text:
॥ एकाक्षरगणपतिकवचम् ॥
श्रीगणेशाय नमः ।
नमस्तस्मै गणेशाय सर्वविघ्नविनाशिने ।
कार्यारम्भेषु सर्वेषु पूजितो यः सुरैरपि ॥ १ ॥
पार्वत्युवाच ।
भगवन् देवदेवेश लोकानुग्रहकारकः ।
इदानी श्रोतृमिच्छामि कवचं यत्प्रकाशितम् ॥ २ ॥
एकाक्षरस्य मन्त्रस्य त्वया प्रीतेन चेतसा ।
वदैतद्विधिवद्देव यदि ते वल्लभास्म्यहम् ॥ ३ ॥
ईश्वर उवाच ।
श्रृणु देवि प्रवक्ष्यामि नाख्येयमपि ते ध्रुवम् ।
एकाक्षरस्य मन्त्रस्य कवचं सर्वकामदम् ॥ ४ ॥
यस्य स्मरणमात्रेण न विघ्नाः प्रभवन्ति हि ।
त्रिकालमेककालं वा ये पठन्ति सदा नराः ॥ ५ ॥
तेषां क्वापि भयं नास्ति सङ्ग्रामे सङ्कटे गिरौ ।
भूतवेतालरक्षोभिर्ग्रहैश्चापि न बाध्यते ॥ ६ ॥
इदं कवचमज्ञात्वा यो जपेद् गणनायकम् ।
न च सिद्धिमाप्नोति मूढो वर्षशतैरपि ॥ ७ ॥
अघोरो मे यथा मन्त्रो मन्त्राणामुत्तमोत्तमः ।
तथेदं कवचं देवि दुर्लभं भुवि मानवैः ॥ ८ ॥
गोपनीयं प्रयत्नेन नाज्येयं यस्य कस्यचित् ।
तव प्रीत्या महेशानि कवचं कथ्यतेऽद्भुतम् ॥ ९ ॥
एकाक्षरस्य मन्त्रस्य गणकश्चर्षिरीरितः ।
त्रिष्टुप् छन्दस्तु विघ्नेशो देवता परिकीर्तिता ॥ १० ॥
गँ बीजं शक्तिरोङ्कारः सर्वकामार्थसिद्धये ।
सर्वविघ्नविनाशाय विनियोगस्तु कीर्तितः ॥ ११ ॥
ध्यानम् ।
रक्ताम्भोजस्वरूपं लसदरुणसरोजाधिरूढं त्रिनेत्रं पाशं
चैवाङ्कुशं वा वरदमभयदं बाहुभिर्धारयन्तम् ।
शक्त्या युक्तं गजास्यं पृथुतरजठरं नागयज्ञोपवीतं देवं
चन्द्रार्धचूडं सकलभयहरं विघ्नराजं नमामि ॥ १२ ॥
कवचम् ।
गणेशो मे शिरः पातु भालं पातु गजाननः ।
नेत्रे गणपतिः पातु गजकर्णः श्रुती मम ॥ १३ ॥
कपोलौ गणनाथस्तु घ्राणं गन्धर्वपूजितः ।
मुखं मे सुमुखः पातु चिबुकं गिरिजासुतः ॥ १४ ॥
जिह्वां पातु गणक्रीडो दन्तान् रक्षतु दुर्मुखः ।
वाचं विनायकः पातु कष्टं पातु महोत्कटः ॥ १५ ॥
स्कन्धौ पातु गजस्कन्धो बाहू मे विघ्ननाशनः ।
हस्तौ रक्षतु हेरम्बो वक्षः पातु महाबलः ॥ १६ ॥
हृदयं मे गणपतिरुदरं मे महोदरः ।
नाभि गम्भीरहृदयः पृष्ठं पातु सुरप्रियः ॥ १७ ॥
कटिं मे विकटः पातु गुह्यं मे गुहपूजितः ।
ऊरु मे पातु कौमारं जानुनी च गणाधिपः ॥ १८ ॥
जङ्घे गजप्रदः पातु गुल्फौ मे धूर्जटिप्रियः ।
चरणौ दुर्जयः पातुर्साङ्गं गणनायकः ॥ १९ ॥
आमोदो मेऽग्रतः पातु प्रमोदः पातु पृष्ठतः ।
दक्षिणे पातु सिद्धिशो वामे विघ्नधरार्चितः ॥ २० ॥
प्राच्यां रक्षतु मां नित्यं चिन्तामणिविनायकः ।
आग्नेयां वक्रतुण्डो मे दक्षिणस्यामुमासुतः ॥ २१ ॥
नैऋत्यां सर्वविघ्नेशः पातु नित्यं गणेश्वरः ।
प्रतीच्यां सिद्धिदः पातु वायव्यां गजकर्णकः ॥ २२ ॥
कौबेर्यां सर्वसिद्धिशः ईशान्यामीशनन्दनः ।
ऊर्ध्वं विनायकः पातु अधो मूषकवाहनः ॥ २३ ॥
दिवा गोक्षीरधवलः पातु नित्यं गजाननः ।
रात्रौ पातु गणक्रीडः सन्ध्योः सुरवन्दितः ॥ २४ ॥
पाशाङ्कुशाभयकरः सर्वतः पातु मां सदा ।
ग्रहभूतपिशाचेभ्यः पातु नित्यं गजाननः ॥ २५ ॥
सत्वं रजस्तमो वाचं बुद्धिं ज्ञानं स्मृतिं दयाम् ।
धर्मचतुर्विधं लक्ष्मीं लज्जां कीर्तिं कुलं वपुः ॥ २६ ॥
धनं धान्यं गृहं दारान् पौत्रान् सखींस्तथा ।
एकदन्तोऽवतु श्रीमान् सर्वतः शङ्करात्मजः ॥ २७ ॥
सिद्धिदं कीर्तिदं देवि प्रपठेन्नियतः शुचिः ।
एककालं द्विकालं वापि भक्तिमान् ॥ २८ ॥
न तस्य दुर्लभं किञ्चित् त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो जायते भुवि मानवः ॥ २९ ॥
यं यं कामयते नित्यं सुदुर्लभमनोरथम् ।
तं तं प्राप्नोति सकलं षण्मासान्नात्र संशयः ॥ ३० ॥
मोहनस्तम्भनाकर्षमारणोच्चाटनं वशम् ।
स्मरणादेव जायन्ते नात्र कार्या विचारणा ॥ ३१ ॥
सर्वविघ्नहरं देवं ग्रहपीडानिवारणम् ।
सर्वशत्रुक्षयकरं सर्वापत्तिनिवारणम् ॥ ३२ ॥
धृत्वेदं कवचं देवि यो जपेन्मन्त्रमुत्तमम् ।
न वाच्यते स विघ्नौघैः कदाचिदपि कुत्रचित् ॥ ३३ ॥
भूर्जे लिखित्वा विधिवद्धारयेद्यो नरः शुचिः ।
एकबाहो शिरः कण्ठे पूजयित्वा गणाधिपम् ॥ ३४ ॥
एकाक्षरस्य मन्त्रस्य कवचं देवि दुर्लभम् ।
यो धारयेन्महेशानि न विघ्नैरभिभूयते ॥ ३५ ॥
गणेशहृदयं नाम कवचं सर्वसिद्धिदम् ।
पठेद्वा पाठयेद्वापि तस्य सिद्धिः करे स्थिता ॥ ३६ ॥
न प्रकाश्यं महेशानि कवचं यत्र कुत्रचित् ।
दातव्यं भक्तियुक्ताय गुरुदेवपराय च ॥ ३७ ॥
॥ इति श्रीरुद्रयामले एकाक्षरगणपतिकवचं सम्पूर्णम् ॥
Encoded and Proofread by Ravin Bhalekar ravibhalekar at hotmail.com
% File name : ekAkSharagaNapatikavacham.itx
%--------------------------------------------
% Text title : ekAkSharagaNapatikavacham
% Author : Traditional
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Description/comments : rudrayAmale
% Transliterated by : Ravin Bhalekar ravibhalekar at hotmail.com
% Proofread by : Ravin Bhalekar ravibhalekar at hotmail.com
% Latest update : August 27, 2006, July 27, 2008
% Send corrections to : sanskrit@cheerful.com
%
% Site access :
% http://sanskrit.gde.to/
% http://sanskritdocuments.org
%-----------------------------------------------------
% The text is prepared by volunteers and is to be used for personal study
% and research. The file is not to be copied or reposted for promotion of
% any website or individuals or for commercial purpose without permission.
% Please help to maintain respect for volunteer spirit.
%
%--------------------------------------------------------
From http://sanskritdocuments.org
Questions, comments? Write to sanskrit@cheerful.com .


c: text/html

text:
कर्नूलुमण्डलम्
कर्नूलुमण्डलम् (Kurnool district) दक्षिणभारतदेशस्य आन्ध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकं मण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रं कर्नूल् नगरम्।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
स्वातन्त्र्यात् पूर्वं यस्य प्रान्तस्य नाम कन्देनवोलू, कन्दनूलै इत्याख्यातं तदेव कर्नुलु सञ्जातम् । अयं प्रदेशः चोलाः चालक्याः काकतीयाः,. ढिल्लीसुल्तानजनाः, अरविटिवंशजाः, रेड्डिराजाः,विजयनगरराजाः, कर्नूलुनवाबजनाः, मराठीयाः अन्ते ब्रिटिष् पालकाश्च अपालयन् । १९५३ तमे वर्षे कर्नूलुनगरं राजधानीत्वेन आन्ध्रराष्ट्रम् आविर्भूतम् । गिद्दलूरु, मार्कापुरं, मण्डलानि १९७० तमे वर्षे प्रकाशमण्डले संयोजितानि ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
वन्यमृगसम्पदा, पावनतीर्थैः, बृहदरण्यैः च इदं मण्डलं विराजते । नल्लमल, एर्रमल इत्यादिपर्वतश्रेण्यः प्रकृतिशोभां वर्धयन्ति । १९.२% भूभागे अटवीप्रान्तं व्यापृतम् । मण्डलेस्मिन् नागपूर्,बेङ्गलूर् सप्तसंख्याख्यः राजमार्गः ९३ कि.मी. विस्तृतः वर्तते । गुन्तकल्, सिकिन्दराबाद्,हुब्लि,गुण्टूरु,मद्रास्,मुम्बई प्रदेशान् प्रति रेल्मार्गाः सन्ति । अस्य मण्डलस्य ,प्राक्दिशि प्रकाशं मण्डलं, पश्चिमायां कर्णाटकराज्यम्, उत्तरे महबूब् नगरमण्डलम्, दक्षिणे च अनन्तपुरम्,कडपा च सीमायां विराजन्ते ।
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
सुधाशिला खनिजं ९०% अस्मिन् मण्डले एव विरलतया लभ्यते । अयसः धातुः ओकर्, श्वेतमृत्तिका इत्यादीनि अत्रैव उपलभ्यन्ते । एम्मिगनूरु वस्त्रपरिश्रमा, पाण्ये सुवर्णा सिमेण्ट् इत्यादि १४ बृहत् सिमेण्ट् कर्मागाराः वर्तन्ते । मण्डले ७०% भूम्यां सेद्यं क्रियते । व्रीहिः कलायः आढ्की इत्यादिसस्यानि उप्यन्ते । आम्रफलानि, भिण्डिः, पलाण्डुः इत्यादिशाखानां सेद्यं कृषकाः कुर्वन्ति । तुङ्गभद्रा, हगिरि, कुन्देरु, सिगिलेरु इत्याद्युपनदीभ्यः, हन्द्रीनदीद्वारा च जलं प्रेष्यते । श्रीशैले विद्यमानजलविद्युत्केन्द्रद्वारा विद्युदुत्पादनं क्रियते ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
मन्त्रालयस्थितः राघवेन्द्रमठः, अहोबिलस्थः नरसिंहस्वामिदेवालयः, महानन्दिशिवालयः, श्रीशैलपुरस्य भ्रमराम्बा, मल्लिकार्जुनस्वामी देवालयः, बनगानपल्लिस्थः यागन्टि, सङ्गमेश्वरस्थः ईश्वरालयाश्च भक्तान् पारवश्यं नयन्ति ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
लखनौ
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति लखनौमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति लखनौनगरम्।
लक्ष्मणपुरम् अथवा लखनौनगरम् उत्तरप्रदेशस्य राजधानी अस्ति। अत्र बहूनि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति। प्राचीननगरमेतत् औधनवाबवंशीयानां राजधानी आसीत् । अस्मिन् नगरे अनेकानि वास्तुशिल्पानि अपूर्वाणि सन्ति । बारां इमाम्बट (१७८४) स्थले उन्नतानि गोपुराणि सन्ति । अस्मात् विशिष्टभवनात् लखनौनगरस्य दर्शनं कर्तुं शक्यते । महम्मद अलिषह क्रिस्ताब्दे १८३७ वर्षे स्वस्य मृतस्मारकस्थानं निर्मितवान् । ताजमहल् सदृशमेतत् अत्र अनेकानि गोपुराणि कलशानि सन्ति । ६७ मीटर् उन्नतं घटीयन्त्रगोपुरमस्ति । पुरतः चित्रकलासङ्ग्रहालये औधनवाबानां भावचित्राणां सङ्ग्रहः अस्ति । लखनौसमीपे गोमतीनदीतीरे लक्ष्मणतिला , कैसट्बाग् आर्कीयालाजिकल् म्यूसियं, बनारसीबाग्, स्टेट् म्यूसियं , मृगालयः इत्यादीनि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति ।
लक्ष्मणपुरं नगरं आधुनिककाले लखनौ (लखनऊ) नाम्ना प्रसिद्घम्।
अत्रत्यम् इमामबाडा भवनम् अवधशासकै: निर्मितम्।


text:
कुस्तुम्बरीपर्णम्
इदं धान्याकपत्रम् अपि भारते वर्धमानं किञ्चित् पत्रविशेषम् । इदं धान्याकपत्रम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः एव । यतः एतत् किञ्चित् सस्यम् एव । इदं धान्याकम् आङ्ग्लभाषायां Coriander इति उच्यते । अस्य धान्याकस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Coriandrum Saticiam इति । अस्य धान्याकपत्रस्य आङ्ग्लनाम अस्ति Celery इति । अस्य धान्याकस्य धान्यकं, धान्यका, धान्यं, धानी, धानेयकः, कुस्तुम्बरुः, अल्रका, छत्रधान्यं, वितन्नकं, कुस्तुम्बरी, सुगन्धी, शाकयोग्यं, सूक्ष्मपत्रं, जनप्रियं, धान्यबीजं, बीजधान्यं, वेधकम् इत्यादीनि अन्यानि अपि नामानि सन्ति । एतत् धान्याकम् अपि भारते सर्वस्य अपि गृहस्य पाकशालायां भवति एव । एतत् यथा आहारत्वेन उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । अस्य सस्यस्य पत्रं, पुष्पं, काण्डं, मूलं तथा शलाटुः च उपयुज्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य धान्याकपत्रस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
एतत् धान्याकं यदा अशुष्कं भवति तदा मधुरं, सुगन्धयुक्तं हृद्यं च भवति । यदा शुष्कं भवति तदा कषायं, तिक्तमधुरं च भवति । एतत् धान्याकं स्निग्धं, शीतवीर्यं च ।
- “आर्द्रा कुस्तुम्बरुः कुर्यात्स्वादुः सौगन्ध्यहृद्यताम् ।
- सा शुष्का मधुरा पाके स्निग्धा तृट्दाहनाशिनी ॥
- धान्यकं कासतृट्छर्दिर्ज्वरह्रुच्चक्षुषो हितम् ।
- कषायं तिक्तमधुरं हृद्यं रोचनदीपनम् ॥“ (धन्वन्तरिकोषः)
- १. इन्द्रलुप्तरोगे (शिरसि निर्दिष्टे कस्मिंश्चित् स्थाने केवलं केशानां विगलनम्) तस्मिन् स्थाने धान्याकपत्रस्य सम्यक् लेपनेन केशाः वर्धन्ते ।
- २. एतत् धान्याकपत्रं मधुना सह सेवन्ते चेत् अयसः अंशस्य न्यूनत्वेन जायमाना रक्तहीनता अपगच्छति ।
- ३. एतत् धान्याकपत्रं मलप्रवृत्तिं कारयति ।
- ४. अभिष्यन्दरोगे अपि अस्य धान्याकस्य रसं कषायं च उपयुज्यते । (कोळिकण्णुरोगः इति उच्यते कन्नडभाषायाम्, आङ्ग्लभाषायां Red eyes इति उच्यते ।)
- ५. एतत् धान्याकं शिरोवेदनां, सर्पसुत्तुरोगं च निवारयति ।
- ६. धान्याकं मुखे जातान् पिटकान् शमयति । अस्य् रसं मुखे संस्थाप्य निष्ठीवनं करणीयम् ।
- ७. नासिकातः रक्तं स्रवति चेत् अस्य धान्याकस्य रसं नासिकायां स्थापयन्ति ।
- ८. नेत्रं रक्तवर्णीयं जातं चेत् अपि धान्याकस्य कषायं नेत्रे स्थापयन्ति ।
- ९. मस्तिष्कसम्बद्धेषु रोगेषु धान्याकस्य त्वक् निष्कास्य क्षीरं योजयित्वा कषायं निर्माय दीयते । अस्य कषायस्य सेवनेन शिरोभ्रमणं, मूर्छारोगः, विस्मरणशीलता च न्यूना भवति ।
- १०. अस्य धान्याकस्य कषायम् अरुचौ, वमने, अजीर्णे, अतिसारे, उदरबाधायां, कृमिरोगे च दातुं शक्यते ।
- ११. धान्याकस्य शीतकषायं ज्वरावसरे जायमानस्य तृष्णायाः, दाहस्य वा शान्त्यर्थं दीयते ।
- १२. शिरोवेदनायां धान्याकस्य बीजस्य लेपनम् अपि क्रियते ।
- १३. रक्तसहिते अर्शिस्-रोगे अस्य धान्याकस्य कषायं यच्छन्ति ।
- १४. बहुकालपः पीड्यमाने पीनसे धान्याकम् उष्णजले योजयित्वा पातुं शक्यते ।
- १५. धान्याकस्य शीतकषायं खण्डशर्करया सह प्रातःकाले पिबन्ति चेत् अन्तर्दाहः निवारितः भवति ।
- १६. धान्याकं शुण्ठी च योजयित्वा निर्मितं कषायम् अजीर्णम् उदरबाधां च निवारयति ।
- १७. बालाः अधिकं कासन्ते चेत्, बालानाम् अस्तमायां च तण्डुलस्य प्राक्षालनजलं, धान्याकस्य चूर्णं, शर्करां च योजयित्वा दातुं शक्यते ।
- १८. एतत् धान्याकं त्रिदोषहरम् ।
- १९. धान्याकं हृदयस्य नेत्रस्य च हितकरम् ।
- २०. एतत् धान्याकं मूत्रलम्, दीपनम्, अवृष्यं, ज्वरघ्नि, रोचकं, च अस्ति ।
- २१. धान्याकं काश्यकं, ज्वलनं, शरीरस्य शुष्कत्वं च निवारयति ।
- २२. एतत् धान्याकं कफं पित्तं च नाशयति ।
- २३. अस्य धान्याकस्य उल्लेखः भावप्रकाशे, राजकोषे अपि कृतः अस्ति ।
- २४. अस्य धान्याकस्य अधिकसेवनेन शुक्रधातु क्षीयते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Apium graveolens in Plant Resources of Tropical Africa (PROTA)
- Quality standards (in PDF format), from the USDA website


text:
मधुमेहः
मधुमेहः (Diabetes mellitus) कश्चन रोगः विद्यते । अधुनातनसमाजे मधुमेहरोगः साधारणरोगरूपेण बहुभिः अभिज्ञायते । रोगस्य लक्षणं विभिन्नेषु जनेषु बहुधा भिद्यते । रोगिणां रक्ते मूत्रे च शर्करायाः अंशः अवलोक्यते इत्येतत् रोगस्य मुख्यलक्षणम् । अग्न्याशयः सम्यक् क्रियाशीलः न भवति चेत् रक्ते ‘इनसुलिन्’ इति पदार्थस्य ह्रासः भवति । यदि अग्न्याशयः प्रचुरम् ‘इनसुलिन्’ न उत्पादयति, तदा शरीरे शर्करायाः उपयोगः सम्यक् भवितुं नार्हति, तस्मादपि शक्तिः नोत्पद्यते ।
परिणामः[सम्पादयतु]
मधुमेहरोगेण रोगी बहुकष्टमनुभवति । असकृद् मूत्रविसर्जनम्, अत्यधिकक्षुधायाः अनुभवः, अत्यधिकतृषायाः अनुभवः, शरीरभारस्य वर्धनं ह्रासः वा, नेत्रयोः अधः कृष्णवर्णता, शरीरे दौर्बल्यानुभवः, चर्मरोगः इत्यादीनि लक्षणानि दृश्यन्ते । पूर्वोक्ताः सर्वेऽपि रोगाः रोगिणे पीडादायकाः भवन्ति । मधुमेहिरोगिणां शरीरे किञ्चित् क्षतं यदि भवेत्, तर्हि तत् क्षतं शीघ्रं शुष्कं न भवति । दीर्घकालीनात् रोगात् रक्तचापः, नेत्ररोगः, मूत्रग्रन्थौ असमञ्जसता इत्यादयः अनुभूयन्ते ।
चिकित्सा[सम्पादयतु]
सामान्यतः रोगिणः शरीरे सूच्यौषधेन, गुलिकया वा ‘इनसुलिन्’ प्रपूर्य चिकित्सा क्रियते । परन्तु सा चिकित्सा कदापि मधुमेहं सम्पूर्णरूपेण न नाशयति । अतः अस्य रोगस्य निवारणाय आसनप्राणायामध्यानानाम् अभ्यासः तु अत्यवश्यः भवति ।
योगाभ्यासेन उपशमनम्[सम्पादयतु]
अस्य रोगस्य उपशमनाय योग्याहारस्य सेवनविषये, नियमितयोगाभ्यासविषये च अधिकम् अवधानं दातव्यम् । एकविंशतिदिवसानाम् अनन्तरं रोगस्य प्रस्तुतस्थितेः विषये अवगत्य, शनै शनैः औषधस्य परिमाणं न्यूनीकरणीयम् । अन्ते सम्पूर्णरूपेण औषधस्य त्यागः कर्तव्यः । अनेन क्रमेण मासद्वये, मासत्रये वा रोगस्य उपशमः भवति ।
अनया चिकित्सया यकृतः, उदरस्य च ग्रन्थयः स्वस्थाः सन्तः कार्याणि कुर्वन्ति । तदा रोगी रोगात् उपशमनम् अनुभवति । अतः तद्रोगाक्रान्ताः अधोनिर्दिष्टानाम् आसनानां नियमितरूपेण अभ्यासं कुर्युः । प्रातः मलविसर्जनानन्तरं प्रथमतः निर्दिष्टे स्थाने कम्बलस्योपरि दण्डायमानो भूत्वा शरीरस्य शिथिलीकरणं कुर्यात् । ततः परं सूर्यनमस्कारस्य अभ्यासं बीजमन्त्रेण सह षडवारं कर्तव्यम् । ततः मधुमेहरोगस्य कृते निर्दिष्टानि आसनानि कर्तव्यानि ।


text:
उत्तरत्रिपुरामण्डलम्
उत्तरत्रिपुरामण्डलं (वङ्ग: উত্তর ত্রিপুরা জেলা आङ्ग्ल: North Tripura District) त्रिपुराराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं धर्मनगर (Dharmanagar) इत्येतन्नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
उत्तरत्रिपुरामण्डलस्य विस्तारः १,४२२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि मिजोरामराज्यं, पश्चिमदिशि धलाइमण्डलम्, उत्तरदिशि आसामराज्यं, दक्षिणदिशि बाङ्गलादेशः अस्ति । द्वे पर्वतावली स्त:, ते जम्पुइ, सकन् ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
उत्तरत्रिपुरामण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ६,९३,९४७ अस्ति । अस्मिन् ३,५२,८६० पुरुषा:, ३,४१,०८७ महिला: च सन्ति । अस्मिन् मण्डले चतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे ३४१ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३४१ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १७.४४% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९६७ अस्ति । अत्र साक्षरता ८७.५० % अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् ८२.६७% जना: ग्रामेषु निवसन्ति ।
ऐतिहासिकं किञ्चित्[सम्पादयतु]
आङ्ग्लप्रशासका: १७६१ तमे वर्षे इमं प्रदेशं प्रविष्टवन्त: । परं १८७१ तमवर्षपर्यन्तं कोऽपि तत्र प्रशासकत्वेन नासीत्, अत: १८७१ तमवर्षपर्यन्तं स्वतन्त्रमेव आसीत् । १९४९ तमवर्षे विलीनिकरणसमये भारतदेशे समाविष्ट: जात: । उत्तरत्रिपुरामण्डलस्य विभाजनं कृत्वा १९९५ तमे वर्षे धलाइमण्डलं संस्थापितमस्ति ।
विभागा:[सम्पादयतु]
अस्य मण्डलस्य उपमण्डलानि त्रिषु विभागेषु विभक्तानि ।
- धर्मनगरम्
- काञ्चनपुर
- पानिसागर
मण्डलानां षड्विभागा: प्रशासनार्थं कृता:
- पानिसागर
- कदम्ताल
- दमचेर्रा
- दस्डा
- जुबरजनगरम्
- जम्पुइ हिल्स्
मण्डलेऽस्मिन् अष्ट-उपमण्डलानि सन्ति । तानि -
- पानिसागर
- कदम्ताल
- दमचेर्रा
- दस्डा
- जुबरजनगरम्
- जम्पुइ हिल्स्
- कैलासहर
- पेञ्चर्थाल्
- कुमार्गहत्
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
मण्डलेऽस्मिन् त्रिपुरी, कोलोइ, हलम्, चक्मा इत्येता: जनजातय: निवसन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
- जम्पुइ हिल्स्
- लक्ष्मीनारायणमन्दिरम्
- भगवतीमन्दिरम्
- कुमारघाट


text:
साञ्चीस्तूपः
भोपालनगरात् ४५ कि.मी. मिते दूरे रायसेनमण्डले अस्ति साञ्चीप्रदेशः । साञ्चीस्थानं किञ्चन प्रशान्तम् आकर्षणीयं स्थानम् अस्ति । अत्र स्तूपाः(बौद्धस्मारकाणि), मठाः, देवालयाः, क्रिस्तपूर्वस्य द्वितीयशतकतः द्वादशशतकाभ्यन्तरे निर्मितानि । बीटवा बीस् नद्योः सङ्गमस्थाने विदिशानगरतः ९ कि.मी .दूरे साञ्ची प्रदेशः अस्ति । साञ्चीनगरे महापर्वते महास्तूपः प्रसिद्धः अस्ति । मृदा, इष्टिकाभिः च निर्मितम् इदं अर्धगोलाकारछदयुक्तम् अस्ति । किस्तपूर्वे तृतीयशतके मौर्यराजः अशोकः एतत् निर्मितवान् । अस्य परिधिः १२० पादमिता । औन्नात्यं ५४ पादमितम् । अस्य चत्वारि महाद्वाराणि सन्ति । द्वारेषु बौद्धधर्मसम्बद्धाः कथाः उत्कीर्णाः सन्ति । बौद्धधर्मसूचकानि कमलानि चक्राणि पादचिह्नानि शिल्पेषु सन्ति । अशोकसम्भः ४२ पादमितोन्नतः अस्ति । दक्षिणद्वारस्य पार्श्वे स्थापितः अस्ति । स्तम्भाग्रे चत्वारि सिंहमुखानि सन्ति । एतत् भारतस्य राष्ट्रचिह्नरूपेण स्वीकृतम् अस्ति । चतुर्षु द्वारेषु अपि बुद्धविग्रहाः स्थापिताः सन्ति । स्तम्भेषु सस्यवैविध्यानि प्राचीनजीविनः, बुद्धजीवनाधारिताः जातककथाः च शिल्परूपेण चित्रिताः सन्ति । विशेषतः सूर्योदये अथवा सूर्यास्तसमये अत्र रमणीयं दृश्यवैभवं द्रष्टुं शक्यते । सानुप्रदेशे वस्तुसङ्ग्रहालयः विश्रान्तिगृहं धर्मशालाः च सन्ति । बौद्धगेस्टहौस् इत्यादि वसतिगृहाणि सन्ति ।
भारतीयबौद्धयात्राकेन्द्रेषु अयं स्तूपः अत्यन्तं प्रमुखः वर्तते । सहस्त्राधिकाः बौद्धमतानुयायितः अस्य दर्शनार्थम् आगच्छन्ति मेमासे, बुद्धजयन्त्युत्सवावसरे ।
बौद्धमतावलम्बी राजा अशोकः (क्रि.पू. २७३-२३६ विदिशायाः राजकुमारीं परिणीतवान् आसीत् । तेन पार्श्वस्थे साञ्चीप्रदेशे १२मीटरमितौन्नत्य्युतं शिलादण्डं निर्माप्य तस्य उपरि स्वस्य विवरणानि अङ्कितानि । शुङ्गवंशीयेन क्रि.पू. २,१ शतकावधौ तं शिलादण्डां परितः इष्टिकास्तूप्ः तत्परितः काष्ठावरणं च निर्मितम् । साञ्चयां दर्शनीया कलाकृतिः एषा एव । वृत्तकारकम् आवरणं ३६.६ मीटर् मितव्यासयुक्तं १३.४६ मीटरमितौन्न्त्य्युतं च अस्ति ।
मण्डपं परितः चत्वारि अपूर्वाणि द्वाराणी (तोरणानि) सन्ति, यानि उत्कृष्टालङ्कारेण युक्तानि सन्ति । एकैकस्य अपि द्वारस्य स्तम्भद्वयम् अस्ति । तयोः उपरि तिस्रः स्स्मतलपट्टिकाः सन्ति । समतलपट्टिकानां स्तम्भानां च उपरि बुद्धजीवनसम्बद्धाः जातककथाः चित्रिताः सन्ति । साञ्चीप्रदेशे शुङ्गवंशावधौ निर्मितौ अन्यौ स्तूपौ अपि स्तः । गच्छता कालने स्तूपान प्रितः मन्दिराणि , आश्रमाः, प्रासादाश्च निर्मिताः ।१८१८ तमे वर्षे ब्रिटिशीयस्य टैलरस्य आगमनपर्यन्तम् एतत् स्थलं स्म्पूर्णतया उपेक्षितम् आसीत् । तेन अत्र शिवेषासक्तिं वहता उत्खननकार्यं कारितम् । अन्ते १९१२-१९ अवधौ जानमार्षलेन ताद्दशं रुपं कल्पितं, यच्छ इदानीं द्दश्यते अस्माभिः । पारम्परिकस्थलत्वेन साञ्चीस्तूणनां चयनावसरे युनेस्कोसंस्थया उक्तं -चतुर्णां द्वाराणाम् उपरि द्दश्यमानाः अलङ्कारकृतयः अपूर्वाः सन्ति । कलाद्दष्टया गुणद्दष्टया च भारते एव साञ्चीस्तूपादयः अत्यपूर्वाः सन्ति’ इति ।
अन्तर्विषयाः
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
झान्सीभोपालधूमशकटमार्गे साञ्ची निस्थानमस्ति ।देहलीमुम्बयीधूमशाकटमार्गः । महोब- चहतारपुर- सौगरनिस्थानेभ्यः अपि आगन्तुं शक्यते ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
भोपालतः ६८ कि.मी । इन्दौरतः २३३ कि.मी
चित्रसङ्ग्रहः[सम्पादयतु]
External links[सम्पादयतु]
- [१]
- "Sanchi (Madhya Pradesh)", Jacques-Edouard Berger Foundation, World Art Treasures
- Monuments at Sanchi (UNESCO World Heritage)
- Photos of Sanchi
See also[सम्पादयतु]
- http://www.flonnet.com/fl2418/stories/20070921505506600.htm Article on Sanchi Stupas
- http://www.sanchi.co.in/content/page/rivaival-buddhism-india.html
- Decline of Buddhism in India
- Buddhism in India
- Buddhist architecture


text:
पूगफलम्
एषः पूगः भारते अपि वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । तस्य वृक्षस्य फलम् एव पूगफलम् इति उच्यते । एतत् पूगफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् पूगफलम् आङ्ग्लभाषायां Betel Nut इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Areca catechu इति । एतत् पूगफलं किञ्चित् वाणिज्यफलोदयः । एतत् पूगफलं नागल्लीपर्णेन सह सेव्यते । पूगफलं, नागवल्लीपत्रं, सुधां च योजयित्वा यत् निर्मीयते तत् "ताम्बूलम्" इति उच्यते । अस्य पूगस्य मूलं मलेष्यादेशः । इदानीं प्रायः जगति सर्वत्र पूगवृक्षस्य वर्धनं, पूगफलस्य उपयोगः च प्रचलति । पूगवर्धनं, विक्रयणं, संस्करणादिकम् इदानीं महान् वाण्ज्योद्यमरूपेण वर्धितम् अस्ति । केषुचित् प्रदेशेषु पूगवर्धनम् एव जीवनाधारः उद्योगः कृषिः चापि ।


text:
जगदीशशेट्टर्
जगदीश शिवप्प शेट्टर् कर्णाटाकस्य उत्तरभागस्य प्रजाप्रतिनिधिः, २०वर्षाणि न्यायवादिनः वृत्तिं परिपालितवान्,भारतीयजनतापक्षस्य समर्थः नेता, भूतपूर्वकरमन्त्री, सद्यः कर्णाटकस्य मुख्यमन्त्री अस्ति । विद्यार्थिजीवने अखिलभारतीयविद्यार्थिपरिषदः सक्रियसदस्यः सर्वदा नयकत्वगुणयुतः, सामाजिकसङ्घर्षेषु अपि भागं स्वीकारोति । राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य दृढानुयायी हिन्दुत्वस्य परमाभिमानी अस्ति । क्रि.श. १९९०तमवर्षतः भा.ज.प.मध्ये सक्रियकार्यकर्ता सन् क्रि.श. ११९४तः कर्णाटकस्य राजतन्त्रे विशिष्टं स्थानं मानं च रक्षितवान् ।
अन्तर्विषयाः
बाल्यं शिक्षा च[सम्पादयतु]
जगदीश शेट्टर् क्रि.श. १९५५तमवर्षस्य देसेम्बर्मासस्य सप्तदशमे दिने भारतस्य कर्णाटकरज्यस्य बागलकोटेमण्डलस्य बादामी इति उपमण्डलस्य करूरुग्रामे अजायत । अस्य पिता शिवप्प शिवमूर्ति शेट्टर् माता बसवण्णेम्मा च । एतेयोः दम्पत्योः चतृषु अपत्येषु ज्येष्टपुत्रः जगदीशः । अस्य द्वौ अनुजौ एका अनुजा च सन्ति । क्रि.श. १९८४तमे वर्षे शिल्पा इति कन्यां परिणीतवान् । फलरूपेण प्रशान्तः, सङ्कल्पः इति पुत्रौ अभवताम् । ज्येष्ठपुत्रस्य जगदीशस्य सर्वविधगुरुः पिता शिवप्पः एव । पितृव्यः सदाशिवः अपि गुरुस्थाने आसीत् । धारवाडमण्डलस्य हुब्बळ्ळिनगरस्य बासल् मिशन् शालायां प्राथमिकशिक्षा प्रौढशिक्षा च सम्पन्ना । तस्मिन् एव नगरे जे.बि.कामर्स महाविद्यालये बिकां पदवीं प्राप्तवान् । पश्चात् धारवाडनगरस्य कर्णाटकविश्वविद्यालयतः स्नातकोत्तरपदवीं प्राप्य जे.एस्.एस्.सक्रि अधुनिकन्यायमहाविद्यालये एल्.एल्.बि.पदवीम् अधीतवान् ।
वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
जगदीशा शेट्टर् पश्चान् हुब्बळिमध्ये एव २०वर्षाणि न्यायवादिनः वृत्तिं परिपालतवान् । न्यायवादी पिता एस्.एस्.शेट्टर् एव जगदीशस्य वृत्तिजीवनस्य प्रेरकशक्तिः । अस्य पिता निरन्तरं पञ्चवारं हुब्बळ्ळिधारवाडपत्तनयोः पुरप्रभुः अभवत् । जनसङ्घः इति पक्षद्वारा द्विवारम् अस्याः पुरसभायां पूज्यमहापौरः आसीत् । हुब्बळ्ळिनगरस्य नगरसहरारीवित्तकोशस्य निदेशकः ५०वर्षाणि आसीत् । जगदीशास्य प्रितृव्यः सदाशिव शेट्टर् क्रि.श. १९६७तमे वर्षे हुब्बळ्ळिनगरस्य विधानसभासदस्यः भूत्वा दक्षिणभारते प्रथमवारं जनसङ्घस्य प्रतिनिधिरभवत् । एतावति राजनीतिपृष्टभूमियुक्ते कुटुम्बे संवृद्धः जगदीशः छात्रजीवनकाले एव अखिलभारतीयविद्यार्थिपरिषदि सक्रियः अभवत् । सर्वेषु विचारेषु नायकत्वं प्राप्नोति स्म । नकेवलं शैक्षणिकक्षेत्रे प्रत्युत सामाजिकसङ्घर्षेषु अपि उन्मुखी आसीत् ।
राजनीतिप्रवेशः[सम्पादयतु]
अनेन सह राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य सक्रियकार्यकर्ता अभवत् । तेन माध्यमेन एव भारतीयजनतापक्षं (भा.ज.प) प्रविश्य क्रि.श. १९९०तमे वर्षे हुब्बळ्ळिधारवाडयमलनगरस्य भा.ज.प.घटकाध्यक्षः अभवत् । निरन्तरं चत्वारि वर्षाणि एतत् पदं परिपालितवान् । तस्य सामर्थ्यं ज्ञात्वा पक्षवरिष्टाः क्रि.सा. १९९४तमे वर्षे भा.ज.पक्षस्य धारवडमण्डलस्य अध्यक्षत्वेन न्ययोजयत् । जगदीशशेट्टर्वर्यस्य राजतन्त्रजीवने परिवर्तनं क्रि.श. १९४४तमवर्षस्य निर्वाचनस्य परिणामेन आनीतम् । तस्मिन् विधानसभानिर्वाचने हुब्बळ्ळिग्रामीणक्षेत्रतः जगदीशः १६सविरमतनाम् अन्तरेण विजयम् आप्नोत् । तद्दिनादारभ्य अद्यपर्यन्तं राजतन्त्रजीवने परावर्त्य न दृष्टवान् एव । तदारभ्य अद्यपर्यन्तम् एतेन कारणेन एव हुब्बळ्ळीग्रामीणक्षेत्रं भा.ज.पक्षस्य सुदृढकोटः एव अस्ति । विधनसभासदस्यत्वेन प्रजाप्रशंसाभाक् जगदीशः क्रि.श. १९९६तमे वर्षे भा.ज.पक्षस्य राज्याध्यक्षः अभवत् । क्रि.श. १९९९तमे वर्षे सम्भूते विधानसभानिर्वाचने २५सहस्रमतानाम् अन्तरेण विजयं प्राप्य विधानसभासदस्यः अभवत् । विधानसभायाः प्रतिपक्षस्थने समारूढः प्रशासनपक्षस्य निदेशयन् अनेकानि समाजोपयोगिकार्णाणि कारितवान् । तत्रापि विशेषतः निर्लक्षितस्य उत्तरकर्णाटकस्य ग्रमाणाम् अभिवृद्धये प्रायतत । क्रि.श. २००४तमे वर्षे २६मतानाम् अन्तरेण जित्वा विधनसभासदस्यः अभवत् । एतावतिकाले पर्याप्तां राजनीतिपरिणतिं प्राप्य क्रि.श. २००५तमे वर्षे पक्षस्य राज्याध्यक्षः अभवत् । क्रि.श. २००६तमे वर्षे जनतादलमिति पक्षेणसह संयुक्तसर्वकारे करविभागस्य मन्त्री अभवत् । क्रि.सा. २००८तमे वर्षे निर्वाचने स्वक्षेत्रस्य जनप्रियविधानसभासदस्यः भूत्वा अनिच्छान् अपि विधानसभाध्यक्षः अभवत् । नूतनविधानसभासदस्यानां कृते प्रशिक्षाकार्यागरम् अयोजितवान् । तस्मिन् कार्यक्रमे भूतपूर्वं राष्ट्रपति बहुजनप्रियम् अब्दुल् कलामस्य अयोजितवान् । तत् पश्चात् क्रि.श.२००९तमवर्षतः २०१२तमवर्षस्य जून् १२पर्यन्तं कर्णाटकराज्यस्य ग्रामीणाभिवृद्धेः पञ्चायतराज्यस्य सचिवः अभवत् ।
राजनीतियशसः सोपानानि[सम्पादयतु]
-
- अखिलभारतविद्यार्थिपरिषदि सक्रियसेवा ।
- राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य (आर्.एस्.एस्.) सदस्यः ।
- क्रि.श. १९९०तमवर्षे पक्षस्य हुब्बळ्ळिग्रामीणघटकस्य अध्यक्षः ।
- क्रि.श. १९९४तमवर्षे धारवडमण्डलस्य भा.ज.प.अध्यक्षः ।
- क्रि.श. १९९६तमवर्षे भा.ज.प. राज्याध्यक्षः ।
- क्रि.श. १९९९तमवर्षे विधानसभाप्रतिपक्षनेता ।
- क्रि.श. २००५तमवषे भा.ज.प.राज्याध्यक्षः ।
- क्रि.श. २००६तमवर्षे कर्णाटकसर्वकारस्य करविभागसचिवः ।
- क्रि.श. २००८तमवर्षे कर्णाटकस्य विधानसभाध्यक्षः ।
- क्रि.श. २००९तमवर्षे कर्णाटकस्य ग्रामीणाभिवृद्धिसचिवः ।
- क्रि.श. २०१२तमवर्षे कर्णाटकस्य मुख्यमन्त्री ।


text:
सन्धिप्रकरणम्
अन्तर्विषयाः
- १ सन्धिप्रकरणम्
- १.१ स्वरसन्धिः (अच् सन्धिः)
- १.२ व्यञ्जनसन्धिः (हल्सन्धिः)
- १.३ विसर्गसन्धिः
- २ उल्लेखः
सन्धिप्रकरणम्[सम्पादयतु]
उच्चारणसमये वर्णानाम् अत्यन्तं सामीप्यं संहिता। यत्र संहिता भवति तत्र क्वचित् वर्णव्ययः भवति। अयमेव सन्धिः।
- वर्णस्य वर्णयोः वा स्थाने यदि अन्यः वर्णः भवति सः आदेशः।
- एकेन वर्णेन सह यदि अन्यः वर्णः अपि भवति सः आगमः।
( शत्रुवत् आदेशः। मित्रवत् आगमः।)
सन्धयः त्रिविधाः १) स्वरसन्धिः २) व्यञ्जनसन्धिः ३) विसर्गसन्धिः
स्वरसन्धिः (अच् सन्धिः)[सम्पादयतु]
यत्र द्वयोः स्वरयोः संहिता तत्र सन्धिकार्यं भवति। तत्र एकस्य वर्णस्य क्वचित् आदेशो भवति क्वचित् द्वयोः वर्णयोः। अयं स्वरसन्धिः भवति।
प्रकाराः - १) सवर्णदीघसन्धिः २) गुणसन्धिः ३) वृद्धिसन्धिः ४) यण्सन्धिः ५) पूर्वरूपसन्धिः ६) यान्तवान्तादेशसन्धिः ७) प्रकृतिभावसन्धिः
सवर्णदीर्घसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीयसूत्रम् - अकः सवर्णे दीर्घः
अ इ उ ऋ एतेषां वर्णानां सवर्णे परे द्वयोः वर्णानां स्थाने एकः सवर्णः दीर्घः आदिष्टः भवति। अयं सवर्णदीर्घसन्धिः।
उदा -
अल्प + अपराधः = अल्पापराधः
मुनि + इन्द्रः = मुनीन्द्रः
गुरु + उपदेशः = गुरूपदेशः
पितृ + ऋणम् = पितॄणम्
गुणसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - आद्गुणः
(ए, ओ, अर् एतेषां गुण इति नाम।) अकारस्य वा आकारस्य इकारे परे एकारः उकारे परे ओकारः ऋकारे परे अर्कारः च द्वयोः वर्णयोः स्थाने आदिष्टः भवति। अयं गुनसन्धिः।
उदा -
राम + इति = रामेति
सूर्य + उदयः = सूर्योदयः
ब्रह्म + ऋषिः = ब्रह्मर्षिः
महा + ईश्वरः = महेश्वरः
वृद्धिसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - व्रुद्धिरेचि, उपसर्गादृति धातौ
(ऐ, औ, आर् एतेषां वृद्धि इति नामः।) अवर्णस्य एकारे ऐकारे च परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने ऐकारः ओकारे औकारे च परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने औकारः ऋकारे ॠकारे च परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने आर्कारः आदिष्टः भवति। अयं वृद्धिसन्धिः।
उदा -
एक + एकम् = एकैकम्
वन + ओषधिः = वनौषधिः
प्र + ऋच्छति = प्रार्च्छति
देव + ऐश्वर्यम् = देवैश्वर्यम्
यण्सन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणीनीसूत्रम् - इकोयणचि
(य्, व्, र्, ल् एतेषां यण् इति नाम।) इ, उ, ऋ, लृ एतेषां वर्णानाम् असवर्णे स्वरे परे य्, व्, र्, ल् वर्णाः क्रमशः आदिष्टाः भवन्ति। अयं यण् सन्धिः।
उदा -
इति + आदि = इत्यादि
मधु + अरिः = मध्वरिः
पितृ + अंशः = पित्रंशः
लृ + आकृतिः = लाकृतिः
पूर्वरूपसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - एङः पदान्तादति
पदान्ते स्थितस्य एकारस्य ओकारस्य वा ह्रस्वे अकारे परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने पूर्वरूप्ः आदेशः भवति। अयं पूर्वरूपसन्धिः। (अवग्रहचिह्नम् - ऽ)
उदा -
के + अपि = केऽपि
को + अपि = कोऽपि
सो + अयम् = सोऽयम्
रामो + अवदत् =रामोऽवदत्
यान्तवान्तादेशसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - एचोऽयवायावः
ए, ओ, ऐ, औ इत्येतेषां वर्णानां स्थाने स्वरे परे अय्, अव्, आय्, आव् इत्येते आदेशाः क्रमशः भवन्ति। अयं यान्तवान्तादेशसन्धिः।
उदा -
हरे + ए = हरये
नै + अकः = नायकः
विष्णो + ए = विष्णवे
उभौ + अपि = उभावपि
प्रकृतिभावः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्
वर्णयोः यत्र सन्धिः न भवति सः प्रकृतिभावः। ईकारात्, ऊकारात्, एकारात् वा द्विवचनात् स्व्ररे परे सन्धिः न भवति। अयमं प्रकृतिभावः।
उदा -
हरी + एतौ = हरी एतौ
साधू + ऊचतुः = साधू ऊचतुः
व्यञ्जनसन्धिः (हल्सन्धिः)[सम्पादयतु]
यत्र द्वयोः व्यञ्जनयोः संहिता तत्र सन्धिकार्यं भवति। अयं व्यञ्जनसन्धिः भवति। क्वचित् व्यञ्जनाक्षरस्य स्वरे परेऽपि व्यञ्जनसन्धिः भवति।
प्रकाराः - १) श्चुत्वसन्धिः २) ष्टुत्वसन्धिः ३) जश्त्वसन्धिः ४) अनुनासिकसन्धिः ५) अनुस्वारसन्धिः ६) परसवर्णसन्धिः ७) ङमुडागमसन्धिः ८) छत्वसन्धिः
श्चुत्वसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - स्तोः श्चुना श्चुः।
सकारतवर्गयोः शकारे चवर्गे च परे शकारचवर्गौ एव क्रमशः आदेशौ स्तः। अयं श्चुत्वसन्धिः।
उदा -
तत् + च = तच्च
गुणिन् + जयः = गुणिञ्जयः
मन्दास् + चरितम् = मन्दाश्चरितम्
रामस् + शेते = रामश्शेते
ष्टुत्वसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - ष्टुना ष्टुः।
सकारतवर्गयोः षकारटवर्गाभ्यां योगे षकारटवर्गौ स्तः।
उदा -
तत् + टीका = तट्टीका
रामस् + षष्टः = रामष्षष्टः
जिस् + णुः = जिष्णुः
पतत् + डयते = पतड्डयते
जश्त्वसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - झलां झशोन्ते।
पदान्ते स्थितस्य वर्गीयप्रथमाक्षरस्य स्वरे परे अथवा अनुनासिकं विहाय मृदुव्यञ्जने परे तस्य वर्गस्य तृतीयवर्णः आदिष्टः भवति। अयं जश्त्वसन्धिः।
उदा -
सत् + गुणः = सद्गुणः
प्राक् + एव = प्रागेव
षट् + एते = षडेते
अप् + धिः = अब्धिः
अनुनासिकसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - यरोनुनासिकेऽनुनासिको वा।
पदान्ते स्थितस्य वर्गीयप्रथमवर्णस्य अनुनासिकाक्षरे परे तस्य तस्य वर्गस्य पञ्चमवर्णः आदिष्टः भवति। अयं अनुनासिकसन्धिः।
उदा -
वाक् + मयः = वाङ्मयः
षट् + मुखः = षण्मुखः
चित् + मयः = चिन्मयः
उत् + नसः = उन्नसः
अनुस्वारसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - मोऽनुस्वारः।
पदान्ते विद्यमानस्य मकारस्य व्यञ्जने परे मकारस्य स्थाने अनुस्वारः आदिष्टः भवति।
उदा -
देवम् + वन्दे = देवं वन्दे
एवम् + रूपेण = एवं रूपेण
परसवर्णसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः वा पदान्तस्य।
अनुस्वारस्य वर्गीयव्यञ्जने परे तस्य वर्गस्य पञ्चमवर्णः आदिष्टः भवति। अयं परसवर्णसन्धिः।
उदा -
अं + कितः = अङ्कितः
दं + डः = दण्डः
इदं + च = इदञ्च
आनं + दः = आनन्दः
ङमुडागमसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम्।
ह्रस्वस्वरात् परं विद्यमानानां ङ्, ण्, न् एतेषां वर्णानां स्वरे परे द्वित्यं भवति। अयं ङमुडागमसन्धिः।
उदा -
वसन् + अस्ति = वसन्नस्ति
रुदन् + उपविशति = रुदन्नुपविशति
कुर्वन् + एव = कुर्वन्नेव
रुदन् + इति = रुदन्निति
छत्वसन्धिः[सम्पादयतु]
अनुनासिकं विहाय वर्गीयव्यञ्जनानां पुरतः विद्यमानस्य शकारस्य स्वरे अथवा ह्, य्, व्, र्, ल्, परे शकारस्य स्थाने छ्कारः आदिष्टः भवति। अयं छत्वसन्धिः।
उदा -
तत् + शिवः = तच्छिवः
उत् + श्वासः = उच्छ्वासः
एतत् + शास्त्रम् = एतच्छास्त्रम्
तत् + श्रुत्वा = तच्छृत्वा
विसर्गसन्धिः[सम्पादयतु]
विसर्गस्थाने सादेशेन, विसर्गलोपेन, रेफेन, उत्वेन च विसर्गसन्धयः भवन्ति।
प्रकाराः - १) सकारादेशः २) उकारादेशः ३) रेफादेशः ४) विसर्गलोपः
सकारादेशः[सम्पादयतु]
विसर्गात्परं यदि क-ख प-फ वर्णान् वर्जयित्वा कर्कशव्यञ्जनानि भवन्ति तदा विसर्गस्थाने सकारस्य आदेशः भवति।
उदा -
कः + चित् = कश्चित्
रामः + तत्र = रामस्तत्र
रामः + षष्ठः = रामष्षष्ठः
धनुः + ठङ्कारः = धनुष्ठङ्का
उकारादेशः[सम्पादयतु]
ह्रस्वाकारात् परं विसर्गः ततः परम् अकारः मृदुव्यञ्जनं वा भवेत् चेत् विसर्गस्थाने उकारः भवति।
उदा -
देवः + अयम् = देवोऽयम्
रामः + अत्र = रामोऽत्र
शिवः + वन्द्यः = शिवो वन्द्यः
रामः + जयति = रामो जयति
रेफादेशः[सम्पादयतु]
अ आ कारौ विहाय इतरेभ्यः स्वरेभ्यः परं विसर्गः ततः परं स्वरः अथवा मृदुव्यञ्जनं भवति चेत् विसर्गः रेफत्वेन परिणमते।
उदा -
गुरुः + इच्छा = गुरुरिच्छा
मुनिः + नमति = मुनिर्नमति
रविः + उदेति = रविरुदेति
वधूः + एषाः = वधूरेषा
विसर्गलोपः[सम्पादयतु]
आकारात् परं विद्यमानस्य विसर्गस्य पुरतः स्वरः अथवा मृदुव्यञ्जनं भवेत् चेत् विसर्गस्य लोपः भवति। अकारात् परं विद्यमानस्य विसर्गस्य पुरस्तात् अकारं विना इतरेषु स्वरेषु आगतेषु विसर्गः लुप्यते।
उदा -
देवाः + यान्ति = देवा यान्ति
सुराः + नम्याः = सुरा नम्याः
अर्जुनः + उवाच = अर्जुन उवाच
वेदः + इति = वेद इति
उल्लेखः[सम्पादयतु]
- संस्कृतव्याकरणप्रभा


text:
चण्डीगढ
चण्डीगढ़ केन्द्रात् नियन्त्रितप्रदेशेषु अन्यतमम् अस्ति ॥ एतद् नगरं पञ्जाबहरियाणाराज्ययोः राजधानी अस्ति । अस्मिन् प्रदेशे मोहाली इत्यत्र विद्यमानं क्रिकेट् क्रीडाङ्गणं बहु प्रसिद्धम् अस्ति। चण्डीगडनगरं (Unique City) सुन्दरनगरं, सुयोजितनगरम् इत्यादिनामभिः प्रसिद्धमस्ति । नगरनिर्माणस्य उत्तमेतिहासः अस्ति । भारतपाकिस्तानयोः विभाजनसमये लाहोरनगरं पाकिस्तानदेशे योजितम् अभवत् । तदा उत्तमनगरं निर्माय पञ्जाबप्रान्ते राजधानीनिर्माणाय चिन्तनम् आरब्धम् । एवं नगरनिर्माणं भारतसर्वकारेण चिन्तितम् अभवत् । प्रथमः प्रधानमन्त्री श्री जवाहरलालनेहरुः क्रिस्ताब्दे १९५३ तमे वर्षे नगरस्य निर्माणम् आरब्धवान् । क्रिस्ताब्दे १९६६ तमे वर्षे हरियाणा राज्यस्य उदयः अभवत् । अस्यापि राजधानी आवश्यकी आसीत् । एवम् उभययोः राज्ययोः एकस्मिन् नगरे राजधानीकार्याणि’ प्रचलन्ति । उभयोः एकः एव उच्चन्यायालयः स्थापितः अभवत् । प्रथमः प्रधानमन्त्री श्री जवाहरलालनेहरुः क्रिस्ताब्दे १९५३ तमे वर्षे नगरस्य निर्माणम् आरब्धवान् । क्रिस्ताब्दे १९६६ तमे वर्षे हरियाणा राज्यस्य उदयः अभवत् । अस्यापि राजधानी आवश्यकी आसीत् । एवम् उभययोः राज्ययोः एकस्मिन् नगरे राजधानीकार्याणि’ प्रचलन्ति । नगरनिर्माता अभियन्ता वास्तुशिल्पी कार्बुसियर् नगरयोजनां कृतवान् । तदा तदा उत्तमाः सूचनाः दत्तवान् । एतेन अद्यापि नगरयोजना निर्मातारः, नगराभ्यासिजनाः नूतनवास्तुशिल्पकालां ज्ञातुम् इच्छुकाः अत्र आगत्य अध्ययनं कुर्वन्ति । मरुभूमौ पुष्पं कथं विकासितम् इति ज्ञातुं कुतूहलेन वास्तुतन्त्रज्ञाः अत्र आगच्छन्ति ।
अन्तर्विषयाः
निर्माणवैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
चण्डीगडनगरं ग्रिड् स्टैल् सेक्टर् रीत्या निर्मितम् अस्ति । अत्रत्याः हरितपट्टिकाः अत्याधुनिकाः नवनवीनाः च । अस्य नगरस्य विस्तारः ११४ चतुरस्र कि.मीटरमितः अस्ति । मुख्यतया त्रीणि उपनगराणि, २७ ग्रामाः च अस्मिन् नगरे अन्तर्भवन्ति । वायव्ये सिवालिक् पर्वतावली अस्ति । नगराय पेयजलयोजनाय सुखान् सरोवरस्य निर्माणं कृतम् अस्ति । भारते निर्मितेषु कृतकजलाशयेषु एषः जलाशयः अपि अन्यतमः अस्ति ।
चण्डीगढनगरस्य उद्यानानि[सम्पादयतु]
चण्डीगडनगररचनायां फलपुष्पविभागस्य महत्वपूर्णं योगदानम् अस्ति ।फलपुष्पानां विषये आसक्तिमतां चण्डीगडनगरं नन्दनवनमिव अस्ति । आलङ्कारिकसस्यानाम् आलङ्कारिकपुष्पाणां च वस्तुसङ्ग्रहालयः इति एतत् नगरं वदन्ति । सप्तविभागेषु व्याप्तम् एतत् उद्यानम् उत्तरभारते अन्यत्र कुत्रापि द्रष्टुं न शक्यते । उद्यानेषु डा झकिर हुसैन रोजगार्डन्, शान्तिकुञ्ज इत्यादीनि निर्मितानि सन्ति । प्राणिनां विविधाः आकृतयः, तन्त्रिभिः निर्मिताः प्राणिरचनाः टोपिनीनामके वाटिकाप्रदेशे सन्ति । म्याङ्गोगार्डन् उत्तमं प्रेक्षणीयस्थलमस्ति । पार्श्वे राक् गार्डन् म्यूसियं नामकः कलासङ्ग्रहालयः अस्ति । सोमवासरे प्रवेशः नास्ति । जवाहरलालनेहरुः चण्डीगडनगरं प्राचीनवैभवदर्शकं भविष्यकालीनं विश्वासपात्रं नवीनमनगरम् इति वर्णितवान् अस्ति । इदानीम् एतत् प्रमुखनगरमिति विश्वे घोषितम् अस्ति ।
राकगार्डन्[सम्पादयतु]
निष्प्रयोजकवस्तुभिः निर्मितं विस्मयजगत् इति कथ्यते । नगरप्रदेशे यानि निष्प्रयोजकानि वस्तूनि लभ्यन्ते तानि सङ्गृह्य अस्मिन् उद्याने उत्तमकलाकृतयः निर्मिताः सन्ति । नेकचन्दनामकः एतत् विस्मयकारि कार्यं कृतवान् ‘Nek Chand’s Kingdom’ इति एतत् उद्यानं प्रसिद्धम् अस्ति ।न केवलं भारते अपि तु विश्वेऽपि एतादृशम् उद्यानम् अन्यत् नास्ति । भाग्नानि कङ्कणानि , मृदानिर्मितपात्राणां भागाः, नलिकानां भागाः , विद्युत् तन्त्र्यः, विविधशिलाखण्डाः अत्र सुन्दाकलाकृतिरुपं प्राप्तवन्तः सन्ति । नेकचन्दः एकः एव एतां अद्भुतवाटिकां निर्मितवान् अस्ति । क्रिस्ताब्दे १९५० तमे वर्षे नेकचन्दमहोदयः सामान्यः मार्गकार्यनिरीक्षकः आसीत् । बहु अध्ययनमपि न कृतवान् आसीत् । सर्वैः त्यक्तानि त्याज्यवस्तूनि अवेक्ष्य एतानि उपयुज्य किमपि कर्तुं शक्यते वा इति नेकचन्दमहोदयः चिन्तितवान् । अष्टादशवर्षाणि यावत् कार्यं कृत्वा राक् गार्डन् निर्माण कृतवान् । क्रिस्ताब्दे १९७६ तमे वर्षे एतत् कार्यं समाप्तम् अभवत् । महानगरे त्याज्यानि वस्तूनि बहूनि भवन्ति । एतेषां बहिः नयनमपि समस्या अस्ति । भवननिर्माणभागाः, अयसा निर्मितानि आसनानि गृहोपयोगिवस्तूनि शिलाखण्डाः कूप्यः इत्यादयः एकस्योपरि अन्यं योजयित्वा अपूर्ववस्तूनि निर्मितवान् अस्ति । तेन इदम् उद्यानं विश्वविख्यातमस्ति । अस्मिन् उद्याने कृतकपर्वताः, गुहाः, गुहायाः उपरि गृहगोधिकाः, एवं शतशः दर्शनीयानि चित्राणि, वस्तूनि, स्थानानि, च निर्मितानि सन्ति । अस्य विस्तारः दश हेक्टरपरिमितः अस्ति ।
चित्रशाला[सम्पादयतु]
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
देहलीतः विमानसम्पर्कः अस्ति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
देहली-चण्डीगड अन्तरं २५४ कि.मी अस्ति ।देशस्य विविधभागेभ्यः उत्तमवाहनसम्पर्कः अस्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
प्रति-अर्धाघण्टम् एकं वाहनं देहलीतः अस्ति । शिम्ला,मनाली, धर्मशाला नगरेभ्यः अपि वाहनसम्पर्कः अस्ति । वसत्याः कृते अनेकाः धर्मशालाः उपाहारवसतिगृहाणि सन्ति । यात्रिनिवासः, चरणरामधर्मशाला इत्यादयः प्रमुखाः ।


text:
कामः
धर्मम् अधिकृत्य अस्माभिः पूर्वमेव विवेचितम् । अधुना कामपुरुषार्थम् अधिकृत्य चिन्दयामः । 'श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च' इत्यत्र निर्दिष्टानां पञ्चज्ञानेन्द्रियाणां विषयेषु तृप्तेः वासना एव कामः । तत्र स्पर्शविशेषजन्यं रतिसुखम सर्वश्रेष्ठम् । इत्यतः प्राधान्येन व्यपदेशः इति न्यायेन रतिसंबन्धिनी वासना एव कामः इति प्रायः निगद्यते । 'सर्वेऽपि सुखिनः सन्तु’ इति संकल्पं कृत्वा शास्त्ररचनायां प्रवृत्ताः शास्रकाराः सुखदायिन्यः वासनाः न् निन्दन्ति । अपि तु तेषां तृप्तिः अवश्यं कर्तव्या इति दर्शयितुमेव कामः पुरुषार्थरुपेण प्रतिपादितः । अस्माकं भगवान् अपि 'आप्तकामः’ इति वर्ण्यते । एवं कामतत्त्वं न गर्हणीयं न त्याज्यम् अपि तु अवश्यं सेवनीयम् । श्रीमद-भगवद्गीतायां भगवान् श्रीकृष्णः ब्रूते 'भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ' इति । चतुर्षु पुरुषार्थेषु अहं कामः अस्मि इति । किन्तु तत्र केवलम् एकः पूर्वसमयरुपेण निर्बन्धः वर्तते । तेन कामेन धर्माविरोधेन भाव्यम् । तत्रोक्तं 'धर्माविरुध्दो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ' इति । एवं यदि कामः नाम वासनातृप्तिः अभिमता शास्त्रकाराणाम् इति विचिन्त्य कोऽपि कामपि लावण्यवतीं ललनां दृष्ट्वा तां धर्षितुम् इच्छेत् वा कस्यापि धनिकस्य वित्तम् आहर्तुं प्रवृत्तो भवेत् तर्हि तत्र धर्मः 'मातृवत् परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत्’ इति ब्रुवन् तं वारयेत् ।
धर्मेण व्यष्टिः समष्टिः इत्युभयोः कल्याणार्थं चतुर्विधाः पुरुषार्थाः उपदिष्टाः इत्यस्माभिः दृष्टमेव । एवं कामस्यापि द्विविधो हेतुः –एकः व्यष्टिनिष्ठः अपरः समष्टिनिष्ठः वर्तते । तत्र् व्यष्टिनिष्ठः हेतुस्तु सुखावाप्तिः ।रतिसुखं सर्वाणि अन्यानि सुखानि अतिशेते इति तु विश्रुतमेव । अत एव भारते विषयेऽस्मिन् अधिकं सुखं कथं प्राप्येत्, सुरतिः कथं निष्पद्येत् इति विवेक्तुं वात्स्यायनेन कामसूत्रस्य रचना कृता । कामसूत्रकारः कामम् एवं व्याख्याति –‘स्पर्शविशेषविषयत्वस्याभिमानिकसुखानुविध्दा फलवती अर्थप्रतीतिः प्राधान्येन कामः (का. सू. १-२-१२) इति । अत्र फलवती इत्यनेन शब्देन रतिसुखम् अपि संतानोत्पत्तिरुपप्रयोजनेन सेवितव्यं, सा एव कृतार्थता कामस्य इत्युक्तम् । रघुवंशीयानां वर्णने कालिदासोऽप्याह –‘प्रजायै गृहमेधिनाम्’ इति । एवं सुप्रजाजननं भवति समष्टिनिष्ठि द्वितीयः हेतुः कामस्य । इदं भारतीयविचारधारायाः एव् वैशिष्ट्यम् । संपूर्णसमाजस्य बलम् सुसंततिसापेक्षम् । यदि संततिः निरोगा सुदृढा बलसंपन्ना च स्यात् तर्हि समाजोऽपि तादृशः स्यात् । यदि केवलम् अनिर्बन्धं रतिसुखमेव काम्येत् तर्हि समाजः विच्छिद्येत । अतः समाजकल्याणार्थं तत्र निर्बन्धाः आवश्यकाः सन्ति । समष्टिकल्याणार्थं व्यष्टिसुखस्य संकोचः अपेक्ष्यते । तत्र धर्मस्य अंकुशः कामस्योपरि सुप्रतिष्ठितो भवति । धर्मेण विरुद्धः कामः निन्दितः तिष्ठति । तत्रोक्तं श्रीमद्भगवद्गीतायाम् –
- काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।
- महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥ ३-३७॥
यथा चतुर्विधेषु पुरुषार्थेषु अन्यतमः पुरुषार्थः भवति कामः तथा षड्रिपुषु अपि भवति अन्यतमः रिपुः कामः । एकः सेव्यः अपरश्च त्याज्यः । एतयोः द्वयोः कः भेदः । तत्रोच्यते –धर्मेण अविरुद्धः कामः रतिसौख्यप्रदानेन व्यष्टेः सुखाय भवति तथा सुप्रजोत्पादनेन समष्टेः अपि कल्याणाय कल्पते । तथा अनियन्त्रितः कामः व्यष्टेः स्वास्थ्यं सौख्यं च नाशयति । अनिर्बन्धेन् कामाचरणेन समाजोऽपि द्रुतगत्या विनाशपथे अग्रेसरो भवति । अतः भारतीय –शास्त्रकारैः पुनः पुनः कामादिविकारेभ्यः सतर्कता उपदिष्टा तत्रोक्त्ं गीतायाम् –
- त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
- कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत् त्रयं त्यजेत् ॥१६-२१॥


text:
बालमुरलीकृष्णः
मङ्गलंपल्लि बालमुरली कृष्ण (M. Balamuralikrishna) कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चित् महागायकः, कृतिकारः वाद्यकारः च अस्ति। एतावताकालेन ४००अधिकाः कृतीः रचितवान् १८सहस्राधिकसङ्गीतगोष्ठीः सञ्चालितवान् । २५०अधिकाः सङ्गीतध्वनिमुद्रिकाः लोकाय प्रदत्तवान् ।
अन्तर्विषयाः
बाल्यं सङ्गीतसाङ्गत्यम्[सम्पादयतु]
डा. मङ्गळम्पल्लि बालमुरलीकृष्णः क्रि.श. १९३० तमे वर्षे जुलै मासस्य षष्टे दिनाङ्के आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य गोदावरीपूर्वमण्डलस्य रोजुलु इति जनपदस्य सङ्करगुपन् इति ग्रामे अजायत । अस्य बाल्यनाम मुरलीकृष्णः इति । किन्तु तस्य ग्रामस्य प्रसिद्धः हरिकथाविद्वान् नारायणः मुरलीकृष्ण इति नाम्नः मूले बाल इति पदं योजितवान् । गृहे एव सङ्गीतवातावरणम् आसीत् । पिता पट्टाभिरामय्यः वंशीवीणाबाहुलीनावादकः । माता सूर्यकान्तम्मा श्रेष्ठा वीणावादिनी । बालमुरलीकृष्णः यदा पञ्चदशमे वयसि आसीत् तदा तस्य माता दिवङ्गता । अस्य पितृभगिनी एतं विजयवाडप्रदेशं नीत्वा स्वगृहे पोषितवती । बाल्यादारभ्य अस्य पिता सङ्गीतस्य प्राथमिकगुरुः । पितुः सङ्गीतासक्तिः पुत्रम् अपि प्रभावितवती । पिता सङ्गीताक्त्याः उत्तुङ्गे विद्यमानं पुत्रं सुसर्ल दक्षिणामूर्तिः इत्यस्य आश्रये सङ्गीतम् अध्येतुम् न्यस्तवान् । कतिपयेषु एव वर्षेषु बालमुरलिकृष्णः ७२रागान् वीतवान् । क्रि.श. १९६० तमे वर्षे विजयवाडस्य आकाशवाणीकेन्द्रस्य भक्तिरञ्जिनी इति प्रातःकालस्य कार्यक्रमे गीतमालाम् आरभ्य बहुजनप्रियः अभवत् ।
प्रयोगशीलः[सम्पादयतु]
सङ्गीतविद्वान् बालमुरलीकृष्णः कर्णाटकसङ्गीतस्य मेरुगायकः । रागस्य तालस्य गानस्य पल्लव्याः च नूतनप्रयोगानां जनकः । भारतदेशस्य महत्सु वाग्गेयकारेषु अन्यतमः । देशविदेशेषु अनेकाः सङ्गीतगोष्ठीः समचालयत् । तेलुगुभाषा, संस्कृतभाषा, कन्नडभाषा, तमिळुभाषा, मलयाळभाषा, इत्यादिषु भाषासु शास्त्रीयतगीतानि गीतवान् । अपि च एतासु भाषासु चलच्चित्रगीतानि अपि गीतवान् सम्भाषणस्य कण्ठदानं च कृतवान् । क्रि.शा. १९३८ तमे वर्षे प्रचालिते सद्गुर्वाराधनामहोत्सवे स्वस्य प्रथमसङ्गीतगोष्ठीं प्रदर्शितवान् । तदा अस्य आयुः केवलं ८वर्षाणि । गानम् अतिरिच्य बाहुलीनां, खञ्जिरं, वंशीं सन्तोषेण वादयति स्म । विजयवाडस्य सर्वकारीयसर्ङ्गीतविद्यालयस्य प्राम्शुपालत्वेन सेवाम् अकरोत् । अभिनये निपुणः नैव किन्तु वाग्गेयकारः, कविः, सर्वदा नूतनस्य संशोधकः। स्विट्ज़र्ल्याण्ड् देशे Academy of Performing arts & Research इति संस्थाम् अस्थापयत् । कलासंस्कृतीनाम् अभिवृध्यर्थे मद्रास्(चेन्नै) नगरे एम्.बि.के.ट्रस्ट् इति संस्थाम् आरभ्य तया सङ्गीतनृत्यशालां सञ्चालयति । 'सन्ध्या केन्दिन सिन्धूरम्' इति मलयाळभाषाचलच्चित्रे प्रमुखभूमिकां निरूढवान् । सङ्गीतेन सह अस्य प्रियतरः वि़षयः नाम सुग्रासभिजनं मन्दं दीर्घकालपर्यन्तं कर्तुम् अस्य मनः इच्छति । अन्नसारयोः भोजनम् अतीव प्रियतरम् । भर्जितभक्ष्यानि, पयोहिमः इत्यादीनि अपि प्रियाणि ।
=प्रियं मनोरञ्जनम्[सम्पादयतु]
गृहे बालैः सह खेलनम्, दूरदर्शनवाहिनिषु कार्यक्रमाणां वीक्षणम्, विदेशगमने धननिष्कानि उपयुज्य सभिकक्रीडा, इत्यादीनि बालमुरलीकृष्णस्य प्रियानि सद्व्यसनानि ।
सङ्गीतमेव मुख्यव्यसनम्[सम्पादयतु]
बालमुरलीकृष्णः अपूर्वान् नूतनरागान् संयोजितवान् । पूर्वं पञ्चस्वरैः विना रागः न रञ्जयति इति सम्प्रदायः आसीत् । एतत् अतिरिच्य त्रयाणां चतुर्णां वा स्वराणां रागान् गीतवान् । अस्य कानिचन रागरचनानि एवं सन्ति । महती, सुमुखम्, त्रिशक्तिः, सर्वश्रीः, ओङ्कारी, जनसम्मोदिनी, मनोरमा, रोहिणि, वल्ल्भी, लवङ्गी, सुसमः इत्यादयः । बालमुरलीकृष्णः काश्चन नूतनकृतीः अपि रचितवान् सङ्गीतस्य नूतनकन्तिं, चिकित्सां च कुर्वन् शोधितवान् । वर्णं तिल्लानविष्यकं सूर्यकान्तिः इति रचनस्य विषये चतृसु भाषासु शोधग्रन्थाः सन्ति । बेङ्गळूरुमहानगरस्य गायनसमाजः इति सभाङ्गणे आयोजिते भक्तिभारतीप्रतिष्ठानस्य " पुरन्दरदसोत्सवे " सङ्गीतगोष्ठीं प्रदर्शितवान् । एषः न केवलं भारतम् अमेरिका, केनडा, इटलि, फ्रान्स्, रष्या, श्रीलङ्का, मलेष्या, सिङ्गपुर, इत्यादिषु देशेषु २०सहस्राधिकाः सङ्गीतगोष्ठीः प्रदर्शितवान् । शताधिकाः गीतगुच्छानां ध्वनिमुद्रिकाः लोकार्पिताः । अनेन स्वरनिबद्धाः महादेवसुतं, श्रीसकलगणाधिप, गङ्गणपते इत्यादयः कृतयः बहुजनप्रियाः सन्ति ।
प्रशस्तिपुरस्काराः[सम्पादयतु]
- आन्ध्रप्रदेशसराज्यस्य विश्वविद्यालयात् गौरवडाक्टरेट् ,डि.लिट्, डि.एस्.सि इत्यादयः उपाधयः ।
- क्रि.श. १९७८तमे वर्षे सङ्गीतकलानिधिप्रशस्तिः
- क्रि.श. १९९२ तमे वर्षे विस्डम् म्यान् आफ् द् यियर् प्रशस्तिः ।
- क्रि.श. १९९६ तमे वर्षे नादब्रह्मनृत्यालयप्रशस्तिः । ईस्तेटिक् सङ्घस्य प्रशस्तिः ।
- पद्मभूषणप्रशस्तिः
- अत्युत्तमनेपथ्यगायकप्रशस्तिः ।
- मध्वाचार्यः इति चलच्चित्रस्य सङ्गीतनिर्दॆर्शनार्थम् अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः ।
- तिरुपतेः [[तिरुमलदेवस्थानस्य, शृङ्गीरीपीठस्य, नञ्जनल्लूरु आञ्जनेयस्वामी देवस्थानस्य आस्थानविद्वान् इति गौरवपुरस्कारः ।


text:
2012 प्रशिक्षण-शिबिरस्यवृत्तम्
तमिल्नाडु-प्रान्तस्य सप्तदशं शिक्षकप्रशिक्षणशिबिरं गते मे-मासे १७त: २६ पर्यन्तं १० दिनानि यावत् राजपालयस्थे अम्मणि-अम्माल्-विद्यालये विमर्शया प्रवृत्तम् ।
वर्गाधिकारिरूपेण प्रान्तकार्यदर्शी डा.रा.रामचन्द्रवर्यः मार्गदर्शनम् अकरोत् । प्रशिक्षणशिबिरस्य व्यवस्थां परिकल्पितवन्तौ प्रान्त-पत्राचारप्रमुखः श्रीमान् हरिकुमारवर्यः प्रान्तप्रकल्पप्रमुखः श्रीमान् मुरलीकृषणवर्यः च । भागगृहीतृषु ३५० जनेषु ७० जनाः कार्यकर्तारः आसन् । २२ जनपदतः ३४ कार्यस्थानतः प्रातिनिध्यम् आसीत् ।
उद्घाटनसत्रे संस्कृतभारत्याः अखिलभारतप्रशिक्षणप्रमुखः डा.विश्वासवर्यः उपस्थाय मार्गदर्शनम् अकरोत् । तृतीये दिने इतिहास-सङ्कलन-समितेः टी.वी.रङ्गराजः तमिल्भाष्या भारत-इतिहासे संस्कृतस्य स्थानम् इति विषयम् अधिकृत्य अभाषत । सप्तमे दिने राष्ट्रिय-स्वयंसेवकसङ्घस्य दक्षिणक्षेत्र-प्रचारकः स्थानुमालयवर्यः स्ववचोभिः (तमिल्भाषया) कार्यकरणाय शिक्षार्थिनः प्राचोदयत् । तस्मिन्नेव दिने संस्कृतभारत्याः अखिलभारतमहामन्त्री डा.नन्दकुमारवर्यः प्रेरणाभाषणम् अकरोत् । अष्टमेदिने सर्वशिक्षार्थिभिः अपि गृहसम्पर्कं कृत्वा ७०० ’वदतुसंस्कृतम्’- पुस्तकानि विक्रीतानि । तस्मिन्नेवदिने मध्याह्ने मातृभोजनम् आसीत् । ६० अधिकाः मातरः आगत्य सर्वशिब्रस्थेभ्यः भोजनं परिवेषितवत्यः । पुनः शिबिरस्थानांपरिवेषणेन मातरः खादितवत्यः। १० दिन प्रशिक्षणशिबिरस्य परिणामि-रूपेणप्रान्ते ५ अभ्यासशिबिराणि ३५ बालकेन्द्राणि च निश्चितानि ।
२७ दिनाङ्के कार्यकर्तॄणां प्रान्तगोष्ठी समभवत् । प्रवृत्तस्य प्रशिक्षणशिबिरस्य अवलोकनं तथा अग्रिमवर्षस्य योज्नां च कार्यकर्तारः
कृतवन्तः । मेलनेऽस्मिन् ’राम्को’ संस्थायाः अध्यक्षः श्रीमान्-रामसुब्रह्मण्यन्-राजु-महोदयः सुदर्शनामात्रा सह सन्निधाय कार्यकर्तॄणां प्रोत्साहनं वर्धयित्वा ततः निरगच्छत् ।


text:
मडिकेरी
मडिकेरी (Madikeri) कर्णाटकस्य कोडगुमण्डले विद्यमानं गिरिधाम । इदं सागरस्तरतः ३८०० पादोन्नते स्थले अस्ति । राजासीट् उद्यानं निसर्गसुन्दरं रम्यं स्थलम् । इतः सूर्यास्तदर्शनं, शालीक्षेत्राणां दर्शनं, वाटिकादर्शनम् अतीव सन्तोषाय भवति । प्रतिवर्षं राजासीटप्रदेशे फलपुष्पप्रदर्शनम् अत्युत्तमतया आयोजितं भवति । उद्यानवने सन्ध्यारागनामकः कश्चन कार्यक्रमः भवति । इदानीम् अत्र लघुधूमशकटं बालानां विनोदसञ्चाराय निर्मितम् अस्ति । मडिकेरीदुर्गम् एतिहासिकं भवनमस्ति । अत्र विशालं राजगृहं, प्राच्यवस्तुसङ्ग्रहालयः, जिल्लाकेन्द्रीयन्थालयः, कोटेगणपतिदेवालयः आकर्षकाः सन्ति ।
दुर्गस्य रचनायाः विशेषः नाम षड्कोणाकारकः तलविन्यासः । षट्कोणेषु कोत्तलु (विशेषदर्शकस्थानम्) निर्मितम् अस्ति दर्शकस्थानं वृत्ताकारकम् अस्ति । राजगृहस्य मृच्छदः आङ्ग्लैः आनीतः अस्ति । सुन्दरभवनस्य द्विस्तरीयानि तोरणानि, चतुरस्राकाराणि वातायनानि, काचकैः सम्यगलङाकृतानि सन्ति । विशालजलाशये कश्चन लघु शिलाकूर्मः अस्ति । गजाकृतयः जीवन्त्यः इव सन्ति । नगरे ओङ्कारेश्वरमन्दिरं राज्ञां मृतस्मारकाणि दर्शनीयानि सन्ति । ओङ्कारेश्वरमन्दिरं क्रिस्ताब्दे १८२० तमे वर्षे गार्थिक्-इस्लामिक् मिश्रशैल्या निर्मितम् ।
मडिकेरीतः तलकावेरी ४६ कि.मी दूरेऽसि । अत्रैव कावेर्याः उद्गमस्थानम् अस्ति । इर्प्पुजलपातम् अब्बीफाल्स् सदा जलपूर्णानि दर्शकाणाम् आनन्ददायकानि भवन्ति । कुशालनगरसमीपे कावेरीनिसर्गधाम सुन्दरम् अस्ति ।
कोडगुप्रदेशे पादचारणाय माकुट्ट, बर्पोळे, नीलं पोले प्रदेशाः अतिजनप्रियाः । इग्गुतप्प, तडियण्ड् मोळ्, चिन्ननप्प शिखरारोहणं साहसयात्रा एवास्ति । तडियण्ड् मोळ् सागरस्तरतः ५००० पादोन्नतम् अस्ति । सोमवारपेटे पुष्पगिरिः कुमारपर्वतशिखरं च पादचारणाय विशिष्टानि सन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- बेङ्गळूरुतः २६० कि.मी ।
- मैसूरुतः १३४ कि.मी
- मङ्गळूरुतः १३५ कि.मी।
वसत्याः कृते मडिकेरी भागमण्डलम् इत्यत्र व्यवस्थाः सन्ति । कुशालनगरम् इत्यादिस्थलेषु उपाहारगृहाणि सन्ति ।


text:
हिन्दूधर्मः
सनातनधर्मः हिन्दुधर्मस्य निजनाम वर्तते । वेदान् अवलम्बते अयं धर्मः इत्यनेन वैदिकधर्मः इत्यपि उच्यते । आर्यसन्ततेः धर्मः इति कारणतः आर्यधर्मः इति नाम्ना अपि अयं धर्मः निर्दिश्यते ।
अन्तर्विषयाः
हिन्दुशब्दस्य व्युत्पत्तिः[सम्पादयतु]
सिन्धूनद्याः तीरे विद्यमानानां धर्मः आसीत् अयम् । प्राचीनपर्षियन्-जनाः 'स'कारोच्चारणस्थाने 'ह'कारस्य उच्चारणम् अकुर्वन् । तस्मात् हिन्दुसंस्कृतिः हिन्दुराष्ट्रम् हिन्दुधर्मः इति जातम् ।
केचन वदन्ति यत् हिन्दु इत्येतदपि अस्मदीयः एव प्राचीनः शब्दः इति । ऋग्वेदस्य बृहस्पत्यागमे उल्लिखितम् अस्ति—
- हिमालयं समारभ्य यावद् इन्दुसरोवरं ।
- तं देवनिर्मितं देशं हिन्दुस्थानं प्रचक्षते ।।
अर्थात् हिमालयात् समुद्रपर्यन्तं देवैः स्थापितं देशं हिन्दुस्थानं कथ्यते।
मेरुतन्त्रे(शैवग्रन्थे) कथितं यत्—
- हीनं च दूष्यत्येव हिन्दुरित्युच्यते प्रिये।
अर्थात् यः अज्ञानतां हीनतां च त्यक्तः सः हिन्दुः उच्यते। इदं शब्दकल्पद्रुमेणापि प्रोक्तम्—
- हीनं दूषयति इति हिन्दुः।
माधवदिग्विजये अस्ति—
- ओंकारमंत्रमूलाढ्य पुनर्जन्म दृढाशयः ।
- गोभक्तो भारतगुरूर्हिन्दुर्हिंसनदूषकः ॥
अर्थात् यः ओंकारम् ऐश्वरीयध्वनिं मन्यते कर्म विश्वसिति गौपालकः हिंसायाः दूरः भवति सः हिन्दुः।
सनातनधर्मस्य प्रवर्तकाः[सम्पादयतु]
जगतः अन्यानि मतानि यथा केनचित् संस्थापितानि इति निर्दिश्यते तथा सनातनधर्मस्य कश्चन संस्थापकः इति न विद्यते । इदम् अस्य धर्मस्य वैशिष्ट्यं वर्तते । एकस्य जनस्य अध्यात्मानुभवम् अनुसृत्य अयं धर्मः न प्रवर्तते । अयं धर्मः बहूनां ज्ञानिनां योगिनां महात्मनाम् ऋषीणाम् अतीन्द्रियदर्शनानि अध्यात्मानुभवान् च आधारीकृत्य सुभद्रपृष्ठभूमौ स्थितः वर्तते । एते ऋषिमुनयः अपि अस्य सनातनधर्मस्य प्रवर्तकाः एव, न तु तस्य संस्थापकाः । तेषाम् अनुभवाः आचार-तत्त्व-उपदेशरूपेण व्यवस्थिततया सङ्कलिताः सन्ति । सहस्रशः सन्तः महात्मनः अस्य सत्यत्वं स्वस्य जीवनस्य आचरणद्वारा द्रढीकृतवन्तः सन्ति । विज्ञानपुस्तकेषु उल्लिखिताः नियमाः प्रयोगशालासु यथा द्रढीकर्तुं शक्याः तथैव एते अध्यात्मनियमाः अन्तरात्मनः प्रयोगशालायां द्रढीकर्तुं शक्याः सन्ति अद्यत्वे अपि ।
अपौरुषेयः धर्मः[सम्पादयतु]
सनातनधर्मः अपौरुषेयः दैवप्रेरितश्च । अध्यात्मसत्यानाम् आविष्कारः पूर्वमिव अद्यत्वे अपि शक्यः अग्रे अपि शक्यः इति दृढं विश्वसिति अयं धर्मः । सत्यम्इत्येतत् अनन्तं बहुमुखञ्च वर्तते । कस्यचित् एकस्य जनस्य अनुभवेन तत् सम्पूर्णतया प्रकटितः न भवेदेव । अतः अद्यत्वे अग्रे च नूतनावृत्तयः नूतनधर्मशास्त्राणि नूतनधर्मग्रन्थाश्च सृष्टाः भवेयुः एव इति निश्चिता मतिः अस्य धर्मस्य ।
अधारग्रन्थाः[सम्पादयतु]
सनातनधर्मः प्रामुख्येन वेदान् अवलम्बते । वेदः नाम ज्ञानमिति । ऋषयः ध्यानानन्दे लीनाः सन्तः श्रुतवन्तः इत्यनेन शिष्याः गुरुमुखेन इदम् अभ्यस्यन्ति स्म इत्यनेन च अस्य श्रुतिः इति नाम प्रसिद्धम् अस्ति । इदं स्मरणीयमस्ति इत्यनेन स्मृतिः इत्यनेन सर्वव्यापकशब्देन अपि निर्दिश्यते । इदम् अपौरुषेयं दैवदत्तम् इत्यनेन अस्य उल्लङ्घनं न कर्तव्यम् इति भाव्यते । दैवदत्तम् इदं ज्ञानं कस्यचित् सन्ततेः कस्यचित् देशस्य कस्यचित् कालस्य परिधौ विद्यमानं न । युक्तसाधनेन यःकोपि यदा कदापि इदं ज्ञानं प्राप्तुम् अर्हति ।
वेदाः[सम्पादयतु]
षड्दर्शनानि[सम्पादयतु]
स्मृतयः[सम्पादयतु]
प्रस्थानत्रयम्[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Resources for Scholars and Students
- All About Hinduism by Swami Sivananda (pdf)
- Heart of Hinduism: An overview of Hindu traditions
- Information on Hinduism or Santana dharma
- Ethical Democracy Journal - Notes on Hinduism
- Religious Tolerance page on Hinduism
- Paper on Hinduism by Swami Vivekananda - Presented at World Parliament of Religion in 1893 (Text + Audio Version)
- Oxford Centre for Hindu Studies Lectures and seminars in MP3 audio format by the OCHS as reference material for scholars and students.


text:
ऋग्वेदः
ऋग्वेदः सनातनधर्मस्य मूलग्रन्थः। चतुर्मुखब्रह्मणः पूर्वदिङ्मुखान्निस्सृत ऋग्वेदः । एतस्य १०१७ सूक्तानि सन्ति। पण्डितानां मतानुसारं ऋग्वेदस्य कालः ५,००० वर्षेभ्यः प्राक् ।
ज्ञानार्थकविद्धातोः निष्पन्नः वेदशब्दः । अपौरुषेयं वाक्यं वेदः इति सायणाचार्यः । इष्टानिष्टपरिहारयोः अलौकिकमुपायं यो वेदयति सः वेदः इति भाष्यभूमिकायाम् । वेदः एव श्रुतिः आम्नायः आगमः इत्यादिः श्रूयते । ब्रह्मणः मुखात् निर्गतं वेदं चतुर्धा विभज्य कृष्ण्द्वैपायनः वेदव्यासः सञ्जातः । एवं वेदाः चत्वारः ऋग्-यजु-साम-अथर्वणः इति ॥
ऋग्वेदः[सम्पादयतु]
ऋच्यते स्तूयते यया सा ऋक् । तादृशीनामृचां समूह एव ऋग्वेदः । यत्रार्थवशेन पादव्यवस्था सा ऋगिति मीमांसकाः । स ऋग्वेदः सूक्तमण्डलभेदेन द्विधा विभक्तः । तत्र सूक्तं चतुर्विधम्- ऋषिसूक्तदेवतासूक्तच्छन्दः सूक्तहोऽर्थसूक्तभेदात् । एकर्षिदृष्टमन्त्राणां समूहो ऋषिसूक्तम् । एकदेवताकमन्त्राणां समूहो देवतासूक्तम् । समानछन्दसां मन्त्राणां समूहो नामच्छन्दः सूक्तम् । यावदर्थसमाप्तानां मन्त्राणां समूहोऽर्थसूक्तम् । सुष्ठूक्तत्वात्सर्वं सूक्तमित्याख्यायते ।
ऋग्वेदः सोऽयं मण्डलानुवाकवर्गभेदेन अष्टकाध्यायसूक्तभेदेन च द्विधा । बालखिल्यसूक्तानि विहाय सम्पूर्णायामृग्वेदसंहितायां दशमण्डलानि, पञ्चाशीतिश्चानुवाकाः, अष्टोत्तरशतद्वयमिताश्च वर्गाः (इति प्रथमो भेदः) अष्टौ अष्टकानि, चतुष्षाष्टिरध्यायाः, सप्तदशोत्तरसहस्राणि च सूक्तानि (इति द्वितीयो भेदमार्गः) ।
मन्त्राश्च सर्वे दशसहस्त्रचतुः शतसप्तषष्ठिमिताः (१०४६७) इति शाकलः, शौनकानुक्रमणी तु दशसहस्रपञ्चाशतशीतिमितान् (१०५८०) मन्त्रान् आह । अत्र भेदे कालभेदेन मन्त्रवृध्दिलोपावेव हेतुतयोन्नेयौ भवतः । शब्दसंख्या -१५३८२६, अक्षरसंख्या -४३२००० । सर्वेऽपि मन्त्राः चतुर्दशसु छन्दस्सु विभक्ता बोध्याः । ऋग्वेदगतमन्त्रद्र्ष्टारो ऋषयः गृत्समदविश्व्वामित्रवामदेवात्रिभद्वाजवसिष्ठादयः सन्ति । ऋग्वेदस्य दशसु मण्डलेषु नवमं मण्डलं पवमानमण्डलनाम्ना प्रथितम् । तत्र हि सोमविषयकमन्त्राणां सङ्कलनं कृतम् । पवमानः – सोमः । पूर्वोक्ताः सप्तापि मन्त्रद्रष्टारो ऋषयो द्वितीयमण्डलतः सप्तमण्डलपर्यन्तगताभिः ऋग्भिः सम्बध्दाः, दशमण्डले मन्त्रा नानर्षिसम्बध्दाः । दशमे मण्डले न केवलं देवतास्तुतय एव, अन्यप्रकारका अपि मन्त्राः दृश्यन्ते ।
द्वितीयमण्डलादारभ्य सप्तममण्डलपर्यन्तस्य ऋग्वेदभागस्य रचना सर्वतः प्राचीना, दशमं मण्डलं सर्वतोऽर्वाचीनम्, शेषाणि मध्यकालिकानीति साम्प्रतिका आलोचकाः कथयन्ति ।
चतुर्षु वेदेषु प्रथमगणनीयः अयम् ऋग्वेदः । ऋचां भूयस्त्वात् ऋग्वेद इति व्यपदेशः । ऋच्यते स्तूयते अनया इति ऋक् । स्तुतिपरकाणां मन्त्राणां समूह एव अत्र वेदे सामान्यतः दृश्यते । सर्ववेदानामिव अस्यापि संहिता –ब्राह्मण –आरण्यक-उपनिषद्भागाः सन्त्येव । तदधिकृत्य अनन्तरं सूच्यते ॥
ऋग्वेदकालः[सम्पादयतु]
अधुना लोके सर्वत्र उपलभ्यमानेषु सर्वेषु ग्रन्थेषु प्राचीनतमः अयम् ऋग्वेदः सर्वज्ञानस्याधारभूतः भवति । अस्य रचनाकालस्य निर्णये सर्वपण्डितमण्डलेषु भिन्नाभिप्रायो दृश्यते । तथापि अस्माभिः भारतीयैः वेदस्य अपौरुषेयत्वं मन्यमानैः ऋग्वेदस्यास्यापि अनादित्वं प्रकल्पितम् । अत्र मन्त्रद्रष्टार एव ऋषयः न तु कर्तारः ॥ वेदस्य अपौरुषेयत्वम् अङ्गीकर्तुमसमर्थैः पाश्चात्यकोविदैः ऋषिप्रणीतः वेदः इति निर्धार्य प्राचीनतमस्य अस्य कालः क्रि.पू.२००० वर्षतः ६००० पर्यन्तं मन्यते । परन्तु लोकमान्यबालगङ्गाधरमहाभागेन वेदवर्णितनक्षत्रविष- यकसूचनामवलम्ब्य गणितेन ज्योतिषेण च वेदरचनाकालः क्रि.पू.६००० वर्षतः पूर्वमेवेति निश्चयः कृतः । वेदगतभूगर्भशास्त्रसिध्दान्तमनुसृत्य डा. अविनाशचन्द्रमहोदयेन अनेकलक्षवर्षपूर्वमेव अस्य रचना सम्पन्ना इति प्रख्यापितम् । इत्यम्भूते सति अस्मत्प्राचीनैः यद्वेदस्य अपौरुषेयत्वम् अनादित्वं च कल्पितं तत्स्वीकारे का क्षतिः ? एवमेव वेदरचनाकालवादेन अस्माभिः ज्ञातुं शक्यते वेदेषु प्राचीनस्य ऋग्वेदस्य कालः अपि ॥
ऋग्वेदस्य क्रमीकरणम्[सम्पादयतु]
ऋग्वेदस्य एकविंशतिः शाखाः सन्ति कालक्रमेण तद्विलुप्य याः शाखाः सन्ति तासु आश्वलायन –शाकल-बाष्कलशाखाः प्रसिध्दाः । अत्र शाकलस्ंहितायां दशमण्डलानि प्रतिमण्डले नानासूक्तानि प्रत्येकं सूक्ते नानाऋचः च सन्ति । एवं ऋग्वेदे आहत्य १०२६ सूक्तानि ९९००० मन्त्राश्च वर्तन्ते ॥
अत्र मन्त्रद्रष्टारः ऋषयः गृत्समद-विश्वामित्र –अत्रि-भरद्वाजवसिष्ठादयः भवन्ति । शाकलसंहितायाः नवमण्डलं पवमाननाम्ना प्रसिध्दम् । अत्र सोमविषयकमन्त्राणां सङ्कलनमस्ति । प्रथमाष्टमण्डलयोः कण्ववंशीयनामाङ्गिरसगोत्रजानामन्येषां च ऋषीणां मन्त्राः दृश्यन्ते । अनुसन्धानकुशलैस्तु द्वितीयमण्डलमारभ्य अष्टमण्डलपर्यन्तं प्राचीनतमो भागः नवममण्डलं तदनन्तरभूतं प्रथमाष्टाममण्डले अर्वाचीने दशममण्डलं अर्वाचीनतममिति निर्धारितम् ॥
ऋग्वेदस्य ब्राह्मणभागद्वयं ऐतरेयकौषीतकीति, आरण्यकानि ऐतरेय-कौषीतकि-शाङ्खायनादीनि त्रीणि, दश उपनिषदश्च विद्यन्ते ॥
वेदेषु आदिमः ऋग्वेदः हिन्दुधर्मस्य मूलग्रन्थः अस्ति । ऋग्वेदः ४५०० वर्षेभ्यः प्राग् संग्रथित: इति ते मन्यन्ते । अत्र १०१७ सूक्तानि सन्ति । तस्य श्लोकाः विविधादेवानां सम्बद्धा: सन्ति - यथा इन्द्रः, अग्निः, वायुः इत्यादय: । ऋग्वेदस्य १०५८९ संहिताः, १०२८ सूक्तानि च १० मण्डले विभाजिता: सन्ति । महामुनि व्यासस्य निर्देशे पैलः ऋग्वेदस्य संहितानाम् निर्माणम् अकरोत् । यज्ञेषु देवताह्वानेऽयं वेदभाग उपयुज्यते । यज्ञेषु ऋग्वेदमन्त्रपठनकर्ता "होता" इत्युच्यते । आयुर्वेदः ऋग्वेदस्य उपवेदः ।
पश्यतु[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Rigveda – Nominations submitted by India in 2006–2007 for inclusion in the Memory of the World Register. (.doc format)
- Text
- Devanagari and transliteration experimental online text at: sacred-texts.com
- ITRANS, Devanagari, transliteration online text and PDF, several versions prepared by Detlef Eichler
- Transliteration with tone accents PDF prepared by Keith Briggs
- Transliteration, metrically restored online text, at: Linguistics Research Center, Univ. of Texas
- The Hymns of the Rigveda by Friedrich Max Müller large PDF files of book scans. Two editions: London, 1877 (Samhita and Pada texts) and Oxford, 1890–92, with Sayana's commentary.
- Audio download MP3, chanted in North Indian style, i.e. without tones (yeha swara) at: gatewayforindia.com
- ऋग्वॆद: , संस्कृत विकिस्रोत:
- Translation
- The Rig Veda 1895, by Ralph Griffith (sacred-texts.com)
- Rig-Veda Sanhita: A Collection of Ancient Hindu Hymns by H. H. Wilson (Scroll a little down.)


text:
ब्रह्मसूत्राणि
भारतीयार्षपरम्परायाम् ऋषीणां योगदानम् अत्यद्भुतम् । ते च साक्षात्कृतधर्माण: ऋषय: ऋतम्भरया प्रज्ञया महत: ज्ञानराशे: आविष्कारं चक्रु: । सा एव च ज्ञानराशि: ’अपौरुषेयं वाक्यं’ इति लक्षणेन लक्षितवेदशब्देन अभिधानं भेजे ।’अनन्ता वै वेदा:’ इति श्रौतेनैव वाक्येन ज्ञायते यत् ते च वेदा: ऋग्-यजु-साम-अथर्वात्मना अपौरुषेया: सन्त: ब्रह्माण्डे व्याप्ता: विद्यन्ते । यद्यप्येक एव वेद: तथापि वेदस्वरूपानुगुण्येन ऋग्वेदादि नामभि: अभिहित: । मोक्षाख्यस्य चरमपुरुषार्थस्य विषये तात्पर्येण बोधयति इति कृत्वा वेदस्य परमप्रामाण्यं प्राप्तम् । एतदवल्बिता: काश्चन स्मृती: (मन्वादय:), तासां का गति:? इत्याकाङ्क्षायां वेदोपबृंहणद्वारा प्रामाण्यं स्थापितम् ।’इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्’ इति मनो: वाक्येन इदं वेदसहकारित्वं स्पष्ठं भवति स्मृतीनाम् ।
संस्कृतवाङ्मयं च अतिविस्तृतं, तत्र प्रथमं वेदा:, षडङ्गानि, इतिहास-पुराणानि, धर्मशास्त्रमिति । तदनन्तरत्वे च षडास्तिकदर्शनानि नास्तिकदर्शनानीति प्रसिद्धम् । आस्तिकदर्शनान्तर्गतत्वे यत् वैयासिकदर्शनम् उत्तरमीमांसादर्शनं तत्र ’प्रस्थानत्रयम्’ इति अत्यन्तं प्रसिद्धम् । श्रुतिप्रस्थानम्, स्मृतिप्रस्थानम्, न्यायप्रस्थानमिति अवयवत्रयम् । तत्र तृतीयप्रस्थानन्तर्गतं भवति इदं ब्रह्मसूत्रम् ।’प्रस्थानम्’ इति शब्दस्य मार्ग: इत्यर्थ: । ब्रह्मावगतौ मार्ग: इत्यर्थ: । एवञ्च ब्रह्मसूत्रं नाम ब्रह्मसम्बद्धं सूत्रमित्यर्थ: सिद्धो भवति । अस्य च कर्ता बादरायण: । ग्रन्थस्यास्य अन्यदपि नाम अस्ति यत् वैयासिकसूत्राणि इति । शारीरकमीमांसा इत्यपि व्यवह्रियते । शारीरस्य जीवस्य अद्वैतब्रह्ममार्ग: प्रदर्श्यते इति हेतो: ।
दर्शनेषु काश्चन क्रम: आदृत: वर्तते यत् प्रथमं सूत्राणि, अनन्तरं भाष्यम्, वार्तिकम्, व्याख्यानम् इति शास्त्रविचाराणाम् उपस्थापनक्रम: येन च मन्दमतीनां सुलभेन प्रतिपत्ति: भवति । तथैव च ग्रन्थस्यास्य सूत्रकार: श्री बादरायण:, भाष्यकार: श्री आद्य: शङ्कर:, वार्तिककार: श्री सुरेश्वराचार्य:, व्याख्यानकारास्तु अनेके सञ्जाता: श्री गोविन्दानन्द:, श्री वाचस्पतिमिश्र:, श्रीमदानन्दगिरि:, श्री अमलानन्द:, श्रीमदप्पय्यदीक्षित: इत्यादय: । इतोऽपि अनेके स्यु: किन्तु, एते व्याख्यानकारास्तु प्रसिद्धा: प्रधानभूता: शास्त्रप्रपञ्चे । इति ब्रह्मसूत्रग्रन्थस्य आपातत: परिचय: ।
अन्तर्विषयाः
प्राक्कथनम्[सम्पादयतु]
बादरायणविरते ब्रह्मसूत्रग्रन्थे तावत् चत्वार: अध्याया: सन्ति । प्रत्येकम् अध्यायस्य एकैकं नाम दत्तं तै: । तानि च समन्वय-अविरोध-साधन-फलानि इति । पुना प्रत्येकम् अध्याये अपि चत्वार: पादा: भवन्ति । संहत्य च १६ पादा: विद्यन्ते । तथैव च ५५५ सूत्राणि, १९१ अधिकरणानि, समग्रे ब्रह्मसूत्रे विराजन्ते । अध्यायान्तर्गतत्वे पाद:, पादान्तर्गतत्वे च अधिकरणम्, अधिकरणान्तर्गतत्वे च सूत्राणीति व्यवस्था । ब्रह्मसूत्रस्थ: सर्वोऽपि विचार: अधिकरणस्वरूपेण बद्धो भवति । एवं पूर्वमीमांसायामपि अधिकरणक्रम: आदृत: सूत्राणाम् अर्थकथनार्थम् । तच्च अधिकरणं पञ्चावयवात्मकं भवति । ते च एकया कारिकया प्रदर्शिता: -
- विशयो विषयौव पूर्वपक्ष: तथोत्तरम् ।
- सङ्गतिश्चेति पञ्चाङ्गं शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतम् ॥
क्वचित् प्रयोजनमपि अवयत्वेन परिगण्यते । किन्तु, स: पक्ष: गौण: । इदानीम् एकैकोऽपि अवयव: सङ्क्षेपेण विव्रियते । तत्रैते अधिकरणानि -
विशय:[सम्पादयतु]
विशय: नाम संशय: इत्यर्थ: । विशयस्तु विषयसम्बद्ध: भवति । विषयवाक्यं तु उपनिषद्भ्य: उद्ध्रियते । विषयवाक्यगतपदेषु संशय: उद्भवति । उदाहरणार्थं वक्ष्यमाणे अव्यक्तम् इति पदं कठोपनिषत्त: उद्धृतम् । तत्र संशय: नाम किं सा”ोक्तं त्रिगुणात्मकं जडं प्रधानं ग्राह्यम् ? उत परमात्मा ग्राह्य:? इति । पुना संशय: कदाचित् पञ्चकोटिक:, चतुष्कोटिक: अपि भवति प्रकरणबलात् ।
विषय:[सम्पादयतु]
अवयवोऽयम् अधिकरणेषु सर्वत्र अत्यन्तप्रधानं स्थानमावहति । एतत् केन्द्रीकृत्यैव सर्वे अवयवा: विशयादय: परिभ्रमन्ति । कस्याश्चन उपनिषद: संशयघटितवाक्यम् अथवा पदं विषयत्वेन परिगण्यते अधिकरणेषु ।
पूर्वपक्ष:[सम्पादयतु]
पूर्वपक्षस्य अपरं नाम आक्षेप: इति । सामान्येन साङ्ख्यादिदर्शनसम्बद्धा: भवन्ति आक्षेपा: । कदाचित् पूर्वपक्षत्वेन सम्भाव्य उत्थाप्य च ते निराक्रियन्ते । पुर्वपक्ष: सयुक्ति सप्रामणमेव निरूप्यते अधिकरणेषु ।
सिद्धान्त: (उत्तरम्)[सम्पादयतु]
आक्षेपस्य समाधानमेव उत्तरपक्ष: अथवा सिद्धान्तपदेन व्यवह्रियते । सिद्धान्त: नाम सिद्ध: निर्णय: इत्यर्थ: । सिद्ध: अन्त: (निर्णय:) यस्मिन् विषये स: सिद्धान्त: इति कथ्यते । सिद्धान्त: पूर्वपक्षम् अनुसृत्यैव सप्रमाणं सयुक्ति उपस्थाप्यते । पुना अयम् अधिकरणस्य सारभूत: भाग: ।
सङ्गति:[सम्पादयतु]
सङ्गति: नाम सम्बन्ध: इत्यर्थ: । सङ्गतिरियं त्रिषु अध्याय-पाद-अधिकरणादिषु स्थानेषु सम्भवति । सम्बन्धस्य द्विनिष्ठत्वात् अध्यायादिक्रमेण उत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वांशेन सङ्गति: अनिवार्या भवति ब्रह्मसूत्रग्रन्थे ।
एवं ब्रह्मसूत्रं प्रस्थानत्रयान्तर्गतं सत् प्रधानस्थानं भेजे शास्त्रप्रपञ्चे ।ब्रह्मसूत्राणाम् इदं मुख्यं प्रयोजनम् अस्ति यत् दशसु उपनिषत्सु संशयस्थानं चित्वा सयुक्ति पूर्वपक्षान् अवश्यकस्थलेषु स्वयमुद्भाव्य, स्वयम् उद्भूतस्य च निराकरणेच्छया सिद्धान्तदृढीकरणलाभाय कृतम् इत्यत्र नास्त्यसंशय: | प्रत्येकं ग्रन्थेऽपि उपोद्घात: मङ्गलं च आरम्भे उच्यते ।किन्तु, ब्रह्मसूत्रग्रन्थे उपोद्घातस्य आदिमं वाक्यमेव मङ्गलबोधकं इत्ययमेव विशेष: ।उपोद्घात: तु उपोद्घात:, अध्यासभाष्यम्, सम्भावनाभाष्यम्, प्रमाणभाष्यमिति चतुर्धा विभक्त: ।तत्र तावत् अनिर्वचनीयख्यादीनाम् अध्यासस्य निरूपणं कृत्वा, निष्कृष्ठलक्षणं च प्रदर्शितम् ।एतत्सहकृतत्वेन केचन विचारा: अध्याससम्बद्धा: सम्भावनाप्रमाणभाष्ययो: निरूपित: ।
अध्यायाः[सम्पादयतु]
- प्रथमोध्यायः - समन्वयाध्यायः
- द्वितीयोध्यायः - अविरोधाध्यायः
- तृतीयोध्यायः - साधनाध्यायः
- चतुर्थोध्यायः - फलाध्यायः


text:
वाणी जयरामः
वाणी जयरामः भारतीयभाषाणां चलच्चित्राणां ख्याता नेपथ्यगायिका अस्ति । कन्नडभाषाम् अतिरिच्य तमिळु, तेलुगु, तुळु, हिन्दी, मराठी, बङ्गाली, ओरिया, हर्याण्वी, इत्याद्यसु १४भाषासु अपि गीतवती । आहत्य ८००० गीतानि अस्याः कण्ठश्रिया भूषितानि ।
अन्तर्विषयाः
जन्म बाल्यं शिक्षा च[सम्पादयतु]
एषा वाणी तमिळुनाडुराज्यस्य वेल्लूरुमण्डलस्य इडङ्गु इति ग्रामे क्रि.श. १९४५तमे वर्षे नवेम्बरमासस्य ३०तमदिनाङ्के अय्यङ्गार्यकुटुम्बे अजायत । सङ्गीतविदुषी माता तु सङ्गीतकोविदस्य रङ्गरामानुज अय्यङ्गार्यस्य शिष्या । सङ्गीतपरिसरस्य गृहे अस्याः सङ्गीतरुचिः अपि प्रवृद्धा । स्वस्य पञ्चमे वयसि एव काडलूरु श्रीनिवास अय्यङ्गार्यस्य गुरुत्वे सङ्गीताध्ययनम् अरब्धवती । सप्तमे वयसि एव देशिकाचार्यक्रुतीनां गनं सरागं स्फुटं गायति स्म । अष्टमे वयसि आकाशवाण्या अस्याः गानस्य प्रसारः कृतः । तिरुवन्तपुरे होरात्रयं सङ्गीतगोष्ठिं यदा अचालयत् तदा अस्याः अयुः केवं दश । गानेन सह एषा चित्ररचयाम् अपि निपुणा शालाभ्यासे अपि चतुरा आसीत् । महाविद्यालये अध्ययनं कृत्वा अर्थशाश्त्रे स्नतकोत्तरपदवीं प्राप्तवती ।
चलच्चित्रक्षेत्रप्रवेशः[सम्पादयतु]
इण्डोबेलिजियं छेम्बर आफ् कामर्स इति संस्थयाम् उन्नताधिकारी जयरामः । अनेन सह विवाहस्य पश्चात् अस्याः जीवने महत् परिवर्तनम् आगतम् । विवाहोत्तरम् एषा मुम्बैनगरे न्यवसत् । पतिः तु सितार् वादकः । अतः सङ्गीतसक्तः पत्न्याः सङ्गीतोत्साहं प्रोत्साहितवन् । पटियालायाः अब्दुल् रेहमान् इत्यस्य आश्रयेणहिन्दुस्तानीसङ्गीताभ्यासार्थं पत्नीम् अवकाशं कल्पितवान् । अत्र अस्याः कण्ठश्रिया आकृष्टः राठीभाषायाः चलच्चित्रनिदेशकः वसन्तदेशयी इत्याख्यः स्वस्य निर्माणस्य " अम्म तायी गोडे " इति चकच्चित्रे गातुम् अवकाशम् अकल्पयत् । अस्य चित्रस्य गानेन परितुष्टः हिन्दीभाषायाः चलच्चित्रनिदेशकः हृषिकेश मुखर्जी इति ख्यातः स्वस्य " गुड्डी " इति चित्रे गापितवान् । अस्मिन् चित्रे अनया गीतं "बोलरे पप्पी हरा " इति गानं देशाद्यन्तं जनप्रियम् अभवत् । अनेन वाणी बहुत्र गीतगानस्य अवकाशं प्राप्तवती ।
वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
प्रत्येकं हिन्दीभाषाचलच्चित्रसङ्गीतनिदेशकस्य सहयोगेन वाणी अवश्यं कानिचन गीतानि गीतवती एव । नौशास्य (पाकीज़ा इति चलच्चित्रत्रे, अयिना इति चित्रे आशया सह एकं युगलगीतम्), मदनमोहनस्य (एक मुट्टी आसमान् इति चलच्चित्रे किशोरकुमारेण सह युगलगीतम्), ओ.पि.नय्यरस्य (खून् का बदला खून् इति चलच्चित्रे मोहम्मदरफी, उत्तरा केल्कर, पुष्पा पगधारे इत्यादिभिः सह युगलगीतानि), आर्.डि.भर्मनस्य ( चलियाँ इति चलच्चित्रे मुकेशेन सह युगलगीतम्), कल्याणजी-आनन्दजीयुग्मस्य, लक्ष्मीकान्तप्यारेलालयुग्मस्य, जयदेवस्य, पण्डितरविशङ्करस्य (मीरा इति चलच्चित्रे अनया गीतं फिलं फेर् प्रशस्त्या भूषितम्) च निदेशने अनेकानि गीतानि गीतवती । क्रि.श. १९७४तमे वर्षे तमिळुनाडुराज्यस्य चैन्नैनगरम् आगतवती । पश्चात् तमिळु, तेलुगु, कन्नड, मलयाळ भाषाणां गीतानि गातुम् आरब्धवती । दक्षिणभारतस्य प्रायः ख्यातैः सर्वैः सङ्गीतसंयोजकैः सह कार्यं कृतवती । यथा एम्.एस्. विश्वनाथन्, एम्.बि.श्रीनिवासन्, के.वि.महादेवन्, एम्.के. अर्जुन्, जेर्री अमलदेव, सलिल् चौधरी,इळयराजा, ए.आर्.रेहमान् इत्यादयः अस्याः गीतानां स्वरप्रस्तारकाः । बि.बि.श्रिनिवासः, एस्.पि.बालसुब्रह्मण्यम् इत्यादयः सहोद्योगिनः । अतिप्रसिद्धेषु अस्याः गानेषु मराठीभाषायाः " ऋणानुबन्धच्या " गीतं हिन्दुस्तानी शैल्या कुमारगन्धर्वेण सह गीतम् । बालकोलत्करस्य सहित्यस्य अस्य गीतस्य स्वरसंयोजकः अस्याः गुरुः वसन्त देसायी । एतत् गीतं देव दीनघरि धावला इति कस्यचित् मराठिनाटकस्य कृते कृतम् । कन्नडभाषायाम् एषा क्रि.श. १९७३तमे वर्षे पादर्पणं कृत्वा क्रि.श. १९९०तमवर्षपर्यन्तं बहूनि चलच्चित्रगीतानि गीतवती । तेषु कानिचन एवं सन्ति । छलगारः, कौबायु कुळ्ळ, केसरिन कमल, उपासने, शुभमङ्गळ, दीप, अपरिचित, कस्तूरि विजय, चिरञ्जीवि, बेसुगे, बिळि हेण्ड्ति, इत्यादीनि । राजन् नागेन्द्रः, विजयभास्करः, जि.के.वेङ्कटेशः, उपेन्द्रः, इत्यादयः अस्याः गानस्य स्वरप्रसारकाः । अत्र प्रायः ८५०गीतानि गीतवती ।
कानिचन मधुरकन्नडगीतानि[सम्पादयतु]
मातृभाषां तमिळुचेदपि एषा कन्नडभाषागीतानि अधिकानि गीतवती । तेषु यथा...
-
- नगु नी नगु........
- भाववेम्बा हूवु अरळि ........
- होदेय दूर ओ जोतेगार........
- एनेनो आसे नी तन्द आसे ........
- ई शतमानद मादरि हण्णु ........
- दारि काणदागिदे राघवेन्द्रने ........
- सवि नेनपुगळु बेकु ........
- बानलि मूडिद भास्करनु........
- ओ तङ्गाळिये ........
- लैफ् ईस् ए मिर्री मेलडि बेलुगे ........ (चलच्चित्रस्य आङ्ग्लभाषागानम् ।)
- ह्यापी मोमेण्ट्स्........ (बेळी हेण्ड्ति चित्रस्य पाश्चात्त्यशैलीगीतम्।)
अन्यासक्तयः[सम्पादयतु]
वाणी जयरां तु गझल् भजनानि, भक्तिगीतानि च गानेषु अपि अग्रगण्या अस्ति । मलयाळम्, तमिळु, हिन्दी, भाषासु अस्याः कविताः प्रकाशिताः । पण्डित ब्रिज् महारज् इत्यादिभिः मिलित्वा जयदेवस्य गीतगोविन्दं कथक्नृत्यशैल्या रङ्गमञ्चम् आनीतवती । चेन्नैनगरे अनया निदेशनेन "सङ्गीतसंशोधनकेन्द्रम् " आवर्षं रसग्रहणशिबिराणि, चिन्तनसत्राणि च चालयति । शालाबालानां कृते विशेषकालीनशिबिराणि अनया चाल्यन्ते ।
प्रशस्तिपुरस्काराः[सम्पादयतु]
-
- तेलुगुभाषायाः अपूर्वरागङ्गळ्, शङ्कराभरणम्, स्वातिकिरणम् इति चलच्चित्राणां गानार्थं त्रिवारं राष्ट्रप्रशस्तिः अनया प्राप्ता ।
-
- विविधराज्येषु अत्युत्तमगायिका इति २७ प्रशस्तयः प्रापाः ।
-
- दक्षिणभारतस्य ख्यातदूरदर्शनमध्यमस्य विविधप्रतियोगितासु निर्णायकत्वेन कार्यं करोति ।
-
- गनसुधायाः ४०तमवर्षस्य सेवार्थं चैन्नैनगरे, हैदराबाद्नगरे च सम्माननं कृतम् ।


text:
वाञ्छा कल्पतरुभ्यश्च कृपासिन्धुभ्य एव च।
पतितानाम् पावनॆभ्यॊ वैष्णवॆभ्यॊ नमॊ नमः॥
आचार्याचरण महाप्रभु श्रीवल्लभाचार्यः तु साक्षात् श्रीप्रभॊः चरणारविन्दकिञ्जल्काश्रितः रसलॊलुपः भ्रमरमॆव यॆन निरन्तरम् श्रीरसिकवरस्य लीलाविलासरसरसम् कथम् पातयितव्यः एतद् स्वस्यैव उदाहरणॆन दर्शितम्।भारद्वाज गॊत्रीय तैत्तिरीय शाखा शुक्ल यजुर्वॆदीय ब्राह्मण कुलॆ प्राप्तजन्मना श्रीवल्ल्भस्य पितुः आसीत् श्रीलक्ष्मणभट्टः तथा मातुः नाम आसीत् यल्लभागारू। श्रीलक्ष्मणभट्टः एकवारम् तीर्थयात्रार्थम् सपत्नीक वाराणसीम् आगतवान्। परन्तु तस्मिन्नकालॆ विद्रॊह कारणात् सः वाराणसीम् त्यक्त्वा पुनः स्वग्रामम् आगन्तुम् उद्यतः। तदा मार्गॆ चम्पारण्यॆ चतुर्भद्रपुरॆ (अद्यतन नाम चॊडानगर) माता यल्लभागारू प्रसूता अभूत् (चैत्र कृष्णा एकादशी,क्रैस्त सम्वत १४७९)। तावत्पर्यन्तम् विद्रॊहः शान्तः जातः। एतदर्थम् लक्ष्मणभट्टः वाराणसीम् निवसितुम् प्रत्यागतः। अल्पकालॆ अनॆन शास्त्रॆषु प्रावीण्यम् प्राप्य आचार्यपदम् प्राप्तम्।


text:
आर् वेङ्कटरामन्
श्रीरामस्वामी वेङ्कटरामन् (तमिळ्: ரா. வெங்கட்ராமன், आङ्ग्ल: R. Venkataraman) भारतगणराज्यस्य अष्टमः राष्ट्रपतिः । भारतीयराजनीतिक्षेत्रस्य अस्थिरतायामेव श्रीरामस्वामी वेङ्कटरामन् इत्यस्य राष्ट्रपतिकालः व्यपगतः । एतावत् पर्यन्तं सः एकमात्रः राष्ट्रपतिः अस्ति, यः भारतीयगणराज्यस्य चतुर्भिः प्रधानमन्त्रिभिः सह कार्यम् अकरोत् । सः कुशलः लेखकः अपि आसीत् । तेन अनेकानि प्रख्यातपुस्तकानि लिखितानि । सः स्वतन्त्रसेनानित्वेन ताम्रपत्रम् अपि प्रापत् । भारतीयराजनीतिक्षेत्रस्य अस्थिरतायाः काले राष्ट्रपतिपदं व्यभूषयत् इति सः प्रख्यातः ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, शिक्षणञ्च[सम्पादयतु]
१९१० तमस्य वर्षस्य 'दिसम्बर'-मासस्य चतुर्थे (४) दिनाङ्के तमिलनाडुराज्यस्य तञ्जावूरुमण्डलस्य पट्टुक्कोट्टै-ग्रामे श्रीवेङ्कटस्य जन्म अभवत् । तस्य पितुः नाम रामस्वामी अय्यर् आसीत् । सः तञ्जावूरु-नगरे वाक्कीलः आसीत् । तस्य परिवारः समृद्धः आसीत् । अतः श्रीवेङ्कटस्य शिक्षणे विशेषकष्टानि नासन् । तञ्जावूरु-नगरस्य प्रसिद्धविद्यालयात् स्वस्य प्राथमिकशिक्षणं समाप्य सः मद्रासविश्वविद्यालये स्नातकस्य अध्ययनं प्रारभत । पितुः इच्छानुसारं सः मद्रास लॉ महाविद्यालयात् एल्. एल्. बी. अपठत् । ततः १९३५ तमे वर्षे मद्रास उच्चन्यायालये वाक्कीलत्वेन कार्यं प्रारभत । १९५१ तमे वर्षे सः उच्चतमन्यायालये वाक्कीलत्वेन कार्यं कर्तुं योग्यः अभवत् ।
विवाहः, परिवारश्च[सम्पादयतु]
१९३८ तमे वर्षे श्रीवेङ्कटस्य विवाहः जानकी देवी नामिकया कन्यया सह अभवत् । तयोः दाम्पत्यजीवनं सुखकरमासीत् । तयोः एकः पुत्रः, तिस्रः पुत्र्यः आसन् । तस्य पुत्रः यदा सप्तदशवर्षीयः आसीत्, तदा सः मृतः । तस्य पुत्रीणां नामानि क्रमेण पद्मा, लक्ष्मी, विजया इति ।
वाक्कीलत्वेन श्रीवेङ्कटः[सम्पादयतु]
यदा श्रीवेङ्कटः वाक्कीलत्वेन कार्यं प्रारभत, तदा आभारते स्वतन्त्रतान्दोलनस्य वातावरणमासीत् । अहिंसा-हिंसामार्गाभ्यां आङ्ग्लानां विरोधः भवति स्म । अहिंसकाः सभा-आन्दोलन-सत्याग्रहादिभिः आङ्ग्लानां विरोधं कुर्वन्तः राष्ट्रस्वतन्त्रतायै कार्यं कुर्वन्तः आसन् । क्रान्तिकारिणः आङ्गाधिकारिणः मारयित्वा, अन्यरीत्या बलप्रयोगेन वा राष्ट्रस्वतन्त्रतायै कार्यं कुर्वन्तः आसन् ।
आरक्षकाणां दमनेन त्रस्तः मद्रास-प्रसिडेन्सि इत्यस्य एकः युवकः एकस्य आङ्ग्लाधिकारिणः हत्याम् अकरोत् । हत्यायाः अभियोगस्य निर्णयः मृत्युदण्डः इति न्यायालयेन उद्घोषितम् । मद्रास-प्रसिडेन्सि इत्यस्य प्रख्यातः वाक्कीलः सी. राजगोपालाचारी तस्य युवकस्य मृत्युदण्डम् आजीवनकारागारे परिवर्तयितुं बहुप्रयत्नम् अकरोत् । परन्तु सः तथा कर्तुंम् असफलः अभवत् । ततः सः अभियोगः श्रीवेङ्कटस्य पार्श्वे गतः । श्रीवेङ्कटेन बहुसंशोधनानन्तरं न्यायालयेन कृतस्य अभियोगस्य निर्णयः अयोग्यः इति सिद्धं कृतम् । आङ्ग्लैः कृता मृत्युदण्डस्य घोषणा एकेन वाक्कीलेन आजीवनकारावासे परिवर्तिता इति प्रसिद्धिः चतसृषु दिग्षु प्रसरिता । श्रीवेङ्कटस्य कुशलतया प्रभाविताः सन्तः कोङ्ग्रेस-पक्षस्य नेतारः श्रीवेङ्कटं "राजनीतिक्षेत्राय योगदानं यच्छतु" इति परामर्शम् अयच्छन् । परन्तु "राजनीतिक्षेत्रे मम रुचिः नास्ति" इति उक्त्वा सः तेषां परामर्शं निराकरोत् ।
स्वतन्त्रतान्दोलने श्रीवेङ्कटः[सम्पादयतु]
१९४२ तमे वर्षे महात्मना ‘भारत छोडो’-आन्दोलनस्य घोषणा कृता । महात्मनः प्रभावेन श्रीवेङ्कटेन वाक्कीलस्य कार्यं त्यक्त्वा स्वतन्त्रतान्दोलनाय स्वस्य सम्पूर्णः समयः समर्पितः । विभिन्नेषु आङ्ग्लविरोधिसम्मेलनेषु सः आङ्ग्लविरोधीनि कार्याणि अकरोत् । श्रीवेङ्कटस्य विरोधेन त्रस्तः आङ्ग्लसर्वाकारः तं वर्षद्यं यावत् कारागारं प्रैषयत् । कारागारे सः स्वतन्त्रतभारताय बहुचिन्तनम् अकरोत् । १९४४ तमे वर्षे सः कारागारात् मुक्तः अभवत् । कारागारे चिन्तिताः विचाराः कथम् अनुसरणीयाः इति तस्य मनसः प्रप्रथमः प्रश्नः आसीत् । राजनीतिः एव देशस्वतन्त्रतायै मार्गः इति विचिन्त्य सः राजनीतिप्रवेशस्य निर्णयम् अकरोत् । १९४४ तमे वर्षे सः तमिलनाडु-कोङ्ग्रेससमित्याः श्रमशाखायाः सदस्यः अभवत् । श्रमविभागे कार्यरतः श्रीवेङ्कटः श्रमिकाणां समस्यानां सुचारुरीत्या समाधानं कुर्वन् श्रमजीविषु प्रसिद्धिं प्रापत् ।
आज़ाद हिन्द फौज इत्यस्य साहाय्यम्[सम्पादयतु]
१९४६ तमे वर्षे भारते ब्रिटिश्-शासनस्य समाप्तेः निश्चयः जातः आसीत् । भारतस्वतन्त्रतायै नेताजी सुभाष चन्द्र बोस इत्यनेन यस्य आजाद हिन्द फौज इत्यस्य रचना कृता आसीत्, तस्य दलस्य पराजयः अभवत् । तस्य दलस्य सैनिकाः राजद्रोहिणः इति सिङ्गापुर-देशस्य सर्वकारेण आक्षेपः कृतः आसीत् । परन्तु निष्पक्षन्यायस्य चेष्टायां ते भारतात् वाक्कीलान् आह्वयन् । भारतस्य जनानां रक्षणं भवतु इति विचिन्त्य भारतसर्वकारेण एकस्य वाक्कीलगणस्य रचना कृता । तस्मिन् वाक्कीलगणे श्रीवेङ्कटः अपि आसीत् । सिङ्गापुर-देशेऽपि सः स्वस्य तर्कैः भारतीयजनानां साहाय्यम् अकरोत् । १९४७ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य पञ्चदशे दिनाङ्के भारतगणराज्यं स्वतन्त्रम् इति घोषणा अभवत् । सिङ्गापुर-देशात् सफलो भूत्वा आगतः श्रीवेङ्कटः जनेषु योग्यवाक्कीलत्वेन प्रसिद्धः आसीत् । अतः १९४७ तमे वर्षे मद्रास-वाक्कील-सङ्घस्य अध्यक्षत्वेन चितः सः ।
राजनीतिक्षेत्रे योगदानम्[सम्पादयतु]
भारतस्य श्रमिकाणां जागृत्यै तेन 'लेबर् लॉ'-नामिकायाः प्रसिद्धमासिकपत्रिकायाः प्रारम्भः कृतः । १९५२ तमस्य वर्षस्य निर्वाचने श्रीवेङ्कटः लोकसभायाः सदस्यः अभवत् । लोकसभासदस्यत्वेन तस्य कार्याणि उल्लेखनीयानि सन्ति । यथा –
१) वस्त्रनिर्माणयन्त्रागाराणां राष्ट्रीकरणस्य नियमे सः यानि परिवर्तनानि अकरोत्, तानि श्रमिकेभ्यः, यन्त्रागारश्रेष्ठिभ्यश्च बहुश्रेयस्कराणि असिद्धयन् ।
२) ग्राम-नगरयोः नागरिकेभ्यः सम्पत्तिसम्बद्धाः नियमाः विसमाः आसन् । स्वतर्कैः श्रीवेङ्कटः नेहरू इत्येनं नियमानां विसमतायाः निराकरणम् अबोधयत् । ततः सर्वसम्मत्या सम्पत्तिसम्बद्धः अध्यादेशः लोकसभायां सिद्धः अभवत् ।
३) १९५३ तः १९६१ पर्यन्तं संयुक्तराष्ट्रमहासभायां भारतस्य प्रतिनिधित्वम् अपि श्रीवेङ्कटः अकरोत् । १९५७-६७ तमिळनाडुराज्यस्य उद्योग-श्रम-सहकारिता-विद्युत्-परिवहन-व्यवसाय-मन्त्रालयस्य दायित्वम् अवहत् श्रीवेङ्कटः । ततः १९८२ पर्यन्तं सः राज्यस्य, केन्द्रस्य च विभिन्नेषु सांविधानिकपदेषु कार्यम् अकरोत् । राजनैतिकक्षेत्रे तस्य प्रसंशा विपक्षेणापि मुहुर्मुहुः कृता ।
उपराष्ट्रपतित्वेन श्रीवेङ्कटः[सम्पादयतु]
१९८४ तमे वर्षे उपराष्ट्रपतेः हिदायतुल्लाह इत्यस्य कार्यकाले समाप्ते जाते सति तत्कालीनः प्रधामन्त्री इन्दिरा गान्धी उपराष्ट्रपतिप्रत्याशित्वेन श्रीवेङ्कटस्य नाम उपास्थापयत् । १९८४ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य द्वाविंशति(२२)तमे दिनाङ्के श्रीवेङ्कटः उपराष्ट्रपतिनिर्वाचने अजयत । तस्य मासस्य एकत्रिंशत्तमे दिनाङ्के श्रीवेङ्कटः उपराष्ट्रपतित्वेन दायित्वं स्व्यकरोत् । १९८६ तमे वर्षे श्रीवेङ्कटः फ्रांस-देशस्य यात्रायै गतः आसीत् । फ्रांस-देशे भारतस्य प्रधिनिधित्वं कुर्वन् फ्रांस-देशस्य राष्ट्रपतेः उपस्थितौ भारतस्य गौवरवर्धकम् एकं भाषणं कृतम् आसीत् तेन । सः अवदत्, “सृष्टेः प्रारम्भादेव ज्ञानपिपासुः मनुष्यः ज्ञात-अज्ञात-क्षेत्रयोः अन्वेषणं कुर्वन् अस्ति । अविरतज्ञानपिपासायाः कारणेनैव विश्वस्मिन् विकसिताः सर्वाः सभ्यताः समृद्धाः सन्ति । अस्माकं देशस्य प्राचीनपरम्परा आधुनिकज्ञानेन सह एकरूपतां साधयति इत्येव नवीनभारतस्य वैशिष्ट्यम् अस्ति” इति । उपराष्ट्रपतित्वेन तस्य प्रख्यातं भाषणम् आसीत् तत् ।
श्रीवेङ्कटस्य उपराष्ट्रपतित्वेन यदा मासद्वयं जातमासीत्, तदैव इन्दिरा गान्धी इत्यस्याः निर्ममहत्या अभवत् । इन्दिरा गान्धी यस्मिन् दिने सा मृता, तस्मिन् दिने सायं सार्धपञ्चवादने एव श्रीज्ञानी राजीव गान्धी इत्यनेन प्रधानमिन्त्रिशपथम् अकारयत् । ततः राष्ट्रपतित्वेन श्रीज्ञानी जैल सिंह इत्यस्य कार्यकाले समाप्ते सति तत्कालीनः प्रधानमन्त्री राजीव गान्धी श्रीवेङ्कटस्य नाम राष्ट्रपतिप्रत्याशित्वेन उपास्थापयत् । १९८७ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य षड्विंशतितमे दिनाङ्के राष्ट्रपतिनिर्वाचने भारतगणराज्यस्य अष्टमराष्ट्रपतित्वेन श्रीवेङ्कटः चितः । पञ्चविंशतितमे दिनाङ्के मध्याह्नकाले राष्ट्रपतिपदगौरवं रक्षितुं सर्वोच्चन्यायालस्य मुख्यन्यायाधीशः श्री आर. एस. पाठक श्रीवेङ्कटेन शपथम् अकारयत् ।
राष्ट्रपतित्वेन श्रीवेङ्कटः[सम्पादयतु]
राष्ट्रपतित्वेन प्रप्रथमभाषणं कुर्वन् श्रीवेङ्कटः अवदत्, “पञ्चत्रिंशत्वर्षं पुरा भारतस्य सर्वप्रथमः राष्ट्रपतिः श्रीराजेन्द्र प्रसाद यदा अस्मिन् सभाखण्डे राष्ट्रपतित्वेन शपथम् अकरोत्, तदा मम कल्पना अपि नासीत् यत्, अहमपि राष्ट्रपतित्वेन सम्मानं प्राप्स्यामि इति । अद्य देशजनाः यं सम्मानं मह्यम् अयच्छन्, तस्मै अनुगृहीतोऽस्म्यहम् । अहम् एतत्पदं न केवलं गौरव-प्रतिष्ठयोः प्रतीकत्वेन पश्यामि अपि तु मम कृते साहसपूर्णदायित्वेन एतत् कार्यं अस्ति” इति ।
अस्थिरराजनैतिकस्थित्याः कारणेन राष्ट्रपतित्वेन श्रीवेङ्कटस्य कार्यकालः साहसपूर्णनिर्णयैः परिपूर्णः आसीत् । एतावत् पर्यन्तं सः एकमात्रः राष्ट्रपतिः अस्ति, यः भारतगणराज्यस्य चतुर्भिः प्रधानमन्त्रिभिः सह कार्यम् अकरोत् । राजीव गान्धी इत्यस्य कार्यकाले श्रीवेङ्कटः राष्ट्रपतित्वेन शपथम् अकरोत् । १९८९ तमस्य वर्षस्य 'दिसम्बर'-मासस्य द्वितीये दिनाङ्के श्रीवेङ्कटः वी पी सिंह इत्यनेन प्रधानमन्त्रिशपथम् अकारयत् । परन्तु एकवर्षाभ्यान्तरे एव संसदसभ्यैः चन्द्रशेखर इत्ययं प्रधानमन्त्रित्वेन चितः । अतः १९९० तमस्य वर्षस्य 'नवम्बर'-मासस्य दशमे दिनाङ्के तेन प्रधानमन्त्रिशपथम् अकारयत् श्रीवेङ्कटः । प्रधानमन्त्रित्वेन चन्द्रशेखरस्य चत्वारः मासाः व्यतीताः आसन् । तदैव कोङ्ग्रेस-आई-पक्षः चन्द्रशेखरस्य असमर्थनम् औद्घोयत् । चन्द्रशेखरस्य प्रधानमन्त्रित्वेन पदत्यागानन्तरं निर्वाचनस्य घोषणा अभवत् । निर्वाचनप्रचारार्थं गतस्य पूर्वप्रधानमन्त्रिणः राजीव गान्धी इत्यस्य नृशंसहत्या अभवत् । राजीव गान्धी इत्यस्य हत्यानन्तरं निर्वाचने कोङ्ग्रेस-पक्षस्य विजये सति नरसिंह राव् प्रधानमन्त्री अभवत् । १९९१ तमस्य वर्षस्य 'जून'-मासस्य विंशतितमे दिनाङ्के श्रीवेङ्कटः नरसिंह राव् इत्यनेन प्रधानमन्त्रिशपथम् अकारयत् । १९९२ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य पञ्चविंशतितमे दिनाङ्के श्रीवेङ्कटस्य राष्ट्रपतित्वेन कार्यकालः पूर्णः अभवत् । राष्ट्रपतित्वेन कार्यकालस्य समाप्तेः घण्टाद्यसमनन्तरम् एव राष्ट्रपतिभवनम् अत्यजत् श्रीवेङ्कटः । राष्ट्रपतिभवनात् मद्रास-महानगरम् अगच्छत् सः ।
मृत्युः[सम्पादयतु]
२००९ तमस्य वर्षस्य 'जनवरी'-मासस्य द्वादशे दिनाङ्के मूत्रसम्बद्धविकारस्य उपचारार्थं श्रीवेङ्कटः देहली-महानगरस्य 'आर्मी रिसर्च् एण्ड् रेफरल्'-रुग्णालयम् अगच्छत् । २००९ तमस्य वर्षस्य 'जनवरी'-मासस्य सप्तविंशतितमे दिनाङ्के मध्याह्नकाले अष्टनवति(९८)तमे वयसि श्रीवेङ्कटः शरीरम् अत्यजत् ।


text:
१८६९
१८६९ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशीयः जोहान् मिषर् "न्युक्लियिक् आम्लं" पृथक् कृत्य तस्य रासायनिकं विश्लेषणम् अकरोत् ।
- अस्मिन् वर्षे विश्वे एव प्रथमवारं "पक्षिणां रक्षणशासनं" ब्रिटिष्-संसत् अङ्ग्यकरोत् ।
- अस्मिन् वर्षे रासायनिकसंयुक्तैः निर्मितं प्रथमं कृतकम् औषधं "क्लोराल्" सिद्धम् अभवत् ।
- अस्मिन् वर्षे विश्वे प्रथमवारं जर्मनीदेशस्य "हैडल्बर्ग" प्रदेशीयः वैद्यः गुस्ताव् सैमन् मार्गरीट् क्लेब् नामिकायाः नष्टं मूत्रकोशं शस्त्रचिकित्सायाः द्वारा निष्कासितवान् ।
- वैद्यकीये क्षेत्रे क्ष-किरणक्रमस्य संशोधकः जर्मनीदेशीयः विल्हेल्म् कार्नार्ड् रोण्ट्जेन् स्विट्जर्लेण्ड्देशस्य जूरिक् इत्यत्र अस्मिन् वर्षे वैद्यपदवीं प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे सुसन्ततेः संशोधकः फ्रान्सिस् गाल्टन् मानवानां मानसिकं सामर्थ्यम् अपि विभिन्नेषु स्तरेषु भवति इति प्रत्यपादयत् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे कन्नडसाहित्यलोकस्य अप्रतिमः कविः मुद्दणः भारतस्य कर्णाटकराज्यस्य उडुपिमण्डलस्य "नन्दळिके" इति ग्रामे जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे प्रसिद्धः भारतरत्नभूषितः तत्त्वज्ञानी, स्वातन्त्र्ययोद्धा च डा भगवान् दासः जन्म प्राप्नोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जनवरिमासे "कन्नड-कादम्बरीणां पितामहः" इत्येव प्रसिद्धः "सद्बोधचन्द्रिका" इत्यस्याः मासपत्रिकायाः आरम्भकर्ता "वेङ्कटेश तिरुको कुलकर्णी" भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य हावारिसमीपे "गळगनाथ" इति ग्रामे जन्म प्राप्नोत् ।
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे अक्टोबर्-मासस्य २ दिनाङ्के भारतदेशस्य गुजरातराज्यस्य "पोरबन्दर्" इति स्थाने "भारतस्य राष्ट्रपिता" इत्येव प्रख्यतः महात्मा गान्धिः जन्म प्राप्नोत् ।


text:
कविता
कवितायाः (Kavita) परिभाषाऽनेकाः सन्ति , किन्तु सर्वमान्या मुख्या परिभाषास्ति वाक्यं रसात्मकं काव्यम् अर्थात् येन वाक्येन रसोत्पत्तिः भवति तत् वाक्यं कविता इति कथ्यते। रस,छन्द।छन्दालंकारैः युक्ता कविता आनन्दोत्पत्तिं करोति। महात्मना तुलसीदासेन उक्तं यत् ---कीरति भणिति भूति भलि सोई । सुरसरि सम सब कर हित होई।। अर्थात् येन काव्येन सर्वेषां जनानां हितं भवति तत् काव्यं साहित्यं कथ्यते। आनन्दो वै काव्यम् अर्थात् आनन्दः एव कवितायाः प्रथमं लक्षणमस्ति। यथा--
सौन्दर्यदशर्नम्
वैभवं कामये न धनं कामये
केवलं कामिनी दर्शनं कामये
सृष्टिकार्येण तुष्टोस्म्यहं यद्यपि
चापि सौन्दर्यसंवर्धनं कामये।
रेलयाने स्थिता उच्च-शयनासने
मुक्तकेशांगना अस्तव्यस्तासने
शोभिता तत्र सर्वाङ्ग्-आन्दोलिता
अनवरत यानपरिचालनं कामये।
सैव मिलिता सड़क परिवहनवाहने
पंक्तिबद्धाः वयं यात्रि संमर्दने
मम समक्षे स्थिता श्रोणि वक्षोन्नता
अप्रयासांग स्पर्शनं कामये।
सैव दृष्टा मया अद्य नद्यास्तटे
सा जलान्निर्गता भाति क्लेदितपटे
दृश्यते यादृशा शाटिकालिंगिता
तादृशम् एव आलिंगनं कामये।
एकदा मध्यनगरे स्थिते उपवने
अर्धकेशामपश्यं लतामण्डपे
आंग्लश्वानेन सह खेलयन्ती तदा
अहमपि श्वानवत् क्रीडनं कामये।
नित्यं पश्याम्यहं हाटके परिभ्रमन्तां
लिपिष्टकाधरोष्ठी कटाक्ष चालयन्
अतिमनोहारिणीं मारुति गामिनीम्
अंग प्रत्यंग आघातनं कामये।
स्कूटी यानेन गच्छति स्वकार्यालयं
अस्ति मार्गे वृहद् गत्यवरोधकम्
दृश्यते कूर्दयन् वक्ष पक्षी द्वयं
पथिषु सर्वत्र अवरोधकम् कामये।
- शास्त्री नित्यगोपाल कटारे :


text:
पञ्चतन्त्रम्
पञ्चतन्त्रं (Panchatantra) कश्चन कथाग्रन्थः विद्यते । अस्य ग्रन्थस्य कर्ता अस्ति विष्णुशर्मा । महिलारोप्यस्य राज्ञः अमरशक्तेः बहुशक्तिः रुद्रशक्तिः अनन्तशक्तिः इत्येतान् त्रीन् पुत्रान् षड्भिः मासैः राजनीतिनिपुणान् कर्तुं विष्णुशर्मा पञ्चतन्त्रग्रन्थं रचितवान् इति श्रूयते । पञ्चतन्त्रे गद्यं पद्यं चापि अस्ति । प्रायः कथाभागं निरूपयति गद्यम् । पद्यं च नीतिं निरूपयति ।
अन्तर्विषयाः
पञ्चतन्त्रस्य शाखाभेदः[सम्पादयतु]
दक्षिणापथप्रथिते नेपालदेशीये च पञ्चतन्त्रे पञ्चतन्त्रमिति नाम समानम् । अतो मूलभूतं पुस्तकं पञ्चतन्त्रनामकमासीदिति वक्तुं सुशकम् । तन्त्रपदेन अध्याया उच्यन्ते, 'तन्त्रैः पञ्चभिरेतच्चकार सुमनोहरं शास्त्रम् इति स्मरणात् ।
पञ्चतन्त्रं नाम नैकं पुस्तकमपि तु शास्त्रमिदम् । अत्र शास्त्रे समानाभिधेयाः समानोद्देश्याः समान बहुलांशाश्च बहवो ग्रन्थाः सन्ति । पञ्चतन्त्रस्य शाखा बहुविस्ताराः । तत्र अर्धाधिको भागो विदेशेषु प्रसिध्दः । ११०० तमे ख्रीष्टाब्दे हिब्रू – भाषायामस्यानुवादो जातोऽनन्तरमन्यान्यासु वैदेशिकभाषासु जातैरनुवादैरयं ग्रन्थः पाश्चात्त्यब्शान् व्याप्य तिष्ठति । सम्प्रति 'यावा’ द्वीपादारभ्य 'आइसलैण्ड' पर्यन्तमस्य प्रचारो दृश्यते
पञ्चतन्त्रस्य शाखाः[सम्पादयतु]
सर्वासामपि शाखानामेकं समानं मूलम् । शाखास्तु – (१) नेपालीयं पञ्चतन्त्रम् (२) दक्षिणापथीयं पञ्चतन्त्रम्, (३) हितोपदेशः, (४) बृहत्कथान्तर्गतं पञ्चतन्त्रं यत् क्षेमेन्द्रेण सोमदेवेन च वर्णितम्, (५) तन्त्राख्यायिका, (६) सरलग्रन्थः (७) पूर्णभद्रप्रणीतः, पञ्चतन्त्रग्रन्थश्च ।
-
- नेपालीयं पञ्चतन्त्रम्- नेपालीयपञ्चतन्त्रस्य अनेकानि हस्तलिखितपुस्तकानि अधिगतानि । एषां मध्ये एकस्मिन् पद्यभागमात्रं विद्यते, अपरस्मिन् पद्यभागेन समं गद्य भागोऽपि । अत्र कालिदासीयमेकं पद्यमुद्घृतमिति कालिदासादर्वाग्भवत्वमस्य प्रतीयते । इतोऽधिकमस्य रचनाकालसम्बद्न्धे कथयितुं न शक्यते
- दक्षिणापथीयं पञ्चतन्त्रम्- अत्रापि कालिदासीयमेकं पद्यमुदधृतमिति ततोऽर्वाग्भवत्वमस्य सिद्ध्यति । अस्मिन् यावान् मौलिकपञ्चतन्त्रांशः न तावान् सरलग्रन्थे तन्त्राख्यायिकायां वा । अस्मिन् बहवः कथाः प्रक्षिप्ता अपि सन्ति ।
- हितोपदेशः – नारायणनामकेन केनापि पण्डितेनायं सङ्ग्रहः कृतः । अत्र स्वयमुक्तं –‘पञ्चतन्त्रात्तयान्यस्माद् ग्रन्थादाकृष्य लिख्यते ’ इति । तेनास्य पञ्चतन्त्ररुपान्तरत्वमुक्त भवति । आचारशिक्षाऽस्य ग्रन्थस्य मुख्यमुद्देश्यम् । अत्रत्याः कथा नानाग्रन्थेभ्यो गृहीताः, यथा- मुनिमूषिककथा महाभारताद् गृहीता, चतुरमतिस्त्रीकथा शुकसप्ततितो गृहीता, वीरवरकथा वेतालपंचविंशतिकातो गृहीता ।
- नेपाले हितोपदेशस्यैकं १३७३ ख्रीष्टलिखितं पुस्तकं प्राप्तम् ।
- भट्टारकवारशब्दप्रयोगात् ९०० ख्रिष्टतोऽर्वाऽवग्भवमायाति ।
- माघात् कामन्दकीयनितिसाराच्च । बहुविषयादानात्ततोऽर्वाग्भवत्वमायति । तदेवं सकलवस्तु पर्यालोचनयाऽस्य कालः १००० ख्रीष्टमितः प्रत्ययो भवति ।
- वृहत्कथान्तर्गतं पञ्चत्तरम् –बृहत्कथायांतं पञ्चतन्त्रस्य यद्र्व्पमासीत्तदेव काश्मीरेषु समुपचितं सद् बृहत्वथामञ्जर्यां कथासरित्सागरे चावर्ण्यत क्षेमेन्द्रेणा मञ्जर्यां सोमदेवेन कथासरित्सागरे चास्वैव पञ्चतन्त्रस्य कथाभागो वर्णित इति विदुषामाशयः । अत्र क्वचित् संक्षिप्तत्वं क्वचिद् रुपान्तरितत्वमपि दृश्यते ।
- तन्त्राख्यायिका –पञ्चतन्त्रस्यैव रुपविशेषः तन्त्राख्यायिकानाम्ना प्रसिध्दः । काश्मीरदेशे शार्दालप्यामस्यैकमेव पुस्तकमधुनावधि प्राप्तम् । तन्त्राख्यायिकायामाद्यपञ्चतन्त्रस्य यावानंशः सुरक्षितो विद्यते तावानंशो नान्यत्र । अत्र बहवः कथा प्रक्षिप्ता अपि सन्ति, यथा- नीलशृगालस्य, चतुरजम्बुकस्य, सोमिलकतन्तुवायस्य, कुटिलकुट्टिन्याः, नृपशिवेः,वृध्दहंसस्य लशुनचौरस्य,वीरवेषधारिणश्च कथाः । अस्य रचनाकालो निश्चित्य वक्तुमशक्यः ।
- सरलग्रन्थः – अयमपि पञ्चतनत्राधारकस्तद्रुपान्तरभूतो वा ग्रन्थः । अस्य तन्त्राख्यायिकया सह महत्साम्यं वर्त्तते । अत्र वैदिकमुनीनां नामानि नोपलभ्यन्ते, जैनमतप्रसिध्दानां दिगम्बरनग्नकक्षपणकधर्मं देशनानप्रभृतीनां शब्दानां प्रयोगस्य दर्शनेन "जैनः कश्चिदस्य ग्रन्थस्य रचयिते ति तर्कयन्ति कतिपये । अत्रमाधकाव्यात् पद्यानि उध्दृतानि पूर्णभद्रश्चामुं स्मरति, तदयं ग्रन्थः ख्रीष्टियैकादशशतकसम्भवः स्यादिति विश्वसन्ति ।
- पूर्णभद्रस्य पञ्चतन्त्रम् (पञ्चाख्यानकम्)- पंचाख्यानकनाम्ना प्रसिध्दः पूर्णभद्रकृतोऽयं ग्रन्थः तन्त्राख्यायिकान् अन्यानपि च तद्विष्यकग्रन्थान् विलोक्य कृतः प्रतीयते । सोमाख्यस्य कस्यचिन्मन्त्रिणः प्रसन्नतायै पूर्णभद्रेणा ११९९ तमे ख्रोष्टीये ग्रन्थोऽयं लिखितः ।
मूलपञ्चतन्त्रप्रणेता[सम्पादयतु]
विष्णुशर्मा अमरशक्तिनामकस्य नृपस्य त्रीन पुत्रान् षटभिर्मासैः राजनीतिं शिक्षयितुं ग्रन्थमिमं प्रणीतवानिति पञ्चतन्त्रस्य भूमिकातः प्रतीयते । हस्त्यश्वादियानसाधनं विहायात्रोष्ट्राऽसकृद्वर्णित इति काश्मीरदेश्योऽयं विष्णुशर्मा सम्भाव्यते ।
रचनाकालः[सम्पादयतु]
आद्य पञ्चतन्त्रान्तर्गतत्वेन सम्भाविते एकत्र पद्ये दीनार-शब्दो विद्यते । दीनारो नाम मुद्राविशेषः स हि रोमनमुद्राविशेषः ग्रीसदेश-मार्गेण प्राच्यभारतादिदेशेषु प्रचारमासादितवान् । ५५० तमे क्रिस्तशताब्दे वरजोई महाब्शयेनास्य पञ्चतन्त्रग्रन्थस्य पहलवी भाषायामनुवादः कृतः । एतेन सर्वेण विचार्यमाणेन तृतीये द्वितीये वा ख्रीष्टशतके पञ्चतन्त्रस्य रचना जातेति बाढं प्रत्येतुं शक्यते ।
विवरणम्[सम्पादयतु]
एतस्मिन् ग्रन्थे पञ्च तन्त्राणि सन्ति ।
- मित्रभेदः
- मित्रप्राप्तिः
- काकोलूकीयः
- लब्धप्रणाशः
- अपरीक्षकारिका
प्रतितन्त्रम् एका प्रधानकथा भवति । नीतिबोधनार्थं पुनः तत्र बह्व्यः उपकथाः भवन्ति । पञ्चतन्त्रस्य शैली अतीव सरला । कासुचित् कथासु लधुहास्यम् अपि दृश्यते । भारतीयसंस्कृतिः सर्वासु कथासु स्फुटतया दृश्यते । इयं ग्रन्थः काश्मीरलिप्या लिखितः अस्ति । अस्य प्राचीनप्रतिकृतिषु 'तत्राख्यायिका' इति नाम दृश्यते । इदं गुप्तशासनकाले लिखितमिति श्रूयते । अयं ग्रन्थः नवरसैः युक्तः चमत्कारगर्भितः लोकानुभवपूर्णश्च अस्ति ।
विभिन्नभाषासु अनुवादः[सम्पादयतु]
पञ्चतन्त्रग्रन्थेन विश्वपर्यटनम् एव कृतम् इति वक्तुं शक्यते । एतस्य ५० भाषाभिः रचितानि २०० रुपान्तराणि सन्ति इति हर्टेलनामकः जर्मनपण्डितः उल्लिखितवान् अस्ति ।
प्रथमभागस्य मुख्यपात्रभूतौ जम्बूकौ करटक-दमनकौ प्राचीनसिरियक्भाषया 'कलिलाग्' 'डमनाग्' इति, अरेबिया भाषया 'कलीलह' डिम्नह' इति च प्रसिद्धौ स्तः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- पञ्चतन्त्रम्
- History of the Migration of Panchatantra
- Video of London 2009 ICR Illustrated Lecture on the Westward Migration of Panchatantra from India
- Excerpt from Wood's 2008 update of Kalila and Dimna - Fables of Friendship and Betrayal
- Panchatantra Stories in English
- Stories from Panchatantra
- Tales from the Panchatantra
- Panchatantra Stories for Kids


text:
विकिपीडिया
विकिपीडिया तु कश्चन निःशुल्कः, अन्तर्जालाधारितः, सहकारसम्भवः, बहुभाषात्मकः विश्वकोशः अस्ति। एषः तु विकिमीडिया फाउन्डेशन् इत्यनेन सम्बलितः वर्तते। अस्य १.५ कोटिप्रायाः लेखाः (आङ्ग्लभाषायां तु ३३ लक्षाधिकाः) अखिलसंसारवर्तिभिः स्वयंसेवकैः लिखिताः सन्ति सहकारेण। तथा च अस्य प्रायेण सर्वे अपि लेखाः येन केनापि जनेन सम्पादयितुं शक्यन्ते, येन अस्मिन् अन्तर्जालस्थले सम्पर्कः सम्प्राप्तुं शक्यते। विकिपीडिया तु २००१ तमे वर्षे जिम्मी वेल्स महोदयेन, लैरी सैंगर महोदयेन च विमुक्ता आसीत्। अद्यत्वे एषा हि अन्तर्जाले बृहत्तमा तथा च सर्वाधिकलोकप्रिया सामान्यसन्दर्भकृतिः वर्तते।


text:
अमृतसर
अमृतसर पञ्जाबराज्ये विद्यमानं प्रमुखं नगरम् अस्ति । अत्र सिक्खधर्मस्य हरिमन्दिरं स्थापितम् अस्ति । विश्वे प्रसिद्धम् अमृतसरनगरं पञ्जाबराज्यस्य अपूर्वं स्थानमस्ति । पाकिस्तानदेशस्य सीमायाः समीपे २८ कि.मीटर् दूरे अस्ति । भारतदेशे विद्यमानेषु श्रेष्ठनगरेषु अमृतसरनगरम् अन्यतमम् अस्ति। एतत् नगरं रामदासमहोदयः क्रिस्ताब्दे १५७७ तमे वर्षे निर्मितवान् । अनेके आक्रमणकाराः अत्र आक्रमणं कृतवन्तः । तथापि पुनः एतस्य निर्माणम् अभवत् । इदानीम् एतत् अपूर्वसौन्दर्ययुक्तं, सरोवरे स्थितं सिक्खजनानां पवित्रयात्रास्थलं च अस्ति । नगरस्य प्राचीनभागे एतत् मन्दिरमस्ति । सर्वत्र अमृतशिलायाः पादचारणमार्गः निर्मितः अस्ति । हिन्दूजनानां ६८ क्षेत्र समानमिति एतस्य प्रसिद्धिः अस्ति । देवालयस्य बहिर्भागः स्वर्णपत्रैः आवृतः अस्ति । एतदर्थं ४००० किलोमितं स्वर्णम् उपयुक्तमस्ति । एतत् कार्यं रणजितसिङ्गमहोदयः कारितवान् । सूर्यकिरणैः अतीवप्रकाशमानम् एतत् मन्दिरं बहु सुन्दरं दृश्यते । अस्य प्रतिबिम्बं जले साक्षात् दृष्टुं शक्यते । देवालयस्य अन्तः सिक्खधर्मस्य पवित्रग्रन्थस्य ‘गुरुग्रन्थसाहेबस्य’ पुस्तकस्य आराधनं भवति । अस्मिन् ग्रन्थे गुरुनानकस्य उपदेशः अस्ति । सर्वधर्मीयाः अपि अत्र आगत्य गौरवम् अर्पयन्ति । अस्य पुस्तकस्य उत्सवेषु वैभवेन शोभायात्रा भवति ।
अन्तर्विषयाः
अमृतसरस्य इतरप्रेक्षणीयस्थानानि[सम्पादयतु]
जलियान्वालाबाग्[सम्पादयतु]
अमृतसरस्य स्वर्णमन्दिरस्य समीपे एव जलियन् वालाबाग् नामकम् उद्यानमस्ति । क्रिस्ताब्दे १९१९ तमे वर्षे एप्रिल् मासस्य १३ तमे दिने अहिंसात्मकान्दोलने निरतानाम् उपरि जनरल् डायर् घोरं गोलिकावर्षणं कारितवान् ४७१ जनाः तद्दिने मृताः अभवन् । आङ्गलाधिकारिणाम् एतत् भीकरं कृत्यम् अधुनापि जनाः न विस्मृतवन्तः सन्ति। इतिहासानुसारम् अस्य उद्यानस्य प्रवेशाय एकम् एव द्वारम् अस्ति । मध्याह्ने ’४.३० वादनसमये अत्र सभा आयोजयिष्यते’ इति पूर्वमेव सूचितमासीत् । किन्तु सभायाः आरम्भानन्तरं डायरमहोदयः सैनिकैः साकमागत्य जनानामुपरि १०० मीटर् दूरतः गोलिकवर्षणस्य आदेशं कृतवान् ।पूर्वं सभायाः निषेधं न कृतवान् । सहस्रशः जनाः अत्र मृताः इति अधिकृततया पत्रिकासु वार्ता आगता । भारतीयस्वातन्त्यान्दोलने प्रविष्टाना विरुद्धम् आङ्ग्लसर्वकारस्य पाशवीयकृत्यम् एतत् अविस्मरणीयम् अस्ति । इदानीमपि अत्रत्यां वापीं दृष्वा जनाः अश्रुपूर्णाः भवन्ति । यतः अत्र वाप्यां अनेकेषां जनानां शरीराणि आसन् । इदानीम् अस्मिन् उद्याने मृतानां संस्मरणार्थ ’अमरज्योतिः’ स्थापिता अस्ति ।
अत्र देवालयस्य समीपे सुन्दरम् उद्यानं , रामगुरियास्तम्भाः, वस्तुसङ्ग्रहालयः च दर्शनीयानि सन्ति । अमृतसरनगरे एव अन्यत् दुर्गीयानानामकं स्वर्णमन्दिरमित्यस्ति । सिक्खधर्मीयानां मन्दिरसह्रशमेव एतदपि सरोवरे अस्ति । यात्रिकाः अत्रापि सगौरवम् आगच्छन्ति । एतत् क्रिस्ताब्दे १६ शतके निर्मितमस्ति ।
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
देहलीतः अमृतसर ४४७ कि.मी । अमृतसरनगरं प्रति इदानीं लाहोरतः अपि सम्पर्कः अस्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
चण्डीगढलाहोरलुधियानादेहली- इत्यादिनगरेभ्यः वाहनसम्पर्कः अस्ति ।
वसतिः[सम्पादयतु]
वासार्थं गोल्डन् टेम्पल् वसतिगृहाणि निश्शुल्कतया सन्ति । अनेकानि उपाहारवसतिगृहाणि अमृतसरनगरे सन्ति । तरन्तरानापवित्रसरोवरः (२३ कि.मी), डेरबाबानानकस्थानं ३२ कि.मी दूरे सन्ति ।


text:
रि-भोई
रि-भोईमण्डलम् (Ri-Bhoi District) मेघालयराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं नोङपोनगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
जैनतियाहिल्स् मण्डलस्य विस्तारः २३७८ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे जैनतियाहिल्स्, पश्चिमे पूर्व खासिहिल्स्, असमराज्यम् च, उत्तरे असमराज्यम्, दक्षिणे बाङ्ग्लादेशः च अस्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२००१ जनगणनानुगुणं जैनतियाहिल्स् मण्डलस्य जनसङ्ख्या २५८३८० अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १०९ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १०९ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ३४.०२% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९५१ अस्ति । अत्र साक्षरता ७७.२२ % अस्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन्नेव मण्डले नोङ्खैलेम् अभया अरण्यम् बहू प्रसिद्धम् वीक्षणीयस्थलम् अस्ति।


text:
My fault in that description: I was not clear. The word is definitely स्योन in the standard pronounciation. The -a could be silent in Hindi today, but definitely not in Sanskrit.
It is a common adjective, so I do not know which Sanskrit document you want. Here are some examples from the Rgveda whose electronic text is easy to find.
स्यो॒ना पृ॑थिवि भवानृक्ष॒रा नि॒वेश॑नी। यच्छा॑ न॒ः शर्म॑ स॒प्रथ॑ः॥ १.०२२.१५
र॒यिं दि॑वो दुहितरो विभा॒तीः प्र॒जाव॑न्तं यच्छता॒स्मासु॑ देवीः।
स्यो॒नादा व॑ः प्रति॒बुध्य॑मानाः सु॒वीर्य॑स्य॒ पत॑यः स्याम॥ ४.०५१.१०
यस्मै॒ त्वं सु॒कृते॑ जातवेद उ लो॒कम॑ग्ने कृ॒णव॑ः स्यो॒नम्।
अ॒श्विनं॒ स पु॒त्रिणं॑ वी॒रव॑न्तं॒ गोम॑न्तं र॒यिं न॑शते स्व॒स्ति॥ ५.००४.११
आ जा॒तं जा॒तवे॑दसि प्रि॒यं शि॑शी॒ताति॑थिम्। स्यो॒न आ गृ॒हप॑तिम्॥ ६.०१६.४२
त्वं ज॑घन्थ॒ नमु॑चिं मख॒स्युं दासं॑ कृण्वा॒न ऋष॑ये॒ विमा॑यम्।
त्वं च॑कर्थ॒ मन॑वे स्यो॒नान्प॒थो दे॑व॒त्राञ्ज॑सेव॒ याना॑न्॥ १०.०७३.०७
सु॒किं॒शु॒कं श॑ल्म॒लिं वि॒श्वरू॑पं॒ हिर॑ण्यवर्णं सु॒वृतं॑ सुच॒क्रम्।
आ रो॑ह सूर्ये अ॒मृत॑स्य लो॒कं स्यो॒नं पत्ये॑ वह॒तुं कृ॑णुष्व॥ १०.०८५.२०
अघो॑रचक्षु॒रप॑तिघ्न्येधि शि॒वा प॒शुभ्य॑ः सु॒मना॑ः सु॒वर्चा॑ः।
वी॒र॒सूर्दे॒वका॑मा स्यो॒ना शं नो॑ भव द्वि॒पदे॒ शं चतु॑ष्पदे॥ १०.०८५.४४


text:
गीताजयन्ती
प्रतिवर्षं मार्गशिर्षमासस्य शुक्लपक्षस्य एकादशीदिनं ‘मोक्षदा’ ‘गीताजयन्ती’ ‘समर्पणदिनम्’ इति आचरन्ति । यतः अस्मिन्नेव दिने भगवान् श्रीकृष्णः अर्जुनं प्रति गीतोपदेशं कृतवान्। सम्पूर्णे देशे गीताजयन्तीं भक्त्या आचरन्ति । महाभारतस्य भीष्मपर्वणि कुरुक्षेत्ररणाङ्गणे कौरवपाण्डवयोः सैन्ये युध्दसन्नध्दे स्तः । कौरवाणां सैन्ये भीष्मपितामहः गुरु द्रोणाचार्यः, कर्णः, शकुनिः इत्यादयः आसन् । पाण्डवानां सैन्ये विराटमहाराजः दृपदः, इत्यादयः आसन् । अर्जुनः सर्वान् दृष्ट्वा खिन्नः अभवत् । श्रीकृष्णः एव अर्जुनस्य रथे सारथिः आसीत् । प्रथमम् उभयोः सेनयोः मध्ये रथं स्थापयितुम् अर्जुनः उक्तवान् आसीत् । किन्तु पितामहं, बन्धून् गुरुं श्वशुरं दृष्ट्वा हे कृष्ण अहं युध्दं न इच्छामि । बन्धुहत्या न सन्तोषाय । इति वदन् रथादवरुह्य अतीव दुःखितः अभवत् । तदा श्रीकृष्णः अर्जुनाय हितकरम् उपदेशं कृत्वा ‘कर्तव्यं कुरु’ इति यदुक्तवान् तदेव ‘भगवद्गीता’ इति प्रसिध्दाऽस्ति ।
उपनिषदः एव गावः । दोग्धा गोपालनन्दनः कृष्णः पार्थः वत्सः । गीतामृतम् एव दुग्धम् इति भगवद्गीतायाः महत्वं वर्णितम् अस्ति । एषा भगवद्गीता व्यासकृता महाभारतकाव्ये ग्रथिता अस्ति । सप्तशताधिकश्लोकाः सन्ति । अष्टादशाः अध्यायाः सन्ति । मुख्यतः श्रीकृष्णार्जुनसंवादरुपः अस्ति एषःउपदेशः । आरम्भे धृतराष्ट्रमहाराजः कुरुक्षेत्रे प्रवृत्तं युध्दम् ईक्षितुम् असमर्थ इति व्यासमहर्षिभिः सञ्जयाय दिव्यदृष्टिः दत्ता आसीत् । तया सञ्जयः युध्दस्य वार्तांवर्णने प्रवृत्तः । धृतराष्ट्रः यदा कुरुक्षेत्रे मामकाः पुत्राः पाण्डवाः किं कुर्वन्तः सन्ति इति पृष्टवान् । एषः प्रश्नः एव भगवद्गीतायाः आद्यः श्लोकः । सञ्जयः अनन्तरं सर्ववृत्तं धृतराष्ट्राय उक्तवान् ।
भगवद्गीतायां कर्म भक्ति, ज्ञान, सन्यास त्रिगुणाः इत्यादिगुणाः बर्णिताः सन्ति । मध्ये श्रीकृष्णः विश्वरुपम् अर्जुनाय प्रदर्शितवान् । आध्यात्मिकोपदेशेन अर्जुनस्य मोहं दूरीकृतवान् । अन्ते च अर्जुनः मम मोहः नष्टः अभवत् । हे कृष्ण तव वचनानुसारं करिष्यामि इत्युक्तवान् । एवं भगवद्गीता सर्वेषां योगिनामपि दिव्यदर्शनम् इति ख्याता अभवत् । हिन्दुधर्मस्य रत्नत्रये एकमभवत् । सर्वे दार्शनिकाः भगवद्गीतायाः व्याख्यानं कृतवन्तः । भगवद्गीताम् ‘उपनिषत्’ इति वदन्ति ।
भगवद्गीतायां श्रीकृष्णेन अर्जुनाय दत्ताः उपदेशाः सन्ति । एते उपदेशाः मानवकल्याणाय दत्ताः सन्देशाः सन्ति । अर्जुनः नररुपः मानवानां प्रतीकः अस्ति । भगवान् सर्वेषां हिताय एव गीताम्रुतं दत्तवान् । सर्वे भारतीयाः भगवद्गीतां सगौरवं पठन्ति । गीताजयन्तीदिने गीतायाः विषये उपन्यासाः, कण्ठपाठ स्पर्धाः, सामूहिकगीतापठणम् इत्यादि कार्यक्रमाः भविष्यन्ति । भगवद्गीता सर्वसमर्पणभावं मुख्यतया बोधयति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Gita Jayanti International scoial network for promoting Gita Jayanti observances
- Free resources for observing Gita Jayanti - singalong audio, display text
- Gita verses in simplified devanagari, large format for screen display
- Gita verses in simplified romanized sanskrit, large format for screen display
- Gita Jayanti supporting letter to Hindu Leaders by HH Swami Guhabhaktanandaji, President of Divine Life Society, Malaysia
- Gita Jayanti resources - verses in singalong karaoke format with free karaoke software
- Gita Jayanti Singapore official Magazine 1998
- Gita Jayanti Malaysia Web Log
- Gita Jayanti Singapore's official website, under the auspices of the Hindu Endowments Board
- Gita Jayanti Celebration Swadhyay
- Article on how GJ is observed by Swami Sivananda, Divine Life Society founder
References[सम्पादयतु]
1. Hindu Fast and Festivals By Swami Sivananda


text:
ब्रह्माविष्णु ऊचतु:
नमामि त्वां विश्वकर्त्रीं परेशीं नित्यामाद्यां सत्यविज्ञानरूपाम् ।
वाचातीतां निर्गणां चातिसूक्ष्मां ज्ञानातीतां शुद्धविज्ञानगम्याम् ॥१॥
पूर्णां शुद्धां विश्वरूपा सुरूपां देवीं वन्द्यां विश्ववनद्यामपि त्वाम् ।
सर्वान्त:स्थामुत्तमस्थानसस्था मीडे कालीं विश्वसम्पालयित्रीम् ॥२॥
मायातीतां मायिनीं वापि मायां भिमां श्यामां भीमनेत्रां सुरेशीम् ।
विद्यां सिद्धां सर्वभूताशयस्था मीडे कालीं विश्वसम्पालयित्रीम् ॥३॥
नो ते रूपं वेत्ति शीलं च धाम नो वा ध्यानं नापि मन्त्रं महेशि ।
सत्तारूपे त्वां प्रपद्ये शरण्ये विश्वाराध्ये सर्वलोकैकहेतुम् ॥४॥
द्यौस्ते शीर्षं नाभिदेशो नभश्च चक्षूंषि ते चन्द्रसूर्यानलास्ते ।
उन्मेषास्ते सुप्रबोधो दिवा च रात्रिर्मातश्चक्षुषोस्ते निमेषम् ॥५॥
वाक्यं देवा भूमिरेषा नितम्बं पादौ गुल्फं जानुजङ्घस्त्वधस्ते ।
प्रीतिर्धर्मोsधर्मोकार्यं हि कोप: सृष्टिर्बोध: संहृतिस्ते तु निद्रा ॥६॥
अग्निर्जिह्वा ब्राह्मणास्ते मुखाब्जं संध्ये द्वे ते भ्रूयुगं विश्वमूर्ति: ।
श्वासो वायुर्बावो लोकपाला: क्रीडा सृष्टि: संस्थाति: संहृतिस्ते ॥७॥
एवंभूतां देवि विश्वात्मिकां त्वां कालीं वन्दे ब्रह्मविद्यास्वरूपाम् ।
मात: पूर्ण ब्रह्मविज्ञानगम्ये दुर्गेsपारे साररूपे प्रसीद ॥८॥
॥ इति श्रीमहाभागवते महापुराणे ब्रह्मविष्णुकृता भद्रकालीस्तुती: सम्पूर्णा ॥


text:
१८९२
१८९२ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे रष्यादेशस्य जीवविज्ञानी डिमिट्रि इवनोव्स्कि नामकः तमाखुपर्णस्य रसं शोधयित्वा रोगकारकाणां "वैरस्"नामकानाम् अस्तित्वं दृढीकृतवान् ।
- अस्मिन् वर्षे रष्यादेशस्य जीवविज्ञानी डिमिट्रि इवनोव्स्कि नामकः नेदर्लाण्ड्देशीयेन बाजेरक्निक् इत्यनेन सह मिलित्वा "वैरालजि" नामकं विभागम् आरब्धवान् ।
- अस्मिन् वर्षे अलेक्साण्डर् ग्र्याण्ट् नामकः अजीर्णस्य औषधत्वेन "डैजेस्टिव् बिस्केट्" निर्मितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे अगस्ट् वीस्मान् नामकः जीवविज्ञानी "मियोसिस्" इत्येतत् विवृत्य विकासवादस्य विवरणार्थं "जर्मप्लासम्" इति सिद्धान्तं प्रत्यपादयत् ।
- अस्मिन् वर्षे लण्डन्-नगरे प्रवृत्ते विद्वत्सम्मेलने वेदानां प्रचीनताम् अधिकृत्य बालगङ्गाधरतिलकेन समर्तितं पत्रं सर्वेषां विदेशीयानां पण्डितानां प्रशंसां प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे मदनमोहन मालवीयः अलहाबादस्य उन्नतन्यायालये न्यायवादिरूपेण स्थानं प्राप्तवान् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे नवेम्बर्-मासस्य ५ दिनाङ्के इङ्ग्लेण्ड्-देशस्य आक्स्फर्ड्-शैरि इति प्रदेशे गणीतं, भौतविज्ञानं, वैद्यविज्ञानं, तत्त्वज्ञानं, विज्ञानसाहित्यम् इत्यादिषु बहुषु क्षेत्रेषु अत्यन्तं प्रतिभावान् जीवविज्ञानी जे. बि. एस्. हाल्डेन् जन्म प्राप्नोत् ।


text:
तिलभेदः
अयं खसतिलः अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं खसतिलः अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं खसतिलः आङ्ग्लभाषायां Poppy seeds इति उच्यते । हिन्दीभाषायां खस् खस् के दाने इति, ल्याटिन्-भाषायां Paparer fomniferum इति च वदन्ति । अयं खसतिलः तृणकुले Paparsaecea कुले अन्तर्भवति । खाखसतिलः, तिलभेदः, खसबीजम् इत्यादीनि अपि अस्य खसतिलस्य अन्यानि नामानि । अनेन खसतिलेन निर्मितस्य पायसस्य समम् अन्यत् किमपि नास्ति एव इति उच्यते । अयं खसतिलः वर्णस्य अनुगुणं चतुर्धा विभज्यते । जारणः, मारणः, धारणः, सारणः च इति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य खसतिलस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
अयं खसतिलः पचनार्थं जडः । खसतिलः अत्यन्तं रुचिकरः अपि ।
- “खसबीजानि बल्यानि वृष्याणि सुगुरूणि च ।
- शमयन्ति कफं तानि जनयन्ति समीरणम्॥“ (भावप्रकाशः)
- १. अयं खसतिलः बलवर्धकः, वीर्यवर्धकः च ।
- २. खसतिलः कफहरः, वातकारकः च ।
- ३. अयं खसतिलः अत्यन्तं वेदनाशामकः । अतः श्रमिकाः अधिकतया अस्य उपयोगं कुर्वन्ति ।
- ४. अयं खसतिलः निद्राजनकः । निद्राहीनतारोगेण पीडिताः अस्य उपयोगं कर्तुम् अर्हन्ति ।
- ५. दैहिकरूपेण दुर्बलानां कृते, शुष्ककासेन पीडितानां कृते अयं खसतिलः चूर्णीकृत्य शर्करया सह वा मधुना सह वा दातव्यः ।
- ६. अयं खसतिलः वेदनायां सत्यां बाह्यलेपनार्थम् अपि उपयुज्यते ।
- ७. खसतिलस्य तैलं १/४, १/२ प्रमाणेन अनिद्रासमस्यायां दीयते ।
- ८. शिरोवेदनायां सत्यां खसतिलस्य् तैलं ललाटे लेप्यते ।
- ९. कर्णवेदनायाम् अपि कर्णपूरणत्वेन खसतिलस्य तैलम् उपयुज्यते ।
- १०. वातजप्रवाहिकायाम् अपि (ब्यासिलरि डीसेण्टरि) खसतिलस्य लेह्यं दीयते ।
- ११. श्वेतवर्णस्य “जारण” नामकः खसतिलः उत्तमः पाचकः ।
- १२. कृष्णवर्णस्य “मारण” नामकः खसतिलः विषपूरितः, मरणकारकः च । अयम् उपयोगार्थं निषिद्धः अस्ति ।
- १३. पीतवर्णस्य “धारण” नामाकः खसतिलः वृद्धाप्यं दूरीकरोति ।
- १४. चित्रवर्णस्य “सारण” नामकः खसतिलः मलसनिस्सारकः ।
- १५. अयं खसतिलः बहूनां मधुरभक्ष्याणां निर्माणे प्रमुखं वस्तु ।
- १६. मार्फिन् अपि खसतिलस्य वृक्षस्य फलनिर्यासात् उत्पद्यते ।
बाह्यानुबन्धः योजनीयः
विषयः वर्धनीयः सारमञ्जूषा योजनीया
भाषानुबन्धः योजनीयः


text:
बादरायणः
इक्ष्वाकुवंशस्य कुलगुरोः वसिष्ठस्य शक्तिरिति पुत्रः आसीत् । शक्तेः पुत्रः पराशरः । तस्य सत्यवत्याम् एकः पुत्रः जातः । अयं सात्यवतेयः बदरी वने जातत्वात् बादरायणः अभवत् । असौ वेदानां विभागं कृतवान् । अतः एव वेदव्यासः इति ख्यातिं लब्धवान् । किञ्च कृष्णवर्णत्वात् द्वीपवासत्वाच्च एषः कृष्णद्वैपायन इत्यपि आहूयते ।
-
- अचतुर्वेदनोब्रह्मा द्विबाहुरपरो हरिः ।
- अफाललोचनश्शम्भुः भगवान् बादरायणः ॥
इत्यनेन श्लोकेन भारतीयास्सर्वे व्यासं त्रिमूर्त्यात्मकं मन्यन्ते इति ज्ञायते । संस्कृतवाङ्मये आदिकविः वाल्मीकेः अनन्तरं द्वितीयः कविः व्यासः एव । व्यासमहर्षिः उपनिषदः, अष्टादशपुराणानि च विरचितवान् । कुरुवंशीयानां चरितं वर्णयितुं महाभारतमिति नाम्ना उद्ग्रन्थं रचितवान् । वेदानाम् उपनिषदां च पठनं न सर्वेषां सुलभमिति मत्वा महामुनिरयं स्वीये भारतग्रन्थे यथावसरं तत्र तत्र वेदोक्तान् धर्मान् अपि विशदीचकार । अतः एव महाभारतस्य पञ्चमवेदः इति ख्यातिः अस्ति । वेदान्तशास्त्रेषु 'प्रस्थानत्रयं' सुविख्यातम् । तानि च प्रस्थानानि - १. उपनिषदः, २.भगवद्गीता, ३.ब्रह्मसूत्राणि चेति । ब्रह्मसूत्राणि बादरायणेन रचितानि। उपनिषद्वाक्येषु आपाततः यः विरोधाभासः दृश्यते तं परिहृत्य समन्वयपूर्वकं तत्त्वनिर्णयं करोति ब्रह्मसूत्रकारः । ब्रह्मसूत्राणां रचनायाः अनन्तरं वेदान्तस्य दर्शनत्वेन मान्यता प्रवृद्धा । दशाधिकानां भाष्याणां प्रवृत्तौ अपि ब्रह्मसूत्राणि एव मूलम् । भाष्यसाहाय्यं विना ब्रह्मसूत्राणाम् अर्थस्य ज्ञानं सर्वथा दुष्करम् । बादरायणस्य कालः क्रि श ४०० स्यात् इति इतिहासज्ञाः अभिप्रयन्ति । एतस्य कुलम् एषः श्लोकः विवृणोति -
-
- व्यासं वसिष्ठनप्तारं शक्तेः पौत्रमकल्मषम् ।
- पराशरात्मजं वन्दे शुकतातं तपोनिधिम् ॥
(व्यासः पराशरस्य पुत्रः, शक्तिमहर्षेः पौत्रः। वसिष्ठः व्यासस्य प्रपितामहः, शुकमहर्षिः व्यासस्य पुत्रः ।)