text:
प्राण
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
प्राणः, पुं, (प्राणिति जीवति बहुकालमिति । प्र + अन + अच् । प्राणित्यनेनेति करणे घञ् वा ।) ब्रह्मा । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ हृन्मा- रुतः । (यदुक्तम् । “हृदिप्राणो गुदेऽपानः समानो नाभिसंस्थितः ॥”) वोलः । काव्यजीवः । अनिलः । बलम् । (यथा, हरिवंशे । ८६ । ३६ । “बाहुप्राणेन शूराणां समाजोत्सवसन्निधौ ॥”) पूरिते, त्रि । इति मेदिनी ॥ सूक्ष्मशरीरसम- ष्ट्युपहितचैतन्यम् ॥ प्राग्गमनवान् नासाग्रस्थान वर्त्ती वायुः । इति वेदान्तसारः ॥ तस्य कर्म्मबहिर्गमनम् । इति श्रीधरस्वामी ॥ तस्य रूपं स्थानानि च यथा, -- “इन्द्रनीलप्रतीकाशं प्राणरूपं प्रकीर्त्तितम् । आस्यनासिकयोर्म्मध्ये हृन्मध्ये नाभिमध्यगे ॥ प्राणालय इति प्राहुः पादाङ्गुष्ठेऽपि केचन ॥” इति योगार्णवः ॥ (यथा, महाभारते । १२ । ३२८ । ३५ । “प्राणिनां सर्व्वतो वायुश्चेष्टां वर्त्तयते पृथक् । प्राणनाच्चैव भूतानां प्राण इत्यभिधीयते ॥”) पञ्चप्राणविवरणं बहुवचनान्तप्राणशब्दे द्रष्ट व्यम् ॥ धातुः पुत्त्रः । यथा, -- “आयतिर्नियतिश्चैव मेरोः कन्ये महात्मनः । भार्य्ये धातृविधात्रोस्ते तयोर्जातौ सुतावुभौ ॥ प्राणश्चैव मृकण्डुश्च पिता मम महायशाः ॥” इति मार्कण्डेये रुद्रसर्गाध्यायः ॥ (धरपुत्त्रविशेषः । यथा, मत्स्यपुराणे । ५ । २३-२४ । “द्रविणो हव्यवाहश्च नरपुत्त्रावुभौ स्मृतौ । कल्यानिन्यां ततः प्राणो रमणः शिशिरोऽपि च ॥ मनोहरा धरात् पुत्त्रानवापाथ हरेः सुता ॥”)
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
प्राण पुं।
शरीरवायुः
समानार्थक:प्राण,अपान,समान,उदान,व्यान,सत्त्व
1।1।63।3।1
नभस्वद्वातपवनपवमानप्रभञ्जनाः। प्रकम्पनो महावातो झञ्झावातः सवृष्टिकः। प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ च वायवः। हृदि प्राणो गुदोऽपानः समानो नाभिमण्डले। उदानः कण्ठदेशे स्याद्व्यानः सर्वशरीरगः। अन्नप्रवेशनं मूत्राद्युत्सर्गोऽन्नविपाचनम्. भाषणादि निमेषादि तद्व्यापाराः क्रमादमी॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, वायुः
प्राण पुं।
सामर्थ्यम्
समानार्थक:द्रविण,तरस्,सहस्,बल,शौर्य,स्थामन्,शुष्म,शक्ति,पराक्रम,प्राण
2।8।102।2।3
द्रविणं तरः सहोबलशौर्याणि स्थाम शुष्मं च। शक्तिः पराक्रमः प्राणो विक्रमस्त्वतिशक्तिता॥
पदार्थ-विभागः : , गुणः, मानसिकभावः
प्राण पुं।
पञ्चवायवः
समानार्थक:असु,प्राण
2।8।119।2।2
प्रग्रहोपग्रहौ बन्द्यां कारा स्यात्बन्धनालये। पूंसि भूम्न्यसवः प्राणाश्चैवं, जीवोऽसुधारणम्.।
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, वायुः
प्राण पुं।
गन्धरसः
समानार्थक:बोल,गन्धरस,प्राण,पिण्ड,गोप,रस
2।9।104।2।3
गैरेयमर्थ्यं गिरिजमश्मजं च शिलाजतु। वोलगन्धरसप्राणपिण्डगोपरसाः समाः॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलनिर्जीवः, मूलकम्
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
प्राण¦ पु॰ प्र + अण--करणे घञ्।
१ ब्रह्मणि त्रिका॰
“अतएवप्राणः” शा॰ सू॰
१ ।
२ ।
१२ अतएव तल्लिङ्गात् प्राणशब्देनब्रह्मैव तथा हि
“सर्वाणि हवा इमानि भूतानि प्राण-मेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते” इति छन्दो॰ उ॰। सर्वभूतोत्पत्तिप्रलयहेतुरूपलिङ्गात् ब्रह्मण एव प्राणशब्दवाच्यता
१ ।
१ ।
१२ सूत्रभाष्ये दृश्यम्।
२ पञ्चवृत्तिकेदेहस्थे वायौ
३ बोले काव्यजीवने
४ रस
५ अनिले
६ बले च
७ पूरिते त्रि॰ मेदि॰।
८ सूक्ष्मदेहसमष्ट्युप-हितचैतन्ये पु॰ वेदान्तसा॰।
९ प्राणोपाधिके जीवे
“प्राणीह माता प्राणः पितेति” श्रुतिः। भावे घञ्।
१० जीवने च नासाग्रवर्त्तिनि प्रागननवति
१२ वायौ
“तस्य कर्म नासाग्रतो बहिर्गतिः” श्रीधरस्वामीः। देहस्थःपञ्चवृत्तिकः वायुश्च प्राणापानसमानोदानव्यानरूपः तत्रार्थेब॰ व॰। तेषां स्वरूपादि शा॰ ति॰ व्या॰ योगार्णवे उक्तं यथा
“इन्द्रनीलप्रतीकाशं प्राणरूपं प्रकीर्त्तितम्। आस्यना-सिकयोर्मध्ये हृन्मध्ये नाभिमध्यगे। प्राणालय इतिप्राहुः पादाङ्गुष्ठेऽपि के चन। अपानयत्यपानोऽयमा-हारं च मलार्पितम्। शुक्रं मूत्रं तथोत्सर्गमपानस्तेनमारुतः। इन्द्रगोपप्रतीकाशः सन्ध्याजलदसन्निभः। स च मेढ्रे च पायौ च ऊरुवङ्क्षक्षणजानुषु। जङ्घोदरेकृकाट्यां च नाभिमूले च तिष्ठति। व्यानोध्यानयतेचान्नं सर्वव्याधिप्रकोपनः। महारजनसप्रख्यो हानो-पादानकारकः। स चाक्षिकर्णयोर्मध्ये कट्योर्वै गुल्फ-योरपि। प्रोष्ठस्थाने स्फिगुद्देशे तिष्ठत्यत्र निरन्तरम्। स्पन्दयत्यधरं वक्त्रं गात्रनेत्रप्रकोपनः। उद्वेजयति म-र्माणि उदानो नाम मारुतः। विद्युतपाकसवर्णः स्यादु-च्छूनाशनकारकः। प्यदयोर्हस्तयोश्चापि ततसन्धिषु चवर्त्तते। पीतं भक्षितमाघ्रातं रक्तपित्तकफानिलात्। समं नयति गात्राणि समानो नाम मारुतः। गोक्षीरसदृशाकारः सर्वदेहे व्यवस्थितः”। स च सांख्यमतेइन्द्रियाणां सामान्यकरणवृत्तिरूपः न तु वायुविकारःयथोक्तं सां सू॰ प्र॰ भा॰(
“सामान्यकरणवत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च” सू॰।
“प्राणादिरूपाः पञ्च वायुवत्सञ्चारात् वायवो ये प्रसिद्धास्तेसामान्था साधारणी करणस्यान्वःकरणत्रयस्य वृत्तिःपरिणामभेदा इत्यर्थः। तदेतत् कारिकयोक्तम्।
“स्वा-लक्षण्यं वृत्तिस्त्रयस्य सैषा भवत्यसामान्या। सामान्थकर-[Page4509-a+ 38] ष्णवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्चः”। इति अत्र कश्चित् प्रा-णाद्या वायुविशेषा एव ते चान्तःकरणवृत्त्या जीवनयोनिप्रयत्नरूपया व्याप्रियन्त इति कृत्वा प्राणाद्याअन्तः-करणवृत्तिरित्यभेदनिर्देश इत्याह। तन्न।
“न वायुक्रियेपृथगुपदेशादिति” वेदान्तसूत्रेणप्राणस्य वायुत्ववायुपरि-णामत्वयोः स्फुटं प्रतिषेधादत्रापि तदेकवाक्यतौचि-त्यात् मनोधर्मस्य कामादेः प्राणक्षोभकतया सामा-नाधिकरण्येनैवौचित्याच्च। वायुप्राणयोः पृथगुपदेशश्रुतयस्तु
“एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च। स्वं वायुर्ज्योतिरापश्च पृथ्वी विश्वस्य धारिणी” इत्याद्याः। अतएव लिङ्गशरीरमध्ये प्राणानामगणनैऽपि नन्यूनता बुद्धेरेव क्रियाशक्त्या सुत्रात्मप्राणादिनामक-त्वादिति। अन्तःकरणपरिणामेऽपि वायुतुल्यसञ्चारवि-शेषाद्वायुदेवताधिष्ठितत्वाच्च वायुव्यवहारोपपत्तिरिति” प्र॰ भा॰।
१२ इन्द्रियस्थाने
“सप्त शिरसि प्राणाः प्राणाःइन्द्रियाणि” ताण्ड्य॰ ब्रा॰
१ ।
१५ ।
२
“सप्त शीर्षण्याःप्राणाः मुखं नासिके अक्षिणी इन्द्रियाधिष्टानत्वात्” भा॰।
१३ घ्राणे ग्रहशब्दे
२७
४६ पृ॰ सू॰।
१४ दे-हस्थच्छिद्रे चतत्र प्राणीत्पत्तिमभिधाय तस्य गौणमुख्यभावः संख्या-विशेषावधारणम् इन्द्रियसामान्यवृत्तितो भेदादिकञ्चशा॰ सू॰ भा॰
२ ।
४ पादे समर्थितं यथा
“सप्त गतेर्विशेषितत्वाच्च” सू॰
“उत्पत्तिविषयः श्रुतिविप्र-तिषेधः प्राणानां परिहृतः, संख्याविषय इदानीं परि-ह्रियते। तत्र मुख्यं प्राणमुपरिष्टाद्वक्ष्यति। सम्प्रति तुकतीतरे प्राणा इति सम्प्रधारयति। श्रुतिविप्रतिपत्ते-श्चात्र विशयः। क्वचित् सप्त प्राणाः सङ्कीर्त्त्यन्ते
“सप्तप्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्” इति। क्वचिदष्टौ प्राणा ग्र-हत्वेन गुणेन सङ्कीर्त्त्यन्ते
“अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः” इति, क्वचिन्नव
“सप्त वै शीर्षण्याः प्राणा द्वाववाञ्ची” इति। क्वचिद्दश
“नव वै पुरुषे प्राणा नाभिर्दशमा” इति। क्वचिदेकादश
“दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैका-दशः” इति। क्वचिद्द्वादश
“सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायं-तनम्” इत्यत्र। क्वचित्त्रयोदश
“चक्षुश्च द्रष्टव्यञ्च” इत्यत्र। एवं हि विप्रतिपन्नाः प्राणेयत्तां प्रति श्रुतयः। किंतावत् प्राप्तं सप्तैव प्राणा इति। कतः गतेः, यत-स्तावन्तोऽवगम्यन्ते
“सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्” इत्येवंविधासु श्रुतिषु। विशेषिताश्चैते
“सप्त वै शी-[Page4509-b+ 38] र्षण्याः प्राणाः” इत्यत्रं। ननु
“गुहाशया निहिताःसप्त सप्त” इति वीप्सा श्रूयते, सा सप्तम्योऽतिरिक्तान्प्राणान् गमयतीति। नैष दोषः, पुरुषभेदाभिप्रायेयंवीप्सा प्रतिपुरुषं सप्त सप्त प्राणा इति न तत्त्वभे-दाभिप्राया सप्त सप्तान्येऽन्ये प्राणा इति। नन्वष्टत्वा-दिकापि संख्या प्राणषूदाहृता कथं सप्तैव स्युः। सत्य-मुदाहृता विरोधात्त्वन्यतमा संख्याध्यवसातव्या, तत्रस्तोककल्पनोपरोधात् सप्तसंख्याध्यवसानं वृत्तिभेदापेक्षञ्चसङ्ख्यान्तरश्रवणमिति गम्यते। अत्रोच्यते” भा॰
“ह-स्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम्” सू॰
“हस्तादयस्त्वपरे सप्त-भ्योऽतिरिक्ताः प्राणाः श्रूयन्ते,
“हस्तो वै ग्रहः सकर्मणातिग्र्हेण गृहीतः, हस्ताभ्यां हि कर्म करोति” इत्येवमाद्यासु श्रुतिषु। एवं स्थिते च (अष्टादिसंख्यत्वे)सप्तत्वमन्तर्भावाच्छक्यते सम्भावयितुम्। हीनाधिक-सङ्ख्याविप्रतिपत्तौ ह्यधिका सङ्ख्या संग्राह्या भवति,तस्यां हि हीनान्तर्भवति, न तु हीनायामधिका। अतश्च नैवं मन्तव्यं स्तोककल्पनानुरोधात् सप्तैव प्राणाःस्युरिति। उत्तरसङ्ख्यानुरोधात्त्वेकादशैव ते प्राणाःस्युः। तथा चोदाहृता श्रुतिः
“दशेमे पुरुषे प्राणाआत्मैकादशः” इति। आत्मशब्देन चात्रान्तःकरणंपरिगृह्यते करणाधिकारात्। ननु एकादशत्वादप्य-धिके द्वादशत्वयोदशत्वे उदाहृते, न त्वेकादशभ्यःकार्यजातेभ्योऽधिकं कार्यजातमस्ति यदर्थम् अधिकंकरणं कल्प्येत। शब्दस्पर्शरूपरसगन्धविषयाः पञ्चबुद्धिभेदास्तदर्थानि पञ्च बुद्धिन्द्रियाणि, वचनादान-विहरणोत्सर्गानन्दाः पञ्च कर्मभेदास्तदर्थानि च पञ्च क-र्मेन्द्रियाणि, सर्वार्थविवयं त्रैकाल्यवृत्ति मन एकमनेक-वृत्तिकं तदेव वृत्तिमेदात् क्वचिद्भिन्नवद्व्यपदिश्यते
“मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तञ्च” इति। तथा च श्रुतिः कामाद्यानानाविधा वृत्तीरनुक्रम्याह
“एतत् सर्वं मन एव” इति। अपि च सप्तिव शीर्षण्यान् प्राणानभिमन्यमा-नस्य चत्वार एव प्राणा अभिमताः स्युः स्थानभेदा-द्ध्येते चत्वारः सन्तः सप्त गण्यन्ते,
“द्वे श्रोत्रे द्वे च-त्तुषी द्वे नासिके एका वाक्” इति। न च तावतामेववृत्तिभेदा इतरे प्राणा इति शक्यते वक्तुं हस्तादि-वृत्तीनामत्यन्तविजातीयत्वात्। तथा
“नव वै पुरुषेप्राणा नाभिर्दशभी” इत्यत्रापि देहच्छिद्रभेदाभिप्रायेणैवदश प्राणा उच्यन्ते, न प्राणतत्त्वभेदाभिप्रायेण
“ना-[Page4510-a+ 38] भिर्दशमी” इति वचनात्। न हि नाभिर्नाम कश्चित्प्राणः प्रसिद्धोऽस्ति, मुख्यस्य तु प्राणस्य भवति, नाभि-रपि एकं विशेषायतनमित्यतो नाभिर्दशमीत्युच्यते। क्वचिदुपासनार्थं कतिचित् प्राणा गण्यन्ते, क्वचित् प्रद-र्शनार्थम्। तदेवं विचित्रे प्राणेयत्ताम्नाने सति क्वकिं परमाम्नानमिति विवेक्तव्यम्। कार्यजातवशात्त्वेका-दशत्वाम्नानं प्राणविषयं प्रमाणमिति स्थितम्। इयमं-परा सूत्रद्वययोजना। सप्तैव प्राणाः स्युः यतः सप्ता-नामेव गतिः श्रूयते
“तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रागतिप्राणमनूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति” इत्यत्र। ननु सर्वशब्दोऽप्यत्र पठ्यते कथं सप्तानामेव गतिः प्रति-ज्ञायत इति, विशेषितत्वादित्याह। सप्तैव हि प्राणा-श्चक्षुरादयः त्वक्पर्य्यन्ताः विशेषिताः इह प्रकृताः,
“सयत्रैष चाक्षुषः पुरुषः पराङ् पर्य्यावर्त्तत्रे अथारूपज्ञोभवति एकीभवति न पश्यतीत्याहुरित्येवमादिनानुक्रम-णेन। प्रकृतगामी च सर्वशब्दो भवति। यथा सर्वेत्राह्मणा भोजिता इति ये निमन्त्रिताः प्राकृता ब्राह्म-णास्त एव सर्वशब्देनोच्यन्ते नान्ये, एवमिहापि येप्रकृताः सप्त प्राणास्त एव सर्वशब्देनोच्यन्ते नान्ये इति। नन्वत्र विज्ञानमष्टममनुक्रान्तं कथं सप्तानामेवानुक्रमणंनैष दोषः। मनोविज्ञानयोस्तत्त्वाभेदाद्वृत्तिभेदेऽपि सप्त-त्वोपपत्तेः। तस्मात् सप्तैवप्राणा इत्येव प्राप्ते व्रूमः। हस्तादयस्त्वपरे यप्तभ्योऽतिरिक्ताः प्राणाः प्रतीयन्तेहस्तो वै ग्रहः” इत्यादिश्रुतिषु। ग्रहत्बञ्च बन्धन-भावो गृह्यते बध्यते क्षेत्रज्ञोऽनेन ग्रहसंज्ञकेन बन्धने-नेति। स च क्षेत्रज्ञो नैकस्मिन्नेव शरीरे बध्यते शरी-रान्तरेष्वपि तुल्यत्वाद्बन्धनस्य। तस्माच्छरीरान्तरसञ्चा-रीदं ग्रहसंज्ञकं बन्धनमित्यर्थादुक्तं भवति। तथा चस्मृतिः
“पुर्य्यष्टकेन लिङ्गेन प्राणाद्येन स युज्यते। तेन बद्धस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन च” इति। प्राङ्मोक्षाद्ग्रहसंज्ञकेनानेन बन्धनेनावियोगं दर्शयति। आथर्वणे च विषयेन्द्रियानुक्रमणे
“चक्षुश्च द्रष्टव्यञ्च” इत्यत्र तुल्यबद्धस्तादीनीन्द्रियाणि सविषयाण्यनुक्रामति
“हस्तौ चादातव्यञ्च उपस्थश्चानन्दयितव्यञ्च पायुश्च वि-सर्जयितव्यञ्च पादौ च गन्तव्यञ्च” इति। तथा
“दशेमेपुरुषे प्राणा आत्मैकादशः ते यदास्याच्छरीरान्मर्त्यादुत्-क्रामन्त्यथ रोदयन्ति” इत्येकादशानां प्राणानामुत्क्रान्तिंदर्शयति। सर्वशब्दोऽपि च प्राणशब्दे न सम्बध्यमानो-[Page4510-b+ 38] ऽशेषान् प्राणानभिदधानी न प्रकरणवशेन सप्तस्वेवव्यवस्थापयितुं शक्यते प्रकरणाच्छब्दस्य च बलीयस्त्वात्। सर्वे ब्राह्मणा भोजिता इत्यत्रापि सर्वेषामेव अवनि-वर्त्तिनां ब्राह्मणानां ग्रहणं न्याय्यं सर्वशब्दसामर्थ्यात्। सर्वभोजनासम्भवात् तु तत्र निमन्त्रितमात्रविषया सर्व-शब्दस्य वृत्तिराश्रिता, इह तु न किञ्चित् सर्वशब्दार्थ-सङ्कोचकारणमस्ति, तस्मात् सर्वशब्देनात्राशेषाणां प्रा-णानां परिग्रहप्रदर्शनार्थं सप्तानामनुक्रमणमित्यनवद्यम्। तस्मादेकादशैव प्राणाः शब्दतः कार्य्यतश्चेति सिद्धम्” भा॰
“अणवश्च” सू॰
“अधुना प्राणानामेव स्वभावान्तरमभ्युच्चि-नोति। अणवश्चैते प्रकृताः प्राणाः प्रतिपत्तव्याः। अणु-त्वञ्चैषां सौक्ष्म्यपरिच्छेदौ न परमाणुतुल्यत्वं, कृत्स्न-देहव्यापिकार्य्यानुपपत्तिप्रसङ्गात्। सूक्ष्मा एते प्राणाःस्थूलाश्चेत् स्युः मरणकाले शरीरान्निर्गच्छन्तो बिलादहि-रिवोपलभ्येरन् म्रियमाणस्य पार्श्वस्थैः। परिच्छिन्ना-श्चैते प्राणाः सर्वगताश्चेत् स्युः उत्क्रान्तिगत्यागतिश्रुति-व्याकोपः स्यात्, तद्गुणसारत्वञ्च जीवस्य न सिध्येत्। सर्वगतानामपि वृत्तिलाभः शरीरदेशे स्यादिति चेत्, न,वृत्तिमात्रस्य करणत्वोपपत्तेः। यदेव तूपलब्धिसाधनंवृत्तिः अन्यद्वा तस्यैव नः करणत्वं तेन संज्ञामात्रे विवादइति करणानां व्यापित्वकल्पना निरर्थिका। तस्मात् तूक्ष्माःपरिच्छिन्नाश्चैते प्राणा इत्यध्यवस्यामः” भा॰
“श्रेष्ठश्च” सू॰
“मुख्यश्च प्राणः इतरप्राणवद्ब्रह्मविकार इत्यतिदिशति। नन्विशेषेणैव सर्वप्राणानां ब्रह्मविकारत्वमाख्यातम्
“एत-स्माज्जायते प्राणो ममः सर्वेन्द्रियाणि च” इति, मे-न्द्रियमनोव्यतिरेकेणापि प्राणस्योत्पत्तिश्रवणात्,
“स प्राण-मसृजत” इत्यादिश्रबणेभ्यश्च। किमर्थः पुनरतिदेशः,अधिकाशङ्काकारणार्थः। नासदासीये हि ब्रह्मप्रधानेसूक्ते मन्त्रवर्णो भवति,
“न मृत्युरासीदसृतं न ताह नरात्र्या अह्न आसीत् प्रकेतः आनीदवातं स्वधया तदेकंतस्माद्धान्यन्न परं किञ्च नाम” इति। आनीदिति प्राण-कर्मोपादानात् प्रागुत्पत्तेः सन्तमिव प्राणं सूचयति। तस्मात् अजः प्राण इति जायते कस्यचिन्मतिः, तामति-देशेनापनुदति। आनीच्छब्दोऽपि न प्रागुत्पत्तेः प्राण-सद्भावं सूचयति। अवातमिति विशेषणात्
“अप्राखोह्यमना शुभ्रः” इति च मूलप्रकृतेः प्राणादिसमस्तविशेष-रहितत्वस्य दर्शितत्वात्। तस्मात् कारणसद्भावप्रदर्शनार्थएवायमानीच्छब्द इति। श्रेष्ठ इति च मुख्यं प्राणममि-[Page4511-a+ 38] दधाति,
“प्राणो वाव ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च” इति श्रुतिनिर्दे-शात् भा॰
“ज्येष्ठश्च प्राणः” सू॰
“शुक्रनिषेककालादारभ्यतस्य वृत्तिलाभात्, न चेत् तस्य तदानीं वृत्तिलाभः स्यात्योनौ निषिक्तं शुक्रं पूयेत न सम्भवेद्वा, श्रोत्रादीनान्तुकर्णशष्कुल्यादिस्थानबिभागनिष्पत्तौ वृत्तिलाभान्न ज्येष्ठ-त्वम्” भा॰
“श्रेष्ठश्च प्राणः गुणाधिक्यात्” सू॰
“न वैशक्ष्यामस्त्वदृते जीवितुम्” इति श्रुतेश्च भा॰।
“न वायुक्रियेपृथगुपदेशात्” सू॰
“स पुनर्मुख्यः प्राणः किंस्वरूपइतीदानीं जिज्ञास्यते। तत्र प्राप्तं तावत् श्रुतेर्वायुः प्राणइति, एवं हि श्रूयते,
“यः प्राणः स एष वायुः पञ्च-विधः प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानः” इति। अथवा तन्त्रान्तरीयाभिप्रायात् समस्तकरण वृत्तिः प्राण इतिप्राप्तं, एवं हि तन्त्रान्तरीया आचक्षते।
“सामान्याकरणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च” इति। अत्रोच्यते। न वायुः प्राणः नापि करणव्यापारः कुतः पृथगुप-देशात्। वायोस्तावत् प्राणस्य पृथगुपदेशो भवति,
“प्राण एव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः, स वाय्ना ज्योतिषाभाति च तपति च” इति। न हि वायुरेय सन् वायोःपृथगुपदिश्यते तथा करणवृत्तेरपि पृथगुपदेशो भवति,यागादीनि करणान्यनुक्रम्य तत्र तत्र पृथक्प्राणस्यानु-क्रमणात्। न हि करणव्यापार एव सन् करणेभ्यःपृथगुपदिश्येत। तथा
“एतस्माज्जायते प्राणो सनः सर्वेन्द्रियाणि च। स्वं वायुः” इत्येवमाहयोऽपि वायोः कर-णेभ्यश्च प्राणस्य पृथगुपदेशा अनुसर्त्तव्याः। न च सम-स्तानां करणनामेका वृत्तिः सम्भवति, प्रत्येकमेकैक-वृत्तित्वात्, समुदायस्य चाकारकत्वात्। ननु पञ्जरवा-लनन्यायेन एतद्भविष्यति यथैकपञ्जरवर्त्तिना एकादशपक्षिणः प्रत्येकं प्रतिनियतव्यापाराः सन्तः सम्भूयैकंपञ्जरं चालयन्ति एवमेकशरीरवर्त्तिनः एकादश प्राणाःप्रत्येकं नियतवृत्तयः सन्तः सम्भूयैका प्राणाख्यां वृत्तिंप्रतिलप्स्यन्ते इति। नेत्युच्यते, युक्तम् तत्र प्रत्येक-वर्त्तिभिरबान्तरव्यापारैः पञ्जरचालनानुरूपैरेवोपेताः प-क्षिणः सम्भूयैकं पञ्जरं चालयेयुरिति तथा दृष्टत्वात्। इह तु{??}णाद्यवान्तरव्यापारोषेताः प्राणा न सम्मूयप्राण्युरिति युक्तं, प्रमाणाभावात् अत्यन्तविजातीयत्वाच्च{??}वणादिभ्यः प्राणनस्य। तथा प्राणस्य श्रेष्ठत्वाद्युद्घो-षणं गुणभावोपगमश्च तं प्रति वागादीनां न करणवृत्ति-मात्रे प्राणेऽवकल्पते, तस्मादन्यो वायुक्रियाभ्यां प्राणाः” [Page4511-b+ 38] कथं तर्हीयं श्रुतिः,
“यः प्राणः स वायुः” इतिउच्यते। वायुरेवायमध्यात्ममपन्नः पञ्चव्यूहो विशेषा-त्मनावतिष्ठमानः प्राणो नाम भण्यते न तत्त्वान्तरं नापिवायुमात्रं, अतश्चोमे अपि भेदाभेदश्रुती न विरुध्येते। स्यादेतत्, प्राणोऽपि तर्हि जीववदस्मिन् शरीरे स्वातन्त्र्यंप्राप्नोति, श्रेष्ठत्वात् गुणभावोपगमाच्च तं प्रति वागादां-नामिन्द्रियाणाम्। तथा हि अनेकविधा बिभूतिः प्रा-णस्य श्राव्यते
“सुप्तेषु वागादिषु प्राण एकैको जा-जर्त्ति प्राण एकैको मृत्युनाऽनाप्तः प्राणः संवर्गो वागा-दीन् संवृङुक्ते प्राण इतरान् प्राणान् रक्षति मातेवपुत्रान्” इति। तस्मात् प्राणस्यापि जीववत् स्वातन्त्र्य” प्रसङ्गः, तं परिहरति” भा॰
“चक्षुरादिवत्तु तत्सह-शिष्ट्यादिभ्यः” सू॰
“तुशब्दः प्राणस्य स्वातन्त्र्य व्याव-र्त्तयति। यथा चक्षुरादीनि राजप्रकृतिवत् जीवस्यकर्तृत्वं भोक्तृत्वं च प्रत्युपकरणानि न स्वतन्त्राणितथा मुख्योऽपि प्राणो राजमन्त्रिवत् जीवस्य सर्वार्थत्वेनउपकरणभूतो न स्वतन्त्रः। कुतः तत्सहशिष्ट्यःदिभ्यःतैश्चक्षुरादिभिः सहैव प्राणः शिष्यते, प्राणसंवादादिषुसमानधर्माणाञ्च सह शासनं युक्तं वृहद्रथन्तरादिवत्। आदिशब्देन संहतत्वाचेतनत्वादीन् प्राणस्य स्वातन्त्र्यनि-राकरणहेतून् दर्शयति। स्यादेतत् यदि चक्षुरादिवत्प्राणस्य जीवं प्रति करणभावोऽभ्युपगम्येत विषयान्तरंरूपादिवत् तस्य प्रसज्येत रूपालोचनाद्याभिर्वृत्तिभिर्यथाचक्षुरादीनां जीवं प्रति करणभावो भवति। अपिचैकादशैव कार्यजातानि रूपालोचनादीनि परिगणि-तानि यदर्थमेकादश प्राणाः संगृहीताः न तु द्वादशम-षरं कार्यजातमवगम्यते यदर्थमयं द्वादशः प्राणः प्रतिज्ञा-यत इति। अत उत्तरं पठति” भा॰
“अकरणत्वाच्चन दोषस्तथा हि दर्शयति” सू॰
“न तावद्विषयान्तरप्र-सङ्गो दोषः अकरणत्वात् प्राणस्य। न हि चक्षुरादि-वत् प्राणस्य विषयपरिच्छेदेन करणत्वमभ्युपगम्यते। न चास्यैतावता कार्य्याभाव एव। कस्मात्, तथा हिश्रुतिः प्राणान्तरेष्वसम्भाव्यमानं सुख्यप्राणस्य वैशे-षिक कायं दर्शयति। प्राणसंवादादिषु
“अथ ह प्राणाअहं श्रेयसि व्यूदिरे” इत्युपक्रम्य
“यस्मिन् व उत्क्रान्तेइदं शरीरं पापिष्ठतरमिव दृश्यते स वा श्रेष्ठः” इतिचोप्रन्यस्य प्रत्येकं वागाद्युत्क्रमणेन तद्वृत्तिमात्रहीनंयथापूर्वं जीवनं मुख्यप्राणस्य वैशेषिकं कार्य्यं दर्शयित्वा[Page4512-a+ 38] प्राणोच्चिक्रमिषायां वागादिशेथिल्यापत्तिं शरीरपात-प्रसङ्गञ्च दर्शयन्ती श्रुतिः प्राणनिमित्तां शरीरेन्द्रिय-स्थितिं दर्शयति।
“तान् वरिष्ठः प्राणः उवाच मामोहमापद्यथाहमेवैतत् पञ्चधात्मानं प्रविभज्यैतद्वाणमव-ष्टभ्य विधारयामि” इति च। एतमेवार्थं श्रुतिराह।
“प्राणेन रक्षन्नवरं कुलाये” इति च। सुप्तेषु चक्षुरादिषुप्राणनिमित्तां शरीररक्षां दर्शयति।
“यस्मात् कस्मा-च्चाङ्गात् प्राण उत्क्रामति तदेव उच्छुष्यति तेन यदश्नातियत् पिवति तेनेतरान् प्राणानवति” इति च प्राणनि-मित्तां शरीरेन्द्रियपुष्टिं दर्शयति।
“कस्मिन्नहसुत्क्रान्तेउत्क्रान्तो भविष्यामि? कस्मिन्? वा प्रतिष्ठितेऽहं प्र-तिष्ठास्यामीति स प्राणमसृजत” इति प्राणनिमित्तेएव जीवस्योत्क्रान्तिप्रतिष्ठे दर्शयति” भा॰।
“पञ्चवृत्तिर्मनोबद्व्यपदिश्यते” सू॰।
“इतश्चास्ति मुख्यप्राणस्य वैशेषिकंकार्यं यत्कारणं पञ्चवृत्तिरयं व्यपदिश्यते श्रुतिषु
“प्रा-णोऽपानो व्यान उदानः समानः” इति। वृत्तिभेदश्चायंकार्य्यभेदापेक्षः। प्राणः प्राग्वृत्तिरुच्छ्वासादिकर्मा,अपानोऽवाग्वृत्तिर्निश्वासादिकर्मा, व्यानः तयोः सन्धौवर्त्तमानो वीर्य्यवत्कर्महेतुः, उदानः ऊर्ध्ववृत्तिरुत्-क्रान्त्यादिहेतुः, समानः समं सर्वेष्वङ्गेषु योऽन्नरसा-न्नयति इति। एवं पञ्चवृत्तिः प्राणः मनोवत् यथामनसः पञ्च वृत्तयः एवं प्राणस्यापीत्यर्थः। श्रोत्रादिनि-मित्ताः शब्दादिविषयाः मनसः पञ्च वृत्तयः प्रसिद्धाः। न तु कामः सङ्कल्प इत्याद्याः परिपठिताः परिगृह्ये-रन्, पञ्चसङ्ख्यातिरेकात्। नन्वत्रापि श्रोत्रादिनिर-पेक्षा भूतभविष्यदादिविषयाऽपरा मनसो वृत्तिरस्तीतिसमानः पञ्चसङ्ख्यातिरेकः। एवं तर्हि परमतमप्रति-षिद्धमनुमतं भवतीति न्यायादिहापि योगशास्त्रप्रसिद्धामनसः पञ्च वृत्तयः परिगृह्यन्ते प्रमाणविपर्य्ययविकल्प-निद्रास्मृतयो नाम। बहुवृत्तित्वमात्रेण वा मनः प्राणस्यनिदर्शनमिति द्रष्टव्यम्। जीवोपकरणत्वमपि प्राणस्यपञ्चवृत्तित्वान्मनोवदिति योजयितव्यम्” भा॰।
“अणुश्च” सू॰।
“अणुश्चायं मुख्यः प्राणः प्रत्येतव्यः इतरप्राणवत्। अणु-त्वञ्चेहापि सौक्ष्म्यपरिच्छेदौ न परमाणुतुल्यत्वं, पञ्च-भिर्वृत्तिभिः कृत्स्नशरीरव्यापित्वात्। सूक्ष्मः, प्राणउत्क्रान्तौ पार्श्वस्थेनानुपलभ्यमानत्वात्, परिच्छिन्न-श्रोत्क्रान्तिनत्यागतिश्रुतिभ्यः। ननु विभुत्वमपि प्राणस्यसमाम्नायते,
“समः प्लषिणा समो मशकेन समो नागेन[Page4512-b+ 38] सम एभिस्त्रिभिर्लोकैः समोऽनेन सर्वेण” इत्येवमा दिषुप्रदेशेषु। तदुच्यते, आधिदैविकेन समष्टिरूपेणहैरण्यगर्भेण प्राणात्मना एतद्विभुत्वमाम्नायते नाध्या-त्मिकेन। अपि च समः प्लुषिणेत्यादिना साम्यवचनेनप्रतिप्राणिवर्त्तिनः प्राणस्य परिच्छेद एव प्रदर्श्यते तस्मा-ददोषः” भा॰।
“ज्योतिराद्यधिष्ठानन्तु तदामननात्” सू॰।
“ते पुनः प्रकृताः प्राणाः किं स्वमहिम्नैव स्वस्मै स्वस्मैकार्य्याय प्रभवन्ति आहोस्विद्देवताधिष्ठानाः प्रभवन्तीतिविचार्य्यते। तत्र प्राप्तं तावद्यथा, स्वकार्य्यशक्तियोगात्स्वमहिम्नैव प्राणाः प्रवर्तेरन्निति। अपि च देवता-धिष्ठितानां प्राणानां प्रवृत्तावभ्यु पगम्यमानाया तासा-मेवाधिष्ठात्रीणां देवतानां भोक्तृत्वप्रसङ्गात् शारीरस्यभोक्तृत्वं प्रलीयेत, अतः स्वमहिम्नैवैषां प्रवृत्तिरिति,एवं प्राप्ते इदमुच्यते। ज्योतिराद्यधिष्ठानन्त्विति। तुशब्देन पूर्वपक्षो व्यावर्त्त्यते। ज्योतिरादिभिरग्न्या-द्यभिमानिनीभिर्देवताभिरधिष्ठितं वागादिकरणजात स्व-स्वकार्य्येषु प्रवर्तत इति प्रतिजानीते। हेतुञ्च व्याचष्टेतदामननादिति। तथा ह्यामनन्ति
“अग्निर्वाग्भूत्वा मुखंप्राविशदित्यादि”। अग्नेश्चायं वाग्भावो मुखप्रवेशश्चदेवतात्मनोऽधिष्ठातृत्वमङ्गीकृत्योच्यते। नहि देवता-सम्बन्धं प्रत्याख्यायाग्नेर्वाचि मुखे वा कश्चिद्विशेषःसम्बन्धो दृश्यते। तथा
“वायुः प्राणो भूत्वा नासिकेप्राबिशत्” इत्येवमाद्यपि योजयितव्यम्। तथान्यात्रापि
“वानेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः सोऽग्निना ज्योतिषा भातिच तपति च” इत्येवमादिना वागादीनामग्न्यादिज्योति-ष्ट्ववचनेनैतभेवार्थं द्रढयति।
“स वै वाचमेव प्रथममत्य-वहत् सा यदा मृत्युमत्यमुच्यत सोऽग्निरभवत्” इति च। एवमादिना वागादीनामग्न्यादिभावापत्तिवचनेनैतमेवार्थद्योतयति। सर्वत्र चाध्यात्माधिदैवतविभागेन वागाद्य-ग्न्याद्यनुक्रमणमनयैव प्रत्यासत्त्या भवति। स्मृतावपि
“वागध्यात्ममिति प्राहुः ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः। वक्तव्य-मधिभूतन्तु वह्निस्तत्राधिदैवतम्” इत्यादिना वागादी-नामग्न्यादिदेवताधिष्ठितत्वं सप्रपञ्चं प्रदर्शितम्। यदुक्तंस्वकार्य्यशक्तियोगात् स्वमहिम्नैव प्राणाः प्रवर्त्ते-रन्निति तदयुक्तम् अशक्तानामपि शकटादीनामानडुदा-द्यधिष्ठितानां प्रवृत्तिदर्शनात्। उपयथोपपत्तौ चाग-माहेवताधिष्ठितत्वमेव निश्चीयते। यदप्युक्तं देवताना-मेवाधिष्ठात्रीणां भोक्तृत्वप्रसङ्गो न शारीरस्य जीवस्येति[Page4513-a+ 38] तत् परिहियते” भा॰।
“प्राणवता शब्दात्” सू॰।
“सतीष्वपिप्राणानामधिष्ठात्रीषु देवतासु प्राणवता कार्यकरणसङ्घात-स्यामिना शारीरेनैवैषां प्राणानां सम्बन्धः श्रुतेरवगम्यते। तथा हि श्रुतिः
“अथ यत्रैतदाकाशमनुप्रविषण्णं चक्षुःस चाक्षुषः पुरुषो दर्शनाय चक्षुरथ यो वेदेदं जिघ्रा-णीति स आत्मा गन्धाय घ्राणम्” इत्येवंजातीयकाशारीरेणैव प्राणानां सम्बन्धं श्रावयति। अपि चानेक-त्वात् प्रतिकरणमधिष्ठात्रीणो देवतानां न भोक्तृत्व-मेकस्मिन् शरीरेऽवकल्पते। एको ह्ययमस्मिन् शरीरे शा-रीरो भोक्ता प्रतिसन्धानादिसम्भवादवगम्यते” भा॰।
“तस्यच नित्यत्वात्” सू॰।
“तस्य च शारीरस्यास्मिन् शरीरेभोक्तृत्वेन नित्यत्वं पुण्यपापोपलेपसम्भवात् सुस्वदुः-खोपभोगसम्भवाच्च न देवतानाम्। ता हि परस्मिन्नै-श्वर्य्ये पदेऽवतिष्ठमाना न हीमेऽस्मिंच्छरीरे भोक्तृत्वंप्रतिलब्धुमर्हन्ति। श्रुतिश्च भवति
“पुण्यमेवामुं गच्छतिन ह वै देवान् पापं गच्छति इति शारीरेणैव च नित्यःप्राणानां सम्बन्धः” भा॰।
“उतक्रान्त्यादिषु तदनुवृत्ति-दर्शनात्” सू॰।
“तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनुत्क्रामति प्राणम-मूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति” इत्यादिश्रु-तिभ्यः। तस्मात् सतीष्वपि करणानां नियन्त्रीषु देव-तासु न शारीरम्य भोक्तृत्वमपगच्छति, करणपक्षस्यैवहि देवता न भोक्तृत्वपक्षस्येति” भा॰।
“त इन्द्रियाणितद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात्” सू॰।
“मुख्यश्चैकः इतरेचैकादश प्राणा अनुक्रान्ताः, तत्रेदमपरं सन्दि-ह्यते किं मुख्यस्यैव प्राणस्य वृत्तिभेदा इतरे प्राणाआहोस्वित् तत्त्वान्तराणीति। किन्तावत् प्राप्तं मुख्य-स्यैवेतरे वृत्तिभेदा इति। कुतः श्रुतेः। तथाहिश्रुतिर्मुख्यमितरांश्च प्राणान् सन्निधाप्य मुख्यात्मतामित-रषां ख्यापयति
“हन्तास्यैव सर्वे रूपमसामेति तत्रतस्यैव सर्वे रूपमभवन्” इति। प्राणैकशब्दत्वाच्चैक-त्वाध्यवसायः, इतरथा ह्यन्याय्यमनेकार्थत्वं प्राणशब्दस्यप्रसज्येत एकत्र वा मुख्यत्वमितरत्र वा लाक्षणिकत्वमा-मद्येत। तस्माद् यथैकस्यैव प्राणस्य प्राणाद्याः पञ्चवृत्तयः एवं वागाद्या अप्येकादशेत्येवं प्राप्ते ब्रूमः। तत्त्वान्तराण्येव प्राणाद्वागादीनीति कुतः व्यपदेशभेदात्। कोऽयं व्यपदेशभेदः, ते प्रकृताः, प्राणाः श्रेष्ठं वर्ज-यित्वाऽवशिष्टा एकादशेन्द्रियाणीव्युच्यन्ते श्वतावेवंअपदेशभेददर्शनात्।
“एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वे-[Page4513-b+ 38] न्द्रियाणि च” इत्यैवं जातीयकेषु श्रुतिप्रदेशैषु पृथक्प्राणो व्यपदिश्यते पृथक् चेन्द्रियाणि। ननु मनसोऽप्येवंवर्जनम् इन्द्रियत्वेन प्राणवत् स्यात्
“मनः सर्वेन्द्रियाणिच” इति पृथक् व्यपदेशभेददर्शनात्। सत्यमेतत् स्मृतौतु एकादशेन्द्रियाणीति मनोऽपीन्द्रियत्वेन श्रोत्रादिवत्संगृह्यते, प्राणस्य त्विन्द्रियत्वं न श्रुतौ स्मृतौ वा प्रसिद्ध-मस्ति। व्यपदेशभेदश्चायं तत्त्वभेदपक्षे उपपद्यते। तत्त्वै-कत्वे तु स एवैकः सन् प्राण इन्द्रियव्यपदेशं लभतेन लभते च इति विप्रतिषिद्धं, तस्मात्तत्त्वान्तरभूतामुख्यादितरे। कुतश्च तत्त्वान्तरमूता मुख्यादितरे” भा॰।
“भेदश्रुतेः” सू॰।
“भेदेन च वागादिभ्यः प्राणः सर्वत्र श्रूयते
“ते ह वाचमूचुः” इत्युपक्रम्य वागादीनसुरपाप्मविध्व-स्तानुपन्यस्योपसंहृत्य वागादिप्रकरणम्,
“अथ हेममासन्यंप्राणमूचुः” इत्यसुरविध्वंसिभ्यो मुख्यस्य प्राणस्य पृथ-गुपक्रमात्, तथा
“मनो वाचं प्राणं तान्यात्मनेऽकुरत” इत्येवमाद्या अपि भेदश्रुतय उदाहर्त्तव्याः। तस्मादपितत्त्वान्तरभूता मुख्यादितरे। कुतश्च तत्त्वान्तरभूतामुख्यादितरे” भा॰।
“वैलक्षण्याच्च” सू॰।
“वैलक्षण्यञ्च भवतिमुख्यप्राणस्येतरेषाञ्च सुप्तेषु वागादिषु मुख्य एको जा-गर्त्ति
“स एव चैको मृत्युनाऽनाप्तः। आप्तास्त्वितरे” तस्यैव प्राणस्यावस्थित्युत्क्रान्तिभ्यां देहधारणपातनहेतुत्व नेन्द्रियाणां विषयालोचनहेतुत्वञ्चेन्द्रियाणाम्। नप्राणस्येत्येवंजातीयको भूयान् लक्षणभेदः प्राणेन्द्रिया-णाम्। तस्मादप्येषां तत्त्वान्तरभावसिद्धिः। यदुक्तं
“तत्रतस्यैव सर्वे रूपमभवन्” इतिश्रुतेः प्राणएवेन्द्रियाणीतितदयुक्तम् तत्रापि पौर्वपर्य्यालोचनाद्भेदप्रतीतेः। तथाहि
“वदिष्याम्येवाहमिति वाग्दध्रे” इति वागादीनी-न्द्रियाण्यनुक्रम्य
“तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे तस्मा-च्छ्राम्यत्येव वाक्” इति च श्रमरूपेण मृत्युना ग्रस्तत्वंवागादीनामभिधाय
“अथेममेव नाप्नोत् योऽयं मध्यमःप्राणः” इति पृथक्प्राणं मृत्युनानभिभूतमनुक्रामति।
“अयं वैनः श्रेष्ठः” इति च श्रेष्ठतामस्यावधारयति। तस्मात्तदविरोधेन वागादिषु परिस्पन्दलाभस्य प्राणायत्तत्वंतद्रूपभ्रवनं वागादीनामिति मन्तव्यं न तु तादात्म्यम्। अत एव प्राणशब्दस्येन्द्रियेषु, लाक्षणिकत्वसिद्धिः। तथाच श्रुतिः
“तत्र तस्यैव सर्वे रूपमभवन तस्मादेते एतेनाख्यायन्ते प्राणाः” इति मुख्यप्राणविषयस्यैव प्राण-शब्दस्य इन्द्रियेष् लाक्षणिकीं वृत्तिं दर्शयति। तस्मा-[Page4514-a+ 38] त्तत्त्वान्तराणि प्राणाद्वागादीन्द्रियाणीति” शाङ्करभा॰। अतएव वेदान्तसारादौ आकाशादिपञ्चतन्मात्राणां सम-स्तानां रजोऽंशेभ्यः पञ्चवृत्तिकप्राणस्योत्पत्तिमङ्गीचकारतेनापि इन्द्रियेभ्यस्तस्य पृथक्त्वं गम्यते।
१५ देहस्थेदशवृत्तिके वायुभेदे प्राणकर्मन्शब्दे दृश्यम्।
१६ धातुःपुत्रभेदे पु॰
“भार्य्ये धातृविधात्रोस्ते तयोर्जातौ सुताबुभौ। प्राणश्चैव मृकण्डुश्च” मार्क॰
५२ अ॰। वैवस्वतमन्वन्तरे
१७ सप्तर्षिभेदे पु॰ हरिवं॰
३ अ॰। धराख्यवसौः
१८ पुत्रभेदेपु॰ हरिवं॰
६ अ॰।
१९ विष्णौ पु॰
“ईशानः प्राणदः प्राणः” विष्णुस॰। ‘ प्राणस्य प्राणः’ इति श्रुतेस्तस्य तथात्वम्। प्राणयति प्राणः
“अच्युतः प्राचितः प्राणः” विष्णुस॰।
“सूतात्मना प्राणयतिचेष्टयति प्रजाः प्राणः” भा॰ व्यु-त्पत्तिद्वययोगात् नामद्वयम्। प्राणस्य जलेनैवोपचयस्य करणात् जलमयत्वम् यथोक्तंछा॰ उ॰
“आपः पीतास्त्रेधा बिधीयन्ते तासां यःस्थ-विष्ठो धातुस्तन्मूत्रं भवति यो मध्यमस्तल्लोहितं योऽ-णिष्ठः सः प्राणः” इत्युक्त्वा
“अन्नमयं हि सौम्य!मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वाक्” इति च संक्षि-म्योक्त्वा तत्समर्थितं यथा
“यथा दध्नः सौम्य! मथ्यमानस्ययोऽणि मा ऊर्द्ध्वः समुदीषति तत्सर्पिर्भवति” इति-दृष्टान्तीकृत्य
“एवमेव खलु अपां सौम्य! पीयमानानांयोऽणिमा स ऊर्द्ध्वः समुदीषति स प्राणो भवतीति” छा॰ उ॰।
“यथायं दृष्टान्तः एवमेव खलु सौम्यान्नादेरसस्यभुज्यमानस्यौदर्य्येणाग्निना वायुसहितेन खजेनेव मथ्य-मानस्य योऽणिमा स ऊर्द्ध्वः समुदीषति तन्मनो भवतिमनोऽवयवैः सह सम्भूय उपत्तिनोति तद्वत् तथाऽपासौम्य! पीयमानानां योऽणिमा स प्राण इत्यादि” भाष्यम्।
२० मूलाधारस्थे वायौ च
“मूलाधारोद्गतःप्राणः” शा॰ ति॰।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
प्राण¦ mfn. (-णः-णा-णं) Full, replete, filled. m. (-णः)
1. Air inhaled, ins- piration, breath.
2. Air, wind.
3. Life, vitality.
4. A vital organ or part.
5. Strength, power.
6. Myrrh.
7. Poetical talent or ins- piration.
8. A name of BRAMHA
4.
9. A title of BRAMHA4, the Su- preme spirit.
10. An aspiration in the articulation of letters. m. plu. (-णाः) The five vital airs or modes of inspiration and expira- tion collectively. E. प्र before, अन् to breathe, aff. घञ् |
Apte[सम्पाद्यताम्]
प्राणः [prāṇḥ], 1 Breath, respiration.
The breath of life, vitality, life, vital air, principle of life (usually pl. in this sense, the Prāṇas being five; प्राण, अपान, समान, व्यान and उदान); प्राणैरुपक्रोशमलीमसैर्वा R.2.53;12.54; (हृदि प्राणो गुदे$पानः समानो नाभिसंस्थितः । उदानः कण्ठदेशस्थो व्यानः सर्वशरीरगः ॥).
The first of the five life-winds or vital airs (which has its seat in the lungs); अपाने जुह्वति प्राणं प्राणे$पानं तथापरे । प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायाम- परायणाः ॥ Bg.4.29.
Wind, air inhaled.
Energy, vigour, strength, power; as in प्राणसार q. v.; युद्धातिथ्यं प्रदास्यामि यथाप्राणं निशाचर Rām.3.5.28; Bhāg.8.2.29; सर्वप्राणप्रवणमघवन्मुक्तमाहत्य वक्षः Mv.1.45.
The spirit or soul (opp. शरीर).
The Supreme Spirit; इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति Bṛi. Up.1.11.5.
An organ of sense; स्पृष्ट्वैतानशुचिर्नित्यमद्भिः प्राणानुपस्पृशेत् । गात्राणि चैव सर्वाणि नाभिं पाणितलेन तु ॥ Ms.4.143; मरीचिमिश्रा ऋषयः प्राणेभ्यो$हं च जज्ञिरे Bhāg.1.6.31.
Any person or thing as dear and necessary as life, a beloved person or object; कोशः कोशवतः प्राणाः प्राणाः प्राणा न भूपतेः H.2.9; अर्थपतेर्विमर्दको बहिश्चराः प्राणाः Dk.
The life or essence of poetry, poetical talent or genius; inspiration.
Aspiration; as in महाप्राण or अल्पप्राण q. v.
Digestion.
A breath as a measure of time.
Gum-myrrh.
Life, living (जीवन); दैवं च दैवसंयुक्तं प्राणश्च प्राणदश्च ह । अपेक्षापूर्वकरणादशुभानां शुभं फलम् ॥ Mb.12.36.14.
Food (अन्न); अनस्तिकानां भूतानां प्राणदाः पितरश्च ये Mb.12.12.4.
N. of Brahmā, Viṣṇu and other gods. -Comp. -अतिपातः killing a living being, taking away life. -अत्ययः loss of life. -अधिक a.
dearer than life.
superior in strength or vigour. -अधिनाथः a husband. -अधिपः the soul. -अन्तः death; capital punishment; अब्राह्मणः संग्रहणे प्राणान्तं दण्डमर्हति Ms.8.359. -अन्तिक a.
fatal, mortal.
lasting to the end of life, ending with life.
dangerous.
capital (as a sentence); अज्ञानात् वारुणीं पीत्वा संस्कारेणैव शुद्ध्यति । मतिपूर्वमनिर्देश्यं प्राणान्तिकमिति स्थितिः ॥ Ms. 11.146. (-कम्) murder. -अपहारिन् a. fatal, destructive to life. -अपानम्, -नौ air inhaled and exhaled; प्राणापाना- न्तरे देवी वाग्वै नित्यं प्रतिष्ठिता Mañjūṣā. -अयनम् an organ of sense; (सुप्तिमूर्च्छोपतापेषु प्राणायनविघाततः । नेहते$हमिति ज्ञानं मृत्युप्रज्वारयोरपि ॥ Bhāg.4.29.72. -आघातः destruction of life, killing a living being; प्राणाघातान्निवृत्तिः Bh.3.63.-आचार्यः a physician to a king. -आत्मन् m. the vital or animal soul. -आद a. fatal, mortal, causing death.-आबाधः injury to life; प्राणाबाधयुक्तास्वापत्सु Kau. A.1.8.-आयामः restraining or suspending the breath during the mental recitation of the names or attributes of a deity. -आहुतिः f. an oblation to the five Prāṇas.
ईशः, ईश्वरः a lover, husband; नीचैः शंस हृदि स्थितो हि ननु मे प्राणेश्वरः श्रोष्यति Amaru.67; बाला लोलविलोचना शिव शिव प्राणेशमालोकते Bv.2.57.
wind. -ईशा, -ईश्वरी a wife, beloved, mistress. -उत्क्रमणम्, -उत्सर्गः departure of the soul, death. -उपहारः food. -कर a. refreshing or reviving the spirits; सद्यो मांसं नवान्नं च बाला स्त्री क्षीरभोजनम् । क्षीर- मुष्णोदकं चैव सद्यः प्राणकराणि षट् ॥ Chāṇakya. -कर्मन् n. Vital function. -कृच्छ्रम्, -बाधा peril of life, a danger to life.-ग्रहः the nose. -घातक a. destructive to life. -घोषः the sound from the ears when the fingers are put therein; छिद्रप्रतीतिश्छायायां प्राणघोषानुपश्रुतिः Bhāg.1.42.29. -घ्नःa. fatal, life-destroying. -चयः increase of strength.-छिद् a.
murderous.
destructive. -छेदः murder.
त्यागः suicide; वरं प्राणत्यागो न च पिशुनवाक्येष्वभिरुचिः H.1.
death. -द a. life-giving.
(दम्) water.
blood.
(दः) Viṣṇu.
Brahmā.
Terminalia Tomentosa (Mar. ऐन). -दा Terminalia Chebula (Mar. हिरडा).-दक्षिणा gift of life; प्राणदक्षिणां दा 'to grant one his life'.-दण्डः capital punishment. -दयितः a husband. -दातृa. 'life-giver', saviour, deliverer.
दानम् resigning life.
the gift of life, saving one's life. -दुरोदरम्, -द्यूतम् fighting for life. -दृह् a. Sustaining or prolonging the breath. -द्रोहः an attempt upon any body's life.-धार a. living, animate. (-रः) a living being.
धारणम् maintenance or support of life.
vitality.
a means of supporting life.
नाथः a lover, husband.
an epithet of Yama. -निग्रहः restraint of breath, checking the breath.
पतिः a lover, husband.
the soul; बुद्धिं समाच्छाद्य च मे समान्युरुद्भूयते प्राणपतिः शरीरे Mb.3. 269.4.
a physician. -पत्नी the voice. -परिक्रयः staking one's life. -परिक्षीण a. one whose life is drawing to a close. -परिग्रहः possession of life, life, existence. -प्रद, -दायक, -दायिन् a. restoring or saving life.-प्रयाणम् departure of life, death. -प्रियः 'as dear as life', a lover, husband. -भक्ष a. feeding on air only.-भास्वत् m. the ocean. -भृत् a. possessed of life, living, animate, sentient. (-m.) a living being; अन्तर्गतं प्राणभृतां हि वेद R.2.43.
N. of Viṣṇu.
मोक्षणम् departure of life, death.
suicide. -यमः = प्राणायाम q. v.
यात्रा support of life; maintenance, livelihood; पिण्डपात- मात्रप्राणयात्रां भगवतीम् Māl.1.
the act of breathing.-यात्रिक requisite for subsistence; प्राणयात्रिकमात्रः स्यात् Ms.6.57.
योनिः the Supreme Being.
wind. (-f.) the source of life.
रन्ध्रम् the mouth.
a nostril.
रोधः suppressing the breath.
danger to life. -वल्लभा a mistress, wife. -विद्या the science of breath or vital airs. -विनाशः, -विप्लवः loss of life, death. -वियोगः separation of the soul from the body, death. -वृत्तिः f. a vital function. -व्ययः cost or sacrifice of life. -शरीरः the Supreme Being; स क्रतुं कुर्वीत मनोमयः प्राणशरीरः Ch. Up. -संयमः suspension of breath.-संशयः, -संकटम्, -संदेहः risk or danger to life, peril of life, a very great peril. -संहिता a manner of reciting the Vedic text. -सद्मन् n. the body. -सम a. as dear as life. (-मः) a husband, lover. (-मा) a wife; नूनं प्राणसमावियोगविधुरः स्तम्बेरमस्ताम्यति Māl.9.33. -सार a. 'having life as the essence', full of strength and vigour, muscular; गिरिचर इव नागः प्राणसारं (गात्रं) विभर्ति Ś.2.4. -हर, -हारिन् a. causing death, taking away life, fatal; पुरो मम प्राणहरो भविष्यसि Gīt.7.
capital.-हारक a. fatal. (-कम्) a kind of deadly poison.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
प्राण mfn. (for 2. See. p. 705 , col. 1.) filled , full L.
प्राण/ प्रा m. ( ifc. f( आ). ; for 1. See. under प्रा, p.701) the breath of life , breath , respiration spirit vitality
प्राण/ प्रा m. pl. life RV. etc. ( प्रा-णान्with मुच्or हाor परि-त्यज्, " to resign or quit life " ; with रक्ष्, " to save -llife " ; with नि-हन्, " to destroy -llife " ; त्वम् मे प्रा-णः, " thou art to me as dear as -llife " ; often ifc. ; See. पति-, मा-न-प्र्)
प्राण/ प्रा m. a vital organ vital air (3 in number , viz. प्रा-ण, अपा-नand व्यानAitBr. TUp. Sus3r. ; usually 5 , viz. the preceding with सम्-आनand , उद्-आनS3Br. MBh. Sus3r. etc. See. MWB. 242 ; or with the other vital organs 6 S3Br. ; or 7 AV. Br. Mun2d2Up. ; or 9 AV. TS. Br. ; or 10 S3Br. ; pl. the 5 organs of vitality or sensation , viz. प्रा-ण, वाच्, चक्षुस्, श्रोत्र, मनस्, collectively ChUp. ii , 7 , i ; or = nose , mouth , eyes and ears GopBr. S3rS. Mn. iv , 143 )
प्राण/ प्रा m. air inhaled , wind AV. S3Br.
प्राण/ प्रा m. breath (as a sign of strength), vigour , energy , power MBh. R. etc. ( सर्वप्रा-णेनor -प्रा-णैः, " with all one's strength " or " all one's heart " ; See. यथा-प्रा-णम्)
प्राण/ प्रा m. a breath (as a measure of time , or the -ttime requisite for the pronunciation of 10 long syllables = 1/6 विनाडिका) Var. A1ryabh. VP.
प्राण/ प्रा m. N. of a कल्प(the 6th day in the light half of ब्रह्मा's month) Pur.
प्राण/ प्रा m. (in सांख्य) the spirit(= पुरुष) Tattvas.
प्राण/ प्रा m. (in वेदान्त) the spirit identified with the totality of dreaming spirits Veda7ntas. RTL. 35 (See. प्राणा-त्मन्)
प्राण/ प्रा m. poetical inspiration W.
प्राण/ प्रा m. myrrh L.
प्राण/ प्रा m. a N. of the letter य्Up.
प्राण/ प्रा m. of a सामन्Ta1n2d2Br. ( वसिष्ठस्य प्रा-णा-पा-नौA1rshBr. )
प्राण/ प्रा m. of ब्रह्माL.
प्राण/ प्रा m. of विष्णुRTL. 106
प्राण/ प्रा m. of a वसुBhP.
प्राण/ प्रा m. of a son of the वसुधरHariv.
प्राण/ प्रा m. of a मरुत्Ya1jn5. Sch.
प्राण/ प्रा m. of a son of धातृPur.
प्राण/ प्रा m. of a son of विधातृBhP.
प्राण/ प्रा m. of a ऋषिin the 2nd मन्व्-अन्तरHariv.
Purana index[सम्पाद्यताम्]
(I)--a son of विधात्रि and नियती (आयति-ब्र्। प्।)। His wife was पुण्डरीका and द्युतिमान् was his son. भा. IV. 1. ४४-45; Br. II. ११. 6-9, ४०.
(II)--a Vasu and a son of Dharma; married ऊर्जस्वती. Father of Saha and two other sons. भा. VI. 6. ११-12; Vi. I. १५. ११३.
(III)--a भार्गव and a sage of the स्वारोचिष epoch. Br. II. ३६. १७; M. 9. 8. [page२-442+ ३२]
(IV)--a son of Dhara; फलकम्:F1: M. 5. २४.फलकम्:/F a साध्य. फलकम्:F2: Ib. २०३. ११; Br. III. 3. १६.फलकम्:/F
(V)--a son of Angiras; फलकम्:F1: M. १९६. 2; वा. ६५. १०५.फलकम्:/F a साध्य; फलकम्:F2: Ib. ६६. १५.फलकम्:/F a तुषित; फलकम्:F3: Br. III. 3. १९; वा. ६६. १८.फलकम्:/F an Ajitadeva. फलकम्:F4: Ib. ६७. ३४.फलकम्:/F
(VI)--the अन्तरात्म; it is अन्नम् or food; अन्नम् is ब्रह्मा, etc.; from this grows creatures. (cf. उपनिषद्; also Yajur Veda); फलकम्:F1: वा. १५. १४.फलकम्:/F one of the वायुस् which determine the कर्म of people; फलकम्:F2: Ib. २१. ४७; ३१. ४१.फलकम्:/F is जीव। फलकम्:F3: Ib. १०२. १०१.फलकम्:/F
(VII)--a son of धातृ and father of Dyutimat. V. I. १०. 4-5.
(VIII)--one of the seven seers of the स्वारोचिष epoch. Vi. III. 1. ११.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
PRĀṆA I : Grandson of sage Bhṛgu. Bhṛgu got of his wife Khyāti a daughter named Lakṣmī and two sons named Dhātā and Vidhātā. They married Āyati and Niyati respectively and they got two sons named Prāṇa and Mṛkaṇḍu. Mārkaṇḍeya was the son of Mṛkaṇḍu. (Chapter 10, Aṁśa 1, Viṣṇu Purāṇa).
_______________________________
*3rd word in right half of page 602 (+offset) in original book.
PRĀṆA II : A son born to the Vasu named Soma of his wife Manoharā. This Prāṇa was the younger brother of Varccas. These brothers had two other brothers named Śiśira and Ramaṇa. (Śloka 26, Chapter 66, Ādi Parva).
_______________________________
*4th word in right half of page 602 (+offset) in original book.
PRĀṆA III : Prāṇavāyu. The wind of life. (See under Parāvaha).
_______________________________
*5th word in right half of page 602 (+offset) in original book.
Vedic Index of Names and Subjects[सम्पाद्यताम्]
Prāṇa, properly denoting ‘breath,’ is a term of wide and vague significance in Vedic literature. It is frequently mentioned from the Rigveda[१] onwards; in the Āraṇyakas and Upaniṣads it is one of the commonest symbols of the unity of the universe.[२] In the narrow sense Prāṇa denotes one of the vital airs, of which five are usually[३] enumerated--Prāṇa, Apāna, Vyāna, Udāna, and Samāna; but often only two, Prāṇa and Apāna,[४] or Prāṇa and Vyāna,[५] or Prāṇa and Udāna;[६] or three, Prāṇa, Apāna, and Vyāna,[७] or Prāṇa, Udāna, and Vyāna,[८] or Prāṇa, Udāna, and Samāna;[९] or four, Prāṇa, Apāna, Vyāna, and Samāna,[१०] or Prāṇa, Apāna, Udāna, Vyāna.[११] The exact sense of each of these breaths when all are mentioned cannot be determined.[१२]
Prāṇa is also used in a wider sense to denote the organs of sense,[१३] or as Sāyaṇa[१४] puts it, the ‘orifices of the head,’ etc. These are given as six in one passage of the Śatapatha Brāhmaṇa,[१५] presumably the eyes, ears, and nostrils. More frequently there are stated to be seven in the head, the mouth being then included.[१६] Sometimes again they are mentioned as nine,[१७] or as seven in the head and two below.[१८] Ten are counted in the Śatapatha Brāhmaṇa[१९] and the Jaiminīya Brāhmaṇa,[२०] while even eleven are mentioned in the Kāṭhaka Upaniṣad,[२१] and twelve in the Kāṭhaka Saṃhitā,[२२] where the two breasts are added. Exactly what organs are taken to make up the numbers beyond seven is not certain.[२३] The tenth is the navel (nābhi) in the Maitrāyaṇī Saṃhitā;[२४] when eleven are named the Brahma-randhra[२५] (suture in the crown) may be included; in the Atharvaveda,[२६] as interpreted by the Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad,[२७] the seventh and eighth are the organs of taste and speech respectively. But usually these make one only, and the eighth and ninth are either in the breast[२८] or below (the organs of evacuation).[२९]
The word Prāṇa has sometimes merely the general sense of breath, even when opposed to Apāna.[३०] But its proper sense is beyond question ‘breathing forth,’ ‘expiration,’ and not as the St. Petersburg Dictionary explains it, ‘the breath inspired,’ a version due to the desire to interpret Apāna as ‘expiration,’ a meaning suggested by the preposition apa, ‘away.’ This being clearly shown both by the native scholiasts[३१] and by other evidence,[३२] Bo7htlingk[३३] later accepted the new view.
Vedic Rituals Hindi[सम्पाद्यताम्]
प्राण पु.
1. (महावीर के कृत्य के साथ प्रारम्भ होने से पहले) गार्हपत्य अगिन् में ‘प्राणाय स्वाहा, व्यानाय स्वाहा, अपानाय स्वाहा, चक्षुसे-----मनसे स्वाहा’, एवं ‘वाचे सरस्वत्यै स्वाहा’ के साथ लगातार दी जाने वाली सात आहुतियों के वर्ग का नाम, बौ.श्रौ.सू.9.6-7; 2. श्वास = नाक, भा.श्रौ.सू. 1.18.6; पशु के सजीव अंग, जिन्हें फुलाया जाता है (आप्यायन), भा.श्रौ.सू. 7.14.2 (पशु); बौ.श्रौ.सू. 15.29 (अश्व); 3. न. एक साम का नाम, 5.21.1 सा.वे. 1.318 पर।
- ↑ i. 66, 1;
x. 59, 6;
90, 13, etc.
- ↑ Deussen, Philosophy of the Upanishads, 89 et seq.
- ↑ See Udāna, n. 1.
- ↑ Av. ii. 28, 3;
v. 4, 7 (Paipp.);
vii. 53, 4 (in vii. 53, 3, Apāna, Prāṇa);
Taittirīya Saṃhitā, iii. 4, 1, 4, etc.
- ↑ Av. v, 4, 7;
vi. 41, 2, etc.
- ↑ See Udāna, n. 3.
- ↑ Av. xiii. 2, 46;
Maitrāyaṇī Saṃhitā, iv. 5, 6, 9;
Vājasaneyi Saṃhitā, xxii. 23;
Aitareya Brāhmaṇa, ii. 29;
Kauṣītaki Brāhmaṇa, vi. 10;
Śāṅkhāyana Āraṇyaka, viii. 8;
Taittirīya Upaniṣad, ii. 2, etc.
- ↑ See Udāna, n. 2.
- ↑ Ibid.
- ↑ Av. x. 2, 13.
- ↑ Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad iii. 4, 1.
- ↑ Cf. Deussen, Philosophy of the Upanishads, 273 et seq.
- ↑ Colebrooke, Miscellaneous Essays, 1, 339, 355;
St. Petersburg Dictionary, s.v. 1.
- ↑ On Aitareya Āraṇyaka, i. 3, 7.
- ↑ xiv. 1. 3, 32;
4, 1.
- ↑ Av. ii. 12, 7;
Aitareya Brāhmaṇa, i. 17;
iii. 3;
Śatapatha Brāhmaṇa, iii. 1, 3, 21;
vi. 4, 2, 5;
xiii. 1, 7, 2;
Jaiminīya Upaniṣad Brāhmaṇa, ii. 5, 9, 10;
6, 8, etc.
- ↑ Taittirīya Saṃhitā, iii. 5, 10, 2;
Taittirīya Brāhmaṇa, iii. 1, 7, 4;
Śatapatha Brāhmaṇa, i. 5, 2, 5;
Pañcaviṃśa Brāhmaṇa, xxii. 12, 5;
Aitareya Āraṇyaka, i. 4, 1;
Śāṅkhāyana Āraṇyaka, ii. 2;
Av. v. 28, 1;
x. 8, 43 (navadvāram), etc.
- ↑ Jaiminīya Upaniṣad Brāhmaṇa, ii. 5, 9, 10;
6, 8.
- ↑ xi. 6, 3, 17, where the eleventh is given as the Ātman.
- ↑ ii. 77 (Journal of the American Oriental Society, 15, 240).
- ↑ v. 1.
- ↑ xxxiii. 3.
- ↑ Cf. Deussen, op. cit., 269;
Keith, Aitareya Āraṇyaha, 185, 187.
- ↑ iv. 6, 1;
Kāṭhaka Saṃhitā, ix. 16.
- ↑ Aitareya Upaniṣad, i. 3.
- ↑ x. 8, 9.
- ↑ ii. 2, 3, 4.
- ↑ Kāṭhaka Saṃhitā, xxxiii. 3.
- ↑ Jaiminīya Upaniṣad Brāhmaṇa, ii. 5, 9, 10;
6, 8.
- ↑ Av. v. 4, 7 (Paippalāda) . See Blloomfield, Hymns of the Atharvaveda, 552.
- ↑ Rudradatta on Āpastamba Śrauta Sūtra, xii. 8, 8;
xiv. 11, 1;
Sāyaṇa on Śatapatha Brāhmaṇa, i. 1, 3, 2;
Taittirīya Brāhmaṇa, ii. 5, 6, 4;
Śaṅkara on Chāndogya Upaniṣad, i. 3, 2;
Ānartīya on Śāṅkhāyana Śrauta Sūtra, vi. 8, 1, 2, etc.
- ↑ Śatapatha Brāhmaṇa, ii. 2, 2, 15, as compared with Kātyāyana Śrauta Sūtra, iv. 8, 29;
Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, iii. 2, 2;
Jaiminīya Upaniṣad Brāhmaṇa, i. 60, 5;
ii. 1, 16. 19;
Aitareya Āraṇyaka, v. 1, 4. See Caland, Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, 55, 261-265;
56, 556-558;
and Apāna.
- ↑ Zeitschrift, 55, 518.
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-कल्पद्रुमः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-अमरकोशः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-वाचस्पत्यम्
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-शब्दसागरः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Apte
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Monier-Williams
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Purana index
- संस्कतशब्दाः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Purana Encyclopedia
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Vedic Index of Names and Subjects
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Vedic Rituals Hindi


c: text/html

text:
साक्षी: न हि ।
Saturday, March 8, 2014
Sanskrit blog: Humour-93
हास्यसीकरः-९३
न्यायालये न्यायवादी साक्षिस्थानस्थितं वैद्यं परीक्षते ।
न्यायवादी: वैद्यवर्य! यदा त्वया कुणपपरीक्षणार्थं कर्तनं कृतं तदा कर्तनात् प्राक् त्वया नाडीपरीक्षणं कृतं किम्?
साक्षी: न कृतम् ।
न्यायवादी: कच्चित् त्वया तस्य रक्तसंमर्दः परीक्षितः?
साक्षी: न परीक्षितः ।
न्यायवादी: तस्य श्वसनं परीक्षितं किम्?
साक्षी: सर्वथा न ।
न्यायवादी: अतः, कच्चित् मन्यसे भाव्यं यत् सः तव परीक्षणात् पूर्वं जीवितः आसीत्?
साक्षी: न हि ।
साक्षी: न हि ।
न्यायवादी: कथं त्वं निस्संशयं मन्यसे?
साक्षी: यतः परीक्षणात् पूर्वमेव तस्य मस्तिष्कं मम लेखनतले (table) स्थापितमासीत् ।
न्यायवादी: तथापि भाव्यं खलु सः जीवित एव आसीत्?
साक्षी: (विमृश्य) यदि तत् भाव्यं सः कुत्रापि न्यायवादी एव भवति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 2:13 AM
Subscribe to: Post Comments (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
`उपाग्नि` इति। `अव्ययं विभक्ति` 2|1|6
इत्यादिना सामीप्येऽव्ययीभावः।`अव्ययात्` 2|4|82
इत लुक्। अग्नेः समीपे उपाग्नीति। उपाग्नि मुखं यस्येत्यव्ययी-भावगर्भो बहुव्रीहिः।तत्र `मुखं स्वाङ्गम्` 6|2|166
इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वे प्राप्ते`नाव्यय` 6|2|167
इति प्रतिषिद्धम्। `तस्मिन् प्रतिषिद्धे पूर्वपदप्रकृतिस्वरः` इति। `बहुव्रीहौ प्रकृत्या` 6|2|1
इत्यादिना तत् पुनरन्तोदात्तत्वम्ुपाग्निशब्दस्य समासस्वरेणान्तोदात्तत्वात्। `उपपयःकारः`इति। `कर्मण्यण्` 3|2|1
एवम्,`उपपयः कामः` इत्यत्रापि। उपपयः कामो यस्येति बहुव्रीहिर्वायम्। काम्यत इति कामः, `अकत्र्तरि च कारके संज्ञायाम्` 3|3|19
इति कर्मण्यपि घञ्। `अनव्ययस्य` (वा।939) इति सत्त्वे प्रतिषिद्धे `कुप्वो क पौ च` 8|3|37
जिह्वामूलीयो भवति, विसर्जनीयो वा। अत्र मुखस्वरोपचारौ निर्वत्र्यमानौ प्रयोजनम्, न तु विधीयमानौ; लुक् पुनर्विधीयमानः। ननु चावययनिबन्धनमकजादिकार्यमस्त्येव,तत् कुतोऽयं कार्यनियमो लभ्यत इत्याह-`सर्वम्` इत्यादि। `इदम्` इति। `तद्धितश्चासर्वविभक्तिः` 1|1|37
इत्यादिकम्।किञ्चित् स्वरूपेणैव पठते, कस्यचित् पर्यायान्तरेणार्थः। स त्वभिधेयधर्मेणोपचारा-दित्युच्यते। तत्र `कृम्भकारसन्ध्यरान्तः` इति `कृन्मेजन्तः` 1|1|38
इत्यस्यार्थःपठते। क्त्वातोसुन्कसुनोऽव्ययीभावश्चेति स्वरूपेणैव। तसिलादिस्तद्धित एधाच्पर्य-न्त इति यावत्। च्व्यर्थाश्चेति। असिमौणादिकं वर्जयित्वा। तद्धितश्चासर्वविभक्तिरि-त्यस्यार्थः। `अनित्यत्वज्ञापनार्थम्` इति। प्रकृतत्वात् `संज्ञायाः` इति लभ्यते। तेनाकजादौ कत्र्तव्ये संज्ञा न भवतीति। अज्ञाताद्यर्थविवक्षायामुपाग्निकमित्यत्रा-कज् न भवति, क एव तु भवति। इह च उपकुम्भमात्मानं मन्यत उपकुम्भम्मन्यः, `आत्ममाने खश्च` 3|2|83
इत खशि कृते `खित्यनव्ययस्य` 6|3|65
इत्यनुवत्र्तमाने `अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम्` 6|3|66
इति मुमः प्रतिषेधो न भवति। `इह च` इत्यादिना `अव्ययप्रतिषेधे तोसुन्कसुनोरप्रतिषेधः` इति यद्वक्ष्यति तस्यात्रावक्तव्यतां दर्शयति। सूर्यस्येत्यत्र `कर्तृकर्मणोः कृति` 2|3|65
इति षष्ठी॥


text:
दुर्गोष्ठ्याः सिद्धान्तः
दुर्गोष्ठ्याः सिद्धान्तः ( ( शृणु) /ˈdʊrɡoʊʃhtjɑːhɑː sɪdðɑːntəhə/) (हिन्दी: षडयन्त्र का सिद्धान्त, आङ्ग्ल: conspiracy theory) इति छद्मविज्ञानम् इत्यपि प्रसिद्धः । एषः शब्दः मूलतया नागरिकस्य, आपराधिकदुर्गोष्ठ्याः, राजनैतिकदुर्गोष्ठ्याः च याच्ञायाः कृते उपयुज्यते । परन्तु, कालान्तरे एषः सिद्धान्तः अपमाननप्रतीकत्वेन प्रसिद्धः सन् अवगणितः । एवम् एषः सिद्धान्तः केवलम् अतिमानवीयशक्तिं प्राप्तुं, कुटिलदुर्गोष्ठीकर्तॄणां कुचक्राणां परिणामत्वेन व्याख्यायितः अभवत् । [१]
दुर्गोष्ठीसिद्धान्तस्य विदुषः सर्वे सन्देहदृष्ट्या पश्यन्ति । यतः तेषां कथनं वैरल्येनैव प्रमाणसहितं समर्थितं भवति, तस्योपरि संस्थागतविश्लेषणस्य विपरीतम् अपि भवति । तद्विश्लेषणं संस्थानां सामूहिकव्यवहारस्योपरि आधारितं भवति । तत्र ऐतिहासिकवर्तमानकालीनघटनानां व्याख्या विद्वत्तापूर्णसामग्रीभ्यः, मुख्यसमाचारमाध्यमानां तथ्येभ्यः च निर्मीयते । सा व्याख्या घटनायाः पृष्ठे विद्यमानायाः इच्छायाः, गुप्तसन्धीनां च विश्लेषणाधारिता न भवति [२][३] । अतः एषः शब्दः सामान्यशब्दत्वेन विश्वासं चित्रयितुम् उपयुज्यते, यस्य विचित्रम् असत्यं विक्षिप्तप्रकृतीनाम्, उन्मादिप्रकृतीनां च समूहेन व्यक्तं भवति । तादृशं चित्रणं सम्भावितौचित्यस्य अनुप्रयुक्तकारणेन विवादितः विषयः भवति [४] ।
राजनीतिकवैज्ञानिकः माइकल बारकुन इत्यस्य मतानुसारं दुर्गोष्ठ्याः सिद्धान्तः पुरा अवगणितः उत अल्पव्यक्तिषु एव सीमीतः आसीत्, परन्तु अद्यत्वे जनप्रचारमाध्यमेभ्यः सामान्यत्वेन उपयुज्यते । तानि माध्यमानि दुर्गोष्ठीवादस्य अवधारणां जनयितुं योगदानम् अकुर्वन् । विंशस्य शताब्दस्य अन्तिमे, एकविंशस्य शताब्दस्य आरम्भे च एषः सिद्धान्तः अमेरिकासंयुक्तराष्ट्रस्य सांस्कृतिघटनात्वेन प्रसिद्धः अभवत् । राजनैतिकचेष्टायाः प्रभावत्वेन लोकतन्त्रस्य सम्भावितप्रतिस्थापने दुर्गोष्ठी मुख्यभूमिकायाम् आसीत् इति । [२] मानवविज्ञानी टॉड सैंडर्स एवं हैरी जी वेस्ट इत्यनयोः मतानुसारं "प्रमाणेभ्यः सिद्ध्यति यत्, अद्य अमेरिकादेशीयाः (विशेषवर्गः) दुर्गोष्ठ्याः काँञ्चन नियमान् योग्यान् कथयन्ति ।"[५] अतः दुर्गोष्ठीसिद्धान्ते विश्वासः समाजशास्त्रि-मनोवैज्ञानि-लोकथाविशेषज्ञैः रुचिकरः विषयः अस्ति ।
शब्दावली[सम्पादयतु]
"दुर्गोष्ठ्याः सिद्धान्तः" नागरिकदुर्गोष्ठी, आपराधिकदुर्गोष्ठी, राजनैतिकदुर्गोष्ठी च वैधकारणस्य उत अवैधकारणस्य च कृते तटस्थसूत्रधारः भवितुम् अर्हति । "दुर्गोष्ठ्याचरण"स्य अर्थः अस्ति यत्, यस्य कस्यापि वैधोद्देशस्य उत अवैधोद्देशस्य पूर्त्यै गुप्तसन्धिः [६] परन्तु, "दुर्गोष्ठी'सिद्धान्त'स्य प्रयोगः वर्णनात्मकविधां प्रति इङ्गिताय अपि भवति, यस्मिन् दुर्गोष्ठ्याः अस्तित्वाय व्यापकतर्काः (दुर्गष्ठ्या सम्बन्धः अस्ति इति आवश्यकं नास्ति) सङ्कलिताः भवन्ति ।[७] ।
अत्र "सिद्धान्तः" इति शब्दः मख्यधारायाः वैज्ञानिकसिद्धान्तत्वेन न अपि तु प्राक्कल्पनात्वेन अधिकम् अनौपचारिकं मन्यते । तं विहाय दुर्गोष्ठीशब्दः शक्तिमद्भ्यः, प्रतिष्ठितसंस्थाभ्यश्च आधिक्येन उपयुज्यते । यतो हि तेषु एव अधिकसङ्ख्याकानां जनानां विश्वासघातस्य विश्वासः भवति । यथा राजनैतिकभ्रष्टाचारः । यद्यपि सर्वाः दुर्गोष्ठ्यः वास्तव्येन सिद्धान्तः न भवन्ति, तथापि सामान्यनागरिकाः तथैव चिह्नितं कुर्वन्ति ।
दुर्गोष्ठीसिद्धान्तः इत्यस्य शब्दस्य प्रप्रथमः उपयोगः १९०९ तमे वर्षे दरीदृश्यते । मूलतया एतस्य शब्दस्य उपयोगः तटस्थभावं दर्शयितुं भवति स्म । परन्तु १९०६ पश्चात् राजनैतिकसङ्घर्षोत्तरं सः शब्दः अपमाननस्य प्रतीकत्वेन प्रसिद्धः अभवत् [८] ऑक्सफोर्ड इंग्लिश डिक्शनरी मध्ये एषः शब्दः १९९७ तमात् वर्षात् पश्चात् योजितः [९] ।
स्वान्तत्र्यहरणाय, जनसमर्थनं प्राप्तुं त गुप्ततया जातानां सैन्य-वित्तकोष-राजैनिकचेष्टानां कृते विद्वद्भिः बहुधा "दुर्गोष्ठीसिद्धान्तः" इत्यस्य शब्दस्य उपयोगः कृतः । सामान्यतया एतस्य शब्दस्य प्रचलितार्थः लोककथानां, नगरेतिहासस्य च कथोपकथनत्वेन उपयुज्यते, यस्य पौराणिककथाभिः सह सम्बन्धः अपि भवति [१०] ।
प्रकारः[सम्पादयतु]
राजनीतिवैज्ञानिकः माइकल बारकुन आरोहक्रमे दुर्गोष्ठीसिद्धान्तं श्रेणीबद्धम् अकरोत् । यस्य विवरणम् अधः क्रियते :[२]
- घटनात्मकदुर्गोष्ठीसिद्धान्तः – दुर्गोष्ठी सर्वदा सीमितघटनायै उत सीमितघटनाभ्यः कारणभूता भवति । दुर्गोष्ठीकारिभिः स्वशक्तिः कथिततया स्वोर्जा सीमितोद्देशः यः सम्यग्रीत्या परिभाषितः अस्ति, तस्मिन् ध्यानं केन्द्रितं कृत्वा दुर्गोष्ठ्याः कार्यान्वयं करणीयं भवति । एतस्याः दुर्गोष्ठ्याः कृते कैनेडी इत्यस्य हत्या मुख्योदाहरणम् अस्ति ।
- प्रणालिगतदुर्गोष्ठीसिद्धान्तः – एवं कथ्यते यत्, एतस्य सिद्धान्तस्य दुर्गोष्ठ्याः लक्ष्यं व्यापकं भवति । सामान्यतया एतस्य उपयोगः अखिले विश्वे नियन्त्रं प्राप्तुम् उत कस्यचित् बृहदः क्षेत्रस्य प्राप्तै भवति । यद्यपि लक्ष्यम् अति व्यापकम् अस्ति, परन्तु समान्यतया दुर्गोष्ठीकर्तॄणां कार्यान्वयं सरलम् एव भवति । किञ्चन एकाक्यनिष्टकारिसङ्टनम् अधिकसंस्थासु स्वनियन्त्रं प्राप्तुम् अनधिकारिकतया प्रवेशः कृत्वा तासां संस्थानां विनाशस्य योजना करणीया भवति । एषः दुगोष्ठीसिद्धान्तः अन्ताराष्ट्रियसाम्यवादस्य, अन्ताराष्ट्रियधनाढ्यैव्यक्तीनां, यहुदी-जनानां, गुप्तसभायाः सदस्यानां, दिव्यशक्तियुक्तसमुदायस्य नियन्त्रणस्य कृते अति महत्त्वपूर्णः अस्ति ।
- अतिदुर्गोष्ठीसिद्धान्तः – इत्यस्य विषये १९८० तमात् वर्षात् अनन्तरं जिम मार्स, डेविड आइक, मिल्टन विलियम कूपर इत्यादयः लेखकाः न्यरूपयन् । एतस्मिन् सिद्धान्ते अनेकानां दुर्गोष्ठीनां जालं भवति । ताः सर्वाः दुर्गोष्ठ्यः परस्परं सोपानत्वेन सङ्घटिताः भवन्ति । सर्वोन्नते स्थाने स्थितः दुर्गोष्ठीकारी सर्वासां दुर्गोष्ठीनां सञ्चालनं कृत्वा सर्वं नियन्त्रयति ।
उद्धरणम्[सम्पादयतु]
- ↑ Barkun, Michael (2003). A Culture of Conspiracy: Apocalyptic Visions in Contemporary America. University of California Press 1 edition. ISBN 0520238052.
- ↑ २.० २.१ २.२ Barkun, Micheal (2003). A Culture of Conspiracy: Apocalyptic Visions in Contemporary America. University of California Press; 1 edition. ISBN 0520238052.
- ↑ Domhoff, G. William (2005). Who Rules America? Power, Politics, and Social Change. McGraw-Hill Humanities/Social Sciences/Languages; 5 edition. ISBN 0072876255.
- ↑ फेंस्टर, एम. 1999. षड्यंत्र के सिद्धांत: अमेरिकी संस्कृति में गोपनीयता और शक्ति मिनेपोलिस: युनिवरसिटी ऑफ़ मिनेसोटा प्रेस.
- ↑ हैरी जी. वेस्ट, टोड सैंडर्स. पीपी 4. (2003) ट्रैन्स्पेरन्सी एंड कॉन्सपिरेसी: एथनोग्राफिज़ ऑफ़ ससपीशियन इन द न्यू वर्ल्ड ऑर्डर . ड्यूक यूनिवर्सिटी प्रेस. पीपी 4.
- ↑ वेब्सटर की नई कॉलेजिएट शब्दकोश, पृष्ठ. 243 (8थ एड. 1976).
- ↑ रैमसे, रॉबिन (2006). कॉन्सपिरेसी थ्योरीज, पॉकेट एसेंशियल्स. ISBN 1-904048-65-X.
- ↑ "20थ सेन्चरी वर्ड्स" (1999) जॉन एटू, ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस, पृष्ठ. 15.
- ↑ पिटर नाईट द्वारा प्लॉट्स, पैरानौए और ब्लेम, बीबीसी (BBC) न्यूज़ 7 दिसम्बर 2006.
- ↑ जॉनसन, 1983


text:
ततोऽपराह्णव्रज्या
निद्रान्धानां दिनमणिकराः कान्तिम् अम्भोरुहाणाम् उच्चित्यैते बहुगुणम् इवाबिभ्रतः शोणिमानम् ।
चक्राङ्काणाम् अविरलजलैर् आर्द्रविश्लेषभाजां वक्षःस्पर्शैर् इव शिशिरतां यान्ति निर्वाप्यमाणाः २७.१ ॥८५८॥
दावास्त्रशक्तिर् अयम् एति च शीतभावं भास्वाञ् ज्वलन्ति हृदयानि च कोकयूनाम् ।
किं ब्रूमहे ऽभ्युदयते च जगत्पिधानं ध्वान्तं भवन्ति च विशुद्धदृशो दिवान्धाः २७.२ ॥८५९॥
उन्मुक्ताभिर् दिवसम् अधुना सर्वतस् ताभिर् एव स्वच्छायाभिर् निचुलितम् इव प्रेक्ष्यते विश्वम् एतत् ।
पर्यन्तेषु ज्वलति जलधौ रत्नसानौ च मध्ये चित्राङ्गीयं रमयति तमःस्तोमलीला धरित्री २७.३ ॥८६०॥
चूडारत्नैः स्फुरद्भिर् विषधरविवराण्य् उज्ज्वलान्य् उज्ज्वलानि प्रेक्ष्यन्ते चक्रवाकीमनसि निविशते सूर्यकान्तात् कृशानुः ।
किं चामी शल्ययन्तस् तिमिरम् उभयतो निर्भराहस् तमिस्रा- संघट्टोत्पिष्टसंध्याकणनिकरपरिस्पर्धिनो भान्ति दीपाः २७.४ ॥८६१॥
पटुकटुकोष्मभिः कटकधातुरसस्य गिरेः कुहरकटाहकेषु रविधामभिर् उत्क्वथतः ।
उपरिभराद् इवोत्सलितया छटया गगनं प्रतिनवसंध्यया सपदि संवलितं शुशुभे २७.५ ॥८६२॥
अस्तं भास्वति लोकलोचनकलालोके गते भर्तरि स्त्रीलोकोचितम् आचरन्ति सुकृतं वह्नौ विलीय त्विषः ।
अप्य् एतास् तु चिकीर्षयेव तपसां ताराक्षमाला दिशो मन्ये खञ्जनकण्ठकोमलतमःकृष्णाजिनं बिभ्रति २७.६ ॥८६३॥
यावद् भास्करकेसरी प्रविततज्योतिःसटाभासुरो हत्वा वासरवारणं वनदरीम् अस्ताचलस्यास्थितः ।
तावत् संतमसाच्छभल्लपरिषत्संध्यास्त्रम् आपीयते कुम्भभ्रंशविकीर्णमौक्तिकरुचो राजन्त्य् अमूस् तारकाः २७.७ ॥८६४॥
अस्तव्यास्तान् क्रमततगतीन् पत्रिमालातरङ्गान् वेणीदण्डान् इव धृतवती मुक्तसंध्याङ्गरागा ।
ध्वान्तम्लानांशुकपरिचयच्छन्नलावण्यशोच्या द्यौः प्रत्यग्रद्युमणिविरहाद् वान्तम् अक्ष्णोर् न याति २७.८ ॥८६५॥
परावृत्ता गावस् तरुषु वयसां कूजति कुलं पिशाचीनां चेतः स्पृशति गृहकृत्यप्रवणता ।
अयं नन्दी संध्यासमयकृतकृत्यव्यवसितिस् त्रिनेत्राभिप्रायप्रतिसदृशम् उन्मार्ष्टि मुरजान् २७.९ ॥८६६॥
शित्कण्ठस्य
उत्सर्पद्धूमलेखात्विषि तमसि मनाग् विस्फुलिङ्गायमानैर् उद्भेदैस् तारकाणां वियति परिगते पश्चिमाशाम् उपेता ।
खेदेनेवानतासु स्खलदलिरसनास्व् अब्जिनीप्रेयसीषु प्रायः सन्ध्यातपाग्निं विशति दिनपतौ दह्यते वासरश्रीः २७.१० ॥८६७॥
प्रारब्धो मणिदीपयष्टिषु वृथा पातः पतङ्गैर् इतो गन्धान्धैर् अभितो मधुव्रतकुलैर् उत्पक्ष्मभिः स्थीयते ।
वेल्लद्बाहुलताविलोकवलयस्वानैर् इतः सूचित- व्यापाराश् च नियोजयन्ति विविधान् वराङ्गना वर्णकान् २७.११ ॥८६८॥
व्रजति कलितस्तोकालोको नवीनजवारुण- च्छविरविर् असौ स्वेच्छादृश्यो दिशं भृशम् अप्पतेः ।
ककुभि ककुभि प्राप्ताहाराः कुलायमहीरुहां शिरसि शिरसि स्वैरं स्वैरं पतन्ति पतत्रिणः २७.१२ ॥८६९॥
रघुनन्दनस्य
कालव्यालहतं वीक्ष्य पतन्तं भानुम् अम्बरात् ।
ओषधीशं समादाय धावतीव पितृप्रसूः २७.१३ ॥८७०॥
जगन्नेत्रज्योतिः पिबति शनकैर् अन्धतमसं कुलायैर् आकृष्टाः क्षणविरतकूजा बलिभुजः ।
तथोलूकः स्तोकव्यपगतभयः कोटरमुखाद् वपुर् मग्नग्रीवो डमरितशिराः पश्यति दिशः २७.१४ ॥८७१॥
विद्दूकस्य
ताराप्ररोहधवलोत्कटदन्तपङ्क्तेर् ध्वान्ताभिनीलवपुषो रजनीपिशाच्याः ।
जिह्वेव सार्द्ररुधिरारुणसूर्यमांस- ग्रासार्थिनी नभसि विस्फुरति स्म संध्या २७.१५ ॥८७२॥
स्नातीव मन्दरगनो ऽस्तमिते ऽद्य मित्रे सिन्धूद्वृतेन्दुकलशस्खलदंशुतोयैः ।
एतज् जगन्नयनहारि घनं तमो ऽस्य पृष्ठे श्रियं विततकुन्तलवत् तनोति २७.१६ ॥८७३॥
पृथुगगनकबन्धस्कन्धचक्रं किम् एतत् किम् उ रुधिरकपालं कालकापालिकस्य ।
लललभरितमन्तः किं नु तार्क्ष्याण्डखण्डं जनयति हि वितर्कान् सांध्यम् अर्कस्य बिम्बम् २७.१७ ॥८७४॥
यागे भास्वति वृद्धसारसशिरःशोणे ऽस्तशृङ्गाश्रयं व्यालिप्तं तिमिरैः कठोरबलिभुक्कण्ठाभिनीलैर् नभः ।
माहेन्द्री दिग् अपि प्रसन्ननलिना चन्द्रोदयाकाङ्क्षिणी भात्य् एषा चिरविप्रयुक्तशबरीगण्डावपाण्डुच्छविः २७.१८ ॥८७५॥
अचलसिंहस्य
अतिहरितपत्रपरिकरसम्पन्नस्पन्दनैकविटपस्य ।
घनवासनैर् मयूखैः कुसुम्भकुसुमायते तरणिः २७.१९ ॥८७६॥
चक्रपाणेः
दिनमणिर् अनर्घमूल्यो दिनवणिजार्घप्रसारितो जगति ।
अनुरूपार्घम् अलब्ध्वा पुनर् इव रत्नाकरे निहितः २७.२० ॥८७७॥
श्रीधर्मपालस्य
निर्यद्वासरजीवपिण्डकरणिं बिभ्रत् कवोष्णैः करैर् माञ्जिष्ठं रविबिम्बम् अम्बरतलाद् अस्ताचले लुण्ठति ।
किं च स्तोकतमःकलापकलनाश्यामायमानं मनाग् धूमध्यामपुराणचित्ररचनारूपं जगज् जायते २७.२१ ॥८७८॥
राजशेखरस्य
घर्मत्विषि स्फुरितरत्नशिलाक्रमेण मेरोर् नितम्बकटकान् अवगाहमाने ।
वल्गत्तुरङ्गखुरचूर्णितपद्मराग- धूलीव वातवलितोल्लसति स्म सन्ध्या २७.२२ ॥८७९॥
अस्ताद्रिशिरोविनिहितरविमण्डलसरसयावघट्टाङ्कम् ।
नयतीव कालकौलः क्वापि नभःसैरिभं सिद्ध्यै २७.२३ ॥८८०॥
प्रथमम् अलसैः पर्यस्ताग्रं स्थितं पृथुकेसरैर् विरलविरलैर् अन्तःपत्रैर् मनाङ् मिलितं ततः ।
तदनु वलनामात्रं किंचिद् व्यधायि बहिर् दलैर् मुकुलनविधौ वृद्धाब्जानां बभूव कदर्थना २७.२४ ॥८८१॥
दग्धध्वान्तदिनस्य घर्मदिनकृत्संवृत्तसप्तार्चिषा तप्ताङ्गारगुरूच्चयश्रियमयं बध्नाति संध्यातपः ।
निर्वाणाज् जलविप्रकीर्णनिवहश्यामत्वम् आतन्वते प्राग् विप्लुष्टतमोगुरोर् अभिनवास् तस्यास् तमिस्रत्विषः २७.२५ ॥८८२॥
बुद्धाकरस्य
अस्तोपधानविनिहितरविबिम्बशिरोनिकुञ्चितदिगङ्गः ।
वस्ते ऽन्धकारकम्बलम् अमरशयने दिनाध्वन्यः २७.२६ ॥८८३॥
मलयवातस्य
नृत्यश्रमात् करनखोदरपीतवान्तैः स्वेदार्द्रभस्ममयबिन्दुभिर् इन्दुगौरैः ।
संत्यज्य तारकितम् एतद् इति प्रवादं व्योमाङ्गणं गणय चित्रितम् ईश्वरेण २७.२७ ॥८८४॥
लक्ष्मीधरस्य
इत्य् अपराह्णव्रज्या ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
रूपकालङ्कारः
रूपकालङ्कारः (Rupakalankara) अलङ्कारस्य तावत् बहुधा उपयोगः काव्येषु भवति । उपमायाः लक्षणं तावत् कुवलयानन्दे अप्पय्यदीक्षितः एवं प्रकथयति –
लक्षणम्[सम्पादयतु]
- विषय्यभेदताद्रूप्यरञ्जनं विषयस्य यत् ।
- रूपकं तत्त्रिधाधिक्यन्यूनत्वानुभयोक्तिभिः ॥
- अयं हि धूर्जटिः साक्षाद्येन दग्धाः पुरः क्षणात् ।
- अयमास्ते विना शम्भुस्तार्तीयीकं विलोचनम् ।
- शम्भुर्विश्वमवत्यद्य स्वीकृत्य समदृष्टिताम् ।
- अस्याः मुखेन्दुना लब्धे नेत्रानन्दे किमिन्दुना ॥
- साध्वीयमपरा लक्ष्मीरसुधासागरोदिता ।
- अयं कलङ्किनश्चन्द्रान्मुखचन्द्रोऽतिरिच्यते ॥
चन्द्रालोके अस्य अलङ्कारस्य लक्षणमेवं विद्यते ।
- यत्रोपमानचित्रेण सर्वथाप्युपरज्यते ।
- उपमेयमयी भित्तिः तत्र रूपकमिष्यते ॥
विषय्युपमानभूतं पद्मादि, विषयस्तदुपमेयभूतं वर्णनीयं मुखादि। विषयिणो रूपेण विषयस्य रञ्जनं रूपकम्, अन्यरूपेण रूपवक्तरणात् । तच्च्च क्वचित्प्रसिद्धविषय्यभेदे पर्यवसितं, क्वचिद्भेदे प्रतीयमान एव तदीयधरारोपमात्रे पर्यवसितम् । ततश्च रूपकं तावद्विविधम् अभेदरूपकं ताद्रूप्यरूपकं चेति । द्विविधमपि प्रत्येकं त्रिविधम् । प्रसिद्धविषय्याधिक्यवर्णनेन तन्न्यूनत्ववर्णनेन अनुभयोक्त्या चैवं रूपकं षड्विधम् ।


text:
औत्सुक्य
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
औत्सुक्यम्, क्ली, (उत्सुकस्य भावः । उत्सुक + ष्यञ् ।) उत्कण्ठा । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा रत्नावली । “औत्सुक्त्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्त्तमाना ह्रिया” ॥ “रथचरणसमाह्वस्तावदौत्सुक्यनुन्ना” । इति माघे ११ । २६ । तथा मेघदूते पूर्ब्बमेघे ॥ ५ ॥ “इत्यौत्सुक्यादपरिगणयन् गुह्यकस्तं ययाचे” । व्यभिचारिभावभेदः । यथा साहित्यदर्पणे ३ । १३७ । “औत्सुक्योन्माद- शङ्काः स्मृतिमतिसहिता व्याधिसन्त्रासलज्जाः” ॥ तल्लक्षणं तत्रैव ३ । १५६ । “इष्टानवाप्तेरौत्सुक्यं कालक्षेपासहिष्णुता । चित्तताप-त्वरा-स्वेद-दीर्घनिश्वसितादिकृत्” ॥ उदाहरणं यथा तत्रैव । “यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपां- स्तेचोन्मीलितभालतीसुरभयः प्रौढाःकदम्बानिलाः । सा चैवास्मि तथापि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारोधसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कण्ठते” ॥ इच्छा । यथा, तत्त्वकौमुद्याम् । “औत्सुक्यमिच्छा सा च इष्यमाणप्राप्तौ निवर्त्तते इष्यमाणश्च स्वार्थ इष्टलक्षणत्वात् फलस्य” ॥)
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
औत्सुक्य¦ न॰ उत्सुकस्य भावः ष्यञ्। उत्कण्ठायाम्।
“औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्त्तमाना ह्रिया” रत्नावली
“तमाहितौत्सुक्यमदर्शनेन” रघुः।
“रथ-चरणसमाह्वस्तावदौतसुक्यनुन्ना” माघः
“इत्यौत्सुक्यादपरिगणयन् गुह्यकस्तं यथाचे” मेघ॰। तच्च अलङ्कारोक्तव्यभिचारिभावभेदः सा॰ द॰ निर्वेदावेगेत्याद्युपक्रमे
“औ-त्सुक्योन्मादशङ्का” इत्युक्त्वा
“इष्टानवाप्तेरौत्सुक्यं कालक्षे-पासहिष्णुता” लक्षितम्।
२ इच्छामात्रे च।
“औत्सुक्य-निवृत्त्यर्थं यथा क्रियासु प्रवर्त्तते लोकः” सा॰ का॰।
“औत्सुक्यमिच्छा सा च इष्यनाणप्राप्तौ निवर्त्तते इष्य-माणश्च स्वार्थ इष्टलक्षणत्वात् फलस्य” त॰ कौ॰।
“मनो-यस्येन्द्रियस्येह विषयान् याति सेवितुम्। तस्यौत्सुक्यंसंभवति प्रवृत्तिश्चोपजायते” भा॰ व॰
११
४ श्लो॰।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
औत्सुक्य¦ n. (-क्यं) Anxiety, perturbation, regret. E. उत्सुक anxious, ष्यञ् aff.
Apte[सम्पाद्यताम्]
औत्सुक्यम् [autsukyam], [उत्सुक-ष्यञ्]
Anxiety, uneasiness; हृदयं चैव सौमित्रे अस्वस्थमिव लक्षये । औत्सुक्यं परमं चापि Rām.7. 46.15.
Ardent desire, eagerness, zeal; औत्सुक्यमात्रमव- सादयति प्रतिष्ठा Ś.5.6; अवसाययति v. l. औत्सुक्येन कृतत्बरा सहभुवा व्यावर्तमाना ह्रिया Ratn.1.2.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
औत्सुक्य n. (fr. उत्-सुक) , anxiety , desire , longing for , regret MBh. R. Ragh. etc.
औत्सुक्य n. eagerness , zeal , fervour , officiousness Pan5cat. Katha1s.
औत्सुक्य n. impatience Sa1h. Prata1par.


text:
शूद्रः
पद्भ्यां शूद्रोऽजायत इत्यनेन ‘ अत्यद्भुताकारस्य विराट्पुरुषस्य ब्रह्मणः पदभ्यां शूद्रवर्णोत्पन्नः इति मन्यते । परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् । इति भगवद्वचनेन परिचर्यात्मककर्मणा जीविका निर्वहणमेव शूद्रवर्णस्य प्रमुखं कर्म । अपि च शुश्रूषा च द्विजातीनाअं शूद्राणां धर्मः इत्युच्चते ।
- भैक्ष्यहोमव्रतैर्हिनास्तथैव गुरुवासिताः ॥ [वनपर्व १५०/३६]
इति
- शुचिरुत्कृष्टशुश्रुषुर्मुदुवागनहंकृतः ।
- ब्राह्मणाद्याश्रयो नित्यमुत्कृष्टां जातिमश्नुते ॥ [मनुस्मृति ९/३३५]
इत्येताभ्यां मनुस्मृति-महाभारतकथिताभ्यां श्लोकाभ्यां शूद्रवर्णस्य धर्मः स्पष्टो भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- "Who were the Shudras", B. R. Ambedkar
- Shudras in Ancient India, R. Chandra and K.L. Chanchreek. New Delhi, Shree Pub., 2004, ISBN 81-88658-65-0.


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३१०< अग्निपुराणम्
त्वरितामन्त्रादिःसम्पाद्यताम्
अग्निरुवाच
अपरां त्वरिताविद्यां वक्ष्येऽहं भुक्तिमुक्तिदां ।
परेवज्राकुले१ देवीं रजोभिर्लिखिते यजेत् ।। ३१०.१ ।।
पद्मगर्भे दिग्विदिक्षु चाष्टौ वज्राणि वीथिकां ।
द्वाशोभोपशोभाञ्च लिखेच्छीघ्रं स्मरेन्नरः ।। ३१०.२ ।।
अष्टादशभुजां सिंहे वामजङ्घा प्रतिष्ठिता ।
दक्षिणा द्विगुणा तस्याः पादपीठे समर्पिता ।। ३१०.३ ।।
नागभूषां वज्रकुण्डे खड्गं चक्रं गदां क्रमात् ।
शूलं शरं तथा शक्तिं वरदं दक्षिणैः करैः ।। ३१०.४ ।।
धनः पाशं शरं घष्टां तर्ज्जनीं शङ्खमङ्कुशम् ।
अभयञ्च तता वज्रं वामपार्श्वे घृतायुधम् ।। ३१०.५ ।।
पूजनाच्छत्रुनाशः स्याद्राष्ट्रं जयति लीलया ।
दीर्घायूराष्ट्रभूतिः स्याद्दिव्यादिव्यादिसिद्धिभाक् ।। ३१०.६ ।।
तलोतिसप्तपातालाः कालाग्निभुवनान्तकाः ।
ओं कारादिस्वरारभ्य यावद्ब्रह्माण्डवाचकम् ।। ३१०.७ ।।
ओं काराद्भ्रामयेत्तोयन्तोतला त्वरिता ततः ।
प्र्स्तावं सम्प्रवक्ष्यामि स्वरवर्गं लिखेद्भुवि ।। ३१०.८ ।।
तालुवर्गः कवर्गः स्यात्तृतीयो जिह्वतालुकः ।
चतुर्थस्तालुजिह्वाग्रो जिह्वादन्तस्तु पञ्चमः ।। ३१०.९ ।।
षष्ठोऽष्टपुटसम्पन्नो मिश्रवर्गस्तु सप्तमः ।
ऊष्माणः स्याच्छवर्गस्तु उद्धरेच्च मनुं ततः ।। ३१०.१० ।।
षष्ठस्वरसमारूढं ऊष्मणान्तं सविन्दुकम् ।
तालुवर्गाद्वितीयन्तु स्वरैकादशयोजितम् ।। ३१०.११ ।।
जिह्वातालुसमायोगः प्रथमं केवलं भवेत् ।
तदेव च द्वितायन्तु अधस्ताद्विनियोजयेत् ।। ३१०.१२ ।।
एकादशस्वरैर्युक्तं प्रथमं तालुवर्गतः ।
ऊष्णाणस्य१ द्वितीयन्तु अधस्ताद् दृश्य योजयेत् ।। ३१०.१३ ।।
षोड़शस्वरसंयुक्तमूष्माणस्य द्वितीयकम् ।
जिह्वादन्तसमायोगे प्रथमं योजयेदधः ।। ३१०.१४ ।।
मिश्रवर्गाद् द्वितीयन्तु अधस्तात् पुनरेव तु ।
चतुर्थस्वरसमि न्नं तालुवर्गादिसंयुतम् ।। ३१०.१५ ।।
ऊष्मणश्च द्वितीयन्तु अधस्ताद्विनियोजयेत् ।
स्वरैकादशभिन्नन्तु ऊष्मणान्तं सविन्दुकम् ।। ३१०.१६ ।।
पञ्चस्वरसमारूढं ओष्ठसम्पुटयोगतः ।
द्वितीयमक्षरञ्चान्यज्जिह्वाग्रे तालुयोगतः ।। ३१०.१७ ।।
प्रथमं पञ्चमे योज्यं स्वरार्द्धेनोद्धृता इमे ।
ओंकाराद्या नमोन्ताश्च जपेत् स्वाहाग्निकार्य्यके ।। ३१०.१८ ।।
ओं ह्रीँ ह्रूँ ह्रः हृदयं हां हश्चेति शिरः । ह्रीँ ज्वल ज्वल शिखा
स्यात् कवचं हनुद्वयम् । हीँ श्रीँ शून्नेत्रत्रयाय विद्यानेत्रं प्रकीर्त्तितम्
क्षौँ हः खौँ हूँ फडस्त्राय गुह्याङ्गानि पुरा न्यसेत् ।
त्वरिताङ्गानि वक्ष्यामि विद्याङ्गानि श्रृणुष्व मे ।
आदिद्विहृदयं प्रोक्तं त्रिचतुःशिर इष्यते ।। ३१०.१९ ।।
पञ्चषष्ठः शिखा प्रोक्ता कवचं सप्तमाष्टमम् ।
तोरकन्तु भवेन्तेत्रं नवार्द्धाक्षरलक्षणं ।। ३१०.२० ।।
तोतलेति समाख्याता वज्रतुण्डे ततो भवेत् ।
ख ख हूँ दशवीजा स्याद्वज्रतुण्डेक्षरलक्षणं ।। ३१०.२१ ।।
खेचरि ज्वालिनीज्वाले खखेति ज्वालिनीदश ।
वर्च्चे शरविभीषणि खखेति च शवर्य्यपि ।। ३१०.२२ ।।
छे छेदनि करालिनि खखेति च कराल्यपि ।
वक्षःश्रवद्रवप्लवनी ख ख दूतीप्लवंख्यपि ।। ३१०.२३ ।।
स्त्रीबालकारे धुननि शास्त्री वसनवेगिका ।
क्षे पक्षे कपिले हस हस कपिला नाम दूतिका ।। ३१०.२४ ।।
ह्रूँ तेजोवति रौद्री च मातङ्गरौद्रिदूतिका ।
पुटे पुटे ख ख खड्गे फट् ब्रह्मकदूतिका ।। ३१०.२५ ।।
वैतालिनि दशार्णाः स्युस्त्यजान्यहिपलालवत् ।
हृदादिकन्यासादौ स्यान् मध्ये नेत्रे न्यसेत्सुधीः ।। ३१०.२६ ।।
पादादारभ्य मूर्द्धान्तं शिर आरभ्य पादयोः ।
अङ्घ्निजानूरुगुह्ये च नाभिहृत्कण्ठदेशतः ।। ३१०.२७ ।।
वज्रमण्डलमूर्द्धे च अधोद्र्ध्वे चादिवीजतः ।
सोमरूपं ततो गावं धारामृतसुवर्षिणम् ।। ३१०.२८ ।।
विशन्तं ब्रह्मन्ध्रेण साधकस्तु विचिन्तयेत् ।
मूर्द्धास्यकण्ठहृन्नाभौ गुह्येरुजानुपादयोः ।। ३१०.२९ ।।
आदिवीजं न्यसेन्मन्त्री तर्ज्जन्यादि पुनः पुनः ।
ऊद्र्ध्वं सोममधः पद्म शरीरं वीजविग्रहं ।। ३१०.३० ।।
योजानाति न मृत्युः स्यात्तस्य न व्याधयो ज्वराः ।
यजेज्जपेत्तां विन्यस्य ध्यायेद्वेवीं शताष्टकम् ।। ३१०.३१ ।।
मुद्रा वक्ष्ये प्र्णीताद्याः प्रणीताः पञ्चधा स्मृताः ।
ग्रथितौ तु करौ कृत्वा मध्येऽङ्गुष्ठौ निपातयेत् ।। ३१०.३२ ।.
तर्ज्जनीं मूर्दिध्न संलग्नां विन्यसेत्तां शिरोपरि ।
प्रणीतेयं समाख्याता हृद्देशे तां समानयेत् ।। ३१०.३३ ।।
ऊद्र्ध्वन्तु कन्यसामध्ये सवीजान्तां विदुर्द्धिजाः ।
नियोज्य तर्ज्जनीमध्येऽनेकलग्नां परस्पराम् ।। ३१०.३४ ।।
ज्येष्ठाग्रं निक्षिपेन्मध्ये भेदनी स प्रकीर्त्तिता ।
नाभिदेशे तु तां बद्ध्वा अङ्गुष्ठानुन्क्षिपेत्ततः ।। ३१०.३५ ।।
कराली तु महामुद्रा हृदये योज्य मन्त्रिणः ।
पुनस्तु पूर्व्ववद् बद्धलग्नां ज्येष्ठां समुत्क्षिपेत् ।। ३१०.३६ ।।
वज्रतुण्डा समाख्याता वज्रदेशे तु बन्धयेत् ।
उभाभ्याञ्चैव हस्ताभ्यां मणिबन्धन्तु बन्धयेत् ।। ३१०.३७ ।।
त्रीणि त्रीणि प्रसार्य्येति वज्रमुद्रा प्रकीर्त्तिता ।
दण्डः खड्गञ्चक्रगदा मुद्रा चाकारतः स्मृता ।। ३१०.३८ ।।
अङ्गष्ठेनाक्रमेत् त्रीणि त्रिशूलञ्चोद्र्ध्वतो भवेत् ।
एकातु मध्यमोद्र्ध्वा तु शक्तिरेव विधीयते ।। ३१०.३९ ।।
शरञ्च वरदञ्चापं पाशं भारञ्च घण्टया ।
शङ्खमङ्कुशमभयं पद्ममष्ट च विंशतिः ।। ३१०.४० ।।


text:
थामस् हेन्रि हक्स्लि
(कालः – ०४. ०५. १८२५ तः २९. ०६. १८९५)
अयं थामस् हेन्रि हक्स्लि (Thomas Henry Huxley) विकासवादस्य समर्थकः । अयं १८२५ तमे वर्षे मेमासस्य ४ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । अस्य पिता विद्यालये शिक्षकः आसीत् । अस्य थामस् हेन्रि हक्स्लेः प्राथमिकं शिक्षणं द्वितीये वर्षे एव समाप्तम् । तथापि सः स्वाध्ययनेन एव विद्यार्थिवेतनं सम्पाद्य लण्डन्-विश्वविद्यालये वैद्यकीयविद्यार्थिरूपेण प्रवेशं प्राप्नोत् । अयं थामस् हेन्रि हक्स्लि १८४५ तमे वर्षे वैद्यशिक्षणं समाप्य वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । अनन्तरं १८४६ तः १८५० पर्यन्तं ४ वर्षाणि यावत् आस्ट्रियादेशे नौकावैद्यरूपेण कार्यम् अकरोत् । तदवसरे सः थामस् हेन्रि हक्स्लि बहुत्र प्रवासम् अकरोत् । अयं थामस् हेन्रि हक्स्लि अपि चार्ल्स् डार्विन्, आल्फ्रेड् व्यालेस् इव प्रकृतिचरित्रे आसक्तः आसीत् । ’हेल्लिफिश्’ इति ये मीनाः उच्यन्ते तेषां वंशस्य “सिलेण्टरेट्” इति नामकरणम् अयं थामस् हेन्रि हक्स्लि एव अकरोत् । अयं १८५१ तमे वर्षे रायल् सोसैट्यां चितः अभवत् । तदनन्तरं १८५४ तमे वर्षे रायल् स्कूल् आफ् मैन्स् मध्ये “प्रकृतिचरित्र”-विभागे प्राध्यापकपदम् अपि प्राप्नोत् । अयं थामस् हेन्रि हुक्स्लि शरीरविज्ञानस्य विषये गभीरं ज्ञानं सम्पादितवान् आसीत् । सः केशाणाम् अधः विद्यमानं कञ्चित् कोशं संशोधितवान् । तस्य कोशस्य नाम अद्यापि “हक्स्लिकोशः” इत्येव अस्ति ।
अयं थामस् हेन्रि हक्स्लि वैज्ञानिक्याः पद्धतेः आराधकः आसीत् । अतः सः विज्ञानविषयाः प्राथमिकविद्यालयेषु अपि पाठनीयाः इति आग्रहम् अकरोत् । तस्य आग्रहस्य कारणतः इङ्ग्लेण्ड्-देशस्य शिक्षणस्य पद्धतिः अपि प्रगतिं प्राप्नोत् । विकासवादं जनप्रियम् अकरोत् इत्येतत् एव थामस् हेन्रि हक्स्लेः जीवनस्य प्रमुखं कार्यम् । विकासवादस्य विरोधं ये कुर्वन्ति स्म तान् सर्वान् धिक्कृत्य प्रबलतया डार्विनं समर्थितवान् अयम् । विकासवादस्य समर्थनावसरे कदाचित् आक्स्फर्ड् मध्ये काचित् घटना प्रवृत्ता । तत्र ब्रिटिश् असोसोयेषन् द्वारा सभा आयोजिता आसीत् । सभायां विद्यमानः विल्बर्फोर्स् इत्याख्यः कश्चन क्रैस्तधर्मगुरुः अस्य थामस् हेन्रि हक्स्लेः उपहासं कुर्वन् – “मर्कटाः भवतः पूर्वजाः इति वदति खलु, ते भवतः पितुः बान्धवाः वा उत मातुः वा ?” इति अपृच्छत् । तदा थामस् हेन्रि हक्स्लि – “यदि मम प्रपितामहादयाः के इति वक्तव्यं भवति तर्हि तदा अपि अहं निष्कपटान् मर्कटान् एव चिनोमि, न तु विज्ञानक्षेत्रे सम्पूर्णतया अज्ञानी चेत् अपि यत्किमपि भाषमाणं मनुष्यम् ।“ इति प्रत्युत्तरम् अददात् । तदनन्तरम् अग्रे सः उपहासं कर्तुम् उद्युक्तः विल्बर्फोर्स् किमपि न अवदत् एव । अयं थामस् हेन्रि हक्स्लि जनप्रियः विज्ञानलेखकः आसीत् । सः जीवनस्य अन्तिमं कालं धर्मसम्बद्धानां प्रश्नानाम् उत्तरं यच्छन् यापितवान् । सः १८९५ तमे वर्षे जून्-मासस्य २९ तमे दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Huxley, Thomas Henry (1825–1895) National Library of Australia, Trove, People and Organisation record for Thomas Huxley
- The Huxley File at Clark University – Lists his publications, contains much of his writing.
- Works by Thomas H. Huxley in audio format from LibriVox
- Stephen, Leslie (1898). "Thomas Henry Huxley". Studies of a Biographer. 3. London: Duckworth & Co.. pp. 188–219.
- Huxley review: Darwin on the origin of species The Times, 26 December 1859 p8–9.
- Huxley review: Time and life: Mr Darwin's "Origin of species." Macmillan's Magazine 1: 1859 p142–148.
- Huxley review: Darwin on the origin of Species, Westminster Review, 17 (n.s.) April 1860 p541–570.


text:
भ्रातृपुत्रौ स्वसृदुहितृभ्याम्
सूत्रच्छेद:
भ्रातृपुत्रौ - प्रथमाद्विवचनम् , स्वसृदुहितृभ्याम् - तृतीयाद्विवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
यथा सङ्ख्यं भ्रातृपुत्रशब्दौ शिष्येते सहवचने स्वसृदुहितृभ्यम्। स्वस्रा सहवचने भ्रातृशब्दः शिष्यते। भ्राता च स्वसा च भ्रातरौ। दुहित्रा सहवचने पुत्रशब्दः शिष्यते। पुत्रश्च दुहित च पुत्रौ।
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
इदमपि द्वन्द्वनिवृत्यर्थं वचनम् । स्वसृशब्दस्य ह्यएकापत्यत्वं निमितम्, दुहितृशब्दस्यापत्यत्वमेव । भ्रातृपुत्रशब्दयोः स्त्रीत्वपुंस्त्वं चोभयत्र विशेषः । तत्र ऽभ्रातरौ पुत्रौऽ इति स्त्रीपुंस्त्वाविवक्षायां सिद्धं स्वसृदुहित्रोरभिधानम् । एकशेषारम्भेऽप्ययमेव निर्वाहः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
भ्राता च स्वसा च भ्रातरौ । पुत्रश्च दुहिता च पुत्रौ ॥
भ्रातृपुत्रौ। स्वसृदुहितृभ्यां सहोक्तौ क्रमात् भ्रातृपत्रौ शिष्यते। स्वरूपतोऽपि वैरूप्यादप्राप्तौ वचनम्।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
भ्रातृपुत्रौ स्वसृदुहितृभ्याम् किमर्थमिदमुच्यते, न पुमान् स्त्रिया इत्येव सिद्धम्? न सिध्यति। तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः इत्युच्यते, न चात्र तल्लक्षण एव विशेषः। तल्लक्षण एव विशेषो यत्समानायामाकृतौ शब्दभेदः। एवं तर्हि सिद्धे सति यदिमं योगं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यो यत्रोर्ध्वं प्रकृतेस्तल्लक्षण एव विशेषस्तत्रैकशेषो भवति इति। किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम्? हंसश्च वरटा च, कच्छपश्च दुलिश्च, ऋश्यश्च रोहित् च इति। अत्रैकशेषो न भवति। पूर्वयोर्योगयोर्भूयान्परिहारः- यावद् ब्रूयाद् गोत्रं यूनेति तावद्वृद्धो यूनेति। पूर्वसूत्रे गोत्रस्य वृद्धम् इति सञ्ज्ञा क्रियते। ।। प्रत्याख्यानाधिकरणम् ।। - असरूपाणां युवस्थविरस्त्रीपुंसानां विशेषस्याऽविवक्षितत्वात्सामान्यस्य च विवक्षितत्वात्सिद्धम् - असरूपाणां युवस्थविरस्त्रीपुंसानां विशेषश्चाऽविवक्षितः, सामान्यं च विवक्षितम्। विशेषस्याऽविवक्षितत्वात्सामान्यस्य च विवक्षितत्वात् सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ 1|2|64
इत्येव सिद्धम्। ।। अनिष्टवारणाधिकरणम् ।। पुमान् स्त्रिया 1|2|67
इह कस्मान्न भवति- ब्राह्मणवत्सा च ब्राह्मणीवत्सश्चेति? - ब्राह्मणवत्साब्राह्मणीवत्सयोर्लिङ्गस्याऽविभक्तिपरस्य विशेषवाचकत्वादनेकशेषः - ब्राह्मणवत्साब्राह्मणीवत्सयोर्लिङ्गस्याऽविभक्तिपरस्य विशेषवाचकत्वादेकशेषो न भविष्यति। यत्र लिङ्गं विभक्तिपरमेव विशेषवाचकं तत्रैकशेषो भवति। नाऽत्र लिङ्गं विभक्तिपरमेव विशेषवाचकम्। यदि तर्हि यत्र लिङ्गं विभक्तिपरमेव विशेषवाचकं तत्रैकेशेषो भवति, इह न प्राप्नोति कारकश्च कारिका च कारकौ। नह्यत्र लिङ्गं विभक्तिपरमेव विशेषवाचकम्। किं तर्हि? इत्वमपि। कथं पुनरिदं विज्ञायते शब्दो या स्त्री तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः इति, आहोस्वित् अर्थो या स्त्री तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः इति? किं चातः? यदि विज्ञायते शब्दो या स्त्री तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः इति, सिद्धं कारकश्च कारिका च कारकौ। इदं तु न सिद्ध्यति- गोमांश्च गोमती च गोमन्तौ। अथ विज्ञायते- अर्थो या स्त्री तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः इति, सिद्धं गोमांश्च गोमती च गोमन्तौ। इदं तु न सिध्यति- कारकश्च कारिका च कारकौ उभयथापि पटुश्च पट्वी च पटू इत्येतन्न सिध्यति। एवं तर्हि नैवं विज्ञायते- शब्दो या स्त्री तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः इति, नाऽपि अर्थो या स्त्री तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः इति। कथं तर्हि? शब्दार्थौ या स्त्री तत्सद्भावेन च तल्लक्षणो विशेष आश्रीयते। एवं च कृत्वेहाऽपि प्राप्तिः- ब्राह्मणवत्सा च ब्राह्मणीवत्सश्च इति। एवं तर्हीदमिह व्यपदेश्यं सदाचार्यो न व्यपदिशति। किम्? तत् इत्यनुवर्त्तते। तदित्यनेन प्रकृतौ स्त्रीपुंसौ प्रतिनिर्दिश्येते। कौ च प्रकृतौ? प्रधाने। प्रधानं या शब्दस्त्री, प्रधानं याऽर्थस्त्रीति ।। भ्रातृपुत्रौ स्वसृदुहितृभ्याम् ।। 68 ।।


text:
118b पठत्यादेः शब्दविद्यायाम् । तथा तद्वत् । सन्धिः संहिता । [तत्र] यणादेः विकारोऽन्यथात्वमन्तोऽवसानं यस्य तत्सम्बन्धि[वि]कारान्तमतद्नुणसंविज्ञानात् सन्धिविकारमपहृत्य शिष्टं प्रकृतिरूपं पदमेवेति वर्ण्यते स्मर्यते शिष्टैः । ततः कार्याकार्येत्यादौ चतुर्थादिना वर्णेण पदच्छेदो यतिर्न विरुध्यत इति ॥
ईदृशमपि यदि श्रवणानुद्वेजनं तदा ग्राह्यमन्यथा हेयमिति पुनर्विशेषं दर्शयन्नाह-
यद्यपि स[न्धिवि]कारान्तं पदं स्मृतम्, तथापि एवमपि कर्णानां कटु श्रवणोद्वेजनं न प्रयुञ्जते कवयो रसज्ञाः । तादृशं वर्जनीयमित्यर्थः । कतरत् तदित्युदाहरतितस्य राज्ञः कस्यचित् । ध्वजिनी सेना केतुभिर्ध्वजैरुच्छ्रितैः उदस्ता उत्क्षिप्ता जलदा यथा इति केतूदस्तजलदा इत्यदः ईदृशं कर्णकटु वर्ज्यमत्र । यद्यपि तुशब्दे अकोऽकि दीर्घेण परेणापाकृते के इत्य[त्र] पदत्वं स्यात्, तथापि श्रवणोद्वेजनमीदृशमिति न प्रयोक्तव्यम् । अत्र च श्रुतिरेव कवीनां प्रमाणमिति ॥


text:
सिंहराशिः
सिंहराशिः द्वादशसु राशिषु अन्यतमः । द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
नामौचित्यम्[सम्पादयतु]
गुहासु सञ्चरणम्, आवश्यकतानुगुणं वर्तनम्, शत्रोः सम्मुखीकरणम्, धैर्यप्रवृत्तिः, निश्चिता मतिः - ये गुणाः सिंहे दृश्यन्ते ते सर्वे सिंहराशिवत्सु अपि दृश्यन्ते । धीरगम्भीरप्रवृत्तिः, न्यायबद्धजीवनशैली, दोषाणां विषये असहना, शत्रुदमनम् अन्यानि वैशिष्ट्यानि ।
अधिपतिः[सम्पादयतु]
सिंहराशेः अधिपतिः रविः । रविः ग्रहाणां राजा । सूर्यः स्वयं प्रकाशवान्, स्वावलम्बी सन् अन्येभ्यः प्रकाशं तापञ्च वितरन् सर्वान् उपकरोति । इदं तत्त्वं सिंहराशिवत्सु अधिकतया दृश्यते । एतेषु आत्मविश्वासः अत्यधिकः इत्यतः सर्वत्रापि मम निर्णयः एव अन्तिमः भवेत्, सर्वे माम् एव अनुसरेयुः इति तत्त्वं तेषु अधिकतया भवति । अयं गुणः कदाचित् दुराग्रहं मूर्खताञ्च प्रदर्शयति । किन्तु सः भावः यथा दृग्गोचरः न स्यात् तथा ते निर्वहन्ति । स्वस्य भावनाः निगूह्य न्यूनताः सङ्गोप्य गम्भीरतया वर्तयन्ति ते । अन्येषां प्रगति एतेषाम् असहनाय भवति । असहना असूयारूपं यदि प्राप्नोति ते अन्यान् बाधन्ते च । स्वस्य विषयः उच्यते चेत् अन्ये ममविषये लघुचिन्तनं कुर्युः इति भयेन एते अन्यान् किमपि न वदन्ति । तस्मात् चिन्ताभारेण हृदयरोगं मनोव्याधिञ्च प्राप्नुवन्ति । कार्यनिर्वहणे एते नितरां सामर्थ्यवन्तः भवन्ति । मत्तः बहु जनाः प्रयोजनं प्राप्नुयुः ततः ते कृतज्ञाः स्युः, स्वस्य नियन्त्रणे स्युः इत्यपि एते इच्छन्ति । एतन्निमित्तं कदाचित् ते अन्यान् भाययेयुः अपि ।
राशिभावः[सम्पादयतु]
सिंहः सहजपञ्चमभावः इति निर्दिश्यते । पञ्चमभावः मानसिकस्तरं, चिन्तनानि, चिन्तनप्रयोजनानि, सन्तनञ्च निर्दिशति ।
जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः[सम्पादयतु]
पुरुषजातिः, स्थिरसंज्ञकः, अग्नितत्त्वं, दिवाबली, पित्तप्रकृतिः, पीतवर्नः, उष्णस्वभावः, पूर्वदिशः स्वामी, पुष्टशरीरं, क्षत्रियवर्णः, अल्पसन्ततिः, भ्रमणप्रियः, निर्जलं चास्ति । अस्य प्राकृतिकस्वभावः मेषराशि इव तथा च विशेषतया स्वातन्त्र्यप्रियः औदार्यादिगुणः विद्यते । अनेन हृदयस्य विचारः क्रियते । अस्य स्वामी रविः । यथोक्तं -
- सिंहः सूर्याधिपः सत्त्वी चतुष्पात्क्षत्रियोबली ।
- शीर्षोदयी बृहद्गात्रः पाण्डुः पूर्वेद्युवीर्यवान् ॥
स्म्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
सिंहराशौ मखायाः ४ पादाः, पूर्वाषाढायाः ४ पादाः, उत्तराषाढायाः प्रथमः पादः च भवन्ति इत्यतः मा, मी, मू, मे, मो, टा, टी, टू, टे ... इत्येतानि अक्षराणि सिंहसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
जन्मदिनम्[सम्पादयतु]
येषां जन्मदिनम् जुलैमासस्य २४ दिनाङ्कतः आगस्ट्-मासस्य २३ दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां सिंहराशिः ।


text:
Saturday, March 1, 2014
Sanskrit blog: City Park-1
नगरोपवनम्-१
खगकूजितजृम्भणैः शनैः तनुजाड्यं जहतीव तन्द्रिलाः ।
नगरोपवनस्थपादपाः प्रथमार्कारुणरश्मिचुम्बिताः ।। १ ॥
ललनागणरोचकं वपुः द्युतिमल्लब्धुममेयलालसाः ।
तरुणाः श्वसितैर्विवर्धितैः पथि धावन्ति ककुद्मवृन्दवत् ॥ २ ॥
मृदुशीतलमारुतो लताः परिरभ्यानतपुष्परञ्जिताः ।
अमलानिलसेवने रतान् पथि संतोषयते विहारिणः ॥ ३ ॥
हिमसीकरमौक्तिकाचितैः हरितार्द्रैमृदुनव्यशाद्वलैः ।
धरणी कमनीयतां प्रगे भजते कञ्चुकितेव सुन्दरी ।। ४ ॥
मृगमत्स्यबिहङ्गरूपतां भजमानाः वनपालशिक्षया ।
नरकौशलशक्तिसूचका तरुगुल्मा रमयन्ति बालकान् ॥ ५ ॥
प्रतिमा नरपस्य कस्यचित्गतकालेष्वनुभूय मान्यताम् ।
अथ कालविपर्ययादहो मलनीरैरभिषिच्यते द्विजैः ॥ ६ ॥
रजनीं विजने महापथे क्षपयित्वा भषणे निरर्गले ।
तरुणातपवाञ्छयाधुना स्वपिति श्वा तुहिनार्द्रशाद्वले ॥ ७ ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 2:25 AM
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
पञ्चवयस्कया द्विचक्रिका चालिता- पितुः यानचालनानुज्ञापत्रं स्तथगायिम्।
राजवीथिद्वारा पञ्चवयस्कायै पुत्रिकायै द्विचक्रिका चालनाय सन्दर्भं प्रदत्तवान् इत्यस्मात् कारणात् पितुः यानचालनानुज्ञापत्रं निवारितम्। कोच्ची पल्लुरुत्ती देशीयः षिबु फ्रान्सिस् इत्याख्यः एव एवं गृहीतः। रविवासरे इडप्पल्ली नाम प्रदेशस्थ राजमार्गेण द्विचक्रिकायाम् गच्छन् आसीत्। तेन सह भार्या अपत्यद्वयं च आसन् । तस्मिन् सन्दर्भे पुरतः उपविशन्तीं पुत्रिकां यान चालनाय सन्दर्भं दत्तवान्। तदा पृष्टतः समागतः कश्चन यात्रिकः चलनखण्डं स्वीकृत्य सामूहिकमाध्यमेन प्रसारितम्। दृष्ट्वैतत् यन्त्रवाहन -विभागाधिकारिणा तस्य यानचालनानुज्ञापत्रं स्थगायितम्।


text:
सूत्रच्छेद:
दीधी-वेवी-इटाम् - षष्ठीबहुवचनम्
अनुवृत्ति:
न [1|1|4
] - अव्ययम्
, इकः [1|1|3
] - षष्ठ्येकवचनम्
, गुण-वृद्धी [1|1|3
] - प्रथमाद्विवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
दीधी-वेवी-इटाम् इक: गुण-वृद्धी न
सूत्रार्थ:
दीधीङ्-धातोः, वेवीङ्-धातोः तथा च इडागमस्य यः इक्-वर्णः तस्य गुणः वृद्धिः वा न भवतः ।
दीधीङ् (दीप्तिदेवनयोः) तथा वेवीङ् (वेतिना तुल्ये) एतौ अदादिगणस्य धातू । एतयोः धात्वोः यः इकारः , तस्य गुणः वृद्धिः वा न भवतः । तथैव, इडागमस्य यः इकारः, तस्यापि गुणवृद्धी न भवतः । यथा -
1) आङ्-उपसर्गयुक्तस्य दीधीङ्-धातोः ल्युट्-प्रत्ययस्य प्रक्रिया -
आङ् + दीधीङ् + ल्युट् [ल्युट् च 3|3|115
]
→ आ + दीधी + अन [युवोरनाकौ 7|1|1
इति अन-आदेशः]
अत्र अन-प्रत्ययः आर्धधातुकः अस्ति, अतः सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7|3|84
अनेन अङ्गस्य (इत्युक्ते धकारोत्तर-ईकारस्य) गुणादेशः विधीयते । परन्तु अस्य गुणस्य वर्तमानसूत्रेण निषेधः भवति ।
→ आदीध्यन [इको यणचि 6|1|77
इति यणादेशः]
2) वेवीङ्-धातोः अपि एतादृशम् एव "आवेव्यन" इति रूपं सिद्ध्यति ।
3) पठ्-धातोः तृच्-प्रत्ययान्तरूपस्य प्रक्रिया -
पठ् + तृच् [ण्वुल्तृचौ 3|1|133
इति ण्वुल्-प्रत्ययः]
→ पठ् + इ + तृच् [आर्धधातुकस्य इड् वलादेः 7|2|35
इति इडागमः]
अत्र तृच्-प्रत्ययः आर्धधातुकः अस्ति, अतः सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7|3|84
अनेन तस्मात् पूर्वः यः इकारः, तस्य गुणादेशः विधीयते । परन्तु तस्य वर्तमानसूत्रेण निषेधः भवति । वर्णमेलनं कृत्वा केवलं "पठितृ" इति प्रातिपदिकं सिद्ध्यति ।
ज्ञातव्यम् - दीधीङ् तथा वेवीङ् - उभावपि छान्दसौ धातू स्तः । इत्युक्ते धातू इमौ केवलं वेदेषु दृश्येते, लौकिकसंस्कृते अनयोः प्रयोगः नास्ति ।
One-line meaning in English
The इक् letter of - (a) the verb दीधीङ्, (b) The verb वेवीङ् , and (c) इडागम - do not undergo गुण or वृद्धि.
काशिकावृत्तिः
दीधीवेव्योः इटश्च ये गुणवृद्धी प्राप्नुतः, ते न भवतः । आदीध्यनम्, आदीध्यकः ; आवेव्यनम्, आवेव्यकः । इटः खल्वपि - कणिता श्वः, रणिता श्वः । वृद्धिरिटो न संभवति इति लघूपधगुणस्यात्र प्रतिषेधः ॥
`दीधीवेव्योः` इति। दीधीङ दीप्तिदेवनयोः` (धातुपाठः- 1076); `वेवीङ वेतिना तुल्ये (धातुपाठः-1077) इत्येतयोग्र्रहणम्। ननु च `दीङ क्षये` (धातुपाठः- 1134) `धीङ अनादरे`(धातुपाठः-1136), `वेञ् तन्तुसन्ताने` (धातुपाठः-1006) `वी गतिप्रजनकान्त्यसनखादनेषु` (धातुपाठः-1048) इत्येतेषां ग्रहणं कस्मान्न विज्ञायते? यद्येषां ग्रहणमभिमतं स्यादसन्देहार्थं `वीवेधीदीटाम्` इत्येवं न्यासं कुर्यात्। अन्यथा तु कृतम्। तस्मात् पूर्वोक्तयोरेव धात्वोरिह ग्रहणम्। इटश्चेति- `आर्धरधातुकस्य` 7|2|35
इत्यादिना विहितस्य। अथ `इट्, किट, कटी गतौ` (धातुपाठः-318,319320) इत्यस्य ग्रहणं कस्मान्न भवति, युक्तं चैतत्, धातुसाहचर्यात्? नैतदस्ति; इह`अल्पाच्तरम्` 2|2|34
इत इटः पूर्वनिपाते कत्र्तव्ये तद्विपर्यासं कुर्वतैतत् सूचितम्-`अन्योऽ-प्यत्र कश्चिद्विपर्यासो विज्ञेयः` इति। तेन धातुसाहचर्याद्धातुग्रहणे प्राप्ते तद्विपरीतस्यैवागमस्य ग्रहणं विज्ञायते। `आदीध्यनम्` इति। ल्युट्। `आदीध्यकः` इति। ण्वुल्।`कणिता आः, रणिता आः` इति। `अण रण कण` (धातुपाठः-444,445,449) इत्यादौ शब्दार्थे धातुवर्गे कणिरणी पठएते , ताभ्यां लुटि स्यताशी लृलुटोः` 3|1|33
इति तासिः, `लुटः प्रथमस्य ` 2|4|85
इत्यादिना तिषो डादेशः, टिलोपः, `आर्धधातुकस्य` 7|2|35
इत्यादिनेट्। अथेटो वृद्धेरुदाहरणं कस्मान्न प्रदर्शितमित्याह- `वृद्धिरिटो न सम्भवति` इति। अङ्गस्य वृद्धिर्ञ्णिदादौ प्रत्यये विधीयते इट् चायमार्धधुकभवतः। न चार्धधातुकस्याङसञ्ज्ञास्ति ञ्णिदादौ प्रत्यये। तस्मादिटो वृद्धिर्न भवति।
ऽदीधीवेव्योऽरिति । "दीधीङ् दीप्तदेवनयोः" "वेवीङ् वेतिना तुल्ये" इत्येतयोः । अथ दीङ् क्षये" "धीङ् अनादरे" "वेञ् तन्तुसन्ताने" वी गत्यादिषु"-एतेषां ग्रहणं कस्मान्न भवति ? दीङस्तावन्न भवति, "मीनातिमिनोतिदीङं ल्यपि च" इति चकारेणैज्विषय आत्वविधानात् । वेञोऽपि न भवति, गुणप्राप्त्यभावात्, नैतदस्ति; चकारस्तावन्मीनातिमिनोत्यर्थः स्यात्, दीङेऽपि ग्रहणं ल्यबर्थं स्यात्, वेञोऽपि प्रवेयमित्यत्र "ईद्यति" इति ईत्वे कृते गुणः प्राप्नोति । एवं तर्हि चतुर्णां ग्रहणेऽभिप्रेते, असन्देहार्थं "वीवेधीदीटाम्" इति ब्रूयात् । किञ्च-"अवयवप्रसिद्धेः समुदायप्रसिद्धिर्बलीयसी" । ऽइटश्चेऽति । आर्धधातुकस्येडित्यागमस्य । ननु धातुसाहचर्यात् "इट किट गतौ" इत्यस्य धातोर्ग्रहणं युक्तम्, सत्यम्; प्रसिद्ध्यतिशयादागमस्य ग्रहणम्, आगमो हि प्रसिद्धतरः । शास्त्रेऽल्पाचरत्वेन पूर्वनिपाताभावाच्च धातुरिट्, दीधीवेव्योस्तु धातुत्वात्प्रकृतित्वाद् "अभ्यर्हितं च" इति पूर्वनिपातः । अथ दीधीवेव्योः किमर्थं ग्रहणं, यावता छान्दसावेतौ च्छन्दसि च दृष्टानुविधिः, दृश्यते च गुणः "होत्राय वृतः कृपयन्नदीधेत्", "अधीधयुर्दाशराज्ञः" इति, अतस्तयोरनर्थकः प्रतिषेधः ? केचिदाहुः-"आदीध्यनमावेव्यनम् इत्युदाहरतो वृत्तिकारस्य नानयोश्छान्दसत्वमभिप्रेतम्, अन्यथा हि च्छन्दस्येव किंचिदुदाहार्यम्" इति, इदं तु वार्तिकविरुद्धम्; यदाह-"दीधीवेव्योश्छन्दोविषयत्वाद् दृष्टानुविधानाच्च च्छन्दस्यदीधेददीधयुरिति च गुणदर्शनादप्रतिषेधः" इति । ऽ आदीध्यनमिऽति । ल्युटि "एरनेकाचः" इति यणादेशः । ऽकणितेऽति । "कणिरणी शब्दार्थौ" लुटि तिपौ डादेशस्तासि टिलोपः, कणित् अ आ इति स्थिते तकारन्तं लघूपधमङ्गमिति प्राप्तस्य गुणस्य प्रतिषेधः । ननु च ङेड्वशि कृति" इत्यत इडित्यनुवर्तमाने "आर्धधातुकस्येट्" इति पुनरिड्ग्रहणम् "इडेव यथा स्याद्, विकारो मा भूद्" इत्येवमर्थं भविष्यति । यद्येवम्; अलावीत्, पिपठिषतेः क्विपि पिपठी रित्यत्र "अकः सवर्णे दीर्घः" "र्वोरुपधायाः" इति च दीर्घो न स्याद् । अङ्गप्रकरणे नियमादाङ्ग एव विकारो निवर्त्यते, इह च पिपठिषतेरप्रत्यये नपुंसके जसः शिः, अतो लोपस्य स्थानिवत्वान्नुम्न भवतीति शान्तमहतः" इति दीर्धत्वं न भवतीति पिपठिषि ब्राह्मणकुलानीति भवति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
दीधीवेव्योरिटश्च गुणवृद्धी न स्तः । भविता ।
दीधीवेवी। `दीधीह् दीप्तिदेवनयोः` `वेवीङ् वेतिनी तुल्ये`। दीधीश्च वेवीश्च इट् चेति द्वन्द्वात् षष्ठी। `इको गुणवृद्धी` इत्यतो गुणवृद्धी इति, `न धातुलोप` इत्यतो नेति चानुवर्तते।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
दीधीवेवीटाम् किमर्थमिदमुच्यते ? गुणवृद्धी मा भूताम् इति। आदीध्यनम्। आदीध्यकः। आवेव्यनम्। आवेव्यकः । अयं योगः शक्योऽकर्तुम्। कथम्? ।। दीधीवेव्योश्छन्दोविषयत्वाद् दृष्टानुविधित्वाच्च छन्दसश्छन्दस्यदीधेददीधयुरिति च गुणस्य दर्शनादप्रतिषेधः ।। । दीधीवेव्योश्छन्दोविषयत्वात्। दीधीवेव्यौ छन्दसो विषयौ। दृष्टानुविधित्वाच्च छन्दसः। दृष्टानुविधिश्च छन्दसि भवति। अदीधेत्, अदीधयुः इत्यत्र च गुणस्य दर्शनादप्रतिषेधः। अनर्थकः प्रतिषेधः अप्रतिषेधः। प्रजापतिर्वै यत् किंचिन्मनसा अदीधेत्। होत्राय वृतः कृपयन्नदीधेत्। अदीधयुर्दाशराज्ञे वृतासः। भवेदिदं युक्तमुदाहरणमदीधेदिति। इदं त्वयुक्तमदीधयुरिति। अयं जुसि गुणः प्रतिषेधविषय आरभ्यते स यथैव क्ङिति चेत्येन बाधते एवमेनमपि बाधेत। नैष दोषः। जुसि गुणः प्रतिषेधविषय आरभ्यमाणस्तुल्यजातीयं प्रतिषेधं बाधते। कश्च तुल्यजातीयः प्रतिषेधः। यः प्रत्ययाश्रयः। प्रकृत्याश्रयश्चायम्। अथवा येन नाप्राप्ते तस्य बाधनं भवति। न चाप्राप्ते क्ङिति नेत्येतस्मिन् प्रतिषेधे जुसि गुण आरभ्यते। अस्मिन् पुनः प्राप्ते चाप्राप्ते च । यदि तर्ह्ययं योगो नारभ्यते, कथं दीध्यत् इति, वेव्यत् इति च । ।। दीध्यदिति श्यन्व्यत्ययेन ।।। दीध्यदिति वेव्यदिति च स्यन्व्यत्ययेन भविष्यति । इटश्चापि ग्रहणं शक्यमकर्तुम्। कथम् अकणिषम् अरणिषम्। कणिता श्वो रणिता श्वः इति। आर्धदातुकस्येड्वलादेरित्यत्र इडित्यनुवर्तमाने पुनरिङ्ग्रहणस्य प्रयोजनम् इट् इडेव यथा स्यात्। यदन्यत् प्राप्नोति तन्मा भूदिति। किं चान्यत् प्राप्नोति। गुणः । यदि नियमः क्रियते पिपठिषतेरप्रत्ययः पिपठीः दीर्घत्वं न प्राप्नोति । नैष दोषः। आङ्गं यत्कार्यं तन्नियम्यते न चैतदाङ्गम्। अथवा असिद्धं दीर्घत्वं तस्यासिद्धत्वान्नियमो न भविष्यति ।


text:
सूत्रच्छेद:
उच्चैस्तराम् - अव्ययम् , वा - अव्ययम् , वषट्कारः - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
यज्ञकर्मणि इति वर्तते। यज्ञकर्मणि वषट्कारः उच्चैस्तरां वा भवति एकश्रुतिर् वा। वषट्शब्देन अत्र वौषट् शब्दो लक्षयते। वौषटित्यस्यैवैदं स्वरविधानम्। यद्येवं वौषड्ग्रहणम् एव कस्मान् न कृतम्? वैचित्र्यार्थम्। विचित्र हि सूत्रस्य कृतिः पाणिनेः। सोमस्य अग्ने वीही3षट्। सोमस्य अग्ने वीही3 वौ3षट्।
`वषट्शब्देनात्र वौषट्शब्दो लक्ष्यते`इति। समानाथ्र्वादित्यभिप्रायः। द्वावपि तौ देवानां दानवचनौ। यथा `वषट्` शब्देन देवानां दानं दीयते तथा वौषट्शब्देनापि। तस्मात् समानार्थत्वात् `वषट्` शब्दो `वौषट्` शब्दं लक्षयति। कारशब्दग्रहणमर्थपदार्थकत्वं विहाय शब्दपदार्थकत्वेन दानक्रियायामुपयुज्यमानस्य तस्योदात्ततरत्वं यथा स्यादित्येवमर्थम्। कारग्रहणे शब्दपदार्थतया दृष्टा, यथा एवकार इति।अन्ये कारग्रहणमन्यस्यापि यथा स्यादिति वर्णयन्ति। तेन `अस्तु श्रौषट्` इत्यत्रायमुदात्ततरो भवति। उच्चैस्तरामिति प्रकर्षप्रत्ययो वौषट्शब्दे `ब्राऊहिप्रेष्यश्रौषडावहानामादेः` 8|2|91
इति यः प्लुतो विहितस्तदपेक्षया वेदितव्यः; स ह्रुदात्तः, `याज्यान्तः` 8|2|90
इत्यनेन य उदात्तः प्लुतो विहितस्तदपेक्षया प्रकर्षस्य सत्त्वात्। अथ वा-- प्रकर्षप्रत्यान्तः स्वरूपशब्दान्तरमेवैतदिति।अपरे त्वाहु-- `अनुदात्तं पदमेकवर्जम्` 6|1|152
इति वचनेन प्लुतश्चोदात्तः। अन्यस्त्वनुदात्ततर इति।
वषट्शब्देन चात्र वौषट्शब्दो लक्ष्यते इति । समानार्थत्वाद् द्वावपि हि तौ देवतासंप्रदानस्य द्योतकौ । कारग्रहणं तु ज्ञापकम्-अवर्णादपि कारप्रत्ययो भवतीति । तेन एवकार इत्यादि सिद्धं भवति । यद्येवमिति । लक्षणायां हि प्रतिपतिगौरवं भवतीति भावः । विचित्रा हीति । क्वचिदक्षरलाघवमाश्रीयते, क्वचित्प्रतिपतिलाघवमिति वैचित्र्यम् । उच्चैस्तरामिति । उच्चैःशब्द उदातभवने वर्तते, तत्र भवनक्रिययापेक्षया प्रत्ययः । उदाततर इत्यर्थो विवक्षितः, प्रकर्षश्च वौषट्शब्दे ऽब्रूहिप्रेषयश्रौषड्वहानामादेःऽ इति यः प्लुतो विहितः तदपेक्षया वेदितव्यः । सन्त्युदाताः, अयं तूदाततरः । अन्त्यसदेशस्येत्येके । प्लुतोदातस्य च विधानसामर्थ्याच्छेषनिघाताभावोऽसिद्धत्वाद्वा द्वयोरप्यचोरुदाततरो भवतीत्येके । तदा याज्यान्तापेक्षः प्रकर्षः स्वार्थि कस्तरबित्यन्ये । ततो ह्युदातमात्रम्प्रथमस्य सिद्धमिति द्वितीयस्याचो विधीयते । वषट्कारशब्दोऽयं मन्त्रब्राह्ममयोः कल्पसूत्रेषु वौषट्शब्दे निरूढः । वषट् क्रियतेऽनेनेति वषट्कारः । ऽमा मान्प्रमृजऽ इति मन्त्रे, ऽत्रयो वै वषट्काराः वौषडिति वषट्करोतिऽ इति ब्राह्मणे च वषट्कारोऽन्त्यः । ऽसर्वत्रोच्चैस्तरां बलीयान्याज्यायाऽ इति सूत्रे उच्चैस्तरामिति श्रुतिप्रकर्षो विधीयत इत्याहुः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
यज्ञकर्मणि वौषट्शब्द उच्चैसत्रां वा स्यादेकश्रुतिर्वा ।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
सूत्रच्छेद:
यचि - सप्तम्येकवचनम् , भम् - प्रथमैकवचनम्
अनुवृत्ति:
सुँ-आदिषु [1|4|17
] - सप्तमीबहुवचनम्
, असर्वनामस्थाने [1|4|17
] - सप्तम्येकवचनम्
, अङ्गम् [1|4|13
] - प्रथमैकवचनम्
अधिकार:
आकडारात् एका संज्ञा [1|4|1
]
सम्पूर्णसूत्रम्
असर्वनामस्थाने सुँ-आदिषु यचि अङ्गम् भम्
सूत्रार्थ:
असर्वनामस्थानसंज्ञके सुँ-आदौ यकारादौ अजादौ वा प्रत्यये परे अङ्गस्य भसंज्ञा भवति ।
चतुर्थाध्यायस्य प्रथमपादे स्वौजस्... 4|1|2
अस्मिन् सूत्रे सुँ-प्रत्ययः दत्तः अस्ति । अस्मात् आरभ्य प्रत्ययाधिकारस्य समाप्तिपर्यन्तम् ये केऽपि प्रत्ययाः पाठिताः सन्ति, तेषाम् सर्वेषाम् ग्रहणम् अस्मिन् सूत्रे "सुँ-आदि" इत्यनेन कृतम् अस्ति । एतेषु ये प्रत्ययाः "सर्वनामस्थान" संज्ञकाः सन्ति, तान् विहाय अन्येषु यकारादिषु अजादिषु प्रत्ययेषु वा परेषु अङ्गस्य वर्तमानसूत्रेण भसंज्ञा भवति ।
उदाहरणानि एतादृशानि -
1) "राम + शस्" इत्यत्र राम-शब्दस्य भसंज्ञा भवति, यतः अत्र उपस्थितः शस्-प्रत्ययः चतुर्थाध्याये पाठितः अस्ति, सर्वनामस्थानसंज्ञकः नास्ति, अजादिः च अस्ति ।
2) "फल + शस्" इत्यत्र फल-शब्दस्य भसंज्ञा न भवति, यतः अत्र उपस्थितः शस्-प्रत्ययः सर्वनामस्थानसंज्ञकः अस्ति । (नपुँसकात् परस्य जस्-शस्-प्रत्यययोः सर्वनामस्थानसंज्ञा भवति ।)
3) "फल + औ" इत्यत्र फल-शब्दस्य भसंज्ञा भवति, यतः अत्र उपस्थितः औ-प्रत्ययः चतुर्थाध्याये पाठितः अस्ति, सर्वनामस्थानसंज्ञकः नास्ति, अजादिः च अस्ति ।
4) "राम + भ्याम्" इत्यत्र राम-शब्दस्य भसंज्ञा न भवति, यतः अत्र उपस्थितः भ्याम्-प्रत्ययः अजादिः यकारादिः वा नास्ति ।
5) "गर्ग + यञ्" इत्यत्र गर्ग-शब्दस्य भसंज्ञा भवति, यतः अत्र उपस्थितः यञ्-प्रत्ययः चतुर्थाध्याये पाठितः अस्ति, सर्वनामस्थानसंज्ञकः नास्ति, यकारादि च अस्ति ।
6) "राम + क्यच्" इत्यत्र राम-शब्दस्य भसंज्ञा न भवति, यतः अत्र उपस्थितः क्यच्-प्रत्ययः तृतीयाध्याये पाठितः अस्ति, चतुर्थ-पञ्चमाध्याययोः न ।
ज्ञातव्यम् - स्वादिष्वसर्वनामस्थाने 1|4|17
इत्यनेन सर्वनामस्थानभिन्ने प्रत्यये परे अङ्गस्य पदसंज्ञा भवति । यकारादौ अजादौ वा प्रत्यये परे अपि अनेन सूत्रेण पदसंज्ञायाम् प्राप्तायाम् वर्तमानसूत्रेण भसंज्ञायाः निर्देशं कृत्वा पदसंज्ञायाः निषेधः भवति । एकसंज्ञाधिकारस्य कारणात् कस्यापि शब्दस्य एकस्मिन् एव समये पदसंज्ञा तथा भसंज्ञा - द्वेऽपि न भवतः ।
One-line meaning in English
If a यकारादि or an अजादि प्रत्यय which is not a सर्वनामस्थान and which is specified in the fourth or fifth chapter gets attached to an अङ्ग , the अङ्ग gets the term भ.
काशिकावृत्तिः
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
`यचि` इति वर्णग्रहणं सप्तमीनिर्दिष्टम्। अतः `यस्मिन् विधिस्तद्दावल्ग्रहणे` (वा।14) इति तदादिविधिनात्र भवितव्यमित्यत आह-- `यकारादौ` इत्यादि। गाग्र्य इत्यादौ भसंज्ञायां सत्यां `यस्येति च` 6|4|148
इत्यकारलोपः।`नभोऽङिरोमनुषां वत्युपसंख्यानं कर्तव्यम्` इति। भसंज्ञायास्त्वत्र पदसंज्ञाबाधः फलम्। `नभ इव` इति तुल्यार्थतोपदर्शनमेतत्; न तु प्रथमासमर्थाद्वतिः। स तु नभसा तुल्यं वत्र्तत इति `तेन तुल्यम्` 5|1|114
`आङ्गिरस्वत्` इति। पूर्वेण तुल्यम्। `मनुष्वत` इति। `जनेरुसिः`(द।उ।9।37) इत्यत्र बहुलग्रहणानुवृत्तेः `मन ज्ञाने` (धातुपाठः-1176) इत्येतस्मादुसिप्रत्ययः। `आदेशप्रत्यययोः` 8|3|59
इति षत्वम्। मनुष् इति स्थिते पूर्ववद्वतिः-- मनुष्वदिति। यद्यत्र पदसंज्ञा स्यात् तदा षत्वस्यासिद्धत्वादिह रुत्वं स्यात्, ततश्च मनुर्वदित्यनिष्टं रूपं स्यात्। उपसंख्यानशब्दस्य चेह प्रतिपादनम्-- `सिति च` 1|4|16
इत्यतश्चकारोऽनुवत्र्तते, स चानुक्तसमुच्चयार्थः। तेन नभोऽङ्गिरोमनुषां वतौ भसंज्ञा भविष्यति।`वृषण्वस्वआयोः` इति। अन्तर्वर्त्तिनीं विभक्तिमाश्रित्य पदसंज्ञायां प्राप्तायां भसंज्ञा विधीयते,तस्याश्च विधिश्चकारानुवृत्तेरेव लभ्यते। वृष्णोऽआः, अत्र भत्वे सति यद्यपि णत्वस्यासिद्धत्वम्, तथापि नलोपः पदनिबन्धनो न भवति, `पदान्तस्य` 8|4|36
इति णत्वप्रतिषेधश्च॥
यकारादावित्यादि। ठ्यस्मिन्विधिस्तदादावल्प्रहणेऽ इति तदादिविधिः। गार्ग्य इत्यादौ भत्वाद्यस्येति लोपः। नभोऽङ्गिरोमनुषां वत्युपसंख्यानमिति। द्वे अप्येते उपसंख्याने छन्दोविषये इत्याहुः। नभ इवेति। तृतीयासमर्थाद्वतेर्विधानात् तुल्यार्थापदर्शनमेतत्, नभसा तुल्यं वर्तत इति विग्रहः। पदनिबन्धनकार्यनिवॄत्यथमेव चैषां भसञ्ज्ञा विधीयते, न तु भत्वनिमितं कार्यं यथा स्यादिति; असम्भवात्। नभस्वद्, अङ्गिरस्वदिति। अत्रापदत्वाद्रुत्वाभावो मनुष्वदित्यत्र पदत्वे रुत्वं स्याद् न तु षत्वम्; अपदान्तस्येति वचनात्। वृषण्वसुः वृषणाश्व इति। पदत्वे सति ठ्पदान्तस्यऽ इति प्रतिषेधाण्णत्वं न स्यात्, नलोपश्च स्याद्। भत्वेऽप्यल्लोपो न भवति; अनङ्गत्वात्॥
सिद्धान्तकौमुदी
यकारादिष्वजादिषु च कप्प्रत्ययवधिषु स्वादिष्वसर्वनामस्थानेषु परतः पूर्वं भसंज्ञं स्यात् ॥
भसंज्ञया पदसंज्ञाबाधान्न जश्त्वमिति समाधातुं भसंज्ञासूत्रमाह--यचि भं। य्च अश्चेति समाहाद्वन्द्वः। `स्वादिष्वसर्वनामस्थाने` इत्यनुवृत्तं `यची`त्यनेन विशेष्यते। `यस्मिन्विधि`रिति तदादिविधिः। तदाह--यकारादिष्वित्यादिना। एवंच दत्-असित्यत्र `दत्` इत्यस्य भसंज्ञया पदसंज्ञाबाधान्न जश्त्वमिति भावः। ननु पदभसंज्ञयोरिह समावेशः कुतो न स्यात्। नच`विप्रतिषेधे परं कार्य`मिति परैव भसंज्ञा भवतीति वाच्यं, विरोध हि विप्रतिषेधः।
यचि भम्। `यची`त्यल्ग्रहणेन सप्तमीनिर्देशात्तदादिविधिरित्याह-यकारादिष्वित्यादि। यकारादिषु किम् ?।गार्ग्यः। वात्स्यः। गर्गादिभ्यो यञि `यस्येति चेत्यकारलोपो यथा स्यात्। असर्वनामस्थानेषु किम् ?। सुपादौ, सुपादः। विद्वांसौ, विद्वांसः। दित्यवाहौ , दित्यवाह इत्यादौ `पादः पत्` `वसोः संप्रसारणम्` `वाह ऊ`डित्यादयो मा भूवन्निति।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
यादिष्वजादिषु च कप्प्रत्ययावधिषु स्वादिष्वसर्वनामस्थानेषु पूर्वं भसंज्ञं स्यात्॥
महाभाष्यम्
यचि भम् (258) भसंज्ञायामुत्तरपदलोपे षषः प्रतिषेधः ।। 1 ।। भसंज्ञायामुत्तरपदलोपे षषः प्रतिषेधो वक्तव्यः । अनुकम्पितः षडङ्गुलिः षडिकः। सिद्धमचः स्थानिवत्त्वात् ।। 2 ।। सिद्धमेतत् । कथम् ? अचः स्थानिवद्भावाद्भसंज्ञा न भविष्यति। इहापि तर्हि प्राप्नोति ‐ वागाशीर्दत्तः वाचिक इति । वक्ष्यत्येतत् ‐ सिद्धमेकाक्षरपूर्वपदानामुत्तरपदलोपवचनादिति। । इहापि तर्हि प्राप्नोति ‐ षडङ्गुलिः षडिक इति । वक्ष्यत्येतत् ‐ षषष्ठाजादिवचनात्सिद्धमिति। नभोङि्गरोमनुषां वत्युपसंख्यानम् ।। 3 ।। नभोङि्गरोमनुषां वत्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । नभस्वत्। अङि्गरस्वत्। मनुष्वत्। वृषण्वस्वश्वयोश्च ।। 4 ।। वृषणित्येतस्य वस्वश्वयोर्भसंज्ञा वक्तव्या। वृषण्वसुः । वृषणश्वस्य .यच्छिरः, वृषणश्वस्य मेने ।। 18 ।।