text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १७४
सुरसैन्यविस्तारवर्णनम्।
मत्स्य उवाच।
श्रुतस्ते दैत्यसैन्यस्य विस्तरो रविनन्दन!।
सुराणामपि सैन्यस्य विस्तरं वैष्णवं श्रृणु ।। १७४.१ ।।
आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च महाबलौ।
सबलाः सानुगाश्चैव सन्नह्यन्त यथाक्रमम् ।। १७४.२ ।।
पुरुहूतस्तु पुरतो लोकपालाः सहस्रदृक्।
ग्रामणीः सर्वदेवानामारुरोह सुरद्विपम् ।। १७४.३ ।।
मध्ये चास्य रथः सर्व पक्षि प्रवररंहसः।
सुचारु चक्र चरणो हेमवज्र परिष्कृतः ।। १७४.४ ।।
देव गन्धर्व यक्षौघै रनुयातः सहस्रशः।
दीप्तिमद्भिः सदस्यैश्च ब्रह्मर्षिभिरभिष्टुतः ।। १७४.५ ।।
वज्रविस्फूर्जितोद्भूतैः विद्युदिन्द्रायुधो दितैः।
युक्तो बलाहकगणैः पर्वतैरिव कामगैः ।। १७४.६ ।।
यमारूढः स भगवान् पर्येति सकलं जगत्।
हविर्धानेषु गायन्ति विप्रा मखमुखे स्थिताः ।। १७४.७ ।।
स्वर्गे शक्रानुयातेषु देवतूर्य निनादिषु।
सुन्दर्यः परिनृत्यन्ति शतशोऽप्सरसाङ्गणे ।। १७४.८ ।।
केतुना नागराजेन राजमानो यथा रविः।
युक्तो हयसहस्रेण मतो मारुतरंहसा ।। १७४.९ ।।
सस्यन्दन वरो भाति गुप्तो मातलिना तदा।
कृत्स्नः परिवृतो मेरुर्भास्करस्येव तेजसा ।। १७४.१० ।।
यमस्तु दण्डमुद्यम्य कालयुक्तश्च मुद्गरम्।
तस्थौ सुरगणानीके दैत्यान्नादेन भीषयन् ।। १७४.११ ।।
चतुर्भिः सागरैर्युक्तो लेलिहानैश्च पन्नगैः।
शङ्कमुक्ताङ्गदधरो बिभ्रत्तोयमयं वपुः ।। १७४.१२ ।।
कालपाशान् समाविध्यन् हयैः शशिकरोपमैः।
वाय्वीरितैर्जलाकारैः कुर्वन् लीलाः सहस्रशः ।। १७४.१३ ।।
पाण्डुरोद्धूत वसनः प्रचलन् रुचिराङ्गदः।
मणिश्यामोत्तमवपुर्हरिभारार्पितो वरः ।। १७४.१४ ।।
वरुणः पाशघृङ्मध्ये देवानीकस्य तस्थिवान्।
युद्धवेलामभिलषन् भिन्नवेल इवार्णवः ।। १७४.१५ ।।
यक्षराक्षससैन्येन गुह्यकानां गणैरपि।
युक्तश्च शङ्खपद्माभ्यां निधीनामधिपः प्रभुः ।। १७४.१६ ।।
राजराजेश्वरः श्रीमान् गदापाणिरदृश्यत।
विमानयोधी धनदो विमाने पुष्पके स्थितः ।। १७४.१७ ।।
स राजराजः शुशुभे युद्धार्थी नरवाहनः।
उक्षापमास्थितः संख्ये साक्षादिव शिवः स्वयम् ।। १७४.१८ ।।
पूर्वपक्षः सहस्राक्षः पितृराजस्तु दक्षिणः।
वरुणः पश्चिमं पक्षमुत्तरं नरवाहनः ।। १७४.१९ ।।
चतुर्षु युक्ताश्चत्वारो लोकपाला महाबलाः।
स्वासु दिक्षुस्वरक्षन्त तस्य देवबलस्य ते ।। १७४.२० ।।
सूर्यः सप्ताश्वयुक्तेन रथेनामितगामिना।
श्रिया जाज्वल्यमानेन दीप्यमानैश्च रश्मिभिः ।। १७४.२१ ।।
उदयास्तग चक्रेण मेरुपर्वत गामिना।
त्रिदिवद्वारचक्रेण तपता लोकमव्ययम् ।। १७४.२२ ।।
सहस्ररश्मि युक्तेन भ्राजमानेन तेजसा।
चचार मध्ये लोकानां द्वादशात्मा दिनेश्वरः ।। १७४.२३ ।।
सोमः श्वेतहये भाति स्यन्दने शीत रश्मिवान्।
हिमवत्तोयपूर्णाभि र्भाभिराह्लादयञ्जगत् ।। १७४.२४ ।।
तमृक्षपूगानुगतं शिशिरांशुं द्विजेश्वरम्।
शशच्छायाङ्कित तनुं नैशस्य तमसः क्षयम् ।। १७४.२५ ।।
ज्योतिषामीश्वरं व्योम्नि रसानां रसदं प्रभुम्।
ओषधीनां सहस्राणां निधानममृतस्य च ।। १७४.२६ ।।
जगतः प्रथमं भागं सौम्यं सत्यमयं रथम्।
ददृशुर्दानवाः सोमं हिमप्रहरणं स्थितम् ।। १७४.२७ ।।
यः प्राणः सर्वभूतानां पञ्चधा भिद्यते नृषु।
सप्तधातुगतो लोकां स्त्रीन्दधार चचार च ।। १७४.२८ ।।
यमाहुरग्निकर्तारं सर्वप्रभवमीश्वरम्।
सप्तस्वरगतोयश्च नित्यङ्गीर्भिरुदीर्यते ।। १७४.२९ ।।
यं वदन्त्युत्तमं भूतं यं वदन्त्यशरीरिणम्।
यमाहुराकाशगमं शीघ्रगं शब्दयोगिनम् ।। १७४.३० ।।
स वायुः सर्वभूतायुरुद्भूतः स्वेन तेजसा
ववौ प्रव्यथयन् दैत्यान् प्रतिलोमं स तोयदः ।। १७४.३१ ।।
मरुतो दिव्यगन्धर्वैर्विद्याधरगणैः सह।
चिक्रीडु रसिभिः शुभ्रै निर्मुक्तै रिव पन्नगैः ।। १७४.३२ ।।
सृजन्तः सर्पपतयस्तीव्र तोयमयं विषम्।
शरभूता दिवीन्द्राणाञ्चेरुर्व्यात्तानना दिवि ।। १७४.३३ ।।
पर्वतैश्च शिलाश्रृङ्गैः शतशश्चैव पादपैः।
उपतस्थुः सुरगणाः प्रहर्तुं दानवे बले ।। १७४.३४ ।।
यः सदेवो हृषीकेशः पद्मनाभस्त्रिविक्रमः।
युगान्ते कृष्णवर्णाभो विश्वस्य जगतः प्रभुः ।। १७४.३५ ।।
सर्वयोनिः स मधुहा हव्यभुक् क्रतुसंस्थितः।
भूम्यपो व्योमभूतात्मा श्यामः शान्तिकरोऽरिहा ।। १७४.३६ ।।
अरिघ्नममरादीनाञ्चक्रं गृह्य गदाधरः।
अर्कं नगादिवोद्यन्तमुद्यम्योत्तम तेजसा ।। १७४.३७ ।।
सव्येनालम्ब्य महतीं सर्वासुरविनाशिनीम्।
करेण कालीं वपुषा शत्रुकालप्रदाङ्गदाम् ।। १७४.३८ ।।
अन्यैर्भुजैः प्रदीप्ताभैर्भुजगारि ध्वजः प्रभुः।
दधारायुध जातानि शार्ङ्गादीनि महाबलः ।। १७४.३९ ।।
सकश्यपस्यात्मभुवं द्विजं भुजगभोजनम्।
पवनाधिकसम्पातं गगनक्षोभणं खगम् ।। १७४.४० ।।
भुजगेन्द्रेण वदने निविष्टेन विराजितम्।
अमृतारम्भनिर्मुक्तं मन्दराद्रिमिवोच्छ्रितम् ।। १७४.४१ ।।
देवासुरविमर्देषु बहुशो दृढ़विक्रमम्।
महेन्द्रेणामृतस्यार्थे वज्रेण कृत लक्षणम् ।। १७४.४२ ।।
शिखिनं बलिनञ्चैव तप्त कुण्डल भूषणम्।
विचित्रपत्र वसनं धातुमन्तमिवाचलम् ।। १७४.४३ ।।
स्फीत क्रोडावलम्बेन शीतांशु समतेजसा।
भोगिभोगावसिक्तेन मणिरत्नेन भास्वता।। १७४.४४ ।।
पक्षाभ्याञ्चारुपत्राभ्यामावृत्य दिवि लीलया।
युगान्ते सेन्द्र चापाभ्यान्तोयदाभ्यमिवाम्बरम् ।। १७४.४५ ।।
नीललोहितपीताभिः पताकाभिरलङ्कृतम्।
केतुवेषप्रतिच्छन्नं महाकायनिकेतनम् ।। १७४.४६ ।।
अरुणावरजं श्रीमानारुह्य समरे विभुः।
सुवर्णस्वर्णवपुषा सुपर्णं खेचरोत्तमम् ।। १७४.४७ ।।
तमन्वयुर्देवगणा मुनयश्च समाहिताः।
गीर्भिः परममन्त्राभिस्तुष्टुवुश्च जनार्दनम् ।। १७४.४८ ।।
तद्वैश्रवण संश्लिष्टं वैवस्वत पुरःसरम्।
द्विजराजपतिक्षिप्तं देवराजविराजितम् ।। १७४.४९ ।।
चन्द्रप्रभाभिर्विपुलं युद्धाय समवर्तत।
स्वस्त्यस्तु देवेभ्य इति बृहस्पतिरभाषत।।
स्वस्त्यस्तु दानवानीके उशना वाक्यमाददे ।। १७४.५० ।।


c: text/html

text:
अत्यधिकसुरक्षया सह तृतीयपरम्परायाः मतदानयन्त्रम् आगतम्।
नवदिल्ली> तृतीय परम्परायाः विद्युतमतदानयन्त्राणि निर्वाचनायोगेन बहिरानीतानि। मार्क् ३ इ वि एम् इति नामाङ्कितः नूतनयन्त्रः शतमानतया संपूर्णरूपेण (१००%) सुरक्षि भवति। येनकेनापि प्रकारेण नाशं न याति, व्याजं कर्तुं न शक्यते, एते भवतः यन्त्रस्य विशेषता इति निर्वाचनायोगः वदति।
इलट्रोणिक्स् कोरपरेषन् ओफ् इन्ट्या लिमिट्टड् (इ सि ऐ एल्) भारत् इलट्रोणिक्स् लिमिट्टड् च मिलित्वा नूतनयन्त्रस्य निर्माणं अकुरुताम् । येनकेनापि मार्गण त्रुटयः भविष्यन्ति चेत् सा त्रुटिः स्वयमेव प्रत्यभिज्ञात्वा परिहर्तुं सज्जः भवति नूतनः यन्त्रः। कृत्रिमप्रवर्तनानि निवारयितुं यन्त्रः स्वयमेव सज्जः भवति इति मिर्वाचनायोगाध्यक्षेण उक्तं च।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
नवरात्रिपर्वम्
भारतवर्षे नवरात्रिपर्वं शक्ते: आराधनपर्वम् इति प्रसिद्धमस्ति । अस्मिन् पर्वे भगवतिदुर्गादेव्या: नवरूपाणां पूजनार्चनं भवति । एतत् पर्वं भारतीयपरम्परायां नारीगरिमा कियति इति दर्शयति । वर्षे चतुर्वारं नवरात्रि: मोदयते । एते चैत्र, आषाढ़, आश्विन एवं च माघ मासस्य शुक्ल प्रतिपदात: नवमी पर्यन्तं भवति । किन्तु प्रसिद्धि: तु चैत्राश्विनमासयो: एव अधिकमस्ति । एतानि यथाक्रमेण वासन्तीय शारदीय नवरात्रि: च कथ्यन्ते ।
- शारदीय नवरात्रि:
शारदीयनवरात्रि: अश्विनप्रदिपदात: आरभ्यते । अस्य पर्वस्य अति महत्वमस्ति विद्यते । अस्मिन् एव पर्वे गरबानृत्यायोजनं भवति ।
- चैत्र अथवा वासन्ती नवरात्रि:
चैत्र अथवा वासन्ती नवरात्रे: प्रारम्भ: चैत्र मासस्य शुक्लपक्षस्य प्रतिप्रदात: भवति । पूजार्चनस्य दृष्ट्या इदं पर्वं विशिष्टमेवास्ति ।
नव दिनानि उत रात्रय:
अमावस्याया: रात्र्यारम्भात् अष्टमीपर्यन्तमथवा प्रतिपदात: नवमीमध्याह्नपर्यन्तं चलति सन नवरात्रनामस्य सार्थकता । अत्र रात्रि: गण्यते अत: नवरात्र इति निगदितमस्ति । नवरात्र इत्युक्ते नवरात्रीणां समूह: ।
शरीरस्य सुचारुसंचालनाय तु वयं विरेचनादि शुद्धिप्रक्रिया प्रतिदिनमेव कुर्म: किन्तु अंगानाम् आन्तरिकस्वच्छताकार्याय प्रतिषड्मासानामभ्यन्तरे व्रतादिमाध्यमेन शुद्धिकरणं क्रियते । सात्विकाहारविचारै: शरीरस्यान्तरिकी शुद्धिरपि भवति । स्वच्छशरीरमन्दिरे एव भगवत: वास: भवति ।
नवदेव्य:
नवदिवसेभ्य: प्रचलन् नवरात्रपर्वस्य प्रत्येकस्य दिवसस्य एकं भिन्नं स्वरूपं पूज्यते दुर्गादेव्या: । अनेन दुर्गादेव्या: नवरूपाणि परिगण्यते । एतानि नवरूपाणि सन्ति ।
नवरात्र कथा
पौराणिकीकथानुसारं प्राचीनकाले एक: दुर्गम नामक: राक्षस: आसीत् । अतितपाचरणेन स: ब्रह्मणं प्रासीद । तेन वरं गृहीत्वा स: सर्वान् वेदग्रन्थान् अपहृतवान् । अनेन सृष्टे: क्रम: बाधित: । सृष्टे: रक्षणाय देवा: जगदंबादेव्या: आराधनं कृतवन्त: । माता दुर्गमदैत्येन सह युद्धम् आचरितवती । अनन्तरं दुर्गमस्य वधं कृत्वा देवेभ्य: अभयदानं कृतवती । तदा आरभ्य एव नवरात्रिपर्वस्य आरम्भ: अभवत् ।
ध्यान मंत्रम्
वंदे वांच्छितलाभायाचंद्रार्धकृतशेखराम्
वृषारूढांशूलधरांशैलपुत्रीयशस्विनीम् ॥
पूणेंदुनिभांगौरी मूलाधार स्थितांप्रथम दुर्गा त्रिनेत्रा
पट्टांबरपरिधानांरत्नकिरीटांनानालंकारभूषिता ॥
प्रफुल्ल वदनांपल्लवाधरांकांतकपोलांतुंग कुचाम्
कमनीयांलावण्यांस्मेरमुखीक्षीणमध्यांनितंबनीम् ॥
स्तोत्र मंत्रम्
प्रथम दुर्गा त्वहिभवसागर तारणीम्
धन ऐश्वर्य दायिनी शैलपुत्रीप्रणमाभ्यहम् ॥
त्रिलोकजननींत्वंहिपरमानंद प्रदीयनाम्
सौभाग्यारोग्यदायनीशैलपुत्रीप्रणमाभ्यहम् ॥
चराचरेश्वरीत्वंहिमहामोह विनाशिन
भुक्ति, मुक्ति दायनी,शैलपुत्रीप्रणमाभ्यहम् ॥
चराचरेश्वरीत्वंहिमहामोह विनाशिन
भुक्ति, मुक्ति दायिनी शैलपुत्रीप्रणमाभ्यहम् ॥
कवच मंत्रम्
ओमकार:में शिर: पातुमूलाधार निवासिनी
हींकार,पातुललाटेबीजरूपामहेश्वरी ॥
श्रीकार:पातुवदनेलज्जारूपामहेश्वरी
हूंकार:पातुहृदयेतारिणी शक्ति स्वघृत ॥
फट्कार:पातुसर्वागेसर्व सिद्धि फलप्रदाम् ।।
एतानि मन्त्राणि भारतकोशजालपृष्ठात् स्वीकृतानि सन्ति । तेभ्य: धन्यवादा: ।


text:
बृहत्साम तथा साम्नां...
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
- बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।
- मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः ॥ ३५ ॥
अयं भगवद्गीतायाः दशमोऽध्यायस्य विभूतियोगस्य पञ्चत्रिंशत्तमः(३५) श्लोकः ।
पदच्छेदः[सम्पादयतु]
बृहत् साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसाम् अहम् मासानां मार्गशीर्षः अहम् ऋतूनां कुसुमाकरः ॥ ३५ ॥
अन्वयः[सम्पादयतु]
तथा साम्नां बृहत्साम । छन्दसाम् अहं गायत्री । मासानां मार्गशीर्षः अहम् । ऋतूनां कुसुमाकरः ।
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
- तथा = एवम्
- साम्नाम् = साम्नाम्
- बृहत्साम = बृहत्साम
- छन्दसाम् = छन्दोविशिष्टानां मन्त्राणाम्
- अहं गायत्री = अहं गायत्री ऋक्
- मासानाम् = द्वादशमासानाम्
- अहं मार्गशीर्षः = अहम् आग्रहायणिकः मासः
- ऋतूनाम् = षण्णाम् ऋतूनाम्
- कुसुमाकरः = वसन्तः ।
अर्थः[सम्पादयतु]
तथा सामसु अहं बृहत्साम अस्मि । छन्दोविशिष्टानाम् ऋचाम् अहं गायत्रीच्छन्दः अस्मि । द्वादशसु मासेषु मार्गशीर्षः अहम् । षण्णाम् ऋतूनाम् अहं वसन्तः ।


text:
जालौरमण्डलम्
जालौरमण्डलं (हिन्दी: जालौर जिला, आङ्ग्ल: Jalore district) राजस्थानराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति जालौरनामकं नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
जालौरमण्डलस्य विस्तारः १०६४० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य उत्तरे बाडमेरमण्डलं, पालीमण्डलं च, दक्षिणे सिरोहीमण्डलं, गुजरातराज्यं च अस्ति । अस्मिन् मण्डले ४५९.८ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अत्र सुक्री इत्येका एव नदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं जालौरमण्डलस्य जनसङ्ख्या १८३०१५१ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १७२ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १७२ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २६.३१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९५१ अस्ति । अत्र साक्षरता ५५.५८ % अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले पञ्च उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
- अहौर
- जालौर
- भीनमाल
- रानीवाडा
- साञ्चोर
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
- कैलाशधाम
- हनुमानमन्दिरम्
- सुन्धा मटा
- भद्रार्जुन किला


text:
शिव ताण्डव स्तुति:
देवा दिक्पतय: प्रयात परत: खं मुञ्चताम्भोमुच: पातालं व्रज मेदिनि प्रविशत क्षोणीतलं भूधरा: ।
ब्रह्मन्नुन्नय दुरमात्मभुवनं नाथस्य नो नृत्यत: शम्भो संकटमेतदित्यवतु व: प्रोत्सारणा नन्दिन: ॥१॥
दोर्दण्डद्वयलीलयाचलगिरिभ्राम्यत्तदुच्चै रवध्वानोद्भीतजगद्भ्रमत्पदभरलोलत्फणाग्रयोरगम् ।
भृङ्गापिङ्गजटाटवीपरिसरोद् गङ्गोर्मिमालाचलच्चन्द्र चारु महेश्वरस्य भवतान्न: श्रेयसे ताण्डवम् ॥२॥
संध्याताण्डवडम्बरव्यसनिनो भर्गस्य चण्डभ्रमिव्यानृत्यद् भुजदण्डमण्डलभुवो झञ्झानिला: पान्तु व: ।
येषामुच्छलतां जवेन झटिनि व्यूहेषु भूमीभृतामुड्डीनेषु विडौजसा पुनरसौ दम्भोलिरालोकिता ॥३॥
शर्वाणीपाणितालैश्चलवलयझणत्कारिभि: श्लाघ्यमानं स्थाने सम्भाव्यमानं पुलकितवपुषा शम्भुना प्रेक्षकेण ।
खेलत्पिच्छालिकेकाकलकलकलितं क्रौञ्चभिद् बर्हियूनो हेरम्बाकाण्डबृंहातरलितमनसस्ताण्डवं त्वा धुनोतु ॥४॥
देवस्त्रैगुण्यभेदात् सृजति वितनुते संहरत्यषे लोकानस्यैव व्यापिनीभिस्तनुभिरपि जगद् व्याप्तमष्टाभिरेव ।वन्द्यो नास्येति पश्यन्निव चरणगत: पातु पुष्पाञ्जलिर्व: शम्भोर्नृत्यावतारे वलयफणिफणाफूत्कृतैर्विप्रकीर्ण: ॥५॥
॥इति शिवताण्डवस्तुति: सम्पूर्णा ॥
_______________________________
If I am not Posting.
I may be doing something at these places:
Youtube
Esnips


text:
प्रमुखा: ब्राह्मणग्रन्था:
प्रायश: सर्वेषां वेदग्रन्थानां ब्राह्मणानि सन्ति । तेषां संक्षिप्तपरिचयम् अधोलिखितमस्ति । ---
ऋग्वेदस्य ब्राह्मणग्रन्था: -
1- ऐतरेयब्राह्मणम् - ऋग्वेदस्य इदं ब्राह्मणं यज्ञ-प्राख्यापनेन सह एव रोचकआख्यायिकानां द्वारा कर्तव्याकर्तव्यानां शिक्षां प्रदादाति ।
अस्मिन् ब्राह्मणग्रन्थे 8 पंचिका: 40 अध्याया: एवं च 285 कंडिका: सन्ति । एतत् ब्राह्मणं होतृगणात् सम्बद्धशस्त्रशंसनादिकार्याणां विस्तृतविवेचनं प्रस्तोति । अस्य ब्राह्मणस्य प्रमुखाख्यानं शुन:-शेप आख्यानम् अस्ति ।
2- शांखायनब्राह्मणम् - एतदपि ऋग्वेदस्यैव ब्राह्मणं विद्यते । अस्मिन् ब्राह्मणे 30 अध्याया: एवं च 226 खण्डा: सन्ति । एतत् ब्राह्मणं 'कौषीतकि ब्राह्मणम्' इत्यपि नाम्ना अभिधीयते ।
यजुर्वेदस्य ब्राह्मणग्रन्था: -
1 - शतपथब्राह्मणम् - सर्वेषु ब्राह्मणेषु इदं ब्राह्मणं सर्वाधिकं महत्वपूर्णं, यज्ञानुष्ठानानां सर्वोत्तम: प्रतिपादक:, महत्कायं चास्ति । इदं ब्राह्मणं शुक्लयजुर्वेदस्य काण्व, माध्यन्दिन उभयो: शाखयो: प्राप्यते । काण्वशतपथब्राह्मणे 17 काण्डानि, 104 अध्याया:, 435 ब्राह्मणानि एवं च 6806 कण्डिका: सन्ति । माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणे 14 काण्डानि, 100 अध्याया:, 68 प्रपाठका:, 438 ब्राह्मणानि एवं च 7624 कण्डिका: सन्ति ।
2 - तैत्तिरीयब्राह्मणम् - तैत्तिरीयब्राह्मणम् अद्यावधि पर्यन्तं कृष्णयजुर्वेदस्य शाखासु पूर्णरूपेणउपलब्धब्राह्मणग्रन्थेषु विद्यते । अस्य विभाजनं त्रिषु काण्डेषु कृतमस्ति । तदनुसारम् अस्मिन् 3 काण्डानि, 28 प्रपाठका:, 353 अनुवाकाश्च सन्ति ।
अस्मिन् ब्राह्मणे आगता: आख्यायिका: क्रमश: - भरद्वाज, नचिकेता, प्रह्लाद एवं च अगस्त्यविषयकानि सन्ति । अस्मिन् सृष्ट्योत्पत्तिविषयकम् अद्भुतवर्णनमपि अस्ति ।
3 - मैत्रायणी - नोपलभ्यते सम्प्रति
4- कठ - नोपलभ्यते सम्प्रति
5 - कपिष्ठल - नोपलभ्यते सम्प्रति
सामवेदस्य ब्राह्मणग्रन्था: -
1 – पंचविंश (ताण्ड्य/प्रौढ) ब्राह्मणम् - अस्मिन् सामवेदीयब्राह्मणे अध्यायानां संख्या 25 अस्ति अत: अस्य अपरं नाम पंचविंशब्राह्मणमपि अस्ति । सर्वतो दीर्घं सन् महाब्राह्मणम् अपि कथ्यते । अस्य ब्राह्मणस्य प्रमुखाख्यायिका: क्रमश: - च्यवनमुने:, मेधातिथि-वत्स आदय: सन्ति ।
2 - षडविंश ब्राह्मणम् - एतत् ब्राह्मणं 6 अध्यायेषु विभक्तमस्ति । ताण्ड्यब्राह्मणस्य एव निरन्तरस्वरूपं परिगण्य एतत् तस्यैव 26तम: अध्याय: मन्यते ।
3 - सामविधान ब्राह्मणम् - अस्मिन् ब्राह्मणे 3 अध्याया: सन्ति । अस्मिन् वर्णितस्य एकस्या: कथाया: अनुसारे ब्रह्मणा सृष्ट्यारम्भे सर्वेषाम् आहाररूपेण सामस्य कल्पना कृता । मानवजीवनस्य विविधपक्षेभ्य: युक्ताकाक्षानां पूर्त्यर्थं कृताणां विविधानां कर्माणां वर्णनमेव अस्य ब्राह्मणस्य प्रतिपाद्यम् ।
4 - आर्षेय ब्राह्मणम् - मन्त्रद्रष्टाऋषीणां नामै: सामानां नामानि वदति इदं ब्राह्मणम् । एतत् ब्राह्मणं 6 अध्यायेषु विभक्तमस्ति । सामानां नामेभ्य: सम्बद्धऋषीणां नामप्रतिपादनम् अस्य ब्राह्मणस्य प्रतिपाद्यविषय: ।
5- देवताध्याय ब्राह्मणम् - इदं ब्राह्मणं चतुर्षु खण्डेषु विभक्तमस्ति । अस्य प्रतिपाद्यविषय: सामवेदीय निधनानुसारं सामानां देवानां परिचय: अस्ति । 'निधन:' पंचभक्तियुक्त: सामस्य एक: भक्तिविभाग: अस्ति ।
6 - उपनिषद् (मन्त्र/छान्दोग्य) ब्राह्मणम् - अस्मिन् ब्राह्मणे दश प्रपाठका: सन्ति । प्रथमप्रपाठकद्वये विवाहादिकर्मणा सम्बद्धसाममन्त्राणि सन्ति । अन्या: अष्टप्रपाठका: तु उपनिषदरूपेण गण्यते । अस्मिन् उपनिषदे सामस्य सारतत्वकथनम् अस्ति ।
7 - संहितोपनिषद् ब्राह्मणम् - अस्मिन् ब्राह्मणे 5 खण्डा: सन्ति । अस्मिन् ब्राह्मणे सामसंहिताया: रहस्यानि निगदितानि सन्ति ।
8 - वंशब्राह्मणम् - त्रिषु खण्डेषु विभक्तम् इदं ब्राह्मणं शर्वदत्तगार्ग्यत: ब्रह्मणपर्यन्तं सामवेदस्य अध्ययनपरम्परां वक्ति ।
9 - जैमिनिशाखीय ब्राह्मणानि -
- जैमिनीयब्राह्मणम् - त्रिषु विभागेषु विभक्तमिदं ब्राह्मणम् । अस्य प्रथमभागे 360 खण्डा:, द्वितीये 437, तृतीये च 375 खण्डा: सन्ति । आहत्य सम्पूर्णखण्डानां संख्या 1172 अस्ति । अस्य ब्राह्मणस्यैव उक्तिरस्ति - मोच्चैरिति होवाच कर्णिनि वै भूमिरिति - इत्युक्ते उच्चै: मा वद, भित्तिनाम् अपि कर्णं भवति ।
- जैमिनीयार्षेय ब्राह्मणम् - कौथुमशाखीय आर्षेयब्राह्मणवदेव इदं ब्राह्मणम् । विषयवस्तु:, अध्याया:, खण्डा: च तद्वदेव ।
- जैमिनीयोपनिषद् - जैमिनीयोपनिषद् ब्राह्मणं चतुर्षु अध्यायेषु विभक्तमस्ति । अस्य विषयवस्तु: प्रायश: आरण्यकवदस्ति । यागविधीनां विशेषोल्लेख: नास्ति ।
अथर्ववेदस्य ब्राह्मणग्रन्था: -
1 - गोपथब्राह्मणम् - प्रस्तुतब्राह्मणम् अथर्ववेदस्य पैप्पलादशाखात् सम्बद्धमस्ति । सम्प्रति अथर्ववेदस्य इदमेकमात्रब्राह्मणमस्ति । अस्य 'गोपथ' इति नामविषये यद्यपि बहूनि मतानि प्रचलितानि सन्ति किन्तु तेषु सर्वाधिकं प्रसिद्धं विश्वसनीयं च मतमस्ति - अस्य प्रवचनकर्तु: नाम गोपथ इति अस्ति ।
इदं ब्राह्मणं पूर्वगोपथ:, उत्तरगोपथ: इति भेदयो: द्विधा अस्ति । पूर्वभागे 5 उत्तरभागे 6 च प्रपाठका: सन्ति । एवं विधा सम्पूर्णं 11 प्रपाठका: सन्ति । प्रपाठकानां विभाजनं कण्डिकासु अस्ति । पूर्वगोपथे 135 एवं च उत्तरगोपथे 123 कण्डिका: सन्ति । एवं विधा सम्पूर्णं 258 कण्डिका: सन्ति । अथर्ववेदस्य 49तमे परिशिष्टे 'चरणव्यूहे' कथनमस्ति यत् कस्मिश्चित् समये गोपथ: 100 प्रपाठकेषु विभक्त: आसीत् ।
अन्यब्राह्मणगन्थानां सदृशमेव गोपथब्राह्मणे अपि मुख्यरूपेण यज्ञकर्मस्य एव प्रतिपादनम् अस्ति । पूर्वगोपथे प्रथमाध्याये सृष्टिप्रकियानिरूपणमस्ति । तदनुसारं स्वयम्भू-ब्रह्मण: तपं, जलस्योत्पत्ति:, जले रेतस्खलनं, शान्तलस्य समुद्रे भृगु, अथर्वा, आथर्वण ऋषीणां तथा च अर्थवेद, उँकार, लोक एवं च त्रयी इत्येतेषाम् आविर्भाव: जात: । अशान्तजलेन वरुण, मृत्यु, अंगिरा, अंगिरस ऋषय:, वेद, पंचव्याहृतय: तथा च यज्ञस्योत्पत्तिरभवत् इति वर्णितम् अस्ति । तदनन्तरं ब्रह्मणा पुष्करे ब्रह्मण: सृष्टि:, उँकारस्य महत्वं, उँकारस्य जपफलम्, ओकारविषये 36 प्रश्ना: तेषामुत्तराणि च, गायत्रीमन्त्रस्य च विशदव्याख्या, आचमनविधिरित्यादि: वर्णितास्ति ।
एवं विधा एव अन्येषु प्रपाठकेषु अपि बहुविधिविषया: वर्णिता: सन्ति ।
इति ......


text:
अध्यायः २.१
पूर्ण संख्याः
वयं जानीमः यत् यदा वयं संख्यानां गणनस्य प्रारम्भं कुर्मः तदा १, २, ३, ४, .... आत्येतासां संख्याना प्रयोगं कुर्मः । यदि गणनस्य प्रारम्भं कुर्मः तर्हि ऄस्माकं पुरतः स्वाभािवकरूपेण एताः एव संख्याः अगच्छिन्ति। अत एव गणितज्ञाः एतासां संख्यानां कृते प्रकृतिक-संख्याः इति कथयिन्ति।
अध्यायः २.२
एकचरणान्वितम् रैखिक-समीकरणम्
अध्यायः ३.१
संखयाभिः सह क्रीडनम्
भूमिका
रमेशस्य समीपे 6 काचमणयः सन्ति । सः तान् मणीन् प्रत्येकं पितिषु समानरीत्या स्थापियितुम् इच्छति।
सः तान् अधोलिखितरीत्या स्थापयति अपि च मणीनां संख्यां गणयति ।
अध्यायः ३.२
चतुभुगजानां बोधनम्


text:
विश्वचषक: भारतस्य अभवत्
विश्वचषकप्रतियोगिताया: निर्णायकक्रीडा समाप्ता । यथा अनुमानम् आसीत् भारतदेश: एव अस्य चषकस्य अधिपति: अभवत् ।
चषकक्रीडाया: आरम्भे एव एवम् अनुभूतं यत् सम्भवत: श्रीलंका चषकस्योपरि आधिपत्यं स्थापयिश्यति किन्तु गंभीरस्य गभीरक्रीडा श्रीलंकीयानां सर्वान् मनोरथान् नाशिता ।।
गंभीर: स्वशतकात् केवलं 3 धावनांकेन पूर्वम् एव बहि: अभवत् । साक्षात् युवराज: आगत्य क्रीडाया: गति: वर्धितवान् । धौनी अथ च युवराज: मिलित्वा क्रीडां विजितवन्तौ । क्रीडां विजित्य तौ परस्परं समालिंग्य अश्रुपातम् अपि कृतवन्त: । साक्षात् सम्पूर्णसमूह: धावनं कृत्वा सचिनं उत्थाप्य क्रीडाक्षेत्रस्य परिक्रमणं कृतवन्त: । सचिन: हस्ते तिरंगाध्वजं स्वीकृतवान् आसीत् । स: महापुरुष: अद्य चिरलक्ष्यं प्राप्तवानासीत् खलु ।
विजयं प्राप्य सर्वे आनन्दं स्वीकृतवन्त: । एकत्रीभूय विश्वचषकं हस्तौ संस्थाप्य अटनं कृतवन्त: । हासं कृतवन्त: । रोदनं च कृतवन्त: । अस्मिन् अवसरे ये केपि दूरदर्शनं पश्यन्त: आसन् ते भारतस्य विजयप्राप्त्यर्थं बहुकिमपि टोटका कृतवन्त: । अहम् अपि एकं टोटका कृतवान् आसम् । अहं संकल्पं स्वीकृतवान् आसम् यत् यदा पर्यन्तं भारतदेश: विजयं न प्राप्नोति तदा पर्यन्तम् अहं क्षौरकार्यं न करिष्यामि । पश्यतु अहं कथं प्रतीये क्षौरकार्यात् पूर्वम् । अहं अद्य प्रात: क्षौरकार्यं कृतवान् । पश्यतु अद्य अहं कथं प्रतीये ।
भारतविजयस्य कृत अस्माकं सुरसाम्राज्ञी अपि व्रतं धारितवती आसीत् । तस्या: व्रतं अपि सफलम् अभवत् । सा महामहिला निश्चयेन वन्दनीया । । एवं विधा एव अन्ये बालिवुडअभिनेतार: अपि भारतस्य विजये मोदं स्वीकृतवन्त: । केचन् हस्तकलानिपुडा: अस्मिन् अवसरे सचिनं श्रीहनुमानजीवत् पुनश्च धौनीं श्रीरामवत् चित्रितवन्त: ।। एवं विधा विश्वचषकस्य क्रीडा आनन्देन समाप्ता । सर्वत्र हर्ष: आनन्द: एव आसीत् । राजमार्गे जनानां सम्मर्द: नृत्ये संलग्न: आसीत् । आरात्रौ जना: मोदं कृतवन्त: । भगवत: धन्यवादं कृतवन्त: ।
वयं चतुर्वषाणां कृते क्रिकेटविश्वविजेता स्म: । मोदयन्तु भो: सर्वे ।
जय हिन्द
जय भारत


text:
महाशिवरात्रि: हिन्दूनां प्रमुखं पर्वम् अस्ति । अयं भगवत:
शिवस्य प्रमुखपर्वम् अस्ति । फाल्गुनमासस्य कृष्णपर्वण: चतुर्दशी तिथौ
शिवरात्रि: मोद्यते । एवं मन्यते यत् अस्मिन् दिवसे एव सृष्ट्यादौ मध्यरात्रौ
भगवत: शिवस्य भगवता ब्रह्मणा रुद्ररूपेण अवतार: अभवत् । प्रलयवेलायाम् अस्मिन् एव
दिवसे प्रदोषसमये भगवान् शिव ताण्डवं कुर्वन् सम्पूर्णं ब्रह्माण्डं
स्वतृतीयनेत्रज्वालाद्वारा नाशयति । अतएव इदं महाशिवरात्रि: अपि कथ्यते ।
पौराणिककथा:-
महाशिवरात्रिसंबन्धिततिस्र: कथा: सन्ति -
प्रथमा कथा -
एकदा भगवती पार्वती शिवम् अपृच्छत्, किं व्रतं तस्मै सर्वाधिकं
पुण्यं प्रदातुं शक्यते । तदा शिव: स्वयमेव अस्य शुभावसरस्य वर्णनम् अकरोत्
। य: फाल्गुनकृष्णचतुर्दशी तिथौ रात्रौ अनश्नन् एव मां स्मरति तस्य कृते अहं
सद्य: प्रसन्नो भवामि ।
द्वितीया कथा -
अस्मिन् दिवसे एव भगवत: विष्णो:, ब्रह्मण: च पुरत: शिवस्य अत्यन्तं
प्रकाशवान् स्वरूपं प्रकटितमभूत् । प्रारम्भकाले शिव: ज्योति-स्तम्भरूपेण
प्रकटित: अभवत् । तस्मिन् प्रविश्य श्रीविष्णु:, श्रीब्रह्मा च तस्य आद्यन्तं
प्राप्तुं प्रयतितवन्त: । किन्तु ज्ञातुं न शक्तवन्त: । तौ प्रत्यागतौ ।
तदा शिव: स्ववास्तविकरूपं प्रकटितवान् । स: दिवस: एव महाशिवरात्रि: इति मोद्यते
।
तृतीया कथा -
अस्मिन् दिवसे एव भगवत: शिवस्य सतीदेव्या सह विवाह: सम्पन्न: अभवत् । भगवत:
शिवस्य ताण्डवनृत्येन भगवत्य: लास्यनृत्यसमन्वयेन एव सृष्टे: संतुलनमस्ति
नोचेत ताण्डवनृत्येन ब्रह्माण्डं नष्टं भवितुमर्हति । अतएव इदं
महत्वपूर्णदिनमस्ति ।
-->


text:
दीनदयाल-उपाध्यायग्रामीणकौशलयोजना
भागेस्मिन् कुशलकार्यबलं निर्मातुं आरब्धा ग्रामीणकौशलयोजना प्रस्तुतीकृता।
परिचयः
समावेशिविकासाय कौशलविकासः- ईस्वीयाब्दस्य 2011 तमवर्षस्य जनगणनानुसारं ग्रामीणक्षेत्रेषु 15वर्षीयतः 35वर्षीयाः 5.50कोटिः सम्भावितकर्मकराः सन्ति। अनेन स्वातिरिक्तजनसंख्यां जनसांख्यिकलाभांशे परिणमयितुं ऐतिहासिकावसरः भारतं प्रति अभिमुखं वर्तते। ग्रामीणविकासमन्त्रालयः निर्धनपरिवाराणां ग्रामीणयुवकानां कौशलविकासं उत्पादकक्षमतायाः च विकासमाधृत्य दीनदयाल-उपाध्यायग्रामीणकौशलयोजनायाः (डीडीयू-जीकेवाई) कार्यान्वयनेन देशस्य समावेशिविकासाय अस्मिन् राष्ट्रिययोजनायां आग्रहः प्रदर्शयति। आधुनिकविपणे भारतस्य ग्रामीणनिर्धनान् उन्नेतुं अनेकाः समस्याः सन्ति यथा औपचारिकशिक्षायाः न्यूनता आपणानुकूलकौशलन्यूनता च। विश्वस्तरीयप्रशिक्षण-वित्तपोषण-व्यवसायं अवाप्तुं आग्रहः व्यवसायस्य स्थायिकरणम् आजीविकायाः उन्नयनं विदेशेषु व्यवसायोपलब्धिप्रभृतिभिरुपायैः डीडीयू-जीकेवाई अमुमन्तरं पाटयितुं प्रवर्ततते।
योजनायाः वैशिष्ट्यम्
- दीनदयाल-उपाध्यायग्रामीणकौशलयोजनायाः वैशिष्ट्यानि।
- लाभकारियोजनानां निर्धनेषु सीमान्तजनेषु च प्राप्तिः।
- ग्रामीनिर्धनेभ्यः आवश्यकताधारितनिश्शुल्ककौशलप्रशिक्षणम्।
- समावेशिकार्यक्रमनिर्माणम्।
- सामाजिकस्तरे वंचितसमूहस्य (अजा/अजजा 50प्रतिशतं अल्पसंख्यकः 15प्रतिशतं,महिला 33 प्रतिशतं) सम्मिलितीकरणम्।
- प्रशिक्षणमाधृत्य आजीविकोन्नयने आग्रहः।
- व्यवसायं स्थायिकर्तुं आजीविकायाः उन्नयनार्थं विदेशेषु व्यवसायावाप्तये च पथप्रदर्शनसम्बन्धि-उपयविधानम्।
- नियोजितोम्मीदवारेभ्यः अतिरिक्तसहायता।
- नियोजनपश्चातसहायता प्रवाससहायता पूर्व-छात्रतन्त्रनिर्माणम्।
- व्यवसाये सहभागितायाः दिशि सकारात्मकपदक्षेपण।
- न्यूनातिन्यूनं 75प्रतिशतप्रशिक्षितेभ्यः व्यवसायस्य निश्चिततानिर्धारणम्।
- कार्यान्वयनसहभागकर्तृणां क्षमतावृद्धिः।
- प्रशिक्षणसेवाप्रदातृ-नवसंस्थाः सज्जीकृत्य कौशलविकासः।
- क्षेत्रीयस्तरे आग्रहः।
- जम्मूकश्मीर(हिमायतः)पूर्वोत्तरक्षेत्र-वामपंथी-उग्रवादप्रभावितेषउ 27मण्डलेषु (रोशिनी) निर्धनग्रामीणयुवकेभ्यः परियोजनायै विशिष्टाग्रहः।
- स्तरीयसेवावितरणम्।
- कार्यक्रमसम्बद्धसर्वविधगतिविधयः स्तरीयसंचालनप्रक्रियायां आधारीभविष्यति याः स्थानीयनिरीक्षकैः न निर्दिष्टव्यम्। सर्वविधनिरीक्षण-भूस्थैतिकप्रमाण-समयविवरणसहितवीडियो/चित्रद्वाराः समर्थिताः भविष्यन्ति।
कार्यान्वयनप्रारूपः
डीडीयू-जीकेवाई त्रिस्तरीयकार्यान्वयनप्रारूपस्यानुकरणं करोति। ग्रामीणविकासमन्त्रालयस्य डीडीयू-जीकेवाई राष्ट्रिय-एककं नीतिनिर्मातृत्वेन तकनीकिसहायकत्वेन सुविधासंस्थात्वेन च कार्यं करोति। डीडीयू-जीकेवाई इत्यस्य राजकीययोजना कार्यान्वयनसहायतां प्रददाति तथा परियोजनाकार्यान्वयनाय संस्थाः कौशलं प्रदातुं व्यवसायिकपरियोजनामाध्यमेन कार्यक्रमस्य कार्यान्वयनं कुर्वन्ति।
परियोजनावित्तपोषणसहायता
डीडीयू-जीकेवाईमाध्यमेन कौशलप्रदातृपरियोजनासम्बद्धव्यवसायार्थं वित्तपोषणसहायता उपालभते येन प्रतिव्यक्तिः 25,696तः 1लक्षरुप्यकाणानां वित्तपोषणसहायतया सह आपणिकावश्यकतानां समाधानं क्रियते या च परियोजानावधौ आवासीय-गैर-आवासीयपरियोजानायाम् आधारिता वर्तते। डीडीयू-जीकेवाई-माध्यमेन 576होरातः(त्रिमासतः) 2340होरावधिका (द्वादशमासं यावत्) प्रशिक्षणयोजनाभ्यः वित्तपोषणं क्रियते। वित्तपोषणसम्बन्धिघटकेषु प्रशिक्षणव्यय-वास-भोजन-परिवहनव्यय-नियोजनानन्तरसहायताराशि-आजीविकोन्नयन-स्थायिव्यवसायसम्बन्धिव्ययेषु सहायता सम्मिलिता अस्ति। परियोजनावित्तपोषणे परियोजनाकार्यान्वयनसंस्थाभ्यः (पीआईए) प्राथमिकता-
विदेशेषु व्यवसायः
- कैप्टिवव्यवसायः- एतादृशी परियोजनाकार्यान्वयनसंस्था संगठनं वा या उपलब्धमानवसंसाधनावश्यकतां पूरयितुं कौशलप्रशिक्षणं प्रददाति।
- औद्योगिकप्रशिक्षणम्- उद्योगजगतः सहवित्तपोषणेन सह विविधप्रशिक्षणेभ्यः सहायताप्रदानम्।
- अग्रणीनियोक्ता- तादृशी परियोजनाकार्यान्वयनसंस्था या द्वयोर्वर्षयो न्यूनातिन्यूनं 10000डीडीयूजीकेवाईप्रशिक्षूणां कौशलप्रशिक्षणस्य नियोजनस्य च आश्वासनं प्रददाति।
- उच्चख्यातिकशैक्षिकसंस्थाः- तादृशं संस्थानं यत् राष्ट्रियमूल्याङ्कन-मान्यतापरिषदः (एनएएसी) न्यूनतमं 3.5ग्रेडिंगधारकं वर्तते उत तादृशा सामुदायिकमहाविद्यालयाः याः विश्वविद्यालयानुदानायोगेन /अखिलभारतीयतकनीकिशिक्षापरिषदा वित्तपोषिताः स्युः तथा च डीडीयू-जीकेवाईपरियोजनां अधिग्रहीतुमिच्छन्ति।
- प्रशिक्षणसम्बन्धि-आवश्यकताः – डीडीयू-जीकेवाईमाध्यमेन खुदरा-आतिथ्य-स्वास्थ्य-निर्माण-स्वचालित-चर्म-विद्युत्-प्लम्बिंग-रत्नाभूषणप्रभृतिषु अनेकेषु 250तः अधिकेषु व्यापारेषु विविधकौशलप्रशिक्षणकार्यक्रमेभ्यः वित्तपोषणं क्रियते। केवलम् आवश्यकताधारितः न्यूनातिन्यूनं 75प्रतिशतप्रशिक्षुभ्यः व्यवसायं प्रदातुं कौशलप्रशिक्षणं प्रदातुं शासनादेशः वर्तते।
- प्रशिक्षणगुणवत्ता-आश्वासनम्- राष्ट्रियकौशलविकासनीति-2009-द्वारा भारतं तादृशं राष्ट्रीययोग्यताकार्यक्रमं निर्मातुं आग्रहो दर्शयति यत् सामान्यशिक्षा-व्यावसायिकशिक्षे द्वे एव प्रशिक्षणेन सम्बद्ध्यति। तदनुसारं भारतसर्वकारः राष्ट्रियकौशलयोग्यताकार्यक्रमः (एनएसक्यूएफ) अधिसूचितः तस्मात् कौशलप्रशिक्षणकार्यक्रमेभ्यः राष्ट्रियस्तरे प्रणालीविकासेन सह अन्तर्राष्ट्रियस्तरे तुलनायोग्यप्रणालीं विकसिता स्यात्।
- मापनं प्रभावश्च डीडीयू-जीकेवाई समग्रे देशे प्रवर्तते। तथापि इयं योजना 33राज्येषु/केन्द्रशासितप्रदेशेषु 610मण्डलेषु कार्यान्विता वर्तते। अस्मिन् 50तः अधिकक्षेत्रैस्सम्बद्धान् 250तः अधिकान् व्यापारान् सम्मेल्य 202तः अधिकपरियोजनाकार्यान्वयनसंस्थानां सहभागिता वर्तते। अद्यपर्यन्तं 2004-05 तः 30नवम्बर्2014पर्यन्तं 10. 94लक्षाणां अभ्यर्थिनां प्रशिक्षणं विहितम्। तथा च 8.51लक्षाणां कृते व्यवसायः प्रदत्तः।
स्रोतः श्रीएल.सी.गोयलः (ग्रामीणविकासमन्त्रालये सचिवः), पत्रसूचनाकार्यालयः भारतसर्वकारः।


text:
कदम्बः
कदम्बः इति वृक्षविशेषः आपुणकालत् श्रूयते । ..... सुराजीवजः कदम्बवनकैरवचारुकलिन्दनकन्यका ॥ ........ कटाक्षयतु कल्याणी कदम्बवनवासिनी॥ इत्यादिषु देवीस्त्रोत्रेषु कदम्बवनस्य प्रस्तावः इति अस्य प्राचीनतातां सूचयति । कदम्बस्य अधुनिकं नाम रूबियेसी कदम्बा । सस्यशास्त्रीयं नाम नियोलामार्सिका कदम्बा (Neolamarckia cadamba) इति । एतत् रूबियेसी कुटुम्बसम्बद्धः इति वदन्ति । कदम्बवृक्षाणां स्मरणेन श्रीकृष्णस्य स्मरणमपि भवति । वृन्दावने कदम्बावने श्रीकृष्णः वेणुं वादयन् नृत्यति स्म इति श्रूयते । अधुना अपि मथुरा- भरतपुर नगरयोः मध्ये कदम्बवनानि सन्ति । हिमालयस्य उपत्यकायां, नेपाले, बर्मादेशे च कदम्बवृक्षाः अधिकतया वर्धन्ते । कर्नाटकस्य पश्चिमघट्ट प्रदेशेषु अस्मां –राज्ये अण्डमाननिकोबारादिषु द्वीपेषु अपि कदम्बवृक्षाः वर्धन्ते । अयं सामान्यतः ३०-४० पाद्परिमितः उन्नतः भवति ।
अन्तर्विषयाः
प्रभेदाः[सम्पादयतु]
निघण्डुषु कदम्बस्य अनेके प्रभेदाः उल्लिखितः सन्ति ते च
-
- धाराकदम्बः ( Anthociphalus cadamba) – अयं वर्षाकाले । पुष्पितः भवति ।
- धूलीकदम्बः (Mitragyna parviflora) – अयं वर्षाकालात् पूर्वं वसन्ते, ग्रीष्मे वा पुष्पितः भवति
- भूमिकदम्बः (Mitragyna rotundifolia) – अयं वृक्षः गात्रे हस्वः लघुः च
गुणलक्षणानि[सम्पादयतु]
अतिवेगेन वर्धमानः अयं वृक्षः अण्डमान्, आसाम् प्रदेशेषु दृश्यते । संवृद्धः वृक्षः ४०पादपरिमितम् उन्नतिं प्राप्नोति । अस्य पत्राणि मधूकवृक्षस्य पत्राणि इव भवन्ति । वर्षर्तोः काले अयं वृक्षः कुसुमितः भवति । अस्य शखासु पीतवर्णस्य सुगन्धितपुष्पगुच्छाः भवन्ति । मेघगर्जनं श्रुत्वा एतेषु वृक्षेषु पुष्पाणि विकसन्ति इति प्रतीतिः अस्ति । पीतः परागः यदा पक्वं भवति तदा तस्य वर्णः रक्तः भवति । एतस्य हरिद्रः अथवा नीपः इति अपि कथयन्ति । पुष्पाणि सुगन्धतैलनिर्माणार्थम् उपयुज्यते । कदम्बस्य त्वचि सिङ्कोटेनिक् आम्लसदृशं कार्यकारि द्रव्यम् उपलभ्यते । अपि च अस्मिन् क्षाराभः । स्टीराय्ड्, वसा, शर्करान्यूनीकः (Reducing sugars) च भवति । आयुर्वेदानुसारम् अयं रुक्षगुणः, तिक्वकषायरसः, कटुविपाकः , शीतवीर्यश्च विद्यते । अस्य त्वचि फले च औषधीयगुणाः अधिकाः विद्यन्ते ।
उपयोगः[सम्पादयतु]
- १) कदम्बः त्रिदोषशामकः अस्ति ।
- २) व्रणानाम् आच्छादनार्थम् अस्य पर्णानाम् उपयोगं कुर्वन्ति । व्रणशोथस्य, वेदनायाः च हरणाय कदम्बपर्णानि उष्णीकृत्य बद्धव्यानि ।
- ३) कदम्बपर्णानां कषायेन पिटकान् अपि क्षालयन्ति । मुखसम्बद्ध- रोगेषु अपि पर्णानां कषायेन गण्डूषं कुर्वन्ति ।
- ४) अयं कास- दाह –विषहरः । ज्वरेण जातं दाहं निवारयितु कदम्बफलस्य रसं पाययन्ति ।
- ५) कदम्बस्य त्वचः रसे जीरकं, शर्करां च योजयित्वा पीयते चेत् वमनं शाम्यति
- ६) दौर्बल्यस्य विषस्य च हरणे कदम्बस्य त्वक्, फलं च उपयुक्तम् ।
- ७) प्रजननसंस्थानस्य (Reproductive system) उपरि कदम्बस्य प्रभावः परिणामकरी । राजनिघण्टुग्रन्थे अयं शुक्रवर्धकः इति उक्तः । शुश्रुतसंहितायां शुक्रशुद्धिकारकाणां वनस्पतीनां पट्टिकायां कदम्बः अपि वर्तते । शिक्रमेहे, अन्येषु योनिव्यापदरोगेषु कदम्बस्य कषायः सेवनीयः ।
- ८) स्त्रीणां प्रदररोगनिवारणाय अस्य पर्णस्य रसं कषायं च १०-२० मि.ली परिमितं स्वीकुर्वन्ति ।
- ९) स्तनवृद्धयै अस्य फल रससेवनं परिणामकारि ।
- १०) मूत्रमार्गे अवरोधः अश्मरी (मूत्राशाये शिलातिर्माणः) इत्यादिषु मूत्रजनकः अश्मशिशर्करानाशकः च सन् कार्यं करोति । अस्य कदम्बस्य मूलस्य कषायः सेवनीयः ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ USDA, ARS, National Genetic Resources Program (8 January 2007). "Anthocephalus chinensis". Germplasm Resources Information Network - (GRIN). National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. Retrieved 31 August 2013.


text:
दिवसस्य प्रगतिः (Day’s Progress)
प्रातःकाले मया द्वाभ्यां पण्डिताभ्यां सह किरातार्जुनीयम् इत्यस्य प्रथमस्य सर्गस्य अष्टादशमः श्लोकः अधीतः।
उदारकीर्तेरुदयं दयावतः प्रशान्तबाधं दिशतोऽभिरक्षया।
स्वयं प्रदुग्धेऽस्य गुणैरुपस्नुता वसूपमानस्य वसूनि मेदिनी॥१.१८॥
तत् परम् अहं मम भार्यया प्रह्लादेन च सह पादाभ्यां भ्रमणाय अगच्छम्। होरापर्यन्तं भ्रमणं कृतम्। अस्माकं भ्रमणमार्गः अस्ति गृहतः एकगिरिशिखरपर्यन्तम्। भ्रमणकालः अस्ति प्रायः एकहोरा। अद्य भ्रमणकाले अहं गीतापाठम् अपि अकरवम्।
तत् परम् एकस्मिन् मेक्सिकन-उपाहार-स्थले गत्वा भोजनम् अखादाम।
सायङ्काले सार्धपञ्चवादने प्रह्लादवर्यं विमानस्थले नयिष्यामि। सः ततः मेल्बोर्ननगराय विमाने आरोक्ष्यति।
२०१८-०५-२० रविवासरः (2018-05-20 Sunday)


text:
सुधा चन्द्रन्
सुधा चन्द्रन् (Tamil: சுதா சந்திரன்) परिपूर्णा भरतनाट्यस्य नृत्याङ्गना । अपि च भारतस्य चलच्चित्रलोके दूरदर्शनकार्यक्रमेषु च अभिनयं नृत्यं च कृतवती । क्रि.श.१९८१तमे वर्षे तमिऴ् नाडु त्रिचीसमीपे सम्भूतात् सञ्चारवाहनस्य अपाघातात् एकपादेन हीना अपि कृतकपादयुक्ता एषा नृत्यक्षेत्रे अभिनयक्षेत्रे च यशः प्राप्तवती ।
अन्तर्विषयाः
बाल्यं शिक्षा च[सम्पादयतु]
सुधा चन्द्रन् क्रि.श.१९६४तमे वर्षे सञ्जाता । [४] मितिबायी महाविद्यालयात् सा स्नातकपदवीम् अवप्नोत् । मुम्बै नगरे सा स्नातकोत्तरपदवीं समापितवती । क्ति.श.१९८११तमे वर्षे यदा सा तीर्थयात्राप्रसङ्गेफ़्न दक्षिणभारते तमिऴ् नाडु प्रान्ते गच्छन्ती सञ्चारयानस्य अपघातात् दक्षिणटङ्का नष्टा। तदनन्तरं तस्याः तत् दौर्बल्यं कृतकटङ्कां योजयित्वा भारतदेशस्य अग्रगण्यनृत्याङ्नासु अन्यतमा अभवत् । दैहिकमानसिकत्रासेन मध्ये वर्षद्वयं यावत् नर्तनस्य अभ्यासः त्यक्तः । तस्याः परिश्रमसाध्यम् उपलब्धिं परिगणयन्तः वैदेशिकाः तां नृत्यप्रदर्शनार्थम् आहूतवन्तः । यूरोप केनडा मध्यप्राच्येत्यादिषु विविधस्थानेषु नृत्यं प्रदर्श्य पुरस्कारान् सम्माननानि च प्राप्तवती । तस्याः प्रसिद्धिं परिगणयन्तः चलच्चित्रदूरदर्शनजनाः तां कार्यक्रमेषु योजितवन्तः ।
जीवनयात्रा[सम्पादयतु]
क्रि.श.१९८४तमे वर्षे तेलुगुभाषायाः मयूरी इति चलच्चित्रे कथया आकृष्टा सुधा चन्द्रन् तस्मिन् नटति । क्रि.श.१९८६तमे वर्षे एतत् एव चलच्चित्रं हिन्दीभाषया नाचि मयूरी इति नाम्ना पुनर्निर्मितम् । तस्मिन् एव वर्षे अनेन चलच्चित्रे अभिनयार्थम् इयं राष्ट्रियपुरस्कारं प्राप्तवती । एकता कपूरु इत्यनया निर्मिते दूरदर्शनवाहिन्याः कहीं किसी रोज़् हिन्दीभाषायाः कथामालिकायां रामोला सिकण्ड इति पात्रं निरूढवती यत् बहुखातमभवत् । भारतस्य दूरदर्शनवाहिनीषु अतिप्रसिद्धा अभिनेत्रिषु इयम् अन्यतमा इति परिगण्यते । यत्रापि अन्यस्मिन् क्षेत्रे कार्यं कुर्वती प्रसिधा अभवत् चेत् अपि अस्याः अनुरक्तिः भरतनाट्यम् एव । अतः सा मुम्बैनगरे सुधाचन्द्रन् अकादेमी अफ् डान्स् इति इति नृत्याकादमीम् अस्थापयत् । इदानीम् अस्याः संस्थायाः पुण्यपत्तनम् (पुणे) मध्ये अपि शाखा अस्ति । रविकुमार दङ्ग् इतेषः अस्याः पतिः अस्य नृत्यकलाशालायाः निदेशाकः अस्ति । आहत्य सुधा चन्द्रन् विश्वेऽस्मिन् आत्मविश्वासस्य मूर्तिरिव अस्ति ।
दूरदर्शनवाहिन्यां कलासेवा[सम्पादयतु]
चलच्चित्रजगति कलासेवा[सम्पादयतु]
प्रशस्तिपुरस्काराः[सम्पादयतु]
National Film Awards, १९८६
The Indian Television Academy Awards, २००५
- Best Actess in a negative role - For तुम्हारी दिशा
उल्लेखाः[सम्पादयतु]
- ↑ "Sudha Chandran Herself". Indiatimes. Retrieved 16 June 2016.
- ↑ Madon, Vimala (7 March 2016). "Women's Day special – against all odds". Gulf News. Archived from the original on 8 March 2016. Retrieved 16 June 2016.
- ↑ Farook, Farhana (21 November 2007). "I view the accident as a blessing: Sudha Chandran". DNA. Retrieved 16 June 2016.
- ↑ Never-say-die attitude: BACK ON THE BIG SCREEN - Sudha Chandran 'The Hindu'


text:
तथायुक्तं चानीप्सितम्
कर्तु: अभीप्सितपदार्थेन सह येषां सामीप्यं सर्वाधिकं भवतु तेषु अपि कर्मकारकम् एव भवति । अर्थात् कर्तु: यदभीप्सितकर्म भवति तेन सह सामीप्यभावेन यत् पदार्थं तिष्ठति तेन सह अपि कर्मव्यवहार: एव भवति ।
यथा - ग्रामं गच्छन् तृणं स्पृशति ।
अत्र ग्राम शब्दे तु कर्मत्वम् अस्ति कर्तुरभीप्सितत्वात् किन्तु तृणस्पर्शनं तु अभीप्सितं नैव तथापि तत्रापि कर्मत्वं भवति कर्मेण सह सामीप्यकारणात् ।
इतोपि
ओदनं भुंजानो विषं भुंक्ते ।
अत्र ओदनं तु भोक्तुं कर्तु: इच्छा अस्ति अत: तत्र कर्मकारकं भवति, किन्तु विषं कस्य प्रियं । तथापि विषशब्दे अपि कर्मकारकत्वम् एव तस्य ओदनेन सह समीपत्वात् ।
इति


text:
पौराणां प्रत्यभिज्ञान-प्रमाणं प्रष्टुं सर्वकारस्य अर्हता नास्ति वा? -सर्वोच्चन्यायालयः।
नवदिल्ली> आधारपत्रं विरुद्ध्य न्यायाय-व्यववहारः सर्वोच्चन्यायालये प्रचलत् अस्ति। सर्वोच्च न्यायालयस्य मुख्य-न्यायाधीशस्य दीपक् मिश्रस्य आध्यक्ष्ये पञ्चन्यायाधीशाः वादान् श्रूयन्ते। पौराणां प्रत्यभिज्ञान प्रमाणं प्रष्टुं सर्वकारस्य अर्हता नास्ति वा? - इत्यासीत् मुख्य न्यायाधीशस्य दीपक् मिश्रस्य प्रश्नकरणम् । कश्चन साहाय्यः वा आनुकूल्यानि वा भवतु तानि अर्हानां हस्ते प्रदातुं सर्वकारेण प्रत्यभिज्ञान-प्रमाणस्य आधारेण एव शक्यते। तदर्थं सर्वकारस्य प्रत्यभिज्ञान प्रमाणम् आवश्यकं खलु ? पञ्चाङ्ग-संविधानपीठः अपृच्छत्l वादः गुरुवारे अनुवर्तिष्यते।


text:
आधारपत्रस्य सुरक्षाभीषा नास्ति- बिल् गेट्स्
वाषिङ्टण् > भारतस्य अधारपत्रसुविधायाः साङ्केतिकत्रुटयः न सन्ति इति मैक्रोसोफ्ट् स्थापकः बिल्गेट्स् महोदयः वदति। विश्ववित्तकोशस्य साह्येन आविश्वम् आधारपत्र सुविधा व्यापयितुं प्रयतते बिल् आन्ट् मेलिन्ड गेट्स् फौन्टेषन् इति संस्थया आरब्धा इत्यपि तेन उच्यते।
आधारपत्र-संस्थायाः प्रथमाध्यक्षः इन्फोसिस् संस्थायाः सहस्थापकः इति च सुज्ञातः नन्दन् निलेकनि एव अस्यै परियोजनायैः विश्ववित्तकोशस्य कृते साहाय्यं क्रियते इति च तेनोक्तम्।
राष्ट्रान्तरेषु अपि व्यापनं कर्तुं योग्या वा भारतस्य इयं योजना इति प्रश्नस्य योग्या इति सः अवदत्। अधारपत्रस्य बहुमूल्यगुणानि सन्ति राष्ट्रस्य त्वरितविकासाय जनानां शक्तीकरणाय च सुविधेयं अत्यन्तम् उपकरी इति बिल्गेट्स् महोदयेन उक्तम्॥


text:
This Page is courtesy of Sanskrit Documents List. Please send your corrections
mArgasahAyalingastuti of Appayya Deekshitar .. श्री मार्गसहायलिङ्ग स्तुतिः .. ॥ श्रीमद अप्पय्यदीशितेन्द्रैः विरचिता ॥ पयो\-नदीतीर निवासलिङ्गं बालार्क\-कोटि प्रतिमं त्रिनेत्रम । पद्मासनेनार्चित दिव्यलिङ्गं वन्दामहे मार्गसहायलिङ्गम ॥ १॥ गङ्गातरङ्गोल्लसदुत्तमाङ्गं गजेन्द्र\-चर्मांबर भूषिताङ्गम । गौरी\-मुखांभोज\-विलोल\-भृङ्गं वन्दामहे मार्गसहायलिङ्गम ॥ २॥ सुकङ्कणीभूत महाभुजङ्गं संञान\-संपूर्ण\-निजान्तरङ्गम । सूर्येन्दु\-बिंबानल\-भूषिताङ्गं वन्दामहे मार्गसहायलिङ्गम ॥ ३॥ भक्तप्रियं भावविलोलभृङ्गं भक्तानुकूलामल भूषिताङ्गम । भावैक\-लोक्यान्तरमादिलिङ्गं वन्दामहे मार्गसहायलिङ्गम ॥ ४॥ सामप्रियं सौम्य महेशलिङ्गं सामप्रदं सौम्य\-कटाशलिङ्गम । वामाङ्ग\-सौन्दर्य\-विलोलिताङ्गं वन्दामहे मार्गसहायलिङ्गम ॥ ५॥ पञ्चाशरी\-भूत\-सहस्रलिङ्गं पञ्चामृतस्नान\-परायणाङ्गम । पञ्चामृतांभोज\-विलोल\-भृङ्गं वन्दामहे मार्गसहायलिङ्गम ॥ ६॥ वन्दे सुराराधित\-पादपद्मं श्रीश्यामवल्ली\-रमणं महेशम । वन्दे महामेरु\-शरासनं शिवं वन्दा सदा मार्गसहायलिङ्गम ॥ ७॥ ॥ इति श्री मार्गसहायलिङ्ग स्तुतिः संपूर्णा ॥ ॥ ॐ तत्सत ॥


text:
Monday, 13 November 2017
शिव उत माधवः? कस्त्वम्?
सम्पादका -बाला चिर्रावूरी
एकदा अमर्त्यानां संदेहो सञ्जातः" रामेश्वरमिति पदस्य समासःक "इति। व्याकरणे समासेषु ' कर्मधारय' 'तत्पुरुष''बहुव्रीहि' इति वर्तन्ते।
राजसेवकः इत्युक्ते तत्पुरुषसमासो भवति। राज्ञः सेवकः इतयर्थः भवति। षष्ठीविभक्त्यर्थः अस्मिन् वर्तते इति कारणात् अयं षष्ठीतत्पुरुषसमासो भवति।
'नीलोत्पलम्' अर्थात् नीलिवर्णयुत उत्पलमिति। इदं कर्मधारयमिति वदन्ति।
'दण्डपाणिः'अर्थात् दण्डः पाणौ यस्य सः ।बहुव्रीहिःभवति। दण्डपाणि शब्दस्य विभिन्ना अर्थाः वर्ततन्ते। यथा सुब्रह्मण्यः, कालभैरवः ... इत्यदयः। दण्ड इति शब्दात् पाणि इति शब्दादपि भिन्नोऽर्थः द्योतते बहुव्रीहौ। 'बहुव्रीहिः' इत्यस्य पदस्य अर्थ एव बहुफलसम्पन्नं धान्यसस्यमिति।
'रामेश्वरम्' कस्समासो भवति? तत्पुरुषो वा? ' रमस्य ईश्वरः' इत्युक्ते सति ' रामस्य प्रभुरीश्वरः'इति अर्थो द्योतते। तदा तत्र शिवाधिक्यं भवति। शिवधनुर्भङ्गः कृत रामः शिवात् कथं न्यूनो भवति? सर्वलोकशरण्यो रामः , तस्मादुपरि पुनरीश्वरो वा? इमान् सन्देहाने कः समाधत्ते? देवाः विष्णुमेव प्रक्ष्यामः इति विचार्य वैकुण्ठं प्रति अगमन्। ' अतिस्वल्पविषयमधिकृत्य बहुदूरं आगच्छन्ति? एतत्पदस्यवलोकनेनैव तत्तपुरुष इति ज्ञायते। 'रामस्य ईश्वरः'एव इति विष्णुना प्रोक्तम्।किन्तु इतोऽपि देवाः न शंकानिवारिताः।
"विष्णुः कल्याणपरिपूर्णो भवति। कल्याणगुणेषु विनयोऽपि वर्तते। विनयसम्पन्नात्, अहंभावरहिताद्वा , ह्रिया वा विष्णुना एवं कथितम्। भवतु , शिवं प्रक्ष्यामः, सः किं कथयिष्तीति द्रक्ष्यामः" इति विचिन्त्य' विष्णुस्तत्पुरुषं ब्रूते' ' विष्णुः, रामेश्वरपदम्, तत्पुरुषसमासः इति चिन्तयन्तस्सन्तः कैलासमगच्छन्।
नाकलोकवासिनां सन्देहं श्रुतवान् नागाभरणधारी। ' भोः! अस्मिन् सन्देहस्य अवकाश कुत्रास्ति? रामेश्वरपदं बहुव्रीहिः भवति। राम एव ईश्वरः यस्य सः रामेश्वरः' इति समधत्तः ईश्वरः।
व्याकरणविषये शिवकेशवयोर्मध्ये एवंप्रकारेण भेदाभिप्रायाः वर्तन्ते इति देवाः स्वप्ने अपि न ऊह्यन्ते। रामेश्वरपदे तयोः नाम प्रसक्तिरस्तीति कारणात् मध्यवर्तिनं पृष्ट्वा शंकानिवारणं कुर्मः इति ' बहुव्रीहिं महेश्वरः', शिवः बहुव्रीहिसमासः इति उक्तस्सन्तः ब्रह्माणं दर्शितवन्तः। देवतानां सन्देहं, प्रचलितवृत्तान्तम्यावत् प्रशान्ततया आकर्ण्य " अयं तत्पुरुषसमसो नास्ति, बहुव्रीहिरपि नास्ति कर्मधारय इति, वीरराघव इत्युक्ते वीरः एकः राघवः अन्यो वा? नास्ति खलु! तद्वदेव रामेश्वर इत्युक्ते रामः एकः ईश्वरः अन्यो वा? रामएव ईश्वरः, ईश्वर एव रामः अर्थात् रामश्चासौ ईश्वरः- रामेश्वरः कर्मधारय एव भवति" इति शासनं क्रियते ब्रह्मणा।
विष्णुस्तत्पुरुषं ब्रूते बहुव्रीहिं महेश्वरः।
उभयोरप्यतृप्तानामत्मभूः कर्मधारय।।
आत्मभूः अर्थात् ब्रह्मा, देवानां प्रति शिकेशवयोरेकमेव परतत्त्वमस्तीति ब्रह्मा बोधयामास।


text:
कण्णूर जिल्ला भारतया केरल राज्यया छगू जिल्ला ख।
- जिल्ला पञ्चायत
कण्णूर् जिल्ला पञ्चायत्त्
- नगरसभा
कण्णूर्, कूत्तुपऱम्प्, मट्टन्नूर्, पय्यन्नूर्, तलश्शेरि, तळिप्पऱम्प्
- तालूक
कण्णूर्, तलश्शेरि , तळिप्पऱम्प्
- ब्लक पञ्चायत
ऎटक्काट्, इरिक्कूर्, इरिट्टि, कण्णूर्, कूत्तुपऱम्प्, पय्यन्नूर्, पेरावूर्, तलश्शेरि, तळिप्पऱम्प्
- ग्राम पञ्चायत
आलक्कोट्, अञ्चरक्कण्टि, आऱळं, अय्यन् कुन्न्, अऴीक्कोट्, चप्पारप्पटव्, चेलोऱ, चॆम्पिलोट्, चॆङ्ङळायि, चॆऱुकुन्न्, चॆऱुपुऴ, चॆऱुताऴं, चिऱक्कल्, चिऱ्ऱारिपऱम्प् , चॊक्लि, धर्म्मटं, ऎटक्काट्, ऎळयावूर्, ऎरमं-कुऱ्ऱूर्, ऎरञ्ञोळि, एरुवेश्शि, एऴों, इरिक्कूर्, कटम्पूर्, कटन्नप्पळ्ळि-पाणप्पुऴ, कतिरूर्, कल्ल्याश्शेरि, कणिच्चार्, काङ्कोल्-आलप्पटम्प्, कण्णपुरं, करिवॆळ्ळूर्-पॆरळं, करियाट्, कीऴल्लूर्, कीऴूर्-चावश्शेरि, केळकं, कॊळच्चेरि, कोळयाट्, कूटाळि, कोट्टयं, कॊट्टियूर्, कुञ्ञिमंगलं, कुन्नोत्तुपऱम्प्, कुऱुमात्तूर्, कुऱ्ऱ्याट्टूर्, माटायि, मलप्पट्टं, मालूर्, माङ्ङाट्टिटं, माट्टूल्, मय्यिल्, मॊकेरि, मुण्टेरि, मुऴक्कुन्न्, मुऴप्पिलङ्ङाट्, नटुविल्, नाऱात्त्, न्यू माहि, पटियूर्-कल्याट्, पळ्ळिक्कुन्न्, पन्न्यन्नूर्, पानूर्, पाप्पिनिश्शेरि, परियारं, पाट्यं, पट्टुवं, पायं, पय्यावूर्, पॆरळश्शेरि, पेरावूर्, पॆरिङ्ङळं, पॆरिङ्ङों-वयक्कर, पिणऱायि, पुऴाति, रामन्तळि, श्रीकण्ठापुरं, तिल्लङ्केरि, तृप्पङ्ङोट्टूर्, उदयगिरि, उळिक्कल्, वळपट्टणं, वेङ्ङाट्
- नियमसभामण्डल
पय्यन्नूर्, तळिप्पऱम्प्, इरिक्कूर्, कल्याश्शेरि, अऴीक्कोट्, कण्णूर्, धर्मटं, तलश्शेरि, कूत्तुपऱम्प् , मट्टन्नूर्, पेरावूर्
- मू नगर
ग्राम पञ्चायत[सम्पादन]


text:
प्रेरणेऽर्थे अस्यति इति असु धातोः सामान्यः प्रयोगः । असु धातु को सामान्यतः ‘दूर करना’ इस अर्थ में प्रयोग किया जाता है।
नीलकण्ठपरिभुक्तयौवनां तां विलोक्य जननी समाश्वसत् ।
भर्तृवल्लभतया हि मानसीं मातुरस्यति सुचं वधूजनः ।।
(कुमारसम्भवे ८।१२)
शिवेन परिभुक्तयौवनां पार्वतीं अवलोक्य तस्याः जननी अथवा मेना संतुतोष। तथा हि पतिवात्सल्येन मातुः मनोभवां शोकं निरस्यति।
नीलकण्ठ (अथवा शिवजी) से सम्भोग किये गये पार्वती के यौवन को देखकर उसकी माँ मेना सन्तुष्ट हुई। वधूजन पुत्री अपने पति के प्रेम से ही अपनी माँ का मानसिक शोक को दूर करती हैं ।
(वर्तते)
२०१६-११-१२ शनिवासरः (2016-11-12 Saturday)
अयं धातुः क्षेपणातिरिक्तेषु बहुष्वर्थेषु प्रयुक्तो दृश्यते।
१। निराकृतावर्थे परास्यति, परास्यते। अपास्यति, अपास्यते। व्युदस्यति, व्युदस्यते। निरस्यति, निरस्यते इत्येते प्रयोगाः। परास्यते इत्यत्र परापूर्वः असु धातुः। ‘उपसर्गादस्यत्यूह्योर्वेति वाच्यम्’ इत्यात्मनेपदविकल्पः ।
२। सङ्क्षिप्तावर्थे समस्यति, समस्यते इति सम्पूर्वस्य असु धातोः प्रयोगः ।
३। संन्यासेऽर्थे संन्यस्यति, संन्यस्यते इति सम् नि इत्युपसर्गद्वयपूर्वः असु धातुः ।
४। अतिविस्तारेऽर्थे तथा अन्तर्धावर्थे च व्यस्यति, व्यस्यते इति विपूर्वः असु क्षेपणे इति धातुः प्रयुक्तो दृश्यते ।
५। न्यासेऽर्थे न्यस्यति, न्यस्यते इति निपूर्वस्य असुधातोः प्रयोगः ।
६। शीलनेऽर्थे अभ्यस्यति अभ्यस्यते इत्यभिपूर्वस्य असु धातोः प्रयोगः ।
एते प्रयोगाः क्रमशः परीक्ष्यन्ते ।
(वर्तते)
२०१६-११-१२ शनिवासरः (2016-11-12 Saturday)
http://www.outlookindia.com/website/story/ishti-breaking-barriers/297322
Review of the newly release Sanskrit movie Ishti.
वयं गर्वम् अनुभवामः यतो हि केन्बरानगरस्थः विद्वान् पण्डितः विद्यावारिधिसम्मानेनालङ्कृतः शैलेशद्विवेदीमहाभागः फिजीदेशे १४-१६अक्टूम्बर२०१६तिथिषु आयोजिते प्रथमे अन्ताराष्ट्रीयरामायणसम्मेलने ओस्ट्रेलियादेशस्य प्रतिनिधिः आसीत्। सः सम्मेलने मुख्यप्रवक्ता च आसीत्। सः तस्य सम्मेलनस्य अनुभवान् अस्मत्कृते मङ्गलवासरे २५अक्टूम्बर२०१६तिथौ सायङ्काले सार्धसप्तवादनात् सार्धाष्टवादनपर्यन्तम् (6.30-7.30pm) वर्णयिष्यति। तस्य व्याख्यानस्य परं सर्वेभ्यः भोजन-प्रसादः अस्ति। कृपया व्याख्याने आगन्तव्यम् अन्यैः भक्तैः सह भोजनं सम्भजतु च।
२०१६-१०-२२ शनिवासरः (2016-10-22 Saturday)
स संचरिष्णुर्भुवनान्तरेषु यां यदृच्छयाशिश्रियदाश्रयः श्रियः ।
अकारि तस्यै मुकुटोपलस्खलत्करैस्त्रिसंध्यं त्रिदशैर्दिशे नमः ।।शिशुपालवधम् 1.46॥
अन्वयः – श्रियः आश्रयः संचरिष्णुः स यदृच्छया भुवनान्तरेषु याम् अशिश्रियत् मुकुटोपलस्खलत्करैः त्रिदशैः त्रिसंध्यं तस्यै दिशे नमः अकारि ।
अस्य श्लोकस्य अन्वयः विश्लेशणं च अत्र पश्यतु – https://maghakavyam.wordpress.com/2011/07/20/1-46/
Translation: When he (Haranyakashapu), the abode of Glory, would by chance resort to any quarter, with a desire to travel in the various worlds, in that direction salutations were offered by (the thirty) gods in all the three junctures of day, with their hands fumbling on the precious stones in their crown. (Translation from – http://www.dli.ernet.in/bitstream/handle/2015/406511/Sisupalavadham-.pdf?sequence=1&isAllowed=y)
मुकुटोपलस्खलत्करैः इति विशेषणस्य हेतुः अभिप्रायः प्रयोजनम् औचित्यं वा न बोधामि। कृपया मां बोधयतु।
२०१६-१०-२१ शुक्रवासरः (2016-10-21 Friday)
अन्नन्तानां भसञ्ज्ञकानाम् एषाम् अतद्धिते परे सम्प्रसारणं स्यात्। मघोनः। मघवभ्याम्। एवं श्वन्, युवन् ।।
अर्थात्
‘अन्’ शब्द जिन के अन्त में हैं ऐसे भसञ्ज्ञक श्वन्, युवन्, मघवन् शब्दों का तद्धितभिन्न प्रत्यय परे होने पर सम्प्रसारण जो जाता है।
इमं सूत्रमन्तरेण एकं सुभाषितमत्यन्तप्रसिद्धमस्ति ।
काचं मणिं काञ्चनमेकसूत्रे
ग्रथ्नासि बाले! किमिदं विचित्रम् ?
विचारवान् पाणिनिरेकसूत्रे
श्वानं युवानं मघवानमाह ।।
अर्थात् ,
माला गूंथती हुई किसी लड़की से प्रश्न किया गया कि तुम कांच, मणि और सोने को एक ही सूत्र (तागे) में क्यों गूंथ रही हो? वह उत्तर देती है – विचारवान् पाणिनिमुनि ने भी तो एक सूत्र में कुत्ते, युवा और इन्द्र को घसीट मारा है । कहने का अर्थ यह है कि जब पाणिनि जैसे बुद्धिमान लोग भी असमान वस्तुओं को एक स्थान में बिठाते हैं तो भला मैं बाला (मूर्खा) ऐसा करूँ तो इसमें आश्चर्य की क्या बात है?
२०१६-१०-१७ सोमवासरः (2016-10-17 Monday)
ॐ अमृतोपस्तरणमसि स्वाहा॥१॥
ॐ अमृतापिधानमसि स्वाहा॥२॥
ॐ सत्यं यशः श्रीर्मयि श्रीः श्रयतां स्वाहा॥३॥
तैत्तिरीयारण्यकः॥१०।२२।३५॥
उपस्तरणम् – undercover
अपिधानम् – cover
मयि – in me
मन्ये श्रयताम् इति श्रिञ् सेवायाम् इति धातोः निषपन्नः।
Aum O nectar! you are an undercover or substratum; Aum O nectar! you are a (top)cover; Aum may truth, glory, wealth stay within me.
I think the sense is as I sip this water, let it provide a cover to me from all side so that all the good qualities can stay within me.
२०१६-१०-१६ रविवासरः (2016-10-16 Sunday)
भाग्यास्तमयमिवाक्ष्णोर्हृदयस्य महोत्सवावसानमिव।
द्वारपिधानमिव धृतेर्मन्ये तस्यास्तिरस्करणम्॥२।११ मालविकाग्निमित्रम्॥
यदा अद्य वयम् इमं श्लोकम् अपठाम तदा आचार्याय पिधानम् इति न रोचते। सः अकथयत् पि इति कोऽपि उपसर्गः नास्ति इति। अहम् अकथयम् अस्ति इति। सः पृच्छति किं प्रमाणम् इति। अहम् उदतरम् अहमेव प्रमाणम् इति। तत् अपि तस्मै न रोचते। अन्ते आप्टेवर्यस्य शब्दकोषात् ज्ञातम् अपि इति उपसर्गः किन्तु भागुरिमते किञ्चित्वारं अ इति लुप्यते पि इत्येव अवशिष्यते तस्मात् अपिधानम् पिधानम् वा उपयुज्यते।
२०१६-१०-१५ शनिवासरः (2016-10-15 Saturday)
ह्यः श्यामदेशनरेशः दिवं गतः। पूर्णः श्यामदेशः तस्य परलोकगमनस्य शोके निमग्नः अस्ति। अहं तेषां शोकं अनुभवामि। यदा अनेकानां देशानां स्थितिम् अवलोकयामि तदा जानामि देशस्य नेतुः का गरिमा (importance) अस्ति। श्यामदेशनरेशः चिरकालं सिंहासनम् अलङ्कृत्य प्रजां धैर्यं बलं च अददात्। इदानीं सा प्रजा तस्य सेवायै कृतज्ञतां प्रकटीकरोति तस्य मोक्षार्थं प्रार्थयते च। अहम् अपि तस्य मोक्षार्थं प्रार्थये।
२०१६-१०-१४ शुक्रवासरः (2016-10-14 Friday)
समाचारः अस्ति जवाहरलालनेहरुविश्वविद्यालयस्य छात्राः दशहरापर्वणि नरेन्द्रमोदिप्रतिकायदहनम् अकुर्वन्। मन्ये तत् युक्तम् एव। मत्सम मोदिप्रशंसकेभ्यः इदं न दुःखकारणं भवेत्। छात्राः नागरिकाः स्वमतं येनकेनप्रकारेण प्रगटीकुर्युः इति मम मतम् अस्ति। अभिप्रायं स्वमतं स्वेच्छां च व्यक्तीकरणे का अपि बाधा न भवेत् इति मम मतम्। सर्वे स्वाधीनतया मुक्तरूपेण आचरेयुः वदेयुः च इति मम मतम्। विचाराणां मुक्तादानप्रदानं समाजाय अनिवार्यम् अस्ति। विचाराणां निरोधः समाजे रोगकारणम् एव। मुक्तः समाजः एव अनामयः समाजः भवति।
२०१६-१०-१३ गुरुवासरः (2016-10-13 Thursday)
नमांसि। केन्बराहिन्दूसमाजेन मन्दिरे गतदशदिवसपर्यन्तं नवरात्रपर्व दशहरापर्व च हर्षोल्लासेन परिपालितम्। पर्वणि दूर्गापूजा गरबानृत्यं भोजनप्रसादः इद्यादयः नैकानि इष्टानि कर्माणि अभवन्।
ये सर्वे भक्ताः मन्दिरे नवरात्रपर्वणः दशहरापर्वणः च आयोजने साहाय्यम् अकुर्वन् तेभ्यः सर्वेभ्यः भक्तेभ्यः धन्यवादान् व्याहरामः। ये सर्वे भक्ताः मन्दिरे नवरात्र-दशहरा-उत्सवे मन्दिरम् आगम्य भागं समभजन् तेभ्यः सर्वेभ्यः भक्तेभ्यः च धन्यवादान् व्याहरामः।
दशदिवसपर्वणि प्रत्येकस्मिन् दिवसे मन्दिरे भक्ताः भोजनप्रसादं समभजन्। ये सर्वे भक्ताः भोजनप्रसादं पचने पाकशालां मार्जने पात्राणि प्रक्षालने करसेवाम् अकुर्वन् तेभ्यः सर्वेभ्यः भक्तेभ्यः धन्यवादान् व्याहरामः।
अस्माकं वार्ताहरः संश्रावयति दशहरापर्वणि प्रायः सप्तशतं भक्ताः रावणदहनसमये आसन्। मन्यामहे सर्वे भक्ताः हर्षोल्लासेन पूरिताः अभवन्।
सर्वे भक्ताः धन्यवादार्हाः सन्ति किन्तु विशेषत्वे केचन् भक्ताः धन्यवादार्हाः सन्ति।
प्रथमे आदरणीयाः अस्माकं प्रियाः पण्डिताचार्यप्रकाशपाण्डेयमहाभागाः धन्यवादार्हाः। सः अस्य पर्वणः प्राणः आसीत्। तेभ्यः पण्डितेभ्यः धन्यवादान् व्याहरामः।
गरबानृत्ये सुरवृन्दः इति नाम आख्याताः कलाकाराः गुर्जरप्रदेशात् अत्र आगम्य गानं वादनं च अनुष्ठितवन्तः। तेभ्यः कालाकारेभ्यः धन्यवादान् व्याहरामः। तं कलाकारवृन्दम् अत्र आनयनाय केन्बरागुर्जरसमाजाय धन्यवादान् व्याहरामः।
रावणस्य प्रतिमायाः दानाय ओस्ट्रेलियाहिन्दूपरिषदे धन्यवादान् व्याहरामः।
अस्मिन् उत्सवे नैके भक्ताः साहाय्यम् अकुर्वन् तस्मात् तेषां सर्वेषां भक्तानां नाम्नां सूचनम् अनेकानि नामानि विस्मृत्य विना कर्तुं न शक्नुमः तस्मात् भक्तानां नामानि अत्र न उद्घोषयामः। क्षम्यताम्।
अन्ते पुनः सर्वेभ्यः भक्तेभ्यः धन्यवादः।
A wonderful video of Ravan Dahan – https://www.facebook.com/himanshu.pota/videos/10154608864714660/?l=1347102111319939809
२०१६-१०-१२ बुधवासरः (2016-10-12 Wednesday)
दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च॥२।३॥३५॥ अपि अस्मात् सूत्रेण इदं लेखितुं शक्यते?
ग्रामं ग्रामेण ग्रामात् ग्रामस्य ग्रामे वा पुरतः नदी अस्ति।
ग्रामं ग्रामेण ग्रामात् ग्रामस्य ग्रामे वा पृष्ठतः सरोवरम् अस्ति।
२०१६-१०-११ मङ्गलवासरः (2016-10-11 Tuesday)
अङ्गुष्ठस्य निकषा अङ्गुलिं तर्जनी इति कथ्यते। तर्जन्याः निकषा अस्ति मध्यमा तत् परम् अनामिका अन्ते अस्ति कनिष्ठा कनीनिका वा।
२०१६-१०-१० सोमवासरः (2016-10-10 Monday)
इदानीं सर्वे कृषिकार्ये हलयन्त्रम् उपयुञ्जते तस्मात् तस्मिन् कार्ये वृषभाणां कोऽपि उपयोगः नास्ति।
युङ्क्ते युञ्जाते युञ्जते
युङ्क्षे युञ्जाथे युङ्ग्ध्वे
युञ्जे युञ्ज्वहे युञ्ज्महे
युज् धातुः उभयपदी रुधादिगणीयः धातुः अस्ति।
२०१६-१०-०९ रविवासरः (2016-10-09 Sunday)
अस्माकं संस्कृतवर्गे नरेन्द्रवर्यः एकः छात्रः अस्ति। द्विमासपूर्वं वर्गः आरब्धः। वर्गः प्रतिसप्ताहे मङ्गलवासरे एकहोरावधये एकवारं मिलति। गत मङ्गलवासरे अहं व्यैक्षे (I observed) नरेन्द्रवर्यः अनुभवति अहम् इदं न बोधामि इति। सः विभक्तिपाठे किञ्चित् भ्रमितः अभवत्। सः आगमिमङ्गलवासरे भारतं गमिष्यति। मया चिन्तितं यदि सः किमपि न बोधामि इति विचिन्त्य भारतं गमिष्यति तर्हि सः प्रत्यागमनात् परं वर्गे न आगमिष्यति। तस्मात् तस्य गमनस्य पूर्वम् एव मया तेन सह चर्चितव्यं प्रारम्भे भाषाशिक्षणम् असुकरं प्रतिभाति किन्तु गच्छते काले सुकरं भविष्यति इति।
अद्य रात्रौ सः मन्दिरे आसीत्। अहं तम् आहूत्य चर्चायै बहिः अनयम्। अहम् अकथयं निरुत्साहितः मा भवतु इति। सः उदतरत् अहम् अपि इदम् एव चिन्तयामि इति। सः अकथयत् ह्यः मम मनसि बाल्यकाले श्रुता एका कथा स्फुरिता। कथा अस्ति –
एकेन व्याधेन एकः शुकः निगृहीतः। तेन व्याधेन सः शुकः एकस्मिन् कक्षे पिहितः। कक्षः कर्पासेन पूरितः आसीत् च। कक्षे शुकाय उड्डयनाय अत्यल्पः अवकाशः आसीत्। सः शुकः व्याधं प्रार्थितवान् मां मुञ्चतु इति। व्याधः उदतरत् यदा त्वम् अस्य सर्वस्य कर्पासस्य पिञ्जनम् करिष्यसि तदा अहं त्वां मुञ्चयिष्यामि इति। सः शुकः दुःखितः अभवत् तेन हताशेन शुकेन व्याधः पौनःपुन्येन प्रार्थितः किन्तु व्याधेन स्वनिर्णयं न ऊहितम्। अन्ते शुकस्य मनसि एकः विचारः आगच्छत् यदि अहम् आरम्भं न करिष्यामि तर्हि कथं कर्पासस्य पिञ्जनं पूर्णं करिष्यामि तस्मात् मया अचिरं कार्यम् आरब्धव्यम् इति।
नरेन्द्रवर्यः अकथयत् न जानामि कथं बाल्यकाले श्रुता इयं कथा इदानीं मम मनसि स्फुरिता किन्तु मन्ये संस्कृतशिक्षणाय प्रेरणां दातुं स्फुरिता इति। विचित्रः संयोगः अस्ति मम मनसि नरेन्द्रवर्यस्य मनसि च मिथः एकः एव विचारः आगच्छत् इति।
२०१६-१०-०८ शनिवासरः (2016-10-08 Saturday)
मम आचर्यः माम् उपालम्भयति यतो हि अहं भारतस्य सर्वानां समस्यानां विश्लेशणम् अंशभागी इति दृष्टिगतेन (theory, doctrine) एव करोमि। ह्यः अजानम् अस्मिन् पद्धत्याम् अहम् एकलः नास्मि। राहुलवर्यः अपि अस्मिन् दृष्टिगते श्रद्धां धरति – http://www.timesnow.tv/india/video/rahuls-controversial-khoon-ki-dalali-comment/50323
चित्रम् अस्ति यं दलं भारतस्य स्वतन्त्रतायाः अंशभागित्वं (दलाली) इदानीम् अपि करोति तत् दलं कथं कमपि अंशभागी इति आक्षेपं कर्तुं शक्नोति इति अहं न जाने।
२०१६-१०-०६ गुरुवासरः (2016-10-06 Thursday)
अति शोभनम्।
The derivation of इयान्/इयत् is quite interesting and there’s a fascinating श्लोकम् about it which applies to Vedantic wisdom as well.
किमिदंभ्यां वो घः 5-2-40
आभ्यां वतुप् स्यात् वकारस्य घश्च ।
इदम् + वतुप् । वतुप् प्रत्ययः is added in the context of परिमाणे (measure as in how much)
इदम् + घत् । By किमिदंभ्यां वो घः 5-2-40 आभ्यां वतुप् स्यात् वकारस्य घश्च, व् is replaced with घ्
इदम् + इयत् । आयनेयीनीयियः फढखछघां प्रत्ययादीनाम् 7-1-2 प्रत्ययादेः फस्य आयन्, ढस्य एय्, खस्य ईन्, छस्य ईय्, घस्य इय्, एते स्युः । replaces घ् with इय्
ईश् + इयत् । इदंकिमोरीश्की 6-3-90 दृग्दृशवतुषु इदम ईश् किमः की स्यात् । By अनेकाल्शित्सर्वस्य 1-1-55 ईश् replaces इदम् in its entirety.
ई + इयत् । श् drops due to हलन्त्यम् 1-3-3
इयत् । ई drops due to यचि भम् 1-4-18
This is one of the rare cases where the प्रकृति drops completely and we…
View original post 187 more words
केजरीवालः धूर्ततायाः मानवरूपः अस्ति। तत्समानि रक्षसांसि यावत् भारते निवसन्ति तावत् भारतस्य रिपवः आनन्देन स्वपितुं शक्नुवन्ति।
http://www.firstpost.com/politics/sullying-the-army-credit-for-a-new-shameful-chapter-in-indian-politics-goes-to-arvind-kejriwal-3034142.html
२०१६-१०-०५ बुधवासरः (2016-10-05 Wednesday)
अहं गीतायाः श्लोकानां पाठम् अनुशीलयामि।
अहं योगासनानि अनुशीलयामि।
२०१६-१०-०४ मङ्गलवासरः (2016-10-04 Tuesday)
अद्य अत्र कर्मकरदिवसाय अवकाशः अस्ति। प्रातः अहं जैनसमाजस्य पूजाकार्यक्रमे भागं गृहीतवान्। रात्रौ भार्यया सह गर्बा इति कार्यक्रमे दुर्गापूजायां च गमनस्य कार्यक्रमः आस्सित् किन्तु सायंकाले भार्या कार्यक्रमयोः गमनं स्थगितवान्। तस्मात् गृहे स्थित्वा अहं किञ्चित् कार्यम् अकरवम् तस्यै मम भार्यायै धन्यवादं व्याहरामि।
२०१६-१०-०३ सोमवासरः (2016-10-03 Monday)


text:
स्वागतम्
नूतनविषयाः
उद्घोषणानि
- बिए प्रथमवर्षस्य पठ्यपुस्तकम् (आंग्लभाषा)
बिए प्रथमवर्षस्य पठ्यपुस्तकम् (आंग्लभाषा) अत्र नुदतु।
- बिए प्रथमवर्षस्य पठ्यपुस्तकम् (ऐच्छिक आंग्लभाषा)
बिए प्रथमवर्षस्य पठ्यपुस्तकम् (ऐच्छिक आंग्लभाषा) अत्र नुदतु।
- बिए द्वितीयवर्षस्य पठ्यपुस्तकम् (आंग्लभाषा)
बिए द्वितीयवर्षस्य पठ्यपुस्तकम् (आंग्लभाषा) अत्र नुदतु।
- बिए प्रथमवर्षस्य संस्कृतपत्रम्
बिए प्रथमवर्षस्य संस्कृतपत्रम् अत्र नुदतु।
- बिए द्वितीयवर्षस्य संस्कृतपत्रम्
बिए द्वितीयवर्षस्य संस्कृतपत्रम् अत्र नुदतु।
- एम्.ए प्रथम-द्वितीयवर्षयोः पाठ्यक्रमः - २०१४-१५
MA प्रथम-द्वितीयवर्षयोः पाठ्यक्रमः २०१४-१५ अत्र नुदतु।
- बिए द्वितीयवर्षस्य पाठ्यक्रमः - २०१४-१५
बिए द्वितीयवर्षस्य पाठ्यक्रमः - २०१४-१५ अत्र नुदतु।
- बिए प्रथमवर्षस्य पाठ्यक्रमः - २०१४-१५
बिए प्रथमवर्षस्य पाठ्यक्रमः - २०१४-१५ अत्र नुदतु।
- चयिताः अभ्यर्थिनः (एम्.फिल् २०१४-१५)
चयिताः अभ्यर्थिनः (एम्.फिल् २०१४-१५) अत्र नुदतु।
- बिए प्रथमवर्षस्य फलितांशाः २०१५
बिए प्रथमवर्षस्य फलितांशाः २०१५ अत्र नुदतु।
वार्ताः
- एम्. फिल्. कक्ष्याणाम् उद्घाटनसमारम्भः
कर्नाटकसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य एम्. फिल्. कक्ष्याणाम् उद्घाटनसमारम्भः जुलै मासस्य १६ दिनाङ...
- राज्यस्तरीया विचारगोष्ठी - संस्कृतभाषायां साहित्ये च कर्णाटकराजवंशानां योगदानम्
कर्नाटकसंस्कृतविश्वविद्यालयेन श्रीजयरामसेवामण्डलिः, बेङ्गलूरु इत्येतस्याः संस्थायाः सहयो...
- विश्वविद्यालयस्य जालस्थलस्य परिचयपुस्तिकायाः च लोकार्पणम्
बेङ्गलूरुनगरस्य कर्णाट्कराज्य-उन्नतशिक्षणपरिषदः सभाङ्गणे मेमासस्य १६ दिनाङ्ग्के प्रवृत्त...
- संस्कृतग्रन्थपुरस्कारसमारम्भः - २०१२
कर्नाटकसंस्कृतविश्वविद्यालयेन इदम्प्रथमतया संस्कृतग्रन्थपुरस्कारप्रदानसमारम्भः समायो...
कार्यक्रमाः
- Invitation card for Samsthapana Dina and Vijaya Vaijayanti
Invitation card for Samsthapana Dina and Vijaya Vaijayanti
- आमन्त्रणम् - विशेषोपन्यासः
Click here to view image
- प्रथमः दीक्षान्तघटिकोत्सवः
डा. बन्नञ्जे गोविन्दाचार्यवर्याणां दीक्षान्तघटिकोत्सवभाषणम् कुलपतीनां घटिकोत्सवस्वागत...
- प्रो. एम्. हिरियण्णग्रन्थपुरस्कारप्रदानसमारम्भः
- स्नातकपूर्वदीक्षान्तसमारोहः
कर्नाटकसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य २०११-२०१२तमवर्षस्य स्नातकपूर्वदीक्षान्तसमारोहः जून् मासस...
- विश्वविद्यालयस्य जालस्थलस्य अनावरणम्
कर्नाटकसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अधिकृतजालस्थलस्य www.ksu.ac.in इत्यस्य अनावरणं मे मासस्य १६ दिनाङ्क...
सुभाषितम्
- ज्येष्ठत्वं जन्मना
ज्येष्ठत्वं जन्मना नैव गुणैर्ज्येष्ठत्वमुच्यते |
गुणात् गुरुत्वमायाति दुग्धं दधि घृतं क्रमात् ||
गुरुत्वं जन्मनः न प्राप्यते, अपि तु गुणैः प्राप्यते । अत्र निदर्शनमस्ति क्षीर-दधि-घृतानां गुरुत्वम् । क्षीरं पूर्वोत्पन्नमपि दध्यपेक्षया लघु एव भवति ।
- अप्यब्धिपानान्महतः
अप्यब्धिपानान्महतः सुमेरून्मूलनादपि |
अपि वह्न्यशनात् साधो विषमश्चित्तनिग्रहः ||
समुद्रस्य पानापेक्षया, मेरुपर्वतस्य उन्मूलनापेक्षया, अग्नेः भक्षणापेक्षया मनोनिग्रहः कठिनः ।
- विकृतिं नैव गच्छन्ति
विकृतिं नैव गच्छन्ति सङ्गदोषेण साधवः ।
आवेष्टितं महासर्पैश्चन्दनं न विषायते ॥
दुष्टैः सह सङ्गमात्रेण सज्जनाः विकृताः न भवन्ति । चन्दनवृक्षः महासर्पैः आवृतः चेदपि विषवृक्षो न भवति किल ।
- वृत्तं यत्नेन संरक्षेद्
वृत्तं यत्नेन संरक्षेद् वित्तमायाति याति च |
अक्षीणो वित्ततः क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः ||
मनुष्यः महता प्रयत्नेन शीलस्य रक्षणं कुर्यात्, न तु धनस्य । धनस्य आय-व्ययाः भवन्त्येव । धने नष्टेऽपि पुनः सम्पादयितुं शक्यम् । किन्तु नष्टं शीलं पुनः सम्पादयितुं न शक्यते । शीलहीनः पुरुषः हतप्राय एव ।
- सत्यं माता पिता ज्ञानं
सत्यं माता पिता ज्ञानं धर्मो भ्राता दया सखा |
शान्तिः पत्नी क्षमा पुत्रः षडेते मम बान्धवाः ||
सत्यवचनमेव मम जननी, ज्ञानमेव जनकः, धर्मः सहोदरः, करुणा सुहृत्, शान्तिः भार्या, सहना सुतः । एवम् एते षड्गुणाः एव निजबान्धवाः ।
- विद्या विवादाय धनं
विद्या विवादाय धनं मदाय शक्ति: परेषां परिपीडनाय |
खलस्य साधोर्विपरीतमेतज्ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय ||
दुष्टानां विद्या विवादं प्रति कारणं भवति । धनेन तेषाम् अहङ्कारः वर्धते । ते स्वस्य शक्तिं परपीडनार्थम् उपयुञ्जते । सज्जनानां विषये तु विद्या ज्ञानस्य कारणं भवति । धनं दानस्य उपकारकं भवति । ते स्वशक्तिं दुर्बलरक्षणाय उपयुञ्जते ।


text:
उष्णनीडम् : मुखपुटम् ।
- You can read this page in other languages. The language menu is here.
विकिमीडियोष्णनीडे ते स्वागतम् ।
एतत्तु विकिमीडियायाः उष्णनीडम्। अत्र हि विकिमीडिया-परियोजनायाः विकिपीडियानां, विकिपुस्तकानां, विकिवार्त्तानां, विकिसूक्तयः इत्येतेषां, विक्षनरी इत्येतेषां च नूतनभाषासु आवृत्तयः व्यवस्थापयितुं, लेखितुं, परीक्षितुं च शक्यन्ते। अनेन विधिना चात्र तेषां विकिमीडिया-फौन्डेशन्-द्वारा आतिथेयत्वं विधातुम् अर्हता प्रमाणीक्रियते।
एते प्रायोगिकविकिविषयाः अस्तित्वम् इदानीं यावत् न प्राप्तवन्तः चेदपि ते अन्याः विकिमीडियाकार्ययोजनाः इव उपयोगार्हाः एव ।
New language versions of Wikiversity should go to Beta Wikiversity, and those of Wikisource to Multilingual Wikisource.
भवता सम्पूर्णतया नूतनकार्ययोजनाः आरब्धुं न शक्यन्ते । विद्यमानायाः कार्ययोजनायाः अनुवादमात्रं कर्तुं शक्यते ।
Incubating wikis
अत्र च काश्चित् क्रियाशीलाः विकयः :
बन्धु-परियोजनाः
The Wikimedia Foundation operates several other multilingual and free-content projects:


text:
यथा काव्यप्रवेशस्तरे प्रशस्तः रामोदन्तः प्रयुज्यते, तथैव कुत्रचित् ग्रन्थान्तरं रामायणसङ्ग्रहो नाम । यस्य च आदिमः श्लोकः --
सीतारामपादाब्जान् अभिवाद्य तनोम्यहम् ।
सुखबोधाय बालानां श्रीरामायणसङ्ग्रहम् ॥
प्राचीनपद्धत्या तु शब्दरूपावलिं धातुरूपावलिं तथा अमरकोषं कण्ठस्थीकृतवन्तः गुरवः, तदधीनाः छात्राश्च सर्वत्र प्रकाशं क्षिप्त्वा पठन्ति स्म ।
तद्यथा -- पादाग्रं प्रपदं, पादः पदङ्घ्रिश्चरणोऽस्त्रियाम् -- इति । किन्तु, पादस्तु परिचितपदं सर्वेषाम् । अब्जो न तथा । तच्चोच्यते अमरे -- अब्जो जैवातृकः सोमः -- इति चन्द्रार्थे, यस्मात् अपेक्षितार्थप्रकाशः असञ्जातः ।
अपेक्षितार्थविवरणम् अमरे न दृश्यते । उच्यते त्रिकाण्डशेषे -- पद्मधन्वन्तरी चाब्जौ, अण्डजः खगमीनयोः -- इति । यस्मात् “पद्मे अब्जः” इति ज्ञायते ।
अस्मात् काचित् पृच्छा -- किं नाम प्रयोजनं, यस्मिन् अब्जस्यापि प्रचुरस्य अर्थः न प्रकाश्यते । अत्र उत्तर्यते -- पर्यायपदानि अनन्तानि, कति वा वक्तव्यानि -- इति । उक्तं चामरे -- पुण्डरीकं सिताम्भोजम् -- इति । तथैव -- कुशे जले शेते इति कुशेशयं, तामरे जले सस्तीति तामरसं, सरसि भवं सारसं, सरस्यां रोहतीति सरसीरुहं, कं जलम् अलति इति कमलम् -- इति ।


text:
हंसगीता
२८८
[य्]
सत्यं क्षमां दमं प्रज्ञां प्रशंसन्ति पितामह।
विद्वांसो मनुजा लोके कथमेतन्मतं तव॥१॥
[भी]
अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम्।
साध्यानामिह संवादं हंसस्य च युधिष्ठिर॥२॥
हंसो भूत्वाथ सौवर्णस्त्वजो नित्यः प्रजापतिः।
स वै पर्येति लोकांस्त्रीनथ साध्यानुपागमत्॥३॥
[साध्या]
शकुने वयं स्म देवा वै साध्यास्त्वाम् अनुयुज्महे।
पृच्छामस्त्वां मोक्षधर्मं भवंश्च किल मोक्षवित्॥४॥
श्रुतोऽसि नः पण्डितो धीरवादी साधु शब्दः पतते ते पतत्रिन्।
किं मन्यसे श्रेष्ठतमं द्विज त्वं कस्मिन्मनस्ते रमते महात्मन्॥५॥
तन्नः कार्यं पक्षिवरप्रशाधि यत्कार्याणां मन्यसे श्रेष्ठमेकम्।
यत्कृत्वा वै पुरुषः सर्वबन्धैर् विमुच्यते विहगेन्द्रेह शीघ्रम्॥६॥
[हम्स]
इदं कार्यममृताशाः शृणोमि तपो दमः सत्यमात्माभिगुप्तिः।
ग्रन्थीन्विमुच्य हृदयस्य सर्वान् प्रियाप्रिये स्वं वशमानयीत॥७॥
नारुन्तुदः स्यान्न नृशंसवादी न हीनतः परमभ्याददीत।
ययास्य वाचा पर उद्विजेत न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम्॥८॥
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति यैराहतः शोचति रात्र्यहानि।
परस्य नामर्मसु ते पतन्ति तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु॥९॥
परश्चेदेनमतिवाद बानैर् भृशं विध्येच्छम एवेह कार्यः।
संरोष्यमाणः प्रतिमृष्यते यः स आदत्ते सुकृतं वै परस्य॥१०॥
क्षेपाभिमानादभिषङ्ग व्यलीकं निगृह्णाति ज्वलितं यश् च मन्युम्।
अदुष्टचेतो मुदितोऽनसूयुः स आदत्ते सुकृतं वै परेषाम्॥११॥
आक्रुश्यमानो न वदामि किं चित् क्षमाम्यहं ताद्यमानश् च नित्यम्।
श्रेष्ठं ह्येतत्क्षममप्याहुरार्याः सत्यं तथैवार्जवमानृशंस्यम्॥१२॥
वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः।
दमस्योपनिषन्मोक्ष एतत्सर्वानुशासनम्॥१३॥
वाचो वेगं मनसः क्रोधवेगं विवित्सा वेगमुदरोपस्थ वेगम्।
एतान्वेगान्यो विषहत्युदीर्णांस् तं मन्येऽहं ब्राह्मणं वै मुनिं च॥१४॥
अक्रोधनः क्रुध्यतां वै विशिष्टस् तथा तितिक्षुरतितिक्षोर्विशिष्टः।
अमानुषान्मानुषो वै विशिष्टस् तथाज्ञानाज्ज्ञानवान्वै प्रधानः॥१५॥
आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षतः।
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दते॥१६॥
यो नात्युक्तः प्राह रूक्षं प्रियं वा यो वा हतो न प्रतिहन्ति धैर्यात्।
पापं च यो नेच्छति तस्य हन्तुस् तस्मै देवाः स्पृहयन्ते सदैव॥१७॥
पापीयसः क्षमेतैव श्रेयसः सदृशस्य च।
विमानितो हतोऽऽक्रुष्ट एवं सिद्धिं गमिष्यति॥१८॥
सदाहमार्यान्निभृतोऽप्युपासे न मे विवित्सा न चमेऽस्ति रोषः।
न चाप्यहं लिप्समानः परैमि न चैव किं चिद्विषमेण यामि॥१९॥
नाहं शप्तः प्रतिशपामि किं चिद् दमं द्वारं ह्यमृतस्येह वेद्मि।
गुह्यं ब्रह्म तदिदं वो ब्रवीमि न मानुषाच्छ्रेष्ठतरं हि किं चित्॥२०॥
विमुच्यमानः पापेभ्यो धनेभ्य इव चन्द्रमः।
विरजः कालमाकाङ्क्षन्धीरो धैर्येण सिध्यति॥२१॥
यः सर्वेषां भवति ह्यर्चनीय उत्सेचने स्तम्भ इवाभिजातः।
यस्मै वाचं सुप्रशस्तां वदन्ति स वै देवान्गच्छति संयतात्मा॥२२॥
न तथा वक्तुमिच्छन्ति कल्यानान्पुरुषे गुणान्।
यथैषां वक्तुमिच्छन्ति नैर्गुण्यमनुयुज्ञकाः॥२३॥
यस्य वाङ्मनसी गुप्ते सम्यक्प्रनिहिते सदा।
वेदास्तपश्च त्यागश्च स इदं सर्वमाप्नुयात्॥२४॥
आक्रोशनावमानाभ्यामबुधाद्वर्धते बुधः।
तस्मान्न वर्धयेदन्यं न चात्मानं विमिंसयेत्॥२५॥
अमृतस्येव सन्तृप्येदवमानस्य वै द्विजः।
सुखं ह्यवमतः शेते योऽवमन्ता स नश्यति॥२६॥
यत्क्रोधनो यजते यद्ददाति यद्वा तपस्तप्यति यज्जुहोति।
वैवस्वतस्तद्धरतेऽस्य सर्वं मोघः श्रमो भवति क्रोधनस्य॥२७॥
चत्वारि यस्य द्वाराणि सुगुप्तान्यमरोत्तमाः।
उपस्थमुदरं हस्तौ वाक्चतुर्थी स धर्मवित्॥२८॥
सत्यं दमं ह्यार्जवमानृशंस्यं धृतिं तितिक्षामभिसेवमानः।
स्वाध्यायनित्योऽस्पृहयन्परेषाम् एकान्तशील्यूर्ध्वगतिर्भवेत्सः॥२९॥
सर्वानेताननुचरन्वत्सवच्चतुरः स्तनान्।
न पावनतमं किं चित्सत्यादध्यगमं क्व चित्॥३०॥
आचक्षाहं मनुष्येभ्यो देवेभ्यः प्रतिसञ्चरन्।
सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव॥३१॥
यादृशैः संनिवसति यादृशांश् चोपसेवते।
यादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग्भवति पूरुषः॥३२॥
यदि सन्तं सेवते यद्यसन्तं तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव।
वासो यथा रङ्ग वशं प्रयाति तथा स तेषां वशमभ्युपैति॥३३॥
सदा देवाः साधुभिः संवदन्ते न मानुषं विषयं यान्ति द्रष्टुम्।
नेन्दुः समः स्यादसमो हि वायुर् उच्चावचं विषयं यः स वेद॥३४॥
अदुष्टं वर्तमाने तु हृदयान्तर पूरुषे।
तेनैव देवाः प्रीयन्ते सतां मार्गस्थितेन वै॥३५॥
शिश्नोदरे येऽभिरताः सदैव स्तेना नरा वाक्परुषाश् च नित्यम्।
अपेद दोषानिति तान्विदित्वा दूराद्देवाः सम्परिवर्जयन्ति॥३६॥
न वै देवा हीनसत्त्वेन तोष्याः सर्वाशिना दुष्कृत कर्मणा वा।
सत्यव्रता ये तु नराः कृतज्ञा धर्मे रतास्तैः सह सम्भजन्ते॥३७॥
अव्याहृतं व्याकृताच्छ्रेय आहुः सत्यं वदेद्व्याहृतं तद्द्वितीयम्।
धर्मं वदेद्व्याहृतं तत्तृतीयं प्रियंवदेद्व्याहृतं तच्चतुर्थम्॥३८॥
[साध्या]
केनायमावृतो लोकः केन वा न प्रकाशते।
केन त्यजति मित्राणि केन स्वर्गं न गच्छति॥३९॥
[हम्स]
अनानेनावृतो लोको मात्सर्यान्न प्रकाशते।
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति॥४०॥
[साध्याह्]
कः स्विदेको रमते ब्राह्मणानां कः स्विदेको बहुभिर्जोषमास्ते।
कः स्विदेको बलवान्दुर्बलोऽपि कः स्विदेषां कलहं नान्ववैति॥४१॥
[हम्स]
प्राज्ञ एको रमते ब्राह्मणानां प्राज्ञ एको बहुभिर्जोषमास्ते।
प्राज्ञ एको बलवान्दुर्बलोऽपि प्राज्ञ एषां कलहं नान्ववैति॥४२॥
[साध्याह्]
किं ब्राह्मणानां देवत्वं किं च साधुत्वमुच्यते।
असाधुत्वं च किं तेषां किमेषां मानुषं मतम्॥४३॥
[हम्स]
स्वाध्याय एषां देवत्वं व्रतं साधुत्वमुच्यते।
असाधुत्वं परीवादो मृत्युर्मानुषमुच्यते॥४४॥
[भी]
संवाद इत्ययं श्रेष्ठः साध्यानां परिकीर्तितः।
क्षेत्रं वै कर्मणां योनिः सद्भावः सत्यमुच्यते॥४५॥
॥इति हंसगीता समाप्ता॥


text:
दिसम्बर 26, 2006
बिन्दुमात्रं विशिष्यते !
कियदुत्तमाय भवति यदि सुलभतया एवं कर्तुं शक्नुमश्चेत् । याः घटनाः वार्ताः अस्मान् बाधयितुमर्हन्ति ताभ्यः वयं अस्माकं मनसि प्रवेशमेव न दद्मः । चिन्ताग्रस्ताः न भवेम । चिन्ता यदि बाधयति प्रायः रात्रौ निद्रा नागच्छति । म्लानमुखः भूत्वा तिष्ठति च | आसक्तिः न भवति ।
यथा :
चिन्तायाश्च चितयाश्च बिन्दुमात्रं विशिष्यते ।
चिता दहति निर्जीवं चिन्ता दहति जीविनाम् ॥
परन्तु किं कुर्मः? जीवने चिन्ता एव मा भवतु इति सर्वेषाम् अभिलाशा भवति एव । परन्तु यदा कदा चिन्तायाः आक्रमणं भवत्येव । तदा प्रायः स्नेहितैः साकं सम्भाषणं कुर्मः वा यानि कार्याणि अस्मभ्यं रोचते तानि कार्याणि कुर्मः । यदि सन्तोषं प्राप्नुमः चिन्तां विस्मर्तुं शक्नुमः । यथा आङ्ग्लभाषया वदन्ति “Laughter is the best medicine” इति । सुभाषितमपि अस्ति खलु :
सर्पाः पिबन्ति पवनं न च दुर्बलास्ते ।
शुष्कैस्तृणैः वनगजा बलिनो भवन्ति ।
कन्दैः फलैः मुनिवराः क्षपयन्ति कालम् ।
सन्तोष एव पुरुषस्य परं निधानम् ॥
अलं चिन्तया !!


text:
॥ श्रीदेव्युवाच ॥
श्रुतं रहस्यं देवेश ! चाभिषेचन - कर्मणः ।
गुरुः को वाऽधिकारी, स्यादत्र तन्मे वद प्रभो ! ॥१॥
॥ श्रीशिव उवाच ॥
महा - ज्ञानी कौलिकेन्द्रः, शुद्धो गुरु - परायणः ।
निग्रहानुग्रहे शक्तः, शिष्य - पालन - तत्परः ॥२॥
पुत्र - दारादिभिर्युक्तः, सज्जनस्तु प्रपूजितः ।
श्रद्धावानागमे नित्यं, सोऽधिकर्ता न चान्यथा ॥३॥
अन्धं खञ्जं तथा रुग्णं, स्वल्प - ज्ञानयुतं पुनः ।
सामान्य - कौलं वरदे ! वर्जयेन्मति - मान् सदा ॥४॥
उदासीनं विशेषेण, वजयेत् सिद्धि - कामुकः ।
उदासीन - मुखाद दीक्षा, वन्ध्या नारी यथा प्रिये ! ॥५॥
अज्ञानाद यदि वा मोहाद्, उदासीनात् तु पामरः ।
अभिषिक्तो भवेद् देवी ! विघ्नस्तस्य पदे - पदे ॥६॥
किं तस्य जप - पूजाभिः, किं ध्यानैः किं च भक्तितः ।
सर्व हि विफलं तस्य - नरकं यान्ति चान्तिमे ॥७॥
कल्प - कोटि - शतैर्देवि ! भुक्ते स नरकं सदा ।
ततो हि बहु - जन्मेभ्यो, देवी - मन्त्रमवाप्नुयात् ॥८॥
ततो हि विहितं शुद्धं गृहस्थं गुरुमालभेत् ।
अभिषेचन - कर्माणि, पुनः कुर्यात् प्रयत्नतः ॥९॥
सफलं हि सदा कर्म, सर्व तस्य भवेद् ध्रुवम् ।
विद्याऽपि जननी तुल्या, पालितं सततं प्रिये ! ॥१०॥
यथा पशुं परित्यज्य, कौलिकं गुरुमालभेत् ।
उदासीनं परित्यज्य, तथाभिषेचनु शतम ॥११॥
अभिषिक्ततः शिवः साक्षाद्, अभिषिक्तो हि दीक्षितः ।
स एवं ब्राह्मणो धन्यो, देवी - देव - परायणः ॥१२॥
तस्यैव सफलं जन्म, धरण्यां श्रृणु पार्वति ! ।
तस्यैव सफलं कर्म, तस्यैव सफलं धनम् ॥१३॥
तस्यैव सफलो धर्मः, कामश्च सफलो मनुः ।
दीक्षा हि सफला देवि ! क्रिया च सफला तनुः ॥१४॥
सर्व हि सफलं तस्य, गिरजे ! बहु किं वचः ।
यत्र देशे वसेत् साधुः, सोऽपि वाराणसी समः ॥१५॥
तस्य क्रोड़े वसन्तीह, सर्वतीर्थानि निश्चितं ।
सत्यं सत्यं महामाये, पुनः सत्यं मयोदितम् ॥१६॥
उक्तानि यानि यानीह, सेचनानि च पार्वती ! ।
सर्व - तन्त्रेषु तान्यत्र, कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥१७॥
योग्यं गुरुं तथा शिष्यं, विनैतत् पटलं न हि ।
जायते देव - देवेशि ! सत्यं सत्यं मयोदित्तम् ॥१८॥
इदं तु सेचनं देवि ! त्रिषु लोकेषु दुर्लभं ।
गणेशः पात्रमत्रैव, कार्तिकेयोऽपि पार्वति ! ॥१९॥
मम तुल्यो ब्रह्म - तुल्यो, विष्णु - तुल्योऽत्र भाजनं ।
पञ्च - वक्त्रैश्च शक्तो न, वर्णितुं परमेश्वरि ! ॥२०॥
इति ते कथितं गुप्तं, सेचनं महत् ।
गोपनीयं गोपनीयं, गोपनीयं प्रयत्नतः ॥२१॥
यथा रतिर्गोपनीया, तथाभिषेचनं परं ।
यथा योनिर्गोपनीया, तथाऽभिषेचनं परम् ॥२२॥
निखाते धनमागत्य, गोपयेत्तु यथा परं ।
तथैव तु महामाये, गोपनीयं ममाज्ञया ॥२३॥


text:
अथ त्रैयंबक - मृत्युंजय - शान्तेः प्रयोगदर्शनम् ।
प्रधानदेवता : मृत्युंजयरुद्रः ।
प्रतिष्ठा - पूजन - हवन - मंत्रः : ॐ पूर्वकव्याह्रति - संपुटितं त्र्यंबकं० ।
हवनीयद्रव्यं : समिध् - आज्य - चरु - पायसानि ।
हवनसंख्या : १००८ वा १०८ वा यथाशक्ति ।
नक्षत्रदेवता : यजमानस्य जन्मनक्षत्रं तद् देवता ।
प्रतिष्ठा - पूजन - हवन - मंत्रः : नाममंत्रः ।
हवनीयद्रव्यं : आज्यम् ।
हवनसंख्या : २८ वा ८ वा यताशक्ति ।
सर्वशान्तीनां संकल्पस्वरुपं एकमेव । केवलं वयः संख्याभेदः । सर्वासु शान्तिषु हवनसमाप्तौ स्विष्टकृतात् पूर्वं विविधसूक्तानि यजमानाय श्रावयेत् । अनन्तरम् स्विष्टकृतादि - प्रायश्चित्तहोमान्ते बलिदानम्, पूर्णाहुतिं, संस्रावादिहोमशेषं समाप्य कलशोदकैः यजमानं अभिषिंचेत् । नूतनवस्त्रान्ते विभूतिं धृत्वा देवतां सप्तचिरंजीवांश्च प्रार्थयेत । देवतोत्तरपूजनम्, दुग्धप्राशनम्, आज्यावलोकनम्, पीठदानम्, दशदानम्, शतगुंजासुवर्णदानम्, ब्राह्मणभोजनदक्षिणादानम् इत्यादीनां संकल्पः । यजमानं सत्कृत्य ( अहेर ) नीराजनविधिः, आशीर्वादः । त्रिवारं विष्णुस्मरणेन कर्मसमाप्तिं वाचयेत् इति । अयम् उत्तरांगविधिः सर्वत्र समानः ।
अथ त्रैयंबक - मृत्युंजय - शान्तिः ।
( पञ्चनवतितमे वर्षे (९५) प्राप्ते क्रियमाणा । )
( अथ कर्ता यजमानः शक्तः इंद्रियादिबलसम्पन्नश्चेत् स्वयं, नो चेत् पुत्राचार्यादिप्रतिनिधिद्वारा इयं शान्तिः कार्या । कर्ता पुत्रश्चेत् - ‘ मम पितुः जन्मनः० कर्ता आचार्यश्चेत् - ०अमुकगोत्रोत्पन्नस्य अमुकशर्मणः यजमानस्य जन्मनः० ) ।
अथ कर्ता यजमानः जन्मनः सकाशात् पञ्चनवतितमे वर्षे प्राप्ते, जन्मदिने, जन्मनक्षत्रे चन्द्रानुकूल्ये शुभेऽहनि वा, कृताभ्यंगः, कृतनित्यक्रियः, कृताग्निसिद्धिः, शुभे सवस्त्रपीठासने उपविश्य, यज्ञोपवीती, आचम्य, पवित्रपाणिः, प्राणानायम्य, पंचगव्यप्राशनादिना शरीरशुद्धिं विधाय, सुवासिन्या कृतमंगलतिलकः देवतागुर्वादींश्चाभिवाद्य, ब्राह्मणैर्दत्तानुज्ञः स्वासने उपविश्य, पुनः आचम्य, प्राणानायम्यं, देशकालौ संकीर्त्य श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं अमुकगोत्रः अमुकशर्माऽहं मम जन्मनः सकाशात् पञ्चनवतितमे वर्षे प्राप्ते सूचित - संभाव्यमान - नानाविधरोग - दृष्टिमान्द्य - छायावैकृत्य - भार्यापुत्रादिवियोग - धनधान्य - पशुक्षयादि - विविध - अरिष्ट - निरसनार्थं जन्मराशि - जन्मलग्नाभ्यां सकाशात् गोचरेण अनिष्टस्थानस्थित - आदित्यादि - नवग्रहाणां उत्पन्नोत्पत्स्यमान - पीडापरिहारपूर्वकं सर्वसुखावाप्तिधनधान्याद्यभिवृद्धयर्थं समस्तमंगलप्राप्त्यर्थं देशकालाद्यनुसारतः विद्वदुपदिष्टेन विधिना यथाशक्तिसंभृतसंभारैः यथाज्ञानतः । ( पुत्रश्चेत् ) पितुराज्ञया ( आचार्यश्चेत् ) यजमानानुज्ञया सग्रहमखां त्रैयंबक - मृत्युंजय - शान्तिं करिष्ये । तदंगं स्वस्तिपुण्याहवाचनं मातृकापूजनं नांदीश्राद्धं आचार्यवरणं च करिष्ये । तत्रादौ निर्विघ्नतासिद्धयर्थं महागणपतिपूजनं करिष्ये इति संकल्प्य, तानि कृत्वा, वृताचार्यः स्थंडिलसमीपमुपविश्य, आचम्येत्यादि० श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं अमुकगोत्रोत्पन्नेन अमुकशर्मणा यजमानेन संकल्पित - त्रैयंबक - मृत्युंजय - शान्ति - कर्मणि वृतोऽहं यथाज्ञानतः देशकालाद्यनुसारेण एभिर्ब्राह्मणैः सह आचार्यकर्म करिष्ये । तदंगं शरीरशुद्धयर्थं पुरुषसूक्त - जप - पूर्वकम् भू - शुद्धयादि करिष्ये । आदौ निर्विघ्नार्थं महागणपति - स्मरणं च करिष्ये । इत्यादि गौरसर्षपविकिरणादि प्रादेशान्तं कर्म कृत्वा, स्थण्डिलात् पूर्वभागे वेदीं प्रकल्प्य, ( अत्र केचन - सर्वतोभद्रस्य ( लिंगतोभद्रस्य वा ) सर्वसाधारणत्वात् पीठे सर्वतोभद्रं विरच्य, तत्र ब्रह्मादि - मंडल - देवताः आवाह्य, संपूज्य, तण्डुलैराच्छद्य, तदुपरि कलशं संस्थाप्य, वरुणं संपूज्य, कर्णिकायां देवतास्थापनमिच्छन्ति । ) सवस्त्रपीठासने तण्डुलराश्युपरि महीद्यौरित्यादिना कलशं प्रतिष्ठाप्य, वरुणप्रार्थनान्तं कृत्वा, पूर्णपात्रे अष्टदलमध्ये कर्णिकायां कृताग्न्युत्तारणपूर्विकायां सुवर्णप्रतिमायां ॐ भूर्भुवः स्वः व्याह्यति - संपुटित - त्रैयंबकमंत्रेण त्र्यंबक - मृत्युंजय - रुद्र - देवतामावाहयेत् । तद्यथा त्र्यंबको मैत्रावरुणिर्वसिष्ठो मृत्युंजयरुद्रस्त्रिष्टुप् । मृत्युंजयरुद्रावाहने विनियोगः । आवाहनमंत्रस्वरुपं तारव्याह्रतिसंपुटितम् ।
ॐ भूर्भुवः स्वः
ॐ त्र्यंबकं यजामहे सुगंधिं पुष्टिवर्धनम् ।
उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् ॥
ॐ स्वः भुवः भूः ॐ
( अ. ५, अ. ४, वर्ग - ३० )
अस्यां सुवर्णमय्यां मूर्तौ प्रधानदेवतां मृत्युंजयाय रुद्राय नमः । मृत्युंजयं रुद्रं साङ्गं सपरिवारं सायुधं सशक्तिकं आवाहयामि । ॐ भूः मृत्युंजयं रुद्रं आवा० । ॐ भुवः मृत्युंजयं रुद्रं आवा० । ॐ स्वः मृत्युंजयं रुद्रं आवा० । ॐ भू: भुवः स्वः मृत्युंजयं रुद्रं आवा० । उक्तरित्या मंत्रपाठेन षोडशोपचारैः पूजां कुर्यात् । जपोऽप्येवम् । हवनसमये मन्त्रपाठः एवं ॐ भूर्भुवः स्वः । ॐ त्र्यंबकं यजामहे......मामृतात् । ॐ स्वः भुवः भूः ॐ स्वाहा । एवंरीत्या मंत्रपाठेन हवनम् कार्यम् । तदुत्तरतः नक्षत्रदेवता नाममंत्रेणावाह्य, काण्डानुसमयेन पदार्थानुसमयेन वा सर्वान् व्याह्रतिसंपुटित - त्र्यंबकमंत्रेण षोडशोपचारैः पूजयेत् । प्रधानदेवतासमीपे तन्मंत्रं ( ॐ पूर्वकव्याह्रतिसंपुटित त्र्यंबक० ) अष्टोत्तरशतं अष्टाविंशतिवारं वा जप्त्वा, स्थंडिलान्तिकमेत्य, अद्येत्यादि० संकल्पित - मृत्युंजयं - महारथीशांतिकर्मणि स्थंडिलादिसकलं कर्म करिष्ये । वरदनामानमग्निं प्रतिष्ठाप्य, ध्यात्वा, ध्यानान्ते देवतोत्तरवेद्यां आदित्यादिनवग्रहानावाह्य, संपूज्य, देवदानवसंवादे० इति वरुणप्रार्थनान्तं कृत्वा स्थंडिलसमीपमेत्य समिद्द्वयेत्यन्वादध्यात् । चक्षुष्यन्तं उक्त्वा ग्रहानन्वादध्यात् । अत्र प्रधानं देवं मृत्युंजयं रुद्रं, ॐ पूर्वक - व्याह्रति - संपुटितं त्र्यंबकं० - मंत्रेण समिध् - आज्य - चरु - पायस - द्रव्यैः चतुर्भिः प्रतिद्रव्यं ( अष्टोत्तरसहस्र ) अष्टोत्तरशतसंख्याकाभिराहुतिभिर्वा, नक्षत्रदेवता नाममंत्रेण अष्टाविंशति - अष्ट - संख्याकाभिर्वाज्यद्रव्येण यक्ष्ये । शेषेण स्विष्टकृतमिति चक्षुष्यन्तं कर्म कृत्वा यजमानेन द्रव्यत्यागे कृते, ग्रहहोमं प्रधानदिहोमं विधाय स्विष्टकृतात् प्राक् विविधसूक्तपाठजपः कार्यः । तानि व सूक्तानि - श्रीसूक्तं, रुद्राध्यायं, आयुष्यमंत्रान् जपेत् । ते च ऋक् द्वयं एष वां देवा परावतो सप्तदशर्चं, आ नो भद्रा दशर्चं, इति वा इति आयुष्यमिति च सूक्तं पठेत् । ततः जप्त्वा वेदपारायणं कार्यम्; तदसंभवे पुरुषसूक्तं अग्निमीळे इति नवर्चं सूक्तं च पठेत् । ततः स्विष्टकृतादि - प्रायश्चित्तहोमान्ते बलिदानं पूर्णाहुतिं च कृत्वा, संस्रावादिहोमशेषं समाप्य, स्थापितकलशोदकैः सकुटुंबं बंधुवर्गयुतं यजमानं अभिषिंचेत् । तत्र अभिषेकमंत्राः - समुद्रज्येष्ठा० शं न इंद्राग्नी० परं मृत्यो० एष वां देवा इति ऋग्द्वयं० परावतो सप्तदशर्चं, स्वादिष्टयेति दशर्चं, अक्षिभ्यां षटभिः, यज्जाग्रत इति षण्णाम् । ग्रहमंत्रमुख्यदेवतामंत्रेत्यादीनां सर्वेषां अभिषेके विनियोगः ।
( अभिषेकमंत्राणां बाहुल्यात् यथावकाशं यथाशक्ति पाठ: । )
ततो यजमानः अभिषेकवस्त्रं परित्यज्य, धृतशुक्लांबरः, अभिषेकवस्त्रं आचार्याय दद्यात् । विभूतिं धृत्वा आ नो भद्रा इति महाशांतिपूर्वकं देवतोत्तरपूजने कृते, मार्कंडेयादीन् प्रार्थयेत । ततः आयुर्वृद्धयै सतिलगुडसंमिश्रं दुग्धं प्राशयेत् । तत्र मंत्रः ‘ सतिलं गुडसंमिश्रं अंजल्यर्धमितं पयः । मार्कंडेयात् वरं लब्ध्वा पिबाम्यायुर्विवृद्धये । इति पिबेत् । ततः कांस्यपात्रे घृतमासिच्य, तत्र ‘ रुपं रुपं ’ इति मंत्रेण आज्यावलोकनं कृत्वा, तत्पात्रं सदक्षिणाकं ब्राह्मणाय दत्त्वा, गो - भू - तिल - हिरण्यादि दशदानानि कानिचित् प्रत्यक्षाणि, कानिचित् निष्क्रयद्वारा, सर्वाणि वा निष्क्रयरुपेण ब्राह्मणेभ्यः दत्त्वा, तथा शतगुंजापरिमितं सुवर्णं, तन्निष्क्रयं वा विभज्य विभज्य ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा, अशक्तौ शतसर्षपतुलितं वा ततः विसर्जितदेवतापीठदानान्ते तिलदानं च कृत्वा, तत्र मंत्रः ‘ तिलाः कश्यपसंभूतास्तिलाः पापहराः शुभाः । तिलपात्रप्रदानेन अतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥ ’ इति । पुत्रादिकैः पुष्पमालावस्त्रादिना यजमानं ( अहेर ) सत्कृत्य पुरंध्रीभिः ( सुवासिनीभिः ) आचारात् यजमानस्य यावन्ति वयोवर्षाणि तावद्भिर्वा नीराजनैः ( दीपैः ) नीराजयित्वा, ब्राह्मणेभ्यः दक्षिणां दत्त्वा, तेभ्यः आशीर्वचनं गृहीत्वा, ब्राह्मणभोजनसंकल्पं कृत्वा, देवानभिवाद्य, कर्म परमेश्वरार्पणं कुर्यात् । द्विराचम्य, त्रिवारं विष्णुस्मरणं कुर्यात् इति ।
॥ इति प्राचीनग्रंथानुसारं नारायणशास्त्री जोशी - विरचिता
मृत्युंजय - रुद्र - शान्तिः समाप्त ॥
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १२८
ग्रहाणांगतिवर्णनम्।
ऋषय ऊचुः।
वदतद्भवता प्रोक्तं श्रुतं सर्वमशेषतः।
कथं देवगृहाणि स्युः पुनर्ज्योतींषि वर्णय।। १२८.१ ।।
सूत उवाच।
एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि सूर्य्याचन्द्रमसोर्गतिम्।
यथा देवगृहाणिस्युः सूर्याचन्द्रमसोस्तथा।। १२८.२ ।।
अग्नेर्व्युष्टौ रजन्यां वै ब्रह्मणा व्यक्तयोनिना।
अव्याकृतमिदं त्वासीन्नैशेन तमसावृतम्।। १२८.३ ।।
चतुर्भूतावशिष्टेऽस्मिन् ब्रह्मणा समधिष्ठिते।
स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकतत्त्वार्थसाधकः।। १२८.४ ।।
खद्योतरूपी विचरन्नाविर्भावं व्यचिन्तयत्।
ज्ञात्वाग्निं कल्पकालादावपः पृथ्वीञ्च संश्रिताः।। १२८.५ ।।
स सम्भृत्य प्रकाशार्थन्त्रिधा तुल्योऽभवत् पुनः।
पाचको यस्तु लोकेऽस्मिन् पार्थिवः सोऽग्निरुच्यते।। १२८.६ ।।
यत्रासौ तपवे सूर्ये शुचिरग्निश्च स स्मृतः।
वैद्युतो जठरः सौम्यो वैद्युतश्चाप्यनिन्धनः।। १२८.७ ।।
तेजोभिश्चाध्यते कश्चित् कश्चिदेवाप्यनिन्धनः।
काष्ठेन्धनस्तुनिर्मथ्यः सोऽद्भिः शाम्यति पावकः।। १२८.८ ।।
अर्चिष्मान् पचनोऽग्निस्तु निष्प्रभः सौम्यलक्षणः।
यश्चासौ मण्डले शुक्ले निरूष्मा न प्रकाशते।। १२८.९ ।।
प्रभा सौरी तु पादेन अस्तं याति दिवाकरे।
अग्निमाविशते रात्रौ तस्मादग्निः प्रकाशते।। १२८.१० ।।
उदिते तु पुनः सूर्य्ये ऊष्माग्नेस्तु समाविशत्।
पादेन तेजसश्चाग्नेस्तस्मात् सन्तपते दिवा।। १२८.११ ।।
प्राकाश्यञ्च तथोष्णञ्च सौर्याग्नेये तु तेजसी।
परस्परानुप्रवेशादाप्याये ते दिवा निशम्।। १२८.१२ ।।
उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा ह्यस्मिंस्तु दक्षिणे।
उत्तिष्ठति पुनः सूर्य्ये रात्रिमाविशते ह्यपः।। १२८.१३ ।।
तस्मात्ताम्रा भवन्त्यापो दिवा रात्रि प्रवेशनात्।
अस्तङ्गते पुनः सूर्य्ये अहो वै प्रविशत्यपः।। १२८.१४ ।।
तस्मान्नक्तुं पुनः शुक्ला ह्यापो द्रृश्यन्ति भासुराः।
एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे।। १२८.१५ ।।
उदयास्तमये ह्यत्र अहोरात्रं विशत्यपः।
यश्चासौ तपते सूर्य्यः सोऽपः पिबति रश्मिभिः।। १२८.१६ ।।
सहस्रपाद स्त्वेषोऽग्नी रक्तकुम्भनिभस्तु सः ।
आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेणसमन्ततः।। १२८.१७ ।।
आपो नदीसमुद्रेभ्यो ह्रदकूपेभ्य एव च।
तस्य रश्मिसहस्रेण शीतवर्षोष्ण निः स्रवः।। १२८.१८ ।।
तासाञ्चतुः शतं नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्तयः।
चन्दनाश्चैव मेध्याश्च केतनाश्चेतनास्तथा।। १२८.१९ ।।
अमृता जीवनाः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः।
हिमोद्भवाश्चतान्योन्यं रश्मयस्त्रिंशतः स्मृताः।। १२८.२० ।।
चन्द्रताराग्रहैः सर्वैः पीता भानोर्गभस्तयः।। १२९८.२१ ।।
एता मध्यास्तथान्याश्च ह्रादिन्यो हिमसर्जनाः।
शुक्लाश्च ककुभश्चैव गावो विश्वसृतश्च याः।। १२८.२२ ।।
शुक्लास्ता नामतः सर्वास्त्रिंशत्या धर्म्मसर्जनाः।
सम्बिभ्रति हि ताः सर्वाः मनुष्यान्देवताः पितॄन्।। १२८.२३ ।।
मनुष्यानौषधीभिश्च स्वधया च पितॄनपि।
अमृतेन सुरान् सर्वान् सन्ततम्परि तर्पयन् ।। १२८.२४ ।।
वसन्ते चैव ग्रीष्मे वा शनैः सन्तपते त्रिभिः।
वर्षासु च शरद्येवं चतुर्भिः संप्रवर्षति।। १२८.२५ ।।
हेमन्ते शिशिरे चैव हिमोत्सर्गस्त्रिभिः पुनः।
औषधीषु बलन्धत्ते सुधाञ्च स्वधया पुनः।। १२८.२६ ।।
सूर्योऽमरत्वममृते त्रयस्त्रिषु नियच्छति।
एवं रश्मिसहस्रन्तु सौरं लोकार्द्धसाधनम्।। १२८.२७ ।।
भिद्यते ऋतुमासाद्य सहस्रं बहुधा पुनः।
इत्येवं मण्डलं शुक्लं भास्वरं लोकसंज्ञितम्।। १२८.२८ ।।
नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठायोनिरेव च।
चन्द्रऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसम्भवाः।। १२८.२९ ।।
सुषुग्ना सूर्यरश्मिर्या क्षीणां शशिनमेधते।
हरिकेशः पुरस्तात्तु यो वै नक्षत्रयोनिकृत्।। १२८.३० ।।
दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिराप्याययद् बुधम्।
विश्वावसुश्च यः पश्चच्छुक्रयोनिश्च स स्मृतः।। १२८.३१ ।।
सम्वर्द्धनस्तु यो रश्मिः सयोनिर्लोहितस्य च।
षष्ठस्तु ह्यश्वभूरश्मिर्योनिः स हि बृहस्पतेः।। १२८.३२ ।।
शनैश्चरं पुनश्चापि रश्मिराप्यायते सुराट्।
न क्षीयते यतस्तानि तस्मान्नक्षत्रतास्मृता।। १२८.३३ ।।
क्षेत्राण्येतानि वै सूर्यमापतन्ति गभस्तिभिः।
क्षेत्राणि तेषामादत्ते सूर्योनक्षत्रता ततः।। १२८.३४ ।।
अस्माल्लोकादमुं लोकं तीर्णानां सुकृतात्मनाम्।
तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव शुक्लिकाः।। १२८.३५ ।।
दिव्यानां पार्थिवानाञ्च वंशानाञ्चैव सर्वशः।
तपसस्तेजसो योगादादित्य इति गद्यते।। १२८.३६ ।।
स्रवतिः स्यन्दनार्थे धातुरेष निगद्यते।
स्रवणात्तेजसश्चैव तेनासौ सविता स्मृतः।। १२८.३७ ।।
बह्वर्थश्चन्द इत्येष प्रधानो धातुरुच्यते।
शुक्लत्वे ह्यमृतत्वे च शीतत्वे ह्लादनेऽपि च।। १२८.३८ ।।
सूर्याचन्द्रमसोर्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे।
जलतेजोमये शुक्ले वृत्तकुम्भनिभे शुभे।। १२८.३९ ।।
वसन्ति कर्म्मदेवास्तु स्थानान्येतानि सर्वशः।
मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋषिसूर्यग्रहादयः।। १२८.४० ।।
तानि देवगृहाणि स्युः स्थानाख्यानि भवन्ति हि।
सौरं सूर्योऽविशत् स्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च।। १२८.४१ ।।
शौक्रं शुक्रोऽविशत् स्थानं षोडशारं प्रभास्वरम्।
बृहस्पतिर्बृहत्वञ्च लोहितञ्चापि लोहितः।। १२८.४२ ।।
शनैश्चरोऽविशत् स्थानमेवं शानैश्चरं तथा।
बुधोऽपि वै बुधस्थानं भानुस्वर्भानुरेव च।। १२८.४३ ।।
नक्षत्राणि च सर्वाणि नाक्षत्राण्यविशन्ति च।
ज्योतींषि सुकृतामेते ज्ञेया देवगृहास्तु वै।। १२८.४४ ।।
स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावदाभूतसंप्लवम्।
मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवस्थानानि तानि वै।। १२८.४५ ।।
अभिमानेन तिष्ठन्ति तानि देवाः पुनः पुनः।
अतीतास्तु सहातीतैर्भाव्याभाव्यैः सुरैः सह।। १२८.४६ ।।
वर्तन्ते वर्तमानैश्च सुरैः सार्द्धन्तु स्थानिनः।
सूर्यो देवो विवस्वांश्च अष्टमस्त्वदितेः सुतः।। १२८.४७ ।।
द्युतिमान् धर्म्मयुक्तश्च सोमो देवो वसुः स्मृतः।
शुक्रो दैत्यस्तु विज्ञेयो भार्गवो सुरयाजकः।। १२८.४८ ।।
बृहस्पतिर्बृहत्तेजा देवाचार्योऽङ्गिरः सुतः।
बुधोमनोहरश्चैव शशिपुत्रस्तु स स्मृतः।। १२८.४९ ।।
शनैश्चरो विरूपश्च संज्ञापुत्रो विवस्वतः।
अग्निर्विकेश्यां जज्ञे तु युवाऽसौ लोहिताधिपः।। १२८.५० ।।
नक्षत्रनाम्न्यः क्षेत्रेषु दाक्षायण्यः सुताः स्मृताः।
स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसंसाधनो सुरः।। १२८.५१ ।।
चन्द्रार्कग्रहनक्षत्रेष्वभिमानी प्रकीर्त्तितः।
स्थानान्येतानि चोक्तानि स्थानिन्यश्चैव देवताः।। १२८.५२ ।।
शुक्लमग्निसमं दिव्यं सहस्रांशोर्विवस्वतः।
सहस्रांशुत्विषः स्थानमन्मयन्तेजसं तथा।। १२८.५३ ।।
आशास्थानं मनोज्ञस्य रविरश्मिगृहे स्थितम्।
शुक्रः षोडशरश्मिस्तु यस्तु देवो ह्यपोमयः।। १२८.५४ ।।
लोहितो नवरश्मिस्तु स्थानमापन्तु तस्य वै।
बृहद्द्वादशरश्मीकं हरिद्राभन्तु वेधसः।। १२८.५५ ।।
अष्टरश्मिशनेस्तत्तु कृष्णं वृद्धमयस्मयम्।
स्वर्भानोस्त्वायसं स्थानं भूतसन्तापनालयम्।। १२८.५६ ।।
सुकृतामाश्रयास्तारा रश्मयस्तु हिरण्मयाः ।
तारणात्तारकाह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः।। १२८.५७ ।।
नवयोजनसाहस्रोविष्कम्भः सवितुः स्मृतः।
मण्डलं द्विगुणं चास्य विस्तारो भास्करस्य तु।। १२८.५८ ।।
द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः।
त्रिगुणं मण्डलं चास्य वैपुल्याच्छशिनः स्मृतम्।। १२८.५९ ।।
सर्वोपरिनिविष्टानि मण्डलानि तु तारकाः।
योजनार्द्धप्रमाणानि ताभ्योऽन्यानि गणानि तु।। १२९.६० ।।
तल्पो भूत्वा तु स्वर्भानुस्तदधस्तात् प्रसर्पति।
उद्धृत्य पार्थिवीं च्छायां निर्मितां मण्डलाकृतिम्।। १२९.६१ ।।
ब्रह्मणा निर्मितं स्थानं तृतीयन्तु तमोमयम्।
आदित्यात् स तु निष्कम्य सोमं गच्छति पर्वसु।। १२८.६२ ।।
आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु।
स्वभासा तुदते यस्मात् स्वर्भानुरितिसस्मृतः।। १२८.६३ ।।
चन्द्रतः षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते।
विष्कम्भान् मण्डलाच्चैव योजनानान्तु सस्मृतः।। १२८.६४ ।।
भार्गवात्पादहीनश्च विज्ञेयो वै बृहस्पतिः।
बृहस्पतेः पादहीनौ केतुवक्रावुभौ स्मृतौ।। १२८.६५ ।।
विस्तारमण्डलाभ्यान्तु पादहीनस्तयोर्बुधः।
तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै।। १२८.६६ ।।
बुधेन समरूपाणि विस्तारान् मण्डलात्तु वै।
तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम्।। १२८.६७ ।।
शतानि पञ्चचत्वारि त्रीणि द्वे चैकमेव च।
सर्वोपरिनिसृष्टानि मण्डलानि तु तारकाः।। १२८.६८ ।।
योजनार्द्धप्रमाणानि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते।
उपरिष्टात्तु ये तेषां गृहा ये क्रूरसात्विकाः।। १२८.६९ ।।
सौरश्चाङ्गिरसो वक्रो विज्ञेयामन्दचारिणः।।
तेभ्योऽधस्तात्तु चत्वारः पुनश्चान्ये महाग्रहाः।। १२८.७० ।।
सोमः सूर्य्यो बुधश्चैव भार्गवश्चेति शीघ्रगाः।
यावन्ति चैव ऋक्षाणि कोट्यस्तावन्ति तारकाः।। १२८.७१ ।।
सर्वेषान्तु ग्रहाणां वै सूर्य्योऽधस्तात् प्रसर्पति।
विस्तीर्णं मण्डलं कृत्वा तस्योर्ध्वं चरते शशी।। १२८.७२ ।।
नक्षत्रमण्डलञ्चापि सोमाद् ऊर्ध्वं प्रसर्पति।
नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोद्र्ध्वं बुधाच्चोद्र्ध्वन्तु भार्गवः।। १२८.७३ ।।
वक्रस्तु भार्गवादूद्र्ध्वं वक्रादूर्ध्वं बृहस्पतिः।
तस्माच्छनैश्चरश्चोर्ध्वं देवाचार्योपरिस्थितः।। १२८.७४ ।।
शनैश्चरात्तथा चोर्ध्वं ज्ञेयं सप्तर्षिमण्डलम्।
सप्तर्षिभ्यो ध्रुवश्चोर्ध्वं समस्तं त्रिदिवं ध्रुवे।। १२८.७५ ।।
द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च।
गृहान्तरमथैकैकमूर्ध्वं नक्षत्रमण्डलात्।। १२८.७६ ।।
ताराग्रहान्तराणिस्युरुपर्युपर्य्यधिष्ठितम्।
ग्रहाश्चन्द्रसूर्य्यौ च दिवि दिव्येन तेजसा।। १२८.७७ ।।
नक्षत्रेषु च युज्यन्ते गच्छन्तो नियतक्रमात्।
चन्द्रार्कग्रहनक्षत्रा नीचोच्चगृहमाश्रिताः।। १२८.७८ ।।
समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपत्प्रजाः।
परस्परं स्थिता ह्योवं युज्यन्तेच परस्परम्।। १२८.७९ ।।
असङ्करेण विज्ञेयस्तेषां योगस्तु वै बुधैः।
इत्येवं सन्निवेशो वै पृथिव्या ज्योतिषाञ्चयः।। १२८.८० ।।
द्वीपानामुदधीनाञ्च पर्वतानां तथैव च।
वर्षाणाञ्च नदीनाञ्च ये च तेषु वसन्ति वै।। १२८.८१ ।।
इत्येषोऽर्कवशेनैव सन्निवेशस्तु ज्योतिषाम्।
आवर्तः सान्तरोमद्ये संक्षिप्तश्च ध्रुवात्तु सः।। १२८.८२ ।।
सर्वतस्तेषु विस्तीर्णो वृत्ताकार इवोच्छ्रितः।
लोकसम्व्यवहारार्थमीश्वरेण विनिर्मितः।। १२८.८३ ।।
कल्पादौ बुद्धिपूर्वन्तु स्थापितोऽसौ स्वयम्भुवा।
इत्येष सन्निवेशो वै सर्वस्य ज्योतिरात्मकः।। १२८.८४ ।।
वैश्वरूपं प्रधानस्य परिणाहोऽस्य यः स्मृतः।
तेषां शक्यं न संख्यातुं याथातथ्येन केनचित्।।
गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां मांस चक्षुषा।। १२८.८५ ।।


text:
भारतदेशस्य भक्तिसम्प्रदायः अति प्राचीनः अस्ति । पुराणकालादारभ्य सङ्गणकयन्त्रादिभिः पूरितेऽस्मिन् कालविशेषेऽपि अयं सम्प्रदायः सर्वत्र व्याप्तः संवर्धितः च प्रवर्तते । श्रीमद्रामायणभागवतादि भक्तिरससंबोधकानि महाकाव्यानि एव अस्य संस्थितेः प्रधाननिदानानि सन्ति । एतादृशान् मूलग्रन्थाननुसृत्य परकालभक्तवर्याः भक्तिवर्धकप्रबन्धान् अनेकासु भाषासु विरचय्य अस्य सम्प्रदायस्य प्रसारणमकुर्वन् । तेषु गोदा, मीरा, भद्राचल-रामदासः, तुकारामः, पुरन्दरदासः, चैतन्यादयः सुप्रसिद्धाः सन्ति । ईदृशेषु भक्तशिरोमणिषु महाकवेः जयदेवस्य नाम वैशिष्ट्येन विराजते । जयदेवः गीतगोविन्दम् इति विख्याताम् अनुपमां पदावलीं व्यरचयत् । अस्य कवेः, अपि च तेन विरचित-गीतगोविन्दस्य विषये संक्षेपेन लिख्यते ।
जयदेवस्य जन्म द्वादशशताब्द्याम् अभवत् । तस्य पितुः नाम भोजदेवः, मातुः नाम रामादेवी इति गीतगोविन्दस्य चरमभागे स एव वदति - ``श्रीभोजदेवप्रभवस्य रामादेवीसुतश्रीजयदेवकस्य...'' । जयदेवस्य जन्मस्थलम् ओडिसा-प्रदेशे अस्ति उत वङ्ग-प्रदेशे इति दीर्घकालपर्यन्तं चर्चाः प्राचलन् । परन्तु इदानीम् अनेकेषाम् ऐतिहासिकानां मतमस्ति यत् ओडिसा-प्रदेशे, पुरी-नगरस्य समीपे केन्दुबिल्वो नाम ग्रामे जयदेवः अजायत । अस्य कवेः जीवनस्य केचन निर्देशाः गीतगोविन्दे एव सन्ति । माधव पट्नायक् नाम षोडशशताब्दीयः लेखकः अपि जयदेवस्य चरितमलिखत् । स्वल्पवर्षीयः एव जयदेवः वेदान्तशास्त्रपारङ्गतः अभवत् । सः विशेषविद्याप्राप्त्यर्थं कूर्मपतको नाम नगरं गत्वा काव्य-सङ्गीत-नाट्यशास्त्रेषु च नैपुण्यं प्राप्तवान् । अनन्तरं तस्मिन्नेव विद्यालये सः काव्य-शास्त्राणि पाठितवान् इत्यपि तत्प्रान्तीय-शिलाभिलेखनतः जानीमः । जयदेवस्य प्रियतमा भार्या पद्मावती पुरीजगन्नाथक्षेत्रे नर्तकी आसीत् । ``जयति पद्मावतीरमणजयदेवकविः...'' इति तस्य पत्न्याः परिचयं स एव गीतगोविन्दे कारयति ।
``श्रीवासुदेवरतिकेलिकथासमेतमेतं करोति जयदेवकविः प्रबन्धम् ।'' इति काव्यस्य मुखबन्धे कविना सूचितमस्ति । इत्थं गीतगोविन्दकाव्यस्य प्रधानविषयाः सन्ति कृष्णेन सह गोपिकानां रतिकेलयः, केशवस्य विरहे राधिकायाः विप्रलम्भज्वरः, अपि च राधामाधवयोः सम्भोगशृङ्गारः । गीतगोविन्दे द्वादशसर्गाः, तेषु २४ गीतानि च सन्ति । एतानि गीतानि अष्टपद्यः इति विख्यातानि, यतः प्रत्येकस्मिन् गीते अष्टपदानि वर्तन्ते । काव्ये त्रीणि मुख्यपात्राणि भवन्ति - कृष्णः, राधा, राधायाः सखी च । अनेकेषां व्रजनारीणाम् अमुख्यपात्राणि अपि वर्तन्ते । काव्यस्यारम्भे श्रीकृष्णस्य गुणातिशयप्रशंसारूपेण शृङ्गाररसरहितगीते द्वे स्तः । अनयोः दशावतारगीतम् अति प्रसिद्धमस्ति । तदनन्तरं काव्यस्य मुख्यभागः प्रारभ्यते । प्रथमतया गोपिकाभिः सह विलासकुतूहलेन नृत्यतः पीताम्बरस्य विषये विरहतापेन पीडितां राधिकां सूचयति सखी (``विहरति हरिरिह सरसवसन्ते नृत्यति युवतिजनेन समं सखि विरहिजनस्य दुरन्ते'') । अनन्तरमसौ सखी दामोदरस्य स्थानं गत्वा ``सा विरहे तव दीना'' इति राधिकायाः विरहवेदनां तस्मै निवेदयति । तच्छ्रुत्वा सोऽपि राधिकां प्रति गच्छति । परन्तु राधा विलम्बेनागतवते कृष्णाय प्रणयकोपेन कुप्यति । तदनन्तरं मदनाग्निदग्धो मुरारिरपि ``प्रिये! चारुशीले! मुञ्च मयि मानमनिदानम्'' इति प्रत्यनुयाचति, पटुत्वेन राधां प्रसादां करोति च । अन्ते सम्भोगनिरतयोः राधामाधवयोः आनन्दानुभवः माधुर्येण वर्णितः । इत्थं प्रेमरसार्द्रशब्दैः गीतैः च राधावल्लभस्य मनोहरत्वं विलासनिपुणतां च विवृणोति महाकविरयम् ।
परन्तु ईदृशस्य प्रणयकाव्यस्य भक्तिसम्प्रदायेन सह कः सम्बन्धः इति प्रश्नः जायेत । शास्त्रज्ञानामभिप्राये जयदेवादिभिः भक्तकविभिः वर्णितशृङ्गाररसः लौकिककामाज्जनितकन्दर्पशृङ्गारः इति न मन्तव्यः । भक्तिशृङ्गारः इत्येतस्य नाम । अर्थात् परमात्मजीवात्मनोः आनुषङ्गिकसम्बन्धः एव नायकनायिकाभावेन भक्तानां मनसि परिणमति इति ते वदन्ति । अनया दृष्ट्या गीतगोविन्दस्य पात्राणि ईक्षामहे चेत् कृष्णः तु परमात्मा । राधिकायाः पात्रं जीवात्मनः प्रतिनिधित्वेन भवति । केशवस्य विरहे राधिकायाः विरहतापः तु भगवतः वियुक्तस्य जीवात्मनः स्थितिं प्रदर्शयति । अस्मिन् दर्शने सख्याः पात्रस्य अपि विशेषतात्पर्यः भवति । एषा सखी सर्वदा कृष्णस्य विषये राधां सूचयित्वा, राधायाः विरहवेदनां हरिं सूचयित्वा च नायकनायिकयोः घटककार्यं करोति । तस्मात् सा सखी परमात्मजीवत्मनोः घटककार्यं क्रियमाणस्य गुरोः वा ज्ञानिनः प्रतिनिधिः इति सूक्ष्मार्थं व्याख्यान्ति केचन साम्प्रदायिकाः । एतादृशः भक्तिशृङ्गाररसः श्रीमद्भागवतपुराणादारभ्य प्रयोगे अस्ति । आधुनिककवीनां कृतिषु अपि ईदृशः शृङ्गाररसः दृश्यते । उदाहरणार्थं सप्तदश-शताब्द्याम् अनेकानि शृङ्गाररसयुक्तपदानि विरचितवतः क्षेत्रय्यस्य विषये विश्ववाण्यामेव एकं लेखनमासीत् ।
बशोली चित्रम् - www.exoticindiaart.com
भारतदेशे गीतगोविन्दस्य व्याप्तिः, प्रबलता च अभ्यधिके स्तः । रचनानन्तरं स्वल्पकाले एव अस्य काव्यस्य कीर्तिः अन्येषु प्रदेशेषु अपि आतनोत् । उदाहरणार्थं द्वादशशताब्द्याम् एव पृथ्विराज-चौहान-नाम्नः राजस्थाननृपस्य राजकविः गीतगोविन्दस्य प्रस्तावं करोति । गुजरात-प्रदेशे अपि एकस्मिन् मन्दिरे जयदेवस्य विषये त्रयोदश-शताब्दीयं शिलाभिलेखनं दृश्यते । जगत्प्रसिद्धे पुरीजगन्नाथक्षेत्रे जयदेवस्य समकालादारभ्य अद्यापि गीतगोविन्दस्य गीतानि अभिनीतानि सन्ति । ओडिसी, मणिपुरी, कथकली, भरतनाट्यम् इत्यादिषु नाट्यपद्धतिषु अभिनयार्थं गीतगोविन्दस्य गीतानि बहुशः उपयुज्यन्ते ।
गीतगोविन्दकाव्यं काश्मीरप्रदेशे बशोली नाम चित्रलेखनशैलीं प्रैरयत् । कर्णाटकसङ्गीत-कार्यक्रमेषु अष्टपदीनां प्रामुख्यता, प्रसिद्धिः च भवतः । ऊत्तुक्काडु वेङ्कटकविः नाम कर्णाटकसङ्गीतपद्धतेः प्रसिद्धवाग्गेयकारः अष्टादशशताब्द्यां जीवति स्म । सः एकस्यां प्रसिद्धकृतौ जयदेवस्य कीर्तिं गायति इत्थं - (पूर्वीकल्याणी रागः) ``पद्मावतीरमणं जयदेव-कविराज-भोजदेवसुत-पद्मपाद-स्मरणं कुरु मानस...'' । अस्य कृतेः चरमपङ्क्तौ ``समान-रहित-गीतगोविन्दकाव्यम्'' इति गीतगोविन्दस्य अनुपमवैशिष्ट्यं प्रकटीकरोति वेङ्कटकविः । चैतन्यः, मीरा इत्यादयः परकाले जाता भक्ताः अपि गीतगोविन्देन विपश्चिताः आसन् ।
काव्यस्य मुखबन्धे जयदेवः गीतगोविन्दं पठितुमस्मान् आह्वयति -
यदि हरिस्मरणे सरसं मनः
यदि विलासकलासु कुतूहलम् ।
मधुरकोमलकान्तपदावलीं
शृणु तदा जयदेवसरस्वतीम् ॥
एतदनुसृत्य सुमनसः सर्वे श्रीपद्मावतीरमणामृतमनुभूय मोदन्तामिति आकाङ्क्षामहे ।
कृष्णः जगन्नाथः


text:
तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः
सूत्रच्छेद:
तिङः - षष्ठ्येकवचनम् , त्रीणि - प्रथमाबहुवचनम् , त्रीणि - प्रथमाबहुवचनम् , प्रथम-मध्यम-उत्तमा: - प्रथमाबहुवचनम्
अधिकार:
आकडारात् एका संज्ञा [1|4|1
]
सम्पूर्णसूत्रम्
तिङ: त्रीणि त्रीणि प्रथम-मध्यम-उत्तमा:
सूत्रार्थ:
तिङ्-प्रत्ययाः त्रीणि त्रीणि क्रमेण प्रथम-मध्यम-उत्तम-संज्ञकाः भवन्ति ।
तिप्तस्झि.. 3|4|78
अनेन सूत्रेण अष्टादश तिङ-प्रत्ययाः पाठ्यन्ते । वर्तमानसूत्रेण तेषां त्रयाणाम्-समुहेन क्रमेण प्रथम-मध्यम-उत्तम-एतादृशम् विभाजनम् भवति । तद् इत्थम् -
तिप् , तस्, झि = प्रथमः
सिप् , थस् , थ = मध्यमः
मिप् , वस्, मस् = उत्तमः
[पुनः अग्रे - ]
त आताम् झ = प्रथमः
थास् आथाम् ध्वम् = मध्यमः
इट् वहि महिङ् = उत्तमः
अनेनप्रकारेण परस्मैपदसंज्ञकप्रत्ययानाम् त्रयः विभागाः तथा आत्मनेपदसंज्ञकप्रत्ययानाम् अपि त्रयः विभागाः जायन्ते । एते एव "पुरुषाः" ।
एतेषां प्रयोगः भिन्नेषु सूत्रेषु कॄतः दृश्यते । यथा - आडुत्तमस्य पिच्च 3|4|92
, युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः 1|4|105
, शेषे प्रथमः 1|4|108
- आदयः ।
One-line meaning in English
The तिङ्-प्रत्यया:, when grouped into groups of three, are sequentially known as प्रथम, मध्यम and उत्तम.
काशिकावृत्तिः
तिङो ऽष्टादश प्रत्ययाः। नव परस्मैपदसंज्ञकाः, नवाऽत्मनेपदसंज्ञकाः। तत्र परस्मैप्रदेषु त्रयस्त्रिकाः यथाक्रमं प्रथममध्यमौत्तमसंज्ञा भवन्ति। तिप्, तस्, झि इति प्रथमः। सिप्, थस्, थ इति मद्यमः। मिप्, वस्, मसिति उत्तमः। आत्मनेपदेषु त, आताम्, झ इति प्रथमः। थास्, आथाम्, ध्वम् इति मध्यामः। इट्, वहि, महिङिति उत्तमः। प्रथममध्यमौत्तमप्रदेशाः शेषे प्रथमः 1|4|108
इत्येवम् आदयः।
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
त्रीणि त्रीणीति वीप्सायां द्विर्वचनम्। तत्र च समुदायस्यावयवस्च पृथक्पदत्वमिष्यते, आ पचसि पचसि देवदतेत्येकान्तता यथा स्यात्, कुण्डं कुण्डं वाग् अपचन्नपचन्नित्यादौ पूर्वपदेऽप्यनुस्वारादि पदकार्यं यथा स्यादिति; तेन पदच्छेदकाले त्रीणित्रीणीत्येकं पदम्, द्वे वा। इह तिङं त्रिकाः संज्ञास्तु तिस्त्र इति वैषम्यात् संख्यातानुदेशो न प्राप्नोति। अत्र यद्यप्येकैकस्य त्रिकस्यानेकसंज्ञाविधाने प्रयोजनं नास्ति, नैतावता यथाभिमतविषयलाभः, तत्राह--तिङेऽष्टादश प्रत्यया इति। एवं मन्यते--संज्ञा अपि षडेव, कथमेकशेषनिर्देशोऽयम्? तत्र यदि प्रथमश्च प्रथमश्च प्रथमौ, मध्यमश्च मध्यमश्च मध्यमौ, उतमश्च उतमश्चोतमौ; प्रथममध्यमोतमा इति कृतैकशेषाणां द्वन्द्वः क्रियेत, ततो नाभिमतसंख्यातानुदेशः स्यात्। तस्मात्कृतद्वन्द्वानामेकशेषः-प्रथममध्यमोतमाश्च प्रथममध्यमोतमाश्च प्रथममध्योतमा इति। न चैवमपि विज्ञायते, किमादित आरभ्य त्रीणि वचनानि गृह्यन्ते? आहोस्विदिच्छतस्त्रिकपरिग्रहेऽपि यथासंख्यशास्त्रं क्रमते, किं तर्हि? विहितेषु संज्ञानां क्रमेण सम्बन्धं विधते। एवं तर्हि लोकत एतत्सिद्धम्, तद्यथा--विहव्यस्य द्वाभ्यामग्निरुपस्थेय इति, न चोच्यते आनुपूर्व्यणेति, अथ च विहव्याख्यस्य सूत्रस्यादित आरभ्य आनुपूर्व्येण द्वाभ्यां द्वाभ्यामृग्भ्यामग्निरुपस्थीयते, न याभ्यां काभ्याञ्चित्; तत्र तिङेऽष्टादश प्रत्यया इत्यनेनादित आरभ्य त्रिकाणामानुपूर्व्येण ग्रहणं नेच्छात इति दर्शयितुं तिङ्ग्रहणेन संनिवेशोऽस्तीति दर्शितम्। न च ठ्परस्मैपदसंज्ञकःऽ इत्यादिना तु कृतद्वन्द्वानामेकशेषो न कृतैकशेषाणां द्वन्द्व इति दर्शितम्। यदि वा परस्मैपदग्रहणमात्मनेपदग्रहणं चानुवर्तते, तिङ्ग्रहणं तु सतृक्वसोर्निवृत्यर्थम्। तदनुवृतौ च द्वौ राशी भवतः, तयोश्च व्यापारभेदेन सूत्रमेतत्प्रवर्तते। तत्र चैकैकं त्रयस्त्रिका इति। यथासंख्यसिद्धिः। तत्र न चेत्यादिना राशिद्वयं द्वर्शितम्। तत्रेत्यादिना तु व्यापारभेदः। अत्रापि महासंज्ञाकरणं पूर्ववत्॥
सिद्धान्तकौमुदी
तिङ उभयोः पदयोस्त्रयस्त्रिकाः क्रमादेतत्संज्ञाः स्युः ॥
तिङः षट् त्रिकाः,संज्ञास्तु तिरुआ इति यथासङ्ख्याऽसम्भवादेकैकस्य त्रिकस्य तिसृषु संज्ञासु प्राप्तास्वाह-- तिङ उभयोः पदयोरिति। `लः परस्मैपद`मित्यतः परस्मैपदमिति, `तङानावात्मनेपद`मित्यत आत्मनेपदमिति चानुवृत्तं षष्ठ�न्ततया विपरिणम्यते। ततश्च परस्मैपदात्मनेपदयोरुभयोरपि प्रत्येकं त्रयस्त्रिकाः सन्तीति यथासङ्ख्यं प्रथमादिसंज्ञाः प्रवर्तन्त इति भावः। प्रथमादिषु पुरुषसंज्ञा तु प्राचीनाचार्यशास्त्रसिद्धेति बोध्यम्।
तिङ षट् त्रिकाः, संज्ञास्तु तिरुआ इति यथासङ्ख्याऽसम्भवादेकैकस्य त्रिकस्य तिसृषु संज्ञासु उभयोरिति। परस्मैपदमात्मनेपदमिति चानुवर्तते। तेन पदद्वये प्रत्येकं त्रयस्त्रिका इतियथासंङ्ख्यं संज्ञाः प्रवर्तन्त इति भावः। ननु प्रथमश्च् प्रथमश्च प्रथमौ, मध्यमश्च मध्यमश्च मध्यमावित्येवं कृतैकशेषाणां प्रथमादीनां, प्रथमौ च मध्यमौ च उत्तमौ च प्रथममध्यमोत्तमा इति द्वन्द्वेऽभ्युपगते त्रिकद्वयस्य त्रकद्वयस्य यथासङ्ख्यं प्रथममद्यमोत्तमसंज्ञाः स्युर्न त्वेकैकस्येति `णलुत्तमो वे`ति सूत्रं विरध्येत, णल उत्तमसंज्ञकत्वाऽलाभात्, ततश्च `प्रथममद्यमोत्तमा` इत्यत्र कृतद्वन्द्वानां प्रथममध्योमोत्तमाश्च प्रथममद्यमोत्तमाश्चेत्येकशेष आश्रीयताम्, तथाहि सति सञ्ज्ञा अपि षडिति परस्मैपदात्मनेपदग्रहणानुवृत्तिक्लेशं विनैवेष्टसिद्धिरिति चेत्। मैवम्। एकदेशाश्रयणे गौरवाद्वैयर्थ्याच्च त्वयापि परस्मैपदात्मनेपदग्रहणमनुवर्त्त्यमेव। अन्यथा शतृक्वस्वोः सावकाशा परस्मैपदसंज्ञा प्रथमादिसंज्ञया बाध्येत। ततश्च क्राम्यति पदानामिति विहितस्य णलो `णलुत्तमो वे`ति णित्त्वविकल्पविधानाज्ज्ञापकात्परस्मैपदसंज्ञा प्रथमादिसंज्ञया न बाध्यत इति ब्रूषे, तर्हि सुतरां प्रतिपत्तिगौरवम्॥
लघुसिद्धान्तकौमुदी
तिङ उभयोः पदयोस्त्रिकाः क्रमादेतत्संज्ञाः स्युः॥
महाभाष्यम्
तिङस्त्रीणित्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः प्रथममध्यमोत्तमसंज्ञायामात्मनेपदग्रहणं समसंख्यार्थम् ।। 1 ।। प्रथममध्यमोत्तमसंज्ञायामात्मनेपदग्रहणं कर्तव्यम् । आत्मनेपदानां च प्रथममध्यमोत्तमसंज्ञा भवन्तीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् ? समसंख्यार्थम् । संख्यातानुदेशो यथा स्यात् । अक्रियमाणे ह्यात्मनेपदग्रहणे तिस्रः संज्ञाः, षट् संज्ञिनः, वैषम्यात्संख्यातानुदेशो न स्यात्।। क्रियमाणेऽपि चात्मनेपदग्रहणे ‐ आनुपूर्व्यवचनं च ।। 2 ।। आनुपूर्व्यवचनं च कर्तव्यम् । अक्रियमाणे हि कस्यचिदेव त्रिकस्य-प्रथमसंज्ञा स्यात्, कस्यचिदेव मध्यमसंज्ञा, कस्यचिदेवोत्तमसंज्ञा । न वैकशेषर्निर्देशात् ।। 3 ।। यत्तावदुच्यते-आत्मनेपदग्रहणं कर्तव्यं समसंख्यार्थमिति, तन्न कर्तव्यम् । संज्ञा अपि षडेव निर्दिश्यन्ते । कथम् ? एकशेषनिर्देशात् । एकशेषनिर्देशोऽयम् ।। अथैतस्मिन्नेकशेषनिर्देशे सति किमयं कृतैकशेषाणां द्वन्द्वः-प्रथमश्च प्रथमश्च प्रथमौ। मध्यमश्च मध्यमश्च मध्यमौ, उत्तमश्चोत्तमश्चोत्तमौ । प्रथमौ च मध्यमौ चोत्तमौ च प्रथममध्यमोत्तमा इति । आहोस्वित्कृतद्वन्द्वानामेकशेषः प्रथमश्च मध्यमश्चोत्तमश्च प्रथममध्यमोत्तमाः, प्रथममध्यमोत्तमाश्च प्रथममध्यमोत्तमाश्च ‐ प्रथममध्यमोत्तमा इति। किं चातः ? यदि कृतैकशेषाणां द्वन्द्वः, प्रथममध्यमयोः प्रथमसंज्ञा प्राप्नोति। उत्तमप्रथमयोर्मध्यमसंज्ञा प्राप्नोति। मध्यमोत्तमयोरुत्तमसंज्ञा प्राप्नोति । अथ कृतद्वन्द्वानामेकशेषः न दोषो भवति । यथा न दोषस्तथास्तु । किं पुनरत्र न्याय्यम् ? उभयमित्याह । उभयं हि दृश्यते । तद्यथा, ‐ बहु शक्तिकिटकम्, बहूनि शक्तिकिटकानि । बहुस्थालीपिठरम्, बहूनि स्थालीपिठराणि । यदुप्युच्यते ‐ क्रियमाणेऽप्यात्मनेपदग्रहणे आनुपूर्व्यवचनं कर्तव्यमिति । न कर्तव्यम् । लोकत एतत्सिद्धम् । तद्यथा, ‐ लोके विहव्यस्य द्वाभ्यां द्वाभ्यामग्निरुपस्थेय इति। न चोच्यते-आनुपूर्व्येणेति, आनुपूर्व्येण चोपस्थीयत इति ।। 101 ।।


text:
पञ्चार्थाः
अजमोदाजगन्धा च शिखण्डी कोकिलाक्षकः ।
अपामार्गस्तु पञ्चैते मयूर इति शब्दिताः ॥२७.१
कदली शाल्मली मोचा नीली शोभाञ्जनं तथा ।
पञ्चस्वेतेषु मोचाख्यां प्रयुञ्जन्ति भिषग्वराः ॥२७.२
सुरभिः शल्लकी वोकं कदम्बश्चम्पकः सुरा ।
ययो दर्भो हरिद्रा च पवित्रे हिज्जलस्तिलः ॥२७.३
यमानी जीरकश्चैव मोदाब्जा रक्तचित्रकः ।
निम्बुश्चेति च पञ्चैवं दीप्यकाः समुदाहृताः ॥२७.४
कपिकच्छूः कोविदारः पन्नगः कृतमालकः ।
तथा छिन्नरुहा चेति कुण्डलीपञ्चकं स्मृतं ॥२७.५
शलाटुरग्निमन्थश्च क्षुद्राग्निमथनं तथा ।
काश्मीरी शिंशपा चैव श्रीपर्णी पञ्चधा स्मृता ॥२७.६
महासमङ्गा वन्दाका जतुका चामृतस्रवा ।
महामेदा च पञ्चैता ज्ञेया वृक्षरुहा बुधैः ॥२७.७
गोविशेषे मृगादन्यां शिंशपारेणुकाह्वयोः ।
रीत्यन्तरे च विबुधैः कपिला पञ्चसु स्मृता ॥२७.८
कायस्थायां च काकोल्यौ पथ्यैला बहुमञ्जरी ।
व्यालस्तु चित्रकव्याघ्रसिंहदुष्टद्विपादिषु ॥२७.९
वृन्ताके चान्यवारुण्यां क्षुद्रायां चिर्भिटाह्वये ।
लिङ्गिन्यां चेति पञ्चसु ज्ञेया चित्रफला बुधैः ॥२७.१०
बर्बरो हिङ्गुले बाले भारङ्ग्यां हरिचन्दने ।
असिते चार्जके चैव कथितः शास्त्रकोविदैः ॥२७.११
यमान्यां अजमोदायां वचायां दीप्यके तथा ।
अरक्तलशुने चैव ह्युग्रगन्धा तु पञ्चसु ॥२७.१२
महाबलायां सम्प्रोक्ता सहदेवी तु नीलिनी ।
वत्सादनी देवसहा पिप्पली पञ्चसु स्मृता ॥२७.१३
ज्योतिष्मत्यां काकतुण्ड्यां काकमाच्यां तथैव च ।
वायसी काकजङ्घायां काक्यां चैव तु पञ्चधा ॥२७.१४
लिङ्गिनी स्वर्णजीवन्ती रौद्री स्यान्नाकुली तथा ।
बन्ध्याकर्कोटकी चैव ईश्वर्यां सम्प्रचक्षते ॥२७.१५
वसन्तदूत्यां गणिकारिकाम्रवासन्तिकापाटलकोकिलाश्च ।
वत्सादनी वाकुचिका गुडूची सौमा समण्डूकिकसोमवल्ल्यां ॥२७.१६
चक्री नखान्तरे कोके दद्रुघ्ने तिनिशे खरे ।
सिन्धुजे तिलके धात्र्यां पारदे टङ्कणे शिवं ॥२७.१७
जाती सुरीरी कटुतुम्बिनी च छुछुन्दरी रेणुरसाजपुत्री ।
स्वर्णेऽप्यथो गुग्गुलुकेसराखुशठेषु धीराः कनकं वदन्ति ॥२७.१८
Translation - भाषांतर
N/A


text:
द्विविधस्यापि द्वैविध्यं दर्शयति—
सुकुमारं द्वयमपि लास्यम्, उद्धतं द्वितयमपि ताण्डवमिति । प्रसङ्गोक्तस्योपयोगं 88दर्शयति—नाटकाद्युपकारकमिति । नृत्यस्य क्वचिदवा- न्तरपदार्थामिनयरूपत्वेन89 नृत्तस्य च शोभाहेतुत्वेन नाटकादावुपयोग इति ।
द्विविधस्यापि = नृत्यनृत्तात्मना द्विविधस्यापि तस्य पुनरपि द्वैविध्यं दर्शयतीति । लास्यताण्डवरूपेणेति । नाटकाद्युपकारकमित्यनेन एकग्रन्थता मा भूदिति ततोऽपच्छिद्य90 द्वैविध्यप्रकारकथनपरतयोक्तम् । प्रसङ्गेनापि निष्प्रयोजनं न वक्तव्यम् । तेनाह प्रसङ्गोक्तस्येति । नृत्यनृत्तयोर्हि स्वप्राधान्ये सति नान्योपकारकत्वम् । तेनोक्तं क्वचिदिति ।


text:
सांख्यकारिका
श्वेताश्वतरोपनिषदि ‘सांख्य-कपिलशब्दाभ्यां’ प्रथमवारं प्रयोगः प्राप्यते । व्यक्ताव्यक्तज्ञ इत्यस्यापि अत्रैव प्राथम्यं प्राप्यते ।
कपिलमुनिः
सांख्यपरम्परायाः अधिष्ठाता महर्षिकपिलः एवास्ति इति प्रायः सर्वैः मन्यते । भारते, भागवते च अस्य विरुद्धप्रसंगः सन् केचन् कपिलं काल्पनिकमपि मन्यन्ते । महाभारते एव अस्य द्विधा वर्णनं प्राप्यते । एकेन तु एष: कपिलः ब्रह्मणः पुत्रः -
सनकश्च सनन्दश्च तृतीयश्च सनातनः कपिलश्चासुरिश्चैव वोढुः पंचशिखस्तथा ।। सप्तैते ब्रह्मणः पुत्राः ---------- महाभारतम्/शान्तिपर्वम्
द्वितीयेन तु अग्न्यावतारः सिद्ध्यते इति -
कपिलं परमर्षिं च यं प्राहुर्यतयः सदा । अग्निः स कपिलो नाम सांख्ययोगप्रवर्तकः --- महाभारतम्/शान्तिपर्वम्
भागवतानुसारं कपिलः नारायणस्यैव पंचमः अवतारः -
पंचमे कपिलो नाम सिद्धेश: कालविलुप्तम् प्रोवाचासुरये सांख्यं तत्वग्रामविनिर्णयम् ।। भागवतम् 1/131
भास्कराचार्यादयः ‘ऋषिं प्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे’ मन्त्रानुसारेण कपिलपदात् हिरण्यगर्भ इति आशयं स्वीकुर्वन्ति । ‘यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम्’ इत्यादिमन्त्रेषु सैव कपिलः पूर्वं उत्पन्नं भूत्वा ब्र…


text:
ऊँ अस्य श्रीरामरक्षास्तोत्रमन्त्रस्य बुधकौशिक ऋषि: श्रीसीता रामचन्द्रो देवता अनुष्टुप् छन्द: सीता
शक्ति: श्रीमान् हनुमान् कीलकं श्रीरामचन्द्रप्रीत्यर्थे रामरक्षास्तोत्रजपे विनियोग: ।
अथ ध्यानम
ध्यायेदाजानुबाहुं धृतशरधनुषं बद्धपद्मासनस्थं, पीतं वासो वसानं नवकमल दलस्पर्धिनेत्रं प्रसन्नम् ।
वामांकारूढ़सीतामुखकमलमिलल्लोचनं नीरदाभं नानालंकारदीप्तं दधतमुरुजटामण्डलं रामचन्द्रम् ।
स्तोत्रम
चरितं रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरम् ।
एकैकमक्षरं पुंसां महापातकनाशनम् ।।1।।
ध्यात्वा नीलोत्पलश्याम रामं राजीवलोचनम ।
जानकी लक्ष्मणोपेतं जटामुकुटमण्डितम ।।2।।
सासितूण – धनुर्बाणपाणिं नक्तंचरान्तकम ।
स्वलीलया जगत्त्रातुमाविर्भूतमजं विभुम ।।3।।
रामरक्षां पठेत प्राज्ञ: पापघ्नीं सर्वकामदाम ।
शिरो में राघवं पातु भालं दशरथात्मज: ।।4।।
कौसल्येयो दृशौ पातु विश्वामित्रप्रिय: श्रुती ।
घ्राणं पातु मखत्राता मुखं सौमित्रिवत्सल: ।।5।।
जिव्हां विद्यानिधि पातु कण्ठं भरतवन्दित: ।
स्कन्धौ दिव्यायुध: पातु भुजौ भग्नेशकार्मुक: ।।6।।
करौ सीतापति: पातु हृदयं जामदग्न्यजित ।
मध्यं पातु खरध्वंसी नाभिं जाम्बवदाश्रय: ।।7।।
सुग्रीवेश: कटी पातु सक्थिनी हनुत्मप्रभु: ।
ऊरू रघूत्तम: पातु रक्ष:कुलविनाशकृत ।।8।।
जानुनी सेतकृत्पातु जंघे दशमुखान्तक: ।
पादौ विभीषणश्रीद: पातु रामोsखिलं वपु: ।।9।।
एतां रामबलोपेतां रक्षां य: सुकृती पठेत ।
स चिरायु: सुखी पुत्री विजयी विनयी भवेत ।।10।।
पातालभूतलव्योमचारिण श्छद्मचारिण: ।
न द्रष्टुमपि शक्तास्ते रक्षितं रामनामभि: ।।11।।
रामेति रामभद्रेति रामचन्द्रेति वा स्मरन ।
नरो न लिप्यते पापैर्भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति ।।12।।
जगज्जैत्रैकमन्त्रेण रामनाम्नाभिरक्षितम ।
य: कण्ठे धारयेत्तस्य करस्था: सर्वसिद्धय: ।।13।।
वज्रपंजरनामेदं यो रामकवचं स्मरेत ।
अव्याहताज्ञ: सर्वत्र लभते जयमंगलम ।।14।।
आदिष्टवान्यथा स्वप्ने रामरक्षामिमां हर: ।
तथा लिखितवान्प्रात: प्रबुद्धो बुधकौशिक: ।।15।।
आराम: कल्पवृक्षाणां विराम: सकलापदाम ।
अभिरामस्त्रिलोकानां राम: श्रीमान्स न: प्रभु: ।।16।।
तरुणौ रूपसम्पन्नौ सुकुमारौ महाबलौ ।
पुण्डरीकविशालाक्षौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ ।।17।।
फलमूलाशिनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ ।
पुत्रौ दशरथस्यैतौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।।18।।
शरण्यौ सर्वसत्त्वानां श्रेष्ठौ सर्वधनुष्मताम ।
रक्ष: कुलनिहन्तारौ त्रायेतां नो रघूत्तमौ ।।19।।
आत्तसज्जधनुषाविषुस्पृशावक्षयाशुगनिषंगसंगिनौ ।
रक्षणाय मम रामलक्ष्मणावग्रत: पथि सदैव गच्छताम ।।20।।
सन्नद्ध: कवची खड़्गी चापबाणधरो युवा ।
गच्छन्मनोरथान्नश्च राम: पातु सलक्ष्मण: ।।21।।
रामो दाशरथि: शूरो लक्ष्मणानुचरो बली ।
काकुत्स्थ: पुरुष: पूर्ण: कौसल्लेयो रघूत्तम: ।।22।।
वेदान्तवेद्यो यज्ञेश: पुराणपुरुषोत्तम: ।
जानकीवल्ल्भ: श्रीमानप्रमेयपराक्रम: ।।23।।
इत्येतानि जपन्नित्यं मद्भक्त: श्रद्धयान्वित: ।
अश्वमेधाधिकं पुण्यं सम्प्राप्नोति न संशय: ।।24।।
रामं दूर्वादलश्यामं पद्माक्षं पीतवाससम ।
स्तुवन्ति नामभिर्दिव्यैर्न ते संसारिणो नरा: ।।25।।
रामं लक्ष्मणपूर्वजं रघुवरं सीतापतिं सुंदरं ।
काकुत्स्थं करुणार्णवं गुणनिधिं विप्रप्रियं धार्मिकम ।।26।।
राजेन्द्रं सत्यसन्धं दशरथतनयं श्यामलं शान्तमूर्ति ।
वन्दे लोकाभिरामं रघुकुलतिलकं राघवं रावणारिम ।।27।।
रामाय रामभद्राय रामचन्द्राय वेधसे ।
रघुनाथय नाथाय सीताया: पतये नम: ।।28।।
श्रीराम राम रघुनन्दन राम राम श्रीराम राम भरताग्रज राम राम ।
श्रीराम राम रणकर्कश राम राम श्रीराम राम शरणं भव राम राम ।।29।।
श्रीरामचन्द्रचरणौ मनसा स्मरामि श्रीरामचन्द्रवरणौ वचसा गृणामि ।
श्रीरामचन्द्रचरणौ शिरसा नमामि श्रीरामचन्द्रचरणौ शरणं प्रपद्ये ।।30।।
माता रामो मत्पिता रामचन्द्र: स्वामी रामो मत्सखा रामचन्द्र: ।
सर्वस्वं मे रामचन्द्रो दयालुर्नान्यं जाने नैव जाने न जाने ।।31।।
दक्षिणे लक्ष्मणो यस्य वामे च जनकात्मजा ।
पुरतो मारुतिर्यस्य तं वन्दे रघुनंदनम ।।32।।
लोकाभिरामं रनरङ्गधीरं राजीवनेत्र रघुवंशनाथम ।
कारुण्यरुपं करुणाकरं तं श्रीरामचन्द्रं शरणं प्रपद्ये ।।33।।
मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम ।
वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शरणं प्रपद्ये ।।34।।
कूजन्तं रामरामेति मधुरं मधुराक्षरम ।
आरुह्य कविताशाखां वन्दे वाल्मीकिकोकिलम ।।35।।
आपदामपहर्तारं दातारं सर्वसम्पदाम ।
लोकाभिरामं श्रीरामं भूयो भूयो नमाम्यहम ।।36।।
भर्जनं भवबीजानामर्जनं सुखसम्पदाम ।
तर्जनं यमदूतानां रामरामेति गर्जनम ।।37।।
रामो राजमणि: सदा विजयते रामं रमेशं भजे,
रामेणाभिहता निशाचरचमू, रामाय तस्मै नम: ।
रामान्नास्ति परायणं परतरं रामस्य दासोsस्म्यहं,
रामे चित्तलय: सदा भवतु मे भो राम मामुद्धर ।।38।।
राम रामेति रामेति रमे रामे मनोरमे ।
सहस्त्र नाम तत्तुल्यं रामनाम वरानने ।।39।।