text:
This article has been translated into Sanskrit by Agnimitra (@parikramah)
डॉ॰भगवान्सिंहः ज्ञानी (प्रीतमः) क्रान्तिकारिणः “ग़दर”-दलस्य अध्यक्षः आयुक्तः च आसीत् । सः रासविहारी-बसुम् एवम् अवर्णयत् –
“क्रान्तिकारिणः दुर्लभाः सन्ति, तेषु च निम्नलिखिताः प्रकाराः सन्ति –
१) निजस्य, सामाजिकस्य, आर्थिकस्य, प्राकृतिकस्य वा यथैव भवन्तु, ते तत्प्रकाराणाम् अवस्थानां परिस्थितीनां च विरोधिनः सन्ति । आक्षेपवादिनः, क्रन्दनोपेताः, कदाचित् विरोधिनः ते स्थापित-रीत्याः पूर्ववादिनः सन्ति । किञ्च, पीडने सति, तेषां संकल्पः शिथिलायते, ते संघर्षं त्यक्त्वा सन्धिं कुर्वन्ति, ततः सामान्यजनयूथे पुनर्मिलन्ति ।
२) अपि सन्ति क्रान्तिकारिणः येषां निश्चयः बलीयान् । ते राष्ट्रहिताय, स्वस्यादर्शानां प्रत्ययानां च कृते किमपि सोढुं त्यक्तुं वा सज्जाः । विरलं हि तेषाम् अवसादनं स्यात् । सामान्यतः एकाकिनः लघुगुच्छेषु वा कार्यं कुर्वन्ति ।
३) अपरे सन्ति क्रान्तिकारिणः ये मुनिदृष्टयः, वैज्ञानिकभाविनः, संघटने नायकाः च वर्तन्ते । ते राष्ट्रस्य विशदं प्रतिरूपं परिकल्पयन्ति, अपि पदे पदे नवीनं समाजं व्यवस्थातुं तेषाम् अद्वितीया योग्यता अस्ति । परस्परं कार्यं समन्वयन्ति, संग-साहाय्येन लाभान्विताः । स्वस्य तथा विशेषतः परेषां स्खलनानाम् आलोके संशोधनं कृत्वा, ते कदापि स्वयोजनाः परिवर्तयितुम् अथवा विपरिधातुं द्वन्द्वं न अनुभवन्ति, यदि तस्मात् लक्ष्यं गौरवेण, सामर्थ्येन, सलीलं च प्रापयेत् । तेषां व्यक्तित्वं चपलम् अस्ति, येन ते कस्यामपि परिस्थितौ यथोचितां संगतिं कल्पयन्ति ।
अस्माकं श्री रासविहारी बसुः अस्यैव (तृतीय-कोट्याः क्रान्तिकारी) आसीत् ।“
(Two Rebels Meet, Dr. Bhagawan Singh Gyani (Pritam), पृष्ठः ५१५, [१०])
अस्माकं पूर्वेषु निबन्धेषु रासविहारी बसुः सदृशः प्रचण्डः दृढनिश्चयी क्रान्तिकारी वर्णितः एव [४],[१३] । अत्र, तस्यान्तःस्थं राजनीतिज्ञं वर्णयाम: । यदा भारतात् पूर्वीय-एष्यातः च तस्य क्रान्तिप्रयासाः असफलाः जाताः, तदा अग्रिमावसराय सः प्रातीक्षत । सः कथम् उषाद्वीपे प्रवासम् उपयुज्य भारतस्य सभ्यतायाः सन्देशं प्रासारयत्, तस्य दासत्व-वेदनाम् औपनिवेशिक-शोषणं च कथम् आख्यापयत्, अपि च भारतस्य स्वातन्त्र्यसंग्रामस्य विषये जागरूकताम् कथम् अजनयत्, इत्येतानि अस्मिन् लेखे वर्णयामः । अस्मिन् अङ्के दर्शयामः यत् कथं परिश्रमेण तद्द्वीपे अभिजातीय-समाजे प्रभावम् अर्जितवान्, कथं भारतस्य वार्तया सह स्वं परिचयं रक्षितवान्, कथं तत्रोषितान् भारतीयान् विशेषतः शरणार्थिनः स्वातन्त्र्यसैनिकान् संघटय्य तेषां साहाय्यं कृतवान् सः । अन्यच्च दर्शयामः यत् कथं भारतम् उषाद्वीपस्य गतिविधिनां विषये न्यवेदयत्, यस्मात् परिपक्व-काले मिथसन्धिम् उपक्रमयितुं शक्नुयात् । निजविश्वासकारणाद् वा भारतस्य उषाद्वीपस्य च प्राचीनसभ्यतयोः निजभावस्य कारणाद् वा, सः एष्यायाः एकतायाः अवधारणाम् अपूषत् । सः भाविपरिस्थितिभ्यः स्वं सज्जीकरोति स्म, तदन्तर्गते भारते आगम्यमानायाः घटनायाः ऊहनं च करोति स्म, येन देशः प्रहर्तुम्, आङ्ग्लेभ्यः स्वं विमोचयितुं च सफल: भवेत् । तथा सः भारतस्य अनौपचारिकराजदूतरूपे पूर्णतः कार्यरतः आसीत् । एतैः एव असामरिक-कार्यैः (non-military activities), ये दशकद्वय-पर्यन्तं सञ्चाल्यमानाः आसन्, अन्तिमप्रहारस्य प्रतिष्ठापनं कृतम् –“आज़ाद हिन्द फ़ौज”(स्वतन्त्रभारतसेना) इत्यस्य संस्थापनेन ।
एकदा वल्लभभाई पटेलः क्रान्तिकारिणः (विशेषतः नौसैन्यक्षोभिनः – naval mutineers) प्रकाशं तिरस्कृत्य अवोचत्, “ते शीघ्रकोपिनः यूनः विना सम्बन्धेन परेषां विषये हस्तक्षेपं कुर्वन्ति” इति (पृष्ठः१३४-१३५, [१४]) । तस्मात् हीनतरः वाक् कैश्चन प्रशस्तैः राजनैतिक-समीक्षकैः प्रकटिता – ते क्रान्तिकारिणः “मूर्खाः” इति अगर्हन् । शचीन्द्रनाथः सान्यालः लिखितवान्, “एषु समालोचकेषु ये भीषणप्रज्ञाः सावधानाः च सन्ति ते विना संकोचं क्रान्तिकारिणः मूर्खाः इत्यनेन निन्दन्ति । ‘भारतस्य आधुनिक-समीक्षा’ इत्यस्य प्रतिष्ठित-मासिकस्य प्रांशुप्रज्ञः सम्पादकः क्रान्तिकारिणः उद्दिश्य अभणत्, ‘केचनापि भारतीयाः सशस्त्र-क्रान्तिकारिणः सन्ति चेत् सर्वे भारतीयाः स्वविवेकं स्वबुद्धिं च शंकयन्तु’ इति” (पृष्ठः६७-६९, [९]) । परन्तु तादृशाद् दोषदर्शनाद् विपरीतम्, ये क्रान्तिकारिणः दीर्घायुष्यं गताः ते राजकुशलतायाः बुद्ध्याः च प्रमाणं दत्तवन्तः । बहुगुणः रासविहारी बसुः एतादृशेषु आसीत् एकः ।
भागः१ – मतप्रचारकः युद्धः
दासजनै: स्वतन्त्रतायाः युद्धं विविधानीकेषु योद्धव्यम् भवति । तेषु एकम् अस्ति प्रचारस्य युद्धम्, यस्य उद्देश्यम् अन्ताराष्ट्रिय-समुदाये स्वस्य संग्रामस्य विषये जागरूकताया जननम् अस्ति, यस्माद् दमनकर्तृदेशस्योपरि प्रबलप्रभावः पतेत् । जूनमासे १०, १९३३तमे वर्षे, सुभाषचन्द्रः बसुः प्रचारस्य आवश्यकताम् एवम् अवर्णयत् – “ब्रिटनीय-दुष्प्रचारेण विश्वस्मिन् भारतस्य छविः एवम् अस्ति यथा सः अन्तःकलहेन ग्रस्तः देशः अस्ति, यस्मिन् आङ्ग्लीयपराक्रमः एव स्थैर्यकर्ता अस्ति । नूनं सर्वदेशेषु इव भारते अपि अन्तःकलहः अस्ति, परन्तु गतकाले तान् कलहान् स्वयमेव समाधातुं सफलाः अभूम । ततो हि भारतस्य इतिहासे प्राचीनयुगात् एव बहुधा दृष्टान्ताः साम्राज्याः, यथा महतः अशोकस्य, येषां सौजन्यात् समस्तदेशे शान्ति-समृद्ध्यौ विस्तारं गतौ । अद्यतनकलहाः तु बाह्यकुटिलतन्त्रेण स्थायिनः कृत्रिमाः च वर्तन्ते । ततः मे मनसि मनागपि सन्देहः नास्ति यद् यावत् अस्माकं देशे आङ्ग्लदुःशासनं तिष्ठेत् तावत् जनाः वस्तुतः एकतां लब्धुं न शक्नुयुः । यद्यपि आङ्ग्लदेशे कस्यचिद् राजनैतिकदलस्य किमपि साहाय्यम् नापेक्षितव्यं, तथापि वैश्विकस्तरे भारताय प्रचारकार्यम् नितान्तं महत्त्वपूर्णम् अस्ति । प्रचारः अस्ति-नास्ति-वाचकाभ्यां भवितव्यः । नास्तिवाचके पक्षे, यत्किमपि भारतोपलक्ष्य अनृतं ब्रिटनीय-प्रतिनिधयः ज्ञातमज्ञातं प्रसारयन्ति, तस्य सुधीरं निरसनम् आवश्यकम् । अस्तिवाचकपक्षे, भारतवर्षस्य दीर्घकालीन-सर्वतोमुखी-संस्कृतेः प्रकाशनम्, तथा तस्य बहुविध-दुःखानां निरावरणम् आवश्यकम् । निःसन्देहं, लन्दननगरम् अस्य प्रचारतन्त्रस्य केन्द्रं भवितुम् अर्हति । शोच्यमिदं यत् सद्यःकालं तावत् भारतीय-राष्ट्रिय-कॉङ्ग्रेस् अन्ताराष्ट्रिय-प्रचारस्य महत्त्वम् आवश्यकतां च न परिज्ञातवान् । परन्तु देशबन्धवः आगामिदिनेषु वैश्विक-प्रचारस्य मूल्यं क्रमशः अवगमिष्यन्ति इति आशास्महे । प्रायः ब्रिटनीयस्य किंचिदपि गुणं नास्ति यद् वपुष्यामि तस्य प्रचारकौशल्यं यथा । जन्मना एव ब्रिटनीयः महाप्रचारकत्वे जायते, तेन (दुष्)प्रचारः हावित्सर-शतघ्न्याः बलवत्तरः ज्ञायते । यूरोपमहाद्वीपे एकः एव अन्यदेशः अस्ति यः इदं ज्ञातवान्, सः रूसः । नास्ति आश्चर्यं यद् आङ्ग्ला: तस्मिन् द्विषन्ति, अपि तस्माद् बिभेति, यतोहि सः स्वस्य (ब्रिटनस्य) साफल्यस्य रहस्यम् आविष्कृतवान् । अखिले विश्वे ब्रिटनीयचरैः एतावान् भारतविरोधी-प्रचारः प्रसृते, यदि वयं भारतस्य वास्तविकाम् अवस्थां निरूपयामः तर्हि विपुलमात्रया विश्वसहानुभूतिः एकधा लप्स्यामहे । सम्प्रति कांश्चन विषयान् उल्लेखयामि यस्य सक्रियप्रचारः विश्वस्मिन् आवश्यकः– (१) भारते राजनैतिकबन्दिभि: सह दुर्व्यवहारः, अपि तेषु दीर्घकालिकानां अण्डमानद्वीपे कठोरस्थितौ निर्वासनं, यत्र अनशनाद् अचिरमेव द्वौ मृतौ । (२) पारपत्राणां वितरणे देशवासीनां प्रति अतीव प्रतिशोधस्य भावना । (बहवः स्युः अजानन्तः यद् बहवो भारतीयाः ये बहिर्गन्तुम् इच्छन्ति तेभ्यः सर्वकारेण पारपत्राणि न दीयन्ते । तथा बहिस्थेभ्यः भारतीयप्रवासिभ्यः ये पुनरागन्तुम् इच्छन्ति, तेभ्यः अपि पारपत्राणि लब्धुं दुष्कराणि ।) (३) भारते नियमेन विमानेभ्यः प्रस्फोटक्षेपः, विशेषतः पश्चिमोत्तरे प्रदेशे विवशान् ग्रामीणान् आतङ्कयितुम् क्रियते । (४) ब्रिटनेन पोतनिर्माणसमेतं (ship-building) भारतस्य अन्यस्वदेशीय उद्योगानां गलहस्तनम् । (५) भारते साम्राज्यकीय-वरीयतायाः (Imperial Preference) कस्यापि संविदः भारी विरोधः । (विश्वः निवेदितव्यः यद् ऑटवा-संवित् अस्माभिः नांगीकृता, परन्तु सा अस्माकम् अनिच्छुक-कण्ठेषु निबाढीकृता ।) (६) प्रशुल्कावमोकस्य (tariff truce) व्यापकविरोधः, यतः भारतम् स्वस्य शिशुवताम् उद्योगानां प्रचोदनभावं रक्षां च तीव्रम् अनुभवति । (७) ब्रिटनेन मुद्राविनिमयार्घस्य (currency exchange rate) एकदिशं छलनियन्त्रणं, यस्मात् प्रहस्तनाद् भारतस्य बहुकोटिरूप्यकाणि चोरितानि । (८) अन्यच्च विश्वः ज्ञातव्यं कथं ब्रिटनः भारते ऋणभारम् अबध्नात्, यस्मै राष्ट्रवादिनः किमपि दायित्वं न स्वीकुर्वन्ति । पूर्वं १९२२तमे वर्ष एव गया-सत्रे भारतीय-राष्ट्रिय-कॉङ्ग्रेस् सर्वकारम् इदं न्यवेदयत् । सामान्यज्ञानम् अस्ति यद् ऋणमिदं भारतहिताय स्थाने ब्रिटनस्य स्वार्थेभ्यः संयुतम् । (पृष्ठः२५७-२५९, [१६])”
विट्ठलभाई पटेलेन राष्ट्रकर्मणे अवशिष्टं ₹१००,००० दायम् (पृष्ठः ३६, [१५]) उपयुज्य, सुभाषः बसुः आविश्वम् अनौपचारिकान् दूतावासान् उद्घाटयितुम् ऐच्छत् । पटेलः तेषु अल्पेषु भारतीयनेतृषु आसन् यस्मै विदेशीयप्रचारः अरोचत (पृष्ठः ३६५, [३]) ।
शचीन्द्रनाथः सान्यालः लिखितवान् अस्ति, “अद्यापि भारतस्य नेतागणेन यूरोपामेरिकयोः देशस्य स्थितेः अवबोधनस्य महत्त्वं नावगतम्, यतः यदि अवागमिष्यत् तदा निश्चयेन अवधानेन कार्यम् अकरिष्यत् । एतादृशं, स्वार्थसिद्ध्यै यावद्धनम् आंग्लेयैः प्रचाराय व्ययीकृतं तत् तेन नावलोकितम् । ततोहि यदा कदापि विदेशस्थाः देशीयाः भारतस्य स्वातन्त्र्यसंग्रामं बहुलीकर्तुं प्रयतन्ते, तदा एषः नेतागणः ब्रिटनीयसाम्राजस्य स्तुतिगानं आरभते । (पृष्ठः १४५, [९])”
भागः १ – उषाद्वीपे रासविहारिणा अस्तिनास्तिवाचकौ प्रकारौ
सुभाष-बसुना अज्ञातम्, प्रायः सान्याल-महोदयेनापि, केनचिद् अन्येन बसुना प्रचारकार्यः अयं १८ वर्षेभ्यः पूर्वम् आरब्धः । रासविहारी बसुः अस्ति-नास्ति-वाचकयोः उभयप्रकारस्य सध्री प्रचारं आरब्धवान् । सः भारतस्य सर्वकल्याणकारिणं सांस्कृतिक-योगदानं प्राकाशयत्, युगपत् ब्रिटनेन वर्तमानं शासकीय-दमनम् आर्थिक-शोषणम् अनावरयत् च ।
रासविहारी जूनमासे १९१५तमे वर्षे उषाद्वीपं प्राप्तः । नवम्बर २७, १९१५तमे दिनाङ्के तोक्योनगरे उयेनो-इत्यस्मिन् उद्याने स्थिते प्रख्याते सेयोकिन् इत्यस्मिन् आवासगृहे सः सभाम् एकम् आयोजयत् (पृष्ठः ६, [८], पृष्ठः ५५०, [१०]), यस्मिन् अभिजातीयवर्गस्य राजनायकाः, सम्पादकाः, लेखकाः, अन्यप्रवराः च उषापुत्राः आगताः आसन् (पृष्ठः ५५०, [१०]) । जॉर्ज ओह्सावः सभां व्यवृणोत्, “लाला-लाजपत-रायस्य भाषणेन उषाद्वीपीयाः श्रोतारः समीरिताः अभवन् । प्रत्येकः वक्ता प्रसभेन आङ्ग्लानां क्रूरतां प्राहरत्,” (पृष्ठः ६, [८]), यः नास्तिवाचकं प्रचारं दर्शयति । सभरवालः लिखितवान्, “स्वर्गीयः ह्यू-बायस-वर्यः, यदा सः अमेरिकीयस्वाम्यपत्रिकायाः ‘उषाद्वीपीयः विज्ञापकः’(Japanese Advertizer) इत्यस्याः सम्पादकः आसीत्, तत्कार्यक्रमस्य वृत्तान्ते लाला-वर्यस्य तुलनां वाचस्पत्ये राजनीतिज्ञे च लॉय्ड-जॉर्जेन सह कृतवान्, यः परेद्यवि प्रभाते पत्रिकायां प्रकाशितः (पृष्ठः ५५०, [१०]) । ”सम्मेलनम् एतावत् सफलम् आसीत्, यद् ओह्सावः लिखितवान्, “अनया (संभोजन-भाषणयोः) वार्तया व्यग्रः ब्रिटनीयः राजदूतः उषाद्वीप-विदेशमन्त्रिणः सर्वेषां देशस्थानां भारतक्रान्तिकारिणां देशान्तरस्य अभियाचनाम् अकुर्वन् ।…अग्रिमदिने प्रात: लाला-लाजपत-रायः अमेरिकां पलायितवान्, बसु-गुप्ताभ्याम् अपि आरक्षकालयम् आहूय देशान्तरण-सूचना दत्ता । तौ पञ्चदिनान्तरे देशात् बहिः गच्छताम्” (पृष्ठः ६-७, [८]) । रासविहारी देशान्तरणादेशात् पलायितुं निगूहितः जातः, तत्पश्चात् केषांचित् प्रवराणाम् आयासेन स आदेशः निरस्तः जात: [४] ।
रासविहारी उषाद्वीपे स्थले स्थले परिषत्सु भागम् ऊढ्वा भारतोषाद्वीपयोः मध्ये गाढसम्ब्धान्, भारतसंस्कृतिं, तत्सभ्यतां, ब्रिटनीय-नृशंसताम्, एष्याजनानाम् ऐक्यं च अधिकृत्य गौरवेण उक्तवान् । समये समये सः कोरियादेशम् अपि गत्वा, उ॰ १९३४तमे वर्षे, तत्रत्याः सांस्कृतिक-मनीषिणां मण्डलान् प्रभावयति स्म (पृष्ठ ३३, [८]) । ज़िन्-ईची सुज़ूकी रासविहारिणः भाषणेभ्यः श्रोतृगणे परिणामस्य विवरणम् एवम् आलिखति, “बहुशः बसुवर्येण सह एकमंचात् अभाषे, तदा बसुवर्यः अश्रुपूर्णलोचनाभ्याम् औत्सुक्येन प्राभाषत, यस्मात् सर्वे उषाद्वीपीयाः श्रोतारः मुग्धाः जाताः” (पृष्ठः ४८, [१०]) । तस्मै ‘सिन्सेयि’ (शिक्षकः, गुरुः) इति नामधेयं दत्तं, यत्पश्चात् तस्य स्थानिकाः भारतीयानुगामिनः तदेव नाम्ना तं सम्बोधयन्ति स्म, तथा च उषाद्वीपीयाः अनुरागिणः यैः तन्नाम दत्तं (एस्॰ए॰अय्यर्, पृष्ठः ४४३, [१०]) । उषाद्वीपीय-राजवंशी कश्चचित् राजकुमारः एकवारं १९२३तमे वर्षे रासविहारिणः व्याख्यानं श्रोतुम् आगतः । रासविहारिणः स्ववाक्षु, “१९२३तमे वर्षे भारतविषये व्याख्यातुं तत्रत्याः महागुल्मस्य (regiment) समादेशाधिकारिणा (commanding officer) आमन्त्रितः अहं महामहिम्ना राजकुमार-चिचिबु-वर्येण (यः १९२६तमे वर्षे मृतस्य महाराज्ञः द्वितीयपुत्रः आसीत्) मेलनस्य सम्मानं प्राप्नुवम् । सः अग्रे आगत्य मां हस्तमेलनेन अभ्यवादयत्, ततः भारतस्य वर्तमानावस्थाविषये यद् अवोचम् तत् निश्चलध्यानेन उपविश्य श्रुतवान् सः [७] ।”
उषाद्वापे रासविहारी विस्तरेण लिलेख, भूयशः उषाद्वीपीभाषया, परन्तु आंग्ल्या अपि वंगभाषयापि (स्वल्पमेव) । उषाद्वीप्यां लिखितानि पुस्तकानि एतानि सन्ति – (१) एष्यावर्तीनां क्रान्तीनां विहंगमदृश्यः (१९२९), (२) भारतस्य हास्य-व्यंग्य-चातुर्यम् (१९३०), (३) दलितभारतम् (१९३३), (४) भारतजनानां कथाः (१९३५), (५) क्रान्तिमयः भारतम् (१९३५), (६) तारुण्याः एष्यायाः विजयाः (१९३७), (७) रुदितभारतम् (१९३८), (८) भगवद्गीता (१९४०), (९) भारतस्य करुणामयः इतिहासः (१९४२), (१०) भारतोद्दिश्य कथनम् (१९४२), (११) स्वतन्त्रभारतस्य उदयः (१९४२), (१२) स्वातन्त्र्यसंघर्षः (१९४२), (१३) रामायणम् (१९४२), (१४) रवीन्द्रनाथ-ठाकुरस्य ‘शेषकविता’ इत्यस्य अनुवादः – अन्तिमगाथा इति (१९४३), (१५) भारतीयानां भारतम् (१९४३), (१६) बसुः आह्वयति (१९४४) (पृष्ठः ३४, [८]) । वयम् एतानि अधीतुम् अशक्ताः यतः तानि तावति अनूदितानि न सन्ति । परन्तु नामभिः अस्माकं भासते यत् २, ४, ८,१३, १४ च अस्तिवाचक-प्रचारम् उदाहरन्ति, इतरतः ३, ५, ७, ९, १२ नास्तिवाचकं च । अन्यच्च रासविहारिणः ‘एष्या-समीक्षा’ (Asian Review) नामकया पत्रिकया सह समीपात् सम्बन्धः आसीत् इति ज्ञातः, यः १९२० वर्षे आरब्धः । नवम्बरः१९२१-पर्यन्तं तत्पत्रिकायां भारताधिकृताः बहुलेखाः प्रकाशिताः, तदभ्यन्तरे सी॰आर्॰दासस्य कविता ‘सागरसंगीतः’, मोतीलाल-रायं तदीयाश्रमम् उद्दिष्टानि सभावचित्राणि निबन्धानि, रवीन्द्रनाथस्य भारतविश्वयोः महद्राजनैतिक-घटनानाम् च उपरि व्याख्यानानि च । तेषां सर्वेषां रचयिता रासविहारी हि स्यात्, यद्यपि सः अनामकत्वेन लिखितवान् यतः सः तदानीं तत्र नागरिकतां न लब्धवान् आसीत् । एषु बहुशः आङ्ग्लभाषायां भारतीयभाषासु वा न अनूदितानि (पस्पशः, [५]) । रासविहारी सुभाषचन्द्रस्य पुस्तकं भारतस्य संघर्ष इत्येनम् उषाद्वीपीयभाषायाम् अनूदितुं प्रायुजत् (पृष्ठः २५७, [१]) ।
अथ वयम् अस्ति-नास्ति-वाचकयोः प्रकारयोः प्रचाराणाम् अन्यानि कानिचन निदर्शनानि गणयामः ।
भागः २ – अस्तिवाचकः प्रचारः
निक्किः किमुरा कोल्काता-विश्वविद्यालये १५ वर्ष-पर्यन्तं बौद्ध-दर्शनस्य प्रवक्ता आसीत् । सः तत्संस्थायाः उपकुलपतिना वीरोपाधिकृतेन (‘Sir’) आशुतोष-मुख्योपाध्यायेन १९१५तमे वर्षे नियुक्तः । निक्किः किमुरा रासविहारिणम् उद्दिश्य अलिखत्, “सः भारतस्य, तस्य धर्माणां, तथा राजनीतेः कथाभिः अस्मान् परिचेतुं प्रायतत । गान्धीवर्यस्य गतिविधीन् प्रति विशेषध्यानेन सः तस्य प्रसिद्धपुस्तकानां परिचयम् अयच्छत् । अपि च उषाद्वीपः भारतस्य प्राचीनसभ्यताभिः परिचितः अकारयत् (पृष्ठः ११, [१०]) ।” रासविहारिणः आजीवनमित्रं पूर्वशिष्यः च श्रीमन् ज़िन्-ईची सुज़ूकी, तोक्योस्थस्य ‘शिन्-निहोन्-क्योगि-काय’ नामकसंस्थायाः निदेशकः, भारतं प्रति जागरूकतां जनयितुम् उषाद्वीपे रासविहारिणः योगदानम् उल्लिख्य व्यवृणोत्, “लक्षाः कोटयः वा उषाद्वीपजनाः रासविहारिणः नामाभिजानन्ति, तेषां तस्मै सहानुभूतिः अपि अस्ति । अधुनापि, भारतस्य स्वातन्त्र्यसंग्रामस्य चर्चां श्रुत्वा हि ते रासविहारिणः नाम स्मरन्ति । गौतमबुद्धात् ऋते रासविहारी ह्येवं भारतीयः अस्ति येन उषाद्वीपीयानां मनांसि प्रभावितानि सन्ति, तथा यस्मै तत्र जनेषु सहानुभूतिः अस्ति, इत्यत्र नातिशयोक्तिः (पृष्ठः ४८, [१०]) ।” जूलायमासे ९, १९२२तमे दिनांके रासविहारी शचीन्द्रनाथाय तोक्योतः लिखितवान्, “प्रथमदिनेषु यदा अत्र आगतः आसम्, उषाद्वीपीयानां भारतस्य वर्तमानावस्था-प्रसंगे स्वल्पमेव ज्ञानम् आसीत् । मुख्यतः अस्माकं प्रयासैः बलिदानेन च हि प्रत्येकः उषाद्वीपीयः अद्यत्वे भारतस्य वार्तां ध्यानेन अनुसरति । मम बहु उषीद्वीपीयमित्राणि सन्ति, उपरिष्टाद् मन्त्रिमण्डल-सदस्यप्रभृति अधिवक्तारः, विधायकाः, पत्रकाराः छात्राः च । भारतस्य स्वातन्त्र्यसंग्रामेण गान्धीवर्येण च सम्बन्धितानि बहुनि पुस्तकानि प्रकाशितानि, तथा बह्वीषु पत्रिकासु भारतसम्बन्धिनी वार्ता नियमेन प्रकाश्यते । अस्मिन् मासे एव उषाद्वीपविश्वविद्यालयस्य केनचित् प्रवक्त्रा भारतोपरि स्वभाषायां ग्रन्थः प्रकाशितः । अग्रिममासे अहम् सन्ततं दिनत्रयं भारतविषये व्याख्यास्यामि…अद्यत्वे एष्यायाः स्वातन्त्र्यानुकूलं मतम् अत्र बहुशः जनेषु अनुदिनं वर्धते । वृद्धेषु अपि वरिष्ठेषु च व्यक्तिषु पारसिकदेशात् चीनदेशपर्यन्तं नवजागृत्याः सहानुभूतिः लभ्यते (पृष्ठः १३२-१३३, [९]) ।”
भागः २.अ – भारतस्य नेतॄणां प्रशंसा
रासविहारिणः अस्तिवाचके प्रचारे समकालीन-नेतॄणां प्रशस्तयः अपि मिलन्ति, यद्यपि तेषां काश्चित् विचारधाराः तस्य कृते अस्वीकार्याः आसन् । वस्तुतः विदेशस्थाः राजदूताः एतादृशमेव कार्यं कुर्वन्ति किल, निजमतेभ्यः उपरि उत्थाय स्वदेशस्य छविं शोभयितुं प्रतिनिधित्वं कुर्वन्ति ते । उदाहरणतः, सः मोहनदासगान्धिनिर्देशे सर्वदा नत: आसीत्, गम्भीरमतभेदं विहाय । अगस्तः २२, १९२२तमे दिनांके ‘ध्वजधर’ (The Standard Bearer) इत्यस्यां पत्रिकायां गान्धीवर्यस्य सत्याग्रहान्दोलनम् निर्दिश्य सः अलिखत्, “भारतवासिनः श्वेतानां शासनाधीने जीवितुम् अधुना असह्यं भावयन्ति, ततो हि गान्धी तदीयसहयोगिनः च भारते उदभवन् । गान्धी ब्रिटनीयाधिकारिभिः निगडितः कारागारे क्षिप्तः जातः, परन्तु भारतस्य मनसि सुप्रतिष्ठितां कल्पनां ते सुलभेन उत्पाटयितुं न शक्नुयुः । तस्य ३०,००,००००० दृढप्रतिज्ञाः अनुगामिनः पूर्णस्वातन्त्र्यं विना तदान्दोलनं न विरमन्ते (पृष्ठः ३५९, [१०]) ।”सप्ताम्बरे १९३२ मध्ये, यदा गान्धी स्वानशनव्रतं साफल्येन समापितवान्, रासविहारी भारतस्वातन्त्र्यसंधवृत्त्याः (Indian Defence League) अध्यक्षत्वेन इदं निवेदनम् अघोषत, “अद्य प्रातरि पुणेनगरात् आगतया वार्तया आविश्वं भारतीयाः हर्षेणाभिभूताः सन्ति, यत् महात्मा-गान्धी साफल्येन सप्ताहत्रयात् प्रवृत्तं अनशनव्रतं समापितवान्, यत् व्रतं स्वेच्छया, ब्रिटनस्य आतङ्कशासनस्य विरोधप्रदर्शनाय तेन स्वात्मनि गृहीतम् ।
“त्रयात् सप्ताहात् पृर्वं, यदा महात्मा गान्धी ब्रिटनेन भारतस्य दमनं प्रति विश्वस्य साक्ष्यं जागरयितुं तप: इदम् आरब्धवान्, इमाम् अग्निपरीक्षां पारयित्वा जीवितुम् ईहे इति घोषितवान् सः । तस्य वयोगतावस्थायाम्, तदुपरि षन्मासानां कारावासेन क्षतेन आरोग्येन, महात्मागान्धीवर्यस्य चेष्टा भारतजनतायै, विश्वस्मिन् भारतस्य मित्रेभ्यः च, गम्भीरचिन्ताजनका आसीत् । जीविष्यति उत न, इत्यस्मिन् विषये तं परिचरद्भिः वैद्यैः चापि तीव्र: संशयः अभिव्यक्तः ।
परं जीवितुम् एव अपारयत् सः, अपि च अतिजिष्णुतया, तस्य अतिलोलशरीरे महता अध्यात्मशक्त्या वा भगवतः असीमानुकम्पया वा । महात्मा-गान्धीवर्यस्य अद्भुतजयस्य परिणामेन ब्रिटनीय-दुःशासने विप्लावाघातः पतितः इति मन्ये अहम्, अपि च एषः भारतस्य जनेभ्यः विजयस्य असन्दिग्धः सन्देशः अस्ति – भारतस्य स्वातन्त्र्ययुद्धे जयसन्देशः ।
पूर्व-सप्तमासात् अखिलभारतदेशे राष्ट्रवादिनः ब्रिटनविरोधाय भृशं युध्यमानाः सन्ति । महात्मा-गान्धीवर्यस्य आदर्शाः इव देशभक्ताः धौतेन आयुधेन अयुध्यन्, ऋष्वेन उपायेन आचरन् च । भारतम् ब्रिटनस्य अधर्मस्य उत्तरं धर्मेण अददात्, भारतम् ब्रिटनस्य अनृतं सत्याग्रहेन अमिलत्, ब्रिटनस्य छलप्रपञ्चयोः सम्मुखे आर्जवम् अदर्शयत्, ब्रिटनस्य आतङ्क-भर्त्सनौ संयम-धैर्याभ्याम् अमिलत् । राष्ट्रवादिभिः समस्तविश्वस्य पुरतः ब्रिटनस्य दानवप्रवृत्तिः अनावृतीकृता, या पशुवती नीतिः तस्य साम्राज्यस्य आधारशिला अस्ति । निरायुधाः भारतीयाः ब्रिटनस्य नियोजितहिंसायाः प्रकटम् अवहेलनं कृतवन्तः, अग्रे अपि कुर्वन्तः प्रवर्तिष्यन्ते ।
पुणेनगरस्थ-कारावासस्य प्राकाराणां पृष्ठतः, महात्मा-गन्धीवर्यस्य हृदयं चत्वारिंशत्कोटि देशवासिभ्यः असृगस्रावयत् –रक्तपिपासुब्रिटनस्य लुण्ठन-नरसंहारयोः अभियानस्य तेभ्यः बलिपशुभ्यः अस्रावयत् । फर्वरी १०तमे दिनाङ्के च, महात्मा गान्धी स्वस्य अन्तिमम् अस्त्रम् अधारयत् । आङ्ग्लेभ्यः बन्दीकृतस्य तस्य कोऽपि अन्यः अस्त्रः नावशिष्यत ।
घण्टाह्नानि गणयन्तः दीर्घकालं भारतं विश्वं च गान्धीवर्यस्य स्थितेः वार्तायै प्रातीक्षन्त, परन्तु शून्यहृदयांग्लेयानां मनसि कापि सद्भावना नोपजाता । यावद् भारतम् विश्वं च गान्धीवर्यस्य आरोग्यार्थम् आशिष: प्रार्थयन्तौ आस्ताम्, तावद् ब्रिटनीयशासकाः तस्य मृत्युम् आशासत । यावत् विश्वे सर्वे सुमनस्काः भारतार्थं शुभचिन्तनं प्रकटयन्ति स्म, तावत् ब्रिटनः गान्धीवर्यस्य हत्यार्थं भारतराष्ट्रियकॉङ्ग्रेस-दलस्य विनाशार्थं च दुर्योजनां परिकल्पयन् आसीत् । ब्रिटनीयोपराजः गान्धिनं विमोचयितुं भारतस्य याचनां तिरस्कृतवान् । एतावत् यत् सः उपराजः त्रीन् अधिकारिणः पदवीभ्यः अपाकरोत्, येषां नाम्नां तदुपराजः निर्लज्जया दुष्प्रयोगं कृतवान् आसीत् यदा ते गान्धीवर्यस्य जीवनरक्षार्थं प्रार्थितवन्तः ।
परं गान्धी अनशनात् त्रातः । अपि भारतं प्रति अपराधी ब्रीटनीयोपराजः सानुषंगिनः भग्नचेष्टः । अनशनात् जिष्णुतया उद्भवः अयं केवलं गान्ध्यन्तःस्थस्य प्रेरकात्मनः विजयः नास्ति, परन्तु समस्तभारतस्य भवति, भारतस्य धर्मचेतनयोः । अयं विजयः भारतस्य आत्मविश्वासं प्रचोदयिष्यति, यः ब्रिटनसाम्राज्यस्य दुष्टशक्तेः भाविनं विध्वंसम् आनेष्यति । सः विजयः देशवासिनः परमाहुतये प्रचोदयेत्, यस्मात् गान्धिनः जीवनलक्ष्यं प्रत्यक्षं भवितुम् अर्हेत् । महात्मा-गान्धिना अनशनस्य सफलसमापनम् अस्य देशस्य संग्रामे महत्वपूरणं क्रोशदेशकम् (milestone) भवति इति मन्ये ।
अस्मिन् शुभदिवसे, यदा अस्माकं श्रद्धेयनेता महात्मा गान्धी विजयम् एकम् अस्माभ्यः प्रापयत्, अहं भारतस्य सर्वेभ्यः मित्रेभ्यः धन्यः अस्मि, यः अस्मिन् संकटे सहानुभूत्या अस्मान् पुष्ट्यकुर्वन् । पराक्रमिभ्यः ‘अक्ष’-राज्येभ्यः (Axis Powers) तेषां मित्रदेशेभ्यः च, अस्माकं समानशत्र्वोः आंग्लामेरिकयोः विरोधे भारतस्य संघर्षस्य समर्थनं कुर्वद्भ्यः देशेभ्यः, अहं सर्वेषां भारतीयानां हार्दिकं धन्यवादम् उपदातुम् इच्छामि । तथा महोषाद्वीपाय, तस्य भारतस्वातन्त्र्यसहयोगिन्यै अदम्यसेनायै, सर्वेभ्यः पूर्वीयेष्यावासिभ्यः उपकृतभारतस्य दिशः ऋणं प्रकटयामि । वयम् उषाद्वीपीयभ्रातॄणां स्कन्धेन स्कन्धं मेलयित्वा योत्स्यामः यावत् एष्यातः आंग्लामेरिके न निर्गते । पुर्व-सप्ताहत्रये संकटदुविधाग्रस्तदिनेषु, उषाद्वीपीयजनैः सर्वकारेण च यदा आश्वासनं सहानुभूतिः च प्रकटिता, तेन भारतम् कृतज्ञः प्रोत्साहितः च जातः ।
अस्मिन् दिने यदा गान्धी ब्रिटनं पराजयत्, देशविदेशवासिभ्यः भारतीयेभ्यः प्रार्थयामि यत् अस्माकं प्रियनेतुः गान्धिनः जीवनलक्ष्यं प्राप्तुं स्वतन्त्रतायाः इदं संग्रामे पूर्णतः अवगाहन्ताम् । तेभ्यः आश्वासनं ददामि यद् अस्मिन् चक्रे दैवम् अस्मदनुकूलं स्यात् । भारते ब्रिटनः इदानीं महापराजयं गतः, भारतम् अध्यात्मिकविजयं च । अन्तिमप्रहारं कर्तुम् अयम् अस्माकम् अवकाशम् अस्ति । ऐक्यं गच्छेम, स्वात्मनि विश्वस्याम, परमाहुत्यै कटिबद्धाः भवेम च । भारताय अयं गान्धिनः सन्देशः, यत्कृते सः जीवनं बलिदातुं समार्पयत् । प्रत्येकभारतीयः गान्धिनः आह्वानं प्रतिवदेत् । प्रत्येकभारतीयः – सैनिकः, अधिकारी, कर्मकरः, कृषकः च – प्रत्येकभारतीयः ब्रिटनस्य कैतवसाम्राज्यं प्रति उत्थाय तस्य अन्तिमचिह्नं मार्जयितुं युध्येत्, येन साम्राज्येन महात्मागान्धिनं हन्तुं राष्ट्रं मर्दयितुं च निश्चयः कृतः ।
महेश्वरेण संकल्पितः यत् भारतम् स्वतन्त्रः स्यात् । महेश्वरेण इष्टः यत् महात्मागान्धी स्वतन्त्रभारतं नेतुं जीवेत् ।“ (पृष्ठः २१५-२१८, [१०])
नूनं खलु प्रश्नः उद्भवति यद् रासविहारिणः लिखिता कियती स्तुतिः आर्जवासीत् कियती च सार्वजनिकप्रेक्षानिमित्तम् एव । मनसि निधातव्यं यत् रासविहारिणा वर्णितः स्वातन्त्र्यगम्यः पथः गान्धिनः अहिंसाहठात् दूरं व्यावर्तत । वस्तुतस्तु, गान्धिनः अहिंसायाः कैवल्याग्रहः नासीत्, प्रत्युत केवलं हिन्दवः एव कानपि आक्रामकान् प्रति मा हिंसयन्तु इति आग्रहः आसीत् । प्रथमविश्वयुद्धे, यदा गान्धी ब्रिटनपक्षे सेनायां भारतीययूनां नामांकनाय अभियानम् अचालयत्, तदा रासविहारी सशस्त्रोपद्रवेण ब्रिटनं भारतात् अपाकर्तुं प्रायतत । अपि च गान्धी भारतस्य वैश्विकेस्लामिकानां (Pan-Islamists) ‘ख़िलाफ़त्’-आन्दोलनस्य समर्थनं कृतवान्, यद्यपि तदान्दोलनम् अहिंसकं नासीत् । तत्प्रत्युत, रासविहारी निजराजनैतिकयात्रां क्रान्तिकारीरूपेण आरभत । सः कदापि स्वातन्त्र्यसंग्रामकार्ये हिंसाम् न अभद्रायत । भारते सशस्त्रोपद्रवस्य आह्वानं कृते सः १९२४तमे वर्षे उषाद्वीपे ‘भारतस्वातन्त्र्यसंधवृत्तिम्’ (Indian Independence League) पर्यकल्पयत्, यस्य संस्थापकाध्यक्षः अभवत् (पृष्ठः ५६१, [१०]) । तेन सह १९२४तमे वर्षे सामीप्येन संवादीकृतेन नेद्यम्-राघवन्-वर्यात् निशामयामः, “अस्माकं नेतॄन् प्रति, यथा महात्मागान्धी-पण्डितनहरूवर्यौ इत्यादिनः, सः समाद्रियते स्म । किंच, तस्य परिभावना आसीत् यत् यतोहि ते भारते वसन्तः आसन्, ततः तेषाम् आन्देलनपद्धतिः अपि निर्बन्धेन कायांचित् सीमायां परिछिन्ना भवितव्या आसीत् । कथनाय क्षन्तव्यः अहं, परन्तु सः अहिंसायां न विश्वसिति स्म, तथा च वारं वारं स्वप्रत्ययं पुनरुक्तवान् यत् हिंसाहिंसे उभय अस्माकं देशस्य विमोचनार्थं कार्यं कुरुताम् । तस्य मतौ, उभयो अपि धार्मिकपुरुषार्थं धार्मिकोपायौ स्तः” (पृष्ठः ४३८, [१०]) । अत्र राघवन् गान्धीनहरूं कृते रासविहारिणः आदरस्य ‘प्रदर्शने’ टिप्पणीं करोति, ततोऽपि सः निर्दिशति यद् रासविहारी तयोः आन्दोलनतन्त्रं परिछिन्नम् इति अवर्णनयत्, अपि च हिंसामहत्वे तस्य प्रत्ययस्य साक्ष्यं अददात् । तदनु स्वपर्याये सुभाषचन्द्रबसुनः नेतृत्वे स्वतन्त्रभारतसेना ब्रिटनामेरिकाभ्यां सह युद्धम् अघोषयत् ।
जन्वरी १९३८-अभि सुभाषबसवे लिखिते पत्रे, रासविहारी स्वविचारधाराविषये असन्दिग्धतरः जातः, यत् विचारेषु सः तम् अपि सभागम् अमन्यत स्यात् । अस्मिन् पत्रे, यत् सार्वजनेभ्यः न लिलेखिषितं, सः स्वप्रत्यायनं प्रकटीकृतवान् यत् भारतम् केवलेन बलेन उद्धरितुं शक्ष्येत, न शिक्षाशौच्यादिभिः । लक्षतां यत् गान्धी कॉङ्ग्रेसकार्यकर्तृभिः उपक्रान्तायाः समाजसेवायाः सोत्साहं समर्थनं कृतावान्, यत्कार्यक्रमेण स्वतन्त्रतान्दोलनात् मानवादिसंसाधनानि अहीयन्त । सः स्वयं च अस्पृश्यता-विरोधे अनेकानि अनशनानि आचरत् । अग्रे तत्पत्रे, अहिंसामुग्धानाम् अभिमानं, तेषाम् आत्मविमोहकवाक्यानि च, तेन हास्यास्पदानि कथ्यते – यस्मात् अपरिहार्यम् अवसानं लभ्यते यत् सः तत्पत्रे गान्धिनः सर्वासां मान्यतानां विरोधे अतिष्ठत् । किं विडम्बनं यत् तत्पत्रं सुभाषचन्द्रबसोः हस्तौ अप्राप्य ब्रिटनस्य र्दीर्घहस्तयोः पतितम् ।
केनचित् असहमते सति तस्य आदरं नूनं कर्तुं शक्येत, परन्तु अत्र मतभेदं मौलिकम् आसीत् । ततोहि, रासविहारिणा प्रदर्शितायाः गान्धीस्तुत्याः कंचिद् भागं केवलं विश्वे भारतस्य छविं भूषयितुम् कृतम् आसीत् । अन्ताराष्ट्रिय-संचारमाध्यमैः गान्धिने बहु ख्यातिः प्रचारः च उत्पादिताः, येषु कार्येषु ब्रिटनस्य अपि पृष्ठास्फालनम् आसीत् [८], यस्य परिणामे तस्य सन्तः इव छविः लोकप्रिया जाता । उदाहरणतः ‘ओसका-मैनिची’ इत्यस्याः उषाद्वीपीय-पत्रिकायाः गान्ध्योपरि कस्याश्चित् वार्तायाः सम्बन्धे ‘ध्वजधर’ (The Standard Bearer) इत्यस्याः पत्रिकया साकं जन्वरी २३, १९२३तमे दिनांके रासविहारिणः पत्राचारद्वारा ज्ञातं, “यद्यपि तेषां किमपि अन्योऽन्यसाम्यं नास्ति, गान्धी, कमालः मुसोलीनिः च एकस्याः एव श्रेण्याः पुरुषाः सन्ति यः आधुनिके समरोत्तरे विश्वे (Post-World War I) विख्यातप्रभुतां प्राप्ताः । भारतस्वातन्त्र्यसंग्रामस्य नायकः, महात्मागान्धी, राजद्रोहस्य अभियुक्त्या कारावासे अस्ति, परन्तु सः समस्तराष्ट्रं स्वेन साकं नयति । कमालः पाषा (Kemal Pasha ‘Ataturk’), तुरुष्काणां नपोलियन्, स्वदेशस्य भाग्यं स्वांगुलीषु गृहीतवान् अस्ति । इतल्याः फ़ासी-पक्षस्य (Fascist Party) नायकः मुसोलीनिः एतावान् शक्तिमानः जातः, यत् संसदः अनिश्चितकालीनं स्थगनं पश्चात् सः तत् राष्ट्रस्य अभिनायकः इव राजते । परं तेषु त्रयेषु लोकवीरेषु गान्धी अतिमहत्वपूर्णः स्यात्, यतः सः केवलं राजनायकः नास्ति परन्तु आध्यात्मगुरुत्वेन अपि ध्यायते, यस्य अहिंसायाः अप्रतिरोधस्य च सिद्धान्तं भारतस्य सर्वजनाः स्वीकुर्वन्तः सन्ति, मेषाः मेषपालम् अनुसरन्ति यथा । अन्यौ द्वौ स्वविक्रान्त्या सैन्यबलेन च शक्तिं प्राप्नुताम्, अपरत्र भारतस्य वीरः गान्धी केवलं स्वाद्भुतचरित्रस्य आध्यात्मिकाकर्षणेन जनशक्तिं प्राप्नोत्, अनिच्छन् इव । यदपि स्यात्, अस्य नायकत्रयस्य स्वस्वदेशे उत्थानम् इदं प्रमाणयति यत् विश्वे सामान्यजनैः मानवपूजा जीविता अस्ति” (पृष्ठः ३७४-३७५, [१०]) । रासविहारी गान्धिनः ख्यात्याः बलवर्धकरूपेण कार्यम् अकरोत्, यतोहि गान्धिनः ख्यातिः भारतस्य स्वतन्त्रतासंग्रामस्य ख्यात्या तादात्म्यं प्राप्ता आसीत्, एवं च तत् माध्यमेन पूर्वैष्यास्थितानां भारतीयानां समर्थनं संचेतुं शक्येत ।
१९३७तमे वर्षे सावरकरस्य ब्रिटनीयकारावासात् विमोचनपर्वणि, रासविहारी ‘दाई आज्या शुगी’ (‘बृहदेष्यावादः’) इत्यस्याम् उषाद्वीपीयपत्रिकायां १९३९ मार्चाप्रैलमासाङ्कयोः तस्य चरितम् अलिखत् । सावरकरस्य विमोचनं राष्ट्रस्य नेतॄणां पृथुगोचरेण स्वागतीकृतम् आसीत् इति दर्शयितुं सः राजगोपालचारी, सुभाषबसुः, एम॰एन॰रायः सदृशान् नायकान् उद्धृत्य, तेषां दृष्टिकोणान् एवम् उपसमहरत् – “सावरकरविषये प्रभावशालीनां नायकानाम् उपर्युक्ताः दृष्टीः संकलयामि चेत्, सावरकरः ‘वीर्यस्य, शौर्यस्य, साहसस्य, देशभक्त्याः निष्कर्षः च’ । ‘तस्य प्रशंसा बलिदानभावनायाः प्रशंसा एव’ । सः एव ‘येन भारतस्य स्वातन्त्र्याग्निः सदोज्ज्वला रक्षिता, सः देशभक्तः अस्ति यः २०तमे शतकारम्भे स्वातन्त्र्यार्थं प्राणान् त्यक्त्वा अदीव्यत् । अन्यच्च आधुनिकयुगे सः सांस्कृतिकराष्ट्रवादस्य (Cultural Nationalism) प्रणेता अस्ति’ । ”तदनन्तरं रासविहारी सावरकरस्य जीवनचित्रम् आलिखत् यस्मिन् स हिन्दुराष्ट्रवादविषये तथा सैन्यमहत्वविषये तस्य विचाराणां संक्षिप्तविवरणं प्रास्तौत् । (१) “सर्वान् भारतवासिनः समानतया दर्शयितुं युक्तिहीनः प्रयासः । तुर्कीदेशः तुरुष्काणां राष्ट्रम्, तथैव भारतम् हिन्दूनां राष्ट्रः, यस्मिन् अन्यमतावलम्बिनः अल्पसंख्यकाः च । “सावरकरेण ‘हिन्दोः’ परिभाषा “यः सिन्धुनदीं अभितः स्थितेषु क्षेत्रेषु श्रद्दधानः, सः” इति प्रतिपादिता । (२) सुचारु चिन्तनं वा न वा, सैन्यबलम् आवश्यकम् एव । शतघ्नीनां बलेन राष्ट्राः आदरणीयाः वर्तन्ते । शतघ्नीं विना शान्तिः नास्ति । अन्ताराष्ट्रियसहयोगम् उपयुञ्जामहै । स्वतन्त्रता कस्याश्चिद् विचारधारायाः महत्वपूर्णतरा । प्रथमं बलवान् स्वतन्त्रः च वर्तामहै । चीनविजयी उषाद्वीपः साधुः वा न वा इत्यस्य महत्त्वं नास्ति । जगत् स्वदेशानां रक्षां स्वयं पालयति । यूयं कस्यापि अन्यदेशस्य साह्यं नापेक्षध्वम् ।“ स्वलेखं समाप्तवता तेन लिखितं, “त्वं सावरकरेण सह अनुकूलः चेत् राजनैतिकशक्तिः त्वया सह भवति, सः तु भारतस्वातन्त्र्यसंग्रामे शक्तिशाली व्यक्तित्वम् [११] ।”(उषाद्वीपीतः मूललेखस्य आंग्लानुवादम् एनं रणजीत-सावरकरः, स्वातन्त्र्यवीर-सावरकर-राष्ट्रिय-स्मारकस्य अध्यक्षः, अस्मभ्यं भाजितवान् ।)
भागः २.आ – उषाद्वीपे भारतस्य पाकशैल्याः प्रचालनम्
१९२०तमे दशके रासविहारी तस्य श्वशुरस्य ‘नाकामुर्या’-भर्जन्यां कार्यकारिण्याः सदस्यःअभवत् (पृष्ठ ५९, [१०], [२]) । तत्र सः ‘इन्दो-करी’ नामकस्य देशीय-व्यञ्जनस्य परिचयं कृतवान् (पृष्ठः ६, [२]), यस्य सामग्रीणाम् आपूर्तिश्रृङ्खलायाः (supply chain) प्रबन्धम् अपि परिकल्पितवान् ([६]) । रसल-कोह्नाभ्याम् उपलक्षितम्, “सामान्य-भारतीय-व्यञ्जनानां मूल्यात् अतिगरीयसि सत्यपि, तद्व्यंजनं लोकप्रियतां गतं, तथा रासविहारी ‘नाकामुर्यायाः बसुः’ इति विख्यातः जातः । अधुनापि तोक्योमहानगरे सा भर्जनी लोकप्रियतमेषु‘करी’-उपाहारगृहेषु एका (पृष्ठः ६, [१२]) ।“ २०११ वर्षपर्यन्तम् अपि उषाद्वीपिनः ‘शिंजुकु-नाकामुर्यायाः इन्दो-करी’-व्यञ्जनस्योपरि अन्तर्जाले लेखनावलीः (blogs) रचितवन्तः सन्ति । तावत् पर्यन्तं तद् व्यंजनं परिवेषितम् आसीत् एव ([२]) । नाकामुर्यायाः जालस्थाने रासविहारिणा सह वंगशैल्या शाटिकया वेष्टितायाः तोशिको-वर्यायाः भावचित्राणि दृश्यन्ते, इति भाति([६]) ।
भागः ३ – नास्तिवाचकः प्रचारः
भारतस्य आर्थिकशोषणं निरूपयता रासविहारिणा लिखितं ‘भारतम् – एकः रुधिरकोशः’ इत्यस्मिन् निबन्धे –“अद्यत्वे भारते रुधिरकोशानां प्रचलनं वर्धमानम् अस्ति, न्यूनातिन्यूनम् आंग्लेयाधिकारिषु । नाश्चर्यः अस्मात् । विश्वे सर्वत्र रुधिरकोशानां परिकल्पने, स्वदेशद्वीपस्य आर्थिकपुष्ट्यार्थम् अन्यराष्ट्राणां रुधिरचूषणे च आंग्लेयाः दक्षाः ।
अचिरादेव विमानाक्रमणैः हतेषु रुधिरं संक्रामयितुं (blood transfusion) भारते आपत्कालीनान् रुधिरकोशान् उद्घाटयन्तः सन्ति आङ्ग्ला: । परन्तु, द्विशतवर्षेभ्यः समस्तः भारतवर्षः पञ्चसहस्रमील-दूरस्थेभ्यः चतुष्कोटि ब्रिटनीयेभ्यः एकः महारुधिरकोशरूपे सेव्यमानः अस्ति ।
ब्रिटनस्य आगमनात् पूर्वं भारतम् विश्वस्य सम्पन्नतमः देशः आसीत् । अधुना, भारतस्य चत्वारिंशत्कोटि जनाः ब्रिटनस्य ‘सौम्य’-शासनाधीनाः स्वेषु निर्बलेषु अस्थिपञ्जरेषु जीवन्ति, दारिद्र्ये, दुर्भिक्षे, महामारीषु, क्षुधि च । अयं ब्रिटनीयः पिशाचः आत्मानं पुनर्जीवयितुं भारतस्य जीवरुधिरं चूषितवान्, ततः शतकद्वयात् वर्षात् परमपि भारतस्य कण्ठे इमं घातकं हस्तग्राहं परित्यक्तुं नेच्छति ।
बृहन्मात्रायां लुण्ठनं ब्रिटनीय-पूर्वाभारतीय-निगमाय (British East India Company) सामान्यव्यापारः आसीत् । प्रत्यक्षधनसम्पदः लुण्ठनं, अपि च येषां भारतीयाः उद्योगाः ब्रिटनीयव्यापारे प्रतिस्पर्धयितुं शक्ताः तेषां योजनाबद्धः विनाशः – ईदृशैः तन्त्रैः ब्रिटनः भारतस्य रुधिरं आस्रावयन् आयाति । भारते दस्युराजत्वेन स्वं स्थापयित्वा सः तदनन्तरं मानगौरवादीनां वर्णिकां धारितवान्, परन्तु लुण्ठनं तथैव अनुवर्तमानं प्राचलत् । ते भारतस्य आर्थिकशोषणं तथैव पूर्ववत्या निष्ठुरतया कारितवन्तः, यद्यपि तेषां तन्त्रशैली सूक्ष्मतरा जाता । विशेषवाणिज्याधिकारः (special commercial privileges), पुंजीनिवेशे एकाधिकारः (monopoly of capital industries), प्रशुल्कभेदः (discriminative duties), नौवहनस्य तटीयसंचारस्य च प्ररोधनं – एतत् सर्वं आहत्य अस्मिन् नवपर्याये भारतस्य शोषणस्य शोधिततन्त्रम् अस्ति । तत् सर्वम् अतिरिच्य, अद्यापि ब्रिटनस्य गञ्जे नौरक्षार्थं प्रदानं, तस्य भारताधिग्राही-सेनायै विपुलतया आवण्टनं, तथा ब्रिटनीयतन्त्रमानिनां निवृत्तिवेतनानां व्ययः च प्रचलति । तन्न केवलम् । पौण्ड-रूप्यकमुद्रयोः विनिमयार्घः तेषाम् इच्छया नियुक्तः । अस्याः संज्ञायाः अधः एव, आङ्ग्लदेशं प्रति विप्रेषणेषु, यथा पुंजीवेतनेषु, प्रेषिताय प्रतिरूप्यकाय भारतस्य द्विपेंस-मिता(pence) हानि: जायते । एतैः प्रकारैः ब्रिटनीयाः पिशाचाः भारतस्य जीवरुधिरं चूषयमानाः सन्ति, यद्यपि ब्रिटनीय-पूर्वाभारतीय-निगमस्य निर्लज्जेन विना तथापि तादृशेनैव निराशङ्केन एव ।
ब्रिटनः जानाति यत् अस्य रुधिरचूषणस्य अन्तः समीपः । ततो हि ते भारतस्य आर्थिकजीवनं निर्वापयितुं स्वस्य दुश्चेष्टां घनी कुर्वन्तः सन्ति । तदन्तर्गते ते सद्यः एव स्वसमीपे भारतेन न्यस्तानि कोट्याधिक-नवनवति-लक्ष-पौण्डाणि अहरन्त । अन्यच्च भारतस्य अधिकानि षट्कोटिपौण्डाणि मासान्तरे भक्षयितुं भर्त्सयन्ते । एतैः सर्वैः असन्तुष्टाः, पूर्वस्मात् मासत्रयात् ते भारतस्य क्षुब्धकृषकेभ्यः ‘सामूहिकार्थशास्तिं’ (collective fines) बलात् संगृह्णन्तः सन्ति । भारतस्य क्रान्त्याः प्रथमे मासत्रये ते भारतीय-ग्रामीणानां कोट्याधिकपंचचत्वारिंशत् रूप्यकाणि अलुण्ठयन् ।
एवं भारते ब्रिटनीयाः विश्वस्य बृहत्तमं रुधिरकोशं निर्मितवन्तः, येन ४० कोटिजनानां रुधिरम् आस्रावयित्वा स्वदेशस्य ४ कोटिजनानां विलासितां जगदैश्वर्यं च रक्षन्ति ।
परन्तु एते ४० कोटि भारतीयाः ब्रिटनस्य लघु-लघु-उपकारार्थं कृतज्ञाः भवन्तु ! महद् औदार्येण ब्रिटनः निःसंगं भारतस्य केषु अपि कोणेषु रुधिरकोशान् स्थापितवान्, यस्मिन् आरोग्यवतां भारतीयानां हि रुधिरः अनुदीयते, प्रायः च तेषु आंग्लेयेषु संक्रामयितुं ये विमानाक्रमणेषु अन्यसमरगतिविधिषु वा व्रणिताः ।” (पृष्ठः २१०-२१२, [१०])
द्वितीय-विश्वयुद्ध-समये, ब्रिटनस्य राजनैतिकं पाषण्डं जातिभेदं च वर्णयता रासविहारिणा तर्जनात्मकः लेखः सम्पादितः, “भारतम् स्वं राजयति” इति –“ब्रिटनीयाः पाषण्डाः तैः प्रवंचिताः भारतीयचाटुकाराः च सर्वेभ्यः स्वेदपूर्णम् अनुरोधं कुर्वन्ति यत् ब्रिटनः भारताय पूर्णस्वराजं निश्चयेन दास्यति – युद्धात् परं एव नाम । अधुनापि ब्रिटनः व्यावहारिकरूपेण भारताय ‘स्वातन्त्र्याभासस्य’ प्रतिज्ञां निर्विचारं वारं वारं घोषयति । ते तावन्तः निष्कपटाः सन्ति यत् तैः नावगम्यते यदा भारतीयनेतारः एनं प्रस्तावं यथार्हं तिरस्कुर्वन्ति । तेषां निष्कपटतायाः प्रमाणत्वेन एते ब्रिटनीयाः तेषां भारतीयचाटुकाराः च ब्रिटनस्य भारतेन सह स्वतन्त्रदेशसदृशान् विविध-व्यवहारान् निर्दिशन्ति । प्रतिसप्ताहं, ब्रिटनीयाधिकारिणः, उपरिष्टात् राष्ट्रसचिवपदात् लघुराज्यानां राज्यपालाः-पर्यन्तं, सर्वे नियतरूपेण अस्मान् भारतीयान् स्मारयन्ति यत् ब्रिटनीय-उपराजस्य (Viceroy) कार्यकारी-परिषदि ३ ब्रिटनीय-पार्षदैः अपेक्षया ११ भारतीय-सदस्याः सन्ति । ततः भारतीयाः विश्वसन्तु यत् ते अद्यापि स्वतन्त्राः एव जीवन्ति ।
तले तु अयं तर्कः हृदयग्राही प्रतीयते । परं यदि तं तलं कण्डूयेत् तर्हि ब्रिटनस्य पाषण्डः दरीदृष्यते । सत्यमेव, ३ ब्रिटनीयपार्षदैः अपेक्षया ११ भारतीयपार्षदानां दलं अतिबाहुल्यम् अस्ति ननु । ततोहि भारतीयाः एव भारतं नियन्तारः खलु ? – इति ब्रिटनीयपाषण्डाः पृच्छन्ति ।
परन्तु ते विवशाः, पथभष्टाः, आत्मीयत्यागिनः भारतीयपार्षदाः ब्रिटनीयोपराजस्य निरंकुशशासनस्य विरोधेन, तथा रक्षा-वित्त-संचाराणां नियन्तॄणाम् आङ्ग्लपार्षदानां विरोधेन किं कर्तुं शक्नुयुः ? यतः ब्रिटनीयोपराजः सर्वेषु महत्सु विषयेषु स्वपरिषदः ११ भारतीयसदस्यान् उपेक्षितुं शक्नुयात् । युद्धावस्थायां सुरक्षानाम्नि ब्रिटनीय-सेनाप्रधानः (commander-in-chief) सर्वं नियन्त्रयितुं शक्नुयात्, अपि तथैव आचरन् सः सेनाप्रभृति लवण-शर्करा-मृत्तैलानां विक्रयणं, दरिद्रतम-ग्रामीणस्य आवश्यकताः नियन्त्रयति । सः उपराजं विहाय अन्यान् सर्वजनान् आज्ञापयितुं शक्नुयात् ।
युद्धकालिकार्थव्यवस्था-नाम्नि ब्रिटनीयवित्तपार्षदः देशस्य आयव्यययोः प्रत्येक-सेन्टं (cent) निरीक्षते । तदीयाः सर्वे भारतीयसहकारिणः, अतिविज्ञप्तं भारतीय-रक्षा-पार्षदं वीरोपाधिकृतं फ़िरोज़-ख़ान-नून-वर्यम् उपादाय, स्वस्व-विभागाय प्रत्येक-सेन्टार्थं तस्य समीपं सभिक्षापात्रं उपगच्छेयुः । तथाकथित-भारतीय-रक्षापार्षदस्य स्वपदवीं ६०००-रूप्यकात्मकं वेतनं च विहाय अन्यत् किमपि रक्षितुं नास्ति । रिक्तसमये सः तस्य ६०००-रूप्यकात्मकायाः सुखदनियुक्त्याः दातॄणां ब्रिटनीयस्वामीनां प्रजापीडक-प्रभविष्णुतां रक्षितुम् अर्हेत् । भारतस्य वास्तविकं रक्षाकार्यं केवलं ब्रिटनीय-सेनाप्रधानस्य अधीने निहितम् अस्ति ।
कियत् सत्यं नाम ब्रिटनीयानां पाषण्डी डम्बरः, यत् भारतीयाः हि भारतस्य नियन्तारः ?
लोभाविष्टाः ब्रिटनीयाः वास्तविक-राजसत्तायाः लेशमात्रमपि भारतीयेभ्यः भाजयन्ति इति कथं अपेक्षसे ? ते भारते संप्रभुत्वेन लुणठकत्वेन अधितिष्ठन्ति, अग्रे अपि तथैव अधिस्थातुम् इच्छन्ति, यावत् भारतीयाः एव तान् न अपाकुर्वन्ति ।
ब्रिटनीयाः भारतीयान् महत्त्वपूर्णासु पदवीषु साधिकारं कदापि न नियोजयिष्यन्ति, यतोहि ते स्व-संप्रभुत्वार्थं बिभ्यति । तत्रान्तरे, भारतीयाः हि भारतं नियन्त्रयन्ति इत्यनेन पाषण्ड-प्रचारेण ते सर्वान् भारतीयान् अपि विश्वजनान् मोहितुं प्रयतमानाः भविष्यन्ति ।
ब्रिटनीय-पाषण्डस्य अधिकं प्रमाणम् इच्छसि किम् ? नवीनम् एतत् । ब्रिटनीयोपराजेन रक्षासेवायै पत्रतारयोः प्रेषणावस्थायाः (Postal and Telegraphic Services) निरीक्षार्थम् आयोगम् एकं नियुक्तम् । परन्तु, अस्य आयोगस्य अध्यक्षः कः भवेत् ? भारतीयः वा ? हे परेश ! नहि । अवकाशमपि नास्ति । भारतीयेभ्यः स्वातन्त्र्याभासं दत्तवन्तः उदारचेतसः ब्रिटनीयाः तेभ्यः इतोऽपि स्वातन्त्र्यं दद्युः इति कथम् अपेक्षसे ? रक्षाविषयेन दूरसम्बन्धिनं किमपि कार्यं स्वदेशरक्षार्थं कस्मैचित् भारतीयाय विन्यस्यन्ति इति कथम् अपेक्षसे ? नहि, पाषण्ड-ब्रिटनात् अत्याकांक्षा सा । रक्षापार्षदत्वेन ते कंचन भारतीयं ‘वीर’-फ़िरोज़-खान-नून-वर्यं नियोजितवन्त एव किल, यद्यपि तस्य शक्तयः केवलं सैन्यावासं सैन्यचिकित्सालयं च निरीक्षितुं सीमिताः वर्तन्ते ? रक्षासेवाभ्यः पत्रतारयोः प्रेषणावस्थायाः निरीक्षा अपि कस्मैचित् भारतीयाय न उचिता । ब्रिटनीयाय एव केवलम् । ततोहि तत्कार्यं ब्रिटनीयाय दत्तं, तदपि सेवानिवृत्ताय कस्मैचित् ।
भारतम् भारतीयैः नियन्त्रितः, भारतम् व्यावहारिकरूपेण स्वतन्त्रः, इति ब्रिटनीयपाषण्डेन वंचितेभ्यः एव वास्तवम् ।
वन्दे मातरम् ।” (पृष्ठः २१२-२१४, [१०])
सन्दर्भसूची
[1] Subhas Chandra Bose, Congress President, Speeches, Articles, and Letters January 1938-May 1939, Collected Works of Netaji, Vol. 9, edited by Sisir Kumar Bose and Sugato Bose
[2] http://justhungry.com/indo-karii-nakamuraya-shinjuku-tokyo-plus-three-degrees-curry-hotness
[3] Subhas Chandra Bose “Indian Struggle”
[4] Saswati Sarkar, Jeck Joy, Shanmukh, Dikgaj Rashbehari Bose’s second war from East Asia – battleground Japan and Singapore http://www.dailyo.in/politics/rashbehari-bose-sachindranath-sanyal-japan-revolutionary-china-indian-freedom-struggle-second-world-war/story/1/9745.html
[5] Rash Beharir Atma-katha O dushprapya Rachana, edited by Amal Kumar Mitra
[6] http://indianfoodreviews.blogspot.in/2013/11/curry-and-freedom-fighter-rash-behari.html?m=1
[7] Rashbehari Bose, “Anachronistic Admiration”, Standard Bearer, May 1927, Vol-1, No-1, Pages 55-57
[8] JG Ohsawa “The Two Great Indians in Japan”
[9] Sachindranath Sanyal “Bandi Jiban”
[10] Rashbehari Basu – His Struggle for India’s Independence, Editor in chief, Radhanath Rath, Editor Sabitri Prasanna Chatterjee, Biplabi Mahanayak Rash Behari Basu Smarak Samiti
[11] https://www.blogger.com/blogger.g?blogID=6910465149498857638#editor/target=post;postID=1825410271313671015;onPublishedMenu=allposts;onClosedMenu=allposts;postNum=0;src=postname
[12] Jesse Russel, Ronald Cohn: Rashbehari Bose
[13] Jeck Joy, Saswati Sarkar, Shanmukh, Dikgaj “The legend of Rashbehari Bose and the forgotten Hindu-German conspiracy’’ http://www.dailyo.in/politics/rashbehari-bose-hindu-muslim-riots-partition-1947-mahatma-gandhi-independence-hindu-german-conspiracy-ina/story/1/8230.html
[14] BC Dutt Mutiny of the Innocents, Sindhu Publications Pvt Ltd, Bombay-1, 1971
[15] Subhas Bose, The Alternate Leadership, Speeches, Articles, Statements and Letters, June 1939-1941, Collected Works of Netaji, Vol. 10
[16] Subhas Chandra Bose, The Anti-Imperialist Struggle and Samyavada, Presidential Address at the Third Indian Political Conference, London, 10 June, 1933, India’s Spokesman Abroad, Netaji Collected Works, Vol. 8, Letters, Articles, Speeches and Statements, 1933-1937, pp. 240-263


c: text/html

text:
धावनक्रीडा
धावनक्रीडा/running[सम्पादयतु]
-
- शरीरस्य स्वास्थ्यं कृतिषु दृढतां साहसिकतां,
- मनोमस्तिष्कैक्यं करचरणशक्तिं च दधती।
- विभिन्नप्रस्थाना जनरुचिकरी सौख्यलहरी,
- गतेः सम्यग् वृद्धयै भुवि विजयते 'धावनकला’[१] ॥
एवं किल मन्यन्ते क्रीडेतिवृत्तविदो यत् 'क्रीडनकूर्दन’कलायाः शुभारम्भः ७७६ वर्षेभ्यः पूर्वमेव समभवत् । अन्ये च केचन अस्याः आरम्भः १२५३ वर्षपूर्वं तथा ८८४ वत्सराणां मध्ये स्वीकुर्वन्ति । परं भारतीयचिन्तनपरम्परा तु सृष्टेः उदयकालाद् मानवस्य जन्मनः समकालमेव यथा तदीयाशनवसनादिसम्बद्धानां वस्तूनाम् अपि समुत्पत्तिम् अकरोत् तथैव तच्छारीरकशक्तिसंवर्द्धनौपयिकीम् इमां कलामपि स्रष्टा ससर्जेति दृढं विश्वसिति । एवमेव क्रीडाः कथं कुतः केन वा प्रवर्तिता इति विषयेऽपि सन्ति नानाविधानि मतानि । आधुनिके जगति च याः कथा विद्यन्ते भूयस्यः प्रचलिताः ताः सर्वा ग्रीसदेशस्य राजभिः एव सम्बद्धा वर्तन्त इति कृत्वा तेषाम् अयम् अभिप्रायो विद्योतते यत् -" साम्प्रतिकीनां क्रीडानां जनको ग्रीसदेशः एव इति।"
तत्र क्रीडासु सर्वतः प्रथमं 'द्रुतप्रचलनक्रिया’ ततश्च 'धावनकला’ प्रारभत । आत्मानं सततं रक्षेद् इति भणित्यनुसारं मानवः हिंस्रादिजीवेभ्य आत्मानं त्रातुं यतस्ततो धावति स्म एव । सभ्यतासीम्नि वर्तमानैः शेमुषीशालिभिः धावनस्य महत्त्वं निरीक्ष्य च आत्मसात्कृता इयं कला । क्रमशः विकासं गमितायाः अस्याः कलायाः प्राथमिकं रूपं लघुदीर्घधावनम् इति (SPRINTS स्प्रिन्टस्)नाम्नाऽऽम्नातम् । तदानीं स्टेड्-रेस्’ नाम्ना सम्बोध्यमिदं धावनं प्रायो द्विशतगजमिते प्रलम्बे पथि भवति स्म । तदाधारेण एव तदा धावनक्षेत्रं 'स्टेडियम्’ नाम्ना ख्यातिम् अगमत् ।
प्राचीनयूनानदेशस्य प्रथमे विश्वक्रीडामहोत्सवे क्रीडितासु क्रीडासु धावनकलेयमेकाकिनी मुख्या घटनाऽऽसीत् । साम्प्रतिके काले १८६६ तमे वत्सरे यदा विश्वक्रीडोत्सवायोजनस्य पुनरुद्धारः अक्रियत । तदा पुनर्लघुतीव्रादिधावनानि अन्ताराष्ट्रियेण स्तरेण समारभन्त । अधुनातनीषु प्रतियोगितासु १००-२००-४०० मीटरमितानि प्रलम्बानि धावनानि एव लधुधावनविधौ स्वीक्रियन्ते । गतेषु पञ्चाशदवर्षेषु लघुधावनस्य इतिहासे सुबहूनि परिवर्तनानि सम्पन्नानि । अस्य प्राविधिकप्रशिक्षणप्रक्रियादिविधिषु नैकानि वैज्ञानिकानि परीक्षणानि च विधाय शैल्या आशातीतो विकासो विहितः । वैज्ञानिकाः प्रयोगाः प्राचीना धारणा मान्यताश्च विभेद्य नवीना विश्वासा आहिताः । निरन्तरं प्रगतिमत्कीर्तिमानमस्याः वैज्ञानिकप्रगतेः प्रमाणं विद्यते ।
'धावनप्रक्रियायां किं वैशिष्ट्यमस्ति ? सर्वेऽपि प्राणिनः आत्मरक्षार्थं यथा कथञ्चिद् धावन्त्येव' इत्येवं मन्यमाना धावनस्य महत्त्वं न विदन्ति । पुरातनकाले यादृशं धावनं भवति स्म तथैव अधुनाऽपि धावन्ति, परं तस्य वैज्ञानिकपद्धत्या समायोजनं दृष्ट्वा वस्तुतः चाकचक्यं प्राप्नुम । वर्तमानकाले ये विश्वक्रीडामहोत्सवा आयोज्यन्ते तेषु धावनस्य नानाविधानां प्रतिस्पर्द्धानां काले पश्यामो यद् धावकाः केषु केषु प्रकारेषु धावनकौशलं प्रदर्शयन्तीति ? अत एव नवीनायां धावनप्रणाल्यां ये प्रकारा आविष्कृता निर्धारिताश्च सन्ति तेषाम् अत्र संक्षिप्तः परिचयः प्रदीयते ।
धावनप्रकाराः-
एते चत्वारः प्रकाराः मुख्यत्वेन प्रसिद्धाः सन्ति तथा एतेषां कतिचन उपभेदाः अपि भवन्ति । धावकाः स्वस्वरुचिशक्त्योः अनुसारम् एतेषु धावनप्रकारेषु प्रावीण्यं सम्प्राप्य प्रतिस्पर्धासु विजयं लभन्ते ।
धावनप्रक्रियायाः पद्धतिः इत्थं निर्दिश्यते -
-
- हस्तयोः कूर्परौ ६० अंशेन वलिते भवेताम् ।
- मणिबन्धौ श्लथौ रक्षणीयौ तयोः दिशा च जङ्घे प्रति स्यात् ।
- अङ्गुल्यो वलिताः तथा अङ्गुष्ठः तर्जन्याः उपरि भवेत् ।
- स्कन्धयोः आकृष्टिः न स्यात् (शैथिल्यं भवेत्) ।
- शरीरस्य सर्वा अपि क्रिया धावनस्य दिशि एव स्युः ।
- हस्तयोः क्रियायां कूर्परः पृष्ठभागे किञ्चिद् बहिर्गच्छेत् तथा क्रिया स्कन्धस्य सन्धिभागाद् भवेत् ।
- शरीरसञ्चालनेन गतौ कोऽप्यनुचितः प्रभावः न पतेत् ।
धावनकाले धावकेन निम्नलिखिताः षड विधिनिषेधसङ्केताः अपि निरतं स्मरणीयाः सन्ति ।
आधुनिकानां क्रीडाचार्याणां मन्तव्यमस्ति यद् "येन क्रीडकेन आत्मनो निरन्तरं पीडनं विमुक्तं स शारीरकव्यायामवान् न अवशिष्यते ।" अस्याम् आशयो विद्यते यत् प्रारम्भादेव धावनादिविद्यानुरागी निरन्तरं कठिनं श्रमसाध्यञ्च अभ्यासं प्रवर्तयेत् ततः कदापि न विरमेत इति । यतो हि -
-
-
- निरन्तरं साधनया तपस्यया, श्रमेण निष्ठार्पितजीवनेन वै ।
- परिस्फुरत्कीर्तिमवाप्य मानवः, सर्वत्र सिद्धिं लभते क्रियान्वितः ॥
-
धावकः केवलं धावनमात्रेण सफलो न भवति, तेन यथाकालम् अन्येऽपि व्यायामाः कर्तव्याः । पोषकः आहारः सेवनीयः । अभ्यासक्रमः पर्याप्तरूपेण विनोदपूर्णो भवेद् यतो मानसिकी श्रान्तिः न आगच्छेत् । धावकेन स्थायिनी गतिः स्थायिनी सहनशक्तिः मानसिक्यो विशेषताः समयो विश्रामकालः प्रलम्बता च एतेषां सर्वेषां विचारेण अभ्यसितव्यम् ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरङ्गिणी

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
द्वितीयं क्रममाह, यो भामहेन द्विष्टः—
15 रिपो[र्नायकवि]पक्षस्यापि न केवलं प्रतिपक्षस्य वंशोऽन्वयः वीर्य विक्रमः श्रतं शास्त्रकौशलं आदिर्येषां त्यागसत्यक्षान्त्यादीनां तानि गुणवस्तूनि वर्णयित्वा प्रकाश्य [तस्य] वर्णितवंशादेर्विपक्षस्य जयाद् अभिभवात् कारणात् प्रतिपक्षेण, नायकस्य प्रतिपक्षस्य उत्कर्षो विशेषः तस्य कथनमभिधानं यत्, तच्च नोऽस्मान् धिनोति प्रीण्यति । चकारात् पूर्वकं च । अयमपि क्रमोऽस्माकं प्रिय एवेत्यर्थः ।
अयमभिप्रायः—काव्यं हि वक्रोक्तिप्रधानम् । अयं च क्रमः वक्रोक्तिस्वभावः, यद्विपक्षवर्णनद्वारेण प्रतिपक्षोत्कर्षकथनम् । एवं नामायमुक्तृष्टः, यदेवंगुणोऽपि विपक्षो[ऽनेन] निर्जित इति । अन्यश्च वर्णितोऽन्यस्योत्कर्षः ख्याप्यत इति चतुरोऽयं [न]यः ।तस्मादयमस्मान् धिनोतीति । काव्येषु हि द्वावपि वर्ण्येते केवलं पौर्वापर्ययोर्विवादः । अत्र हि प्रतिपक्षोत्कर्षो विधेयः । स चोभयथाऽपि गम्यत एव । हयग्रीववधादौ चायं [प्र]10a कारो दृश्यते ऋजुनैव क्रमेण । प्रतिपक्षोत्कर्षः किं न कथ्यते वक्रोक्त्या किं न ख्याप्यते वक्रीक्तिप्रधानत्वात् काव्यस्येति चेत् । यत्किञ्चिदेतत् । 20अशोकवनिकाचोद्यमिदम् ।
यदुच्यते काव्यशरीराव्यापकत्वात्, अनभ्युदयभागित्वाच्च विपक्षस्य प्रागुन्यासवर्णने विफल इति । तदसत् । कथं प्रतिपक्षोत्कर्षख्यापनपरं विपक्षवर्णनं प्राक्क्रियमाणं विफलं ना[म] । एवं हि प्राक्प्रतिपक्षनायकवर्णनम्, तेन च विपक्षनायकनिराकरणमितीदमपि प्रतिपक्षोत्कर्षार्थं क्रियमाणं विफलं स्यात् । अथ प्रतिपक्षोत्कर्षकथनार्थत्वात् ननु21 चैतत् प्रतिप[क्ष]वर्णनमपि प्रतिपक्षोत्कर्षख्यापनार्थत्वात् न मुघेति न कश्चिद् विशेषोऽन्यत्राभिनिवेशात् । तस्मात् काव्यशरीराव्याप्त्यनभ्युदयभागिनोऽपि विपक्षस्य प्राक् ग्रह[ण]स्तवौ न मुधैव, प्रतिपक्षोत्कर्षख्यापनार्थत्वात्, प्रतिपक्षवर्णनादिवदिति द्वयमपि साधु दृश्यतामिति ॥


text:
भ्वादिगण: - दशक्रियागणा:
सन्ति । तेषु भ्वादिगण: प्रथम:
गण: अस्ति । अस्य नाम भ्वादिगण इति अभवत् भू धातो: गणस्य प्रथमधातुत्वात्
। दशगणेषु धातूनाम् आहत्य संख्या 1970मिति अस्ति
। यासु 1035 तु केवलं भ्वादिगणे
सन्ति ।
भ्वादिगणीय धातुषु धातु-प्रत्ययो: मध्ये शप् (अ) विकरणं लगति (कर्तरि
शप्)। मूलप्रत्ययै: (ति त: अन्ति) सह् शप् (अ) इति मिलित्वा 'अति, अत:,
अन्ति' इति भवन्ति ।
धातो: अन्तिमं स्वरं 'इ ई, उ उू, ऋ ऋृ,
तथा च उपधाया: (अन्तिमवर्णस्य पूर्वतनम्) इकार, उकार, ऋकारस्य च गुणादेश:
(ए, ओ, अर्) भवति । अन्तिमस्य गुणस्य एकारस्य 'अय्' इति ओकारस्य च
'अव्' इति भवति । यथा -
भू + अ + ति = भवति,
नि + अ + ति = नयति
हृ + अ + ति = हरति आदि
लट्, लोट्, लड्., विधिलिड्. चादे: संक्षिप्तरूपाणि अधोविधि चलन्ति ।
परस्मैपदम्
लट् लकार:
लड्. लकार:
लोट् लकार:
विधिलिड्. लकार:
आत्मनेपदीयम्
लट् लकार:
लड्. लकार:
लोट् लकार:
विधिलिड्. लकार:
एवं विधा सर्वाणि भ्वादिगणीयधातुरूपाणि चलन्ति । अग्रे वयं मुख्यधातूनां रूपाणि सर्वेषु लकारेषु पश्याम: ।
इति


text:
यज्ञवल्क्यऋषिप्रणीता याज्ञवल्क्यशिक्षा
श्रीः । अथातस्त्रैस्वर्यलक्षणं व्याख्यास्यामः
उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च तथैव च
लक्षणं वर्णयिष्यामि दैवतं स्थानमेव च १
शुक्लमुच्चं विजानीयान्नीचं लोहितमुच्यते
श्यामं तु स्वरितं विन्द्यादग्निमुच्चस्य दैवतम् २
नीचे सोमं विजानीयात्स्वरिते सविता भवेत्
उदात्तं ब्राह्मणं विन्द्यान्नीचं क्षत्रियमुच्यते ३
वैश्यं तु स्वरितं विन्द्याद्भारद्वाजमुदात्तकम्
नीचं गौतममित्याहुर्गार्ग्यं च स्वरितं विदुः ४
विन्द्यादुदात्तं गायत्रं नीचं त्रैष्टुभमुच्यते
जागतं स्वरितं विन्द्यादत एवं नियोगतः ५
गान्धर्ववेदे ये प्रोक्ताः सप्त षड्जादयः स्वराः
त एव वेदे विज्ञेयास्त्रय उच्चादयः स्वराः ६
उच्चौ निषादगान्धारौ नीचौ ऋषभधैवतौ
शेषास्तु स्वरिता ज्ञेयाः षड्जमध्यमपञ्चमाः ७
षड्जो वेदे शिखण्डिः स्यादृषभः स्यादजामुखे
गवा रम्भन्ति गान्धारं कौञ्चाश्चैव तु मध्यमम् ८
कौकिलः पञ्चमो ज्ञेयो निषादं तु वदेद्गजः
आश्वश्च धैवतो ज्ञेयः स्वराः सप्त विधीयते ९
निमेषमात्रः कालः स्याद्विद्युत्कालस्तथापरे
अक्षरात्तुल्ययोगाच्च मतिः स्यात्सोमशर्मणः १०
सूर्यरश्मिप्रतीकाशात्कणिका यत्र दृश्यते
अणवस्य तु सा मात्रा मात्रा च चतुराणवा ११
मानसे चाणवं विन्द्यात्कण्ठे विन्द्याद्द्विरावणम्
त्रिराणवं तु जिह्वाग्रे निःसृतं मात्रिकं विदुः १२
अवग्रहे तु कालः स्यादर्धमात्रा विधीयते
पदयोरन्तरे काल एकमात्रा विधीयते १३
ऋचोर्धे तु द्विमात्रः स्यात्त्रिमात्रः स्यादृगन्तके
रिक्तं तु पाणिमुत्क्षिप्य द्वे मात्रे धारयेद्बुधः १४
एकमात्रो भवेद्ध्रस्वो द्विमात्रो दीर्घ उच्यते
त्रिमात्रस्तु प्लुतो ज्ञेयो व्यञ्जनं चार्धमात्रकम् १५
विवृतौ चावसाने च ऋचोर्धे च तथापरे
पदे च पादसंस्थाने शून्यहस्तं विधीयते
प्रणवं तु प्लुतं कुर्याद्व्याहृतीर्मातृका विदुः १६
चाषस्तु वदते मात्रां द्विमात्रां वायसोऽब्रवीत्
शिखी वदति त्रिमात्रां मात्राणामिति संस्थितिः १७
वर्णो जातिश्च मात्रा च गोत्रं छन्दश्च दैवतम्
एतत्सर्वं समाख्यातं याज्ञवल्क्येन धीमता १८
हस्तौ तु संयतौ धार्यौ जानुभ्यामुपरि स्थितौ
गुरोरनुमतं कुर्यात्पठन्नान्यमतिर्भवेत् १९
ऊरुभागे तृतीये तु करं विन्यस्य दक्षिणम्
प्रसन्नमानसो भूत्वा किंचिन्निम्नमधोमुखम् २०
प्रणवं प्राक् प्रयुञ्जीत व्याहृतीस्तदनन्तरम्
सावित्रीं चानुपूर्व्येण ततो वेदान्समारभेत् २१
कूर्मोऽङ्गानीव संहृत्य चेष्टां दृष्टिं दृढं मनः
स्वस्थः प्रशान्तो निर्भीको वर्णानुच्चारयेद्भुधः २२
नाभ्याहन्यान्न निर्हन्यान्न गायेन्नैव कम्पयेत्
यथैवोच्चारयेद्वर्णांस्तथैवैतान्समापयेत् २३
निवेश्य दृष्टिं हस्ताग्रे शास्त्रार्थमनुचिन्तयेत्
सममुच्चारयेद्वर्णान्हस्तेन च मुखेन च २४
स्वरश्चैव तु हस्तश्च द्वावेतौ युगपद्भवेत्
हस्तभ्रष्टः स्वरभ्रष्टो न वेदः फलमश्नुते २५
न करालो न लम्बोष्ठो नाव्यक्तो नानुनासिकः
गद्गदो बद्धजिह्वश्च न वर्णान्वक्तुमर्हति २६
प्रकृतिर्यस्य कल्याणी दन्तष्ठौ यस्य शोभनौ
प्रगल्भश्च विनीतश्च स वर्णान्वक्तुमर्हति २७
शङ्कितं भीतमुद्धृष्टमव्यक्तमनुनासिकम्
काकस्वरं मूर्ध्निगतं तथा स्थानविवर्जितम् २८
विस्वरं विरसं चैव विश्लिष्टं विषमाहतम्
व्याकुलं तालुहीनं च पाठदोषाश्चतुर्दश २९
संहितासारबहुलः पदसंज्ञासमाकुलः
क्रमसंधिसमाकीर्णो दुस्तरो मन्त्रसागरः ३०
ऋक्संहितां त्रिरभ्यस्य यजुषां वा समाहितः
साम्नां वा सरहस्यां च सर्वपापैः प्रमुच्यते ३१
संहिता नयते सौर्यं पदं च शशिनः पदम्
क्रमश्च नयते सूक्ष्मं यत्तत्पदमनामयम् ३२
कालिन्दी संहिता ज्ञेया पदयुक्ता सरस्वती
क्रमेणावर्तयेद्गङ्गा शंभोर्वाणी तु नान्यथा ३३
यथा महाह्रदं प्राप्य क्षिप्तो लोष्टो विनश्यति
एवं दुश्चरितं सर्वं वेदे त्रिवृति मज्जति ३४
आम्रपालाशबिल्वानामपामार्गशिरीषयोः
वाग्यतः प्रातरुत्थाय भक्षयेद्दन्तधावनम् ३५
खदिरश्च कदम्बश्च करवीरकरञ्जकौ
एते कण्टकिनः पुण्याः क्षीरिणस्तु यशस्विनः ३६
तेनास्यकरणे सूक्ष्मं माधुर्यं चैव जायते
त्रिफला लवणाक्तेन भक्षयेच्छिष्यकः सदा
क्षीणमेधाजनन्येषा स्वरवर्णकरी तथा ३७
हस्तहीनं तु योऽधीते मन्त्रं वेदविदो विदुः
न साधयति यजूँषि भुक्तमव्यञ्जनं यथा ३८
हस्तहीनं तु योऽधीते स्वरवर्णविवर्जितम्
ऋग्यजुःसामभिर्दग्धो वियोनिमधिगच्छति ३९
ऋचो यजूँषि सामानि हस्तहीनानि यः पठेत्
अनृचो ब्राह्मणस्तावद्यावत्स्वारं न विन्दति ४०
ज्ञातव्यश्च तथैवार्थो वेदानां कर्मसिद्धये
पठन्मात्रापपाठात्तु पङ्के गौरिव सीदति ४१
स्वरवर्णप्रयुञ्जानो हस्तेनाधीतमाचरन्
ऋग्यजुःसामभिः पूतो ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ४२
न कुर्वीत पदं दीर्घं न कुर्वीत विलम्बितम्
पदस्य ग्रहमोक्षौ च यथा शीघ्रगतिर्हयः ४३
आगमं कुरु यत्नेन कारणं हि तदात्मकम्
आस्येन च शयं कुर्यात्पठन्नान्यमतिर्भवेत् ४४
न चास्य मुष्टिबन्धी स्यान्न चात्युत्तममाचरेत्
चुलुर्नौका स्फुटो दण्डी स्वस्तिको मुष्टिराकृतिः
एते वै हस्तदोषाः स्युः परशुश्चैव सप्तमः ४५
यथा वाणी तथा पाणी रिक्तं तु परिवर्जयेत्
यत्र यत्र स्थिता वाणी पाणिस्तत्रैव तिष्ठति ४६
यथा धनुष्यावितते शरे क्षिप्ते पुनर्गुणः
स्वस्थानं प्रतिपद्येत तद्वद्धस्तगतः स्वरः ४७
उत्तानं सोन्नतं किंचित्सुव्यक्ताङ्गुलिरञ्जितम्
स्वरविद्धं करं कुर्यात्प्रादेशोद्देशगामिनम् ४८
अङ्गुष्ठस्योत्तरे पर्वे तर्जन्योपरि यद्भवेत्
प्रादेशस्य तु सोद्देशस्तन्मात्रं चालयेत्करम् ४९
मनुष्यतीर्थोच्चं कृत्वा पितृतीर्थोदकं व्रजेत्
नामितं करपृष्ठे तु सुव्यक्ताङ्गुलिमोक्षणम् ५०
स्वरिते त्र्यङ्गुलं विन्द्यान्निपाते तु षडङ्गुलम्
उत्थाने तु नवाङ्गुल्यमेतत्स्वरस्य लक्षणम् ५१
अभ्यासार्थे द्रुतां वृत्तिं प्रयोगार्थे तु मध्यमाम्
शिष्याणामुपदेशार्थं कुर्याद्वृत्तिं विलम्बिताम् ५२
ऐन्द्री तु मध्यमा वृत्तिः प्राजापत्या विलम्बिता
अग्निमारुतयोर्वृत्तिः सर्वशास्त्रेषु निन्दिता ५३
मुष्ट्याकृतिर्मकारे तु नकारे तु नखाग्रतः
अनुस्वारेऽङ्गुष्ठक्षेप ऊष्मान्तेऽङ्गुलिमोक्षणम् ५४
उदात्तं भुवि पातेन प्रचयं नोग्र एव च
शेषं षडङ्गुलं विन्द्यान्निचितं तु विधीयते ५५
षडङ्गुलं तु जात्यस्य हस्तस्यानुपथस्य च
तच्चतुर्भागमात्रं तु हस्तस्तेनैव वर्तयेत् ५६
ककारान्ते टकारान्ते ङणे चाङ्गुलि नामयेत्
पञ्चाङ्गुल्यमकारे च तकारे कुण्डलाकृतिः ५७
ऊर्ध्वक्षेपाच्च योष्मा च अधःक्षेपाच्च यो भवेत्
एकैकमुत्सृजेद्धीरः स्वरिते तूभयं क्षिपेत् ५८
अङ्गुष्ठाकुञ्चनं लब्धौ अनुस्वारे त्वपाँरसम्
दीर्घे रङ्गे च तर्जन्याः प्रसारः परिकीर्तितः ५९
तर्जन्यङ्गुष्ठयोः स्पर्शेऽप्युदात्तं प्रतिविद्यते
नीचं तु मध्यमं कुर्याच्छेषं नीचतरं क्रमात् ६०
स्वरितं यद्भवेत्किंचिद्वकारसहसंयुतम्
ऊष्माणं तद्विजानीयान्निक्षिपेदुभयोरपि ६१
स्वरिते च विनिक्षिप्ते संयोगो यत्र दृश्यते
द्विमात्रिके भवेदेकमात्रिके तूभयं क्षिपेत् ६२
जात्ये च स्वरिते चैव वकारो यत्र दृश्यते
कर्तव्यस्तूभयोः क्षेपो वायव्य इति दर्शनम् ६३
शृङ्गवद्वाथ वत्सस्य कुमारीकुचयुग्मवत्
उभक्षेपस्वरो यत्र स विसर्ग उदाहृतः ६४
विसर्गान्तस्वरो यत्र स्वरितो यत्र दृश्यते
दीर्घश्चैव तुकारश्च तत्रोभक्षेप उच्यते ६५
त्रिविधस्तु भवेदूष्मा प्रचिता बलकान्तरा
स्वरिते प्रचितां विद्यान्निपाते बलकां विदुः ६६
उत्थाने तु तथा तारा एताभिस्त्रिभिरूष्मभिः
मात्रामात्रां विदित्वा तु ततः क्षेपं प्रयोजयेत् ६७
अक्षरं भजते काचित्काचिद्वित्ते प्रतिष्ठिता
समाने जातिका काचित्काचिदूष्माप्रदायिका ६८
यथा बालस्य सर्पस्य उच्छ्वासो लघुचेतसः
एवमूष्मा प्रयोक्तव्यो हकारः परिवर्जितः ६९
विवृतिं प्रत्यया ऊष्मां प्रवदन्ति मनीषिणः
तामेव प्रतिषेधन्ति आईऊए इति निदर्शनम् ७०
अष्टौ स्वरान्प्रवक्ष्यामि तेषामेव तु लक्षणम्
जात्योऽभिनिहितः क्षैप्रः प्रश्लिष्टश्च तथापरः ७१
पादवृत्तस्तथा भाव्य इतिस्वराः
एकपदे नीचपूर्वः सयवो जात्यः एकपद इत्याह ७२
नीचपूर्वः सयकारवकारौ वा जात्यः स्वरितो भवति । यथाजात्यं मनु-
ष्यानिति सुद्येति चम्वीव धान्यम् कन्या इव स्वः वीर्यं एवँह्याह यानि चा-
न्यानीदृग्लक्षणानि पदानि भवन्ति । ऎ आभ्यामुदात्ताभ्यामकारो रिफि-
तश्च यः । अकारो यत्र लुप्येत तं चाभिनिहितं विदुः ७३
यथा कुक्कुटः--असि कुक्कुटोसि । वेदः - असि वेदोसि । भागः--असि
भागोसि । मारुतः-असि मारुतोसि । श्वात्रः-असि श्वात्रोसि । ते-अप्सरसाम् तेप्सरसाम् । ते-अवन्तु तेवन्तु । कः-असि कोसि । सः-अहं सोहं । एवँहि यानि चान्यानीदृग्लक्षणानि पदानि भवन्ति ।
इउवर्णौ यदोदात्तावापद्येते यवौ क्वचित् । अनुदात्ते पदे नित्यं विन्द्यात्क्षै-
प्रस्य लक्षणम् ७४
यथा त्रि-अम्बकम् त्र्यम्बकम् । द्रु-अन्नः द्र्वन्नः । वीडु-अङ्गः वीड्वङ्गः
। वाजी-अर्वन् वाज्यर्वन् । एवँह्याह यानिचान्यानीदृग्लक्षणानि पदानि भवन्ति । इकारो यत्र दृश्येत इकारेणैव संयुतः । उदात्तश्चानुदा-
त्तेन प्रश्लिष्टो भवति स्वरः ७५
अभि-इन्धताम् अभीन्धताम् । अभि-इमं अभीमम् । वि-इहि वीहि ।
स्रुचि-इव स्रुचीव । चम्वी-इव चम्वीवेति । एवँह्याह यानि चान्या-
नीदृग्लक्षणानि पदानि भवन्ति ।
उदात्तपूर्वं यत्किंचिच्छन्दसि स्वरितं पदम्
एष सर्वं बहुस्वारस्तैरो व्यञ्जन उच्यते ७६
इडे रन्ते हव्ये काम्ये चन्द्रे ज्योते अदिति सरस्वति महि विश्रुतीति भवन्ति ।
एवँह्याह यानि चान्यानीदृग्लक्षणानि पदानि भवन्ति
अवग्रहात्परो यस्तु स्वरितः स्यादनन्तरम्
तैरो विरामं तं विन्द्यादुदात्तो यद्यवग्रहः ७७
यथा गोमदिति गो-मत् । गोपताविति गो-पतौ । प्रप्रेति प्र-प्र । वि-
ततेति वि-तता । समिद्ध इति सम्-इद्धः । एवँह्याह यानि चान्या-नीदृग्लक्षणानि पदानि भवन्ति । स्वरेति स्वरिते चैव विवृतिर्यत्र दृश्यते । पादवृत्तो भवेत्स्वारः श्वित्र आदित्येति निदर्शनम् । श्वित्रः-आदित्यानाम् श्वित्र आदित्यानां । पुत्रः-ईधे-पुत्रईधे । दात्रे-एधि दात्र एधि । कः-ईम् कईम् । ताः-अस्य ताअस्य । एवँह्याह यानि चान्यानीदृग्लक्षणानि पदानि भवन्ति । उदात्ताक्षरयोर्मध्ये भवेन्नीचस्त्ववग्रहः ।
तथा भाव्यं भवेत्कम्पस्तनूनप्त्रेति निदर्शनम् ७८
यथा तनूनप्त्र इति तनू-नप्त्रे । तनूनपादिति तनू-नपात् । तनूनपातमिति
तनू-नपातम् । एवँह्याह यानि पदानि लक्षणानि भवन्ति ।
इत्यष्टपदसमाम्नाये वैशेषिके याज्ञवल्क्यवचनानां पदानां पाठः समाप्तः ॥
माध्यंदिनविरोधि स्यात्तथा भाव्यस्तु यः स्मृतः
स्वरो नैवात्र दृश्येत भिन्नोदात्तानुदात्तकौ १
स्वराः स्पर्शान्तः-स्थोष्माणः ।
कण्ठ्यजिह्वामूलीयतालव्यमूर्धन्यदन्त्योष्ठ्ययमा विसर्जनीयनिपाताद्याश्च किंवर्णदैवत्यलिङ्गाः स्वराः शुक्लाः नानादैवत्याः । स्पर्शाः कृष्णाः । कपिला अन्तस्थाः । ऊष्माणोऽरुणाः । नीला यमाः । हरिता नासि-क्याः । पीतोऽनुस्वारः । रक्तो जिह्वामूलीयः । पीत उपध्मानीयः । श्वेतो विसर्जनीयः । शबलो रङ्गः । नीलोऽनुनासिक्यः । इत्यन्तर्मध्य-मयोर्नासिक्यं विद्यात् । द्विरुदात्ताख्या इति स्मृतः । उदमनुदनिपाते आद्ये चोपसर्गे नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्चेति किंदैवत्याः । अक्षराणां च के पुरुषाः काः स्त्रियः कानि नपुंसकानीत्यत्र ब्रूमः । कण्ठ्या आग्नेया अकारादयः । जिह्वामूलीया नैऋर्त्याः ककारादयः । तालव्याः सौम्या-श्चकारादयः । वायव्या मूर्धन्याष्टकारादयः । रौद्रा दन्त्यास्तकारादयः ।
औष्ठ्या आश्विन्याः पकारादयः । शेषा वैश्वदेवाः अं इत्येवमादयः ।
स्वरास्तु ब्राह्मणा ज्ञेया वर्गाणां प्रथमाश्च ये
द्वितीयाश्च तृतीयाश्च चतुर्थाश्चापि भूमिपाः २
वर्गाणां पञ्चमा वैश्या अन्तस्थाश्च तथैव च
ऊष्माणश्च हकारश्च शूद्रा एव प्रकीर्तिताः ३
शुक्लवर्णानि नामानि आख्याता रोहिता मताः
कपिञ्जलास्तूपसर्गाः कृष्णाश्चैव निपातकाः ४
भार्गवगोत्राणि नामानि भारद्वाजा आख्याताः
वासिष्ठा उपसर्गास्तु निपाताः काश्यपाः स्मृताः
पीतवर्णश्चोपसर्गो निपातः कृष्णवर्णकः
सर्वं तु सौम्यमाख्यातं नाम वायव्यं दृश्यते
आग्नेयस्तूपसर्गः स्यान्निपातो वारुणः स्मृतः ५
प्रथमाश्च तथान्तस्थाः स्त्रीलिङ्गाः परिकीर्तिताः
शेषाक्षराणि षण्ढानि प्राहुर्लिङ्गविवेचकाः ६
नाम्नामिन्द्रो देवता वरुणः उपसर्गाणामादित्यः सर्वस्याक्षरगणस्य स्वरा वि-
सर्जनीयो यमाश्च पुँल्लिङ्गाः । ङञणनमा यरलवाः स्त्रीलिङ्गाः ।
शेषाण्यक्षराणि नपुंसकलिङ्गानीति । संधिश्चतुर्विधो भवति लोपागमौ वर्णविकारः प्रकृतिभावश्चेति । तद्यथा-तत्र लोपो भवति अयक्ष्माः-मा अयक्ष्मामा । शततेजाः-वायुः शततेजावायुः । तिग्मतेजाः-द्विषतः तिग्मतेजाद्विषतः ॥ इति लोपः ॥ आगमो भवति-यथा प्रत्यक् सोमः प्रत्यङ्
सोमः प्राक्सोमः प्राङ्सोमः अस्मान् सीते अस्मान्त्सीते
त्रीन् समुद्रान् त्रीन्त्समुद्रान् । इति आगमः । विकारो भवति आ-इदम् एदम् । आ-इमे एमे । आ-इष्टयः एष्टयः । प्र-इषितः प्रेषितः इति विकारः प्रकृतिभावः यथा-आशुः शिशानः । युञ्जानः प्रथमम् । अदि-
तिः षोडशाक्षरेण । देवो वः सविता । इति प्रकृतिभावः ॥
आकाशस्था यथा विद्युत्स्फुटितं मणिसूत्रवत्
एष च्छेदो विवृतीनां यथा बालेषु कर्तरी ७
द्वयोस्तु स्वरयोर्मध्ये संधिर्यत्र न दृश्यते
विवृतिस्तत्र विज्ञेया यईशेति निदर्शनम् ८
पिपीलिका पाकवती तथा वत्सानुसारिणी
वत्सानुसंसृता चैव चतस्रस्तु विवृत्तयः ९
पञ्च रङ्गाः प्रवर्तन्ते घातनिर्घातवज्रिणः
अहरप्रहरो ज्ञेय ऐउऋओ-इति निदर्शनम् १०
पिपीलिका आद्यन्तदीर्घा नाभ्या आसीदिति निदर्शनम्
पाकवत्युभयोर्ह्रस्वा विन इन्द्रेति निदर्शनम् ११
अन्ते च वत्सानुसृजतातानेत्यसौ आवोढमश्विनेति निदर्शनम्
वत्सानुसारिणी चादौ दीर्घा ताअस्येति निदर्शनम् १२
करिणी कुर्विणी चैव हरिणी हारिणीति च
तथाहंसपदा नाम पञ्चैताः स्वरभक्तयः १३
करिणी रहयोर्योगे कुर्विणी लहकारयोः
हरिणी रषयोर्योगे हारितं ऋषकारयोः १४
या तु हंसपदा नाम सा तु रेफषकारयोः
हरिणी हरयोर्विद्यात्कुर्विणी हलकारयोः १५
देवं बर्हिरिति करिणी उपह्वरेति कुर्विणी
हरिणी अरेपस इत्याहुर्हारिणी शतवल्हेति च १६
वर्षोवर्षीयतेसीति तथा हंसपदेति च
स्वरभक्तिं प्रयुञ्जानस्त्रीन्दोषान्परिवर्जयेत् १७
इकारं चाप्युकारं च ग्रस्तदोषं तथैव च
एतल्लक्षणमाख्यातं याज्ञवल्क्येन धीमता १८
सम्यक् पाठस्य स्रिद्ध्यर्थं शिष्याणां हितकाम्यया
अर्धमात्रास्वरं किंचित्पृथङ्न्यूनमिवोच्चरन्
ऋकारे च हकारे च हृत्कण्ठमनसानि च १९
नैतत्स्वरितपूर्वाङ्गे नापराङ्गे कथंचन
न स्वरे न च मात्रायां कथं स्वारो विधीयते २०
पराङ्गस्य तु यत्पूर्वं पूर्वाङ्गस्य तु यत्परम्
उभयार्धार्धसंयोगे स्वारं कुर्याद्विचक्षणः २१
संयोगे तु परं स्वार्थं परं संयोगनामकम्
संयुक्तस्य तु वर्णस्य न स्वार्थं पूर्वमक्षरम् २२
उदात्तेप्यनुदात्ते तु वामाया भ्रुव आरभेत्
उदात्तात्स्वरितोदात्तौ क्रमाद्दक्षिणतो न्यसेत् २३
स्वरितादनुदात्ता ये प्रचयांस्तान्प्रचक्षते
एकस्वरंरापिचातानाहुस्तत्वार्थचिन्तिकाः २४
प्रचयो यत्र दृश्येत तत्र हन्यात्स्वरं बुधः
स्वरितः केवलो यत्र मृदुस्तत्र निपातयेत् २५
दुर्बलस्य यथा राष्ट्रं हरते बलवान्नृपः
एवं व्यञ्जनमासाद्य अकारो हरते स्वरम् २६
उच्चादुच्चतरं नास्ति नीचान्नीचतरं तथा
अक्षरात्तुल्ययोगाच्च नीचे नीचगतानि च २७
स्वर उच्चः स्वरो नीचः स्वरः स्वरित एव च
स्वरप्रधानैस्तैः स्वार्यं व्यञ्जनं तेन सस्वरम् २८
व्यञ्जनान्यनुवर्तन्ते यत्र तिष्ठति स स्वरः
स्वरप्रधानं त्रैस्वर्यमाचार्याः प्रवदन्ति हि २९
मणिवद्व्यञ्जनं विद्यात्सूत्रवच्च स्वरं विदुः
आचार्याः सममिच्छन्ति पदच्छेदं तु पण्डिताः ३०
स्त्रियो मधुरमिच्छन्ति विकृष्टमितरे जनाः
उदात्तं नानुवर्तन्ते नीचं न स्वरितं तथा ३१
विस्वरं तं विजानीयाद्दीर्घह्रस्वविवर्जितम्
हरिवरुणवरेण्येषु धारापुरुषेषु च
स्वरिते रेफवैश्वानरो नकारः शेषाकारः स्वरिता नकाराः ३२
द्वौ वरुणौ च स्वरितौ
उदुत्तमं वरुणधारयंवरोरुधारा उरुधारा च होइते
मात्रिकं वा द्विमात्रं वा स्वरितं यदिहाक्षरम्
तस्यादितोऽर्धमात्रा वै शेषं च परतो भवेत् ३३
नकारान्ते पदे पूर्वे श्मश्रुभिः परतः स्थिते
छकारं न प्रयुञ्जीत ञशसंधिं समुच्चरेत् ३४
ओकारं प्लुतविज्ञेयं प्लुतमग्ना द्वितीयकम्
लाजीं छाचीं तृतीयं च विवेशेति चतुर्थकम् ३५
अधःस्विदासीत्पञ्चमं चोपरिस्विदासीच्च षष्ठकम्
सप्तमं तु भ्रुवोः स्मार अष्टमं नैव विद्यते ३६
उच्चस्थानगते हस्ते स्वरितं नोपपद्यते
अधस्था तु यदा गच्छेत्स्वरितं न तदा भवेत्
कचटतपा दृश्यन्ते संधिस्थानेषु नित्यशः
स्ववर्गेणैव संयुक्ता मोक्षं तत्र न कारयेत्
तकारान्ते पदे पूर्वे सकारे परतः स्थिते
प्रत्यारम्भं न कुर्वीत पापाविति निदर्शनम्
ककारान्ते पदे पूर्वे सकारे परतः स्थिते
खसवर्णं विजानीयात् भिखक्सेति निदर्शनम्
तकारान्ते पदे पूर्वे चवर्गे परतः स्थिते
मोक्षं तत्र च कुर्वीत यच्च पापौ निदर्शनम्
ङकारान्ते पदे पूर्वे सकारे परतः स्थिते
कसवर्णं विजानीयात्प्राङ्सोमेति निदर्शनम्
टकारान्ते पदे पूर्वे सकारे परतः स्थिते
टसवर्णं विजानीयात्संम्राट् संभृतेति निदर्शनम्
तकारान्ते पदे पूर्वे सकारे परतः स्थिते
छसवर्णं विजानीयात् तत्सवितुरिति निदर्शनम्
नकारान्ते पदे पूर्वे सकारे परतः स्थिते
तसवर्णं विजानीयात्त्रीन्त्समुद्रेति निदर्शनम्
पकारान्ते पदे पूर्वे शकारे परतः स्थिते
छासवर्णं विजानीयादनुष्टुच्छारदीति निदर्शनम्
मकारान्ते पदे पूर्वे सवर्णे परतः स्थिते
मसवर्णं विजानीयादिमंमेति निदर्श्नम्
वर्णे तु मात्रिके पूर्वे अनुस्वारो द्विमात्रकः
द्विमात्रे मात्रिको ज्ञेयः संयोगाद्यस्य यो भवेत्
अनुस्वारो द्विमात्रः स्यादृवर्णव्यञ्जनादिगः
ह्रस्वाद्वा यदि वा दीर्घाद्देवानाँ हृदयेभ्य इति
अनुस्वारस्योपरिष्टात्संवृतं यत्र दृश्यते
दीर्घं तं तु विजानीयाच्छ्रोताग्रावाणेति निदर्शनम्
अनुस्वारस्योपरिष्टात्संयोगो यत्र दृश्यते
ह्रस्वं तं तु विजानीयात्सँस्थेति निदर्शनम्
अनुस्वारश्च यो दीर्घादक्षराच्च भवेत्परः
स तु ह्रस्व इति ज्ञेयो मन्त्रेष्वेव विभाषया
ओभावश्च विवृत्तिश्च शषसा रेफ एव च
जिह्वामूलमुपध्मा च गतिरष्टविधोष्मणः
यथा भावप्रसंधानमुकारादिपरं पदम्
स्वरान्तं तादृशं विद्याद्यन्यद्व्यक्तमूष्मणः
उभावादुत्थितश्चोष्मा तां तु केलिं विनिर्दिशेत्
विवृतं प्रति या ऊष्मा विज्ञेया विकटानना
लीढातिलीढविद्युच्च शषसेषु प्रकीर्तिताः
जिह्वामूले च रेफे च विज्ञेया विठकाशठा
उपध्मानीयसहिता पुष्पिणीं तां विनिर्दिशेत्
अन्यत्र यो भवेदूष्मा सुलभां तां विनिर्दिशेत्
पादाद्यन्तं पदाद्यन्तं तथावग्रहकालिकम्
ईषत्स्पृष्टं विजानीयात्तस्मिन्काले तु कारयेत्
पादादौ च पदादौ च संयोगावग्रहेषु च
यः शब्द इति विज्ञेयो योऽन्यः स य इति स्मृतः
उपसर्गपरो यस्तु पदादिरपि दृश्यते
ईषत्स्पृष्टं यथा विद्युत्पदच्छन्दात्परं भवेत्
त्वदर्थवाचिनौ वोवां वावै यदि निपातजौ
आदेराजविकल्पार्था ईषत्स्पृष्टा इति स्मृताः
विभाषायामेकारः स्यात्तथा नेतैः पदात्परः
भवन्तेत्यपि पूर्वैव तथा च स पदादपि
यदेव लक्षणं यस्य वकारस्यापि तद्भवेत्
यत्र यत्र विशेषः स्यादिदानीं स स कथ्यते
वकारस्त्रिविधः प्रोक्तो गुरुर्लघुर्लघूत्तरः
आदौ गुरुर्लघुर्मध्ये पदान्ते तु लघूत्तरः
उपांशु त्वरितं चैव योऽधीते हृदि संज्ञकः
अपि रूपसहस्रेषु सदेहेषु प्रवर्तते
पञ्चविद्यां न गृह्णन्ति जडाः स्तब्धाश्च ये नराः
आलस्याश्चैव रोगाश्च येषां च विस्मृतं मनः
अहिरिव गुणाद्भीतः संमानान्नरकादिव
राक्षसीभ्य इव स्त्रीभ्यः स विद्यामधिगच्छति
न भोजनविलम्बी स्यान्न च नारीनिबन्धनः
सुदूरमपि विद्यार्थी व्रजेद्गरुडहंसवत्
यथा खनन्खनित्रेण नरो वार्यधिगच्छति
तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रूषुरधिगच्छति
सुखार्थी चेत्त्यजेद्विद्यां विद्यार्थी चेत्त्यजेत्सुखम्
सुखिनस्तु कुतो विद्या सुखं विद्यार्थिनः कुतः
गुणिता शतशो विद्या सहस्रावर्तिता पुनः
आगमिष्यति जिह्वाग्रे स्थलनिम्नमिवोदकम्
शतेन गुणिता विद्या सहस्रेण च तिष्ठति
शतानां च सहस्रेण प्रत्यञ्चदवतिष्ठति
जलमभ्यासयोगेन शिलायाः कुरुते क्षयम्
कर्कार्णामृदुतस्तस्य किमभ्यासान्न साध्यते
गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा
अथवा विद्यया विद्या चतुर्थं नोपलभ्यते
शुश्रूषारहिता विद्या ह्यल्पमेधागुणैः सह
वन्ध्या च यौवनी तस्या न विद्या फलिनी भवेत्
हयानामिव जात्यानामर्धमात्रार्धशायिनाम्
न हि विद्यार्थिनां निद्रा चिरं नेत्रेषु तिष्ठति
यथा पिपीलिकाभिः पांसुभिर्वल्मीकं क्रियते महत्
न तत्र बलसामर्थ्यमुद्यमस्तत्र कारणम्
अञ्जनस्य क्षयं दृष्ट्वा वल्मीकस्य तु संचयम्
अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद्दानाध्ययनकर्मसु
अन्नव्यञ्जनयोर्भागस्तृतीयमुदकस्य च
वायोः संचारणार्थाय चतुर्थमुपकल्पयेत्
हकारं पञ्चमैर्युक्तमन्तस्थैश्चापि संयुतम्
औरस्यं तं विजानीत्कण्ठ्यमाहुरसंयुतम्
हकारो यत्र पूर्वस्थो ह्यन्तस्थाद्यो भवेत्परः
पदकाले वियुज्येत संहितायां स औरसः
मेघदुन्दुभिनिर्घोषो ज्ञायते पयसो हृदात्
एवं नादं प्रयोक्तव्यं सिंहस्य रुदितं यथा
मासे भाद्रपदे मेघाः शब्दं कुर्वन्ति यादृशम्
एवं गह्वरमासाद्य शुक्रं दुदुह्रेति दर्शनम्
शेषाणां वानरा युद्धमुत्पतन्ति पतन्ति च
एवं वर्णाः प्रथोक्तव्या इहेहैषां निदर्शनम्
यथा पुत्रवती स्नेहाच्चुम्बते निजमौरसम्
एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या युञ्जानेति निदर्शनम्
दुर्दरो जयदेशे च प्रफतेषुर्नयाप्यया
एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या अपां फेनेति निदर्शनम्
यथा भारभराक्रान्ता निश्वसन्ति नरा भुवि
एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या अद्भ्यः संभृत इत्यपि
कुक्कुटः कामलुब्धश्च ककारद्वयमुच्चरेत्
एवं वर्णाः प्रयोक्तव्याः कुक्कुटोसीति दर्शनम्
वडवा च हयं दृष्ट्वा योनिं विकुरुते यथा
एवं वर्णाः प्रयोक्तव्याः सदुन्दुभेति दर्शनम्
रङ्गे चैव समुत्पन्ने नो ग्रसेत्पूर्वमक्षरम्
स्वरं दीर्घं प्रयुञ्जीत पश्चान्नासिक्यमाचरेत्
यथा सौराष्ट्रिका नारी अराँ इत्यभिभाषते
एवं रङ्गः प्रवक्तव्यो ङकारः परिवर्जितः
द्विमात्रिको मात्रिको वा नासामूलं समाश्रितः
अन्ते प्रयुञ्जते रङ्गः पञ्चमैः सानुनासिकः
यथा सौराष्ट्रिका नारी आराँ इत्यभिभाषते
एवं रङ्गं विजानीयात् ङकारपरिवर्जितम्
अनन्तरं मकारस्य यो रङ्गस्तत्र रञ्ज्यते
सर्वानुनासिकं विन्द्यादेषा मध्योपधानिका
यरलवशषसहरज्यन्ते चोपधानिका
गर्वान्ते रङ्गते यस्तु सर्वैः सर्वानुनासिका
नासादुत्पद्यते रङ्गः कांस्येन समनिःस्वनः
मृदुश्चैव द्विमात्रः स्याद्वृष्टिमान्स्यान्निदर्शनम्
यथा व्याघ्री हरेत्पुत्रान्दंष्ट्राभिर्न च पीडयेत्
भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद्वर्णान्प्रयोजयेत्
मधुरं च न चाव्यक्तं व्यक्तं चापि न पीडितम्
सनाथस्यैकदेशस्य न वर्णाः शंकरं गताः
यथा सुमत्तनागेन्द्रः पदात्पदं निधापयेत्
एवं पदं पदाद्यन्तं दर्शनीयं पृथक् पृथक्
गीती शीघ्री शिरःकम्पी यथा लिखितपाठकः
अनर्थज्ञोल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमाः
माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः
धैर्यं लयसमत्वं च षडेते पाठका गुणाः
चतुरक्षरषट्कं च निवर्तेत पुनःपुनः
आवर्तते पदं यच्च द्विस्त्रिराम्रेडितं हि तत्
यथा धाम्ने धाम्नेति यजुषे यजुषेति निदर्शनम्
हीयते वर्धते चापि पदं यत्र कृशोदरम्
उपचारः स विज्ञेय उभे सुश्चन्द्रेति निदर्शनम् ॥
अथ सप्तविधाः संयोगपिण्डाः ।
अयःपिण्डो दारुपिण्ड ऊर्णापिण्डो ज्वालापिण्डो मृत्पिण्डो वायुपिण्डो वज्रपिण्डश्चेति ।
यमान्विद्यादयःपिण्डान् सान्तस्थं दारुपिण्डवत्
अन्तस्थं यमवर्जं तु ऊर्णापिण्डं विनिर्दिशेत्
अन्तस्थं यमसंयोगे विशेषो नोपलभ्यते
अशरीरं यमं विन्द्यादन्तस्थः पिण्डनायकम्
ज्वालापिण्डान्सनासिक्यान्सानुस्वारांस्तु मृन्मयान्
सोपध्मा वायुपिण्डाश्च जिह्वामूले तु वज्रिणः
अयःपिण्डो नाम यथा
अग्नीः पक्तीः नातनच्मि
दारुपिण्डो नाम यथा
अश्वः सूर्यः विश्वाजतीति भवति
तत्र ऊर्णापिण्डो नाम यथा
यस्मिन् अत्यस्मिन् अमुष्मिन् इति भवति
तत्र ज्वालापिण्डो नाम यथा
ब्रह्मा वह्निः गृह्णामीति भवति
तत्र मृत्पिण्डो नाम यथा
साँस्था सँस्कर्तारः सँस्वर्त इति । तत्र वायुपिण्डो नाम यथा ।
देव सवितः
युञ्जानः प्रथमम्
प्रादिवः ककुत्सुप्तमिति भवति
तत्र वज्रपिण्डो नाम यथा
इष्कृतिः निष्कृतिः ऋक्साम इति भवति
प्रथममेव षकारेण सकारेणैव संयुतम्
एतत्स्वरं समासाद्य अग्निष्वात्ता निदर्शनम्
प्रथमेन ठकारेण थकारेणैव संयुतम्
एतत्स्वरं समासाद्य अधिष्ठाननिदर्शनम्
प्रथममेव णकारेण नकारेणैव संयुतम्
एतत्स्वरं समासाद्य त्रिणवत्रयस्त्रिँशाविति निदर्शनम्
प्रथममेव रङ्गेण नकारेणैव संयुतम्
एतद्रञ्जितमासाद्य वृष्टिमानिति निदर्शनम्
एते ककारादयो मकारपर्यवसानाः कृष्णा व्याख्याताः शनैश्चरदैवत्याः
चत्वार्यन्तस्था यरलवाः कपिलवर्णा अग्निदैवत्याः
चत्वार्यूष्माणः शषसहा अरुणवर्णा आदित्यदैवत्याः
त्रयस्त्रिँशद्व्यञ्जनानि स्पर्शा अन्तस्था ऊष्माणश्चेति
चतुर्विधं करणं स्पृष्टमस्पृष्टं संवृतं निवृतं चेति
संवृतो घोषा विवृता अघोषाः
विँशतिर्घोषास्ते गजडदबा घझढधभा ङञणनमाः यरलवाश्चेति
त्रयोदश अघोषास्ते कचटतपाः खछठथफाः शषसाश्चेति
अष्टौ वर्णस्थानानि भवन्ति
उरःकण्ठ्यमूर्धन्यतालुदन्त्यजिह्वामूलयमानुनासिक्याश्चेति
द्वौ औरस्यौ हहा इति
अ आ आ३ त्रयः कण्ठ्याः
षट्मूर्धन्याः ऋटठडढणष इति
दश तालव्याः चछजझञयशैईई३ इति
अष्ट दन्त्याः तथदधनऌलसाः
एकादश ओष्ठ्याः पफबभममाउऊऊ३ छौपध्माचेत्यादयः
एको दन्तमूलीयो रेफः
जिह्वामूलीयाः पञ्च कुंखुंगुंघुंङुं इति
क्मख्मग्मघ्मकुंखुंगुंघुं इति यमाश्चत्वारः
रुक्मेति प्रथमो ज्ञेयः सक् इत्यपरो भवेत्
तृतीयः सद्म इत्याहुरुपध्मेति चतुर्थकः
प्रथमौ चौष्ठनासिक्यावोष्ठनासे उपाश्रितौ
द्वितीयः कण्ठ्यदन्त्यश्च नासामूलमुपाश्रितः
तृतीयः कण्ठ्यजिह्वाग्रे नासायामेव निर्दिशेत्
चतुर्थो हृदि नासिक्यः कण्ठे चाभिहिता यमाः
आपञ्चमैश्चैकपादः संयुक्तं पञ्चमाक्षरम्
यस्मात्तत्र निवर्तन्ते श्मशानादिव बान्धवाः
यत्किंचिद्वाङ्मयं लोके सर्वमत्र प्रतिष्ठितं सर्वमत्र प्रतिष्ठितमिति
ऋवर्णे तित्परे सादावनुस्वारो द्विमात्रकः
संयोगे परभूतेषु ह्रस्व एवोच्यते बुधैः ॥
इति श्रीयाज्ञवल्क्यशिक्षा समाप्ता ॥
इति श्रीमहर्षियोगिवरयाज्ञवल्क्यप्रोक्ता शिक्षा समाप्ता


text:
मडगांव
मडगांव ( ( शृणु) /ˈmədəɡɑːvə/) (हिन्दी: मडगांव, आङ्ग्ल: Margao) इति नगरं गोवाराज्यस्य दक्षिणगोवामण्डलस्य केन्द्रमस्ति । एतत् नगरं सालनद्याः तीरे विकसितमस्ति । गोवाराज्यस्य द्वितीयं बृहत्तममेतन्नगरम् अस्ति । कोङ्कणी-पुर्तगालीभाषयोः भिन्नोच्चारणत्वात् क्रमेण अस्य मोरगांव, मरगांव इत्येते नामान्तरे स्तः । प्रशासनिकनाम मडगांव तु संस्कृतापभ्रंशशब्द एव । मठ, ग्राम इति द्वाभ्यां संस्कृतशब्दाभ्यां व्यत्पुनः मठग्राम इति मूलशब्दः अस्ति । तयोः शब्दयोः अर्थः मठ = the hut of an ascetic, ग्राम = Village च भवति ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
मडगांव इत्यस्य नगरस्य इतिहासः बहु पुरातनोऽस्ति । मठग्राम इति नाम्नः एका पौराणिकी कथा वर्तते । पुरा भगवान् परशुरामः एकविंशतिवारं क्षत्रियान् पराज्य ब्राह्मणेभ्यः नवनगरनिर्माणस्य सङ्कल्पम् अकरोत् । भारतस्य पश्चिमभागस्थं समुद्रमग्नं भूभागं समुद्रात् बहिः निष्कास्य, तस्मिन् भागे ब्राह्मणेभ्यः नवनगरम् अस्थापयत् सः । तस्य नगरस्य नाम परशुरामक्षेत्रम् आसीत् । परशुरामः उत्तरभारतात् भिन्नगोत्रजब्राह्मणान् आहूतवान् । भरद्वाज-कौशिक-वत्स-कौण्डिन्य-कश्यप-वसिष्ठ-गौतमगोत्रजब्राह्मणाः अत्र आगत्य निवासं कृतवन्तः । तेषां ब्राह्मणानां मुख्यनिवासस्थानानि मठग्राम-गोमाञ्चल-पञ्चकोशी-कुशस्थलीत्यादिनगराणि आसन् । गोवापुर्याः एकस्मिन् भागे बहूनां मठानां स्थापनां कृतवान् परशुरामः । अतः तस्य भागस्य नाम मठग्राम इति अभूत् । कालान्तरे अपभ्रंशे सति तस्य नाम मडगांव अस्ति । मठग्रामे बहवः पवित्रदेवालयाः आसन् । तेषु मुख्यदेवालयः आसीत् दामोदरदेवालयः । केवलं मठग्रामवासिनाम् एव न, अपि तु गोवापुर्याः हिन्दुजनानामपि धर्मभावनायाः मुख्यकेन्द्रम् आसीत् एषः देवालयः । १५७९ तमे वर्षे देवालयं ध्वस्तं कृत्वा 'चर्च' निर्माणं कृतवन्तः क्रैस्त-जनाः । ततः गोवापुर्यां, मठग्रामे च पुरातनभारतीयसंस्कृतेः क्षयः प्रारभत । परन्तु भारतीयसंस्कृतेः मूलानाम् उन्मूलनम् असम्भवमेव । इदानीमपि मठग्रामे बहवः देवालयाः, मठाः च सन्ति । तेषां देवालयानां, मठानां च गणना वीक्षणीयस्थलेषु भवति । तेषु देवादयेषु मूलभारतीयसंस्कृतेः पोषणं भवति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
- दामोदरदेवालयः:- मूलभारतीयसंस्कृतेः प्रतीकः एषः देवालयः मडगांव-तः द्वाविंशतिः कि.मी. दूरे जम्बौलीम-पत्तनेऽस्ति । एषः देवालयः कुशवतीनद्याः तीरे अस्ति । अत्रस्थं प्राकृतिकसौन्दर्यं, देवालयस्य पवित्रवातावरणं च भक्तानां मनसि नूतनोर्जायाः सञ्चारं कारयति । दामोदरदेवः गौड-सारस्वतब्राह्मणानां कुलदेवता अस्ति, मठग्रामस्य (मडगांव) स्थानदेवताप्यस्ति । अत्र श्रीलक्ष्मीनारायण-श्रीमहाकाली-श्रीमुरवी-श्रीगोमेश्वरादिदेवानां देवालयाः सन्ति ।
- श्रीशान्तादुर्गादेवालयः:- एषः देवालयः मठग्रामात् विंशतिः कि.मी. दूरे पोण्डा-पत्तनस्य कवलेम-नामके स्थलेऽस्ति । पुरा एषः देवालयः मठग्रामे एवासीत् । १५६४ तमे वर्षे मठग्रामे पुर्तगाली-जनानां देवालयध्वंसयोजनायाम् अस्य देवालयस्य ध्वंसः जातः आसीत् । ततः एतस्य देवस्थानस्य स्थानान्तरं पोण्डा-पत्तनम् अभूत् । 'शाहु राजे' इत्यस्य मराठाराज्ञः काले १७२८ तमे वर्षे नवदेवालयस्य निर्माणम् अभूत् । अत्र श्रीशान्तादुर्गादेवीप्रतिमायाः हस्तयोः सर्पौ स्तः । तौ सर्पौ भगवतः विष्णोः, शिवस्य च प्रतिनिधी स्तः इति जनमान्यतास्ति । अस्य देवालयस्य स्तम्भ-छत्र-प्राङ्गणादीनि स्थापत्यकलायाः अभूतपूर्वोदाहरणानि सन्ति ।
- श्रीचन्द्रनाथदेवालयः:- एषः देवालयः एकोनषष्ठ्यधिकैकशतं मी. उन्नते चन्द्रनाथपर्वते स्थितः अस्ति । भोजवंशीयः कश्चन राजा चन्द्राधिपतिशिवस्य भक्तः आसीत् । अतः सः एतस्य देवालयस्य निर्माणं कारितवान् । अत्र वीक्षणीयमस्ति, पुरातनहस्तकलायाः उपयोगेन निर्मितः काष्ठरथः । आकर्षककाष्ठस्योपिर कृतं सुन्दरहस्तकलाकार्यम् अद्भुतमस्ति । अत्र गणेश-पार्वत्योः देवालयौ स्तः । देवालयं परितः देवानां मूर्तयः अपि कलायाः उत्तमोदाहरणमस्ति ।
अत्र प्रख्याताः समुद्रतटाः अपि सन्ति । यथा - मजोर्दा, उत्तोरदा, कोल्वा, वेल्साओ, वर्का, बैटुल इत्यदयः ।
मार्गाः[सम्पादयतु]
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
वास्को द गामा इत्यस्मिन् नगरे स्थितं 'डाबोलिम'-विमानस्थानकं मडगांव-तः चतुर्विंशतिः (२४) कि.मी. दूरे अस्ति । भारतस्य विविधेभ्यः नगरेभ्यः, गोवाराज्याय वायुयानानि सन्ति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
भारतस्य, गोवाराज्यस्य च अन्यभागेभ्यः मडगांव-नगराय धूमशकटयानानि सन्ति । मुख्यतः पणजी-मुम्बई-हैदराबाद्-पुणे-बेङ्गळूरु-तिरुपति-भोपालादिनगरेभ्यः धूमशकटयानानि सन्ति ।
भूमार्गः[सम्पादयतु]
भारतस्य, गोवाराज्यस्य च अन्यभागेभ्यः मडगांव-नगराय 'बस्'यानानि अपि सन्ति । मुख्यतः पणजी-मुम्बई-वास्को द गामा -आदिनगरेभ्यः 'बस्'यानानि सन्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
https://plus.google.com/104404145793240917860/about?gl=in&hl=en
http://www.mapsofindia.com/maps/goa/margao.htm
http://www.mmcmargao.gov.in/searchBirth.aspx


text:
अमर्त्य सेन
अमर्त्यसेनः विख्यातः भारतीयः अर्थशास्त्रज्ञः । अर्थशास्त्राय एतेन कृतानि योगदानानि, समाजस्य निर्धनानां समस्यानां विषये अस्य आसक्तिं च पुरस्कृत्य अयं १९९८ तमे वर्षे नोबल्-पारितोषिकेण सम्मानितः । दुर्भिक्षायाः हेतूनां विषये अनेन कृतानां प्रयासानां कारणतः आहाराभावसमस्यायाः प्रायोगिकपरिहारान् प्राप्तुं शक्तवन्तः । नेषनल्-हुमानिटिस्-पदकम् अनेन २०१२ तमे वर्षे प्राप्तम् । इदं पदकं प्राप्तवान् प्रथमः अनिवासी-अमेरिकाजनः अयमेव ।
अद्यत्वे अयं थामस् डब्ल्यू लमण्ट् विश्वविद्यालये प्राध्यापकः, हार्वर्ड् विश्वविद्यालये अर्थशास्त्र-तत्त्वशास्त्रयोः प्राध्यापकः च अस्ति । हार्वर्ड्-सोसैटि-सदस्येषु अयं ज्येष्ठः गौरवसदस्यः अस्ति । आल् सोल्स् विद्यालयस्य आक्स्फर्ड् विद्यालयस्य च विशिष्टगौरवसदस्यः, ट्रिनिटि-केम्ब्रिड्ज्-विद्यालययोः गौरवसदस्यश्च अस्ति [४]। आक्स्ब्रिड्ज्-विद्यालयस्य प्रथमः भारतीयः प्रथमः एशियनीयः प्रमुखः अस्ति ।
चत्वारिंशत्सु वर्षेषु अमर्त्यसेनस्य पुस्तकानि एकत्रिंशदधिकाभिः भाषाभिः अनूदिताः सन्ति । शान्त्यै रक्षणाय च अर्थशास्त्रज्ञाः (Economists for Peace and Security) इत्येतस्य गणस्य विश्वस्तः अस्ति ।
'टैम्'पत्रिकया निर्दिष्टम् अस्ति यत् 'एशियन्-नायकानां ६० वर्षाणि' इत्यस्याम् आवल्यां तस्य नाम योजितवती अस्ति । अपि च 'जगतः १०० अति प्रभावशालिनः जनाः' इत्यत्र अपि अस्य नाम् योजितमस्ति । 'जगतः अपेक्षिताः ५० अति प्रभावशालिनः' इत्यस्मिन् २०१० तमायां सञ्चिकायाम् अस्य नाम निर्दिष्टवती अस्ति न्यू स्टेट्स्मन् पत्रिका ।
बाल्यजीवनं विद्याभ्यासश्च[सम्पादयतु]
पश्चिमवङ्गराज्ये शान्तिनिकेतने हिन्दुवङ्गवैद्यब्राह्मणकुले सेनस्य जन्म अभवत् । रवीन्द्रनाथठागूरेण 'अमर्त्यसेनः' इति नाम चितम् इति श्रूयते । तस्य मातामहः आचार्यः क्षितिमोहनसेनः रवीन्द्रनाथठागूरस्य आत्मीयः आसीत् । सः मध्यकालीनभारतीयेतिहासस्य तज्ज्ञः, हिन्तुतत्त्वशास्त्रे कृतभूरिपरिश्रमः, विश्वभारती-विश्वविद्यालयस्य द्वितीयः उपकुलपतिश्च आसीत् । तस्य मातामहः, प्रथमनिर्वाचनाधिकारिणः सुकुमारसेनस्य, प्रसिद्धवैद्यस्य अमियासेनस्य, न्यायवादिनः अशोककुमारस्य च पितृव्यः आसीत् । सेनस्य पिता प्राध्यापकः आशुतोषसेनः माता अमिता । एतौ ढाकायाः मणिक्गञ्जे जन्म प्राप्तवन्तौ । तस्य पिता ढाकाविश्वविद्यालये रासायनिकशास्त्रस्य प्राध्यापकः आसीत् । अग्रे वेस्ट्बेङ्गाल्-पब्लिक्-सर्वीस्-कमीषन्-संस्थायाः अध्यक्षरूपेण देहल्यां बहूनि वर्षाणि कार्यम् अकरोत् ।
आधुनिक-पश्चिमवङ्गराज्यस्य ढाकायां सैण्ट् ग्रेगोरिविद्यालये सेनस्य प्रौढशालाभ्यासः जातः । १९४७ तमे वर्षे भारतस्य विभजनानन्तरं तदीयं कुटुम्बं भारतं प्रति आगतम् । भारते सेनः विश्वभारती-विश्वविद्यालय-विद्यालये अपठत् । ततः कोल्कोतानगरस्थे प्रेसिडेन्सिविद्यालये अर्थशास्त्रम् अधीत्य बि ए पदवीं प्रथमश्रेण्यां प्राप्तवान् । १९५३ तमस्य गणस्य अति प्रतिभावान् विद्यार्थी आसीत् सः । तस्मिन् एव वर्षे सः केम्ब्रिड्ज्मध्ये विद्यमानं ट्रिनिटिविद्यालयं प्रति अगच्छत् । तत्र १९५६ तमे वर्षे ऐच्छिकपदवीपरीक्षां प्रथमश्रेण्या उत्तीर्णः । सः केम्ब्रिज् मजिसस्य अध्यक्षरूपेण चितः ।
ट्रिनिटिविद्यालये पठनावसरे एव सेनेन प्रशान्तचन्द्रमहलनोबिसः मिलितः, यः सेनस्य व्यक्तित्वात् नितरां प्रभावितः जातः । कलकत्तां गतः सः तदानीन्तनेन शिक्षणमन्त्रिणा त्रिगुणसेनेन अमिलत् । नूतनजादवपुरविश्वविद्यालयस्य संस्थापने त्रिगुणसेनः उपकरणरूपः जातः ।
परीक्षायाः समाप्तेः अनन्तरं सेनः अर्थशास्त्रे विद्यावारिधिं (डाक्टरेट्) प्राप्तुम् आवेदनं समर्प्य वर्षद्वयात्मकं विरामं प्राप्य भारतं प्रत्यागतः । त्रिगुणसेनः अनुपदमेव तं जाधवपुरस्य विश्वविद्यालये अर्थशास्त्रविभागे प्राध्यापकत्वेन नियुङ्क्तवान् । तदा तस्य वयः आसीत् २३ वर्षाणि । अद्यत्वे अपि तस्मिन् लघुवयसि विश्वविद्यालये प्राध्यापकत्वं प्राप्तवान् जनः सः एकः एव अस्ति । तत्र कार्यकरणावसरे बेनारस् हिन्दु विश्वविद्यालये पाठयतः अर्थशास्त्रे कृतभूरिपरिश्रमस्य ए के दासगुप्तस्य मार्गदर्शनं सेनेन प्राप्तम् । सेनः १९५९ तमे वर्षे केम्ब्रिड्ज्विद्यालयं प्रतिगतवान् ।
ट्रिनिटीविद्यालयतः तेन विशेषानुमतिः प्राप्ता यत् वर्षचतुष्टयं तेन यत्किमपि कर्तुं शक्यते इति । तदवसरे तेन तत्वशास्त्रम् अध्येतव्यम् इति अपूर्वनिर्णयः कृतः । अग्रिमशोधकार्याय इदं नितरां प्रयोजनाय जातम् । तत्त्वशास्त्रस्य अध्ययनस्य महत्त्वविषये सः वदति - अर्थशास्त्रस्य केचन प्रमुखाः अंशाः तत्त्वशास्त्रस्य पृष्ठभूमिकायामेव समीचीनतया अवगन्तुं शक्याः इत्येतन्मात्रं न अपि च तत्त्वशास्त्रस्य पठनं स्वयं महत्त्वपूर्णम् इति ।
अध्यापनम्[सम्पादयतु]
१९६०-१९६१ वर्षयोः अमर्त्यः मस्सचुसेट्स् इन्स्टिट्यूट् आफ् टेक्नालजि विद्यालये सन्दर्शक-प्राध्यापकत्वेन कार्यम् अकरोत् [५]। बर्क्ले, स्ट्यान्फोर्ड्, कार्नेल् महाविद्यालयेषु अपि एवं कार्यम् अकरोत् । तेन कल्कत्ताविश्वविद्यालये अपि अर्थशास्त्रं बोधितम् । १९६१ तः-१९७२ पर्यन्तं डेल्लि स्कूल् आफ् एकनामिक्स् शिक्षणसंस्थायां प्राध्यापकत्वेन कार्यं कृतम् । अयं कालः तस्याः संस्थायाः स्वर्णकालः इति कथ्यते । १९७२ तः १९७७ पर्यन्तं तेन लण्डन् स्कूल् आफ् एकनामिक्स् मध्ये अर्थशास्त्रप्राध्यापकत्वेन कार्यं कृतम् । १९७७ तः १९८६ पर्यन्तम् आक्स्फर्ड्-विश्वविद्यालये कार्यं कृतम् । १९८६ तमे वर्षे तेन हार्वर्ड्-विश्वविद्यालयः प्रविष्टः । १९८८ तः २००४ पर्यन्तं केम्ब्रिड्ज्-विश्वविद्यालये कार्यम् अकरोत् । पुनः २००४ तमे वर्षे हार्वर्ड्-प्रति प्रत्यागच्छत् ।
संशोधनानि[सम्पादयतु]
१९८१ तमे वर्षे अमर्त्यसेनेन 'दारिद्र्य-दुर्भिक्षयोः सामर्थ्यं लोपाश्च' (Poverty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation) इत्येतस्मिन् विषये किञ्चन पुस्तकं प्रकाशितम् । अस्मिन् पुस्तके दुर्भिक्षायाः कारणम् आहाराभावमात्रं न अपि तु आहारवितरणव्यवस्थायाः न्यूनताः इति समीचीनतया प्रतिपादितः अस्ति [६]। वङ्गराज्यस्य दुर्भिक्षायाः कारणं नगरे जातस्य आहारमूल्यवर्धनम् । ततः ग्रामीणाः दिनभृत्यकाः आहाराभावेण मृत्युं प्राप्तवन्तः । नववर्षीयेण सेनेन १९४३ तमे वर्षे वङ्गराज्ये दुर्भिक्षा स्वयं दृष्टा आसीत् यस्यां ३० लक्षजनाः मरणं प्राप्तवन्तः । सेनस्य दृष्ट्या एतावता प्रमाणेन जीवनाशः अनिवार्यः न आसीत् । तेन दर्श्यते यत् तदवधौ वङ्गराज्ये अपेक्षितः आहारराशिः आसीत् एव । अचिरात् वर्धितम् आहारमूल्यं दातुं भृत्यगणः न अशक्नोत् । निरुद्योगः, असमीचीना आहारवितरणव्यवस्था, विविधाः सामाजिकाः समस्याः च दुर्भिक्षायाः कारणानि भवन्ति । सकारात्मकं स्वातन्त्र्यं सर्वेषां न आसीत् इत्यतः एवं महता प्रमाणेन जीवनाशः जातः इति प्रतिपादयति सेनः । एतदतिरिच्य तेन समाजोपरकराणि अन्यानि बहूनि संशोधनानि कृतानि |
वैयक्तिकं जीवनम्[सम्पादयतु]
सेनस्य प्रथमा पत्नी नबनीतदेवसेनः भारतीयलेखिका विदुषी च । तयोः उभे अपत्ये - अन्तरा, नन्दना च । अन्तरा पत्रकर्त्री, नन्दना बालिवुड्नटी च । भिन्नाभिप्रायकारणतः तयोः विवाहः अचिरादेव १९७१ तमे वर्षे एव विच्छिन्नः जातः [७]। १९७३ तमे वर्षे तेन द्वितीयः विवाहः कृतः । पत्नी जूविष्-महिला इवा कोलोर्नि या उदरार्बुदरोगात् १९८५ तमे वर्षे दिवङ्गता । तयोः अपत्ये न्यूयार्क्-पत्रकर्त्री इन्द्राणी, शाडी-हिल्-विद्यालये सङ्गीतशिक्षकः कबीरः । १९९१ तमे वर्षे सेनेन एम्मा गोर्गिना परिणीता । सेनः विरामकालं भारते, पश्चिमवङ्गे, शान्तिनिकेतने यापयति । बैक्याने दीर्घप्रयाणं तस्मै रोचते । मस्साचुसेट्स्नगरे विद्यमाने स्वगृहे पत्न्या एम्मया सह दीर्घविरामं यापयति । अधिकं पठनं जनैः सह चर्चाकरणञ्च तस्मै रोचते ।
आकराः[सम्पादयतु]
- ↑ The Idea of Justice (2009).
- ↑ Deneulin, S., (2009). "Intellectual roots of Amartya Sen: Aristotle, Adam Smith and Karl Marx – Book Review". Journal of Human Development and Capabilities, 10 (2), pp. 305–306.
- ↑ "2011 US National Humanities Medals". National Endowment for the Humanities. Retrieved 11 February 2012.
- ↑ "ट्रिनिटि विश्वविद्यालय केम्ब्रिड्ज् - The Fellowship". Retrieved 17 मार्च 2014.
- ↑ ""Amartya Sen – Autobiography"". Retrieved 17 मार्च 2014.
- ↑ "The Real Causes of Famine". Retrieved 17 मार्च 2014.
- ↑ Steele, Jonathan. "The Guardian Profile: Amartya Sen". London: The Guardian. http://www.theguardian.com/books/2001/mar/31/society.politics.


text:
बाष्पस्थाली
साधारणतया पूर्वं पाकगृहे चुल्लेः उपरि पात्रं विधाय आहारपचनकार्यं कुर्वन्ति स्म । एषा दीर्घकालिकी प्रक्रिया आसीत् । तथैव अधिक- इन्धनस्य व्ययः अपि भवति स्म । अतः अल्पसमये अल्प-इन्धनस्य साहाय्येन पाकः करणीयः चेत् बाष्पस्थाल्याः (Pressure Cooker ) उपयोगः सुकरः भवति । का एषा बाष्पस्थाली नाम ? मानवः आहारं सामान्यतया पाकक्रियानन्तरं स्वीकरोति । पाकार्थं जलम् उष्णं भवेत् एव । यथा यथा जलम् अधिकतापमानेन उष्णं भवति तथा बाष्पस्य उत्पादनं भवति । तस्य बाष्पस्य कारणात् अधिका शक्तिः भवति तस्य शक्तिः, बलं (Pressure) वर्धते । यदा बलं शिथिलं भवति तदा तापः अल्पः भवति । बाष्पस्थाल्याम् अयमेव सिद्धान्तः प्रयुज्यते ।
सामान्यतः बेङ्गळूरुनगरे सप्तनवतिपरिमाणेन जलम् उष्णं भवति । चेन्नैनगरे एतत् प्रमाणं शतं भवति । बाष्पस्थाल्याः तापमबलस्य शताधिकविंशतिपरिमाणेन जलम् उष्णम् भवति । बाष्पस्थाली अत्युभिनियं, हिण्डालियं, स्टेन् लेस्स् स्टील् इत्यादिभिः धातुभिः निर्मिता भवति । अस्य भगौ वर्तेते । अधस्तन भागस्य पात्रं विस्त्रवम् । तस्योपरि आवरणपात्रं वर्तते । आवरणपात्रे रब्बर् इति वस्तुना निर्मितं कङ्कणं निक्षि-प्यते । बाष्पं बहिर्गन्तुं न शक्नोति । अतः बाष्पस्थाल्याम् अधिकतापेन जलम् उष्णं भवति तच्च बाष्पं तत्रैव बलरूपेण कार्यं करोति । १२० सोत्सियस् परिमाणेन तापमानं उत्पाद्यते । अधिकम् उष्णम् अल्पसमये भवितुं अस्य पात्रस्य तले ताम्रधातोः लेपनं भवति । इदं “क्लाडिंग् (Cladding) इत्युच्यते । आवृतपात्रे अधिक तापमानेन अधिक बाष्पम् उत्पाद्यते । तदा पात्रस्य विस्फोटनं न भवितव्यम् इति आवरणस्य उपरि भाररूपं वस्तु तथा विलायनलोहस्य कवाटं इति द्वे सुरक्षासाधने निक्षिप्यते । यदा अधिक तापमानेन प्रतिपन्नं बाष्पं भारवस्तु उपरि उन्नयति, तदा तस्य अधोभागे स्थितस्य रन्ध्रद्वारा बाष्पं बहिर्गच्छति । तदा पात्रे स्थापिताः तण्डुलकणाः, शाकादयः पक्वाः भवन्ति । बाष्पस्थाल्याः अन्तर्स्थितं बाष्पं पूर्णप्रमाणेन बहिः यदा गच्छति तदा एव पात्रस्य आवरणम् उद्घाटितव्यम् ।


text:
परिच्छेदः २
निवृत्तिस्वभावत्वे निवृत्तेर्नित्यमेव भावात्सृष्ट्यभावप्रसंगः अपिच चतुर्विधाः परमाणवो
रूपस्पर्शादिमंतो नित्या अणवश्र्चेति वैशेषिकसिद्धांतः स नोपपद्यते ।
तथाहि परमाणवोऽनित्याः स्थूलाश्र्चभवितुमर्हंति रूपादिमत्त्वात् घटादिवत्
जगत्कारणस्य रूपादिमत्त्वेनानित्यत्वप्रसक्तौ स्वकारणापेक्षया स्थूलत्वावश्यकत्वादपसिद्धांतापातः
रूपादिमत्त्वाच्च "विपर्ययोऽदर्शनात्" इति पारमर्षेण सूत्रेणाणुत्वनित्यत्वविपर्ययं
स्थूलत्वानित्यत्वे प्रदर्श्य परमाणुकारणतावादखंडनमकारि एतेन प्रधानमल्लनिबर्हणेन
पुराणमात्रोपजीविनो विशिष्टाद्वैतशुद्धाद्वैतद्वैतवादिनो वेदबहिर्भूता निराकृता वेदितव्याः
"वाचारंभणं विकारो नामधेयं अतोन्यदार्तम्" इत्यादिश्रुत्या द्वैतस्य निरस्यमानत्वात्
सर्वेपि द्वैतावलंबना वादा निरस्ता वेदितव्याः। ननु श्रुत्या निरासेपि द्वैतस्य स्वयमेव
सर्वलोकप्रत्यक्षसिद्धत्वं अयमस्मात्पृथक् इति व्यवहारः भेदापरपर्यायं द्वैतं स्पष्टमावेदयति ।
तेन च ज्येष्ठेन प्रबलेन प्रत्यक्षप्रमाणेन दुर्बलानामद्वैतवेदांतानां बाघ्यमानत्वात्प्रामाण्यमपि
न स्यात् इति चेत् उच्यते, अपौरुषेयतया निर्दोषेण उपक्रमादिषड्विधलिंगावधृततात्पर्येण
तत्त्वमस्यादिवाक्येन प्रबलेनाद्वैतबोधनात् नाद्वैतस्याप्रामाणिकत्वं नवाऽप्रामाण्यमद्वैतवेदांतानाम्
प्रत्युत प्रबलेनाद्वैतवेदांतप्रमाणेन पौरुषेयतया भ्रमप्रमादादिदेषाकरस्य प्रत्यक्षप्रमाणस्यैव
बाधितार्थविषयत्वादप्रामाण्यम् अद्वैतनिष्ठाशून्यानामधः पातमाह स्वयं श्रुतिः तां शृणु अवधारय च
"अन्यथा संतमात्मानमन्यथा प्रतिपाद्यते ॥ किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणा॥
देहात्मबुद्धिजं पापं न तद्रोवधकोटिभिः" इत्यादिश्रुतिस्मृत्यादिषु अप्रत्याख्येयमहापापित्वश्रवणात्
तेषां पुनर्महाघोरनरकवासश्र्च श्रूयते "तॉंस्ते प्रेत्यापिगच्छन्ति ये केचात्महनो जनाः" इत्यादिश्रुतिषु
आत्मा च कर्तुत्वभोक्तृत्वादिरहितः सच्चिदानंदस्वरूपः तद्विपरीतं कर्तारं भोक्तारमसज्जडदुःखात्मकमात्मानं
देहतादात्म्याघ्यासेन प्रतिपद्यमाना आत्महनो भवंतीति श्रुत्यर्थः रूपादिविहीनस्य ब्रह्मणः प्रमाणांतरावेद्यत्वेन
तत्प्रतिपादकवेदांतानां प्रमाणांतरानपेक्षत्वात् ।
उपक्रमादिलिंगैर्वेदांता ब्रह्म प्रतिपादयंति तथाहि
"सदेव सौम्येदमग्न आसीत्" एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म "आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्"नान्यत्किंचनमिषत्
इत्याद्युपक्रमादयः स्वयमवगंतव्याः तैर्लिंगैरद्वैतं ब्रह्म प्रतिपाद्यते पतद्रूपश्र्चात्मा त च कंठगतचामीकरन्यायेन
विस्मृत्या ज्ञानविमोहितानां द्वैतवादप्रलापः स चोपक्रमादिलिंगावधृततात्पर्यैरद्वैतश्रुतिभिः प्रबलप्रमाणैः
पुष्टैः परास्तो वेदितव्यः एतदेव सर्वं स्मृत्यनवकाशदोषप्रसंगादित्यस्य व्याख्यानावसरे सपष्टीकृतं
भाष्यकृता-अद्वैतसिद्धांतबोधरहितानां दैतवादप्रसक्तानामर्थवादविमोहितात्मां भ्रांतानां द्वैतवादिनामविचार्य
तन्मतमनुप्रपन्नानामंधानां च ‘अंधेनैव नीयमाना यथांधा’ इतिन्यायेनानंतोऽवारितश्र्च गर्तपातो भवतु ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
कुण्डिकोपनिषद्व्याख्याने उपनिषद्ब्रह्मेन्द्राः –
यदि श्रवणध्यानानधिकारी तदा ‘अष्टौ मांस्येकाकी यतिश्चरेत्’ – इतिश्रुत्यनुरोधेन अनिकेतश्चरेत् ।
यदि श्रवणाद्यधिकारी तदा अबाधकसत्सेवितपुण्यस्थले वसन् संशयादिपञ्चदोषशान्त्यन्तं सर्व्ववेदान्तश्रवणमननं निदिध्यासनं च कुर्व्वन् तत्फलीभूतार्थं सर्व्वापह्नवसिद्धं ब्रह्म निष्प्रतियोगिकस्वमात्रं दध्यात् =ध्यायेत् ।
इति ।
अत्रैवमुक्तौ बीजं यात्रादौ सत्यां वेदान्तश्रवणाद्यसम्भव एव । श्रवणादिश्रुत्यन्यथानुपपत्तिरेव एतद्विकल्पप्रयोजिका इत्यर्थः ।
किञ्च यदि श्रवणादिना तत्त्वनिश्चयो जातः तदा नैतस्य यतेः एकत्रावस्थाने प्रयोजनम् ।
इतोऽपि पुण्यदेशेऽवस्थानपूर्व्वकश्रवणादिकालेऽपि परिग्रहादिकं सन्न्यासविरुद्धं नानुष्ठेयम् ।


text:
श्री शङ्कराचार्य कृतं – वेदसारशिवस्तोत्रम्
पशूनां पतिं पापनाशं परेशं, गजेन्द्रस्य कृत्तिं वसानं वरेण्यम्।
जटाजूटमध्ये स्फुरद्गाङ्गवारिं, महादेवमेकं स्मरामि स्मरारिम्॥
महेशं सुरेशं सुरारातिनाशं, विभुं विश्र्वनाथम् विभूत्यङ्गभूषम्।
विरुपाक्षमिन्द्वर्कवह्निनेत्रं, सदानन्दमीडे प्रभुं पञ्चवक्त्रम्॥
गिरीशं गणेशं गले नीलवर्णं, गवेन्द्राधिरूढम् गुणातीतरूपम्।
भवं भास्वरं भस्मना भूषिताङ्गम्, भवानीकलत्रं भजे पञ्चवक्त्रम्॥
शिवाकान्त शम्भो शशाङ्कार्धमौले, महेशान शूलिन् जटाजूटधारिन्।
त्वमेको जगद्व्यापको विश्र्वरूप:, प्रसीद प्रसीद प्रभो पूर्णरूपम्॥
परात्मानमेकं जगद्बीजमाद्यं, निरीहं निराकारं ओम्कारवेद्यम्।
यतो जायते पाल्यते येन विश्र्वम्, तमीशं भजे लीयते यत्र विश्र्वम्॥
न भूमिर्न चापो न वह्निर्न वायु, र्न चाकाशमास्ते न तन्द्रा न निद्रा।
न चोष्णं न शीतं न देशो न वेषो, न यस्यास्ति मूर्तिस्त्रिमूर्तिं तमीडे॥
अजं शाश्र्वतम् कारणं कारणानां, शिवं केवलं भासकं भासकानाम्।
तुरीयं तमः पारमाद्यन्तहीनम्, प्रपद्ये परम् पावनं द्वैतहीनम्॥
नमस्ते नमस्ते विभो विश्र्वमूर्ते, नमस्ते नमस्ते चिदानन्दमूर्ते।
नमस्ते नमस्ते तपोयोगगम्य नमस्ते नमस्ते श्रुतिज्ञानगम्य॥
प्रभो शूलपाणे विभो विश्र्वनाथ-महादेव शम्भो महेश त्रिनेत्र।
शिवाकन्त शान्त स्मरारे पुरारे, त्वदन्यो वरेण्यो न मान्यो न गण्यः॥
शम्भो महेश करुणामय शूलपाणे, गौरीपते पशुपते पशुपाशनाशिन्।
काशीपते करुणया जगदेतदेक, स्त्वं हंसि पासि विदधासि महेश्र्वरोऽसि॥
त्वत्तो जगद्भवति देव भव स्मरारे, त्वय्येव तिष्ठति जगन्मृड विश्र्वनाथ।
त्वय्येव गच्छति लयं जगदेतदीश, लिङ्गात्मके हर चराचरविश्र्वरूपिन्॥
श्री शङ्कराचार्य कृतं!


text:
रामभुजंग स्तोत्र
विशुद्धं परं सच्चिदानन्दरूपम् गुणाधारमाधारहीनं वरेण्यम् । महान्तं विभान्तं गुहान्तं गुणान्तं सुखान्तं स्वयं धाम रामं प्रपद्ये ॥ १ ॥
शिवं नित्यमेकं विभुं तारकाख्यं सुखाकारमाकारशून्यं सुमान्यं । महेशं कलेशं सुरेशं परेशं नरेशं निरीशं महीशं प्रपद्ये ॥ २ ॥
शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णवे । शिवस्य हृदयम् विश्णु विष्णोश्च हृदयम् शिवः ॥
यदावर्णयत्कर्णमूलेऽन्तकाले शिवो राम रामेति रामेति काश्याम् । तदेकं परं तारकब्रह्मरूपं भजेऽहं भजेऽहं भजेऽहं भजेऽहम् ॥ ३ ॥
श्रीरामरामरामेति रमे रामे मनोरमे । सहस्रनाम तत्तुल्यं राम नाम वरानने ॥
महारत्नपीठे शुभे कल्पमूले सुखासीनमादित्यकोटिप्रकाशम् । सदा जानकीलक्ष्मणोपेतमेकं सदा रामचन्द्रम् भजेऽहं भजेऽहम् ॥ ४ ॥
क्वणद्रत्नमन्जीरपादारविन्दम् लसन्मेखलाचारुपीताम्बराढ्यम् । महारत्नहारोल्लसत्कौस्तुभाङ्गं नदच्चंचरीमंजरीलोलमालम् ॥ ५ ॥
लसच्चन्द्रिकास्मेरशोणाधराभम् समुद्यत्पतङ्गेन्दुकोटिप्रकाशम् । नमद्ब्रह्मरुद्रादिकोटीररत्न- स्फुरत्कान्तिनीराजनाराधितान्घ्रिम् ॥ ६ ॥
' कोटीरोज्ज्वल-रत्न-दीपकलिका-नीराजनम् कुर्वते' ।
पुरः प्राञ्जलीनाञ्जनेयादिभक्तान् स्वचिन्मुद्रया भद्रया बोधयन्तम् । भजेऽहं भजेऽहं सदा रामचन्द्रं त्वदन्यं न मन्ये न मन्ये न मन्ये ॥ ७ ॥
मोउन-व्याख्यान-प्रकटित-परब्रह्मतत्त्वं युवानं । वर्षिष्ठ-अन्तेवसद्-ऋषि-गणैरावृतं ब्रह्म-निष्ठैः ॥ आचार्येन्द्रं करकलित-चिन्मुद्र-मानन्दरूपम्
स्वात्मारामं मुदितवदनं दक्षिणामूर्तिमीडे ॥
यदा मत्समीपं कृतान्तः समेत्य प्रचण्डप्रतापैर्भटैर्भीषयेन्माम् । तदाविष्करोषि त्वदीयं स्वरूपं तदापत्प्रणाशं सकोदण्डबाणम् ॥ ८ ॥
निजे मानसे मन्दिरे संनिधेहि प्रसीद प्रसीद प्रभो रामचन्द्र । ससौमित्रिणा कैकेयीनन्दनेन स्वशक्त्यानुभक्त्या च संसेव्यमान ॥ ९ ॥
स्वभक्ताग्रगण्यैः कपीशैर्महीशै- रनीकैरनेकैश्च राम प्रसीद । नमस्ते नमोऽस्त्वीश राम प्रसीद प्रशाधि प्रशाधि प्रकाशं प्रभो माम्
त्वमेवासि दैवं परं मे यदेकं सुचैतन्यमेतत्त्वदन्यं न मन्ये । यतोऽभूदमेयं वियद्वायुतेजो- जलोर्व्यादिकार्यं चरं चाचरं च ॥ ११ ॥
नमः सच्चिदानन्दरूपाय तस्मै नमो देवदेवाय रामाय तुभ्यम् । नमो जानकीजीवितेशाय तुभ्यं नमः पुण्डरीकायताक्षाय तुभ्यम् ॥ १२ ॥
नमो भक्तियुक्तानुरक्ताय तुभ्यं नमः पुण्यपुञ्जैकलभ्याय तुभ्यम् । नमो वेदवेद्याय चाद्याय पुंसे नमः सुन्दरायेन्दिरावल्लभाय ॥ १३ ॥
नमो विश्वकर्त्रे नमो विश्वहर्त्रे नमो विश्वभोक्त्रे नमो विश्वमात्रे । नमो विश्वनेत्रे नमो विश्वजेत्रे नमो विश्वपित्रे नमो विश्वमात्रे ॥ १४ ॥
शिलापि त्वदन्घ्रिक्षमासङ्गिरेणु- प्रसादाद्धि चैतन्यमाधत्त राम । नरस्त्वत्पदद्वन्द्वसेवाविधाना- त्सुचैतन्यमेतेति किं चित्रमद्य ॥ १५ ॥
पवित्रं चरित्रं विचित्रं त्वदीयं नरा ये स्मरन्त्यन्वहं रामचन्द्र । भवन्तं भवान्तं भरन्तं भजन्तो लभन्ते कृतान्तं न पश्यन्त्यतोऽन्ते ॥ १६ ॥
' अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥' स पुण्यः स गण्यः शरण्यो ममायं नरो वेद यो
देवचूडामणिं त्वाम् । सदाकारमेकं चिदानन्दरूपं मनोवागगम्यं परन्धाम राम ॥ १७ ॥
प्रचण्डप्रतापप्रभावाभिभूत- प्रभूतारिवीर प्रभो रामचन्द्र । बलं ते कथं वर्ण्यतेऽतीव बाल्ये यतोऽखण्डि चण्डीशकोदण्डदण्डः ॥ १८ ॥
दशग्रीवमुग्रं सपुत्रं समित्रं सरिद्दुर्गमध्यस्थरक्षोगणेशम् । भवन्तं विना राम वीरो नरो वा- ऽसुरो वाऽमरो वा जयेत्कस्त्रिलोक्याम् ॥ १९ ॥
सदा राम रामेति रामामृतं ते सदाराममानन्दनिष्यन्दकन्दम् । पिबन्तं नमन्तं सुदन्तं हसन्तं हनूमन्तमन्तर्भजे तं नितान्तम् ॥ २० ॥
यत्र यत्र रघुनाथकीर्तनं तत्र तत्र कृत-मस्तकाञ्जलिम् । बाष्पवारिपरिपूर्ण-लोचनं मारुतिम् नमत राक्षसान्तकम् ॥
सदा राम रामेति रामामृतम् ते सदाराममानन्दनिष्यन्दकन्दम् । पिबन्नन्वहं नन्वहं नैव मृत्यो- र्बिभेमि प्रसादादसादात्तवैव ॥ २१ ॥
असीतासमेतैरकोदण्डभूशै- रसौमित्रिवन्द्यैरचण्डप्रतापैः । अलङ्केशकालैरसुग्रीवमित्रै- ररामाभिधेयैरलम् देवतैर्नः ॥ २२ ॥
अवीरासनस्थैरचिन्मुद्रिकाढ्यै- रभक्ताञ्जनेयादितत्त्वप्रकाशैः । अमन्दारमूलैरमन्दारमालै- ररामाभिधेयैरलम् देवतैर्नः ॥ २३ ॥
असिन्धुप्रकोपैरवन्द्यप्रतापै- रबन्धुप्रयाणैरमन्दस्मिताढ्यैः । अदण्डप्रवासैरखण्डप्रबोधै- ररामभिदेयैरलम् देवतैर्नः ॥ २४ ॥
हरे राम सीतापते रावणारे खरारे मुरारेऽसुरारे परेति । लपन्तं नयन्तं सदाकालमेव समालोकयालोकयाशेषबन्धो ॥ २५ ॥
नमस्ते सुमित्रासुपुत्राभिवन्द्य नमस्ते सदा कैकयीनन्दनेड्य । नमस्ते सदा वानराधीशवन्द्य नमस्ते नमस्ते सदा रामचन्द्र ॥ २६ ॥
प्रसीद प्रसीद प्रचण्डप्रताप प्रसीद प्रसीद प्रचण्डारिकाल । प्रसीद प्रसीद प्रपन्नानुकम्पिन् प्रसीद प्रसीद प्रभो रामचन्द्र ॥ २७ ॥
भुजङ्गप्रयातं परं वेदसारं मुदा रामचन्द्रस्य भक्त्या च नित्यम् । पठन् सन्ततं चिन्तयन् स्वान्तरङ्गे स एव स्वयम् रामचन्द्रः स धन्यः ॥ २८ ॥
॥ इति श्रीशङ्कराचार्यविरचितम् श्रीरामभुजङ्गप्रयातस्तोत्रम् सम्पूर्णम्॥
॥ ॐ श्री- सीता- लक्ष्मण- भरत- शतृघ्न- हनूमत्समेत - श्रीरामचन्द्रपरब्रह्मार्पणमस्तु ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
उपनिषद् ।
तात्पर्यमस्ति यत् प्राचीनकाले ऋषय: यान् बीजान् आरण्यकेषु वपितवन्त:, ते एव उपनिषत्सु पुष्पिता: पल्लविता: अभवन् । वेदानाम् अन्तिम: भाग: सन् एता: वेदान्त नाम्नापि अभिधीयन्ते ।
शंकराचार्यदृष्ट्या उपनिषद: 'ब्रह्मविद्या' इति सन्ति । उपनिषद् शब्दस्योत्पत्ति: उप, नि च उपसर्गयो: पूर्वकं सदलृ धातुना अभवत् । अत्र सदलृ धातो: प्रयोग: 1-विशरण, 2-गति: एवं च 3-अवसादनम् एतेषु त्रिषु अर्थेषु भवति । एवं विधा उपनिषदस्याभिप्राय: - अविद्याया: विशरणम्, ब्रह्मविद्याया: प्राप्ति: तथा च सांसारिकदु:खानां शिथिलीकरणमस्ति । यद्यपि उपनिषदस्याभिप्राय: ब्रह्मविद्यया अस्ति किन्तु गौणरूपेण ब्रह्मविद्याया: प्रतिपादकग्रन्था: अपि उपनिषद् कथ्यन्ते ।
मुख्योपनिषदानां संख्या निम्नोक्ता अस्ति -
ऋग्वेदसंहिता - ऐतरेयोपनिषद्, कौषीतकि उपनिषद्, बाष्कलोपनिषद् ।
यजुर्वेदसंहिता - ईशावास्योपनिषद्, वृहदारण्यकोपनिषद्, कठोपनिषद्, मैत्रायण्युपनिषद्, तैत्तिरीयोपनिषद्, श्वेताश्वतरोपनिषद् ।
सामवेदसंहिता - छान्दोग्योपनिषद्, केनोपनिषद् ।
अथर्ववेदसंहिता - प्रश्नोपनिषद्, मुण्डकोपनिषद्, माण्डूक्योपनिषद् ।
-->


text:
रसायनाध्याय २
अथातः प्राणकामीयं रसायनपादं व्याख्यास्यामः ॥६-२.१॥
इति ह स्माह भगवान् आत्रेयः ॥६-२.२॥
आयुर्वेददीपिका
पूर्वपादे ह्य् आमलकरसायनान्युक्तानि इहाप्यामलकरसायनानि सन्तीति प्राणकामीयम् अनन्तरम् उच्यते ॥१॥
प्राणकामशब्दम् अधिकृत्य कृतम् इति प्राणकामीयम् ॥२॥
प्राणकामाः शुश्रूषध्वम् इदम् उच्यमानम् अमृतम् इवापरम् अदितिसुतहितकरम् अचिन्त्याद्भुतप्रभावम् आयुष्यम् आरोग्यकरं वयसः स्थापनं निद्रातन्द्राश्रमक्लमालस्यदौर्बल्यापहरम् अनिलकफपित्तसाम्यकरं स्थैर्यकरम् अबद्धमांसहरम् अन्तरग्निसंधुक्षणं प्रभावर्णस्वरोत्तमकरं रसायनविधानम् ।
अनेन च्यवनादयो महर्षयः पुनर्युवत्वम् आपुर् नारीणां चेष्टतमा बभूवुः स्थिरसमसुविभक्तमांसाः सुसंहतस्थिरशरीराः सुप्रसन्नबलवर्णेन्द्रियाः सर्वत्राप्रतिहतपराक्रमाः क्लेशसहाश् च ।
सर्वे शरीरदोषा भवन्ति ग्राम्याहाराद् अम्लत्वलवणकटुकक्षारशुक्रशाकमांसतिलपललपिष्टान्नभोजिनां विरूढनवशूकशमीधान्यविरुद्धासात्म्यरूक्षक्षाराभिष्यन्दिभोजिनां क्लिन्नगुरुपूतिपर्युषितभोजिनां विषमाध्यशनप्रायाणां दिवास्वप्नस्त्रीमद्यनित्यानां विषमातिमात्रव्यायामसंक्षोभितशरीराणां भयक्रोधशोकलोभमोहायासबहुलानाम् अतोनिमित्तं हि शिथिलीभवन्ति मांसानि विमुच्यन्ते संधयः विदह्यते रक्तं विष्यन्दते चानल्पं मेदः न संधीयते ऽस्थिषु मज्जा शुक्रं न प्रवर्तते क्षयमुपैत्योजः स एवंभूते ग्लायति सीदति निद्रातन्द्रालस्यसमन्वितो निरुत्साहः श्वसिति असमर्थश्चेष्टानां शारीरमानसीनां नष्टस्मृतिबुद्धिच्छायो रोगाणाम् अधिष्ठानभूतो न सर्वमायुरवाप्नोति ।
तस्मादेतान्दोषानवेक्षमाणः सर्वान् यथोक्तान् अहितान् अपास्याहारविहारान् रसायनानि प्रयोक्तुमर्हतीत्युक्त्वा भगवान् पुनर्वसुर् आत्रेय उवाच ॥६-२.३॥
आयुर्वेददीपिका
निद्राहरत्वं रसायनस्य वैकारिकनिद्राहरत्वेन किंवा देववत्सर्वदा प्रबुद्धो निद्रारहितो भवति ॥१॥
तन्द्रालक्षणं तन्त्रान्तरे ।
इन्द्रियार्थेष्वसंवित्तिर् गौरवं जृम्भणं क्लमः ।
निद्रार्तस्येव यस्यैते तस्य तन्द्रां विनिर्दिशेत् इति ॥२॥
अबद्धमांसम् अनिबिडमांसम् ॥३॥
उत्तमानि प्रभादीनि करोतीति प्रभावर्णस्वरोत्तमकरम् ॥४॥
एवंजातीयश् च पूर्वनिपातानियमो ऽप्रतिबन्धेन चरकेऽस्ति स मयूरव्यंसकादिपाठाद् द्रष्टव्यः ॥५॥
अनेन हीत्यादिना पुरावृत्तकथनेन रसायनानि वक्ष्यमाणानि प्रवृत्त्यर्थं स्तौति ॥६॥
रसायनप्रयोगे वर्जनीयं ग्राम्याहारादि दूषणत्वेन निर्दिशन्नाह सर्वे इत्यादि ॥७॥
तिलस्तु अचूर्णितस् तिलः पललं तिलचूर्णम् ॥८॥
अतोनिमित्तमिति ग्राम्याहारादिकारणकम् ॥९॥
शुक्रं न प्रवर्तत इति नोत्पद्यते शुक्रमित्यर्थः ॥१०॥
आमलकानां सुभूमिजानां कालजानाम् अनुपहतगन्धवर्णरसानाम् आपूर्णसप्रमाणवीर्याणां स्वरसेन पुनर्नवाकल्कपादसम्प्रयुक्तेन सर्पिषः साधयेदाढकम् अतः परं विदारीस्वरसेन जीवन्तीकल्कसम्प्रयुक्तेन अतः परं चतुर्गुणेन पयसा बलातिबलाकषायेण शतावरीकल्कसंयुक्तेन अनेन क्रमेणैकैकं शतपाकं सहस्रपाकं वा शर्कराक्षौद्रचतुर्भागसम्प्रयुक्तं सौवर्णे राजते मार्त्तिके वा शुचौ दृढे घृतभाविते कुम्भे स्थापयेत् तद्यथोक्तेन विधिना यथाग्नि प्रातः प्रातः प्रयोजयेत् जीर्णे च क्षीरसर्पिर्भ्यां शालिषष्टिकम् अश्नीयात् ।
अस्य प्रयोगाद्वर्षशतं वयोऽजरं तिष्ठति श्रुतमवतिष्ठते सर्वामयाः प्रशाम्यन्ति अप्रतिहतगतिः स्त्रीषु अपत्यवान् भवतीति ॥६-२.४॥
बृहच्छरीरं गिरिसारसारं स्थिरेन्द्रियं चातिबलेन्द्रियं च ।
अधृष्यमन्यैर् अतिकान्तरूपं प्रशस्तिपूजासुखचित्तभाक् च ॥६-२.५॥
बलं महद्वर्णविशुद्धिर् अग्र्या स्वरो घनौघस्तनितानुकारी ।
भवत्यपत्यं विपुलं स्थिरं च समश्नतो योगमिमं नरस्य ॥६-२.६॥
आयुर्वेददीपिका
एकैकशः शतपाकम् इत्यर्थः ॥१॥
एकैकपाकसाधनं पृथक् कर्तव्यं तेन त्रिशतधा पाको भवति ॥२॥
अत्र च कल्कोपलेपादि नोपक्षीणमपि यदवशिष्टं भवति तदेव ग्राह्यं वचनबलात् ॥३॥
सौवर्णादिपात्रेषु यथापूर्वं वरगुणत्वम् अन्यथा समानगुणत्वे सर्वेषां मृत्पात्रस्य सुलभत्वेनातिदुर्लभतरं सौवर्णपात्रं नोपदेशम् अर्हति ॥४॥
यथोक्तेन विधिनेति कुटीप्रावेशिकेन ॥५॥
गिरिसारः लोहम् ॥६॥
आमलकसहस्रं पिप्पलीसहस्रसम्प्रयुक्तं पलाशतरुणक्षारोदकोत्तरं तिष्ठेत् तदनुगतक्षारोदकम् अनातपशुष्कम् अनस्थि चूर्णीकृतं चतुर्गुणाभ्यां मधुसर्पिर्भ्यां संनीय शर्कराचूर्णचतुर्भागसम्प्रयुक्तं घृतभाजनस्थं षण्मासान् स्थापयेदन्तर्भूमेः ।
तस्योत्तरकालमग्निबलसमां मात्रां खादेत् पौर्वाह्णिकः प्रयोगो नापराह्णिकः सात्म्यापेक्षश्चाहारविधिः ।
अस्य प्रयोगाद् वर्षशतमजरं वयस् तिष्ठतीति समानं पूर्वेण ॥६-२.७॥
आयुर्वेददीपिका
पलाशतरुणः तरुणपलाशः अनेन बालवृद्धपलाशवर्जनम् उच्यते ॥१॥
क्षारोदकोत्तरमिति यथा क्षारोदकं भाव्यादुपरि भवति तथा कर्तव्यमिति दर्शयति ॥२॥
चतुर्भागः पादः ॥३॥
समानं पूर्वेणेति पूर्वयोगफलश्रुत्यैतदपि युक्तम् इत्यर्थः ॥४॥
आमलकचूर्णाढकम् एकविंशतिरात्रम् आमलकस्वरसपरिपीतं मधुघृताढकाभ्यां द्वाभ्यामेकीकृतम् अष्टभागपिप्पलीकं शर्कराचूर्णचतुर्भागसम्प्रयुक्तं घृतभाजनस्थं प्रावृषि भस्मराशौ निदध्यात् तद्वर्षान्ते सात्म्यपथ्याशी प्रयोजयेत् अस्य प्रयोगाद् वर्षशतम् अजरम् आयुस् तिष्ठतीति समानं पूर्वेण ॥६-२.८॥
विडङ्गतण्डुलचूर्णानाम् आढकमाढकं पिप्पलीतण्डुलानाम् अध्यर्धाढकं सितोपलायाः सर्पिस्तैलमध्वाढकैः षड्भिर् एकीकृतं घृतभाजनस्थं प्रावृषि भस्मराशाव् इति सर्वं समानं पूर्वेण यावद् आशीः ॥६-२.९॥
आयुर्वेददीपिका
यावद् आशीर् इति आशीः फलश्रुतिः तेन तद्वर्षान्ते इत्यादि ग्रन्थोक्तविधिविधानं दर्शयति ॥१॥
यथोक्तगुणानामामलकानां सहस्रमार्द्रपलाशद्रोण्यां सपिधानायां बाष्पम् अनुद्वमन्त्याम् आरण्यगोमयाग्निभिर् उपस्वेदयेत् तानि सुस्विन्नशीतान्य् उद्धृतकुलकान्य् आपोथ्याढकेन पिप्पलीचूर्णानामाढकेन च विडङ्गतण्डुलचूर्णानाम् अध्यर्धेन चाढकेन शर्कराया द्वाभ्यां द्वाभ्याम् आढकाभ्यां तैलस्य मधुनः सर्पिषश्च संयोज्य शुचौ दृढे घृतभाविते कुम्भे स्थापयेद् एकविंशतिरात्रम् अत ऊर्ध्वं प्रयोगः अस्य प्रयोगाद्वर्षशतम् अजरम् आयुस् तिष्ठतीति समानं पूर्वेण ॥६-२.१०॥
आयुर्वेददीपिका
पूर्वेणेति पूर्वयोगफलश्रुतिपर्यन्तं पूर्वयोगेनास्य समानमित्यर्थः ॥१॥
धन्वनि कुशास्तीर्णे स्निग्धकृष्णमधुरमृत्तिके सुवर्णवर्णमृत्तिके वा व्यपगतविषश्वापदपवनसलिलाग्निदोषे कर्षणवल्मीकश्मशानचैत्योषरावसथवर्जिते देशे यथर्तुसुखपवनसलिलादित्यसेविते जातान्य् अनुपहतान्य् अनध्यारूढान्य् अबालान्य् अजीर्णान्य् अधिगतवीर्याणि शीर्णपुराणपर्णान्य् असंजातान्य् अपर्णानि तपसि तपस्ये वा मासे शुचिः प्रयतः कृतदेवार्चनः स्वस्ति वाचयित्वा द्विजातीन् चले सुमुहूर्ते नागबलामूलान्य् उद्धरेत् तेषां सुप्रक्षालितानां त्वक्पिण्डम् आम्रमात्रम् अक्षमात्रं वा श्लक्ष्णपिष्टमालोड्य पयसा प्रातः प्रयोजयेत् चूर्णीकृतानि वा पिबेत् पयसा मधुसर्पिर्भ्यां वा संयोज्य भक्षयेत् जीर्णे च क्षीरसर्पिर्भ्यां शालिषष्टिकम् अश्नीयात् ।
संवत्सरप्रयोगादस्य वर्षशतमजरं वयस्तिष्ठतीति समानं पूर्वेण ॥६-२.११॥
आयुर्वेददीपिका
धन्वनीति जाङ्गलदेशे ।
कर्षणं हलादिना ।
अनध्यारूढानीति न महता पार्श्वस्थेन वृक्षेणाक्रान्तानि ।
तपसि माघे ॥१॥
तपस्ये इति फाल्गुने ।
चले सुमुहूर्त इति इन्द्रे मुहूर्ते ।
आम्रमात्रमिति पलपरिमाणम् ॥२॥
बलातिबलाचन्दनागुरुधवतिनिशखदिरशिंशपासनस्वरसाः पुनर्नवान्ताश्चौषधयो दश नागबलया व्याख्याताः ।
स्वरसानामलाभे त्व् अयं स्वरसविधिश् चूर्णानाम् आढकम् आढकम् उदकस्याहोरात्रास्थितं मृदितपूतं स्वरसवत् प्रयोज्यम् ॥६-२.१२॥
आयुर्वेददीपिका
पुनर्नवान्ता दश षड्विरेचनशताश्रितीये अमृताभया धात्री युक्ता श्रेयसी श्वेतातिरसा मण्डूकपर्णी स्थिरा पुनर्नवा इति सर्वा वयःस्थापनोक्ताः ॥१॥
नागबलया व्याख्याता इति नागबलावत्तेषामपि प्रयोगः ॥२॥
बलादीनां स्वरसेनैव विधानम् ॥३॥
नागबलावद् भोजनादिकं ज्ञेयम् ॥४॥
स्वरसालाभे ऽनुकल्पम् आह स्वरसानाम् इत्यादि ॥५॥
भल्लातकान्य् अनुपहतान्य् अनामयान्य् आपूर्णरसप्रमाणवीर्याणि पक्वजाम्बवप्रकाशानि शुचौ शुक्रे वा मासे संगृह्य यवपल्ले माषपल्ले वा निधापयेत् तानि चतुर्मासस्थितानि सहसि सहस्ये वा मासे प्रयोक्तुम् आरभेत शीतस्निग्धमधुरोपस्कृतशरीरः ।
पूर्वं दशभल्लातकान्यापोथ्याष्टगुणेनाम्भसा साधु साधयेत् तेषां रसमष्टभागावशेषं पूतं सपयस्कं पिबेत् सर्पिषान्तर् मुखम् अभ्यज्य ।
तान्य् एकैकभल्लातकोत्कर्षापकर्षेण दशभल्लातकान्य् आ त्रिंशतः प्रयोज्यानि नातः परमुत्कर्षः ।
प्रयोगविधानेन सहस्रपर एव भल्लातकप्रयोगः ।
जीर्णे च ससर्पिषा पयसा शालिषष्टिकाशनम् उपचारः प्रयोगान्ते च द्विस् तावत् पयसैवोपचारः ।
तत्प्रयोगाद्वर्षशतमजरं वयस् तिष्ठतीति समानं पूर्वेण ॥६-२.१३॥
आयुर्वेददीपिका
शुचिः ज्येष्ठः शुक्रस्तु आषाढः सह आग्रहायणः सहस्यः पौषः ॥१॥
एतच्च भल्लातकं मासचतुष्टयस्थितं यवपल्लादौ उद्धृतमात्रं न प्रयोज्यं किंतु यथोक्त एव काले शीतगुणयुक्ते ॥२॥
मुखदाहपरिहारार्थं सर्पिषान्तर् मुखम् अभ्यज्येति ॥३॥
नातः परमिति त्रिंशतः परेण प्रयोगो न भल्लातकस्य ॥४॥
सहस्रपरो भल्लातकप्रयोग इति उपयुक्तभल्लातकसंपिण्डनया यदा सहस्रं पूर्यते तदैवोपरमः कर्तव्यः सहस्रादर्वागपि च प्रयोगपरित्यागः प्रकृत्याद्यपेक्षया भवत्येव ॥५॥
सहस्रसंख्यापूरणं चेहैकेन वर्धनह्रासक्रमेण न भवति तेन पुनर् आवृत्त्या च त्रिंशत्पर्यन्तं प्रयोगः कर्तव्यः यथा हि भल्लातकप्रयोगाभ्यासेन सहस्रसंख्यापूरणं भवति तथा कृत्वा परित्यागः कर्तव्यः ॥६॥
अन्ये त्व् अत्र सुश्रुते अर्शश्चिकित्सितोक्तशतपर्यन्तं भल्लातकप्रयोगेण समं विरोधं पश्यन्तः सुश्रुतप्रयोगस्याप्यन्यथा व्याख्यानेन त्रिंशत्कमात्रं प्रयोगमिच्छन्ति तच्च व्याख्यानं नातिसंगतम् ॥७॥
किंच सहस्रद्वयस्य तत्रोपयोगो विहितः अत्र सहस्रपर्यन्तः प्रयोगः तेन व्याधिविषयोऽन्य एव स प्रयोगः अयं तु रसायनविषयः ॥८॥
भल्लातकानां जर्जरीकृतानां पिष्टस्वेदनं पूरयित्वा भूमाव् आकण्ठं निखातस्य स्नेहभावितस्य दृढस्योपरि कुम्भस्यारोप्योडुपेनापिधाय कृष्णमृत्तिकावलिप्तं गोमयाग्निभिर् उपस्वेदयेत् तेषां यः स्वरसः कुम्भं प्रपद्येत तम् अष्टभागमधुसम्प्रयुक्तं द्विगुणघृतम् अद्यात् तत्प्रयोगाद्वर्षशतमजरं वयस्तिष्ठतीति समानं पूर्वेण ॥६-२.१४॥
आयुर्वेददीपिका
पिष्टस्वेदनं तत् यत्रस्थं पिष्टकम् उपस्वेद्यते तदुपरि यत् पिधानपात्रं तच्चेह सच्छिद्रं ग्राह्यम् अन्यथोपरिस्थभल्लातकतापाच् च्युतः स्नेहो नाधो याति ॥१॥
भल्लातकतैलपात्रं सपयस्कं मधुकेन कल्केनाक्षमात्रेण शतपाकं कुर्यादिति समानं पूर्वेण ॥६-२.१५॥
आयुर्वेददीपिका
भल्लातकतैलम् इति अनन्तरोक्तविधानेन गृहीतो भल्लातकस्नेहः ॥१॥
भल्लातकसर्पिः भल्लातकक्षीरं भल्लातकक्षौद्रं गुडभल्लातकं भल्लातकयूषः भल्लातकतैलं भल्लातकपललं भल्लातकसक्तवः भल्लातकलवणं भल्लातकतर्पणम् इति भल्लातकविधानमुक्तं भवति ॥६-२.१६॥
आयुर्वेददीपिका
भल्लातकसर्पिर् इत्यादयो दशप्रयोगाः ॥१॥
अत्र च यथायोग्यतया भल्लातकेन सर्पिरादीनां संस्कारः संयोगश्च ज्ञेयः ॥२॥
यदुक्तं जतूकर्णे भल्लातकसंयुक्तसंस्कृतानि च घृतक्षीरक्षौद्रगुडयूषतैलपललसक्तुलवणतर्पणानि इति ॥३॥
एवं च सर्पिःक्षीरयूषतैलानां संस्कारो यथान्यायं भल्लातकेन क्षौद्रपललसक्तुतर्पणानां भल्लातकेन योगः गुडलवणयोस्तु संस्कारः संयोगो वा ॥४॥
लवणे संस्कारपक्षे हि लवणसमं भल्लातकम् अन्तर्धूमदग्धं ग्राह्यम् ॥५॥
अन्ये तु सर्पिरादीनां सर्वेषामेव भल्लातकेन संस्कारं व्याख्यानयन्ति ॥६॥
इह सक्तुप्रयोगोऽद्रवोत्तरत्वाद् अविशेषकर्मणा भेदनीयः ॥७॥
भल्लातकानि तीक्ष्णानि पाकीन्यग्निसमानि च ।
भवन्त्यमृतकल्पानि प्रयुक्तानि यथाविधि ॥६-२.१७॥
एते दशविधास्त्वेषां प्रयोगाः परिकीर्तिताः ।
रोगप्रकृतिसात्म्यज्ञस् तान् प्रयोगान् प्रकल्पयेत् ॥६-२.१८॥
कफजो न स रोगोऽस्ति न विबन्धोऽस्ति कश्चन ।
यं न भल्लातकं हन्याच्छीघ्रं मेधाग्निवर्धनम् ॥६-२.१९॥
प्राणकामाः पुरा जीर्णाश्च्यवनाद्या महर्षयः ।
रसायनैः शिवैर् एतैर् बभूवुर् अमितायुषः ॥६-२.२०॥
ब्राह्मं तपो ब्रह्मचर्यमध्यात्मध्यानमेव च ।
दीर्घायुषो यथाकामं संभृत्य त्रिदिवं गताः ॥६-२.२१॥
तस्मादायुःप्रकर्षार्थं प्राणकामैः सुखार्थिभिः ।
रसायनविधिः सेव्यो विधिवत्सुसमाहितैः ॥६-२.२२॥
आयुर्वेददीपिका
अग्निसमानीति दाहस्फोटकर्तृतया ॥१॥
संभृत्येति निष्पाद्य ॥२॥
रसायनानां संयोगाः सिद्धा भूतहितैषिणा ।
निर्दिष्टाः प्राणकामीये सप्तत्रिंशन्महर्षिणा ॥६-२.२३॥
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने रसायनाध्याये प्राणकामीयो नाम रसायनपादो द्वितीयः ॥६-२.२४॥
आयुर्वेददीपिका
पादानुसंग्रहे सप्तत्रिंशत्प्रयोगा उक्ताः तत्र बलादिभिरष्टाभिः पुनर्नवान्तैश्च दशभिरष्टादशप्रयोगाः अपरे तु व्याहृता व्यक्ता एव ॥१॥
Translation - भाषांतर
N/A