text:
भारतस्य इतिहासः
भारतस्य इतिहासः आधुनिकमानवस्य (होमो-सेपियन्स्) पुरातत्त्वावशेषकालतः प्रायः ३४००० वर्षेभ्यः आरब्धः । भारतस्य इतिहासे सम्पूर्णभारतखण्डस्य तन्नाम इदानीन्तनभारतस्य पाकिस्तानस्य, बाङ्ग्लादेशस्य, श्रीलङ्कादेशस्य नेपालदेशस्य, भूतानदेशस्य च इतिहासः अन्तर्भूतः । ५०००वर्षेभ्यः पूर्वतनी सिन्धुखातस्य नागरिकता जगति एव अत्यन्तं पुरातनसंस्कृतिः । तदातनः इतिहासः विवादात्मकः अस्ति । इण्डो-आर्यन्-जनानाम् आगमनसिद्धान्तानुसारम् आर्यन्-जनाः क्रि पू २०००-१५००अवधौ मध्यएषियाभागतः आगत्य इदानीन्तनवायुव्यभारते अवसन् । स्थानीयेभ्यः द्राविडजनैः सह जातः तेषां सम्पर्कः भारतस्य शास्त्रीयसंस्कृतेः उदयस्य कारणं जातम् इति ऊह्यते ।
क्रि पू ६ शतके महावीरगौतमबुद्धयोः जन्म अभवत् । तदारभ्य भारतस्य इतिहासस्य प्रमाणानि प्राप्यन्ते । अग्रिमेषु १५००वर्षेषु भारतीयसंस्कृतिः सम्यक् प्रवृद्धा । केषाञ्चन इतिहासतज्ञानाम् अभिप्रायानुसारं क्रि श १ तः १५ शतकावधौ विश्वे एव महती अर्थव्यवस्था आसीत् भारते । तदा जगतः आयव्ययस्य त्रिषु एकस्य भागस्य नियन्त्रणं भारतेन क्रियते स्म । अनन्तरं मोघलजनानां काले चतुर्षु एकभागस्य जातं नियन्त्रणं युरोपियन्-जनानां काले इतोपि न्यूनत्वम् अप्राप्नोत् । ८ तः १२ शतके अरब्-मध्यएषियायोः सैन्याक्रमणतः आरब्धानां यवनाक्रमणानां परिणामतः १६शतकाभ्यन्तरे भारते मोघलसाम्राज्यस्य स्थापनं सञ्जातम् । १५-१६श्तकाभ्यन्तरे जातात् युरोपियन्-वणिजाम् आगमनात् १८शतकाभ्यन्तरे भारते ब्रिटिषसाम्राज्यस्य स्थापनं जातम् । महात्मागान्धेः नेतृत्वे प्रवृत्तस्य अहिंसात्मकान्दोलनस्य परिणामरूपेण १९४७तमे वर्षे भारतं स्वतन्त्रम् अभवत् । किन्तु अखण्डं भारतं जात्यातीतभारतगणराज्यम् इस्लामिक्पाकिस्तानराज्यं चेति द्विधा विभक्तम् । १९७१तमे जातस्य युद्धस्य कारणतः पूर्वपाकिस्तानं स्वतन्त्रं भूत्वा बाङ्ग्लादेशस्य सृष्टिरभवत् । २०तमे शतके १ बिलियन् अपेक्षया अधिकजनसंख्यायुतं भारतं विश्वे एव महत् जनतन्त्रराष्ट्रम् अभवत् । वेगेन प्रवर्धमानायाः आर्थिकव्यवस्थायाः कारणतः आर्थिकव्यवस्थायां विश्वे चतुर्थं स्थानं प्राप्तम् अस्ति भारतेन ।
अन्तर्विषयाः
- १ शिलायुगसंस्कृतिः
- २ कांस्ययुगसंस्कृतिः
- ३ सिन्धुखातसंस्कृतिः
- ४ वेदकालीनसंस्कृतिः
- ५ महाजनपदाः
- ६ पर्षियन्-जनानां, ग्रीक्-जनानां च आक्रमणम्
- ७ मगधसाम्राज्यम्
- ८ मध्ययुगीयानि राज्यानि
- ९ वायुव्यभारतस्य सम्मिश्रसंस्कृतयः
- १० मध्ययुगस्य अन्तिमकालस्य साम्राज्यानि
- ११ इस्लां-सुल्तानाः
- १२ मोघलानां कालः
- १३ मोघलानाम् अनन्तरकालः
- १४ विस्तरणयुगम्
- १५ भारतगणराज्यम्
- १६ वंशावली
- १७ सम्बद्धजना:
शिलायुगसंस्कृतिः[सम्पादयतु]
(क्रि पू ७०,०००-५०००)
५००,००० वर्षेभ्यः पूर्वतनाः होमोएरेक्टस्जातीयानां पूर्वमानवानाम् अवशेषाः प्राप्ताः सन्ति नर्मदानदीखातेषु । आधुनिकमानवस्य आगमनं भारतं प्रति ७०,०००-८०,०००वर्षाभ्यन्तरे स्यात् इति अभिप्रायः आधुनिकविज्ञानस्य । मध्यप्रदेशस्य "छिम्बेट्का" इत्यत्र ९०००वर्षेभ्यः पूर्वतनगुहासु प्राप्ताः मानवस्य वसतेः चित्रकलायाः च अवशेषाः एव आधुनिकमानवानां प्रथमचिह्नम् । ७०००वर्षेभ्यः पूर्वतनाः अवशेषाः प्राप्ताः सन्ति गुजरातराज्यस्य खम्बत्-उपसागरे । इदानीन्तनपाकिस्थानस्य बलूचिस्थानप्रान्ते ७०००वर्षेभ्यः पूर्वतनाः शिलया-मृत्तिकाभिः च निर्मिताः वसतयः प्राप्ताः सन्ति । क्रि पू ३५००वर्षावसरे सा संस्कृतिः सिन्धुखातसंस्कृतौ विलीना जाता इति चिन्त्यते ।
कांस्ययुगसंस्कृतिः[सम्पादयतु]
(क्रि पू ३३००-१५००)
अखण्डभारतस्य कांस्ययुगस्य संस्कृतयः नागरिकवसतीनां, वैदिककालस्य वर्धनस्य वा आधुनिकभारतीयसंस्कृतेः आधारभूमिः । कांस्ययुगे सिन्धुखातस्य संस्कृतिः, वैदिकसंस्कृतिः च प्रवृद्धे जाते ।
सिन्धुखातसंस्कृतिः[सम्पादयतु]
(क्रि पू ३३००तः १५००)
सिन्धुनद्याः तीरे प्रायः क्रि पू २५००मध्ये जलमातृकम् आरब्धम् । तेन सह प्रगतिपथम् आगता नागरिकता एव सिन्धुखातस्य नागरिकता । एषा नागरिकता क्रि पू २५००तः क्रि पू १९००अवधौ संवृद्धा । एतदवसरे हरप्पा तथा मोहेञ्जोदारो इति नगरद्वयम् आसीत् । एते एव विश्वे प्रथमनगरे इति प्रख्याते । एषा नागरिकता सिन्धोः, तस्याः उपनद्योः गाग्गर्नद्योः हाक्रनद्योः तीरे प्रसृता आसीत् । कालक्रमेण सा पश्चिमदिशि गङ्गायमुनयोः मध्ये विद्यमानस्य दोआब्प्रदेशपर्यन्तं, दक्षिणे इदानीन्तनमहाराष्ट्रराज्यपर्यन्तं, पूर्वदिशि इदानीन्तन-इरान्देशपर्यन्तम्, उत्तरदिशि इदानीन्तन-अफघानिस्तानपर्यन्तं प्रसृता । एतदवसरे उत्तमः नगररचनाक्रमः आसीत् । इष्टिकानाम् उपयोगः, बहु-अट्टात्मकानां भवनानां निर्माणं, अन्तर्कुक्कुलीव्यवस्था (कुक्कुली इत्युक्ते मलिनजलप्रवाहनालः) च एतस्याः नागरिकतायाः वैशिष्ट्यम् । तदानीन्तनजनसंख्या ५० लक्षमिता स्यादिति तज्ञानाम् अभिप्रायः ।
भौगोलिकपरिवर्तनानां वातावरणवैपरीत्यानां कारणतः एतस्याः नागरिकतायाः नाशस्य कारणं स्यादिति ऊह्यते । क्रि पू २६००वर्षेभ्यः पूर्वमेव ते जलमातृकव्यवस्थाम्, आहारधान्यानां रक्षणार्थं भाण्डारव्यवस्थां, सार्वजनिकमार्गाणां व्यवस्थाम्, इष्टिकाभिः कुक्कुलीनिर्माण्व्यवस्थां वा ज्ञातवन्तः आसन् ।
वेदकालीनसंस्कृतिः[सम्पादयतु]
(क्रि पू १९०० तः ५००)
वेदानां रचना अस्याः वैदिकसंस्कृतेः काले एव वैदिकसंस्कृतेन कृता । वेदाः एव जगति अत्यन्तं प्राचीनाः ग्रन्थाः । तदानीन्तनसंस्कृतिः इण्डो-आर्यन्मूलीया आसीत् । वेदकालस्य आरम्भे तेन समाजेन पशुपालनमेव अवलम्बितम् आसीत् । ऋग्वेदकालानन्तरं सः समाजः कृषिविषये लक्ष्यम् अददात् । तदा वर्णाश्रमपद्धतिः आसीत् । कालक्रमेण लघुराज्यानां मेलनेन कुरु-पाञ्चालसदृशानि महाराज्यानि उदितानि । हिन्दुधर्मस्य प्रधानग्रन्थानां रामायण-महाभारत-भगवद्गीतादीनां रचना अपि तदा एव मुखोक्तरीत्या जाता इति उच्यते । अथर्ववेदस्यापि रचना अस्मिन्नेव काले जाता इति ज्ञायते । अनन्तरं क्रि पू ६ शतके नगरीकरणम् अफघानिस्थानतः बङ्गालपर्यन्तं व्याप्तम् । तदवसरे गङ्गानद्याः उपत्यकायां दख्खनीप्रदेशे च अनेकानि राज्यानि उदितानि । तेषु १६ राज्यानि "महाजनपदाः" इत्युच्यन्ते ।
महाजनपदाः[सम्पादयतु]
(क्रि पू ७००-३२०)
अयसः युगे भारते लघुराज्यानि संस्थानानि वा आसन् । क्रि पू १०००वर्षेभ्यः पूर्वतनेषु वैदिकसाहित्येषु अपि तस्य उल्लेखः अस्ति । क्रि पू ६ शतके नगरीकरणम् अफघानिस्थानतः बङ्गालपर्यन्तं व्याप्तम् । तदवसरे गङ्गानद्याः उपत्यकायां दख्खनीप्रदेशे च अनेकानि राज्यानि उदितानि । तेषु १६ राज्यानि "महाजनपदाः" इत्युच्यन्ते । तेषु मगध-कोसल-कुरु-गान्धारजनपदाः अत्यन्तं बलतराः आसन् । राजा राज्याधिकरं येन केन प्रकारेण प्राप्नोति चेदपि वैदिकवर्गः सूक्तं वंशपरम्परां धार्मिकाधिकारं च सृष्ट्वा तं राज्याधिकारं सक्रमं करोति स्म । तदा सामान्यजानानां भाषा प्राकृतम् उच्चवर्गीयाणां विद्यावतां वा भाषा संस्कृतम् आसीत् । तदा हिन्दुधार्मिकविधयः सङ्कीर्णाः सन्तः वैदिकवर्गः केवलं तान् विधीन् कारयितुं शक्नोति स्म ।
तत्त्वशास्त्रस्य प्रथमावस्था इत्याख्यानाम् उपनिषदां रचना अस्मिन्नेव काले आरब्धा इति ऊह्यते । अस्मिन्नेव काले बौद्ध-जैनधर्मौ अपि प्रवृद्धौ । महाजनपदानां कालः वैचारिकतायाः सुवर्णयुगमेव । बौद्ध-जैनधर्मयोः तत्त्वं सर्वम् अत्यन्तं सरलम् आसीत्, तथा च प्राकृतभाषया धर्मप्रसारः जातः इत्यस्मात् तौ धर्मौ बहुशीघ्रं जनजीवनं प्रविष्टौ । बौद्धधर्मस्य संन्यासिनां कारणतः सः धर्मः मध्यएषिया, पूर्वएषिया, टिबेट्, श्रीलङ्का, आग्नेयएषियापर्यन्तमपि प्रसृतः । महाजनपदानां काले आरब्धं तत्त्वशास्त्रं समग्रस्य पूर्वजगतः श्रद्धा-विश्वासयोः आधारभूमिः जाता । पर्षिया-ग्रीसदेशेभ्यः जातात् आक्रमणात् तथा च मगधे उदयं प्राप्य सम्पूर्णं भारतं प्रसृतस्य महासाम्राज्यस्य कारणात् च एतेषां महाजनपदानां नाशः अजायत ।
महाजनपदाः प्राचीनभारतस्य साम्राज्यानि आसन् । षोडश जनपदाः आसन् । ते ;
एतेषु गन्धारः काम्भोजश्च उत्तरपते स्थितौ ।
पर्षियन्-जनानां, ग्रीक्-जनानां च आक्रमणम्[सम्पादयतु]
क्रि पू ५ शतके भारतस्य उपरि अकीमेनिड्-साम्राज्यस्य, अलेक्साण्डरस्य च आक्रमणं सञ्जातम् । तस्मात् भारतस्य राजकीयव्यवस्था एव परिवर्तिता अभवत् ।
अकीमेनिड्-साम्राज्यम्[सम्पादयतु]
- वायुव्यभारते पर्षियातः आगतस्य अकीमेनिड्-साम्राज्यस्य शासनम् आसीत् । एतत् साम्राज्यं भारते १८६ वर्षाणि यावत् शासनम् अकरोत् । ते पर्षियन्भाषायाः अरामिक्-लिपेः उपयोगं कुर्वन्ति स्म । एतदवसरे एव आक्रमणं कृतवतः अलेक्साण्डरस्य दिग्विजययात्रा भारतस्य सिन्धुनद्याः प्रदेशपर्यन्तं प्रसृता आसीत् । अस्य साम्राज्यस्य पञ्जाबप्रदेशः, सिन्धुनद्याः प्रदेशः च अलेक्साण्डरस्य वशं गतौ ।
अलेक्साण्डरस्य साम्राज्यम्[सम्पादयतु]
- अलेक्साण्डरः क्रि पू ३३४ तमे वर्षे एषियाखण्डस्य कतिपय भागान् अकीमेनिड्-साम्राज्यं च वशीकृत्य भारतस्य उत्तरपश्चिमभागं प्राप्नोत् । तत्र सः भारतस्य राजानं पोरसं हैदस्पेस्युद्धे (इदानीतनपाकिस्तानस्य "जीलम्"नगरसमीपे) पराजित्य पञ्जाबप्रदेशस्य बहून् भागान् वशीकृतवान् । "बियस"नदीम् अतिक्रम्य ततोऽपि अग्रे गन्तुम् अलेक्साण्डरस्य सैन्यं नाशक्नोत् । तस्मात् कारणात् तस्य सैन्यं दक्षिणपश्चिमदिशि अगच्छत् ।
ग्रीको-बौद्धकालः[सम्पादयतु]
- शास्त्रीयायाः ग्रीकसंस्कृतेः बौद्धधर्मस्य च सांस्कृतिकमिश्रणम् एव ग्रीको-बौद्धसंस्कृतिः । सा क्रि पू चतुर्थे पञ्चमे च शतके इदानीन्तन-अफघानिस्तानस्य पाकिस्तानस्य च प्रदेशेषु व्याप्ता आसीत् । विशेषरूपेण महायानम् एतस्याः संस्कृतेः प्रभावितं जातम् । अनन्तरम् एषा संस्कृतिः चीना, कोरिया, जपान्-देशपर्यन्तं प्रसृता ।
मगधसाम्राज्यम्[सम्पादयतु]
- क्रि पू ६८४-३२१
- मगधं पूर्वभारतस्य किञ्चित् राज्यम् आसीत् । मगधदेशः षोडशमहाजनपदेषु अन्यतम: । अद्यतन: बिहारप्रदेश: मगधदेश: आसीत् । तस्य द्वे राजधान्यौ । राजगृहं पाटलीपुत्रञ्चेति । अस्मात् प्रदेशात् एव जैनधर्मः बौद्धधर्मः च उद्भूतौ । भारतस्य सुवर्णकाले गणितं विज्ञानं ज्यौतिषं धर्म: इत्येतेषां शास्त्राणां विकास: अभवत् अत्र ।
भूगोलाधारः
- मगधदेशे अद्यतने पटना-गया-मण्डले पश्चिमबङ्गालप्रदेशा: च अन्तर्भवन्ति स्म । अस्य प्रदेशस्य सीमा उत्तरदिशि गङ्गा आसीत् , पूर्वस्याम् दिशि चम्पानदी दक्षिणे च विन्ध्याचलः आसीत् ।
इतिहासः
- एषः प्रदेश: एव बौद्धजैनमतानां जन्मस्थानम् । अत्र एव मौर्यगुप्तसाम्राज्ये आरभेताम् । अस्मिन् देशे एव प्राचीनकाले अत्यन्तं प्रख्यात: नालन्दाविश्वविद्यालय: अपि आसीत् । अत्र पाळीभाषा अपि उपयुक्ता भवति स्म ।
बृहद्रथवंशः[सम्पादयतु]
- अयं वंशः भारतेन बृहद्रथेन स्थापितः । तस्य पुत्रः एव जरासन्धः । जरासन्धः भीमेन हतः । एष: वंशः सहस्रवर्षाणि शासनम् अकरोत् ।
प्रद्योतवंशः[सम्पादयतु]
- प्रद्योत्तवंशः बृहद्रथवंशस्य उत्तरधिकारी आसीत् । तेषां सम्प्रदायानुसारं पुत्राः स्वपितॄन् हत्वा एव राजानः अभवन् । तेषां शासनकाले मगधदेशे अपराधकरणं नाम कश्चन सामान्य: विषय: आसीत् । अतः एव जनाः प्रतिभटनं कृतवन्त: । ततः हर्यङ्कः जनानाम् इच्छया राजा अभूत् ।
हर्यङ्कवंशः[सम्पादयतु]
- हर्यङ्कवंशः क्रि.पू ६८४ तमे वर्षे प्रतिष्ठितः । बिम्बिसारः एव मगधराज्यं पालयति स्म । तस्य पुत्रः अजातशत्रुः तं कारागारे स्थापयित्वा राजा अभूत् । तस्य पुत्रस्य राज्ञः उदयभद्रस्य राज्यकाले पाटलीपुत्रं लोकस्य वरिष्ठं नगरम् अभवत् । अनिरुद्धः स्वपितरम् उदयभद्रं हत्वा राजा अभवत् । अतः विद्रोह: प्रावर्तत ।
शिशुनागवंशः[सम्पादयतु]
- एषः वंशः शिशुनागेन क्री.पू ४३० तमे वर्षे प्रतिष्ठापितः । अस्य वंशस्य राज्ञः महानन्दिनः अन्यजातसुतेन महापद्मेन नन्दवंशः प्रतिष्ठापितः ।
नन्दवंशः[सम्पादयतु]
- अस्य राज्यस्य संस्थापकः महापद्मनन्दः शिशुनागवंशस्य महानन्दिनः अन्यजातपुत्रोSभवत् । महापद्मनन्दः अष्टाशीतिवर्षाणि यावत् जीवितवान् । नन्दराजाः भारतस्य प्रथमाः साम्राज्यस्थापकाः इति प्रसिद्धाः । अस्य वंशस्य अन्तिमः सम्राट् धननन्दः ।
मौर्य साम्राज्यम्[सम्पादयतु]
- मौर्यसाम्राज्यं चन्द्रगुप्तमौर्येन प्रतिष्ठापितम् । सः विशालराज्यं प्राशासत । सः कम्भोजपारसिकयवनराज्यानि अपि जितवान् । तस्य पुत्रः बिन्दुसारः आसीत् । तस्य पौत्रः सम्राट् अशोक़ः । कलिङ्गयुद्धानन्तरम् अशोकः बौद्धधर्मम् अहिंसां च गृहीतवान् । सः शिलाभिलेखनानि अपि स्थापितवान् ।
शुङ्गवंशः[सम्पादयतु]
- क्रि.पू १८५ तमे वर्षे सेनापतिः पुष्यमित्रशुङ्गः मौर्यमहाराजं बृहद्रथं हत्वा शुङ्गवंशं प्रतिष्ठापितवान् । इदं राज्यं क्रि.पू २६ तमे वर्षे नष्टम् अभवत् ।
कन्ववंशः[सम्पादयतु]
- क्रि पू ७५ तमे वर्षे वसुदेवेन कन्ववंशः प्रतिष्ठापितः । इदं राज्यं क्रि.पू २६ तमे वर्षे नष्टम् अभवत् ।
गुप्तवंशः[सम्पादयतु]
- गुप्तराज्यकाल: भारतस्य सुवर्ण्काल: इति कथ्यते । गुप्तवंशः श्रीगुप्तेन स्थापितः । अस्मिन् काले अनेके कवयः वैज्ञानिकाः गणितज्ञाः च अवसन् । गुप्तानां राजसभायां कालिदासार्यभट्वराहमिहीरविष्णुशर्मादय: विद्वांस: आसन् इति श्रूयते । मध्य-एशियहूणाः एतद् राज्यम् अनाशयन् ।
मध्ययुगीयानि राज्यानि[सम्पादयतु]
- मध्ययुगं तत्रापि गुप्तसाम्राज्यस्य कालः भारतस्य अभूतपूर्व-सांस्कृतिक-अभिवृद्धेः कालः । एषः अवधिः भारतस्य सुवर्णकालः इति उक्तम् अस्ति भारतीय-इतिहासे । क्रि श प्रथमशतकस्य मध्यभागे मध्य-एषियातः आगताः कुशानाः ईशान्यभारतम् आक्रम्य साम्राज्यस्थापनम् अकुर्वन् । एतत् साम्राज्यं कालान्तरे पेशावरतः गङ्गानद्याः पर्यन्तं, ततोऽपि अग्रे बङ्गालकोल्लिपर्यन्तम् अपि प्रसृतम् । पुरातनब्याक्ट्रियाप्रदेशः (इदानीन्तन-अफघानिस्तानस्य उत्तरभागे विद्यमानः प्रदेशः), दक्षिणताजकिस्तानप्रदेशः च अस्य साम्राज्यस्य भागाः आसन् । अस्य साम्राज्यस्य प्रभावः तुर्किस्तानपर्यन्तम् अपि प्रसृतः आसीत् । अस्य एव कारणात् अग्रे चीनादेशे बौद्धधर्मस्य प्रसारार्थम् अवसरम् अकल्पयत् । अस्मिन् एव अवधौ दक्षिणभारते बहवः राजवंशाः प्रकाशपथम् आगताः । "मधुरै"नगरं राजधानीं कृत्वा दक्षिणतमिळुनाडुपदेशे शासनं कुर्वत् पाण्ड्यराज्यं तेषु प्रथमम् । अयं कालखण्डः मौर्याणाम् अस्तङ्गमनं, क्रि पू २००तमे वर्षे शातवाहनानां प्रवर्धमानं ततः आरभ्य गुप्तसाम्राज्यस्य अन्त्यपर्यन्तमपि आसीत् । तन्नाम क्रि श प्रथमशतकस्य मध्यभागपर्यन्तम् । प्रायः २०० वर्षाणि यावत् शासनं कृतवतः अस्य नाशः हूणानाम् आक्रमणेन सञ्जातः ।
शातवाहनसाम्राज्यम्[सम्पादयतु]
- शातवाहनाः (एते आन्ध्राः इत्यपि उच्यन्ते) क्रि पू २३० तः दक्षिणभारते मध्यभारते च शासनम् अकुर्वन् । एतेषां राज्यानाम् अन्त्यविषये विवादाः सन्ति । एते ४५० वर्षाणि यावत् शासनम् अकुर्वन् । तदभ्यन्तरे एव तेषां राज्यं दायादानां मध्ये विभक्तम् आसीत् । शकैः सह कलहः, सामन्तराजानं महवत्त्वाकाङ्क्षा च एतेषाम् अवनतेः कारणं जातम् । अग्रे अनेके राजवंशाः एतत् राज्यं प्राप्तवन्तः ।
कुनिन्दराज्यम्[सम्पादयतु]
- कुनिन्दराज्यं हिमालयस्य उपत्यकायम् आसीत् । यद्यपि एतत् किञ्चित् लघुराज्यं तथापि ५०० वर्षाणि यावत् ते शासनम् अकुर्वन् । क्रि पू २ शतकतः क्रि श ३ शतकपर्यन्तं शासनं कृतं तैः । एतत् महाजनपदानां कालस्य राज्यम् आसीत् । तदानीन्तनानि राज्यानि इव एतदपि एकं लघुराज्यम् ।
पाण्ड्याः, चोळाः, चेराः च[सम्पादयतु]
- भारतस्य दक्षिणदिशि आसन् पाण्ड्यानां, चोळानां, चेराणां च राज्यानि । उत्तरभारते विद्यमानानि महासाम्राज्याणि पश्चिमतः तथा मध्य-एषियातः निरन्तरं जातानाम् आक्रमणानां कारणतः शिथिलानि अभवन् । तदा भारतस्य कलायाः तथा संस्कृतेः च केन्द्रं फलवत्याः इण्डो-गङ्गाप्रस्थभूमितः दक्षिणदिशि अपसृतम् । तावत् पर्यन्तम् एतानि राज्यानि प्रबलानि न आसन् । परस्परं कलहं कुर्वन्ति स्म । तदनन्तरं क्रमशः एते प्रबलाः अभवन् । कालान्तरे आग्नेय-एषियायाम् अपि राज्यस्थापनम् अकुर्वन् ।
कुशानसाम्राज्यम्[सम्पादयतु]
- कुशानसाम्राज्यं क्रि श १ शतकतः ३ शतकपर्यन्तं शासनम् अकरोत् भारते । क्रि श १०५-२५० पर्यन्तम् उत्तुङ्गस्थितौ आसीत् । तदा तत् साम्राज्यं ताजिकिस्तानतः क्यास्टियन्-समुद्रपर्यन्तम्, अफघानिस्तानतः गङ्गानद्याः उपत्यकापर्यन्तं प्रसृतम् आसीत् । अस्य साम्राज्यस्य स्थापनं चीनदेशस्य पूर्वतुर्किस्तानस्य निवासिनः टोचारियन्-जनाः अकुर्वन् । तेषां साम्राज्यस्य संस्कृतिः उत्तरभारतस्य संस्कृतितः प्रभाविता आसीत् । एतत् साम्राज्यं पूर्व-पश्चिमजगतः वाणिज्यकेन्द्रम् आसीत् । रोम्, ससानीय, पर्षिया इत्यादिभिः देशैः सह अस्य साम्राज्यस्य निरन्तरं सम्बन्धः आसीत् । चीनादेशेन सह निरन्तरव्यवहारस्य काराणतः तत्र कालान्तरे बौद्धधर्मः प्रसृतः ।
पश्चिमक्षत्रपाः[सम्पादयतु]
- पश्चिमक्षत्रपाः अथवा सत्रपाः वस्तुतः शकवंशीयाः एव । एते क्रि श ३५-४०५ पर्यन्तं भारतस्य पश्चिमभागे मध्यभागे च शासनम् अकुर्वन् । एतेषां राज्यं सौराष्ट्रे मालवे च प्रसृतम् आसीत् (इदानीन्तनं महाराष्ट्रं, राजस्थानं, मध्यप्रदेशः च) । उत्तरभारतस्य कुशानाः, मध्यभारतस्य शातवाहनाः (आन्ध्राः) च एतेषां समकालीनाः आसन् । ३५० वर्षाणि यावत् शासनम् अकुर्वन् एते । एते २७ राजानः आसन् । "क्षत्रप"शब्दस्य मूलं सत्रपः अथवा पर्षियन्-शब्दः "क्सत्रपवन" इत्येषः । अस्य शब्दस्य अर्थः प्रान्तप्रमुखः अथवा राजप्रतिनिधिः इति ।
गुप्तसाम्राज्यम्[सम्पादयतु]
- क्रि श ४ शतकः ५ शतकपर्यन्तम् आसीत् गुप्तसाम्राज्यम् भारते । गुप्तानां काले समग्रं भारतम् एकीकृतम् अभवत् । भारतीये इतिहासे गुप्तकालः "भारतस्य सुवर्णकालः" इत्येव उल्लिखितः अस्ति । तदवसरे भारते विज्ञानं राजनैतिकव्यवहारः च प्रवृद्धौ । ६ शतके गुप्तसाम्राज्यस्य पतनानन्तरं पुनः भारतं बहूनां राजानां मध्ये विभक्तम् अभवत् । मध्य-एषियानां हूणानाम् अक्रमणस्य कारणतः गुप्तसम्रज्यस्य नाशः अभवत् । तदनन्तरम् अपि गुप्तानां सोदरसम्बन्धी वंशः कश्चन मगधस्य शासनं करोति स्म ।
श्वेतहूणानाम् आक्रमणम्[सम्पादयतु]
- श्वेतहूणाः ५ शतकस्य आरम्भे अफघानिस्ताने राज्यस्थापनम् अकुर्वन् । "बामियान्" तेषां राजधानी आसीत् । एतेषाम् आक्रमणस्य कारणतः एव गुप्तसाम्राज्यस्य नाशः अभवत् । तस्मात् उत्तरभारते सुवर्ण-अध्यायस्य आरम्भः अभवत् । किन्तु दख्खणप्रदेशे दक्षिणभारते च तेषाम् आक्रमणस्य कोऽपि प्रभावः न जातः । ६ शतकनन्तरं भारते अवशिष्टाः हूणाः भारतीयेषु एव अन्तर्भूताः अभवन् ।
कळभ्राः[सम्पादयतु]
- कळभ्राः बौद्धधर्मीयाः । दक्षिणभारतं शिष्टवान् एकः एव बौद्धराजवंशः कळभ्रवंशः । क्रि श ३ शतकतः ६ शतकपर्यन्तं समग्रं दक्षिणभारतम् एकीकृतवन्तः कळभ्राः । दक्षिणभारते विद्यमानानां पाण्ड्य-चोळ-चेरराज्यानां प्राबल्यं नाशितवन्तः एते ।
वायुव्यभारतस्य सम्मिश्रसंस्कृतयः[सम्पादयतु]
- इदानीन्तने अफघानिस्ताने, पाकिस्ताने च उद्भूताः संस्कृतयः एताः । अफघानिस्तानस्य उपरि, पाकिस्तानस्य उपरि च काले काले पर्षियन्-जनाः, ग्रीक्-जनाः, मध्य-एषियाजनाः च आक्रमणं कृतवन्तः । तादृशेषु केचन तत्रैव उषितवन्तः । तेषां स्थानीयानां च सम्मेलनेन सम्मिश्रसंस्कृतयः जन्म प्राप्नुवन् । कालान्तरे अफघानिस्तानः पाकिस्तनतः च जनाः कौशेयवाणिज्यस्य व्याजेन भारतं प्रति, विश्वे अन्यत्र च गतवन्तः । ततः एताः संस्कृतयः सर्वत्र प्रसृताः । एतेषां राजानः भारते बौद्धधर्मं, हिन्दुधर्मं च अनुसरन्तः भारतीयसंस्कृतेः उपरि अपि प्रभावं जनितवन्तः ।
इण्डो-ग्रीक्-साम्राज्यम्[सम्पादयतु]
- एतत् साम्राज्यं वायुव्यभारते उत्तरभारते च प्रसृतम् आसीत् । क्रि पू १८० तः क्रि पू १० पर्यन्तं त्रिंशदधिकाः ग्रीक्-राजानः शासनम् अकुर्वन् । ग्रीको-ब्यास्टियन्-राजा डिमेट्रियस् क्रि पू १८० काले भारतस्य उपरि आक्रमणं कृत्वा साम्राज्यस्थापनम् अकरोत् । तस्य साम्राज्यम् इदानीन्तने उत्तर-अफघानिस्तानप्रदेशे आसीत् ।
इण्डो-स्कैथियन्नाः[सम्पादयतु]
- एते इण्डो-यूरोपियन्-शकानां गणीयाः । मूलतः सैबीरियाप्रदेशीयाः । सैबीरियातः ब्याक्ट्रियां प्रति, ततः काश्मीरं प्रति, ततः अग्रिमभारतं च प्रविष्टवन्तः । एते इण्डो-ग्रीक्-जनान् भारतः सम्प्रेष्य अत्र शासनम् अकुर्वन् । एतेषां राज्यं गान्धारतः मथुरापर्यन्तं प्रसृतम् आसीत् ।
इण्डो-पार्तियन्नाः[सम्पादयतु]
- एतेषां भारतीयं नाम "पल्लवाः" इति । एते क्रि श प्रथमशतके शासनम् अकुर्वन् । एतेषां नायकः गोण्डोफेरिस् । सः इदानीन्तनम् अफघानिस्तानं, पाकिस्तानम्, उत्तरभारतं च शिष्टवान् ।
इण्डो-सस्सानियाः[सम्पादयतु]
- एते वस्तुतः पर्षियामूलीयाः । भारतस्य उपरि गुप्तसाम्राज्यस्य काले आक्रमणम् अकुर्वन् । अनन्तरम् अत्रैव शासनम् अकुर्वन् । एते पञ्जाबप्रान्तस्य पश्चिमदिशि अवसन् । भारतीयसंस्कृत्याः पर्षियन्-संस्कृत्याः च मेलनेन इण्डो-सस्सानियसंस्कृतेः जन्म अभवत् ।
मध्ययुगस्य अन्तिमकालस्य साम्राज्यानि[सम्पादयतु]
- मध्ययुगस्य अनन्तरम् उत्तरतमिळुनाडुप्रदेशे चोळसाम्राज्यस्य, केरले चेरसाम्राज्यस्य च शासनम् आरब्धम् । दक्षिणभारतस्य नौकास्थानानि हिन्दुमहासागरस्य व्याप्तौ पश्चिमस्य रोमन्-साम्राज्यतः पूर्वस्य आग्नेय-एष्या-पर्यन्तस्य उपस्करवाणिज्यस्य प्रमुखाणि केन्द्राणि अभवन् । उत्तरभारते तु रजपूताः दृढाः जाताः ते भारतेन स्वातन्त्र्यप्राप्तिपर्यन्तम् अपि उत्तरभारते कथञ्चित् शासनम् अकुर्वन् एव । अस्मिन् काले भारते कलाः वर्धिताः । हिन्दु-बौद्ध-जैनधर्माः तदानीन्तनः प्रमुखधर्माः आसन् । उत्तरे हर्षवर्धनस्य द्वितीयशतकस्य आक्रमणस्य कालतः आरभ्य, दक्षिणे विजयनगरसाम्राज्यस्य नाशपर्यन्तम् अयं कालः इति गण्यते ।
हर्षसाम्राज्यम्[सम्पादयतु]
- गुप्तसाम्राज्यस्य अनन्तरं कनोजस्य हर्षः ७ शतके सम्पूर्णम् उत्तरभारतम् एकत्रीकृतवान् । तस्य मरणानन्तरं तस्य साम्राज्यम् अपि अवनतिं प्राप्नोत् । तदनन्तरं ७ शतकतः ९ शतकपर्यन्तं त्रयः राजवंशाः उत्तरभारतस्य नियन्त्रणार्थं प्रयत्नं, परस्परं युद्धं च अकुर्वन् । ते च मालवस्य प्रतिहाराः,बङ्गालस्य पालाः, दख्खनस्य राष्ट्रकूटाः ।
चालुक्याः पल्लवाः च[सम्पादयतु]
- क्रि श ६ शतके कलिङ्गे अथवा ओरिस्सासमीपस्य प्रदेशेषु शासनं कुर्वत् विष्णुकुण्डसाम्राज्यम् अग्रे चालुक्यानां साम्राज्यस्य कश्चन भागः अभवत् । चालुक्यसाम्राज्यं क्रि श ५५० तः ७५० पर्यन्तं कर्णाटकस्य बादामीतः, अनन्तरं ९७० तः ११९० पर्यन्तं कर्णाटकस्य कल्याणीतः दक्षिणभारतस्य, मध्यभारतस्य शासनम् अकरोत् । काञ्च्यां शासनं कुर्वन्तःपल्लवाः तेषां समकालीनाः आसन् । एकशतकं यावत् एतयोः साम्राज्ययोः मध्ये परस्परं लघु लघु युद्धानि भवन्ति स्म । बहुवारं अन्यस्य साम्राज्यस्य राजधानीं वश्यकुर्वन् । तादृशेषु युद्धेषु केरलस्य चेराः, श्रीलङ्कायाः राजानः च पल्लवानां पक्षे भवन्ति स्म । पाण्ड्याः चालुक्यानां पक्षे युद्धं कुर्वन्ति स्म । दक्षिणभारतस्य शिलामयाः बहवः देवालयाः एतेषां काले एव निर्मिताः । यद्यपि सम्पूर्णभारतस्य एकमेवराज्यस्य परिकल्पना उत्तरभारते हर्षवर्धनस्य पराजयेन सह नष्टा अभवत् तथापि दक्षिणभारते पौनःपुन्येन पल्लविता भवति स्म ।
चोळसाम्राज्यम्[सम्पादयतु]
- दक्षिणे ९-१२ शतके महासाम्राज्यम् आसीत् चोळसाम्राज्यम् । पूर्वतनसाम्राज्यानि इव एते अपि भारते प्रख्यातानि स्मारकाणि निर्मितवन्तः । भारतस्य दक्षिणभागस्य अन्तिमभागे एतेषां साम्राज्यम् आसीत् इति कारणतः एते श्रीलङ्कायाः शासनम् अपि अकुर्वन् । आग्नेय-एष्या-संस्कृतिः एतेभ्यः प्रभाविता अभवत् । एतेषां नौसैन्यम् अत्यन्तं बलयुतम् आसीत् इत्यनेन श्रीलङ्कायाः उपरि, बङ्गालकोल्लि-उपरि च नियन्त्रणम् आसीत् एतेषाम् । एतत् साम्राज्यं शिष्टवान् राजराजचोळः भारतस्य सर्वोत्तमेषु सम्राजेषु अन्यतमः इति परिगण्यते ।
प्रतिहाराः, पालाः तथा राष्ट्रकूटाः[सम्पादयतु]
- प्रतिहाराः ६ शतकतः ११ शतकपर्यन्तम् इदानीन्तनं राजस्थानम्, उत्तरभारतस्य प्रदेशान् च शिष्टवन्तः ।
- पालानां साम्राज्यम् इदानीन्तनात् बिहारतः बङ्गालपर्यन्तं विस्तृतम् आसीत् । पालाः ८ शतकतः १२ शतकपर्यन्तं शासनम् अकुर्वन् ।
- कार्णाटकस्य "मळखेड"प्रदेशे स्थिताः राष्ट्रकूटाः चालुक्यानाम् अनन्तरं प्रवर्धिताः । ८ शतकतः १० शतकपर्यन्तं दख्खनप्रदेशे शासनम् अकुर्वन् ।
एते त्रयः अपि राजवंशाः उत्तरभारते अधिपत्यार्थं परस्परं युद्धं कुर्वन्ति स्म । तस्मिन् एव काले दक्षिणे चोळसाम्राज्यं बलयुतम् आसीत् । कालान्तरे पालसाम्राज्यं सेनसाम्राज्यस्य भागः अभवत् । प्रतिहारसाम्राज्यं च रजपूतेषु विभक्तम् अभवत् ।
रजपूताः[सम्पादयतु]
- रजपूताः ६ शतके राजस्थाने राज्यस्थापनम् अकुर्वन् । मेवारं (सिसोदिया), गुजरातं (सोलङ्की), मालवं (परमाराः), बुन्देलखण्डं (चाण्डेलाः), हरियाणं (तोमाराः) च योजयित्वा समग्रम् उत्तरभारतं रजपूतानाम् अधीने आसीत् । रजपूतानाम् अपेक्षया पूर्वम् उत्तरभारतं प्रतिहाराणां वशे आसीत् । रजपूतानां राज्यम् उत्तरभारते सीमासमीपे आसीत् इति कारणात् विदेशेभ्यः आक्रमणं कुर्वतां यवनानां सम्मुखीकरणम् अनिवार्यम् आसीत् । रजपूताः तत्र सफलाः अपि अभवन् । चौहाणवंशस्य रजपूतराजा पृथ्वीराजचौहाणः तेषु प्रसिद्धः राजा ।
होय्सलाः, काकतीयाः, दक्षिणकळचूर्याः, सेपुणराज्यानि च[सम्पादयतु]
- १२ शतकस्य मध्यभागे कल्याणिचालुक्यानां साम्राज्यं नष्टम् अभवत् । ततः तेषां साम्राज्यं हळेबीडस्य होय्सलेषु, वाहङ्गल्लस्य काकतीयेषु, देवगिरेः सेपुणेषु, कळचूर्याणां दक्षिणशाखासु विभक्तम् अभवत् । १४ शतके देहलीस्थानां सुल्तानानाम् आक्रमणम् आरब्धम् । तावत्पर्यन्तं स्थानीयभाषयाः साहित्यस्य, वास्तुशिल्पस्य च वर्धनं महता प्रमाणेन अभवत् अत्र । एतेषां सर्वेषां राज्यानाम् अवनतिः क्रि श १३४३ तमवर्षाभ्यन्तरे अभवत् । होय्सल-काकतीयराज्ययोः प्रदेशे विजयनगरसाम्राज्यम् आरब्धम् ।
शाहिराज्यम्[सम्पादयतु]
- ७ शतकस्य मध्यभागतः ११ शतकस्य आदिभागपर्यन्तं भारते शासनम् अकरोत् शाहिराज्यम् । एतत् राज्यम् इदानीन्तनस्य अफघानिस्तानस्य पूर्वभागे, पकिस्तानस्य उत्तरभागे, काश्मीरे च प्रसृतम् आसीत् । तेषां राज्यस्य कालः बौद्धतुर्कशाहि, हिन्दुशाहि इति द्विधा विभज्यते । एवं परिवर्तनं क्रि श ८७० अवधौ अभवत् । गान्धारस्य अथवा अफघानिस्तानस्य शासनं कृतवत्सु बौद्ध अथवा हिन्दुराजवंशेषु अयमेव अन्तिमः राजवंशः । तदनन्तरम् अयं प्रदेशः घज्नवि तथा अन्यानां सुल्तनानाम् अधीनः जातः ।
विजयनगरसाम्राज्यम्[सम्पादयतु]
(क्रि श १३३६ - १५६५)
- विजयनगरसाम्राज्यं १३३६ तमे वर्षे हरिहरः (हक्क) तथा बुक्क इति सहोदराभ्यां संस्थापितम् । अस्य साम्राज्यस्य राजधानी आसीत् विजयनगरम् । विजयनगरम् इदानीन्तनस्य कर्णाटकस्य "हम्पे"प्रदेशः । कृष्णदेवरायस्य शासनावसरे एतत् साम्राज्यम् उत्तुङ्गस्थितिं प्राप्नोत् । यद्यपि १५६५ तमे वर्षे अस्य साम्राज्यस्य पराभवः जातः तथापि पुनरेकं शतकं यावत् लघुप्रमाणेन शासनम् अकरोत् । तदानीन्तनकालस्य दक्षिणभारतस्य राज्यानि इण्डोनेषियापर्यन्तम् अपि प्रभावस्य प्रसारम् अकुर्वन् । विशालः आग्नेय-एषिया-प्रदेशः अपि एतेषाम् अधीने आसन् । कालान्तरे हिन्दुराजवंशाणां बहमनिसुल्तानानां च परस्परं कलहः आरब्धः । तस्य परिणामरूपेण तावत्पर्यन्तं दूरे एव स्थितयोः हिन्दु-मुस्लिं-संस्कृत्योः परस्परं सम्पर्कः सञ्जातः । कला-शिल्पकलाक्षेत्रे विजयनगरसाम्राज्यस्य योगदानं महत् अस्ति । कन्नड-तेलुगु-संस्कृतसाहित्ये अपि तेषां योगदानम् अविस्मरणीयम् । अस्य साम्राज्यस्य पतनस्य कारणीभूताः उत्तरभारते साम्राज्यस्थापनं कृतवन्तः सुल्तानाः । एते सुल्तानाः रजपूतानां स्थानस्य देहल्याः समीपे एव प्रथमं राज्यस्थापनम् अकुर्वन् । विजयनगरसाम्राज्यस्य पतनेन सह २००० वर्षाणि यावत् पुरातनी भारतस्य अभिजातसंस्कृतिः अन्त्यम् आप्नोत्, भारतीये इतिहासे नवः अध्यायः च आरब्धः ।
इस्लां-सुल्तानाः[सम्पादयतु]
- भारतस्य प्रतिवेशिदेशं पर्षियादेशं वशीकृतवन्तः अरब्-तुर्काः सम्पद्भरितं भारतम् अपि वशीकर्तुं योजनाम् अकुर्वन् । तदानीन्तनकाले वज्राणां खनिः केवलं भारते एव आसीत् । उत्तरभारतस्य राजानां विरोधे सति अपि भारते राज्यस्थापने यशस्विनः अभवन् तुर्काः । तुर्काणाम् आगमनात् पूर्वम् एव यवनवणिजः दक्षिणभारतस्य समुद्रतीरप्रदेशेषु तत्रापि केरले आसन् । एवं पश्चिमदिक्तः इस्लांसंस्कृतिः भारतं प्राविशत् ।
देहली-सुल्तानाः[सम्पादयतु]
- १२-१३ शतकयोः अरब्बाः, तुर्काः, आफ्घन्नाः च भारतस्य कतिपयप्रदेशान् आक्रम्य देहल्यां सुल्तानराज्यस्य स्थापनम् अकुर्वन् । कालान्तरे गुलामसाम्राज्यम्, उत्तरभारतस्य बहून् प्रदेशान् वशीकृतवन्तः । अनन्तरं यद्यपि खिल्जिसाम्राज्येण मध्यभारतस्य आक्रमणं कृतं तथापि ते सम्पूर्णस्य उपखण्डस्य वशीकरणे असफलाः अभवन् ।
मोघलानां कालः[सम्पादयतु]
(क्रि श १५२६ - १७०७)
- तैमूरवंशस्थः बाबरः खैबरखातम् अतिक्रम्य आगत्य १५२६तमे वर्षे मोघलसाम्राज्यस्य स्थापनं भारते अकरोत् । अग्रे २०० वर्षाणि यावत् भारते शासनम् अकरोत् एतत् साम्राज्यम् । अस्मिन् कालावधौ भारतस्य सामाजिकजीवने बहूनि परिवर्तनानि अभवन् । हिन्दुभूमेः शासनं कुर्वत्सु तेषु केचन धार्मिकसहिष्णुतां प्रादर्शयन्, केचन हिन्दुसंस्कृतेः प्रोत्साहम् अयच्छन्, अन्ये केचन हिन्दुदेवालयान् अनाशयन्, यवनेतरेभ्यः विशेषकरम् अपि स्वीकृतवन्तः । तावत्पर्यन्तं भारतं शिष्टवत्सु साम्राज्येषु मोघलसाम्राज्यम् एव अत्यन्तं धनिकम् आसीत् । मोघलसाम्राज्यस्य औन्नत्यकाले एतत्साम्राज्यं मौर्यसाम्राज्यस्य अपेक्षया अपि बृहत् आसीत् । १७०७ तमात् वर्षात् अधोगतिं प्राप्नुवत् एतत्साम्राज्यं प्रथमस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामकाले (१८५७) सम्पूर्णतया अनश्यत् । तावता तत्र तत्र बहूनि लघु लघु राज्यानि अस्तित्वं प्राप्नुवन् ।
- यद्यपि मोघलाः शासनार्थम् अमानुषप्रयत्नान् अकुर्वन् तथापि भारतीयसंस्कृतिम् अपि अङ्गीकृतवन्तः इति कारणात् यशस्विनः अभवन् । एतेषु अक्बरः प्रसिद्धः । मोघलजनाः स्थानीयान् राजपरिवारीयान् ऊढ्वा पुत्रान् अपि प्राप्नुवन् । तदन्तरं शासनरतः औरङ्गजेबः परमहिन्दुद्वेषी आसीत् । तस्मात् कारणात् बहुसंख्याकाणां हिन्दूनां वैरत्वम् अपि प्रप्नोत् ।
मोघलानाम् अनन्तरकालः[सम्पादयतु]
अस्मिन् काले मराठाराज्यस्य, अन्येषां प्रान्तीयराज्याणां च उदयः अभवत् । ऐरोप्याणाम् आगमनम् अपि अस्मिन् एव काले सञ्जातम् ।
मराठासाम्राज्यम्[सम्पादयतु]
(१६७४-१७६१)
- कर्णाटकस्य बिजापुरस्य सुल्तानस्य राज्यस्य कञ्चित् भागम् आक्रम्य १६७४ तमे वर्षे मराठारज्यस्य आधिपत्यम् अस्थापयत् । दख्खनिप्रदेशम् अपि वशीकृत्य औरङ्गजेबेन सह युद्धम् अकरोत् शिवाजिः । १८ शतकाभ्यन्तरे एतत् साम्राज्यं पेश्वेजनानां शासनान्तर्गतम् आसीत् । १७६० तमे वर्षे भारतस्य बहवः प्रदेशाः अस्य साम्राज्यस्य अन्तर्गताः आसन् । तृतीये पाणिपत्-युद्धे (१७६१) अफघान-अहमद्-शा-अब्दालिः मराठाराजान् पराजितवान् । एतेषां मराठाराजानाम् अन्तिमः राजा द्वितीयः बाजीरायः तृतीये ब्रिटिश्-मराठायुद्धे पराजितः अभवत् ।
मैसूरु-संस्थानम्[सम्पादयतु]
- ओडेयर्-वंशीयाः १४००तमे वर्षे मैसूरुसंस्थानस्य स्थापनम् अकुर्वन् । हैदरालेः तस्य पुत्रस्य टिप्पुसुल्तानस्य च काले ओडेयर्-शासनस्य भङ्गः जातः । अस्मिन् काले मैसूरुसंस्थानेन बहूनि युद्धानि सम्मुखीकरणीयानि अभवन् । तेषु बहूनि फ्रेञ्चजनानां साहाय्येन ब्रिटिशजनैः सह अभवन् । कदाचित् ब्रिटिश् तथा मराठासैन्येन सह अपि युद्धानि अभवन् । १७९९तमे वर्षे प्रवृत्ते चतुर्थे मैसूरुयुद्धे टिप्पुसुल्तानह् मरणं प्राप्नोत् । तदनन्तरम् ओडेयरवंशीयाः ब्रिटिशजनानाम् अधीनाः सन्तः किञ्चित् प्रमाणेन राज्याधिकारं पुनः प्राप्नुवन् । कालान्तरे मैसूरुसंस्थानं भाषाशः विभागावसरे कन्नडप्रादेशिकप्रदेशेषु लीनं भूत्वा मैसूरुराज्यस्य (इदानीन्तनकर्णाटकम्) भागः अभवत् ।
पञ्जाब्[सम्पादयतु]
- सिख्-मतस्य दशभिः गुरुभिः संस्थापितम् एतत् राज्यम् । एतत् राज्यम् इदानीन्तने पञ्जाब्-राज्ये एव आसीत् । महाराजस्य रणजित्-सिङ्गस्य शासनकाले काश्मीरं, पेशावरं, हरियाणा, हिमाचलप्रदेशः च अस्य राज्यस्य भागाः आसन् । ब्रिटिशैः सह निरन्तरं युद्धम् अस्य राज्यस्य अवनतेः मूलं कारणम् । ब्रिटिश्-शासनान्तर्गतेषु राज्येषु अन्तिमं राज्यम् एतत् ।
दुरानीसाम्राज्यम्[सम्पादयतु]
- १७४८ तमे वर्षे अफघानिस्तानस्य नायकः अह्मद् शा दुरानी अस्य साम्राज्यस्य स्थापनम् अकरोत् । तदवसरे सः हिन्दूनां विरुद्धं "जिहाद्"युद्धं घोषयित्वा सिन्धुनद्याः क्रमणम् अकरोत् । सः प्रथमं भारतस्य गुरिलाहोरस्य (इदानीन्तनपाकिस्तानस्य भागः) उपरि १७५० तमे वर्षे आक्रमणम् अकरोत् । अनन्तरं पञ्जाब्-प्रान्तं, काश्मीरं, देहलीं च वशीकृतवान् । भारततः तदा एव बहूनि अत्यमूल्यानि वस्तूनि स्वदेशम् अनयत् सः । तेषु "कोहिनूर् वज्रम्" अपि अन्तर्भूतम् ।
गूर्खाः[सम्पादयतु]
- पूर्वं मौर्यसाम्राज्यस्य भागः यः आसीत् तं नेपालप्रदेशं १८ शतके गूर्खाः कट्मण्डुखातद्वारा प्रविष्टवन्तः । किञ्चित् कालं यावत् शासनं कृत्वा अन्ते ब्रिटिशानां काले तैः सह स्वराज्यम् अयोजयन् ।
विस्तरणयुगम्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् काले एष्या, आफ्रिका, दक्षिण-अमेरिका इव भारतम् अपि विस्तारिकाणां शक्तीनां लक्ष्यम् अभवत् । बहूनां विस्तारिकशक्तीनां शासनस्य अनन्तरम् अन्ते ब्रिटिश्-जनानां शासनम् आरब्धं भारते । अयं स्तरः आधुनिकयुगस्य कश्चन प्रमुखः स्तरः । अनन्तरं भारते स्वातन्त्र्यार्थम् आन्दोलनम् आरब्धम् । प्रथमस्वातन्त्र्यान्दोलनतः आरभ्य आरब्धम् आन्दोलनम् अग्रे महात्मा गान्धेः नायकत्वे प्राचलत् ।
कम्पनिशासनम्[सम्पादयतु]
- १४६८तमे वर्षे वास्कोडगामः भारतं प्रति आगमनाय नूतनं जलमार्गम् अन्विष्टवान् । तदनन्तरम् ऐरोप्यदेशेभ्यः बहवः आगत्य भारते विस्तरणम् आरब्धवन्तः । पोर्चुगीसाः गोवायां, दमन्प्रदेशे, दियुप्रदेशे, मुम्बय्यां च विस्तरणम् आरब्धवन्तः । ब्रिटिशाः १६१९ तमे वर्षे दक्षिण-एष्यामध्ये प्रथमं विस्तरणम् आरब्धवन्तः वायुव्यनौकास्थाने सूरत्-नगरे । अनन्तरं ते मद्रास् मुम्बई, कल्कत्ता इत्यादिषु नगरेषु प्रन्तीयाणां राज्यानां साहाय्येन विस्तरणम् आरब्धवन्तः ।
- १७ शतके दक्षिणभारते बहुत्र फ्रेञ्चजनानां विस्तरणानि आसन् । अनन्तरं ब्रिटिशैः सह निरन्तरं जातानां युद्धानां कारणतः बहूनि विस्तरणानि फ्रेञ्चजनानां हस्तच्युतानि अभवन् । किन्तु पाण्डिचेर्याः, चन्द्रनगरस्य च रक्षणे सफलाः अभवन् ।
- डच्चाः भारते तावता प्रमाणेन विस्तरणानि न आरब्धवन्तः । तथापि तिरुवाङ्कूरु परितः प्रदेशान् शिष्टवन्तः । तेषां लक्ष्यं श्रीलङ्का इण्डोनेष्या च आस्ताम् ।
ब्रिटन्देशस्य आधीन्ये[सम्पादयतु]
- १७५७ तमे वर्षे राबर्ट् क्लैवस्य नायकत्वे ब्रिटिश् ईस्ट् इण्डिया कम्पनी प्लासीयुद्धे बङ्गालस्य नवाबं सिराज् उद् दौलं पराजितवान् । ततः बङ्गालं वशीकृतवान् च । १८५० तमवर्षावसरे भारतस्य बहून् भागान् वश्यकरोत् ईस्ट् इण्डिया कम्पनी । १८५७ तमे वर्षे सैनिकानां नायकत्वे आरब्धस्य भारतस्य प्रथमस्य स्वातन्त्र्य-आन्दोलनस्य शमने सफलाः अभवन् । तदनन्तरं भारतस्य शासनं ब्रिटिश् - राजगृहस्य आधीन्यम् अभवत् । तदनन्तरं ते भारतस्य अवशिष्टान् भागान् अपि स्थानीयानां राजानां द्वारा नियन्त्रणे स्थापितवन्तः ।
स्वातन्त्रान्दोलनम्[सम्पादयतु]
- १९ शतकस्य अन्तिमभागे भारते स्वराज्यकल्पना जागरिता अभवत् । १९२० तमवर्षानन्तरं महात्मा गान्धिः, सुभाषचन्द्रबोसः च राष्ट्रिय-काङ्ग्रेस-पक्षं ब्रिटिशविस्तरणस्य विरुद्धं जनान्दोलनत्वेन परिवर्तितवन्तौ । तस्य परिणामरूपेण १९४७तमे वर्षे भारतं स्वतन्त्रम् अभवत् । तदवसरे जात्यातीतस्य भारतस्य, इस्लामीयस्य पाकिस्तानस्य च उदयः अभवत् । तत्समये पञ्जाब्, बङ्गालं, देहली इत्यादिषु नगरेषु च सिख्-हिन्दु-मुस्लिम्-जनानां मध्ये सञ्जातस्य कोलाहलस्य कारणतः लक्षद्वयापेक्षया अधिकाः मरणं प्राप्नुवन् । एककोटितः अपि अधिकाः हिन्दवः यवनाः च स्वगृहं ग्रामं वा परित्यज्य अन्यदेशं प्रति गताः ।
भारतगणराज्यम्[सम्पादयतु]
- स्वातन्त्र्यस्य प्राप्त्यनन्तरम् अपि भारतेन बहुवारं युद्धं करणीयम् अभवत् परितः विद्यमानैः देशैः सह । तादृशेषु युद्धेषु प्रमुखाणि ४ भारत-पाकिस्तानयुद्धानि, भारत-चीनायुद्धानि च । १९७४तमे वर्षे अणुसाधनं स्फोटयित्वा, १९९८तमे वर्षे सरणिपरीक्षाः च कृत्वा भारतम् अणुघोषितराष्ट्राणाम् आवल्याम् अन्तर्भूतम् । ब्रिटिशैः त्यक्त्वा गतात् समाजवादात् प्रेरितं भारतं मन्दगत्या प्रगतिदिशि गच्छति स्म । १९९० दशकानन्तरं भारतस्य आर्थिकप्रगतिः महाता प्रमाणेन अभवत् । इदानीं भारतं विश्वे एव महाशक्तिरूपेण प्रवर्धमानम् अस्ति । अर्थशास्त्रज्ञानाम् अनुसारं २०२०तमवर्षाभ्यन्तरे भारतं विश्वस्य तिसृषु महतीषु आर्थिकशक्तीषु एकं भविष्यति ।
वंशावली[सम्पादयतु]
- प्राचीन-वंशावली
- नन्दवंशः
- मौर्यवंश:
- शुङ्गवंशः
- आन्ध्रवंश: अथवा शातवाहनाः
सम्बद्धजना:[सम्पादयतु]
- महापद्मनन्दः
- बिन्दुसारः
- चन्द्रगुप्तमौर्यः
- अशोकः
- चन्द्रगुप्त:-१
- समुद्रगुप्तः
- चन्द्रगुप्तविक्रमादित्य:
- हर्ष:


c: text/html

text:
अध्याय ८
भवति गदगणानां नाशनं येन सद्यो विविधरसविधानं कथ्यतेऽत्रैव सम्यक् ।
रसनिगमसुधाब्धौ मथ्यमाने मयैव गणितरसशतानां संग्रह प्रोच्यते वै ॥१॥
-ज्वराङ्कुश (१)-
सुखण्डितं हारिणजं विषाणं रसेन पाच्यं जलजंबुकस्य ।
रुद्ध्वाथ भाण्डे विपचेच्च चुल्ल्यां यामद्वयं शीतगतं समुद्धरेत् ॥२॥
ततोऽष्टभागं त्रिकटुं नियोज्य निष्कप्रमाणं च भजेत्प्रभाते ।
तं नागवल्लीदलजेन सार्धं निहन्ति वातोद्भवकं ज्वरं च ॥३॥
-ज्वराङ्कुश (२)-
सूतगंधविषकारवीकणा दन्तिबीजमिति वर्धितै क्रमात् ।
मर्दितैश्च दशनिंबुकद्रवै रक्तिकार्धतुलिता वटी कृता ।
भक्षिता ज्वरगणान्निहन्त्ययं रेचनो ज्वरहरोऽयं अङ्कुश ॥४॥
एक एव कथितस्तु सोऽमल स्वेदितोऽपि सह चूर्णजलेन ।
यामपूर्वमपि रक्तिकामितो भक्षित सकलशीतजूर्तिहृत् ॥५॥
-ज्वरारिरस-
पारदं रसकगंधतालकं तुत्थटंकणयुतं सुशोधितम् ।
मर्दयेच्च सममात्रमेकत कारवेल्लजरसैर्दिनं तथा ॥६॥
लेपयेच्च रविभाजनोदरे चांगुलार्धमपि मानमेव हि ।
ताम्रभाजनमुखं निरुध्य वै तं पचेत्सिकतयंत्रमध्यत ॥७॥
धान्यकान्युपरि मुञ्चितानि चेत्संस्फुटन्ति यदि शुद्धमुच्यते ।
जायतेऽतिरुचिरो ज्वरारिक सेवितो ज्वरगणापहारक ॥८॥
माषमात्रमुषणै समै सदा पर्णखण्डसहितैश्च भक्षित ।
नाशयेद्धि विषमोद्भवान्ज्वरानन्धकारमिव भास्करोदय ॥९॥
-तरुणज्वरारिरस-
तालताम्ररसगंधतुत्थकान्शाणमात्रतुलितान्समस्तकान् ।
निष्कमात्ररुचिरां मनशिलां मर्दयेत्त्रिफलकाम्बुभिर्दृढम् ॥१०॥
गोलमस्य च विधाय संपुटे पाचयेच्च पुटपाकयोगत ।
अर्कवज्रिपयसा सुभावयेत्सप्तवारमथ दन्तिकाशृतै ॥११॥
माषमात्ररस एष भक्षित शाणमानमरिचैर्युतो यदा ।
सार्धनिष्ककगुडेन योजित सौरसैर्द्विदशपत्रकैर्युत ॥१२॥
शीतपूर्वमथ दाहपूर्वकं द्व्याहिकं च सकलान्ज्वरानपि ।
नाशयेद्धि तरुणज्वरारिक सर्वदोषशमन सुखावह ॥१३॥
-ज्वरघ्नी वटी-
भागैक स्यात्पारद शोधितश्च एलीय स्यात्पिप्पली श्रेयसी च ।
आकल्लो वै गंधक सार्षपेण तैलेनाथो शोधितो बुद्धिमद्भि ॥१४॥
तुर्यान्भागानिन्द्रवल्लीफलानां कृत्वा चूर्णं शोषयेत्सूर्यतापे ।
चूर्णं चैतद्भावयेत्तद्रसेन माषैस्तुल्यां कारयेत्तद्वटीं च ॥१५॥
दत्त्वा चैकां जातसद्योज्वराय छिन्नाङ्गाया क्वाथपानं विधेयम् ।
दोषोद्भूतं सन्निपातोद्भवां च जूर्तिं सम्यङ्नाशयत्याशु तीव्राम् ॥१६॥
-ज्वरकृन्तनरस-
शुद्ध सूतो गंधको वत्सनाभ प्रत्येकं वै शाणमात्रा विधेया ।
धूर्ताद्बीजं कारयेद्वै त्रिशणं सर्वेभ्यो वै द्वैगुणा हेमदुग्धा ॥१७॥
सूक्ष्मं चूर्णं कारयेत्तत्प्रयत्नाद्देयं गुंजायुग्ममानं च सम्यक् ।
खादेदार्द्रं चानुपाने ज्वरार्त सद्यो हन्यात्सर्वदोषोत्थजूर्तिम् ॥१८॥
-ज्वरारिरस-
सूतं गंधं हिङ्गुलं दंतिबीजं भागैर्वृद्धं कारयेच्च क्रमेण ।
चूर्णं कृत्वा मर्दितं दंतितोयैर्गुंजामात्रो भक्षितश्चेज्ज्वरारि ॥१९॥
-सूर्यरस-
एकं भागं वत्सनाभं च कुर्याद्द्वौ भागौ चेट्टङ्कणं दंतिबीजम् ।
त्रीण्येवैते हिंगुलस्यापि तुर्य सद्यो जूर्तिं नाशयत्येव सूर्य ॥२०॥
-प्रतिज्ञावाचकरस-
शुद्धं सूतं भागमेकं तु तालाद्द्वौ भागौ चेद्वेदसंख्या शिलाया ।
ताम्रस्यैवं भागयुग्मं प्रकुर्याद्भल्लातं वा वेदभागं तथैव ॥२१॥
अर्कक्षीरैर्भावयेच्च त्रिवारं कृत्वा चूर्णं कारयेद्गोलकं तत् ।
स्थालीमध्ये स्थापितं तच्च गोलं दत्त्वा मुद्रां भस्मना सैंधवेन ॥२२॥
धूम्रस्यैवं रोधनं च प्रकुर्याच्छाणैर्दद्यात्स्वेदनं मन्दवह्नौ ।
पश्चात्तोयेनैव भाव्यं च चूर्णं गोलं कृत्वा मंदवह्नौ विपाच्य ॥२३॥
पश्चादेनं भक्षयेद्वै रसेन्द्रं वल्लं चैकं शर्कराचूर्णमिश्रम् ॥२४॥
तद्वत्कृष्णामाक्षिकेणैव जूर्तिं हन्यादेतत्सर्वदोषोत्थितां वै ॥२५॥
-अतिसारसंग्रहणीहरा योगा-
अथातीसारशमनान्रसान्संकथयामि वै ।
भक्षिताश्चैव ये नित्यं सद्य प्रत्ययकारका ॥२६॥
-शङ्खोदररस-
शुद्धं सूतं गंधकं वै समांशं चित्रोन्मत्तैर्मर्दयेद्वासरैकम् ।
चूर्णैरेतै शंखमापूरितं वै भाण्डे स्थाप्यं मुद्रितव्यं प्रयत्नात् ॥२७॥
तस्याधस्तादष्टयामं प्रकुर्याद्वह्निं शीते कर्षमात्रं विषं हि ।
दत्त्वा घर्मे त्रीणि चाथो पुटानि दद्यात्तद्वत्कन्यकाया रसेन ॥२८॥
वल्लं योज्यं जीरकेणाथ भृंग्या क्षौद्रैर्युक्तं भक्षितं संग्रहण्याम् ।
श्वासे शूले चानिले श्लेष्मजे वा कासेऽर्शसु विड्ग्रहे चातिसारे ॥२९॥
-आनन्दभैरवी गुटी-
सौभाग्यं वै हिंगुलं वत्सनाभं मारीचं वै हेमबीजेन युक्तम् ।
कृत्वा चूर्णं सर्वमेतत्समांशं जम्बीरैस्तन्मर्दितं यामयुग्मम् ।
गुंजामात्रा निर्मिता भक्षिता हि गुट्यो हन्यु सन्निपातातिसारान् ॥३०॥
-अतिसारभैरवी गुटी-
जातीपत्त्री देवपुष्पं च शुण्ठी कङ्कोल्लं चेच्चंदनं कुंकुमं च ।
कृष्णायुक्तं शुद्धमाकल्लकं स्यात्सर्वाण्येवं चूर्णयेद्वै समानि ॥३१॥
सूतस्यैवं भस्म मिश्रं प्रकुर्याद्भागं चैकं मिश्रयेन्नागफेनम् ।
खल्वे सर्वं मर्दितं चैकयामं कार्या गोली वल्लमात्रा जलेन ॥३२॥
भक्षेद्रात्रौ पाययेत्तंडुलोदं हन्यात्सर्वान्सर्वदोषातिसारान् ॥३३॥
-कनकसुन्दररस-
मारीचं चेट्टंकणं हिंगुलं च गंधाश्मा वै पिप्पली वत्सनाभम् ।
धूर्तस्यैवं बीजकानीह शुद्धान्येवं कृत्वा तच्च चूर्णं विधेयम् ॥३४॥
प्रात सायं भक्षितं वल्लमात्रं जूर्तिं रक्तं नाशयेच्चातिसारम् ।
दध्यन्नं वा भोजयेत्तक्रयुक्तं हन्यादेवं चाग्निमान्द्यं सुतीव्रम् ॥३५॥
Translation - भाषांतर
N/A

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Monday, February 2, 2015
A joke in Sanskrit
A joke in Sanskrit
एकदा कश्चन बालक: दन्तवैद्यस्य (dentist) समीपं गतवान् | वौद्यमहोदय ! मम मुखस्थ: एक: दन्त: मां तीव्रं बाधते (aching) | अहं बाधां सोढुं न शक्नोमि | अत: तं निष्कासयितुम् इच्छामि | तदर्थं कियद्धनं स्वीकरोति भवान् ?
वैद्य: : केवलं द्विशतं (Rs 200) रुप्यकाणि |
बालक: : तावद्वा ! किन्तु मम समीपे तावत् धनं नास्ति केवलं
पञ्चाशद् (Rs.50) रुप्यकाण्येव सन्ति | अत: भवान् मम दन्तं किञ्चित् शिथिली( (loose) करोतु | तदनन्तरम् अहं यथावकाशम् उन्मूलयितुं प्रयत्नं करिष्यामि |
No comments:
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
विकिपीडिया:विकिपीडियायां किं कार्यं कुर्याम्?
अत्र संस्कृतविकिपीडियायां बहवः जनाः स्वकार्येण संस्कृतसेवां कर्तुम् इच्छन्ति, बहवस्तत्र पृच्छन्ति यत् किं कार्यं करणीयम् अस्ति अत्र इति। तेषां साहाय्यार्थम् एतत् पृष्ठं कल्पितमस्ति।
अत्र विकिपीडियाया एकस्याः पूर्णतायै किं किम् आवश्यकं भवति इति मत्या कार्याणाम् आवलिः लिखिता अस्ति। अनेन सहैव केचित् निर्देशाः अपि वर्तन्ते येन विकिपीडियायाः प्रामाणिकत्वम् अपि भवेत्।
अन्तर्विषयाः
के के लेखाः रचनीयाः[सम्पादयतु]
एतस्मिन् विषये बहुषु विकिपीडियासु सूच्यः विद्यन्ते। एतस्मिन् विषये आङ्ग्लविकिपीडियायाः सूची अत्रास्ति- en:wikipedia:vital articles एते सर्वे लेखाः विश्वस्मिन् जालविहारिभिः बहुधा दृष्टाः इति कृत्वा अत्र सम्मेलिताः। यद्यपि प्रत्येकभाषाभाषिवर्गे केचिद् विषयाः प्रमुखाः वर्तन्ते ये अन्यत्र अप्रमुखाः। तत्सर्वं विचार्य एषा सूची प्रयोज्या। अनेन सर्वेषां प्रमुखानां विषयाणां सङ्केतः अपि प्राप्यते, येन नूतनाः अपि विषयाः चिन्तने आगच्छेयुः।
संस्कृतविकिपीडियायामपि एतादृशी एका आवलिः कृताऽस्ति- विकिपीडिया:लेखाः ये तु विकिपीडियायाः स्थेयसम्पूर्णतायै अस्यां भाव्याः इति।
बाह्यतन्तूनां विषये[सम्पादयतु]
विकिपीडियालेखेषु बाह्यसम्पर्कतन्तूनि (external links) विद्यन्ते अथवा भवितुम् अर्हन्ति। तेषां प्रयोजनं तु महद् अस्ति। विकिपीडिया तु अध्ययनस्य आरम्भभूमिं प्रददाति। अत्र लेखानां दैर्घ्यं सीमितं भवितुम् अर्हति। पुनश्च न हि अत्र दीर्घम् अनुसन्धानं भवितुम् अर्हति। तस्मात् कस्मिँश्चित् विषये अधिकतरा सूचना इष्यते चेत् अन्यत्रापि द्रष्टव्यं भवति। तस्माद् बाह्यतन्तूनि दीयन्ते। भवता स्वकार्यक्रमे जाले किञ्चित् महती प्रयोजनकारिणी वा सूचना प्राप्यते चेत् तस्य योग्यं लेखं विचिन्त्य तस्य सम्पर्कतन्तुः तत्र योजनीयः। येन संस्कृतविकिपीडिया तु जालविहारिणां कृते अध्ययनस्य प्रारम्भस्थली सम्भविष्यति।
लेखानां नूतनीकरणम्[सम्पादयतु]
विकिपीडियायां नैकाः लेखाः परिवर्तिनीं सूचनां धारयन्ति। यथा हि देशसम्बन्धिन्यः सूचनाः, संस्थासम्बन्धिन्यः सूचनाः चादीनि। तेषां लेखानां सततं नवीनीकरणम् अपेक्षितं भवति।
वर्गाणां पुनर्निरीक्षणम्[सम्पादयतु]
वर्गाः तु लेखानां समूहीकरणार्थं विद्यन्ते। सततं यदा बहवः विविधमतिशालिनः लेखकाः अत्र लेखाः रचयन्ति तदा तेषां वर्गाणां कदाचित् असङ्गतता भवति कदाचिच्च एकस्य एव वर्गस्य विविधनामभिः अस्तित्वं सम्भवति। एतस्य निवारणार्थं सततं वर्गाणामपि पुनरीक्षणं कैश्चित् योगदातृभिः करणीयं भवति। येन वर्गाणां व्यवस्था समीचीना भवेत्।


text:
अथ समवकारः—
समवकीर्यन्तेऽस्मिन्नर्था इति समवकारः । तत्र नाटकादिवदामुखमिति समस्तरूपकाणामामुखप्रापणम् । विमर्शवर्जिताश्चत्वारः संधयः । देवासुरादयो द्वादश नायकाः । तेषां च फलानि पृथक् पृथग् भवन्ति । यथा समुद्रमन्थने वासुदेवादीनां लक्ष्म्यादिलाभः । वीरश्चाङ्गी । अङ्गभूताश्च सर्वे रसाः । त्रयोऽङ्काः । तेषां प्रथमो द्वादशनाडिकानिर्वृत्तेतिवृत्तप्रमाणः । यथासंख्यं चतुर्द्विनाडिकावन्त्यौ । नाडिका च=घटिकाद्वयम् । प्रत्यङ्कं च यथासंख्यं कपटाः । तथा163 नगरोपरोधयुद्धवाताग्न्यादिविद्रवाणां मध्य एकैको विद्रवः कार्यः । धर्मार्थकामशृङ्गाराणामेकैकः शृङ्गारः प्रत्यङ्कमेव विधातव्यः । वीथ्यङ्गानि च यथालाभं कार्याणि । बिन्दुप्रवेशकौ नाटकोक्तावपि न विधातव्यौ । इत्ययं समवकारः ।
समवकारे तु नाटकादिवत् प्रथममामुखं कार्यम् । प्रख्यातदेवासुरमितिवृत्तम् । विमर्शरहिताश्चत्वारः संधयः । वृत्तिषु चतसृष्वपि कैशिकी स्वल्पाभिधातव्या । देवदानवप्रभृतयो द्वादश नायकाः । तेषां नायकानां पृथक् पृथक् फलानि । अङ्गी तु रसो वीरः । इतरे तु रसास्तदङ्गम् । त्रयोऽङ्काः । त्रिष्वङ्केषु प्रथमोऽङ्को द्विसंधिः । त्रयोऽप्यङ्काः यथाक्रमं कपटैस्त्रिभिः, शृङ्गारैस्त्रिभिः, विद्रवैस्त्रिभिश्च युक्ता विधातव्याः । अत्र कालपरिमाणकथनमितिवृत्तपरिमाणाय । उदाहरणम् अम्भोधिमन्थनम् । तथा दर्शयति कार्यं समवकारे783 स्यादित्यादिना । किमस्यैवामुखयोगित्वं विशेषः । नेत्याह समस्तरूपकाणामिति ।


text:
संदेश
March, 2012 की पोस्ट दिखाई जा रही हैं
संस्कृतजगत् संस्कृत-हिन्दी-अंग्रेजी-शब्दकोश का शुभारम्भ अब संस्कृत-हिन्दी-अंग्रेजी के शब्द प्राप्त करें आसानी से यह सुविधा अभी आनलाइन ही उपलब्ध, किन्तु भविष्य में आॅफलाइन भी होगी प्राप्त शब्दकोश में शब्दों का प्रवेश अभी प्रक्रियाधीन शब्दों को हिन्दी, संस्कृत अथवा अंग्रेजी में खोज सकने की सुविधा हिन्दी न लिख सकने की दशा में हिन्दी का शब्द अंग्रेजी अक्षरों में खोजें । शब्दकोश पर जाने के लिये यहाँ क्लिक करें ।
वाक्यार्थ: यत्र हेतुरूप: भवति तत्र काव्यलिंग अलंकार: भवति ।हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे काव्यलिंगं निगद्यते ।अर्थात् यत्र वाक्यार्थ: एव कस्यचित् हेतु: भवति तत्र काव्यलिंगालंकार: भवति । प्रस्तुतलक्षणे लिंग इत्युक्ते हेतु: इति अस्ति । काव्यलिंगस्यार्थ: - काव्याभिमतं लिंगं काव्यलिंगम् ।काव्यलिंगस्य द्वौ भेदौ स्त: । वाक्यार्थहेतुक पदार्थहेतुकउदाहरणम् - त्वद्वाजिराजिनिर्धूतधूलोपटलपंकिलाम् ।न धत्ते शिरसा गंगां भूरिभारभिया हर: ।।प्रस्तुतोदाहरणे प्रथमवाक्यस्यार्थ: एव द्वितीयवाक्ये जायमानानां क्रियाणां हेतुरिति अस्ति अत: काव्यलिंगालंकार: अस्ति अत्र । इति ......
अर्थालंकार: - अपह्नुति अलंकार:
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
उपमेयस्य निषेधे सति उपमानस्य स्थापना अपह्नुतिअलंकार: कथ्यते ।प्रकृतं प्रतिषिध्यान्यस्थापनं स्यादपह्नुति: ।अर्थात् यत्र उपमेयस्य निषेधं कृत्वा तस्योपरि उपमानस्य स्थापना क्रियते तत्र अपह्नुतिअलंकार: भवति ।उपमेयं निषिध्य तत्रोपमानाभेदव्यवस्थापनम् अपह्नुति: - विश्वेश्वर पण्डित ।उदाहरणम् -नेदं नभोमण्डलमम्बुराशिर्नैताश्च तारा नवफेनभंगा: । नायं शशी कुण्डलित: फणीन्द्रो नासौ कलंक: शयितो मुरारि: ।।प्रस्तुतोदाहरणे उपमेयभूत आकाशमण्डलस्य निषेधं कृत्वा तत्र उपमानभूतसमुद्र, फेनराशि:, शेषनागस्य उपरि शयित: भगवत: विष्णो: स्थापनं कृतमस्ति अत: अपह्नुति अलंकार: अस्ति ।इति......
अर्थालंकार: - दृष्टान्त अलंकार:
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
वाक्ययो: उपमानोपमेयायो: प्रतिबिम्बनं दृष्टान्त अलंकार: कथ्यते । दृष्टान्तस्तु सधर्मस्य वस्तुन: प्रतिबिम्बनम् । अर्थात् द्वयो: वाक्ययो: धर्मयुक्तवस्तो: (उपमानस्य च उपमेयस्य च) बिम्बप्रतिबिम्बभाव: दृष्टान्तअलंकार: कथ्यते । तात्पर्यमस्ति यत् यत्र उपमेय, उपमानभूतयो: वाक्ययो: धर्मयुक्तउपमेयउपमानयो: प्रतिबिम्बनं वर्णितं भवति तत्र दृष्टान्तअलंकार: भवति । विशेष: - बिम्ब-प्रतिबिम्बभाव: -'द्वयोरर्थयोर्द्विरुपादानं बिम्बप्रतिबिम्बभाव:' । एकस्य अर्थस्य शब्दद्वयेन अभिधानं वस्तुप्रतिवस्तुभाव: । द्वयो: अर्थयो: द्वि: उपादानं बिम्बप्रतिबिम्बभाव: ।। -आचार्य विश्वनाथ: ।दृष्टान्तपदस्योत्पत्ति: - 'दृष्टोन्तो निश्चयो यत्र स दृष्टान्त: ।'उदाहरणम् - अविदितगुणापि सत्कविभणिति: कर्णेषु वमति मधुधाराम् । अनधिगत परिमलापि हि हरति दृशं मालतीमाला ।।प्रस्तुतोदाहरणे 'सत्कविभणिति' उपमेयं, 'मालतीमाला' उपमानं च अस्ति । एतयो: मध्ये बिम्ब-प्रतिबिम्बभाव: अस्ति अथ च एतयो: गुणा: अपि बिम्बप्रतिबिम्बभावं वहन्ति अत: दृष्टान्तअ…
नवरात्रिपर्वम्
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
भारतवर्षेनवरात्रिपर्वं शक्ते: आराधनपर्वम् इति प्रसिद्धमस्ति । अस्मिन् पर्वे भगवतिदुर्गादेव्या: नवरूपाणां पूजनार्चनं भवति । एतत् पर्वं भारतीयपरम्परायां नारीगरिमा कियति इति दर्शयति । वर्षे चतुर्वारं नवरात्रि: मोदयते । एते चैत्र, आषाढ़, आश्विन एवं च माघ मासस्य शुक्ल प्रतिपदात: नवमी पर्यन्तं भवति । किन्तु प्रसिद्धि: तु चैत्राश्विनमासयो: एव अधिकमस्ति । एतानि यथाक्रमेण वासन्तीय शारदीय नवरात्रि: च कथ्यन्ते । शारदीय नवरात्रि:शारदीयनवरात्रि: अश्विनप्रदिपदात: आरभ्यते । अस्य पर्वस्य अति महत्वमस्ति विद्यते । अस्मिन् एव पर्वे गरबानृत्यायोजनं भवति । चैत्र अथवा वासन्ती नवरात्रि:चैत्र अथवा वासन्ती नवरात्रे: प्रारम्भ: चैत्र मासस्य शुक्लपक्षस्य प्रतिप्रदात: भवति । पूजार्चनस्य दृष्ट्या इदं पर्वं विशिष्टमेवास्ति । नव दिनानि उत रात्रय:अमावस्याया: रात्र्यारम्भात् अष्टमीपर्यन्तमथवा प्रतिपदात: नवमीमध्याह्नपर्यन्तं चलति सन नवरात्रनामस्य सार्थकता । अत्र रात्रि: गण्यते अत: नवरात्र इति निगदितमस्ति । नवरात्र इत्युक्ते नवरात्रीणां समूह: । शरीरस्य सुचारुसंचालनाय तु वयं विरे…
अर्थालंकार: - स्वभावोक्ति अलंकार:
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
दुरूहक्रियाणां वर्णनं स्वभावोक्ति: कथ्यते । स्वभावोक्तिर्दुरूहार्थस्वक्रियारूपवर्णनम् । अर्थात् यानि कार्याणि (बालानां पशूनां वा) सामान्यरूपेण ज्ञातुं शक्यं न भवन्ति केवलं कवि: तेषाम् अनुभवज्ञानेन स्वरूपवर्णनं करोति तत्र स्वभावोक्ति अलंकार: भवति । व्युत्पत्ति: - स्वभावस्य उक्ति:उदाहरणम् - लांगूलेनाभिहत्य क्षितितलमसकृद्दारयन्नग्रपद्भ्या- मात्मन्येवावलीय द्रुतमथ गगनं प्रोत्पतन् विक्रमेण । स्फूर्जत्फुत्कारघोर: प्रतिदिशमखिलान्द्रावयन्नेषजन्तून्कोपाविष्ट: प्रविष्ट: प्रतिवनमरुणोच्छूनचक्षुस्तरक्षु: ।।प्रस्तुतोदाहरणे क्रोधितस्य व्याघ्रस्य विभिन्नानां क्रियाणां वर्णनं कृतमस्ति अत: स्वभावोक्ति अलंकार: अस्ति । इति .........
अर्थालंकार: - विशेषोक्ति अलंकार:
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
प्रसिद्धकारणे सति अपि फलस्य अभाव: यत्र तत्र विशेषोक्ति अलंकार: । सति हेतौ फलाभावे विशेषोक्तिस्तथा द्विधा ।अर्थात् यत्र प्रसिद्धकारणं तु अस्ति किन्तु फलस्य (कार्यस्य) उत्पत्ति: न भवति तत्र विशेषोक्ति: भवति ।विशेष: - विशेषोक्तिरपि द्विधा - उक्तनिमित्ताअनुक्तनिमित्ता विशेषोक्तिपदस्य व्युत्पत्ति: 'विशेषस्य, कारणेषु सत्सु, अपि कार्याभावरूपस्य उक्ति: विशेषोक्ति:' ।एष: अलंकार: विभावना अलंकारस्य विलोम अस्ति । प्रसिद्धकारणेषूक्तेषु सत्सु फलावच: कार्याभाववचनं विशेषोक्ति: - नागेश्वरी टीका ।उदाहरणम् - धनिनोपि निरुन्मादा युवानोपि न चंचला प्रभवोयिप्रमत्तास्ते महामहिमशालिन: ।।प्रस्तुतोदाहरणे प्रसिद्धकारणानि 'धनं, यौवनं, प्रभुत्वं च' उपस्थितानि सन्ति चेदपि उन्माद:, चंचलता, प्रमादरूपकार्याणाम् अभाव: प्राप्यते महामहिमशालित्वात् । अतएव विशेषोक्ति अलंकार: अस्ति । इति ........
अर्थालंकार: - विभावना अलंकार:
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
हेतुं विना यत्र कार्योत्पत्ति: दृष्यते तत्र विभावना अलंकार: भवति ।विभावना विना हेतुं कार्योत्पत्तिर्यदुच्यते ।अर्थात् यत्र कारणेन विना एव कार्यस्य उत्पत्ति: प्रदर्श्यते तत्र विभावना अलंकार: भवति । विशेष: - विभावना अलंकारस्य व्युत्पत्तिरस्ति - 'विभावयति कारणान्तरं कल्पयति इति विभावना ।'''प्रसिद्धकारणस्य निषेधेपि तत्कार्यरूप फलस्य व्यक्ति: प्रकाशनं विभावना । विभावयति कारणान्तरं कल्पयतीति विभावना । प्रसिद्धकारणाभावेपि कार्योत्पत्त्िर्हि कारणान्तरं कल्पयति विभावना ।''- नागेश्वरी टीका ।विभावना अलंकारस्य द्वौ भेदौ कल्पितौ स्त: । उक्तनिमित्ता - अप्रसिद्धकारणं कदाचित् उक्तं भवेत् । अनुक्तनिमित्ता - अप्रसिद्धकारणम् उनुक्तं भवेत् । उदाहरणम् - अनायासकृशं मध्यमशंकतरले दृशौअभूषणमनोहारि वपुर्वयतिस सुभ्रुव: ।।प्रस्तुतोदाहरणे कटिप्रदेशस्य कृशता, नेत्राभ्यां चंचलता, शरीरस्य आभूषणेन विनैव सुन्दरता इत्येषां प्रसिद्धकारणं नास्ति अत: विभावना अलंकार: अस्ति । इति ........
अर्थालंकार:– तुल्ययोगिता अलंकार:
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
यदा प्रस्तुताप्रस्तुतयाभ्याम् एकेन एव धर्मेण सह सम्बन्ध: भवति तत्र तुल्ययोगिता अलंकार: भवति ।पदार्थानां प्रस्तुतानामन्येषां वा यदा भवेत् एकधर्माभिसम्बन्ध: स्यात्तदा तुल्ययोगिता ।।अर्थात् यत्र केवलं प्रस्तुतस्य (उपमेयस्य) अथवा केवलम् अप्रस्तुतस्य (उपमानस्य) एकेन एव धर्मेण सम्बन्ध: भवति तत्र तुल्ययोगिता नामक: अलंकार: भवति । एष: धर्म: गुणरूपम् अथवा क्रियारूपं भवति ।विशेष: - तुल्ययोगिताया: व्युत्पत्ति: 'तुल्यश्चासौ योगश्च इति तुल्ययोग:'एकधर्माभिसम्बन्ध:, स: अस्ति येषां ते तुल्ययोगिन:, तेषां भाव: तुल्ययोगिता ।तुल्ययोगिताया: अर्थ: - एकेन एव धर्मेण सम्बन्ध: । तुल्ययोगिता नाम अन्वयो यत्रेति भाव: - वैद्यनाथ वत्सत् ।प्रकृतानामेव अप्रकृतानामेव वा गुणक्रियादिरूपैकधर्मान्वयस्तुल्ययोगिता - भट्टेन्दुराज: उदाहरणम् - तदंगमार्दवं द्रष्टु: कस्य चित्ते न भासते । मालतीशशभृल्लेखाकदलीनां कठोरता ।।प्रस्तुतोदाहरणे नायिका प्रस्तुत (उपमेयम्) अस्ति एवं च मालती, चन्द्रकला, कदली च अप्रस्तुता: (उपमानम्) सन्ति । एतेषां त्रयाणामपि पदार्थानां…
अर्थालंकार: - दीपक अलंकार:
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
उपमानोपमेययो: एकधर्मात् सम्बन्ध: भवेत् चेत् दीपक अलंकार: कथ्यते । अप्रस्तुतप्रस्तुतयोर्दीपकं तु निगद्यते । अथकारकमेकं स्यादनेकासु क्रियासु चेत् ।। अर्थात् यत्र एकधर्मेण एव उपमानस्य च उपमेयस्य च द्वयो: अपि सम्बन्ध: भवति स: दीपकअलंकार: कथ्यते । अथवा यदि अनेकक्रियाणां सह एव एकस्य एव कारकस्य सम्बन्ध: भवतु तत्र दीपक अलंकार: भवति । आचार्यविश्वनाथेन दीपकालंकारस्य द्वौ भेदौ स्वीकृतौ - 1. कारकदीपकम् 2. क्रियादीपकम्केशवमिश्रस्य कथनमस्ति -'समस्तवाक्योपकत्वेन दीपसाम्याद्दीपकमित्यर्थ:' ।उदाहरणम् - क्रियादीपकम् - बलावलेपादधुनापि पूर्ववत् प्रबाध्यते तेन जगज्जिगीषुणा । सती च योषित् प्रकृतिश्च निश्चला पुमांसमभ्येति भवान्तरेष्वपि ।।प्रस्तुतम् उदाहरणं क्रियादीपकस्य अस्ति । अत्र अप्रस्तुत 'सती स्त्री' एवं च प्रस्तुत 'निश्चला प्रकृति:' इत्ययो: प्राप्ति: क्रियारूपमेकमेव धर्मेण सम्बध्यते । कारकदीपकम् -दूरं समागतवति त्वयि जीवनाथेभिन्ना मनोभवशरेण तपस्विनी सा । उत्तिष्ठति स्वपिति वासगृहं त्वदीय- मायाति याति हसति श्वसिति क्षणेन ।।प्रस्तुते…
नवसंवत्सरं - सृष्टे: वर्षग्रन्थि: ।
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
23मार्चत: आरभ्यते संवत 2069चैत्रे मासे जगद् ब्रह्मा ससर्ज प्रथमे अहनि
शुक्लपक्षे समग्रे तु सदा सूर्योदये सति ।।
ब्रह्मपुराणस्य अस्य श्लोकानुसारेण चैत्रमासस्य शुक्लपक्षस्य प्रथमे सूर्योदये ब्रह्मणा सृष्टे: रचना कृता । अस्मिन् दिवसे एव विक्रमी संवत: अपि प्रारम्भ: भवति । अद्य निश्चयेन जनवरी नववर्षरूपेण मोदयन्ते किन्तु बहुवर्षेभ्य: पूर्वं अस्तित्वे आगतं विक्रमीसंवत एव अद्यापि धार्मिकअनुष्ठानेषु, मांगलिककार्येषु च तिथिकालगणनाया: आधार: अस्ति । विक्रमी संवत
ग्रेगेरियन कैलेंडरत: अपि भिन्नानि सन्ति बहूनि संवतानि प्रचलितानि भारतवर्षे । एतेषु विक्रमसंवत, शकसंवत, बौद्धएवं जैन संवत एवं च तेलगूसंवत इत्यादीनि सन्ति । देशे सर्वाधिकं प्रचलितमस्ति शकसंवत, विक्रमसंवत च ।प्रारम्भ:
विक्रमसंवतं सम्राटविक्रमादित्येन शकान् पराजितं कृत्वा तस्यैव उपलक्ष्ये 57 ई. पूर्वे प्रारम्भं कृतम् । विक्रमसंवत चैत्रमासस्य शुक्लपक्षस्य प्रतिपदायां प्रारभ्यते । भारतीयप्रचांगस्य एवं च कालनिर्धारणस्य आधार: विक्रमसंवत एव अस्ति ।विशेषता
विक्रमीसंवत: सम्बन्ध: केनचित धर्मेण सह नास्ति अपितु सम्पूर्ण…
शुक्लपक्षे समग्रे तु सदा सूर्योदये सति ।।
ब्रह्मपुराणस्य अस्य श्लोकानुसारेण चैत्रमासस्य शुक्लपक्षस्य प्रथमे सूर्योदये ब्रह्मणा सृष्टे: रचना कृता । अस्मिन् दिवसे एव विक्रमी संवत: अपि प्रारम्भ: भवति । अद्य निश्चयेन जनवरी नववर्षरूपेण मोदयन्ते किन्तु बहुवर्षेभ्य: पूर्वं अस्तित्वे आगतं विक्रमीसंवत एव अद्यापि धार्मिकअनुष्ठानेषु, मांगलिककार्येषु च तिथिकालगणनाया: आधार: अस्ति । विक्रमी संवत
ग्रेगेरियन कैलेंडरत: अपि भिन्नानि सन्ति बहूनि संवतानि प्रचलितानि भारतवर्षे । एतेषु विक्रमसंवत, शकसंवत, बौद्धएवं जैन संवत एवं च तेलगूसंवत इत्यादीनि सन्ति । देशे सर्वाधिकं प्रचलितमस्ति शकसंवत, विक्रमसंवत च ।प्रारम्भ:
विक्रमसंवतं सम्राटविक्रमादित्येन शकान् पराजितं कृत्वा तस्यैव उपलक्ष्ये 57 ई. पूर्वे प्रारम्भं कृतम् । विक्रमसंवत चैत्रमासस्य शुक्लपक्षस्य प्रतिपदायां प्रारभ्यते । भारतीयप्रचांगस्य एवं च कालनिर्धारणस्य आधार: विक्रमसंवत एव अस्ति ।विशेषता
विक्रमीसंवत: सम्बन्ध: केनचित धर्मेण सह नास्ति अपितु सम्पूर्ण…
नववर्षारम्भस्य शुभकामनया सह एव संस्कृतजगतईपत्रिकाया: विमोचनम्
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
मान्या: संस्कृतजगत: कार्यकर्तार: संस्कृतज्ञा:, संस्कृतेच्छुकाश्च
अस्माकं भारतीय परम्पराया: नववर्ष: मार्चमासस्य 23 दिनांके प्रारभ्यते । अस्मिन् अवसरे अस्माकं उक्ति अनुसारं वयं सम्प्रति संस्कृतजगत् ईपत्रिकाया: विमोचनं कुर्वन्त: स्म: । एषा पत्रिका प्रथमे चरणे तु त्रैमासिकी एव प्रकाश्यते किन्तु यदि भवतां सहयोग: भविष्यति चेत् प्रतिमासे अपि प्रारम्भं करिष्याम: इति । सम्प्रति भवतां सम्मुखे अस्य संस्करणस्य प्रकाशनं कुर्म: । अत्र तिस्र: तलपूर्तिश्रृंखला: दीयते । इत: तलपूर्य एतां पत्रिकां पठन्तु, अस्या: आनन्दं स्वीकुर्वन्तु, विश्लेषणं कुर्वन्तु, आत्मन: टिप्पणय: प्रयच्छन्तु, आत्मन: लेखान् अपि प्रकाशयितुं सिद्धा: भवन्तु अग्रिमसंस्करणेषु ।
अस्या: पत्रिकाया: तलपूर्तिश्रृखला: अत्र दीयन्ते ।
Click to launch the full edition in a new window
तलपूरितुं प्रथमा श्रृंखला
तलपूरयितुं द्वितीया श्रृंखला तलपूरयितुं तृतीया श्रृंखला
चैत्रशुक्ल प्रतिपदा, विक्रमसंवत् 2069 (23 मार्च 2012) भारतीय नववर्ष: भवतां सर्वेषां कृते शुभं भवेत् ।
नववर्षस्…
अस्माकं भारतीय परम्पराया: नववर्ष: मार्चमासस्य 23 दिनांके प्रारभ्यते । अस्मिन् अवसरे अस्माकं उक्ति अनुसारं वयं सम्प्रति संस्कृतजगत् ईपत्रिकाया: विमोचनं कुर्वन्त: स्म: । एषा पत्रिका प्रथमे चरणे तु त्रैमासिकी एव प्रकाश्यते किन्तु यदि भवतां सहयोग: भविष्यति चेत् प्रतिमासे अपि प्रारम्भं करिष्याम: इति । सम्प्रति भवतां सम्मुखे अस्य संस्करणस्य प्रकाशनं कुर्म: । अत्र तिस्र: तलपूर्तिश्रृंखला: दीयते । इत: तलपूर्य एतां पत्रिकां पठन्तु, अस्या: आनन्दं स्वीकुर्वन्तु, विश्लेषणं कुर्वन्तु, आत्मन: टिप्पणय: प्रयच्छन्तु, आत्मन: लेखान् अपि प्रकाशयितुं सिद्धा: भवन्तु अग्रिमसंस्करणेषु ।
अस्या: पत्रिकाया: तलपूर्तिश्रृखला: अत्र दीयन्ते ।
Click to launch the full edition in a new window
तलपूरितुं प्रथमा श्रृंखला
तलपूरयितुं द्वितीया श्रृंखला तलपूरयितुं तृतीया श्रृंखला
चैत्रशुक्ल प्रतिपदा, विक्रमसंवत् 2069 (23 मार्च 2012) भारतीय नववर्ष: भवतां सर्वेषां कृते शुभं भवेत् ।
नववर्षस्…
अर्थालंकार: - भ्रान्तिमान अलंकार:
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
समता अथवा सादृश्यकारणात् कस्मिश्चित् वस्तौ अन्यवस्तो: वर्णनं भ्रान्तिमान् अलंकार: कथ्यते । साम्यादतस्मिनस्तद्बुद्धिर्भ्रान्तिमान् प्रतिभोत्थित: । अर्थात् यत्र समानता कारणात् कस्मिश्चित् वस्तौ कविकल्पनया कस्यचित् अन्यस्य वस्तो: निश्चयात्मकं ज्ञानं भवति तत्र भ्रान्तिमान् अलंकार: भवति । उदाहरणम् - मुग्धा दुग्धधिया गवां विदधते कुम्भानधो बल्लवा: । कर्णे कैरवशंकया कुवलयं कुर्वन्ति कान्ता अपि ।। कर्कन्धुफलमुच्चिनोति शबरी मुक्ताफलाशंकया । सान्द्रा चन्द्रमसो न कस्य कुरूते चित्तभ्रमं चन्द्रिका ।। प्रस्तुतोदाहरणे चन्द्रमस: मयूखे दुग्धस्य, कुवलये कुमुदस्य एवं च कर्कन्धुफले मुक्ताफलस्य कविकल्पनया भ्रान्तिपूर्णं वर्णनं कृतमस्ति अत: अत्र भ्रान्तिमान् अलंकार: अस्ति । इति ....
अर्थालंकार: - सन्देह अलंकार:
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
उपमेये (प्रकृते) उपमानस्य (अन्यस्य) कविप्रतिभया वर्णितसंशय: सन्देहालंकार: भवति । सन्देह: प्रकृतेSन्यस्य संशय: प्रतिभोत्थित: । अर्थात् यत्र कवि: आत्मन: प्रतिभया उपमेये उपमानस्य संशयं वर्णयति तत्र सन्देहालंकार: भवति । सन्देहालंकारस्य भेदा: - सन्देहालंकारस्य त्रय: प्रमुखभेदा: सन्ति । 1- शुद्धसन्देह: - यत्र संशये एव वर्णनस्य समाप्ति: भवति अथवा आदिमध्यान्ते सर्वत्र संशयास्थिति: तिष्ठति, स: शुद्धसन्देह: कथ्यते । 2- निश्चयगर्भसन्देह: – यत्र आदौ, मध्ये च संशयस्य स्थिति: भवति किन्तु मध्ये निश्चय: भवति स: निश्चयगर्भसन्देह: कथ्यते । 3- निश्चयान्तसन्देह: - यत्र आदौ संशय: भवति किन्तु अन्ते निश्चय: भवति तत्र निश्चयान्तसन्देह: भवति । उदाहरणम् - अयं मार्तड: किं, स खलु तुरगै: सप्तभिरित: । कृशानुं किं, सर्वा: प्रसरति दिशो नैष नियतम् ।। कृतान्त: किं, साक्षान्महिषवहनोSसाविति पुन: समालोक्याजौ त्वां विदधति विकल्पान् प्रतिभटा: ।। प्रस्तुत उदाहरणे उपमेयभूतराज्ञि कविकल्पनया उपमानभूतमार्तण्ड:, कृशानु:, अग्नि: एवं च यमराजस्य संशय: वर्णित: अस्ति । अत: अत…
महान् सचिनस्य महान् शतकम्
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
क्रिकेटजगतः ईश्वरः सचिनतेन्दुलकरः एकम् अद्भुतं कीर्तिमानं रचितवान् । मार्चमासस्य 16 दिनांके एशियाकपक्रिकेटक्रीडायां बांग्लादेशेन सह क्रीडन्नेव सचिनः आत्मनः 100तमं शतकं रचितवान् । सः 142कन्दुकेषु 113धावनांकम् अर्जितवान् । इदं शतकं सचिनस्य एव न अपितु विश्वस्य कस्यचिदपि क्रिकेटक्रीडकस्य सर्वोत्तमं क्रिकेटसांख्यमस्ति ।
तस्मै हार्दिकं धन्यवादः ।
तस्मै हार्दिकं धन्यवादः ।
अर्थालंकार: - उत्प्रेक्षा अलंकार:
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
उपमेयस्य उपमानरूपे सम्भावना उत्प्रेक्षाअलंकार: कथ्यते । भवेत् सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना । अर्थात् यत्र उपमेयस्य सम्भावना उपमानवत् क्रियते तत्र उत्प्रेक्षाअलंकार: भवति ।
उत्प्रेक्षाया: व्युत्पत्ति: - ''उत् उर्ध्वंगता प्रेक्षा दृष्टि: प्रतिभा च यस्यां सोत्प्रेक्षा''
आचार्यविश्वनाथेन उत्प्रेक्षाया: भेदोपभेदा: स्वीकृत: अस्ति । उत्प्रेक्षावाचकशब्दानां सन्दर्भे स: उक्तवान् - ''मन्ये शंके ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादय:'' ।
आचार्य दण्डिना उत्प्रेक्षावाचकशब्दानां सूची प्रस्तुवन् 'काव्यादर्शे' निगदितमस्ति -
''मन्ये शंके ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादिभि: ।
उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्दैरिवशब्दोपि तादृश: ।।''
उदाहरणम् -
लिम्पतीव तमोंगानि वर्षतीवांजनं नभ: । असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्विफलतां गता ।। अत्र 'व्यापन', 'अध: अंधकारप्रसरणयो:' उपमेयाभ्यां क्रमश: 'अंग', अंजनवर्षणरूपयो: सम्भावना कृतास्ति । अत: उत्प्रेक्षा अलंकार: अस्ति । अत्र उत्प्रेक्षावाचकम् इव शब्द: विद्यते ।
…
उत्प्रेक्षाया: व्युत्पत्ति: - ''उत् उर्ध्वंगता प्रेक्षा दृष्टि: प्रतिभा च यस्यां सोत्प्रेक्षा''
आचार्यविश्वनाथेन उत्प्रेक्षाया: भेदोपभेदा: स्वीकृत: अस्ति । उत्प्रेक्षावाचकशब्दानां सन्दर्भे स: उक्तवान् - ''मन्ये शंके ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादय:'' ।
आचार्य दण्डिना उत्प्रेक्षावाचकशब्दानां सूची प्रस्तुवन् 'काव्यादर्शे' निगदितमस्ति -
''मन्ये शंके ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादिभि: ।
उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्दैरिवशब्दोपि तादृश: ।।''
उदाहरणम् -
लिम्पतीव तमोंगानि वर्षतीवांजनं नभ: । असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्विफलतां गता ।। अत्र 'व्यापन', 'अध: अंधकारप्रसरणयो:' उपमेयाभ्यां क्रमश: 'अंग', अंजनवर्षणरूपयो: सम्भावना कृतास्ति । अत: उत्प्रेक्षा अलंकार: अस्ति । अत्र उत्प्रेक्षावाचकम् इव शब्द: विद्यते ।
…
अर्थालंकार - रूपक अलंकार:
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
निर्लुप्ते विषये (उपमेये) रूपितस्य (उपमानस्य) आरोप: रूपकअलंकार: कथ्यते । रूपकं रूपितारोपो विषये निरपह्नवे ।अर्थात् यत्र अलोपस्य उपमेयस्योपरि उपमानस्यारोप: क्रियते तत्र रूपकअलंकार: भवति । रूपकअलंकारस्य प्रमुखा: त्रय: भेदा: सन्ति । (1) परम्परितरूपकम् । (2) सांगरूपकम् ।(3) निरंगरूपकम् ।उदाहरणम् - पान्तु वो जलदश्यामा: शार्गंज्याघातकर्कशा: । त्रैलोक्यमण्डपस्तम्भाश्चत्वारो हरिबाहव: ।।अत्र 'जलदश्यामा:', 'शार्गंज्याघातकर्कशा, त्रैलोक्यमण्डपस्तम्भाश्चत्वारो शब्देषु रूपकअलंकार: विद्यते । अत्र 'त्रैलोक्य' इत्यस्योपरि 'मण्डप' शब्दस्य, 'हरिबाहु' इत्यस्योपरि 'स्तम्भ' शब्दस्य पुनश्च 'त्रैलोक्य' इत्यस्योपरि 'मण्डप' इत्यस्य आरोप: अस्ति । अत: अत्र रूपकअलंकार: अस्ति । इति
होलिकोत्सव कथा ।
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
होलिकोत्सवस्य आयोजनं सम्पूर्णे भारतवर्षे भवति । प्रत्येकस्य वर्गस्य जना: मिलित्वा एतत् पर्वं मोदयन्ति । अस्य उत्सवस्य विषये एका प्राचीना कथा विद्यते । हिरण्यकश्यप: हिरण्याक्ष: च - सतयु्गे एक: महान् दानव: महर्षि कश्यपस्य पुत्र: हिरण्यकश्यप: आसीत् । तस्य अनुज: हिरण्याक्ष: अपि महान् बलशाली आसीत् । एतौ द्वौ अपि महर्षिकश्यपस्य पत्नी दिते: सन्तानौ आस्ताम् । पृथ्वीहरणम् वाराहावतार: च - एकदा हिरण्याक्ष: मदान्धं भूत्वा पृथिवीदेव्य: हरणं कृत्वा रसातले शयनार्थं गतवान् । रसातले स: पृथिवीं स्वसिरस: अध: स्थाप्य शंयनम् आरब्धवान् । पृथिव्या: एतां गतिं दृष्ट्वा देवा:, ऋषयाश्च चिन्तिता: अभवन् । ते मिलित्वा पितामह: ब्रह्मण: पार्श्वे गता: अनुनयं च आरब्धवन्त: । ब्रह्मा अत्यन्तं चिन्तित: अभवत् । स: भगवत: श्रीनारायणं अस्मरत् । तत्क्षणमेव ब्रह्मण: नासिकात: एक: लघुवाराह: अप्रकटत् । स: वाराह: क्षणे एव वृहत्कायं भूत्वा रसातले प्रवृष्ट: । पृथ्वीं दन्तौ संस्थाप्य स: बहि: निर्गत: । हिरण्याक्षवधं पृथ्वीउद्धार: च - शयनं कुर…


text:
परिच्छेदः ७
पंचसूनाकृतं पापं पंचयज्ञैर्व्यपोहति"
" स य एतदुपास्ते न स पाप्मनो व्यावर्तते मिश्रं ह्येतत् ॥
इत्यादिश्रुतिस्मृतयोऽवैश्वदेवान्नंपापरूपमेवेत्युद्धोषयंति न तद्बधिरैः श्रूयते किं वेदा हि
इष्टानिष्ठप्राप्तिपरिहारा नुकूलमलौकिकमुपायमुपादिशंतो जीवजातमखिलमनुगृह्णन्ति"
प्रत्यक्षेणानुमित्या वायस्तूपायो न बुध्यते । एवं विदंति वेदेन तस्माद्वेदस्य वेदता ॥
न खलु ज्योतिष्टोमादिः परमेष्टेहतुः कलंजभक्षणादिरनिष्टेहेतुरित्यमुमर्थं
वेदव्यतिरेकेणानुमानसहस्रणापि तार्किकशिरोमणिरप्यवगन्तुं शक्रोति तत्र च
श्रुतिलिंगवाक्य प्रमाणान्येवोपयुज्यंत अथच कर्मकांडीयश्रौतस्मार्तधर्मा रंभे
प्रथममेव सर्वेपि सनातनाः वेदनिष्ठाः गणेशपूजनमविरोधेन कुर्वन्ति सर्वे लौकिका
वैदिकाश्र्चन कदापि विप्रतिपन्ना भवंति तथा च स्मृतिः ॥
"अष्टादशपुराणेषु दशभिर्गीयते शिवः।
चतुर्भिर्गीयते विष्णुर्द्वाभ्यां शक्तिश्र्च विघ्नपः" इति स्मृत्या अष्टाद शपुराणेषु
शिवविष्णुशक्तिगणेशानामविरोधेन प्रतिपादनमकारि भगवता व्यासेन तत्रापि
"ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पतिं गणानां त्वा गणपति ॐ हवामहे कविं कवीनां
मुपमश्रवस्तमम्" इत्याद्याः शतशः श्रुतयः श्रीगणेशाद्यपूजनमाहुः तथैव पुराणे त्रिपुरसंहारकाले
श्रीमहादेवेनोक्तं "शैंवैस्त्वदीयैरुत वैष्णवैश्र्च शाक्तैश्र्च सोर्यैरपि सर्वकार्ये ।
शुभाशुभे लौकिकवैदिके च त्वमर्चनीयः प्रथमं प्रयत्नात्" इ
त्यादिस्मृतिबलात् गणेशपूजनं विना न कोपि श्रौतस्मार्तकर्मारंभ इति स्थितम्
"तदा जानीहि भो योगिन् ब्रह्माकारो श्रुतेर्मुखात् । तयोः स्वामिगणेशश्र्च योगरूपेण संस्थितः" ॥२॥
इत्यादिनापि श्रीगणेशप्रशंसनात् तद्रणेशपूजनमकुर्वाणानां विशिष्टाद्वैतादिमताभिनिवेशिनां
श्रौतस्मार्तसनातन कर्ममर्यादाभ्रष्टत्वमेवेति सिद्धम् ।
अथच विशिष्टाद्वैतादिवादिभिः जीवेश्र्वरयोर्भेदः अंगीकृतः स किं
स्वामिभृत्ययोरिवोपकार्योपकारकभावेन संमतः उत
अग्निविस्फुलिंगयोरिवांशांशिभावेन उभयथापि न संभवति भेदस्य श्रुत्यानिरासात् ‘तत्त्वमसि’
‘अहंब्रह्मास्मीति’ अभेदप्रतिपादनात् जीवो ब्रह्माभिन्नः सच्चिदानंदस्वरूपात् यन्नैवं तन्नैव
मित्यनुमानाच्चात्मब्रह्मैक्यासिद्धिः जीवत्वं चात्मनि उपाधिसंबंधेन कल्पितं वस्तुतः
स्वरूपेण आत्मा ब्रह्मैव नतु ब्रह्मात्मनोर्भेदः ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
Thursday, January 26, 2012
Sanskrit blog: Fibonacci and Fibonacci sequence
फिबोनाचिः फिबोनाचिश्रेणिश्च
फिबोनाचिः कः? फिबोनाचिः भरतवर्षे बहुशतवर्षेभ्यः प्रचलितं दशमांशपद्धतिबद्धगणनक्रमं क्रिस्तीयत्रयोदशशतवर्षस्य पूर्वभागे यूरोपीय देशेषु प्रथमतः प्रसारितवान् । गणितज्ञाः यं फिबोनाचिमिति समुदाहरन्ति तस्य वास्तविकं नाम लियोनार्डो द पीसा आसीत् । सः इटलीदेशस्य पीसानगरे निवसतः बोनाचि नाम्नः वणिक्श्रेष्ठस्य आत्मजः । सः पित्रा सह वणिज्यार्थं आफ्रिकामहाद्वीपस्य उत्तरभागस्थदेशेषु प्रभूतं पर्याट । तदा तस्य भरतवर्षीयसंख्यापद्धतिः अवगता अभवत् । इटलीं पुनरागत्य “ लिबर् अबचि” इति नामकं गणितग्रंथं व्यरचयत् । तस्मिन् ग्रंथे दशमांशपद्धतिं न्यरूपयत् । गच्छता कालेन सः ग्रंथः यूरोप-महाद्वीपे प्रथितः अभवत्, तस्मिन्निरूपिता दशमांशपद्धतिश्च प्रचलिता अभवत् ।
तस्मिन् ग्रंथे एव समस्यामेकां च विममर्श । सा यथा:
शशवधूः शशश्च स्तः । जननात् द्विमासानन्तरं तौ तृतीयमासस्य प्रारम्भे नूतनशशस्य नूतनशशवध्वाश्च पितरौ भवतः । तदनन्तरं प्रति मासे नूतनशशयुग्मं (शशश्च शशवधूश्च) जनयतः । अनेन प्रकारेणैव जनितशशयुग्माश्च नूतनशशयुग्मान् जनयन्ति । इत्थं निरन्तं शशयुग्माः प्रभवन्ति चेत् कस्यचन “ख”मासस्य प्रारम्भे साकल्येन कति शशयुग्माः स्युः?
समस्यायाः अवगमनार्थमियं कक्ष्यासरणिः रचिता ।
इयं कक्ष्यासरणिः निरन्तं भवति ।
अस्याः कक्ष्यासरण्याः सूक्ष्मावलोकनेन इदं स्पष्टं भवति ।
यदि फि(ख) “ख”मासस्य प्रारम्भे शशसंख्या स्यात् तदा
फि(ख)=फि(ख-१)+फि(ख-२) ।
इत्थं जनिता संख्याश्रेणिः फिबोनाचिसंख्याश्रेणिरित्याख्याता ।
आधुनिकगणितज्ञाः इयं श्रेणिः फिबोनाचिश्रेणिरिति आख्यातापि अस्याः जनकः फिबोनाचिः न भवतीति आमनन्ति । अस्याः श्रेण्याः ज्ञानं भरतवर्षे पूर्वतः आसीत् । गोपालनामा छन्दःशास्त्रज्ञः क्रिस्तीय दशमशतवर्षात् प्रागेव आत्मनः छन्दःशास्त्रग्रन्थे इमां श्रेणिं प्रयुक्तवान् ।
छन्दःशास्त्रे इयं समस्या प्रादुर्भवति । द्विमात्रायुतमात्रागणे कति भेदाः भवन्ति? त्रिमात्रायुतमात्रागणे कति भेदाः भवन्ति? चतुर्मात्रायुतमात्रागणे कति भेदाः भवन्ति?
उदाहरणार्थं त्रिमात्रायुतमात्रागणे कति भेदाः सन्ति? पश्याम ।
ल-गु, गु-ल, ल-ल-ल इति त्रयो भेदाः ।
तथैव चतुर्मात्रायुतमात्रागणे ल-गु-ल, गु-ल-ल, ल-ल-गु, गु-गु, ल-ल-ल-ल इति साकल्येन पञ्च भेदाः ।
अत्र “ल”संज्ञा लघुमात्रां “गु”संज्ञा गुरुमात्रां सूचयतः ।
इदानीमुपरिनिर्दिष्टां कक्ष्यासरणिं पश्यतु ।
फि(४)=३ तथा फि(५)=५ !
- - - -
Posted by G S S Murthy at 4:01 AM 0 comments
Saturday, January 21, 2012
Sanskrit blog: Humour-39
हास्यसीकरः-३९
मद्यपानजनितदुष्परिणामानां विषये कश्चन प्राज्ञः सभायां भाषते स्म । सः सर्वेषां बोधयितुं प्रयोगमेकमकरोत् । चषकं मद्येन पूर्त्वा चञ्चलं कृमिमेकं तस्मिन् न्यक्षिपत् । कृमिः तूर्णमम्रियत । तदा सभामुद्दिश्य अभाषत । “आर्याः, कथयत, अस्मात् प्रयोगात् किमवगतम्?” । धर्मदत्तः झटित्युत्थाय अवदत्, “भोः, इदं सुस्पष्टम् । मद्यपानं कृमिरोगं रुणद्धि“ इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 4:03 AM 0 comments
Friday, January 13, 2012
Sanskrit blog: Solitary Reaper
एकाकिनी लवननिरता
पश्य पार्वतबालिका किमपि मधुरं गायति ।
असौ तत्रैकाकिनी क्षेत्रलवने व्यापृता ॥
गच्छ वा विरमस्व बध्नाति लूनान् लीलया ।
स्वनति सैका शोकदां मधुरगीतिं कामपि ॥
गायनेनाप्लाविताकर्णय त्वमुपत्यका ।
कोऽप्यकूजत् स्वागतं कोकिलो न कदाचन ॥
क्लान्तपान्थगणाय सुश्राव्यगीतिमियत्प्रियाम् ।
पुष्पकाले सान्द्रवननिःशब्दतां खलु भेदयन् ।।
कोऽपि कच्चिन्मां वदेत् सा नु किं वा गायति? ।
किमपि करुणं प्राक्तनं समरचरितं कथयति? ।।
किमुत काञ्चिल्लौकिकीं शोकघटनामभिनवाम्? ।
किमपि गानं तद्भवेत् गायतीव निरन्तरम् ।।
लवननिरता बालिका नमितवदना भाति मे ।गीतमस्या मे चिरं स्मरणपटले विलसति ।।
इदं नूतनं वृत्तं सुलयचरणानाम यस्य लक्षणः इत्थं भवति ।
सुलयचरणा व्याहृता प्राक्त्रिमात्रागणयुता ।
चतुर्मात्रास्तत्परं चतुष्पञ्च त्वन्तिमे ॥
(३-४-५/४)
The above is a rough rendering of the well known poem, "Solitary Reaper" by Wordsworth.
- - - -
Posted by G S S Murthy at 7:45 AM 0 comments
Sunday, January 8, 2012
Sanskrit blog: Humour-38
हास्यसीकरः-३८
अमेरिकादागतौ दम्पती अरब्-देशे प्रयातः स्म । तत्र कश्चन अरब्-देशस्थः तौ दृष्ट्वा भर्तारमवदत्, “भोः, उष्ट्राणां शतं तुभ्यं दास्यामि । त्वं तव स्त्रियं मह्यं देहि” इति । चिरेण विचिन्त्य भर्ता तमवदत् , “ मम स्त्रियं न दास्यामि । सा विक्रयाय न भवति” इति । कुपिता भार्या भर्तारमवदत्, “ कुतस्त्वं तद्वक्तुं चिरेण विचिन्तयसि?” इति । भर्ता प्रत्यवदत्, “ इतः अमेरिकामुष्ट्राणां शतं कथं नेष्यामि इत्यचिन्तयम्” इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:31 AM 0 comments
Wednesday, January 4, 2012
Sanskrit blog: A story about Einstein
ऐन्श्टैनकथा
प्रथितभौतविज्ञानी अल्बेर्ट् ऐन्श्टैनः कदाचित् रेल्-याने प्रयाति स्म। प्रयाणपत्रकपरीक्षकः तत्सकाशमागत्य तं प्रयाणपत्रकं दर्शयितुं प्रार्थयत् । ऐन्श्टैनः स्वपरिधानकोषेषु पत्रकममार्गयत् । कुत्रापि तन्न दृष्टम् । तदा परीक्षकः ऐन्श्टैनमभिज्ञाय, “अलम् श्रमेण । अहं जाने भवान् पत्रकं निस्संशयं क्रीतवानिति “ इत्यवदत् । तथापि ऐन्श्टैनः पीठस्य अधः अपि पत्रकमार्गणे निरतः अभवत् । परीक्षकः पुनरपि तमवदत्, “आर्य, भवान् श्रमात् विरमतु । पत्रकं विना भवान् प्रयाणं निर्वाहयतु” इति । ऐन्श्टैनः तमवदत्, “भोः, पत्रके अवरोहणस्थानं निर्दिष्टं खलु । अहं विस्मरामि कुत्र गन्तास्मीति” इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:30 AM 0 comments
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
पुरा कस्मिंश्चित् देशे एकः क्रोधालुः राजा आसीत्। सः प्रायः क्रोधाकुलो भूत्वा अकर्तव्यानि कृत्वा अनन्तरं दुःखं च अनुभवति स्म। अतः सः स्वस्य क्रोधं निग्रहीतुमिच्छन् गुरोः आश्रमं अगच्छत्। गुरुः तं एवं उपदिष्टवान् “अद्य आरभ्य एकं संवत्सरं यः कोऽपि भवन्तं प्रकोपयति तेन सह क्रोधः न प्रदर्शनीयः, परन्तु तस्मै शतरूप्यकाणि दातव्यानि। एवं चेत् एकसंवत्सरानन्तरं भवतः मनसि कोपः कदापि न भवति” इति। गुरुं प्रणम्य, तस्य उपदेशं शिरसा वहन् राजा ततः प्रत्यागतः।
तदनन्तरं यदि केऽपि राजानं प्रकोपयन्ति अथवा निन्दयन्ति चेत् राजा तेभ्यः धनं दत्वा तेषां सम्मानं करोति स्म। एवं संवत्सरमेकं व्यतीतम्। ततः परं एकदा कश्चित् ब्राह्मणः राज्ञः अवहेलनं कृतवान्, तथापि राज्ञः मनसि क्रोधः मनागपि नोत्पन्नः। परन्तु सः उच्चैः हसन् तं ब्राह्मणं एवं अवदत् “संवत्सरमेकं अहं धनं दत्वा अप्रियवाक्यानि शृण्वन्नासम्। इदानीं भवान् मां विना मूल्यं निन्दितवान्। एतत्तु मम लाभाय एव” इति। एतदनन्तरं स राजा न कदापि क्रोधाधीनो भूत्वा अकरणीयं किमपि कृतवान्। अस्य राज्ञः दृष्टिः परिवर्तिता इत्यतः इतः पूर्वं ये निमित्तानि एनं प्रकोपितवन्तः ते इदानीं तदर्थं अशक्ता अभवन्। मनसः परिवर्तनमेव क्रोधं निग्रहीतुं सरलः उपायः।
अत एव केनचित् कविना एवमुक्तम् –
मन्निन्दया यदि जनः परितोषमेति नन्वप्रयत्नसुलभोऽयमनुग्रहो मे।
लोके जना हि जनतापरितोषणाय दुःखार्जितान्यपि धनानि परित्यजन्ति॥


text:
शृङ्गेरी
श्रृङ्गेरी (Sringeri) कर्णाटकराज्यस्य चिक्कमगलूरुमण्डले विद्यमानं किञ्चन प्रसिद्धं तीर्थक्षेत्रम् । तुङ्गातीरे स्थितं श्रृङ्गेरीक्षेत्रं मलेनाडुप्रदेशस्थं सुन्दरं स्थानम् अस्ति । एतत् क्षेत्रं शृङ्गगिरिः इत्यपि जनाः कथयन्ति । पौराणिकदृष्ट्या ऋष्यश्रृङ्गमुनेः विभाण्डकमुनेः च तपोभूमिः । आदिशङ्कराचार्यैः अष्टमे शतके एव अत्र वेदान्तज्ञानपीठं शारदापीठं च स्थापितम् आसीत् ।
पुरी बदरी द्वारका उज्जयिनीपीठानि इव अत्रापि तपस्विनां विदुषां च केन्द्रं निर्मितम् आसीत् । अत्र विद्यमानस्य श्रीचक्रस्य शारदाम्बामूर्तेः च प्रतिष्ठापनं च शङ्कराचार्यैः एव कृतमस्ति । चन्दनदारुशिल्पमयी मूर्तिः एषा काश्मीरतः आनीता इति श्रूयते । अत्र श्रीमातरं ब्राहमी माहेश्वरी वैष्णवी इन्द्राणी चामुण्डा राजराजेश्वरी इति च पूजयन्ति । देशस्य शक्तिदेवतासु शारदाम्बाऽपि अन्यतमा अस्ति । १४ शतके निर्मितः विद्याशङ्करदेवालयः पूर्णतया शिलानिर्मितः कलारत्नः विभिन्नशैलीमिश्रणरुपश्च । विजयनगरशिल्पमपि अत्र पश्यामः । देवालयस्य द्वादशस्तम्भाः द्वादशराशीन् सूचयन्ति । प्रतिमासं सूर्यस्य प्रथमकिरणं निर्दिष्टे स्तम्भे पतति । नवरात्रिपर्व अत्र विशेषेण प्रचलति । विद्यादानम् अन्नदानं ज्ञानदानं च सर्वदा अत्र प्रचलन्ति । तुङ्गानदीतीरे श्रृङ्गेरीपीठस्य पूर्वतनयतीनां मूर्तयः सभामण्डपाः उद्यानं च निर्मितानि सन्ति । वेदाध्ययनं वेदघोषः शास्त्राध्ययनं च अविरतं प्रचलति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- बेङ्गळूरुतः ३२६ कि.मी.
- मङ्गळूरुतः २०६ कि.मी.
- चिक्कमगळूरुतः ९० कि.मी
- कर्णाटकस्य सर्वप्रदेशतः लोकयानव्यवस्था अस्ति ।
वासव्यवस्था[सम्पादयतु]
श्रीमठे वासस्थलं भोजनं च काल्पितं भवति । दूरभाषा- ०८२६५-५०१२३


text:
मलयः
अयम् अपि प्रातःस्मरणीयेषु पर्वतेषु अन्यतमः । अयं मलयपर्वतः कर्णाटकराज्यस्य मैसूरुनगरस्य दक्षिणदिशि तिरुवाङ्कूरुतः पूर्वदिशि अस्ति । पश्चिमघट्टानां दक्षिणभागः अनेन नाम्ना निर्दिष्टः अस्ति । एतं पर्वतं “नीलगिरिः” इत्यपि वदन्ति । अस्मिन् पर्वते कृतमाला, ताम्रा, उत्पलावती, पुष्पजा इत्याख्याः नद्यः जन्म प्राप्य प्रवहन्ति इति वदति मत्स्यपुराणम् ।
वायुपुराणस्य ४८तमे सर्गे मलयपर्वतस्य वर्णनं कृतम् अस्ति । अस्मिन् पर्वते महता प्रमाणेन रजतं प्राप्यते इत्यपि उक्तम् अस्ति । अयं पर्वतः सर्वदा फलपुष्पपूर्णः एव भवति । एतं “महामलयः” इत्यपि वदन्ति । अस्मिन् पर्वते अगस्त्यमुनेः आश्रमः अस्ति । अनेकेषाम् ऋषिमुनीनाम् आश्रमाणि अपि आसन् अत्र । “त्रिकूटः” इत्याख्यः अपरः गिरिः अपि अस्य एव मलयपर्वतस्य कश्चन भागः । मलयपर्वतः श्रीगन्धवृक्षाणां निमित्तं सुप्रसिद्धः । चन्दनसुवासितः मलयमारुतः अस्माकं साहित्यकाराणां कवीनां वा निरन्तरप्रेरणास्रोतः । “चन्दन है इस देश कि माठि” “मलय पवन जिसके गुण गाथा” “मलयमारुतस्त्वदीय स्वागतं विदास्यति” इत्यादयः मलयप्रभावेण उद्भूताः पङ्क्तयः बहुस्फूर्तिकारिण्यः ।
अद्वैतसूत्रेण अस्माकं राष्ट्रस्य चतुरः कोणान् अपि योजितवान् जगद्गुरुः शङ्कराचार्यः अस्यैव पर्वतस्य उपत्यकायाम् अजायत । अस्पृश्यतायाः, आत्मघातुकपद्धतीनां च विरुद्धं समरं कृत्वा सामरस्यमयाय जीवनाय आत्मानम् अर्पितवान् नारायणगुरुः सञ्जातः अस्मिन्नेव पर्वतगर्भे । अस्य एव मलयपर्वतस्य गर्भभूतः “शबरिमलै” कोटिशः हिन्दूनाम् आराध्यदैवस्य अय्यप्पस्य वासस्थानम् । एवंविधैः बहुभिः विषयैः मलयपर्वतः अस्माकं श्रद्धाकेन्द्रं सञ्जातः अस्ति ।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १९
श्राद्धप्रकरणम्।
ऋषय ऊचुः।
कथं कव्यानि देयानि हव्यानि च जनैरिह।
गच्छन्ति पितृलोकस्थान् प्रापकः कोऽत्र गद्यते।। १९.१ ।।
यदि मर्त्यो द्विजो भुङ्क्ते हूयते यदिवानले।
शुभाशुभात्मकैः प्रेतै र्दत्तं तद्भुज्यते कथम्।।१९.२ ।।
सूत उवाच।
वसून् वदन्ति च पितॄन् रुद्रांश्चैव पितामहान्।
प्रपितामहांस्तथादित्यानित्येवं वैदिकी श्रुतिः।। १९.३ ।।
नामगोत्रं पितॄणान्तु प्रापकं हव्य कव्ययोः।
श्राद्धस्य मन्त्राः श्रद्धा च उपयोज्यातिभक्तितः।। १९.४ ।।
अग्निष्वात्तादयस्तेषामाधिपत्ये व्यवस्थिताः।
नाम गोत्र काल देशा भवान्तरगतानपि।। १९.५ ।।
प्राणिनः प्रीणयन्त्येते तदाहारत्वमागतान्।
देवो यदि पिता जातः शुभकर्म्मानुयोगतः।। १९.६ ।।
तस्यान्नममृतं भूत्वा दिव्यत्वेऽप्यनुगच्छति।
दैत्यत्त्वे भोगरूपेण पशुत्त्वे च तृणं भवेत्।। १९.७ ।।
श्राद्धान्नं वायुरूपेण सर्पत्त्वेप्युपतिष्ठति।
पानं भवति यक्षत्वे गृध्रत्वेऽपि तथामिषम्।। १९.८ ।।
दनुजत्वे तथा माया प्रेतत्त्वे रुधिरोदकम्।
मनुष्यत्त्वेऽन्नपानानि नानाभोगरसं भवेत्।। १९.९ ।।
रतिशक्तिः स्त्रियः कान्ता भोज्यं भोजन शक्तिता।
दानशक्तिः सविभवा रूपसारोग्यमेव च।। १९.१० ।।
श्रद्धा पुष्पमिदं प्रोक्तं फलं बह्मसमागमः।
आयुः पत्रान्धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च।। १९.११ ।।
राज्यं चैव प्रयच्छन्ति प्रीताः पितृगणा नृणाम्।
श्रूयते च पुरा मोक्षं प्राप्ताः कौशिकसूनवः।।
पञ्चभिर्जन्मसम्बन्धै र्गता विष्णोः परं पदम्।। १९.१२ ।।
इति श्रीमत्स्यपुराणे श्राद्धकल्पे फलानुगमनो नाम एकोनविंशोऽध्यायः।।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २१४
सावित्री तु ततः साध्वी जगाम वरवर्णिनी।
यथा यथा गतेनैव यत्रासीत्सत्यवान्मृतः ।। २१४.१ ।।
स समासाद्य भर्तारं तस्योत्सङ्ग गतं शिरः।
कृत्वा विवेश तन्वङ्गी लम्बमाने दिवाकरे ।। २१४.२ ।।
सत्यवानपि निर्मुक्तो धर्मराजाच्छनैः शनैः।
उन्मीलयत नेत्राभ्यां प्रास्फुरच्च नराधिप! ।। २१४.३ ।।
ततः प्रत्यागतप्राणः प्रियां वचनमब्रवीत्।
क्वासौ प्रयातः पुरुषो यो मामप्यपकर्षति ।। २१४.४ ।।
न जानामि वरारोहे! कश्चासौ पुरुषः शुभे।
वनेऽस्मिन्चारुसर्वाङ्गि! सुप्तस्य च दिनं गतम् ।। २१४.५ ।।
उपवासपरिश्रान्ता दुःखिता भवती मया।
अस्मद्दुर्हृदयेनाद्य पितरौ दुःखितौ तथा ।।
द्रष्टुमिच्छाम्यहं सुभ्रु! गगने त्वरिता भव ।। २१४.६ ।।
सावित्र्युवाच।
आदित्येऽस्तमनुप्राप्ते यदि ते रुचितं प्रभो!।
आश्रमन्तु प्रयास्यावः श्वशुरौ हीन चक्षुषौ ।। २१४.७ ।।
यथा वृत्तञ्च तत्रैव श्रृणु वक्ष्ये यथाश्रमे।
एतावदुक्त्वा भर्तारं सह भर्त्रा तदा ययौ ।। २१४.८ ।।
आससादाश्रमं चैव सह भर्त्रा नृपात्मजा।
एतस्मिन्नेव काले तु लब्धचक्षुर्महीपतिः ।। २१४.९ ।।
द्युमत्सेनः सभार्यस्तु पर्यतप्यत भार्गव!।
प्रियपुत्रमपश्यन्वै स्नुषाञ्चैवाथ कर्शिताम् ।। २१४.१० ।।
आश्वास्यमानस्तु तथा स तु राजा तपोधनैः।
ददर्श पुत्रमायान्तं स्नुषया सह कानने ।। २१४.११ ।।
सावित्री तु वरारोहा सह सत्यवता तदा।
ववन्दे तत्र राजानं सभार्यं क्षत्रपुङ्गवम् ।। २१४.१२ ।।
परिष्वक्तस्तदा पित्रा सत्यवान् राजनन्दनः।
अभिवाद्य ततः सर्वान् वने तस्मिस्तपोधनान् ।। २१४.१३ ।।
उवास तत्र मां रात्रिमृषिभिः सर्वधर्मवित्।
सावित्र्यपि जगादाथ यथावृत्तमनिन्दिता ।। २१४.१४ ।।
व्रतं समापयामास तस्यामेव यथा निशि।
ततस्तु यस्त्रियामान्ते ससैन्यस्तस्य भूपतेः ।। २१४.१५ ।।
आजगाम जनः सर्वो राज्यार्थाय निमन्त्रिणे।
विज्ञापयामास तदा तत्र प्रकृतिशासनम् ।। २१४.१६ ।।
विचक्षुषस्ते नृपते येन राज्यं पुरा हृतम्।
अमात्यैः स हतो राजा भवांस्तस्मिन् पुरे नृपः ।। २१४.१७ ।।
एतच्छ्रत्वा ययौ राजा बलेन चतुरङ्गिणा।
लेभे च सकलं राज्यं धर्मराजान् महात्मनः ।। २१४.१८ ।।
भ्रातॄणां तु शतं लेभे सावित्र्यपि वराङ्गना।
एवम्पतिव्रता साध्वी पितृपक्षं नृपात्मजा ।। २१४.१९ ।।
उज्जहार वरारोहा भर्तृपक्षं तथैव च।
मोक्षयामास भर्तारं मृत्युपाशगतं तदा ।। २१४.२० ।।
तस्मात्साधव्यः स्त्रियः पूज्याः सततं देववन्नरैः।
तासां राजन्! प्रसादेन धार्यते वै जगत्त्रयम् ।। २१४.२१ ।।
तासान्तु वाक्यं भवतीह मिथ्या न जातु लोकेषु चराचरेषु।
तस्मात्सदा ताः परिपूजनीयाः सामान् समग्रानभिकामयानैः ।। २१४.२२ ।।


text:
आगमः
अथागमो निरूप्यते । यस्य वाक्यस्य तात्पर्य विषयीभूतसंसर्गो मानान्तरेण न बाध्यते तद्वाक्यं प्रमाणम् । वाक्यजन्यज्ञाने च आकांक्षायोग्यताऽऽसत्तयस्तात्पर्यज्ञानं च इति चत्वारि कारणानि । तत्र पदार्थानां परस्परजिज्ञासाविषयत्वयोग्यत्वमाकांक्षा । क्रियाश्रवणे कारकस्य कारकश्रवणे क्रियायाः करणश्रवणे इतिकर्तव्यतायाश्च जिज्ञासाविषयत्वात् ।अजिज्ञासोरपि वाक्यार्थबोधात् 'योग्यत्व "मुपात्तम् । तदवच्छेदकं च क्रियात्वकारकत्वा- दिकमितिनातिव्याप्तिः गौरश्व इत्यादौ । अभेदान्वये च समानविभक्तिकपद- प्रतिपाद्यत्वं तदवच्छेदकमिति "तत्त्वमस्या "दिवाक्येषु नाव्याप्तिः । एतादृशाकांक्षाभिप्रायेणैव बलाबलाधिकरणे "सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनम् "इत्यत्र वैश्वदेव - यागस्यामिक्षान्वितत्वेन न वाजिनाकांक्षा इत्यादिव्यवहारः । ननु तत्रापि वाजिनस्य जिज्ञासाऽविषयत्वेऽपि तद्योग्यत्वमस्त्येव प्रदेयद्रव्यत्वस्य यागनिरूपितजिज्ञासाविषयतावच्छेदकत्वादिति चेत् न स्वसमानजातीयपदार्थावयबोधविरहसहकृतप्रदेय - द्रव्यत्यस्यैव तदवच्छेदकत्वेन वाजिनद्रव्यस्य स्वसमान - जातीयामिक्षाद्रव्यान्वयबोधसहकृतत्वेन तादृशावच्छेदकत्वाभावात् । आमिक्षायान्तु नैवम् वाजिनान्वयस्य तदानुपस्थित्वात् । उदाहरणान्तरेष्वपि दुर्बलत्वप्रयोजक आकांक्षाविरह एव द्रष्टव्यः । योग्यता तात्पर्यविषयसंसर्गाबाधः । "वह्निना सिञ्चति " इत्यादौ तादृशसंसर्गबाधान्न योग्यता । "स प्रजापतिरात्मनो वपामुदखिदत् "इत्यादावपि तात्पर्यविषयीभूतपशुप्राशस्त्याबाधात् योग्यता । "तत्त्वमस्या "-दिवाक्येष्वपि वाच्याभेदबाधेऽपि लक्ष्यस्वरूपाभेदे बाधाभावात् योग्यता । आसत्तिश्चाव्यवधानेन पदजन्यपदार्थोपस्थितिः । मानान्तरोपस्थापितपदार्थस्यान्वयबोधाभावात् 'पदजन्या 'इति । अत एवाश्रुतस्थले तत्तत्पदाध्याहारः । 'द्वारम् 'इत्यादौ 'पिधेहि 'इति । अत एव 'इषे त्वा ' इत्यादिमन्त्रे 'छिनद्मि 'इति पदाध्याहारः । अत एव विकृतिषु "सूर्याय जुष्टं निर्वपामि "इति पदप्रयोगः । पदार्थश्च द्विविधः -शक्यो लक्ष्यश्चेति । तत्र शक्तिर्नाम पदानामर्थेषु मुख्या वृत्तिः । यथा 'घट '-पदस्य पृथुबुध्नोदराद्याकृतिविशिष्टे वस्तुविशेषे वृत्तिः । सा च शक्तिः पदार्थान्तरम् सिद्धान्ते कारणेषु कार्यानुकूलशक्तिमात्रस्य पदार्थान्तरत्वात् । सा च तत्तत्पदजन्यपदार्थज्ञानरूपकार्यानुमेया । तादृशशक्तिविषयत्वं शक्यत्वम् । तच्च जातेरेव न व्यक्तेः व्यक्तीनामानन्त्येन गुरुत्वात् । कथं तर्हि गवादिपदाद्व्यक्तिमानमिति चेत् जातेर्व्यक्ति - समानसंवित्संवेद्यत्वादिति ब्रूमः । यद्वा गवादिपदानां व्यक्तौ शक्तिः स्वरूपसती न तु ज्ञाता हेतुः जातौ तु सा ज्ञाता हेतुः । न च व्यक्त्यंशे शक्तिज्ञानमपि कारणम् गुअरवात् । जातिशक्तिमत्त्वज्ञाने सति व्यक्तिशक्तिमत्त्वज्ञानं विना व्यक्तिधीविलम्बाभावाच्च । अत एव न्यायमतेऽप्यन्वये शक्तिः स्वरूपसतीति सिद्धान्तः । ज्ञायमानशक्तिविषयत्वमेव वाच्यत्वमिति जातिरेव वाच्या । अथवा व्यक्तर्लक्षणयाऽवगमः । यथा "नीलो घटः "इत्यत्र 'नील '-शब्दस्य नीलगुणविशिष्टे लक्षणा तथा जातिवाचकस्य तद्विशिष्टे लक्षणा । तदुक्तम् "अनन्यलभ्यः शब्दार्थः "इति । एवं शक्यो निरूपितः । अथ 'लक्ष्य '-पदार्थो निरूप्यते । तत्र लक्षणाविषयो लक्ष्यः । लक्षणा च द्विविधा -केवललक्षणा लक्षितलक्षणा चेति । तत्र शक्यसाक्षात्सम्बन्धः केवलक्षणा । यथा "गङ्गायां घोषः "इत्यत्र प्रवाहसाक्षात्सम्बन्धिनि तीरे 'गङ्गा '-पदस्य केवललक्षणा । यत्र शक्यपरम्परा - सम्बन्धेनार्थान्तरप्रतीतिस्तत्र लक्षितलक्षणा यथा 'द्विरेफ '-पदस्य रेफद्वये शक्तस्य 'भ्रमर '- पदघटित -परम्परासम्बन्धेन मधुकरे वृत्तिः । गौण्यपि लक्षितलक्षणैव । यथा "सिंहो मानवकः "इत्यत्र 'सिंह '-शब्दवाच्य सम्बन्दिक्रौर्यादिसम्बन्धेन मानवकस्य प्रतीतिः । प्रकारान्तरेण लक्षणा त्रिविधा -जहल्लक्षणा अजहल्लक्षणा जहदजहल्लक्षणा । तत्र शक्यमनन्तर्भाव्य यत्रार्थान्तर - प्रतीतिस्तत्र जहल्लक्षणा । यथा "विषं भुंक्ष्व "इत्यत्र स्वार्थं विहाय शत्रुगृहे भोजननिवृत्तिर्लक्ष्यते । यत्र शक्यार्थ - मन्तर्भाव्यैवार्थान्तरप्रतीतिः तत्राजहल्ल्क्षणा यथा "शुक्लो घटः "इति । अत्र हि 'शुक्ल '-शब्दः स्वार्थं शुक्लगुणमन्तर्भाव्यैव तद्वति द्रव्ये लक्षणया वर्तते । यत्र हि विशिष्टवाचकः शब्द एकदेशं विहाय एकदेशे वर्तते तत्र जहदजहल्लक्षणा यया "सोऽय.म् देवदत्तः "इति । अत्र हि पदद्वयवाच्ययोर्विशिष्टयोरैक्या - नुपपत्या पदद्वयस्य विशेष्यमात्रपरत्वम् । यथा वा "तत्त्वमसि "इत्यादौ 'तत् '-पद्वाच्यस्य सर्वज्ञत्वादिविशिष्टस्य 'त्वं '-पदवाच्येनान्तःकरण - विशिष्टेनैक्यायोगात् ऐक्यसिद्ध्यर्थं स्वरूपे लक्षणेति साम्प्रदायिकाः । वयन्तु ब्रूमः -"सोऽयं देवदत्तः ,'"तत्त्वमसि "इत्यादौ विशिष्टवाचकपदानामेकदेशपरत्वेऽपि न लक्षणा शक्त्युपस्थितविशिष्टयोः अभेदान्वयानुपपत्तौ विशेष्ययोः शक्त्युपस्थितयोरेव अभेदान्वयाविरोधात् । यथा "घटोऽनित्यः "इत्यत्र 'घट '-पदवाच्यैकदेशघटत्वस्य - अयोग्यत्वेऽपि योग्यघटव्यक्त्या सहानित्यत्वान्वयः । यत्र पदार्थैकदेशस्य विशेषणतयोपस्थितिः तत्रैव स्वातन्त्र्येणौपस्थितये लक्षणभ्युपगमः । यथा "नित्यो घटः "इत्यत्र 'घट "-पदात् घटत्वस्य शक्त्या स्वातन्त्र्येणानुपस्थित्या तादृशोपस्थित्यर्थं 'घट-पदस्य घटत्वे लक्षणा । एवमेव "तत्त्वमसि " इत्यादिवाक्येऽपि न लक्षणा शक्त्या स्वातन्त्र्येणोपस्थितयोः 'तत्त्वं '-पदार्थयोरभेदान्वये बाधकाभावात् । अन्यथा "गेहे घटः ""घटे रूपम् ""घटमानय " इत्यादौ घटत्वगेहत्वादेरभिमतान्वयबोधायोग्यतया तत्रापि 'घटा '-दिपदानां विशेष्यमात्रपरत्वं लक्षणयैव स्यात् । तस्मात् "तत्त्वमसि "इत्यादिवाक्येषु आचार्याणां लक्षणोक्तिरभ्युपगमवादेन बोध्या । जहदजहल्लक्षणोदाहरणन्तु "काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम् " इत्याद्येव तत्र शक्यकाकत्वपरित्यागेन अशक्यदध्युपधातकत्व- पुरस्कारेणाकाकेऽपि 'काक '-शब्दप्रवृत्तेः । लक्षणाबीजन्तु तात्पर्यानुपपत्तिरेव न तु अन्वयानुपपत्तिः "काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम् "इत्यत्र अन्वयानुपपत्त्यभावात् "गङ्गायां घोषः "इत्यादौ तात्पर्यानुपपत्तेरपि सम्भवात् । लक्षणा च न पदमात्रवृत्तिः किन्तु वाक्यवृत्तिरपि । यथा "गम्भीरायां नद्यां घोषः "इत्यत्र "गम्भीरायां नद्याम् " इति पदद्वयसमुदायस्य तीरे लक्षणा । ननु वाक्यस्याशक्ततया कथं शक्यसम्बन्धरूपा लक्षणा उच्यते । शक्त्या यत् पदसम्बन्धेन ज्ञाप्यते तत्सम्बन्धो लक्षणा । शक्तिज्ञाप्यश्च यथा पदार्थस्तथा वाक्यार्थोऽपीति न काचिदनुपपत्तिः । एवमर्थवादवाक्यानां प्रशंसारूपाणां प्राशस्त्ये लक्षणा "सोऽरोदीत् "इत्यादिनिन्दार्थवादवाक्यानां निन्दितत्वे लक्षणा । अर्थवादगतपदानां प्राशत्यादिलक्षणाभ्युपगमे एकेन पदेन लक्षणया तदुपस्थितिसम्भवे पदान्तरवैयथ्य स्यात् । एवं च विध्यपेक्षितप्राशस्त्यरूपपदार्थप्रत्यायकतया अर्थवादपदसमुदायस्य पदस्थानीयतया विधिवाक्येनैकवाक्यत्वं भवति इत्यर्थवादवाक्यानां पदैकवाक्यता । क्व तर्हि वाक्यैकवाक्यता । यत्र प्रत्येकं भिन्नभिन्नसंसर्गप्रतिपादकयोर्वाक्ययोराकांक्षावशेन महावाक्यार्थबोधकत्वम् । यथा "दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत "इत्यादिवाक्यानां "समिधो यजति " इत्यादिवाक्यानां च परस्परोपेक्षिताङ्गाङ्गिभावबोधकतया एकवाक्यता । तदुक्तं भट्टपादैः - "स्वार्थबोधे समाप्तानामङ्गाङ्गित्वाद्यपेक्षया । वाक्यानामेकवाक्यत्वं पुनः संहत्य जायते ॥"इति । एवं द्विविधोऽपि पदार्थो निरूपितः । तदुपस्थितिश्चासत्तिः । सा च शाब्दबोधे हेतुः तथैवान्वयव्यतिरेकदर्शनात् । एवं महावाक्यार्थबोधेऽवान्तरवाक्यार्थबोधो हेतुः तथैवान्वया - द्यवधारणात् । क्रमप्राप्तं तात्पर्यं निरूप्यते । तत्र तत्प्रतीतीच्छयोच्चरितत्वं न तात्पर्यम् अर्थज्ञानशून्येन पुरूषेणोच्चरिताद्वेदादर्थप्रत्याया- भावप्रसङ्गात् "अयमध्यापकोऽव्युत्पन्नः "इति विशेषदर्शनेन तात्पर्यभ्रमस्याप्यभावात् । न चेश्वरीयतात्पर्यज्ञानात् तत्र शाब्दबोध इति वाच्यम् ईश्वरानङ्गीकर्तृरपि तद्वाक्यार्थ- प्रतिपत्तिदर्शनात् उच्यते । तत्प्रतीतिजननयोग्यत्वं तात्पर्यम् । "गेहे घटः "इति वाक्यं गेहे घटसंसर्गप्रतीतिजननयोग्यम् न तु पटसंसर्गप्रतीतिजननयोग्यमिति तद्वाक्यं घटसंसर्गपरम् न तु पटसंसर्गपरमित्युच्यते । ननु "सैन्धवमानय "इत्यादिवाक्यं यदा लवणानयन - प्रतीतीच्छया प्रयुक्तं तदापि अश्वसंसर्गप्रतीतिजनने स्वरूपयोग्यतासत्त्वात् लवणपरत्वज्ञानदशायामश्वादि - संसर्गज्ञानापत्तिरिति चेत् न तदितरपरतीतीच्छया - नुच्चरितत्वस्यापितात्पर्यं प्रति विशेषणत्वात् । तथा च यद्वाक्यं यत्प्रतीतिजननस्वरूपयोग्यत्वे सति यदन्यप्रतीतीच्छया नोच्चरितम् तद्वाक्यं तत्संसर्ग - परमित्युच्यते । शुकादिवाक्ये अव्युत्पन्नोच्चरितवेदवाक्यादो च प्रतीतीच्छाया एवाभावेन तदन्यप्रतीतीच्छयो - च्चरितत्वाभावेन लक्षणसत्त्वान्नाव्याप्तिः । न चोभयप्रतीतीच्छयोच्चरितेऽव्याप्तिः तदन्यमात्र - प्रतीतीच्छयाऽनुच्चरितत्वस्य विवक्षितत्वात् । उक्तप्रतीतिमात्रजननयोग्यतायाश्चावच्छेदिका शक्तिः । अस्माकं मते सर्वत्र कारणतायाः शक्तेरेवावच्छेदकत्वान्न कोऽपि दोषः । एवं तात्पर्यस्य तत्प्रत्तितिजनकत्वरूपस्य शाब्दज्ञानजनकत्वे सिद्धे चतुर्थवर्णके तात्पर्यस्य शाब्दज्ञानहेतुत्वेनिराकरणवाक्यं तत्प्रतीतीच्छयोच्चरितत्वरूपतातात्पर्यनिराकरणपरम् अन्यथा तात्पर्यनिश्चयफलकवेदान्तविचारवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । केचित्तु - शाब्दज्ञात्वावच्छेदेन न तात्पर्यज्ञानं हेतुरित्येवम्परम् चतुर्थवर्णकवाक्यम् तात्पर्यसंशयविपर्ययोत्तरशाब्दज्ञानविशेषे च तात्पर्यज्ञानं हेतुरेव इदं वाक्यमेतत्परमुतान्यपरमिति संशये तद्विपर्यये च तदुत्तरवाक्यार्थविशेषनिश्चयस्य तात्पर्यनिश्चयं विनाऽनुपपत्तेरित्याहुः । तच्च तात्पर्यं वेदे मीमांसापरिशोधितन्यायादेवावधर्यते लोके तु प्रकरणादिना । तत्र लौकिकवाक्यानां मानान्तरा - वगतार्थतयाऽनुवादकत्वम् वेदे तु वाक्यार्थस्यापूर्वतया नानुवादकत्वम् । तत्र लोके वेदे च कार्यपराणामिव सिद्धर्थानामपि प्रामाण्यम् "पुत्रस्ते जातः "इत्यादिषुअ सिद्धार्थेऽपि पदानां सामर्थ्यावधारणात् । अत एव वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मणि प्रामाण्यम् । यथ चैतत् तथा विषयपरिच्छेदे वक्ष्यते । तत्र वेदानां नित्यसर्वज्ञपरमेश्वरप्रणीतत्वेन प्रामाण्यमिति - नैयायिकाः । वेदानां नित्यत्वेन निरस्तसमस्तपुंदूषणतया प्रामाण्यमिथ्यध्वरमीमांसकाः । अस्माकं तु मते वेदो न नित्यः उत्पत्तिमत्त्वात् । उत्पत्तिमत्त्वं च "अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः "इत्यादिश्रुतेः । नापि वेदानां त्रिक्षणवस्थायित्वम् "य एव वेदो देवदत्तेनाधीतः सः एव मयामि "इत्यादिप्रत्यभिज्ञाविरोधात् । अत एव गकारादिवर्णानामपि न क्षणिकत्वम् "सोऽयं गकारः " इत्यादिप्रत्यभिज्ञाविरोधात् । तथा च वर्णपदवाक्यसमुदायस्य वेदस्य वियदादिवत् सृष्टिकालीनोत्पत्तिकत्वं प्रलयकालीन - ध्वंसप्रतियोगित्वं च न तु मध्ये वर्णानामुत्पत्तिविनाशौ अनन्तगकारादिकल्पनायां गौरवात् । अनुच्चारणदशायां वर्णानामनभिव्यक्तिस्तदुच्चारणरूपव्यञ्जकाभावात् न विरुध्यते अन्धकारस्थघटानुपलम्भवत् । "उत्पन्नो गकारः "इत्यादिप्रत्ययस्तु "सोऽयं गकारः " इत्यादिप्रत्यभिज्ञाविरोधादप्रमाणम् । वर्णाभिव्यञ्जक - ध्वनिगतोत्पत्तिनिरूपितपरम्परासम्बन्धविषयत्वेन प्रमाणं वा । तस्मान्न वेदानां क्षणिकत्वम् । ननु क्षणिकत्वाभावेऽपि वियदादिप्रपञ्चवदुत्पत्तिमत्वेन परमेश्वरकर्तृकतया पौरुषेयत्वादपौरुषेयत्वं वेदानामिति तव सिद्धान्तो भज्येत इति चेत् न । न हि तावत् पुरुषेण उच्चार्यमाणत्वं पौरुषेयत्वम् गुरुमतेऽप्यध्यापकपरम्परया पौरुषेयत्वापत्तेः । नापि पुरुषाधीनोत्पत्तिकत्वं पौरुषेयत्वम् नैयायिकाभिमतपौरुषेयत्वानुमानेऽस्मदादिना सिद्धसाधनापत्तेः । किन्तु सजातीयोच्चारणानपेक्षोच्चारणविषयत्वम् । तथा च सर्गाद्यकाले परमेश्वरः पूर्वसर्गसिद्धवेदानुपूर्वीसमानानुपूर्वीकं वेदं विरचितवान् न तु तद्विजातीयं वेदमिति न सजातीयोच्चारण - अनपेक्षोच्चारणविषयत्वं पौरुषेयत्वं वेदस्य । भारतादीनान्तु सजातीयोच्चारणमनपेक्ष्यैवोच्चारणमिति तेषां पौरुषेयत्वम् । एवं पौरुषेयापौरुषेयभेदेन द्विविध आगमो निरूपितः । इति वेदान्तपरिभाषायामागमपरिच्छेदः । ५ अर्थापत्तिः । इदानीमर्थापत्तिर्निरूप्यते । तत्रोपपाद्यज्ञानेनोपपादककल्पन - मर्थर्थाप्त्तिः । तत्रोपपाद्यज्ञानं करणम् उपपादकज्ञानं फलम् । येन विना यदनुपपन्नं तत् तत्रोपपाद्यम् । यस्याभावे यस्यानुपपत्तिः तत् तत्रोपपादकम् । यथा रात्रिभोजनेन विना दिवाऽभुञ्जानस्य पीनत्वमनुपपन्नम् इति तादृशं पीनत्वमुपपाद्यम् यथा वा रात्रिभोजनस्याभावे तादृश - पीनत्वस्यानुपपत्तिः इति रात्रिभोजनमुपपादकम् । सा चार्थापत्तिर्द्विविधा -दृष्टार्थापत्तिः श्रुतार्थापत्तिश्चेति । तत्र दृष्टार्थापत्तिर्यथा "इदं रजतम् "इति पुरोवर्तिनि प्रतिपन्नस्य रजतस्य "नेदं रजतम् "इति तत्रैव निषिध्यमानत्वं सत्यत्वऽनुपपन्नम् इति रजतस्य सद्भिन्नत्वं सत्यत्वात्यन्ताभाववत्त्वं वा मिथ्यात्वं कल्पयति । श्रुतार्थापत्तिर्यथा यत्र श्रूयमाणवाक्यस्य स्वार्थानुपपत्तिमुखेन अर्थान्तरकल्पनम् । यथा "तरति शोकमात्मवित् "इत्यत्र श्रुतस्य शोकशब्दवाच्यबन्धजातस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वस्यान्यथा - नुपपत्या बन्धस्य मिथ्यात्वं कल्पते । यथा वा "जीवी देवदत्तो "गृहे न "इति वाक्यश्रवणानन्तरं जीविनो गृहासत्त्वं बहिःसत्त्वं कल्पयति । श्रुतार्थापत्तिश्च द्विविधा -अभिधानानुपपत्तिः अभिहितानुपपत्तिश्च । तत्र यत्र वाक्यैकदेशश्रवणेऽन्वयाभिधानानुपपत्त्या अन्वयाभिधानोपयोगि पदान्तरं कल्प्यते तत्राभिधानानुपपत्तिः । यथा 'द्वारम् 'इत्यत्र 'पिधेहि 'इति पदाध्याहारः यथा वा "विश्वजिता विजेत " इत्यत्र 'स्वर्गकाम '-पदाध्याहारः । ननु 'द्वारम् 'इत्यादावन्वयाभिधानात् पूर्वम् इदमन्वयाभिधानं पिधानापस्थापकपदं विनाऽनुपापन्नमिति कथं ज्ञानमिति चेत् न 'अभिधान '-पदेन करणव्युत्पत्या तात्पर्यस्य विवक्षितत्वात् । तथा च द्वारकर्मकपिधानक्रियासंसर्गपरत्वं पिधानोपस्थापकपदं विनाऽनुपपन्नमिति ज्ञानं तत्रापि सम्भाव्यते । अभिहितानुपपत्तिस्तु यत्र वाक्यावगतोऽर्थोऽनुपपन्नत्वेन ज्ञातः सन्नर्थान्तरं कल्पयति तत्र द्रष्टव्या । तथा "स्वर्गकामो ज्योतिष्टोमेन यजेत "इत्यत्र स्वर्गसाधनत्वस्य क्षणिकयागगततयाऽवगतस्या - नुपपत्त्या मध्यवर्त्यपूर्वं कल्प्यते । न चेयमर्थापत्तिरनुमानेऽन्तर्भवितुमर्हति अन्वयव्यप्त्य - ज्ञानेनान्वयिन्यनन्तर्भावात् । व्यतिरेकिणश्चानुमानत्वं प्रागेव निरस्तम् । अत एवार्थापत्तिस्थले 'अनुमिनोमि 'इति नानुव्यवसायः किन्तु "अनेन इदं कल्पयामि "इति । ननु अर्थापत्तिस्थले "इदमनेन विनाऽनुपपन्नमिति ज्ञानकरणम् " इत्युक्तम् तत्र किमिदं "तेन विनाऽनुपपन्नत्वम् "। तदभावव्यपकाभावप्रतियोगित्वमिति ब्रूमः । एवमर्थापत्तेर्मानान्तरत्वसिद्धौ व्यतिरेकि नानुमानान्तरम् "पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते "इअत्यादौ गन्धवत्त्वमितरभेदं विनाऽनुपपन्नमित्यादिज्ञानस्य करणत्वात् । अत एवानुव्यवसायः "पृथिव्यामितरभेदं कल्पयामि "इति । इति वेदान्तपरिभाषायामर्थापत्तिपरिच्छेदः ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
पळनी
पळनीमहानगरे पर्वतप्रदेशे पळनियप्प इति प्रख्यातस्य श्री सुब्रह्मण्यस्य देवालयः अस्ति । एतस्य मुरुग इत्यपि अपरं नाम । पर्वतारोहणाय सोपानानि सन्ति । । सर्वत्र सुन्दरवाटिकाः दृश्यन्ते । प्रशान्तं वातावरणं मोदाय भवति । पर्वतप्रदेशं गन्तुं विञ्चयानस्य व्यवस्था अपि (रोप्वे -रज्जुमार्गः) अप्यस्ति । एतं पर्वतं शिवगिरि इति अपि कथयन्ति । पळनीयप्पस्य सन्निधौ भक्तानाम् अतीव आनन्दः भवति । रात्रौ नक्षत्रलोके एव स्मः इव जनानां भावना भवति । पळनीक्षेत्रम् आगन्तुं केरळराज्यस्य सर्वनगरेभ्यः अपि वाहनसम्पर्कसौलभ्यम् अस्ति ।


text:
भूतेश्वर वर्णन नाम नन्दिचरितं
बृहदश्व उवाच ।
एवमुक्तस्तु शक्रेण ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ॥१२६९॥
मा मा शक्र वदे देवमभिज्ञातोऽसि पुत्रक ।
एष सर्वेश्वर: शक्र एष कारणकारणम् ॥१२७०॥
त्वया धृता: धारयन्ति त्वयैदं सचराचरम् ।
वष्टा त्वमसि सर्वस्य सहर्ता पालकस्तथा ।
यदुन्मोलयसे नेत्रे त्रैलोक्यस्योद्भवस्तदा ।
भवतीह जगन्नाथ यदा सुप्यसि वै तदा ।
तदेतदखिलं देव त्रैलोक्यं संप्रणश्यति ।
भूमिर्धृता धारयते त्वयेदं सचराचरम् ।
त्वया धृता: धारयन्ति तथैवापोऽखिलं जगत् ॥
एष चाचिन्त्यमहिमा एष ब्रह्म सनातनम् ।
सएष सर्वकर्ता च सर्वज्ञश्च महेश्वर: ॥१२७१॥
यदिच्छया जगदिदं वर्वर्ति सचराचरम् ।
यस्य शक्रिलता सेयं सूर्यचन्द्रास्मन: प्रभो: ॥१२७२॥
पुष्पिताऽखिल मेवेदं जगद्भासयते भवात् ।
त्वमहं चापि यस्यैव शासने समवस्थितौ ॥१२७३॥
मनाक् प्रच्यवने शक्र रुजातौ भवता कचित् ।
विभूतिमानसौ शुक्र सर्व मस्य वशे स्थितम् ॥१२७४॥
महेश्वरोऽसौ यस्यान्तं न विदु र्देवदानवा: ।
यस्यैषा मे कला शुक्र विभूति: स्वर्गलक्षणा ॥१२७५॥
स एव भगवान् शंभु: सर्वलोकमहेश्वर: ।
अस्यैवयं तनु: शक्र कलामात्रं विभो मतम् ॥१२७६॥
नाहं अस्य तु तद्रूपं निरुपयितुमज्जसा ।
शक्रोऽस्म्यनेन सत्वेन प्रसीदतु ममाप्यसौ ॥१२७७॥
यथाऽहं तस्य श्रीर्विष्णु: परस्य परमात्मन: ।
परं तत्वं न जानामि स तथास्य जगत्पति: ॥१२७८॥
स एष त्रिजगन्नथो धूर्जटिश्चन्द्र्शेखर :।
भूतिभूषितसर्वाड: शूलभृत्सर्पभूषण: ॥१२७९॥
एषाऽसौ परमा मूति: शार्वी परमपावनी ।
तपसा महता युक्ता यन्नतोऽस्मि शतक्रतो ॥१२८०॥
तं च सर्वै: सुरै: साकं प्रणम्यैनं प्रसादय ।
एवमुक्तस्तत: शक्र: सर्वै: सुरगणैर्वृत: ॥१२८१॥
तुष्टाव देवदेवेशं त्रिपुरान्तकरं हरम् ।
प्रसादाद्ब्राह्मणस्तस्य याथातथ्येन शंकरम् ॥१२८२॥
शक्र उवाच ।
नमस्ते देवदेवेश मायावृतजगत्त्रय ।
यजमानो मही खंच तोयाग्रीन्व्दर्कवायव : ॥१२८३॥
तनवस्ते विनिर्दिष्टा याभिर्व्याप्तं जगत्रयम् ।
ब्राह्मीं तनुं समास्थाय राजसीं त्वं जगद्गुरो ॥१२८४॥
लोकान् सृजसि भूतात्मन्य़् तव कार्ये न विद्यते ।
पौरुषीं तनुमास्थाय सात्विकीं त्वं महेश्वर ॥१२८५।
पालयस्यखिलं देव त्रैलोक्य साक्षिवत्स्थित: ।
कालाख्यां तामसीं कृत्वा जगत्सहरसि तथा ॥१२८६॥
वृपरुपधरो धर्मो वाहनत्वमुपागत: ।
तथास्तेऽत्र जगन्नाथ प्रसीद परमेश्वर ॥१२८७॥
वामार्थ दयितास्थानं कथं जातं तव प्रभो ।
समाधिनिरतो नित्यं ब्रह्मचार्यध: भवान् ॥१२८८॥
नम: शशांकलेखांकजटाभार महेश्वर ।
गंगातरडंनिर्धूत जटाभार नमोऽस्तुते ॥१२८९॥
त्रिपुरारे नमस्तेस्तु नमस्त्वन्धकघातिने ।
कुशाग्रभिन्नदेत्यांशरुधिरार्द्र नमोस्तु ते ॥१२९०॥
कपालमालिने तुभ्यं पार्वतीदयिताय च ।
उग्रायुधाय भीमाय भीमायुधधराय च ॥१२९१॥
उर्ध्वलिगाय शीघ्राय कथाय कथनाय च ।
मडंल्याय वरेण्याय महाहासाय मीडुषे ॥१२९२॥
भीमाख्याय भुसणडाय व्यालयज्ञोपवीतिने ।
क्षमस्व मम देवेश यन्मयासि न पूजित: ॥१२९३॥
तवैव मायया पूर्व मोहितेन जगत्प्रभो ।
प्रसन्नोऽसि ध्रुवं शम्भो येन ज्ञातोऽस्मि वै मया ॥१२९४॥
सुप्रसन्नोऽसि देवेश प्रणतोऽस्मि महेश्वर ।
बृहदश्व उवाच ।
एवं स्तुतस्तु शक्रेण ब्रह्मणा ऋषिभि: सुरै: ॥१२९५॥
हंसरुपं तदा त्यक्त्वा स्वेन रुपेण शंकर: ।
जगाम ब्रह्मणो यज्ञ देवानां दर्शनं तदा ॥१२९६॥
आनाययामास तदा देवदेवो वृषं मुदा ।
इत्थं त देवदेवेश: समाप्ते ब्रह्मण: क्रतौ ॥१२९७॥
सर्वदेवगणै: सार्ध ययौ कालोदकं सर: ।
ददर्श नन्दिनं तत्र शीततृट् क्षुत् समाकुलम् ॥१२९८॥
अतीव किन्नगात्रं च कृषितीन्द्रियमानसम् ।
मृत्युना नयमानेंन बन्धुनेव नराधिप ॥१२९९॥
दृष्टोवाच महादेवो नन्दिनं जगतां वरम् ।
वरं वरय भद्रं ते उत्तिष्ठोत्तिष्ठ पुत्रक ॥१३००॥
मा भैषीर्नहिते मृत्यु: कल्पकल्पान्तरेष्वपि ।
इति वाचं समाकणर्य महादेवस्य सत्फलाम् ॥१३०१॥
उन्मील्य नेत्रे सहसा ददर्शाग्रे महेश्वरम् ।
देव हरं देव्या पार्वत्या सहितं स्थितम् ॥१३०२॥
देवगणै: सार्ध तत्याज मरणाद्भयम् ।
शिलां त्यक्त्या समुत्थाय तोयमध्यात्ससंभ्रमम् ॥१३०३॥
पूजयामास देवेशं वाग्भिरद्भि: प्रसूनकै: ।
स चापि पूजित: शम्भु: प्रहसन् वाक्यमब्रवीत् ॥१३०४॥
शंकर उवाच ।
रुद्रजाप्येन ते तात महता तपसा तथा ।
परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते मत्समीपे निवत्स्यसि ॥१३०५॥
अनेनैव शरीरेण नास्ति ते मृत्युतो भयम् ।
स्मरस्व पूर्वकं जन्म प्रतीहारो भवान् मम ॥१३०६॥
शिलादेन व्दिजेन्द्रेण प्राप्तस्त्वं तपसा तदा ।
सत्पुत्रेण तथा पुत्र शिलादस्तारितस्त्वया ॥१३०७॥
गणेश्वरत्वमासाद्य मया सह निवत्स्यसि ।
अस्माद्योजनमात्रेण पूर्वभागी व्दिजोत्तम ॥१३०८॥
त्वया सह निवत्स्यामि भूत्वा भूतेश्वराख्यया ।
तव नन्दिन् प्रतिष्ठानं वसिष्ठो भगवान् ऋषि: ॥१३०९॥
कर्ता देशे शुभे तस्मिन् मम चाच्युत भूतले ।
सन्निधानं करिष्यामि तत्र नित्यं महं व्दिज ॥१३१०॥
पूर्वोत्पन्नं च यज्ज्येष्ठे शाख्यं लिंगं मम व्दिज ।
तत्रापि सन्निधानं मे नित्यं विज्ञातुमर्हसि ॥१३११॥
ऋषिकोटिसहस्राणि मम भक्त्या व्दिजोत्तम ।
तत्र संज्ञापयन्ति स्म ज्येष्ठेशं त सदैव तु ॥१३१२॥
ब्रह्मन् दिव्येन तोथेन शुभेनोत्तरमानसम् ।
तेषां तप: प्रभावेण भक्त्या च मम पाश्वद ॥१३१३॥
सोदरस्य च नागस्य स्रानं कृत्वा विधानत: ।
गत्वा च शीघ्रं सव्दिप्र तथैवओत्तरमानसम ॥१३१४॥
तत्रापि विधिवत्स्रानं विधाय दृढ निश्चयात् ।
सुखं प्राप्तो महाभागा तत्र रंस्यसि पुत्रक ॥१३१५॥
तस्माद्देशात्तथा याति दक्षिणेण महानदी ।
हिरण्याभाम्मसा पूर्णा नाम्ना कनकवाहिनी ॥१३१६॥
वसाम्यहं च ज्येष्ठेशे भूतै: सह तथोमया ।
वस त्वमपि सध्दिप्र मन्निष्ठो मत्परायण: ॥१३१७॥
आकाम्येण अवसन्नित्यं नियमाचारतत्पर: ।
विशुध्दप्रकृतिर्भूत्वा सर्वभूताभयंकर: ॥१३१८॥
मत्समीपमथाभ्येहि देहेनानेन पुत्रक ।
एवमुक्त्वा तु देवेशो नन्दिनं प्रणतं स्थितम् ॥१३१९॥
मृत्युं विसर्जयामास सान्त्वयित्वा सुरारिहा ।
नन्दिनं च समादाय दृष्टा चोत्तरमानसं ॥१३२०॥
तस्यैव सरसोऽभ्यासे श्रृगं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।
अत्युच्छ्रितं समाभाति दृष्टं पुण्यप्रवर्धकम् ॥१३२१॥
हरमुकटमिति ख्यातं आरुरोह मुदान्वित: ।
यत्र सन्निहितो नित्यं देवदेवो महेश्वर: ॥१३२२॥
भयदाता च दैत्यानां सुराणभयप्रद: ।
ज्येष्ठेश्वरसमीपे तु वसिष्ठोऽपि महायश: ॥१३२३॥
सर्वैर्देवगणै: सार्ध दध्रे भूतेश्वरं हरम् ।
तस्यैव पश्चिमां मूर्ति स चकाराथ नन्दिनम् ॥१३२४॥
एवं कृते ययुर्देवा यथागतमरिन्दम ।
सस्नुस्तीर्थानि च तथा ऋषयश्च तपोधना: ॥१३२५॥
एवं हि भृगु शापेन हरस्यानुग्रहेण च ।
तत्र संनिहतो नन्दी तत्प्रीत्या च महेश्वर: ॥१३२६॥
नन्दीश्वरस्य या मूर्ति र्दुराचारैर्न दृश्यते ।
भूतेश्वर तथा दृष्टा मुच्यते सर्वकिल्विषै: ॥१३२७।
स्राता तु सोदरे पुणये दृष्टा भूतेश्वरं हरम् ।
ज्येष्ठेश्वरं नन्दिनं च गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥१३२८॥
इति श्री नीलमते भरतगिरि मुणड पृष्ठ-कृपाणी तीर्थ ब्रह्मस्रो
-हंमव्दार-वाष्प-बिन्दु-कालोदक-वसिष्ठाश्रम-ज्येष्ठेश्वर
-सोदरोत्तमानस-भूतेश्वर वर्णन नाम नन्दिचरितं समाप्तम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
पुष्पाणि
पुष्पाणि अथवा कुसुमानि वृक्षाणां लतानां वा सन्तानसंवर्धकानां बीजानाम् निर्माणस्य मूलानि भवन्ति । लोके कुसुमानि सर्वजनप्रियाणि तेषां क्वचित् सौन्दर्येण क्वचित् सुगन्धेन क्वचित् उभयाभ्यां च । पुष्पाणि सस्यानां बीजोत्पादनस्य प्रक्रियायाः परागस्पर्शः गर्भीकरणस्य मूलस्थानं भवन्ति।
उपयोगाःसम्पाद्यताम्
पुष्पाणि सुन्दराणि इति जनैः मन्यन्ते। तेषां सुगन्धं जनानां चित्तम् आह्लादयति। अतः एव ते उपवनेषु पुष्पाणि निरोपयन्ति। ललनाः पुष्पाणि स्वकेशेषु धारयन्ति। भक्ताः देवेभ्यः पुष्पाणि अर्पयन्ति। जनाः पुष्पाणि पुष्पधानीषु स्थापयित्वा स्वगृहाणि भूषयन्ति।
पुष्पाणि सपुष्पकाणां पुनरुत्पादनसाधनानि सन्ति।
- हरितदलानि -मुकुलं रक्षन्ति।
- पुङ्केसरः- रेणुं रचयति।
पुष्पेषु चत्वारि खण्डानि सन्ति।
- हरितदलानि मुकुलम् रक्षन्ति।
- रञ्जितदलानि षट्पदान् आकर्षन्ति।
- पुङ्केसरः रेणुं रचयति।
- गर्भकेसरः अस्मिन् एव बीजानि वर्धन्ते।
भ्रमरः, जलम् अथवा वायुः रेणुं पुङ्केसरात् गर्भकेसरं चालयन्ति। जनाः कानिचन पुष्पाणि खादन्ति। केसरः उपस्करः वर्तते। पुष्पेभ्यः मधु लभ्यते। शुष्कपुष्पैः चायपानं कर्तुं शक्यते।


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.१३२
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.१३२ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
ईजानमिद्द्यौर्गूर्तावसुरीजानं भूमिरभि प्रभूषणि । ईजानं देवावश्विनावभि सुम्नैरवर्धताम् ॥१॥ ता वां मित्रावरुणा धारयत्क्षिती सुषुम्नेषितत्वता यजामसि । युवोः क्राणाय सख्यैरभि ष्याम रक्षसः ॥२॥ अधा चिन्नु यद्दिधिषामहे वामभि प्रियं रेक्णः पत्यमानाः । दद्वाँ वा यत्पुष्यति रेक्णः सम्वारन्नकिरस्य मघानि ॥३॥ असावन्यो असुर सूयत द्यौस्त्वं विश्वेषां वरुणासि राजा । मूर्धा रथस्य चाकन्नैतावतैनसान्तकध्रुक् ॥४॥ अस्मिन्स्वेतच्छकपूत एनो हिते मित्रे निगतान्हन्ति वीरान् । अवोर्वा यद्धात्तनूष्ववः प्रियासु यज्ञियास्वर्वा ॥५॥ युवोर्हि मातादितिर्विचेतसा द्यौर्न भूमिः पयसा पुपूतनि । अव प्रिया दिदिष्टन सूरो निनिक्त रश्मिभिः ॥६॥ युवं ह्यप्नराजावसीदतं तिष्ठद्रथं न धूर्षदं वनर्षदम् । ता नः कणूकयन्तीर्नृमेधस्तत्रे अंहसः सुमेधस्तत्रे अंहसः ॥७॥


text:
Gita chanting with Kashi bhaiya, Art of Living video, Chapter 2, shlokas 61 to 72, meaning in English and Hindi
Anisha
Srimad Bhagwad Gita classes with Kashi bhaiya (Dinesh Kashikar ji) at The Art of Living International center, Bangalore. Chapter 2, shlokas 61 to 72. Sankhya Yoga. Online Bhagwad Gita chanting classes…
Sanskrit text of Srimad Bhagwad Gita, Chapter 2, shlokas 61 to 72
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥ २.६१
ध्यायतो विशःयान्पुंसः संगस्तेषूपजायते।
संगात संजायते कामः कामात क्रोधोभिजायते॥२.६२
क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः।
स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशात्प्रणश्यति॥ २.६३
रागद्वेष्वियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन।
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति॥ २.६४
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते॥ २.६५
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना।
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम॥ २.६६
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि॥ २.६७
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥ २.६८
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥ २.६९
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥ २.७०
विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निस्पृहः।
निर्ममो निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छति॥ २.७१
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति।
स्थित्वाऽस्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥ २.७२
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासुपनिषदो योगशास्त्रे श्री कृष्णार्जुन संवादे सांख्ययोगो नामः द्वितीयोध्याय
श्रीकृष्णार्पणमस्तु
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुदेवोमहेश्वरः।
गुरुर्साक्षात परब्रहम तस्मै श्री गुरवे नमः


text:
वितस्ताजन्मवर्णनम्
बृहदश्व उवाच ।
कोपितां तामथावेद्य वितस्तां परमां नदीम् ।
प्रसादयामास पुनर्मारीचो भगवान् पुन: ॥४०३॥
कश्यप उवाच ।
वितस्ताख्या सरिद्रूपा देवी त्वं पर्वतात्मजे ।
तपस्विनी परासिध्दि: शर्वपत्न्यसि नो नदी ॥४०४॥
अद्रिवत्सासि भद्रं ते तद्देहोत्संगिनी नदी ।
शम्भुनोढासि रुद्राणि स्रवन्त्यसि मयार्थिता ॥४०५॥
तैरर्पितशरीरा ये पापिष्ठा: स्वर्गता अपि ।
दृष्टा रमन्ते स्वदेहमुह्यमानं तवोर्मिभि: ॥४०६॥
गता नरा विस्मयन्ते दृष्टा तं देहमात्मन: ।
स्वर्गता: स्मोऽथ च मायां क्रीडामो जलमध्यगा ॥४०७॥
तवोद्रारैस्तरडाख्यैर्देवि मारुतचोदितै: ।
शीतै: शीकरजैर्नणां नारकोग्रि: प्रशाम्यति ॥४०८॥
प्रदोपादीपिभिर्देवि तथावर्तिभिरुर्मिभि: ।
त्रिसप्त नारकं वहि: नृणां शमयसेऽद्रिजे ॥४०९॥
स्नानं ये तु करिष्यन्ति तव पुणये नरा जले ।
ब्रह्मलोकं गमिष्यन्ति महापातकिनोऽपि ते ॥४१०॥
यामी च यातना घारां भ्रुकुटीभम्गचोदिताम् ।
पश्यन्ति ते न स्वप्रेऽपि येप्सुं स्रान्ति सकृतव ॥४११॥
तव भक्तस्य विप्रस्य नित्यं कर्मानुतिष्ठत: ।
मोक्षदं मुनय: स्नानं गंगाया: स्वर्गदं विदु: ॥४१२॥
अतिप्रभावयुक्ताऽसि त्रलोक्यस्यापि पावने ।
जनित्री सर्वदेवानामुमादेव्यसि नो नदी ॥४१३॥
देवानां त्वं धृतिर्देवी देवाचं भारती तथा ।
तृप्तिश्च सर्वभूतानां निम्रगे त्वं सदा भुवि ॥४१४॥
प्रसादं कुरु मे देवि निर्गच्छ भुवनादित: ।
अविक्षुब्धेन मनसा देश्स्यास्य हिते रता: ॥४१५॥
अर्ध देहाध्दरस्य त्वं देवपत्न्यसि नो नदी ।
सिन्धुसंगमनं यावध्दावमानेह मेऽर्थिता ॥४१६॥
पतिस्ते शंकरस्त्वेको नापरोऽब्धिरितस्तत: ।
सिन्धुसंगमनेनाशु व्रजस्व स्वपतिं शिवम् ॥४१७॥
निशम्यैवं पुनर्देवी सस्मारोक्तं यथा स्वयम् ।
स्मित्वा सोत्कण्ठिता भर्तुर्गमने मतिमाददे ॥४१८॥
ततो घेगेन महता सीमन्तमिव कुर्वती ।
हिमाचलस्य प्रययौ तोयशैलोपमा नदी ॥४१९॥
ततस्तु संगता देव्या कृष्णया सह पार्थिव ।
तथा सरिव्दराभिश्च शतशोऽथ सहस्रश: ॥४२०॥
स्वैराजिकानां मध्येन मात्राणं चैव भागश: ।
भोगप्रस्थमतिक्रम्य गंगया सह संगता ॥४२१॥
एषाऽसौ पापशमनी वितस्ता निम्रगोत्तमा ।
व श्यपस्य तु वाक्येन लक्ष्म्या सह गता क्षितिम् ॥४२२॥
अदितिश्च दितिश्चैव शची च मनुजेश्वर ।
तपनस्य सुता या च या च गंगा सरिव्दरा ॥४२३॥
इति श्री नीलमते वितस्ताजन्मवर्णनम् ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
प्रवेशको*नुदात्तोक्त्या नीचपात्रप्रयोजित:
अंकस्यान्तर्विज्ञेय: शेषं विष्कम्भके यथा
।।
।।साहित्यदर्पण 6/57।।
प्रवेशकस्य प्रयोग: निम्नपात्रै: कार्यते । अस्मिन्
उक्तय: उदात्त न भवन्ति अर्थात् अयं संस्कृतभाषाया: अतिरिक्तम् इत्युक्ते
प्राकृतादिभाषायां सामान्यविधा कस्यचित् निम्नपात्रद्वारा क्रियते । अस्य
प्रयोग: सदैव द्वयो: अंकयो: मध्ये एव भवति । प्रथमांके अस्य प्रयोग: नैव भवति ।
अन्यत् सर्वं विष्कम्भक इव भवति । यथा - वेणीसंहारनाटके तृतीयचतुर्थअंकयो:
मध्ये राक्षसयुगलद्वारा सिन्धुराजवधं तथा च भावीदु:शासनवधस्य सूचना ।
इति


text:
अथ श्रीदत्ताष्टकम् .
श्रीदत्तात्रेयाय नमः ॥ आदौ ब्रह्ममुनीश्वरं हरिहरं सत्वं - रजस्तामसम् ब्रह्मांडं च त्रिलोकपावनकरं त्रैमूर्तिरक्षाकरम् ॥
भक्तानामभयार्थरूपसहितं सोहं स्वयं भावयसोहं दत्तदिगंबरं वस्तु मे चित्ते महात्सुंदरम् ॥१॥
विश्वं विष्णुमयं स्वयं शिवमयं ब्रह्मामुनींद्रामयं ब्रह्मेंद्रादिसुरोगणार्चितमयं सत्यं समुद्रामयम् ॥
सप्त लोकमयं स्वयं जनमयम् मध्यादिवृक्षामयं सोहं दत्तदिगंबरं - वसतु मे चित्ते महात्सुंदारम् ॥२॥
आदित्यादिग्रहा स्वधाऋषिगणं वेदोक्तमार्गे स्वयं वेदं शास्त्र - पुराणपुण्यकथितं ज्योतिस्वरूषं शिवम् ॥
एवं शास्त्रस्वरूपया त्रयगुणैस्त्रैलोक्यरक्षाकरं सोहं दत्तदिगंबरंव० ॥३॥
उत्पत्ति - स्थिति - नाशकारणकरं कैवल्यमोक्षाकरं कैलासादिनिवासिनं शशिधरं रुद्राक्षमालागळम् ॥
हस्ते चाप - धनुःशराश्व मुसलं खट्वांगचर्माधरं सोहं दत्तदिगंबरव० ॥४॥
शुद्धं चित्तमयं सुवर्णमयदं बुद्धिं प्रकाशंमयं भोग्यं भोगमयं निराहतमयं मुक्तिप्रसन्नामयम् ॥
द्त्त दत्तमयं दिगंबरमयं ब्रह्मांडसाक्षात्करं सोहं दत्तदिगंबरंब० ॥५॥
सोहंरूपमयं परात्परमयं निःसंगनिर्लिप्तकं नित्यं शुद्धनिरंजनं निजगुरुं नित्योत्सवं मंगलम् ॥
सत्यं ज्ञानमनंतब्रह्महृदयं व्याप्तं परोदैवतं सोहं दत्तदिगंबरं वसतु मे० ॥६॥
काषाय करदडधारंपुरुषं रुद्राक्षमालागलं भस्मोत्धूलितलोचनं कमलजं कोल्हापुरीभिक्षणम् ॥
काशीस्त्रानजपादिकं यतिगुरुं तन्माहुरीवासितं सोहं दत्तदिगंबरं वसतु मे० ॥७॥
कृष्णातीरनिवासिनं निजपदं भक्तार्थसिद्धिप्रदं मुक्तिं दत्तदिगंबरं यतिगुरुं नास्तीति लोकांजनम् ॥
सत्यं सत्यमसत्यलोकमहिमाप्रप्तव्यभाग्योदयंसोहं दत्तदिगंबर वसतु मे चित्ते महात्सुंदरम ॥८॥
इति श्रीशंकराचार्यकृतं दत्ताष्टकं संपूर्णम् ॥ ॥१३॥