text:
षट्चत्वारिंशोऽध्यायः
निदाघः -
एतद्ग्रन्थं सदा श्रुत्वा चित्तजाड्य़मकुर्वतः । यावद्देहं सदावित्तैः शुश्रूषेत् पूजयेद्गुरुम् ॥१॥
तत्पूजयैव सततं अहं ब्रह्मेति निश्चिनु । नित्यं पूर्णोऽस्मि नित्योऽस्मि सर्वदा शान्तविग्रहः ॥२॥
एतदेवात्मविज्ञानं अहं ब्रह्मेति निर्णयः । निरङ्कुशस्वरूपोऽस्मि अतिवर्णाश्रमी भव ॥३॥
अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैः सर्वदा भस्मधारणम् । त्रियायुषैस्त्र्यंबकैश्च कुर्वन्ति च त्रिपुण्ड्रकम् ॥४॥
त्रिपुण्ट्रधारिणामेव सर्वदा भस्मधारणम् । शिवप्रसादसंपत्तिर्भविष्यति न संशयः ॥५॥
शिवप्रसादादेवद्वै ज्ञानं संप्रपयते ध्रुवम् । शिरोव्रतमिदं प्रोक्तं केवलं भस्मधारणम् ॥६॥
भस्मधारणमात्रेण ज्ञानमेतद्भविष्यति । अहं वत्सरपर्यन्तं कृत्वा वै भस्मधारणम् ॥७॥
त्वत्पादाब्जं प्रपन्नोऽस्मि त्वत्तो लब्धात्मनिर्वृतिः । सर्वाधारस्वरूपोऽहं सच्चिदानन्दमात्रकम् ॥८॥
ब्रह्मात्माहं सुलक्षण्यो ब्रह्मलक्षणपूर्वकम् । आनन्दानुभवं प्राप्तः सच्चिदानन्दविग्रहः ॥९॥
गुणरूपादिमुक्तोऽस्मि जीवन्मुक्तो न संशयः । मैत्र्यादिगुणसंपन्नो ब्रह्मैवाहं परो महान् ॥१०॥
समाधिमानहं नित्यं जीवन्मुक्तेषु सत्तमः । अहं ब्रह्मास्मि नित्योऽस्मि समाधिरिति कथ्यते ॥११॥
प्रारब्धप्रतिबन्धश्च जीवन्मुक्तेषु विद्यते । प्रारब्धवशतो यद्यत् प्रपयं भुञ्जे सुखं वस ॥१२॥
दूषणं भूषणं चैव सदा सर्वत्र संभवेत् । स्वस्वनिश्चयतो बुद्ध्या मुक्तोऽहमिति मन्यते ॥१३॥
अहमेव परं ब्रह्म अहमेव परा गतिः । एवं निश्चयवान् नित्यं जीवन्मुक्तेति कथ्यते ॥१४॥
एतद्भेदं च सन्त्यज्य स्वरूपे तिष्ठति प्रभुः । इन्द्रियार्थविहीनोऽहमिन्द्रियार्थविवर्जितः ॥१५॥
सर्वेन्द्रियगुणातीतः सर्वेन्द्रियविवर्जितः । सर्वस्य प्रभुरेवाहं सर्वं मय्येव तिष्ठति ॥१६॥
अहं चिन्मात्र एवास्मि सच्चिदानन्दविग्रहः । सर्व भेदं सदा त्यक्त्वा ब्रह्मभेदमपि त्यजेत् ॥१७॥
असस्रं भावयन् नित्यं विदेहो मुक्त एव सः । अहं ब्रह्म परं ब्रह्म अहं ब्रह्म जगत्प्रभुः ॥१८॥
अहमेव गुणातीतः अहमेव मनोमयः । अहं मय्यो (?) मनोमेयः प्राणमेयः सदामयः ॥१९॥
सदृङ्मयो ब्रह्ममयोऽमृतमयः सभूतोमृतमेवहि ।
अहं सदानन्दघनोऽव्ययः सदा । स वेदमय्यो (?) प्रणवोऽहमीशः ॥२०॥
अपाणिपादो जवनो गृहीता
अपश्यः पश्याभ्यात्मवत् सर्वमेव ।
यत्तद्भूतं यच्च भव्योऽहमात्मा
सर्वातीतो वर्तमानोऽहमेव ॥२१॥
इति श्रीशिवरहस्ये शङ्कराख्ये षष्ठांशे ज्ञानोपायभूतशिवव्रतनिरूपणं नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥
Translation - भाषांतर
N/A


c: text/html

text:
गणतन्त्रदिवसस्य हार्दिकी शुभकामना:
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
26 जनवरी 1950 इति अस्मिन् दिवसे एव अस्माकं भारतस्य गणतन्त्रं पूर्णरूपेण क्रियान्वितम् अभवत् । गणतन्त्रस्य पूर्णक्रियान्वयनं इत्यस्यार्थ: पूर्णस्वतन्त्रता । तत: पूर्वं स्वतन्त्रताया: उद्घोषणा तु आसीत् किन्तु शासनकार्यस्य चालका: अस्माकं भारतीया: न अपितु वैदेशिका: एव आसन् । केवलं नाम आसीत् अस्माकं स्वतन्त्रताया: । अस्माकं संविधानमपि नासीत् । 26 जनवरी 1950 इति दिवसे एव अस्माकं संविधानं पूर्णरूपेण कार्ये आगतम् । तदारभ्य वयं पूर्णरूपेण स्वतन्त्रा: अभवाम ।
बहव: क्रान्तिकारिण: अस्यैव दिवसस्य कृते आत्मन: रक्तं जलवद् पातितवन्त: । किन्तु तेषु केषुचित् एव अस्माकं मध्ये अवशिष्टा: अभवन् राष्ट्रस्य स्वतन्त्रतावसरे । तेषां बलिदानिनां योगदानं तु अविस्मरणीयमेव । धन्या: ते महापुरुषा: ये आत्मोत्सर्गं कृत्वा अस्माकं जीवनं स्वतन्त्रं कृतवन्त: । ते एव सदर्थेषु भारतस्य भगवन्त: ।
तेषां कृते अस्माकं सर्वेषां नमनम्
जय हिन्द
बहव: क्रान्तिकारिण: अस्यैव दिवसस्य कृते आत्मन: रक्तं जलवद् पातितवन्त: । किन्तु तेषु केषुचित् एव अस्माकं मध्ये अवशिष्टा: अभवन् राष्ट्रस्य स्वतन्त्रतावसरे । तेषां बलिदानिनां योगदानं तु अविस्मरणीयमेव । धन्या: ते महापुरुषा: ये आत्मोत्सर्गं कृत्वा अस्माकं जीवनं स्वतन्त्रं कृतवन्त: । ते एव सदर्थेषु भारतस्य भगवन्त: ।
तेषां कृते अस्माकं सर्वेषां नमनम्
जय हिन्द
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
द्वादशोsध्याय:
बृहदश्व उवाच ।
सा निहत्य मृगव्याधं प्रतस्थे कमलेक्षणा ।
वनं प्रतिभयं शून्यं झिल्लिकागणनादितम् ॥१॥
सिंहद्वीपिरुरुव्याघ्रमहिषर्क्षगणैर्युतम् ।
नानापक्षिगणाकीर्ण म्लेंच्छतस्करसेवितम् ॥२॥
यूथशो ददृशे चात्र विदर्भाधिपनन्दिनी ।
महिषांश्च वराहांश्च ऋक्षांश्च वनपन्नगान् ॥३॥
तेजसा यशसा लक्ष्म्या स्थिता च परया युता ।
नाबिभ्यत्सा नृपसुता भैमी तत्राथ कस्यचित् ॥४॥
दारुणामटवीं प्राप्य भर्तुव्यसनपीडिता ।
विदर्भतनया राजन्विललाप सुदु:खिता ॥५॥
व्यूढोरस्क महाबाहो नैषधानां जनाधिप ।
क्व नु राजन्गतोsसीह त्यक्त्वा मां विजने वने ॥६॥
अश्वमेधादिभिर्वीर क्रतुभीर्भूरिदक्षिणै: ।
कथामिष्टा नरव्याघ्र मयि मिथ्या प्रवर्तसे ॥७॥
यत्त्वयोक्तं नरश्रेष्ठ मत्समक्षं महाद्युते ।
स्मर्तुमर्हसि कल्याण वचनं पार्थिवर्षभ ॥८॥
यच्चोक्तं विहगैर्हसै: समीपे तव भूमिप ।
मत्समक्षं यदुक्तं च तदवेक्षितुमर्हसि ॥९॥
हा वीर ननु नामाहमिष्टा किल तवानघ ।
अस्यामटव्यां धोरायां किं मां न प्रतिभाषसे ॥१०॥
भक्षयत्येष मां रौद्रो व्यात्तास्यो दारुणाकृति: ।
अरण्यराट् क्षुधाविष्ट: किं मां न त्रातुमर्हसि ॥११॥
न मे त्वदन्या काचिध्दि प्रियास्तीत्यब्रवी: सदा ।
तामृतां कुरु कल्याण पुरोक्तां भारतीं नृप ॥१२॥
उन्मतां विलपन्तीं मां भार्यामिष्टां नराधिप ।
ईप्सितामीप्सितो नाथ किं मां न प्रतिभाषसे ॥१३॥
यूथभ्रष्टामिवैकां मां हरिणीं पृथुलोचन ।
न मानयसो मामार्य रुदतीमरिकर्षण ॥१४॥
महाराज महारण्ये अहमेकाकिनी सती ।
दमयन्त्यभिभाषे त्वां किं मां न प्रतिभाषसे ॥१५॥
कुलशीलोपसंपन्न चारुसर्वाग्ङदर्शन ।
नाद्य त्वां प्रतिपश्यामि गिरावस्मिन्नरोत्तम ॥१६॥
वने चास्मिन्महाघोरे सिंहव्याघ्रनिषेविते ।
शयानभुपविष्टं वा स्थितं वा निषधाधिप ॥१७॥
कं नु पृच्छामि दु:खार्ता त्वदर्थे शोककर्षिता ।
कच्चिदृष्टस्त्वयारण्ये संगत्येह नलो नृप: ॥१८॥
यमन्वेषसि राजानं नलं पद्मनिभेक्षणम् ।
अयं स इति कस्याद्य श्रोष्यामि मधुरां गिरम् ॥१९॥
अरण्यराड्यं श्रीमांश्चतुर्दष्ट्रो महाहनु: ।
शार्दूलोsभिमुखोsभ्येति पृच्छाम्येनमशक्ङिता ॥२०॥
भवान्मृगाणामधिपस्त्वमस्मिन्कानने प्रभु: ।
विदर्भराजतनयां दमयन्तीति विध्दि माम् ॥२१॥
पतिमन्वेषतीमेकां कृपणां शोककर्षिताम् ।
आश्वासय मृगेन्द्रेह यदि दृष्टस्त्वया नल: ॥२२॥
अथवा त्वं वनपते नलं यदि न शससि ।
मां खाद्य मृगश्रेष्ठ दु:खादस्माद्विमोचय ॥२३॥
श्रुत्वारण्ये विलपितं ममैष मृगराट् स्वयम ।
यात्येतां मृष्टसलिलामापगां सागरंगमाम् ॥२४॥
इमं शिलोच्चयं पुण्यं शृग्ङैर्बहुभिरुच्छ्रितै: ।
विराजद्भिर्दिविस्पृग्भिर्नैकवर्णैर्मनोहरे: ॥२५॥
अस्यारण्यस्य महत: केतुभूतमिवोत्थितमं ।
गिरिराजमिमं तावत्पृच्छामि नृपतिं प्रति ॥२६॥
भगवन्नचलश्रेष्ठ दिव्यदर्शन विश्रुत ।
शरण्य बहुकल्याण नमस्तेsस्तु महीधर ॥२७॥
प्रणमे त्वाभिगम्याहं राजपुत्रीं निबोध माम् ।
राज्ञ: स्नुषां राजभार्या दमयन्तीति विश्रुताम् ॥२८॥
विदर्भराजाधिपति: पिता मम महारथ: ।
भीमो नाम क्षितिपतिश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता ॥२९॥
ब्रह्मण्य: साधुवृत्तश्च सत्यवागनसूयक: ।
शीलवान्वीर्यसंपन्न: पृथुश्रीर्धर्मविच्छुचि: ॥३०॥
सम्यग्गोप्ता विदर्भणां निर्जितारिगण: प्रभु: ।
तस्य मां विध्दि तनयां भगवंस्त्वामुपस्थिताम् ॥३१॥
निषधेषु महाराज: श्वशुरो मे नरोत्तम: ।
गृहीतनामा विख्यातो वीरसेन इति स्म ह ॥३२॥
तस्य राज्ञ: सुतो वीर: श्रीमान् सत्यपराक्रम: ।
क्रमप्राप्तं पितु: स्वं यो राज्यं समनुशास्ति ह ।
नलो नामारिहा श्याम: पुण्यश्लोक इति श्रुत: ॥३३॥
ब्रह्मण्यो वेदविद्वाग्मी पुण्यकृत्सोमपोsग्निमान् ।
यष्टा दाता च योध्दा च सम्यक् चैव प्रशासिता ॥३४॥
तस्य मामाचलश्रेष्ठ विध्दि भार्यामिहागताम् ।
अन्वेषमाणां भर्तारं तं व नरवरोत्तमम् ॥३५॥
खमुल्लिखद्भिरेतैर्हि त्वया शृग्ङशतैर्नृप: ।
कच्चिदृष्टोsचलश्रेष्ठ वनेsस्मिन्दारुणे नल: ॥३६॥
गजेन्द्रविक्रमो धीमान्दीर्घबाहुरमर्षण: ।
निषधानामधिपति: कच्चिदृष्टस्त्वया नल: ॥३७॥
किं मां विलपन्तीमेकां पर्वतश्रेष्ठा बिह्ललाम् ।
गिरा नाश्वासयस्यद्य स्वां सुतामिव दु:खिताम् ॥३८॥
कदा सुस्मिग्धगम्भीरां जीमूतस्वनसंनिभाम् ।
श्रोष्यामि नैषधस्याहं बाचं ताममृतोपमाम् ॥३९॥
इति सा तं गिरिश्रेष्ठमुक्त्वा पार्थिवनन्दिनी ।
दमयन्ती ततो भूयो जगाम दिशमुत्तराम् ॥४०॥
सा गत्वा त्रीनहोरात्रान्ददर्श परभाग्ङना ।
तापसारण्यमतुलं दिव्यकाननदर्शनम् ॥४१॥
नियतै: संयताहारैर्दमशौचसमन्वितै: ।
तापसै: समुपेतं च सा दृष्टैव समाश्वसत् ॥४२॥
सा विवेशाश्रमपदं वीरसेनसुतप्रिया ।
योषिद्रत्नं महाभागा दमयन्ती तपस्विनी ॥४३॥
साभिवाद्य तपोवृध्दान्विनयावनता स्थिता ।
स्वागतं त इति प्रोक्ता तै: सर्वैस्तापसैश्च सा ॥४४॥
पूजां चास्या यथान्यायं कृत्वां तत्र तपोधना: ।
आस्यतमित्यथोचुस्ते ब्रूहि किं करवामहै ॥४५॥
तानुवाच वरारोहा कच्चिद्भगवतामिह ।
तपस्यग्निषु कुशलं स्वधर्माचरणेषु च ॥४६॥
तैरुक्ता कुशलं भद्रे सर्वत्रेति यशस्विनी ।
ब्रूहि सर्वानवद्याग्ङि का त्वं किं च चिकीर्षसि ॥४७॥
दृष्टैव ते परं रुपं द्युतिं च परमामिह ।
विस्मयो न: समुत्पन्न: समाश्वासिहि मा शुच: ॥४८॥
अस्यारण्यस्य देवी त्वमुताहोsस्य महीभृत: ।
अस्याश्च नद्या: कल्याणि वद सत्यमनिन्दिते ॥४९॥
साब्रवीत्तानृषीन्नाहरमण्यस्यास्य देवता ।
न चाप्यस्य गिरेर्विप्रा नैव नद्याश्च देवता ॥५०॥
मानुषा मां विजानीत यूयं सर्वे तपोधना: ।
विस्तरेणाभिधास्यामि तन्मे शृणुत सर्वश: ॥५१॥
विदर्भैषु महीपालो भीमो नाम महीपति: ।
तस्य मां तनयां सर्वे जानीत द्विजसत्तमा: ॥५२॥
निषधाधिपतिर्धीमान्नलो नाम महायशा: ।
वीर: संग्रामजिद्विद्वान्मम भर्ता विशांपति: ॥५३॥
देवताभ्यर्चनपरो द्विजातिजनवत्सल: ।
गोप्ता निषधवंशस्य महातेजा महाबल: ॥५४॥
स कैश्चिन्निकृतिप्रज्ञैरनार्यैरकृतात्मभि: ।
आहूय पृथिवीपाल: सत्यधर्मपरायण: ।
देवने कुशलैर्जिह्मैर्जितो राज्यं वसूनि च ॥५५॥
तस्य मामवगच्छध्वं भार्या राजर्षभस्य वै ।
दमयन्तीति विख्यातां भर्तुर्दर्शनलालसाम् ॥५६॥
सा वनानि गिरीश्चैव विचरामीह दु:खिता ।
अन्वेषमाणा भर्तारं नलं रणविशारदम् ॥५७॥
कच्चिद्भगवतां रम्यं तपोवनमिदं नृपं ।
भवेत्प्राप्तो नलो नाम निषधानां जनाधिप: ॥५८॥
यत्कृतेsहमिदं दुर्ग प्रपन्ना भृशदारुणम् ।
वनं प्रतिभयं घोरं शार्दूलमृगसेवितम् ॥५९॥
यदि कैश्चिदहोरात्रैर्न द्रक्ष्यामि नलं नृपम् ।
आत्मानं श्रेयसा योक्ष्ये देहस्यास्य विमोचनात् ॥६०॥
का नु मे जीवितेनार्थस्तमृते पुरुषर्षभम् ।
कथं भविष्याम्यद्याह भर्तृशोकाभिपीडिता ॥६१॥
तथा विलपन्तीमेकामरण्ये भीमनन्दिनीम् ।
दमयन्तीमथोचुस्ते तापसा: सत्यदर्शिन: ॥६२॥
उदर्कस्तव कल्याणि कल्याणो भविता शुभे ।
वयं पश्यामस्तपसा क्षिप्रं द्रक्ष्यसि नैषधम् ॥६३॥
निषधानामधिपतिं नलं रिपुनिपातिनम् ।
भैमि धर्मभृतां श्रेष्ठं द्रक्ष्यसे विगतज्वरम् ॥६४॥
द्विषातां भयकर्तारं सुह्रदां शोकनाशनम् ।
पतिं द्रक्ष्यसि कल्याणि कल्याणाभिजनं नृपम् ॥६५॥
एवमुक्त्वा नलस्येष्टां महिषीं पार्थिवात्मजाम् ।
तापसान्तर्हिता: सर्वे सान्गिहोत्राश्रमास्तदा ॥६६॥
सा दृष्टा महदाश्चर्य विस्मिता ह्मभवत्तदा ।
दमयन्त्यनवद्याग्ङी वीरसेननृपस्नुषा ।
चिन्तयामास वैदर्भी किमेतदृष्टवत्यहम् ॥६७॥
किं नु स्वप्नौ मया दृष्ट: कोsयं विधिरिहाभवत् ।
क्व नु ते तापसा: सर्वे क्व तदाश्रममण्डलम् ॥६८॥
ध्यात्वा चिरं भीमसुता दमयन्ती शुचिस्मिता ।
भर्तृशोकपरा दीना विवर्णवदनाभवत् ॥६९॥
सा गत्वाथापरां भूमिं बाष्पसंदिग्धया गिरा ।
विललापाश्रुपूर्णाक्षी दृष्टाशोकतरुं तत: ॥७०॥
अहो बतायमगम: श्रीमानस्मिन्वनान्तरे ।
आपीडैर्बहुभिर्भाति श्रीमान्पर्वतराडिव ॥७१॥
वीतशोकं भयाबाधं काच्चित्त्वं दृष्टवान्नृपम् ।
नलं नामारिमर्दनं दमयन्त्या: प्रियं पतिम् ॥७२॥
एकवस्त्रार्धसंवीतं सुकुमारतनुत्वचम् ।
व्यसनेनार्दितं वीरमरण्यमिदमगतम् ॥७३॥
यथा विशोका गच्छेयमशोकनग तत्कुरु ।
सत्यनामा भवाशोका अशोक: शोकनाशन: ॥७४॥
एवं साशोकवृक्षं तमार्ता वै परिगम्य ह ।
जगाम दारुणतरं देशं भैमी वराग्ङना ॥७५॥
सा ददर्श नगान्नैकान्नैकाश्च सरितस्तथा ।
नैकांश्च पर्वतान् रम्यान्नैकांश्च मृगपक्षिण: ॥७६॥
गत्वा प्रकृष्टमध्वानं दमयन्ती शुचिस्मिता ।
ददर्शाथ महासार्थ हस्त्यश्वरथसंकुलम् ॥७७॥
उत्तरन्तं नदीं रम्यां प्रसन्नसलिलां शुभाम् ।
सुशान्ततोयां विस्तीर्णा ह्रदिनीं वेतसैर्वृताम् ॥७८॥
सा दृष्टैव महासार्थ नलपत्नी यशस्विनी ।
उपसर्प्य वरारोहा जनमधं विवेश ह ॥७९॥
उन्मत्तरुपा शोकर्ता तथा वस्त्रार्धसंवृता ।
कृशा विवर्णा मलिना पांशुध्वस्तशिरोरुहा ॥८०॥
तां दृष्टा तत्र मनुजा: केचिद्भीता: प्रदुद्रुबु: ।
केचिच्चिन्तापरास्तस्थु: केचित्तत्र प्रचुक्रुशु: ॥८१॥
प्रहसन्ति स्म तां केचिदभ्यसूयन्ति चापरे ।
अकुर्वत दयां केचित्पप्रच्छुश्चापि भारत ॥८२॥
कासि कस्यासि कल्याणि किं वा मृगयसे वने ।
त्वां दृष्टा व्यथिता: स्मेह कच्चित्त्वमसि मानुषी ॥८३॥
वद सत्यं वनस्यास्य पर्वतस्याथवा दिश: ।
दवता त्वं हि कल्याणि त्वां वयं शरणं गता: ॥८४॥
यक्षी वा राक्षसी वा त्वमुताहोसि सुराग्ङना ।
सर्वथा क्रुरु न: स्वस्ति रक्ष चास्माननिन्दिते ॥८५॥
यथायं सर्वथा सार्थ: क्षेमी शीघ्रमितो व्रजेत् ।
तथा विधत्स्व कल्याणि यथा श्रेयो हि नो भवेत् ॥८६॥
प्रत्युवाच तत: साध्वी भर्तृव्यसनपीडिता ।
सार्थवाहं च सार्थ च जना ये तत्र केचन ॥८७॥
मानुषीं मा विजानीत मनुजाधिपते: सुताम् ।
नृपस्नुषां राजभार्या भर्तृदर्शनलालसाम् ॥८८॥
विदर्भराण्मम पिता भर्ता राजा च नैषध:।
नलो नाम महाभागस्तं मार्गाम्यपराजिंतम् ॥८९॥
यदि जानीथ नृपतिं क्षिप्रं शंसत मे प्रियम् ।
नलं पुरुषशार्दूलममित्रगणसूदनम् ॥९०॥
तामुवाचानवद्याग्ङीं सार्थस्य महत: प्रभु: ।
सार्थवाह: शुचिर्नाम शृणु कल्याणि मद्वच: ॥९१॥
अहं सार्थस्य नेता वै सार्थवाह: शुचिस्मिते ।
मनुष्य़ं नलनामानं न पश्यामि यशस्विनी ॥९२॥
कुच्ञरद्वीपिमहिषशार्दुलर्क्षमृगानपि ।
पश्याम्यस्मिन्वने कृत्स्ने ह्ममनुष्यनिषेविते ॥९३॥
ऋते त्वां मानुषीं मर्त्य न पश्यामि महावने ।
तथा नो यक्षराडद्य मणिभद्र: प्रसीदतु ॥९४॥
साब्रवीद्वणिज: सर्वान्सार्थवाहं च तं तत: ।
क्व नु यास्यति सार्थोsयमेतदाख्यातुमर्हसि ॥९५॥
सार्थवाह उवाच
सार्थोsयं चेदिराजस्य सुबाहो: सत्यदर्शिन: ।
क्षिप्रं जनपदं गन्ता लाभाय मनुजात्मजे ॥९६॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
वैद्यनाथाष्टकम्
श्रीरामसौमित्रिजटायुवेद षडाननादित्य कुजार्चिताय ।
श्रीनीलकण्ठाय दयामयाय श्रीवैद्यनाथाय नमःशिवाय ॥ १ ॥
शंभो महादेव शंभो महादेव शंभो महादेव शंभो महादेव ।
शंभो महादेव शंभो महादेव शंभो महादेव शंभो महादेव ॥
गङ्गाप्रवाहेन्दु जटाधराय त्रिलोचनाय स्मर कालहन्त्रे ।
समस्त देवैरभिपूजिताय श्रीवैद्यनाथाय नमः शिवाय ॥ २ ॥
शंभो महादेव . . . .
भक्तःप्रियाय त्रिपुरान्तकाय पिनाकिने दुष्टहराय नित्यम् ।
प्रत्यक्षलीलाय मनुष्यलोके श्रीवैद्यनाथाय नमः शिवाय ॥ ३ ॥
शंभो महादेव . . . .
प्रभूतवातादि समस्तरोग प्रनाशकर्त्रे मुनिवन्दिताय ।
प्रभाकरेन्द्वग्नि विलोचनाय श्रीवैद्यनाथाय नमः शिवाय ॥ ४ ॥
शंभो महादेव . . . .
वाक् श्रोत्र नेत्राङ्घ्रि विहीनजन्तोः वाक्श्रोत्रनेत्रांघ्रिसुखप्रदाय ।
कुष्ठादिसर्वोन्नतरोगहन्त्रे श्रीवैद्यनाथाय नमः शिवाय ॥ ५ ॥
शंभो महादेव . . . .
वेदान्तवेद्याय जगन्मयाय योगीश्वरद्येय पदाम्बुजाय ।
त्रिमूर्तिरूपाय सहस्रनाम्ने श्रीवैद्यनाथाय नमः शिवाय ॥ ६ ॥
शंभो महादेव . . . .
स्वतीर्थमृद्भस्मभृताङ्गभाजां पिशाचदुःखार्तिभयापहाय ।
आत्मस्वरूपाय शरीरभाजां श्रीवैद्यनाथाय नमः शिवाय ॥ ७ ॥
शंभो महादेव . . . .
श्रीनीलकण्ठाय वृषध्वजाय स्रक्गन्ध भस्माद्यभिशोभिताय ।
सुपुत्रदारादि सुभाग्यदाय श्रीवैद्यनाथाय नमः शिवाय ॥ ८ ॥
शंभो महादेव . . . .
वालाम्बिकेश वैद्येश भवरोगहरेति च ।
जपेन्नामत्रयं नित्यं महारोगनिवारणम् ॥ ९ ॥
शंभो महादेव . . . .
॥ इति श्री वैद्यनाथाष्टकम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
रमजान्
रम्ज़ान् इत्येतत् पर्व इस्लाममतानुयायिभिः आचर्यते । तेषां कालगणनानुसारं हिजरिशकस्य नवमः मासः रंज़ान् इत्युच्यते । रंज़ान्-मासे आचर्यमाणं रंज़ान्-पर्व "रमादान्" इत्यपि अभिदीयते । मासस्य प्रथमे दिने चन्द्रदर्शनानन्तरमेव पर्वणः आरम्भः भवति । विश्वे सर्वे यवनाः भक्तिभावेन सम्भ्रमेण च एतस्य पर्वणः आचरणं कुर्वन्ति । रम्ज़ान्-मासे यवनाः पवित्रस्य कुरान्-ग्रन्थस्य पारायणं पठनं च आमासं कुर्वन्ति । उपवासव्रतम् अपि आमासम् आचर्यते । इस्लाम्-मतस्य पञ्चमहातत्त्वेषु रम्ज़ान् मासे आचर्यमाणम् उपवासव्रतम् अपि अति प्रमुखं वर्तते ।
अस्मिन् मासे यवनाः निराहारिणः भूत्वा प्रपञ्चे विद्यमानान् निर्गतिकान् स्मरन्तः तेषां कृते प्रार्थनां कुर्वन्ति । रात्रौ क्रियमाणा सामूहिकप्रार्थना बहु विशिष्टा या "तरावीह-नमाज़्" इति नाम्ना प्रसिद्धा वर्तते । एवं कुरान्- ग्रंथस्य पठनेन, उपवासव्रतपालनेन, विशेषप्रार्थनाद्वारेण च यवनाः आत्मसंस्करणं साधितुमिच्छन्ति ।
रम्ज़ान्-मासे सूर्योदयादारभ्य सूर्यास्तपर्यन्तं तेषां नियमानुसारेण आहारेण विना उपवासव्रतम् आचरन्ति । सूर्योदयात् पूर्वं क्रियमाणं भोजनं 'सहरि' इति कथ्यते । सूर्यास्तानन्तरं व्रतं समाप्य इफ्तार्नामकं भोजनं स्वीकुर्वन्ति । विविधफलानि, खाद्यानि, फलरसाश्च भोजने भवन्ति । सर्वे गृहजनाः मिलित्वा "आझान्" श्रवणानन्तरं भोजनं कुर्वन्ति ।
यवनैः उपवासव्रतं पालनीयम् इति शासनं क्रिस्ताब्दे ६२६ तमे वर्षे कृतम् । पवित्र खुरान्-ग्रन्थस्य १८३ अध्यायतः १८७ अध्यायपर्यन्तं रम्ज़ान् पर्वणः उपवासपालनस्य विषये विवरणानि प्राप्यन्ते ।


text:
प्रियसंस्कृतबान्धवाः
नमस्काराः !
अस्माकं
संस्कृतभाषा चिरपुरातनी नित्यनूतना च भवति । विज्ञानस्य विस्फोटयुगे
अस्मिन् संस्कृतभाषया अपि अन्तर्जालमाध्यमसागरे महानौकया इव तरणीयम् ।
यत्र यत्र भाषाणां सान्निध्यं भवति तत्र सर्वत्र संस्कृतभाषया अपि
स्वस्याः दायित्वं प्रकाशनीयम् ॥
मानवधियः व्यापारः
यत्र यत्र् भविष्यति तत्र तत्र संस्कृतभाषा परिलसतु इति चिन्तायाः परिणतिः
एव " सम्प्रति वार्ताः " नाम इयं पत्रिका ।
धार्मिकविकासः एव विकासः । तं विना पुरोगतिः न भवति । अतः अस्माकं कर्म
सत्यधर्मयुक्तं भवेत् । अतः एव अन्तर्जालमाध्यमसागरे दीपस्तम्भः इव भवतु इयं पत्रिका इति अस्मत्प्रार्थना ॥
भारतराष्ट्रे
केरलराज्ये अधुना प्रथमकक्ष्यायाः आरभ्य संस्कृताध्ययनाय अवसरः अस्ति। अतः
एव छात्राणाम् अध्यापकानां संस्कृतकुतुकिनां च सौकर्याय नितराम्
उपकरिष्यति अयं प्रयत्नः इति अस्माकं विश्वासः ॥
अत्रत्यन्यूनताः परिहर्तुं वाचकानाम् अपि उपदेशान् सविनयं स्वीकुर्मः । तदर्थं सर्वेषाम् अपि वयं स्वागतं कुर्मः ॥
हिरण्मयेन
पात्रेण सत्यस्यापिहितं
मुखम् ।
तत्वं
पूषन्नपावृणु सत्यधर्मायदृष्टये॥


text:
नमस्ते भार्गव श्रेष्ठ देव दानव पूजित ।
वृष्टिरोधप्रकर्त्रे च वृष्टिकर्त्रे नमो नम: ।।1।।
देवयानीपितस्तुभ्यं वेदवेदांगपारग: ।
परेण तपसा शुद्ध शंकरो लोकशंकर: ।।2।।
प्राप्तो विद्यां जीवनाख्यां तस्मै शुक्रात्मने नम: ।
नमस्तस्मै भगवते भृगुपुत्राय वेधसे ।।3।।
तारामण्डलमध्यस्थ स्वभासा भसिताम्बर: ।
यस्योदये जगत्सर्वं मंगलार्हं भवेदिह ।।4।।
अस्तं याते ह्यरिष्टं स्यात्तस्मै मंगलरूपिणे ।
त्रिपुरावासिनो दैत्यान शिवबाणप्रपीडितान ।।5।।
विद्यया जीवयच्छुक्रो नमस्ते भृगुनन्दन ।
ययातिगुरवे तुभ्यं नमस्ते कविनन्दन ।6।।
बलिराज्यप्रदो जीवस्तस्मै जीवात्मने नम: ।
भार्गवाय नमस्तुभ्यं पूर्वं गीर्वाणवन्दितम ।।7।।
जीवपुत्राय यो विद्यां प्रादात्तस्मै नमोनम: ।
नम: शुक्राय काव्याय भृगुपुत्राय धीमहि ।।8।।
नम: कारणरूपाय नमस्ते कारणात्मने ।
स्तवराजमिदं पुण्य़ं भार्गवस्य महात्मन: ।।9।।
य: पठेच्छुणुयाद वापि लभते वांछित फलम ।
पुत्रकामो लभेत्पुत्रान श्रीकामो लभते श्रियम ।।10।।
राज्यकामो लभेद्राज्यं स्त्रीकाम: स्त्रियमुत्तमाम ।
भृगुवारे प्रयत्नेन पठितव्यं सामहितै: ।।11।।
अन्यवारे तु होरायां पूजयेद भृगुनन्दनम ।
रोगार्तो मुच्यते रोगाद भयार्तो मुच्यते भयात ।।12।।
यद्यत्प्रार्थयते वस्तु तत्तत्प्राप्नोति सर्वदा ।
प्रात: काले प्रकर्तव्या भृगुपूजा प्रयत्नत: ।।13।।
सर्वपापविनिर्मुक्त: प्राप्नुयाच्छिवसन्निधि: ।।14।।
(इति स्कन्दपुराणे शुक्रस्तोत्रम)


text:
सूत्र ३२
यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिणाम् ॥३२॥
यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिणाम् ॥ विदुषो वर्तमान्देहपातानन्तरं देहान्तरमुत्पद्यते न वेति चिन्त्यते ।
ननु विद्याय: साधनभूताया: संपत्तौ कैवल्यनिर्वृत्ति: स्यान्न वेति ।
नेयं चिन्तोपपद्यते ।
न हि पाकसाधनसंपत्तावोदनो भवेन्न वोति चिन्ता संभवति नापि भुञ्जानस्तृप्येन्न वेति चिन्यते ।
उपपन्ना त्वियं चिन्ता ब्रम्हाविदामपि केषांचिदितिहासपुराणयोर्देहान्तरोत्पत्तिदर्शनात् ।
तथा हयपान्तरतमा नाम वेदाचार्य: पुराणर्षिर्विष्णुनियोगात्कलिद्वापरयो: संधौ कृष्णद्वैपायन: संबभूवेति स्मरन्ति ।
वसिष्ठश्च ब्रम्हाणो मानस: पुत्र: सन्निमिशापादपगतपूर्वदेह: पुनर्ब्रहयादेशान्मित्रावरुणाभ्यां संबभूवेति ।
भृग्वादीनामपि ब्रम्हाण एव मानसपुत्राणां वारुणे यज्ञे पुनरुत्पत्ति: स्मर्यते ।
सनत्कुमारोऽपि ब्रम्हाण एव मानस: पुत्र: स्वयं रुद्राय वरप्रदानात्स्कन्दत्वेन प्रादुर्बभूव ।
एवमेव दक्षनारदप्रभृतीनां भूयसी देहान्तरोत्पत्ति: कथ्यते तेन निमित्तेन स्मृतौ ।
श्रुतावपि मन्त्रार्थवादयो: प्रायेणोपलभ्यते ।
ते च केचित्पतिते पूर्वदेहे देहान्तरमाददते केचित्तु स्थित एव तस्मिन्योगैश्वर्यवशादनेकदेहादानन्यायेन ।
सर्वे चैते समधिगतसकलवेदार्था: स्मर्यन्ते ।
तदेतेषां देहान्तरोत्पत्तिदर्शनात्प्राप्तं ब्रम्हाविद्याया: पाक्षिकं मोक्षहेतुत्वमहेतुत्वं वेति ।
अत उत्तरमुच्यते । न ।
तेषामपान्तरतम: प्रभृतीनां वेदप्रवर्तनादिषु लोकस्थितिहेतुष्वधिकारेषु नियुक्तानामधिकारतन्त्रत्वात्स्थिते: ।
यथाऽसौ भगवान्सविता सहस्रयुगपर्यन्तं जगतोऽधिकारं चरित्वा तदवसान उदयास्तमयवर्जितंकैवल्यमनुभवति ।
अथ तत ऊर्ध्व उदेत्य नैवोदेता नास्तमेतैकल एव मध्ये स्थातेति श्रुते: ।
यथा च वर्तमाना ब्रम्हाविद आरब्धभोगक्षये कैवल्यमनुभवन्ति ।
तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपत्स्य इति श्रुते: ।
एवमपान्तरतम: प्रभृतयोऽपीश्वरा: परमेश्वरेण तेषु तेष्वधिकारेषु नियुक्ता: सन्त: सत्यपि सम्यग्दर्शने कैवल्यहेतावक्षीणक्रर्माणो यावदधिकारमवतिष्ठन्ते ।
तदवसाने चापवृज्यन्त इत्यविरुद्धम् ।
सकृत्प्रवृत्तमेव हि ते फलदानाय कर्माशयमतिवाहयन्त: स्वातन्त्र्येणैव गृहादिव गृहान्तरमन्यमन्यं देहं संचरन्त: स्वाधिकारनिर्वर्तनायापरिमुषितस्मृतय एव देहेन्द्रिप्रकृतिवशित्वान्निर्माय देहीन्य्गपत्क्रमेण वाधितिष्ठान्ति ।
न चैते जातिस्मरा इत्युच्यन्ते त एवैते इति स्मृतिप्रसिद्धे: ।
यथा हि सुलभा नाम ब्रम्हावादिनी जनकेन विवदितुकामा व्युदस्य स्वं देहं जानकं देहमाविश्य व्युद्य तेन पश्चात्स्वमेव देहमाविवेशेति स्मर्यते ।
यदि हयुपयुक्ते सकृत्प्रवृत्ते कर्मणि कर्मान्तरं देहान्तरारम्भकारणमाविर्भवेत्तत्तोऽन्यदप्यदग्धबीजं कर्मान्तरं तद्वदेव प्रसज्येतेति ब्रहयविद्याय: पाक्षिकं मोक्षहेतुत्वमहेतुत्वं वाशङ्क्येत न त्वियमाशङका युक्ता ज्ञानात्कर्मबीजदाहस्य श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धत्वात् ।
तथा हि श्रुति: - भिद्यते ह्रदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशया: ।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावर इति ।
स्मृतिलम्भे सर्वंग्रन्यीनां विप्रमोक्ष इति चैवमाद्या ।
स्मृतिरपि - यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भंस्मसात्कुरुतेऽर्जुन ।
ज्ञानाग्नि: सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथेति ।
बीजान्यग्न्युपदग्धानि न रोहन्ति यथा पुन: ।
ज्ञानदग्धैस्तथा क्लेशैर्नात्मा संपद्यते पुनरिति चैवमाद्या न चाविद्यादिक्लेसदाहे सति क्लेशबीजस्य कर्माशयस्यैकदेशदाह एकदेशप्ररोहश्चेत्युपपद्यते ।
न हयाग्निदग्धस्य शालिबीजस्यैकदेशप्ररोहो दृश्यते ।
प्रवृत्तफलस्य तु कर्माशयस्य मुक्तेषोरिव वेगक्षयान्निवृत्ति: ।
तस्य तावदेव चिरमिति शरीरपातावधिक्षेपकरणात् ।
तस्मादुपपन्ना यावदधिकारमाधिकारिकाणामवस्थिति: ।
न च ज्ञानफलस्यानैकान्तिकता ।
तथा च श्रुतिरविशेषेणैव सर्वेषां ज्ञानान्मोक्षं दर्शयति तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत्तथर्षीणां तथा मनुष्याणामिति ।
ज्ञानान्तरेषु चैश्वर्यादिफलेष्वासक्त: स्युर्महर्षय: ।
ते पश्चादैश्वर्यक्षयदर्शनेन निर्विण्णा: परमात्मज्ञाने परिनिष्ठा: कैवल्यं प्रापुरित्युपपद्यते ।
ब्रम्हाणा सह ते सर्वे संप्राप्ते प्रतिसंचरे ।
परस्यान्ते कृतात्मान: प्रविशन्ति परं पदमिति स्मरणात् ।
प्रत्यक्षफलत्वाच्च ज्ञानस्य फलविरहाशङकानुपपत्ति: ।
कर्मफले हि स्वर्गादावनुभवानारूढे स्यादाशङ्का भवेद्वा न वेति ।
अनुभवारूढं तु ज्ञानफलं यत्साक्षादपरोक्षादब्रम्होति श्रुते: ।
तत्त्वमसीति च सिद्धवदुपदेशात् ।
न हि तत्त्वमसीत्यस्य वाक्यस्यार्थस्तत्त्वं मृतो भविष्यसीत्येवं परिणेतुं शक्य: ।
तद्धैतत्पस्यन्नृषिर्वामदेव: प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्चेति सम्यग्दर्शनकालमेव तत्फलं सर्वात्मत्वं दर्शयति ।
तस्मादैकान्तिकी विदुष: कैवल्यसिद्धि: ॥३२॥१९॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
मधु (आहारपदार्थः)
अयम् आहारपदार्थः प्रायः जगति सर्वत्र उपलभ्यते एव । अयं सस्यजन्यः एव आहारपदार्थः परन्तु कीटकुलीयाः मधुमक्षिकाः सङ्गृह्णन्ति । आङ्ग्लभाषायाम् एतत् Honey इति वदन्ति । मधु विना आयुर्वेदस्य चिकित्सानां कल्पनाम् अपि कर्तुं न शक्नुमः तथा प्रसिद्धम् अस्ति मधु आयुर्वेदशास्त्रे । बालानां तु औषधस्य सेवनं नाम मधुना सह एव इति अर्थः । एतत् मधु पुष्पेषु भवति । मधुमक्षिकाः सङ्गृह्य नीडे रक्षन्ति । अनन्तरं मानवः नीडतः मधुमक्षिकाभिः सङ्गृहीतं मधु प्राप्नोति । पञ्चसु अमृतसदृशेषु वस्तुषु मधु अपि एकम् । अतः एव पूजावसरेषु सज्जीक्रियमाणे पञ्चामृते अपि मधु योजितं भवति । एतत् मधु मधुमक्षिकाणां गात्रानुसारं, मधुनः सङ्ग्रहणस्य सामर्थ्यस्य अनुगुणं च विभज्यते । आचार्यः चणकः मधु चतुर्विधम् इति वदति ।
- “माक्षिकं भ्रामरं क्षौद्रं पौत्तिकं मधु जातयः ।“
- तैलवर्णीयं मधु माक्षिकं मधु । एतत् मधुषु अत्यन्तं श्रेष्ठम् इति उच्यते ।
- घृतम् इव यत् भवति तत् पौत्तिकं मधु । एतत् मधु उपयोगाय योग्यं न इति वदन्ति ।
- कपिलवर्णस्य मधु क्षौत्रं मधु । एतत् मधु शीतगुणयुक्तं पचनार्थं लघु च ।
- महामधुमक्षिकाभिः सङ्गृहीतं मधु भ्रामरम् (भ्रमरसदॄशीभिः मधुमक्षिकाभिः इति अर्थः) । एतत् मधु किञ्चित् इव श्वेतवर्णीयं भवति । अस्य रुचिः मधुरः भवति । अस्मिन् मधुनि रूक्षगुणः न्यूनः भवति ।
मधुमेहादिषु रोगेषु (Sugar) माक्षिकस्य मधुनः उपयोगः एव करणीयः इति वदन्ति शास्त्राणि ।
आचार्यस्य सुश्रुतस्य अनुसारं मधु अष्ट विधं भवति ।
योगवाहिद्रव्येषु अत्यन्तं श्रेष्ठं द्रव्यम् अस्ति मधु । यतः विभिन्नानाम् औषधानां निर्माणे उपयुक्तं भवति तथा च बहून् रोगान् शमयति । योगवाहि नाम औषधानां गमनाय अथवा प्रयाणार्थं किञ्चन वाहनम् इव । यत् औषधं यत्र कार्यं कुर्यात् तत्र तस्य औषधस्य गुणं वर्धयत् औषधं यथा सम्यक् कार्यं कुर्यात् तथा करोति मधु । शीतद्रव्यैः सह शीतद्रव्यम् इव, उष्णद्रव्यैः सह उष्णद्रव्यम् इव कार्यं करोति मधु । अतः औषधानां कार्ये वेगं जनयति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य मधुनः स्वभावः[सम्पादयतु]
योगवाहिद्रव्येषु अत्यन्तं श्रेष्ठं मधु शरीरं शुष्कीकरोति । अस्य रुचिः कषायमिश्रितमधुरा । प्रधानरुचिः कषाया । मधु जीर्णानन्तरं कटुरूपेण परिवर्तितं भवति । किञ्चित् मधु जीर्णानन्तरम् अपि मधुररूपेण एव तिष्ठति । तादृशं मधु विश्वासार्हं न । तत्र कदाचित् शर्करायाः संयोगः जातः भवति । शुद्धं मधु तैलवर्णीयं भवति । शुद्धं मधु अग्नौ स्थाप्यते चेत् शब्दं न जनयति ।
- १. मधु उष्णीकृत्य अथवा उष्णपदार्थैः सह न उपयोक्तव्यम् ।
- २. मधु उष्णप्रकृतियुक्ताः अपि न सेवेरन् ।
- ३. उष्णकाले तन्नाम शरदृतौ, ग्रीष्मऋतौ च, मध्याह्नकाले वा मधुनः उपयोगः विषत्वेन परिवर्तते ।
- ४. उष्णगुणप्रधानैः पदार्थैः सह अपि मधु न उपयोक्तव्यम् ।
- ५. मधुना सह वृष्टिजलम् अपि विरुद्धं परिणामं जनयति ।
- ६. शरीरस्य भारं न्यूनीकर्तुम् इच्छुकाः मधु उष्णजले योजयित्वा पिबन्ति । अयम् अपि उत्तमः क्रमः न इति वदति आयुर्वेदः ।
- ७. मधु घृतेन सह वा अन्यैः स्नेहद्रव्यैः सह वा समप्रमाणेन न उपयोक्तव्यम् । प्रमाणे परिवर्तनं कृतं चेत् अमृतसदृशं भवति ।
- ८. वृष्टिकाले मधुनः उपयोगः हितकरः ।
- ९. शीतप्रकृतियुक्ताः आहारेण सह मधुनः उपयोगं कुर्युः इति वदति शास्त्रम् ।
- १०. मधुनः सेवनम् अधिकं जातं चेत् अत्यधिकं कूपजलं पातव्यम् । तदा दोषः निवारितः भवति ।
- ११. कमलपुष्पस्य मधु नेत्रे स्थाप्यते चेत् नेत्रस्य निर्मोकः न आगच्छति, दृष्टिशक्तिः वर्धते च ।
- १२. मधु शरीरे शक्तिं वर्धयति, रक्ते हिमोग्लोबिन् अंशं वर्धयति च ।
- १३. मधु जीर्णानन्तरं कटुरूपेण परिवर्तितं भवति इत्यनेन कफजन्येषु रोगेषु उत्तमम् । व्रणेषु मधुनः उपयोगः उत्तमं परिणामं जनयति ।
- १४. मुखे तदा तदा पिटकाः जायन्ते चेत् तत्र मधु लेपनीयम् ।
- १५. बालानां पीनसं कासं च मधु एव निवारयति ।


text:
श्रीग्रुरुभ्यो नमः
जिज्ञासाधिकरणे वर्णकचतुष्टयम्
शंकरं शंकराचार्यं केशवं बादरायणम् ।
सूत्रभाष्यकृतौ वन्दे भगवन्तौ पुनः पुनः ॥
नत्वा गुरुवरान् भक्त्या स्मृत्वाशेषांश्च तद्गुणान्।
नित्यं तत्कृपां याचेऽन्तःकरणशुद्धये ॥
वेदान्तसूत्रतद्भाष्यतद्व्याख्याश्च मुमुक्षून् सम्यग्विचारसरण्यां नीत्वा तत्फलभूतां अपरोक्षावगतिं च प्रापयन्तीत्यत्र नास्ति संशयलेशोऽपि । आद्याधिकरणगतैकसूत्रं ’अथातो ब्रह्मजिज्ञासा’ इति यत्तावत्तद्भाष्यद्वारा अनुबन्धचतुष्टयप्रकाशकत्वेन तत्सम्बन्धिविचारबाहुल्येन द्योतते । ’भाष्यरत्नप्रभा’नामकतद्भाष्यटीकायां यद्विचारः प्रवृत्तः भाष्यगतवर्णकचतुष्टयाभिव्यञ्जकः तस्याविष्करणरूपप्रबन्धोऽयमिदानीमारभ्यते ।
वर्णकशब्दस्य कोऽर्थः? इति प्रश्ने जाते इदं वक्तुं शक्यते – अस्मिन् प्रकरणे एकस्यैव सूत्रस्य व्याख्यानानेकत्वसम्भवे एकैकं व्याख्यानं वर्णकशब्देन निर्दिश्यते यथा ’प्रथमवर्णकं, द्वितीयवर्णकम्’ इति । अस्मिन्विषये रत्नप्रभाकारा आहुः वर्णकचतुष्टयस्य विस्तरावसाने – एवं प्रथमसूत्रस्य चत्वारोऽर्था व्याख्यानचतुष्टयेन दर्शिताः। सूत्रस्य चानेकार्थत्वं भूषणम् । इति । एवञ्च विविधदृष्ट्या सूत्रार्थालोचनं श्रुतितदनुकूलतर्कबलेन शास्त्रार्थविशदीकरणे बहूपयोगि इत्यत्र नास्ति सन्देहः । उक्तरीत्या अत्र वर्णकचतुष्टयं वर्तते यस्य संक्षेपतः प्रदर्शनमत्र क्रियते, विस्तरस्य तु भाष्यरत्नप्रभायामेव मूलतो द्र्ष्टुं पार्यत इति ।
वर्णकचतुष्टयस्य को वा अवसरः?
’अथातो ब्रह्मजिज्ञासा’ इति प्रथमसूत्रत्वादत्र वेदान्तमीमांसाशास्त्रस्यारम्भणमेव कथं उपपद्यते इति विचार्यते । यतोऽनुबन्धचतुष्टयत्वेन अधिकारी, विषयः, सम्बन्धः तथा प्रयोजनम् इति चत्वारि अंशाः प्रसिद्धाः । तेषु हि सत्सु शास्त्रारम्भमर्थवद्भवति नान्यथा इति शास्त्रमर्यादासत्वात् तेषां सिद्धिं स्थूणानिखननन्यायेन स्थापयितुं भाष्यकारा एव प्रथमं विषयप्रयोजनद्वयसिद्धये अध्यासस्वरूपवर्णनेन संसारलक्षणं प्रपञ्च्य अस्ति अत्र शास्त्रस्य विषयः ब्रह्मात्मैक्यज्ञानम् तत्फलकमोक्षश्च शास्त्रस्य प्रयोजनम् इति प्रतिज्ञापूर्वकं आहुः – एवमयमनादिरनन्तो नैसर्गिकोऽध्यासो मिथ्याप्रत्ययरूपः कर्तृत्वभोक्तृत्वप्रवर्तकः सर्वलोकप्रत्यक्ष: । अस्यानर्थहेतोः प्रहाणाय आत्मैकत्वविद्याप्रतिपत्तये सर्वे वेदान्ता आरभ्यन्ते । यथा चायमर्थः सर्वेषां वेदान्तानां तथा वयमस्यां शारीरकमीमांसायां प्रदर्शयिष्यामः । इति ।
प्रथमवर्णकम्
अत्र भाष्ये अध्यासवर्णनं संसारलक्षणप्रकाशनार्थम् । प्रकाशनफलं च कर्तृत्वाद्यनर्थहेतुः अध्यास एवेत्यवगतिसिद्धिः । सर्वत्राध्यासोऽधिष्ठानयाथात्म्यज्ञानादेव निवर्त्यते यतो तदज्ञानमेव तद्धेतुः । एवं च अयमप्यध्यासः स्वस्वरूपापरोक्षज्ञानादेव निवर्त्यत इति सिद्धम्, तदज्ञानमेव तत्कारणमिति । तादृशज्ञानं तु सर्वसंसारवर्जितशुद्धब्रह्मैव आत्मा नान्यत् इति प्रकारकम् । इदमेव वेदान्तवाक्यमीमांसाफलम् । एवं च ब्रह्मात्मैक्यज्ञानमस्य वेदान्तवाक्यविचारात्मकशास्त्रस्य विषयः । ज्ञानादध्याससमूलनाश एव अस्य शास्त्रविचारस्य परमं प्रयोजनम् । एवं विषयप्रयोजने अध्यासवर्णनेन साधिते भवतः । तयोस्सिद्धे सति विषयप्रयोजनसत्त्वात् शास्त्रमारम्भणीयमिति दर्शितं भवति । इदमेव प्रथमवर्णकम् ।
द्वितीयवर्णकं तत्प्रसक्तिश्च
विचारस्य यद्यपि साक्षाद्विषयः वेदान्ता एव तथापि तेषां गतार्थत्वं पूर्वशास्त्रेण सिद्धं इति मत्वा कृत्स्नस्यैव वेदस्य कर्मविधिपरत्वमेव, तस्याश्च विधेः ’अथातो धर्मजिज्ञासा’ इति पूर्वमीमांसाशास्त्रेणैव विचारितत्वात् तत्र वेदान्तानामपि आर्थिकविधिपरत्वनिर्णयात् वेदान्तवाक्यार्थनिर्णयाय पृथक्शास्त्रारम्भणमनवश्यकमिति प्राप्ते इदमुच्यते भाष्यकारैः – वेदान्तमीमांसाशास्त्रस्य व्याचिख्यासितस्य इदमादिमं सूत्रम् – ’अथातो ब्रह्मजिज्ञासा’ इति । अत्रेदं न्यायप्रदर्शनम् – यदि विधिपरत्वमेव वेदार्थस्य तर्हि सर्वज्ञा भगवन्तः बादरायणाः ब्रह्मजिज्ञासाकर्तव्यतां न ब्रूयुः, पूर्वशास्त्रेणैव कृत्स्नस्य वेदार्थस्य विधिपरत्वनिर्णयात् ब्रह्मणि मानाभावात् । तथा च ब्रह्मणो जिज्ञास्यत्वोक्त्या सूत्रशब्दादेव सिद्ध्यति यत्केनापि शास्त्रान्तरेणानवगतब्रह्मपरवेदान्तविचारः आरम्भणीय एवेति । सूत्रकृदभिप्रायः भाष्यगत-व्याचिख्यासितस्य-इतिशब्दादवगम्यते । इदमेव द्वितीयवर्णकम् । पूर्वोक्तरीया ’अथातो ब्रह्मजिज्ञासा’ इत्येतत्सूत्रस्यैव दृष्टिभेदेन व्याख्यानत्वं प्रथमवर्णकाद्भेदश्चात्र स्पष्टमवगन्तुं पार्यते ।
अत्र वर्णकद्वयोपसंहारकत्वेन अग्रिमवर्णकस्य उपक्रमत्वेन च ’भाष्यरत्नप्रभा’व्याख्यानस्य वाक्यं दृश्यते – एवं वर्णकद्वयेन वेदान्तविचारस्य (१)विषयप्रयोजनवत्त्वम् (२) अगतार्थत्वं च इति हेतुद्वयं सूत्रस्यार्थिकार्थं व्याख्याय अक्षरव्याख्यामारभमाणः पुनरप्यधिकारिभावाभावाभ्यां शास्त्रारम्भसन्देहे सति अथशब्दस्यानन्तार्यार्थकत्वोक्त्या अधिकारिणं साधयति – तत्राथशब्द इति ।
तृतीयवर्णकम्
एतेन तृतीयवर्णकस्य विषयस्तु शास्त्रविचारस्य अधिकारिसिद्धिः इति स्पष्टम् । शास्त्रं हि सूक्ताधिकारिणमपेक्षते । किमप्यधिकारिणमनपेक्ष्य शास्त्रं न प्रणीयते केनापि । प्रकृते ’ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्या’ इत्येतत्पूर्वविचारेण स्थापितम् । इदानीं केन तज्जिज्ञासोपलक्षितविचारः कर्तव्य इत्यस्य प्रश्नस्य उत्तरत्वेन सूत्रगताथशब्दविचार आरभ्यते । भाष्येऽथशब्दस्य सम्भाव्यबह्वर्थविचारं प्रवर्त्य अन्ते आनन्तर्यार्थ एव सङ्गतत्वेन स्वीक्रियते । तथा हि भाष्यवाक्यम् – तस्मात्किमपि वक्तव्यं यदनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासोपदिश्यत इति । उच्यते – नित्यानित्यवस्तुविवेकः, इहामुत्रार्थभोगविरागः, शमदमादिसाधनसंपत्, मुमुक्षुत्वं च । तेषु हि सत्सु प्रागपि धर्मजिज्ञासाया ऊर्ध्वं च शक्यते ब्रह्मजिज्ञासितुं ज्ञातुं च न विपर्यये । तस्मादथशब्देन यथोक्तसाधनसंपत्त्यानन्तर्यमुपदिश्यते । इति ।
एवमथशब्दस्य अर्थनिर्णयेन साधनचतुष्टयस्य अविनाभावत्वमन्वयव्यतिरेकाभ्यां स्थापितं भवति ।
सूत्रगतातःशब्दोऽपि अथशब्दसूचितसाधनचतुष्टयान्यतमयोः वैराग्यमुमुक्षे साधयति । तच्च भाष्यादेववगम्यते – अतःशब्दो हेत्वर्थः । यस्माद्वेद एवाग्निहोत्रादीनां श्रेयःसाधनानामनित्यफलतां दर्शयति – ’तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते’ (छान्दो.८.१.६) इत्यादिः । तथा ब्रह्मविज्ञानादपि परं पुरुषार्थं दर्शयति – ’ब्रह्मविदाप्नोति परम्’ इत्यादिः (तैत्ति.२.१) तस्माद्यथोक्तसाधनसंपत्त्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्या । इति ।
उदाहृतश्रुतिवाक्यद्वयस्य स्वारस्यं रत्नप्रभाकाराः व्याकुर्वन्ति – ’यदल्पं तदनित्यम्’ ’यत्कृतकं तदनित्यम्’ इति न्याववती ’तद्यथेह’ इत्यादिश्रुतिः कर्मफलाक्षयश्रुतेर्बाधिका (’अक्षय्यं चातुर्मास्ययाजिनां फलम्’ इत्यर्थबोधकश्रुतिवाक्यमत्र लक्षितम्) । तस्मात् ’अतोऽन्यदार्तम्’ इति श्रुत्या अनात्ममात्रस्यानित्यत्वविवेकात् वैराग्यलाभ इति भावः । मुमुक्षां सम्भावयति – तथेति । यथा वेदः कर्मफलानित्यत्वं दर्शयति, तथा ब्रह्मज्ञानात् प्रशान्तशोकानलमपारं स्वयंज्योतिरानन्दं दर्शयतीत्यर्थः । इति ।
उक्तरीत्या वैराग्योत्पादकश्रुतिः ’इदं तु मे नैव स्यात्’ इत्याकारिकवृत्तिं सम्पादयति । मुमुक्षुत्वबोधकश्रुतिः ’इदमेव मम रोचते, तदेवाहं कथमपि प्रापयामि’ इत्याकारिकदार्ढ्यं सम्पादयति । उदाहृतव्याख्यानात् विवेकपूर्वकवैराग्यमेवात्र दर्शितमिति ज्ञायते । तथापि किमिति भाष्ये विवेकस्य वा शमादेर्वा उत्पादकश्रुतिर्नोदाहृता इति चेदत्र विवेकचूडामणिश्लोकावलोकनं प्रयोजनकरं भवति –
वैराग्यं च मुमुक्षुत्वं तीव्रं यस्य तु विद्यते ।
तस्मिन्नेवार्थवन्तः स्युः फलवन्तः शमादयः ॥ 29 ॥
एतयोर्मन्दता यत्र विरक्तत्वमुमुक्षयोः |
मरौ सलीलवत्तत्र शमादेर्भानमात्रता ||30|| इति ।
एवञ्च वैराग्यमुमुक्षुत्वकथनेन इतरेषाम् उक्तार्थत्वं सम्पादितं भवतीति मन्तव्यम् ।
इति तृतीयवर्णकम् अधिकारिसिद्धिं स्थाप्य शास्त्रारम्भणेऽन्तरायराहित्यं स्फुटयति इत्यत्र रत्नप्रभावाक्यम् – अथातःशब्दाभ्यामधिकारिणः साधितत्वात्तेन (अधिकारिणा/मुमुक्षुणा) ब्रह्मज्ञानाय विचारः कर्तव्य इत्यर्थः।इति।
चतुर्थवर्णकं तत्प्रसक्तिश्च
चतुर्थवर्णकप्रसक्तिं तत्रैव व्याख्याने द्योतितम् – प्रथमवर्णके बन्धस्य अध्यासत्वोक्त्या विषयादिप्रसिद्धावपि ब्रह्मप्रसिद्ध्यप्रसिद्ध्योः विषयादिसम्भवासम्भवाभ्यां शास्त्रारम्भसन्देहे पूर्वपक्षमाह – तत्पुनरिति । पुनःशब्दो वर्णकान्तरद्योतनार्थः । इति । विचार्यब्रह्म यदि विचारात्प्रागेव ज्ञातं तर्हि ’ब्रह्म अज्ञातं इति न, तेन विचारेण ब्रह्मविषयकाज्ञाननिवृत्तिरूपफलमपि न’ इति ब्रह्म न विचारयितव्यम् । तथा यदि अज्ञातं ब्रह्म, तर्हि न कोऽपि तं जिज्ञासितुं विचारयितुं च शक्नोति, अज्ञातविषयस्य ज्ञातुं उद्देश्यत्वायोगात् । यद्बुद्धावेव न आरूढं तं (ब्रह्म) विचारात्मकशास्त्रं वा वेदान्ता (श्रुतिवाक्यानि) वा नैव प्रतिपादयितुं शक्नुवन्ति । तेन अनुबन्धचतुष्टयान्यतमसम्बन्धाख्यः प्रतिपाद्यप्रतिपादकरूपः (विषयः प्रतिपाद्यः, शास्त्रं प्रतिपादकम् इतिरूपः) नैव सिद्ध्यति इति शास्त्रस्य आत्यन्तिकं फलं मोक्षोऽपि न सिद्ध्यति इति अनारम्भणीयं शास्त्रम् इति प्राप्तम् । तत्र ब्रह्म प्रसिद्धं वा अप्रसिद्धं वा इति विचारः क्रियते भाष्ये । सर्वस्य चेतनात्मकस्य स्वविषयकास्तित्वप्रसिद्धिं अनुभवप्रमाणीकृत्य ब्रह्मणः सर्वस्यात्मत्वाच्च तेन आपाततोऽपि ब्रह्मास्तित्वज्ञानं साधयित्वा, तथापि स्वात्मविषयकविशेषप्रतिपत्तिं प्रति विप्रतिपत्तिदर्शनेन अप्रसिद्धिमपि साधितं भाष्ये । तेन ब्रह्म विषयत्वं भजति शास्त्रस्य विचारे, तेन च उक्तफलरूपमोक्षासिद्धिरपि न सम्भवति इति परिहृत्य शास्त्रारम्भणे न व्यवधानमिति उपसंहरति चतुर्थवर्णकम् । तत्पूर्वं अन्यदपि किञ्चित्प्रश्नपूर्वकं विचार्यते – सूत्रे विचारवाचिपदं नास्ति इत्यतः विचारारम्भः करणीयः इति कथं सूत्रशब्दादवगम्यते? इति । तत्र समाधानम् – जिज्ञासाशब्दात्प्राप्तेच्छार्थकत्वेन विचारो लक्षितः तेन च तत्कर्तव्यता बोधिता सूत्रेण इति ।
वर्णकचतुष्टयं सारांशत्वेन एवं ज्ञातव्यम् –
- ब्रह्मज्ञानस्य मोक्षाय आवश्यकत्वोक्त्या तदज्ञानकार्याध्यासः तन्मूलकसंसारश्च प्रतिपादितः भाष्ये । तेन अज्ञाननिवर्त्यब्रह्मज्ञानप्राप्त्यै विचार आरम्भणीयः इति प्रथमवर्णकसंक्षेपः ।
- कृत्स्नस्य वेदस्यार्थः पूर्वमीमांसाशास्त्रादेव निर्णीतः इति यदि ब्रह्ममीमांसाशास्त्रमनारम्भणीयं तर्हि नैवम्, यतः सर्वज्ञैः भगवद्भिः सूत्रकृद्भिः बादरायणमहर्षिभिः ब्रह्मजिज्ञासात्मकशास्त्रं न प्रणीतं स्याद्यदि धर्मजिज्ञासाशास्त्रादेव कृत्स्नस्य वेदस्यार्थः विधिपरत्वेन निर्णीतः स्यात् । तादृशार्थापत्त्या द्वितीयवर्णकं प्रवर्तते ।
- अनुबन्धचतुष्टयान्यतमाधिकारिसिद्धावेव शास्त्रारम्भः स्यात् नान्यथा इति तत्सिद्धये सूत्रगताथातःशब्दपर्यालोचनात् साधनचतुष्टयवान् मुमुक्षुः सिद्ध्यत्येव इति श्रुतिबलान्निर्णयः तृतियवर्णकहृदयम् ।
- यद्यपि विषयप्रयोजनसिद्धिः प्रथमवर्णकादेव कृता तथापि मुख्यविषयब्रह्मप्रसिद्ध्यप्रसिद्धिरूपकोटिद्वयविचारेण ब्रह्मण आपातप्रसिद्ध्यापि विचारः सिद्ध्यति इति स्थापनं चतुर्थवर्णकरहस्यम् ।
- एवं चतुर्ष्वपि वर्णकेषु शास्त्रारम्भविषये आक्षेपोत्थापनं समानम् । तदाक्षेपमूलं तथा तत्परिहारप्रकारश्च प्रतिवर्णकं भिद्यते इति विशेषो द्रष्टव्यः ।
अध्यापितगुरून् भक्तिपूर्वकं प्रणम्य तेषां चरणयोरर्पयामीदं लेखनम् ।
श्रीसद्गुरुचरणारविन्दार्पणमस्तु


text:
खर्जूरम्
एतत् खर्जूरं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । अयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् खर्जूरम् आङ्ग्लभाषायां Date इति उच्यते । एतत् खर्जूरम् आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । अस्य खर्जूरस्य फलं रसं चापि उपयुज्यते । एतत् खर्जूरम् Dryfruits इति यानि उच्यन्ते तेषां शुष्कफलानां गणे अन्तर्भवति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य खर्जूरस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
एतत् खर्जूरं पचनार्थं लघुः । इदं खर्जूरं स्निग्धम्, मधुररसयुक्तं चापि ।
- १. इदं खर्जूरं हृद्यं, बृंहणं च ।
- २. एतत् खर्जूरं वातं पित्तं च हरति । अतः वातजैः रोगैः, पित्तजैः रोगैः च पीड्यमानानां, वातप्रकृतियुक्तानां, पित्तप्रकृतियुक्तानां च, पित्तकाले, देशे च अस्य खर्जूरस्य उपयोगः हितकरः ।
- ३. एतत् खर्जूरम् मद्यस्य आधिक्येन सेवनेन जातेषु रोगेषु अपि उपयुज्यते ।
- ४. एतत् खर्जूरं वमनं, दाहं च शमयति ।
- ५. एतत् खर्जूरं श्वासम् (अस्तमा), कासं च निवारयति ।
- ६. इदं खर्जूरंहृदयस्य बलं वर्धयति । मूर्छारोगं चापि निवारयति ।
- ७. एतत् खर्जूरं रुचिकारकम् अपि ।
- ८. एतस्य खर्जूरस्य खर्जूरादिमन्थ अपि उपयोक्तुं शक्यते ।
- ९. आवश्यकतायाः अनुसारम् अस्य खर्जूरस्य गुलिका अपि उपयुज्यते ।
अधिकानि चित्राणि[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- INC, International Nut and Dried Fruit Council Foundation
- Date Palm Cultivation (Food and Agriculture Organization)
- Date Palm Products (Additional information from the FAO)
- Date Palm entry in Encyclopaedia Iranica


text:
This very popular katha appears to be in Gadya form.
अथ कथा: । श्रीगणेशाय नम: ॥ एकदा नैमिषारण्ये ऋषय: शौनकादय: ॥ पप्रच्छुर्मुनय: सर्वे सूतं पौराणिकं खलु ॥१॥
ऋषय ऊचु: ॥ व्रतेन तपसा किं वा प्राप्यते वांछितं फलम्। तत्सर्वं श्रोतुमिच्छाम: कथयस्व महामुने ॥२॥ http://www.transliteral.org/pages/z070722141228/view
सूत उवाच ॥ नरादेनैव संपृष्टो भगवान्कमलापति: ॥ सुरर्षये यथैवाह तच्छृणुध्वं समाहिता: ॥३॥
एकदा नारदो योगी परानुग्रहकांक्षया ॥ पर्यटन्विविधान्लोकान्मर्त्यलोकमुपागत: ॥४॥
ततो दृषट्वा जनान्सर्वान्नानाक्लेशसमन्वितान्नानायोनिसमुत्पन्नान्क्लिश्यमानान्स्वकर्मभि: ॥५॥
केनोपायेन चैतेषां दु:खनाशो भवेद ध्रुवम्॥ इति संचिंत्य मनसा विष्णुलोकं गतस्तदा ॥६॥
तत्र नारायणं देवं शुक्लवर्णं चतुर्भुजम्॥शंखचक्रगदापद्मवनमालाविभूषितम्॥७॥


text:
प्रणम्य शिरसा देवं गौरीपुत्रं विनायकम्
भक्तावासं स्मरेनित्यम आयुष्कामार्थ सिध्दये ॥१॥
प्रथमं वक्रतुण्डं च एकदन्तं द्वितीयकम्
तृतीयं कृष्णपिङगाक्षं गजवक्त्रं चतुर्थकम ॥२॥
लम्बोदरं पञ्चमं च षष्ठं विकटमेव च
सप्तमं विघ्नराजेन्द्रं धुम्रवर्णं तथाषष्टम ॥३॥
नवमं भालचंद्रं च दशमं तु विनायकम्
एकादशं गणपतिं द्वादशं तु गजाननम ॥४॥
द्वादशेतानि नामानि त्रिसंध्यं य: पठेन्नर:
न च विघ्नभयं तस्य सर्वसिध्दीकर प्रभो ॥५॥
विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी लभते धनम्
पुत्रार्थी लभते पुत्रान्मोक्षार्थी लभते गतिम ॥६॥
जपेद्गणपतिस्तोत्रं षडभिर्मासे फलं लभेत्
संवत्सरेण सिध्दीं च लभते नात्र संशय: ॥७॥
अष्टभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्च लिखित्वा य: समर्पयेत
तस्य विद्या भवेत्सर्वा गणेशस्य प्रसादत: ॥८॥
इति श्रीनारदपुराणे संकटनाशनं नाम श्रीगणपतिस्तोत्रं संपूर्णम ||


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २३३
शान्तिविधानवर्णनम्।
गर्ग उवाच।
अतिवृष्टिरनावृष्टि दुर्भिक्षादि भयं मतम्।
अनृतौ तु दिवानन्ता वृष्टिर्ज्ञेया भयानका ।। २३३.१ ।।
अनभ्रे वैकृताश्चैव विज्ञेया राजमृत्यवे।
शीतोष्णानां विपर्यासे नृपाणां रिपुजं भयम् ।। २३३.२ ।।
शोणितं वर्षते यत्र तत्र शस्त्रभयम्भवेत्।
अङ्गारपांसु वर्षेषु नगरन्तद्विनश्यति ।। २३३.३ ।।
मज्जास्थिस्नेहमांसानां जनमारभयम्भवेत्।
फलं पुष्पन्तथा धान्यं परेणातिभयाय तु ।। २३३.४ ।।
पांसुजन्तु फलानाञ्च वर्षतो रोगजं भयम्।
छिद्रेवान्नप्रवर्षेण सस्यानां भीतिवर्द्धनम् ।। २३३.५ ।।
विरजस्के रवौ व्यभ्रे यदा च्छाया न दृश्यते।
दृश्यते तु प्रतीपा वा तत्र देशभयम्भवेत् ।। २३३.६ ।।
निरभ्रे वाथ रात्रौ वा श्वेतं याम्योत्तरेण तु।
इन्द्रायुधं तथा दृष्ट्वा उल्कापातं तथैव च ।। २३३.७ ।।
दिग्दाहपरिवैषौ च गन्धर्वनगरन्तथा।
परचक्र-भयं ब्रूयाद्देशोपद्रवमेव च ।। २३३.८ ।।
सूर्य्येन्दुपर्जन्यसमीरणानां यागस्तु कार्यो विधिवद् द्विजेन्द्र!
धनानि गौः काञ्चनदक्षिणा च देया द्विजानामघनाशहेतोः ।। २३३.९ ।।


text:
अस्मत्पूर्वजैः एतद्देशस्य इतिहासः न सम्यक् लिखितः इति प्रायशः वयं सर्वे चिन्तयामः। अस्माकं इतिहासस्य कालानुक्रमविषयेऽपि वैदेशिकाः भारतीयाश्च पण्डिताः न एकमताः। श्रीरामः श्रीकृष्णः कश्चिदन्यः महापुरुषो वा कस्मिन् शतके जीवन्नासीदिति याथातथ्येन वक्तुं इतः पर्यन्तं दुष्करमेवासीत्।
परन्तु अधुना पुण्यनगरवासिना डा. पद्मनाभ विष्णु वर्तक वर्येण त्रिंशत् वर्षाणां अनुसन्धानानन्तरं महाभारत-रामायणयोः वेदस्य च कालाः निर्णीताः। एतेषु ग्रन्थेषु सूचितानां ज्यौतिषिकोल्लेखानां, पौराणिकैः पाषाणशिलालेखैः, ऐतिहासिक प्रमाणैश्च सह समर्थयित्वा डा. वर्तकवर्यः रामायणभारतादीनां कालनिर्णयं कृतवान्।
डा. वर्तकस्य मतमनुसृत्य महाभारतयुद्धं क्रिस्तोः पूर्वं ५५६२ वर्षे, रामरावणयोः संग्रामः क्रिस्तोः पूर्वं ७२९२ वर्षे च अभवताम्। तथा च ऋग्वेदस्य आदिमसूक्तानां रचना क्रिस्तोः पूर्वं २३७२० तमे वर्षे अभवत् इत्यपि सः निर्णीतवान्। एतद्विषये डा. वर्तकवर्येण आङ्गलभाषायां पुस्तकद्वयं रचितमस्ति। ते द्वेऽपि पुस्तके इदानीं अन्तर्जालके उपलभ्येते। एतयोः अन्वये अधः प्रदत्ते स्तः।
The Scientific Dating of Mahabharata War
The Scientific Dating of Ramayana and the Vedas
ग्रन्थकारस्य सङ्केतः
डा. पी. वी. वर्तक्,
५५१, शनिवार् पेठ्,
पुणे, महाराष्ट्रम्
दूरध्वनिः – ०२०-२४४५०३८७
कार्यसमयः – प्रातः ९-११ एवं सायं ६-८
संस्कृतं सुगमतया अधीतुं भंडार्कर् वर्यस्य ई-पुस्तके – First & Second Books of Sanskrit by R. G. Bhandarkar
आर्. जी. भंडार्करस्य एते द्वे पुस्तके १८८३ मध्ये प्रथमतया प्रकाशिते। ततः परं इतः पर्यन्तं एते पुस्तके संस्कृतविध्यार्थीनां कृते अनुपेक्षणीये आस्ताम्। भंडार्करेण एतयोः पुस्तकयोः चत्वारि विषयानि अधिकृत्य पाठाः रचिताः।
१. संस्कृतभाषायाः व्याकरणम्
२. संस्कृतवाक्यानां आङ्गलभाषान्तरीकरणम्
३. आङ्गलभाषावाक्यानां संस्कृतभाषान्तरीकरणम् एवम्
४. शब्दसञ्चयस्य विकासः (Vocabulary building)
व्याकरणविषये भंडार्कर् वर्यः सिद्धान्तकौमुदीमेव अनुवर्तितवान् इत्यतः ये छात्राः संस्कृतव्याकरणे अवगाहं प्राप्तुमिच्छन्ति तेषां कृते अपि एते पुस्तके उपयुक्ते भवेताम्।
प्रथमं पुस्तकं अवनेतुं अन्वयः
द्वितीयं पुस्तकं अवनेतुं अन्वयः
तिरुवळ्ळुवर्येण क्रिस्तोः पूर्वं प्रथमे शताब्दे रचिते तितुक्कुरळ् तमिळ् वेद इति नाम्ना सुविदितम्। इदानीं संस्कृतभाषायां तिरुक्कुरळ् एतस्मिन् जालपुटे उपलभ्यते।
स्कन्धत्रयात्मके अस्मिन् ग्रन्थे १३३ अध्यायेषु १३३० श्लोकाः सन्ति। अरम् इत्याख्ये प्रथमस्कन्धे स्वधर्मस्य पालनं कथं कर्तव्यम् इति वर्णितमस्ति। पोरुळ् इत्याख्ये द्वितीये स्कन्धे मानवजीवनस्य किमर्थं इत्युक्तम्। इन्बम् इत्याख्ये तृतिये स्कन्धे गार्हस्थ्यजीवने यत्सुखं अनुभवितुं शक्यते इत्यपि वर्णितमस्ति। एवं त्रिभिः स्कन्धैः भारतीयसंस्कृतेः आधारशिलाभूतानां “धर्मार्थकामानां” विषये तिरुवल्लुवरेण सम्यक् उपन्यस्तमस्ति।
अस्य संस्कृतानुवादकः श्री. एस्. एन्. श्रीरामदेशिकवर्येण तिरुप्पावै, चिलप्पतिकारम्, कम्बरामायणम् इत्यादीनां बहूनां तमिल् ग्रन्थानामपि संस्कृतानुवादं कृतमस्ति।
संस्कृतभाषायां तिरुक्कुरळ् पठितुं जालपुटमेतत्संदर्शयन्तु|
http://nvkashraf.co.cc/kursan/sancont.htm
हेब्रू भाषायाः नवोत्थाननायकस्य बेन् यहूदस्य (१८५८-१९२२) जीवचरितमेतत्। एतत्पुस्तकं आङ्गलभाषायमस्ति चेदपि अस्मत्कृते संस्कृतपठनार्थं, प्रचारणार्थं च महती प्रेरणास्पदं स्यात्।
बेन् यहूदः हेब्रू भाषायाः पुनरुज्जीवनार्थं, इस्रेल् देशस्य स्थापनार्थं च स्वजीवितं समर्पयत् ।स्वस्य व्याधिं, प्रथमपत्न्याः कतिचन पुत्राणं च मृत्युं, आर्थिकक्लेशं च अविगणय्य सः स्वदौत्यनिर्वहणे अविरतं निमग्न अवर्तत। बहवः बन्धुमित्रादयः तं अवज्ञात्वा अनिन्दयन्। तथापि, सः विदेशेभ्यः यहूदान् इस्रेल् आनेतुं एकं आन्दोलनं प्रारभ्य तान् हेब्रू भाषायाः द्वारा समयोजयत् च। हेब्रू भाषायाः पुनरुज्जीवनार्थं बेन् यहूदः स्वयं तस्यां भाषायां बहूनां नूतनपदानां आविष्कारं कृतवान् इत्येव एतस्य वास्तविककथायाः एकं वैचित्र्यं ।यतः हेब्रू सुदीर्घकालं मृतवत् आसीत्, ततः नवीनतम वस्तूनां कृते तस्यां समानपदानि न आसन्।
बेन् यहूदः तत्कालीन हेब्रू भाषायं महदनुसन्धानं कृत्वा, कानिचन पदानि किंचित् परिवर्तयित्वा च नूतन पदानां आविष्कारं कृतवान्।सः हेब्रू भाषायाः एका नूतना निघन्टु च अरचयत्।
बेन् यहूदस्य एषा आख्यायिका अत्यर्थं प्रेरणास्पदास्ति।एवमेव संस्कृत भाषायाः उज्जीवनं किं वयं कर्तुं शक्नुमः?
अवनयतु (डौण्लोड्)
टिप्पणी : बेन् यहूदस्य चरितं इदानीं भवन्तः संस्कृतभाषायां पठितुं शक्यन्ते। संस्कृतभारत्या एतत् भाषान्तरीकृत्य “भुवमानीता भगवद्भाषा” इति नाम्ना प्रकाशितमस्ति।
वयं सर्वे “पालिन्ड्रोम्” (Palindrome) किमिति जानीमः । “विकटकवि” अस्य एकः सामान्यदृष्टान्तः ।
परंतु, विलोमकाव्यं इतोपि किंचित् विलक्षणम् । तत् न पालिन्ड्रोम्; तस्य वामतः, दक्षिणतश्च पठामः चेत् द्वे भिन्ने अर्थौ स्तः। अतः एतत् अनुलोमविलोमकाव्यमिति कथ्यते ।
“राघवयादवीयम्” इति काव्यात् श्लोकमेकं अत्र दास्यामि । वामतः पठितः चेत् एषः श्लोकः श्रीरामस्य चरितमस्ति । दक्षिणतः पठितः चेत् तदेव श्लोकः यादवस्य श्रीकृष्णस्य चरितं वर्णयति ।
वन्देऽहं देवं तं श्रीतं रन्तारं कालं भासा यः ।
रामो रामाधीराप्यागो लीलामारायोध्ये वासे ॥
“I pay my obeisance to Lord Shri Rama, who with his heart pining for Sita, travelled across the Sahyadri Hills and returned to Ayodhya after killing Ravana and sported with his consort, Sita, in Ayodhya for a long time.”
Same sloka in reverse
सेवाध्येयो रामालाली गोप्याराधी मारामोरा ।
यस्साभालंकारं तारं तं श्रीतं वन्देहं देवं ॥
“I bow to Lord Shri Krishna, whose chest is the sporting resort of Shri Lakshmi;who is fit to be contemplated through penance and sacrifice, who fondles Rukmani and his other consorts and who is worshipped by the gopis, and who is decked with jewels radiating splendour.”
एतद्विषये अधिकं ज्ञातुं, राघवयादवीयं पूर्णं पठितुं च एतत् जालपुटं पश्यन्तु ।


text:
त्यजन्तु भारतम् आन्दोलनम्
ब्रिटिश् जनाः भारतं त्यजन्तु इति घोषणस्य आन्दोलनं महात्मागान्धेः नेतृत्वे क्रि.श.१९४२तमे वर्षे आरब्धम् । पूर्वम् एतत् असहकारान्दोलनम् इति आसीत् । ब्रिटिष् हस्तात् भारतस्य विमोचनम् एव अस्य सत्याग्रहस्य परमं लक्ष्यम् आसीत् । तस्मिन् एव वर्षे अगस्ट् अष्टमे दिने गोवाली क्रीडाङ्गणे गान्धिमहात्मना करोतु नो चेत् प्राणान् त्यजतु इति घोषणपूर्वकम् आरब्धम् इदम् आन्दोलनम् । अस्य घोषणस्य २४होरातः पूर्वमेव काङ्ग्रेस् पक्षस्य नेतारः ब्रिटिष् अधिकरिभिः बद्धाः भूत्वा कारावारे एव वर्षं यापयन् ।
द्वितीयमहायुद्धं भारतस्य पात्रं च[सम्पादयतु]
क्रि.श.१९४२तमे वर्षे ब्रिटिष् अधिकारिणः द्वितीयमाहयुद्धे भारतस्य नेतॄन् अपरिगणय्य भारतस्य सेनायाः उपयोगम् अकुर्वन् । अनेन कुपितः सुभाष्चन्द्रबोसः भारतीयराष्ट्रियसेनां जपान् देशस्य सहाय्येन एकीकृतवान् । इयं सेना अस्सामस्य बङ्गालस्य बर्मायाः अरण्यप्रदेशेषु आङ्ग्लैः सह वीरावेशेन युद्धम् अकरोत् । किन्तु जपानीयानाम् अपूर्णसहकारात् अयुधानां च अभावात् पराजयः प्राप्तः । बोस् महोदयस्य धैर्यसाहसादिभिः आकृष्टाः भारतीययुवानः अस्य अन्दोलनम् प्राविशन् । द्वितीयमहयुद्धस्य आरम्भकाले कङ्ग्रेस् पक्षस्य कार्यकारिणीसभा ब्रिटिष् सर्वकारस्य क्रमं समर्थयति किन्तु फलरूपेण भारताय् पूर्णस्वातन्त्र्यं दातव्यम् इति आग्रहम् अकरोत् । किन्तु ब्रिटिष् सर्वकारः एतत् वचनं नाशृणोत् । काङ्ग्रेस् पक्षस्य अस्मिन् निर्णये गान्धिमहात्मनः आलम्बनं नासीत् । यतः ब्रिटिष् सर्वकारस्य चिन्तनं नायकत्वम् एव विश्वासयोग्यं नास्ति इति अस्य भावः आसीत् ।
शीघ्रस्वान्तन्त्र्यप्राप्तये निर्णयः[सम्पादयतु]
क्रि.श.१९४२तमे वर्षे जुलैमाससय् १४दिनाङ्के काङ्ग्रेस् पक्षः ब्रिट्न्तः भारतस्य सम्पूर्णस्वातन्त्र्यार्थं निर्णयमेकं प्रैषयत् । यदि इयम् अभ्यर्थना तिरस्कृता तर्हि असहकारान्दोलनम् आरप्स्यते इति घोषणा कृता । किन्तु अस्मिन् विषये पक्षे एव ऐकमत्यं नासीत् । सि.राजगोपालाचारीमहोदयः अनेन हेतुना एव अन्यैः प्रादेशिकनेतृभिः सह पक्षम् अत्यजत् । जवाहर लाल नेह्रू मौलाना आज़ाद् च एतं निर्णयं अनुमन्येते अपि गान्धिमहोदयस्य नायकत्वं विश्वस्य तूष्णीं स्थितवन्तौ । सरदार वल्लभभाई पटेल, डॉ. राजेन्द्रप्रसाद च एतं निर्णयं बहिरङ्गे एव समालम्बितवन्तौ । किन्तु अन्यपक्षाः अस्य सहमतं न सूचितवन्तः । भारतीयकम्युनिष्टपक्षः हिन्दुमहासभा च अस्य विरोधम् एव अकुरुताम् । मोहम्मद् अलि जिन्ना इत्यस्य विरोधस्य कारणेन अधिकाः मुसल्मानजनः ब्रिटिश् पक्षं समालम्बनम् अकुर्वन् । अनेन मुस्लिम् लीग् पक्षीयानां कृते सर्वकारीयः अधिकारः प्राप्तः । क्रि.श.१९४२तमे वर्षे अगस्ट् मासस्य अष्टमे दिने अखिलभारतकाङ्ग्रेस् समितिः मुम्बै अधिवेशने भारतं त्यजन्तु इति घोषणस्य निर्णयः प्रस्थावितः । मुम्बयी नगरस्य गोवालिक्रीडाङ्गणे अहिंसात्मकम् असहकारान्दोलनम् आरब्धुं सूचनां दत्तवान् । ब्रिटिश् सर्वकारम् अनवलम्ब्य एव जीवनं निर्वोढुम् अपि सूचितवान् । अस्य आह्वानम् अङ्गीकृत्य सहस्राधिकाः भारतीयाः समागच्छन् ।
आन्दोलननिग्रहः[सम्पादयतु]
जपान्देशस्य सेना यदा बर्मायाः सीमाप्रदेशे पादार्पणम् अकरोत् तदा ब्रिटिष् अधिकारिणः गान्धिमहोदयं बन्धनं कृतवन्तः । अपि च काङ्ग्रेस् पक्षस्य सर्वे नायकाः बद्धाः । ब्रिटिष् अधिकारिणः काङ्ग्रेस् पक्षम् एव निषेधितवन्तः । अनेन भारतीयेषु ब्रिटिष् विरोधभावः इतोपि संवृद्धः। प्रौढनायकत्वस्य अभावम् अतिरिच्यापि महाप्रमाणेन विरोधप्रदर्षनस्य सभाः अभवन् । किन्तु सर्वे विरोधस्य आन्दोलनानि अहिंसायुतानि नासन् । कुत्रचित् प्रस्फोटाः विस्फुटिताः । सर्वकारीयभावनानि दग्धानि । विद्युत्सम्पर्कः कर्तितः । सञ्जारव्यवस्था निर्बद्धा । किन्तु ब्रिटिष् अधिकारिणः लक्षाधिकान् आन्दोलनप्रदर्शनकारान् बद्धवन्तः। अधिकप्रमाणेन दण्डकराः सङ्ग्रहिताः । आन्दोलनकारिणः सार्वजनिकस्थानेषु दण्डितवन्तः । अनेकाः राष्ट्रीयाः नायकाः भूगताः भूत्वा आकाशवाण्या भारतियेभ्यः सन्देशम् अयच्छन् । किङ्कर्तव्यविमूढाः ब्रिटिष् अधिकारिणः महात्मागान्धिं अन्यान् च नायकान् बद्ध्वा दक्षिणाफ्रिकादेशं नेतुं युद्धनौकायाः व्यवस्थाम् अकुर्वन् । किन्तु सङ्घर्षः इतोऽपि वर्धितः स्यात् इति विचिन्त्य तथा न कर्तुं निश्चितवन्तः । काङ्ग्रेस् पक्षस्य नेतारः वर्षत्रयं सम्पूर्णविश्वस्य सम्पर्कभ्रष्टाः अभवन् । गान्धिमहात्मनः पन्ती कस्तूर् बा गान्धिः कार्यदर्शी महादेव देसायी द्वयोः मरणानन्तरं तस्य आरोग्यम् अतीव असन्तुलितम् अभवत् । तथापि सः २१दिनानि उपवासं कृत्वा सत्याग्रहम् अनुवर्तयितुम् अतिमानुषप्रयत्नम् अकरोत् । आङ्ग्लाधिकारिणः तस्य आरोग्यम् असन्तुलितम् अबवत् इति कारावारात् विमोचनं कृतवन्तः । किन्तुः सः अन्यनेतॄणां विमोचनार्थम् आग्रहं कुर्वन् सत्याग्रहम् अनुवर्तितवान् । क्रि.श.१९४४तमवर्षस्य आरम्भे भारतं शान्तम् आसीत् । आन्दोलनं पराजितम् इति ब्रिटिष् अधिकारिणां विश्वासः व्याप्तः। जिन्ना मुल्सिं लीग् काङ्ग्रेस् पक्षस्य विरोधिनः कम्युनिष्ट् जानाः च हिन्दुसङ्घटनं काङ्ग्रेस् पक्षं गान्धिं च दूषयन्तः स्वेच्छापूर्तये प्रायतन्त ।


text:
डाङ्गमण्डलम्
डाङ्गमण्डलम् (गुजराती: ડાંગ જિલ્લો, आङ्ग्ल: Dang district) इत्येतत् गुजरातराज्ये विद्यमानं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति आहवा इति नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
डाङ्गमण्डलस्य विस्तारः १,७६४ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । इदं मण्डलं गुजरातराज्यस्य दक्षिणभागे अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे महाराष्ट्रराज्यं, पश्चिमे नवसारीमण्डलम्, उत्तरे तापीमण्डलं, दक्षिणे महाराष्ट्रराज्यम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ३,०४८ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले चतस्रः नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- पूर्णा, गीरा, खापरी, अम्बिका ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणम् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्या २,२६,७६९ अस्ति । अत्र १,१२,९७६ पुरुषाः १,१३,७९३ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १०६ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १०६ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २१.४४% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-१००७ अस्ति । अत्र साक्षरता ७६.८०% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले एकमेव उपमण्डलम् अस्ति । तत्- आहवा ।
पत्तनानि[सम्पादयतु]
गीरमाल, वघाई, सापुतारा, महाल च अस्य मण्डलस्य प्रमुखपत्तनानि सन्ति ।
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
इदं मण्डलं कृषिप्रधानम् अस्ति । तण्डुलः, रागी, 'खरसनी', कलायः, आम्रफलं, सीताफलं च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि कृष्युत्पादनानि सन्ति । कृषिः, क्षीरोत्पादनं, प्रवासोद्यमः च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले विद्यमानः सापुतारापर्वतः तु सुप्रसिद्धः 'हिल्-रेजोर्ट्' अस्ति । सापुतारा-वस्तुसङ्ग्रहालयः एकं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । सापुतारातः ६ किलोमीटर्दूरे स्थितः हाथगढदुर्गः अपरं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । वघाईतः ३ किलोमीटर्दूरे विद्यमानः गीराजलपातः सुन्दरं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले विद्यमानं पूर्णा-वन्यजीविधाम अनेकानां वन्यजीविनां, बहूनां बृहद्वृक्षाणां च गृहम् अस्ति । वांसदा-राष्ट्रियोद्यानमपि प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति ।


text:
मूलं मनुजाधिपतिः प्रजातरोः तदुपघातसंस्कारात् । अशुभं शुभं च लोके भवति यतोऽतो नृपतिचिन्ता ॥१॥
या व्याख्याता शान्तिः स्वयंभुवा सुरगुरोः महेन्द्रार्थे । तां प्राप्य वृद्धगर्गः प्राह यथा भागुरेः शृणुत ॥२॥
पुष्यस्नानं नृपतेः कर्तव्यं दैववित्पुरोधाभ्याम् । नातः परं पवित्रं सर्वौत्पातान्तकरमस्ति ॥३॥
श्लेष्मातकाक्षकन्टकिकटुतिक्तविगन्धिपादपविहीने । कौशिकगृध्रप्रभृतिभिः अनिष्टविहगैः परित्यक्ते ॥४॥
तरुणतरुगुल्मवल्लीलताप्रतानान्विते ( वृते) वनोद्देशे । निरुपहतपत्रपल्ल्वमनोज्ञमधुरद्रुमप्राये ॥५॥
कृकवाकुजीवजीवकशुकशिखिशतपत्रचाषहारीतैः । क्रकरचकोरकपिञ्जलवञ्जुलपारावतश्रीकैः ॥६॥
कुसुमरसपानमत्तद्विरेफपुंस्कोकिलादिभिश्चान्यैः । विरुते वनोपकण्ठे क्षेत्रागारे शुचावथवा ॥७॥
हृदिनी ( ह्रदिनी) विलासिनीनां जलखगनखविक्षतेषु रम्येषु । पुलिनजघनेषु कुर्याद् दृक्मनसोः प्रीतिजननेषु ॥८॥
प्रोत्प्लुतहंसच्छत्रे कारण्डवकुररसारसोद्गीते । फुल्लेन्दीवरनयने सरसि सहस्राक्षकान्तिधरे ॥९॥
प्रोत्फुल्लकमलवदनाः कलहंसकल ( अद्द्।स्वन) प्रभाषिण्यः । प्रोत्तुंगकुड्मलकुचा यस्मिन् नलिनीविलासिन्यः ॥१०॥
कुर्याद् गोरोमन्थजफेनलवशकृत्खुरक्षतौपचिते । अचिरप्रसूतहुंकृतवल्गितवत्सौत्सवे गोष्ठे ॥११॥
अथवा समुद्रतीरे कुशलागतरत्नपोत ( पोतरत्न) संबाधे । घननिचुललीनजलचरसितखगशबलीकृतोपान्ते ॥१२॥
क्षमया क्रोध इव जितः सिंहो मृग्याभिभूयते येषु ( यत्र) । दत्ताभयखगमृगशावकेषु तेष्वाश्रमेष्वथवा ॥१३॥
कांचीकलापनूपुरगुरुजघनौद्वहनविघ्नितपदाभिः । श्रीमति मृगेक्षणाभिः गृहेऽन्यब्भृतवल्गुवचनाभिः ॥१४॥
पुण्येष्वायतनेषु च तीर्थेषूद्यानरम्यदेशेषु । पूर्वोदक्प्लवभूमौ प्रदक्षिणांभोवहायां च ॥१५॥
भस्मांगारास्थ्यूषरतुषकेशश्वभ्रकर्कटावासैः । श्वाविध ( श्वाविन्) मूषकविवरैः वल्मीकैः या च सन्त्यक्ता ॥१६॥
धात्री घना सुगन्धा स्निग्धा मधुरा समा च विजयाय । सेनावासेऽपि एवं योजयितव्या यथायोगम् ॥१७॥
निष्क्रम्य पुरान् नक्तं दैवज्ञामात्ययाजकाः प्राच्याम् । कौबेर्यां वा कृत्वा बलिं दिशीशाधिपायां वा ॥१८॥
लाजाक्षतदधिकुसुमैः प्रयतः प्रणतः पुरोहितः कुर्यात् । आवाहनमथ मन्त्रः तस्मिन् मुनिभिः समुद्दिष्टः ॥१९॥
( मन्त्र ४७।२०- २१) आगच्छन्तु सुराः सर्वे येऽत्र पूजाभिलाषिणः । दिशो नागा द्विजाश्चैव ये चाप्यन्ये ( चानेयपि) ऽशभागिनः ॥२०॥
आवाह्यएवम् ततः सर्वान् एवं ब्रूयात् पुरोहितः । श्वः पूजां प्राप्य यास्यन्ति दत्त्वा शान्तिं महीपतेः ॥२१॥
आवाहितेषु कृत्वा पूजां तां शर्वरीं वसेयुः ते । सदसत्स्वप्ननिमित्तं यात्रायां स्वप्नविधिरुक्तः ॥२२॥
अपरेऽहनि प्रभाते संभारान् उपहरेद् यथोक्तगुणान् । गत्वाऽवनिप्रदेशे श्लोकाश्चाप्यत्र मुनिगीताः ॥२३॥
तस्मिन् मण्डलमालिख्य कल्पयेत् तत्र मेदिनीम् । नानारत्नाकरवतीं स्थानानि विविधानि च ॥२४॥
पुरोहितो यथास्थानं नागान् यक्षान् सुरान् पितुन् । गन्धर्वाप्सरसश्चैव मुनीन् सिद्धांश्च विन्यसेत् ॥२५॥
ग्रहांश्च सर्व ( सह) नक्षत्रै रुद्रांश्च सह मातृभिः । स्कन्दं विष्णुं विशाखं च लोकपालान् सुरस्त्रियः ॥२६॥
वर्णकैः विविधैः कृत्वा हृद्यैः गन्धगुणान्वितैः । यथास्वं पूजयेद् विद्वान् गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥२७॥
भक्ष्यैः अन्नैश्च विविधैः फलमूलामिषैः तथा । पानैश्च ( पानकैः) विविधैः हृद्यैः सुराक्षीरासवादिभिः ॥२८॥
कथयाम्यतः परमहं पूजामस्मिन् यथाभिलिखितानाम् । ग्रहयज्ञे यः प्रोक्तो विधिः ग्रहाणां स कर्तव्यः ॥२९॥
मांसओदनमद्यैः पिशाचदितितनयदानवाः पूज्याः । अभ्यञ्जनाञ्जनतिलैः पितरो मांसओदनैश्चापि ॥३०॥
सामयजुर्भिः मुनयः त्वृग्भिः गन्धैश्च धूपमाल्ययुतैः । अश्लेषकवर्णैः त्रिमधुरेण चाभ्यर्चयेद् नागान् ॥३१॥
धूपूज्याहुतिमाल्यैः विबुधान् रत्नः ( रत्नैः) स्तुतिप्रणामैश्च । गन्धर्वान् अप्सरसो गन्धैः माल्यैश्च सुसुगन्धैः ॥३२॥
शेषां तु सार्ववर्णिकबलिभिः पूजां न्यसेग सर्वेषाम् । प्रतिसरवस्त्रपताकाभूषणयज्ञोपवीतानि ॥३३॥
मण्डलपश्चिमभागे कृत्वाग्निं दक्षिणेऽथवा वेद्याम् । आदद्यात् संभारान् दर्भान् दीर्घान् अगर्भांश्च ॥३४॥
लाजाज्याक्षतदधिमधुसिद्धार्थकगन्धसुमनसो धूपः ( धुपान्) । गोरोचनाञ्जनतिलाः ( तिलान्) स्वर्तुजमधुराणि च फलानि ॥३५॥
सघृतस्य पायसस्य च तत्र शरावाणि तैश्च संभारैः । पश्चिमवेद्यां पूजां कुर्यात् स्नानस्य सा वेदी ॥३६॥
तस्याः कोणेषु दृढान् कलशान् सितसूत्रवेष्टितग्रीवान् । सक्षीरवृक्षपल्लवफलापिधानान् व्यवस्थाप्य ॥३७॥
पुष्यस्नानविमिश्रेणापूर्णान् अंभसा सरत्नांश्च । पुष्यस्नानद्रव्याणि आदद्याद् गर्गगीतानि ॥३८॥
ज्योतिष्मतीं त्रायमाणामभयामपराजिताम् । जीवां विश्वेश्वरीं पाठां समंगां विजयां तथा ॥३९॥
सहां च सहदेवीं च पूर्णकोशां श्तावरीम् । अरिष्टिकां शिवां भद्रां तेषु कुंभेषु विन्यसेत् ॥४०॥
ब्राह्मीं क्षेमामजां चैव सर्वबीजानि कांचनीं ( कांचनं) । मंगल्यानि यथालाभं सर्वौषध्यो रसाः ( रसां) तथा ॥४१॥
रत्नानि सर्वगन्धाः ( सर्वगन्धांश) च बिल्वं च सविकंकतम् । प्रशस्तनाम्न्यश्चौषध्यो हिरण्यं मंगलानि च ॥४२॥
आदावनडुहश्चर्म जरया संहृतायुषः । प्रशस्तलक्षणभृतः प्राचीनग्रीवमास्तरेत् ॥४३॥
ततो वृषस्य योधस्य चर्म रोहितमक्षतम् । सिंहस्याथ तृतीयं स्याद् व्याघ्रस्य च ततः परम् ॥४४॥
चत्वार्येतानि चर्माणि तस्यां वेद्यामुपास्तरेत् । शुभे मुहूर्ते संप्राप्ते पुष्ययुक्ते निशाकरे ॥४५॥
भद्रासनमेकतमेन कारितं कनकरजतताम्राणाम् । क्षीरतरुनिर्मितं वा विन्यस्यं चर्मणामुपरि ॥४६॥
त्रिविधः तस्यौच्छ्रायो हस्तः पादाधिकोऽर्धयुक्तश्च । माण्दलिकानन्तरजित्समस्तराज्यार्थिनां शुभदः ॥४७॥
अन्तर्धाय हिरण्यं तत्रौपविशेन् नरेश्वरः सुमनाः । सचिवाप्तपुरोहितदैवपौरकल्याणनामवृतः ॥४८॥
वन्दिजनपौरविप्रैः प्रघुष्ट ( विप्रप्रघुष्ट) पुण्याहवेदनिर्घोषैः । समृदंगशंखतूर्यैः मंगलशब्दैः हतानिष्टः ॥४९॥
अहतक्षौमनिवसनं पुरोहितः कंबलेन संछाद्य । कृतबलिपूजं कलशैः अभिषिंचेत् सर्पिषा पूर्णैः ॥५०॥
अष्टावष्टाविंशतिः अष्टशतं वापि कलशपरिमाणम् । अधिकेऽधिके गुणोत्तरमयं च मन्त्रोऽत्र मुनिगीतः ॥५१॥
( मन्त्र) आज्यं तेजः समुद्दिष्टमाज्यं पापहरं परम् । आज्यं सुराणामाहार आज्ये लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥५२॥
भौमान्तरिक्षं दिव्यं वा यत् ते कल्मषं ( कल्विषं) आगतम् । सर्वं तदाज्यसंस्पर्शात् प्रणाशमुपगच्छतु ॥५३॥
कंबलमपनीय ततः पुष्यस्नानांबुभिः सफलपुष्पैः । अभिषिंचेन् मनुजेन्द्रं पुरोहितोऽनेन मन्त्रेण ॥५४॥
( मन्त्र) सुराः त्वामभिषिंचन्तु ये च सिद्धाः पुरातनाः । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रः ( शंभुः) च साध्याश्च समरुद्गणाः ॥५५॥
आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च भिषग्वरौ । अदितिः देवमाता च स्वाहा सिद्धिः सरस्वती ॥५६॥
कीर्तिः लक्ष्मीः धृतिः श्रीश्च सिनीवाली कुहूः तथा । दनुश्च सुरसा चैव विनता कद्रुः एव च ॥५७॥
देवपत्न्यश्च या नोक्ता देवमातर एव च । सर्वाः त्वामभिषिंचन्तु दिव्याश्चाप्सरसां गणाः ॥५८॥
नक्षत्राणि मुहूर्ताश्च पक्षाहोरात्रसन्धयः । संवत्सरा दिनेशाश्च कलाः काष्ठाः क्षणा लवा ।
सर्वे त्वामभिषिंचन्तु कालस्यावयवाः शुभाः । एते चान्ये च मुनयो वेदव्रतपरायणाः ॥५९॥
सशिष्याः तेऽभिषिंचन्तु सदाराश्च तपोधनाः । वैमानिकाः सुरगणा मनवः सागरैः सह ॥६०॥
सरितश्च महाभागा नागाः किंपुरुषाश्तथा । वैखानसा महाभागा द्विजा वैहायसाश्च ये ॥६१॥
सप्तर्षयः सदाराश्च ध्रुवस्थानानि यानि च । मरीचिः अत्रिः पुलहः पुलस्त्यः क्रतुः अंगिराः ॥६२॥
भृगुः सनत्कुमारश्च सनकोऽथ सनन्दनः । सनातनश्च दक्षश्च जैगीषव्यो भगन्दरः ॥६३॥
एकतश्च द्वितश्चैव त्रितो जाबालिकश्यपौ । दुर्वासा दुर्विनीतश्च कण्वः कात्यायनः तथा ॥६४॥
मार्कण्डेयो दीर्घतपाः शुनःशेफो विदूरथः । ऊर्ध्वः संवर्तकश्चैव च्यवनोऽत्रिः पराशरः ॥६५॥
द्वैपायनो यवक्रीतो देवराजः सहानुजः । पर्वताः तरवो वल्ल्यः पुण्यानि आयतनानि च ॥६६॥
प्रजापतिः दितिश्चैव गावो विश्वस्य मातरः । वाहनानि च दिव्यानि सर्वलोकाश्चराचराः ॥६७॥
अग्नयः पितरः तारा जीमूताः खं दिशो जलम् । एते चान्ये च बहवः पुण्यसंकीर्तनाः शुभैः ( शुभाः) ॥६८॥
तोयैः त्वामभिषिंचन्तु सर्वोत्पातनिबर्हणैः । यथाभिषिक्तो मघवान् एतैः मुदितमनसैः ( कल्याणम् ते प्रकुर्वन्तु आयुरारोग्यमेव्व च) ॥६९॥
इत्येतैश्चान्यैश्चाप्यथर्वकल्प आहितैः ( विहितैः) सरुद्रगणैः । कौष्माण्डमहारौहिणकुबेरहृद्यैः समृद्ध्या च ॥७०॥
आपोहिष्ठातिसृभिः हिरण्यवर्णा इति चतसृभिः जप्तम् । कार्पासिकवस्त्रयुगं बिभृयात् स्नातो नराधिपतिः ॥७१॥
पुण्याहशंखशब्दैः आचान्तोऽभ्यर्च्य देवगुरुविप्रान् । छत्रध्वजायुधानि च ततः स्वपूजां प्रयुञ्जीत ॥७२॥
आयुष्यं वर्चस्यं रायस्पोषाभिः ऋग्भिः एताभिः । परिजप्तं वैजयिकं नवं विदध्यादलंकारम् ॥७३॥
गत्वा द्वितीयवेदीं समुपविशेगर्मणां उपरि राजा । देयानि चैव चर्माणि उपर्युपर्येवमेतानि ॥७४॥
वृषस्य वृषदंशस्य रुरोश्च पृषतस्य च । तेषामुपरि सिंहस्य व्याघ्रस्य च ततः परम् ॥७५॥
मुख्यस्थाने जुहुयात् पुरोहितोऽग्निं समित्तिलघृताद्यैः । त्रिनयनशक्रबृहस्पतिनारायणनित्यगतिऋग्भिः ॥७६॥
इन्द्रध्वजनिर्दिष्टानि अग्निनिमित्तानि दैवविद् ब्रूयात् । कृत्वाऽशेषसमाप्तिं पुरोहितः प्राञ्जलिः ब्रूयात् ॥७७॥
यान्तु देवगणाः सर्वे पूजामादाय पार्थिवात् । सिद्धिं दत्त्वा तु विपुलांसुविपुलां) पुनः आगमनाय च ( वै) ॥७८॥
नृपतिः अतो दैवज्ञं पुरोहितं चार्चयेद् धनैः बहुभिः । अन्यांश्च दक्षिणीयान् यथोचितं ( यथार्हतः) श्रोत्रियप्रभृतीन् ॥७९॥
दत्त्वाऽभयं प्रजानामाघातस्थानगान् विसृज्य पशून् । बधनमोक्षं कुर्यादभ्यनन्तरदोषकृद्वर्जम् ॥८०॥
एतत् प्रयुज्यमानं प्रतिपुष्यं सुखयशोऽर्थवृद्धिकरम् । पुष्याद् ( पुष्यं) विनार्धफलदा पौषी शान्तिः परा ( पुरा) प्रोक्ता ॥८१॥
राष्ट्रौत्पातौपसर्गेषु राहोः केतोश्च दर्शने । ग्रहावमर्दने चैव पुष्यस्नानं समाचरेत् ॥॥८२
नास्ति लोके स उत्पातो यो ह्यनेन न शाम्यति । मंगलं चापरं नास्ति यदस्मादतिरिच्यते ॥८३॥
अधिराज्यार्थिनो राज्ञः पुत्रजन्म च कांक्षतः । तत्पूर्वमभिषेके च विधिः एष प्रशस्यते ॥८४॥
महेन्द्रार्थमुवाचैदम् बृहत्कीर्तिः बृहस्पतिः । स्नानमायुष्प्रजावृद्धिसौभाग्यकरणं परम् ॥८५॥
अनेनैव विधानेन हस्त्यश्वं स्नापयेत् ततः ( स्नापयीत यः) । तस्यामयविनिर्मुक्तं परां सिद्धिमवाप्नुयात् ॥८६॥


text:
प्रकरण ३.६
नानारक्तसुपीतपुष्पनिचयादादाय सारं निजम् ।
तस्मिञ्छोधितपन्नगं द्रुतमतः संढाल्यं वारं शतम् ।
पश्चाद्रञ्जनवेधनं च विधिना चन्द्रार्कताम्रस्य यत् ।
तत्सर्वं गुरुशास्त्रतः स्वमतिना संकथ्यते सांप्रतम् ॥६.१॥
{मेर्चुर्यः: रक्तपारदः: प्रोदुच्तिओन्}
स्तम्भिता गन्धपिष्टी या गन्धजारणवर्जिता ।
तस्याः षोडशभागा वै भागैकं मृतवज्रकम् ॥६.२॥
देवदाल्याः शङ्खपुष्प्या द्रवैर्मर्द्य दिनत्रयम् ।
पचेत्कच्छपयन्त्रस्थं पुटैकेन समुद्धरेत् ॥६.३॥
यामैकं पूर्वजैर्द्रावैर्मर्द्य तत्पूर्ववत्पुटेत् ।
एवं सप्तपुटैः पक्वो यामं मर्द्यश्च तैर्द्रवैः ॥६.४॥
दिनैकं पातनायन्त्रे पाचयेल्लघुनाग्निना ।
पुनर्मर्द्यं पुनः पाच्यं यावदूर्ध्वं न गच्छति ॥६.५॥
अधोयन्त्रे यदा तिष्ठेत्तदा स्याद्रक्तपारदः ।
{लेअद्=> गोल्द्}
रक्तपारदभागैकं द्वयं कृष्णाभ्रसत्त्वकम् ॥६.६॥
टङ्कणस्य च भागैकं सर्वं मर्द्यं दिनावधि ।
वज्रीक्षीरैस्तु तत्पिण्डं रुद्ध्वा गजपुटे पचेत् ॥६.७॥
पुनर्मर्द्यं पुनः पाच्यमेवं वारांश्चतुर्दश ।
षोडशांशेन नागस्य वेधे दत्ते च काञ्चनम् ॥६.८॥
जायते दिव्यरूपाढ्यं देवाभरणमुत्तमम् ।
{लेअद्=> गोल्द्}
शाककिंशुककोरण्टद्रवैः कङ्गुणितैलतः ॥६.९॥
मर्दयेन्नागचूर्णं तु दिनं संपुटगं पचेत् ।
सम्यग्गजपुटेनैव मर्द्य पाच्यं पुनः पुनः ॥६.१०॥
चत्वारिंशत्पुटैः सिध्यं दिव्यं भवति काञ्चनम् ।
{लेअद्=> गोल्द्}
रसकं कुङ्कुमं तुत्थं बालवत्सपुरीषकम् ॥६.११॥
पीताभ्रकं विषं तुल्यं मातुलुङ्गद्रवैर्दिनम् ।
मर्दितं छायया शुष्कं मधुना सह कल्कयेत् ॥६.१२॥
तेन नागस्य पत्राणि लिप्त्वा शोष्याणि छायया ।
अन्धमूषागतं ध्मातं शाकपत्रद्रवे ततः ॥६.१३॥
सेचयेदुद्धरेत्पश्चात्प्रकटं द्रावयेत्पुनः ।
शाकपत्रद्रवैः सेच्यं पुनर्द्राव्यं च सेचयेत् ॥६.१४॥
इत्येवं सप्तधा कुर्यात्पुनः पत्राणि कारयेत् ।
लेपयेत्पूर्ववच्छोष्यं रुद्ध्वा धाम्यं च पूर्ववत् ॥६.१५॥
सेचनं द्रावणं चैव सप्तवाराणि कारयेत् ।
इत्येवं सप्तधा कुर्याल्लेपादि द्रावणान्तकम् ॥६.१६॥
तन्नागं जायते दिव्यं जाम्बूनदसमप्रभम् ।
{लेअद्=> गोल्द्}
दग्धं तु चुन्नपाषाणं आरनाले विनिक्षिपेत् ॥६.१७॥
मृत्पात्रे लोलितं स्थाप्यं दिवारात्रं प्रयत्नतः ।
तत्स्वच्छं ग्राहयेद्द्रावं तद्द्रावैः शाककुड्मलान् ॥६.१८॥
पेषयेत्तेन कल्केन नागचूर्णं विमर्दयेत् ।
यामान्ते शोषयेद्घर्मे पुनर्मर्द्य च शोषयेत् ॥६.१९॥
इत्येवं दशधा कुर्यात्तद्गोलं निक्षिपेत्पुनः ।
शाकदण्डस्य सार्द्रस्य गर्भे तेनैव रोधयेत् ॥६.२०॥
मृदा लिप्तं तु तच्छुष्कं सम्यग्गजपुटे पचेत् ।
समुद्धृत्य भवेत्पीतं स्तम्भनं चास्य कथ्यते ॥६.२१॥
{लेअद्=> गोल्द्}
गोमूत्रैः क्षालयेदादौ भूनागाञ्जीवसंयुतान् ।
सौवीराञ्जनमेतेषु तुल्यं क्षिप्त्वा विमर्दयेत् ॥६.२२॥
दिनैकं महिषीमूत्रैर्जातं गोलं समुद्धरेत् ।
तस्मात्पातालयन्त्रेण ग्राह्यं तैलं प्रयत्नतः ॥६.२३॥
तस्मिंस्तैले पूर्वनागमथवा शुद्धनागकम् ।
द्रावितं द्रावितं क्षेप्यमेकविंशतिवारकम् ॥६.२४॥
तन्नागं जायते दिव्यं जाम्बूनदसमप्रभम् ।
{लेअद्=> गोल्द्}
शुद्धनागस्य चूर्णं तु समं भूनागचूर्णकम् ॥६.२५॥
शाककिंशुककोरण्टपुष्पाणां ग्राहयेद्रसम् ।
यथालाभेन तद्द्रावैर्दिनमेकं विमर्दयेत् ॥६.२६॥
अंधमूषागतं धाम्यं ततश्चूर्णं तु कारयेत् ।
पूर्ववन्मर्दितं धाम्यमेवं कुर्यात्त्रिसप्तधा ॥६.२७॥
जायते कनकं दिव्यं तन्नागं देवभूषणम् ।
{चोप्पेर्=> गोल्द्}
शुद्धनागपलैकेन मूषा कार्या सुवर्तुला ॥६.२८॥
पलं शुद्धरसं तस्यां क्षिपेद्गन्धं पलद्वयम् ।
तां मूषां मृण्मये पात्रे धारयेदातपे खरे ॥६.२९॥
दिनं जम्बीरनीरेण काकमाचीद्रवैर्दिनम् ।
कासमर्दरसैश्चाहो दिनं धत्तूरजैर्द्रवैः ॥६.३०॥
क्रमेण भावयेदेवं घर्मे दिनचतुष्टयम् ।
मृत्पात्रात्सर्वमुद्धृत्य यथा किंचिन्न गच्छति ॥६.३१॥
पिष्ट्वा धत्तूरजैर्द्रावैः करञ्जस्य तु बीजकम् ।
तेनैवाङ्गुलमात्रं तु मूषागर्भं प्रलेपयेत् ॥६.३२॥
पूर्वे पिण्डं क्षिपेत्तत्र पलैकं चाथ गन्धकम् ।
भूनागानां द्रवं तत्र निक्षिपेन्निष्कपञ्चकम् ॥६.३३॥
विधाय लेपकल्केन ततो मूषां निरुध्य च ।
भूधरे दिनमेकं तु करीषाग्नौ विपाचयेत् ॥६.३४॥
स्वाङ्गशीतं समुद्धृत्य मूषायां पूर्ववत्क्षिपेत् ।
लेपं गन्धं च भूनागं पूर्ववच्च पुटे पचेत् ॥६.३५॥
एवं विंशगुणं यावज्जार्यं गन्धं सुसाधितम् ।
सार्धं पलद्वयं तालं रसकं चापि तत्समम् ॥६.३६॥
पलैकं टङ्कणं पिष्ट्वा द्विधा कुर्यात्त्रयं पृथक् ।
काचकूप्यन्तरे क्षिप्त्वा तालकार्धं ततः क्षिपेत् ॥६.३७॥
रसकं टङ्कणं पश्चात्सिद्धं पूर्वरसं पुनः ।
टङ्कणं रसकं तालं क्रमाद्दद्यात्पुनस्त्रयम् ॥६.३८॥
काचकूप्या मुखं दीपतप्तं स्वाङ्गन वेष्टयेत् ।
अथवा काचकीलेन रुद्ध्वा मृल्लवणेन च ॥६.३९॥
कूपिकां च मृदा लेप्य सर्वत्राङ्गुलमात्रकम् ।
तां शुष्कां भूधरे यन्त्रे क्षिप्त्वा पूर्वं च खर्परम् ॥६.४०॥
दत्त्वा मृदा लिपेत्संधिं देयं गजपुटं पुनः ।
स्वाङ्गशीतं समुद्धृत्य बलिं पूजां च कारयेत् ॥६.४१॥
चतुःषष्टितमांशेन द्रुतं शुल्बं तु वेधयेत् ।
स्वर्णं भवति रूपाढ्यं सिद्धयोग उदाहृतः ॥६.४२॥
{चन्द्रार्क => गोल्द्}
पलानि दश गन्धस्य सूतकस्यैकविंशतिः ।
महाकालस्य बीजोत्थतैलं पञ्चपलं भवेत् ॥६.४३॥
सर्वं स्निग्धघटे रुद्ध्वा पाचयेन्मृदुवह्निना ।
माषपिष्टप्रलेपेन यथा धूमो न गच्छति ॥६.४४॥
स सूतो जायते खोटश्चन्द्रार्के द्राविते क्षिपेत् ।
सहस्रांशेन तेनैव दिव्यं भवति काञ्चनम् ॥६.४५॥
{चोप्पेर्=> गोल्द्}
पारदं गंधकं तुल्यं देवदालीद्रवैर्दिनम् ।
मर्दितं तेन ताम्रस्य पत्रलेपं तु कारयेत् ॥६.४६॥
आवर्त्य चान्धमूषायां समुद्धृत्य ततः पुनः ।
शाकवृक्षस्य पत्राणां कोमलानां द्रवं हरेत् ॥६.४७॥
तद्द्रवे पूर्वशुल्बं तु द्रावितं द्रावितं क्षिपेत् ।
इत्येवं शतधा कुर्याद्दिव्यं भवति काञ्चनम् ॥६.४८॥
{चोप्पेर्=> गोल्द्}
पीतगन्धकचूर्णं तु नागवल्ल्या द्रवैस्त्र्यहम् ।
भावितं तेन ताम्रस्य पत्रलेपं तु कारयेत् ॥६.४९॥
शुष्कं रुद्ध्वा पुटे पच्यादारण्योपलकैः शुभैः ।
शाकवृक्षत्वचा मर्द्यं द्रवै रक्ताश्वमारकैः ॥६.५०॥
पूर्वताम्रस्य पत्राणि कल्केनानेन लेपयेत् ।
रुद्ध्वा तीव्राग्निना धाम्यमेवं वारशते कृते ॥६.५१॥
तत्ताम्रं जायते स्वर्णं जाम्बूनदसमप्रभम् ।
{चोप्पेर्=> गोल्द्}
काञ्चनीमूलचूर्णं तु हरितालं मनःशिला ॥६.५२॥
टङ्कणं माक्षिकं तुल्यं वासापुष्पद्रवैस्त्र्यहम् ।
मर्दितं लेपयेत्तेन ताम्रपात्रं सुशोधितम् ॥६.५३॥
शनैर्मन्दाग्निना ताप्यं शुष्कलेपं च दापयेत् ।
पुनस्ताप्यं पुनर्लेप्यं सप्तधेत्थं प्रयत्नतः ॥६.५४॥
ततस्तीव्राग्निना धाम्यं जायते काञ्चनं शुभम् ।
{चोप्पेर्, सिल्वेर्=> गोल्द्}
तालं ताप्यं दरदकुनटीं सूतकं सार्धभागम् ॥६.५५॥
खल्वे कृत्वा त्रिदिनमथितं काकमाच्या द्रवेत् ।
तेनालेप्यं रविशशिदलं खर्परे वह्निपक्वम् ॥६.५६॥
शुल्बातीतं भवति कनकं सौबलं पान्थिकानाम् ।
{चोप्पेर्=> गोल्द्}
ज्वालामुखीद्रवैर्मर्द्यं पलैकं शुद्धपारदम् ॥६.५७॥
दिनान्ते निक्षिपेत्तस्मिन्पादांशं मृतमभ्रकम् ।
ताम्रचूर्णस्य पादांशं पादांशं फुल्लतोरिका ॥६.५८॥
सर्वं ज्वालामुखीद्रावैर्मर्दयेद्दिनसप्तकम् ।
तद्गोलं वज्रमूषायां रुद्ध्वा तीव्राग्निना धमेत् ॥६.५९॥
तत्खोटं भागमेकं तु शुद्धताम्रं चतुष्टयम् ।
अंधमूषागतं धाम्यं समुद्धृत्य ततः पुनः ॥६.६०॥
द्राव्यं प्रकटमूषायां पुत्रजीवोत्थतैलके ।
ढालयेच्च पुनर्द्राव्यमेवं कुर्यात्त्रिसप्तधा ॥६.६१॥
जायते कनकं दिव्यं नात्र कार्या विचारणा ।
{चोप्पेर्=> गोल्द्}
गन्धकं श्वेतपालाशफलद्रावैर्विभावयेत् ॥६.६२॥
शतवारं प्रयत्नेन शोष्यं पेष्यं पुनः पुनः ।
शतवारं प्रयत्नेन तेन पत्राणि लेपयेत् ॥६.६३॥
सम्यक्शुद्धस्य ताम्रस्य रुद्ध्वा गजपुटे पचेत् ।
समुद्धृत्य पुनर्धाम्यं ततः पत्राणि कारयेत् ॥६.६४॥
पुनर्लेप्यं पुनः पाच्यं पुनरावर्तयेत्क्रमात् ।
एवं त्रिसप्तधा कुर्याद्दिव्यं भवति काञ्चनम् ॥६.६५॥
{सिल्वेर्, चोप्पेर्=> अष्टवर्ण गोल्द्}
भागा द्वादश तारस्य शुल्वस्य भागषोडश ।
आवर्त्य कारयेत्पत्रं लिप्त्वा रुद्ध्वा पुटे पचेत् ॥६.६६॥
महिन्दीपत्रनिर्यासैरेवं वाराणि षोडश ।
रसगन्धशिला भागान्क्रमवृद्ध्या विमर्दयेत् ॥६.६७॥
दिनमङ्कोलतैलेन पूर्ववच्च क्रमेण तु ।
लिप्त्वा रुद्ध्वा धमेद्गाढं पुनः पत्रं च कारयेत् ॥६.६८॥
पुनर्लेप्यं पुनःपाच्यं यावत्कांस्यं क्षयं व्रजेत् ।
अष्टवर्णं भवेद्धेम नात्र कार्या विचारणा ॥६.६९॥
{मेर्चुर्य्=> गोल्द्}
औषधी करुणी नाम प्रावृट्काले प्रजायते ।
नीलपुष्पा श्वेतपत्रा पिच्छिलातिरसा तु सा ॥६.७०॥
तद्द्रवं पारदे शुद्धे धाम्यमाने विनिक्षिपेत् ।
वज्रमूषास्थिते चैव यावत्सप्तदिनावधि ॥६.७१॥
जायते कनकं दिव्यं रस एव न संशयः ।
{मेर्चुर्य्, लेअद्, गोल्द्=> गोल्द्}
पलं सूतं पलं गन्धं कृष्णोन्मत्तद्रवैस्त्र्यहम् ॥६.७२॥
मर्दितं वज्रमूषायां रुद्ध्वा वक्त्रं पिधाय च ।
दिनान्ते तत्समुद्धृत्य तद्वन्मर्द्यं च पाचयेत् ॥६.७३॥
एवं सप्तदिनं कुर्यान्मृतो भवति वै रसः ।
तद्रसं पन्नगं स्वर्णं चन्द्रार्कैर्वेष्टयेत्क्रमात् ॥६.७४॥
समांशं चान्धितं धाम्यं दिव्यं भवति काञ्चनम् ।
{चक्रयन्त्र}
गर्तामध्ये रसमूषा बाह्यगर्ते सर्वतोऽग्निः ॥६.७५॥
चक्रयन्त्रमिदं प्रोक्तं सर्वशास्त्रार्थकोविदैः ।
{चोप्पेर्=> गोल्द्}
माक्षिकं रसकं तुल्यं रसकार्धं च सैन्धवम् ।
मातुलुङ्गैर्दिनं मर्द्यं मृद्भाण्डे पाचयेद्दिनम् ॥६.७६॥
यावत्कुङ्कुमवर्णं स्यात्तावच्चुल्ल्यां विपाचयेत् ।
सिताक्षौद्रेण संयुक्तं तत्कल्कं मर्दयेद्दिनम् ॥६.७७॥
पुनर्मृत्खर्परे पच्याद्गोक्षीरेण समायुतम् ।
चालयन्दिनमेकं तु अवतार्य विलेपयेत् ॥६.७८॥
शुद्धानि शुल्वपत्राणि रुद्ध्वा तीव्राग्निना धमेत् ।
ततः पत्त्रीकृतं लेप्यं तद्वद्धाम्यं दृढाग्निना ॥६.७९॥
इत्येवं च पुनः कुर्यात्पीतवर्णं भवेत्तु तत् ।
मुनिपुष्पैस्त्र्यहं भाव्या अतिरक्ता मनःशिला ॥६.८०॥
अनया पूर्वशुल्बं तु पत्रं कृत्वा प्रलेपयेत् ।
अन्धमूषागतं ध्मातं कङ्गुणीतैलके क्षिपेत् ॥६.८१॥
इत्येवं तु त्रिधा कुर्याद्दिव्यं भवति काञ्चनम् ।
{तारारिष्ट => गोल्द्}
अनेनैव प्रकारेण तारारिष्टं तु रञ्जयेत् ॥६.८२॥
जायते कनकं दिव्यं जाम्बूनदसमप्रभम् ।
{सुल्फ़ुरः: पिष्टी}
शुद्धसूतपलकं तु कर्षैकं गन्धकस्य च ॥६.८३॥
स्निग्धखल्वे विनिक्षिप्य देवदालीरसप्लुतम् ।
मर्दयेत्तु कराङ्गुल्या जायते गन्धपिष्टिका ॥६.८४॥
{मेर्चुर्य्(खोट), चन्द्रार्क => गोल्द्}
धान्याभ्रकस्य भागैकं भागाष्टौ शुद्धपारदम् ।
कुण्डगोलकसंयुक्तं मर्दनात्पिष्टिका भवेत् ॥६.८५॥
एतत्पिष्टिद्वयं मर्द्य जम्बीरोत्थैर्द्रवैर्दिनम् ।
पालाशमूलक्वाथेन मर्दयेच्च दिनत्रयम् ॥६.८६॥
ब्रह्ममूलं गुडं गुञ्जां ऊर्णा टङ्कणकं समम् ।
पिष्ट्वा क्षौद्रेण संयुक्तं पूर्वपिण्डं विलेपयेत् ॥६.८७॥
रुद्ध्वा तीव्राग्निना धाम्यं खोटो भवति तद्रसः ।
पाच्यं प्रकटमूषायां काचं टङ्कणकं क्षिपेत् ॥६.८८॥
एवं पुनः पुनः शोध्यं यावद्भवति निर्मलम् ।
ततश्च प्रकटं धाम्यं दत्त्वा नागं पुनः पुनः ॥६.८९॥
त्रिगुणं वाहयेदेवं रसराजस्य पन्नगम् ।
कृष्णाभ्रैः पुटितैरेव तत्खोटं रञ्जयेत्क्रमात् ॥६.९०॥
मूषायां धाम्यमानं तच्छतवारं पुनः पुनः ।
दत्त्वा दत्त्वाभ्रकं कृष्णं रञ्जितो जायते ध्रुवम् ॥६.९१॥
सहस्रांशेन तेनैव चन्द्रार्कं काञ्चनं भवेत् ।
{मेर्चुर्य्(खोट), लेअद्=> गोल्द्}
स्तम्भिता गन्धपिष्टी या गन्धजारणवर्जिता ॥६.९२॥
पलैकं मर्दयेत्तस्या जम्बीराणां द्रवैर्दिनम् ।
ब्रह्मक्वाथैस्त्र्यहं पश्चात्तत्समं गुडटङ्कणम् ॥६.९३॥
ऊर्णां गुञ्जां क्षिपेत्तस्मिन्सर्वमेकत्र मर्दयेत् ।
छायाशुष्कां वटीं कुर्यान्महदग्निगतां धमेत् ॥६.९४॥
तं खाठं शोधयेत्पश्चात्श्वेतटङ्कणकाचकैः ।
शोधयेद्धमनेनैव खोटो भवति निर्मलः ॥६.९५॥
तं खोटं कुटिलं गन्धं प्रतिकर्षं प्रलेपयेत् ।
अन्धमूषागतं धाम्यं यावत्खोटावशेषितम् ॥६.९६॥
अनेन क्रमयोगेन वङ्गं निर्वाप्य षड्गुणम् ।
ततो गन्धं च नागं च वाहयेत्षड्गुणं पुनः ॥६.९७॥
शुल्बचूर्णं पलैकं तु सिद्धचूर्णेन संयुतम् ।
रुद्ध्वा तं च धमेत्खोटं गंधकं तेन मर्दयेत् ॥६.९८॥
रुद्ध्वा गजपुटे पच्यादेवं वारांश्चतुर्दश ।
अनेन पूर्ववत्खोटं द्रावितं योजयेच्छनैः ॥६.९९॥
यावत्कुङ्कुमवर्णं स्यात्तावद्रञ्ज्यं क्षिपन्क्षिपन् ।
ततः स्वर्णं च गन्धं च खोटं तुल्यं पृथक्पृथक् ॥६.१००॥
ततो रुद्ध्वा धमेत्तीव्रं यावत्खोटावशेषितम् ।
इत्येवं त्रिगुणं वाह्यं स्वर्णं गन्धकसंयुतम् ॥६.१०१॥
पुनः स्वर्णेन तुल्येन समावर्तं तु कारयेत् ।
पुनर्द्विगुणहेम्ना तु त्रिगुणेन ततः पुनः ॥६.१०२॥
त्रिधैव सारितः सूतः सहस्रांशेन विध्यते ।
द्रुतं शुल्बं न संदेहो दिव्यं भवति काञ्चनम् ॥६.१०३॥
{गोल्दः: रञ्जनः: सितस्वर्ण => षड्वर्ण}
पूर्वं यच्छोधितं खोटं आवर्त्यं स्वर्णतुल्यकम् ।
सूक्ष्मचूर्णं ततः कृत्वा त्रिगुणे शुद्धपारदे ॥६.१०४॥
दत्त्वा निरुध्य मूषायां स्वेदयेन्मृदुवह्निना ।
तस्यैव द्रवते गर्भे तावत्स्वेद्यं प्रयत्नतः ॥६.१०५॥
अथवा दोलिकायन्त्रे स्वेदयेद्द्रुतसूतकम् ।
अनेन शतमांशेन सितं स्वर्णं विलेपयेत् ॥६.१०६॥
त्रिदिनं दोलिकायन्त्रे अर्कपत्रैश्च वेष्टितम् ।
काञ्जिकैः स्वेदयेत्तं तु अन्धमूषागतं धमेत् ॥६.१०७॥
स्वर्णं भवति रूपाढ्यं षड्वर्णोत्कर्षणं परम् ।
{गोल्दः: रञ्जनः: => षड्वर्ण}
शोधितं सूतखोटं च भागमेकं समाहरेत् ॥६.१०८॥
स्वर्णं षोडशभागं स्यादन्धमूषागतं धमेत् ।
पूर्ववत्क्रमयोगेन वेधयेद्रसगर्भकः ॥६.१०९॥
तेनैव शतमांशेन षड्वर्णं पूर्ववद्भवेत् ।
{रञ्जनः: लेअद्=> चोप्पेर्=> सिल्वेर्=> गोल्द्}
अर्कक्षीरेण धान्याभ्रं यामं पिष्ट्वा तथान्ध्रयेत् ॥६.११०॥
कपोताख्ये पुटे पच्यात्पुनर्मर्द्यं पुनः पचेत् ।
एवं विंशपुटैः पक्वं तदभ्रं षोडशांशकम् ॥६.१११॥
शुद्धसूते प्रदातव्यं पक्वमूषोदरेण तत् ।
अर्कपत्रद्रवैः पूर्वं रुद्ध्वा स्वेद्यं दिनत्रयम् ॥६.११२॥
तुषाग्निना प्रयत्नेन समुद्धृत्याथ निक्षिपेत् ।
तस्मिन्नभ्रं द्रवं चैव दत्त्वा तद्वत्पचेत्त्र्यहम् ॥६.११३॥
इत्येवं जारयेत्सूते यावत्तुल्याभ्रकं भवेत् ।
तिलपर्णीरसेनैव तत्सूतं चाभ्रकं पुनः ॥६.११४॥
मर्दयेत्तप्तखल्वे तु यावद्भवति गोलकः ।
पृथक्सूतेन तुल्येन गन्धपिष्टीं तु कारयेत् ॥६.११५॥
स्तम्भिता गन्धपिष्टी या गन्धजारणवर्जिता ।
तत्पिष्टी स्वर्णपिष्टी च रसाभ्रं गोलकं तथा ॥६.११६॥
समांशं त्रितयं मर्द्यं द्रवैः कार्पासजैर्दिनम् ।
तद्गोलं वर्तुलं कृत्वा वस्त्रे बद्ध्वाथ शोषयेत् ॥६.११७॥
पाचयेद्गन्धतैलं तु यावत्कुङ्कुमसंनिभम् ।
संजातं तत्समुद्धृत्य पिष्ट्वा निर्गुण्डिजैर्द्रवैः ॥६.११८॥
तेनैव चाष्टमांशेन नागपत्राणि लेपयेत् ।
पिष्ट्वा कार्पासपत्राणि तत्कल्केन च लेपयेत् ॥६.११९॥
नागपत्राणि रुद्ध्वाथ भूधराख्ये पुटे पचेत् ।
समुद्धृत्य पुनर्लेप्यमष्टमांशेन तेन वै ॥६.१२०॥
कार्पासपत्रकल्केन लिप्त्वा रुद्ध्वा पुटे पचेत् ।
ऊर्ध्वाधः परिवर्तेन अहोरात्रात्समुद्धरेत् ॥६.१२१॥
अष्टमांशं पुनर्दत्त्वा पूर्वकल्कं च मर्दयेत् ।
दिनं निर्गुण्डिजैर्द्रावैस्तद्गोलं लेपयेद्बहिः ॥६.१२२॥
कार्पासपत्रकल्केन रुद्ध्वा गजपुटे पचेत् ।
एवं पुनः पुनः कुर्यान्मर्दनं पुटपाचनम् ॥६.१२३॥
म्रियते कुङ्कुमाभं तन्नागं दशपुटैः क्रमात् ।
अनेन चाष्टमांशेन द्रुतं शुल्बं तु वेधयेत् ॥६.१२४॥
तेन शुल्बेन तारं तु अष्टमांशेन वेधयेत् ।
जायते कनकं शुल्बं देवाभरणमुत्तमम् ।
नागरञ्जनमिदं विशेषतः शुल्बसूतरविचन्द्रवेधनम् ।
धर्मकामसुखभाजनैर्जनैः साध्यतां अखिललोकरक्षणे ॥६.१२५॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
चेन्नैसमूह: विजित:।।
आई.पी.एल. प्रतियोगिताया: प्रथमा क्रीडा चेन्नैसमूह: विजित: ।
प्रथमे दण्डप्रहारं कुर्वन् चेन्नैसमूह: 153 धावनांकानि अर्जितवान् । यस्य प्रतिक्रियायां कलकत्तासमूह: 151 धावनांकम् एव अर्जितुं शक्तवान् । प्रारम्भ: तु कलकत्तासमूहस्य सम्यक् एव अभवत् । प्रायश: 8 अंतकपर्यन्तं तु तेषां एक: अपि क्रीडक: बहि: न निर्गत: । किन्तु तदनन्तरं ते स्थातुं न शक्तवन्त: । मध्ये पुन: एकवारं तेषां स्थिति: सम्यक् अभवत् यदा कश्चित् मनीषतिवारी इति क्रीडक: षडकद्वयं हतवान् । किन्तु तस्य निर्गमनं कलकत्तासमूहस्य पराजयकथां निश्चितं कृतवान् । अनन्तरं अन्तिमे कन्दुके 4 धावनांकानि आवश्यकानि आसन् यस्य अर्जनं नैव अभवत् केवलं एकं एव अंकं प्राप्तम् । एवं विधा चेन्नै समूह: 3 धावनांकेन विजित: ।


text:
प्रामाण्यम्
एवं निरूपितानां प्रमाणानां प्रामाण्यं द्विविधम् -
व्यावहारिकतत्त्वावेदकत्वं पारमार्थिकतत्त्वावेदकत्वं चेति । तत्र
ब्रह्मस्वरूपावगाहिप्रमाणव्यतिरिक्तानां सर्वप्रमाणानामाद्यं प्रामाण्यम्
तद्विषयाणां व्यवहारदशायां बाधाभावात् । द्वितीयन्तु जीवब्रह्मैक्यपराणां
"सदेव सोम्येदमग्र आसीत् " इत्यादिनां "तत्त्वमसि "इत्यन्तानाम् तद्विषयस्य
जीवपरैक्यस्य कालत्रयाम्बाध्यत्वात् । तच्चैक्यं 'तत्त्वं
'-पदार्थज्ञानाधीन- ज्ञानमिति प्रथमं 'तत् '-पदार्थो लक्षणप्रमाणाभ्यां
निरूप्यते । तत्र लक्षणं द्विविधम् -स्वरूपलक्षणं तटस्थलक्षणं चेति । तत्र
स्वरूपमेव लक्षणं स्वरूपलक्षणम् । यथा सत्यादिकं ब्रह्मस्वरूपलक्षणम्
"सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ,""आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् "इत्यादिश्रुतेः ।
ननु स्वस्य स्ववृत्तित्वाभावे कथं लक्षणत्वमिति चेत् न स्वस्यैव
स्वापेक्षया धर्मिधर्म - भावल्पनया लक्ष्यलक्षणत्वसम्भवात् । तदुक्तम्
-"आनन्दो विषयानुभवओ नित्यत्वं चेति सन्ति धर्माः अपृथक्त्वेऽपि चैतन्यात्
पृथगिवावभासन्ते "इति । तटस्थलक्षणं नाम यावल्लक्ष्यकालमनवस्थितत्वे सति
यद्व्यावर्तकं तदेव । यथा गन्धवत्वं पृथिवीलक्षणम् महाप्रलये परमाणुषु
उत्पत्तिकाले घटादिषु च गन्धाभावात् । प्रकृते च जगज्जन्मादिकारणत्वम् ।
अत्र 'जगत् '-पदेन कार्यजातं विवक्षितम् । कारणत्वं च कर्तृत्वम्
अतोऽविद्यादौ नातिव्याप्तिः । कर्तृत्वं च तत्तदुपादान -
गोचरापरोक्षज्ञानचिकिर्षाकृतिमत्वम् । ईश्वरस्य तावदुपादानगोचरा -
परोक्षज्ञानसद्भावे -"यः सर्वज्ञः सर्ववित् यस्य ज्ञानमयं तपः ।
तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते । "इत्यादिश्रुतिर्मानम् ।
तादृशचिकीर्षासद्भावे च "सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय
"इत्यादिश्रुतिर्मानम् । तादृशकृतौ च "तन्मनोऽकुरुत "इत्यादिवाक्यम् ।
ज्ञानेच्छाद्यन्यतमगर्भं लक्षणत्रितयं विवक्षितम् अन्यथा
व्यर्थविशेषणापत्तेः । अत एव जन्मस्थितिध्वंसानामन्यतमस्यैव लक्षणे प्रवेशः
। एवं च लक्षणानि नव सम्पद्यन्ते । ब्रह्मणो जगज्जन्मादिकरणत्वे च 'यतो वा
इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत् प्रय्न्त्यभिसंविशन्ति
"इत्यादिश्रुतिर्मानम् । यद्वा निखिलजगदुपादानत्वं ब्रह्मणो लक्षणम् ।
उपादानत्वं च जगदध्यासाधिष्ठानत्वम् जगदाकारेण परिणममानमायाधिष्ठानत्वं वा ।
एतादृशमेवोपादानत्वमभिप्रेत्य "इदं सर्वं यदयमात्मा " "सच्च त्यच्चाभवत्
""बहु स्यां प्रजायेय "इत्यादिश्रुतिषु ब्रह्मप्रपञ्चयोस्तादात्म्यव्यपदेशः
। "घटः सन् ""घटो भाति " "घत इष्टः "इत्यादिलौकिकव्यपदेशोऽपि
सच्चिदानन्दरूप- ब्रह्मैक्याध्यासात् ।
नन्वानन्दात्मकचिदध्यासाद्घटादेरिष्टत्वव्यवहारे दुःखस्यापि तत्राध्यासात्
तस्यापीष्टत्वव्यवहारापत्तिरिति चेत् न "आरोपे सति निमित्तानुसरणम् न तु
निमित्तमस्तीत्यारोपः "इत्यभ्युपगमेन दुःखादौ सच्चिदंशाध्यासेऽपि
आनन्दांशाध्यासाभावात् । जगति नामरूपांशद्वयव्यवहारस्तु
अविद्यापरिणामात्मकनामरूपसम्बन्धात् । तदुक्तम् - "अस्ति भाति प्रियं रूपं
नाम चेत्यंशपञ्चकम् । आद्यं त्रयं ब्रह्मरूपं जगद्रूपं ततो द्वयम् ॥"इति ॥
अथ जगतो जन्मक्रमो निरूपते । तत्र सर्गाद्यकाले परमेश्वरः
सृज्यमानप्रपञ्चवैचित्र्यहेतुप्राणिकर्मसहकृतोऽपरिमितानिरूपित -
शक्तिविशेषविशिष्टमायासहितः सन् नामरूपात्मकनिखिलप्रपञ्चं प्रथं
बुद्धावाकलय्य "इदं करिष्यामि "इति सङ्कल्पयति "तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय
""सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय "इत्यादि श्रुतेः । तत आकाशादीनि
पञ्चभूतान्यपञ्चीकृतानि तन्मात्रपदप्रतिपाद्यान्युत्पद्यन्ते । तत्राकाशस्य
शब्दो गुणः वायोस्तु शब्दस्पर्शौ तेजसस्तु शब्दस्पर्शरूपाणि अपां तु
शब्दस्पर्शरूपरसाः पृथिव्यास्तु शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः । न तु
शब्दस्याकाशमात्रगुणत्वं वाय्वादावपि तदुपलम्भात् । न चासौ भ्रमः
बाधकाभावात् । इमानि भूतानि त्रिगुणमायाकार्याणि त्रिगुणानि । गुणाः
सत्त्वरजस्तमांसि । एतैश्च सत्त्वगुणोपेतैः पञ्चभूतैर्व्यस्तैर्यथाक्रमं
श्रोत्रत्वक्चक्षू - रसनघ्राणानि प्ञ्चज्ञानेन्द्रियाणि जायन्ते । एतैरेव
सत्त्वगुणोपेतैः पञ्च - भूतैर्मिलितैर्मनोबुद्ध्याहङ्कारचित्तनि जायन्ते ।
श्रोत्रादीनां पञ्चानां क्रमेण दिग्वातार्कवरुणाश्विनोधिष्टातृदेवताः । मन
आदीनां चतुर्णा क्रमेण चन्द्रचतुर्मुखशङ्कराच्युता अधिष्ठातृदेवताः ।
एतैरेव रजोगुणोपेतैः पञ्चभूतैर्यथाक्रमं वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यानि
कर्मेन्द्रियाणि जायन्ते । तेषां च क्रमेण
वह्नीन्द्रोपेन्द्रमृत्युप्रजापतयोऽधिष्ठातृ - देवताः । रजोगुणोपेतैः
पञ्चभूतैरेव मिलितैः पञ्च वायवः प्राणापनव्यानोदान - समानाख्या जायन्ते ।
तत्र प्राग्गमनवान् वायुः प्राणो नासादिस्थानवर्ती । अर्वाग्गमनवानपानः
पाय्वादिस्थानवर्ती । विष्वगमनवान् व्यानः अखिलशरीरवर्ती ।
ऊर्ध्वगमनवानुत्क्रमणवायुरुदानः कण्ठस्थानवर्ती । अशितपीतान्नादिसमीकरणकरः
समानः नाभिस्थानवर्ती । तैरेव तमोगुणोपेतैरपञ्चीकृतभूतैः पञ्चीकृतभूतानि
जायन्ते । "तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणि "इति श्रुतेः
पञ्चीकरणोपलक्षणर्थत्वात् । पञ्चीकरणप्रकारश्चेत्थम् -आकाशमादौ द्विधा
विभज्य तयोरेकं भागं पुनश्चतुर्धा विभज्य तेषां चतुर्णामंशानां वाय्वादिषु
चतुर्षु भूतेषु संयोजनम् । एवं वायुं द्विधा विभज्य तयोरेकं भागं
पुनश्चतुर्धा विभज्य तेषां चतुर्णामांशानामाकाशादिषु संयोजनम् । एवं तेज
आदीनामपि । तदेवमेकैकभूतस्यार्धं स्वांशात्मकम् अर्धान्तरं
चतुर्विधभूतमयमिति पृथिव्यादिषु स्वांशाधिक्यात् पृथिव्यादिव्यवहारः ।
तदुक्तम् -"वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः "इति ।
पूर्वोक्तैरपञ्चीकृतभूतैत्लिङ्गशरीरं परलोकयात्रानिर्वाहकं
मोक्षपर्यन्तस्थायि मनोबुद्धिभ्यामुपेतं ज्ञानेन्द्रियपञ्चक -
कर्मेन्द्रियपञ्चक -प्राणदिपञ्चकसंयुक्तं जायते । तदुक्तम् -
"पञ्चप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रिय्समन्वितम् । अपञ्चीकृतभूतोत्थं सूक्ष्माङ्गं
भोगसाधनम् ॥"इति । तच्च द्विविधम् -परमपरं च । परं हिरण्यगर्भलिङ्गशरीरम्
अपरमस्मदादिलिङ्गशरीरम् । तत्र हिरण्यगर्भलिङ्गशरीरम् महत्तत्त्वम्
अस्मदादिलिङ्गशरीरं चाहङ्कार इत्याख्यायते । एवं तमोगुणयुक्तेभ्यः
पञ्चीकृतभूतेभ्यो भूम्यन्तरिक्षस्वर्मह -
र्जनतपःसत्यात्मकस्योर्ध्वलोकसप्तकस्य अतलवितलसुतल-
तलातलरसातलमहातलपातालाख्यस्य अधोलोकसप्तकस्य ब्रह्माण्डस्य
जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जाख्यचतुर्विधस्थूलशरीराणां चोत्पत्तिः । तत्र
जरायुजानि जरायुभ्यो जातानि मनुष्यपश्वादिशरीराणि ।
अण्डजान्यण्डेभ्योजातानि पक्षिपन्नगादिशरीराणि । स्वेदजानि स्वेदाज्जातानि
यूकमशकादिशरीराणि । उद्भिज्जानि भूमिनुद्भिद्य जातानि वृक्षादीनि ।
वृक्षादीनामपि पापफलभोगायतनत्वेन शरीरत्वम् । तत्र परमेश्वरस्य
पञ्चतन्मात्राद्युत्पत्तौ सप्तदशावयवोपेत - लिङ्गशरीरोत्पत्तौ
हिरण्यगर्भस्थूलशरीरोत्पत्तौ च साक्षात् कर्तृत्वम्
इतरनिखिलप्रपञ्चोत्पत्तौ च हिरण्यगर्भादिद्वारा "हन्ताहमिमास्तिस्रौ देवता
अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि "इति श्रुतेः । हिरण्यगर्भो
नाम मूर्तित्रयादन्यः प्रथमो जीवः । "स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते
। आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥" "हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे
"इत्यादिश्रुतेः । एवं भूतभौतिकसृष्टिर्निरूपिता । इदानीं प्रलयो निरूप्यते
। प्रलयो नाम त्रैलोक्यविनाशः । स च चतुर्विधः -नित्यः प्राकृतो नैमित्तिक
आत्यन्तिकश्चेति । तत्र नित्यः प्रलयः सुषुप्तिः तस्याः
सकलकार्यप्रलयरूपत्वात् । धर्माधर्म - पूर्वसंस्काराणां च तदा
कारणात्मनाऽवस्थानम् । तेन सुप्तोत्थितस्य न सुखदुःखाद्यनुपपत्तिः न वा
स्मरणानुपपत्तिः । न च सुषुप्तौ अन्तःकरणस्य विनाशे
तदधीनप्राणादिक्रियानुपपत्तिः वस्तुतः श्वासाद्यभावेऽपि तदुपलब्धेः
पुरुषान्तरविभ्रममात्रत्वात् सुप्तशरीरोपलम्भवत् । न च एवं सुप्तस्य
परेतादविशेषः सुप्तस्य हि लिङ्गशरीरं संस्कारात्मनाऽत्रैव वर्तते परेतस्य
तु लोकान्तरे इति वैलक्षण्यात् । यद्वा अन्तःकरणस्य द्वे शक्ति
-ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिश्चेति । तत्र ज्ञानशक्तिविशिष्टान्तःकरणस्य
सुषुप्तऊ विनाशः न तु क्रियाशक्तिविशिष्टस्य इति प्राणद्यवस्थानमविरुद्धम् ।
"यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यति अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति अथैनं
वाक् सर्वैर्नामभिः सहाप्येति ""सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति स्वमपीतो भवति
"इत्यादिश्रुतिरुक्तसुषुप्तौ मानम् । प्राकृतप्रलयस्तु
कार्यब्रह्मविनाशनिमित्तकः सकलकार्यविनाशः । यदा तु
प्रागेवोत्पन्नब्रह्मसाक्षात्कारस्य कार्य ब्रह्मणो ब्रह्माण्डाधिकार -
लक्षणप्रारब्धकर्मसमाप्तौ विदेहकैवल्यात्मिका परा मुक्तिः तदा
तल्लोकवासिनामप्युत्पन्नब्रह्मसाक्षात्काराणां ब्रह्मणा सह विदेहकैवल्यम् ।
"ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे । परस्यान्ते कृतात्मानः
प्रविशन्ति परं पदम् ॥"इति स्मृतेः । एवं स्वलोकवासिभिः सह कार्यब्रह्मणि
मुच्यमाने तदधिष्ठितब्रह्माण्ड तदन्तर्वर्तिनिखिललोक \
तदन्तर्वर्तिस्थावरादीनां भौतिकानां भूतानां च प्रकृतौ मायायां लयः न तु
ब्रह्मणि बाधरूपविनाशस्यैव ब्रह्मनिष्ठत्वात् अतः प्राकृत इत्युच्यते ।
कार्यब्रह्मणो दिवसावसाननिमित्तकः त्रैलोक्यमात्रप्रलयः नैमित्तिकप्रलयः ।
ब्रह्मदिवसश्चतुर्युगसहस्रपरिमितकालः "चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो
दिनमुच्यते "इत्यादिवचनात् । प्रलयकालोऽपि दिवसकालपरिमितः रात्रिकालस्य
दिवसकालतुल्यत्वात् । प्राकृतप्रलये नैमित्तिकप्रलये च पुराणवचनानि
प्रमाणानि । "द्विपरार्धे त्वतिक्रान्ते ब्रह्मणह् परमेष्ठिनः । तदा
प्रकृतयः सप्त कल्यन्ते प्रलयाय हि ॥ एष प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र
लीयते । " इति वचनं प्राकृतप्रलये मानम् । "एष नैमित्तिकः प्रोक्तः प्रलयो
यत्र विश्वसृक् । शेतेऽनन्तासने नित्यमात्मसात्कृत्य चाखिलम् । " इति वचनं
नैमित्तिकः प्रलये मानम् । तुरीयप्रलयस्तु ब्रह्मसाक्षात्कारनिमित्तकः
सर्वमोक्षः । स चैकजीववादे युगपदे नानाजीववादे तु क्रमेण । "सर्व एकीभवन्ति
"इत्यादिश्रुतेः । तत्राद्यास्त्रयोऽपि लयाः कर्मोपरमनिमित्ताः तुरीयस्तु
ज्ञानोद्यनिमित्तो लयोऽज्ञानेन सहैवेति विशेषः । एवं चतुर्विधप्रलयो
निरूपितः । तस्यदानीं क्रमो निरूप्यते । भूतानां भौतिकानां च न
कारणलयक्रमेण लयः कारणलयसमये कार्याणामाश्रयमन्तरेणावस्थानानुपपत्तेः
किन्तु सृष्टिक्रमविपरीतक्रमेण । तत्तत्कार्यनाशे तत्तज्जनकादृष्टनाशस्यैव
प्रयोजकतया उपादाननाशस्याप्रयोजकत्वात् । अन्यथा न्यायमतेऽपि महाप्रलये
पृथिवीपरमाणुगतरूपरसादेरविनाशापत्तेः । तथा च पृथिव्या अप्सु अपां तेजसि
तेजसो वायौ वायोराकाशे आकाशस्य जीवाहङ्कारे तस्य हिरण्यगर्भाहङ्कारे तस्य
चाविद्यायाम् -इत्येवंरूप एव प्रलयः । तदुक्तं विष्णुपुराणे -
"जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे पृथिव्यप्सु प्रलीयते । तेजस्यापः प्रलीयन्ते तेजो
वायौ प्रलीयते ॥ वायुश्च लीयते व्योम्नि तच्चाव्यक्ते प्रलीयते । अव्यक्तं
पुरुषे ब्रह्मनिष्कले सम्प्रलीयते "इति । एवंविधप्रलयकारणत्व.म् ' तत् '
-पदार्थस्य ब्रह्मणस्तटस्थलक्षणम् । ननु वेदान्तैर्ब्रह्मणि जगत्कारणत्वेन
प्रतिपाद्यमाने सति सप्रप्ञ्चं स्यात् अन्यथा
सृष्टिवाक्यानामप्रामाण्यापत्तिरिति चेत् न । न हि सृष्टिवाक्यानां सृष्टौ
तात्पर्यम् किन्तु अद्वये ब्रह्मण्येव । तत्प्रतिपत्तौ कथं सृष्टेरुपयोगः ।
इत्थम् -यदि सृष्टिमनुपन्यस्य प्रपञ्चस्य वायौ प्रतिषिद्धस्य रूपस्येव
ब्रह्मणोऽन्यत्रावस्थानशङ्कायां न निर्विचिकित्समद्वितीयत्वं प्रतिपादितं
स्यात् । ततः सृष्टिवाक्याद्ब्रह्मोपादेयत्वज्ञाने सति उपादानं विना
कार्यस्यान्यत्र सद्भावशङ्कायां निरस्तायां "नेति नेति " इत्यादिना
ब्रह्मण्यपि तस्यासत्त्वोपपादनेन प्रपञ्चस्य तुच्छत्वावगमे
निरस्तनिखिलद्वैतविभ्रममखण्डं सच्चिदानन्दैकरस्ं ब्रह्म सिद्धतीति परम्परया
सृष्टिवाक्यानामपि अद्वितीये ब्रह्मण्येव तात्पर्यम् ।
उपासनाप्रकरणपठितसगुणब्रह्मवाक्यानां च
उपासनाविध्यपेक्षितगुणारोपमात्रपरत्वम् न गुणपरत्वम् ।
निर्गुणप्रकरणपठितानां सगुणवाक्यानान्तु निषेधवाक्या -
पेक्षितनिषेध्यसमर्पकत्वेन विनियोग इति न किञ्चिदपि
वाक्यमद्वितीयब्रह्मप्रतिपादनेन विरुध्यते । तदेवं स्वरूपतटस्थलक्षणलक्षितं
' तत् ' पदवाच्यमीश्वरचैतन्यं मायाप्रतिबिम्बरूपमिति केचित् । तेषामयमाशयः
-जीवपरमेश्वर - साधारणं चैतन्यमात्रं बिम्बम् तस्यैव
बिम्बस्याविद्यात्मिकायां मायायां प्रतिबिम्बमीश्वरचैतन्यम् अन्तःकरणेषु
प्रतिबिम्बं जीवचैतन्यम् "कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपदिरीश्वरः "इति श्रुतेः
। एतन्मते जलाशयगतशरावजलगतसूर्यप्रतिबिम्बयोरिव जीवपरमेश्वरयोर्भेदः ।
अविद्यात्मकोपाधेर्व्यापकतया तदुपाधिकेश्वरस्यापि व्यापकत्वम् ।
अन्तःकरणस्य परिच्छिन्नतया तदुपाधिकजीवस्यापि परिच्छिन्नत्वम् ।
एतन्मतेऽविद्याकृतदोषा जीव इव परमेश्वरेऽपि स्युः उपाधेः
प्रतिबिम्बपक्षपातित्वात् इत्यस्वरसात् बिम्बात्मकमीश्वरचैतन्यमित्यपरे ।
तेषामयमाशयः -एकमेव चैतन्यं बिम्बत्वाक्रान्तमीश्वरचैतन्यम्
प्रतिबिम्बत्वाक्रान्तं जीवचैतन्यम् । बिम्बप्रतिबिम्बकल्पनोपाधिश्चैक -
जीववादे अविद्या अनेकजीववादे तु अन्तःकरणान्येव । अविद्यान्तः -
करणरूपोपाधिप्रयुक्तो जीवपरभेदः । उपाधिकृतदोषाश्च प्रतिबिम्बे जीव एव
वर्तन्ते न तु बिम्बे परमेश्वरे उपाधेः प्रतिबिम्बपक्षपातित्वात् । एतन्मते
च गगनसूर्यस्य जलादौ भासमानप्रतिबिम्बसूर्यस्येव जीवपरयोर्भेदः । ननु
ग्रीवस्थमुखस्य दर्पणप्रदेश इव बिम्बचैतन्यस्य परमेश्वरस्य
जीवप्रदेशेऽभावात् तस्य सर्वान्तर्यामित्वं न स्यादिति चेत् , न ।
साभ्रनक्षत्र- स्याकाशस्य जलादौ प्रतिबिम्बितत्वे बिम्बभूतमहाकाशस्यापि
जलादिप्रदेश- सम्बन्धदर्शनेन परिच्छिन्नाबिम्बस्य
प्रतिबिम्बदेशासम्बन्धित्वेऽप्य- परिच्छिन्नब्रह्मबिम्बस्य
प्रतिबिम्बदेशसम्बन्धाविरोधात् । न च रूपहीनस्य ब्रह्मणो न
प्रतिबिम्बसम्भवः, रूपवत एव तथात्वदर्शनात्, इति वाच्यम् ; नीरूपस्यापि
रूपस्य प्रतिबिम्ब- दर्शनात् । न च नीरूपस्य द्रव्यस्य
प्रतिबिम्बाभावनियमः, आत्मनो द्रव्यत्वाभावस्य उक्तत्वात् । "एकधा बहुधा
चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ।" "यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना
बहुधैकोऽनुगच्छन् ।" इत्यादिवाक्येन ब्रह्मप्रतिबिम्बाभावानुमानस्य
बाधितत्वाच्च । तदेवं "तत्"-पदार्थो निरूपितः । इदानीं "त्वम्"-पदार्थो
निरूप्यते । एकजीववादेऽविद्याप्रतिबिम्बो जीवः , अनेकजीववादे तु
अन्तःकरणप्रतिबिम्बः । स च जाग्रत्स्वप्न- सुषुप्तिरूपावस्थात्रयवान् ।
तत्र जाग्रद्दशा नाम इन्द्रियजन्यज्ञानावस्था, अवस्थान्तरे इन्द्रियाभावात्
नातिव्याप्तिः । इन्द्रियजन्यज्ञानं च अन्तःकरणवृत्तिः ,
स्वरूपज्ञानस्यानादित्वात् । सा चान्तःकरणवृत्तिरावरणाभिभवार्था इत्येकं
मतम् । तथा हि-अविद्योपहितचैतन्यस्य जीवत्वपक्षे घटाद्यधिष्ठान- चैतन्यस्य
जीवरूपतया जीवस्य सर्वदा घटादिभानप्रसक्तौ घटाद्यवच्छिन्नचैतन्यावरकमज्ञानं
मूलाविद्यापरतन्त्रमवस्थ- पदवाच्यमभ्युपगन्तव्यम् । एवं सति न सर्वदा
घटादेर्भानप्रसङ्गः, अनावृतचैतन्यसम्बन्धस्यैव भानप्रयोजकत्वात् । तस्य
चावरणस्य सदातनत्वे कदाचिदपि घटभानं न स्यादिति तद्भङ्गे वक्तव्ये,
तद्भङ्गजनकं न चैतन्यमात्रम् , तद्भासकस्य तदनिवर्तकत्वात् , नापि
वृत्त्युपहितं चैतन्यम् , परोक्षस्थलेऽपि तन्निवृत्त्यापत्तेरिति
परोक्षव्यावृत्तवृत्तिविशेषस्य, तदुपहितचैतन्यस्य वा, आवरणभञ्जकत्वम् , इति
आवरणाभिभवार्था वृत्तिरुच्यते । सम्बन्धार्था वृत्तिरित्यपरं मतम् ।
तत्राविद्योपाधिकोऽपरिच्छिन्नो जीवः । स च घटादिप्रदेशे विद्यमानोऽपि
घटाद्याकारापरोक्षवृत्तिविरहदशायां न घटादिकमवभासयति, घटादीना समं
सम्बन्धाभावात् , तत्तदाकारवृत्तिदशायां तु भासयति, तदा सम्बन्धसत्त्वात् ।
ननु अविद्योपाधिकस्यापरिच्छिन्नस्य जीवस्य स्वत एव समस्तवस्तुसम्बधस्य
वृत्तिविरहदशायां सम्बन्धाभावाभि- धानमसङ्गतम् , असङ्गत्वदृष्ट्या
सम्बन्धाभावाभिधाने च वृत्त्यनन्तरमपि सम्बन्धो न स्यात् , इति चेत् ,
उच्यते । न हि वृत्तिविरहदशायां जीवस्य घटादिना सह सम्बन्धसामान्यं
निषेधामः । किन्तर्हि ? घटादिभानप्रयोजकं सम्बन्धविशेषम् । स च
सम्बन्धविशेषो विषयस्य जीवचैतन्यस्य च व्यङ्ग्य- व्यञ्जकतालक्षणः
कादाचित्कस्तत्तदाकारवृत्तिनिबन्धनः । तथा हि -तैजसमन्तःकरणं
स्वच्छद्रव्यत्वात् स्वत एव जीवचैतन्याभिव्यञ्जनसमर्थम् । घटादिकस्तु न
तथा, अस्वच्छ- द्रव्यत्वात् । स्वाकारवृत्तिसंयोगदशायान्तु
वृत्त्यभिभूतजाड्य- धर्मकतया
वृत्त्युत्पादितचैतन्याभिव्य्ञ्जनयोग्यतश्रयतया च वृत्त्युदयानन्तरं
चैतन्यमभिव्यनक्ति । तदुक्तं विवरणे -"अन्तःकरणं हि स्वस्मिन्निव
स्वसंसर्गिण्यपि घटादौ चैतन्याभिव्यक्तियोग्यतामापादयति " इति । दृष्टं
चास्वच्छद्रव्यस्यपि स्वच्छद्रव्यसम्बन्धदशायां प्रतिबिम्बग्राहित्वम् ।
तथा कुड्यादेर्जलादिसंयोगदशायां मुखादि- प्रतिबिम्बग्राहिता ।
घटादेरभिव्यञ्जात्वं च तत्प्रतिबिम्बग्राहित्वम् , चैतन्यस्याभिव्यक्तत्वं च
तत्र प्रतिबिम्बितत्वम् ।
एवंविधाभिव्यञ्जकत्वसिद्ध्यर्थमेववृत्तेरपरोक्षस्थले बहिर्निर्गमनाङ्गीकार ।
परोक्षस्थले तु वह्न्यादेर्वृत्तिसंसर्गाभावेन चैतन्यानभिव्यञ्जकतया
नापरोक्षत्वम् । एतन्मते च विषयाणामपरोक्षत्वं चैतन्याभिव्यञ्जकत्वमिति
द्रष्टव्यम् । एवं जीवस्यापरिच्छिन्नत्वेऽपि वृत्तेः सम्बन्धार्थत्वं
निरूपितम् । इदानीं परिच्छिन्नत्वपक्षे सम्बधार्थत्वं निरूप्यते । तथा हि -
अन्तःकरणोपाधिको जीवः । तस्य न घटाद्युपादानता, घटादिदेशसम्बन्धात् ।
किन्तु ब्रह्मैव घटाद्युपादानम् , तस्य मायोपहितस्य सकलघटाद्यन्वयित्वात् ।
अत एव ब्रह्मणः सर्वज़्' नता । तथा च जीवस्य घटाद्यधिष्ठानब्रह्मचैतन्या-
भेदमन्तरेण घटाद्यवभासासम्भवे प्राप्ते , तदवभासाय घटाद्यधिष्ठानब्रह्म-
चैतन्याभेदसिद्ध्यर्थं घटाद्याकारवृत्तिरिष्यते । ननु वृत्त्यापि कथं
प्रमातृचैतन्यविषयचैतन्ययोरभेदः सम्पाद्यते, घटानःकरणरूपोपाधिभेदेन
तदवच्छिन्नचैतन्ययो - रभेदासम्भवात् , इति चेत् , ने ।
वृत्तेर्बहिर्देशनिर्गमनाङ्गीकारेण वृत्त्यन्तःकरणविषयाणामेकदेशस्थत्वेन
तदुपधेयभेदाभावस्य उक्तत्वात् । एवमपरोक्षस्तहले वृत्तेर्मतभेदेन विनियोग
उपपादितः । इन्द्रियाजन्यविषयगोचरापरोक्षान्तःकरणवृत्त्यवस्था स्वप्नावस्था
। जाग्रदवस्थाव्यावृत्त्यर्थम् "इन्द्रियाजन्ये "ति । अविद्यावृत्तिमत्यां
सुषुप्तावतिव्याप्तिवारणाय "अन्तःकरणे "ति । सुषुप्तिर्नाम अविद्या -
गोचराविद्यावृत्त्यवस्था ।
जाग्रत्स्वप्नयोरविद्याकारवृत्तेरन्तःकरणवृत्तित्वान्न तत्रातिव्याप्तिः ।
अत्र केचिन्मरणभूर्छयोरवस्थान्तरत्वमाहुः, अपरे तु सुषुप्तावेव
तयोरन्तर्भावमाहुः । तत्र तयोरवस्थात्रयान्तर्भावबहिर्भावयोः "त्वं
"-पदार्थनिरूपणे उपयोगाभावात् न तत्र प्रयत्यते । तस्य मायोपाध्यपेक्षया
एकत्वम् , अन्तःकरणोपाध्यपेक्षया च नानात्वं व्यवह्रियते । एतेन
जीवस्याणुत्वं प्रत्युक्तम् , "बुद्धेर्गुणेन चैवं ह्याराग्रमात्रो
ह्यवरोऽपि दृष्टः । " इत्यादौ जीवस्य "बुद्धि
"-शब्दवाच्यान्तःकरणपरिणामोपाधिकस्य परमाणुत्वश्रवणात् । स च जीवः
स्वयम्प्रकाशः , स्वप्नावस्थामधिकृत्य "अत्रायं पुरुषः स्वयं ज्योतिः "इति
श्रुतेः । अनुभवरूपश्च , "प्रज्ञानघन एव " इत्यादिश्रुतेः । "अनुभवामि "इति
व्यवहारस्तु वृत्ति प्रतिबिम्बित- चैतन्यमादाय उपपद्यते । एवं "त्वं
"-पदार्थो निरूपितः । अधुना 'तत् -त्वम् "-पदार्थयोरैक्यं
महावाक्यप्रतिपाद्य - मभिधीयते । ननु "नाहमीश्वरः "इत्यादिप्रत्यक्षेण ,
किञ्चिज्ज्ञत्वसर्वज्ञत्वादिविरुद्धधर्माश्रयत्वादिलिङ्गेन , "द्वा सुपर्णा
"इत्यादिश्रुत्या - "द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः
सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥" इत्यादिस्मृत्या च
जीवपरभेदस्यावगतत्वेन "तत्त्वमस्या "- दिवाक्यम् "आदित्यो यूपः , ""यजमानः
प्रस्तरः " इत्यादिवाक्यवदुपचरितार्थमेव, इति चेत् , न । भेदप्रत्यक्षस्य
सम्भावितकरणदोषस्यासम्भावितदोषवेदजन्यज्ञानेन बाध्यमानत्वात् । अन्यथा
चन्द्रगताधिकपरिमाणग्राहिज्योतिः - शास्त्रस्य
चन्द्रप्रादेशग्राहिप्रत्यक्षेण बाधापत्तेः । पाकरक्ते घटे "रक्तोऽयम् , न
श्यामः "इतिवत् "सविशेषणे हि " इति न्यायेन जीवपरभेदग्राहिप्रत्यक्षस्य
विशेषणीभूतधर्म - भेदविषयत्वाच्च । अत एव नानुमानमपि प्रमाणम् ,
आगमविरोधात् , मेरुपाषाणमयत्वानुमानवत् । नाप्यागमान्तरविरोधः ।
तत्परातत्परवाक्ययोस्तत्परवाक्यस्य बलवत्वेन लोकसिद्धभेदानुवादि -"द्वा
सुपर्णौ "त्यादि - वाक्यापेक्षया
उपक्रमोपसंहाराद्यवगताद्वैततात्पर्यविशिष्टस्य "तत्त्वमस्या "दिवाक्यस्य
प्रबलत्वात् । न च जीवपरैक्ये विरुद्धधर्माश्रयत्वानुपपत्तिः , शीतस्यैव
जलस्यौपाधिकौष्ण्याश्रयत्ववत् स्वभावतो निर्गुणस्यैव
जीवस्यान्तःकरणाद्युपाधिक - कर्तृत्वाद्याश्रयत्वप्रतिभासोपपत्तेः । यदि च
जलादावौष्ण्यमारोपितम् , तदा प्रकृतेऽपि तुल्यम् । न च सिद्धान्ते
कर्तृत्वस्य क्वचिदप्यभावा - दारोप्यप्रमाहितसंस्काराभावे कथमारोपः , इति
वाच्यम् , लाघवेनारोप्यविषयकसंकारत्वेनैव तस्य हेतुत्वात् । न च
प्राथमिकारोपे का गतिः , कर्तृत्वाद्यध्यासप्रवाहस्यानादित्वात् । तत्र
'तत्त्वम् '-पदवाच्ययोर्विशिष्टयोरैक्यायोगेऽपि
लक्ष्यस्वरूपयोरैक्यमुपपादितमेव । अत एव तत्प्रतिपादक - "तत्त्वमस्या
"दिवाक्यानामखण्डार्थत्वम् , "सोऽयम् " इत्यादिवाक्यवत् । न च
कार्यपराणामेव प्रामाण्यम् , "चैत्र , पुत्रस्ते जातः "इत्यादौ सिद्धेऽपि
सङ्गतिग्रहात् । एवं सर्वप्रमाणाविरुद्धं
श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणप्रतिपाद्यं जीवपरैक्यं वेदान्तशास्त्रस्य विषय इति
सिद्धम् । इति वेदान्तपरिभाषायां विषयपरिच्छेदः ।
Translation - भाषांतर