text:
ईशावास्योपनिषत्
ईशावास्योपनिषत् (Ishavasyopanishat) शुक्लयजुर्वेदीया उपनिषत् । उपनिषत्सरणौ ईशोपनिषत् प्रथमा वर्तते । शुक्लयजुर्वेदस्य संहितोपनिषदियम् । अष्टादशमन्त्रात्मिका विद्यते ।
अन्तर्विषयाः
उपनिषत्सारः[सम्पादयतु]
शान्तिमन्त्रस्य सारांशः[सम्पादयतु]
इयम् उपनिषत् शुक्लयजुर्वेदीयकाण्वशाखीयसंहितायाम् अन्तर्भवति । पूर्णमदः पूर्णमिदमिति शान्तिपाठः आरभ्यते । अनन्तगुण-अनन्तशक्ति-अनन्तज्ञानेन युक्तः परमात्मा सर्वसम्पूर्णः । इदं व्यक्तविश्वमपि नियमबद्धमित्यतः वस्तुतः सम्पूर्णमस्ति । इदं नियमबद्धं सम्पूर्णं विश्वं सर्वसम्पूर्णेन अनन्तपरमात्मना एव उद्भूतम् । किन्तु अस्य विश्वस्य उत्पत्त्या परमात्मनि न्यूनता भवेत् किम् ? सर्वथा न । सः अनन्तः, अखण्डः, अच्युतः, परिपूर्णश्च । तस्मात् अनन्तानि ब्रह्माण्डानि सृष्टानि चेदपि तदीयाः अनन्तज्ञानगुणविक्रमाः अच्युताः तिष्ठन्ति । अनन्तसङ्ख्यया अनन्तसङ्ख्या व्यवकलितः चेदपि अनन्तसङ्ख्या एव यथा अवशिष्येत तथा परमात्मनः अनन्तत्वस्य अखण्डत्वस्य बाधा न कापि विद्यते ।
मन्त्राणां सारः[सम्पादयतु]
अस्य विश्वस्य चेतनाचेतन-सूक्ष्मासूक्ष्म-चराचराणि सकलवस्तूनि सर्वव्यापकेन परमात्मना व्याप्तानि । तस्मात् प्राप्तानि सर्वाणि अपि वस्तूनि ईशप्रसादभावनया उपयोक्तव्यानि । अस्मिन् जगति कर्तव्यनिष्ठया कर्म कुर्वन्तः शतं वर्षाणि जीवेम इति सर्वेषाम् इच्छा स्यात् । अनेन मार्गेण गम्यते चेदेव मुक्तिः । कर्मदोषेण निर्लिप्तैः भाव्यं चेदपि अयमेव मार्गः । आत्मज्ञानाय प्रयत्नम् अकुर्वन्तः मानवाः अज्ञानान्धकारावृतम् आसुरलोकं प्रविशन्ति । इदं भवेत् आत्मघातसमम् ।
आत्मनः स्वरूपम्[सम्पादयतु]
आत्मा अचलः, अखण्डश्च । मनसः अपेक्षया वेगवान् । देवताभिः अपि अगोचरः । सर्वव्यापके तस्मिन् एव वायुः तन्नाम तदीया विश्वनिर्माणशक्तिः चलनात्मकं कर्मशक्तिं स्थापयति । सः चलः अचलश्च । दूरः समीपश्च । सः सर्वेषाम् अन्तर्बाह्यव्यापी विद्यते । यदि साधकः सर्वेषु भूतेषु स्वात्मानं पश्यति अपि च स्वस्मिन् सर्वं जगत् पश्यति सः शोकाभावं प्राप्नोति । आत्मा अत्यन्तं तेजस्वी अखण्डः अशरीरः शुद्धः निष्पापः च विद्यते । स्वीयसङ्कल्पमात्रेण सः सर्वासु दिक्षु विस्तृतः भवति । सर्वज्ञः सर्वव्यापकः सः स्वयम्भू परमात्मा अनन्तकालपर्यन्तं सकलसृष्टये यथायोग्यान् नियमान् विधत्तवान् अस्ति । अस्मिन् जगति केचन व्यक्तसृष्टेः ज्ञानमात्रं प्राप्य विषयसुखवाञ्छया तस्य एव उपासनं कुर्वन्ति । तैः अज्ञानान्धकाराः अवश्यम् अनुभोक्तव्याः भवन्ति । केचन व्यक्तसृष्टिः मिथ्या इति भावयन्तः अव्यक्तोपासकाः भवन्ति । ते अपि अज्ञानान्धकारे पतिताः भवन्ति । व्यक्ताव्यक्ताः पार्थक्येन पूर्णसत्यभूताः न । ते सत्यांशमात्राः । उभाभ्यां युक्तः परमात्मा पूर्णसत्यः । क्षराक्षरयोः समन्वयेन यः परमात्मनः साक्षात्कारं प्राप्नुयात् सः सृष्टेः ज्ञानेन मृत्युलोकं तीर्त्वा अव्यक्ततत्त्वस्य ज्ञानेन अमृतत्त्वं प्राप्नोति । तेजोयुक्तस्य सूर्यस्य मुखमण्डलं स्वर्णवर्णप्रकाशेन यथा आवृतं वर्तते तथा परमात्मनः सत्यस्वरूपम् अनेन मोहकेन विश्वेन विलोपितमस्ति । अतः साधकस्य प्रार्थना वर्तते - ’हे सर्वपोषकज्ञानसूर्य ! सत्यदर्शनाय इमां मोहकमायाम् अपसारयतु । ज्ञानप्रकाशं प्रसारय । भवति मया दृश्यमानः ज्ञानमयपुरुषः एव मयि अपि वर्तते । शरीरं नश्येत् किन्तु प्राणवायुः स्वतन्त्रः वर्तते’ । ’हे ! मनः कृतं कर्म स्मर्यताम् । हे अग्निदेव, मां सन्मार्गे प्रवर्तय । यतः कर्म-कर्मफलयोः ज्ञानं भवति विद्यते । पापमुक्तं करोतु । सहस्रशः नमस्काराः ।’ इत्येषः उपनिषदः सारः ।
प्रमुखाः शब्दाः[सम्पादयतु]
- असुर्य - असुराणाम् अन्धकारयुक्तस्य
- अर्शत् - गच्छत्
- स्वित् - किञ्चित्
- अपः - कर्मबीजरूपाणि कर्मशक्तयः
- कवि - मन्त्रद्रष्टा
- सम्भूति - अव्यक्तम्
- असम्भूति - व्यक्तम्
- धीराः - धिया राति इति
- क्रतु - सङ्कल्पशक्तिः
- राय - सत्फलम्
- वयुनानि - कर्मफलानि
ईशावास्योपनिषदः महत्त्वम्[सम्पादयतु]
- इयम् उपनिषत् ज्ञानभक्तिकर्ममार्गाणां समन्वयम् उपदिशति । अत्रत्यः तत्त्वोपदेशः सर्वाङ्गपरिपूर्णः विद्यते ।
- प्रतिस्वरं तत्त्वार्थयुक्तः विद्यते । अस्य अपारं मन्त्रसामर्थ्यं विद्यते । तेषां मन्त्राणाम् अभ्यासेन मन्त्रद्रष्टॄणाम् अध्यात्मिकस्थितिः प्राप्तुं शक्या ।
- शतं वर्षाणि कर्माचरणं कुर्वन्तः एव जीवनं यापयेम । कर्मबन्धनात् मुक्तेः प्राप्त्यर्थमपि अयमेव मार्गः अनुसर्तव्यः । कर्माचरणावसरे अपि परमात्मनः एव इति भावः स्यात् ।
- परमात्मनः ज्ञानं विना क्षराक्षरयोः ज्ञानेन नित्यानन्दकरी मुक्तिः न प्राप्यते । परमात्मनः साक्षात्काराय चित्सूर्यस्य उपासना विधेया ।
- साक्षात् सत्यस्वरूपस्य दर्शनानन्तरम् अहम्भावस्य कल्पना विनश्यति । साक्षात्कारस्य प्राप्तिमात्रेण साधनं न समाप्यते । अन्तार्जागरायाः अनन्तरं शतशः प्रणम्य तस्य प्रसन्नता अस्माभिः सम्पादनीया ।
- मोक्षसाधनमार्गे गमनावसरे कर्म इत्येतत् हस्तपादमिव, भक्तिः अन्तःकरणमिव, ज्ञानमित्येतत् नेत्रे इव भवन्ति । अन्तश्शक्तेः दृष्ट्या कर्म इत्येतत् अस्माकम् इच्छाशक्तेः सङ्कल्पशक्तेः बाह्यपरिणामः, भक्तिः प्रेमभावस्य परिणतिः, ज्ञानम् अस्माकं चिच्छक्तेः निजस्वरूपम् । परमात्मना अनुगृहीतानाम् एतासां शक्तीनां समन्वयनेन अस्माभिः परमात्मनः दिशि मोक्षाय धावनीयमित्येव अस्याः उपनिषदः सारः ।
- आधुनिकजगति मानवानां विविधशक्तीनां प्रगतिः महता प्रमाणेन जाता विद्यते । किन्तु तदीया नैतिकाध्यात्मिकशक्ती न विकसिते । अहङ्कारः एव सर्वान् शास्ति । अस्याम् उपनिषदि प्रथमे श्लोके एव अहङ्कारस्य उपरि कुठाप्रहारः कृतः । ईशावास्यमिदं सर्वम् । तस्याः शक्तेः पुरतः त्वं क्षुद्राणुमात्रम् ।
- व्यक्तित्वस्य अस्तित्वं नास्ति किम् ? इति चेत् द्वितीये मन्त्रे उच्यते - ’तया परमशक्त्या यत् अनुगृहीतं तावत् भवता भोक्तव्यम् । तदतिरिक्तं न भवतः । यत् न भवदीयं तत् न अपेक्षितव्यम् । भवदीयं कर्म कुर्वन् सत्कर्मचारी इव शतं वर्षाणि जीवेयम् इति इच्छावान् भवतु’ इति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Text in Sanskrit/Devanagari on wikisource.org
- Isha Upanishad Text in Sanskrit/Devanagari with commentary by Swami Dayanand Saraswati
- Isha Upanishad Sri Aurobindo on Isha upanishad.
- GRETIL etext
- Isha Upanishad translation and commentary by Swami Paramananda
- Isa Upanishad A translation by Swami Nikhilananda
- Isha Upanishad as Shukla Yajurveda Adhyaya 40 (White Yajurveda Chapter 40) A translation by Ralph T.H. Griffith, 1899
- Isa Upanishad Gujarati translation and commentary by Yogeshwarji
- Isa Upanishad
- Isha Upanishad translation by श्री अरविन्दः, 1910.
Also see this. Similar to the previous, but with slight grammatical variations.
- Isha Upanishad Commentary by श्री अरविन्दः
- Isha Upanishad Commentary by Dr. CS Shah
- Isha Upanishad translation and commentary by P.K. Hari Hara Subramanian.
- Isha Upanishad translated by Swami Prabhavananda and Frederick Manchester.
- Isha Upanishad Invocation Translations Several translations of Purna, the Isha Upanishad Invocation.


c: text/html

text:
सर्वभारतीयतृणमूलकांग्रेसपक्षः
सर्वभारतीयतृणमूलकांग्रेसपक्षः(TMC) (पुरानाम- तृणमूलकांग्रेस्, तथा पश्चिमबङ्गतृणमूलकांग्रेस्) भारतस्य एकः राजनैतिकपक्षः । १९९८ वर्षस्य प्रथमे दिनाङ्के (जानवरी मासस्य) भारतीयजातीयकांग्रेसात् बहिरागत्य अस्य पक्षस्य स्थापना जाता । ममता ब्यानार्जीअस्य पक्षस्य नेत्रीरूपेण विराजमाना अस्ति । संयुक्तप्रगतिशीलमैत्रीकुटे(यु.पि.ए) द्वितीयबृहत्तमपक्षः तृणमूलकांग्रेस् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
विवरणम्[सम्पादयतु]
पक्षस्य प्रतिष्ठा[सम्पादयतु]
सर्वभारतीयतृणमूलकांग्रेसपक्षस्य प्रतिष्ठा स्व-राजनैतिकपक्षरूपेण ममता ब्यानार्जी कृतवती । १९९७ वर्षस्य दिसेम्बर् मासे भारतीयनिर्वाचन-आयोगेन अस्य पक्षस्य पञ्जीकरणम् अभूत्। तृणमूलकांग्रेसपक्षस्य निर्वाचनप्रतीकचिह्नम् "तृणप्रसूनयुगम्" इति आयोगेन प्रदत्तासीत् । १९९९ तमे वर्षे तृणमूलकांग्रेसपक्षः लोकसभानिर्वाचने भारतीयजनतापक्षं समर्थितवान् ।
प्रारम्भिकनिर्वाचनफलानि[सम्पादयतु]
१९९८ तमे वर्षे लोकसभानिर्वाचने तृणमूलकांग्रेसपक्षः ७ स्थलेषु विजयं प्राप्तवान्। पुनः १९९९,लोकसभासामान्यनिर्वाचने भारतीयजनतापक्षेण सह मैत्रीं संस्थाप्य ८ निर्वाचनस्थलेषु पक्षोऽयं विजीताऽसीत् । २००० तमे वर्षे कलकातापौरसंस्था तृणमूलकांग्रेसपक्षस्य अधीनागता । २००१ तमे वर्षे विधानसभानिर्वाचने कांग्रेसपक्षस्य सहयोगीरूपेण ६० विधानसभाप्रान्तान् जीतवान् । तृणमूलकांग्रेसपक्षः २००४ तमे वर्षे लोकसभानिर्वाचने एकमेव निर्वाचनकेन्द्रे विजयी आसीत् । २००६ तमे वर्षे तृणमूलकांग्रेसपक्षः ३० स्थलेषु विजयी अभूत् ।
साप्म्रतिककालिनफलानि[सम्पादयतु]
२००९ , लोकसभानिर्वाचनम्[सम्पादयतु]
२००९ तमे वर्षे साधारणलोकसभानिर्वाचने सर्वभारतीयतृणमूलकांग्रेसपक्षः एवं मैत्रीगणः २६ लोकसभाकेन्द्रेषु विजयी अभूत् । तत्र तृणमूलकांग्रेसपक्षस्य १९ एवं एस्, यु, सि, आइ-पक्षस्य १, तथा भारतीयजातीयकांग्रेसस्य ६ लोकसभाकेन्द्राणि आसन् ।
२०१०, पौरनिर्वाचनम्[सम्पादयतु]
२०१० तमे वर्षे कलकाता-पौरसंस्थानिर्वाचने सर्वभारतीयतृणमूलकांग्रेसपक्षस्य ९७ स्थलेषु विजयः जातः। तथा विधाननगर(सल्टलेक)-पौरसभायामपि तृणमूलकांग्रेसपक्षः विजयी अभवत् ।
२०११, विधानसभानिर्वाचनम्[सम्पादयतु]
२०११ तमे वर्षे पश्चिमबङ्ग-विधानसभानिर्वाचने सर्वभारतीयतृणमूलकांग्रेसपक्षः एवं भारतीयजातीयकांग्रेसपक्षः उभयपक्षयोः संयोजितप्रयासेन ३४ वर्षं यावत् प्रचलिता शासनपरम्परायाः (वामपन्थिसर्वकारस्य) समाप्तिः अभवत् । सर्वभारतीयतृणमूलकांग्रेसपक्षः २२७ विधानसभाप्रान्तेषु विजयं प्राप्य नूतनसर्वकारस्य रचनां कृतवान्।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
द्वादश
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
द्वादश, [न्] त्रि, (द्व्यधिका दश । “द्व्यष्टन इति ।” ६ । ३ । ४७ । इति आत्वम् ।) द्व्यधिका दश । १२ वार इति भाषा । द्वादशसंख्या तत्संख्येयाश्च । अयं नित्यबहुवचनान्तः । त्रिलिङ्गे समानरूपः । इति व्याकरणम् ॥ द्वादशवाचकानि यथा । सूर्य्यः १ मासः २ राशिः ३ संक्रान्तिः ४ गुह- बाहुः ५ सारिकोष्ठः ६ गुहनेत्रम् ७ राज- मण्डलम् ८ । इति कविकल्पलता ॥
द्वादशः, त्रि, (द्वादशानां पूरणः । “तस्य पूरणे डट् ।” ५ । २ । ४८ । इति डट् ।) द्वादशानां पूरणः । इति व्याकरणम् ॥ वारै इति भाषा । (यथा, मनुः । “गर्भाष्टमेऽब्दे कुर्व्वीत ब्राह्मणस्योपनायनम् । गर्भादेकादशे राज्ञो गर्भाच्च द्बादशे विशः ॥” महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ९३ । “द्वादशस्त्राशनश्चाद्यो यज्ञो यज्ञसमाहितः ॥”)
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
द्वादश¦ त्रि॰ द्वादशानां पूरणः द्वादशन् + उट्। द्वादशसंख्यापूरणेस्त्रियां ङीप्। सा च द्वादश्याः चन्द्रकलायाः सूर्यकिरण-प्रवेशनिर्गमयोग्यायां क्रियारूपायां तद्पलक्षित कालरू-पायां वा तिथौ तस्यां व्रतकालनिर्णयः कालमा॰ उक्तो यथा
“अथ द्वादशी निर्णीयते। सा च युग्मादिशास्त्रेण पूर्व-विद्धा ग्राह्या। स्कन्दपुराणेऽपि
“द्वादशी च प्रकर्त्तव्याएकादश्या युता विभो!। सदा कार्य्या च बिद्वद्भिर्विष्णुभक्तैश्च मानवैः” इति। उत्तरविद्धां प्रतिषेधति वृहद्व-सिष्ठः।
“द्वितीया पञ्चमी वेधाद्दशमी च त्रयोदशी। चतुर्द्दशी चोपवासे हन्युः पूर्वोत्तरे तिथी” इति। नन्वेवंसत्यमेकादश्युपवासो द्वादश्युपवासश्चेत्युभयमेकस्मिन्दिनेप्राप्नोति सत्यम् तथापि चोभयस्यान्योऽन्यं विरोधा-भावात् सहैवानुष्ठानं भविष्यति। नन्वेकं व्रतमसमाप्यव्रतान्तरमनुष्ठातुमशक्यम्। असमाप्ते व्रते पूर्वे नैव कु-र्याद्व्रतान्तरम्” इति शास्त्रात् मैवम् इदं हि शास्त्र-मेकव्रतस्य मध्ये व्रतान्तरोपक्रमं निषेधति प्रकृते तुव्रतद्वयस्यापि सहैवीपक्रम इति तन्त्रेणानुष्ठानं भवि-ष्यति। नन्वस्त्वेवं खण्डतिथौ, सम्पूर्णतिथौ त्वेकादशीद्वादग्यु पवासौ द्वौ नैरन्तर्येण प्राप्नुतः। तत्र पारण-मन्तरेण प्रथमोपवासस्यासमाप्तत्वात्। द्वितीयोपवासस्यप्रक्रमो न सम्भवतीति चेत् मैवम् अद्भिः पारणं कृत्वाद्वितीयोपवासस्य प्रक्रमयितुं। शक्यत्वात्। तादृशं तुपारणमशितानशितोभयात्मकम्। तत्राशितरूपत्वात्पूर्वोपवासं परिसमापयति। अनशितरूपत्वेनोत्तरोप-वासं न विहन्ति। एतच्च द्व्यात्मकत्वं दर्शपूर्णमासप्रक-रणे याजमानव्राह्मणे श्रूयते
“यदानश्ननुपवसेत्क्षौधुकःस्याद्यदश्नीयात् रुद्रोस्य पशूनभिमन्येतापोऽश्नातितन्नैवाशितं न क्षौधुको भवति नास्य रुद्रः पशृनभिम-न्यते” इति। तस्मादुदकपारणेनोपवासद्वयनिर्वाहः। एतच्च सर्वतिथिसाधारणम्। प्रकृते ह्येकादशीद्वादश्योर्दै-वतैक्यादुदकपारणमन्तरेणापि न कश्चिद्दोषः। अतएवस्मर्यते
“एकादशीमुपोष्यैव द्वादशीं समुपीषयेत्। न तत्र विधिलोपः स्यादुभयोर्दैवतं हरिः” इति। उपवासद्वयाशक्तो केवलद्वादश्युपवासेनोभयोः फलंसिध्यति तथा च स्मृतिः
“एवमेकादशीं मुक्त्वाद्वादशीं समुपोषयेत्। पूर्वोपवासजं पुण्यं सर्वं प्राप्तो-त्यसंशयम्” इति। द्वादश्यां तु काम्योपवासो मार्कण्डे-येन दर्शितः
“द्वादश्यामुपवासेन सिद्धार्था मूप! सर्वशः। [Page3797-a+ 38] चक्रवर्तित्वमतुलं संप्राप्ता अतुलाः श्रियः” इति। अथाष्टौ महाद्वादश्यः, शुद्धैकादशीयुता द्वादशी उन्मी-लिनोसंज्ञा
१ द्वादश्येव शुद्धाधिका वर्द्धते चेत् सा वञ्जु-ली
२ वासरत्रयस्पर्शिनी त्रिस्पृशा
३ अग्रे पर्वणः सम्पू-र्णाधिकत्वे पक्षवर्द्धिनी
४ । जयादयश्चतस्र इत्यष्टौ निर्ण॰सि॰ उक्ता जयादिकाश्चतस्रश्च हेमा॰ व्र॰ उक्ता यथा
“जया
१ च विजया
२ चैव जयन्ती
३ पापनाशिनी
४ । सर्व-पापहरा चैषा कर्तव्या फलकाङ्क्षिभिः। एकादश्यांशुक्लपक्षे यदा ऋक्षं पुनर्वसुः। सा नाम्ना च जया
१ ख्याता तिथोनामुत्तमा तिथिः। समुपोष्य व्रती पापात्मुच्यते नात्र संशयः। अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलमाप्नोतिमानवः
१ । यदा शुक्ले तु द्वादश्यां नक्षत्रं श्रवणं भवेत्। विजया
२ सा तथा प्रोक्ता तिथीनामुत्तमा तिथिः। तस्यांस्वातः सर्वतीर्थे स्नातो भवति मानवः। दानं सहस्र-गुणितं तथा चैव पयोव्रतम्। होमजपोववासैश्च सह-स्राणां फलं लभेत्। यदा च शुक्लद्वादश्यां रोहिणी चप्रजायते। जयन्ती
३ नाम सा प्रोक्ता सर्वपापहरा-तिथिः। सप्तजन्मकृतं पापं स्वल्पं वा यदि वा बहु। तत् क्षालयति गोविन्दस्तस्थामभ्यर्चितस्तथा। यदा चशुकृद्बादश्या पुष्यं भवति कर्हिचित्। तदा साऽतिमहा-पुण्या कथिता पापनाशिनी
४ । यो ददाति च यत्-पुण्यं नित्यं संवत्सरे नरः। उपवासन्तु तस्यां च यःकरोति महत्फलम्। तस्यां जगत्पर्तिदेवः सर्वलोकेश्वरोहरिः। प्रत्यक्षतां प्रयात्याशु तदनन्तफलं स्मृतम्” एकादशीव्रतयोः साङ्कर्य्यादौ पारणे च विशेषः नि॰ सि॰उक्तो यथा
“एकादशीद्वादश्योरेकत्वे तन्त्रेणोपवासः पार्थक्ये तुशक्तस्योपवासद्वयम्
“एकादशीमुपोष्यैव द्वादशीं समुपो-षयेत्” इति विष्णुरहस्यात् अशक्तौ तु द्वादश्यामेव
“एवमेकादशीं त्यक्त्वा द्वादशीं समुपोषयेत्। पूर्ववासरजंपुण्यं सर्वं प्राप्नोत्यसंशयम्” इति तत्रैवोक्तेः यदात्व-ल्पा द्वादशी तदोक्तं मात्स्ये
“यदा भवति अल्पापिद्वादशी पारणादिने। ऊषःकाले द्वयं कूर्य्यात् प्रातर्मा-व्याह्निकं तदा” नारदीयेऽपि
“अल्पायामथ विप्रेन्द्र!द्वादश्यामरुणोदये। स्नानार्चनक्रियाः कार्य्या दानहो-नादि संयुताः” इति सङ्कटे तु माधवीये देवलः
“संकटेविषमे प्राप्तं द्वादश्यां पारवेत्कथम्। अद्भिस्तु पारणंकुर्य्यात् पुनर्भक्तं न दोषकृत्” इति सङ्कटे त्रयोदशीश्राद्ध-[Page3797-b+ 38] प्रदोषादौ अत्र केचिदाहुः
“अपकर्षवाक्यान्यनाहि-ताग्निविषयाणि अग्निहोत्रादीनां श्रौतत्वेनापकर्षा-योगादिति। द्वादश्यां च प्रथमपादमतिक्रम्य पारणंकार्यम्
“द्वादश्याः प्रथमः पादो हरिवासरसंज्ञि-तः। तमतिक्रम्य कुर्वीत पारणं विष्णुतत्परः” इतिनिर्णयामृते मदनरत्ने च विष्णुधर्मोक्तेः। अत्र केचित्सङ्गिरन्ते
“यदा भूयसी द्वादशी तदापि प्रातर्मुहूर्त्त-त्रये पारणं कार्यम्
“सर्वेषामुपवासासां प्रातरेव हिपारणमिति वचनादिति”। अस्मद्गुरवस्तु बहूनां कर्म-कालानां विना कारणं बाधापत्तेः प्रागुदग्वचनैश्च अल्प-द्वादश्यामेवापकर्षविधानादपराह्व एव कार्यम् प्रातःशब्दस्तु
“सायं प्रातर्द्विजातीनामशनं श्रुतिचोदितमिति” वदपराह्णषाचित्वेऽप्युपपन्नः न च वाक्यवैयर्थ्यं पुनर्भो-जनसायंपारणनिवृत्त्यर्थत्वात्तस्येत्याहुः। प्रमादेन एका-दश्युपवासातिक्रमे अपरार्के वाराहे
“एकादशी विप्लुताचेद्द्वादशी परतःस्थिता। उपोष्या द्वादशी तत्र यदी-च्छेत्परमं पदम्”। नि॰ सि॰ स्थानान्तरेभाद्रपदशुक्लद्वादश्यां श्रवणयोगरहितायां पारणं कुर्य्यात्आभाकासितपक्षेष्विति दिवोदासोदाहृतवचनात्।
“उपोष्येकादशीं मोहात् पारणं श्रवणे यदि। करोतिहन्ति तत्पुण्यं द्वादशद्वादशीभवम्” इति तत्रैव स्का-न्दाच्च। अस्य तत्रैव प्रतिप्रसवः मार्कण्डेयोक्तः
“विशेषेणमहीपाल! श्रवणं वर्द्धते यदि। तिथिक्षयेण भोक्तव्यंद्वादशीं लङ्घयेन्न हि” इति। केचित्तु यदा त्वपरिहार्य्यो-योगस्तदा श्रवणनक्षत्रे त्रेधाविभक्ते मध्यमविंशतिघटि-कायोगं त्यक्त्वा पारणं कार्यं तदुक्तं विष्णुधर्मे
“श्रुतेश्चमध्ये परिवर्तमेति सुप्तिप्रबोधपरिवर्तनमम्बुवर्ज्यमिति”। केचिच्चतुर्धा विभज्य मध्यपादद्वयं वर्ज्यमाहुः अत्रमूलं चिन्त्यम्। अत्रैव विष्णुपरिवर्तनोत्सवं कुर्य्यात्। सन्ध्यायां विष्णुं संपूज्य प्रार्थयेत मन्त्रस्तु तिथितत्त्वे उक्तः। ओं
“वासुदेव! जगन्नाथ! प्राप्तेयं द्वादशी तव। प्रार्श्वेनपरिवर्तस्व सुखं स्वपिहि माधव!” इति अत्रैव शक्रध्व-जोत्थापनमुक्तमपरार्के गर्गेण
“द्वादश्यां तु सिते पक्षेमासि प्रौष्ठपदे तथा। शक्रमुत्थापयेद्राजा विश्वश्रवणवा-सवे” इयमेव श्रवणद्वादशी तत्रैकादश्यां द्वादशीश्र-वणयोगे सैवोपाष्या
“एकादशी द्वादशी च वैष्णव्यमपितत्र चेत्। तद्विष्णुशृङलं नाम विष्णुसायुज्यकृद्भ-वेत्” इति विष्णुधर्मोक्तेः{??}आरदीयेऽपि
“संस्पृश्यै-[Page3798-a+ 38] कादशीं राजन् द्वादशीं यदि संस्पृशेत्। श्रवणं ज्यो-तिषां श्रेष्ठं ब्रह्महत्यां व्यपोहति। द्वादशी श्रवणस्पृष्टास्पृशेदेकादशीं यदि। स एव वैष्णवोयोगो विष्णुशृ-ङ्कलसंज्ञितः” इति हेमाद्रौ दिनद्वये द्वादशीश्रवणयोगे-ऽपि पूर्वा, निर्णयामृते त्वस्य पूर्वार्द्धमन्यथा पठितम्।
“द्वादशी श्रवणर्क्षं च स्पृशेदेकादशीं यदि” इति तेनहेमाद्रिमते एकादश्याः श्रवणयोगाभावेऽपि तद्युक्त द्वा-दशीयोगमात्रेण विष्णुशृङ्खलं भवति निर्णयामृतमतेतु श्रवणस्यैकादशीद्वादशीभ्यां योग एव विष्णुशृङ्गलंनान्यथेति। यदा निशीथानन्तरं सूर्योदयावधि द्विकला-मात्रमपि श्रवणर्क्षं भवति तदापि पूर्वैव तदुक्तं तत्रैवनारदीये इमां प्रकृत्य
“तिथिनक्षपयोर्योगोयोगश्चैवनराधिप!। द्विकलो यदि मभ्येत स ज्ञेयो ह्यष्टया-मिकः” इति
“द्वादशी श्रवणस्पृष्टा कृत्स्ना पुण्यतमातिथिः। न तु सा तेन संयुक्ता तावत्येव प्रशस्यते” इतिमदनरत्ने मात्स्याच्च। दिवदोसीये तु
“रात्रेः प्रथमपादेचेच्छ्रवणं हरिवासरे। तदा पूर्वामुपवसेत्प्रातर्भान्ते चपारणम्” इत्युक्तम्। इदं तु निर्मूलत्वात् पूर्वविरोधाच्चो-पेक्ष्यं इयं बुधवारेऽतिप्रशस्ता
“बुधश्रवणसंयुक्ता सैव चेद्-द्वादशी भवेत्। अत्यन्तमहती सा स्याद्दत्तं भवति चा-क्षयम्” इति हेमाद्रौ स्कान्दात्। यानि तु पठन्ति
“उत्तराषाढसंयुक्ता श्रोणामध्याह्नगापि वा। आसुरीसैव तारा स्याद्धन्ति पुण्यं पुराकृतम्। उदयव्यापिनीग्राह्या श्रोणाद्वादशिका युता। विश्वर्क्षसंयुता सा चनैवोपोष्या शुभेप्शुभिः” इत्यादीनि विष्णुधर्मस्कान्दमविष्यादीनि वचनानि तानि निर्मूलानि। यदपि स्मृ-त्यर्थसारे उदयव्यापिनी ग्राह्येत्युक्तं यच्च वृहन्नारदीये
“उदयव्यापिनी ग्राह्या श्रवणद्वादशीव्रते” इति तद्यदाशुद्धाधिका द्वादशी परदिन एवोदये श्रवणयोगः पूर्वेऽह्निच तद्भिन्ने काले योगस्तत्परम्। दिनद्वये उदययोगेपूर्वैव बहुकर्मकालव्याप्तेरित्युक्तं मदनरत्ने। यदा त्वे-कादश्येव श्रवणयुता न द्वादशी तदापि पूर्वैव
“यदा नप्राप्यत ऋक्षं द्वादश्यां वैष्णवं क्वचित्। एकादशी तदो-पोष्या पापघ्नी श्रवणान्विता” इति मदनरत्नेनारदीयोक्तेःयदा परैवर्क्षयुता तदा परा तत्र शक्तेनोपवासद्वयंकार्यम्
“एकादशीमुपोष्यैव द्वादशीं समुपोषयेत्। नचात्र विधिलोपः स्यादुभयोर्दैवतं हरिः” इति भवि-ष्योक्तेः यत्तु विष्णुधर्मे
“पारणान्तं व्रतं ज्ञेयं व्र-[Page3798-b+ 38] तान्ते विप्रभोजनम्। असमाप्ते व्रते पूर्वे नैव कुर्याद्-व्रतान्तरम्” इति तदेतद्भिन्नपरम् अत्र गौडाः
“शृणुराजन् परं काम्य श्रवणद्वादशीव्रतम्” इति स्थूल-शीर्षवचनात् काम्यमेवेदम् तेनाशक्तस्य नित्यैकाद-शीव्रतमेवेति मन्यन्ते
“द्वादश्यामुषवासेन शुद्धात्मा नृपसर्वशः। चक्रवर्तित्वसतुलं संप्राप्नोत्युत्तमां श्रियम्” इति गौडनिबन्धे मार्कण्डेयोक्तेश्च। दाक्षिणात्यास्तु
“एकादश्यां नरो भुक्त्वा द्वादश्यां समुपोषणात्। व्रत-द्वयकृतं पुण्यं सर्वं प्राप्तोत्यसंशयम्” इति वराहवामनपुराणोक्तेः श्रवणद्वादशीव्रतमेवेत्याहुः भुक्त्वेति फला-द्याहारपरम् नत्वन्नपरम्
“अन्नाश्रितानि पापानीति” निषेधात्
“उपवासद्वयं कर्तुं न शक्नोति नरो यदि। प्रथमेऽह्नि फलाहारी निराहारी परेऽहनि” इतिदिबोदासीये भविष्योक्तेश्च अशक्तौ तु गृहीतैकादशी-व्रतोयस्तं प्रत्युक्तं मात्स्ये
“द्वादश्यां शुक्लपक्षे तु न-क्षत्रं श्रवणं यदि। उपोष्यैकादशीं तत्र द्वादश्यांपूजयेद्धरिम्” इति पूजयेन्न तूपवसेदित्यर्थः। अगृहीतैका-दशीव्रतश्चेदेकादश्यां भुक्त्वा द्वादश्यामुपवसेत्
“एवमेका-दशीं भुक्त्वा द्वादशीं समुपोषयेत्। पूर्ववासरजं पुण्यसर्वं प्राप्नोत्यसंशयम्” इति नारदीयोक्तेः। पारणंतूभयान्तेऽन्यतरगते वा कुर्यात्
“तिथिनक्षत्रनियमे तिथि-भान्ते च पारणमिति” स्कान्दात्
“तिथिनक्षत्रसंयोगेउपवासो यदा भवेत्। पारणं तु न कर्तव्यं यावन्नैकस्यसंक्षयः” इति नारदीयादिति हेमाद्रिः। यद्यप्यत्र नक्षत्र-मात्रान्तेऽपि पारणं प्रतिभाति तथापि तिथिमात्रान्तेज्ञेयम् नत्वृक्षान्ते तिथिमध्येऽपि
“याः काश्चित्तिथयःप्रोक्ताः पुण्या नक्षत्रयोगतः। ऋक्षान्ते पारणं कुर्य्याद्विना श्रवणरोहिणीम्” इति विष्णुधर्मे श्रवणान्तमात्रेपारणनिषेधात्
“रोहिण्यान्तु भान्ते कुर्यात्तिथेर्वापि” इति वह्निपुराणात् तदन्तेऽप्यस्तु न त्वत्रैवमस्तीति न,ऋक्षान्तोऽनुकल्प इति मदनरत्ने। असम्भवे तु
“तिथ्यन्तेतिथिभान्ते वा पारणं यत्र चोदितम्। यामत्रयोर्द्धगा-मिन्यां प्रातरेव हि पारणम्” इति ज्ञेयम्। यत्तु मदन-रत्ने द्वादशीवृद्धौ श्रवणवृद्धौ वा श्रवणान्त एव पारणंकुर्यात्
“पारणं तिथिवृद्धौ तु द्वादश्यामुडुसंक्षयात्। वृद्धौ कुर्य्यात्त्रयोदश्यां तत्र दोषो न विद्यते” इतिवह्निपुराणादित्युक्तम् तत्प्रकरणादेतस्यामेव श्रवण-युक्तैकादश्यां विहितविजयैकादशीव्रतप्ररं न तु श्रवण-[Page3799-a+ 38] द्वादशीपरमिति मदनरत्ने। गौडास्तु श्रवणद्वादशीपर-माहुः अत्रविधिर्मदनरत्ने विष्णुधर्मे
“तस्मिन् दिने तथास्नानं यत्र क्वचन सङ्गमे। दध्योदनयुतं तस्यांजलपूर्णं घटं द्विजे। वस्त्रसंवेष्टितं दत्त्वा छत्रोपानहमेव च। न दुर्गतिमवाप्नोति गतिमग्र्यां च विन्दति”। दशावतारद्वादश्यो हेमा॰ व्र॰ उक्तो यथा विष्णुपु॰(
“मार्गशीर्षे सिते पक्षे द्वादश्यां समजायत। मत्स्योविष्णुः समाहात्म्यः तस्येष्टेयं सदा तिथिः। एकादश्या-मुपोष्यादौ पठन् मत्स्यावतारकम्। शृण्वन् सौपर्णमन्त्रं च कारयित्वा वदेदिदम्। ” विष्णुर्मेप्रीयतां मत्स्य इत्युक्त्वा ब्राह्मणाय तम्। यो दद्यात्स सुखी भूत्वा विष्णुलोकं व्रजेच्छुभम्। पौषेमासि सिते पक्षे द्वादश्यां समजायत। कूर्मरूपी सभगवान् तस्येष्टेयं सदा तिथिः। एकादश्यामुपोष्यादौपठन् कूर्मञ्च तारकम्। शृण्वन् सौवर्णं कूर्मञ्च कार-यित्वा वदेदिदम्। विष्णुर्मे प्रीयतां कूर्म इत्युक्त्वा ब्राह्म-णाय तम्। यो दद्यात्स सुखी भूत्वा विष्णुलोके मही-यते। यो मर्त्यो माघशुक्लस्य द्वादश्यां तु विशेषतः। उपोष्प भक्त्या वाभ्यर्च्य वराहं रुक्मनिर्मितम्। दद्या-त्पठेच्च चरितं बाराहं हरिमुत्तमम्। वराहजन्मदिबसेविप्राय श्रद्धयान्वितः। सुरमेतं समासाद्य मोदते काल-मक्षयम्। वराहविष्णुपीतिञ्च कूर्मदेवं यथातथम्। नारसिंहं काल्गुने तु एकादश्यां सिते शुचिः। उपो-ष्याभ्यर्चयेद्भक्त्या नारसिंहभवे दिने। सौवर्णं नार-सिंहं च कृत्वा शक्त्या द्विजाय तु। दद्यान्नृसिंहचरि-तमिदं शृण्वन् पठंश्च वा। शत्रून् विजित्येह लक्ष्मींप्राप्य नित्यं नरोत्तमः। पातालस्वर्गमाप्नोति नाग-दैत्याङ्गनायुतम्। चैत्रे मासि सिते पक्षे एकादश्यामु-पोषितः। वामनस्य दिनेऽभ्यर्च्य वामनं पुरुषोत्तमम्। सौवर्णं वामनं दद्यात् पठेद्भक्त्या च यो नरः। स चिरंवामनस्येदं शृणुयाद्वाप्युपोषितः। स धनैरन्वितो भुक्त्वाभोगानिह च मानुषान्। ब्रह्मलोकमवाप्नोति विद्वान्ना-मानुतत्परः। वैशाखशुक्लैकादश्यामुपोष्याभ्यर्चयेच्छुचिः। जामदग्न्यं तथा रामं दद्याद्विप्राय रुक्मजम्। ज्यैष्ठ-शुक्लैकादश्यामुपोष्य द्वादशीदिने। रामं दाशरथिंरौक्मं पूजयेद्भक्तिभावतः। इदं च रामचरितं शृणु-याद्वा पठेन्नरः। रामस्य जन्मदिवसे (कल्पभेदादवि-रुद्धम्) तथा दाशरथेर्द्विजः। सीतारामन्तु सौवर्णं[Page3799-b+ 38] यो विप्राय प्रयच्छति। द्वादश्यां रामचरितमिदंशृण्वन् पठंश्च वा। स इन्द्रलोकं लभते रामस्यैव प्रसा-दतः। इह कीर्त्तिमवाप्नोति धनं पुत्रांश्च जीवितम्। आषाढमासि शुक्लां य उपोष्यैकादशीं द्विजः। द्वाद-श्यामर्च्चयेद्रामं रौहिणेयं महाबलम्। रौहिणेयस्यरामस्य तिथौ जन्मनि सूत्तमे। सौवर्णं ब्राह्मणायापिरामं दद्यात्सपात्रकम्। स नागलोकमाप्नोति योवदिन्द्रा-श्चतुर्दश। इह स्त्रीभोगमाप्नोति वलवान्नीरुजो भवेत्। श्रावणे मासि शुक्लां य उपोष्यैकादशीं द्विजः। द्वाद-श्यामर्चयेत् कृष्णं रुक्मिणीसहितं शुचिः। रुक्मप्रतिकृतिकृत्वा दद्याच्च ब्राह्मणाय च। पठेच्च कृष्णचरितं कृष्ण-जन्मदिने (कल्पभेदादविरुद्धम्) शुचिः। श्रावणे शृणु-याद्वापि य इदं पुरुषोत्तमः। स मुच्यतेऽस्मात् संसारात्भुक्त्वा भोगमनुत्तमम्। यस्तु भाद्रपदे मासि एकादश्यामु-पीषितः। शुक्लायामर्चयेत् कल्किं विष्णुं सौवर्णम-च्युयम्। द्वादश्यां जन्मदिवसे कल्किविष्णुः सुरेश्वरः। दद्याद्विप्राय तं वापि भक्त्यानुष्ठानती मुदा। पठेदिदंकल्किविष्णोश्चरितं शृणुयात्ततः। जनलोकमवाप्नोतिकृते जन्म लभेद्युगे। तस्मिं स्तस्मिंस्तु दिवसे दत्तं बिष्ण्व-वतारकम्। अर्चयन्तु सुराः सर्वे भवेयुः सर्वदार्चिताः”। ति॰त॰ नारदीये‘ वैशाखशुक्लपक्षे तु द्वादशी वैष्णवी तिथिः। तस्यां शीतलतोयेन स्नापयेत् केशवं शुचिः’। इयं पिपी-तकी द्वादशी। अत्र‘ षष्ठीसमेता कर्तव्या सप्तमी नाष्टमीयुता। पतङ्गोपासनायेह षष्ठ्यामाहुरुपोषणम्। एकादश्यांप्रकुर्वन्ति उपवामं मनीषिणः। उपासनाय द्वादश्यांविष्णोर्यद्वदियं तथा’। इति भविष्यपुराणेन एकाद-श्युपवासानन्तरं द्वादश्यां विष्णूपासनाया उक्तत्वादत्रापितथा व्यवहरन्तीति नात्र युग्मादरः। द्वादशीक्षयेतूप-वामानन्तर्य्यं विनापि पूजेति। इयं पूर्ववचनोक्तषष्ठीयुतासप्तमीवत्। आषाढद्वादश्यादिषु शयनादिकं प्रागुक्तवचनात्भविष्यांत्तरे‘ द्वादशी श्रवणोपेता सर्वपापहरा तिथिः। वुधवारसमायुक्ता ततः शतगुणा भवेत्। तामुपोष्यसमाप्नोति द्वादशद्वादशीफलम्’। उभयदिने तल्लाभे तुएकादशीयुता ग्राह्या। ‘ द्वादशी च प्रकर्तव्या एकादश्या-युता विभो। सदा कार्य्या च विद्वद्भिर्विष्णुभक्तैश्चमानवैः” इति स्कान्दात्। यदा त्वकादश्यामेव श्रवणातदा तामुपवसेत् तथाच नारदः
“याः काश्चित्तिथयःप्रोक्ताः पुण्या नक्षत्रयोगतः। तास्वेव तद्वतं कुर्य्यात्[Page3800-a+ 38] श्रवणद्वादशीं विना”। भविष्योत्तरे‘ एकादशी यदा तुस्यात् श्रवणेन समन्विता। विजया सा तदा प्रोक्ताभक्तानां विजयप्रदा। तिथिनक्षत्रसंयोगे उपवासो यदाभवेत्। तावदेव न भोक्तव्यं यावन्नैकस्यसंक्षयः। विशेषेणमहीपाल! श्रवणं वर्द्धते यदि। तिथिक्षयेण नोक्तव्यंप्तादशीं नैव लङ्घग्येत्’। तिथिक्षयेण एकादशीक्षयेणभोक्तव्यं द्वादश्यां पारयेदित्यर्थः। अत्र हेतुः द्वादशी-मित्यादिः। यदा त्वेकादश्युपवासदिने श्रवणं नास्तिपरदिने द्वादश्यां तत् तदोपवासद्वयमाह ब्रह्मवैवर्त्तः‘ एकादशीमुपोष्यैव द्वादशी समुपोषयेत्। न चात्र विधि-लोपः स्यादुभयोर्देवता हरिः’। अत्र च‘ असमाप्ते व्रतेपूर्वे नैव कुर्यात् व्रतान्तरम्’ सति स्मृतेः वारणस्याकरणेनपूर्वोपवासासमाप्तावुपवासान्तरारम्भे विधिलो{??}न भवे-दित्यर्थः। हेतुमाह उभयोरित्यादिः। उभयोपवाला-सामर्थ्ये तु श्रवणद्वादश्येवोपोष्या तथाच स्मृतिः‘ वर-मेकादशीं भुक्ता द्वादशीं समुपोषयेत्। पूर्वोपवासजं पुण्यंसर्कं प्राप्नोत्यसंशयः’। तथा‘ उपोष्य दादशीं पुण्यांविष्णु{??}ण संयुताम्। एकादश्युद्भवं पुण्यं नरःप्राप्नोत्यसंशयम्”। द्वादश्युपवासःवाम्यः। तथाह मार्क-ण्डेयः
“द्वादश्यामुपवासेन सिद्धात्मा नृप सर्वशः। चक्रवर्त्तित्वमतुलं संप्राप्नोत्यतुलां श्रियम्” तिथित॰कश्चिद्विशेषोऽनयोर्देशभेदाद्व्यवस्था। मासभेदे द्वादशद्वादशीव्रतभेदा अग्निपु॰
१८
८ अ॰ उक्ता यथाअग्निरुवाच। द्वादशीव्रतकं वक्ष्ये भुक्तिनुक्तिप्रदायकम्। एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च। उपवासेन भै-क्ष्येण चैवं द्वादशिकव्रती। चैत्रे मासि सिते पक्षेद्वादश्यां मदनं हरिम्। पूजयेद् भुक्तिमुक्त्यर्थी मद-नद्वादशीव्रती
१ । माघशुक्ले तु द्वादश्यां भीमद्वादशिक-व्रती। नमो नारायणायेति यजेद्विष्णुं स सर्वभाक्
२ । फाल्गुने च लिते पक्षे गोविन्दद्वादशीव्रती
३ । विशोक-द्वादशीकारी यजेदाश्वयुजे हरिम्
४ । सगणं मार्ग-शीर्षे
५ तु कृष्णमम्पर्च्च्य यो नरः। ददाति शुक्ल-द्वादश्यां स सर्वरसदायकः। गोवत्सं पूजयेद् भाद्रेगोवत्सद्वादशीव्रती
६ । माध्यान्तु समतीतायां श्रवणेनतु संयुता। द्वादशी
७ या भनेस् कृष्णा प्रोक्ता सातिलद्वादशी। तिलैः स्नानन्तिलैर्होमो नैवेद्यन्तिलमोद-कम्। दीपश्च तिलतैलेन तथा देयं तिलोदकम्। तिलाश्च देया विप्रेभ्यः फलं होमोपवासतः। ओं[Page3800-b+ 38] नमो भगवतेऽथो वासुदेवाय वै यजेत्। सकुलःस्वर्नमाप्नोति षट्तिलद्वादशीव्रती। मनोरथद्वादशीकृत्फाल्गुने तु सितेऽर्च्चयेत्
८ । नामद्वादशीव्रतकृत् केश-वाद्यैश्च नामभिः। वर्षं यजेद्धरिं स्वर्गी न भवेन्नारकी नरः। फाल्गुनस्य सितेऽभ्यर्च्च्य सुमतिद्वा-दशीव्रती
९ । मासि भाद्रपदे शुक्ले
१० अनन्तद्वादशीव्रती। अश्लेषर्क्षे तु मूले वा माघे
११ कृष्णाय वै नमः। यजेत्तिलांश्च जुहुयात्तिलद्वादशीकृन्नरः। सुगतिद्वाद-शीकारी फाल्गुने तु सिते यजेत्। जय कृष्ण नम-स्तुभ्यं वर्षं स्याद् भुक्तिमुक्तिगः। पौषशुक्ले तुद्वादश्यां
१२ सम्प्राप्तिद्वादशीव्रती”। द्वादशीनियमा तद्धर्मभेदनिषेधाश्च एका॰ त॰ उक्ता यथा
“द्वादशीनियमाः। द्वादश्यामपि विष्णुपूजनम्
“एकादश्यां प्रकुर्वन्ति उपवासं मनीषिणः। उपा-लनाय द्वादश्यां विष्णोर्यद्वदियन्तथा” इति भविष्य-पुराणात्। यद्वत् यथा द्वादश्यां विष्णूपासनायएकादश्यामुपवासं प्रकुर्वन्ति तथा इयमपि षष्ठीयुक्तासप्तमी उपोष्या सप्तम्यां सूर्य्योपासनायेत्यर्थः। तत्रब्रह्माण्डपुराणम्।
“कांस्यं मांसं सुरां क्षौरंलोभं वितथमाषणम्। व्यायामञ्च व्यवायञ्च दिवास्वप्नंतथाञ्जनम्। शिलापिष्टं मसूरांश्च द्वादशैतानि वै-ष्णवः। द्वादश्यां वर्ज्जयेन्नित्यं सर्वपापैः प्रमुच्यते। पुनर्भोजनमध्यानं यानमायालमैथुने, उपवासफलं हन्यु-र्दिवा निद्रा च पञ्चमी”। वृद्धशातातपः
“उप-वासं द्विजः कृत्वा ततोब्राह्मणभोजनम्। कुर्य्यात्त-थास्य सगुण उपवासो हि जायते”। सगुणः साङ्गः। नारायणमन्त्रजपश्च पाश्चात्यनिर्णयामृते कात्यायनः
“मिथ्यावादे दिवास्वप्ने वहुशोजलसेवने। अष्टाक्षरंवती जत्सा शतमष्टोत्तरं शुचिः” तथा
“मन्त्रं निवेद्यहरये निवेद्योपोषणं व्रती। द्वादश्यां पारणं कुर्य्याद्वर्ज-यित्वा प्युपोदकीम्”। उपोदकीम् पूतिकाशाकम्। कूर्मपुराणे
“कांस्यं मांसं सुरां क्षौद्रं हिंसां तैलमसत्यताम्। द्यूतक्रीडां दिवानिद्रां व्यायामं क्रोघमैथुनम्। द्बादश्यां द्वादशैतानि वैष्णवः परिवर्जयेत्” सवत्सरप्रदीपे
“अभ्यङ्गञ्च परान्नञ्च तैलं निर्माल्य-लङ्घनम्। तुलसीचयनं द्यूतं पुनर्भोजनमेव च। वस्त्रपीडां तथा क्षारं द्वादश्यां वर्जयेद्बुधः”। अभ्यङ्गोयेनकेनापि, तैलं तिलतैलं मार्ष्टावपि निषिद्धम्। स्मृतिः[Page3801-a+ 38]
“घृतञ्च सार्षपं तैलं यत्तैलं पुष्पवासितम्। अदुष्टंपक्वतैलञ्च स्नानाभ्यङ्गेषु नित्यशः” इति अभ्यङ्गो द्वादशी-तरपरः। नित्यश इति पर्ववारादाबपि। वारे द्रव्यदा-नेनापि प्रतिप्रसवमाह स्मृतिः
“रवौ पुष्पं गुरौ दूर्वांभूभिं भूमिजवासरे। भार्गवे गोमयं दद्यात्तैलदोषोप-शान्तये”। दद्यात्तैले इति शेषः। सूरिसन्तोषे
“कांस्यं मांसं मसूरञ्च चणकं कोरदूषकम्। शाकंमधु परान्नञ्च त्यजेदुपवसन् स्त्रियम्”। निर्माल्यलङ्घन-मन्यत्रापि निषिद्धमत्राधिकदोषकरं व्रतहानिकरं वा। क्षारं वस्त्रस्य।
“मन्दमङ्गलषष्ठीषु द्वादश्यां श्राद्ध-वासरे! वस्त्राणां आरसंयोमोदहत्यासप्तमं कुलम्”। इति यमवचनात्”।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
द्वादश¦ mf. (-शः-शी) Twelfth. f. (-शी) The twelfth day of the half month E. द्वादशन्, and टच् aff.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
द्वादश/ द्वा--दश See. below.
द्वादश/ द्वा-दश mf( ई)n. the twelfth VS. S3Br. Mn. MBh. etc. ( du. the eleventh and twelfth Ka1t2h. )
द्वादश/ द्वा-दश mf( ई)n. ifc. ( f( आ). )forming 12 with(See. अश्व-add. )
द्वादश/ द्वा-दश mf( ई)n. consisting of 12 , 12 fold RV. S3Br.
द्वादश/ द्वा-दश mf( ई)n. increased by 12 Ka1tyS3r.
द्वादश/ द्वा-दश n. a collection or aggregate of 12 S3Br.
द्वादश/ द्वा-दश for -दशन्in comp.


text:
पर्यावरणव्यवस्था
पर्यावरणव्यवस्था एव पारिस्थितिकीतन्त्रम् इति, आङ्ग्लभाषया च Ecosystem इति आख्यायते ।
पर्यावरणक्षेत्रे काँश्चिदेकां सन्तुलितव्यवस्थास्थितिः या निरूपयति सा एव पर्यावरणव्यवस्था । वस्तुत: जगत्यस्मिन् ये जीवा: निर्जीवाश्च सन्ति ते परस्परं संयोगं संस्थाप्य एकां व्यवस्थायां तेषां पर्यावरणं सन्तुलितं भवति । यथा वनमेकं पूर्णं परितन्त्रमस्ति । तत्र प्राकृतिकरूपेण सर्वा: क्रिया: स्वयमेव भवन्ति । स्वप्रक्रियामाध्यमेनैव पर्यावरणसंरक्षणं भवति ।एवमेव जलाशय:, ग्राम:, नगरं,जीवमण्डलादिकञ्चैकं परितन्त्रमस्ति । एवं प्रकारेण पारिस्थितिकीतन्त्रस्य पूर्णज्ञानं, तस्याधारस्य च ज्ञानमावश्यकं भवति । अत: सम्प्रति पश्यामो वयं परितन्त्रस्याधारस्वरूपं घटकम् ।


text:
वक्ष्ये पाशुपतास्त्रेण, शान्ति-जापादि पूर्वतः। पादतः पूर्व-नाशो हि, फडन्तं चापदादि-नुत्।।
ॐ नमो भगवते महा-पाशुपताय अतुल-बल-वीर्य-पराक्रमाय त्रि-पञ्च-नयनाय नाना-प्रहरणोद्यताय सर्वांग-रक्ताय भिन्नाञ्जन-चय-प्रख्याय श्मशान-वेताल-प्रियाय सर्व-विघ्न-निकृन्तनाय सर्व-सिद्धि प्रदाय भक्तानुकम्पिने असंख्य-वक्त्र-भुज-पादाय तस्मिन् सिद्धाय वेताल-चित्रासने शाकिनी-क्षोभ-जनकाय व्याधि-निग्रह-कारिणे पाप-भञ्जनाय सूर्य-सोमाग्नि-नेत्राय विष्णु-कवचाय शंख-वज्र-हस्ताय यम-सण्ड-वरुण-पाशाय रुद्र-शूलाय ज्वलज्जिह्वाय सर्व-रोग-विद्रावणाय ग्रह-निग्रह-कारिणे दुष्ट-नाग-क्षय-कारिणे ॐ कृष्ण-पिंगलाय फट्।
हूंकारास्त्राय फट्। वज्र-हस्ताय फट्। शक्तये फट्। दण्डाय फट्। यमाय फट्। खंगाय फट्। नैऋत्याय फट्। वरुणाय फट्। पाशाय फट्। ध्वजाय फट्। अंकुशाय फट्। गदायै फट्। कुबेराय फट्। त्रिशूलाय फट्। मुद्गराय फट्। चक्राय फट्। पद्माय फट्। नागास्त्राय फट्। ईशानाय फट्। खेटकास्त्राय फट्। मुण्डास्त्राय फट्। कंकालास्त्राय फट्। पिच्छिकास्त्राय फट्। क्षुरिकास्त्राय फट्। ब्रह्मास्त्राय फट्। शक्त्यस्त्राय फट्। गणास्त्राय फट्। पिलिपिच्छास्त्राय फट्। गन्धर्वास्त्राय फट्। मूर्वास्त्राय फट्। दक्षिणास्त्राय फट्। वामास्त्राय फट्। पश्चिमास्त्राय फट्। मन्त्रास्त्राय फट्। शाकिन्यस्त्राय फट्। योगिन्यस्त्राय फट्। दण्डास्त्राय फट्। महा-दण्डास्त्राय फट्। नागास्त्राय फट्। शिवास्त्राय फट्। ईशानास्त्राय फट्। पुरुषास्त्राय फट्। अघोरास्त्राय फट्। सद्योजातास्त्राय फट्। हृदयास्त्राय फट्। महाऽस्त्राय फट्। गरुड़ास्त्राय फट्। राक्षसास्त्राय फट्। दानवास्त्राय फट्। क्षौं नर-सिंहास्त्राय फट्। त्वष्ट्रास्त्राय फट्। सर्वास्त्राय फट्।
नः फट्। वः फट्। पः फट्। फः फट्। मः फट्। श्रीः फट्। फेः फट्। भूः फट्। भुवः फट्। स्वः फट्। महः फट्। जनः फट्। तपः फट्। सर्व-लोक फट्। सर्व-पाताल फट्। सर्व-तत्त्व फट्। सर्व-प्राण फट्। सर्व-नाड़ी फट्। सर्व-कारण फट्। सर्व-देव फट्। ह्रीं फट्। श्रीं फट्। हूं फट्। श्रुं फट्। स्वां फट्। लां फट्। वैराग्याय फट्। मायाऽस्त्राय फट्। कामास्त्राय फट्। क्षेत्र-पालास्त्राय फट्। हूंकारास्त्राय फट्। भास्करास्त्राय फट्। चन्द्रास्त्राय फट्। विघ्नेश्वरास्त्राय फट्। ख्रों ख्रीं फट्। ह्रौं ह्रीं फट्। भ्रामय भ्रामय फट्। छादय छादय फट्। उन्मूलय उन्मूलय फट्। त्रासय त्रासय फट्। सञ्जीवय सञ्जीवय फट्। विद्रावय विद्रावय फट्। सर्व-दुरितं नाशय नाशय फट्।
सकृदावर्त्तना देव! सर्व-विघ्नान् विनाशयेत्।
शतावर्त्तेन चोत्पातान्, रणादौ विजयी भवेत्।।
घृत-गुग्गुल-होमाच्च, असाध्यानपि साधयेत्।
पठनात् सर्व-शान्तिः स्यात्, शस्त्रस्य पाशुपतस्य च।।
उक्त ‘पाशुपत-अस्त्र’ का एक बार पाठ करने से सभी विघ्न शान्त हो जाते हैं। सौ बार पाठ करने से उत्पात नष्ट होते हैं और विजय मिलती है। घृत-गुग्गुल से होम करे, तो असाध्य कार्य भी सम्भव हो जाते हैं। सामान्य पाठ करने से सब प्रकार की शान्ति होती है।


text:
दीपिका पडुकोणे
जननं १९८६तमस्य जनवरी पञ्चमदिनाङ्कः । पूर्वं भारतीयमूलस्य रूपदर्शिनी भूत्वा अधुना हिन्दी चलच्चित्रेषु अभिनेत्रीत्वेन दृश्यते ।
अन्तर्विषयाः
आरम्भिकजीवनं तथा पृष्ठभूमिका[सम्पादयतु]
१९८६ तमस्य जनवरी पञ्चमदिनाङ्के दीपिका कोपन्हेगन् इत्यत्र अजायत । सा यदा एकादशवर्षीयः शिशुरासीत् तदा तस्याः कुटुम्बजनाः भारतस्य बेङ्गलूरु इति स्थले वासं परिवर्तितवन्तः । मङ्गलूरु प्रदेशस्य मूलायाः दीपिकायाः मातृभाषा कोङ्कणि वर्तते । सा चित्रापुर-सारस्वत-ब्राह्मण-समुदायस्य सदस्या । अस्याः पूर्वजाः भारतस्य कर्णाटक-राज्यस्य उडुपि-जिल्लाप्रदेशस्य कुन्दापुर-तालूक् प्रदेशस्य पडुकोणे-प्रदेशादागतवन्तः । अस्याः पिता प्रकाश्-पडुकोणे अन्ताराष्ट्रिय-ख्यातिमान् ब्याड्मिण्टन् क्रीडकः अधुना निवृत्तोऽस्ति । माता यात्रिक मध्यवर्ती रुपेण कार्यं करोति । दीपिकायाः अनुजायाः नाम 'अनिशा' १९९१तमे वर्षे जनितवती अस्ति ।
विद्याभ्यासः[सम्पादयतु]
दीपिका बेङ्गलूरुनगरस्य सोफिया प्रौढशालायाः विद्यार्थिनी । बेङ्गलूरुनगरस्य मौण्ट् कार्मेल्-विद्यालये तस्याः पदवीपूर्वशिक्षणम् अपूरयत् । प्रौढशालायाः विद्याभ्यासवेलायां सा ब्याड्मिण्टन् क्रीडायां राज्यस्तरस्य क्रीडिका आसीत् । किन्तु सा आत्मानं ब्याड्मिण्टन्-खेले न्यूनदत्तावधानां कृत्वा स्वीक्रियमाणायाः ऐ सि एस् ई परीक्षायाः सिद्धताम् अधिकां कृतवती ।
रूपदर्शिता (Modelling)[सम्पादयतु]
दीपिका यदा पदवी-अध्ययने आसीत् तदानीमेव रूपदर्शिता-वृत्तिं चितवती । अस्याः वृत्तेः स्वीकारात् परं भारतस्य विविधाभ्यः प्रख्याताभ्यः संस्थाभ्यः रूपदर्शित्वेन कार्यं निरवहत् । तास्तु संस्थासु प्रमुखाः काश्चन लिरिल्, डाबर् लाल् पाउडर्, क्लोस् अप् इण्डिया रिटेल् इति आभरण-प्रदर्शनाय राजदूता अपि अस्ति । सौन्दर्यवर्धकानां संस्था मेबिल्लैन् दीपिकां तस्याः संस्थायाः अन्ताराष्ट्रिय-'वक्तार'त्वेन नियुक्तवती अस्ति ।
किङ्ग् फिषर् इत्यस्य पञ्चमवार्षिकनव्यताप्रशस्तौ इयं वर्षस्य रूपदर्शिनी प्रशस्तिं प्राप्नोत् । ततः केषाञ्चन दिनानामन्तरे एव सा २००६तमवर्षस्य किङ्ग् फिषर् तरणवेष-दिनदर्शिकायाः रूपदर्शित्वे कार्यं निरुह्य ऐडिया झी फ्याषन्-प्रशस्तौ वर्षस्य महिला-रूपदर्शिनी (विज्ञापिका-विभागः) तथा वर्षस्य नूतनमुखम् इति विजयचिह्नद्वयं सम्पादितवती । दीपिका किङ्ग् फिषर्-ऐर् लैन्स् इत्यस्याः संस्थायाः उत्पन्नानां राजप्रतिनिधित्वेन चिता जाता । पश्चात् लेवि स्ट्राट्स् तथा टिस्टाट् एस् ए इत्याख्यानामपि उत्पन्नानां राजप्रतिनिधित्वं प्राप्तवती ।
नटनक्षेत्रम्[सम्पादयतु]
रूपदर्शिताक्षेत्रे यशःप्राप्तेः पश्चात् दीपिका तस्याः कार्यक्षेत्रं नटनाय व्यस्तारयत् । सा हिमेश् रेशमिया इत्यस्य स्वतन्त्रे विडियो पाप् आल्बम् इत्याख्ये 'आप् का सुरूर् म्यूसिक् विडियो इत्याख्ये चित्रीकरणे 'नाम् है तेरा' इति गानाय प्रप्रथमवारं नटीत्वेन अनटत् ।
२००६तमे वर्षे दीपिका कन्नडभाषायाः 'ऐश्वर्य' नामके चलच्चित्रे प्रथमतया नायिकात्वेन 'उपेन्द्र' इत्येतेन नटेन सह पूर्णप्रमाणेन पादार्पणम् अकरोत् । २००७तमे वर्षे फराखान् इत्यस्य निर्देशने अन्ताराष्ट्रिय-ख्यातियुते 'बालिवुड्' चलनचित्रे ओम् शान्ति ओम् इत्येतस्मिन् प्रथमतया शारुख् खान् इत्येतेन सह अनटत् । दीपिका अस्मिन् चलनचित्रे १९७०तमे वर्षे स्थितायाः नट्याः शान्तिप्रियायाः पात्रे चलच्चित्रस्य प्रथमार्धे दृश्यते । पश्चात् शान्तिप्रिया इव दृश्यमाना सन्ध्या अथवा स्याण्डिरूपेण दृश्यते । अस्मिन् चित्रे दीपिकायाः नटनं विमर्शकैः बहुधा श्लाघनं प्राप्नोत् । अपि तु अस्य चित्रस्य नटनाय सा फिल्म्फेर्-श्रेष्ठ-नव-नटी-प्रशस्तिं प्राप्तवती । फिल्म्फेर्-श्रेष्ठ-नटी-प्रशस्तै तस्याः नामनिर्देशनम् अपि अनेनैव चित्रेण अभवत् । इण्डिया एफ् एम् इत्यस्य तरण् आरर्शस्य कथनम् इत्थमस्ति-उत्तमाभिनेत्री भवितुम् आवश्यकं व्यक्तित्वं दर्शनं नेत्रे आवश्यकीं प्रतिभां च दीपिका धरति । शारुख्खानेन सह अभिनीय तस्मादपि उत्तमा इति ख्यातिसम्पादनस्य विचारः न सामान्यः । सा शीतलपवनस्य तरङ्ग इव आगत्य स्वप्रतिभां निरूपितवती ।
दीपिका ओम् शान्ति ओम् चलनचित्रस्य पश्चात् सिद्धार्थ् आनन्दस्य बच्ना ए हसीनों(२००८) इति चित्रे रणबीर्कपूरेण सह अनटत् । अनन्तरं २००९तमवर्षस्य जनवरी १६ दिनाङ्के विमुक्ते वार्नर् ब्रदर्स् रोहन् सिप्पि इत्येताभ्यां निर्मिते चान्दनी चौक् टु चैना इति चित्रे अभिनीतवती । सद्यः सैफ् अलि खान् इत्येतेन सह इम्तियाज् अलि इत्यस्य निर्देशने लव् आज् कल्(२००९) इति चित्रे अनटत् । रिशिकपूर्-नीतुसिङ्ग् इत्येतयोः पुत्रेण सहनटेन रणबीरकपूरेण सह दीपिकायाः दिनयापनं प्रचलत्यधुना ।
स्वीकृताः फिल्म्फेर्-प्रशस्तयः[सम्पादयतु]
- २००८-श्रेष्ठ-नव-नटी-प्रशस्तिः (ओम् शान्ति ओम्)
- २००८-सोनि हेड् अण्ड् शौल्डर्स् वर्षस्य-नवमुखप्रशस्तिः(ओम् शान्ति ओम्)


text:
चेन्नै
चेन्नै (சென்னை) तमिलनाडु राज्यस्य राजधानी अस्ति। चैन्नैनगरं (तस्य पूर्वनाम मदरास्) भारते स्थितेषु महानगरेषु अन्यतममस्ति । अत्र स्थित्वा दर्शनीयानि स्थानानि बहूनि सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
विजिपि युनिवर्सल् किङ्गडम्[सम्पादयतु]
एतत् सागरतीरस्थं विहारधाम अस्ति । विनोदाय विहाराय च अत्र ‘बीचरेसार्ट’ अस्ति एम्यूसमेण्ट् उद्यानमस्ति । वसत्यर्थम् ६५ कुटीराः सन्ति कुटुम्बस्य सर्वे जनाः आगत्य अत्र विरोमदिनेषु सन्तोषम् अनुभवितुम् उत्तमं स्थानमेतत् । मार्गः –चैन्नैतः २९ कि.मी मामल्लपुरम् मार्गः ।....
एम. जि. एम. डि.जि. वर्ल्ड्[सम्पादयतु]
एतत् मुत्तकाडु इति प्रसिद्धं विश्रामस्थानमस्ति । बालानां वयस्कानां च अत्र अनेकविधक्रीडाः सन्ति । अप्सरालोके(fairy tale) वर्णितानि पात्राणि हम्प्टी, डम्प्टी, ब्याटमन् , क्रूकड् ट्रि, टोरेण्डो कोस्टल् रैड इत्यादीनि सन्ति । पाश्चात्यदेशे दृश्यमानानि कतिचन दृश्याणि अपि अत्र द्र्ष्टुं शक्नुमः । कौबाय् ल्याण्ड् , विण्डमिल् शिप् व्रेक इत्येतानि अतीवसुन्दराणि सन्ति । सुन्दरे प्यारिसमार्गे चलितुं शक्यते । क्रीडासु बम्पर् कार्, स्लैड्, आन्दोलिकाः च सन्ति । अत्र मनोरञ्जनद्वारा शिक्षणमपि साध्यमस्ति । इतरस्थानानि नाम डाष् अण्ड् स्प्ल्याष् तथा किष्किण्ट् (१२२ कि.मी दूरे अस्ति)
पुलिकाट्लेक्[सम्पादयतु]
चैन्नैनगरस्य उत्तरभागे स्थितं प्रेक्षणीयं स्थानम् एतत् । अत्र तरणं मत्स्यग्रहणं च मनोहरं भवति । चैन्नैनगरतः एतेषां प्रवासार्थं दर्शनार्थं व्यवस्था कल्पिता अस्ति । चैन्नैनगरे वासः कर्तुं शक्यते ।
देवालयाः[सम्पादयतु]
चेन्नै नगरे अनेके देवालयाः विद्यन्ते । तेषु कपालीश्वर-मरुन्धीश्वर-देवालयौ अन्यतमौ ।
चैन्नैनगरस्य सागरतीराणि[सम्पादयतु]
अत्र कोरमण्डलसागरतीरम् अत्यन्तं सुन्दरम् अस्ति । मरिना सागरतीरम् अतीव जनप्रियम् । एतत् ४.५ कि.मी दीर्घम् । प्रपञ्चे दीर्घतीरेषु द्वितीयम् इति प्रसिद्धम् अस्ति । प्रतिदिनम् अत्र सहस्रशः जनाः आगच्छन्ति । बिहारं समुद्रस्नानम् च कुर्वन्ति । ईलियट्स् बीच् (बेसेण्ट्नगर), कोवलाङ्गबीच् चैन्नैतः ४० कि.मी. दूरे स्तः । मुत्तुकाडुप्रदेशे सागरपूर्व जले विहारः नौकायानं, मत्स्यग्रहणं च कर्तुं शाक्यते । मामल्लपुरमपि सागरतीरे एव अस्ति । देशीयानां विदेशीयानां च प्रमुखम् आकर्षणकेन्द्रमेतत् । अत्र तरणं कदाचित् अपायाय भवति । तरङ्गाः अत्र वेगेन आगच्छन्ति ।
बाह्यग्रन्थय:[सम्पादयतु]
- Chennai District - Official government site for Chennai District. Site has history, profile [१], landmarks [२], etc
- Corporation of Chennai - Online corporation service. Site with important phone numbers [३], etc
- SpiritOfChennai.com Information about Chennai City.
- Chennai Online
- Weather Underground: Chennai (Madras), India Forecast - Current weather at Chennai
- City Map


text:
रक्तम्
शरीरे जीवकणानां वाहकम् अस्ति इदं रक्तम् एव । रक्तम् एव सर्वेषां जीविनां पोषकशक्तिः । इदं रक्तं किञ्चित् अमूल्यं जीवद्रवम् अस्ति । रक्तम् आङ्ग्लभाषायां Blood इति उच्यते । रक्ते "प्लास्म" नामकः कश्चन जीवरसः भवति । रक्तं रक्तवर्णस्य रक्तकणैः, श्वेतरक्तकणैः, प्लेट्लेट् नामकैः जीवकोशैः च निर्मितं भवति । समीचीनस्य आहारस्य सेवनेन शरीरे रक्तस्य समतोलनं रक्षितुं शक्यते ।
प्लास्मजीवरसः ९१-९२ % यावत् द्रवैः, अवशिष्टः भागः घनवस्तुभिः निर्मितः अस्ति । तत्रापि ७.५ % यावत् ससारजनकः, यूरिय, आसिड्, क्रियाटिनिन्, अमोनिया, अमैनो आसिड्, ग्जान्थिन् इत्यादिभिः पदार्थैः, अवशिष्टः भागः सोडियं, पोटाषियं, क्याल्षियं, मेग्नेषियं, फास्फरस् इत्यादिभिः निरवयवपदार्थैः च निर्मितः अस्ति । रक्ते सोडियं, पोटाषियं, लवणांशाः निर्दिष्टप्रमाणेन यदि न भवन्ति तर्हि तेषाम् अनारोग्यं भवति । रक्तवर्णस्य रक्तकणेषु २० विधाः रक्तसमूहाः सन्ति । तेषु "ए", "बि", "एबि", "ओ" च अत्यन्तं प्रमुखाः । रक्ते "हिमोग्लोबिन्" अंशः यदि न्यूनं भवति तर्हि रक्तस्य पुनःपूरणं करणीयं भवति । रक्ते रक्तवर्णस्य श्वेतवर्णस्य च रक्तकणानाम् अनुपातः १:२०० प्रमाणेन भवति । तन्नाम एकस्य श्वेतरक्तकणस्य अनुपातरूपेण २०० रक्त-रक्तकणाः भवन्ति । श्वेतरक्तकणेषु अपि बहुविधाः सन्ति । ते सर्वे सदा शरीरं सैनिकाः इव रक्षन्तः भवन्ति ।


text:
नान्देडमण्डलम्
नान्देडमण्डलं (मराठी: नान्देड जिल्हा, आङ्ग्ल: Nanded District) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं नान्देड इत्येतन्नगरम् | मण्डलमिदं 'नान्देड गुरुद्वारा' इति सिक्खसम्प्रदायिनां स्थानार्थं प्रसिद्धम् ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
महाराष्ट्रराज्यस्य मराठवाडा-विभागे स्थितम्, ऐतिहासिकदृष्ट्याऽपि महत्त्वपूर्णं मण्डलमिदम् । महिमभट्टस्य 'लिळाचरित्रम्' इत्यस्मिन् ग्रन्थे नान्देडविभागस्य उल्लेखः लभ्यते । नान्देडविभागपरिसरे सातवाहन-चालुक्य-राष्ट्रकूट-देवगिरियादव-बहामनीराजानाम् आधिपत्यमासीत् । यदा औरङ्गजेब दख्खनाधिपत्ये आसीत् तदा नान्देडप्रदेशस्य अपि समावेशः आसीत् तस्मिन् । अनन्तरं परिसरोऽयं 'तेलङ्गाणा'विभागे समाविष्टः जातः । औरङ्गजेब इत्यस्य मृत्योः अनन्तरं औरङ्गजेब-पुत्रेण सह सिक्खपन्थीयानां दशमः गुरूः गुरुगोविन्दसिंहः अत्र आगत्य निवासं कृतवान् । तदा सः अत्रस्थानां सिक्खसम्प्रदायिनां मार्गदर्शनं कृतवान् । सः तस्य जीवनस्य अन्तिमकाले नान्देडमण्डले आसीत् । अस्य स्मृत्यर्थं नान्देडस्थाने गुरुद्वाराणां निर्माणं जातम् । तदनन्तरम् अयं प्रदेशः हैदराबाद-संस्थाने समाविष्टः । स्वातन्त्र्योत्तर-काले महाराष्ट्रराज्ये मण्डलत्वेन इदं समाविष्टम् ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
नान्देडमण्डलस्य विस्तारः १०,४२२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि आन्ध्रप्रदेशराज्यं, पश्चिमदिशि लातूरमण्डलं, परभणीमण्डलं च, उत्तरदिशि यवतमाळमण्डलं, दक्षिणदिशि कर्णाटकराज्यम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ९५४ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले मुख्य नदी गोदावरी नदी अस्ति । मण्डलस्य उत्तर-ईशान्यभागयोः सातमाळपर्वतावलिः, मुदखेड उपशैलाः सन्ति ।
कृष्युत्पादनम्[सम्पादयतु]
आमहाराष्ट्रं यथा 'खरीप'(kharif), 'रब्बी'(rabi) इति द्विप्रकारका(वर्षे द्विवारं, ऋतुमनुसृत्य) सस्योत्पादनपद्धतिः अस्ति, तथैव अत्रापि । खरीप-ऋतौ यवनालः(ज्वारी), कार्पासः, सोयाबीन, 'तूर', माषः, कलायः, कुसुम्भं(करडई), शमा(जवस), मुद्गः, मरीचिका, कदलीफलम्, इक्षुः इत्यादीनि प्रमुखसस्योत्पादनानि सन्ति । रब्बी-ऋतौ गोधूमः, चणकः, यवनालः (ज्वारी), 'करडई' इत्यादीनि प्रमुखसस्योत्पादनानि सन्ति । वनपूरितपर्वतेषु शाकोटकवृक्षाः(साग), वंशवृक्षः(bamboo) च सन्ति । बीडमण्डलेऽपि कृषिः वृष्ट्यअवलम्बिताऽस्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
नान्देडमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ३३,६१,२९२ अस्ति । अस्मिन् १७,३०,०७५ पुरुषाः १६,३१,२१७ महिलाः सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३१९ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३१९ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २१.८४% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री-अनुपातः १०००-९४३ अस्ति । अत्र साक्षरता ७५.४५% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले षोडश-उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
१ अर्धापूर २ भोकर ३ बिलोली ४ देगलूर ५ धर्माबाद ६ हदगाव ७ हिमायतनगर ८ कन्धार ९ किनवट १० लोहा ११ माहूर १२ मुदखेड १३ मुखेड १४ नान्देड १५ नायगाव(खैरगाव) १६ उमरी
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
मण्डलेऽस्मिन् ७३% जनाः ग्रामेषु निवसन्ति । तेषां उपजीविकासाधनं कृषिसम्बद्धानि कार्याणि एव अस्ति । उद्यमानां विकासः न्यूनः अस्ति । मण्डलजनाः मराठी-उर्दू-तेलुगु-वञ्जारी-भाषाः भाषन्ते । नान्देडमण्डले इतिहास-गणाः, चित्रशालाः, गायन-वादनविद्यालयाः, संस्कृतपाठशालाः, नैकाः शिक्षणसंस्थाः, नाट्यसङ्घाः, महिलासङ्घाः इत्यादयः सांस्कृतिकसंस्थाः कार्यरताः सन्ति । अत्रस्थाः जनाः उत्सवप्रियाः सन्ति ।
व्यक्तिविशेषाः[सम्पादयतु]
मण्डलेऽस्मिन् नैकाः विभूतयः अभवन् । यथा – गुरुगोविन्दसिंहः यः स्वस्य जीवनस्य अन्तिमकालम् अत्र यापितवान् । श्रीमतः वामन पण्डित इत्यस्य जन्मस्थानमस्ति मण्डलमिदम् ।
वीक्षणीयस्थानानि[सम्पादयतु]
- सचखण्डगुरुद्वारा
- रेणुकादेवी, माहूर
- सहस्रकुण्ड-जलप्रपातः
- उष्णजलकुण्डानि, उङ्केश्वर
- कन्धार-दुर्गः
- सिद्धेश्वरमन्दिरम्, देगलूर, होट्ट्ल
- दुर्गः, नान्देडनगरम्
- शिवमन्दिरम्, मुदखेड
- अपरम्पार-स्वामिनः समाधिस्थलम्, मुदखेड
- जलसिञ्चन-प्रकल्पः, शङ्करसागर-जलाशयः, असरजन
- केशवराज-मठ
- बारालिङ्ग-मन्दिरम्


text:
यमद्वितीया
एतत् अपि कार्त्तीकमासे आचर्यमाणस्य दीपावलीपर्वणः अङ्गभूतं पर्व अस्ति । एतत् पर्व आचर्यते कार्त्तीकशुद्धद्वितीयायाम् । एतद्दिनं भ्रातृद्वितीया, यमद्वितीया, भगिनीद्वितीया इति अपि वदन्ति ।
- ”यमं च यमुनां चैव चित्रगुप्तं च पूजयेत् ।
- अर्घ्यात्र प्रदातव्यो यमाय सहजद्वयै: ॥“
एतद्दिने एव यमदेव: भगिन्या: यमुनादेव्या: गृहं गत्वा आतिथ्यं प्राप्तवान् इति । अत: पुरुषा: सर्वे यमाय यमुनादेव्यै च अर्घ्यं समर्प्य भगिनीनां गृहं गच्छन्ति भोजनार्थम् । भगिनीभ्य: उपायनानि दत्त्वा ता: सन्तोषयन्ति च । मार्कण्डेयादीनां चिरञ्चीवीणां स्तोत्रं कुर्वन्ति । तद्दिने विशेषतया यमुनानद्यां स्नात्वा तां पूजयन्ति । एतत् दिनं दीपावलीपर्वण: अन्तिमं दिनम् ।


text:
ब्रह्मचर्याश्रमः
प्रथमे ब्रह्मचर्याश्रमे गुरुगृहं गत्वा ब्रह्मचर्यव्रतं स्वीकृत्य सकलशास्त्राणां विद्यानां च अध्ययनं क्रियते । योग्यतासम्पादनस्य अयं कालः । तत्तद्वर्णेभ्यः आश्रमेभ्यश्च विहितानां कर्तव्यानां सम्यक् ज्ञानं वर्णाश्रमव्यवस्थायाः यशसे आवश्यकमेव आसीत् । तद् अत्रैव सम्पाद्यते स्म । शास्त्रकारैः तथाविधा संस्कारक्षमा शिक्षापद्धतिः आविष्कृता यया संपूर्णसमाजस्य एकात्मतां हृदि धारयित्वा स्वकर्तव्यनिष्ठा जीवनाधारतत्त्वरूपेण सर्वैः स्वीकृता अभवत् । अध्यापनं तु ब्राह्मणाधीनम् । स्वस्य तपः पूतजीवनस्य आदर्शं छात्राणां पुरतः उपस्थाप्य वर्णानाम् अग्रेसरत्वं प्रस्थापितं खलु ब्राह्मणैः । एवं ब्रह्मचर्याश्रमे भाविनः जीवनस्य पूर्वसिद्धता इव क्रियते स्म । गरुडपुराणे (१-४९५) ब्रह्मचारिणः कर्तव्यानि एवम् उपदिष्टानि-
- भिक्षाचर्याथ शुश्रूषा गुरोः स्वाध्याय एव च ।
- संध्याकर्माग्निकार्यं च धर्मोऽयं ब्रह्मचारिणः ॥
अन्तर्विषयाः
ब्रह्मचर्याश्रमे संस्काराः[सम्पादयतु]
चतुर्विधेष्वाश्रमेषु-ब्रह्मचर्याश्रमः आद्यः । सोऽयमाश्रमो मानवजीवनस्याधारोऽस्ति । भारतीयसस्कृत्या वर्णव्यवस्थानुगुणमाश्रमधर्माः प्रतिपादिताः । तान् धर्मान् प्राप्तुमाश्रमप्रवेशोऽपेक्षते । धर्मसूत्रग्नन्थैः स्मृतिग्नन्थैश्च प्रतिपादितेषु षोडशसंस्कारेषु उपनयनं, वेदारम्भः, समावर्तनाख्यास्त्रयः संस्काराः आश्रमेऽस्मिन् अन्तर्भूताः सन्ति । तत्र बाल्यावस्थानन्तरभाविनि अभिनववयस्समारम्भे द्वितीयजन्मापादकत्वेन वेदाध्ययनाङ्गत्वेन सङ्कल्पितश्च, अयमुपनयनसंस्कार एव सर्वप्रधानम् । उपनयनस्य पार्यन्तिकं प्रयोजनं वेदाध्ययनाधिकारसिद्धिः ।
शब्दस्य व्युत्पत्तिः[सम्पादयतु]
वेदाध्ययनं ब्रह्मचर्यस्य पालनपूर्वकं करणीयमिति विधिः । य एवमाचरति स ब्रह्मचारी इति कीर्त्यते । अत्र ब्रह्म शब्दस्य वेदः इति अर्थः । तदध्ययनार्थं व्रतमप्युपचारद् ब्रह्म । ब्रह्मचरितुं शीलमस्य यद्वा ब्रह्म तपोज्ञानं वा चरति अर्जयत्यवश्यम् इति ब्रह्मचारि शब्दस्य व्याख्यालभ्योऽर्थः ।
क्षमाशीलो, जितेन्द्रियो, गुरुशुश्रूषातत्परः, ब्रह्मज्ञानेच्छुकश्च यो भवति स ब्रह्मचारी भवतीति महाभारतानुसारं ज्ञायते -
- ब्रह्मचारी सदैवेष य इन्द्रियजये रत:
- अपेतव्रतकर्मा तु केवलं ब्रह्मणि स्थित:
- ब्रह्मभूतश्चरंल्लोके ब्रह्मचारी भवत्ययम् । इति । [महाभारतम्, अश्वमेध प. ७६-१५-१६ ]
ब्रह्मचारिणः ब्रह्मैव सर्वमस्ति । तदेव समिधः, अग्निः, जलं, गुरुः, ब्रह्मणि समाहितबुद्धिरिति पण्डिताः वर्णयन्ति । तदुक्तं महाभारते - ब्रह्मैव समिधस्तस्य ब्रह्माग्निर्बह्मसम्भवः ।
- आपो ब्रह्म गुरुर्बह्मस् स ब्रह्मणि समाहितः ॥
- एतदेवेदृशं सूक्ष्मं ब्रह्मचर्यं विदुर्बुधाः ॥ [ महाभारतं अश्वमेधिका पर्व २६.१७-१८ ]
ब्रह्मचर्याश्रमस्य नियमाः[सम्पादयतु]
अस्मिन् विद्याध्ययनमेव प्रधानं कर्म । केवलेन स्वाध्यायेनापि पूर्णता न भवति । तद्वेषभूषापि भिन्ना स्यात् । स्नानादिना स्वास्थाम्, अनिन्द्याचरणेन च मनः शौचं प्रपद्येत । सायं प्रातः सन्ध्योपासनं, भिक्षाटनं, गुरुशुश्रूषणम् इत्यादींश्च कर्मनियमाननुपालयेत् । यथोक्तं महाभारते -
- मेखला च भवे मौञ्जी नित्योदकस्तथा
- यज्ञोपवीती स्वाध्यायी अलुब्धो नेत्यव्रतः । इति ।
अपि च मनुस्मृतेः वचनानुसारं-
- सेवेतेमांस्तु नियमान् ब्रह्मचारी गुरौ वसन् ।
- सन्नियम्येन्द्रियग्रामं तपो वृध्द्यर्थमात्मन: ॥
- वर्जयेन्मधुमांसञ्च गन्धमाल्यं रसान् स्त्रियः ।
- शुक्तादि यानि सर्वाणि प्राणिनां चैव हिंसनम् ॥
- अभ्यङ्गमञ्जनं चाक्ष्णोरुपानच्छत्र धारणम् ।
- कामं क्रोधं च लोभं च नर्तनं गीतवादनम् ॥
- द्यूतं च जनवादञ्च परीवादं तथाऽनृतम् ।
- स्त्रीणां च प्रेक्षणा लम्भमुपघातं परस्य च ॥ इति ॥[ मनुस्मृति: २/१७५,१७७,१७८,१७९ ]
ब्रह्मचर्यस्य फलम्[सम्पादयतु]
इहलोके परमपुरुषार्थसाधनं ब्रह्मयर्चमेव । यज्ञस्यापि यत्फलं तद्ब्रह्मचर्यवांल्लभते । ब्रह्मचर्येणेव ईश्वरं पूजयित्वा आत्मानमनुविन्दते - इति छान्दोग्योपनिषदः कथनम् । यथा -
- अथ यद्यज्ञ इत्याचक्षते ब्रह्मयर्चमेव तद्
- ब्रह्मचर्येणह्येव यो ज्ञाता तं विन्दतेऽथ
- यदिष्टमित्याचक्षते तद्ब्रह्मच्चर्येण ह्येवेष्ट्वात्मानमनुविन्दते’ इति ।[छा. उ.प्र.ख. १ ]
ये स्त्री विषयतृष्णात्यागेन शास्त्राचार्योपदेशम् आत्मसात्कुर्वन्ति तेषामेव ब्रह्मलोक: ।इति।
- तद्य एवैतं ब्रह्मलोकं ब्रह्मयर्चेणानुविन्दिन्ति
- तेषामेवैष ब्रह्मलोकस्तेषांसर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ॥ [छा.उ.चतुर्थ खण्ड: ]
‘यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्तेपदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये’- इति गीतायां भगवत: वचनानुसारमपि ‘ब्रह्मचर्यं’ मोक्षसाधकमस्तीति स्पष्टम् ।
- गुरुं शिष्यो नित्यमभिवादयीत
- स्वाध्यायमिच्छेच्छुचिर प्रमत्तः ।
- मानं न कुत्यान्नादधीत रोषन्मेष
- प्रथमो ब्रह्मचर्यस्य पाद: ॥
- शिष्यवृत्तिक्रमेणैव विद्यामाप्नोति य: शुचि:
- ब्रह्मचर्यव्रतस्यास्यप्रथम: पाद उच्यते ।
- आचार्यस्य प्रियं कुर्यात् प्राणैरपि धनैरपि
- कर्मणा मनसा वाचा द्वितीय: पाद उच्यते ॥
- समा गुरौ यथा वृत्तिर्गुरुपल्यां तथाऽऽचरेत् ।
- तत्पुत्रे च तथा कुर्वन् द्वितीय: पाद उच्यते ॥
- आचार्येणाआत्मकृतं विजानन्
- ज्ञात्वा चार्थं भावितोऽस्मीत्यनेन ।
- यन्मन्यते तं प्रति दृष्टबुद्धिः
- स वै तृतीयो ब्रह्मचत्यस्य पादः ॥
- नाचार्यस्यानपाकृत्य प्रवासं
- प्राज्ञ: कुर्वीत नैतदहं करोमि ।
- इतीव मन्यते न भाषयेत
- स वै चतुर्थो ब्रह्मचर्यस्य पाद: ॥ [महाभारत,उद्योगपर्व,४४.१०-१५ ]
इत्यादिभिरुपर्युक्तै: महाभारतस्योद्योगपर्वपद्यै: ब्रह्मचर्याश्रमे ‘ब्रह्मचर्यस्य ’स्वरूपं किमिति प्रकाशितम् ।
ब्रह्मचारिणः कर्तव्यानि[सम्पादयतु]
नित्यं गुरोरभिवादनं,स्वाध्यायसम्पादनं, निरभिमाननम्, अक्रोध:, शिष्यवृत्त्या विद्यार्जनं , पवित्रमाचरणं चेति, इमानि ब्रह्मचर्यस्य प्रथमकर्त्तव्यम् ।
मनसा-वाचा-कर्मणा च प्राणै: धनैरपि आचार्यस्यप्रीणनम्, गुरो: समानं तद् दारदारकेषु आदरश्चेत्यिमानि ब्रह्मचर्यस्य द्वितीयकर्त्तव्यम् ।
गुरुणा यत् कृतं ताद्विज्ञाय, तेनैव कार्यमात्मन: सिद्धमिति मन्मन एव प्रसीदनं ब्रह्मचर्यस्य तृतीयं लक्षणम् ।
विनादक्षिणादिना आश्रम त्याग: गुरो: बहूपकृतमिति मनसि चिन्तनं वा नोचितमिति ब्रह्मचर्यस्य तुरीयं लक्षणम् ।
एवमाश्रमेऽस्मिन् वेदाध्ययनाय गुरुकुलं प्रविष्ट: शिष्य: स्वायुष: चतुर्भागं ब्रह्मचारी भूत्वा धर्मार्थवबुध्यमान: गुरुशुश्रूषणं कुर्यादिति महाभारते व्यासोपदेश: -
- आयुषस्तु चतुर्भागं ब्रह्मचार्यनसूयक: ।
- गुरौ वागुरुपुत्रे वा वसेद् धर्मार्थ कोविद: ॥ इति ॥ [महाभारतं , शान्तिपर्व, २४२-१६ ]
ब्रह्मचारिभेदः[सम्पादयतु]
द्विविधम्[सम्पादयतु]
नैष्ठिकमुपकुर्वाणं चेति । तत्र नैष्ठिकब्रह्मचारी ‘गृहस्थाश्रमं’ प्रवेष्टुं नार्हति । नैष्ठिकब्रह्मचर्यं नाम ‘आ जन्म ब्रह्मचर्यपालनम्’ इत्यर्थ: । यो ‘आजन्म ब्रह्मचर्यं विधानमनुपालयितुमीहते तं नैष्ठिको भवितुमाचार्योपदिशति ।अन्यथा ‘गृहस्थाश्रमं ततो ‘वानप्रस्थाश्रमं ’ ततश्च ‘संन्यासाश्रमम्’ इति जाबालोपनिषदि वर्णितम् । “ब्रह्मचर्यं परिसमाप्य गृहीभवेद् गृहीभूत्वा वनी भवेद्वनीभूत्वा प्रव्रजेत् । यदिवेतरथा ब्रह्मचत्यादेव प्रव्रजेत् गृहाद्वा बनाद्वा । यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत् "-इति ॥
एवं भारतीयभूमौ ब्रह्मचार्याश्रमस्य महत्त्वमवलोक्यते । आश्रमेऽस्मिन् नैष्ठिक:,उपकुर्व्वाणश्चेति ब्रह्मचारी द्विविध: । य आजन्मब्रह्मचर्यव्रतानुपालन-असमर्थोऽस्ति सः गुरुकुले कानिचन वर्षाणि ब्रह्मचर्येण विद्याध्ययनं सम्पाद्य, यथाशक्ति गुरुदक्षिणां प्रदाय, गुरोरनुज्ञया समावर्तन संस्कारमासाद्य गुहस्थाश्रमं प्रविशेत्- तथा हि-
- षट् त्रिंशदाब्दिकं चर्यं गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम् ।
- तदर्धिकं पादिकमं वाग्रहणान्तिकमेव वा ॥ [मनुस्मृति 3.1,2]
- वेदानधीत्य वेदौ वावेदं वाऽपि यथाक्रमम् ।
- अविप्लुत ब्रह्मचर्यो गृहस्थाश्रममावसेत् ॥इति॥
नेष्ठिक ब्रह्माचारी त्रीण्यपि ऋणानि ज्ञानार्जनेनैवापाकरोति । त्रिभ्य ऋणेभ्यस्तस्य मुक्तिर्नापेक्ष्ते । तदृणं ज्ञानयज्ञ एव लयं याति ।
चतुर्विधम्[सम्पादयतु]
- गायत्रब्रह्मचारी
गायत्रीमात्रमध्ययनमस्येति गायत्रः । गायत्रब्रह्मचारी तावत् उपनयनानन्तरं त्रिरात्रम् अक्षारलवणाशीसन् गायत्रीमधीत्य सावित्रव्रतसमाप्तिपत्यन्तं व्रतचारी भवति ।
- ब्राह्मब्रह्मचारी
ब्राह्मवेदमधीयतेऽनेनेति ब्राह्मः । ब्राह्मब्रह्मचारी तावत् सावित्रव्रतानन्तरं भैक्षाचरणं व्रताचरणं च कुर्वन् द्वादशवर्षपर्यन्तं वा गुरुकुले स्थित्वा सूत्रसहितवेदाध्ययनं करोति ।
- प्रजापत्यब्रह्मचारी
प्रजापतिर्नारायणो देवता अस्य ध्येयत्वेनेति प्रजापत्यः । प्राजापत्यब्रह्मचारी तावत् ब्रह्मचर्यशीलस्सन् नारायणपारायणो भूत्वा वेदवेदाङ्गार्थान् विचारयति ।
- नैष्ठिकब्रह्मचारी
निष्ठाब्रह्मचर्यमेवनियमो अस्येति नैष्ठिकः । नैष्ठिकब्रह्मचारी तावत् काषाय अजिन वल्कलधारीसन् जठी, मेखली, दण्डी, अक्षारलवणाशीसन् यावदात्मनो विप्रयोगः भवति, तावत्पर्यन्तं गुरुकुलेस्थित्वा भैक्षान्नं प्राश्नाति ।
इति ब्रह्मचारिभेदाः वैखानसधर्मसूत्रे विशेषतया विलक्षणतया च परिदृश्यन्ते ।
ब्रह्मचर्यस्य महत्त्वम्[सम्पादयतु]
- एतेन ब्रह्मचर्येण देवा देवा देवत्वमाप्नुवन् ।
- ऋषयश्च माहभागा ब्रह्मलोकं मनीषिणः ॥ [ महाभारत, उद्योगपर्व 44.10 ]
इति महाभारतश्लोकमिदमेव स्पष्टयति यत् ‘ब्रह्मचर्यं इहाभ्युदयस्य मोक्षप्राप्तेश्चापि साधनमिति ॥
ब्रह्मणः स्वरूपे विचरणमर्थात् ब्रह्मणः स्वरूपस्य मननम् एव ब्रह्मचर्य शब्दस्यार्थः । यस्य मनो नित्यं सच्चिदानन्द रूपे ब्रह्मणि विचरति स एव ‘ब्रह्मचारी’ अस्ति ।
तदत्रावश्यकमस्ति सरीरेन्द्रियाणां मनोबुध्द्योर्बलम् इदं च बलं वीर्य रक्षणादेव भवति । अतः सर्वतो वीर्यं परिरक्षणीयमिति ब्रह्मचर्यव्रतमस्मानुब्दोधयति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Brahamcharya:Celibacy With Understanding
- Yuvadhan Book on Brahmcharya by Sant Shri Asaramji Bapu
- Articles on Brahmacharya by Swamis Sivananda, Chidananda, and Krishnananda
- Celibacy - Useful notes on different aspects of brahmacharya
- Interviews with Swami Chidananda: The Role of Celibacy in the Spiritual Life
- Practice of Brahmacharya by Swami Sivananda - html,pdf
- Secrets and in-depth information on Brahmaharya from Hindu Sacred texts [१]
- BRAHMACHARYA - Celibacy Attained With Understanding [२]
- Saivite Virtue [३]
- Eternal Youth [४]


text:
आयुर्वेदः
स्वास्थ्यरक्षणे आयुर्वेदस्य प्राधान्यमभिलक्ष्य आयुर्वेदः अथर्ववेदस्य उपवेदत्वेन प्रथां भजते। मतमिदं चरकसुश्रुतवाग्भटादिभिः प्रमुखायुर्वेदाचार्यैरेव प्रकाशितम् । व्याख्यानकारः चक्रपाणिरपि एवं वदति -
’आयुर्वेदस्य आयुर्वेदत्वमुक्तं भवति, अथर्ववेदैकशेष एव आयुर्वेदः’ इति।
’आयुर्वेद’ - शब्दस्य व्युत्पत्तिं साधयद्भिराचार्यैः प्रकटीकृतम् -
’आयुरस्मिन् विद्यते, अनेन वा आयुर्विन्दति’ इति। ’भावप्रकाश’ - टीकाकारोपि ’आयुर्वेद’ शब्दम् एवं विशदीकरोति -
-
- अनेन पुरुषो यस्माद् आयुर्विन्दति वेत्ति च ।
- तस्मान्मुनिवरेरेष ’आयुर्वेद’ इति स्मृतः ॥
अन्तर्विषयाः
- १ इतिहासः
- २ प्रमुखग्रन्थाः
- ३ महत्त्वम्
- ४ विभागाः
- ४.१ शल्यतन्त्रम् (Surgery and Midwifery)
- ४.२ शालाक्यतन्त्रम् (Opthamology including ENT and Dentistry)
- ४.३ कायचिकित्सा (General Medicine)
- ४.४ भूतविद्या (Psycho-therapy)
- ४.५ अगदतन्त्रम् (Toxicology)
- ४.६ रसायनतन्त्रम् (Rejuvenation and Geriatrics)
- ४.७ वाजीकरणम् (Virilification, Science of Aphrodisiac and Sexology)
- ५ त्रिदोषाः
- ६ षड्रसाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
आयुर्वेदस्य इतिहासः वैदिककालादेव आरभ्यते। अतः पश्चात्सहस्रवर्षेभ्योऽपि प्राचीनोऽयं इतिहासः। विशेषतः क्रिस्तपूर्वचतुर्थशतकादारभ्य क्रिस्तशकस्य ११ शतकपर्यन्तम् आयुर्वेदस्य उत्कृष्टपरम्पराः न केवलं प्रचारे आसन् अपि तु तत्कालीनेषु प्रख्यातेषु नालन्दा, विक्रमशीला, वलभी इत्यादिषु विश्वविद्यालयेषु प्रमुखविषयत्वेन पाठ्यन्ते स्म। भारतीयेः सह विदेशीयच्छात्रा अपि अस्य प्रयोजनं प्राप्तवन्त आसन्।
प्रमुखग्रन्थाः[सम्पादयतु]
चरकाचार्यविरचिता ’चरकसंहिता’, सुश्रुताचार्यप्रणीता ’सुश्रुतसंहिता’, वाग्भटग्रथितम् ’अष्टाङ्गहृदयम्’, माधवकरस्य ’माधवनिदानम्’, शार्ङ्गधरस्य 'शार्ङ्गधरपद्धति:’ इत्यादयः आयुर्वेदस्य प्रमुखग्रन्थाः। चरकसंहितायां ३४१ सस्यजन्यद्रव्याणां, १७७ प्राणिजन्यद्रव्याणां, ६४ खनिजद्रव्याणां च उल्लेखः कृतोऽस्ति। ग्रन्थस्यास्य महत्त्वमभिलक्ष्य अस्य नैकानि व्याख्यानानि रचितानि।चरकसंहितायां 8 स्थानानि सन्ति। मूलत: एषा अग्निवेशेन रचिता संहिता।तत्र चरकमहर्षिणा प्रतिसंस्कार: कृत:। तत: दृढबलनाम्ना अपरेण वैद्येन संपूरणं कृतम्। एवम् अद्य उपलब्धायां चरकसंहितायाम् एषां त्रयाणां कर्तृत्वं विद्यते।
महत्त्वम्[सम्पादयतु]
आयुर्वेदानुसारेण आयुः चतुर्विधम् - हितायुः, अहितायुः, सुखायुः, दुःखायुश्चेति।
-
- हिताहितं सुखं दुःखं आयुस्तस्य हिताहितम् ।
- मानं च तच्च यत्रोक्तं आयुर्वेदः स उच्यते ॥ च.सू.३.४१॥
मानसिकशारीरकरोगरहितस्य ज्ञानिनः सुदृढवतः मानवस्य आयुः सुखायुः। एतद्विपरीतं दुःखायुः। अरिषड्वर्गविजितस्य सर्वभूतहिते रतस्य आयुः हितायुः। तद्विरोधे अहितायुः भवति।
आयुश्च शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोगः। इत्थं हि शरीरं तु नानाविध-आधि-व्याधिनाम् आगारमेव। अतः व्याध्युपसृष्टानां व्याधिपरिमोक्षः, स्वस्थस्य स्वास्थ्थरक्षणं च आयुर्वेदस्य द्वे प्रयोजने।
विभागाः[सम्पादयतु]
कृत्स्नोऽपि आयुर्वेदः अष्टधा विभक्तः। शल्य-शालाक्य-कायचिकित्सा-कौमारभृत्य-अगदतन्त्र-रसायनतन्त्र-वाजीकरणानीति। इदानीं प्रत्येकमङ्गं विवेचयामः।
शल्यतन्त्रम् (Surgery and Midwifery)[सम्पादयतु]
तन्त्रमिदं पाश्चात्यचिकित्सायां Surgery and Midwifery पदेन व्यपदिश्यते। मूत्रपुरीषयोः निरोधे चर्मशलाकया लोहशलाकया वा शल्यक्रिया, गण्डमालाभेषज्यप्रसङ्गे, दुष्करप्रसवप्रसङ्गेषु च क्रियमाणाः प्रभूताः शल्यक्रियाः (शस्त्रक्रिया) सुश्रुतसंहितायाम् उल्लिखिताः सन्ति।
शालाक्यतन्त्रम् (Opthamology including ENT and Dentistry)[सम्पादयतु]
ग्रीवायाः उपरिभागस्य आन्तरिकचिकित्सा शालाक्यान्तर्भूता। चक्षुर्नासागलश्रोत्रमुखसम्बन्धिरोगोणां निवारणोपायाः भृशं वर्णितः। शिरोरोगकेशरोगाणां निवृत्तौ नानाविधोपचाराः समुपलभ्यन्ते। केशवर्धनं, तेषां कृष्णत्वं सौन्दर्यं च, खल्वाटानां चिकित्सनमपि सौषधनिर्देशनम् उपदिष्टम्।
कायचिकित्सा (General Medicine)[सम्पादयतु]
विविधशारीरकरोगाणां लक्षण-निदान-परिहारोपायाः विभागेऽस्मिन् विशदीकृताः। कायचिकित्सान्तर्गताः शरीरोदररोगाः ज्वरयक्ष्मपक्षाघातस्रावजलोदरोदरशूल-वातपित्तकफादयो नैकविधाः। अन्यदपि हृद्रोगपाण्डु-उदरशूल-तृषितत्वादिनां रोगाणां भैषज्यं कायचिकित्साविभागे वर्णितमस्ति। कायशब्दस्य अर्थ: अग्नि: । अग्निविकृतिजन्यानां रोगाणां चिन्तनम् अस्मिन् अङ्गे भवति । (सन्दर्भ: - सुश्रुतसंहिता, सूत्रस्थान १.७ - डह्लणटीका )
भूतविद्या (Psycho-therapy)[सम्पादयतु]
मानसरोगविज्ञानम् अपरं नाम अस्याः चिकित्सायाः। मनसि राजसतामसगुणेषु आवृतेषु सत्सु उन्माद-अपस्मार-अतत्त्वाभिनिवेशः इत्यादिरोगाः भवन्ति। सुप्तसम्मोहनादिविधानेन एषां रोगाणां चिकित्सा भवितुमर्हति। तथैव यक्षपिशाचासुरनागादिदुष्टसमाविष्ट-चित्तानां च व्यक्तीनां चिकित्सा भूतविद्यया भवति। विविधयन्त्रमन्त्रमणीनां प्रयोगः अत्र कार्यः भवति।
अगदतन्त्रम् (Toxicology)[सम्पादयतु]
रसायनतन्त्रम् (Rejuvenation and Geriatrics)[सम्पादयतु]
वाजीकरणम् (Virilification, Science of Aphrodisiac and Sexology)[सम्पादयतु]
त्रिदोषाः[सम्पादयतु]
आयुर्वेदे त्रयः दोषाः सन्ति । एते वातः पित्तः कफः इति।
षड्रसाः[सम्पादयतु]
आयुर्वेदे षड्रसाः भवन्ति । एते मधुरः कटुः अम्लः तिक्तः कषायः लवणः इति।
-
-
- तुवरस्तु कषायोऽस्त्री मधुरो लवणः कटुः ।
- तिक्तोऽम्लश्च रसाः पुंसि तद्वत्सु षडमी त्रिषु ॥ (अमरकोशः १. ५. ३३४)
-


text:
महाबळेश्वरम्
महाबलेश्वर –गिरिधाम, वीक्षणस्थानानि (०२१६८) महाराष्ट्रराज्ये स्थित अपूर्वं गिरिधाम एतत् । पुराण्काले महाबलेः राक्षसस्य आवारुस्थानमासीत् । आङ्ग्लानां प्रशासनकाले ग्रीष्मकालिकप्रशासनिककेन्द्रम् आसीत् । इतिहासानुसारं शिवाजी अत्र दुर्गं निर्मितवान् आसीत् । मोगल् सेनापतिना अफझलखानेन सह शिवाजी युद्धमपि कृतवान् । मल्लयुद्धे अफझलखानं मारितवान् । तस्य स्मरणार्थम् अफझलस्य स्मारकं निर्मितम् अस्ति । अत्र पञ्चगङ्गादेवालयः अथवा कृष्णाबायीदेवालयः दर्शनीयः अस्ति । कृष्णानद्याः तथा इतरचतस्रूणां नदीनाम् उगमः अत्र अस्ति । एतत् गिरिधाम सागरस्तरतः ४५०० पादोन्नते प्रदेशे अस्ति । सर् जान् मालकमहोदयः क्रिस्ताब्दे १८५८ तमे वर्षे एतत् गिरिधाम ज्ञातवान् । गिरिधाम्नः उपरिष्टात् दर्शनम् अतीव सन्तोषाय भवति । अत्र अनेकानि वीक्षणस्थानानि सन्ति । अर्थर्स् सीट्,, हार्स् शू पायिण्ट्, पार्सिपायिण्ट् , एल्पिन् स्टेन् पायिण्ट् ब्याबिङ्गटन् पायिण्ट्, बाम्बेपायिण्ट्, केटस् पायिण्ट् इत्यादीनि प्रसिद्धानि सन्ति । वीणासरोवरे नौकाविहारस्य व्यवस्था कृतास्ति । अत्र अनेके जलपाताः अनेकानि सरोवराणि सन्ति । चैना म्यान्स् वाटरफाल्स् , धोबिवाटरफाल्स्, लिङ्गमाल् वाटरफाल्स् प्रसिद्धानि । पेन्नासरोवरम् अद्भुतं रम्यं च । अपायकारिघट्टप्रदेशाः नाम फिट्सगेराल्ड्, कर्जत्, खण्डाल, वायघाट इत्यादिप्रदेशे गमनम् अतीव रोमाञ्चकारि भवति। अत्र विशेषवृक्षाः, वाटिकाः तरुलताश्च सुन्दराः सन्ति । सुन्दरे वने फान्सदेशस्य पैन्वृक्षाः, स्काट्लैण्डदेशस्य प्लम् वृक्षाः, रत्नगिरिप्रदेशस्य आम्रवृक्षाः च सन्ति । पुणे समीपे २४ कि.मी दूरे प्रतापगढदुर्गं , ८० कि.मी दूरे रायगढदुर्गं, १२० कि.मी दूरे पञ्चघनी गिरिधाम च सन्ति । प्रतापगढदुर्गं क्रिस्ताब्दे १६५६ तमे वर्षे शिवाजिमहाराजेन निर्मितम् । अत्र शिवाजिप्रतिमा अस्ति । भाजा गुहा पुणेतः मुम्बयीगमनमार्गे दर्शनीया अस्ति । कैवल्यधाम योगकेन्द्रं जनप्रियम् अस्ति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
मुम्बयीतः पुणेपर्यन्तं धूमशकटयानानि सन्ति । पुणे-कोल्हापुरमार्गे वाटर् निस्थानस्य समीपेऽस्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
पुणेतः १२० कि.मी । कोल्हापुरमुम्बयी नगरेभ्यः वाहनसम्पर्कः अस्ति । सातारातः ७६ कि.मी । मुम्बयीतः २९० कि.मी । आगस्टतः मेमासपर्यन्तं उत्तमकालः । वासार्यम् उपाहारवसतिगृहाणि सन्ति ।


text:
वायुः
वायुः ( ( शृणु) /ˈvɑːjʊhʊ/) (हिन्दी: वायु, आङ्ग्ल: Air) अस्माकं जीवनस्य अत्यावश्यकं तत्त्वं वर्तते । वायुं विना जीवनम् असम्भवम् अस्ति । प्रतिदिनं वयं द्विवारं त्रिवारं वा भोजनं कुर्मः । एकस्मिन् दिवसे अपि अनेकवारं वयं जलं पिबामः । किन्तु श्वसनं वयं प्रतिक्षणं कुर्मः । जीवनाय वायुः सर्वेभ्यः जीवेभ्यः आवश्यकः वर्तते ।[१]
पृथिव्याः परितः वायूनाम् आवरणम् अस्ति । तत् आवरणं वायुमण्डलं कथ्यते । जीवनाय वायवः वायुमण्डलात् प्राप्यन्ते । सूर्यस्य हानिकारकाणां किरणानां प्रभावात् वायुमण्डलम् अस्मान् रक्षति । यदि वायुमण्डलं न भवेत्, तर्हि दिवसे सूर्यकिरणानां तापेन वयं ज्वलितुं शक्नुमः । अयं वायुराशिः उच्यते येन निवासयोग्यं पृथिव्याः तापमानं भवति ।[२]
वायुमण्डलं विभिन्नवायूनां मिश्रणम् अस्ति । एभिः वायुभिः पृथिवी आच्छादिता वर्तते । अस्मिन् वायुमण्डले मनुष्याणां जन्तूनां च जीवनाय आवश्यकवायुः ऑक्सीजन् इति प्राप्यते । पादपेभ्यः कार्बन् डाई ऑक्साइड् इति वायुः अपि वायुमण्डले प्राप्यते । वायुः वर्णहीनः, गन्धहीनः च भवति । यदा वायुः प्रवहति, तदा पवनः कथ्यते । पवनः अनुभवितुं शक्यते ।[३]
अन्तर्विषयाः
- १ वायुमण्डलस्य सङ्घटनम्
- २ वायुमण्डलस्य संरचना
- ३ वायुमण्डलस्य सामान्यं परिसञ्चरणम्
- ४ उष्णकटिबन्धीयः चक्रवत्
- ५ आर्द्रता
- ६ वायोः गुणाः
- ७ वायोः अशुद्धयः
- ८ निवासस्थानेषु वायोः प्रवेशनिकासयोः व्यवस्था
- ९ वायोः अशुद्धिजन्यरोगाः
- १० वायुशुद्धिप्रकाराः
- ११ सम्बद्धाः लेखाः
- १२ बाह्यानुबन्धः
- १३ सन्दर्भः
वायुमण्डलस्य सङ्घटनम्[सम्पादयतु]
वायुमण्डलं वायुभिः, जलबाष्पेन, रजकणैः च निर्मितम् अस्ति । श्वसनक्रियायां वयं वायोः उपयोगं कुर्मः । वास्तविकतया वायुमण्डलम् अनेकानां वायूनां मिश्रणं भवति । वायुमण्डले बहवः वायवः प्राप्यन्ते । यथा – नाइट्रोजन्, ऑक्सीजन्, कार्बन् डाई ऑक्साइड्, हीलियम्, ऑजोन्, ऑर्गान्, हाइड्रोजन् च । तेषु नाइट्रोजन्, ऑक्सीजन् च वायुमण्डलस्य बृहत्तमेषु भागेषु प्राप्यते । अन्ये वायवः अल्पमात्रायां प्राप्यन्ते । वायुमण्डले रजकणाः अपि सन्ति ।[४]
वायुमण्डले स्थितानां वायूनां द्रव्यमानम् अधः लिखितम् अस्ति ।[५]
- नाइट्रोजन् (N2) ७८.८%
- ऑक्सीजन् (O2)२०.९५%
- आर्गान् (Ar) ०.९३%
- कार्बन् डाई ऑक्साइड् (CO2) ०.०३६%
- नीऑन् (Ne) ०.००२%
- हिलीयम् (He) ०.०००५%
- क्रेप्टो (Kr) ०.००१%
- जेनन (Xe) ०.००००९%
- हाईड्रोजन् (H2) ०.००००५%
वायवः(गैस)[सम्पादयतु]
नाइट्रोजन्[सम्पादयतु]
नाइट्रोजन् इति वायुः वायुमण्डले सर्वाधिकमात्रायां विद्यते । श्वसनक्रियायाम् ऑक्सीजन् इत्यनेन वायुना सह नाइट्रोजन् अपि वयं स्वीकुर्मः । तं स्वीकृत्य वयं पुनः निष्कासयामः । पादपानां विकासाय नाइट्रोजन् इत्यस्य वायोः आवश्यकता वर्तते । किन्तु ते पादपाः वायुमण्डलात् साक्षात् नाइट्रोजन् स्वीकर्तुम् असमर्थाः भवन्ति ।[६]
ऑक्सीजन्[सम्पादयतु]
वायुमण्डले ऑक्सीजन् अपि पर्याप्तमात्रायां प्राप्यते । मनुष्याः पशवश्च वायुमण्डलात् ऑक्सीजन् प्राप्नुवन्ति । हरिताः पादपाः प्रकाशसंश्लेषणप्रक्रियया ऑक्सीजन् इत्ययं वायुम् उत्पादयन्ति । तेन कारणेन वायुमण्डले ऑक्सीजन् वायोः मात्रा समानं भवति । यदि वृक्षच्छेदनं कुर्मः चेत् अस्य सन्तुलनम् अव्यवस्थितं भवति ।[७]
कार्बन् डाई ऑक्साइड्[सम्पादयतु]
कार्बन् डाई ऑक्साइड् इत्ययम् ऋतुविज्ञानदृष्ट्या अतिमहत्वपूर्णः वायुः वर्तते । हरितपादपाः भोजनरूपेण कार्बन् डाइ ऑक्साइड् इतीमं वायुं स्वीकुर्वते । ततः परं पादपाः ऑक्सीजन् वायुं प्रतिददति । मनुष्याः, पशवः च कार्बन् डाई ऑक्साइड् वायुं निष्कासयन्ति । जीवानां पादपानां च परस्परप्रक्रियया वायुमण्डलं सन्तुलितं भवति । किन्तु अङ्गाराणां, खानिजतैलानां च ज्वालनेन अस्य स्थितिः दूषिता भवति । तेन कारणेन प्रतिवर्षं कोटि टन् कार्बन् डाई ऑक्साइड् वायोः वृद्धिः भवति । कार्बन् डाई ऑक्साइड् वायोः वृद्ध्या पृथिव्याम् ऋतवः, जलवायवः च प्रभाविताः भवन्ति ।[८]
कार्बन् डाई ऑक्साइड् वायुमण्डले आस्तीर्य (spread) पृथिव्या विकिरिताः उष्माः पृथिव्याम् एव अवरुध्य ग्रीन् हाऊस् इति उत्पादयति । अतः अयं ग्रीन् हाऊस् वायुः अपि कथ्यते । अस्य वायोः अभावे पृथिव्याम् अत्यधिकशीतलता भवति । तेन कारणेन पृथिव्यां निवासः अशक्यः भवति । यदा यन्त्रागाराणां यानानां धूमेन वायुमण्डले कार्बन् डाई ऑक्साइड् इत्यस्य स्तरः वर्धते, तदा अत्यधिकोष्मायाः कारणेन पृथिव्याः तापमाने वृद्धिर्भवति । इदं भूमण्डलीयं तापमानं कथ्यते । तापमानवृद्ध्या पृथिव्याः शीतलप्रदेशानां हिमानि द्रवन्ते । तेन कारणेन समुद्रस्य जलस्तरे वृद्धिर्भवति । अतः तटीयक्षेत्रेषु जलेन हानिः भवति । अस्य परिणामेन पादपानां नाशः, पशूनां, मनुष्याणां च मृत्युः भवति । [९]
जलबाष्पः[सम्पादयतु]
जलबाष्पः वायुमण्डलस्थः परिवर्तनीयः वायुः वर्तते । औन्नत्ये सति अस्य क्षयः भवति । उष्णकटिबन्धक्षेत्रे, उष्णार्द्रकटिबन्धक्षेत्रे च अयं ४% भवति । शीतलप्रदेशेषु , मरुस्थलेषु च अयं १% भवति । विषुवत्वृत्ततः ध्रुवपर्यन्तं जलवाष्पस्य मात्रा न्यूना भवति । अयं जलबाष्पः सूर्यस्य किञ्चित् तापम् अवशोषयति । पृथिव्याः जायमानं तापं सङ्गृह्णाति । जलबाष्पेन पृथिव्याः तापमानं सन्तुलितं भवति । जलबाल्पेन वायुः स्थिरः, अस्थिरः च भवति ।[१०]
रजकणाः[सम्पादयतु]
वायुमण्डले लघुकणाः अपि विद्यमानाः भवन्ति । यथा – समुद्रलवणं, मृत्तिका, धूमः, राक्षः, परागः, रजः, उल्कानां लघुकणाः च । यद्यपि वायुमण्डलस्य अधः भागे रजकणाः विद्यन्ते, तथापि वायुप्रवाहेण रजकणाः औन्नत्यं प्राप्नुवन्ति । रजस्य, लवणस्य च कणाः आर्द्रताग्राहीकेन्द्रत्वेन कार्यं कुर्वन्ति । तेन कारणेन परितः जलबाष्पः सङ्घनितः भवति । तदनन्तरं मेघानां निर्माणं कारयति ।[११]
वायुमण्डलस्य संरचना[सम्पादयतु]
वायुमण्डलं पृथक्-पृथक् घनत्वस्य, तापमानस्य च स्तरैः निर्मितम् अस्ति । पृथिव्याः स्तरे घनत्वम् अधिकं भवति । किन्तु औन्नत्ये सति घनत्वस्य क्षयः भवति ।
वायुमण्डलं स्थलमण्डलात् १६०० कि. मी. पर्यन्तम् उन्नतम् अस्ति । घटकानां, तापमानस्य च आधारेण वायुमण्डलस्य पञ्च भागाः सन्ति । स्थलमण्डलात् तेषां मण्डलानां क्रमशः स्थानं वर्तते । तेषु – क्षोभमण्डलं, समतापमण्डलं, मध्यमण्डलं, बाह्यवायुमण्डलं, बहिर्मण्डलं च ।
वायुभारः[सम्पादयतु]
वायोः अस्माकं शरीरे उच्चभारः वर्तते । किन्तु वयम् अनुभवितुं न शक्नुमः । कारणं वायूनां भारः अस्माकं शरीरे चतुर्दिग्भ्यः भवति । अस्माकं शरीरं विपरीतबलं कारयति ।
पृथिव्याः स्तरेषु वायूनां भारः वर्तते । सः वायुभारः कथ्यते । वायुमण्डले उपरि गमने सति वायोः भारः न्यूनः भवति । समूद्रस्तरेषु वायोः भारः सर्वाधिकः भवति । अधिकतापमानीयक्षेत्रेषु वायुः उष्णीभूय उपरि गच्छति । सदैव वायुः उच्चभारक्षेत्रात् निम्नभारक्षेत्रपर्यन्तं गच्छति ।[१२]
वायुमण्डलस्य सामान्यं परिसञ्चरणम्[सम्पादयतु]
भूमण्डलीयवायूनां प्रारूपाः निम्नलिखितविषयेषु आधारिताः भवन्ति ।
- वायुमण्डलीयतापे अक्षांशीयः भिन्नता,
- वायुभारपट्टिकानाम् उपस्थितिः,
- वायुभारपट्टिकानां सौरकिरणैः सह विस्थापनम्,
- महासागराणां, महाद्वीपानां च वितरणम्,
- पृथिव्याः घूर्णनम् ।
वायुमण्डलीयवायूनां प्रवाहस्य प्रारूपं वायुमण्डलीयसामान्यपरिसञ्चरणम् अपि कथ्यते । अनेन वायुमण्डलीयपरिसञ्चरणेन महासागरीयजलम् अपि गतिमत् भवति । तेन पृथिव्याः जलवायवः प्रभाविताः भवन्ति ।
वायुमण्डलस्य सामान्यपरिसञ्चरणं महासागरान् अपि प्रभावितान् करोति । वायुमण्डलस्य वायवः महासागरीयजलधाराः अपि प्रभाविताः कुर्वन्ति । महासागरेभ्यः वायुः ऊर्जां, जलबाष्पं च प्राप्यते ।[१३]
ऋतुवायवः[सम्पादयतु]
वायूनां प्रवाहस्य प्रारूपे विभिन्नासु ऋतुषु परिवर्तनानि भवन्ति । अत्यधिकतापनेन, वायुभिः, वायुभारपट्टिकानां विस्थापनेन च इमानि परिवर्तनानि भवन्ति । विस्थापनस्य सर्वाधिकः स्पष्टः प्रभावः दक्षिणपूर्व-एशिया इत्यस्मिन् क्षेत्रे प्रावृड्वायूनां परिवर्तने दृश्यते ।[१४]
स्थानीयवायवः[सम्पादयतु]
भूतलस्य उष्णशीतलावस्थायां दैनिकं, वार्षिकं च चक्राणां विकासेन अनेके स्थानीयाः, क्षेत्रियाः च वायवः प्रवहन्ति ।[१५]
स्थलवायुः, समुद्रवायुः च[सम्पादयतु]
उष्मायाः अवशोषणे, स्थानान्तरणे च स्थले, समुद्रे च भिन्नता प्राप्यते । मध्याह्नकाले स्थलभागः समुद्रस्य अपेक्षया अधिकः उष्णः भवति । अतः स्थलेषु वायवः उपरि गच्छन्ति । तेन निम्नभारक्षेत्रं निर्मितं भवति । परन्तु तस्मिन् एव काले समुद्राः स्थलभागस्य अपेक्षया अधिकाः शीतलाः भवन्ति । अतः तेषु उच्चवायुभारः एव यथावत् भवति । स्थलभागे निम्नभारक्षेत्रेण, समुद्रभागे उच्चभारक्षेत्रेण च वायुभारे गतिः उत्पद्यते । समुद्रात् स्थलं प्रति वायोः गतिः आरभ्यते । तेन वायुः समुद्रात् स्थलां प्रति पवनरूपेण गच्छति । उक्ता प्रक्रिया रात्रौ विपरीतक्रमेण भवति । अत्र उल्लेखनीयम् अस्ति यत्, स्थलं समुद्राणाम् अपेक्षया शीघ्रं शीतलं भवति इति ।[१६]
पर्वतवायुः, शैलप्रस्थवायुः च[सम्पादयतु]
मध्याह्नकाले यदा पर्वतीयक्षेत्रेषु शैलप्रस्थाः उष्णाः भवन्ति, तदा वायुः उपरि गच्छति । रात्रिकाले यदा पर्वतीयशैलप्रस्थाः शीतलाः भवन्ति, तदा सघनवायुः शैलप्रस्थे अधः गच्छति । सः वायुः पर्वतीयवायुः कथ्यते । उच्चशैलप्रस्थे, हिमक्षेत्रेषु च प्रवाहितः शीतलवायुः अवरोहिवायुः (Katabatic) इति कथ्यते । आर्द्रवायवः सङ्घनिताः भवन्ति । तदनन्तरं वर्षणं भवति । अस्य विपरीतावस्थायां वायवः शुष्काः भवन्ति । तेन कारणेन शुष्काः वायवः अल्पसमये हिमं द्रवीकर्तुं शक्नुवन्ति ।[१७]
वायुमण्डलस्य सामान्यपरिसञ्चरणस्य महासागरेषु प्रभावः[सम्पादयतु]
वायुमण्डलस्य सामान्यपरिसञ्चरणस्य सन्दर्भे प्रशान्तमहासागरस्य उष्णावस्था, शीतलावस्था च अत्यधिका महत्वपूर्णा वर्तते । मध्यप्रशान्तमहासागरस्य उष्णजलधाराः दक्षिण-अमेरिका इत्यस्य तटं प्रति प्रवहन्ति । पीरू इत्यस्य शीतलधाराणां स्थानं स्वीकुर्वन्ति । पीरू इत्यस्य तटेषु उष्णधाराणाम् उपस्थितिः एल्-निनो इति कथ्यते । एल् निनो इत्यस्याः घटनायाः सम्बन्धः मध्यप्रशान्तमहासागरेण, ऑस्ट्रेलिया इत्यस्य वायुभारपरिवर्तनेन च सह वर्तते । प्रशान्तमहासागरे वायुभारपरिवर्तनं दक्षिणीदोलन् इति कथ्यते । अनयोः संयुक्तघटना ई एन् एस् ओ (ENSO) इति कथ्यते । येषु वर्षेषु ई एन् एस् ओ (El Niño Southern Oscillatio-ENSO) शक्तिवान् भवति, तदा दक्षिण-अमेरिका इत्यस्य पश्चिमशुष्कतटेषु अधिका वर्षा भवति ।[१८]
वायुराशयः (Air masses)[सम्पादयतु]
यदा वायुः कस्मिंश्चित् समाङ्गिक्षेत्रे पर्याप्तकालं यावत् भवति, तदा सः तस्य क्षेत्रस्य गुणान् धरति । इदं समाङ्गक्षेत्रं विस्तृतमहासागरीयस्तरः विस्तृतस्थलभागः वा भवति । तापमानेन, आर्द्रतया च सम्बद्धः विशिष्टः वायुः "वायुराशिः" इति कथ्यते । येषु समाङ्गिधरातलेषु वायुराशयः भवन्ति, तत्स्थानं वायुराशीनाम् उद्गमक्षेत्रं कथ्यते ।
वायुराशयः स्वस्य उद्गमक्षेत्राणाम् आधारेण वर्गीकृताः भवन्ति । एतेषां प्रमुखाणि पञ्च उद्गमक्षेत्राणि सन्ति ।[१९]
- उष्णः उपोष्णः कटिबन्धीयमहासागरः
- उपोष्णकटिबन्धीयः उष्णमरुस्थलम्
- उच्चाक्षांशीयः अपेक्षाकृतः शीतलः महासागरः
- उच्चाक्षांशीयः अतिशीतलं हिमाच्छादितं महाद्वीपीयक्षेत्रम्
- स्थायिरूपेण हिमाच्छादितमहाद्वीपः अण्टार्कटिका, आर्कटिकमहासागरः च ।
एतेषामाधारेण निम्नप्रकारकाः वायुराशयः अपि प्राप्यन्ते ।
- उष्णकटिबन्धीयमहासागरीयवायुराशिः (mT)
- उष्णकटिबन्धीयमहाद्वीपीयः (cT)
- ध्रुवीयमहासागरीयः (mP)
- ध्रुवीयमहाद्वीपीयः (cP)
- महाद्वीपीयः आर्कटिक (cP)
उष्णकटिबन्धीयवायुराशयः उष्णाः भवन्ति । ध्रुवीयवायुराशयः शीतलाः भवन्ति ।
वाताग्रः (Fronts)[सम्पादयतु]
यदा द्वौ भिन्नवायुराश्यौ मिलतः, तदा तयोः मध्यसीमाक्षेत्रं वाताग्रं कथ्यते । वाताग्राणां निर्माणप्रक्रिया वाताग्रजननं (Frontogenesis) कथ्यते | वाताग्रस्य चत्वारः प्रकाराः सन्ति
- शीतवाताग्रम्
- उष्णवाताग्रम्
- अचरवाताग्रम्
- अधिविष्टवाताग्रम्
यदा वाताग्रं स्थिरं भवति, तदा अचरवाताग्रम् उच्यते । यदा शीतलः वायुः भीषणतया उष्णवायुराशौ क्षिप्यते, तदा तत्क्षेत्रं शीतवाताग्रम् उच्यते । यदा उष्णवायुराशयः भीषणतया शीतवायुराशौ क्षिप्यते, तदा तत्क्षेत्रम् उष्णवाताग्रक्षेत्रं कथ्यते । यदा एकवायुराशिः पूर्णतः धरातलात् उपरि गच्छति, तदा अधिविष्टवाताग्रं कथ्यते । वाताग्राणि मध्याक्षांशेषु एव निर्मितानि भवन्ति । तीव्रवायुभारः, तापमानप्रवणता च अस्य विशेषता वर्तते एव । एतैः वाताग्रैः तापमाने सहसा परिवर्तनं भवति । अनेन कारणेन एव वायुः उपरि गच्छति, मेघानां निर्माणं भवति, वर्षा भवति च ।[२०]
उष्णकटिबन्धीयः चक्रवत्[सम्पादयतु]
उष्णकटिबन्धीयः चक्रवत् ३०º उत्तरे, ३०º दक्षिणे अक्षांशयोः मध्ये प्राप्यते । अयं प्रायः ५०० कि. मी. तः १००० कि. मी. पर्यन्तं विस्तृतः वर्तते । अस्य औन्नत्यं १२ कि. मी. तः १४ कि. मी. पर्यन्तं भवति इति अनुमानम् । उष्णकटिबन्धीयचक्रवत् उष्मायन्त्ररूपेण विद्यते । समुद्रतलात् प्राप्तस्य जलवाष्पस्य सङ्घननप्रक्रियया अयम् उष्मां प्राप्नोति ।
उष्णकटिबन्धीयचक्रवतः उत्पत्तिविषये वैज्ञानिकानां मतभेदाः सन्ति । अस्य उत्पत्तौ निम्नलिखिताः परिस्थितयः आवश्यक्यः वर्तन्ते ।
- पर्याप्तमात्रायाम् उष्णार्द्रवायोः निरन्तरं प्राप्तिः भवेत्, येन अधिकमात्रायां गुप्तोष्मा मुक्ता भवेत् ।
- क्षोभमण्डलस्य स्थिरता, यया स्थानीयस्तरे निम्नवायुप्रबलताक्षेत्रं निर्माति । इदं क्षेत्रं परितः अपि चक्रवत् भवितुं शक्नोति ।
- प्रबलशम्यायाः अनुपस्थितिः, यया गुप्तार्द्र-उष्मावायोः उष्मा अवरुध्यते ।[२१]
उष्णकटिबन्धीयचक्रवतः संरचना[सम्पादयतु]
उष्णकटिबन्धीयचक्रवति वायुप्रबलतायाः प्रवणता (tendency) अत्यधिका वर्तते । चक्रवतः केन्द्रे उष्णवायोः निम्नवायुप्रबलतायाः मेघरहितः क्रोड इति विद्यते । अयं 'चण्डवातस्य चक्षुः’ इति कथ्यते । सामान्यतः समप्रबलतायाः रेखाः परस्परं समीपाः भवन्ति । ताः उच्चवायुप्रबलताप्रवणतायाः प्रतीकं वर्तन्ते । वायुप्रबलता प्रवणता १४ तः १७ मिलिबार् वा १०० कि. मी. पर्यन्तं भवितुं शक्नोति । कस्मिंश्चित् समये ६० मिलिबार वा १०० कि. मी. पर्यन्तं भवितुं शक्नोति ।[२२]
भारत-देशे चक्रवतां क्षेत्रानुसारं, समयानुसारं च वितरणम्[सम्पादयतु]
भारतस्य आकृतिः प्रायः द्वीपीया अस्ति । अस्य पूर्वदिशि बङ्गाल इत्यस्य गर्तः , पश्चिमदिशि अरब-सागरः च वर्तते । अतः अनयोः स्थलयोः एव चक्रवत् उत्पद्यते । वर्षर्तौ १०º तः १५º उत्तराक्षांशेषु चक्रवत् उत्पद्यते । बङ्गाल इत्यस्य गर्ते अधिकतमः अक्तूबर्-नवम्बरमासयोः चक्रवत् उत्पद्यते । तत्र १६º तः २१º उत्तरे, ९२º पूर्वदेशान्तरतः पश्चिमदिशि उत्पद्यते । किन्तु जुलाई-मासे अयं चक्रवत् सुन्दरवन-डेल्टा इत्यस्य समीपं १८º उत्तरे, ९०º पूर्वदेशान्तरतः पश्चिमदिशि उत्पद्यते ।[२३]
उष्णकटिबन्धीयचक्रवतां परिणामाः[सम्पादयतु]
उष्णकटिबन्धीयः चक्रवत् समुद्रस्य गुप्तोर्जया उत्पद्यते । अतः समुद्रात् दूरं चक्रवतः प्रभावः न्यूनः भवति । भारत-देशे अपि चक्रवत् यदा अरब-सागरात् दूरं गच्छति, तदा तस्य प्रभावः न्यूनः भवति । तटीयक्षेत्रेषु प्रायः उष्णकटिबन्धीयचक्रवत् १८० कि. मी. प्रतिघण्टायाः गत्या आविध्यति । तेन कारणेन चण्डवातीयक्षेत्रेषु समुद्रतले परिवर्तनं भवति । तत् परिवर्तनं 'तूफान महोर्मि' इति कथ्यते । तेन तटीयक्षेत्राणि जलमग्नानि भवन्ति । सस्यानां, मानवीयरचनायाः अपि नाशः भवति ।[२४]
आर्द्रता[सम्पादयतु]
पृथिव्याः, जलाशयेभ्यः च यदा जलं बाष्पितं भवति, तदा सः जलबाष्पः कथ्यते । वायौ जलबाष्पस्य मात्रा आर्द्रता कथ्यते । यदा वायौ जलबाष्पस्य मात्रा अधिका भवति, तदा आर्द्रदिनम् उच्यते । यथा यथा वायुः उष्णः भवति, तथा तथा वायोः जलधारणक्षमता वर्धते । तेन कारणेन अधिकः आर्द्रः भवति । आर्द्रदिने वस्त्राणि अपि शीघ्रं शुष्कानि न भवन्ति ।
यदा जलबाष्पः उपरि गच्छति, तदा अयं शीतलः भवति । जलबाष्पः सङ्घनितो भूत्वा जलबिन्दवः निर्माति । मेघः जलबिन्दूनां समूहः वर्तते । यदा जलबिन्दूनां भारः वर्धते, तदा वर्षारूपे अधः पतति ।
पृथिव्यां "जलवर्षणं" वर्षा इति कथ्यते । वर्षाजलेन एव अधिकतमं भौमजलं प्राप्यते । पादपाः जलसंरक्षणे साहाय्यं कुर्वन्ति । पादपानां, जीवानां, जन्तूनां च जीवनाय वर्षा महत्वपूर्णा वर्तते । वर्षया धरातलं नूतनजलं प्राप्नोति । वर्षायाः अभावेन जलस्य अभावः, शुष्कः भवति । अस्य विपरीतस्थितौ अधिकवर्षया अपि जनानां, धनस्य सस्यानां च हानिः जायते ।[२५]
वायोः गुणाः[सम्पादयतु]
वायुः शारीरिकस्वास्थ्याय महत्त्वपूर्णः भवति । भारतीयप्राचीनशास्त्रेषु आयुर्वेदः इति अन्यतमं शास्त्रं वर्तते । आयुर्वेदे अपि वायोः विभिन्नगुणाः प्राप्यन्ते [२६]। विभिन्नदिशां, वायूनां च महत्त्वम् अपि आयुर्वेदशास्त्रे वर्णितम् अस्ति ।
- पूर्वदिशः वायुः मधुरः, स्निग्धः, विदाही, लवणः, गुरुः, रक्तपित्तवर्धनः च भवति ।
- दक्षिणदिशः वायुः मधुरः, कषायः, अविदाही च भवति ।
- उत्तरदिशः वायुः स्निग्धः, मधुरः, मृदु, कषायः, शीतश्च भवति ।
- पश्चिमदिशः वायुः विशदः, रुक्षः, परुषः, बलनाशकः, कासशोषकः च भवति [२७]।
वायोः अशुद्धयः[सम्पादयतु]
वायोः बह्व्यः अशुद्धयः भवन्ति । वायुमण्डलस्य सङ्घटने परिवर्तनात् अशुद्धयः उत्पद्यन्ते । पृथिव्यां बहुभ्यः कारणेभ्यः अनेकाः अशुद्धयः भवन्ति । यत्र मानवाः निवसन्ति, तत्र वायुसङ्घटने परिवर्तनं अधिकं भवति [२८]। किन्तु यत्र मानवरहितक्षेत्राणि सन्ति, तत्र वायुसङ्घटने परिवर्तनं अधिकं न भवति । वायोः अशुद्धीनां चत्वारः प्रकाराः सन्ति । ते - १ श्वसनम्, २ जलबाष्पम्, ३ सङ्क्रमणम्, ४ दहनम् च ।
श्वसनम् (Respiration)[सम्पादयतु]
जीवाः श्वसनप्रक्रियायाम् ऑक्सीजन्-वायुः स्वीकुर्वन्ति, कार्बन्-डाई-ऑक्साइड् वायुः निष्कासयन्ति च । वनस्पतयः कार्बन्-डाई-ऑक्साइड्-वायुः स्वीकुर्वन्ति, ऑक्सीजन्-वायुः निष्कासयन्ति च । किन्तु रात्रौ वनस्पतयः कार्बन्-डाई-ऑक्साइड्-वायुं निष्कासयन्ति । कार्बन्-डाई-ऑक्साइड्-वायोः अशुद्धिः भवति [२९]।
यदि एकस्मिन् प्रकोष्ठे बहवः जनाः स्युः, तर्हि प्रकोष्ठे शुद्धवायोः प्रमाणं न्यूनीभवति । तेन अशुद्धवायुः उत्पद्यते । अशुद्धवायुना अस्माकं शरीरे बहवः रोगाः भवितुं शक्नुवन्ति । यथा- शिरोवेदना, छर्दिः, निद्राधिक्यं, मूर्च्छा इत्यादयः रोगाः उत्पद्यन्ते । अतः श्वसनप्रक्रियायाम् ऑक्सीजन् कार्बन्-डाई-ऑक्साईड् वाय्वोः समप्रमाणता आवश्यकी भवति । कारणं सामान्यव्यक्तिः श्वासे ६०० मि.ली. वायोः स्वीकरोति [३०]। तस्मिन् ऑक्सीजन्-वायोः मात्रा २१% भवति । तदा व्यक्तिः ५% ऑक्सीजन्-वायोः उपयोगं करोति । अनन्तरं अवशिष्टं १६% ऑक्सीजन्-वायुं निष्कासयति । प्रश्वसितवायौ कार्बन्-डाई-ऑक्साईड्-वायोः मात्रा ०.००४% भवति । किन्तु निष्कासने सः ४% तः ५% पर्यन्तं वृद्धिं प्राप्नोति[३१] । अनया प्रक्रियया स्वास्थ्यं समीचीनं भवति, अन्यथा रोगाः उत्पद्यन्ते ।
जलबाष्पम्[सम्पादयतु]
श्वसनक्रियायां यदा मनुष्यः कार्बन्-डाई-ऑक्साईड्-वायुं निष्कासयति, तदा तेन सह ६% जलबाष्पम् अपि निष्कासयति [३२]। स जलबाष्पः वायुना सह सम्मिलति । जलबाष्पः स्वेदरूपेण निर्गच्छति । सः बाष्पीभूय वायुं सम्मिलति । सूर्यस्य तापेन, जलं बाष्पीभूय वायुना सह सम्मिलति । तेन वायुसङ्घटने वृद्धिक्षीणत्वं भवति । तस्मात् एव बह्व्यः अशुद्धयः सम्भवन्ति ।
सङ्क्रमणम्[सम्पादयतु]
वायौ अशुद्धयः स्युः चेत् रोगाणाम् उत्पादकः विषाणुः, जीवाणुः च उत्पद्यते । ते विषाणवः, जीवाणवः च सामीप्येन, श्वासोच्छ्वासेन, ष्ठीवेन च वायुं प्रविशन्ति । तेन कारणेन वायुः अशुद्धः भवति । क्लोमपाकः (Pneumonia), श्वासरोगः (Asthma), क्षयरोगः (Tubercular), श्लेष्मरोगः (Influenza), मांससंतानिका (Diphtheria), चर्मरोगः, चक्षुरोगः इत्यादयः रोगाः अशुद्धवायुसङ्क्रमणेन उत्पद्यन्ते[३३] ।
दहनम्[सम्पादयतु]
मनुष्यजीवनचालनाय अनेकप्रकारकाणां ज्वलनशीलपदार्थानाम् आवश्यकता भवति । पुरा काष्ठः इन्धनत्वेन उपयुज्यते स्म । तेन वायौ ऑक्सीजन्-वायोः उपयोगः भवति स्म । कस्यापि वस्तुनः दहने ऑक्सीजन्-वायोः अत्यधिकावश्यकता भवति । दहनानन्तरं तस्मात् कार्बन्-डाई-ऑक्साईड् उत्पद्यते[३४] । तेन वायुः अशुद्धः भवति । आधुनिककाले अपि भोजनालये यः वायुः उपयुज्यते, तस्मिन् अपि ऑक्सीजन् वायोः आधिक्यं भवति । तेन ऑक्सीजन्-वायोः अधिकः व्ययः भवति । दहने सर्वाधिकः कार्बन्-डाई—ऑक्साईड्-वायुः एव उद्भवति । सः वायौ अभ्येति । ये ज्वलनशीलपदार्थाः सम्यक्तया न प्रज्वलन्ति, तेभ्यः कृष्णवर्णीयः, श्वेतवर्णीयः, पीतवर्णीयः च धूम्रः निर्गच्छति । श्वेतधूम्रे टार्, सल्फर्-डाई-ऑक्साईड्-वायुः च अधिकमात्रायाम् उद्भवति[३५] । ताभ्यां रोगाः जायन्ते ।
वायोः अशुद्धेः अन्यानि अपि बहूनि कारणानि सन्ति । यथा – जैविकपदार्थानाम् अपघटनम्, उद्योगानि, विद्युदुत्पादनानि, यानानि, यन्त्राणि, रजकणः, मानववृद्धिः, जनसमूहः च [३६]।
निवासस्थानेषु वायोः प्रवेशनिकासयोः व्यवस्था[सम्पादयतु]
यथा आहारस्य आवश्यकता स्वास्थ्यरक्षार्थं भवति, तथैव निवासाय स्थानस्य अपि आवश्यकता भवति । अनामयार्थं स्वच्छस्थानस्य महत्त्वं वर्तते । निवासस्थाने पर्याप्तमात्रायां वायोः आवागमनं भवेत् तथैव तत्स्थाने व्यवस्था करणीया । वातायनानि, द्वाराणि च पर्याप्तमात्रायां स्युः[३७] ।
साम्प्रते काले वास्तुशास्त्रानुसारं गृहनिर्माणं भवति । अतः वास्तुशास्त्रानुसारं वायोः आवागमनव्यवस्था क्रियते । अस्माकं देशस्य जनसङ्ख्या अधिका अस्ति । अतः जनसङ्ख्यावृद्धिकारणात् निवासस्य समस्या भवति । उन्नतभवननिर्माणेन वायोः आवागमनव्यवस्थायां बाधा भवति । तद् स्वास्थ्याय हानिकारकम् अस्ति [३८]। यस्मिन् स्थाने जनसङ्ख्या अपि अधिका भवति, तत्रापि वायोः आवागमनव्यवस्था बाधिता भवति ।
वायोः अशुद्धिजन्यरोगाः[सम्पादयतु]
१ क्लोमपाकः (Pneumonia), २ राजयक्ष्मा, ३ श्लेष्मरोगः (Influenza), ३ मांससंतानिका (Diphtheria), ४ श्वासरोगः (Asthma), ५ चर्मरोगः, ६ चक्षुरोगः, ७ क्षयरोगः (Tubercular), ८ कर्करोगः (Cancer), ९ ज्वरः(fever), १० अतिसारः (Diarrhea), ११ मूर्छा, १२ हृदयरोगः, १३ शिरोवेदना (Headache) , १४ आलस्यं, १५ नाडिमन्दता, १६ उत्क्लेशः, १७ अपस्मार (Epilepsy), १८ उन्मादः, १९ आक्षेपः, २० रक्तिमा, २१ विषाक्तरोगः, २२ प्रत्युर्जता (Allergy) [३९] ।
वायुशुद्धिप्रकाराः[सम्पादयतु]
अस्माकं संस्कृतेः प्राचीनतमं चिकित्साशास्त्रम् आयुर्वेदः अस्ति । आयुर्वेदचिकित्सायां ओषधीभिः सह यज्ञहोमादिनाम् अपि वर्णनं कृतम् अस्ति [४०]। यज्ञे अनेकेषां प्रकारकाणां द्रव्याणाम् उपयोगः भवति । तेन वायुमण्डलस्य शुद्धिः भवति । तेषु यज्ञद्रव्येषु मुख्यत्वेन गुग्गुलः, राजिका, यवः, सर्षपः, चन्दनं, कर्पूरं, घृतं, लोहितपुष्पा, गन्धकः, अगरुः, देवदारुः इत्यादिनां प्रयोगः क्रियते । पुरा वायुप्रदूषणानि न्यूनानि आसन् । किन्तु आधुनिककाले वायुप्रदूषणानि अधिकानि सन्ति । अतः यज्ञकर्मणाम् अत्यावश्यकता वर्तते[४१] ।
वायोः शुद्ध्यर्थं प्राकृतिकसाधनानि[सम्पादयतु]
प्रकृतौ वायोः गतेः महत्त्वं वर्तते । वायुगत्या प्रकृतिः शुद्धा भवति । वायुः शीघ्रगत्या स्थानान्तरं करोति । तेन वायुः शुद्धिं प्राप्नोति । वायुमण्डले ऑक्सीजन्, कार्बन्-डाई-ऑक्साईड् इत्येतौ द्वौ वायू प्रकृत्याः अशुद्धिं निष्कासयतः । वनस्पतिः, वृक्षाः, पादपाः च मनुष्यजीवनाय महत्त्वपूर्णाः सन्ति । यतः ते वायुमण्डलात् कार्बन्-डाई-ऑक्साईड्-वायुं स्वीकुर्वन्ति, ऑक्सीजन्-वायुं निष्कासयन्ति च । तेन कारणेन वायुमण्डलस्य शुद्धिः भवति । अपरं च सूर्यस्य किरणैः वायुमण्डलस्य विभिन्नरोगाः, रोगकारकाः सूक्ष्मजन्तवः च नश्यन्ति[४२] ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
सन्दर्भः[सम्पादयतु]
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 81. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 20. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 81. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 20. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 81. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 20. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 21. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 21. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 20. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 82. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 82. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 24. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 97. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 97. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 98. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 98. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 98. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 98. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 99. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 99. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 88. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 88-89. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 89. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 89. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 26. ISBN 8174507485.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २६.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २६.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २६.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २७.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २७.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २७.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २७.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २७.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २७.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २७.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २७.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २७.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २७.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २७.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २८.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २८.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा २). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. २८.


text:
तिरुवळ्ळूरुमण्डलम्
तिरुवळ्ळूरुमण्डलं (Tiruvallur District) (तमिऴ्: திருவள்ளூர்மாவட்டம்) दक्षिणभारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । अस्य केन्द्रस्थानं तिरुवळ्ळूरुपत्तनम् । अस्मिन् मण्डले नगर, ग्रामीणप्रदेशयोः साङ्कर्यं दृश्यते । मण्डलस्य पूर्वभागे नगरप्रदेशाः अधिकाः । दक्षिणभागे उत्तरभागे च आन्ध्रसंस्कृतेः प्रभावः दृश्यते । अस्मिन् मण्डले तमिऴ्, तेलुगु, उर्दू, मलयाळभाषाः भाष्यन्ते । हिन्दूसमुदायस्य जनाः अत्र अधिकसंख्याकाः ।
अन्तर्विषयाः
- १ व्युत्पत्तिः
- २ इतिहासः
- ३ भौगोलिकम्
- ४ जनसंख्या
- ५ उपमण्डलानि
- ६ आर्थिकता
- ७ वीक्षणीयस्थलानि
- ८ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
व्युत्पत्तिः[सम्पादयतु]
‘तिरुवळ्ळूरु’ इति पदम् ‘तिरु’, ‘एव्वुळ्ळ्’ इति तमिऴ्भाषापदाभ्यां व्युत्पन्नम् । ‘तिरु’ इत्यस्य ‘देवः’ इत्यर्थः । ‘एव्वुळ्ळ्’ इत्यस्य ‘कुत्र स्वपिमि?’ इत्यर्थः । अत्रत्यः देवः वीरराघवः कञ्चन सन्तं रात्रौ स्वपितुं स्थलं याचितवान् इति स्थलपुराणेन सम्बद्धं भवति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
क्रिस्तीयसप्तमशतके पल्लवानां प्रशासनाद् आरभ्य एकोनविंशतिशतके ब्रिटिशानां प्रशासनपर्यन्तम् अस्मिन् प्रदेशे बहूनां राजवंशानां प्रशासनं दृष्टम् । कर्णाटकसमरस्य रणाङ्गणम् आसीत् अयं प्रदेशः । अद्यतनं तिरुवळ्ळूरुमण्डलं चेङ्गलपाट्टुमण्डलस्य विभजनेन निर्मितम् ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
तिरुवळ्ळूरुमण्डलस्य विस्तारः ३४२४ चतुरश्रकिलोमीटर् । अस्य मण्डलस्य उत्तरभागे आन्ध्रप्रदेशः, पूर्वत्र बङ्गालसमुद्रः, आग्नेयदिशि चेन्नैमण्डलं, दक्षिणे काञ्चिपुरमण्डलं, पश्चिमे वेलूरुमण्डलं च अस्ति । मण्डलस्य तीरप्रदेशः समभूमिः । इतरभागेषु निम्नोन्नतप्रदेशाः, गिरिप्रदेशाः च दृश्यन्ते ।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
२०११ तमवर्षस्य जनगणनानुगुणम् अस्य मण्डलस्य जनसंख्या ३,७२५,६९७ । भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य ७० तमं स्थानम् । अत्र जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् १,०४९ (२,७२० प्रतिचतुरश्रमैल्) अस्ति । २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धेः प्रमाणं ३५.२५% आसीत् । अस्मिन् मण्डले पुं, स्त्री अनुपातः १०००:९८३ अस्ति, साक्षरताप्रमाणं च ८३.८२% ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
तिरुवळ्ळूरुमण्डले नव उपमण्डलानि सन्ति । तानि -
- १) तिरुवळ्ळूरुः
- २) पून्नमल्ली
- ३) पोन्नेरिः
- ४) गुम्मिडिपूण्डिः
- ५) ऊत्तुकोट्टै
- ६) तिरुत्तणिः
- ७) पळ्ळिप्पाट्टुः
- ८) अम्बत्तूरुः
- ९) मादावरम्
आर्थिकता[सम्पादयतु]
औद्यमिकप्रगतेः दृष्ट्या तमिऴ्नाडुराज्ये अत्यन्तं वेगेन वर्धमानेषु मण्डलेषु तिरुवळ्ळूरु अपि अन्यतमम् । मद्रास् रिफ़ैनरीस्, मद्रास् फ़र्टिलैज़र्स्, मनालि पेट्रोकेमिकल्स्, एम्. आर्. एफ़्, अशोक् लीलाण्ड्, टिऐ सैकल्स्, ब्रिटानिया इण्डिया, पारी इण्डिया, हिन्दूस्तान् मोटर्स् प्रभृतयः अनेके उद्यमाः अस्मिन् मण्डले दृश्यन्ते । एण्णूरु उष्णविद्युत्स्थावरः, आवडि ट्याङ्क् उत्पादनकेन्द्रं च अस्मिन् मण्डले एव स्तः । अस्मिन् मण्डले १६ औद्यमिकभूमयः सन्ति, सर्वाः अपि कार्यरताः । आसु ११ सर्वकारेण निर्मिताः, ५ वैयक्तिकतया । अस्मिन् मण्डले १६,९४० लघूद्यमाः सन्ति । येषु प्रमुखतया आहारकाष्ठकार्यवस्त्रनिर्माण-रासायनिक आभियन्त्रिक अलोहचर्मकार्यागाराः दृश्यन्ते ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
तिरुवळ्ळूरु वीरराघवस्वामिदेवालयः[सम्पादयतु]
तिरुवळ्ळूरुक्षेत्रं प्राक्काले भिक्ष्वरण्यम् इति ख्यातम् आसीत् । अत्रत्यः आराध्यदेवः वीरराघवः, देवी च कनकवल्ली । अस्य देवालयस्य तडागः ‘हृत्तापनाशनः’ इति ख्यातः । तत्सम्बद्धः श्लोकः कश्चन श्रूयते –
- दर्शनात् स्पर्शनात् स्नानात् सद्यो हृत्तापनाशनः ।
- अतो सर्वेषु लोकेषु नाम्ना हृत्तापनाशनः ॥
तडागस्य मध्ये मण्डपः अस्ति, यत्र देवालयस्य उत्सवाः आचर्यन्ते । देवालयस्य गोपुरेषु द्राविडशैल्याः शिल्पाः सन्ति, यैः पौराणिककथाः चित्रिताः सन्ति ।
तिरुत्तणिः[सम्पादयतु]
अत्र समुद्रस्तरात् ७०० पादानाम् औन्नत्ये एकशिलायाः उपरि मुरुगस्य देवालयः अस्ति । इदं क्षेत्रं अरक्कोणतः १३ किलोमीटर् दूरे अस्ति । आरुपडैवीडुक्षेत्रेषु इदम् अन्यतमम् । असुरेभ्यः क्रुद्धस्य कार्त्तिकेयस्य क्रोधः अत्र शान्तः । अतः इदं क्षेत्रं ‘शान्तिपुरी’ इति प्रसिद्धम् । मुरुगः अत्र ‘तनिकेशः’ इति नाम्ना पूज्यते, गिरेः च नाम तनिकाचलः इति ।
तिरुवेर्काडुः[सम्पादयतु]
इदं क्षेत्रं चेन्नैनगरात् १८ किलोमीटर् दूरे अस्ति । अत्र देवीकरुमारियम्मन् देवालयः अस्ति । भानुवासरेषु भक्ताः अधिकसंख्यायाम् अत्र आगत्य देवीं पूजयन्ति ।
पेरियपाळैयम्[सम्पादयतु]
चेन्नैनगरात् ४५ किलोमीटर् दूरे स्थिते अस्मिन् क्षेत्रे भवानीदेव्याः मन्दिरम् अस्ति । सौरकालमानस्य कर्काटक, सिंहमासयोः (तमिऴ् सम्प्रदाये आडि, आवणिमासयोः) सहस्रशः भक्ताः अत्र आगच्छन्ति ।
तिरुवोट्ट्रियूरुः[सम्पादयतु]
अत्र वडिवुडैयम्मन् त्यागराजस्वामिदेवालयः अस्ति । ज्ञानशक्तेः स्वरूपं वडिवुडैयम्मन् देवी । तस्याः पतिः परशिवः अत्र त्यागराजरूपेण तिष्ठति । आदिपुरीश्वरः इत्यपि ख्यातः एषः देवः ।
विश्वरूपपञ्चमुख आञ्जनेयस्वामिदेवालयः[सम्पादयतु]
चेन्नैनगरतः ४५ किलोमीटर् दूरे पेरियकुप्पग्रामे अयं देवालयः अस्ति । आञ्जनेयः, नरसिंहः, गरुडः, लक्ष्मीवराहः, हयग्रीवाणां मुखैः सहितः आञ्जनेयः अत्र शोभते । अस्याः मूर्त्याः औन्नत्यं ३२ पादाः ।
पूण्डिजलाशयः[सम्पादयतु]
पूण्डिग्रामः चेन्नैनगरात् ६० किलोमीटर् दूरे अस्ति । अत्र सत्यमूर्तिसागराख्यः जलाशयः अस्ति । जलाशयस्य विस्तारः १२१.५ चतुरश्रमैल् । अस्मात् जलाशयाद् एव चेन्नैमहानगरं प्रति पेयजलं सम्प्रेष्यते ।
पुलिकाट्टुः[सम्पादयतु]
इदं पत्तनं चेन्नैनगरात् ६० किलोमीटर् दूरे अस्ति । अत्र पुलिकाट्टुतडागः अस्ति । तडागस्य तीरे विविधप्रभेदानां पक्षिणः दृश्यन्ते । १६०९ तमे वर्षे डच्जनैः निर्मितः दुर्गः अपि अत्र अस्ति । भारतस्य व्योमसंशोधनाकेन्द्रं (श्रीहरिकोटा) अत्रैव अस्ति ।
अम्बत्तूरुः[सम्पादयतु]
अयं पुरातनः ग्रामः चेन्नैनगरात् पश्चिमदिशे १६ किलोमीटर् दूरे अस्ति । दक्षिणएषियाखण्डे एव बृहत्तमा औद्यमिकभूमिः अत्र अस्ति । अत्र विन्नरायपेरुमाळ् देवालयः, परमेश्वरस्य देवालयः च अस्ति । भुवनेश्वरीदेवालयेन सहितः मौनस्वामिमठः अपि अत्र अस्ति ।


text:
अश्वघोषः
अन्तर्विषयाः
अश्वघोषस्य परिचयः[सम्पादयतु]
अश्वघोषः संस्कृतसाहित्यस्य सुप्रसिद्धः कविः। साकेतनगरम् अस्य जन्मस्थानम् । साकेतनगरम् अधुनातनम् अयोध्यानगरमेव । एष आर्यसुवर्णाक्ष्याः पुत्र इति अस्य सौन्दरानन्दकाव्यान्ते आर्यसुवर्णाक्षीपुत्रस्य साकेतकस्य भिक्षोराचार्यभदन्ताश्वघोषस्य महाकवेर्महावादिनः कृतिरियम् । इत्यस्मात् वाक्यादवगन्तुम् शक्यते । अस्य काल ईशायाः प्रथमशताब्दीति स्वीकृयते जिज्ञासुभिः । अयं सम्राजः कनिष्कस्य समकालिकः आसीत् । अश्वघोषः कनिष्कराजस्य गुरुः इति, सः जन्मना ब्राह्मणः आसीदिति, वेदादिशास्त्रेषु निष्णातः प्रतिवादिभयङ्करः महापण्डित आसीत् इत्यपि ज्ञायते। पश्चात् अश्वघोषः बुद्धस्य उपदेशैः आकृष्टः बुद्धसङ्घाध्यक्षात् वसुमित्रात् बौद्धदीक्षां प्राप्य बौद्धमतमङ्गीकृतवान् । अयम् सङ्गीतेऽपि परिणतः आसीत् । अस्य गायनसमये अश्वाः अपि गानश्रवाणपरवशाः भूत्वा तत्समये तृणादीनि न सेवन्ते स्म । अत एव "अश्वघोष" इति अस्य नाम जातम् इति विचिन्तकाः वदन्ति ।
अश्वघोषः स्वर्णाक्षीपुत्रः पार्श्वस्य शिष्यश्च कथ्यते । स हि मगधराजाश्रितः आसीत् । उत्तरभारतशासकः कनिष्को मगधाधीशम् आक्रमणेन नमयित्वा राज्यस्य परिवर्त्ते वस्तुद्वयं दातुमादिष्टवान् – १. बुध्दस्य पात्रम् २. अश्वघोषञ्च । राजा मगधानां पात्रं दातुमुद्यतोऽपि कविमश्वघोषं दातुं नैच्छत् मन्त्रिणस्तं तथाऽवलोक्य चिन्ताग्रस्ता अजायन्त । राजा मन्त्रिणां बोधनाय उपायमेकं कृतवान् । स हि स्वाश्वशालास्थितेभ्योऽश्वेभ्यो दिनमेकं यावत् ग्रास् प्रदानं न्यषेधत् । दिनान्तरे सर्वेषां हयानामग्रे ग्रासं प्रदाय अश्वघोषाय स्वस्ङ्गीतिं कर्तुं प्रोक्तवान् अश्वघोषस्य सङ्गीतिमेव श्रोतुमैहन्त, तदा मन्त्रिणः कवेरश्वघोषस्य मूल्यमजानन् । तदवध्येवासौ तन्नाम्ना प्रयते स्म । वास्तविकं च तन्नामालुप्यत् । अश्वघोषः कथञ्चित् कनिष्केण सह कश्मीरान् गतस्तेन बहवादृतश्च । कनिष्कसमकालि कतयाऽश्वघोषस्य समयः प्रथम ई.पू.स्थिरः । अश्वघोषस्य काव्यं चीनभाषायाम् ३८४-४१७ ई. समयेऽनूद्तिम् । इत्सिङ्गो नाम चीनवासी यात्री अश्वघोषं महोपदेशकं नागार्जुनात् पूर्ववर्त्तिनञ्चाह । अयं साकेतवासीति प्रसिध्दम् ।
अश्वघोषस्य बुध्दचरितम्[सम्पादयतु]
बुध्दचरितं संस्कृतभाषामयं सप्तदशसर्गनिबध्दमेकं महाकाव्यं विद्यते । अत्र बुध्दस्य चरित्रमुपदेशंश्च कविरवर्णयत् । चतुर्दशसर्गस्य मध्यादयं ग्रन्थः चीनभाषानुवादेन सह न संवदति । प्रायोऽयं ग्रन्थः चतुर्दशसर्गमध्यभागपर्यन्त एव प्राप्यते स्म, तदनन्तरभागो नश्यति स्म । पश्चादसौ केनचित् कविना निर्माय पूरितः ।
अश्वघोषस्य सौन्दरानन्दम्[सम्पादयतु]
अष्टादशसर्गात्मकेऽत्र महाकाव्ये इक्ष्वाकुवंश्यस्य राज्ञो नन्दस्य धर्मपरिवर्तनम् सुन्दर्या सह तत्पाणिग्रहणं च वर्णयति कविः । बहोः कालात् पूर्वं बुध्दाः काव्यमिदं नान्द्रिरयन्त । अत्र ग्रन्थे बुध्दधर्मेऽश्वघोषेण ये तर्काः प्रदर्शितास्ते ध्यानमाकर्षन्ति ।
इमे द्वे अपि काव्ये बुध्दधर्मेण सह सम्बध्दे । अश्वघोषस्य रुपकमन्यत्र प्रकरेणे निदर्शयिष्यते ।
अश्वघोषस्य पाण्डित्वम्[सम्पादयतु]
अश्वघोषस्य साहित्यिकं पाण्डित्यं बौध्दर्शनज्ञानंचातीव गभीरमासीत् । स हि दार्शनिकमपि तथ्यं सरससरलशैल्यां समुपस्थापयति । अश्वघोषः पूर्वं ब्राह्मण आसीदतो ब्राह्मणसाहित्यस्यापि गाढं ज्ञानं रक्षति स्म । तत्कालप्रचलितानां नीतिशास्त्रकौटिल्यार्थशास्त्रवैद्यकादीनां ज्ञानेन सह व्याकरणस्य विस्तृतं ज्ञानं तेन रक्ष्यते स्म । तदीयं बौध्ददर्शनज्ञानं तु नितान्तसबलमासीत्, असौ योगाचारमतस्यास्यापक आसीत् । अश्वघोषेण शब्दानां विशिष्टेऽर्थं प्रयोगः कृतो योऽन्यत्र नासाद्यते, यथा ग्रन्त्री’ शब्दो यानार्थे ‘धर्मन्’ शब्दश्च व्यवहारार्थे ।
कृतयः[सम्पादयतु]
अस्य कवेः सौन्दरनन्दम्। बुद्धचरितम् शारीपुत्रप्रकरणं च रचनात्रयं विद्यते । आश्वघोषस्य चतुर्थः ग्रन्थः सूत्रालङ्कारशास्त्रम् इति । अस्य रचनासु बुद्धोपदेश एव प्रमुखरूपेण दृश्यते। महाकवेः अश्वघोषस्य रचनाः तिबते चीनदेशे च प्रसिद्धाः । सौन्दरनन्दम् अष्टादशसर्गात्मकं प्रथमं महाकाव्यम् उपलभ्यते। अस्मिन् महाकाव्ये बुद्धोपदेशस्य कथाया वर्णनम् अस्ति। बुद्धः विमातृजं स्वभार्याप्रेमपाशेन बद्धं नन्दम् उपदिशति । नन्दः बुद्धोपदेशप्रभावेण सांसारिकसुखं परित्यज्य प्रव्रज्यां स्वीकरोति । संस्कृतसाहित्यस्य उपलब्धेषु नाटकेषु अतिप्राचीनं नाटकं 'शारिपुत्रप्रकरणम्' इति। शारिपुत्रप्रकरणम् इति नाटिका खण्डितावस्थायां लभ्यते । एतषां ग्रन्थानां समाप्तिवाक्येषु स्वमातरम् सुवर्णाक्षीं स्मरत्येषः । वेदं, रामायणं, महाभारतम्, आर्हतं, सांख्यं, वैशेषिकादिदर्शनानि च एषः सम्यक् जानाति स्म । अश्वघोषस्य नाटकानि लक्षणशास्त्रानुगुणानि एव सन्ति । अश्वघोषस्य कालिदासस्य च काव्येषु साम्यं दृश्यते । आचार्यपार्श्वेन अभिधम्मपिटकम् नाम्नः ग्रन्थस्य महाविभाषा नामकम् व्याख्यानम् रचयितुं साहाय़्य़ार्थम् अश्वघोषः काबूल्नगरं प्रति आहूतः आसीत् । इदं व्याख्यानं कनिष्कराजस्य काले विलिखितमिति ज्ञायते । अयं स्वस्य ’सूत्रालङ्कारशास्त्रग्रन्थे’ आश्रयदातारम् कनिष्कम्, आचार्यम् पार्श्वम्, महाभाषाव्याख्यानकर्तारम् वसुमित्रम् च स्तौति । एतान् ग्रन्थान् अतिरिच्य वल्लभदेवस्य सुभाषितावलौ अश्वघोषस्य पञ्च श्लोकाः दृश्यन्ते ।
काव्यशैली[सम्पादयतु]
आश्वघोषः शैल्या कालिदासम् अनुकरोति इति भासते । कालिदासः यं शब्दं यस्मिन्नर्थे उपायुङ्त, अश्वघोषोऽपि तं तथैव प्रयुङ्ते । वैदर्भ्यां शैल्याम् अस्य पद्यानि हृद्यानि भवन्ति । उपमाद्यलङ्कारेष्वपि एतस्य नैपुणी प्रकृष्टा दृश्यते । कानिचिदत्र उदाह्रियन्ते ।
१.:ताः स्रस्तकाञ्चीगुणविघ्निताश्च, सुप्तप्रबुद्धाकुललोचनाश्च ।
- वृत्तान्तविन्यस्तविभूषणाश्च, कौतूहलेनाभिबृता परीयुः ॥ बुद्ध च. ३-१४
२.:स हि स्वगात्रप्रभयोज्वलन्त्या, दीपप्रभां भास्करवन्मुमोच ।
- महार्हजाम्बूनदचारुवर्णः, प्रद्योतयामास दिशश्च सर्वाः ॥ बुद्ध च. १-३२
३.:स्रस्तां नितम्बादवलम्बमानाम्, पुनः पुनः केसरदामकाञ्चीम् ।
- न्यासीकृतां स्थानविदा स्मरेण, मौर्वीं द्वितीयामिव कार्मुकस्य ॥ बुद्धच. ३-५५
४.:ततो नृपस्तस्य निशम्य भावम्, पुत्राभिधानस्य मनोरथस्य ।
- स्नेहस्य लक्ष्म्या वयसश्च योग्याम् आज्ञापयामास विहारयात्राम् ॥ बुद्धच. ३-३
५.:तां सुन्दरीं चेन्नलभेत नन्दः, सा वा न सेवेत नतं नतभ्रूः ।
- द्वन्द्वं ध्रुवं तद्विकलं न शोभेतान्योन्यहीनाविव रात्रिचन्दौ ॥ सौन्दरा.
६.:नावजानामि विषयान् जाने लोकं तदात्मकम् ।
- अनित्यं तु जगन्मत्वा नात्र मे रमते मनः ॥ बुद्धच. ४-८४