c: text/html

text:
विक्रम साराभाई
विक्रम साराभाई (हिन्दी: विक्रम साराभाई, आङ्ग्ल: vikaram saarabhai ) इत्यनेन भारते अवकाशसंशोधनक्षेत्रस्य आरम्भः कृतः । अतः एषः अवकाशक्षेत्रस्य पिता इति जनाः आमनन्ति । भारते अवकाशविज्ञानस्य चर्चा विक्रमस्य नाम्ना न स्यात् तत् अशक्यम् ।
अन्तर्विषयाः
- १ जन्म परिवारश्च
- २ बाल्यं, शिक्षणञ्च
- ३ उच्चः अभ्यासः
- ४ सी.वी. रामन् इत्यनेन सह मेलनम्
- ५ कॉस्मिक् रेज़्
- ६ विक्रमस्य प्रयोगशाला
- ७ कम्युनिटी सैन्स् सेन्टर् इत्यस्य रचना
- ८ देशे गुणगानम्
- ९ अणुविज्ञानस्य, परमाणुविज्ञानस्य च विचाराः
- १० अवकाशसंशोधनम्
- ११ विक्रमस्य वचनम्
- १२ विक्रमस्य रत्नान्वेषणकला
- १३ विवाहजीवनम्
- १४ कुशलः उद्योगपतिः विक्रमः
- १५ मृत्युः
- १६ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
जन्म परिवारश्च[सम्पादयतु]
विक्रम साराभाई इत्यस्य जन्म १९१९ तमस्य वर्षस्य अगस्त-मासस्य द्वादशे (१२) दिनाङ्के अहमदाबाद-नगरे अभवत् । तस्य पितुः नाम अम्बालाल साराभाई, मातुः नाम अनसूयाबेन इति । तस्य पिता केलिकोन् इत्यस्य वस्त्रयन्त्रागारस्य स्वामी आसीत् । सः सामाजिकनैतिक-दायित्वज्ञः देशभक्तश्च आसीत् । सः स्वातन्त्र्यघटनाभ्यः संयुक्तानां सदैव सत्कारं करोति स्म । तस्य महात्मा इत्यादिभिः सह उत्तमः सम्बन्धः आसीत् ।
बाल्यं, शिक्षणञ्च[सम्पादयतु]
स्वबालकाः समीचीनं शिक्षणं प्राप्नुयुः इति विचार्य अम्बालाल स्वस्य विशाले भवने शालां निर्मापितवान् । तत्र तस्य परिवारस्य षोडश बालकाः अध्ययनं कुर्वन्तः आसन् । तान् पाठयितुं १३ शिक्षकाः आसन् । एते प्रत्येकविषयाणां निष्णाताः आसन् । मूलतः शिक्षकाणां मुख्यं कार्यं बालकानामुपरि ध्यानप्रदानस्य आसीत् । यदि बालकाः किमपि नावगच्छेयुः, तर्हि सङ्कोचेन विना शिक्षकान् पृच्छेयुः, शिक्षकाः अपि योग्यमुत्तरम् दद्युः इति सः इच्छति स्म । शालापि चित्रप्रकोष्ठेन, भूगोलप्रकोष्ठेन, सङ्गीतप्रकोष्ठेन, प्रयोगशालया सह सर्वैः शैक्षणिकसाधनैः सम्पन्ना आसीत् । इदानीं शालायां बालकानां कृते यावन्तः नियमाः सन्ति तावन्तः तत्र नासन् । अतः देशस्तु अस्वतन्त्रः किन्तु बालकाः स्वतन्त्राः आसन् । बालकेभ्यः अभ्यासक्रमः नासीत् किन्तु अभ्यासक्रमः बालकेभ्यः आसीत् । बालकाः यदा पठितुम् इच्छन्ति स्म, तदैव पठन्ति स्म । परीक्षायाः चिन्तापि नासीत् । यदा अतिथयः आगत्य भवने वसन्ति स्म, तदा शालां प्राप्य बालकैः सह चर्चां कुर्वन्ति स्म । बालकाः अपि महतां सहवासेन मार्गदर्शनं प्राप्नुवन्ति स्म । इत्थं विक्रमस्य पालनं सुखेन अभवत् । सः यत् इच्छति स्म तत् प्राप्नोति स्म । कस्यापि वस्तुनः अभावः नासीत् । सामान्यतया लक्ष्मीसरस्वत्योः एकत्र प्राप्तिः दुर्लभा । पठनेच्छुकानां गृहे धनं न भवति, धनिकानां गृहे बालकाः बहुपरिश्रमेण उत्तीर्णाः भवन्ति । किन्तु विक्रमस्य उपरि न केवलं लक्ष्मीः, सरस्वती अपि प्रसन्ना आसीत् । अतः सः तेजस्वी दृश्यते स्म । विक्रमस्य गणितविज्ञानाभ्यां सह भाषासङ्गीतादिषु अपि रसः आसीत् ।
उच्चः अभ्यासः[सम्पादयतु]
विक्रमः प्रारम्भे पित्रा निर्मितायां शालायाम् अपठत् । किन्तु उच्चाय अभ्यासाय मेट्रिक् परीक्षा अनिवार्या आसीत् । विक्रमः अहमदाबाद-नगरस्य आर्. सी. माध्यमिकशालां प्रविश्य मेट्रिक् परीक्षाम् उत्तीर्णवान् । १९३५ तमे वर्षे अहमदाबाद-नगरे गुजरात कॉलेज् प्रविश्य वर्षद्वयं तत्र अधीत्य विदेशं गतवान् । १९३७ तमे वर्षे इङ्ग्लेण्ड्-देशस्य केम्ब्रिज्-नगरे सेन्ट् जॉन् कॉलेज् प्रविष्टः । वर्षत्रयं तत्र अपठत् । १९४० तमे वर्षे गणितपदार्थविज्ञानविषयाभ्यां बी. एस्. सी. पदवीं, प्रमाणपत्रं च प्रापत् । ततः परं परमाणुपदार्थविज्ञान(न्यूक्लियर् फिज़िक्स्)विषये अभ्यासं यदा कुर्वन् आसीत्, तदानीं द्वितीयं विश्वयुद्धम् अभवत् । तत्र जर्मनी-देशस्य हिट्लर् ब्रिटन्- देशस्य उपरि भीषणम् अणुविस्फोटम् अकरोत् । तस्य विमानानि ब्रिटन्-देशस्य प्रासादान् अन्विष्य अत्रोटयन्त । तादृश्यां स्थितौ शिक्षणसङ्कुलानि पिहितानि आसन् । अतः विक्रमः अभ्यासं त्यक्त्वा स्वदेशम् आगतः ।
सी.वी. रामन् इत्यनेन सह मेलनम्[सम्पादयतु]
स्वदेशं तु आगतः किन्तु अत्र किं कुर्यात् ? विज्ञानप्रियेण अवशिष्टं पठनं कुत्र कर्तव्यम् इति महत्तमा चिन्ता आसीत् । वैज्ञानिकस्य सी.वी. रामन् इत्यस्य बेङ्गळूरु-नगरे स्थितायाम् इन्डियन् इन्स्टिट्यूट् ऑफ् सैन्स् नामिकायां संस्थायां संयुक्तः अभवत् । सी.वी. रामन् इत्यस्य प्रेरणया, मार्गदर्शनेन विक्रमः प्रयोगानां संशोधने आसक्तः अभवत् । तस्य संशोधनस्य विषयः ब्रह्माण्डस्य किरणाः (कॉस्मिक् रेज़्) इति आसीत् । अस्य विषये अभ्यस्तुं विक्रमः बेङ्गळूरु, पुणे, काश्मीर-नगरं च अगच्छत् ।
कॉस्मिक् रेज़्[सम्पादयतु]
अयं तु विज्ञानस्य विषयः । तथापि सरलभाषायां वक्तव्यं चेत्, अन्तरिक्षात् पृथ्वीं प्रति ये शक्तिशालिकिरणाः आगच्छन्ति ते कॉस्मिक् रेज़् इति कथ्यन्ते । प्रतिनिमिषम् अहर्निशं प्रायः ६०० किरणाः अस्मच्छरीरं स्पृशन्ति । ते अर्बुद् परिमितात् पर्वतादपि निर्गन्तुं समर्थाः भवन्ति । विक्रमः कॉस्मिक् रेज़् इत्येतेषां तीव्रतायां परिवर्तनस्य कार्यं स्व्यकरोत् । अस्मै संशोधनाय आवश्यकानि साधनानि अपि निर्मापितवान् । ततः परं पृथिव्याम् आगन्तॄणां किरणानां सङ्ख्यायां यद् परिवर्तनम् भवति, तस्यापि अभ्यासम् अकरोत् । १९४२ तमे वर्षे तस्य पीरियॉडिक् वेरिएशन्स् ऑफ् कॉस्मिक् रेज़् इति लेखः प्रकटः अभवत् । अवकाशस्थानां ग्रहाणां पारस्परिकगुरुत्वाकर्षणस्य अपि अभ्यासम् अकरोत् । १९४५ तमे वर्षे अमेरिका-देशेन जापान-देशस्य उपरि अणुविस्फोटः कृतः । तत एव द्वितीयविश्वयुद्धस्य समाप्तिः अभवत् । विक्रमः अवशिष्टम् अभ्यासं समापयितुं केम्ब्रिज्-नगरम् अगच्छत् । सार्धैकवर्षस्य कठोरपरिश्रमेण कॉस्मिक् रेज़् इन्वेस्टिगेशन् इन् ट्रॉपिकल् लॅटिट्यूड् (उष्णकटिबन्धेषु ब्रह्माण्डकिरणानां संशोधनम्) इति विषये महानिबन्धम् अलिखत् । यदा विक्रमः भारतं प्रत्यागतः, तदा डॉ. विक्रम साराभाई इति नाम्ना प्रसिद्धिं प्रापत् । सः जन्मना एव वैज्ञानिकजीवः आसीत् । अतः अभ्यासकाले बहूनि स्वप्नानि अपश्यत् । सः स्वस्य अभ्यासे तत्रापि विशेषेण कॉस्मिक् रेज़् (ब्रह्माण्डकिरणाः) विषये, वातावरणस्य विषये, अन्तरिक्षविषये च संशोधनार्थं मनः अप्रेरयत् । तदर्थं प्रयोगशालायाः अत्यावश्यकता आसीत् । कारणम् अवकाशे जायमानानां परिवर्तनानां परीक्षणं प्रयोगशालायां कर्तव्यं भवति । तदर्थं नूतनानि वैज्ञानिकसाधानानि अपि आवश्यकानि भवन्ति ।
विक्रमस्य प्रयोगशाला[सम्पादयतु]
वैज्ञानिकाय प्रयोगशाला विज्ञानस्य साक्षात्कारकारकं पवित्रं धर्मस्थानम् । अतः विक्रमेण अहमदाबाद-नगरम् आगत्य प्रयोगशालां स्थापयितुं नगरस्य धनिकाः, शिक्षाविदः, सर्वकारजनाः च सूचिताः । सः १९७४ तमे वर्षे अहमदाबाद-नगरे भौतिकसंशोधनस्य (फिज़िकल् रिसर्च्) प्रयोगशालाम् अस्थापयत् । विक्रमेण वपितं बीजं वटवृक्षम् अभवत् । भारतेन अवकाशक्षेत्रे याः सिद्धयः प्राप्ताः तासु पी.आर्.एल्. इत्यस्य महत्त्वपूर्णं योगदानम् अस्ति । वैज्ञानिकैः अवकाशे स्थाप्यमानानाम् उपग्रहाणां मुख्यानि कार्याणि अत्रैव सम्पाद्यन्ते । पी.आर्.एल्. इत्यस्मिन् लक्षाधिकाः वैज्ञानिकाः अहर्निशं संशोधनाय प्रयतन्ते । १९७४ तमे वर्षे अवकाशे प्रेषितस्य उपग्रहस्य अधिकांशाः रचनाः अहमदाबाद-नगरस्य भौतिकसंशोधनस्य प्रयोगशालायाम् अभवन् । गुर्जरजनानां कृते अयं गौरवस्य विषयः । पी.आर्.एल्. इत्यस्मिन् प्रारम्भे विक्रमेण प्राध्यापकत्वेन कार्यं कृतम् । १९७५ तमे वर्षे पी.आर्.एल्. इत्यस्य निर्देशकपदम् आलङ्करोत् । पी.आर्.एल्. इत्यनेन काश्मीर-नगरस्य गुलमर्ग इत्यत्र कॉस्मिक् रेज़् संशोधनाय संशोधनकेन्द्रं स्थापितम् । भारतसर्वकारः अणु-ऊर्जाविभागेन अस्य केन्द्रस्य विकासं कृत्वा इदं केन्द्रं विश्वस्य सर्वोच्चं ब्रह्माण्डकिरणानां संशोधनकेन्द्रम् इति प्राचारयत् । तमिळनाड़ुराज्यस्य कोडैकेनाल-नगरे अपरं संशोधनकेन्द्रम् अस्ति ।
कम्युनिटी सैन्स् सेन्टर् इत्यस्य रचना[सम्पादयतु]
विद्यार्थिनः पद्धत्यनुसारं विज्ञानस्य अभ्यासं कुर्युः इति विचिन्त्य विक्रमेण अहमदाबाद-नगरे कम्युनिटी सैन्स् सेन्टर् इत्यस्य रचना कृता । इयं संस्था विद्यार्थिनां विज्ञानसम्बन्धिप्रश्नानां निवारणं, विज्ञानप्रतिभायुतानां बालकानाम् अन्वेषणकार्यं च करोति । विक्रमः निवृत्त्यनन्तरं तत्र छात्रान् पाठयितुम् ऐच्छत् । किन्तु राष्ट्रस्तरे वैज्ञानिकत्वेन विख्यातः अभवत् अतः अहमदाबाद-नगरे आगमनं कठिनम् आसीत् । किन्तु विक्रमः यदा अहमदाबाद-नगरम् आगच्छति स्म, तदा कम्युनिटी सैन्स् सेन्टर् अवश्यं गच्छति स्म । साम्प्रतं वयम् उपग्रहयुगे, अन्तर्जालयुगे च स्मः । अतः प्रतिजने दूरभाषयन्त्रं, प्रतिगृहे २४ घण्टां यावत् टी.वी. प्रसारणं सर्वम् अस्ति । किन्तु तदानीं टी.वी. कार्यक्रमान् कृत्रिम-उपग्रहेण प्रतिग्रामं प्रेषयितुं शक्नुमः इति कल्पना विक्रमस्य एव आसीत् । अस्य प्रयत्नेन सर्वकारेण अहमदाबाद-नगरस्य जोधपुर टेकरा इत्यत्र कृत्रिम-उपग्रहैः सह सन्देशव्यवहारस्य अभ्यासाय एकं केन्द्रं स्थापितम् । भारते उपग्रहमाध्यमेन टेलिविज़न् कार्यक्रमाणां प्रारम्भे इदं प्राक्तनं केन्द्रमस्ति ।
देशे गुणगानम्[सम्पादयतु]
विक्रमः केवलं वैज्ञानिकः नासीत् । सः विज्ञानसंस्थानां स्थापकः, प्रेरकश्च आसीत् । १९६१ तमे वर्षे विक्रमः अणुशक्तिसमितेः पञ्चसु सभ्येषु एकत्वेन चितः । १९६२ तमे वर्षे विज्ञानसंस्थानां स्थापनाकार्याय शान्तिस्वरूप भट्टनागर इत्यस्य सुवर्णचन्द्रकं प्रापत् । अतः राष्ट्रस्तरे विज्ञानप्रवाहे विख्यातः अभवत् । विक्रमस्य विज्ञानप्रवृत्तिभिः देशः प्रसन्नः आसीत् । अतः होमी भाभा इत्यस्य अवसानानन्तरं १९६६ तमे वर्षे अणुशक्तिसमितेः अध्यक्षस्य दायित्वं सर्वकारः विक्रमाय अददात् । होमी भाभा इत्यस्य शान्तिमयस्य परमाणुकार्यक्रमस्य स्वप्नं सार्थयितुं विक्रमः योजनाः अरचयत् । तस्य हेतुः अणुविज्ञानक्षेत्रे भारतं स्वावलम्बिनं कर्तुम् आसीत् । ततः परं सः स्वस्य प्रयोगशालायाम् अणुप्रयोगशृङ्खलाम् आरभत । १९७४ तमे वर्षे राजस्थानराज्यस्य पोखरण इत्यत्र भारतेन कृतः प्रथमः अणुविस्फोटः विक्रमस्य परिश्रमस्य फलम् आसीत् । किन्तु अस्य अणुविस्फोटस्य प्रागेव विक्रमः चिरनिद्रायां गतः इति खेदस्य विषयः । भारतम् अबलं राष्ट्रं मन्यमानाः देशाः अनेन प्रथमेन अणुविस्फोटेन भारतस्य अणुस्वावलम्बनं ज्ञातवन्तः । भारतं युद्धाय अणुशक्तिं प्रयुज्येत् इति विक्रमः कदापि नैच्छत् । परन्तु स्वस्य संरक्षणार्थं देशः सदा सन्नद्धः भवेत् इति इच्छति स्म । शान्तिप्रिय-अणुराष्ट्रत्वेन भारतम् अद्यापि विक्रमस्य स्वप्नानि सत्यं कुर्वत् अस्ति ।
अणुविज्ञानस्य, परमाणुविज्ञानस्य च विचाराः[सम्पादयतु]
अणुशक्तिः स्वस्य नामवत् ऊर्जायाः प्रचण्डं स्रोतः अस्ति । किन्तु अस्य उपयोगः मानवस्य विकासाय, विनाशय च भवितुं शक्यः । विश्वस्य देशाः परस्परं भयोत्पादनाय अणु-उत्पादनं कुर्वन्ति स्म, परमाणुविस्फोटादिशस्त्राणां प्रतिस्पर्धां च कुर्वन्ति स्म । किन्तु विक्रमस्य विचारः भिन्नः आसीत् । देशस्य महत्तमे भागे न्यूनेन मूल्येन विद्युदूर्जां प्रेषयितुम् अणुशक्तेः आवश्यता अस्ति इति सः अमन्यत । पञ्चाशत्वर्षान्ते ऊर्जायाः मुख्यस्रोतत्वेन कदाचित् अणुशक्तेः एव उपयोगः कर्तव्यः भविष्यति इत्यपि सः अमन्यत । अस्य उपयोगेन विना देशे दारिद्र्यं, प्रादेशिकी असमानता इत्यादीनां प्रश्नानां निराकरणं भवितुम् अशक्यम् इत्यपि विक्रमः अमन्यत । अणुशक्तिसमितेः अध्यक्षत्वेन विक्रमः स्वरुचिकरौ अवकाशः, अणुशक्तिः इत्येतौ द्वौ विषयौ चित्वा उभयोः समन्वयम् आरभत । अत एव इन्डियन् स्पेस् रिसर्च् इन्स्टिट्यूट् इत्यस्य नाम परिवर्त्य इन्डियन् स्पेस् रिसर्च् ऑर्गनैज़ेशन् इति नाम दत्त्वा प्रयोगान् अकरोत् ।
अवकाशसंशोधनम्[सम्पादयतु]
तस्मै अवकाशसंशोधनम् इति विषयः अणुशक्त्या अपि रुचिकरः आसीत् । अतः पी.आर्.एल्. एक्पे्तरिमेन्टल् सेटेलैट् कम्युनिकेशन् अर्त् स्टेशन्, इसरो इत्येताभ्यां संस्थाभ्याम् अवकाशसंशोधने अधिकाधिकं कार्यम् अकरोत् । अतः भारतीयाः तस्मै अवकाशयुगस्य जनकः इति उपाधिम् अददन् । यदि विक्रमसदृशः वैज्ञानिकः न स्यात्, तर्हि अस्माकं देशे उपग्रहक्रान्तेः अभावः साम्प्रतम् अपि स्यात् । यदा वयम् आर्थिके, सामाजिके च क्षेत्रे प्रगतिं साधयिष्यामः, तदा बाह्यावकाशे कृताः प्रयोगाः फलदायकाः भविष्यन्ति इति विक्रमस्य मतम् आसीत् । अतः बाह्यावकाशस्य संशोधने तस्य शान्तिपूर्णे उपयोगे संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य प्रवृत्तौ अपि विक्रमः सक्रियः आसीत् । १९६८ तमे वर्षे जिनीव-नगरे बाह्यावकाशसंशोधनम् इति विषयं चर्चितुं संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य परिषद् अमिलत् । विक्रमः परिषदः पूर्वसज्जतायै रचितायाः निष्णातानां समितेः अध्यक्षः आसीत् । यदा परिषद् अमिलत्, तदा विक्रमः परिषदः उपप्रमुखः, विज्ञानविभागस्य अध्यक्षः च आसीत् ।
विक्रमस्य वचनम्[सम्पादयतु]
भारतसदृशाय प्रगतिपरदेशाय पृथिव्याम्, अवकाशे च शान्तिः रोचते इति शीतयुद्धे (कोल्ड् वॉर्) युद्ध्यमानानां साम्यवादिनां, मूडीवादिनां च देशानां प्रति तस्य सङ्केतः आसीत् । अतः तेन जिनीव-नगरस्य परिषदि सभारमुक्तं विज्ञानं साधनम् अस्ति साध्यं न, विज्ञानम् अध्यात्मस्य यज्ञः अस्ति इति । विज्ञानम् + हिंसा = सर्वनाशः विज्ञानम् + अहिंसा = सर्वोदयः
विक्रमस्य रत्नान्वेषणकला[सम्पादयतु]
वैज्ञानिकाः देशस्य अमूल्याः बौद्धिकसम्पत्तयः सन्ति । तेषां संशोधनानि पौनःपुन्येन अग्रे गच्छेयुः चेत्, विज्ञानं सततं विकसेत् । विक्रमः केवलं वैज्ञानिकः नासीत् किन्तु वैज्ञानिकप्रतिभां ज्ञात्वा तां प्रतिभां विकासयितुं गुणधर्मयुतः मानवः अपि आसीत् । भारते इदानीं वैज्ञानिकाः न सन्ति इति नास्ति किन्तु रत्नान्वेषकाः न सन्ति । वैज्ञानिकत्वेन कार्यकरणेन सह तस्य अधिकाधिकं लाभम् अन्येऽपि गृह्णीयेयुः इत्येतादृशम् उदारत्वम् वैज्ञानिकस्य आवश्यकम् । विक्रमेण वैज्ञानिकानाम् उत्पत्तिः भवेत् तादृश्यः सुविधाः प्रदत्ताः, वैज्ञानिकाः अपि प्रदत्ताः । एकवारं प्रफुल्ल डी भावसार नामकः विद्यार्थी बी.एस्.सी. उत्तीर्य पुणे-नगरे एम्.एस्.सी. कर्तुं गतवान् । परन्तु पुणे-नगरे प्रवेशः न प्राप्तः इति खिन्नः आसीत् । तदानीम् एकेन जनेन अहमदाबाद-नगरे वैज्ञानिकेन विक्रमेण फिज़िकल् रिसर्च् लेबोरेटरी स्थापिता इति सूचितम् । तत् श्रुत्वा प्रफुल्लः अनेकाभिः आशाभिः सह विक्रमं मिलितुम् अगच्छत् । विक्रमः प्रफुल्लं दृष्ट्वा तस्मिन् स्थितं वैज्ञानिकजीवम् अजानात् । किमर्थं भौतिकशास्त्रं पठितुम् इच्छति इत्यादीन् अनेकान् प्रश्नान् च अपृच्छत् । अन्ते लॅब् मध्ये प्रवेशम् अददात् । अतः प्रफुल्लः विक्रमस्य मार्गदर्शनेन दीक्षितः सन् विज्ञानक्षेत्रे बह्वीं प्रगतिम् अयात् ।
विवाहजीवनम्[सम्पादयतु]
यदा विक्रमः सी.वी.रामन् इत्यस्य अन्तरे संशोधनकार्यं करोति स्म, तदा स्वामिनाथन् इत्यस्य कुटुम्बस्य परिचितः अभवत् । स्वामिनाथन् पत्नी अम्मु स्वामिनाथन् राजकीयकार्यकर्त्री आसीत् । तयोः पुत्री मृणालिनी नृत्याङ्गना आसीत् । सा धनवन्तं विज्ञानविचक्षणं विक्रमं प्रति आकर्षिता अभवत् । विक्रमस्य विज्ञानेन सह नृत्यकलायामपि रुचिः आसीत् । अयं रसः एव उभयोः सम्मेलकः अभवत् । अन्ते १९४२ तमे वर्षे मृणालिन्या सह तस्य विवाहः अभवत् । सा विवाहं कृत्वा अहमदाबाद-नगरं गता । श्वशुरः तस्याः कलारसं प्रोत्साहयितुं दर्पण-नामिकां नृत्यसंस्थाम् अस्थापयत् । इयं संस्था देशे, विदेशे च प्रसिद्धा अभवत् । अत्र अनेकाः विद्यार्थिनः प्रशिक्षणं प्राप्य राष्ट्रस्तरे प्रख्याताः अभवन् । श्रीमती मृणालिनी देशात्, परदेशात् च अनेकानि प्रमाणपत्राणि, सुवर्णचन्द्रकानि अयात् । भारतसर्वकारेण अपि पद्मश्री-उपाधिना इयं सत्कारिता । मृणालिनीविक्रमयोः एकः पुत्रः कार्तिकेयः, पुत्री मल्लिका च अस्ति ।
कुशलः उद्योगपतिः विक्रमः[सम्पादयतु]
विक्रमः श्रेष्ठः वैज्ञानिकः आसीत्, अतः प्रयोगेषु रसः तु स्वाभाविकः । किन्तु पिता व्यापारी (businessman) आसीत् । अतः सः कुशलः आयोजकः, सञ्चालकः, उद्योगपतिः च आसीत् । विक्रमेण विज्ञानक्षेत्रे, उद्योगक्षेत्रे च प्रगतिः साधिता । तस्य समयावधिः पञ्चवर्षस्य एव आसीत् । तस्य आयुष्यम् अधिकं स्यात् चेत्, तस्य कुशलतायाः अधिकाधिकः लाभः देशः प्राप्नोत् । वडोदरा-नगरे औषधिनिर्माणार्थं साराभाई केमिकल्स्, टीनोपोल् निर्मात्री विख्याता संस्था सुहृद् गायत्री, पेनिसिलिन् उत्पादिका सीन बयोटिक्स्, विटामिन्स् उत्पादकं प्रमुखं यन्त्रागारं साराभाई एम्. केमिकल्स्, इत्यादीनां संस्थानां स्थापकः विक्रमः एव आसीत् । तस्य बुद्धिकौशलेन एव इमे उद्योगाः प्रगतिम् अयुः । साराभाई कुटुम्बः उद्योगे (व्यवसाये) देशस्य अग्रणी कुटुम्बः आसीत् । तस्य कुटुम्बस्य सभ्यत्वेन विक्रमः कोटि-रूप्यकाणां स्वामी आसीत् । कोट्याधिकरूप्यकाणाम् आयोजनकर्ता च आसीत् । कौटुम्बिकव्यवसाये अपि विज्ञानक्षेत्रवत् बहुपरिश्रम् अकरोत् इत्यस्य साक्षीरूपाणि पूर्वोक्तानि उद्योगकार्याणि सन्ति ।
मृत्युः[सम्पादयतु]
१९७१ तमस्य वर्षस्य दिसम्बर-मासस्य २९ तमे दिनाङ्के विक्रमस्य कार्यभारः आसीत् । थुम्बा-संशोधनकेन्द्रे अनेकैः अधिकारिभिः सह चर्चा प्रचाल्यमाना आसीत् । द्वादशवादने सति अपि विक्रमस्य कार्यं न समाप्तम्, अतः सञ्चिकाः पश्यन् विक्रमः उपविष्टः आसीत् । ततः परं सः शयनम् अकरोत् । तत् तस्य अन्तिमं चिरशयनम् आसीत् । इत्थं ५२ वर्षस्य वयसि अवकाशसंशोधनकार्यं त्यक्त्वा अनन्तयात्रायां गतः । सम्पूर्णः देशः अरुदत् । तदानीम् इन्दिरा गान्धी प्रधानमन्त्री आसीत् । सा अपि खिन्ना सन्ती विक्रमाय मरणोत्तरं पद्मविभूषण-उपाधिना बहुमानम् अददात् । विक्रमः वैज्ञानिकत्वेन यथा उत्तमः आसीत् तथैव स्वभावेऽपि सरलः, शान्तश्च आसीत् । शेठ श्री कस्तुरभाई लालभाई विक्रमाय शब्दाञ्जलिं दत्त्वा अकथयत् “वैज्ञानिकास्तु अनेकाः भविष्यन्ति किन्तु मानवतागुणयुतः १००-२५० वर्षान्तेऽपि न भविष्यति” इति । अद्यापि सम्पूर्णः देशः विक्रमस्य विराटप्रतिभायै कोटि-कोटि वन्दनानि करोति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Interview with biographer Amrita Shah recorded in August 2013
- Great Scientists at freeindia.org
- Hindu Newspaper

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
विधिमुहुर्तादि विचार
॥ श्रीगणेशाय नम:॥
इंद्रवज्रा
नत्वा गणेशं शिवशारदे च
मूलं समालोच्य च विष्णुधर्मम् ।
राजाभिषेकस्य महाप्रयोगं
विश्वेश्वरो दैनकरिस्तनोति ॥१॥
स चाभिषेको व्दिविध: । प्रथमाभिषेको सांवत्सरिकश्चेति । तत्राद्ये पुरोहितादिना कृतं । राजा प्रथमाभिषेक रथसिंहासनासिच्छत्रचामरध्वजगजवाजीवस्त्रालंकारसांवत्सर- चिकित्सकपुरोहितादीन्पुत्रयुक्तादिनोपयोजयेदिति गोपथब्राह्मणात् । तत्राद्रौ पुरोहितवरणं ।
तस्माद्रुरुं वेदरहस्य युक्तं
चतुर्विधौ कर्मणि चाप्रमत्तम् ।
शांतं च दांतं च जितेंद्रियं च
कुर्याव्दिजेंद्रं प्रियदर्शनं च ॥२॥
इति गोपथब्राह्मणात् । वरणोत्तरं च कर्तव्यं तत्रैवोक्तं । मधुपर्काद्येन सर्वार्धे संपाद्य दक्षिणां दद्यात् ।कोटिमध्यात्तृतीयं भागं यथा भूमिप्रमाणेन वा हस्त्याश्वनरयानान् दिव्यमाभरणमातपत्र हिरण्यं क्षिति गोधनं धान्यं रत्नादिकं च गुरवे दद्यात् । अनया तुष्यतेति । ततो विनायकशांति कृत्वा मंडपं कुंडं च विधाय ग्रहमखैंद्रीशांतिश्च कारयेत् आथर्वणसूत्र उक्तं । विष्णुधर्मोत्तरे तु । विनायकशांतिर्नोक्ता । राजाभिषेककालो विधिश्च वसिष्ठसंहितायां ।
आधानजन्मेशदशाधिनाथ
रवींदुभौमेज्यसिते: बलस्थै: ।
उक्त्वा हि दोषादिविवर्जितेषु
धरधिपानामभिषेक इष्ट: ॥३॥
मूलत्रिकोणस्वप्रहो मित्र-
प्रहस्थितैर्वाऽपि तदंशसंस्थितै: ।
शुभे विलग्रे सततं प्रहेंद्रा
दिशंति लक्ष्मीं विपुलां च कीर्तिम् ॥४॥
स्वनीचगैर्वैरिग्रहाविगैर्वा
ह्यस्तंगतैर्वक्रमुपागतैर्वा ।
पापोदये शोकभयं त्वकीर्ति
दिशंति राज्ञां भृशमंबराटा: ॥५॥
शीर्षोदये चोपचये ग्रहे वा
स्वजन्मलग्रा [दथ लग्र] गेऽपि
शुभग्रहैर्युक्तनिरीक्षिते वा
पदं स्थिरं स्यात् सततं च राज्ञां ॥६॥
रिक्ता स्वमायां बुधभौमवार-
विवर्जिते वारदिनेषु चैव ।
खले दिने क्रक्षनिशीशयोश्च
न नैधने भे त्वभिषेक इष्ट: ॥७॥
पापग्रहै: स्वांत्यगतैश्च नि:स्वो
रोगी विलग्रोपगतैर्भवेत्स: ॥
पदच्युत: सप्तचतुर्थसंस्थै: ।
पुत्रास्थितै: सर्वसुखैर्विहीन: ॥८॥
भ्रष्टोत्सुक: कर्मगतैरनायु :
मृत्युस्थितैर्वीर्ययुतैश्च पार्थै: ।
लग्रव्ययाष्टारिगत: शशांक:
क्षितीश्वरं हंति तदा बली चेत् ॥९॥
केंद्रत्रिकोणत्रिघनाय सौम्यै:
त्रिषष्ठलाभारिगतैश्च पापै: ।
षष्ठालग्रव्ययवर्जितेन
चंद्रेण राज्ञां शुभदोऽभिषेक: ॥१०॥
यस्याभिषेके पुरुहूतमंत्री
लग्रे त्रिकोणे यदि वा भवेत्स: ।
षष्ठे कुज: कर्मगतश्च शुक:
स मोदते विक्रमराज्यलक्ष्म्या ॥११॥
दुश्चिक्यलाभारिगतैर्विनाऽर्क -
स्वस्थेऽमरेज्ये यदि बंधुगे झे ।
यस्यात्र योगे क्रियतेऽभिषेक -
श्चिरायुषस्त्वस्य पदं स्थिरं स्यात् ॥१२॥
शुभेष चंद्र्योगेषु स्वयोगेषु शुभेषु च ।
राजयोगेषु यो राजा ह्यभिषिक्त: क्षितीश्वर: ॥१३॥
प्राग्भागे मंदिरस्याथ गोमयेन तु कारयेत् ।
मंडल चतुरस्रं तव्दर्णकै: समलंकृतम् ॥१४॥
तत्र भद्रासनं सम्यग् अर्चयेत्सुमनोहरम् ।
गंगातोयसुसंपूर्णस्वंर्ण कुंभोदकै: सह ॥१५॥
दिग्विदिक्षु स्थितै: शुकगंधमाल्यांबरार्चितै: ।
शतौषधीमूलहेमरत्नासव्दिजपल्लवै: ॥१६॥
मृत्तिका वृषश्रृंगं च गजदंतं सुरोचनम् ।
उत्पलं पद्मकं पद्मं मुस्तरेणुककुंकुमम् ॥१७॥
राजसर्षपमुस्तं च देवदारुसमन्वितै: ।
देवस्य त्वैति मंत्रेण आयु: पुष्टियशस्करै: ॥१८॥
आब्लिंगैर्वेदमंत्रैश्च शुभलग्रे शुभान्विते ।
भद्रासने स नृपतिरभिषेकं च कारयेत् ॥१९॥
नीराजनं च कर्तव्यं शंस्त्रवादित्रनि:स्वनै: ।
आशिषो वाचन कृत्वा पूजयेश्च सुरान्पितृन ॥२०॥
आयुधानि पदं विप्रान् गंध[व्दारा] दिनार्चयेत् ।
शुकमाल्यांबरधृत: प्रामुखस्य महीपते: ॥२१॥
पट्टं शिरसि बधीयात् सिंहासनगतस्य च ।
विप्रेभ्यो दक्षिणां दद्यात् मानयेन्मंत्रपूर्वकम् ॥२२॥
व्रुयात्प्रत्यमुखो राजा नमामि त्वां धरेति च ।
प्राच्यां मामभिषिचंतु वसवस्तेजसे श्रियै ॥२३॥
याम्यायामभिर्षिचंतु मां रुद्रा विजयाय च ।
आदित्यास्त्वभिषिंचंतु प्रतीच्यां दिशि वृध्दये ॥२४॥
विश्वेदेवास्तभिषिंचंतु अभिषिंचंतु तुष्टये ।
दिगीशास्तभिषिंचंतु मां सदा विजयाय च ॥२५॥
साम्राज्यमिति मंत्रेण राजानं सम्यगर्चयेत् ।
व्याघ्रचर्मण्यथासीनं नवालंकारभूषितम् ॥२६॥
छत्रचामरसंयुक्तं राजचिन्हसमन्वितम् ।
पुरोहितश्च जुहुयात्सावित्र्याऽग्रौ प्रयत्नत: ॥२७॥
उदुंबरसमिद्भिश्च आज्योनाष्टोत्तरं शतम् ।
विव्दत्पुरोहितामात्यवृध्दबंधुसमन्वितै: ॥२८॥
तदा संचित्य सप्तांगं प्रजा धर्मेण पालयेत् ।
एवं य: कुरुते सम्य्क स राजा वर्ध्दते चिरम् ॥२९॥
अथ विष्णुधर्मोंत्तरोक्तो राजाभिषेक: । हेमाद्रौ ।
अथ संभृतसंभारो राज्ञस्सांवत्सरस्तथा ।
कालेऽभिषेचनं कुर्यात्तं कालं कथयाम्यहम् ॥३०॥
मृते राजनि कालस्य नियमोऽत्र विधीयते ।
तत्रास्य स्नपनं कार्य विधिवत्तिलसर्षपै: ॥३१॥
घोषयित्वा जयं चास्य सांवत्सरपुरोहितै: ।
अन्यासनोपविष्टस्य दर्शयेत्तं जनं शनै: ॥३२॥
सन्मानयित्वा स्वजनं मुक्त्वा बंधनगांस्तथा ।
अभयं घोषयित्वा तु कालाकांक्षी तथा भवेत् ॥३३॥
नाभिषेच्यो नृपश्चैत्रे नाधिमासे च भार्गव ।
न प्रसुप्ते तथा विष्णौ विशेषात्प्रावृषि व्दिज ॥३४॥
न च भौमदिने राम चतुर्थ्या च तथैव च ।
नवम्यां नाभिषेक्तव्यश्चतुर्दश्यां च भार्गव ॥३५॥
ध्रुवाणि वैष्णवं शाकं हस्तपुष्यौ तथैव च ।
नक्षत्राणि प्रशस्यन्ते भूमिपालभिषेचने ॥३६॥
नागं चतुष्पदं विष्टिं किंतुघ्रं शकुनिं तथा ।
करणानि न शस्यतें व्यतीपातदिनं तथा ॥३७॥
नक्षत्रमुल्काभिहतमुत्पाताभिहतं च यत् ।
सोमसूर्यकुजाक्रांतं परिविष्टं च भार्गव ॥३८॥
मुहूर्ताश्चोक्तनक्षत्रा: सतां मानहितप्रदा: ।
कुजहोरास्तथानिष्टा सर्वत्र कुलिकस्तथा ॥३९॥
वृषोऽथ कीटसिंहौ च कुंभो लग्रश्च शस्यते ।
एतेषां जन्मलग्रा [भ्यां य: ] स्यादुपचयस्थित: ॥४०॥
तारा व्दितीया षष्ठी च चतुर्थी चाष्टमी तथा ।
नवमी च तथा शस्ता अनुकूलश्च चंद्रमा: ॥४१॥
पापाश्चोपचयस्थाने शस्तो लग्रे दिवाकर: ।
सौम्या: केंद्रगता लग्रा: शुभाश्चैव त्रिकोणगा: ॥४२॥
[इंद्रवज्रा]
लग्रे नवांश: क्षितिजस्य वर्जो
वर्गस्तथा तस्य महानुभाव: ।
सूर्यस्य वर्ग: सकल: प्रशस्तो
राजाभिषेके सग्रहो नृपाणाम् ॥४३॥
कार्या पौरवरीशांति : प्रागेवास्य पुरोधसा ।
[प्राप्तेऽभिषेकदिवसे सोपवास: पुरोहित: ॥]॥४४॥
सोष्णीय: श्वेतवसन : सितचंदनभूषित: ।
सितामाल्योपवीतश्च सर्वाभरणभूषित: ॥४५॥
वेदिमुल्लिस्य मंत्रेण कृत्वा च विधिवत्तत: ।
जुहुयाव्दैष्णवान्मंत्रांस्तथा शाक्रान्विचक्षण: ॥४६॥
सावित्र्यान्वैश्वदेवांश्च सौम्यां च विधिवत्तत: ।
शर्मवर्मगणं चैव तथा स्वस्त्ययनं गणम् ॥४७॥
आयुषयमभयं चैव तथा चैवापराजितम् ।
आशु: । आशु: शिशान: इति सूक्त्दं । शर्मगण: क्षर्मवर्मा गण इत्यादि आथर्वणे प्रसिध्द: । स्वस्त्ययना पुष्पत्रयापराजितगणा अपि । तत्रैव प्रसिध्द: ।
संपातवंतं कलशं तथा कुर्याश्च काश्चनम् ॥४८॥
स्नानं समारभेद्राज्ञो होमकाले पुरोहित: ।
आदौ तु स्वेच्छया स्मात: पुन: मृद्भि: समारभेत् ॥४९॥
पर्वताप्रमृदा तावन्मूर्धानं शोधयेनृप: ।
वल्मिकाप्रमृदा कर्णो वदनं वै शिवालयात् ॥५०॥
इंद्रालयमृदा ग्रीवां हृदयं तु नृपाजिरात् ।
करिदंतोघृतमृदा दक्षिणं तु तथा भुजम् ॥५१॥
वृषश्रृंगोघृतमृदा वामं चैव तथा भुजम् ॥५२॥
सरोमृदा तथा पृष्ठं चोदरं संगमान्मृदा ।
नदीकूलव्दयमृदा पार्श्वेसंशोधयेत्तदा ॥५३॥
वेश्मव्दारमृदा राज्ञ: कटिशौचं विधियते ।
गजस्थानात्तथैवोरु गोस्थानाज्जानुनी तथा ॥५४॥
अश्वस्थानात्तथा जंघे राजा संशोधयेव्दुध: ।
रथचक्रोधृतमृदा तथैव चरणध्दयम् ॥५५॥
मृत्स्नात: स्वपनीय: स्यात्पंचगव्यजलेन तु ।
ततो भद्रासनगतं मुख्यात्म्यचतुष्टम् ॥५६॥
वर्णप्रधान भूपालभिषिंचेद्यथाविधि ।
पूर्वतो हेमकुंभेन घृतपूर्णेन वाडव: ॥५७॥
वाडवो ब्राह्मण:
दक्षिणो क्षीरपूर्णेन रौप्यकुंभोन वाडज: [क्षत्रिय:] ।
दध्रा च ताम्रकुंभेन वैश्य: पश्चिमतो व्दिज: ॥५८॥
माहेयेन जलेनोदक्शूद्रमात्योऽभिषेचयेत् ।
ततो ऽभिषेकं नृपतेर्बहृचप्रवरो द्विज: ॥५९॥
कुर्वीत मधुना राम च्छंदोगश्च कुशोदकै: ।
संपातवंत कलशं तथा नुत्वा पुरोहित: ॥६०॥
विधाय़ वन्हिरक्षां तु सदस्ये तु यथाविधि ।
राजसूयाभिषेके तु ये मंत्रा: परिकीर्तिता: ॥६१॥
अनुक्त समुच्चयार्थिश्चकार: । आजिं धावनसोनशौयाख्यानविदेवनादीनां संग्रह:
तैस्तु दद्यान्महाभागो ब्राह्मणानां स्वनेन तु ।
तत: पुरोहितो गच्छेव्देदिमूलं तदैव तु ॥६२॥
विभूषितं तु राजानं सर्वतोभद्र आसने ।
शतछिद्रेण पात्रेण सौवर्णेन यथाविधि ॥६३॥
अभिषिंचती धर्मज्ञ: [यजुर] सम्यग्वेद विशारद: ।
या औषधीरौषधीभि: सर्वाभि: सुसमाहित: ॥६४॥
रथे[ अक्षेति] तिष्ठेति गंधैश्च अब्रह्मन्ब्रह्मणेति च ।
वीजै: पुष्पै: तथा स्नानं रामपुष्पवतीति च ॥६५॥
तेनैव चाभिमंत्रेण फलैस्तमभिषेचयेत् ।
आशु: शिशान इत्येव सर्वमंत्रैश्च भार्गव ॥६६॥
ये देवा: पुरस्सदेति कुशादैर्परिमार्जयेत् ।
[ऋग्वेदक्रतुतो राज्ञे रोचनाया यथाविधि॥]
ऋग्वेदावितथा राज्ञा चंदनेन यथाविधि ॥६७॥
मूर्धानं च तथा कंठं गंधव्दारेति संस्पृशेत् ।
ततो ब्राह्मणमुख्या[श्च] क्षत्रियश्च विशस्तथा ॥६८॥
शूद्राश्चावरमुख्याश्च नानातीर्थसमुद्भवै: ।
नादेयै: सारसै: कौपैर्नानाकलशसंस्थितै: ॥६९॥
चतुस्सागरजैर्लाभादलाभाव्दिजकल्पकै: ।
गंगायमुनयोश्चैव निर्झरैश्च तथोद्भिदै: ॥७०॥
छत्रपाणिर्भवेत्कश्चित्केश्चित्केचिचामरपाणय: ।
अमात्यमुख्यास्तत्कालं केचिव्देत्रधरास्तथा ॥७१॥
शंखभेरीनिनादेन बंदीनांनि स्वनेन च ।
गीतावादित्रघोषेण व्दिजकोलाहलेन च ॥७२॥
राजानमभिषिंचेयु: समेत्य सहिता: जना: ।
सर्वलोकाभिषिक्तस्य संमिश्रजलसंश्रुतम् ॥७३॥
सर्वौषधियुतं पुण्यं सर्व: गव्ययुतं तथा ।
रत्नबीजसमायुक्तं चंदनै: कुसुमैस्तथा ॥७४॥
पूजितं सितवस्त्रेण चोदते ग्रीवमेव च ।
श्वेतवस्त्राम्रपत्रैश्च संवीतं शुचिभूषितम् ॥७५॥
क्षीरवृक्षलताछत्रं सुदंडं कांचनं नवम् ।
आदाय कलशं राजा स्वयं सांवत्सरस्तदा ॥७६॥
मंत्रावसाने स्तपनं कुर्याद्भृगुकुलोद्भव: ।
तत: पश्येन्मुखं राजा दर्पणे चाथ सर्पिषि ॥७७॥
सोष्णीष: सितवस्वैश्च मंगलालंभनं चरेत् ।
तत: संपूजयेव्दिष्णुं ब्रह्माणं शंकरं तथा ॥७८॥
लोकपालान्प्रहांश्चैव नक्षत्राणि च भार्गव ।
तत: स्वपूजां कुर्वीत शयनीयं ततो व्रजेत् ॥७९॥
व्याघ्रचर्मोत्तरं रम्यं सितवस्त्रोत्तरच्छदम् ।
पुरोधा मधुपर्केण तत्रस्थं तं समर्चयेत् ॥८०॥
राजा चैवार्चयेत्तत्र सांवत्सरपुरोहितौ ।
मधुपर्केण धर्मज्ञस्ततस्तस्य सदैव हि ॥८१॥
पट्टबंधं प्रकुर्वीत[ मुकुटस्य च बंधनम् ।
तत: स बध्दमुकुट: काले पूर्व मयेरितम् ॥८२॥
परार्ध्यास्तरणोपेते पंचचर्मोत्तरच्छदे ।
ध्रुवा धौ इति मंत्रेण] सोपवेश्य पुरोधसा ॥८३॥
वृषस्य वृषदंशस्य व्दीपिनश्च भृगूत्तम ।
तेषामुपरि सिंहस्य व्याघ्रस्य च तत: परम् ॥८४॥
तत्रोपविष्टस्य तदा प्रतिहार: प्रदर्शयेत् ।
अमात्यांश्च तथा पौरान्नेगमांश्च पणस्तदा ॥८५॥
तथा प्रकृतयश्चान्या यथावदनुपूर्वश: ।
ततोऽग्रहदानैश्च तुरंगकनकोत्तमै: ॥८६॥
गोजाविग्रहदानैश्च सांवत्सरपुरोहितौ ।
पूजयित्वा तत: पश्चात्पूजयेद्ब्राह्मणोचयम् ॥८७॥
अनेनैव विधानेन येन राजाभिषेचित: ।
ततस्यदस्यान्संपूज्य सांवत्सरपुरोधस: ॥८८॥
ततो ब्राह्मणमुख्यानां पूजनं तु समाचरेत् ।
गोवस्त्रतिलरुप्यान्नफलकांचनगोरसै: ॥८९॥
मोदकै: श्वेतपुष्पैश्च महादानैश्च सुव्रत ।
मंगलालंभनं कृत्वा गृहीत्वा सशरं धनु: ॥९०॥
वहिं प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणिपत्य तथा गुरुन् ।
पृष्ठतो वृषमालभ्य गां सवत्सां च पार्थिव ॥९१॥
पूजयित्वा च तुरगं मंत्रितं चाभिषेचितम् ।
तत्रारुह्य ततो दानं पूजयेचाभिषेचितम् ॥९२॥
मंत्रितं दक्षिणे कर्णे स्वयं दैवविदा तत: ।
आरुह्य राजमार्गेण स्वपुरं च ततो भ्रमेत् ॥९३॥
मुख्यामात्यैश्च सामंतै: सांवत्सरपुरोहितै: ।
सहित: कुंजरारुढैरभिगच्छेच देवता: ॥९४॥
तासां संपूजनं कृत्वा नगरे या निवेशिता ।
पविशेत गृहं राजा प्रहष्टनरवाहन: ॥९५॥
दानमानादिसत्कारै: मृदीयात्प्रकृतीस्तत: ॥९६॥
[उपजाति]
संपूजितास्तास्तु विसर्जयित्वा
स्वके गृहे स्यान्मुदितो महात्मा ।
विधानमतत्समवाप्य राजा
कृत्स्नां च धात्रीं वशगां निदध्यात् ॥९७॥
अत्र च आथर्वणोक्तप्रधानमात्रग्रहणेऽपि ऐंद्रीशां [त्या ] दौ अग्रिप्रतिष्ठापनास्विष्ट-कृतादिपूर्वोत्तरांगानि स्वशाखीयान्येव काम्यकर्मणां इव । प्रधानमात्रग्रहणेन विधिश्चारितार्थ्यात् । किंचिदाथर्वणपरिशिष्ठे अथेंद्रीशांति व्याख्यास्याम: इत्युपक्रम्य विनायकस्नपनइशानबलिग्रहनक्षत्रयागनैऋतबलीनुक्त्वा ऐन्द्रीशांतिरुक्त्वा ।तेनाधिकाराख्यप्रकारेण विनायकस्नापनादीनार्मैद्रीशांत्यंगत्वमनम्यते । अत: कार्या-पौरंदरीशांतिरिति विष्णुधर्मे । सा पौरंदरीशांतिग्रहणं विनायकशांति कृत्वा ऐंद्रीशांति: कार्येत्याथर्वणसूत्रे तु याज्ञवल्क्यस्मृतिविहितविनायकशांतिरभिषेकांगत्वांगत्वेन विधीयते । तेन विनायकशांतिविनायकलपनयो: समुच्चयो युक्त: केचित्तु कार्या पौरंदरीशांतिरितिनृत्यमेव प्रधानमात्रग्रहणेन विनायकस्नपनादिते छांति । तत्सांग ऐंद्रीशांतिविधानाचिंत्यं । एतत्सर्व प्रयोग उक्त: ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सूत्रम्
ते तद्राजाः॥ ४।१।१७२
काशिका-वृत्तिः
ते तद्राजाः ४।१।१७४
जन्पदशब्दात् क्षत्रियादञ् ४।१।१६६
इत्येवम् आदयः प्रत्ययाः सर्वनाम्ना प्रत्यवमृश्यन्ते, न तु पूर्वे, गोत्रयुवसंज्ञाकान्डेन व्यवहितत्वात्। ते ऽञादयः तद्राजसंज्ञा भवन्ति। तथा चोदाहृतम्। तद्राजप्रदेशाः तद्राजस्य बहुषु तेन एव अस्त्रियाम् २।४।६२
इत्येवम् आदयः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
ते तद्राजाः १०३३, ४।१।१७२
अञादयस्तद्राजसंज्ञाः स्युः॥
न्यासः
ते तद्राजाः। , ४।१।१७२
"गोत्रयुवसंज्ञाकाण्डेन व्यवहितत्वात्" इति।गोत्रयुवसंज्ञाप्रकरणं हि यदन्तरा व्यवधायं कृतं तस्यैतदेव प्रयोजनम्। तेन ये व्यवहिताः पूर्वेऽणादयस्तेषां "ते तद्राजाः" इत्यत्र सर्वनाम्ना प्रत्यवमर्शो मा भूदिति। "तथा चैवोदाह्मतम्" (इति)। "तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम्" २।४।६२
इत्यत्र कार्याश्रयमुदाह्मतम्। इह तु प्रकरणे रूपाश्रयम्॥
बाल-मनोरमा
ते तद्राजाः ११७४, ४।१।१७२
ते तद्राजाः। ते इत्यनेन जनपदशब्दादित्याद्यारभ्य विहिता अञादयः परामृश्यन्ते। तदाह--अञादय इति।
तत्त्व-बोधिनी
ते तद्राजाः ९७०, ४।१।१७२
ते तद्राजाः। अञादय इति। ततः प्राचीनास्तु त्तच्छब्देन न परामृश्यन्ते, गोत्रयुवसंज्ञाकाण्डेन विच्छेजात्। एतदर्थमेव तत्काण्डं मध्ये कृतमाचार्येणेत्याहुः। वस्तुतस्तु "तद्राजे"त्यधिकृत्य "जनपदशब्दात्क्षत्रियाद"ञित्यादिसूत्राणामारम्भे गोत्रयुवसंज्ञाकाण्डस्य मध्ये पाठाऽभावेऽपि न क्षतिरित्यन्ये।


text:
Saturday, October 24, 2015
A Study of Ratnaprabha- part- 5
A Study of Ratnaprabha-part-5
1. सरस्वतीसंप्रदाय:
अद्वैतमतानुयायिषु सन्यासिषु दशसंप्रदाया: वर्तन्ते ||
“ तीर्थाश्रमवनारण्यगिरिपर्वतसागरा: |
सरस्वती भारती च पूरी नामानि वै दश ” इति ||
श्रीमद्भगवत्पादशिष्येषु पृथ्वीधराचार्या: अन्यतमा: इति, तेषां सकाशे दशसांप्रदायानुवर्तिन: सन्यासिन: आसन्निति च ज्ञायते (36) || तथा चायं दशविधसन्यासिनां संप्रदाय: तत्प्रभृत्यारब्ध: अथवा तत्काले एवासीदिति निर्णेतुं शक्यते || तेषु पूरी, भारती, सरस्वती नामान: शृङ्गेरीमठसंप्रदायानुयायिन: || गिरि, अरण्य, वन नामान: ज्योतिर्मठसंप्रदायानुयायिन: || आश्रम, तीर्थनामान: द्वारकामठसंप्रदायानुयायिन: || पर्वत,सागरनामान: पूरीमठसंप्रदायानुयायिन: इति “श्रीशङ्करदिग्विजय:” इति नामकस्य ग्रन्थस्य उपोद्घातादवगम्यते ||(37) सरस्वतीसंप्रदायस्तु काञ्चीमण्डलसम्बन्धीति अद्वैतग्रन्थकोशस्य उपोद्घाते उक्तम् ||(38)
तथा चैते रामानन्दसरस्वत्य: काञ्चीमण्डलसंप्रदायानुयायिन: इति ज्ञायते || तै: कृता कामाक्षीत्यादिस्तुतिरपि (39) तमेवाभिप्रायं द्रढयति ||
4. रामानन्दस्य काल:
रत्नप्रभाकाराणामधिकालं कोविदानां नानामतान्यवलोक्यन्ते || दासगुप्तमहोदयेन रत्नप्रभाव्याख्यानकर्तु: काल: चतुर्दशशतकमित्येकत्र (40) षोडशशतकमित्यन्यत्र च (41) निरुपित: दृश्यते || दासगुप्तमहोदयस्याभिप्राये रत्नप्रभाकर्ता गोविन्दानन्द:, रामानन्दस्तु विवरणोपन्यासकर्ता || कालश्च तस्य रामानन्दस्य सप्तदशशतकपूर्वभाग:|| (42) शारीरकमीमांसाभाष्यवार्तिकप्रणेता नारायणसरस्वति: रत्नप्रभाकर्तु: सामयिक: सतीर्थ्यश्च भवति || तस्य ग्रन्थ: गद्यमय: भाष्यस्य व्याख्यानरुपश्च भवति || नारायणसरस्वति: लघुचन्द्रिकाकारस्य गौड ब्रह्मानन्दस्य गुरु: इति तस्य काल: A.D 1600 - A.D1700 इति तङ्गस्वामिपण्डितै: निश्चितत्वात् (43) स एव काल: रत्नप्रभाकाराणामपि भवितुमर्हति || अपि च ब्रह्मविद्याभारणकर्ता अद्वैतानन्दसरस्वति: रामानन्दसरस्वतीनां सकाशादुपात्तशारीरकमीमांसासूत्रभाष्य इति प्रागेव निरूपितम् || कालश्च तस्य 1762 A.D इति अनन्तकृष्णशास्त्रिणां मतमनुसृत्य कार्ल. हेच. पोटर् पण्डितै: निरुपितम् (44) || तथा च रामानन्द: तत्पूर्ववर्ती वा तत्सामयिकश्च वा भवितुमर्हतीति निश्चीयते || श्रीतङ्गस्वामिपण्डितै: रामानन्दस्य काल: 1570—1650 A.D इति निश्चित: (45) || तथा च पूर्वोक्तै: प्रमाणै: रामानन्द: सप्तदशशतकवर्ती इति निश्चीयते ||
1. रामानन्दसरस्वतीनाम् इतरा: कृतय:
1. विवरणोपन्यास: -- ग्रन्थोsयं विवरणमतसारांशरुप: || विवरण प्रस्थानग्रन्थेषु प्रायश: अयमेव चरमो ग्रन्थ: इति दासगुप्तपण्डिता: मन्वते (46) || ग्रन्थोsयं रत्नप्रभारचनाया: पूर्वमेव विरचित इति “ विप्रतिपत्तीनां प्रपञ्चो निरासश्च विवरणोपन्यासमुखेन मया दर्शित: सुखबोधाय इतीहोपरम्यते” इति रत्नप्रभावचनादवगम्यते | कैश्चन विवरणोपन्यासविवरणप्रमेयसंग्रहयोरैक्यमभिप्रेतम् | तन्न समीचीनं तयो: पार्थक्येनोपलभ्यमानत्वात् ||
2. वाक्यवृत्तिव्याख्या :-
अमुद्रितोsयं ग्रन्थ: मद्रपुरराजकीयहस्तलिखितपुस्तकालये लक्ष्यते ||
“वाक्यवृत्तिव्याख्याने रामानन्दीयेsयमर्थ: विस्तरेण प्रतिपादित:” इति पूर्णानन्दीयवचनात् (50) ग्रन्थस्यास्य प्रणेतार: रामानन्दा: एवेति स्पष्टमवगम्यते || अस्यैव लघुवाक्यवृत्तिप्रकाशिकेत्यपरं नामेति श्री दासगुप्तपण्डित: (51) || वाक्यवृत्तिस्तु भगवत्पादकृतिरिति पण्डितानां विश्वास: ||
3. ब्रहमामृतवर्षिणी :-
ब्रह्मसूत्रवृत्तिरुपात्मकोsयं ग्रन्थ: रत्नप्रभाकारैरेव विरचित इति पण्डितानामभिप्राय: || किन्त्वाधारा: नोपलभ्यन्ते || ग्रन्थयोरुभयो: प्रदर्शितं रामभक्त्यतिशयत्वमेवैकर्तृकत्वनिरुपणे हेतुरिति तेषां कथनम् || परन्तु नाsयं समीचीन: पन्था: || ब्रहमामृतवर्षिणीकारा: रामानन्दा: मुकुन्दगोविन्दश्रीचरणानां शिष्या: (52) || अतस्ते रत्नप्रभाकारेभ्यो भिना: इत्यवश्यं विज्ञेयम् ||
6. रत्नप्रभाकार: रामभक्त:
रत्नप्रभाकार: रामभक्त: || रत्नप्रभाव्याख्या रामस्तुत्या आरब्धा रामस्तुत्यैव समाप्तिं गमिता || अपि च प्रत्यधिकरणं रामस्तुत्यैवारब्धम् || किञ्च यथावकाशं राम: प्रस्तुत: रामायण प्रसक्तिश्च यथावकाशमानीता च || तद्यथा :-- वेद: स्वविषयादधिकार्थज्ञानवज्जन्य: प्रमाणवाक्यत्वात् व्याकरण रामायणादित्यनुमानान्तरम् (53) || अपि च “ रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव ” “ सीताsल्किष्ट इवाssभाति कोदण्डप्रभया युत: ” (54) इत्यादीनि तस्य रामभक्तिं प्रकटयन्ति ||
अनुवर्तते (to be continued)
No comments:
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
वृन्दारकनागकुञ्जरैः पूज्यमानम्॥ २।१।६१
पदच्छेदः॥
वृन्दारकनागकुञ्जरैः ३।३ पूज्यमानम् १।१ समानाधिकरणेन ३।१ ४८ तत्पुरुषः १।१ २१ विभाषा १।१ ११ सह ० ४ सुपा ३।१ ४ समासः १।१ ३ सुप् १।१ २
काशिका-वृत्तिः
वृन्दरकनागकुञ्जरैः पूज्यमानम् २।१।६२
वृन्दारक नाग कुञ्जर इत्येतैः सह पूज्यमानवाचि सुबन्तं समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति। पूज्यमानम् इति वचनात् पूजावचना वृन्दारकाऽदयो गृह्यन्ते। गोवृन्दारकः। अश्ववृन्दारकः। गोनागः। अश्वनागः। गोकुञ्जरः। अश्वकुञ्जरः। पूज्यमानम् इति किम्? सुषीमो नागः।
न्यासः
वन्दारकनागकुञ्जरैः पूज्यमानम्। , २।१।६१
वन्दारकादयो जातिशब्दाः। ते चोपमानत्वे सति पूजावचना भवन्ति। तत्र व्याघ्रादेराकृतिगणत्वात् "उपमितं व्याघ्रादिभिः" २।१।५५
इत्येवं सिद्धे समान्यप्रयोगगेऽपि यथा स्यादित्येवमर्थोऽयमारम्भः। ""पूज्यमानम्" इति वचनाद्वृन्दारकादयः पूजावनचना गृह्रन्ते" इति। न ह्रन्यथा पूज्यमानत्वमुपपद्यत इति भावः।
"सुषीमो नागः" इति। ननु च विशेषणं विशेष्येणेति वत्र्तते। न च नागादन्यः सुषीमोऽस्ति, संज्ञा ह्रेषा नागस्यैव?
एवं तर्हि प्रत्युदाहरणदिगियं वृत्तिकृता दर्शिता।इदन्त्वत्र प्रत्युदाहरणम्--देवदत्तो नागो यस्मान्मूर्ख इति॥
बाल-मनोरमा
वृन्दारकानागकुञ्जरैः पूज्यमानम् ७३१, २।१।६१
वृन्दारकनाग। "समानाधिकरणैः समस्यते" इति शेषः। विशेषणसमासेनैव सिद्धे विशेष्यस्य पूर्वनिपातनियमार्थं सूत्रम्। गोवृन्दारक इति। वृन्दारकशब्दो देवतावाची। "अमरा निर्जरा देवाः" इत्युपक्रम्यं, "वृन्दारका दैवतानी"त्यमरः। गौर्वृन्दारक इवेति विग्रहः। गौर्नाग इव गोनागः। गौः कुञ्जर इव गोकुञ्जरः। नागशब्दः कुञ्जरशब्दश्च गजवाची। अत्र गौर्वृन्दारादितुल्यत्वात् श्रैष्ठ()ं गम्यत इति पूज्यमानता। ननु व्याघ्रादेराकृतिगणत्वात् "उपमितं व्याघ्रादिभि"रित्येव सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह--व्याघ्रादेरिति। सामान्येति। गोकुञ्जरः श्रेष्ठ इत्यादिविति भावः।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
षष्ठ्यतसर्थप्रत्ययेन॥ २।३।३०
पदच्छेदः॥
षष्ठी १।१ अतसर्थप्रत्ययेन ३।१
काशिका-वृत्तिः
षष्ठ्यतसर्थप्रत्ययेन २।३।३०
दक्षिणौत्तराभ्याम् अतसुच् ५।३।२८
इति वक्ष्यति, तस्य इदं ग्रहनम्। अतसर्थेन प्रत्ययेन युक्ते षष्ठी विभक्तिर् भवति। दक्षिणतो ग्रामस्य। उत्तरतो ग्रामस्य। पुरस्ताद् ग्रामस्य। उपरि ग्रामस्य। उपरिष्टाद् ग्रामस्य।
न्यासः
षष्ठ�तसर्थप्रत्ययेन। , २।३।३०
बाल-मनोरमा
षष्ठ�तसर्थप्रत्ययेन ६०१, २।३।३०
षष्ठ()तसर्थ। एतद्योगे इति। "दिक्शब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्योदिग्देशकालेष्वस्तातिः" इत्यारभ्य "आहि च दूरे" "उत्तराच्चे"त्यन्तैः सूत्रैर्दिग्देशकालवृत्तिभ्यः शब्देभ्यः स्वार्थे प्रत्यया विहिताः। तत्र "दक्षिणोत्तराभ्यामतसुच्" इति विहितो योऽतसुच्प्रत्ययः, तस्यार्थः=दिग्देशकालरूपः, स एवार्थो यस्य स-अतसर्थप्रत्ययः, तद्योगे इत्यर्थः। यद्यप्यतसर्थप्रत्ययेषु अस्तातिरेव प्रथमस्थापि लाघवादतसर्थेत्युक्तम्, न त्वस्तात्यर्थेति, संयुक्ताक्षरघयितत्वेन गौरवात्। दिक्शब्देतीति। "अन्यारादि"ति सूत्रे दिक्शब्देत्यनेन या पञ्चमी विहिता तदपवाद इत्यर्थः। दक्षिणत इति। सप्तमीपञ्चमीप्रथमान्तात् स्वार्थे दिग्देशकालवृत्तेर्दक्षिणशब्दादतसुच्। दक्षिणस्यां, दक्षिणस्याः, दक्षिणा वा दिगित्यर्थः। एवं देशे काले च। पुर इति। पूर्वाशब्दादस्तात्यर्थे"पूर्वाधरावराणामसि पुरधवश्चैषाम्" इत्यसिप्रत्ययः प्रकृतेः पुरादेशश्च। पूर्वस्यां, पूर्वस्याः, पूर्वा वेत्यर्थः। पुरस्तादिति। पूर्वशब्दादस्तातिप्रत्यये सति "आस्ताति चे"ति प्रकृतेः पुरादेशः। पुरश्शब्दसमानार्थकमिदम्। उपरीति। "उपर्युपरिष्टादि"ति सूत्रेण ऊध्र्वशब्दाद्रिल्प्रत्ययो शिष्टातिल्प्रत्ययः प्रकृतेरूपादेशश्च निपातितः। ऊध्र्वायां दिशि, ऊध्र्वाया दिशः, ऊध्र्वादिगिति वा अर्थः। एवं देशे कालेऽपि।
तत्त्व-बोधिनी
षष्ठ�तसर्थप्रत्ययेन ५३९, २।३।३०
षष्ठ()सर्थ। "दक्षिणोत्तराभ्यामतसुच्" इत्यस्य योऽर्थे दिग्देशकालरूपः सोऽर्थे यस्य प्रत्ययस्य सोऽतसर्थप्रत्ययः, अस्तातिप्रभृतियञ्च, तदन्तेन योगे इत्यर्थः। अचसुचोऽस्तात्यनन्तरत्वेपि लाघवानुरोधेन अस्तात्यर्थेति नोक्तमित्याहुः। पञ्चाम्या अपवाद इति। "ततः पश्चात्स्त्रंस्यते ध्वंस्यते च" इति भाष्यप्रयोगात्पश्चाच्छब्दयोगे तु पञ्चम्यपि साधुः। अस्मादेव भाष्यप्रयोगात्पश्चाच्छब्देनाऽव्ययीभावो न भवतीति वक्ष्यते। प्रत्ययग्रहणं किम्()। इह मा भूत्, प्राग्ग्रामात्। प्रत्यग्ग्रामात्। कृतेऽपि प्रत्ययग्रहणे कृतो नेति चेत्। अत्राहुः कैयटादयः--प्रत्ययग्रहणमधिकं क्रियमाणं श्रूयमाणप्रत्ययग्रहणार्थं विज्ञास्यत इति लुप्तेऽस्तातौ षष्ठ()भावः। "अन्यारात्---"इत्यत्राञ्चूत्तरपदस्यापीदं प्रयोजनमुक्तम्। तत्रान्यतरच्छक्यमवक्तुम्, एक प्रयोजनत्वादिति। प्रत्ययग्रहणं चिनत्यप्रयोजनमिति तु मनोरमायां स्थितम्। पुर इति। "पीर्वाधरावराणाम्" इत्यसिप्रत्यये पुरादेशः। पुरस्तादिति।"दिक्शब्देभ्यः" इत्यादिनाऽस्तातिः, "अस्ताति च" इति पूर्वस्य पुरादेशः।


text:
सूत्रम्
ब्रुवो वचिः॥ २।४।५३
काशिका-वृत्तिः
ब्रुवो बचिः २।४।५३
ब्रुवो वचिरादेशो भवति आर्धधातुकविषये। इकार उच्चारणार्थः। वक्ता। वक्तुम्। वक्तव्यम्। स्थानिवद्भावेन कर्त्रभिप्रायक्रियाफलविवक्षायाम् आत्मनेपदं भवति। ऊचे। वक्ष्यते।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
ब्रुवो वचिः ५९९, २।४।५३
आर्धधातुके। उवाच। ऊचतुः। ऊचुः। उवचिथ, उवक्थ। ऊचे। वक्तासि, वक्तासे। वक्ष्यति, वक्ष्यते। ब्रवीतु, ब्रूतात्। ब्रुवन्तु। ब्रूहि। ब्रवाणि। ब्रूताम्। ब्रवै। अब्रवीत्, अब्रूत। ब्रूयात्, ब्रुवीत। उच्यात्, वक्षीष्ट॥
न्यासः
ब्राउवो वचिः। , २।४।५३
"वक्ता" इति। "चोः कुः" ८।२।३०
इति कुत्वम्। "ऊचे" इति। वच्यादिसूत्रेण ६।१।१५
सम्प्रासारणम्॥
बाल-मनोरमा
ब्राउवो वचिः २८४, २।४।५३
ब्राउवो वचिः। ब्राउवो वचिरादेशः स्यादाद्र्धधातुके इत्यर्थः। इकार उच्चारणार्थः। उवाचेति। अकिति द्वित्वे कृते "लिट()भ्यासस्ये"ति संप्रसारणमिति भावः। ऊचतुरिति। किति द्वित्वात्प्राक् "वचिस्वपियजादीना"मिति संप्रसारणे द्वित्वे कृते हलादिशेषे सवर्णपरत्वात् "अभ्यासस्याऽसवर्णे" इत्युवङभावे सवर्णदीर्घ इति भावः। वचिर्()निट्सु परिगणितः। तस्य भारद्वाजनियमात्थलि वेट्। तदाह--उवचिथ उवक्थेति। इडभावे "चोः कुः। "ब्राउव ई"डित्यत्र "नाभ्यस्तस्ये"त्यतः सार्वधातुकग्रहणस्याप्यनुवृत्तेरीण्न। ऊचथुः ऊच। उवाच--उवच ऊचिम ऊचिम। क्रादिनियमादिट्। ऊचे इति ऊचाते ऊचिरे। ऊचिषे ऊचाथे ऊचिध्वे। ऊचे ऊचिवहे ऊचिमहे। वक्तेति। वच्यादेशे इण्निषेधः। वक्ष्यति वक्ष्यते। ब्रावीतु ब्राऊतादिति। ननु तिबादेशस्य तातङ पित्त्वात् "ब्राउव ई"डिति ईडागमः स्यादित्यत आह-- ङिच्चेति। ब्राऊताम् ब्राउवन्तु। ब्राऊहि ब्राऊतात् ब्राऊतम् ब्राऊत। ब्रावाणीति। आटः पित्त्वेन ङित्त्वाऽभावान्न गुणनिषेध इति भावः। ब्रावाव ब्रावाम। ब्राऊताम् ब्राउवाताम् ब्राउवताम्। ब्राऊष्व ब्राउवाथाम् ब्राऊध्वमिति सिद्धवत्कृत्य आह--ब्रावै इति। आटः पित्त्वेन ङित्त्वाऽभावाद्गुणः। ब्रावावहै ब्रावामहै। लङि--अब्रावीत् अब्राऊताम् अब्राउवन्। अब्रावीः अब्राऊतम् अब्राऊत। अब्रावम् अब्राऊव अब्राऊम। विधिलिङ्याह--ब्राऊयादिति। ब्राऊयादिति। ब्राऊयातामित्यादि। आशीर्लिङ्याह-- उच्यादिति। वच्यादेशे "वचिस्वपी"ति संप्रसारणमिति भावः। उच्यास्तामित्यादि। आत्मनेपदे आशीर्लिङि--वक्षीष्ट वक्षीयास्तामित्यादि। अकित्त्वान्न संप्रसारणम्। लुङि सिचि वच्यादेशे अवच् स् त् इति स्थिते आह-- अस्यतीति। अवच् अ त् इति स्थिते--


text:
सप्तमेऽहनि
[ज्येष्ठ शु० १२ शुक्रवार शके १५९६: ५ जून १६७४]
अथैन्द्री शांति: । सप्तमेऽहनि आचार्यो नवकुंभेन सं सं स्रवन्तु नद्य: घेतां तर्हदा इति तिसृभि: शुध्दजलमानीय शं त आपो हैमवती इति पंचमि: रत्नैरुत्तरत: स्थाप्य तेनोदकेन संभारान् संप्रोक्ष्य । त्यमू ष वाजिनं त्रातारमिंद्र आ मन्द्रैरिन्द्रं हरिभिरिति तिस्र: : स्वस्तिदा विशस्पतिरित्युपस्थाव अग्रे पुरतो गोचर्ममात्रमुपलिप्प । तत्र कुंभं संस्थाप्य । तत्र श्वेतवस्त्रे कुंकुमेनाष्टदलं लिखित्वा । तत्र कर्षसुवर्णनिर्मितां इन्द्रप्रतिमां अग्न्युतारणपंचगण्याशोधनपूर्व निधाय । इंद्र जुषस्वेति तत्र इन्द्रमावाह्य । षोडशोपचारै: प्रपूजयेत् । पंचामृतै: स्नापयेत् । वस्त्रगंधपुष्पाणि पीतानि पूजांते मधुपर्के कुंडलमुद्रिकाचामरछन्नोयानाव्दितानध्वजपताका निषेद्य । दक्षिणां पुष्पांजलिं समर्प्य नत्वा । इन्द्र जुषस्वेति सूक्तेन सफलमर्ध्य दद्यात् । ततो अग्रे: परिसमूहनादि ऐन्द्रचरु निर्वापपूर्वकं आज्यभागांतं कुर्यात् । कांस्यपात्रे अतिसृष्टोऽपां भाग इति उदकमानीय सर्वा इमा आप ओषधय: सान्त्विति ब्रह्माणमावेद्य तेन तथैवानुज्ञात: तत्रौषधीरावाहयामि । इत्यौषधीरावाह्य गायत्र्या अम्बयो यम ऋ.८ आपो हि ष्ठा ऋ.१ हिरण्यवर्णा ऋ. १५ शिवा न : शंतमा भव शं नो वात: १ इन्द्र जुषस्वेति सूक्तेन तज्जलमभिमंत्र्य तेन भिरग्रिं प्रोक्ष्य कांस्योदकशेषं पूर्वकुंभे निक्षिप्य । तत: अश्ववस्तुलोमानि व्रीहिमुकुउशीरगुग्गुलपिपल्पलाबुबीजानि विषसह देवी शरपुष्पशरमूलानि चातनगणेन जुहुयात् । आजमाविकं वा माहिषं वा घृतं चातनगणेन हुत्वा । आश्चत्थ-आतसी -पारिजात-जारुषी-त्रापसी-खादिरी-आपमार्ग-पलाश-शमी-समिधोऽभावे पलाशारेव चातनगणेन जुहुयात् । तेनैवाग्रिमुपस्थाय । तत सप्तधान्य-खादिर - अपामार्ग:-शुठी-वचा-भृंगराज: शतावरी शाल्मली चंदनं सहदेवी गुर्जरप्रसिध्दपीठणीनामकं पृष्णीपणी मुर्दीरसिंग प्रसिध्द अजशृंगी श्वेतदूर्वान् इत्येतानेकीकृत्य तूष्णी तद्हुत्वा कलशसमीपे औदुंबरदंडं गौरसर्षपान् शतपुष्पपुत्रकदशाश्मसिकता: पोटलिकां शरावे स्थापयेत् । तत्रैवान्यस्मिन् क्षरावे कुशमूलमणि सुवर्णसूत्र निबध्य स्थापयेत् । ततो वक्ष्यमाणमंत्रै: राज्यहोमं कुर्वन् होमशेषं संपातेन मणिं प्रतिसरं कुभीदकं चाभिधारयेत् । ततो होममंडपाद्वहि: चतुर्दिक्षु उपलिप्य सिकता विकीर्य शांत्यभि: संप्रोक्ष । तत्र पाषाणान् स्थापयेत् । व्दारो परिदेशं च लेपयेत् । तत: सुर्वण पूर्वा दिदिक्षु येस्यां पृथिव्यो मस्यायुषानाम्ने हियत्तेनाधुष्ठं नाम यज्ञियं तेन त्वा दधे स्वाहा । ये व्दितीयस्यां अपि तृतीयस्यां ये चतुर्थस्यां पृथिव्यामिति चतुर्दिक्षु हुत्वा । प्राचीं दिशमवधायेति मंत्रचतुष्टयेन प्रतिदिशं उपतिष्टेत् । तत: प्राड्मुख उपविश्य । शांतिगणेन कृत्यागणेन चातनगणेन मातृनामगणेन वास्तेष्पतिगणेन पाप्महागणेन यक्षनाशनगणेन दु:स्वप्रनाशनगणेन आयुष्यगणेन वर्चस्यगणेन स्वस्त्ययनगणेन अभयगणेन अपराजितगणेन शर्मवर्मगणेन रौद्रगणेन पात्नीवतागणेन च जुहुयात् । ते चाग्रे वक्ष्यन्ते । ततो दधिसक्तून रक्षोम्यो नम: इति दक्षिणत: क्षिपेत् । तत: संपातकलशोदकेन पवित्रं शतधारमित्याभिषेकमंत्रै: सपत्नीकं यजमानं अभिषिच्य । पूर्वस्थापितमणिं दधिमध्वक्तं कृत्वा इंद्र जुषस्वेति सूक्तेनाभिमंच्य बहौ वध्नीयात् ।
ऊँ इमं वध्नामि ते मणिं दीर्घायुत्वाय तेजसे । दर्भ सपत्नदंभनं व्दिषतस्तपनं दृद: ॥१॥
व्दिषतस्तापयन्हृद: शत्रूणां तापयन्मण: । दुर्हार्द: सर्वास्त्वं दर्भ धर्म इवाभिन्त्संतापयन् ॥२॥
धर्म इवाभितपन्दर्भ व्दिषतो नितपन्मणे । हृद: सपत्नानां भिन्ध्दिन्द्र इव विरुजं बलम् ॥३॥
भिन्ध्दि दर्भ सपत्नानां हृदयं व्दिषतां मणे । उद्यन्त्वचमिव भूम्या: शिरं एषां वि पातय ॥४॥
भिन्ध्दि दर्भ मे व्दिषतो मणे ॥५॥
छिम्ध्दि दर्भ सपत्नान्मे छिन्ध्दि मे पृतनायत: । छिन्ध्दि मे सर्वान् दुर्हार्दान् छिन्ध्दि मे व्दिषतो मणे ॥६॥
वृश्च दर्भ सपत्नान्मे वृश्च मे पृतनायत: । वृश्च मे सर्वान्दुर्हार्दो वृश्च मे व्दिषतो मणे ॥७॥
कृन्त दर्भ सपत्नान्मे कृन्त मे पृतनायत: । कृन्त मे सर्वान्दुर्हार्दा कृन्त मे व्दिषतो मणे ॥८॥
पिंश दर्भ सपत्नान्मे पिंश मे पृतनायत: । पिंश मे सर्वान्दुर्हार्द: पिंश मे व्दिषतो मणे ॥९॥
विध्य मे व्दिषतो सपत्नान्मे विध्य मे पृतनायत: । विध्य मे सर्वान्दुर्हार्दो विध्य मे व्दिषतो मणे ॥१०॥
ऊँ निक्ष दर्भ सपत्नान्मे निक्ष मे पृतनायत: । निक्ष मे सर्वान्दुर्हार्दो निक्ष मे व्दिषतो मणे ॥१॥
तृन्ध्दि दर्भ सपत्नान्मे तृन्ध्दि मे पृतनायत: । तृन्ध्दि मे सर्वान् दुर्हार्दस्तृन्ध्दि मे व्दिषतो मणे ॥२॥
रुन्ध्दि दर्भ सपत्नान्मे रुन्ध्दि मे पृतनायत: । रुन्ध्दि मे सर्वान्दुर्हार्दो रुन्ध्दि मे व्दिषतो मणे॥३॥
मृण दर्भ सपत्नान्मे मृण मे पृतनायत: । मृण मे सर्वान्दुर्हार्दो मृण मे व्दिषतो मणे ॥४॥
मन्थ दर्भ सपत्नान्मे मन्थ मे पृतनायत: । मन्थ मे सर्वान् दुर्हार्दो मन्थ मे व्दिषतो मणे ॥५॥
पिंढ्ढी दर्भ सपत्नान्मे पिंढ्ढि मे पृतनायत: । पिंढ्ढि मे सर्वान्दुर्हार्द: पिढ्ढि मे व्दिषतो मणे ॥६॥
ओष दर्भ समत्नामे ओष मे पृतनायत: । ओष मे सर्वान्दुर्हार्द ओष मे व्दिषतो मणे ॥७॥
दह दर्भ सपत्नान्मे दह मे पृतनायत: । दह मे सर्वान्दुर्हार्दो दह मे व्दिषतो मणे ॥८॥
जहि दर्भ सपत्नान्मे जहि मे पृतनायत: । जहि मे सर्वान्दुर्हार्दो जहि मे व्दिषतो मणे ॥९॥
ऊँ यत्ते दर्भ अरामृत्यु: शतं वर्मसु कर्म ते । तेनेमं धर्मिणं कृत्वा सपलां जहि वीर्ये: ॥१॥
शतं ते दर्भ धर्माणि सहस्रं वीर्याणि ते । समस्मै विश्वे त्यां देवा अरसे भर्तवा अदु: ॥२॥
त्वामाहुदेवधर्म त्या दर्भ ब्रह्मणस्यतिम् । त्वामिन्द्रस्याहुर्वर्म त्वं राष्ट्राणि रक्षसि ॥३॥
सपत्नक्षयणं दर्भ व्दिषतस्तपनं हृद: । मणिं क्षत्रस्य वर्धानं तनूपानं कृणोमि ते ॥४॥
यत्समुद्रो अभ्यक्रन्दत्य र्जभ्यो बिद्युता सह । ततो हिरण्ययो बिन्दुस्ततो दर्भो अजायत ॥५॥
ततो नवबवस्त्रव्दयं परिधाय चरुं इन्द्र जुषस्वेति सत्पृचमबदान धर्मेणावदाय हुत्वा पूर्णाहुतिं हुत्वा वसोध्दारा च पाययित्वा आचार्याय ग्रामं ऋत्विग्भ्यो यथाशक्तिदक्षिणां दद्यात् । तत: उत्तरपूजां विसर्जनं च विधाय । प्रतिमां आचार्याय प्रतिपाद्य । गच्छगच्छत्यग्रि विसृज्य । अयुतं सहस्रं शतं वा ब्राह्मणान् भोजयित्वा कर्मसंपूर्णतां वाचयित्वा ईश्वरार्पणं कुर्यात् । इत्यैन्द्रीशान्ति: ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
The following three works known as the Brihat-Trayi were the three famous ancient Indian medical scriptures. Charaka Samhita composed in 2nd century BC by Agnivesa and later edited by Charaka. Sushruta Samhita was composed IN 5th century BC by Sushruta. Ashtanga Hridayam Samhita was composed in 6th century AD by Vagbhata. Read more
Shyamala Dandakam By Maha Kavi Kalidasa Translated by P.R.Ramachander Kalidasa was perhaps the greatest of the Sanskrit poets. He has written great dramas like Shakunthalam and great epics like Kumara Sambhavam, Malavikagni mithram , the message poetry called Megha Sandesham etc. He is extremely famous for the use of appropriate similes and metaphors. Shyamala Dandakam […] Read more
Before sleeping recite the following: कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने। प्रणतक्लेशनाशाय गोविन्दाय नमो नमः॥ करचरणकृतं वाक् कायजं कर्मजं वा श्रवणनयनजं वा मानसं वाअपराधम्। विहितमविहितं वा सर्वमेतत् क्षमस्व जय जय करुणाब्धे श्री महादेव शंभो॥ त्वमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव। त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव त्वमेव सर्वं मम देवदेव॥ Translation: Krushnaaya Vaasudevaaya haraye Parmaatmane | […] Read more
Before eating recite the following:- यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्विषैः। भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचम्त्यात्मकारणात्॥ यत्करोषि यदश्नासि यज्जहोषि ददासि यत्। यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम्॥ अहं वैश्र्वानरो भूत्वा ग्राणिनां देहमाश्रितः। प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्।। ॐ सह नाववतु सह नौ भनक्तु सह वीर्यं करवावहै। तेजस्वि नावघीतमस्तु मा विहिषावहै।। ॐ शांतिः शांतिः शांतिः।। Translation: Yagna-shishtaa-shinah santo muchyante... Read more
After you wake up: कराग्रे वसते लक्ष्मीः करमूले सरस्वती। करमध्ये तु गोविन्द: प्रभाते कर दर्शनम॥ समुद्रवसने देवि पर्वतस्तनमंडले। विष्णुपत्नि नमस्तुभ्यं पादस्पर्श क्षमस्व मे॥ वसुदेवसुतं देवं कंसचाणूरमद्रनम्। देवकीपरमानन्दम कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम्॥ Translation: Karagre vasate Lakshmeehi Karamoole Sarasvatee | Kara-madhye tu Govindah Prabhaate kara-darshanam || Samudra-vasane Devi Parvata-sthana-mandale | Vishnupatni namas-tubhyam Paada-sparsham ksha... Read more


text:
ओँ अर्हम्
अथ षष्ठो विधिनियमविध्यरः ।
न4577न्वेवमुभयमप्यवस्तु, अनुपपन्नस्वावस्थत्वात्, खपुष्पवत् । स्वा अवस्थाः
स्थित्युत्पत्तिविनाशाः । ता यदि भावस्य ततो द्रव्यमनवस्थमिति द्रव्यप्रभेदा
सम्भवः । भाव एव तु स तथाभूत आपद्यते, तद्भेदस्य तदात्मकत्वात्, मृद्वत् ।
प्रवृत्तिभाववचनात् तु प्रवृत्तावेव व्यतिरेकसम्भवाद् भावादेव सर्वस्य कृतत्वाद्
एवं विधिनियमभङ्गारे द्रव्यक्रियात्मकवादे संहृते षष्ठनय आह --नन्वेवमित्यादि विचाराश्रयं
दोषापादनसाधनम् । उभयमपि द्रव्यं क्रिया च इत्यवस्तु अनुपपन्नस्वावस्थत्वात्, अनुपपन्नाः स्वा4578
अवस्था अस्य, तद्भावादनुपपन्नस्वावस्थत्वात् खपुष्पवदिति । कास्ताः स्वा अवस्थाः ? उ4579च्यते --स्वा अवस्थाः
स्थित्युत्पत्तिविनाशाः । ताश्च द्रव्यस्य वा स्युः क्रियाया वा ? किञ्चातः ? ता यदि भावस्य ताः स्थित्या
दयः प्रागुक्ततथाभूतसन्निहितवस्तुत्वव्यक्तिलक्षणायाः क्रियाया इ4580ष्यन्तेऽवस्था इति ततो द्रव्यमनवस्थं
२९६-१ प्राप्तम्, अनवस्थालक्षणत्वादुभयोरन्यतरकल्पनावैयर्थ्यादवस्थाव्यतिरिक्तलक्षणाभावात् । भवतु द्रव्यमनव
स्थम्, को दोष इति चेत्, उच्यते --द्रव्यमनवस्थमिति द्रव्यप्रभेदासम्भवः प्राप्तः, इतिशब्दस्य हेत्वर्थ
त्वादनवस्थत्वादित्यर्थः, द्रव्यप्रभेदा रूपादिगत्यादिविवर्ताः, ते न सम्भवन्ति अनव4581स्थत्वादसत्त्वात् खपुष्प
स्येव । ततश्च यदुक्तं द्रव्यस्य लक्षणं तस्य हानिः । कतमस्य इति चेत्, उच्यते, स4582र्वप्रभेदनिर्भेदं बीजम्
इत्यस्य । तस्मान्नास्ति द्रव्यम्, अनवस्थत्वात्, खपुष्पवत् ।
ततः किं प्राप्तम् ? भाव एव तु स तथाभूत आपद्यते, द्रव्यभूता क्रियैव आपद्यते, कस्मात् ?
तद्भेदस्य तदात्मकत्वात्, स्थित्युत्पत्तिविनाशा हि द्रव्यभेदाभिमता द्र4583व्यस्यैव चेदात्मानो भवन्ति, तत
एतदर्थादापन्नम्--क्रियाया आत्मेति, क्रियैव च द्रव्यं संज्ञामात्रभेदात् । मृद्वदिति दृष्टान्तः, यथा मृद्भेदाः
पिण्डशिवकादयो मृदात्मकाः स4584न्तो मृद्भूता एव तथा स्थित्यादयो द्रव्यभूतभावभेदा एवेति द्रव्याभावेऽर्था
प4585त्त्या स्थित्यादयः क्रियाया भेदा इत्यापन्नाः ।
यदपि च क4586ल्पितं प्रवृत्तिसामान्यव्यतिरेकेण कारकवत्या ओदनादिफलोद्देशिन्याः परिग्रहार्थं विशेष
ग्रहणं तदपि न कार्यम् । कस्मात् ? प्रवृत्तिभाववचनात् तु मत्पक्षे प्रवृत्तावेव व्यतिरेकसम्भवः,
-
दृश्यतां पृ॰ ३०१-- १ ॥↩
- ↩
- ↩
- ↩
-
॰वस्थात्वा॰ प्र॰ ॥↩
-
दृश्यतां पृ॰ ३७८ पं॰ १ ॥↩
-
द्रव्यस्य वेदा॰य॰ । द्रव्यस्यवे भेदा॰ य॰ । द्रव्यस्य भेदात्मानो ? ॥↩
-
सन्तिभा॰ ॥↩
-
॰र्थोपत्त्या प्र॰ ॥↩
-
दृश्यतां पृ॰ ३९९ पं॰ ४ ॥↩


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
षः प्रत्ययस्य॥ १।३।६
पदच्छेदः॥
षः १।१ प्रत्ययस्य ६।१ ८ आदिः १।१ ५ उपदेशे ७।१ २ इत् १।१ २
अर्थः॥
उपदेशे प्रत्ययस्य आदिः षकारः इत्संज्ञकः भवति।
उदाहरणम्॥
नर्त्तकी, रजकी।
काशिका-वृत्तिः
षः प्रत्ययसय १।३।६
षकारः प्रत्ययसय आदिः इत्संज्ञः भवति। शिल्पिनि ष्वुन् ३।१।१४५
नर्तकी, रजकी। प्रत्ययस्य इति किम्?
षोडः, षण्डः, षडिकः। आदिः इत्येव अविमह्योष्टिषच् अविषः, महिषः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
षः प्रत्ययस्य ८४२, १।३।६
प्रत्ययस्यादिः ष इत्संज्ञः स्यात्। जल्पाकः। भिक्षाकः। कुट्टाकः। लुण्टाकः। वराकः। वराकी॥
न्यासः
षः प्रत्ययस्य। , १।३।६
"रजकी" इति। षित्त्वात् "षिद्गौरादिभ्यश्च" ४।१।४९
इति ङीष्। अथ केनात्रानुनासकिलोपः?
"अनिदिताम्" (६।४।२४) इति चेत्?
न; तत्र क्ङितीत्युच्यते,न चात्र क्ङित्प्रत्ययोऽस्ति, नैष दोषः; "जनीजृष्क्नसुरञ्जौ।ञमन्ताश्च" (ग।सू।धा।पा।८१७) #इतिमित्संज्ञाकरणं रञ्जेज्र्ञापकम्- अक्ङित्यपि तस्यानुनासिकलोपो भवति, अन्यथा णौ रञ्जेरकारस्यानुपधत्वात् "अत उपधायाः" ७।२।११६
इति वृद्ध्या न भवितव्यमिति मित्संज्ञाकरणमनर्थकं स्यातदित्येके।
"घञि च भावकरणयोः" ६।४।२७
इत्यत्र चकार्सयानुक्तसमुच्चयार्थत्वादक्ङित्यपि क्कचिद्रञ्जेरनुनासकिलोपो भवतीत्यपरे।
"षोडः" इति। ष()ड् दन्ता अस्येति बहुव्रीहिः; "वयसि दन्तस्य दतृ" ५।४।१४१
इति दत्रादेशः, ऋकार उगित्कार्यार्थः; "षष उत्वं दतृदशधासूत्त्रपदादेः ष्टुत्वञ्च" (वा।७६५) पृषोदरादिपाठात् षषोऽन्त्यस्योत्वम्, "आद्गुणः" ६।१।८४
, उत्तरपदादिष्टु()तवमिति दकारस्य डकारः। षोडत् इति स्थिते षोडन्तमाचष्ट इति "तत्करोति तदादष्टे" (वा।२००,२०१) इति णिच्, "णाविष्ठवत् कार्यम् प्रातिपदिकस्य" (वा।८१३) इतीष्ठवद्बावाट्टिलोपः-- षोडयतीति, ततः पचाद्यच्, णिलोपः।
"षण्()डः" इति। "षणु दाने" (धा।पा।१४६४)। "ञमन्ताड्डः" (द।उ।५।७), "उणादयो बहुलम्" ३।३।१
इति बहुलवचनात् "धात्वादेः षः सः" ६।१।६२
इति सत्वं न भवति। अथ वा-- "षण्ड" इत्येतदव्युत्पनन्नं प्रातिपदिकमिति।
"ष()डिकः" इति। षडङगुलिदत्तशब्दात् अनुकम्पायाम् "बह्वचोऽमनुष्यनाम्नष्ठज्वा" ५।३।७८
इति ठच्। "ठाजादापूध्र्वं द्वितीयादयः" ५।३।८३
इति ङगुलिदत्तस्य लोपः; "ठस्येकः" ७।३।५०
इतीकादेशः। ष()डशब्द्सय "यस्येति च" ६।४।१४८
इत्यकारलोपः, तस्य स्थानिवद्भावे सति व्यवधानात् षट्शब्दस्य "यचि भम्" १।४।१८
इति भसंज्ञा न भवति। अन्तर्वर्तिनीं विभक्तिमाश्रित्य पदत्वात् "झलां जशोऽन्ते" ८।२।३९
इति जश्त्वम् = षकारस्य डकारः। यद्येषां षकारस्येत्संज्ञा स्यात्, स्त्रीविवक्षायां "षिद्()गौरादिभ्यश्च" ४।१।४१
इति ङीष् स्यात्। षण्डशब्दोऽयं यद्यपि बलीवर्दे वत्र्तते, तथापि स्त्रीगवीष्पपि षण्डधर्मयोगाद्वृत्तिरस्य सम्भवत्येव। यद्यप्येते षोडादयो लाक्षणिकाः, तथाप्युदेशग्रहणेन षकारो विशिष्यत इति भवन्त्येतानि प्रत्ययग्रहणस्य प्रत्यदाहरणानि। भवति ह्रत्राप्युदेशे षकारः।"अविषः, महिषः" इति। "अव रक्षणे" (धा।पा।६००) "मह पूजायाम्" (धा।पा।१८६७), "अविमह्रोष्टिषच्" (द।उ।९।३।) ननु च"उणादयो बहुलम्" ३।३।१
इति बहुलवचनात् प्रत्ययसंज्ञैवात्र न भवति, सत्यामपि तस्यामित्संज्ञा न भविष्यति, बहुलवचनात्, तत् कस्मादादिग्रहणमेतदनुवत्र्तत#ए?
एवं मन्यते-- उत्तरार्थमवश्यमादिग्रहणमनुवत्र्तमानमिहापि स्पष्टार्थं भविष्यति।
बाल-मनोरमा
षः प्रत्ययस्य ४६७, १।३।६
षऋ प्रत्ययस्य। "आदिर्ञिटुडवः" इत्यत आदिरित्यनुवर्तते। "उपदेशेऽजनुनासिक इ"दित्यत इदिति च। तदाह--प्रत्ययस्यादिरिति। षकारस्य इत्संज्ञायां तस्य लोपः।
तत्त्व-बोधिनी
षः प्रत्ययस्य ४२१, १।३।६
षः प्रत्ययस्य। "आदिर्ञिटुडवः"इत्यत "आदि"रित्यनुवर्तत इत्यभिप्रकेत्याह---प्रत्ययस्यादिरिति। प्रत्ययस्य किम्?
षोडश।"षष उत्व"मित्यत्र उपदेशस्थोऽयं षकारस्येत्संज्ञा न भविष्यति, टित्वादेवाऽविषी महिषीति रूपसिद्धेः। न च पक्षे ङीष्यन्तोदात्तः प्रयोजनमिति वाच्यम्, "अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः"इत्युदात्तनिवृत्तिस्वरेण टितः परस्य ङीपोऽप्युदात्तत्वात्। अत्राहुः---विनिगमनाऽभावेव पक्षे टकारस्याऽपि श्रवणं स्यात्। तथा च षित्त्वान्ङीषि "अविषी"त्यादिरुपसिद्धिः स्यात्। अतः षकारस्यैव श्रवणं भवतु मा कदाचिट्टकारस्य श्रवणं भूदित्येतदर्थमादिग्रहणानुवृत्तिरिति।


text:
सूत्रम्
अर्यः स्वामिवैश्ययोः॥ ३।१।१०३
काशिका-वृत्तिः
अर्यः स्वमिवैश्ययोः ३।१।१०३
ऋ गतौ, अस्माण् ण्यति प्राप्ते स्वामिवैश्ययोः अभिधेययोः यत् प्रत्ययो निपत्यते। अर्यः स्वामी। अर्यो वैश्यः। यतो ऽनावः ६।१।२०७
इत्याद्युदात्तत्वे प्राप्ते स्वामिन्यन्तोदात्तत्वं च वक्तव्यम्। स्वामिवैश्ययोः इति किम्?
आर्यो ब्राह्मणः।
न्यासः
अर्यः स्वामिवैश्ययोः। , ३।१।१०३
"वक्तव्यम्" इति। व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-- तन्त्रेणेह द्वावर्यशब्दावुच्चारितौ,तत्रैक आद्युदात्तः,अपरोऽन्तोदात्तः। य आद्युदात्तः स वैश्ये निपात्यते, इतरस्तु स्वामिनीति॥
बाल-मनोरमा
अर्य स्वामिवैश्ययोः ६७२, ३।१।१०३
अर्यस्वामिवैश्ययोः। अस्माद्यदिति। निपात्यत इति शेषः। ण्यतोऽपवाद इति। "ऋहलो"रिति प्राप्तस्य ण्यतोऽपवाद इत्यर्थः। यति ऋकारस्य गुणे रपरत्वम्। तदाह-- अर्यः स्वामीति। आर्यो ब्राआहृण इति। ण्यति वृद्धौ रपरत्वमिति भावः।


text:
काश्मीरे सैनिककेन्द्रं प्रति भीकराक्रमणम् -सप्तसैनिकानां वीरमृत्युः।श्रीनगरम् > जम्मुकाश्मीरस्य नग्रोड प्रविश्यायां भारतसैन्यस्य षोडशतमं मुख्यास्थानं प्रति मङ्गलवासरे प्रत्युषसि संवृत्ते भीकराक्रमणे सप्त भारतीयसैनिकाः वीरमृत्युम् उपगताः। आरक्षकवेषं धृत्वा आगताः भीकराः सैनिकालयस्य महानससमीपं भवनं प्रविश्य भुषुण्डिप्रयोगं कृतवन्तः। सैन्यस्य प्रत्याक्रमणे त्रयः भीकराः यमपुरीं प्राप्ताः। समीपकाले प्रवृत्तयोः उरि, पठान्कोट्ट् आक्रमणयोः अनन्तरं संपन्नेन अनेन आक्रमणेन जनाः सम्भीताः आशङ्काकुलाश्च संवृत्ताः।
वाहनचालकस्य धनजनयोजना लेखायां ९८०६ कोटिरूप्यकाणि।चण्डीघर् > स: एक: वाहनचालक:। तस्य नाम बलवीर् सिंह:। पञ्जाब् प्रान्ते निवसति। एस्.बी.ऐ. धन जन योजनायां तस्य एका लेखा अस्ति। अस्मिन् मासे चतुर्थदिनाङ्के तस्य लेखायां ९८०६ कोटि रूप्यकाणि नेक्षिप्त: अभवत्। एतद्धनं दृष्ट्वा स: आश्चर्यचकित: अभवत् । चलवाणी संदेशं दृष्ट्वा आनन्दितवान् । परन्तु दिनद्वयानन्तरं तद्धनं सर्वं तस्य लेखाया: बहिर्गतम्। स: तु तस्य लेखायां ३,००० रूप्यकाणि एव सन्ति। ९८०६ कोटि रूप्यकाणि कुत: आगतानि स: न जानाति इति अवदत् । स: वित्तकोशं गत्वा वित्तकोशस्य अधिकारीं पृष्टवान् कोsपि उत्तरं न दत्तवन्त: इति स: अवदत्। स: एतत् सर्वं आयकर शाखाधिकारीं प्रति अवदत्। वित्तकोश प्रबन्धक: सन्दीप: तस्य विवरणं दत्तवान्। तस्य लेखायां २००रूप्यकाणि निक्षेपणसमये वित्तकोश धनाधिकारी सङ्ख्या दोषेण कृतवान् अत: तस्य लेखायां ९८०६ कोटिरूप्यकणि आगतानीति वित्तकोश प्रबन्धक: अवदत् । अनन्तर दिवसे तच्छुद्धं च कृतमिति अवदत्।
विपक्षिदलानां सहायनिराकरणोद्यमस्य समाप्ति:
उत्पीठसङ्गणकापेक्षया चलवाण्यामेव अधिकम्प्रपञ्चे अन्तर्जाल शोधनं उत्पीठसङ्गणकापेक्षया चलवाण्यामेव अधिकमस्तीति एका सर्वेक्षण संस्था उद्घोषिता। अभिज्ञचलवाणी (Smart Mobile) आगमनान्तरं चलवाण्यामेव अन्तर्जालान्वेषणम् कर्तुं जना: रता: भवन्ति। अत: सर्वे वाणिज्य संस्था: अन्येतर संस्था: च जालदेशापेक्षया चलवाणी जालदेशस्य अधिकं प्राधान्यं यच्छेदिति निपुणा: वदन्ति। भारते ७०% जना: चलवाण्यामेव अन्तर्जालमेव उपयोगं कुर्वन्तीति निपुणा: वदन्ति।


text:
सूत्रम्
काश्यादिभ्यष्ठञ्ञिठौ॥ ४।२।११५
काशिका-वृत्तिः
काश्यादिभ्यष् ठञ्ञिठौ ४।२।११६
काशि इत्येवम् आदिभ्यः ठञ् ञिठ इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः शैषिकौ। इकार उच्चारनार्थः। ञकार एवोभयत्र विपर्यस्तदेशो ऽनुबन्धः। स्त्रीप्रत्यये विशेषः। काशिकी। काशिका। बैदिकी। बैदिका। वृद्धातित्यत्र अनुवर्तते। ये तु अवृद्धाः पठ्यन्ते, वचनप्रामाण्यात् तेभ्यः प्रत्ययविधिः। देवदत्तशब्दः पठ्यते, तस्य एङ् प्राचां देशे १।१।७४
इति वृद्धसंज्ञा। दैवदत्तिकः। वाहीकग्रामस्य तु न अस्ति वृद्धसंज्ञा। दैवदत्तः। कथं भाष्ये उदाहृतं वा नामधेयस्य वृद्धसंज्ञा वेदितव्या देवदत्तीयाः, दैवदत्ताः इति, यावता वृद्धसंज्ञाऽपक्षे काश्यादित्वात् ठञ्ञिठाभ्यां भवितव्यम्?
तत्र एवं वर्णयन्ति, वा नामधेयस्य इति व्यवस्थितविभाषेयम्, सा छे कर्तव्ये भवति, ठञ्ञिठयोर् न भवति इति। काशि। चेति। संज्ञा। संवाह। अच्युत। मोहमान। शकुलाद। हस्तिकर्षू। कुदामन्। हिरण्य। करण। गोधाशन। भौरिकि। भौलिङ्गि। अरिन्दम। सर्वमित्र। देवदत्त। साधुमित्र। दासमित्र। दासग्राम। सौधावतान। युवराज। उपराज। सिन्धुमित्र। देवराज। आपदादिपूर्वपदात् कालात्। आपत्कालिकी, आपत्कालिका। और्ध्वकालिकी, और्ध्वकालिका। तात्कालिकी, तात्कालिका।
बाल-मनोरमा
काश्यादिभ्यष्ठञ्ञिठौ १३२१, ४।२।११५
काश्यादिभ्यष्ठञ्ञिठौ। ठञ्--ञिठ इति प्रत्ययौ स्तः। ञिठप्रत्यये ञि इति समुदायस्य "आदिर्ञिटुडवः" इति इत्संज्ञायां प्रयोजनाऽभावाञ्ञकार एव इत्, तस्य ञित्स्वरः प्रयोजनम्। ठञ एव विधौ तु ङीप् स्यात्, टाब् न स्यात्। नन्वेवं सति इठप्रत्यये ठस्य इकादेशो न स्यात्, अङ्गात्परत्वाऽभावादित्यत आह--उच्चारणार्थ इति। काशिकीति काश्यां जातादिरित्यर्थः। ठञन्तान्ङीप्। काशिकेति। ञिठप्रत्यये इकादेशे टाप्। वैदिकी वैदिकेति। वेदिर्देशविशेषः। आपदादिपूर्वपदादिति। गणसूत्रम्। ठञ्ञिठावित्येव। आपदादिरिति। आपत् आदिर्यस्येति विग्रहः। आपत्कालिकी आपत्कालिकेति। ठञि ङीप्, ञिठेटाप्। बाहीकग्रामेभ्यश्च। बाहीकाख्याः केचिद्ग्रामाः, तद्विशेषवाचिभ्य इत्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
काश्यादिभ्यष्ठञ्ञिठौ १०५४, ४।२।११५
काश्यादिभ्यः। इकार उच्चारणार्थ इति। उभयत्र ञकार एवानुबन्धःस तस्य व्यत्यासपाठस्तु स्त्रीप्रत्यये विशेषार्थ इति भावः। आपदादीति। गणसूत्रमिदम्।


text:
सूत्रम्
वेञो वयिः॥ २।४।४१
काशिका-वृत्तिः
वेञो वयिः २।४।४१
लिट्यन्यतरस्याम् इति वर्तते। वेञो वयिः आदेशो भवति अन्यत्रस्यां लिटि परतः। इकार उच्चारणार्थः। उवाय, ऊयतुः, ऊयुः। पक्षे ऊवतुः, ऊवुः। लिटि वयो यः ६।१।३७
इति यकारस्य सम्प्रसारणं प्रतिषिध्यते। वश्च अन्यतरस्यां किति ६।१।३८
इति वकारो विधीयते ववौ, ववतुः, ववुः। वेञः ६।१।३९
इति सम्प्रसारणं न भवति।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
हनो वध लिङि ५६६, २।४।४१
न्यासः
वेञो वयिः। , २।४।४१
"इकार उच्चारणार्थः" इति। नानुबन्धः। तेन नुम् न भवतीति भावः। "उवाय" इति। "लिट()भ्यासस्योभयेषाम्" ६।१।१७
इति सम्प्रसारणम्। "ऊयतुः, ऊयुःक" इत्यत्रापि ग्रह्रादिसूत्रेण ६।१।१६
सम्प्रसारणम्। अथ यकारस्य सम्प्रसारणं कस्मान्न भवतीत्याह-- "लिटि वयो यः" इत्यादि। "वेञ इति सम्प्रसारणं न भवति" इति। वच्यादिसूत्रेण प्राप्तम् "वेञः" ६।१।३९
इति प्रतिषेधान्न भवति। तत्र हि "न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम्" ६।१।३६
इत्यतो नेति वत्र्तते। उवाय इत्यादि रूपं वयेरात्मनेपदित्वान्न सिद्ध्यतीति सूत्रारम्भः॥


text:
सूत्रम्
काश्यपकौशिकाभ्यामृषिभ्यां णिनिः॥ ४।३।१०३
काशिका-वृत्तिः
काश्यपकौशिकाभ्याम् ऋषिभ्यां णिनिः ४।३।१०३
काश्यपकौशिकाभ्याम् ऋषिभ्यां णिनिः प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तम् इत्येतस्मिन् विषये। छस्य अपवादः। णकार उत्तरत्र वृद्ध्यर्थः। कल्पस्ताभ्यां प्रोक्तः इति स्मर्यते। तस्य अपि तद्विषयता भवत्येव। शौनकादिभ्यश् छन्दसि ४।३।१०६
इत्यत्र अनुवृत्तेः छन्दो ऽधिकारविहितानां च तत्र तद्विषयता इष्यते। काश्यपेन प्रोक्तं कल्पमधीयते काश्यपिनः। कौशिकिनः। ऋषिभ्याम् इति किम्?
इदानींतनेन गोत्रकाश्यपेन प्रोक्तं काश्यपीयम्।
न्यासः
काश्यपकौशिकाभ्यामृषिभ्यां णिनिः। , ४।३।१०३
"णकार उत्तरत्र वृद्ध्यर्थः" इति। उत्तरेषु योगेषु वृद्धिर्यथा स्यात्। इह हि णकारस्य प्रयोजनं नास्ति, तस्य हि वृद्धिरेव प्रयोजनम्। काश्यपकौशिकशब्दौ वृद्धिमन्तौ। "तस्यापि च" इत्यादि। ननु च च्छन्दोब्राआहृणादीनां तद्विषयता युक्ता, तत्कथं कल्पस्यापि सा भवति?
इत्याह-- "शौनकादिभ्यः" इत्यादि। स्यादेतत्-- यद्यपीदं न सिद्ध्यत्येव। न हि शौनकादिभ्यश्छन्दसि" ४।३।१०६
इत्यत्रानुवत्र्तते, तथापि छन्दोब्राआहृणादीनां तद्विषयतोच्यमाना कल्पस्य न सिध्यत्येव। नहि शौनकादिसूत्रा ४।३।१०६
नुवृत्तौ सत्यामस्य योगसय् कल्पश्छन्दोभावं ब्राआहृणभावमापद्यत इत्याह-- "छन्दोऽधिकारविहितानञ्च" इत्यादि। कथं पुनरिष्यमाणाऽपि छन्दोऽधिकारविहितानां स्वर्यते। तेन "शौनकादिभ्यश्छन्दसि" ४।३।१०६
इतीदम्प्रकृतयो विहिताः प्रोक्तप्रत्ययाः, तेषां सर्वेषामेव कल्पादावपि तद्विषयता भवति। अथ गुणकल्पनया कल्पादीनामपि छन्दस्त्वं विवक्ष्यते। ननुच "छन्दोब्राआहृणानि च" ४।२।६५
इत्यत्र चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् तेनैव प्रागेव कल्पादेस्तद्विषयता प्रतिपादिता, तत्किमर्थं पुनरनेन प्रकारेण प्रतिपाद्यते। तत्र वा कल्पादेस्तद्विषयताप्रतिपादनार्थश्चकारः कत्र्तव्यः, अयं वा प्रकार आश्रयितव्य इति विकल्पप्रदर्शनार्थम्।
"इदानीन्तनेन" इत्यादि। इदानीन्तनो यः काश्यपः स काश्यपगोत्रप्रभवत्वात् काश्यप इत्युच्यते, तथेदानीन्तनो यः कौशिकः स कौशिकगोत्रप्रभवत्वात् कौशिक इत्युच्यते; तत्र यदि ऋषिग्रहणं ऋषिशब्दादेव, तथा हि प्रवराध्याये ये पठ()न्ते त ऋषय इति, इमावपि तत्र पठ()एते एव?
नैष दोषः; विशेषणोपादानसामथ्र्यादयमृषिशब्दः क्रियाशब्दो विज्ञायते-- ऋषिर्दर्शनादिति। तेन यावनन्यपुरुषसाधारणेनौपदेशिकेन दर्शनेन तद्व्नतौ काश्यपकौशिकशब्दौ तत इदं प्रत्ययविधानम्; न चेदानीन्तनौ काश्यपकौशिकशब्दावेवंविधौ, ताभ्यां छ एव भवति॥
बाल-मनोरमा
काश्यपरकौशिकाभ्यामृषिभ्यां णिनिः १४६२, ४।३।१०३
काश्यपिन इति। काश्यपशब्दाण्णिनिः। णकार इत्। नकारादिकार उच्चारणार्थः। काश्यपिन्शब्दात् "प्रोक्ताल्लु"गित्यध्येतृप्रत्ययस्याऽणो लुगिति भावः। एवं कोशिकिनः। ऋषिभ्यां किम्?। इदानींतनेन काश्यपेन प्रोक्तं काश्यपीयम्।
तत्त्व-बोधिनी
काश्यपकौशिकाभ्यामृषिभ्यां णिनिः ११४४, ४।३।१०३
काश्यप। छस्यापवादः। णकार उत्तरत्र वृद्द्यर्थः। ननु "वृद्धिनिमित्तस्ये"ति पुंवद्भावनिषेधोऽत्र फलमस्तीति चेत्। अत्राहुः---णिन्यन्तस्याध्येतृवेदितृविषयत्वेन स्त्रियामप्रवृत्तेः। प्रवृत्तावपि "जातेस्चे"ति सिद्धत्वात्, चरणत्वेन जातित्वादिति। ऋषिभ्यामिति किम्()। इदानींतमेन गोत्रकाश्यपेन गोत्रकाश्यपेन प्रोक्तं काश्यपीयम्।


text:
ऐरणाकुलम् जिल्ला भारतया केरल राज्यया छगू जिल्ला ख।
थ्व जिल्लाया मू नगरय् वाराप्पुझा, भझक्कल, अलुभा, अंगमली, चेन्दमंगलम, चेंगमनद, चेरनल्लुर, चूर्निक्करा, चोव्वारा, एडाथला, एलूर, कदमक्कुडी, कदुंगल्लूर, कलामस्सेरी, कोची, कोथामंगलम, कोट्टुभल्ली, कुरीक्कड, मरदु, मुलावुकड, मुवात्तुपुझा आदि ला। थ्व जिल्लाय् ११गु नगरसभा दु-
थ्व जिल्लाया मेमेगु प्रशासनिक विभाजन थ्व कथं दु-
- तालुका
आलुव, कणयन्नूर्, कॊच्चि, कोतमंगलं, कुन्नत्तुनाट्, मूवाऱ्ऱुपुऴ, पऱवूर्
- ब्लक पञ्चायत
आलङ्ङाट्, अङ्कमालि, इटप्पळ्ळि, कूवप्पटि, कोतमंगलं, मुळन्तुरुत्ति, मूवाऱ्ऱुपुऴ, पळ्ळुरुत्ति, पाम्पाक्कुट, पाऱक्कटव्, पऱवूर्, वटवुकोट्, वाऴक्कुळं, वैप्पिन्
- ग्राम पञ्चायत
अय्यम्पुऴ, अशमन्नूर्, आलङ्ङाट्, आम्पल्लूर्, आरक्कुऴ, आवोलि, आयवन, इलञ्ञि, उदयंपेरूर्, ऎटक्काट्टुवयल्, ऎटत्तल, ऎटवनक्काट्, ऎळङ्कुन्नप्पुऴ, एऴिक्कर, ऐक्करनाट्, ऒक्कल्, कटमक्कुटि, कल्लूर्क्काट् , कऱुकुऱ्ऱि, करुमाल्लूर्, कवळङ्ङाट्, कटुङ्ङल्लूर्, काञ्ञूर्, कालटि, किऴक्कम्पलं, कीरंपाऱ, कीऴ्माट्, कुम्पळं, कुम्पळङ्ङि, कुन्नत्तुनाट्, कुन्नुकर, कुट्टम्पुऴ, कुऴुप्पिळ्ळि, कूत्ताट्टुकुळं, कूवप्पटि, कोट्टप्पटि, कोट्टुवळ्ळि, चॆल्लानं, चेन्दमंगलं, चॆङ्ङमनाट्, चेरानल्लूर्, चिऱ्ऱाऱ्ऱुकर, चूर्ण्णिक्कर, चोऱ्ऱानिक्कर, ञाऱक्कल्, तिरुमाऱाटि, तिरुवाणियूर्, तुऱवूर्, नायरम्पलं, नॆटुम्पाश्शेरि, नॆल्लिक्कुऴि, पैङ्ङोट्टूर्, पायिप्र, पालक्कुऴ, पल्लारिमंगलं, पळ्ळिप्पुऱं, पाम्पाक्कुट, पाऱक्कटव्, पिण्टिमन, पिऱवं, पूतृक्क, पोत्तानिक्काट्, पुत्तन्वेलिक्कर, मलयाऱ्ऱूर्-नीलीश्वरं, मणीट्, मञ्ञळ्ळूर्, मञ्ञप्र, माऱाटि, मऴुवन्नूर् , मूक्कन्नूर्, मुटक्कुऴ, मुळवुकाट्, मुळन्तुरुत्ति, वटक्केक्कर, वटवुकोट्-पुत्तन्कुरिश्, वाळकं, वारप्पॆट्टि, वराप्पुऴ, वाऴक्कुळं, वॆङ्ङोल, वेङ्ङूर्, राममंगलं, रायमंगलं, श्रीमूलनगरं
- विधानसभा मण्डल
कळमश्शेरि, पऱवूर्, वैप्पिन्, कॊच्चि, तृप्पूणित्तुऱ, ऎऱणाकुळं, तृक्काक्कर, अङ्कमालि, आलुव, पॆरुम्पावूर्, कुन्नत्तुनाट्, पिऱवं, मूवाऱ्ऱुपुऴ, कोतमंगलं
ग्राम पञ्चायत[सम्पादन]
ग्राम पञ्चायततेगु धलः थ्व क्वसं बियातःगु दु [२]


text:
चित्रोष्ट्रः
चित्रोष्ट्राः बहु उन्नतप्रणिनः । सुन्दरवर्णयुक्तप्राणिनः एते द्रष्टॄन् आकर्षयन्ति । विभिन्नाकारकाः एते प्राणिनः केवल दक्षिणाफ्रिकादेशस्य वने द्र्ष्टुं शक्यन्ते। सामान्यतः अकेशियानामकाः वृक्षाः यत्र भवन्ति तत्र एते वसन्ति इति वदन्ति । चित्रोष्ट्राणां शरीरं चत्वारिमीटर्रमितं दीर्घं भवति । पुच्छं ८६० मि.मीटर् दीर्घम् । भारः सामान्यतया ५५० किलो तः १८०० किलोपर्यन्तं भवति । एतेषां कण्ठस्य पृष्टभागः बहु दृढः भवति । एतेषां वर्णः कपिशः पिङ्गलः वा भवति । शरीरे धूसरवर्णस्य चित्राणि भवन्ति । उदरभागस्य वर्णः किञ्चिदिव मन्दः। यथा यथा एतेषां वर्धनं भवति तथा तथा वर्णः गाढः जायमानः भवति।
चित्रोष्ट्राणां पृष्ठे दीर्घं अस्थिद्वयं भवति । शिरसि शृङ्गद्वयम् अस्ति इव चिन्हं दृश्यते । लघ्वाकारकं कर्णद्वयम् अस्ति । एतस्य कर्णौ तीक्ष्णौ । एतेषां गन्धग्राहणशक्तिः विशिष्टा । एतेषां नेत्रे बृहत् । पक्ष्मणि अपि दीर्घे । लघु वेणी इव पृच्छमस्ति । एते सामान्यतया समूहे वसन्ति । स्वभावतः शान्ताः तथा किञ्चित् भीरवः अपि। चित्रोष्ट्र्याः बुद्धिः तीक्ष्णा भवति । सा अपायस्य सन्दर्भं शीघ्रम् अभिजानन्ति ।
चित्रोष्ट्राः एकघण्टाभ्यन्तरे ४८ कि.मी. वेगेन धावन्ति ।एतैः सह धावनसमये कदाचित् अश्वाः अपि पराजयं प्रप्नुवन्ति । एते शत्रुप्राणिनां विषयं शीघ्रम् अभिजानन्ति । एतेषाम् उपरि ये प्राणिनः आक्रमणं कर्तुम् आगच्छन्ति तेषाम् उपरि एते पादग्रेण प्रहरन्ति नोचेत् शिरसि सम्यक् ताडयन्ति । एतेषां ताडनं बहु कठिणं भवति ।
चित्रोष्टाः आहारखादनसमये, जलपानावसरे स्वस्य पादाग्रं नमयन्ति, प्रातः, सायंकाले च अहारान्वेषणार्थं गच्छन्ति । मध्याह्ने विश्रान्तिं स्वीकुर्वन्ति । अकेषिया- वृक्षस्य पर्णं बहु आनन्देन खादन्ति । अन्यवृक्षस्य पर्णानि अपि खादन्ति । एते शाकाहारिप्राणिनः । जलं विना अनेकदिनानि स्थातुम् अपि शक्नुवन्ति । एते सामान्यतया स्थित्वा एव निद्रां कुर्वन्ति । भूमौ शयनं तु बहु विरलम् । चित्रोष्ट्रयः सामान्यतया ४५० दिनानि यावत् गर्भं धरन्ति । ताः सकृत् एकस्य अथवा द्वयोः शावकयोः कृते जन्मं यच्छन्ति । एताः शावकाः जन्म प्राप्य विंशति निमेषेषु स्वयं तिष्ठन्ति। शावकानां मातापितरौ तान् बहु आसक्त्या पालयन्ति समूहे स्थिताः अन्यचित्रोष्टाः अपि शावकान् बहु प्रीत्या पालयन्ति ।
सिंहाः, व्याघ्राः, तरक्षवःइत्यादयः बलिष्ठप्राणिनः चित्रोष्ट्राणां वैरिणः। बहु साधुस्वभावयुतानाम् एतेषां मनुष्यैः अपि आपायः अस्ति । जलपानस्मये, खादनसमये, निद्रासमये एतेषां किञ्चित् आत्मविस्मृतिः भवति । तस्मिन् समये एव एते शत्रुभ्यः बलिभूताः भवन्ति । सामान्यतया एते २० वर्षाणि जीवन्ति ।
विश्वस्य सर्वमृगालयेषु चित्रोष्ट्राणां पालनं भवति । आकर्षकरूपकारणतः ऐतान् प्राणिनः दृष्ट्वा जनाः बालाः च बहु आनन्दम् अनुभवन्ति । मृगालये एतेषां कृते वृक्षस्य शाखाः, शुष्कतृणं, गोधूमतुषं च अहाररुपेण यच्छन्ति । गृञ्जनकं पलाण्डुः, कुळित्थम् इत्येतानि अपि यच्छन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- ARKive – images and movies of the giraffe (Giraffa camelopardalis).
- Animal Diversity Web – Giraffa camelopardalis
- Giraffe, African Wildlife Foundation
- Giraffa camelopardalis, Encyclopedia of Life


text:
सूत्रम्
राजनि युधिकृञः॥ ३।२।९५
काशिका-वृत्तिः
राजनि युधिकृञः ३।२।९५
कर्मणि इत्येव। राजन्शब्दे कर्मणि उपपदे युध्यतेः करोतेश्च क्वनिप् प्रत्ययो भवति। ननु च युधिरकर्मकः? अन्तर्भावितण्यर्थः सकर्मको भवति। राजयुध्वा। राजानं योधितवानित्यर्थः। राजकृत्वा।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
राजनि युधि कृञ ८१२, ३।२।९५
क्वनिप्स्यात्। युधिरन्तर्भावितण्यर्थः। राजानं योधितवान् राजयुध्वा। राजकृत्वा॥
न्यासः
राजनि युधिकृञः। , ३।२।९५
ननु च युधिरयमकर्मकः, तत्कथं तस्य कर्मणीत्युपपद्यत इत्यभिप्रायेणाह--"अन्तर्भावितण्यर्थः" इत्यादि। अन्तर्भावितः = तनुप्रवेशितो ण्यर्थो यस्मिन्निति बहुव्रीहिः। राजा युध्यते, तं प्रयुङ्क्ते पुरुषो योद्धुं वेति। तत्रासौ पुरुषस्य व्यापारः प्रेषणादिकोऽर्थो ण्यर्थो यदा बुद्ध्या युध्यतेरन्तर्भाव्यते, तदासौ प्रयोज्यकर्मणा सकर्मको भवति। "योधितवान्" इति। ण्यन्तस्य प्रयोगः। "निष्ठायां सेटि" ६।४।५२
इति णिलोपः॥
न्यासः
सहे च। , ३।२।९५
"असत्त्ववाचित्वान्नोपपदं कर्मणा विशेष्यते"इति। तदर्थस्य कर्मत्वानुपपत्तेः॥
बाल-मनोरमा
राजनि युधि कृञः ८१५, ३।२।९५
राजनि युधि कृञः। युधि, कृञ् अनयोः समाहारद्वन्द्वात्पञ्चमी। क्वनिप् स्यादिति। राजनि कर्मण्युपपदे भूतार्ताद्युधेः कृञश्च क्वनिबित्यर्थः। ननु युधेरकर्मकत्वात्तत्र कर्मण्युपपदे इत्यस्य कथमन्वय इत्यत आह-- युधिरन्तर्भावितेति। राजकृत्वेति।राजानं कृतवानित्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
राजनि युधि कृञः ६७२, ३।२।९५


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३३७
अग्निरुवाच
काव्यस्य नाटकादेश्च अलङ्कारान् वदाम्यऽथ ।
ध्वनिर्व्वर्णाः पदं वाक्यमित्येतद्वाङ्मयं मतं ।। ३३७.१ ।।
शास्त्रेतिहासवाक्यानां त्रयं यत्र समाप्यते ।
शास्त्रे शब्दप्रधानात्वमितिहासेषु निष्ठता ।। ३३७.२ ।।
अभिधायाः प्रधानत्वात् काव्यं ताभ्यां विभिद्यते ।
नरत्वं दुर्ल्लभं लोके विद्यातत्र च दुर्ल्लभा ।। ३३७.३ ।।
कवित्वं दुर्ल्लभं तत्र शक्तिस्तत्र च दुर्ल्लभा ।
व्युत्पत्तिर्दुर्ल्लभा तत्र विवेकस्तत्र दुर्लभः ।। ३३७.४ ।।
सर्व्वं शास्त्रमविद्वद्भिर्मृग्यमाणन्न सिध्यति ।
आदिवर्णा द्वितीयश्च महाप्राणास्तुरीयकः ।। ३३७.५ ।।
वर्गेषु वर्णवृन्दं स्यात्पदं सुप्तिङ्प्रभेदतः ।
सङ्क्षेपाद्वाक्यमिष्टार्थव्यवछिन्ना पदाबली ।। ३३७.६ ।।
काव्यं स्फटदलङ्कारं गुणवद्दोषवर्जितम् ।
योनिर्व्वेदश्च लोकश्च सिद्धमन्नादयोनिजं ।। ३३७.७ ।।
देवादीनां संस्कृतं स्यात् प्राकृतं त्रिविधं नृणां ।
गद्यं पद्यञ्च मिश्रञ्च काव्यादि त्रिविधं स्मृतम् ।। ३३७.८ ।।
आपदः पदसन्तानो गद्यन्तदपि गद्यते ।
चूर्णकोत्कलिकागन्धिवृत्तभेदात् त्रिरूपकम् ।। ३३७.९ ।।
अल्पाल्पविग्रहं नातिमृदुसन्दर्भनिर्भरं ।
तूर्णकं नामतो दीर्घसमासात् कलिका भवेत् ।। ३३७.१० ।।
भवेन्मध्यमसन्दर्भन्नातिकुत्सितविग्रहम् ।
वृत्तच्छायाहरं वृत्तं गन्धिनैतत् किलोत्कटम् ।। ३३७.११ ।।
आख्यायिका कथा खण्डकथा परिकथा तथा ।
कथानिकेति मन्यन्ते गद्यकाव्यञ्च पञ्चधा ।। ३३७.१२ ।।
कर्तृवंशप्रशंसा स्याद्यत्र गद्येन विस्तरात् ।
कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भविपत्तयः ।। ३३७.१३ ।।
भवन्ति यत्र दीप्ताश्च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः ।
उच्छासैश्च चपरिच्छेजो यत्र या चूर्णकोत्तरा ।। ३३७.१४ ।.
वक्त्रं वापरवक्त्रं वा यत्र साख्यायिका स्मृता ।
श्लोकैः स्ववंशं संक्षेपात् कविर्यत्र प्रशंसति ।। ३३७.१५ ।।
मुख्यस्यार्थावताराय भवेद्यत्र कथान्तरम् ।
परिच्छेदो न यत्र स्याद्भवेद्वालम्भकैः क्कचित् ।। ३३७.१६ ।।
सा कथा नाम तद्गर्भे निबध्नीयाच्चतुष्पदीं ।
भवेत् खण्डकथा यासौ परिकथा तयोः ।। ३३७.१७ ।।
अमात्यं सार्थकं वापि द्विजं वा नायकं विदुः ।
स्यात्तयोः करुणं विद्धि विप्रलम्भश्च तुर्व्विधः ।। ३३७.१८ ।.
समाप्यते तयोर्न्नाद्या सा कथामनुधावति ।
कथाख्याथिकयोर्म्मिश्रमावात् परिकथा स्मृता ।। ३३७.१९ ।।
भयानकं सुखपरं गर्बे च करुणो रसः ।
अद्भुतोऽन्ते सुक्लृप्तार्थो नोदात्ता सा कथानिका ।। ३३७.२० ।।
पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरितित्रिधा ।
वृत्तमक्षरसंख्येयमुक्थं तत् कृतिशेषजम् ।। ३३७.२१ ।।
मात्राभिर्गणना यत्र सा जातिरिति काश्यपः ।
सममर्द्धसमं वृत्तं विषमं पैङ्गलं त्रिधा ।। ३३७.२२ ।।
सा विद्या नौस्तितीर्षूणां गभीरं काव्यसागरं ।
महाकाव्यं कलापश्च पर्य्याबन्धो विशेषकम् ।। ३३७.२३ ।।
कुलकं मुक्तक कोष इति पद्यकुटुम्बकम् .
सर्गबन्धो महाकाव्यमारब्धं संस्कृतेन यत् ।। ३३७.२४ ।।
तादात्म्यमजहत्तत्र तत्समं नाति दुष्यति ।
इतिहासकथोद्भूतमितरद्वा सदाश्रयं ।। ३३७.२५ ।।
मन्त्र्दूतप्रयाणाजिनियतं नातिविस्तरम् ।
शक्कर्य्यातिजगत्यातिशक्कर्य्या त्रिष्टुभा तथा ।। ३३७.२६ ।।
पुष्पिताग्रादिभिर्व्वक्राभिजनैश्चारुभिः समैः ।
मुक्ता तु भिम्नवृत्तान्ता नातिसंक्षिप्तस्र्गकम् ।। ३३७.२७ ।।
अतिशक्वरिकाष्टिभ्यामेकसङ्कीर्णकैः पररः ।
मात्रयाप्यपरः सर्गः प्राशस्त्येषु च पश्चिमः ।। ३३७.२८ ।।
कल्पोऽतिनिन्दितस्तस्मिन्विशेषानादरः सतां ।
नगरार्णवशैलर्त्तु चन्द्रार्काश्रमपादपैः ।। ३३७.२९ ।।
उद्यानसलिलक्रीड़ामधुपानरतोत्सवैः ।
दूतीवचनविन्यासैरसतीचरिताद्भुतैः ।। ३३७.३० ।।
तमसा मरुताप्यन्यैविभावैरतिनिर्भरैः ।
सर्व्ववृत्तिप्रवृत्तञ्च सर्व्वभावप्रभावितम् ।। ३३७.३१ ।।
सर्व्वरीतिरसैः पुष्टं पुष्टङ्गुणविभूणैः ।
अत एव महाकाव्यं तत्कर्त्ता च महाकविः ।। ३३७.३२ ।।
वाग्वैदग्ध्यप्रधानेपि रस एवात्र जीवितम् ।
पृथक्प्रयत्ननिर्व्वर्त्यं वाग्वक्रिम्नि रसाद्वपुः ।। ३३७.३३ ।।
चतुर्व्वर्गफलं विश्वग्व्याख्यातं नायकाख्यया ।
समानवृत्तिनिर्व्यूढः कौशिकीवृत्तिकोमलः ।। ३३७.३४ ।।
कलापोऽत्र प्रवासः प्रागनुरागाह्वयो रसः ।
सविशेषकञ्च प्राप्त्यादि संस्कृतेनेतरेण च ।। ३३७.३५ ।।
श्लोकैरनेकैः कुलकं स्यात् सन्दानितकानि तत्।
मुक्तकं श्लोक एकैकश्चमत्कारक्षमः सतां ।। ३३७.३६ ।।
सूक्तिभिः कविसिंहानां सुन्दरीभिः समन्वितः .
कोषो ब्रह्मापरिच्छिन्नः स विदग्धाय रोचते ।। ३३७.३७ ।।
आभासोपमशक्तिश्च सर्गे यद्भिन्नवृत्तता ।
मिश्रं वपुरिति ख्यातं प्रकीर्णमिति च द्विधा ।। ३३७.३८ ।।
श्रव्यञ्चैवाबिनेयञ्च प्रकीर्णं सकलोक्तिभिः ।। ३३७.३९ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये काव्यादिलक्षणं नाम सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः ।।


text:
सूत्र १४
विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च ॥१४॥
विपर्ययेण तु क्रमोस्त उपपद्यते च ।
भूतानामुत्पत्तिक्रमस्चिन्तित: ।
अथेदानीमप्ययक्रमश्चिन्त्यते किमनियतेन क्रमेणाप्यय उतोत्पत्तिक्रमेणाथ वा तद्विपरीतेनेति ।
व्रयोऽपि चोत्पत्तिस्थितिप्रलया भूतानां ब्रम्हायत्ता: श्रूयन्ते यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते ।
येन जातानि जीवन्ति ।
यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
तत्रानियमोऽविशेषादिति प्राप्तम् ।
अथवोत्पत्ते: क्रमस्य श्रुतत्वात्प्रलयस्याऽपि क्रमाकाङक्षिण: स एव क्रम: स्यादिति ।
एवं प्राप्तं ततो ब्रूम: ।
विपर्ययेण तु प्रलयक्रमोऽत उत्पत्तिक्रमाद्भवितुमर्हति ।
तथा हि लोके दृश्यते येन क्रमेण सोपानमारूढस्ततो विपरीतेन क्रमेणावरोहतीति ।
अपि च दृश्यते मृदो जातं घटशरावाद्यप्ययकाले मृद्भावमप्येत्यद्भयश्च जातं हिमकरकाद्यब्भावमप्येतीति ।
अतश्चोपपद्यत एतत् ।
यत्पृथिव्यद्भयो जाता सती स्थिति कालव्यतिकान्ता वपोऽपीयादापश्च तेजसो जाता: सत्यस्तेजोऽपीयुरेवं कमेण सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं चानन्तरमनन्तरं कारणमपीत्य सर्वं कार्यजातं परमकारणं परमसूक्ष्मं च ब्रम्हाप्येतीति वेदितव्यम् ।
न हि स्वकारणव्यतिक्रमेण कारणकारणे कार्याप्ययो न्याय्य: ।
स्मृतावप्युत्पतिक्रमविपर्ययेणैवाप्ययक्रमस्तत्र तत्र दर्शितो जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे पृथिव्यप्सु प्रलीयते ।
ज्योतिष्याप: प्रलीयन्ते ज्योतिर्वायौ प्रलीयत इत्येवमादौ ।
उत्पत्तिक्रमस्तूत्पत्तावेव श्रुतत्वान्नाप्यये भवितुमर्हति न चासावयोग्यत्वादप्ययेनाकाङक्ष्यते न हि कार्ये ध्रियमाणे कारणस्याप्ययो युक्त: ।
कारणाप्यये कार्यस्यावस्थानानुपपत्ते: ।
कार्याप्यये तु कारणस्यावस्थानं युक्तं मृदादिष्वेवं वृष्टत्वात् ॥१४॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
षष्ठेऽहनि
[ज्येष्ठ शु० ११ गुरुवार शके १५९६: ४ जून १६७४]
अथ षष्ठेऽहनि रात्रौ निऋतियाग: । आचार्यो मंडपनैऋते भागे अग्रिं प्रतिष्ठाप्य । अग्रेर्दक्षिणत: मृन्मयीं रासभारुढां कृष्णवसनामुदमुखी संपूज्य । बलिं दद्यात् । पूजायां वस्त्रगंधपुष्पाणी कृष्णानि । कृसरं च नैवेद्यं । तत शूर्मेधाना: मांससुरास्थाने लवणमिश्रितं पय: पूरिका । तिलपिष्ठं अपकमांस यवपिष्ठं कुलित्था नमध्यक्तमंडकान् फलानि कृष्णपुष्पाणि च कृसरमत्स्यानपूपांवेश्च नियाय असुन्वन्तमिति मंत्रेण निऋतये निवेद्य नत्वा । तत: कुंडसमीपे निऋति अभिमुखोपविश्य परिसमूहनाद्याज्यभागांते धानाशरपुंखकटुघृतमांसकुशमुंजाग्रगो क्षुरान् एकीकृत्य जुहुयात् । घृतस्य खादिरस्रुवेण अपकमांसस्य कांस्येन अन्येषां तु हस्तेन होममंत्रांश्च । अभि तं निऋतिर्धतां यत्ते देवी निऋतिराबबन्ध ऋ. ४ । यस्यास्त । आरादग्रि ऋ.५ । अपेत एतु निऋति ऋ. ५ । पश्चाच्छर्करां तूष्णी हुत्वा स्विष्टकृतादिहोमशेषं समाप्ययेत् । यव्दा चरुरेव होमद्रव्यं न मांसादि । पूर्वोक्तमंत्रैश्चरुहोमं कृत्वा शर्करां हुत्वा स्विष्टकृतादि [होमं] समाप्य तमग्रिं खर्परे बहिर्निष्काय । तत्तत् कुशान् तूष्णीं हुत्वा तत्खर्परं सोपानक: पुरुष: कृष्णवस्त्रं परिधाय कृष्णगंधपुष्पाक्षतमृत्तिकाकृतस्य रासभस्य पृष्ठे भिनत्ति हता ब्रह्मव्दिष: इति मंत्रेण । तत: स ब्राह्मण: अम्बयो यन्त्यध्वमिमिरिति सूक्तेन आपो हि ष्ठा शं नो देवी हिरण्यवर्णारिति सूक्तानि । तत: स्नात्वा कृष्णवस्त्रादि परित्यज्य शक्रवस्त्रगंधाक्षता: तत: पुण्याहं वाचयित्वा यजमान: कास्यं वसनं गां च दक्षिणां दद्यात् । ततो महाशांतिमंडपं व्रजेत् । इति नैऋतियाग: ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सूत्रम्
व्युपयोः शेतेः पर्याये॥ ३।३।३९
काशिका-वृत्तिः
व्युपयोः शेतेः पर्याये ३।३।३९
वि उप इत्येतयोः उपपदयोः शेतेर् धातोः घञ् भवति पर्याये गम्यमाने। तव विशायः। मम विशायः। तव राजोपशायः। तव राजानम् उपशयितुं पर्यायः इत्यर्थः। पर्याये इति किम्? विशयः। उपशयः।
न्यासः
व्युपयोः शेतेः पर्याये। , ३।३।३९
पर्यायोऽनुपात्यय एव,तत्रानुपात्ययग्रहणानुवृत्त्यैव सिद्धे पर्यायग्रहणं बाधकबाधनार्थम्। अभिविधिविवक्षायां परिमाणमपि बाधित्वा घञेव यथा स्यात्। एवञ्चार्थे शब्दाधिक्यादर्थाधिक्यं भवतीति लभ्यते, न तु पर्यायशब्दोऽस्यार्थस्य वाचकः॥


text:
वरलक्ष्मीकथा
॥ अथ वरलक्ष्मीकथाप्रारम्भ: ॥
सूत उवाच । कैलासशिखरे रम्ये सर्वदेवनिषेविते । गौर्या सह महादेवो दिव्याक्षैश्च विनोदित: ॥ जितोऽसि त्वं जितेत्याह पार्वतीपरमेश्वरौ । सोऽपि त्वं च जितेत्याह सुविवादस्तयोरभूत ॥ चित्रनेमिस्तदा पृष्टो मृषा वादमभाषत ॥ गौरी कोपसमाविष्टा तदा शापं ददौ तु तम् ॥ कुष्ठी भव मृषा वादिन् चित्रनेमे हतक्रिय । नानृतेन समं पापं क्वापि द्दष्टं श्रुतं न हि ॥ चित्रनेमि र्महाप्राज्ञ: सत्यं वदति नो मृषा । प्रसाद: क्रियतां च जगाद सा । यदा सरोवरे रम्ये करिष्यसि तप: शुचि: ॥ तत: स्वर्गणिका: सर्वा: वक्ष्यन्ति त्वां समागता: । तदा भवान् विशाप: स्यादित्युक्त: स पपात ह ॥ ततो दिनैश्च कतिभिश्चित्रनेमि: सरोवरे । कुष्ठी भूत्वा वसंस्तत्र ददर्श स्वर्विलासिनी: ॥ देवतापूजनोद्युक्ता: पप्रच्छ प्रणिपत्य ता: । किमेतद्भो महाभागा: किं पूजायां तु वाञ्छितम ॥
किं चास्माभिरनुष्ठेयमिडामुत्र सुखाय च । इति प्रश्नं चित्रनेमिश्चक्रेऽथ च सुलोचन: ॥ येनास्मादु गिरिजाशापान्मोक्ष्यामि चिरदु:खितात् । ता ऊचु: क्रियतेऽस्मामिर्व्रतम्रे तदनुत्तमम् ॥ वरलक्ष्मीव्रतं दिव्यं सर्वकामसमृद्धिदम् । यदा रवौ कुलीरस्थे मासे च श्रावणे तथा ॥ गङ्गायमुनयोर्योगं तुङ्गभद्रासमं तदा । तस्मिन् वै श्रावणे मासि शुक्लान्ते तु भृगोर्दिने ॥ प्रारब्धव्यं व्रतं तत्र महालक्ष्म्या यतात्मभि: । सुवर्णप्रतिमां कुर्याञ्चतुर्भुजसमन्विताम् ॥ पूर्वं गृहमलङकृत्य तोरणै रङ्गवल्लिभि: । गृहस्य पूर्वदि ग्भागे ईशान्यां च विशेषत: ॥ तण्डुलान्प्रस्थसङख्याकान् भूमौ निक्षिप्य पूजयेत् । फलानि च विनिक्षिप्य सुवणें प्रक्षिफ्तेत: ॥ षल्लवांश्च विनिक्षिप्य वस्त्रेणाच्छाद्य यत्नत: । प्रतिमां स्थापयेत्तत्र पूजयेञ्च यथाविधि । अग्न्युत्तारणपूर्वं तु शुद्धस्नानं यथाक्रमम् । पञ्चामृतेन स्नपनं कारयेन्मन्त्रत: सुधी: ॥ शुद्धस्नानं तत: कृत्वा देवीसूक्तेन वै तत: । अष्टगन्धै: समभ्यर्च्य पल्लवैश्च समर्पयेत् ॥ अश्वत्थवटबिल्वादिचूतदाडिममालती: । एतेषां पत्रमादाय एकविंशतिसङ्ख्यया ॥ नानाविधानि पुष्पाणि मालत्यादीनि वै तत: । धूपदीपैर्महालक्ष्मीं पूजयेत्सर्वकामदाम् ॥ पायसं सर्वमन्नं च सर्वभक्ष्यैश्च संयुतम् । एकर्विशतिसङख्याकैरपूपै: पूजयेच्छिवाम् ॥ देव्यै सर्वं समर्प्याथ वरं च वृणुयात्तत: । एवं सम्पूजयित्वा ता ताम्बूलाद्यैश्च षोडश ॥ उपचारै: षोडशभिर्बहुभिर्विविधैस्तथा । नृत्यगीतादिसहितां देवी सम्प्रार्थयेछियम् ॥ उमा सरस्वती धात्री शची च प्रियवादिनी । एताभिश्च कृतं सम्यग्व्रतं सर्वसमृद्धिदम् ॥ पूजावसानपर्यन्तं चित्रतत्समाहृतम् । आचम्यतां महादेव्य: पुत्रपौत्रप्रवर्धिका: ॥ आचमनीयं० । पयो दधि घृतं चैव शर्करा शर्करा मधुसंयुतम् । पञ्चामृतं मया दत्तां स्नानार्थं प्रति० ॥ पञ्चामृतस्नानं० । गङ्गा च यमुना चैव नर्मदा च सरस्वती । तोयमेतत्सुखस्पर्शं स्नानार्थं प्रति० ॥ मलापकर्षस्नानं० । तत: पञ्चोपचारपूजां कृत्वा अभिषेक: कार्य: । सूक्ष्मतन्तुमयानीह निर्मलानि शुभानि च । वासांसि प्रतिगृह्णीत दिव्ययोगिपुर:सरा: ॥ वस्त्राणि स० । भास्करोदयवर्णाभा; कञ्चुकीश्च मनोहरा: । दास्यामि प्रीतये देव्य: स्वीकुरुध्वं मयार्पिता: ॥ कञ्चुकी:० । हरिद्रां कुङ्कुमं चैव कण्ठसूत्रं च ताडकम् । सिन्दूरं कज्जलं चारुषट सौभाग्यं प्रगृह्यताम् । सौभाग्यद्रव्यं० ॥ अम्भोजमालतीजातीकुरण्टमुनिचम्पकान् । माल्यार्थे प्रतिगृह्णीत दिव्ययोगिपुर:सरा: ॥ पुष्पाणि० । भूतप्रेतपिशाचादिभवभीतिविनाशिका: । नानापरिमलो धूपो ग्राह्यस्त्रैलोक्यमातर: ॥ धूपं० । मार्तण्डमण्डलाखण्डचन्द्रबिम्बाग्नितेजसाम् । निधानं दिव्यदीपोऽयं ग्राह्य० ॥ दीपं० । नैवेद्यं गृह्यतां देव्यो भक्तिं कुरुत चाचलाम् । क्रुरुध्वमीप्सितं कामं परत्र च परां गतिम् ॥ नैवेद्यं० ॥ उत्तरापो० । करोद्वर्तनं० । इदं फलं० फलं० । पूगीफलं मह० ताम्बूलं० । हिरण्यगर्भ० दक्षिणां० । चन्द्रादित्यौ च धरणी विद्युदग्निस्तथैव च । त्वमेव सर्वज्योतीषि आर्तिक्यं प्रति० । आर्तिक्यदीपं स० । आयुषा च मुदा युक्ता: कुरुतानन्यकाम्यया । पूजिता: पूजयन्त्यो मां कृपायुक्ता भविष्यथ ॥ पुष्पाञ्जलिं० ॥ यानि कानि० प्रदक्षिणां० । नमोऽस्तु वश्चतुःषष्टिदेवीभ्य: शरणं व्रजे । पुत्रश्रीवृद्धिकामाहं भक्त्या सम्पूजिता: दत: ॥ महादेवस्तत: प्राह चित्रनेमे शुचिव्रत । अद्यप्रभृति कैलासे भुङ्क्ष्व भोगान् यथेप्सितान् ॥ पश्चाद गन्तासि वैकुण्ठं व्रतस्यास्य प्रभावत: । पार्वत्यापि कृतं पूर्वं पुत्रलाभार्थया तया ॥ द्दष्टश्च षण्मुखस्तेन ततश्च सुमह्राव्रत: । नलराज्ञा विक्रमेण राज्यं प्राप्तं तदाज्ञया ॥ नन्दी च कान्तया हीनो कान्ता लब्धा प्रसादत: । तया च तद वतं कृत्स्नं कृतं वै पुत्रहेतुत: ॥ पुत्रं प्रसुषुवे साऽत्र त्रिलोकभरणक्षमम् । इदं मानुष्यलोके हि वतं चीर्णं सुविस्तरम् ॥ तदाप्रभृति येनैवं वरलक्ष्मीवतं श्रुतम् । वतं पुण्यं नरो वापि कुर्याच्चैतत्तथाङ्गना ॥ भक्त्या करोति विपुजान् भोगान् प्राप्य श्रियं वजेत । वतानामुत्तमं पुण्यं वरलक्ष्मीवतं शुभम् ॥ तदवती च नरो नारी फलमाप्नोत्यसंशयम् । य इदं श्रृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वा समाहित: ॥ धन धान्यमवाप्नोति वरलक्ष्मीप्रसादत: ॥
॥ इति श्रीभविष्योत्तरपुराणे वरलक्ष्मीकथा समाप्ता ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
वराहपुराणम्/अध्यायः ००१
अथ श्रीवराहपुराणम्
(नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्। देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् ।।)
नमस्तस्मै वराहाय लीलयोद्धरते महीम्।
खुरमध्यगतो यस्य मेरुः खणखणायते ।। १.१ ।।
दंष्ट्राग्रेणोद्धृता गौरुदधिपरिवृता पर्वतैर्निम्नगाभिः
साकं मृत्पिण्डवत् प्राग्बृहदुरुवपुषाऽनन्तरूपेण येन।
सोऽयं कंसासुरारिर्मुरनरकदशास्यान्तकृत्सर्वसंस्थः
कृष्णो विष्णुः सुरेशो नुदतु मम रिपूनादिदेवो वराहः।। १.२ ।।
यः संसारार्णवे नौरिव मरणजराव्याधिनक्रोर्मिभीमे
भक्तानां भीतिहर्ता मुरनरकदशास्यान्तकृत् कोलरूपी।
विष्णुः सर्वेश्वरोऽयं यमिह कृतधियो लीलया प्राप्नुवन्ति
मुक्तात्मानो नपापं भवत्तु नुदितारातिपक्षः क्षितीशः ।। १.३ ।।
सूत उवाच।
यस्मिन् काले क्षितिः पूर्वं वराहवपुषा तु सा।
उद्धृता विष्णुना भक्त्या पप्रच्छ परमेश्वरम् ।। १.४ ।।
धरण्युवाच।
कल्पे कल्पे भवानेव मां समुद्धरते विभो।
न चाहं वेद ते मूर्तिं नादिसर्गं च केशव।। १.५ ।।
वेदेषु चैव नष्टेषु मत्स्यो भूत्वा रसातलम्।
प्रविश्य तानपाकृष्य ब्रह्मणे दत्तवानसि ।। १.६ ।।
अन्यत् सुरासुरमयं त्वं समुद्रस्य मन्थने।
धृतवानसि कौर्म्येण मन्दरं मधुसूदन ।। १.७ ।।
पुनर्वाराहरूपेण मां गच्छन्तीं रसातलम् ।
उज्जहारैकदंष्ट्रेण भगवान् वै महार्णवात्।। १.८ ।।
अन्यद्धिरण्यकशिपुर्वरदानेन दर्पितः।
आबाधमानः पृथिवीं स त्वया विनिपातितः ।
बलिस्तु बद्धो भगवंस्त्वया वामनरूपिणा ।। १.९ ।।
पुनर्निःक्षत्रिया देव त्वया चापि पुरा कृता ।
जामदग्न्येन रामेण त्वया भूत्वाऽसकृत्प्रभो ।। १.१० ।।
पुनश्च रावणो रक्षः क्षपितं क्षात्रतेजसा ।
न च जानाम्यहं देव तव किञ्चिद्विचेष्टितम् ।। १.११ ।।
उद्धृत्य मां कथं सृष्टिं सृजसे किं च सा त्वया।
सकृद् ध्रियेत कृत्वा च पाल्यते चापि केन च ।। १.१२ ।।
केन वा सुलभो देव जायसे सततं विभो ।
कथं च सृष्टेरादिः स्यादवसानं कथं भवेत् ।। १.१३ ।।
कथं युगस्य गणना संख्याऽस्यानुचतुर्युगम् ।
के वा विशेषास्तेष्वस्मिन् का वाऽवस्था महेश्वर ।। १.१४ ।।
यज्वानः के च राजानः के च सिद्धिं परां गताः ।
एतत्सर्वं समासेन कथयस्व प्रसीद मे ।। १.१५ ।।
इत्युक्तः क्रोडरूपेण जहास परमेश्वरः ।
हसतस्तस्य कुक्षौ तु जगद्धात्री ददर्श ह ।।
रुद्रान् देवान् सवसवः सिद्धसंघान् महर्षिभिः ।। १.१६ ।।
सचन्द्रसूर्यग्रहसप्तलोका-
नन्तः स्थितांस्तावदुपात्तधर्मान् ।
इतीदृशं पश्यति सा समस्तं
यावत्क्षितिर्वेपितसर्वगात्रा ।। १.१७ ।।
उन्मीलितास्यस्तु यदा महात्मा
दृष्टो धरण्याऽमलसर्वगात्र्या ।
तावत्स्वरूपेण चतुर्भुजेन
महोदधौ सुप्तमथोऽन्वपश्यत् ।। १.१८ ।।
शेषपर्यङ्कशयने सुप्तं देवं जनार्दनम् ।
दृष्ट्वा तन्नाभिपङ्कस्थमन्तःस्थं च चतुर्मुखम्।
कृताञ्जलिपुटा देवी स्तुतिं धात्री जगाद ह ।। १.१९ ।।
धरण्युवाच।
नमः कमलपत्राक्ष नमस्ते पीतवाससे।
नमः सुरारिविध्वंसकारिणे परमात्मने ।। १.२० ।।
शेषपर्यङ्कशपने धृतवक्षस्थलश्रिये ।
नमस्ते सर्वदेवेश नमस्ते मोक्षकारिणे ।। १.२१ ।।
नमः शार्ङ्गासिचक्राय जन्ममृत्युविवर्जिते।
नमो नाभ्युत्थितमहत्कमलासनजन्मने ।। १.२२ ।।
नमो विद्रुमरक्तास्यपाणिपल्लवशोभिने ।
शरणं त्वां प्रसन्नाऽस्मि त्राहि नारीमनागसम् ।। १.२३ ।।
पूर्णनीलाञ्जनाकारं वाराहं ते जनार्दन।
दृष्ट्वा भीताऽस्मि भूयोऽपि जगत् त्वद्देहगोचरम्।
इदानीं कुरु मे नाथ दयां त्राहि महाभयात्।। १.२४ ।।
केशवः पातु मे पादौ जङ्घे नारायणो मम ।
माधवो मे कटिं पातु गोविन्दो गुह्यमेव च ।। १.२५ ।।
नाभिं विष्णुस्तु मे पातु उदरं मधुसूदनः ।
ऊरुं त्रिविक्रमः पातु हृदयं पातु वामनः ।। १.२६ ।।
श्रीधरः पातु मे कण्ठं हृषीकेशो मुखं मम ।
पद्मनाभस्तु नयने शिरो दामोदरो मम ।। १.२७ ।।
एवं न्यस्य हरेर्न्यासमामानि जगती तदा ।
नमस्ते भगवन् विष्णो इत्युक्त्वा विरराम ह ।। १.२८ ।।
इति श्रीवराहपुराणे भगवच्छास्त्रे प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।।


text:
२३ महाबोधि-जातकम्
Technical Details
२३. महाबोधि-जातकम्
असत्कृतानामपि सत्पुरुषाणां पूर्वोपकारिष्वनुकम्पा न शिथिलीभवति कृतज्ञत्वात् क्षमासात्म्याच्च। तद्यथानुश्रूयते-
बोधिसत्त्वभूतः किलायं भगवान् महाबोधिर्नाम परिव्राजको बभूव। स गृहस्थभाव एव परिविदितक्रमव्यायामो लोकाभिमतानां विद्यास्थानानां कृतज्ञानकौतूहलश्चित्रासु च कलासु प्रव्रज्याश्रयाल्लोकहितोद्योगाच्च विशेषवत्तरं धर्मशास्त्रेष्ववहितमतिस्तेष्वाचार्यकं पदमवाप। स कृतपुण्यत्वाज्ज्ञानमाहात्म्याल्लोकज्ञतया प्रतिपत्तिगुणसौष्ठवाच्च यत्र यत्र गच्छति स्म तत्र तत्रैव विदुषां विद्वत्प्रियाणां च राज्ञां ब्राह्मणगृहपतीनामन्यतीर्थिकानां च प्रव्रजितानामभिगमनीयो भावनीयश्च बभूव।
गुणा हि पुण्याश्रयलब्धदीप्तयो गताः प्रियत्वं प्रतिपत्तिशोभया।
अपि द्विषद्भ्यः स्वयशोनुरक्षया भवन्ति सत्कारविशेषभागिनः॥१॥
अथ स महात्मा लोकानुग्रहार्थमनुविचरन् ग्रामनगरनिगमजनपदराष्ट्रराजधाणीरन्यतमस्य राज्ञो विषायान्तरमुपजागाम। श्रुतगुनविस्तरप्रभवस्तु स राजा तस्यागमनं दूरत एवोपलभ्य प्रीतमना रमणीये स्वस्मिन्नुद्यानवनप्रदेशे तस्यावसथं कारयामास। अभ्युद्गमनादिसत्कारपुरःसरं चैनं प्रवेश्य स्वविषयं शिष्य इवाचार्यं परिचरणपर्युपासनविधिना संमानयामास।
विभूतिगुणसंपन्नमुपेतः प्रणयाद् गृहम्।
गुनप्रियस्य गुनवानुत्सवातिशयोऽतिथिः॥२॥
बोधिसत्त्वोऽपि चैनं श्रुतिहृदयह्लादिनीभिर्धर्म्याभिः कथाभिः श्रेयोमार्गमनुप्रतिपादयमानः प्रत्यहमनुजग्राह।
अदृष्टभक्तिष्वपि धर्मवत्सला
हितं विवक्षन्ति परानुकम्पिनः।
क एव वादः शुचिभाजनोपमे
हितार्थिनि प्रेमगुणोत्सुके जने॥३॥
अथ तस्य राज्ञोऽमात्या लब्धविद्वत्संभावना लब्धसंमानाश्च सदस्याः प्रत्यहमभिवर्धमानसत्कारां बोधिसत्त्वस्य गुणसमृद्धिमीर्ष्योपहतबुद्धित्वान्न सेहिरे।
स्वगुणातिशयोदितैर्यशोभिर्जगदावर्जनदृष्टशक्तियोगः।
रचनागुनमत्रसत्कृतेषु ज्वलयत्येव परेष्वमर्षवह्निम्॥४॥
प्रसह्य चैनं शास्त्रकथास्वभिभवितुमशक्ता धर्मप्रसङ्गममृष्यमाणाश्च राज्ञस्तेन तेन क्रमेण राजानं बोधिसत्त्वं प्रति विग्राहयामासुः-नार्हति देवो बोधिपरिव्राजके विश्वासमुपगन्तुम्। व्यक्तमयं देवस्य गुणप्रियतां धर्माभिमुखतां चोपलभ्य व्यसनप्रतारणश्लक्ष्णठमधुरवचनः प्रवृत्तिसंचारणहेतुरभूतः कस्यापि प्रत्यर्थिनो राज्ञो निपुणः प्रणिधिप्रयोगः। तथा हि धर्मात्मको नाम भूत्वा देवमेकान्तेन कारुण्यप्रवृत्तौ ह्रीदैन्ये च समनुशास्ति, अर्थकामोपरोधिषु च क्षत्रधर्मबाह्येष्वासन्नापनयेषु धर्मसमादानेषु दयानुवृत्त्या च नाम ते कृत्यपक्षमाश्वासनविधिनोपगृणीते प्रियसंस्तवश्चान्यराजदूतैः। न चायमविदितवृत्तान्तो राजशास्त्राणाम्। अतः साशङ्कान्यत्र नो हृदयानीति। अथ तस्य राज्ञः पुनः पुनर्भेदोपसंहितं हितमिव बहुभिरुच्यमानस्य बोधिसत्त्वं प्रति परिशङ्कासंकोचितस्नेहगौरवप्रसरमन्यादृशं चित्तमभवत्।
पैसुन्यवज्राशनिसंनिपाते भीमस्वने चाशनिसंनिपाते।
विस्रम्भवान्मानुषमात्रधैर्यः स्यान्निर्विकारो यदि नाम कश्चित्॥५॥
अथ स राजा विस्रम्भविरहन्मन्दीभुतप्रेमबहुमानस्तस्मिन् महासत्त्वे न यथापूर्वं सत्कारप्रयोगसुमुखो बभूव। बोधिसत्त्वोऽपि शुद्धस्वभावत्वात् बहुकार्यव्यासङ्गा राजान इति तन्मनसि चकार। तत्समीपवर्तिनां तु विनयोपचारशैथिल्यसंदर्शनाद्विरक्तहृदयमवेत्य राजानं समादाय त्रिदण्डादुण्डिकाद्यां परिव्राजकभाण्डिकां प्रक्रमणसव्यापारः समभवत्। तदुपश्रुत्य स राजा सावशेषस्नेहतया दाक्षिण्यविनयनुवृत्त्या चैनमभिगम्य प्रदर्शितसंभ्रमो विनिवर्तयितुकाम इव तमुवाच-
अस्मनकस्मादपहाय कस्माद्गन्तव्य एव प्रणता मतिस्ते।
व्यलीकशङ्काजनकं नु किंचिद् दृष्टं प्रमादस्खलितं त्वया नः॥६॥
अथैनं बोधिसत्त्व उवाच-
नाकस्मिकोऽयं गमनोद्यमो मे नासत्क्रियामात्रकरूक्षिकत्वात्।
अभजनत्वं तु गतोऽसि शाठ्याद्धर्मस्य तेनाहमितो व्रजामि॥७॥
अथास्य सरभसभषितमतिविवृतवदनमभिद्रवन्तं वल्लभं श्वानं तत्रागतमभिप्रदर्शयन् पुनरुवाच-अयं चात्र महाराज अमानुषः साक्षिनिर्देशो दृश्यताम्।
अयं हि पूर्वं पटुचाटुकर्मा भूत्वा मयि श्वा भवतोऽनुवृत्त्या।
आकारगुप्त्यज्ञतया त्विदानीं त्वद्भावसूचां भषितैः करोति॥८॥
त्वत्तः श्रुतं किंचिदनेन नूनं मदन्तरे भक्तिविपत्तिरुक्षम्।
अतोऽनुवृत्तं ध्रुवमित्यनेन त्वत्प्रीतिहेतोरनुजीविवृत्तम्॥९॥
अथ स राजा तत्प्रत्यदेशाद् व्रीडावनामितवदनस्तेन चास्य मतिनैपुण्येन समावर्जितमतिर्जातसंवेगो नेदानीं शाठ्यानुवृत्तिकाल इति बोधिसत्त्वमभिप्रणम्योवाच-
त्वदाश्रया कचिदभूत्कथैषा संप्रस्तुता नः सदसि प्रगल्भैः।
उपेक्षिता कार्यवशान्मया च तत्क्षम्यतां तिष्ठ च साधु मा गाः॥१०॥
बोधिसत्त्व उवाच-नैव खल्वहं महाराज असत्कारप्रकृतत्वादक्षमया वा प्रणुद्यमाणो गच्छामि। न त्वयं महाराज अवस्थानकाल इति न तिष्ठामि। पश्यतु भवान्।
विमध्यभावादपि हीनशोभे यायां न सत्कारविधौ स्वयं चेत्।
सङ्गादगत्या जडताबलाद्वा नन्वर्धचन्द्राभिनयोत्तरः स्याम्॥११॥
प्राप्तक्रमोऽयं विधिरत्र तेन यास्यामि नाप्रीत्यभितप्तचित्तः।
एकावमानाभिहता हि सत्सु पूर्वोपकारा न समीभवन्ति॥१२॥
अस्निग्धभावस्तु न पर्युपास्यस्तोयार्थिन शुष्क इवोदपानः।
प्रयत्नसाध्यापि ततोऽर्थसिद्धिर्यस्माद्भवेदाकलुषा कृशा च॥१३॥
प्रसन्न एव त्वभिगम्यरूपः शरद्विशुद्धाम्बुमहाह्रदाभः।
सुखार्थिनः क्लेशपराङ्मुखस्य लोकप्रसिद्धः स्फुट एष मार्गः॥१४॥
भक्त्युन्मुखाद्योऽपि पराङ्मुखः स्यात्पराङ्मुखे चाभिमुखत्वदीनः।
पूर्वोपकारस्मरणालसो वा नराकृतिश्चिन्त्यविनिश्चयः सः॥१५॥
असेवना चात्युपसेवना च याच्ञाभियोगाश्च दहन्ति मैत्रीम्।
रक्ष्यं यतः प्रीत्यवशेषमेतन्निवासदोषादिति यामि तावत्॥१६॥
राजोवाच-यद्यवश्यमेव गन्तव्यमिति निश्चितात्रभवतो मतिः, तत्पुनरपीदानीमिहागमनेनास्माननुग्रहीतुमर्हति भवान्। असेवनादपि हि प्रीतिरनुरक्षितव्यैव। बोधिसत्त्व उवाच-बह्वन्तरायो महाराज बहूपद्रवप्रत्यर्थिकत्वाल्लोकसंनिवेश इति न शक्यमेतदवधारणया प्रतिज्ञातुमागमिष्यामीति। सति त्वागमनकारणसाकल्येऽपि नाम पुनर्भवन्तं पश्येम। इत्यनुनीय स माहत्मा तं राजानं कृताभ्यनुज्ञासत्कारस्तेन राज्ञा तद्विषयात्प्रचक्राम। स तेन गृहिजनसंस्तवेनाकुलितहृदयोऽन्यतमदरण्यायतनमुपश्रित्य ध्यानाभियुक्तमतिस्तत्र विहरन्नचिरेणेव चत्वारि ध्यानानि पञ्चाभिज्ञाः प्रतिलेभे।
तस्य समस्वादितप्रशमसुखरसस्य स्मृतिरनुकम्पनुसारिणी तं राजानं प्रति प्रादुरभूत्-का नु खलु तस्य राज्ञोऽवस्थेति। अथैनं ददर्श तैरमात्यैर्यथाभिनिविष्टानि दृष्टिगतानि प्रैत् प्रतार्यमाणम्। कश्चिदेनममात्यो दुर्विभाव्यहेतुभिर्निदर्शनैरहेतुवादं प्रति प्रचकर्ष-
कः पद्मनालदलकेसरकर्णिकानां
संस्थानवर्णरचनामृदुतादिहेतुः।
पत्राणि चित्रयति कोऽत्र पतत्रिणां वा
स्वाभाविकं जगदिदं नियतं तथैव॥१७॥
अपर इश्वरकारणमस्मै स्वबुद्धिरुचितमुपवर्णयामास-
नाकस्मिकं भवितुमर्हति सर्वमेत-
दस्त्यत्र सर्वमधि कश्चिदनन्त एकः।
स्वेच्छाविशेषनियमाद्य इमं विचित्रं
लोकं करोति च पुनश्च समीकरोति॥१८॥
सर्वमिदं पूर्वकर्मकृतं सुखासुखम्। न प्रयत्नसामर्थ्यमस्तीत्येवमन्य एनं विग्राहयामास-
एवं करिष्यति कथं नु समानकालं
भिन्नाश्रयान् बहुविधानमितांश्च भावान्।
सर्वं तु पूर्वकृतकर्मनिमित्तमेतत्
सौख्यप्रयत्ननिपुणोऽपि हि दुःखमेति॥१९॥
अपर उच्छेदवादकथाभिरेनं कामभोगप्रसङ्ग एव प्रतारयामास-
दारूणि नैकविधवर्णगुणाकृतीनि
कर्मात्मकानि न भवन्ति भवन्ति चैव।
नष्टानि नैव च यथा पुनरुद्भवन्ति
लोकस्तथायमिति सौख्यपरायणः स्यात्॥२०॥
अपर एनं क्षत्रविद्यापरिदृष्टेषु नीतिकौटिल्यप्रसङ्गेषु नैर्घृण्यमलिनेषु धर्मविरोधिष्वपि राजधर्मोऽयमिति समनुशशास-
छायाद्रुमेष्विव नरेषु कृताश्रयेषु
तावत्कृतज्ञचरितैः स्वयशः परीप्सेत्।
नार्थोऽति यावदुपभोगनयेन तेषां
कृत्ये तु यज्ञ इव ते पशवो नियोज्याः॥२१॥
इति तेऽमात्यास्तं राजानं तेन तेन दृष्टिकृतोन्मार्गेण नेतुमीषुः।
अथ बोधिसत्त्वः पापजनसंपर्कवशात्परप्रत्ययनेयबुद्धित्वाच्च दृष्टिकृतप्रपाताभिमुखमवेक्ष्य राजानं तदनुकम्पासमावर्जितहृदयस्तन्निवर्तनोपायं विममर्श।
गुणाभ्यासेन साधूनां कृतं तिष्ठति चेतसि।
भ्रश्यत्यपकृतं तस्माज्जलं पद्मदलादिव॥२२॥
अथ बोधिसत्त्वः इदमत्र प्राप्तकालमिति विनिश्चित्य स्वस्मिन्नाश्रमपदे महान्तं वानरमभिनिर्माय ऋद्धिप्रभावात्तस्य चर्मापनीय शेषमन्तर्धापयामास। स तन्निर्मितं महद्वानरचर्म बिभ्रत्तस्य नृपतेर्भवनद्वारे प्रादुरभूत्। निवेदिताभ्यागमनश्च दौवारिकैर्यथाक्रममायुधीयगुप्तपर्यन्ताममात्यद्विजयोधदूपपौरमुख्याभिकीर्णां विनीतधीरोदात्तवेषजनां सासियष्टिभिः प्रतिहारैरधिष्ठितप्रद्वारां सिंहासनावश्तितनराधिपामनाकुलां राजपर्षदमवजगाहे। प्रत्युद्गमनादिविधिना चातिथिजनोपचारेण प्रतिपूज्यमानः कृतप्रतिसंमोदनकथासत्कारासनाभिनिर्हारश्च तेन राज्ञा कौतूहलानुवृत्त्या वानरचर्मप्रतिलम्भं प्रत्यनुयुक्तः-केनेदमार्याय वानरचर्मोपनयता महतानुग्रहेणात्मा संयोजित इति।
बोधिसत्त्व उवाच-मयैवेदं महाराज स्वयमधिगतं नान्येन केनचिदुपहृतम्। कुशतृणमात्रास्तीर्णायां हि पृथिव्यां स्वभावकठिनायां निषण्णेन स्वपता वा प्रतप्यमानशरीरेण न सुखं धर्मविधिरनुष्ठियते। अयं च मयाश्रमपदे महान् वानरो दृष्टः। तस्य मे बुद्धिरभवत्-उपपन्नं बत मे धर्मसाधनमिदमस्य वानरस्य चर्म। शक्यमत्र निषण्णेन स्वपता वा परार्ध्यास्तरणास्तीर्णेभ्यो राजशयनेभ्योऽपि निवृत्तस्पृहेण स्वधर्मविधिरनुष्ठातुमिति मया तस्येदं चर्म प्रगृहीतम्। स च प्रशमित इति। तच्छ्रुत्वा स राजा दाक्षिण्यविनयानुवृत्त्या न बोधिसत्त्वं किंचित्प्रत्युवाच। सव्रीडहृदयस्तु किंचिदवाङ्मुखो बभूव।
अथ तेऽमात्याः पूर्वमपि तस्मिन् महासत्त्वे सामर्षहृदया लब्धवचनावकाशत्वात्प्रविकसितवदना राजानमूदीक्ष्य बोधिसत्त्वमुपदर्शयन्त ऊचुः-अहो भगवतो धर्मनुरागैकरसा मतिः। अहो धैर्यम्। अहो व्यवसायसाधुसामर्थ्यम्। आश्रमपदमभिगत एव महान्नाम वानर एकाकिना तपःक्षामशरीरेण प्रशमित इत्याश्चर्यम्। सर्वथा तपःसिद्धिरस्तु। अथैनानसंरब्ध एव बोधिसत्त्वः प्रत्युवाच-नार्हन्त्यत्रभवन्तः स्ववादशोभानिरपेक्षमित्यस्मान् विगर्हितुम्। न ह्ययं क्रमो विद्वद्यशः समुद्भाबयितुम्। पह्स्यन्त्वत्रभवन्तः-
स्ववादघ्नेन वचसा यः परान् विजुगुप्सते।
स खल्वात्मवधेनेव परस्याकिर्तीमिच्छति॥२३॥
इति स महात्मा तानमात्यान् सामान्येनोपालभ्य प्रत्येकशः पुनरुपालब्धुकामस्तमहेतुवादिनमामन्त्र्योवाच-
स्वाभाविकं जगदिति प्रविकथसे त्वं
तत्त्वं च तद्यदि विकुत्सयसि किमस्मान्।
शाखामृगे निधनमापतिते स्वभावात्
पापं कृतो मम यतः सुहतो मयायम्॥२४॥
अथ पापमस्ति मम तस्य वधान्ननु हेतुतस्तदिति सिद्धमिदम्।
तदहेतुवादमिदमुत्सृज वा वद वात्र यत्तव न युक्तमिव॥२५॥
यदि पद्मनालरचनादि च यत्तदहेतुकं ननु सदैव भवेत्।
सलिलादीबीजकृतमेव तु तत् सति तत्र संभवति न ह्यसति॥२६॥
अपि चायुष्मन्, सम्यगुपधारय तावत्,
न हेतुरस्तीति वदन् सहेतुकं ननु प्रतिज्ञा स्वयमेव हापयेत्।
अथापि हेतुप्रणयालसो भवेत् प्रतिज्ञया केवलयास्य किं भवेत्॥२७॥
एकत्र क्वचिदनवेक्ष्य यश्च हेतुं तेनैव प्रवदति सर्वहेत्वभावम्।
प्र्त्यक्षं ननु तदवेत्य हेतुसारं तद्द्वेषी भवति विरोधदुष्टवाक्यः॥२८॥
न लक्ष्यते यदि कुहचिच्च कारणं कथं नु तद् दृढमसदेव भाषसे।
न दृश्यते सदपि हि कारणान्तराद्दिनात्यये विमलविवार्कमण्डलम्॥२९॥
ननु च भोः
सुखार्थमिष्टान् विषयान् प्रपद्यसे निषेवितुं नेच्छसि तद्विरोधिनः।
नृपस्य सेवां च करोषि तत्कृते न हेतुरस्तीति च नाम भाषसे॥३०॥
तदेवमपि चेद्भावाननुपश्यस्यहेतुकान्।
अहेतोर्वानरवधे सिद्धे किं मां विगर्हसे॥३१॥
इति स महात्मा तमहेतुवादिनं विशदैर्हेतुभिर्निष्प्रतिभं कृत्वा तमीश्वकारणिकममन्त्रयोवाच-आयुष्मानप्यस्मान् नार्हत्येव विगर्हितुम्। ईश्वरः सर्वस्य हि ते कारणमभिमतः। पश्य-
कुरुते यदि सर्वमीश्वरो ननु तेनैव हतः स वानरः।
तव केयममैत्रचित्तता परदोषान् मयि यन्निषिञ्चसि॥३२॥
अथ वानरवीरवैशसं न कृतं तेन दयानुरोधिना।
बृहदित्यवघुष्यते कथं जगतः कारणमीश्वरस्त्वया॥३३॥
अपि च भद्र सर्वमीश्वरकृतमिति पश्यतः-
ईश्वरे प्रसादाशा का स्तुतिप्रणामाद्यैः।
स स्वयं स्वयंभूस्ते यत्करोति तत्कर्म॥३४॥
त्वत्कृताथ यदीज्या न त्वसौ तदकर्ता।
आत्मनो हि विभूत्या यः करोति स कर्जा॥३५॥
ईश्वरः कुरुते चेत्पापकान्यखिलानि।
तत्र् अभक्तिनिवेशः कं गुणं नु समीक्ष्य॥३६॥
तान्यधर्मभयाद्वा यद्ययं न करोति।
तेन वक्तुमयुक्तं सर्वमीश्वरसृष्टम्॥३७॥
तस्य चेश्वरता स्याद्धर्मतः परतो वा।
धर्मतो यदि न प्रागीश्वरः स ततोऽभूत्॥३८॥
दासतैव च सा स्याद्या क्रियेत परेण।
स्यादथापि न हेतोः कस्यनेश्वरता स्यत्॥३९॥
एवमपि तु गते भक्तिरागादविगणितयुक्तायुक्तस्य-
यदि कारणमीश्वर एव विभुर्जगतो निखिलस्य तवाभिमतः।
ननु नार्हसि मय्यधिरोपयितुं विहितं विभुना कपिराजवधम्॥४०॥
इति स महात्मा तमीश्वकारणिकं सुश्लिष्टैर्हेतुभिर्मूकतामिवोपनीय तं पूर्वकर्मकृतवादिनमामन्त्रणासौष्ठवेनाभिमुखीकृत्योवाच-भवानप्यस्मान्न शोभते विकुत्सयमानः। सर्वं हि ते पूर्वकर्मकृतमित्यभिमानः। तेन च त्वां ब्रवीमि-
स्यात्सर्वमेव यदि पूर्वकृतप्रभावा-
च्छाखामृगः सुहत एव मयैष तस्मात्।
दग्धे हि पूर्वकृतकर्मदवाग्निनास्मिन्
पापं किमत्र मम येन विगर्हसे माम्॥४१॥
अथास्ति पापं मम वानरं घ्नतः कृतं मया तर्हि न पूर्वकर्मणा।
यदिष्यते कर्म च कर्महेतुकं न कश्चिदेवं सति मोक्षमेष्यति॥४२॥
भवेच्च सौख्यं यदि दुःखहेतुषु स्थितस्य दुःखं सुखसाधनेषु वा।
अतोऽनुमीयेत सुखासुखं ध्रुवं प्रवर्तते पूर्वकृतैकहेतुकम्॥४३॥
न दृष्टमेवं च यतः सुखासुखं न पूर्वकर्मैकमतोऽस्य कारणम्।
भवेदभावश्च नवस्य कर्मणस्तदप्रसिद्धौ च पुरातनं कुतः॥४४॥
पूर्वकर्मकृतं सर्वमथैवमपि मन्यसे।
वानरस्य वधः कस्मान्मत्कृतः परिकल्प्यते॥४५॥
इति स महात्मा निरनुयोज्यैर्हेतुभिस्तस्य मौनव्रतमिवोपदिश्य तमुच्छेदवादिनं स्मितपूर्वकमुवाच-आयुष्मतः कोऽयमत्यादरोऽस्मद्विगर्हायां यदि तत्त्वमुच्छेदवादं मन्यसे?
लोकः परो यदि न कश्चन किं विवर्ज्यं
पापं शुभं प्रति च किं बहुमानमोहः।
स्वच्छन्दरम्यचरितोऽत्र विचक्षणः स्या-
देवं गते सुहत एव च वानरोऽयम्॥४६॥
जनवादभयादथाशुभं परिवर्ज्यं शुभमार्गसंश्रयात्।
स्ववचःप्रतिलोमचेष्टितैर्जनवादानपि नातियात्ययम्॥४७॥
स्वकृतान्तपथागतं सुखं न समाप्नोति च लोकशङ्कया।
इति निष्फलवादविभ्रमः परमोऽयं ननु बालिशाधमः॥४८॥
यदपि च भवानाह-
दारूणि नैकविधवर्णगुणाकृतीनि
कर्मात्मकानि न भवन्ति भवन्ति चैव।
नष्टानि नैव च यथा पुनरुद्भवन्ति
लोकस्तथायमिति कोऽत्र च नाम हेतुः॥४९॥
उच्छेदवादवात्सल्यं स्यादेवमपि ते यदि।
विगर्हणीयः किं हन्ता वानरस्य नरस्य वा॥५०॥
इति स महासत्त्वस्तमुच्छेदवादिनं विस्पष्टशोभेनोत्तरक्रमेण तूष्णींभावपरायणं कृत्वा तं क्षत्रविद्याविदग्धममात्यमुवाच-भवानप्यस्मान् कस्मादिति विकुत्सयते यदि न्याय्यमर्थशास्त्रपरिदृष्टं विधिं मन्यसे?
अनुष्ठेयं हि तत्रेष्टमर्थार्थं साध्वसाधु वा।
अथोद्धृत्य किलात्मानमर्थैर्धर्मं करिष्यते॥५१॥
अतस्त्वां ब्रवीमि-
प्रयोजनं प्राप्य न चेदवेक्ष्यं स्निग्धेषु बन्धुष्वपि साधुवृत्तम्।
हते मया चर्मणि वानरेऽस्मिन् का शास्त्रदृष्टेऽपि नये विगर्हा॥५२॥
दयावियोगादथ गर्हणीयं कर्मेदृशं दूःखफलं च दृष्टम्।
यत्राभ्यनुज्ञातमिदं न तन्त्रे प्रपद्यसे केन मुखेन तत्त्वम्॥५३॥
इयं विभूतिश्च नयस्य यत्र तत्रानयः किदृशविभ्रमः स्यात्।
अहो प्रगल्भैः परिभूय लोकमुन्नीयते शास्त्रपथैरधर्मः॥५४॥
अदृष्टमेवाथ तवैतदिष्टं शास्त्रे किल स्पष्टपथोपदिष्टम्।
शास्त्रप्रसिद्धेन नयेन गच्छन् न गर्हणीयोऽस्मि कपेर्वधेन॥५५॥
इति स महात्मा जितपर्षत्कान् परिचितप्रागल्भ्यानपि च तानमात्यान् प्रसह्याभिभूय समावर्जितहृदयां च सराजिकां पर्षदमवेत्य तेषां वानरवधहृल्लेखविनयनार्थं राजानमाबभाषे-नैव च खल्वहं महाराज प्राणिनं वानरं हतवान्। निर्माणविधिरयम्। निर्मितस्य हि वानरस्येदं चर्म मया गृहीतमस्यैव कथाक्रमस्य प्रस्तावार्थम्। तदलं मामन्यथा प्रतिग्रहीतुम्। इत्युक्त्वा तमृद्ध्याभिसंस्कारं प्रतिसंहृत्य परया च मात्रयाभिप्रसादितमानसं राजानं सपर्षत्कमवेत्योवाच-
संपश्यन् हेतुतः सिद्धिं स्वतन्त्रः परलोकवित्।
साधुप्रतिज्ञः सघृणः प्राणिनं को हनिष्यति॥५६॥
पश्य महाराज,
अहेतुवादी परतन्त्रदृष्टिरनास्तिकः क्षत्रनयानुगो वा।
कुर्यान्न यन्नाम यशोलवार्थं तन्न्यायवादी कथमभ्युपेयात्॥५७॥
दृष्टिर्नरश्रेष्ठ शुभाशुभा वा सभागकर्मप्रतिपत्तिहेतुः।
दृष्ट्यन्वयं हि प्रविकल्प्य तत्तद्वाग्भिः क्रियाभिश्च विदर्शयन्ति॥५८॥
सद्दृष्टिरस्माच्च निषेवितव्या त्याज्या त्वसद्दृष्टिरनर्थवृष्टिः।
लभ्यश्च सत्संश्रयिणा क्रमोऽयमसज्जनाद्दूरचरेण भुत्वा॥५९॥
असंयताः संयतवेषधारिणश्चरन्ति कामं भुवि भिक्षुराक्षसाः।
विनिर्दहन्तः खलु बालिशं जनं कुदृष्टिभिर्दृष्टिविषा इवोरगाः॥६०॥
अहेतुवादादिविरूक्षवाशितं शृगालवत्तत्र विशेषलक्षणम्।
अतो न तानर्हति सेवितुं बुधश्चरेत्तदर्थं तु पराक्रमे सति॥६१॥
लोके विरूढयशसापि तु नैव कार्या कार्यार्थमप्यसदृशेन जनेन मैत्री।
हेमन्तदुर्दिनसमागमदूषितो हि सौभाग्यहानिमुपयाति निशाकरोऽपि॥६२॥
तद्वर्जनाद् गुणविवर्जयितुर्जनस्य संसेवनाच्च गुणसेवनपण्डितस्य।
स्वां किर्तिमुज्ज्वलय संजनयन् प्रजानां दोषानुरागविलयं गुणसौहृदं च॥६३॥
त्वयि च चरति धर्म भूयसायं नृलोकः
सुचरितसुमुखः स्यात्स्वर्गमार्गप्रतिष्ठः।
जगदिदमनुपाल्यं चैवमभ्युद्यमस्ते
विनयरुचिरमार्गं धर्ममस्माद्भजस्व॥६४॥
शीलं विशोधय समर्जय दातृकीर्तिं
मैत्रं मनः कुरु जने स्वजने यथैव।
धर्मेण पालय महीं चिरमप्रमादा-
देवं समेष्यसि सुखं त्रिदिवं यशश्च॥६५॥
कृषिप्रधानान् पशुपालनोद्यतान्
महीरुहान् पुष्पफलान्वितानिव।
अपालयञ्जानपदान् बलिप्रदान्
नृपो हि सर्वौषधिभिर्विरुध्यते॥६६॥
विचित्रपण्यक्रयविक्रयाश्रयं
वणिग्जनं पौरजनं तथा नृपः।
न पाति यः शुल्कपथोपकारिणं
विरोधमायाति स कोशसंपदा॥६७॥
अदृष्टदोषं युधि दृष्टविक्रमं
तथा बलं यः प्रथितास्रकौशलम्।
विमानयेद् भूपतिरध्युपेक्षया
ध्रुवं विरुद्धः स रणे जयश्रिया॥६८॥
तथैव शीलश्रुतयोगसाधुषु प्रकाशमाहात्म्यगुणेषु साधुषु।
चरन्नवज्ञामलिनेन वर्त्मना नराधिपः स्वर्गसुखेर्विरुध्यते॥६९॥
द्रुमद्यथामं प्रचिनोति यः फलं स हन्ति बीजं न रसं च विन्दति।
अधर्म्यमेवं बलिमुद्धरन्नृपः क्षिणोति देशं न च तेन नन्दति॥७०॥
यथा तु संपूर्णगुणो महोरुहः फलोदयं पाकवशात्प्रयच्छति।
तथैव देशः क्षितिपाभिरक्षितो युनक्ति धर्मार्थसुखैर्नराधिपम्॥७१॥
हितानमात्यान्निपुणार्थदर्शिनः शुचीनि मित्राणि जनं स्वमेव च।
बधान चेतस्सु तदिष्टया गिरा धनैश्च संमाननयोपपादितैः॥७२॥
तस्माद्धर्मं त्वं पुरस्कृत्य नित्यं श्रेयःप्राप्तौ युक्तचेताः प्रजानाम्।
रागद्वेषोन्मुक्तया दण्डनीत्या रक्षँल्लोकानात्मनो रक्ष लोकान्॥७३॥
इति स महात्मा तं राजानं दृष्टिकृतकापथाद्विवेच्य समवतार्य च सन्मार्गं सपर्षत्कं तत एव गगनतलं समुत्पत्य प्राञ्जलिना तेन जनेन सबहुमानप्रणतेन प्रत्यर्च्यमानस्तदेवारण्यायतनं प्रतिजगाम।
तदेवमसत्कृतानामपि सत्पुरुषाणां पूर्वोपकारिष्वनुकम्पा न शिथिलीभवति कृतज्ञत्वात्क्षमासात्म्याच्च। इति नासत्कारमात्रकेण पूर्वकृतं विस्मर्तव्यम्। एवं स भगवाननभिसंबुद्धोऽपि परवादानभिभूय सत्त्वविनयं कृतवानिति बुद्धवर्णेऽपि वाच्यम्। एवं मिथ्यादृष्टिरननुयोगक्षमानुपाश्रयत्वादसेव्या चेति मिथ्यादृष्टिविगर्हायामप्युपनेयम्। विपर्ययेण सम्यग्दृष्टिप्रशंसायामिति।
॥ इति महाबोधि-जातकं त्रयोविंशतितमम्।


text:
सूत्रम्
तालादिभ्योऽण्॥ ४।३।१५०
काशिका-वृत्तिः
तालाऽदिभ्यो ऽण् ४।३।१५२
तालाऽदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः अण् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः। मयडादीनाम् अपवादः। तालं धनुः। बार्हिणम्। ऐन्द्रालिशम्। तालाद्धनुषि। बार्हिण। इन्द्रालिश। इन्द्रादृश। इन्द्रायुध। चाप। श्यामाक। पीयुक्षा। तालादिः।
न्यासः
तालादिभ्योऽण्। , ४।३।१५०
"मयडादीनामपवादः" इति। आदिशब्देनाञः।प्रकृतिभेदात् तयोर्बहुत्वस्य विवक्षित्वाद् द्वयोरपि बहुवचनम्। तत्र तालश्यामाकशब्दाभ्यां वृद्धलक्षणसय् मयटोऽपवादः। बर्हिणो विकारोऽवयवो वेति "प्राणिरजतादिभ्योऽञ्" ४।३।१५२
इत्यनेन बार्हिणशब्दोऽपि विकारावयवप्रत्यान्तः, तेन तस्मादञ् "ञितश्च तत्प्रत्ययात्" ४।३।१५३
इति प्राप्तस्याञोऽपवादः। शेषेभ्यस्त्विन्द्रालिशादिभ्योऽनुदात्तादिलक्षणस्याञः। लिशिदृशिभ्यामिन्द्र उपपदे "कप्रकरणे मूलविभुजादिब्य उपसंख्यानम्" (वा।२३२) इति कप्रत्ययः। "अन्येषामपि दृश्यते" ६।३।१३६
इति दीर्घत्वम्। "गतिकारकोपपदात् कृत्" ६।२।१३८
इति कृत्स्वरेणान्तोदात्तौ "इन्द्रालिशेन्द्रादृश" शब्दो। "इन्द्रा घु" शब्दः समासस्वरेणान्तोदात्तः। "चप सान्त्वने" (धा।पा।३९९) "पचाद्यच्" चपशब्दोऽन्तोदात्तः। पीयूक्षाशब्दः "लघावन्ते" (फि।सू।२।४२) इत्यादिना मध्यादात्तः। यद्यप्यस्य टापि कृते "लघावन्ते" (फि।सू।२।४२) नास्ति, प्राक्तु टापो विद्यत एव, तस्यामेवावस्थायां मध्योदात्तत्वं भवति।
"तालाद्धनुषि" इति पठ()ते। तालशब्दादण् प्रत्ययो भवति धनुष्यभिधेय इति। तालं धनुः, तालमयमन्यत्। अथाण्ग्रहणं किमर्थम्, न यथाविहितमेवोच्येत?
नैवं शक्यम्; बार्हिशब्दाद्()वृदिद्धिलक्षणो मयट् "ञितश्च तत्प्रत्ययात्" ४।३।१५३
इत्यणा बाधितः। तत्रारम्भसामथ्र्यादन्मयडेव स्यात्। "श्यामाक"-शब्दः "लघावन्ते" (फि।सू।२।४२) इत्यादिना मध्योदात्तः। तस्मात् "अनुदात्तादेरञ्" ४।२।४३
। परत्वाद्()वृद्धलक्षणेन मय()टा बाधित इतिपुनरारम्भसामथ्र्यादञेव स्यात्। अण्ग्रहमादणेव भवति॥
बाल-मनोरमा
तालादिभ्योऽण् १५०९, ४।३।१५०
तालादिभ्योऽण्। तालाद्धनुषीति। गणसूत्रमिदम्। तालं धनुरिति। "नित्यं वृद्धे"ति मयटोऽपवादः। ऐन्द्रायुधमिति। "अनुदात्तादेश्चेत्यञोऽपवादः, समासस्वरेणान्तोदात्तत्वात्।
तत्त्व-बोधिनी
तालादिभ्योऽण् ११७४, ४।३।१५०
तालादिभ्योऽण्। अञ्मयटोरिति। तालशब्दश्यामाकशब्दाभ्यां वृद्धत्वान्मयट् प्राप्तः। बर्हिणां विकारो बार्हिणम्। "प्राणिरजतादिभ्योऽञ्"। ततो "ञितश्च तत्प्रत्यया"दित्यञ्प्राप्तः, शेषेभ्यस्त्वनुदात्तादित्वादञ्प्राप्तः। तथाहि विशिदृशिभ्यामिन्द्रशब्द उपपदे मूलविभुजादित्वात्कः। "अन्येषामपी"ति दीर्घः। इन्द्राविशः। इन्द्रादृशः। "चप सान्त्वने"पचाद्यच्। "चापपीयूक्षा"शब्दो "लघावन्ते--इति मध्योदात्तः "फिषः"इत्यदिकाराट्टापः प्रागेव स्वरप्रवृत्तेः। इन्द्रायुधशब्दः समासस्वरेणान्तोदात्तः। अण्ग्रहणं बाधकबाधानार्थम्। यथाविहितप्रत्ययविधौ बार्हिशब्दाद्वृद्धलक्षणो मयट् स्यात्, "ञितश्च तत्प्रत्यया"दित्यञो बाधनेन वचनस्य चरितार्थत्वादित्याहुः। तालाद्धनुषीति। गणसूत्रमिदम्। हाटक इति। इह वृद्धलक्षणो मयट् प्राप्तः। तपनीयदेः--"अनुदात्तादेश्चे"त्यञ्प्राप्तः।