text:
तैत्तिरीयोपनिषत्
तैत्तिरीयोपनिषत् (Taittiriyopanishat) प्रसिद्धासु दशसु उपनिषत्सु अन्यतमा । इयं कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयशाखान्तर्गता । इयम् उपनिषत् वल्लीत्रयेण विभक्ता विद्यते । प्रथमा वल्ली वर्णोच्चारविषयकः इत्यतः शिक्षावल्ली इति निर्दिश्यते । द्वितीयायां वल्ल्याम् आनन्दस्य मीमांसा विद्यते इत्यतः ब्रह्मानन्दवल्ली इति निर्दिश्यते । तृतीयायां वल्ल्यां वरुणस्य पुत्रः भृगुः प्रश्नोत्तरैः तपसा ब्रह्मज्ञानं प्राप्तवान् इत्यतः भृगुवल्ली इति निर्दिश्यते ।
अन्तर्विषयाः
शिक्षावल्ली[सम्पादयतु]
शिक्षावल्ल्यां १२ अनुवाकाः विद्यन्ते । तेषु विषयप्रस्तुतिः एवं विद्यते -
ब्रह्मानन्दवल्ली[सम्पादयतु]
ब्रह्मानन्दवल्ल्यां ९ अनुवाकाः विद्यन्ते । तेषु विषयप्रस्तुतिः एवं विद्यते -
भृगुवल्ली[सम्पादयतु]
भृगुवल्ल्यां १० अनुवाकाः विद्यन्ते । तेषु विषयप्रस्तुतिः एवं विद्यते -
प्रतिष्ठा इति, मनः इति, महातत्त्वमिति (बुद्धेः) ब्रह्मणः उपासनेन विभिन्नानि फलानि प्राप्यन्ते । ब्रह्मज्ञानी पञ्चकोशान् अतीत्य आनन्देन गायन् समग्रमपि उपभुङ्क्ते । आत्मा देवताभ्यः पूर्वम् आसीत्, अमृतनाभौ तस्य जन्म, आत्मा एव विश्वस्य उपसंहारकः इति निरूपितमस्ति । ततः शान्तिमन्त्राः उक्ताः ।
प्रमुखाः शब्दाः[सम्पादयतु]
- मित्रः - सूर्यदेवता
- अर्यमा - द्वादशादित्येषु अन्यतमः
- ऋतम् - यथासत्यम्
- ब्रह्मवर्चस् - ब्रह्मज्ञानेन उत्पन्नं तेजः
- उपनिषत् - ज्ञानं, तत्त्वं, रहस्यम्
- संहिता - संयोगः
- सन्धिः - ऐक्यस्थानं कालः वा
- सन्धानम् - संयोजकं वस्तु
- प्रवचनम् - अध्यापनम्, विवेचनम्, व्याख्यानम्, विवरणम्
- कोशः - अवस्था
- दमः - इन्द्रियसंयमः
- शमः - मनसः संयमः
- स्वाराज्यम् - ब्रह्मपदवी, मोक्षः
- विज्ञानम् - शुद्धबुद्धिशक्तिः
- ऋत्विक् - यज्ञस्य कारयिता पुरोहितः
- विद्याधर - देवताविशेषः
तैत्तिरीयोपनिषदः वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
दशोपनिषत्सु छान्दोग्य-बृहदारण्यके विहाय अवशिष्टासु बृहत्तमा वर्तते इयम् उपनिषत् । इयम् उपनिषत् प्रवृत्तिपरा वर्तते । स्वाद्यायप्रवचनयोः आचरणं सर्वदा स्यादिति आग्रहः अत्र वर्तते । जीवने कानि नीतितत्त्वानि अनुसर्तव्यानि इति स्पष्टोल्लेखः अत्र वर्तते । अत्र प्रस्तुतः पञ्चकोशविचारः तत्त्वज्ञानदृष्ट्या बहुव्यापकं बोधपरञ्च वर्तते । अत्रत्या आनन्दमीमांसा च विशेषमहत्त्वयुता वर्तते । अस्याः उपनिषदः तिसृषु वल्लीषु त्रिविधाः मीमांसाः प्रस्तुताः ।
शिक्षावल्ली[सम्पादयतु]
अस्यां वल्ल्याम् अध्ययन-विद्यार्जन-नैतिकाचरणविषयाः सुष्ठु उल्लिखिताः सन्ति । शिक्षा नाम वर्णोच्चारविद्या या च ब्रह्मचर्यावस्थायाम् अध्येतव्या । बुद्धेः अधिष्ठातृदेवस्य इन्द्रस्य आह्वानं कृत्वा ऋषयः उत्तमां बुद्धिं मधुरवाणीं च प्रार्थयन्ति । शमदमयुक्ताः उत्तमाः विद्यार्थिनः विद्यार्जनाय अस्मद्समीपं यथा आगच्छेयुः तथा क्रियताम् इत्यपि प्रार्थयन्ति । अत्र प्रत्येकस्य कर्तव्यस्य निर्देशानन्तरं 'स्वाध्यायप्रवचने च' इति उक्तिः विद्यते पौनःपुन्येन । 'सत्यं वद धर्मं चर' इत्येतत् वचनं तु सुप्रसिद्धमेव । अध्ययनं समाप्य गृहगमनोद्युक्तं शिष्यम् उद्दिश्य कृतः उपदेशः अयम् । 'यान्यस्माकं सुचरितानि ॥ तानि त्वयोपास्यानि ॥' - अस्माकम् उत्तमचरितानि भवता उपास्यानि न अन्यानि - इति यत् गुरुः वदति तत् तस्मिन् विद्यमानं माधुर्यं विनयशीलतां च दर्शयति ।
अस्याम् उपनिषदि प्रवृत्तिपराः उल्लेखाः बहवः दृश्यन्ते । 'मम अन्नवस्त्रादीनि वर्धेत, गोसम्पत्तिः वर्धेत' इति ऋषयः प्रार्थयन्ति । 'महान् भवति प्रजया पशुभिः ब्रह्मवर्चसेन' इति ऋषयः शिष्यान् आशिषा अनुगृह्णन्ति । शास्त्रोक्तः धर्मसम्मतः प्रवृत्तिमार्गः निकृष्टः इति केनापि न चिन्त्यते स्म ।
'सत्यम्' 'ऋतम्' इति शब्दद्वयं वेदोपनिषत्सु पौनःपुन्येन श्रूयते । सत्यं नाम तत्त्वं, तत्त्वज्ञानं, निजवस्तु । 'ऋतं' नाम सत्यम् अनुसृतः धर्मः, योग्यमार्गः वा । सत्यज्ञानमात्रेण फलितार्थः न सिद्ध्यति । तेन सह ऋतं धर्माचरणम् अत्यवश्यम् । सत्यज्ञानेन विना मनसि स्पष्टता न भवति । धर्माचरणं विना अध्यात्मसाधनं विना साक्षात्कारः न भविष्यति । अतः एतद्वयमपि अत्यवश्यम् । अस्याम् उपनिषदि नीतिविषयः विशेषतया उल्लिखितः । अध्ययनं समाप्य गमनोद्युक्तं शिष्यम् उद्दिश्य अत्र कृतः उपदेशः अद्यत्वे अपि समुचितः विद्यते ।
ब्रह्मानन्दवल्ली[सम्पादयतु]
अस्यां ब्रह्मानन्दमीमांसा विद्यते । परब्रह्म अन्तराकाशे सर्वत्र व्याप्तं विद्यते । ब्रह्मज्ञानिनः ब्रह्मणि एकीभूय तदीयं वैभवम् एव अनुभवन्ति इति ऋषिभिः सिद्धान्तः कृतः वर्तते । ततः ब्रह्मणः सृष्टिक्रमं वर्णयन्ति । अन्नमय-प्राणमय-मनोमय-विज्ञानमय-आनन्दमयकोशाः कथम् अन्योन्यव्यापकाः विद्यन्ते इति वर्णितम् । सृष्टिः ब्रह्मणः सङ्कल्पशक्त्या जाता । ब्रह्मज्ञानी भयातीतः भविष्यति इत्येतत् वर्णनम् आत्मिकानुभवस्य परमोच्चवर्णनम् । समग्रं विश्वम् आनन्दमूलं विद्यते इति वदद्भिः ऋषिभिः विश्वोत्पन्नमूलशक्तेः भावः एव सधैर्यं वर्णितः विद्यते । ततः मानुषानन्दं परिमाणं परिकल्प्य तद्वर्धयन्तः ब्रह्मानन्दस्य श्रेष्ठाम् आत्यन्तिकसीमां वर्णितवन्तः सन्ति । निष्कामवेदज्ञेन अयम् आनन्दः अनुभोक्तुं शक्यः । तस्य आनन्दस्य अनुभोक्ता सर्वविधभयेभ्यः पापपुण्यकल्पनाभ्यः च मुक्तः भविष्यति इति स्वयम् अनुभूय ऋषयः वदन्ति । मनुष्यस्य महत्त्वाकांक्षायाः सीमा कदापि कुत्रापि एतावत्पर्यन्तं न गतमिति इतिहासः साक्षीभूतः विद्यते ।
पञ्चकोशवर्णनम्[सम्पादयतु]
अन्नमय-प्राणमय-मनोमय-विज्ञानमय-आनन्दमयकोशाः सूक्ष्मातिसूक्ष्माः सन्ति । अधस्तनकोशाः उपरितनकोशैः व्याप्ताः सन्ति । अत्र कोशः नाम न देहः, अपि च अवस्था विद्यते । अस्माकं चैतन्यशक्तिः अनुभवप्राप्त्यर्थं पञ्चसु विविधासु अवस्थासु यत् सञ्चरति ताः भूमिकाः एव कोशाः । जडं निर्जीवं चेतनारहितम् इति यत् भाति तत्सर्वं भवति अन्नमयकोशः । शरीरव्यापारः श्वासोच्छ्वासः रुधिराभिसरणम् इत्यादयः प्राणमयकोशे प्रचलति । सङ्कल्पविकल्पादयः मनोमयकोशे, इदमित्थम् इति निश्चितज्ञानं यत् भवेत् तत् विज्ञानमयकोशे, सुखानुभवः यत् भवति सः आनन्दमयकोशः इत्युच्यते । आनन्दमयः कोशः सूक्ष्मतमः नाम चैतन्यस्वरूपं शुद्धतमं विद्यते इत्यर्थः ।
भृगुवल्ली[सम्पादयतु]
प्राणिनः कुतः उत्पन्नाः, कुत्र विद्यन्ते, कुत्र प्रविशन्ति इत्येतेषां मुख्यप्रश्नानाम् उत्तरं परिशोधयता भृगुना तपोबलेन अवगतं यत् इदं विश्वम् आनन्दे उत्पद्य, आनन्दे तिष्ठत् आनन्दे एव लयं गच्छति इति । अस्य निर्णयस्य प्राप्तेः पूर्वं सः अन्नमय-प्राणमय-मनोमय-विज्ञानमयकोशान् आविष्कृत्य अन्ते आनन्दमयकोशः एव सर्वस्य मूलम् इति निरचिनोत् । चिद्वस्तु एकमेव । तदेव स्वसङ्कल्पशक्त्या पञ्चधा विभागं प्राप्य पञ्चसु कोशेषु अनुभवं प्राप्नोति । अन्नमयकोषे जडसृष्टिमात्रम् । अत्र चिच्छक्तिः सुषुप्तावस्थायां भवति । प्राणमयकोशे जीवसृष्टिः । अत्र चिच्छक्तिः प्राणशक्तिरूपेण कार्यं करोति । मनोमयकोशे मनसः सृष्टिः । अत्र चिच्छक्तिः सूक्ष्मरूपेण मनोव्यापारान् करोति । तत्र सात्त्विकांशः भागशः प्रकाश्यते । विज्ञानमयकोशः शुद्धबुद्धेः सृष्टिः । अत्र चिच्छक्तिः शुद्धचैतन्यद्वारा प्रकाश्यते । अत्र विश्वैक्यभावः वर्धते । शुद्धसात्त्विकभावः स्पष्टतया कार्यं करोति । आनन्दमयकोशः नाम शुद्धचिन्मयसृष्टिः । अत्र स्वात्मनि लीनः सन् आनन्दम् अनुभवति । चराचरवस्तूनाम् उत्पत्तिः, स्थितिः, लयश्च आनन्दस्वरूपे ब्रह्मचैतन्ये भविष्यति इत्येतस्य साक्षात्कारः एव भार्गवीवारुणीविद्या । अस्याः सम्पादनमेव मानवजीवनस्य परमं लक्ष्यम् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Text
- Text
- text with Vedic accents
- Ebook of The Taittiriya Upanishad Translated by ALLADI MAHADEVA SASTRY
- The Poetic translation of Taittiriya Upanishad Translated by Dr. Mridul Kriti
- Sri Aurobindo, The Upanishads [१]. Sri Aurobindo Ashram, Pondicherry. 1972.
- Sikshavalli
- Brahmanandavalli
- Bhrguvalli


c: text/html

text:
जालसूचिका (ब्लाग) निर्माणे किं-किमावश्यकमिति ?
जालसूचिका निर्माणाय कानिचन वस्तूनि आवश्यकानि अधोक्तानि सन्ति ।
- स्थानकस्य (प्लेटफार्म) चयनम् (ब्लागर, वर्डप्रेस, जूमला इत्यादिषु कश्चित)
- ईसंकेत: (ईमेल आई.डी.)
- नामनिर्धारणम्
- उद्देश्यम्
- सूचिकासंकेत: इत्यादि
1. स्थानकस्य चयनम् - एतत् अतिमहत्वपूर्णं कार्यमस्ति जालसूचिकां निर्मातुम् । पूर्वं तु स्थानकस्य एव निश्चयं करणीयं भवति यस्योपरि आत्मन: जालसूचिका निर्मापनीया भवति । प्रायश: जालजगति ब्लागर एवं च वर्डप्रेस सर्वतोधिकप्रचलितस्थानकौ स्त: । तयो: अपि ब्लागर तकनीकिदृष्ट्या सरलमस्ति । अत: नूतनजना: ये तकनीकिज्ञानं तावत् न वहन्त: भवन्ति ते ब्लागर एव स्वीकुर्यु: ।
2. ईसंकेत: - ईसंकेत: इत्युक्ते विद्युतसंकेत: । एष: संकेत: स: भवति यत्र भवत: विद्युतपत्राणि आगच्छन्ति । अस्य प्रयोग: सम्प्रति बहुप्रचलित: अस्ति । सामान्यतया सर्वे जालचालका: एतस्मिन् विषये जानन्ति एव । सूचिकानिर्माणाय एतदपि अतिमहत्वपूर्णं भवति । अनेन माध्यमेन एव सूचिकास्थानकेषु पंजीयनं क्रियते ।
3. नामनिर्धारणम् - नाम एव सूचिकाया: परिचय: भवति । भवत: सूचिकाया: विषय: क: पुनश्च अनेन माध्यमेन भवान् समाजे किं प्रसारितुं वांछति इति सर्वं नाम्ना एव ज्ञायते । अत: अभिधानस्य महती आवश्यकता । यथा भवान् संस्कृतप्रसारकार्याय सूचिकां निर्मापयति चेत् भवत: सूचिकाया: नाम संस्कृतप्रसारक:, संस्कृतशिक्षक:, संस्कृतकार्यकर्ता इत्यादि किमपि भवितुमर्हति । अत्र यदवधेयमस्ति तदस्ति तन्नाम एव चयनीयं यत् अन्यत्र न प्राप्येत । अनेन हानि: भवितुमर्हति । भवत: पाठका: अन्यत्र गन्तुं शक्नुवन्ति, अत: सावधानतया नामचयनं कुर्यात् ।
4. उद्देश्यम् - जालसूचिकानिर्माणात् पूर्वं अस्य निर्णयं कुर्यात् यत् अस्या: सूचिकाया: निर्माणं किमर्थं क्रियते । अस्य उद्देश्यं किमिति । उद्देश्येन विना सूचिकाया: अस्तित्वं नैव । यदि भवान् आत्मन: सूचिकायां किमपि एवमेव लिखति चेत् भवत: लेखाना: प्रभाव: नैव भवति । अत: एकमुद्देश्यं स्थाप्य तदनुसारं कार्यं करणीयम् । एतस्य उद्देश्यस्य विषये जालसूचिकायाम् अपि वर्णनं भवेत् ।
5. सूचिकासंकेत: - यथा अस्माकं गृहस्य कश्चित विशिष्ट: एव पत्रसंकेत: भवति येन माध्यमेन जना: अस्माकं गृहं सहजतया प्राप्नुवन्ति तद्वदेव अस्माकं सूचिकाया: अपि एक: विशिष्ट: संकेत: भवेत् अनेन जना: सहजतया अस्माकं सूचिकां प्राप्तुं शक्नुवन्ति । एषा सूचिका समूल्येन, निर्मूल्येन च द्विविधं भवति । प्रारम्भे तु निर्मूल्यकं संकेतमेव स्वीकुर्यात् । अनन्तरं यदा सूचिका वर्धते तदा समूल्यकं ईसंकेतं स्वीकर्तुं शक्यन्ते ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
वि के गोकाक
कन्नडाभाषायाः पञ्चमज्ञानपीठिषु विनायक कृष्ण गोकाकः (Vinayak Krishna Gokak) (कन्नडभाषा - ವಿನಾಯಕ ಕೃಷ್ಣ ಗೋಕಾಕ) पञ्जमः साहित्यकारः । अस्य कन्नडप्रतिभाशलिग्रन्थकर्तुः क्रि.श.१९९१तमे वर्षे ज्ञानपीठप्रशस्तिः आगतम् । वि.कृ.गोकाकमहोदयः कन्नडाङ्ग्लभाषयोः समानं प्रभुत्वं प्राप्तवान् । सः स्वस्य जीवतवधौ एव यथायोगयं सम्माननम् अनुरूपां ख्यातिं च प्राप्तवान् । विनायकमहोदयः पूर्वं कन्नडभाषायाः ज्ञानपीठप्रशस्तिसमितेः अध्यक्षः अपि आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
जीवनम्[सम्पादयतु]
स्वस्य विविधसाधनैः कन्नडभाषायाः अन्ताराष्टियख्यातिम् आनीतवान् विनायक कृष्ण गोकाकः क्रि.श.१९०९तमे वर्षे अगष्टमासे नवमे दिने धारवाडमण्डलस्य सवणूरु इति ग्रामे अजायत । अस्य पिता कृष्णरायः न्यायवादी आसीत् । विनायकस्य बाल्यकाले सवणूरुग्रामः कस्यचित् नवाबस्य (मुसल्मानराजः) संस्थानम् आसीत् । अस्य अध्ययनं स्वग्रामे धारवाडनगरे च अभवत् । प्रौढशिक्षायाः काले यदा एषः धारवाडे आसीत् तदा कन्नडस्य वरकविः इत्येव ख्यातस्य द.रा.बेन्द्रेमहोदयस्य सम्पर्कः प्राप्तः। तत्र एव अरब्धा अस्य साहित्यकृषिः बेन्द्रेमहोदयस्य मार्गदर्शनेन प्रोत्साहनेन संवृद्धा । वरकविः बेन्द्रे मम काव्यगुरुः मर्गदर्शकः आसीत् इति बहुत्र विनायकः उक्तवान् । आङ्ग्लभाषायां स्नातकोत्तरपदवीं प्रथमश्रेण्याम् उत्तीर्य पुण्यपत्तनं (पुणे) गत्वा फर्ग्यूसन् महाविद्यालये उपन्यासकस्य उद्योगं प्राप्तवान् । स्वस्य वृत्तौ स्वयं सम्पूर्णतया निमज्जितवान् । अस्य फलरूपेण स्वछात्रान् मराठीबालन् अकृष्टवान् । अस्य कक्ष्यायाम् अन्यमहाविद्यालयस्य छात्राः अपि आगत्य उपविशन्ति स्म । पर्ग्यूसन् महाविद्यलस्य प्रशासनसमितिः एव विनायकमहोदयम् उन्नताध्ययनार्थम् आक्स्फर्ड् विश्वविद्यालयं पैषयत् । गोकाकः तत्र आङ्ग्लसाहित्यम् अपठत् । परीक्षां प्रथमश्रेण्या उत्तीर्यः तादृशः प्रथमः भारतीयः इति ख्यातः अभवत् । इङ्ग्लेण्डतः प्रत्यागतः गोकाकः माहारष्ट्रस्य साग्लीनगरस्य विल्लिङ्ग्डन् महाविद्यालस्य प्रांशुपालस्थानं समलङ्कारोत्। एषः पुण्यपत्तनस्य (पुणेनगरस्य) फर्गूसन् महाविद्यले, वीसनगरस्य महाविद्यालये, कोल्हापुरस्य राजाराममहाविद्याये, धारवाडास्य कर्णाटकमहाविद्यालये, उस्मानियाविश्वविद्यालये, हैदराबादनगरस्य विदेशीभाषाध्ययनकेन्द्रे,शिम्लायाः उन्नताध्ययसंस्थायां, च विविधपदेषु सेवां कृत्वा बेङ्गळूरुविश्वविद्यालयस्य श्री सत्यसायी उन्नताध्ययनसंस्थायाः च उपकुलपतिः चाभवत् । भारतस्य सांस्कृतिकप्रतिनिधित्वेन गोकाकमहोदयः जपानदेशं, अमेरिकादेशं, इङ्ग्लेण्डदेशं, ग्रीसदेशं, पूर्वाफ्रिकादेशं, च सन्दृष्टवान् । विनायकमहोदयः स्वजीवनान्तं कन्नडाभाषायाः कीर्तिपताकं देशस्यान्तः बहिः च विस्तारितवान् । क्रि.श.१९९२तमे वर्षे एप्रिल् मासस्य २८दिनाङ्के मुम्बैनगरे अस्य देहान्तः अभवत् |
कृतयः[सम्पादयतु]
अस्य शातकस्य अग्रगण्यकन्नडाभाषा लेखकेषु अन्यतमः वि.कृ.गोकाकमहोदयस्य लेखाः व्यापकाः विपुलाः च सन्ति । गोकाकः कन्नडाङ्ग्लयोः कृतीः रचितवन् । आङ्ग्लभाषया ३०अधिकाः कृतयः रचितवान् । अस्य प्रथमा कन्नडभाषाकृतिः "कलोपासकरु "(ಕಲೋಪಾಸಕರು) एषः समुद्रमार्गेण इङ्ग्लेण्डदेशं गत्वा स्वस्य प्रवासनुभवम् अधृत्य "समुद्रगीतेगळु "(ಸಮುದ್ರ ಗೀತೆಗಳು", "ಸಮುದ್ರದಾಚೆಯಿಂದ) "समुद्रदाचेयिन्द " इति महाकृती । कन्नडभाषायां "नव्य" इति नूतनप्रकारः विनायक गोकाकमहोदयेन एव समारब्धः । अनेन नटकानि, प्रबन्धाः, प्रवसकथनानि, विमर्शालेखनानि च लिखितानि । कन्नडस्य बृहत्कथाग्रन्थेषु अस्य "समरसवे जीवन " (ಸಮರಸವೇ ಜೀವನ) कृतिः प्रसिद्धा अस्ति । "जननायक "(ಜನನಾಯಕ) अस्य प्रसिद्धं नाटकम् । अनेन रचितं भारतसिन्धुरश्मि ऋग्वेदकालस्य जनजीवनविषयकं द्वादशखण्डैः ३५सहस्रपादैः सुशोभितं महाकाव्यम् । विश्वामित्रः अस्याः कथायाः नायकः ।
प्रशस्तिपुरस्काराः[सम्पादयतु]
विनायक कृष्ण गोकाकस्य साहित्यसंस्कृतिसेवां परिगणय्य सर्वकारः अपि तस्मै यथोचितं प्रशस्तीः पुरस्कारान् च दत्त्वा सममानयत् । गोकाकमहोदयः क्रि.श.१९५८तमे वर्षे बळ्ळारिनगरे प्रचालितस्य कन्नडसाहित्यसम्मेलनस्य अध्यक्षः अभवत् । क्रि.श.१९६७तमे वर्षे कर्णाटकविश्वविद्यालयेन क्रि.श.१९७९तमे वर्षे क्यलिफोर्नियायाः फेसिफिक् विश्वविद्यालयेन च अस्मैः गौरवेण डाक्टरेट् उपधिः दत्ता । भारतस्य केन्द्रसर्वकारेण गोकाकाय पद्मश्रीप्रशस्तिः प्रदत्ता । केन्द्रसाहित्याकदम्याः अध्यक्षपदम्, भारतीयज्ञानपीठस्य समितेः अध्यपदम्, च अनेन समलङ्कृतम् । अस्य मेरुकृतेः भारतसिन्दुरश्मि इत्यस्य विषये कर्णाटकसाहित्याकादमी प्रशस्तिः भारतीयविद्याभावनस्य प्रशस्तिः, ऐ.बि.एच्.प्रशस्तिः च अनेन प्राप्ताः । अस्य द्यावा पृथिवी इति पद्यसङ्कलनेन क्रि.श. १९६०तमे वर्षे केन्द्रसाहित्याकादमीप्रशस्तिः अपि प्राप्ता । अस्मै ज्ञानपीठप्रशस्तिप्रदानावसरे अस्य कापि कृतिः न निर्दिष्टा । क्रि.श. १९६९तमवर्षात् क्रि.श.१९८४तमवर्षपर्यन्तं कन्नडसारस्वतलोकाय अस्य योगदानं समालक्ष्य अस्मै ज्ञानपीठप्रशस्तिः प्रदत्ता । किन्तु बहवः भावयन्ति यत् अस्य भारतसिन्धुरश्मिग्रन्थार्थमेव इयं प्रदत्ता । सामान्यतः इयं प्रशस्तिः देहलीनगरे दीयते । किन्तु अस्मै भारतस्य प्रधानमन्त्री मुम्बैनगरम् अगत्य समर्पितवान् । एतत् अस्य ग्रन्थकारस्य गरिमां सूचयति ।
गोकाकवृत्तम्[सम्पादयतु]
स्वस्य पाण्डित्येन साहित्यलोके प्रसिद्धस्य विनायककृष्ण गोकास्य सामान्यजनेषु अपि प्रसिद्धिम् आप्तुं कश्चन अवसरः आगतः । कार्णाटकसर्वकरः क्रि.श. १९८०तमे वर्षे प्रौढशलापाठ्यक्रमे भाषायाः सथानं निश्चेतुं गोककस्य आध्यक्ष्ये समितिमेकाम् अरचयत् । अनया समित्या दत्तं वृत्तं कन्नडभाषायाः हिते आसीत् । किन्तु सर्वकारः वृत्तमेतत् अङ्गीकर्तुं सर्वकारः असन्नद्धः अभवत् । तदा कन्नडजानाः एककण्ठेन गोकाकवृत्तम् अनुष्ठाने आगच्छतु इति सर्वकारम् आग्रहं कर्तुं आन्दोलनम् अकुर्वन् । एतादृशं माहान्दोलनं कर्णाटके कदापि नाभवत् । अतः कर्णाटकस्य इतिहासे "गोकाकान्दोलनम्" महत्तरं स्थानमवाप्नोत् । अस्य फलरूपेण कर्णाटाके इदानीमपि कन्नडभाषा तृतीयक्ष्यातः दशमक्ष्यापर्यन्तम् अनिरार्यरूपेण पठनीया अस्ति । गोकाकः स्वस्य लेखनेन बोधनेन च कन्नडभाषायाः गौरवम् अवर्धयत् । अपि च गोकाकान्दोलनस्य नेता भूत्वा कन्नडाय न्यायं दापयत् । एवं महाकार्यद्वस्य कारणेन कन्नडजानाः विनायक कृष्ण गोकाकाय सदा कृतज्ञाः भवन्ति ।
बाह्यनुबन्धाः[सम्पादयतु]
अस्य विषये कन्नडाभाषालेखनार्थम् अयम् अनुबन्धः - http://kannadaratna.com/achievers/gokak.html


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ११५
पुरूरवसः पूर्वजन्मवृत्तान्तवर्णनम्।
मनुरुवाच।
चरितं बुधपुत्रस्य जनार्दन! मया श्रुतम्।
श्रुतः श्राद्धविधिः पुण्यः सर्वपापप्रणाशनः।। ११५.१ ।।
धेन्वाः प्रसूतमानायाः फलं दानस्य मे श्रुतम्।
कृष्णाजिनप्रदानञ्च वृषोत्सर्गस्तथैव च।। ११५.२ ।।
श्रुत्वा रूपं नरेन्द्रस्य बुधपुत्रस्य केशव!
कौतूहलं समुत्पन्नं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः।। ११५.३ ।।
केन कर्म्मविपाकेन स तु राजा पुरूरवाः।
अवाप ताद्रृशं रूपं सौभाग्यमपि चोत्तमम्।। ११५.४ ।।
देवांस्त्रिभुवनश्रेष्ठान् गन्धर्वांश्च मनोरमान्।
उर्वशीसङ्गता त्यक्त्वा सर्वभावेन तं नृपम्।। ११५.५ ।।
मत्स्य उवाच।
शृणु कर्म्मविपाकेन येन राजा पुरूरवाः।
अवाप ताद्रृशं रूपं सौभाग्यमपि चोत्तमम्।। ११५.६ ।।
अतीते जन्मनि पुरा योऽयं राजा पुरूरवाः।
पुरूरवा इति ख्यातो मद्रदेशाधिपो हि सः।। ११५.७ ।।
चाक्षुषस्यान्वये राजा चाक्षुषस्यान्तरे मनोः।
स वै नृपगुणैर्युक्तः केवलं रूपवर्जितः।। ११५.८ ।।
पुरूरवा मद्रपतिः कर्म्मणा केन पार्थिवः।
बभूव कर्म्मणा केन रूपवांश्चैव सूतज!।। ११५.९ ।।
सूत उवाच।
द्विजग्रामे द्विजश्रेष्ठे नाम्ना चासीत् पुरूरवाः।
नद्याः कूले महाराजः पूर्वजन्मनि पार्थिवः।। ११५.१० ।।
स तु मद्रपती राजा यस्तु नाम्ना पुरूरवाः।
तस्मिन् जन्मन्यसौ विप्रो द्वादश्यान्तु सदानघ!।। ११५.११ ।।
उपोष्य पूजयामास राज्यकामो जनार्दनम्।
चकार सोपवासश्च स्नानमभ्यङ्गपूर्वकम्।। ११५.१२ ।।
उपवासफलात्प्राप्तं राज्यं मद्रेशकण्टकम्।
उपोषितस्तथाभ्यङ्गाद् रूपहीनो व्यजायत।। ११५.१३ ।।
उपोषितैर्नरैस्तस्मात् स्नानमभ्यङ्गपूर्वकम्।
वर्जनीयं प्रयत्नेन रूपघ्नं तत्परं नृप!।। ११५.१४ ।।
एतद्वः कथितं सर्वं यद्वृत्तं पूर्वजन्मनि।
मद्रेश्वरस्य चरितं शृणु तस्य महीपतेः।। ११५.१५ ।।
तस्य राजगुणैः सर्वैः समुपेतस्य भूपतेः।
जनानुरागो नैवासीद्रूपहीनस्य तस्य वै।। ११५.१६ ।।
रूपकामः स मद्रेशास्तपसे कृतनिश्चयः।
राज्यं मन्त्रिगतं कृत्वा जगाम हिमपर्वतम्।। ११५.१७ ।।
व्यवसायद्वितीयस्तु पद्भ्यामेव महायशाः।
द्रष्टुं स तीर्थसदनं विषयान्ते स्वके नदीम्।।
ऐरावतीति विख्यातान्ददर्शातिमनोरमाम्।। ११५.१८ ।।
तुहिनगिरि महौघ वेगान्तुहिन गभस्ति समान शीतलोदाम्।
तुहिन सदृश हैमवर्ण पुञ्जान्तु हिनयशाः सरितं ददर्श राजा।।११५.१९।।


text:
कानि पुनस्तानि षट् प्रयोजनानि—
विवक्षितार्थनिबन्धनं गोप्यार्थगोपनं प्रकाश्यार्थप्रकाशनमभिनयरागवृद्धिश्चमत्कारित्वं444 च काव्यस्येतिवृत्तस्य विस्तर इत्यङ्गैः षट् प्रयोजनानि संपाद्यन्त इति ।64
नन्वङ्गिनि सति तेनैवालम् । किमङ्गैः । तत्राह इष्टस्येति । विवृणोति विवक्षितार्थेति । अङ्गिना एकेनैव बहूनि परस्परविरुद्धानि च प्रयोजनानि संपादयितुं न शक्यन्ते । तस्माद् बहूनामेव तदङ्गानां बहुविधप्रयोजनसंपादकत्वात् सप्रयोजनत्वमिति । अभिनयरागवृद्धिरिति । अभिनयदर्शनेन सामाजिकानां कुतूहलवृद्धिरित्यर्थः । आश्चर्यमित्यस्य विवरणं काव्यस्य चमत्कारित्वमिति ।
-
N.S.P. abhineyarāga, etc.↩


text:
१८६५
१८६५ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
- ६ सम्बद्धाः लेखाः
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशीयः सस्यविज्ञानी जूलियट् फान् स्याक्स् नामकः सस्यकोशेषु "पत्रहरित्" इत्यस्य केन्द्रं संशोध्य तस्य "क्लोरोफ्लास्ट्" इति नामकरणम् अकरोत् ।
- अस्मिन्नेव वर्षे लण्डन्नगरस्य "किङ्ग्स्" महाविद्यालयस्य वैद्यालये विश्वे एव प्रथमवारं प्रशिक्षिताः सेवकाः कार्यार्थं नियोजिताः ।
- अस्मिन् वर्षे रोगनिरोधकक्रमस्य अन्वेषकः लूयीस् पाश्चर् फ्रान्स्देशं गत्वा रोगकारणां ब्याक्टीरियाणां मारणपद्धतिं पाठितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे पूतिनाशकस्य प्रवर्तकः जोसेफ् लिस्टर् शस्त्रचिकित्सायाः प्रकोष्ठे कार्बालिक् आम्लस्य सेचनं, शस्त्रचिकित्सायाः उपकरणानि कार्बालिक् आम्ले निमज्ज्य एव उपयोगः, शस्त्रचिकित्सायाः कर्तृभिः, साहाय्यकैः च कार्बालिक् आम्लेन हस्तस्य प्रक्षालनम् इत्यादीन् क्रमान् आरब्धवान् ।
- अस्मिन् वर्षे उन्नतकूर्दने माइक एफ् स्वीने नामकः ६' ५ ५/४" मानेनोच्चैः कूर्दनेन कीर्तिमानमस्थापयत् । एतेन सहैवायं स्वीने एकां नवीनामुन्नतकूर्दनस्य पद्धतिमपि पुरस्कृतवान् या हि 'इस्ट्रनरोल्’ नाम्ना विख्याताऽस्ति । तत्पूर्वं सर्वेऽपि कूर्दनकर्तारः 'सीजर-विधेः’ प्रयोगं कुर्वन्ति स्म ।


text:
चणकः
भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः चणकः । अयं चणकः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । चणकम् आङ्ग्लभाषायां Chickpea अथवा Bengal Gram इति वदन्ति । अश्वानां परमप्रियः आहारः चणकः यद्यपि वातकारकः तथापि घृतस्य योजनेन वातदोषः निवारितः भवति । हिरिमन्थः, वाजिमन्थः, सुगन्धः, सकलप्रियः, जीवनः इत्यादीनि नामानि सन्ति चणकस्य । सस्यशास्त्रज्ञाः Cicerone Haem इति वदन्ति । चणके अपि वर्णभेदानुसारं बहुविधाः चणकाः सन्ति । तत्र कृष्णचणकः, गौरचणकः, श्वेतचणकः च प्रसिद्धाः । चणकेन क्वथितं, पौलिं, पञ्चकज्जायं, सूपं च निर्मान्ति । कर्णाटके प्रसिद्धं “मैसूरुपाक्” इत्याख्यं मधुरभक्ष्यम् अपि निर्मीयते चणकेन एव । नवग्रहेषु अन्यतमस्य गुरोः श्रेष्ठं धान्यं चणकः ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य चणकस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
सामान्यतया चणकः वातवर्धकः । किञ्चिन्मात्रेण कषाययुक्तः मधुरः च । चणकः अपि आढकी इव शरीरं शोषयति । चणकः शीतः मलप्रतिबन्धकः च । प्रमेहिणां हितकरः आहारः । कफस्य कण्ठवेदनायाः च उत्तमम् औषधं चणकः ।
- “वातलाः शीतमधुराः सकषाया विरूपक्षणाः ।
- कफशोणितपित्तघ्नाश्चणकाः पुंस्त्वनाशनाः ॥
- त एव घृतसंयुक्तास्त्रिदोषशमनाः परम् ॥“ (सु.सू. ४६/३१-३२)
- “चणको मधुरो रूक्षो मेहजित् वातपित्तकृत् ।
- दीप्तिर्वर्णकरो रूक्षो बल्यश्चाघ्मानकारकः ॥“ (भोजनकुतूहलम्)
- १. अशुष्कचणकं भर्जयित्वा सेवनेन बलं वर्धते ।
- २. अशुष्कचणकः अपि बलकारकः, रुचिकरः च । शीतगुणयुक्तः, पिपासां ज्वलनं च दूरीकरोति । किन्तु मितिम् अतिक्रम्य सेवनेन पुंसत्वं नाशयति ।
- ३. कृष्णचणकः मधुररुचियुक्तः, शीतगुणयुक्तः, पित्तनाशकः च ।
- ४. श्वेतचण्कः अत्यन्तं वातकरः, पचनार्थं जडः च ।
- ५. शुष्कचणकस्य भर्जयित्वा सेवनेन वातवर्धनं भवति । वातकारणतः चर्मरोगः वर्धते, रक्तम् अपि अशुद्धं भवति ।
- ६. पक्वः चणकः यद्यपि वातकरः तथापि कफं, पित्तं च नाशयति ।
- ७. चणकेन निर्मितानि खाद्यानि वातकारकाणि एव । तदर्थं वातनिवारणाय घृतं योजनीयम् अथवा कटुखाद्यानां हिङ्गुना व्याघरणं करणीयम् ।
- ८. घृतं योजयित्वा निर्मितानि खाद्यानि बलकारकाणि, न तावन्ति वातकारकाणि, कफं पित्तं च न्यूनीकुर्वन्ति अपि ।
- ९. ग्रीष्मकाले वर्षाकाले च चणकस्य सेवनं न करणीयम् ।
- १०. शैत्यकाले (नवरात्रस्य अनन्तरं सङ्क्रमणतः पूर्वम्) चणकस्य सेवनम् उत्तमम् ।
- ११. मुद्गपिष्टम् इव चणकपिष्टम् अपि शरीरस्य कान्तिं वर्धयति । फेनकम् इव उपयोक्तुं शक्यते ।
- १२. चणकेन निर्मितैः पदार्थैः सह कटुयुक्तम्, आम्लयुक्तं, लवणयुक्तं च अन्यं कमपि आहारं सेवन्ते चेत् आरोग्यार्थं हितकरं भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- [१] Chickpea, ICRISAT
- History and nutrition of chickpeas, Casa Angola Internacional, Portugal (commercial site, in English), cai-sa.pt
- Heat and mass transfer during cooking of chickpeas (PDF)


text:
अथ प्रथमोsध्याय:
नौम्युदेति यदज्ञानाज्जगद्रज्ज्वहिवत्पुन: ।
यत्तत्वं मीलति ज्ञानां तं चितानंदसद्गुरुम् ॥१॥
भात्यनिकवदेकं सद्धीभेदादेकरूपया ।
विदास्यैक्यं परं ब्रह्म तत्सत्यं दत्तसिज्ञितं ॥२॥
बोद्धुं भृत्वात्रिपुत्र: स्वपदरसपरान्दिव्ययोगेन बालान्
दत्ताख्य: कार्तवीर्य यदुमपि च समान्स्वाश्रितानुद्दधार ।
भूयोsन्यान् श्रीपदख्य: पुनरपि नृहरि: संज्ञया स्वीयभक्तान्
कृष्णाभीमातटस्थो जयति परगुरु: स्मर्तृगाम्येष दत्त: ॥३॥
योsजोsक्रियोsस्पृहोsप्येको बहु स्यामिति तृष्णया ।
प्रकृत्या गुणमय्येदं ततानेशो जगत्प्रभु: ॥४॥
आब्रह्मस्तंबपर्यंतं देहबुद्धींद्रियात्मकम् ।
सृष्टं चराचरं तत्र संवित्पात्रं नरोत्तम: ॥५॥
इंद्रियार्थे स्थितौ रागद्वेषौ येन जितौ स तु ।
दैवीसंपल्लभेन्मोक्षं तदर्थ संभवत्यज: ॥६॥
गाढं प्रियोsस्य भगवांस्तस्यायमपि तादृश: ।
गुप्त्या अवतरत्यस्य लीलाधाम्नाप्यजोsव्यय: ॥७॥
युगे युगेsवतीर्यापि कार्याते व्यसृजत्तनू: ।
एवं ब्राह्मेह्नि संप्राप्तो युगाष्टाविंशपर्यय: ॥८॥
दारुणेsस्मिन्कलौ प्राप्ते ज्ञात्वा स्वांशाशजोतय: ।
दयोना इत्याविरासीद्दत्तस्तु भगवान्स्वयम् ॥९॥
स कृष्णामरजातीरविहारी लोकपावनी: ।
भिक्ष्वात्मनात्र सल्लीला: कृत्वाsदृश्योsस्ति तत्र हि ॥१०॥
ओंकारोच्चारणं जातमात्रेण नयनं तथा ।
स्वर्णतामयसोsभ्यासमृतेपि ब्रह्मपाठनम् ॥११॥
तत्त्वोपदेशनं पित्रोर्बाल्ये तीर्थाटनं तथा ।
योगाख्यापनसंन्यासवर्त्मसंस्थापनेsन्यथा ॥१२॥
कथं भाव्यं द्राग्घरण्म प्रतीपाचरणै रुज: ।
तथाsवाचोsपि विद्वत्तादानं स्राग्विप्रदुर्गते: ॥१३॥
हरणं त्रिस्थिलायात्राचरणं मृतजीवनम् ।
वशागोदोहनं विश्वरूपाविष्करणं यतौ ॥१४॥
विद्वद्गर्वापहरणं निंद्यास्याद्वेदवाचनम् ।
विश्वस्ताया अवैधव्यदानं कर्मप्रकाशनम् ॥१५॥
जरदेव:पल्लवतां नयनं निष्कलस्त्रियै ॥
सुप्रजस्त्वार्पणं कुष्ठहरणं दृष्टिमात्रत: ॥१६॥
क्षणेsष्टग्रामगमनं छिन्नसस्यविवर्धनम् ॥
इत्यादिकं कृतं दिव्यं करोति च करिष्यति ॥१७॥
भपार्थिवरजोंब्वंशगणका: संतु कुत्रचित् ॥
भूयोsगणेयोरुगुणगुणान्गुणयितुं ह्यलं ॥१८॥
लीलाप्रादुष्कृतगुणरूपोsरूपोsगुणोप्यरम् ॥
श्रव:सृत्या प्रविश्यांतर्भक्तस्याघं धुनोत्यज: ॥१९॥
तदेकनिष्ठ: पूतात्मा जीवन्मुक्तो भवेत्तत: ।
निर्द्वंद्वस्यारब्धभुजो देह: पततु वा न वा ॥२०॥
( क्षेपक: ) ॥ तत्राज्ञानसमुत्पन्नद्वंद्वाभाव: प्रवर्तते ।
प्रारब्धांते स यात्येव कैवल्यं पदमुत्तमम् ॥
अयं हि ब्रह्मभूयाप्तिसत्पथो नाक्षिगोचर: ।
मोहांधानामसत्संगविवेकानां कुसंपदां ॥२१॥
कृतस्ववर्णाश्रमदृष्टकर्मा विद्वान् सदिष्टो गुरुदेवभक्त: ।
इहैव भुक्तिं च लभेत मुक्तिं संन्यास्यनेनैव पथा स योगी ॥२२॥
एवं सुवृत्तं महिमानमीशुतु: श्रुत्वास्य भीमामरजागमे ययौ ।
कश्चिद्भवभ्रष्टमना: स्तुवन्गुरु तप्त: शरण्यं श्रितकल्पशाखिनम् ॥२३॥
गणेशं शारदां नत्वा श्रीगुरुं नामधारक: ।
द्विजस्तुष्टाव घोरेत्र नृधाम्ना विश्रुतं हरिम् ॥२४॥
सर्वज्ञ माम न जानीषे विश्वसाक्षिन्न चेक्षसे ।
विलापो न श्रुतो विष्णो मम श्रुत्वाप्युपेक्षसे ॥२५॥
चेज्ज्ञातेsत्र क्क वैक्लव्यं कथं दैन्यं त्वयेक्षिते ।
श्रुते चेच्छुक्कुतोsप्यर्हा त्वय्युपेक्षा दयानिधे ॥२६॥
सर्वदेवेश्वरोsपि त्वं त्वं नोsपि कुलदैवतं ।
त्वां हित्वा कतमं याचे वेद्मीशन्त्वापि वेत्सि मां ॥२७॥
सर्वोsपि वेत्ति भूपं न भूप: सर्वन्तथोचितं ।
अज्ञे तु त्वयि सर्वज्ञे कथं श्लाघ्यमिदं प्रभो ॥२८॥
नासेवकायादात्रेsपि चेद्दास्यस्युचितं न तत् ।
सेवेच्छु: श्रीश किन्दाता तद्वत्प्रत्युपकार्यपि ॥२९॥
ज्योतिर्द्योतमिहव्दोंबु सेवोनेर्पयति ध्रुवे ।
पदं बिभीषणेsदात्रोर्दत्तं मे देह्यत: प्रियम् ॥३०॥
निधयस्तेsनुगा दास्य: सिद्धय: श्रीस्तु किंकरी ।
तत्ते किं भगवन्देयं किं कार्यं परिपूर्ण ते ॥३१॥
स्वसेवककुलं भूमौ पालयन्ति नृपा अपि ।
कुतो मोपेक्षसे दीनं मत्पूर्वार्चित विश्वभृत् ॥३२॥
देवेश मेsपराधैश्चेदायास्यन्तर्विषादतां ।
पत्ताडितार्भकै: किं नु प्रसू रुष्यति मानुषी ॥३३॥
जीवनं पितरौ यत्र भिन्नावन्यतराच्छिशो: ।
त्वं तूभयं मे किं कार्यं निर्घृणे विश्वभृत्त्वयि ॥३४॥
साहसं कुरु मेत्युक्त्वा यथा दारु भिनत्ति वि: ।
तथा साहजिकैदोषौर्निन्दाम्यंह: करोम्यहम् ॥३५॥
आघे पुण्यवत: प्रोक्तं प्रायश्चित्तमवेक्ष्य मां ।
आरात्पलायते भीत्या शार्दूलमिव शृंगिणी ॥३६॥
मालिन्यदोषभीत्या तु माषराशे: पृथक्किमु ।
कार्यं जपो मदंगाघात्किं करोति पृथग्घरे ॥३७॥
मादृक्पापो हरे नास्ति भवादृङ् नास्ति पापहा ।
पाह्यनन्याश्रयं दीनं त्यक्त्वौदासीन्यमीश माम् ॥३८॥
द्रवन्त्यपि शिला: श्रुत्वा मद्विलापं दयानिधे ।
कारुण्यं ते कुतो यातं म्रियमाणं न वेत्सि यत् ॥३९॥
एवं विलाप्य मार्गेsसौ गुरुध्यानैकतानहृत् ।
तस्थौ प्रायोपवेशेन दैवात्स्वप्नस्तदाभवत् ॥४०॥
धेनुर्वत्सं यथोपैति भगवान्भक्तवत्सल: ।
प्राप्यावधूतवेषेण स्वप्नेsमुं पर्यतोषयत् ॥४१॥
इति प्रथमोsध्याय: ॥३॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
कुमारसम्भवम्/त्रयोदशः सर्गः
प्रस्थानकालोचितचारुवेषः स स्वर्गिवर्गैरनुगम्यमानः ।
ततः कुमारः शिरसा नतेन त्रैलोक्यभर्तुः प्रणनाम पादौ ।। १३.१ ।।
जहीन्द्रशत्रुं समरेऽमरेशपदं स्थिरत्वं नय वीर वत्स ।
इत्याशिषा तं प्रणमन्तमीशो मूर्धन्युपाघ्राय मुदाभ्यनन्दत् ।। १३.२ ।।
प्रह्वीभवन्नम्रतरेण मूर्ध्ना नमश्चकाराङ्घ्रियुगं स्वमातुः ।
तस्याः प्रमोदाश्रुपयः प्रवृष्टिस्तस्याभवद्वीरवराभिषेकः ।। १३.३ ।।
तमङ्कमारोप्य सुता हिमाद्रेराश्लिष्य गाढं सुतवत्सला सा ।
शिरस्युपाघ्राय जगाद शत्रुं जित्वा कृतार्थीकुरु वीरसूं माम् ।। १३.४ ।।
उद्दाम दैत्येशविपत्तिहेतुः श्रद्धालुचेताः समरोत्सवस्य ।
आपृच्छ्य भक्त्या गिरिजागिरीशौ ततः प्रतस्थेऽभिदिवं कुमारः ।। १३.५ ।।
देवं महेशं गिरीजां च देवीं ततः प्रणम्य त्रिदिवौकसोऽपि ।
प्रदक्षिणीकृत्य च नाकनाथपूर्वाः समस्तास्तमथानुजग्मुः ।। १३.६ ।।
अथ व्रजद्भिस्त्रिदशै रशेषैः स्फुरत्प्रभा भासुरमण्डलैस्तैः ।
नभो बभासे परितो विकीर्णं दिवापि नक्षत्रगणैरिवोग्रैः ।। १३.७ ।।
रराज तेषां व्रजतां सुराणां मध्ये कुमारोऽधिककान्तिकान्तः ।
नक्षत्रताराग्रहमण्डलानामिव त्रियामारमणो नभोन्ते ।। १३.८ ।।
गिरीशगौरीतनयेन सार्धं पुलोमपुत्रीदयितादयस्ते ।
उत्तीर्य नक्षत्रपथं मुहूर्तात्प्रपेदिरे लोक मथात्मनीनम् ।। १३.९ ।।
ते स्वर्गलोकं चिरकालदृष्टं महासुरत्रासवशंवदत्वात् ।
सद्यः प्रवेष्टुं न विषेहिरे तं क्षणं व्यलम्बन्त सुराः समग्राः ।। १३.१० ।।
पुरो भव त्वं, न पुरो भवामि, नाहं पुरोगोऽस्मि, पुरः सरस्त्वम् ।
इत्थं सुरास्तत्क्षणमेव भीताः स्वर्गं प्रवेष्टुं कलहं वितेनुः ।। १३.११ ।।
सुरालयालोकनकौतुकेन मुदा शुचिस्मेरविलोचनास्ते ।
दधुः कुमारस्य मुखारविन्दे दृष्टिं द्विषत्साध्वस कातरान्ताम् ।। १३.१२ ।।
सहेलहासच्छुरिताननेन्दुस्ततः कुमारः पुरतो भविष्णुः ।
स तारकापातमपेक्षमाणो रणप्रवीरो हि सुरानवोचत् ।। १३.१३ ।।
भीत्यालमद्य त्रिदिवौकसोऽमी स्वर्गं भवन्तः प्रविशन्तु सद्यः ।
अत्रैव मे दृक्पथमेतु शत्रुर्महासुरो वः खलु दृष्टपूर्वः ।। १३.१४ ।।
स्वर्लोकलक्ष्मीकचकर्षणाय दोर्मण्डलं वल्गति यस्य चण्डम् ।
इहैव तच्छोणितपानकेलिमह्नाय कुर्वन्तु शरा ममैते ।। १३.१५ ।।
शक्तिर्ममासावहतप्रचारा प्रभावसारा सुमहःप्रसारा ।
स्वर्लोकलक्ष्म्या विपदावहारेः शिरो हरन्ती दिशन्तान्मुदं वः ।। १३.१६ ।।
इत्यन्धकारातिसुतस्य दैत्यवधाय युद्धोत्सुकमानसस्य ।
सर्वं शुचिस्मेरमुखारविन्दं गीर्वाणवृन्दं वचसा ननन्द ।। १३.१७ ।।
सान्द्रप्रमोदात्पुलकोपगूढः सर्वाङ्गसंफुल्लसहस्त्रनेत्रः ।
तस्योत्तरीयेण निजाम्बरेण निरुञ्छनचारु चकार शक्रः ।। १३.१८ ।।
घनप्रमोदाश्रुतरङ्गिताक्षैर्मुखैश्चतुर्भिः प्रचुरप्रसादैः ।
अथो अचुम्बद्विधिरादिवृद्धः षडाननं षट्सु शिरःसु चित्रम् ।। १३.१९ ।।
तं साधु साध्वित्यभितः प्रशस्य मुदा कुमारं त्रिपुरासुरारेः ।
आनन्दयन्वीर ! जयेति वाचा गन्धर्वविद्याधरसिद्धसङ्घाः ।। १३.२० ।।
दिव्यर्षयः शत्रुविजेष्यमाणं तमभ्यनन्दन्किल नारदाद्याः ।
निरुञ्छनं चक्रुरथोत्तरीयैश्चामीकरीयैर्निजवल्कलैश्च ।। १३.२१ ।।
ततः सुराः शक्तिधरस्य तस्यावष्टम्भतः साध्वसमुत्सृजन्तः ।
उत्सेहिरे स्वर्गमनन्तशक्ते र्गन्तुं वनं यूथपतेरिवेभाः ।। १३.२२ ।।
अथाभिपृष्ठं गिरिजासुतस्य पुरंदरारातिवधं चिकीर्षोः ।
सुरा निरीयुस्त्रिपुरं दिधक्षोरिव स्मरारेः प्रमथः समन्तात् ।। १३.२३ ।।
सुराङ्गनानां जलकेलिभाजां प्रक्षालितैः संततमङ्गरागैः ।
प्रपेदिरे पिञ्जरवारिपूरां स्वर्गौकसः स्वर्गधुनीं पुरस्तात् ।। १३.२४ ।।
दिग्दन्तिनां वारिविहारभाजां कराहतैर्भीमतरैस्तरङ्गैः ।
आप्लावयन्तीं मुहुरालबालश्रेणिं तरूणां निजतीरजानाम् ।। १३.२५ ।।
लीलारसाभिः सुरकन्यकाभि र्हिरण्मयीभिः सिकताभिरुच्चैः ।
माणिक्यगर्भाभिरुपाहिताभिः प्रकीर्णतीरां वरवेदिकाभिः ।। १३.२६ ।।
सौरभ्यलुब्धभ्रमरोपगीतैर्हिरण्यहंसावलिकेलिलोलैः ।
चामीकरीयैः कमलैर्विनिद्रैश्च्युतैः परागैः परिपिङ्गतोयाम् ।। १३.२७ ।।
कुतूहलात्प्रष्टुमुपागताभि स्तीरस्थिताभिः सुरसुन्दरीभिः ।
अभ्यूर्मिराजिप्रतिबिम्बिताभिर्मुदं दिशन्तीं व्रजतां जनानाम् ।। १३.२८ ।।
ननन्द सद्यश्चिरकालदृष्टां विलोक्य शक्रः सुरदीर्घिकां ताम् ।
अदर्शयत्सादरमद्रिपुत्रीमहेशपुत्राय ततः पुरोगः ।। १२.२९ ।।
स कार्त्तिकेयः पुरतः परीतः सुरै समस्तैः सुरनिम्नगां ताम् ।
अपूर्वदृष्टामवलोकमानः सविस्मयः स्मेरविलोचनोऽभूत् ।। १३.३० ।।
उपेत्य तां तत्र किरीटकोटिन्यस्ताञ्जलिर्भक्तिपरः कुमारः ।
गीर्वाणवृन्दैः प्रणुतां प्रणुत्य नम्रेण मूर्ध्ना मुदितो ववन्दे ।। १३.३१ ।।
प्रणर्तितस्मेरसरोजराजिः पुरः परीरम्भमिलन्महोर्मिः ।
कपोलपालिश्रमवारिहारी भेजे गुहं तं सरितः समीरः ।। १३.३२ ।।
ततो व्रजन्नन्दननामधेयं लीलावनं जम्भजितः पुरस्तात् ।
विभिन्नभग्नोद्धृतशालसङ्घं प्रेक्षांचकार स्मरशत्रुसूनुः ।। १३.३३ ।।
सुरद्विषोपप्लुतमेवमेतद्वनं बलस्य द्विषतो गतश्रि ।
इत्थं विचिन्त्यारुणलोचनोऽभूद् भ्रुभङ्गदुष्प्रेक्ष्यमुखः स कोपात् ।। १३.३४ ।।
निर्लूनलीलोपवनामपश्यद्दुःसञ्चरीभूतविमानमार्गाम् ।
विध्वस्तसौधप्रचयां कुमारो विश्वैकसाराममरावतीं सः ।। १३.३५ ।।
गतश्रियं वैरिवराभिभूतां दशां सुदीनामभितो दधानाम् ।
नारीमवीरामिव तामवेक्ष्य स वाढमन्तः करुणापरोऽभूत् ।। १३.३६ ।।
दुश्चेष्टिते देवरिपौ सरोषस्तस्याविषण्णः समराय चोत्कः ।
तथाविधां तां स विवेश पश्यन्सुरैः सुराधीश्वरराजधानीम् ।। १३.३७ ।।
दैतेयदन्त्यावलिदन्तघातैः क्षुण्णान्तराः स्फाटिकहर्म्यपङ्क्तीः ।
महाहिनिर्मोकपिनद्धजालाः स वीक्ष्य तस्यां विषसाद सद्यः ।। १३.३८ ।।
उत्कीर्णचामीकरपङ्कजानां दिग्दन्तिदानद्रवदूषितानाम् ।
हिरण्यहंसव्रजवर्जितानां विदीर्णवैढूर्यमहाशिलानाम् ।। १३.३९ ।।
आविर्भवद्वालतृणाञ्चितानां तदीयलीलागृहदीर्घिकाणाम् ।
स दुर्दशां वीक्ष्य विरोधिजातां विषादवैलक्ष्यभरं बभार ।। १३.४० ।।
तद्दन्तिदन्तक्षतहेमभित्ति सुतन्तुजालाकुलरत्नजालाम् ।
निन्ये सुरेन्द्रेण पुरोगतेन स वैजयन्ताभिधमात्मसौधम् ।। १३.४१ ।।
निर्दिष्टवर्त्मा बिवुधेश्वरेण सुरैः समग्रैरनुगम्यमानः ।
स प्राविशत्तं विविधाश्मरश्मिच्छिन्नेन सोपानपथेन सौधम् ।। १३.४२ ।।
निसर्गकल्पद्रुमतोरणं तं स पारिजातप्रसवस्रगाढ्यम् ।
दिव्यैः कृतस्वस्त्ययनं मुनीन्द्रैरन्तःप्रविष्टप्रमदं प्रपेदे ।। १३.४३ ।।
पादौ महर्षेः किल कश्यपस्य कुलादिवृद्धस्य सुरासुराणाम् ।
प्रदक्षिणीकृत्य कृताञ्जलिः सन्षङ्भिः शिरोभिः स नतैर्ववन्दे ।। १३.४४ ।।
स देवमातुर्जगदेकवन्द्यौ पादौ तथैव प्रणनाम कामम् ।
मुनेः कलत्रस्य च तस्य भक्त्या प्रह्वीभवञ्शैलसुतातनूजः ।। १३.४५ ।।
स कश्यपः सा जननी सुराणां तमेधयामासतुराशिषा द्वौ ।
तया यया नैकजगज्जिगीषुं जेता मृधे तारकमुग्रवीर्यम् ।। १३.४६ ।।
स्वदर्शनार्थं समुपेयुषीणां सुदेवतानामदितिश्रितानाम् ।
पादौ ववन्दे पतिदेवतास्तमाशीर्वचोभिः पुनरभ्यनन्दन् ।। १३.४७ ।।
पुलोमपुत्रीं विबुधाधिभर्तुस्ततः शचीं नाम कलत्रमेषः ।
नमश्चकार स्मरशत्रुसूनुस्तमाशिषा सा समुपाचरच्च ।। १३.४८ ।।
अथादितीन्द्रप्रमदाः समेतास्ता मातरः सप्त घनप्रमोदाः ।
उपेत्य भक्त्या नमते महेशपुत्राय तस्मै ददुराशिषः प्राक् ।। १३.४९ ।।
समेत्य सर्वेऽपि मुदं दधाना महेन्द्रमुख्यास्त्रिदिवौकसोऽथ ।
आनन्दकल्लोलितमानसं तं समभ्यषिञ्चन्पृतनाधिपत्ये ।। १३.५० ।।
सकलविबुधलोकः स्रस्तनिःशेषशोकः
कृतरिपुविजयाशः प्राप्तयुद्धावकाशः ।
अजनि हरसुतेनानन्तवीर्येण तेना-
खिलविबुधचमूनां प्राप्य लक्ष्मीमनूनाम् ।। १३.५१ ।।
इति श्रीपर्वणीकरोपनामकश्रीलक्ष्मणभट्टात्मजसतीगर्भसंभवश्री-
सीतारामकविविरचितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया
समेतः श्रीकालिदासकृतौ कुमारसंभवे महाकाव्ये
कुमारसैनापत्याभिषेको नाम त्रयोदशः सर्गः ।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १६९
ब्रह्मण उत्पत्तिवर्णनम्।
मत्स्य उवाच।
अथ योगवतां श्रेष्ठमसृजत् भूरि तेजसम्।
स्रष्टारं सर्वलोकानां ब्रह्माणं सर्वतो मुखम् ।। १६९.१ ।।
यस्मिन् हिरण्मये पद्मे बहुयोजन विस्तृते।
सर्वतेजो गुममयं पार्थिवैर्लक्षणैर्वृतम् ।। १६९.२ ।।
तच्च पद्मं पुराणाज्ञाः पृथिवी रूपमुत्तमम्।
नारायण समुद्भूतं प्रवदन्ति महर्षयः ।। १६९.३ ।।
या पद्मा सा रसा देवी पृथिवी परिचक्षते।
ये पद्मसारगुरवस्तान्दिव्यान्पर्वतान् विदुः ।। १६९.४व ।।
हिमवन्तं च मेरुं च लीलं निषधमेव च।
कैलासं मुञ्जवन्तं च तथान्यं गन्धमादनम् ।। १६९.५ ।।
पुण्यं त्रिशिखरञ्चैव कान्तं मन्दरमेव च।
उदयं पिञ्जरं चैव विन्ध्यवन्तं च पर्वतम् ।। १६९.६ ।।
एते देवगणानाञ्च सिद्धानाञ्च महात्मनाम्।
आश्रयाः पुण्यशीलानां सर्वकामफलप्रदाः ।। १६९.७ ।।
एतेषामन्तरे देशो जम्बूद्वीप इति स्मृतः।
जम्बूद्वीपस्य संस्थानं यज्ञिया यत्र वै क्रिया ।। १६९.८ ।।
एभ्यो यत् स्रवते तोयं दिव्यामृतरसोपमम्।
दिव्यास्तीर्थशताधाराः सुरम्याः सरितः स्मृताः ।। १६९.९ ।।
स्मृतानि यानि पद्मस्य केसराणिसमन्ततः।
असंख्येयाः पृथिव्यास्ते विश्वे वै धातुपर्वताः ।। १६९.१० ।।
यानि पद्मस्य पर्णानि भूरीणि तु नराधिप।
ते दुर्गमाः शैलचिता म्लेच्छदेशा विकल्पिताः ।। १६९.११ ।।
यान्यधोभागपर्णानि ते निवासास्तु भागशः।
दैत्यानामुरगाणाञ्च पतङ्गानाञ्च पार्थिव ।। १६९.१२ ।।
तेषां महार्णवो यत्र तद्रसेत्यभिसंज्ञितम्।
महापातक कर्माणो मज्जन्ते यत्र मानवाः ।। १६९.१३ ।।
पद्मस्यान्तरतो यत्तदेकार्णवगता मही।
प्रोक्ताथ दिक्षु सर्वासु चत्वारः सलिलाकराः ।। १६९.१४ ।।
एवं नारायणस्यार्थे मही पुष्करसम्भवा।
प्रादुर्भावोऽप्ययं तस्मान्नाम्ना पुष्करसंज्ञितः ।। १६९.१५ ।।
एतस्मात् कारणात्तज्ज्ञैः पुराणैः परमर्षिभिः।
याज्ञियैर्वेददृष्टान्तै र्यज्ञेपद्मविधिः स्मृतः ।। १६९.१६ ।।
एवं भगवता तेन विश्वया धरया विधिः।
पर्वतानां नदीनाञ्च ह्रदानां चैव निर्मितः ।। १६९.१७ ।।
विभुस्तथैवाप्रतिम प्रभावः प्रभाकराभो वरुणासितद्युतिः।
शनैः स्वयम्भूः शयनं सृजत्तदा जगन्मयं पद्मविधि महार्णवे ।। १६९.१८ ।।


text:
युज् – रुधादिगण परस्मैपदी (to join)
युनक्ति युङ्क्तः युञ्जन्ति, युनक्षि युङ्क्थः युङ्क्थ, युनज्मि युञ्ज्वः युञ्ज्मः – लट्
योक्ष्यति योक्ष्यतः योक्ष्यन्ति, योक्ष्यसि योक्ष्यथः योक्ष्यथ, योक्ष्यामि योक्ष्यावः योक्ष्यामः – लृट्
युनक्तु युङ्क्ताम् युञ्जन्तु, युङ्ग्धि युङ्क्तम् युङ्क्त, युनजानि युनजाव युनजाम – लोट्
अयुनक् अयुङ्क्ताम् अयुञ्जन्, अयुनक् अयुङ्क्तम् अयुङ्क्त, अयुनजम् अयुञ्ज्व अयुञ्ज्म – लङ्
अयोक्ष्यत् अयोक्ष्यताम् अयोक्ष्यन्, अयोक्ष्यः अयोक्ष्यतम् अयोक्ष्यत, अयोक्ष्यम् अयोक्ष्याव अयोक्ष्याम – लृङ्
युञ्ज्यात् युञ्ज्याताम् युञ्ज्युः, युञ्ज्याः युञ्ज्यातम् युञ्ज्यात, युञ्ज्याम् युञ्ज्याव युञ्ज्याम – विधिलिङ्


text:
मुम्बैपञ्चाबदलयोः विजयः
रजीष् नम्पीशः
दल्ही > विवो ऐ पि एल् २०१८ सपर्यायां ह्यः सम्पन्नक्रीडयोः मुम्बैदलेन कोल्कत्ता दलं १३ धावनाङ्कैः, पञ्चाबदलेन राजस्थानदलं षट्भिः क्रीडकैः च पराजितम्। आरम्भक्रीडकः सूर्यकुमारयादवः मुम्बैदलाय ५९ धावनाङ्कान् समपादयत्। हर्दिक् पाण्डयः ३५ धावनाङ्कैः क्रीडान्तं यावत् स्थितः अभवत्। कोल्कत्तादलाय रोबिन् उत्तप्पा ५४ धावनाङ्कान् समपादयत्। अङ्कस्थितिः- मुम्बै इन्ड्यन्स् १८१/४ कोल्कत्ता नैट् रेडेर्स् १६८/६. ह्यः रात्राववसितक्रीडायां पञ्चाबदलेन राजस्थानदलं षट्भिः क्रीडकैः पराजितम्। प्रथमावसरे राजस्थानदलं ९ क्रीडकानां नष्टेन १५२ धावनाङ्कान् प्रापयत्। राजस्थानाय जोस् बट्लर् ५१ धावनाङ्कान् प्रापयत्। प्रतिक्रीडनावसरे पञ्चाबदलं के एल् राहुलस्य एकाङ्गप्रकटनेन ४ क्रीडकानां नष्टेन विजयं प्रापयत्। के एल् राहुलः ८४ धावनाङ्कैः सह अनिष्कासितः अभवत्। अङ्कस्थितिः- राजस्थान् रोयल्स् १५२/९ किङ्स् इलवन् पञ्चाब् १५५/४(१८.४).


text:
नूतनं भाषचालचालक: - New Mobile Web Browser For You
मित्राणि
भाषजालचालकेषु एकस्य नूतनजालचालकस्य सम्प्रति प्रवेश: जातरस्ति । एष: चालक: अस्ति आईबीबो जालचालक: । भवन्त: जानियु: कदाचित् , आईबीबो एकं सन्देशपृष्ठमस्ति जालपृष्ठस्य । एतेन पृष्ठमाध्यमेन भवन्त: कुत्रचितदपि सम्पूर्णे भारते संन्देशं प्रेषितुं शक्नुवन्ति ।
अनेन एव सम्प्रति जालचालकमपि प्रकाशितमस्ति यत् निश्चयेन सर्वेषां कृते बहूपयोगि: अस्ति । मया अस्य प्रयोग: प्रारब्ध: । प्रथमसंस्करणे केचन् दोषा: सन्ति किन्तु तथापि जालचालकेषु एष: अन्यतम: एव ।
अस्तु तर्हि एतस्य अपि प्रयोग: कुर्वन्तु
सम्भवत: भवन्त: सन्तुष्टा: भवन्तु ।
एष: जालचालक: तलपूरितुम् अत्र नोदयतु
आईबीबो जालचालक:
संस्कृतजगत्


text:
॥ अथाश्रसत्वपातनविधि: ॥
॥ अथाश्रसत्वपातनविधि: ॥
भावयेच्चूर्णितं त्वभ्रं दिनैकं काञ्जिकेन च । रम्भासूरणजैर्नीरैर्मूलकैश्च सुमेलयेत् ॥१॥
तुर्यांशटड्कणेनैव क्षुद्रमत्स्यै: समं पुन: । महिषीमलसंमिश्रान्विधायास्याथ गोलकान् ॥२॥
खराग्निना धमेद्राढं सत्वं मुञ्चति कांस्यवत् । मारितं ताम्रत्त्वज्रपारदाभ्यां निषेवयेत् ॥३॥
सत्वमभ्रस्य शिशिरं त्रिदोषघ्नं रसायनम् विशेषात् पुंस्त्वजजनं वयसस्तम्भनं परम् ॥४॥
इत्यभ्रसत्वम् अगस्त्यपत्रनिर्यासमर्दितं सूरणस्थितम् । अभ्रं गोष्ठ्गतं मासं जायते पारदोषमम् ॥५॥
इत्यश्रकब्रुति: ॥
॥ अथ तालकस्त्वम् ॥
लाक्षाराजितिलाजञ्शिग्रु टड्कणं लवणं गुडम् । तालकार्धेन संमिश्रं मूषायां स्थिरभाजने ॥ रुद्ध्वा पुटेदधोयन्त्रे सत्वं मुञ्चति सर्वथा ॥१॥
इति तालकसत्वम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
संस्कृतादीनां स्वरूपं प्रतिपादयन्नाह,
देवानामियं दैवी वाक् भाषा संस्कृतमिति विज्ञायते । यद्येवं कथमिह संस्कृतं ज्ञातमिति चेदाह—अन्वाख्याता महर्षिभिरिति महद्भिरुदात्तैर्गुणमाहात्म्यात् ऋषिभिर्मुनिभिर्देशभाषावद्भिरन्वाख्याता अनुशिष्टा सतीह संस्कृतमिति ज्ञातेत्यर्थः । ततश्चैकप्रकारं संस्कृतं, प्राकृतं त्वनेकप्रकारम् । यदाह, तद्भवमित्यादि । प्राकृतस्य क्रमः प्रकारः अनेको भिन्नः कथं तद्भवं तस्मात् संस्कृतात् वर्णान्यत्वेन उत्पत्तिर्यस्य तत्तद्भवं शब्दभवमित्यर्थः । तच्च महिन्दसिन्धवबहिरादिकं यथोक्तं हरिवृद्धेन । तत्समम् तेन संस्कृतेन समं तत्समम्, प्राकृतशब्दमपीत्यर्थः । तच्च हरिहरकमलादिकं यथोक्तं तत्रैव । देशी प्राकृतं महाराष्ट्रप्रसिद्धम् । तदुक्तम्—


text:
मरीचिका (भौतविज्ञानम्)
मरुस्थले कदाचिद् यात्रिणः दूरतोऽवगच्छन्ति यत् कस्मिंश्चिद् स्थाने जलं वर्तते किन्तु यदा ते तत्र गच्छन्ति तर्हि जलं न प्राप्नुवन्ति । वर्ण्यते यत् इत्यमेव पिपासितः मृगः जलम् अवगम्य स्थानादेकस्मात् अन्यं प्रतिधावति अन्ते च पञ्चत्वं प्राप्नोति । अतएव प्रतारणा चेयं मृगतृष्णिकेति नाम्नाभिधीयते । कारणञ्चास्य प्रकाशस्य पूर्णपरावर्तनमस्ति । सूर्यतापाद मरुस्थलीयाः सिकताः अत्युष्णाः भवन्ति तत्स्प्रशेन भुवोऽभ्याशवर्ती वायुः सर्वाधिक उष्णो भवति वायोश्च ऊर्ध्ववर्तिनाम् आवरणानां तापः क्रमशः ह्रसति । अतएव वायोः ऊर्ध्ववर्तीनि आवरणानि अधोवर्तिनाम् आवरणानाम् अपेक्षया सधनानि भवन्ति पृथ्वी प्रति गमनशीलाः किरणाः सघनमाध्यमात् विरलमाध्यमे प्रविशन्ति अभिलम्बाच्च ते दूरम् अपसरन्ति । अन्ते च तेषाम् आपतनकोणः क्रान्तिकाद् कोणाद् बृहद् भवति किरणश्च ते परावर्तिताः भूत्वा उपरि प्रत्यावर्तन्ते । यर्हि ते किरणः यात्रिणाः नेत्रं प्राप्नुवन्ति तर्हि तेन वृक्षः तस्यां दिशि अवलोक्यते यतः किरणाः तस्य नेत्र प्रति गच्छान्ति । किन्तु , क्तैपयकिरणाः वृक्षशिखरात् साक्षादेव यात्रिणः नेत्रं प्राप्नुवन्ति । एतेन स वृक्षान् तेषां प्रतिबिम्बान् च वाथार्थ्थेण तद्वदेव पश्यति यथा सरोवरे । यहि यात्रो तत्स्थानं प्राप्नोति तर्हि तत्र जलं न् अप्राप्यते तथाच तदेव दृश्यं भूयोऽग्रं सरति । वृक्षात् नेत्रं यावत् किरणानाम् आगमनं चित्रे प्रदर्शितम् ।
शीतप्रधानप्रदेशेषु मृगमरीचिका[सम्पादयतु]
अतिशितप्रधानेषु देशेषु वायोर अघोवर्ति आवरणम् ऊर्ध्ववर्त्यावरणापेक्षया शितलं भवति । एतादृश्यां दशायां दूरस्थं वस्तु , यथा जलयानप्रभृतिभ्यः आगन्तुकः प्रकाशः , ऊर्ध्वं प्रति गमनसमये अभिलम्बात् (Normal ) दूरं प्रति अपवर्तितो भवति अन्ते च पूर्णपरावर्तितो भूत्वा द्र्ष्टुः नेत्रं प्रति प्रत्यावर्तते । अतएव तद्वस्तु वायौ तदवैपरीत्येन लम्बितं दृश्यते यथा चित्रे प्रदर्शितम् । उदारणम् - कस्यश्चिद नद्याः वास्तविकं गम्भीरत्वं ४ मीटर परिमितम् अस्ति तर्हि तत्याः आभासिकं गम्भीरत्वं किं भविष्यति । वास्तविकं गम्भीरत्वम् /आभासिकं गम्भोरत्वम् = µ (जलार्थम्) आभासिकं गम्भीरत्वम् = वास्तविकं गम्भीरत्म्/ µ = ४/१.३३ मीटराणि = ३ मी० प्रायेण


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २३९
ग्रहयज्ञादीनां विधानवर्णनम्।
मनुरुवाच।
ग्रहयज्ञः कथं कार्यो लक्षहोमः कथं नृपैः।
कोटिहोमोऽपि वा देव! सर्वपापप्रणाशनः ।। २३९.१ ।।
क्रियते विधिना येन यद्दृष्टं शान्तिचिन्तकैः।
तत्सर्वं विस्तराद्देव! कथयस्व जनार्दन! ।। २३९.२ ।।
मत्स्य उवाच।
इदानीं कथयिष्यामि प्रसङ्गादेव ते नृप।
राज्ञा धर्मप्रसक्तेन प्रजानाञ्च हितेप्सुना ।। २३९.३ ।।
ग्रहयज्ञः सदा कार्यो लक्षहोमसमन्वितः।
नदीनां सङ्गमे चैव सुराणामग्रतस्तथा ।। २३९.४ ।।
सुसमे भूमिभागे च दैवज्ञाधिष्ठितो नृपः।
गुरुणा चैव ऋत्विग्भिः सार्द्धं भूमिं परिक्षयेत् ।। २३९.५ ।।
खनेत् कुण्डञ्च तत्रैव सुसमं हस्तमात्रकम्।
द्विगुणं लक्षहोमे तु कोटिहोमे चतुर्गुणम् ।। २३९.६ ।।
युग्मासु ऋत्विजः प्रोक्ता अष्टौ वै वेदपारगाः।
कन्दमूलफलाहारा दधिक्षीराशिनोऽपि वा ।। २३९.७ ।।
वेद्यां निधापयेच्चैव रत्नानि विविधानि च।
सिकतापरिवेषाश्च ततोऽग्निञ्च समिन्धयेत् ।। २३९.८ ।।
गायत्र्या दशसाहस्रं मानस्तोकेन षड्गुणः।
त्रिंशद्ग्रहादिमन्त्रैश्च चत्वारो विष्णुदैवतैः ।। २३९.९ ।।
कुष्माण्डैर्जुहुयात्पञ्च कुसुमाद्यैस्तु षोडश।
होतव्या दशसाहस्रं बादरैर्जातवेदसि ।। २३९.१० ।।
श्रियोमन्त्रेण होतव्याः सहस्राणि चतुर्दश।
शेषाः पञ्चसहस्रास्तु होतव्यास्त्विन्द्रदैवतैः ।। २३९.११ ।।
हुत्वा शतसहस्रस्तु पुण्यस्नानं समाचरेत्।
कुम्भैः षोडशसङ्ख्यैश्च सहिरण्यैः सुमङ्गलैः ।। २३९.१२ ।।
स्नापयेद्यजमानन्तु ततः शान्तिर्भविष्यति।
एवं कृते ते यत्किञ्चिद् ग्रहपीडा-समुद्भवम् ।। २३९.१३ ।।
तत्सर्वं नाशमायाति दत्त्वा वै दक्षिणां नृप!।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्रधाना दक्षिणा स्मृता ।। २३९.१४ ।।
हस्त्यश्वरथयानानि भूमिवस्त्रयुगानि च।
अनडुद्गोशतं दद्यादृत्विजां चैव दक्षिणाम् ।। २३९.१५ ।।
यथा विभवसारन्तु वित्तशाठ्यं न कारयेत्।
मासे पूर्णे समाप्तस्तु लक्षहोमो नराधिप! ।। २३९.१६ ।।
लक्षहोमस्य राजेन्द्र! विधानं परिकीर्तितम्।
इदानीं कोटिहोमस्य श्रुणु त्वं कथयाम्यहम् ।। २३९.१७ ।।
गङ्गातटेऽथ यमुना सरस्वत्योः नरेश्वर! ।
नर्मदा देविकायास्तु तटे होमो विधीयते ! ।। २३९.१८ ।।
तत्रापि ऋत्विजः कार्या रविनन्दन! षोडश।
सर्वहोमेतु राजर्षे! दद्याद्विप्रेऽथ वा धनम् ।। २३९.१९ ।।
ऋत्विगाचार्यसहितो दीक्षां साम्वत्सरीं स्थितः।
चैत्रे मासे तु सम्प्राप्ते कार्तिके वा विशेषतः ।। २३९.२० ।।
प्रारम्भः करणीयो वा वत्सरं वत्सरं नृप!।
यजमानः पयो भक्षी फलाशी च तथानघ! ।। २३९.२१ ।।
यवादिव्रीहयो माषास्तिलाश्च सह सर्षपैः।
पालाशाः समिधः शस्ता वसोर्धारा तथोपरि ।। २३९.२२ ।।
मासेऽथ प्रथमे दद्यात् ऋत्विग्भ्यः क्षीरभोजनम्।
द्वितीये कृसरां दद्याद्धर्मकामार्थसाधनीम् ।। २३९.२३ ।।
तृतीये मासि संयावो देयो वै रविनन्दन!।
चतुर्थे मोदका देया विप्राणां प्रीतिमावहन् ।। २३९.२४ ।।
पञ्चमे दधिभक्तन्तु षष्ठे वै सक्तुभोजनम्।
पूपाश्च सप्तमे देया ह्यष्टमे घृतपूपकाः ।। २३९.२५ ।।
षष्ठ्योदनञ्च नवमे दशमे यवषष्टिका।
एकादशे समाषन्तु भोजनं रविनन्दन! ।। २३९.२६ ।।
द्वादशे त्वथ सम्प्राप्ते मासे रविकुलोद्वहः।
षड्रसैः सह भक्ष्यैश्च भोजनं सार्वकामिकम् ।। २३९.२७ ।।
देया द्विजानां राजेन्द्र! मासि मासि च दक्षिणाः।
अहतवासाः सम्वीतो दिनार्द्धं होमयेच्छुचिः ।। २३९.२८ ।।
तस्मात् सदोत्थितैर्भाव्यं यजमानैः सह द्विजैः ।
इन्द्राद्यादिसुराणाञ्च प्रीणनं सर्वकामिकम् ।। २३९.२९ ।।
कृत्वा सुराणां राजेन्द्र! पशुघातसमन्वितम्।
सर्वदानानि देवानामग्निष्टोमञ्च कारयेत् ।। २३९.३० ।।
एवं कृत्वा विधानेन पूर्णाहुतिः शते शते।
सहस्रे द्विगुणा देव्या यावच्छतसहस्रकम् ।। २३९.३१ ।।
पुरोडाशस्ततः साध्यो देवतार्थे च ऋत्विजैः।
युक्तो वसन् मानवैश्च पुनः प्राप्तार्चनान् द्विजान् ।। २३९.३२ ।।
प्रीणयित्वा सुरान् सर्वान् पितॄनेव ततः क्रमात्।
कृत्वा शास्त्रविधानेन पिण्डानाञ्च समर्पणम् ।। २३९.३३ ।।
समाप्तौ तस्य होमस्य विप्राणामथ दक्षिणाम्।
समाञ्चैव तुलां कृत्वा बद्ध्वा शिक्यद्वयं पुनः।। २३९.३४ ।।
आत्मानं तोलयेत्तत्र पत्नीञ्चैव द्वितीयकाम्।
सुवर्णेन तथात्मानं रजतेन तथा प्रियाम् ।। २३९.३५ ।।
तोलयित्वा ददेद्राजा वित्तशाठ्य विवर्जितः।
ददेच्छतसहस्रन्तु रूप्यस्य कनकस्य च ।। २३९.३६ ।।
सर्वस्वं वा ददेत्तत्र राजसूयफलं लभेत्।
एवं कृत्वा विधानेन विप्रांस्तांश्च विसर्जयेत् ।। २३९.३७ ।।
प्रीयतां पुण्डरीकाक्षः सर्वयज्ञेश्वरो हरिः।
तस्मिंस्तुष्टे जगत्तुष्टं प्रीणिते प्रीणितं भवेत् ।। २३९.३८ ।।
एवं सर्वोपघाते तु देवमानुषकारिते।
एवं शान्तिस्तवाख्याता यां कृत्वा सुकृती भवेत् ।। २३९.३९ ।।
न शोचेज्जन्ममरणे कृताकृत विचारणे।
सर्वतीर्थेषु यत्स्नानं सर्वयज्ञेषु यत्फलम्।
तत्फलं समवाप्नोति कृत्वा यज्ञत्रयं नृप! ।। २३९.४० ।।


text:
अथ द्वाविंशोsध्याय:
॥ नामधारक उवाच ॥
श्रुतो गुणानुवादोपि हरेस्तृप्तिर्न मे गुरो: ।
अतीव वर्धते तृष्णा शश्वच्छ्रवणपानत: ॥१॥
भवाननलसो नूनमुदारतम एव मे ।
पूर्वश्रेय:प्रभावेन संगतोस्ति कृपाकर: ॥२॥
॥ सिद्ध उवाच ॥
गुणानुवादक्षीराब्धे: कति पासि कथामृतं ।
सच्चित्सुखस्य लीलानुरनन्तस्य परात्मन: ॥३॥
गुणान्कार्त्स्न्येन वक्तुं न क्षम: कोपीशितुस्त्वहं ।
उच्चावचखगोड्डानन्यायाद्वक्ष्ये यथामति ॥४॥
स भीमामरजातीरविहारी भक्तवत्सल: ।
भक्ताधीनत्वमाश्रित्य सदाभूत्तन्मतानुग: ॥५॥
निराकारो निरीहोपि शुद्धसत्वस्वरूप्यज: ।
बुद्ध्या संगत्य लीलार्थं स्वयं विश्वात्मकोभवत् ॥६॥
सर्वत्र स्थितिमांस्त्वेष पश्येयुर्मुनयो हि मां ।
इति मत्वा त्रिधा भूत्वा त्रिषु लोकेषु संस्थित: ॥७॥
तत्रापि भुवि मे भक्ता भूयांसो मन्मयास्त्वहं ।
तेषामगोचरोस्म्यस्मात्स्थेयं तत्रेत्यमंस्त स: ॥८॥
ततोत्र भगवान्भूमौ लीलाधाम्ना युगे युगे ।
भजतोनुभजत्येष श्रद्धाभक्तिप्रिय: प्रभु: ॥९॥
किं वर्ण्यते भगवतो भक्तवात्सल्यमद्भुतं ।
परिपूर्णोपि संतृप्तो भोक्तुं भ्रमति तद्गृहे ॥१०॥
अन्या अपि तु तल्लीलास्तादृश्य: संत्यनंतश: ।
स्वकृते तु न ता विद्धि भक्तानुग्रहलक्षणा: ॥११॥
कलौ धोरेत्र नो भाग्यमुदितं हि युगे युगे ।
दुर्लभस्तपसापीश: स्मृत्यैव सुलभोत्र नु: ॥१२॥
स एष भगवांस्तत्र भक्ताधीनतयान्वहं ।
निमंत्रितो भक्तगेह भिक्षान्नं बुभुजे प्रभु: ॥१३॥
दीपावल्युत्सवे सप्त प्रिया भक्ता जगद्गुरुं ।
स्वे स्वे गृहे नेतुकामा भिन्नवासा: समाययु: ॥१४॥
भवंतं नेतुकामोद्य दीपाल्यां पंचवासरं ।
प्राप्तोस्म्यद्यैव गंतव्यमित्येकैकोब्रवीद्गुरुं ॥१५॥
॥ श्रीगुरुरुवाच ॥
यूयं सप्तैक एवाहमेककालीन उत्सवे ।
सप्तग्रामेष्वेकदैव कथं मे गमनं भवेत् ॥१६॥
एकत्रैकैकघस्रे वा गतिरेकैकसद्मनि ।
संभवेच्चेत्कृतं तद्वद्भवद्भिर्मे वरं द्विजा: ॥१७॥
भक्ताधीनोस्मि मां यो यो नयेद्यास्यामि तत्र च ।
तच्छ्रुवान्योन्यं कलहं चक्रुर्नेष्याम्यहं त्विति ॥१८॥
नि:स्वो धनीति द्वैतान्मां मा पाहि ह्यसि भो सम: ।
भूतमात्रेत एहीति प्रोक्त्वा ते पतिता: पुर: ॥१९॥
निर्वाय तान्सर्वगृहानेष्यामीत्युदितेपि ते ।
कैर्विश्वस्तव्यमित्यूचुर्भ्रांता: श्रीगुरुमीश्वरं ॥२०॥
भगवानपि तद्भावं ज्ञात्वैकैकं रहो द्विजं ।
सस्मितास्य: समाहूय प्राहोदारगिरा मुदा ॥२१॥
न वाच्यं क्कापि तेदैव गृहमेष्ये चरेत्यथ ।
तेपि सप्तैवमन्योन्यमशंसंतो ययुर्गृहान् ॥२२॥
तत्रत्यै: क्क भवान्याति नो हित्वेत्युदितेत्र तु ।
तिष्ठामीति प्रभु: प्रोक्त्वाष्टौ ग्रामानेकदाभ्यगात् ॥२३॥
स्थलेषूवास पंचाहमष्टस्वपि जगन्मय: ।
लौकिकैकस्वरूपेण ततोस्थात्संगमे प्रभु: ॥२४॥
स्वाद्वन्नशाटीकंत्राणपादुकार्पणसेवनै: ।
संतोषित: स भगवान्भक्तैराप मुहुर्मठं ॥२५॥
पुन: सर्वेपि ते प्राप्ता: कार्तिक्यां तु परस्परं ।
ऊचुर्मे धाम्नि पंचाहं दीपाल्यां संस्थितो गुरु: ॥२६॥
तत्रत्या अपि तं प्राहु: पंचाहं क्कापि नो गत: ।
अत्रैव प्रभुरस्माभिर्दीपावल्युत्सवं व्यधात् ॥२७॥
मृषा म्रुषेति चान्योन्यं तदा प्रलपतो विभु: ।
तान्प्राह तूष्णीं स्थेयं भो: सर्वत्राहं गत: खलु ॥२८॥
तदा ते चकिता: सर्वे तुष्टुवुर्नतकंधरा: ।
भगवंस्ते परं पारं महिम्नोsजानतां हि न: ॥२९॥
कथं लौकिकवाचस्त्वं स्तोत्रपात्रो भविष्यसि ।
श्रुतवाचामपि ब्रह्मन्न गुहाशयसंस्थित ॥३०॥
विश्वव्यापक तेनंत दिव्यं जन्म क्रियाप्यज ।
नान्यार्थं नोमृतत्वार्थमवतारप्रयोजनं ॥३१॥
श्रूयते दृश्यतेदो यत्त्वन्मायेयं दुरत्यया ।
मा वृणोत्विति भो श्रीमन्देहि नो दक्षिणां वरां ॥३२॥
इत्युक्त्वा प्रणतिं चक्रुस्तान्संतोष्य जगत्प्रभु: ।
सर्वान्प्रस्थापयामास स्वं स्वं धामापि ते ययु: ॥३३॥
एवं स भगवान्नृनं पूर्ण: सच्चित्सुखात्मक: ।
भक्ताधीनतया चेष्टा दुर्विभाव्या व्यधादिह ॥३४॥
जात्याचारवयोरूपविद्यार्थगुणपौरुषं ।
नापेक्षते हि भगवान् श्रद्धाभक्तिप्रिय: प्रभु: ॥३५॥
श्रृणु चित्रं प्रवक्ष्यामि कश्चिच्छूद्रो गुरुप्रिय: ।
दास्येनैवैहिकान्भोगान्भुक्त्वांते मुक्तिभागभूत् ॥३६॥
कृषीवल: स तु सदा स्वकर्मासक्त एव तं ।
स्वक्षेत्रादामठं यांतं ननाम प्रत्यहं गुरुं ॥३७॥
तद्गमागमसौख्यार्थं प्रत्यहं संगमायनं ।
अपास्य कंटकाश्मादीन्सुगमं विशदं व्यधात् ॥३८॥
नत्वा पूर्ववदायांतं मुदा तद्गतमानस: ।
कृषिं चकार तं दासं पृच्छति स्मैकदा गुरु: ॥३९॥
सदा मेग्रे कुत: शूद्र पतस्येतेन किं वद ।
साध्यं किं तेस्ति मनसि तदद्योद्धाटयाखिलं ॥४०॥
॥ शूद्र उवाच ॥
भजामि सुखकामस्त्वां क्षेत्रं ते कृपयाखिलं ।
मनोज्ञं भाति तत्प्रेक्ष नोपेक्ष्य: पादजोप्यहं ॥४१॥
तदा सस्मितमीशोपि सर्वं क्षेत्रं विलोक्य तत् ।
आप्रादुर्भूतसस्यं तं प्राह द्राक्छिंध्यदोखिलं ॥४२॥
विश्वासो मेस्ति वाक्ये चेच्छिंधि मे यावदागम: ।
इत्युक्त्वा संगमं गत्वा प्रभु: कर्माह्निकं व्यधात् ॥४३॥
गत्वा शूद्रोपि पत्ये तु प्राह निश्चित्य ते करं ।
क्षेत्रं देहीति स प्राह नेदं साध्वद्य कर्षक ॥४४॥
शश्वत्प्रार्थ परुद्दत्तद्विगुणं भागमंघ्रिज: ।
दातुं निश्चित्य जग्राह प्रमापत्रमतोपि स: ॥४५॥
आहूयाथार्थलुब्धान्स लोकान्यावच्छिनत्ति तत् ।
सापत्या क्षेत्रमेत्य द्राग्वारयामास तं वधू: ॥४६॥
निधा: स्तोत्राणि मा छिंधीति वदंत्या: स कैशिके ।
चूर्णप्रतिनिधीकृत्य पद्धूलिं पुनराच्छिनत् ॥४७॥
स नोन्मत्तस्तु भरतप्रर्हादकबिभीषणै: ।
मातापित्रग्रजास्त्यक्ता गुर्वर्थे का कथान्यत: ॥४८॥
सा गत्वेशं रुदत्यूचे मुंडिवाक्यानुवर्त्यहो ।
क्षेत्रं छिनत्ति तेsपक्वं प्रमत्तस्तं निवारय ॥४९॥
निवारणाय सोप्येकं दूतं प्रेरयदेत्य स: ।
तस्मै गंभीरया वाचा स्वामिवाक्यं शशंस ह ॥५०॥
तं प्राह शूद्रोपि पत्ये शंसारब्धोद्यमस्य तु ।
पारं यास्ये नो बिभेमि तत्प्रमालिपिरस्त्यसौ ॥५१॥
दूतोप्यागत्य पत्ये तु तत्स्माचष्टेब्रवीत्स तां ।
शूद्र्यन्यथा कथं वाक्यं कार्यं सोप्यर्थधान्यवान् ॥५२॥
तच्छ्रुत्वा सा रुदत्याप क्षेत्रसीमां सुतान्विता ।
तच्छूद्रोप्यखिलं छित्वा गुर्वागममचिंतयत् ॥५३॥
कृत्वाप्यान्हिकमागच्छन्छातं सर्वमवेक्ष्य तं ।
प्रणतं प्राह किमिदं कृतं साहजिकोक्तित: ॥५४॥
यदन्येन हृदापीदृक्कर्तुं शक्यं न भुव्यद: ।
कर्माद्य दुष्करं निंद्यं त्वया कृतमत:परं ॥५५॥
कुतस्ते भविता वृत्तिर्दास्यसीशाय किं वद ।
अपक्वं हरितं सर्वं सस्यमेतद्वृथा गतं ॥५६॥
स प्राहोक्तं कथमपि श्रुतवत्सद्गुरोर्वच: ।
तन्मेपि फलदं जन्म दत्तं येन स वृत्तिद: ॥५७॥
भक्तिश्चेदुक्तवद्भूयात्त इत्युक्त्वा ययौ गुरु: ।
सोप्याप स्वगृहं धीरो ध्यायन्हरिपदांबुजं ॥५८॥
कालेनाल्पीयसा सूर्य इते मूलर्क्षमंबुद: ।
ववर्ष च्छिन्नमपि तद्यावनालाद्यवर्धत ॥५९॥
प्रादुर्भूतानसंभाव्यानंकुरानभितोमितान् ।
दृष्ट्वा जल्हादिरे सर्वे शूद्र्यप्यत्यंतहर्षिता ॥६०॥
पत्यु: पादौ सकारुण्यं गृहीत्वा गद्गदाक्षरा ।
बभाषे गुरुभक्तोसि मम मंतून्क्षमस्व भो: ॥६१॥
तथेत्युक्त्वा तया शूद्र: प्रपूज्य क्षेत्रपं गुरुं ।
यांतं क्षेत्रं दर्शयित्वा प्रणतो वाक्यमब्रवीत् ॥६२॥
अंघ्री चिंतामणिर्वाक्यं सुधास्पर्घि दयानिधे ।
ज्योतिर्मयं न वेत्त्यंधो घूकोर्कमिव धाम ते ॥६३॥
दृष्टं समूढ्यपुण्येन धाम ते दिव्यमद्भुतं ।
कृतकृत्योस्म्यतो देव मां माधोक्षज विस्मर ॥६४॥
तमाह श्रीगुरु: शूद्र धन्योस्यवरवर्ण ते ॥
परितुष्टोस्मि दास्येन नूनं सद्गतिभाग्भव ॥६५॥
दुराचारोपि यदि चेत्सेवते मामनन्यधी: ॥
स तु साधुर्हि तस्मात्त्वं स्वाचारो भक्तिमान्मयि ॥६६॥
अतस्ते दत्तमेतत्तु निवसेत्त्वत्कुलेमले ।
अचला कमला दास्यं मदीय चाप्यसंशयं ॥६७॥
इत्युक्त्वागाद्गुरु: सोपि गत्वेशं प्राह निश्चितात् ।
अधिभागं प्रदास्ये ते यतो धान्यर्धिरद्भुता ॥६८॥
स प्राह नान्यथोक्तिर्मे प्रसादात्सद्गुरोस्त्वियं ।
लब्धा धान्यर्त्धिरनयं न स्पृशाम्यर्पयोक्तवत् ॥६९॥
परिपक्कं ततो दृष्ट्वा सस्यं छित्वानयद्गृहम् ।
कामं शेषं जनेभ्योदादमितं धान्यमुत्तमम् ॥७०॥
बहवो लेभिरे धान्यं प्रकामं सोपि सद्गुरो: ।
कृपया परया भूत्वा श्रीमान्सेवेतिनीचवत् ॥७१॥
तत्रेदृश्य: प्रभोर्लीला: कति वृत्तास्तु कृत्स्नश: ।
न ज्ञाता: कैरपि पुरं मन्ये धन्यतमं तु तत् ॥७२॥
॥ नामधारक उवाच ॥
सत्तमाश्रितकाश्यादिक्षेत्रेषु भुवि सत्स्वपि ।
प्रीत्योवास कुतस्तत्र भगवान्मे वदस्व तत् ॥७३॥
॥ सिद्ध उवाच ॥
तत्र तीर्थान्यनेकानि देवा अप्यखिला: खलु ।
जगन्निवास उद्वीक्ष्य तस्थौ ध्रुवमधोक्षज: ॥७४॥
मंदधीभिस्तु तीर्थानि तिष्येsज्ञातानि तान्यत: ।
गुरु: प्राहैकदा लोकं पावनानि प्रदर्शयन् ॥७५॥
काशीं जिगमिषो लोक सर्वतीर्थानि चात्र तु ।
दर्शयामीति तान्प्रोक्त्वा तीर्थान्याह स दर्शयन् ॥७६॥
संगमोयं प्रयागोष्टी तीर्थान्यत्र तु षट्कुले ।
त्रिवेणीसंगमोयं तु पापघ्न्यमरजेष्टदा ॥७७॥
जीवनायेशदत्तेंद्रनीयमानसुधाघटात् ।
युद्धे जालंधरहतदेवानाममृतं च्युतं ॥७८॥
किंचिच्च्युतादपि महाप्रवाहोत्रामरत्वद: ।
कालम्रुत्युभयाघघ्नी जातैषामरजा तत: ॥७९॥
मनोरथाख्यं तीर्थं तु कल्पद्र्वश्वत्थसन्निघौ ।
संतोषतीर्थमग्रेत्र रुद्रो विश्वेश्वर: स्वय़ं ॥८०॥
वामहस्तेन नंद्यंडं धृत्वांगुष्ठं च तर्जनीं ।
संस्थाप्य श्रृंगयोर्मध्यात्कृतशैवीप्रदक्षिण: ॥८१॥
पश्येद्यदीशं मर्त्योपि देववच्छ्रीष्टयुग्भवेत् ।
साक्षात्काशीयमीशेन विहिता भक्ततुष्टये ॥८२॥
जीवन्मुक्तोत्र शैव: प्राग्लोके जड इतीरित: ।
येनाहिवज्जनो भोगा विषं स्त्री: शववन्मता: ॥८३॥
कदाचित्स सदा युक्त: प्रमाथींद्रियसंयमी ।
बंधूनाहात्र काशीयं त ऊचुर्दर्शयाद्य न: ॥८४॥
स दध्यावीशमीशोपि तदैत्याहेप्सितं वद ।
स प्राहाद्य त्वया सार्धं काशीं संस्थापय ध्रुवां ॥८५॥
तथेत्युक्त्वेश्वरोगात्तज्जलांत: कुण्डमुत्तमं ।
उद्भूतं तत्र विश्वेशमूर्तिराविरभूत्क्षणात् ॥८६॥
काश्यां चिह्नानि यान्यत्र जातान्यालोक्य तानि स: ।
स्वजनान् दर्शयित्वोचे काशीयं क्कापि यात नो ॥८७॥
प्रत्यब्दं पूजयित्वा नो विठ्ठलं कुलदैवतं ।
काशीयात्रात्र कर्तव्या सर्वाघघ्नीप्सितार्थदा ॥८८॥
तस्मात्काशीयमित्यस्मिन्गुरौ ब्रुवति तत्क्षणं ।
पूर्वाश्रमस्वसा रत्नानाम्नी प्राप्य ननाम तं ॥८९॥
तामाह श्रीगुरु: प्रोक्तस्मृतिस्तेस्ति न वा वद ।
सापि स्मृत्वा तदा स्वांगं कुष्ठीभूतं ददर्श ह ॥९०॥
तां खिन्नां प्रणतां प्राह प्रभु: पापं भवांतरे ।
चेद्भोक्षसेत्र कुष्ठं द्रागपैत्यंह: प्रयत्नत: ॥९१॥
सा प्राह मातृकुक्षौ मे यथेतो न भवेत्स्थिति: ।
तथैव भवता कार्यं नान्यज्जाने परात्पर ॥९२॥
गुरु: प्राहाघहृत्तीर्थे त्र्यहं स्नानाच्छिवांतिके ।
सप्तजन्मार्जितांहोपि नश्येत्कुष्ठस्य का कथा ॥९३॥
सापि तत्र त्र्यहस्नानाद्भूत्वा कुष्ठोनितामला ।
मठं निर्माय तत्रैव स्थिता मुक्ता बभूव ह ॥९४॥
गुरुस्त्वग्रेघह्रुज्जंबुद्धीपस्थाखिलतीर्थवत् ।
कोटितीर्थं दर्शयित्वा प्राहेदं सकलाघहृत् ॥९५॥
क्रांतिपर्वग्रहेष्वत्र स्नानदानजपादय: ।
अक्षय्यानंतफलदा अकुत्सितहृदां नृणां ॥९६॥
गयावद्रुद्रपादाख्यं तीर्थं त्वग्रे गयोत्कवत् ।
कृध्वं कर्मात्र कृष्णाग्रे चक्राख्यं द्वार्वतीसमं ॥९७॥
द्वारकोक्तवदाचीर्नात्फलं तस्याश्चतुर्गुणं ।
स्नानाज्ज्ञानी भवत्यत्र पतितोप्यस्थि चक्रवत् ॥९८॥
गोकर्णवद्ग्रामपूर्वभाग: कल्लेश्वरोत्र तु ।
महाबलेशवत्तीर्थं मन्मथाख्यं सुसिद्धिदं ॥९९॥
नभस्यखंडाभिषेकादूर्जे दीपोत्सवात्स तु ।
अक्षय्यफलदो दद्यात्सर्वसिद्धियुतामृतं ॥१००॥
एवं शशंसाखिलतीर्थायात्रां तेपि प्रहृष्ताश्च तथैव चेरु: ।
एतादृशं क्षेत्रमिदं वरीयो विज्ञाय विज्ञायमयात्मकोस्थात् ॥१०१॥
म्लेच्छं समुद्धृत्य ततोखिलात्मा तत्र स्थितो भाविककामधेनु: ।
प्रत्यक्ष ईशोपि न दृश्यतेसाववित्तमोंधैररुणो यथांधै: ॥१०२॥
इति श्रीगुरुचरिते भक्तियोगे क्षेत्रमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुर्थोsध्याय: ॥४॥
आदित: द्वाविंशोsध्यय: ॥२२॥
Translation - भाषांतर


text:
खेचरी
खेचरी --
कपालकुहरे जिव्हा प्रविष्टा विपरीतगा ।
भ्रुवोन्तरगता द्दष्टिर्म्रुद्रा भवति खेचरी ॥
छेदनचालनदोहै: कणं क्रमेणाथ वर्धयेत्तावन् ।
सा यावद् भ्रमध्यं स्पृशति तदा खेचरी सिद्धि: ॥(ह. प्र.)
जिव्हाधो नाडी संछिन्नां रसनां चालयेत् सदा ।
दोहयेन्नवनीतेन लोहयन्त्रेण कर्षयेत् ॥
एवं नित्यं समभ्यासाल्लम्बिका दीर्घतां व्रजेत् ।
याबद्गच्छेद भ्रवोर्मध्ये तदागच्छति खेचरी ॥
रसनां तालमध्ये तु शनै: शनै: प्रवेशयेत् ।
कपालकुहरे जिव्हा प्रविष्टा विपरीतगा ।
भ्रवोर्मध्ये गता द्दष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी ॥
न च मूर्च्छा क्षुधा तृष्णा नैवालस्यं प्रजायते ।
न च रोगो जरा मृत्युर्देवदेह: स जायते ॥
नाग्निना दहयते गात्रं न शोषयति मारुत: ।
न देहं क्लेदयन्त्यापो दंशयेन्न भुजङ्गम: ॥
लाबणञ्च भवद्नात्रे समाधिर्जायते ध्रुवम् ।
कपालवक्त्रसंयोगे रसना रसमाप्न्युयात् ॥
नानारससमुदभुतमानन्दं च दिने दिने ।
आदौ लवणक्षारञ्च ततस्तिक्तकषायकम् ॥
नवनीतं घृतं क्षीरं दधितक्रमधूनि च ।
द्राक्षारसं पीयूषं रसनोदकम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
गोधूमः
अयं गोधूमः प्रायः जगति सर्वत्र वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं गोधूमः आङ्लभाषायां Wheat इति उच्यते । हिन्दीभाषायां “गेंहू” इति, ल्याटिन्भाषायां Triticum vulgare इति च उच्यते । तृणकुले अयं गोधूमः Graminea कुले अन्तर्भवति । प्रायः जगति अधिकांशेषु देशेषु गोधूमः एव प्रधानः आहारः । बहुदुग्धः, क्षीरी, अरूपः, म्लेच्छभोजनः, यवनः, निस्तुषः, रसालः, सुमनाः इत्यादीनि गोधूमस्य अन्यानि नामानि । अनेन गोधूमेन पूरिका, रोटिका, पायसं, पर्पटः, अवदंशः, सुपिष्टकं, पिष्टकम् इत्यादयः खाद्यपदार्थाः निर्मीयन्ते । गोधूमे महागोधूमः, मधूली, नन्दीमुखी इति त्रयः प्रभेदाः सन्ति । नवग्रहेषु अन्यतमस्य सूर्यस्य श्रेष्ठं धान्यं गोधूमः । एतं गोधूमम् अपि संस्कृत्य बहुविधं खाद्यविशेषं निर्मान्ति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य गोधूमस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
गोधूमः तैलांशयुक्तः । अयं मधुररुचियुक्तः, पचनार्थं जडः च । गोधूमः अत्यन्तं चैतन्यदायकः, बलवर्धकः, रुचिकरः, वर्णकारकः, व्रणसंरोपकः च ।
- “गोधूमः मधुरः शीतो वातपित्तहरो गुरुः ।
- कफशुक्रप्रदो बल्यः स्निग्धः सन्धान्कृत् सरः ॥
- जीवनो बृंहणो वर्ण्यो व्रण्यो रुच्यः स्थिरत्वकृत् ॥“ (भावप्रकाशः – ३४)
- “वृष्यः शीतो गुरुः स्निग्धो जीवनो वातपित्तहा ।
- सन्धानकारी मधुरो गोधूमो स्थैर्यकृत्सरः ॥“
- १. गोधूमः वातं पित्तं च परिहरति ।
- २. गोधूमः कफं शुक्रं च वर्धयति ।
- ३. अयं गोधूमः देहवृद्धिकरः, चैतन्यदायकः, बलवर्धकः च ।
- ४. गोधूमः वर्णकारकः, रुचिकरः च ।
- ५. अयं गोधूमः भग्नानाम् अस्थीनां पुनः योजने साहाय्यकारी ।
- ६. अयं गोधूमः शरिरस्य स्थिरतां रक्षति ।
- ७. गोधूमः व्रणान् बहुशीघ्रं शुष्कीकरोति ।
- ८. अयं गोधूमः शरीरस्य ओजः वर्धयति ।
- ९. गोधूमः मलविसर्जनं कारयति ।
- १०. गोधूमः वीर्यवर्धकः, शरीरस्य दार्ढ्यवर्धकः च ।
- ११. मधूली नामकः गोधूमः मध्यप्रदेशे वर्धते । सः लघ्वाकारकः , पथ्यः च ।
- १२. पञ्जाबप्रदेशे महागोधूमः वर्धते ।
- १३. नन्दीमुखी नामकः गोधूमः कण्टकरहितः । अयम् अपि मधूली इव पथ्यः ।
- १४. स्थूलानां स्थौल्यनिवारणार्थं गोधूमः अत्युत्तमः आहारः ।
- १५. गोधूमः उष्णः इति जनानाम् अभिप्रायः अस्ति । किन्तु शास्त्रानुगुणं गोधूमः शीतगुणयुक्तः ।
- १६. तैले भर्जिताः गोधूमेन निर्मिताः पूरिकाः, तैलम् उपयुज्य गोधूमेन निर्मिताः रोटिकाः च विदग्धाः भवन्ति इत्यनेन उष्णाः भवन्ति । अतः तैलं विना एव रोटिकाः निर्माय तदुपरि घृतं लेपयित्वा खादनेन उष्णाः न भवन्ति ।
- १७. अभ्यासः नास्ति चेत् केषाञ्चन अजीर्णः भवति गोधूमः । तेन अजीर्णस्य कारणेन पीनसः, कासः, अतिसारः वा भवति ।
- १८. गोधूमस्य उपयोगेन कदाचित् केषाञ्चन “अलर्जि” अपि भवितुम् अर्हति । तदा गोधूमस्य वर्जनम् एव वरम् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Information on wheat genome sequencing
- Price history of wheat, according to the IMF
- Photos of wheat fields
- Watch Australian science documentary on developing drought-resistant wheat
- Wheat Foods Council Est. 1972
- NAWG—Web site of the National Association of Wheat Growers
- CIMMYT—Web site of the International Maize and Wheat Improvement Center
- Triticum species at Purdue University
- A Workshop Report on Wheat Genome Sequencing
- Molecular Genetic Maps in Wild Emmer Wheat
- Winter Wheat in the Golden Belt of Kansas by James C. Malin, University of Kansas, 1944
- Varieties of club wheat hosted by the UNT Government Documents Department
- Triticum aestivum: facts, developmental stages, and inflorescence at GeoChemBio
- Major topic "Triticum": free full-text articles in National Library of Medicine
- "Gold Harvest Feeds The World" Popular Mechanics, July 1949, post World War Two modernization of wheat harvesting


text:
नपुंसकमिति ज्ञात्वा ।।
नपुंसकमिति ज्ञात्वा प्रियायै प्रेषितं मनः ।
कश्चन अचिन्तयत् - 'मनः (मनश्शब्दः) नपुंसकम् । तत् प्रियायाः समीपं प्रेष्यते चेत् न काऽपि हानिः' इति । अतः प्रियायाः समीपं मनः प्रेषितवान् सः । किन्तु तत् मनः तत्रैव रममाणम् अतिष्ठत् ।
अतः सः विषादेन वदति - 'मनश्शब्दं नपुंसकलिङ्गं कुर्वता पाणिनिना वयं हताः' इति ।
'मनश्शब्दः' नपुंसकः अस्ति चेत् 'मनः' अपि नपुंसकं स्यादिति नास्ति नियमः । एतत् अजानता तेन कष्टम् अनुभूतं यत् तदर्थं तस्मै विषीदामः वयम् ।
काचं मणिं काञ्चनमेकसूत्रे ग्रथ्नातु बाला किमिहात्र चित्रम् ।
अशेषवित् पाणिनिरेकसूत्रे श्वानं युवानं मघवानमूचे ॥
कदाचित् काचित् बालिका काञ्चनमणिभिः हारं रचयन्ती आसीत् । मध्ये मध्ये तया काचमणयः अपि योजिताः आसन् । सुवर्णमणिभिः सह स्थिताः काचमणयः अपि सुवर्णमणिवत् भासन्ते इत्यतः तया भ्रान्त्या एवं कृतम् आसीत् । एतत् दृष्ट्वा कश्चित् तस्याः अविवेकिताम् अनिन्दत् । तदा अपरः अवदत् - 'काचमणीन् काञ्चनमणीन् च एकसूत्रतया योजयित्वा एषा हारं रचितवती इत्येतत् न महते अपराधाय । यतः एषा तु अल्पवयस्का बाला । किन्तु आश्चर्यं नाम सर्वं जानन् पाणिनिः एव श्वानं, युवकम्, इन्द्रं च एकसूत्रतया योजितवान् अस्ति' इति ।


text:
पितृविसर्जनस्यावसरे अस्माकं पूर्वजानां प्रति श्रद्धांजलि: ।
पितृविसर्जनं इति किं नाम पितृविसर्जनं किमर्थं क्रियते कस्य विसर्जनं च । अनेन लाभ: क: एते सर्वे प्रश्ना: अस्माकं मस्तिष्के आगच्छन्ति सम्भवत: । पितृविसर्जनं पितराणां 14 दिवसानां तर्पणादि क्रियाया: अनन्तरं प्रतिप्रेषणमस्ति तेषां लोके ।
पितर: के - पितर: ते पूर्वजा: सन्ति अस्माकं, येषां कारणात् एव अस्माकं न केवलं जीवनम् अपितु अस्तित्वमपि अस्ति । ते पितरा: ये अस्मिन् संसारे न सन्ति सम्प्रति तेषामेव तर्पणादिकी क्रिया क्रियते अस्मिन् पक्षे । अनेन पितर: सन्तुष्टं भूय आशीर्वादान् ददति । यथा वयं प्रतिदिनं पूजार्चनं कुर्म: देवानां तथैव वयं पंचदश दिवसा: अस्माकं पितराणां प्रति यापयाम: । तेषां पूजार्चनं कुर्म: । तान् नमस्करोमि । तेषां आशीर्वादं च प्राप्नुम: ।
अद्य एष: एव पूत अवसर: । 14 दिवसानन्तरं अद्य पंचदशदिवसे पितराणां प्रतिप्रेषणमस्ति । तेषां पूजार्चनादिकानाम् अनन्तरं तेषां प्रतिगमनसमारोह: अस्ति । अद्य बहुत्र जना: ब्राह्मणाय भोजनं ददति । अन्यविधय: कार्याणि च विविधानि सम्पादयन्ति ।
आगच्छन्तु अस्माकं पूर्वजानां, पितृणां प्रति आत्मानं श्रद्धांजलि: अर्पयाम: । ते अस्मान् सन्मार्गे प्रेरयन्तु ।
नम: पितरेभ्य:
नम: देवाय
नम: विष्णवे पितृणामपि पितराय ।


text:
बेटी बचाओ बेटी पढाओ-इति योजना
अस्मिन् भागे बेटी बचाओ बेटी पढाओ योजनायाः सूचनाः प्रदत्ता अस्ति।
पृष्ठभूमिः
0-6वर्षीयवर्गे 1000बालकेषु परिभाषितबाललिङ्गानुपाते प्रतिकन्यासंख्यायां न्यूनतावृत्तिः 1961ईसवीयाब्दात् दृश्यमाना वर्तते। 1991तमाब्दस्य 945संख्यायाः 2001 अब्दे 927पर्यन्तं पुनश्च 2011तमे वर्षे 918पर्यन्तं प्राप्ते सति सङ्कटं मत्वा तस्योपचाराय यत्नाः आरब्धाः। लिङ्गानुपाते न्यूनता साक्षात् महिलानां समाजे स्थानं प्रति संकेतयति यत् जन्मपूर्वलिङ्गभेदभावं तच्चयनमधिकृत्य च पक्षपातं प्रति सूचयति। चिकित्सकीयसुविधानां सरलोपलब्धता नवतकनीकिश्च जन्मपूर्वबालकस्य चयनं सम्भाव्य निम्नलिङ्गानुपातं न्यूनीकरणे आलोचनात्मकरीत्या प्रकाशिते स्तः।
महिला-बालविकासमन्त्रालय-स्वास्थ्यमन्त्रालय-परिवारकल्याणमन्त्रालय-मानवसंसाधनविकासमन्त्रालयानां संयुक्तप्रारम्भेण समन्वितेषु अभिसरितेषु च प्रयासेषु बालिकानां संरक्षणाय सशक्तीकरणाय च ‘बेटी बचाओ बेटी पढाओ’ (बीबीबीपी) इत्यस्या योजनायाः आरम्भः कृतः सा च निम्नलिङ्गानुपातिकशतमण्डलेषु प्रवर्तिता।
समग्रलक्ष्यम्
बालिकायाः प्रशंसां कुर्वन्तु तां शिक्षायै सक्षमीकुर्वन्तु।
मण्डलानां परिज्ञानम्
सर्वाणि राज्यानि संघशासितक्षेत्राणि च संग्रह्य 2011 ईसवीयाब्दस्य जनगणनानुसारं निम्नबाललिङ्गानुपातिकाधारे प्रत्येकस्मिन् राज्ये न्यूनातिन्यूनं 100मण्डलानि पायलटमण्डलत्वेन चितानि। मण्डलचयने त्रयः मानदण्डाः एवंप्रकारेण वर्तन्ते-
- राष्ट्रिय-औसततः न्यूनं मण्डलम् (87 मण्डलानि, 23 राज्यानि)
- राष्ट्रिय-औसततुल्यं न्यूनताभिमुखम् ( 8मण्डलानि, 8राज्यानि)
- राष्ट्रिय-औसततः लिङ्गानुपातस्य वर्धमानप्रवृत्तिकानां राज्यानां मण्डलानां चयनम् (5मण्डलानि 5 राज्यानि) यैः स्वलिङ्गानुपातिकस्तरः स्थिरीकृतः। येषामनुभवेभ्यः अधिगत्य अन्यस्थानेषु तदनुकरणं च।
उद्देश्यम्
- पक्षपातपूर्णलिङ्गचयनप्रक्रियायाः उन्मूलनम्।
- बालिकानाम् अस्तित्त्वं सुरक्षायाः सुनिश्चितीकरणम्।
- बालिकानां शिक्षायाः सुनिश्चितीकरणम्।
रणनीतयः
- बालिकायाः शिक्षायाश्च प्रोत्साहनार्थं सामाजिकान्दोलनाय समानमूल्यानां वर्धनाय च जागरुकताभियानस्य कार्यान्वयनम्।
- अस्मिन् वादे सार्वजनिकविमर्शस्य व्यवस्था तस्मिन् संशोधनं च सुशासनस्य मानकं भविष्यति। निम्नलिङ्गानुपातिकमण्डलानि अभिज्ञाय ध्यानपूर्वकं गहन-एकीकृतकार्यवाही च।
- सामाजिकपरिवर्तनाय महत्वपूर्णस्रोतत्वेन स्थानीयमहिलासंगठनानां युवकानां सहभागितां स्वीकृत्य पंचायतीराज्यसंस्था-स्थानीयनिकायसंस्था-आधारस्तरसम्बद्धकार्यकर्तृन् च प्रेरयन् प्रशिक्षयन् सामाजिकपरिवर्तनस्य प्रेरकभूमिकायां अभिकल्पनम्।
- मण्डलसंस्थागतसमायोजनस्य सक्षमीकरणम्- क्षेत्रीयं अन्तरं च- आधारभूतस्तरे च अन्तरं/ब्लाक्सङ्घटकः।
बेटी बचाओ बेटी पढाओ - इत्यस्मिन् जनसंचार-अभियानम्
देशव्यापि-अभियानं- ‘बेटी बचाओ बेटी पढाओ’- इत्यमुं आरभ्य अयं कार्यक्रमः प्रारप्स्यते यस्मिन् बालिकायाः जन्मः उत्सवत्वेन आयोज्य तां शिक्षाग्रहणाय समर्थीकर्तुं प्रयासः विधास्यन्ते। अभियानस्योद्देश्यं बालिकानां जन्मः पोषणं शिक्षा च भेदभावं विना स्यात् समानाधिकारैस्सह ताः देशस्य सशक्ताः नागरिकाः भवेयुः।
राज्यानां केन्द्रशासितप्रदेशानां च निम्नलिङ्गानुपातिकेषु शतसङ्कटग्रस्तेषु मण्डलेषु बहुक्षेत्रीयारम्भः
महिला-बालविकासमन्त्रालय-मानवसंसाधनविकासमन्त्रालययोः परामर्शेन बहुक्षेत्रीयकार्याणि निर्मितानि। बहुक्षेत्रीयकार्याणि संज्ञानमधिगत्य सन्दर्भितक्षेत्र-राज्य-मण्डल-तालुकादिषु निम्नलिङ्गानुपात-परिष्काराय परिणामप्रेक्षितानां संकेतकानां च युगपदुपयोगः करिष्यते। परियोजनाकार्यान्वयनं केन्द्रस्तरे महिला-बालविकासमन्त्रालयः अस्याः योजनायाः बजटीयनियन्त्रण-प्रशासनाय उत्तदायी वर्तते। राज्यस्तरे च सचिव-महिला-बालविकासविभागः समग्रदिशा-प्रशासनाय उत्तरदायी भविष्यति। प्रस्तावितयोजनायाः संरचना निम्नतया दृश्यते-
राष्ट्रियस्तरे
महिला-बालकल्याणविभागस्य सचिवस्य अध्यक्षतायां स्वास्थ्यपरिवारकल्याणमन्त्रालयमानवसंसाधनविकासमन्त्रालय-राष्ट्रियविधिकसेवाप्राधिकरण-विकलाङ्गतासम्बन्धिविभाग-सूचनाप्रसारणमन्त्रालय-लिङ्गविशेषज्ञ-नागरिकसंस्थानां प्रतिनिधीः समाहृत्य बेटी बचाओ बेटी पढाओ इत्यस्मै एकस्य कार्यदलस्य गठनं मार्गदर्शन-समर्थन-प्रशिक्षणविषयसामग्री-राज्ययोजना-निरीक्षणानां प्रभाविकार्यान्वयनाय कृतम्।
मण्डलस्तरे
मण्डलस्तरे बेटी बचाओ बेटी पढाओ इत्यस्य कार्यक्रमस्य कार्यान्वयन-निरीक्षण-पर्यवेक्षणेषु उत्तमसमायोजनाय माण्डलिकस्वास्थ्यपरिवारकल्याण-पीसी-पीएनडीटीइत्स्यमै नियुक्तम् उचितं प्राधिकरणं शिक्षा-पंचायतीराज्य-ग्रामीणविभागैस्सह मण्डलस्तरीयवैधानिकप्राधिकरणस्य प्रतिनिधि-विकलाङ्गतासम्बन्धिवादानां प्रतिनिधीः समाहृत्य मण्डलीयकार्यदलस्य (डीटीएफ) गठनं करिष्यते।
ब्लॉकस्तरे
ब्लॉकस्तरे कार्यक्रमस्य कार्यान्वयन-निरीक्षण-पर्यवेक्षणे साहाय्यं प्रदातुं उपश्रेणिकन्यायाधीशस्य/उपसंभागीयाधिकारिणः/खण्डविकासाधिकारिणः अध्यक्षतायां एकब्लॉकस्तरीयनिरीक्षणसमितिः (इदं संबन्धितराज्यसर्वकारेण निर्धार्यते) स्थापयिष्यते। स्वस्य न्यायिकक्षेत्रे परिगणितपंचायतसमितेः वार्ड-इत्यस्य कृते सन्दर्भितपंचायतसमितिः/वार्डसमितिः (यथा सम्बन्धिराज्यसर्वकारेण निश्चितीकृतम्) कार्यान्वयन-निरीक्षण-पर्यवेक्षणैस्सह सर्वविधिगतिविधीनां कृते उत्तरदायी भविष्यति।
ग्रामपंचायतस्तरे/वार्ड इत्यस्मिन् स्तरे
ग्रामस्वास्थ्य-स्वच्छता-पोषणसमितिः ग्रामस्तरे योजनायाः क्रियान्वयन-निरीक्षणाय अनुशंसनं समर्थनं च करिष्यति। अनुसूचितनगरेषु नगरीयक्षेत्रेषु योजना नगरनिगमानां समग्रमार्गदर्शने नेतृत्वे च प्रवर्तयिष्यते।
सामाजिकमीडिया
बालानां विनिपतति लिङ्गानुपाते प्रासङ्गिकवीडियो-इत्यनेन सह बीबीबीपी इत्यत्र एकं यूट्यूबशृङ्खला आरब्धा। जागरुकतायाः संचाराय सरलोपयोगाय प्रसाराय च निरन्तरं वीडियो अपलोड् कृतम् अनेन माध्यमेन च प्रतिभागः अपि कृतः। अनेन सह बेटी बचाओ बेटी पढाओ इत्यनेन राष्ट्रं योजयितुं जनानां प्रतिभागिता-समर्थनप्राप्त्यै My Gov पोर्टलमाध्मेन जनानां सम्बद्धीकरणं प्रचलन्नस्ति।
स्रोतः- बेटी बचाओ बेटी पढाओ महिला-बालकल्याणमन्त्रालयः भारतसर्वकारः।


text:
संस्कृतजगत् ईपत्रिकाया: नूतनं संस्करणम्
संस्कृतजगत् ईपत्रिकाया: नूतनं संस्करणं सम्प्रति सज्जीकृयते ।
भवत्सु ये जना: आत्मन: लेखान् प्रकाशयितुम् इच्छन्ति ते कृपया स्वलेखान् 15 फरवरीपर्यन्तम् अवश्यमेव pramukh@sanskritjagat.com, pandey.aaanand@gmail.com ईसंकेते प्रेषयन्तु ।
स्वैच्छिकविषयेषु लेखा: आमन्त्रिता: सन्ति
अत्र विषया: अपि दीयन्ते येषामुपरि भवन्त: लेखं लिखित्वा प्रेषितुं शक्नुवन्ति ।
1- मकरसंक्रान्ति:
2- महाकुम्भमेलापकम्
3- अस्माकं गणतन्त्रदिवस:
4- गणेशचतुर्थीव्रतकथा
5- वसन्तोत्सव:
अन्यान् विषयान् अपि चित्वा लेखान् लिखित्वा प्रेषयन्तु । लेखेन सह एव आत्मन: परिचयसंक्षेप: लघुचित्रेण सह प्रेषयन्तु । 15फरवरीपर्यन्तं प्राप्ता: लेखा: अस्मिन् संस्करणे प्रकाशयिष्यते । अन्यान् लेखान् तु अग्रिमसंस्करणे प्रकाशयिष्याम: ।
अस्माकं संकेत: सैव
ईसंकेत: pramukh@sanskritjagat.com, pandey.aaanand@gmail.com
पत्रसंकेत: - संस्कृतजगत्
श्री अनिरुद्धमुनि पाण्डेय:
ईशापुरम्, महबूबगंज, फैजाबाद
पिनसंख्या - 224234
-->


text:
देवीसूक्त : या देवी सर्वभूतेषु
देवीसूक्त : या देवी सर्वभूतेषु।। अथ देवीसूक्त्तम् ।।ॐ अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्वराम्यह-मादित्यैरुत विश्वदेवैः ।अहं मित्रावरुणोभा बिभर्म्यह-मिन्द्राग्नी अहमश्विनोभा ।। १।।अहं सोममाहनसं बिभम्र्यहं त्वष्टारमुत पूषणं भगम् ।अहं दधामि द्रविणं हविष्मते सुप्राव्ये यजमानाय सुन्वते ।। २।।अहं राष्ट्री सङ्गमनी वसूनां चिकितुषी प्रथमा यज्ञियानाम् ।तां भा देवा व्यदधुः पुरुत्रा भूरिस्थात्रां भूर्यावेशयन्तीम् ।। ३।।मया सो अन्नमत्ति यो विपश्यति यः प्राणिति य ईं शृणोत्युक्तम् ।अमन्तवो मां त उपक्षियन्ति श्रुधि श्रुत श्रद्धिवं ते वदामि ।। ४।।अहमेव स्वयमिदं वदामि जुष्टं देवेभिरुत मानुषेभिः ।यं कामये तं तमुग्रं कृष्णोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम् ।। ५।।अहं रुद्राय धनुरा तनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्तवा उ ।अहं जनाय समदं कृष्णोम्यहं द्यावापृथिवी आ विवेश ।। ६।।अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन् मम योनिरप्स्वन्तः समुद्रे ।ततो वि तिष्टे भुवनानु विश्वो-तामूं द्यां वर्ष्मणोप स्पृशामि ।। ७।।अहमेव वात इव प्र वाम्या-रभमाणा भुवनानि विश्वा ।परो दिवा पर एना पृथिव्यै-तावती महिना सं बभूव ।। ८।।।। इति ऋग्वेदोक्तं देवीसूक्तं समाप्तम् ।।