text:
रामायणम्
-
-
-
-
-
- कूजन्तं रामरामेति मधुरं मधुराक्षरम्।
- आरुह्य कविताशाखां वन्दे वाल्मीकिकोकिलम्॥
-
-
-
-
रामस्य अयनं (चरितं) रामायणम् । रामायणमादिकाव्यं सर्वेषां काव्यानां जीवातुभूतं च भवति । रामायणं महाभारतवत् कश्चिदितिहासग्रन्थो भवति । संस्कृतसाहित्ये रामायणवत् प्रसिध्दः लोकप्रियश्च अन्यः ग्रन्थः नास्तीति वक्तुं शक्यते । नीतिदृष्ट्या काव्यात्मकदृष्ट्या लोकोपकारकदृष्ट्या च रामायणस्य महत्त्वं वर्धते । पितृपुत्रधर्मस्य पतिपत्नीधर्मस्य भ्रातृधर्मस्य तथा अन्यकौटुम्बिकधर्मस्य च आदर्शभूतो अयं ग्रन्थः ॥ आदिकाव्यस्य रामायणस्य कर्ता श्रीमद्वाल्मीकिः । श्रीवाल्मीकिः पूर्वं कश्चित् तस्करः आसीत् रत्नाकरः इति नाम्ना । सप्तर्षीणां दर्शनानन्तरं राममन्त्रजपपूर्वकतपसा रत्नाकरः वाल्मीकिः संजातः । रामायणे न केवलं युद्धमात्रं प्रत्युत सकलालङ्काराणां प्रकृतिसौन्दर्यस्य धर्मस्य च तत्र तत्र वर्णनं दृश्यते । सरलसंस्कृतभाषापठनार्थम् अत्यन्तोपयोगि साधनं च भवत्येतत् ॥
रामायणमादिकाव्यम् इति प्रसिद्धम्। इतिहासग्रन्थः इत्यपि भाव्यते एतत्। एतस्य ग्रन्थस्य रचयिता वाल्मीकिः। किरातकुले उत्पन्नः सः नारदस्य उपदेशात् तपः अकरोत्। तस्य शरीरम् आवृत्य वल्मीकः उत्पन्नः। ततः स बहिः आगतः इत्यतः तस्य नाम 'वाल्मीकिः' इति काचित् कथा श्रूयते।
तमसानदीं स्नानार्थं गच्छन् वाल्मीकिः व्याधेन मारितं क्रौञ्चं पश्यति। तदा शोकाकुलः सः - 'मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः' इति व्याघ्रं शपति। ततः नारदमुखात् रामस्य कथां श्रुत्वा सः रामायणं रचयति। सीतारामयोः वियोगः रामायणस्य मुख्यं कथावस्तु।
महाभारते रामायणस्य कथा वर्णिता दृश्यते। पाणिनेः अष्टाध्याय्याम् अपि कैकेयीकौसल्यादयः शब्दाः दृश्यन्ते। अतः रामायणं महाभारतात् पाणिनेः च पूर्वम् आसीत् इति स्पष्टम्। रामायणं कदा आसीत् इति विषये मतभेदाः बहवः सन्ति। तथापि एतावत्तु वक्तुं शक्यते यत् वाल्मीकिः रामायणं क्रि·पू·पञ्चसहस्रवर्षेभ्यः पूर्वं रचितवान् स्यात् इति।
रामायणे २४००० श्लोकाः सन्ति। रामायणस्य प्रतिसहस्रतमस्य श्लोकस्य आदौ गायत्रीमन्त्रस्य एकैकम् अक्षरं प्राप्यते। पाठभेदादयः न भवेयुः इति उद्देशेन एवं कृतं स्यात् कविना। रामायणं सर्वासु भारतीयभाषासु बह्वीषु विदेशीयभाषासु च उपलभ्यते। एतस्मात् रामायणस्य जनप्रियता ज्ञाता भवति।
वाल्मीकेः शैली ललिता सरला सुन्दरी च। श्रीरामस्य धर्मनिष्ठा, सीतायाः सौशील्यं, भरतस्य भ्रातृवात्सल्यं, लक्ष्मणस्य कर्तव्यनिष्ठा, आञ्जनेयस्य कार्यदक्षता, सुग्रीवस्य सौहार्दभावः इत्यादयः अंशाः अतिरमणीयतया चित्रिताः तेन। संस्कृतसाहित्यनिर्माणे वाल्मिकिः शकपुरुषः इत्यत्र न अतिशयोक्तिः।
अन्तर्विषयाः
- १ रामायणस्य उद्भवः
- २ रामायणस्य रचनाकालः
- ३ रामायणकाव्यरचनम्
- ४ रामायणे मुख्यपात्राणि
- ५ सारांशः
- ६ रामस्य कौमारावस्था
- ७ रामस्य वनवासः
- ८ सीतापहरणम्
- ९ वानरसाम्राज्यम्
- १० लङ्कायां हनूमान्
- ११ लङ्कायां युद्धम्
- १२ सीतापरित्यागः
- १३ रामायणे नीतिपाठः
- १४ रामायणेतिहासः
- १५ रामायणस्य प्रतिपाद्यम्
- १६ रामायणस्य वैशिष्ट्यम्
- १७ विभिन्नरूपान्तराणि
- १८ भारतीयरूपान्तराणि
- १९ दक्षिणएषियामध्ये रामायणरुपान्तरम्
- २० वर्तमानकाले रामायणकाव्यम्
- २१ रामायणस्य चिह्नानि
- २२ आधाराः
- २३ अग्रिमाध्ययनाय
- २४ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
रामायणस्य उद्भवः[सम्पादयतु]
एकस्मिन् दिने वाल्मीकिमहर्षिः सन्ध्यावन्दनार्थं स्वशिष्यैः साकं नदीतीरं गतवान् । तत्र कश्चन निषादः वृक्षस्य उपरि विद्यमानयोः क्रौञ्चयोः मध्ये एकं मारितवान् । एतत् हृदयभेदकं दृश्यं कवेः मुखतः छन्दोबद्धरूपेण दुःखप्रवाहम् अकारयत् । तद्यथा-
- मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः ।
- यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥ इति ॥
(हे निषाद, त्वं शाश्वतीः समाः प्रतिष्ठां मा अगमः यत् क्रौञ्चमिथुनात् काममोहितम् एकम् अवधीः) तदनन्तरं मम मुखतः शापवाक्यमागतम् इति चिन्तया महर्षिः ततोऽपि अधिकं दुःखम् अनुभूतवान् । किन्तु नारदमहर्षिणा प्रचोदितः सः दुःखम् अपनीय स्वमुखतः आगतस्य श्लोकस्य अपरम् अर्थं ज्ञातवान् । तद्यथा – हे मानिषाद, त्वं शाश्वतीः समाः प्रतिष्ठाम् अगमः, यत् क्रौञ्चमिथुनात् काममोहितम् एकम् अवधीः इति ॥ एषः विष्णुवन्दनपरः श्लोकः इत्यवगत्य तेन प्रेरितः वाल्मीकिः आदिकाव्यस्य रामायणस्य रचनाम् अकरोत् ॥
रामायणस्य रचनाकालः[सम्पादयतु]
अतिप्राचीनानां रामायणादिग्रन्थानां रचनाकालः एषः एव इति दृढं वक्तुं न शक्यते । वस्तुतः एतस्मिन् वर्षे एतस्मिन् मासे एतस्मिन् दिने एतस्मिन समये एषः ग्रन्थः रचितः इति कथने प्रयोजनमपि नास्ति । तथापि एतादृशग्रन्थानां रचनाकालविषये पण्डिताः भिन्नं भिन्नं मतं प्रकटयन्ति । तदनुसृत्य रामायणस्यापि कालस्य रामान्यनिर्णयः कृतः अस्ति ।।
रामायणे महाभारतवर्णितस्य कस्यापि कथापात्रस्य नाम न श्रूयते । महाभारते तु रामस्य कथा वर्णिता अस्ति । महाभारतस्य सप्तमपर्वणि लङ्काकाण्डगतं पद्यद्वयं प्राप्तमस्ति । अतः रामायणं महाभारतात् प्राचीनं भवति । रामायणस्य बौद्धसाहित्यस्य च सम्बन्धः दृश्यते । रामायणीया कथा किञ्चित् परिवर्तनेन दशरथजातकनाम्ना पालिभाषया रचिता अस्ति । जातककथासु रामायणस्थलसाम्यम् अस्त्येव । बौद्धसाहित्यपण्डितः सिलवेनलेविमहाशयः स्पष्टयति यत् सद्धर्ममृत्युपस्थानस्य बौद्धग्रन्थस्य मूलम् अवश्यं वाल्मीकिरामायणम् इति तत्र विद्यमानं जम्बूद्वीपवर्णनं रामायणीयदिग्वर्णनस्य सदृशमस्ति इति । याकोबिमहाशयः भाषाविज्ञानदृष्ट्या बौद्धकालात् पूर्वमेव रामायणस्य कालः इति कथयति । एतैः सर्वैः अपि प्रमाणैः रामायणस्य बौद्धकालिकात् पूर्वत्वं सिद्धयति । रामायणे कोसलराजधानी अयोध्या इति प्रतिपादिता अस्ति । बौद्धैः यवनैः पतञ्जलिः कोसलराजधान्याः साकेतः इति नाम उच्यते । अतः साकेतनामकरणात् पूर्वमेव रामायणस्य रचनाकालः इति ज्ञायते ॥
पाटलीपुत्रस्य प्रतिष्ठापनं अजातशत्रुणा ई.पू. ५०० समये कृतम् । रामायणे पाटलीपुत्रस्य नाम नास्ति । पाणिनीयव्याकरणनियमाः सर्वे रामायणे न अनुसृताः दृश्यन्ते । एतादृशैः अनेकैः कारणैः रामायणस्य रचनाकालः ई.पू. ५०० इति सिद्धम् ॥
रामायणकाव्यरचनम्[सम्पादयतु]
अन्यान्यकविभिः लिखितेषु अन्यान्यरामायणावृत्तिषु बहुजनप्रियं, बहुजनपठनयोग्यं वाल्मीकिरामायणमेव । अनेकासु संस्कृतीषु उपयुज्यमानेभ्यः रामायणावृत्तिभ्यः आधारभूतं वाल्मीकिरामायणमेव । एषा कृतिः पूर्णापूर्णेषु हस्तप्रतिषु उपलब्धा अस्ति । तासु कृतिषु अत्यन्तं प्राचीना एकादशशतके रचिता अस्ति । वाल्मीकिरामायणस्य प्रस्तुतहस्तप्रतिः उत्तरभारतस्य दक्षिणभारतस्य च कृतिद्वयं प्रादेशिकावृत्तिरुपेण उपलब्धमस्ति । वाल्मीकिरामायणे कथा रामस्य जन्मनः आरभ्य तस्य अवतारसमाप्तिपर्यन्तमपि भवति । वाल्मीकिरामयणं सप्तकाण्डेषु विभज्यते ।
- बालकाण्डम् - रामस्य जननं, बाल्यं, वनवासात् पूर्वं विश्वामित्रर्षेः आज्ञया तेन सह राक्षससंहारार्थं वनगमनं, सीतास्वयंवरश्च -एताः घटनाः बालकाण्डे अन्तर्भवन्ति ।
- अयोध्याकाण्डम् - अस्मिन् भागे कैकेय्या याचितयोः द्वयोः वरयोः मध्ये एकस्य वरस्य पूरणरूपेण रामस्य वनवासः भवति । दशरथः पुत्रशोकात् मरणं प्राप्नोति ।
- अरण्यकाण्डम् - अस्मिन् भागे (काण्डे) वने रामस्य जीवनरीतिः, सीतापहरणं च चित्रितमस्ति ।
- किष्किन्धाकाण्डम् - सीतामन्विष्यन् रामः किष्किन्धानामकं वानरसाम्राज्यं प्राप्नोति । तत्र सुग्रीवः हनुमान् इत्यादिभिः कपिभिः सह तस्य सख्यम् भवति । वानरसैन्यं सीतामन्वेष्टुं प्रवर्तते ।
- सुन्दरकाण्डम्- अत्रहनुमद्विषये विवरणमस्ति । हनुमतः अपरं नाम सुन्दरः इति । तत्कारणात् अस्य काण्डस्य नाम सुन्दरकाण्डमित्यस्ति । एषः समुद्रोल्लङ्घनं कृत्वा (समुद्रमुल्लङ्घ्य) लङ्कां प्रविशति । सीता रावणराज्ये लङ्कायाम् अशोकवने अस्ति इति ज्ञात्वा रामाय विषयं निवेदयति ।
- युद्धकाण्डम्- अस्मिन् काण्डे रामरावणयोः युद्धस्य विवरणमस्ति । रावणसंहारानन्तरं रामः स्वजनैः सह अयोध्यामागच्छति । श्रीरामस्य राज्याभिषेकस्य विवरणमस्ति ।
- उत्तरकाण्डम् -सीतारामौ वनवासानन्तरम् अयोध्यायां कथं जीवनं यापितवन्तौ इति चित्रितमस्ति । रजकस्य अवाच्यवचनकारणात् रामः सीतां परित्यजति वनं प्रेषयति च । कालान्तरे रामावतारपरिसमाप्तिपर्यन्तं कथा अनुवर्तते ।
वाल्मीकिरामायणस्य प्रथमान्तिमकाण्डयोः रचयिता वाल्मीकिः एव वा इति सन्देहः वर्तते । यतः अनयोः द्वयो काण्डयोः अवशिष्टानाम् अन्येषां पञ्चानां काण्डानां च लेखनशैली भिन्ना वर्तते, कथायां च विरोधाभासः अस्ति । तथापि एतौ द्वावपि काण्डौ रामायणस्य अविभाज्याङ्गौ इति तु सत्यमेव इति ज्ञानिनामभिप्रायः । रामस्य दैवांशत्वं, तस्य जन्म, रावणविषये दन्तकथाः ईदृशाः पौराणिकांशानां बहुभागाः अनयोः अध्याययोः एव द्र्ष्टुं शक्यन्ते ।
रामायणे मुख्यपात्राणि[सम्पादयतु]
रामः -रामायणकथानायकः श्रीरामः । सः अवतारपुरुषः इति रामायणे चित्रितः। श्रीरामः अयोध्याधिपस्य दशरथस्य अत्यन्तं प्रीतिपात्रं ज्येष्ठपुत्रः । अयोध्याप्रजाभ्यः अपि अत्यन्तं प्रीतिपात्रं श्रीरामः । एषः सद्गुणानां साकाररूपः (मूर्तरूपः)आसीत्। दशरथस्य तिसृषु पत्नीषु अन्यतमा कैकेयी दशरथेन दत्तेन वरद्वारा रामं वनं प्रेषयति । रामोऽपि राज्याभिषेकं विहाय वनगमनाय सिद्धः भवति । यदा वनवासे भवति तदैव राक्षसं रावणं मारयति ।
सीता -श्रीरामस्य पत्नी सीता जनकमहाराजस्य पुत्री। सीता सच्चारित्र्यवती आसीत् । सा राममनुसृत्य वनं गच्छति । वने रावणेनापहृता भवति । रावणः सीतां लङ्कायां रहस्यस्थाने स्थापयति । कतिचनदिनानन्तरं रामः रावणं मारयित्वा सीतां बन्धमुक्तां कृत्वा अयोध्यामानयति ।
हनुमान्- हनुमान् इति प्रसिद्धः कश्चन कपिः (वानरः) । अयं वानरः किष्किन्धासाम्राज्ये वसति। एषः श्रीरामस्य परमभक्त्तः आसीत् ।(श्रीरामे हनूमतः पराभक्तिः) महासमुद्रमुल्लङ्घ्य सीतामन्विष्य रामं निवेदयति । तदनन्तरं लङ्कायाः सीतामानेतुं हनूमान् रामस्य बहु साहाय्यं करोति ।
लक्ष्मणः-श्रीरामस्य अनुजः लक्ष्मणः । यदा रामः वनगमनाय सन्नद्धः तदा राममनुगच्छत्येषः । वनवाससन्दर्भे लक्ष्मणः सीतारामयोः अपरिमितां सेवां करोति । रावणेन प्रेरितः मारीचः नाम राक्षसः मायामृगरूपेण आश्रमसमीपे इतस्ततः भ्रमति । तेन मृगेण आकृष्टा सीता तमपेक्षते । प्रथमं रामः तमानेतुं गतः । अल्पसमयानन्तरं लक्ष्मणोऽपि राममन्विषन् उटजात् निरगच्छत् । तदा एव रावणः सीतामपहरति ।
रावणः - लङ्काधिपः रावणः सः ब्रह्माणमधिकृत्य दशसहस्रं वर्षाणि यावत् तपः आचरति। विशिष्टं वरमेकं प्राप्नोति च यत् देवताभ्यः अथवा अन्याभ्यः शक्तिभ्यः मरणं न प्राप्नुयादिति । रावणस्य दशशिरांसि, विंशतिहस्ताः, ब्रह्मणः वरकारणात् चिरंजीवित्वं, एवं सर्वस्मात् कारणात् रावणः लोककण्टकः अभवत् । दुष्टतया विजृम्भमाणस्य रावणस्य संहारं कर्तुं रामः भूलोके अवततार ।
दशरथः अयोध्याधिपः दशरथः । तस्य तिस्रः पत्न्यः आसन् । प्रथमा कौसल्या, द्वितीया सुमित्रा, तृतीया कैकेयी च । श्रीरामः कौसल्यायाः पुत्रः लक्ष्मणः शत्रुघ्नः च सुमित्रायाः यमलौ पुत्रौ, कैकेय्याश्च पुत्रः भरतः । दशरथस्य अत्यन्तं प्रीतिपात्रं कैकेयी आसीत् । सा कैकेयी दशरथात् वरद्वयं प्राप्नोत् तदनुसारं सा " रामः चतुर्दशवर्षाणि वनवासं कुर्यात्, भरतश्च अयोध्यायाः राजा भवेत् " इति अपेक्षितवती । पुत्रेण रामेण वियुक्तः दशरथः पुत्रशोकात मरणं प्राप्नोत् ।
भरतः - दशरथस्य द्वितीयः पुत्रः भरतः । सीतारामलक्ष्मणाः यदा वनं प्रस्थितवन्तः तदा भरतः अयोध्यायां नासीत् । परन्तु रामस्य वनगमनात् दुःखं सोढुमशक्तः दशरथः मृतः अभवत् । समस्तघटनानां मूलकारणं कैकेयी एव इति ज्ञात्वा भरतः कैकेय्यै क्रुध्यति । अनुक्षणं रामम् अन्वेष्टुं निर्गच्छति । पितृवाक्यपरिपालनार्थं वनं गतः रामः भरतेन निवेदितः चेदपि अयोध्यां प्रति आगमनं नाङ्गीकरोति । तदा भरतः रामस्य पादुकाद्वयं शिरसि संस्थाप्य अयोध्यामागच्छति । अयोध्यायाः सिंहासने श्रीरामस्य पादुके संस्थाप्य रामस्य परतया राज्यभारं निर्वहति भरतः ।
विश्वामित्रः -ब्रह्मर्षिः विश्वामित्रः अरण्ये हवनादिसत्कार्यकरणसन्दर्भे पीडयतः राक्षसान् संहर्तुं रामलक्ष्मणौ वनं प्रति नयति । कार्यं समाप्य ततः तौ मिथिलानगरं नयति । तत्र जनकमहाराजः सीतायाः स्वयंवरम् आयोजितवानासीत् । तत्र शिवधनुः भग्नं कृत्वा रामः सीतां वृणोति।
सारांशः[सम्पादयतु]
रामायणकथानायकः श्रीरामः हिन्दुभिः पूज्यमानेषु देवेषु अन्यतमः । रामः यत्र वसति स्म, यत्र यत्र प्रवासं कृतवान्, तादृशस्थानानि अद्य पवित्रक्षेत्राणि अभवन् । सनातनधर्मानुयायिनां तु रामायणकथायामतीव श्रद्धा वर्तते । पूर्णरामायणम् अथवा रामायणास्य केचन भागाः श्रद्धया पठ्यन्ते अथवा श्रूयन्ते चेत् यः पठति शृणोति वा सः महापापादपि प्रमुच्यते इति अनेके विश्वसन्ति । धार्मिकाणामभिप्राये रामः त्रिमूर्तिषु अन्यतमस्य विष्णोः एव अवतारः । धर्मसंस्थापनार्थाय एव भुवमवतीर्णः श्रीरामः ।
रामस्य कौमारावस्था[सम्पादयतु]
लङ्काधिपः राक्षसराजः रावणः सृष्टिकर्तारं ब्रह्मणमधिकृत्य घोरं तपः आचरितवान् । तेन प्रसन्नः सन् ब्रह्मा रावणाय वरमेकं दत्तवान् ’ यक्षकिन्नरैः वा देवताभिः वा राक्षसौर्वा भवतः मरणं न स्यादिति । एकवारं दत्तं वरं प्रतिस्वीकर्तुं न शक्यते । तादृशं वरं प्राप्तवान् रावणः राक्षससहचरैः सह शिष्टान् ब्राह्मणान् बहु पीडयति स्म । सर्वाः देवताः ब्रह्माणं प्रार्थयन्ति स्म यत् 'भूमिम् अस्मान् च रक्ष' इति ब्रह्मापि विष्णुं सम्प्राप्य देवतानां दुःखं निवेद्य " सः रावणः देवैः राक्षसैः वा मरणं न स्यात् इति वरं प्राप्तवान् अस्ति । अतः कृपया भूमिमवतीर्य मनुष्यरूपेण रावणं संहरतु" इति प्रार्थितवान् । अस्मिन् सन्दर्भे कोसलाधिपः दशरथः अनपत्यकारणात् स्वस्य उत्तराधिकारित्वविषये चिन्ताक्रान्तः आसीत् । मन्त्रिणां पुरोहितानां गुरूणां च अभिप्रायं सम्प्राप्य सः राजा पुत्रप्राप्त्यर्थं पुत्रकामेष्टियागं चकार । विष्णुः दशरथस्य ज्येष्ठपुत्ररूपेण जन्म प्राप्तुं निर्णीतवान् । यज्ञकुण्डे दैवीपुरुषः आविर्भूय दशरथाय पायसपूर्णं पात्रमेकं (स्वर्णकलशमेकं) दत्त्वा 'तव राज्ञीभ्यः पायसमेतत् देयम्’ इति उक्त्वा अदृश्यः अभवत् । दशरथः तिसृभ्यः राज्ञीभ्यः कौसल्या-सुमित्रा-कैकेयीभ्यः पायसस्य वितरणमकरोत् । कालक्रमेण ताः गर्भिण्यः अभवन् । नवमासं सम्पूर्य कौसल्या रामं, सुमित्रा लक्षणशत्रुघ्नौ, कैकेयी च भरतं प्रसूतवत्यः। इमे बालाः गुरुवसिष्ठात् सर्वाणि शास्त्राणि धनुर्विद्यां च जानन्तः अवर्धन्त । एकस्मिन् दिने विश्वामित्रः कोसलदेशमागत्य दशरथं प्रार्थयत् यत् यज्ञयागादिकार्ये पीडयतां राक्षसानां दमनार्थं रामः तेन सह प्रेषणीयः इति । विमनाः अपि दशरथः विश्वमित्रेण सह रामलक्ष्मणौ प्रेषितवान् । विश्वामित्रेण आज्ञप्तं कार्यं समापितवन्तौ रामलक्ष्मणौ । तेन सन्तुष्टः विश्वामित्रः अनेकैः दिव्यास्त्रैः अनुगृहीतवान् ।
विश्वामित्रेण सह रामलक्ष्मणौ मिथिलानगरमागतौ । तत्र जनकमहाराजः स्वकन्यां सीतां स्वयंवरे नियोज्य विवाहं कर्तुं निर्णीतवान् । स्वयंवरे स्थापितं बलिष्ठं शिवधनुः यः उन्नयति सः सीतां वरयितुं योग्यः इति निर्णितमासीत् । अनेके विवाहेच्छवः प्रयत्नं कृत्वा असफलाः भूत्वा प्रतिनिवृत्ताः । परन्तु रामः कार्यमेतत् साधयितुं निश्चितवान् । सः यदा आस्थानं प्रविष्टवान् तदा जनकः तं दृष्ट्वा मुदितः । पञ्चशः जनाः तत् शिवधनुः आकृष्य आनीतवन्तः । परन्तु रामः तत् बहुसुलभतया उन्नीय भञ्जनं कृतवान् । सन्तुष्टः जनकः लावण्यवतीं सीतां रामाय दत्तवान् । विवाहमहोत्सवानन्तरं नवदम्पती अयोध्यां प्रस्थितौ ।
रामस्य वनवासः[सम्पादयतु]
राजा दशरथः स्वस्य उत्तराधिकारिणं रामं युवराजं कर्तुं निश्चितवान् । अयोध्यायाः जनाः एतस्याः घोषणायाः महता सन्तोषेण स्वागतं कृतवन्तः । दशरथः एतस्य उत्सवस्य विषये चर्चां कर्तुं पत्न्याः कैकेय्याः समीपं गतवान् । परन्तु दुष्टदास्याः मन्थरायाः दुर्बोधनात् सा रुदती स्थिता आसीत् । किमर्थमिति चिन्तापरस्य दशरथस्य प्रश्नस्योत्तरं वदन्ती सा-बहुवर्षेभ्यः पूर्वं दशरथेन दत्तं वरद्वयं स्मारयित्वा यदि वरद्वयमिदानी ददाति तदा एव अहं सन्तुष्टा स्याम् ’ इति अवदत् ।
तत्र प्रथमं वरं यत् 'रामः १४ वर्षाणि वनवासं कुर्यात्’ , द्वितीयं भरतः युवराजः स्यात् इति । दुःखितः दशरथः बहुविधप्रार्थनां कृतवान्। तथापि सा कठिनहृदया नाङ्ग्यकरोत् । आदर्शपुत्रः रामः सिंहासनं परित्यज्य वनं गन्तुं सिद्धोऽभवत् । सीतालक्ष्मणौ अपि रामेण सह गन्तुं सिद्धौ अभवताम् । दशरथः बहु दुखितः अभवत् । दुःखतप्ताः प्रजाः राममनुगम्य वनं प्रापय्य पुनरागताः । कालान्तरे पुत्रशोकात् दशरथः दिवङ्गतः ।
सीतापहरणम्[सम्पादयतु]
जनान् नदीतीरे एव त्यक्त्वा सीतारामलक्ष्मणौ गङ्गापारं गत्वा वनं प्राप्तवन्तः । चित्रकूटमिति सुन्दरमेकं वनप्रदेशं प्राप्य तत्र उटजमेकं निर्माय वासं कुर्वन्तः आसन् । अतीव सुन्दरे तस्मिन् स्थले नानाविधानि पुष्पाणि फलानि चासन् । चित्रकूटः नाम भुवमवतीर्णः स्वर्गः आसीत् । रामः वने जटायुना सह मित्रत्वं सम्पादितवान् ।
अस्मिन्नेव सन्दर्भे अयोध्यामागतः भरतः रामस्य वनगमनवार्तां श्रुत्वा स्वस्य मात्रे कैकेय्यै क्रुद्धः अभवत् । यतः कैकेयी एव रामं वनं प्रेषितवती आसीत । पुनः रामम् अयोध्यामानेतुं भरतः वनं गतः । परन्तु रामः पितृवाक्यपरिपालनकारणात् प्रतिनिवर्तयितुं नाङ्ग्यकरोत् (निराकृतवान्)। तदा भरतः रामस्य पाटुकाद्वयं सम्पाद्य अयोध्यामागत्य सिंहासने संस्थाप्य रामस्य नाम्नि एव राज्यभारमकरोत् । चतुर्दशवर्षाणि वनवासं समाप्य अनुक्षणम् अयोध्यामागच्छेत् नोचेत् अग्निप्रवेशं कृत्वा प्राणत्यागं करोमि इति उक्त्वा अगच्छत् ।
एकस्मिन दिने रावणस्य अनुजा शूर्पणखा नाम राक्षसी राममपश्यत् । रामे अनुरक्ता सा वेषपरिवर्तनं(छद्मवेशं) धृत्वा रामम् आक्रष्टुं प्रायतत। एकपत्नी-व्रतस्थः रामः कामपि प्रतिक्रियामेव नाददात् । सः लक्ष्मणस्य समीपे तां प्रेषितवान् । सः पुनः रामस्य समीपे एवं तां प्रेषितवान् । एवम् इतस्ततः प्रेषयताम् | रामस्य रहस्यानुज्ञया लक्ष्मणः तस्याः नासिकां कर्णौ च कर्तितवान् | क्रुद्धा सा रावणमासाद्य सर्वम् अप्यकथयत् । सीताम् अत्यन्तं रूपवतीं विज्ञाय रावणः रामं मारयित्वा सीतामानेतुं निर्णीतवान् । रावणस्य साहाय्यार्थं मारीचः आगतः । रामलक्ष्मणौ उटजात् बहुदूरं यथा आगच्छेताम् तथा उपायं कृतवान् मारिचः । गमनात् पूर्वं लक्ष्मणः सीमारेखां विलिख्य तस्याः उल्लङ्घनं न करणीयम् इति सीतां सूचितवान् । तदन्तः यावत्पर्यन्तं सीता भवति तावत्पर्यन्तं सा सुरक्षिता भवति इति विज्ञाप्य गतवान् । मुनिवेषेण आगतः रावणः भिक्षां याचितवान् । रेखामुल्लङ्घ्य आगन्तुं भीतः रावणः तामेव अग्रे आगन्तुं वदन् सीमोल्लङ्घनं कृतवतीं तां सीतां पुष्पकविमाने संस्थाप्य गतवान् । तद् दृष्ट्वा पक्षिराजः जटायुः सीतायाः रक्षणार्थमागतः । परन्तु रावणः तस्य पक्षौ कर्तयित्वा अग्रे गतवान् । प्रत्यागतौ रामलक्ष्मणौ उटजे सीतामदृष्ट्वा तामन्विष्यन्तौ जटायुना सीतापहरणं विज्ञाय दुःखितौ अभवताम् ।
वानरसाम्राज्यम्[सम्पादयतु]
सीतामन्विष्यन्तौ रामलक्षमणौ किष्किन्धां प्राप्य वानरराजेन सुग्रीवेण हनुमता च आमिलताम् । सुग्रीवस्य सेनाधिपः आसीत् हनुमान् । सीतापहरणसन्दर्भे पुष्पकविमानतः यानि आभरणानि सीतया क्षिप्तानि तानि वानरैः प्राप्तानि आसन् । अग्रजेन वालिना वञ्चितः सुग्रीवः रामस्य साहाय्यमपेक्षते स्म । वालिसुग्रीवयुद्धे रामस्य साहाय्येन सुग्रीवः वालिनं हन्ति ।
रामसुग्रीवौ सीतामन्वेष्टुं वानरसैन्यं सर्वासु दिक्षु प्रेषयतः । यावत्पर्यन्तं जटायोः अग्रजस्य सम्पातिनामकस्य पक्षिराजस्य मेलनमभवत् तावत्पर्यन्तमपि तेषां प्रयत्नस्य फलमेव न लब्धमासीत् । सम्पातिः विकलाङ्गत्वात् उड्डयितुमसमर्थः आसीत् । सूर्यस्य अतिसमीपे उड्डयनकारणात् तस्य पक्षौ दग्धौ आस्ताम् । परन्तु बलवता जटायुना सः रक्षितः । जटायुः बलवानासीत् परन्तु सम्पातिः शतयोजनदूरं द्रष्टुं समर्थः आसीत् । सम्पातिः वानरेभ्यः साहाय्यं कर्तुमङ्गीकृतवान् यतः तस्य सोदरः रावणेनैव हतः आसीत् । तावति काले तेन ज्ञातम् आसीत् यत् सीता दक्षिणदिशि लङ्काद्वीपे अशोकवने अस्तीति ।
लङ्कायां हनूमान्[सम्पादयतु]
सुग्रीवः अङ्गदस्य नेतृत्वे दक्षिणदिशि वानरसैन्यं प्रेषितवान् । हनुमानपि अङ्गदस्य सेनापतिः भूत्वा तेन सह गतवान्। ते बहुदूरमतीत्य दक्षिणभागे महासमुद्रमेकमपश्यन् । सागरस्य पारं गन्तुमसमर्थाः सर्वे चिन्ताक्रान्ताः । परन्तु हनुमान् सैनिकान् तत्रैव स्थातुम् उक्त्वा स्वदेहं विशालं कृत्वा महाररूपं धृत्वा अपारं जलराशिम् उल्लङ्घ्य त्रिकूटपर्वते अवतीर्य लङ्कानगरमपश्यत् । महद्भिः रक्षकैः आवृतम् एतत् नगरं मार्जालवत् प्रविश्य अपश्यत् । परन्तु सीता तत्र नासीत् । तदनन्तरम् अशोकवने वृक्षस्याधः राक्षसीभिः परिवृता दुःखतप्ता सुन्दरी सीता तेन दृष्टा ।
लघुकपिवेषेण वृक्षस्याधः अवतीर्य सीतायै अङ्गुलीयकमेकं दत्तवान् मारुतिः । स्वेन सहैव नेतुमिच्छन्तं मारुतिं "रामेणैव अहं रक्षितव्या" इत्युक्त्वा सीता स्वचूडामणिं साक्षीरूपेण रामाय दातुं हनुमते दत्तवती । ततः तत्र आगतः रावणः यदि सा मनसः परिवर्तनं कृत्वा तस्य वशे न भवति तर्हि मासद्वयाभ्यन्तरे तस्याः अङ्गानि कर्तयित्वा प्रातराशाय कल्पते इत्युक्तवान् । कुपितः मारुतिः आम्रवाटिकां नाशितवान् , अनुक्षणं तं बद्धवा ते राक्षसाः रावणसमीपं नीतवन्तः। " अहं रामस्य दूतः। सीतां रामाय समर्पय नोचेत् रामस्य क्रोधाय त्वं बलिः स्याः’ इति अवदत् । तस्मिन् क्रुद्धः रावणः तं हन्तुम् आज्ञापितवान् । तदा रावणस्य न्यायपरः सोदरः विभीषणः मध्ये प्रविश्य शास्त्रानुगुणं दूतः न हन्तव्यः अपि कृतस्य अपराधस्य शिक्षा तु भवितुमर्हति इति अवदत् । तदङ्गीकुर्वन् रावणः हनुमतः पुच्छे अग्निस्पर्शं कर्तुं सेवकानाज्ञापितवान् । यदा पुच्छे अग्निः दहति स्म तदा सः स्वशरीरं लघु कृत्वा गृहात् गृहं छदितः छदिम् उल्लङ्घ्य आलङ्काम् अग्निना दग्धवान् । तदनन्तरं रामसुग्रीवौ आसाद्य सीता रावणस्य बन्धने अस्तीति निवेद्य युद्धाय सज्जतां कृतवान् ।
लङ्कायां युद्धम्[सम्पादयतु]
समुद्रे सेतुं विना यः कोऽपि लङ्कां प्राप्तुं न शक्नोति। हनुमानेकः समुद्रमुल्लङ्घयितुं समर्थः अस्ति इति विचिन्त्य रामः समुद्रराजं प्रार्थितवान् । दिनत्रयमपि तत्रैव स्थित्वा प्रार्थितः चेदपि सः प्रसन्नः नाभवत् इतिकारणतः कुपितः रामः समुद्रस्योपरि शरप्रयोगं कतुमुद्युक्तः । तदा वरुणः प्रत्यक्षः भूत्वा तरङ्गान् दृढान् कृत्वा सेतुबन्धनं कर्तुम् आनुकूल्यं कल्पितवान् । सैन्यन सह रामः लङ्कां प्रविशति इति वार्तां श्रुत्वा भयस्य वातावरणं सृष्टम् (उत्पन्नम्) अभवत् । रावणस्यानुजः विभीषणः रामेण सह सन्धिं करोतु इति रावणम् उपदिष्टवान् परन्तु एतेन रावणः क्रुद्धः अभवत् । तत्कारणात् विभीषणः रामस्य पक्षे एव स्थितः । तदनन्तरं रामरावणयोर्युद्धे देवाः अपि भागं गृहीतवन्तः । इन्द्रः रामपक्षे असुराः रावणपक्षे स्थित्वा युद्धं कृतवन्तः । स्वल्पकालपर्यन्तं मिश्रफलेन युद्धं संवृत्तम् । तदनन्तरं रामरावणयोर्मध्ये एव बहुघोरं युद्धं संवृत्तम् । तदा देवताः अपि भीताः अभवन् । रामस्य एकैकः शरोऽपि रावणस्य शिरः एकैकशः अकर्तयत् तथापि तस्य शिरः पुनः प्रावर्धत । किङ्कर्तव्यमूढस्य रामस्य कृते विभीषणः रावणस्य नाभ्यां शरप्रयोगं करोतु इति उक्तवान् । तेन उपायेन रावणः हतः। आकाशात् पुष्पवृष्टिः अभवत् । कर्णायोः सङ्गीतम् अनुरणितं, रावणस्य पत्न्याः मण्डोदर्याः विलापं श्रुत्वा खिन्नः रामः शास्त्रोक्तरीत्या रावणस्य अन्त्यसंस्कारन् अकरोत्
सन्तुष्टा सीता रामेण सह गन्तुमुद्युक्ता । परन्तु तस्याः आनन्दः तात्कालिकः आसीत् । बहुदिनेभ्यः रावणस्यैव गृहे स्थिता सीता परिशुद्धा नस्यादिति रामः शङ्कते स्म । प्रतिव्रता एवास्मि इति बहुवारं निवेदितः चेदपि शङ्का अनुवर्तिता । तेन खिन्ना सीता प्राणत्यागं कर्तुं निर्धार्य चितां निर्मातुम् उक्तवती । सर्वेषु पश्यत्सु सा अग्निं प्राविशत् ।अल्पसमये एव अग्निः तां बाहौ गृहीत्वा 'सीता परिशुद्धा’ इति बहिः स्थापितवान् । रामः आनन्देन सीतां स्वीकृतवान् ।
युद्धे रावणं पराजितवान् रामः सीतया सह पुनः आनन्देन अयोध्यां प्राप्तवान् । अयोध्यायाः प्रजाः भरतश्च अतीव सन्तुष्टाः अभवन् । रामः अयोध्यायाः राज्यभारं निरवहत् च ।
सीतापरित्यागः[सम्पादयतु]
श्रीरामे राज्यभारं कुर्वति सति अयोध्यायाः सर्वे प्रजाजनाः सुखिनः आसन् । अयोध्या सुखेन समृद्धा आसीत् । परन्तु स अपि आनन्दः बहुदिनानि नातिष्ठत् । रावणस्य बन्धने बहुदिनानि स्थितायाः सीतायाः पावित्र्यविषये केचन सन्देहेन भाषन्ते स्म । गूढपुरुषात् विषयं ज्ञात्वा रामः प्रजाः तोषयितुकामः सीतां परित्यक्तुं निश्चितवान् । अतः बहुवर्षाणि रामेण सह आनन्देन यापितम् अरण्यप्रदेशं प्रति पुनः एकाकिन्या गन्तव्यमापतितम् सीतया । दुःखतप्तां सीतां वाल्मीकिः स्वाश्रमं नीत्वा तत्राश्रयं दत्तवान् । तत्र सीता लवकुशनामकयोः यमलयोः कृते जन्म दत्तवती । लवकुशौ आश्रमे एव अवर्धताम् । वाल्मीकिमुनिना तयोः कृते सर्वाः विद्याः उपदिश्टाः । विंशतिवर्षीयौ सञ्जातौ लवकुशौ । तत्सन्दर्भे एव महत्येका चिन्ता रामं बाधते स्म । ब्राह्मणपुत्रं रावणं हतवतः रामस्य ब्रह्महत्यादोषस्तु स्यादेव तन्निवारणार्यं पापपरिहारार्थं सः अश्वमेधयागं कर्तुं निर्णितवान् । अस्य यागस्य कृते सर्वेभ्यः ऋषिमुनिभ्यः, सर्वाभ्यः प्रजाश्यश्च आह्वानं दत्तम् । वाल्मीकिमुनिरपि लवकुशाभ्यां साकं अयोध्यामागतः । तत्र समस्तजनानां रामस्य च पुरतः वाल्मीकिरचितं रामायणं लवकुशाभ्यां गीतम् । स्वस्यैव कथां शृण्वन् रामः विस्मितः अभवत् । लवकुशौ रामस्यैव पुत्रौ इति वाल्मीकिमहर्षिणा उक्तम् । सीता वाल्मीकिआश्रमे एवास्ति इति विज्ञाय तामानेतुं रामः जनान् प्रेषितवान् । सीता आश्रमादागच्छति । पुनः सा पतिव्रता कलङ्करहिता इति ज्ञापयितुं पुनः परीक्षा स्यादिति वदति । रामस्य ईद्दशवचनं श्रुत्वा सीता दुःखिता अभवत् । सा मातरं भूमिं प्रति -यद्यहं क्लङ्करहिता स्याम् तर्हि मां तव समीपे नय इति प्रार्थितवती । सर्वे पश्यन्तः स्थितवन्तः । भूमिः महत्शब्दं कुर्वती द्विधा भिन्ना, तत्र सीतायाः कृते सिंहासनमेकनुपरि आगतम्। सीतायाः माता भूमाता तामालिङ्ग्य अन्तः अनयत् । भिन्ना भूमिः एकीभूता । दृश्यमेतत् दृष्ट्वा रामः 'सीतायाः विषये शङ्कितवान्’ इति दुःखितः अभवत् । तदा मुनयः अवदन् " रावणस्य संहारार्थमेव सीतावतारः अभवत् । स्वकार्यं समाप्य सा प्रतिनिवृत्ता । त्वं खिन्नः मा भूः " इति रामं समाश्वसन्ति ।
रामायणे नीतिपाठः[सम्पादयतु]
वाल्मीकिः रामायणे रामेण द्वारा मानवस्य जीवनस्य रीतिनीतीः च उपदिष्टवान् अस्ति । जीवनं क्षणभङ्गुरमस्ति, जीवने भोगाः लालसाः इत्यादयः अर्थहीनाः भवन्ति । मानवः शास्त्रसम्मतकार्याणि कुर्यात् , तेन विमखः न स्यात्, वेदेषु यदुक्तं स एव धर्मः। धर्मं धर्मार्थमेव पालयेत् न तु लाभस्य कृते इति वाल्मीकेः अभिप्रायः। धर्मरक्षणमेव इहपरे च लोके मानवस्य कल्याणाकरं भवति । वचनदानात् पूर्वमेव तस्य परिणामः चिन्तनीयः वचनदानस्यानन्तरं कष्टेन वा वचनपालनं करणीयमेव स्यादिति रामायणमुपदिशति । वाल्मीकिमुनेः मूलनीतिः सत्यमार्गमनुसर्तुं अतिमानवत्वस्य आवश्यकता नास्ति इति तु सिद्धम् ।
रामायणेतिहासः[सम्पादयतु]
साम्प्रदायिकविश्वासानुसारं रामायणं हिन्दुकालगणनायां चतुर्युगेषु अन्यतमे त्रेतायुगे रचितम् । काव्यस्य कर्ता वाल्मीकिः । तस्यापि रामायणे सक्रियं पात्रं वर्तते । पाणिनेः कालादपि पूर्वं विरचितमेतत् काव्यं संस्कृतभाषायामस्ति । रामायणं महाभारतं च महाकाव्ये संस्कृतेन एव रचिते स्तः । मूलरामायणं प्रायः क्रि.पू. पञ्चमे शतके रचितं स्यात् । अनेकशतकानि यावत् कर्णात् कर्णमागत्य मध्ये अनेके भेदाः सञ्जाताः । केवलं भाषाविश्लेषणेन रामायणरचनकालं निर्धारयितुं (संशोधयितुं) न श्क्यते । दीर्घप्रक्रिया इत्युक्ते प्रायः क्रि.पू . पञ्चमशतकात् क्रि.श चतुर्थशतकपर्यन्तमपि रामायणे बहवः भेदाः अभवन् । चतुर्थे शतके प्रक्रिया सम्पूर्णा इति तु ज्ञायते ।
रामायणकथाकालः इतोऽपि पूर्वतनकालः स्यात् । रामायणे कथापात्राणि एवं भवन्ति -रामः सीता दशरथः जनकः वसिष्ठः विश्वामित्रः इत्यादयः । एतानि सर्वाणि नामानि वेदबाह्मणेषु रामायणकालादपि पूर्वं दृश्यन्ते । परन्तु रामायणम् इव कथा वेदब्राह्मणेषु कुत्रापि न लभ्यते । रामायणे मुख्यपात्राणि वहन्तः ब्रह्मा विष्णुः इत्यादयः वेदोक्तदेवताः न सन्ति । रामायणमहाभारतपुराणरचनानन्तरमेव एते प्रसिद्धाः अभवन् । सामान्यतः रामायणस्य द्वितीयकाण्डात् षष्ठकाण्डपर्यन्तम् अतिप्राचीनभागः इति परिगण्यते । बालकाण्डः उत्तरकाण्डश्च अनन्तरं रचितः भागः इति परिगण्येते । एतयोः द्वयोः काण्डयोः रचयिता गङ्गजलानयनप्रदेशे प्राचीनभारतस्य षोडशजनपदकाले मगधकोसलदेशानां निकटपरिचितः स्यादिति ज्ञायते । यतः रामायणे वर्णितं राजकीयं भौगोलिकवर्णनं 'षोडशजनपद' कालीनां सामाजिक- स्थितिगतिं ज्ञापयति । परन्तु रामायणे अरण्यकाण्डे राक्षसानां विचित्रप्राणिनां च वर्णनमस्ति । मध्यभारत-दक्षिणभारतयोः भौगोलिकवर्णनानि वास्तवांशात् बहुदूरे वर्तन्ते । श्रीलङ्काद्वीपस्य, तथैव अनेकेषां स्थलानां विषये विवरणम् अस्पष्टमेवास्ति । एषामंशानामाधारेण इतिहासज्ञः हेच्. डि. सङ्कालियामहोदयः रामायणकालः प्रायः क्रि.पू ४ शतकं स्यादिति अभिप्रैति । परन्तु अन्यः चरित्रकारः ऐ.एल्. बाषम्महोदयः रामः क्रि.पू.सप्तमे अथवा अष्टमशतके जीवन् अप्रसिद्धः राजा स्यादिति प्रतिपादयति । पुनः अन्ये केचन रामायणकथाकालः क्रि.पू. ६००० वर्षाणि प्राचीनः स्यात् इति प्रतिपादयन्ति ।
रामायणस्य प्रतिपाद्यम्[सम्पादयतु]
चतुर्विंशतिसाहस्त्रीसंहिता इति रामायणस्य प्रसिध्दं नाम । अतः ज्ञायते अत्र २४००० श्लोकाः सन्ति इति । बालकाण्ड-अयोध्याकाण्ड आरण्यकाण्ड –किष्किन्धाकाण्ड-सुन्दरकाण्ड –युध्दकाण्ड-उत्तरकाण्डानि इति सप्तकाण्डानि सन्ति रामायणे । अनुष्टुप् श्लोकैः रामस्य चरितमेव मुख्यतया अत्र प्रतिपादितम् ॥ बालकाण्डे रामस्य यौवनकथा, विश्वामित्रस्य यागरक्षा, सीतापरिणयः इत्यादि वर्णितम् । अयोध्याकाण्डे रामस्य पट्टाभिषेकः, कैकेयीकृतविध्नः, दशरथमरणम् इत्यादि । आरण्यकाण्डे रामस्य दण्डकारण्यप्रवेशः, शूर्पणखायाः अङ्गच्छेदः, सीतापहरणं. रामस्य दुःखं च । किष्किन्धाकाण्डे रामसुग्रीवसंवादः, बालिवधं, सीटान्वेषणं च । सुन्दरकाण्डे लङ्कावर्णनं, हनुमतः सीतायाः दर्शनम् । युध्दकाण्डे रामरावणयुध्दं, राक्षसानां हननं लङ्काजयः । उत्तरकाण्डे सीतापवादश्रुतिः, सीतापरित्यागः, वाल्मीकेः आश्रमे लवाकुशयोः जननं परिसमाप्तिः च् रामायण- प्रतिपाद्यविषयाः ॥
रामायणस्य वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
रामायणम् आदिकाव्यमस्ति इत्येतदेव तस्य प्रथमं वैशिष्ट्यम् । अपि च सकलानां प्रमुख साहित्यग्रन्थानामपि आश्रयः च रामायणमेव । एतदुपजीव्यैव सकलभाषास्वपि अनन्तरसाहित्यानि आविर्भूतानि इति सारः । अलङ्कारादिप्रयोगेण तत्त्वशास्त्रादीनां प्रतिपादनेन भाषासारल्येन ऐतिहासिकविषयत्वेन च रामायणस्य स्थानम् अद्वितीयं वर्तते । सर्वभाषास्वपि रामायणस्य प्रभावः अद्भुतावहः अस्ति । एतावत्संख्यात्मकप्रादेशिकभाषाविवर्तनानि अन्यस्य कस्यापि ग्रन्थस्य भवितुं नार्हन्ति । वाल्मीकिरामायणम् अध्यात्मरामायणं, महारामायणं, संवृतरामायणम् अगस्त्यरामायणं, लोमहरामायणं, मञ्जुळरामायण्ं सौपद्यरामायणं, सौर्यरामायणं, चान्द्ररामायणम् इत्यादि शतशः भेदाः रामायणस्य इति अस्य महत्त्वं प्रकटयति । वनवासगमनावसरे सुमित्रया लक्ष्मणं प्रति कथ्यमानः
- रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम् ।’
- अयोध्यामटवीं विद्धि गच्छ तात् यथा सुखम् ॥ इति श्लोकः रामायणस्य महत्वपूर्णतां प्रदर्शयति । इदं सत्यमेव उक्तम् यत् –
- वाल्मीकिगिरिसम्भूता रामाम्भोनिधिसंङ्गता ।
- श्रीमद्रामायणी गङ्गा पुनाति भुवनत्रयम् ॥ इति शम् ॥
रामायणं गायत्रीमन्त्रश्च[सम्पादयतु]
रामायणे २४,००० श्लोकाः विद्यन्ते । प्रसिद्धे गायत्रीमन्त्रे अपि विद्यमानानाम् अक्षराणां सङ्ख्या २४ । ब्रह्मगायन्त्रीमन्त्रम् इति प्रसिद्धः अयं गायत्रीमन्त्रः 'तत्सवितुर्वरेण्यम् । भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात्' इति विद्यते । रामायणे प्रथमसहस्रश्लोकस्य आदिमः श्लोकः तवर्णतः आरभ्यते । एवम् अग्रिमसहस्रश्लोकस्य प्रथमश्लोकः द्वितीयेन वर्णॆन आरभ्यते । इदं वैशिष्ट्यम् अध्ययनयोग्यं वर्तते ।
विभिन्नरूपान्तराणि[सम्पादयतु]
जानपदकथा इव रामायणकथायामपि विविधरुपान्तराणि सन्ति । प्रमुखतया उत्तरभारते प्रचलिता रामायणकथा दक्षिणभारत-दक्षिणपूर्वएषियाप्रदेशेषु प्रचलितकथायाः अपेक्षया अंशतः भिन्ना अस्ति । रामायणकथासम्प्रदायः थैल्याण्ड्(Thailand), कम्बोडिया(kambodia), मलेषिया( Malasia), लावोस्(Laos), वियेट्नाम्(Viatnam), इन्डोनेषिया( Indonasia) देशेषु प्रचलितः अस्ति । मलेषियादेशे रामायणस्य रूपान्तरे रामस्य अपेक्षया लक्ष्मणस्य एव प्रमुखस्थानं विद्यते । अत्र रामः दुर्बलः राजा इति परिगण्यते ।
भारतीयरूपान्तराणि[सम्पादयतु]
विविधकालघट्टेषु अनेके कवयः, काव्यज्ञाः च रामायणमलिखन् । तत्रापि अनेकैः रामायणरुपान्तराणि विभिन्नरीत्या रचितानि सन्ति । १४-१५ शतकेषु कुमारवाल्मीकिः कन्नडभाषया तोरवे रामायणमलिखत् । राष्ट्रकविना कुवेम्पुमहोदयेन लिखितस्य 'श्रीरामायण दर्शनं", नामकृतेः कृते ज्ञानपीठप्रशस्तिः उपलब्धास्ति । विद्वान् रङ्गनाथशर्मामहोदयेन 'कन्नडवाल्मीकि रामायणम् रचितमस्ति । १२ शतके तमिळुभाषया कम्बः नाम कविः ‘कम्बरामायणम्’ अथवा 'रामावतारम्’ अरचयत् । हिन्दीभाषया १५७६ तमे वर्षे तुलसीदासेन श्रीरामचरितमानसम्’ रचितम् । गुजरातीभाषया प्रेमानन्दः नामकेन कविना १७ शतके, बङ्गालीकविना कृत्तिवाससा १४ शतके, ओरियाकविना बलरामदासेन १६ शतके, मराठीकविना श्रीधरेण १८ शतके, तेलुगुकविना रङ्गनाथेन १५ शतके, च रामायणावृत्तयः रचिताः । रामायणस्य उपरुपान्तरेषु एतदेकम् अन्तर्भवति यत् रावणस्य दुष्टसोदरौ अहिरावणः महिरावणः च रामलक्ष्मणौ कालीमातुः कृते बलीहरणार्थं नयतः । अस्यां कथायां हनुमतः पात्रं महत्वपूर्णं वर्तते । सः एव रामलक्ष्मणौ रक्षति । केरलेषु स्थितानां 'मापिळ्ळे’ जनानां मध्ये प्रचलितं रामायणस्य रुपान्तरं वर्तते । "मापिळ्ळे रामायणम्’ इत्येव प्रसिद्धमेतत् रुपान्तरं जानपदशैल्यां वर्तते । मुसल्मानजनानां सम्प्रदायानुसारं लिखिते अस्मिन रुपान्तरे रामायणकथानायकः मुस्लिं सुल्तानः । रामस्यापि अत्र नामान्तरं 'लामस्’ इति । परन्तु अन्यानि सर्वाण्यपि कथापात्राणि यथावत् सन्ति । मुस्लिमजनानां सामाजिकनियमानुसारं कानिचन परिवर्तनानि कृतानि सन्ति ।
दक्षिणएषियामध्ये रामायणरुपान्तरम्[सम्पादयतु]
एषियाखण्डस्य अनेकदेशानां संस्कृतिः रामायणादेव स्वीकृता अस्ति । केषाञ्चन देशानां महाकाव्यानि रामायणकथासम्बद्धानि एव सन्ति । चीनादेशस्य 'पश्चिमप्रवास’नामकस्य महाकाव्यस्य केचन भागाः रामायणाधृताः सन्ति। प्रमुखतया अस्मिन् काव्ये 'सुनवुकाङ्ग' नामकं पात्रं हनुमतः पात्राद् एव उद्धृतमिति विश्वसन्ति । इण्डोनेषियादेशस्य जावाप्रदेशे प्रायः नवमे शतके रामायणरुपान्तरम् एकं ‘काकातिन् रामायणम्’ इति अभवत् । एतत् संस्कृतरामायणाद्धृतमेव, अत्र अधिकतया परिवर्तनं न कृतमस्ति । लावोस् देशस्य "फालक् फा लाम्" नामकं काव्यं रामायणस्यैव रुपान्तरमास्ति । अत्र लक् नाम लक्ष्मणः, लाम् नाम रामः इति भवति । लाओ भाषायाः रुपान्तरमस्त्येतत् । अस्मिन् काव्ये रामस्य जीवनं बुद्धस्य अवतारेषु अन्यतममिति चित्रितमस्ति । मलेषिया देशस्य ‘हिकायत् सेरि रामकाव्ये दशरथः प्रवादिमहम्मदस्य पौत्रः इति चित्रितमस्ति तथा ब्रह्मणः वरं न प्राप्नोति अपि तु अल्लाहतः वरं प्राप्नोति । थैल्याण्डदेशस्य ‘रामकियन्’ महाकाव्यं रामायणाद्धृतमेवास्ति । तत्र सीता मन्दोदरीरावणयोः पुत्री इति चित्रिता । ज्योतिषिकः विभीषणः सीतायाः जन्मकुण्डलीं दृष्ट्वा 'अपशकुनं स्याद्ग्रे’ इति वदति । तत्कारणात् रावणः तां जले क्षिपति । अनन्तरं सीता जनकाय लभ्यते । मुख्यकथा रामायणाद्धृता चेदपि सामाजिकनियमाः समाजाद्धृताः सन्ति । अत्र हनुमतः प्रमुखं स्थानं विद्यते । अस्य काव्यस्य वर्णचित्राणि ब्याङ्काक्(Bankok) , नगरस्थे वात् फा कवेय् ’ देवालये लभ्यते । इतरेषु दक्षिणएषिया रुपान्तरेषु ‘बालि देशस्य रामकवच फिलिपैन्स्(Philipenes) देशस्य ‘मरडिय लळण्’ काम्बोडियादेशस्य ‘रीमकर’ मायन्मारदेशस्य ‘यामजातदव’ एतानि प्रमुखानि भवन्ति ।
वर्तमानकाले रामायणकाव्यम्[सम्पादयतु]
कन्नडभाषायां राष्ट्रकविणा कुवेम्पुमहाभागेन 'रामायणदर्शनं’ नाम काव्यं रचितम् । तेलुगुकविना विश्वनाथसत्यनारायणमहाभागेन 'रामायण कल्पवृक्षमु’ नाम काव्यं रचितम् । द्वयोः अपि ज्ञानपीठप्रशस्तिः लब्धास्ति । आंग्लभाषया अशोकब्याङ्करनामकेन रामायणम् आधारीकृत्य षट्सरणीषु कादम्बरीः रचिताः सन्ति । काञ्चिपुरस्य गेटि रेल्वेथियेटर कम्पनि द्रविडजनानां स्वाभिमानं पुनः प्रतिष्ठापयितुम् (जागरणार्थं) अस्य काव्यस्य परिष्कृतदृष्टिकोणं प्रस्तुतीकरोति । अत्र रावणः विद्वान्, राजनीतिज्ञः च भवति । सीता रावणे अनुरक्ता भवति । रामः नीतिनियमैः विहीनः नयविनयविहीनः सन् लम्पटः राजकुमारः इति चित्रितः वर्तते । सः मद्यपानतः मारणहोमार्थमादिशति इति विचित्रवैरुद्ध्यविवरणानि सन्ति । ईदृशविरुद्धावृत्तयः साम्प्रदायिकप्रस्तुतिभ्यः बहुदूरे वर्तन्ते । ईदृशानि पात्रचित्रणानि द्रविडसंस्कृतेः स्वातन्त्र्यस्य च पुनः स्थापनाय द्रविडसत्याग्रहेषु अधिकतया क्रियमाणाः गुप्तप्रयत्नाः इति ज्ञायन्ते ।
रामायणस्य चिह्नानि[सम्पादयतु]
हम्पी(पम्पाक्षेत्रस्य) समीपास्थितविजयनगरसमाज्यस्य अवशेषे सुग्रीवगुहा वर्तते । अस्यां गुहायां वर्णरञ्जितानि चिह्नानि भवन्ति । एषा गुहा सुन्दरकाण्डे वर्णिता किष्किन्धा इव अस्ति । रामः अत्रैव हनुमता अमिलत् इति वदन्ति । अत्रैव सुप्रसिद्धः हजाररामदेवालयः (सहस्ररामदेवालयः) वर्तते ।
आधाराः[सम्पादयतु]
- Arya, Ravi Prakash (ed.). Ramayana of Valmiki: Sanskrit Text and English Translation. (English translation according to M. N. Dutt, introduction by Dr. Ramashraya Sharma, 4-volume set) Parimal Publications: Delhi, 1998 ISBN 81-7110-156-9
- Bhattacharji, Sukumari (1998). Legends of Devi. Orient Blackswan. p. 111. ISBN 9788125014386. http://books.google.com/?id=2UszWGeqkZcC.
- Brockington, John (2003). "The Sanskrit Epics". In Flood, Gavin. Blackwell companion to Hinduism. Blackwell Publishing. pp. 116–128. ISBN 0-631-21535-2. http://books.google.com/?id=qSfneQ0YYY8C&pg=PA116
- Buck, William; B.A. van Nooten (2000). Ramayana. University of California Press. p. 432. ISBN 9780520227033. http://books.google.com/?id=4Wzg6wFJ5xwC&printsec=frontcover.
- Dutt, Romesh C. (2004). Ramayana. Kessinger Publishing. p. 208. ISBN 9781419143878. http://books.google.com/?id=RPKav7K9eNUC.
- Dutt, Romesh Chunder (2002). The Ramayana and Mahabharata condensed into English verse. Courier Dover Publications. p. 352. ISBN 9780486425061. http://books.google.com/?id=MDf8N9nMlugC.
- Fallon, Oliver (2009). Bhatti’s Poem: The Death of Rávana (Bhaṭṭikāvya). New York: New York University Press, Clay Sanskrit Library. ISBN 978-0-8147-2778-2. http://www.claysanskritlibrary.org/volume-v-78.html.
- Keshavadas, Sadguru Sant (1988). Ramayana at a Glance. Motilal Banarsidass Publ.,. p. 211. ISBN 9788120805453. http://books.google.com/?id=3XIatVGyjmQC.
- Goldman, Robert P. (1990). The Ramayana of Valmiki: An Epic of Ancient India: Balakanda. Princeton University Press. p. 456. ISBN 9780691014852. http://books.google.com/?id=DWX43jnbOngC&printsec=frontcover.
- Goldman, Robert P. (1994). The Ramayana of Valmiki: An Epic of Ancient India: Kiskindhakanda. Princeton University Press. p. 416. ISBN 9780691066615. http://books.google.com/?id=BJMWT0ZJYHAC&printsec=frontcover.
- Goldman, Robert P. (1996). The Ramayana of Valmiki: Sundarakanda. Princeton University Press. p. 576. ISBN 9780691066622. http://books.google.com/?id=sFmsrEszbxgC&printsec=frontcover.
- Mahulikar, Dr. Gauri. Effect of Ramayana on Various Cultures And Civilisations, Ramayan Institute
- Rabb, Kate Milner, National Epics, 1896 – See eText Project Gutenburg
- Murthy, S. S. N. (November 2003). "A note on the Ramayana". Electronic Journal of Vedic Studies (New Delhi) 10 (6): 1–18. ISSN -7561 1084 -7561. http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs1006/ejvs1006article.pdf.
- Prabhavananda, Swami (1979 (see also Wikipedia article on book)). The Spiritual Heritage of India. Vedanta Press. p. 374. ISBN 9780874810356. http://books.google.com/?id=zupDCwE73O0C&printsec=frontcover.
- Raghunathan, N. (transl.), Srimad Valmiki Ramayanam, Vighneswara Publishing House, Madras (1981)
- Sattar, Arshia (transl.) (1996). The Rāmāyaṇa by Vālmīki. Viking. p. 696. ISBN 9780140298666. http://books.google.com/?id=em3XAAAAMAAJ.
- Sundararajan, K.R. (1989). "The Ideal of Perfect Life : The Ramayana". In Krishna Sivaraman, Bithika Mukerji. Hindu spirituality: Vedas through Vedanta. The Crossroad Publishing Co.. pp. 106–126. ISBN 9780824507558. http://books.google.com/?id=xPYp7_kMBK4C&pg=PA106.
- A different Song – Article from "The Hindu" 12 August 2005 – "The Hindu : Entertainment Thiruvananthapuram / Music : A different song". Hinduonnet.com. 12 August 2005. Retrieved 1 September 2010.
- Valmiki's Ramayana illustrated with Indian miniatures from the 16th to the 19th century, 2012, Editions Diane de Selliers, ISBN : 978-2-903656-76-8
अग्रिमाध्ययनाय[सम्पादयतु]
- मूलग्रन्थाः
- GRETIL etext (input by Muneo Tokunaga)
- रामायणम् (Devanagari version on Wikisource)
- अनुवादाः
- Valmiki Ramayana translated by Ralph T. H. Griffith (1870–1874) ( Project Gutenberg )
- The Ramayana condensed into English verse by R.C. Dutt (1899) at archive.org
- Prose translation of the complete Ramayana by M. N. Dutt (1891–1894): Balakandam, Ayodhya Kandam, Aranya Kandam, Kishkindha Kandam, Sundara Kandam, Yuddha Kandam, Uttara Kandam
- Rāma the Steadfast: an early form of the Rāmāyaṇa translated by J. L. Brockington and Mary Brockington. Penguin, 2006. ISBN 0-14-044744-X.
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
अनुवादाः[सम्पादयतु]
- Word to Word Translation of Valmiki Ramayanam with Sanskrit Text and Audio
- Online book: Rāmāyaṇa - Retold by Kṛṣṇa Dharma
- Site with Valmiki Ramayana Text with Meaning
- Ramacharita manas (Tulsidas' Ramayana)
- Complete Valmiki Ramayanam in Telugu
- 1, 2.1, 2.2, 3, 4, 5, 6, 7.1, 7.2: Detailed summaries of each book of the Ramayana, University of Lethbridge.
[१] Hindi and English translation with grammatical information.


c: text/html

text:
सुधा चन्द्रन्
सुधा चन्द्रन् (Tamil: சுதா சந்திரன்) परिपूर्णा भरतनाट्यस्य नृत्याङ्गना । अपि च भारतस्य चलच्चित्रलोके दूरदर्शनकार्यक्रमेषु च अभिनयं नृत्यं च कृतवती । क्रि.श.१९८१तमे वर्षे तमिऴ् नाडु त्रिचीसमीपे सम्भूतात् सञ्चारवाहनस्य अपाघातात् एकपादेन हीना अपि कृतकपादयुक्ता एषा नृत्यक्षेत्रे अभिनयक्षेत्रे च यशः प्राप्तवती ।
अन्तर्विषयाः
बाल्यं शिक्षा च[सम्पादयतु]
सुधा चन्द्रन् क्रि.श.१९६४तमे वर्षे सञ्जाता । [१] मितिबायी महाविद्यालयात् सा स्नातकपदवीम् अवप्नोत् । मुम्बै नगरे सा स्नातकोत्तरपदवीं समापितवती । क्ति.श.१९८११तमे वर्षे यदा सा तीर्थयात्राप्रसङ्गेफ़्न दक्षिणभारते तमिऴ् नाडु प्रान्ते गच्छन्ती सञ्चारयानस्य अपघातात् दक्षिणटङ्का नष्टा। तदनन्तरं तस्याः तत् दौर्बल्यं कृतकटङ्कां योजयित्वा भारतदेशस्य अग्रगण्यनृत्याङ्नासु अन्यतमा अभवत् । दैहिकमानसिकत्रासेन मध्ये वर्षद्वयं यावत् नर्तनस्य अभ्यासः त्यक्तः । तस्याः परिश्रमसाध्यम् उपलब्धिं परिगणयन्तः वैदेशिकाः तां नृत्यप्रदर्शनार्थम् आहूतवन्तः । यूरोप केनडा मध्यप्राच्येत्यादिषु विविधस्थानेषु नृत्यं प्रदर्श्य पुरस्कारान् सम्माननानि च प्राप्तवती । तस्याः प्रसिद्धिं परिगणयन्तः चलच्चित्रदूरदर्शनजनाः तां कार्यक्रमेषु योजितवन्तः ।
जीवनयात्रा[सम्पादयतु]
क्रि.श.१९८४तमे वर्षे तेलुगुभाषायाः मयूरी इति चलच्चित्रे कथया आकृष्टा सुधा चन्द्रन् तस्मिन् नटति । क्रि.श.१९८६तमे वर्षे एतत् एव चलच्चित्रं हिन्दीभाषया नाचि मयूरी इति नाम्ना पुनर्निर्मितम् । तस्मिन् एव वर्षे अनेन चलच्चित्रे अभिनयार्थम् इयं राष्ट्रियपुरस्कारं प्राप्तवती । एकता कपूरु इत्यनया निर्मिते दूरदर्शनवाहिन्याः कहीं किसी रोज़् हिन्दीभाषायाः कथामालिकायां रामोला सिकण्ड इति पात्रं निरूढवती यत् बहुखातमभवत् । भारतस्य दूरदर्शनवाहिनीषु अतिप्रसिद्धा अभिनेत्रिषु इयम् अन्यतमा इति परिगण्यते । यत्रापि अन्यस्मिन् क्षेत्रे कार्यं कुर्वती प्रसिधा अभवत् चेत् अपि अस्याः अनुरक्तिः भरतनाट्यम् एव । अतः सा मुम्बैनगरे सुधाचन्द्रन् अकादेमी अफ् डान्स् इति इति नृत्याकादमीम् अस्थापयत् । इदानीम् अस्याः संस्थायाः पुण्यपत्तनम् (पुणे) मध्ये अपि शाखा अस्ति । रविकुमार दङ्ग् इतेषः अस्याः पतिः अस्य नृत्यकलाशालायाः निदेशाकः अस्ति । आहत्य सुधा चन्द्रन् विश्वेऽस्मिन् आत्मविश्वासस्य मूर्तिरिव अस्ति ।
दूरदर्शनवाहिन्यां कलासेवा[सम्पादयतु]
चलच्चित्रजगति कलासेवा[सम्पादयतु]
प्रशस्तिपुरस्काराः[सम्पादयतु]
National Film Awards, १९८६
The Indian Television Academy Awards, २००५
- Best Actess in a negative role - For तुम्हारी दिशा

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
फ्रान्सिस् गाल्टन्
(कालः – १६. ०२. १८२२ तः १७. ०१. १९११)
अयं सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् (Sir Francis Galton) सुसन्ततेः संशोधकः । यमलयोः जन्मनः महत्त्वं ज्ञापितवान् अयं सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् प्रख्यातस्य जीवविज्ञानिनः चार्ल्स् डार्विनस्य बन्धुः अपि । सः १८२२ तमे वर्षे फेब्रवरिमासस्य १६ दिनाङ्के बर्मिङ्ग् ह्याम् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । १८४४ तमे वर्षे केम्ब्रिड्ज्–नगरस्थात् “ट्रिनिटि” महाविद्यालयात् वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । अयं सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् पवनविज्ञानं मानवविज्ञानं च आसक्त्या अधीतवान् । १८४० दशकस्य उत्तरार्धे आफ्रिका–देशे प्रवासम् अकरोत् । प्रवासस्य अनुभवान् १८५३ तमे तथा १८५५ तमे वर्षे अलिखत् । तस्य लेखस्य निमित्तं “रायल्” जियोग्राफिकल् सोसैटि”तः स्वर्णपदकम् अपि प्राप्तम् । पवनविज्ञाने आसक्तः अयं सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् वायुस्थितेः मानचित्रस्य सज्जीकरणे इदानीं विद्यमानस्य आधुनिकस्य क्रमस्य संशोधनम् अकरोत् । “प्रतिचक्रवातः” (Anti Syclon) इत्यस्य पदस्य स्रष्टा अपि अयम् एव सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् एव । उत्तमस्य शान्तस्य वातावरणस्य लक्षणानि अपि विवृतवान् सः । सः सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् १८६३ तमे वर्षे “मीटियोरोग्राफिक्” इति पुस्तकम् अपि अलिखत् । चार्ल्स् डार्विनस्य “वंशानां जननम्” (Origin of spicies) इति पुस्तकं पठित्वा अयं सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् अपि मानवविज्ञाने आसक्तिं प्राप्नोत् ।
अयं सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् अङ्गुलीचिह्नं स्थिरं भवति इति प्रत्यपादयत् । अङ्गुलीचिह्नस्य अभिज्ञानस्य सुस्पष्टां पद्धतिम् अपि सः निरूपितवान् । अनेन संशोधनेन १९११ तमवर्षाभ्यन्तरे ब्रिट्न् तथा अमेरिका–संयुक्त–संस्थानेषु बहूनाम् अपराधीनाम् अङ्गुलीचिह्नद्वारा एव ग्रहणं साध्यम् अभवत् । १८६९ तमे वर्षे अयं सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् मानवानां मानसिकं सामर्थ्यम् अपि विभिन्नेषु स्तरेषु भवति इति प्रत्यपादयत् । तत् सामर्थ्यम् अपि आनुवंशिकम् इत्यपि संशोधितवान् । उत्तमं मानसिकं सामर्थ्यं येषाम् अस्ति तादृशाणां स्त्रीपुरुषाणां द्वारा उत्तमस्य सन्ततेः एव अनुवर्तनं शक्यते इत्यपि प्रत्यपादयत् । १८८३ तमे वर्षे तादृश्याः पद्धतेः “सन्ततिविज्ञानम्” इति नामकरणम् अपि अकरोत् । अयं सर् फ्रान्सिस् गाल्ट्न् १९०९ वर्षे “सर्” इति बिरुदम् अपि प्राप्नोत् । सः ८९ तम् वयसि १९११ वर्षे जनवरिमासस्य १७ दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Galton's Complete Works at Galton.org (including all his published books, all his published scientific papers, and popular periodical and newspaper writing, as well as other previously unpublished work and biographical material).
- Portraits of Galton from the National Portrait Gallery (United Kingdom)
- O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., "फ्रान्सिस् गाल्टन्", [एक्स्प्रेशन त्रुटि: अनपेक्षित उद्गार चिन्ह "�"। MacTutor History of Mathematics archive], University of St Andrews, http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Gillham.html.
- Biography and bibliography in the Virtual Laboratory of the Max Planck Institute for the History of Science
- History and Mathematics
- Human Memory – University of Amsterdam website with test based on the work of Galton
- Catalogue of the Galton papers held at UCL Archives
- "Composite Portraits", by Francis Galton, 1878 (as published in the Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland, volume 8).
- "Enquiries into Human Faculty and its Development", book by Francis Galton, 1883.


text:
ज्येष्ठमासः
भारतीयकालमाने ज्येष्ठमासः तृतीयः भवति (मराठी - ज्येष्ठ, हिन्दी,नेपाली - जेठ /ज्येष्ठ)। ग्रीष्मर्तौ अयं मासः तिष्ठति । अस्मिन् मासे उष्णकालः भवति । अयं मासः मेमासस्य २१ तः जून्मासस्य २२ पर्यन्तं भवति । चान्द्रमानदिनदर्शिकायां ज्येष्ठमासः अमावास्यायाम् आरभ्यते । तमिळुभाषायाम् अयं मासः आनि इति कथ्यते । जून्मासस्य मध्यभागे आरभ्यते । सौरमानदिनदर्शिकायां ज्येष्ठ/आनिमासः सूर्यस्य मिथुनराशिप्रवेशावसरे आरप्स्यते । वैष्णवदिनदर्शिकायां त्रिविक्रमः अस्य मासस्य अधिपः ।
अन्तर्विषयाः
उत्सवाः[सम्पादयतु]
वटसावित्रीपूर्णिमा[सम्पादयतु]
महाराष्ट्रे कर्णाटके च आचर्यते । इदं पर्व ज्येष्ठमासस्य पूर्णिमायाम् आचर्यते यच्च ग्रेगोरियन्-दिनदर्शिकायां जून्मासे भविष्यति । अस्मिन् दिने महिलाः वटवृक्षे सूत्राणि बद्ध्वा पत्युः योगक्षेमाय प्रार्थयन्ति । सत्यवतः पत्नी सावित्री अस्मिन् एव दिवसे मरणात् पतिम् अरक्षत् । अतः तस्याः नाम्ना एव अस्ति ।
स्नानयात्रा[सम्पादयतु]
अस्मिन् दिने जगन्नाथसम्प्रदाये इदं स्नानपर्व आचर्यते । अस्मिन् दिने जगन्नाथदेवालये विद्यमानाः सर्वाः देवताः - जगन्नाथः, सुभद्रा, सुदर्शनः, मदनमोहनः च स्नानबेडिं प्रति शोभायात्राद्वारा आनीयते । तत्र सर्वेषां पुरतः शास्त्रोक्तरीत्या स्नानं कार्यते । अलङ्क्रियन्ते च ।
सितालषष्ठी[सम्पादयतु]
अस्य मासस्य शुद्धषष्ठीदिने ओरिस्साराज्ये इदं पर्व आचर्यते ।


text:
सायणः
संस्कृतवाङ्मये सायणाचार्यस्य नाम प्रसिद्धं वर्तते । एषः वेदभाष्यं लिखितवान् । एतस्य ज्येष्ठाग्रजः विद्यारण्यः इति सुविदमेव । अग्रजस्य नाम्नि पाणिनीय धातुवृत्तेः एकां वृत्तिं स्वयं लिखितवान् । एतदेव माधवीयधातुवृत्तिःइति प्रख्यातः वर्तते । सायणस्य पितुः नाम मायणः इति । मातुः नाम श्रीमती । एतस्य एकः अनुजः आसीत् तस्य नाम भोगनाथः इति ।
वेदभाष्यकारेषु सायणाचार्यस्य स्थानं सर्वोपरि । तत्कृतवेदभाष्याण्येव तस्य कमनीयकीर्त्तिलतायाः आश्रयस्वरुपपादपाः । एतान्येव सायणस्य अलौकिकविद्वतायाः, व्यापकपाण्डित्यस्य , विस्मयनीयाध्यवसायस्य च अभिव्यञ्जकानि । अयं महानुभवः महाराजबुक्करायस्य आज्ञया तथा च स्वभ्रातुः माधवस्याभिप्रेरणया वेदभाष्य रचनायां प्रवृत्तोऽभवत् । तदेवोक्तं तैत्तिरीयसंहितायाः भाष्योपक्रमणिकायां –
- तत्कटाक्षेण तद्रूपं दधत् बुक्कमहीपतिः ।
- आदिशन्माधवाचार्यं वेदार्थस्य प्रकाशने ॥
- स प्राह नृपतिं राजन् ! सायणार्थो ममानुजः ।
- सर्वं वेत्त्येष वेदानां व्याख्यातृत्वे नियुज्यताम् ॥
- इत्युक्तो माधवार्येण वीरो बुक्कमहीपतिः ।
- अन्वशात् सायणाचार्यं वेदार्थस्य प्रकाशने ।
- ये पूर्वोत्तरमीमांसे ते व्याख्यायातिसंग्रहात् ।
- कृपालुः सायणाचार्यो वेदार्थं वक्तुमुद्यतः॥
सायणचार्येण लिखितानि सुप्रसिद्धवैदिकभाष्याणि यथा –
संहिताभाष्याणि[सम्पादयतु]
तैत्तिरीयसंहिता (कृष्णयजुर्वेदस्य), ऋग्वेदसंहिता, सामवेदसंहिता, काण्वसंहिता (शुक्लयजुर्वेदस्य), अथर्ववेदसंहिता । २. ब्राह्मणारण्यकभाष्याणि –कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणं, कृष्णयजुर्वेदीय तैत्तिरीयारण्यकं, ऋग्वेदीयैतरेयब्राह्मणं, ऎतरेयारण्यकञ्चेति, सामवेदीय – ताण्ड्यब्राह्मणं, षड्विशब्राह्मणं, सामविदानब्राह्मणं, आर्षेयब्राह्मणं, देवताध्यायब्राह्मणं, उपनिषद् ब्राह्मणं, संहितोपनिषद्ब्राह्मणं वंशब्राह्मणञ्च, अथर्ववेदीयभाष्यम् । सायणाचार्यस्य समयः :- सायणावार्यकृतवेदभाष्याणां बहिरंगान्तरङ्गसाधनैः तस्य समयस्य निर्द्धारणं कर्त्तुं शक्यते । सायणाचार्यः बुक्कमहीपतेः राजसभायामासीत्तथा च तदादेशेनैव सः वेदं लिखितुं प्रयत्नं चकार इति तदीयभाष्यादेव ज्ञायते । यथा ऋग्भाष्यपुष्पिकायां –“ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वर – वैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रीवीरबुक्कसाम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्येण विरचिते माधवीयवेदार्थप्रकाशे ऋक्संहिताभाष्ये प्रथमाष्टके प्रथमोऽध्यायः” । इति । तस्मात् ज्ञायते यत् सायणाचार्यं बुक्कमहाराजस्य (१३६४ ई. तः १३७८ ई. यावत्) समकालिन आसीत् । तथा च सायणाचार्यः हरिहरस्य राजसभायामपि मन्त्रिकार्यं सम्पादितवान् इति ज्ञायते । अतः समग्ररूपेण अस्माभिः वक्तुं शक्यते यत् अस्य समयः त्रयोदशशतक ईशवीयसमय आसीत् ।
सायणः विजयनगरस्य आस्थाने असीत् इति उल्लेखः वर्तते । एतस्य कालांशः क्रिस्तशक १३११-१३८८ ।


text:
सङ्गणकविज्ञानम्
सङ्गणक शास्त्रम्, ( अङ्गलभाषायाम्: Computer Science, चीनी भाषायाम्: 计算机科学, जापानी भाषायाम्: 日本語 ) सङ्गणकस्य वैज्ञानिक, प्रयोगात्मक च शोधस्य शास्त्रम् अस्ति। सङ्गणक वैज्ञानिकः सङ्गणक सिद्धान्ते, सङ्गणक वैचित्र्ये निपुणः अस्ति।[१] सङ्गणकम् आधुनिक सामाजस्य, राष्ट्रस्य, सेनायाः, विद्यालयस्य, गृहस्य, च अभिन्न सदस्यः अस्ति। सः सूचना तथा संगणनस्य आधारे शोधम् करोति। सङ्गणक शास्त्रस्य अनेकानि भागाः सन्ति। मुख्य भागौ सैद्धांतिक तथा अनुप्रयुक्त सङ्गणक शास्त्रम् स्तः।
अन्तर्विषयाः
- १ इतिहासः
- २ सैद्धांतिक सङ्गणक शास्त्रम्
- ३ अनुप्रयुक्त सङ्गणक शास्त्रम्
- ४ उल्लेखाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
सैद्धांतिक सङ्गणक शास्त्रम्[सम्पादयतु]
संगणना सिद्धान्तः[सम्पादयतु]
सूचना तथा सङ्केत सिद्धान्तः[सम्पादयतु]
कलनविधिः तथा सूचना स्थापत्यः[सम्पादयतु]
अभिकलक भाषा सिद्धान्तः[सम्पादयतु]
सूछनाधारम्[सम्पादयतु]
अनुप्रयुक्त सङ्गणक शास्त्रम्[सम्पादयतु]
कृत्रिम प्रज्ञा[सम्पादयतु]
सङ्गणक स्थापत्य तथा यन्त्रनिर्माणविद्या[सम्पादयतु]
सङ्गणक चित्रम्[सम्पादयतु]
सूचना विज्ञानम्[सम्पादयतु]
उल्लेखाः[सम्पादयतु]
- ↑ सङ्गणक वैज्ञानिकाः: अङ्गलभाषा शब्दकोशः


text:
पादकन्दुकक्रीडा
पादकन्दुकक्रीडा(Football) कन्दुकक्रीडायाम् एका प्रसिद्धा क्रीडा ।
अन्तर्विषयाः
- १ ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः
- २ क्रीडाङ्गणं क्रीडोपकरणं च
- ३ क्रीडकाः क्रीडाविधयश्च
- ४ फुट्बाल्-क्रीडायाः श्लोकः
- ५ आधारः
ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः[सम्पादयतु]
क्रिस्तोः पूर्वं द्विशतं वर्षेभ्यः चीनदेशे द्वयोर्दलयोर्मध्ये पादकन्दुक-क्रीडा क्रीडयते स्म । प्रतिवर्षं तत्र राज्ञः जन्मदिने राजप्रासादस्याग्रे द्वौ विरुद्धदलयोः मध्ये जनानां रञ्जनाय क्रीडन्ति स्म । विजेतृदलाय राजतपात्रेषु पानाय सुरा तथा भोक्तुं फलानि पारितोषकत्वेन दीयन्ते स्म । तथा पराजेत्रे दलाय कठोरो दण्डः प्रदीयते स्म । क्रीडायाः स्थले द्वौ वंशौ न्यखन्यतां तथा तयोरुपरि क्षौमं वस्त्रं निबद्धय तस्मिन् छिद्रमेकमक्रियत । विरोधि-दलं हस्तप्रयोगं विनाऽक्राम्यत् किञ्च सावधानतया पदा सन्ताड्नपूर्वकं कन्दुकं नियन्त्रयन्तः क्रीडकाः शारीरिकं प्रदर्शनं कृत्वा विपक्षिदलं पराजयत् । तदाऽस्याभिधानं 'सुचु’(TSUCHUE) अथवा 'किक्-बाल' (KICK BALL) इत्यासीत् ।
इतिहासाधारेणेयं क्रीडा ईसातः ५०० वर्षपूर्वं यूनानदेशस्य 'स्पार्टा’ नाम्नि स्थाने सर्वप्रथममभवत् । तत्र हस्तयोः प्रयोगोऽपि प्राचलत् । तदाऽस्य नाम हारपेस्टन (HARPASTON) इत्यभूत् । ततः परमिटलीदेशे क्रीडेयं प्रावर्तत ।
तत्रास्याख्या 'फोलिस्’ (FOLLIS) इत्यवर्तत । दद्देशीयैः केचन नियमा अपि निर्धारिता अथ च यूनानैः सह प्रतिस्पर्धितमपि । ईसातो २८ वर्षपूर्वं रोम सम्राजा स्वसेनायामस्याः क्रीडायाः खेलनं निषिद्धं यतो हि स स्वसैनिकान् युद्धाय सज्जयितुमैच्छत् । इंग्लैण्डस्य रोमदेशेऽधिकारानन्तरं तत्रापि क्रीडनमिदमारभत । पञ्चम्यां शत्यां जापानदेशे 'किमारी’ (KIMARI) नाम्ना क्रीडेयमक्रीडयत । नवमशतकात् सप्तदशशतकं यावद् नानाविधाभिः प्रक्रियाभिर्वर्धमानं क्रीडनमिदं प्रचरद् १८०१ वत्सरे 'किकिंग-गेम' नाम्ना नियमानुसारं हस्तप्रयोगवर्जं दलद्वययुतमिङ्ग्लैण्डस्य ग्रामेषु प्रवृत्तम् । ततः परमद्य यावत् समग्रे संसारे 'पाद-कन्दुक-क्रीडायाः समानः प्रचारो व्यवहारश्च समजायत तथा नियमाः स्थिरत्वेन निरधार्यन्ते ।
क्रीडाङ्गणं क्रीडोपकरणं च[सम्पादयतु]
(१) क्रीडाङ्गणास्यायाम-विस्तार-रेखा-विधानानि[सम्पादयतु]
-
-
- (क) क्रीडाङ्गणम् -सन् १८८३ वत्सरे पादकन्दुक-क्रीडाया नियमान निश्चिन्वद्भः क्रीडाङ्गणस्यायामः १२०गजमितो विस्तारश्च ८० गजमितः स्वीकृतः । सम्प्रति १०० गजतः १३० गजमानं यावदायतं तथा ५० तः १०० गजमितं विस्तृतं क्रीडाङ्गणं समुचितं मन्वते । इदमायताकृतिकं भवति ।
- (ख) रेखाः -अत्र -रेखाः ३" विस्तृता विधीयन्ते चतुर्षु कोणेषु च ४ फुट्-मानेनोन्नताः पताकिका आरोप्यन्ते । आयता रेखाः स्पर्श-रेखाः (टच-लाइन) विस्तृता रेखाश्च सीम-प्रवेश-रेखाः (गोललाइन) कथ्यन्ते । क्षेत्रस्य मध्ये एका रेखा दीयते सा च द्वयोः समानयोर्भागयोर्विभज्यते । इयं रेखा प्रर्धमार्गरेखा (हाफ वे लाइन) अथवा मध्यरेखा (सेण्टर् लाइन) निगद्यते । मध्यरेखाया मध्ये एवं २० गजमित्व्यासशालि वृत्तं भवति । सीम-प्रवेशरेखायाः सर्वथा मध्ये ८ गजान्तराले द्वौ स्तम्भौ निखन्येते यौ भूमेः ८ फुटमितावुन्नतौ भवतः, तयोरुपर्येका यष्टिर्दीयते । गोल-सीम्नः पृष्ठे जालिकां बधनन्ति यतः कन्दुको दूरे न गच्छेत् । 'गोलपोस्ट' नाम्ना ख्यातयोर्द्वयोरपि स्तम्भयोः ६ गजदूरे काश्चन रेखा आकृष्यन्ते ताः सीम-प्रवेश-स्थल (गोल्-एरिया) नाम्ना व्यपदिशन्ति । स्तम्भयोरुभयतः सीमरेखयोः १८ गज मिते दूरप्रदेशे द्वे रेखे विधाय ते योज्येते । तदनन्तरं स्तम्भयोर्मध्ये १२ गजमितेऽन्तराले चिह्नमेकं कृत्वा १० गजमितार्धव्यासेनैकमर्धवृत्तं विधीयते यत् सीम- प्रवेशरेखातो १८ गजमितान्तराले समाकृष्टयो रेखयोरुभयतो मिलति । अस्यान्तर्वर्तिस्थलं दण्ड-भूमिः (पेनल्टी एरिया) निगद्यते ।
-
(ख) क्रीडोपकरणम्[सम्पादयतु]
१-पाद-कन्दुकः अयं कन्दुकश्चर्मनिर्मितो भवति । अस्य परिधिः २८ इंचमितो भवति । वर्तुलाकृतिके चर्म-कन्दुके रबर्-निर्मितोऽन्यं कन्दुको (ब्लैडर्) निक्षिप्यते यस्मिन् वायुं पूरयन्ति, पूरिते च वायौ तस्य भारः १४ तः १६ औसपर्यन्तौ भवति ।
क्रीडकाः क्रीडाविधयश्च[सम्पादयतु]
१. क्रीडकास्तेषां नियमाश्च[सम्पादयतु]
- (क) क्रीडकसंख्या -पादकन्दुक्-क्रीडा द्वयोएदलयोर्मध्ये भवति । तत्र प्रतिदलं क्रीडकानां संख्याऽधिकाधिकमेकादश ११ मिता समुचिता मन्यते । एतेषु क्रीड्केष्वेकः सीमरक्षको (गोल-कीपरः० भवति । सामान्यक्रीडावसरे द्वौ प्रतिनिधि-क्रीडकावपि भवतः परं प्रतिस्पर्धारुपिण्यां क्रीडायां सम्बद्ध-संस्थाया अनुमतिरपेक्षिताऽस्ति । दलस्यैको नायको भवति, यः स्वस्य दलस्य व्यवस्थापने समयानुसारं क्रीडकस्य स्थानपरिवर्तने च समर्थो भवति । यदा कदा क्रीडकसंख्या न्यूनाऽपि भवितुमर्हति ।
- (ख) क्रीडकदलयोर्वस्त्रोपवस्त्रे -पृथग् पृथग् वर्णशालिना भवतः ययाराधारेण कस्य दलस्य क्रीडकेन किमाचरितमिति प्रेक्षणे सौविध्यं भवति । ऊर्ध्ववस्त्रं कञ्चुकं (कमीज) तथाऽधोवस्त्रं जानुपर्यन्तं (निकर), पादाच्छादने (जुराबे) उपानहौ च क्रीडकस्य सज्जायै स्वीक्रियन्ते ।
- (ग) उपानद-विषये विशिष्यैष नियमोऽस्ति यत् तयोर्निर्माणे कोमलस्य चर्मणः प्रयोगो भवेत्, कीलिका बहिर्निः सृता न भवेयुः, तलभागे प्राम्बचर्मखण्डाः (बार Barr) अथवा स्टड (Stud) अवरोधक्रीडाक्युताश्चर्मखण्डाः प्रयुज्येरन् । अग्रभागस्तीक्षणो नोचितः । कस्यापि धातोः प्रयोगेण च भवितव्यम् । उपानहोर्व्यासोऽर्ध-इंचमितस्तया पार्ष्णभागस्योच्चता पादोन-इंचतोऽधिका न कर्तव्या ।
- (घ) क्षेत्र-व्यूह-रचनायां
क्रीडकानां विभागोऽप्यत्र विशेषतया क्रियते । यथा-१-सीमरक्षकः, २-दक्षरक्षकः ३, वामरक्षकः, ४-दक्षार्धरक्षकः ५-मध्यार्धरक्षकः, ६- वामार्धरक्षकः, ७- अन्तर्वर्ती पार्श्वरक्षकः, ८-अन्तर्दक्षरक्षकः ९-बाह्यदक्षरक्षकः, १०-बाह्यवामरक्षकस्तथा ११-मध्याग्ररक्षकः । एतेषां स्थानान्यपि निशिचतानि भवन्ति यतःअ क्रीडने सौविध्यं भवति ।
- (ङ) क्रीडकानां नियमाः -१-२-३-२-३ इति नियमेन क्षत्र वतमानाः क्रीडार्थिनः कन्दुकं प्रत्याक्रमणाद्वारयितुं विपक्षसीम्नि प्रवेशयितुं च यतन्ते । तत्र प्रथमः सीमत्राता (गोलकीपरः) येन केनापि प्रकारेण कन्दुकं सीमप्रवेशाद् वारयति । तस्मै सर्वेषां शरीरावयवानां प्रयोग उचितो मन्यते । दण्डक्षेत्रमध्ये स्थितः स हस्ताभ्यां कन्दुकं स्प्र्ष्टुं शक्नोति किञ्च रक्षास्थले प्रविशन्तं प्रवेशयन्तं वा कन्दुकं सीमसम्भयोर्मध्ये स्थित्वा वारयति । एतदर्थं तस्मिन् प्रबुद्धता-दूरदर्शिता -स्फरत्ताशीघ्रकारिता -विरोधि-गति-विज्ञतादिगुणानां स्थितरावश्यकी वर्तते ।
- (च) रक्षक-क्रीडका
आक्रमण- विधाने परस्परं सहयोगकरणे मिथश्च कन्दुकप्रापणे दक्षा भवेयुः । मध्यक्रीडका आक्रामकाणां सहायका भवन्ति । ते गतागतं कुर्वन्तः सावधानतया कन्दुकमाक्रामकेभ्यः प्रापयितुं सर्वथा यतन्ते ।
- (छ) आक्रान्तारः क्रीडका-
योजनापूर्वकं कन्दुकं ताडयन्ति, अन्येषां सहयोगिनां योजनानां क्रियान्वयने सयत्नाश्च भवन्ति ।
(२) क्रीडा-नियमा विधयश्च[सम्पादयतु]
- (क) सर्वप्रथमं द्वे अपि दले क्रीडारम्भस्य निर्णयाय मुद्रोच्छालनं कुरुतः । तदानुसारं यस्य पक्षे निर्णयो भवति तददलं क्रीडामारभते । आरम्भकदलस्यायमधिकारोऽस्ति यत् स स्वेच्छया क्रीडाङ्गणाभागं चिनुयात् परमेवं करणेन प्रथमप्रहाराधिकारो विपक्षस्य हस्ते समायाति । निर्णायकस्य शुषिरिकां (सीटी) श्रुत्वा प्रारम्भकः क्षेत्रस्य सर्वथा मध्ये स्थापितं कन्दुकं पादेन सन्ताडय विपक्षक्षेत्रे प्रक्षेप्स्यति प्रतिक्रीडकस्य कस्यापि यावत् तेन कन्दुकेन स्पर्शो न भवति तावत् पूर्वपक्षीयः पुनस्तं न स्पृशति । प्रतिपक्षि क्रीडकाः १० गजमितेन्तश्च स्थिताः परिधितो बहिर्निः सृतं कन्दुकं क्रीडन्तस्ताडयन्त उच्छालयन्तश्च मिथः सीमक्षेत्रं प्रापयितुं चेष्टन्ते । सीमप्रापण (गोल्)स्य गणनाधिक्येन विजयघोषणं क्रियते ।
- (ख)प्रति सीमप्रवेशानन्तरं क्रीडारम्भस्तयैव भवति परं प्रथमप्रवर्तनाधिकारस्तस्य भवति यस्य सीम्न कन्दुकः प्रविष्टः ।
- (ग) मध्यावकाशानन्तरं प्रथमारम्भकदलादन्यद दलं क्रीडारम्भंअ करोति ।
- (घ) कस्याप्यस्थायिनोऽवरोधात् परं निर्णेता पुनः कन्दुकं तत्रैव स्थापयति यतस्स बहिर्गतो भवति ।
(३) पादताडन-(किक्) पद्धतयः[सम्पादयतु]
कन्दुकं स्वसहयोगिभ्यो दातुं विपक्षसीम्नि प्रवेष्टु च यानि पादताडनानि भवन्ति तानि 'किक्’ नामभिः सम्बोध्यन्ते । तेषां प्रकार-नामानि यथा -
- (क) प्रलम्बताडनम् (टोइ किक) शान्तस्य कन्दुकस्योच्चैरथवा दूरे प्रेषणाय ।
- (ख) बाह्यस्तरताडनम् (आउटस्टेप किक्)-अस्य प्रयोगेणा कन्दुकोऽन्तेऽर्धव्यासरुपेणाग्रे वर्धते ।
- (ग) अधस्तात् ताडनम् (लो किक) -लक्ष्यानुसारमधोगतये शक्तिशालि ताडनम् ।
- (घ) स्वतन्त्र-ताडनम् (फ्री किक) -प्रत्यक्षाप्रत्यक्षरुपाभ्यामिदं ताडनं विभज्यते । प्रत्यक्षताडनेन कन्दुकस्य-सीम-प्रवेशो भवितुं शक्नोति किन्त्वप्रतक्षताडनेन लक्ष्य-दण्डक्षेत्रात् स्वतन्त्रताडनसमये विरोधिनः १० गजमितेऽन्तराले तिष्ठन्ति परं नियमोऽयं क्रीडकानां सीमस्तम्भयोर्मध्यगरेखायां स्थितावेव पाल्यते ।
- (ङ) दण्डरेखातस्ताडनम् (पैनल्टी किक)-दण्डक्षेत्रस्य रेखात इदं भवति । समयेऽस्मिन् ताडकं विरोधिनां सीमरक्षकं विमुच्यान्ये सर्वेऽपि क्रीडका दण्डक्षेत्राद बहिस्तिष्ठन्ति । सीमरक्षस्तं कन्दुकं तावन्न स्पृशति यावदन्यः कोऽप्यन्यः क्रीडको न स्पृशति ।
- (च) सीम -ताडनम्(गोल किक) प्रतिक्रीडकदलस्य ताडितः कन्दुको यथाकथमपि स्थित्या सीमरेखां पारयति तथान्तिमावस्थायां विपक्षक्रीडकेन स्पृष्टो भवति तदा सीमक्षेत्रस्यार्घभागे यस्माद् भागात् कन्दुको बहिर्गच्छति तत एव रक्षक दलस्य क्रीडकः कन्दुकं सन्ताडय क्षेत्रे प्रक्षिपति । विरोधिनो दण्डक्षेत्राद् बहिस्तिष्ठन्ति स्वतन्त्ररुपेण कद्नुकस्य सीमप्रवेशो न विधीयते न च सीमरक्षकः पूर्ववद् विरोदिना अस्पृष्टं कन्दुकं स्पृशति ।
- (छ) कोण -ताडनम् (कार्नर किक) -कन्दुको यदा सीमस्तम्भयोर्मध्यस्थानं त्यक्त्वा येन केनापि रुपेण् सीमरेखां पारयति, अन्तिमस्थितौ च स विपक्षक्रीडकेन स्पृष्टो भवति तदा रक्षकदलस्य क्रीडार्थी ताडनमिदं करोति । एतत्समये कन्दुकं तत्कोणे निर्धारित-मध्यस्थलस्य चतुर्थांशक्षेत्रे संस्थाप्य ताडयति कोणताडनेन कन्दुकः साक्षात् सीम-प्रवेशमर्हति । अन्ये नियमाः पूर्ववदेव स्न्ति ।
केचन विशिष्टा निर्देशाः शब्दाश्च[सम्पादयतु]
पादकन्दुकक्रीडनात् पूर्वं सर्वेरपि क्रीडार्थिभिः क्रीडने प्रयोज्यानामेतेषां विधीनां ज्ञानं प्राप्तव्यम् -
- (१) अधः प्रहरणम् (लो डाइव) कन्दुकस्याधस्तात् पृथ्व्यमेवाग्रे तीव्र गतये प्रहरणम्
- (२) उच्चैरुत्पातनम् (क्लियरेन्स बौली)-कन्दुक उच्चैरुत्यतेदथ च दूरे गच्छेत तादृशं प्रहरणम् ।
- (३)शिरसोच्चैरुत्पातनमुच्चैरेव प्रतिक्षेपणम् (हैडिंग-डिफेन्सिवक्लियरिंग)--उच्चभागादगतं कन्दुकं शिरसा सन्ताड्य् पुनरुच्चैरेव परावर्तनम् ।
- (४)शिरसाऽधः पातनम् (हैगिंग-डाउनवर्ड)-उच्चैर्भागादागतं कन्दुकं शिरसा सन्ताड्य नीचैः पातनम् ।
- (५) कन्दुक-नियन्त्रणम् (बाल-कन्ट्रोल)-(क) कन्दुकं पादत्राणेनावरुद्धय् यथेच्छं प्रेषयितुं ताडनम् । (ख)यदि कन्दुकमूर्ध्वभागादागच्छेत तदा स्वशरीरादवरुद्धय् स्वेच्छानुरुपं प्रेषयितुं ताडनम् ।
- (६) अन्तःअ प्रक्षेपणम् (थ्रो-इन)-यदि विपक्षक्रीडकस्य ताडनानन्तरमथवा तस्मात् सङ्घट्टय कन्दुकः स्पर्श्रेखातो बहिर्गच्छति तदा निर्णायकोऽन्तः प्रक्षेपणावसरं ददाति । तदा कन्दुकं द्वाभ्यामपि हस्ताभ्यां शिरस् उपरि नीत्वा प्रक्षिपन्ति ।
- (७) कन्दुक-नियन्त्रणपूर्वकं पुरो नयनम् ड्रिबलिंग (Dribbling) इति कथ्यते । अस्य् त्रयः प्रकाराः सन्ति -
-
- (१) स्थिति-परिवर्तन- शिफ्ट पोजीशन (Shift position)
- (२) दिकपरिवर्तनं -जगाल (Jaggle) तथा
- (३) अवयव -चालनं -फैन्ट (Feint) इति । एतैः प्रतिक्रीडकानां वञ्चनपूर्वकं कन्दुकस्याग्रे नयनमुद्दिष्टं भवति ।
-
- (८)आक्रमणाद् निर्वतनं 'टेकलिंग' (Tackling) कथ्यते । अस्यापि त्रयः प्राकारा विद्यन्ते । यथा (१) पुरोऽवरोधः फ्रन्ट ब्लाक (Front Block), (२) स्कन्धा-क्रमणम् साइड-वे (Side way) तथा (३) कटिवलनावरोधः ब्रैकर ब्लाक(Breaker) इति । इत्यमेव पादेनावरोधप्रक्रियां ट्रेप् (Trap) इति कथयन्ति । इमाः प्रक्रिया नवधा प्रयुज्यन्ते -पादतलेन, पादमध्येन, पादाग्रेण्, पादबाह्यभागेन, जङ्घया, पादभ्यां, वक्षसा, वक्षोभागादधोनयनेन शिरसा च ।सीमरक्षकोऽपि मुष्टया ताडनेन शयनपूर्वकं हस्तद्वारावरोधनेन च वैशिष्ट्यं लभते । एतेषां ज्ञानेन क्रीडकः पादकन्दुकक्रीडायां निपुणो भवति यशश्चार्जयति ।
फुट्बाल्-क्रीडायाः श्लोकः[सम्पादयतु]
-
-
- उच्चैः कन्दुकमुत्पतन्तमथवा दूरे व्रजन्तं पुनः
- गत्या तीव्रतयाऽऽगतं पर-दलाक्रान्तं दलक्रीडकाः ।
- यस्यामाशु विपक्षसीम्नि सुधिया हन्त ! प्रवेष्टुं रताः
- पदभ्यां कन्दुकताडनी भवति सा क्रीडा सतां रञ्जनी ॥
-
-
-
- क्रीडाङ्गणे चरण-कन्दुकमुत्पतन्तं
- क्रीडाकृदाप्य परिखेलति खेलकोऽत्र ।
- धावन पतन्नथ चलत् प्रहरंश्च पदभ्यां
- हर्ष चिरं वितनुते मनुते न दुःखम् ॥
-
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरंगिणी


text:
होमी जहाँगीर भाभा
भारतीय वैज्ञानिकः।
होमी भाभा इत्ययं भारतस्य वैज्ञनिकः आसीत् । अमेरिका-देशेन जापान-देशस्य हिरोशिमा-नगरे नागासाकी-नगरे च अणुविस्फोटः कृतः । तदानीं सम्पूर्णं विश्वम् अणुविस्फोटकस्य दानवीयां शक्तिम् अजानात् । 1945 तमे वर्षे विश्वयुद्धे जापान-देशः भयभीतः सन् शरणागतिम् अयात् । तेन सह विश्वयुद्धं समाप्तम् । जापान-देशे अणुविस्फोटेन सम्पूर्णे विश्वे जापान-देशस्य प्रति सहानुभूतिः आसीत् । अतः अणुशक्तियुतः अमेरिका-देशः तस्य सहचरदेशाः च अणुविज्ञानस्य प्रचारप्रसारः मा भूत्, अन्यदेशाः अणुविस्फोटकस्य संशोधनं च न कुर्युः इति विचार्य शान्तिसन्देशं प्रासारयत् । स्वयं तु अणुविस्फोटकस्य संशोधनं चालयति स्म । अमेरिका-देशस्य प्रतिद्वन्दित्वेन बृहद् रशिया-देशः अणुविस्फोटकस्य कार्यम् आरभत । प्राप्तावसरे परस्परं युद्धं स्याच्चेत् अणुसंशोधनेन उभौ परस्परं बलवन्तौ सक्षमौ भवेताम् इति बृहद् रशिया-देशः इच्छति स्म । १९४७ तमस्य वर्षस्य अगस्त-मासस्य १५ दिनाङ्के भारतं स्वातन्त्र्यम् अलभत । तदा भारतम् अणुसंशोधनक्षेत्रे शून्यम् आसीत् । अद्यापि भारतम् अणुसंशोधनस्य उपयोगः शान्तियुक्ते विकासमार्गे एव स्यादिति नीतिम् आचरति । तस्य रचनाकारः डॉ. होमी भाभा । अणुसंशोधनाय अनेन यः मार्गः दर्शितः तस्य साहाय्येन एव वयं राजस्थानराज्यस्य पोखरण-ग्रामे अणुविस्फोटं कृत्वा महासत्तायाः अक्षिणी उन्मिलितवन्तः । इत्थं भारतस्य अणुविज्ञानस्य विकासचर्चायां डॉ. होमी भाभा इति नाम जिह्वायां नागच्छेत् चेत् तद् रामेण विना रामायणम् इत्यपि कथयितुं शक्नुमः ।
अन्तर्विषयाः
- १ जन्म परिवारश्च
- २ बाल्यं शिक्षणञ्च
- ३ माध्यमिकशिक्षणम्
- ४ पठने चित्रे सङ्गीते च रुचिः
- ५ गणितविज्ञानयोः रुचिः
- ६ आइन्स्टाइन् इत्यस्य पुस्तकमधीत्य सापेक्षवादस्य अवगमनम्
- ७ उच्चशिक्षणम्
- ८ भौतिकशाखायां कार्यारम्भः
- ९ अणुविज्ञानक्षेत्रे प्रगतिः
- १० भारतागमनम्
- ११ अणुशक्तिसमितेः अध्यक्षः भाभा
- १२ ट्रोम्बे-अणुसंशोधनकेन्द्रस्य निर्माणम्
- १३ होमी भाभा इत्यनेन संस्थापिताः आयोगाः
- १४ तारापुर इत्यत्र अणुमथकस्य स्थापना
- १५ अन्ताराष्ट्रियपरिषदः अध्यक्षः
- १६ आजीवनम् अविवाहितः
- १७ पुरस्काराः
- १८ मृत्युः
जन्म परिवारश्च[सम्पादयतु]
डॉ. होमी भाभा इत्यस्य जन्म १९०९ तमस्य वर्षस्य अक्तूबर-मासस्य त्रिंशत् (30) तमे दिनाङ्के मुम्बई-नगरे अभवत् । तस्य मातुः नाम मेहरबहेन, पितुः नाम जहांगीर-जी होरसम-जी भाभा आसीत् । तस्य पिता न्यायवादे निष्णातः आसीत् । रतन-जी ताता उद्योगसंस्थाभ्यः सह पितुः घनिष्ठः सम्बन्धः आसीत् । माता मुम्बई-नगरस्य अग्रणी-उद्योगपतिनः सर् दिनशा पीटिट् इत्यस्य पुत्री आसीत् । इत्थम् उभावपि गर्भश्रीमन्तौ आस्ताम् ।
बाल्यं शिक्षणञ्च[सम्पादयतु]
होमी भाभा इत्यस्य बाल्यं समृद्धियुक्तम् आसीत् । अयं बाल्यादेव अन्येभ्यः भिन्नः आसीत् । प्रायशः सर्वेऽपि बालकाः बाल्यावस्थायां ध्वनौ सति जागरन्ति पुनः शयनं कुर्वन्ति । किन्तु होमी भाभा स्वल्पं निद्रायमाणः भूत्वा जागर्ति इति तस्य नित्यक्रमः आसीत् । इत्थं बालकं जागरितं दृष्ट्वा पितरौ कथं शयनं कुर्यास्ताम् ? पुत्रस्य शयनरोगस्य चिकित्सायै पितरौ मुम्बई-नगरस्य बालरोगस्य विशेषज्ञम् अमिलताम् । किन्तु निद्रायाः किमपि निदानं नाभवत् । तथापि पितरौ प्रयासरतौ आस्ताम् । तौ रोगचिकित्सायै पुत्रं लण्डन्-नगरम् अनयताम् । लण्डन्-नगरे चिकित्सकः परीक्षणं कृत्वा होमी इत्यस्य नखेऽपि रोगः नास्ति किन्तु अस्य मस्तिष्कम् अत्यन्तं जागरितम् अस्ति अतः स्वल्पं शेते इति अवदत् । चिकित्सकस्य कथनानुसारेण होमी भाभा इत्यस्य पठनारम्भे सर्वं सत्यं जातम् । पितृभ्यां मुम्बई-नगरस्य केथीड्रल् नामिकायां शालायां तस्य प्रवेशः कारितः । तत्र श्रेष्ठेभ्यः शिक्षकेभ्यः होमी भाभा ध्यानेन अधीतवान् । तस्यां शालायां प्रायशः आङ्ग्ल-अधिकारिणां पुत्राः अध्ययनं कुर्वन्ति स्म । शालायां प्रवेशे सति भारतस्य विस्मरणं स्यात् तादृशम् पाश्चात्यं वातावरणम् आसीत् । तदानीन्तनकाले आङ्ग्ल-वस्त्राणां धारणे, आङ्ग्ल-शिक्षणप्राप्तौ च धनिकाः गौरवम् अनुभवन्ति स्म । किन्तु एतद् सर्वं विना अस्मदीयः होमी भाभा सदैव प्रथमक्रमं प्राप्य भारतस्य गौरवं वर्धयते स्म । इत्थं प्रथमक्रमेण उत्तीर्णः सन् सः बहूनि छात्रवृत्त्यादीनि प्राप्नोति स्म ।
माध्यमिकशिक्षणम्[सम्पादयतु]
प्राथमिकशिक्षणात्परं सः जॉन् केनन् नामिकायां शालायां माध्यमिकशिक्षणं प्रापत् । तस्य विद्यार्थिजीवनम् उत्तरोत्तरम् उज्ज्वलम् अभवत् । न केवलं पठने अपि तु अन्यप्रवृत्तिषु अपि सः रसेन भागं गृह्णाति स्म । इत्थं होमी भाभा इत्ययं अन्यविद्यार्थिभ्यः विशिष्टः आसीत् ।
पठने चित्रे सङ्गीते च रुचिः[सम्पादयतु]
बालकस्य शिक्षकः शाला च अति उत्तमा भवेत् तथापि बालकोपरि गृहस्य वातावरणस्य प्रभावस्तु भवति एव । तथैव अस्य जन्म पठनरसिके पारसी-कुटुम्बे अभवत् । गृहे सर्वेऽपि पठनरसिकाः आसन्, अतः होमी भाभा अपि पठनरसेन प्रभावयुतः आसीत् । कौटुम्बिकैः जनैः देशात् विदेशाच्च गृहे पुस्तकानि आनीतानि आसन् । तेषां पुस्तकानां पठने होमी इत्यस्य रुचिः आसीत् । गृहात् प्रोत्साहनं प्राप्य होमी भाभा इत्यस्य चित्रनिर्माणे, सङ्गीतश्रवणे अपि रुचिः आगता । ताभ्यां चित्रनिर्माणस्य कला तु स्वतः आसीत् । सः प्रकृतौ यदि किमपि नावीन्यं पश्यति स्म तर्हि कर्गदोपरि चित्रणं करोति स्म । एकदा विख्यातानां चित्रकाराणां चित्रप्रदर्शनम् आसीत् । तेषु १७ वर्षस्य होमी इत्यनेन पोर्ट्रेट् चित्रे प्रथमक्रमः प्राप्तः ।
गणितविज्ञानयोः रुचिः[सम्पादयतु]
चित्रसङ्गीतयोः रुचौ सत्यपि सर्वाधिकरुचिस्तु गणितविज्ञानविषयोः अध्ययने एव आसीत् । विज्ञानप्रयोगेषु लिखितानां सिद्धान्तानां प्रयोगानां च उपरि स्वयमेव परीक्षणं कृत्वा साफल्यं प्राप्यते तदैव विरमति स्म । यस्मिन् दिने प्रयोगपरिणामं प्राप्नोति स्म तस्मिन् दिने प्रसन्नः भवति स्म । होमी इत्यस्य गृहस्य ग्रन्थालयः विज्ञानविषये तु साक्षात् शिक्षक इव आसीत् । न केवलं शालायां ये पाठाः पाठिताः तान् एव अपि तु ये न पाठिताः तान् अपि होमी भाभा जानाति स्म । इत्थम् अभ्यासक्रमविषये शिक्षकात् अपि अग्रेसरः आसीत् ।
आइन्स्टाइन् इत्यस्य पुस्तकमधीत्य सापेक्षवादस्य अवगमनम्[सम्पादयतु]
बालकानां क्रीडावस्थायां होमी भाभा इत्ययं परिपक्वमनुष्यवद् गाम्भीर्ययुतः आसीत् । यदा पञ्चदशवर्षस्य तरुणावस्थायाम् आसीत् तदा महान्वैज्ञानिकस्य आइन्स्टाइन् इत्यस्य पुस्तकं सापेक्षवादम् अपठत् सर्वम् अवगच्छत् च । सापेक्षवादं वैज्ञानिकाः अपि सहजतया ज्ञातुं न शक्नुवन्ति स्म । किन्तु होमी भाभा इत्यस्मिन् एकाग्रतायाः महान्गुणः आसीत् अत सः सर्वम् अवगच्छति स्म ।
उच्चशिक्षणम्[सम्पादयतु]
१९२९ तमे वर्षे होमी भाभा विज्ञानविषये स्नातकः अभवत् । पितरौ पुत्रम् उच्चशिक्षणाय विदेशं प्रेषयितुम् ऐच्छताम् । पाश्चात्यसंस्कृतेः शिक्षां प्रदातुम् इच्छुकौ पितरौ तं भारतीयसंस्कृत्या दीक्षितम् अकुरुतां येन तं वैदेशिकं वातावरणं न स्पृशेत् । पिता पुत्रं विदेशं प्रेष्य एन्जिनियरिङ्ग् पाठयितुम् ऐच्छत् । किन्तु होमी भाभा विज्ञानं पठितुम् ऐच्छत् । तथापि पितुः आज्ञया एन्जिनियरिङ्ग् पठितुं सज्जः समभवत् । होमी भाभा एन्जिनियरिङ्ग् पठितुं इङ्ग्लेण्ड्-देशं गतवान् । किन्तु पुनर्मनसि विचलिते सति विज्ञानं पठानि इति पितरम् अप्रार्थयत् । पित्रा सर्वं विचार्य एन्जिनियरिङ्ग् इत्यस्मिन् प्रथमे वर्गे उत्तीर्णे सति वर्षद्वयं विज्ञानपठनाय अनुमतिः दीयते इति उक्तम् । पितुर्वचनं श्रुत्वा होमी भाभा एन्जिनियरिङ्ग् पठितुम् आरभत । अन्ते प्रथमे वर्गे समुत्तीर्य १९२७ तमे वर्षे इङ्ग्लेण्ड्-देशस्य केम्ब्रिज् गोन्विल् एवं किङ्ग्स् महाविद्यालये ट्रायपोस्ट् खण्ड-1 अभ्यस्तुं प्रविष्टः । तदानीं कवेन्डिश् इति प्रयोगशालायां डॉ. रुदर्फोर्ड् इत्यनेन सह कार्यकतॄन् विदुषः दृष्ट्वा पदार्थविज्ञानं प्रति आकर्षितः अभवत् ।
भौतिकशाखायां कार्यारम्भः[सम्पादयतु]
होमी भाभा पितुः अपेक्षितं परिणामं प्रापत् । अतः स्वेन इच्छितं विषयं पठितुं समुत्सुकः आसीत् । तदानीं नोबेल्-पारितोषिकविजेतुः प्रो. डिराक् इत्यस्य सम्पर्कः अभवत् । अनेन क्वॉन्टम् इलेक्ट्रो डायनमिक्स् नामाख्यायाः नूतनभौतिकशाखायाः प्रारम्भः कृतः आसीत् । अस्य विषयस्य संशोधने होमी भाभा इत्यनेन कार्यविकासस्य आरम्भः कृतः । विज्ञानक्षेत्रे सरसं कार्यं कृत्वा १९३३ तमे वर्षे आइसॅक् न्यूटन् इति नामिकां शिष्यवृत्तिं च प्रापत् । १९३४ तमे वर्षे होमी भाभा पी.एच्.डी. कृत्वा डॉक्टर् अभवत् । अतः रॉयल् सोसैटि नामिका संस्था फेलो-रूपेण तस्य चयनं कृत्वा तस्मै सर्वोच्चं सन्मानम् अददात् ।
अणुविज्ञानक्षेत्रे प्रगतिः[सम्पादयतु]
भौतिकशास्त्रस्य दृष्ट्या विंशति(२०)शताब्द्याः प्रारम्भिकानि त्रिंशत् (३०) वर्षाणि महत्वपूर्णानि आसन् । तदानीं संशोधनकार्यं वेगेन भवति स्म । पुरातनसंशोधनानां स्थाने नूतनसंशोधनानि समागतानि । तदा एव आइन्स्टाइन् इत्यनेन ऊर्जासूत्रं दत्तम्, रुदर्फोर्ड् इत्यनेन अणुकेन्द्रस्य स्फोटपद्धतिः च अन्वेषिता । अतः अणुविज्ञानस्य, अणुशक्तेः, अणुस्फोटकस्य च जन्म अभवत् । अणुसंशोधनक्षेत्रे कार्यरतैः प्रो. डिराक्, रुदर्कोर्ड्, वुल्फ् गेन्ग्, पोली, एनरिको फर्मी इत्यैतैः सह कार्यं कर्तुम् होमी भाभा इत्यनेन अवसरः प्राप्तः । तेषां प्रेरणया मार्गदर्शनेन च होमी भाभा इत्यनेन मौलिकसंशोधनानि अपि आरब्धानि । तेषु ब्रह्माण्ड-किरणानां स्वरूपम् इति विषये स्वस्य संशोधनेन विज्ञानजगति सः प्रसिद्धिं प्राप्तवान् । ब्रह्माण्डकिरणानाम् आवर्तप्रपत्तेः (कॅस्केट् थियरी) प्रकाशशक्तेः वस्तुमाने (इलेक्ट्रोन्) रूपान्तरणं कथं भवेत् तस्मिन्विषये बहूनि वर्षाणि यावत् सः संशोधनम् अकरोत् ।
भारतागमनम्[सम्पादयतु]
डॉ. होमी भाभा इत्यस्य प्रतिभाम् इङ्ग्लेण्ड्-देशस्य अमेरिका-देशस्य च संशोधनकर्तारः अजानन् । अतः होमी भाभा इत्यस्य ज्ञानस्य उपयोगः स्वयोः देशयोः अणुसंशोधनक्षेत्रे भवेदिति संशोधनकर्तारः इच्छन्ति स्म । एतस्मै कार्याय होमी भाभा इत्यस्मै बहूनि प्रलोभनानि दत्तवन्तः । किन्तु होमी भाभा इत्ययं विदेशस्य ज्ञानेन स्वदेशस्य सेवां कर्तुं विचारितवान् । तस्मिन् काले अणुविज्ञानक्षेत्रे भारतं शून्यम् आसीत् । भारतं प्राप्य संशोधनसाधनानाम् अभावात् भारतीयवैज्ञानिकस्य सी.वी. रामन् इत्यस्य इन्स्टिट्यूट् ऑफ् सैन्स् इत्यस्मिन् भौतिकशास्त्रस्य प्रवाचक(रीडर्)त्वेन संयुक्तः अभवत् । अल्पे एव काले आचार्यः (प्रोफेसर्) अभवत् । १९४३ तमे वर्षे होमी भाभा सर् दोराबजी भाभा इत्यस्य संस्थायै (Trust) पत्रम् अलिखत् । तस्मिन् अलिखत् - भारते विज्ञाने, संशोधनक्षेत्रे च कार्यकतॄणाम् अभावः नास्ति किन्तु स्थलाभावात् सर्वे भ्रमिताः सन्ति । भाविनि काले अणुशक्तियुगारम्भः भविष्यति । अतः भारतेन अपि अणुवैज्ञानिकाः अणुविज्ञानक्षेत्रे कार्याणि कर्तुं शक्नुयुः तादृशी संस्था रचनीया इति । सर् दोराबजी इत्यस्य संस्था होमी भाभा इत्यस्य पत्रं पठित्वा प्रस्तावस्य स्वीकारम् अकरोत् । १९४५ तमे वर्षे मुम्बई-नगरस्य एकस्मिन् प्रासादे ताता इन्स्टिट्यूट् ऑफ् फण्डमेण्टल् रिसर्च् इति नामिकां संस्थाम् अस्थापयत् । अस्मिन्नेव वर्षे अमेरिका-देशेन जापान-देशस्य उपरि आक्रमणं कृतम् । तेन जापान-देशस्य द्वे नगरे नष्टे । अस्मिन् भीषणे युद्धे लक्षाधिकाः जनाः प्रज्वलिताः । सर्वत्र अणुक्षेत्रे कार्यकतॄणां निन्दारम्भः अभवत् । विश्वस्मिन् जनाः अणुविरोधं कृत्वा शान्तिम् अयाचन् । अन्ये देशाः अणुसंशोधनं न कुर्युः, अतः अमेरिका-देशेनापि शान्तेः अभियानम् आरब्धम् । किन्तु होमी भाभा इत्यनेन एतादृश्यां परिस्थित्यां भारते अणुसंशोधनस्य कार्यारम्भः कृतः । होमी भाभा इत्यनेन अणुविज्ञानस्य शान्तिमयस्य उपयोगस्य प्रति भारः प्रदत्तः । होमी भाभा इत्यस्य अयं विचारः कियान् दीर्घदृष्टियुतः आसीत् इति इदानीं ज्ञायते ।
अणुशक्तिसमितेः अध्यक्षः भाभा[सम्पादयतु]
१९४७ तमस्य वर्षस्य अगस्त-मासस्य १५ तमे दिनाङ्के देशः स्वतन्त्रः अभवत् । ततः दशदिवसानन्तरम् अगस्त-मासस्य २६ दिनाङ्के भारतसर्वकारेण दिल्ली-नगरे वैज्ञानिकानाम् एका गोष्ठी आयोजिता । तत्र अणुसंशोधनविषयः अपि चर्चितः । तत्र होमी भाभा इत्यनेन अणुविज्ञानस्य विकासः, उपयोगश्च राष्ट्राय महत्वपूर्णः अस्ति इति सूचितम् । तदर्थं सः नवानां नीतीनां रचनाम् अकरोत् । तादृशम् अणुसंशोधनकेन्द्रं स्थापयितुम् अन्यदेशानामुपरि भारम् अपि अददात् । सर्वकारः तस्य एतैः विचारैः प्रसन्नः सन् अणुशक्तेः संशोधनमण्डलस्य अध्यक्षपदं होमी भाभा इत्यस्मै अददात् । ततः अल्पे काले एव भारतसर्वकारेण परमाणुशक्तिविषयकः एकः कार्यालयः स्थापितः । तस्य सचिवपदम् अपि होमी भाभा इत्यस्मै प्रदत्तम् । ततः परं भारतसर्वकारः अणुशक्तिसमितेः अध्यक्षम् अन्विषन् आसीत् । तदानीमेव होमी भाभा इत्यस्य विचारं कृत्वा अध्यक्षत्वेन अपि तमेव अचिनोत् । होमी भाभा इत्यनेन अणुविकासाय, तस्य शान्तिमयाय उपयोगाय च स्वस्य कुशलता योजिता । तस्य नेतृत्वे पुनःपुनः बह्व्यः योजनाः सफलतां गताः । तस्य इच्छा तु प्रत्येकं ग्रामम् अन्धकारात् विमुक्तं कर्तुम् आसीत् । परन्तु सर्वप्रथमम् अणुसंशोधनकेन्द्राणां निर्माणे भारम् अददात् ।
ट्रोम्बे-अणुसंशोधनकेन्द्रस्य निर्माणम्[सम्पादयतु]
१९५४ तमे वर्षे देशस्य अणुसंशोधनकार्यम् अत्याधुनिकं कर्तुं भारतसर्वकारः मुम्बई-नगरस्य ट्रोम्बे इत्यत्र अणुसंशोधनकेन्द्रम् अस्थापयत् । केन्द्रसञ्चालकत्वेन होमी भाभा नियुक्तः । अस्य रचनायां चत्वारि वर्षाणि अगच्छन् । अस्य निर्माणे १२०० एन्जिनियर् जनाः, अन्ये श्रमिकजनाः च कार्यम् अकुर्वन् । तेषु एन्जिनियर् जनेषु ३० केनडा-देशात् समागताः आसन् । साम्प्रतम् अस्य संशोधनकेन्द्रस्य इलेक्ट्रोनिक्स् विभागे रेडिएशन् सर्वे मीटर्, एम्प्लिफायर्स्, न्यूक्लियर् स्पेक्ट्रोमीटर् इत्यादीनां ५० प्रकाराणां साधनानां निर्माणं भवति । साम्प्रतं ततः ३५० प्रकाराणां रेडियो आइसोटोप् अनेकेषु देशेषु प्रेष्यन्ते । ताता इन्स्टिट्यूट् ऑफ् फण्डमेन्टल् रिसर्च्, ट्रोम्बे-अणुसंशोधनकेन्द्रस्य च जनकत्वेन अद्यापि होमी भाभा इत्यस्य स्मरणं भवति ।
होमी भाभा इत्यनेन संस्थापिताः आयोगाः[सम्पादयतु]
1. १९५५ तमे वर्षे अणुज्वालकस्य थोरियम् आयोगम् (प्लान्ट्) अस्थापयत् । 2. १९५९ तमे वर्षे न्यूक्लियर् मेटल् आयोगम् (प्लान्ट्) अस्थापयत्, यत् प्रतिवर्षं ३० टन् न्यूक्लियर् ग्रेड् युरेनियं सज्जीकर्तुं शक्नोति । 3. १९६२ तमे वर्षे भारयुक्तस्य जलस्य आयोगः (हेवी वॉटर् प्लान्ट्) स्थापितः, यस्मिन् प्रतिवर्षं १५ टन् भारयुक्तं जलं निर्मातुं शक्यम् । 4. १९६५ तमे वर्षे प्लुटोनियम् आयोगः (प्लान्ट्) स्थापितः । डॉ. होमी भाभा, डॉ. शेठनानी इत्यनयोः संयुक्ते उपक्रमे अयं आयोगः (प्लान्ट्) स्थापितः । तदानीं विश्वस्मिन् अयं पञ्चमः आयोगः (प्लान्ट्) आसीत् । तदा एतादृशाः आयोगयुक्ताः देशाः रशिया, अमेरिका, ब्रिटन्, फ्रान्स् इत्येते आसन् ।
तारापुर इत्यत्र अणुमथकस्य स्थापना[सम्पादयतु]
१९६३ तमे वर्षे महाराष्ट्रराज्यस्य तारापुर-ग्रामे सर्वप्रथमम् अणुशक्तिमथकं निर्मातुम् आरभत । तत्र अणुविस्फोटं नियन्त्र्य तस्य विद्युत्-ऊर्जायां रूपान्तरणं कर्तुं व्यवस्था आसीत् । तारापुर अणुमथकस्य रचनायाम् अमेरिका-देशस्य साहाय्यं स्वीकृतम् आसीत् । किन्तु होमी भाभा इत्यस्य विश्वासः आसीत् यत् भारतीयवैज्ञानिकाः अणुमथकस्य रचनायाः कार्यं शीघ्रं ज्ञास्यन्ति इति । मद्रास-नगरस्य समीपे कल्पक्कम् अणुमथकस्य स्थापनायाः सर्वाः व्यवस्थाः भारतीयवैज्ञानिकैः कृताः येन होमी भाभा इत्यस्य विश्वासः सार्थकः अभवत् । साम्प्रतं तु वयम् अन्यदेशेभ्यः अणुसंशोधनक्षेत्रे साहाय्यं दातुं शक्ताः स्मः । होमी भाभा नूतनप्रकल्पस्य प्रारम्भात् प्राक् तस्य दुरुपयोगः भवितुं शक्नोति न वा इति परिष्कृत्यैव कार्यम् आरभते स्म । अत एव सफलः भवति स्म । तेन प्राप्तायाः सिद्धेः अहङ्कारः कदापि तस्मिन् न आसीत् । सः व्यवहारकुशलः आसीत् । निश्चितेन आयोजनेन एव कार्यं कर्तव्यम् इति सः आमनति स्म ।
अन्ताराष्ट्रियपरिषदः अध्यक्षः[सम्पादयतु]
अणोः शान्तिमयः उपयोगः इति विषये १९५५ तमे वर्षे भारतस्य केन्द्रसर्वकारेण अन्ताराष्ट्रियपरिषद् आयोजिता आसीत् । होमी भाभा तस्याः अध्यक्षः आसीत् यत् देशाय गौरवस्य विषयः आसीत् । तदानीं प्रधानमन्त्रिपदारूढः पण्डित जवाहरलाल नेहरू इत्ययं शान्तिप्रियः आसीत् । तथैव अस्माकं अणुवैज्ञानिकः होमी भाभा इत्ययम् अपि शान्तिप्रियः आसीत्, अणोः शान्तिमयस्य उपयोगस्य इच्छुकः अपि आसीत् । अणोः भयस्थानानि बहूनि सन्ति किन्तु सदुपयोगाः अपि बहवः सन्ति । अतः अस्य विकासं न्यूनीकर्तुं न शक्नुमः । इत्थं होमी भाभा बहूनि उदाहरणानि दत्वा जलेन, अङ्गारेण च उत्पन्नविद्युतः अपेक्षया अणु-ऊर्जा न्यूनेन मूल्येन प्राप्यते इति औपदिशत् । होमी भाभा इत्यस्य मते भारते जनसङ्ख्यायाः वृद्धिः जायमाना आसीत् किन्तु ऊर्जायाः अक्षय्यानि श्रोतांसि न आसन् । अतः अस्माभिः अणुशक्तेः उत्पादने यावच्छक्याः प्रयत्नाः कर्तव्याः । होमी भाभा इत्यस्य मते विद्युच्छक्तेः आवश्यकतानुसारम् अणुशक्तेः समुचितः उपयोगः न जातः । अद्यापि विद्युतः मुख्यस्रोतत्वेन अङ्गारः एव उपयुज्यते । अङ्गारगर्ताः समाप्तिं प्रति गच्छन्ति, अतः राष्ट्रस्य आयस्य विशालांशः विदेशात् क्रूड् ऑइल् इत्यस्य क्रयणे एव नष्टः भवति ।
आजीवनम् अविवाहितः[सम्पादयतु]
होमी भाभा इत्यस्य जन्म पारसी-कुटुम्बे अभवत् । पारसी-जनेषु अविवाहितानां, विलम्बेन विवाहकतॄणां च विशाला सङ्ख्या अस्ति । पारसी-जनेषु एवं किमर्थम् इति संशोधनस्य विषयः । होमी भाभा अणुविज्ञानक्षेत्रे एव रसत्वात् अन्यत्र अरसत्वात् विवाहं न कृतवान् । अणुविज्ञानमेव स्वजीवनलक्ष्यमिति विचार्य अजीवत् ।
पुरस्काराः[सम्पादयतु]
१ १९४४ तमे वर्षे पटना विश्वविद्यालयात् डॉक्टर् ऑफ् सैन्स् इति पदव्या सन्मानितः । २ १९४9 तमे वर्षे लखनऊ विश्वविद्यालयात् डॉक्टरेट् इति पदव्या सन्मानितः । ३ १९५८ तमे वर्षे इलहाबाद विश्वविद्यालयेन डी.एस.सी. इति मानपदव्या सन्मानितः । ४ १९५९ तमे वर्षे केम्ब्रिज् विश्वविद्यालयेन डी.एस.सी. इति मानपदव्या सन्मानितः । ५ १९६० तमे वर्षे लण्डन् विश्वविद्यालयेन डी.एस.सी. इति मानपदव्या सन्मानितः । ६ १९४८ तमे वर्षे हॉप्किन्स् पुरस्कारेण सन्मानितः । ७ १९५४ तमे वर्षे भारतसर्वकारेण पद्मभूषणपुरस्कारेण सन्मानितः । ८ १९६१ तमे वर्षे भारतस्य विज्ञानक्षेत्रे श्रेष्ठयोगदानाय मेघनाद सहा सुवर्णचन्द्रकेन पुरस्कारेण सन्मानितः । ९ १९६४ तमे वर्षे मेल्चेड् पुरस्कारेण सन्मानितः ।
इत्थं विज्ञानक्षेत्रे पुरस्कारान् प्राप्य होमी भाभा विख्यातः अभवत् । तथापि आर्थिकलाभादिविषये सः कदापि न अविचारयत् ।
मृत्युः[सम्पादयतु]
१९६६ तमे वर्षे जिनीव-नगरे अन्ताराष्ट्रियायाः अणुसमितेः गोष्ठी आयोजिता । तत्र अनिवार्यकारणात् होमी भाभा इत्यस्य उपस्थितिः न भविष्यति इति निश्चितम् आसीत् । किन्तु देशस्य प्रतिनिधित्वेन उपस्थितौ सति देशाय लाभाः भविष्यन्ति इति विचार्य जिनीव गन्तुम् आमन्त्रणं स्वीकृतवान् । तत्र गन्तुं १९६६ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासस्य २४ तमे दिनाङ्के काञ्चनगङ्गा ७०७ नामके वायुयाने उपविष्टः । आल्प्स् इत्यस्याः पर्वतमालायाः समीपे माउण्ट् ब्लॅन्क्-तः किञ्चिद्दूरे विमानं नष्टं यस्मिन् ११६ जनाः आसन् । तेषु एकः अस्माकं वैज्ञानिकः होमी भाभा अपि । इमं सन्देशं प्राप्य भारतीयाः स्तब्धाः अभवन् । देशस्य अणुकार्यक्रमः अपि मूर्छां गतः । स्वकीयेन अतुल्येन योगदानेन होमी भाभा अद्यापि जनमनसि राराजते ।


text:
श्रवणा
रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते श्रवणानक्षत्रम् । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् श्रवणानक्षत्रं भवति द्वाविंशतितमं नक्षत्रम् ।
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।
अन्तर्विषयाः
आकृतिः[सम्पादयतु]
श्रवणं मत्स्याकारत्रयम् - मीनस्याकृतौ विद्यमानानि त्रीणि नक्षत्राणि ।
सम्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
जू जे जो ख - श्रवणानक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्[सम्पादयतु]
- शृण्वन्ति श्रोणाममृतस्य गोपां पुण्यामस्या उपशृणोमि वाचम् ।
- महीं देवीं विष्णुपत्नीमजूर्याम् । प्रतीचीमेनां हविषा यजामः ।
- त्रेधा विष्णुरुरुगायो विचक्रमे दिवं पृथिवीमन्तरिक्षम् ।
- तच्छ्रोणेति श्रव इच्छमाना पुण्यं श्लोकं यजमानाय कृण्वती ॥
वैदिककाले श्रवणनक्षत्रं श्रोणानक्षत्रम् इत्यपि निर्दिश्यते स्म । श्रोणानक्षत्रं विष्णुर्देवता इति उल्लिखितम् अस्ति । तन्नाम श्रवणानक्षत्रस्य देवता विष्णुः । अथर्ववेदे श्रवणनक्षत्रं पुष्टिदायकं नक्षत्रमिति उल्लिखितम् । तैत्तिरीयब्राह्मणस्य अनुसारम् इदं नक्षत्रम् अमृतस्य संरक्षणकारि विष्णोः भोग्यम् अस्ति । अस्मिन् नक्षत्रे पुण्यवचनानि श्रोतव्यानि । इदं सन्तापहारकम् अस्ति । वयम् अस्य यजनं कुर्मः । विष्णुः श्रवणनक्षत्रे स्थितः अस्ति । इदं नक्षत्रं यजमानं पुण्यात्मानं कुर्वत् तेन अभीष्टं सर्वं प्रददाति ।
आश्रिताः पदार्थाः[सम्पादयतु]
- श्रवणे मायापटवो नित्योद्युक्ताश्च कर्मसु समर्थाः ।
- उत्साहिनः सधर्मा भागवताः सत्यवचनाश्च ॥
मायापटवो मायाविनः प्रपञ्चकुशलाः । नित्योद्युक्ताः सर्वकालं सोद्यमाः कर्मसु व्यापारेषु समर्थाः सक्ताः । उत्साहिनः सोत्साहाः । सधर्मा धर्मसंयुक्ताः । भागवता भगवद्भक्ताः । सत्यवचनाः सत्यभाषिणः । एते सर्व एव श्रवणे ॥
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
- शान्तिकपौष्टिकमङ्गलविचित्रकृषिशिल्पसम्बराद्यं च ।
- धामविधानसस्थापनमुपनयनं विष्णुभे कार्यम् ॥
श्रवणानक्षत्रे शान्ति-पौष्टिक-माङ्गलिककार्याणि, कृषि-शिल्प-वस्त्रादिकार्याणि, गृहनिर्माणम्, उपनयनम् इत्यादीनि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
चरसंज्ञकनक्षत्राणि[सम्पादयतु]
श्रवणत्रयमादित्यानिले च चरकर्मणि हितानि ॥ श्रवणत्रयं श्रवणं धनिष्ठा शतभिषगिति । आदित्यं पुनर्वसुः । आनिलं स्वातिः । ते आदियानिले च । एतानि पञ्च नक्षत्राणि । तानि च चरकर्मण्यस्थिरे कर्मणि हितानि प्रशस्तानि ।


text:
रामनवमी
श्रीरामः विष्णोः सप्तमः अवतारः । "विष्णोरर्धं महाभागम्” इत्येव उल्लेखः दृश्यते । रावणः “देवेभ्यः मरणं नास्ति” इति वरं प्राप्तवान् आसीत् । तस्य संहारार्थं महाविष्णुः एव मनुष्यरूपेण जन्म प्राप्नोत् । सः एव श्रीरामचन्द्रः । चैत्रमासस्य शुक्लपक्षस्य नवम्यां तिथौ श्रीरामस्य जन्म अभवत् । तद्दिनमेव “श्रीरामनवमी” इति आचर्यते ।
- “चैत्रे नवम्यां प्राक् पक्षे दिवा पुण्ये पुनर्वसौ ।
- उदये गुरुगौरांश्चोः स्वोच्चस्थे ग्रहपञ्चके ॥
- मेषं पूषणि सम्प्राप्ते लग्ने कर्कटकाह्वये ।
- आविरसीत्सकलया कौसल्यायां परः पुमान् ॥“ (निर्णयसिन्धुः)
नवमीतिथिना सह पुनर्वसुनक्षत्रम् अपि अस्ति चेत् तद्दिनम् अत्यन्तं प्रशस्तम् इति उच्यते । “पुनर्वस्वर्क्षसंयुक्ता सा तिथिः सर्वकामदा” (अगस्त्यसंहिता – ८-२८) । रामनवमी सर्वैरपि आचरणिया एव । यः नाचरति सः घोरे कुम्भीपाकनरके पच्यते इति वदन्ति शास्त्रवाक्यानि ।
- “सर्वेषामप्ययं धर्मः भुक्तिमुक्त्योकसाधकः ।
- यस्तु रामनवम्यान्तु भुङ्क्ते मोहाद्विमूढधीः ॥
- कुम्भीपाकेषु घोरेषु पच्यते नात्र संशयः ।“
- “अकृत्वा रामनवमीव्रतं सर्वोत्तमोत्तमम् ।
- व्रतान्यन्यानि कुरुते न तेषां फलभाग्भवेत् ॥“ (हेमाद्रि-अगस्त्यसंहिता पु-१८०दशनिर्णयः)
चैत्रशुक्लप्रतिपत्तः श्रीरामपूजाम् आरभ्य रामनवमीदिने मङ्गलकरणक्रमः अस्ति कुत्रचित् । तत् “वसन्तनवरात्र-रामनवम्याराधनम्” इति उच्यते । कुत्रचित् रामनवम्याः पूर्वतनम् अनन्तरदिनं च योजयित्वा दिनत्रयं यावत् आचरन्ति । यदि तथा न शक्यते तर्हि रामनवमीदिने एकं दिनं वा आचरेयुः एव । तद्दिने अङ्कुरार्पणं कृत्वा अनन्तरम् उत्सवाचरणं करणीयम् । व्रतम् आचर्यमाणाः चैत्रशुद्ध-अष्टम्यां प्रातः जितेन्द्रियः सन् नदी-कासार-सरोवर-कूपेषु कुत्रचित् स्नात्वा सन्ध्यावन्दनम् अग्निकार्यं च आचरन्ति । वेदशास्त्रविशारदं रामपूजापरायणं ब्राह्मणोत्तमम् आहूय भोजनं कारयन्ति । सायङ्कालपर्यन्तं रामध्यानं रामकथाश्रवणं कुर्वन्ति । रात्रौ द्वौ अपि उपवासं कृत्त्वा भूमौ शयनं कुरुतः । अपरस्मिन् दिने प्रातः स्नानसन्ध्यावन्दनं समाप्य गृहस्य उत्तरदिशि मण्डपनिर्माणं कुर्वन्ति । पुष्पपल्लवैः मण्डपम् अलङ्कृत्य सीतासमेतस्य श्रीरामस्य प्रतिष्ठापनं कुर्वन्ति । अनन्तरं पञ्चामृताभिषेकं कृत्वा पुण्याहवाचनं, पुरुषसूक्त-मूलमन्त्रसहितं षोडशोपचारपूजां कुर्वन्ति । अर्घ्यपाद्यादिकं समर्प्य घृतसूपव्यञ्जनादिनैवेद्यम् अर्पयन्ति । अलङ्कार-नृत्य-गीत-वाद्यैः सह शोभायात्रां कारयन्ति । रात्रौ जागरणं कुर्वन्ति । दशम्यां प्रातः आज्यपायसादिना १०८ हवनं कुर्वन्ति । तं विग्रहं पूजान्ते तस्मै ब्राह्मणाय दानरूपेण यच्छन्ति । तद्दिने सर्वेषु गृहेषु श्रीरमस्य पूजा भवति । रामायणस्य पारायणं, भजनानां गायनं, पानक-कोषम्बरीणां वितरणं सर्वत्र भवति । राममन्दिरेषु तद्दिने विशेषपूजाः , सङ्गीत-हरिकथा –उपन्यास-रथोत्सवादयः कार्यक्रमाः आयोज्यन्ते ।
श्रीरामः हिन्दुजीवनस्य अविभाज्यम् अङ्गमेव । मनुष्येण प्राप्यमाणस्य अत्युन्नत-आदर्शस्य मूर्तिरूपः एव श्रीरामः । अतः एव श्रीरामः “मर्यादापुरुषोत्तमः” “विग्रहवान् धर्मः” इति उच्यते । श्रीरामः सर्वेषाम् आदर्शभूतः पुत्रः, मित्रं, पतिः, सहोदरः, राजा, शिष्यः, शत्रुः च । सः कदापि धर्मविरुद्धं न आचरितवान् । अतः धर्मरक्षणार्थं सर्वस्यापि त्यागं कृतवतः रामस्य विषये सर्वेषामपि महान् आदरः । जाति-मत-प्रान्तादि भावं विना रामः सर्वेषां हृदये निवसति । भारतस्य सर्वेषु भागेषु, सर्वासु भाषासु रामविषयकं साहित्यं, सङ्गीतं, शिल्पं, चित्रं, चापि अस्ति एव । राममन्दिररहितः कोपि ग्रामः न स्यात् अस्माकं देशे । रामायणमेव आदिकाव्यम् इत्युच्यते । वृद्धचाणक्यशतके रामस्य वर्णनम् एवं कृतम् अस्ति –
- “धर्मे तत्परता मुखे मधुरता दाने समुत्साहता ।
- मित्रेऽवञ्चकता गुरौ विनयता चित्ते तु गम्भीरता ॥
- आचारे शुचिता गुणे रसिकता शास्त्रेषु विज्ञानिता ।
- रूपे सुन्दरता शिवे भजनिता त्वय्यस्ति भो राघव ॥“ इति ।
एवं रामः परिपूर्णः । जगति यं कमपि जीवनस्य आदर्शरूपेण प्रदर्शयितुं योग्यः अस्ति चेत् सः रामः एव । यतः सः धर्मपालनार्थं बहुविधानि कष्टानि सोढवान् । पितृवाक्यपालनार्थं १४ वर्षाणि यावत् वनवासं कृतवान् । सामान्यप्रजायाः कस्यचित् रजकस्य अभिप्रायमपि पुरस्कुर्वन् प्राणप्रियां साध्वीं पत्नीं वनं प्रेषितवान् । अद्यतनजगति एतादृशजीवनस्य कल्पनाम् अपि कर्तुं न शक्नुमः वयम् । रामः नारायणस्य अवतारः । सः यदा दशरथस्य पुत्ररूपेण जन्म प्राप्नोत् तदा वेदः अपि रामायणरूपेण जन्म प्राप्नोत् इति वदति अयं श्लोकः –
- “वेदवेद्ये परे पुंसि जाते दशरथात्मजे ।
- वेदः प्राचेतसादासीत्साक्षाद्रामायणात्मना ॥“


text:
Sep 25th, 2014
by Jay जय.
या देवी सर्वभूतेषु शक्ति रूपेण संस्थिता
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम: ||
Mata je madh jo Live darshan 2014 (www.matanamadh.org)
जय माताजी !
या देवी सर्वभूतेषु विष्णुमायेति शब्दिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभेतेषु चेतनेत्यभिधीयते। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु बुद्धिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु निद्रारूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु क्षुधारूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु छायारूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु शक्ति रूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु तृष्णारूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु क्षान्तिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु जातिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु लज्जारूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु शान्तिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
यादेवी सर्वभूतेषु श्रद्धारूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु कान्तिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु लक्ष्मीरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु वृत्तिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु स्मृतिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु दयारूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु तुष्टिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु मातृरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
Posted in: Festivals, General, Religion,Spirituality.
Aug 21st, 2014
by Jay जय.
Posted in: Fun zone, Movies, TV, Videos.
Jul 14th, 2014
by sachin.
Posted in: Kutchi Lokgeet.
Jun 29th, 2014
by Jay जय.
कच्छी नवुं वरें असाढी बीज
*******************
अज आवई असाढी बीज,
हुभ छिलकाणी हींयेंं मिंजा, कर घर आयाते
अज आवई…
बख्खुं विजीनें हिकडें बेंके, गडेयो सेठ गरीब
नयें वरे जे’वा नरवा कें, मनजा घणा मरीज.
अज आवई…
ऊभ जामोटया वडरा कारा , चोमल चमकई वीज
गरजी हल्यो तें गगन सजोने, डुंगरा डोल्या रीज
अज आवई…
नीर छलकणा नदी नवाणें, मींयडा वठा अजीभ
मोर मलारें, कोयल टौकई, जन मन छलकाई प्रीत.
अज आवई…
खणी हणसारो खेडु हलेओ, अंघर रखी उमीध
कण मिंजानुं मण थै उपजॅ, डाता भरकत डीज
अज आवई…
नंईं साल मुभारक मिणी के, मालिक मेंर करीज
वॅर जॅर के छडीयुं विसारे. “प्यासी” रखज पतीज.
अज आवई…
: मावजी जेराम भानुसाली (मास्तरजी)
Posted in: Festivals, Kutchi Kavita,Chovak,Sahitya (Poetry, Quotes, Literature).


text:
सक्रिययोजकावली
एषा तु गतेषु ३० दिनेषु कृतकार्याणां योजकाना आवली ।
भवान् अस्यपुटास्य निगूढावृत्तिं पश्यन् अस्ति । यत् ० क्षणम् कालिकम् अस्ति ।
- Bhyrappaji (सम्भाषणम् | योगदानानि) [६ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Charunandan16 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Conquistador (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Karyakarta (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Krenair (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- MediaWiki message delivery (सम्भाषणम् | योगदानानि) (बॉट्) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Nemo bis (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Puranastudy (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१५ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- SangamesanKM (सम्भाषणम् | योगदानानि) [६ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Sohumsathaye (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- SumanaKoundinya (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- अनुनाद सिंह (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- రహ్మానుద్దీన్ (सम्भाषणम् | योगदानानि) [५ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]


text:
सक्रिय-सदस्यानां सूची
एषा तु गतेषु ३० दिनेषु कृतकार्याणां योजकाना आवली ।
भवान् अस्यपुटास्य निगूढावृत्तिं पश्यन् अस्ति । यत् १२ घण्टाः, ३८ निमेषाःएवम् ४ क्षणानि कालिकम् अस्ति ।(प्रथमम् | अन्तिमम्) दृश्यताम् (पूर्वतनम् ५० | अग्रिमम् ५०) (२० | ५० | १०० | २५० | ५००)
- AbhishekDas.G.H. (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Alankar (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Alraunenstern (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Amrit.ghimire13 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Bharadwajbalaji (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Brackenheim (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Charunandan16 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [६ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- CommonsDelinker (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- David Ram Raju (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Haji doliskani (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Infovarius (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Ivonna Nowicka (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- JayantaPanda0709 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Kaiyr (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Katyare (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Liliana-60 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- MF-Warburg (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- MKar (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Mahalakshmi Prasanna (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२० सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- MediaWiki message delivery (सम्भाषणम् | योगदानानि) (बॉट्) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- MikeLynch (सम्भाषणम् | योगदानानि) (अधिकारी, प्रबन्धकः) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Mridhula.ravi (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- NehalDaveND (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१३६ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Nishant (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Northamerica1000 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Nuuskamikkonen (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Pathoschild (सम्भाषणम् | योगदानानि) [५ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Pavanaja (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Pavanhungund (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Pmanish.rf (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Pratyya Ghosh (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Praveen Grao (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Ragi Venkatachary skt (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Rotlink (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१७ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Sahilnatu (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Samskritabharatibot (सम्भाषणम् | योगदानानि) (बॉट्) [२० सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Sanit108 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [६ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Sayant Mahato (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२०२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Shridhar V Hegde (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१०७ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Shubha (सम्भाषणम् | योगदानानि) (स्वसमीक्षकः, प्रबन्धकः) [४४० सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Sikhara (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Translation Notification Bot (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Tremonist (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Udit Sharma (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४७ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Vidyakumargv (सम्भाषणम् | योगदानानि) [९ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Vishvas vasuki (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- WhyNotToBeTheBest (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Xaris333 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Xqbot (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४७ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- प्राची मिश्रा (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]


text:
महामरीचिका
एषा महामरीचिका भारते अपि वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इयम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एषा महामरीचिका आङ्ग्लभाषायां Capcicum अथवा Bell pepper इति उच्यते । एषा महामरीचिका भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एषा बहुवर्णयुता भवति । एतया महामरीचिकया क्वथितं, व्यञ्जनं, भर्ज्यं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । चित्रान्न-पृथुक-उपमादीनाम् उपहाराणां निर्माणे अपि महामरीचिका उपयुज्यते । एषा महामरीचिका बहुवर्णीया भवति । एषा रक्तवर्णीया, हरितवर्णीया, काषायवर्णीया, पीतवर्णीया, नीललोहितवर्णीया च उपलभ्यते । महामरीचिका "सोलेनं" कुटुम्बे अन्तर्भवति । अस्यां सस्यजातौ सस्ये पुष्पाणि भवन्ति । सस्यं "सोलनासिय" इति वदन्ति । एतस्याः प्रभेदाः अमेरिकामूलतः आगताः सन्ति । शताधिकवर्षेभ्यः अमेरिकादेशस्य उष्णवलयस्य जनाः एतस्याः वर्धनं कुर्वन्तः सन्ति । इदानीं विश्वे सर्वत्र एतस्याः वर्धनं भवति । महामरीचिकायाः कतिपय प्रभेदाः शाकमिव, औषधमिव च उपयुज्यते । स्थानस्य तथा प्रभेदस्य भेदानाम् आधारेण अस्याः विभिन्नानि नामानि अपि सन्ति । सामान्यतया एषा महामरीचिका इति उच्यते । ब्रिटन्-देशे मधुरमरीचिका इति, आस्ट्रेलिया, इङ्ग्लेण्ड्, अमेरिकासंयुक्तसंस्ताने, केनडादेशे, भारतेषु च महामरीचिका इति वदन्ति । अन्यराष्टेषु रक्तमरीचिका इत्यपि उच्यते । एतस्याः जातेः नाम ग्रीक्-पदं karto (क्याप्टो) इति पदतः उत्पन्नमस्ति । एतद् पदं "दशनम्" अथवा "गिलनम्" इत्यर्थे ग्रीक्-भाषायम् उपयुज्यते ।
अन्तर्विषयाः
अस्यां महामरीचिकायां “क्याप्सैसिन्” अंशः[सम्पादयतु]
महामरीचिकायाः अनेकवंशस्य फलेषु क्याप्सैसिन् (मीथैल् वेनिली नोनेन्मैड्) भवति । स च अंशः “लिपोफिलिक्” नामकं रासायनिकम् इति कारणात् येषां शरीरस्य अभ्यासः नास्ति तेषां मुखे ज्वलनं भवति । अधिकतया सस्तनयः एतां महामरीचिकां न इच्छन्ति । किन्तु पक्षीषु एतस्याः कोऽपि परिणामः न भवति । अस्याः महामरीचिकायाः गाढः वर्णः पक्षीन् आकर्षति अपि । “क्याप्सैसिन्” इत्येषः अण्डधारकः अङ्गांशः । अयं अंशः आन्तरिकसूक्ष्मस्तरे महता प्रमाणेन भवति । फलानाम् अन्तर्भागे न्यूनप्रमाणेन भवति । महामरीचिकासु “क्याप्सैसिन्” अंशः विभिन्नप्रमाणेन भवति । वंशाधारेण तस्य प्रमाणं भवति । एतेन कारणेन अधिकांशाः महामरीचिकायाः प्रभेदाः आचूषितान् विभिन्नान् उष्णांशान् प्राप्नुवन्ति । ‘बेल् पेपर्’इत्येषः प्रभेदः “क्याप्सैसिन्” अंशरहितः महामरीचिकायाः प्रभेदः । अपसरणगुणाणोः कारणेन “बेल् पेपर्” प्रभेदे क्याप्सैसिनस्य न्यूनता अस्ति । अमेरिकन् मूलस्य औषधस्य निर्माणे ‘चिलिपेपर्’स्य महत्त्वयुतं स्थानम् अस्ति । आधुनिकेषु औषधेषु “क्याप्सैसिन्” अंशस्य उपयोगः क्रियते । प्रमुखतया एतस्य उपयोगः उष्णवलयस्य वैद्यकीयचिकित्सायां रक्तपरिचलनास्य उत्तेजकौषधम् इव उपयुज्यते । इदानीन्तनेषु दिनेषु सामान्यतया महामरीचिका अथवा पेपर् स्प्रे (मरीचिकायाः गुच्छम्) इत्येतस्य क्याप्सैसिनस्य (एरासल्) वायुद्रवस्य सारम् आरक्षकगणः अधिकतया प्रयुञ्जते । आरक्षकाः कामपि व्यक्तिम् अशक्तां कर्तुम् अमृत्युकारकम् अस्त्रम् इव अस्य उपयोगं कुर्वन्ति । कोलाहलस्य नियन्त्रणार्थम् अपि अस्य प्रसरणं कुर्वन्ति । वैयक्तिकवैषम्यस्य निमित्तम् अपि एतस्य उपयोगः भवति कुत्रचित् ।
पाके अस्याः महामरीचिकायाः उपयोगः[सम्पादयतु]
महामरीचिकां पक्वं कृत्वा अथवा अपक्वमपि खादितुं शक्यते । सामान्यतया “सि फिर्टेसिन्स्” प्रभेदः पक्वपाके, अपक्वपाके, भर्ज्यपाके, मिश्रपाके चापि उपयुज्यते । खण्डान् कृत्वा अपि भर्जयितुं शक्यते । पूर्णस्य अथवा किञ्चित्भागस्य दहनं कर्तुमपि शक्यते । अथवा कर्तयित्वा साल्सा, सास् च इत्येतेषु योजयितुम् अपि शक्यते । एतां महामरीचिकां लेह्यम् (जाम्) इव संरक्षितुम् अपि शक्यते । शुष्कीकृत्वा, अवलेहरूपेण अथवा घनरूपेण अपि रक्षितुं शक्यते । शुष्कमरीचिकाः सम्पूर्णतया पूर्वस्थिततिं प्रति आनेतुं शक्यते अथवा कुट्टनेन चूर्णीकृत्य रक्षितुम् अपि शक्यते । लवणद्रवे निमज्जिता महामरीचिका अधिकतया स्याण्ड्वविच्, सलाड् इत्यादिषु उपयुज्यते । शैत्यवातावरणे एषा महामरीचिका स्ट्यू (उष्णजले मांसं क्वथयित्वा कृतं भक्ष्यम् ) सूप्, साल्सास् इत्येतेषु उपयुज्यते । इथियोपिया राष्ट्रियपाके अत्यन्ता प्रमुखा अस्ति इयं महामरीचिका । १९ शतकस्य पूर्वार्धे योग्यमृत्तिकायाः कवोष्णवातावरणस्य प्रदेशेषु महता प्रमाणेन वर्धिताः । सर्वेषु स्थानेषु वर्धिता चेदपि विशेषतया ‘येज्जु’ प्रान्ते महता प्रमाणेन दृश्यते । २००५ तमे वर्षे २,००० जनानां जनाभिप्रायस्य सङ्ग्रहणं यत् कृतं तत्र महामरीचिका ब्रिटन्-देशस्य प्रियपाके उपयुज्यमानेषु शाकेषु चतुर्थे स्थाने आसीत् । बल्गेरिया, दक्षिणसैबीरिया, म्यासेडोनिया प्रदेशेषु अपि एषा महामरीचिका अत्यन्तजनप्रिया अस्ति । एतां महामरीचिकां भर्जयित्वा परितः वार्तकीं, पलाण्डुं, लशुनं, कुस्तुम्बरीं च योजयित्वा अपि खादितुं शक्यते । एषा महामरीचिका मांसखण्डे, अन्ने, बीन्स्, मृदुचीस्, अण्डम् इत्यादीनाम् उपस्कररूपेण अपि उपयुज्यते । तावदेव न मरीचिका, वार्तकी, मरीचे च निमज्य साम्प्रदायिकविधानेन ल्युट्ण्टिसा, अज्वर् प्रदेशेषु यः पाकः क्रियते तत्र रुचेः वर्धनार्थम् अपि महामरीचिका उपयुज्यते । शाकानाम् अवलेहस्य निर्माणे अपि उपयुज्यते । महामरीचिकाशलाटून् इट्यालियन् पाकेऽपि अधिकतया उपयुज्यते । एतस्याः कटुः इटलीदेशस्य दक्षिणभागेषु सामान्यसोपस्करः इव उपयुज्यते । कदाचित् जिततैलेन सह मेलयित्वा खाद्यते अपि । महामरीचिका पेपर् इत्येतत् अनेकेषु खाद्येषु उपयुज्यते। एतेन बहुविधपाकं कर्तुं शक्यते । एषा महामरीचिका श्रीलङ्कादेशेऽपि बृहत्प्रमाणेन उपखाद्यमिव उपयुज्यते ।
अन्ये उपयोगाः[सम्पादयतु]
बहुभ्यः वर्षेभ्यः कृतैः संशोधनैः महामरीचिकायाः परिवर्तनम् अपि कृतम् अस्ति । सा अन्येभ्यः उद्देशेभ्यः अन्यखाद्येभ्यः चापि उपयुज्यते इदानीम् । (डैयटिङ्ग्) मेदस्य निवारणार्थं यः आहारक्रमस्य कल्पितः तत्रापि एषा उपयुज्यते । किन्तु कुटुम्बवैद्येन सह समालोच्य एव उपयोक्तव्या महामरीचिका । यतः देहस्थितिमवलम्ब्य रक्तस्य, मेदस्य च प्रमाणनुगुणं कः सोपस्करपदार्थः, हाट् सास् च उत्तमं भवति इति ज्ञातव्यम् ।
अस्याः महामरीकिकायाः प्रभेदाः[सम्पादयतु]
महामरीचिकायां सामान्यतः २० तः २७ प्रभेदाः सन्ति । एतासु पञ्चविधानि गृहेषु उपयुज्यन्ते । अस्याः महामरीचिकायाः प्रभेदानां तदन्तः च वर्णे, आकारे, गात्रे च भिन्नता भवति । एषा भिन्नता वर्गाणां सम्बन्धस्य विषये भ्रमं जनयति । रासायनिकसंयोजितानि अध्ययनानि प्रभेदानां भेदं ज्ञातुं साहाय्यं कुर्वन्ति ।
- क्याप्सिकम् अन्युम् L
- क्याप्सिकं कार्नटम् (हिर्न्)हन्स्
- क्याप्सिकं होकेरियनुम् (मीर्स्) क्नुट्से
- क्याप्सिकं प्युक् सिन्स् रुज् &प्याव्
- क्याप्सिकं ब्यकटं L
- क्याप्सिकंबुपोरं हन्स्
- क्याप्सिकं डिमार्फम् (मिर्स्) न्ट्से
- क्याप्सिकं ल्यान्सेलोल्याटम् (ग्रीन्म्)C.V.मार्टन् &स्ट्याण्ड्ल्
- क्याप्सिकं रोम्बाय्डेम् (ड्युनल्) क्नुट्से
- क्याप्सिकं क्याम्पिलोपोडि यं सेण्डिटिन्
- क्याप्सिकं ड्युसेनि बिट्टर्
- क्याप्सिकं स्काटियनं सेण्डिटिन्
- क्याप्सिकं कार्डेनसी हेसर् &P.G. Sm.
- क्याप्सिकम् एक्सिमिम्हन्स्
- क्याप्सिकं लेप्टोपोडं (ड्युनल्)क्नुट्से
- क्याप्सिकं स्काल्निकियनं हन्स्
- क्याप्सिकं चाकोयेन्सि हन्स्
- क्याप्सिकम् फ्लेक्सोसम् सेण्डिटिन्
- क्याप्सिकम् लैसियान् थाय्डस् बिट्टर्
- क्याप्सिकं चिनेन्स् जाक्
- क्याप्सिकं फ्रुटेसिन्स् L
- क्याप्सिकं टूवरि इस् बग् et al.
- क्याप्सिकं मिनुटिफ्लोरं (रुस्बि) हन्स्
- क्याप्सिकं कोकिनियं (रुस्बि)हन्स्
- क्याप्सिकं ग्यालापेजो न्स् हन्स्
- क्याप्सिकं विल्लोसुं सेण्डिटिन्
- क्याप्सिकं मिरबिले मार्ट्. एक्स् सेण्डिटिन्
- क्याप्सिकं गेमिनिफोलिं (ड्यामर्) हन्स्
- क्याप्सिकं मोसिटिकं टूलेडो
- क्याप्सिकं प्यारविफोलियं सेण्डिटिन्
विभिन्नेषु देशेषु अस्याः महामरीचिकायाः नामानि[सम्पादयतु]
महामरीचिकायाः नामानि आङ्ग्लभाषाराष्ट्रेषु विभिन्नानि सन्ति । आस्ट्रेलिया, न्यूजिलेण्ड्, भारते च कटुरहितां ‘महामरीचिका’ इति, कटुसहितां ‘मरीचिका’ (द्विवारं L उपयुज्य) इति च वदन्ति । पेपरान्सिनिं ‘मधुरमहामरीचिका’ इत्यपि वदन्ति । ‘बेल् पेपर्’ सामान्यतया उपयोगे न सन्ति चेदपि बेल् आकारस्य कटुयुक्तं C. अन्युम् तथा अन्यविधं च अधिकतया ‘बेल् चिलिस्’ इति वदन्ति । अमेरिकासंयुक्तसंस्थानेषु, ऐर्लेण्ड्देशेषु च कटुरहितां ‘बेल् पेपर्’, ‘मधुरमरीचिका’ अथवा ‘मरीचिका’ (अथवा ‘आर्द्रमरीचिकाः, रक्तमरीचिकाः’ इत्यादि) इति वदन्ति । कटुमरीचिकां ‘चिलि/चिलिस्’ (डबल् L) अथवा ’चिलि पेपर्स्’ इति वदन्ति । अमेरिकासंयुक्तसंस्थाने केनडादेशे च कटुरहितां ‘बेल् पेपर्’ ‘मधुरमरीचिका’ ‘रक्त/हरित’ मरीचिकाः अथवा केवलं ‘मरीचिका’ इति वा वदन्ति । आहत्य कटयुक्तां ‘चिले/चिलिस्’, ‘चिलि/चिलिस्’, अथवा ‘चिलि/चिलिपेपर्’ (केवलं एकं L), ‘कटुमरीचिका’ इति अथवा निर्दिष्टविधं (उदाहरणार्थं, बनाना पेपर्) इति वदन्ति । महामरीचिकासस्यानि आहारस्य रुचिवर्धकस्य मरीचस्य (ब्ल्याक् पेप्पर्, पैपर् निग्रुम्/१) कटुरुचिमेव यच्छन्ति इति कारणेन ‘पेपर्’ (मरीचिका) इति नाम आगतम् । किन्तु सस्यविज्ञाने एतस्य सस्यस्य, सिचुवन् पेपर् इत्यस्य च कोऽपि सम्बन्धः नास्ति । पोलिश्, हङ्गेरियादेशेषु च ‘प्याप्रीक’ प्याप्रीक’ च (रक्तमरीचिका) इत्येतत् पदं सर्वविधमहामरीचिकायाः कृते, मधुरशाकाणां कृते, कटुसोपस्कराणां कृते च उपयुज्यते । तावदेव न, शुष्कीकृत्य, चूर्णीकृत्य तैः एव निर्मितं सोपस्करपदार्थं सूचयितुमपि (US आङ्ग्लभाषायां, कामन् वेल्त् आङ्ग्लभाषायां च उभयत्रापि ‘पप्रीक’ (रक्तमरीचिका) इत्येव वदन्ति । फलं तथा सोपस्करपदार्थमपि प्याप्रीक् ओस्ट्र (हाट् पेपर्) अथवा ‘प्याप्रीका स्लोड्क’ (स्वीट् पेपर् (मधुरमरीचिका)) इति वक्तुं वदन्ति । इटलिदेशे, इटालियन्-भाषायां जर्मन्-भाषायां, स्विजर्लेण्ड्भागेषु च मधुरमरीचिकायाः विधानि “पेपरोन्” इति, कटुमरीचिकायाः विधानि “पेपरोन्सिनो” (साहित्यकरूपेण लघुमरीचिका) इति च वदन्ति । फ्रेञ्च्देशे महामरीचिकां “पैरान्” इति वदन्ति । जर्मन्-देशे महामरीचिकां “प्याप्रीक” (रक्तमरीचिका) इति वदन्ति । डच्-देशे “बेल् पेपर्” इति, अत्र “चिलि” पदं केवलं मरीचिकाचूर्णम् इत्यर्थे उपयुज्यन्ते । हाट् पेपर् इत्यस्य भिन्नानि रूपाणि “स्प्यान्से पेपर् (स्प्यानिष् पेपर्) इति वदन्ति । स्विजर्लेण्ड्-देशे महामरीचिकया कृतं उपस्करचूर्णं “प्याप्रीक” इति वदन्ति । स्प्यानिष्-भाषाराष्ट्रेषु प्रत्येकं विधस्य अपि विभिन्नानि नामानि सन्ति । मेक्सिको देशे “चिले” पदं “हाट् पेपर्” इत्यर्थे उपयुज्यते । कटुरहितविधेभ्यः “पिमिण्टो” (पेपर् पदस्य पुल्लिङ्गवाचकः “पिमिण्ट”) इति वदन्ति । पेरु, प्युरिटो, रिको, अर्जण्टैनादेशेषु नाम्नां परस्परसम्बन्धः नास्ति चेदपि एते “अजि” इति पदप्रयोगं कुर्वन्ति । स्प्येन्-देशे कटुरहितविधं “पिमिण्टो” इति, कटुसहितं “गिन्डिल्ला” इति च वदन्ति । अर्जण्टैना, स्प्येन्-देशेषु चाकोयेन्सिविधं “पुटप्यारियो” इति वदन्ति । एतस्य अतिकटुत्वकारणतः जनभाषायाम् एतस्य अर्थः “हे भगवन्, कटुः” (God damn it) इति । महामरीचिकायाः अन्यानि कटुविधानि “चिलि” पदेन सूच्यते । उत्तरभारते पाकिस्ताने च “क्याप्सिकम् अन्युं” इत्येतत् विधं स्थानीयभाषासु “शिम्लामिर्च्” इति वदन्ति । “शिम्ला” इत्येतत् भारतस्य प्रसिद्धं गिरिधाम अस्ति । जपानीभाषायां “टुगार्षि” (चीनीसर्षपः) इत्येतेन पदेन हाट् चिलि पेपर् इत्येतत् सूचयन्ति । तावदेव न, विशेषतया तेन निर्मितस्य खाद्यपदार्थस्य, आहारस्य रुचिवर्धकस्य उपस्करचूर्णस्य च तदेव पदम् उपयुज्यते । बेल् पेपर् इत्येतत् “पिम्यान्” (फ्रेञ्च् भाषायाः पिमिण्ट् अथवा स्प्यानिष् भाशायाः “पिमिण्टो” पदतः आगतं पदम्) इति वदन्ति ।


text:
व्याघ्रः
प्राणिसाम्राज्ये सस्तनीवर्गे अन्तर्भूतः 'फेलिडे'कुटुम्बः एव मार्जालकुटुम्बः । सिंहः व्याघ्रः चित्रोष्ट्रः मार्जालादयश्च फेलिडेकुटुम्बस्य प्रभेदाः एव । एतेषाम् उगमः 'आलिगोसिन्'युगे प्रायशः त्रिकोटिवर्षेभ्यः पूर्वम् । एते ३७ प्रधानप्रभेदेषु विभक्ताः दृश्यन्ते ।
अन्तर्विषयाः
पुराणेषु[सम्पादयतु]
भारते पुराणकथासु विग्रहेषु च व्याघ्रः विशेषगौरवभाक् दृश्यते । कालीदेव्याः वाहनरूपः अस्ति व्याघ्रः । महाभारते नलदमयन्त्योः कथायां गोमुखव्याघ्रः इत्येषः शब्दप्रयोगः दृश्यते । बौद्धग्रन्थेषु च व्याघ्रस्य उल्लेखः दृश्यते ।
इतिहासे[सम्पादयतु]
प्राचीनभारते केषाञ्चन राजवंशानां लाञ्छनरूपेण व्याघ्रः विद्यते । कर्णाटकस्य होय्सलवंशस्य लाञ्छनरूपेण विद्यमानं व्याघ्राणां दुण्डुशिल्पम् अत्यन्तं वैशिष्ट्यपूर्णमस्ति । चोळराजाः नाणकेषु व्याघ्रचिह्नम् उपयुक्तवन्तः सन्ति । प्रपञ्चस्य बहुषु देशेषु व्याघ्रः राष्ट्रस्य प्रमुखप्राणित्वेन परिगण्यते । कोरियाजनैः व्याघ्रः मृगराजः इत्युच्यते । चीनादेशे गृहाणां भित्तेः उपरि व्याघ्रचित्राणि दृश्यन्ते । ते तान् 'सांस्कृतिकसम्पत्तिः' इति मन्यन्ते ।
गुणाः[सम्पादयतु]
भारतस्य राष्ट्रियप्राणी व्याघ्रः अरण्यस्य अनभिषिक्तः सम्राट् वर्तते । दर्प-धैर्य-गाम्भीर्याणां प्रतिनिधिः अस्ति व्याघ्रः । दृढकायः, भीमबलः, अनुशासनयुक्तः, सङ्कोचस्वभावी एकाकी अस्ति अयं व्याघ्रः । उत्तमतरणपटुः, सहनाशीलः, अद्भुतदृष्टिशक्ति-घ्राणशक्तियुक्तः, तीक्ष्णजिह्वायुक्तः, दीर्घश्मश्रुमान् भीरुः अस्ति व्याघ्रः ।
रूपदर्शी[सम्पादयतु]
अत्युत्तमं शरीरदार्ढ्यं, लघु कण्ठः, सुन्दरौ कपोलौ, वृत्ताकारकं मुखं शिरश्च, तन्वाकारकौ कृष्णवर्णीयौ ओष्ठौ, दृढः मांसखण्डः, प्रकाशयतः नेत्रे, स्थूलरेखाभिः युक्तः सुवर्णवर्णः कायः, दीर्घाः श्वेताः श्मश्रवः, शरीरस्य अन्तर्भागे उदरे पादयोः च श्वेतकेशाः, नेत्रयोः उपरितने भागे श्वेतवर्णीयाः कालकाः दृश्यन्ते । आरोग्यवतः दृढकायस्य व्याघ्रस्य औन्नत्यं १२ पादमिताः, भारश्च २७५ किलोग्राम्-युतश्च भवति । तस्य शरीरस्य वर्णः आकारश्च तस्य प्रदेशस्य वातावरणं, जलं, मृत्तिका, सस्यसम्पत्तिः, आहारादिकञ्च अनुसरति ।
वासस्थानम्[सम्पादयतु]
External links[सम्पादयतु]
- Sierra Club (A Tiger Conservation project)
- Tiger Territory
- Enchanted Learning Software - All About Tigers
उल्लेखः[सम्पादयतु]
- ↑ फलकम्:IUCN2008
- ↑ "Wild Tiger Conservation". Save The Tiger Fund. Retrieved 2009-03-07.


text:
कामेट् (शिखरम्)
भारतस्य उत्तराखण्डेराज्ये गढ्वालप्रदेशस्य अत्यन्तम् उन्नतम् पर्वतशिखरं कामेट् । ७७७६ मी (२५४४६ पादमितम्) औन्नत्ये स्थितं कामेट् शिखरं चमोलीमण्डले टिबेट्देशस्य सीमया संयुक्तमस्ति । हिमालयस्य मुख्य- श्रेण्याः किञ्चित् उत्तरे भागे स्थितायां झंस्कारपर्वतश्रेण्यां विद्यमानं कामेट् अत्युन्नतम् शिखरम् अस्ति । टिबेट्पीठभूमेः समीपस्थं कामेट् शिखरं दुर्गमप्रदेशः इति परिगणितम् अस्ति । किन्तुं शिखरस्य आरोहणं कष्टकरं न इति पर्वतारोहिणाम् अभिप्रायः अस्ति । कामेट् शिखरं परितः अन्यानि त्रीणि उन्नतशिखराणि सन्ति । ते तु --
- मुकुट् पर्बत्( मुकुटशिखरम् )(७२४२ मी)
- अबि गमीन (८३५५ मी)
- नमत्तुमाणा (७२७२ मी)
कामेट् शिखरं परितः १)पश्चिमकामेट् हिमनदी २)पूर्वकामेट् हिमनदी ३) रैकाना हिमनदी च सन्ति । पश्चिमकामेट् हिमनद्या सरस्वतीनदी उद्भवति । पूर्वकामेट् हिमनदी धौलीगङ्गानद्याः मूलम् । एते नद्यौ ‘अलकनन्दानद्याः मुख्य- उपनद्यौ ।