text:
घनत्वम् (भौतविज्ञानम्)
अन्तर्विषयाः
घनत्वम् (Density)[सम्पादयतु]
विश्वस्य सर्वे पदार्थाः घनाः द्रवाः वाष्पात्मकः वा भवन्ति । ते च स्वल्पकणानां संयोगेन निर्मिता भवन्ति । किन्तु कतिपयानां वस्तूनां कणाः नैकट्य कतिपयनांच दूरत्वं हजन्ति । यदि विभिन्नानां घनानं एकघनसेन्तीमीटरपरिमितानि शक्लानि गृहयन्ते तर्हि तेषां संहतयः विभिन्नाः भवन्ति । वस्तूनां मात्रकायतनस्यसंहतय एव तेषां घनत्वमित्यभिधीयते ।
मीटरपद्धत्यांआयस्तनस्य मात्रकं एकसेण्टीमीटरं भवति । अतएव कस्यचिद् वस्तुनः एकघनसेण्टीमीटरायतनस्य ग्रामेण मापिता संहतिः घनत्वं इत्यभिधीयते । आङ्लपद्ध्त्यांच कस्यचिद् वस्तुनः एकघनफुटायातनस्य पौण्डेन मापिता संहतिः तस्य वस्तुनः घनत्वमितयभिधीयते।
यदि चेत् कस्यचिद्वस्तुनः ’आ’ इत्यायतनस्य संहतिः ’ म ’ इत् भवेत्तर्हि तस्य घन्त्वम् , घ् = म/आ अथवा आ=म/घ अथवा म=आ x घ एषां सूत्राणां साहाय्येन कयोरपि द्वयोः राश्योः ज्ञातत्वे सति अस्माभिस् तृतीयराशिः ज्ञायते ।
जलस्य घन्त्वम्[सम्पादयतु]
जानिमोः वयं यत् १ घनसेन्टीमीटरजलस्य संहतिः १ ग्रामः भवति । अतः मीटरपद्धत्यां जलस्य घनत्वं १ ग्राम्/ घ ० से० मी०। आङ्लप्रणाल्यां यतः आयतनस्य मात्रकं एकघनफुटं भवति संहतिश्च पौण्डेन माप्यते अतः जलस्य घनत्वम् = ६२.५ पौ० /घ्०फुट । दैनिकव्यवहारे प्रयुक्तानां कतिपयवस्तूनां घनत्वानि ।
उदाहरण्म्-कार्कस्य खण्डस्यैकस्य आयतनं ४० घ्०से०मी० इति भारस्य ८.८ ग्रामाः तर्हि तेअस्य घनत्वम् उप्लम्यम् ।
घनत्वम् = सहतिः/आयतनम्=८.८/४०= ०.२२ ग्रामः प्रतिघनसेन्तिमीटरम्
उदाहरण्म् (२) – यदि चेद् स्वर्णखण्डस्यैकस्य संहतिः ८६.६४ ग्रामाः तस्य घन्त्वञ्च १६.३२ग्रामाः प्रतिघन से० मी० बवेताम् तर्हि तस्य आयतनमुपलम्तम् ।
आयतनम् = संहति/घनत्वम्= ८६.४६/१६.३२ =४.५ घ० से०
उदाहरण्म् (३)—१.५ ग्राम प्रतिघनसेन्टीमीटं इत् घनत्वशालिनि १०० घन से० मी० परिमिते मिश्रणेकियन्मात्रं जलं योजनीयं येन तस्य घनत्वं १.४ ग्रामः प्रति घ ० से ० मी० इति स्यात् । कल्प्यं यत् मिश्रणे ’य’ घनसेटीमीटरपरिमितस्य जलस्य योजनात् मिश्रणस्य घनत्वं १.४ इति भवति ।
जलयोजनात् पूर्वं १०० घन से० मी ० मिश्रणस्य संहतिः = १०० x १.५ग्रामः=१५० ग्रामः
’य’ घन से० मी० इति परिमितस्य जलस्य च मेलने मिश्णम् + जलायतनम् = १०० + य् घन से० मी० मिश्रणस्य घनत्वञ्च = १.४ ग्रामः प्रति घ० से० मी०
मिश्रणम् + जलस्य संहतिः = ( १०० + य) १.४ ग्रामः प्रति घ० से० मी०
’य’ घन से० मी० इति परिमितस्य जलस्य संहतिः ’य’ इति ग्रामोऽस्ति तच्च १५० ग्रामपरिमिते मिश्रणे योजितम् । अतः सम्पूर्णा सम्हतिः =१५० + यः इति ग्रामाः
१५० + य़ाह् = ( १०० + य़ाह् ) १.४ अथवा १५० +य = १४०१.४ य अथवा १५०-१४०= १.४ यः-य अथवा १०= ०.४ य अथवा य = १०/४=२५
मिश्रणे २५ घन० से० मी० इति परिमितं जलं मेलनीयम् । इत्युत्तरः ।
आपेक्षिकं घनत्वम् (Relative Density)[सम्पादयतु]
यदि चेद् कस्यचिद् वस्तुनः कस्यचिद् आयतनस्य संहत्याः तुलना सामायतननिकस्य जलस्य संहत्या क्रियते तर्हि सा निष्पत्तिःआपेक्षिकं घन्त्वमिति नाम्नाभिधीयते ।अतएव अपेक्षिकं घनत्वम् = वस्तुनः कस्यचिदायतनस्य संहतिः / जलस्य तस्यैवायतनस्य संहतिः = वस्तुनः मात्रकसयतनस्य संहतिः / जलस्य मात्रकायतनस्य संहतिः = वस्तुनः घनत्वम् / जालस्य घनत्वम् ।
अतः कस्यचिद् वस्तुनः कस्याप्यातनस्य संहतिः स्वसमानायतनिकस्य जलस्य संहत्या यावद्गुणिता भवति तदेव तस्य वस्तुन आपेक्षिकं घत्वं भवति । अत आपेक्षिकं घनत्वम् एका शुद्धसंख्या भवति । तत्र किमपि मात्रक्ं न भवति । किन्तु तद्विपरीतं घनत्वे संह्तिः आयतनमात्रकाणि च भवन्ति । यतः आपेक्षिकघनत्वस्य मानं मात्रकेभ्यः स्वतन्त्रं भवति अतएव प्रत्येकस्मिन् विधो तस्य मानं समानमेव भविष्यति । किन्तु उभयोरपि विध्योः घनत्वमानं पृथगेव भविष्यति।
विधिद्वये घनत्वापेक्कघनत्वयोः सम्बन्धः[सम्पादयतु]
उपरि साधित यत् कस्यचिद्वस्तुन आपेक्षिकम् घनत्वम् = तद्वस्तुनः घनत्वम् / जलस्य घनत्वम्
स० ग० स० इति विधो जलस्य घनत्वम् = १ ग्रामः प्रति घन से ० मी०
स० ग० स० इति विधो कस्यचिद्वस्तुनः आपेक्षिकं घनत्वम् = तद्वस्तुनः घनत्वम् / १ ग्राम प्रति घ० से० मी० = तद्वस्तुनः आपेक्षिकं घनत्वम्
अतएव स० ग० स० पद्धत्यां कस्यचिद्वस्तुन आपेक्षिकं घनत्वं संख्याया घनत्वेन तुल्यं भवति । क्८इन्तु तत्र मात्रकाणि न भवन्ति । किन्तुः फ० प० स० इति पद्धत्यां जलस्य घनत्वं = ६२. ५ पौण्डानि प्र० घ० फुटं
फ० प० स० पद्धत्यां वस्तुन
आपेक्षिकं घनत्वम्= तद्वस्तुनः घनत्वम् / ६२.५ फौण्डानि प्रतिघनफुटम् । अतएव फ० प० स० पद्धत्यां कस्यचिद्वस्तुनः आपेक्षिकं घनत्वं तद्वस्तुनः घनत्वस्य ६२.५ इत्यनेन विभजनाद् उप्लभ्यते । तत्र कानिचित् मात्रकाणि च न भवन्ति । उदाहरणार्थम् अताम्रस्य आ० घ० = ताम्रस्य घन्त्वम् / जलस्य घनत्वम् मीटरपद्धयाम् = ८.३ ग्रामाः । घ० से०मी० / १ ग्रामः ।च० से० मी० = ८.३ आङ्ग्लपद्धत्याम् = ५१८ फौण्डानि । चओ फ० / ६२.५ पौण्डानि ।घ० फ्० = ८.३
वाष्पात्मकस्य आपेक्षिकं घनत्वम्[सम्पादयतु]
सघन्पदार्थस्य द्र्वाणाञ्च आपेक्षिकं घनत्वम् परिज्ञातुं तस्य घनत्वस्य तुलना जलघनत्वेन क्रियते । किन्तु, वाष्पात्मकस्य घनत्वं उप्लब्धुं वाष्पात्मकघनत्वस्य तुलना हाइड्रोजन्घन्त्वेन क्रियते ।
वाष्पात्मकस्य आ० घ० = वाष्पात्मकस्य घनत्वम् / हैड्रोजनस्य घनत्वम्
आपेक्षिकं घनत्वं निम्नविधिभिः उप्लभ्यते -
- आपेक्षिकघनत्वीयेन बोतलेने चूर्णितस्य द्रव्यस्य च,
- यून्लिकया हेयरोपकरणेन च द्रवाणाम् ।
- आर्कमीडीसीयेन् सघनद्रव्यस्य च ।
आपेक्षिकघनत्वस्य कूपी[सम्पादयतु]
उपकरणमिदं २५ अथावा ५० च० से० मी० आयतनकम् शीशकमयं बोतलं भवति यस्मिन् घृष्टशीशकमयोऽवरोधकः संयुज्यते । अवरोधके सुषिरमेकं भवति येन बोटलंसम्यक्तया ऊर्ध्वभागपर्यन्तं पदार्थेन पूर्यते । बोतलञ्चेदं द्रवाणां , प्र्ष्टचूर्णानां अथवा क्षुद्रघनपदार्थानां आपेक्षिकघनत्वस्य परिक्ज्ञानार्थं प्रयुज्यते ।
आपेक्षिकघनत्वायेन बोतलेन द्रवाणां आपेक्षिकघनत्वस्योपलब्धिः - प्रथमन्तु रिक्तंबोतलं तौल्यते । तदनु तस्मिन् उपरिभागपर्यन्तं द्रवं पूरयित्वा तत्तौल्यते । अन्ते च, बोतलं संशोध्य पूर्णतया जलेन आपूर्यतत् तौल्यते । द्वितीयाद् भागद् प्रथमं भारं उनीकृत्य द्वस्य भरः तृतीयाञ्च भाराद् प्रतमं भारं उनीकृत्य स्मानायतनिकस्य जलस्य भार उप्लभ्यते । तेन आपेक्षिकं घनत्वम् उपलब्धुं शक्यते । कल्पनीयं यतः --केवलस्य आपेक्षिकघनत्वीयबोतल्स्य भारः = भ१ ग्रामः । द्रवपूर्णबोतलस्य भारः = भ२ ग्रामः जलपुर्णबोतलस्य भारः = भ३ ग्रामः तर्हि द्रवस्य आपेक्षिकं घनत्वम् = भ२-भ१ / भ३ – भ१
शीशकगुटिकानां चूणितकणानां वा आयतनम् उप्लब्धुं प्रथमं रिक्तबोतलं तौल्यते । तदनु बोतलस्य प्रायशः २/३ भागः चूर्णितकणैः पूर्यते । तदनन्तरं पुणः बोतलं तौल्यते ।ततः चूणितकणैः सह जलं आपूर्य भूयः बोतलं तौल्यते । तदनन्तरं बोतलं विशोध्य केवलेन जलएन च पूर्णतया आपूर्या तत्तौल्यते । कल्प्यम्
१. आपेक्षिकघनत्वीयबोतलस्य भारः = भ१ ग्रामः
२. २/३ भागपर्यन्तं चूर्णितकणैः पूरितस्य बोतलस्य भारः = भ२ ग्रामः
३. चूर्णितकणैः सह जलेन पूरितस्य बोतलस्य भारः = भ३ ग्रामः
४. केवलेन जलेन पूरितस्य बोतल्स्य भारः = भ४ ग्रामः
तर्हि चूर्णिकणानां भारः = भ२ – भ१ ग्रामः
चूरिकणसमानायतनिकस्य जलस्य भारः = भ२ – भ१ + भ४ –भ३ \ = (भ२ + भ४ ) – (भ१ + भ३ ) अतः चुर्णितकणानाम् आपेक्षिकघनत्वम् = भ२ – भ१ ÷ (भ२ + भ४ ) – (भ१ + भ३ ) उदाहरणम् – यदि
(क) कस्यचिद् आपेक्षिकघनत्वीयस्य बोतल्स्य भारः = १५.७५ ग्रामाः
(ख) स्वल्पबालुका + बोतलभारः = ५५.७५ ग्रामाः
(ग) बालुकोपरि जलपूर्णस्य बोतलस्य भारः = ८६. ७५ग्रामाः
(घ) जलपूर्णस्य सम्पूर्णबोतलस्य भारः = ६५. ७५ ग्रामाः
तर्हि बालुकाया आपेक्षिकं घनत्वम् उप्लभ्यम् । यतः बालुकाभारः = ५५.७५- १५. ७५ = ४० ग्रामाः
बालुकातुल्वायतनिकस्य जलस्य भारः = (४० + ६५.७५) – ८६.७५ = १६ ग्रामाः
अतः बालुकायाः आ० घ० = ४० ÷ १६ = २. ५
यदि आपेक्षिकघनत्वीयस्य बोतल्स्य साहाय्येन क्स्यचिद् विलयनशिलस्य घनपदार्थस्य चूर्णस्य आपेक्षिकघनत्वम् उप्लम्यम् स्यात् तर्हि जलस्थाने कशिद् ईदृशः गृह्यंत यस्मिन् अतच्चूर्णम् विलोयते । तद्द्रवं प्रमाणिक्रूत्य चूर्णितकणानाम् आपेख्षिकं घन्त्वं गृह्यते । अन्ते च यत्फलमुपलभ्यतेतद्द्रवस्य आपेक्षिकघनत्वेन गुण्यते । अतः छूर्णस्य
आ० घ० = चूर्णस्य घनत्वम् ÷ जलस्य घनत्वम्
-
- = चूर्णस्य घनत्वम्/द्र्वस्य घनत्वम् × द्रवस्य घनत्वम् / जलस्य घन्त्वम्
- = द्रवं प्रमाणिकृत्य चूर्णस्य आ ० घ० × द्रवस्य आ० घ ०
उदाहरणम् –
यदि कस्यचिद् आपेक्षिकघनत्वीयस्य बोतलस्य भारः = १५. ७५ ग्रामाः
स्वल्पलवणचूर्णनिहितस्य बोतस्य भारः -- = ५५. ७५ ग्रामाः
लवणचूर्णोपरि स्पिरिटेन पूरितावशिष्टांशकस्य बोतलस्य भारः = ८२. ६५ ग्रामाः
स्पिरिटमात्रेण पूरितस्य बोतलस्य भारः = ५५.७५ ग्रामाः
यदि स्पिरिटस्य आपेक्षिकघनात्वं 0.८ स्यात् तर्हि लवणस्य आपेक्षिकघनत्वं उप्लभ्यम् ।
यतः लवणस्य भारः = ५५.७५ – १५.७५ = ४० ग्रामाः
लवणेन च अपसारितस्य स्पिरिटस्य भारः = ४० + ५५.७५ - ८२.६५ = १२.८ ग्रामाः
अतः स्पिरिटानुसारेण लवणस्यापेक्षिकं घनत्वं = ४०÷ १२.८
जलाउसारेण लवणस्याघनत्वम् = (४० ÷ १२.८) × ०.८ = २.५
अतः लवणस्य आ० घ० = २.५ इत्युत्तरः
यूनलिका हेयरोपकरणञ्च[सम्पादयतु]
यूनलिका –उपकरनञ्चेदं U इत्याकारिंका नलिका भवति । अस्या भुजौ दशेञ्चदीघौ द्वादशेञ्चदीघौ वा भवतः नलिका चेयं एकस्मिन् ऊर्ध्वाघरकाष्ठारेण संयुक्ता भवति । (चित्रम् ३.१८ ) यदि द्वौ द्रवौ इदृशौ भवेतां यो परस्परं न मिलतः न चापि तयोः कापि रसायनिकीक्रिया संजायते तर्हि तौ यूनलिकाया: भुजद्वये परिपूर्य तयॊ घनत्वस्य तुलना क्रियते । कल्प्यं गुरुद्रवः अर्थात् यूनलिकायां पूरणियम् । भुजद्वये तस्योच्छितिः समाना भवाति । ततः एकस्मिन् भुजे शनैः शनैः तैलं पूरणीयम् । यस्मिन् भ्जे तैलं पूर्यते तत्र जलतलं अधो घमिष्यति अपरस्मिन् च तस्योच्छितिः ऊर्ध्वं गमिष्यति । यदा द्रव्यद्वयं पृथक्कारिणः तस्य उपरिभागे पर्याप्तोच्छितिः भवेत् तदा भूयः तैलपूरणां न कर्त्तव्यम् । पृथक्कारिणः तलस्य ऊर्ध्वे च द्रव्यद्वयस्य उच्छितिः मापनीया । यदि चेत् द्रव्यौ उभौ परस्परं विलयनशिलौ भवेताम् , यथा जलं स्पिरिटञ्च, तर्हि प्रथमं यूनलिकाया स्स्वल्पोच्छिति यावद पारदः पूरणीयः पारदतलस्य स्थितिश्च अघिलेखनीया । तदनु एकस्मिन् भुजे स्पिरिटम् अपरस्मिन् च जलं तावन्मात्रं पूरणियं येन भुजय्प्रुभ्योः पारदतल भूयः स्व्कीयां पूर्वावस्थां प्राप्युनात् । पारदतलोपरि च द्रवयोः उच्छरिता मापनीये । कल्प्यंयत् तैलस्य उच्छ्रितिः ऊ१ स्यातम् । यतः उभयोः वायुसम्पीडनम् तुल्यमेव अतः द्रवयोरुभयोरपि सम्पीडनं तुल्यं भवेत् । यतः
सम्पीडनम् = एकस्मिन् मात्रकषेत्रफले कार्यशीलो भारः ।
अतः भुजयोरुभयोर् एकवर्गसेण्ठीमीटरतलीयसम्पीडस्य विचारेण ऊ१ घ१ = ऊ२ घ२
यत्र घ१ घ२ च क्रमशः तैलस्य च घनत्वे स्तः
अतः द्रवस्य आपेक्षिकं घनत्वम् = जलस्योच्छ्रितिः ÷ द्र्वस्योच्छ्रितिः
अतएव यू-नलिकया कस्यचिद् द्रवत्व आपेक्षिकं घनत्वम् उपलब्धुम् जलस्योच्छितिः द्रवोच्छित्या विभज्यते . चनत्वानां तुलनाकरणस्य साधारणनियमोऽयम् यत् द्रवाणां घन्त्वानि तेषाम् उच्छ्रितीनां प्रतिलोमानुपातिनः भवन्ति ।
हेयरोपकरणेन –
यदि द्रवाबुमौ विलयमशीलौभवेतां तर्हि यू-नलिकायां पाअरदः निधीयते अथवा हेयरोपकरणां प्रयुज्यते । उपकरणमिदं ३. १६ चित्रम् प्रदर्शिस्तम् । उप्करणेऽस्मिन् द्वे शीशकनलिके एकस्मिन ऊर्ध्वाधराधारे संयुक्ते भवतः । ते उभे उपरिभागे ’न’ इति एकया रबरनलिकया संयुक्ते भवतः यत्र ’क’ इत्येकं क्लिपं (clip) निहितंभवति । नलिकयोरुभयोर्मध्ये मापनिकापि संयुक्ता भवति यया द्वयोः तलस्य स्थितिः लक्ष्यते ।
कल्प्यं यत् स्पिरिटस्य जलस्य च वनत्वयोः तुलना करणिया । तर्हि ’र’ इति बीकरे द्पिरिटं ’य’ इति बीकरे च जलं ग्राह्यम् ।उभौ बीकरौ नलिकयोरधोभागे इत्यं स्वप्येते यत् नलिकामुखे द्रवौ पर्याप्तरूपेण अन्तर्निविष्टे स्याताम् । यतः यदा द्रवौ ऊर्ध्वम् आकृष्येते तदा द्रवयोः तले नलिकामुखतोऽधः न गच्छेताम् ततश्च ’न’ इति नलिकां मुखेन संगृह्य वायुः ऊर्ध्वम् आकृष्यते । लक्ष्यं च द्रवौ कियन्मात्रम् ऊर्ध्वं गतौ । अवदानीयं यत् अधिकाकर्षणात् द्रवअवुभौ मिलिष्यतः । यदा उच्छ्रितिः पर्याप्ता भवति तदा रबरनालिका’क’ इति क्लिपेन अवरुष्यते । आवश्यकं यत् ’क’ इति क्लिपं वायुरोधकं भवेत् अन्यथा द्रवतले अधः गमिष्यतः । वायुशम्पीडनं तुल्यरूपं कत्तु द्रव्मेकं निस्सर्य अन्यंव निधाय ’य’ ’र’ च इत्युभयोःबीकरयोः द्रवतले तुल्यरूपे करणीये । ततश्च बीकरतलात् स्पिरिटस्य जलस्य च उच्छ्रिति मापनीय्ये । जलस्योच्छ्रितिः ’उ१ ’ इति ’ऊ२ इति स्पिरिटस्य उच्छ्रित्या । ततः स्पिरिटस्य आपेक्षिकं घनत्वम् उपलभ्यते ।
यतः द्रवयोः सम्पीडनम् केवलं उच्छ्रित्याश्रितम् भवति नतु परिमणश्रितं अतो यदि भुजद्वस्य नलिकयोः व्यासौ लघुदीर्घौ भवेतां तर्हि तयोरुच्छ्रित्योपरि तस्य कोऽपि प्रभावो न भविष्यति । उदाहरणम् (१) यदि युनलिकायां जलस्तम्भस्योच्छ्रितिः १२ चेन्तिमीटरपरिमिता भवेत् द्रवस्यान्यस्य उच्छ्रितिः १० सेण्टिमीटरपरिमिता भवेत् तर्हि द्रवस्यपेक्षिकं घनत्वम् ।
यतः
द्रवस्यपेक्षिकं घनत्वम् = द्रवस्य घनत्वम् ÷ जलघनत्व,
जलओच्छ्रितिः ÷ द्रवोच्छ्रितिः = १२ ÷ १० = १.२
उदाहरणम्-
यूनलिकायां पारदतलाद् उपरिभागे जलतलोच्छ्रितिः १६ सेण्टीमीटपरिमिताभवेत् तर्हि ०.८ आपेक्षिकघन्त्वीयस्य स्पिरिटस्य कियन्मात्रिकया उच्छ्रित्या नल्लिकायाः भुजद्वये पारदतले समत्वं प्राप्स्यतः। यतः
द्रवस्यपेक्षिकं घनत्वम् = जलोच्छ्रितिः ÷ द्रवोच्छ्रितिः
अथवा (or) ०.८ = १६ ÷द्रवोच्छ्रितिः
अतः द्रवोच्छिरितिः = १६ ÷ ०.८ से० मी = २० से० मी०
उदाहरणम् यूनलिकायां एकस्यां पारदः पूरितः जलोर्द्ध्रे च केवलं १२ सेण्टीमीटरपरिमितंस्थानं रिक्तम् अस्ति । ०.८ आपेक्षिकघनत्वीयेन तैलेन तत्स्थानं पूर्यते चेत् तर्हि का भवेत् तैलस्तम्भस्य स्म्पूर्णोच्छ्रितिः ? कल्प्यं यत् पूर्वं जलतलयोः स्थिति ’अ’ ’ब्’ इति स्थानपर्यन्तं स्तः । ’म्’ इत्यस्योर्द्ध्वे च १२ सेण्टीमीटरपरिमितोच्छ्रितिः तैलेन पूर्यते ।यदा तैलं निधीयते तर्हि कल्प्यं य जलतलं ’य’ सेण्टीमीटरं यावद् अधोः गच्छति एवञ्चतस्य स्थितिः ’स्’ इति स्थने विद्यते । अन्यस्मिन् भुजे ह्जलं ’ब्’ इति स्थानस्योपरि ’य’ सेण्टीमीटरपरिमितं गच्छति । कल्पनीयं यत् तज्जल्ं ’द्’ इति स्थानं प्राप्नोति । सम्प्रति ’स’ इति बिन्दोरुपरि वतिनः तलस्य जलस्य चोच्छ्रिती क्रमशः (१२+य) सेण्टीमीटराणि ’२य’ से० मी० च सन्ति । अतएव
तैलस्यापेक्षिकं घनत्वम् = जलोच्छ्रितिः ÷ तैलोच्छ्रितिः अथवा ०.८ = २ य ÷ १२+य
अथवा ६.६ + ०.८य = २य
अथवा १.२ य = ६.६
अथावा य = ८ से० मी०
अतः तैलोच्छ्रितिः १२ + ८ = २० से० मी०


c: text/html

text:
विकिपीडिया:स्वशिक्षा/सम्पादनम्
सम्पादनस्य सोपानानि[सम्पादयतु]
विकिपीडियायां विशिष्टानि कानिचन पृष्ठानि विहाय अन्यत्र सर्वत्रापि "सम्पाद्यताम्" इति लेखस्य उपरि दृश्यते । यत्र नोदनेन तस्य लेखस्य "सम्पादनं" कर्तुं शक्यम् । एषा सम्पादनव्यवस्था विकिपीडियायाः मूलभूतसौलभ्येषु अन्यतमा । सम्पादनं नाम कस्यचन पृष्ठस्य परिष्करणं विषयवर्धनं वा । विषयवर्धनावसरे आकरः (reference) अवश्यं देयः, यतो हि प्रमाणं विना लिखितानां विषयाणां निष्कासनं भवेत् ।
सम्पादनाभ्यासाय प्रयोगपृष्ठम् गत्वा "सम्पाद्यताम्" इत्यत्र नुदतु । इदानीं सम्पादनाय पृष्ठमेकम् उद्घाटितं भवति । यत्र तस्य पृष्ठस्य मूलपाठः दृश्यते । सः अपेक्षानुगुणं परिष्कर्तुं वर्धयितुं वा शक्यः । एतदनन्तरम् अधः "पृष्ठं रक्ष्यताम्"(save) इत्यत्र नुद्यताम् । कृतं कार्यं द्रष्टुं शक्यम् इदानीम् ।
सम्पादनस्य सारांशः[सम्पादयतु]
विकि-शिष्टाचारे "पृष्ठं रक्ष्यताम्" इत्यत्र नोदनात् पूर्वं "सारांशः" इति रिक्तस्थाने भवता सद्यः कृतस्य सम्पादनस्य सारः संक्षेपेण लेखनीयः यथा- ’वाक्यशुद्धिः’ ’पदशुद्धिः’ इत्यदि । एतत् सौलभ्यं पञ्जीकृतसदस्यानामेव उपलभ्यते । अग्रे पञ्जीकरणस्य विषयेऽपि पाठनं भविष्यति ।
प्राग्दृश्यं दृश्यताम्[सम्पादयतु]
भवता सर्वदा प्राग्दृश्यं दर्श्यताम् इत्यस्य उपयोगः करणीयः । प्रयोगपृष्ठे कृतस्य सम्पादनस्य रक्षणात् पूर्वं परिवर्तनानि द्रष्टुं "प्राग्दृश्यं दर्श्यताम्" इत्यत्र नुदतु । एतत् दृष्ट्वा सर्वान् अक्षरदोषान् भाषादोषान् च निवार्य अनन्तरमेव लेखः रक्षणीयः । परन्तु स्मर्तव्यं यत् प्राग्दृश्यस्य दर्शनानन्तरं "पृष्ठं रक्ष्यताम्" इत्यत्र गत्वा अवश्यमेव सम्पादितः लेखः रक्षणीयः ।
पृष्ठं रक्ष्यताम्[सम्पादयतु]
सम्पादनस्य सारांशः लिखितो वा ? प्राग्दृश्यं दृष्ट्वा दोषाः निवारिताः वा ? तर्हि लेखः इदानीं रक्षितुं सिद्धः । इदानीं "पृष्ठं रक्ष्यताम्" इत्यत्र नुदतु ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
विवाहाग्निपरिग्रहसंस्कारः
आश्रमेषु गृहस्थाश्रमः विशिष्टः अस्ति । अस्मिन् प्रवेशार्हता विवाहसंस्कारेण भवति । तस्मिश्च संस्कारे अग्निः प्रधानदेवता । तस्य परिग्रहः एव अस्मिन् संस्कारे विशिष्टं कर्म । धर्मशास्त्रानुगुणम् आह्निकाचारयोः महत्त्वपूर्णं स्थानम् आस्ते । गृहस्थानां प्रमुखे कर्तव्ये आयाति अग्निपरिग्रहः । अग्न्याथानं नित्यकर्म भवति गृहस्थस्य । वेदाध्ययनम् अग्नौ समिधनिक्षेपणं वास्तविकः यज्ञः अस्ति ।
गृहस्थस्तु षडग्निः स्यात्पञ्चाग्निचतुरग्निकः ।
स्याद् द्वित्र्यग्निरथैकाग्निः नाग्निहीनः कथञ्चन ॥
इति स्मृत्यर्थसारस्य (पृ १४) कथनानुगुणं गृहस्थः कथमपि अग्निहीनः न स्यात् । यः आहवनीयः गार्हपत्य-दक्षिणाग्निभिः औपासनं, सभ्यं, लौकिकं च अग्निं साधारणाग्नीन् स्थापयति सः षडग्निः इति कथ्यते । यस्य च त्रेता, औपासनसभ्यगनयोः भवन्ति स पञ्चाग्निः इत्येवं कथ्यते ।
यश्च त्रेतौपासनाग्नीन स्थापयति सः चतुरग्निः केवलम् औपासानं लौकिकं चाग्निं स्थापयति सः द्व्यग्निः इति उच्यते । यश्च लौकिकाग्निं स्थापयति सः एकाग्निरिति । स्व-स्व वेदशाखायाः गृह्यसूत्रानुगुणम् औपासनाग्नौ कुर्वन्ति स्म ।


text:
अथातः क्रत्वर्थपुरुषार्थयोर् जिज्ञासा ॥१ -१॥
यस्मिन् प्रीतिः पुरुषस्य तस्य लिप्सार्थलक्षणाविभक्तत्वात् ॥१ -२॥
तदुत्सर्गे कर्माणि पुरुषार्थाय शास्त्रस्यानतिशङ्क्यत्वान् न च द्रव्यं चिकीर्ष्यते तेनार्थेनाभिसम्बन्धात् क्रियायां पुरुषश्रुतिः ॥१ -३॥
अविशेषात् तु शास्त्रस्य यथाश्रुति फलानि स्युः ॥१ -४॥
अपि वा कारणाग्रहणे तदर्थम् अर्थस्यानभिसम्बन्धात् ॥१ -५॥
तथा च लोकभूतेषु ॥१ -६॥
द्रव्याणि त्व् अविशेषेणानर्थक्यात् प्रदीयेरन् ॥१ -७॥
स्वेन त्वर्थे न सम्बन्धो द्रव्याणां पृथगर्थत्वात् तस्माद् यथाश्रुति स्युः ॥१ -८॥
चोद्यन्ते चार्थकर्मसु ॥१ -९॥
लिङ्गदर्शनाच् च ॥१ -१०॥
तत्रैकत्वमयज्ञाङ्गम् अर्थस्य गुणभूतत्वात् ॥१ -११॥
एकश्रुतित्वाच् च ॥१ -१२॥
प्रतीयते इति चेत् ॥१ -१३॥
नाशब्दं तत्प्रमाणत्वात् पूर्ववत् ॥१ -१४॥
शब्दवत् तूपलभ्यते तदागमे हि तद्दृश्यते तस्य ज्ञानं हि यथान्येषाम् ॥१ -१५॥
तद्वच् च लिङ्गदर्शनम् ॥१ -१६॥
तथा च लिङ्गम् ॥१ -१७॥
आश्रयिष्व् अविशेषेण भावो ऽर्थः प्रतीयेत ॥१ -१८॥
चोदनायां त्व् अनारम्भो ऽविभक्तत्वान् न ह्य् अन्येन विधीयते ॥१ -१९॥
स्याद् वा द्रव्यचिकीर्षायां भावो ऽर्थे च गुणभूतताश्रयाद् धि गुणीभावः ॥१ -२०॥
अर्थे समवैषम्यतो द्रव्यकर्मणाम् ॥१ -२१॥
एकनिष्पत्तेः सर्वे समं स्यात् ॥१ -२२॥
संसर्गरसनिश्पत्तेरामिक्षा वा प्रधानं स्यात् ॥१ -२३॥
मुख्यशब्दाभिसंस्तवाच् च ॥१ -२४॥
पदकर्माप्रयोजकं नयनस्य परार्थत्वात् ॥१ -२५॥
अर्थाभिधानकर्म च भविष्यता संयोगस्य तन्निमित्तत्वात् तदर्थो हि विधीयते ॥१ -२६॥
पशाव् अनालम्भाल् लोहितशकृतोर् अकर्मत्वम् ॥१ -२७॥
एकदेशद्रव्यश् चोत्पत्तौ वद्यमानसंयोगात् ॥१ -२८॥
निर्देशात् तस्यान्यद् अर्थाद् इति चेत् ॥१ -२९॥
न शेषसन्निधानात् ॥१ -३०॥
कर्मकार्यात् ॥१ -३१॥
लिङ्गदर्शनाच् च ॥१ -३२॥
अभिघारणे विप्रकर्षाद् अनूयाजवत् पात्रभेदः स्यात् ॥१ -३३॥
न वा पात्रत्वाद् अपात्रत्वं त्व् एकदेशत्वात् ॥१ -३४॥
हेतुत्वाच् च सहप्रयोगस्य ॥१ -३५॥
अभावदर्शनाच् च ॥१ -३६॥
सति सव्यवचनम् ॥१ -३७॥
न तस्येति चेत् ॥१ -३८॥
स्यात् तस्य मुख्यत्वात् ॥१ -३९॥
समानयनं तु मुख्यं स्याल् लिङ्गदर्शनात् ॥१ -४०॥
वचने हि हेत्वसामर्थ्यम् ॥१ -४१॥
तत्रोत्पत्तिर् अविभक्ता स्यात् ॥१ -४२॥
तत्र जौहवम् अनूयाजप्रतिषेधार्थम् ॥१ -४३॥
औपभृतं तथेति चेत् ॥१ -४४॥
स्याज् जुहूप्रतिषेधान् नित्यानुवादः ॥१ -४५॥
तदष्टसङ्ख्यं श्रवणात् ॥१ -४६॥
अनुग्रहाच् च जौहवस्य ॥१ -४७॥
द्वयोस् तु हेतुसामर्थयं श्रवणं च समानयने ॥१ -४८॥
स्वरुस् त्व् अनेकनिष्पत्तिः स्वकर्मशब्दत्वात् ॥२-१॥
जात्यन्तराच् च शङ्कते ॥२ -२॥
तदेकदेशो वा स्वरुत्वस्य तन्निमित्तत्वात् ॥२ -३॥
शकलश्रुतेश् च ॥२ -४॥
प्रतियूपं च दर्शनात् ॥२ -५॥
आदाने करोतिशब्दः ॥२ -६॥
शाखायां तत्प्रधानत्वात् ॥२ -७॥
शाखायां तत्प्रधानत्वाद् उपवेषेण विभागः स्याद् वैषम्यं तत् ॥२ -८॥
श्रुत्यपायाच् च ॥२ -९॥
हरणे तु जुहोतिर् योगसामान्याद् द्रव्याणां चार्थशेषत्वात् ॥२ -१०॥
प्रतिपत्तिर् वा शब्दस्य तत्प्रधानत्वात् ॥२ -११॥
अर्थे ऽपि चेत् ॥२ -१२॥
न तस्यानधिकाराद् अर्थस्य च कृतत्वात् ॥२ -१३॥
उत्पत्त्यसंयोगात् प्रणीतानाम् आज्यवद् विभागः स्यात् ॥२ -१४॥
संयवनार्थानां वा प्रतिपत्तिर् इतरासां तत्प्रधानत्वात् ॥२ -१५॥
प्रासनवन् मैत्रावरुणस्य दण्डप्रदानं कृतार्थत्वात् ॥२ -१६॥
अर्थकर्म वा कर्तृसंयोगात् स्रग्वत् ॥२ -१७॥
कर्मयुक्ते च दर्शनात् ॥२ -१८॥
उत्पत्तौ येन संयुक्तं तदर्थं तच्छ्रुतिहेतुत्वात् तस्यार्थान्तरगमने शेषत्वात् प्रतिपत्तिः स्यात् ॥२ -१९॥
सौमिके च कृतार्थत्वात् ॥२ -२०॥
अर्थकर्म वाभिधानसंयोगात् ॥२ -२१॥
प्रतिपत्तिर् वा तन्न्यायत्वाद् देशार्थावभृथश्रुतिः ॥२ -२२॥
कर्तृदेशकालानाम् अचोदनं प्रयोगे नित्यसमवायात् ॥२ -२३॥
नियमार्था वा श्रुतिः ॥२ -२४॥
तथा द्रव्येषु गुणश्रुतिर् उत्पत्तिसंयोगात् ॥२ -१५॥
संस्कारे च तत्प्रधानत्वात् ॥२ -२६॥
यजति चोदनाद्रव्यदेवताक्रियं समुदाये कृतार्थत्वात् ॥२ -२७॥
तदुक्ते श्रवणाज् जुहोतिर् आसेचनाधिकः स्यात् ॥२ -२८॥
विधेः कर्मापवर्गित्वाद् अर्थान्तरे विधिप्रदेशः स्यात् ॥२ -२९॥
अपि वोत्पत्तिसंयोगाद् अर्थसम्बन्धो ऽविशिष्टानां प्रयोगैकत्वहेतुः स्यात् ॥२ -३०॥
द्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात् फलश्रुतिर् अर्थवादः स्यात् ॥२ -३१॥
उत्पत्तेश् चातत्प्रधानत्वात् ॥३ -२॥
फलं तु तत्प्रधानायाम् ॥३ -३॥
नैमित्तिके विकारत्वात् क्रतुप्रधानम् अन्यत् स्यात् ॥३ -४॥
एकस्य तूभयत्वे संयोगपृथक्त्वम् ॥३ -५॥
शेष इति चेत् ॥३ -६॥
नार्थपृथक्त्वात् ॥३ -७॥
द्रव्याणान्तु क्रियार्थानां संस्कारः क्रतुधर्मस्यात् ॥३ -८॥
पृथक्त्वाद्व्यवतिष्ठेत ॥३ -९॥
चोदनायां फलाश्रुतेः कर्ममात्रं विधीयेत न ह्य् अशब्दं प्रतीयते ॥३ -१०॥
अपि वाम्नानसामथर्थ्याच् चोदनार्थेन गम्येतार्थानां ह्य् अर्थत्वेन वचनानि प्रतीयन्ते ऽर्थतोप्य् असमर्थानाम् आनन्तर्ये ऽप्य् असम्बन्धस् तस्माच् छ्रुत्येकदेशः सः ॥३ -११॥
वाक्यार्थश् च गुणार्थवत् ॥३ -१२॥
तत्सर्वार्थम् अनादेशात् ॥३ -१३॥
एकं वा चोदनैकत्वात् ॥३ -१४॥
स स्वर्गः स्यात् सर्वान् प्रत्यविशिष्टत्वात् ॥३ -१५॥
प्रत्ययाच् च ॥३ -१६॥
क्रतौ फलार्थवादमङ्गवत् कार्ष्णाजिनिः ॥३ -१७॥
फलमात्रेयो निर्देशाद् अश्रुतौ ह्य् अनुमानं स्यात् ॥३ -१८॥
अङ्गेषु स्तुतिः परार्थत्वात् ॥३ -१९॥
काम्ये कर्मणि नित्यः स्वर्गे यथा यज्ञाङ्गे क्रत्वर्थः ॥३ -२०॥
वीते च कारणे नियमात् ॥३ -२१॥
कामो वा तत्संयोगेन चोद्यते ॥३ -२२॥
अङ्गेषु स्तुतिः परार्थत्वात् ॥३ -२३॥
वीते च नियमस् तदर्थम् ॥३ -२४॥
सर्वकाम्यम् अङ्गकामैः प्रकरणात् ॥३ -२५॥
फलोपदेशो वा प्रधानशब्दसंयोगात् ॥३ -२६॥
तत्र सर्वे ऽविशेषात् ॥३ -२७॥
योगसिद्धिर् वार्थस्योत्पत्यसंयोगित्वात् ॥३ -२८॥
समवाये चोदनासंयोगस्यार्थवत्वात् ॥३ -२९॥
कालश्रुतौ काल इति चेत् ॥३ -३०॥
नासमवायात्प्रयोजनेन ॥३ -३१॥
उभयार्थाम् इति चेत् ॥३ -३२॥
न शब्दैकत्वात् ॥३ -३३॥
प्रकरणाद् इति चेत् ॥३ -३४॥
नोत्पत्तिसंयोगात् ॥३ -३५॥
अनुत्पत्तौ तु कालः स्यात् प्रयोजनेन सम्बन्धात् ॥३ -३६॥ उतपत्तिकालविशये कालः स्याद् वाक्यस्य तत्प्रधानत्वात् ॥३ -३७॥
फलसंयोगस् त्व् अचोदिते न स्याद् अशेषभूतत्वात् ॥३ -३८॥
अङ्गानां तूपघातसंयोगो निमित्तार्थः ॥३ -३९॥
प्रधानेनाभिसंयोगाद् अङ्गानां मुख्यकालत्वम् ॥३ -४०॥
अपवृत्ते तु चोदना तत्सामान्यात् स्वकाले स्यात् ॥३ -४१॥
प्रकरणाविभागे च विप्रतिषिद्धं ह्य् उभयम् ॥४-१॥
अपि वाङ्गमनिज्याः स्युस् ततो विशिष्टत्वात् ॥४ -२॥
मध्यस्थं यस्य तन्मध्ये ॥४ -३॥
सर्वासां वा समत्वाच् चोदनातः स्यान् न हि तस्य प्रकरणं देशार्थम् उच्यते मध्ये ॥४ -४॥
प्रकरणाविभागे च विप्रतिषिद्धं ह्य् उभयम् ॥४ -५॥
अपि वा कालमात्रं स्याद् अदर्शनाद् विशेशस्य ॥४ -६॥
फलवद् वोक्तहेतुत्वाद् इतरस्य प्रधानं स्यात् ॥४ -७॥
दधिग्रहो नैमित्तिकः श्रुतिसंयोगात् ॥४ -८॥
नित्यश् च ज्येष्ठशब्दात् ॥४ -९॥
सार्वरूप्याच् च ॥४ -१०॥
नित्यो वा स्याद् अर्थवादस्तयोः कर्मण्य् असम्बन्धाद् भङ्गित्वाच् चान्तरायस्य ॥४ -११॥
वैश्वानरश् च नित्यः स्यान् नित्यैः समानसङ्ख्यत्वात् ॥४ -१२॥
पक्षे वोत्पन्नसंयोगात् ॥४ -१३॥
षट्चितिः पूर्ववत्त्वात् ॥४ -१४॥
ताभिश् च तुल्यसंख्यानात् ॥४ -१५॥
अर्थवादोपपत्तेश् च ॥४ -१६॥
एकचितिर् वा स्याद् अपवृक्ते हि चोद्यते निमित्तेन ॥४ -१७॥
विप्रतिषेधात् ताभिः समानसङ्ख्यत्वम् ॥४ -१८॥
पितृयज्ञः स्वकालत्वाद् अनङ्गं स्यात् ॥४ -१९॥
तुल्यवच् च प्रसङ्ख्यानात् ॥४ -२०॥
प्रतिषिद्धे च दर्शनात् ॥४ -२१॥
पश्वङ्ग रशमा स्यात् तदागमे विधानात् ॥४ -२२॥
यूपाङ्गं वा तत्संस्कारात् ॥४ -२३॥
अर्थवादश् च तदर्थवत् ॥४ -२४॥
स्वरुश्चाप्य् एकदेशत्वात् ॥४ -२५॥
निष्क्रयश् च तदङ्गवत् ॥४ -२६॥
पश्वङ्गं वार्थकर्मत्वात् ॥४ -२७॥
भक्त्या निष्क्रयवादः स्यात् ॥४ -२८॥
दर्शपूर्णमासयोर् इज्याः प्रधानान्य् अविशेषात् ॥४ -२९॥
अपि वाङ्गानि कानि चिद्येश्वङ्गत्वेन संस्तुतिः सामान्यो ह्य् अभिसंस्तवः ॥४ -३०॥
तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥४ -३१॥
अवशिष्टं तु कारणं प्रधानेषु गुणस्य विद्यमानत्वात् ॥४ -३२॥
नानुक्ते ऽन्यार्थदर्शनं परार्थत्वात् ॥४ -३३॥
पृथवत्वे त्व् अभिधानयोर् निवेशः श्रुतितो व्यपदेशाच् च तत्पुनर्मुख्यलक्षणं यत्फलवत्वं तत्सन्निधाव् असंयुक्तं तदङ्गंस्याद्भागित्वात् कारणस्याश्रुतश् चान्यसम्बन्धः ॥४ -३४॥
गुणाश् च नामसंयुक्ता विधीयन्ते नाङ्गेषूषपद्यन्ते ॥४ -३५॥
तुल्या च कारणश्रुतिर् अन्यैर् अङ्गाङ्गिसम्बन्धः ॥४ -३६॥
उत्पत्ताव् अभिसम्बन्धस् तस्माद् अङ्गोपदेशः स्यात् ॥४ -३७॥
तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥४ -३८॥
ज्योतिष्टोमे तुल्यान्य् अविशिष्टं हि कारणम् ॥४ -३९॥
गुणानां तूत्पत्तिवाक्येन सम्बन्धात् कारणश्रुतिस् तस्मात् सोमः प्रधानं स्यात् ॥४ -४०॥
तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥४ -४१॥


text:
विदुरः
महात्मा विदुर: तु साक्षात् धर्मस्य अवतार: आसीत् । माण्डव्यऋषे: शापेन एष: शूद्र: भूत्वा जन्म प्राप्तवान् । एष: महाराजस्य विचित्रवीर्यस्य दास्या: पुत्र: । एकरीत्या एष: धृतराष्ट्रस्य, पाण्डो: च भ्राता एव । एष: बहुबुद्धिमान्, नितिज्ञ:, धर्मज्ञ:, विद्वान्, सदाचारी, भगवद्भक्त: च आसीत् । एतस्य गुणानां कारणेन जना: एतं बहुगौरवेण पश्यन्ति स्म । निर्भीत: सत्यवादी च एष: धृतराष्ट्रस्य मन्त्री भूत्वा तस्मै सर्वदा श्रेष्ठां सूचनां ददाति स्म ।
दुर्योधन: जन्मन: अनुक्षणमेव शृगाल: इव चीत्कारं कर्तुम् आरब्धवान् आसीत् । तस्य जननसमये अनेका: अमङ्गलसूचना: अपि अभवन् । एतद् सर्वं दृष्ट्वा विदुर: ब्राह्मणै: सह मिलित्वा राजानं धृतराष्ट्रं वदति यत् ‘भवत: एष: पुत्र: निश्चयेन कुलनाशक: भविष्यति । अत: एतस्य त्यागः वरम् । एष: जीवति चेत् भवद्भि: दु:खम् अनुभोक्तव्यं भवति । कुलस्य निमित्तम् एकां व्यक्तिं, ग्रामस्य निमित्तम् एकं कुलं, देशस्य निमित्तम् एकं ग्रामम्, आत्मन: निमित्तं सम्पूर्णपृथिव्या: परित्यागः करणीयः चेत् दोषः नास्ति इति शास्त्रेषु उक्तम् अस्ति’ इति । किन्तु मोहवशात् धृतराष्ट्र: विदुरस्य वचनं न अङ्गीकरोति । तेन जीवनपूर्णं दु:खम् अनुभूतवान् । स्वस्य जीवनकाले एव कुलस्य नाशमपि द्रष्टव्यम् अभवत् । महात्मनः हितवचने ध्यानम् अदत्त्वा दु:खम् आहूतवान् ।
यदा दुर्योधन: पाण्डवानाम् उपरि अत्याचारान् कर्तुम् आरब्धवान् तदा विदुर: सहजतया पाण्डवेभ्य: सहानुभूतिं दर्शयन् आसीत् । यत: प्रथमं तु ते पितृहीना: आसन् । द्वितीयं ते धर्मात्मनः आसन् । विदुर: प्रत्यक्षपरोक्षरूपेण पाण्डवानां रक्षणं साहाय्यं च करोति स्म । पाण्डवानां यावत् वा विपदा: आगच्छन्तु नाम अन्तिमः विजयः तु तेषामेव इति विदुर: ज्ञातवान् आसीत् । दीर्घायुष्मतः पाण्डवान् केऽपि मारयितुं न शक्नुवन्ति इति एष: जानाति स्म । कदाचित् क्रीडासमये दुर्योधन: भीमसेनाय विषं खादयित्वा तं गङ्गानद्यां नुत्तवान् आसीत् । भीम: समये न प्रत्यागतवान् इति मातु: कुन्त्या: चिन्ता, दुर्योधनस्य विषये संशय: अपि आरब्धः । तदा विदुर: तस्या: समाधाननं कारयित्वा वदति – ‘एतस्मिन् अवसरे मौनेन लक्ष्यं साधयन्तु । दुर्योधनस्य विषये सन्देहस्य प्रकटनम् अपायकारि अस्ति । कुपित: स: भवत्या: अन्यबालान् अपि पीडयेत् । भीमसेन: मृत: नास्ति । सः शीघ्रं प्रत्यागच्छति’ इति । कुन्ती विदुरस्य वचनम् अङ्गीकृतवती । तस्य वचनं सत्यमभवत् । कतिपय दिनानन्तरं शक्तः भीम: प्रत्यागतवान् ।
लाक्षागृहत: बहि: गन्तुं मार्गं युक्तिं च विदुर: एव पाण्डवेभ्य: सूचितवान् आसीत् । एष: केवलं नीतिज्ञ: नासीत् । एतस्य बहुभाषाणां ज्ञानमपि आसीत् । पाण्डवानां वारणावतं प्रति गमनसमये एष: म्लेच्छभाषया तेषां विपत्ते: सूचनां, मुक्तिं प्राप्तुं क: उपाय: अनुसरणीय: ? इत्यपि सूचितवान् आसीत् । तावदेव न, लाक्षागृहत: बहि: गन्तुं कञ्चित् मार्गं कर्तुम् एष: पूर्वमेव सेवकमपि योजितवान् आसीत् । स: भूमे: अन्त: लाक्षागृहत: वनं गन्तुं मार्गं सज्जीकृतवान् आसीत् । लाक्षागृहाय अग्निं प्रज्वाल्य पाण्डवा: मात्रा कुन्त्या सह तेन मार्गेण एव बहि: आगतवन्त: । गङ्गातटे नद्याः पारगमनाय विदुर: नाविकेन सह नौकामपि योजितवान् आसीत् । एवं सर्वे पाण्डवा: गङ्गां पारयित्वा गतवन्त: । बुद्धिमान्, नीतिज्ञ: विदुर: एवं पाण्डवानां प्राणान् रक्षितवान् । दुर्योधनादयः यथा न जानीयुः तथा अवधानं दत्तवान् । पाण्डवा: लाक्षागृहे मात्रा सह दग्धा: अभवन् इत्येव जना: चिन्तितवन्त: । सर्वत्र शारीरकस्य बलस्य, अस्त्रबलस्य च उपयोग: न भवति । आत्मरक्षणाय नीतिबलस्य आवश्यकता अपि भवति । महात्मा विदुर: धर्मशास्त्रज्ञानेन सह नीतिभाण्डार: अपि आसीत् ।
यथा पाण्डवानां विषये विदुरस्य सहानुभूति: प्रेम: च आसीत् तथैव धृतराष्ट्रस्य, तस्य पुत्राणां विषयेऽपि एतस्य प्रीति:, आत्मीयता च आसीदेव । तेषां हितदृष्ट्या सर्वदा उत्तमाः सूचनाः ददाति स्म । हितेन सत्येन युक्तानि एतस्य वचनानि दुर्योधनेभ्य: अप्रियाणि भवन्ति स्म । किन्तु एष: तेषाम् अप्रसन्नताम् अविचिन्त्य तेषां शुभम् इच्छति स्म । दुर्मार्गत: तान् बहि: आनेतुम् अनवरतं यत्नं करोति स्म । दुरात्मनः पुत्रस्य प्रभावेण धृतराष्ट्र: विदुरस्य वचनं न शृणोति स्म । तेन कष्टमपि अनुभवति स्म । तथापि विदुरस्य विषये धृतराष्ट्रस्य बहुविश्वास: आसीत् । एतं बुद्धिमान्, दूरदर्शी, स्वस्य परमहितचिन्तक: इति भावयति स्म । एतस्य सूचनां विना किमपि कार्यं न करोति स्म । पाण्डवै: सह व्यवहारसमये तु विशेषरीत्या एतस्य सूचनां स्वीकरोति स्म । पाण्डवानां सम्बन्धेऽपि एष: निष्पक्षपाति: इति धृतराष्ट्र: जानाति स्म ।
मातुलस्य शकुने: योजनानुसारं दुर्योधन: पाण्डवै: सह द्यूतक्रीडाया: प्रस्तापं यदा पितु: पुरत: उपस्थापयति तदा अपि धृतराष्ट्र: विदुरम् अभिप्रायस्य निमित्तम् आहूतवान् । यदि मम वचनं न अङ्गीकरोति तर्हि अहं प्राणत्यागं करोमि इति दुर्योधन: पितरं भाययन् आसीत् । तथापि स: स्पष्टतया पुत्रं वदति – ‘विदुरेण सह चिन्तनेन विना अहं भवते द्यूतक्रीडार्थं कदापि अनुमतिं न ददामि’ इति । दुर्योधनस्य पापयुक्तं प्रस्तावं श्रुत्वा विदुर: इदानीं कलियुग: आगच्छन् अस्ति इति ज्ञातवान् । स: एतस्य प्रस्तावस्य नितरां विरोधं कृतवान् । अग्रजम् उक्तवान् यद् – “भवत:, भवत: अनुजस्य पुत्राणां वैरत्वम् अधिकमेव भवति । कस्यापि हितं न भवति । द्यूतक्रीडां न क्रीडन्तु । तेन उभयत्र अपि श्रेय: भवति” इति ।
धृतराष्ट्र: विदुरस्य अभिप्रायं प्रशंसितवान् । दुर्योधनाय बहुबुद्धिवचनम् उक्तवान् । किन्तु स: एतस्य वचनं न अङ्गीकृतवान् । द्यूते पाण्डवानाम् अपमान: भवेदेव इति स: सज्ज: आसीत् । पाण्डवानां वैभवं द्रष्टु न शक्नोति स्म । अन्ते धृतराष्ट्र: पुत्रस्य दुर्मार्गमेव अनुसृत्य विदुरस्य द्वारा पाण्डवेभ्य: इन्द्रप्रस्थत: हस्तिनापुरम् आगन्तुम् आह्वानं प्रेषितवान् । अनिच्छया एव विदुर: अग्रजस्य आज्ञां पालितवान् ।
इन्द्रप्रस्थं गत्वा विदुर: पाण्डवेभ्य: सर्वान् विषयान् ज्ञापितवान् । महाराज: युधिष्ठिर: द्यूतक्रीडा अनुत्तमा इति ज्ञात्वा अपि पितु: आज्ञा इति मत्वा दुर्योधनस्य अह्वानम् अङ्गीकृतवान् । द्यूतस्य समयेऽपि विदुर: तस्य दुष्परिणामान् धृतराष्ट्राय वदति – ‘इदानीं वा जागरितः भवतु । भवान् दुर्योधनस्य वचनस्य पालनं न करोतु । कुलं रक्षतु । पाण्डवै: सह विरोधं कृत्वा तान् भवत: शत्रव: इव न करोतु । तेन भवत: सर्वनाश: भविष्यति’ इति । किन्तु क्रीडा आरब्धा । शकुने: कुतन्त्रेण पाण्डवानां पराजय: अभवत् । नियमानुसारं ते वनवासार्थं प्रस्थितवन्त: । तेषां गमनानन्तरं धृतराष्ट्रस्य मनसि बहुचिन्ता व्यथा च आरब्धा । स: विदुरम् आहूय स्वस्य मन: उद्घाट्य पृच्छति – ‘इदानीं प्रजा: अस्माकं विषये सन्तुष्टाः भवेयुः । कुपितै: पाण्डवै: अस्माकं कोऽपि हानि: न भवेत् । एतादृशः व्यवहारः कथं करणीयः ?’ इति । तदा विदुर: तस्य समाधानं कारयित्वा वदति – ‘राजन् ! धर्म:, अर्थ:, काम: च एते त्रय: अपि धर्मेण एव प्राप्यन्ते । राज्यस्य मूलं धर्म: एव । अत: स्थिरतया धर्मम् अनुसृत्य पाण्डवानां, भवत: पुत्राणां च रक्षणं करोतु । भवत: पुत्र: शकुने: सूचनानुसारं पूर्णसभायां धर्मस्य तिरस्कारं कृतवान् अस्ति । यत: कपटद्यूतक्रीडायां सत्यसन्धस्य युधिष्ठिरस्य पराजयं कारयित्वा तस्य सर्वस्वमपि स्वीकृतवान् अस्ति । एष: महापराध:, अधर्म: च । एतस्य दोषस्य निवारणार्थम् एक: एव उपाय: इत्युक्ते पाण्डवै: स्वीकृतं सर्वं पुन: तेभ्य: यच्छन्तु । स्वस्य यावान् अधिकार: अस्ति तेन एव सन्तुष्ट: भवतु अन्येषाम् अधिकाराणाम् आक्रमणं न करोतु । एषः एव राज्ञ: परमधर्म: । एवम् आचरन्ति चेदेव भवत: पुत्र: कलङ्करहित: भूत्वा गौरवं प्राप्नोति । सोदरै: सह कलह: अपि न भवति । पुत्राणां सौभाग्यं किञ्चित् वा आवश्यकं चेत् एतत् कार्यं शीघ्रमेव करोतु । मोहवशात् भवान् एवं न करोति चेत् कुरुवंशस्य नाश: भविष्यति । यदि भवत: पुत्र: वचनं न शृणोति तर्हि तस्य दुरात्मनः बन्धनं कृत्वा युधिष्ठिरं राज्यसिंहासने उपवेशयतु । युधिष्ठिर: तु रागद्वेषातीत: । अत: स: एव शासनं करोतु । दु:शासनः पूर्णसभायां भीमसेनस्य, द्रौपद्या: च क्षमां प्रार्थयतु । एतावत् पर्याप्तम् । तेन भवन्त: कृतकृत्या: भवन्ति’ इति ।
विदुरस्य वचनं सत्ययुक्तं, धर्मयुक्तं, हितपूर्णं, निर्भितं च आसीत् । किन्तु य: मरणोन्मुख: अस्ति तस्मै निष्प्रयोजकम् औषधमिव धृतराष्ट्र: विदुरस्य वचनं न इष्टवान् । स: कोपेन वदति – ‘विदुर ! इदानीं भवते मम आवश्यकता नास्ति । इच्छति चेत् अत्र तिष्ठतु । अन्यथा गच्छतु । भवान् वारं वारं पाण्डवानां पक्षमेव गृह्णाति इति अहं जानामि । तेषां निमित्तम् अहं मम पुत्रान् कथं त्यजामि’ इति ? कौरवाणां कुलस्य नाश: जायमानः अस्ति इति ज्ञात्वा विदुर: तूष्णीम् उपविष्टवान् । अनन्तरं प्रस्थाय स: काम्यकवने स्थितानां पाण्डवानां समीपं गतवान् । तेभ्य: स्वस्य आगमनस्य कारणम् उक्तवान् । तावता विदुर: पाण्डवानां समीपं गतवान् इति ज्ञात्वा धृतराष्ट्रस्य बहुपश्चात्ताप: अभवत् ।
विदुरस्य चिन्तनं स्वीकुर्वन्ति चेत् पाण्डवा: इतोऽपि बलशालिन: भवन्ति इति चिन्तयित्वा धृतराष्ट्र: अनुक्षणं सञ्जयं प्रेषयित्वा विदुरम् आनेतुम् उक्तवान् । रागद्वेषरहित: विदुर: तथैव पुन: हस्तिनापुरं प्रत्यागत्य धृतराष्ट्राय वदति ‘मह्यं पाण्डवा:, भवत: पुत्रा: च सर्वे समाना: । किन्तु पाण्डवा: असहायका: । अत: तेषां साहाय्यं करणीयम् इति भाव: मनसि उत्पद्यते । मम मनसि भवत: पुत्राणां विषये द्वेषस्य भाव: तु नितरां नास्ति’ इति । धृतराष्ट्र: स्वस्य अनुचिताय व्यवहाराय विदुरे क्षमां याचितवान् । अनन्तरं विदुर: पूर्ववत् तस्य सेवायां निरत: अभवत् ।
कदाचित् रात्रौ धृतराष्ट्रस्य निद्रा न आगता । तदा स: रात्रौ एव विदुरम् आहूय शान्ते: उपायं पृष्टवान् । तस्मिन् अवसरे विदुर: धृतराष्ट्राय धर्मस्य नीते: च सुन्दरम् उपदेशं दत्तवान् । सा एव विदुरनीति: इति उद्योगपर्वणः ३३त: ४० पर्यन्तम् अष्टेषु अध्यायेषु सङ्गृहीता अस्ति । एष: विषय: स्वतन्त्रतया अध्ययनं कर्तुं मननं कर्तुं च योग्यः अस्ति ।
विदुरस्य वचनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रस्य तृप्ति: न अभवत् । स: इतोऽपि श्रोतुम् इष्टवान् । तदा विदुर: वदति ‘महाराज ! मया यद् वक्तव्यम् आसीत् तत् सर्वम् उक्तवान् अस्मि । इदानीं ब्रह्मणः पुत्र: सनत्सुजात: नामकः कश्चन सनातन: ऋषि: आगच्छति । स: एव भवते तत्त्वोपदेशं करोति । तत्त्वोपदेशं कर्तुं मम अधिकार: तु नास्ति । यत: मम जन्म शूद्राया: गर्भे अभवत् ’ एवम् उक्त्वा स: अनुक्षणं सनत्सुजातम् अस्मरत् । अविलम्बेन एव सनत्सुजात: महर्षि: तत्र प्रत्यक्ष: अभवत् । स: राज्ञ: धृतराष्ट्रस्य प्रश्नेभ्य: उत्तरं यच्छन् परमात्मनः स्वरूपस्य, तस्य साक्षात्कारस्य विषये बहुसुन्दरतया विवेचनाम् अकरोत् । एवं विदुर: धृतराष्ट्राय सनत्सुजातसदृशस्य सिद्धयोगिनां, परममहर्षे: द्वारा तत्त्वोपदेशं कारयित्वा तस्य श्रेयोमार्गं प्रशस्तीकृतवान् । महात्मानां जीवनमेव इतरेषां श्रेयोनिमित्तं भवति । विदुर: तत्त्वज्ञानी चेदपि स्वस्य शूद्रत्वस्य कारणेन स: स्वयं तत्त्वोपदेशम् अकृत्वा सनातनस्य मर्यादाया: रक्षणं कृतवान् । एवं ज्ञानिना अपि शास्त्रमर्यादा रक्षणीया इति उपदेशं दत्तवान् । सनत्सुजातस्य एष: उपदेश: ‘सनत्सुजातीय’ इति नाम्ना उद्योगपर्वणः ४१ त: ४६ पर्यन्तं षड्षु अध्यायेषु सङ्गृहीतः अस्ति ।
विदुर: केवलं ज्ञानी, तत्त्वदर्शी च नासीत् । स: कश्चन अनन्य भगवद्भक्त: अपि आसीत् । श्रीकृष्णस्य चरणयोः एतस्य निश्चला प्रीति: आसीत् । परमात्मा अपि एतं बहुइच्छति स्म । यदा श्रीकृष्ण: पाण्डवानां राजदूत: भूत्वा हस्तिनापुरं गतवान् तदा स: राज्ञा धृतराष्ट्रेण सभासद्भिः च मिलित्वा अनन्तरं विदुरस्य गृहं गत्वा तस्य आतिथ्यं स्वीकृतवान् । अनन्तरं स्वस्य पितृभगिन्या कुन्त्या मिलितवान् । यदा श्रीकृष्ण: दुर्योधनं दृष्टवान् तदा एष: स्वस्य सम्बन्धी इति भावेन तं भोजनार्थं तिष्ठतु इति प्रार्थितवान् चेदपि श्रीकृष्ण: तस्य आह्वानं स्पष्टतया तिरस्कृत्य पुन: विदुरस्य गृहम् एव आगतवान् । भीष्मः, द्रोणः, कृपः, बाह्लीक: च इत्यादया: अनेके मेलनार्थं तत्रैव आगतवन्तः । सर्वे आतिथ्यं स्वीकरोतु इति श्रीकृष्णं प्रार्थितवन्त: । किन्तु श्रीकृष्ण: सर्वान् सम्मानपूर्वकं प्रेषयित्वा विदुरस्य गृहे एव स्थित्वा ब्राह्मणाय प्रथमं भोजनं दत्त्वा स्वयमपि भोजनम् अकरोत् । एतेन विदुरस्य श्रीकृष्णस्य विषये सह कियत् प्रेम आसीत् इति ऊहां कर्तुं शक्नुमः । प्रेम्णा विना केवलं राजयोग्येन आडम्बरेण स: आकृष्ट: न भवति । किन्तु प्रेमरसे निमज्जितं सामान्येन भोजनेन अपि स: तृप्त: भवति स्म।
भोजनानन्तरं रात्रौ अपि श्रीकृष्ण: विदुरस्य गृहे एव शयितवान् । सम्भाषणं कुर्वन्तौ रात्रिं यापितवन्तौ । प्रात:काले नित्यकर्म समाप्य श्रीकृष्ण: कौरवाणां सभायै गतवान् । तत्र दुर्योधन: श्रीकृष्णस्य बन्धनस्य दु:साहसपूर्णां योजनां यदा करोति तदा विदुर: तस्मै परमात्मनः महिमाया: वर्णनं कुर्वन् वदति ‘एष: साक्षात् सर्वतन्त्र: स्वतन्त्र: ईश्वर: । भवान् एतं तिरस्करोति चेत् अग्नौ पतित: पतङ्गः इव भवत: सर्वनाश: भविष्यति’ इति । अनन्तरं श्रीकृष्ण: स्वस्य विश्वरूपं दर्शितवान् । भीता: जना: नेत्रनिमीलनं कृतवन्त: । केवलं भीष्मपितामह:, गुरुद्रोणाचार्य:, विदुर:, सञ्जयः, ऋषय: च विश्वरूपदर्शनं कृतवन्त: । यत: भगवान् एतेभ्य: दिव्यदृष्टिं दत्तवान् आसीत् । किञ्चित् कालानन्तरं स्वस्य लीलां समाप्य श्रीकृष्ण: तत: प्रस्थितवान् । विदुर: अपि अन्यै: सह किञ्चित् दूरपर्यन्तं तं प्रेषयित्वा आगतवान् ।
यदा श्रीकृष्णस्य सन्धानमपि विफलं जातं तदा पक्षद्वयेऽपि युद्धस्य सज्जता आरब्धा । अष्टादश-अक्षोहिणी सैन्येन सह पाण्डवाः कौरवाः कुरुक्षेत्रस्य अङ्गणे मिलितवन्त: । अष्टादशेषु दिनेषु सम्पूर्णस्य सैन्यस्य नाश: अभवत् । धृतराष्ट्रस्य पुत्रपौत्राणां सर्वनाशेन स: बहुदु:खम् अनुभूतवान् । तदा विदुर: मृत्यो: अनिवार्यतां निरूपयन् उक्तवान् – ‘युद्धे य: मरणं प्राप्नोति तस्य उत्तमगति: लभ्यते । अत: तेषां निमित्तं शोक: न करणीय: । जीव: यावत् वारं जन्म प्राप्नोति तावद् वारमपि स: अन्यान्यव्यक्तिभिः सह सम्बन्धं प्राप्नोति । मृत्यो: अनन्तरं सर्वे सम्बन्धा: अपि स्वप्नाः इव विलीनाः भवन्ति । अत: मृतेभ्य: सम्बन्धिकेभ्य: बुद्धिमान् शोकं न करोति । सुखै: दु:खै: सह सम्बद्धाः संयोग: वियोग: इत्यादिघटना: अपि स्वयं कृतानां शुभाशुभकर्माणां फलरूपेण लभ्यन्ते । कर्मफलं तु सर्वै: जीवै: अनुभोक्तव्यमेव इत्युक्त्वा अनन्तरमपि विदुर: जगत: नश्वरता, नि:सारता, परिवर्तनं, जन्ममृत्यो: क्लेश:, जीवस्य अविवेक:, मृत्यो: दृष्ट्यां सर्वेषां समानता, धर्मस्य आचरणस्य महत्त्वम् इत्यादिकम् उपदिशन् प्रापञ्चिकेन दु:खेन मुक्तिं प्राप्तुम् उपायानां दिग्दर्शनं कारितवान् ।
युधिष्ठिरस्य राज्याभिषेकस्य अनन्तरं धृतराष्ट्र: पाण्डवानां समीपे एव आसीत् । तदा विदुर: अपि तत्रैव स्थित्वा तेन सह सर्वदा धर्मस्य विचारे सम्भाषणं करोति स्म । यदा धृतराष्ट्र: पत्न्या सह वानप्रस्थाश्रमं प्रस्थितवान् तदा एष: अपि तै: सह वनं गतवान् । वने विदुर: घोरतपसः आचरणस्य व्रतम् आरब्धवान् । आहारेण विना निर्जने वने एकान्तवासम् आरब्धवान् । शून्ये वने यदाकदापि जनानां दर्शनं भवति स्म । किञ्चित्कालानन्तरं कदाचित् महाराज: युधिष्ठिर: स्वस्य समस्तपरिवारेण, सैन्येन सह ज्येष्ठपितृव्यं, पितृव्यां, मातरं कुन्तीं, विदुरं च द्रष्टुं वनम् आगतवान् । तत्र विदुरम् अदृष्ट्वा तस्य विषये धृतराष्ट्रं पृच्छन् आसीत् । तावता तस्मै दूरे विदुर: दृष्ट: । स: शिरसि जटां कृत्वा दिगम्बर: भूत्वा मुखे कञ्चन शिलाखण्डं स्थापितवान् आसीत् । तस्य मलिने, दुर्बले शरीरे नाड्यः उपरि दृश्यन्ते स्म । स: धृतराष्ट्रस्य आश्रमं पश्यन् पृष्ठत: गच्छन् आसीत् ।
युधिष्ठिर: तस्य मेलनार्थं तस्य पृष्ठत: धावितवान् । स्वस्य नाम, परिचयम् उक्त्वा अपि तम् आहूतवान् । धावन् विदुर: गहनं वनं गत्वा कस्यचित् वृक्षस्य साहाय्येन स्थिरतया स्थितवान् । राजा युधिष्ठिर: यदा पश्यति तदा तस्य शरीरं केवलम् अस्तिपञ्जरम् इव आसीत् । तम् अभिज्ञातुम् एव कष्टं भवति स्म । युधिष्ठिर: पुरत: स्थित्वा तस्य पूजाम् अकरोत् । समाधिस्थ: विदुर: तदेकदृष्ट्या युधिष्ठिरं पश्यन् आसीत् । अनन्तरं स: योगबलेन स्वस्य अङ्गाङ्गान् युधिष्ठिरस्य अङ्गाङ्गेषु अङ्गानि, इन्द्रियाणि तस्य इन्द्रियेषु, प्राणान् तस्य प्राणेषु संयुज्य युधिष्ठिरस्य शरीरे प्रवेशितवान् । तस्य निर्जीवं शरीरं पूर्ववत् वृक्षस्य साहाय्येन स्थितमासीत् । एवं साक्षात् धर्मस्य अवतार: महात्मा विदुर: धर्ममयं जीवनं यापयित्वा अन्ते धर्ममूर्ते: महाराजस्य युधिष्ठिरस्य शरीरे एव विलीन: अभवत् ।


text:
शतायुर्वै पुरुषः इति प्रायोवादानुसारं मानवजीवनं शतवार्षिकम् अस्ति। सर्वोऽपि शतायुर्न भवितुमर्हति। जिजीविषेदेकैकोऽपि शतं समा इति भारतीयसंस्कृतिरिदं शतवार्षिकं मानवजीवनं चतुर्षु भागेषु विभाजयति। त इमे भागा आश्रम पदेनाभिधीयन्ते। ब्रह्मचर्य-गृहस्थ-वानप्रस्थ-सन्यासः इति चत्वारः एते आश्रमाः । सर्वोऽपि लोकः स्ववयोऽनुरूपमाश्रममाश्रयेत् । तदाश्रमनिर्दिष्टान् नियमान् पालयेदिति च पूर्वं व्यवस्था परिकल्पिताऽसीत् ।
सर्वेष्वपि धर्मसूत्रग्रन्थेषु,
बाल्ये वयसि अभ्यस्तविद्यानाम् तारुण्ये भोगाभिलाषिणाम्, वार्द्धके वयसि मुनिवृत्तीनाम्, अन्ते परमात्मध्यानेन देहत्यागिनाम् इति रघुनामन्वयं विवक्षता महाकविना कालिदासेन आश्रमचतुष्टयमभिवर्णितम् । तथा हि-
आश्रमधर्मपालनेन मानवजीवनस्य चतुर्वर्गाणां धर्मार्थकाममोक्षाणां फलप्राप्तिर्भवति। तथा हि-ब्रह्मचर्याश्रमे विद्याध्ययनेन, तपोमयजीवनयापनेन, सर्वविधगुणानां सङ्ग्रहणेन च धर्मप्राप्ति:।
गृहस्थाश्रमे भौतिक-शारीरक-मानसिकानां समुन्नत्या, भौतिकविषयाणाम् उपभोगेन, दाम्पत्यजीवनयापनेन वंशप्रतिष्ठायै सन्तानोत्पत्या च धर्मार्थकामानां त्रिवर्गफलसिद्धिः ।
वानप्रस्थाश्रमे सपत्नीकेनेश्वराराधनं, संयमपालनं, योगादिकर्मसु प्रवृत्तिरित्येवं वैराग्यप्राप्तिः । संन्यासाश्रमे वैराग्यभावबलात् भौतिकविषयान् परित्यज्य योगाभ्यासरतः सन् परमपुरुषार्थं मोक्षम् आसाधयेत् इति मनीषिभिः इयम् आश्रमव्यवस्थोद्दिष्टा । तदुक्तं


text:
टि एस् वेङ्कण्णय्य
अन्तर्विषयाः
परिचयः[सम्पादयतु]
टि. यस्. वेङकण्णय्यः ( T.S. Venkannayya) इति प्रसिद्धः तलुकिन वेङकणय्य; अत्यन्तं सरलः जीवी । अर्चकः वेङकटेशः एतस्य विषये एवं लिखितवान् - सर्वदा निर्मलः, सौजन्य निधिः, नित्यतृप्तः इति ।वेङकणय्यः सुब्बण्णः-लक्ष्मीदेवम्मयोः ज्येष्ठः पुत्रः । १८८५ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासस्य प्रथमदिनाङके चित्रदुर्गमण्डलस्य चल्लकेरे-उपमण्डले तलुकुइत्येतस्मिन् ग्रामे सः जातः । टि .यस् .वेङकण्णय्यः मेधावी, पण्डितः, चतुरः, विवेकः, सद्भावनकारः, करुणामयी च असीत् ।
साहित्यकृषिः[सम्पादयतु]
बहुभाषापण्डितः वेङकण्णय्यः तेलुगु, बङ्गालि जानाति स्म । कन्नड, आङग्लभाषासाहित्ययोः गभीराध्ययनं कृतम् आसीत् तेन । बङ्गालिभाषायाः अनेकाः कृतयः कन्नडभाषां प्रति तेन अनूदितानि । अयं हरिहरस्य ‘बसवदेवराज देवर रगले ’ ( इत्येतं काव्यं) परिष्कृत्य प्रकटनं कृतवान् । डि .यल् .नरसिंहाचार्-महोदयेन सह मिलित्वा सिद्धरामपुराणं सम्पादितवान् च । वेङकण्णय्यः कन्नड प्राध्यापकः आसीत् । तेन किञ्चित् लिखितं चेदपि सुव्यवस्थितम् आसीत् ।
बोधनक्रमः[सम्पादयतु]
एतस्य पाठनस्य रीतिः इतोपि सम्यक् आसीत् । वेङकण्णय्यः छात्रान् स्वबालान् इव पश्यति स्म । तस्य बोधनक्रमः मनोमोहकशैल्या भवति स्म । कविः, उत्तमः वाग्मी, वादकरणसमये सर्वत्र सप्रमाणं विषयस्य मण्डनं करोति स्म । एतस्य सुमधुरकण्ठः अपि आसीत् । काव्यवाचनम् एतस्य व्यसनम् आसीत् । राष्ट्रकविः कुवेम्पुः अस्य विद्यागुरुः आसीत् ।


text:
चण्डिकाष्टकम्
सहस्रचन्द्रनित्दकातिकान्त- चन्द्रिकाचयै- दिशोऽभिपूरयद् विदूरयद् दुराग्रहं कलेः । कृतामलाऽवलाकलेवरं वरं भजामहे महेशमानसाश्रयन्वहो महो महोदयम् ॥१॥
विशाल- शैलकन्दरान्तराल- वासशालिनीं त्रिलोकपालिनीं कपालिनी मनोरमामिमाम् । उमामुपासितां सुरैरूपास्महे महेश्वरीं परां गणेश्वरप्रसू नगेश्वरस्य नन्दिनीम् ॥२॥
अये महेशि! ते महेन्द्रमुख्यनिर्जराः समे समानयन्ति मूर्द्धरागत परागमंघ्रिजम् । महाविरागिशंकराऽनुरागिणीं नुरागिणी स्मरामि चेतसाऽतसीमुमामवाससं नुताम् ॥३॥ भजेऽमरांगनाकरोच्छलत्सुचाम रोच्चलन् निचोल- लोलकुन्तलां स्वलोक- शोक- नाशिनीम् । अदभ्र- सम्भृतातिसम्भ्रम- प्रभूत- विभ्रम- प्रवृत- ताण्डव- प्रकाण्ड- पण्डितीकृतेश्वराम् ॥४॥
अपीह पामरं विधाय चामरं तथाऽमरं नुपामरं परेशिदृग्- विभाविता- वितत्रिके । प्रवर्तते प्रतोष- रोष- खेलन तव स्वदोष- मोषहेतवे समृद्धिमेलनं पदन्नुमः ॥५॥
भभूव्- भभव्- भभव्- भभाभितो- विभासि भास्वर- प्रभाभर- प्रभासिताग- गह्वराधिभासिनीम् । मिलत्तर- ज्वलत्तरोद्वलत्तर- क्षपाकर प्रमूत- भाभर- प्रभासि- भालपट्टिकां भजे ॥६॥
कपोतकम्बु- काम्यकण्ठ- कण्ठयकंकणांगदा- दिकान्त- काश्चिकाश्चितां कपालिकामिनीमहम् । वरांघ्रिनूपुरध्वनि- प्रवृत्तिसम्भवद् विशेष- काव्यकल्पकौशलां कपालकुण्डलां भजे ॥७॥
भवाभय- प्रभावितद्भवोत्तरप्रभावि भव्य भूमिभूतिभावन प्रभूतिभावुकं भवे । भवानि नेति ते भवानि! पादपंकजं भजे भवन्ति तत्र शत्रुवो न यत्र तद्विभावनम् ॥८॥ दुर्गाग्रतोऽतिगरिमप्रभवां भवान्या भव्यामिमां स्तुतिमुमापतिना प्रणीताम् । यः श्रावयेत् सपुरूहूतपुराधिपत्य भाग्यं लभेत रिपवश्च तृणानि तस्य ॥९॥
रामाष्टांक शशांकेऽब्देऽष्टम्यां शुक्लाश्विने गुरौ । शाक्तश्रीजगदानन्दशर्मण्युपहृता स्तुतिः ॥१०॥
॥ इति कविपत्युपनामक- श्री उमापतिद्विवेदि- विरचितं चण्डिकाष्टकं सम्पूर्णम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २०
श्राद्धमाहात्म्ये कौशिकसूनुकथानकम्।
ऋषय ऊचुः।
कथं कौशिकदायादाः प्राप्तास्ते योगमुत्तमम्।
पञ्चभिर्जन्मसम्बन्धैः कथं कर्म्मक्षयोऽभवत्।। २०.१ ।।
कौशिको नाम धर्म्मात्मा कुरुक्षेत्रे महान् ऋषिः।
नामतः कर्म्मतस्तस्य सूतान् सप्त निबोधत।। २०.२ ।।
स्वसृपः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविरेव च।
वारदुष्टः पितृवर्तीच गर्गशिष्यास्तदा भवत्।। २०.३ ।।
पितर्य्युपरते तेषामभूद् दुर्भिक्षमुल्बणम्।
अनावृष्टिश्च महती सर्वलोकभयङ्करी।। २०.४ ।।
गर्गादेशाद्वने दोग्ध्रीं रक्षन्तस्ते तपोधनाः।
खादामः कपिलामेता वयं क्षुत्पीड़िता भृशम्। २०.५ ।।
इति चिन्तयतां पापं लघुः प्राह तदानुजः।
यद्यवश्यमियं बध्या श्राद्धरूपेण योज्यताम्।। २०.६ ।।
श्राद्धे नियोज्यमानेयं पापात् त्रास्यति नोध्रुवम्।
एवं कुर्वित्यनुज्ञातः पितृवर्ती तदानुजैः।। २०.७ ।।
चक्रे समाहितः श्राद्धमुपयुज्य च तां पुनः।
द्वौ देवे भ्रातरौ कृत्वा पित्रे त्रीनप्यनुक्रमात्।। २०.८ ।।
तथैकमतिथिं कृत्वा श्राद्धदः स्वयमेव तु।
चकार मन्त्रवच्छ्राद्धं स्मरन् पितृपरायणः।। २०.९ ।।
विना गवा वत्सकोऽपि गुरवे विनिवेदितः।
व्याघ्रेण निहता धेनुर्वत्सोऽयं प्रतिगृह्यताम्।। २०.१० ।।
एवं साभक्षिताधेनुः सप्तभिस्तैस्तपोधनैः।
वैदिकं बलमाश्रित्य क्रूरे कर्म्मणि निर्भयाः।। २०.११ ।।
ततः कालावकृष्टास्ते व्याधा दासपुरेऽभवन्।
जातिस्मरत्वं प्राप्तास्ते पितृभावेन भाविताः।। २०.१२ ।।
यत् कृतं क्रूरकर्म्मापि श्राद्धरूपेण तैस्तदा।
तेन ते भवने जाता व्याधानां क्रूरकर्मिणाम्।। २०.१३ ।।
पितॄणाञ्चैव माहात्म्याज्जाता जातिस्मरास्तु ते।
ते तु वैराग्ययोगेन आस्थायानशनं पुनः।। २०.१४ ।।
जातिस्मराः सप्तजाता मृगाः कालञ्जरे गिरौ।
नीलकण्ठस्य पुरतः पितृभावानुभाविताः।। २०.१५ ।।
तत्रापि ज्ञानवैराग्यात् प्राणानुत्सृज्य धर्म्मतः।
लोकैरवेक्ष्यमाणास्ते तीर्थान्तेऽनशनेन तु।। २०.१६ ।।
मानसे चक्रवाकास्ते सञ्जाताः सप्तयोगिनः।
नामतः कर्मतः सर्व्वान् श्रृणुध्वं द्विजसत्तमाः।। २०.१७ ।।
सुमनाः कुमुदः शुद्धश्छिद्रदर्शी सुनेत्रकः।
सुनेत्रश्चांशुमांश्चैव सप्तैते योगपारगाः।। २०.१८ ।।
योगभ्रष्टास्त्रय स्तेषां वभ्रमुश्चाल्पचेतनाः।
द्रृष्ट्वा विभ्राजमानं तमुद्याने स्त्रीभिरन्वितम्।। २०.१९ ।।
क्रीड़न्तं विविधैर्भावै र्महाबलपराक्रमम्।
पाञ्चालान्वयसम्भूतं प्रभूतबलवाहनम्।। २०.२० ।।
राज्यकामोभवच्चैक स्तेषां मध्ये जलौकसाम्।
पितृवर्ती च यो विप्रः श्राद्धकृत् पितृवत्सलः।। २०.२१ ।।
अपरौ मन्त्रिणौ द्रृष्ट्वा प्रभूतबलवाहनौ।
मन्त्रित्वे च क्रतुश्चेच्छामस्मिन्मर्त्ये द्विजोत्तमाः।। २०.२२ ।।
तन्मध्ये ये तु निष्कामास्ते बभूवुर्द्विजोत्तमाः।
विभ्राजमानस्त्वेकोऽभूत् ब्रह्मदत्त इति स्मृतः।। १०.२३ ।।
मन्त्रिपुत्रौ तथा चोभौ कण्डहरीकसुबालकौ।
ब्रह्मदत्तोऽभिषिक्तः सन् पुरोहितविपश्चिता।। २०.२४ ।।
पाञ्चालराजो विक्रान्तः सर्वशास्त्रविशारदः।
योगवित् सर्वजन्तूनां रुतवेत्ताऽभवत्तदा।। २०.२५ ।।
तस्य राज्ञोऽभवद् भार्य्या देवलस्यात्मजा शुभा।
सन्नतिर्नामविख्याता कपिलायाभवत् पुरा।। २०.२६ ।।
पितृकार्यो नियुक्तत्वादभवद् ब्रह्मवादिनी।
तया चकार सहितः सराज्यं राजनन्दनः।। २०.२७ ।।
कदाचिदुद्यानगः तया सह स पार्थिवः।
ददर्श कीटमिथुनमनङ्ग कलहाकुलम्।। २०.२८ ।।
पिपीलकामनुनयन् परितः कीटकामुकः।
पञ्चबाणाभितप्ताङ्गः स गद्गदमुवाच ह।। २०.२९ ।।
न त्वयासद्रृशी लोके कामिनी विद्यते क्वचित्।
मध्यक्षामातिजघना बृहद्वक्षोऽभिगामिनी।। २०.३०।।
सुवर्णवर्णा सुश्रोणी मञ्जूक्ता चारुहासिनी।
सुलक्षनेत्ररसना गुड़शर्करवत्सला।। २०.३१ ।।
भोक्ष्यसे मयि भुंक्ते त्वं स्नासि स्नाते तथा मयि।
प्रोषिते सति दीनत्वं क्रुद्धेऽपि भयचञ्चला।। २०.३२ ।।
किमर्थं वद कल्याणि! सरोषवदनास्थिता।
सा तमाह सकोपा तु किमालपसि मां शठ।। ३०.३३ ।।
त्वया मोदकचूर्णन्तु मां विहाय विनेष्यता।
प्रदत्तं समतिक्रान्ते दिनेऽन्यस्याः समन्मथ!।। २०.३४ ।।
त्वत्साद्रृशान् मया दत्तमन्यस्यै वरवर्णिनि!।
तदेकमपराधं मे क्षन्तुमर्हसि भामिनि!।। ३०.३५ ।।
नैतदेवं करिष्यामि पुनः क्वापीह सुव्रते!।
स्पृशामि पादौ सत्येन प्रसीद प्रणतस्य मे।। २०.३६ ।।
सूत उवाच।
इति तद्वचनं श्रुत्वा सा प्रसन्नाऽभवत्ततः।
आत्मानमर्पयामास मोहनाय पिपीलिका।। २०.३७ ।।
ब्रह्मदत्तोऽप्यशेषन्तं ज्ञात्वा विस्मयमागमत्।
सर्वसत्वरुतज्ञत्वात् प्रसादाच्चक्रपाणिनः।। २०.३८ ।।


text:
ओऽम्-प्रसाद-नय्यरवर्यः दिवं गतः (Om Prasad Nayyar Passes Away)
ओऽम्-प्रसाद-नय्यरवर्यस्य २८-जनवरी-२००७तमे दिवसे थाने-उपनगरे मुम्बई-नगरे अवसानमभवत्। सः असंख्यान् लोकान् आनन्दम् अददात्। तस्य संगीतकृतयः अमराः सन्ति। तस्य संगीतः मायिकः (magical) आसीत्। जीवनस्य परं भागे सः स्वकलयाः जीवनयापनं न कर्तुम् अशक्नोत् तदा सः समचिकित्सकः (homeopath) भूत्वा जीवनयापनम् अकरोत्। अवसाने तस्य वयः एकशीतिः (81) आसीत्। तस्य परिवारेण सह विवादः अभवत् तर्हि सः तस्य चर्चगेटस्थः स्वगृहं त्यक्त्वा पूर्वे तस्य मित्रेण सह विरार-उपनगरे वसति स्म किन्तु गतवर्षतः सः थाने-उपनगरे वसति स्म। सः तस्य अन्त्येष्टि-क्रियायां तस्य परिजनं निषेधितवान्।अहो मानवस्य जीवनयात्रा – कुत्र संगीत-सम्राट् ओपी नय्यर कुत्र समचिकित्सकः ओपी नय्यर कुत्र तस्य अवसानम्।
२००७-०१-३१ बुधवासरः (2007-01-31 Wednesday)


text:
सूत्र ३३
अक्षरधियां त्ववरोध: सामान्यतद्भावाभ्यामौपसदवत्तदुक्तम् ॥३३॥
अक्शरधियां त्ववरोध: सामान्यतद्भावाभ्यामौपसदवत्तदुक्तम् ॥ वाजसनेयके श्रूयते - एतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्राम्हणा अभिवदन्त्यस्थूलमनण्वहस्वमदीर्घमलोहितमस्नेहमित्यादि ।
तथाथर्वणे श्रूयते - अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तदद्रेश्यमग्राहयमगोत्रमवर्णमित्यादि ।
तथैवान्यत्रापि विशेषनिराकरणद्वारेणाक्षरं परं ब्रम्हा श्राव्यते ।
तत्र क्वचित्केचिदतिरिक्ता विशेषा: प्रतिषिध्यन्ते ।
तासां विशेषप्रतिषेधबुद्धीनां किं सर्वासं सर्वत्र प्राप्तिरुत व्यवस्थेति संशये श्रुतिविभागादव्यवस्थाप्राप्ताबुच्यते ।
अक्षरविषयास्तु विशेषप्रतिशेधबुद्धय: सर्वा: सर्वन्नावरोद्धव्या: सामान्यतद्भावाभ्याम् ।
समानो हि सर्वत्र विशेषनिराकरणरूपो ब्रम्हाप्रतिपादनप्रकार: ।
तदेव च सर्वत्र प्रतिपाद्यं ब्रम्हाभिन्नं प्रत्यभिज्ञायते ।
तत्र किमित्यन्यत्र कृता बुद्धयोऽन्यत्र न स्पु: ।
तथा चानन्दादय: प्रधानस्येत्यत्र व्याख्यातम् ।
तत्र विधिरूपाणि विशेषणानि चिन्तितानीह प्रतिषेधरूपाणिति विशेष: ।
प्रपञ्चार्थश्चायं चिन्ताभेद: ।
औपसदवदिति निदर्शनम् ।
यथा जामदग्न्येऽहीने पुरोडाशिनीषूपसत्सु चोचितासु पुरोडाशप्रदानमन्त्राणामग्नेर्वेर्होत्रं वेरध्वरमित्येवमादीनामुद्नातृवेदोत्पनानामप्यध्वर्युभिरभिसंबन्धो भवति ।
अध्वर्युकर्तृकत्वात्पुरोडाशप्रदानस्य प्रधानतन्त्रत्वाञ्चाङ्गानाम् ।
एवमिहाप्यक्षरतन्त्रस्वात्तद्विशेषणानां यत्र क्वचिद्दप्युत्पन्नानामक्षरेण सर्वत्नाभिसंबन्ध इत्यर्थ: ।
तदुक्तं प्रथमे काण्डे गुणमुख्यव्यतिक्रमे तदर्थत्वान्मुख्येन वेदसंयोग इत्यत्र ॥३३॥२०)
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अग्निः
अग्निः ( ( शृणु) /ˈəɡnɪhɪ/) (हिन्दी: अग्नि, आङ्ग्ल: Fire) पञ्चभूतेषु अन्यतमः तथा तेजसः अभिमानिदैवतम् । अयं भगवतः मुखात् समुत्पन्नः । दक्षप्रजापतेः आत्मजा स्वाहा अग्निदेवस्य पत्नी । इक्ष्वाकुवंशसमुद्भूतस्य दुर्योधनस्यात्मजा सुदर्शना अस्य अपरा पत्नी । अर्जुनस्याश्रये खाण्डववनं दग्धवान् । तदवसरे अग्निः अर्जुनाय कपिध्वजोपेतं रथं,गाण्डीवधनुः,अक्षयतूणीरञ्च प्रायच्छत् । अग्निना एव श्रीकृष्णाय चक्रायुधं प्रदत्तम् । अयं भृगुमुनेः शापकारणेन सर्वभक्षकोऽभवत् । इन्द्राय यदा ब्रह्मवधदोषः सम्प्राप्तः तदा दोषस्य चतुर्षु अंशेषु एकः अंशः अग्निना स्वीकृतः । रामायणे,सीतायाः पातिव्रत्यम् अग्निना लोकमुखायोपदर्शितम् । अनलः इति तस्यापरं नाम ।| नास्ति अलं पूर्तिः अस्य भुञ्जानस्य इति कारणेन अनलः इत्युच्यते ।
अन्तर्विषयाः
ऋग्वेदे अग्निस्तुतिः[सम्पादयतु]
ऋग्वेदे विद्यमानेषु १०२८ सूक्तेषु २१८ सूक्तानि अग्निपराणि सन्ति । ऋग्वेदस्य प्रथमे सूक्ते अग्नि॒म् ई॑ळे पुरो॒हि॑तं यज्ञ॒स्य॑ देव॒म् ऋत्वि॒ज॑म् । होता॑रं रत्नधा॒त॑मम् इत्यत्र अग्नेः स्तुतिः सन्दृश्यते । अरणीमन्थनम् इति काचित् वैदिकप्रक्रिया । तया प्रक्रियया यागयज्ञ्यादीनां निर्वाहार्थम् अग्निः समुत्पाद्यते । मातरिश्वा,जातवेदाः इत्यादीनि अपराणि नामानि । गृहस्थस्य आहवनीय-गार्हपत्य-दक्षिणाग्नीनामाराधनम् आद्यं कर्तव्यम् । तदेव अग्निहोत्रम् इत्युच्यते । गृहस्थः निष्ठया प्रतिदिनम् अग्निहोत्रं पालयेदिति श्रुतिप्रमाणम् ।
पृथ्वीस्थानदेवतासु अग्निः प्रधानः । देवतात्रितये अग्निः प्रधानः । द्विशताधिकाः सूक्ताः अग्निदेवताकाः सन्ति । एतान् विहाय अन्याभिः देवताभिः सह अपि अग्निः स्तुतः अस्ति ।
सर्वान्तर्यामी अग्निः[सम्पादयतु]
अग्नेः विश्वरूपं साक्षात्कृतवन्तः ऋषयः एनं बहुधा स्तुतवन्तः । आविश्वम् अग्निना धृतं रक्षितं च वर्तते । उदक-दारु-प्राणि-पक्षि-जन-इत्यादिषु स्थावरजङ्गमात्मकेषु सकलपदार्थेषु अपि अग्निः विद्यते । जठराग्नौ सः सर्वेषु तिष्ठति इति गीतायाम् उल्लिखितमस्ति । (ref – ’अहं वैश्वानरो भूत्वा पचाम्यन्नं चतुर्विधम्’) अग्नेः सर्वान्तर्यामित्वम् अधो निर्दिष्टः मन्त्रः स्पष्टं निरूपयति –
गर्भो यो अपां गर्भो वनानां
गर्भश्च स्थातां गर्भश्च स्थातां गर्भशर्चथाम् ।
अद्रौचिदस्मा अन्तर्दुरोणे
विशां न विश्वो अमृतः स्वाधीः ॥ (१-७०-४)
’अग्निः जले विद्यते अपांनपात् संज्ञकरूपेण, अरण्यवृक्षेषु विद्यते दावाग्निरूपेण, काष्ठादिषु स्थावरेषु अपि विद्यते, सञ्चारशीलेषु प्राणिषु जनेषु च जाठराग्निरूपेण विद्यते, अद्रौ विद्यमानस्य अग्नेः हविःप्रदानं कुर्वन्ति । अयम् अमरः, शोभनकर्मयुक्तः । सज्जनः राजा प्रजाः यथा रक्षति तथा अयम् अस्माकं रक्षकः अस्ति ।’ अस्मिन् विषये विविधेषु सूक्तेषु उल्लेखः कृतः अस्ति –
- अग्निदेवस्य प्रभावः द्युलोके, भूमौ, अन्तरिक्षे, समुद्रे, वृक्षेषु च प्रकाश्यते । (३-२२-२)
- अग्निमथनावसरे अरणिभिः अग्निः उत्पद्यते, शिलया अग्निः उत्पद्यते (अश्मनः) ’यो आत्मनोरन्तरग्निं जजान’ (२-२-३)
अग्नेः स्वरूपम्[सम्पादयतु]
हिन्दूपरम्परायां रक्तवर्णयुक्तस्य,मुखद्वयोपेतस्य,कृष्णनेत्राभ्यां युक्तस्य,पादत्रयोपेतस्य,सप्तभुजयुक्तस्य च अग्नेः रूपं चित्रितम् । अस्य शरीरे च प्रखराः सप्त जिह्वाः ज्वलन्ति । अतः अस्य सप्तजिह्वा इति अपरं नाम ।
जन्म[सम्पादयतु]
’त्रीणि जाना परिभूषन्त्यस्य
समुद्र एकं दिव्येकमप्सु । (१-९५-३)
अग्नेः जन्मत्रयम् – समुद्रे (बडबाग्नि)रूपेण, द्युलोके आदित्यात्मरूपेण, अन्तरिक्षे वैद्युताग्निरूपेण च । अस्य अनेकानि जन्मस्थानानि अपि वर्णितानि । पृथिव्याम् अयम् आरण्योः उत्पन्नः भवति । ’आरण्योर्निहितो जातवेदाः’ (३-२९-२) – सर्वविषयज्ञानवान् अग्निः द्वयोः आरण्योः निगूढः अस्ति । आरण्यौ अस्य मातरौ इति वदति – ’अयो मात्रोरुशेन्यो जनिष्ठ’ (३७-३-९) ’शुष्काद्यद्देव जीवो जनिष्ठाः’ (१-६८-२) इत्युक्त्वा दश युवतयः एनं आरण्योः उत्पादितवत्यः इत्युच्यते यत् दश अङ्गुलीभिः ग्रहणं निर्दिशति । ’दशेमं त्वष्टुर्जनयन्त गर्भम् अतन्द्रासो युवतयो विभृत्रम्’ (१-९५-२) ।
त्रिमूर्तिरूपः[सम्पादयतु]
अग्निः त्रिस्थानेषु विद्यते इति उक्तम् । एतं त्रिधादेवताः स्रष्टवन्तः । अस्य प्रकाशः त्रिविधम् (३-२६-७) । अयं त्रिभिः शिरोभिः युक्तः (१-१४६-१) । अस्य जिह्वात्रयं, देहत्रयं, स्थानत्रयम् (३-२०-२) । त्रिषदस्था (६-८-७) इत्येतत् विशेषणं प्रामुख्येन अग्नेः अन्वेति । त्रिपस्तृ इत्येतत् अग्नेः विशेषणम् (८-३९-८) । एवम् अग्निः त्रिमूर्तिरूपः । अग्नेः तृतीयं रूपम् अत्युन्नतमिति वर्णयन्ति ।
’विष्णुरित्था परममस्य विद्वान्
जातो बृहन्नभि पाति तृतीयम् ।’ (१०-१-३)
– व्यापनशीलः, ज्ञानादिगुणयुक्तः, महत्तमश्च अग्निदेवः स्वस्य तृतीयं स्थानं रक्षति ।
त्रिस्थानविवेचनम्[सम्पादयतु]
निरुक्ते यास्काचार्यः अग्नेः त्रिस्थानविवेचनं कुर्वन्ति । ’तमू अकृण्वन् त्रेधा भुवेकम्’ इत्यस्य व्याख्यानं कुर्वन् वदति – ’तमकुर्वन् त्रेधाभावाय पृथिव्यामन्तरिक्षे दिवीति शाकपूणी’ इति शाकपूणिनाम् अभिप्रायम् उल्लिख्य ’यदस्य दिवि तृतीयं तदसावादित्य इति ब्राह्मणम्’ इति ब्राह्मणस्य आधारम् उदाहरति । एवम् अग्नेः तृतीयं स्थानं द्युलोके विद्यते यत् तत् आदित्यस्य रूपमिति वदति (नि ७-२८) । अग्निः त्रिस्थानेषु विद्यते इत्यतः सः त्रिस्थानरक्षकः अस्ति । द्युलोकस्य प्रधानभूतः, भूलोकस्य सन्नाहकः, द्यावापृथिव्याः अधिपतिः विद्यते ।
मूर्धार्दिवो नाभिरग्निः पृथिव्या
अथा भवदरती रोदस्योः ! (१-५९-२)
अग्नेः विद्युद्रूपं स्तुतवन्तः ऋषयः । ’धनोरधि प्रवत आस ऋण्वति’ - धनुषः वेगेन आगच्छन् बाणः इव आगच्छति । ’सजायमानः परमोव्योमन्याविरग्निरभवन्मातरिश्वने’ (१-१४३-२) – परमव्योम्नि अयं जायते । मातरिश्वः अग्निम् अन्तरिक्षात् अधः आनयत् इत्युच्यते । एवम् अन्तरिक्षात् भूमिं प्रति अग्नेः आगमनं विद्युद्रूपेण इति ज्ञायते । ’मूर्धा भुवो भवति नक्तुमग्निः ततः सूर्यो जायते प्रातरुद्यन्’ (१०-८८-६) – अग्निः सूर्यरूपेण उदेति इत्युक्तम् । अपरत्र अग्निः सूर्यस्य प्रकाशेन अन्तर्भवति (५-३८-१) इति उक्तम् । ’ऊर्जोऽनपातमध्वरे दीदिवांसमुपद्यवि । अनिमीळे कविक्रतुम् । (३-२७-१२)
अग्नेः महिमा[सम्पादयतु]
प्र सम्राजो असुरस्य प्रशस्तिं
पुंसः कृष्टीनामनुमाद्यस्य ।
इन्द्रस्येव प्र तवसस्कृतानि
वन्दे दारुं वन्दमानो विवक्मि ॥ (७-६-१)
अग्निः शक्तेः प्रतीकम् । अयम् अत्यन्तं बलिष्ठः, सर्वभुवनानाम् ईश्वरः विद्यते । इन्द्रं यथा स्तुवन्ति तथा एनमपि जनाः स्तुवन्ति ।
दिवश्चित्ते बृहतो जातवेदो
वैश्वानर प्ररिरिचे महित्वम् ।
राजा कृष्टीनामसि मानुषीणाम्
युदा देवेभ्यो वरिवश्चकर्थ ॥ (१-५९-५)
द्यावापृथिव्योः अपेक्षया अयं महत्तमः ।
आ रोदसी अपृणा जायमानः । (६-६-२)
जन्मनः अपसरे एव अयं द्यावापृथिवी, सर्वभुवनानि, भूतजातानि च व्याप्नोत् । सर्वेषु भूतजातेषु अन्तर्निहितः जातः ।
जात आपृणो भुवनानि रोदसी
अग्ने ता विश्वा परिभूरसित्म ना । (३-३१०)
सर्वासां देवतानाम् अपेक्षया अस्य महिमा वरीवर्तते (१-६८-२) । सर्वे देवाः अस्मात् भीतः सन्तः एनं पूजयन्ति ।
विश्वेदेवा अनमस्यन् भियानाः
त्वामग्ने तमसि तस्थिवांसम् । (६-९-७)
एनं मित्रः, वरुणः, मरुतः, सर्वाः देवताः च अर्चन्ति ।
मित्रश्च तुभ्यं वरुणः सहस्वोऽग्ने
विश्वेमरुतः सुम्नमर्चन् ।
यच्छोचिषा सहसस्स्पुत्र तिष्ठ
अभिक्षितीः प्रथयन् सूर्योनॄन् ॥ (३-१४-४)
सर्वान्तर्यामी (सूर्यः) अयम् अग्निदेवः मानवान् अभिलक्ष्य मार्गदर्शनं कृत्वा रश्मीन् (नॄन्) अग्रे नयन् सर्वतः विस्तीर्य दीपयति । तस्मादेव हे बलवन् अग्निदेव ! मित्र-वरुण-मरुद्देवताः सर्वे अपि भवन्तम् अर्चयन्तः पूजयन्ति ।
अस्य महिम्नः पुरतः मानवाः देवताः अपि वन्दन्ते । अयं सहस्रजित्, शत्रुनाशनं कृत्वा कर्मनिष्ठानाम् आर्याणां तेजोभिवृद्धिं साधयति । (८-५-६) कर्मभ्रष्टान् अनार्यान् पणीन् अयं विनाशयति । (७-६-३) अयं व्रतध्वंसकः इत्यपि निर्दिष्टः ।
सर्वदेवताः एनम् अर्चयन्ति इति भावः अधस्तने मन्त्रे अपि विद्यते –
त्रीणिशता त्रीसहस्राण्यग्निं
त्रिंशच्चदेवा नवचासपर्यन् ।
औक्षन् घृत्येरस्तृणन् बर्हिरस्मा
आदिद्धोतारं न्यसादयन्त । (३-९-९)
सर्वशक्तः अयम् अग्निदेवः सर्वान् असृजत् । अयमेव सृष्टिकर्ता । सर्वेषां रक्षकः अग्निदेवः द्यावापृथिवी असृजत् ’जनितारोदोस्योः’ (१-९६-४)
अस्य नियमान् द्यावापृथिवी पालयतः । (७-५-४) एतद्वयं सः चर्मद्वयमिव आच्छादितवान् – ’वि चर्मणीव धिषणे आवर्तयद्वैश्वानरो विश्वमधत्तवृष्णम्’ (६-८-३)
लोकद्वयं पार्थक्येन संस्थापितवान् अयम् । अन्तरिक्षस्य मापनम् अकरोत् । -
’व्यन्तरिक्षम् अमिमीत सुकृतुः
वैश्वानरो महिना नाकमस्पृशत् ।’ (६-८-२)
अग्निना लोकाः निर्मिताः । सर्वेषां हिततमः सः सुकर्मा । द्युलोकसम्बन्धीनि रोचमानानि नक्षत्राणि अयम् असृजत् । सर्वान् भूतजातान् अयमेव निर्मितवान् । अयम् अदब्धः (अहिंसितः) सन् सर्वरक्षकः विद्यते –
’एयो रजांसि अमिमीत सुक्रतुः
वैश्वानरो विदिवो रोचना कविः ।
परियो विश्वा भुवनानि पप्रथे
अदब्धो गोपा अमृतस्य रक्षिता ॥’ (१०-८८-४)
अग्नेः नामानि[सम्पादयतु]
आरण्यां विद्यमाना शक्तिः आविर्भवति इत्यतः अयं शक्तिपुत्रः, ऊर्जोनपात्, सहसस्सूनु । प्रत्येकस्मिन् गृहे प्रतिदिनम् अयम् उत्पद्यते इत्यतः अयं ज्येष्ठः यविष्ठश्च । पूर्वदिनमपि आसीत् इत्यतः ज्येष्ठः, अग्रिमे दिने अपि जनिष्यति इत्यतः यविष्ठः । (उष उषो हिवसो अग्रमेषि) । एवम् अयं पुरातनः नूतनश्च । अमरः नित्ययुवा च । अग्निना एव प्रथमं यज्ञम् आचरितम् इत्यतः (३-१५-४) तस्य अपेक्षया ज्येष्ठः याजकः न विद्यते (५-३-५) । प्रतिदिनमपि अयं तमसः आगच्छति ज्योतिरूपेण । ’तमसो ज्योतिषाङ्गात्’ । अयं घृतपृष्ठः, तपुर्मूर्धा, विश्पतिः, शुचिदन्, गृहपतिः, शुक्रशोचिः (शुब्रज्वालायुतः) च ।
विविधानि नामानि[सम्पादयतु]
- गृहपतिः – ’त्वमग्ने गृहपतिस्त्वं होता नो अध्वरे’ (७-१६-५) – अयं प्रत्येकस्मिन् गृहे अपि वसति । स्वस्थाने निवसन्नेव सर्वैः सह अपि भवति । ’अप्रोषिवान् गृहपतिर्महान् असि’ (८-६०-१९) । अयं मानवानाम् अतिथिः । अयं प्रतिगृहम् अतिथिः अस्ति (१०-९१-२) । दीप्तज्वालायुक्तं सर्वज्ञम् एनम् अग्निदेवं गार्हपत्याग्निरूपेण याजकाः अतिथिमिव पूजयन्ति (५-८-२) । अयं मानवानां समीपबन्धुः (६-१५-१) । अयं कुटुम्बे पूर्वारभ्य सदैव विद्यते इत्यतः अनेन सह पुरातनं सख्यमस्ति । पूर्वजैः पूजितः महात्मा अयम् ।
- हव्यवाहः – अयं हविः स्वीकरोति, अपि च अन्यदेवतानां कृते नयति । अग्निना हविः आनीयते चेदेव तर्हि अन्यदेवताः प्रीताः भवन्ति अन्यथा ते न सन्तुष्यन्ति - ’न ऋते त्वदमृता मादयन्ति’ (७-११-६) । अयं देवताः यज्ञमण्डपं प्रति आनयति (३-१४-२)
- ऋत्विक्, पुरोहितः, होता – अयं देवतानां मानवानाञ्च पुरोहितः । ऋत्विजां सर्वाणि कार्याणि अनेन निरूह्यते इत्यतः अयम् अध्वर्युः, ब्रह्मन्, होतृ, अध्वर्युश्च । स्वीयदैवशक्त्या यज्ञनिर्वहणाय साहाय्यम् आचरति अयम् । अग्निः पुरोहितः इव ऋषिः अपि अस्ति । (९-६६-२०) ’त्वमग्ने प्रथमो अङ्गिरा ऋषिः’ (१-३१-१) ’ऋषिः श्रेष्ठः समिध्यसे’ (३-२१-३) इति एतं स्तुतवन्तः । स्वस्य प्रज्ञाबलेन एव अयं सर्वं ज्ञातुं शक्तः – ’कविः काव्येनासि विश्ववित्’ (१०-९१-३) कविक्रुतुः, विश्ववेदः इत्येतानि विशेषणानि तस्य सर्वज्ञत्वं सूचयन्ति ।
- रक्षोहन् - अग्निदेवः असुरध्वंसं कृत्वा मानवान् पोषयति । अतः अयं रक्षोहन् । स्वीयविस्तृततेजसा दीप्यमानः अग्निदेवः कर्मानुष्ठानेषु विघ्नम् आचरतः शत्रून् राक्षसान् च नाशयति इति एते मन्त्राः सूचयन्ति –
विपाजसा पृथुना शोशुचानो
बाधस्व द्वि षो रक्षसो अमीवाः । (३-१५-१)
यो अपाचीने तमसि मदन्तीः
प्राचीश्चकार नृतमः शचीभिः । (३-६-४)
- ज्योतिप्रदः – नेतृतमः अग्निः प्रकाशरहिते अन्धकारे विद्यमानाः प्रजाः उषायाः प्रकाशेन ऋजुगामिनः अकरोत् इत्यतः सः अन्धकारनाशकः, ज्योतिप्रदश्च ।
अग्निस्सर्वादेवताः[सम्पादयतु]
सर्वाः देवताः अग्नेः रूपमेव इति ऋषयः कथयन्ति । अग्निः एव वरुणः, अग्निः एव मित्रम् (२-१-४) । यागाय आगमनावसरे सः वरुणरूपी (१०-८-५), आरणिभिः यदा उत्पद्यते तदा मित्रम् (५-३-१) । अनेकाभिः देवताभिः सह अग्नेः तादात्म्यं वर्णयन्ति एते मन्त्राः –
त्वमग्न इन्द्रो वृषभः सतामसि
त्वं विष्णुरुरुगायो नमस्यः ।
त्वं ब्रह्मा रयिविद्ब्रह्मणस्पते
त्वं विधर्तः सचसे पुरं ध्या ॥
त्वमग्ने राजा वरुणो धृतव्रतः
त्वं मित्रो भवसि दस्म ईड्यः
त्वमर्यमा सत्पतिर्यस्य सम्भुजं
त्वमंशो विदथे देवभाजयुः ॥
त्वमग्ने त्वष्टा विधते सुवीर्यं
तवग्रावो मित्रमहः सजात्यम् ।
त्वमाशुहेमा ररिषेस्वश्व्यम्
त्वं नरां शर्धो असिपुरूवसुः ॥
त्वमग्ने रुद्रो असुरो महोदिवः
त्वंशर्धो मारुतं पृक्ष ईशिषे ।
त्वं वात्येररुणैर्यासि शङ्गयः
त्वम्पूषा विधतः पासिनुत्मना ॥
त्वमग्ने द्रविणोदा अरंकृते
त्वं देवः सविता रत्नधा असि ।
त्वं भगो नृपते वस्व ईशिषे
त्वं पायुर्दमे यस्तेऽविधत् ॥ (२-१-३ तः ७)
अस्मिन् लोके विद्यमानं समस्तमपि अग्निरूपमेव –
असच्च सच्च परमे व्योमन्
दक्षस्य जन्मनदितेरुपस्थे ।
अग्निर्ह नः प्रथमजा ऋतस्य
पूर्व आयुनि वृषभश्च धेनुः ॥ (१०-५-७)
भक्तरक्षकः अग्निः[सम्पादयतु]
भक्तानुग्रही अयं शतशः अयोदुर्गैः प्राप्यमाणं रक्षणम् अयं भक्तेभ्यः ददाति । (७-३-७) नौकया समुद्रस्य तारणं यथा तथा अयं भक्तान् कष्टेभ्यः तारयति – ’विश्वानि नो दुर्गहा जातवेदः सिन्धुं न नावा दुरितातिपर्षि’ (२-४-९) यः यजमानः अग्नये क्षिप्रम् अन्नम् आज्याहुतिं समित् च समर्प्य होमं पोषयति तम् अग्निः सहस्रनेत्रैः पश्यति । ’हे अग्ने ! अस्मदनुकूलः अस्ति भवान्’ इति वदति अयं मन्त्रः –
’यो अस्मा अन्नं जुह्वा ददात्याज्यैः
घृतैर्जुहोति पुष्यति ।
तस्मै सहस्रमक्षभिर्विचक्षेऽग्ने
विश्वतः प्रत्यङ् असित्वम् ॥’ (१०-७९-५)
स्वस्य सेवायां निरतेभ्यः भक्तेभ्यः अग्निदेवः सहस्रनेत्रैः दृष्ट्वा तेभ्यः सकलं रक्षणं कल्पयति । सर्वविधं श्रेयः अपि अग्निदेवादेव प्राप्यते । वृक्षेभ्यः शाखोपशाखाः यथा भवन्ति तथा सर्वनिधेः स्वामी अयं भक्तेभ्यः अमितां सम्पदाम् अनुगृह्णाति । भूम्यन्तरिक्षेषु सर्वेष्वपि स्थानेषु अयं सम्पदधिदैवमस्ति । स्वीयकरुणाकटाक्षेण निर्धनत्वं निवारयति अयम् । महामहिमः, परमकरुणालुः अयं कृतज्ञश्च विद्यते ।
भक्तानां प्रार्थना[सम्पादयतु]
’कदा त उक्था सधमद्यानि
कदा भवन्ति सख्या गृहे ते ।’ (३-३-४)
भवतः संश्लेषः कदा भवति इति भक्ताः औत्सुक्येन अग्निं पृच्छन्ति ।
’अयं योनिश्चकृमा यं वयन्ते
जायेव पत्य उशती सुवासाः । (३-३-२)
भवतः कृते उत्तरवेदी सिद्धः अस्ति । आगम्यताम् । पत्याम् अनुरक्ता पत्नी शोभनवस्त्रोपेता सती पार्श्वे पत्युः कृते यथा स्थानं कल्पयति तथा भवते उत्तरवेदी सज्जा अस्ति इति प्रार्थयति भक्तः । अग्निदेवः मरुभूमौ सम्पदिव – ’धन्वन्निव प्रपा असि’ (१०-४-१) सकलाभीष्टदायकः अयं भक्तवत्सलः । भक्तानां प्रति अस्य आगमनम् उष्णगोष्ठं प्रति पशुरागमनमिव – ’यं त्वा जनासो अभिसञ्चरन्ति गाव उष्णमिव व्रजं यविष्ठ’ (१०-४-२) मूढाः वयं ज्ञानिनं महात्मानं भवन्तं कथं वा अवगन्तुं शक्नुयाम – ’मूरा अमूर न वयं चिकित्वः महित्वमग्ने त्वमङ्गवित्से’ (१०-४-४) अग्निदेवः अस्माकं सर्वविधबन्धुः - ’अग्निं मन्येपितरमग्निमापिम् अग्निं भ्रातरं सदमित् सखायम्’ (१०-७-३)
’मानो अग्ने सख्या पित्र्याणि
प्रमर्षिष्ठा अभिविदुष्कविः सन् ।
नभो न रूपं जरिमा मिनाति
पुरा तस्या अभिशस्तेरधीहि ॥ (१-७१-१०)
भवतः ध्यानकरणाय अस्मासु उत्तमभावम् अनुगृह्णातु – ’सा ते सुमतिर्भूत्वस्मे’
’अग्ने नय सुपथा राये अस्मान्
विश्वानि देव वयुनानि विद्बान् ।
युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो
भूयिष्ठां ते नम उक्तिं विधेम ॥
हे अग्निदेव ! अस्मान् सम्पद्युक्ते मार्गे नय । त्वं सकलज्ञानयुतः महानुभावः अस्ति । अस्माकं शत्रुं पापं नाशय । पौनःपुन्येन भवन्तं नमामः । यास्काचार्यः अग्निशब्दस्य निर्वचनम् एवं वदन्ति – ’अग्रणीर्भवति’ (नि ७-१४-४) – सर्वार्थेषु अग्रनयनः । ’अग्रं यज्ञेषु प्रणीयते’ – यागेषु सर्वादौ अस्य अनुग्रहः प्राप्तव्यः । अयं प्रसन्नः नो चेद् अन्य कर्माणि अशक्यानि एव । आत्मधारणम् असाध्यं भविष्यति । ’अङ्गं नयति सन्नममानः’ – सर्वमपि आत्मसात् करोति अयम् अग्निः । एवं सर्वं जनयित्वा, रक्षन् पोषयन् अयं देवः सर्वशक्तः करुणालुश्च । सर्वधारकः, सर्वपोषकः अयम् । अनेन एव वयम् अस्तित्वं प्राप्नुमः । विश्वम् अग्नेः रूपम् । अयं सर्वत्र विद्यते । वृक्षे, जले, शिलाखण्डे, समस्तजीवेषु च अयं गूढतया प्रकाशते । ’अनेन जीवेनात्मना अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि’ इति उपनिषत् सुन्दरं विवृणोति अस्य सर्वव्यापकत्वम् अनुप्रवेशञ्च । एवम् अग्निदेवस्य स्तुतिः अनुपमरीत्या कृता अस्ति ऋग्वेदे ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- अग्निः विकिमीडिया सामान्यः
- अग्निः, हिन्दू अनलदेवता
- अग्निः


text:
काम्य
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
काम्यम्, त्रि, (काम्यते इति । कम् + णिच् + कर्म्मणि यत् ।) कमनीयम् । सुन्दरम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (“काम्यानां स्वफलार्थञ्च दोषघातार्थमेव च । अतः काम्यं नैमित्तिकं प्रायश्चित्तमिति स्थितिः” ॥ इति जावालः ॥) कामनायुक्तव्यक्तिः । कर्त्तव्यकर्म्म । यथा, मुग्धबोधटीकाकृद्रामतर्कवागीशधृता स्मृतिः “यत् किञ्चित् फलमुद्दिश्य यज्ञदानजपादिकम् । क्रियते कायिकं यच्च तत्काम्यं परिकीर्त्तितम्” ॥
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
काम्य¦ त्रि॰ कम--णिङ् कर्मणि यत्।
१ कामनाविषये
“काम्योहि वेदाधिगमः कर्मयोगश्च वैदिकः” मनुः।
“काम्यानां स्वफलार्थञ्च दोषघातार्थमेव च। अतः-काम्यं नैमित्तिकं प्रायश्चित्तमिति स्थितिः” प्रा॰ त॰जावालः। काम्यत्वञ्च तत्तत्फलकामनावदधिकारि-कर्त्तव्यत्वम्। काम्यकर्मणामपि फलाभिसन्धानाभावेनानु-ष्ठाने मोक्षदत्वम् तदेतत् मल॰ त॰ निर्णीतम्। मनुः
“इह चामुत्र वा काम्यं प्रवृत्तं कर्म्म कीर्त्त्यते। निष्कामं ज्ञानपूर्व्वन्तु निवृत्तमुप्रदिश्यते। प्रवृत्तं कर्म्भसंसेव्य देवानामेति सार्ष्टिताग्। निवृत्तं सेवमानस्तुभूतान्यत्येति पञ्च वै”।
“कामनापूर्व्वकं कर्म्म शरीर-प्रवृत्तिहेतुत्वात् प्रवृत्तं तदेव कर्म्म कामनारहितम्पुनर्ब्रह्मज्ञानाभ्यासपूर्व्वकं संसारनिवृत्तिहेतुत्वात् निवृ-त्तमुच्यते। सार्ष्टितां समानगतिताम् ऋषेर्गत्यर्थत्वात्। पञ्च भूतान्यत्येति अतिक्रामति मोक्षं प्राप्नोतीत्यर्थः” विष्णुपुराणम्।
“विशिष्टफलदाः काम्या निष्कामाणांविमुक्तिदाः”। भगवद्गीतापि
“युक्तः कर्म्मफलं त्यक्त्वा शान्ति-माप्नोति नैष्ठिकीम्। अयुक्तः कामकारेण फले सक्तोनि-बव्यते”। युक्तईश्वराय कर्म्माणि, न फलाय इत्येवंसमाहितः फलं त्यक्त्वा कर्म्माणि कुर्व्वन्निति शेषःशान्तिं मोक्षाख्यां नैष्ठिकीं निष्ठायां भवाम्। सत्व-शुद्धिज्ञानप्राप्तिसर्वकर्म्मसन्न्यासज्ञाननिष्ठाक्रमेणेति वाक्यशेषः। अयुक्तस्तद्बहिर्मुखः कामकारेण कामप्रेरिततयाकामतः प्रवृत्तेरिति यावत्। फले सक्तः मम फलायइदं, कर्म्म करोमीत्येवं फले सक्तोनियतं बन्धं प्राप्नोतितथाचार्ज्जुनं प्रति भगवद्धाक्यम्।
“मयि सर्व्वाणिकर्म्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा। निराशीर्निर्ममोभूत्वायुध्यस्व विगतज्वरः”। सन्न्यस्य निःक्षिप्य समर्प्य इतियावत्। अध्यात्मचेतसा विवेकबुद्ध्या अहंकर्त्ता ईश्व-राय भृत्यवत् करोमीत्यनया बुद्ध्या। निराशीस्त्यक्तकाम-सङ्कल्पः। अतएव निर्म्मनोमसतारहितः विगत-[Page1907-a+ 38] ज्वरः विगतसन्तापः। व्यक्तमाह सएव
“यत् करोषियदश्नासि यज्झोषि ददासि यत्। यत् तपस्यसिकौन्तेय! तत् कुरुष्व मदर्पणम्”। विष्णुपुराणे।
“कर्म्मा-ण्यसङ्कल्पिततत्फलानि सन्न्यस्य विष्णौ परमात्मरूपे। अवाप्य तां कर्ममहोमनन्ते तस्मिं ल्लयं ते त्वमलाः प्रायन्ति”। तां कममहीं भारवर्षरूपाम्। भाग॰ एकादशस्कन्धे
“वेदो-क्तमेव कुर्व्वाणोनिःसङ्गोऽर्पितुमोश्वरे। नैष्कर्म्म्यां लभतेसिद्धिं रोचनार्था फलश्रुतिः”। वेदोक्तमेव कुर्वाणो न तुनिषिद्धम्। ननु कर्मणि क्रियमाणे तस्मिन्नासत्तिस्तत्फलञ्च स्यात् नतु नैष्कर्म्म्यरूपा फलसिद्धिः? अतआहनिःसङ्ग इति अनभिनिवेशितवान्, ईश्वरेऽर्पितुं न फलो-द्देशेन। अथ फलस्य श्रुतत्वात् कर्मणि कृते फलं भवत्येवइत्यत आह रोचनार्था इति। कर्मणि रुच्युत्पादानार्था। अतएव तत्रैव
“फलश्रुतिरियं नॄणां न श्रेयो रोचनं परम्। श्रेयोविवक्षया प्रोक्ता यथा भैषज्यरोचनम्। उत्पत्त्यैवहि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च। आसक्तमनसोमर्त्याआत्मनोऽनर्थहेतुषु। न तानविदुषः स्वार्थं भ्राम्यतो-वृजिनाध्वनि। कथं युञ्ज्यात् पुनस्तेषु तांस्तमोविशतोबुधः। एवं व्यवस्थितं केचिदविज्ञाय कुबुद्धयः। फलश्रुतिंकुसुमितां न वेदज्ञा वदन्ति हि”। इयं फलश्रुतिर्न श्रेयः-परमपुरुषार्थपरा न भवति किन्तु बहिर्मुखानां मोक्ष-विवक्षया अवान्तरकर्मफलैः कर्मसु रुच्युत्पादनमात्रम्। यथा भैषज्ये औषधे रुच्युत्पादनम्। यथा
“पिब निन्वंप्रदास्यामि खलु ते स्वण्डलड्डुकान्। पित्रैवमुक्तः पिबतितिक्तमप्यतिबालकः”। अत्र यथा तिक्तनिम्बादिपानस्य नखलु खण्डलड्डुकादिलाभ एव प्रयोजनम् किन्त्वारोग्यम्। तथा वेदोऽप्यवान्तरफलैः प्रलोभयन् मोक्षायैव कर्म्माणिविधत्ते। ननु कर्मकाण्डे मोक्षस्य नामापि न श्रूयतेकुत एवं व्याख्यायते यथाश्रुतस्यैवाघटनादित्यतआहउत्पत्त्येति द्वाभ्याम्। उत्पत्त्या स्वभावतएव कामेषु पश्वा-दिषु प्राणिषु आयुरिन्द्रियबलवीर्य्यादिषु पुत्रदारादिषुपरिपाकतोदुःखहेतुषु अतस्तान् स्वार्थं परमसुखमविदुषःअजानतो अतो नतान् प्रह्वीभूतान् बुधोवेदोयद्बोधयतितदेव श्रेय इति विश्वसितानित्यर्थः तानेवम्भूतान् वृजि-नाध्वनि पापे वर्त्मनि देवादियोनौ भ्राम्यतः। पुनस्तमोभूतवृक्षादियोनौ विशतः पशुकाम इति चायुरिन्द्रिया-दिकाम इति च पुत्रादिकाम इति च कथं पुनस्तेषु स्वयंबुधोवेदोयुञ्ज्यात्। तथासत्यनाप्तः स्यादिति भावः। [Page1907-b+ 38] कथं तर्हि कर्ममीमांसकाः कर्मफलपरतां वदन्ति तत्राहएवमिति व्यवस्थितम्। वेदस्याभिप्रायमविज्ञाय कुसुमिताम्अवान्तरफलरोचनतया रमणोयां परमफलश्रुतिं वदन्तियतस्ते कुबुद्धयः तदाह हि यस्मात् वेदज्ञा व्यासादयःतथा न वदन्तीति। अतएव निष्कामकर्मणात्मज्ञानमित्युक्तम्। यथा
“अयमेव क्रियायोगोज्ञानयोगस्य साधकः। कर्म-योगं विना ज्ञानं कस्यचिन्नैव दृश्यते”। सोऽपि दुरितक्षय-द्वारा न साक्षात्। तथाच
“ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः। श्रुतिः
“तमेतं वेदार्थवचनेन ब्राह्मणाविविदिषन्ति ब्रह्मचर्थ्येण तपसा दानेन श्रद्धया यज्ञेनान-शनेन चेति” तमात्मानम्। अतएव यज्ञादीनां ज्ञान-शेषताञ्चावधार्य्य निष्कामेषु कर्मसु प्रवर्त्तते। पण्डिते-नापि मूर्खः काम्ये कर्मणि न प्रवर्त्तयितव्यः इत्याहभाग॰ षष्ठस्कन्धे
“स्वयं निःश्रेयसं विद्वान् न वक्त्यज्ञायकर्म हि। न राति रोगिणेऽपथ्यं वाञ्छतेऽपि भिष-क्तमः’। राति ददाति। फलकामनानिन्द्यत्वमुक्तं तत्रैव
“अकामः सात्विकोलोको यत्किञ्चिद्विनिवेदयेत्। तेनैवस्थानमाप्नोति यत्र गत्वा न शोचते। धर्मबाणिजिका-मूढाः फलकामा नराधमाः। अर्च्चयन्ति जगन्नाथं तेकामानाप्नुवन्त्यथ। अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम्। पद्भ्यां प्रतीच्छते देवः सकामेन निवेदितम्। मूर्द्ध्नाप्रतीच्छते दत्तमकामेन द्विजोत्तमाः” ! इति वामनपुरा॰काम्यमपि दानं विष्णुप्रीतये सार्व्वकालिकम् यथाम॰ त॰
“पुरुषोत्तमस्य तुष्ट्यर्थं प्रदेयं सार्व्वकालिकम्श्रीदत्तः
“सार्व्वकालिकं मलमासादावपि विष्णुप्रीत्यर्थंदेयम्” मल॰ त॰ रघु॰।
“सम्यक् संसाधनं कर्म कर्त्तव्यमधि-कारिणा। निष्कामेण सदा पार्थ! काम्यं कामान्वि-तेन च” प्रा॰ त॰ भविष्यपु॰। काम्यञ्च
“यांत्कञ्चित् कुरुतेकर्भयज्ञदानजपादिकम्। क्रियते कायिकं यच्च तत्काम्य-मिति कीर्त्तितम्” इत्युक्तलक्षणम्। काम्याच्च सर्वाङ्गो-पेतात् फलनिष्पत्तिः इति कात्या॰ श्रौ॰ प्रतिपादि-तम् तच्च कात्यायनशब्दे
१८
६५ पृ॰ प्रदर्शितम्।
२ अभिरूपे सुन्दरे च
“नासौ न काम्यो नच वेद सम्यक्” रघुः। कामाय हितं यत्।
३ कामोद्दीपके त्रि॰।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
काम्य¦ mfn. (-म्यः-म्या-म्यं)
1. Agreeable, desirable, amiable.
2. Performed through the desire of some advantage, (a religious ceremony, &c.)
2. Optional, supererogatory, performed for some particular object and opposed to the नित्यकर्म्म or fixed and indispensable observance.
4. Relating to desire, will, &c.
5. Done through lust or passion. E. काम desire, love, &c. and यत् aff.
Apte[सम्पाद्यताम्]
काम्य [kāmya], a. [कम्-ण्यत्]
To be desired, desirable; सुधा विष्ठा च काम्याशनम् Śānti.2.8.
Optional, performed for some particular object (opp. नित्य); अन्ते काम्यस्य कर्मणः R.1.5; Ms.2.2;12.89; Bg.18.2.
Beautiful, lovely, charming, handsome; नासौ न काम्यः R.6.3; U.5.12. -म्यम् A class of buildings (Māna. 31.2.3).
म्या A wish, desire, intention, request; ब्राह्मणकाम्या Mk.3; R.1.35; Bg.1.1.
A cow; ŚB. on MS.1.3.49. -Comp. -अभिप्रायः a self-interested motive or purpose. -कर्मन् n. a rite performed for some paticular object and with a view to future fruition. -गिर् a. sweet-voiced, having a pleasing voice; प्रियसखीसदृशं प्रतिबोधिताः किमपि काम्यगिरा परपुष्टया Śi.6.8. (-f.) an agreeable speech.
दानम् an acceptable gift.
a free-will offering; voluntary gift.-मरणम् voluntary death, suicide. -वृत्तम् voluntary vow.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
काम्य Nom. P. यति, to have a desire for (only ifc. e.g. पुत्र-काम्यति, to have a desire for children) Pa1n2. 3-1 , 9 Comm. on Pa1n2. 8-3 , 38 and 39 Vop. xxi , 1 S3a1ntis3. Bhat2t2. ix , 59.
काम्य mf( आ)n. desirable , beautiful , amiable , lovely , agreeable RV. VS. R. ii , 25 , 9 ; v , 43 , 13 Ragh. vi , 30 S3a1ntis3. ii , 7 Bhartr2. iii , 40
काम्य mf( आ)n. to one's liking , agreeable to one's wish Ka1tyS3r. iv , 5 , 1 S3a1n3khS3r. iii , 11 , 5 A1s3vGr2. iv , 7
काम्य mf( आ)n. optional (opposed to नित्यor indispensable observance) , performed through the desire of some object or personal advantage (as a religious ceremony etc. ) , done from desire of benefit or from interested motives Ka1tyS3r. xii , 6 , 15 A1s3vS3r. ii , 10 A1s3vGr2. iii , 6 Kaus3. 5 ChUp. v , 2 , 9 Mn. ii , 2 MBh. etc.
Vedic Rituals Hindi[सम्पाद्यताम्]
काम्य वि.
(कम् + ण्यत्) ‘वाच्छनीय’; इष्ट, वह कृत्य जिसका अनुष्ठान किसी कामना विशेष अथवा फलविशेष को उद्दिष्ट कर किया जाता है; यह श्रौत ‘काम्येष्टि’ का विकल्प है, आश्व.गृ.सू. 3.6.1; स्त्री इसका अनुष्ठान कर सकती है, आप.गृ.सू. 8.4; काम्यानि स्वर्गादीष्टसाधनानि ज्योतिष्टोमा- दीनि, वेदान्तसार 4।


text:
प्लूटो-ग्रहः
प्लूटो कश्चन ग्रहः। प्लूटो नामकः अयं ग्रहः हिन्दूचिन्तने यमः इति निर्दिश्यते । अयं ग्रहः १९३० तमे वर्षे "क्लैड् टाम्बाग्" अन्विष्टवान् । सौरकुटुम्बे नवमः ग्रहः इति निर्दिश्यते। अस्य ग्रहस्य विस्तारः १८०० मैल्-परिमितः । अस्य ग्रहस्य षरान्नामकः उपग्रहः अस्ति । स्वस्य परिभ्रमणाय अयं ग्रहः ९ घण्टाधिक ६ दिनानि स्वीकरोति । सूर्यं परितः भ्रमणाय २४७.७ वर्षाणि स्वीकरोति । लोवेल्ल १९१५ तमे संवत्सरे नूतनग्रहाणाम् अन्वेषणाय अपेक्षितं गणितं कृतवान्। क्लिष्टानि नूतनसूत्राणि अनेन अर्पितानि। अज्ञातग्रहाय एक्स्(x)इति नामस्थापनमकरोत्। अस्य अन्वेषणे मग्नाः इति। एतदर्थमेव एकं दूरदर्शकं निर्मितवन्तः। लोवेल्ल वीक्षणालयस्थाः अस्य आशयं पूरितवन्तः। १९३० तमे संवत्सरे जनेवरि मासस्य २१,२३,२९ तथा फेब्बर्वरि मासस्य १९ तमे दिनेषु पूरितवन्तः। अस्यैव वीक्षणालयस्थाः स्वीकृतेषु छायाचित्रेषु नूतनं ग्रहमेकं दृष्टवन्तः। एते यदा अस्य पथस्य अनुसरणं कृतवन्तः,तदा अयं ग्रहः "पर्सिपेल् लोवेल्लेन" सूचितेन मार्गेण एव परिक्रमति इति ज्ञातवन्तः। अस्मै एव यमः(प्लोटो)इति नामकरणमकरोत् । अस्य संशोधनानन्तरं पूर्वतनछायाचित्राणां परिशीलनेन एवम् अस्यैव ग्रहस्य बिम्बः तत्रापि अस्ति इति हेतोः, अस्य पथस्य निष्कर्षस्य कार्यं सुलभतरं जातम्। आकाशे प्रत्येकस्मिन् अङ्गुले विद्यमानानां प्रकाशसहितानां नक्षत्राणां शोधनम् उत नामकरणकार्यं असाध्यकरकार्ये भवतः। तेषां छायाचित्राणि भवन्ति चेत्, ईदृश संशोधनकार्याणि सूलभकार्याणि भवन्ति इति अस्याः घटनायाः अनन्तरं ज्ञातं भवति। लोवेल् १९१६ तमे संवत्सरे दिवङ्गतः। किन्तु अस्य मरणकालात् एकसंवत्सरात् पूर्वमेव अस्यैव शिष्यः क्लैव टाम्बागाय प्रथमवारं दृष्टिगोचरः सञ्जातः यमग्रहः(प्लोटो) इति। लोवेलेन सूचितस्थलास्य ६ डिग्रि समीपे दृष्टिगोचरः सञ्जातः। एरिजोनायां विद्यमानाः लोवेल् वीक्षणालयस्थाः १९३० तमे संवत्सरीय मार्च मासस्य १३ दिनाङ्के अमुं विषयं लोकाय दर्शितवन्तः। शैत्यकाले अयं ग्रहः मिथुनराशौ नक्षत्रपरिमाणे दृश्यते। क्रमशः सम्भूयमानस्य प्रकाशस्य व्यत्यासान् परिशील्य एवम् अतिसूक्ष्म छायाचित्राणि परिशील्य च १९७८ तमे संवत्सरे अमेरिकादेशस्य जेम्स् क्रिस्ट्मि (प्लोटो)यमस्य विद्यमान एकैक शेरान्नामकम् उपग्रहं संशोधितवान्।
पथः, गात्राम्[सम्पादयतु]
भूमेरर्धं अस्य व्यासोऽस्ति। सूर्याय एकवारं परिक्रमणार्थम् अस्मै २४८ वर्षाणि अपेक्षन्ते । सूर्यात् बहुदूरे अयमस्तीति एतावान् कालः अपेक्षते । एवं दीर्घपथस्यापि कारणत्वम् अस्त्यत्र। अस्य वेगः प्रतिक्षणं ३ कि.मि. भवति। अस्य विदूरं ४,६५० मिलीय मैलुपरिमितम्। अदूरं ३,५०० कि.मि. परिमितम् अस्ति। पथस्य अग्रभागः वरुणस्य पथे प्रविश्य सरति। अस्य पथः वरुणपथाय १७ डिग्रि अभिनतः अस्ति । यमग्रहः(प्लोटो) भूमेः इव घनगोलः भवति। सूर्यात् बहुदूरे अस्तीति अस्मै प्राप्तिप्रकाशः प्रायः अस्माकं मासानां प्रकाशपरिमितः दुर्बलप्रकाशः स्यात्। अत्र शाखप्रकाशौ न्यूनौ भवतः। भूम्यै प्राप्तिसूर्यरश्मेः १\१५०० भागः अस्मै लभ्येत। यमस्यापेक्षया बहिः अन्यग्रहाः सन्ति वा? इति चेत्, प्रो.पिकरिङ्ग् (१८४६-१९१९) सदृशाः खगोलज्ञाः अन्यग्रहाः सन्ति बहिः इति ऊहितवन्तः।


text:
मकरसङ्क्रमणं भारतीयानां प्रमुखपर्वसु अन्यतमम् । अस्मात् दिनात् परमपवित्रस्य उत्तरायणकालस्य आरम्भः । इदं पर्व तिलपर्व इत्यपि निर्दिश्यते । तमिळुनाडुराज्ये पोङ्ग्ल इति वदन्ति । एतत् सूर्यस्य चलनसम्बद्धं पर्व । सूर्यस्य एकराशित: अन्यराशिं प्रतिप्रवेशदिनं सङ्क्रमणम् इति उच्यते । सौरमानानुसारं सूर्यस्य मेषादिद्वादशराशिं प्रति प्रवेशदिनम् एव सङ्क्रमणदिनम् ।एवंक्रमेण वर्षे १२ सङ्क्रमणानि भवन्ति । तत्र प्रमुखं Read More
भारतदेशे नेपालदेशे च शरदे नवरात्रे देव्याः पूजनं लोके प्रचलितमस्ति । केचन देवीं स्वगृहे एव पूजयन्ति । केचन देवीं पूजयितुं मन्दिरं गच्छन्ति । नवरात्रे पूजितायाः देव्याः निर्माल्यस्य वितरणं दशम्यां भवति । दशम्याम् अवरे जनाः मान्येभ्यो जनेभ्यो देव्याः निर्माल्यं स्वीकुर्वन्ति । तत्र मान्यजना देव्याः घटस्य जलेन अवरान् जनानभिषिच्य देव्याःपूजने प्रयुक्तस्य चन्दनस्य शेषेण Read More
भारतस्वतन्त्रतादिनम् 'अगस्त'-मासस्य पञ्चदशे (१५/८) दिनाङ्के राष्ट्रियोत्सवत्वेन आभारते आचर्यते । १९४७ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य पञ्चदशे दिनाङ्के भारतगणराज्यं स्वतन्त्रम् अभवत् । अतः एतद्दिनं भारतस्वातन्त्र्यदिनोत्सवत्वेन आचर्यते । तत्पूर्वं ब्रिटिश-जनाः भारतस्योपरि शासनं कुर्वन्ति स्म । १९४७ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य चतुर्दशे (१४/८/१९४७) दिनाङ्के मध्यरात्रौ द्वादशवादने आङ्ग्लाः भारतगणराज्यस्य शासनं भारतीयेभ्यः यच्छन्तः भारतत्यागम् अकुर्वन् । भारतस्वतन्त्रतायाः तत् Read More
दीपावलिः भारतवर्षस्य एकः महान् उत्सवः अस्त्ति । दीपावलि इत्युक्ते दीपानाम् आवलिः । अयम् उत्सवः कार्तिकमासास्य अमावस्यायां भवति । कार्त्तिकमासस्य कृष्णपक्षस्य त्रयोदशीत: आरभ्य कार्त्तिकशुद्धद्वितीयापर्यन्तं ५ दिनानि यावत् आचर्यते एतत् पर्व । सायंकाले सर्वे जनाः दीपानां मालाः प्रज्वालयन्ति । दीपानां प्रकाशः अन्धकारम् अपनयति । एतत्पर्वावसरे गृहे, देवालये, आश्रमे, मठे, नदीतीरे, समुद्रतीरे एवं Read More
श्रीकृष्णजन्माष्टमी इति कृष्णस्य जन्मोत्सवः आचर्यते । गोकुलाष्टमी, जन्माष्टमी, कृष्णजयन्ती, श्रीजयन्ती इत्यादिभिः बहुभिः नामभिः भारतस्य सर्वेषु भागेषु आचर्यते एतत् पर्व । सर्ववर्णानाम् आश्रमाणां वर्गाणां जनैः आचर्यमाणं प्रियं पवित्रं च पर्व अस्ति श्रीकृष्णजन्माष्टमी । तद्दिने सर्वत्र पूज्यमानः देवः परमपूज्यः श्रीकृष्णः । एषः श्रीकृष्णः महाविष्णोः नवमः अवतारः । अयं मार्त्यलोके अवतीर्णः चेदपि साक्षात् Read More
हनूमान् श्रीरामदासत्वेन ख्यातः कपिवीरः सन् रामायणे अतीव प्रधानं पात्रं भजते । अस्य माता अञ्जनादेवी । पिता केसरिः ।शिवः पार्वत्याः गर्भं नाभिप्रदेशात् निष्कास्य वायुना पुत्रप्राप्त्यर्थं तपः आचरन्त्याःगौतमपुत्र्याः अञ्जनायाः हस्ते स्थपितवान् ।अञ्जना तद्गर्भं गीर्णवती । तेन कारणेन पराक्रमशालिनः हनूमतः जन्म अभवत् । शिवांशसम्भूतस्य हनूमतः आञ्जनेयः इति अपरं नाम ।वायुपुत्रः बाल्यकाले फलभ्रान्त्यासूर्यं खादितुम् Read More
शिवः सनातनधर्मस्य प्रमुखः देवः अस्ति। सः एव विश्वनाशकोऽस्ति। तस्य सती, पार्वती द्वे भार्ये। सः भस्मेन अवलिप्तः। नीलकण्ठः सः कण्ठे सर्पं धरति। तस्य त्रीणि नेत्राणि सन्ति। सः स्वजटासु गङ्गां मुकुटे च शशिनं धरति। तस्य करे डमरु-त्रिशूलश्च शोभते। त्रिशूलः त्रिगुणान् निर्दिशति। शिवः व्याघ्रचर्म वस्त्रमिव परिगृह्णाति । सः पञ्चाननः इति नाम्ना अपि प्रसिद्धः। Read More
दुर्गा देव्याः पार्वत्याः अपरं रूपम् । भारते देशे सनातनधर्मस्य अनुयानिनः शक्तसम्प्रदाये भगवतीं दुर्गां जगतः पराशक्तिः इति विश्वसन्ति । शाक्तसाम्प्रदायस्य जनाः भगवन्तं देवीरूपेण पश्यन्ति । उपनिषत्सु उमा हैमवती इति दुर्गायाः वर्णनम् अस्ति । पुराणेषु दुर्गाम् आदिशक्तिः इति उक्तम् । वास्तवे दुर्गा शिवस्य पत्न्याः पार्वत्याः किञ्चित् रूपम् एव यस्याः उत्पतिः राक्षसानां नाशार्थम् Read More
कृष्णः भारतीयसम्प्रदाये सनातनधर्मे च वासुदेवः श्रीकृष्णः स्वयं भगवान् परमतत्त्वं च ।। कृष्णो श्रीभगवतो लीलावताररूपः।। कृष्णस्तु स्वयं भगवान् इति कथ्यते। कर्षति आकर्षति इति कृष्णः, मेघश्यामवर्णीयः इति तस्य नामस्य अर्थः। मृत्युलोके इह श्रीकृष्णः द्वापरयुगे पाश्चैमिकवर्षे ३१०२ ईसापूर्वे मथुरानगरस्य कारागृहे ऽवतृतः। तस्य माता देवकी पिता वसुदेवश्च ।तदा कंसः देवक्या: भ्राता मथुरानरेश: आसीत् । Read More
गणेशः प्रसिद्धा हिन्दुदेवता । शिवपार्वत्योः प्रथमः पुत्रः भवति। गणः नाम समूहः, गणानाम् ईशः गणेशः इति। सः विनायकः इति नाम्नि अपि प्रसिद्धः। सः गजवक्त्रः वर्तते। स एव विघ्ननाशकः। अतः एव सः कार्यारम्भे पूज्यते । सः भक्तप्रियदेवः। तस्य भक्ताः गाणपतेः इति ख्याताः। गणेशोपनिषद् गणेशपुराणं मुद्गलपुराणं च तस्य स्तुतिं कुर्वन्ति। सः न केवलं Read More


text:
हुक्केरी
कर्णाटकराज्ये किञ्चन प्रमुखं मण्डलम् अस्ति बेळगावीमण्डलम् अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बेळगावी नगरम् । अस्मिन् मण्डले दश उपमण्डलानि सन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति हुक्केरी-उपमण्डलम् ।
अन्तर्विषयाः
निर्देशाङ्काः[सम्पादयतु]
हुक्केरीनगरस्य निर्देशाङ्कौ १६.२३°उ, ७४.६°पू।
वैशिष्ट्यानि[सम्पादयतु]
- बेळगावीतः उत्तरे ५० कि.मी.दूरे अस्ति ।
- समीपस्थं विमानस्थानकम्- बेळगावीविमानस्थानकम्
- समीपस्थं रेल् निस्थानकम्- बेळगावी-५०कि.मी., घटप्रभा-१८कि.मी.
- नदी-हिरण्यकेशी
- यन्त्रागाराः-१) हीरा शुगर् फ्याक्टरी २)सङ्गमशुगर् फ्याक्टरी ३) विश्वनाथशुगर् फ्याक्टरी
- समीपस्थानि प्रेक्षणीयस्थानानि- गोकाकजलपातः, गोडचिनमल्किजलपातः
- विद्यालयाः- सर्वविधशैक्षणिकसौलभ्यानि सन्ति।
नाम्नः मूलम्[सम्पादयतु]
हुक्केरीशब्दस्य मूलं शब्दद्वयम् इति वक्तुं शक्यते । प्रादेशिकभाषया हूविन+केरे/केरी इति। तन्नाम पुष्पाणां सरः इति । पूर्वम् अनेकानि पुष्पाणि विपुलतया वर्धन्ते स्म । बिजापुरस्य आदिलशाहाय प्रतिदिनम् इतः पुष्पाणां प्रेषणं भवति स्म इति इतिहासः वदति ।
इतरविवरणानि[सम्पादयतु]
२००१ तमवर्षस्य जनगणनानुसारम् अस्य उपमण्डलस्य जनसंख्या १८,९०६ मिता । एतेषु पुरुषाः ५१%, महिलाः ४९% । साक्षरताप्रमाणं ६३%, तन्नाम भारतस्य साक्षरताप्रमाणस्य (५९.५%) अपेक्षया अधिकम् । पुरुषाणां साक्षरता प्रमाणं ७२%, महिलानां ५५% । १४% साक्षराः ऊनषड्वर्षियाः ।
हुक्केरीग्रामीणविद्युत्सहकारसङ्घः(The Hukkeri Rural Electric Co-operative Society Ltd(HRECS)[सम्पादयतु]
भारते ऐदम्प्राथम्येन पञ्जीकृतः ग्रामीणविद्युत्सहकारसङ्घः एषः । सर्वकारतः साहाय्यस्वीकरणं विना ७४% IP set उपभोगितायाः निर्वहणं करोति । विद्युत्वितरणे भारते एव अत्यधिकम् एतत् प्रमाणम् । एषः सहकारसङ्घः न केवलं हुक्केरी-उपमण्डलस्य अपि च बेळगावी-गोकाक-चिक्कोडी-उपमण्डलानां विद्युत्पूरणे समर्थः अस्ति । एतस्य सङ्घस्य कार्यव्याप्तिः ३०,०००च्तुरस्रकिलोमीटरमिता अस्ति । एतेन चतुर्लक्षमिताः जनाः लाभान्विताः सन्ति । अस्य सङ्घटनस्य पञ्च वलयाः सन्ति। ते च-
- हुक्केरी (पूर्वम्)
- हुक्केरी (पश्चिमम्)
- सङ्केश्वरम्
- यमकनमरडी
- हिडकल्जलबन्धः


text:
सम्पादकीयम्
प्रायः सर्वेषां मनसि एकः प्रश्नः उद्भवेत् एव यत् इदानीं किमर्थम् एषा पत्रिका इति । कस्याः अपि क्रियायाः आरम्भात् पूर्वम् अस्माभिः चिन्तनीयं यत् वयं किमर्थम् एतां क्रियां कुर्मः इति । अतः एव एतत्पत्रिकाप्रकाशनार्थं प्रयोजनं वयं वदामः ।
प्रधानतया वयम् एतस्मिन् देशे विश्वविद्यालयविद्यार्थिषु संस्कृतभाषाभिरुचिं वर्धयितुम् इच्छामः । कीदृशी एषा अभिरुचिः ? संस्कृतभाषायाः श्रवणं, वचनं, पठनं, लेखनं च इति सर्वासु दिक्षु आभिरुचिः । अर्थात् संस्कृतभाषायां सकलव्यवहाररुचिः । तर्हि सा कथं वर्धयितव्या? प्रथमतया वयं सर्वेभ्यः प्रदर्शयामः यत् संस्कृतभाषायां सम्भाषणं सरलतया कर्तुं शक्यते । तथा च इदम् अपि प्रदर्शयामः यत् स्वसदृशाः विश्वविद्यालयविद्यार्थिनः संस्कृतभाषां शृण्वन्ति, वदन्ति, पठन्ति, लिखन्ति च इति । (एकदा मम संस्कृतभाषाभाषकमित्रस्य गृहं गत्वा, तस्य मित्राणां सम्मुखे तेन सह अहं संस्कृतभाषायाम् अभाषे । तत् श्रुत्वा सर्वे अपि चकिताः यत् संस्कृतभाषायां तथा एव वक्तुं शक्यं यथा हिन्दीकन्नडतेलुगुभाषासु ।)
तर्हि कथं विद्यार्थिनां सुप्तां संस्कृतभाषाभिरुचिं प्रकटयितुं शक्नुमः? एनया पत्रिकया शक्नुमः इति अस्माकं मतम् । यदि कोऽपि विद्यार्थी पत्रिकां पश्यति, तर्हि सः एवं चिन्तयति - भिन्नभिन्नविद्यालयेषु मम समवयस्केषु संस्कृतभाषाजिज्ञासा अस्ति, तेषु संस्कृतभाषाप्रीतिः अपि अस्ति । अहम् अपि एतं संस्कृतसख्यपरिवारम् अनुभवितुम् इच्छामि, अतः संस्कृतभाषायां व्यवहर्तुं किञ्चित् प्रयते इति । अपि च येषां संस्कृतभाषायां जिज्ञासा इदानीम् एव अस्ति, तेभ्यः संस्कृतभाषायां लेखितुं, चर्चयितुं, पोषयितुं च एतत् एकं स्थानं स्थापितं पत्रिकारूपेण अस्माभिः ।
द्वितीयं प्रयोजनम् अपि अस्ति यत् अमेरिकादेशे संस्कृतप्रचारणार्थं वयम् एकां पत्रिकां लेखितुम् इच्छामः। प्रत्येकः चिन्तयति यदा वृद्धः भविष्यामि, तदा भारतं गत्वा, संस्कृतभाषायाः अध्ययनं करोमि, संस्कृतभाषायाः विषये चिन्तयामि च इति । पत्रिकायाः रचनया जनाः जानीयुः यत् अस्मिन् देशे एव संस्कृतभाषायां व्यवहारः शक्यः । कुत्रापि गमनम् आवश्यकं नास्ति! भारत्ं विना अन्यत्र संस्कृतभाषा न जीवति इति केनापि न चिन्तनीयम् । एतस्मिन् देशे संस्कृतव्यवहारः भवितुम् अर्हति, इदानीं भवति च इति एतत्पत्रिकाप्रकाशनेन प्रदर्शयामः।
विश्ववाणीपत्रिकापठनेन भवताम् आनन्दः भवतु इति अस्माकम् आशा । यदि कस्मिन्नपि विषये कोऽपि स्वस्य अभिप्रायम् लेखितुम् इच्छति, अथवा प्रकाशनार्थं किमपि लेखनं दातुम् इच्छति, कृपया अस्मभ्यम् प्रेषयतु ।
पत्रिकाप्रकाशने अस्माकं प्रत्यक्षपरोक्षरूपेण साहायां दत्तवद्भ्यः सर्वेभ्यः विशेषतया रामप्रिय धनञ्जयाभ्यां धन्यवादाः ।
रचयेम संस्कृतभुवनम् ।
- सम्पादिका
(सौम्या जोयिसा)


text:
दाण्डीयात्रा
भारते ब्रिटिष् प्रशासनकाले लवणस्य करः सञ्चालितः । तं विरुध्य महात्मा गान्धिः सत्याग्रहं सञ्चालितवान् । अस्य एव लवणसत्याग्रहः अथवा दण्डीयात्रा इति कथयन्ति । ब्रिटिष् लवणकरं तिरस्कृत्य गन्धिमहात्मा स्वानुयायिभिः सह गुजरात्राज्यस्य सबरमती आश्रमतः समुद्रतटस्य दण्डी पर्यन्तं २४०मैलि दूरं पादक्रमणेन अक्रामत् । तत्र गत्वा साङ्केतिकरुपेण लवणस्य निर्माणम् अकरोत् । एतत् आन्दोलनं क्रि.श.१९३०तमे वर्षे मार्चमासस्य १२दिनाङ्कतः एप्रिल् ६दिनाङ्कपर्यन्तं प्राचलत् ।
अन्तर्विषयाः
पृष्ठभूमिः[सम्पादयतु]
क्रि.श.१९२९तमे वर्षे डिसेम्बर् ३१दिनाङ्के मध्यरात्रं लाहोर् इति नगरे प्रचालितायां भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्सभायां स्वतन्त्रभारतस्य ध्वजं समारोपयन् । तदनन्तरं क्रि.श.१९३०तमे वर्षे जनवरिमासस्य २६दिनाङ्के गान्धिमहोदयस्य जवाहरलाल नेह्रू महोदयस्य च नायकत्वे काङ्ग्रेस् पक्षः स्वातन्त्र्यस्य घोषणं कृतम् । सर्वकारस्य शासनानि उल्लङ्घ्य शासनभङ्गान्दोलनम् प्रचालनस्य निर्धारः कृतः । अस्य आन्दोलनस्य छायायां हिन्दुमुसल्मानजनानाम् एकीकरणम् उद्दिष्टम् । एतत् आन्दोलनम् अपि अहिंसामार्गेण एव सञ्चालनीयम् इति गान्धिमहोदयस्य दृढः निश्चयः आसीत् । अस्य सत्याग्रहतत्त्वं सहनशीलप्रतिरोधम् अतिरिच्य विशालं व्याप्तम् आसीत् ।
गान्धि उवाच[सम्पादयतु]
अस्मिन् विषये तस्य कानिचनवचनानि एवं सन्ति । सत्यं प्रीत्याः, आग्रहः दृढविश्वासस्य च सङ्केतः । तन्नाम सत्येन प्रीत्या अहिंसया च जाता दृढता । वयं सत्याग्रहनिरताः तत् समाचर्य यदि अस्माकं दृढतायां विश्वस्ताः तर्हि प्रतिदिनं वयं ब्रबलाः भवेम । अनेन प्राबल्येन अस्माकं सत्याग्रहः अधिकफलयुतः भविष्यति । पुनः तस्य त्यागं कर्तुं कारणम् अपि किमपि न भविष्यति ।
लवणकरः[सम्पादयतु]
ब्रिटिष् सर्वकारः सामान्यजनानाम् अपि नित्योपयोगवस्तुनः यत् विशेषपरिश्रमेण विना उत्पादितं शक्यते तस्य लवणस्य करसङ्ग्रहं कृत्वा स्वकोशं पूरयति स्म । अनेन विषयेण आकृष्टः गान्धिमहात्मा लवणकरम् एव स्वस्य अहिंसात्माकान्दोलनस्य केन्द्रं कृत्वा सत्याग्रहं आरब्दवान् । ब्रिटिष् सर्वकारेण विना अन्यैः लवणस्य निर्माणं विक्रयणं वा न करणीयम् इति नियमः कृतः । समुद्रतटे विद्यामानानां निश्शुल्कं निरायासं लवणं प्राप्यते चेदपि तत् न लभेत । केवलं ब्रिटिष् सर्वकारात् एव लवणं प्राप्तव्यम् । अपि च विविधवस्तूनां करग्रहणेन वस्तूनां मौल्यम् अधिकं भवति स्म । अतः करविरोधः सर्वेषां कृते अनिवार्यं कर्म अभवत् । अतः जातिमताभेदेन सर्वे सताग्रहे भागं स्वीकर्तुम् उत्सुकाः अभवन् । तेन एतत् लवणकरविरोधि अन्दोलनं यशस्वि अपि अभवत् । अस्मिन् एव समये काङ्ग्रेस् पक्षस्य सौम्यवादिनः सामान्यजानाः च अस्मिन् सत्याग्रहे भागं स्वीकर्तुं गान्धिमहोदयः प्रेरेपितवान् । अस्य वार्तां वृत्तपत्राणि प्रासारयन् ।
परिणामाः[सम्पादयतु]
दण्डिसत्याग्रहस्य परिणामः देशे सर्वत्र व्याप्तः । महात्मा गन्धि महोदयेन प्रेरिताः सहस्राधिकाः जनाः स्वयं लवणं निर्मितवन्तः विक्रीतवन्तः च । अनेन उत्साहिताः भारतीयाः बिटिष् समवायस्य अन्यानि उत्पादनानि अपि तिरस्कृतवन्तः । शासनविधिम् उल्लङ्घ्य लवणनिर्माणस्य विक्रयणस्य व्याजेन सहस्राधिकभारतीयान् ब्रिटिष् सर्वकारः बन्धनम् अकरोत् । अयं सत्याग्रहः भारतस्य अन्यप्रदेशम् अपि व्यापः। पेशावर इति प्रदेशे महात्मागान्धेः अनुयायी गफर् खान् इत्यस्य नेतृत्वे कुदाय् कित्मत्गार् इति नाम्ना सत्याग्रहीनां समूहः आन्दोलनं सञ्चालयति स्म । यदा गफर् खानस्य बन्धनम् अभवत् तदा तद्विरुध्य हिंसायुक्तः विरोधः कृतः । तादा ब्रिटिष् अधिकारिणः गोलिकाघतं कृतवन्तः । अनेन नैके सत्याग्रहकारिणः मृताः । अन्ते महात्मागान्धिम् अपि बन्धयितुं भारतस्य तदानीन्तनः ब्रिटिष्वैसरायः आदिष्टवान् । क्रि.श.१९३०तमे वर्षे मे मासस्य चतुर्थे दिने गुजरातस्य दण्डिग्रामे मध्यरात्रं ३०आरक्षकैः सहितः मण्डलन्यायाधीशः निद्रामग्नं गान्धिमहोदयं बन्धितवान् । समग्रभारतस्य सहस्रशः जनाः लवणसत्याग्रहात् आकृष्टाः । विश्वस्य लक्ष्यमपि आकृष्टम् अनेन लवणान्दोलनेन । केषुचित् दिनेषु गतेषु गान्धिमहोदयस्य विमोचनम् अभवत् । सः भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य नेतृत्वं समुन्नीतवान् । भारतस्य दीर्घेतिहासे दण्डिसत्यग्रहः महत्वपूर्णं पुटम् ।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २८६
कल्पसागरः[सम्पाद्यताम्]
धन्वन्तरिरुवाच
कल्पान्मृत्युञ्चयान्वक्ष्ये ह्यायुर्द्दान्रोगमर्द्दनान् ।
त्रिशती रोगहा सेव्या मध्वाज्यत्रिफलामृता ।। २८६.१ ।।
पलं पलार्द्धं कर्षं वा त्रिफलां सकलां तथा ।
विल्वतैलस्य नस्यञ्च मासं पञ्चशती कवि ।। २८६.२ ।।
रीगापमृत्युबलिजत् तिलं भल्लातकं तथा ।
पञ्चाङ्गं वाकुचीचूर्णं षण्मासं शकदिरोदकैः ।। २८६.३ ।।
क्काथैः कुष्ठञ्जयेत् सेव्यं चूर्णं लीलकुरुण्टजम् ।
क्षीरेण मधुना वापि शतायुः खण्डदुग्धभुक् ।। २८६.४ ।।
मध्वाज्यशुण्ठीं संसेव्य पलं प्रातः स मृत्युजित् ।
बलीपलितजिज्जीवेन्माण्डूकी चूर्णदुग्धपाः ।। २८६.५ ।।
उच्चटामधुना कर्ष पयःपा मृत्युजिन्नरः ।
मध्वाज्यैः पयसा वापि निर्गुण्डी रोगमृत्युजित् ।। २८६.६ ।।
पलाशतैलं कर्षैकं षण्मासं मधुना पिवेत् ।
दुग्धभोजी पञ्चशती सहस्रायुर्भ्वेन्नरः ।। २८६.७ ।।
ज्योतिष्मतीपत्ररसं पयसा त्रिफलां पिवेत् ।
मधुनाज्यन्ततस्तद्वत् शतावर्य्या रजः पलं ।। २८६.८ ।।
क्षौद्राज्यैः पयसा वापि निर्गुण्डी रोगमृत्युजित् ।
रुदन्तिकाकज्यमधुभुक् दुग्धभोजी च मृत्युजित् ।। २८६.९ ।।
कर्षं भृङ्गरसेनापि रोगजीच्चामरो भवेत् ।
रुदन्तिकाज्यमधुभुक् दुग्धभोजी च मृत्युजित् ।। २८६.१० ।।
कर्षचूर्णं हरीतक्या भावितं भृङ्गराड्रसैः ।
घृतेन मधुना सेव्य त्रिशतायुश्च रोगजित् ।। २८६.११ ।।
वाराहिका भृङ्गरसं लोहचूर्णं शतावरी ।
साज्यं कर्षं पञ्चशती कार्त्तचूर्णं शतावरी ।। २८६.१२ ।।
भावितं भृङ्गराजेन मध्वाज्यन्त्रिशती भवेत् ।
ताम्रं मृतं मृततुल्यं गन्धकञ्च कुमारिका ।। २८६.१३ ।।
रसैविमृज्य द्वे गुञ्जे साज्यं पञ्चशताब्दवान् ।
अश्वगन्धा पलं तैलं साज्यंखण्डं शताब्दवान् ।। २८६.१४ ।।
पलम्पुनर्न्नवाचूर्णं मध्वाज्यपयसा पिवन् ।
अशोकचूर्णस्य पलं मध्वाज्यं पयसार्त्तिन्त् ।। २८६.१५ ।।
तिलस्य तैलं समधु नस्यात् कृष्णकचः शती ।
कर्षमक्षं समध्वाज्यं शतायुः पयसा पिवन् ।। २८६.१६ ।।
अभयं सगुडञ्जग्ध्वा घृतेन मधुरादिभिः ।
दुग्धान्नभुक् कृष्णकेशोऽरोगी पञ्चशताब्दवान् ।। २८६.१७ ।।
पलङ्कुष्माण्डिकाचूर्णं मध्वाज्यपयसा पिवन् ।
मासं दुग्धान्नभोजी च सहस्रायुविंशोगवान् ।। २८६.१८ ।।
शालूकचूर्णं भृङ्गाज्यं समध्वाज्यं शताब्दकृतं ।
कटुतुम्बीतैलनस्यं कर्षं शतद्वयाब्दवान् ।। २८६.१९ ।।
त्रिफला पिप्पली शुण्ठी सेविता त्रिशताव्दकृत् ।
शतावर्य्याः पूर्वयोगः सहस्रायुर्बलातिकृत् ।। २८६.२० ।।
चित्रकेन तथा पूर्वस्तथा शुण्ठीविडङ्गतः ।
लोहेन भृङ्गराजेन बलया निम्बपञ्चकैः ।। २८६.२१ ।।
खदिरेण च निर्गुण्ड्या कण्टकार्य्याथ वासकात् ।
वर्षाभुवा तद्रसैर्वा भावितो वटिकाकृतः ।। २८६.२२ ।।
चूर्णङ्घृतैर्वा मधुना गुडाद्यैर्वारिणा तथा ।
ॐ ह्रूं स इति मन्त्रेण मन्त्रितो योगराजकः ।। २८६.२३ ।।
मृतसञ्जीवनीकल्पो रोगमृत्युञ्जयो भवेत् ।
सुरासुरैश्च मुनिभिः सेविताः कल्पसागराः ।। २८६.२४ ।।
गजायुर्वेदं प्रोवाच पालकाप्योऽङ्गराजकं ।। २८६.२५ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये कल्पसागरो नाम षडशीत्यधिकद्विशततमोऽध्ययः ।।


text:
सर्पगन्धः
परिचयः[सम्पादयतु]
सर्पगन्धा काचित् औषधिः। एतत् गुल्मसस्यम् अस्ति । निबिडहरिद्वर्णेन चकासन्ते अस्य पत्राणि । पुष्पाणि रक्तश्वेतवर्णमिश्रितानि भवन्ति । अयं गुल्मः विश्वे सर्वत्र काननेशु प्ररोहति । अरण्येषु महावृक्षाणां छायासु सर्पगन्धा रोहति । भारते हिमालयश्रेणिषु अधिकं दृश्यते ।
सस्यशास्त्रीयं वर्गीकरणम्[सम्पादयतु]
सर्पगन्धा एपोसाइनेसी (Apocynaceae) कुटुम्बे योजिता अस्ति । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम रौवोल्पिया सर्पेण्टिना (Rauwolfia Serpentina) इति । आङ्ग्लभाषया snake root इति वदन्ति । बहुवर्षीयः गुल्मः सपुष्पकः महत्वपूर्णम् औषधीयं सस्यम् । अस्य प्रधानमूलं २०से.मी. पर्यन्तं लम्बं वर्धते । मूले विशाखाः न भवन्ति । सर्पगन्धायाः पत्राणि सरलानि लघूनि च भवन्ति ।
प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
सर्पगन्धासस्यस्य मूले रिसर्पिन् (reserpine) इति सस्यक्षारः अस्ति । आयुर्वेदचिकित्साक्रमे अस्य उपयोगः अधिकः । विशेषतः सर्पदशनस्य औषधरुपेण उपयुज्यते ।


text:
171 814स्थायिभावाननुभावयन्तः सामाजिकानामश्रु भ्रूविक्षेपकटाक्षादयो रसपोषकारिणोऽनुभावाः । एवं चाभिनयकाव्ययोरप्यनुभावता । साक्षाद्भावकानुभवकर्मतयानुभूयन्त इत्यनुभावनमिति वानुभावा रसिकेषु व्यपदिश्यन्ते । विकारो भावसंसूचनात्मक इति तु लौकिकरसापेक्षया, इह तु तेषां कारणत्वमेव । यथा ममैव—
स्थायिभावानिति । काव्याद्युपात्तान् विभावान् भावयतां सामाजिकानां तदुपात्तास्तदनन्तरं भाव्यमाना रसपोषकारिणो येऽश्रुभ्रूविक्षेपकटाक्षादयस्ते अनुभावाः । एवं चेति816 । एवं रसपोषकारिणामनुभावत्वेन रसपोषकारिणोरभिनयकाव्ययोरपि अनुभावतेत्यर्थः817 । एवमनुभावस्वरूपमुक्त्वा तच्छब्दस्यापि समवेतार्थतामाह साक्षादिति । साक्षाद् भावकानामनुभावस्य कर्मतया अनुभूयन्त इत्येवमनुभावा इति, तेषामश्रुप्रभृतीनां फलभूतानाम् अनुभावनम=भावनानन्तरम् इत्यनुभावा इति वा रसिकेषु भवन्तो व्यपदिश्यन्त इत्यर्थः । स्वमतेन सूत्रकारमतेन च निर्वचनद्वयमित्यवगन्तव्यम् । ननु भवदुक्तनिर्वचनं सूत्रविरुद्धमिव । तत्राह विकारो भावसंसूचनात्मक इति ।
-
N.S.P. contains a number of mistakes here, making it difficult to get any proper sense. The reader will see the difference by comparing the present text with that of the N.S.P. I am not reproducing here all the readings from N.S.P.↩
-
N.S.P. dugdhamahābdhi-.↩
-
The text of Avaloka in this context in N.S.P. ed. (and others too perhaps) is full of mistakes. The corrected text given now is on the basis of the A.T.A., and the pratīkas and interpretations by Bhaṭṭanṛsiṃha.↩
-
All the MSS. of the commentary read anubhāvyatety arthaḥ. From the comments of Bh.Nṛ. anubhāvatā seems to be applicable here.↩


text:
क्षत्रियः
क्षत्रिय: क्षतात्त्रायते इति क्षत्रिय:। प्राचीनायाम्भारतीयसमाजव्यवस्थायाम्महत्त्वपूर्ण: अयं वर्ण: वर्णसोपाने द्वितीय: वर्तते ।
क्षत्रियस्य कर्तव्यानि[सम्पादयतु]
- क्षत्रियस्य कर्तव्यानि मनुः एवं वर्णयति-
- प्रजानां रक्षणं दानमिज्याध्ययनमेव च ।
- विषयेष्वप्रसक्तिश्च क्षत्रियस्य समासतः ॥१-८९ ॥
श्रीमद्भगवद्गीतायां श्रीकृष्णः आह –
- शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युध्दे चाप्यपलायनम् ।
- दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥१८-४३ ॥
अत्रापि कानिचित् कर्तव्यानि केचन च आचरणीयाः गुणाः क्षत्रियम् उद्दिश्य निर्दिष्टाः ।
रक्षणं सर्वभूतानामिह क्षात्रं परं मतम् इति महाभारतकथनानुगुणं क्षत्रियवर्णः सर्वभूतानां परित्राणधर्मपालोभवति । क्षत्रियवर्णः ब्रह्मणोर्भुजाभ्यामुत्पन्न इति मन्यते । क्षत्रियः एव राष्ट्ररक्षणं कर्तुमधिकृतः आसीत् । वर्णाश्रमधर्मरक्षणमेव क्षत्रियस्य प्रमुखं कर्म । रजोगुणसम्पन्नः कामभोगप्रियः, पराक्रमवान् प्रजारक्षकः, वेदाध्ययनशीलः, दाता, दीनजनोद्धारकः धीरः, वीरः, त्यागी, ब्राह्मणपूजकश्च क्षत्रिय इति कीर्तितः । क्षत्रियवर्णस्य प्रमुखेषु कर्त्तव्येषु अध्ययनं-यजनं-दानं चेति त्रयो धर्माः ब्राह्मणवत्समाना एव ।
परं विशिष्टं कर्मास्ति 'प्रजापालनम्’ । सर्वाण्यपि शास्त्राणि सर्वापि स्मृतयो मुक्तकण्ठेनेदमेवावोचन्-क्षत्रियस्य परमो धर्मः प्रजानां पालनम् इति । तथा हि—
- प्रजानां पालने युक्ता धर्ममुत्तममास्थिताः
- गोब्राह्मणार्थे युध्यन्तः प्राप्ता गतिमनुत्तमाम् ॥ इति [महाभारतम्-शान्तिपर्व २१/१९]
- क्षतान्नस्त्रायते सर्वानित्येवं क्षत्रियोऽभवत्
- क्षतत्राता क्षताज्जीवन् क्षन्ता स्त्रीष्वपि साधुषु ।
- क्षत्रियः क्षितिमाप्नोति क्षिप्रं धर्मं यशःश्रियः ॥ ६९/२ [महाश्रेणपर्व-१९७/४]
इति महाभारतश्लोकवाक्यानां, सर्वशास्त्राणां च सारोऽस्ति भूतसंरक्षणमेव क्षत्रियाणां महान्धर्म इति । क्षत्रियाभावे जगदिदमरक्षितं सद रसातलं गतं स्यादिति च तन्महत्त्वं
महाभारते वर्णितम् । तथा हि—
- यदि न क्षत्रियो लोके जगत् स्यादधरोत्तमम् ।
- रक्षणात् क्षत्रियैरेव जगद् भवति शाश्वतम् ॥ [महाभारते अनुशासनपर्व १४१/४८] इति ॥
चतुर्णामपि वर्णानां कर्तव्यनिर्वाहस्य भारो राज्ञःभवति स्म । राजा क्षत्रियोऽत्मनोधर्मरक्षणंम्-इतरवर्णानां धर्मरक्षणं च कर्तुं 'वर्णाश्रमव्यवस्थां’ नियन्त्रयति स्म । तद्व्यवस्थोल्लङ्घनपरान् दण्डयते स्म । एवं क्षत्रियः धर्मज्ञः, प्रजारक्षकः, वर्णाश्रमाणां गुरुश्चेति जनैः कीर्त्यते स्म ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- History and Culture of Indian People, The Vedic Age, p 313-314


text:
तत्त्वशास्त्रम्
किं नाम तत्त्वशास्त्रम्?[सम्पादयतु]
तत्त्वशास्त्रम् नाम ,तत्त्वम्, अधिकृत्य लक्ष्य-लक्षणानि विवृण्वत्, पूर्वपक्षनिरासयुक्तिकम् उत्तरपक्षसिद्धान्तपरम्, श्रुत्युक्तधर्मविवृतिरूपम् शिष्यशिक्षायै निबद्धम् सत् शिशिक्षूणां जिज्ञासाम् उपशमयति । तत्त्वम् नाम किम्? । तत्त्वमसीत्यादिवाक्येषु ’तत्” पदेन व्यपदिश्यमानम् अन्यथाऽनिर्वचनीयम्, " यतॊ वाचॊ निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह ।" इत्युपनिषत्सूपवर्णितम्, "अरूपमगुणमद्रव्यमनिन्द्रियगोचरमनूह्यमचरमनाद्यनन्तमविशेष्यममविशिष्ट्मज्ञेयमद्वयम्" "नेति नेति" इति ज्ञानिभिः नञैव व्यादिष्टं ब्रह्मवस्तु तत्पदेन विना केनान्येन निर्वाच्यम्? । तस्य ब्रह्मवस्तुनः महिमानं विशदयितुं प्रवृत्तं ब्रह्मसूत्रादि वेदभाष्यादि शास्त्रम् तत्त्वशास्त्रमिति प्रोच्यते । यथा अद्वैतवेदान्तॆ अशेषविशेषप्रत्यनीकं चिन्मात्रम् ब्रह्मैकमेव तत्वमिति सर्वं खल्विदं ब्रह्म । इति । एवमन्येष्वपि दर्शनशास्त्रेषु स्वस्वमतान्यनूद्य नानातत्वानि निरूपितानि । भौतिकैः प्रमाणैः विवेक्तुं प्रमापयितुं च यन्न शक्यं तत् जगतः सारभूतम् वस्तु किञ्चित् तत्त्वमित्युच्यते । अमरकोशानुसारं तत्वम्, तत्त्वम् इति द्विप्रकारेणापि प्रयोगॆ विद्यमानं पदं विलम्बिताख्ये नाट्यप्रकारे अर्थद्योतकं भवति ।


text:
मनुस्मृत्यां विवादास्पदाः केचनांशाः सन्तीत्यत्र नास्ति कोऽपि संशयः। परन्तु बहुत्र योग्येष्वप्यंशेषु जनाः सम्यगविचिन्त्य वृथा विवादमुत्पादयन्ति वेति मनसि सम्भ्रमः जायमानोऽस्ति। अद्य बहुभ्यां दिनानाम् अन्तरेण मनुस्मृतिं पुनरेकवारम् उदघाटयम्। केचनांशाः नूतनतया स्फुरिताः तानेव भवतां समीक्षायै उपस्थापये। उद्घाट्य प्रथमं यत्र दृष्टिः पतिता ततः एव चिन्तनम् आरब्धमतः तत्पूर्वस्य अनन्तरस्य वा चिन्तनं नैव कृतम्।
प्रथमे अध्याये केचन श्लोकाः एवम् –
ब्राह्मणो जायमानो हि पृथिव्यामधिजायते। ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये॥९९॥
सर्वं स्वं ब्राह्मणस्येदं यत्किञ्चिज्जगतीगतम्। श्रैष्ठ्येनाभिजनेनेदं सर्वं वै ब्राह्मणोऽर्हति॥१००॥
स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च। आनृशंस्याद्ब्राह्मणस्य भुञ्जते हीतरे जनाः॥१०१॥
तस्य कर्मविवेकार्थं शेषाणामनुपूर्वशः। स्वायम्भुवो मनुर्धीमानिदं शास्त्रमकल्पयत्॥१०२॥
अत्रत्यायाः प्रथमायाः पङ्क्तेः ‘ब्राह्मणः सर्वेभ्यो श्रेष्ठः, सः सर्वान् अतिशेते, सः ईश्वरः इत्यतः अविवेकी मूर्खोऽपि सन् सर्वैरादरणीयः’ इत्येतादृशमर्थं जनाः भावयन्ति। तत्तु सर्वथापि असमर्थनीयः खलु? मनुना किमर्थम् इदम् उक्तं स्यात्?
तस्मिन्नेव स्थाने ‘धर्मकोशस्य गुप्तये’ इति अर्थावगमाय प्रामुख्येन गृहीत्वा पश्यामः। धर्मकोशस्य धर्मबोधकानां शास्त्राणां गुप्तये रक्षणाय ब्राह्मणः ‘ईश्वरः’, authority इति यदाङ्ग्लायां वदामः। ननु ‘ब्राह्मण’शब्दस्य मूलार्थं ‘ब्रह्म जानाति स ब्राह्मणः’ तन्नाम ज्ञातुं प्रयतते सोऽपि वा तादृशः एव ननु धर्माधर्मस्य योग्यं विवेचनं कुर्यात् तर्हि तदर्थं स्वीकुर्मश्चेत् तादृशः यः कोऽपि स्यान्नाम स एव शास्त्राणां रक्षणकार्ये शुद्धत्वप्रतिपादने authority स्यात् खलु?
द्वितीया पङ्क्तिः वदति, जगत्यां पृथिव्यां यत्किमपि वर्तते तत्सर्वमपि ब्राह्मणस्येव। सः एव श्रेष्ठः कुलीनश्च। एतामेव पङ्क्तिं पुनरेकवारं भिन्नेन उपनेत्रेण पश्यामः। ‘सर्वं स्वं ब्राह्मणस्येदम्’ इत्युक्ते जगति यत्किमपि वर्तते तत् सर्वमपि ब्राह्मणः आत्मीयत्वेन पश्यति। तन्नाम कस्यापि हानिं न करोति। अथवा यः एतादृशं सर्वैकात्मकं चिन्तनं करोति सः एव खलु ब्राह्मणः इति वा मनुः वक्तुमिच्छति? अग्रे ‘श्रैष्ठ्येनाभिजनेन अर्हति’ इति उक्तम्। तस्मात् जगति यः एकत्वं पश्यति स ब्राह्मणः इति यत् पूर्वमुक्तं तस्यैव condition एतत्, यतः केवलम् एकत्वं पश्यन् कोऽपि आदरार्हः न भवति तादृशं व्यवहारमकृत्वा। आदरार्हतायै ब्राह्मणेन श्रेष्ठत्वं समीचीनः अभिजनः तन्नाम मित्रपरिवारश्च सम्पादनीयः। इत्युक्ते आचार-विचारैः अपि ब्राह्मणः यदा शुद्धो अभेदबुद्धिः भवेत् तदा एव तस्य एकत्वबुद्धिः स्थिरा भवेत् तदा एव सः ‘ईश्वरो’ भवितुमर्हेत्।
अग्रे यल्लिखितं तत्तु स्पष्टमेव। यत् तेन स्वयमर्जितं तदेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते (तदेव ब्राह्मणेन भोक्तव्यमित्यर्थः) स्वयमर्जितमेव वस्त्रं वस्ते स्वयमर्जितमेव ददाति। एतस्याः पङ्क्तेः अर्थः ‘सः अन्येषामपि खादति तत् स्वस्यैव खादति’ इत्यादिः कुत्रचित् मया पठितः सः तु हास्यास्पदः एव मां भाति। ब्राह्मणः वा लुण्ठाकः वा यत् अन्यस्यापि स्वस्यैव मन्यते? स्वसामर्थ्येन यदर्जितं तदेव उपयुङ्क्ते इत्यर्थः साधु इति मन्ये।
अग्रे ‘आनृशंस्याद् ब्राह्मणस्य’ अन्येऽपि भुञ्जते इति उक्तं तत् कथम्? ब्राह्मणः नाम सः विशिष्टबुद्धियुक्तः एव स्यात्, यतः सामान्यबुद्धिमान् ब्रह्मज्ञानप्राप्तेः प्रयत्नमपि कर्तुम् असमर्थः। तादृशः धीमान् यदि स्वबुद्धेः अयोग्यमुपयोगं कुर्यात् तर्हि सामान्यानां भोजनमपि दुष्करं भवेत् इति मनुः सूचयति इति मन्ये, यतः अग्रिमायामेव पङ्क्तौ सः वदति ‘तस्य कर्मविवेकार्थम्’।
भवतु। एतावत् बुद्धिदारिद्र्यम् यत् मया प्रदर्शितम् तत् अलमिति मन्ये। मम मतं भवतां पुरतः उपस्थापितं तावदेव। अल्पबुद्धित्वात् दोषबाहुल्यं स्वाभाविकमेव अतः स्मृतिकारस्य मनोः एव क्षमां प्रार्थये।
इत्यलम्।


text:
परिच्छेदः २
यद्वस्तु यादृशं वर्तते तद्विषयकं ज्ञानमपि तादृगेव जायते तदेव च प्रमाज्ञानं वस्तु
नान्यथा करोति घटज्ञानं घटाकारमेव जायते न पटाकारं यथार्थबोधो हि प्रमा ।
अनधिगताबाधितज्ञानत्वं स्मृतिव्यावृत्तं तु व्यावहारिकम्
नच वेदान्तानां कर्मोपासनाबोधकत्वं मुख्यं सर्वतत्त्वज्ञसंप्रदायबहिर्भूतत्वात् ।
अहं ब्रह्मास्मीति ज्ञानस्य ज्ञानातिरिक्तकालाव्यवधानतया
जायमानत्वेनाविद्याध्वंसकत्वाद्बाधकत्वाच्च न कर्मोपासनावोधकत्वं वेदान्ता
नामपि तु प्रत्युत द्वैतस्योपमर्द्दकत्वमेव एवं च यादृशं ब्रह्म अद्वितीयं वस्तु
परिच्छेदरहितं शुद्धमस्ति तदेव वृत्तिज्ञानमहं ब्रह्मास्मि बोधयति चिन्मात्रं सन्तं
ब्रह्माद्वितीयं जडं द्वितीयभेदसहितं जीवभिन्नं सन्तं ब्रह्मभिन्नत्वेन बोधयेच्चेत्तदा
वेदान्तानां प्रामाण्यमेव व्याहन्येत द्वैतस्य स्वयमेव सर्वलोकसिद्धत्वादयमस्मात्पृथगिति
वेदान्तानामपूर्वत्वं च न सिद्धये त्तथाचोक्तं भगवता वेदव्यासेन महाभारते
"अन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपाद्यते ॥
किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणा" इति ।
श्रुत्यामप्येवमुक्तम् "तॉंस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये केचात्महनो जना" इति आत्मा
सच्चिदानन्दाद्वितीयः कर्तृत्वभोक्तृत्वरहितस्तं विपरीतं मन्यमाना आत्महनो भवन्तीति श्रुत्यर्थः
क्रियाविलक्षणत्वादप्यात्मस्वरूपस्य वेदान्तानां कर्मोपासनबोधकत्वं मुख्यत्वेन न संभवति
तथा हि नात्मनःकर्मत्वं क्रियाजन्यफलशालित्वाभावादसङ्गत्वाच्च ।
यथा घट उत्पत्त्यादिक्रियाशाली न तथात्मा मूर्त्तत्वाभावाद्य्वापकत्वाच्च ।
आत्मन्युत्पत्त्यादिक्रियाफलसंबन्धाभावात्सर्वसाक्षित्वादात्मत्वादेव च कर्मत्वाभावस्तथैव
न विकार्यत्वमप्यात्मनः अन्यथाभावो विकारस्तद्वान्विकार्यो यथा दुग्धाद्दधि
अविकृतपरिणामोपि न संभवति, कटकादिवत् तत्रापि क्रियासत्त्वेनाविकारित्वं
न सम्भवति किंच स्वप्नरज्जुसर्पादिवच्च ब्रह्मविवर्त्तोऽयं प्रपञ्चः अतात्त्विकान्यथा
भावो विवर्त्त इति लक्षणसत्त्वात् गुणाधानलक्षणसंस्काराऽभावान्न गुणाधानमात्मनस्तद्धि
गुणाधानं नाम गुणोत्पादनं यथोपनयनसंस्कारादिना द्विजन्मनो वेदाध्येतृत्वरूपगुणाधानं
न तथात्मनो ह्यसङ्गत्वात् । नापि दोषापनयः संस्कारो ब्रह्मणो यथादर्शे मलनिवृत्तिरूपा क्रिया
सम्भवति न तथात्र तस्य सदाशुद्धत्वादात्मनो "नित्यशुद्धमुक्त" इत्यादिश्रुतेः ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
चैत्र्यामिरामज्जरीपूजावर्णनम्
इलानाम्यप्सर: पूर्व शप्ता शक्रेण काश्यप ॥७९०॥
विश्वावसो: संप्रयुक्ता स्वरुपस्थानवर्जिता ।
स्थावरत्वमनुप्राप्ता हिमवत्यचलोत्तमे ॥७९१॥
बहुधा सा विभक्ताडीं निकुम्बे निर्गते बहि: ।
तदा जाता त्विरा देवी इरापुष्पोपशोभिता ॥७९२॥
इरावाटं ततो गत्वा नारीपुत्रगणान्वित: ।
सुवासा: स्वनुलिप्तांग: सुचित: सुसमाहित: ॥७९३॥
इरासंपूजनं कुर्यात् पुष्पैरत्रैर्विचक्षण: ।
निवेदयेच विविधान् भक्ष्यान् भोज्यान् सुदीपकान् ॥७९४॥
इरावाटे ततो गत्वा भोक्रव्यं तु विशेषवत् ।
इरापुष्पैस्तथा पूज्या व्दिजा: स्त्रीमित्रबान्धवा: ॥७९५॥
रक्तसूत्रनिबध्दानि इरापुष्पाणि कारयेत् ।
बिभृयादात्मना तानि स्त्रीषु दद्याव्दिशेषत: ॥७९६॥
श्रोतव्यं गीतवाद्यादि द्रष्टव्यं नर्तनं तथा ।
इरापुष्पसमायुक्तं पानं पेयं विशेषवत् ॥७९७॥
पाने चोक्रो विधिपूर्व मद्यपैर्मद्यमेव च ।
सदाचारपरैर्नित्यं पानकानि विशेषत: ॥७९८॥
इरादेवीषु दातव्या: प्रियन्ते येन देवता: ।
इरासहस्रं यो दद्यात्केशवाय समाहित: ॥७९९॥
तस्य तुष्यति देवेश: स्वर्गलोकं नयेच तम् ।
इरया पूजयेद्रुद्रं ब्रह्माणं विशेषत: ॥८००॥
प्रजापतीन् तथा सर्वान् वासवं शशिनं रविम् ।
शुभां करीषिणीं दुर्गा तोषयेत् सर्व देवता: ॥८०१॥
इरा नारीषु दयिता दयिता मे विशेषत: ।
तस्मान्नागान्मयासार्धमिरयाभ्पर्चयेद्रुध: ॥८०२॥
इरावाटे तु य: पूजां करेति मम काश्यप ।
इरापुष्पैर्भृशं तेन तुष्टिर्मेऽपि प्रजायते ॥८०३॥
इति श्री नीलमते चैत्र्यामिरामज्जरीपूजावर्णनम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A