने रहसि सम्पाते विगते चैव महाजने॥
प्रच्छन्नेऽग्रप्रसम्बाधे सरित्तीरे शिलोच्चये।
विविक्ते कानने रम्ये बुद्धाध्युषितमन्दिरे॥
शून्ये देवकुले चापि शून्ये वेश्ममु शोधिते।
एकवृक्षे शुभे रम्ये महोदधिसमाश्रये॥
एकलिङ्गे श्मशाने च विगते धूमपांसुभिः।
वज्रासनमहापुण्ये धर्मचक्रे सुशोभने॥
यत्र शान्तिं गतो बुद्धः यत्र जातो महामुनिः।
एते स्थाना भवेन्मुख्या मण्डलालिखने शुभा॥
गङ्गातीरेऽथ सर्वत्र सद्वीपपुलिनाश्रये।
सरिद्वराश्च मुख्या ये कीर्त्तिता लोकविश्रुता॥
तेषु तीरेषु सर्वत्र नित्यं मण्डलमालिखेत्।
समन्तात् सर्वतोयान्ता महोदधिसमप्लवा॥
हिमवन्तविन्ध्या तोयान्ता प्रस्थिता निम्नगाम्बुधेः।
सरिद्वरिष्ठेषु तीरेषु युक्तो मण्डलमालिखेत्॥
अन्ये वा रहसि भूभागे उडये वा सुशोभिते।
देवायतनरम्येषु स्तूपे चापि महोच्छ्रिते॥
धातुगर्भे तथा चैत्ये वापीकूपासु वीथिकैः।
तेषु तीरेषु सर्वत्र मध्ये चापि सुशोभितै॥
गोष्ठे पद्मसरत्सर्वां क्वचित् तोयाश्रयोद्भवैः।
अन्यैर्वा स्थानाग्रैर्नित्यं विहारारामभूपितैः॥
यथिष्टमनसो तुष्टिः मुनिजुष्टे महीतले।
पर्वताग्रैर्ग्रहैश्चापि कन्दरैः सानुचिह्नितः॥
शान्तैरावसथैर्दिव्यैः ग्रहैश्चापि विजन्तुभिः।
ध्यानानुकूलैः प्रशस्तैश्च ऋषिमुख्यैर्निषेवितैः॥
यत्र वा मनसो तुष्टिः तत्र मण्डलमालिखेत्।
एषु स्थानेषु वै नित्यं यथोदिष्टैः सुपूजितैः॥
निपेतुर्देवताः क्षिप्रं सान्निध्यं चापि कल्पयेत्।
तत्र स्थाने तदा नित्यं जपहोमक्रमो विधिः॥
ये साध्या मन्त्रमुख्याश्च उत्तमाधममध्यमाः।
सिद्ध्यन्ति मन्त्राः सर्वे वै सिद्धक्षेत्रेष्विहोदिते॥
सिद्ध्यन्ति सर्वमन्त्रा सर्वे वै ज्येष्ठमध्यमकन्यसा।
विविधा हि भवे सिद्धिः त्रिविधैव क्रियाविधिः॥
त्रिप्रकारस्तु मन्त्राणां त्रिधा कालप्रभेदतः।
त्रिसन्ध्यं सर्वमन्त्राणां त्रिधा कर्मफलोन्मुखाः॥
शान्तिकं कर्म निर्दिष्टं जयाख्ये मण्डले शुभे।
विजयाख्ये तु पौष्ट्यर्थं अजिताख्ये चाभिचारुकम्॥
अपराजिताख्ये तथा नित्यं निर्दिष्टं क्षुद्रकर्मसु।
सर्वकर्मसु मन्त्रज्ञः तुम्बुराख्यं समालिखेत्॥
पञ्चैव मण्डला ज्ञेया अम्भोधे तु निवासिनाम्।
समन्ताच्चतुरस्रं वै उक्तिमात्रं खनेद् भुवि॥
चतुर्हस्ताष्टहस्तं वा संशोध्य पाणिना पुनः।
कठण्णः शर्कराङ्गारः तुषकेशमवस्कराम्॥
कपालास्थिशकृदुष्टां संशोध्य पाणिना ततः।
स्वयं चापि परैस्तत्र सर्वावस्करतां जपेत्॥
कृमिजन्तुसमाकीर्णाः संशोध्यः यत्नतो व्रती।
आपूर्यारन्यमृत्तिकैः शुचिभिश्च सुगन्धिभिः॥
नदीकूलोद्भवैर्मेध्यैस्तथा वल्मीकाग्रसम्भवैः।
गोष्ठभूतलयोर्मध्ये तदन्यैर्वा पार्थिवोद्भवैः॥
सिकताभिः समन्ताद् वै सञ्छाद्य प्रसन्नधीः।
अथवा गोमयमिश्रैर्वा मृत्तिकाभिः समन्ततः॥
समन्तमालेपयेत् क्षिप्रं पञ्चगव्यसमासृतैः।
कुङ्कुमाक्तैस्तथा स्निग्धैः विविधैः गन्धमिश्रितैः॥
मृत्तिकाभिः समन्ताद् वै मण्डलं तु समन्ततः।
आलेप्य भुवि यत्ना वै मन्त्रविन्मन्त्रतन्त्रवित्॥
पञ्चाङ्गिकचूर्णैस्तु विविधैः धूपवासितैः।
आलिखेन्मण्डलं दिव्यं समन्ता चतुर्हस्तकम्॥
अष्टहस्तप्रमाणं वा ज्येष्ठं मण्डलमुच्यते।
चतुर्हस्तोऽथ कनिष्ठं मध्यमं परिकीर्त्यते॥
पञ्चहस्तोऽथ विख्यातः षट् हस्तोऽथ मुक्तवाम्।
सर्वेषां तु देवीनां सभ्रातृसहितात्मनाम्॥
मण्डलप्रमाणमित्युक्तः समन्ता च्चतुरश्रितम्।
चतुर्द्वारं चतुःकोणं चतुस्तोरणभूषितम्॥
आलिखेन्मण्डलं दिव्यं प्रशस्तं चारुरूपिणम्।
मध्ये कुमारमालिख्य बालरूपसुभूषणम्॥
कुङ्कुमाकारवर्णाभं वाममध्येऽथ संस्थितम्।
नीलोत्पलं समन्ताद्यकरलग्नोपशोभितम्॥
दक्षिणे करविन्यस्तं श्रीमालं फलमायतम्।
किञ्चिद्वरदं देवं मञ्जुघोषं महाप्रभुम्॥
किंचिदुन्मीलिताक्षं तु ईषित्प्रेक्षणदेवताम्।
दक्षिणेन समन्ताद् वै महोदधि समालिखेत्॥
तत्रस्था नावारूढं देव्यां भ्रातृपञ्चमाम्।
आलिखेन्मन्त्रविद्यानां सुवेषां चारुरूपिणाम्॥
विचित्राभरणविन्यस्तां विचित्रप्रहरणोद्यताम्।
कुमार्याकारचेष्टानां सभ्रातृकुमारविक्रमाम्॥
नौयानसमारूढां सभ्रातृसहपञ्चमाम्।
कर्णधारसमोपेतां तुम्बुरुः सार्थवाहिकाम्॥
महोदधि समन्ताद् वै मण्डलाभ्यन्तरं स्थितम्।
ऋषाद्यै प्राणिभिर्युक्तं स्फोटकं वारिपूजितम्॥
आलिखेन्मण्डलं धीमां गुप्ते रहसि सर्वतः।
यथा हि विधिनिर्दिष्टं तत्त्वं चापि कीर्त्तितम्॥
तत् सर्वं कारयेत् क्षिप्रं लौकिकेष्वेव योजयेत्।
यावन्ति शैवतन्त्रेऽस्मिं ये तन्त्रे चापि गारुडे॥
ब्रह्माद्यैरृषिमुख्यैश्च भृग्वाङ्गिरसकाश्यपैः॥
मार्कण्डमुनिवरैश्चापि पुलस्त्यागस्तिसम्भवैः॥
वासवैः शक्रदेवैश्च रुद्रेन्द्रसभास्करैः।
विविधैः सत्त्वमुख्यैश्च यमाद्यैः प्रेतमहर्द्धिकैः॥
ग्रहमातरकूष्माण्डैः यक्षराक्षसपूजितैः।
मानुषामानुषे लोके चित्तनाथैर्महर्द्धिकैः॥
पूजिता कल्पविस्तारा विष्णुरुद्रसवासवैः।
कथिता कल्पमहात्म्यं निखिलाश्चैव भूतले॥
तस्मिं मण्डले योज्या सिद्ध्यन्तीह न संशयः।
विविधा योनिमुख्यैस्तु विविधाकारचेष्टितैः॥
कथिता कथयिष्यन्ति देवीनां कल्पविस्तराम्।
तस्मिं समये नियोक्तव्या जयाख्ये मण्डले भुविरिति॥
बोधिसत्त्वपिटकावतंसकान्महायानवैपुल्यसूत्रादार्यमञ्जुश्रीमूलकल्पात् पञ्चचत्वारिंशतमः पटलविसरात् प्रथमः चतुर्भगिनीमण्डलमनुप्रवेशसमयगुह्यतमपटलविसरः परिसमाप्त इति।


text:
ગ્રહાહુતિ – દરેકની ૧૨–૧૨ આહુતિ આપવી. (તલ, જવ, ખીર, ડાંગર અને હવનપડી)
ॐ सूर्याय नमः स्वाहा. चंद्रमसे० भौमाय० बुधाय०
बृहस्पतये० शुक्राय० शनेश्चराय० राहवे० केतवे०
ષોડશમાતૃકા આહુતિ –દરેકની ૩–૩ આહુતિ આપવી.
ॐ गणेशाय नमः स्वाहा. गौर्यै० पद्मायै० शच्यै० मेधायै० सावित्र्यै० विजयायै० जयायै० देवसेनायै० स्वधायै० स्वाहायै० मातृभ्यो० लोकमतृभ्यो० धृत्यै० पुष्ट्यै० तुष्ट्यै० कुलदेवतायै०
નવાહુતિ
१. ॐ अग्नये नमः स्वाहा. ईदमग्नये ईदन्न मम. २. वायवे० ईदं० ३. सूर्याय० ईदं० ४. अग्निवरुणाभ्यां० ईदं० ५. अग्निवरुणाभ्यां० ईदं० ६. अग्नये अयसे० ईदं० ७. वरुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वेभ्योदेवेभ्यो मरुद्भ्यः स्कर्वेभ्यश्च० ईदं० ८. वरुणाय आदित्याय आदितये च० ईदं० ९. (મનમાં) ॐ प्रजापतये नमः स्वाहा, ईदं प्रजापतये न मम.
વાસ્તુ પૂજા આહુતિઓ
૧૦૮ આહુતિ
नमस्ते वास्तुपुरुष भूशय्याभिरत प्रभो,
मद् गृहे धनधान्यादि समृद्धिं कुरु सर्वदा.
ॐ वास्तुदेवताभ्यो नमः स्वाहा.
ત્રણ–ત્રણ આહુતિ— ॐ वर्द्धिन्ये नमः स्वाहा, ब्रह्मणे० वृषभेश्वराय० विष्णवे० मातृभ्यो० सागरभ्यो० मह्यै० नदीभ्यो० तीर्थेभ्यो० गायत्र्यै० ॠग्वेदाय० यजुर्वेदाय० सामवेदाय० अथर्वेदाय० अग्नये० आदित्याय० रुद्राय० मरुद्भ्यो० गंधर्वाय० ऋषये० वरुणाय० वायवे० धनदाय० यमाय० धर्माय० शिवाय० विश्वेभ्योदेवेभ्यो० ॐ द्वारश्रियै नमः स्वाहा, वास्तोषपतये० गंगायै० यमुनायै० शंखनिधये० पद्मनिधये० गणपतये० दुर्गायै० सरस्वत्यै० क्षेत्रपालाय०
દરેકની ૩–૩ આહુતિ આપવી.
ॐ श्रियै नमः स्वाहा, लक्ष्म्यै० धृत्यै० मेधायै० स्वाहायै० प्रज्ञायै० सरस्वत्यै०
વિશિષ્ટ ઘૃતાહુતિ—માત્ર ઘી ત્રણ વખત. (પુજા કરનાર ઉપરાંત હાજર રહેલાં બધાં જ વારા ફરતી કે સમુહમાં આ આહુતી આપશે.)
ॐ भूर्भुवः स्वः तत् सवितुर् वरेण्यम्
भर्गो देवस्य धीमही धियो यो नः प्रचोदयात्
મૃત્યુંજય મંત્ર–માત્ર ઘી અથવા ઘી અને સામગ્રી
ॐ त्र्यम्बकं यजामहे सुगंधिं पुष्टी वर्धनम्,
उर्वारुकमिव बंधनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात्.


text:
अथ षोडशोऽध्यायः | दैवासुरसम्पद्विभागयोगः
श्रीभगवानुवाच |
अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः |
दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ BG : 16-1 ॥
अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् |
दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ BG : 16-2 ॥
तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता |
भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत ॥ BG : 16-3 ॥
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च |
अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् ॥ BG : 16-4 ॥
दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता |
मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥ BG : 16-5 ॥
द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एव च |
दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ॥ BG : 16-6 ॥
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः |
न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ॥ BG : 16-7 ॥
असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् |
अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम् ॥ BG : 16-8 ॥
एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः |
प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥ BG : 16-9 ॥
काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः |
मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः ॥ BG : 16-10 ॥
चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः |
कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ॥ BG : 16-11 ॥
आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः |
ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान् ॥ BG : 16-12 ॥
इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् |
इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥ BG : 16-13 ॥
असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि |
ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ॥ BG : 16-14 ॥
आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया |
यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ॥ BG : 16-15 ॥
अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः |
प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥ BG : 16-16 ॥
आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः |
यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ॥ BG : 16-17 ॥
अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः |
मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ॥ BG : 16-18 ॥
तानहं द्विषतः क्रुरान्संसारेषु नराधमान् |
क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥ BG : 16-19 ॥
आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि |
मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ॥ BG : 16-20 ॥
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः |
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥ BG : 16-21 ॥
एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः |
आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥ BG : 16-22 ॥
यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः |
न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥ BG : 16-23 ॥
तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ |
ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥ BG : 16-24 ॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
दैवासुरसम्पद्विभागयोगो नाम षोडशोऽध्यायः || 16||


text:
बीजानां समुत्पत्तिरनेकप्रकारप्रयोजनस्य रसस्य हेतुर्मुखसंधिरिति व्याख्येयम् । तेनात्रिवर्गफले प्रहसनादौ रसोत्पत्तिहेतोरेव बीजत्वमिति । अस्य च बीजारम्भार्थयुक्तानि द्वादशाङ्गानि भवन्ति ।
बीजानां समुत्पत्तिरिति । सूत्रे नानाविधस्यार्थस्य रसस्य च मुखसंधिप्रयोजकत्वमिति प्रतिभाति । तदव्यापित्वादयुक्तम् । तेन तत् सूत्रं नानाविधप्रयोजनस्य रसस्य हेतुर्मुखसंधिरिति रसमात्रस्यैव मुखसंधिप्रयोजकत्वकथनपरतया व्याख्येयम् । तथा व्याख्याने व्यापकत्वं भवतीत्याह तेनेति । तेन व्याख्यानेन अर्थेन=त्रिवर्गेण शून्ये प्रहसनादावपि मुखसंधिलक्षणं व्यापकं भवति । न हि मुखनिर्वहणसंधिशून्यमितिवृत्तं नाम भवति । बीजारम्भार्थयुक्तानीति । बीजेन, आरम्भेण, अर्थेन = प्रयोजनेन च संबद्धानीत्यर्थः ।
तान्याह—
एतेषां स्वसंज्ञाव्याख्यातानामपि सुखार्थं लक्षणं क्रियते—
यथा रत्नावल्याम्—
- १।७↩


text:
स्वदेशी क्षेपणायुध-नशीकरण-महानौका सज्जा।
मुम्बई > भारतनाविकसेनायाः शक्तिवर्धनाय अत्याधुनिकसज्जीकरणैः सह क्षेपणायुधनशीकरणक्षमा 'मोर्मुगावो' नामिका महानौका प्रवर्तनसज्जा जाता। भारतेन स्वशीया निर्मिता भवति इयं महानौका। मुंबई मध्ये अद्य प्रातः द्वादशवादने समुद्रे नाविकसेनाध्यक्षस्य सुनिल् लाम्बस्य सान्निध्ये परीक्षणतया महानौकायाः प्रवर्तनमारब्धम्। किन्तु वर्षद्वयानन्तरमेव एव मोर्मुगावो भारतनाविकसेनाया: नियन्त्रणे भविष्यति। ततः परम् ऐ एन् एस् मोर्मुगावो इत्येव महानौकेयं व्यवह्रियते।
RN2. केन्द्र-स्वास्थ्यमन्त्रिणं प्रति मशीप्रयोग:।
भोप्पाल् > भोपाल् एयिंस् कलालये केन्द्र-आरोग्यमन्त्रिणं जे पि नड्डां प्रति छात्राणां पक्षतः मशीप्रयोग:। एयिंस् अधिकृतान् सन्दर्श्य प्रतिगमनवेलायामेव वैद्यबिरुदछात्राणां प्रतिकरणम् अभवत्। एयिंस् आतुरालयस्य सौकर्यादिकं वर्धितव्यम् इति उन्नीय समरं कुर्वन्तः पञ्चाशदधिकाः छात्राः एव लेखनद्रावकप्रयोगम् अकुर्वन्।समस्यापरिहाराय चर्चां कर्तुमपि मन्त्रिणा सन्नद्धता न कृता इत्यपि छात्रैः आरोपितम्।
RN3. मोहन् एम् शान्तनगौडर् केरलस्य उच्चन्यायालयस्य अध्यक्षः।
नवदहली > केरलस्य उच्चन्यायालयस्य अध्यक्षस्थाने न्यायाघिपः मोहन् एम् शान्तनगौडर्
महोदय : नियमितः।राष्ट्रपतिना प्रणब् मुखर्जी महोदयेन तस्य नियमनं कृतम्।
उच्चन्यायालयस्य आक्टिङ् चीफ् जस्टिस् आसीत् मोहन् एम् शान्तनगौडर्। एतेन
साकं कोल्कत्ता, सिक्कीं, त्रिपुरा, मणिप्पूर् इत्यादिषु राज्येष्वपि
उच्चन्यायालयेषु अध्यक्षानां नियमनमभवत्।।
14 गोमातरं परिगण्य गूगिलस्य आदर्श-दर्शनम्।
लन्टन् > गूगिलस्य 'स्ट्रीट् व्यू' नाम आप् सङ्केतमुपयुज्य नगरस्य राजमार्गस्य दर्शनसमये सामान्येन मनुष्याणां मुखं द्रष्टुं न शक्यते। इदानीं मनुष्यसम-स्थान -मानानि गाम् प्रति दत्वा गूगिलः तस्य आदर्शं प्रदर्शितवान्। तस्मिन् आप् मध्ये केम् ब्रिट्ज् परिसरस्थं को फैन् नामकं पन्थानं अन्विष्य गच्छति चेत् तत्रत्याः केम् नद्याः तीरे चरन्तीं गां द्रष्टुं शक्यते। इतोsपि दृष्टिं विस्तार्य (Zoom) वीक्ष्यते चेत् मुखं मनुष्याणामिव अव्यक्तं भविष्यति। चित्रमिदम् इदानीं सामूहिक माध्यमेषु प्रसृतम् (virol) अभवत्। गवां व्यष्टि रूपेण लब्धः अङ्गीकारः एव अनेन प्रदर्श्यते इति बीबीसिना न्यवेदयत्। नव-सहस्राधिकैः जनैः विषयमिदं ट्विटर् द्वारा विचारितम्। द्विसहस्राधिक-लक्षं जनैः तत् स्नेहमयेन संस्थापितं च । ब्रिट्टनस्य पत्रपत्रिकाभिः गोमात्रे लब्धमानुकूल्यं साघोषं प्रकाशितम्।
सौम्यावधविषये विदग्धनीतिज्ञः नियोजयिष्यते।
पालक्काट्>
सौम्यावधविषये गोविन्दच्चामिनः मृत्युदण्डने निरुद्धे सर्वोच्चन्यायालये
सर्वकारेण पुनःपरिगणनाभियाचना समर्पयिष्यति इति केरलनीतिमन्त्रिणा ए के
बालन् वर्येण उक्तम्। तदर्थं विदग्धं नीतिज्ञं नियोजयिष्यति। तथा च
प्रगत्भैः व्यवहारपण्डितैः सह चर्चित्वा सौम्यायाः नीतिलब्धये यतिष्यतेति
केरलानां प्रतिपालकपतिः(Advocate General) सि पि सुधाकरप्रसादःअपि
न्यगादीत्। अस्मिन् प्रकरणे सर्वकारस्य पुरतः विद्यमानः एक एव मार्गः भवति
पुनःपरिगणना अभियाचना।
R3 राष्ट्रियभक्ष्यसुरक्षाविधिः एतावत्पर्यन्तं केरल-तमिल्नाट् राज्याभ्यां न प्रतिष्ठापितः।
नवदिल्ली>
केन्द्रसर्वकारेण आविष्कृतः राष्ट्रियभक्ष्यसुरक्षानियमः केरलेन
तमिलनाटुना च यावच्छीघ्रं प्रवृत्तिपथमानेतव्य इति केन्द्रभक्ष्यमन्त्रिणा
राम विलासपास्वानेन निर्दिष्टम्। भारते २७ राज्येषु ७ केन्द्रशासनप्रदेशेषु
च एषः नियमः प्रावर्तिकः अभवदिति सः अवदत्। भूतपूर्वेण यू पि ए
सर्वकारेणैव जनोपकारप्रदा एषा पद्धतिः २०१३ संवत्सरे आविष्कृता। केरले तु
एतदर्थं संगणकयन्त्रवत्करणस्य कालविलम्बः, गुणभोक्तृृृजनानां पट्टिकाकरणे
अपाकः इत्यादिभिः कारणैः पद्धत्याः प्रस्तुतिः एतावत्पर्यन्तं नाभवत्।
षण्मासाभ्यन्तरे पद्धत्याः प्रतिष्ठापनं कर्तुं शक्यतेति केरलानां
भक्ष्यसचिवोत्तमया मिनि आन्टणि वर्यया न्यवेदितम्।
कावेरी जल विवाद:- स्टालिन-कनिमोषियो: बन्धनम्
बाङ्गलूरु> कर्नाटक राज्ये तमिलजनानामुपरि जातान् आक्रमणान् विरुद्ध्य तमिलनाडु राज्यस्य वणिक कृषकसंघटनैः कृतकार्यावरोधस्य प्रभाव: दृष्ट:। कार्यावरोधस्य पक्षे डीएमके-एमडीएमके-सीपीआई-सीपीएम कर्तार: मिलितवन्त:।
तथापि राज्ये शासने आरूढा: एआईएडीएमके जना: कार्यावरोधात् पराड़्मुखाः
आसन्।
चेन्नै मध्ये डीएमके नेता एम के स्टालिनस्य नेतृत्वे राजारथीनम
स्टेडियम त: एग्मोर रेल निस्थानं यावत् तस्यानुगामिनः
संयुक्तप्रतिरोधप्रर्दशनम् उद्दिष्टिवन्तः। तत्रैव कनिमोषि बन्धिता तस्या: याचना वर्तते कावेरी जलविषये सर्वदलीयसभा भवतु इति।