text:
२८.इमां बिन्दुमतीं प्राहु : सर्वलक्षणशालिनीम् । दैवात् इहागतौ योग्यौभर्तारावावयोर्युवाम् ॥
Saturday, February 21, 2015
श्री ताम्रपर्णीमाहात्म्यम् - Sri Tamraparni Mahaatmiyam - chapter 51 to 58
एकपञ्चाशत्तमोऽध्याय :
ज्योतिर्वने श्रीबलधिर्नाम्न : राज्ञा लिङ्गत्रयप्तिष्ठा श्यामानदीसङ्गमे
१.श्री शङ्ख : --इत्थमाकर्णैकपीयूषाम्भोधिसंप्लवाम् । कथां कलिमलापायां काङ्क्षितोदयनैष्ठिकीम् ॥
२.दुष्कर्मव्रातशमनीं राजा पाण्ड्येन्द्रनन्दन : । प्रसाद्य मूर्ध्ना भूयोऽपि सनातनमिदं जगौ ॥
३.राजोवाच --भगवन् योगिनां श्रेष्ठ दृष्टलोकपरावर । भवता जगतीचक्रे परित्राणपरात्मना ॥
४.जन्तवो जन्मसंसारघोरार्णवपरिभ्रमात् । परिपश्यन्ति सिद्धार्था नैव पश्यन्ति दुर्गतिम् ॥
५.तरन्त्यन्धंतम: सूर्यात् परितापं निशाकरात् । परितापं तमस्तोमं तरन्ति भवतो जना : ॥
६.तस्मात् त्वां करुणामूर्तिं गुरुमासाद्य निर्मलम् । न भवाब्धेर्न संसारात् परिपश्याम्यहं क्वचित् ॥
७.दूरीकृतानि दु;खानि चिन्तासन्तापवन्त्यपि । ऊरीकृतमहो श्रेय : प्राप्तसर्वमनोरथम् ॥
८.अनया कथया ब्रह्मन् ब्रह्मज्योतिप्रकाशया । कृतकृत्योऽस्म्यहं ब्रह्मन् कृतार्थोऽस्मि हि केवलम् ॥
९.भूमि : परिमिता व्योम्नि मितं तारकदम्बकम् । मिता हिमानी कालेन मिता चैव कुलाचला : ॥
१०.मन्यामहे वयं ब्रह्मन् कथया भूरिसंपद : । महामहार्थकलिका ह्यमिता व्योमचक्रवत् ॥
११.इत:परमहं ब्रह्मन् तेज:पुञ्जमकल्मषम् । द्रष्टुमिच्छामि भवतां मास्तु कालविलम्बनम् ॥
१२.स्नातव्यानि च तीर्थानि द्रष्टव्यानि स्थलान्यपि । पूजितव्याश्च तत्रत्या : देवताश्च यथाक्रमम् ॥
१३.गुरूपदिष्टमार्गेण स्थाप्य लिङ्गमनुत्तमम् । पूजयिष्यामि विश्वेशं सोमं सोमविभूषणम् ॥
१४.सा तेन महाभाग मन्त्रिण : सपुरोहिता : । सेनाध्यक्षा : च निर्यान्तु सवाजिरथकुञ्जरा : ॥
१५.धनाध्यक्षा : समादाय पुष्कलानि धनान्यपि । इति भूपवचश्श्रुत्वा सर्वे संहृष्टमानसा : ॥
१६.नगरात् निर्ययु : तूर्णं विचित्रं द्रष्टुमुत्सुका : । सुधानीतं तथा दिव्यं स्यन्दनं कामचारिणम् ॥
१७.विनीताश्वसमायुक्तं गन्धर्वनगरोपमम् । सनातनं पुरस्कृत्य समारोहन्नृपात्मज : ॥
१८.काश्यपो जमदग्निश्च पर्णादो रैब्यरैवतौ । लोपामुद्रापति : श्रीमान् अगस्त्य : साग्निहोत्रक : ॥
१९.नारद : पर्वतश्चैव कौशिकश्च पराशर : । वसिष्ठाद्या : तथा तस्मिन् समवायमकल्पयन् ॥
२०.शङ्खभेरीनिनादैश्च पणवानकगोमुखै : । वीणावेणुनिनादैश्च जयशब्दैश्च वन्दिनाम् ॥
२१.पूर्यमाणमिव व्योम भू : चचलेव सर्वश : । एवं प्रहृष्टै : मुनिभि : जनमन्त्रिपुरोहितै : ॥
२२.प्रपूज्यमानो योगीन्द्रो राजापाण्ड्येन्द्रसूनुना । प्रविवेश महाक्षेत्रं भास्कराकारदर्शनम् ॥
२३.समन्तात् योजनायामं सर्वसिद्धनिषेवितम् । नीलजीमूतसङ्काशै : महापादपसञ्चयै : ॥
२४.व्याप्तं दिग्व्योमभागैश्च सपुष्पफलपल्लवै : । चूतकेतकतालाम्रतङ्कोलामलकेतकै : ॥
२५.माक्न्दकुन्दमन्दारचन्दनातङ्कतिन्दुकै : । केरनारङ्गकङ्केलिकलिमालूरमागधै : ॥
२६.नमेरुपूगनागाद्यै : शाखारुद्धातपच्छदै : । अनभिज्ञातपापौघभूभागपरमोदय : ॥
२७.कासारशतसंपातकल्हारकुमुदोज्ज्वलम् । ज्वलत्पावकसङ्काशै : सूर्यताराधिपप्रभै : ॥
२८.तपस्यद्भि : महासिद्धै : यतिभि : ब्रह्मचारिभि : । वनाश्रमिजनैरन्यै : ब्राह्मणै : गृहमेधिभि : ॥
२९.क्वचित् समाधिमापन्नै : अर्धोन्मीलितलोचनै : । क्वचित् आराधयद्भि : च देवदेवमुमापतिम् ॥
३०.पञ्चयज्ञपरैर्दान्तै: क्वचित् स्मृतिविशारदै:। क्वचित् सामानि गायद्भि : क्वचित् चापि ऋचां गणै : ॥
३१.यजूंषि वाचा विस्तार्य तदर्थान्वेषणातुरै : । ब्राह्मणैरध्वरोद्युक्तै : आथर्वणपरै : परै : ॥
३२.जुह्वद्भिरग्निमन्यत्र क्वचित् योगपरायणै : । सर्वतश्शोभनाकारं सालङ्कारमिव स्थितम् ॥
३३.क्षेत्रमक्षिपथे लब्ध्वा आदिसिद्धनृपादय : । अवतीर्य स्वयानेभ्य : कृताञ्जलिपुटोज्ज्वला : ॥
३४.प्रणेमु : शिरसा क्षेत्रं प्रजापतिमिव प्रजा : । सह राजेन्द्रपुत्रेण प्रीतो विप्रै : सनातन : ॥
३५.प्रविवेश महाक्षेत्रं भक्त्या प्रणतकन्धर : । इत्थमायान्तमधुना राज्ञा राजेन्द्रसूनुना ॥
३६.तत्रत्या : सहसा सिद्धा : ज्ञात्वा प्रीतिपुरस्सरम् । प्रत्युज्जग्मुर्यथान्यायं मधुपर्कार्हणादिभि : ॥
३७.परस्परं समभ्यर्च्य त एते स्वागतादिभि : । तै: पूजितो यथान्यायं हृष्टा क्षेत्रमुपागमन् ॥
३८.प्रविश्य सुमहत्क्षेत्रं विनीतो राजनन्दन : । आदिसिद्धोपदिष्टेन विधिना भैरवं विभु : ॥
३९.प्रथमं पूजयित्वा तु गणेशवटुकौ तथा । तीर्थदेवीं समभ्यर्च्य ताम्रां मलयनन्दिनीम् ॥
४०.स्नात्वा क्रमेण तीर्थेषु वापीकूपह्रदादिषु । देवान् पितॄन् ऋषीन् चैव तर्पयित्वा द्विजान् अपि ॥
४१.क्षेत्रोपवासं विधिवत् रात्रौ जागरणं तथा । कृत्वा धर्मकथां श्रुत्वा निनाय रजनीं नृप : ॥
४२.अपरेद्युस्समुत्थाय कृत्वा स्नानादिका : क्रिया : । ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु पारणामभ्यवर्तयत् ॥
४३.तत : कतिपयाहेषु गतेषु नृपनन्दन : । दीनेशे मकरारूढे पूर्यमाणे निशाकरे ॥
४४.सप्तम्यां गुरुवारे च शुभयोगसमन्विते । गार्हस्थ्यमिन्द्रावश्विन्याम् कर्म कुर्वति निमले ॥
४५.गुरुणाधिष्ठिते लग्ने कविना च निरीक्षिते । एकादशगते मन्दे मुहूर्ते मैत्रसंज्ञिते ॥
४६.राजा श्रीमान् आगमोक्तेनवर्त्मना । महामन्त्रेण शैवेन नवकूटाणुना सह ॥
४७.स्थापयामास तल्लिङ्गं यत्र ज्योति : प्रवर्तते । उच्चावचेषु मन्त्रेषु ईरितेषु महर्षिभि : ॥
४८.भेरीमृदङ्गशङ्खेषु निनदत्सु समन्तत : । विमानस्था : ततो देवा : ब्रह्मनारायणादय : ॥
४९.आसन् प्रसन्ना ककुभ : सामोद : मरुत् ववौ । देवदुन्दुभयो व्योम्नि सस्वनुर्देवचोदिता : ॥
५०.जपन्तो मन्त्रवैशिष्यं शतरुद्रीयसंज्ञितम् । तुष्टुवु : परमेशानं सिद्धैश्च परमर्षिभि : ॥
५१.देवदुन्दुभयो व्योम्नि सस्वनुर्देवचोदिता : । ववर्षु : पुष्पवर्षाणि सिद्धैश्च परमर्षिभि : ॥
५२.ववर्षु : पुष्पवर्षाणि परित : कल्पशाखिन : । एवं प्रतिष्ठाप्य शिवं पूजयामास भूपति : ॥
५३.धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यै : गन्धपुष्पाक्षतादिभि : । एतस्मिन् अन्तरे व्योम्ना समादिष्ट : सुरोत्तमै : ॥
५४.महाचूडामणिकृतामादाय प्रथिमां शुभाम् । गौरीं नीलोत्पलप्रख्यां नानामणिविभूषिताम् ॥
५५.विश्वकर्मा समासाद्य ददौ राज्ञे च संसदि । हृष्टात्मा स महीपाल : तां प्रगृह्य मणिप्रभाम् ॥
५६.देवीं संस्थापयामास मन्त्रेण गुरुचोदित : । एवं देवं च देवीं च प्रतिष्ठाप्यागमात्मना ॥
५७.नमस्कृत्य महादेवं त्रि:परिक्रम्य साञ्जलि : । पूजान्ते पुरत : स्थित्वा साम्बं स्तोतुं प्रचक्रमे ॥
५८.राजा --ओम् तद्वाच्यं द्योतमानं महान्तं ज्योतिर्नित्यं सत्समाधेयरूपम् ।
मान्यं मोहापायहेतुं प्रपद्ये प्राय : श्रेय : प्राप्तुमैशं महिम्ना ॥
५९.यातायातश्रान्तिसन्तारहेतो : हातुं मायाजालिकाबन्धनानि ।
सन्धातुं वै जीवलेखां महिम्ना साक्षात् ईशं संश्रये तत्वरूपम् ॥
६०.कर्माकारं तत्फलाकाररूपं कर्तृत्वे च व्यक्तिमभ्येषि वासम् ।
इज्याकारं देवताकारमन्त : शैवं भावं यातुमीहे महान्तम् ॥
६१.तीर्थाकारो य : परित्रातुमेतत् मन्त्रार्णात्मा नैगमान्तर्विलासी ।
साक्षी दाता कर्मणासौ फलानां देवो भूयात् अग्रतो न : पुराण : ॥
६२.यन्नामर्णान् वाचि कुर्वन् प्रमादात् अभ्यर्थात्वा पापतो मुक्तिमेति ॥
तं त्वामन्त : चन्द्रचूडं प्रपद्ये नीलग्रीव त्राहि न : कर्मबन्धात् ॥
६३.अन्त:करणा नेडमूकाकनाथा : यत्ते किञ्चित् वृत्तमुल्लास्य शम्भुं ।
पापात् मुक्ता यान्ति तज्ज्योतिरैशं पाशापायं नौमि नाथं पशूनाम् ॥
६४.हेतुस्साक्षी तन्नियन्तापहन्ता जन्तोरन्तर्जीवरूपो च भूय : ।
येऽस्पृश्यात्मा कथ्यते ब्रह्मविद्भि : सोऽयं शम्भु : पातु न : कर्मबन्धात् ॥
६५.विश्वात्मा यो विश्वरूपो नियन्ता काले काले योजयित्वा स्ववृत्या ।
कालक्षेपं कल्पयत्येष नित्यं तस्मै धाम्ने कल्पये चित्तमद्धा ॥
६६.युक्त्या मन्त्रैर्वेदतत्वार्थदृष्टै : बुद्ध्या शुद्ध्या वाग्विलासाद्गुरूणाम् ।
अन्वेषन्ते योगिनो यत्पदाब्जं तस्मिन् आशा भूयसी मेऽस्तु नित्यम् ॥
६७.नित्यं शुद्धं निर्विकल्पं पुराणं सत्यं सूक्ष्मं सर्वसंकल्पहीनम् ।
श्रद्धामात्रं शम्भुमाद्यं विनोदात् सालङ्कारं कारयेन्नीलकण्ठम् ॥
६८.देव प्रसीद परमेश्वर चन्द्रमौले लीलाविशेषपरिकल्पितपञ्चकृत्य ।
पश्यन् त्रिकालभवभूतपते दयालो मां पाहि मोहकुहरात् गहनात् प्रपन्नम् ॥
६९.इति तस्याग्रत : स्थित्वा स्तुवत : स्तुतिसंपदा । लालिताञ्जलिनालस्य भक्तिनम्रात्ममूर्तिन : ॥
७०.तल्लिङ्गात् अक्षिपदवीमभूत् तस्मात् शुभोदया । अपारा पूरिताशेषभुवना भास्करोपमा ॥
७१.दैव तेजस : कोऽपि पुमान् आगत्य सत्वरम् । एहि वत्सेति संभाष्य करेणालम्ब्य भूपतिम् ॥
७२.अन्तर्निनाय वै तस्मिन् तेज:पुञ्जे महत्तरे । ददर्श महतीं भूमिं तदन्त : काञ्चनारुणाम् ॥
७३.तन्मध्ये नगरीं पुण्यां मधुरां राजनन्दन : । महाप्राकारसंयुक्र्तां महापरिघवेष्टिताम् ॥
७४.महाजनसमाकीर्णां नरनारीसमाकुलाम् । विभक्तरथ्यां विततां गजवाजिरथाकुलाम् ॥
७५.महाराजगृहोपेतां प्रासादशतसंकुलाम् । पुरीं विचित्रामालोक्य स्मयमानो महीपति :॥
७६.तत्रत्यैर्बन्धुभिस्स्निग्धै : मन्त्रिसामन्तबन्धुरै : । प्रत्युद्यत : पूज्यमान : स्तूयमानश्च बन्धुभि : ॥
७७.कैलासशिखराकारां ददर्श भवनं पितु : । अतीत्य कक्ष्या : विविधा : मणिकाञ्चनकुट्टिमा : ॥
७८.अधिष्ठितद्वारपाला : रक्ष्यमाणाश्च रक्षिभि : । अक्षिप्राघुणिकीजातां सभामासाद्य वै शनै : ॥
७९.ददर्श पितरं तत्र मणिसिंहासने स्थितम् । दीप्यमानं स्वया कान्त्या महेन्द्रवरुणोपमम् ॥
८०.चामराभ्यां वीज्यमानं श्वेतच्छत्रसमन्वितम् । स्तूयमानं पुरोभागे सूतमागधवन्दिभि : ॥
८१.पार्श्वे मरकतश्यामां मातरं चारुदर्शनाम् । तत्र स्थिता :मन्त्रिवृद्धा : ऋषयो ब्रह्मवादिन : ॥
८२.सभ्या : परमोदारा : सूक्ष्मज्ञा : दीर्घदर्शिन : । उपतरस्थुर्महात्मानं देवराजमिवामरा : ॥
८३.तं दृष्ट्वा पितरं प्रीतो मातरं च यशस्विनीम् । प्रणम्य पादयोर्भक्त्या व्युपतस्थे तदन्तिके ॥
८४.तमेनमागतं पुत्रं कौतुकात् परमेश्वर : । स्नेहात् अमुं समाश्लिष्य मूर्ध्न्युपाघ्राय वै मुहु : ॥
८५.अङ्के पुत्रं समारोप्य स्नेहात्त् वचनमब्रवीत् । पिता --जय जीव चिरं वत्स तातायुष्मन् महामते ॥
८६.प्रीतोऽस्मि तव कृत्येन स्तोत्रेणानेन पूजया । एषा ते जननी प्रीता तव शुश्रूषयाऽनघ ॥
८७.धर्मेण पालय महीमधर्मं परिवर्जय । मा तवाहङ्क्रियां क्वापि गुरून् आराधयानिशम् ॥
८८.सर्वमीश्वरभावेन कर्माणि परिवर्तय । अलङ्घनीया गुर्वाज्ञा मन्त्रयन् मन्त्रिभिस्सह ॥
८९.ब्राह्मणेषु च देवेषु सदा तुल्यमतिर्भव । पाषण्डानामनार्याणां विमुखो भव सर्वदा ॥
९०.नित्यमावां च पितरौ भक्त्या शुश्रूषया सदा । धर्मं संस्थापयन् भूमौ शत्रून् जहि महामते ॥
९१.यज्ञेन देवानभ्यर्च्य पितॄन् चैव यथोचितम् । स्वदारनिरतो भूत्वा चिरं जीवितुमर्हसि ॥
९२.काठिन्यं नानुवर्तस्व स्वशत्रुषु जयोत्सुक : । मार्दवात् गुरुवर्गेषु भृत्येषु समवर्तिना ॥
९३.अहमत्रैव वत्स्यामि तव मात्रानया सह । सर्वेषामेव जन्तूनां हिताय च महामते ॥
९४.इत्थं सुन्दरपाण्ड्योऽयं साक्षात् गौरीसखश्शिव : । पुत्रं समनुशास्यैव तत्रैवान्तरधीयत ॥
९५.तावत् श्रीबलधिश्श्रीमान् प्रसन्नात्मातिविस्मित:।लिङ्गं पुरस्तात् आलोक्य ब्राह्मणानां च समन्तत : ॥
९६.पृष्ट : सनातनेनासौ किं चक्रमिति भूपते । कथयामास वृत्तान्तं यथावत् दिव्यदर्शनम् ॥
९७.श्रुत्वा सर्वे मुनिगणा : राजानोऽन्ये च मन्त्रिण : । जहर्षु : परमानन्दात् पूर्यमाणा इवापगा : ॥
९८.ततो राजसुतो देवमभ्यर्च्य च सनातनम् । तेनानुशासित : चक्रे नगरीं तत्र विस्तृताम् ॥
९९.मधुराया : तुल्यरूपां देवागारशतोज्ज्वलाम् । चण्डाख्य : पूर्वभागे तु वीरभद्रं महाबलम् ॥
१००.पुरस्य रक्षणार्थं स्थापयामास भूपति : । आग्नेय्यां वीरशास्तारं दक्षिणे च मदोत्कटम् ॥
१०१.नैरृत्यां देवदेवेशं सुन्दराख्यं जनार्दनम् । पश्चिमे मुचुकुन्दाख्यं भगवन्तं गणेश्वरम् ॥
१०२.वायव्यां वैनतेयं च गन्धर्वं च तथोत्तरे । ऐशान्यां च गणेशानं सिद्ध्याख्यं सिद्धिदायकम् ।
१०३.एवं कृत्वा पुरीं पुण्यां तुल्यरूपां महीपति : । चकार वासं तत्रैव देवमाराधयन् सदा ॥
१०४.स्नात्वा स्नात्वा च तीर्थेषु दृष्ट्वा दृष्ट्वा च देवता: । ईजे बहुविधैर्यज्ञै : विपुलै : आप्तदक्षिणै : ॥
१०५.पुत्राभ्यां स्थापयामास शिवलिङ्गद्वयं नृप : । धर्मसेनाभिधस्तस्य पुत्रे ज्येष्ठोऽतिधार्मिक : ॥
१०६.तत्र दत्तं च तल्लिङ्गंस्थापयामास शास्त्रत : । वामनाश्रमतोऽप्यग्रे पूर्वभागे वृषाश्रमे ॥
१०७.स्थापितं तु महालिङ्गं नाम्ना श्रीबलधीश्वरम् । ये च पश्यन्ति तेषां तु मोक्षलक्ष्मी : करस्थिता ॥
१०८.तद्भ्रात्रा ब्रह्मदत्तेन स्थापितोऽभूत् महेश्वर : । मायालास्यात् पूर्वभागे ताम्राया उत्तरे तटे ॥
१०९.स्थापित : सुमहालिङ्गो दर्शनात् भुक्तिमुक्तिदम् । इत्थं स राजा संस्थाप्य लिङ्गत्रयमनुत्तमम् ॥
११०.ब्राह्मणान् भोजयित्वा च धनै : सन्तर्प्य भूपति : । विवेश नगरीं पुण्यां मुहूर्ते शुभसंयुति ॥
१११.वर्धितस्तु मुनीन्द्रेण तथाशीर्भिर्द्विजोत्तमै : । पूर्णकामो महातेजा : परमानन्दमेयिवान् ॥
११२.पूजिता: पुष्कलै : विप्रा : धनै : आपृच्छ्त तं नृपम् । प्रशंसन्तो महातेजा : जग्मुरेव यथागतम् ॥
११३.अस्मै वरान् वितीर्यैव देवा इव पुरोगमा : । स्वर्गादपि परां दृष्ट्वा पुरीं भुवनभूषणाम् ॥
११४.समापृच्छ्य ययु : सर्वे हृष्टात्मानो दिवैकस : । इत्थं गतेषु सर्वेषु देवेषु मुनिभिस्सह ॥
११५.राजा परमसंहृष्ट : तत्रैव वसतिं व्यधात् । इत्थं ज्योतिर्वनस्यास्य माहात्म्यं विस्मयावहम् ॥
११६.कथयित्वा महायोगी विचित्रं परमाद्भुतम् । भूय : कीर्तिसुधामस्मै ताम्राया : पापनाशिनीम् ।
वक्तुं प्रचक्रमे श्यामासङ्गमेऽभ्युदयोज्ज्वलाम् ॥
११७.इति कलिकलुषापाहामपारामभिनवकालकथारसाभिरामाम् ।
श्रुतिपदमुपलभ्य धूतपापा परमुपयान्ति परं पदं हि लोका : ॥
इति एकपञ्चाशोऽध्याय : Pro.Total = 4709 + 117 =4826.
द्विपञ्चाशोऽध्याय : -- मन्त्रतीर्थमहिमा
१.शङ्ख : --श्रुणु राजन् प्रवक्ष्यामि मन्त्रतीर्थस्य वैभवम् ।
श्रवणात् अस्य वै मर्त्या : न शोचन्ति पुनर्भवम् ॥
२.यत्र भैरवती पुण्या भैरवाचलनन्दिनी । आर्द्रापगेति विख्याता सङ्गता ताम्रया सह ॥
३.यत्र भक्तजनापायव्यपोहनविचक्षणा । शिवस्तारकवर्णात्मा लिङ्गमूर्तिरभूत् यत : ॥
४.तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं महान्तं सागरोपमम् । श्रवणात् कीर्तनात् अस्य नरो मुच्येत बन्धनात् ॥
५.इति गाथां समाकर्ण्य मुनिना कथितां शुभाम् । कौतूहलसमाविष्टो वीरसेनो महीपति : ॥
६.प्रणम्य भूयो योगीन्द्रं पप्रच्छ विनयोज्ज्वल : । भगवन् का नदी पुण्या कथं भैरवीतीरिता ॥
७.आर्द्रापगाख्या केनासीत् केन वा भैरवाद्रिजा । सर्वं विस्तार्य मे ब्रूहि सर्वज्ञोऽसि महामते ॥
८.इति पृष्टो महीपेन भक्तेन प्रणतेन स : । स्नेहात् विस्तार्य तां पुण्यां कथामकथयत् मुनि : ॥
९.शङ्ख : --राजन्कथयतो मे त्वं काममाकर्णयाधुना । कन्दर्पशिखरो नाम महान् आसीत् महीधर : ॥
१०.यत्र तप्त्वा तपस्तीव्रं वसिष्ठो भगवान् मुनि : । पुत्रशोकात् विमुक्तोऽभूत् अतो लोके प्रतीयते ॥
११.आयामात् क्रोशमात्रेण दिशमैन्द्रीं च वारुणीम् । अवष्टभ्योच्छ्रितै : शृङ्गै : व्यावृण्वानमिवाम्बरम् ॥
१२.नानातरुलताकीर्णं नानाप्रस्रवणोज्ज्वलम् । समन्तात् योजनायामं वनं चैत्ररथोपमम् ॥
१३.तत्र सौमनसा नाम ऋषय : चोर्ध्वमन्थिन : । वसिष्ठगोत्रसंभूता नित्यं व्रतपरायणा : ॥
१४.पुत्रै : पौत्रै : च शिष्यै : च साग्निहोत्राक्रियान्विता : । परित : शैलमुख्यस्य कृत्वाश्रमपदं महत् ॥
१५.ऊषुस्स्वाध्यायनिरता : शिवध्यानपरायणा : । तेषां मध्ये महातेजा : हिरण्वान् इति विश्रुत : ॥
१६.तपसा विद्यया ब्रह्मज्ञानेनाप्यधिकोऽभवत् । मायावत्या समं चक्रे गार्हस्थ्यं धर्मभार्यया ॥
१७.अस्यां पुत्रशतं प्राप्य पुत्रीमन्चिच्छतामुना । तपसाराध्य देवेशं प्राप्तं पुत्रीचतुष्टयम् ॥
१८.कुमुदा रोहिणी भद्रा तुरीयार्द्रा समीरिता । एता देवांशसंभूता कुमार्या देववर्चस : ॥
१९.क्रमात् शैशवभावेन वियुक्ता प्राप्तयौवना : । दृष्ट्वा गुणोत्तरा : कन्या : पिता दृष्ट्वाति हृष्टवत् ॥
२०.वरेभ्य : चानुरूपेभ्य : दातुमैच्छत् महामति :। कुमुदामेकतायादात् द्वितीयाहूय रोहिणीम् ॥
२१.तृतीयभद्रां प्रायच्छत् ब्राह्मेण विधिना मुनि : । तासामुद्वाहसमये समाजे ब्रह्मवादिनाम् ॥
२२.अभ्यायौ महातेजा : भैरवाद्रि : सुहृज्जनै : । तमेनमागतं दृष्ट्वा हिरण्वान् प्रीतिपूर्वकम् ॥
२३.प्रत्युद्गम्य प्रसाद्यैनं समाश्लिष्य मुहुर्मुहु : । समानीय गृहं पत्न्या सत्कारेणार्चितेन तु ॥
२४.आथित्येनार्हयामास सर्वानभ्यागतान् मुनीन् । अभयर्चित : तदा तेन मुनिना सुहृदाद्रिराट् ॥
२५.तं प्रसाद्य मुनिश्रेष्ष्ठं प्रीत्या वचनमब्रवीत्।अद्रिराज: --सखे संभावितोऽस्म्यत्र त्वया स्नेहार्द्रचेतसा ॥
२६.इदानीं हृद्गतं तापं तुभ्यमत्र निवेदितुम् । आगतोऽहं त्वया ब्रह्मन् पूर्यतां मे मनोरथ : ॥
२७.भद्रावतीयं मे भार्या चित्रसेनस्यकन्यका । प्राणै : प्रियतरा नूनं छायेव सहचारिणी ॥
२८.अनपत्योऽहमस्यां तु न लब्ध्वा पुत्रिकामपि । तस्मात् कुरु कृपां ब्रह्मन् दातुमर्हसि पुत्रिकाम् ॥
२९.एनामार्द्राभिधां कन्यां त्व्द्दत्तां प्राप्य पुत्रिकाम् । लब्ध्वा निधिमिवाकल्पं हृष्यामि सह भार्यया ॥
३०.तथा प्रसीद मे ब्रह्मन् स्मृत्वा सौहृदमावयो : । इति तद्वचनं श्रुत्वा हिरण्वान् अभिनन्दित : ।
३१.प्रदायास्मै सपत्नीको कन्यामार्द्राभिधामिमाम् । इत्थं तां पुत्रिकां लब्ध्वा प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥
३२.तमापृच्छ्य मुनि: प्रायात् अद्रीश: स्वगृहं पुन:।लालयन् पोषयन् कन्यां स्नेहात् अङ्के निधाय ताम् ॥
३३.निनाय कतिचित् कालं सन्तोषात् निमिषोपमम् । एवं सा वर्धिता पित्रा मात्रा चाप्युपलालिता ॥
३४.सखीभिस्सह संयुक्ता विजहाराद्रिसानुषु । लीलोपकरणैर्दिव्यै : मणिपुत्तलिकादिभि : ॥
३५.कन्दुकै : चित्रझषकै : शारीशुकमयूरकै : । रत्नकन्दकरण्डैश्च स्नेहकुड्मलमण्डितै : ॥
३६.फलै : पुष्पै : पल्लवैश्च परै : क्रीडापरिच्छदै : । एवं सखीभि : संभूय स्वपाणिग्रहणोत्सवम् ॥
३७.शिवेन कल्पितं नित्यं मानसं कन्यकाकरोत् । कल्पयन्त्या शिवं ध्यात्वा स्वपाणिग्रहणक्रियाम् ॥
३८.हायनत्रितयं पूर्णमेकदिनेन तु । एकदा सा तु पूजान्ते मालामादाय पाणिना ॥
३९.शिवं पुरस्तात् ध्यायन्ती तत्कण्ठे तामकल्पयत् । एवं तया कृतां पूजामूरीकृत्यानुरागतम् ॥
४०.एवं सखीभि : संभूय क्रीडन्ती च पदे पदे । कुसुमानि विचिन्वन्ती बध्वा मालां महात्मने ॥
४१.ताभिराराधयामास देवदेवं पिनाकिनम् । प्रसाद्य देवदेवेशं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ॥
४२.लब्ध्वा वागञ्जलारूपै: स्तोत्रै: स्तुत्वा दिने दिने। कण्ठे व्यासज्ययामास ध्यात्वा देवस्य तां स्रजम् ॥
४३.शिव : प्रत्यक्षतां कृत्वा कण्ठे तामाददे स्रजम् । एवं च लोकास्सुखिन : मातापित्रोश्च संभ्रमात् ॥
४४.अम्बरात् अमलाकारा वागभूत् अशरीरिणी । पुष्पाणि ववर्षु : देवा : तुष्टुवुर्नारदादय : ॥
४५.करे गृहीत्वा तां कन्यां तावत् अन्तर्दधे शिव : । तिरोहितामिमां सर्वे विद्युल्ल्र्खामिवाम्बरे ॥
४६.अपश्यन्त्य : शुचा सख्य : हाहेति परिचुक्रुशु : । सख्यो वयस्यो दु:खार्ता :तद्वियोगान्धतातुरा : ॥
४७.बभ्रमु : स्रवतास्राक्षा : क्व याता हा सखीति च । तदा शैलराज : तु दृष्ट्वा वृत्तान्तमीदृशम् ॥
४८.सपत्नीक : शुचा राजा रुरोदोच्चैर्लुठन् भुवि । हा वत्से क्वासि चन्द्रास्ये केन नीतासि मायया ॥
४९.पुत्रि प्राणाधिके बाले किं मां त्यक्त्वा तु मातरम् । इति शोकपरिद्यूनं क्रोशन्तमचलेश्वरम् ॥
५०.दृष्ट्वा दयालुर्भगवान् वामदेवो महामुनि : । आगत्य हेतुभिर्वाक्यै : सान्त्वयित्वा तु दम्पती ॥
५१.उवाच वचनं धीमान् तयो : प्रियचिकीर्षया । मास्तु शोकेन शैलेन्द्र मोहेनालमिहेदृशा ॥
५२.कुरु धैर्यं मनस्याग्र्यं बुद्धिं वेशय सत्पते । वक्ष्याम्युपायं ते पुत्र्या पुनर्दर्शनदायकम् ॥
५३.सा साक्षात् जगन्माता गौरी शैलेन्द्रकन्यका । हिरण्वता मुनीन्द्रेण प्रार्थिता पूजिता भृशम् ॥
५४.भक्तानुकम्पिनी तस्य पुत्री जाता महात्मन : । त्वया चिरतरं कालं तपसा तोषिता पुन : ॥
५५.कृपाविधायिनी तुभ्यं पुत्रीभूता दयावती । देवदेवस्य वामाङ्गे संप्राप्तैषा त्रिशूलिन : ॥
५६.यदि भूयो मनीषा ते तद्दर्शनसमुत्सुका । यत्नं कुरु यथान्यायं मयादिष्टेन वर्त्मना ॥ ५७
५७.गत्वा मलयजां पुण्यां तत्तीर्थेऽवाप्तमज्जनात् । समाराधय देवेशं भवनीसहितं शिवम् ॥
५८.इति तस्मै महामन्त्रमुपदिश्य यथाविधि । तेन सार्धमनुप्राप्य मालेयीं तीर्थदेवताम् ॥
५९.विधिना स्नापयामास शैलराजं च तत्प्रियाम् । मालेयि मात : पापघ्नि भक्ताभीष्टप्रदायिनि ॥
६०.प्रसीद तीर्थे स्नास्येऽहं पूरयास्मन्मनोरथम् । इति तां तीर्थजननीं प्रार्थयित्वा प्रसाद्य स : ॥
६१.नद्या : तूदक्तरे कूले ज्योतिश्चक्रस्य पूर्वत : । कन्दर्पशिखरात् शैलात् उदीच्यां क्रोशमात्रत : ॥
६२.कृत्वाश्रमपदं राजा भूधराणां यतेन्द्रिय : । मुनिनादिष्टमार्गेण साम्बमीशं समर्हयन् ॥
६३.तुष्टाव नित्यं पूजान्ते स्तोत्रै : श्रुत्यन्तचोदितै : । इत्थमर्चयत : तस्य विधिना नियतात्मन : ॥
६४.अपूर्णेऽह्ना हायनोऽभूत् एकेन पृथिवीपते । अपरेद्यु : कृतस्नानो वामदेवेन चोदित : ॥
६५.मनसा पूजयामास षोडशै : उपचारकै : । भावनासाधितै : द्रव्यै : मन्त्रेण प्रणवात्मना ॥
६६.तेन पूजाविधानेन तोषित : परमेश्वर : । प्रादुरासीत् लिङ्गरूपी साक्षात् ज्योतिर्मय : प्रभु : ॥
६७.तं दृष्ट्वा विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धराधर : । समुत्थायासनात् तूर्णं बद्धाञ्जलिपुटोज्ज्वल : ॥
६८.अस्तौषीत् अग्रतो देवं साम्बमभ्युदयात्मकम् । नमश्शिवाय देवाय सर्वातीताय वेधसे ॥
६९.गुणत्वाकृति मानाय गुणाकाराय हेतवे । मन्त्रतन्त्रस्वरूपाय पञ्चतन्मात्रसाक्षिणे ॥
७०.अपञ्चीकृतभूताय पञ्चभूतात्मने नम : । तीर्थमूर्त्या जगत्सर्वं पापात् त्रातात्मसेविनाम् ॥
७१.योऽसौ सीदन्तमशुचौ मां पालयतु भूतभृत् । गङ्गाधर : शशिधरो भवो भीमो भवान्तक : ॥
७२.अन्तकस्यान्तस्सोऽयं अवतात् अंहसो विभु : । यमेनमकृताकारमेकद्वित्रिभेदत : ॥
७३.एकमेव परं प्राहु : तस्मै सोमाय ते नम : । सर्वेषामेव जन्तूनामन्तर्जीवकलात्मकम् ॥
७४.प्रवृत्तिश्चोपलब्धिश्च कथित : तमुपास्महे । नादबिन्दुकलाभेदै : क्षराक्षरविकल्पनै : ॥
७५.स्तूयते निगमैर्योऽसौ सदा भवतु मे गति : । यदेकदेशात् अर्काद्या : द्योतन्ते हि नभस्थले ॥
७६.यदाज्ञया ब्रह्ममुखा : तस्मै ब्रह्मात्मने नम : । केचित् तरन्ति वै मृत्युं केचित् अंहो दुरत्ययम् ॥
७७.केचित् तरन्ति दारिद्र्यं नमस्तस्मै दयात्मने । अष्टमूर्तिरनेकात्मा निगमान्त : प्रदर्शित : ॥
७८.सर्वात्मा शङ्कर : साक्षी क्षेमाय पुरतोऽस्तु मे । त्वां देवदेवं पुरुषं सद्योजातमनामयम् ॥
७९.क्षेमङ्करं वामदेवमघोरं प्रणतोऽस्म्यहम् । ईशान : शाश्वत : साक्षी सोऽयं तत्पुरुषो विभु : ॥
८०.स मेऽसौ भाग्यदातास्तु पुरत: पूर्वपूजित:।नमो नमश्शाश्वतशान्तिकरिन् शमांवतां भूरिकरप्रियाकर: ॥
८१.स न: समस्ताभ्युदयैकहेतुको भवेद्भयानामुपशान्तिकृत् विभु : ।
ऋषि : --इति स्तवेन पुण्येन भक्त्या चाभिष्टुताऽमुना ॥
८२.दयानिधि : प्रादुरभूत् गौरीनाथ : त्रिलोचन : । कोटिकन्दर्पलावण्यसंसृष्टो यौवनश्रिया ॥
८३.कर्पूरपाण्डुरश्रीमान् नीलकण्ठो जडाधर : । वामानुषक्तया गौर्या समाश्लिष्टोत्पलश्रिया ॥
८४.आरुह्य वृषभश्रेष्ठमादिसिद्धैर्निषेवित : । आहूय शैलराजानं व्याजहार महेश्वर : ॥
८५.शिव: --प्रीतोऽस्मि तव शैलेन्द्र स्तोत्रैरेभिस्सपर्यया । वरान् वृणीष्व भद्रं ते दास्यामि च मनोरथान् ॥
८६.शिववामाङ्कगां बालां स्वपुत्रीं चारुदर्शनाम् । आनन्दाश्रुपरीताभ्यां लोचनाभ्यां विलोकयन् ॥
८७.मन्दं मन्दमुवाचेदं स्नेहसाध्चसविह्वल : । शैलराज : --यद्यहं वरयोग्योऽस्मि वरदौ मे युवां यदि ॥
८८.वधूवरौ भवन्तौ मे गृहे नित्यनिवासिनौ । आकल्पमस्मद्रक्षार्थं भवतां भद्रदायिनौ ॥
८९.एष एव वर : श्लाघ्य : नान्यत् काङ्क्षे कदाचन । एवं जामातरं त्वां भो पुत्रीमेनां च दारिकाम् ॥
९०.नित्यमस्मत्स्नेहस्निग्धौ पश्याम्याकल्पमञ्जसा । प्रसीद देवदेवेश प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥
९१.इत्थं संप्रार्थिताम् श्रुत्वा धराधीशस्य शङ्कर : । भूयस्तमाह सुप्रीत : सानुरागोऽक्षिरोचिषा ॥
९२.अहं त्वद्भवने नित्यमनया सह संवसन् । तव श्रेयो विधास्यामि भूम्यां जीमूतताट् इव ॥
९३.तवेयं पुत्रिका तन्वी गङ्गेवाघौघनाशिनी । महाप्रवाहरूपेण सङ्गमीयात् तु ताम्रया ॥
९४.भैरवाचलपुत्रीयं लोके विख्यातिमेष्यति । श्यामवर्णतया श्यामानदीति ख्यातिमृच्छतु ॥
९५.हिरण्वत : कुमारीयं नाम्ना हैरण्वतीति च । आर्द्रायामेव सञ्जाता तस्मात् आर्द्रापगेति च ॥
९६.रुद्राणीति च सिद्धेयं रुद्रपत्नी यतोऽभवत् । एवमेभि : पुण्यगन्धै : नामभि : लोकपूजितै : ॥
९७.स्तुतेयं प्राणिभिर्नित्यं भूयात् पापप्रणाशिनी । यत् त्वदर्थे महालिङ्गरूपी विश्वाक्षिगोचर : ॥
९८.तस्मिन् करिष्ये सततं सान्निध्यमनया समम् । तत्र स्थितानां जन्तूनामन्ते तारकदेशिक : ॥
९९.सर्वान् कामान् प्रदास्यामि सान्निध्यं तव मे चिरम् । ये मज्जन्ति महातीर्थे ताम्राश्यामानदीयुगे ॥
१००.निर्मुक्तपापा : ते सद्य : भवन्तु सुखिनो जना : । इत्युक्त्वान्तर्हिते देवे शैलराज : सहानुग : ॥
१०१.सान्त:पुर : क्षणं तस्थौ विस्मयेनान्तरात्मना । तावद्भैरवशैलेन्द्रमहानिर्झररूपिणी ॥
१०२.तटारामाद्विनिष्क्रम्य ताम्रामाप महानदीम् । तरङ्गिणी शैवलिनी महापूरप्रवाहिनी ॥
१०३.मत्स्यकच्छपसंपाता फेनावर्तशतोज्ज्वला । पापघ्नी तापशमनी मज्जतां भाग्यदायिनी ॥
१०४.आयोजनं पूर्वमुखी ततोऽप्युत्तरवाहिनी । ताम्रामापूरयामास गङ्गामिव कलिन्दजा ॥
१०५.ततो देवा ब्रह्ममुखा नारदाद्या : सुरर्षय : । विस्मिता : ते समागत्य सिद्धैश्च परमर्षय : ॥
१०६.स्नात्वा विधिवत् अभ्यर्च्य ताम्राश्यामासमागमे । मन्त्रतीर्थमिति स्तुत्वा प्रयागसदृशं विदु : ॥
१०७.प्रणवेशं ततो दृष्ट्वा प्रसाद्य गिरिजासखम् । तत्प्रसादं समासाद्य कृतकृत्या : सुरासुरा : ॥
१०८.प्रशंसन्त: स्तुवन्तश्च स्वानि स्वानि पदान्यगु : । शङ्ख: --राजन् अद्यापि गौरीशो भैरवाचलपत्तने ॥
१०९.श्वशुरस्य गृहे प्रीत्या भैरवत्या समन्वित : । पूजित : तेन सान्निध्यं कुरुते भक्तवत्सल : ॥
११०.आपातालं रूढमूल : तेजोरूपी सदाशिव : । नित्यं करोति सान्निध्यं प्रणवेश इतीरित : ॥
१११.तस्मादस्मिन् मन्त्रतीर्थे स्नात्वा ये विधिपूर्वकम् । पश्यन्ति प्रणवेशानं ते यान्ति परां गतिम् ॥
११२.इत्थं ते कथितं राजन् श्यामानद्या : समुद्भवम् । तीर्थमाहात्म्यमप्युक्तं महिमा परमेशितु : ॥
११३.अत : परं महाराज वह्नितीर्थचतुष्टयम् । सैषा दर्शनमात्रेण भवतापप्रभञ्जनी ॥
११४.हत्वा पाण्ड्य : पुरा विप्रं पूजारक्षणहेतवे । अवाप्तहत्यासन्ताप : कुम्भयोनेरनुग्रहात् ॥
११५.निर्मुक्तपाप : स्नानेन सुखमाप महीपति : ।
इत्थं मुनेरभिनवां कलिकल्मषघ्नीं कीर्तिच्छटामिवगतां मलयस्य पुत्र्या : ।
आकर्ण्य भूतलशतक्रतुराप हर्षं चान्द्रीं सुधामिव चकोर पतङ्गराज : ॥
इति द्विपञ्चाश : अध्याय : Pro.Total = 4826 + 115 =4941.
त्रिपञ्चाश : अध्याय :
१.अथाकर्ण्य सुधाधारां कथामेनौघघातिनीम् । हृष्ट : श्रुतिमुखात् राजा पीतोऽतीव प्रसन्नधी : ॥
२.भूय : शुश्रूषया चित्तमुल्लास्यानन्दमन्दिरे । पप्रच्छ मुनिशार्दूलं पय:पातुमिव प्रसूम् ॥
३.राजा --भगवन् को महीपाल : पाण्ड्यो हत्यामवाप्तवान् । कथं तीर्थावगाहेन शुद्धिमाप गुरोर्गिरा ॥
४.इति संप्रार्थितो योगी प्रसन्नात्मा महीभुजे । कथामावेदयामास पुण्यामिव तरङ्गिणीम् ॥
५.राजन् मुनिवरादिष्टमितिहासं पुरातनम् । श्रवणात् यस्य मुच्यन्ते जन्तव : पापबन्धनात् ॥
६.पुरा पुरञ्जयो नाम राजा पाण्ड्यकुलोद्भव : । धर्मज्ञ : सत्यसन्धश्च वदान्य : शूरसंमत :॥
७.धर्मेण पालयामास महीं निष्कण्टकामिमाम् । तस्य पुत्रो महातेजा : धर्मकेतुरितिश्रुत : ॥
८.जात : तस्मात् कलावत्यां सोऽयं पितृसमोऽभवत् । याज्ञवल्क्य : पुरोधाभूत् तपस्वी तस्य भूपते : ॥
९.एवं संवर्धिताशेषसभाग्योदयसाधन : । सभायामास्थितो राजा मन्त्रिसामन्तसेवित : ॥
१०.निनाय समयं सद्भि : धर्मज्ञै : च सुहृत्तमै : । एतस्मिन्नन्तरे तत्र जना नागरिका नृपम् ॥
११.एत्य विज्ञापयामासु : सर्वेषां हितकाम्यया । प्रजा ऊचु : --जय जीव महाराज प्रसीद करुणानिधे ॥
१२.त्रातारं त्वां समासाद्य जीवाम : सुखिनो वयम् । अद्य वो मृगयाभावात् मृगा : सिंहादयो वने ॥
१३.नाशयिष्यन्ति सस्यानि यक्ष्मेव तनुसौष्ठवम् । तास्मात् आखेटकरणै : हत्वा दुष्ट्मृगान् वने ॥
१४.त्रातुमर्हसि धर्मज्ञ न कार्यं भो विलंबनम् । इत्थं संप्रार्थितो राजा जनै : तद्दीनमानसै : ॥
१५.हयरत्नं समारुह्य भटै : तद्गीर्मवेदिभि : । सहितो नगरात् तूर्णं निर्ययौ चित्रकार्मुख : ॥
१६.तद्रक्षणार्थं स्नेहेन याज्ञवल्क्य : पुरोहित : । जगाम विपिनं घोरं नानाद्विजगणायुतम् ॥
१७.हत्वा दुष्टमृगान् भूरि वनं निष्कण्टकमवर्तयत् । मध्यं प्राप्ते दिनकरे परिश्रान्ता क्षुधातुरा : ॥ १८.कस्मिंश्चित् विपुले पुण्ये कासारे सागरोपमे । स्नात्वा पीतोदका : तीरे निविष्टा श्रमशान्तये ॥
१९.पुरोधसा समं राजा स्नात्वा माध्याह्निकां क्रियाम् । कृत्वा तं रुचिरस्निग्धमूषतु : परवेश्मनि ॥
२०.तावताददृशतु : दूरे विचरन्त्यौ मनोहरे । युवत्यौ तुल्यसौभाग्ये विद्युच्चलितवर्चसौ ॥
२१.क्षाणात् अन्तिकमागत्य तावत् राजपुरोधसो : । तयो : चिक्षिपतु : स्कन्धे चाम्लाने पुष्करस्रजौ ॥
२२.ते च दृष्ट्वा वरारोहे राजा परपुरञ्जय : । तद्दत्तमुद्वहन् मालां कन्यके व्याजहार स : ॥
२३.राजा --के युवां कस्य पुत्र्यौ किं वनं प्राप्ते सुदुर्गमे । अनपेक्षाविह नरावावां कान्तारसमन्वितौ ॥
२४.वक्तुमर्हस्यतोऽभीष्टं सर्वं वक्तव्यमित्यशात् । तयोरेकतरा कन्या स्मयमानं महीपतिम् ॥
२५.आशां जनयती कामं व्याजहार मनोहरम् । आवां विश्रवस : पुत्र्यौ पित्रादिष्टेन वर्त्मना ॥
२६.अर्चयन्तौ महेशानं महेशानीसमन्वितम् । नयाव : कालमेतावत् काङ्क्षन्त्यावुचितं पतिम् ॥
२७.आवयोर्जननी नास्ति(शास्ति) विशाला धर्मचारिणी । ज्येष्ठाहमनुजा मह्यं नाम्ना विशारदा ॥
२८.इमां बिन्दुमतीं प्राहु : सर्वलक्षणशालिनीम् । दैवात् इहागतौ योग्यौभर्तारावावयोर्युवाम् ॥
२८.इमां बिन्दुमतीं प्राहु : सर्वलक्षणशालिनीम् । दैवात् इहागतौ योग्यौभर्तारावावयोर्युवाम् ॥
२९.उपेक्ष्येते भवन्तौ यत्प्राणान् त्यक्ष्यावहे ध्रुवम् । इति ताभ्यां वृतावेतौ युक्तौ राजपुरोहितौ ॥
३०.विचार्य धर्मसूक्ष्मं तु तथास्त्वित्यूचतुर्मुदा । उवाह विधिना राजा कन्यकां तां विशारदाम् ॥
३१.याज्ञवल्क्यो बिन्दुमतीं पाणिं जग्राह पाणिना । कृतोद्वाहौ तावेतौ प्रीतौ राजपुरोहितौ ॥
३२.सस्त्रीकौ रथमारुह्य जग्मतु : स्वां पुरीं शुभाम् । नृप : स्वगृहमासाद्य द्वितीयां तां विशारदाम् ॥
३३.महिष्या स्तबकावत्या चकार सदृशोदयाम् । सोऽपि बिन्दुमतीं प्राप्य याज्ञवल्क्य : प्रसन्नधी : ॥
३४.चक्रे गार्हस्थ्यधर्मस्य द्वितीयां धर्मचारिणीम् । एवं बहुतिथे काले राजपत्नी विशारदा ॥
३५.समये सुषुवे वीरं पुरुधामानमात्मजम् । बिन्दुमत्यामभूत् पुत्र : श्रुतकीर्तिरिति विश्रुत : ॥
३६.तावेतौ पोषितौ काले वर्धितौ गतशैशवौ । अधीतवेदवेदाङ्गौ शस्त्रास्त्रेष्वभिशिक्षितौ ॥
३७.पित्रो : प्रीतिं कुर्वाणौ संमतौ च बभूवतु : । नित्यमेतौ निशाकाले गृहात् निष्क्रम्य मायया ॥
३८.परीत्य नगरीं सर्वां तथा जनपदानपि । अपरैरपरिज्ञातं हत्वा बालान् ततस्तत : ॥
३९.तन्मांसैर्विहितारौ दत्वा मात्रे च तावुभौ । निन्यतु : समयं मूर्खौ विचरन्तौ हि चोरवत् ॥
४०.क्रमात् वृत्तान्तमखिलं प्रथितं हि शनै : शनै : । कर्णाकर्णिजनास्सर्वे जजल्पु : सर्वतो मिथ : ॥
४१.हत : कुमारो बालो मे स्वस्रीयो निहतो मम । पौत्रो हत : कुत : कन्या जामाता निहतो मम ॥
४२.इत्थमन्वेषमाणा: ते शोचन्त : प्राणिनो भृशम् । न पश्यन्तो गतिं भूय : चुक्रुशु : सर्वतो मिथ : ॥
४३.मणलूरुपुरे श्रुत्वा राजा चारमुखात् सुधी : । पुरोहितं समाहूय मन्त्रयामास मन्त्रिभि : ॥
४४.तत्र वैतानिको नाम त्रिकालज्ञो महामुनि : । राज्ञे विज्ञापयामास प्रजानां विप्लवं महत् ॥
४५.राजन् द्वितीया महिषी मायाच्छन्ना तु राक्षसी । याज्ञवल्क्यस्य भार्यापि तथैवेह न संशय : ॥
४६.कण्ठासक्तामिमां भार्यां व्यालीमिव विषोल्बणाम् । उत्सार्य पुरात् शीघ्रं यदि जीवितुमिच्छसि ॥
४७.हतानामिह बालानां पुरे जनपदे विभो । सहस्रात् अधिकं मन्ये नात्र कार्या विचारणा ॥
४८.इति तस्य मुनेर्वाक्यं श्रुत्वा पाण्ड्यमहीपति : । विशारदां स्वमहिषीं सह पुत्रां सहानुजाम् ॥
४९.रथमारोप्य वै तूर्णं निनाय विपिनान्तरम् । तावत् विशारदा पुत्र : पुरुधामा वने स्थित : ॥
५०.भ्रात्रा सन्चिन्तयामास सहित : श्रुतकीर्तिना । राज्याद्भ्रष्ट : सुखाद्भ्रष्ट : कथं जीवितुमुत्सहे ॥
५१.येन केनाप्युपायेन प्राप्यं राज्यार्धमोजसा । परं यत्नं करिष्यामि माभूत् कालविलम्बनम् ॥
५२.इति निश्चित्य मनसा पुरुधामा नृपात्मज : । याज्ञवल्क्यसुतश्चापि विनिद्रौ ध्यानतत्परौ ॥
५३.याज्ञवल्क्योपदेशेन तावाराधयतां विधिम् । इत्थमब्दत्रये पूर्णे सुप्रीतो भगवान् विधि : ॥
५४.वरेण छन्दयमास तावेतौ तपसि स्थितौ । वव्राते विधिमालोक्य प्रयतौ काङ्क्षितं वरम् ॥
५५.यदि प्रीतोऽसि भगवन् यदि देयो वरो मम । अर्धं मे पाण्ड्यराज्यस्य देहि राजसुतोऽस्मि यत् ॥
५६.ब्रह्मा -- अब्रह्मण्यै : अजय्यस्त्वं राज्यार्धं प्राप्य दुर्लभम् । पुरोधसा मन्त्रविदा सहित : श्रुतकीर्तिना ॥
५७.इति मायाशतं तस्मै दत्वा कमलभूर्विभु : । श्रुतकीर्तिमत : प्राह ब्राह्मणं बहुमान्य तम् ॥
५८.तपसा ते प्रसन्नोऽस्मि याज्ञवल्क्यसुतो यत : । पुरोधा भविता तस्य पुरुधाम्न : तु भूपते : ॥
५९.वरमेनं वितीर्यास्मै दत्वा मायाशतं पुर : । तत्रैवान्तरधात् वेधा तौ च प्रीतौ बभूवतु : ॥
६०.मयेन निर्मितायां वै पुर्यां मलयभूधरे । उवास तस्यां सुप्रीत : तेन साकं पुरोधसा ॥
६१.तमेनं बान्धवा : भूपमुपतस्थु : निशाचरा : । तैरेतै : घोरसंकाशै : नानाप्रहरणान्वितै : ॥
६२.गजवाजिरथोपेतै : मायागीतविशारदै : । सेवितो मन्त्रिभिर्विज्ञै : कार्याकार्यविचारणै : ॥
६३.एवं बली बलोपेतो बाधयामास वै प्रजा : । भक्षिता : च हता : चान्ये जना : भयनिपीडिता : ॥
६४.राजानं च प्रजा प्राप्य त्राहि त्राहीति चुक्रुशु : । राजा पुरञ्जय : श्रीमान् सान्त्वयित्वा तदा जनम् ॥
६५.रथमारुह्य वेगेन सविनीतहयं महत् । चापबाणधर : खड्गी महाकवचसंवृत : ॥
६६.सैन्येन महता सार्धं संग्रामाय समाह्वयत् । तदा ते राक्षसा : दृष्ट्वा समायान्तीमनाकिनीम् ॥
६७.पितु : पुत्रस्य वै जन्यमद्बुभुतं समजायत । पुरञ्जयो दयाविष्टो मृदुयुद्धो निशाचरे ॥
६८.तमेनं विरथं कृत्वा त्यक्तचापशरं शरै : । तत्सैन्यं नाशयामास शतशोऽथ सहस्रश : ॥
६९.भग्नायुधं भग्नरथं भग्नकुञ्जरवाजिमत् । पलायिते हते सैन्ये क्रोशमानेऽप्यनाथिवत् ॥
७०.पुरुधामा सह भ्रात्रा मायामास्थाय दुस्सहाम् । राजानं मोहयामास महाप्रलयकर्मकृत् ॥
७१.आयोधनमभूत् घोरं विष्वगञ्जनसन्निभम् । अजानन्तो निजास्सर्वा बभ्रमुश्च पदातय : ॥
७२.मोहमाप तदा राजा निद्रापरवशो यथा । अदृश्यमनौ तौ तत्र हत्वा राजानमोजसा ॥
७३.निहत्य याज्ञवल्क्यं च क्षणात् अन्तरधीयत । हते तस्मिन् महाराजे हते तस्मिन् पुरोहिते ॥
७४.राक्षसे स्वपुरं याते हतशेषा : तु सैनिका : । पुरं प्रविविशु : सर्वे भग्नवर्मायुधध्वजा : ॥
७५.समेत्य मन्त्रिण: तस्य सेनाध्यक्षा: च भूपते : । इत : परं न : किं कृत्यं क्षेमयुक्तमत : परम् ॥
७६.प्रजा : समस्ता : येनेह कर्मणा सुखमाप्नुयु : । एवं चिन्तयमानेषु भयाविष्टेषु मन्त्रिषु ॥
७७.चमसो नाम मेधावी याज्ञवल्क्यमुने : सुत : । तानुवाच महायोगी समागत्य गभीरवत् ॥
७८.रोषात्पितृवधामर्षी कर्तुमिच्छुरराक्षसम्।चमस : --भो भो बलाधिका : शूरा : मन्त्रिणो बुद्धिसत्तमा : ॥
७९.पराक्रमस्य समये प्राप्ते शूरजनेप्सिते । किमियं जन्तुता भीरु जनालम्बातिकुत्सिता ॥
८०.अहमेतौ हनिष्यामि निशाचरकुलाधमौ । राजानमभिषेच्यामि हरिकेतुमिमं ध्रुवम् ॥
८१.मास्तु वो भयमत्रेति तानाहासौ सभासद : । राक्षसा निहतं संख्ये पितरं च नराधिपम् ॥
८२.आनयित्वा भृत्यजनैस्तैलद्रोण्यां निधाय तु।आप्तै:संरक्षयामास यथा न स्यात्विशीरितम् ॥
८३.पुरस्यस्यापि रक्षार्थं भटानादिश्य सर्वत:।हरिकेतुममुं स्नेहात् करेणालम्ब्य सान्त्वयन् ॥
८४.एकान्ते राजभवने स्थित्वा जनविवर्जिते । चमसो राजपुत्रश्च पूजयामासतुर्मुदा ॥
८५.एकीकृत्य मनोबुद्धिं तस्मिन्कारुणिके शिवे । निराहारौ यतात्मानौ विनिद्रौ कॢप्तनिश्चयौ ॥
८६.जपतु : परमं मन्त्रं शिवप्रीतिकरं क्षणात् । एवं त्रिरात्रे निर्याते शिव : कारुणिको विभु : ॥
८७.प्रादुरासीत् तयोरग्रे वरदानाय केवलम् । युगपत्सान्त्वयन् वाचा व्याजहार महेश्वर : ॥
८८.श्री शिव : --पूजितोऽहमिहेदानीं भक्तिप्रवणया धिया । वरान् दातुमिहेच्छामि वृणुतं हि मनीषितम् ॥
८९.इत्थं प्रसन्नं वरदमागतं परमेश्वरम् । स्तुत्वा प्रणम्य चमसो वरमेनमयाचत ॥
९०.चमस: --तव प्रसादात् अद्यैव पिता मे मुनिसत्तम: । राजा पुरञ्जय : चापि युज्येतां जीवितेक्षणात् ॥
९१.एष वरोऽस्माकं काङ्क्षित : कार्यसाधन : । इति तं चमसं भक्तं पूर्णकामं विधाय स : ॥
९२.हरिकेतुं समाहूय देवो वचनमब्रवीत् । राजपुत्र महाभाग तुष्टोऽस्मि तपसा तव ॥
९३.वरं वृणीष्व भद्रं ते सर्वान् कामान् ददामि ते।हरिकेतु: -अनुग्रहादहं शत्रून् हन्तुमिच्छामि राक्षसान् ॥
९४.एष वै परम : काम : प्रसादीक्रियतां मयि । ईश्वर : --याज्ञवल्क्यो मुनिश्रेष्ठ : राजा परपुरञ्जय : ॥
९५.क्षणात् संसक्तसर्वाङ्गौ तेजोवीर्यबलान्वितौ । निर्व्रणौ नीरुजौ सद्य : प्रीतावुत्तिष्ठतां नृप ॥
९७.स्वफाललोचनात् वह्ने : आदाय स्यन्दनोत्तमम् । नानाप्रहरणोपेतं साश्वरत्नचतुष्टयम् ॥
९८.अक्षयं चापि तूणीरं चापं चामीकरप्रभम् । रथचर्यागमाम्भोधिभारणं सूतमुत्तमम् ॥
९९.अभेद्यं कवचं तस्मै शस्त्रास्त्रैरमरैरपि । पापशत्रून् जयेत्युक्त्वा शिवोऽप्यन्तरधात् विभु : ॥
१००.एवं देवेशदत्तानि संप्राप्य नृपनन्दन : । सहैव गुरुपुत्रेण परम् हर्षमवाप्तवान् ॥
१०१.एतस्मिन्नन्तरे राजा याज्ञवल्क्य : च धर्मवित् । अक्षताङ्गौ बलोपेतवास्तां सुप्तोत्थिताविव ॥
१०२.तावुपेत्य सुतौ प्रीत्या परिष्वज्य मुहुर्मुहु : । आनन्दाश्रुपरीताभ्यां पिबन्ताविव पुत्रकौ ॥
१०३.लोचनाभ्यां समालोक्य भूयो हर्षमवापतु : । हरिकेतु : धीरमना : प्रणम्य स्वगुरुं निजम् ॥
१०४.पितरं च यथान्यायं ताभ्यां संवर्धितौ मुदा । आशीर्भि : संप्रयुक्ताभि : अनुशिष्ट : च संभ्रमात् ॥
१०५.चमसेनाभ्यनुज्ञात : संग्रामाय प्रतस्थिवान् । देवदत्तं रथवरं सूतेनाप्तेन संयुतम् ॥
१०६.आरुह्य कवची धन्वी बाणं बाणासनोज्ज्वल : । सैन्येन महता सार्धं गत्वा रक्षोगणोषिताम् ।
१०७.पुरी मयेन विहितां मायाजालै : दुरासदाम् । बिभेद बाणैर्विविधै : रुद्रदत्तै : सुदुस्सहै : ॥
१०८.अस्त्रेण बध्वा रक्षांसि रौद्रास्त्रेणादहद्रुषा । भस्मसात् अभवत् क्षिप्रं पुरं सह निशाचरै : ॥
१०९.अतो वै पुरुधामापि सह मात्रास्त्रवह्निना । साकं सवित्र्या दुष्टात्मा श्रुतकीर्ति : तया हत : ॥
११०.एवं निहत्य हरिकेतुरसौ महात्मा रुद्रौजसा गणमशेष निशाचराणाम् ।
वीरो जयश्रियमवाप विशालकीर्ति : भूय : पुरीमपि निजां सरथो जगाम ॥
१११.तं तुष्टुवु : ब्वियदि सिद्धगणास्समन्तात् देवाश्च पुष्पनिचयैरभिषिच्य हर्षात् ।
संभावितो निजजनै : गुरुभि : स्वपित्रा संवर्धित : परमवाप मुदं तदानीम् ॥
इति त्रिपञ्चाश : अध्याय : Pro.Total = 4941 + 111 = 5052.
चतु:पञ्चाश : अध्याय :
१.इत्थं राजसुतो धीर : जित्वा शत्रुगणं महत् । पूजितो नागरैस्सर्वै : प्रविश्य निजमन्दिरम् ॥
२.अभिवाद्य स्वपितरं गुरुं मातरमेव च । आशीर्भि : वर्धित : श्रीमान् गुरुपुत्रेण संयुत : ॥
३.निजं संप्राप भवनं हृष्टचित्तोऽभवत् तदा । याज्ञवल्क्यसुतो यस्मात् ब्राह्मणो निहतो रणे ॥
४.माता च गुरुपत्नी च निहते नृपसूनुना । तेन हत्या महाघोरा दुस्सहा ज्वररूपिणी ।
५.जग्राह राजतनयं कक्षमग्निशिखा यथा । तेन तापेन दग्धाङ्गो भ्रान्तचित्त इव स्फुरन् ॥
६.न निद्राति न चाश्नाति न वक्ति वचनान्यपि । एवं सङ्क्लिश्यमानाङ्गं दृष्ट्वा राजात्मसंभवम् ॥
७.शोकेन महताविष्टो गुरुमाह कृताञ्जलि : । राजा --भगवन् पश्य मे पुत्रं गरीयांसमसोरपि ॥
८.दह्यमानं ज्वरेणैव त्रायसे न किमग्रत : । आश्वास्य गुरो शीघ्रं त्रातुमर्हसि किल्बिषात् ॥
९.एवं दु;खितमासाद्य याज्ञवल्क्यो महीपतिम् । मुहूर्तं चिन्तयित्वा तु प्राज्ञो वचनमब्रवीत् ॥
१०.याज्ञवल्क्य : -मा भैषीस्त्वं महाराज हत्या मातृवधादमुम् । बाधते ज्वररूपेण प्रायश्चित्तेन शाम्यति ॥
११.पाणड्यानामिह भूपानां त्राता दु;खाम्बुधेर्गुरु : । लोपामुद्रापति : श्रीमान् नान्या गतिरिहास्ति व : ॥
१२.स एव परमो देव : शरणं याहि तं गुरुम् । इति तेनोक्तमार्गेण व्रतेन पृथीवीपति : ॥
१३.उपतस्थे मुनिश्रेष्ठं प्रीत : प्रादुरभूत् मुनि : । तं दृष्ट्वा मुनिशार्दूलं सूर्यवैश्वानरप्रभम् ॥
१४.समुत्थायासनात् राजा प्रणिपत्य कृताञ्जलि : । सर्वं विज्ञापयामास तदेतत् विप्लवं निजम् ॥
१५.इत्थां संप्रार्थित : तेन राज्ञा पाण्ड्येन कुम्भभू : । बभाषे वचनं धीमान् सर्वान् आह्लादयन् मुनि : ॥
१६.अगस्त्य : --व्यसनं त्वपकर्षामि श्रुणु राजन् महामते । स्त्रीहत्या ब्रह्महत्या च युगपत् समुपागता ॥
१७.तस्मात् तव सुतस्यास्य प्राप्त : परिभवो महान् । तथापि लोकरक्षार्थं विहितोऽयं वधो महान् ॥
१८.अपि पापसहस्रं वा प्रजारक्षणहेतवे । कर्तव्यं राजपुत्रेण एष धर्म : सनातन : ॥
१९.तदेव हि राजसुत : च करोति स्म भूपते । पश्चात् तापस्य शान्त्यर्थं प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥
२०.इति मन्वादिभि : प्रोक्तं तत्तथा कार्यमेव व : । इति राजानामाभाष्य सर्वान् संप्रीणयन् गिरा ॥
२१.राजपुत्रान्तिकं गत्वा तैरेभिस्सह बन्धुभि : । ददर्श हरिकेतुं तं लुठन्तमवनीतले ॥
२२.त्वगस्थिशेषं निर्मांसं दह्यमानं ज्वराग्निना । शोको मास्त्विति चाभाष्य तमामृज्य स्वपाणिना ॥
२३.तत्तापाग्निं समाधाय राजसूनो : कलेवरात् । क्षणात् आवाहयामास स्वकमण्डलुवारिण ॥
२४.तावन्निर्मुक्तसन्ताप : समुत्तस्थौ नृपात्मज : । सर्वे मुमुदिरे तत्र तं दृष्ट्वा विगतज्वरम् ॥
२५.पुरञ्जयो याज्ञवल्क्य: मन्त्रिण : च तथापरे । तुष्टुवु : स्तुतिभि : प्रीता : मुनिं चुलुकिताम्बुधिम् ॥
२६.तापान्मुक्तं कुमारं तं करेणामृज्य कुम्भभू : । इदमाह वच : प्रीत : राजानं तं पुरञ्जयम् ॥
२७.अगस्त्य: --राजन् तव कुमारेण पापस्यास्योपशान्तये । स्नातव्यममले तीर्थे ताम्राया : पापहारिणि ॥
२८.तीरे पुण्यतमे देवं प्रतिष्ठाप्य महेश्वरम् । पूजयित्वा यथान्यायं ध्यानहोमजपादिभि : ॥
२९.निश्शेषं शोषितं यावत् भवेत् तावत् घटोदकम् । आराधनीयो विधिनाप्युद्योगं क्रियतां त्वया ॥
३०.तदर्थं भवता राजन् सह पुत्रेण मन्त्रिभि : । पुरोधसा ब्राह्मणैश्च गन्तव्यं हि मया सह ॥
३१.इत्थमुक्त्वा मुनिवर : तैरेभिस्सह संगतै :। हैरण्वत्या : संगमत : प्राच्यां क्रोशात् महीपतिम् ॥ ३२.स्नापयित्वा नृपसुतं मन्त्रेण विधिपूर्वकम् । ताम्राया : दक्षिणे तीरे मङ्गुणस्याश्रमान्तिके ॥
३३.लिङ्गं संस्थापयामास विधिना हरिकेतुना । पूजयामास देवेशं षोडशैरुपचारकै : ॥
३४.प्रादात् धनं द्विजादिभ्य : गोसहस्रसमन्वितम् । ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु दक्षिणाभिरतोषयत् ॥
३५.एवं कृतायां पूजायां देवस्य राजसूनुना । सन्तप्ततैलसंकाशं तदेतत् कलशोदकम् ॥
३६.क्षीणमाप तुरीयांशं ब्रह्महत्यात्मकं तदा । पुन : क्रोशात् परं गत्वा ताम्राया : पूर्वरोधसि ॥
३७.हरिकेतोराश्रमाग्रे दर्शनात् अघनाशने । स्नापयित्वा नृपसुतं मालेयीतीर्थवारिणि ॥
३८.तत्रापि शाम्भवं लिङ्गं स्थाप्य पूजामकल्पयत् । गवां सहस्रं विप्राणां ददौ हेमाम्बरान्वितम् ॥
३९.क्षीणमासीत् तृतीयांशं तावत् तत्कलशोदकम् । ततो मुनिवर : प्रीत : तैरेभिस्सह विस्मितै : ॥
४०.किञ्चित् उत्तरतो गत्वा पुण्ये वैखानसाश्रमे । विधिना स्नापयित्वा तं ताम्रायां नृपनन्दनम् ॥
४१.तत : शैवं महालिङ्गं प्रतिष्ठाप्य विधानत : । पूजयामास तन्त्रेण महापञ्चक्षरात्मना ॥
४२.प्रदक्षिण नमस्कारै : स्तोत्रै : सन्तोष्य शङ्करम् । गवां सहस्रं तत्रापि प्रददौ स नृपात्मज : ॥
४३.तावत् द्वितीयकुम्भस्यमंशं क्षीणमभूत् जलम् । तत : सन्तुष्टहृदया : सर्वे राजमुखा जना : ॥
४४.स्तुवन्तो मुनिशार्दूलं प्रणेमु : शिरसा मुदा । तद्दोषशेषसान्त्यर्थं तानाहूय मुनीश्वर : ॥
४५.बभाषे वचनं श्रीमान् लोपामुद्रापतिर्मुनि : । अगस्त्य : --राजन् तव कुमारस्य शेषदोषस्य शान्तये ॥
४६.प्रायश्चित्तं मया दृष्टं वक्ष्यामि श्रुणु सादरम् । पुरासीत् चमसो नाम मुनिराङ्गिरसाह्वय : ॥
४७.सोऽधीत्य वेदानखिलान् साङ्गानन्यान् गुरोर्मुखात् । अर्थमालोच्य शास्त्राणां पूर्वं सिद्धान्तमेव च ॥
४८.निश्चितार्थो मोक्षधर्मे तपस्तप्तुं मनो दधे । अर्णवात् पश्चिमे भागे ताम्राया उत्तरे तटे ॥
४९.दक्षिणे कुन्दाटव्यास्तु मायालास्यात्तु पूर्वत : । मनोज्ञे भवने देशे विधाय निजमाश्रमम् ॥
५०.तप : चकार मेधावी प्राणायामपरायण : । ततो वर्षशते पूर्णे तपस्यन्तं महामुनिम् ॥
५१.उपतस्थु : क्रतुशतमूचु : विनयोज्ज्वलम् । क्रतव : --वयं सर्वे पुरा ब्रह्मन् ब्रह्मणा लोकहेतवे ॥
५२.सृष्टा : सकलजन्तूनां चतुर्वर्गफलोदये । तदादि देवता विप्रा : ज्ञात्वा ज्ञात्वा श्रुतीरिता : ॥
५३.यागैरेभिर्यथान्यायं यजन्ति सकलान् सुरान् । त्वमेव सर्वधर्मज्ञ : गुरुभूत : तपोऽधिक : ॥
५४.अस्मान् विहाय भूयिष्ठान् क्रतून् कृत्यविदां वर । तपोभिरेभिर्मोक्षार्थं प्रयत्नं करोषि किम् ॥
५५.त्वया नादृतान् अस्मान् ज्ञात्वा सर्वेऽपि भूसुरा : । त्वयैवाचरितेनार्ये मार्गेणास्मान् विहाय भो ॥
५६.श्रेयांसि साधयिष्यन्ति नात्र कार्या विचारणा । तस्मात् त्वयापि कर्तव्यं अस्मत् संग्रहहेतवे ॥
५७.कृतकृत्योऽपि तपसा मुनेह्यस्मान् यथाविधि । अङ्गीकुरुष्व विप्रर्षे वयं त्वां शरणं गता : ॥
५८.इति तेषां वच : श्रुत्वा स मुनि : प्रीतमानस : । चकार मानसं धीमान् क्रमात् क्रतुशतं पर : ॥
५९.अग्निष्टोमादिक्रतून् राजन् अश्वमेधावसानकान् । मानसैरेव संभारै : चकारात्मविदां वर : ॥
६०.अन्ते ज्ञानाग्निकुण्डे तु ज्वालामालाशताकुले । अवभृत्यविधिं कृत्वा कृतकृत्योऽभवत् मुनि : ॥
६१.भूयोऽपि प्रार्थितो यागै : एवमेव समापयन् । तत्रावभृत्यं दत्वा महासंविद्धुताशने ॥
६२.तृतीयवारमेवं तु विधायाग्नौ तु मज्जनम् । सशरीरो दिवं यात : पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥
६३.तस्मिन् गते मुनिवरे तेनाग्नेर्विहिताग्नय : । ज्वलन्त : तापयन्तश्च बाधन्ते पृथिवीमिमाम् ॥
६४.तेषु ध्येयं शिवं स्थाप्य शुद्धात्मा स नृपात्मज : । भविष्यति न सन्देह : दीर्घायु : कीर्तिमान् इति ॥
६५.इति तेषां कथां पुण्यां कीर्तयन् कुम्भसम्भव : । तैरेभिस्सार्धमासाद्य मुने : पुण्यतपोवनम् ॥
६६.ददृशु : च तथाप्यग्नीन् दुर्दर्शं मुनितेजसा । तत्र स्नात्वा तु ताम्रायां तर्पयित्वा पितॄन् सुरान् ॥
६७.विधिना स्थापयामास शिवलिङ्गं पृथक् पृथक् । तदग्नि गर्भे प्रथमं स्थापितं राजसूनुना ॥
६८.तदुत्तरेऽग्निकुण्डे तु राज्ञा संस्थापित : शिव : । तृतीयेऽपि तथा कुण्डे स्वयं कलशजन्मना ॥
६९.एवं लिङ्गेषु देवेशं विधिनावाह्य मन्त्रवित् । पूजयामास गन्धाद्यै : नैवेद्यै : धूपदीपकै : ॥
७०.स्तोत्रै : प्रदक्षिणैर्गीतै : नमस्कारजपार्चनै : । गोसहस्रं द्विजातिभ्य : सालङ्कारं सदक्षिणम् ॥
७१.प्रददौ नृपशार्दूल : शिवो न : प्रीयतामिति । ब्राह्मणान् भोजयामास भक्ष्यैरन्नैर्विशेषत : ॥
७२.इत्थं तेनार्चिता : विप्रा : प्रीणयन्त : पुन:पुन :। राजानं वर्धयामासु : प्रयुञ्जान : सदाशिष : ॥
७३.तावदामोदभूयिष्ठा : पुष्पवृष्टिरभूद्दिव ; । देवदुन्दुभयो नेदु : गन्धर्वाश्च जगुर्मुदा ॥
७४.प्रादुरासीत् महादेवो गौरीनाथ : त्रिलोचन : । सेव्यमान : सिद्धगणै : भूतप्रमथगुह्यकै : ॥
७५.गौरीसहायो भगवान् व्याजहार घटोद्भवम् । शिव : --साधु साधु मुनिश्रेष्ठ तुष्टोऽस्मि तव कर्मणा ॥
७६.अयं राजसुत : श्रीमान् क्षीणपापो न संशय : । एतं राजसुतं नित्यं पात्रं सकलसंपदाम् ॥
७७.वर्षाणामयुतं राजन् पालयन् पृथिवीमिमाम् । पुत्रे राज्यं समाधाय मम सायुज्यमेष्यति ॥
७८.एषु तीर्थेषु ये स्नानं विधिना तत्र तत्र हि । तत् तत्लिङ्गेषु मां दृष्ट्वा पूजयन्ति विधानत : ॥
७९.तेषां पुनर्भवो नास्ति सत्यं मद्व्याहृतं मुने । इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलमाभाष्य च पुरञ्जयम् ॥
८०.हरिकेतोर्वरान् दत्वा पुनरन्यान् च शङ्कर : । सर्वेषु हृष्यमाणेषु तत्रैवान्तरधात् विभु : ॥
८१.इत्थं राजसुतं पापात् मोचयित्वा घटोद्भव : । आशिषा वर्धयित्वा तं राजानं च पुरञ्जयम् ॥
८२.प्रेषयित्वा सह सुतं मणलूरुपुरं प्रति । प्रेम्णा व्यापृच्छय तान् सर्वान् स मुनि : कुम्भसम्भव : ॥
८३.जगाम मलयं शैलम् यत्राश्रमपदं निजम् । गते तस्मिन्मुनिवरे हृष्टचेता : पुरञ्जय : ॥
८४.राजधानीं निजं प्राप्य संमन्त्र्य च पुरोधसा । अथ राज्ये सुतं प्रीत्या बन्धुभि : चाप्यभिषेचयत् ॥
८५.तत : चिरतरं कालं ऐहिकान् विषयान् सुखी । अन्ते शिवपदं पाप योगिनामपि दुर्लभम् ॥
८६.इत्थं मुनि : कलशभूरनुगृह्य हत्यातापोपशान्तिमुपदाय नृपात्मजस्य ।
शम्भोरवाप्य च वरान् जगतां हिताय प्राप्याश्रमं परमवाप मुदं महात्मा ॥
इति चतु:पञ्चाशोऽध्याय : Pro.Total = 5052 + 86 =5138
पञ्चपञ्चाश : अध्याय :
रामतीर्थ---जटायुतीर्थमाहात्म्यम्
१.शङ्ख : --अथापरं महाराज रामतीर्थस्यवैभवम् । आकर्णय कलिक्लेशविनाशनविचक्षणम् ॥
२.यत्तीर्थस्मरणात् एव मुच्यन्ते जन्तवो भयात् । यत्र भक्त्या पुरा राजा केकयो भीमकार्मुक : ॥
३.गुरुणादिष्टमार्गेण स्नात्वा मालेयवारिणि । निर्मुक्तदोषस्सन्तानं लेभे त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥
४.राजा --कोऽसौ केकयभूपाल : भीमधन्वा बहुश्रुत : । अधर्ममकरोत् केन कुलसन्तानरोधनम् ॥
५.ज्ञात्वात्र तीर्थे गुरुणा तद्दोषविनिवृत्तये । कथं वा लब्धसन्तान : कृतकृत्योऽभवत् नृप : ॥
६.एतत् विज्ञातुमिच्छामि मुने कथय विस्तरात् । इति पृष्ट : तदा तेन शङ्खयोगी महीभुजा ॥
७.तस्मै स कथयामास कथामेनां पुरातनीम् । शङ्ख : --आकर्णय कथां राजन् केकयस्य महात्मन : ॥
८.यस्य श्रवणमात्रेण नानपत्यो भवेत् नृप । वन्ध्यापि लभते पुत्रमायुष्मन्तं यशस्विनम् ॥
९.पुरा केकयदेशेषु नाम्ना भीमशरासन : । आसीदशेषधर्मज्ञ : सत्यवादी महीपति : ॥
१०.धर्मज्ञ : वदान्यश्च यज्वा व्रतपरायण : । गुरुसेवी गुणावासो जेता निखिलभूभुजाम् ॥
११.मालवी मधुगन्धाख्या तस्यासीत् प्राणवल्लभा । तया सह चिरं राजा कृत्वा धर्मान् अनेकश : ॥
१२.न सन्तानमसौ लेभे राजसूयादिभिर्मखै : । कदाचित् अश्वमेधान्ते कृत्वावभृथमज्जनम् ॥
१३.चिन्तयान : सभां राजा प्रविश्य सह मन्त्रिभि : । पुरोहितैश्च सामन्तै : विद्वद्भि : ब्राह्मणैस्सह ॥
१४.निषसादासने मुख्ये महरत्नपरिच्छदे । तमेनं धर्मनिपुणं राजानं राजसत्तमा : ॥
१५.उपतस्थुर्महाराजं वसवो वासवं यथा । तावत् अत्रिर्भृगु : कण्व : कपिल : शतजित् वसु : ॥
१६.शातातप : शतानन्द : सुमन्थु : कुम्भसम्भव : । एते चान्ये च मुनयो राजानं द्रष्टुमाययु : ॥
१७.एतान् समागतान् दृष्ट्वा प्रत्युचाच कृताञ्जलि : । विधिना पूजयामास पाद्यार्घ्याद्याभिवन्दनै : ॥
१८.उपविष्टेषु सर्वेषु पूजितेषु यथासुखम् । कृताज्जलिरभिष्टूय वचनं चेदमब्रवीत् ॥
१९.भवन्तो हि महाभागा : मुनय : संश्रितव्रता : । भवतां पादरजसा गङ्गाद्या : तीर्थतां ययु : ॥
२०.युष्मज्जिह्वाग्रनटनाविभ्रमाश्श्रुतयोऽप्यमी । पवित्रयन्ति भुवनं पुराणानि मुहुर्मुहु : ॥
२१.यदालोकनपुण्येन श्रद्धया परया कृतम् । ब्रह्महत्यादि पापानां प्रायश्चित्तं भविष्यति ॥
२२.अपि पापस्य मे नूनं भवन्तो दृष्टिगोचरा : । अनपत्यमहापापप्रायश्चित्ताय नोद्यता : ॥
२३.भवत : शरणं प्राप्तं दीनं मां भृत्यमास्थितम् । त्रातुमर्हत सर्वज्ञा : गुरवो दीनवत्सला : ॥
२४.इति ब्रुवति राजेन्द्रे दीने चाश्रुपरिप्लुते । व्याजहार महायोगी मुनि : कलशसंभव : ॥
२५.राजन् जहीहि सन्तापमनपत्याघसंभृतम् । अचिरेणैव कालेन भविता ते तनूद्भव : ॥
२६.चक्रवर्ती महातेजा : सर्वज्ञो लोकसंमत : । अस्यान्तरायो मध्ये तु वर्तते वज्रकर्कश : ॥
२७.पुरा चोलस्य विषये काचित् सामन्त भूपति : । धनकेतुरितिख्यात : सर्वशास्त्रार्थतत्ववित् ॥
२८.तस्य पुत्रावुभावास्तां धीमान् ज्येष्ठोऽनुज : क्रतु : । तौ वीरौ धर्मिणां श्रेष्ठौ पिता दृष्ट्वा महोत्सवौ ॥
२९.आधिपत्ये सुतं ज्येष्ठं निधायान्यं तथोचिते । सन्त्यक्तरागो नितरां वसन् अत्र गृहे निजे ॥
३०.शिवमाराधयन् नित्यमवाप परमां गतिम् । ततो धीमान् महातेजा : भ्रात्रा सह कनीयस : ॥
३१.पितुश्चकार विधिना गुरुणा चोर्ध्वदेहिकम् । ततस्तौ भ्रातरौ सर्वधर्मज्ञगुरुचोदितौ ॥
३२.काले काले च कार्याणि पैतृकानि प्रचक्रतु : । पितृश्राद्धादिकं सर्वं प्रत्येकं भ्रातृभिस्सदा ॥
३३.एवं धर्मसमाचारे श्रुतिस्मृत्यनुवर्तिभि : । इत्थं गुरुजनैर्विप्रै : सबहुज्ञैरपि भूपति : ॥
३४.अनुशिष्टोऽप्यसौ लोभात् सहैव च कनीयसा । एवं विज्ञातशास्त्राभ्यां द्रव्यलोभेन भूपते ॥
३५.न चकार पितु : श्राद्धं क्रतुर्ज्येष्ठवशं गत : । एवं बहुतिथे काले तावेतौ शूरसंमतौ ॥
३६.युद्धे शत्रुवशं प्राप्तौ युगपत् मृतिमापतु : । वीरस्वर्गाय निष्क्रान्तौ विमानवरमास्थितौ ॥
३७.उद्भिद्यमण्डलं भानो : तेजोराशिरकल्मष : । जगाम परमान् लोकान् धीमान् कर्मानुरूपकान् ॥
३८.क्रतुरर्वाक् सूर्यबिम्बात् निरुद्धोऽभूत् सुरोत्तमै : । क्रतु : तावत् स्मयमान : चिन्तामाप दुरत्ययाम् ॥
३९.आवामेकत्र सञ्जातौ एकधर्मपरायणौ । धर्मानुरक्षां कुर्वन्तौ मार्गे नियमवर्तिनौ ॥
४०.अत्रैवं स्वर्गयोग्योऽभूत् अहं नाभूवमत्र किम् । इति संशयमापन्ने तस्मिन् धर्मपरायणे ॥
४१.यदृच्छयागतो योगी नारदो व्योमवर्त्मना । क्रतुमाह समाहूय मा ते चिन्ता महीपते ॥
४२.नारद: --त्वया पितृदिने श्राद्धं न कृतं धर्मवर्त्मना। तस्मात् तव गति : स्वर्गे नास्ति पुण्यशतैरपि ॥
४३.इति श्रुत्वा परिश्रान्तो भीत : क्रतु : महीपति : । पुन : प्रणम्य देवर्षिं पप्रच्छ विनयान्वित : ॥
४४.कथं कर्मगतिर्ब्रह्मन् पवित्री पुरतो मम । कथं निर्वृत्तो दु;खात् मां कृपया वक्तुमर्हत ॥
४५.नारद : --राजन् तव गति: पुण्या पुण्यशीलस्य भूयसी।वक्ष्यमाणान् मयेदानीं श्रुणु वत्स यथातथम् ॥
४६.दानैर्यज्ञै : तपोभि : च भक्त्या च गुरुसेवया । देहत्यागेन सङ्ग्रामे भवता सुकृतं कृतम् ॥
४७.नान्तं पश्यामि भोगस्य कर्मभि: स्वार्जितैश्शुभै : । लोभात् पितृदिने श्राद्धमकर्तु : ते न निष्कृति : ॥
४८.विनिरुद्धोर्ध्वगति : भूय : कुरुते जन्म मानुषे । केकयस्य कुले जन्म भाव्यं धर्मभृत : तव ॥
४९.भीमधन्वेति विख्यातो यज्वा दाता बहुश्रुत : । समस्तराजसामन्तवन्द्यमानपदाम्बुज : ॥
५०.दारै : तथानुरूपै : तु भृत्यैर्मित्रैश्च सेवित : । महेन्द्रतुल्यभाग्योऽपि पापात् सन्तानवर्जित : ॥
५१.शोचमानो दिवारात्रं दैवात् सत्संगमेष्यसि । उपदेशेन सदसि कुम्भयोनेर्महात्मन : ॥
५२.प्रायश्चित्तं विधायैव तत : सन्तानमेष्यसि । इत्युक्त्वा नारदो योगी कैलासाय प्रतस्थिवान् ॥
५३.क्रतु नामा भवान् राजा पूर्वजन्मनि पुण्यत : । जातोऽसि केकयकुले प्रशस्त : सर्वसंमत : ॥
५४.एतत् ते कथितं राजन् वृत्तान्तं पूर्वजन्मजम् । जानन्त्येते च मुनय : त्वं न जानासि मायया ॥
५५.इत : परं प्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्तं तवाधुना । यत्कृत्वा मुक्तपाप : त्वं प्राप्य पुत्रान् महौजस : ॥
५६.अनुभूयश्चिरं भाग्यममानुष्यमतर्कितम् । पञ्चवर्षसहस्रान्ते सनातनात् प्राप्योपदेशत : ॥
५७.सनातनमुनेर्भूम्ना कल्पान्ते द्रष्टुमर्हसि । इत्थमाकर्ण्य सिद्धस्य विन्ध्यमानप्रमाथिन : ॥
५८.सर्वे मुमुदिरे सभ्या : हर्षरोमाञ्चमञ्जुला : । तुष्टुवु : कुम्भजन्मानं स्तोत्रै : तत्कीर्तिभूषितै : ॥
५९.समुत्थायासनात् राजा हर्षनिर्भरमानस : । मुञ्चन् आनन्दजं वारि लोचनाभ्यां सुशीतलम् ॥
६०.हर्षगद्गदया वाचा व्याजहार महामुनिम् । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा संस्पृशन् तत्पदाम्बुजम् ॥
६१.नमस्ते मुनिशार्दूल नमस्ते करुणानिधे । धन्योऽस्मि कृतकृत्योऽस्मि तव पादाब्जसेवया ॥
६२.इत : परं न शोचामि कर्मणा केन वा मुने । तत्मे कथय विस्तीर्य त्वामहं शरणं गत : ॥
६३.अगस्त्य : --श्रुणु राजन् प्रवक्ष्यामि तव सौभाग्यहेतुकम् । प्रायश्चित्तमशेषाणामघानामुपशान्तये ॥
६४.पुरा नारायण : साक्षात् भगवान् करुणानिधि : । हिताय जगतां धात्रा प्रार्थितो देवतैरपि ॥
६५.भूत्वा दाशरथि : श्रीमान् भ्रात्रा सौमित्रिणा सह । मैथिलीसहित : प्राप्य दण्डकां मुनिसेविताम् ॥
६६.चकार वसतिं तत्र पञ्चवट्यां जटायुषा । अनुयाते चित्रमृगं रामे सौमित्रिनन्दने ॥
६७.जहार रावण : सीतां कुहना यतिवेषभृत् । तदा निरुध्य तं पक्षी जटायुर्वीरवत्तर : ॥
६८.बभञ्ज रावणरथं तं च संमोहयन् बलात् । ततो हत्वा दशग्रीवो गृध्रराजं जटायुषम् ॥
६९.प्राप्य लङ्कां समादाय मैथिलीं जनकात्मजाम् । ततो रामस्समागत्य हृतां श्रुत्वा च मैथिलीम् ॥
७०.पितु:सखं पक्षिराजं प्रापयित्वा निजं पदम् । तद्देहं पितृमेधेन संस्कृत्य विधिपूर्वकम् ॥
७१.निवापाञ्जलिमम्भोभि : ताम्राया उत्तरे तटे । तावद्ब्रह्ममुखैर्देवै : सनकाद्यैश्च योगिभि : ॥
७२.आविरासीत् महादेवो भवान्या : सहित : तदा । प्रशस्य राममात्मानं व्याजहार वच : शुभम् ॥
७३.भगवान् --राम राम महाभाग भवता तारितो महान् । प्राप्तवान् अक्षयं स्थानं तोषितेयं जगत् त्वया ॥
७४.त्वयात्र कल्पितं तीर्थं महापातकनाशनम् । ये सेवन्ते भक्तियुक्ता : तेषां मुक्ति : करे स्थिता ॥
७५.जटायुसंज्ञिते तीर्थे रामाख्ये च भवत्प्रिये । शिवतीर्थे मदीये च ये मज्जन्त्यपि वा सकृत् ॥
७६.तेषां पापानि नश्यन्ति शतजन्मार्जितान्यपि । भवन्तु संपद : तेषां भवन्तु च मनोरथा : ॥
७७.सन्तति : धर्मसंवृद्धा निष्पापा चिरभोगिनी । प्रायश्चित्तमिदं रामतीर्थेऽस्मिन् मज्जनं नृणाम् ॥
७८.इत : परं महाबाहो हत्वा रावणमाहवे । सीतासमेतं सन्तुष्टं त्वां पश्यामि सलक्ष्मणम् ॥
७९.इत्युक्त्वामन्त्र्य तं देवो रामभद्रं वृषध्वज : । जगाम सहसा देवै : कैलासमुमया सह ॥
८०.तदादिमुनय : सिद्धा : ऋषयश्च तपोधना : । अद्यापि किल सेवन्ते रामतीर्थमनुत्तमम् ॥
८१.तस्मात् त्वया महाराज गन्तव्यं सह भार्यया । अत्र स्नात्वा महातीर्थे तर्पयित्वा पितॄन् सुरान् ॥
८२.सन्तर्प्य च ऋषीन् विप्रान् धनधान्यभूतिलै : । प्राप्स्यसि त्वं सुतान् नूनं मर्मज्ञान् भूरिवर्चस : ॥
८३.इत्युक्त्वोपरते तस्मिन् मुनौ वातापिवैरिणि । सा सभा विस्मयाविष्टा सराजमुनिसंकुला ॥
८४.उच्चै : कलाकलारावा मुहूर्तं समपद्यत । ततो राजा भीमधन्वा तान् ऋषीन् अभिवाद्य च ॥
८५.गुर्वर्थे प्रार्थयित्वा तं लोपामुद्रापतिं मुनिम् । सान्त:पुरे पुरात्तस्मात् निर्ययौ सदनोच्चय : ॥
८६.अतीत्य दूरमध्वानं सवाहनपरिच्छद : । दिनै :कतिपयै : प्राप्त : तां नदीं मलयात्मजाम् ॥
८७.रामतीर्थं समासाद्य सदार : कृतमज्जन : । ऋष्यादिष्टेन विधिना तोषयित्वा धनैर्द्विजान् ॥
८८.ऋषीन् देवान् पितॄन् चापि क्षेत्रपिण्डविधानत : । उपोष्य तीर्थसिद्ध्यर्थं तीर्थश्राद्धं परेऽहनि ॥
८९.स्नात्वाग्रे रामतीर्थं च शिवतीर्थमनन्तरम् । जटायुतीर्थे तथा स्नात्वा राजा यथाविधि ॥
९०.तीरमासाद्य धर्मात्मा धृत : शुद्धाम्बरद्वय : । न्यषीदत् ऋषिभि : तीरे कृतकृत्य : कृतात्मवान् ॥
९१.एवं स्थितेषु सर्वेषु मुनिबृन्देषु भूपते । अम्बरात् उदभूत् तावत् वार्ता काप्यशरीरिणी ॥
९२.निर्मुक्तपाप : त्वं राजन् शुद्धात्मा सूर्यबिम्बवत् । त्वं लप्स्यसे सुतान् वीरान् पज्च पञ्चाननोपमान् ॥
९३.आयुष्मद्भि : कीर्तिमद्भि : पुत्रै : धर्मपरायणै : । अनुभूय सुखं ब्रह्मन् जीवन्मुक्तो भविष्यसि ॥
९४.इत्याकर्ण्य गिरं राजा संप्रहृष्टतनूरुह : । आशीर्भिर्वर्धितो विप्रै : मुनिना कुम्भजन्मना ॥
९५.प्रेषित : स्वपुरं प्राप सान्त:पुरपरिच्छद : । राजधानीं निजां प्राप्य हृष्टपुष्टजनाकुलाम् ॥
९६.धर्मेण पालयन् आस्ते प्रतीक्षन् आत्मजोदयम् । एतस्मिन्नन्तरे तस्य महिषी मृदुगन्धिनी ॥
९७.क्रमेण सुषुवे पुत्रान् प्रत्यब्दं भूरिवर्चस : । हिरण्यबाहु : शालीक : सिंहकेतु : बृहद्ररथ : ॥
९८.चन्द्रधामेति विख्याता : पुत्रा : पञ्चमहैजस : । सर्वज्ञा : कीर्तिमन्तश्च पितुरानन्दवर्धका : ॥
९९.तैर्वीरसंमतै : पुत्रै : धर्मज्ञै : श्रुतिपारगै : । अवापु : परमां तुष्टिं चन्द्रांशुभिरिवार्णव : ॥
१००.पञ्चवर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा महीपति : । अभिषिच्य सुतं ज्येष्ठं आदिराज्ये गुणोत्तरम् ॥
१०१.आदिसिद्धात् अनुप्राप्य सिद्धिमायुष्करीं पराम् । अद्यापि वर्तते राजा कृतकृत्यो हिमाचले ॥
१०२.इत्थं मलयजा पुण्या सर्वपापप्रणाशिनी । अनपत्यत्वसन्तापात् मोचयामास भूपतिम् ।
भूयोऽपि सिद्धिमतुलां प्रादात् भक्तानुकम्पिनी ॥
१०३.यस्त्वेनामघशमनीमशेषजन्तो : आश्चर्यात् अमृतमयीं कथां पुराणीम् ।
ये शृण्वन्त्यपि च पठन्ति भक्तियुक्ता : संकल्पोदयकरणी तथैव तेषाम् ॥
१०४.श्रीमद्राघवतीर्थकलिकामायुष्करीमन्वहं ये शृण्वन्ति कथामिमां कलिमलधंसनैकोक्ताम् ।
तेषां दोषविवर्जिता भवति सत्सन्तानसंपत्कला भोगान्ते परमागतिश्च नियता निर्वाणसौख्यावहा ॥
इति पञ्चपञ्चाश : अध्याय : Pro.Total = 5138 + 104 = 5242.
षट्पञ्चाश : अध्याय :
विष्णुवनमहिमवर्णनम्
१.श्री शङ्ख : --अथान्यदपि वक्ष्यामि ताम्राया : तीर्थवैभवम् । यस्यैकदेशश्रवणादपि मर्त्यो न शोचति ॥
२.यदेतत् शृण्वतां पुण्यमाख्यानमममृतोदयम् । न मनो याति मालिन्यमाशापाशे न रज्यते ॥
३.तामिमां कलिदोषघ्नीं कथामादिगुरोर्हरे : । उच्यमानं मया भक्त्या समाकर्णय भूपते ॥
४.तस्मात् किञ्चित् पुरोभागे क्रोशमात्रमतीत्य तु । क्षेत्रमभ्युदयाकारं जन्तूनां श्रान्तिनाशनम् ॥
५.समन्तात् योजनायातं तेजिष्ठमिति कीर्तितम् । यत्र चित्रा नदी पुण्या ताम्रामभ्येति पावनीम् ॥
६.यत्र पाशावती नाम पुत्री सान्तपनस्य सा । तपस्तप्त्वा चिरं कालं नदीभूता शिवाज्ञया ॥
७.संगता मणिमात्रासीत् लोकानां हितकाम्यया । यत्र विष्णु : तपस्तप्त्वा त्रिविक्रमकृतोद्यम : ॥
८.ब्रह्माण्डकुहरीपूर्तिं स्वया मूर्त्याव्यवर्त स : । तदादि मुनय : क्षेत्रं जगुर्विष्णुवनमिति ॥
९.तस्यास्य क्षेत्रमुख्यस्य माहात्म्यं सागरोपमम् । वाचामगोचरं मन्ये बहुत्वात् पृथिवीपते ॥
१०.इति व्याहरत : तस्य महत : शङ्खयोगिन : । वीरसेन : समाकर्ण्य विस्मितो वाक्यमब्रवीत् ॥
११.अत्र कश्चित् महायोगिन् चित्रं चित्रादिवेदितम् । ब्राह्मणस्य सुता केयं नाम्ना पाशावतीरिता ॥
१२.कथं तपस्समाधत्ते नदीभूता शिवाज्ञया । एतत्सर्वमशेषेण विस्तरात् वक्तुमर्हसि ॥
१३.शङ्ख : --श्रुणु भूमिपते चित्रमाख्यानमघनाशनम् । इदं विष्णुवनं नाम ख्यातं क्षेत्रमनुत्तमम् ॥
१४.अत्र विष्णु : तपस्तप्त्वा वर्षाणामयुतं त्रयम् । देहवृद्धिकरीं शक्तिं संप्रापाभीप्सितोदयाम् ॥
१५.तदा ब्रह्ममुखा : देवा : ऋषयश्च सनातना : । प्रशशंसुर्विष्णुवनं तेजिष्ठमिति विस्मिता : ॥
१६.उपाख्यानमिदं नद्या : पाशावत्या : श्रुणु प्रभो । पुरा वसिष्ठो भगवान् कदाचित् कार्यगौरवात् ॥
१७.वरुणस्यान्तिकं गत्वा पितरं तं प्रणम्य स : । उवास कतिचित् कालं वरुणेनानुमोदित : ॥
१८.स तं दृष्ट्वा कोशगृहं वरुणस्य महात्मन : । असङ्ख्येयधनाविष्टमपारमणिसञ्चयम् ॥
१९.यस्यैकस्यस्पर्शनेन भवेत् मर्त्यो निरामय : । यच्छायासङ्गमात् एव नरो भूरिबलो भवेत् ॥
२०.यत्र स्थितेन मणिना कर्णासक्तेन मानव : । आकल्पजीवी भवति रूपयौवनसंपदा ॥
२१.एवं भूतैर्महारत्नै : पुञ्जीकृतमितस्तत : । दृष्ट्वा रागाभिविष्टेन मनसा मुनिपुङ्गव : ॥
२२.रत्नानि कतिचित् दिव्यान्यादाय स्वकमण्डलौ । विनिष्क्रान्त : कोश्गृहात् स्वाश्रमाय प्रतस्थिवान् ॥
२३.पाशशक्ति : पाशपाणे : दृष्ट्वा चौर्येण तद्धनम् । गृहीत्वा प्रतियान्तं तं बबन्ध मुनिपुङ्गवम् ॥
२४.बद्धो वरुणपाशेन निश्चेष्ट : समपद्यत । एवं व्यावेष्टमानं तं क्लिश्यमानं ततस्तत : ॥
२५.यदृच्छयागतो देवो वरुणो यादसां पति : । अदृश्यत ततो भूमौ लुठन्तं स्वसुतं मुनिम् ॥
२६.तस्मै ऋचमिमं दत्वा पुण्यां पापविमोचनीम् । ऋग्वेदसमुद्भूतशाखास्थानविहारिणीम् ॥
२७.कृपया मोचयामास तद्बन्धात् भूरिकर्शनात् । इदमाह वचो धर्म्यं श्रुत्यन्तोल्लासितं हितम् ॥
२८.तात वत्स कृतं दोषं चौर्यं परधनस्य हि । लघिष्ठं कुरुते मर्त्यं निरयावासकारकम् ॥
२९.ईदृशं नैव कर्तव्यं गच्छ तात यथासुखम् । इत्थं समनुशास्यैनं दत्वा रत्नानि भूरिश : ॥
३०.प्रेषयामास सस्नेहं परिष्वज्य स्वमाश्रमम् । ततो दीनमना भूत्वा ह्रिया क्ञ्चित् अवाङ्मुख : ॥
३१.तस्मात् लोकात् विनिष्क्रम्य संप्राप निजमाश्रमम् । दिवानिशं चिन्तयानो विनिद्र: सौख्यवर्जित : ॥
३२.चकार चिन्तां भूयोऽपि स्वाश्रमान्त : स्वयं वसन् । पितुर्धनं हि पुत्राणां साधारणमिति स्मृतम् ॥
३३.पितुर्धनापहरणदोषो नास्ति सुतस्य हि । इति शंसन्ति मुनय : सर्वत्र ब्रह्मवादिन : ॥
३४.तस्मात् निरागसमहो मां दण्डयति तामसी । पाशशक्ति : इयं दुष्टा तत्फलं प्राप्नुयात् इति ॥ ३५.निश्चित्य मनसा चैवं वसिष्ठ : तां शशाप स : । अयि पापे मूढचित्ते स्वधनाहरणेन माम् ॥
३६.पापं मत्वा तु दुर्धर्षे निबन्धयसि निर्दया । तेन पापेन घोरेण मर्त्या भव मूढधी : ॥
३७.इत्थं वसिष्ठशापेन कर्शिता पाशदेवता । निर्गत्य वरुणाल्लोकात् भूमिमापात्र भारतीम् ॥
३८.भारद्वाजात्मजो भूत : मुनि : सान्तपनाभिध : । ददर्श दु:खितामेनामस्रवाराम्बुनिर्झराम् ॥
३९.सान्तपन : -का त्वं कुतस्समायाता का चिकीर्षा तवापरम्।इति पृष्टा पाशशक्ति:शोकं तं विनिगृह्य सा ॥
४०.तस्मै वै कथयामास शापात् अभ्यागतं भयम् । तदशेषं समाकर्ण्य प्रीणयित्वा पुन:पुन : ॥
४१.उवाच वचनं धीमान् तस्या : प्रियचिकीर्षया । मुनि : --मास्तु शोकरयो भद्रे प्रीता भव शुचिस्मिते ॥
४२.मत्पुत्री भव माधव्यां शोकमोक्षं करोम्यहम् । इत्युक्ता मुक्तशोका सा तत्पुत्री समजायत ॥
४३.ववृधे सा पितुर्गेहे मात्रा पित्रानुलालिता । कृपया गुरुणा दत्ता विद्येव परिवर्धिता ॥
४४.अवाप शैशवात् किञ्चित् आमृष्टनवयौवना । विजहाराश्रमारामे सखीभिश्च समन्विता ॥
४५.अद्राक्षीत् कोटरात् कोऽपि व्याल : विषबलोल्बण : । अभ्येत्य बालामदशत् तेन तस्या : कलेवरम् ॥
४६.दुर्वर्णं कर्कशं कुब्जं शवपीठमभूत् नृप । तं दृष्ट्वा स मुनिर्दु;खात् क्षणं सन्तप्य चात्मनि ॥
४७.गृहमानीय तां बालां सान्त्वयामास पुत्रिकाम् । चिन्तयामास मतिमान् किं कर्तव्यमत : परम् ॥
४८.एनां कुरूपिणीं कन्यां नेच्छन्ति मुकिपुत्रका : । भवितव्यमिदं कर्म फलमस्या निरूपितम् ॥
४९.तस्मादिमामुपायेन तारयाम्यापदस्सुताम् । इति निश्चित्यचित्तोऽसौ मुनि : सान्तपन : सुधी : ॥
५०.तस्यै स दीक्षाविधिना शैवीं पञ्चाक्षरां शुभाम् । विधिनोपादिशत् साङ्गां ध्यानसंकल्पपूर्विकाम् ॥
५१.सापि पित्रेरितां विद्यां प्राप्य शोकपराङ्मुखी । उपासताश्रमे तस्मिन् निद्राहारविवर्जिता ॥
५२.तपस्यन्त्या : शिवध्यानात् निर्धूताशेषकल्मषे । स्वात्मानं दर्शयामास तस्या : स्वान्ते सदाशिव : ॥
५३.एवं वर्षशते पूर्णे शरीरात् रोमकूपत : । मज्जन्त : रशनादीर्घा : कृष्णवर्णा : ततस्तत : ॥
५४.तामेवं मुनयो दृष्ट्वा विस्मिता : दीर्घदर्शिन : । पाशशक्तिमिति प्रोचु : स्तुवन्त : तां तपोबलात् ॥
५५.वरं दातुमभूत् अग्रे तत्तपस्सदृशं फलम् । अयि पाशवति महातपोनिर्धूतकल्मषे ॥
(ईश्वर : समारूढ : देवगणै : प्रमथैश्चसमन्वित : ।)
५६.प्रीतोऽस्मि तपसेदानीं तव सन्तु मनोरथा : । त्वं पुरा पाणिपद्मस्थारशना पाशपाणिन : ॥
५७.वसिष्ठशापात् संप्राप्तमर्त्यत्वमविदुस्सहा । मद्दर्शनमिदं भद्रे शापान्तं विद्धि निश्चयम् ॥
५८.इत : परं त्वया कार्यं अस्मत्प्रीतिवर्धनम् । द्रोणाख्यस्य मुने : पत्नी देवलेति पतिव्रता ॥
५९.कुबेरभवनं याते यज्ञार्थं च निमन्त्रिते । स्वभर्तरि व्रतपरे तिष्ठन्ती सा निजाश्रमे ॥
६०.शापात् बृहस्पते : कोपि गन्धर्व : चित्रकार्मुख : । रक्षोभूत्वा चचारेमां पृथिवीं काममोहित : ॥
६१.कदाचित् स्वाङ्गणे सुप्ता बन्धुभि : सह लालसा । यदृच्छयैनामालोक्य सद्य : कामवशं गत : ॥
६२.आदाय तामङ्केन रावणो जानकीमिव । अश्वारूढ : पथा रात्रौ तरसा निर्जगाम स : ॥
६३.शिलाकर्कशतद्गात्रं स्पृशन् वेदनया भृशम् । निर्मुक्तनिद्रा सा तन्वी वेपमाना भृशातुरा ॥
६४.कोपाग्निदीप्तज्वालाभ्यां लोचनाभ्यां विलोकयन् । तद्दृष्टिपातमात्रेण तद्रक्षो भस्मसादभूत् ॥
६५.सा निर्जने घनारण्ये तमस्तोमानुरञ्जिते । विचार्य बुध्या धर्मज्ञा तपोमूर्तिमभीप्सती ॥
६६.अयोग्यमशुचिप्रायमेतदस्थिकलेबरम् । रक्षसा पापरूपेण दृष्ट : कामातुरेण हि ॥
६७.तस्माद्भर्तुर्धर्ममूर्ते : अयोग्या नात्र संशय : । शुनालीढं हि पर्युष्टं नैव योग्यं यथा भवेत् ॥
६८.इति निश्चित्य सा तन्वी योगज्ञा योगविद्यया । विसृज्य देहं कलुषं वातस्कन्धात्र वर्तते ॥
६९.मत्प्रियार्थं त्वया भद्रे तस्या : प्रीतिविधित्सया । तव धर्माभिवृद्ध्यर्थं कुरु मे वचनं शुभम् ॥
७०.प्रवाहबहुला भूत्वा नदी पापप्रणाशिनी । पतिव्रताया : तस्यैतत् आदाय च कलेबरम् ॥
७१.पुण्ये मलयजातोये क्षणात् पापापहारिणि । व्युक्षिप त्वं वेगवती भूत्वा तोयप्रवाहिनी ॥
७२.तत्तीर्थसङ्गात् भूयोऽपि देहं प्राप्य मनोहरम् । अनुगच्छतु भर्तारं शुचिभूता मुने : सती ॥
७३.त्वं चापि पूता तीर्थेन ताम्राया : दिव्यरूपिणा । वरुणस्य करं प्राप्ता सन्तोषमधिगच्छसि ॥
७४.शङ्ख : --इति देवगिरा राजन् सैषा पाशवती वधू : । तोयरूपाभवत् सद्यो नानायादोगणावृता ॥
७५.तरङ्गिणी शैवलिनी सफेनावर्तमण्डला । मुनिपत्न्या : समाधाय वपु : शुष्कतरं तदा ॥
७६.स्रोतसाकृष्य देहेन ताम्रायां सा व्यचिक्षपत् । सद्य : तत्तीर्थसङ्गेन पवित्रितमिदं वपु : ॥
७७.अङ्गीचकार सा पत्नी द्रोणाख्यस्य महात्मन : । रूपयौवनसंयुक्ता समुत्तस्थौ महाजलात् ॥
७८.तावदाविरभूत् व्योम्ना सुगन्धा पुष्परूपिणी । वृष्टिर्नानागुणच्छाया नानामोदैकमेदुरा ॥
७९.ब्रह्मरुद्रमुखा : तावद्देवा : च सह गुह्यकै : । गन्धर्वयक्षप्रमुखा : सिद्धविद्याधरादय : ॥
८०.देवर्षयो नारदाद्या : सनकाद्या : च योगिन : । विस्मिता : ते समाजग्मु : प्रशंसन्त : परस्परम् ॥
८१.त्रिणदीसङ्गमं दृष्ट्वा महापूरप्रवर्तितम् । निर्ममज्जु : तथा तीर्थे पावने परमाद्भुते ॥
८२.समवायोऽपि मर्त्यानां स्वनतामुदपद्यत । द्रोणोऽपि मुनिशार्दूल : प्राप्य पत्नीं पतिव्रताम् ॥
८३.हरेरादिगुरो : तावत् आविर्भूतात् वरान् बहून् । आदेशात् देवदेवस्य सपत्नीको ययौ गृहम् ॥
८४.वरुणस्य करं प्राप शुद्धाङ्गी पाशदेवता । इत्थमत्यद्भुतं दृष्ट्वा माहात्म्यं विस्मयावहम् ॥
८५.मूर्ध्नावगाह्य तत्तीर्थं पूतात्मान : सुरासुरा : । कृतार्थयन्त : चात्मानं जग्मुरेव यथागतम् ॥
८६.ब्रह्मरुद्रौ हरिं तत्र संपूज्य सह देवतै : । ययतु : स्वं पदं हृष्टौ सह देवै : सहागतै : ॥
८७.तेषां समीप्सितान् कामान् दत्वा तत्रान्तराविशत् । एवं पाशवती नद्या : चरित्रं कथितं विभो ॥
८८.भूयोऽप्यभिनवा पुण्या कथा तत्तीर्थशंसिनी । उच्यमाना मयेदानीं श्रोतव्या श्रुतिचोदिता ॥
८९.इत्थं निगत्य महता त्रिणदीसमाजसौभाग्यकीर्तिकलिकामिव कल्पवल्ली ।
योगीश्वर : पुनरपारकृपाब्धिरुच्चै : गाथामिमामकथयत् कलुषैकहन्त्रीम् ॥
९०.अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं राजन् वाचामगोचरम् । यतो नारायण : साक्षात् क्षेत्ररूपेण वर्तते ॥
९१.ताम्रापि सर्वपापघ्नी नारायणपरायणा । आमोदवर्णवैशिष्यं मार्दवं च रसोच्चयम् ॥
९२.एकस्मिन् कुसुमे भाति यथा पुण्यस्य वैभवात् । तथैव हरिणाविष्टं ताम्रातोयविभूषितम् ॥
९३.सिद्धानां निलयं साक्षात् महामुनिजनास्पदम् । गुणोत्कृष्टमिदं मन्ये क्षेत्रं पापप्रणाशनम् ॥
९४.यत्र विष्णुकराम्भोजभूषणोऽपि सुदर्शनम् । स्त्रियं हत्वा तदा हत्याक्लेशितो गुरुचोदित : ॥
९५.अश्वमेधावभृथ्येन स्नानेनापास्तकल्मष : । भूयो नारायणकरं संप्राप परमाद्भुतम् ॥
इति षट्पञ्चाश : अध्याय : Pro.Total = 5242 + 95 =5337.
सप्तपञ्चाश : अध्याय :
१.राजा --भगवन् योगिनां वर्य सर्वज्ञ करुणानिधे । कदा सुदर्शन : साक्षात् नारायणकलात्मक : ॥
२.किमर्थमवधीत् नारीं सा हत्या विश्वधारिणम् । कथमक्लेशयत् वह्निं पालिकेव पिपीलिका ॥
३.एतद्विस्तार्य वृत्तान्तं ब्रह्मन् आख्यातुमर्हसि । इत्थमादृत्य तेनैव प्रणतेन महीभुजा ॥
४.पृच्छ्यमानो मुनि : प्रीतो राजानमिदमब्रवीत् । मुनि : --राजन् तव मति : शुद्धा कथापीयूषतर्पिता ॥
५.न तृप्तिमुपयात्येषा बालिकेव रसायने । नैतत् चित्रमिदं मन्ये शुद्धचित्तस्य ते विभो ॥
६.पुनर्धर्मेऽपि शुश्रूषा हूयमानहुताशवत् । शुद्धो विशुद्धचित्तोऽसि धर्मासक्तोऽपि धर्मज : ॥
७.तस्मात् मनो हि राजेन्द्र धर्मेषु परिवर्तते । बहुभि : जन्मभि : प्राप्तै : सुकृतै : श्रद्धया कृतै : ॥
८.लभते जन्म मर्त्यानां सत्कुले लोकविश्रुते । तमेनमनुयात्येव श्रद्धा पत्नीव धर्मत : ॥
९.सन्तुष्टोऽस्म्यनुरक्तोस्मि तव शुश्रूषयानया । वक्ष्यामि राजन् कल्याणीं कथामेनां पुरातनीम् ॥
१०.यस्यां श्रुतिगतायां तु न पापो मर्त्यमाविशेत् । पुरा देवासुरयुद्धे निहता दैत्यदानवा : ॥
११.नि:शेषा : सागरं जग्मु : हतशेषा : च केचन । दितिर्माता दु;खितार्ता शुक्रं शरणमाविशत् ॥
१२.दिति : --भगवन् करुणामूर्ते भृगुवंशशिखामणे । त्वं गुरु : सर्वदैत्यानां त्वमेव परमागति : ॥
१३.त्वदनुग्रहपीयूषरक्षिता दानवा : पुरा । अकारणमिदं जातं नैराश्यं तेषु ते गुरो ॥
१४.पतित्वा घोरदुष्पारे गम्भीरे शोकसागरे । त्रातुमर्हसि मां दीनामनाथामिव कर्शिताम् ॥
१५.इति शोकातुरां देवीं दृष्ट्वा सकरुणं मुनि : । हेतुभि : सान्त्वयामास महीमिव वलाहक : ॥
१६.तावदन्तर्गृहगता काव्यमाता यशस्विनी । शरद्वतीति विख्याता वृद्धातीव तपस्विनी ॥
१७.आकर्ण्य कर्णविषमां नाराचादपि दु:सहाम् । मर्मैककृन्दनी तस्या : प्रलापरचनां गिरम् ॥
१८.कोपाविष्टा काव्यमाता कम्पमाना घनोपमा । उन्निद्रै : धवलै : दीर्घै : केशजालै : इतस्तत : ॥
१९.उद्यन् निशाकरकरै : उदयाद्रितटी यदा । कुचाभ्यामतिपीनाभ्यां कम्पिताभ्यां मुहुर्मुहु : ॥
२०.तटीव मन्थराद्रे : तु भ्राम्यमाणा सुरासुरै : । कोपारुणाभ्यां मुञ्चन्ती बाष्पनिर्झरम् ॥
२१.दितिमाहूय सन्तोष्य व्यामृज्यास्यास्तु लोचने । कराभ्यां परिमृज्याङ्गं प्रीणयन्ती जगाद ताम् ॥
२२.अलं वत्से शुचा मोहं जहि कार्यार्थदर्शनम् । निहता येन ते पुत्रा : चक्रेणातिबलीयसा ॥
२३.तमहं नाशयिष्यामि सह सैन्यैर्मरुद्गणै : । नालं त्रिलोकी मे दग्धुं कबलाय भविष्यति ॥
२४.चराचरगणं जीर्णं ब्रह्माण्डं सचतुर्मुखम् । उत्सहे कबलीकर्तुं पश्य मे तपसो बलम् ॥
२५.करोत्यनिद्रं भुवनं मा सन्तु मरुद्गणा : । दैतेयान् दानवान् शिष्टान् भीतानग्रे पलायितान् ॥
२६.पुन्रेवानयिष्यामि तेषां दास्यामि वै जगत् । भवन्तु दैत्या : स्वर्गस्था : दिगीशा : चाधिकारिण : ॥
२७.इन्द्रत्वमपि चन्द्रत्वं प्राप्नुवन्तु सुता : तव । त्वां त्रैलोक्याधिपत्यश्रीरुपतिष्ठत्वनामया ॥
२८.इत्युक्त्वा योगिनी वृद्धा काव्यमाता तपोबलात् । ववृधे दिव्यसंकाशा पूरयन्ती दिशो दश ॥
२९.आच्छाद्य गगने व्याप योजनानां सहस्रश : । व्याप्य लोकमिदं कृत्स्नमुपविष्टा समन्तत : ॥
३०.चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ कालचक्रानुवर्तिनौ । अभूतामपि संवृत्तावतस्थात् कुचयोर्विभो ॥
३१.अनेकयोजनायाममास्यं विस्तार्य रोधसी । इन्द्रादीनां दमं चक्रे भक्षितं बडवाग्निवत् ॥
३२.एतद्दृष्ट्वा तदा भीता : देवा इन्द्रपुरोगमा : । चतुर्मुखं पुरस्कृत्य वैकुण्ठाय प्रतस्थिरे ॥
३३.तत्र गत्वा जगन्नाथं पुरुषं पूर्वपूर्विकम् । शयानं शेषपर्यङ्के सनकाद्यै : महात्मभि : ॥
३४.श्रिया भूम्या च गायत्र्या वाक्यैरुपनिषद्गणै : । इतस्तत : स्तूयमानं योगिनामङ्घ्रिपङ्कजम् ॥
३५.दृष्ट्वा प्रणम्य ते सर्वे स्तुत्वा स्तोत्रै : श्रुतीरितै : । उपस्थितमिदं घोरं भयं तस्मै व्यजिज्ञपन् ॥
३६.तच्छ्रुत्वा भगवान् विष्णु : अनुकम्पामृतार्णव : । व्याजहार गिरा राजन् मेघनादगभीरया ॥
३७.श्री भगवान् --नाथे मयि कथं देवा: यतो वै भयमागतम्। क्षणं नाशमियं यातु काव्यमातातिकर्कशा ॥
३८.युष्माकमचिरादेव भविष्यन्तु मनोरथा : । इत्युक्त्वा स्वकराग्रस्थं चक्रराजं सुदर्शनम् ॥
३९.प्रेषयामास तरसा तस्या : शमनहेतवे । अनन्तकालानलसूर्यतेज : प्रकाशिताशेषदिगन्तराल : ॥
४०.जगाम वेगादिव यत्र सैषा विन्ध्यायमाना ववृधे समन्तात् ।
छित्वा शिरोऽस्यास्सहसातिशीघ्रं कैलासविन्ध्याचलकूटतुल्यम् ॥
४१.व्योम्नोज्जहारार्कनिभो महात्मा स चक्रराजोऽशनितुल्यवेग : ।
हा हेति जल्पो परितोज्जजृम्भे भयातुराणां जगतां समन्तात् ॥
४२.क्रोशत्सु भूतेषु भयाकुलेषु नदत्सु देवेषु मुनीश्वरेषु ।
नीत्वा हि चरमाद्रिसानौ निक्षिप्य मूर्धानमतीव भिन्नाम् ॥
४३.भूयोऽपि वकुण्ठमगात् क्षणेन स चक्रराजो दनुजान्तकारी ।
इत्थं हतायां तस्यां तु लोकाश्च सुखिनोऽभवन् ॥
४४.प्रसाद्य तमभिष्टूय पुरुषं शेषशायिनम् । अनुज्ञाता ब्रह्ममुखा : स्वानि स्वानि पदान्यगु : ॥
४५.इन्द्रोऽपि सह देवैश्च त्रिलोकीमन्वशात् विभु : । कृतकृत्यो महातेजा : चक्रराज : सुदर्शन : ॥
४६.पुन:प्रतस्थे हृष्टात्मा वैकुण्ठायां पराध्वना । उल्लङ्घ्य सूर्यपदवीं सोमादीनां तथा पदम् ॥
४७.अतीत्य च ध्रुवं वर्त्म तथा सप्तर्षिमण्डलम् । न शाशाक परं गन्तुमास्कन्ध : पक्षिराट् इव ॥
४८.स्तब्धोऽभूत् चक्रराजोऽपि वृथाभूतमनोरथ : । चिन्तां चकार दु;खेन मार्गभ्रष्ट इवाध्वग : ॥
४९.गतिर्मे किमियं रुद्धा केन वा हन्तु दुर्बल : । कृतं मया स्वकृत्यं किमाघ : कृतमद्य वा ॥
५०.कर्मणा स्वेन भगवान् सन्तोषमधिगच्छति । इति चिन्तयत : तस्य पर्वतो भगवान् ऋषि : ॥
५१.कपिलाख्यो वासुदेव : दैवात् आविरभूत् महान् । तं दृष्ट्वा परमं क्लान्तं साक्षात् नारायणात्मकम् ॥
५२.प्रणम्य पादयोर्भक्त्या जगाम विनयोज्ज्वल:।चक्रराज: -भगवन् स्वागतं तेऽस्तु त्वामहं शरणं गत: ॥
५३.उपरिष्टात् गति : केन निरुद्धा हेतुना मुने । एतत्सर्वमशेषेण वक्तुमर्हसि सांप्रतम् ॥
५४.इति पृष्ट : तदा तेन त्रिकालज्ञो महामुनि : । व्याजहार पुनर्वाक्यं चक्रराजाय धीमते ॥
५५.कपिल : --साधु सर्वजगत्कर्त्रा नियुक्त : कार्यगौरवे । त्वया तत्साधितं सर्वं लोकानामुपकारकम् ॥
५६.तथापि गर्हितं कर्म भवता स्त्रीवधं प्रभो । कृतं यत्तेन हत्या त्वामुपविष्टा भयावहा ॥
५७.तस्मात् तत्पापशान्त्यर्थं प्रायश्चित्तं यथोचितम् । कृत्वा विधानत : तस्मात् शुद्धिमाप्तो महामते ॥
५८.अनुग्रहात् मुने : स्थानं वैकुण्ठं गन्तुमर्हसि । इति तेनेरितां वाणीं समाकर्ण्य स चक्रराट् ॥
५९.भूय: प्रणम्य पप्रच्छ कपिलं योगिनां वरम्।सुदर्शन : --कथं ब्रह्मन् विधातव्यं पापस्यास्योपशान्तये ॥
६०.केन वा विधिना तत्र प्रायश्चित्तं ममाधुना । एतत्सर्वमशेषेण दानहोमाग्निपूजनै : ॥
६१.जपेन वाथ ध्यानेन केन वा मनुना मुने । इत्युक्त : चक्रराजेन कपिलो योगिनां वर : ॥
६२.तमब्रवीत् महातेजा : प्रायश्चित्तं तथोचितम् । कपिल : --श्रुणु चक्रेश्वर विभो श्रोतव्यं सावधानत : ॥
६३.या परा परमा शक्ति : जगत्कारणरूपिणी । उमा गौरीति विख्याता कमला भारतीति च ॥
६४.सर्वमन्त्रमयी शक्ति : सर्वतीर्थैकरूपिणी । भक्तिभाजां फलाकारा सूक्ष्माकारा दुरत्यया ॥
६५.ब्रह्मरुद्रमुखैर्देवै : पूज्यमाना दिने दिने । सैषा भगवती शक्ति : मूलप्रकृतिसंज्ञिता ॥
६६.क्लिश्यमानं जनं दृष्ट्वा कर्मपाशानुपाशितम् । यातायातं प्रकुर्वन्तं जन्मं मृत्युजरातुरम् ॥
६७.परित्राणाय वै तस्य कर्मविच्छेदहेतवे । प्रार्थिता शङ्करेणापि हरिणा वेधसा पुन : ॥
६८.तेषामभीप्सितं कामं पूरयन्ति दयात्मिका । कृत्वात्मानं तीर्थरूपं जाता मलयनन्दिनी ॥
६९.तदम्बुपानात् स्नानात् वा दर्शनात् स्पर्शनादपि । मोचयिष्ये जनं पापात् मुक्तिं दास्याम्यस्संशयम् ॥
७०.इति कल्पित दीक्षा सा वर्तते दक्षिणापथे । तस्या : तीरे विष्णुवने विष्णुसान्निध्यकारके ॥
७१.इष्ट्वा विष्णुं यथान्यायं स्नात्वा तस्यापि वारिणि । निर्मुक्तपापो भविता नात्रकार्या विचारणा ॥
७२.यत्र पुत्रा : काश्यपस्य विश्वेदेव इतीरिता : । पितॄणामवमन्तारो नष्टवीर्याभवन् पुरा ॥
७३.स्वर्गात् च्युता : दु;खेन गुरुं प्राप्य बृहस्पतिम् । पप्रच्छु : पापशान्त्यर्थं प्रायश्चित्तमनुत्तमम् ॥
७४.सर्वानाहूय दयया सर्वज्ञो गीष्पतिर्गुरु : । अभ्यषेचयत् अत्रैव ताम्राया : तीर्थवारिणा ॥
७५.ततो निर्मुक्तपापा : ते स्वर्गं प्रापु : सुखोत्तरम् । त्रिणदी सङ्गम : तस्मात् पुण्ये विष्णुवनान्तरे ॥
७६.दुर्लभं खलु मर्त्यानां पापिनामकृतात्मनाम् । इति ब्रुवति वै देवेशे कपिले योगिसत्तमे ॥
७७.अतीव विस्मयाविष्ट : चक्रराज : प्रसन्नधी : । मन : प्रसाद्य तं शान्तं वासुदेवमभाषत ॥
७८.चक्रराज: --कथं वै काश्यपसुता: विश्वेदेवा: च संमता : । सर्वज्ञा : चाविशेषेण कथं पापमकारयन् ॥
७९.आग : पितॄणां सर्वेषां किं कृतं तै : कृतात्मभि : । कथं तत्पापशान्त्यर्थं ताम्रायां स्नानमाचरन् ॥
८०.श्रोतुं काङ्क्षे महाभाग सर्वज्ञ वद विस्तरात् ।
इत्थं श्रीमच्चक्रदेवेन पृष्टो योगी साक्षात् विष्णुरध्यात्मदीप : ।
वाचा देवं पूजयित्वा च चक्रं प्रीत : तस्मै व्याजहाराघशान्तिम् ॥
इति सप्तपञ्चाश : अध्याय : Pro.Total = 5337 + 80 =5417.
अष्टपञ्चाश : अध्याय :
१.कपिल: --साधु पृष्टो महाभाग त्वया नारायणांश भो।प्रीतोऽस्मि कृतकृत्योऽस्मि यं मामादृत्य पृच्छसि ॥
२.त्वमात्मा जगतां साक्षी मनोबीजेन्द्रियात्मक : । नियन्ता पालको हर्ता मर्यादानां प्रवर्तक : ॥
३.त्वन्नामस्मरणादेव पापशान्तिर्नृणां भवेत् । स एक : पुरुषो विष्णु : प्राप चक्रात्मनात्मवान् ॥
४.दैत्यदानवरक्षांसि काले काले निबर्हयन् । पालयिष्यसि दु:खाब्धे : जगदेतच्चराचरम् ॥
५.लोकसंग्रहमन्विच्छन् पापस्यास्य प्रशान्तये । करोषि निष्कृतिं देव स्वाज्ञासंरक्षणक्षमम् ॥
६.तस्मात् अत्र महाभाग त्वदाज्ञाकारिणा मया । उच्यते विस्तरात् नाथ यथोक्तं श्रीमता तथा ॥
७.भवता तत्तथा श्रुत्वा कर्तव्यमघशान्तये । आसन् अदित्यां वै पुत्रा : काश्यपस्य प्रजापते : ॥
८.विश्वेदेवा : इति ख्याता : दश धर्मभृतां वरा : । क्रतु : ज्येष्ठो महातेजा द्वितीयो दक्षसंज्ञक : ॥
९.तृतीयो वसु नामा स्यात् सत्याख्य: तदनन्तर: । पञ्चम: काल संज्ञ :स्यात् षष्ठ : काल इतीरित : ॥
१०.सप्तमो धुरी नामाभूत् रुचिरष्टम उच्यते । पुरूरव : स्यात् नवमो दशमो आर्द्रवाभिध : ॥
११.एते समेता : सुस्निग्धा : विचिन्त्यैवं हृदा तथा । सर्वेषामेव देवानां पितॄणां च विशेषत : ॥
१२.यथा वैशिष्ट्यमस्माकं भविष्यति तपोबलात् । करिष्याम : तथाव्यग्रा : तपोयत्नं समास्थिता : ॥
१३.इति निश्चित्य ते सर्वेऽप्यनुज्ञां प्राप्यैव पितु : । मेरो : तु पूर्वभागे तु चन्द्रकूटस्य चोत्तरे ॥
१४.सिद्धयोगिमुनीन्द्राणां योजनायामविस्तृता : । यत्र स्थितानां जन्तूनां धर्मान्न च्यवते मन : ॥
१५.आधयो व्याधयश्चापि क्षुत्पिपासा दुरत्यया । क्लेशयन्ति न तत्रस्थं घर्मे गङ्गोदकं यथा ॥
१६.हरिद्रवा नाम नदी वहते यत्र पार्श्वत : । आधिव्याधिं च मुञ्चन्ति यत्तोयस्पर्शमारुतै : ॥
१७.सिद्धिं लभन्ते निर्विघ्नं तिर्यञ्चोऽपि न संशय : । एतन्माहात्म्यं आकर्ण्य पितुरेकाग्रचेतस : ॥
१८.तदाश्रमपदं कृत्वा तपस्तेपुस्सुदारुणम् । वायुभक्षा निराहारा प्राणायामपरायणा : ॥
१९.ध्यायन्त : परमं धाम जपन्त : परमं मनुम् । सन्नियम्येन्द्रियसंग्राममेकरूपा ह्यवर्तयन् ॥
२०.एवं तपस्यतां तेषामन्तरायविवर्जित : । अत्यगान् निमिषप्रायं वर्षाणामयुतं त्रयम् ॥
२१.वस्वाद्या : पितर : तावत् सानुरागानुकम्पया । तेषां पुरस्तात् आगत्य वचनं चेदमब्रुवन् ॥
२२.पितर : --वत्सा : भवन्त : क्लिष्टाश्च तपसा नियमैर्यमै : ।
कुतो हि करुणावद्भि : युष्मत्प्रियचिकीर्षुभि : ॥
२३.अत्रैवाभ्यागतं प्रीत्या पितृभिर्लोकपूजितै : । वरान् वृणीध्वं दास्याम : श्रमैरेभिरलं सुता : ॥
२४.इति तेषां वच : श्रुत्वा पितॄणां स्नेहपूर्वकम् । कुपिता : ते पुन : प्राहु : असूयाकृष्टमानसा : ॥
२५.विश्वेदेवा : --रे रे मदान्धा : निर्लज्जा : मूढा : पण्डितमानिन : ।
भवन्तो वरदातारो न ह्यस्माकं तपस्यताम् ॥
२६.वरदाता प्रभु : साक्षात् दातास्माकं जगद्गुरु : । अस्मान्मनोरथापूर्ति : क्रियते येन केन वा ॥
२७.किं बिडाल : प्रभुर्लोके कलभान् नु रक्षणे । वयं देवा : श्रेष्ठतमा : पूज्या : तपसाधिका : ॥
२८.अपूज्यै: तामसै: मूढै: न हि रक्ष्या वयं त्विह।गच्छध्वमाश्रमादस्मात् मा विलम्बोऽस्तु निर्गुणा: ॥
२९.ऋषि : -इत्थमाक्षेपिता देवै: तैरेतै: पितर: तदा।भूयो दयालव: क्षान्ता: प्रत्यूचु : विनयोज्ज्वला : ॥
३०.पितर: --भवन्त : पुत्रकास्माकं पोष्या रक्ष्याश्च केवलम् । पितरो गुरवो ज्ञेया : तथास्तु गुरुपूज्यता ॥
३१.अवमन्य पितॄन् लोके क : प्राप्नोति परं गतिम् । ब्रह्माद्या : श्राद्धधर्मेण श्रुत्यादिष्टेन वर्त्मना ॥
३२.तस्मान् पितॄन् समभ्यर्च्य प्राप्ता माहात्म्यमुत्तमम्।यूयं लघिष्ठा : पापिष्ठा : बालिशा : पापकारिण : ॥
३३.भूयोऽपि कृपया युष्मान् आग : कृत्वातिदुस्सहम् । तप:फलं प्रदास्यामो मास्तु मन्युरघोदय : ॥
३४.ऋषि : --इत्थं पितॄणां तद्वाक्यमाकर्ण्य विनयोत्तरम् । तामसाविष्टचित्ता : ते मदमात्सर्यदूषिता : ॥
३५.धिक्कृत्य तान् पुन : तप्तुं कृत्यामारेभिरे च ते । निराशया प्रयातेषु तेषु वस्वादिषु क्षणात् ॥
३६.अवमानात् अघात्तस्मात् क्षीणमासीत्तप:फलम् । विश्वेदेवेषु तेष्वत्र प्राविशन् मतिविभ्रम : ॥
३७.मतिभ्रमात्तपो नष्टं नष्टे तस्मिन् कुत : क्रिया । क्रियाहीनेषु जागर्ति पुरुषेषु दुरत्यया ॥
३८.निद्रा कलिप्रसूर्घोरा क्षुत्तृट्योये यथाक्रमम् । भ्रष्टाचारा परिद्यूना नियमध्यानवर्जिता : ॥
३९.बभ्रमुर्विपिने तस्मिन् अनाथमिव गोकुलम् । एतद्विज्ञाय भगवान् काश्यप : कालधर्मवित् ॥
४०.बृहस्पतिं समाहूय समाभाष्य दिवो गुरुम् । आचचक्षे वचो धर्म्यं पुत्राणां हितकाम्यया ॥
४१.काश्यप : --भगवन् भवता रक्ष्या: विपद: त्रिदिवौकसाम् । गतिर्गुरुर्वै शिष्याणां रक्षणीय़ा गुरोश्च ते ॥
४२.विश्वेदेवा : पितुर्द्रोहात् नष्टसंज्ञा विचेतना : । नैव जानन्ति वै धर्मं अन्धा इव महामणिम् ॥
४३.अविलम्बेन तस्मात् त्वमत्र गत्वा महामते । त्रातुमर्हसि धर्मज्ञ तान् एतान् आपदोऽञ्जसा ॥
४४.इति काश्यपसन्दिष्टो भगवान् गीष्पतिर्गुरु : । तत्र गत्वा क्षणेनैव तान् आहूयेदमब्रवीत् ॥
४५.श्रुण्वन्तु मे वच : पथ्यं मासूयामधिगच्छत । सर्वेषु जन्तुषु श्लाघ्या मनुष्या एव केवलम् ॥
४६.मनुष्येषु द्विजा : श्रेष्ठा : श्रुत्यर्थैकान्तवेदिन : । तदादिष्टात्वघाचारा : श्लाग्या : तस्मात् इतीरिता : ॥
४७.ब्रह्मार्पणधिय : तेषां तत्तुल्या त्रिदिवौकसा ; । तेभ्योऽधिका वै पितर : तस्मात् नापरमिष्यते ॥
४८.पूजयिष्यति तान् वेधा: विष्णु: तान् अर्चयिष्यति। रुद्र : पितॄन् अर्चयित्वा वर्तन्ते सकलाधिका : ॥
४९.आदावादि पुमान् सृष्ट्वा लोकान् त्रीन् चराचरान् । तद्रक्षणार्थमज्ञानां द्विधा कृत्वात्मवत्तदा ॥
५०.प्रथमे सृष्टे स्रुरान् चक्रे ततोऽसुरानपि च ॥ तदन्येनासुरान् चक्रे योगानामर्थसिद्धये ॥
५१.लोकस्य रक्षणायैव सर्वान् यज्ञान् अकल्पयत् । तैर्यज्ञै : सक्ला लोका : पूजयन्ति सुरासुरान् ॥
५२.अग्रपूज्या पूर्वदिने पितरो हि महात्मभि: । तत्परेऽहनि वै देवा : तान् यज्ञान् इज्यात्मवेदिभि : ॥
५३.ये पितॄन् अवमन्यन्ते मूढा : पण्डितमानिन : । नालमेतान् परित्रातुं ब्रह्माण्डान्तर्गतां गुरु : ॥
५४.एतद्विज्ञाय वेदानां स्मृतीनामाप शासनम् । श्रेयोर्थिन : पितॄन् विन्देत् वस्वादीन् लोकपूजितान् ॥
५५.इति गुर्वीरितां वाणीं श्रुतौ कृत्वा मणिप्रभाम् । विश्वेदेवा : समाकर्ण्य किञ्चित् उद्विग्नमानसा : ॥
५६.पश्चात्तापेन भीता : ते बभ्रमु : निमिषान्तरम् । प्रणिपत्य गुरुं तत्र विनीता वाक्यमब्रुवन् ॥
५७.धिक्कष्टमिदमस्माभि : विहितं विश्वदूषणम् । घोरात् पापार्णवात् अस्मात् त्राहि ब्रह्मन् दयानिधे ॥
५८.अज्ञानात् संप्रवृत्तेयं अतोऽस्माकं भवान् गुरु : । वक्तुमर्हसि सर्वज्ञ प्रायश्चित्तं यथोचितम् ॥
५९.बृहस्पति : --नारकस्य घोरस्य पापस्य महतो बुधा : । तथापि परमं गुह्यं प्रायश्चित्तं वदाम्यहम् ॥
६०.यत्र विष्णु : स्वयं साक्षात् क्षेत्ररूपेण वर्तते । यत्र साक्षात् पराशक्ति : ताम्रा तीर्थाधिदेवता ॥
६१.य्त्र त्रिवेणीसंसर्गं कीर्तयन्ति महर्षय : । यत्र हव्यं च कव्यं च सूते विष्णु : स्वलोचनात् ॥
६२.कव्यं पितृभ्यो प्रादात् वै देवेभ्यो हव्यमात्मवान् । तस्मात् तत्क्षेत्रमासाद्य स्नात्वा मलयजाम्भसि ॥
६३.पितॄन् यज्ञेन सन्तर्प्य परिशुद्धेन कर्मणा । निर्मुक्तपापा भवत यूयं प्राप्तमनोरथा : ॥
६४.इति तान् प्रीणयन् वाचा यूयं भवत धार्मिका: । सहित : प्रहित : देवै : दशभि : काश्यपात्मजै : ॥
६५.प्राप विष्णुवनं पुण्यं प्रायश्चित्तं समाविशत् । त एते गुर्वनुज्ञाता विश्वेदेवा : समाहिता : ॥
६६.सुदारुणं तपश्चक्रु : पितॄणां प्रीतिहेतवे । आराध्य देवमव्यग्रा : ताम्रां च नियतात्मभि : ॥
६७.तुष्टुवु : प्रयता : भक्त्या बद्धाञ्जलिपुटोपमा : ।
विश्वेदेवा : --मात : प्रसीद मलयाचलपुत्रि मान्ये पापैकशान्तिकरणैकपटुप्रवाहे ॥
६८.कामाक्षि शक्तिमखिलाभ्युदयप्रवाहां तां यामि शरणमसि जनैकधात्रीम् ।
घृतद्रवा विविधमन्त्रतरङ्गमाला आवर्तमूर्तिकल्पिततारकर्णा ॥
६९.मायामयी मथितपापकुला जनानां मोहापहा भवतु मे मुनिवन्द्यमाना ।
सैषा समस्तदुरितक्षयहेतुभूता साक्षात् अपारकरुणा तरुणेन्दुमौले : ॥
७०.श्रीकण्ठशैलदुहिता महिषी भवाब्धे : श्रान्तिं व्यपोहतु पुर : स्वपदाश्रितानाम् ।
यत्तोयबिन्दुपरिषेचितमौलिभागा निर्धूतपापमलिना मनुजा क्षणेन ॥
७१.मोक्षश्रियं शिवमुखैरपि काङ्क्षणीयामन्ते भजन्ति पुनरागमनानपेक्षाम् ।
इति स्तुवत्सु देवेषु भक्तिनम्रात्ममूर्तिषु ॥
७२.तत्तोयात् निर्मलाकारात् हरिराविरभूत् विभु : । शङ्खचक्रगदापद्मै : अलङ्कृतचतुर्भुज : ॥
७३.वनमाली पीतवासा : कौस्तुभोत्भासिकन्धर : । किरीटहारकेयूरै : मण्डलै : उपशोभित : ॥
७४.स्तूयमान : सिद्धगणै : ब्राह्मणैरमरेश्वरै : । तानुवाच महाभागान् प्रीतोऽस्मीति ब्रुवन् मुहु : ॥
७५.श्रेष्ठा : भवन्तो देवानां सर्वेषां नात्र संशय : । युष्मत्प्रिया : ते पितर : यूयं चापि पितृप्रिया : ॥
७६.युष्मानग्रे समभ्यर्च्य पितॄन् च तदनन्तरम् । अन्ते च मां समभ्यर्च्य कृतकृत्यमिदं जगत् ॥
७७.इति प्राप्य वरं विष्णो : विश्वेदेवा : सुरोत्तमा : । देवं प्रसाद्य तं विष्णुं परिक्रम्य प्रणम्य च ॥
७८.वस्वादीन् च पितॄन् नत्वा स्वगणै : च प्रतस्थिरे । एवं बृहस्पति : तेषां प्रायश्चित्तं विधाय च ॥
७९.स्वमाश्रमं महादेवै : ऋषिभिश्च महात्मभि : । इत्थं रहस्यमाख्यानं पुण्यमेतत् पुरातनम् ॥
८०.प्रकाशितं मया तुभ्यं माहात्म्यज्ञानसिद्धये ।
इति कथितमनेन चक्रराजो गुरुवर्येण माहात्म्यमुत्तमं श्रुत्वा परं हर्षं जगाम तावत् ॥
इति अष्ट्पञ्चाश : अध्याय : Pro.Total = 5417 + 80 =5497.
Subscribe to: Post Comments (Atom)


c: text/html

text:
अथऽष्टमोऽध्यायः | अक्षरब्रह्मयोगः
अर्जुन उवाच |
किं तद् ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम |
अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ॥ BG : 8-1 ॥
अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन |
प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥ BG : 8-2 ॥
श्रीभगवानुवाच |
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते |
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥ BG : 8-3 ॥
अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् |
अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥ BG : 8-4 ॥
अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् |
यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ BG : 8-5 ॥
यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् |
तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥ BG : 8-6 ॥
तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च |
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयः ॥ BG : 8-7 ॥ ##ओर्##संशयम्
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना |
परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥ BG : 8-8 ॥
कविं पुराणमनुशासितार-
मणोरणीयंसमनुस्मरेद्यः |
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूप-
मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥ BG : 8-9 ॥
प्रयाणकाले मनसाऽचलेन
भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव |
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक्
स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ BG : 8-10 ॥
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति
विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः |
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति
तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ BG : 8-11 ॥
सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च |
मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥ BG : 8-12 ॥
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् |
यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥ BG : 8-13 ॥
अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः |
तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ BG : 8-14 ॥
मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् |
नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥ BG : 8-15 ॥
आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन |
मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ BG : 8-16 ॥
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद् ब्रह्मणो विदुः |
रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ BG : 8-17 ॥
अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे |
रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥ BG : 8-18 ॥
भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते |
रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥ BG : 8-19 ॥
परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः |
यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ BG : 8-20 ॥
अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् |
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ BG : 8-21 ॥
पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया |
यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ BG : 8-22 ॥
यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः |
प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ BG : 8-23 ॥
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् |
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ BG : 8-24 ॥
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् |
तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥ BG : 8-25 ॥
शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते |
एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः ॥ BG : 8-26 ॥
नैते सृती पार्थ ज्ञानन्योगी मुह्यति कश्चन |
तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥ BG : 8-27 ॥
वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव
दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् |
अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा
योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥ BG : 8-28 ॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
अक्षरब्रह्मयोगो नामाष्टमोऽध्यायः || 8||
Bhagwat Geeta – Chapter 08 : Sanskrit Text
अथऽष्टमोऽध्यायः | अक्षरब्रह्मयोगः
- Bhagwat Geeta – Chapter 01 : Sanskrit Text
- Bhagwat Geeta – Chapter 09 : Sanskrit Text

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
१२ जयोष्मायतनः
Technical Details
१२ जयोष्मायतनः।
अथ खलु सुधनः श्रेष्ठिदारकोऽपराजितध्वजबोधिसत्त्वविमोक्षज्ञानावभासितः अचिन्त्यबुद्धविषयविकुर्वितप्रत्यक्षविहारी अचिन्त्यबोधिसत्त्वविमोक्षप्रत्यक्षज्ञानाभिज्ञः अचिन्त्यबोधिसत्त्वसमाधिज्ञानावभासितचित्तः सर्वकालसमवसरणसमाधिज्ञानावभासप्रतिलब्धः सर्वसंज्ञासंगतसमवसरणसमाधिविषयावभासितः सर्वजगद्विशेषवतिज्ञानालोकप्रतिलब्धः सर्वत्र्यध्वानुगतगोचरविहाराभिमुखः अद्वयविकल्पसमतानिर्देशज्ञानपरमः सर्वारम्बणप्रसरितज्ञानालोकः सत्त्वश्रद्धाभिमुखक्षान्तिविशुद्धयधिमुक्तिकोशकुशलः स्वभावधर्मक्षान्तिनिश्चयज्ञानालोकप्रतिलब्धः सर्वत्रानुगताभिज्ञबोधिसत्त्वचर्यास्वभावभावनाविरहितचित्तः सर्वज्ञतावेगाविवर्त्यचित्तो दशबलज्ञानविद्युदवभासप्रतिलब्धः धर्मधातुनिर्घोषाभिलाषावितृप्तचित्तः सर्वज्ञताविहारगोचरावतरणप्रतिपत्तिचित्तः अनन्तबोधिसत्त्वचर्याव्यूहाभिनिर्हारचित्तोऽनन्तबोधिसत्त्वमहाप्रणिधानमण्डलपरिशोधनचित्तः अनन्तमध्यलोकधातुजालाक्षयानुगमज्ञानाभिमुखचित्तः अनन्तसत्त्वसागरपरिपाकविनयासंकुचितचित्तः अनन्तबोधिसत्त्वचर्याविषयं संपश्यन् अनन्तलोकधातुगतिविमात्रतां संपश्यन् अनन्तलोकधातुविभक्तिविचित्रतां संपश्यन् अनन्त लोकधातुसूक्ष्मोदारारम्बणान्तर्गतां संपश्यन् अनन्तलोकधातुप्रतिष्ठानसंज्ञाजालविचित्रितां संपश्यन् अनन्तलोकधातुव्यवहारप्रज्ञप्तिसंवृतिविमात्रतां संपश्यन् अनन्तसत्त्वाधिमुक्तिविमात्रतां संपश्यन् अनन्तसत्त्वविभक्तिविमात्रतां संपश्यन् अनन्तसत्त्वपरिपाकविनयानुगमं संपश्यन् अनन्तसत्त्वदिक्कालसंज्ञागतविचित्रतां संपश्यन् कल्याणमित्राण्यभिमुखीकुर्वाणोऽनुपूर्वेण येन ईषाणे जनपदे जयोष्मायतनो ब्राह्मणः, तेनोपसंक्रान्तः। तेन च समयेन जयोष्मायतनो ब्राह्मण उग्रं तपः तप्यति सर्वज्ञतामारम्बणीकृत्य। तस्य चतुर्दिशं महानग्निस्कन्धः पर्वतमात्रोज्ज्वलितः। अभ्युद्गतमहापर्वतप्रपातः क्षुरधारामार्गः संदृश्यते॥
अथ खलु सुधनः श्रेष्ठिदारको जयोष्मायतनस्य ब्राह्मणस्य पादौ शिरसाभिवन्द्य पुरतः प्राञ्जलिः स्थित्वा एवमाह-मया आर्य, अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम्। न च जानामि कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम्, कथं प्रतिपत्तव्यम्, श्रुतं च मे आर्यो बोधिसत्त्वानामववादानुशासनीं ददातीति। तद्वदतु मे आर्यः-कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम्, कथं प्रतिपत्तव्यम्। स आह-गच्छ कुलपुत्र, एतं क्षुरधारमार्गं पर्वतमभिरुह्य अत्र अग्निखदायां प्रपत। एवं ते बोधिसत्त्वचर्या परिशुद्धिं गमिष्यति॥
अथ खलु सुधनस्य श्रेष्ठिदारकस्य एतदभवत्-दुर्लभा अष्टाक्षणविनिवृत्तिः। दुर्लभो मानुष्यप्रतिलाभः। दुर्लभा क्षणसंपद्विशुद्धिः। दुर्लभो बुद्धोत्पादः। दुर्लभा अविकलेन्द्रियता। दुर्लभो बुद्धधर्मश्रवः। दुर्लभं सत्पुरुषसमवधानम्। दुर्लभानि भूतकल्याणमित्राणि। दुर्लभो भूतनयानुशासनोपसंहारः। दुर्लभं सम्यग्जीवितं मनुष्यलोके। दुर्लभा धर्मानुधर्मप्रतिपत्तिः। मा हैवायं मारो भविष्यति माराधिष्ठितो वा मारकायिको वा कल्याणमित्रप्रतिरूपको वा बोधिसत्त्वखण्डको वा, यो मम कुशलमूलान्तरायाय प्रतिपन्नः, यो मम जीवितनिरोधाय अभ्युत्थितः। मा हैव ममान्तरायं कर्तुकामः सर्वज्ञतायाम्। मा खलु मां विषमेण पथा प्रणेतुकामः। मा खलु मे धर्ममुखान्तरायं कर्तुकामो बुद्धधर्माधिगमाय। तस्यैवं चिन्तामनसिकारप्रयुक्तस्य दश ब्रह्मसहस्राण्युपर्यन्तरिक्षे स्थित्वा एवमाहुः-मा कुलपुत्र एवं चेतनां दृढीकार्षीः। एष कुलपुत्र आर्यो वज्रार्चिःसमाध्यवभासलब्धः अविवर्त्यवीर्यो महारम्भोत्तारणप्रतिपन्नः, सर्वजगत्स्नेहपर्यादानायाभ्युत्थितः, सर्वदृष्टिगतजालदालनाय प्रयुक्तः, सर्वक्लेशकर्मकक्षनिर्दहनाय प्रत्युपस्थितः, सर्वाक्षणज्ञानकान्तारावभासनायोद्युक्तः, सर्वसत्त्वजरामरणप्रपातभयविनिवर्तनाय व्यवस्थितः, त्र्यध्वान्धकारविधमनतायै अभियुक्तः, सर्वधर्मरश्मिप्रमुञ्चनतायै प्रतिपन्नः। एतस्य हि कुलपुत्र, पञ्चतपस्तप्यमानस्य यावन्तः केचिद्ब्राह्मणाः कर्तृत्वमीश्वरत्वं सर्वलोकज्येष्ठत्वमात्मनि मन्यन्ते विविधदृष्टिगताभिनिविष्टाः तस्य असमोग्रतपोव्रतसमादानप्रभावेण सर्वे स्वभवनेषु न रमन्ते। ते ध्यानरतिमनास्वादयन्तोऽस्य सकाशमुपसंक्रामन्ति। तानेष आगतानृद्धयनुभावेनाभिभूय उग्रव्रततपसा च तेभ्यः सर्वदृष्टिगतविनिवर्तनाय सर्वमानमदप्रहाणाय च धर्मं देशयति। सर्वजगन्महामैत्रीमहाकरूणास्फरणतायै बोध्याशयदृढीकरणतायै बोधिचित्तोत्पादविपुलकरणतायै सर्वबुद्धसंदर्शनाभिमुखतायै बुद्धस्वरमण्डलप्रतिलम्भपरिपूरणाय सर्वत्रानुरवणबुद्धघोषाप्रतिघातानावरणतायै च धर्मं देशयति॥
दश च मारसहस्राण्युपर्यन्तरीक्षे स्थित्वा दिव्यैर्मणिरत्नैरभ्यवकीर्य एवमाहुः-अस्य कुलपुत्र, पञ्चतपस्तप्यतोऽस्मादर्चिःस्कन्धादाभा निश्चरित्वा अस्मद्भवनान्यात्मभावनाभवनाभरणपरिभोगांश्च जिह्मीकुर्वन्ति। ते वयं संवेगजाताः सपरिवाराः एतस्य सकाशमुपसंक्रमाम। उपसंक्रान्तानां चैषाऽस्माकं तथा धर्मं देशयति, यथा स्वचित्तप्रतिलब्धा बोधाय चित्तमुत्पाद्य अविनिवर्तनीया भवामोऽनुत्तरयां सम्यक्संबोधौ॥
दश च वशवर्तिदेवराजसहस्राणि दिव्यैः पुष्पैरभ्यवकीर्य एवमाहुः-वयं कुलपुत्र, अस्य पञ्चतपस्तप्यतः स्वभवनेषु रतिं न विन्दामः। ते वयं स्वस्वजनपरिवारा एतस्य सकाशमुपसंक्रमामः। स एषोऽस्माकमुपसंक्रान्तानां स्वचित्तवशवर्तिताप्रतिलाभाय धर्मं देशयति। सर्वक्लेशवशिताप्रतिलाभाय यथाभिप्रायोपपत्तिवशिताप्रतिलाभाय सर्वकर्मावरणविशुद्धिवशिताप्रतिलाभाय सर्वसमापत्तिवशवर्तिताप्रतिलाभाय परिष्कारवशिताव्यूहपरिशुद्धये यथाभिप्रायवशवर्तितायै च धर्मं देशयति॥
दश च सुनिर्मितदेवराजसहस्राण्युपर्यन्तरिक्षे स्थित्वा दिव्यसंगीतप्रयोगनिर्नादमधुरनिर्घोषेण पूजां कृत्वा एवमाहुः- एतस्य कुलपुत्र पञ्चतपस्तप्यत एभ्योऽग्निकूटेभ्यस्तद्रूपा प्रभा निश्चरति, यया अस्माकमिमानि विमानान्युत्तप्यन्ते, विशुध्यन्ति, प्रभास्वरतराणि भवन्ति। इमानि चाभरणानि, इमाश्चाप्सरसः, वयमपीदानीं सदेवपुत्राप्सरोगणपरिवारा न कामेषु रतिं विन्दामः। न कामसुखमभिनन्दामः। ते वयं प्रह्लादितकायचित्ताः एतस्य सकाशमुपसंक्रमामः। स एषोऽस्माकमुपसंक्रान्तानां चित्तविशुद्धये धर्मं देशयति। चित्तप्रभास्वरतायै चित्तकल्याणतायै चित्तकर्मण्यतायै चित्तप्रीतिसंजननतायै दशबलज्ञानप्रतिलाभविशुद्धये महाधर्मवेगविवर्धनतयै कायविशुद्धये अप्रमाणबुद्धकायाभिनिर्हरणतायै वाग्विशुद्धये तथागतघोषप्रतिलाभाय चित्तविशुद्धये सर्वज्ञताप्रतिलाभाय धर्मं देशयति॥
दश च संतुषितदेवराजसहस्राणि सदेवपुत्राप्सरगणोपरिवाराणि उपर्यन्तरिक्षे स्थित्वा सर्वगन्धचूर्णमेघवर्षमभिप्रवृष्य पूजयित्वा नमस्कृत्य एवमाहुः-अस्य कुलपुत्र, पञ्चतपस्तप्यमानस्य अस्माकं स्वभवनेषु रतिर्न भवति। ते वयमनभिरताः सन्तः एतस्य सकाशमुपसंक्रमामः। तत एषोऽस्माकमुपसंक्रान्तानां सर्वविषयानवेक्षतायै धर्मं देशयति। संतुष्टिचित्ततायै चित्तपरितुष्टितायै कुशलमूलसंजननतायै बोधिचित्तोत्पादप्रतिलाभाय यावत्सर्वबुद्धधर्मपरिपूरणाय धर्मं देशयति॥
दश च सुयामदेवराजसहस्राणि सदेवपुत्राप्सरोगणपरिवाराणि दिव्यानि मान्दारवकुसुमवर्षाण्यभिप्रवृष्य एवमाहुः- अस्य कुलपुत्र पञ्चतपस्तप्यमानस्य अस्माकं दिव्यसंगीतिषु रतिर्न भवति। ते वयमनभिरता एतस्य सकाशमुपसंक्रमामः। तत एषोऽस्माकमुपसंक्रान्तानां सर्वकामरतिविनिवर्तनतायै यावत्सर्वबुद्धधर्मप्रतिलाभाय धर्मं देशयति॥
दश च शक्रदेवेन्द्रशतसहस्राणि प्रत्येकं द्वात्रिंशद्भिरुपेन्द्रैः सदेवपुत्राप्सरोगणपरिवारैः सार्धं दिव्यवस्त्ररत्नाभरणकुसुममेघवर्षमभिप्रवृत्य एवमाहुः-अस्य कुलपुत्र पञ्चतपस्तप्यमानस्य अस्माकं सर्वशक्रभवनोद्यानक्रीडावनदिव्यतूर्यतालोपचारसंगीतिपरिभोगेषु रतिर्न भवति। ते वयमनभिरता एतस्य सकाशमुपसंक्रमामः। तत एषोऽस्माकमुपसंक्रान्तानां सर्वकामरतिप्रहाणाय धर्मं देशयति। सर्वमिदमनित्यं चलं व्ययधर्ममिति वाचमुदीरयति। सर्वमदप्रमादसमुच्छेदनाय धर्मं देशयति अनुत्तरबोधिच्छन्दविवर्धनतायै। अपि तु खलु पुनः कुलपुत्र अस्य संप्रेक्षितेन इमानि मेरुशिखराणि संप्रकम्पितानि। ते वयं व्यथितसंविग्नचित्ताः सर्वज्ञताचित्तोत्पादनदृढतया सर्वज्ञताज्ञाने प्रणिधिमभिनिर्हरामः॥
दश च नागसहस्राणि ऐरावतनन्दोपनन्दनागराजप्रमुखानि उपर्यन्तरिक्षे गतानि दिव्यकालानुसारिचन्दनमेघैर्नागकन्यासंगीतिनिर्नादमधुरनिर्घोषैर्दिव्यगन्धोदकधाराप्रसृतप्रमुक्तैरभिप्रवृष्य एवमाहुः-अस्य कुलपुत्र पञ्चतपस्तप्यत एभ्यो महाग्निस्कन्धराशिभ्य आभाः प्रमुक्ताः सर्वनागभवनान्यवभास्य वालिकावर्षसुपर्णिभयान्यपनयन्ति। क्रोधप्रवृत्तिं चैषां प्रशमयित्वा आशयं प्रह्लाद्य मनः प्रसादयन्ति। तत एषोऽस्माकं प्रसन्नचित्तानां धर्मं देशयति, यदुत हीननागगतिविजुगुप्सनतायै सर्वावरणीयकर्मप्रहाणाय। अत्ययं देशयित्वा अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तान्युत्पाद्य सर्वज्ञतायां प्रतिष्ठापयति॥
दश च यक्षेन्द्रसहस्राणि गगनतले स्थित्वा नानाविधया पूजया पूजयित्वा जयोष्मायतनं ब्राह्मणं सुधनं च श्रेष्ठिदारकमेवमाहुः-अस्य कुलपुत्र पञ्चतपस्तप्यमानस्य अस्मत्पार्षदानां मनुष्येषु मैत्रं चित्तं संजायते। सर्वयक्षराक्षसकुम्भाण्डाश्च मैत्रचित्ता भवन्ति। ते मैत्रचित्ता अविहेठनप्रतिपन्ना अस्मत्सकाशमुपसंक्रामन्ति-वयमपीदानीं मैत्र्याधिपत्येनाभिभूताः स्वेषु स्वेषु भवनेषु रतिं न विन्दामः। ते वयं सस्वजनपरिवारा एतस्य सकाशमुपसंक्रमामः। तदस्माकमुपसंक्रान्तानामस्य शरीरनिर्याता प्रभा अवभास्य सर्वशरीरं सुखेन स्फरति। स एषोऽस्माकं प्रीणितकायचित्तानां तथा धर्मं देशयति, यदनेकेषां यक्षराक्षसकुम्भाण्डकटपूतनानां बोधाय चित्तान्युत्पद्यन्ते॥
दश च गन्धर्वेन्द्रसहस्राण्युपर्यन्तरिक्षे स्थित्वा एवमाहुः-अस्माकमपि कुलपुत्र स्वभवनेषु वसतामस्य पञ्चतपस्तप्यत एभ्योऽग्निकूटेभ्य आभा निश्चरित्वा अस्मद्भवनान्यवभासयति। ते वयं तया प्रभया स्पृष्टा अचिन्त्यसुखसमर्पिता एतस्यान्तिकमुपसंक्रमामः। उपसंक्रान्तानामेषोऽस्माकं तथा धर्मं देशयति, यदविवर्त्या भवामोऽनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः॥
दश च असुरेन्द्रसहस्राणि महासमुद्रादभ्युद्गम्य आकाशे दक्षिणं जानुमण्डलमवनाम्यकृताञ्जलिपुटानि नमस्यमानानि एवमाहुः-अस्य कुलपुत्र, पञ्चतपस्तप्यतोऽस्माकं सर्वेऽसुरलोकाः ससागराणि सशैलानि च महापृथिवीमण्डलानि प्रकम्पन्ते। ततो वयं सवे निहतमानमददर्पा व्रततपोभिभूता एतस्य सकाशमुपसंक्रमामः। उपसंक्रान्तानामेषोऽस्माकं सर्वमायाशाठ्यप्रहाणाय गम्भीरधर्मक्षान्त्यवताराय अचलधर्मताप्रतिष्ठानाय दशबलज्ञानपरिनिष्पत्तये च धर्मं देशयति॥
दश च गरुडेन्द्रसहस्राणि महावेगधारिगरुडेन्द्रप्रमुखानि उदारं माणवकरूपमभिनिर्माय एवमाहुः-अस्य कुलपुत्र, पञ्चतपस्तप्यत एभ्योऽग्निराशिभ्यः प्रभा निश्चरित्वा अस्मद्भवनान्यवभास्य संकम्पयति। ते वयं भीतास्त्रस्ताः संविग्नमनस एतस्यान्तिकमुपसंक्रमामः। स एष कुलपुत्र, अस्मान् धर्मदेशनया महामैत्र्यां संनियोजयति। महाकरुणायां समादापयति। संसारसागरावगाहनतायां संनियोजयति। कामपङ्कनिमग्नसत्त्वाभ्युद्धरणाय संनियोजयति। बोध्याशयमुखविशुद्धौ प्रयोजयति। प्रज्ञोपायतीक्ष्णतायां संनियोजयति। यथापरिपक्वसत्त्वविनयायोद्योजयति॥
दश च किन्नरेन्द्रसहस्राणि उपर्यन्तरिक्षे स्थित्वा एवमाहुः-अस्य कुलपुत्र पञ्चतपस्तप्यतो वायुसमीरिताभ्योऽस्मद्भवनगततालपङ्क्तिभ्यः किङ्किणीजालरत्नसूत्रदामवाद्यवृक्षेभ्यो सर्ववाद्यभाण्डरत्नाभरणगृहपरिभोगेभ्यो बुद्धशब्दो निश्चरति। धर्मशब्दोऽविवर्त्यबोधिसत्त्वसंघशब्दो बोधिसत्त्वप्रस्थानप्रणिधानशब्दो निश्चरति। अमुष्यां लोकधातुसंख्यायाममुको नाम बोधिसत्त्वो बोधाय प्रणिदधाति। अमुष्यां लोकधातुसंख्यायाममुको नाम बोधिसत्त्वो दुष्करपरित्यागं करोति। अमुष्यां लोकधातुसंख्यायामेवंनामा बोधिसत्त्वो सर्वज्ञताज्ञानमण्डलं परिशोधयति। अमुष्यां लोकधातुसंख्यायामेवंनामा बोधिसत्त्वो बोधिमण्डमुपसंक्रामति। अमुष्यां लोकधातुसंख्यायामेवंनामा बोधिसत्त्वो सवाहनं मारं पराजित्य अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यते। अमुष्यां लोकधातुसंख्यायामेवंनामा तथागतो धर्मचक्रं प्रवर्तयति। अमुष्यां लोकधातुसंख्यायाममुको नाम तथागतोऽनवशेषबुद्धकार्यं कृत्वा अनुपधिशेषनिर्वाणधातौ परिनिर्वातीति। अपर्यन्तः कुलपुत्र भवेज्जम्बुद्वीपे सर्वतृणकाष्ठशाखापत्रपलाशानां परमाणुभागशः परिच्छिन्नानाम्, न त्वेव तेषां तथागतनाम्नां बोधिसत्त्वप्रणिधीनां बोधिसत्त्वचर्याप्रस्थानविशेषाणाम्, येऽस्मद्भवनगततालपङ्किभ्यो यावत्सर्ववाद्यभाण्डरत्नाभरणगृहपरिभोगेभ्यो वायुसमीरितेभ्यो बुद्धधर्मबोधिशब्दा निश्चरन्ति अनुरवन्ति, श्रोत्रविज्ञप्तिमागच्छन्ति। ते वयं कुलपुत्र, बुद्धसंघबोधिसत्त्वप्रस्थानप्रणिधिचर्यानामनिर्घोषेण महाप्रीतिवेगहर्षसंजाता एतस्य सकाशमुपसंक्रमामः। स एषोऽस्माकमुपसंक्रान्तानां तथा धर्मं देशयति, यदस्मत्परिषदि अनेके सत्त्वा अविवर्त्या भवन्त्यनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः॥
अपरिमाणानि च कामावचरदेवपुत्रसहस्राण्युदारोदारवर्णान्याकाशे स्थित्वा मनोमय्या पूजया पूजयित्वा एवमाहुः-अस्य कुलपुत्र पञ्चतपस्तप्यत एभ्योऽग्निकूटेभ्यस्तथारूपा प्रभा निश्चरन्ति, यया प्रभया अवीचिपर्यन्तान् सर्वनिरयानवभास्य सर्वनैरयिकसत्त्वदुःखानि प्रतिप्रस्रब्धानि। तयैव प्रभया अयमस्माकं चक्षुषु आभासमागच्छति। ते वयमस्योपरि चित्तानि प्रसादयित्वा प्रणीतेषु कामावचरदेवनिकायेषूपपन्नाः। ये वयमस्य कृतज्ञतया दर्शनेनावितृप्ताः सर्वकामरतिमुत्सृज्य अस्य सकाशमुपसंक्रमामः। तत एषोऽस्माकमुपसंक्रान्तानां तथा धर्मं देशयति, यदपरिमाणाः, सत्त्वा बोधाय प्रणिदधति॥
अथ खलु सुधनः श्रेष्ठिदारकस्तुष्ट उदग्र आत्तमनाः प्रमुदितः प्रीतिसौमनस्यजातः इममेवं रूपं धर्मनयं श्रुत्वा जयोष्मायनते ब्राह्मणे भूतकल्याणमित्रासंज्ञामुत्पाद्य जयोष्मायतनस्य ब्राह्मणस्य पादयोः प्रणिपत्य एवमाह-अत्ययमत्ययतो देशयाम्यार्य योऽहं कल्याणमित्राज्ञां प्रतिवाहयामि। अथ खलु जयोष्मायतनो ब्राह्मणः सुधनं श्रेष्ठिदारकं गाथयाध्यभाषत—
प्रदक्षिणं य बोधिसत्त्व आनुशास्ति कुर्वती
न काङ्क्षये गुरुभ्य एकधा स्थपित्व मानसम्।
ततोऽस्य सर्व अर्थ भोन्ति तेऽपि च प्रदक्षिणाः
प्रदक्षिणं च बुद्धज्ञानु बोधिमूलि बुध्यते॥१॥
अथ खलु सुधनः श्रेष्ठिदारकस्तं क्षुरधाराचितं पर्वतप्रपातमार्गमभिरुह्य तत्र महाग्निस्कन्धे प्रापतत्। तेन प्रपतता सुप्रतिष्ठितो नाम बोधिसत्त्वसमाधिः प्रतिलब्धः। तेन चाग्निस्पर्शनेन प्रशमसुखाभिज्ञो नाम बोधिसत्त्वसमाधिः प्रतिलब्धः। स एवमाह-आश्चर्यमार्य यावत्सुखसंस्पर्शोऽयं अग्निस्कन्धः, एष च क्षुरधाराचितः पर्वतप्रपातमार्गः। स आह-अहं कुलपुत्र, अपर्यादत्तमण्डलस्य बोधिसत्त्वविमोक्षस्य लाभी। एतमहं कुलपुत्र अपर्यादत्तमण्डलं बोधिसत्त्वविमोक्षं जानामि। किं मया शक्यं तेजोरश्मिकल्पानां बोधिसत्त्वानां सर्वजगत्क्लेशदृष्टिपर्यादत्तप्रणिधानानामप्रत्युदावर्त्यकेतूनामपर्यादत्तहृदयानामदीनचित्तानामसंकुचितमानसानां वज्रगर्भनारायणकल्पानां महारम्भोत्तरणाविषण्णानामशिथिलप्रयोगानां वातमण्डलीकल्पानां सर्वजगदर्थप्रयुक्तानामविवर्त्यवीर्याणामप्रत्युदावर्त्यसंनाहानां चर्यां ज्ञातुं गुणान् वा वक्तुम्?
गच्छ कुलपुत्र, इदमिहैव दक्षिणापथे सिंहविजृम्भितं नाम नगरम्। तत्र मैत्रायणी नाम कन्या, राज्ञः सिंहकेतोर्दुहिता, पञ्चकन्याशतपरिवारा। तामुपसंक्रम्य परिपृच्छ-कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम्, कथं प्रतिपत्तव्यम्॥
अथ खलु सुधनः श्रेष्ठिदारको जयोष्मायतनस्य ब्राह्मणस्य पादौ शिरसाभिवन्द्य जयोष्मायतनं ब्राह्मणमनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य जयोष्मायतनस्य ब्राह्मणस्यान्तिकात्प्रकान्तः॥१०॥


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.११७
न वा उ देवाः क्षुधमिद्वधं ददुरुताशितमुप गच्छन्ति मृत्यवः । उतो रयिः पृणतो नोप दस्यत्युतापृणन्मर्डितारं न विन्दते ॥१॥ य आध्राय चकमानाय पित्वोऽन्नवान्सन्रफितायोपजग्मुषे । स्थिरं मनः कृणुते सेवते पुरोतो चित्स मर्डितारं न विन्दते ॥२॥ स इद्भोजो यो गृहवे ददात्यन्नकामाय चरते कृशाय । अरमस्मै भवति यामहूता उतापरीषु कृणुते सखायम् ॥३॥ न स सखा यो न ददाति सख्ये सचाभुवे सचमानाय पित्वः । अपास्मात्प्रेयान्न तदोको अस्ति पृणन्तमन्यमरणं चिदिच्छेत् ॥४॥ पृणीयादिन्नाधमानाय तव्यान्द्राघीयांसमनु पश्येत पन्थाम् । ओ हि वर्तन्ते रथ्येव चक्रान्यमन्यमुप तिष्ठन्त रायः ॥५॥ मोघमन्नं विन्दते अप्रचेताः सत्यं ब्रवीमि वध इत्स तस्य । नार्यमणं पुष्यति नो सखायं केवलाघो भवति केवलादी ॥६॥ कृषन्नित्फाल आशितं कृणोति यन्नध्वानमप वृङ्क्ते चरित्रैः । वदन्ब्रह्मावदतो वनीयान्पृणन्नापिरपृणन्तमभि ष्यात् ॥७॥ एकपाद्भूयो द्विपदो वि चक्रमे द्विपात्त्रिपादमभ्येति पश्चात् । चतुष्पादेति द्विपदामभिस्वरे सम्पश्यन्पङ्क्तीरुपतिष्ठमानः ॥८॥ समौ चिद्धस्तौ न समं विविष्टः सम्मातरा चिन्न समं दुहाते । यमयोश्चिन्न समा वीर्याणि ज्ञाती चित्सन्तौ न समं पृणीतः ॥९॥
[सम्पाद्यताम्]
१०.११७.६
ऋङ् मोघमन्नं निन्दा च शापो यो मेत्यृगेव तु । याञ्चा यदिन्द्र चित्रेति क्षेपोऽभीदमिति त्वृचि ।। बृहद्देवता १.४९ ।।


text:
अध्यायः १११
युधिष्ठिर उवाच ।
कथं सर्वमिदं प्रोक्तं प्रयागस्य महामुने!
एतन्नः सर्वमाख्याहि यथा हि मम तारयेत् ॥१॥
मार्कण्डेय उवाच ।
श्रृणु राजन्! प्रयागे तु प्रोक्तं सर्वमिदं जपेत् ।
ब्रह्मा विष्णुस्तथेशानो देवताः प्रभुरव्ययः ॥२॥
ब्रह्मा सृजति भूतानि स्थावरं जङ्गमञ्च यत् ।
तान्येतानि परं लोके विष्णुः सम्वर्द्धते प्रजाः ॥३॥
कल्पान्ते तत्समग्रं हि रुद्रः संहरते जगत् ।
तदा प्रयागतीर्थञ्च न कदाचिद्विनश्यति ॥४॥
ईश्वरः सर्वभूतानां यः पश्यति स पश्यति ।
यत्नेनानेन तिष्ठन्ति ते यान्ति परमाङ्गतिम् ॥५॥
युधिष्ठिर उवाच ।
आख्याहि मे यथातथ्यं यथैषा तिष्ठति श्रुतिः ।
केन वा कारणेनैव तिष्ठन्ते लोकसत्तमाः ॥६॥
मार्कण्डेय उवाच ।
प्रयागे निवसन्ते ते ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।
कारणं तत्प्रवक्ष्यामि श्रृणु तत्त्वं युधिष्ठिर! ॥७॥
प़ञ्चयोजनविस्तीर्णं प्रयागस्य तु मण्डलम् ।
तिष्ठन्ति रक्षणा यात्र पापकर्मनिवारणात् ॥८॥
उत्तरेण प्रतिष्ठानाच्छद्मना ब्रह्म तिष्ठति ।
वेणीमाधवरूपी तु भगवांस्तत्र तिष्ठति ॥९॥
माहेश्वरो वटो भूत्वा तिष्ठते परमेश्वरः ।
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ॥
रक्षन्ति मण्डलं नित्यं पापकर्मनिवारणात् ॥१०॥
यस्मिन् जुह्वन् स्वकं पापं नरकञ्च न पश्यति ।
एवं ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रयागे समहेश्वरः ॥११॥
सप्तद्वीपाः समुद्राश्च पर्वताश्च महीतले ।
रक्षमाणाश्च तिष्ठन्ति यावदाभूतसंप्लवम् ॥१२॥
येचान्ये बहवः सर्वे तिष्ठन्ति युधिष्ठिर! ।
पृथिवी तत्समाश्रित्य निर्मिता दैवतैस्त्रिभिः ॥१३॥
प्रजापतेरिन्द्र (दं) क्षेत्रं प्रयागमिति विश्रुतम् ।
एतत् पुण्यं पवित्रं वै प्रयागञ्च युधिष्ठिर! ॥
स्वराज्यं कुरु राजेन्द्र! भ्रातृभिः सहितोऽनघ ॥१४॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
पंचेमऽहनि
[ज्येष्ट शु० १० बुधवार शके १५९६: ३ जून १६७४]
अथ षंचमेऽहनि नक्षत्रयज्ञ: । ऐंद्रीशांत्यंगत्वेन नक्षत्रयज्ञं करिष्ये इति संकल्प्य । कुंडे अग्रिं प्रतिष्ठाप्य । तत्पूरतो वेदिकायां पीठे वा अष्टाविंशतिनक्षत्राणि तत्प्रतिमासु नक्षत्रदेवताश्च तत्प्रतिमासु पूर्वोक्तमंत्रै: अग्रिर्न:पात्वित्यष्टवाक्यैर्वा आवाह्य पूर्ववत्पूजयित्वा अन्वाधाज्यभागांते चित्राणी साकं दिवि रोचनानि यानि नक्षत्राणि इति सूक्ताभ्यां अष्टभिर्वाक्यैर्वा आज्यं हुत्वा समिचरुं यवमिश्रतिलाज्यै: प्रत्येकं अष्टशतं संख्यया पूर्वोक्तहोममंत्रे; ‘अग्रिर्न पात्विति अष्टवाक्यै: वा हुत्वा । अग्रये स्वाहा ।कृत्तिकाभ्य: स्वाहा । इत्युपहोमान् हुत्वा ।[ चित्राणि] साकं यानि नक्षत्राणीति पुनर्हुत्वा । अभयगणेन अग्रिमुपस्थाप्य । स्विष्टकृतादिहोमशेषं समाप्य । नक्षत्रप्रीतये पूर्वोक्तघृतादिदक्षिणां दत्वा ब्राह्मणभोजनं संकल्प्य । उत्तरपूजां विसर्जनं कृत्वा प्रतिमा आचार्याय निवेदयित्वा । इति नक्षत्रयाग: ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
भगवद्गीता तृतीयॊऽध्यायः – कर्मयोगः (गीता सोपानम् – ४)
श्रीकृष्णेन एतावत् ज्ञान-कर्म-योग विषये उपदिष्टः अर्जुनः संशयनिवारणाय पुनः पृच्छति —-
“ज्ञानं कर्मणः श्रेष्ठं इति भवान् वदति, तथापि मां एतादृशे घोरकर्मणि (युद्धे) नियोजयति च । एवं विरुद्धवचनेन मम बुद्धिमोहः भवति, अतः अस्माकं श्रेयसे किं करणीयमिति एकं निश्चित्य वदतु” ।
अर्जुनस्य सन्देहनिवारणं कुर्वन् भगवान् अवदत् । “अस्मिन् लोके साङ्ख्यानां कृते ज्ञानयोगः योगिनां कृते कर्मयोगः इति द्विविधा निष्ठा मया पूर्वं उक्ता अस्ति । कर्मणः अनाचरणं नैष्कर्म्यं न भवति, केवलं कर्मत्यागेन ज्ञानसिद्धिः अपि न भवति । सर्वे प्राणिनः सर्वदा कर्म कुर्वन्ति एव । सर्वे अपि स्वभावगुणैः विवशा: भूत्वा कर्म कुर्वन्ति । दम्भी कर्मेन्द्रियाणि नियम्य मनसा इन्द्रियविषयान् स्मरति, जितेन्द्रियः कर्मयोगी तु फलासक्तिं विना कर्म आचरति” ।
“अकर्मणः अपेक्षया कर्माचरणं श्रेष्ठम् । अत: त्वं नियतं कर्म आचर । कर्म न करोति चेत्, शरीरसंरक्षणमपि न भविष्यति । यज्ञात् इतरकर्माणि बन्धनं जनयन्ति, अतः त्वं फलासक्तिं त्यक्त्वा कर्म समाचर ।
सृष्टेः आदौ यज्ञसहितान् मानवान् सृष्ट्वा ब्रह्मा अवदत् —
“यज्ञः भवतां कामधेनुः अस्ति, एतेन यज्ञेन वर्धयन्तु । यज्ञेन यूयं देवान् भावयथ, देवाः युष्मान् भावयन्तु च । एवं परस्परभावनया (दैवानुग्रहेण) युष्माकं परं श्रेयः भविष्यति । यज्ञभाविताः देवाः युष्मभ्यम् इष्टभोगान् प्रदास्यन्ति । तस्मात्- प्राप्तात् भोगात् किञ्चिदपि वा तेभ्यः देवेभ्यः प्रत्यर्पणीयम् । यः प्रत्यर्पणं विना समस्तभोगान् स्वयं भुङ्ते स: चोरः एव” ।
यज्ञशिष्टभोगिनः सज्जना: पापमुक्ताः भवन्ति, ये स्वभोगायैव पाकं कुर्वन्ति, ते तु पापं भुञ्जते ।
उद्भवचक्रम् —
“प्राणिनाम् उत्पत्तिः अन्नात् भवति । अन्नं तु वृष्टेः कारणात्, वृष्टि: यज्ञाच्च जायते । यज्ञः कर्मसम्भव:, कर्म वेदोद्भवञ्च । सः वेद: अक्षरात् परमात्मनः जात:, अतः सर्वव्यापी ब्रह्म सर्वदा यज्ञे उपस्थितम् अस्ति । यः एवं मया व्यवस्थितं चक्रं न अनुसरति, पापात्मनः तस्य जीवनं व्यर्थं भवति” ।
“यः आत्मारामः, आत्मतृप्तः आत्मतुष्टश्च अस्ति तस्य करणीयं किमपि न विद्यते यतः आचरितेन वा अनाचरितेन वा कार्येण तस्य किमपि प्रयोजनम् नास्ति, कर्मफलसिद्ध्यर्थं तस्य न कोऽपि परालम्बः । अत: फलापेक्षां त्यक्त्वा सर्वदा कर्म कुरु । असक्तः पुरुष: कर्म कुर्वन् परमपदं प्राप्नोति” ।
“जनकादयः ज्ञानिनः कर्मयोगेन सिद्धिं प्राप्तवन्तः, अतः त्वमपि लोकहिताय कर्म आचर । श्रेष्ठः यद्यद् आचरति, इतरे जनाः तत्सर्वम् आचरन्ति, तस्य प्रमाणं सर्वे अनुसरन्ति च” ।
“यद्यपि त्रिषु लोकेषु मम न किञ्चिदपि कर्तव्यम्, मया न किमपि अप्राप्तम्, प्राप्तव्यञ्च अस्ति, तथापि अहं सर्वदा कर्मनिरतो भवामि । अहं उत्साहेन कर्म न करोमि चेत्, सर्वे मानवाः अपि मामेव अनुसरन्ति । अहं कर्म न करोमि चेत् लोकस्य हानिः भवेत् । अहं सङ्करस्य कारणं लोकनाशकश्च भवेयम्” ।
विद्वान् – अविद्वान् च —-
“यथा अज्ञानिनः सक्ताः कर्म कुर्वन्ति, तथा असक्तः विद्वान् लोकोद्धाराय कर्म आचरेत् ।
युक्त: विद्वान् कर्मसक्तानां अज्ञानिनां बुद्धिभेदं कदापि न जनयेत्, स्वयं कर्माणि समाचरन् तानि तैः कारयेत् च।
प्रकृतिविकारभूतानि इन्द्रियाणि एव कर्म कुर्वन्ति न तु आत्मा, किन्तु अज्ञानी अहङ्कारविमूढः ’अहं कर्ता’ इति चिन्तयति ।
प्रकृतिजन्येन्द्रियाणां तेषां कर्मणां च विभागयो: यथार्थज्ञानी “इन्द्रियाणि विषयेषु प्रवर्तन्ते” इति ज्ञात्वा विषयेषु न सज्जते ।
मायागुणमोहिताः (प्रकृते: गुणाः = मायायाः सत्वरजस्तमो गुणाः) विषयेषु आसक्ताः भवन्ति । विद्वान् ज्ञानी कदापि तादृशान् मन्दबुद्धीन् न विचालयेत्” ।
“अतः त्वं अध्यात्ममनसा सर्वकर्माणि मयि, भगवति समर्प्य निराशी: निर्ममः भयशून्यश्च भूत्वा युद्धं कुरु” ।
“ये मम इदम् अभिप्रायं नित्यं अनुसरन्ति, श्रद्धावन्त:, असूयारहिताः ते अपि कर्मबन्धनात् मुक्ताः भवन्ति । किन्तु ये असूयाविष्टाः विपरीतम् अनुतिष्ठन्ति तान् सर्वज्ञानविमूढान्, अविवेकिनः नष्टान् इति जानीहि” ।
“ज्ञानी अपि स्वभावानुसारमेव प्रवर्तते । सर्वे स्वप्रकृतिं अनुसरन्ति । तस्य निषेधेन प्रयोजनम् नास्ति । सर्वेषु इन्द्रियविषयेषु रागद्वेषौ तिष्ठतः। तौ शत्रू इति ज्ञात्वा ज्ञानी तयोर्वशं न गच्छेत् ।
विगुणः अपि स्वधर्मः सुष्ठु अनुष्ठितात् परधर्मात् श्रेय: भवति । स्वधर्मे मरणमपि श्रेयः, परधर्मस्तु भयदायकः भवति” ।
अनन्तरं, “मनुष्यः कस्य प्रेरणया बलात् नियोजित: इव पापं करोति“ इति अर्जुनेन पृष्टः कृष्ण: अवदत् —
“कामः क्रोधश्च रजोगुणात् सम्भवत: । कामपूर्ति: असाध्यमेव । एनं स्वशत्रुं जानीहि । यथा धूम: वह आच्छादयति, मलं दर्पणं आच्छादयति, उल्ब: गर्भं च आच्छादयति, तथा कामः ज्ञानम् आच्छादयति । एवं कामः नित्यशत्रुवत् दुष्पूरेण अग्निना ज्ञानं आच्छाद्य तिष्ठति । एष: कामः इन्द्रियमनोबुद्धिषु स्थित्वा आत्मानं मोहयति । अतः त्वं आदौ इन्द्रियनियमनेन ज्ञानविज्ञाननाशकं एनं पापं कामं त्यज” ।
इन्द्रियाणि उत्कृष्टानि सन्ति । मनः इन्द्रियेभ्यः उत्कृष्टं अस्ति । बुद्धिः मनसोपि उत्कृष्टा भवति, किन्तु आत्मा तु बुद्धेः अपि उत्कृष्टः । हे अर्जुन! एवं सर्वोत्कृष्टं आत्मानं विज्ञाय आत्मनियन्त्रणेन दुर्जयं कामरूपं शत्रुं नाशय” ।
अभ्यासः ——–
- ५ श्लोकानं अन्वयम्, अन्वयार्थं, तत्पर्यार्थं च लिखत ।
- एक वाक्येन उत्तरत –
- कः मिथ्याचरः इति उच्यते?
- परस्परं भावयन्तः किम् अवाप्नुवन्ति?
- के अघं (पापं) भुञ्जते?
- जनः कस्य किम् अनुवर्तते?
- असक्तः विद्वान् किम् इच्छन् कर्म कुर्यात् ?
- अहङ्कारविमूढात्मा क: ?
- तत्ववित् किं मत्वा न सज्जते ?
- रागद्वेषौ कुत्र व्यवस्थितौ स्तः ?
- बुद्धि: कस्मात् परा? बुद्धेः परः कः ?
- पञ्चवाक्यैः उत्तरत –
- सर्वगतं ब्रह्म कथं सर्वदा यज्ञे प्रतिष्ठ्तम् इति श्रीकृष्ण: वर्णयति ?
- अविद्वांसः अपेक्षया युक्तः विद्वान् किं किं कथं कुर्यात् इति वर्णयत ।
- “आदौ इन्द्रियाणि नियम्य कामं प्रजहि” इति कृष्ण: अर्जुनं किमर्थं उपदिशति ? वर्णयत ।
Thanks to Sri P.N. Namboodiri who conducts the Gita Pravesha (Samskrita Bharati Gita Sopanam level 4) classes.