text:
अथ षड्विंशतितमः पटलविसरः
Technical Details
अथ षड्विंशतितमः पटलविसरः।
अथ खलु भगवां शाक्यमुनिः पुनरपि शुद्धावासभवनमवलोक्य मञ्जुश्रियं कुमारभूतमामन्त्रयते स्म। शृणु मञ्जुश्रीः ! एकाक्षरचक्रवर्तिनस्य महानुभावस्य संक्षेपेण पटविधानं भवति। विस्तरशः पूर्वमुदीरितम्। अधुना संक्षेपेण युगाधमे सत्त्वा अल्पवीर्या भवन्ति, अल्पप्रज्ञा मन्दचेतसः। न शक्यन्ते विस्तरशः पटप्रमाणप्रयोगं साधयितुम्॥
संक्षेपेण वक्ष्येऽहं सत्त्वानां हितकाम्यया।
उत्तमार्थं तु यथा सिद्धिः प्राप्नुवन्ति स जापिनः॥
उत्तमसाधनं कर्तुकामेन अनाहते पटे अच्छिन्नदशे केशापगते अश्लेषकैर्वर्णैर्भगवां चित्रापयितव्यः। धर्मराजा धर्मचक्रप्रवर्त्तकः सर्वलोकाधिपतिः पुरुषोत्तमः द्विपदानामग्र्यः तथागतरत्नः रत्नकेतुर्नामा जिनोत्तमः धर्मं देशयमानः समन्तज्वालप्रभामण्डलः। अधस्ताद् ब्रह्मा आर्यवज्रपाणिश्च, उपरिष्टान्मालाधारिणौ देवपुत्रौ, अधस्तात् साधकः॥
तस्याग्रतस्त्रिसन्ध्यं अगरुधूपं दहता दशलक्षाणि जपेत्। पश्चात् कर्माणि भवन्ति॥
प्रथमं चक्रसाधनं कर्तुकामः, द्वादशारं पुष्पलोहमयं चक्रं कृत्वा प्रातिहारकपक्षे भगवतोऽग्रतस्त्रिसन्ध्यमगरुधूपं दहता दश लक्षाणि जपेत्। अन्ते पूर्णमास्यां उदारां पूजां कृत्वा, हस्तेनावष्टभ्य, तावज्जपेत्, यावत् प्रज्वलितमिति। तं गृहीत्वा विद्याधरचक्रवर्ती भवति। यैर्दृश्यते, यांश्च पश्यति, तैः सहोत्पतति॥
अथच्छत्रं साधयितुकामः, श्वेतच्छत्रं विचित्रं चाभिनवं कारयित्वा, सुवर्णचक्रचिह्नं कौशेयवस्त्रावलम्बितं तेनानेनैव विधानेन शिरसि कृत्वा जपेद्, विद्या स्वयमेवोपतिष्ठति। अनेन च भगवतोऽग्रतस्त्रिसन्ध्यमगरुधूपं दशलक्षं जपेत्। अन्ते पूर्णमास्यामुदारां पूजां कृत्वा, हस्तेनावष्टभ्य तावज्जपेद्, यावत् प्रज्वलितमिति। तं गृहीत्वा विद्याधरचक्रवर्ती भवति। मासे मासे पौर्णमास्यां पञ्चभिः पक्षैः प्रातिहारिकपक्षे सिद्ध्यति। अथ सिद्धमात्रेण सर्वधर्मा आमुखीभवन्ति। सर्वाभिज्ञ प्रतिलभते। सर्वबुद्धबोधिसत्त्वाभिनन्दितः सर्वसत्त्वानुप्रवेशः सिद्धो भवति। लोकधात्वन्तरेऽपि सहस्रपरिवारश्चक्रवर्ती भवति॥
अथोष्णीषं साधयितुकामः हस्तमात्रे दण्डे सौवर्णरजतताम्रमयं मणिमयं वा कृत्वा तावज्जपेद् यावत् प्रज्वलितमिति। तं गृहीत्वा यथेष्ट विचरति। सत्त्वेभ्यो धर्मं देशयति। महाकल्पं जीवति॥
अथ भद्रघटं साधयितुकामः सौवर्णं भद्रघटं कृत्वा सर्वबीजरत्नौषधिपरिपूर्णं शुक्लवस्त्रावकुण्ठितं तमनेन साधयेद् एकस्मिं प्रातिहारकपक्षे कर्मारभेद्, अपरस्मिन् सिद्ध्यति। तस्मिं हस्ते प्रक्षिप्य यमिच्छति तं लभते। अक्षयं भवति॥
अथ चिन्तामणिरत्नं साधयितुकामः सौवर्णदण्डो जात्यमणिं स्फटिकमणिं च सौवर्णं वा वस्त्रावलम्बन्तं कृत्वा अनेनैव विधानेन साधयेद्, यं चिन्तयति तत् सर्वं सिद्ध्यति। देवमनुष्येषु चानेन गृहीतेनाप्रतिहतबलपराक्रमो भवति। अथ भगवतः कोटिं जपेत्, स्वशरीरेणोत्पतति। दिव्यबहुमहाकल्पं जीवति। अन्ये वा योरसितातपत्रप्रख्यादयः तदप्यनेन भगवतो दशलक्षजप्तेन कर्माणि कर्तव्यानि सिद्ध्यन्ति। एवमप्रतिहतः तथागतोष्णीषः परकल्पविधानेनापि यथा यथा प्रयुज्यति, तथा तथा सिद्ध्यति। अचिरादेव भगवतः उष्णीषचक्रवर्त्तिनः दशलक्षजप्तः सर्वं साधयति सर्वविद्यामन्त्राधिपतिचक्रवर्ती॥
अथ वज्रं साधयितुकामः रक्तचन्दनमयं एकसूचिकं वज्रं कृत्वा, अथवा पुष्पलोहमयं कृत्वा, पञ्चगव्येन प्रक्षाल्य, शुक्लपञ्चदश्यां पटस्याग्रतः उदारां पूजां कृत्वा, घृतप्रदीपान् प्रज्वाल्य, गन्धोदकेन प्रक्षाल्य, यक्षा वश्या भवन्ति। सर्वबुद्धबोधिसत्त्वानमात्मानं निर्यात्य, अनेनोष्णीषराजा परिवारेण तेजोराशिसितातपत्रेण वा रक्षां कृत्वा, मण्डलबन्धं सहायानां च रक्षां कृत्वा, वज्रं दक्षिणेन हस्तेन गृहीत्वा, प्रथमे यामेऽतिक्रान्ते द्वितीये यामे उपविश्य एकाग्रचित्तः तावज्जपेद्, यावत् प्रज्वलितमिति। अत्रान्तरे सर्वविद्याधरा सर्वे देवनागयक्षाः सन्निपतन्ति। सर्वे च विद्याधरराजानः आगच्छन्ति। तैरभिष्टूयमानः विद्याधरपुरं गच्छति। विद्याधरचक्रवर्ती भवति। वज्रपाणिसदृशकायः वज्रपाणिसमबलः क्षणलवमुहूर्त्तेनाकनिष्ठं देवभवनं गच्छति। महाकल्पस्थायी भगवन्तमार्यमैत्रेयं पश्यति। धर्मं शृणोति। मृतो यत्रेच्छति, तत्रोपपद्यते। यदिच्छति वज्रपाणिसकाशादुत्पद्यते॥
अथ खड्गं साधयितुकामः, निर्व्रणं खड्गं गृहीत्वा, अहोरात्रोषितो भगवतोदारां पूजां कृत्वा, तावज्जपेद्, यावज्ज्वलितेन सिद्धेन सपरिवारेणोत्पतति॥ आकुञ्चितकुण्डलकेशः द्विरष्टवर्षाकृतिः अपन्थदायी अगम्यः सर्वविद्याधराणां अन्तरकल्पं जीवति॥
अथ मनःशिलां साधयितुकामः, वीरक्रयेण क्रीत्वा पुष्पयोगत्रिरात्रोषितः सङ्घोद्दिष्टकां भिक्षां भोजयित्वा आज्ञा दापयितव्या। अनुज्ञातस्तत्र साधनं प्रविशेत्। उदारां पूजां कृत्वा, घृतप्रदीपसहस्रं प्रज्वालयितव्यम्। त्रिरात्रोषितः सर्वसत्त्वानां मैत्रचित्तमुत्पाद्य आत्मानं निर्यात्य मनःशिलां गृहीत्वा तावज्जपेद्, यावत् त्रिविधा सिद्धिः। ऊष्मधूमज्वलितपूर्वमेव चिन्तयितव्यम्। अमुक्तसिद्धिरूष्मायमानतिलकं कृत्वा, सर्वदेवनागयक्षभूतपिशाचादीं जम्बूद्वीपनिवासिनश्च सत्त्वा दासभूता भवन्ति। किङ्करा भवन्ति। वर्षसहस्रं जीवति। धूमायमाने तिलकं कृत्वा, अन्तर्द्धीयते। यदिच्छेद् देवानामप्यदृश्यो भवति। क्षणलवमुहूर्तेन दृश्यते। पुनरन्तर्धीयते। सर्वान्तर्द्धानिकानां राजा भवति। त्रीणि वर्षसहस्राणि जीवति ज्वलितेन विद्याधरो भवति। सपरिवार उत्पतति। विद्याधरराजा भवति। देवकुमारवपुः अधर्षणीयः सर्वदेवानां कः पुनर्विद्याधराणां कल्पस्थायी भवति। कालगतस्तूषिते देवनिकाये उपपद्यते॥
अथ त्रिशूलं साधयितुकामः, पुष्पलोहमयं तृशूलं कृत्वा, संवत्सरं जपेत्। ततो वालुकामयं हस्तप्रमाणं चैत्यं कृत्वा, तस्य महतीं पूजां कृत्वा, उदारं च बलिं निवेद्य, दक्षिणहस्तेन तृशूलं गृहीत्वा, तावज्जपेद्, यावत् पर्यङ्कं बध्वा याव स्फुरति, ज्वलति, रश्मिसहस्राणि प्रमुञ्चति। अत्रान्तरे महेश्वरप्रमुखा देवा मागच्छन्ति। सर्वविद्याधरा पुष्पवर्षं प्रवर्षन्ति। ततस्तैः परिवृतः यावतां पश्यति, यैश्च दृश्यते, तैः सहोत्पतति। त्रिनेत्रः द्वितीय इव महेश्वरः सर्वविद्याधरनमस्कृतः महाकल्पस्थायी निरीक्षितमात्रेण दुष्टचित्तां पातयति। न कस्यचिद् गम्यो भवति। सदेवके लोके प्रागेव विद्याधराणां च्युतः सुखावत्यावुपपद्यते॥
अथ वेताडं साधयति। अक्षताङ्गं पुरुषं गृहीत्वा, चतुरखदिरकीलकैः यन्त्रितस्योरस्युपविश्य, रत्नचूर्ण जुहुयात्। तस्य जिह्वाग्रे चिन्तामणिरत्नं दृश्यते। तं गृह्य विद्याधरचक्रवर्ती भवति। यानि प्रहरणानि चिन्तयति, तानि मनसैवोपपद्यन्ते। योजनशतं प्रभयावभासयति। इच्छया कालं करोति। यत्रेच्छति, तत्र गच्छति। लोकधात्वन्तरेऽपि विद्याधरचक्रवर्ती भवति। च्युतो विमलायां लोकधातावुपपद्यते॥
द्वितीयं वेतालसाधनम्। अक्षताङ्गं वेतडं गृहीत्वा, बदरकीलकैः कीलयित्वा, तस्य मुखे लोहचूर्णं जुहुयात्। तस्य जिह्वा निर्गच्छति। तं छित्वा, शतपरिवार उत्पतति। अन्तरकल्पं जीवति। सुमेरुमूर्द्धनि क्रीडति, रमति। यदा मृयते, तदा एकदेशिको राजा भवति॥
अथाङ्कुशं साधयितुकामः, कुशमयमङ्कुशं कृत्वा, कृष्णमयोरेकतरेण पञ्चगव्येन प्रक्षाल्य, एकरात्रोषितः अङ्कुशस्य हस्तं प्रमाणमात्रं कर्तव्यम्। उदारां पूजां कृत्वा, वज्रपाणेर्घृतप्रदीपशतं प्रज्वाल्ययितं कर्तव्यम्। वज्रं कुर्यात् तथैव सितातपत्रस्य आत्मनो रक्षा कर्तव्या। तेजोराशिना मण्डलबन्धं विकरेणेन कीलकां सप्ताभिमन्त्रितां कृत्वा, चतुर्दिशं निखानयितव्या। अथाबन्धं स्थानं च परिग्रहं कृत भवति। ततो द्वितीये प्रहरे एकाग्रमनाः पर्यङ्कं बध्वा, अङ्कुशं गन्धपुष्पधूपैरभ्यर्च्य कृतरक्षः सर्वबुद्धबोधिसत्त्वां नमस्कृत्य अङ्कुशं हस्तेन गृह्य तावज्जपेद् यावदत्रान्तरे नरकायिकानां देवानां वेदनान्युपशाम्यन्ते। सर्वबुद्धबोधिसत्त्वां नमस्कृत्य उत्पतति। विद्याधरराजो अप्रतिहतगतिः अङ्कुशव्यग्रहस्तः। सर्वदेवनागयक्षादयश्च दृष्ट्वा दूरादेव प्रणामं कुर्वन्ति। कल्पस्थायी यदा मृयते, तदा वज्रभवनं गच्छति। वज्रपाणिं पश्यति। यदि पटं साधयति, तेन ज्वलितेन विद्याधरो भवति। यमिच्छति कल्पं साधयितुं तस्य मन्त्रस्य नामं ग्रहाय लक्षं जपेदन्ते एकारात्रोषितः उदारां पूजां कृत्वा अर्ककाष्ठैरग्निं प्रज्वाल्य तिलानां दधिमधुघृताक्तानामष्टसहस्रं जुहुयात्। होमान्ते आगच्छति। धनं यमिच्छति तं ददाति। वशं तिष्ठति किङ्करवशः॥
अथ महेश्वरं कर्तुकामः महेश्वरस्य महतिं पूजां कृत्वा दक्षिणायां मूर्त्तौ अर्ककाष्ठैरग्निं प्रज्वाल्य अष्टसहस्रं जुहुयात्। हाहाकारशब्दं भवति। न भेतव्यं तत आगच्छति ब्रवीति किं कर्त्तव्या सर्वे महेश्वरा विद्या मम सिद्धा भवन्तु। यद्वरं रोचति तं ददाति। एवमस्त्विति कृत्वा अन्तर्द्धियते॥
एवं विष्णुब्रह्माद्यमाकर्षयति। यं चारोचयति तस्याप्येषो विधिः कर्त्तव्यः। कृतरक्षेण कार्यम्॥
अथ यक्षिणी आकर्षयितुकामः तस्य नामं गृह्य सप्ताहमशोकपुष्पाणि जुहुयात्। आगच्छति वरं ददाति सप्तमे सप्ताहेऽवश्यमागच्छति। माता भगिनी भार्या यं चारोचति। अथ न वा गच्छति। मूर्द्धानमस्य स्फुटति॥
नागीमाकर्षितुकामस्य नागपुष्पाणामेष एव विधिः। यक्षं आकर्षितुकामस्य मासत्रयं दधिभक्तं जुहुयात्। अन्ते एकरात्रोषितः भगवतः पूजां कृत्वा यक्षाणां यक्षबलिं चोदनानि निवेद्य यक्षकर्षणं करिष्यामीति मनसि कृत्वा वटवृक्षसमिधां दधिमधुघृताक्तानां अष्टसहस्रं जुहुयात्। अत्रान्तरे कुबेराद्या यक्षा आगच्छन्ति। तेषां रक्तकुसुमैः अर्घो दीयते। वक्ष्यन्ति किं कर्तव्यं ते। वक्तव्याः एकैकं दिने यक्ष आज्ञाकरं यक्षं प्रेषयेति। तत एकैकं यक्षं प्रयच्छन्ति। तस्य आज्ञा दातव्या। योजनशतादपि स्त्रियमानयन्ति। प्रभाते तत्रैव नयन्ते। शतपरिवृतस्य भक्तं प्रयच्छन्ति। पृष्ठमारुह्य यत्रेच्छति तत्र गच्छति। नयति। रसायनं ददाति। आज्ञप्ताः सर्वं करोति॥
अथ वज्रपाणिं साधयितुकामः चतुर्गुणं सप्तगुणं पूर्वसेवां कृत्वा प्रातिहारकपक्षे सकलामुदारतरां पूजां कृत्वा यावत् पूर्णमासीति पूर्णमास्यां पूजां कृत्वा भिक्षवः सङ्घोद्दिष्टकां भोजयित्वा आर्यवज्रधरस्थैव अनुमोदितव्या तत उदारां पूजां कृत्वा प्रथमे यामेऽतिक्रान्ते द्वितीये यामे पर्यङ्कं बद्ध्वा उपविश्यैकाग्रमनसः वज्रधरं द्रक्ष्यामीति चित्तं सङ्कल्प्य गुग्गुलुगुलिकानां बदरास्थिप्रमाणां रात्रावेकयामं जुहुयात्। ततो भगवतः स्रग्दामचलनं भवति। भूः प्रकम्पति। मेघा गुलुगुलायन्ति। सर्वे विद्याधराः पुष्पवर्षं प्रवर्षन्ति। अत्रान्तरे भगवां वज्रपाणिरागच्छन्ति सर्वविद्याभिः परिवृतः विद्योत्तमप्रमुखैः विद्याराजैः परिवृतः सर्वदेवैः सर्वनागैः सर्वयक्षैः सर्वगन्धर्वैः किन्नरैर्बोधिसत्त्वैः परिवृतः आगच्छति। तत्क्षणं नारकाणां सत्त्वानां तीव्रवेदना व्युपरता भवन्ति। गन्धोदकेन अर्घ्यो देयः। प्रणिपत्य स्थातव्यं अतो वज्रधरो वक्ष्यति किं ते वरं ददामि। विद्याधरचक्रवर्त्तित्वं बिलप्रवेशं राष्ट्रं अन्तर्धानं यद्वा रोचते तस्यैव भगवतः सकाशाल्लभ्यते। यद्वा रोचति विद्याधरचक्रवर्तित्त्वं सर्वविद्याधराणां चक्रवर्त्ती वज्रकायो वज्रपाणिसदृशः चित्तमात्रेण सर्वप्रहरणान्युत्पद्यन्ते। महाकल्पस्थायी। यदा मृयते तदा वज्रभवनं गच्छति। अन्येषामपि विद्याधराणां एष एव विधिः संक्षेपतो यानि वज्रपाणिकल्पे यानि अवलोकितेश्वरकल्पे यानि च भगवता प्रोक्तानि कल्पानि यानि ब्रह्मकल्पे यानि महेश्वरकल्पे संक्षेपतो लौकिकलोकोत्तरेषु कल्पेषु ये शाधनीयाः, ते एतेनैव साधनया सिद्ध्यन्ते। महामन्त्रा साध्यमाना न सिद्ध्यन्ति। अनेन सार्द्धं जप्तव्याः सप्तरात्रं नियतं दर्शनं ददाति। अथ न ददाति विनश्यति। महेश्वरप्रमुखानां देवानां अग्रतः यदि जपति सप्तरात्राभ्यन्तरेण दर्शनं ददाति। यदि न ददाति त्रिसप्तधा मूर्ध्ना स्फुटति। चन्द्रग्रहे आदित्यग्रहे वा घृतवचाञ्जनपवित्रदण्डकाष्ठयज्ञोपवीतहरितालमनःशिलादयः साधयितव्याः॥
अथ द्रव्यं साधयितुकामस्य मनःशिलां गृह्य मानुषक्षीरेण पीषयित्वा पञ्चगुलिका कर्त्तव्या। अगुरुसमुद्गके प्रक्षिप्य श्वेतसिद्धार्थकसहितां साधयेत्। चन्द्रग्रहे सूर्यग्रहे वा बलिविधानं कृत्वा यदा सर्षप चिटिचिटीयन्ति तथा प्रथमा सिद्धा या वा सर्वजनवशीकरणं तया सर्वस्य लौकिकेया विधेया भवन्ति। यदुच्यते तत् सर्वं करोति। अथ धूमायते सर्वान्तर्द्धानिकानां राजा भवति। अन्तरकल्पं जीवति। ज्वलिते तदा देवकुमारवपुः तरुणार्कतेजो विद्याधरराजा भवति। महाकल्पं जीवति॥
एवं रोचनाहरितालादीनि साधयितव्यानि॥
अथाञ्जनं साधयितुकामः श्रोताञ्जनं नीलोत्पलं कुष्ठं चन्दनं चैकतः कृत्वा ताम्रभाजने संस्थाप्य चन्द्रग्रहे तावज्जपेद् यावद् धूमायति। तेनाञ्जितनयनः अन्तर्द्धीयते कामरूपी सर्वान्तर्द्धानिकाना राजा भवति॥
अथ खड्गा साधयितुकामः निर्व्रणं खड्गमादाय कृष्णाष्टम्यां कृष्णचतुर्दश्यां वा पटस्योदारां पूजां कृत्वा बलिविधानं च कृतरक्षः खड्गं दक्षिणहस्तेन गृहीत्वा तावज्जपेद् याव स्फुरति। ज्वलिते स्फुरिते एकाकी विद्याधरो भवति। ज्वलितेन सर्वविद्याधराणां राजा भवति। अप्रतिहतबलपराक्रमः यैर्दृश्यते यांश्च पश्यति तैः सहोत्पतति॥
अथ वज्रं साधयितुकामः पुष्पलोहमयं वज्रं कृत्वा षोडशाङ्गुलं उभयत्रिशूचकं रक्तचन्दनेनानुलिप्य प्रातिहारकपक्षप्रत्तिपदमारभ्य पटस्योदारां पूजां कृत्वा जपेत् प्रतिदिनं वर्द्धमाना भिक्षवो भोजयितव्या। अन्ते त्रिरात्रोषितः पटं सधातुके चैत्ये प्रतिष्ठाप्य उदारां पूजां कृत्वा घृतप्रदीपशतं प्रज्वाल्य कुशपिण्डकोपविष्टः वज्रमुभाभ्यां पाणिभ्यां गृहीत्वा तावज्जपेद् यावज्ज्वलितमिति। तं गृह्य सप्तपरिवार उत्पति। विद्याधरचक्रवर्त्ती भवति। वज्रपाणितुल्यपराक्रमः महाकल्पे जीवति। भिन्ने देहे वज्रपाणिभवनं गच्छति॥
एवं शूलचक्रशरशक्तिप्रभृतय सर्वे प्रहरणाः पटपादुकदण्डकाष्ठयज्ञोपवीतादीनि परकल्पविधानेन साधयितव्यानि। सर्वेषां त्रिविधा सिद्धिः॥
शान्तिकं कर्तुकामः पद्माकारं वेदिं कृत्वा याज्ञिकैः समिद्भिरग्निं प्रज्वाल्य स्रुवेण परमान्नाहुतीनां दधिमधुघृताक्तानां अष्टसहस्रं जुहुयात्। त्रिरात्रेण आत्मनः परस्य वा शान्तिर्भवति। सप्तरात्रेण ग्रामस्य वा नगरस्य वा। महामारि उपद्रवे शमीसमिधानां दधिमधुघृताक्तानां जुहुयात्। उदुम्बरसमिधानां दधिमधुघृताक्तानां जुहुयादनावृष्टेः। तृमधुरं जुहुयात्। सर्वत्र परमशान्तिर्भवति। भिक्षाहारः त्रिंशलक्षं जपेत्। प्रातिहारकपक्षे शुक्लपूर्णमास्यां त्रिरात्रोषितः चन्द्रग्रहे कृष्णगोक्षीर अष्टशताभिमन्त्रितं कृत्वा पिबेद् रसायनं गुणोपेतं भवति। दूर्वाप्रवालानां दधिमधुघृताक्तानां अष्टसहस्रं दशरात्रं जुहुयात्। अकालमृत्युः प्रशाम्यति। दीर्घायुर्भवति। ध्वजशङ्खादीनि अभिमन्त्रयेत्। दृष्ट्वा श्रुत्वा च परसैन्यं स्तम्भयति। सर्वव्रीहिगन्धोदकपरिपूर्णं नवं कलशं कृत्वा अष्टशतजप्तेन विनायकोपद्रुतं स्पृष्ट्वा स्नापयेत्। अभिषिक्तो लक्ष्मीवां भवति। अनेनाभिषेकेण सर्वपापैः प्रमुच्यते। मण्डलकर्माणि करोति। ग्रहकर्माणि शतसहस्रजप्तेन मयूरपिच्छकेन सर्वविषां नाशयति। तेनैव ज्वरमक्षिशूलरोगादीं नाशयति। सूत्रकेण सर्वज्वरां मुद्रासमेतयुक्तो मन्त्रेणासुरयन्त्राणि घातयति। खदिरसमिधानां दधिमधुघृताक्तानां अष्टसहस्रं जुहुयात्। महानिधानं प्रयच्छति॥
समुद्रगामिनीं नदीमवतीर्य रक्तचन्दनाक्तानां पद्मानां शतसहस्रं प्रवाहयेत्। पद्मराशितुल्यं निधानं लभति। दीयमानमक्षयं भवति। बिल्वाहुतीनां दधिमधुघृताक्तानां अष्टसहस्रं जुहुयात्। भोगां प्राप्नोति॥
देवां वशीकर्तुकामः अगरुसमिधानां दधिमधुघृताक्तानां जुहुयात् अष्टसहस्रं। त्रिसन्ध्यमेकविंशतिरात्रं तन्दुलानां दधिमधुघृताक्तानामेकीकृत्य जुहुयात्। अक्षयमन्नं भवति॥
यक्षाणां वशीकरणे गुग्गुलुगुलिकानां दधिमधुघृताक्तानां जुहुयात्। अशोकसमिद्भिर्यक्षिणीनाम् नागानां नागपुष्पां आर्यवज्रवज्रपाणिरगरुसमिधाभिः विद्याधराणां दमनकसमिधाभिः अगुरुसमिधानां तुरुष्कतैलाक्तानां गन्धर्वाणां कुन्दुरुहोमेन प्रेतानां श्रीवासकहोमेन किन्नराणां सर्जरसहोमेन विनायकानां सर्वेषामष्टशतिको होमः सप्ताहं राजानस्य राजसर्षपतैलाक्तानां अष्टशतं जुहुयात्। त्रिसन्ध्यं सप्तरात्रं आदित्याभिमुखं लक्षं जपेत् सर्वपापैः प्रमुच्यति॥
सर्वविद्यानामाप्ययनं कर्तुकामः गोमूत्रयावकाहारः उशीरमयीं प्रतिकृतिं कृत्वा शुक्लपुष्पैरभ्यर्च्य क्षीराष्टशतं जुहुयात्। क्षीरेण च स्नपयेत्। अष्टशतजप्तेन अगरुधूपं दद्यात्। आप्यायितो भवति। सुकृदुच्चारितेन आत्मरक्षा कृता भवति। द्विरुच्चारितेन परस्य त्रिरुच्चारितेन द्रव्यस्य रक्षा कृता भवति॥
छिन्नभिन्ननष्टकीलितानां आप्यायनं कर्तुकामः उशीरमयीं प्रतिकृतिं कृत्वा शुक्लषुष्पैरभ्यर्च्य अनेन उष्णीषराजेन पटस्याग्रतः राजसर्षपाणां दधिमधुघृताक्तानां अष्टसहस्रं जुहुयात्। विद्यामुद्दिश्य उत्कीलिता भवति। पापिजनातिरिक्तां विद्यां ज्ञात्वा गोरोचनया भूर्जपत्रे लिख्य ततः आत्ममन्त्रमष्टशताभिमन्त्रितं कृत्वा भगवतः उदारां पूजां कृत्वा अनेन भगवता सार्द्धं अष्टसहस्रं जप्त्वा तत्रैव कुशसंस्तरे स्वपेत्। ऊनातिरिक्तां स्वप्ने आगत्य कथयति॥
अथ पद्मं साधयितुकामः रक्तचन्दनमयं पद्मं कृत्वा उदारां पूजां कृत्वा त्रिरात्रोषितः तं पद्मं दक्षिणेन हस्तेन गृहीत्वा तावज्जपेद् यावज्ज्वलितमिति। विंशतिपरिवारः उत्पतति। विद्याधरचक्रवर्त्ती भवति। अप्रतिहतगतिः। यदा मृयते तदा सुखावत्यामुपपद्यते॥
अथ वज्रं साधयितुकामः वल्मीकमिश्रया मृत्तिकया वालुकमिश्रया वज्रं कृत्वा भिक्षाहारः मौनी अपत्थदायी वज्रं गृह्य त्रीणि लक्ष जपेत्। एकसूचिकं वज्रं कर्त्तव्यम्। तं वज्रमन्ते सिद्धार्थकमध्ये स्थाप्य चन्द्रग्रहे चन्द्रग्रहे स्थातव्यम्। तावज्जपेद् यावत् सर्षपा चिटिचिटायन्ति। वज्रं सिद्धं भवति। तेन वज्रेण गृहीतेन सर्वकर्मणि करोति। पर्वतशिखराणि चूर्णयति। नागह्रदं शोषयति। नदीः प्रतिस्रोतमानयति। नागां विद्रापयति। विषाणि निर्विषीकरोति। सर्वे प्राणिनः स्तम्भयति। मोहयति। पातयति। यन्त्राणि चूर्णयति। शकटप्रभृतीनि च स्तम्भयति। चूर्णयति। एवमादीनि सर्वकर्माणि करोति। एष एकसूचिकस्य वज्रस्य साधनम्॥
उष्णीषचक्रवर्त्तिनं साधयतो न कश्चिच्छक्नोति विघ्नं कर्तुम्। साक्षान्मूर्ध्नटकोऽपि हि विधिना नाविधिना। अस्य च जापकाले सततं बुद्धलोचनां पूर्वं पश्चाच्च जप्तव्यम्। एवं सौम्यत्वं भवति। सिद्धिस्याभिमुखीभवति॥
अथ समुद्रगामिनीं नदीमवतीर्य पद्मानां लक्ष निवेदयेत्। श्री आगत्य वरं प्रयच्छति। राष्ट्रं ददाति। अथ त्रीणि लक्षाणि निवेदयेत्। सार्वभौमिको राजा भवति। जम्बूद्वीपाधिपतिर्भवति। विवरस्याग्रतः पटं प्रतिष्ठाप्य लक्षाणि त्रीणि जपेत्। सर्वयन्त्राणि पतन्ति। निर्विशङ्केन प्रवेष्टव्यम्। प्रविश्य रसरसायनं निःकाशयति। अथ तत्रैव तिष्ठति वैष्णवचक्रभयमुत्पद्यते। अथ प्रविशति अनुस्मरितमात्रेण भस्मीभवति। मनसेन उत्थापयति। न कदाचिदपि प्रविशति तस्मिं॥
शुक्लप्रतिपदमारभ्य त्रिःकालं जातीकुसुमैः सकृज्जप्तेन भगवता पादाङ्गुष्ठे ताडयितव्यम्। यावत् पादाङ्गुष्ठाद् रश्मिर्निश्चरति। साधकशरीरेऽन्तर्द्धीयति। तत्क्षणादेवाकुञ्चितकुण्डलकेशो भवति। सपरिवार उत्पतति। विद्याधरराजा भवति कल्पस्थायी॥
अथ समुद्रतटे पश्चान्मुखं पटं प्रतिष्ठाप्य नागकाष्ठैः अग्निं प्रज्वाल्य समुद्रस्यौद्दिश्य नागपुष्पाणां लक्षं जुहुयात्। समुद्रे ऊर्मय आगच्छन्ति। सिद्धिनिमित्तं न भेतव्यम्। तावद् यावत् समुद्रो ब्राह्मणवेषेणागच्छति। व्रवीति किं मया कर्त्तव्यम्। वक्तव्यम्। वश्यो मे भव। ततो यदुच्यते तत् सर्वं करोति॥
पद्मं भूम्यां लिख्य सहस्रपत्रं तस्योपर्युपविश्य शतसहस्रं जपेत्। भूमिं भित्त्वा उत्तिष्ठति। सहस्रपरिवार उत्पतति महाकल्पस्थायी विद्याधरराजा भवति। अपरिपत्थदायी तेजेन पञ्च योजनानि अवभासयति॥
प्रातिहारकपक्षे जातीपुष्पाणां भगवतः उष्णीषराजस्योपरि लक्षं निवेदयेत्। एकैकं जप्तव्यम्। तावद् यावदुष्णीषाद् रश्मि निश्चरति। साधकस्य शरीरेऽन्तर्द्धीयते। तत्क्षणादेव पञ्चाभिज्ञो भवति। दशलक्षजप्तः यथा यथा प्रयुज्यति तथा तथा अनेनैव भगवता सार्द्धं यदि विद्या जप्यते सा नियतमागच्छति। साक्षादस्य जप्यमाना यदि न वागच्छति स मूर्ध्ना स्फुटति। शुष्यति॥
अयं च एकाक्षर उष्णीषचक्रवर्ती तथागत एव साक्षात् कोऽन्यः सदेवके लोके सर्वमन्त्रविद्यानां राजा तथागत एव। सितातपत्रतेजोराशिप्रमुखानि अस्य परिवारः। सर्वेषामुष्णीषराजानाम्। साधनविधान सर्वं अत्रैव योज्यम्। सर्वे च उष्णीषराजा अनेन साध्या। उत्तमसाधनं इच्छता अस्थानेन योज्यम्। यदि युज्यति उत्तमा सिद्धिर्न भवति। संक्षेपतः सर्वे देवा अनेनाकृष्यन्ते। अथ निधानमुद्धाटयति। यत्र निधानं तिष्ठति तत्र गत्वा अकालकलशं गृह्य सर्वगन्धैर्लिप्य श्वेतचन्दनोदकं कुम्भे प्रक्षिप्य अष्टसहस्राभिमन्त्रितं कृत्वा निधानं स्थापयेत्। यदि निधानं तिष्ठति तदा स भूमिः स्फुटति। यदि निधानं पुरुषमात्रे तिष्ठति उदकेन स्प्रष्टव्यम्। हस्तमात्रं खत्वा ग्रहेतव्यः॥
अथ सिंहं साधयितुकामः वल्मीकमृत्तिकया कृत्वा गोरोचनया समालभ्य पिण्डिकायां प्रतिष्ठाप्य उदारां पूजां कृत्वा तावज्जपेद् यावचलति। चलितेन सिद्धो भवति। पृष्ठमारुह्य आकुञ्चितकुण्डलकेशः आत्मपञ्चमोत्पतति। ब्रह्मायुषो नववर्षसहस्राणि जीवति। सर्वविद्याधराणामागम्य॥
एवं हस्त्यश्वमहिषश्च साधयितव्या। यदा सिंहनादं नदति तदा देवा आसनेभ्यश्चलन्ति॥
पद्मसरं गत्वा पद्मानां लक्षं निवेदयेत्। सामन्तराज्यं प्रतिलभते। रक्तकरवीरकलिकानां लक्षं जुहुयात्। राजकन्यां लभते। जातीपुष्पाणां लक्षं समुद्रगामिन्यां नद्यां प्रवाहयेत् कन्यां लभते यामिच्छति। सर्वे ते उत्तमसाधनानि सिद्ध्यन्ति॥
अनेनोष्णीषचक्रवर्तिना स यत्र गच्छति इन्द्रोऽप्यस्यासनं ददाति। सर्वे च देवराजानः दूरादेव दृष्ट्वा भीता त्रस्ता भवन्ति। सर्वेषां च देवराजानां प्रभां प्रभां व्यामीकरोति। योजनशताभ्यन्तरेण करोति॥
अयं चक्रवर्ती तथागत एष देवलोके सर्वे च कल्पस्य भगवतः उष्णीषचक्रवर्तिनः एकाक्षरस्य वशे वर्तन्ति। तन्निम्नाश्च सर्वे मन्त्रतन्त्राः सकल्पकाः सविस्तरा इत्याह भगवां शाक्यमुनिः सिंहो नरोत्तम इति॥
आर्यमञ्जुश्रियमूलकल्पाद् बोधिसत्त्वपिटकावतंस-
कात् महायानवैपुल्यसूत्रात् चतुर्विंशतिमः
एकाक्षरचक्रवर्तिकर्मविधिपट
निर्देशपटलविसरः
परिसमाप्त इति॥


c: text/html

text:
३ तथतापरिवर्तस्तृतीयः
Technical Details
३ तथतापरिवर्तस्तृतीयः।
अथ खलु भगवान् सुविक्रान्तविक्रामिणं बोधिसत्त्वं महासत्त्वमामन्त्रयते स्म-प्रज्ञापारमिता प्रज्ञापारमितेति सुविक्रान्तविक्रामिन् कतमा बोधिसत्त्वस्य प्रज्ञापारमिता ? या पारमिता सर्वधर्माणाम्, न सा शक्या निर्देष्टुम्। यथा पुनर्युष्माकमाजानना भविष्यति, तथा निर्देक्ष्यामि, यथा प्रज्ञापारमितायां व्यवहारपदान्यागमिष्यन्ति। न रूपं प्रज्ञापारमिता। पेयालम्। एवं न वेदना, न संज्ञा, न संस्काराः, न विज्ञानं प्रज्ञापारमिता। नाप्यन्यत्र रूपात्प्रज्ञापारमिता, यावत् नान्यत्र विज्ञानात्प्रज्ञापारमिता। तत्कस्माद्धेतोः ? यद्धि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपस्य पारम्, न तद्रूपम्। पेयालम्। एवं यद्वेदनायाः संज्ञायाः संस्काराणाम्, यद्विज्ञानस्य पारम्, न तद्विज्ञानम्। यथा व रूपस्य पारम्, तथा रूपम्। एवं यथा वेदनायाः संज्ञायाः संस्काराणाम्, यथा च विज्ञानस्य पारम्, तथा विज्ञानम्। यथा च विज्ञानस्य पारम्, तथा सर्वधर्माणां पारम्। यच्च सर्वधर्माणां पारम्, न ते सर्वधर्माः। यथा च सर्वधर्माणां पारम्, तथा सर्वधर्माः। तत्र सुविक्रान्तविक्रामिन् "यद्रूपस्य पारं न तद्रूपम्" इति रूपविसंयोगो ह्येष निर्दिष्टः। "यथा रूपस्य पारं तथा रूपम्" इति रूपस्वभावनिर्देशो ह्येष निर्दिष्टः। रूपयथावत्तैषा निर्दिष्टा, रूपप्रकृतिरेषा निर्दिष्टा, रूपानुपलब्धिरेषा निर्दिष्टा। एवं वेदना संज्ञा संस्काराः। "यद्विज्ञानस्य पारं न तद्विज्ञानम्" इति विज्ञानविसंयोगो ह्येष निर्दिष्टः।"यथा विज्ञानस्य पारं तथा विज्ञानम्" इति विज्ञानस्वभावनिर्देश एष निर्दिष्टः, विज्ञानयथावत्ता विज्ञानप्रकृतिर्विज्ञानानुपलब्धिरेषा निर्दिष्टा। "यच्च सर्वधर्माणां पारं न ते सर्वधर्माः" इति सर्वधर्माणामेष विसंयोगो निर्दिष्टः। "यथा च सर्वधर्माणां पारं तथा सर्वधर्माः" इति सर्वधर्मस्वभावनिर्देश एष निर्दिष्टः, सर्वधर्मयथावत्ता सर्वधर्मप्रकृतिः सर्वधर्मानुपलब्धिरेषा निर्दिष्टा। यथा च सर्वधर्मयथावत्ता सर्वधर्मप्रकृतिः सर्वधर्मानुपलब्धिः, तथा प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् प्रज्ञापारमिता रूपनिश्रिता, न वेदनानिश्रिता, न संज्ञानिश्रिता, न संस्कारनिश्रिता, न विज्ञाननिश्रिता। नापि प्रज्ञापारमिता रूपस्याध्यात्मं वा बहिर्धा वा उभयमन्तरेण वा विप्रकृष्टा स्थिता। न वेदनाया न संज्ञाया न संस्काराणाम्। न विज्ञानस्याध्यात्मं वा बहिर्धा वा उभयमन्तरेण वा विप्रकृष्टा स्थिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपसंयुक्ता प्रज्ञापारमिता, नापि रूपविसंयुक्ता। न वेदनासंयुक्ता न संस्कारसंयुक्ता, न विज्ञानसंयुक्ता प्रज्ञापारमिता। नापि विज्ञानविसंयुक्ता प्रज्ञापारमिता। न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् प्रज्ञापारमिता केनचिद्धर्मेण संयुक्ता वा विसंयुक्ता वा॥
या पुना रूपस्य तथता अवितथता अनन्यतथता यथावत्तथता, इयं प्रज्ञापारमिता। एवं या वेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानतथता अवितथथा अनन्यतथता यथावत्तथाता, सा प्रज्ञापारमिता॥
रूपमिति सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपापगतमेतत्। तत्कस्माद्धेतोः ? न हि रूपे रूपं संविद्यते। या च असंविद्यमानता, सेयं प्रज्ञापारमिता। एवं वेदना संज्ञा संस्काराः। विज्ञानमिति सुविक्रान्तविक्रामिन् विज्ञानापगतमेतत्। तत्कस्माद्धेतोः ? न हि विज्ञाने विज्ञानं संविद्यते। या च असंविद्यमानता, सेयं प्रज्ञापारमिता॥
रूपस्वभावापगतं हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपम्। एवं वेदना संज्ञा संस्काराः। विज्ञानस्वभावापगतं हि विज्ञानम्। या च अपगतस्वभावता, इयं प्रज्ञापारमिता। रूपास्वभावं हि रूपम्। एवं वेदना संज्ञा संस्काराः। विज्ञानास्वभावं हि विज्ञानम्। या च अस्वभावता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपस्य रूपं गोचरः। न वेदना न संज्ञा न संस्काराः। न विज्ञानस्य विज्ञानं गोचरः। अगोचर इति सुविक्रान्तविक्रामिन् न रूपं रूपं संजानीते वा पश्यति वा। या च रूपस्य अजानना अपश्यना, इयं प्रज्ञापारमिता। न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् वेदना संज्ञा संस्काराः न विज्ञानं (विज्ञानं) संजानीते वा पश्यति वा। या च विज्ञानस्य अजानना अपश्यना, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपं रूपस्वभावं जहाति। न वेदना, न संज्ञा, न संस्काराः। न विज्ञानं विज्ञानस्वभावं जहाति। या च अस्वभावपरिज्ञा, इयमुच्यते प्रज्ञापारमिता। न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपं रूपं संयोजयति न विसंयोजयति। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञाना(ना)मसंयोजना, अविसंयोजना, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपं हीयते वा वर्धते वा। एवं वेदना संज्ञा संस्काराः। न विज्ञानं हीयते वा वर्धते वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानामहानिरवृद्धिः, इयं सा प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपं संक्लिश्यते वा व्यवदायते वा। एवं वेदना संज्ञा संस्काराः। न विज्ञानं संक्लिश्यते वा व्यवदायते वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानामसंक्लेशता अव्यवदानता, इयमुच्यते प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपं विशुद्धधर्मि नाविशुद्धधर्मि। एवं न वेदना न संज्ञा न संस्काराः। न विज्ञानं विशुद्धधर्मि नाविशुद्धधर्मि। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां न विशुद्धधर्मता नाविशुद्धधर्मता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपं संक्रामति वा अवक्रामति वा। एवं वेदना संज्ञा संस्काराः। न विज्ञानं संक्रामति वा अवक्रामति वा। या च रूपवेदनासंस्कारविज्ञानानामसंक्रान्तिरनवक्रान्तिः, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपं संयुज्यते वा विसंयुज्यते वा। एवं वेदना संज्ञा संस्काराः। न विज्ञानं संयुज्यते वा विसंयुज्यते वा। यश्च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानामसंयोगोऽविसंयोगः, इयं सा प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपं च्यवते वा उपपद्यते वा। एवं वेदना संज्ञा संस्काराः। न विज्ञानं च्यवते वा उपपद्यते वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानामच्युतिरनुपपत्तिः, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपं जायते वा म्रियते वा। एवं वेदना संज्ञा संस्काराः। न विज्ञान जायते वा म्रियते वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारवेदनाविज्ञानानामजातिरमरणम्, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपं संसरति वा संसरणधर्मि वा। एवं न वेदना न संज्ञा न संस्काराः। न विज्ञानं संसरति वा संसरणधर्मि वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानामसंसरणता असंसरणधर्मता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपं क्षीयते वा क्षयधर्मि वा। एवं न वेदना न संज्ञा न संस्काराः। न विज्ञानं क्षीयते वा क्षयधर्मि वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानामक्षयता अक्षयधर्मता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपं समुदयधर्मि न निरोधधर्मि। एवं वेदना संज्ञा संस्काराः। न विज्ञानं समुदयधर्मि न निरोधधर्मि। या च रूपवेदनासंस्कारविज्ञानानामसमुदयधर्मता अनिरोधधर्मता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपमुत्पादधर्मि वा व्ययधर्मि वा। एवं वेदना संज्ञा संस्काराः। न विज्ञानमुत्पादधर्मि वा व्ययधर्मि वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानामनुत्पादधर्मता अव्ययधर्मता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपं विपरिणामधर्मि न अविपरिणामधर्मि। एवं वेदना संज्ञा संस्काराः। न विज्ञानं विपरिणामधर्मि न अविपरिणामधर्मि। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां न विपरिणामधर्मता न अविपरिणामधर्मता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपं नित्यं वा अनित्यं वा। एवं वेदना संज्ञा संस्काराः। न विज्ञानं नित्यं वा अनित्यं वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां न नित्यता नाप्यनित्यता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपं सुखं वा दुःखं वा। एवं वेदना संज्ञा संस्काराः। न विज्ञानं सुखं वा दुःखं वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां नापि सुखता नाप्यसुखता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपमात्मा वा अनात्मा वा। एवं वेदना संज्ञा संस्काराः। न विज्ञानमात्मा वा अनात्मा वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां नाप्यात्मता नाप्यनात्मता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपं रागधर्मि वा विरागधर्मि वा। एवं वेदना संज्ञा संस्काराः। न विज्ञानं रागधर्मि वा विरागधर्मि वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां न रागधर्मता नापि विरागधर्मता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपं द्वेषधर्मि वा अद्वेषधर्मि वा। एवं वेदना संज्ञा संस्काराः। न विज्ञानं द्वेषधर्मि वा अद्वेषधर्मि वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां न द्वेषधर्मता नापि विगतद्वेषधर्मता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपं मोहधर्मि वा विगतमोहधर्मि वा। एवं वेदना संज्ञा संस्काराः। न विज्ञानं मोहधर्मि वा विगतमोहधर्मि वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां न मोहधर्मता नापि विगतमोहधर्मता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपस्य कश्चित्कर्ता वा कारयिता वा। एवं वेदनासंज्ञासंस्काराणाम्। न विज्ञानस्य कश्चित्कर्ता वा कारयिता वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानामकर्तृता अकारयितृता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपस्य कश्चिदुत्थापको वा समुत्थापको वा। एवं न वेदनाया न संज्ञाया न संस्काराणाम्। न विज्ञानस्य कश्चिदुत्थापको वा समुत्थापको वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां नोत्थापना व समुत्थापना, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपस्य कश्चिज्ज्ञाता वा ज्ञापको वा। एवं न वेदनासंज्ञासंस्काराणाम्। न विज्ञानस्य कश्चिज्ज्ञाता वा ज्ञापको वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानामज्ञातृता अज्ञापकता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपस्य कश्चिद्वेदको वा वेदयिता वा। एवं न वेदनासंज्ञासंस्काराणाम्। न विज्ञानस्य कश्चिद्वेदको वा वेदयिता वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानामवेत्तृता अवेदनता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपस्य कश्चिज्जानको वा पश्यको वा। एवं न वेदनाया न संज्ञाया न संस्काराणाम्। न विज्ञानस्य कश्चिज्जानको वा पश्यको वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानामजाननां अपश्यना, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपस्योच्छेदता वा शाश्वतता वा। एवं न वेदनाया न संज्ञाया न संस्काराणाम्। न विज्ञानस्योच्छेदता वा शाश्वतता वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानामनुच्छेदता अशाश्वतता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपस्य अन्तो वा अनन्तो वा। एवं न वेदनाया न संज्ञाया न संस्काराणाम्। न विज्ञानस्य अन्तो (वा) अनन्तो वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानामन्तता नाप्यनन्तता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपं दृष्टिगतं न दृष्टिगतप्रहाणम्। एवं न वेदनासंज्ञासंस्काराः। न विज्ञानं दृष्टिगतं न दृष्टिगतप्रहाणम्। यच्च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां न दृष्टिगतं न दृष्टिगतप्रहाणम्, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपं तृष्णा न तृष्णाप्रहाणम्। एवं न वेदना न संज्ञा न संस्काराः। न विज्ञानं तृष्णा न तृष्णाप्रहाणम्। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां न तृष्णा न तृष्णाप्रहाणता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपं कुशलं वा अकुशलं वा। एवं न वेदना संज्ञा संस्काराः। न विज्ञानं कुशलं वा अकुशलं वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां न कुशलता नाकुशलता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपस्य गमनं वा आगमनं वा प्रज्ञायते। एवं न वेदनाया न संज्ञाया न संस्काराणाम्। न विज्ञानस्य गमनं वा आगमनं वा प्रज्ञायते। यत्र च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां न गतिर्नागतिः प्रज्ञायते, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां स्थितिर्वा अस्थितिर्वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारवेदनानां न स्थितिर्नाप्यस्थितिः, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानामारं वा पारं वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां नाप्यारता न पारता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानि शीलं वा दौःशील्यं वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानामशीलता अदौःशील्यता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानि अनुनयो वा प्रतिघो वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानामननुनयता अप्रतिघता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानि ददति वा प्रतिगृह्णाति वा। या च रूपवेदनासंस्कारविज्ञानानामदानता अप्रतिग्रहता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानि क्षान्तिर्वा अक्षान्तिर्वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां नापि क्षान्तिर्नाप्यक्षान्तिः, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानि वीर्यं वा कौसीद्यं वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानामवीर्यता अकौसीद्यता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां समाधिर्न विक्षिप्तचित्तता। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां न समाधिर्न विक्षिप्तचित्तता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानि प्रज्ञा वा दौष्प्रज्ञ्यं वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां नापि प्रज्ञता नापि दौष्प्रज्ञता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानानि विपर्यासा वा अविपर्यासा वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां नापि विपर्यासता नाप्यविपर्यासता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानि स्मृत्युपस्थानानि वा अस्मृत्युपस्थानानि वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां नापि स्मृतिर्नाप्यस्मृतिः, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानि सम्यक्प्रहाणानि वा असम्यक्प्रहाणानि वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां नापि सम्यक्प्रहाणता नाप्यसम्यक्प्रहाणता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानि ऋद्धिपादा वा अप्रमाणानि वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां नापि ऋद्धिपादता नाप्यप्रमाणता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानि इन्द्रियाणि वा बलबोध्यङ्गमार्गं वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां नेन्द्रियता न बलबोध्यङ्गमार्गता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानि विद्या वा विमुक्तिर्वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां न विद्यता न विमुक्तिता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानि ध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्त्यभिज्ञा वा नाप्यनभिज्ञा वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां न ध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तिता नाप्यभिज्ञता नाप्यनभिज्ञता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानि शून्यता वा अनिमित्तं वा अप्रणिहितं वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां न शून्यता नानिमित्तता नाप्रणिहितता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानि संस्कृतानि वा असंस्कृतानि वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां नापि संस्कृतता नाप्यसंस्कृतता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानि सङ्गो वा असङ्गो वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां नापि सङ्गता नाप्यसङ्गता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानि ज्ञानं वा अज्ञानं वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां नापि ज्ञानता नाप्यज्ञानता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानि मन्यना वा स्पन्दना वा प्रपञ्चना वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानामन्यनता अस्पन्दनता अप्रपञ्चता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानि संज्ञा नासंज्ञा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां नापि संज्ञता नाप्यसंज्ञता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानि उपशान्तानि वा अनुपशान्तानि वा। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां नाप्युपशान्तिर्नाप्यनुपशान्तिः, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां निर्वृत्तिर्न अनिर्वृत्तिः। या च रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानां नापि निर्वृत्तिर्नाप्यनिर्वृत्तिः, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् यः पञ्चानां स्कन्धानामभिनिर्वृत्तिपर्यापन्ननिर्देशः, सा प्रज्ञापारमिता। या पुनः पञ्चस्कन्धानामभिनिर्वृत्तिपर्यापन्ननिर्देशस्य तथता अवितथता अनन्यतथता यावत्तथता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् यो धात्वायतनप्रतीत्यसमुत्पादाभिनिर्वृत्तिपर्यापन्ननिर्देशः, सा प्रज्ञापारमिता। या पुनर्धात्वायतनप्रतीत्यसमुत्पादाभिनिर्वृत्तिपर्यापन्ननिर्देशस्य तथता अवितथता अनन्यतथता यावत्तथता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् यो विपर्यासनीवरणाभिनिर्वृत्तिपर्यापन्ननिर्देशः, सा प्रज्ञापारमिता। या पुनर्विपर्यासनीवरणाभिनिर्वृत्तिपर्यापन्ननिर्देशस्य तथता अवितथता अनन्यतथता यावत्तथता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् यः षट्त्रिंशत्तृष्णाचरिताभिनिर्वृत्तिपर्यापन्ननिर्देशः, सा प्रज्ञापारमिता। या पुनः षट्त्रिंशत्तृष्णाचरिताभिनिर्वृत्तिपर्यापन्ननिर्देशस्य तथता अवितथता अनन्यतथता यावत्तथता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् यो ध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तिनिर्देशः, सा प्रज्ञापारमिता। या पुनर्ध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तिनिर्देशस्य तथता अवितथता अनन्यतथता यावत्तथता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् यः पञ्चानामभिज्ञानां निर्देशः, सा प्रज्ञापारमिता। या पुनः पञ्चानामभिज्ञानां निर्देशस्य तथता अवितथता अनन्यतथता यावत्तथता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् यः संस्कृतपर्यापन्नानां लौकिकानां सर्वेषां कुशलाकुशलानां धर्माणामभिनिर्वृत्तिपर्यापन्ननिर्देशः, सा प्रज्ञापारमिता। या पुनस्तेषां निर्देशस्य तथता अवितथता अनन्यतथता यावत्तथता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् यः स्मृत्युपस्थानसम्यक्प्रहाणर्द्धिपादेन्द्रियबलबोध्यङ्गमार्गाभिनिर्वृत्तिपर्यापन्ननिर्देशः, सा प्रज्ञापारमिता। या पुनः स्मृत्युपस्थानसम्यक्प्रहाणर्द्धिपादेन्द्रियबलबोध्यङ्गमार्गाभिनिर्वृत्तिपर्यापन्ननिर्देशस्य तथता अवितथता अनन्यतथता यावत्तथता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् यश्चतुरार्यसत्यनिर्देशः, सा प्रज्ञापारमिता। या पुनश्चतुरार्यसत्यनिर्देशस्य तथता अवितथता अनन्यतथता यावत्तथता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् यः शीलसमाधिप्रज्ञाविमुक्तिविमुक्तिज्ञानदर्शनविशुद्धिनिर्देशः, सा प्रज्ञापारमिता। या पुनः शीलसमाधिप्रज्ञाविमुक्तिज्ञानदर्शनविशुद्धिनिर्देशस्य तथता अवितथता अनन्यतथता यावत्तथता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् योऽसंस्कृतपर्यापन्नानां लोकोत्तराणामनिश्रितानामनास्रवानां धर्माणां निर्देशः, सा प्रज्ञापारमिता। या पुनरसंस्कृतपर्यापन्नानां लोकोत्तराणामनिश्रितानामनास्रवाणां धर्माणां निर्देशस्य तथता अवितथता अनन्यतथता यावत्तथता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् यः शून्यतानिमित्ताप्रणिहितानुत्पादानभिसंस्कृतधर्मस्य निर्देशः, सा प्रज्ञापारमिता। या पुनः शून्यतानिमित्ताप्रणिहितानुत्पादानभिसंस्कृतधर्मनिर्देशस्य तथता अवितथता अनन्यतथता यावत्तथता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् यो विद्याविमुक्तिविरागनिरोधनिर्वाणनिर्देशः, सा प्रज्ञापारमिता। या पुनर्विद्याविमुक्तिविरागनिरोधनिर्वाणनिर्देशस्य तथता अवितथता अनन्यतथता यावत्तथता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
तत्कस्माद्धेतोः ? न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् रूपपर्यापन्ना प्रज्ञापारमिता। एवं न वेदना न संज्ञा न संस्काराः। न विज्ञानपर्यापन्ना प्रज्ञापारमिता। न पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशपर्यापन्ना प्रज्ञापारमिता। न कामधातु-न रूपधातु-नारूपधातुपर्यापन्ना प्रज्ञापारमिता। न संस्कृतासंस्कृतधर्मपर्यापन्ना प्रज्ञापारमिता। न लौकिकलोकोत्तरसास्रवानास्रवधर्मपर्यापन्ना प्रज्ञापारमिता। न कुशलाकुशलधर्मपर्यापन्ना प्रज्ञापारमिता। न सत्त्वधातुपर्यापन्नानासत्त्वधातुपर्यापन्ना प्रज्ञापारमिता। नाप्येभिर्धर्मैर्विनिर्मुक्ता प्रज्ञापारमिता॥
न हि सुविक्रान्तविक्रामिन् प्रज्ञापारमिता कस्मिंश्चिद्धर्मे पर्यापन्ना नाप्यपर्यापन्ना। या च पर्यापन्नापर्यापन्नानां धर्माणां तथता अवितथता अनन्यतथता यावत्तथता, इयं प्रज्ञापारमिता॥
तथतेति सुविक्रान्तविक्रामिन् कस्यैतदधिवचनम् ? न ह्येते सुविक्रान्तविक्रामिन् तथा धर्मा यथा बालपृथग्जनैरुपलब्धाः, न चान्यथा। यथा धर्मास्तथागतैस्तथागतश्रावकैर्बोधिसत्त्वैश्च दृष्टाः, तथैव ते सर्वधर्माः, तथता अवितथता अनन्यतथता यावत्तथता, तेनोच्यते तथतेति। अयं सुविक्रान्तविक्रामिन् बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां प्रज्ञापारमितानिर्देशः॥
न खलु पुनरियं सुविक्रान्तविक्रामिन् प्रज्ञापारमिता कस्यचिद्धर्मस्य हानाय वा विवृद्धये वा प्रत्युपस्थिता, नापि कस्यचिद्धर्मस्य संयोगाय वा विसंयोगाय वा, ऊनत्वाय वा पूर्णत्वाय वा, अपचयाय वा उपचयाय वा, संक्रान्तये वा अवक्रान्तये वा, उत्पादाय वा निरोधाय वा, संक्लेशाय वा व्यवदानाय वा, प्रवृत्तये वा निवृत्तये वा, समुदयाय वा अस्तंगमाय वा, सलक्षणाय वा अलक्षणाय वा, समतायै वा विसमतायै वा, संवृत्यै वा परमार्थाय वा, सुखाय वा दुःखाय वा, नित्यतायै वा अनित्यतायै वा, शुभतायै वा अशुभतायै वा, आत्मतायै वा अनात्मतायै वा, सत्यतायै वा मृषतायै वा, कर्तृत्वेन वा अकर्तृत्वेन वा, कारणत्वेन वा अकारणत्वेन वा, संभवाय वा असंभवाय वा, स्वभावतायै वा अस्वभावतायै वा, च्युतये वा उपपत्तये वा, जायते वा अजायते वा, अभिनिर्वृत्तये वा अनभिनिर्वृतये वा, उपपत्तये वा उपपत्तिसमुच्छेदाय वा, सामग्र्यै वा विसामग्र्यै वा, सरागाय वा विरागाय वा, सदोषाय वा विगतदोषाय वा, समोहाय वा विगतमोहाय वा, विपर्यासाय वा अविपर्यासाय वा, आरम्बणाय वा अनारम्बणाय वा, क्षयाय वा अक्षयाय वा, ज्ञानाय वा अज्ञानाय वा, नीचत्वाय वा उच्चत्वाय वा, उपकाराय वा निरूपकाराय वा, गमनाय वा आगमनाय वा, अस्तित्वाय वा नास्तित्वाय वा, अनुनयाय वा प्रतिघाय वा, आलोकाय वा अन्धकाराय वा, कौसीद्याय वा वीर्यारम्भाय वा, शून्यतायै वा अशून्यतायै वा, निमित्ततायै वा अनिमित्ततायै वा, प्रणिधानाय वा अप्रणिधानाय वा, अभिसंस्काराय वा अनभिसंस्काराय वा, अन्तर्धानाय वा अनन्तर्धानाय वा, विद्यायै वा विमुक्तये वा, शान्ततायै वा अनुपशान्ततायै वा, निर्वृत्तये वा अनभिनिर्वृत्तये वा, योनिशाय वा अयोनिशाय वा, परिज्ञायै वा अपरिज्ञायै वा, निर्याणाय वा अनिर्याणाय वा, विनयाय वा अविनयाय वा, शीलाय वा दौःशील्याय वा, विक्षिप्ततायै वा अविक्षिप्ततायै वा, प्रज्ञतायै वा दुष्प्रज्ञतायै वा, विज्ञानाय वा अविज्ञानाय वा, स्थितये वा अस्थितये वा, सभागतायै वा विसभागतायै वा, भवाय वा विभवाय वा, प्राप्तये वा अप्राप्तये वा, अभिसमयाय वा अनभिसमयाय वा, साक्षात्क्रियायै वा असाक्षात्क्रियायै वा, प्रतिवेधाय वा अप्रतिवेधाय वा प्रत्युपस्थिता इति॥
(प्रज्ञापारमितायां) तथतापरिवर्तो नाम तृतीयः॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
निदानपरिवर्तः
Technical Details
सर्वधर्मस्वभावसमताविपञ्चित-
समाधिराजसूत्रम्।
१
निदानपरिवर्तः।
एवं मया श्रुतम्। एकस्मिन् समये भगवान् राजगृहे विहरति स्म गृध्रकूटे पर्वते महता
भिक्षुसंघेन सार्धं परिपूर्णेन भिक्षुनियुतशतसहस्रेण अशीत्या च बोधिसत्त्वनियुतैः सार्धम्। सर्वैरकजातिप्रतिबद्धैरभिज्ञाभिज्ञातैर्दशदिग्लोकधातुसंनिपतितैर्धारणीसूत्रान्तगतिं गतैः सर्वसत्त्वधर्मदानसंतोषकैर्महाभिज्ञाज्ञानोदाहारकुशलैः सर्वपारमितापरमपारमिताप्राप्तैः सर्वबोधिसत्त्वसमाधिसमापत्तिव्यवस्थानज्ञानकुशलैः सर्वबुद्धस्तुतस्तोभितप्रशस्तैः सर्वबुद्धक्षेत्रव्याक्रमणकुशलैः सर्वमारसंत्रासनज्ञानकुशलैः सर्वधर्मयथावज्ज्ञानकुशलैः सर्वसत्त्वेन्द्रियपरापरज्ञानकुशलैः बुद्धसर्वकर्मपूजासमादानप्रज्ञानकुशलैः सर्वलोकधर्मानुपलिप्तैः कायवाक्चित्तसमलंकृतैः महामैत्रीमहाकरुणासंनाहसंनद्धैः महावीर्यासंख्येयकल्पापरिक्षीणमानसैः महासिंहनादनादिभिः सर्वपरप्रवादानभिभूतैः अवैवर्तिकमुद्रामुद्रितैः सर्वबुद्धधर्माभिषेकप्राप्तैः। तद्यथा-मेरुणा च नाम बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन। सुमेरुणा च। महामेरुणा च। मेरुशिखरिंधरेण च। मेरुप्रदीपराजेन च। मेरुकूटेन च। मेरुध्वजेन च। मेरुगजेन च। मेरुशिखरे संघट्टनराजेन च। मेरुस्वरेण च। मेघराजेन च। दुन्दुभिस्वरेण च। रत्नपाणिना च। रत्नाकरेण च। रत्नकेतुना च। रत्नशिखरेण च। रत्नसंभवेन च रत्नप्रभासेन च। रत्नयष्टिना च। रत्नमुद्राहस्तेन च। रत्नव्यूहेन च। रत्नजालिना च। रत्नप्रभेण च। रत्नद्वीपेण च। रतिंकरेण च। धर्मव्यूहेन च। व्यूहराजेन च। लक्षणसमलंकृतेन च। स्वरव्यूहेन च। स्वरविशुद्धिप्रभेण च। रत्नकूटेन च। रत्नचूडेन च। दशशतरश्मिकृतार्चिषा ज्योति रसेन च। चन्द्रभानुना च। सहचित्तोत्पादधर्मचक्रप्रवर्तिना च। शुभकनकविशुद्धिप्रभेण च। सततमभयंददानेन च नाम बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन। अजितबोधिसत्त्वपूर्वंगमैश्च सर्वैर्भद्रकल्पिकैर्बोधिसत्त्वैर्महासत्त्वैः। मञ्जुश्रीपूर्वंगमैश्च षष्टिभिरनुपमचित्तैः। भद्रपालपूर्वंगमैश्च षोडशभिः सत्पुरुषैः।
चतुर्महाराजपूर्वंगमैश्च चातुर्महाराजकायिकैर्देवपुत्रैः। पेयालम्। यावद् ब्रह्मपूर्वंगमैश्च ब्रह्मकायिकैर्देवपुत्रैस्तदन्यैश्च महेशाख्यमहेशाख्यैरुदारोदारैर्देवनागयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहोरगमनुष्यामनुष्यै र्भगवान् सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितोऽर्चितोऽपचायितश्चतसृणामपि पर्षदां सदेवलोकस्य लोकस्य वन्दनीयः पूजनीयो नमस्करणीयः। तत्र खलु भगवाननेकशतसहस्रया पर्षदा परिवृतः पुरस्कृतो धर्मं देशयति स्म आदौ कल्याणं मध्ये कल्याणं पर्यवसाने कल्याणम्। स्वर्थं सुव्यञ्जनं केवलं परिपूर्णं परिशुद्धं पर्यवदातं ब्रह्मचर्यं संप्रकाशयति स्म॥
तेन खलु पुनः समयेन तस्मिन्नेव पर्षत्संनिपाते चन्द्रप्रभो नाम कुमारभूतः संनिपतितोऽभूत् संनिषण्णः पूर्वजिनकृताधिकारोऽवरोपितकुशलमूलो जातिस्मरो लब्धप्रतिभानो महायानसंप्रस्थितो महाकरुणाभियुक्तः। अथ खलु चन्द्रप्रभः कुमारभूत उत्थायासनादेकांसमुत्तरासङ्गं प्रावृत्य दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य भगवन्तमेतदवोचत्-पृच्छेयमहं भगवन्तं तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धं कंचिदेव प्रदेशम्, सचेन्मे भगवानवकाशं कुर्यात् पृष्टप्रश्नव्याकरणाय। एवमुक्ते भगवान् चन्द्रप्रभं कुमारभूतमामन्त्रयते स्म-पृच्छ त्वं कुमारभूत तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धं यद् यदेव काङ्क्षसि। अहं तस्य तस्यैव प्रश्नस्य पृष्टस्य व्याकरणेन चित्तमाराधयिष्यामि। सर्वज्ञोऽस्मि सम्यक्संबुद्धः कुमार सर्वदर्शी सर्वधर्मबलवैशारद्यवृषभतामनुप्राप्तोऽनावरणविमोक्षज्ञानसमन्वागतः। नास्ति कुमार तथागतस्य सर्वधर्मेष्वज्ञातं वा अदृष्टं वा अश्रुतं वा अविदितं वा असाक्षात्कृतं वा अनभिसंबुद्धं वा अनन्तापर्यन्तेषु लोकधातुषु। नित्यकृतस्ते कुमार अवकाशो भवतु तथागतं प्रश्नपरिपृच्छनाय। अहं ते तस्य तस्यैव प्रश्नस्य पृष्टस्य व्याकरणेन चित्तमाराधयिष्यामि॥
अथ खलु चन्द्रप्रभः कुमारभूतस्तुष्ट उदग्र आत्तमनाः प्रमुदितः प्रीतिसौमनस्यजातस्तस्यां वेलायां भगवन्तं गाथाभिरध्यभाषत-
कथं चरन्तः संबुद्ध लोकनाथ प्रभंकर।
लभतेऽचिन्तियं ज्ञानं व्याकुरुष्व हितंकर॥ १॥
कथं चरन्तु नरेन्द्र सत्यवादि
नरवृषभ नरदेवपूजनीय।
अतुलियु वरु लब्धमग्रयाणं
गिरवर पृष्ट वियाकुरुष्व नाथ॥ २॥
अध्याशयेन पृच्छामि शाठ्यं मम न विद्यते।
साक्षी न कश्चिदन्यो मे अन्यत्र पुरुषोत्तमात्॥ ३॥
विपुल प्रणिधि मह्यमस्ति छन्द-
श्चरिय प्रजानसि मह्य शाक्यसिंह।
न च अहं वचनवित्तको भविष्ये
लघु प्रतिपत्ति भणाहि मे नरेन्द्र॥ ४॥
कतराहारका धर्मा बुद्धयाने बहुंकराः।
व्याकुरुष्व महावीर सर्वधर्माण पारग॥ ५॥
उपकरे धर्म मम ब्रूहि नाथ
यथ नरु निषेवतु भोति तीक्ष्णप्रज्ञः।
अपगतभयभैरवो अत्रस्तो
न च परित्यागु करोति शीलस्कन्धात्।
व्यपगतमदरागदोषमोह-
श्चरति च चारिक सर्वशान्तदोषः॥ ६॥
कथं न त्यजते शीलं कथं ध्यानं न रिञ्चति।
कथं निषेवतेऽरण्यं कथं प्रज्ञा प्रवर्तते॥ ७॥
कथं दशबलशासने उदारे
अभिरति विन्दति शील रक्षमाणः।
कथं भवति अच्छिद्रु शीलस्कन्धः
कथं च तुलेति स्वभावु संस्कृतस्य॥ ८॥
कथं कायेन वाचा परिशुद्धो भोति पण्डितः।
असंक्लिष्टेन चित्तेन बुद्धज्ञानं निषेवते॥ ९॥
कथं भवति विशुद्धकायकर्मा
कथं च विवर्जित भोन्ति वाचदोषाः।
कथं भवति असंक्लिष्टचित्तः
पुरुषवर मम पृष्ट व्याकुरुष्व॥ १०॥
अथ खलु भगवांश्चन्द्रप्रभं कुमारभूतमेतदवोचत्-एकधर्मेण कुमार समन्वागतो बोधिसत्त्वो महासत्त्व एतान् गुणान् प्रतिलभते, क्षिप्रं चानुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यते। कतमेनैकधर्मेण ? इह कुमार बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सर्वसत्त्वेषु समचित्तो भवति हितचित्तोऽप्रतिहतचित्तोऽविषमचित्तः। अनेन कुमार एकधर्मेण समन्वागतो बोधिसत्त्वो महासत्त्व एतान् गुणान् प्रतिलभते क्षिप्रं चानुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यते॥
अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायां चन्द्रप्रभं कुमारभूतं गाथाभिरध्यभाषत-
एकधर्मं समादाय बोधिसत्त्वो य वर्तते।
एतान् गुणान् स लभते क्षिप्रं बोधिं च बुध्यते॥ ११॥
न च कश्चि प्रतिहन्यतेऽस्य चित्तम्
अप्रतिहतचित्तु यो भोति बोधिसत्त्वः।
न च खिलु जनयति न प्रदोषं
लभति यथा परिकीर्तितान् विशेषान्॥ १२॥
समं चित्तं निषेवित्वा विपाको दर्शितः समः।
समाः पादतला भोन्ति समश्चाचारगोचरः॥ १३॥
सममविषमचित्तु भावयित्वा
अपगतदोषखिलः प्रहीणकाङ्क्षः।
चरणवरतलाः समास्य भोन्ति
परमप्रभास्वर शुद्धदर्शनीयः॥ १४॥
दशदिशित विरोचि बोधिसत्त्वः
स्फुरति शिरीय प्रभाय बुद्धक्षेत्रम्।
यद भवति स लब्धु शान्तभूमि
तद बहुसत्त्व स्थपेति बुद्धज्ञाने॥ १५॥
तत्र कुमार सर्वसत्त्वेषु समचित्तो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो हितचित्तोऽप्रतिहतचित्तोऽविषमचित्तं इमं सर्वधर्मस्वभावसमताविपञ्चितं नाम समाधिं प्रतिलभते। कतमश्च स कुमार सर्वधर्मस्वभावसमताविपञ्चितं नाम समाधिः प्रतिलभते। कतमश्च स कुमार सर्वधर्मस्वभावसमताविपञ्चितो नाम समाधिः ? यदुत कायसंवरः। वाक्संवरः। मनःसंवरः। कर्मपरिशुद्धिः। आलम्बनसमतिक्रमः। स्कन्धपरिज्ञा। धातुसमता। आयतनापकर्षः। तृष्णाप्रहाणम्। अनुत्पादसाक्षात्क्रियावतारः। हेतुदीपना। कर्मफलाविप्रणाशः। धर्मदर्शनम्। मार्गभावना। तथागतसमवधानम्। तीक्ष्णप्रज्ञता। सत्यानुप्रवेशः। धर्मज्ञानम्। प्रतिसंविदवतारज्ञानम्। अक्षरपदप्रभेदज्ञानम्। वस्तूनां समतिक्रमः। घोषपरिज्ञा। प्रामोद्यप्रतिलाभः। धर्मप्रीत्यनुभवनता। आर्जवता। मार्दवता। ऋजुकता। अकुटिलता विगतभृकुटिता। सुरतता। सुशीलता। साखिल्यम्। माधुर्यम्। स्मितमुखता। पूर्वाभिलापिता। एहीति स्वागतवादिता। अनालस्यम्। गुरुगौरवता। गुरुशुश्रूषा। उपपत्तिसंतुष्टिः। शुक्लधर्मातृप्तता। आजीवविशुद्धिः। अरण्यवासानुत्सर्गः। भूमिव्यवस्थानज्ञानम्। स्मृतेरविप्रणाशः। स्कन्धकौशल्यम्। धातुकौशल्यम्। आयतनकौशल्यम्। अभिज्ञासाक्षात्क्रियावतारः। क्लेशापकर्षणम्। वासनानुसंघिसमुद्धातः। ज्ञानविशेषगामिता। भावनानिष्यन्दः। आपत्तिव्युत्थानकौशल्यम्। पर्युत्थानविष्कम्भणम्। अनुशयप्रहाणम्। भवसमतिक्रमः। जातिस्मरता। निष्काङ्क्षता। कर्मविपाके धर्मचित्तता। श्रुतपर्येष्टिज्ञानतीक्ष्णता। ज्ञानतृष्णा। ज्ञानानुबोधः। आजानेयभूमिः। शैलोपमचित्तता। अकम्प्यता। अचलता। अविनिवर्तनीयभूमिव्यवस्थानज्ञानम्। कुशलधर्मनिष्यन्दः। पापधर्मजुगुप्सनता। असमुदाचारता क्लेशानाम्। शिक्षाया अपरित्यागः। समाधिव्यवस्थानम्। आशयज्ञानम्। सत्त्वेषूपपत्तिविशेषज्ञानम्। समताज्ञानम्। वचनप्रतिसंधिज्ञानम्। गृहावासपरित्यागः। त्रैधातुकेऽनभिरतिः। अनवलीनचित्तता। धर्मेष्वनभिनिवेशः। सद्धर्मपरिग्रहः। धर्मगुप्तिः। कर्मविपाकप्रत्ययनता। विनयकौशल्यम्। अधिकरणव्युपशमः। अविग्रहः। अविवादः। क्षान्तिभूमिः। क्षान्तिसमादानम्। गतिसमता। धर्मप्रविचयकौशल्यम्। प्रव्रज्याचित्तम्। धर्मविनिश्चयकौशल्यम्। धर्मपदप्रभेदज्ञानम्। धर्मपदाभिनिर्हारकौशल्यम्। अर्थानर्थसंभेदपदनिर्हारकौशल्यज्ञानम्। पूर्वान्तज्ञानम्। अपरान्तज्ञानम्। प्रत्युत्पन्नज्ञानम्। त्र्यध्वसमताज्ञानम्। त्रिमण्डलपरिशुद्धिज्ञानम्। कायावस्थानज्ञानम्। चित्तावस्थानज्ञानम्। ईर्यापथरक्षणम्। ईर्यापथविकोपनम्। ईर्यापथविकल्पनम्। ईर्यापथप्रासादिकता। अर्थानर्थकौशल्यज्ञानम्। युक्तभाणिता। लोकज्ञता। मुक्तत्यागिता। प्रततपाणिता। अनवगृहीतचित्तता। ह्रीव्यपत्रपिता। अकुशलचित्तजुगुप्सनता। धूतगुणानुत्सर्गः। चारित्रसमादानम्। प्रियसमुदाचारता। गुरूणां प्रत्युत्थानासनप्रदानता। माननिग्रहः। चित्तसंप्रग्रहः। चित्तसमुत्पादज्ञानम्। अर्थप्रतिवेधज्ञानम्। ज्ञानप्रतिवेधज्ञानम्। ज्ञानानुबोधः। अज्ञानविगमः। चित्तप्रवेशज्ञानम्। चित्तस्वभावानुबोधज्ञानम्। आहारनिर्हारकौशल्यज्ञानम्। सर्वरुतज्ञानम्। निरुक्तिव्यवस्थानज्ञानम्। अर्थविनिश्चयज्ञानम्। अनर्थविवर्जनम्। सत्पुरुषसमवधानम्। सत्पुरुषसंसेवनता। कापुरुषविवर्जनम्। ध्यानानां निष्पादनम्, तत्र चानास्वादनम्। अभिज्ञाविकुर्वणम्। नामसंकेतप्रज्ञप्तिस्वभावावतारज्ञानम्। प्रज्ञप्तिसमुद्धातः। संस्कारेषु निर्वेदः। सत्कारेष्वनभिलाषः। असत्कारेषूपेक्षा। लाभेऽनर्थिकता। अलाभेऽनवलीनता। यशस्यनभिलाषः। अयशस्यप्रतिघः। प्रशंसायामनुनयः। निन्दायामविषादः। सुखेऽनभिष्वङ्गः। दुःखेऽवैमुख्यम्। संस्काराणामनादानता। भूतवर्णेऽसङ्गः। अभूतवर्णेऽधिवासनता। गृहस्थप्रव्रजितैरसंस्तवः। अगोचरविवर्जनम्। गोचरप्रचारः।
आचारसंपत्। अनाचारविवर्जनता। कुलानामदूषणता। शासनस्यारक्षणता। अल्पभाषणता। मितभाषणता। प्रतिवचनकौशल्यम्। प्रत्यर्थिकनिग्रहः। कालप्रतिक्रमणता। अकालविवर्जनता। पृथग्जनेष्वविश्वासः। दुःखितानामपरिभवनता, तेभ्यश्च धनप्रदानम्। दरिद्राणामनवसादनता। दुःशीलेष्वनुकम्पा। हितवस्तुता। कृपाबुद्धिता। धर्मेणानुग्रहः। आमिषपरित्यागः। असंचयस्थापिता। शीलप्रशंसनता। दौःशील्यकुत्सनता। शीलवतामशाठ्यसेवनता। सर्वस्वपरित्यागिता। अध्याशयनिमन्त्रणता। यथोक्तकारिता। अभीक्ष्णप्रयोगिता। सत्कृत्य प्रीत्यनुभवनता। दृष्टान्तज्ञानम्। पूर्वयोगकौशल्यम्। कुशलमूलपूर्वंगमता। उपायकौशल्यम्। निमित्तप्रहाणम्। संज्ञाविवर्तः। वस्तूनां परिज्ञा। सूत्रान्ताभिनिर्हारः। विनयकौशल्यम्। सत्यविनिश्चयः। विमुक्तिसाक्षात्क्रियावतारः। एकांशवचनप्रव्याहारता। यथावज्ज्ञानदर्शनानुत्सर्जनम्। निष्काङ्क्षवचनता। शून्यताया आसेवनता। अनिमित्तनिषेवणता। अप्रणिहितस्वभावोपलक्षणता। वैशारद्यप्रतिलम्भः। ज्ञानेनावभासः। शीलदृढता। समापत्त्यवतारः। प्रज्ञाप्रतिलम्भः। एकारामता। आत्मज्ञता। अल्पज्ञानता। संतुष्टिः। चित्तस्यानाविलता। दृष्टिकृतविवर्जनता। धारणीप्रतिलम्भः। ज्ञानावतारः। स्थानास्थानप्रस्थानप्रतिपत्तिज्ञानम्। हेतुयुक्तिनयद्वारम्। कारणम्। मार्गः। प्रतिपत्तिः। संदेशः। अववादः। अनुशासनी। चर्या। आनुलोमिकी क्षान्तिः। क्षान्तिभूमिः। अक्षान्तिविगमः। ज्ञानभूमिः। अज्ञानप्रहाणम्। ज्ञानप्रतिष्ठानम्। योगाचारभूमिः। बोधिसत्त्वगोचरः। सत्पुरुषसेवना। असत्पुरुषविवर्जना। सर्वधर्मस्वभावानुबोधप्रतिवेधज्ञानम्। तथागतेनाख्याता बुद्धभूमिः। पण्डितैरनुमोदिता। बालैः प्रतिक्षिप्ता। दुर्विज्ञेया श्रावकैः। आज्ञाता प्रत्येकबुद्धैः। अभूमिस्तीर्थिकानाम्। बोधिसत्त्वैः। परिगृहीता। दशबलैरनुबद्धा। देवैः पूजनीया। ब्रह्मणा वन्दनीया। शक्रैरधिगमनीया। नागैर्नमस्करणीया। यक्षैरनुमोदनीया। किन्नरैः स्तोतव्या। महोरगैः प्रशंसनीया। बोधिसत्त्वैर्भावनीया। पण्डितैः पर्यवाप्तव्या। धनमनुत्तरम्। दानं निरामिषम्। भैषज्यं ग्लानानाम्। मोदिता शान्तचित्तानाम्। कोशो ज्ञानस्य। अक्षयः प्रतिभानस्य। नयः सूत्रान्तानाम्। विगमः कोशस्य। विषयः शूराणाम्। परिज्ञा त्रैधातुकस्य। कोलः पारगामिनाम्।
नौरोघमध्यगतानाम्। कीर्तिर्यशस्कामानाम्। वर्णो बुद्धानाम्। प्रशंसा तथागतानाम्। स्तवो दशबलानाम्। गुणो बोधिसत्त्वानाम्। उपेक्षा कारुणिकानाम्। मैत्री दोषं शमयितुकामानाम्। मुदिता प्रशान्तचारिणाम्। आश्वासो महायानिकानाम्। प्रतिपत्तिः सिंहनादनादिनाम्। मार्गो बुद्धज्ञानस्य। मोक्षः सर्वसत्त्वानाम्। मुद्रा सर्वधर्माणाम्। आहारिका सर्वज्ञानस्य। उद्यानं सर्वबोधिसत्त्वानाम्। वित्रासनं मारसेनायाः। विद्या क्षेमगामिनाम्। अर्थः सिद्धार्थानाम्। परित्राणममित्रमध्यगतानाम्। प्रत्यर्थिकनिग्रहः सह धर्मेण। सत्याकरो वैशारद्यानाम्। भूते पर्येष्टिर्बालानाम्। पूर्वनिमित्तमष्टादशानामावेणिकानां बुद्धधर्माणाम्। अलंकारो धर्मकायस्य। निष्यन्दश्चर्यायाः। आभरणं बुद्धपुत्राणाम्। रतिर्मोक्षकामानाम्। प्रीतिर्ज्येष्ठपुत्राणाम्। परिपूरिर्बुद्धज्ञानस्य। अभूमिः सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धानाम्। विशुद्धिश्चित्तस्य। परिशुद्धिः कायस्य। परिनिष्पत्तिर्विमोक्षमुखानाम्। असंक्लेशो बुद्धज्ञानस्य। अनागमो रागस्य। विगमो द्वेषस्य। अभूमिर्मोहस्य। आगमो ज्ञानस्य। उत्पादो विद्यायाः। प्रहाणमविद्यायाः। तृप्तिर्विमुक्तिसाराणाम्। तुष्टिः समाधिसाराणाम्। चक्षुर्द्रष्टुकामानाम्। अभिज्ञा विकुर्वितुकामानाम्। ऋद्धिरभिनिर्हर्तुकामानाम्। धारणी श्रुतार्थिकानाम्। स्मृतेरसंप्रमोषः। अधिष्ठानं बुद्धानाम्। उपायकौशल्यं नायकानाम्। सूक्ष्मं दुर्विज्ञेयमनभियुक्तानाम्। अज्ञेयममुक्तैः। विवर्ताक्षराणां दुर्विज्ञेयं घोषेण। आज्ञातं विज्ञैः। ज्ञातं सूरतैः। प्रतिविद्धमल्पेच्छैः। उद्गृहीतमारब्धवीर्यैः। धृतं स्मृतिमद्भिः। क्षयो दुःखस्य। अनुत्पादः सर्वधर्माणाम्। एकनयनिर्देशः सर्वभवगत्युपपत्त्यायतनानाम्। अयं स कुमार उच्यते सर्वधर्मस्वभावसमताविपञ्चितो नाम समाधिः॥
अस्मिन् खलु पुनः सर्वधर्मपर्याये समाधिनिर्देशे भगवता भाष्यमाणे अशीतेर्नयुतानां देवमानुषिकायाः प्रजायाः पूर्वपरिकर्मकृताया अनुत्पत्तिकेषु धर्मेषु क्षान्तेः प्रतिलम्भोऽभूत्। षण्णवतेश्च नयुतानामानुलोमिकायाः क्षान्तेः प्रतिलम्भोऽभूत्। त्रिणवतेर्नयुतानां घोषानुगायाः क्षान्तेः प्रतिलम्भोऽभूत्। परिपूर्णस्य भिक्षुशतसहस्रस्य अनुपादायास्रवेभ्यश्चित्तानि विमुक्तानि। षष्टेश्च प्राणिशतसहस्राणां देवमानुषिकायाः प्रजाया विरजो विगतमलं धर्मेषु धर्मचक्षुर्विशुद्धम्। अशीतेश्च भिक्षुसहस्राणामनुपादायास्रवेभ्यश्चितानि विमुक्तानि। पञ्चभिश्चोपासकशतैरनागामिफलं प्राप्तम्। षष्ट्या चोपासिकाशतैः सकृदागामिफलं प्राप्तम्। अयं च त्रिसाहस्रमहासाहस्रो लोकधातुः षड्विकारं कम्पितः प्रकम्पितः संप्रकम्पितः। चलितः प्रचलितः संप्रचलितः। वेधितः प्रवेधितः संप्रवेधितः। क्षुभितः प्रक्षुभितः संप्रक्षुभितः। रणितः प्ररणितः संप्ररणितः। गर्जितः प्रगर्जितः संप्रगर्जितः। पूर्वा दिगवनमति पश्चिमा दिगुन्नमति। पश्चिमा दिगवनमति पूर्वा दिगुन्नमति। उत्तरा दिगवनमति दक्षिणा दिगुन्नमति। दक्षिणा दिगवनमति उत्तरा दिगुन्नमति। अन्तादवनमति मध्यादुन्नमति। अन्तादुन्नमति मध्यादवनमति। अप्रमेयस्य चावभासस्य लोके प्रादुर्भावोऽभूत्। सर्वश्च लोकधातुः सदेवकश्च समारकः सब्रह्मकः सश्रमणब्राह्मणिकाः प्रजास्तेनावभासेनावभासिताः स्फुटा अभूवन्। इमौ च चन्द्रसूर्यौ एवंमहर्द्धिकौ एवंमहानुभावौ एवंमहेशाख्यौ न भासतो न तपतो न विरोचतः। या अपि लोकान्तरिका अन्धकारतमिस्राः, ता अपि तेनावभासेन स्फुटा अभूवन्। येऽपि तासूपपन्नाः सत्त्वाः, तेऽप्यन्योन्यं संजानते स्म। एवं चाहुः-अन्योऽपि किल भो अयं सत्त्व इहोपपन्नः। यावदवीचेर्महानरकादिति॥
इति श्रीसमाधिराजे निदानपरिवर्तो नाम प्रथमः॥


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः॥ १।४।१०४
पदच्छेदः॥
युष्मदि ७।१ १०५ उपपदे ७।१ १०७ समानाधिकरणे ७।१ १०७ स्थानिनि ७।१ १०७ अपि ० १०७ मध्यमः १।१ १०५
अर्थः॥
युष्मदि शब्दे उपपदे स्मानाधिकरणे सति = समानाभिधेये, तुल्यकारके सति, स्थानिनि = अप्रयुज्यमाने अपि, प्रयुज्यमानेऽपि मध्यमपुरुषः भवति।
उदाहरणम्॥
त्वं पचसि, युवां पचथः, यूयं पचथ। अप्रयुज्यमानेऽपि -- पचसि, पचथः, पचथ॥
काशिका-वृत्तिः
युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः १।४।१०५
लस्य ३।४।७७
इत्यधिकृत्य सामान्येन तिबादयो विहिताः। तेषाम् अयं पुरुषनियमः क्रियते। युष्मद्युपपदे सति व्यवहिते चाव्यवहिते सति समानाधिकरणे समानाभिधेये तुल्यकारके स्थानिनि प्रयुज्यमाने ऽप्यप्रयुज्यमाने ऽपि मध्यमपुरुषो भवति। त्वं पचसि। युवां पचथः। यूयं पचथ। अप्रयुज्यमाने ऽपि पचसि। पचथः। पचथ।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः ३८५, १।४।१०४
तिङ्वाच्यकारकवाचिनि युष्मदि प्रयुज्यमानेऽप्रयुज्यमाने च मध्यमः॥
न्यासः
युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः। , १।४।१०४
नियतार्थमेतदिति दर्शयितुमाह-- "लस्येत्यधिकृत्य" इत्यादि। एतच्च नियमार्थत्वे कारणम्। सत्यारम्भो नियमार्थो भवति, नासिद्धे। स पुनरयं नियम उपपदार्थनियमो वा स्यात्-- तिङो युष्मद्युपपदे मध्यम एव? पुरुषनियमो वा स्यात्-- युष्मद्येवोपपदे मध्यम् इति वा?
तत्र यदि प्रथमो नियम आश्रीयते, त्वया कुर्वता त्वया कुर्वाणेनेति युष्मद्युपदे लस्य शतृशानजादेशौ न भवतः। तस्मात् तदर्थं यत्नान्तरमास्थेयम्। इतरत्र तु न किञ्चिद्यत्नसाध्यम्, अतो द्वितीयपक्षमाश्रित्याह-- "तेषामयम्" इत्यादि। व्यवहिते च, अव्यवहिते चेति। ननु च परस्परं सन्निकृष्टं यत्पदं तदुपपदमुच्यते-- उपोच्चारितं पदमिति कृत्वा;यच्च व्यवहितं तदव्यवहितापेक्षया विप्रकृष्टम्, अतो व्यवहितेन भवितव्यम्, नैष दोषः; यस्मात् सन्निकृष्टं विप्रकृष्टमित्यव्यवस्थितमेतदुभयग्रहणम्; सापेक्षत्वात् परापरवत्। तत्र यद्यव्यवहितमपेक्ष्य व्यवहितं विप्रकृष्टं भवति, तथाप्यन्यद्विप्रकृष्टतरमपेक्ष्य सन्निकृष्टं भवतीतीतरत्र व्यवहितेनापि भवितव्यम्। यद्येवम्, उपपदग्रहणं किमर्थम्?
पूर्वभूतेऽपि यथा स्यादित्येवमर्थ कृतम्। अन्यथा "युष्मदि" इत्येतावत्युच्यमाने" तस्मिन्निति निर्दिष्ट#ए पूर्वस्य" १।१।६५
इति परभूत एव युष्मदि पूर्वस्य मध्यमः स्यात्, न तु पूर्वभूते परस्य। उपपदग्रहणादत्रापि भवति। पूर्वेण परेणापि प्रयुज्यमानमुपपदं भवत्येव।
"समानाधिकरणे" इत्यनेन समानाभिधेय इति व्याचक्षाणोऽयमधिकरणशब्दोऽभिधेयवचनः सूत्र उपात्त इति दर्शयति। तत्पुनरभिधेयं यत्र लकार उत्पद्यते कर्तरि कर्मणि वा कारके प्रत्यासत्तेस्तदेव विज्ञायते इत्याह-- "तुल्यकारके" इत्यादि। तुल्यं कारकं यस्य तत् तथोक्तम्। तुल्यशब्देन समानशब्दस्यार्थो दर्शितः। "प्रयुज्यमानेऽप्रयुज्यमानेऽपि" इति। अनेन स्थानिन्यपीत्यस्यार्थमाचष्टे। स्थानशब्दः प्रसङ्गवाची-- स्थानमस्यास्तीति स्थानी। कस्य च स्थानम्?
तस्यैव स्थानमस्ति यस्यार्थो गम्यते, शब्दो न प्रयुज्यते। तदेतदुक्तं भवति-- अप्रयुज्यमानेऽपि युष्मदि, अपिशब्दात् प्रयुज्यमानेऽपि। समानाधिकरणग्रहणं किम्?
"त्वया पच्यते" इत्यत्र मा भूत्, भिन्नं ह्रधिकरणम्। तथा हि-- "त्वया" इत्येतत् कर्त्तृवाचि; कत्र्तरि तृतीयाविधानात्। "पच्यते" इति कर्मवाचि; कर्मणि लकारविधानात्॥
बाल-मनोरमा
युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः १२, १।४।१०४
युष्मदि। उपोच्चारितं पदमुपपदम्। युष्मदि समीपोच्चारिते सतीत्यर्थः। समानमेकमधिकरणं वाच्यं यस्येति विग्रहः। सामानाधिकरण्यं च युष्मदस्तिङः स्थानीभूतलकारेण विवक्षितम्, "लः परस्मैपद"मित्यतस्तदनुवृत्तेः। तथा च फलितमाह--तिङ्वाच्यकारकवाचिनि युष्मदीति। स्थानं-- प्रसङ्गोऽस्यास्तीति स्थानी, तस्मिन्। प्रसक्ते सतीत्यर्थः। प्रसङ्गश्च तदर्थावगतौ सत्यां वक्रा अप्रयोग एव भवति। तथा च "स्थानिनी"त्यनेन उपपदभूते युष्मदि प्रयोगं विना स्वार्थं बोधयति सतीत्यर्थः पर्यवस्यति। तदाह-- अप्रयुज्यमान इति। "स्थानिनी"त्यनुक्तौ युष्मद्युपपदे प्रयुज्यमान एव मध्यमः स्यात्। ततश्च राम पाहीत्यादावव्याप्तिः स्यात्। अपिना लब्धमाह--प्रयुज्यमानेऽपीति। "युष्मद्युपपदे स्थानिनी"त्येवोक्तौ राम त्वं पाहीत्यादौ युष्मत्प्रयोगे मध्यमो न स्यादतोऽपिग्रहणमिति भावः। अत्वं त्वं संपद्यत इत्यत्र तु न मध्यमपुरुषः, तत्र युष्मच्छब्दस्य गौणत्वात्। "भवानागच्छती"त्यादौ भवच्छब्दयोगे तु न मध्यमपुरुषः, युष्मच्छब्दस्य संबोध्यैकविषयत्वात्, भवच्छब्दस्य तु स्वभावेन संबोध्याऽसंबोध्यसादारणत्वादित्यलम्।
तत्त्व-बोधिनी
युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः ११, १।४।१०४
युष्मदि। समानाधिकरणे इत्यस्य व्याख्यानं-- तिङ्वाच्यकारकवाचिनीति। भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानां शब्दानामेकस्मिन्नर्थे वृत्तिः-- सामानाधिकरणम्। स्थानिनीत्यस्य व्याख्यानम्- अप्रयुज्यमान इति। समानाधिकरणे किम्?। त्वं पश्यति, त्वया क्रियते, तुभ्यं ददाति॥


text:
सूत्रम्
भूतेऽपि दृश्यन्ते॥ ३।३।२
काशिका-वृत्तिः
भूते ऽपि दृश्यन्ते ३।३।२
पूर्वत्र वर्तमानाधिकाराद् भूतार्थम् इदं वचनम्। भूते काले उणादयः प्रत्यया दृश्यन्ते। वृत्तम् इदं वर्त्म। चरितं तदिति चर्म। भसितं तदिति भस्म। दृशिग्रहणं प्रयोगानुसारार्थम्।
न्यासः
भूतेऽपि दृश्यन्ते। , ३।३।२
"पूर्वत्र वत्र्तमानात्िति। अथ पूर्वत्र वत्र्तमानग्रहणं कस्मान्न निवर्त्तितम्, युक्तं हि तत् तत्र निवर्त्तियितुम्, तथा हि-- त()स्मस्तत्र निवृत्ते सतीदं न कत्र्तव्यम्?
नैतदस्ति;अवश्यमैतत् कत्र्तव्यम्,यस्मात् केचिद्भूत एवेष्यन्ते। यदिच पूर्वत्र वत्र्तमानग्रहणानुवृत्तिर्न स्यात्,भविष्यत्यप्युणादयो न स्युः। "भविष्यति गम्यादयः" ३।३।३
इत्येकं तु नियमार्थं विज्ञायेत-- भविष्यत्येव गम्यादयैति। तस्मात् पूर्वत्रानुवत्र्तयितव्यं वत्र्तमानग्रहणम्। "वत्र्म" इति। "आतो मनिम्"३।२।७४
इत्यनुवत्र्तमाने "अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते" ३।२।७५
इति मनिन्प्रत्ययः।"नेड् वशि कृति" ७।२।८
इतीट्()प्रतिषेधः। "भस्म" इति। "भस भत्र्सनदीप्त्योः" (धा।पा।११००)। "दृशिग्रहणम्" इत्यादि। विशिष्टप्रयोगमनुसृत्य यत्र शिष्टाः प्रयुज्यते तत्र भूते प्रत्ययः कत्र्तव्यः,न तु सर्वत्रेति दृशिग्रहणेनायमर्थः प्रतिपादित इति दर्शयति॥
तत्त्व-बोधिनी
भूतेऽपि दृश्यन्ते १५०४, ३।३।२
भूतेऽपि दृश्यन्ते। नन्वेवं वर्तमानग्रहणं च "उणादयो बहुल"मित्यत्र नानुवर्त्त्यताम्, एतच्चोत्तरसूत्रं च त्यज्यताम्। अविशेषेण कालत्रयेऽपि प्रत्ययलाभादिति चेदत्राहुः-- "बाहुल्येन वर्तमाने भवन्ति, भूतभविष्यतोस्तु क्वचिदेवे"ति विवेकप्रदर्शानयेदमिति।


text:
॥ श्रीरामकृष्णपरमहंसोपदेशावलिः २ ॥
यथा विलिप्ते तु रसैः प्रकाशते
काचस्य पृष्ठे प्रतिरूपसञ्चयः ।
हृल्लग्नशुक्रे च तथोर्ध्वरेतसा-
मादर्शवत् सर्वविभुः प्रकाशते ॥ १॥
वाष्पालोका यथैवेह पुरवर्त्मगृहादिकम् ।
नानारुग्भिर्द्योतयन्ति ह्येककोषात् समागताः ॥
नानाजातिकुलोद्भूता अवतारास्तथा भृशम् ।
सर्वान् देशान् भासयति ह्यद्वयेशात् समागताः ॥ २॥
यथा स्पर्शमणिं स्पृष्ट्वा लोहः काञ्चनतां गतः ।
स्थापितो यत्र कुत्रापि विकृतिं नैव गच्छति ॥
तथा सद्गुरुसंसर्गाद् यदा निर्मलतां व्रजेत् ।
शुभान्वितो जनः कोऽपि न पुनः किल्बिषी भवेत् ॥ ३॥
यथा स्पर्शमणेः स्पर्शात् तरवारो ह्ययोमयः ।
हिरण्मयत्वमासाद्य न तु रूपं त्यजेत् स्वकम् ॥
तथापि पूर्ववत् नान्यद्धिंसितुं क्षमते त्वसौ ।
तथा हरिपदस्पर्शात् कश्चित् पुण्यवतां वरः ॥
निर्मलत्वं समासाद्य पूर्वदेहं समाश्रयेत् ।
तथाप्यसौ पुनर्नेह गच्छेद्वै रिपुवश्यताम् ॥ ४॥
अयस्कान्तगिरिर्गुप्तः समुद्रसलिलान्तरे ।
विश्लेषयत्ययः कीलान् पोतेभ्यः क्षणमात्रतः ॥
तथा हरिकृपाकर्षान् नरो विगतबन्धनः ।
तत्प्रेमार्णवगर्भे वै ह्यात्मारामो निमज्जति ॥ ५॥
सिद्धकन्दमूलादीनि भजन्ते मृदुतां यथा ।
असिद्धानि यथा तानि सन्त्येव कठिनानि च ॥
निष्ठुरोऽपि तथा सिद्धः पुरुषो जायते यदा ।
कोमलत्वमाप्नोति काठिन्यं संविहाय सः ॥
असिद्धः स्वल्पसिद्धो वा स्वभावाद् विकृतो भवेत् ।
मृषाचारी मृषाभाषी सुदुष्टो जायते ध्रुवम् ॥ ६॥
स्वप्नमन्त्र-हठकृपा-नित्यत्वादि-विभेदतः ।
सिद्धाः पञ्चविधा ज्ञेयाः पृथ्वीशोभाविवर्धनाः ॥
स्वप्नकाले यदा कोऽपि मन्त्रं प्राप्य तु चेतनम् ।
तेनैव सिद्धिमाप्नोति स्वप्नसिद्धः स उच्यते ॥
गुरुदत्तं शुभं मन्त्रं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ।
यो जप्त्वा सिद्धिमाप्नोति मन्त्रसिद्धः स एव हि ॥
हठात् प्राप्य धनं दीनो भवेत्तूर्णं धनी यथा ।
दुष्टोऽपि साधुतामेति सहसैव क्वचिद्भुवि ॥
दीर्घकालतपस्याभिर्यत् फलं प्राप्यते नरैः ।
मुहूर्तेनैव तत्प्राप्य हठसिद्ध स जायते ॥
दीनं हीनं यथा दृष्ट्वा धनी कृपापरायणः ।
तस्यापनयति क्लेशं धनदानेन सर्वथा ॥
वीक्ष्य कञ्चिद् दीनचित्तं दुराचार नरं तथा ।
करोति सात्त्विकश्रेष्ठ गोविन्दो दीनवत्सलः ॥
तस्यैव नरदेवस्य सर्वपूज्यस्य वै तदा ।
कृपासिद्ध इति ख्यातिर्भवतीह धरातले ॥
कुष्माण्डालावुवल्लीनां यथा फलोदयात् परम् ।
पुष्पाणि सम्भवन्तीह फलानि च ततः परम् ॥
तथा ये नित्यसिद्धास्ते जन्मसिद्धा भवन्ति वै ।
तेषां त्वाजन्मसिद्धानां कर्तव्यानीह सन्ति न ॥
तथापि तेऽनुतिष्ठन्ति यानि कर्माणि सिद्धये ।
तान्येव लोकशिक्षार्थं नित्यसिद्धास्त एव हि ॥ ७॥
यथा दूरतो हट्टकोलाहलोऽयम्
अबोध्यः सदा भाति सर्वैर्मनुष्यैः ।
समीपे तु वाणिज्यकार्योत्थ-शब्दाः
क्रयाद्यर्थमुत्थापिता भान्ति नित्यम् ॥
तथा सृष्टिकाण्डमनन्तं विलोक्य
ह्यनीशं स्वतन्त्रं वदन्तीह मूढाः ।
सुधीः सूक्ष्मदर्शी तु जानाति नित्यं
विधातास्य नेता प्रभुर्विश्वकर्ता ॥ ८॥
इति ।
Encoded and proofread by Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com
BACK TO TOP
% Text title : Shri RamakrishnopadeshAvaliH 2
% File name : rAmakRiShNopadesha2.itx
% itxtitle : rAmakRiShNopadeshAvaliH 2
% engtitle : Shri RamakrishnopadeshAvaliH 2
% Category : deities_misc, gurudev
% Location : doc_deities_misc
% Sublocation : deities_misc
% SubDeity : gurudev
% Author : Sw. Ramakrishnananda (1863-1911)
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com
% Proofread by : Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com
% Description-comments : English and Hindi translations in the source book
% Source : ShriRamKrishna UpadeshSahasri by Swami Apurvananda
% Indexextra : (Scanned)
% Latest update : July 10, 2016
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
न्यास.
॥ श्रीगणपतिसहस्रनामस्तोत्रम् ॥
श्रीगणेशाय नम: । श्रीमत्सकलगाणेशाचार्यगुरुभ्यो नम: ॥
श्रीमदंकुशधारिणे सद्गुरवे योगीन्द्राय नम: ।
श्रीमच्छ्रीहेरम्बराजाय सद्गुरवे योगीन्द्राय नम: ॥
गुरुरेव गतिर्गुरुमेव भजे गुरुणैव सहास्मि नमो गुरवे ।
न गुरो: परमं शिशुरस्मि गुरो: मतिरस्ति गुरौ मम पाहि गुरो ॥
श्रीस्वानंदेश: ब्रह्मणस्पतिर्देवता ॥ नानाविधानि छन्दांसि ॥ हुमिति बीजम् ॥ तुङ्गमिति शक्ति: ॥
स्वाहाशक्तिरिति कीलकम् ॥ सकलविघ्नविनाशनद्वारा श्रीब्रह्मणस्पतिप्रीत्यर्थं जपे विनियोग: ॥
विनियोग
श्रीमद्गणेशदिव्यसहस्रनामामृतस्तोत्रमालामहामंत्रस्य महागणपतिऋषि:। श्रीस्वानन्देशो ब्रह्मणस्पतिर्देवता । अनुष्टुप्छंद:। महागणपतिर्देवता । गं बीजम् । तुङ्गं शक्ति: । स्वाहा कीलकम् । चतुर्विधपुरुषार्थसिद्धयर्थे जपादौ विनियोग: ।
अथ न्यासा: ॥
गणेश्वरो गणक्रीड इत्यंगुष्ठाभ्यां नम: ॥
कुमारगुरुरीशान इति तर्जनीभ्यां नम: ॥
ब्रह्याण्डकुंभश्चिद्व्योमेति मध्यमाभ्यां नम: ॥
रक्तो रक्ताम्बधर इत्यनामिकाभ्यां नम: ॥
सर्वसद्गुरुसंसेव्य इति कनिष्ठिकाभ्यां नम: ।
लुप्तविघ्न: सुभक्तानामिति करतलकरपृष्ठाभ्यां नम: ॥
अथ हृदयादिन्यासा: ॥
छन्दश्चन्दोद्भव इति हृदयाय नम: ॥
निष्कलो निर्मल इति शिरसे स्वाहा ॥
सृष्टिस्थितिलयक्रीड इति शिखायै वषट् ॥
ज्ञानविज्ञानमानन्दमिति कवचाय हुम् ॥
अष्टांगयोगफलभृदिति नेत्रत्रयाय वौषट् ॥
अनन्तशक्तिसहित इत्यस्त्राय फट् ॥ इति दिग्बंध: ॥
ऋष्यादिन्यास: ।
ॐ महागणपतये ऋषये नम: शिरसि । अनुष्टुप्छन्दसेनम: मुखे । महागणपतिदेवतायैनम: हृदि । गं बीजाय नम: गुह्ये । तुङ्गशक्तये नम: पादयो: । स्वाहा कीलकाय नम: नाभौ ।
अथ ध्यानम् ॥
रक्ताम्भोधिस्थपोतोल्लसदरुणसरोजाधिरूढं त्रिनेत्रं पाशंचैवांकुशाढयं परशुमभयदं बाहुभिर्धारयन्तम् ।
शक्त्यायुक्तं गजास्यं पृथुतरजठरं सिद्धिबुद्धिप्रसादं रक्तं चन्द्रार्धमौलिं सकलभयहरं विघ्नराजं नमामि ॥
श्रीसिद्धिबुद्धिसहिताय सलक्षलाभाय श्रीस्वानंदेशाय ब्रह्मणस्पतये सांगाय सपरिवाराय सशक्तिकाय सायुधाय सवाहनाय सावरणाय नम: ॥ इति नाममंत्रेण मानसै: पंचोपचारै: संपूज्य पठेत् ॥
। ध्यानम् ।
हस्तीन्द्राननमिन्द्रचूडमरूणच्छायं त्रिनेत्रं रसात्
आश्लिष्टं प्रियया सपद्मकरया स्वाङ्कस्थया संततम् ।
बीजापूरगदाधनुस्त्रिशिखयुक्चक्राब्जपाशोत्पल
व्रीहयग्रस्वविषाणरत्नकलशान्हस्तैर्वहन्तं भजे ॥१॥
गण्डपालीगलद्दानपूरलालसमानसान्
द्विरेफान्कर्णतालाभ्यां वारयन्तं मुहुर्मुहु: ॥२॥
कराग्रधृतमाणिक्यकुम्भवक्त्रविनिर्गतै:
रत्नवर्षै: प्रीणयन्तं साधकान्मदविह्वलम् ॥३॥
माणिक्यमुकुटोपेतं सर्वाभरणभूषितम्
सर्वभक्ताभयकरं श्रीगणेशमहं भजे ॥४॥
इति ध्यानम् ।
गणेशो व: पायात् प्रणमत गणेशं जगदिदं ।
गणेशेन त्रातं नम इह गणेशाय महते ।
गणेशान्नास्त्यन्यत्त्रिजगति गणेशस्य महिमा ।
गणेशे मच्चित्ते निवसतु गणेश त्वमव माम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
वार्तावली – An Open Letter
सुनीलवर्य अन्यसंस्कृतमित्राणि च,
नमो नमः|
भवद्भ्यः अभिनन्दनानि| वार्तावलीकार्यक्रमः गच्छते काले अधिकाधिकः आनन्ददायकः भवति| अर्धहोरावधिः कुत्र गच्छति न जाने| इदानीं कार्यक्रमे विज्ञापनानि दीयते तस्मात् अहम् ऊहे दर्शकानां सङ्ख्या वर्धते इति। सः तु आनन्दविषयः। दर्शकसङ्ख्या सततं वर्धेत इति अस्माकं शुभाशयाः।
भवान् जानाति अहं भवतः सर्वान् आद्रिये इति। अहं भवतः प्रशंसकः अपि अस्मि। भवान् जानाति अर्धहोरावधिः वार्तावलीकार्यक्रमाय कियत् न्यूनावधिः अस्ति इति। तस्मात् यत् किमपि तस्मिन् मध्ये आगच्छति मह्यं न रोचते।
१६जुलै२०१६तिथौ प्रसारितः वार्तावलीकार्यक्रमः मया दृष्टः। साक्षात्कारे हिन्दीभाषा प्रयुक्ता आसीत्। तत् अहं न सोढुं शक्नोमि। अर्धहोरावधिः न्यूना एव तस्मिनवधौ संस्कृतश्रवणस्य आनन्दः यावत् जागर्ति तावत् हिन्दीभाषा तस्य आनन्दस्य खण्डनं करोति। तं कठोराघातम् अहं सोढुं न शक्नोमि।
मन्ये ये विचाराः तस्मिन् साक्षात्कारे चिन्तिताः ते श्रवणार्हाः सन्ति किन्तु कथं कोऽपि प्रवाचकः साक्षात्कारस्य संवादम् अनुवाद्य संस्कृतभाषायां न कथयति? संस्कृतं विहाय कापि भाषा तस्मिन् कार्यक्रमे न उचिता। मन्ये संवादस्य समासलेखः चीररुपेण संस्कृतभाषायां दूरदर्शनपटे दृष्टुं शक्यते किन्तु तत् तु न संस्कृतश्रवणं समम् आनन्दं ददाति।
तत् परं अस्य कार्यक्रमस्य नैके श्रोतारः दर्शकाः च भवेयुः ये हिन्दीभाषाम् अथवा आङ्ग्लभाषां न जानन्ति तथा कथं तयोः भाषयोः प्रयोगः?
सम्प्रति वार्ताः श्रूयन्ताम् इति डीडीन्यूजवार्ता प्रसारणे अस्मिन् इति वार्तावली इति च अस्मभ्यम् अतीव रोचन्ते। प्राधान्यतया भवतां प्रयुक्ता भाषा शब्दचयनं च रोचेते तस्मात् कथं तत् श्रवणं वर्धेत इति विचिन्त्य इमं सन्देशं प्रेषयामि। प्रार्थयामहे मा अन्यथा चिन्तयतु।
लेखने त्रुटयः श्रम्यन्ताम्।
इति भवदीयः
हिमांशुः
२०१६-०७-१९ मङ्गलवासरः (2016-07-19 Tuesday)
Like this:
Like Loading...
Related


text:
॥ श्रीमद् गीतासारः ॥
श्रीभगवानुवाच --
गीतासारं प्रवक्ष्यामि अर्जुनायोदितं पुरा ।
अष्टाङ्गयोगयुक्तात्मा सर्ववेदान्तपारगः ॥ १॥
आत्मलाभः परो नान्य आत्मा देहादिवर्जितः।
रूपादिहीनो देहान्तःकरणत्वादिलोचनम् ॥ २॥
विज्ञानरहितः प्राणः सुषुप्तोऽहं प्रतीयते ।
नाहमात्मा च दुःखादि संसारादिसमन्वयात् ॥ ३॥
विधूम इव दीप्तार्चिरादीप्त इव दीप्तिमान् ।
वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे हृत्सङ्गे आत्मनाऽऽत्मनि ॥ ४॥
श्रोत्रादीनि न पश्यन्ति स्वं स्वमात्मानमात्मना ।
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च क्षेत्रज्ञस्तानि पश्यति ॥ ५॥
सदा प्रकाशते ह्यात्मा पटे दीपो जलन्निव ।
ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात् पापस्य कर्मणः ॥ ६॥
यथादर्शतलप्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च महाभूतानि पञ्चकम् ॥ ७॥
मनोबुद्धिरहङ्कारमव्यक्तं पुरुषस्तथा ।
प्रसंख्यानपराव्याप्तो विमुक्तो बन्धनैर्भवेत् ॥ ८॥
इन्द्रियग्राममखिलं मनसाभिनिवेश्य च ।
मनश्चैवाप्यहङ्कारे प्रतिष्ठाप्य च पाण्डव ॥ ९॥
अहङ्कारं तथा बुद्धौ बुद्धिं च प्रकृतावपि ।
प्रकृतिं पुरुषे स्थाप्य पुरुषं ब्रह्मणि न्यसेत् ॥ १०॥
नवद्वारमिदं गेहं तिसॄणां पञ्चसाक्षिकम् ।
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं विद्वान् यो वेद स परः कविः ॥ ११॥
अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च ।
ज्ञानयज्ञस्य सर्वाणि कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ १२॥
श्रीभगवानुवाच --
यमश्च नियमः पार्थ आसनं प्राणसंयमः ।
प्रत्याहारस्तथा ध्यानं धारणार्जुन सप्तमी ।
समाधिविधि चाष्टाङ्गो योग उक्तो विमुक्तये ॥ १३॥
कायेन मनसा वाचा सर्वभुतेषु सर्वदा ।
हिंसाविरामको धर्मो ह्यहिंसा परमं सुखम् ॥ १४॥
विधिना या भवेद्धिंसा सा त्वहिंसा प्रकीर्तिता ।
सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियम् ।
प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः ॥ १५॥
यच्च द्रव्यापहरणं चौर्याद्वाथ बलेन वा ।
स्तेयं तस्यानाचरणं अस्तेयं धर्मसाधनम् ॥ १६॥
कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा।
सर्वत्र मैथुनत्यागं ब्रह्मचर्यं प्रचक्षते ॥ १७॥
द्रव्याणामप्यनादानमापत्स्वपि तथेच्छया ।
अपरिग्रहमित्याहुस्तं प्रयत्नेन वर्जयेत् ॥ १८॥
द्विधा शौचं मृज्जलाभ्यां बाह्यं भावादथान्तरम्।
यदृच्छालाभतस्तुष्टिः सन्तोषः सुखलक्षणम् ॥ १९॥
मनसश्चेन्द्रियाणां च ऐकाग्र्यं परमं तपः ।
शरीरशोषणं वापि कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः ॥ २०॥
वेदान्तशतरुद्रीयप्रणवादि जपं बुधाः ।
सत्त्वशुद्धिकरं पुंसां स्वाध्यायं परिचक्षते ॥ २१॥
स्तुतिस्मरणपूजादि वाङ्मनःकायकर्मभिः ।
अनिश्चला हरौ भक्तिरेतदीश्वरचिन्तनम् ॥ २२॥
आसनं स्वस्तिकं प्रोक्तं पद्ममर्धासनस्तथा ।
प्राणः स्वदेहजो वायुरारामस्तन्निरोधनम् ॥ २३॥
इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु त्वसत्स्विव ।
निरोधः प्रोच्यते सद्भिः प्रत्याहारस्तु पाण्डव ॥ २४॥
मूर्तामूर्तब्रह्मरूपचिन्तनं ध्यानमुच्यते ।
योगारम्भे मूर्तहरिं अमूर्तमपि चिन्तयेत् ॥ २५॥
अग्निमण्डलमध्यस्थो वायुर्देवश्चतुर्भुजः ।
शंखचक्रगदापद्मयुक्तः कौस्तुभसंयुतः ॥ २६॥
वनमाली कौस्तुभेन रतोऽहं ब्रह्मसंज्ञकः ।
धारणेत्युच्यते चेयं धार्यते यन्मनोलये ॥ २७॥
अहं ब्रह्मेत्यवस्थानं समाधिरभिधीयते ।
अहं ब्रह्मास्मि वाक्याच्च ज्ञानान्मोक्षो भवेन्नृणाम् ॥ २८॥
श्रद्धयानन्दचैतन्यं लक्षयित्वा स्थितस्य च ।
ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्म अहं-ब्रह्म-पदार्थयोः ॥ २९॥
हरिरुवाच --
गीतासारमिति प्रोक्तं विधिनापि मया तव ।
यः पठेत् शृणुयाद्वापि सोऽपि मोक्षमवाप्नुयात् ॥ ३०॥
इति ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
श्रीमद्गीतासारः समाप्तः ॥
Encoded and proofread by PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
BACK TO TOP
% Text title : shrImadgItAsAra
% File name : shrImadgItAsAra.itx
% itxtitle : bhagavadgItAsAraH
% engtitle : shrImad gItAsAraH
% Category : gItA, giitaa, bhagavadgita
% Location : doc_giitaa
% Sublocation : giitaa
% Subcategory : bhagavadgita
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
% Proofread by : PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
% Indexextra : (Bengali)
% Latest update : May 18, 2013
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
3 अपोहसिद्धिः
Technical Details
॥३॥
॥ अपोहसिद्धिः॥
॥ नमस्तारायै॥
अपोहः शब्दार्थो निरुच्यते। ननु कोऽयमपोहो नाम। किमिदमन्यस्मादपोह्यते। अस्माद् वान्यदपोह्यते। अस्मिन् वान्यदपोह्यत इति व्युत्पत्त्या विजातिव्यावृत्तं बाह्यमेव विवक्षितम्। बुद्ध्याकारो वा। यदि वा अपोहनमपोह इत्यन्यव्यावृत्तिमात्रम् इति त्रयः पक्षाः।
न तावदादिमौ पक्षौ। अपोहनाम्ना विधेरेव विवक्षितत्वात्। अन्तिमोऽप्यसंगतः, प्रतीतिबाधितत्वात्। तथा हि पर्वतोद्देशे वह्निरस्तीति शाब्दी प्रतीतिर्विधिरूपमेवोल्लिखन्ती लक्ष्यते। नानग्निर्न भवतीति नित्रृत्तिमात्रमामुखयन्ती। यच्च प्रत्यक्षबाधितं न तत्र साधनान्तरावकाशः इत्यतिप्रसिद्धम्॥
अथ यद्यपि निवृत्तिमहं प्रत्येमीति न विकल्पः तथापि निवृत्तपदार्थोल्लेख एव निवृत्त्युल्लेखः। न ह्यनन्तर्भावितविशेषणप्रतीतिर्विशिष्टप्रतीतिः। ततो यथा सामान्यमहं प्रत्येमीति विकल्पाभावेऽपि साधारणाकारपरिस्फुरणाद् विकल्पबुद्धिः सामान्यबुद्धिः परेषाम्, तथा निवृत्तप्रत्ययाक्षिप्ता निवृतिबुद्धिरपोहप्रतीतिव्यवहारमातनोतीति चेत्।
ननु साधारणाकारपरिस्फुरणे विधिरूपतया यदि सामान्यबोधव्यवस्था, तत् किमायातमस्फुरदभावाकारे चेतसि निवृत्तिप्रतीतिव्यवस्थायाः। ततो निवृत्तिमहं प्रत्येमीत्येवमाकाराभावेऽपि निवृत्त्याकारस्फुरणं यदि स्यात् को नाम निवृत्तिप्रतीतिस्थितिमपलपेत्। अन्यथा असति प्रतिभासे तत्प्रतीतिव्यवहृतिरिति गवाकारेऽपि चेतसि तुरगबोध इत्यस्तु।
अथ विशेषणतया अन्तर्भूता निवृत्तिप्रतीतिरित्युक्तम्। तथापि यद्यगवापोढ इतीदृशाकारो विकल्पस्तदा विशेषणतया तदनुप्रवेशो भवतु किं तु गौरिति प्रतीतिः। तदा च सतोऽपि निवृत्तिलक्षणस्य विशेषणस्य तत्रानुत्कलनात् कथं तत्प्रतीतिव्यवस्था।
अथैवं मतिः- यद् विधिरूपं स्फुरति तस्य परापोहोऽप्यस्तीति तत्प्रतीतिरुच्यते। तदापि सम्बन्धमात्रमपोहस्य। विधिरेव साक्षान्निर्भासी। अपिचैवमध्यक्षस्याप्यपोहविषयत्वमनिवार्यम् विशेषतो विकल्पादेकव्यावृत्तोल्लेखिनोऽखिलान्यव्यावृत्तमीक्षमाणस्य। तस्माद्विध्याकारावग्रहादध्यक्षवद् विकल्पस्यापि विधिविषयत्वमेव नान्यापोहविषयत्वमिति कथमपोहः शब्दार्थो घुष्यते।
अत्राभिधीयते। नास्माभिरपोहशब्देन विधिरेव केवलोऽभिप्रेतः। नाप्यन्यव्यावृत्तिमात्रम्। किन्त्वन्यापोहविशिष्टो विधिः शब्दानामर्थः। ततश्च न प्रत्येकपक्षोपनिपातिदोषावकाशः॥
यत्तु गोः प्रतीतौ न तदात्मापरात्मेति सामर्थ्यादपोहः पश्चान्निश्चीयत इति विधिवादिनां मतम्, अन्यापोहप्रतीतौ वा सामर्थ्यादन्यापोढोऽवधार्यते इति प्रतिषेधवादिनां मतम्। तदसुन्दरम्। प्राथमिकस्यापि प्रतिपत्ति क्रमादर्शनात्। न हि विधिं प्रतिपद्य कश्चिदर्थापत्तितः पश्चादपोहमवगच्छति। अपोहं वा प्रतिपद्यान्यापोढम्। तस्माद् गोः प्रतिपत्तिरित्यन्यापोढप्रतिपत्तिरुच्यते। यद्यपि चान्यापोढशब्दानुल्लेख उक्तस्तथापि नाप्रतिपत्तिरेव विशेषणभूतस्यान्यापोहस्य। अगवापोढ एव गोशब्दस्य निवेशितत्वात्। यथा नीलोत्पले निवेशितादिन्दीवरशब्दान्नीलोत्पलप्रतीतौ तत्काल एव नीलिमस्फुरणमनिवार्यं तथा गोशब्दादप्यगवापोढे निवेशिताद् गोप्रतीतौ तुल्यकालमेव विशेषणत्वादगोऽपोहस्फुरणमनिवार्यम्। यथा प्रत्यक्षस्य प्रसज्यरूपाभावाग्रहणमभावविकल्पोत्पादनशक्तिरेव तथा विधिविकल्पानामपि तदनुरूपानुष्ठानदानशक्तिरेवाभावग्रहणमभिधीयते। पर्युदासरूपाभावग्रहणं तु नियतस्वरूपसंवेदनमुभयोरविशिष्टम्। अन्यथा यदि शब्दादर्थप्रतिपत्तिकाले कलितो न परापोहः कथमन्यपरिहारेण प्रवृत्तिः। ततो गां बधानेति चोदितोऽश्वादीनपि बध्नीयात्॥
यदप्यवोचद् वाचस्पतिः जातिमत्यो व्यक्तयो विकल्पानां शब्दानां च गोचरः। तासां च तद्वतीनां रूपमतज्जातीयपरावृत्तमित्यतस्तदवगतेर्न गां बधानेति चोदितोऽश्वादीन् बध्नाति। तदप्यनेनैव निरस्तम्। यतो जातेरधिकायाः प्रक्षेपेऽपि व्यक्तीनां रूपमतज्जातीयपरावृत्तमेव चेत्, तदा तेनैव रूपेण शब्दविकल्पयोर्विषयीभवन्तीनां कथमतद्वयावृत्तिपरिहारः॥
अथ न विजातीयव्यावॄत्तं व्यक्तिरूपं तथाप्रतीतं वा तदा जातिप्रसाद एष इति कथमर्थतोऽपि तदवगतिरित्युक्तप्रायम्।
अथ जातिबलादेवान्यतोव्यावृतम्। भवतु जातिबलात् स्वहेतुपरम्पराबलाद् वान्यव्यावृतम्। उभयथापि व्यावृत्तप्रतिपतौ व्यावृत्तिप्रतिपत्तिरस्त्येव।
न चागवापोढे गोशब्दसङ्केतविधावन्यीन्याश्रयदोषः। सामान्ये तद्वति वा संकेतेऽपि तद्दोषावकाशात्। न हि सामान्यं नाम सामान्यमात्रमभिप्रेतम्, तुरगेऽपि गोशब्दसंकेतप्रसङ्गात्। किं तु गोत्वम्। तावता च स एव दोषः। गवादिपरिज्ञाने गोत्वसामान्यापरिज्ञानात्। गोत्वसामान्यापरिज्ञाने गोशब्दवाच्या परिज्ञानात्।
तस्मादेकपिण्डदर्शनपूर्वको यः सर्वव्यक्तिसाधारण इव बहिरघ्यस्तो विकल्पबुद्ध्याकारः तत्रायं गौरिति संकेतकरणे नेतरेतराश्रयदोषः।
अभिमते च गोशब्दप्रवृत्तावगोशब्देन शेषस्याप्यभिधानमुचितम्। न चान्यापोढान्यापोहयोर्विरोधो विशेष्यविशेषणभावक्षतिर्वा, परस्परव्यवच्छेदाभावात्। सामानाधिकरण्यसद्भावात्। भूतलघटाभाववत्।स्वाभावेन हि विरोधो न पराभावेनेत्याबालप्रसिद्धम्। एष पन्थाः श्रुघ्नमुपतिष्ठत इत्यत्राप्यपोहो गम्यत एव। अप्रकृतपथान्तरापेक्षया एष एव श्रुध्नप्रत्यनीकानिष्टस्थानापेक्षया श्रुघ्नमेव। अरण्यमार्गवद् विच्छेदाभावादुपतिष्ठत एव। सार्थदूतादिव्यवच्छेदेन पन्था एवेति प्रतिपदं व्यवच्छेदस्य सुलभत्वात्। तस्मादपोहधर्मणो विधिरूपस्य शब्दादवगतिः पुण्डरीकशब्दादिव श्वेतिमविशिष्टस्य पद्मस्य॥
यद्येवं विधिरेव शब्दार्थो वक्तुमुचितः, कथमपोहो गीयत इति चेत्। उक्तमत्रापोहशब्देनान्यापोहविशिष्टो विधिरुच्यते। तत्र विधौ प्रतीयमाने विशेषणतया तुल्यकालमन्यापोहप्रतीतिरिति।
न चैव प्रत्यक्षस्याप्यपोहविषयत्वव्यवस्था कर्तमुचिता।तस्य शाब्दप्रत्ययस्येव वस्तुविषयत्वे विवादाभावात्। विधिशब्देन च यथाध्यवसायमतद्रूपपरावृत्तो बाह्योऽर्थोभिमतः, यथाप्रतिभासं बुद्ध्याकारश्च। तत्र बाह्योऽर्थोऽध्यवसायादेव शब्दवाच्यो व्यवस्थाप्यते। न स्वलक्षणपरिस्फूर्त्या। प्रत्यक्षवद्देशकालावस्थानियतप्रव्यक्तस्वलक्षणास्फुरणात्। यच्छास्त्रम्
शब्देनाव्यापृताक्षस्य बुद्धावप्रतिभासनात्।
अर्थस्य दृष्टाविव
इति। इन्द्रियशब्दस्वभावोपायभेदादेकस्यैवार्थस्य प्रतिभासभेद इति चेत्। अत्राप्युक्तम् -
जातो नामाश्रयोन्यान्यः चेतसां तस्य वस्तुतः।
एकस्यैव कुतो रूपं भिन्नाकारावभासि तत्॥
न हि स्पष्टास्पष्टे द्वे रूपे परस्परविरुद्धे एकस्य वस्तुनः स्तः। यत एकेनेन्द्रियबुद्धौ प्रतिभासेतान्येन विकल्पे। तथा सति वस्तुन एव भेदप्राप्तेः। न हि स्वरूपभेदादपरो वस्तुभेदः। न च प्रतिभासभेदादपरः स्वरूपभेदः। अन्यथा त्रैलोक्यमेकमेव वस्तु स्यात्॥
दूरासन्नदेशवर्तिनोः पुरुषयोरेकत्र शाखिनि स्पष्टास्पष्टप्रतिभासभेदेऽपि न शाखिभेद इति चेत्। न ब्रूमः प्रतिभासभेदो भिन्नवस्तुनियतः, किं त्वेकविषयत्वाभावनियत इति। ततो यत्रार्थक्रियाभेदादिसचिवः प्रतिभासभेदस्तत्र वस्तुभेदः, घटवत्। अन्यत्र पुनर्नियमेनैकविषयतां परिहरतीत्येकप्रतिभासो भ्रान्तः॥
एतेन यदाह वाचस्पतिः - न च शाब्दप्रत्यक्षयोर्वस्तुगोचरत्वे प्रत्ययाभेदः कारणभेदेन पारोक्ष्यापारोक्ष्यभेदोपपत्तेरिति, तन्नोपयोगि। परोक्षप्रत्ययस्य वस्तुगोचरत्वासमर्थतात्। परोक्षताश्रयस्तु कारणभेद इन्द्रियगोचरग्रहणविरहेणैव कृतार्थः। तन्न। शाब्दे प्रत्यये स्वलक्षणं परिस्फुरति। किं च स्वलक्षणात्मनि वस्तुनि वाच्ये सर्वात्मना प्रतिपत्तेः विधिनिषेधयोरयोगः। तस्य हि सद्भावेऽस्तीति व्यर्थम्, नास्तीत्यसमर्थम्। असद्भावे तु नास्तीति व्यर्थम्, अस्तीत्यसमर्थम्। अस्ति चास्त्यादिपदप्रयोगः। तस्मात् शाब्दप्रतिभासस्य बाह्यार्थभावाभावसाधारण्यं न तद्विषयतां क्षमते॥
यच्च वाचस्पतिना जातिमद्व्यक्तिवाच्यतां स्ववाचैव प्रस्तुत्यान्तरमेव न च शब्दार्थस्य जातेर्भावाभावसाधारण्यं नोपपद्यते। सा हि स्वरूपतो नित्यापि देशकालविप्रकीर्णानेकव्यक्त्याश्रयतया भावाभावसाधारणीभवन्त्यस्तिनास्तिसंबन्धयोग्या। वर्तमानव्यक्तिसंबन्धिता हि जातेरस्तिता। अतीतानागतव्यक्तिसंबन्धिता च नास्तितेति सन्दिग्धव्यतिरेकित्वादनैकान्तिकं भावाभावसाधारण्यम्, अन्यथासिद्धं वेति विकल्पितम्। तदप्रस्तुतम्। तावता तावन्न प्रकृतक्षतिः। जातौ भरं न्यस्यता स्वलक्षणवाच्यत्वस्य स्वयं स्वीकारात्। किं च सर्वत्र पदार्थस्यस्वलक्षणस्वरूपेणैवास्तित्वादिकं चिन्त्यते। जातेस्तु वर्तमानादिव्यक्तिसंवधीऽस्तित्वादिकमिति तु बालप्रतारणम्। एवं जातिमद्व्यक्तिवचनेऽपि दोषः। व्यक्तेश्चेत् प्रतीतिसिद्धिः जातिरधिका प्रतीयतां मा वा, न तु व्यक्तिप्रतीतिदोषान्मुक्तिः।
एतेन यदुच्यते कौमारिलैः सभागत्वादेव वस्तुनो न साधारण्यदोषः। वृक्षत्वं ह्यनिर्धारितभावाभावं शब्दादवगम्यते। तयोरन्यतरेण शब्दान्तरावगतेन संबध्यत इति। तदप्यसङ्गतम्। सामान्यस्य नित्यस्य प्रतिपत्ताबनिर्धारितभावाभावत्वायोगात्।
यच्चेदम् - न च प्रत्यक्षस्येव शब्दानामर्थप्रत्यायनप्रकारो येन तद्दृष्ट इवास्त्यादिशब्दापेक्षा न स्यात्, विचित्रशक्तित्वात् प्रमाणानामिति। तदप्यैन्द्रियकशाब्दप्रतिभासयोरेकस्वरूपग्राहित्वे भिन्नावभासदूषणेन दूषितम्। विचित्रशक्तित्वं च प्रमाणानां साक्षात्काराध्यवसायाभ्यामपि चरितार्थम्। ततो यदि प्रत्यक्षार्थप्रतिपादनं शाब्देन तद्वदेवावभासः स्यात्। अभवंश्व न तद्विषयख्यापनं क्षमते॥
ननु वृक्षशब्देन वृक्षत्वांशे चोदिते सत्त्वाद्यंशनिश्चयनार्थमस्त्यादिपदप्रयोग इति चेत्।
निरंशत्वेन प्रत्यक्षसमधिगतस्य स्वलक्षणस्य कोऽवकाशः पदान्तरेण। धर्मान्तरविधिनिषेधयोः प्रमाणान्तरेण वा। प्रत्यक्षेऽपि प्रमाणान्तरापेक्षा दृष्टेति चेत्। भवतु तस्यानिश्चयात्मकत्वादनभ्यस्तस्वरूपविषये। विकल्पस्तु स्वयं निश्चयात्मको यत्र ग्राही तत्र किमपरेण। अस्ति च शब्दलिङ्गान्तरापेक्षा। ततो न वस्तुस्वरूपग्रहः॥
ननु भिन्ना जात्यादयो धर्माः परस्परं धर्मिणश्चेति जातिलक्षणैकधर्मद्वारेण प्रतीतेऽपि शाखिनि धर्मान्तरवत्तया न प्रतीतिरिति किं न भिन्नाभिधानाधीनो धर्मान्तरस्य नीलचलोच्चैस्तरत्वादेरवबोधः। तदेतदसङ्गतम्। अखण्डात्मनः स्वलक्षणस्य प्रत्यक्षेऽपि प्रतिभासात्। दृश्यस्य धर्मधर्मिभेदस्य प्रत्यक्षप्रतिक्षिप्तत्वात्। अन्यथा सर्वं सर्वत्र स्यादित्यतिप्रसङ्गः। काल्पनिकभेदाश्रयस्तु धर्मधर्मिव्यवहार इति प्रसाधितं शास्त्रे।
भवतु वा पारमार्थिकोऽपि धर्मधर्मिभेदः। तथाप्यनयोः समवायादेर्दूषितत्वादुपकारलक्षणैव प्रत्यासत्तिरेषितव्या। एवं च यथेन्द्रियप्रत्यासत्त्या प्रत्यक्षेण धर्मिप्रतिपत्तौ सकलतद्धर्मप्रतिपत्तिस्तथा शब्दलिङ्गाभ्यामपि वाच्यवाचकादिसंबन्धप्रतिबद्धाभ्यां धर्मिप्रतिपत्तौ निरवशेषतद्धर्मप्रतिपत्तिर्भवेत्। प्रत्यासतिमात्रस्याविशेषात्॥
यच्च वाचस्पति, न चैकोपाधिना सत्त्वेन विशिष्टे तस्मिन् गृहीते उपाध्यन्तरविशिष्टस्तद्ग्रहः। स्वभावो हि द्रव्यस्योपाधिभिर्विशिष्यते। न तूपाधयो वा विशेष्यत्वं वा तस्य स्वभाव इति। तदपि प्लवत एव। न ह्यभेदादुपाध्यन्तरग्रहणमासञ्जितम्। भेदं पुरस्कृत्यैवोपकारकग्रहणे उपकार्यग्रहणप्रसञ्जनात्। न चाग्निधूमयोः कार्यकारणभाव इव स्वभावत एव धर्मधर्मिणोः प्रतिपत्तिनियमकल्पनमुचितम्। तयोरपि प्रमाणासिद्धत्वात्। प्रमाणसिद्धे च स्वभावोपवर्णनमिति न्यायः॥
यच्चात्र न्यायभूषणेन सूर्यादिग्रहणे तदुपकार्याशेषवस्तुराशिग्रहणप्रसञ्जनमुक्तम्, तदभिप्रायानवगाहनफलम्। तथा हि त्वन्मते धर्मधर्मिणोर्भेदः, उपकारलक्षणैव च प्रत्यासत्तिस्तदोपकारकग्रहणे समानदेशस्यैव धर्मरूपस्यैव चोपकार्यस्य ग्रहणमासञ्जितम्। तत्कथं सूर्योपकार्यस्य भिन्नदेशस्य द्रव्यान्तरस्य वा दृष्टव्यभिचारस्य ग्रहणप्रसङ्गः सङ्गतः। तस्मादेकधर्मद्वारेणापि वस्तुस्वरूपप्रतिपत्तौ सर्वात्मप्रतीतेः क्व शब्दान्तरेण विधिनिषेधावकाशः। अस्ति च। तस्मान्न स्वलक्षणस्य शब्दविकल्पलिङ्गप्रतिभासित्वमिति स्थितम्॥
नापि सामान्यं शाब्दप्रत्ययप्रतिभासि। सरितः पारे गावश्चरन्तीति गवादिशब्दात् सास्नाशृङ्गलाङ्गूलादयोऽक्षराकारपरिकरिताः सजातीयभेदापरामर्शनात् सम्पिण्डितप्रायाः प्रतिभासन्ते। न च तदेव सामान्यम्।
वर्णाकृत्यक्षराकारशून्यं गोत्वं हि कथ्यते।
तदेव च सास्नाशृङ्गादिमात्रमखिलव्यक्तावत्यन्तविलक्षणमपि स्वलक्षणेनैकीक्रियमाणं सामान्यमित्युच्यते तादृशस्य बाह्यस्याप्राप्तेर्भ्रान्तिरेवासौ केशप्रतिभासवत्। तस्माद् वासनावशाद् बुद्धेरेव तदात्मना विवर्तोऽयमस्तु। असदेव वा तद्रुपं ख्यातु। व्यक्तय एव वा स्वजातीयभेदतिरस्कारेणान्यथा भासन्तामनुभवव्यवधानात् स्मृतिप्रमोषो वाभिधीयताम्। सर्वथा निर्विषयः खल्वयं सामान्यप्रत्ययः। क्व सामान्यवार्ता।
यत् पुनः सामान्याभावे सामान्यप्रत्ययस्याकस्मिकत्वमुक्तं तदयुक्तम्। यतः पूर्वपिण्डदर्शनस्मरणसहकारिणातिरिच्यमानविशेषप्रत्ययजनिका सामग्री निर्विषयं सामान्यविकल्पमुत्पादयति। तदेवं न शाब्दे प्रत्यये जातिः प्रतिभाति। नापि प्रत्यक्षे। न चानुमानतोऽपि सिद्धिः। अदृश्यत्वे प्रतिबद्धलिङ्गादर्शनात्। नापोन्द्रियवदस्याः सिद्धिः ज्ञानकार्यतः कादाचित्कस्यैव निमित्तान्तरस्य सिद्धेः। यदा पिण्डान्तरे अन्तराले वा गोबुद्धेरभावं दर्शयेत् तदा शावलेयादिसकलगोपिण्डानामेवाभावादभावो गोबुद्धेरुपपद्यमानः कथमर्थान्तरमाक्षिपेत्। अथ गोत्वादेव गोपिण्डः। अन्यथा तुरगोऽपि गोपिण्डः स्यात्। यद्येवं गोपिण्डादेव गोत्वमन्यथा तुरगत्वमपि गोत्वं स्यात्। तस्मात् कारणपरम्परात एव गोपिण्डो गोत्वं तु भवतु मा वा। ननु सामान्यप्रत्ययजननसामर्थ्यं यद्येकस्मात् पिण्डादभिन्नं तदा विजातीयव्यावॄत्तं पिण्डान्तरमसमर्थम्। अथ भिन्नम्, तदा तदेव सामान्यम्, नाम्नि परं विवाद इति चेत्। अभिन्नैव सा शक्तिः प्रतिवस्तु। यथा त्वेकः शक्तस्वभावो भावस्तथान्योऽपि भवन् कीदृशं दोषमावहति। यथा भवतां जातिरेकापि समानध्वनिप्रसवहेतुः , अन्यापि स्वरूपेणैव जात्यन्तरनिरपेक्षा, तथास्माकं व्यक्तिरपि जातिनिरपेक्षा स्वरूपेणैव भिन्ना हेतुः॥
यत्तु त्रिलोचनः -अश्वत्वगोत्वादीनां सामान्यविशेषाणां स्वाश्रये समवायः सामान्यं सामान्यमित्यभिधानप्रत्यययोर्निमित्तमिति। यद्येवं
व्यक्तिष्वप्ययमेव तथाभिधानप्रत्ययहेतुरस्तु, किं सामान्यस्वीकारप्रमादेन। न च समवायः संभवी।
इहेति बुद्धेः समवायसिद्धि-
रिहेति धीश्च द्वयदर्शनेन।
न च क्वचित् तद्विषये त्वपेक्षा
स्वकल्पनामात्रमतोऽभ्युपायः॥
एतेन सेयं प्रत्ययानुवृत्तिरनुवृत्तवस्त्वनुयायिनी कथमत्यन्तभेदिनीषु व्यक्तिषु व्यावृत्तविषयप्रत्ययभावानुपातिनीषु भवितुमर्हतीत्यूहाप्रवर्तनमस्य प्रत्याख्यातम्। जातिष्वेव परस्परव्यावृत्ततया व्यक्तीयमानास्वनुवृत्तप्रत्ययेन व्यभिचारात्।
यत् पुनरनेन विपर्यये बाधकमुक्तम्, अभिधानप्रत्ययानुवृत्तिः कुतश्चिन्निवृत्त्य क्वचिदेव भवन्ती निमित्तवती, न चान्यन्निमित्तमित्यादि। तन्न सम्यक्। अनुवृत्तमन्तरेणाप्यभिधानप्रत्ययानुवृत्तेरतद्रूपपरावृत्तस्वरूपविशेषादवश्यं स्वीकारस्य साधितत्वात्। तस्मात् -
तुल्ये भेदे यया जातिः प्रत्यासत्त्या प्रसर्पति।
क्वचिन्नान्यत्र सैवास्तु शब्दज्ञाननिबन्धनम्॥
यत् पुनरत्र न्यायभूषणोक्तं न ह्येवं भवति, यया प्रत्यासत्त्या दण्डसूत्रादिकं प्रसर्पति क्वचिन्नान्यत्र सैव प्रत्यासत्तिः पुरुषस्फटिकादिषु दण्डिसूत्रित्वादिव्यवहारनिबन्धनमस्तु, किं दण्डसूत्रादिनेति। तदसङ्गतम्। दण्डसूत्रयोर्हि पुरुषस्फटिकप्रत्यासन्नयोः दृष्टयो दण्डिसूत्रित्व प्रत्ययहेतुत्वं नापलप्यते।सामान्यं तु स्वप्नेऽपि न दृष्टम्। तद् यदीदं परिकल्पनीयं तदा वरं प्रत्यासत्तिरेव सामान्यप्रत्ययहेतुः परिकल्प्यताम्, किं गुर्व्या परिकल्पनयेत्यभिप्रायापरिज्ञानात्।
अथेदं जातिप्रसाधकमनुमानमभिधीयते। यद्विशिष्टज्ञानं तद्विशेषणग्रहणनान्तरीयकम्। यथा दण्डिज्ञानम्। विशिष्टज्ञानं चेदं गौरयमित्यर्थतः कार्यहेतुः। विशेषणानुभवकार्यं हि दृष्टान्ते विशिष्टबुद्धिः सिद्धेति। अत्रानुयोगः। विशिष्टबुद्धेर्भिन्नविशेषणग्रहणनान्तरीयकत्वं वा साध्यं विशेषणमात्रानुभवनान्तरीयकत्वं वा।
प्रथमपक्षे पक्षस्य प्रत्यक्षबाधा साधनावधानमनवकाशयति, वस्तुग्राहिणः प्रत्यक्षस्योभयप्रतिभासाभावात्। विशिष्टबुद्धित्वं च सामान्यहेतुरनैकान्तिकः, भिन्नविशेषणग्रहणमन्तरेणापि दर्शनात्। यथा स्वरूपवान् घटः, गोत्वं सामान्यमिति वा।
द्वितीयपक्षे तु सिद्धसाधनम्। स्वरूपवान् घट इत्यादिवत् गोत्वजातिमान् पिण्ड इति परिकल्पितं भेदमुपादाय विशेषणविशेष्यभावस्येष्टत्वादगोव्यावृत्तानुभवभावित्वाद् गौरयमिति व्यवहारस्य। तदेवं न सामान्यसिद्धिः। बाधकं च सामान्यगुणकर्माद्युपाधिचक्रस्य केवलव्यक्तिग्राहकं पटुप्रत्यक्षं दृश्यानुपलम्भो वा प्रसिद्धः।
तदेवं विधिरेव शब्दार्थः। स च बाह्योऽर्थो बुद्ध्याकारश्च विवक्षितः। तत्र न बुद्ध्याकारस्य तत्त्वतः संवृत्या वा विधिनिषेधौ, स्वसंवेदनप्रत्यक्षगम्यत्वात्। अनध्यवसायाच्च। नापि तत्त्वतो बाह्यस्यापि विधिनिषेधौ, तस्य शाब्दे प्रत्ययेप्रतिभासनात्। अत एव सर्वधर्माणां तत्त्वतोऽनभिलाप्यत्वं प्रतिभासाध्यवसायाभावात्। तस्माद् बाह्यस्यैव सांवृतौ विधिनिषेधौ। अन्यथा संव्यवहारहानिप्रसङ्गात्। तदेवं
नाकारस्य न बाह्यस्य तत्त्वतो विधिसाधनम्।
बहिरेव हि संवृत्या संवृत्यापि तु नाकृतेः॥
एतेन यद् धर्मोत्तरः आरोपितस्य बाह्यत्वस्य विधिनिषेधावित्यलौकिकमनागममतार्किकीयं कथयति, तदप्यपहस्तितम्।
नन्वव्यवसाये यद्यध्यवसेयं वस्तु न स्फुरति तदा तदध्यवसितमिति कोऽर्थः। अप्रतिभासेऽपि प्रवृत्तिविषयीकृतमिति योऽर्थः। अप्रतिभासाविशेषे विषयान्तरपरिहारेण कथं नियतविषया प्रवृत्तिरिति चेत्। उच्यते। यद्यपि विश्वमगृहीतं तथापि विकल्पस्य नियतसामग्रीप्रसूतत्वेन नियताकारतया, नियतशक्तित्वात् नियतैव जलादौ प्रवृत्तिः। धूमस्य परोक्षाग्निज्ञानजननवत्।
नियतविषया हि भावाः प्रमाणपरिनिष्ठितस्वभावा न शक्तिसांकर्यपर्यनुयोगभाजः। तस्मात् तदध्यवसायित्व माकारविशेषयोगात् तत्प्रवृत्तिजनकत्वम्। न च सादृश्यादारोपेण प्रवृत्तिं ब्रूमः, येनाकारे बाह्यस्य बाह्ये वा आकारस्यारोपद्वारेण दूषणाबकाशः। किं तर्हि स्ववासनाविपाकवशादुपजायमानैव बुद्धिरपश्यन्त्यपि बाह्यं बाह्ये प्रवृत्तिमातनोतीति विप्लुतैव। तदेवमन्याभावविशिष्टो विजातिव्यावृत्तोऽर्थो विधिः। स एव चापोहशब्दवाच्यः शब्दानामर्थः प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयश्चेति स्थितम्।
अत्र प्रयोगः। यद् वाचकं तत्सर्वमध्यवसितातद्रूपपरावृतवस्तुमात्रगोचरम्। यथेह कूपे जलमिति वचनम्। वाचकं चेदं गवादिशब्दरूपमिति स्वभावहेतुः। नायमसिद्धः। पूर्वोक्तेन न्यायेन पारमार्थिकवाच्यवाचकभावस्याभावेऽप्यध्यवसायकृतस्यैव सर्वव्यवहारिभिरवश्यं स्वीकर्त्तव्यत्वात्। अन्यथा सर्वव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात्। नापि विरुद्धः। सपक्षे भावात्। न चानैकान्तिकः। तथा हि शब्दानामध्यवसितविजातिव्यावृत्तवस्तुमात्रविषयत्वमनिच्छद्भिः परैः परमार्थतो
वाच्यं स्वलक्षणमुपाधिरुपाधियोगः
सोपाधिरस्तु यदि वा कृतिरस्तु बुद्धः।
गत्यन्तराभावात्। अविषयत्वे च वाचकत्वायोगात्। तत्र
आद्यन्तयोर्न समयः फलशक्तिहाने -
र्मध्येऽप्युपाधिविरहात् त्रितयेन युक्तः॥
तदेवं वाच्यान्तरस्याभावात् विषयवत्त्वलक्षणस्य व्यापकस्य निवृत्तौ विपक्षतो निवर्त्तमानं वाचकत्वमध्यवसितबाह्यविषयत्वेन व्याप्यत इति व्याप्तिसिद्धिः।
महापण्डितरत्नकीर्तिपादविर(चि) तमपोहप्रकरणं
समाप्तम्॥


text:
391 परोक्षे लिट् 3.2.115
अनुवृत्तिः धातोः, प्रत्ययः, परश्च, भूते, अनद्यतने
अर्थः अनद्यतने परोक्षे भूतेऽर्थे वर्त्तमानाद् धातोः लिट् प्रत्ययः परश्च भवति।
उदाहरणम्
टिप्पणी अनद्यतन इति व्यतीताया रात्रेरुत्तरार्द्धत आगामिन्या रात्रेः पूर्वार्द्धपर्यन्तम् (यः कालः सः) अद्यतनः, तद्भिन्नोऽनद्यतनः। वर्षशतवृत्तं परोक्षमिति। वर्षसहस्रवृत्तं परोक्षमिति। कुड्यकटान्तरितं परोक्षमिति। द्व्यहवृतं त्र्यहवृत्तं चेति। “अत्यन्तापह्नवे च लिड् वक्तव्यः”। कलिङ्गेषु स्थितोऽसि? नाहं कलिङ्गान् जगाम। दक्षिणापथं प्रविष्टोऽसि? नाहं दक्षिणापथं प्रविवेश।
392 परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः 3.4.82
अनुवृत्तिः लिटः
अर्थः लिडादेशानां परस्मैपदसंज्ञकानां तिबादीनां स्थाने यथासंख्यं णल्, अतुस्, उस्, थल्, अथुस्, अ, णल्, व, म इत्येते नव आदेशा भवन्ति।
उदाहरणम् भू अ इति स्थिते।
टिप्पणी णलादयः सर्वादेशाः।
393 भुवो वुग् लुङ्लिटोः 6.4.87
अनुवृत्तिः अचि, अङ्गस्य
अर्थः भुवोऽङ्गस्य वुक् आगमो भवति, लुङि लिटि च अजादौ प्रत्यये परतः।
उदाहरणम् भू अ -> भूव् अ इति स्थिते।
टिप्पणी कृतयोरपि गुणवृद्ध्योरेकदेशविकृतन्यायाद् वुक् प्रवर्तते। अकृतयोरपि प्रवर्तते। ततश्च ‘कृताकृतप्रसङ्गी यो विधिःस नित्यः’ इति न्यायेन वुक् नित्यः सन्, गुणवृद्धी बाधते इत्यर्थः। कित्त्वादन्तावयवः।
394 लिटि धातोरनभ्यासस्य 6.1.8
अनुवृत्तिः एकाचो द्वे प्रथमस्य, अजादेर्द्वितीयस्य
अर्थः लिटि परतो धातोरवयवस्यानभ्यासस्य प्रथमस्य एकाचोऽजादेर्द्वितीयस्य वा यथायोगं द्वे भवतः ।
उदाहरणम् भूव् भूव् अ इति स्थिते।
टिप्पणी वृक्षः प्रचलन् सहावयवैः प्रचलति।
395 पूर्वोऽभ्यासः 6.1.4
अनुवृत्तिः द्वे
अर्थः ये द्वे विहिते अस्मिन् प्रकरणे तयोर्यः पूर्वः सोऽभ्याससंज्ञको भवति।
उदाहरणम् भूव् भूव् अ
396 हलादि शेषः 7.4.60
अनुवृत्तिः अभ्यासस्य, अङ्गस्य
अर्थः अभ्यासस्यादिर्हल् शिष्यते, अर्थात् अनादिहल् लुप्यते।
उदाहरणम् भू भूव् अ इति स्थिते।
397 ह्रस्वः 7.4.59
अनुवृत्तिः अभ्यासस्य, अङ्गस्य
अर्थः अङ्गस्याभ्यासस्य ह्रस्वो भवति।
उदाहरणम् भु भूव् अ इति स्थिते।
398 भवतेरः 7.4.73
अनुवृत्तिः लिटि, अभ्यासस्य, अङ्गस्य
अर्थः भवतेरङ्गस्याभ्यासस्याकारादेशो भवति।
उदाहरणम् भ भूव् अ इति स्थिते।
399 अभ्यासे चर्च 8.4.53
अनुवृत्तिः झलां जश्, संहितायाम्
अर्थः अभ्यासे वर्त्तमानानां झलां चर् आदेशो भवति, चकारात् जश् च।
उदाहरणम् बभूव। बभूवतुः। बभूवुः।
टिप्पणी झलां जशः, खयां चरः इति विवेकः ।
400 लिट् च 3.4.115
अनुवृत्तिः आर्धधातुकम्
अर्थः लिडादेशा ये तिबादयस्ते आर्धधातुकसंज्ञका भवन्ति।
उदाहरणम्
टिप्पणी सार्वधातुकसंज्ञाया अपवादः। ननु चैकसंज्ञाधिकारादन्यत्र समावेशो भवति। सत्यमेतत्। इह त्वेवकारोऽनुवर्त्तते, स नियमं करिष्यति।
401 आर्धधातुकस्येड् वलादेः 7.2.35
अनुवृत्तिः
अर्थः वलादेरार्धधातुकस्य इडागमो भवति।
उदाहरणम् बभूविथ। बभूवथुः। बभूव।
बभूव। बभूविव। बभूविम।


text:
उत्तरगोवामण्डलम्
उत्तरगोवामण्डलं ( ( शृणु) /ˈʊttərəɡoʊɑːməndələm/) (हिन्दी: उत्तर गोवा जिला, आङ्ग्ल: North Goa) गोवाराज्यस्य अन्यतरं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति पणजी इति महानगरम् । पणजीमहानगरं राज्यस्यास्य राजधानी अपि अस्ति । अस्य मण्डलस्य रचना १९८७ तमे वर्षे ‘मे’-मासस्य त्रिंशत्तमे दिनाङ्के अभूत् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
उत्तरगोवामण्डलस्य विस्तारः १७३६ च.कि.मी.-मितः अस्ति । गोवाराज्यस्य उत्तरभागे इदं मण्डलमस्ति । अस्योत्तरदिशि, पूर्वदिशि च महाराष्ट्रराज्यस्य द्वे मण्डले स्तः । ते क्रमेण सिन्धुदुर्ग-कोल्हापुरमण्डले स्तः । अस्य दक्षिणदिशि दक्षिणगोवामण्डलम्, पश्चिमदिशि अरबीसमुद्रश्चास्ति । अस्मिन् मण्डले ५०० मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले पञ्च नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा - तेरेखोल, माण्डवी, जुवारी, चपोरा, साल ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
उत्तरगोवामण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ८,१७,७६१ अस्ति । अत्र ४,१६,६७७ पुरुषाः, ४०,१३३ स्त्रियः, ७७,७०५ बालकाः (४०,०८१ बालकाः, ३७,६२४ बालिकाः च) सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ४७१ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ४७१ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ७.८४% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३४ अस्ति । अत्र साक्षरता ८९.५७% अस्ति । अत्र लिङ्गानुगुणं साक्षरतानुपातः पुं - ९३.४०% स्त्री - ८५.६०% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले षड् उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ पेरनेम २ बारदेज(मापुसा) ३ बिचोलिम ४ सतारी(वलपोई) ५ तिस्वाडी(पणजी) ६ पोण्डा ।
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
रागी(Finger millet), तण्डुलः, नारिकेलं, काजूतकं(Cashew), 'जवार्', ‘बाजरा’ च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाणि कृष्युत्पादनानि सन्ति । गोवाराज्यस्य मण्डलयोः काजूतकस्य उत्पादने अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
'कोको'समुद्रतटः नेरुलनदी-अरबीसमुद्रयोः सङ्गमे स्थितः अस्ति । एषः समुद्रतटः अत्रस्थेषु सर्वेषु समुद्रतटेषु प्रख्याततमः । अस्मिन् मण्डले बहवः क्रैस्तप्रार्थनालयाः सन्ति । यथा - 'सेन्ट फ्रांसिस', 'ऑफ असीसी', 'होली स्पिरिट्', 'पिलर सेमिनरी', 'सालीगांव', 'रकोल सेमिनरी', 'सेन्ट् कारजन' इति । अन्यान्यपि बहूनि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । यथा - 'सेन्ट् आगस्टीन टावर', 'ननरी ऑफ सेन्ट मोनिका', 'सेन्ट एरक्स चर्च' च । अस्मिन् मण्डले प्रसिद्धाः देवालयाः अपि सन्ति, यत्र प्रवासिनः गच्छन्ति । तेषु देवालयेषु मुख्याः सन्ति - श्रीकामाक्षी, सप्तकोटेश्वरः, श्रीशान्तादुर्गः, महालसा-नारायणीमन्दिरं, परनेम भगवतीमन्दिरं, महालक्ष्मीमन्दिरं च ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
http://northgoa.gov.in/contacts.htm northgoa.gov.in


text:
सूत्रम्
अनौ कर्मणि॥ ३।२।१००
काशिका-वृत्तिः
अनौ कर्मणि ३।२।१००
अनुपूर्वात् जनेः कर्मणि उपपदे डः प्रत्ययो भवति। पुमांसमनुजातः पुमनुजः। स्त्र्यनुजः।
न्यासः
अनौ कर्मणि। , ३।२।१००
"अनुपूर्वाज्जनेः" इत्यादि। अथानुशब्दस्योपपदत्वं कस्मान्न भवति?
यतो न भवति स हेतुः "उदि कूलेरुजिवहोः" ३।२।३१
इत्यत्र व्याख्यात इति पुनर्नाख्यायते। "पुममुजः" इति। लुप्तेऽपि सुपि प्रत्ययलक्षणेन पदत्वम्, तेन संयोगान्तलोपो ८।२।२३
भवति॥
बाल-मनोरमा
अनौ कर्मणि ८२०, ३।२।१००
अनौ कर्मणि। ननु जनेरकर्मकत्वात्तत्र कर्मण्युपपदे इत्र्थस्य कथमन्वय इत्यत आह-- पुमांसमनुरुध्येति। अनुरुध्य जननं धात्वर्थ इति भावः। पुमनुजेति। पुंसिति पूर्वपदे संयोगान्तलोप इति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
अनौ कर्मणि ६७५, ३।२।१००
पुमनुजेति। इह जनिः सकर्मकः, अनुरोधविशिष्टजननवृत्तित्वात्।


text:
जनार्दनपूजाविधि:
॥ भाद्रपदशुक्लश्रवणद्वादश्यां जनार्दनपूजाविधि: ॥
श्रवणयुतायां द्वादश्यां यं कञ्चित्सङ्गमं गत्वा द्वादशापामार्गसमिद्भि: मुखदुर्गन्धीतिमन्त्रेण दन्तान् संशोध्य, द्वादशगण्डूषान् कृत्वा, सङ्गमं प्रार्थयेत् । त्वमेव तीर्थराजोऽसि त्वमेव सरितां पति: । सङ्गमस्त्वं प्रसन्नो मे प्रसादं कुरु सङ्गम इति ॥ तत: आचम्य देशकालौ स्मृत्वा, मम समस्तपापक्षयपूर्वकविष्णुलोकप्राप्त्यर्थं शरीरशुध्यर्थं अमुक सङ्गमे स्नानमहं करिष्ये । इति सङ्कल्प्य, वरो वरेण्यो वरदो वराहो धरणीधर: । अपवित्रं पवित्रं मां करोतु भगवान् हरि: ॥ इति मन्त्रेण स्नात्वा देवपितृतर्पणं कृत्वा शुक्ले वाससी परिधाय आचम्य जलैर्घटं पूरयित्वा मौनेन गृहमागच्छेत । ततो भूर्मि गोमयेनोपलिप्त रङ्गवल्यादिभिरलङकृत्य तत्र पीठोपरि आनीतघटं बाह्मणद्वारा महीद्यौरित्यादिना स्थाप्य, पूर्णपात्रनिधानान्तं कृत्वा, तदुपरि सौवर्णीं लक्ष्मीसहितां जनार्दनप्रतिमामग्न्युत्तारणप्राणप्रतिष्ठापूर्वक स्थापयेत् । तत्समीपे दध्योदनसहितं शिक्यं कौपीनं मेखलां यज्ञोपवीतं पालाशदण्डं छत्रं पादुके कमण्डलुं च स्थापयेत् ॥ अथ पूजाविदि: ॥ आचम्य देशकालौ स्मृत्वा, मम इह जन्मनि जन्मान्तरे च पिशाचादिदुर्योनित्वादिसकलदोषपरिहारपूर्वकसमस्तपापक्षयार्थं पुत्रपौत्राद्यभिवृदुध्यर्थं श्रीविष्णुलोकप्राप्त्यर्थं आचरितश्रवणद्वादशीव्रताङ्गभूतं यथामिलितषोडशोपचारद्रव्यै: पुरुषसूक्तेन पुराणोक्तमन्त्रैर्वा, श्रीजनार्दनपूजनमहं करिष्ये । गणपतिपूजनादिसम्भारप्रोक्षणान्तं कृत्वा, ध्यायेत । शान्ताकारं० । ध्यायेज्जनार्दनं देवं शङ्खशार्ड्गविभूषितम् । सितवस्त्रयुगच्छन्नं सितचन्दनचर्चितम् ॥ श्रीलक्ष्मीसहितजनार्दनाय नम: जनार्दनं ध्यायामि ॥ सहस्त्रशी० । नमो नमस्ते गोविन्द बुधश्रवणसंज्ञक । अघौघसंक्षयं कृत्वा सर्वसौख्यप्रदो भव ॥ इति मन्त्रेण सर्वा पूजा कार्या । श्रीलक्ष्मीसहितं जनार्दनं साङ्गं सपरिवारं सायुधं सशक्तिकं आवाहयामि । तत: आसनादिपुष्पसमर्पणान्तं कृत्वा, अङ्गपूजां कुर्यात् ।
१. वासुदेवाय० शिर: पू० ।
२. श्रीधराय० मुखं पू० ।
३. वैकुण्ठाय न० हृदयं पू० ।
४. श्रीपतये न० नेत्रे पू० ।
५. सर्वास्त्रधारिणे० भुजौ० ।
६. व्यापकाय न० कुक्षी पू० ।
७. केशवाय न० उदरं पू० ।
८. त्रैलोक्यजनका० मेण्ढं पू० ।
९. सर्वाधिपतये० जङघे पू० ।
१०. सर्वात्मने न० पादौ पू० ।
पूर्वोक्तमन्त्रेण धूपदीपादिभि: पूजां समाप्य, जगदादिर्जगद्रूप अनादिर्जगदन्तकृत् । जलाशयो जगद्योनि: प्रीयतां मे जनार्दन: ॥ इति सम्प्रार्थ्य, शिक्योऽसि दधिभक्तोऽसि लम्बितोऽसि ममोपरि । सूत्रेणैवाश्रितोऽसि त्वं वामन: प्रीयतां मम ॥ इति शिक्यं बध्वा, तदुपरि दध्यन्नकरकं स्थापयेत् । अन्नं प्रजापतिर्बुह्माविष्णुरुद्रेन्द्रभास्करा: । सर्वमन्नमयं विश्वं सर्वपापं व्यपोहतु ॥ तदुपरि सुगन्धजलपूरितकरकं स्थापयेत् ॥ पर्जन्यो वरुण: सोमो विष्णू रूद्र: प्रजापति: । त्रैलोक्यबीजरूपोऽसि प्रीतो भव सुरेश्वर ॥ यस्य स्मृ० । अनेन श्रवणद्वादशीव्रताङगपूजनेन श्रीजनार्दन: प्रीयताम् । ततो रात्रौ जागरणं कृत्वा कथां श्रृणुयात् । प्रात: स्नात्वा नित्यकर्म निर्वर्त्य, आचम्य देशकालौ स्मृत्वा, स्थापितदेवताया उत्तरपूजनं ब्रह्मचारिणे दध्योदनसहितशिक्यदानं सोपस्करपीठदानं च करिष्ये । लक्ष्मीसहितजनार्दनाय नम: इति नाममन्त्रेण पञ्चोपचारपूजां कृत्वा दध्योदननैवेद्यं समर्प्य, यान्तुदेवेति देवतां विसृज्य ब्रह्मचारिणं पूजयेत । गन्धा: पातु० । स्वस्त्यस्तु दीर्घ० । दानमन्त्र:---दध्योदनयुतं शिवयं वारिधानीयुतं विभो । छत्रोपानहसंयुक्तं ब्राह्मणाय ददाम्यहम् ॥ इदं दध्यादनशिक्यं छत्रोपानहादिस्थापितपदार्थसहितं सोपस्करपीठं च ब्रह्मचारिणे अमुकशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं सम्प्रददे । प्रति०प्रतिगृ० । दान०इमां दक्षिणां० । यस्य स्मृत्या० । अनेन श्रवणद्वादशीव्रताख्येन कर्मणा श्रीजनार्दन: प्रीयताम् । यथाशक्ति ब्रह्मचारिणो ब्राह्मणांश्च भोजयित्वा निर्णीतपारणाकाले स्वयं भुञ्जीत ॥
Translation - भाषांतर
N/A