c: application/epub

text:
ननु यदि भवदीयानीमानि जैनसिद्धान्तसूत्राणि तर्हि भवतः पूर्वं कानि किमीया4
नि वा तान्यासन्निति ? अत्यल्पमिदमन्वयुङ्क्थाः । पाणिनि-पिङ्गल-कणादा-ऽक्षपादादि
भ्योऽपि पूर्वं कानि किमीयानि वा व्याकरणादिसूत्राणीत्येतदपि पर्यनुयुङ्क्ष्व ! अनादय
एवैता विद्याः संक्षेपविस्तरविवक्षया नवनवीभवन्ति तत्तत्कर्तृकाश्चोच्यन्ते । किं नाश्रौषीः
न कदाचिदनीदृशं जगत् इति ? यदि वा प्रेक्षस्व वाचकमुख्यविरचितानि सकलशास्त्र
चूडामणिभूतानि तत्त्वार्थसूत्राणीति ।
यद्येवम्--अकलङ्क-धर्मकीर्त्त्यादिवत् प्रकरणमेव किं नारभ्यते, किमनया सूत्र
कारत्वाहोपु5 रुषिकया ? मैवं वोचः; भिन्नरुचिर्ह्ययं जनः ततो नास्य स्वेच्छाप्रतिबन्धे
लौकिकं राजकीयं वा शासनमस्तीति यत्किञ्चिदेतत् ।
तत्र वर्णसमूहात्मकैः पदैः, पदसमूहात्मकैः सूत्रैः, सूत्रसमूहात्मकैः प्रकरणैः,
प्रकरणसमूहात्मकैः आह्निकैः, आह्निकसमूहात्मकैः पञ्चभिरध्यायैः शास्त्रमेतदरचयदा
चार्यः । तस्य च प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यङ्गमभिधेयमभिधातुमिदमादिसूत्रम्--
अथ प्रमाणमीमांसा ॥ १ ॥
अथ-इत्यस्य अधिकारार्थत्वाच्छास्त्रेणाधिक्रियमाणस्य प्रस्तूयमानस्य प्रमाण
स्याभिधानात् सकलशास्त्रतात्पर्यव्याख्यानेन6 प्रेक्षावन्तो बोधिताः प्रवर्तिताश्च भवन्ति ।
आनन्तर्यार्थो वा अथ-शब्दः, शब्द-काव्य-छन्दोनुशासनेभ्योऽनन्तरं प्रमाणं मीमांस्यत
[p. 2 ] इत्यर्थः । अनेन शब्दानुशासनादिभिर7 स्यैककर्तृकत्वमाह । अधिकारार्थस्य च अथ-शब्द
स्यान्यार्थनीयमानकुसुमदामजलकुम्भादेर्दर्शनमिव श्रवणं मङ्गलायापि कल्पत इति । मङ्गले
च सति परिपन्थिविघ्नविघातात् अक्षेपेण शास्त्रसिद्धिः, आयुष्म8 च्छ्रोतृकता च भवति ।
परमेष्ठिनमस्कारादि9 कं तु मङ्गलं कृतमपि न निवेशितं लाघवार्थिना10 सूत्रकारेणेति ।
प्रकर्षेण संशया11
दिव्यवच्छेदेन मीयते परिच्छिद्यते वस्तुतत्त्वं येन तत् प्रमाणं प्र
मायां साधकतमम्, तस्य मीमांसा--उद्देशादिरूपेण पर्यालोचनम् । त्रयी हि शास्त्रस्य प्रवृ
त्तिः--उद्देशो लक्षणं परीक्षा च । तत्र नामधेयमात्रकीर्त्तनमुद्देशः, यथा इदमेव सूत्रम् । उद्दिष्ट
स्यासाधारणधर्म्मवचनं लक्षणम् । तद् द्वेधा सामान्यलक्षणं विशेषलक्षणं च । सामान्य
लक्षणमनन्तरमेव सूत्रम् । विशेषलक्षणम् विशदः प्रत्यक्षम् १. १. १३ इति । वि12 भा
गस्तु13 विशेषलक्षणस्यैवा14 ङ्गमिति न पृथगुच्यते । लक्षितस्य इदमित्थं भवति नेत्थम् इति
न्यायतः परीक्षणं परीक्षा, यथा तृतीयं15 सूत्रम् ।
पूजितविचारवचनश्च मीमांसा-शब्दः । तेन न प्रमाणमात्रस्यैव विचारोऽत्राधि
कृतः, किन्तु तदेकदेशभूतानां दुर्नयनिराकरणद्वारेण परिशोधितमार्गाणां16 नयानामपि- प्र
माणनयैरधिगमः17 तत्त्वा॰ १. ६. इति हि वाचकमुख्यः, सकलपुरुषार्थेषु मूर्द्धाभिषिक्तस्य
सोपाय18 स्य सप्रतिप19 क्षस्य मोक्षस्य च । एवं हि पूजितो विचारो भवति । प्रमाणमात्र
विचारस्तु प्रतिपक्षनिराकरणपर्यवसायी वाक्कलहमात्रं स्यात् । तद्विवक्षायां तु अथ
प्रमाणपरीक्षा प्रमाणपरी॰ पृ॰ १ इ20 त्येव क्रियेत । तत् स्थितमेतत्--प्रमाणनयपरिशो
धितप्रमेयमा22 र्गं सोपायं सप्रतिपक्षं मोक्षं विवक्षितुं मीमांसाग्रहणमकार्याचार्येणेति ॥ १ ॥
तत्र प्रमाणसामान्यलक्षणमाह--
सम्यगर्थनिर्णयः प्रमाणम् ॥ २ ॥
प्रमाणम्-इति लक्ष्यनिर्द्देशः, शेषं लक्षणम्, प्रसिद्धानुवादेन ह्यप्रसिद्धस्य विधानं
लक्षणार्थः । तत्र यत्तदविवादेन प्रमाणमिति धर्म्मि प्रसिद्धं तस्य सम्यगर्थनिर्णयात्मकत्वं
धर्मो विधीयते । अत्र प्रमाणत्वादिति हेतुः । न च धर्म्मिणो हेतुत्वमनुपपन्नम्; भवति
हि विशेषे23 धर्म्मिणि तत्सामान्यं हेतुः, यथा अयं धूमः साग्निः, धूमत्वात्, पूर्वोपलब्ध
धूमवत् । न च दृष्टान्तमन्तरेण न गमकत्वम्; अन्तर्व्याप्त्यैव साध्यसिद्धेः, सात्मकं
जीवच्छरीरम्, प्राणादिमत्त्वात् इत्यादिवदिति दर्शयिष्य24 ते ।
तत्र निर्णयः संशयाऽनध्यवसायाविक25
ल्पक26
त्वरहितं ज्ञानम् । ततो निर्णय-पदे
नाज्ञानरूपस्येन्द्रियसन्निकर्षादेः27 , ज्ञानरूपस्यापि संशयादेः प्रमाणत्वनिषेधः ।
अर्यतेऽर्थ्यते वा अर्थो हेयोपादेयोपेक्षणीयलक्षणः, हेयस्य हातुम्, उपादेयस्यो
पादातुम्, उपेक्षणीयस्योपेक्षितुम् अर्थ्यमानत्वात् । न चानुपादेयत्वादुपेक्षणीयो हेय एवा
न्तर्भवति; अहेयत्वादुपादेय एवान्तर्भावप्रसक्तेः । उपेक्षणीय एव च मूर्द्धाभिषिक्तोऽर्थः,
योगिभिस्तस्यैवा28 र्यमाणत्वात् । अस्मदादीनामपि हेयोपादेयाभ्यां भूयानेवोपेक्षणीयोऽर्थः;
तन्नायमुपेक्षि29 तुं क्षमः30 । अर्थस्य निर्णय इति कर्मणि षष्ठी, निर्णीयमानत्वेन व्याप्यत्वा
दर्थस्य । अर्थग्रहणं च स्वनिर्णयव्यवच्छेदार्थं तस्य सतोऽप्यलक्षणत्वादिति वक्ष्यामः ।
सम्यग्-इत्यविपरीतार्थमव्ययं समञ्चतेर्वा रूपम् । तच्च31
निर्णयस्य विशेषणम्,
तस्यैव सम्यक्त्वाऽसम्यक्त्वयोगेन विशेष्टुमुचितत्वात्; अर्थस्तु32 स्वतो न सम्यग् नाप्य
सम्यगिति सम्भव33 व्यभिचारयोरभावान्न विशेषणीयः । तेन सम्यग् योऽर्थनिर्णय इति
विशेषणाद्विपर्ययनिरासः । ततोऽतिव्याप्त्यव्याप्त्यसम्भवदोषविकलमिदं प्रमाणसामान्य
लक्षणम् ॥ २ ॥
ननु अर्थनिर्णयवत् स्वनिर्णयोऽपि वृद्धैः प्रमाणलक्षणत्वेनोक्तः-
प्रमाणं स्वप
राभासि न्यायाव॰ १ इति, स्वार्थव्यवसा34 यात्मकं ज्ञानं प्रमाणम् तत्त्वार्थश्लोकवा॰
१. १०. ७७ इति च । न चासा35 वसन्, घटमहं जानामि इत्यादौ कर्तृकर्मवत् ज्ञप्तेरप्यवभासमा
नत्वात् । न च अप्रत्यक्षोपलम्भ36 स्यार्थदृष्टिः प्रसिद्ध्यति । न च ज्ञानान्तरात् तदु37 पलम्भसम्भा
वनम्, तस्याप्यनुपलब्धस्य प्रस्तुतोपलम्भप्रत्यक्षीकाराभावात् । उपलम्भान्तरसम्भावने
चानवस्था । अर्थोपलम्भात् तस्योपलम्भे अन्योन्याश्रयदोषः । एतेन38 अर्थस्य39 सम्भवो नोप
पद्येत न40 चेत् ज्ञानं स्यात् इत्यर्थापत्त्यापि तदु41 पलम्भः प्रत्युक्तः; तस्या अपि ज्ञापकत्वे
नाज्ञाताया ज्ञापकत्वायोगात् । अर्थापत्त्यन्तरात् त42 ज्ज्ञाने अनव43 स्थेतरेतराश्र45 यदोषापत्तेस्तद
वस्थः परिभवः । तस्मादर्थोन्मुखतयेव स्वोन्मुखतयापि ज्ञानस्य प्रतिभासात् स्वनिर्णया
त्मकत्वमप्यस्ति । ननु अनुभूतेरनुभाव्यत्वे घटादिव46 दननुभूतित्वप्रसङ्गः; मैवं वोचः;
ज्ञातुर्ज्ञातृत्वेनेव अनुभूतेरनुभूतित्वेनैवानुभवात् । न चानुभूतेरनुभाव्यत्वं दोषः; अर्थापेक्ष
यानुभूतित्वात्, स्वापेक्षयाऽनुभाव्यत्वात्, स्वपितृपुत्रापेक्षयैकस्य पुत्रत्वपितृत्ववत् विरो
धाभावात् । न च स्वात्मनि क्रियाविरोधः; अनुभवसिद्धेऽर्थे विरोधासिद्धेः । अनुमानाच्च
स्वसंवेदनसिद्धिः; तथाहि--ज्ञानं प्रकाशमानमेवार्थं प्रकाशयति, प्रकाशकत्वात्, प्रदीपवत् ।
[p. 4 ] संवेदनस्य प्रकाश्यत्वात् प्रकाशकत्वमसिद्धमिति47 चेत्; न; अज्ञाननिरासा48 दिद्वारेण
प्रकाशकत्वोपपत्तेः । न च नेत्रादिभिरनैकान्तिकता; तेषां भावेन्द्रियरूपाणामेव प्रकाशक
त्वात् । भावेन्द्रियाणां च स्वसंवेदनरूपतैवेति न व्यभिचारः । तथा, संवित् स्वप्रकाशा,
अर्थप्रतीतित्वात्, यः स्वप्रकाशो न भवति नासावर्थप्रतीतिः यथा घटः । तथा, यत् ज्ञानं
तत् आत्मबोधं प्रत्यनपेक्षितप49 रव्यापारम्, यथा गोचरा50 न्तरग्राहिज्ञाना51 त् प्राग्भावि गोचरान्तर
ग्राहिज्ञानप्रबन्धस्यान्त्यज्ञानम्, ज्ञानं च विवादाध्यासितं रूपादिज्ञानमिति । संवित्52
स्वप्रकाशे स्वा53 वान्तरजातीयं नापेक्षते, वस्तुत्वात्, घटवत् । संवित् परप्रकाश्या, वस्तु
त्वात्, घटवदिति चेत्; न; अस्याप्रयोजकत्वात्, न खलु घटस्य वस्तुत्वात् परप्रकाश्यता
अपि तु बुद्धिव्यतिरिक्तत्वात् । तस्मात् स्वनिर्णयोऽपि प्रमाणलक्षणमस्त्वित्याशङ्क्याह--
स्वनिर्णयः सन्नप्यलक्षणम्, अप्रमाणेऽपि भावात् ॥ ३ ॥
सन्नपि--इति परोक्तमनुमोदते । अयमर्थः--न हि अस्ति इत्येव सर्वं लक्षण54
त्वेन
वाच्यं किन्तु यो धर्मो विपक्षाद्व्यावर्त्तते । स्वनिर्णयस्तु अप्रमाणेऽपि संशयादौ वर्त्तते; नहि
काचित् ज्ञानमात्रा सास्ति या न स्वसंविदिता नाम । ततो न स्वनिर्णयो लक्षण
मुक्तोऽस्माभिः, वृद्धैस्तु परीक्षार्थमुपक्षिप्त इत्यदोषः ॥ ३ ॥
ननु च परिच्छिन्नमर्थं परिच्छिन्दता प्रमाणेन पिष्टं पिष्टं स्यात् । तथा च
गृहीतग्राहिणां धारावाहिज्ञा55 नानामपि प्रामाण्यप्रसङ्गः । ततोऽपूर्वार्थनिर्णय इत्यस्तु
लक्षणम्, यथाहुः-- स्वा56 पूर्वार्थव्यवसायात्मकं ज्ञानं प्रमाणम् परीक्षामु॰ १. १
इति, त57 त्रापूर्वार्थविज्ञानम् इति59 च । तत्राह--
ग्रहीष्यमाणग्राहिण इव गृहीतग्राहिणोऽपि नाप्रामाण्यम् ॥ ४ ॥
अयमर्थः--द्रव्यापेक्षया वा गृहीतग्राहित्वं विप्रतिषिध्येत पर्यायापेक्षया वा ?
तत्र पर्यायापेक्षया धारावाहिज्ञा60 नानामपि गृहीतग्राहित्वं न सम्भवति, क्षणिकत्वात् पर्या
याणाम्; तत्कथं त61 न्निवृत्त्यर्थं विशेषणमुपादीयेत62 ? अथ द्रव्यापेक्षया; तदप्ययुक्तम्;
द्रव्यस्य नित्यत्वादेकत्वेन गृहीतग्रहीष्यमाणावस्थयोर्न भेदः । ततश्च कं विशेषमाश्रित्य
ग्रहीष्यमाणग्राहिणः प्रामाण्यम्, न गृहीतग्राहिणः ? अपि च अवग्रहेहादीनां गृहीत
ग्राहित्वेऽपि प्रामाण्यमिष्यत एव । न चैषां भिन्नविषयत्वम्; एवं ह्यवगृहीतस्य अनीह
नात्, ईहितस्य अनिश्चयादसमञ्जसमापद्येत । न च पर्यायापेक्षया अनधिगतविशेषावसा
यादपूर्वार्थत्वं वाच्यम्; एवं हि न कस्यचिद् गृहीतग्राहित्वमित्युक्तप्रायम् ।
स्मृतेश्च प्रमाणत्वेनाभ्युपगताया गृहीतग्राहित्वमेव सत63
त्त्वम् । यैरपि स्मृतेर
प्रामाण्यमिष्टं तैरप्यर्थादनुत्पाद एव हेतुत्वेनोक्तो न गृहीतग्राहित्वम्, यदाह-
अथ प्रमाणलक्षणप्रतिक्षिप्तानां संशयानध्यवसायविपर्ययाणां लक्षणमाह--
अनुभयस्वभावे वस्तुनि उभयान्तपरिमर्शनशीलं ज्ञानं सर्वात्मना शेत इवात्मा
यस्मिन् सति स संशयः, यथा अन्धकारे दूरादूर्द्ध्वाकारवस्तूपलम्भात् साधकबाधकप्रमाणा
भावे सति स्थाणुर्वा पुरुषो वा इति प्रत्ययः । अनुभयत्रग्रहणमुभयरूपे वस्तुन्युभयको
टिसंस्पर्शेऽपि संशयत्वनिराकरणार्थम्, यथा अस्ति च नास्ति च घटः, नित्यश्चानित्य
श्चात्मा इत्यादि ॥ ५ ॥
विशेषानुल्लेख्यनध्यवसायः ॥ ६ ॥
दूरान्धकारादिवशादसाधारणधर्मावमर्शरहितः प्रत्ययः अनिश्चयात्मकत्वात्
अनध्यवसायः, यथा किमेतत् इति । यदप्यविकल्पकं प्रथमक्षणभावि परेषां प्रत्यक्ष
प्रमाणत्वेनाभिमतं तदप्यनध्यवसाय एव, विशेषोल्लेखस्य तत्राप्यभावादिति ॥ ६ ॥
अतस्मिंस्तदेवेति विपर्ययः ॥ ७ ॥
यत् ज्ञाने प्रतिभासते तद्रूपरहिते वस्तुनि तदेव इति प्रत्ययो विपर्यासरूपत्वा
द्विपर्ययः, यथा धातुवैषम्यान्मधुरादिषु67 द्रव्येषु तिक्तादिप्रत्ययः, तिमिरादिदोषात् एक
स्मिन्नपि चन्द्रे द्विचन्द्रादिप्रत्ययः, नौयानात् अगच्छत्स्वपि वृक्षेषु गच्छत्प्रत्ययः, आशुभ्र
मणात् अलाता68 दावचक्रेऽपि चक्रप्रत्यय इति । अवसितं प्रमाणलक्षणम् ॥ ७ ॥
ननु अस्तूक्तलक्षणं प्रमाणम्; तत्प्रामाण्यं तु स्वतः, परतो वा निश्चीयेत ? न
तावत् स्वतः; त69 द्धि श्व70 संविदितत्वात् ज्ञानमित्येव गृह्णीयात्, न पुनः सम्यक्त्वलक्षणं प्रा
माण्यम्, ज्ञानत्वमात्रं तु प्रमाणाभाससाधारणम् । अपि च स्वतः प्रामाण्ये सर्वेषामविप्रतिप
त्तिप्रसङ्गः । नापि परतः; परं हि त71 द्गोचरगोचरं वा ज्ञानम् अभ्युपेयेत, अर्थक्रियानिर्भासं वा,
त72 द्गोचरनान्तरीयकार्थदर्शनं वा ? तच्च सर्वं स्वतोऽनवधृतप्रामाण्यमव्यवस्थितं सत् कथं
पूर्वं प्रवर्तकं ज्ञा73 नं व्यवस्थापयेत् ? स्वतो वाऽस्य प्रामाण्ये कोऽपराधः प्रवर्तकज्ञानस्य येन
तस्यापि तन्न74 स्यात् ? न च प्रामाण्यं ज्ञायते स्वत इत्युक्तमेव, परतस्त्वनवस्थेत्याशङ्क्याह--
प्रामाण्यनिश्चयः स्वतः परतो वा ॥ ८ ॥
प्रामाण्यनिश्चयः क्वचित् स्वतः यथाऽभ्यासदशापन्ने स्वकरतलादिज्ञाने,
स्नानपानावगाहनोदन्योपशमादावर्थक्रियानिर्भासे वा प्रत्यक्षज्ञाने; नहि तत्र परीक्षाका
ङ्क्षास्ति प्रेक्षावताम्, तथाहि--जलज्ञानम्, ततो दाहपिपासार्त्तस्य तत्र प्रवृत्तिः, ततस्त
त्प्राप्तिः, ततः स्नानपानादीनि, ततो दाहोदन्योपशम इत्येतावतैव भवति कृती प्रमाता; न
पुनर्दाहोदन्योपशमज्ञानमपि परीक्षते इत्यस्य स्वतः प्रामाण्यम् । अनुमाने तु सर्वस्मिन्नपि
सर्वथा निरस्तसमस्तव्यभिचाराशङ्के स्वत एव प्रामाण्यम्, अव्यभिचारिलिङ्गसमुत्थत्वात्;
न लिङ्गा75 कारं ज्ञानं लिङ्गं विना, न च लिङ्गं लिङ्गिनं विनेति ।
क्वचित् परतः प्रामाण्यनिश्चयः, यथा अनभ्यासदशापन्ने प्रत्यक्षे । नहि तत्
अर्थेन गृहीताव्यभिचारमिति तदेक76 विषयात् संवादकात् ज्ञानान्तराद्वा, अर्थक्रियानिर्भा
साद्वा, नान्तरीयार्थदर्शनाद्वा तस्य प्रामाण्यं निश्चीयते । तेषां77 च स्वतः प्रामाण्यनिश्च
यान्नानवस्थादिदौस्थ्यावकाशः ।
शाब्दे तु प्रमाणे दृष्टार्थेऽर्थाव्यभिचारस्य दुर्ज्ञानत्वात् संवादाद्यधीनः परतः
प्रामाण्यनिश्चयः; अदृष्टार्थे तु दृष्टार्थग्रहोपराग-नष्ट-मुष्ट्यादिप्रतिपादका78 नां संवादेन
प्रामाण्यं निश्चित्य संवादमन्तरेणाप्याप्तोक्तत्वेनैव प्रामाण्यनिश्चय इति सर्वमुपपन्नम् ।
अर्थोपलब्धिहेतुः प्रमाणम्
इति नैयायिकाः । तत्रार्थोपलब्धौ हेतुत्वं
यदि निमित्तत्वमात्रम्; तदा तत् सर्वकारकसाधारणमिति कर्तृकर्मादेरपि प्रमाणत्वप्रसङ्गः ।
अथ कर्तृकर्मादिविलक्षणं करणं हेतुशब्देन विवक्षितम्; तर्हि तत् ज्ञानमेव युक्तं नेन्द्रिय
सन्निकर्षादि, यस्मिन् हि सत्यर्थ उपलब्धो भवति स79 त80 त्करणम् । न च इन्द्रियसन्निकर्ष
सामग्र्यादौ सत्यपि ज्ञानाभावे स81 भवति, साधकतमं हि करणमव्यवहितफलं च तदिष्यते,
व्यवहितफलस्यापि करणत्वे दधिभोजनादेरपि तथाप्रसङ्गः । तन्न ज्ञानादन्यत्र प्रमाणत्वम्,
अन्यत्रोपचारात् ।
सम्यगनुभवसाधनं प्रमाणम्
न्यायसा॰ पृ॰ १ इत्यत्रापि साधन
ग्रहणात् कर्तृकर्मनिरासेन करणस्य प्रमाणत्वं सिध्यति, तथाप्यव्यवहितफलत्वेन
साधकतमत्वं ज्ञानस्यैवेति तदेव प्रमाणत्वेनैष्टव्यम् ।
प्रमाणमविसंवादि ज्ञानम्
प्रमाणवा॰ २. १ इति सौगताः । तत्रापि
यद्यविकल्पकं ज्ञानम्; तदा न तद् व्यवहारजननसमर्थम् । सांव्यव82 हारिकस्य चैतत् प्रमाणस्य
लक्षणमिति च भवन्तः, तत्कथं तस्य83 प्रामाण्यम् ? उत्तरकालभाविनो व्यवहारजनन
समर्थाद्विकल्पात् तस्य प्रामाण्ये याचितकमण्डनन्यायः, वरं च व्यवहारहेतोर्विकल्पस्यैव
[p. 7 ] प्रामाण्यमभ्युपगन्तुम्; एवं हि परम्परापरिश्रमः परिहृतो भवति । विकल्पस्य चाप्रामाण्ये
कथं तन्निमित्तो व्यवहारोऽविसंवादी ? दृ84 ष्ट85 विकल्प86 योरर्थयोरेकीकरणेन तैमिरिक
ज्ञानवत् संवादाभ्युपगमे चोपचरितं संवादित्वं स्यात् । तस्मादनुपचरितमविसंवादित्वं
प्रमाणस्य लक्षणमिच्छता निर्णयः प्रमाणमेष्टव्य इति ॥ ८ ॥
प्रमाणसामान्यलक्षणमुक्त्वा परीक्ष्य च विशेषलक्षणं वक्तुकामो विभाग
मन्तरेण तद्वचनस्याशक्यत्वात् विभागप्रतिपादनार्थमाह--
प्रमाणं द्विधा ॥ ९ ॥
सामान्यलक्षणसूत्रे प्रमाणग्रहणं परीक्षयान्तरितमिति न तदा87
परामृष्टं
किन्तु साक्षादेवोक्तं प्रमाणम्-इति । द्विधा द्विप्रकारमेव, विभागस्यावधारणफलत्वात् ।
तेन प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमिति चार्वाकाः, प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणमिति वैशेषिकाः,
तान्येवेति साङ्ख्याः, सहोपमानेन चत्वारीति नैयायिकाः, सहार्थापत्त्या पञ्चेति
प्राभाकराः, सहाऽभावेन षडिति भाट्टाः इति न्यूनाधिकप्रमाणवादिनः प्रतिक्षिप्ताः ।
तत्प्रतिक्षेपश्च वक्ष्यते ॥ ९ ॥
तर्हि प्रमाणद्वैविध्यं किं तथा यथाहुः सौगताः
प्रत्यक्षमनुमानं च
प्रमाणस॰ १. २, न्यायबि॰ १. ३ । इति, उतान्यथा ? इत्याह--
प्रत्यक्षं88 परोक्षं च ॥ १० ॥
अश्नुते अक्ष्णोति वा व्याप्नोति सकलद्रव्यक्षेत्रकालभावानिति अक्षो जीवः,
अश्नुते विषय89 म् इति अक्षम्--इन्द्रियं च । प्रतिः प्रतिगतार्थः । अक्षं प्रतिगतं तदाश्रितम्,
अक्षाणि चेन्द्रियाणि तानि प्रतिगतमिन्द्रियाण्याश्रित्योज्जिहीते यत् ज्ञानं तत् प्रत्यक्षं
वक्ष्यमाणलक्षणम् । अक्षेभ्यः परतो वर्तत इति परेणेन्द्रियादिना चोक्ष्यत इति परोक्षं
वक्ष्यमाणलक्षणमेव । चकारः स्वविषये द्वयोस्तुल्यबलत्वख्यापनार्थः । तेन यदाहुः-
सकलप्रमाणज्येष्ठं प्रत्यक्षम् इति तदपास्तम् । प्रत्यक्ष90 पूर्वकत्वादितरप्रमाणानां
तस्य ज्येष्ठतेति चेत्; न; प्रत्यक्षस्यापि प्रमाणान्तरपूर्वकत्वोपलब्धेः, लिङ्गात् आप्तोपदे
शाद्वा वह्न्यादिकमवगम्य प्रवृत्तस्य तद्विषयप्रत्यक्षोत्पत्तेः ॥ १० ॥
न प्रत्यक्षादन्यत्प्रमाणमिति लौकायतिकाः । तत्राह--
व्यवस्थान्यधीनिषेधानां सिद्धेः प्रत्यक्षेतरप्रमाणसिद्धिः ॥ ११ ॥
प्रमाणाप्रमाणविभागस्य, परबुद्धेः, अतीन्द्रियार्थनिषेधस्य च सिद्धिर्नानुमा
नादिप्रमाणं विना । चार्वाको हि काश्चिज्ज्ञानव्यक्तीः संवादित्वेनाव्यभिचारिणीरुपलभ्या
न्याश्च विसंवादित्वेन व्यभिचारिणीः, पुनः कालान्तरे तादृशीतराणां ज्ञानव्यक्तीनामवश्यं
[p. 8 ] प्रमाणेतरते व्यवस्थापयेत् । न च सन्निहितार्थबलेनोत्पद्यमानं पूर्वापरपरामर्शशून्यं प्रत्यक्षं
पूर्वापरकालभाविनीनां ज्ञानव्यक्तीनां प्रामाण्याप्रामाण्यव्यवस्थापकं निमित्तमुपलक्षयितुं
क्षमते । न चायं स्वप्रतीतिगोचराणामपि ज्ञानव्यक्तीनां परं प्रति प्रामाण्यमप्रामाण्यं वा
व्यवस्थापयितुं प्रभवति । तस्माद्यथादृष्टज्ञानव्यक्तिसाधर्म्यद्वारेणेदानीन्तनज्ञानव्यक्तीनां
प्रामाण्याप्रामाण्यव्यवस्थापकं परप्रतिपादकं च परोक्षान्तर्गतमनुमानरूपं प्रमाणान्तर
मुपासीत ।
अपि च अप्रतिपित्सितमर्थं प्रतिपादयन् नायं लौकिको न परीक्षकः
इत्युन्मत्तवदुपेक्षणीयः स्यात् । न च प्रत्यक्षेण परचेतोवृत्तीनामधिगमोस्ति । चेष्टाविशेष
दर्शनात्तदवगमे च परोक्षस्य प्रामाण्यमनिच्छतोऽप्यायातम् ।
परलोकादिनिषेधश्च न प्रत्यक्षमात्रेण शक्यः कर्तुम्, सन्निहितमात्रविषय
त्वात्तस्य । परलोकादिकं चाप्रतिषिध्य नायं सुखमा91 स्ते प्रमाणान्तरं च नेच्छतीति
डिम्भहेवाकः ।
किञ्च, प्रत्यक्षस्याप्यर्थाव्यभिचारादेव प्रामाण्यं तच्चार्थप्रतिबद्धलिङ्गशब्दद्वारा
समुन्मज्जतः परोक्षस्याप्यर्थाव्यभिचारादेव किं नेष्यते ? व्यभिचारिणोपि परोक्षस्य
दर्शनादप्रामाण्यमिति चेत्; प्रत्यक्षस्यापि तिमिरादिदोषादप्रमाणस्य दर्शनात् सर्वत्राप्रामा
ण्यप्रसङ्गः । प्रत्यक्षाभासं तदिति चेत्; इ92 तरत्रापि तुल्यमेतदन्यत्र पक्षपातात् । धर्मकीर्त्ति
रप्येतदाह--
यथोक्तसङ्ख्यायोगेऽपि च परोक्षार्थविषयमनुमानमेव सौगतैरुपगम्यते; तद
युक्तम्; शब्दादीनामपि प्रमाणत्वात् तेषां चानुमानेऽन्तर्भावयितुमशक्यत्वात् । एकेन तु
सर्वसङ्ग्राहिणा प्रमाणेन प्रमाणान्तरसङ्ग्रहे नायं दोषः । तत्र यथा इन्द्रियजमानसात्मसंवेदन
योगिज्ञानानां प्रत्यक्षेण सङ्ग्रहस्तथा स्मृतिप्रत्यभिज्ञानोहानुमानागमानां परोक्षेण सङ्ग्रहो
लक्षणस्याविशेषात् । स्मृत्यादीनां च विशेषलक्षणानि स्वस्थान एव वक्ष्यन्ते । एवं परो
क्षस्योपमानस्य प्रत्यभिज्ञाने, अर्थापत्तेरनुमानेऽन्तर्भावोऽभिधास्यते ॥ ११ ॥
यत्तु प्रमाणमेव न भवति न तेनान्तर्भूतेन बहिर्भूतेन वा किञ्चित् प्रयोजनम्,
यथा अभावः । कथमस्याप्रामाण्यम् ? निर्विषयत्वात् इति ब्रूमः । तदेव कथम् ? इति चेत्--
भावाभावात्मकत्वाद्वस्तुनो निर्विषयोऽभावः ॥ १२ ॥
नहि भावैकरूपं वस्त्वस्ति विश्वस्य वैश्वरूप्यप्रसङ्गात्, नाप्यभावैकरूपं नीरू
[p. 9 ] पत्वप्रसङ्गात्; किन्तु स्वरूपेण सत्त्वात् पररूपेण चासंत्त्वात् भावाभावरूपं वस्तु तथैव प्रमा
णानां प्रवृत्तेः । तथाहि--प्रत्यक्षं तावत् भूतलमेवेदं घटादि94 र्न भवतीत्यन्वयव्यतिरेकद्वारेण
वस्तु परिच्छिन्दत् तदधिकं विषयमभावैकरूपं निराचष्ट इति कं विषयमाश्रित्याभा
वलक्षणं प्रमाणं स्यात् ? । एवं परोक्षाण्यपि प्रमाणानि भावाभावरूपवस्तुग्रहणप्रवणान्येव,
अन्यथाऽसङ्कीर्णस्वस्वविषयग्रहणासिद्धेः, यदाह-
इति ।
अथ भवतु भावाभावरूपता वस्तुनः, किं नश्च्छिन्नम् ?, वयमपि हि तथैव
प्रत्यपीपदाम । केवलं भावांश इन्द्रियसन्निकृष्टत्वात् प्रत्यक्षप्रमाणगोचरः अभावांशस्तु
न तथेत्यभावप्रमाणगोचर इति कथमविषयत्वं स्यात् ?, तदुक्तम्-
इति ।
ननु भावांशादभावांशस्याभेदे कथं प्रत्यक्षेणाग्रहणम् ?, भेदे वा घटाद्यभाव
रहितं भूतलं प्रत्यक्षेण गृह्यत इति घटादयो गृह्यन्त इति प्राप्तम्, तदभावा95 ग्रहणस्य तद्भावग्रह
णनान्तरीयकत्वात् । तथा चाभा96 वप्रमाणमपि पश्चात्प्रवृत्तं न तानुत्सारयितुं पटिष्ठं स्यात्,
अन्यथा अन्याथा 97 ऽसङ्कीर्णस्य सङ्कीर्णताग्रहणात् प्रत्यक्षं भ्रान्तं स्यात् ।
अपि चायं प्रमाणपञ्चकनिवृत्तिरूपत्वात् तुच्छः । तत एवाज्ञानरूपः कथं
प्रमाणं भवेत् ? । तस्मादभावांशात्कथञ्चिदभिन्नं भावांशं परिच्छिन्दता प्रत्यक्षादिना98 प्रमा
णेनाभावांशो गृहीत एवेति तदतिरिक्तविषयाभावान्निर्विषयोऽभावः । तथा च न प्रमाण99
मिति स्थितम् ॥ १२ ॥
विभागमुक्त्वा विशेषलक्षणमाह--
विशदः प्रत्यक्षम् ॥ १३ ॥
सामान्यलक्षणानुवादेन विशेषलक्षणविधानात् सम्यगर्थनिर्णयः इति प्रमा
णसामान्यलक्षणमनूद्य विशदः इति विशेषलक्षणं प्रसिद्धस्य प्रत्यक्षस्य विधीयते । तथा च
प्रत्यक्षं धर्मि । विशदसम्यगर्थनिर्णयात्मकमिति साध्यो धर्मः । प्रत्यक्षत्वादिति हेतुः ।
यद्विशदसम्यगर्थनिर्णयात्मकं न भवति न तत् प्रत्यक्षम्, यथा परोक्षमिति व्यतिरेकी ।
[p. 10 ] धर्म्मिणो हेतुत्वेऽनन्वयदोष इति चेत्; न; विशेषे धर्मिणि धर्मिसामान्यस्य हेतुत्वात् ।
तस्य च विशेषनिष्ठत्वेन विशेषेष्वन्वयसम्भवात् । सपक्षे वृत्तिमन्तरेणापि च विपक्षव्या
वृत्तिबलाद्गमकत्वमित्युक्तमेव ॥ १३ ॥
अथ किमिदं वैशद्यं नाम ? । यदि स्वविषयग्रहणम्; तत् परोक्षेप्य100
क्षूणम् । अथ
स्फुटत्वम्; तदपि स्वसंविदितत्वात् सर्वविज्ञानानां सममित्याशङ्क्याह--
प्रमाणान्तरानपेक्षेदन्तया प्रतिभासो वा वैशद्यम् ॥ १४ ॥
प्रस्तुतात् प्रमाणाद् यदन्यत् प्रमाणं शब्दलिङ्गादिज्ञानं तत् प्रमाणान्तरं तन्निर
पेक्षता वैशद्यम् । नहि शा101 ब्दानुमानादिवत् प्रत्यक्षं स्वोत्पत्तौ शब्दलिङ्गादिज्ञानं प्रमाणा
न्तरमपेक्षते इत्येकं वैशद्यलक्षणम् । लक्षणान्तरमपि इदन्तया प्रतिभासो वा इति,
इदन्तया विशेषनिष्ठतया यः प्रतिभासः सम्यगर्थनिर्णयस्य सोऽपि वैशद्यम् । वाशब्दो
लक्षणान्तरत्वसूचनार्थः ॥ १४ ॥
अथ मुख्यसांव्यवहारिकभेदेन द्वैविध्यं प्रत्यक्षस्य हृदि निधाय मुख्यस्य
लक्षणमाह--
तत् सर्वथावरणविलये चेतनस्य स्वरूपाविर्भावो मुख्यं केवलम् ॥ १५ ॥
तत् इति प्रत्यक्षप102
रामर्शार्थम्, अन्यथानन्तरमेव वैशद्यमभिसम्बध्येत । दीर्घ
कालनिरन्तरस103 त्कारासेवितरत्नत्रयप्रकर्षपर्यन्ते एकत्ववितर्काविचारध्यानबलेन निःशेषतया
ज्ञानावरणा104 दीनां घातिकर्मणां प्रक्षये सति चेतनास्वभावस्यात्मनः प्रकाशस्वभावस्येति
यावत्, स्वरूपस्य प्रकाशस्वभावस्य सत एवावरणापगमेन आविर्भावः आविर्भूतं स्वरूपं
मुखमिव शरीरस्य सर्वज्ञानानां प्रधानं मुख्यम् प्रत्यक्षम् । तच्चेन्द्रियादिसाहायकविरहात्
सकलविषयत्वादसाधारणत्वाच्च केवलम् इत्यागमे प्रसिद्धम् ।
प्रकाशस्वभावता कथमात्मनः सिद्धेति चेत्; एते ब्रूमः--आत्मा प्रकाशस्व
भावः, असन्दिग्धस्वभावत्वात्, यः प्रकाशस्वभावो न भवति नासावसन्दिग्धस्वभावो यथा
घटः, न च तथात्मा, न खलु कश्चिदहमस्मि न वेति सन्दिग्धे इति नासिद्धो हेतुः । तथा,
आत्मा प्रकाशस्वभावः, बोद्धृत्वात्, यः प्रकाशस्वभावो न भवति नासौ बोद्धा यथा घटः,
न च न बोद्धात्मेति । तथा, यो यस्याः क्रियायाः कर्त्ता न स तद्विषयो यथा गतिक्रिया
याः कर्त्ता चैत्रो न तद्विषयः, ज्ञप्तिक्रियायाः कर्ता चात्मेति ।
अथ प्रकाशस्वभावत्व आत्मनः कथमावरणम् ?, आवरणे वा सततावरणप्र
सङ्गः; नैवम्; प्रकाशस्वभावस्यापि चन्द्रार्कादेरिव रजोनीहाराभ्रपटलादिभिरिव ज्ञाना
[p. 11 ] वरणीयादिकर्म्मभिरावरणस्य सम्भवात्, चन्द्रा105 र्कादेरिव च प्रबलप106 वमानप्रायैर्ध्यानभाव
नादिभिर्विलयस्ये107 ति ।
ननु सादित्वे स्यादावरणस्योपायतो विलयः; नैवम्; अनादेरपि सुवर्णम
लस्य क्षारमृत्पुटपाकादिना विलयोपलम्भात्, तद्वदेवानादेरपि ज्ञानावरणीयादिकर्मणः
प्रतिपक्षभूतरत्नत्रयाभ्यासेन विलयोपपत्तेः ।
न चामूर्त्तस्यात्मनः कथमावरणमिति वाच्यम्; अमूर्ताया अपि चेतनाशक्ते
र्मदिरामदनकोद्रवादिभिरावरणदर्शनात् ।
अथावरणीयतत्प्रतिपक्षाभ्यामात्मा विक्रियेत न वा ? । किं चातः ? ।
इति चेत्; न; अस्य दूषणस्य कूटस्थनित्यतापक्ष एव सम्भवात्, परिणामिनित्यश्चात्मेति
तस्य पूर्वापरपर्यायोत्पादविनाशसहितानु108 वृत्तिरूपत्वात्, एकान्तनित्यक्षणिकपक्षयोः सर्व
थार्थक्रियाविरहात्, यदाह-
इति ॥ १५ ॥
ननु प्रमाणाधीना प्रमेयव्यवस्था । न च मुख्यप्रत्यक्षस्य तद्वतो वा सिद्धौ
किञ्चित् प्रमाणमस्ति । प्रत्यक्षं हि रूपादिविषय109 विनियमितव्यापारं नातीन्द्रियेऽर्थे प्रवर्तितु
मुत्सहते । नाप्यनुमानम्, प्रत्यक्षदृष्टलिङ्गलिङ्गिसम्बन्धबलोप110 जननधर्मकत्वात्तस्य ।
आगमस्तु यद्यतीन्द्रियज्ञानपूर्वकस्तत्साधकः; तदेतरेतराश्रयः111 -
इति । अपौरुषेयस्तु तत्साधको नास्त्येव । योऽपि-
इत्यादिः कश्चिदर्थवादरूपोऽस्ति नासौ प्रमाणम् विधावेव प्रामाण्योपगमात् । प्रमाणान्त
राणां चात्रानवसर एवेत्याशङ्क्याह--
प्रज्ञातिशयविश्रान्त्यादिसिद्धेस्तत्सिद्धिः ॥ १६ ॥
प्रज्ञाया अतिशयः--तारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तम्, अतिशयत्वात्, परिमाणाति
शयवदित्यनुमानेन निरतिशयप्रज्ञासिद्ध्या तस्य केवलज्ञानस्य सिद्धिः, तत्सिद्धिरूपत्वात्
केवलज्ञानसिद्धेः । आदिग्रहणात् सूक्ष्मान्तरितदूरार्थाः कस्यचित् प्रत्यक्षाः प्रमेयत्वात्
घटवदित्यतो, ज्योतिर्ज्ञानाविसंवादान्यथानुपपत्तेश्च तत्सिद्धिः, यदाह--
अपि च--
नोदना हि भूतं भवन्तं भविष्यन्तं सूक्ष्मं व्यवहितं विप्र
कृष्टमेबञ्जातीयकमर्थमवगमयति नान्यत्किञ्चनेन्द्रियम् -शाबर भा॰ १. १. २.
इति वदता भूताद्यर्थपरिज्ञानं कस्यचित् पुंसोऽभिमतमेव, अन्यथा कस्मै वेदस्त्रिकालविषय
मर्थं निवेदयेत् ? । स हि निवेदयंस्त्रिकालविषयतत्त्वज्ञमेवाधिकारिणमुपादत्ते, तदाह-
इति त्रिकालविषयवस्तुनिवेदनाऽन्यथानुपपत्तेरतीन्द्रियकेवलज्ञानसिद्धिः ।
किञ्च, प्रत्यक्षानुमानसिद्धसंवादं शास्त्रमेवातीन्द्रियार्थदर्शिसद्भावे प्रमाणम् ।
य एव हि शास्त्रस्य विषयः स्याद्वादः स एव प्रत्यक्षादेरपीति संवादः, तथाहि-
इति दिशा प्रमाणसिद्धं स्याद्वादं प्रतिपादयन्नागमोऽर्हतस्सर्वज्ञतामपि प्रतिपादयति,
यदस्तुम-
इति । प्रत्यक्षं तु यद्यप्यैन्द्रियि115 कं नातीन्द्रियज्ञानविषयं तथापि समाधिबललब्धजन्मकं116
योगिप्रत्यक्षमेव बाह्यार्थस्येव स्वस्यापि वेदकमिति प्रत्यक्षतोऽपि तत्सिद्धिः ।
अथ-
इति वचनात्सर्वज्ञत्वमीश्वरादीनामस्तु मानुषस्य तु कस्यचिद्विद्याचरणवतोपि तदसम्भाव
नीयम्, यत्कुमारिलः-
देवानधिक्षिपसि ? । ये हि जन्मान्तरार्ज्जितोर्जितपुण्यप्राग्भाराः सुरभवभवमनुपमं सुख
मनुभूय दुःखपङ्कमग्नमखिलं जीवलोकमुद्दिधीर्षवो नरकेष्वपि क्षणं क्षिप्तसुखासिकामृत
वृष्टयो मनुष्यलोकमवतेरुः जन्मसमयसमकालचलितासनसकलसुरेन्द्रवृन्दविहितजन्मो
त्सवाः किङ्करायमाणसुरसमूहाहमहमिकारब्धसेवाविधयः स्वयमुपनतामतिप्राज्यसाम्राज्य
श्रियं तृणवदवधूय समतृणमणिशत्रुमित्रवृत्तयो निजप्रभावप्रशमितेति118 मर119 कादिजगदुपद्रवाः
शुक्लध्यानानलनिर्दग्धघातिकर्माण आविर्भूतनिखिलभावाभावस्वभावावभासिकेवलबलद
लितसकलजीवलोकमोहप्रसराः सुरासुरविनिर्मितां समवसरणभुवमधिष्ठाय स्वस्वभाषापरि
णामिनीभिर्वाग्भिः प्रवर्तितधर्मतीर्थाश्चतुस्त्रिंशद120 तिशयमयीं तीर्थनाथत्वलक्ष्मीमुपभुज्य परं
ब्रह्म सततानन्दं सकलकर्मनिर्मोक्षमुपेयिवांसस्तान्मानुषत्वादिसाधारणधर्मोपदेशेनाप-
वदन् सुमेरुमपि लेष्ट्वादिना साधारणीकर्तुं पार्थिवत्वेनापवदेः ! । किञ्च, अनवरतवनिताङ्ग
सम्भोगदुर्ललितवृत्तीनां विविधहेतिसमूहधारिणामक्षमालाद्यायत्तमनःसंयमानां रागद्वेषमो
हकलुषितानां ब्रह्मादीनां सर्ववित्त्वसाम्राज्यम् !, यदवदाम स्तुतौ-
तादृशेषु तेषु न विप्रतिपद्यामहे, अवोचाम हि-
इति । केवलं ब्रह्मादिदेवताविषयाणां श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासकथानां वैतथ्यमासज्येत ।
तदेवं साधकेभ्यः प्रमाणेभ्योऽतीन्द्रियज्ञानसिद्धिरुक्ता ॥ १६ ॥
बाधकाभावाच्च ॥ १७ ॥
सुनिश्चि122
तासम्भवद्बाधकत्वात् सुखादिवत् तत्सिद्धिः इति सम्बध्यते । तथाहि
केवलज्ञानबाधकं भवत् प्रत्यक्षं वा भवेत् प्रमाणान्तरं वा ? । न तावत् प्रत्यक्षम्; तस्य
विधावेवाधिकारात्-
इति स्वयमेव भाषणात् ।
अथ न प्रवर्तमानं प्रत्यक्षं तद्बाधकं किन्तु निवर्तमानम् तत्; त123
र्हि125
यदि
नियतदेशकालविषयत्वेन बाधकं तर्हि सम्प्रतिपद्यामहे । अथ सकलदेशकालविषयत्वेन;
तर्हि न तत् सकलदेशकालपुरुषपरिषत्साक्षात्का126 रमन्तरेण सम्भवतीति सिद्धं नः समी
हितम् । न च जैमिनिरन्यो वा सकलदेशादिसाक्षात्कारी सम्भवति सत्त्वपुरुषत्वादेः
रथ्यापुरुषवत् । अथ प्रज्ञायाः सातिशयत्वात्तत्प्रकर्षोऽप्यनुमीयते; तर्हि तत एव सकलार्थ
दर्शी किं नानुमीयते ? । स्वपक्षे चानुपलम्भमप्रमाणयन् सर्वज्ञाभावे कुतः प्रमाणयेद
विशेषात् ? ।
न चानुमानं तद्बाधकं सम्भवति; धर्मिग्रहणमन्तरेणानुमानाप्रवृत्तेः, धर्म्मि
ग्रहणे वा तद्ग्राहकप्रमाणबाधितत्वादनुत्थानमेवानुमानस्य । अथ विवादाध्यासितः पुरुषः
सर्वज्ञो न भवति वक्तृत्वात् पुरुषत्वाद्वा रथ्यापुरुषवदित्यनुमानं तद्बाधकं ब्रूषे; तदसत्;
यतो यदि प्रमाणपरिदृष्टार्थवक्तृत्वं हेतुः; तदा विरुद्धः, तादृशस्य वक्तृत्वस्य सर्वज्ञ एव
भावात् । अथासद्भूतार्थवक्तृत्वम्; तदा सिद्धसाध्यता, प्रमाणविरुद्धार्थवादिनामसर्वज्ञत्वेनेष्ट
त्वात् । वक्तृत्वमात्रं तु सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वादनैकान्तिकम् ज्ञानप्रकर्षे वक्तृत्वाप
कर्षादर्शनात्, प्रत्युत ज्ञानातिशयवतो वक्तृत्वातिशयस्यैवोपलब्धेः । एतेन पुरुषत्वमपि
निरस्तम् । पुरुषत्वं हि यदि रागाद्यदूषितं तदा विरुद्धम्, ज्ञानवैराग्यादिगुणयुक्तपुरुषत्वस्य
सर्वज्ञतामन्तरेणानुपपत्तेः । रागादिदूषिते तु पुरुषत्वे सिद्धसाध्यता । पुरुषत्वसामान्यं तु
सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकमित्यबाधकम् ।
नाप्यागमस्तद्बाधकः तस्यापौरुषेयस्यासम्भवात्; सम्भवे वा तद्बाधकस्य
तस्यादर्शनात् । सर्वज्ञोपज्ञ127 श्चागमः कथं तद्बाधकः ?, इत्यलमतिप्रसङ्गेनेति ॥ १७ ॥
न केवलं केवलमेव मुख्यं प्रत्यक्षमपि त्वन्यदपीत्याह--
तत्तारतम्येऽवधिमनःपर्यायौ च128 ॥ १८ ॥
सर्वथावरणविलये केवलम्, तस्यावरणविलयस्य तारतम्ये आवरणक्षयो
पशमविशेषे तन्निमित्तकः अवधिः अवधिज्ञानं मनःपर्यायः मनःपर्यायज्ञानं च मुख्य
मिन्द्रियानपेक्षं प्रत्यक्षम् । तत्रावधीयत इति अवधिः मर्यादा सा च रूपिष्वबधेः
तत्त्वा॰ १. २८ इति वचनात् रूपवद्द्रव्यविषया अवध्युपलक्षितं ज्ञानमप्यवधिः । स द्वेधा
भवप्रत्ययो गुणप्रत्ययश्च । तत्राद्यो देवनारकाणां पक्षिणामिव वियद्गमनम् । गुणप्रत्ययो
मनुष्याणां तिरश्चां च ।
मनसो द्रव्यरूपस्य पर्यायाश्चिन्तनानुगुणाः परिणामभेदास्तद्विषयं ज्ञानं मनः
पर्यायः । तथाविधमनःपर्यायान्यथानुपपत्त्या तु यद्बाह्यचिन्तनीयार्थज्ञानं तत् आनुमानिक
मेव न मनःपर्यायप्रत्यक्षम्, यदाहुः--
ननु रूपिद्रव्यविषयत्वे क्षायोपशमिकत्वे च तुल्ये को विशेषोऽवधिमनः
पर्याययोरित्याह--
विशुद्धिक्षेत्रस्वामिविषयभेदात् तद्भेदः ॥ १९ ॥
सत्यपि कथञ्चित्साधर्म्ये विशुद्ध्यादिभेदादवधिमनःपर्यायज्ञानयोर्भेदः ।
तत्रावधिज्ञानान्मनःपर्यायज्ञानं विशुद्धतरम् । यानि हि मनोद्रव्याणि अवधिज्ञानी
जानीते तानि मनःपर्यायज्ञानी विशुद्धतराणि जानीते ।
क्षेत्र129
कृतश्चानयोर्भेदः--अवधिज्ञानमङ्गुलस्यासङ्खेयभागादिषु भवति आ सर्व
लोकात्, मनःपर्यायज्ञानं तु मनुष्यक्षेत्र एव भवति ।
स्वामिकृतोऽपि--अवधिज्ञानं संयतस्यासंयतस्य संयतासंयतस्य च सर्वगतिषु
भवति; मनःपर्यायज्ञानं तु मनुष्यसंयतस्य प्रकृष्टचारित्रस्य प्रमत्तादिषु क्षीणकषायान्तेषु
गुणस्थानकेषु भवति । तत्रापि वर्धमानपरिणामस्य नेतरस्य । वर्धमानपरिणामस्यापि
ऋद्धिप्राप्तस्य नेतरस्य । ऋद्धिप्राप्तस्यापि कस्यचिन्न सर्वस्येति ।
विषयकृतश्च--रूपवद्द्रव्येष्वसर्वपर्यायेष्ववधेर्विषयनिबन्धस्तदनन्तभा130
गे मनः
पर्यायस्य इति । अवसितं मुख्यं प्रत्यक्षम् ॥ १९ ॥
अथ सांव्यवहारिकमाह--
इन्द्रियमनोनिमित्तोऽवग्रहेहावायधारणात्मा सांव्यवहारिकम् ॥ २० ॥
इन्द्रियाणि स्पर्शनादीनि वक्ष्यमाणलक्षणानि, मनश्च निमित्तं कारणं यस्य स
तथा । सामान्यलक्षणानुवृत्तेः सम्यगर्थनिर्णयस्येदं विशेषणं तेन इन्द्रियमनोनिमित्तः
सम्यगर्थनिर्णयः । कारणमुक्त्वा स्वरूपमाह--अवग्रहेहावायधारणात्मा । अवग्रहादयो
वक्ष्यमाणलक्षणाः त आत्मा यस्य सोऽवग्रहेहावायधारणात्मा । आत्मग्रहणं च क्रमेणो
त्पद्यमानानामप्यवग्रहादीनां नात्यन्तिको भेदः किन्तु पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तररूपतया परिणा
मादेकात्मकत्वमिति प्रदर्शनार्थम् । समीचीनः प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपो व्यवहारः संव्यवहार
स्तत्प्रयोजनं सांव्यवहारिकम् प्रत्यक्षम् । इन्द्रियमनोनिमित्तत्वं च समस्तं व्यस्तं च
बोद्धव्यम् । इन्द्रियप्राधान्यात् मनोबलाधानाच्चोत्पद्यमान इन्द्रियजः । मनस एव विशुद्धि
सव्यपेक्षादुपजायमानो मनोनिमित्त इति ।
ननु स्वसंवेदनरूपमन्यदपि प्रत्यक्षमस्ति तत् कस्मान्नोक्तम् ?, इति न
वाच्यम्; इन्द्रिय131 जज्ञानस्वसंवेदनस्येन्द्रियप्रत्यक्षे, अनिन्द्रियजसुखादि132 संवेदनस्य मनः
प्रत्यक्षे, योगिप्रत्यक्षस्वसंवेदनस्य योगिप्रत्यक्षेऽन्तर्भावात् । स्मृत्यादिस्वसंवेदनं तु मान
समेवेति नापरं स्वसंवेदनं नाम प्रत्यक्षमस्तीति भेदेन133 नोक्तम् ॥ २० ॥
इन्द्रियेत्युक्तमितीन्द्रियाणि लक्षयति--
स्पर्शरसगन्धरूपशब्दग्रहणलक्षणानि स्पर्शनरसनघ्राणचक्षुः
श्रोत्राणीन्द्रियाणि द्रव्यभावभेदा134 नि ॥ २१ ॥
स्पर्शादिग्रहणं लक्षणं येषां तानि यथासङ्ख्यं स्पर्शनादीनीन्द्रियाणि, तथाहि
स्पर्शाद्युपलब्धिः करणपूर्वा क्रियात्वात् छिदिक्रियावत् । तत्रेन्द्रेण कर्मणा तत्रेन्द्रेणकर्मणा सृष्टानीन्द्रियाणि
नामकर्मोदयनिमित्तत्वात् । इन्द्रस्यात्मनो लिङ्गानि वा, कर्ममलीमसस्य हि स्वयमर्थानु
पलब्धुमसमर्थस्यात्मनोऽर्थोपलब्धौ निमित्तानि इन्द्रियाणि ।
नन्वेवमात्मनोऽर्थज्ञानमिन्द्रियात् लिङ्गादुपजायमानमानुमानिकं स्यात् । तथा
च लिङ्गापरिज्ञानेऽनुमानानुदयात् । तस्यानुमानात्परिज्ञानेऽनवस्थाप्रसङ्गः; नैवम्; भावे
न्द्रियस्य स्वसंविदितत्वेनानवस्थानवकाशात् । यद्वा, इन्द्रस्यात्मनो लिङ्गान्यात्मगमकानि
इन्द्रियाणि करणस्य वास्यादिवत्कर्त्रधिष्ठितत्वदर्शनात् ।
तानि च द्रव्यभावरूपेण भिद्यन्ते । तत्र द्रव्येन्द्रियाणि नामकर्मोदयनिमि
[p. 17 ] त्तानि, भावेन्द्रियाणि पुनस्तदावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमनिमित्तानि । सैषा पञ्चसूत्री
स्पर्शग्रहणलक्षणं स्पर्शनेन्द्रियं, रसग्रहणलक्षणं रसनेन्द्रियमित्यादि । सकलसंसारिषु भावा
च्छरीरव्यापकत्वाच्च स्पर्शनस्य पूर्वं निर्देशः, ततः क्रमेणाल्पाल्पजीवविषयत्वाद्रसनघ्राण
चक्षुःश्रोत्राणाम् ।
तत्र स्पर्शनेन्द्रियं तदावरणक्षयोपशमसम्भवं पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतीनां
शेषेन्द्रियावरणवतां स्थावराणां जीवानाम् । तेषां च पुढवी चित्तमन्तमक्खाया
दशवै॰ ४. १ इत्यादेराप्तागमात्सिद्धिः । अनुमानाच्च--ज्ञानं क्वचिदात्मनि परमापकर्षवत्
अपकृष्यमाणविशेषत्वात् परिमाणवत्, यत्र तदपकर्षपर्यन्तस्त एकेन्द्रियाः स्थावराः ।
न च स्पर्शनेन्द्रियस्याप्यभावे भस्मादिषु ज्ञानस्यापकर्षो युक्तः । तत्र हि ज्ञानस्याभाव
एव न पुनरपकर्षस्ततो यथा गगनपरिमाणादारभ्यापकृष्यमाणविशेषं परिमाणं परमाणौ
परमापकर्षवत् तथा ज्ञानमपि केवलज्ञानादारभ्यापकृष्यमाणविशेषमेकेन्द्रियेष्वत्यन्तमप
कृष्यते । पृथिव्यादीनां च प्रत्येकं जीवत्वसिद्धिरग्रे वक्ष्यते । स्पर्शनरसनेन्द्रिये कृमि
अपादिका-नूपुरक-गण्डूपद-शङ्ख-शुक्तिका-शम्बूका-जलूकाप्रभृतीनां त्रसानाम् । स्पर्शन
रसन-घ्राणानि पिपीलका-रोह135 णिका-उपचिका-कुन्थु-तुबर136 क-त्रपु137 स-बीज138 -कर्पासास्थिका-शत
पदी-अयेनक-तृणपत्र-काष्ठहारकादीनाम् । स्पर्शन-रसन-घ्राण-चक्षूंषि भ्रमर-वट139 र-सारङ्ग
मक्षिका-पुत्तिका140 -दंश-मशक-वृश्चिक-नन्द्यावर्त्त-कीटक-पतङ्गादीनाम् । सह श्रोत्रेण तानि
मत्स्य-उरग-भुजग-पक्षि-चतुष्पदानां तिर्यग्योनिजानां सर्वेषां च नारकमनुष्यदेवानामिति ।
ननु वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दहेत141
वो वाक्पाणिपादपायूपस्थलक्षणान्य
पीन्द्रियाणीति साङ्ख्यास्तत्कथं पञ्चैवेन्द्रियाणि ?; न; ज्ञानविशेषहेतू142 नामेवेहेन्द्रियत्वे
नाधिकृतत्वात्, चेष्टाविशेषनिमित्तत्वेनेन्द्रियत्वकल्पनायामिन्द्रियानन्त्यप्रसङ्गः, चेष्टावि
शेषाणामनन्तत्वात्, तस्माद्व्यक्तिनिर्देशात् पञ्चैवेन्द्रियाणि ।
तेषां च परस्परं स्यादभेदो द्रव्यार्थादेशा143
त्, स्याद्भेदः पर्यायार्थादेशात्, अभे
दैकान्ते हि स्पर्शनेन स्पर्शस्येव रसादेरपि ग्रहणप्रसङ्गः । तथाचेन्द्रियान्तरकल्पना वैयर्थ्यम्,
कस्यचित् साकल्ये वैकल्ये वान्येषां साकल्यवैकल्यप्रसङ्गश्च । भेदैकान्तेऽपि तेषामेक144 त्र
सकल145 ज्ञानजनकत्वाभावप्रसङ्गः सन्तानान्तरेन्द्रियवत् । मनस्तस्य जनक
मिति चेत्; न; तस्येन्द्रियनिरपेक्षस्य तज्जनकत्वाभावात् । इन्द्रियापेक्षं मनोऽनुसन्धानस्य
जनकमिति चेत्; सन्तानान्तरेन्द्रियापेक्षस्य कुतो न जनकत्वमिति वाच्यम् ? । प्रत्यासत्ते
रभावादिति चेत्; अत्र का प्रत्यासत्तिरन्यत्रैकद्रव्यतादात्म्यात् ?, प्रत्यासत्त्यन्तरस्य146 च
[p. 18 ] व्यभिचारादिति । एतेन तेषामात्मना भेदाभेदैकान्तौ प्रतिव्यूढौ । आत्मना करणानाम
भेदैकान्ते कर्तृत्वप्रसङ्गः, आत्मनो वा करणत्वप्रसङ्गः, उभयोरुभयात्मकत्वप्रसङ्गो वा,
विशेषाभावात् । ततस्तेषां भेदैकान्ते चात्मनः करणत्वाभावः सन्तानान्तरकरणवद्विपर्ययो
वेति प्रतीतिसिद्धत्वाद्बाधकाभावाच्चानेकान्त एवाश्रयणीयः ।
द्रव्येन्द्रियाणामपि परस्परं स्वारम्भकपुद्गलद्रव्येभ्यश्च भेदाभेदद्वारानेकान्त
एव युक्तः, पुद्गलद्रव्यार्थादेशादभेदस्य पर्यायार्थादेशाच्च भेदस्योपपद्यमानत्वात् ।
एवमिन्द्रियविषयाणां स्पर्शादीनामपि द्रव्यपर्यायरूपतया भेदाभेदात्मकत्व
मवसेयम्, तथैव निर्बाधमुपलब्धेः । तथा च न द्रव्यमात्रं पर्यायमात्रं वेन्द्रियविषय इति
स्पर्शादीनां कर्मसाधनत्वं भावसाधनत्वं च द्रष्टव्यम् ॥ २१ ॥
द्रव्यभावभेदानि इत्युक्तं तानि क्रमेण लक्षयति--
द्रव्येन्द्रियं नियताकाराः पुद्गलाः147 ॥ २२ ॥
द्रव्येन्द्रियम् इत्येकवचनं जात्याश्रयणात् । नियतो विशिष्टो बाह्य आभ्य
न्तरश्चाकारः संस्थानविशेषो येषां ते नियताकाराः पूरणगलनधर्माणः स्पर्शरसगन्धवर्णव
न्तः पुद्गलाः, तथाहि श्रोत्रादिषु यः कर्णशष्कुलीप्रभृतिर्बाह्यः पुद्गलानां प्रचयो यश्चाभ्यन्तरः
कदम्बगोलकाद्याकारः स सर्वो द्रव्येन्द्रियम्, पुद्गलद्रव्यरूपत्वात् । अप्राधान्ये वा द्रव्य
शब्दो यथा अङ्गारमर्द्दको द्रव्याचार्य इति । अप्रधानमिन्द्रियं द्रव्येन्द्रियम्, व्यापारवत्यपि
तस्मिन् सन्निहितेऽपि चालोकप्रभृतिनि सहकारिपटले भावेन्द्रियं विना स्पर्शाद्यु
प148 लब्ध्यसिद्धेः ॥ २२ ॥
भावेन्द्रियं लब्ध्युपयोगौ ॥ २३ ॥
लम्भनं लब्धिः ज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमविशेषः । यत्सन्निधाना149
दात्मा द्रव्ये
न्द्रियनिर्वृत्तिं प्रति व्याप्रियते तन्निमित्त आत्मनः परिणामविशेष उपयोगः । अत्रापि भावे
न्द्रियम् इत्येकवचनं जात्याश्रयणात् । भावशब्दोऽनुपस150 र्जनार्थः । यथैवेन्दनधर्मयोगित्वेना
नुपचरितेन्द्रत्वो भावेन्द्र उच्यते तथैवेन्द्रलिङ्गत्वादिधर्मयोगेनानुपचरितेन्द्रलिङ्गत्वादि
धर्मयोगि भावेन्द्रियम् ।
तत्र लब्धिस्वभावं तावदिन्द्रियं स्वार्थसंवित्तावात्मनो योग्यतामादधद्भावे
न्द्रियतां प्रतिपद्यते । नहि तत्रायोग्यस्य तदुत्पत्तिराकाशवदुपपद्यते स्वार्थसंविद्योग्यतैव च
लब्धिरिति । उपयोगस्वभावं पुनः स्वार्थसंविदि व्यापारात्मकम् । नह्यव्यापृतं स्पर्शना151 दि
संवेदनं स्पर्शादि प्रकाशयितुं शक्तम्, सुषुप्तादीनामपि तत्प्रकाशकत्वप्राप्तेः ।
स्वार्थप्रकाशने व्यापृतस्य संवेदनस्योपयोगत्वे फलत्वादिन्द्रियत्वानुपपत्ति
रिति चेत्; न; कारणधर्मस्य कार्येऽनुवृत्तेः । नहि पावकस्य प्रकाशकत्वे तत्कार्यस्य प्रदी
पस्य प्रकाशकत्वं विरुध्यते । न च येनैव स्वभावेनोपयोगस्येन्द्रियत्वम्, तेनैव फलत्वमि
ष्यते येन विरोधः स्यात् । साधकतमस्वभावेन हि तस्येन्द्रियत्वं क्रियारूपतया च फल
त्वम् । यथैव हि प्रदीपः प्रकाशात्मना प्रकाशयतीत्यत्र साधकतमः प्रकाशात्मा करणम्,
क्रियात्मा फलम्, स्वतन्त्रत्वाच्च कर्त्तेति सर्वमिदमनेकान्तवादे न दुर्लभमित्यलं प्रसङ्गेन ॥ २३ ॥
मनोनिमित्तः इत्युक्तमिति मनो लक्षयति--
सर्वार्थग्रहणं मनः ॥ २४ ॥
सर्वे न तु स्पर्शनादीनां स्पर्शादिवत् प्रतिनियता एवार्था गृह्यन्तेऽनेनेति
सर्वार्थग्रहणं मनः अनिन्द्रियम् इति नोइन्द्रियम् इति चोच्यते । सर्वार्थं मन
इत्युच्यमाने आत्मन्यपि प्रसङ्ग इति करणत्वप्रतिपादनार्थं ग्रहणम् इत्युक्तम् । आत्मा तु
कर्त्तेति नातिव्याप्तिः, सर्वार्थग्रहणं च मनसः प्रसिद्धमेव । यत् वाचकमुख्यः श्रुतमनि
न्द्रियस्य । तत्त्वा॰ २. २२ श्रुतमिति हि विषयिणा विषयस्य निर्देशः । उपलक्षणं च
श्रुतं मतेः तेन मतिश्रुतयोर्यो विषयः स मनसो विषय इत्यर्थः । मतिश्रुतयोर्निबन्धो
द्र152 व्येष्वसर्वपर्यायेषु तत्त्वा॰ १. २७ इति वाचकवचनान्मतिश्रुतज्ञानयोः सर्वविषयत्व
मिति मनसोऽपि सर्वविषयत्वं सिद्धम् ।
मनोऽपि प153
ञ्चेन्द्रियवद् द्रव्यभावभेदात् द्विविधमेव । तत्र द्रव्यमनो मनस्त्वेन
परिणतानि पुद्गलद्रव्याणि । भावमनस्तु तदावरणीयकर्मक्षयोपशमात्मा लब्धिरात्मनश्चार्थ
ग्रहणोन्मुखो व्यापारविशेष इति ॥ २४ ॥
नन्वत्यल्पमिदमुच्यते इन्द्रियमनोनिमित्तः इति । अन्यदपि हि चक्षुर्ज्ञानस्य
निमित्तमर्थ आलोकश्चास्ति, यदाहुः-
इत्यत्राह--
नार्थालोकौ ज्ञानस्य निमित्तमव्यतिरेकात् ॥ २५ ॥
बाह्यो विषयः प्रकाशश्च न चक्षुर्ज्ञानस्य साक्षात्कारणम्, देशकालादिवत्तु व्यव
हितकारणत्वं न निवार्यते, ज्ञानावरणादिक्षयोपशमसामग्र्यामारादुपकारित्वेनाञ्जनादिवच्चक्षु
रुपकारित्वेन चाभ्युपगमात् । कुतः पुनः साक्षान्न कारणत्वमित्याह--अव्यतिरेकात्
व्यतिरेकाभावात् । न हि तद्भावे भावलक्षणोऽन्वय एव हेतुफलभावनिश्चयनिमित्तम्,
[p. 20 ] अपि तु तदभावेऽभावलक्षणो व्यतिरेकोऽपि । न चासावर्थालोकयोर्हेतुभावेऽस्ति; मरु
मरीचिकादौ जलाभावेऽपि जलज्ञानस्य, वृषदंशादीनां चालोकाभावेऽपि सान्द्रतमतमः
पटलविलिप्त155 देशगतवस्तुप्रतिपत्तेश्च दर्शनात् । योगिनां चातीतानागतार्थग्रहणे किमर्थस्य156
निमित्तत्वम् ? । निमित्तत्वे चार्थक्रियाकारित्वेन सत्त्वादतीतानागतत्वक्षतिः ।
न च प्रका157
श्यादात्मलाभ एव प्रकाशकस्य प्रकाशकत्वम्, प्रदीपादेर्घटादिभ्यो
ऽनुत्पन्नस्यापि तत्प्रकाशकत्वदर्शनात् । ईश्वरज्ञानस्य च नित्यत्वेनाभ्युपगतस्य कथमर्थ
जन्यत्वं नाम ? । अस्मदा अस्मादा दीनामपि जनकस्यैव ग्राह्यत्वाभ्युपगमे स्मृतिप्रत्यभिज्ञानादेः
प्रमाणस्याप्रामाण्यप्रसङ्गः । येषां चैकान्तक्षणिकोऽर्थो जनकश्च ग्राह्य158 इति दर्शनम् तेषामपि
जन्यजनकयोर्ज्ञानार्थयोर्भिन्नकालत्वान्न ग्राह्यग्राहकभावः सम्भवति । अथ न जन्यजनक
भावातिरिक्तः सन्दंशायोगोलकवत् ज्ञानार्थयोः कश्चिद् ग्राह्यग्राहकभाव इति मतम्,
इति वचनात्; तर्हि स159 र्वज्ञज्ञानस्य वार्तमानिकार्थविषयत्वं न कथञ्चिदुपपद्यते वार्तमानिक
क्षणस्याजनकत्वात् अजनकस्य चाग्रहणात् । स्वसंवेदनस्य च स्वरूपाजन्यत्वे कथं ग्राहकत्वं
स्वरूपस्य वा कथं ग्राह्यत्वमिति चिन्त्यम् । तस्मात्160 स्वस्वसामग्रीप्रभवयोर्दीपप्र161 काशघटयो
रिव ज्ञानार्थयोः प्रकाश्यप्रकाशकभावसम्भवान्न ज्ञाननिमित्तत्वमर्थालोकयोरिति स्थितम् ।
नन्वर्थाजन्यत्वेज्ञानस्य कथं प्रतिकर्मव्यवस्था ?, तदुत्पत्तितदाकारताभ्यां हि
सोपपद्यते, तस्मादनुत्पन्नस्यातदाकारस्य च ज्ञानस्य सर्वार्थान् प्रत्यविशेषात्; नैवम्;
तदुत्पत्तिमन्तरेणाप्यावरणक्षयोपशमलक्षणया योग्यतयैव प्रतिनियतार्थप्रकाशकत्वोपपत्तेः ।
तदुत्पत्तावपि च योग्यतावश्याश्रयणीया, अन्यथाऽशेषार्थसान्निध्येऽपि कुतश्चिदेवार्थात् क
स्यचिदेव ज्ञानस्य जन्मेति कौतस्कुतोऽयं विभागः । तदाकारता त्वर्थाकारसङ्क्रान्त्या ताव
दनुपपन्ना, अर्थस्य निराकारत्वप्रसङ्गात् । अर्थेन च मूर्तेनामूर्तस्य ज्ञानस्य कीदृशं सादृ
श्यमित्यर्थविशेषग्रहणपरिणा162 म एव साभ्युपेया । अ163 तः-
इति यत्किञ्चिदेतत् ।
अपि च व्यस्ते समस्ते वैते ग्रहणकारणं स्याताम् । यदि व्यस्ते; तदा कपा
लाद्यक्षणो घटान्त्यक्षणस्य, जलचन्द्रो वा नभश्चन्द्रस्य ग्राहकः प्राप्नोति, तदुत्पत्तेस्तदाका
रत्वाच्च । अथ समस्ते; तर्हि घटोत्तरक्षणः पूर्वघटक्षणस्य ग्राहकः प्रसजति । ज्ञानरूपत्वे
सत्येते ग्रहणकारणमिति चेत्; तर्हि समानजातीयज्ञानस्य समनन्तरपूर्वज्ञानग्राहकत्वं प्रस
ज्येत । तन्न योग्यतामन्तरेणान्यद् ग्रहणकारणं पश्यामः ॥ २५ ॥
अवग्रहेहावायधारणात्मा इत्युक्तमित्यवग्रहादील्लँक्षयति--
अक्षार्थयोगे दर्शनानन्तरमर्थग्रहणमवग्रहः ॥ २६ ॥
अक्षम् इन्द्रियं द्रव्यभावरूपम्, अर्थः द्रव्यपर्यायात्मा तयोः योगः
सम्बन्धोऽनतिदूरासन्नव्यवहितदेशाद्यवस्थानलक्षणा योग्यता । नियता हि सा विषयविष
यिणोः, यदाह,
इत्यादि । तस्मिन्नक्षार्थयोगे सति दर्शनम् अनुल्लिखितविशेषस्य वस्तुनः प्रतिपत्तिः ।
तदनन्तरमिति क्रमप्रतिपादनार्थमेतत् । एतेन दर्शनस्यावग्रहं प्रति प164 रिणामितोक्ता, नह्यसत
एव सर्वथा कस्यचिदुत्पादः, सतो वा सर्वथा विनाश इति दर्शनमेवोत्तरं परिणामं प्रति
पद्यते । अर्थस्य द्रव्यपर्यायात्मनोऽर्थक्रियाक्षमस्य ग्रहणम्, सम्यगर्थनिर्णयः इति
सामान्यलक्षणानुवृत्तेर्निर्णयो न पुनरविक165 ल्पकं दर्शनमात्रम् अवग्रहः ।
न चायं मानसो विकल्पः, चक्षुरादिसन्निधानापेक्षत्वात् प्रतिसङ्ख्यानेना
प्रत्या166 ख्येयत्वाच्च । मानसो हि विकल्पः प्रतिसङ्ख्या167 नेन निरुध्यते, न चायं तथेति
न विकल्पः ॥ २६ ॥
अवगृहीतविशेषाका168 ङ्क्षणमीहा ॥ २७ ॥
अवग्रहगृहीतस्य शब्दादेरर्थस्य किमयं शब्दः शाङ्खः शार्ङ्गो वा इति संशये
सति माधुर्यादयः शा169 ङ्खधर्मा एवोपलभ्यन्ते न कार्कश्यादयः शार्ङ्गधर्माः इत्यन्वयव्यति
रेकरूपविशेषपर्यालोचनरूपा मतेश्चेष्टा इहा । इह चावग्रहेहयोरन्तराले अभ्यस्तेऽपि विषये
संशयज्ञानमस्त्येव आशुभावात्तु नोपलक्ष्यते । न तु प्रमाणम्, सम्यगर्थनिर्णयात्मक
त्वाभावात् ।
ननु परोक्षप्रमाणभेदरूपमूहाख्यं प्रमाणं वक्ष्यते तत्कस्तस्मादीहाया भेदः ? ।
उच्यते--त्रिकालगोचरः साध्यसाधनयोर्व्याप्तिग्रहणपटुरूहो यमाश्रित्य व्याप्तिग्रहणकाले
योगीव सम्पद्यते प्रमाता इति न्यायविदो वदन्ति । ईहा तु वार्त्तमानिकार्थविषया
प्रत्यक्षप्रभेद इत्यपौनरुक्त्यम् ।
ईहा च यद्यपि चेष्टोच्यते तथापि चेतनस्य सेति ज्ञानरूपैवेति युक्तं प्रत्यक्ष
भेदत्वमस्याः । न चानिर्णयरूपत्वादप्रमाणत्वमस्याः शङ्कनीयम्; स्वविषयनिर्णय170 रूप
त्वात्, निर्णयान्तरासादृश्ये निर्णयान्तराणामप्यनिर्णयत्वप्रसङ्गः ॥ २७ ॥
ईहितविशेषनिर्णयोऽवायः ॥ २८ ॥
ईहाक्रोडीकृते वस्तुनि विशेषस्य शाङ्ख एवायं शब्दो न शार्ङ्गः इत्येवंरूप
स्यावधारणम् अवायः ॥ २८ ॥
स्मृतिहेतुर्द्धारणा ॥ २९ ॥
स्मृतेः अतीतानुसन्धानरूपाया हेतुः परिणामिकारणम्, संस्कार इति
यावत्, सङ्ख्येयमसङ्ख्येयं वा कालं ज्ञानस्यावस्थानं धारणा । अवग्रहादयस्तु त्रय
आन्तर्मौहूर्त्तिकाः ।
संस्कारस्य च प्रत्यक्षभेदरूपत्वात् ज्ञानत्वमुन्नेयम्, न पुनर्यथाहुः प171
रे-
ज्ञानादतिरिक्तो भावनाख्योऽयं संस्कारः इति । अस्य ह्यज्ञानरूपत्वे ज्ञानरूप
स्मृतिजनकत्वं न स्यात्, नहि सत्ता सत्तान्तरमनुविशति । अज्ञानरूपत्वे चास्यात्मधर्मत्वं
न स्यात्, चेतनधर्मस्याचेतनत्वाभावात् ।
नन्वविच्युतिमपि धारणामन्वशिषन् वृद्धाः, यद्भाष्यकारः--
अविच्चुई
धारणा होइ172 विशेषा॰ गा॰ १८० तत्कथं स्मृतिहेतोरेव धारणात्वमसूत्रयः ? । सत्यम्,
अस्त्यविच्युतिर्नाम धारणा, किन्तु साऽवाय एवान्तर्भूतेति न पृथगुक्ता । अवाय एव हि
दीर्घदीर्घोऽविच्युतिर्धारणेत्युच्यत इति । स्मृतिहेतुत्वाद्वाऽविच्युतिर्धारणयैव सङ्गृहीता ।
न ह्यवायमात्रादविच्यु173 तिरहितात् स्मृतिर्भवति, गच्छत्तृणस्पर्शप्रायाणामवायानां परि
शीलनविकलानां स्मृतिजनकत्वादर्शनात् । तस्मात् स्मृतिहेतू अविच्युति संस्कारावनेन स संस्कारावनेनस
ङ्गृहीतावित्यदोषः । यद्यपि स्मृतिरपि धारणाभेदत्वेन सिद्धान्तेऽभिहिता तथापि परोक्ष
प्रमाणभेदत्वादिह नोक्तेति सर्वमवदातम् ।
इह च क्रमभाविनामप्यवग्रहादीनां कथञ्चिदेकत्वमवसेयम् । विरुद्धधर्मा
ध्यासो ह्येकत्वप्रतिपत्तिपरिपन्थी । न चाऽसौ प्रमाणप्रतिपन्नेऽर्थे प्रत्यर्थितां भजते । अनु
भूयते हि खलु हर्षविषादादिविरुद्धविवर्त्ताक्रान्तमेकं चैतन्यम् । विरुद्धधर्म्माध्यासाच्च बिभ्य
द्भिरपि कथमेकं चित्रप175 टीज्ञान चित्रप174 टी ज्ञान मेकानेकाकारोल्लेखशेखरमभ्युपगम्यते सौगतैः, चित्रं वा
रूपं नैयायिकादिभिरिति ? ।
नैयायिकास्तु--
इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभि
चारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम् न्या॰ १.१. ४. न्या॰ ११. ४. इति प्रत्यक्षलक्षणमाचक्षते । अत्र
च पूर्वाचार्यकृतव्याख्यावैमुख्येन सङ्ख्यावद्भिस्त्रिलोचनवाचस्पतिप्रमुखैरयमर्थः समर्थि
तो यथा--इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नं ज्ञानमव्यभिचारि प्रत्यक्षमित्येव176 प्रत्यक्षलक्षणम् । यतः
शब्दाध्याहारेण च यत्तदोर्नित्याभिसम्बन्धादुक्तविशेषणविशिष्टं ज्ञानं यतो भवति तत्
तथाविधज्ञानसाधनं ज्ञानरूपमज्ञानरूपं वा प्रत्यक्षं प्रमाणमिति । अस्य च फलभूतस्य
ज्ञानस्य द्वयी गतिरविकल्पं177 सविकल्पं178 च । तयोरुभयोरपि प्रमाणरूपत्वमभिधातुं विभा
गवचनमेतद् अव्यपदेश्यं व्यवसायात्मकम् इति ।
तत्रोभयरूपस्यापि ज्ञानस्य प्रामाण्यमुपेक्ष्य यतःशब्दाध्याहारक्लेशेनाऽज्ञा
नरूपस्य सन्निकर्षादेः प्रामाण्यसमर्थनमयुक्तम् । कथं ह्यज्ञानरूपाः सन्निकर्षादयोऽर्थपरि
[p. 23 ] च्छित्तौ साधकतमा भवन्ति व्यभिचारात् ?, सत्यपीन्द्रियार्थसन्निकर्षेऽर्थोपलब्धेरभावात् ।
ज्ञाने सत्येव भावात्, साधकतमं हि करणमव्यवहितफलं च तदिति ।
सन्निकर्षोऽपि यदि योग्यतातिरिक्तः संयोगादिसम्बन्धस्तर्हि स चक्षुषोऽर्थेन
सह नास्ति अप्राप्यकारित्वात्तस्य । दृश्यते हि काचाभ्र179 स्फटिकादिव्यवहितस्या180 प्यर्थस्य
चक्षुषोपलब्धिः । अथ प्राप्यकारि चक्षुः करणत्वाद्वास्यादिवदिति ब्रूषे; तर्ह्ययस्कान्ता
कर्षणोपलेन लोहासन्निकृ181 ष्टेन व्यभिचारः । न च संयुक्तसंयोगादिः स182 न्निकर्षस्तत्र कल्प
यितुं शक्यते, अतिप्रसङ्गादिति ।
सौगतास्तु
प्रत्यक्षं कल्पनापोढमभ्रान्तम्
न्यायबि॰ १. ४ इति
लक्षणमवोचन् । अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासा प्रतीतिः कल्पना तया रहि
तम्183 --न्यायबि॰ १. ५, ६ कल्पनापोढम् इति । एतच्च व्यवहारानुपयोगित्वात्प्रमाणस्य
लक्षणमनुपपन्नम्, तथाहि एतस्माद्विनिश्चित्यार्थमर्थक्रियार्थिनस्तत्समर्थेऽर्थे प्रवर्तमाना
विसंवादभाजो मा भूवन्निति प्रमाणस्य लक्षणपरीक्षायां प्रवर्तन्ते परीक्षकाः । व्यवहारा
नुपयोगिनश्च तस्य वायस184 सदसद्दशनपरीक्षायामिव निष्फलः परिश्र186 मः । निर्विकल्पोत्तर
कालभाविनः सविकल्पकात्तु व्यवहारोपगमे व्यहारोपगमे वरं तस्यैव प्रामाण्यमास्थेयम्, किमविकल्पकेन
शिखण्डि187 नेति ? ।
जैमिनीयास्तु धर्मं प्रति अनिमित्तत्वव्याजेन
सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्ये
न्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षमनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात् जैमि॰ जैभि॰
१. १. ४ इत्यनुवादभङ्ग्या प्रत्यक्षलक्षणमाचक्षते, यदाहुः-
इति । व्याचक्षते च--इन्द्रियाणां सम्प्रयोगे सति पुरुषस्य जायमाना बुद्धिः प्रत्यक्षमिति ।
अत्र संशयविपर्ययबुद्धिजन्मनोऽपीन्द्रियसंप्र189
योगे सति प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गादति
व्याप्तिः । अथ सत्सम्प्रयोग इति सता सम्प्रयोग इति व्याख्यायते तर्हि निरालम्बन
विभ्रमा एवार्थनिरपेक्षजन्मानो निरस्ता भवेयुर्न सालम्बनौ संशयविपर्ययौ । अथ सति
सम्प्रयोग इति सत् सप्तमिपक्ष सप्तमि पक्ष एव न त्यज्यते संशयविपर्ययनिरासाय च सम्प्रयोग इत्यत्र
सम् इत्युपसर्गो वर्ण्यते, यदाह-
कार्यं च ज्ञानम् न च तदविशेषितमेव प्रयोगसम्यक्त्वावगमनायालम् । न च तद्विशेषण
परमपरमिह पदमस्ति । स190 तां सम्प्रयोगैति च वरं निरालम्बनविज्ञाननिवृत्तये, सतिइति
तु सप्तम्यैव गतार्थत्वादनर्थकम् ।
येऽपि
तत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म सत्प्रत्यक्षं यद्विषयं
ज्ञानं तेन191 सम्प्रयोगे इन्द्रियाणां पुरुषस्य बुद्धिजन्म सत्प्रत्यक्षं यदन्यविषयं
ज्ञानमन्यसम्प्रयोगे भवति न तत्प्रत्यक्षम् । शाबरभा॰ १. १. ५ इत्येवं
त192 त्सतोर्व्यत्ययेन लक्षणमनवद्यमित्याहुः, तेषामपि क्लिष्टकल्पनैव, संशयज्ञानेन व्यभि
चारानिवृत्तेः । तत्र हि यद्विषयं ज्ञानं तेन सम्प्रयोग इन्द्रियाणामस्त्येव । यद्यपि चोभ
यविषयं संशयज्ञानं तथापि तयोरन्यतरेणेन्द्रियं संयुक्तमेव उभयावमर्शित्वाच्च संशयस्य
येन संयुक्तं चक्षुस्तद्विषयमपि तज्ज्ञानं भवत्येवेति नातिव्याप्तिपरिहारः । अव्याप्तिश्च
चाक्षुषज्ञानस्येन्द्रियसम्प्रयोगजत्वाभावात् । अप्राप्यकारि च चक्षुरित्युक्तप्रायम् ।
श्रोत्रादिवृत्तिरविकल्पिका प्रत्यक्षम्
इति वृद्धसाङ्ख्याः । अत्र
श्रोत्रादीनामचेतनत्वात्तद्वृत्तेः सुतरामचैतन्यमिति कथं प्रमाणत्वम् ? । चेतनसंसर्गात्तच्चैत
न्याभ्युपगमे वरं चित एव प्रामाण्यमभ्युपगन्तुं युक्तम् । न चाविकल्प193 कत्वे प्रामाण्यमस्तीति
यत्किञ्चिदेतत् ।
प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्ट194
म्
सां॰ का॰ ५ इति प्रत्यक्षलक्षणमितीश्वर
कृष्णः । तदप्यनुमानेन व्यभिचारित्वादलक्षणम् । अथ प्रतिः आभिमुख्ये वर्तते तेनाभि
मुख्येन विषयाध्यवसायः प्रत्यक्षमित्युच्यते; तदप्यनु तदुप्यनु मानेन तुल्यम् घटोऽयमितिवदयं
पर्वतोऽग्निमानित्याभिमुख्येन प्रतीतेः । अथ अनुमानादिविलक्षणो अभिमुखोऽध्यवसायः
प्रत्यक्षम्; तर्हि प्रत्यक्षलक्षणमकरणीयमेव शब्दानुमानलक्षणविलक्षणतयैव तत्सिद्धेः ।
ततश्च परकीयलक्षणानां दुष्टत्वादिदमेव विशदः प्रत्यक्षम् इति प्रत्यक्ष
लक्षणमनवद्यम् ॥ २९ ॥
प्रमाणविषयफलप्रमातृरूपेषु चतुर्षु विधिषु195
तत्त्वं परिसमाप्यत इति विषया
दिलक्षणमन्तरेण प्रमाणलक्षणमसम्पूर्णमिति विषयं लक्षयति--
प्रमाणस्य विषयो द्रव्यपर्यायात्मकं वस्तु ॥ ३० ॥
प्रत्यक्षस्य प्रकृतत्वात्तस्यैव विषयादौ लक्षयितव्ये प्रमाणस्य इति प्रमाणसा
मान्यग्रहणं प्रत्यक्षवत् प्रमाणान्तराणामपि विषयादिलक्षणमिहैव वक्तुं युक्तमविशेषात्तथा च
लाघवमपि भवतीत्येवमर्थम्196 । जातिनिर्देशाच्च प्रमाणानां प्रत्यक्षादीनां विषयः गोचरो
द्रव्यपर्यायात्मकं वस्तु । द्रवति तांस्तान् पर्यायान् गच्छति इति द्रव्यं ध्रौव्यलक्षणम् ।
[p. 25 ] पूर्वोत्तरविवर्त्तवर्त्त्यन्वयप्रत्ययसमधिगम्यमूर्ध्वतासामान्यमिति यावत् । परियन्त्युत्पाद
विनाशधर्म्माणो भवन्तीति पर्याया विवर्त्ताः । तच्च ते चात्मा स्वरूपं यस्य तत् द्रव्य
पर्यायात्मकं वस्तु, परमार्थसदित्यर्थः, यद्वाचकमुख्यः-- उत्पादव्ययध्रौव्य197 युक्तं
सद् तत्त्वा॰ ५. २९ इति, पारमर्षमपि उपन्नेइ वा विगमेइ वा धुवेइ वा इति ।
तत्र द्रव्यपर्यायग्रहणेन द्रव्यैकान्तपर्यायैकान्तवादिपरिकल्पितविषयव्यु
दासः । आत्मग्रहणेन चात्यन्तव्यतिरिक्तद्रव्यपर्यायवादिकाणादयौगाभ्युपगतविषय
निरासः । यच्छ्रीसिद्धसेनः--
कुतः पुनर्द्रव्यपर्यायात्मकमेव वस्तु प्रमाणानां विषयो न द्रव्यमात्रं पर्याय
मात्रमुभयं वा स्वतन्त्रम् ? इत्याह--
अर्थक्रियासामर्थ्यात्200 ॥ ३१ ॥
अर्थस्य हानोपादानादिलक्षणस्य क्रिया निष्पत्तिस्तत्र सामर्थ्यात्, द्रव्य
पर्यायात्मकस्यैव वस्तुनोऽर्थक्रियासम201 र्थत्वादित्यर्थः ॥ ३१ ॥
यदि नामैवं ततः किमित्याह--
तल्लक्षणत्वाद्व202 स्तुनः ॥ ३२ ॥
तद् अर्थक्रियासामर्थ्यं लक्षणम् असाधारणं रूपं यस्य तत् तल्लक्षणं तस्य
भावस्तत्त्वं तस्मात् । कस्य ? । वस्तुनः परमार्थसतो रूपस्य । अयमर्थः--अर्थक्रियार्थी हि
सर्वः प्रमाणमन्वेषते, अ203 पि नामेतः प्रमेयमर्थक्रियाक्षमं विनिश्चित्य कृतार्थो भवेयमिति
न व्यसनितया । तद्यदि प्रमाणविषयोऽर्थोऽर्थक्रियाक्षमो न भवेत्तदा नासौ प्रमाणपरीक्षण
माद्रियेत । यदा204 ह--
तत्र न द्रव्यैकरूपोऽर्थोऽर्थक्रियाकारी, स ह्यप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकरूपः कथमर्थ
क्रियां कुर्वीत क्रमेणाक्रमेण वा ?, अन्योन्यव्यवच्छेदरूपाणां प्रकारान्तरासम्भवात् । तत्र
न क्रमेण; स हि कालान्तरभाविनीः क्रियाः प्रथमक्रियाकाल एव प्रसह्य कुर्यात् समर्थस्य
कालक्षेपायोगात्, कालक्षेपिणो वाऽसामर्थ्यप्राप्तेः । समर्थोऽपि तत्तत्सहकारिसमवधाने तं
तमर्थं करोतीति चेत्; न तर्हि तस्य सामर्थ्य205 मपरसहकारिसापेक्षवृत्तित्वात्, सापेक्षम
समर्थम् पात॰ महा॰ ३. १. ८ इति हि किं नाश्रौषीः ? । न तेन सहकारिणोऽपेक्ष्यन्तेऽपि तु
[p. 26 ] कार्यमेव सहकारिष्वसत्स्वभवत् तानपेक्षत इति चेत्; तत्किं स भावोऽसमर्थः ? । समर्थश्चेत्;
किं सहकारिमुखप्रेक्षणदीनानि ता206 न्युपेक्षते न पुनर्झटिति घटयति ? । ननु समर्थमपि बीज
मिलाज207 लादिसहकारिसहितमेवाङ्कुरं करोति नान्यथा; तत् किं तस्य सहकारिभिः किञ्चिदुप
क्रियेत, न वा ? । नो चेत्; स किं पूर्ववन्नोदास्ते । उपक्रियेत चेत्; स तर्हि तैरुपकारो
भिन्नोऽभिन्नो वा क्रियत208 इति निर्वचनीयम् । अभेदे स एव क्रियते इति लाभमिच्छतो
मूलक्षतिरायाता । भेदे स कथं तस्योपकारः ?, किं न सह्यविन्ध्या209 देरपि ? । तत्सम्बन्धात्त
स्यायमिति चेत्; उपकार्योपकारयोः कः सम्बन्धः ? । न संयोगः; द्रव्ययोरेव तस्य
भावात् । नापि समवायस्तस्य प्रत्यासत्तिविप्रकर्षाभावेन सर्वत्र तुल्यत्वान्न नियतस
म्बन्धिसम्बन्धत्वंयुक्तम्, तत्त्वे वा तत्कृ210 त उपकारोऽस्या211 भ्युपगन्तव्यः, तथा च सत्यु
पकारस्य भेदाभेदकल्पना तदवस्थैव । उपकारस्य समवायादभेदे समवाय एव कृतः
स्यात् । भेदे पुनरपि समवायस्य न नियतसम्बन्धिसम्बन्धत्वम् । निय212 तसम्बन्धिसम्ब
न्धत्वे213 समवायस्य विशेषणविशेष्यभावो हेतुरिति चेत्; उपकार्योपकारकभावाभावे
तस्यापि प्रतिनियमहेतुत्वाभावात् । उपकारे तु पुनर्भेदाभेदविकल्पद्वारेण तदेवावर्तते ।
तन्नैकान्तनित्यो भावःक्रमेणार्थक्रियां कुरुते ।
नाप्यक्रमेण । न ह्येको भावः सकलकालक214
लाभाविनीर्युगपत् सर्वाः क्रियाः
करोतीति प्रातीतिकम् । कुरुतां वा, तथापि द्वितीयक्षणे किं कुर्यात् ? । करणे वा क्रमपक्ष
भा215 वी दोषः । अकरणेऽनर्थक्रियाकारित्वादवस्तुत्वप्रसङ्गः--इत्येकान्तनित्यात् क्रमा
क्रमाभ्यां व्याप्तार्थक्रिया व्यापकानुपलब्धिबलात् व्यापकनिवृत्तौ निवर्तमाना व्याप्यमर्थ
क्रियाकारित्वं निवर्तयति तद216 पि स्वव्याप्यं सत्त्वमित्यसन् द्रव्यैकान्तः ।
पर्यायैकान्तरूपोऽपि प्रतिक्षणविनाशी भावो न क्रमेणार्थक्रियासमर्थो
देशकृतस्य कालकृतस्य च क्रमस्यैवाभावात् । अवस्थितस्यैव हि नानादेशकालव्याप्ति
र्देशक्रमः कालक्रमश्चाभिधीयते । न चैकान्तविनाशिनि सास्ति । यदाहुः--
न च सन्तानापेक्षया पूर्वोत्तरक्षणानां क्रमः सम्भवति, सन्तानस्याऽवस्तु
त्वात् । वस्तुत्वेऽपि तस्य यदि क्षणिकत्वं न तर्हि क्षणेभ्यः कश्चिद्विशेषः । अथाक्षणिकत्वम्;
सु219 स्थितः पर्यायैकान्तवादः ! यदा220 हुः--
नाप्यक्रमेण क्षणिकेऽर्थक्रिया सम्भवति । स ह्येको रू222
पादिक्षणो युगपदनेका223
न्
रसादिक्षणान् जनयन् यद्येकेन स्वभावेन जनयेत्तदा तेषामेकत्वं स्यादेकस्वभावजन्यत्वात् ।
अथ नानास्वभावैर्जनयति--किञ्चिदुपादानभावेन किञ्चित् सहकारित्वेन; ते तर्हि स्वभावा
स्तस्यात्मभूता अनात्मभूता वा ? । अनात्मभूताश्चेत्; स्वभावहानिः । यदि तस्यात्मभूताः;
तर्हि तस्यानेकत्वं स्वभावानां चैकत्वं प्रसज्येत । अथ य एवैकत्रोपादानभावः स एवान्यत्र
सहकारिभाव इति न स्वभावभेद इष्यते; तर्हि नित्यस्यैकरूपस्यापि क्रमेण नानाकार्यकारिणः
स्वभावभेदः कार्यसाङ्कर्यं च मा भूत् । अथाक्रमात् क्रमिणामनुत्पत्तेर्नैव224 मिति चेत्; एका225 नंश
कारणात् युगपदनेककारणसाध्यानेककार्यविरोधात् क्षणिकानामप्यक्रमेण226 कार्यकारित्वं मा
भूदिति पर्यायैकान्तादपि क्रमाक्रमयोर्व्यापकयोर्निवृत्त्यैव व्याप्याऽर्थक्रियापि व्यावर्तते ।
तद्व्यावृत्तौ च सत्त्वमपि व्यापकानुपलब्धिबलेनैव निवर्तत इत्यसन् पर्यायैकान्तोऽपि ।
काणादास्तु द्रव्यपर्यायावु227
भावप्युपागमन् पृथिव्यादीनि गुणाद्याधाररू
पाणि द्रव्याणि, गुणादयस्त्वाधेयत्वात्पर्यायाः । ते च केचित् क्षणिकाः228 , केचिद्यावद्द्र229 व्य
भाविनः, केचिन्नित्या230 इति केवलमितरेतरविनिर्लुठित232 धर्मिधर्माभ्युपगमान्न समीचीनविष
यवादिनः । तथाहि--यदि द्रव्यादत्यन्तविलक्षणं सत्त्वं तदा द्रव्यमसदेव भवेत् । सत्तायो
गात् सत्त्वमस्त्येवेति चेत्; असतां सत्तायोगेऽपि कुतः सत्त्वम् ?, सतां तु निष्फलः सत्ता
योगः । स्वरूपसत्त्वं भावानामस्त्येवेति चेत्; तर्हि किं शिखण्डिना सत्तायोगेन ? । सत्ता
योगात् प्राक् भावो न सन्नाप्यसन्, सत्तासम्बन्धात्तु सन्निति चेत्; वाङ्मात्रमेतत्, सदस
द्विलक्षणस्य प्रकारान्तरस्यासम्भवात् । अपि च प233 दार्थः सत्ता योगः इति न त्रितयं
चकास्ति । पदार्थसत्तयोश्च योगो यदि तादात्म्यम्, तदनभ्युपगमबाधितम् । अत234 एव न
संयोगः235 , समवायस्त्वनाश्रित इति सर्वं सर्वेण सम्बध्नीयान्न वा किञ्चित् केनचित् ।
एवं द्रव्यगुणकर्मणां द्रव्यत्वा236 दिभिः, द्रव्यस्य द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषैः, पृथि
व्यप्तेजोवायूनां पृथिवीत्वादिभिः, आकाशादीनां च द्रव्याणां स्वगुणैर्योगे यथायोगं
सर्वमभिधानीयम्, एकान्तभिन्नानां केनचित्237 कथञ्चित् सम्बन्धायोगात् इत्यौ
लूक्यपक्षेऽपि विषयव्यवस्था दुःस्था ।
ननु द्रव्यपर्यायात्मकत्वेऽपि वस्तुनस्तदवस्थमेव दौस्थ्यम्; तथाहि--द्रव्य
पर्याययोरैकान्तिकभेदाभेदपरिहारेण कथञ्चिद्भेदाभेदवादः स्याद्वादिभिरुपेयते, न चासौ
युक्तो विरोधादिदोषात्--विधिप्र238 तिषेधरूपयोरेकत्र वस्तुन्यसम्भवान्नीलानीलवत् १ । अथ
केनचिद्रूपेण भेदः केनचिदभेदः; एवं सति भेदस्यान्यदधिकरणमभेदस्य चान्यदिति वैयधि
करण्यम् २ । यं चात्मा239 नं पुरोधाय भेदो यं चाश्रित्याभेदस्तावप्यात्मानौ भिन्नाभिन्ना
वन्यथैकान्तवादप्रसक्तिस्तथा च सत्यनवस्था ३ । येन च रूपेण भेदस्तेन भेदश्चाभेदश्च येन
चाभेदस्तेनाप्यभेदश्च भेदश्चेति सङ्क240 रः ४ । येन रूपेण भेदस्तेनाभेदो येनाभेदस्तेन
भेद इति व्यतिक241 रः ५ । भेदाभेदात्मकत्वे च वस्तुनो विविक्तेनाकारेण निश्चेतुमशक्तेः
संशयः ६ । ततश्चाप्रतिपत्तिः ७ इति न विषयव्यवस्था ८ । नैवम्; प्रतीयमाने वस्तुनि
विरोधस्यासम्भवात् । यत्सन्निधाने यो नोपलभ्यते स त242 स्य विरोधीति निश्चीयते ।
उपलभ्यमाने च वस्तुनि को विरोधगन्धावकाशः ? । नीला243 नीलयोरपि यद्येकत्रोपलम्भोऽस्ति
तदा नास्ति विरोधः । एकत्र चित्रपटीज्ञाने सौगतैर्नीलानीलयोर्विरोधानभ्युपगमात्,
यौ244 गैश्चैकस्य चित्रस्य रूपस्याभ्युपगमा245 त्, एक246 स्यैव च पटादेश्चलाचलरक्तारक्तावृताना
वृतादिविरुद्धधर्माणामुपलब्धेः प्रकृते को विरोधशङ्कावकाशः ? । एतेन वैयधिकरण्यदोषोऽप्य
पास्तः; तयोरेकाधिकरणत्वेन प्रागुक्तयुक्तिदिशा247 प्रतीतेः । यदप्यनवस्थानं दूषणमुपन्यस्तम्
तदप्यनेकान्तवादिमतानभिज्ञेनैव, तन्मतं हि द्रव्यपर्यायात्मके वस्तुनि द्रव्यपर्यायावेव
भेदः भेदध्वनिना तयोरेवाभिधानात्, द्रव्यरूपेणाभेदः इति द्रव्यमेवाभेदः एकानेका
त्मकत्वाद्वस्तुनः । यौ च सङ्करव्यतिकरौ तौ मेचकज्ञाननिदर्शनेन सामान्यविशेष
दृष्टान्तेन च परिहृतौ । अथ तत्र तथाप्रतिभासः समाधानम्; परस्यापि तदेवास्तु
प्रतिभासस्यापक्षपातित्वात् । निर्णीते चार्थे संशयोऽपि न युक्तः, तस्य सकम्पप्रतिपत्ति
रूपत्वादकम्पप्रतिपत्तौ दुर्घटत्वात् । प्रतिपन्ने च वस्तुन्यप्रतिपत्तिरिति साहसम् । उप
लब्ध्यभिधानादनुपलम्भोऽपि न सिद्धस्ततो नाभाव इति दृष्टेष्टाविरुद्धं द्रव्यपर्यायात्मकं
वस्त्विति ॥ ३२ ॥
ननु द्रव्यपर्यायात्मकत्वेऽपि वस्तुनः कथमर्थक्रिया नाम ? । सा हि क्रमा
क्रमाभ्यां व्याप्ता द्रव्यपर्यायैकान्तवदुभयात्मकादपि व्यावर्तताम् । शक्यं हि वक्तुमुभ
यात्मा248 भावो न क्रमेणार्थक्रियां कर्तुं समर्थः, समर्थस्य क्षेपायोगात् । न च सहकार्यपेक्षा
युक्ता, द्रव्यस्याविकार्यत्वेन सहकारिकृतोपकारनिरपेक्षत्वात् । पर्यायाणां च क्षणिकत्वेन
पू249 र्वापरकार्यकालाप्रतीक्षणात् । नाप्यक्रमेण, युगपद्धि सर्वकार्याणि कृत्वा पुनरकुर्वतोऽनर्थ
[p. 29 ] क्रियाकारित्वादसत्त्वम्, कुर्वतः क्रमपक्षभावी दोषः । द्रव्यपर्यायवादयोश्च यो दोषः स
उभयवादेऽपि समानः-
इति वचनादित्याह--
पूर्वोत्तरयोः आकारयोः विवर्तयोर्यथासङ्ख्येन यौ परिहारस्वीकारौ ताभ्यां
स्थितिः सैव लक्षणम् यस्य स चासौ परिणामश्च, तेन अस्य द्रव्यपर्यायात्मकस्यार्थ
क्रियोपपद्यते ।
अयमर्थः--न द्रव्यरूपं न पर्यायरूपं नोभ253
यरूपं वस्तु, येन तत्तत्पक्षभावी
दोषः स्यात्, किन्तु स्थित्युत्पादव्ययात्मकं शबलं जात्यन्तरमेव वस्तु । तेन तत्तत्सहकारि
सन्निधाने क्रमेण युगपद्वा तां तामर्थक्रियां कुर्वतः सहकारिकृतां चोपकारपरम्परामुप
जीवतो भिन्नाभिन्नोपकारा254 दिनोदनानुमोदनाप्रमुदितात्मनः उभयपक्षभाविदोषशङ्काकल
ङ्काऽका255 न्दिशीकस्य भावस्य न व्यापका256 नुपलब्धिबलेनार्थक्रियायाः, नापि तद्व्याप्य257
सत्त्वस्य निवृत्तिरिति सिद्धं द्रव्यपर्यायात्मकं वस्तु प्रमाणस्य विषयः ॥ ३३ ॥
फलमाह--
फलमर्थप्रकाशः ॥ ३४ ॥
प्रमाणस्य इति वर्तते, प्रमाणस्य फलम् अर्थप्रकाशः अर्थसंवेदनम्;
अर्था258 र्थी हि सर्वः प्रमातेत्यर्थसंवेदनमेव फलं युक्तम् । नन्वेवं प्रमाणमेव फलत्वेनोक्तं स्यात्,
ओमिति चेत्, तर्हि प्रमाणफलयोरभेदः स्यात् । ततः किं स्यात् ? । प्रमाणफलयोरैक्ये
सदसत्पक्षभावी दोषः स्यात्, नास259 तः करणत्वं न सतः फलत्वम् । सत्यम्, अस्त्ययं दोषो
जन्मनि न व्यवस्थायाम् । यदाहुः--
व्यवस्थामेव दर्शयति--
क261 र्मस्था क्रिया ॥ ३५ ॥
कर्मोन्मुखो ज्ञानव्यापारः फलम् ॥ ३५ ॥[p. 30 ]
प्रमाणं किमित्याह--
क262 र्तृस्था प्रमाणम् ॥ ३६ ॥
कर्तृव्यापा263 रमुल्लिखन् बोधः प्रमाणम् ॥ ३६ ॥
कथमस्य प्रमाणत्वम् ? । करणं हि तत् साधकतमं च करणमुच्यते ।
अव्यवहितफलं च267 तदित्याह--
तस्यां सत्यामर्थप्रकाशसिद्धेः ॥ ३७ ॥
तस्याम् इति कर्तृस्थायां प्रमाणरूपायां क्रियायां सत्याम् अर्थप्रकाशस्य
फलस्य सिद्धेः व्यवस्थापनात् । एकज्ञानगतत्वेन प्रमाणफलयोरभेदो, व्यवस्थाप्यव्य
वस्थापकभावात्तु भेद इति भेदाभेदरूपः स्याद्वादमबाधितमनुपतति प्रमाणफलभाव
इतीदमखिलप्रमाणसाधारणमव्यवहितं फलमुक्तम् ॥ ३७ ॥
अव्यवहितमेव फलान्तरमाह--
अज्ञाननिवृत्तिर्वा ॥ ३८ ॥
प्रमाणप्रवृत्तेः पूर्वं प्रमातुर्विवक्षिते विषये यत् अज्ञानम् तस्य निवृ268
त्तिः
फलमित्यन्ये । यदाहुः--
व्यवहितमाह--
अवग्रहेहावायधारणास्मृतिप्रत्यभिज्ञानोहानुमानानां क्रमेणोपजायमानानां
यद्यत् पूर्वं तत्तत्प्रमाणं यद्यदुत्तरं तत्तत्फलरूपं प्रतिपत्तव्यम् । अवग्रहपरिणामवान् ह्यात्मा
ईहारूपफलतया परिणमति इतीहाफलापेक्षया अवग्रहः प्रमाणम् । ततोऽपीहा प्रमाणमवायः
फलम् । पुनरवायः प्रमाणं धारणा फलम् । ईहाधा273 रणयोर्ज्ञानोपा274 दानत्वात् ज्ञानरूपतो
न्नेया । ततो धारणा प्रमाणं स्मृतिः फलम् । ततोऽपि स्मृतिः प्रमाणं प्रत्यभिज्ञानं फलम् ।
[p. 31 ] ततोऽपि प्रत्यभिज्ञा प्रमाणमूहः फलम् । ततोऽप्यूहः प्रमाणमनुमानं फलमिति प्रमाण
फलविभाग इति ॥ ३९ ॥
फलान्तरमाह--
हानादिबुद्धयो वा ॥ ४० ॥
हानोपादानोपेक्षा275
बुद्धयो वा प्रमाणस्य फलम् । फलबहुत्वप्रतिपादनं सर्वेषां276
फलत्वेन न विरोधो वैवक्षिक277 त्वात् फलस्येति प्रदिपादनार्थम् ॥ ४० ॥
एकान्तभिन्नाभिन्नफलवादिमतपरीक्षार्थमाह--
प्रमाणाद्भिन्नाभिन्नम् ॥ ४१ ॥
करणरूपत्वात् क्रियारूपत्वाच्च प्रमाणफलयोर्भेदः । अभेदे प्रमाणफलभेद
व्यवहारानुपपत्तेः प्रमाणमेव वा फलमेव वा भवेत् । अप्रमाणाद्व्यावृत्त्या प्रमाणव्यवहारः,
अफलाद्व्यावृत्त्या च फलव्यवहारो भविष्यतीति चेत्; नैवम्; एवं सति प्रमाणा278 न्तराद्व्या
वृत्त्याऽप्रमाणव्यवहारः, फलान्तराद्व्यावृत्त्याऽफलव्य279 वहारोऽप्यस्तु, विजातीयादिव सजा280
तीयादपि व्यावृत्तत्वाद्वस्तुनः ।
तथा, तस्यैवात्मनः प्रमाणाकारेण परिणतिस्तस्यैव फलरूपतया परिणाम
इत्येकप्रमात्रपेक्षया प्रमाणफलयोरभेदः । भेदे त्वा281 त्मान्तरवत्तदनुपपत्तिः । अथ यत्रैवात्मनि
प्रमाणं समवेतं फलमपि तत्रैव समवेतमिति समवायलक्षणया प्रत्यासत्त्या प्रमाणफल
व्यवस्थितिरिति नात्मान्तरे तत्प्रसङ्ग इति चेत्; न; समवायस्य नित्यत्वाद्व्यापकत्वान्नि
यतात्मवत्सर्वात्मस्वप्यविशेषान्न ततो नियतप्रमातृसम्बन्धप्रतिनियमः तत् सिद्धमेतत्
प्रमाणात्फलं कथञ्चिद्भिन्नमभिन्नं चेति ॥ ४१ ॥
प्रमातारं लक्ष282 यति--
स्वपराभासी परिणाम्यात्मा प्रमाता283 ॥ ४२ ॥
स्वम् आत्मानं परं चार्थमाभासयितुं शीलं यस्य स स्वपराभासी स्वोन्मुख
तयाऽर्थोन्मुखतया चावभासनात् घटमहं जानामीति कर्मकर्तृक्रियाणां प्रतीतेः, अन्यतर
प्रतीत्यपलापे प्रमाणाभावात् । न च परप्रकाशकत्वस्य स्वप्रकाशकत्वेन विरोधः प्रदीप
वत् । नहि प्रदीपः स्वप्रकाशे परमपेक्षते । अनेनैकान्तस्वा284 भासिपराभासिवादिमतनिरासः ।
स्वपराभास्येव आत्मा प्रमाता ।
तथा, परिणाम उक्तलक्षणः स विद्यते यस्य स परिणामी । कूटस्थनित्ये
ह्यात्मनि हर्षविषादसुखदुःखभोगादयो विवर्ताः प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्माणो न वर्तेरन् । एकान्त
नाशिनि च कृतनाशाकृताभ्यागमौ स्याताम्, स्मृतिप्रत्यभिज्ञाननिहितप्रत्यु285 न्मार्गणप्रभृ
तयश्च प्रतिप्राणिप्रतीता व्यवहारा विशीर्येरन् । परिणामिनि तूत्पादव्ययध्रौव्यधर्मण्यात्मनि
सर्वमुपपद्यते । यदाहुः-
इति अनेनैकान्तनित्यानित्यवादव्युदासः । आत्माइत्यनात्मवादिनो व्युदस्यति ।
कायप्रमाणता त्वात्मनः प्रकृतानुपयोगान्नोक्तेति सुस्थितं प्रमातृलक्षणम् ॥ ४२ ॥
इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायाः प्रमाणमीमांसायास्तद्वृत्तेश्च
प्रथमस्याध्यायस्य प्रथममाह्निक290 म्
इहोद्दिष्टे प्रत्यक्षपरोक्षलक्षणे प्रमाणद्वये लक्षितं प्रत्यक्षम् । इदानीं परोक्ष
लक्षणमाह--
अविशदः परोक्षम्291 ॥ १ ॥
सामान्यलक्षणानुवादेन विशेषलक्षणविधानात् सम्यगर्थनिर्णयः इत्यनुवर्तते ।
तेनाविशदः सम्यगर्थनिर्णयः परोक्षप्रमाणमिति ॥ १ ॥
विभागमाह--
स्मृतिप्रत्यभिज्ञा292 नोहानुमानागमास्तद्विधयः ॥ २ ॥
तद् इति परोक्षस्य परामर्शस्तेन परोक्षस्यैते प्रकारा न तु स्वतन्त्राणि प्रमा
णान्तराणि प्रक्रान्तप्रमाणसङ्ख्याविघातप्रसङ्गात् ।
ननु स्वतन्त्राण्येव स्मृत्यादीनि प्रमाणानि किं नोच्यन्ते ?, किमनेन द्रविड
मण्डकभक्षणन्यायेन ? । मैवं वोचः, परोक्षलक्षणसङ्गृहीतानि परोक्षप्रमाणान्न विभे
दवर्तीनि; यथैव हि प्रत्यक्षलक्षणसङ्गृहीतानीन्द्रियज्ञान-मानस-स्वसंवेदन-योगिज्ञानानि
सौगतानां न प्रत्यक्षादतिरिच्यन्ते, तथैव हि परोक्षलक्षणाक्षिप्तानि स्मृत्यादीनि न
मूलप्रमाणसङ्ख्यापरिपन्थीनीति । स्मृत्यादीनां पञ्चानां द्वन्द्वः ॥ २ ॥
तत्र स्मृतिं लक्षयति--
वासनोद्बोधहेतुका तदित्याकारा स्मृतिः ॥ ३ ॥
वासना293
संस्कारस्तस्याः उद्बोधः294
प्रबोधस्तद्धेतुका तन्निबन्धना,
इति वचनाच्चिरकालस्थायिन्यपि वासनाऽनुद्बुद्धा न स्मृतिहेतुः, आवरणक्षयोपशम
सदृशदर्शनादिसामग्रीलब्धप्रबोधा295 तु स्मृतिं जनयतीति वासनोद्बोधहेतुका इत्युक्तम् ।
अस्या उल्लेखमाह त296 दित्याकारा सामान्योक्तौ नपुंसकनिर्देशस्तेन स घटः, सा पटी, तत्
कुण्डल297 मित्युल्लेखव298 ती मतिः स्मृतिः ।
सा च प्रमाणम् अविसंवादित्वात् स्व299
यं निहितप्रत्युन्मार्गणादिव्यवहाराणां
दर्शनात् । नन्वनुभूयमानस्य विषयस्याभावान्निरालम्बना स्मृतिः कथं प्रमाणम् ? । नैवम्,
अनुभूतेनार्थेन सालम्बनत्वोपपत्तेः, अन्यथा प्र300 त्यक्षस्याप्यनुभूतार्थविषयत्वादप्रामाण्यं
प्रसज्येत । स्वविष301 यावभासनं स्मृतेरप्यविशिष्टम् । विनष्टो विषयः कथं स्मृतेर्जनकः ?, तथा
[p. 34 ] चार्थाजन्यत्वान्न प्रामाण्यमस्या इति चेत्; तत् किं प्रमाणान्तरेऽप्यर्थजन्य302 त्वमविसंवाद
हेतुरिति विप्रलब्धोऽसि ? । मैवं मुहः, यथैव हि प्रदीपः स्वसामग्रीबललब्धजन्मा घटादि
भिरजनितोऽपि तान् प्रकाशयति तथैवावरणक्षयोपशमसव्यपेक्षेन्द्रियानिन्द्रियबललब्ध
जन्म संवेदनं विषयमवभासयति । नाननुकृतान्वयव्यतिरेकं कारणम् नाकारणं
विषयः इति तु प्रलापमात्रम्, योगिज्ञानस्यातीतानागतार्थगोचरस्य तदजन्यस्यापि
प्रामाण्यं प्रति विप्रतिपत्तेरभावात् । किंच, स्मृतेरप्रामाण्येऽनुमानाय दत्तो जलाञ्जलिः,
तया व्याप्तेरविष305 यीकरणे तदुत्थानायोगात्; लिङ्गग्रहण-सम्बन्धस्मरणपूर्वकमनुमानमिति
हि सर्ववादिसिद्धम् । ततश्च स्मृतिः प्रमाणम्, अनुमानप्रामाण्यान्यथानुपपत्तेरिति306
सिद्धम् ॥ ३ ॥
अथ प्रत्यभिज्ञानं लक्षयति--
दर्शनस्मरणसम्भवं तदेवेदं तत्सदृशं तद्विलक्षणं तत्प्रति
योगीत्यादिसङ्कलनं प्रत्यभिज्ञानम् ॥ ४ ॥
दर्शनम् प्रत्यक्षम्, स्मरणम् स्मृतिस्ताभ्यां307
सम्भवो यस्य तत्तथा दर्शन
स्मर308 णकारणकं सङ्क309 लनाज्ञानं प्रत्यभिज्ञानम् । तस्योल्लेखमाह--तदेवेदम्, सामान्यनिर्दे
शेन नपुंसकत्वम्, स एवायं घटः, सैवेयं पटी, तदेवेदं कुण्डमिति । तत्सदृशः गोस
दृशो गवयः, तद्विलक्षणः गोविलक्षणो महिषः, तत्प्रतियोगि इदमस्मादल्पं महत्
दूरमासन्नं वेत्यादि । आदिग्रहणात्-
इत्येवमादिशब्दश्रवणात्तथाविधानेव चैत्रहंसादीनवलोक्य तथा311 सत्यापयति यदा, तदा
तदपि संकल312 नाज्ञानमुक्तम्, दर्शनस्मरणसम्भवत्वाविशेषात् । यथा वा औदीच्येन313 क्रमेलकं
[p. 35 ] निन्दतोक्तम् धिक्करभमतिदीर्घवक्रग्रीवं314 प्रलम्बोष्ठं कठोरतीक्ष्णकण्टकाशिनं कुत्सितावय
वसन्निवेशमप315 श316 दं पशूनामिति । तदुपश्रुत्य दाक्षिणात्य उत्तरापथं गतस्तादृशं वस्तूपलभ्य
नूनमयमर्थोऽस्य करभशब्दस्यैति यद317 वैति तदपि दर्शनस्मरणकारणकत्वात् सङ्क
लनाज्ञानं प्रत्यभिज्ञानम् ।
येषां तु सादृश्यविषयमुपमानाख्यं प्रमाणान्तरं तेषां वैलक्षण्यादिविषयं
प्रमाणान्तरमनुषज्येत । यदाहुः318 --
अथ साधर्म्यमुपलक्षणं योग324
विभा325
गो वा करिष्यत इति चेत्; तर्ह्यकुशलः
सूत्रकारः स्यात्, सूत्रस्य लक्षणरहितत्वात् । यदाहुः-
अस्तोभमनधिकम् ।
ननु ततिति स्मरणम् इदम् इति प्रत्यक्षमिति ज्ञानद्वयमेव, न ताभ्या
मन्यत् प्रत्यभिज्ञानाख्यं प्रमाणमुत्पश्यामः । नैतद्युक्तम्, स्मरणप्रत्यक्षाभ्यां प्रत्यभिज्ञा
विषयस्यार्थस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् । पू327 र्वापराकारैकधुरीणं हि द्रव्यं प्रत्यभिज्ञानस्य
विषयः । न च तत् स्मरणस्य गोचरस्तस्यानुभूतविषयत्वात् । यदाहुः328 -
नापि प्रत्यक्षस्य331 गोचरः, तस्य332 वर्तमानविव333 र्त्तमात्रवृत्तित्वात् । न च दर्शनस्मरणाभ्या
मन्य334 द् ज्ञानं नास्ति, दर्शनस्मरणोत्तरकालभाविनो ज्ञानान्तरस्यानुभूतेः । न चानु
भूयमानस्यापलापो युक्तः अतिप्रसङ्गात् ।
ननु प्रत्यक्षमेवेदं प्रत्यभिज्ञानम् इत्येके335
। नैवम्, तस्य सन्निहितवार्तमा
निकार्थविषयत्वात् ।
इति मा स्म विस्मरः । ततो नातीतवर्तमानयोरेकत्वमध्यक्षज्ञानगोचरः । अथ स्मरणस337 ह
[p. 36 ] कृतमिन्द्रियं तदेकत्वविषयं प्रत्यक्षमुपजनयतीति प्रत्यक्षरूपतास्य गीयत इति चेत्; न,
स्वविष338 यविनियमितमूर्तेरिन्द्रियस्य विषयान्त339 रे सहकारिशतसमवधानेऽप्यप्रवृत्तेः । नहि
परिमलस्मरणसहायमपि चक्षुरिन्द्रियमविषये गन्धादौ प्रवर्त्तते । अविषयश्चातीतवर्तमाना
वस्थाव्याप्येकं द्रव्यमिन्द्रियाणाम् । नाप्यदृ340 ष्टसहकारिसहितमिन्द्रियमेकत्वविषयमिति
वक्तुं युक्तम् उक्तादेव हेतोः341 । किंच, अदृष्टसव्यपेक्षादेवात्मनस्तद्विज्ञानं भवतीति वरं वक्तुं
युक्तम् । दृश्यते हि स्वप्नविद्या342 दिसंस्कृतादात्मनो विषयान्तरेऽपि विशिष्टज्ञानोत्पत्तिः ।
ननु यथाञ्जनादिसंस्कृतं चक्षुः सातिशयं भवति तथा स्मरणसहकृतमेकत्वविषयं भवि
ष्यति । नैवम्, इन्द्रियस्य स्वविषयानतिलङ्घनेनैवातिशयोपलब्धेः, न विषया343 न्तरग्रहण
रूपेण । यदाह भट्टः-
इति । तत् स्थितमेतत् विष347 यभेदात्प्रत्यक्षादन्यत्परोक्षान्तर्गतं प्रत्यभिज्ञानमिति ।
न चैतदप्रमाणम् विसंवादाभावात् । क्वचिद्विसंवादादप्रामा348
ण्ये प्रत्यक्षस्यापि
तथा प्रसङ्गो दुर्निवारः । प्रत्यभिज्ञानपरिच्छि350 न्नस्य चात्मादीनामेकत्वस्याभावे बन्धमो
क्षव्यवस्था नोपपद्यते । एकस्यैव हि बद्धत्वे मुक्त351 त्वे च बद्धो दुःखितमात्मानं जानन्
मुक्तिसुखार्थी प्रयतेत । भेदे त्वन्य एव दुःख्यन्य एव सुखीति कः किमर्थं वा प्रयतेत ? ।
तस्मात्सकलस्य352 दृष्टादृष्टव्यवहारस्यैकत्वमूलत्वादेकत्वस्य च प्रत्यभिज्ञायत्तजीवितत्वाद्भ
वति प्रत्यभिज्ञा प्रमाणमिति ॥ ४ ॥
अथोहस्य लक्षणमाह--
उपलम्भानुपलम्भनिमित्तं व्याप्तिज्ञानम् ऊहः ॥ ५ ॥
उपलम्भः प्रमाणमात्रमत्र गृह्यते न प्रत्यक्षमेव अनुमेयस्यापि सा353
ध
नस्य सम्भवात्, प्रत्य354 क्षवदनुमेयेष्वपि व्याप्तेरविरोधात् । व्याप्तिः वक्ष्यमाणा तस्या
ज्ञानम् तद्ग्राही निर्णयविशेष ऊहः ।
न चायं व्याप्तिग्रहः प्रत्यक्षादेवेति वक्तव्यम् । नहि प्रत्यक्षं यावान् कश्चिद्
धूमः स देशान्तरे कालान्तरे वा पावकस्यैव कार्यं नार्थान्तरस्येतीयतो व्यापारान् कर्तुं
समर्थं सन्निहितविषयबलोत्पत्तेरविचारकत्वाच्च ।
नाप्यनुमानात्, तस्यापि व्याप्तिग्रहणकाले योगीव प्रमाता सम्पद्यत इत्ये
[p. 37 ] वंभूतभारासमर्थत्वात् । सामर्थ्येऽपि प्रकृतमेवानुमानं व्याप्तिग्राहकम्, अनुमानान्तरं वा ? ।
तत्र प्रकृतानुमानात् व्याप्तिप्रतिपत्तावितरेतराश्रयः355 । व्याप्तौ हि प्रतिपन्नायामनुमानमात्मा
नमासादयति, तदात्मलाभे च व्याप्तिप्रतिपत्तिरिति । अनुमानान्तरात्तु व्याप्तिप्रतिपत्ता
वनवस्था तस्यापि गृहीतव्याप्तिकस्यैव प्रकृतानुमानव्याप्तिग्राहकत्वात् । तद्व्याप्तिग्रहश्च
यदि स्वत एव, तदा पूर्वेण किमपराद्धं येनानुमानान्तरं मृग्यते । अनुमानान्तरेण चेत्;
तर्हि युगसहस्रेष्वपि व्याप्तिग्रहणासम्भवः ।
ननु यदि निर्विकल्पकं प्रत्यक्षमविचारकम् तर्हि तत्पृष्ठभावी विकल्पो
व्याप्तिं ग्रहीष्यतीति चेत्; नैतत्, निर्विकल्पकेन व्याप्तेरग्रहणे विकल्पेन ग्रहीतुमशक्यत्वात्
निर्विकल्पकगृहीतार्थविषयत्वाद्विकल्पस्य । अथ निर्विकल्पकविषयनिरपेक्षोऽर्थान्तरगोचरो
विकल्पः; स तर्हि प्रमाणमप्रमाणं वा ? । प्रमाण356 त्वे प्रत्यक्षानुमानातिरिक्तं प्रमाणान्तरं
तितिक्षितव्यम् । अप्रामाण्ये तु ततो व्याप्तिग्रहणश्रद्धा षण्ढात्तनयदोहदः । एतेन357 -- अनु358 प360 ल
म्भात् कारणव्यापकानुपलम्भाच्च कार्यकारणव्या362 प्यव्यापकभावावगमः इति
प्रत्यु364 क्तम्, अनुपलम्भस्य प्रत्यक्षविशेषत्वेन कारणव्यापकानुपलम्भयोश्च लिङ्ग365 त्वेन तज्ज366
नितस्य तस्यानुमानत्वात्, प्रत्यक्षानुमानाभ्यां च व्याप्तिग्रहणे दोषस्याभिहितत्वात् ।
वैशेषिकास्तु प्रत्यक्षफलेनोहापोहविकल्पज्ञानेन व्याप्तिप्रतिपत्तिरित्याहुः ।
तेषामप्यध्यक्षफलस्य प्रत्यक्षा367 नुमानयोरन्यतरत्वे व्या368 प्तेरविषयीकरणम्, तदन्यत्वे च
प्रमाणान्तरत्वप्रसक्तिः । अथ व्याप्तिविकल्पस्य फल369 त्वान्न प्रमाणत्वमनुयोक्तुं युक्तम्;
न, एतत्फलस्या370 नुमानलक्षणफलहेतुतया प्रमाणत्वाविरोधात् सन्निकर्षफलस्य विशेषणज्ञा371 न
स्येव विशेष्य373 ज्ञानापेक्षयेति ।
यौगास्तु त375
र्कसहितात् प्रत्यक्षादेव व्या376
प्तिग्रह इत्याहुः । तेषामपि यदि
न केवलात् प्रत्यक्षाद्व्याप्तिग्रहः किन्तु तर्कसहकृतात् तर्हि तर्कादेव व्याप्तिग्रहोऽस्तु । किमस्य
तपस्विनो यशोमार्जनेन, प्रत्यक्षस्य वा तर्कप्रसादलब्धव्याप्तिग्रहापलापकृतघ्नत्वारोपेणेति ? ।
अथ तर्कः प्रमाणं न भवतीति न ततो व्याप्तिग्रहणमिष्यते । कुतः पुनरस्य न प्रमाणत्वम्,
अव्यभिचारस्तावदिहापि प्रमाणान्तरसाधारणोऽस्त्येव377 ? । व्याप्तिलक्षणेन विषयेण विष378
[p. 38 ] यवत्त्वमपि न नास्ति । तस्मात् प्रमाणान्तरागृहीतव्याप्तिग्रहणप्रवणः प्रमाणान्तरमूहः ॥ ५ ॥
व्याप्तिं लक्षयति--
व्याप्तिर्व्यापकस्य व्याप्ये सति भाव एव व्याप्यस्य
वा तत्रैव भावः ॥ ६ ॥
व्याप्तिः इति यो379
व्याप्नोति य380
श्च व्याप्यते तयोरुभयोर्धर्मः381
। तत्र यदा व्यापक
ध383 र्मतया विवक्ष्यते तदा व्यापकस्य384 गम्यस्य व्याप्ये385 धर्म्मे सति, यत्र धर्मिणि386 व्याप्य387
मस्ति तत्र सर्वत्र भाव एव व्यापकस्य स्वगतो धर्मो व्याप्तिः । त388 तश्च व्याप्यभावापेक्षा389
व्या390 प्यस्यैव391 व्याप्तताप्र392 तीतिः । नत्वेवमवधार्यते--व्यापकस्यैव व्याप्ये सति भाव इति, हेत्व
भावप्रसङ्गा394 त् अव्यापकस्यापि मूर्तत्वा396 देस्तत्र भावात् । नापि--व्याप्ये सत्येवेत्यवधार्यते,
प्रयत्नानन्तरीय397 कत्वादेरहेतुत्वापत्तेः, साधा399 रणश्च हेतुः स्यान्नित्यत्वस्य प्रमेयेष्वेव भावात् ।
यदा तु व्याप्यधर्मतया व्याप्तिर्विवक्ष्यते तदा व्याप्यस्य वा गमकस्य तत्रैव
व्यापके गम्ये सति यत्र ध400 र्मिणि व्यापकोऽस्ति तत्रैव भावः न तदभावेऽपि व्याप्तिरिति ।
अत्रापि नैवमवधार्यते--व्याप्यस्यैव तत्र भाव इति, हेत्व401 भावप्रसङ्गादव्याप्यस्यापि त402 त्र
भावात् । नापि--व्याप्यस्य त403 त्र भाव एवेति, सपक्षैकदेशवृत्तेरहेतुत्वप्राप्तेः साधारणस्य च
हेतुत्वं स्यात्, प्रमेयत्वस्य नित्येष्ववश्यंभावादिति ।
व्याप्यव्यापकधर्मतासङ्कीर्तनं तु व्याप्तेरुभय404
त्र तुल्यधर्मतयैकाकारा प्रती
तिर्मा भूदिति प्रदर्शनार्थम् । तथाहि--पूर्वत्रा405 योगव्यवच्छेदेनावधारणम् उत्तर406 त्रान्ययोग
व्यवच्छेदेनेति कुत उभयत्रैकाकारता व्याप्तेः ? । तदुक्तम्--
अथ क्रमप्राप्तमनुमानं लक्षयति--
साधनात्साध्यविज्ञानम् अनुमानम् ॥ ७ ॥
साधनं साध्यं च वक्ष्यमाणलक्षणम् । दृ408
ष्टादुपदिष्टाद्वा409
साधनात् यत् सा
ध्यस्य विज्ञानम् सम्यगर्थनिर्णयात्मकं तदनुमीयतेऽनेनेति अनुमानम् लिङ्गग्रहण
सम्बन्धस्मरणयोः पश्चा410 त् परिच्छेदनम् ॥ ७ ॥
तत् द्विधा स्वार्थं परार्थं च ॥ ८ ॥
तत् अनुमानं द्विप्रकारं स्वार्थ-परार्थभेदात् । स्वव्यामोहनिवर्तनक्षमम्
स्वा411 र्थम् । परव्यामोहनिवर्तनक्षमम् परा412 र्थम् ॥ ८ ॥
तत्र स्वार्थं लक्षयति--
स्वार्थं स्वनिश्चितसाध्याविनाभावैकलक्षणात् साध
नात् साध्यज्ञानम् ॥ ९ ॥
साध्यं विनाऽभवनं साध्याविनाभावः स्वेनात्मना निश्चितः413
साध्याविना
भाव414 एवैकं लक्षणं यस्य तत् स्वनिश्चितसाध्याविनाभावैकलक्षणम् तस्मात्तथाविधात्
साधनात् लिङ्गात् साध्यस्य लिङ्गिनो ज्ञानम स्वार्थम् अनुमानम् । इह च न योग्यतया
लिङ्गं परोक्षार्थप्रतिपत्तेरङ्गम्, यथा बीजमङ्कुरस्य, अ415 दृष्टाद् धूमादग्नेरप्रतिपत्तेः नापि स्व
निश्च416 यज्ञानापेक्षं यथा प्रदीपो घटादेः, दृष्टादप्यनिश्चिताविनाभावादप्रतिपत्तेः ।
तस्मात्परोक्षार्थनान्तरीयकतया निश्चयनमेव लिङ्गस्य व्यापार इति निश्चितग्र417 हणम् ।
ननु चासिद्धविरुद्धानैकान्तिकहेत्वाभासनिराकरणार्थं हेतोः पक्षधर्मत्वम्,
सपक्षे सत्त्वम्, विपक्षाद् व्यावृत्तिरिति त्रैलक्षण्यमाचक्षते भिक्षवः । तथाहि--अनुमेये धर्मिणि
लिङ्गस्य सत्त्वमेव निश्चितमित्येकं रूपम् । अत्र सत्त्ववचनेनासिद्धं चाक्षु418 षत्वादि निरस्तम् ।
एवकारेण पक्षैकदेशासिद्धो निरस्तो यथा अनित्यानि पृथिव्यादीनि भूतानि गन्धवत्त्वात् ।
अत्र पक्षीकृतेषु पृथिव्यादिषु चतुर्षु भूतेषु पृथिव्यामेव गन्धवत्त्वम् । सत्त्ववचनस्य पश्चा
त्कृ419 तेनैवकारेणासाधारणो धर्मो निरस्तः । यदि ह्यनुमेय एव सत्त्वमित्युच्येत श्रावण420 त्वमेव
हेतुः421 स्यात् । निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धा422 सिद्धः सर्वो निरस्तः । सपक्षे एव सत्त्वं निश्चित
मिति द्वितीयं रूपम् । इहापि सत्त्वग्रहणेन विरुद्धो निरस्तः423 । स हि नास्ति सपक्षे । एवका
रेण साधारणानैकान्तिकः424 , स हि न सपक्षे एव वर्तते किं तु विपक्षेऽपि । सत्त्वग्रहणात्
पूर्वमवधारणकरणेन सपक्षाव्यापिनोऽपि प्रयत्नान425 न्तरीयकत्वादेर्हेतुत्वमुक्तम्, पश्चादवधारणे
[p. 40 ] हि अयमर्थः स्यात्--सपक्षे सत्त्वमेव यस्य स हेतुरिति प्रयत्नानन्तरीयकत्वं न हेतुः स्यात् ।
निश्चितवचनेन सन्दिग्धान्व426 योऽनैकान्तिको निरस्तः यथा सर्वज्ञः427 कश्चिद्वक्तृत्वात्, वक्तृत्वं
हि सप428 क्षे सर्वज्ञे सन्दिग्धम् । विपक्षे त्वस429 त्त्वमेव निश्चितमिति तृतीयं रूपम् । तत्रासत्त्व
ग्रहणेन विरुद्धस्य निरासः । विरुद्धो हि विपक्षेऽस्ति । एवकारेण साधारणस्य विपक्षैक
देशवृत्तेर्निरासः, प्रयत्नानन्तरीयक430 त्वे हि साध्येऽनित्यत्वं विपक्षैकदेशे विद्युदादावस्ति,
आकाशादौ नास्ति । ततो नियमेनास्य निरासोऽसत्त्वशब्दात् । पूर्वस्मिन्नवधारणे हि अयमर्थः
स्यात्--विपक्ष431 एव यो नास्ति स हेतुः, तथा च प्रयत्नानन्तरीयकत्वं सपक्षेऽपि नास्ति
ततो न हेतुः स्यात्ततः पूर्वं न कृतम् । निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धविपक्षव्यावृ432 त्तिकोऽनैका
न्तिको निरस्तः । तदेवं त्रैरूप्यमेव हेतोरसिद्धादिदोषपरिहारक्षममिति तदेवाभ्युपगन्तुं
युक्तमिति किमेकलक्षणकत्वेनेति ? ।
तदयुक्तम्, अविनाभावनियमनिश्चयादेव दोषत्रयपरिहारोपपत्तेः । अवि
नाभावो ह्यन्यथानुपपन्नत्वम् । तच्चासिद्धस्य विरुद्धस्य व्यभिचा433 रिणो वा न सम्भवति ।
त्रैरूप्ये तु सत्यप्यविनाभावाभावे हेतोरगमकत्वदर्शनात्, यथा स श्यामो मैत्रतनयत्वात्
इतरमैत्रपुत्रवदित्यत्र । अथ विपक्षान्नियमवती व्यावृत्तिस्त434 त्र न दृश्यते ततो न गम
कत्वम्; तर्हि तस्या एवाविनाभावरूपत्वादितररू435 पसद्भावेऽपि तद436 भावे हेतोः स्वसाध्य
सिद्धिं प्रति गमकत्वानिष्टौ सैव प्रधानं लक्षणमस्तु । तत्स437 द्भावेऽपररूपद्वयनिरपेक्षतया
गमकत्वोपपत्तेश्च, यथा सन्त्यद्वैतवा438 दिनोऽपि प्रमाणानि इष्टानिष्टसाध439 नदूषणान्यथानुप
पपत्तेः । न चात्र पक्षधर्मत्वं सपक्षे सत्त्वं चास्ति, केवलमविनाभावमात्रेण गमकत्वोप
प440 त्तिः । ननु पक्षधर्मताऽभावे श्वेतः प्रासादः काकस्य कार्ष्ण्यादित्यादयोऽपि हेतवः
प्रसज्येरन्; नैवम्, अविनाभावबलेनैवापक्षधर्माणामपि गमकत्वाभ्युपगमात् । न चेह
सोऽस्ति । ततोऽविनाभाव एव हेतोः प्रधानं लक्षणमभ्युपगन्तव्यम्, सति तस्मिन्नसत्यपि
त्रैलक्षण्ये हेतोर्गमकत्वदर्शनात् । न तु त्रैरूप्यं हेतुलक्षणम् अव्याप441 कत्वात् । तथा च सर्वं
क्षणिकं सत्त्वादित्यत्र मूर्द्धाभिषिक्ते साधने सौगतैः सपक्षेऽसतोऽपि हेतोः सत्त्वस्य गम
कत्वमिष्यत एव । तदुक्तम्--
एतेन पञ्चलक्षणकत्वमपि नैयायिकोक्तं प्रत्युक्तम्, तस्याप्यविनाभावप्रपञ्च
त्वात् । तथाहि--त्रैरूप्यं पूर्वोक्तम्, अबाधितविषयत्वम्, असत्प्रतिपक्षत्वं चेति पञ्च रूपाणि ।
तत्र प्रत्यक्षागमबाधित442 क443 र्मनिर्देशानन्तरप्रयुक्तत्वं बाधितविषयत्वं यथाऽनुष्णस्तेजोवयवी
कृतकत्वात् घटवत् । ब्राह्मणेन सुरा पेया द्रवद्रव्यत्वा444 त् क्षीरवत् इति । तन्निषेधादबाधित
विषयत्वम् । प्रतिपक्षहेतुबाधितत्वं सत्प्रतिपक्षत्वं यथाऽनित्यः शब्दो नित्यधर्मानुपलब्धेः ।
अत्र प्रतिपक्षहेतुः--नित्यः शब्दोऽनित्यधर्मानुपलब्धेरिति । तन्निषेधादसत्प्रतिपक्षत्वम् । तत्र
बाधितविषयस्य445 सत्प्रतिपक्षस्य चाविनाभावाभावादविनाभावेनैव रूपद्वयमपि सङ्गृ
हीतम् । यदाह446 -- बाधाविनाभावयोर्विरोधात् हेतु॰ परि॰ ४ इति । अपि च,
स्वलक्षणलक्षितपक्षविषयत्वाभावात् त447 द्दोषेणैव दोषद्वयमिदं चरितार्थं किं पुनर्वचनेन ? ।
तत् स्थितमेतत् साध्याविनाभौवकलक्षणादिति ॥ ९ ॥
तत्राविनाभावं लक्षयति--
सहक्रमभाविनोः सहक्रमभावनियमोऽविनाभावः ॥ १० ॥
सहभाविनोःएकसामग्र्यधीनयोः फलादिगतयो रूपरसयोः व्या448
प्यव्यापक
योश्च शिंशपात्ववृक्षत्वयोः, क्रमभाविनोः कृत्तिकोदयशकटोदययोः, कार्यकारणयोश्च धूम
धूमध्वजयोर्यथासङ्ख्यं यः सहक्रमभावनियमः--सहभाविनोः सहभावनियमः क्रमभा
विनोः क्रमभावनियमः, साध्यसाधनयोरिति प्रकरणाल्लभ्यते सः अविनाभावः ॥ १० ॥
अथैवंविधोऽविनाभावो निश्चितः449
साध्यप्रतिपत्त्यङ्गमित्युक्तम् । तन्निश्च
यश्च कुतः प्रमाणात् ? । न तावत् प्रत्यक्षात्, तस्यैन्द्रियकस्य सन्निहितविषयविनियमित
व्यापारत्वात् । मनस्तु यद्यपि सर्वविषयं तथा450 पीन्द्रियगृहीतार्थगोचरत्वेनैव तस्य प्रवृत्तिः ।
अन्यथान्ध-बधिराद्य451 भावप्रसङ्गः । सर्वविषयता तु सकलेन्द्रियगोचरार्थविषयत्वेनैवोच्यते
न स्वातन्त्र्येण । योगिप्रत्यक्षेण त्वविनाभावग्रहणेऽनु452 मेयार्थप्रतिप453 त्तिरेव ततोऽस्तु, किं
तपस्विनाऽनुमानेन ? । अनुमानात्त्वविनाभावनिश्चयेऽन454 वस्थेतरेतराश्रयदोषप्रसङ्ग उक्त
एव । न च प्रमाणान्तरमेवंविधविषयग्रहणप्रवणमस्तीत्याह--
ऊहात् तन्निश्चयः ॥ ११ ॥
ऊहात्तर्कादुक्तलक्षणात्तस्याविनाभावस्य निश्चयः ॥ ११ ॥
लक्षितं परीक्षितं च साधनम् । इदानीं तत् विभजति--[p. 42 ]
स्वभावः कारणं कार्यमेकार्थसमवायि विरोधि
चेति पञ्चधा साधनम् ॥ १२ ॥
स्वभावादीनि चत्वारि विधेः साधनानि, विरोधि तु निषेधस्येति पञ्च
विधम् साधनम् । स्वभावः यथा शब्दानित्यत्वे साध्ये कृतकत्वं श्रावणत्वं वा ।
ननु श्रावणत्वस्यासाधारणत्वात् कथं व्याप्तिसिद्धिः ? । विप456
र्यये बाधक
प्रमाणबलात् सत्त्वस्येवेति ब्रूमः । न चैवं सत्त्व457 मेव हेतुः तद्विशेषस्योत्पत्तिमत्त्व-कृतकत्व
प्रयत्नानन्तरीयकत्व-प्रत्ययभेदभेदित्वादेरहेतु458 त्वापत्तेः । किंच, किमिदमसाधारणत्वं
नाम ? । यदि पक्ष एव वर्तमानत्वम्; तत् सर्वस्मिन् क्षणिके साध्ये सत्त्वस्यापि समानम् ।
साध्यधर्मवतः पक्षस्यापि सपक्षता चेत्; इह कः प्रद्वेषः ? । पक्षादन्यस्यैव सपक्षत्वे लोह
लेख्यं वज्रं पार्थिवत्वात् काष्ठवदित्यत्र पार्थिवत्वमपि लोहलेख्यतां वज्रे गमयेत् । अन्यथा
नुपपत्तेरभावान्नेति चेत्; इदमेव तर्हि हेतुलक्षणमस्तु । अपक्षधर्मस्यापि साधनत्वापत्ति
रिति चेत्; अस्तु यद्यविनाभावोऽस्ति, शक459 टोदये कृत्तिकोदयस्य, सर्वज्ञसद्भावे संवादिन
उपदेशस्य461 गमकत्वदर्शनात् । काकस्य कार्ष्ण्यं न प्रासादे धावल्यं विनानुपपद्यमान
मित्यनेकान्तादगमकम् । तथा, घटे चाक्षुषत्वं462 शब्देऽनित्यतां विनाप्युपपद्यमानमिति ।
तन्न श्रावणत्वादिरसाधारणोऽप्यनित्यतां व्यभिचरति । ननु कृतकत्वाच्छब्दस्यानित्यत्वे
साध्ये पर्यायवद् द्रव्येऽप्यनित्यता प्राप्नोति । नैवम्, पर्यायाणामेवानित्यतायाः साध्य
त्वात्, अनुक्तमपीच्छाविषयीकृतं साध्यं भवतीति किं स्म463 प्रस्मरति भवान् ? । ननु
कृतकत्वानित्यत्वयोस्तादात्म्ये साधनवत् साध्यस्य सिद्धत्वम्, साध्यवच्च साधनस्य
साध्यत्वं प्रसजति । सत्यमेतत्, किं तु मोहनिवर्तनार्थः प्रयोगः । यदाह--
का465
रणं यथा बाष्पभावेन मश466
कवर्तिरूपतया वा सन्दिह्य467
माने धूमेऽग्निः,
विशिष्टमेघोन्न468 तिर्वा वृष्टौ469 । क470 थमयमाबालगोपालाविपालाङ्गनादिप्रसिद्धोऽपि नोपलब्धः
सूक्ष्मदर्शिनापि न्यायवादिना ? । कार471 णविशेषदर्शनाद्धि सर्वः कार्यार्थी प्रवर्तते । स तु
विशेषो ज्ञातव्यो योऽव्यभिचारी । कारणत्वनिश्चयादेव प्रवृत्तिरिति चेत्; अस्त्वसौ
[p. 43 ] लिङ्गविशेषनिश्चयः प्रत्यक्षकृतः472 , फले तु भाविनि नानुमानादन्यन्निबन्धनमुत्पश्यामः ।
क्वचिद् व्यभि473 चारात् सर्वस्य हेतोरहेतुत्वे कार्यस्यापि तथा प्रसङ्गः । बाष्पादेरकार्यत्वा
न्नेति चेत्; अत्रापि यत् यतो न भवति न तत् तस्य कारणमित्यदोषः । यथैव हि किञ्चित्
कारणमुद्दिश्य किञ्चि474 त्कार्यम्, तथैव किञ्चित् कार्यमुद्दिश्य किञ्चित् कारणम् । यद्वदेवाजनकं
प्रति न कार्यत्वम्, तद्वदेवाजन्यं प्रति न कारणत्वमिति नानयोः कश्चिद्विशेषः । अपि
च रसादेकसामग्र्यनुमानेन रूपानुमानमिच्छता न्यायवादिनेष्टमेव कारणस्य हेतुत्वम् ।
यदाह475 --
न च वयमपि यस्य कस्यचित् कारणस्य हेतुत्वं ब्रूमः । अपि तु यस्य
न मन्त्रादिना शक्तिप्रतिबन्धो न वा कारणान्त481 रवैकल्यम् । तत्482 कुतो विज्ञायत इति चेत्;
अस्ति तावद्विगुणादितरस्य विशेषः । तत्परिज्ञानं तु प्रायः पांशु483 रपादानामप्यस्ति ।
यदाहुः--
कार्यम् यथा वृष्टौ विशिष्टनदीपूरः, कृशानौ धूमः, चैतन्ये प्रा484
णादिः ।
पूरस्य वैशिष्ट्यं क485 थं विज्ञायत इति चेत्; उक्तमत्र नैयायिकैः । यदाहुः486 -
इति धूमप्राणादीनामपि कार्यत्वनिश्चयो न दुष्करः । यदाहुः490 --
कारणाभावेऽपि कार्यस्य भावे अहेतु492
त्वमन्य493
हेतुत्वं वा भवेत् । अहेतुत्वे सदा
सत्त्वमसत्त्वं वा494 भवेत् । अन्यहेतुत्वे दृष्टादन्यतोऽपि भवतो न दृष्टजन्यता अन्याभावेऽपि
दृष्टाद्भवतो नान्यहेतुकत्वमित्यहेतुकतैव स्यात् । तत्र चोक्तम्-- यस्त्वन्यतोऽपि
भवन्नुपलब्धो न तस्य धूमत्वं हेतुभेदात् । कारणं च बहिर्धूमस्य इत्युक्तम् ।
अपि च--
तथा चेतनां विनानुपपद्यमानः कार्यं प्राणादिरनुमापयति तां श्रावणत्व
मिवानित्यताम्, विपर्यये बाधकवशात्सत्त्वस्येवास्यापि व्याप्तिसिद्धेरित्युक्तप्रायम् । तन्न
प्राणादिरसाधारणोऽपि चेतनां व्यभिचरति ।
किंच, नान्वयो हेतो रूपं तदभावे हेत्वाभासाभावात् । विपक्ष एव सन्
विरुद्धः, विप496 क्षेऽपि--अनैकान्तिकः, सर्वज्ञत्वे साध्ये वक्तृत्वस्यापि व्यतिरेकाभाव एव
हेत्वाभासत्वे निमित्तम्, नान्वयसन्देह इति न्यायवादिनापि व्यतिरेकाभावादेव हेत्वा
भासावुक्तौ । असाधारणोऽपि यदि साध्याभावेऽसन्निति निश्चीयेत तदा प्रकारान्तरा
भावात्साध्यमुपस्थापयन्नानैकान्तिकः स्यात् । अपि च यद्यन्वयो रूपं स्यात् तदा यथा
विपक्षैकदेशवृत्तेः कथञ्चिदव्यतिरेकादगमकत्वम्, एवं सपक्षैकदेशवृत्तेरपि स्यात् कथ
ञ्चिदनन्वयात् । यदाह-
सपक्ष एव सत्त्वमन्वयो न सपक्षे सत्त्वमेवेति चेत्; अस्तु, स तु व्यतिरेक एवेत्यस्मन्म
तमेवाङ्गीकृतं स्यात् । वयमपि हि प्रत्यपीपदाम अन्यथानुपपत्त्येकलक्षणो हेतुरिति ।
तथा, एकस्मिन्नर्थे दृष्टेऽदृष्टे वा समवाय्या498
श्रितं साधनं साध्येन । तच्चैका499
र्थसमवायित्वम् एकफलादिग500 तयो रूपरसयोः, शकटोदय-कृत्तिकोदययोः, चन्द्रोदय-समु
द्रवृद्ध्द्योः, वृष्टि-साण्डपिपीलिकाक्षोभयोः, नागवल्लीदाह-पत्रकोथयोः । तत्र एकार्थसमवायी
रसो रूपस्य, रूपं वा रसस्य; नहि समानकालभाविनोः कार्यकारणभावः सम्भवति ।
ननु समानका501
लकार्यजनकं कारणमनुमास्यते इति चेत्; न तर्हि कार्य
मनुमितं स्यात् । कारणानुमाने सामर्थ्यात् कार्यमनुमितमेव, जन्याभावे जनकत्वाभावा
[p. 45 ] दिति चेत्; हन्तैवं कारणं कार्यस्यानुमापकमित्यनिष्टमापद्येत । शक502 टोदयकृत्तिकोदया
दीनां तु यथाऽविनाभावं साध्यसाधनभावः । यदाह-
एवमन्येष्वपि साधनेषु वाच्यम् । ननु कृतकत्वानित्यत्वयोरेकार्थसमवायः कस्मान्ने
ष्यते ?; न, तयोरेकत्वात् । यदाह--
स्वभावादीनां चतुर्णां साधनानां विधिसाधनता, निषेधसाधनत्वं तु
विरोधिनः । स हि स्वसन्निधानेनेतरस्य प्रतिषेधं साधयति अन्यथा विरोधासिद्धेः ।
चशब्दो यत एते स्वभावकारणकार्यव्या503
पका अन्यथानुपपन्नाः स्वसाध्य
मुपस्थापयन्ति तत504 एव तदभावे स्वयं न भवन्ति, तेषामनुपलब्धिरप्यभावसाधनीत्याह ।
तत्र स्वभावानुपलब्धिर्यथा नात्र घटः, द्रष्टुं योग्यस्यानुपलब्धेः । कारणानुपलब्धिर्यथा
नात्र धूमोऽग्न्यभावात् । कार्यानुपलब्धिर्यथा नात्राप्रतिबद्धसामर्थ्यानि धूमकारणानि
सन्ति धूमा505 भावात् । व्यापकानुपलब्धिर्यथा नात्र शिंशपा वृक्षाभावात् ।
विरोधि तु प्रतिषेध्यस्य तत्कार्यकारणव्यापकानां च विरुद्धं विरुद्ध
का506 र्यं च । यथा न शीतस्पर्शः, नाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि शीतकारणानि, न रोमहर्षविशेषाः,
न तुषारस्पर्शः, अग्नेर्धूमाद्वेति प्रयोगनानात्वमिति ॥ १२ ॥
साधनं लक्षयित्वा विभज्य च साध्यस्य लक्षणमाह--
सिषाधयिषितमसिद्धमबाध्यं साध्यं पक्षः ॥ १३ ॥
साधयितुमिष्टं सिषाधयिषितम् । अनेन साधयितुमनिष्टस्य साध्यत्वव्यव
च्छेदः, यथा वैशेषिकस्य नित्यः शब्द इति । शा शब्द इति शा स्त्रोक्तत्वाद्वैशेषिकेणाभ्युपगतस्याप्याका
शगुणत्वादेर्न साध्यत्वम्, तदा साधयितुमनिष्टत्वात् । इष्टः पुनरनुक्तोऽपि पक्षो भवति,
यथा परार्थाश्चक्षुरादयः सङ्घातत्वाच्छयनाशनाद्यङ्गवदित्यत्र प507 रार्था इत्यात्मार्थाः । बुद्धि
मत्कारणपू508 र्वकं क्षित्यादि कार्यत्वादित्यत्राऽशरीरसर्वज्ञपूर्वकत्वमिति ।
असिद्धमित्यनेनानध्यवसाय-संशय-विपर्ययविषयस्य वस्तुनः साध्यत्वम्,
न सिद्धस्य509 यथा श्रावणः शब्द इति । नानुपलब्धे न निर्णीते न्यायः प्रवर्तते
न्यायभा॰ १. १. १ इति हि सर्वपार्षदम् ।
अबाध्यम् इत्यनेन प्रत्यक्षादिबाधितस्य साध्यत्वं मा भूदित्याह । एतत्
साध्यस्य लक्षणम् । पक्षः इति साध्यस्यैव नामान्तरमेतत् ॥ १३ ॥
अबाध्यग्रहणव्यवच्छेद्यां बाधां दर्शयति--
प्रत्यक्षानुमानागमलोकस्ववचनप्रतीतयो बाधाः ॥ १४ ॥
प्रत्यक्षादीनि त510
द्विरुद्धार्थोपस्थापनेन बाधकत्वात् बाधाः । तत्र प्रत्यक्ष
बाधा यथा अनुष्णो511 ऽग्निः, न मधु512 मधुरम्, न सुगन्धि विदलन्मालतीमुकु513 लम्, अचा514 क्षुषो
घटः, अश्रावणः शब्दः, नास्ति ब515 हिरर्थ इत्यादि । अनुमानबाधा यथा स516 रोम हस्ततलम्,
नित्यः शब्द इति वा । अत्रानुपलम्भेन कृतकत्वेन चानुमानबाधा । आगमबाधा यथा
प्रेत्याऽसुखप्रदो धर्म इति । परलोके सुखप्रदत्वं धर्मस्य सर्वागमसिद्धम् । लोकबाधा यथा
शुचि नरशिरःकपालमिति । लोके हि नरशिरःकपालादीनामशुचित्वं सुप्रसिद्धम् । स्ववच
नबाधा यथा माता मे वन्ध्ये517 ति । प्रतीतिबाधा यथा अचन्द्रः518 शशीति । अत्र शशिनश्च
न्द्रशब्दवाच्यत्वं प्रतीतिसिद्धमिति प्रतीतिबाधा ॥ १४ ॥
अत्र साध्यं धर्मः, धर्मधर्मिसमुदायो वेति संशयव्यवच्छेदायाह--
साध्यं साध्यधर्मविशिष्टो धर्मी, क्वचित्तु धर्मः ॥ १५ ॥
साध्यम् साध्यशब्दवाच्यं पक्षशब्दाभिधेयमित्यर्थः । किमित्याह साध्य
धर्मेण अनित्यत्वादिना विशिष्टो धर्मी शब्दादिः । एतत् प्रयोगकाला519 पेक्षं साध्यशब्दवा
च्यत्वम् । क्वचित्तु व्याप्तिग्रहणकाले धर्मः साध्यशब्देनोच्यते, अन्यथा व्याप्तेरघटनात् ।
नहि धूमदर्शनात् सर्वत्र पर्वतोऽग्निमानिति व्याप्तिः शक्या कर्तुं प्रमाणविरोधादिति ॥ १५ ॥
धर्मिस्वरूपनिरूपणायाह--
धर्मी प्रमाणसिद्धः ॥ १६ ॥
प्रमाणैः प्रत्यक्षादिभिः प्रसिद्धो धर्मी भवति यथाग्निमानयं देश इति । अत्र
हि देशः प्रत्यक्षेण सिद्धः । एतेन-- सर्व एवानु520 मानानु521 मेय522 व्यबहारो बुद्ध्यारूढेन
धर्मधर्मिन्यायेन, न बहिः सदसत्त्वमपेक्षते इति सौगतं मतं प्रतिक्षिपति । नहीयं
विकल्पबुद्धिरन्तर्बहिर्वाऽनासादितालम्बना धर्मिणं व्यवस्थापयति, तद523 वास्तवत्वे तदा524 धा
रसाध्यसाधनयोरपि वास्तवत्वानुपपत्तेः त525 द्बुद्धेः पारम्प526 र्येणापि वस्तुव्यवस्थापकत्वायो
गात् । ततो विकल्पेनान्येन527 वा व्यवस्थापितः पर्वतादिर्विष528 यभावं भजन्नेव धर्मितां प्रति
पद्यते । तथा च सति प्रमाणसिद्धस्य धर्मिता युक्तैव ॥ १६ ॥
अपवादमाह--
बुद्धिसिद्धोऽपि ॥ १७ ॥
नैकान्तेन प्रमाणसिद्ध एव ध529
र्मी किंतु विकल्पबुद्धिप्रसिद्धोऽपि धर्मी
भवति । अपि शब्देन प्रमाण-बुद्धिभ्यामुभाभ्यामपि सिद्धो धर्मी भवतीति दर्शयति ।
तत्र बुद्धिसिद्धे धर्मिणि साध्यधर्मः सत्त्वमसत्त्वं च प्रमाणबलेन साध्यते यथा अस्ति530
सर्वज्ञः, नास्ति षष्ठं भू531 तमिति ।
ननु धर्मिणि साक्षादसति भावा532
भावोभयधर्माणामसिद्धविरुद्धानैकान्तिक
त्वेनानुमानविषयत्वायोगात् कथं सत्त्वासत्त्वयोः साध्यत्वम् ? । तदाह--
नैव537
म्, मानसप्रत्यक्षे भावरूपस्यैव धर्मिणः प्रतिपन्नत्वात् । न च तत्सिद्धौ
तत्सत्त्व538 स्यापि प्रतिपन्नत्वाद् व्यर्थमनुमानम्, त539 दभ्युपेतमपि वैयात्याद्यो न प्रति
पद्यते तं प्रत्यनुमानस्य साफल्यात् । न च मानसज्ञानात् खरविषाणादेरपि सद्भावस
म्भावनातोऽतिप्रसङ्गः, तज्ज्ञानस्य बाधकप्रत्ययविप्लावितसत्ताकवस्तु540 विषयतया मानस
प्रत्यक्षाभासत्वात् । कथं तर्हि षष्ठभूतादेर्धर्मित्वमिति चेत्; धर्मिप्रयोगकाले बाधक
प्रत्ययानुदयात्सत्त्वसम्भावनोपपत्तेः । न च सर्वज्ञादौ साधकप्रमाणासत्त्वेन सत्त्व541 संशीतिः,
सुनिश्चिताऽसम्भवद्बाधकप्रमाणत्वेन सुखादा542 विव सत्त्वनिश्चयात्तत्र संशयायोगात् ।
उभयसिद्धो धर्मी यथा अनित्यः शब्द इति । नहि प्रत्यक्षेणार्वाग्दर्शि
भिर543 निय544 तदिग्देशकालावच्छिन्नाः सर्वे शब्दाः शक्या निश्चेतुमिति शब्दस्य प्रमाणबुद्ध्यु
भयसिद्धता तेना545 नित्यत्वादिर्धर्मः प्रसाध्य546 त इति ॥ १७ ॥
ननु दृष्टान्तोऽप्यनुमानाङ्गतया प्रतीतः । तत् कथं साध्यसाधने एवानुमा
नाङ्गमुक्ते न दृष्टान्तः ?, इत्याह--
न547 दृष्टान्तोऽनुमानाङ्गम् ॥ १८ ॥
दृष्टान्तः वक्ष्यमाणलक्षणो नानुमानस्य अङ्गम् कारणम् ॥ १८ ॥
कुत इत्याह--
साधनमात्रात् तत्सिद्धेः ॥ १९ ॥
दृष्टान्तरहितात्साध्यान्यथानुपपत्तिलक्षणात् साधनात् अनुमानस्य साध्य
प्रतिपत्तिलक्षणस्य भावान्न दृष्टान्तोऽनुमानाङ्गमिति ।
स548
हि साध्यप्रतिपत्तौ वा, अविनाभावग्रहणे वा, व्याप्तिस्मरणे वोपयुज्येत ? ।
न तावत् प्रथमः पक्षः, यथोक्तादेव हेतोः साध्यप्रतिपत्तेरुपपत्तेः । नापि द्वितीयः,
विप549 क्षे बाधकादेवाविनाभावग्रहणात् । किंच, व्यक्तिरूपो दृष्टान्तः । स कथं साकल्येन
व्याप्तिं गमयेत् ? । व्यक्त्यन्तरेषु व्याप्त्यर्थं दृष्टान्तान्तरं मृग्यम् । तस्यापि व्यक्तिरूपत्वेन
साकल्येन व्याप्तेरवधारयितुमशक्यत्वादपरापरदृष्टान्तापेक्षायामनवस्था स्यात् । नापि
तृतीयः, गृहीतसम्ब550 न्धस्य साधनदर्शनादेव व्याप्तिस्मृतेः । अगृहीतसम्बन्ध551 स्य दृष्टान्ते552
ऽप्यस्मरणात् उप553 लब्धिपूर्वकत्वात् स्मरणस्येति ॥ १९ ॥
दृष्टान्तस्य लक्षणमाह--
स व्याप्तिदर्शनभूमिः ॥ २० ॥
स इति दृष्टान्तो लक्ष्यं व्याप्तिःलक्षितरूपा दर्शनम् परस्मै प्रतिपादनं
तस्य भूमिःआश्रय इति लक्षणम् ।
ननु यदि दृष्टान्तोऽनुमानाङ्गं न भवति तर्हि किमर्थं लक्ष्यते ? । उच्यते ।
परार्थानुमाने बोध्या554 नुरोधादापवादिकस्योदाहरणस्यानुज्ञास्यमा555 नत्वात् । तस्य556 च दृष्टा
न्ताभिधानरूपत्वादुपपन्नं दृष्टान्तस्य लक्षणम् । प्रमातुरपि कस्यचित् दृष्टान्तदृष्टबहि
र्व्याप्तिबलेनान्तर्व्याप्तिप्रतिपत्तिर्भवतीति स्वार्थानुमानपर्वण्य557 पि दृष्टान्तलक्षणं नानुप
पन्नम् ॥ २० ॥
तद्विभागमाह--
स558 साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां द्वेधा ॥ २१ ॥
स दृष्टान्तः साधर्म्येण अन्वयेन वैधर्म्येण च व्यतिरेकेण भवतीति
द्विप्रकारः ॥ २१ ॥
साधर्म्यदृष्टान्तं विभजते--
साधनधर्मप्रयुक्तसाध्यधर्मयोगी साधर्म्यदृष्टान्तः ॥ २२ ॥
साध559
नधर्मेण प्रयु560
क्तो न तु काकतालीयो यः साध्य561
धर्मस्तद्वान् साधर्म्य
दृष्टान्तः । यथा कृतकत्वेनानित्ये शब्दे साध्ये घटादिः ॥ २२ ॥
वैधर्म्यदृष्टान्तं व्याचष्टे--
साध्यधर्मनिवृत्तिप्रयुक्तसाधनधर्मनिवृत्तियोगी
वैधर्म्यदृष्टान्तः562 ॥ २३ ॥
साध्यधर्मनिवृत्त्या प्रयुक्ता न यथाकथञ्चित् या साधनधर्मनिवृत्तिः तद्वान्
वैधर्म्यदृष्टान्तः । यथा कृतकत्वेनानित्ये शब्दे साध्ये आकाशादिरिति ॥ २३ ॥
इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायाः प्रमाणमीमांसायास्तद्वृत्तेश्च
प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् ॥
लक्षितं स्वार्थमनुमानमिदानीं क्रमप्राप्तं परार्थमनुमानं लक्षयति--
यथोक्त563 साधनाभिधानजः परार्थम् ॥ १ ॥
यथोक्त564
म् स्वनिश्चितसाध्याविनाभावैकलक्षणं यत् साधनम् तस्याभिधानम् ।
अभिधीयते परस्मै प्रतिपाद्यते अनेनेति अभिधानम् वचनम्, तस्माज्जातः सम्यगर्थ
निर्णयः परार्थम् अनुमानं परोपदेशापेक्षं साध्यविज्ञानमित्यर्थः ॥ १ ॥
ननु वचनं परार्थमनुमानमित्याहुस्तत्कथमित्याह--
वचनमुपचारात् ॥ २ ॥
अचेतनं हि वचनं न साक्षात्प्रमितिफलहेतुरिति न निरुपचरितप्रमाण
भावभाजनम्, मुख्यानुमानहेतुत्वेन तूपचरितानुमानाभिधानपात्र565 तां प्रतिपद्यते । उपचार
श्चात्र कारणे कार्यस्य । यथोक्तसाधनाभिधानात् तद्विषया स्मृतिरुत्पद्यते, स्मृतेश्चानुमा
नम्, तस्मादनुमानस्य परम्परया यथोक्तसाधनाभिधानं कारणम्, तस्मिन् कारणे वचने
कार्यस्यानुमानस्योपचारः समारोपः क्रियते । ततः समारोपात् कारणं वचनमनुमान
शब्देनोच्यते । कार्ये वा प्रतिपादकानुमानजन्ये वचने कारणस्यानुमानस्योपचारः ।
वचनमौपचारिकमनुमानं न मुख्यमित्यर्थः ।
इह च मुख्यार्थबाधे प्रयोजने निमित्ते चोप566
चारः प्रवर्तते । तत्र मुख्यो
ऽर्थः साक्षात्प्रमितिफलः सम्यगर्थनिर्णयः प्रमाणश567 ब्दसमानाधिकरणस्य परार्थानुमान
शब्दस्य, तस्य568 बाधा, वचनस्य निर्णयत्वानुपपत्तेः । प्रयोजनम् अनुमानावयवाः प्रति
ज्ञादय इति शास्त्रे व्यवहार एव, निर्ण569 यात्मन्यनंशे त570 द्व्यवहारानुपपत्तेः । निमि571 त्तं तु निर्ण
यात्मकानुमानहेतुत्वं वचनस्येति ॥ २ ॥
तद् द्वेधा ॥ ३ ॥
तद् वचनात्मकं परार्थानुमानं द्वेधा द्विप्रकारम् ॥ ३ ॥
प्रकारभेदमाह--
तथोपपत्त्यन्यथानुपपत्तिभेदात् ॥ ४ ॥
तथा साध्ये सत्येव उपपत्तिः साधनस्येत्येकः प्रकारः । अन्यथा साध्या
भावे अनुपपत्तिःचेति द्वितीयः प्रकारः । यथा अग्निमानयं पर्वतः त572 थैव धूमवत्त्वोपपत्तेः,
अन्यथा धूमवत्त्वानुपपत्तेर्वा । एतावन्मात्रकृतः परार्थानुमानस्य भेदो न पारमार्थिकः573
स इति भेदपदेन दर्शयति ॥ ४ ॥
एतदेवाह--
नानयोस्तात्पर्ये भेदः ॥ ५ ॥
न574
अनयोःतथोपपत्त्यन्यथानुपपत्तिरूपयोः प्रयोगप्रकारयोः तात्प575
र्ये
य576 त्परः शब्दः स श577 ब्दार्थः इत्येवंलक्षणे तत्परत्वे, भेदः विशेषः । एतदुक्तं भवति
अन्यद578 भिधेयं शब्दस्यान्यत्प्रकाश्यं प्रयोजनम् । तत्राभिधेयापेक्षया वाचकत्वं भिद्यते,
प्रकाश्यं त्वभिन्नम्, अन्वये कथिते व्यतिरेकगतिर्व्यतिरेके चान्वयगतिरित्युभयत्रापि
साधनस्य साध्याविनाभावः प्रकाश्यते । न च यत्राभिधेयभेदस्तत्र तात्पर्यभेदोऽपि ।
नहि पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते, पीनो देवदत्तो रात्रौ भुङ्क्ते इत्यनयोर्वाक्ययोर
भिधेयभेदोऽस्तीति तात्पर्येणापि भेत्त580 व्यमिति भा582 वः ॥ ५ ॥
तात्पर्याभेदस्यैव फलमाह--
अत एव नोभयोः प्रयोगः ॥ ६ ॥
यत एव नानयोस्तात्पर्ये भेदः अत एव नोभयोः तथोपपत्त्यन्यथानुपप
त्त्योर्युगपत् प्रयोगः युक्तः । व्याप्त्युपदर्शनाय हि तथोपपत्त्यन्यथानुपपत्तिभ्यां हेतोः
प्रयोगः क्रियते । व्याप्त्युपदर्शनं चैकयैव सिद्धमिति विफलो द्वयोः प्रयोगः । यदाह--
ननु यद्येकेनैव प्रयोगेण हेतोर्व्याप्त्युपदर्शनं कृतमिति कृतं विफलेन
द्वितीयप्रयोगेण; तर्हि प्रतिज्ञाया अपि मा भूत् प्रयोगो विफलत्वात् । नहि प्रतिज्ञामात्रात्
क583 श्चिदर्थं प्रतिपद्यते, तथा584 सति हि विप्रतिपत्तिरेव न स्यादित्याह--
विष585 योपदर्शनार्थं तु प्रतिज्ञा ॥ ७ ॥
विषयः यत्र तथोपपत्त्यान्यथानुपपत्त्या वा हेतुः स्व586
साध्यसाधनाय
प्रार्थ्यते, तस्य उपदर्शनम् परप्रतीतावारोपणं तदर्थं पुनः प्रतिज्ञा प्रयोक्तव्येति शेषः ।
अयमर्थः--परप्रत्यायनाय वचनमुच्चारयता प्रेक्षावता तदेव परे बोधयि
तव्या यद्बुभुत्सन्ते । तथासत्यनेन बुभुत्सिताभिधायिना परे बोधिता भवन्ति । न
खल्वश्वान् पृष्टो गवयान् ब्रुवाणः प्रष्टुरवधेयवचनो भवति । अनवधेयवचनश्च कथं प्रति
पादको नाम ? । यथा च शैक्षो भिक्षुणाचचक्षे--भोः शैक्ष, पिण्ड587 पा588 तमाहरेति । स--एवमाच
रा589 मीत्यनभिधाय यदा त590 दर्थं प्रयतते तदाऽस्मै क्रुध्यति भिक्षुः--आः शिष्याभास भिक्षुखे
ट, अस्मानवधीरयसीति591 विब्रुवा592 णः । एवमनित्यं शब्दं षुभुत्समानाय अनित्यः शब्द इति
विषय593 मनुपदर्श्य यदेव किञ्चिदुच्यते--कृतकत्वादिति वा, यत् कृतकं तदनित्यमिति वा,
कृतकत्वस्य तथैवोपपत्तेरिति वा, कृतकत्वस्यान्यथानुपपत्तेरिति वा, तत् सर्वमस्या594 नपेक्षि
तमापा595 ततोऽसम्बद्धाभिधानबुद्ध्या; तथा चानव596 हितो न बोद्धुमर्हतीति ।
यत् कृतकं तत् सर्वमनित्यं यथा घटः, कृतकश्च शब्द इति वचनमर्थसामर्थ्ये
नैवापेक्षितशब्दानित्यत्वनिश्चायकमित्यवधानमत्रेति चेत्; न, परस्पराश्रयात् । अवधाने हि
सत्य597 तोऽ598 र्थनिश्चयः, तस्मा599 च्चावधानमिति । न च पर्षत्प्रतिवादिनौ प्रमाणीकृतवा600 दिनौ
यदेत601 द्वचनसम्बन्धाय प्रयतिष्येते । तथास602 ति न हेत्वाद्यपेक्षेया603 ताम्, त604 दवच605 नादेव तदर्थनि
श्चयात् । अनित्यः शब्द इति त्वपेक्षिते उक्ते कुत इत्याशङ्कायां कृतकत्वस्य तथैवोपपत्तेः
कृतकत्वस्यान्यथानुपपत्तेर्वेत्युपतिष्ठते, तदिदं विषयोपदर्शनार्थत्वं प्रतिज्ञाया इति ॥ ७ ॥
ननु यत् कृतकं तदनित्यं यथा घटः, कृतकश्च शब्द इत्युक्ते गम्यत
एतद् अनित्यः शब्द इति, तस्य सामर्थ्यलब्धत्वात्, तथापि तद्वचने पुनरुक्तत्वप्रसङ्गात्,
अ606 र्थादापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनं पुनरुक्तम् न्यायसू॰ ५. २. १५ । आह च-
डिण्डिक607 रागं परित्यज्याक्षिणी608 निमील्य चिन्तय ताबत् किमियता609 प्र610 तीतिः
स्यान्नवेति, भा611 वे किं प्रपञ्चमालया हेतु॰ परि॰ १ इत्याह--
गम्यमानत्वेऽपि साध्यधर्माधारसन्देहापनोदाय धर्मिणि
पक्षधर्मोपसंहारवत् तदुपपत्तिः ॥ ८ ॥
साध्यमेव धर्मस्तस्याधारस्तस्य सन्देहस्तदपनोदाय--यः कृतकः सोऽनित्य
इत्युक्तेऽपि धर्मिविषयसन्देह एव--किमनित्यः शब्दो घटो वेति ?, तन्निराकरणाय गम्य
मानस्यापि साध्यस्य612 निर्देशो युक्तः, साध्यधर्मिणि साधनधर्मावबोधनाय पक्षधर्मोप
[p. 52 ]संहारवचनवत् । य613 था हि साध्यव्याप्तसाधनदर्शनेन त614 दाधारावगतावपि नियतधर्मिसम्ब
न्धिताप्रदर्शनार्थम्--कृतकश्च शब्द इति पक्षधर्मोपसंहारवचनं तथा साध्यस्य विशिष्ट
धर्मिसम्बन्धितावबोधनाय प्रतिज्ञाव616 चनमप्युपपद्यत एवेति ॥ ८ ॥
ननु प्रयोगं प्रति विप्रतिपद्यन्ते वादिनः, तथाहि--प्रतिज्ञाहेतूदाहरणानीति
त्र्यवयवमनुमानमिति साङ्ख्याः । सहोपनयेन चतुरवयवमिति मीमांसकाः । सह
निगमनेन पञ्चावयवमिति नैयायिकाः । तदेवं विप्रतिपत्तौ कीदृशोऽनुमानप्रयोग
इत्याह--
एतावान् प्रेक्षप्रयोगः ॥ ९ ॥
एतावान् एव यदुत तथोपपत्त्यान्यथानुपपत्त्या वा युक्तं साधनं प्रतिज्ञा च ।
प्रेक्षाय प्रेक्षावते प्रतिपाद्याय तदवबोधनार्थः प्रयोगः न त्वधिको य617 थाहुः साङ्ख्यादयः,
नापि हीनो यथाहुः सौगताः618 -- विदुषां वाच्यो हेतुरेव हि केवलः प्रमाणवा॰
१. २८ इति ॥ ९ ॥
ननु परार्थप्रवृत्तैः कारुणिकैर्यथाकथञ्चित् प619
रे प्रतिबोधयितव्या नासद्व्य
वस्थोपन्यासैरमीषां620 प्र621 तिभाभङ्गः करणीयः, तत्किमुच्यते एतावा622 न् प्रेक्षप्रयोगः ?, इत्या
शङ्क्य द्वितीयमपि प्रयोगक्रममुपदर्शयति--
बोध्यानुरोधात्प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानि पञ्चापि ॥ १० ॥
बोध्यः शिष्यस्तस्य अनुरोधः तदवबोधनप्रतिज्ञापारतन्त्र्यं तस्मात्, प्रति
ज्ञादीनि पञ्चापि प्रयोक्तव्यानि । एतानि चावयवसञ्ज्ञया प्रोच्यन्ते । यदक्षपादः-- प्रतिज्ञा
हेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः न्यायसू॰ १. १. ३२ इति । अपि शब्दात् प्रति
ज्ञादीनां शुद्धयश्च पञ्च बोध्यानुरोधात् प्रयोक्तव्याः । यच्छ्रीभद्रबाहुस्वामिपूज्यपादाः--
तत्र प्रतिज्ञाया लक्षणमाह--
साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा ॥ ११ ॥
साध्यं सिषाधयिषितधर्मविशिष्टो धर्मी, निर्दिश्यते अनेनेति निर्देशो वचनम्,
साध्यस्य निर्देशः साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा प्रतिज्ञायतेऽनयेति कृत्वा, यथा अयं प्रदेशो
ऽग्निमानिति ॥ ११ ॥
हेतुं लक्षयति--
साधनत्वाभिव्यञ्जकविभक्त्यन्तं साधनवचनं हेतुः ॥ १२ ॥
साधनत्वाभिव्यञ्जिका विभक्तिः पञ्चमी तृतीया वा त623
दन्तम्, साधनस्य
उक्तलक्षणस्य वचनम् हेतुः । धूम इत्यादिरूपस्य हेतुत्वनिराकरणाय प्रथमं पदम् ।
अव्या624 प्तवचन625 हेतुत्वनिराकरणाय द्वितीयमिति । स द्विविधस्तथोपपत्त्यन्यथानुपपत्तिभ्याम्,
तद्यथा धूमस्य तथैवोपपत्तेर्धूमस्यान्यथानुपपत्तेर्वेति ॥ १२ ॥
उदाहरणं लक्षयति--
दृष्टान्तवचनमुदाहरणम् ॥ १३ ॥
दृष्टान्तः उक्तलक्षणस्तत्प्रतिपादकं वचनम् उदाहरणम् तदपि द्विविधं
दृष्टान्तभेदात् । साधनधर्मप्रयुक्तसाध्यधर्मयोगी साधर्म्यदृष्टान्तस्तस्य वचनं साधर्म्यो
दाहरणम्, यथा यो धूमवान् सोऽग्निमान् यथा महानसप्रदेशः । साध्यधर्मनिवृत्ति
प्रयुक्तसाधनधर्मनिवृत्तियोगी वैधर्म्यदृष्टान्तस्तस्य वचनं वैधर्म्योदाहरणम्, यथा
योऽग्निनिवृत्तिमान् स धूमनिवृत्तिमान् यथा जलाशयप्रदेश इति ॥ १३ ॥
उपनयलक्षणमाह--
धर्मिणि साधनस्योपसंहार उपनयः ॥ १४ ॥
दृष्टान्तधर्मिणि 626
विसृ627
तस्य साधनधर्मस्य साध्यधर्मिणि यः उपसंहारः सः
उपनयः उप628 संह्रियतेऽनेनोपनीय629 तेऽनेनेति वचनरूपः, यथा धूमवांश्चायमिति ॥ १४ ॥
निगमनं लक्षयति--
साध्यस्य निगमनम् ॥ १५ ॥
साध्यधर्मस्य धर्मिण्युपसंहारो निगम्य631
ते पूर्वेषामवयवानाम632
र्थोऽनेनेति
निगमनम्, यथा तस्मादग्निमानिति ।
एते ना633
न्तरीयक635
त्वप्रतिपादका वाक्यैकदेशरूपाः पञ्चावयवाः । एतेषामेव
शुद्धयः पञ्च । यतो न श636 ङ्कितसमारोपितदोषाः पञ्चाप्यवयवाः स्वां स्वामनादीनवामर्थ
विषयां धियमाधातुमल637 मिति प्रतिज्ञादीनां तं तं दोषमाशङ्क्य त638 त्परिहाररूपाः पञ्चैव
शुद्धयः प्रयोक्तव्या इति दशावयवमिदमनुमानवाक्यं बोध्यानुरोधात् प्रयोक्तव्यमिति ॥ १५ ॥
इह शास्त्रे येषां लक्षणमुक्तं639
ते तल्लक्षणाभावे तदाभासाः सुप्रसिद्धा एव ।
यथा प्रमाणसामान्यलक्षणाभावे संशयविपर्ययानध्यवसायाः प्रमाणाभासाः, संशयादिल
क्षणाभावे संशयाद्याभासाः, प्रत्यक्षलक्षणाभावे प्रत्यक्षाभास640 म्, परोक्षान्तर्गतानां स्मृत्या
दीनां स्वस्वलक्षणाभावे तत्तदाभासतेत्यादि । एवं हेतूनामपि स्वलक्षणाभावे हेत्वाभासता
[p. 54 ] सुज्ञानैव । केवलं हेत्वाभासानां सङ्ख्यानियमः प्रतिव्यक्तिनियतं लक्षणं च नेषत्क641 रप्रति
पत्तीति तल्लक्षणार्थमाह--
असिद्धविरुद्धानैकान्तिकास्त्रयो हेत्वाभासाः ॥ १६ ॥
अहेतवो हेतुवदाभासमानाः हेत्वाभासाः असिद्धादयः । यद्यपि साधनदोषा
एवैते अदुष्टे साधने तदभावात् तथापि साधनाभिधायके हेतावुपचारात् पूर्वाचार्यैरभि
हितास्ततस्त642 त्प्रसिद्धिबाधामनाश्रयद्भिरस्माभिरपि हेतुदोषत्वेनैवोच्यन्त इति ।
त्रयः इति सङ्ख्यान्तरव्यवच्छेदार्थम् । तेन कालातीत-प्रकरणसमयोर्व्यव
च्छेदः । तत्र काला643 तीतस्य पक्षदोषेष्वन्तर्भावः । प्रत्यक्षागमबाधि644 तकर्मनिर्देशान
न्तरप्रयुक्तः कालात्ययापदिष्टः इति हि तस्य लक्षणमिति, यथा अनुष्णस्तेजोऽवयवी
कृतकत्वाद् घटवदिति । प्रकरणसमस्तु न सम्भवत्येव; नह्यस्ति सम्भवो यथोक्तलक्षणे
ऽनुमाने प्रयुक्तेऽदूषिते वा645 ऽनुमानान्तरस्य । यत्तूदाहरणम्--अनित्यःशब्दः पक्षसपक्षयोरन्य
तरत्वात् इत्येकेनोक्ते द्वितीय आह--नित्यः शब्दः पक्षसपक्षयोरन्यतरत्वादिति । तदती
वासाम्प्रतम् । को हि चतुरङ्गसभायां वादी प्रतिवादी646 वैवंविधमसम्बद्धमनुन्मत्तोऽभि
दधीतेति ? ॥ १६ ॥
तत्रासिद्धस्य लक्षणमाह--
नासन्ननिश्चितसत्त्वो वाऽन्यथानुपपन्न इति सत्त्वस्यासिद्धौ
सन्देहे वाऽसिद्धः ॥ १७ ॥
असन् अविद्यमानो नान्यथानुपपन्नः इति सत्त्वस्या647
सिद्धौ असिद्धः
हेत्वाभासः स्वरूपासिद्ध इत्यर्थः । यथा अनित्यः शब्दश्चाक्षुषत्वादिति । अपक्षधर्मत्वा
दयमसिद्ध इति न मन्तव्यमित्या648 ह--नान्यथानुपपन्नः इति । अन्यथानुपपत्तिरूपहेतु
लक्षणविरहादयमसिद्धो नापक्षधर्मत्वात् । नहि पक्षधर्मत्वं हेतोर्लक्षणं तदभावेऽप्यन्य
थानुपपत्तिबलाद्धेतुत्वोपपत्तेरित्युक्तप्रायम् । भट्टोऽप्याह--
तथा अनिश्चितसत्त्वः सन्दिग्धसत्त्वः नान्यथानुपपन्नः इति सत्त्वस्य सन्देहे
प्यसिद्धो हेत्वाभासः सन्दिग्धासिद्ध इत्यर्थः । यथा बाष्पादिभावेन सन्दिह्यमाना धूम
[p. 55 ] लताग्निसिद्धावुपदिश्यमाना, य650 था चात्मनः सिद्धावपि सर्वगतत्वे साध्ये सर्वत्रोपलभ्य
मा651 नगुणत्व652 म्, प्रमाणाभावादिति ॥ १७ ॥
असिद्धप्रभेदानाह--
वादिप्रतिवाद्युभयभेदाच्चैतद्भेदः ॥ १८ ॥
वादी पूर्वपक्षस्थितः प्रतिवादी उत्तरपक्षस्थितः उभयं द्वावेव वादिप्रतिवा
दिनौ । तद्भेदादसिद्धस्य भेदः । तत्र वाद्यसिद्धो यथा परिणामी शब्द उत्पत्तिमत्त्वात् ।
अयं साङ्ख्यस्य स्वयं वादिनोऽसिद्धः, तन्मते उत्पत्तिमत्त्वस्यानभ्युपेतत्वात्, नासदुत्प
द्यते नापि सद्विनश्यत्युत्पादविनाशयोराविर्भावतिरोभावरूपत्वादिति तत्सिद्धान्ता653 त् ।
चेतनास्तरवः सर्वत्वगपहरणे मरणात् । अत्र मरणं विज्ञानेन्द्रियायुर्निरोधलक्षणं तरुषु
बौद्धस्य प्रतिवादिनोऽसिद्धम् । उभयासिद्धस्तु चाक्षुषत्वमुक्तमेव । एवं सन्दि654 ग्धासिद्धो
ऽपि वादिप्रतिवाद्युभयभेदात् त्रिविधो बोद्धव्यः ॥ १८ ॥
नन्वन्येऽपि विशेष्यासिद्धादयो हेत्वाभासाः कैश्चिदिष्यन्ते ते कस्मान्नोक्ता
इत्याह--
विशेष्यासिद्धादीनामेष्वेवान्तर्भावः ॥ १९ ॥
एष्वेव वादिप्रतिवाद्युभयासिद्धेष्वेव । तत्र विशेष्यासिद्धादय उदाह्रियन्ते ।
विशेष्या655 सिद्धो यथा अनित्यः शब्दः सामान्यवत्त्वे सति चाक्षुषत्वात् । विशेषणासिद्धो
यथा अनित्यः श656 ब्दश्चाक्षुषत्वे सति सामान्यविशेषवत्त्वात् । भागा657 सिद्धो यथा अनित्यः
शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् । आश्रयासिद्धो यथा अस्ति प्रधा658 नं विश्वपरिणामित्वात् ।
आश्रयैकदेशासि659 द्धो यथा नित्याः प्रधानपुरुषेश्वराः अकृतकत्वात् । व्यर्थविशेष्यासिद्धो
यथा अनित्यः शब्दः कृतकत्वे सति सामान्यवत्त्वात् । व्यर्थविशेषणासिद्धो यथा अनित्यः
शब्दः सामान्य660 वत्त्वे सति कृतकत्वात् । सन्दिग्धविशेष्यासिद्धो यथा अद्यापि रागादियुक्तः
कपिलः पुरु661 षत्वे सत्यद्याप्यनुत्पन्नतत्त्वज्ञानत्वात् । सन्दिग्धविशेषणासिद्धो यथा अद्यापि
रागादियुक्तः कपिलः सर्वदा तत्त्वज्ञानरहितत्वे सति पुरुषत्वादित्यादि । एतेऽसिद्धभेदा
यदान्यतरवाद्यसिद्धत्वेन विवक्ष्यन्ते तदा वाद्यसिद्धाः प्रतिवाद्यसिद्धा वा भवन्ति । यदो
भयवाद्यसिद्धत्वेन विवक्ष्यन्ते तदोभयासिद्धा भवन्ति ॥ १९ ॥
विरुद्धस्य लक्षणमाह--
विपरीतनियमोऽन्यथैवोप662 पद्यमानो विरुद्धः ॥ २० ॥
विपरीतः य663
थोक्ताद्विप664
र्यस्तो नियमः अविनाभावो यस्य स तथा, तस्यैवो
पदर्शनम् अन्यथैवोपपद्यमानः इति । यथा नित्यः शब्दः कार्यत्वात्, परा665 र्थाश्चक्षुरादयः
सङ्घातत्वाच्छयना666 शनाद्यङ्गवदित्यत्रासंहतपारार्थ्ये साध्ये चक्षुरादीनां संह667 तत्वं विरु668 द्धम् ।
बुद्धिमत्पूर्वकं क्षित्यादि कार्यत्वादित्यत्राशरीरसर्वज्ञकर्तृपूर्वकत्वे साध्ये कार्यत्वं विरुद्ध
साधनाद्विरुद्धम् ।
अनेन येऽन्यैरन्ये विरुद्धा उदाहृतास्तेऽपि सङ्गृहीताः । यथा सति सपक्षे
चत्वारो भेदाः । पक्षविपक्षव्यापको यथा नित्यः शब्दः कार्य669 त्वात् । पक्षव्यापको वि670 प
क्षैकदेशवृत्तिर्यथा नित्यः शब्दः सामान्यवत्त्वे सत्यस्मदादिबाह्येन्द्रियग्राह्यत्वात् । पक्षै
कदेशवृत्तिर्विपक्षव्यापको यथा नित्या अनित्या पृथ्वी671 कृतकत्वात् । पक्षविप672 क्षैकदेशवृत्तिर्यथा
नित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् । असति सपक्षे चत्वारो विरुद्धाः । पक्षविप674 क्ष
व्यापको यथा आकाशविशेषगुणः शब्दः प्रमेयत्वात् । पक्षव्यापको विपक्षैकदेशवृत्ति
र्यथा आकाशविशेषगुणः शब्दो बा675 ह्येन्द्रियग्राह्यत्वात् । पक्षैकदेशवृत्तिर्विपक्षव्यापको यथा
आकाशविशेषगुणः शब्दोऽप676 दात्मकत्वात् । पक्षविप677 क्षैकदेशवृत्तिर्यथा आकाशविशेषगुणः
शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् । एषु च चतुर्षु विरुद्धता, पक्षैकदेशवृत्तिषु चतुर्षु पुनर
सि678 द्धता विरुद्ध679 ता चेत्युभयसमावेश680 इति ॥ २० ॥
अनैकान्तिकस्य लक्षणमाह--
नियमस्यासिद्धौ सन्देहे वाऽन्यथाप्युपप681 द्यमानोऽनैकान्तिकः ॥ २१ ॥
निय683
मः अविनाभावस्तस्य असिद्धौ अनैकान्तिकः यथा अनित्यः शब्दः
प्रमेयत्वा684 त्, प्रमेयत्वं नित्येऽप्याकाशादावस्तीति । सन्देहे यथा असर्वज्ञः कश्चिद् रागादिमान्
वा वक्तृत्वात् । स्वभावविप्रकृष्टाभ्यां हि सर्वज्ञत्ववीतरागत्वाभ्यां न वक्तृत्वस्य विरोधः
सिद्धः, न च रागादिकार्यं वचनमिति सन्दिग्धोऽन्वयः । ये चान्येऽन्यैरनैकान्तिकभेदा
उदाहृतास्त उक्तलक्षण एवान्तर्भवन्ति । पक्षत्रयव्यापको यथा अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वात्
[p. 57 ] पक्षसपक्षव्यापको विप685 क्षैकदेशवृत्तिर्यथा गौरयं विषा686 णित्वात् । पक्षविपक्षव्यापकः सप
क्षैकदेशवृत्तिर्यथा687 नायं गौः विषाणित्वात् । पक्षव्यापकः सपक्ष688 विप689 क्षैकदेशवृत्तिर्यथा अनित्यः
शब्दः प्रत्यक्षत्वात् । पक्षैकदेशवृत्तिः सपक्षविपक्ष690 व्यापको यथा न द्रव्याण्याकाश
कालदिगात्ममनांसि क्षणिकविशेषगुणरहितत्वात् । पक्षविपक्षैक691 देशवृत्तिः सपक्षव्यापी
यथा न द्रव्याणि दिक्कालमनांसि अमूर्तत्वात् । पक्षसपक्षैकदेशवृत्तिर्विपक्षव्यापी यथा
द्रव्याणि दिक्कालमनांसि अमूर्तत्वात् । पक्षत्रयैकदेशवृत्तिर्यथा अनित्या पृथ्वी प्रत्य692 क्षत्वा
दिति ॥ २१ ॥
उदाहरणदोषानाह--
साधर्म्यवैधर्म्याभ्यामष्टावष्टौ दृष्टान्ताभासाः ॥ २२ ॥
परार्थानुमानप्रस्तावादुदाहरणदोषा एवैते दृष्टान्तप्रभवत्वात् तु दृष्टान्तदोषा
इत्युच्यन्ते । दृष्टान्तस्य च साधर्म्यवैधर्म्यभेदेन द्विविधत्वात् प्रत्येकम् अष्टावष्टौ दृष्टान्त
वदाभासमानाः दृष्टान्ताभासाः भवन्ति ॥ २२ ॥
तानेवोदाहरति विभजति च--
अमूर्तत्वेन नित्ये शब्दे साध्ये कर्म-परमाणु-घटाः
साध्यसाधनोभयविकलाः ॥ २३ ॥
नित्यः शब्दः अमूर्तत्वादित्यस्मिन् प्रयोगे कर्मादयो यथासङ्ख्यं साध्यादि
विकलाः । तत्र कर्मवदिति साध्यविकलः, अनित्यत्वात् कर्मणः । परमाणुवदिति साधन
विकलः, मूर्तत्वात् परमाणूनाम् । घटवदिति साध्यसाधनोभयविकलः, अनित्यत्वान्मूर्त
त्वाच्च घटस्येति । इति त्र693 यः साधर्म्यदृष्टान्ताभासाः ॥ २३ ॥
वैधर्म्येण परमाणुकर्माकाशाः साध्याद्यव्यतिरेकिणः ॥ २४ ॥
नित्यः शब्दः अमूर्त्तत्वादित्यस्मिन्नेव प्रयोगे परमाणुकर्माकाशाः साध्यसा
धनोभयाव्यतिरेकिणो दृष्टान्ताभासा भवन्ति । यन्नित्यं न भवति तदमूर्तमपि न भवति
यथा परमाणुरिति साध्याव्यतिरेकी, नित्यत्वात् परमाणूनाम् । यथा कर्मेति साधनाव्या
वृत्तः, अमूर्तत्वात् कर्मणः । यथाकाशमित्युभयाव्यावृत्तः, नित्यत्वादमूर्त्तत्वाच्चाकाशस्येति
त्रय एव वैधर्म्यदृष्टान्ताभासाः ॥ २४ ॥
तथा--
वचनाद्रागे रागान्मरणध694
र्मकिञ्चिज्ज्ञत्वयोः सन्दिग्धसाध्याद्यन्वय
व्यतिरेका रथ्यापुरुषादयः ॥ २५ ॥
सन्दिग्धसाध्यसाधनोभयान्वयाः सन्दिग्धसाध्यसाधनोभयव्यतिरेकाश्च त्रय
स्त्रयो दृष्टान्ताभासा भवन्ति । के इत्याह--रथ्यापुरुषादयः । कस्मिन् साध्ये ? । रागे
मरणधर्मकिञ्चिज्ज्ञ695 त्वयोः च । कस्मादित्याह--वच696 नात् रागात् च । तत्र सन्दिग्ध
साध्यधर्मान्वयो यथा विवक्षितः पुरुषविशेषो रागी वचनाद् रथ्यापुरुषवत् । सन्दिग्ध
साधनधर्मान्वयो यथा मरणधर्माऽयं रागात् रथ्यापुरुषवत् । सन्दिग्धोभयधर्मान्वयो
यथा किञ्चिज्ज्ञोऽयं रागात् रथ्यापुरुषवदिति । एषु परचेतोवृत्तीनां दुरधिगमत्वेन साध
र्म्यदृष्टान्ते रथ्यापुरुषे रागकिञ्चिज्ज्ञत्वयोः सत्त्वं सन्दिग्धम् । तथा सन्दिग्धसाध्य
व्यतिरेको यथा रागी697 वचनात् रथ्यापुरुषवत् । सन्दिग्धसाधनव्यतिरेको यथा मरण698
धर्माऽयं रागात् रथ्यापुरुषवत् । सन्दिग्धोभयव्यतिरेको यथा किञ्चिज्ज्ञोऽयं रागात् रथ्या
पुरुषवत् । एषु699 पूर्ववत् परचेतोवृत्तेर्दुरन्वयत्वाद्वैधर्म्यदृष्टान्ते रथ्यापुरुषे रागकिञ्चिज्ज्ञत्व
योरसत्त्वं सन्दिग्धमिति ॥ २५ ॥
तथा--
विपरीतान्वयव्यतिरेकौ ॥ २६ ॥
विपरीतान्वयः विपरीतव्यतिरेकः च दृष्टान्ताभासौ भवतः । तत्र
विपरीतान्वयो यथा यत् कृतकं तदनित्यमिति वक्तव्ये यदनित्यं तत् कृतकं यथा घट
इत्याह । विपरीतव्यतिरेको यथा अनित्यत्वाभावे न भवत्येव कृतकत्वमिति वक्तव्ये
कृतकत्वाभावे न भवत्येवानित्यत्वं यथाकाश इत्याह । साधनधर्मानुवादेन साध्यधर्मस्य
विधानमित्यन्वयः । साध्यधर्मव्यावृत्त्यनुवादेन साधनधर्मव्यावृत्तिविधानमिति व्यति
रेकः । तयोरन्यथाभा700 वे विपरीतत्वम् । यदाह--
अप्रदर्शितान्वयव्यतिरेकौ ॥ २७ ॥
अप्रदर्शितान्वयः अप्रदर्शितव्यतिरेकः च दृष्टान्ताभासौ । एतौ च
[p. 59 ] प्रमाण704 स्यानुपदर्शनाद्भवतो न तु वीप्सा705 सर्वा706 वधा707 रणपदानामप्रयोगात्, सत्स्वपि तेष्व
सति प्रमाणे त708 योरसिद्धेरिति । साध्यविकलसाधनविकलोभयविक709 लाः, सन्दिग्धसाध्या
न्वयसन्दिग्धसाधनान्वयसन्दिग्धोभयान्वयाः, विपरीतान्वयः, अप्रदर्शितान्वयश्चेत्यष्टौ
साधर्म्यदृष्टान्ताभासाः । साध्याव्यावृत्तसाधनाव्यावृत्तोभयाव्यावृत्ताः, सन्दिग्धसाध्यव्या
वृत्तिसन्दिग्धसाधनव्यावृत्तिसन्दिग्धोभयव्यावृत्तयः, विपरीतव्यतिरेकः, अप्रदर्शितव्य
तिरेकश्चेत्यष्टावेव वैधर्म्यदृष्टान्ताभासा भवन्ति ।
नन्वनन्वयाव्यतिरेकावपि कैश्चिद् दृष्टान्ताभासावुक्तौ, यथा रागादिमानयं
वचनात् । अत्र साधर्म्यदृष्टान्ते आत्मनि रागवचनयोः सत्यपि साहित्ये, वैधर्म्यदृष्टान्ते
चोपलखण्डे सत्यामपि सह निवृत्तौ प्रतिब710 न्धाभावेनान्वयव्यतिरेकयोरभाव इत्यनन्व
याव्यतिरेकौ । तौ कस्मादिह नोक्तौ ? । उच्यते--ताभ्यां पूर्वे न भिद्यन्त इति साध
र्म्यवैधर्म्याभ्यां प्रत्येकमष्टावेव दृष्टान्ताभासा भवन्ति । यदाहुः--
अवसितं परार्थानुमानमिदानीं तन्नान्तरीयकं दूषणं लक्षयति--
साधनदोषोद्भावनं दूषणम् ॥ २८ ॥
साधनस्य परार्थानुमानस्य ये असिद्धविरुद्धादयो दोषाः पूर्वमुक्तास्ते
षामुद्भाव्यते प्रकाश्यतेऽनेनेति उद्भावनम् साधनदोषोद्भावकं वचनं दूषणम् । उत्तर
त्राभूतग्रहणादिह भू711 तदोषोद्भावना दूषणेति सिद्धम् ॥ २८ ॥
दूषणलक्षणे दूषणाभासलक्षणं सुज्ञानमेव भेदप्रतिपादनार्थं तु तल्लक्षणमाह--
अभूतदोषोद्भावनानि दूषणाभासा जात्युत्तराणि ॥ २९ ॥
अविद्यमानानां साधनदोषाणां प्रतिपादनान्यदूषणान्यपि दूषणवदाभास
मानानि दूषणा712 भासाः । तानि च जात्युत्तराणि । जातिशब्दः सादृश्यवचनः । उत्तर
सदृशानि जात्युत्तराणि उत्तरस्थानप्रयुक्तत्वात् । उत्तरसदृशानि जात्युत्तराणि । जात्या
सादृश्येनोत्तराणि जात्युत्तराणि । तानि च सम्यग्घेतौ हेत्वाभासे वा वादिना प्रयुक्ते झटिति
तद्दोषतत्त्वाप्रतिभासे हेतुप्रतिबिम्बनप्रायाणि प्रत्यवस्थानान्यनन्तत्वात्परिसङ्ख्यातुं न
शक्यन्ते, तथाप्यक्षपाददर्शितदिशा साधर्म्यादिप्रत्यवस्थानभेदेन साधर्म्यवैधर्म्यो
त्कर्षापकर्षवर्ण्यावर्ण्यविकल्पसाध्यप्राप्त्यप्राप्तिप्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशयप्रकरणाहेत्व-
र्थापत्त्यविशेषोपपत्त्युपलब्ध्यनुपलब्धिनित्यानित्यका713 र्यसमरूपतया चतुर्विंशतिरुपदर्श्यन्ते ।
तत्र साधर्म्येण प्रत्यवस्थानं साधर्म्यसमा जातिः । यथा अनित्यः शब्दः कृत
कत्वात् घटवदिति प्रयोगे कृते साधर्म्यप्रयोगेणैव प्रत्यवस्थानम्--नित्यः शब्दो निरवय
वत्वादाकाशवत् । न चास्ति विशेष714 हेतुर्घटसाधर्म्यात् कृतकत्वादनित्यः शब्दो न पुन
राकाशसाधर्म्यान्निरवयवत्वान्नित्य इति १ । वैधर्म्येण प्रत्यवस्थानं वैधर्म्यसमा जातिः ।
यथा अनित्यः शब्दः कृतकत्वादित्यत्रैव प्रयोगे स एव प्रतिहेतुर्वैधर्म्येण प्रयुज्यते-
नित्यः शब्दो निरवयवत्वात्; अनित्यं हि साव715 यवं दृष्टं घटादीति । न चास्ति विशेष
हेतुर्घटसाधर्म्यात्कृतकत्वादनित्यः शब्दो न पुनस्तद्वैधर्म्यान्निरवयवत्वान्नित्य इति २ ।
उत्कर्षापकर्षाभ्यां प्रत्यवस्थानमुत्कर्षापकर्षसमे जाती । तत्रैव प्रयोगे दृष्टान्तधर्मं कञ्चित्
साध्यधर्मिण्यापादयन्नुत्कर्षसमां जातिं प्रयुङ्क्ते--यदि घटवत् कृतकत्वादनित्यः शब्दो
घटवदेव मूर्तोऽपि भवतु । न चेन्मूर्तो घटवदनित्योऽपि मा भूदिति शब्दे धर्मान्तरो
त्कर्षमापादयति ३ । अपकर्षस्तु घटः कृतकः सन्नश्रावणो दृष्ट एवं शब्दोप्यस्तु । नो चेद्
घटवदनित्योऽपि माभूदिति शब्दे श्रावणत्वधर्ममपकर्षतीति ४ । वर्ण्यावर्ण्याभ्यां
प्रत्यवस्थानं वर्ण्यावर्ण्यसमे जाती । ख्यापनीयो वर्ण्यस्तद्विपरीतोऽवर्ण्यः । तावेतौ
वर्ण्यावर्ण्यौ साध्यदृष्टान्तधर्मौ विप716 र्यस्यन् वर्ण्या717 वर्ण्य718 समे जाती प्रयुङ्क्ते--यथाविधः
शब्दधर्मः कृतकत्वादिर्न तादृग्घटधर्मो या719 दृग्घटधर्मो न तादृक् शब्दधर्म इति ५--६ ।
धर्मान्तरविकल्पेन प्रत्यवस्थानं विकल्पसमा जातिः । यथा कृतकं किञ्चिन्मृदु दृष्टं राङ्क
वशय्यादि, किञ्चित्कठिनं कुठारादि, एवं कृतकं किञ्चिदनित्यं भविष्यति घटादि किञ्चि
न्नित्यं शब्दादीति ७ । साध्यसाम्यापादनेन प्रत्यवस्थानं साध्यसमा जातिः । यथा--यदि
यथा घटस्तथा शब्दः, प्राप्तं तर्हि यथा शब्दस्तथा घट इति । शब्दश्च साध्य इति घटोऽपि
साध्यो भवतु । ततश्च न साध्यः साध्यस्य दृष्टान्तः स्यात् । न चेदेवं तथापि वैलक्षण्या
त्सुतरामदृष्टान्त इति ८ । प्राप्त्यप्राप्तिविकल्पाभ्यां प्रत्यवस्थानं प्राप्त्यप्राप्तिसमे जाती ।
यथा यदेतत् कृतकत्वं त्वया साधनमुपन्यस्तं तत्किं प्राप्य साधयत्यप्राप्य वा ? । प्राप्य चेत्;
द्वयोर्विद्यमानयोरेव प्राप्तिर्भवति, न सदसतोरिति । द्वयोश्च सत्त्वात् किं कस्य साध्यं साधनं
वा ? ९ । अप्राप्य तु साधनत्वमयुक्तमतिप्रसङ्गादिति १० । अतिप्रसङ्गापादनेन प्रत्यवस्थानं
प्रसङ्गसमा जातिः । यथा यद्यनित्यत्वे कृतकत्वं साधनं कृतकत्व इदानीं किं साधनम् ? ।
तत्साधनेऽपि किं साधनमिति ? ११ । प्रतिदृष्टान्तेन प्रत्यवस्थानं प्रतिदृष्टान्तसमा जातिः ।
यथा अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् घटवदित्युक्ते जातिवाद्याह--यथा घटः प्रय
त्नानन्तरीयकोऽनित्यो दृष्ट एवं प्रतिदृष्टान्त आकाशं नित्यमपि प्रयत्नानन्तरीयकं दृष्टम्,
कूपखननप्रयत्नानन्तरमुपलम्भादिति । न चेदमनैकान्तिकत्वोद्भावनम्, भङ्ग्यन्तरेण प्रत्य
[p. 61 ] वस्थानात् १२ । अनुत्पत्त्या प्रत्यवस्थानमनुत्पत्तिसमा जातिः । यथा अनुत्पन्ने शब्दाख्ये
धर्मिणि कृतकत्वं धर्मः क्व वर्तते ? । तदेवं हेत्वभावादसिद्धिरनित्यत्वस्येति १३ । साध
र्म्यसमा वैधर्म्यसमा वा या जातिः पूर्वमुदाहृता सैव संशयेनोपसंहियमाणा संशयसमा
जातिर्भवति । यथा किं घटसाधर्म्यात् कृतकत्वादनित्यः शब्द उत तद्वैधर्म्यादाकाश
साधर्म्याद्वा निरवयवत्वान्नित्य इति ? १४ । द्वितीयपक्षोत्थापनबुद्ध्या प्रयुज्यमाना
सैव साधर्म्यसमा वैधर्म्यसमा वा जातिः प्रकरणसमा भवति । त720 त्रैव अनित्यः शब्दः कृत
कत्वाद् घटवदिति प्रयोगे--नित्यः शब्दः श्रावणत्वाच्छब्द721 त्ववदिति उद्भा722 वनप्रकारभेद
मात्रे सति नानात्वं द्रष्टव्यम् १५ । त्रैकाल्यानुपपत्त्या हेतोः प्रत्यवस्थानमहेतुसमा
जातिः । यथा हेतुः साधनम् । तत् साध्यात्पूर्वं पश्चात् सह वा भवेत् ? । यदि पूर्वम्; असति
साध्ये तत् कस्य साधनम् ? । अथ पश्चात्साधनम्; पूर्वं तर्हि साध्यम्, त723 स्मिंश्च पूर्वसिद्धे
किं साधनेन ? । अथ युगपत्साध्यसाधने; तर्हि तयोः सव्येतरगोविषाणयोरिव साध्यसाध
नभाव एव न भवेदिति १६ । अर्थापत्त्या प्रत्यवस्थानमर्थापत्तिसमा जातिः । यद्यनि
त्यसाधर्म्यात्कृतकत्वादनित्यः शब्दः, अर्थादापद्यते नित्यसाधर्म्यान्नित्य इति । अस्ति
चास्य नित्येनाकाशादिना साधर्म्यं निरवयवत्वमित्युद्भा724 वनप्रकारभेद एवायमिति725 १७ ।
अविशेषापादनेन प्रत्यवस्थानमविशेषसमा जातिः । यथा यदि शब्दघटयोरेको धर्मः
कृतकत्वमिष्यते तर्हि समानधर्मयोगात्तयोरविशेषे तद्वदेव सर्वपदार्थानामविशेषः प्रस
ज्यत इति १८ । उपपत्त्या प्रत्यवस्थानमुपपत्तिसमा जातिः । यथा यदि कृतकत्वोप
पत्त्या शब्दस्यानित्यत्वम्, निरवयवत्वोपपत्त्या नित्यत्वमपि कस्मान्न भवति ? । पक्षद्वयोप
पत्त्याऽनध्यवसायपर्यवसानत्वं विवक्षितमित्युद्भावनप्रकारभेद एवायम् १९ । उपल
ब्ध्या प्रत्यवस्थानमुपलब्धिसमा जातिः । यथा अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वा
दिति प्रयुक्ते प्रत्यवतिष्ठते--न खलु प्रयत्नानन्तरीयकत्वमनित्यत्वे साधनम्; साधनं हि
तदुच्यते येन विना न साध्यमुपलभ्यते । उपलभ्यते च प्रयत्नानन्तरीयकत्वेन विनाऽपि
विद्युदादावनित्यत्वम् । शब्देऽपि क्वचिद्वायुवेगभज्यमानवनस्पत्यादिजन्ये तथैवेति २० ।
अनुपलब्ध्या प्रत्यवस्थानमनुपलब्धिसमा जातिः । यथा तत्रैव प्रयत्नानन्तरीयक
त्वहेतावुपन्यस्ते सत्याह जातिवादी--न प्रयत्नकार्यः शब्दः प्रागुच्चारणादस्त्ये726 वासावाव
रणयोगात्तु नोपलभ्यते । आवरणानुपलम्भेऽप्यनुपलम्भान्नास्त्येव शब्द इति चेत्727 ; न,
आवरणानुपलम्भेप्यनुपलम्भसद्भावात् । आवरणानुपलब्धेश्चानुपलम्भादभावः । तदभावे
चावरणोपलब्धेर्भावो भवति । ततश्च मृदन्तरितमूलकीलोदकादिवदावरणोपलब्धिकृत
मेव शब्दस्य प्रागुच्चारणादग्रहणमिति प्रयत्नकार्यत्वाभावान्नित्यः शब्द इति728 २१ । साध्य
[p. 62 ] धर्मनित्यानित्यत्वविकल्पेन शब्दनित्यत्वापादनं नित्यसमा जातिः । यथा अनित्यः शब्द
इति प्रतिज्ञाते जातिवादी विकल्पयति--येयमनित्यता शब्दस्योच्यते सा किमनित्या
नित्या वेति ? । यद्यनित्या; तदियमवश्यमपायिनीत्यनित्यताया अपायान्नित्यः शब्दः ।
अथानित्यता नित्यै731 व; तथापि धर्मस्य नित्यत्वात्तस्य च निराश्रयस्यानुपपत्तेस्तदाश्रय
भूतः शब्दोऽपि नित्यो भवेत्, तदनित्यत्वे तद्धर्मनित्यत्वायोगादित्युभयथापि नित्यः
शब्द इति732 २२ । सर्वभावानित्यत्वोपपादनेन प्रत्यवस्थानमनित्यसमा जातिः । यथा घटेन
साधर्म्यमनित्येन शब्दस्यास्तीति तस्यानित्यत्वं यदि प्रतिपाद्यते, तद् घटेन सर्वपदार्था
नामस्त्येव किमपि साधर्म्यमिति तेषामप्यनित्यत्वं स्यात् । अथ पदार्थान्तराणां तथा
भावेऽपि नानित्यत्वम्; तर्हि शब्दस्यापि तन्मा भूदिति । अनित्यत्वमात्रापादनपूर्वकविशे
षोद्भावनाच्चाविशेषसमातो भि733 न्नेयं जातिः २३ । प्रयत्नकार्यनानात्वोपन्यासेन प्रत्यवस्थानं
कार्यसमा जातिः । यथा अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वादित्युक्ते जातिवाद्याह-
प्रयत्नस्य द्वैरूप्यं दृष्टम्--किञ्चिदसदेव तेन जन्यते यथा घटादि, किञ्चित्सदेवावरणव्युदा
सादिनाऽभिव्यज्यते यथा मृदन्तरितमूलकीलादि, एवं प्रयत्नकार्यनानात्वादेष प्रयत्नेन
शब्दो व्यज्यते जन्यते वेति संशय इति । संशयापादनप्रकारभेदाच्च संशयसमातः कार्य
समा जातिर्भिद्यते २४ ।
तदेवमुद्भावनविषयविकल्पभेदेन जातीनामानन्त्येऽप्यसङ्कीर्णोदाहरणविव
क्षया चतुर्विंशतिर्जातिभेदा एते दर्शिताः । प्रतिसमाधानं तु सर्वजातीनामन्यथानुप
पत्तिलक्षणानुमानलक्ष736 णपरीक्षणमेव । न ह्यविप्लुतलक्षणे हेतावेवंप्रायाः पांशुपाताः
प्रभवन्ति । कृतकत्वप्रयत्नानन्तरीयकत्वयोश्च दृढप्रतिबन्धत्वान्नावरणादिकृतं शब्दानुपल
म्भनमपि त्वनित्यत्वकृतमेव । जातिप्रयोगे च परेण कृते सम्यगुत्तरमेव वक्तव्यं न
प्रतीपं जात्युत्तरैरेव प्रत्यवस्थेयमासमञ्जस्य प्रसङ्गादिति ।
छलमपि च सम्यगुत्तरत्वाभावाज्जात्युत्तरमेव737
। उक्तं ह्येतदुद्भावनप्रकार
भेदेनानन्तानि जात्युत्तराणीति । तत्र परस्य वदतोऽर्थविकल्पोपपादनेन वचनविघात
श्छलम् । तत्त्रिधा वाक्छलं सामान्यच्छलमुपचारच्छलं चेति । तत्र साधारणे शब्दे प्रयुक्ते
वक्तुरभिप्रेता738 दर्थादर्थान्तरकल्पनया तन्निषेधो वाक्छलम् । यथा नवकम्बलोऽयं माण
वक इति नूतनविवक्षया कथिते परः सङ्ख्यामारोप्य निषेधति--कुतोऽस्य नव कम्बला
इति ? । सम्भावनयातिप्रसङ्गिनोऽपि सामान्यस्योपन्यासे हेतुत्वारोपणेन तन्निषेधः सामा
न्यच्छलम् । यथा अहो नु खल्वसौ ब्राह्मणो विद्याचरणसम्पन्न इति ब्राह्मणस्तुतिप्रसङ्गे
कश्चिद्वदति--सम्भवति ब्राह्मणे विद्याचरणसम्पदिति । तत् छलवादी ब्राह्मणत्वस्य हेतुता
मारोप्य निराकुर्वन्नभियुङ्क्ते--यदि ब्राह्मणे विद्याचरणसम्पद् भवति, व्रात्येऽपि सा भवेत्
[p. 63 ] व्रात्योऽपि ब्राह्मण एवेति । औपचारिके प्रयोगे मुख्यप्रतिषेधेन प्रत्यवस्थानमुपचार
च्छलम् । यथा मञ्चाः क्रोशन्तीति उक्ते परः प्रत्यवतिष्ठते--कथमचेतनाः मञ्चाः क्रोशन्ति
मञ्चस्थास्तु पुरुषाः क्रोशन्तीति । तदत्र छलत्रयेऽपि वृद्धव्यवहारप्रसिद्धशब्दसामर्थ्य
परीक्षणमेव समाधानं वेदितव्यमिति ॥ २९ ॥
साधनदूषणाद्यभिधानं च प्रायो वादे भवतीति वादस्य लक्षणमाह--
तत्त्वसंरक्षणार्थं प्राश्निकादिसमक्षं साधनदूषणवदनं
वादः ॥ ३० ॥
स्वपक्षसिद्धये वादिनः साधनम् तत्प्रतिषेधाय प्रतिवादिनो दूषणम् ।
प्रतिवादिनोऽपि स्वपक्षसिद्धये साधनम् तत्प्रतिषेधाय वादिनो दूषणम् । तदेवं वादिनः
साधनदूषणे प्रतिवादिनोऽपि साधनदूष739 णे द्वयोर्वादिप्रतिवादिभ्याम् वदनम् अभिधानम्
वादः । कथमित्याह--प्राश्निकादिसमक्षम् । प्राश्निकाः सभ्याः-
इ740 त्येवंलक्षणाः । आदिग्रहणेन सभापतिवादिप्रतिवादिपरिग्रहः, सेयं चतुरङ्गा कथा,
एकस्याप्यङ्गस्य वैकल्ये कथात्वानुपपत्तेः । नहि वर्णाश्रमपालनक्षमं न्यायान्यायव्य
वस्थापकं पक्षपातरहितत्वेन समदृष्टिं सभापतिं यथोक्तलक्षणांश्च प्राश्निकान् विना
वादिप्रतिवादिनौ स्वाभिमतसाधनदूषणसरणिमाराधयितुं क्षमौ । नापि दुःशिक्षि
तकुतर्कलेशवाचालबालिशजनविप्लावितो गतानुगतिको जनः सन्मार्गं प्रतिपद्येतेति ।
तस्य फलमाह--तत्त्वसंरक्षणार्थम् । तत्त्वशब्देन तत्त्वनिश्चयः साधुजनहृदयविपरिवर्ती
गृह्यते, तस्य रक्षणं दुर्विदग्धजनजनितविकल्पकल्पनात इति ।
ननु तत्त्वरक्षणं जल्पस्य वितण्डाया वा प्रयोजनम् । यदाह--
तत्त्वा
ध्यवसायसंरक्षणार्थं जल्पवितण्डे बीजप्ररोहसंरक्षणार्थं कण्टकशाखा
परिचरणवत् न्यायसू॰ ४. २. ५० इति; न, वादस्यापि निग्रहस्थानवत्त्वेन
तत्त्वसंरक्षणार्थत्वात् । न चास्य निग्रहस्थानवत्त्वमसिद्धम् । प्रमाणतर्कसाधनो
पालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः
न्यायसू॰ १. २. १ इति वादलक्षणे सिद्धान्ताविरुद्ध इत्यनेनापसिद्धान्तस्य, पञ्चावयवोप
पन्न इत्यनेन न्यूनाधिकयोर्हेत्वाभासपञ्चकस्य चेत्यष्टानां निग्रहस्थानानामनुज्ञानात्, तेषां
च निग्रहस्थानान्तरोपलक्षणत्वात् । अत एव न जल्पवितण्डे कथे, वादस्यैव तत्त्वसंर
क्षणार्थत्वात् ।
ननु
यथोक्तोपपन्नच्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्पः
[p. 64 ] न्या॰ १. २. २, स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो741 वितण्डा न्या॰ १. २. ३ इति लक्षणे
भेदाज्जल्पवितण्डे अपि कथे विद्येते एव; न; प्रतिपक्षस्थापनाहीनाया वितण्डायाः
कथात्वायोगात् । वै742 तण्डिको743 हि स्व744 पक्षमभ्युपगम्यास्थापयन् य745 त्किंचिद्वादेन परपक्ष
मेव दूषयन् कथमवधेयवचनः ? । जल्पस्तु यद्यपि द्वयोरपि वादिप्रतिवादिनोः साधनो
पालम्भसम्भावनया कथात्वं लभते तथापि न वादादर्थान्तरम्, वादेनैव चरितार्थत्वात् ।
छलजातिनिग्रहस्थानभूयस्त्वयोगादचरितार्थ इति चेत्; न, छलजातिप्रयोगस्य दूषणा
भासत्वेनाप्रयोज्यत्वात्, निग्रहस्थानानां च वादेप्यविरुद्धत्वात् । न खलु खट746 चपेटा
मुखबन्धादयोऽनुचिता निग्रहा जल्पेऽप्युपयुज्यन्ते । उचितानां च निग्रहस्थानानां
वादेऽपि न विरोधोऽस्ति । तन्न वादात् जल्पस्य कश्चिद् विशेषोऽस्ति । लाभपूजा
ख्यातिकामितादीनि तु प्रयोजनानि तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणलक्षणप्रधानफलानु747 बन्धीनि
पुरुषधर्मत्वाद्वादेऽपि न निवारयितुं पार्यन्ते ।
ननु छलजातिप्रयोगोऽसदुत्तरत्वाद्वादे न भवति, जल्पे तु तस्यानु
ज्ञानादस्ति वादजल्पयोर्विशेषः । यदाह-
नैवम् । असदुत्तरैः परप्रतिक्षेपस्य कर्तुमयुक्तत्वात्; न ह्यन्यायेन जयं यशो धनं
वा महात्मानः समीहन्ते । अथ प्रबलप्रतिवादिदर्शनात् तज्ज749 ये धर्मध्वंससम्भावनात्,
प्रतिभाक्षयेण सम्यगुत्तरस्याप्रतिभासादसदुत्तरैरपि पांशुभिरिवावकिरन्नेकान्तपराजयाद्वरं
सन्देह इति धिया न दोषमावहतीति चेत्750 ; न, अस्यापवादिकस्य जात्युत्तरप्रयोगस्य
कथान्तरसमर्थनसामर्थ्याभावात् । वाद एव द्रव्यक्षेत्रकालभावानुसारेण यद्यसदुत्तरं कथं
चन प्रयुञ्जीत किमेतावता कथान्तरं प्रसज्येत ? । तस्माज्जल्पवितण्डानिराकरणेन वाद
एवैकः कथाप्रथां लभत इति स्थितम् ॥ ३० ॥
वादश्च जयपराजयावसानो भवतीति जयपराजययोर्लक्षणमाह--
स्वपक्षस्य सिद्धिर्जयः ॥ ३१ ॥
वादिनः प्रतिवादिनो वा या स्वपक्षस्य सिद्धिः सा जयः । सा च स्वपक्षसा
धनदोषपरिहारेण परपक्षसाधनदोषोद्भावनेन च751 भवति । स्वपक्षे साधनमब्रुवन्नपि प्रति
[p. 65 ] वादी वादिसाधनस्य विरुद्धतामुद्भावयन् वादिनं जयति, विरुद्धतोद्भावनेनैव स्वपक्षे
साधनस्योक्तत्वात् । यदाह-- बिरु752 द्धं हेतुमुद्भाव्य वादिनं जयतीतरः इति ॥ ३१ ॥
असिद्धिः पराजयः ॥ ३२ ॥
वादिनः प्रतिवादिनो वा या स्वपक्षस्य असिद्धिः सा पराजयः । सा च
साधनाभासाभिधानात्, सम्यक्साधनेऽपि वा परोक्तदूषणानुद्धरणाद्भवति ॥ ३२ ॥
ननु यद्यसिद्धिः पराजयः, स तर्हि कीदृशो निग्रहः ?, निग्रहान्ता
हि कथा भवतीत्याह--
स निग्रहो वादिप्रतिवादिनोः753 ॥ ३३ ॥
सः पराजय एव वादिप्रतिवादिनोः निग्रहः न वधबन्धा754
दिः । अथवा
स एव स्वपक्षासिद्धिरू755 पः पराजयो निग्रहहेतुत्वान्निग्रहो ना756 न्यो यथाहुः प757 रे-- विप्रति
पत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम् न्यायसू॰ १. २. १९ इति ॥ ३३ ॥
तत्राह--
न विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्तिमात्रम् ॥ ३४ ॥
विपरीता कुत्सिता विगर्हणीया प्रतिपत्तिः विप्रतिपत्तिः--साधनाभासे
साधनबुद्धिर्दूषणाभासे च दूषणबुद्धिः । अप्रतिपत्तिस्त्वारम्भविषयेऽनारम्भः । स च साधने
दूषणं दूषणे चोद्धरणं तयोरकरणम् अप्रतिपत्तिः । द्विधा हि वादी पराजीयते--यथाकर्तव्य
मप्रतिपद्यमानो विपरीतं वा प्रतिपद्य758 मान इति । विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्ती एव विप्रतिपत्त्य
प्रतिपत्तिमात्रम् न पराजयहेतुः किन्तु स्वपक्षस्यासिद्धिरेवेति । विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्त्योश्च
निग्रहस्थानत्वनिरासात् तद्भेदानामपि निग्रहस्थानत्वं निरस्तम् ।
ते च द्वाविंशतिर्भवन्ति । तद्यथा--१ प्रतिज्ञाहानिः, २ प्रतिज्ञान्तरम्,
३ प्रतिज्ञाविरोधः, ४ प्रतिज्ञासंन्यासः, ५ हेत्वन्तरम्, ६ अर्थान्तरम्, ७ निरर्थकम्,
८ अविज्ञातार्थम्, ९ अपार्थकम्, १० अप्राप्तकालम्, ११ न्यूनम्, १२ अधिकम्,
१३ पुनरुक्तम्, १४ अननुभाषणम्, १५ अज्ञानम्, १६ अप्रतिभा, १७ विक्षेपः,
१८ मतानुज्ञा, १९ पर्यनुयोज्योपेक्षणम्, २० निरनुयोज्यानुयोगः, २१ अपसिद्धान्तः,
२२ हेत्वाभासाश्चेति । अत्राननुभाषणमज्ञानमप्रतिभा विक्षेपः पर्यनुयोज्योपेक्षणमित्य
प्रतिपत्तिप्रकाराः । शेषा विप्रतिपत्तिभेदाः ।
तत्र प्रतिज्ञाहानेर्लक्षणम्--
प्रतिदृ759
ष्टान्तध760
र्मानुज्ञा स्वदृष्टान्ते प्रतिज्ञा
[p. 66 ] हानिः न्यायसू॰ ५. २. २. इति सूत्रम् । अस्य भास्य761 कारीयं व्याख्यानम्-- सा762 ध्यधर्म
प्रत्यनीकेन धर्मेण प्रत्यवस्थि763 तः प्रतिदृष्टान्तधर्मं स्वदृष्टान्तेऽनुजानन् प्रतिज्ञां
जहा764 तीति प्रतिज्ञाहानिः । यथा अनित्यः शब्दः ऐन्द्रियकत्वाद् घटवदित्युक्ते
परः प्रत्यवतिष्ठते--सामान्यमैन्द्रियकं नित्यं दृष्टं कस्मान्न तथा शब्दोऽपीत्येवं
स्वप्रयु765 क्तहेतोराभासता766 मवस्यन्नपि कथावसानमकृत्वा प्रतिज्ञात्यागं करोति-
यद्यैन्द्रियकं सामान्यं नित्यम्, कामं घटोऽपि नित्योऽस्त्विति । स खल्वयं
साधनस्य दृष्टान्तस्य नित्यत्वं प्रस767 जन् निगमनान्तमेव प768 क्षं जहाति ।
पक्षं च परित्यजन् प्रतिज्ञां जहातीत्युच्यते प्रतिज्ञाश्रयत्वात् पक्षस्येति
न्यायभा॰ ५. २. २ । तदेतदसङ्गतमेव, साक्षाद् दृष्टान्तहानिरूपत्वात् तस्याः769 तत्रैव770 धर्म
परित्यागात् । परम्परया तु हेतूपनयनिगमनानामपि त्यागः, दृष्टान्ता771 साधुत्वे तेषाम
प्यसाधुत्वात् । तथा च प्रतिज्ञाहानिरेवेत्यसङ्गतमेव । वार्त्तिककारस्तु व्याचष्टे-- दृ772 ष्ट
श्चासावन्ते773 स्थितत्वादन्तश्चेति दृ774 ष्टान्तः पक्षः । स्वदृष्टान्तः स्वपक्षः । प्रति
दृष्टान्तः प्रतिपक्षः । प्रतिपक्षस्य धर्मं स्वपक्षेऽभ्यनुजानन् प्रतिज्ञां जहाति-
यदि सामान्यमैन्द्रियकम् नित्यं शब्दोऽप्येवमस्त्विति न्यायवा॰ ५. २. २ ।
तदेतदपि व्याख्यानमसङ्गतम्, इत्थमेव प्रतिज्ञाहानेरवधारयितुमशक्यत्वात् । न खलु
प्रतिपक्षस्य धर्मं स्वपक्षेऽभ्यनुजानत एव प्रतिज्ञात्यागो येनायमेक एव प्रकारः प्रतिज्ञा
हानौ स्यात्, अधिक्षेपादिभिराकुलीभावात् प्रकृत्या सभाभीरुत्वादन्यमनस्कत्वादेर्वा
निमित्ता775 त् किञ्चित् साध्यत्वेन प्रतिज्ञाय तद्विपरीतं प्रतिजानानस्याप्युपलम्भात् पुरुष
भ्रान्तेरनेकका776 रणकत्वोपपत्तेरिति १ ।
प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधे परेण कृते तत्रैव धर्मिणि धर्मान्तरं साधनीयमभिद
धतः प्रतिज्ञान्तरं नाम निग्रहस्थानं भवति । अनित्यः शब्दः ऐन्द्रियकत्वादित्युक्ते
तथैव सामान्येन व्यभिचारे नोदिते यदि ब्रूयात्--युक्तं सामान्यमैन्द्रियकं नित्यं तद्धि
[p. 67 ] सर्वगतमसर्वगतस्तु शब्द इति । सोऽयम् अनित्यः शब्दः इति पू777 र्वप्रतिज्ञातः प्रतिज्ञान्तरम्
असर्वगतः शब्दः इति कुर्वन् प्रतिज्ञान्तरेण निगृहीतो भवति । एतदपि प्रतिज्ञाहानिवन्न
युक्तम्, तस्याप्यनेकनिमित्त778 त्वोपप779 त्तेः । प्रतिज्ञाहानितश्चास्य कथं भेदः, पक्षत्यागस्योभय
त्राविशेषात् ? । यथैव हि प्रतिदृष्टान्तधर्मस्य स्वदृष्टान्तेऽभ्यनुज्ञानात् पक्षत्यागस्तथा प्रति
ज्ञान्तरादपि । यथा च स्वपक्षसिद्ध्यर्थं प्रतिज्ञान्तरं विधीयते तथा शब्दानित्यत्वसि
द्ध्यर्थं भ्रान्तिव781 शात् तद्वच्छब्दोऽपि नित्योऽस्तु इत्यनुज्ञानम्, यथा चाभ्रान्तस्येदं विरुद्ध्यते
तथा प्रतिज्ञान्तरमपि । निमित्तभेदाच्च तद्भेदे अनिष्टनिग्रहस्थानान्तराणामप्यनु782 षङ्गः स्यात् ।
तेषां च तत्रान्तर्भावे प्रतिज्ञान्तरस्यापि प्रतिज्ञाहानावन्तर्भावः स्यादिति २ ।
प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः प्रतिज्ञाविरोधः
न्यायसू॰ ५. २. ४ नाम निग्रह
स्थानं भवति । यथा गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं रूपादिभ्योऽर्थान्तरस्यानुपलब्धेरिति । सोऽयं
प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः--यदि गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं कथं रूपादिभ्योऽर्थान्तरस्यानुपलब्धिः ?,
अथ रूपादिभ्योऽर्थान्तरस्यानुपलब्धिः कथं गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यमिति ?, तदयं प्रतिज्ञा
विरुद्धाभिधानात् पराजीयते । तदेतदसङ्गतम् । यतो हेतुना प्रतिज्ञायाः प्रतिज्ञात्वे निरस्ते
प्रकारान्तरतः प्रतिज्ञाहानिरेवेयमुक्ता स्यात्, हेतुदोषो वा विरुद्धतालक्षणः, न प्रतिज्ञा
दोष इति ३ ।
पक्षसाधने परेण दूषिते तदुद्धरणाशक्त्या प्रतिज्ञामेव निह्नुवानस्य प्रति
ज्ञासंन्यासो नाम निग्रहस्थानं भवति । यथा अनित्यः शब्दः ऐन्द्रियकत्वादित्युक्ते
तथैव सामान्येनानैकान्तिकतायामुद्भावितायां यदि ब्रूयात्--क एवमाह--अनित्यः शब्द
इ783 ति--स प्रतिज्ञासंन्यासात् पराजितो भवतीति । एतदपि प्रतिज्ञाहानितो न भिद्यते,
हेतोरनैकान्तिकत्वोपलम्भेनात्रापि प्रतिज्ञायाः परित्यागाविशेषात् ४ ।
अविशेषाभिहिते हेतौ प्रतिषिद्धे तद्विशेषणमभिदधतो हेत्वन्तरं नाम
निग्रहस्थानं भवति । तस्मिन्नेव प्रयोगे तथैव सामान्य784 स्य व्यभिचारेण दूषिते--जातिमत्त्वे
सति इ785 त्यादिविशेषणमुपाददानो हेत्वन्तरेण निगृहीतो भवति । इदमप्यतिप्रसृतम्,
यतोऽविशेषोक्ते दृष्टान्ते उपनये निगमने वा प्रतिषिद्धे विशेषमिच्छतो दृष्टान्ताद्यन्तरमपि
निग्रहस्थानान्तरमनुषज्येत, तत्राप्याक्षेपसमाधानानां समानत्वादिति ५ ।
प्र786
कृतादर्थादर्थान्तरं तदनौपयिकमभिदधतोऽर्थान्तरं नाम निग्रहस्थानं
भवति । यथा अनित्यः शब्दः । कृतकत्वादिति हेतुः । हेतुरिति हिनोतेर्धातोस्तुप्रत्यये
कृदन्तं पदम् । प787 दं च नामाख्यातनिपातोपसर्गा इति प्र788 स्तुत्य नामादीनि व्याचक्षाणो
ऽर्थान्तरेण निगृह्यते । एतदप्यर्थान्तरं निग्रहस्थानं समर्थे साधने दूषणे वा प्रोक्ते
[p. 68 ] निग्रहाय कल्पेत, असमर्थे वा ? । न तावत्समर्थे; स्वसाध्यं प्रसाध्य नृत्यतोऽपि दोषाभावा
ल्लोकवत् । असमर्थेऽपि प्रतिवादिनः पक्षसिद्धौ त789 त् निग्रहाय स्यादसिद्धौ वा ? ।
प्रथमपक्षे तत्पक्षसि791 द्धेरेवास्य निग्रहो न त्व792 तो निग्रहस्थानात् । द्वितीयपक्षेऽप्यतो न
निग्रहः, पक्षसिद्धेरुभयोरप्यभावादिति ६ ।
अभिधेयरहितवर्णानुपूर्वीप्रयोगमात्रं निरर्थकं नाम निग्रहस्थानं भवति ।
यथा अनित्यः शब्दः कचटतपानां गजडदबत्वाद् घझढधभवदिति । एतदपि सर्वथार्थ
शून्यत्वान्निग्रहाय कल्पेत, साध्यानुपयोगाद्वा ? । तत्राद्यविकल्पोऽयुक्तः, सर्वथार्थशून्य
शब्दस्यैवासम्भवात्, वर्णक्रमनिर्देशस्याप्यनुकार्येणार्थेनार्थवत्त्वोपपत्तेः । द्वितीयविकल्पे
तु सर्वमेव निग्रहस्थानं निरर्थकं स्यात् साध्यसिद्धावनुपयोगित्वाविशेषात् । किञ्चि
द्विशेषमात्रेण 793 भेदे वा खाट्कृत-हस्तास्फालन-कक्षापिट्टितादेरपि साध्यानुपयोगिनो निग्रह
स्थानान्तरत्वानुषङ्ग इति ७ ।
यत् साधनवाक्यं दूषणवाक्यं वा त्रिरभिहितमपि परिषत्प्रतिवादिभ्यां बोद्धुं
न शक्यते तत् अविज्ञातार्थं नाम निग्रहस्थानं भवति । अत्रेदमुच्यते--वादिना त्रिरभि
हितमपि वाक्यं परिषत्प्रतिवादिभ्यां मन्दमतित्वादविज्ञातम्, गूढा794 भिधानतो वा, द्रुतोच्चा
राद्वा ? । प्रथमपक्षे सत्साधनवादिनोऽप्येतन्निग्रहस्थानं स्यात्, तत्रा795 प्यनयोर्मन्दमतित्वेना
विज्ञातत्वसम्भवात् । द्वितीयपक्षे तु पत्रवाक्यप्रयोगेऽपि त796 त्प्रसङ्गः, गू797 ढाभिधानतया
परिषत्प्रतिवादिनोर्महाप्राज्ञयोरप्यविज्ञातत्वोपलम्भात् । अथाभ्यामविज्ञातमप्येत798 त् वादी
व्याचष्टे; गूढोपन्यास799 मप्यात्मनः स एव व्याचष्टाम्, अव्याख्याने तु जयाभाव एवास्य,
न पुनर्निग्रहः, परस्य पक्षसिद्धेरभावात् । द्रुतोच्चारेप्यनयोः कथञ्चित् ज्ञानं सम्भवत्येव,
सि800 द्धान्तद्वयवेदित्वात् । साध्या801 नुपयोगिनि तु वादिनः प्रलापमात्रे त803 योरविज्ञा805 नं नावि
ज्ञातार्थं वर्णक्रमनिर्देशवत् । ततो नेदमविज्ञातार्थं निरर्थकाद्भिद्यत इति ८ ।
पूर्वापरासङ्गतपदसमूहप्रयोगादप्रतिष्ठितवाक्यार्थमपार्थकं नाम निग्रहस्थानं
भवति । यथा दश दाडिमानि षडपूपा इत्यादि । एतदपि निरर्थकान्न भिद्यते । यथैव
हि गजडदबादौ वर्णानां नैरर्थक्यं तथा806 त्र पदानामिति । यदि पुनः पदनैरर्थक्यं वर्ण
नैरर्थक्यादन्यत्वान्निग्रहस्थानान्तरं तर्हि वाक्यनैरर्थक्यस्याप्याभ्या807 मन्यत्वान्निग्रहस्थाना
न्तरत्वं स्यात् पदवत्पौर्वापर्येणाऽप्रयुज्यमानानां वाक्यानामप्यनेकधोपलभ्यात्-
इत्यादिवत् ।
यदि पुनः पद808
नैरर्थक्यमेव वाक्यनैरर्थक्यं पदसमुदायात्मकत्वात् तस्य;
तर्हि वर्णनैरर्थक्यमेव पदनैरर्थक्यं स्यात् वर्णसमुदायात्मकत्वात् तस्य । वर्णानां सर्वत्र निर
र्थकत्वात् पदस्यापि तत्प्रसङ्गश्चेत्; तर्हि पदस्यापि निरर्थकत्वात् तत्समुदायात्मनो वाक्य
स्यापि नैरर्थक्यानुषङ्गः । पदस्यार्थवत्त्वेन810 पदार्थापेक्ष811 या; वर्णार्थापेक्षया वर्ण
स्यापि तद812 स्तु प्रकृतिप्रत्ययादिवत्; न खलु प्रकृतिः केवला पदं प्रत्ययो वा । नाप्यन813 योर
नर्थकत्वम् । अभिव्यक्तार्थाभावादनर्थकत्वे; पदस्यापि तत् स्यात् । यथैव हि प्रकृत्यर्थः
प्रत्ययेनाभिव्यज्यते प्रत्ययार्थश्च प्रकृत्या तयोः केवलयोरप्रयोगात् तथा देवदत्तस्तिष्ठती
त्यादिप्रयोगेस्याद्यन्तपदार्थस्य त्याद्यन्तपदार्थस्य च814 स्त्याद्यन्तपदेनाभिव्यक्तेः केवलस्या
प्रयोगः । पदान्तरापेक्षस्य पदस्य सार्थकत्वं प्रकृत्यपेक्षस्य प्रत्ययस्य तदपेक्षस्य
च प्रकृत्यादिवर्णस्य समानमिति ९ ।
प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनवचनक्रममुल्लङ्घ्यावयवविपर्यासेन प्रयुज्य
मानमनुमानवाक्यमप्राप्तकालं नाम निग्रहस्थानं भवति, स्वप्रतिपत्तिवत् परप्रतिपत्तेर्जनने
परार्थानुमाने क्रमस्याप्यङ्गत्वात् । एतदप्यपेशलम्, प्रेक्षावतां प्रतिपत्तॄणामवयवक्रमनियमं
विनाप्यर्थप्रतिपत्त्युपलम्भात् । ननु य815 थापशब्दाच्छ्रुताच्छब्दस्मरणं ततोऽर्थप्रत्यय इति
शब्दादेवार्थप्रत्ययः परम्परया तथा प्रतिज्ञाद्यवयवव्युत्क्रमात् तत्क्रमस्मरणं ततो वाक्या
र्थप्रत्ययो न पुनस्तद्व्युत्क्रमात्; इत्यप्यसारम्, एवंविधप्रतीत्यभावात् । यस्माद्धि शब्दा
दुच्चरितात् यत्रार्थे प्रतीतिः स एव तस्य वाचको नान्यः, अन्यथा शब्दात्तत्क्रमाच्चापशब्दे
तद्व्यतिक्रमे च स्मरणं ततोऽर्थप्रतीतिरित्यपि वक्तुं शक्येत । एवं शब्दान्वाख्यानवै
यर्थ्यमिति चेत्; नैवम्, वा816 दिनोऽनिष्टमात्रापादनात् अपशब्देऽपि चान्वाख्या
नस्योपलम्भात् । संस्कृताच्छब्दात्स817 त्यात् धर्मोऽन्यस्मादधर्म इति नियमे चान्यधर्मा
धर्मोपायानुष्ठानवैयर्थ्यं धर्माधर्मयोश्चाप्रतिनियमप्रसङ्गः, अ818 धार्मिके च धार्मिके च तच्छ
ब्दोपलम्भात् । भवतु वा तत्क्रमादर्थप्रतीतिस्तथाप्यर्थप्रत्ययः क्रमेण स्थितो येन वाक्येन
व्युत्क्रम्यते तन्निरर्थकं न त्वप्राप्तकालमिति १० ।
पञ्चावयवे वाक्ये प्रयोक्तव्ये तदन्यतमेनाप्यवयवेन हीनं न्यूनं नाम
निग्रहस्थानं भवति, साधनाभावे साध्यसिद्धेरभावात्, प्रतिज्ञादीनां च पञ्चानामपि साध
नत्वात्; इत्यप्यसमीचीनम्, पञ्चावयवप्रयोगमन्तरेणापि साध्यसिद्धेरभिधानात् प्रतिज्ञा
हेतुप्रयोगमन्तरेणैव तत्सिद्धेरभावात् । अतस्तद्धीनमेव न्यूनं निग्रहस्थानमिति ११ ।
एकेनैव हेतुनोदाहरणेन वा प्रतिपादितेऽर्थे हेत्वन्तरमुदाहरणान्तरं वा
वदतोऽधिकं नाम निग्रहस्थानं भवति निष्प्रयोजनाभिधानात् । एतदप्ययुक्तम्, तथा
[p. 70 ] विधा819 द्वाक्या820 त् पक्षसिद्धौ पराजयायोगात् । कथं चैवं प्रमाणसंप्लवोऽभ्युप821 गम्यते ? । अभ्युपगमे
वाऽधिकन्निग्रहाय जायेत । प्रतिपत्तिदार्ढ्यसंवादसिद्धिप्रयोजनसद्भावान्न निग्रहः; इत्यन्य
त्रापि समानम्, हेतुनोदाहरणेन चै822 केन प्रसाधितेऽप्यर्थे द्वितीयस्य हेतोरुदाहरणस्य वा
नानर्थक्यम्, तत्प्रयोजनसद्भावात् । न चैवमनवस्था, कस्यचित् क्वचिन्निराकाङ्क्षतोपपत्तेः
प्रमाणान्तरवत् । कथं चास्य कृतकत्वादौ स्वार्थिककप्रत्ययस्य वचनम्, यत्कृतकं तद
नित्यमिति व्याप्तौ यत्तद्वच823 नम्, वृ824 त्तिपदप्रयोगादेव चार्थप्रतिपत्तौ वाक्यप्रयोगः अधिकत्वा
न्निग्रहस्थानं न स्यात् ? । तथाविधस्याप्यस्य प्रतिपत्तिविशेषोपायत्वात्तन्नेति चेत्; कथ
मनेकस्य हेतोरुदाहरणस्य वा तदुपायभूतस्य वचनं निग्रहाधिकरणम् ? । निरर्थकस्य तु
वचनं निरर्थकत्वादेव निग्रहस्थानं नाधिकत्वादिति १२ ।
शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुक्तं नाम निग्रहस्थानं भवत्यन्यत्रानुवादात् ।
शब्दपुनरुक्तं नाम यत्र स एव शब्दः पुनरुच्चार्यते । यथा अनित्यः शब्दः अनित्यः शब्द
इति । अर्थपुनरुक्तं825 तु यत्र सोऽर्थः प्रथममन्येन शब्देनोक्तः पुनः पर्यायान्तरेणोच्यते ।
यथा अनित्यः शब्दो विनाशी ध्वनिरिति । अनुवादे तु पौनरु826 क्त्यमदोषो यथा-
हेत्वपदेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनम् न्यायसू॰ १. १. ३९ इति ।
अत्रार्थपुनरुक्तमेवानुपपन्नं न शब्दपुनरुक्तम्, अर्थभेदेन शब्दसाम्येऽप्यस्या827 सम्भवात् यथा-
इत्यादि । ततः स्पष्टार्थवाचकैस्तैरेवान्यैर्वा शब्दैः सभ्याः प्रतिपादनीयाः । तदप्रतिपादक
शब्दानां तु सकृत् पुनः पुनर्वाभिधानं निरर्थकं न तु पुनरुक्तमिति । यदपि अर्था
दापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनं पुनरुक्तमुक्तं यथा असत्सु मेघेषु वृष्टिर्न भवतीत्युक्ते अर्था
दापद्यते सत्सु भवतीति तत् कण्ठेन कथ्यमानं पुनरुक्तं भवति, अर्थगत्यर्थे हि शब्दप्रयोगे
प्रतीतेऽर्थे किं तेनेति ? । एतदपि प्रतिपन्नार्थप्रतिपादकत्वेन वैयर्थ्यान्निग्रहस्थानं
नान्यथा । तथा चेदं निरर्थकान्न 829 विशिष्येतेति १३ ।
पर्षदा विदितस्य वादिना त्रिरभिहितस्यापि यदप्रत्युच्चारणं तदननुभाषणं
नाम निग्रहस्थानं भवति, अप्रत्युच्चारयत्830 किमाश्रयं दूषणमभिदधतीति831 ।
अत्रापि किं सर्वस्य वादिनोक्तस्याननुभाषणम् उत832 यन्नान्तरीयिका साध्यसिद्धिस्तस्येति ? ।
तत्राद्यः पक्षोऽयुक्तः, परोक्तमशेषमप्रत्युच्चारयतोऽपि दूषणवचनाव्याघातात् । यथा सर्वम
नित्यं सत्त्वादित्युक्ते--सत्त्वादित्ययं हेतुर्विरुद्ध इति हेतुमेवोच्चार्य विरुद्धतोद्भाव्यते--क्षण
[p. 71 ] क्षयाद्येकान्ते सर्वथार्थक्रियाविरोधात् सत्त्वानुपपत्तेरिति च समर्थ्यते । ता833 वता च परोक्त
हेतोर्दूषणात्किमन्योच्चारणेन ? । अतो यन्नान्तरीयिका साध्यसिद्धिस्तस्यैवाप्रत्युच्चारणमन
नुभाषणं प्रतिपत्तव्यम् । अथैवं दूषयितुमसमर्थः शास्त्रार्थपरिज्ञानविशेषविकलत्वात्;
तदायमुत्तराप्रतिपत्तेरेव तिरस्क्रियते न पुनरननुभाषणादिति १४ ।
पर्षदा विज्ञातस्यापि वादिवाक्यार्थस्य प्रतिवादिनो यदज्ञानं तदज्ञानं नाम
निग्रहस्थानं भवति । अविदितोत्तरविषयो हि क्वोत्तरं ब्रूयात् ? । न चाननुभाषणमेवेदम्,
ज्ञातेऽपि वस्तुन्यनुभाषणासामर्थ्यदर्शनात् । एतदप्यसाम्प्रतम्, प्रतिज्ञाहान्यादिनिग्रहस्था
नानां भेदा834 भावानुषङ्गात्, तत्राप्यज्ञानस्यैव सम्भवात् । तेषां तत्प्रभेदत्वे वा निग्रहस्थान
प्रतिनियमाभावप्रसङ्गः, परोक्तस्याऽर्धाऽज्ञानादिभेदेन निग्रहस्थानानेकत्वप्रसङ्गात् १५ ।
परपक्षे गृहीतेऽप्यनुभाषितेऽपि तस्मिन्नुत्तराप्रतिपत्तिरप्रतिभा नाम निग्रह
स्थानं भवति । एषाप्यज्ञानान्न भिद्यते १६ ।
कार्यव्यासङ्गात् कथाविच्छेदो विक्षेपः
न्यायसू॰ ५. २. १९ नाम
निग्रहस्थानं भवति । सिषाधयिषितस्यार्थस्याशक्यसाधनतामवसाय कथां विच्छिनत्ति-
इदं मे करणीयं परिहीयते, पीनसेन कण्ठ उपरुद्धः इत्याद्यभिधाय कथां विच्छिन्दन्
विक्षेपेण पराजीयते । एतदप्यज्ञान835 तो नार्थान्तरमिति १७ ।
स्वपक्षे परापादितदोषमनुद्धृत्य तमेव परपक्षे प्रतीपमापादयतो मतानुज्ञा
नाम निग्रहस्थानं भवति । चौरो भवान् पुरुषत्वात् प्रसिद्धचौरवदित्युक्ते--भवानपि चोरः
पुरुषत्वादिति ब्रुवन्नात्मनः परापादितं चौरत्वदोषमभ्युपगतवान् भवतीति मतानुज्ञया
निगृह्यते । इदमप्यज्ञानान्न भिद्यते । अनैकान्तिकता वात्र हेतोः; स ह्यात्मीयहेतोरा836 त्मनैवा
नैकान्तिकतां दृष्ट्वा प्राह--भवत्पक्षेऽप्ययं दोषः समानस्त्वमपि पु837 रुषोऽसीत्यनैकान्तिकत्व
मेवोद्भावयतीति १८ ।
निग्रहप्राप्तस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्योपेक्षणं नाम निग्रहस्थानं भवति । पर्य
नुयोज्यो नाम निग्रहोपपत्त्यावश्यं नोदनीयः इदं ते निग्रहस्थानमुपनतमतो निगृहीतो
ऽसि इत्येवं वचनीयस्तमुपेक्ष्य न निगृह्णाति यः स पर्यनुयोज्योपेक्षणेन निगृह्यते । एतच्च
कस्य निग्रहः इत्यनुयुक्तया परिषदोद्भावनीयं न त्वसावात्मनो दोषं विवृणुयात् अहं
निग्राह्यस्त्वयोपेक्षितः इति । एतदप्यज्ञानान्न भिद्यते १९ ।
अनिग्रहस्थाने निग्रहस्था838
नानुयोगो निरनुयोज्यानुयोगः
न्यायसू॰ ५. २. २२ नाम निग्रहस्थानं भवति । उपपन्नवादिनमप्रमादिनमनिग्रहार्हमपि
निगृहीतोऽसि इति यो ब्रूयात्स एवाभूतदोषोद्भावनान्निगृह्यते । एतदपि नाज्ञानाद्व्यति
रिच्यते २० ।
सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात्कथाप्रसङ्गोऽपसिद्धान्तः
न्यायसू॰ ५.
२. २३ नाम निग्रहस्थानं भवति । यः प्रथमं कञ्चित् सिद्धान्तमभ्युपगम्य कथामुप
क्रमते । तत्र च सिषाधयिषितार्थसाधनाय परोपालम्भाय वा सिद्धान्तविरुद्धमभिधत्ते
सोऽपसिद्धान्तेन निगृह्यते । एतदपि प्रतिवादिनः प्रतिपक्षसाधने सत्येव निग्रहस्थानं
नान्यथेति २१ ।
हेत्वाभासाश्च यथोक्ताः
न्यायसू॰ ५. २. २४ असिद्धविरुद्धादयो
निग्रहस्थानम् । अत्रापि विरुद्धहेतूद्भावनेन प्रतिपक्षसिद्धेर्निग्रहाधिकरणत्वं युक्तम्, असि
द्धाद्युद्भावने तु प्रतिवादिना प्रतिपक्षसाधने कृते तद्युक्तं नान्यथेति २२ ॥ ३४ ॥
तदेवमक्षपादोपदिष्टं पराजयाधिकरणं परीक्ष्य सौगतागमितं839 तत् परीक्ष्यते--
स्वपक्षस्यासिद्धिरेव पराजयो न असाधनाङ्गवचनम् अदोषोद्भावनम्
च । यथाह धर्मकीर्त्तिः-
अत्र हि स्वपक्षं साधयन् असाधयन् वा वादिप्रतिवादिनोरन्यतरोऽसाध
नाङ्गवचनाददोषोद्भावनाद्वा परं निगृह्णाति ? । प्रथमपक्षे स्वपक्षसिद्ध्यैवास्य पराजया
दन्योद्भावनं व्यर्थम् । द्वितीयपक्षे असाधनाङ्गवचनाद्युद्भावनेपि842 न कस्यचिज्जयः, पक्ष
सिद्धेरुभयोरभावात् ।
यच्चास्य व्याख्यानम्--साधनं सिद्धिस्तदङ्गं त्रिरूपं लिङ्गं तस्यावचनम्-
तूष्णीम्भावो यत्किञ्चिद्भाषणं वा, साधनस्य वा त्रिरूपलिङ्गस्याङ्गं समर्थनं
विपक्षे बाधकप्रमाणोपदर्शनरूपं तस्यावचनं वादिनो निग्रहस्थानमिति--तत् पञ्चावयव
प्रयोगवादिनोऽपि समानम् । शक्यं हि तेनाप्येवं वक्तुं सिद्ध्यङ्गस्य पञ्चावयवप्रयोग
स्यावचनात् सौगतस्य वादिनो निग्रहः । ननु चास्य तदवचनेऽपि843 न निग्रहः,
प्रतिज्ञानिगमनयोः प844 क्षधर्मोपसंहारसामर्थ्येन गम्यमानत्वात्, गम्यमानयोश्च वचने
पुनरुक्तत्वानुषङ्गात्, तत्प्रयोगेऽपि हेतु845 प्रयोगमन्तरेण साध्यार्थाप्रसिद्धेः; इत्यप्यसत्,
पक्षधर्मोपसंहारस्याप्येव846 मवचनानुषङ्गात् । अथ सामर्थ्याद्गम्यमानस्यापि यत् सत् तत् सर्वं
क्षणिकं यथा घटः, संश्च शब्द इति पक्षधर्मोपसंहारस्य व847 चनं हेतोरपक्ष848 धर्मत्वेना
[p. 73 ] सिद्धत्वव्यवच्छेदार्थम्; तर्हि साध्याधारसन्देहापनोदार्थं गम्यमानाया अपि
प्रतिज्ञायाः, प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयानामेका849 र्थत्वप्रदर्शनार्थं निगमनस्य वचनं किं
न स्यात् ? । नहि प्रतिज्ञादीनामेकार्थत्वोपदर्शनमन्तरेण सङ्गतत्वं घटते, भिन्नविषय
प्रतिज्ञादिवत् । ननु प्रतिज्ञातः साध्यसिद्धौ हेत्वादिवचनमनर्थकमेव स्यात्, अन्यथा
नास्याः साधनाङ्गतेति चेत्; तर्हि भवतोऽपि हेतुतः साध्यसिद्धौ दृष्टान्तोऽनर्थकः
स्यात्, अन्यथा नास्य साधनाङ्गतेति समानम् । ननु साध्यसाधनयोर्व्याप्तिप्रदर्शनार्थ
त्वात् नानर्थको दृष्टान्तः, तत्र तदप्रदर्शने हेतोरगमकत्वात्; इत्यप्ययुक्तम्, सर्वानित्यत्व
साधने सत्त्वादेर्दृष्टान्तासम्भवतोऽगमकत्वानुषङ्गात् । विपक्षव्यावृत्त्या सत्त्वादेर्गमकत्वे
वा सर्वत्रापि हेतौ तथैव गमकत्वप्रसङ्गात् दृष्टान्तोऽनर्थक एव स्यात् । विपक्षव्यावृत्त्या
च हेतुं समर्थयन् कथं प्रतिज्ञां प्रतिक्षिपेत् ? । तस्याश्चानभिधाने क्व हेतुः साध्यं वा
वर्तते ? । गम्यमाने प्रतिज्ञाविषय एवेति चेत्; तर्हि गम्यमानस्यैव हेतोरपि समर्थनं
स्यान्न तूक्तस्य । अथ गम्यमानस्यापि हेतोर्मन्दमतिप्रतिपत्त्यर्थं वचनम्; तथा प्रतिज्ञा
वचने कोऽपरितोषः ? ।
यच्चेदमसाधनाङ्गमित्यस्य व्याख्यानान्तरम्--साधर्म्येण हेतोर्वचने वैधर्म्य
वचनम्, वैधर्म्येण च प्रयोगे साधर्म्यवचनं गम्यमानत्वात् पुनरुक्तमतो न साधनाङ्गम्;
इत्यप्यसाम्प्रतम्, यतः सम्यक्साधनसामर्थ्येन स्वपक्षं साधयतो वादिनो निग्रहः
स्यात्, असाधयतो वा ? । प्रथमपक्षे न साध्यसिद्ध्यप्रतिबन्धिवचनाधिक्योपालम्भमात्रे
णास्य निग्रहः, अविरोधात् । नन्वेवं नाटकादिघोषणतोऽप्यस्य निग्रहो न स्यात्; सत्य
मेतत्, स्वसाध्यं प्रसाध्य नृत्यतोऽपि दोषाभावाल्लोकवत्, अन्यथा ताम्बूलभक्षण
भ्रूक्षेप-खाट्कृत-हस्तास्फालनादिभ्योऽपि सत्यसाधनवादिनोऽपि निग्रहः स्यात् । अथ
स्वपक्षमप्रसाधयतोऽस्य ततो निग्रहः; नन्वत्रापि किं प्रतिवादिना स्वपक्षे साधिते
वादिनो वचनाधिक्योपालम्भो निग्रहो लक्ष्येत, असाधिते वा ? । प्रथमपक्षे स्वपक्षसिद्ध्यै
वास्य निग्रहाद्वचनाधिक्योद्भावनमनर्थकम्, तस्मिन् सत्यपि पक्षसिद्धिमन्तरेण जया
योगात् । द्वितीयपक्षे तु युगपद्वादिप्रतिवादिनोः पराजयप्रसङ्गो जयप्रसङ्गो वा स्यात्,
स्वपक्षसिद्धेरभावाविशेषात् ।
ननु न स्वपक्षसिद्ध्यसिद्धिनिबन्धनौ जयपराजयौ, तयोर्ज्ञानाज्ञाननिबन्धन
त्वात् । साधनवादिना हि साधुसाधनं ज्ञात्वा वक्तव्यम्, दूषणवादिना च दूषणम् । तत्र
सा850 धर्म्यवचनाद्वैधर्म्यवचनाद्वाऽर्थस्य प्रतिपत्तौ तदुभयवचने वादिनः प्रतिवादिना सभा
यामसाधनाङ्गवचनस्योद्भावनात् साधुसाधनाज्ञानसिद्धेः पराजयः । प्रतिवादिनस्तु तद्दू
षणज्ञाननिर्णयाज्जयः स्यात्; इत्यप्यविचारितरमणीयम्, यतः स प्रतिवादी सत्साधन
वादिनः साधनाभासवादिनो वा वचनाधिक्यदोषमुद्भावयेत् ? । तत्राद्यपक्षे वादिनः कथं
साधुसाधनाज्ञानम्, तद्वचनेयत्ताज्ञानस्यैवाभावात् ? । द्वितीयपक्षे तु न प्रतिवादिनो
दूषणज्ञानमवतिष्ठते साधनाभासस्यानुद्भावनात् । त851 द्वचनाधिक्यदोषस्य ज्ञानात् दूषणज्ञो
[p. 74 ] ऽसाविति चेत्; साधनाभासाज्ञानाददूषणज्ञोऽपीति नैका852 न्ततो वादिनं जयेत्, तददोषो
द्भावनलक्षणस्य पराजयस्यापि निवारयितुमशक्तेः । अथ वचनाधिक्यदोषोद्भावनादेव
प्रतिवादिनो जयसिद्धौ साधनाभासोद्भावनमनर्थकम्; नन्वेवं साधनाभासानुद्भावना
त्तस्य पराजयसिद्धौ वचनाधिक्योद्भावनं कथं जयाय प्रकल्पेत ? । अथ वचनाधिक्यं
साधनाभा853 सं वोद्भावयतः प्रतिवादिनो ज854 यः; कथमेवं साधर्म्यवचने वैधर्म्यवचनं
वैधर्म्यवचने वा साधर्म्यवचनं पराजयाय प्रभवेत् ? । कथं चैवं वादिप्रतिवादिनोः पक्षप्रति
पक्षपरिग्रहवैयर्थ्यं न स्यात्, क्वचिदेकत्रापि पक्षे साधनसामर्थ्यज्ञानाज्ञानयोः सम्भवात् ?
न खलु शब्दादौ नित्यत्वस्यानित्यत्वस्य वा परीक्षायामेकस्य साधनसामर्थ्ये ज्ञानमन्यस्य
चाज्ञानं जयस्य पराजयस्य855 वा निबन्धनं न भवति । युगपत्साधनासामर्थ्यज्ञाने च
वादिप्रतिवादिनोः कस्य जयः पराजयो वा स्यादविशेषात् ? । न कस्यचिदिति चेत्; तर्हि
साधनवादिनो वचनाधिक्यकारिणः साधनसामर्थ्याज्ञानसिद्धेः प्रतिवादिनश्च वचना
धिक्यदोषोद्भावनात्तद्दोषमा856 त्रज्ञानसिद्धेर्न कस्यचिज्जयः पराजयो वा स्यात् । नहि यो
यद्दोषं वेत्ति स तद्गुणमपि, कुतश्चिन्मारणशक्तौ वेदनेऽपि 857 विषद्रव्यस्य कुष्ठापनयन
शक्तौ संवेदनानुदयात् । तन्न तत्सामर्थ्यज्ञानाज्ञाननिबन्धनौ जयपराजयौ व्यवस्थाप
यितुं शक्यौ, यथोक्तदोषानुषङ्गात् । स्वपक्षसिद्ध्यसिद्धिनिबन्धनौ तु तौ निरवद्यौ पक्ष
प्रतिपक्षपरिग्रहवैयर्थ्याभावात् । कस्यचित् कुतश्चित् स्वपक्षसिद्धौ858 सुनिश्चितायां परस्य
तत्सिद्ध्यभावतः सकृज्जयपराजयप्रसङ्गात् ।
यच्चेदमदोषोद्भावनमित्यस्य व्याख्यानम्--प्रसज्यप्रतिषेधे दोषोद्भावनाभाव
मात्रम्-अदोषोद्भावनम्, पर्युदासे तु दोषाभासानामन्यदोषाणां चोद्भावनं प्रतिवादिनो निग्रह
स्थानमिति--तत् वादिनाऽदोषवति साधने प्रयुक्ते सत्यनुमतमेव यदि वादी स्वपक्षं साध
येन्नान्यथा । वचनाधिक्यं तु दोषः प्रागेव प्रतिविहितः । यथैव हि पञ्चावयवप्रयोगे
वचनाधिक्यं859 निग्रहस्थानं तथा त्र्यवयवप्रयोगे न्यूनतापि स्याद्विशेषाभावात् । प्रतिज्ञा
दीनि हि पञ्चाप्यनुमाना860 ङ्गम्-- प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः
न्यायसू॰ १. १. ३२ इत्यभिधानात् । तेषां मध्येऽन्यतमस्याप्यनभिधाने न्यूनताख्यो दोषो
ऽनुषज्यत एव हीनमन्यतमेनापि न्यूनम् न्यायसू॰ ५. २. १२ इति वचनात् ।
ततो जयेतरव्यवस्थायां नान्यन्निमित्तमुक्तान्निमित्तादित्यलं प्रसङ्गेन ॥ ३५ ॥
अयं च प्रागुक्तश्चतुरङ्गो वादः कदाचित्पत्रालम्बनमप्यपेक्षतेऽतस्तल्लक्षण
मत्रावश्याभिधातव्यं यतो नाविज्ञातस्वरूपस्यास्यावलम्बनं जयाय प्रभवति न चावि
ज्ञातस्वरूपं परपत्रं भेत्तुं शक्यमित्याह861 --