text:
वैश्विकस्थितिसूचकपद्धतिः
वैश्विकस्थितिसूचकपद्धतिः (Global Positioning System (GPS)) इत्येषा जागतिकस्थाननिर्णयोपेता दिक्सूचीव्यवस्था विद्यते । कृतकोपग्रहैः प्राप्यमाणां सूचनाम् उपयुज्य प्रतिग्राहियन्त्राणि स्वीयं स्थानं वेगं दिशां च निश्चिन्वन्ति । सर्वेषु अपि ऋतुषु भूमौ भूमेः समीपे वा यत्र चतुर्णां तदधिकानां वैश्विकस्थितिसूचकोपग्रहाणाम् अनवरुद्धपरिधौ विद्यते चेत् तत्रत्यं स्थानं समयञ्च निर्दुष्टं ज्ञापयति इयं व्यवस्था ।[१] इयं व्यवस्था आप्रपञ्चे सेनायाः, नागरिकाणां वाणिज्योद्यमीनाञ्च सामर्थ्यम् अवर्धयत । इयं व्यवस्था अमेरिकादेशस्य प्रशासनेन निरूह्यते । वैश्विकस्थितिसूचकपद्धतेः प्रतिग्राहियन्त्रयुतेन केनापि इयं व्यवस्था निश्शुल्कं प्राप्तुं शक्या ।
वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्था अमेरिकादेशस्य सेनाविभागेन अभिवृद्धा व्यवस्था । अस्याः अधिकृतं नाम विद्यते न्याव्स्टार् जिपिएस् इति । अस्याः निर्वहणं नियन्त्रणं च अमेरिकादेशस्थायाः वायुसेनायाः । अस्याः निर्वहणाय (उपग्रहपरिवर्तनं संशोधनम् अभिवृद्धिः इत्येतेषां निमित्तम्) ७५० यु एस् डालर्मितः व्ययः क्रियमाणः विद्यते । इयं व्यवस्था मूलतया अमेरिकादेशस्य सैनिकानाम् उपयोगाय विनिर्मितः चेदपि जगति सार्वजनिकोपयोगाय निश्शुल्कं प्रदत्ता वर्तते ।
इयं व्यवस्था दिक्सूचीरूपेणमात्रं न अपि तु भूचित्रनिर्माणाय, सर्वेक्षणकार्याय, वाणिज्यवैज्ञानिककार्येभ्यः च उपयुज्यते । निर्दुष्टसमयावगमाय अपि अस्य उपयोगः क्रियते ।
अन्तर्विषयाः
- १ वैश्विकस्थितिसूचकस्य मूलसिद्धान्ताः
- २ वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्था
- २.१ अन्तरिक्षोपव्यवस्था
- २.२ नियन्त्रणोपव्यवस्था
- २.३ ग्राहकोपव्यवस्था
- २.४ कार्यनिर्वहणं कथम् ?
- ३ उपयोगाः
- ४ टिप्पणी
- ५ बाह्यसम्पर्कतन्तवः
- ६ सम्बद्धाः लेखाः
वैश्विकस्थितिसूचकस्य मूलसिद्धान्ताः[सम्पादयतु]
वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्थायाः प्रतिग्राहियन्त्राणि उपग्रहैः प्रसार्यमाणाः सङ्केतान् गृह्णन्ति । एताः सङ्केताः उपग्रहात् प्रतिग्राहियन्त्राणि प्राप्तुं कियान् कालः स्वीकृतः इत्येतस्याः गणनायाः आधारेण स्वीयं स्थानम् ऊहन्ते । सङ्केताः विद्युन्मानतरङ्गरूपेण विद्यन्ते । एतेषां तरङ्गाणां वेगः पूर्वज्ञातः विद्यते इत्यतः गणना भवति निर्दुष्टा । त्रिषु आयामेषु स्वस्य स्थानं निर्णेतुं त्रिभिः उपग्रहैः प्रसारितान् सङ्केतान् अपि च तस्य निर्णयस्य निर्दुष्टतायै अपेक्षितायाः समकालीनतायाः (Time Synchronisation) प्राप्त्यै च चतुर्थोपग्रहस्य सङ्केतान् उपयुङ्क्ते । त्रिभिः उपग्रहैः प्राप्तान् सङ्केतान् उपयुज्य क्रियमाणः स्थाननिर्णयः त्रिकोणीकरणम् (Triangulation)[२] इति कुत्रचित् उल्लिख्यते चेदपि तस्य निर्देशाय [३] (Trilateration) इत्येषः शब्दः एव समीचीनः इति तत्तज्ञानाम् अभिप्रायः ।
वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्था[सम्पादयतु]
इयं वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्था त्रिसृभिः उपव्यवस्थाभिः युक्ता वर्तते -
- अन्तरिक्षोपव्यवस्था
- नियन्त्रणोपव्यवस्था
- ग्राहकोपव्यवस्था चेति ।
अन्तरिक्ष-नियन्त्रणोपव्यवस्थयोः निर्माणं निर्वहणं कार्याचरणं च अमेरिकादेशस्य वायुसेनाविभागेन क्रियते । वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्थान्तर्गताः उपग्रहाः आकाशात् सङ्केतान् प्रेषयन्ति । [४]याः प्रतिग्राहियन्त्राणि एतेषां सङ्केतानां द्वारा स्वीयम् आयामत्रयोपेतं स्थानम् (अक्षांशः, रेखांशः, औन्नत्यम्) स्पष्टं समयञ्च निश्हिन्वन्ति ।
अन्तरिक्षोपव्यवस्था[सम्पादयतु]
विश्विकस्थितिसूचकव्यवस्थायाः निर्वाहाय २४ तः ३२ उपग्रहाः कार्यनिरताः भवन्ति । प्रत्येकम् उपग्रहः स्वीयं दिक्सूचिसन्देशं द्विविधसङ्केतानां द्वारा प्रेषयन्ति – स्थूलांशप्राप्तिसङ्केतः(Coarse Acquisition Code – C/A Code) यथार्थसङ्केतः(Precision Code – P Code) च । स्थूलांशप्राप्तिसङ्केतः ग्राहकेभ्यः निश्शुल्कम् उपलभ्यते । यथार्थसङ्केतः गुप्तरूपेण उपलभ्यते यश्च अमेरिकासेनाविभागेनैव उपयुज्यते । २०१२ तमस्य वर्षस्य डिसेम्बर्-मासतः ३२ उपग्रहाः अस्यां व्यवस्थायां कार्यरताः सन्ति ।[५] अतिरिक्तोपग्रहाः व्यवस्थायाः विश्वासार्हतां प्राप्तिञ्च अवर्धयन् । भूमौ निश्चितबिन्धुतः नव उपग्रहाः दृश्यन्ते इत्यतः यथार्थसूचनाः प्राप्तुं शक्याः ।
नियन्त्रणोपव्यवस्था[सम्पादयतु]
नियन्त्रणोपव्यवस्था चतुर्भिः भागैः युक्ता -
- प्रधाननिग्रहणकेन्द्रम् (MCS)
- पर्यायनिग्रहणकेन्द्रम्
- चत्वारि समर्थानि भूतलविद्युद्ग्राहकानि
- षट् समर्थानि आवेक्षकस्थानानि
प्रधाननिग्रहणकेन्द्रेण अमेरिकावायुसेनायाः उपग्रहनियन्त्रणजालस्य (AFSCN) राष्ट्रिय-जियोस्पेशियल्-इन्टेलिजेन्स्-एजेन्सि-सम्बद्धस्य आवेक्षणकेन्द्राणां च सम्पर्कः विद्यते । हवायि, क्वाजलेन् अटोल्, असेन्शन् ऐलेण्ड्, डिगो गार्सिय, कोलरडो स्प्रिङ्ग्स्, कोलरेडो अण्ड् केप् केनवरेल् इत्येतेषु विद्यमानैः अमेरिकावायुसेनावेक्षणकेन्द्रैः उपग्रहाणां सञ्चारमार्गाः आवेक्ष्यन्ते । एतैः सह इङ्ग्लेण्ड्, अर्जेण्टैन, एकुडेर्, बह्रैन्, अस्ट्रेलिया, वाशिङ्ग्टन् डि सि इत्येतेषु केन्द्रेषु विद्यमानानि आवेक्षणकेन्द्राणि सहकुर्वन्ति ।[६] २०११ तमस्य वर्षस्य सेप्टेम्बर्मासस्य १४ दिनाङ्के अमेरिकावायुसेनया घोषितं यत् वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्थायाः ओसिएक्स् प्राथमिकप्रारूपावलोकनं सम्पन्नम्, ओसिएक्स् तन्त्रांशः अग्रिमवर्धनाय सिद्धं विद्यते इति । २०१४ तमे वर्षे मेमासे आरप्स्यमाणायाः ’जिपिएस् ऐऐए’ कार्यस्य अनुमोदनाय सिद्धं विद्यते ओसिएक्स् तन्त्रांशः इत्येषः महत्त्वपूर्णः अंशः विद्यते ।
ग्राहकोपव्यवस्था[सम्पादयतु]
वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्थायाः ग्राहकयन्त्रं ग्राहकोपव्यवस्था इति निर्दिश्यते । एतानि विविधैः विन्यासैः उपलभ्यन्ते । हस्तघटीषु अपि इदं योज्यते ।
वैश्विकस्थितिसूचकग्राहकानि[सम्पादयतु]
ग्राहकयन्त्राणां प्रमुखाः भागाः - एरियल्, ग्राहक-संस्करणव्यवस्था, सूक्ष्ममानस्फटिकान्दोलकः (Crystal Oscillator) च । एतानि यन्त्राणि वैश्विकस्थितिसूचकोपग्रहैः प्रसार्यमाणान् सङ्केतान् संस्कुर्वन्ति । सकृत् द्वादशतः विंशत्युपग्रहैः प्रसार्यमाणान् सङ्केतान् ग्रहीतुं समर्थानि भवन्ति चेदपि ततः गरिष्ठान् सङ्केतान् स्थाननिर्णयाय उपयुञ्जते ।
कार्यनिर्वहणं कथम् ?[सम्पादयतु]
स्थाननिर्णयाय वैश्विकस्थितिसूचकोपग्रहाः उल्लेखबिन्दुरूपेण उपयुज्यन्ते । पूर्वोक्तरीत्या त्रिषु आयामेषु स्वस्य स्थानं निर्णेतुं त्रिभिः उपग्रहैः प्रसारितान् सङ्केतान् अपि च तस्य निर्णयस्य निर्दुष्टतायै अपेक्षितायाः समकालीनतायाः प्राप्त्यै च चतुर्थोपग्रहस्य सङ्केतान् उपयुङ्क्ते । एतत् कथमिति अधः विव्रियते ।
प्रथमं सोपानम्-उपग्रहैः त्रिपार्श्वीकरणम्[सम्पादयतु]
ग्राहकयन्त्रं कस्माच्चित् उपग्रहात् ११,००० मैल्परिमिते दूरे विद्यते इति चिन्त्यताम् । उपग्रहात् प्रसार्यमाणाः विद्युन्मानतरङ्गाः उपग्रहं परितः कस्मिंश्चित् काल्पनिकगोलरूपेण प्रसार्यते इति भाव्यताम् । अस्माकं ग्राहकयन्त्रात् ११,००० मैल्परिमिते दूरे विद्यते इत्यतः ग्राहकं ११, ००० मैल्-त्रिज्ययुतस्य गोलस्य उपरि बिन्दौ विद्यते इत्यर्थः । गोलस्य आवरणे असङ्ख्याः बिन्दवः विद्यन्ते । एषु असङ्ख्यबिन्दुषु प्रतिग्राहयन्त्रं कस्मिन् बिन्दौ विद्यते इति ज्ञातुम् अन्यस्य उपग्रहस्य सङ्केतान् उपयुज्य ततः स्वस्य दूरस्य मापनं करोति ।
ग्राहकयन्त्रम् अस्मात् उपग्रहात् १२,००० मैल्परिमिते दूरे विद्यते इति भाव्यताम् । अधुना ग्राहकयन्त्रं प्रथमे काल्पनिकगोलमात्रे एव न अपि तु १२,००० मैल्-त्रिज्ययुतस्य गोलस्य आवरणे अपि विद्यते इत्यवगतम् । इदं गोलद्वयं परस्परं छेदयतः । अस्मात् छेदात् गोलयोः उपरि यत् वृत्तं सम्भवेत् तस्य परिधौ विद्यमानेषु असङ्ख्यबिन्धुषु अन्यतमे बिन्धौ विद्यते ग्राहकयन्त्रम् । (इदं वृत्तं कल्पयितुम् एवं चिन्त्यताम् - कन्दुकद्वयं परस्परं प्रणुद्य तस्य स्पर्शबिन्धुषु लेखन्या अङ्क्यते चेत् लभ्यमानं वृत्तम् इति) अस्य वृत्तस्य परिधौ अपि असङ्ख्याः बिन्दवः भवन्ति इत्येतत् स्मर्तव्यम् । एतेषु बिन्दुषु ग्राहकयन्त्रं कस्मिन् बिन्दौ विद्यते इत्येतस्य ज्ञानाय तृतीयस्य उपग्रहस्य आवश्यकता भवति । तृतीयात् उपग्रहात् ग्राहकयन्त्रं १३,००० मैल्परिमिते दूरे विद्यते इति भावयामश्चेत् १३,००० त्रिज्ययुतं गोलं (तृतीयम्) पूर्वोक्तं वृत्तं बिन्दुद्वये छेदयति ।
कस्मिंश्चित् निर्दिष्टे काले ग्राहकयन्त्रम् एकत्रैव भवितुम् अर्हति इत्यतः अनयोः कस्मिन् बिन्दौ विद्यते इति ज्ञातुं चतुर्थस्य उपग्रहस्य साहाय्यं प्राप्तुं शक्यम् । किन्तु तन्नापेक्ष्यते यतः बिन्दुद्वये एकः बिन्दुः अत्यधिके दूरे विद्यते, असम्बद्धवेगेन चल्यते इति भासते (उपग्रहसमूहस्य कारणतः, व्यवस्था जङ्गमशीला च इति कारणतः) इत्यतः इदं भ्रमजनकं बिन्दुं ग्राहकयन्त्रान्तर्गतं गणकयन्त्रं झटिति निराकरोति । एवं ग्राहकयन्त्रं स्वीयं स्थानं त्रिषु आयामेषु निर्णिनोति । चतुर्थोपग्रहात् दूरं मीयते चेदपि तस्य उपयोगः अन्यकारणाय एव भवति ।
द्वितीयं सोपानम्-उपग्रहैः दूरस्य मापनम्[सम्पादयतु]
उपग्रहैः प्रसार्यमाणानां तरङ्गणां वेगः ज्ञातपूर्वः इत्यतः उपग्रहेभ्यः आगताः तरङ्गाः ग्राहकयन्त्रं प्राप्तुं स्वीकृतः समयः ज्ञायते चेत् उपग्रह-ग्राहकयन्त्रयोः दूरं ज्ञातुं शक्यते ।
- वेगः X समयः = दूरम् इत्येतस्य सूत्रस्य आधारेण दूरम् अत्र गण्यते । वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्थायाम् अवास्तव-क्रमरहित-सङ्केताः(Pseudo Random Code) उपयुज्यन्ते । दूरस्य मापनाय उपग्रहस्य सङ्केताः ग्राहकयन्त्रस्य अवास्तव-क्रमरहित-सङ्केताः च स्वीकरणीयाः । सङ्केताः युगपत् आरब्धाः इति चिन्त्यताम् । उपग्रहस्य सङ्केताः ग्राहकयन्त्रं यदा प्राप्नुवन्ति तदा उपग्रहस्य क्रमरहितसङ्केताः कियता प्रमाणेन पृष्ठतः भवन्ति इत्यस्य मापनेन उपग्रहस्य सङ्केताः ग्राहकयन्त्रं प्राप्तुं कियान् समयः आवश्यकः अभवत् इति ज्ञायते, ततः दूरस्य मापनं शक्यम् ।
तृतीयं सोपानम्[सम्पादयतु]
विद्युन्मानतरङ्गाणां वेगः १८६,००० मैल्स्/सेकण्ड् विद्यते इत्यतः मापनं भवति कष्टसाध्यम् । ग्राहकयन्त्रस्य साक्षात् उपरि विद्यमानात् उपग्रहात् तरङ्गाणाम् आगमनाय ०.०६ क्षणमात्रं भवति । अतः समयस्य मापनाय उपग्रहे ग्राहकयन्त्रे च अत्यन्तं निर्दुष्टा घटी अपेक्षिता भवति । यतः अनयोः घट्योः १ मैक्रोक्षणस्य (१/१००० क्षणम्) भेदः भवति चेदपि स्थानस्य निर्देशने २०० मैल्परिमितः भेदः सम्भवति ! उपग्रहेषु अतिनिर्दुष्टाः अणुघट्यः विद्यन्ते । किन्तु ग्राहकयन्त्रेषु अणुघट्यः योजयितुं न शक्यते यतः तेन घटीनां गात्रं मूल्यं च अत्यधिकं भविष्यति । अतः ग्राहकयन्त्रेषु विद्यमानानां स्फटिकघटीनां स्तरः केनचित् विशिष्टेन तन्त्रेण अणुघट्याः स्तरं प्रति उन्नीयते । इदं तन्त्रं वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्थायां प्रमुखं पात्रं वहति । वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्था मूलतः स्थाननिर्णयाय दिशाज्ञानाय उपयुज्यते चेदपि जगतः बहूनि ग्राहकयन्त्राणी समकालीकानि सन्ति इत्यतः अस्याः उपयोगस्य आयामाः असङ्ख्याः जाताः । गणकयन्त्रजालेषु, चलनचित्रोपकरणेषु, एटिएम् यन्त्रेषु च एककालिकतायाः प्राप्त्यर्थम् अस्याः व्यवस्थायाः उपयोगः आधिक्येन क्रियते । समयस्य निर्दुष्टतायाः सम्पादनाय उपयुज्यमानं तन्त्रं नाम चतुर्थोपग्रहात् दूरस्य मापनम् ! त्रिभिः उपग्रहैः दूरस्य मापनं कृत्वा आयामत्रये निर्दिष्टबिन्दोः स्थानं निर्दुष्टतया ज्ञातुं यथा शक्यं तथैव चतुर्थात् उपग्रहात् दूरमापनद्वारा ग्राहकयन्त्रस्य समयम् उपग्रहस्य समयानुगुणं योजयितुं शक्यते ।
चतुर्थं सोपानम्-अन्तरिक्षे उपग्रहस्थानावगमनम्[सम्पादयतु]
सर्वेषां ग्राहकयन्त्राणां गणकयन्त्रस्मरणकोशे पञ्चाङ्गकार्यप्रणालिः काचित् समायोजिता भवति । अनया पञ्चाङ्गकार्यप्रणाल्या अन्तरिक्षे वैश्विकस्थितिसूचकोपग्रहाणां सर्वेषां स्थितिः प्रतिक्षणमपि ग्राहकयन्त्रेण ज्ञायते । उपग्रहाणां भ्रमणकक्ष्या अत्यन्तं निर्दुष्टा चेदपि अमेरिकारक्षणाविभागेन एते उपग्रहाः निरन्तरं परिशील्यमानाः भवन्ति । एतदर्थं निर्दुष्टराडार्-यन्त्राणाम् उपयोगः क्रियते । अनेन उपग्रहाणाम् औन्नत्यं स्थानं वेगश्च मीयन्ते । चन्द्रस्यगुरुत्वाकर्षणशक्त्या, सौरवायोः हेतुना वा व्यत्यस्तं भवेत् इति कारणतः नैरन्तर्यपरिशीलनेन लोपदोषाः अभिज्ञायन्ते । एते दोषाः 'एफेमरीस्-दोषाः' इति निर्दिश्यन्ते । उपग्रहस्य स्वस्थानप्राप्तिपर्यन्तं यावत् एते दोषाः ग्राहकयन्त्रैः प्राप्यन्ते । एतान् दोषान् परिगणय्य एव ग्राहकयन्त्राणि स्थाननिर्णयं करिष्यन्ति ।
पञ्चमं सोपानम्-दोषाणां समीकरणम्[सम्पादयतु]
उत्तमेन ग्राहकयन्त्रेण स्थानं निर्दुष्टतया निर्णॆतुं केचन अंशाः परिगणयितव्याः । ते के इति अत्र विव्रियते -
- विद्युन्मानतरङ्गाः प्रकाशवेगेन चलन्ति । निर्वाते अयं वेगः स्थिरः भवति किन्तु वायुमण्डलद्वारा सञ्चलनावसरे अस्मिन् व्यत्ययः भवति । अतः ’वेगः X समयः = दूरम्’ इत्येतस्मिन् सूत्रे अयं व्यत्ययः यदि न परिगण्यते तर्हि स्थाननिर्णयः दोषयुक्तः भवति ।
उपयोगाः[सम्पादयतु]
वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्था सैनिकानाम् उपयोगाय आदौ संरचिता । ततः नागरिकाणाम् उपयोगाय च व्यवस्था परिकल्पिता ।
सैनिकोपयोगाः[सम्पादयतु]
क्षिपणीनां मार्गनिर्देशनाय इयं व्यवस्था उपयुज्यते । युद्धभूमौ सैनिकाः स्वीयं स्थानम् अवगन्तुं नियन्त्रणकेन्द्रेभ्यः स्वीयस्थानस्य ज्ञापनाय च इयम् उपयुज्यते । वैश्विकोपग्रहेषु परमाणुस्फोटव्यवस्था (United States Nuclear Detonation Detection System) विद्यते ।[७] परमाणुपरीक्षायाः निषेधपत्रस्य अङ्गीकरणानुरोधाय अमेरिकासर्वकारेण अस्याः व्यवस्थायाः उपयोगः क्रियते ।
नागरिकोपयोगाः[सम्पादयतु]
वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्थया प्राप्यमाणस्य स्थान-चलन(वेग)-समयादयः प्रायशः सर्वासु व्यवस्थासु उपयुज्यन्ते । ए टि एम् यन्त्रव्यवस्था, दिक्सूचिव्यवस्था, भूखण्डचलनम् इत्यादिषु उपयुज्यते । सि डि एम् ए चरदूरवाणितन्त्रज्ञानेषु समानसमयस्य प्राप्त्यै अस्याः उपयोगः क्रियते । पाश्चात्यदेशेषु समरेखायां कर्षणाय अपि क्षेत्रेषु अस्याः व्यवस्थायाः उपयोगः क्रियते । अस्याः उपयोगः अपरिमितः विद्यते ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ "जि पि एस् इति किम् ?". Retrieved 3 अप्रैल 2014.
- ↑ "त्रिकोणीकरणम्". Retrieved 3 अप्रैल 2014.
- ↑ "त्रिपार्श्वीकरणम्". Mio Global.
- ↑ "वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्था". Gps.gov. Retrieved 3 अप्रैल 2014.
- ↑ "इदानीन्तनी उपग्रहव्यवस्था". U.S. Naval Observatory. Retrieved 3 अप्रैल 2014.
- ↑ "जि पि एस् वार्ता". 9.9.2005. Retrieved 3 अप्रैल 2014.
- ↑ Dr. Dennis D. McCrady. "परमाणुस्फोटाविष्कारः". Sandia National Laboratories. Retrieved 3 अप्रैल 2014.
बाह्यसम्पर्कतन्तवः[सम्पादयतु]
- वैश्विकस्थितिसूचकपद्धतेः कार्यनिर्वहणकेन्द्रम्
- जागतिकस्थाननिर्देशनव्यवस्था
- एफ़् ए ए सामान्यप्रश्नाः
- जिपिएस्—सार्वजनिकानां शिक्षणाय अमेरिकाप्रशासनेन निर्मितं जालपुटम्
- एस् सि जि सञ्चारणकेन्द्रम्—व्यवस्थास्थितिः, प्रशासननियमाः, अन्येषाम् आकराणां सम्पर्कसूत्रञ्च
- जिपिएस् कार्याचरणकेन्द्रम्—अमेरिकासर्वकारपरतया व्यवस्थायाः विन्यासस्य उत्तरदायिनः
- अमेरिका-सेनातन्त्रज्ञानां पाठ्यम्: नव्स्टार् एच्टिएमेल् पिडिएफ् (२२.६ एम्बि, ३२८ पृष्ठानि)


c: text/html

text:
कालिका साधना
शुक्ल पक्ष या कृष्ण पक्ष की अष्टमी से प्रारंभ कर १८ दिन तक की जाने वाली इस साधना में काली के फोटो के सामने प्रतिरात्रि कालिका अष्टक, जिस के उच्चारण मात्र से दिव्य आनंद की अनुभूति होती है वही शत्रु से बचाव व आकर्षण शक्ति की बृद्धि भी होती है ।
कालिका अष्टक :-
विरंच्यादिदेवास्त्रयस्ते गुणास्त्रीँ, समाराध्य कालीं प्रधाना बभूवुः ।
अनादिं सुरादिं मखादिं भवादिं, स्वरूपं त्वदीयं न विन्दन्ति देवाः ॥ 1
जगन्मोहिनीयं तु वाग्वादिनीयं, सुहृदपोषिणी शत्रुसंहारणीयं ।
वचस्तम्भनीयं किमुच्चाटनीयं, स्वरूपं त्वदीयं न विन्दन्ति देवाः ॥ 2
इयं स्वर्गदात्री पुनः कल्पवल्ली, मनोजास्तु कामान्यथार्थ प्रकुर्यात ।
तथा ते कृतार्था भवन्तीति नित्यं, स्वरूपं त्वदीयं न विन्दन्ति देवाः ॥ 3
सुरापानमत्ता सुभक्तानुरक्ता, लसत्पूतचित्ते सदाविर्भवस्ते ।
जपध्यान पुजासुधाधौतपंका, स्वरूपं त्वदीयं न विन्दन्ति देवाः ॥ 4
चिदानन्दकन्द हसन्मन्दमन्द, शरच्चन्द्र कोटिप्रभापुन्ज बिम्बं ।
मुनिनां कवीनां हृदि द्योतयन्तं, स्वरूपं त्वदीयं न विन्दन्ति देवाः ॥ 5
महामेघकाली सुरक्तापि शुभ्रा, कदाचिद्विचित्रा कृतिर्योगमाया ।
न बाला न वृद्धा न कामातुरापि, स्वरूपं त्वदीयं न विन्दन्ति देवाः ॥ 6
क्षमास्वापराधं महागुप्तभावं, मय लोकमध्ये प्रकाशीकृतंयत् ।
तवध्यान पूतेन चापल्यभावात्, स्वरूपं त्वदीयं न विन्दन्ति देवाः ॥ 7
यदि ध्यान युक्तं पठेद्यो मनुष्य, स्तदा सर्वलोके विशालो भवेच्च ।
गृहे चाष्ट सिद्धिर्मृते चापि मुक्ति, स्वरूपं त्वदीयं न विन्दन्ति देवाः ॥ 8

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १५
पितृवंशानुकीर्त्तनम्।
सूत उवाच।
विभ्राजा नाम चान्येतु दिवि सन्ति सुवर्चसः।
लोका बर्हिषदो यत्र पितरः सन्ति सुव्रताः।। १५.१ ।।
यत्र बर्हिण युक्तानि विमानानि सहस्रशः।
सङ्कल्प्य बर्हिषो यत्र तिष्ठन्ति फलदायिनः।। १५.२ ।।
यत्राभ्युदय शालासु मोदन्ते श्राद्धदायिनः।
यांश्च देवासुरगणा गन्धर्वाप्सरसां गणाः।। १५.३ ।।
यक्षरक्षोगणाश्चैव यजन्ति दिवि देवताः।
पुलस्त्यपुत्राः शतशस्तपोयोगसमन्विताः।। १५.४ ।।
महात्मानो महाभागा भक्तानामभयप्रदाः।
एतेषां पीवरी कन्या मानसी दिविविश्रुता।। १५.५ ।।
योगिनी योगमाता च तपश्चक्रे सुदारुणम्।
प्रसन्नो भगवांस्तस्या वरं वव्रे तु सा हरेः।। १५.६ ।।
योगवन्तं सुरूपंच भर्तारं विजितेन्द्रियम्।
देहि देव! प्रसन्नस्त्वं पतिं मे वदताम्वरम्।। १५.७ ।।
उवाच देवो भविता व्यासपुत्रो यदा शुकः।
भविता तस्य भार्यात्वं योगाचार्यस्य सुव्रते।। १५.८ ।।
भविष्यति च ते कन्या कृत्वी नाम च योगिनी।
पाञ्चालाधिपतेर्देया मानुष्यस्य त्वया तदा।। १५.९ ।।
जननी ब्रह्मदत्तस्य योगसिद्धा च गौस्मृता।
कृष्णोगौरः प्रभुः शम्भुर्भविष्यन्ति च ते सुताः।। १५.१० ।।
महात्मानो महाभागा गमिष्यन्ति परम्पदम्।
तानुत्पाद्यपुनर्योगात्सवरा मोक्षमेष्यसि।। १५.११ ।।
सुमूर्त्तिमन्तः पितरो वशिष्ठस्य सुता स्मृताः।
नाम्ना तु मानसाः सर्वे सर्वे ते धर्म्ममूर्त्तयः।। १५.१३ ।।
ज्योतिर्भासिषु लोकेषु ये वसन्ति दिवः परम्।
विराजमानाः क्रीडन्ति यत्र ते श्राद्धदायिनः।। १५.१४ ।।
सर्वकाम समृद्वेषु विमानेष्वपिपादजाः।
किं पुनः श्राद्धदा विप्र भक्तिमन्तः क्रियान्विताः।। १५.१५ ।।
गौर्नाम कन्या येषान्तु मानसी दिवि राजते।
शुकस्य दयिता पत्नी साध्यानां कीर्त्तिवर्द्धिनी।। १५.१६ ।।
मरीचिगर्भा नाम्ना तु लोका मार्तण्डमण्डले।
पितरो यत्र तिष्ठन्ति हविष्यन्तोऽङ्गिरः सुताः।। १५.१७ ।।
तीर्थ श्राद्धप्रदायान्ति ये च क्षत्रियसत्तमाः।
राज्ञान्तु पितरस्ते वै स्वर्ग मोक्ष फलप्रदाः।। १५.१८ ।।
एतेषां मानसी कन्या यशोदा लोकविश्रुता।
पत्नी ह्यंशुमतः श्रेष्ठा स्नुपा पंचजनस्य च।। १५.१९ ।।
जनन्यथ दिलीपस्य भगीरथपितामही।
लोकाः कामदुघानाम कामभोगफलप्रदाः।। १५.२० ।।
सुस्वधा नाम पितरो यत्र तिष्ठन्ति सुव्रताः।
आज्यपा नाम लोकेषु कर्दमस्य प्रजापतेः।। १५.२१ ।।
पुलहाङ्गज दायादा वैश्यास्तान् भावयन्ति च।
यत्र श्राद्धकृताः सर्वे पश्यन्ति युगपद् गताः।। १५.२२ ।।
मातृ भ्रातृ पितृष्वसृ सखि सम्बन्धि बान्धवान्।
अपिजन्मायुतैर्द्रृष्टाननुभूतान्सहस्रशः।। १५.२३ ।।
एतेषां मानसी कन्या विरजा नाम विश्रुता।
या पत्नी नहुषस्यासीद्ययातेर्जननी तथा।। १५.२४ ।।
एकाष्टकाऽभवत् पश्चाद् ब्रह्मलोके गता सती।
त्रय एते गणाः प्रोक्ताश्चतुर्थन्तु वदाम्यतः।। १५.२५ ।।
लोकास्तु मानसा नाम ब्रह्माण्डोपरि संस्थिताः।
येषान्नु मानसी कन्या नर्मदा नाम विश्रुता।। १५.२६ ।।
सोमपा नाम पितरो यत्र तिष्ठन्ति शाश्वताः।
कृत्वा सृष्ट्यादिकं सर्वं मानसे साम्प्रतं स्थिताः।। १५.२७ ।।
नर्मदा नाम तेषान्तु कन्या तोयवहासरित्।
भूतानि या पावयति दक्षिणापथगामिनी।। १५.२८ ।।
तेभ्यः सर्वे तु मनवः प्रजाः सर्गेषु निर्मिताः।
ज्ञात्वा श्राद्धानि कुर्वन्ति धर्माभावेऽपि सर्वदा।। १५.२९ ।।
तेभ्य एव पुनः प्राप्तुं प्रसादाद्योगसन्ततिम्।
पितॄणामादिसर्गे तु श्राद्धमेवविनिर्मितम्।। १५.३० ।।
सर्वेषां राजतं पात्रमथवा रजतान्वितम्।
दत्तं स्वधा पुरोधाय पितॄन् प्रीणाति सर्वदा।। १५.३१ ।।
अग्नीषोमयमानान्तु कार्य्यमाप्यायनं बुधैः।
अग्न्यभावेऽपि विप्रस्य पाणावापि जलेऽथवा।। १५.३२ ।।
अजाकर्णेऽश्वकर्णे वा गोष्ठे वा सलिलान्तिके।
पितॄणामम्बरं स्थानं दक्षिणा दिक् प्रशस्यते।। १५.३३ ।।
प्राचीनावीतमुदकं तिलाः सव्याङ्गमेव च।
दर्भा मांसं च पाठीनं गोक्षीरं मधुरा रसाः।। १५.३४ ।।
खड्ग लोहामिषमधु कुशश्यामाकशालयः।
यवनीवारमुद्गेक्षु शुक्लपुष्पघृतानि च।। १५.३५ ।।
वल्लभानि प्रशस्तानि पितॄणामिहसर्वदा।
द्वेष्याणि सम्प्रवक्ष्यामि श्राद्धे वर्ज्यानि यानि तु।। १५.३६ ।।
मसूरशणनिष्पावराजमाषकुसुम्भिकाः।
पद्मबिल्वार्कधत्तूर पारिभद्राट्टरूषकाः।। १५.३७ ।।
न देयाः पितृकार्येषु पयश्चाजाविकं तथा।
कोद्रवोदारचणकाः कपित्थं मधुकातसी।। १५.३८ ।।
एतान्यपि न देयानि पितृभ्यः प्रियमिच्छता।
पितॄन् प्रीणाति यो भक्त्या ते पुनः प्रीणयन्ति तम्।। १५.३९ ।।
यच्छन्ति पितरः पुष्टिं स्वर्गारोग्यं प्रजाफलम्।
देवकार्यादपि पुनः पितृकार्य्यं विशिष्यते।। १५.४० ।।
देवानाञ्चपितरः पूर्वमाप्यायनं स्मृतम्।
शीघ्रप्रसादास्त्वक्रोधा निःशस्त्राः स्थिरसौहृदाः।। १५.४१ ।।
शान्तात्मानः शौचपराः सततं प्रियवादिनः।
भक्तानुरक्ताः सुखदाः पितरः पूर्वदेवताः।। १५.४२ ।।
हविष्मतामाधिपत्ये श्राद्धदेवः स्मृतो रविः।
एतद्वः सर्वमाख्यातं पितृवंशानुकीर्त्तनम्।।
पुण्यं पवित्रमायुष्यं कीर्त्तनीयं सदा नृभिः।। १५.४३ ।।


text:
अन्ये केचन् वैयाकरणा: ।
पुण्यराज: - वाक्यपदीयस्य द्वितीये काण्डे टीका ।
हेलाराज: (11तमे ईसवीये) - वाक्यपदीयस्य त्रिषु काण्डेषु टीका । सम्प्रति केवलं तृतीयकाण्डे एव टीका उपलभ्यते ।
मण्डनमिश्र: (695वि.) - स्फोटवादस्य उपरि 'स्फोटसिद्धि:' नामक: एक: प्रौढग्रन्थ: रचित: । शंकराचार्येण अस्य शास्त्रार्थ: अपि संजात: यस्मिन् पराजित: सन् अद्वैतवादं स्वीकृतवान् । नूतननाम सुरेश्वराचार्य: इति अंगीकृतवान् ।
कौण्डभट्ट: (1550-1600 वि.) -वैयाकरणभूषण, वैयाकरणभूषणसार ग्रन्थयो: रचयिता । भट्टोजिदीक्षितकृत कारिकाणां व्याख्याग्रन्थौ द्वाै अपि ।
भट्टि: -भट्टिकाव्यस्य रचयिता । केषुचित् स्थानेषु अस्य अपरनाम भर्तृहरि इति उक्तमस्ति । भट्टिकाव्यस्य वास्तविकनाम 'रावणवध' इति अस्ति ।
दयानन्दसरस्वती (1881-1940 वि.) - अष्टाध्याय्यां 'अष्टाध्यायीभाष्य' नामकी विस्तृतव्याख्या कृता । एष: औदीच्यब्राह्मणकुले टंकारा (काठियावाड) क्षेत्रे उत्पन्न: । पितु: नाम कर्शनजी तिवाडीआसीत् । आर्यसमाजस्यसंस्थापकोयं वर्तते । अन्यपुस्…


text:
कदाचिद् भोजराजः बहिः उद्यानमध्ये मार्गं प्रत्यागच्छन्तं कमपि विप्रं ददर्श। तस्य करे चर्ममयं कमण्डलुं वीक्ष्य तं च अतिदरिद्रं ज्ञात्वा मुखश्रिया विराजमानं च अवलोक्य तुरङ्गं तदग्रे निधाय आह – “विप्र, चर्मपात्रं किमर्थं पाणौ वहसि” इति। स च विप्रो नूनं मुखशोभया मृदूक्त्या एषः भोजराजः इति विचार्य आह – “वदान्यशिरोमणौ भोजे पृथिवीं शासति लोहताम्राभावः समजनि। अतः चर्मपात्रं वहामि” इति। राजा अपृच्छत् – “भोजे शासति लोहताम्राभावे को हेतुः?” इति। तदा विप्रः पठति –
अस्य श्रीभोजराजस्य द्वयमेव सुदुर्लभम्।
शत्रूणां श्रङ्खलैर्लोहं ताम्रं शासनपत्रकैः॥
ततस्तुष्टो भोजराजः तस्मै प्रत्यक्षरं लक्षं ददौ।
कदाचिद् भोजराजं निरन्तरं सुकविभ्यः धनं दीयमानं आलोक्य मुख्यामात्यो बुद्धिसागरो वक्तुमशक्तो राज्ञः शयनागारस्य भित्तौ अलिखत् –
“आपदर्थे धनं रक्षेत्” इति। राजा शयनादुत्थितो अमात्येन लिखितं श्लोकं वीक्ष्य स्वयं द्वितीयचरणं अलिखत् – “श्रीमतामापदः कुतः” इति। अपरेद्युरमात्यो द्वितीयं चरणं लिखितं दृष्ट्वा स्वयं तृतीयचरणं अलिखत् – “सा चेदपगता लक्ष्मीः” इति। परेद्युः राज्ञा चतुर्थं चरणं लिखितम् – “सञ्चितार्थो विनश्यति”॥
सम्पूर्णश्लोकः एवमस्ति –
आपदर्थे धनं रक्षेत् श्रीमतामापदः कुतः।
सा चेदपगता लक्ष्मीः सञ्चितार्थो विनश्यति॥
ततो मुख्यामात्यो राज्ञः पादयोः पतित्वा अप्रार्थयत् – “क्षन्तव्योऽयं मेऽपराधः” इति।
अर्थस्य सञ्चयापेक्षया तस्य वितरणमेव श्रेष्ठमिति भोजराजस्य मतम्। उक्तञ्च मनीषिभिः –
“दानं भोगं नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य।
यो न ददाति न भुङ्क्ते तस्य तृतीया गतिर्नाम॥ इति॥
राजा भोजः कवीनां विदुषां च कृते कल्पतरु इवासीत्। भोजराज्ञा एवं आज्ञप्तं चासीत् –
विप्रोऽपि यो भवेन्मूर्खः स पुराद्बहिरस्तु मे।
कुम्भकारोऽपि यो विद्वान् स तिष्ठतु पुरे मम॥ इति॥
काले अतिक्रान्ते धारानगर्यां निवसन्तः सर्वे केवलं विदुषा कवयश्च आसन्। एकदा द्रविडदेशस्थस्य लक्ष्मीधरकवेः वैदुष्यात् प्रसन्नो भूत्वा भोजराजः मुख्यामात्यं प्राह – “अस्मै धारानगर्यां गृहं दीयतां” इति। अमात्यः निखिलमपि नगरं विलोक्य कमपि मूर्खं नापश्यत् यं निष्कास्य विदुषे गृहं दीयते। अन्ते स कस्यचित् कुविन्दस्य गृहं विलोक्य तमाह – “कुविन्द, गृहान्निःसर। तव गृहं विदुषे दातव्यम्” इति। तदा कुविन्दः अपि कुपितो भूत्वा राजभवनमागत्य राजानं प्रणम्य “देव, अमात्यः मां मूर्खं मत्वा नगराद् निःसारयितुमिच्छति। अहं मूर्खः पण्डितो वेति त्वं तु पश्य” इत्युक्त्वा श्लोकमेनं अवदत् –
काव्यं करोमि नहि चारुतरं करोमि यत्नात्करोमि यदि चारुतरं करोमि।
भूपालमौलिमणिमण्डितपूज्यपाद हे भोजराज कवयामि वयामि यामि॥
कुविन्देन प्रयुक्तं त्वंकारं ग्राम्यं मत्वा भोजराज एवमाह – “ललिता ते पदपङ्क्तिः, कवितामाधुर्यं च शोभनम्, किन्तु कविता विचार्यैव कर्तव्या” इति। तदा कुविन्दः प्रत्यवदत् –
बाल्ये सुतानां सुरतेऽङ्गनानां स्तुतौ कवीनां समरे भटानाम्।
त्वंकारयुक्ता हि गिरः प्रशस्ताः कस्ते प्रभो मोहभरः स्मर त्वम्॥
एतन्निशम्य भोजराजः “साधु भो कुविन्द, मा भैषी” इत्युक्त्वा तस्य अक्षरलक्षं ददौ।
___________________________
कुविन्दः – पटकारः, तंतुवायः/Weaver
पुरा धाराराज्ये सिन्धुलो नाम राजा शासनं करोति स्म। वृद्धस्य तस्य पुत्रः भोजः केवलं पञ्चवर्षीयः आसीत्। अतः सिन्धुलस्य निधनानन्तरं तस्य भ्राता मुञ्जः राजा अभवत्। किंचित्कालानन्तरं कश्चित् ज्यौतिषिकः मुञ्जमवदत् “भोजः वंगदेशं दक्षिणापथं च पञ्चपञ्चाशत् वर्षाणि शासनं करिष्यति” इति। तदाकर्ण्य मुञ्जः एवं अचिन्तयत् “यदि भोजः राजा भविष्यति चेत् तदाहं जीवन्नपि मृत इव भविष्यति। एतन्निरोद्धुं मया यत्नः कर्तव्यः” इति। तदनन्तरं सः वंगदेशाधीशं वत्सराजं आहूय तमाह – “त्वया भोजः वनं नीत्वा हन्तव्यः। तस्य शिरः अत्रानेतव्यं च”। भोजं हन्तुं अनिच्छन्नपि मुञ्जस्य आज्ञां शिरसा वहन् वत्सराजः भोजं राजप्रसादतः वनं नीतः।
तत्र भोजः छुरिकया स्वजङ्घां छित्वा रक्तमादाय तृणेन एकस्मिन् वटपत्रे कञ्चन श्लोकं लिखित्वा वत्सं प्राह – “वत्स, पत्रमेनं राज्ञे दातव्यं। इदानीं राजाज्ञां विधेहि” इति। परन्तु तत्रोपस्थितेन स्वानुजेन उपदिष्टः वत्सः पश्चात्तापपीडितः सन् भोजं ’क्षमस्व’ इत्युक्त्वा घनान्धकारे तं स्वगृहं नीत्वा भूगर्भस्थे एकस्मिन् प्रकोष्ठे निक्षिप्य रक्षितवान्। तदनन्तरं वत्सराजः भोजस्य कृतकमेकं मस्तकं कारयित्वा मुञ्जराजसमीपं गत्वा तद् मुण्डं, भोजस्य पत्रं च अदात्। तस्मिन् पत्रे भोजकुमारेण श्लोकोऽयं लिखितः आसीत् –
मान्धाता स महीपतिः कृतयुगालङ्कारभूतो गतः
सेतुर्येन महोदधौ विरचितः क्वासौ दशास्यान्तकः।
अन्ये चापि युधिष्ठिरप्रभृतयो याता दिवं भूपते
नैकेनापि समं गता वसुमती नूनं त्वया यास्यति॥
राजा च तत्पठित्वा मूर्च्छितो भूत्वा भुमौ पपात। स अपि “भ्रात्रा ममोत्संगे स्थापितः भोजकुमारः पितृव्येण मया हतः। अधमोऽहं न जीवितुमर्हामि” इति चिन्तयित्वा पश्चात्तपविवशो भूत्वा प्राणान् त्यक्तुं निश्चितवान्। दैववशात् तदा कश्चन योगीन्द्रः तत्रागत्य मुञ्जं समाश्चसितवान्। सः योगीन्द्रः स्वतपोबलेन मृतं भोजं प्रत्युज्जीवितवान्। मुञ्जराजः सद्य एव कुमारं भोजं राजसिंहासने निवेशयित्वा, तं राज्यं दत्वा पत्न्या सह तपोवनं अगच्छत्। तदनन्तरं भोजराजस्तु स्वराज्यं चिरकालं बुभुजे।
कालिदासः एकदा रात्रौ छद्मवेषं धृत्वा नगरे अटन् आसीत्। परेद्युः प्रातः काले भोजराजस्यापि कुत्रापि गन्तव्यमासीत्। राज्ञः शिबिकां वोढुं वाहकाः अपर्याप्ता इत्यतः राजभटाः नगरवीथिषु अटन्तं छद्मवेषधारिणं कालिदासं शिबिकां वोढुं नियुक्तवन्तः। एतादृशे कर्मसु कालिदासस्य अभ्यासः नासीत् इत्यतः सः अचिरात् एव श्रान्तः अभवत्।
श्रान्तं कालिदासं वीक्ष्य कारुणिकः भोजराजः अपृच्छत् “अयं आन्दोलिकादण्डस्तव बाधति वा न वा” इति। कालिदासः प्रत्यवदत् “नायमान्दोलिकादण्डः तव बाधति बाधते” इति। तत् श्रुत्वा, एषः शिबिकावाहकः न सामान्यः कोऽपि परन्तु मम प्रेष्ठः कालिदास एव इति ज्ञात्वा भोजराजः कालिदासं शिबिकायां आसनं प्रदत्तवान्।
भोजराजेन प्रयुक्तः “बाधति” शब्दः सदोषः आसीत् इति सुव्यक्तम्।
एकदा भोजराजः छद्मवेषं धृत्वा धारानगर्यां अटन्नासीत्। तत्र एकस्मिन् गृहे सः एकं विलक्षणं दृश्यं व्यलोकयत्। तस्मिन् गृहे कश्चित् पुरुषः पत्न्याः अङ्के शिरः संस्थाप्य शयान आसीत्। तदा अकस्मात् तयोः अल्पवयस्कः बालकः महानसे अग्नौ अपतत्। भयानकं तं दृश्यमवलोक्य अपि, भर्तुः निद्रायाः भञ्जनं कर्तुं न इच्छन्त्या तया स्वपतिः न उत्थापितः। तथापि तस्याः पातिव्रत्यस्य बलेन शीतलीभूत इव पावकः तं बालकं मनागपि न बाधितवान्। संवृत्तमेनं संपश्य विस्मितो भूत्वा भोजराजः स्वमन्दिरं प्रत्यगच्छत्। परस्मिन् दिने सः “हुताशनश्चन्दनपङ्कशीतल:” इत्यस्याः समस्यायाः पूरणं कर्तुं स्वसदस्येभ्यः अपृच्छत्। एषा समस्या अपि कालिदासेन एव एवं पूरिता।
सुतं पतन्तं सुसमीक्ष्य पावके न बोधयामास पतिं पतिव्रता।
तदाऽभवत् तत्पतिभक्तिगौरवात् हुताशनश्चन्दनपङ्कशीतलः॥
पूर्ववृत्तान्तं मांसचक्षुषा अपश्यता अपि कालिदासेन ज्ञानचक्षुषा एव संवृत्तमखिलं ज्ञातमिति अवगम्य भोजराजः महता आदरेण तं प्रभूतं स्वर्णं, कौशाम्बरं च दत्वा सम्मानितवान्।
एकस्मिन् दिने भोजराजः छद्मवेषं धृत्वा नगरे अटन्नासीत्। तेन विलक्षणमेकं दृश्यं दृष्टम्। एकस्मिन् गृहे काश्चन युवतिः काकरवं श्रुत्वा भृशं भीता अभवत्। तद् दृष्ट्वा तस्याः पति अचिन्तयत् “एषा वस्तुतः पतिव्रता एव। काकरवमपि असह्यमाना एषा परपुरुषाणाम् स्पर्शाद् मूर्च्छां गमिष्यत्येव” इति। तस्याः सौशील्येन स नितरां सन्तुष्टः अपि अभवत्।
परन्तु तस्याः आचरणे जातशंकः भोजराजः तां निरीक्षितवान्। रात्रौ यदा तस्याः पतिः सुषुप्तोऽभवत् तदा सा गृहात् बहिः आगत्वा नर्मदायाः तीरं गतवती। भोजराजः अपि तां अनुसृतवान्। सा तत्र जले वसतां ग्राहानामपि भीतिं विना नदीं तीर्त्वा जारसमागमार्थं परं पारं गतवती।
सर्वमेतद् दृष्ट्वा विस्मितो भूत्वा भोजराजः परेद्युः राजसदसि “दिवा काकरवाद्भीता रात्रौ तरति नर्मदाम्।” इति समस्यां पूरणार्थं अयच्छत्। ऋते कालिदासं नान्यः कोऽपि एतस्याः समस्यायाः पूरणं कर्तुं शक्तोऽभवत्। अन्ततः कालिदासः एव एतस्याः पूरणं एवमकरोत् – “तत्र सन्तु जले ग्राहाः मर्मज्ञा सैव सुन्दरी॥”
कालिदासस्य कवित्वं अंतर्ज्ञानं च दृष्ट्वा सन्तुष्टो भूत्वा भोजराजः तं यथोचितं समादृतवान्।


text:
रामस्तव
गणेश: शारदा चैव सद्नुरु: सज्जनस्तथा आराध्यदैवतं गुहयं सर्वं मे रघुनंदन: ॥१॥
रामं रामानुजं सीतां भरतं भरतानुजं सुग्रीवं वायुसूनुं च प्रणमामि पुन: पुन: ॥२॥
रामरत्नमहं वंदे चित्रकूटपतिं हरिं कौसल्याभक्तिसंभूतं जानकीकंठभूषणं ॥३॥
रामं योगी सदा रामं पूर्णमेकं सनातनं भवाब्धिश्रांतविश्रांतं वंदे सीताविनोदनं ॥४॥
यत्रयत्ररघुनाथकीर्तनंतत्रतत्रकृत मस्तकांजलिं बाष्पवारिपरिपूर्णलोचनंमारुतिंनमनराक्षसांतकं ॥५॥
ध्येयं सदा परिभवन्घनभीष्टदोहं तीर्थास्पदं शिवविरिंचिनुतं शरण्यं ॥
भृत्यार्तिहंप्रणतपालभवाब्धिपोतं वंदे महापुरुष ते चरणारविंदे ॥६॥
त्यक्त्वा सुदुस्तजसुरोप्सितराज्यलक्ष्मीं धर्मिष्ठआर्यवचसा यदगादरण्यम् ।
मायामृगं दयितयेप्सितमन्वधावन्वंदे महापुरुष ते चरणारविंदम् ॥७॥
संचिंतयेद्भगवतश्चरणारविंदं वज्रांकुशध्वजसरोरुहलांछनाढयं ।
उत्तुंगरक्त विलसन्नखचक्रवालज्योत्स्नाभिराहतमहत् ह्रदयांबकारं ॥८॥
गुर्वर्थे त्यक्तराज्यो व्यचरदनुवनं पद्मपद्भयां प्रियाया: । पाणिस्पर्शाक्षमाभ्यां मृजितपथिरुजो यो हरींद्रानुजाभ्याम् ।
विरूप्याच्छूर्पणाख्या: प्रियविरहरुषा रोपितभ्रूविजृंभ: त्रस्ताब्धिर्बद्धसेतु: खलदवदहन: कोसलेंद्रोऽवतान्न: ॥९॥
अस्मत्प्रसादसुमुख: कलया कलेश इक्ष्याकुवंश अवतीर्य गुरोर्निदेशे ।
तिष्ठन्वनं सदयितानुज जाविवेश यस्मिन्विरुध्य दशंकधर आर्तिमार्च्छत् ॥१०॥
श्रिय: पतिर्यज्ञपति: प्रजापतिर्धियांपातिर्लोकपतिर्धरापति: ।
पतिर्गतिश्चांधकवृष्णिसात्वतां प्रसीदतां मे भगवान्सतां पति: ॥११॥
यत्कीर्तनं यत्स्मरणं यदीक्षणं यद्वंदनं यच्छ्रवणं यदर्हणं ।
लोकस्य सद्यो विधुनोति कल्मषं तस्मै समुद्रश्रवसे नमो नम: ॥१२॥
ॐ नमो भगवते उत्तमश्लोकाय, नम आर्यलक्षणशीलव्रताय, नम उपशिक्षितात्मनें, उपासितलोकाय, नम:
साधुवादनिकषणाय, नमो ब्रम्हाण्यदेवाय, महापुरुषाय महाराजाय नमो नम: ॥१३॥
न जन्म नूनं महतो न सौभगं न वाङ न बुद्धिर्नाकृतिस्तोषहेतु: ।
तैर्यदिसृष्टानपि नो वनौकसश्चकार सख्ये बत लक्ष्मणाग्रज: ॥१४॥
सुरोऽसुरो वाप्यथवानरोनर: सर्वात्मना य: सुकृतज्ञमुत्तमं ।
भजेत रामं मनुजाकृतिं हरिं य उत्तराननायत् कोसलान् दिवमिति ॥१५॥
नेदं यशो रघुपते: सुरयाञ्चयातल्लीलातनोरधिकसाम्यविमुक्तधाम्न: ।
रक्षोवधो जलधिबंधनमस्त्रपूगै: किं तस्य शत्रुहनने कपय: सहाया: ॥१६॥
यस्यामलं नृपसदस्सु यशोधुनापि गायंत्यघघ्नमृषयो दिगिभेंद्रपट्टं ।
तन्नाकपालवसुपालकिरीटजुष्टं पादांबुजं रघुपतिं शरणं प्रपद्ये ॥१७॥
कर्मभिर्भ्राम्यमाणानां यत्र क्वापीश्वरेच्छया । मंगलाचरितैर्दानैर्मतिर्न: कृष्ण ईश्वरे ॥१८॥
यावत्ते मायया स्पृष्टा भ्रमाम इह कर्मभि: । तावद्भवत्प्रसंगानां संग: स्यान्नो भवे भवे ॥१९॥
भवे भवे यथा भक्ति: पादयोस्तव जायते । तथा कुरुष्व देवेश नाथस्त्वं नो यत: प्रभो ॥२०॥
नामसंकीर्तनं यस्य सर्व पाप प्रणाशनम् । प्रणामो दु:खशमन: तन्नमामि हरिं परं ॥२१॥
त्वत्पादपद्मार्पितचित्तवृत्तिस्त्वन्नामसंगीतकथासुवाणी ।
त्वद्भक्तसेवानिरतौ करौ मे त्वदंगसंगं लभतां मदंगं ॥२२॥
त्वन्मूर्तिभक्तान् स्वरुरुं च चक्षु: पश्यत्वजस्रं सश्रृणोतु कर्ण: ।
त्वज्जन्मकर्माणि च पादयुग्मं व्रजत्वजस्रं तव मंदिराणि ॥२३॥
अंगानि ते पादरजोविमिश्रतीर्थानि बिभ्रत्वहिशत्रुकेतो ।
शिरस्त्वदीयं भवपद्मजाद्यैर्जुष्टं पदं राम नमत्वजस्रं ॥२४॥
मुखीं हरि वसो तुझी कुशलधामनामावली ।
क्षणांत पुरवील जी सकल कामना मावली ॥
कृपा करिशि तूं जगत्रय - निवास दासावरी ।
तशी प्रगट हे निजाश्रित जना सदा सावरी ॥२५॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १११
युधिष्ठिर उवाच।
कथं सर्वमिदं प्रोक्तं प्रयागस्य महामुने!
एतन्नः सर्वमाख्याहि यथा हि मम तारयेत्।। १११.१ ।।
मार्कण्डेय उवाच।
श्रृणु राजन्! प्रयागे तु प्रोक्तं सर्वमिदं जपेत्।
ब्रह्मा विष्णुस्तथेशानो देवताः प्रभुरव्ययः।। १११.२ ।।
ब्रह्मा सृजति भूतानि स्थावरं जङ्गमञ्च यत्।
तान्येतानि परं लोके विष्णुः सम्वर्द्धते प्रजाः।। १११.३ ।।
कल्पान्ते तत्समग्रं हि रुद्रः संहरते जगत्।
तदा प्रयागतीर्थञ्च न कदाचिद्विनश्यति।। १११.४ ।।
ईश्वरः सर्वभूतानां यः पश्यति स पश्यति।
यत्नेनानेन तिष्ठन्ति ते यान्ति परमाङ्गतिम्।। १११.५ ।।
युधिष्ठिर उवाच।
आख्याहि मे यथातथ्यं यथैषा तिष्ठति श्रुतिः।
केन वा कारणेनैव तिष्ठन्ते लोकसत्तमाः।। १११.६ ।।
मार्कण्डेय उवाच।
प्रयागे निवसन्ते ते ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः।
कारणं तत्प्रवक्ष्यामि श्रृणु तत्त्वं युधिष्ठिर!।। १११.७ ।।
प़ञ्चयोजनविस्तीर्णं प्रयागस्य तु मण्डलम्।
तिष्ठन्ति रक्षणा यात्र पापकर्मनिवारणात्।। १११.८ ।।
उत्तरेण प्रतिष्ठानाच्छद्मना ब्रह्म तिष्ठति।
वेणीमाधवरूपी तु भगवांस्तत्र तिष्ठति।। १११.९ ।।
माहेश्वरो वटो भूत्वा तिष्ठते परमेश्वरः।
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः।।
रक्षन्ति मण्डलं नित्यं पापकर्मनिवारणात्।। १११.१० ।।
यस्मिन् जुह्वन् स्वकं पापं नरकञ्च न पश्यति।
एवं ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रयागे समहेश्वरः।। १११.११ ।।
सप्तद्वीपाः समुद्राश्च पर्वताश्च महीतले।
रक्षमाणाश्च तिष्ठन्ति यावदाभूतसंप्लवम्।। १११.१२ ।।
येचान्ये बहवः सर्वे तिष्ठन्ति युधिष्ठिर!।
पृथिवी तत्समाश्रित्य निर्मिता दैवतैस्त्रिभिः।। १११.१३ ।।
प्रजापतेरिन्द्र (दं) क्षेत्रं प्रयागमिति विश्रुतम्।
एतत् पुण्यं पवित्रं वै प्रयागञ्च युधिष्ठिर!।।
स्वराज्यं कुरु राजेन्द्र! भ्रातृभिः सहितोऽनघ।। १११.१४ ।।


text:
विद्यार्थिनः कृते मोदिना विरचितं पुस्तकं अद्य प्रकाश्यते।
नवदिल्ली> परीक्षां अभिमुखीकर्तुं छात्रेभ्यः आत्मविश्वासप्रदायकं पुस्तकं विरच्य प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी। पुस्तकस्य नाम 'Exam-warriors' इति भवति। पुस्तकमिदम् अद्य प्रकाश्यते। चाणक्यपुरस्थस्य प्रवासी भारतीयकेन्दे पादोन-चतुर्वादने प्रकाशन-कार्यक्रमः प्रचाल्यते। भारतस्य विदेशकार्य-मन्त्रिणी सुषमा स्वराजः मुख्यातिथि रूपेण वर्तिष्यते। मानव-संसाधन-विकसन-मन्त्री प्रकाश् जावदेक्करः अपि कार्यक्रमे विशेषभाषणं करिष्यति। प्रधानमन्त्रिणः मन् की बात् इति प्रतिमास कार्यक्रमद्वारा अपि, परीक्षावेलायां छात्राः समाश्वसिताः आसन्।


text:
न्यूनमर्दः शक्तः संप्राप्यते, केरल-तमिल् नाट् लक्षद्वीप् प्रदेशेषु अतिवर्षस्य वातस्य च साध्यता।
अनन्तपुरी > कन्याकुमार्याः दक्षिणाशायां तथा श्रीलङ्कायायाः उत्तरे भागे भारतमहासमुद्रे सञ्जातः न्यूनमर्दः शक्तिं प्राप्नोति। आगामिदिनेषु अतिशक्तयोः वर्षवातयोः साध्यता वर्तते। अतः धीवराः समुद्रगमनात् प्रतिनिवर्तव्याः इति दुरन्तनिवारणसंस्थया तथा पर्यावरणनिरीक्षणकेन्द्रेण च पूर्वसूचना दीयते।
श्वः दक्षिणकेरले तथा तमिल्नाटु राज्यस्य दक्षिणप्रान्तेषु च पृथक्कृतः वर्षः भवेत्। आगामिदिनद्वये लक्षद्वीपमण्डले अतिवर्षस्य वातस्य च साध्यता अस्ति।


text:
संरक्ष्यतां परिसरः
अस्मिन् वर्षे ``नोबेल्-शान्ति-पुरस्कारः'' अन्तर्सर्वकारीय परिसर-परिवर्तन-समित्यै (Intergovernmental Panel on Climate Change IPCC) च आल्बेर्ट् गोर् महोदयाय च दत्तः । मानवीयैः कार्यैः जायमानस्य परिसरपरिवर्तनस्य विषये जनजागृतेः निर्माणाय दत्ता इयं प्रशस्तिः । IPCC समितिः तु परिसरस्य परिवर्तनस्य विज्ञान-परिणाम-शमनविषयेषु संशोधनं कुर्वती अस्ति । संशोधनस्य सारांशान् प्रतिपञ्चवर्षेषु प्रकटयति । समित्याः कार्येण मानवीयकार्याणां परिसरपरिवर्तनस्य च सम्बन्धः स्पष्टः जायमानः अस्ति । सम्बन्धं निरूपयितुं प्रमाणानि अपि सज्जीकृतानि समित्या । गोर् महोदयः तु जनजागृतेः निर्माणाय विविधप्रदेशान् गत्वा भाषणानि दत्तवान् अस्ति । एतद्विषये तेन `अननुकूलसत्यम्' (An Inconvenient Truth) नाम पुस्तकं लिखितं, चलनचित्रं च कृतम् । पुरस्कारदाने नोबेल्-समित्याः इच्छा इत्थं - `` परिसरपरिवर्तनस्य सूचनाः न उपेक्षणीयाः । जागरूकतया अवधानेन च विषयः अयं चिन्तनीयः । महत्परिसरपरिवर्तनेन मानवकुलस्य जीवनम् एव कष्टकरं स्यात् '' इति ।
अनेन पुरस्कारदानेन परिसरसंरक्षणे निरतानां कार्यकर्तॄणां प्रोत्साहः भवेत् । तेषां कार्याय काचित् मान्यता प्राप्ता इव । अस्मिन् विषये वैज्ञानिकजगति राजकीयजगति च महती चर्चा प्रचलती अस्ति । किं मानवानां कार्याणि परिसरं परिवर्तयन्ति ? केषाञ्चन विज्ञानीनां अभिप्रायः - ``आम् । परिसरे दृश्यमानानि परिवर्तनानि मानवैः कृतस्य प्रदूषणस्य परिणामाः । विश्वस्य उष्णता वर्धमाना अस्ति । अनेन चण्डमारुतादयः नैसर्गिकविकोपाः अधिकतया दृश्यन्ते'' इति । केचन वदन्ति - ``नैसर्गिकप्रक्रियाभिः एव परिसरपरिवर्तनं भवति । तत्र मानवीयकार्याणां प्रभावः अत्यल्पः'' इति । इदानीम् अपि ऐकमतं नास्ति विज्ञानजगति । राजकीयजगति अपि एवं पक्षद्वयम् अस्ति ।
हानिः अत्यल्पा वा भवतु तथापि किम् अर्हामः वयं परिसरप्रदूषणं कर्तुम् ? प्रकृत्याः पालनं पोषणं चापि अस्माकं दायित्त्वम् । निधिरेषा ईश्वरेण दत्ता न व्ययीकर्तुं प्रत्युत रक्षणाय । अस्माकं पौत्रादयः अपि परिशुद्धं वायुं निर्मलं जलं च प्राप्नुयुः इति किं न इष्यते अस्माभिः ? अपत्यजननादारभ्य तस्य विद्याभ्यासादीनां कृते उच्चशिक्षणार्थं वा mutual funds रूपेण योजनाः क्रियन्ते । विविधैः रूपैः सम्पत् रक्ष्यते धनं सङ्गृह्यते च । परन्तु `परिसर' नाम महानिधेः संरक्षणे किमर्थम् उदासीनता ?
परिसरस्य संरक्षणार्थं महान् त्यागः करणीयः न भवति । तदर्थं नैमित्तिकजीवने लघुकार्याणि कर्तुं शक्नुमः निश्चयेन । अस्मासु प्रत्येकः जनः यदि प्रतिदिनं एकचषकपरिमितस्य जलस्य व्यर्थव्ययं न करोति तेनापि महान् लाभः भवति । हस्तक्षालनार्थं यदा उपाहारगृहेषु कागदानि स्वीक्रियन्ते तदा अधिकं स्वीकृत्य अवकरिकायां न क्षिपामः । यदि प्रकोष्ठात् बहिः गच्छामः तर्हि दीपं निर्वाप्य गच्छामः । पात्रप्रक्षालनार्थं dishwasher सम्पूर्य चालयामः । एवं लघुकार्यैः अपि परिसरसंरक्षणं शक्यम् ।
सर्वकारीयस्तरे अपि परिवर्तनानि जायमानानि सन्ति इति तु महते सन्तोषाय । क्यालिफोर्निया-राज्यसर्वकारेण परिसरपरशासनानि बहूनि कृतानि । न्यूयार्क्-नगरसर्वकारेणापि परिसररक्षणार्थं जनाः प्रेर्यमाणाः सन्ति । न्यूयार्क्-नगरे उष्णतावर्धकाणाम् अनिलानाम् उत्पत्तिः ३०% न्यूनीकर्तुं योजना अस्ति । जागतिकस्तरे जनजागरणाय IPCC इत्यादयः समितयः कार्यं कुर्वत्यः सन्ति । परन्तु यावत् पर्यन्तं स्वप्रेरणया जनैः परिसरविषये अवधानं न दीयते तावत् पर्यन्तं प्रकृत्याः अधोगतिः प्रवर्तते एव । निसर्गरक्षणार्थं अस्माभिः प्रत्येकैः रामसेतुनिर्माणे चिक्रोडसेवा (squirrel) इव यथाशक्तिः प्रयत्नः करणीयः एव । अनेन सुन्दरपरिसरं निर्मातुम् शक्यते । किं नवमन्वन्तरशिल्पिनः भवेम?
मिलित्वा रचयेम संस्कृतभुवनम्
अविनाशवर्णः


text:
हास्यसीकरः_१४
कश्चन ब्रह्मदत्तनामा शुण्डापाने आत्मनः चषकस्य पुरतः उपविष्टः पानमपिबन्नेव चिन्तामग्नः आसीत् । अन्यः कश्चन विश्वदत्तनामा धूर्तः तं दृष्ट्वा सपदि तं पानमपिबत् । ब्रह्मदत्तः रोदितुं प्रारभत् । विश्वदत्तः तं सान्त्वयितुमवदत्, “ भ्रातः, कुतः रोदिषि? अहं अन्यमेकं पानं तुभ्यं क्रीणामि । विनोदायैव खलु अहं तव पानमपिबम् “ इति ।
ब्रह्मदत्तः रुदन्नेव प्रत्यवदत्, “भ्रातः, किं ब्रवीमि? आप्रातः अद्य मम महती दुर्दशा । प्रातः चिराय सुप्तः उद्योगालयं वेलामतिक्रम्य गतः । मम अधीक्षकः कुपितः उद्योगात् मां निष्कासितवान् । गृहं प्रतिनिवर्तितुमुद्यतः अहं याननिःस्थानमगच्छं यत्र मम यानः केनापि चोरेण मुषितः आसीत् । भाटकयानमेकमारुह्य गृहमगच्छम् । भाटकयाने एव अहं मम धनस्यूतमनवधानेन त्यक्तवान् । गृहं गतः विटपुरुषॆण सह रममाणां मम भार्यामपश्यम् । विषण्णः किंकर्तव्यतामूढः शुण्डापानमागत्य प्राणत्यागार्थं विषपूर्णं चषकं पिपासामि । तदपि त्वं पिबसि । अहो धिङ्मां दुर्भाग्यम् ।“
- - - -


text:
नन्दघ्नायनभागतुल्यघटिकोनाः सार्द्धविश्र्वे तथा तारास्तावति साग्रयोगविगमे पातो व्यतीपातकः ॥
ज्ञेयो वैधृतिरत्र यातघटिकाः सर्वर्क्षनाडीहताः स्पष्टाः स्युः शरषड्त्दृता इह तमोऽकौ सायनांशौ कुरु ॥१॥
सार्द्धविश्र्वे , तथा , ताराः , नन्दघ्नायनभागतुल्यघटिकोनाः , (कार्य्याः ) तावति , साग्रयोगविगमे , व्यतीपातकः , वैधृतिः , (च ), पातः ज्ञेयः , अन्न , यातघटिकाः , सर्वर्क्षनाडीहताः , शरषडूहृताः , स्पष्टाः , स्युः , इह , तमोऽर्को , सायनांशौ , कुरु ॥१॥
गोलैक्ये साग्वर्कभान्वोः सदा स्यात्पातोऽन्यत्वेचेद्रवेर्बाहुभागाः ॥
पञ्चेषुभ्योऽल्पास्तदाऽस्त्येव पातः पुष्टाश्र्चेत्तत्संशयस्तं च भिद्मः ॥२॥
साग्वर्कभान्वोः , गोलैक्ये , (सति ), सदा , पातः , स्यात् , चेत् , अन्यत्वे रवेः , बाहुभागाः , (कार्य्याः ), (ते ), पञ्चेषुभ्यः , अल्पाः , तदा , पातः , अस्ति , एव , पुष्टाः , चेत् (तदा ), तत्संशयः , तम् , च , वक्ष्यमाणप्रकारेण , (वयम् ), भिद्मः ॥२॥
खाभ्रेन्दुद्विरसा धृतिर्नगशराः साग्वर्कभान्वोः पदैक्येऽर्द्धानि त्र्यगरुद्रभूपतिनखास्त्र्यक्षीणि भेदे क्रमा ॥
क्षेपः षड्दश चार्ककोटिजलवेष्वंशप्रमार्द्धैक्यकं शेषांशैष्यवधेषुभागसहितं सन्धिर्भवेत्क्षेपयुक् ॥३॥
साग्वर्कभुजांशका यदाऽल्पाः सन्धेः क्रान्तिसमत्वमस्ति चेत् ॥
अधिका न तदा भुजांशसंध्यंतरसादृश्यमिहापमान्तरं स्यात् ॥४॥
साग्वर्कभान्वोः , पदैक्ये , खान्भ्रेन्दुद्विरसाः , धृतिः , नगशराः , भेदेः , अगरुद्रभूपतिनखाः , त्र्यक्षीणि , अर्द्धानि , (स्युः ), षट् , दश , च , क्रमात् , क्षेपः , अर्ककोटिजलवेष्वंशप्रमाद्धैक्यकम् , शेषांशैष्यवधेषुभागसहितम् , (ततः ), क्षेपयुक् , सन्धिः , भवेत् , यदा , साग्वर्कभुजांशकाः , सन्धेः , अल्पाः , (यदा ), क्रान्तिसमत्वम् , अति अधिकाः , चेत् , तदा , न , भुजांशसन्घ्यन्तरसादृश्यम् , अपमान्तरम् , स्यात् ॥३॥४॥
पदे युग्मौजेऽर्कः समविषमगोलः सतमसस्तदा यातः पातस्त्वगत इतरत्वे निगदितात् ॥
विभिन्ने गोले चेदिह कृतशरांघ्रेर्लघुतरा खेर्दोर्भागाः स्यादिह रविपदान्यत्वमुचितम् ॥५॥
सतमसः , अर्कः , (यदि ), युग्मौजे , पदे , समविषमगोलः , तदापातः , यातः , (स्यात् ), निगादितात् , इतरत्वे , तु , अगतः , (स्यात् ), इह विभिन्न , गोले , चेत् , कृतशराङ्घ्रेः , रवेः , दोर्भागाः , लघुतराः , (तदा ) इह , रविपदान्यत्वम् , उचितं , स्यात् ॥५॥
पञ्चधा सागराः पञ्चधा वह्नयो द्वौ चतुर्धा कुभूखाभ्रमङ्का इषोः ॥
सागग्विनाद्दोलवेष्वंशतुल्यैक्यकं शेषभोग्याहतीष्वंशयुक्स्याच्छरः ॥६॥
सागराः , पञ्जधा , वह्नयः , पञ्चधा , द्वौ , चतुर्धा , (ततः ), कुभ्खाभ्रम् इषोः , अंकाः , (स्युः ), साग्विनात् , दोर्लवेष्वंशतुल्यैक्यकम् , शेषभोग्याहतीष्वंशयुक् , शरः , स्यात् ॥६॥
खैकादिके रविभुजांशदशांशके स्याद्धारोऽर्कविश्र्वमनुधृत्युडवोऽङ्करामाः ॥
खाश्र्वा द्विशत्युडुगुणास्तु शरार्द्धराप्त्या हीनोऽत्र स ह्यपमसंस्कृतये स्फुटः स्यात् ॥७॥
रविभुजांशदशांशके तु , खैकादिके , (सति ), अर्कविश्र्वमनुधृत्युडवः अंकरामाः , खाश्र्वाः , द्विशती , उडुगुणाः (क्रमात् ), हारः , स्यात् , अत्र , हि , शरात् , हराप्त्या , हीनः , सः , अपमसंस्कृतये , स्फुटः , स्यात् ॥७॥
चतुर्धा नखा गोभुवो द्विर्गजाब्जा नृपाष्टीन्द्रविश्र्वार्कदिग्वस्वगाक्षाः ॥
त्रयः क्ष्माऽपमाङ्काः क्रमादर्कबाहोर्लवेष्वंशतुल्यो गतोऽन्यस्य शेषम् ॥८॥
नखाः , चतुर्घा , गोभुवः , द्विः , गजाब्जाः , नृपाष्टीन्द्रविश्र्वार्कदिग्वस्वगाक्षाः , त्रयः , क्ष्मा , (एते ), क्रमात् , अपमाङ्काः , (सन्ति ), अर्कबाहोः , लवेष्वंशतुल्यः , गतः , शेषम् , अन्यस्य , (स्यात् ) ॥८॥
क्रमोत्क्रमादुक्तशरापमाङ्कान्संख्याहि भोग्यात्क्रमतः षडङ्का ॥
स्थाप्या गतैष्या गतगम्यपाते युग्मेऽन्यथौजे स्युरिमेऽयनांशाः ॥९॥
अन्त्याद्विलोमा यदि तेऽन्यदिक्का अथापमाङ्काः क्रमशः शराङ्क ॥
सुसंस्कृतास्त्रीन्दुत्दृतापमैष्याङ्केनापि ते स्पष्टतरा भवेयुः ॥१०॥
( हे गणक !) उक्तशरापमाङ्कान् , क्रमोत्क्रमात् , संख्याहि , भोग्यात , क्रमतः , गतमम्यपाते , गतैष्याः , षट् , अङ्काः , स्थाप्याः , ( एवम् ), युग्मे , ओजे , अन्यथा , इमे , अयनांशाः स्युः , यदि , ते , अन्त्यात् , विलोमाः , ( तदा ), अन्यदिक्काः , ( ज्ञेयाः ) अथ , क्रमशः , शराङ्कः , अपमांकाः , संसंस्कृताः , ( ततः ), त्रीन्दुहृतापमैष्यांकेन , अपि , संस्कृताः ते , स्पष्टतराः , भवेयुः ॥९॥१० ॥
प्राक्स्थापिताः शेषलवाः शराप्ता रूपाद्विशुद्धा लघुसंज्ञकः स्यात् ॥
आद्यः स्फुटाङ्को लघुना हतो यस्तेनाढ्यबाणात्क्रमशोऽथ जह्यात् ॥११॥
तानङ्काञ्छेषमशुद्धभक्तं विशुद्धसंख्यासहितंलघूनम् ॥ त्रिघ्नं भनाडीघ्नमिभाप्तमाप्तयुतैष्यनाडीष्विह पातमध्यम् ॥१२॥
प्राक् , स्थापिताः , शेषलवाः , शराप्ताः , (ततः ) रूपात् , बिशुद्धा लघुसंज्ञकः , स्यात् , यः , आद्यः , स्फुटाङ्कः , (सः ) लघुना , हतः , (कार्य्यः ) शेषम् , अशुद्धभक्तम् , (ततः ) विशुद्धसंख्यासहितम् , (ततः ) लघूनम् , (ततः ), त्रिघ्नम् , (ततः ), भनाडीघ्नम् , (ततः ), इभाप्तम् , सत् , यातैष्यनाडीषु इह , पातमध्यम् (स्यात् ) ॥११॥१२॥
अविशुद्धत्दृता यमार्कनाड्यः प्राक्पश्र्चात्स्थितिरत्र पातमध्यात् ॥
शुद्धाः क्वचिदत्र चेत्षडङ्काः संस्कार्याश्र्च तदग्रतस्रयोऽङ्काः ॥१३॥
यमार्कनाड्यः , अविशुद्धहृताः (कार्य्याः , फल -घटिकाभिः ) पातमध्यात् अत्र , प्राक् , पश्र्चात् , स्थितिः , (स्यात् ); अत्र क्वचित , षट् अंकाः , चेत् , (तदा ) च , तदग्रस्तः , त्रयः , अंकाः , संस्कार्य्याः ॥१३॥
षड्भार्कमच्युतरविस्त्विह सावनाब्जोऽथार्के घटीसमकलाश्र्चलनं त्वथेन्दोः ॥ भुक्तयंशकाभघटिकाप्तखखाहयः स्युस्तच्चालितापमसमत्वामिह प्रतीत्यै ॥१४॥
इह , तु , षड्भार्कमच्युतरविः , सावनाब्जः , (स्यात् ), अथ , अर्के , घटीसमकलाः , चलनम् , (देयम् ), अथ , तु , भघटिकाप्तखखाहयः , इन्दोः , भुक्त्यंशकाः , स्युः , तच्चालितापमसमत्वम् , इह प्रतीत्यै (स्यात् ) ॥१४॥
इति श्रीगणकवर्यपण्डितगणेशदैवज्ञकृतौ ग्रहलाघवाख्यकरणग्रन्थे पश्र्चिमोत्तरदेशीयमुरादाबादवास्तव्य -काशीस्थराजकीयसंस्कृतविद्यालयप्रधानाध्यापकपण्डितस्वामिराममिश्रशास्त्रिसान्निध्याधिगतविद्य -भारद्वाज -गोत्रोत्पन्न गौडवंशावतंसश्रीयुतभोलानाथतनूज -पण्डितरामस्वरूपशर्म्मणा कृतया सान्वयभाषाटीकया सहितः पाताधिकारः समाप्तिमितः ॥१४॥


text:
अध्यायः ४
दर्शितेङ्गिताकारां कन्यां उपायतोऽभियुञ्जीत ॥१॥
द्यूते क्रीडनकेषु च विवदमानः साकारं अस्याः पाणिं अवलम्बेत ॥२॥
यथोक्तं च स्पृष्टकादिकम् (८१) आलिङ्गनविधिं विदध्यात् ॥३॥
पत्त्रच्छेद्यक्रियायां च स्वाभिप्रायसूचकं मिथुनं अस्या दर्शयेत् ॥४॥
एवं अन्यद्विरलशो (८२) दर्शयेत् ॥५॥
जलक्रीडायां तद्दूरतोऽप्सु निमग्नः समीपं अस्या गत्वा स्पृष्ट्वा चैनां तत्रैवोन्मज्जयेत् ॥६॥
नवपत्त्रिकादिषु च सःविशेषभावनिवेदनम् ॥७॥
आत्मदुःखस्यानिर्वेदेन कथनम् ॥८॥
स्वप्नस्य च भावयुक्तस्यान्यापदेशेन ॥९॥
प्रेक्षणके स्वजनसमाजे वा समीपोपवेशनम् । तत्रान्यापदिष्टं स्पर्शनम् ॥१०॥
अपाश्रयार्थं च चरणेन चरणस्य पीडनम् ॥११॥
ततः शनकैरेकैकां अङ्गुलिं अभिस्पृशेत् ॥१२॥
पादाङुष्ठेन च नखाग्राणि घट्टयेत् ॥१३॥
तत्र सिद्धः पदात्पदं अधिकं आकाङ्क्षेत् ॥१४॥
क्षान्त्यर्थं च तदेवाभ्यसेत् ॥१५॥
पादशौचे पादाङ्गुलिसंदंशेन तदङ्गुलिपीडनम् ॥१६॥
द्रव्यस्य समर्पणे प्रतिग्रहे वा तद्गतो विकारः ॥१७॥
आचमनान्ते चोदकेनासेकः ॥१८॥
विजने तमसि च द्वन्द्वं आसीनः क्षान्तिं कुर्वीत । समानदेशशय्यायां च ॥१९॥
तत्र यथार्थं अनःउद्वेजयतो भावनिवेदनम् ॥२०॥
विविक्ते च किं चिदस्ति कथयितव्यं इत्युक्त्वा निर्वचनं भावं च तत्रोपलक्षयेत् । यथा पारदारिके वक्ष्यामः ॥२१॥
विदितभावस्तु व्याधिं अपदिश्यैनां वार्ताग्रहणार्थं स्वं उदवसितं आनयेत् ॥२२॥
आगतायाश्च शिरःपीडने नियोगः । पाणिं अवलम्ब्य चाश्याः साकारं नयनयोर्ललाटे च निदध्यात् ॥२३॥
औशाधापदेशार्थं चास्याः कर्म विनिर्दिशेत् ॥२४॥
इदं त्वया कर्तव्यम् । न ह्येतदृते कन्याया अन्येन कार्यं इति गच्छन्तीं पुनरागमनानुबन्धं एनां विसृजेत् ॥२५॥
अस्य च योगस्य त्रिरात्रं त्रिसंध्यं च प्रयुक्तिः ॥२६॥
अभीक्ष्णदर्शनार्थं आगतायाश्च गोष्ठीं वर्धयेत् ॥२७॥
अन्याभिरपि सह विश्वासनार्थं अधिकं अधिकं चाभियुञ्जीत । न तु वचा निर्वदेत् ॥२८॥
दूरगतभावोऽपि हि कन्यासु न निर्वेदेन सिध्यातीति घोटकमुखः ॥२९॥
यदा तु बहुसिद्धां मन्येत तदैवोपक्रमेत् प्रदोषे निशि तमसि च योषितो मन्दसाध्वसाः (८३) सुःरतव्यवसायिन्यो रागवत्यश्च भवन्ति । न तु पुरुषं प्रत्याचक्षते । तस्मात्तत्कालं प्रयोजयितव्या इति प्रायोवादः ॥३०॥
एकपुरुषाभियोगानां त्वःसंभवे गृहीतार्थया धात्रेयिकया सख्या वा तस्यां अन्तरःभूतया तं अर्थं अःनिर्वदन्त्या सहैनां अङ्कं आनाययेत् । ततो यथोक्तं अभियुञ्जीत ॥३२॥
स्वां वा परिचारिकां आदावेव सखीत्वेनास्याः प्रणिदध्यात् ॥३३॥
यज्ञे विवाहे यात्रायां उत्सवे व्यसने प्रेक्षणकव्यापृते (८४) जने तत्र तत्र च दृष्टेङ्गिताकारां परीक्षितभावां एकाकिनीं उपक्रमेत ॥३४॥
न हि दृष्टभावा योषितो देशे काले च प्रयुज्यमाना (८५) व्यावर्तन्त इति वात्स्यायनः ॥३५॥
२८ इत्येकपुरुषाभियोगः (८६) ।
(प्रकरण)२९
मन्दापदेशा (८७) गुणवत्यपि कन्या धनहीना कुलीनापि समानैरःयाच्यमाना मातापितृवियुक्ता वा ज्ञातिकुलवर्तिनी वा प्राप्तयौवना पाणिग्रहणं स्वयं अभीप्सेत ॥३६॥
सा तु गुणवन्तं शक्तं सुःदर्शनं बालप्रीत्याभियोजयेत् ॥३७॥
यं वा मन्येत मातापित्रोरःसमीक्षया स्वयं अप्ययं इन्द्रियदौर्बल्यान्मयि प्रवर्तिष्यत इति प्रियहितोपचारैरभीक्ष्णसंदर्शनेन च तं आवर्जयेत् ॥३८॥
माता चैनां सखीभिर्धात्रेयिकाभिश्च सह तदभिमुखीं कुर्यात् ॥३९॥
पुष्पगन्धताम्बूलहस्ताया विःजने विःकाले च तदुपस्थानम् । कलाकौशलप्रकाशने वा संवाहने शिरसः पीडने चौचित्यदर्शनम् । प्रयोज्यस्य सात्म्ययुक्ताः कथायोगाः बालायां उपक्रमेषु यथोक्तं आचरेत् (८८) ॥४०॥
न चैवान्तरापि (८९) पुरुषं स्वयं अभियुञ्जीत । स्वयं अभियोगिनी हि युवतिः सौभाग्यं जहातीत्याचार्याः ॥४१॥
तत्प्रयुक्तानां त्वभियोगानां आनुलोम्येन ग्रहणम् ॥४२॥
परिष्वक्ता (९०) च न विकृतिं भजेत् । श्लक्ष्णम् (९१) आकारं अःजानतीव प्रतिगृहीयात् । वदनग्रहणे बलात्कारः ॥४३॥
रतिभावनां अभ्यर्थ्यमानायाः कृच्छ्राद्गुह्यसंस्पर्शनम् ॥४४॥
अभ्यर्थितापि नातिविवृता स्वयं स्यात् । अन्यत्राःनिश्चयकालात् (९२) ॥४५॥
यदा तु मन्येतानुरक्तो मयि न व्यावर्तयिष्यत इति तदैवैनं अभियुञ्जानं बालभाव मोक्षाय त्वरेत् ॥४६॥
विमुक्तकन्याभावा च विश्वास्येषु प्रकाशयेत् ॥४७॥
चिति प्रयोज्यस्योपावर्तनम् (९३) ॥४७॥
(प्रकरण)३०
भवन्ति चात्र श्लोकाः ॥४८॥
व्कन्याभियुज्यमाना तु यं मन्येताश्रयं सुखम् । अनुकूलं च वश्यं च तस्य कुर्यात्परिग्रहम् ॥४८॥
वनःअपेक्ष्य गुणान्यत्र रूपं औचित्यं एव च । कुर्वीत धनलोभेन पतिं सापत्नकेष्वपि ॥४९॥
व्तत्र युक्तगुणं वश्यं शक्तं बलवदर्थिनम् । उपायैरभियुञ्जानं कन्या न प्रतिलोभयेत् ॥५०॥
व्वरं वश्यो दरिद्रोऽपि निरःगुणोऽप्यात्मधारणः । गुणैर्युक्तोऽपि न त्वेवं बहुसाधारणः ॥५१॥
व्प्रायेण धनिनां दारा बहवो निरःअवग्रहाः । बाह्ये सत्युपभोगेऽपि निर्विस्रम्भा बहिःसुखाः ॥५२॥
व्नीचो यस्त्वभियुञ्जीत पुरुषः पलितोऽपि वा । विःदेशगतिशीलश्च न स संयोगं अर्हति ॥५३॥
व्यदृच्छयाभियुक्तो यो दम्भद्यूताधिकोऽपि । सःपत्नीकश्च सापत्यो न स संयोगं अर्हति ॥५४॥
व्गुणसाम्येऽभियोक्तॄणां एको वरयिता वरः । तत्राभियोक्तरि श्रैष्ठ्यं अनुरागात्मको हि सः (९४) ॥५५॥
चिति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे कन्यासंप्रयुक्तके तृतीयेऽधिकरणे एकपुरुषाभियोगा अभियोगतश्च कन्यायाः प्रतिपत्तिश्चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
Wednesday, April 25, 2012
हमरा द्वारा अनावधान में संशोधित एकश्लोकी रामायण
जानकी नवमी २०६९ विक्रमक अवसर पर हमरा द्वारा अनावधान में संशोधित एकश्लोकी रामायण - आदौ राम तपोवनादि गमनं, हत्वा मृगं कांचनम्। वैदीहीहरणं जटायुमरणं, सुग्रीवसंभाषणम्।। बालीनिर्दलनं समुद्रतरणं, लंकापुरीदाहनम्। पश्चाद् रावण कुम्भकर्ण हननम्, अयोध्यापुरी आगमनं , सीता निर्वासनं अश्व बन्धनं जानकी पृथ्वी समाहितम ।। एतद्धि वाल्मिकी रामायणं ।। पुरान प्रचलित पाठ छैक - आदौ राम तपोवनादि गमनं, हत्वा मृगं कांचनम्। वैदीहीहरणं जटायुमरणं, सुग्रीवसंभाषणम्।। बालीनिर्दलनं समुद्रतरणं, लंकापुरीदाहनम्। पश्चाद् रावण कुम्भकर्ण हननम् एतद्धि रामायणं ।। डॉ. धनाकर ठाकुर, श्यामली, रांची ८३४००२ मोबाईल ९४७०१९३६९४
Posted by Dr. Dhanakar Thakur at 8:47 AM
No comments:
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
१८९७
१८९७ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
- ६ सम्बद्धाः लेखाः
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे हालेण्ड्देशीयः वैद्यः क्रिस्टियन् ऐक्मन् नामकः कुक्कुटानां "बेरिबेरि" नामकः रोगः त्वक्सहितानां तण्डुलानां सेवनेन अपगच्छति इति संशोधितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे फिलिक्स् हाफ्मन् नामकः विज्ञानी शिरोवेदनायाः निवारकम् "आस्प्रिन्" नामकम् औषधं संशोधितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे एडोर्ड् बुख्नर् नामकः "ईस्ट्"नामकान् कोशान् विना एव "आल्कोहाल्" (मद्यम्) आम्लत्वम् आप्नोति इति संशोधितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे ब्याक्टीरियाविज्ञानस्य पितामहः राबर्ट् कोख् धेनूनां "प्लेग्”रोगस्य तथा मलेरियारोगस्य च विषये संशोधनम् अकरोत् ।
- अस्मिन् वर्षे कन्नडभाषायाः लेखकः बेनगल् रामरावः द्रास् प्रेसिडेन्सि महाविद्यालयतः बि. ए. पदवीं प्राप्तवान् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जनवरिमासस्य २३ तमे दिनाङ्के भारतस्य ओडिशाराज्यस्य कोलकतानगरे भारतमातुः सुपुत्रः युगपुरुषः नेताजी सुभाषचन्द्रबोसः जन्म प्राप्नोत् ।
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे मेमासस्य ३ दिनाङ्के भारतस्य भूतपूर्वः राष्ट्रपतिः, भारतरत्नविभूषितः, राजनीतिज्ञः डा झाकिर हुसैन जन्म प्राप्तवान् ।
- अस्मिन् वर्षे जून्-मासस्य ११ दिनाङ्के भारतस्य स्वातन्त्र्ययोद्धा, क्रान्तिकारी, कविः रामप्रसाद बिस्मिलः जन्म प्राप्नोत् ।


text:
VIDEHA MAITHILI SANSKRIT TUTOR- XXII
संस्कृत शिक्षा च मैथिली शिक्षा च- २२
(मैथिली भाषा जगज्जननी सीतायाः भाषा आसीत् – हनुमन्तः उक्तवान- मानुषीमिह संस्कृताम्)
-गजेन्द्र ठक्कुरः
(आगाँ)
ENGLISH
संस्कृतम्
मैथिली
Has the Principal come?
प्राचार्यः आगतः किम्?
प्राचार्य एलाह की?
This year the examination commences in March.
अस्मिन् वर्षे परीक्षायाः आरम्भः मार्चमासे भविष्यति।
एहि बरख परीक्षा मार्च मासमे होएत।
See if the maths teacher is there.
गणितस्य अध्यापकः अस्ति किम् इति पश्यतु।
देखू तँ गणितक अध्यापक छथि की?
Day after tomorrow will be a holiday.
परश्वः विरामः भविष्यति।
परसू छुट्टी हएत।
How many students are there in your department?
भवतः विभागे कति छात्राः सन्ति।
अहाँक विभागमे कए टा छात्र छथि?
There are 30 students in my department.
मम विभागे त्रिंशत् छात्राः सन्ति।
हमर विभागमे ३०टा छात्र छथि।
What is your pay-scale?
भवतः वेतनश्रेणी का?
अहाँक वेतनश्रेणी की अछि?
Did you read the newspaper? The Government has accepted our demands.
वार्तापत्रं पठितवान् किम्? सर्वकारेण अस्माकम् अभियाचनाः अङ्गीकृताः।
अखबार पढ़लहुँ की? सरकार हमरा सभक माँग सभ मानि लेलक।
30% bonus has been announced.
त्रिंशत् प्रतिशतम् अधिवेतनम् उद्घोषितम् अस्ति।
३०% अधिवेतनक घोषणा भेल अछि।
This rule will be implemented from the next-year.
एतस्य नियमस्य अन्वयः अग्रिमवर्षतः भविष्यति।
ई निअम अगिला बरखसँ लागू होएत।
I am in-charge of the examination department.
परीक्षा-विभागस्य उत्तरदायित्वं मम अस्ति।
हमरा लग परीक्षा विभागक भार अछि।
Who is the head of the sports department?
क्रीडा-विभागस्य प्रमुखः कः अस्ति?
क्रीड़ा विभागक प्रमुख के छथि?
We have to organize a science workshop.
विज्ञानकार्यशाला आयोजनीया अस्ति।
हमरा सभकेँ विज्ञान कार्यशालाक आयोजन करबाक अछि।
Our students got the first prize in the inter-school dance competition.
आन्तर्शालेय-नृत्यस्पर्धायाम् अस्माकं छात्राः प्रथम-पुरस्कारं प्राप्तवन्तः।
अन्तर-विद्यालय नृत्य प्रतियोगितामे हमरा सभक छात्रकेँ प्रथम पुरस्कार भेटलन्हि।
Parent-teacher meeting will be on next Sunday.
अग्रिमे रविवासरे पालक-शिक्षकमेलनं भविष्यति।
अगिला रविकेँ अभिभावक-शिक्षक मीटिंग होएत।
I will call his mother.
एतस्य मातरम् आह्वयिष्यामि।
हम ओकर माएकेँ बजेबए।
I have given application for leave.
अहं विरामस्य निवेदनपत्रं दत्त्वान् अस्मि।
हम छुट्टीक आवेदन देने छी।
He has taken a half-day leave today.
सः अद्य अर्ध-दिनस्य विरामं स्वीकृतवान्।
ओ आइ आध-दिनुका छुट्टी लेने अछि।
Again today the clerk has not come.
लिपिकारः अद्य न आगतवान् एव।
आइ फेर क्लर्क नञि आएल।
Do you have a class now?
इदानीं भवतः कालांशः अस्ति किम्?
आइ अहाँक वर्ग अछि की?
No, I am free now.
न, इदानीम् अहं कार्यरहितः अस्मि।
नञि आइ हम बिना काजक छी।
If you have any doubt please ask.
संशयः अस्ति चेत् पृच्छतु।
संशय अछि तँ पूछू।
Have you understood?
ज्ञातं किम्?
बुझलहुँ की?
Have you taken notes?
टिप्पणीं लिखितवन्तः किम्?
टिप्पणी लिखलहुँ की?
It is enough for today.
अद्य एतावदेव पर्याप्तम्?
आइ लेल एतेक पर्याप्त अछि।
Let us stop at the end of this paragraph.
एतस्य अनुच्छेदस्य अन्ते समापयामः।
एहि अनुच्छेदक अन्तमे हम सभ समाप्त करब।
Please, say it once again.
कृपया, पुनः एकवारं वदतु।
कृपया एकरा एक बेर फेर कहू।
Read this well before coming to class tomorrow.
श्वः कक्ष्या-आगमनतः पूर्वम् एतत् पठित्वा आगच्छतु।
काल्हि वर्ग अएबासँ पूर्व एकरा एक बेर नीक जकाँ पढ़ि लेब।
I did not understand this.
एतत् अहं न ज्ञातवान्।
हम ई नहि बुझलहुँ।
Hey! You study well, do not you?
किं भोः सम्यक् पठति खलु?
यौ, अहाँ तँ नीक जकाँ पढ़िते छी।
You have not yet submitted your assignment.
भवान् भवतः ’विशेषकार्यम्’ इतोऽपि न दत्तवान्।
अहाँ अपन विशेषकार्य अखन धरि नहि जमा करेने छी।
Have you prepared the question paper?
प्रश्नपत्रिका सज्जीकृता किम्?
अहाँ प्रश्नपत्रक तैयारी केलहुँ की?
Yes, I have started.
आम्, आरम्भं कृतवान् अस्मि।
हँ, प्रारम्भ कएने छी।
He has not answered a single question correctly.
एषः एकम् अपि प्रश्नं सम्यक् न उत्तीर्णवान्।
ओ एकोटा प्रश्नक ठीक उत्तर नहि देलक।
Does anyone know the answer?
कोऽपि उत्तरं जानाति किम्?
ककरो एकर उत्तर बुझल अछि?
Hey, what is the noise about?
किं भोः कोलाहलः?
की यौ, कथीक हल्ला अछि?
The students these days!
इदानीन्तन-च्छात्रास्तु!
आइ काल्हिक विद्यार्थी!
How is the result this year?
एतस्य वर्षस्य फलितांशः कथम् अस्ति?
एहि बरखक परिणाम केहन रहल?
Better than last year’s.
गतवर्षस्य अपेक्षया उत्तमम्।
पछिला सालक अपेक्षा उत्तम।
How did he get such high marks?
सः कथम् एतावतः अङ्कान् प्राप्तवान्?
ओ एतेक नीक अंक कोना प्राप्त कएलक।
Examiner’s large heartedness.
परीक्षकाणाम् औदार्यम्।
परीक्षकक उदारतासँ।
When does the summer vacation begin?
ग्रीष्मविरामस्य आरम्भः कदा?
गरमी-तातिल कहियासँ होएत?
35 people have come for the interview.
साक्षात्कारार्थं पञ्चत्रिंशत् जनाः आगतवन्तः।
३५ गोटे साक्षात्कार लेल आएल छथि।
सम्भाषणम्
मम समीपे बहु धनम् अस्ति, किन्तु अहम् बहिः न प्रकटयामि।
मम समीपे बहु धनम् अस्ति, किन्तु अहम् वित्तकोषे न स्थापयामि।
मम समीपे बहु धनम् अस्ति, किन्तु अहम् अपव्ययम् न करोमि।
मम समीपे बहु धनम् अस्ति, किन्तु अहम् वाहनं न क्रीणामि।
मम समीपे बहु धनम् अस्ति, किन्तु अहम् अन्येनः न ददामि।
विद्यालयः अस्ति किन्तु अहम् विद्यालय न गतवान्।
परीक्षा समीपा अस्ति किन्तु पठनम् न समाप्तम्।
अहम् पायसम् खादितुम् इष्टवती किन्तु अंबा न दत्तवती।
श्रीमान् अन्तः आगच्छामि वा- आगच्छतु।
एतत् किम् फलम्- स्वादुफल।
एषा का- सा छुरिका।
अहम् स्वादुफलस्य उपरि छुरिका पातयामि।
निश्चयेन पातयामि-निश्चये पतति।
न पतति।
इदानीम् कः स्वादुफलस्य उपरि छुरिका पातयति। अहम् निश्चयेन पातयामि।
सः प्रायशः न पातयति। एषः न पातयति। अहम् उक्तवान् किल- भवान् निश्चयेन न पातयति।
अहम् निश्चयेन मंत्री भविष्यामि।
अहम् निश्चयेन सत्कार्यं करोमि।
अहम् निश्चयेन अकार्यं न करोमि।
अहम् निश्चयेन भविष्ये संस्कृतं पाठयामि।
अहम् निश्चयेन अद्य निद्रां करोमि।
अद्य कक्षां प्रति वारुणि विलंबेन आगतवती।
तस्य कारणम् वयं उहित्वा वदामः- प्रायशः उपयोगम् कर्तु वाक्यम् वदामः।
प्रायशः चलनचित्रं गतवती आसीत्।
प्रायशः मार्गे वाहनसम्मर्दः आसीत्।
प्रायशः सा अस्वस्था आसीत्।
अहम् ग्रंथालयम् गतवती आसम्- अतः अहम् विलंबेन आगतवती।
प्रायशः अहम् श्वः देवालयं गमिष्यामि।
प्रायशः भारतीयः शान्तिप्रियः।
इदानीम् वयम् अन्यम् एकम् अभ्यासं कुर्मः।
अहं कृष्णफलके चित्रलेखनस्य आरम्भम् करोमि। एकां-एकां लिखामि अथवा किञ्चित् वर्धयामि। तदा भवन्तः वाक्यानि वदन्ति। प्रायशः भवान् हंसस्य चित्रम् लिखति।
पति-पत्ब्याः चित्रम् लिखति।
निश्चयेन भवान् नौका चित्रम् लिखति।
निश्चयेन भवान् मीनस्य चित्रम् लिखति।
निश्चयेन भवान् फलस्य चित्रम् लिखति।
निश्चयेन् भवान् पर्णस्य चित्रम् लिखति।
एषः जीवने अग्रे कः भविष्यति- इति ऊहं कुर्वन्तु। वाक्यं वदन्तु। वाक्ये निश्चयेन अथवा प्रायशः द्वयोर्मध्ये एकं शब्दं योजयित्वा वाक्यं वदन्तु।
सः निश्चयेन् चोरः भविष्यति।
सः निश्चयेन् सैनिकः भविष्यति।
सः निश्चयेन् वैद्यः भविष्यति।
सः प्रायशः विमानचालकः भविष्यति।
सः प्रायशः विदेश प्रयाणं करिष्यति।
सः प्रायशः भोजनप्रियः/ मूर्खः।
भवान् कः भविष्यति।
अहं निश्चयेन् विद्यालयस्य संस्थापकः भविष्यामि।
एतत् लघु पुस्तकम्।
एतस्य पुस्तकस्य अपेक्षया एतत् पुस्तक वृहत् अस्ति।
काकस्य अपेक्षया शुकः सुन्दरः अस्ति।
एतस्याः वेण्याः अपेक्षया एतस्याः वेणी दीर्घा अस्ति।
गिरिजायाः अपेक्षया सावित्री उन्नता अस्ति।
एतस्य दण्डस्य अपेक्षया एषः दण्डः दीर्घः अस्ति।
केरलस्य अपेक्षया कर्णाटकं वृहत् अस्ति।
पाकिस्तानस्य अपेक्षया भारतदेशः वृहत् अस्ति।
अजस्य अपेक्षया गजः स्थूलः अस्ति।
मम घट्याः अपेक्षया वारुण्याः घटी सुन्दरी अस्ति।
मम अपेक्षया लता उन्नता अस्ति।
अर्जुनस्य अपेक्षया एकलव्यः उत्तमः धनुर्धरः।
दुर्जनः सहवासोपेक्षया सज्जनः सहवासः उत्तमः।
१-भोः निबन्धानाम् संग्रहः अस्ति वा।
२-अस्ति। तत्र पश्यतु।
१-एतस्य अपेक्षया वृहत् पुस्तकं नास्ति वा।
२-किमर्थम्?
१-विश्वविद्यालये निबन्ध स्पर्धा अस्ति। तदर्थम् अधिक विषयसंग्रहः करणीयः अस्ति।
२-तथां। आगच्छतु, ददामि।
१-एतत् पुस्तकं पश्यतु। तस्य अपेक्षया उत्तमम् अस्ति।
१-उत्तमम्। मम सख्याः समीपे एतत् पुस्तकं नास्ति। तस्या अपेक्षया मम अधिक विषय संग्रहं कर्त्तुम शक्नोमि।
२-यदि सा अन्यत् पुस्तकं प्राप्नोति तर्हि भवत्याः अपेक्षया अधिकं विषयसंग्रहं करोति।
१-एवं वा।
२-परन्तु अस्माकं ग्रंथालयस्य अपेक्षया उत्तमः ग्रंथालयः अन्यः नास्ति। अतः सा तत् प्राप्तुम् न शक्नोति।
१-भवतु। अहम् इदानीम् गच्छामि। श्वः सर्वेषाम् अपेक्षया शीघ्रम् अत्रागत्य सर्वम् पठामि।
सुभाषितम्
जलबिन्दु निपातेन् क्रमशः पूर्ण्यते घटः।
स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च॥
श्रुतस्य सुभाषितस्य अर्थः एवम् अस्ति। क्रमशः जलं पतति-नलिकातः। परन्तु पात्रम् अवश्यं पूर्णं भवति। यद्यपि बिन्दुशः पतति अल्पम् इति जनं न त्यजति। क्रमशः पात्रं पूर्णं भवति। एवमेव विद्यायाः संग्रहः अपि क्षणशः/ कणशः भवति- सः अग्रे पूर्णः भविष्यति। एवमेव धर्मकार्याणि अपि सः कुर्वन् गच्छतु जीवने अवश्यम्। धर्मनिष्ठः भवति। एवमेव विद्यायाः संपादनं-धनस्य संपादनम् अपि तथैव। कणशः धनसंपादनं करणीयम्। एक नानकं, नानक्-द्वयं, नानकत्रयं इति न त्यक्त्तव्यम्। सर्वम् अपि संग्रीहश्य संग्रीह्य सः अग्रे प्रभूतं धनं संपादिष्यति। एवं सुभाषितकारः वदति- विद्यायाः/ धनस्य/ धर्मस्य संपादनं क्रमशः भवति सः पूर्णः भवति।
कथा
कावेरी नद्याः तीरे एकं गुरुकुलम्। गुरुकुले वटवः (बालकाः) सन्ति। ते प्रतिदिनं नियमितं जीवनं कुर्वन्ति। प्रातः कालतः रात्रिपर्यन्तम् नियमितं जीवनम्। उत्तिष्ठन्ति, योगासनं आदि कुर्वन्ति, अध्ययनं कुर्वन्ति, एवं पवित्रं जीवनं तेषाम्। भिक्षाटनं तेषां कार्यम्। बहिः गच्छन्ति भिक्षां याचित्वा गृहम् आनयन्ति। मिलित्वा सर्वे खादन्ति। एवं गुरुकुलस्य नियमः (पद्धतिः)। एकदा सुन्दरः नाम् बालकः भिक्षाटनार्थं बहिः गच्छति। भिक्षाटनं कृत्वा सर्वं संगृह्य प्रत्यागच्छति। आगमन् समये मार्गे एकं शिलाखण्डं पश्यति। सुन्दरः शिलाखण्डः- नीलवर्णः-कंदुका आकारेण अस्ति- अतः तस्य कुतुहलं भवति। हस्तेन् गृह्णाति तस्य समीपे स्थापयति। क्रीडार्थं वा उपयोगं भवति- इति चिन्तयति। गुरुकुलम् आगच्छति। तस्य मित्राणि सन्ति। मित्रेभ्यः दर्शयति। बालकाः शिलाखण्डं गृहित्वा क्रीडन्ति। एवं प्रतिदिनं सायंकाले शिलाखण्डं गृहीत्वा क्रीडन्ति। एकदा गुरुः पश्यति शिलाखण्डम्। सः सुन्दरम् आहूय पृच्छति- हे सुन्दरा। एतं शिलाखण्डं भवान् प्राप्तवान्। परन्तु एतेन् शिलाखण्डेन् इतः परम् भवान् न क्रीडतु। अन्येन शिलाखण्डेन् क्रीडतु। एतम् शिलाखण्डं गृहीत्वा भवान् आपणं गच्छतु। एतस्य विक्रयेणं करोतु। इति वदति। गुरोः आज्ञा। सः सुन्दरः आपणं गच्छति- शाकापणं गच्छति, प्रथमतः शाकापणिकम् पृष्टवान्- भवान् एताम् शिलाखण्डं क्रीणाति वा। आपणिकः वदति। नाणकद्वयं ददामि। तदा सः बालकः गुरुं पृच्छामि इति प्रत्यागच्छति। गुरुः वदति- भोः, इदानीम् पुनः अन्यत्र विचारयतु, विक्रेयणात् पूर्वं माम् पुनः एकवारं पश्यतु। इति वदति। सः तथैव बालकः अन्यत्र गच्छति। सुन्दरः क्रीडनक विक्रेतुः समीपं गच्छति। सः तम् विचारयति- एतस्य मूल्यम् कियत् ददाति- सः वदति- अहं रूप्यकंद्वयं ददामि। तदा बालकः पुनः गुरोः समीपम् आगच्छति। तदा गुरुः पुनः वदति- इदानीम् भवान् नगरान्तरं गच्छतु। तत्र विचारयतु। सः बालकः नगरं गच्छति- तत्र आभरणस्य आपणं पश्यति, आभरण विक्रेतारं पृच्छति- एतस्य शिलाखण्डस्य मूल्यम् कियत्। अहम् एतम् शिलाखण्डं विक्रेतुम् इच्छामि। सः आपणिकः परीक्षाम् करोति- सूक्ष्मतया। सः वदति। भो बाला। एतस्य शिलाखण्डस्य मूल्यम् अमूल्यम् अस्ति। यदि अहं आपणे स्थितस्य सर्वस्य आभरणस्य विक्रयेणं करोमि तथापि एतस्य शिलाखण्डस्य मूल्यं न भवति। तावद् अस्ति एतस्य शिलाखण्डस्य मूल्यम्। यदि भवान् विक्रेतुम् इच्छति- मया आपणः त्यक्तव्यः भवति। तदा बालकः अमूल्यं शिलाखण्डं गृहीत्वा पुनः गुरोः समीपं गच्छति। गुरुः वदति- भवता शिलाखण्डस्य मूल्यं ज्ञातव्यं चेत्- रत्न परीक्षकेन् भवितव्यम्। तदाएव शिलाखण्डस्य वास्तविक मूल्यं किमिति ज्ञायते। इति गुरुः वदति। पुनः वदति- पश्यन्तु। जनानां समीपे अत्यमूल्यं वस्तु अस्ति- जीवननामकम्। परन्तु ते मूल्यं न जानन्ति- यदि सम्यक् मूल्यं ज्ञात्वा व्यावहारन्ति, तेषां जीवनम् अपि अत्यमूल्यं भवति। एवं गुरुः कथा द्वारा संदेशं ददाति।


text:
जर एखाद्याकडे खूप मोठे नुकसान झाले असेल , तर ते नुकसान भरून काढण्यासाठी या स्तोत्राचे पठण करतात. किंवा वस्तू चोरीला गेली असेल किंवा हरवल्यामुळे मनस्ताप झाला असेल तर ते परत मिळावी किंवा तत्सम लाभ व्हावा / नुकसान होऊ नये यासाठी सुद्धा हे स्तोत्र म्हणण्याचा प्रघात आहे. एखादी व्यक्ती रागावून आपली भेट घेण्याचे टाळत असेल तर त्याची भेट होऊन राग कमी व्हावा यासाठी किंवा एखादी घरातून निघून गेली असल्यास ती व्यक्ति परत यावी यासाठी सुद्धा हे स्तोत्र पठण श्रवण करतात.. अर्थात या सर्व साठी भक्ति श्रद्धा मात्र असायला हवी ..
खाली दोन प्रकारचे थोडे भेद असलेले कार्तविर्य स्तोत्र दिले आहेत , त्यातील कोणतेही पठण केले तरी चालेल..
॥ कार्तवीर्य द्वादशनामस्तोत्रम् ॥ १
कार्तवीर्यार्जुनो नाम राजा बाहुसहस्रवान् । तस्य स्मरणमात्रेण गतं नष्टं च लभ्यते ॥ १॥
कार्तवीर्यः खलद्वेषी कृतवीर्यसुतो बली । सहस्रबाहुः शत्रुघ्नो रक्तवासा धनुर्धरः ॥ २॥
रक्तगन्धो रक्तमाल्यो राजा स्मर्तुरभीष्टदः । द्वादशैतानि नामानि कार्तवीर्यस्य यः पठेत् ॥ ३॥
सम्पदस्तत्र जायन्ते जनस्तत्र वशं गतः । आनयत्याशु दूरस्थं क्षेमलाभयुतं प्रियम् ॥ ४॥
सहस्रबाहुसशरं महितं सचापं रक्ताम्बरं रक्तकिरीटकुण्डलम् ।
चोरादि-दुष्टभय-नाशं इष्टदं तं ध्यायेत् महाबल-विजृम्भित-कार्तवीर्यम् ॥ ५॥
यस्य स्मरणमात्रेण सर्वदुःखक्षयो भवेत् । यन्नामानि ᳚महावीर्यश्चार्जुनः कृतवीर्यवान्᳚ ॥ ६॥
हैहयाधिपतेः स्तोत्रं सहस्रावृत्तिकारितम् । वाञ्चितार्थप्रदं नृणां स्वराज्यं सुकृतं यदि ॥ ७॥
॥ इति कार्तवीर्य द्वादशनाम स्तोत्रम् ॥
———————————————
॥ कार्तवीर्य द्वादशनामस्तोत्रम् ॥ २
अर्जुनः कृतवीर्यस्य सप्तद्वीपेश्वरोऽभवत् । दत्तात्रेयाद्धरेरंशात् प्राप्तयोगमहागुणः ॥
न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्तिवाः । यज्ञदानतपोयोगश्रुतवीर्यजयादिभिः ॥
पञ्चाशीतिसहस्राणि ह्यव्याहतबलःसमाः । अनष्टवित्तस्मरणो बुभुजेऽक्षय्यषड्वसु ॥
तस्य पुत्रसहस्रेषु पञ्चैवोर्वरिता मृधे । जयध्वजः शूरशेनो वॄषभो मधुरूर्जितः ॥
कार्तवीर्यः सहस्राक्षः कृतवीर्यसुतः बली । सहस्रबाहुः शत्रुघ्नः रक्तवासा धनुर्धरः ॥ १॥
रक्तगन्धो रक्तमाल्यः राजा स्मर्तुरभीष्टदः । द्वादशैतानि नामानि कार्तवीर्यस्य यः स्मरेत् ॥ २॥
अनष्टद्रव्यता तस्य नष्टस्य पुनरागमः । सम्पदस्तस्य जायन्ते जनास्तस्य वशो सदा ॥ ३॥
॥ इति कार्तवीर्य द्वादशनाम स्तोत्रम् ॥


text:
कालविरोधमुदाहरन्नाह—
120b नक्तं रात्रौ उन्निद्रा विकसिता पद्मिनी, रात्रिरूपकालविरुद्धमेतत् । पद्मिन्या नक्तं प्रबोधासम्भवात् । कुमुद्वती कुमुदिनी स्फुटति विकसति अह्नि दिने । एतद् दिवसरूपसमयविरुद्धम्, दिवा कुमुद्वतीविकासाभावात् ॥
मधुर्वसन्त उत्फुल्लः कुसुमितो निचुलो वञ्जुलोऽस्मिन्निति उत्फुल्लनिचुलः । निदाघो ग्रीष्मः मेघैर्दुर्दिनो मलिनः । श्रव्या मधुरा हंसानां गिरः शब्दा यासु इति श्रव्यहंसगिरो वर्षाः प्रावृट् । आमत्ता वर्हिण्यो मयूर्यो यस्यामिति आमत्तबर्हिणी शरत् । निर्मल आदित्यो यस्मिन्निति निर्मलादित्यो हेमन्तः । शिशिरः श्लाघ्यं सेव्यं चन्दनम् अस्मिन्निति श्लाघ्यचन्दनः । सर्वमेतद् ऋतुषट्कलक्षणं कालविरुद्धं मध्वादिषु ऋतुषु उत्फुल्लनिचुलादीनामसम्भवात् ॥


text:
गणितम्
सन्ख्यानां विक्रियानां क्षेत्रगणितस्य परिमाणस्य च तर्कबद्ध चिन्तनम् एव गणितम् । अयम् अति महत्वस्य विषय:। एषा विज्ञानस्य भाषा इति मन्यते|
अन्तर्विषयाः
- १ शुद्ध गणितस्य विचारणक्षेत्राणि
- २ प्रयुक्तगनितस्य विचारणक्षेत्राणि
- ३ भारतीय गणितशास्त्रः
- ४ केचन यशस्विनः गणितज्ञाः
- ५ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
शुद्ध गणितस्य विचारणक्षेत्राणि[सम्पादयतु]
गणितस्य आधारः तत्त्वम् च[सम्पादयतु]
परिमाण[सम्पादयतु]
पूर्णाङ्कानाम् पाटीगणितस्य विश्लेषणाय प्रारभति । अनन्तरम् अविभाज्यसङ्खानाम् गुणानाम् विचारणं भवति ।
व्यूह[सम्पादयतु]
परि[सम्पादयतु]
विकृति[सम्पादयतु]
प्रयुक्तगनितस्य विचारणक्षेत्राणि[सम्पादयतु]
सङख्याशास्त्रम्[सम्पादयतु]
परीख्या[सम्पादयतु]
गणितात्मक भौतिकशास्त्रम्[सम्पादयतु]
भारतीय गणितशास्त्रः[सम्पादयतु]
आधुनिकगणकयन्त्रम् अपि अतिशेते भारतीया वेदगणितपद्धतिः । शून्यं, दशांशपद्धतिः, सङ्खयाः, मूल्यम् इत्यादयः बहवः अंशाः भारतीयानां कारणतः एव गणितक्षेत्रं प्रविष्टवन्तः । "पैथगोरियन्" सिद्धान्तः इति यत् इदानीं पाठ्यते (कर्णवर्गः = पादवर्गः + लम्बवर्गः) स च सिद्धान्तः पैथगोरस्य जननात् त्रिशतवर्षपूर्वम् एव भारते शुल्बसूत्रे निरूपितः आसीत् । भास्कराचार्येण लीलावत्यां
- "तत्कृत्योगपदं कर्णः दोष्कर्णवर्गयोर्विवरात् ।
- मूलं कोटिः कोटिश्रुतिकृत्योः अन्तरात् पदं बाहुः "॥
इति उच्यते । पिङ्गलाचार्यः छन्दश्शास्त्रे मेरुप्रस्तारम् अधिकृत्य यत् प्रतिपादयति तदेव पास्कल्नामकेन अन्विष्टम् इति वयं पाठ्यपुस्तकेषु पठामः । अहो, विचित्रा खलु अस्माकं विद्यादानरीतिः ।
- "यथा शिखा मयूराणां नागानां मणयो यथा।
- तथा वेदाङ्गशास्त्राणां गणितं मूर्ध्नि स्थितम्॥"।
आधुनिक कालस्य अति श्रेष्टः भारतीय गणितशास्त्रज्ञः श्रीनिवास रामानुजन् महोदयः।
अध्य समग्रे प्रपञ्चे उपयुज्यमानाः अङ्का (1,2,3,....) शून्यं (०) दशमानपद्धतिश्च भारते वर्षे अन्वैष्यन्त। रोमन् पद्धत्या संख्यानां लेखने महत् कष्टं सकलैरनुभूयते स्म। अतः तत् त्यक्त्वा सर्वे देशाः भारतान्विष्टां पद्धतिमेव स्वीचक्रुः। इयं पद्धतिः अरबाणां द्वारा यूरोपं प्राप। अतः इमां 'अरबीया पद्धतिः' , 'अरबीयाः अङ्काः' इति केचन भ्रान्त्या व्यवहरन्ति। गणितशास्त्रग्रन्थकारेषु आर्यभटः, वराहमिहिरः, भास्करः, महावीरः,श्रीधरः, द्वितीयः भास्करः इत्यादयः गणनार्हाः।
अङ्कगणितम्[सम्पादयतु]
अङ्कगणितं, पातटीगणितमिति च arithmetic इत्याख्यं शास्त्रं संस्कृते व्यवह्रियते। पाटीगणितग्रन्थेषु आचार्यभास्करस्य लीलावती मूर्धन्या। तत्र दशगुणनया शतसहस्रादिसंख्यानां गणना कथं प्रवर्तत इति इत्थं सूचितम्-
- 'एकदशशतसहस्त्रायुतलक्षप्रयुतकोतटयः क्रमशः।
- अर्बुदं अब्जं खर्वनिखर्वमहापद्मशङ्कवः तस्मात्।
- जलघिश्चान्तं मध्यं परार्धमिति दसशगुणोत्तराः संङ्नाः।
- संख्यायाः स्थानानां व्यवहारर्थं कृता पूर्वैः ॥'
भास्कराचार्यः न केवलं गणितशास्त्रवित्, अपितु श्रेष्ठः कविरपि। अतः सः क्लिष्टाः गणितसमस्या अपि सरलया शैल्या प्रकृतिरम्यां दृश्यावलीं उपवर्णयन् प्रस्तौति।एकं उदाहरणम् अत्र दीयते-
- 'चक्रक्रौञ्चाकुलितसलिले क्वापि दृष्टं तडागे
- तोयादूर्ध्वं कमलकलिकाग्रं वितस्तिप्रमाणम्।
- मन्दं मन्दं चलितमनिलेनाहतं हस्तयुग्मे
- तस्मिन् मग्नं गणक कथय क्षिप्रमम्भः प्रमाणम्॥'
बीजगणितम्[सम्पादयतु]
बीजगणिते तु अनेकाव्यक्तपदात्मकानां समीकरणानां विश्लेषणं, कुट्टकवर्गप्रभृति चक्रवालानि च भारतीयानां वैशिष्ट्यम्। खगॊलशास्त्रे बीजगणितस्य उपयॊगः, बैजिकसिद्धान्तानां रेखागणितीयं प्रदर्शनं चापि भारनतीयानां प्रागल्भ्यं सूचयति।अव्यक्तपदस्य सूचनार्थं या. का. नी. पी. लॊ. इत्यादीनि अक्षराणि उपयुज्यन्ते।
- यावत्तावत् कालकॊ नीलकॊsन्यॊ
- वर्णः पीतॊ लॊहितश्वैतदाद्याः
- अव्यक्तानां कल्पिता मानसमंज्ञाः
- तत्संख्यानां कर्तुमाचार्यवर्यः॥
क्षेत्रमिति[सम्पादयतु]
क्षेत्रमितौ (Geometry) वेदकालादेव शुल्बसूत्रग्रन्थाः भारते प्रचलिताः यज्ञवेदीनां निर्मणार्थं विभिन्नानामाकृतीनां क्षेत्रफलश्यकमासीत्। अतः अस्मिन् शास्त्रे अतीव प्रौढ्विचाराः सन्ति। पैतागॊरसॊपज्ञं इति ऎरॊप्याः यं सिद्धान्तं मन्यन्ते सः कात्यायानेन चैवं निरूपितः- 'दीर्घचतुरस्त्रस्याक्ष्ण्या रज्जुः पार्श्वमानीन्ति तिर्यङ्भानी च यत् पृतग्भूते कुरुतः तदुभयं करॊति'। इति।ऎतदेव अनन्तरभवैः पण्डितैः सुलभरूपेण दत्तम्- 'जात्यत्रिभुजैः भुजकॊटयॊर्वर्गयॊगः कर्णवर्गसमः' इति।इदानीमपि सिद्धान्तः ऎषः पैतागॊरसस्य नाम्ना परिगण्यते। अस्य 'शुल्बसिद्धान्तः' इति 'जात्यत्रिभुजसिद्धान्तः' इति वा युक्तं अभिदानम्, प्रागेव भारतीयैः अन्विष्टत्वात्। स्थिरान्कस्य (पै) इत्यस्य मौल्यं आर्यभटनैवं प्रतिपादितम्-
- चतुराधिकं शतमष्टगुणं द्वाषष्टिस्तथा सहस्त्राणाम्।
- अयुतद्वयस्य विष्कम्भस्य आसन्नौ वृत्तपरिणाहः॥ इति ॥
- (१००+४)* ८+६२०००/२००००=३.१४१६
आधुनिकगणितप्रतिपाद्यमानादपि मौल्यात् निष्कृष्टतरं मौल्यं दत्त्वापि आर्यभटः तदपि 'आसन्नम्' इति ब्रवीति। सूक्ष्मतमदृष्टिः खलुः सः।
त्रिकॊणमिति[सम्पादयतु]
त्रिकॊणमितौ (Trigonometry) उपयुज्यमानं सैन् (Sine), कॊसैन् (Cosine), लागरितम् (Logarithm)इत्यादीनि क्रमशः 'शिञ्जिनि' 'कॊटिशिञ्जिनि' 'लघुरिक्तादीनाम्' भ्रष्टरूपाणि स्पष्टम्।
विश्लेषकरेखागणितम्[सम्पादयतु]
वाचस्पतिः स्वीये न्यायशास्त्रग्रन्थे विश्लेषकरेखागणितस्य आचार्य भास्करॊ गॊलाध्याये चलकलनस्य(Calculus) च मूलविचारात् प्रस्तूय युरॊपीयपण्दिताभ्यां डेकार्टे-न्यूटनाभ्यां(Descartes Newton) प्रागेव ऎतदभिज्ञौ आस्ताम्।
केचन यशस्विनः गणितज्ञाः[सम्पादयतु]
- कणाद:
- याज्ञवल्क्य:
- लगध:
- बौधायन:
- आर्यभट:
- ब्रह्मगुप्त:
- वराहमिहिर:
- श्रीपति:
- भास्कर:
- नीलकण्ठ:
- माधव:
- श्रीनिवासरामानुजन्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Free Mathematics books Free Mathematics books collection.
- Encyclopaedia of Mathematics online encyclopaedia from Springer, Graduate-level reference work with over 8,000 entries, illuminating nearly 50,000 notions in mathematics.
- HyperMath site at Georgia State University
- FreeScience Library The mathematics section of FreeScience library
- Rusin, Dave: The Mathematical Atlas. A guided tour through the various branches of modern mathematics. (Can also be found at NIU.edu.)
- Polyanin, Andrei: EqWorld: The World of Mathematical Equations. An online resource focusing on algebraic, ordinary differential, partial differential (mathematical physics), integral, and other mathematical equations.
- Cain, George: Online Mathematics Textbooks available free online.
- Tricki, Wiki-style site that is intended to develop into a large store of useful mathematical problem-solving techniques.
- Mathematical Structures, list information about classes of mathematical structures.
- Mathematician Biographies. The MacTutor History of Mathematics archive Extensive history and quotes from all famous mathematicians.
- Metamath. A site and a language, that formalize mathematics from its foundations.
- Nrich, a prize-winning site for students from age five from Cambridge University
- Open Problem Garden, a wiki of open problems in mathematics
- Planet Math. An online mathematics encyclopedia under construction, focusing on modern mathematics. Uses the Attribution-ShareAlike license, allowing article exchange with Wikipedia. Uses TeX markup.
- Some mathematics applets, at MIT
- Weisstein, Eric et al.: MathWorld: World of Mathematics. An online encyclopedia of mathematics.
- Patrick Jones' Video Tutorials on Mathematics
- Citizendium: Theory (mathematics).
- du Sautoy, Marcus, A Brief History of Mathematics, BBC Radio 4 (2010).
- MathOverflow A Q&A site for research-level mathematics


text:
सूत्र ५०
अनुबन्धादिभ्य: प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद्दृष्टश्च तदुक्तम् ॥५०॥
अनुबन्धादिभ्य: प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद्दृष्टश्च तदुक्तम् ।
इतश्च प्रकरणमुपमृद्य स्वातन्त्र्यं मनश्चिदादीनां प्रतिपत्तव्यम् ।
यत्क्रियावयवान्मनआदिव्यापारेष्वनुबन्धाति ते मनसैवाधीयन्त मनसाचीयन्त मनसैव ग्रहा अगृहयन्त मनसाऽस्तुवन्मनसाऽशंसन्यत्किं च यज्ञे कर्म क्रियते यत्किं च यज्ञियं कर्म मनसैव तेषु तन्मनोमयेषु मनश्चित्सु मनोमयमेव क्रियत इत्यादिना ।
संपत्फलो हयमनुबन्ध: ।
न च प्रत्यक्षा: क्रियावयवा: सन्त: संपदा लिप्सितव्या: ।
न चात्रोद्नीथाद्युपासनवत्कियाङ्गसंबन्धात्तदनुप्रवेशित्वमाशङिकतव्यं श्रुतिवैरूप्यात् ।
न हयत्र क्रियाङ्गं किंचिदादाय तस्मिन्नदो नामाध्यवसितव्यमिति वदति ।
षटत्रिंशत्सहस्राणि तु मनोवृत्तिभेदानादाय तेष्वग्नित्वं ग्रहादींश्च कल्पयति पुरुषयज्ञादिवत् ।
संख्या चेयं पुरुषायुषस्याह:सु द्दष्टा सती तत्संबन्धिनीषु मनोवृत्तिष्वारोप्यत इति द्रष्टव्यम् ।
एवमनुबन्धात्स्वातन्त्र्यं मनश्चिदादीनाम् ।
आदिशब्दादतिदेशाद्यपि यथासंभवं योजयितव्यम् ।
तथा हि तेषामेकैक एव तावान्यावानसौ पूर्व इति क्रियामयस्याग्नेर्माहात्म्यं ज्ञानमयानामेकैकस्यातिदिशन्क्रियायामनादरं दर्शयति ।
न च सत्येव क्रियासंबन्धे विकल्प: पूर्वेणोत्तरेषामिति शक्यं वक्तुम् ।
न हि येन व्यापारेणाह्वनीयधारणादिना पूर्व: क्रियायामुपकरोति तेनोत्तर उपकर्तुं शक्नुवन्ति ।
यत्तु पूर्वपक्षेऽप्यतिदेश उपोद्बलक इत्युक्तं सति हि सामान्येऽतिदेश: प्रवर्तत इति तदस्मत्पक्षेऽग्नित्वसामान्येनातिदेशसंभवात्प्रत्युक्तम् । अस्ति हि सांपादिकानामप्यग्नीनामन्गित्वमिति ।
श्रुत्यादीबि च कारणानि दर्शितानि ।
एवमनुबन्धादिभ्य: कारणेभ्य: स्वातन्त्र्यं मनश्चिदादीनाम् ।
प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववत् ।
तथा प्रज्ञान्तराणि शाण्डिल्यविद्याप्रभृतीनि स्वेन स्वेनानुबन्धेनानुबध्यमानानि पृथगेव कर्मभ्य: प्रज्ञान्तरेभ्यश्च स्वतन्त्राणि भवन्त्येवमिति ।
द्दष्टश्चावेष्टे राजसूयप्रकरणपठिताया: प्रकरणादुत्कर्षो वर्णत्रयानुबन्धाद्राजयज्ञत्वाच्च राजसूयस्य ।
तदुक्तं प्रथमे काण्डे क्रत्वर्थायामिति चेन्न वर्णत्रयसंयोगादिति ॥५०॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
आलप्पुल जिल्ला भारतया केरल राज्यया छगू जिल्ला ख।
प्रशासनिक विभाजन[सम्पादन]
- जिल्ला पञ्चायत
- आलप्पुऴ जिल्ला पञ्चायत
- नगरसभा
आलप्पुऴ, चॆङ्ङन्नूर्, चेर्त्तल, कायंकुळं, मावेलिक्कर
- तालुका
अम्पलप्पुऴ, चॆङ्ङन्नूर्, चेर्त्तल, कार्त्तिकप्पळ्ळि, कुट्टनाट्, मावेलिक्कर
- ब्लक पञ्चायत
अम्पलप्पुऴ, आर्याट्, भरणिक्काव्, चम्पक्कुळं, चॆङ्ङन्नूर्, हरिप्पाट्, कञ्ञिक्कुऴि, मावेलिक्कर, मुतुकुळं, पट्टणक्काट्, तैकाट्टुश्शेरि, वॆळियनाट्
- ग्राम पञ्चायत
आल, अम्पलप्पुऴ तॆक्क् , अम्पलप्पुऴ वटक्क्, आऱाट्टुपुऴ, अरूकुऱ्ऱि, अरूर्, आर्याट्, भरणिक्काव्, बुधनूर्, चम्पक्कुळं, चेन्नंपळ्ळिप्पुऱं, चॆन्नित्तल तृप्पॆरुन्तुऱ, चेप्पाट्, चॆऱियनाट्, चेर्त्तल तॆक्क्, चॆऱुतन, चॆट्टिकुळङ्ङर, चिङ्ङोलि, चुनक्कर, देविकुळङ्ङर, ऎटत्व, ऎऴुपुन्न, हरिप्पाट्, कटक्करप्पळ्ळि, कैनकरि, कण्टल्लूर्, कञ्ञिक्कुऴि, कार्त्तिकप्पळ्ळि, करुवाऱ्ऱ, कावालं, कोटंतुरुत्त्, कृष्णपुरं, कुमारपुरं, कुत्तियतोट्, मण्णञ्चेरि, मान्नार्, मारारिक्कुळं वटक्क्, मारारिक्कुळं तॆक्क्, मावेलिक्कर तामरक्कुळं, मावेलिक्कर तॆक्केक्कर, मुहम्म, मुळक्कुऴ, मुतुकुळं, मुट्टार्, नॆटुमुटि, नीलंपेरूर्, नूऱनाट्, पालमेल्, पळ्ळिप्पाट्, पाणावळ्ळि, पाण्टनाट्, पत्तियूर्, पट्टणक्काट्, पॆरुम्पळं, पुळिङ्कुन्न्, पुलियूर्, पुन्नप्र तॆक्क्, पुन्नप्र वटक्क्, पुऱक्काट्, रामङ्करि, तैक्काट्टुश्शेरि, तकऴि, तलवटि, तण्णीर्मुक्कं, तऴक्कर, तिरुवन्वण्टूर्, तृक्कुन्नप्पुऴ, तुऱवूर्, वयलार्, वीयपुरं, वॆळियनाट्, वळ्ळिक्कुन्नं, वॆण्मणि
- विधानसभामण्डल
अरूर्, चेर्त्तल, आलप्पुऴ, अम्पलप्पुऴ, कुट्टनाट्, हरिप्पाट्, कायंकुळं, मावेलिक्कर, चॆङ्ङन्नूर्
- मू नगर
ग्राम पञ्चायत[सम्पादन]
ग्राम पञ्चायततेगु धलः थ्व क्वसं बियातःगु दु [१]


text:
अथान्यस्त्री—
102 नायकान्तरसंबन्धिन्यन्योढा, यथा—
इयं त्वङ्गिनि प्रधाने रसे न क्वचिन्निबन्धनीयेति न प्रपञ्चिता । कन्यका तु पित्राद्यायत्तत्वादपरिणीताप्यन्यस्त्रीत्युच्यते । तस्यां पित्रादिभ्योऽलभ्यमानायां सुलभायामपि परोपरोधस्वकान्ताभयात् प्रच्छन्नं कामित्वं प्रवर्तते । यथा मालत्यां माधवस्य, सागरिकायां च वत्सराजस्येति, तदनुरागश्च स्वेच्छया प्रधानाप्रधान-रससमाश्रयो निबन्धनीयः । यथा रत्नावली-नागानन्दयोः सागरिका-मलयव-त्यनुराग इति ।
नान्योढा अङ्गिरसे क्वचिदित्येतदप्रपञ्चे कारणमुक्तमित्याह इयं त्विति । अनूढायाः कन्यायाः कथमन्यस्त्रीत्ववाचोयुक्तिः । तत्राह कन्यका त्विति । अयमप्यन्यस्त्रीति शब्दनिर्वाह एव । फलं तु प्रच्छन्नकामित्वम् । सुलभायां तस्यां किं प्रच्छन्नकामित्वेन । तत्राह तस्यामिति । स्वकान्ताभयादिति भयमात्रस्योपलक्षणम् । तेन माधवस्य मालत्यां राजभयात् प्रच्छन्नकामित्वम् । स्वेच्छात इत्यस्य व्याख्यानं प्रधानाप्रधानरससमाश्रय इति ।
-
N.S.P. tad varam itaḥ.↩


text:
कर्नूलुमण्डलम्
कर्नूलुमण्डलम् (Kurnool district) दक्षिणभारतदेशस्य आन्ध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकं मण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रं कर्नूल् नगरम्।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
स्वातन्त्र्यात् पूर्वं यस्य प्रान्तस्य नाम कन्देनवोलू, कन्दनूलै इत्याख्यातं तदेव कर्नुलु सञ्जातम् । अयं प्रदेशः चोलाः चालक्याः काकतीयाः,. ढिल्लीसुल्तानजनाः, अरविटिवंशजाः, रेड्डिराजाः,विजयनगरराजाः, कर्नूलुनवाबजनाः, मराठीयाः अन्ते ब्रिटिष् पालकाश्च अपालयन् । १९५३ तमे वर्षे कर्नूलुनगरं राजधानीत्वेन आन्ध्रराष्ट्रम् आविर्भूतम् । गिद्दलूरु, मार्कापुरं, मण्डलानि १९७० तमे वर्षे प्रकाशमण्डले संयोजितानि ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
वन्यमृगसम्पदा, पावनतीर्थैः, बृहदरण्यैः च इदं मण्डलं विराजते । नल्लमल, एर्रमल इत्यादिपर्वतश्रेण्यः प्रकृतिशोभां वर्धयन्ति । १९.२% भूभागे अटवीप्रान्तं व्यापृतम् । मण्डलेस्मिन् नागपूर्,बेङ्गलूर् सप्तसंख्याख्यः राजमार्गः ९३ कि.मी. विस्तृतः वर्तते । गुन्तकल्, सिकिन्दराबाद्,हुब्लि,गुण्टूरु,मद्रास्,मुम्बई प्रदेशान् प्रति रेल्मार्गाः सन्ति । अस्य मण्डलस्य ,प्राक्दिशि प्रकाशं मण्डलं, पश्चिमायां कर्णाटकराज्यम्, उत्तरे महबूब् नगरमण्डलम्, दक्षिणे च अनन्तपुरम्,कडपा च सीमायां विराजन्ते ।
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
सुधाशिला खनिजं ९०% अस्मिन् मण्डले एव विरलतया लभ्यते । अयसः धातुः ओकर्, श्वेतमृत्तिका इत्यादीनि अत्रैव उपलभ्यन्ते । एम्मिगनूरु वस्त्रपरिश्रमा, पाण्ये सुवर्णा सिमेण्ट् इत्यादि १४ बृहत् सिमेण्ट् कर्मागाराः वर्तन्ते । मण्डले ७०% भूम्यां सेद्यं क्रियते । व्रीहिः कलायः आढ्की इत्यादिसस्यानि उप्यन्ते । आम्रफलानि, भिण्डिः, पलाण्डुः इत्यादिशाखानां सेद्यं कृषकाः कुर्वन्ति । तुङ्गभद्रा, हगिरि, कुन्देरु, सिगिलेरु इत्याद्युपनदीभ्यः, हन्द्रीनदीद्वारा च जलं प्रेष्यते । श्रीशैले विद्यमानजलविद्युत्केन्द्रद्वारा विद्युदुत्पादनं क्रियते ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
मन्त्रालयस्थितः राघवेन्द्रमठः, अहोबिलस्थः नरसिंहस्वामिदेवालयः, महानन्दिशिवालयः, श्रीशैलपुरस्य भ्रमराम्बा, मल्लिकार्जुनस्वामी देवालयः, बनगानपल्लिस्थः यागन्टि, सङ्गमेश्वरस्थः ईश्वरालयाश्च भक्तान् पारवश्यं नयन्ति ।


text:
Saturday, March 19, 2016
Sanskrit blog: Chandrika ( A Fairy tale)-29
चन्द्रिका-२९
पुत्रः स्वाद्वतिसुखदं निशम्य वाक्यं
मानार्थं सपदि नियन्त्रितानुभावः ।
स्वोद्वाहं निरुपमकन्ययानुमेने
तारुण्ये परिणयवाक् सुखावहा वै ॥ १२० ॥
सद्वंश्याः तनय चिनोम्यहं त्वदर्थं
सद्वृत्ताः रुचिरमुखीश्च राजपुत्रीः ।
तासु त्वं वरय यदृच्छया मनोज्ञां
कन्यां या तव भविता हि धर्मपत्नी ॥ १२१ ॥
इत्युक्तः सविनयमब्रवीत्तनूजः
ओषध्यः गहनवनान्तरे न किं स्युः ।
अब्धौ किं वदतु लभामहे न मुक्ताः
भूगर्भे न भवति किं प्रशस्तवज्रः ॥ १२२ ॥
व्यासस्य प्रथितमुनेः किमाभिजात्यं
बालघ्नः सगरसुतः न किं कुलीनः ।
विश्वासो मितचयने न मेऽस्ति तात
पुर्यां ते तृणकुटजेऽपि मे प्रिया स्यात् ॥ १२३ ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:05 AM
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २४८
वराहावतारचरित्रवर्णनम्।
शौनक उवाच।
जगदण्डमिदं पूर्वमासीद्दिव्यं हिरण्मयम्।
प्रजापतेरियं मूर्तिरितीयं वैदिकी श्रुतिः ।। २४८.१ ।।
तत्तु वर्षसहस्रान्ते बिभेदोर्घ्वमुखं विभुः।
लोकसर्जनहेतोस्तु बिभेदाधोमुखं नृप!।। २४८.२ ।।
भूयोऽष्टदा बिभेदाण्डं विष्णुर्वै लोकजन्मकृत्।
चकार जगतश्चात्र विभागं सविभागकृत् ।। २४८.३ ।।
यच्छिद्रमूर्ध्वमाकाशं विवराकृतितां गतम्।
विहितं विश्वयोगेन यदधस्तद्रसातलम् ।। २४८.४ ।।
यदण्डमकरोत्पूर्वं देवो लोकचिकीर्षया।
तत्र यत्सलिलं स्कन्नं सोऽभवत्काञ्चनो गिरिः ।। २४८.५ ।।
शैलैः सहस्रैर्महती मेदिनी विषमाभवत्।
तैश्च पर्वतजालौघैर्बहुयोजनविस्तृतैः ।। २४८.६ ।।
पीडिता गुरुभिर्देवी व्यथिता मेदिनी तदा।
महामते भूरि बलं दिव्यं नारायणात्मकम् ।। २४८.७ ।।
हिरण्मयं समुत्सृज्य तेजो वै जातरूपिणम्।
अशक्ता वै धारयितुमधस्तात् प्राविशत्तदा ।। २४८.८ ।।
पीड्यमाना भगवतस्तेजसा तस्य सा क्षितिः।
पृथ्वीं विशन्तीं दृष्ट्वा तु तामधोमधुसूदनः ।। २४८.९ ।।
उद्धारार्थं मनश्चक्रे तस्या वै हितकाम्यया ।। २४८.१० ।।
भगवानुवाच।
मत्तेज एषा वसुधा समासाद्य तपस्विनी।
रसातलं प्रविशति पङ्के गौरिव दुर्बला ।। २४८.११ ।।
पृथिव्युवाच।
त्रिविक्रमायामितविक्रमाय महावराहाय सुरोत्तमाय।
श्रीशार्ङ्गचक्रासिगदाधराय नमोऽस्तु ते देववर! प्रसीद ।। २४८.१२ ।।
तव देहाज्जगज्जातं पुष्करद्वीपमुत्थितम्।
ब्रह्माणमिह लोकानां भूतानां शाश्वतं विदुः ।। २२४८.१३ ।।
तव प्रसादाद्देवोऽयं दिवं भुङ्क्ते पुरन्दरः।
तव क्रोधाद्धि बलवान् जनार्दन जितो बलिः।। २४८.१४ ।।
धाता विधाता संहर्ता त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्।
मनुः कृतान्तोऽधिपतिर्ज्वलनः पवनो घनः ।। २४८.१५ ।।
वर्णाश्चाश्रमधर्माश्च सागरास्तरवो जलम्।
नद्यो धर्मश्च कामश्च यज्ञा यज्ञस्य च क्रियाः ।। २४८.१६ ।।
विद्यावेद्यञ्च सत्वञ्च ह्रीः श्रीः कीर्तिर्धृतिः क्षमा।
पुराणं वेदवेदाङ्गं सांख्ययोगौ भवाभवौ ।। २४८.१७ ।।
जङ्गमं स्थावरञ्चैव भविष्यञ्च भवच्च यत्।
सर्वन्तच्च त्रिलोकेषु प्रभावोपहितन्तव ।। २४८.१८ ।।
त्रिदशोदारफलदः स्वर्गस्त्री चारुपल्लवः।
सर्वलोकमनः कान्तः सर्वसत्वमनोहरः ।। २४८.१९ ।।
वमानानेकविटपस्तोयदाम्बुमधुस्रवः।
दिव्यलोकमहास्कन्धसत्यलोकप्रशाखवान् ।। २४८.२० ।।
सागराकारनिर्यासो रसातलजलाश्रयः।
नागेन्द्रपादपोपेतो जन्तुपक्षिनिषेवितः ।। २४८.२१ ।।
शीलाचारार्यगन्धस्त्वं सर्वलोकमयोद्रुमः।
द्वादशार्कमयद्वीपो रुद्रैकादशपत्तनः ।। २४८.२२ ।।
वस्वष्टाचलसंयुक्त स्त्रैलोक्याम्भो महोदधिः।
सिद्धसाध्योर्मिसलिल सुपर्णानिलसेवित ।। २४८.२३ ।।
दैत्यलोकमहाग्राहो रक्षोरगरुषाकुलः।
पितामहमहाधैर्यः स्वर्गस्त्रीरत्नभूषितः ।। २४८.२४ ।।
धीश्रीह्रीकान्तिभिः नित्यं नदीभिरुपशोभितः।
कालयोग महापर्व प्रयागगति वेगवान् ।। २४८.२५ ।।
त्वं स्वयोगमहावीर्यो नारायणमहार्णवः।
कालो भूत्वा प्रसन्नाभिरद्भिर्ह्रादयसे पुनः ।। २४८.२६ ।।
त्वया सृष्टास्त्रयो लोकास्त्वयैव प्रतिसंहृताः।
विशन्ति योगिनः सर्वे त्वामेव प्रतियोजिताः ।। २४८.२७ ।।
युगे युगे युगान्ताग्निः कालमेघो युगे युगे।
महाभारावताराय देव! त्वं हि युगे युगे ।। २४८.२८ ।।
त्वं हि शुक्लः कृतयुगे त्रेतायां चम्पकप्रभः।
द्वापरे रक्तसङ्काशः कृष्णः कलियुगे भवान् ।। २४८.२९ ।।
वैवर्ण्यमभिधत्सेत्वं प्राप्तेषु युगसन्धिषु।
वैवर्ण्यं सर्वधर्माणामुत्पादयसि वेदवित् ।। २४८.३० ।।
भासि वासिप्रतपसि त्वञ्च पासि विचेष्टसे।
क्रुध्यसि क्षान्तिमायासि त्वं दीपयसि वर्षसि ।। २४८.३१ ।।
त्वं हास्यसि न निर्यासि निर्वापयसि जाग्रसि।
निःशेषयसि भूतानि कालो भूत्वा युगक्षये ।। २४८.३२ ।।
शेषमात्मानमालोक्य विशेषयसि त्वं पुनः।
युगान्ताग्नावलीढेषु सर्वभूतेषु किञ्चन ।। २४८.३३ ।।
यातेषु शेषो भवसि तस्माच्छेषोऽसि कीर्तितः।
च्यवनोत्पत्तियुक्तेषु ब्रह्मेन्द्र वरुणादिषु ।। २४८.३४ ।।
यस्मान्न च्यवसे स्थानात्तस्मात्सङ्कीर्त्यसेऽच्युतः।
ब्रह्माणमिन्द्रञ्च यमं रुद्रं वरुणमेव च ।। २४८.३५ ।।
निगृह्य हरसे यस्मात् तस्माद्धरिरिहोच्यसे।
सम्मानयसि भूतानि वपुषा यशसा श्रिया ।। २४८.३६ ।।
परेण वपुषा देव! तस्माच्चासि सनातनः।
यस्माद् ब्रह्मादयो देवा मुनयश्चोग्रतेजसः ।। २४८.३७ ।।
न तेऽन्तं त्वधिगच्छन्ति तेनानन्तस्त्वमुच्यसे।
न क्षीयसे न क्षरसे कल्पकोटिशतैरपि ।। २४८.३८ ।।
तस्मात्त्वमक्षरत्वाच्च विष्णुरित्येव कीर्त्यसे।
विष्टब्धं यत्त्वया सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् ।। २४८.३९ ।।
जगद्विष्टम्भनाच्चैव विष्णुरेवेति कीर्त्यसे।
विष्टभ्य तिष्ठसे नित्यं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। २४८.४० ।।
यक्षगन्धर्वनगरं सुमहद्भूतपन्नगम्।
व्याप्तं त्वयैव विशता त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। २४८.४१ ।।
तस्माद्विष्णुरिति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा।
नारा इत्युच्यते ह्यापो ऋषिभिस्तत्वदर्शिभिः ।। २४८.४२ ।।
अयनन्तस्यताः पूर्वन्तेन नारायणः स्मृतः।
युगे युगे प्रनष्टाङ्गां विष्णो! विन्दसि तत्वतः ।। २४८.४३ ।।
गोविन्देति ततो नाम्ना प्रोच्यसे ऋषिभिस्तथा।
हृषीकाणीन्द्रियाण्याहुस्तत्वज्ञान विशारदाः ।। २४८.४४ ।।
ईशिता च त्वमेतेषां हृषीकेशस्तथोच्यते।
वसन्ति त्वयि भूतानि ब्रह्मादीनि युगक्षये ।। २४८.४५ ।।
त्वं वा वससि भूतेषु वासुदेवस्तथोच्यसे।
सङ्कर्षयसि भूतानि कल्पे कल्पे पुनः पुनः ।। २४८.४६ ।।
ततः सङ्कर्षणः प्रोक्तस्तत्वज्ञान विशारदैः।
प्रतिव्यूहेन तिष्ठन्ति सदेवासुरराक्षसाः ।। २४८.४७ ।।
प्रविद्युः सर्वधर्माणां प्रद्युम्नस्तेन चोच्यसे।
निरोद्धा विद्यते यस्मान्न ते भूतेषु कश्चन ।। २४८.४८ ।।
अनिरुद्धस्ततः प्रोक्तः पूर्वमेव महर्षिभिः।
यत्त्वया धार्यते विश्वं त्वया संह्रियते जगत् ।। २४८.४९ ।।
त्वं धारयसि भूतानि भवनं त्वं बिभर्षि च।
यत्त्वया धार्यते किञ्चित्तेजसा च बलेन च ।। २४८.५० ।।
मया हि धार्यते पश्चान्नाधृतं धारये त्वया।
न हि तद्विद्यते भूतं त्वया यन्नात्र धार्यते ।। २४८.५१ ।।
त्वमेव कुरुषे! देव! नारायण युगे युगे।
महाभारावतरणं जगतो हितकाम्यया ।। २४८.५२ ।।
तवैव तेजसाक्रान्तां रसातलतलङ्गतम्।
त्रायस्व मां सुरश्रेष्ठ! त्वामेव शरणंगताम् ।। २४८.५३ ।।
दानवैः पीड्यमानाहं राक्षसैश्च दुरात्मभिः।
त्वामेव शरणं नित्यमुपयामि सनातनम् ।। २४८.५४ ।।
तावन्मेऽस्ति भयं देव! यावन्न त्वां ककुद्मिनम्।
शरणं यामि मनसा शतशोऽप्युपलक्षये ।। २४८.५५ ।।
उपमानं न ते शक्ताः कर्तु सेन्द्रा दिवौकसः।
तत्त्वं त्वमेव तद्वेत्सि निरुत्तरमतः परम् ।। २४८.५६ ।।
शौनक उवाच।
ततः प्रीतः स भगवान् पृथिव्यै शार्ङ्ग चक्रधृक्।
काममस्या यथाकाममभिपूरितवान् हरिः ।। २४८.५७ ।।
अब्रवीच्च महादेवि! माधवीयं स्तवोत्तमम्।
धारयिष्यति यो मर्त्यो नास्ति तस्य पराभवः।। २४८.५८ ।।
लोकान्निष्कल्मषां श्चैव वैष्णवान् प्रतिपत्स्यते।
एतदाश्चर्य सर्वस्वं माधवीयं स्तवोत्तमम् ।। २४८.५९ ।।
अधीतवेदः पुरुषो मुनिः प्रीतमना भवेत् ।। २४८.६० ।।
मा भैर्धरणि! कल्याणि! शान्तिं व्रज ममाग्रतः।
एष त्वामुचितं स्थानं प्रापयामि मनीषितम् ।। २४८.६१ ।।
ततो महात्मा मनसा दिव्यं रूपमचिन्तयत्।
किन्नु रूपमहं कृत्वा उद्धरेयं धरामिमाम् ।। २४८.६२ ।।
जलक्रीड़ारुचिस्तस्माद्वाराहं वपुरास्थितः।
अदृश्यं सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्म संस्थितम् ।। २४८.६३ ।।
शतयोजनविस्तीर्णमुच्छ्रितं द्विगुणं ततः।
नीलजीमूतसङ्काशं मेघस्तनितनिस्वनम् ।। २४८.६४ ।।
गिरिसंहननं भीमं श्वेततीक्ष्णाग्रदंष्ट्रिणम्।
विद्युदग्निप्रतीकाशमादित्य समतेजसम् ।। २४८.६५ ।।
पीनोन्नतकटीदेशे वृषलक्षणपूजितम्।
रूपमास्थाय विपुलं वाराहमजितो हरिः ।। २४८.६६ ।।
पृथिव्युद्धरणायैव प्रविवेश रसातलम्।
वेदपादो यूपदंष्ट्र क्रतुदन्तश्चितीमुखः ।। २४८.६७ ।।
अग्निजिह्वो दर्भलोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः।
अहोरात्रेक्षणधरो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः ।। २४८.६८ ।।
आज्यनासः स्रुवतुण्डः सामघोषस्वनो महान्।
सत्यधर्ममयः श्रीमान् कर्मविक्रम सत्क्रमः ।। २४८.६९ ।।
प्रायश्चित्त नखो घोरः पशुजानुर्मखाकृतिः।
उद्गाथा होमलिङ्गोऽथ बीजौषधि महाफलः ।। २४८.७० ।।
वाय्वन्तरात्मा यज्ञास्थि विकृतिः सोमशोणितः।
वेदस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्यविभागवान् ।। २४८.७१ ।।
प्राग्वंशकायो द्युतिमान् नानादीक्षाभिरन्वितः।
दक्षिणा हृदयो योगी महासत्रमयो महान् ।। २४८.७२ ।।
उपाकर्मोष्ठरुचकः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः।
नानाच्छन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः ।। २४८.७३ ।।
छाया पत्नी सहायो वै मणिश्रृङ्ग इवोच्छ्रितः।
रसातलतले मग्नां रसातलतलङ्गताम् ।। २४८.७४ ।।
प्रभुर्लोकहितार्थाय दष्ट्रांग्रेणोज्जहार ताम्।
ततः स्वस्थानमानीय वराहः पृथिवीधरः ।। २४८.७५ ।।
मुमोच पूर्वं मनसा धारिताञ्च वसुन्धराम्।
ततो जगाम निर्वाणं मेदिनी तस्य धारणात् ।। २४८.७६ ।।
चकार च नमस्कारं तस्मै देवाय शम्भवे।
एवं यज्ञवराहेण भूत्वा भूतहितार्थिना ।। २४८.७७ ।।
उद्धृता पृथिवी देवी सागराम्बुगता पुरा।
अथोद्धृत्य क्षितिं देवो जगतः स्थापनेच्छया
पृथिवी प्रविभागाय मनश्चक्रेऽम्बुजेक्षणः ।। २४८.७८ ।।
रसाङ्गतामवनिमचिन्तविक्रमः सुरोत्तमः प्रवरवराहरूपधृक्।
वृषाकपिः प्रसभमथैकदंष्ट्रया समुद्धरद्धरणिमतुल्यपौरुषः ।। २४८.७९ ।।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ६६
अथ षट्षष्टितमोऽध्यायः
साधारणप्रतिष्ठाविधानं
भगवानुवाच
समुदायप्रतिष्ठाञ्च वक्ष्ये सा वासुदेववत् ।६६.००१
आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वेऽश्विनौ तथा ॥६६.००१
ऋषयश्च तथा सर्वे वक्ष्ये तेषां विशेषकं ।६६.००२
यस्य देवस्य यन्नाम तस्याद्यं गृह्य चाक्षरं ॥६६.००२
मात्राभिर्भेदयित्वा तु दीर्घाण्यङ्गानि भेदयेत्(१) ।६६.००३
प्रथमं कल्पयेद्वीजं सविन्दुं प्रणवं नतिं(२) ॥६६.००३
सर्वेषां मूलमन्त्रेण पूजनं स्थापनं तथा ।६६.००४
नियमव्रतकृच्छ्राणां मठसङ्क्रमवेश्मनां ॥६६.००४
मासोपवासं द्वादश्यां इत्यादिस्थापनं वदे ।६६.००५
शिलां पूर्णघटं कांस्यं सम्भारं स्थापयेत्ततः ॥६६.००५
ब्रह्मकूर्चं समाहृत्य श्रपेद्यवमयं चरुं ।६६.००६
क्षीरेण कपिलायास्तु तद्विष्णोरिति साधकः ॥६६.००६
प्रणवेनाभिघार्यैव दर्व्या सङ्घट्टयेत्ततः ।६६.००७
साधयित्वावतार्याथ विष्णुमभ्यर्च्य होमयेत् ॥६६.००७
व्याहृता चैव गायत्र्या तद्विप्रासेति होमयेत् ।६६.००८
विश्वतश्चक्षुर्वेद्यैर्भूरग्नये तथैव च ॥६६.००८
सूर्याय प्रजापतये अन्तरिक्षाय होमयेत् ।६६.००९
द्यौः स्वाहा ब्रह्मणे स्वाहा पृथिवी महाराजकः ॥६६.००९
तस्मै सोमञ्च राजानं इन्द्राद्यैर्होममाचरेत् ।६६.०१०
टिप्पणी
१ अङ्गानि कल्पयेदिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः
२ प्रणवं गतिमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः
एवं हुत्वा(१) चरोर्भागान् दद्याद्दिग्बलिमादरात् ॥६६.०१०
समिधोऽष्टशतं हुत्वा पालाशांश्चाज्यहोमकं ।६६.०११
कुर्यात्पुरुषसूक्तेन इरावती तिलाष्टकं ॥६६.०११
हुत्वा तु ब्रह्मविष्ण्वीशदेवानामनुयायिनां ।६६.०१२
ग्रहाणामाहुतीर्हुत्वा लोकेशानामथो पुनः ॥६६.०१२
पर्वतानां नदीनाञ्च समुद्राणां तथाऽऽहुतीः ।६६.०१३
हुत्वा च व्याहृतीर्दद्द्यात्स्रुवपूर्णाहुतित्रयं ॥६६.०१३
वौषडन्तेन मन्त्रेण वैष्णवेन पितामह ।६६.०१४
पञ्चगव्यं चरुं प्राश्य दत्वाचार्याय दक्षिणां ॥६६.०१४
तिलपात्रं हेमयुक्तं सवस्त्रं गामलङ्कृतां ।६६.०१५
प्रीयतां भगवान् विष्णुरित्युत्सृजेद्व्रतं बुधः ॥६६.०१५
मासोपवासादेरन्यां प्रतिष्ठां वच्मि पूर्णतः ।६६.०१६
यज्ञेनातोष्य देवेशं श्रपयेद्वैष्णवं चरुं ॥६६.०१६
तिलतण्डुलनीवारैः श्यामाकैरथवा यवैः ।६६.०१७
आज्येनाधार्य चोत्तार्य होमयेन्मूर्तिमन्त्रकैः ॥६६.०१७
विष्ण्वादीनां मासपानां तदन्ते होमयेत्पुनः ।६६.०१८
ओं विष्णवे स्वाहा । ओं विष्णवे(२) निभूयपाय स्वाहा । ओं विष्णवे शिपिविष्टाय स्वाहा । ओं नरसिंहाय स्वाहा । ओं पुरुषोत्तमाय स्वाहा
द्वादशाश्वत्थसमिधो होमयेद्घृतसम्प्लुताः ॥६६.०१८
विष्णो रराटमन्त्रेण ततो द्वादश चाहुतीः ।६६.०१९
टिप्पणी
१ एवं दत्वा इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः । एतान् दत्वा इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः
२ ओं विष्णवे प्रवृषाय स्वाहा इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः
इदं विष्णुरिरावती चरोर्द्वादश आहुतीः ॥६६.०१९
हुत्वा चाज्याहुतीस्तद्वत्तद्विप्रासेति होमयेत् ।६६.०२०
शेषहोमं ततः कृत्वा दद्यात्पूर्णाहुतित्रयं ॥६६.०२०
युञ्जतेत्यनुवाकन्तु(१) जप्त्वा प्राशीत वै चरुं ।६६.०२१
प्रणवेन स्वशब्दान्ते कृत्वा पात्रे तु पैप्पले ॥६६.०२१
ततो मासाधिपानान्तु विप्रान् द्वादश भोजयेत् ।६६.०२२
त्रयोदश गुरुस्तत्र तेभ्यो दद्यात्त्रयोदश ॥६६.०२२
कुम्भान् स्वाद्वम्बुसंयुक्तान्(२) सच्छत्रोपानहान्वितान् ।६६.०२३
गावः प्रीतिं समायान्तु प्रचरन्तु प्रहर्षिताः ।६६.०२४
इति गोपथमुत्सृज्य यूपं तत्र निवेशयेत् ॥६६.०२४
दशहस्तं प्रपाऽऽराममठसङ्क्रमणादिषु ।६६.०२५
गृहे च होममेवन्तु कृत्वा सर्वं यथाविधि ॥६६.०२५
पूर्वोक्तेन विधानेन प्रविशेच्च गृहं गृही ।६६.०२६
अनिवारितमन्नाद्यं सर्वेष्वेतेषु कारयेत् ॥६६.०२६
द्विजेभ्यो दक्षिणा देया यथाशक्त्या विचक्षणैः ।६६.०२७
आरामं कारयेद्यस्तु नन्दने स चिरं वसेत् ॥६६.०२७
मठप्रदानात्स्वर्लोके शक्रलोके वसेत्ततः ।६६.०२८
प्रपादानाद्वारुणेन सङ्क्रमेण वसेद्दिवि ॥६६.०२८
इष्टकासेतुकारी च गोलोके मार्गकृद्गवां ।६६.०२९
नियमव्रतकृद्विष्णुः कृच्छ्रकृत्सर्वपापहा ॥६६.०२९
गृहं दत्वा वसेत्स्वर्गे यावदाभूतसम्प्लवं ।६६.०३०
टिप्पणी
१ अञ्जतेत्यनुवाकस्तु इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः
२ स्वाद्वन्नसंयुक्तानिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः
समुदायप्रतिष्ठेष्टा शिवादीनां गृहात्मनां ॥६६.०३०
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये समुदायप्रतिष्ठाकथनं नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः ॥


text:
नोटपैड/टेक्स्ट एडिट द्वारा एचटीएमएल लेखनम् ।
एडोब ड्रीमवीवर माइक्रोसाफ्ट एक्सप्रेशन वेब कॉफीकप एचटीएमएल एडिटर
एतेषु एचटीएमएल पठितुं नोटपैड इत्यस्य प्रयोग: सुखद:, सर्वोपयुक्तं च अस्ति ।
नोटपैड प्रारम्भं कर्तुं एवं कुर्वन्तु स्टार्ट
आल प्रोग्राम्स
एसेसरीज
नोटपैड
नोटपैड मृदुवसने स्व एचटीएमएल कोड टंकयतु । स्व एचटीएमएल रक्षयतु एचटीएमएल ग्रथन(फाइल/डाक्यूमेण्ट) रक्षणाय सेव ऐज विकल्पचयनं करोतु । नामस्य अनन्तरं .htm अथवा .html लिखन्तु । सम्प्रति रक्षयतु ।
स्व एचटीएमएल ग्रथनं कथं जालचालके (ब्राउजर) चालयाम स्व जालचालकं प्रारम्भं कुर्वन्तु एवं च फाइल विकल्पे गत्वा ओपन विकल्पचयनं कुर्वन्तु । सम्प्रति सामान्यतया यत्र ग्रथनं रक्षितं तत: चयनं कुर्वन्तु ।
अन्यविधया अपि चालयितुं शक्यमस्ति । यत्र ग्रथनं रक्षितं तत्र साक्षात् गत्वा ग्रथने द्विवारं नोदनीयं । ग्रथनं साक्षात् जालचालके उद्घटिष्यति । इति
संस्कृतजगत्
-->


text:
शिवरात्रिपर्वमाहात्म्यम् - बिल्वपत्रकथा ।
एकस्मिन् ग्रामे एक: आखेटक: परिवारेण सह निवसति स्म । पशूनां आखेटेन स: स्वकुटुम्बं पालयति स्म । स: एकस्य साहूकारस्य ऋणी अपि आसीत् । समये स: साहूकारस्य धनं दातुं न शक्तवान् । क्रोधित: धनिक: तं आखेटकं शिवमठे अरोधयत् । तस्मिन् दिवसे शिवरात्रिपर्वम् आसीत् ।
शिवमठे शिवकथा जायमाना आसीत् । आखेटक: अवधानेन शिवरात्रिव्रतकथां श्रुतवान् । संध्याकाले धनिक: तम् आहूतवान् एवं च देयस्य ऋणस्य विषये पृष्टवान् । अग्रिमे दिवसे सर्वं धनं दास्यामि इति वचनं दत्वा आखेटक: मुक्तिं प्राप्तवान् । तत: निर्गत्य बभुक्षया व्याकुल: सन् स: वने आखेटार्थं अटनं प्रारभत् किन्तु सम्पूर्णे दिवसे कारागारे आसीत् अत: थकित: अपि आसीत् येन आखेटं कर्तुमपि न शक्तवान् । स: आखेटं कर्तुं एकस्य तडागस्य पार्श्वे गतवान् । तत्रास्थिते विल्ववृक्षे स: आश्रयं स्वीकृत्य आखेटस्य आगमनप्रतीक्षां प्रारब्धवान् । विल्ववृक्षस्य अध: विल्वपत्रै: आवृतं शिवलिंगम् आसीत् । आखेटक: तन्न जानाति स्म । वृक्षे स्थाननिर्धारणसमये तस्य हस्ताभ्यां पातिता: शाखा: विल्वपत्राणि च शिवलिंगे अपतन् । आखेटक: सम्पूर्णे दिवसे भोजनं प्राप्तुं न शक्तवान् । रात्रि एकप्रहरपर्यन्तम् अतीता । द्वितीये प्रहरे एका गर्भिणी मृगी तत्र आखेटकेन दृष्टा । आखेटक: प्रत्यंचां असाधयत् किन्तु सा मृगी उक्तवती यत् यदि भवान् माम् हन्यते चेत् मया सह एव मम शिशु: अपि मृयते, अनेन भवान् पापस्य भागी भविष्यति । मां मुंच । अहं शिशु जन्मं दत्वा त्वत्समीपे आगमिष्यामि । आखेटक: तां मोचितवान् । सा तु वने लुप्ता अभवत् ।
किंचितसमयान्तरे एव एका मृगी तत: निर्गता । आखेटक: अतिप्रसन्नो अभवत् । समीपे आगते सति स: प्रत्यंचां साधितवान् । किन्तु तक्षणमेव सा मृगी तं प्रति उक्तवती । भो पारधी । अहं कामातुरविरहिणी अस्मि । प्रियस्य अन्वेषणे अटनं करोमि । प्रियतमेन सह मिलित्वा अहं साक्षात् आगमिष्यामि तव पार्श्वे । आखेटक: तामपि अमोचयत् ।
द्विधा आखेटं विसृज्य स: उद्विग्न: अभवत् । रात्रिकालस्य अन्तिमप्रहरे एका अन्या मृगी स्वशिशुभ्यां सह तत: निर्गता । तां मृगी दृष्टवा आखेटक: पुन: धनुं साधितवान् । किन्तु तदा सा मृगी अपि पुन: निवेदनं कृतवती यत् अहं मम पुत्रौ तयो: पितु: पार्श्वे प्रापयित्वा पुन: प्रत्यागमिष्यामि । मां मोचय । सम्प्रति मां मा वध ।
आखेटक: अहसत् अवदत् च पार्श्वस्थम् आखेटं त्यजामि इति नास्मि तावत् मूर्खो अहम् । पूर्वमेव मया मृगीद्वयं त्यक्तम् । मम् बाला: बुभुक्षया मरिष्यन्ति । प्रत्युत्तरे मृगी उक्तवती, यथा भवान् स्वपुत्रान् प्रति शोचति तथैव ममापि बाला: सन्ति खलु । एतान् जीवनदानं दद । एतान् पत्यु: पार्श्वे त्यक्त्वा अहं त्वरितमागच्छामि ।
तस्य दीनस्वरं श्रुत्वा आखेटक: द्रवीभूत: अभवत् । स: तामपि मोचितवान् । आखेटाभावे विल्ववृक्षे स्थित: आखेटक: विल्वपत्रं त्रोटयित्वा अध: क्षिपति स्म निरन्तरम् । प्रात:कालं आगतम् । सम्प्रति एक: स्थूलमृग: तत: प्रस्थित: । आखेटक: चिन्तितवान् यत् सम्प्रति एतं तु अवश्यमेव मारयामि । आखेटकस्य वाणसन्धानं दृष्ट्वा स: मृग: उक्तवान् । भ्रात यदि भवान् तान् त्रीन् अपि मृगान् हतवान् चेत् अविलम्बरूपेण मामपि वध । यतोहि अहं तासां पतिरस्मि । किन्तु यदि तान् मोचितवानस्ति चेत् कृपया मामपि किंचित् समयपर्यन्तं जीवनदानं कुरु येन ताभ्य: मिलित्वा अहं पुन: भवतां समीपे आगच्छानि ।
मृगस्य वार्तां श्रुत्वा आखेटक: तं सम्पूर्ण घटनां श्रावितवान् । रात्रौ किं कि जातमिति । तदा मृग: पुन: अनुरोधं कृतवान् यत् कृपया मां मुंच येन ताभि: सह अहं भवत: सम्मुखे आगत्य स्वप्रतिज्ञा साधयामि । रात्रौ उपवासकारणात्, शिवलिंगे विल्वपत्रपतनकारणात् च तस्य हृदये सम्प्रति दयाभाव: आगत: । स: धनुं हस्ते स्थातुं न शक्तवान् । तस्य हृदयं निर्मलमासीत् । स: स्वपूर्वकर्मान् स्मृत्य-स्मृत्य पश्चातापं अकरोत् ।
किंचितसमयान्तरे एव मृग: स्वपरिवारेण सह तस्य पार्श्वे उपस्थित: येन स: आखेटक: तेषाम् आखेटं कर्तुं शक्येत् । पशूनामपि तां सत्यतां, सात्विकतां, प्रेमभावनां दृष्ट्वा च तस्य नयनयो: अश्रूणि आगतानि । स: तान् सर्वान् अपि मोचितवान् । एतां घटनां सर्वे देवा: अपि पश्यन्त: आसन् । तेषां कृपया स: आखेटक: सम्पूर्णपरिवारेण सह मोक्षपदं प्राप्तवान् ।
इति श्री शिवरात्रिपर्वमाहात्म्यम् ।
-->


text:
58 अथ निर्णयः—
यथा रत्नावल्याम्—
देव, श्रूयताम् । इयं सिंहलेश्वरदुहिता सिद्धादेशेनोपदिष्टा, योऽस्याः पाणिं ग्रहीष्यति स सार्वभौमो राजा भविष्यतीति । तत्प्रत्ययादस्माभिः स्वाम्यर्थे बहुशः प्रार्थ्यमानापि सिंहलेश्वरेण देव्या वासवदत्तायाश्चित्तखेदं परिहरता यदा न दत्ता, तदा लावाणिके देवी दग्धेति प्रसिद्धिमुत्पाद्य तदन्तिकं बाभ्रव्यः प्रहितः ।408
देव, श्रूयताम् । इयं सिंहलेश्वरदुहिता सिद्धादेशेनोपदिष्टा, योऽस्याः पाणिं ग्रहीष्यति स सार्वभौमो राजा भविष्यतीति । तत्प्रत्ययादस्माभिः स्वाम्यर्थे बहुशः प्रार्थ्यमानापि सिंहलेश्वरेण देव्या वासवदत्तायाश्चित्तखेदं परिहरता यदा न दत्ता, तदा लावाणिके देवी दग्धेति प्रसिद्धिमुत्पाद्य तदन्तिकं बाभ्रव्यः प्रहितः ।408
यथा च वेणीसंहारे— इत्यनेन स्वानुभूतार्थकथनान्निर्णय इति ।