text:
पशुः स्वस्थश्चेत् आयः अपि सुलभः
भागोऽयं तकनीकि-जाति-वित्तीयसमर्थन-आदर्शपरियोजना-दुग्धोत्पादन-पोल्ट्री-शूकरपालन-अजा-मेष-शशादीनां वाणिज्यिकोत्पादनेषु कृतानाम् अध्ययनानां सूचनाभिस्सह पशुपालनप्रबन्धनस्य विविधायात्मिकीं सूचनां प्रयच्छति।
रत्येकस्मिन् काले पशुपालनम् अतीव उत्तमव्यवसायत्वेन प्रतिष्ठितम्। कृषकाः सामान्यतः पशुपालनं कुर्वन्त्येव परन्तु सामान्यव्यवसायी उत अनुद्योगिनपि इदं अङ्गीकर्तुं शक्नोति। पशुपालनेन उत्तमादुत्तमतरः आयः सम्भाव्यते।
परिचयः
अस्माकं देशे अधिकांशतः कृषकाः कृषिकार्येण सह गोपालनमपि कुर्वन्ति। येन अधिकं धनागमो भवति। गोभ्यः अधिकदुग्धादानं प्रत्येकस्य कृषकस्योद्देश्यं भवति। परन्तु केचन कृषकाः गोभ्यः तेषां सामर्थ्यानुसारं दुग्धं दोग्धुम् असफलाः भवन्ति। तथा तेषां गौमहीष्यादयः अपि स्वस्थाः हृष्टपुष्टाः न भवन्ति। अधिकांशतः गावो महिष्यादयः अक्टूबरनवम्बरमासयोः सन्ततिं जनयन्ति। सामान्यतः गावः महिषयः प्रजनने प्रागुक्तावधेः अधिकं समयं गृह्णन्तु चेत् तत्कालमेव पशुचिकित्सकः परामर्शनीयः। यदि जन्मतः 30निमेषानन्तरं गोः महिष्याः वा नवजातशिशोः (वत्सः, वत्सतरी या कटरा कटड़ा) श्वासक्रिया न प्रचलति तदा कृत्रिमश्वासाय (आर्टिफिशियलश्वास) नवजातस्य वक्षं शनैःशनैः नोदय पश्चाद्वर्तिभागश्च उपरि उत्थापय। अनेन शिशोः श्वसनक्रिया आरभते।
नवजातशिशु जन्मात् 2-3 होरानन्तरं प्रथमं गोमयं करोति। यदि नवजातः जन्मस्य 2-3 होरानन्तरं गोमयं न करोति तर्हि तस्मै 30मिलीलीटरमात्रायां एरण्डतैलं पाययितव्यम्। नवजातस्य शरीरे (प्रसवानन्तरं) श्लिष्टं रजपदार्थं सामान्यतः माता लिह्य शोधयति। यदि सः पदार्थः माता शुष्ठुतया न स्वच्छीकरोति तर्हि स्वच्छवस्त्रेण प्रोञ्छयेत्।
सामान्यतः गौः प्रसवात् 2-4-होरानन्तरं जेरं ददाति परन्तु यदा कदा 8-12 होरायावत् अवधिरपि जेरप्रदाने गृह्णाति। यदि गौः 8-12-होरावधिमतिक्रम्यापि जेरं न पातयति तस्याभिप्रायोऽयं यत् जेरं क्वचित् अवरूद्धं वर्तते इति। अस्यां परिस्थितौ पशुचिकित्सकेन उत केनचित् कुशलेन गर्भाशये फ्यूरियाप्रभृतिः औषधिः निषेचयितव्या। यदि गौः 30-होरानन्तरमपि जेरं न पातयति तदा पशुचिकित्सकेन तन्निसारणीयं भवति। प्रसूतायै गवे महिष्यै वा प्रथमपञ्चदिवसपर्यन्तं 100-मिलीलीटरमात्रायां गर्भाशयस्वच्छतायै औषधिः प्रतिदिवसं वारद्वयं देयम्।
शिशोः (वत्सः वत्सतरी अथवा कटिया,कटरा) जन्मानन्तरमेव नाभौ पूतिरोधकः (एंटिसेप्टिक्) अर्थात् टिंचर-आयोडीन-डेटाल-हरिद्राचूर्णः लेपनीयः।
नवाजातशिशवे प्रथमदुग्धं (खीस, पेवसी) शीघ्रमेव पाययेत्। प्रथमदुग्घस्य मात्रा शिशोः शरीरस्य दशमांशतुल्या भवेत् अर्थात् यदि शिशोः भारः 10-किलोग्रामेति स्यात् तर्हि 1-लीटरमात्रायां प्रथमदुग्घं देयम्। 30 किलोग्रामभारे 3 लीटरदुग्धं देयम्। प्रथमदुग्घं शिशुं रोगात् त्रायते। अनेन च शिशौ रोगप्रतिरोधकशक्तिरपि समुपजायते। प्रथमदुग्घपानेन च शिशुः शैशवादेव स्वस्थो भवति।
अक्टूबरनवम्बरमासे शीतस्यारम्भो भवति अतः शिशुना सह प्रसूता माता संरक्षणीया। शिशुस्वास्थ्याय अब्जरोगाद्रक्षार्थं च समये समये 30-40 मिलीलीटरमात्रायां एरण्डतैलं पाययितव्यम्।
यदा बालकस्य आयुः 3-मासः भवेत् तर्हि खुरपकामुँहपका-इत्येतस्माद्रोगात् त्रातुं तस्मै सूच्यौषधं (इंजेक्शन्) प्रदातव्यम्। मईजूनमासे 6-मासादधिकायोः पशवे खुरपका-मुँहपका-गलघोंटू-लंगरियाप्रभृतिरोगात् त्राणाय सूच्यौषधं (इंजेक्शन्) देयं भवति।
गवे महिष्यै च प्रति 3-2.5किलोग्रामदुग्धानुपातेन 1-किलोग्रामखाद्यं दातव्यम्। या गावः महिष्यश्च दुग्घं न प्रयच्छन्ति ताभ्यः प्रतिदिनं 1-किलोग्राममात्रायां खाद्यं देयम् भवति। गोभ्यः महिषीभ्यः च 70-प्रतिशतं हरिततृणं देयम्। यस्याः गोः भारं 100-किलोग्रामिति अस्ति तस्यै 2.5-किलोग्रामशुष्कं खाद्यं तथा महिष्यै च 3किलोग्रामशुष्काहारः आवश्यकं वर्तते। अस्मिन् स्वद्वितीयं तृणं स्वतृतीयभागं च दाना इति देयम्।
हरिततृणे न्यूनतमं 11-12-प्रतिशतं प्रोटीनतत्वं भवेत् डेन-मध्ये 18-20-प्रतिशतं प्रोटीनतत्वम् आवश्यकं वर्तते।सर्वेभ्यः पशुभ्यः सन्तुलितमात्रायां प्रोटीनतत्वं अवश्यं देयम्। पशुभ्यः सन्तुलितमात्रायां खाद्यं दाना-तृणं दिने द्विवारं 8-10-होरानन्तरं दातव्यम्। एतदतिरिक्तं द्विवारं 8-10-होरान्तराले शुद्धं जलं देयम्। षष्ठमासे गर्भिणिमहिष्यै 1.5-किलोग्रामखाद्यं (दाना) पृथक्तया देयम्। दुधारुपशुभ्यः प्रतिदिनं न्यूनतमं 5-किलोग्राममात्रायां हरिततृणमवश्यं दद्यात्। शीतकाले बरसीम –इति सर्वोत्तमः आहारः भवति।
पशोः खाद्ये द्विप्रतिशतं खनिजतत्त्वमिश्रणमवश्यं मेलयितव्यम्। पशुभ्यः अधिकं दुग्घमादातुं तेषां च दीर्घस्वास्थ्यसंरक्षणार्थं तेभ्यः सन्तुलितमात्रायां चर्वणीयम् (खाद्यं) अनिवार्यं भवति। सन्तुलितचर्वणीये खनिजलवणेन सह पोषकतत्त्व-प्रोटीन-विटामिनप्रभृतीनां निर्धारितमात्रा निविष्टा भवति। सन्तुलिताहारकल्पनाय सूत्रं ज्ञातुम् आहारविशेषज्ञेन सह सम्पर्कः करणीयः। सन्तुलिताहारः गृहेऽपि परिकल्पयितुं शक्यते। आहारनिर्माणे उत्तमगुणवत्तायाः अन्न-(यव-कनक-ज्वारप्रभृतिः)-तैल-खली-(सर्षप-मूँगफलीप्रभृतीनां खली)-ग्वारमल-शीरा-लवण-खनिजमिश्रण-विटामिनप्रभृतीनां सन्तुलितमात्रायां प्रयोगः क्रियते।
विशिष्टडरोक्षेत्रे
पूरक-आहारः(सप्लीमेंट राशन) दीयते। पशुशरीरे यदल्पता जायते, पूरक-आहारप्रदानेन तन्निराक्रियते। दीर्घावधियावत् च पशोः स्वास्थ्यं वर्धते दुग्धसम्पन्नो च भवति। पूरक-आहारे खनिजमिश्रण-फीड-एडिटिव-बाइपासप्रोटीन-बीकाम्प्लेक्सप्रभृतीनि तत्त्वानि समाह्रियन्ते। अनेकाः व्यक्तिगतसंस्थाः पूरक-आहारस्य विक्रयं कुर्वन्ति। तर्हि तासां पूर्णं ज्ञानं प्राप्य स्वस्य पशवे पूरक-आहारः देयम्।
लघुयुवपशूनां शरीरस्य अन्तःबाह्यं कीटाः(इन्टर्नल एवं एक्सटर्नल पैरासाईट) क्षयं कुर्वन्ति। पट्टिकाकृमि-वर्तुलकृमि-परकृमिप्रभृतयः अन्तःकीटाः पशूनाम् उदरे निवसन्तः तस्याहारं रक्तं च भुञ्जन्ति। यूका-किल्ली-पिस्सूमाइटप्रभृतयो बाह्यकीटाः शरीरस्य बाह्यभागे निवसन्ति तथा च तस्य रक्तं चूषन्ति।
बाह्यान्तरिकाः द्विविधाः एव कीटाः पशूनां स्वास्थ्यं हरन्ति। यस्मात् पशूनां दुग्धदानक्षमता न्यूनीभवति। तथा च ते असमयमेव निशक्ताः अस्वस्थाः सन्तः अकालमृत्युं प्राप्तुं शक्नुवन्ति। पशूनाम् आन्तरिककीटान् हन्तुं कृमिनाशक-औषधं यथा- फेंटास-एल्बामोर-पैनाखूरप्रभृतयः उपयुक्तमात्रायां पशुचिकित्सकपरामर्शेन देयम्। बाह्यकीटान् हन्तुं च ब्यूटाक्सऔषधं 1-लीटरजले 2-मिलीलीटरमात्रायां अनुपातेन विलयनं कृत्वा पशुशरीरे सम्यक्तया लेपनीयम् परन्तु औषधिलेपनात् पूर्वं पशोः मुखे ‘मुचका’ अवश्यं बन्धनीयं तस्माद् पशुः औषधं लेढुं न शक्नुयात्।
पशूनां गोमयस्य प्रयोगः उपलनिर्माणे न कथञ्चित् कर्यात्। भूमिं खनित्वा तत्र गोमयः निक्षिप्य तस्मात् उर्वरकं निर्मीयात्। येषां पशुपालकानां कृषिभूमिर्नास्ति ते गोमयनिर्मितोर्वरकं उत्तमविक्रयमूल्ये विक्रेतुं शक्नुवन्ति जैविककृषौ गोमयनिर्मितोर्वरकस्य अतिमहती आवश्यकता भवति।
दुग्धोत्पादनाय सर्वदैव प्रभूतदुग्धप्रदातृजातीयाः एव पशवः पालनीयाः। गासु साहिवाल-हरियाणा-करनस्विस-करनफ्रिजप्रभृतयः महिषीसु च मुर्रा-मेहसानाप्रभृतयः जातयः धनदृष्ट्या लाभप्रदात्र्यः भवन्ति। दुग्धप्रदातृपशुक्रयात् प्राक् तस्य जाति-दुग्धदानसामर्थ्यादीनां विवेचनम् अवश्यं करणीयम्। पशुवंशावली अपि द्रष्टव्या अर्थात् तस्या माता-मातामही-प्रमातामह्यादयः कियत् दुग्घं प्रददाति स्म। एतदतिरिक्तं स्वक्षेत्र-सुविधामधिकृत्य अपि पशुचयनं करणीयम्।
पशुशाला सर्वदा तत्रैव निर्मातव्या यत्र वृष्टिजलं न पूर्यते। स्थानं च शुद्धवायुयुक्तं स्वच्छं च भवेत्। पशुशालायाः भूमिः इष्टिकानिर्मित-रुक्षं च भवेत्। गोमयं च पशुशालातः उत्थाप्य दूरस्थे कूपे निक्षेप्तव्यम्। पशुशालायाः जलनिकासव्यवस्था अपि सुष्ठु स्यात्। पशुशालायाः समीपं दूषितजलं न स्थिरीभवेत्। पशुशालायां मक्षिकामशकेभ्यः सुरक्षायाः व्यवस्था अपि कुर्यात्। शीतोष्णवृष्टिभ्यः पशूनां त्राणाय पशुशालायां सुरक्षोपायाः करणीयाः। अवधेयं यत्पशुभ्यः काचिदपि समस्या न स्यात्।शीतर्तौ पशुशालायां आसनार्थं तृण-काष्ठचूर्ण-शुष्कपर्ण-ईक्षुपत्राणि प्रयोक्तव्यानि। आसनस्य आद्रे सति गोमयेन सह उर्वरकस्य कूपे निक्षेप्तव्यम्। प्रतिदिनं शुष्क-आसनम् एव प्रयोक्तव्यम्। एतानि तथ्यानि अवधेयानि-
- पशूनाम् अफारारोगात् त्राणाय 1-लीटरमात्रात्मके मृदुतैले 200-ग्रामकृष्णलवणं 100-ग्रामखाद्यसोडा 30-ग्राम-अजवाईन् 20-ग्रामहिंगुश्च मिश्रीकृत्य देयम्। अफारातः सुरक्षार्थम् अधिकं बरसीम-कनक-आहारं न देयम्।
- पशून् थनैलारोगात् त्रातुं पशुशाला सर्वदैव स्वच्छा शुद्धवायुयुक्ता च स्यात्। समये समये थनैलारोगाय दुग्धपरीक्षणं कारयितव्यम्। थनैलापरीक्षणार्थं 1-चषकजले 1-चमसपरिमाणं धौतफेनस्य(सर्फ) विलयनं कृत्वा 5चमसपरिमाणे दुग्धे मेलयेत्। यदि दुग्धं अर्द्धद्रव्यरूपे परिवर्तते तर्हि निश्चीयते यत् पशुः थनैलारोगग्रस्तः वर्तते इति। थनैलारोगे सति तत्कालमेव पशुः चिकित्सकं प्रति नेतव्यः।
- थनैलारोगात् त्राणाय दुग्धदोहनात् प्राक् तदनन्तरं च स्तनं स्वच्छजलेन प्रक्षाल्य स्वच्छशुष्कवस्त्रेण प्रोञ्छयेत्। दोग्धुः नखाः न दीर्घाः स्यु। पशुशाला च सुखदा स्यात्।
- सर्वदा उच्चजातीयगौमहिष्यादयः पालनीयाः। मादां गर्भिणीं कारयितुं च उच्चकोटेः वृषभस्य वीर्यं कृत्रिमगर्भाधानाय स्वीकरणीयम्।
- कटिया-वत्सतरीं सङक्रमण-गर्भपातात् त्रातुं सूच्यौषधं (इन्जेक्शन्) दापयेत्। पशुभ्यः उदरकृमिनाशकौषधं प्रतिमासे षष्ठमासे एकवारं देयम्।
- यदा कटियावत्सतर्याः भारः 250किलोग्राम-यावत् स्यात् तदा समये गर्भधारणाय तस्यै 50ग्रामखनिजलवणं 1-चमसं कोलायडल-आयोडीनतत्त्वं 125-ग्रामाङ्कुरितान्नं च द्विमासं यावत् देयानि। कटियावत्सतर्याः स्वच्छतायाम् अपि पूर्णम् अवधानं दद्यात्।
स्रोतः- फार्म एन फूड / जेवियर-समाज-संस्थानम्, रांची।


c: text/html

text:
सान्वय सोदाहरणभाषाटीकासमेतः
श्रीगणेशं नमस्कृत्य पार्वतीनन्दनं परम् ॥
श्रीगणेशकृतौ कुर्वे भाषां तत्त्वप्रकाशिकाम् ॥
ज्योतिः प्रबोधजननी परिशोध्य चित्तं तत्सूक्तकर्म्मचरणैर्गहनार्थपूर्णा ॥
स्वल्पाक्षरपि च तदंशकृतैरुपार्घ्यक्तीकृता जयति केशववाक्छ्रुतिश्र्च ॥१॥
अन्वयः तत्सूक्तकर्म्मचरणैः , चित्तं परिशोघ्य , ज्योतिःप्रबोधजननी , स्वल्पाक्षरा , अपि , गहनार्थपूर्णा , च , तदंशकृतैः , उपायैः , व्यक्तीकृता , केशवाकू , श्रुतिः , च , जयति ॥ १ ॥
परिभग्नसमौर्विकेशचापं दृढगुणहारलसत्सुवृत्तबाहुम् ॥
सुफलप्रदमात्तनृप्रभं तत्स्मर रामं करणं च विष्णुरूपम् ॥ २ ॥
परिभग्नसमौर्विकेशचापम् , दृढगुणहारलसत्सुवृत्तबाहुम् , सुफलप्रदम् आत्तनृप्रभम् , तत् , विष्णुरूपम् , रामम् , करणम् , च , स्मर ॥ २ ॥
यद्यप्यकार्पुरुरवः करणानि धीरास्तेषु ज्यकाधनुरपास्य न सिद्धिरस्मात् ॥
ज्याचापकर्म्मरहितं सुलघुप्रकारं कर्तुं ग्रहप्रकरणं स्फुट मुद्यतोऽस्मि ॥ ३ ॥
यद्यपि , उरवः धीराः , करणानि , अकार्षुः , (तथापि ) तेषु , ज्यकाधनुः , अपास्य , सिद्धिः , न , अस्मात् -(अहम् ) ज्याचापकर्म्भरहितम् , सुलघुप्रकारम् , स्फुटम् , ग्रहप्रकरणम् , कर्तुम् , उद्यतः , अस्मि ॥३॥
द्य्वधीन्द्रोनितशक ईशत्दृत्फलं स्याच्चक्राख्यं रविहतशेषकं तु युक्तम् ॥
चैत्राद्यैः पृथगमुतः सदृग्घ्नचक्राद्दिग्युक्तादमरफलाधिमासयुक्तम् ॥ ४ ॥
खत्रिघ्नं गततिथियुङ्निरग्रचक्राङ्गांशाढ्यं पृथगमुतोऽब्धिषट्कलब्धैः ॥
ऊनाहैर्वियुतमहर्गणो भवेद्वै वारःस्याच्छरहतचक्रयुग्गणोऽब्जात् ॥ ५ ॥
द्य्वव्धीन्द्रोनितशकः , ईशहृत , (कार्य्यः ) फलम् ,‘चक्राख्यम् , स्यात् । रविहतशेषकम् , तु , चैत्राद्यैः , युक्तम् , पृथक , (स्थाप्यम् ) सदृग्घ्नचक्रात् , दिग्युक्तात् अमुतः अमरफलाधिमासयुक्तम् , खत्रिघ्नम् , गततिथियुक् , निरग्रचक्रांगांशाढ्यम् , पृथक् , (स्थाप्यम् ) अमुतः , अब्धिषट्कलब्धैः , ऊनाहैः , वियुतम् , अहर्गणः , भवेत् । वै , गणः , शरहतचक्रयुक् , अब्जात् , वारः , स्यात् ॥ ४ ॥ ५ ॥
खविधुतानभवास्तरणेर्ध्रुवः खमनला रसवार्द्धय ईश्र्वराः ॥
सितरुचो भमुखोऽथ खगा यमौ शरकृता गदितोविधुतुङ्गजः ॥ ६ ॥
शैलाद्वौ खशरा अगोः क्षितिभुवो भूतत्वदन्ता विदः केन्द्रस्याब्धिगुणोडवः सुरगुरोः खं षड्यमावस्विलाः ।
द्राक्केन्द्रस्य भृगोः कुशक्रयमला राश्यादिकोऽथो शनेः शैलाः पञ्चभुवो यमाब्धय इमेऽथ क्षेपकः कथ्यते ॥ ७ ॥
खविधुतानभवाः , तरणेः , भमुखः , ध्रुवः (भवति ) । खम् , अनलाः , रसवार्द्धयः , सितरुचः ( ध्रुवः , भवति ) । अथ , खगाः , यमौ , शरकृताः , विधुतुंगजः (ध्रुवः ), गदितः ॥
शैलाः द्वौ , खशराः अगोः , (ध्रुधः भवति ), भूतत्त्वदन्ताः , क्षितिभुवः (ध्रुवः , भवति ) । अब्धिगुणोडवः , विदः , केन्द्रस्य , (ध्रुवः , भवति ), खम् , षडयमाः , वस्विलाः , सुरगुरोः , (ध्रुवः भवति ) । कुशक्रय , मलाः द्राक्केन्द्रस्य , मृगोः , (ध्रुवः भवति ) । अथ , शैलाः , पच्चभुवः , यमाब्धयः , इमे , शनैः , राश्यादिकः (ध्रुवः , भवति ) ।
अथ , क्षेपकः कथ्यते ॥ ६ ॥ ७ ॥
रुद्रा गोऽब्जाः कुवेदास्तपन इह विधौशूलिनोगोभुवः षट् तुङ्गेऽक्षात्यष्टिदेवास्तमसि खमुडवोऽष्टाग्नयोऽथो महीजे ॥
दिक्छैलाष्टौ ज्ञकेन्द्रे विभकलनवभं पूजितेऽद्र्य़श्र्विभूपाःशौक्रे केन्द्रे गृहाद्योऽद्रिनखनव शनौ गोतिथिसवर्ग तुल्यः ॥ ८ ॥
रुद्राः , गोब्जाः , कुवेदाः , तपने गुहाद्यः , ( क्षेपकः , स्यात् ) । शूलिनः , गौभुवः , षट् , इह , विधौ , ( क्षेपकः , भवति ) । अक्षात्यप्रिदेवाः , तुंगे , ( क्षेपकः , भवति ) । अथो , दिक्छैलाष्टौ , महीजे , (क्षेपकः , भवति ) । विभकलनवभम् , ज्ञकेन्द्रे ( क्षेपकः , भवति ) । अद्र्य़श्र्विभूपाः , पूजिते , ( क्षेपकः , भवति ) । अद्रिनखनव , शौके्र , केन्द्रे , ( क्षेपकः , भवति ) । गोतिथिस्वर्गतुल्यः , शनौ , (क्षेपकः , भवति ) ॥ ८ ॥
दिनगणभवखेटश्र्चक्रनिघ्नध्रुवोनो दिवसकृदुदये स्वक्षेपयुङ् मध्यमः स्यात् ॥
निजनिजपुररेखान्तः स्थिताद्योजनौघाद्रसलवमितालिप्ताः स्वर्णमिन्दौ परे प्राक् ॥ ९ ॥
चक्रनिघ्नध्रुवोनः , स्वक्षेपयुक् , दिनगणभवखेटः , दिवसकृदुदये , मध्यमः , स्यात् । निजनिजपुररेखान्तःस्थितात् , योजनौघात् , रसलवमितलिप्ताः , परे , प्राक् , इन्दौ , स्वर्णम् , ( भवति ) ॥ ९ ॥
स्वखनगलवहीनो द्युव्रजोऽर्कज्ञशुक्राः
खतिथित्दृतगणोनो लिप्तिकास्वंशकाद्याः ॥ ऽऽ ॥
स्वखनगलवहीनः द्युव्रजः , लिप्तिकासु , खतिथिहृतगणोनः (कार्य्यः ) (तदा )अंशकाद्याः , अकज्ञशुक्राः , (स्युः ) ॥ऽऽ॥
गणमनुहतिरिन्दुः स्वाद्रिभूभागहीनः
खमनुत्दृतगणोनो लिप्तिकास्वंशपूर्वः ॥ १० ॥
स्वाद्रिभूभागहीनः , गणमनुहतिः , लिप्तिकासु , खमनुहृतगणोनः , (कार्य्यः तदा ) अंशपूर्वः इन्दुः ( भवति ) ॥ १० ॥
नवत्दृतदिनसंघश्र्चन्द्रतुङ्गंलवाद्यं भवति खनगभक्तद्युव्रजोपेतालिप्तम् ॥ ऽऽ ॥
नवहृतदिनसंघः खनगभक्तद्युव्रजोपेतलिप्तम् लवाद्यम् चन्द्रतुङ्गम् (भवति ) ॥ ऽऽ ॥
नवकुभिरिषुवेदैर्घस्रसघाद्दिधाप्तात् फललवकलिकैक्यं स्यादगुश्र्चक्रशुद्धः ॥११॥
नवकुभिः , इषुवेदैः , द्विधा , धस्रसंवात् , अप्तात् फललवकलिकैक्यम् , चक्रशुद्धः , अगुः , स्यात् ॥११॥
दिग्घ्नो द्विधा दिनगणोऽङ्ककुभिस्त्रिशैलैर्भक्तः फलांशककलाविवरं कुजः स्यात् ॥ ऽऽ ॥
दिग्घ्नः , दिनगणः , द्विधा , अङ्ककुभिः , त्रिशलः , भक्तः , (कार्य्यः ), ततः , फलांशककलाविवरम् , कुजः , स्यात् ॥ऽऽ॥
त्रिघ्नो गणः स्ववसुदृग्लवयुग्ज्ञशीघ्रकेन्द्र लवाद्यहिगुणाप्तगणोनलिप्तम् ॥१२॥
त्रिघ्नः , गणः , स्ववसुदृग्लवयुक , अहिगुणाप्तगणोनलिप्तम् , लवादि , ज्ञशीघ्रकेन्द्रम् , (स्यात् ) ॥१२॥
द्युपिण्डोऽर्कभक्तो लवाद्यो गुरुः स्याद् द्युपिण्डात्खशैलाप्तलिप्ताविहीनः ॥ ऽऽ ॥
अर्कभक्तः , द्युपिण्डः , द्युपिण्डात् खशैलाप्तलिप्ताविहीनः , लवाद्यः , गुरुः , स्यात् ॥ ऽऽ ॥
अहर्गणमें बारहका भाग देकर जो अंशादि लब्धि हों उनमें (अहर्गणमें ) ७० का भाग देकर जो कलादि लब्धि हो उसको घटा दे जो शेष रहे सो अहर्गणोत्पन्न गुरु होता है इससे पूर्वोक्त रीतिके अनुसार मध्यमगुरु साधन करे ॥ ऽऽ ॥
त्रिनिघ्नद्युपिण्डाद्दिधाऽक्षैः क्विभाब्जैरवाप्तांशयोगो भृगोराशुकेन्द्रम् ॥१३॥
त्रिनिघ्नद्यपिण्डात् , अक्षैः , क्विभाब्जैः , द्विधाः , अवाप्तांशयोगः , भृगोः , आशुकेन्द्रम् , भवति ॥
खाग्न्युद्धृतो दिनगणोंऽशमुखः शनिः स्यात् षट्पञ्चभूत्दृतगणात्फललिप्तिकाढ्यः ॥ ऽऽ ॥
खाग्न्युद्घृतः , दिनगणः , षट्ञ्चभूहृतगणात् फललिखिकाढ्यः , अंशमुखः शनिः स्यात् ॥ऽऽ॥
गोऽक्षा गजा रविगतिः शशिनोऽभ्रगोश्र्वाः पञ्चाग्नयोऽथ षडिलाब्धय उच्चभुक्तिः ॥१४॥
राहोस्त्रयं कुशशिनोऽसृज इन्दुरामास्तर्काश्र्विनो ज्ञचलकेन्द्रजवोऽर्यहिक्ष्माः ॥
लिप्ता जिना विकलिकाश्र्च गुरोः शराः खं शुक्राशुकेन्द्रगतिरद्रिगुणाः शनेर्द्वे ॥१५॥
गोऽक्षाः , गजाः , रवितातिः , (अस्ति ) । अभ्रगोश्वाः , पञ्चग्नयः , शशिनः , (गतिः , अस्ति ) । अथ , षट् , इलाब्धयः उच्चभुक्तिः , (अस्ति ) । त्रयम् , कुशशिनः , राहोः , (गतिः अस्ति ) । इन्दुरामाः , तर्काश्र्विनः , असृजः , (गतिः , अस्ति ) । अर्य्यहिक्ष्माः , लिप्ताः , जिनाः , विकलिकाः , ज्ञचलकेन्द्रजवः , (अस्ति ) । शराः -खम् , गुरोः , (गतिः , अस्ति ) । अद्रिगुणाः , शुक्राशुकेन्द्रगतिः , (अस्ति ) । द्वे , शनेः , (गतिः , अस्ति ) ॥१४॥१५॥
सौरोऽर्कोऽपि विधूच्चमङ्ककलिकोनाब्जो गुरुस्त्वार्य्यजोऽसृग्राहू च कजज्ञकेन्द्रकमथार्य्ये सेषुभागःशनिः ॥
शौक्रं केन्द्रमजार्य्यमध्यगमितीमे यान्ति दृक्तुल्यतां सिद्धैस्तैरिह पर्वधर्म्मनयसत्कार्यादिकं त्वादिशेत् ॥१६॥
अर्कः , सौरः (घटते ) । विधूच्चम् , (सौरपक्षीयम् , घटते ) । अंककलिकोनाब्जः , अपि , (सौरः , घटते ) । गुरुः , तु आर्य्यजः , (घटते ) । असृक् -राहुः , च , ( आर्य्यपक्षीयौ , घटेते ) । कजज्ञकेन्द्रम् , (घटते ) अथ , सेषुभागः , शनिः , आर्य्ये (घटते ) । शौक्रम् , केन्द्रम् अजार्य्यमध्यगम् , (घटते ) । इति , इमे दृक्तुल्यताम् , यान्ति , इह , तु , सिद्धैः , तैः , पर्वधर्ग्मनयसत्कार्यादिकम् , आदिशेत ॥१६॥
इति श्रीगणकवर्य्यपण्डितगणेशदैवज्ञकृतौ ग्रहलाघवाख्यकरण ग्रन्थे पश्र्चिमोत्तरदेशीयमुरादाबादपत्तनवास्तव्यगौडवंशावतंसश्रीयुतभेलानाथतनुजपंडितरामत्वरूपशर्म्मणा
विरचितया विस्तृतोदाहरणसनाथीकृतान्वयसमन्वितया भाषाव्याख्यया सहितो मध्यमग्रहसाधनाधिकारः समाप्तिमितः ॥१॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
बेट्मिन्टन्-क्रीडा
चटकिकाताडनजालिकाक्रीडा(BADMINTON) तुमुलरवक्रीडा(Racket/Racquet sport) वर्तते ।
अन्तर्विषयाः
प्रकारः[सम्पादयतु]
बाड्मिण्टन्-क्रीडा द्विप्रकारकौ स्तः ।
१ शटल्-बाड्मिण्टन्
२ बाल्-बाड्मिण्टन्
१ शटल्-बाड्मिण्टन्[सम्पादयतु]
ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः[सम्पादयतु]
क्रिकेटवदेव चटकिका-ताडन-जालिका -(बैडमिण्टन )क्रीडाऽपि प्रथममिंग्लैण्डवासिन एव क्रीडन्ति स्म । २०० वर्षेभ्यः पूर्वं येन रुपेणेयं क्रीडयते स्म ततोऽस्याः साम्प्रतिकं रुपं पूर्णतया भिन्नं विद्यते । पूर्वं द्वौ क्रीडकौ कियति चिदेकस्मिन् नियतेऽन्तराले स्थित्वा क्रीडाचटकिकामेकया ताडन-जालिकया सन्ताड्यैकोऽपरस्य निकटे प्रेषयति स्म तथा तां यथाशक्ति भूमौ नावपातयन्ति स्म ।
ईशवीय १८७० तमे वत्सरे क्रीडाङ्गणस्य मध्यभागे जालिकां बदध्वा वर्तमानरुपेण् 'ग्लोसेस्टर-शायर' स्य 'बैडमिण्ट्न' -क्रीडाप्रकोष्ठे क्रीडिता तदन्तरमेवास्याः क्रीडाया अभिधानं 'बैडमिण्टन' इति प्रवृत्तम् ।
केचन विशेषज्ञा एवमपि कथयन्ति यद इयं क्रीडा सर्वप्रथमं भारत एव क्रीडिता, परं भारतेऽस्या आरम्भः १८७३ तमे वत्सरेऽभूत् । आत्राङ्ग्लानां सेनाया अधिकारिण इमामारभन्त् तथा सन् १८७७ वत्सरेऽस्या नियमाः सर्वप्रथमं करांचीनगर्थां कर्नल एच.ओ.सेल्वी -महोदयेन प्रकाशितास्ततः परं च त एव नियमा इंग्लैण्डेऽपि प्रकाशिताः ।
क्रीडाङ्गणं तदायतिविस्तारादयश्च[सम्पादयतु]
- (क) क्रीडाङ्गणम् -बैडमिण्टन-क्रीडायाः स्थलं ४४ फुटमितमायतं २० फुटमितं च विस्तृतं भवति । यस्य केन्द्र पञ्चफुटोन्नतैका जालिका निबद्धयते । उभयतः सामान्य-समारम्भ-पङिक्तर्जालिकातः ६ फुट ६ इञ्चमिते दूरभागे समाकृष्यते । तस्याः पृष्ठे प्रलम्ब-समारम्भ -(लांग सर्विस ) रेखा १३ फुटमितेनान्तरालेनाकृष्यते तथा तस्याः समानान्तरमेवैका २ फुट ६ इञ्चदूरे एककानां कृते पृष्ठसीमेरेखा (बैकबाउण्ड्री लाइन्)दीयते । सामान्यारम्भ-रेखातः पृष्ठसीमरेखा पर्यन्तमेका मध्यरेखाऽपि विधीयते या क्रीडास्थलं द्विधा विभनक्ति । तच्च क्षेत्र वाम-दक्षक्षेत्रनाम्ना स्मर्यते । युग्मक-क्रीडार्थं १ फुट ६ इञ्चविस्तृता क्षेत्रस्यान्तर्भागे एकैका रेखा उभयतो दियते या युग्मके समुपयुज्यते ।
अस्याः क्रीडाया भूभागः प्रायेण काष्ठ्स्यैव भवति परं भारते यत्रयं क्रीडा विमुक्ते स्थले भवति तत्र समतला भूमिस्तथा विधीयते यस्यां क्रीडका न परिस्खलेयुः । क्रीडाङ्गणस्य वर्णो दिप्तीमान भवेद् यतश्चटकिका (शटाल) या वर्णः श्वेतो भवति । क्षेत्रस्य रेखा १ १/२ इञ्चमिता विस्तृताः कर्तव्यास्तथा केनापि दीप्तिमता वर्णेन कृष्टाः स्युः ।
- (ख) जालिका (नेट)
जालिकाया आयतिः २० फुटामिता क्रियते तथोभयतः पार्श्वरेखयोः ५ फुट ३ इञ्च-प्रलम्बौ स्तम्भौ निखन्येते ययोर्जालिका वद्धयते । जालिका भूमेः २ १/२ फुटमितोन्नता भवति । अस्या विस्तारः २ १/२ फुट क्रियते । यदीयं कस्मिंश्चित् क्रीडा -प्रकोष्ठे क्रीडनाय बद्धयते तदा १ इञ्चमितैर्दण्डैर्भितौनियम्यते । दण्डयोर्भूमेरुच्चता ५ फुट १ इञ्चमिता कर्तव्या । उपरितने भागे १ १/२ इञ्चमिता सूत्रपट्टिका भवति ।
२ क्रीडोपकरणयुगलम्[सम्पादयतु]
- (क) ताडन -जालिका 'रेकेट्’ -बैडमिण्ट्नस्य ताड्नजालिका 'रैकेट' इति कथ्यते । अस्या आकार् -प्रकारादयो लान -टेनिसस्य रैकेटवदेव भवन्ति । अतस्तद्विषये यत्सूचितमस्ति तदेवात्रापि ज्ञेयम् ।
- (ख) चटकिका (शटल अथवा शटला -कौक)-चटकिकाऽतिवस्वल्पभारवती भवति तथा ताडान -जालिकायाः स्पर्शमात्रेणोच्छलति । अस्या भारः ७५ ग्रेन तः ८५ ग्रेनमितो भवति । कलहंसस्य लघुतमान षोडश पक्षान 'कार्क’स्य ख्ण्डे संयोज्य कार्कस्थलावधि चर्मण् आवरणं कृत्वा, पक्षाणां विस्तृत -भागस्य समीप एकेन सूत्रेणा बदध्वा तस्या आकृतिः कोणाकारा विधीयते । अधोभागादस्या व्यासः १ इञ्चत १ १/८ इञ्चमितस्तथा पक्षाणां विस्तृतांशात् कार्कस्य दूरता १ १/२ तः स २ १/२ इञ्चपर्यन्ता भवति । उपरितनभागस्य व्यासः २ १/२ इञ्चमितः स्वीक्रीयते । साम्प्रतं प्लास्टिकनिर्मिताः पक्षा अपि लभ्यन्ते । कन्दुकस्थाने इयमेव चटकिकाऽत्र प्रयुज्यते । हिन्द्यां 'चिडी-छिक्का’ इति कथ्यते ।
क्रीडकाः क्रीडाविधयश्च[सम्पादयतु]
- १- क्रीडकाः -
अस्यां क्रीडायां सर्वविधस्यायुषो बाला युवका वृद्धा बालिका युवत्यो वृद्धाः स्वेच्छया सारल्येन भागं गृहीतुं प्रभवन्ति । अस्यां द्वौ क्रीडकौ चत्वारो वा मिश्रिताः क्रीडकाः क्रीडन्ति परं 'युग्मक-क्रीडा’ (डबल्स गेम) बहु प्रसिद्धा लोकप्रिय चाऽस्ति ।
- २- क्रीडा-विधयः -
-
- (क) क्रीडारम्भः -अन्यासां क्रीडानामिवास्यामपि मुद्रोत्क्षेपण-विधिर्भवति परं तत्रारम्भस्य ताडन-जालिकाया उच्छालन-द्वारा निर्णयो भवति । क्रीडारम्भात् पूर्वमेकतमभागस्य द्वयोः क्रीडार्थिनोरेकतमस्ताडन -जालिकामुच्छालयति तस्याः पतने सति स्नायु -गुम्फितो भागोऽथवा हस्तग्रहणाभागो नीचैरागच्छति । येन क्रीडकेन यस्यै भागाय पणः कृतो भवति तथा तस्मिन् विजयी भवति । स प्रथमं क्रीडारम्भेऽथवा यस्मिन् क्रीडाक्षेत्रे स स्व-यौक्तिकैः सह क्रीडितुं वाञ्छति, क्रीडामाराभते । एतद्विषयको निर्णयस्तस्यैव पक्षेऽस्ति ।
-
क्रीडारम्भण (सर्विस) स्यान्ये नियमाः प्रायः सर्वेऽपि पूर्ववदेव सन्ति । निर्णायकस्य सम्मानेन सह नियमानां पालनं कुर्वन् क्रीडकः प्रतियोगितायां विजयते ।
-
-
- (ख) अन्ये विधयो नियमाश्च -
-
यथा पूर्वं टैनिस-क्रीडायां क्रीडन-विधयस्तेषां नियमाश्च प्रदर्शिताः सन्ति प्रायस्त एवास्यां क्रीडायामपि प्रयुज्यन्ते पाल्यन्ते च । अन्यद विशिष्य ज्ञानाय तत्रैवावलोकनीयम् । 'एकल-क्रीडाऽपि’ पूर्ववदेव ज्ञेया । विशिष्टाः शब्दा निर्देशाश्चापि पूर्वोक्ता एव सन्ति । अतः
शटल्-बाड्मिण्टन्-सम्बद्धः श्लोकः[सम्पादयतु]
-
-
- नीत्वा ताडनजालिकाचटकिकाः क्रीडाङ्गणे यत्नतः
- क्रीडार्थं समुपस्थिताविह मिथः क्रीडार्थिनौ क्रीडतः ।
- यद्वा युग्मक -खेलने प्रतिदिनं क्रीडन्त्यहो ! क्रीडकाः
- सैषा राजति "बैडमिण्टन्"-कला लोकप्रित्यवं श्रिता ॥
-
-
-
- या पूर्वं नृपतिप्रियाऽथ धनिनां क्रीडेति सङ्कीर्तिता,
- यस्यां सर्ववयोमयो जनगणः सौख्येन खेलां व्यधात् ।
- गेहस्थे विशेदऽङ्गणे रुचिमति क्षेत्रे च या क्रीडयते,
- तां क्रीडामिह "बैडमिण्ट्न" -मिति प्रख्यां मुद्रा क्रीडत ॥
-
२ बाल्-बाड्मिण्टन्[सम्पादयतु]
बाल्-बाड्मिण्टन्-क्रीडा भारतदेशे प्रसिद्धं वर्तते । एषा क्रीडा अपि शटल्-बाड्मिण्टन् इव भवति । परन्तु अत्र शटल्-काक् स्थाने पीत-कन्दुकस्य उपयोगः भवति । १८५६ तमस्य वर्षस्य आरम्भसमये राजपरिवारजनाः तमिऴनाडुराज्यस्य तञ्जावूरु नगरे एनां क्रीडां क्रीडति स्म । एषा बाह्याङ्गणक्रीडा वर्तते । कर्णाटकराज्ये, तमिऴनाडुराज्ये, आन्ध्रप्रदेशराज्ये, पुदुचेरी नगरे च अस्याः क्रीडायाः फ्लड्-लैट् स्पर्धाः भवन्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
बाल्-बाड्मिण्टन्-क्रीडा तमिऴनाडुराज्यस्य तञ्जावूरु प्रदेशे आरब्धम् । अस्याः क्रीडायाः विषये तञ्जावूरु माहाराज्ञः आसक्तिः अधिका आसीत् । अतः अस्मिन् प्रदेशे एषा क्रीडा बहु प्रसिद्धा अभवत् । १९५४ तमे वर्षे बाल्-बाड्मिण्टन्-क्रीडायाः सङ्घः आरब्धः ।
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरंगिणी


text:
लेपाक्षी
लेपाक्षी- शिल्पकलाचातुर्यम् आन्ध्रप्रदेशे लेपाक्षी इत्यत्र विजयनगरसाम्राज्ये पेनुकोण्ड-आस्थाने कोशाधिपतिना विरूपण्णेन निर्मितानि शिल्पानि सन्ति । निर्माता श्रीविरुपण्णः क्रिस्ताब्दे १५३८ तमे वर्षे श्री दुर्गादेवालयं श्रीवीरभद्रदेवालयं तथा बहन्नन्दिविग्रहं च निर्मितवान् । एषः नन्दिविग्रहः भारते एव अतिमहान् इति ख्यातः अस्ति । कूर्मशैले देवालयः प्रतिष्ठापितः अस्ति । अन्तः मण्डपे ६० स्तम्भाः शिल्पयुक्ताः सन्ति । प्रत्येकस्थम्भं वैशिष्ट्यम् अस्ति । मण्डपे छद्यां शतदलकमलचित्रणम् अतीव सुन्दरम् अस्ति । परशिवस्य विविधाः भङ्ग्यः चित्रिताः सन्ति । गर्भगृहस्य पुरतः महाविष्णुः प्रतिष्ठापितः अस्ति । गर्भगृहे छद्याम् २४x१४ पादमितं वीरभद्रस्वामिचित्रम् अस्ति । देवालयस्य पार्श्वे श्री पार्वतीपरमेश्वरकल्याणमण्डपम् अपूर्णम् अस्ति । तस्य स्थम्भेषु अपि उत्तमशिल्पानि सन्ति । एकस्य गोः शरीरे तिस्रः गावः दृश्यन्ते । तथा मर्कटद्वयस्य शिल्पे त्रयः मर्कटाः दृश्यन्ते । सङ्गीतकाराणां तथा नर्तकानामपि अनेकानि शिल्पानि सन्ति । स्वल्पदूरे शिलास्थालिकाः सन्ति । तस्य कारणं किम् इति न ज्ञायते ।
मार्गः[सम्पादयतु]
वाहनमार्गे हिन्दुपुर, पुट्टपर्ती, बागेपल्ली स्थानेभ्यः सम्पर्कः अस्ति । हिन्दुपुरे धूमशकटवाहन- निस्थानमास्ति । हिन्दुपुरतः २४.कि.मी ।


text:
समत्वं निर्देशयन्नाह—
बन्धेषु रचनासु विषये यदविषमम् समम् आदिमध्यान्तेषु चतुर्णामपि पादानां सजातीयबन्धत्वादित्यनूद्य तत्समं काव्यं ज्ञेयमिति विधीयते । कियन्तस्ते बन्धा येष्वविषमं समं स्यादिति चेदाह—त इत्यादि । ते बन्धा मृदुस्फुटमध्यमाः त्रयः सम्भवन्ति । मृदुरशिथिलः कोमलः । शिथिलकोमलस्य श्लेषविपर्ययत्वात् । यथोक्तं प्राक् । मृदुश्रुतिरिति यावत् । स्फुटोऽधिमात्रश्रुतिः । क्रुद्धोद्यस्य सुकुमारविपर्ययत्वात् । यद् वक्ष्यति—न्यक्षेणेत्यादि48 19b उन्मिश्रो मध्यमश्रुतिः । कः पुनरेषां प्रभव इत्याह—मृद्वित्यादि । मृदवो मृदुश्रुतयः ककारादयः यथासम्भवम् । स्फुटा अधिमात्रश्रुतयः घकारादयः । उन्मिश्रा मृदुस्फुटाः संसृष्टा ये वर्णास्तेषां विन्यासो रचना योनिः प्रभवो येषां ते तथा । ते च त्रयः मृदुमध्योऽधिमात्रभेदेन प्रत्येकं त्रिधा सम्भवन्ति । स[मे] तु तेषामेवा[वा]न्तरो भेदः स्यात् । मौलास्त्रय एव बन्धाः । तत्र पद्यं गद्यं द्विधा । यद्येकेन बन्धेन समाप्यते तदा49 समं काव्यम्, विजातीयबन्धकृतवैषम्याभावात् । अत एवोक्तं बन्धेष्वविषममिति । साम्यं पृथगुदाहृतम् ॥


text:
जीवन्तीवृक्षः
इयं जीवन्ती आयुर्वेदस्य वैद्यकीयपद्धतौ अत्यन्तं प्रचलितं द्रव्यम् अथवा औषधम् । संस्कृतेन अस्याः जीवन्त्याः “हरीतेकी, अभया, पथ्या, कायस्था, अमृता, हैमवती, अवस्था,रोहोबी” इत्यादीनि नामानि अपि सन्ति । एषा जीवन्ती सामान्यतः त्रिधा विभज्यते – महाकारिका, लघ्वाकारिका, पीतवर्णीया चेति । अस्याः जीवन्त्याः वृक्षः सामान्यतया ५० तः ८० पादमितः उन्नतः भवति । महति अरण्ये तत्रापि दक्षिणभारतस्य अरण्येषु सः वृक्षः वर्धते । अस्य वृक्षस्य पर्णानि ३ – ८ अङ्गुलं यावत् दीर्घाणि, २ – ४ अङ्गुलं यावत् विशालानि च भवन्ति । तानि पर्णानि वृत्ताकारकाणि भवन्ति । अस्य जीवन्तीवृक्षस्य पुष्पाणि लघ्वाकारकाणि, पीतमिश्रितश्वेतवर्णीयानि भवन्ति । तस्य जीवन्तीवृक्षस्य फलानि पीतवर्णीयानि भावन्ति । फलानां सङ्ग्रहणार्थं जनवरीमासतः एप्रिल् – मासं यावत् कालः उत्तमः । इयं जीवन्ती पञ्चरसयुक्ता अस्ति । अस्यां लवणरसम् एकं विहाय अन्ये सर्वे पञ्च रसाः सन्ति ।
इतरभाषाभिः अस्याः जीवन्त्याः नामानि[सम्पादयतु]
इयं जीवन्ती आङ्ग्लभाषयाTerminalia Chebula इति उच्यते । इयं सस्यशास्त्रे Combritaeeae इति कुटुम्बे अन्तर्भवति । इयं जीवन्ती हिन्दीभाषया“हरड्” इति, तेलुगुभाषया“करक्कायि” इति, तमिळ्भाषायां “कदुक्कालु” इति, मलयाळंभाषया“हरडे” इति, कन्नडभाषया “अळलेकायि” इति उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः जीवन्त्याः प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
नाम्नः अनुगुणं गुणेन एषा जीवदात्री एव । अस्याः प्रयोजनानि अपि अनन्तानि । १. इयं जीवन्ती अत्यन्तम् उत्तमं रसायनद्रव्यम् अस्ति । एतां जीवन्तीं सम्यक् पेषयित्वा मधुना सह योजयित्वा पिटकानां स्फोटं कारयितुं लेपयन्ति । अयम् एव लेपः व्रणानां शुष्कीकरणार्थम् अपि उपयुज्यते । २. एषा जीवन्ती शोथं निवारयति । सन्धिवातं, नेत्ररोगं चापि दूरीकरोति । ३. इयं जीवन्ती अग्निमाद्यं निवारयति । कामलरोगम् अतिसारं चापि दूरीकरोति । ४. अस्याः जीवन्त्याः उपयोगेन अश्मरीरोगः, अनाहेरोगः, विबन्धरोगः चापि अपगच्छति । ५. अस्याः जीवन्त्याः उपयोगेन अजीर्णम् अपगच्छति । अरतिः, पाण्डुरोगः च अपगच्छति । ६. एषा जीवन्ती नीमीयरोगं, कासं श्वासरोगं, श्वेतप्रदरं च निवारयति ।


text:
श्रुतिलक्षणम् आनुपूर्व्यं तत्प्रमाणत्वात् ॥१ -१॥
अर्थाच् च ॥१ -२॥
अनियमो ऽन्यत्र ॥१ -३॥
क्रमेण वा नियम्येत क्रत्वेकत्वे तद्गुणत्वात् ॥१ -४॥
अशाब्द इति चेत् स्याद् वाक्यशब्दत्वात् ॥१ -५॥
अर्थकृते वानुमानं स्यात् क्रत्वेकत्वे परार्थत्वात् स्वेन त्व् अर्थेन सम्बन्धस् तस्मात् स्वशब्दम् उच्येत ॥१ -६॥
तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥१ -७॥
प्रवृत्या तुल्यकालानां गुणानां तदुपक्रमात् ॥१ -८॥
सर्वम् इति चेत् ॥१ -९॥
नाकृतत्वात् ॥१ -१०॥
क्रत्वन्तरवद् इति चेत् ॥१ -११॥
नासमवायात् ॥१ -१२॥
स्थानाच् चोत्पत्तिसंयोगात् ॥१ -१३॥
मुख्यक्रमेण वाङ्गानां तदर्थत्वात् ॥१ -१४॥
प्रकृतौ तु स्वशब्दत्वाद्याक्रमं प्रतीयेत ॥१ -१५॥
मन्त्रतस् तु विरोधे स्यात् प्रयोगरूपसामर्थ्यात् तस्माद् उत्पत्तिदेशः सः ॥१ -१६॥
तद्वचनाद् विकृतौ यथा प्रधानं स्यात् ॥१ -१७॥
विप्रतिपत्तौ वा प्रकृत्यन्वयाद् यथाप्रकृति ॥१ -१८॥
विकृतिः प्रकृतिधर्मत्वात् तत्काला स्याद् यथा शिष्टम् ॥१ -१९॥
अपि वा क्रमकालसंयुक्ता सद्यः क्रियेत तत्र विधेर् अनुमानात् प्रकृतिधर्मलोपः स्यात् ॥१ -२०॥
कालोत्कर्ष इति चेत् ॥१ -२१॥
न तत्सम्बन्धात् ॥१ -२२॥
अङ्गानां मुख्यकालत्वाद् यथोक्तम् उत्कर्षे स्यात् ॥१ -२३॥
तदादि वाभिसम्बन्धात् तदन्तम् अपकर्षे स्यात् ॥१ -२४॥
प्रवृत्या कृतकालानाम् ॥१ -२५॥
शब्दविप्रतिषेधाच् च ॥१ -२६॥
असंयोगात् तु वैकृतं तद् एव प्रतिकृष्येत . मिमांसा -५ ,१ -२७॥
प्रासङ्गिकं च नोत्कर्षेद् असंयोगात् ॥१ -२८॥
तथापूर्वम् ॥१ -२९॥
सान्तपनीया तूत्कर्षेद् अग्निहोत्रं सवनवद् वैगुण्यात् ॥१ -३०॥
अञ्यवायाच् च मिमांसा -५ ,१ -३१॥
असम्बन्धात् तु नोत्कर्षेत् ॥१ -३२॥
प्रापणाच् च निमित्तस्य ॥१ -३३॥
सम्बन्धात् सवनोत्कर्मः ॥१ -३४॥
षोडशी चोक्थ्यसंयोगात् ॥१ -३५॥
सन्निपाते प्राधानानाम् एकैकस्य गुणानां सर्वकर्म स्यात् ॥२-१॥
सर्वेषां वैकजातीयं कृतानुपूर्व्यत्वात् ॥२ -२॥
कारणाद् अभ्यावृत्तिः ॥२ -३॥
मुष्टिकपालावदानाञ्जनाभ्यञ्जनवपनपावनेषु चैकेन ॥२ -४॥
सर्वाणि त्व् एककार्यत्वादेषां तद्गुणत्वात् ॥२ -५॥
संयुक्ते तु प्रक्रमात् तदङ्गं स्याद् इतरस्य तदर्थत्वात् ॥२ -६॥
वचनात् तु परिव्याणान्तम् अञ्जनादिः स्यात् ॥२ -७॥
कारणाद्वा (न ) वसर्गः स्याद् यथा पात्रवृद्धिः ॥२ -८॥
न वा शब्दकृतत्वान् न्यायमात्रमितरदर्थात् पात्रविवृद्धिः ॥२ -९॥
पशुगणे तस्यतस्यापवर्जयेत् पश्वैकत्वात् ॥२ -१०॥
दैवतैर् वैककर्म्यात् ॥२ -११॥
मन्त्रस्य चार्थवत्त्वात् ॥२ -१२॥
नानाबीजेष्वेकमुलूखलं विभवात् ॥२ -१३॥
विवृद्धिर् वा नियामादानुपूर्व्यस्य तदर्थत्वात् ॥२ -१४॥
एकं वा तण्डुलभावाद् धन्तेस् तदर्थत्वात् ॥२ -१५॥
विकारे त्व् अनूयाजानां पात्रभेदो ऽर्थभेदात् स्यात् ॥२ -१६॥
प्रकृतेः पूर्वोक्तत्वाद् अपूर्वम् अन्ते स्यान् न ह्य् अचोदितस्य शेषाम्नानम् ॥२ -१७॥
मुख्यानन्तर्यमात्रेयस् तेन तुल्यश्रुतित्वाद् अशब्दत्वात् प्राकृतानां व्यवायः स्यात् ॥२ -१८॥
अन्ते तु बादरायणस् तेषां प्रधानशब्दत्वात् ॥२ -१९॥
तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥२ -२०॥
कृतदेशात् तु पूर्वेषां स देशः स्यात् तेन प्रत्यक्षसंयोगान् नयायमात्रमितरत् ॥२ -२१॥
प्रकृताच् च पुरस्ताद् यत् ॥२ -२२॥
सन्निपातश् चेद् यथोक्तमन्ते स्यात् ॥२ -२३॥
विवृद्धिः कर्मभेदात् पृषदाज्यवत् तस्यतस्योपदिश्येत ॥३-१॥
अपि वा सर्वसङ्ख्यत्वाद् विकारः प्रतीयेत ॥३ -२॥
स्वस्थानात् तु विवृध्येरन् कृतानुपूर्व्यत्वात् ॥३ -३॥
समिध्यमानवतीं समिद्धवतीं चान्तरेण धाय्याः स्युर् द्यावापृथिञ्योरन्तरालं समर्हणात् ॥३ -४॥
तच्छब्दो वा ॥३ -५॥
उष्णिक्ककुभोरन्ते दर्शनात् ॥३ -६॥
स्तोमविवृद्धौ वहिष्पवमाने पुरस्तात् पर्यासाद् आगन्तवः स्युस् तथा हि दृष्टं द्वादशाहे ॥३ -७॥
पर्यास इति चान्ताख्या ॥३ -८॥
अन्ते वा तदुक्तम् ॥३ -९॥
वचनात् तु द्वादशाहे ॥३ -१०॥
अतद्विकारश् च ॥३ -११॥
तद्विकारे ऽप्य् अपूर्वत्वात् ॥३ -१२॥
अन्ते तूत्तरयोर् दध्यात् ॥३ -१३॥
अपि वा गायत्रीबृहत्यनुष्टुप्सु वचनात् ॥३ -१४॥
ग्रहेष्टकम् औपानुवाक्यं सवनचितिशेषः स्यात् ॥३ -१५॥
क्रत्वग्निशेषा वा चोदितत्वाद् अचोदनानुपूर्वस्य ॥३ -१६॥
अन्ते स्युर् अव्यवायात् ॥३ -१७॥
लिङ्गदर्शनाच् च ॥३ -१८॥
मध्यमायां तु वचनाद् ब्राह्मणवत्यः ॥३ -१९॥
प्राग्लोकम्पृणायास् तस्याः सम्पूरणार्थत्वात् ॥३ -२०॥
संस्कृते कर्म संस्काराणां तदर्थत्वात् ॥३ -२१॥
अनन्तरं व्रतं तद्भूतत्वात् ॥३ -२२॥
पूर्वं च लिङ्गदर्शनात् ॥३ -२३॥ अर्थवादो वार्थस्य विद्यमानत्वात् ॥३ -२४॥
न्यायविप्रतिषेधाच् च ॥३ -२५॥
सञ्चिते त्व् अग्निचिद् युक्तं प्रापणान् निमित्तस्य ॥३ -२६॥
क्रत्वन्ते वा प्रयोगवचनाभावात् ॥३ -२७॥
अग्नेः कर्मत्वनिर्देशात् ॥३ -२८॥
परेणावेदनाद् दीक्षितः स्यात् सर्वैर् दीक्षाभिसम्बन्धात् ॥३ -२९॥
इष्ट्यन्ते वा तदर्था ह्य् अविशेषार्थसन्वन्धात् ॥३ -३०॥
समाख्यानं च तद्वत् ॥३ -३१॥
अङ्गवत् क्रतूनाम् आनुपूर्व्यम् ॥३ -३२॥
न वासम्बन्धात् ॥३ -३३॥
काम्यत्वाच् च ॥३ -३४॥
आनर्थक्यान् नेति चेत् ॥३ -३५॥
स्याद् विद्यार्थत्वाद् यथा परेषु सर्वस्वारात् ॥३ -३६॥
य एतेनेत्य् अग्निष्टोमः प्रकरणात् ॥३ -३७॥
लिङ्गाच् च ॥३ -३८॥
अथान्येनेति संस्थानां सन्निधानात् ॥३ -३९॥
तत्प्रकृतेर् वापत्तिविहारौ न तुल्येषूपपद्यते ॥३ -४०॥
प्रशसा च विहरणाभावात् ॥३ -४१॥
विधिप्रत्ययाद् वा न ह्य् अकस्मात् प्रशंसा स्यात् ॥३ -४२॥
एकस्तोमे वा क्रतुसंयोगात् ॥३ -४३॥
सर्वेषां वा चोदनाविशेषात् प्रशंसा स्तोमानाम् ॥३ -४४॥
क्रमकोयो ऽर्थशब्दाभ्यां श्रुतिविशेषाद् अर्थपरत्वाच् च ॥४-१॥
अवदानाभिघारणासादनेष्व् आनुपूर्व्यं प्रवृत्या स्यात् ॥४ -२॥
यथारप्रदानं वा तदर्थत्वात् ॥४ -३॥
लिङ्गदर्शनाच् च ॥४ -४॥
वचनाद् इष्टिपूर्वत्वम् ॥४ -५॥
सोमश् चैकेषाम् अग्नयाधेयस्यर्तुनक्षत्रातिक्रमवचनात् तदन्तेनानर्थकं हि स्यात् ॥४ -६॥
तदर्थवचनाच् च नाविशेषात् तदर्थत्वं ॥४ -७॥
अयक्ष्यमाणस्य च पवमानहविषां कालनिर्देशाद् आनन्तर्याद् विशङ्का स्यात् ॥४ -८॥
इष्टिर् अयक्ष्यमाणस्य तदर्थ्ये न सोमपूर्वत्वम् ॥४ -९॥
उत्कर्षाद् ब्राह्मणस्य सोमः स्यात् ॥४ -१०॥
पौर्णमासी वा श्रुतिसंयोगात् ॥४ -११॥
सर्वस्य वैककर्म्यात् ॥४ -१२॥
स्याद् वा विधिस् तदर्थेन ॥४ -१३॥
प्रकरणात् तु कालः स्यात् ॥४ -१४॥
स्वकाले स्याद् अविप्रतिषेधात् ॥४ -१५॥
अपनयो वाधानस्य सर्वकालत्वात् ॥४ -१६॥
पौर्णमास्य् ऊर्ध्वं सोमाद् ब्राह्मणस्य वचनात् ॥४ -१७॥
एकं वा शब्दसामर्थ्यात् प्राक् कृत्स्नविधानम् ॥४ -१८॥
पुरोडाशस् त्व् अनिर्देशे तद्युक्ते देवताभावात् ॥४ -१९॥
आज्यमपीति चेत् ॥४ -२०॥
न मिश्रदेवतत्वाद् ऐन्द्राग्नवत् ॥४ -२१॥
विकृतेः प्रकृतिकालत्वात् सद्यस्कालोत्तरा विकृतिस् तयोः प्रत्यक्षशिष्टत्वात् ॥४ -२२॥
द्वैयहकाल्ये तु यथान्यायम् ॥४ -२३॥
वचनाद् वैककाल्यं स्यात् ॥४ -२४॥
सन्नाय्याग्नीषोमीयविकारा ऊर्ध्वं सोमात्प्रकृतिवत् ॥४ -२५॥
तथा सोमविकारा दर्शपूर्णमासाभ्याम् ॥४ -२६॥


text:
इष्टमनुप्रासमुदाहरन्नाह—39
इत्येवंरूपमनन्तरोक्तप्रकारं नातिदूरान्तरश्रुतिमनतिविप्रकृष्टव्यवधानश्रवणम् । यावता पूर्वानुभवसंस्कारप्रबोधः प्रभवति तावदन्तरश्रुतिमनुप्रासमिच्छन्ति । सामान्यवचनादुभयेऽपि । 23b नातिदूरमन्तरं यस्याः सा श्रुतिर्यस्येति ह्यन्यपदार्थः । कीदृशः पुनर्दूरान्तरश्रुतिर्नेष्यत इति तमपि हेयत्वेनोदाहरति—नात्वित्यादि । रामाणां स्त्रीणां मुखं वदनमेवाम्भोजं पद्मं तेन सदृशः समानश्चन्द्रमाः शशाङ्क इति योज्यम् । अत्र रामा इत्ययं मकारः मुखाम्भोजसदृशश्चन्द्रमा इति दूरमागम्यावृत्तः । ततोऽयं दूरान्तरश्रुतिरनुप्रासो व्यपदेशमात्रेण न तु ग्रहणतः । तमीदृशं नेच्छन्त्युभयेऽपि । वैदर्भा एकान्तेन नेच्छन्ति । गौड़ैस्तु तादृशोऽपीष्यत इति वा द्रष्टव्यम् ॥


text:
किं तर्हि न युक्तमिति स्वमतमाह—
किं त्विदमत्र ब्रूमः । यः परेण नियमः कृतः आख्यायिका नायकेनैव वाच्येति, स नास्ति । यतस्तत्राख्यायिकायामपि न केवलं कथायाम्, अनियमः नायकेनैव वाच्येत्यस्य नियमस्याभावो दृष्टः उपलब्धः कृतः । अन्यैरुदीरणात् नायकादन्यैरपि तदनुचरादिभिराख्यायिकाया उदीरणात् वचनात् । हर्षचरितादिकायामाख्यायिकायामन्यैरपि नायकचरितकथनदर्शनादिति मन्यते । सर्वथा कविरिह वक्ता, तन्मुखेन नायको वा, स्वातन्त्र्यमत्र कवेः । ननु भामहेन कथायाः परोदीरणमिष्टं, यदाह—अन्यैः स्वचरितं तस्य नायकेन तु नोदितम् ।26 इति । तत्र किमुच्यते कथा नायकेनेतरेण वा वाच्येति । अनुक्तोपालम्भोऽयम् । एतदेव सिद्धं कथायामप्यनियमदर्शनात् उक्तेन न्यायेनोभयथाप्यदोषात् । भवतु वायं नियमः आख्यायिका नायकेनोच्यते कथा त्वन्येनेति । तथापि नैतावता आख्यायिकाकथयोर्भिन्नजातीयत्वमिति परमतमभ्युपगम्यापि तयोरभेदमन्यतः कथयन्नाह—अन्यो वक्तेत्यादि । कथायामन्यो वक्ता, आख्यायिकायां स्वयमिति कीदृक् किं नामेदं तयोर्भेदस्य वि11b जातीयत्वस्य कारणं निमित्तम् । नैवेदं जातिभेदस्य18 कारणमित्यर्थः । अन्यथैवंविधस्य भेदस्य सर्वत्र सुलभत्वात् तावता विजातोयत्वेऽतिप्रसङ्गः स्यादिति भावः । वाच्यं हि द्वयमप्येतत् । तत् केनाप्युच्यतां स्वयं परेण[वा] यथायोगम् । किमेतावता जातेर्भेदः स्यात् । अर्थतस्त्वेकैव जातिरियं नाममात्रात्तु भिद्यते । यद्वक्ष्यति—एका जातिः संज्ञाद्वयाङ्किता27 । एवं तर्हीदमनयोर्भेदकारणम्, यत्र वक्त्रापरवक्त्रयो पद्ययोर्भविष्यदर्थसूचकयोः प्रवेशः साश्वासा च या सा आख्यायिका । तद्विपरीता कथेति । तदुक्तम्—वक्त्रं चापरवक्त्रं च कालभाव्यर्थशंसि च ।28 इति । तथा—साश्वासाख्यायिका मता ।29


text:
द्वितीयमहायुद्धे ब्रिटन्-अमेरिकावृन्दस्य विजये गणकयन्त्रविज्ञानस्य आविर्भावे च अप्रतिमप्रतिभस्य ट्यूरिंग्वर्यस्य संशोधनानि महत्पात्रमवहन् ।
यदा गणकयन्त्राणि न सृष्टानि, तदा स्वप्रगल्भतया ट्यूरिंगः नूतनां प्रक्रियामेकां मनसा प्राकल्पयत्, या इदानीं “ट्यूरिंग् यन्त्रम्” इति आख्यायते । ट्यूरिंग् यन्त्रं गणकप्रक्रियाविज्ञानस्य मूलमन्त्रं खलु ।
द्वितीयमहायुद्धे जर्मनीदेशः सेनासंदेशान् अतिजटिलगूढभाषायां संवाहयति स्म । तत्भाषायाः संज्ञानां भेदने ट्यूरिंगः समर्थः अभवत् । यदा शत्रोः गूढसंदेशाः स्पष्टा अभवन् तदा ब्रिटन्-मित्रराष्ट्राणां विजयः हस्तगतः अभवत् ।


text:
केन्द्र आर्थिकसमाकल्पना अद्य।
नवदिल्ली > अद्य प्रातः ११ वादने धनमन्त्रिणा अरुण्जैट्ली महाभागेन केन्द्र अर्थिकसमाकल्पना विधानसभायां अवतारयिष्यते। पण्य-सेवनकरस्य आयोजनानन्तरं अवतार्यमाणः प्रथमः आर्थिक-समाकल्पना भवति इयम्। २०१९ तमे वर्षे आयोक्ष्यमाणात् लोकसभानिर्वाचनात् प्राक् अवतार्यमाणा आर्थिक-समाकल्पना इति कारणतया अस्याः प्राधान्यं अधिकं वर्तते। पञ्चमोऽयं सन्दर्भः यस्मिन् जय् ट्ली महाभागेन आर्थिकसमाकल्पना अवतार्यते। करस्य श्रेणिक्रमे समाश्वासः प्रतीक्ष्यते आर्थिकविचक्षणैः। प्रत्यक्षकरनियमस्य परिष्करणाय गते नवंबर् मासे वरिष्ठाधिकारिणः संयोजनेन टाक्स् फोर्स् नाम आयोगः रूपीकृतः आसीत् । आयोगस्य करसमाश्वासनिर्देशाः परिगणयिष्यते इत्यपि श्रूयते।


text: तां काञ्चिदिष्टाम् अनिन्दितां स्त्रियम् । अनङ्गात् कामात् जातः अनङ्गजः स च सा वा आतङ्कः पीडा । अङ्गात् शरीरात् जातः बाह्यभूतसंभूतत्वात् अनङ्गजः स च सा वा आतङ्क सन्तापश्चेतिं द्वैधम् । मदनेन लङ्घितामभिभूतां सतीं कालेन मृत्युनैव कठोरेण अस्थानप्रहारित्वात् । कालेनैव कठोरेण ग्रीष्मेण कालावर्षिकाग्रस्तां मृणालिकामिव कवलिताम्, पश्यामि अवैमि । नात्र सन्देहः इत्यपरं द्वैधम् । ततश्च त्वयि आशया अभिलाषेण नोऽस्माकं किं प्रयोजनम् ? न किञ्चित् । यदि सा अस्तिं तदथें त्वामभिलषामि किमिदानीं त्वयेति । किं नस्तदाशयेति पाठे—तत्र किमिंदानीं नः अस्माकं तस्यामाशया प्रत्याशया ? गता दूरमस्माकमसाविति व्याख्येयम् ॥


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १६६
प्रलयकालवर्णनम्।
मत्स्य उवाच।
भूत्वा नारायणो योगी सत्वमूर्तिर्विभावसुः!
गभस्तिभिः प्रदीप्ताभिः संशोषयति सागरान् ।। १६६.१
ततः पीत्वार्णवान् सर्वान् नदीः कूपांश्च सर्वशः।
पर्वतानाञ्च सलिलं सर्वमादायरश्मिभिः ।। १६६.२
भित्वा गभस्तिभिश्चैव महीङ्गत्वा रसातलात्।
पातालजलमादाय पिबन्नु रसमुत्तमम् ।। १६६.३
मूत्रा सृक्क्लेदमन्यञ्च यदस्ति प्राणिषु ध्रुवम्।
तत् सर्वमरविन्दाक्षमादत्ते पुरुषोत्तमः ।। १६६.४
वायुश्च भगवान् भूत्वा विधुन्वानोऽखिलं जगत्।
प्राणापानसमानाद्यात् वायूनाकर्षते हरिः ।। १६६.५
ततो देवगणाः सर्वे भूतान्येव च यानि तु।
गन्धोघ्राणं शरीरञ्च पृथिवीं संश्रिताः गुणाः। ।। १६६.६
जिह्वा रसश्च स्नेहश्च संश्रिताः सलिले गुणाः।
रूपं चक्षुर्विपाकञ्च ज्योतिरेवाश्रिताः गुणाः ।। १६६.७
स्पर्शः प्राणश्च चेष्टा च पवने संश्रिताः गुणाः।
शब्दः श्रोत्रञ्च खान्येव गगने संश्रिताः गुणाः ।। १६६.८
लोकमाया भगवता मुहूर्त्तेन विनाशिता।
मनो बुद्धिश्च सर्वेषां क्षेत्रज्ञश्चेति यः श्रुतः ।। १६६.९
तं वरेण्यं परमेष्ठि हृषीकेशमुपाश्रिताः।
ततो भगवतस्तस्य रश्मिभिः परिवारितः ।। १६६.१०
वायुनाक्रम्यमाणासु द्रुमशाखासु चाश्रिताः।
तेषां सङ्घर्षणोद्भूतः पावकः शतधा ज्वलन् ।। १६६.११
अदहच्च तदा सर्वं वृतः सम्वर्तकोऽनलः।
सपर्वतद्रुमान् गुल्मान् लतावल्लीस्तृणानि च ।। १६६.१२
विमानानि च दिव्यानि पुराणि विविधानि च।
यानि चाश्रयणीयानि तानि सर्वाणि सोऽदहत् ।। १६६.१३
भस्मीकृत्वा ततः सर्वान् लोकान् लोकगुरुर्हरिः।
भूयो निर्वापयामास युगान्तेन च कर्मणा ।। १६६.१४
सहस्रवृष्टिः शतधा भूत्वा कृष्णो महाबलः।
दिव्यतोयेन हविषा तर्पयामास मेदिनीम् ।। १६६.१५
ततः क्षीरनिकायेन स्वादुना परमाम्भसा।
शिवेन पुण्येन महीं निर्वाणमगमत् परम् ।। १६६.१६
तेन रोधेन संच्छन्ना पयसां वर्षतो धरा।
एकार्णवजलीभूता सर्व सत्वविवर्जिता ।। १६६.१७
महासत्वान्यपि विभुं प्रष्टान्यमितौजसम्।
नष्टार्कपवनाकाशे सूक्ष्मे जगति संवृते ।। १६६.१८
संशोषमात्मना कृत्वा समुद्रानपि देहिनः।
दग्ध्वा संप्लाव्य च तथा स्वपित्येकः सनातनः ।। १६६.१९
पौराणां रूपमास्थाय स्वपित्यमितविक्रमः।
एकार्णव जलव्यापी योगी योगमुपाश्रितः ।। १६६.२०
अनेकानि सहस्राणि युगान्येकार्णवाम्भसि।
न चैनं कश्चिदव्यक्तं व्यक्तं वेदितुमर्हति ।। १६६.२१
कश्चैव पुरुषो नाम किं योगः कश्च योगवान्।
असौ कियन्तं कालञ्च एकार्णव विधिं प्रभुः ।। १६६.२२
करिष्यतीति भगवानिति कश्चिन्न बुध्यते।
न द्रष्टा नैव गमिता न ज्ञाता नैव पार्श्वगः ।। १६६.२३
तस्य न ज्ञायते किञ्चित्तमृते देवसत्तमम्।
नमः क्षितिः पवनमपः प्रकाशं प्रजापतिं भुवनधरं सुरेश्वरम्।
पितामहं श्रुतिनिलयमहामुनिं प्रशाम्य भूयः शयनं ह्यरोचयम् ।। १६६.२४


text:
तबला (वाद्यम्)
तबलावाद्यं (Tabla) दक्षिण एषियाभागस्य एकं जनप्रियं शास्त्रीयसङ्गीतताळवाद्यम् भवति । हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीते, सुफिसङ्गीते , भजनादिषु सहवाद्यत्वेन प्रसिद्धिरस्य वाद्यस्य ।
अन्तर्विषयाः
रचना[सम्पादयतु]
हस्ताङ्गुलीभ्यां वादयन्ति वादकाः । दायाम्, बायाम्, इति द्वेवाद्ये भवतः । “दायां” नाम प्रायशः दक्षिणहस्तेन यद्वाद्यते तत् “दायां” नाम्ना सङ्गीतप्रपञ्चे प्रसिद्धम् । (दायाम्) लघु भवति दक्षिणहस्ते विद्यमानम् । (दायाम्) इदं वाद्यं मुख्यं भवति । वामहस्ते यद्वाद्यं भवति तत् “बायाम्” इति सङ्गीतप्रपञ्चे प्रसिद्धं भवति । बायां दायाम् अपेक्षया बृहत् भवति । बायां वाद्येन गाढशब्धः अयाति ।
तबलाघराणाशैल्यः[सम्पादयतु]
- दिल्लिघराणाशैली
- लखनौघराणाशैली
- आघ्राघराणाशैली
- फारुखाबाद् घराणाशैली
- बनारस् घराणाशैली
- पञ्जाब उत पटियालाघराणाशैली
प्रसिद्धवादकाः[सम्पादयतु]
- झाकीर् हुसेन्
- उस्ताद् अल्लारखा
- त्रिलोक् गुर्तु
- विक्रम् घोष्
- तौफीक् खुरेषी
- फजल् खुरेषी
- विजय् घाटे
- तल्वीन् सिंहः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Largest Hand Drum Ensemble Guinness World Record (321 Students playing tabla non stop for 1 hour)


text:
॥ श्रीदेव्युवाच ॥
कस्या देव्याः साधकानामेकान्त - निन्दनं महत् ।
न कृत्वा पञ्च - तत्त्वैश्च पूजनं परमेश्वर ! ॥१॥
॥ श्रीशिव उवाच ॥
कलौ तु सर्व - शक्तानां ब्राह्मणानां विशेषतः ।
पञ्चतत्त्व विहीनानां निन्दनं परमेश्वरि ! ॥२॥
तन्मध्ये कालिका - तारा - साधकानां कुलेश्वरी ! ।
मद्यं बिना साधनं च महाहास्याय कल्पते ॥३॥
यथा दीक्षां बिना देवी ! साधनं हास्मेव हि ।
तथा तयोः साधकानां ज्ञेयं तत्त्वं बिना सदा ॥४॥
शिलायां शस्य - वापैश्च न भवेदंकुरो यथा ।
आनावृष्ट्या क्षितौ देवि ! कर्षणं यथा नहि ॥५॥
ऋतुं विना कुतो देवि ! कुतोपऽत्यं प्रजायते ।
गमनं च विना क्वापि ग्राम - प्राप्तिर्यथा न च ॥६॥
अतो देव्याः साधनेषु पञ्चतत्त्वं सदा लभेत् ।
पञ्चतत्त्वैः साधकेन्द्रावर्चयेद् विधिना मुदा ॥७॥
मद्यैर्मांसैस्त्तथा मत्स्यैमुद्राभिर्मैथुनैरपि ।
स्त्रीभिः सार्द्ध सदा साधुरर्चयेज्जगदम्बिकाम् ॥८॥
अन्यथा च महानिन्दा गीयते पण्डितैः सुरैः ।
कायेन मनसा वाचा तस्मात् तत्त्व - परो भवेत् ॥९॥
कालिका - तारिणी - दीक्षां गृहीत्वा मद्य - सेवनम् ।
न करोति नरो यस्तु स कलौ पतितो भवेत् ॥१०॥
वैदिकीं तान्त्रिकीं सन्ध्यां जप - होम - बहिष्कृतः ।
अब्राह्मणः स एवोक्तः स एव हन्ति मूर्खकः ॥११॥
शूनी - मूत्र - समं तस्य तप्रणं यत् पितृष्वपि ।
अतो न तर्पयेत् सोऽपि यदीच्छेदात्मनो हितम् ॥१२॥
काली - तारा - तनुं प्राप्य वीराचारं करोति न ।
शूद्रत्वं तच्छरीरे तु प्राप्तं तेन च चान्यथा ॥१३॥
क्षत्रियोऽपि तथा देवि ! वैश्यश्चाण्डालतां व्रजेत् ।
शूद्रो हि शूकरत्वं च याति याति न संशयः ॥१४॥
अवश्यं ब्राह्मणो नित्यं राजा वैश्यश्च शूद्रकः ।
पञ्चतत्त्वैः भजेद देवीं न कुर्यात् संशयं क्वचित् ॥१५॥
पञ्चतत्त्वैः कलौ देवि ! पूजयेद् यः कुलेश्वरीम् ।
तस्यासाध्यं त्रिभुवने न किञ्चिदपि विद्यते ॥१६॥
स ब्राह्मणो वैष्णवश्च स शाक्तो गाणपोऽपि च ।
सौरः स परमार्थी च स एव पूर्ण - दीक्षितः ॥१७॥
स एव धार्मिकः साधुर्ज्ञानी चैव महाकृतिः ।
याज्ञिकः सर्व - कर्माहः सो हि देवो न चान्यथा ॥१८॥
पावनानीह तीर्थानि सर्वेषामिति सम्मतम् ।
तीर्थानां पावनः कौलो गिरिजे ! बहु किं वचः ॥१९॥
अस्यैव जननी धन्या धन्या हि जनकादयः ।
धन्या ज्ञाति - कुटुम्बाश्च धन्या आलापिनो जनाः ॥२०॥
नृत्यन्ति पितरः सर्वे गाथां गायन्ति ते मुदा ।
अपि कश्चित् कुलेऽस्माकं कुलज्ञानी भविष्यति ॥२१॥
तदा योग्या भविष्यामः कुलीनानां सभातले ।
समागन्तुमिति ज्ञात्वा सूत्सुकाः पितरः परे ॥२२॥
कुलाचारस्य माहात्म्यं किं ब्रूमः परमेश्वरि !
पञ्च - वक्त्रेण देवेशि ! सनातन्याः फलानि च ॥२३॥
॥ श्रीदेव्युवाच ॥
साधनं वद कौलेश ! साधकानां सुखावहम् ।
दिव्यं रम्यं मनोहरि सर्वाभीष्ट - फल प्रदम् ॥२४॥
॥ श्रीशिव उवाच ॥
श्रृणु काम - कलां कान्ते ! साधनं तु सुखावहम् ।
यत् किञ्चिद् गदितं पूर्वं विस्मृतं तद् वदाम्यहम् ॥२५॥
अति - सुललित - दिव्यं स्थानमालोक्य तु भक्त्या,
हदि च परम देवीं सम्विभाव्यैक - चित्तः ।
मधुर - कुसुम - गन्धैर्व्याप्तमाहत्य साधुः,
तदुपरि खलु तिष्ठेत् साधनार्थी कुलज्ञः ॥२६॥
जयवति यतमानः शब्द - पुष्पं क्षिपेत् तत्,
स खलु करक - वीजान्यत्र दुर्गे ! ततो हि ।
चिर - भव - बक - पुष्पं वर्जयित्वाऽर्चयित्वा,
यदि जपति विधिज्ञस्तत्क्षणत् सोप्यहं च ॥२७॥
उप - वन - परि - युक्त शुद्ध - रम्यालते यो,
विधि - कृत - वर - लिङ्गं लेपयित्वा सुगन्धैः ।
विविध - कुसुम - धूपैधूपयित्वा लतां सः,
सम्प्रति जपति भु - भक्त्या त्वत् - सुतो जायते सः ॥२८॥
अचल - शिखर - मध्ये शीघ्रमालम्बयित्वा,
कनक - कुसुम - सार्ध शब्द - पुष्प्म निवेद्य ।
कृत - बहु - विधि - पूजाः स्वं गुरुं भावयित्वा,
जपति यदि विलासी विष्णुरेव स्वयं सः ॥२९॥
परिचरति स साधुः सिद्धि - वर्गः सशङ्कः,
पर - वधू - लतानां वक्त्र - पद्मोपभोगी ।
जयति भुवन - मध्ये निर्जरश्चामरोऽपि,
व्रजति तमनु नित्यं सार्वभौमो नृणां सः ॥३०॥
अभिनव - शुभनीरं रक्त - पद्म - प्रकीर्णम् ,
विविध - कमल - रम्यं भर्ज - मीन - प्रयुक्तम् ।
अपर - विहित - वस्तु व्याप्तमीशेश्चरोऽपि,
विगत - जन - समूहे प्राप्य देवी ! प्रकोणे ॥३१॥
घन - जनित - सुशोभे विद्युदादीप्ति - रम्ये,
हदि च परम - देवीं चिन्तयित्वा सु - भक्त्या ।
विधि - विहित - विधानैः स्नान - पूजां समाप्य,
प्रति - जपति निशायां गह्वरे ब्रह्म कः स्यात् ॥३२॥
इह च गुरु - वराज्ञां प्राप्य शीर्षे निधाय,
त्वयि भजति कुलज्ञो भाव - भेदात् कुलेशि ! ।
सुर - गुरुरिह को वा कोऽपि चन्द्रो दिनेशो,
व्रजति भुवन - मध्ये दिक् - पतित्वं च कोऽपि ॥३३॥
इति च परम - देव्याः साधनं यन्मयोक्तम् ,
यदि पठति सु - भव्यो गदगदो वासनाभिः ।
अभिमत - फल - सिद्धिः सर्वलोकैर्वरेण्यो,
भवति भुवन - मध्ये पुत्र - दारैर्युतोऽपि ॥३४॥
अचल - धन - समूहस्तस्य भोगे वसेत् तु,
प्रतिदिनमभिपूजा देवता - गृहे च ।
परिजन - गण - भक्तिः सर्वदा तत्र तिष्ठेत् ,
सदसि वसति राज्ञः सादरः सोऽपि वन्द्यः ॥३५॥
॥ श्रीकामाख्या - तन्त्रे पार्वतीश्वर - सम्वादे षष्ठः पटलः ॥


text:
280 द्वितीयाटौस्स्वेनः 2.4.34
अनुवृत्तिः एतदः, इदमोऽन्वादेशे अनुदात्तः
अर्थः द्वितीया टा ओस् इत्येतासु विभक्तिषु परतोऽन्वादेशे वर्त्तमानयोः इदमेतद्शब्दयोरनुदात्त ‘एन’ आदेशो भवति।
उदाहरणः एनम्।एनेन। एनान्। एनयोः।अनेन व्याकरणमधीतमेनं छन्दोऽध्यापयेति। राजा।
टिप्पणि: आदेशः कथनम्। अन्वादेशोऽनुकथनम्।
281 न ङिसम्बुद्ध्योः 8.2.8
अनुवृत्तिः नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य, पदस्य
अर्थः प्रातिपदिकस्य पदस्य योऽन्त्यो नकारस्तस्य ङौ सम्बुद्धौ च परतो लोपो न भवति।
उदाहरण: हे राजन्। राजानौ। राजानः। राज्ञः।
ङावुत्तरपदे प्रतिषेधो वक्तव्यः
अर्थः उत्तरपदे परतो यो ङि तस्मिन् परे ‘न ङिसम्बुद्ध्योः’ इति निषेधस्य प्रतिषेधो वक्तव्य इत्यर्थः।
एवं च चर्मतिल इत्यत्र उत्तरपदे परत ‘न ङि ..’ इति प्रतिषेधाभावाद् नकारस्य लोपो निर्बाध इति भावः।
उदाहरण: ब्रह्मणि निष्ठा अस्य ब्रह्मनिष्ठः। चर्मणि तिला अस्य चर्मतिलः।
282 नलोपः सुप्-स्वर-संज्ञा-तुग्विधिषु कृति 8.2.2
अनुवृत्तिः असिद्धः
अर्थः सुब्विधौ स्वरविधौ संज्ञाविधौ तुग्विधौ च कृति नलोपः पूर्वत्रासिद्धो भवति।
उदाहरण: राजभ्याम्। राजभिः । राजभ्यः। राजन्। राज्ञि। राजसु। राजाश्वः। यज्वा। यज्वानौ। यज्वानः। ब्रह्मणः। ब्रह्मणा।
283 न संयोगाद्वमन्तात् 6.4.137
अनुवृत्तिः अल्लोपोऽनः, भस्य, अङ्गस्य
अर्थः वकारान्तात् मकारान्तात् संयोगादुत्तरस्य अनोऽकारस्य लोपो न भवति।
उदाहरण: यज्वनः। यज्वना। यज्वभ्याम्।
टिप्पणि: वश्च मश्च वमौ, वमौ अन्ते यस्य स वमन्तः।
284 इन्-हन्-पूषार्यम्णां शौ 6.4.12
अनुवृत्तिः उपधायाः, अङ्गस्य, दीर्घः
अर्थः इन्, हन्, पूषन्, अर्यमन् इत्येवमन्तानामङ्गानामुपधाया शौ परतो दीर्घो भवति, नान्यत्र।
उदाहरण: ।
285 सौ च 6.4.13
अनुवृत्तिः इन्-हन्-पूषार्यम्णां, असम्बुद्धौ, उप्धायाः, अङ्गस्य, दीर्घः
अर्थः सावसम्बुद्धौ परतः इन्हन्पूषार्यम्णामुपधाया दीर्घो भवति।
उदाहरणः वृत्रहा। हे वृत्रहन्! ।
286 एकाजुत्तरपदे णः 8.4.12
अनुवृत्तिः प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु, पूर्वपदात्, अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि, संहितायाम्
अर्थः एकाजुत्तरपदे समासे पूर्वपदस्थान्निमित्तादुत्तरस्य प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु च यो नकारस्तस्य णकारादेशो भवति ।
उदाहरणः वृत्रहणौ। वृत्रहणः।
287 हो हन्तेर्ञ्णिन्नेषु 7.3.54
अनुवृत्तिः कु, अङ्गस्य
अर्थः हन्तेर्हकारस्य स्थाने कवर्गादेशो भवति, ञिति णिति प्रत्यये परतो नकारे च।
उदाहरणः वृत्रहन् शस् -> वृत्रह् न् अस् -> वृत्रघ्नः।
288 मघवा बहुलम् 6.4.128
अनुवृत्तिः तृ, अङ्गस्य
अर्थः मघवन् इत्येतस्याङ्गस्य बहुलं तृ इत्ययमादेशो भवति।
उदाहरणः मघवान् । मघवन्तौ। मघवन्तः। मघवन्तम्। मघवन्तौ। मघवतः। मघवता।
टिप्पणिः इह दीर्घे कर्तव्ये संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वं न भवति, बहुलग्रहणात्।
क्वचित्प्रवृत्तिः क्वचिदप्रवृत्तिः क्वचिद्विभाषा क्वचिदन्यदेव।
शिष्टप्रयोगाननुसृत्य लोके विज्ञेयमेतद्बहुलग्रहे तु॥
289 उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः 7.1.70
अनुवृत्तिः नुम्, अङ्गस्य
अर्थः धातुवर्जितानामुगितामङ्गानामञ्चतेश्च नुमागमो भवति, सर्वनामस्थाने परतः।
उदाहरणः हे मघवन्!। मघवद्भ्याम्।
290 श्व-युव-मघोनामतद्धिते 6.4.133
अनुवृत्तिः सम्प्रसारणम्, भस्य, अङ्गस्य
अर्थः श्वन्, युवन्, मघवन् इत्येतेषां भसंज्ञकानामङ्गानामतद्धिते प्रत्यये परत: सम्प्रसारणं भवति।
उदाहरणः मघवन् शस् -> मघोनः।
291 न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम् 6.1.37
अनुवृत्तिः
अर्थः सम्प्रसारणे परतः पूर्वस्य यणः सम्प्रसारणं न भवति।
उदाहरणः यूनः। यूना। अर्वा। हे अर्वन्!।
292 अर्वणस्त्रसावनञः 6.4.127
अनुवृत्तिः अङ्गस्य
अर्थः अर्वन् इत्येतस्याङ्गस्य तृ इत्ययमादेशो भवति, सुश्चेत्ततः परो न भवति, स च नञ उत्तरो न भवति।
उदाहरणः अर्वन्तौ।अर्वन्तः। अर्वद्भ्याम्।
293 पथिमथ्यृभुक्षामात् 7.1.85
अनुवृत्तिः सौ, अङ्गस्य
अर्थः पथिन् मथिन् ऋभुक्षिन् इत्येतेषामङ्गानां सौ परत आकारादेशो भवति।
उदाहरणः पथिन् सु -> पथि आ स्
टिप्पणि: सुलोपो न।
294 इतोऽत् सर्वनामस्थाने 7.1.86
अनुवृत्तिः पथिमथ्यृभुक्षाम्, अङ्गस्य
अर्थः पथिन् मथिन् ऋभुक्षिन् इत्येतेषामिकारस्य स्थाने अकारादेशो भवति, सर्वनामस्थाने परतः
उदाहरणः पथ आ स्।
295 थो न्थः 7.1.87
अनुवृत्तिः सर्वनामस्थाने, पथिमथोः, अङ्गस्य
अर्थः पथिमथोस्थकारस्य स्थाने ‘न्थ’ इत्ययमादेशो भवति, सर्वनामस्थाने परतः।
उदाहरणः पन्थ आ स् -> पन्थाः। पन्थानौ। पन्थानः।
296 भस्य टेर्लोपः 7.1.88
अनुवृत्तिः पथिमथ्यृभुक्षाम्, अङ्गस्य
अर्थः पथ्यादीनां भसंज्ञकानां टेर्लोपो भवति।
उदाहरणः पथिन् शस् -> पथः। पथा। पथे।


text:
तिरुवण्णामलैमण्डलम्
तिरुवण्णामलैमण्डलं (Tiruvannamalai district) (तमिऴ्: திருவண்ணாமலை மாவட்டம்) भारते किञ्चन राज्यम् अस्ति तमिळ्नाडु । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति तिरुवण्णामलै । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं तिरुवण्णामलै पत्तनम् ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
तमिऴ्नाडुराज्ये तिरुवण्णामलैक्षेत्रं बहु पवित्रं स्थानम् अस्ति । ’अण्णामलै’ इत्यस्य दुर्गमः पर्वतः इति अर्थः । ‘तिरु’ इति पूर्वपदम् अस्य पर्वतस्य श्रेष्ठतां द्योतयति । तिरुवण्णामलैपत्तनं प्रसिद्धं शैवक्षेत्रम् । अनेकेभ्यः शतकेभ्यः तमिऴ्जनैः अरुणाचलपर्वतः, तत्परितः विद्यमानः परिसरः च पूज्यभावनया दृश्यते । अत्र प्रचाल्यमाने दीपोत्सवे दूराद् अपि आगत्य भक्ताः भागं वहन्ति । उत्तरचोळकाले तिरुवण्णामलै सम्बुवरायवंशस्य चोळेन प्रशासितम् । आरणिसमीपस्थं पडवेडु तस्य राजधानी आसीत् । अत्र इदानीम् एकं दुर्गं, कैलासनाथदेवालयः च दृश्यते ।
स्वातन्त्र्यानन्तरं तिरुवण्णामलै उत्तर आर्काट् मण्डले आसीत् । १९८९ तमवर्षस्य सेप्टम्बर्-मासस्य ३० तमे दिनाङ्के उत्तर आर्काट् मण्डलं तिरुवण्णामलै सम्बुवरायर् तथा उत्तर आर्काट् अम्बेड्कर् इति द्विधा विभक्तम् ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
तिरुवण्णामलै मण्डलस्य विस्तारः ६१९१ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः । अस्य मण्डलस्य उत्तरभागे वेल्लूरुमण्डलं, पश्चिमभागे कृष्णगिरि, धर्मपुरिमण्डलं, दक्षिणे विलुप्पुरमण्डलं, पूर्वभागे काञ्चिपुरमण्डलं च अस्ति ।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं तिरुवण्णामलैमण्डलस्य जनसंख्या ३,४६८,९६५ । देशस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या तिरुवण्णामलै ९२ तमं स्थानं भवति । अस्य मण्डलस्य जनसंख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ६५४ जनाः (१६९०/चतुरस्रमैल्)। २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धिः १२.९४% आसीत् । अत्र पुं, स्त्री अनुपातः १०००-९९३ अस्ति । साक्षरता ७९.३३% अस्ति । समग्रे राज्ये इदं साक्षरताप्रमाणम् अतिन्यूनम् ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले दश उपमण्डलानि सन्ति । तानि -
- तिरुवण्णामलै
- चेय्यारु
- आरणि
- चेङ्गम्
- पोलूरु
- वन्दवासि
- कलसपक्कम्
- कीऴ्पेन्नत्तूरु
- चेट्पेट्
- तण्डरम्पाट्टु
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
कृषिः, कौशेयशाटिकावयनं च तिरुवण्णामलैमण्डले बहु प्रमुखम् । तण्डुलकृषिः संस्करणं च अत्रत्येषु बृहदुद्यमेषु अन्यतमम् । मण्डले १,१२,०१३ हेक्टेर् परिमिता भूमिः तण्डुलकृषौ उपयुज्यते । अत्र बहूनि तण्डुलसंस्करणकेन्द्राणि दृश्यन्ते । चेय्यारुसमीपे विद्यमानं माडर्न् तण्डुलसंस्करणकेन्द्रं सर्वकारीयतण्डुलसंस्करणकेन्द्रेषु बृहत्तमम् । आरणि प्रदेशे प्रायः २७८ संस्करणकेन्द्राणि सन्ति । अस्मिन् मण्डले ‘सेङ्गुन्तार्’ इत्याख्याः बहवः कौशेयकुविन्दाः वसन्ति । भारतदेशस्य कौशेयवस्त्रेषु अधिकः भागः आरणि प्रदेशे उत्पाद्यते ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
चिन्तनमात्रेण मोक्षप्रदायकं तिरुवण्णामलैक्षेत्रम् । अत्रत्यः अरुणाचलेश्वरस्य देवालयः बहुप्रसिद्धः । श्रीशेषाद्रिस्वामिनः आश्रमः अपि अत्रत्येषु पवित्रस्थलेषु अन्यतमः । विश्वप्रसिद्धः रमणमहर्षिः अपि तिरुवण्णामलैनगरे एव वसति स्म । विश्वस्य सर्वेभ्यः प्रदेशेभ्यः जनाः रमणाश्रमं द्रष्टुम् आगच्छन्ति । रमणाश्रमस्य समीपे एव योगिनः रामसुरत्कुमारस्य आश्रमः अपि अस्ति ।
चन्नकेशवपर्वतमध्ये पेन्नैय्यर् नद्यां निर्मितः सातनूरुजलबन्धः । अयं १९५८ तमे वर्षे निर्मितः । अत्र सुन्दराणि उद्यानानि, प्राणिसङ्ग्रहालयः च सन्ति । तिरुवण्णामलैपत्तनतः ५० किलोमीटर् दूरे स्थिते देवकीपुरे ६०० वर्षेभ्यः प्राक् निर्मितः श्रीपेरियनायगि अम्मन् देवालयः अस्ति । अयं देवालयः अस्य मण्डलस्य द्वितीयबृहत्तमः देवालयः । श्रीकनकगिरिपर्वतस्य देवालयः अपि राज्ये प्रसिद्धः । पोलूरुसमीपे अरिहन्तगिरिजैनमठः अस्ति । अयं मठः प्राचीने जैनक्षेत्रे १९९८ तमे वर्षे स्थापितः । अत्र तिस्रः जैनगुहाः, चत्वारः जैनदेवालयाः, नेमिनाथस्य १६ मीटर् उन्नता शिलामूर्तिः च सन्ति । इयं मूर्तिः क्रिस्तीयद्वादशशतके निर्मिता इति वदन्ति । तमिऴ्नाडुराज्ये इयम् अत्युन्नता जैनमूर्तिः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- ↑ "2011 Census of India" (Excel). Indian government. 16 April 2011.


text:
165 मृगवदलभ्यां नायिकां नायकोऽस्मिन्नीहते=वाञ्छति इतीहामृगः । ख्याताख्यातं वस्तु । अन्त्यः=प्रतिनायको विपर्यासाद् विपर्ययज्ञानादयुक्तकारी विधेयः । स्पष्टमन्यत् ।
ईहामृगे तु प्रख्याताप्रख्यातमितिवृत्तम् । नरदिव्यौ नायकप्रतिनायकौ । प्रतिनायकस्तु भ्रमादयुक्तकारी । शृङ्गारमप्यत्र किंचित् किंचित् प्रदर्शयेत् । नायकस्य परमं संरम्भं प्रदर्श्य व्याजेन केनाप्यसौ निवर्तनीयः । वधप्राप्तेऽपि महात्मनि वधो न विधातव्यः । व्यायोगवत् समरः कार्यः । स त्विह788 स्त्रीहेतुर्भवति । एवमीहामृगः कर्तव्यः । तथा दर्शयति मिश्रमित्यादिना ।
स्पष्टम् ।इति श्रीविष्णुसूनोर्धनिकस्य कृतौ दशरूपावलोके रूपकलक्षणप्रकाशो नाम तृतीयः प्रकाशः समाप्तः
इत्थं दशरूपकलक्षणं चिन्तयित्वा इतिवृत्तं चावलोक्य महाकविप्रबन्धांश्च दृष्ट्वा तदानुगुण्येन रूपकोक्तैरलंकारैः स्फुटवृत्तैर्मन्दवृत्तैश्च उदारमधुरैर्वाक्यैः प्रबन्धं कुर्यादित्युपसंहरति इत्थमिति ।
-
T.MS. reads saṃrambhaḥ strīhetur bhavati. Gr.MS. gives it as samaram api strī-, etc. M.G.T. reads satīha strīhetur bhavati. Tri.MS. reads nanv iha strī-, etc. The reading given in the text is my surmise. B.M. says in this context vyāyogas tu astrīnimittasaṃgrāma iti.↩
-
Only Gr.MS. reads daśarūpāvalokanasya ṭīkāyāṃ tṛtīyaḥ prakāśaḥ.↩


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ४७
कृष्णसन्तानवर्णनम्।
सूत उवाच।
अथ देवो माहदेवः पूर्वं कृष्णः प्रजापतिः।
विहारार्थं स देवेशो मानुषेष्विह जायते।। ४७.१ ।।
देवक्यां वसुदेवस्य तपसा पुष्करेक्षणः।
चतुर्बाहुस्तदा जातो दिव्यरूपो ज्वलन् श्रिया।। ४७.२ ।।
श्रीवत्सलक्षणं देवं दृष्ट्वा दिव्यैश्च लक्षणैः।
उवाच वसुदेवस्तं रूपं संहर वै प्रभो।। ४७.३ ।।
भीतोऽहं देव! कंसस्य ततस्त्वेतद् ब्रवीमि ते।
मम पुत्रा हतास्तेन ज्येष्ठास्ते भीमविक्रमाः।। ४७.४ ।।
वसुदेववचः श्रुत्वा रूपं संहरतेऽच्युतः।
अनुज्ञाप्य ततः शौरिं नन्दगोपगृहेऽनयत्।। ४७.५ ।।
दत्वैनं नन्दगोपस्य रक्ष्यतामिति चाब्रवीत्।
अतस्तु सर्वकल्याणं यादवानां भविष्यति।। ४७.६ ।।
मुनय ऊचुः।
क एष वसुदेवस्तु देवकी च यशस्विनी।
नन्दगोपश्च कस्त्वेष यशोदा च महाव्रता।। ४७.७ ।।
यो विष्णुं जनयामास यञ्च तातेत्यभाषत।
या गर्भं जनयामास याचैनं त्वभ्यवर्द्धयत्।। ४७.८ ।।
सूत उवाच।
पुरुषः कश्यपस्त्वासीददितिस्तु प्रिया स्मृता।
ब्रह्मणः कश्यपस्त्वांशः पृथिव्यास्त्वदितिस्तथा।। ४७.९ ।।
अथ कामान् महाबाहुर्देवक्याः समपूरयत्।
ते तया काङ्क्षिता नित्यमजातस्य महात्मनः।। ४७.१० ।।
सोऽवतीर्णो महीं देवः प्रविष्टो मानुषीं तनुम्।
मोहयन् सर्वभूतानि योगात्मा योगमायया।। ४७.११ ।।
नष्टे धर्मे तथा जज्ञे विष्णुर्वृष्णिकुले प्रभुः।
कर्तुं धर्म्मस्य संस्थानं असुराणां प्रणाशनम्।। ४७.१२ ।।
रुक्मिणी सत्यभामा च सत्यानाग्नजिती तथा।
सुभामा च तथा शैव्या गान्धारी लक्ष्मणा तथा।। ४७.१३ ।।
मित्रविन्दा च कालिन्दी देवी जाम्बवती तथा।
सुशूला च तथा माद्री कौशल्या विजया तथा।।
एवमादीनि देवीनां सहस्राणि च षोड़श।। ४७.१४ ।।
रुक्मिणी जनयामास पुत्रं रणविशारदम्।
चारुदेष्णं रणे शूरं प्रद्युम्नञ्च महाबलम्।। ४७.१५ ।।
सुचारुं भद्रचारुं च सुदेष्णं भद्रमेव च।
परशुञ्चारु गुप्तञ्च चारुभद्रं सुचारुकम्।।
चारुहासं कनिष्ठञ्च कन्यां चारुमतीं तथा।। ४७.१६ ।।
जज्ञिरे सत्यभामायां भानुर्भ्रमरतेक्षणः।
रोहितो दीप्तिमांश्चैव ताम्रश्चक्रो जलन्धमः।। ४७.१७ ।।
चतस्रो जज्ञिरे तेषां स्वसारस्तु यवीयसीः।
जाम्बवत्याः सुतो जज्ञे साम्बः समिति शोभनः।। ४७.१८ ।।
मित्रवान् मित्रविन्दश्च मित्रविन्दावसङ्गना।
मित्रबाहुः सुनीथश्च नाग्नजित्याः प्रजा हि सा।। ४७.१९ ।।
एवमादीनि पुत्राणां सहस्राणि निबोधत।
अशीतिश्च सहस्राणि वासुदेव सुतास्तथा।।
लक्षमेकं तथा प्रोक्तं पुत्राणाञ्च द्विजोत्तमाः।। ४७.२९ ।।
उपासङ्गस्य तु सुतौ वज्रः संक्षिप्त एव च।
भूरीन्द्रसेनो भूरिश्च गवेषण सुतावुभौ।। ४७.२१ ।।
प्रद्युम्नस्य तु दायादो वैदर्भ्यां बुद्धिसत्तमः।
अनिरुद्धो रणे रुद्धः जज्ञेऽस्य मृगकेतनः।। ४७.२२ ।।
काश्यां सुपार्श्वतनया साम्बाल्लेभे तरस्विनः।
सत्यप्रकृतयो देवाः पञ्चवीराः प्रकीर्तिताः।। ४७.२३ ।।
तिस्रः कोट्यः प्रवीराणां यादवानां महात्मनाम्।
षष्ठिः शतसहस्राणि वीर्यवन्तो माहबलाः।।
देवांशाः सर्व एवेह उत्पन्नास्ते महौजसः।। ४७.२४ ।।
देवासुरे हता ये च असुरा ये महाबलाः।
इहोत्पन्ना मनुष्येषु बाधन्ते सर्वमानवान्।। ४७.२५ ।।
तेषामुत्सादनार्थाय उत्पन्नो यादवे कुले।
कुलानां शतमेकञ्च यादवानां महात्मनाम्।। ४७.२६ ।।
सर्वमेतत् कुलं यावद्वर्तते वैष्णवे कुले।
विष्णुस्तेषां प्रणेता च प्रभुत्वे च व्यवस्थितः।।
निदेशस्थायिनस्तस्य कथ्यन्ते सर्वयादवाः।। ४७.२७ ।।
ऋषय ऊचुः।
सप्तर्षयः कुबेरश्च यक्षो माणिचरस्तथा।
शालकिर्नारदश्चैव सिद्दो धन्वन्तरिस्तथा।। ४७.२८ ।।
आदिदेवस्तथा विष्णुरेभिस्तु सहदैवतैः।
किमर्थं सङ्घशो भूताः स्मृताः सम्भूतयः कति।। ४७.२९ ।।
भविष्याः कति चैवान्ये प्रादुर्भावा महात्मनः।
ब्रह्मक्षत्रेषु शान्तेषु किमर्थमिह जायते।। ४७.३० ।।
यदर्थमिह सम्भूतो विष्णुर्वृष्ण्यन्धकोत्तमः।
पुनः पुनर्मनुष्येषु तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्।। ४७.३१ ।।
सूत उवाच।
त्यज्य दिव्यान्तनुं विष्णुर्मानुषेष्विह जायते।
युगेत्वथ परावृत्ते काले प्रशिथिले प्रभुः।। ४७.३२ ।।
देवासुरविमर्देषु जायते हरिरीश्वरः।
हिरण्यकशिपौ दैत्ये त्रैलोक्यं प्राक् प्रशासति।। ४७.३३ ।।
बलिनाधिष्ठिते चैव पुरा लोकत्रये क्रमात्।
सख्यमासीत्परम् एकं देवानामसुरैः सह।। ४७.३४ ।।
युगाख्या सुरसंपूर्ण ह्यासीदत्याकुलं जगत्।
निदेशस्थायनश्चापि तयो र्देवासुराः समम्।। ४७.३५ ।।
मृधो बलिविमर्दाय संप्रवृद्धः सुदारुणः।
देवानामसुराणां च घोरः क्षयकरो महान्।। ४७.३६ ।।
कर्तुं धर्म्मव्यवस्थानं जायते मानुषेष्विह।
भृगोः शापनिमित्तन्तु देवासुरकृते तदा।। ४७.३७ ।।
मुनय ऊचुः।
कथं देवासुरकृते व्यापारं प्राप्तवान् स्वतः।
देवासुरं यथावृत्तं तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्।। ४७.३८ ।।
सूत उवाच।
तेषां तदा निमित्तं ते संग्रामास्तु सुदारुणाः।
वराहाद्या दशद्वौ च शण्डामर्कान्तरे स्मृताः।। ४७.३९ ।।
नामतस्तु समासेन श्रृणुतैषां विवक्षतः।
प्रथमो नारसिंहस्तु द्वितीयश्चापि वामनः।। ४७.४० ।।
तृतीयस्तु वराहश्च चतुर्थोऽमृतमन्थनः।
संग्रामः पञ्चमश्चैव सञ्जातस्तारकामयः।। ४७.४१ ।।
षष्ठो ह्याडीवकाख्यस्तु सप्तमस्त्रैपुरस्तथा।
अन्धकाख्योऽष्टमस्तेषां नवमो वृत्रघातकः।। ४७.४२ ।।
धात्रश्च दशमश्चैव ततो हालाहलः स्मृतः
प्रथितो द्वादशस्तेषां घोरः कोलाहलस्तथा।। ४७.४३ ।।
हिरण्यकशिपुर्दैत्यो नारसिंहेन पातितः।
वामनेन बलिर्बद्ध स्त्रैलोक्याक्रमणे पुरा।। ४७.४४ ।।
हिरण्याक्षो हतो द्वन्द्वे प्रतिघाते तु दैवतैः।
दंष्ट्रयातु वराहेण समुद्रस्तु द्विधाकृतः।। ४७.४५ ।।
प्रह्लादो निर्जितो युद्धे इन्द्रेणामृतमन्थने ।
विरोचनस्तु प्राह्लादि र्नित्यमिन्द्रवधोद्यतः।। ४७.४६ ।।
इन्द्रेणैव तु विक्रम्य निहतस्तारकामये।
अशक्नुवन् स देवानां सर्वं सोढुं सदैवतम्।। ४७.४७ ।।
निहताः दानवाः सर्वे त्रैलोक्ये त्र्यम्बकेण तु।
असुराश्च पिशाचाश्च दानवाश्चान्धकाहते।। ४७.४८ ।।
हता देवमनुष्ये स्वे पितृभिश्चैव सर्वशः।
संपृक्तो दानवैर्वृत्रो घोरो हालाहले हतः।। ४७.४९ ।।
तदा विष्णुसहायेन महेन्द्रेण निवर्तितः।
हतो ध्वजे महेन्द्रेण मायाच्छन्नस्तु योगवित्।।
ध्वजलक्षणमाविश्य विप्रचित्तिः सहानुजः।। ४७.५० ।।
दैत्यांश्च दानवांश्चैव संयतान् किल संयुतान्।
जयन् कोलाहले सर्वान् देवैः परवृतो वृषा।।
यज्ञस्यावभृथे दृश्यौ शण्डामर्कौ तु दैवतैः।। ४७.५१ ।।
एते देवासुरे वृत्ताः संग्रामा द्वादशैव तु
देवासुरक्षयकराः प्रजानान्तु हिताय वै।। ४७.५२ ।।
हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ।
द्विसप्तति तथाऽन्यानि नियुतान्यधिकानि च
अशीतिञ्च सहस्राणि त्रैलोक्यैश्वर्यताङ्गतः।। ४७.५३ ।।
पर्यायेण तु राजाऽभूद् बलिवर्षायुतं पुनः।
षष्टिवर्षसहस्राणि नियुतानि च विंशतिः।। ४७.५४ ।।
बले राज्याधिकारस्तु यावत्कालं बभूव ह।
तावत्कालन्तु प्रह्लादो निवृत्तोह्यसुरैः सह।। ४७.५५ ।।
इन्द्रास्त्रयस्ते विज्ञेया असुराणां महौजसः।
दैत्यसंस्थमिदं सर्वमासीद्दशयुगं पुनः।। ४७.५६ ।।
त्रैलोक्यमिदमव्यग्रं महेन्द्रेणानुपाल्यते।
असपत्नमिदं सर्वमासीद्दशयुगं पुनः।। ४७.५७ ।।
प्रह्लादस्य हते तस्मिन् त्रैलोक्ये कालपर्ययात्।
पर्यायेणतु संप्राप्ते त्रैलोक्यं पाकशासने।।
ततोऽसुरान् परित्यज्य शुक्रो देवा न गच्छत।। ४७.५८ ।।
यज्ञे देवानथगतान् दितिजाः काव्यमाह्वयन्।
किं त्वं नो मिषतां राज्यं त्यक्त्वा यज्ञं पुनर्गतः।। ४७.५९ ।।
स्थातुं न शक्नुमो ह्यत्र प्रविशामो रसातलम्।
एवमुक्तोऽब्रवीद्दैत्यान् विषण्णान् सान्त्वयन् गिरा।। ४७.६० ।।
मा भैष्ट धारयिष्यामि तेजसा स्वेनवोऽसुराः।।
मन्त्राश्चैवोषधीश्चैव रसां वसु च यत्परम्।। ४७.६१ ।।
कृत्स्नानि मयि तिष्ठन्ति पादस्तेषां सुरेषु वै।
तत्सर्वं वः प्रदास्यामि युष्मदर्थे धृता मया।। ४७.६२ ।।
ततो देवास्तु तान् दृष्ट्वा वृतान् काव्येन धीमता।
संमन्त्रयन्ति देवा वै संविज्ञास्तु जिघृक्षया।। ४७.६३ ।।
काव्यो ह्येष इदं सर्वं व्यावर्तयति नो बलात्।
साधु गच्छामहे तूर्णं यावन्नाध्यापयिष्यति।। ४७.६४ ।।
प्रसह्य हत्वा शिष्टांस्तु पातालं प्रापयामहे।
ततो देवास्तु संरब्धा दानवानुपसृत्य ह।। ४७.६५ ।।
ततस्ते बध्यमानस्तु काव्यमेवाभिदुद्रुवुः।
ततः काव्यस्तु तान् द्रृष्ट्वा तूर्णं देवैरभिद्रुतान्।। ४७.६६ ।।
रक्षां काव्येन संहृत्य देवास्तेऽप्यसुरार्दिताः।
काव्यं द्रृष्ट्वा स्थितं देवा निःशङ्कमसुराञ्जहुः।। ४७.६७ ।।
ततः काव्योऽनुचिन्त्याथ ब्रह्मणो वचनं हितम्।
तानुवाच ततः काव्यः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्।। ४७.६८ ।।
त्रैलोक्यं वो हृतं सर्वं वामनेन त्रिभिः क्रमैः।
बलिर्बद्धो हतो जम्भो निहतश्च विरोचनः।। ४७.६९ ।।
महासुरा द्वादशसु संग्रामेषु सुरैर्हताः।
तैस्तैरुपायैर्भूयिष्ठं निहता वः प्रधानतः।। ४७.७० ।।
किञ्चिच्छिष्टास्तु यूयं वै युद्धं मास्त्विति मे मतम्।
नीतयो वोऽभिधास्यामि तिष्ठत्वं कालपर्ययात्।। ४७.७१ ।।
यास्याम्यहं महादेवं मन्त्रार्थं विजयावहम्।
अप्रतीपांस्ततो मन्त्रान् देवात् प्राप्य महेश्वरात्।। ४७.७२ ।।
युध्यामहे पुनर्देवां स्ततः प्राप्स्यथ वै जयम्।। ४७.७३ ।।
ततस्ते कृतसंवादा देवानूचु स्तदा सुराः।
न्यस्तशस्त्रा वयं सर्वे निःसन्नाहा रथैर्विना।। ४७.७४ ।।
वयं तपश्चरिष्यामः संवृता वल्कलैर्वने।
प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा सत्याभिव्याहृतन् तु तत्।। ४७.७५ ।।
ततो देवान्यवर्तन्त विज्वरामुदिताश्च ते।
न्यस्तशस्त्रेषु दैत्येषु विनिवृत्तास्तदासुरा।। ४७.७६ ।।
ततस्तानब्रवीत् काव्यः कञ्चित्कालमुपास्यथ।
निरुत्सिक्तास्तपोयुक्ताः कालं कार्यार्थसाधकम्।। ४७.७७ ।।
पितुर्मर्माश्रमस्था वै मां प्रतीक्षथ दानवाः।
तत्संदिश्यासुरान् काव्यो महादेवं प्रपद्यत।। ४७.७८ ।।
शुक्र उवाच।
मन्त्रानिच्छाम्यहं देव! ये न सन्ति बृहस्पतौ।
पराभवाय देवानामसुराणां जयाय च।। ४७.७९ ।।
एवमुक्तोऽब्रवीद् देवो व्रतं त्वञ्चर भार्गव!
पूर्णं वर्षसहस्रं तु कणधूममवाक्शिराः।।
यदि पास्यसि भद्रं ते ततो मन्त्रानवाप्स्यसि।। ४७.७९ ।।
तथेतिसमनुज्ञाप्य शुक्रस्तु भृगुनन्दनः।
पादौ संस्पृश्य देवस्य बाढमित्यब्रवीद्वचः।
व्रतं चराम्यहं देव! त्वयाऽऽदिष्टोऽद्य वै प्रभो!।। ४७.८० ।।
तताऽनुसृष्टो देवेन कुण्डधारोऽस्य धूमकृत्।
तदा तस्मिन् गते शुक्र ह्यसुराणां हिताय वै।।
मन्त्रार्थं तत्र वसति ब्रह्मचर्यं महेश्वरे।। ४७.८१ ।।
तद्बुद्ध्वा नीतिपूर्वं तु राज्ये न्यस्ते तदासुरैः।
अस्मिंच्छिद्रे तदामर्षाद्देवास्तान्समुपाद्रवन्।। ४७.८२ ।।
दंशिताः सायुधाः सर्वे बृहस्पतिपुरः सराः।। ४७.८३ ।।
द्रृष्टाऽसुरगणादेवान् प्रगृहीतायुधान् पुनः।
उत्पेतुः सहसा ते वै सन्त्रस्तास्तान् वचोऽब्रुवन्।। ४७.८४ ।।
न्यस्ते शस्त्रभये दत्ते आचार्ये व्रतमास्थिते।
दत्त्वा भवन्तो ह्यभयं संप्राप्ता नो जिघांसया।। ४७.८५ ।।
अनाचार्यावयं देवा! स्त्यक्तशस्त्र स्त्ववस्थिताः।
चीरकृष्णाजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः।। ४७.८६ ।।
रणे विजेतुं देवांश्च न शक्ष्यामः कथञ्चन।
अयुद्धेन प्रपत्स्यामः शरणं काव्यमातरम्।। ४७.८७ ।।
यापयामः कृच्छ्रमिदं यावदभ्येति नो गुरुः।
निवृत्ते च तथा शुक्रे योत्स्यामो दंशितायुधाः।। ४७.८८ ।।
एव मुक्त्वा सुराऽन्योन्यं शरणं काव्यमातरम्।
प्रापद्यन्त ततो भीतास्तेभ्योऽदादभयन्तु सा।। ४७.८९ ।।
न भेत्तव्यं न भेत्तव्यं भयन्त्यजत।
दानवाः! मत्सन्निधौ वर्ततां को न भीर्भवितुमर्हति।। ४७.९० ।।
तया चाभ्युपपन्नांस्तान् द्रृष्ट्वा देवास्ततोऽसुरान्।
अभिजग्मुः प्रसह्यैतानविचार्य बलाबलम्।। ४७.९१ ।।
ततस्तान् बाध्यमानांस्तु देवैद्रृष्ट्वासुरांस्तदा।
देवी क्रुद्धाऽब्रवीद्देवानिन्द्रान्वः करोम्यहम्।। ४७.९२ ।।
संभृत्य सर्वसम्भारानिन्द्रं साभ्यचरत्तदा।
तस्तम्भ देवी बलवद्योगयुक्ता तपोधना।। ४७.९३ ।।
ततस्तं स्तम्भितं द्रृष्टा इन्द्रं देवाश्च मूकवत्।
प्राद्रवन्त ततोभीता इन्द्रं द्रृष्ट्वा वशीकृतम्।। ४७.९४ ।।
गतेषु सुरसङ्घेषु शक्रं विष्णुरभाषत।
मां त्वं प्रविश भद्रं ते नयिष्ये त्वां सुरोत्तम!।। ४७.९५ ।।
एवमुक्तस्ततो विष्णुं प्रविवेश पुरन्दरः।
विष्णुना रक्षितं द्रृष्ट्वा देवी क्रुद्धा वचोऽब्रवीत्।। ४७.९६ ।।
एषा त्वां विष्णुना सार्धन्दहामि मघवन्! बलात्।
मिषतां सर्वभूतानां द्रृश्यतां मे तपोबलम्।। ४७.९७ ।।
दयाऽभिभूतौ तौ देवाविन्द्रविष्णू बभूवतुः।
कथं मुच्येऽवसहितौ विष्णुरिन्द्रमभाषत।। ४७.९८ ।।
इन्द्रोऽब्रवीज्जहि ह्येनां यावन्नौ न दहेत् प्रभो!।
विशेषेणाभिभूतोऽस्मि त्वत्तोऽहञ्जहि मा चिरम्।। ४७.९९ ।।
ततः समीक्ष्य विष्णुस्तां स्त्रीवधे कृच्छ्रमास्थितः।
अभिध्याय ततश्चक्रमापदुद्धरणे तु तत्।। ४७.१०० ।।
ततस्तु त्वरया युक्तः शीघ्रकारी भयान्वितः।
ज्ञात्वा विष्णुस्ततस्तस्याः क्रूरन्देव्याश्चिकीर्षितम्।। ४७.१०१ ।।
क्रुद्धः स्वमस्त्रमादाय शिरश्चिच्छेद वै भिया।
तं दृष्ट्वा स्त्रीवधंघोरं चुक्रोध भृगुरीश्वरः।
ततोऽभिशप्तो भृगुणा विष्णुर्भार्यावधेतदा।। ४७.१०१ ।।
यस्मात्ते जानतो धर्ममवध्या स्त्री निषूदिता।
तस्मात्त्वं सप्तकृत्वेह मानुषेषूपपत्स्यसि।। ४७.१०२ ।।
ततस्तेनाभिशापेन नष्टे धर्मे पुनः पुनः।
लोकस्यच हितार्थाय जायते मानुषेष्विह।। ४७.१०३ ।।
अनुव्याहृत्य विष्णुं स तदादाय शिरस्त्वरन्।
समानीयततः कायमसौ गृह्येदमब्रवीत्।। ४७.१०४ ।।
एषात्वंविष्णुनादेवि! हतासञ्जीवयाम्यहम्।
ततस्तांयोज्यशिरसा अभिजीवेतिसोऽब्रवीत्।। ४७.१०५ ।।
यदि कृत्स्नो मया धर्मो ज्ञायते चरितोऽपिवा।
तेन सत्येन जीवस्व यदि सत्यं वदाम्यहम्।। ४७.१०६ ।।
ततस्तांप्रोक्ष्यशीताभिरद्भिर्जीवेतिसोऽब्रवीत्।
ततोऽभिव्याहृतेतस्य देवीसञ्जवितातदा।। ४७.१०७ ।।
ततस्तां सर्वभूतानिदृष्ट्वा सुप्तोत्थितामिव।
साधु साध्विति चक्रुस्ते वचसा सर्वतोदिशम्।। ४७.१०८ ।।
एवं प्रत्याहृता तेन देवीसा भृगुणातदा।
मिषतां देवतानां हि तदद्भुतमिवाभवत्।। ४७.१०९ ।।
असंभ्रान्तेन भृगुणा पत्नी सञ्जीविता पुनः।
द्रृष्ट्वा चेन्द्रो नालभत शर्म काव्यभयात् पुनः।। ४७.११० ।।
प्रजागरे ततश्चेन्द्रो जयन्तीमिदमब्रवीत्।। ४७.१११ ।।
सञ्चिन्त्यमतिमान्वाक्यं स्वांकन्यांपाकशासनः।
एषकाव्योह्यमित्राय व्रतञ्चरतिदारुणम्।।
तेनाहं व्याकुलः पुत्रि! कृतो मतिमताभृशम्।। ४७.११२ ।।
गच्छ संसाधयस्वैनं श्रमापनयनैः शुभैः।
तैस्तैर्मनोऽनुकूलैश्च ह्युपचारैरतन्द्रिता।। ४७.११३ ।।
काव्यमाराधयस्वैनं यथा तुष्येत स द्विजः।
गच्छ त्वं तस्य दत्तासि प्रयत्नंकुरुमत्कृते।। ४७.११४ ।।
एवमुक्त्वा जयन्ती सा वचः संगृह्य वै पितुः।
अगच्छद्यत्र घोरं स तप आरभ्यतिष्ठति।। ४७.११५ ।।
तंद्रृष्ट्वा तु पिबन्तं सा कणधूममवाङ्मुखम्।
यक्षेण पात्यमानञ्चकुण्ड धारेण पातितम्।। ४७.११६ ।।
द्रृष्ट्वाच तं पात्यमानं देवी काव्यमवस्थितम्।
स्वरूपध्यानशाम्यन्तं दुर्बलं भूतिमास्थिदम्।।
पित्रा यथोक्तं वाक्यं सा काव्ये कृतवती तदा।। ४७.११७ ।।
गीर्भिश्चैवानुकूलाभिः स्तुवतीवल्गुभाषिणी।
गात्रसंवाहनैः कालेसेवमानात्वचः सुखैः।।
व्रतचर्य्यानुकूलाभिरुवास बहुलाः समाः।। ४७.११८ ।।
पूर्णे धूमव्रते तस्मिन् घोरे वर्षसहस्रके।
वरेण च्छन्दयामास काव्यं प्रीतो भवस्तदा।। ४७.११९ ।।
एतद्व्रतं त्वयैकेन चीर्णं नान्येन केनचित्।
तस्माद्वै तपसा बुद्ध्या श्रुतेनच बलेन च।। ४७.१२० ।।
तेजसाचसुरान्सर्वांस्त्वमेकोऽभिभविष्यसि।
यच्चाभिलषितंब्रह्मन्! विद्यतेभृगुनन्दन!।। ४७.१२१ ।।
प्रपत्स्यसेतुतत्सर्वं नानुवाच्यंतुकस्यचित्।
सर्वाभिभावी तेनत्वं भविष्यसि द्विजोत्तम!।। ४७.१२२ ।।
एतान्दत्त्वा वरांस्तस्मै भार्गवाय भवः पुनः।
प्रजेशत्वं धनेशत्वमबध्यत्वञ्च वै ददौ।। ४७.१२३ ।।
एतान् लब्ध्वा वरान् काव्यः सम्प्रहृष्टतनूरुहः।
हर्षात् प्रादुर्भवन्तन्तुदिव्यस्तोत्रंमहेश्वरम्।
तथा तिर्यक्स्थितश्चैव तुष्टुवे नीललोहितम्।। ४७.१२४ ।।
शुक्र उवाच।
नमोऽस्तुशितिकण्ठाय कनिष्ठायसुवर्चसे।
लेलिहानाय काव्याय वत्सरायान्धसः पते।। ४७.१२५ ।।
कपर्दिने करालाय हर्यक्ष्णे वरदाय च।
संस्तुताय सुतीर्थाय देवदेवाय रंहसे।। ४७.१२६ ।।
उष्णीषिणे सुवक्त्राय बहुरूपाय वेधसे।
वसुरेताय रुद्राय तपसे चित्रवाससे।। ४७.१२७ ।।
ह्रस्वाय मुक्तकेशाय सेनान्यै रोहिताय च।
कवये राजवृक्षाय तक्षकक्रीडनाय च।। ४७.१२८ ।।
सहस्रशिरसे चैव सहस्राक्षाय मीढुषे।
वराय भव्यरूपाय श्वेताय पुरुषाय च।। ४७.१२९ ।।
गिरशाय नमोऽर्काय बलिने आज्यपाय च।
सुतृप्ताय सुवस्त्राय धन्विने भार्गवाय च।। ४७.१३० ।।
निषङ्गिणे च ताराय स्वक्षाय क्षपणाय च।
ताम्रायचैव भीमाय उग्राय च शिवाय च।। ४७.१३१ ।।
महादेवाय शर्वाय विश्वरूपशिवाय च।
हिरण्याय वरिष्ठाय ज्येष्ठाय मध्यमाय च।। ४७.१३२ ।।
वास्तोष्पते पिनाकाय मुक्तये केवलाय च।
मृगव्याधाय दक्षाय स्थाणवे भाषणाय च।। ४७.१३२ ।।
बहुनेत्राय धुर्य्याय त्रिनेत्रायेश्वराय च।
कपालिने च वीराय मृत्यवे त्र्यम्बकाय च।। ४७.१३३ ।।
बभ्रवे च पिशङ्गाय पिङ्गलायारुणाय च।
पिनाकिने चेषुमते चित्राय रोहिताय च।। ४७.१३४ ।।
दुन्दुभ्यायैकपादाय अजाय बुद्धिदाय च।
आरण्याय गृहस्थाय यतये ब्रह्मचारिणे।। ४७.१३५ ।।
साङ्ख्याय चैव योगाय व्यापिने दीक्षिताय च।
अनाहताय शर्व्वाय भव्येशाय यमायच।। ४७.१३६ ।।
रोधसे चेकितानाय ब्रह्मिष्ठाय महर्षये।
चतुष्पदाय मेध्याय रक्षिणे शीघ्रगाय च।। ४७.१३७ ।।
शिखण्डिने करालाय दंष्ट्रिणे विश्ववेधसे।
भास्वराय प्रतीताय सुदीप्ताय सुमेधसे।। ४७.१३८ ।।
क्रूरायाविकृतायैव भीषणाय शिवाय च।
सौम्याय चैव मुख्याय दार्मिकाय शुभायच।। ४७.१३९ ।।
अबध्यायामृतायैव नित्याय शाश्वताय च।
व्यापृताय विशिष्टाय भरताय च साक्षिणे।। ४७.१४० ।।
क्षेम्याय सहमानाय सत्याय चामृताय च।
कर्त्रे परशवे चैव शूलिने दिव्यचक्षुषे।। ४७.१४१ ।।
सोमपायाज्यपायैव धूमपायोष्मपाय च।
शुचये परिधानाय सद्योजाताय मृत्यवे।। ४७.१४२ ।।
पिशिताशाय सर्व्वाय मेघाय विद्युताय च।
व्यावृत्ताय वरिष्ठाय भरितायतरक्षवे।। ४७.१४३ ।।
त्रिपुरघ्नाय तीर्थायावक्राय रोमशाय च।
तिग्मायुधाय व्याख्याय सुसिद्धाय पुलस्तये।। ४७.१४४ ।।
रोचमानाय चण्डाय स्फीताय ऋषभायच।
व्रतिने युञ्जमानाय शुचये चोर्ध्वरेतसे।। ४७.१४५ ।।
असुरघ्नाय स्वाघ्नाय मृत्युघ्ने यज्ञियाय च।
कृशानवे प्रचेताय वह्नये निर्मलाय च।। ४७.१४६ ।।
रक्षोघ्नाय पशुघ्नाया विघ्नाय श्वसिताय च।
विभ्रान्ताय महान्ताय अत्यन्तं दुर्गमाय च।। ४७.१४७ ।।
कृष्णाय च जयन्ताय लोकानामीश्वराय च।
अनाश्रिताय वेध्याय समत्वाधिष्ठितायच।। ४७.१४८ ।।
हिरण्यबाहवे चैव व्याप्ताय च महाय च।
कुकर्म्मणे प्रसह्याय चेशानाय सुचक्षुषे।। ४७.१४९ ।।
क्षिप्रेषवे सदश्वाय शिवाय मोक्षदाय च।
कपिलाय पिशङ्गाय महादेवाय धीमते।। ४७.१५० ।।
महाकायाय दीप्ताय रोदनाय सहाय च।
दृढधन्विने कवचिने रथिने च वरूथिने।। ४७.१५१ ।।
भृगुनाथाय शुक्राय गह्वनिष्ठाय वेधसे।
\अमोघाय प्रशान्ताय सुमेधाय वृषाय च।। ४७.१५२ ।।
प्रणवे ऋग्यजुः साम्ने स्वाहायच स्वधाय च।
वषट्कारात्मने चैव तुभ्यं मन्त्रात्मनेनमः।। ४७.१५३ ।।
त्वष्ट्रे धात्रे तथा कर्त्रे चक्षुः श्रोत्रमयाय च।
भूतभव्यभवेशाय तुभ्यं कर्मात्मने नमः।। ४७.१५४ ।।
वसवे चैव साध्याय रुद्रादित्यसुराय च।
विषाय मारुतायैव तुभ्यं देवात्मने नमः।। ४७.१५५ ।।
अग्नीषोमविधिज्ञाय पशुमन्त्रौषधाय च।
स्वयम्भुवे ह्यजायैव अपूर्वप्रथमाय च।। ४७.१५६ ।।
प्रजानां पतये चैव तुभ्यं ब्रह्मात्मने नमः।। ४७.१५७ ।।
आत्मेशायात्मवश्याय सर्वेशातिशयाय च।
सर्वभूताङ्गभूताय तुभ्यं भूतात्मने नमः।। ४७.१५८ ।।
निर्गुणाय गुणज्ञाय व्याकृतायामृताय च।
निरुपाख्याय मित्राय तुभ्यं सांख्यात्मने नमः।। ४७.१५९ ।।
पृथिव्यै चान्तरिक्षाय दिव्याय च महाय च।
जनस्तपाय सत्याय तुभ्यं लोकात्मने नमः।। ४७.१६० ।।
अव्यक्ताय च महते भूतादेरिन्द्रियाय च।
आत्मज्ञाय विशेषाय तुभ्यं सर्व्वात्मने नमः।। ४७.१६१ ।।
नित्याय चात्मलिङ्गाय सूक्ष्मायै वेतराय च।
बुद्ध्याय विभवे चैव तुभ्यं मोक्षात्मने नमः।। ४७.१६२ ।।
नमस्ते त्रिषु लोकेषु नमस्ते परतस्त्रिषु।
सन्त्यातेषु महाद्येषु चतुर्षु च नमोऽस्तु ते।। ४७.१६३ ।।
नमः स्तोत्रे मयाह्यस्मिन् यदिनव्याहृतं भवेत्।
मद्भक्त इति ब्रह्मण्य! तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि।। ४७.१६४ ।।
सूत उवाच।
एवमाभाष्य देवेशमीश्वरं नीललोहितम्।
प्रह्वोऽभिप्रणतस्तस्मै प्राञ्जलिर्वाग्यतोऽभवत्।। ४७.१६५ ।।
काव्यस्य गात्रं संस्पृश्य हस्तेन प्रीतिमान् भवः।
निकामं दर्शनं दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत।। ४७.१६७ ।।
ततः सोऽन्तर्हितेतस्मिन् देवेशेऽनुचरीं तदा।
तिष्ठन्ति पार्श्वतो द्रृष्ट्वा जयन्तीमिदमब्रवीत्।। ४७.१६८ ।।
कस्य त्वं सुभगे! कावा दुःखितेमयि दुःखिता।
महता तपसा युक्ता किमर्थं मां निषेवसे ।। ४७.१६९ ।।
अनया संस्तुतो भक्त्या प्रश्रयेण दमेन च।
स्नेहेन चैव सुश्रोणि! प्रीतोऽस्मिवरवर्णिनी!।। ४७.१७० ।।
किमिच्छसि वरारोहे! कस्ते कामः समृद्ध्यताम्।
तत्ते सम्पदयाम्यद्य यद्यपि स्यात् सुदुष्करः।। ४७.१७१ ।।
एवमुक्ताऽब्रवीदेनं तपसा ज्ञातुमर्हसि।
चिकीर्षितं हि ब्रह्मन्! त्वंहि वेत्थ यथातथम्।। ४७.१७२ ।।
एवमुक्तोऽब्रवीदेनां द्रृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा।
मया सहत्वं शुश्रोणि! दशवर्षाणिभामिनि।। ४७.१७३ ।।
देव! चेन्द्रावरश्यामे! वरार्हे! वामलोचने!
एवं वृणोषिकामंत्वंमत्तोवै वल्गुभाषिणि।। ४७.१७४ ।।
एवं भवतु गच्छामो गृहान्नोमत्तकाशिनि!।
ततः स्वगृहमागत्य जयन्त्याः पाणिमुद्वहन्।। ४७.१७५ ।।
तया सहावसद्देव्या दशवर्षाणि भार्गवः।
अद्रृश्यः सर्वभूतानां मायया संवृतः प्रभुः।। ४७.१७६ ।।
कृतार्थमागतं द्रृष्ट्वा काव्यं सर्वे दितेः सुताः।
अभिजग्मुर्गृहं तस्य मुदितास्ते दिद्रृक्षवः।। ४७.१७७ ।।
यदा गता न पश्यन्ति मायया संवृतंगुरुम्।
लक्षणंतस्य तद्बुद्ध्वा प्रतिजग्मुर्यथागतम्।। ४७.१७८ ।।
बृहस्पतिस्तु संरुद्धं काव्यं ज्ञात्वावरेणतु।
तुष्ट्यर्थं दशवर्षाणि जयन्त्या हितकाम्यया।। ४७.१७९ ।।
बुद्ध्वातदन्तरंसोऽपि दैत्यानामिन्द्रनोदितः।
काव्यस्यरूपमास्थाय असुरान्समुपाह्वयत्।। ४७.१८० ।।
ततस्तानागतान् द्रृष्ट्वा बृहस्पतिरुवाचह।
स्वागतं मम याज्यानां प्राप्तोऽहंवो हितायच।। ४७.१८१ ।।
अहंवोऽध्यापयिष्यामि विद्याः प्राप्तास्तुयामया।
ततस्ते हृष्टमनसो विद्यार्थमुपपेदिरे।। ४७.१८२ ।।
पूर्णे काव्यस्तदा तस्मिन् समये दशवार्षिके।
समयान्ते देवयानी तदोत्पन्ना इतिश्रुतिः।।
बुद्धिं चक्रे ततः सोऽथ याज्यानां प्रत्यवेक्षणे।। ४७.१८३ ।।
देवि! गच्छाम्यहं द्रष्टुं मम याज्यान् शुचिस्मिते!।
विभ्रान्तवीक्षिते! साध्वि! त्रिवर्णायतलोचने।। ४७.१८४ ।।
एवमुक्ताब्रवीदेनं भजभक्तान् महाव्रत!।
एष धर्म्मः सतां ब्रह्मन्! न धर्मं लोपयामिते।। ४७.१८५ ।।
ततो गत्वा सुरान् द्रृष्ट्वा देवाचार्येण धीमता।
वञ्चितान् काव्यरूपेण ततः काव्योऽब्रवीत्तु तान्।। ४७.१८६ ।।
काव्यं मां वो विजानीध्वन्तोषितो गिरिशो विभुः।
वञ्चिता बत यूयं वै सर्वे श्रृणुत दानवाः।। ४७.१८७ ।।
श्रुत्वा तथा ब्रुवाणन्तं संभ्रान्तास्ते तदाऽभवन्।
प्रेक्षन्तस्तावुभौ तत्र स्थितासीनौ सुविस्मिताः।। ४७.१८८ ।।
सम्प्रमूढास्ततः सर्वे न प्राबद्धन्त किञ्चन।
अब्रवीत्सम्प्रमूढेषु काव्यस्तानसुरांस्तदा।। ४७.१८९ ।।
आचार्योवोह्यहंकाव्यो देवाचार्योऽयमङ्गिराः।
अनुगच्छतमांदैत्या स्त्यजतैनं बृहस्पतिम्।। ४७.१९० ।।
इत्युक्ता ह्यसुरास्तेन तावुभौ समवेक्ष्यच।
यदासुराविशेषन्तु न जानन्त्युभयोस्तयोः।। ४७.१९१ ।।
बृहस्पतिरुवाचैना नसंभ्रान्तस्तपोधनः।
काव्योवोऽहं गुरुर्दैत्या! मद्रूपोऽयंबृहस्पतिः।। ४७.१९२ ।।
संमोहयति रूपेण मामकेनैष वोऽसुराः।
श्रुत्वा तस्य ततस्ते वै समेत्यतुततोऽब्रुवन्।। ४७.१९३ ।।
अयंनो दशवर्षाणि शततं शास्ति वै प्रभुः।
एष वै गुरुरस्माकमन्तरे स्फुरयन्द्विजः।। ४७.१९४ ।।
ततस्ते दानवाः सर्वे प्रणिपत्याभिनन्द्य च।
वचनञ्जगृहुस्तस्य चिराभ्यासेन मोहिताः।। ४७.१९५ ।।
ऊचुस्तमसुराः सर्वेक्रोधसंरक्तलोचनाः।
अयंगुरुर्हितोऽस्माकं गच्छत्वं नासि नोगुरुः।। ४७.१९६ ।।
भार्गवोवाङ्गिरावापि भगवानेषनोगुरुः।
स्थितावयंनिदेशेऽस्य साधुत्वंगच्छमाचिरम्।। ४७.१९७ ।।
एवमुक्त्वा सुराः सर्वे प्रापद्यन्त बृहस्पतिम्।
यदा न प्रतिपद्यन्त काव्येनोक्तं महद्धितम्।। ४७.१९८ ।।
चुकोपभार्गवस्तेषामवलेपेन तेन तु।
बोधिताहि मया यस्मान्न मां भजथ दानवाः।। ४७.१९९ ।।
तस्मात् प्रनष्टसंज्ञावै पराभवमवाप्स्यथ।
इतिव्याहृत्यतान्काव्यो जगामाथ यथागतम्।। ४७.२०० ।।
शप्तांस्तानसुरान् ज्ञात्वा काव्येन स बृहस्पतिः।
कृतार्थः स तदाहृष्टः स्वरूपं प्रत्यपद्यत।। ४७.२०१ ।।
बुध्या सुरान् हतान् ज्ञात्वा कृतार्थोऽन्तरधीयत।
ततः प्रणष्टेतस्मिंस्तु विभ्रान्ता दानवा भवन्।। ४७.२०२ ।।
अहो विवञ्चिताः स्मेति परस्परमथाब्रुवन्।
पृष्ठतोऽभिमुखाश्चैव ताडिताङ्गिरसेन तु।। ४७.२०३ ।।
वञ्चिताः सोपधानेन स्वेस्वे वस्तुनिमायया।
ततस्त्वपरितुष्टास्ते तमेव त्वरिताययुः।
प्रह्लादमग्रतः कृत्वा काव्यस्यानुपदं पुनः।। ४७.२०४ ।।
ततः काव्यंसमासाद्य उपतस्थुरवाङ्मुखाः।
समागतान् पुनर्द्रृष्ट्वाकाव्यो याज्यानुवाचह।। ४७.२०५ ।।
मया सम्बोधिताः सर्वेयस्मान्मानाभिनन्दथ।
ततस्तेनावमानेन गता यूयं पराभवम्।। ४७.२०६ ।।
एवं ब्रुवाणं शुक्रन्तु बाष्पसन्दिग्धयागिरा।
प्रह्लादस्तं तदोवाच मा न त्वं त्यजभार्गव!।
स्वाश्रयान् भजमानांश्च भक्तांस्त्वम्भज भार्गव!।। ४७.२०७ ।।
यदिनस्त्वं न कुरुते प्रसादं भृगुनन्दन!।
अपध्याता स्त्वया ह्यद्य प्रविशामोरसातलम्।। ४७.२०८ ।।
ज्ञात्वा काव्यौ यथातत्वं कारुण्यादनुकम्पय।
एवं प्रत्यनुनीतो वै ततः कोपं नियम्य सः।
उवाचैतान् न भेतव्यं न गन्तव्यं रसातलम्।
अवश्यंभाविनोह्यर्थाः प्राप्तव्यामयिजाग्रति।
न शक्यमन्यथाकर्तुं दिष्टंहि बलवत्तरम्।। ४७.२०९ ।।
संज्ञाप्रणष्टा या वोऽद्य तामेतां प्रतिपत्स्यथ।
देवाञ्जित्वासकृच्चापिपातालंप्रतिपत्स्यथ।। ४७.२१० ।।
प्राप्तेपर्यायकालेच हीति ब्रह्माभ्यभाषत।
मत्प्रसादाच्च त्रैलोक्यं भुक्तं युष्माभिरर्जितम्।। ४७.२११ ।।
युगाख्यादश संपूर्णा देवानाक्रम्यमूर्द्धनि।
एतावन्तञ्च कालं वै ब्रह्मा राज्यमभाषत।। ४७.२१२ ।।
राज्यंसावर्णिके तुभ्यंपुनः किलभविष्यति।
लोकानामीश्वरो भाव्यस्तवपौत्रः पुनर्बलिः
एवं किल मिथः प्रोक्तः पौत्रस्ते विष्णुना स्वयम्।
वाचा हृतेषु लोकेषु तास्तास्तस्याभवन् किल।। ४७.२१३ ।।
यस्मात्प्रवृत्तयश्चास्य सकाशादभिसन्धिताः।
तस्माद्वृत्तेनप्रीतेन तुभ्यंदत्तंस्वयम्भुवा।। ४७.२१६ ।।
देवराज्येबलिर्भाव्य इतिमामाश्वरोऽब्रवीत्।
तस्मादद्रृश्योभूतानां कालापेक्षः सतिष्ठति।। ४७.२१७ ।।
प्रीतेन चापरो दत्तोवरस्तुभ्यं स्वयम्भुवा।
तस्मान्निरुत्सुकस्त्वं वै पर्यायं संहितोऽसुरैः।। ४७.२१८ ।।
नहिशक्यंमयातुभ्यं पुरस्ताद्विप्रभाषितुम्।
ब्रह्मणा प्रतिषिद्धोऽहं बविष्यञ्जानताविभो!।। ४७.२१९ ।।
इमौच शिष्यौद्वौ मह्यं समावेतौ बृहस्पतेः।
दैवतैः सहसंसृष्टान् सर्वान्वो धारयिष्यतः।। ४७.२२० ।।
इत्युक्ता ह्यसुराः सर्वे काव्येनाक्लिष्टकर्मणा।
हृष्टास्तेन ययुः सार्द्धं प्रह्लादेन महात्मना।। ४७.२२१ ।।
अवश्यंभाव्यमर्थन्तु श्रुत्वा शुक्रेण भाषितम्।
सकृदाशंसमानास्तु जयंशुक्रेणभाषितम्।। ४७.२२२ ।।
दंशिताः सायुधाः सर्वे ततो देवान् समाह्वयन्।। ४७.२२३ ।।
देवास्तदासुरान् द्रृष्ट्वा संग्रामे समुपस्थितान्।
सर्वेसंभृतसम्भारा देवास्तान् समयोधयन्।। ४७.२२४ ।।
देवासुरेतदा तस्मिन् वर्तमाने शतं समाः।
अजयन्नसुरा देवांस्ततो देवा ह्यमन्त्रयन्।। ४७.२२५ ।।
यज्ञेनोपाह्वयामस्तौ ततोजेष्यामहे सुरान्।
तदोपामन्त्रयन्देवाः शण्डामर्कौ तु तावुभौ।। ४७.२२६ ।।
यज्ञेचाहूयतौ प्रोक्तौ त्यजेतामसुरान्द्विजौ।
वयंयुवां भजिष्यामः सहजित्वातु दानवान्।। ४७.२२७ ।।
एवं कृताभिसन्धीतौ शण्डामर्कौ सुरास्तथा।
ततोदेवाजयं प्रापुर्दानवाश्च पराजितः।। ४७.२२८ ।।
शण्डामर्कपरित्यक्ता दानवाह्यबलास्तथा।
एवंदैत्याः पुरा काव्य शापेनाभिहतास्तदा।। ४७.२२९ ।।
काव्यशापाभिभूतास्ते निराधाराश्च सर्वशः।
निरस्यमानादेवैश्च विविशुस्तेरसातलम्।। ४७.२३० ।।
एवं निरुद्यमा देवैः कृताः कृच्छ्रेण दानवाः।
ततः प्रभृति शापेन भृगोर्नैमित्तिकेन तु।। ४७.२३१ ।।
जज्ञे पुनः पुनर्विष्णुर्द्धर्मे प्रशिथिले प्रभुः।
कुर्वन् धर्मव्यवस्थानमसुराणां प्रणाशनम्।। ४७.२३२ ।।
प्रह्लादस्य निदेशेतु न स्तास्यन्त्यसुराश्चये।
मनुष्यवध्यास्ते सर्वे ब्रह्मेतिव्याहरत् प्रभुः।। ४७.२३३ ।।
धर्मान्नारायणस्यांशः सम्भूतश्चाक्षुषेऽन्तरे।
यज्ञं वै वर्तयामासु र्देवा वैवस्वतेऽन्तरे।। ४७.२३४ ।।
प्रादुर्भावे ततस्तस्य ब्रह्माह्यासीत्पुरोहितः।
युगाख्यायां चतुर्थ्यान्तु आपन्नेषु सुरेषुवै।। ४७.२३५ ।।
सम्भूतस्तु समुद्रान्ते हिरण्यकशिपो र्वधे।
द्वितीये नरसिंहाख्ये रुद्रोह्यासीत् पुरोहितः।। ४७.२३६ ।।
बलिसंस्थेषु लोकेषु त्रेतायां सप्तमं प्रति।
तृतीये वामनस्यार्थे धर्मेण तु पुरोधसा।। ४७.२३७ ।।
एतास्तिस्रः स्मृतास्तस्य दिव्याः सम्भूतयो द्विजाः।
मानुषाः सप्त योन्यस्तु शापजास्ता निबोधत।। ४७.२३८ ।।
त्रेतायुगे तु प्रथमे दत्तात्रेयो बभूव ह।
नष्टे धर्मे चतुर्थांशे मार्कण्डेयपुरः सरः।। ४७.२३९ ।।
पञ्चमः पञ्चदश्याञ्चत्रेतायां सम्बभूवह।
मान्धाता चक्रवर्त्तीतु तदोत्तङ्कपुरःसरे।। ४७.२४० ।।
एकोनविंश्यां त्रेतायां सर्वक्षत्रान्तकृद्विभुः।
जामदग्न्यस्तथा षष्ठो विश्वामित्रपुरः सरः।। ४७.२४१ ।।
चतुर्विंशे युगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा।
सप्तमो रावणस्यार्थे जज्ञे दशरथात्मजः।। ४७.२४२ ।।
अष्टमे द्वापरे विष्णुरष्टाविंशे पराशरात्।
वेदव्यासस्तथा यज्ञे जातूकर्ण्यपुरः सरः।। ४७.२४३ ।।
कर्त्तुं धर्मव्यवस्थानमसुराणां प्रणाशनम्।
बुद्धो नवमकोयज्ञे तपसापुष्करेक्षणः।।
देवसुन्दररूपेण द्वैपायनपुरः सरः।। ४७.२४४ ।।
तस्मिन्नेवयुगेक्षीणे सन्ध्याशिष्टेभविष्यति।
कल्कीतु विष्णुयशसः पाराशर्य्यपुरः सरः।।
दशमो भाव्यसम्भूतो याज्ञवल्क्यपुरः सरः।। ४७.२४५ ।।
सर्वांश्च भूतांस्तिमितान् पाखण्डांश्चैव सर्वशः।
प्रगृहीतायुधैर्विप्रैर्वृतः शतसहस्रशः।। ४७.२४६ ।।
निः शेषान् शूद्रराज्ञस्तु तदा स तु करिष्यति।
ब्रह्मद्विषः सपत्नांस्तु संहृत्यैव च तद्वपुः।। ४७.२४७ ।।
अष्टाविंशेस्थितः कल्कि श्चरितार्तः ससैनिकः।
शूद्रान्संशोधयित्वातु समुद्रान्तञ्च वैस्वयम्।। ४७.२४८ ।।
प्रवृत्तचक्रोबलवान् संहारन्तुकरिष्यति।
उत्सादयित्वावृषलान्प्रायशस्तानधार्मिकान्।। ४७.२४९ ।।
ततस्तदा स वै कल्किश्चरितार्थः ससैनिकः।
प्रजास्तं साधयित्वा तु समृद्धास्तेन वै स्वयम्।। ४७.२५० ।।
अकस्मात्कोपितान्योन्यं भविष्यन्तीह मोहिताः।
क्षपयित्वा तु तेन्योऽन्यं भाविनार्थेन चोदिताः।। ४७.२५१ ।।
ततः काले व्यतीते तु स देवोऽन्तरधीयत।
नृपेष्वथ प्रनष्टेषु प्रजानां संग्रहात्तदा।। ४७.२५२ ।।
रक्षणे विनिवृत्ते तु हत्वा चान्योन्यमाहवे।
परस्परं निहत्वा तु निराक्रन्दाः सुदुःखिताः।। ४७.२५३ ।।
पुराणि हित्वाग्रामांश्च तुल्यत्वेनिष्परिग्रहाः।
प्रनष्टाश्रमधर्म्माश्च नष्टवर्णाश्रमास्तथा।। ४७.२५४ ।।
अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः।
प्रमदाः केशशूलाश्च भविष्यन्ति युगक्षये।। ४७.२५५ ।।
ह्रस्वदेहायुषश्चैव भविष्यन्ति वनौकसः।
सरित्पर्वतवासिन्यो मूलपत्र फलाशनाः।। ४७.२५६ ।।
चीरचर्माजिनधराः सङ्करं घोरमाश्रिताः।
उत्पातदुःखाः स्वल्पार्थाः बहुबाधाश्चताः प्रजाः।। ४७.२५६७।।
एवं कष्टमनुप्राप्ताः काले सन्ध्यंशके तदा।
ततः क्षयं गमिष्यन्ति सार्द्धं कलियुगेन तु।। ४७.२५७ ।।
क्षीणे कलियुगे तस्मिंस्ततः कृतमवर्त्तत।
इत्येतत्कीर्त्तितं सम्यक् देवासुरविचेष्टितम्।। ४७.२५८ ।।
यदुवंशप्रसङ्गेन समासाद्वैष्णवं यशः।
तुर्वसोस्तु प्रवक्ष्यामि पूरोर्द्रुह्योस्तथाह्यनोः।। ४७.२५९ ।।


text:
रामनाथ-सुप्रभातम्
गणेशं शारदां शंभुं देवीं दुर्गां च राघवम् ।
रामनाथं नमस्कृत्य सुप्रभातं करोम्यहम् ॥१॥
नमस्ते गिरिजा-कान्त शरणागत-वत्सल ।
उत्तिष्ठ करुणासिन्धो सन्ध्याकालः प्रवर्तते ॥२॥
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गौरीश उत्तिष्ठ वृषभ-ध्वज ।
उत्तिष्ठ पार्वती-नाथ त्रैलोक्यं मङ्गलं कुरु ॥३॥
मातः पुरारि-हृदयांबुज-नित्यवासे भक्त्या मुरारि-मुखपूजित-पादयुग्मे ।
श्रीशंकराश्रित-जनेषु दयार्द्र-चित्ते श्रीरामनाथ-दयिते तव सुप्रभातम् ॥४॥
तव सुप्रभातममरेन्द्र-वन्दिते निज-दीन-भक्त-वरदान-शोभिते ।
हर्-इधातृ-देवरमणीभिरर्चिते ह्यव रामनाथ-दयिते दयायुते ॥५॥
रामादि-भक्तनिचयास्त्वदुपासनाय गंगादि-पुण्यसरिदाहृत-दिव्यपुष्पैः ।
आगत्य पादयुगलार्चन-जागरूकाः श्रीगन्धमादनविभो तव सुप्रभातम् ॥६॥
वीणा-मृदङ्ग-परिमण्डित-नारदाद्यैः संगीयमान-चरितामृत पुण्यदेह ।
चूडामणीकृत-मनोहर-चन्द्रबिंब श्रीगन्धमादनविभो तव सुप्रभातम् ॥७॥
रामेश्वरेति प्रथिते प्रदेशे रामं पुरस्कृत्य शिवं स्तुवन्ति ।
ऐक्यं प्रदिष्टं शिवरामयोश्च विष्ण्वीशमूर्ते तव सुप्रभातम् ॥८॥
ब्रह्मेन्द्र-विष्णु-गुह-वाक्पति-सोमसूर्याः मृत्युञ्जयादि-चरितं बहुधा स्तुवन्ति ।
वाचस्पतिर्वदति वासरशुद्धिमारात् श्रीगन्धमादनविभो तव सुप्रभातम् ॥९॥
दुष्पण्यजात-शिशुमारणवारकं च यत्पावकाख्यमतिपावनमग्नितीर्थम् ।
आवाति मन्दमनिलस्सह तस्य तोयैः श्रीगन्धमादनविभो तव सुप्रभातम् ॥१०॥
श्रीराममन्त्र-जपपावन-चित्तवृत्तिः आपादवक्त्रमनुलेपित-रक्तवर्णः ।
श्रीमारुतिर्जयति मन्दिर-पूर्वभागे श्रीगन्धमादनविभो तव सुप्रभातम् ॥११॥
सीतापहर्तृ-दशकण्ठ-विमर्दनाय देवांशभूत-हरियूथ-सहायकेन ।
रामेण बद्ध-वरसेतुतल-प्रसन्न श्रीगन्धमादनविभो तव सुप्रभातम् ॥१२॥
ब्रह्मघ्न-पाप-परिहारविधौ यतेन रामेण पूजित-पवित्र-पदाब्ज-युग्म ।
भक्तार्ति-भञ्जन निरञ्जन रामनाथ श्रीगन्धमादनविभो तव सुप्रभातम् ॥१३॥
शैलाधिराज-तनयाञ्चिअत-वामभाग कैलासवास करुणामृत-पूर्ण-नेत्र ।
गंगाधर त्रिनयनाङ्कित चन्द्रचूड श्रीगन्धमादनविभो तव सुप्रभातम् ॥१४॥
नित्याभिषेचन-विधौ तव गाङ्ग-तोयं येन प्रदिष्टमिह रावण-घातकेन ।
तत्कोटि-तीर्थ-महिमावृत-सन्निधान श्रीगन्धमादनविभो तव सुप्रभातम् ॥१५॥
शेषेण वायुकृत-विक्रम-वाद-युद्धे वातेन भेदितमभूत् किल पर्वताग्रम् ।
तद्गन्धमादन-गिरौ कृत-सन्निधानं श्रीगन्धमादनविभो तव सुप्रभातम् ॥१६॥
गङ्गानदी-तट-वराल-पुण्यभूमौ ब्रह्मादि-देव-निकरैः स्तुत-विश्वनाथः ।
त्वद्वामभाग-परिकल्पित-मन्दिरस्थः श्रीगन्धमादनविभो तव सुप्रभातम् ॥१७॥
पूर्णेन्दु-बिंब-वदनस्सरसीरुहाक्षः कोदण्ड-मण्डित-करः करुणा-समुद्रः ।
सीतापतिर्जयति सुन्दर ते समक्षं श्रीरामनाथ शिव भो तव सुप्रभातम् ॥१८॥
नन्दीश्वरेण गजवक्त्र-षडाननाद्यैः देवैरनन्त-वरदैश्च नवग्रहाद्यैः ।
भक्त्या समर्चित-निजाम्बुज-पाद-युग्म श्रीरामनाथ शिव भो तव सुप्रभातम् ॥१९॥
पद्मालयापति-विधीन्द्र-किरीट-रत्नैः नीराजिताङ्घ्रि-युगला गिरिराज-पुत्री ।
त्वद्दक्षिणालयवरे कृत-सन्निधाना श्रीरामनाथ शिव भो तव सुप्रभातम् ॥२०॥
लक्ष्मीसरः-प्रभृति पाप-हराणि सन्ति तीर्थानि पुण्य-फलदानि तवालयान्ते ।
तत्तीर्थ-दिव्य-महिमावृत-पुण्य-देश श्रीरामनाथ शिव भो तव सुप्रभातम् ॥२१॥
श्रीरामलिङ्ग करुणामृत-पूर्ण-नेत्र श्रीभूमिनाथ-परिसेवित-दिव्यगात्र ।
श्रीपार्वतीश भवताप-विनाश-दक्ष श्रीरामनाथ शिव भो तव सुप्रभातम् ॥२२॥
ज्योतिः-स्वरूप तव दिव्य-पदाम्बुजे मे निर्व्याज-भक्तिमिह देहि कृपाम्बुराशे ।
मां पाहि देव शरणागत-पारिजात श्रीरामनाथ शिव भो तव सुप्रभातम् ॥२३॥
॥इति श्रीरामनाथ सुप्रभातम्॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
भीत्याम् उत्तरभारतम् - पूर्वसूचना प्रदत्ता - मृतानां सङ्ख्या वर्धते|
नवदिल्ली> आराष्ट्रम् अनुभूयमानेन वज्रपातेन धूलीवातेन च मृतानां सङ्ख्या 40 अधिगता। उत्तरप्रदेशे 18 आन्ध्राप्रदेशे 8 तेलङ्कानादेशे 3 बङ्गाले 9 दिल्यां 5 इति क्रमेण जनाः रविवासरात् आरभ्य सोमवासरस्य (अद्य)प्रभातपर्यन्तं मृताः। मृतानां सङ्ख्या इतोऽप्यधिकं स्यात् इति आशङ्कायते। अधिके जनाः क्षताः सन्ति। आगामिनि 48 तः 72 होरापर्यन्तम् उत्तरभारते महावातः वज्रपातः च भविष्यतः इति वातावरणनिरीक्षणविभागेन पूर्व सूचना प्रदत्ता।
अतिशक्तेन धूलीवातेन वृष्ट्या च दिल्यां नागरजीवनं दुष्करमभवत्। 70 किलोमीट्टर् वेगेन सञ्जातेन वातेन सह वृष्टिः अपि आसीत् इत्यनेन मेट्रोरेल् व्योम-स्थलमार्ग-गतागतानि स्थगितानि। विद्युत् अपि स्थगिता। दिल्लीनगरस्य प्रान्तनगरेषु अपि अवस्था भिन्ना नासीत् ।


text:
Offered by: School of Vedic Knowledge Systems
Specialization: Advaita-Vedanta
Duration: Five years (Ten Semesters)
Eligibility: Students who have passed Prak-Shastri, Uttara-Madhyama, Sahitya-pravesha and any of the other recognized examinations equivalent to Class 12 are eligible for this program. They will also have to pass the entrance examination conducted by Chinmaya Vishwavidyapeeth.
Campus: Chinmaya Eswar Gurukula
सूचना – एतस्मिन् विभागे अर्हाणां छात्राणां चयनाय प्रवेशपरीक्षा ऐप्रिल् 29, 2018 तमे दिनाङ्के भारतदेशस्य विविधेषु प्रदेशेषु आयोजयिष्यते । प्रवेशम् इच्छन्तः छात्राः अधः दत्तम् आवेदनापत्रद्वयम् अपि पूरयेयुः । तत्र एकम् आवेदनापत्रं विश्वविद्यालये प्रवेशार्थम्,अपरं च प्रवेशपरीक्षार्थम् । आवेदनार्थम् अन्तिमः दिनाङ्कः एप्रिल् 15, 2018.
Note: Applicants desirous of applying for the 5-year Integrated Masters program are required to complete two application forms. The first is for admission into Chinmaya Vishwavidyapeeth and the second, is for the Entrance Examination to be conducted at various centres in India on 29th April 2018. The last date for applying for the same is 15th April 2018.
The ‘5 Year Integrated Master in Sanskrit – ‘Advaita Vedanta’ course is designed for students desirous of studying Advaita Vedanta in the traditional way. This school of Indian philosophy is based on three texts – the Upaniṣads, the Brahmasutras and the Bhagavad-gita. These are also called ‘Prasthanatrayi’.The commentaries of Sri Adi Sankaracharya on ‘Prasthanatrayi’ are a composite treatise for the study of Advaita, and therefore the curriculum covers all commentaries of Sri Adi Sankaracharya. To understand the concepts of Advaita-vedanta one should also be familiar with the concepts of other philosophies such as Nyaya and Samkhya. Hence, the Integrated Masters course for Advaita Vedānta will also include important concepts of these schools.This course has been designed to include the best and important aspects of the most prominent traditions of Indian philosophy.
इह खलु नामरूपकर्मात्मके भोक्तृभोग्यलक्षणे सुखदु:खमोहस्वभावे संसारार्णवे निमग्नान् जनान् समुद्दिधीर्षु: स्वयं भगवान् श्रीशङ्कर: शङ्कराचार्यरूपेणावतीर्य श्रुतिशिखाभूतमहावाक्यप्रतिपाद्यात्मस्वरूपरूपार्थनिर्णयार्थं श्रुतिस्मृतिन्यायाख्येषु त्रिष्वपि प्रस्थानेषु भाष्यग्रन्थान् विरचय्य उपक्रमोपसंहारादिभि: षड्भिस्तात्पर्यलिङ्गै: नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावेऽद्वितीयब्रह्ममात्रे सर्वासामुपनिषदां तात्पर्यमवदधार। भगवत्पादप्रणीता एत एव भाष्यग्रन्था अद्वैतवेदान्तशास्त्रस्य प्रमाणभूता: ग्रन्था: सन्ति। तेषाञ्च भाष्यग्रन्थानामतिगभीरतात्पर्यवत्वात् साक्षात्प्रवेष्टुमशक्यत्वेन तत्र प्रवेशसामर्थ्यसम्पादनाय सामान्यतो वेदान्तशास्त्रीयविषयाणामवबोधाय वेदान्तसार-वेदान्तपरिभाषाख्यौ द्वौ प्रकरणग्रन्थौ पाठ्यक्रमस्य आदौ विनियोजितौ, किञ्च काणादं पाणिनीयञ्च सर्वशास्त्रोपकारकमित्युक्त्या व्याकरणादिशास्त्राणामखिलशास्त्रोपकारकत्वादवश्य-मध्येतव्यतया तेषामपि शास्त्राणमतिविस्तृतत्वेन सर्वांशेनात्र योजयितुमशक्यतया सिद्धान्तकौमुदीस्था: केचनांशा: अत्र पाठ्यक्रमे विनियोजिता:, अथ च वेदान्तशास्त्रीयवादग्रन्थेषु प्रवेशाय च अवश्यापेक्षितानां शास्त्रान्तरीयविषयाणां परिचायाय तर्कसंग्रहदीपिका-मीमांसान्यायप्रकाशाख्ययोः ग्रन्थयोरप्यत्र विनिवेशः कृतः । वेदान्तदर्शनस्य अभियुक्तैर्वणिते प्रस्थानत्रयेऽन्यतमं प्रस्थानं वर्तते स्मृतिप्रस्थानम्। तच्च स्मृतिप्रस्थानं भागवगीता वर्तते। अस्योपरि श्रीमद्भगवत्पादशङ्कराचार्याणां भाष्यं समस्तवेदान्तार्थावबोधकं राराजते दर्शनजगति। आनन्दगिर्याचार्यैस्तु ग्रन्थोऽयं त्रिषु काण्डेषु विभक्त:। तत्र पूर्वषट्कात्मकं पूर्वकाण्डं त्वम्पदार्थं विषयीकरोति, मध्यमकाण्डं तत्पदार्थं विषयीकरोति, अन्तिमषट्कं तु पदार्थयोरैक्यं वाक्यार्थमधिकरोति। अस्मिन् पाठ्यक्रमे त्रिषु सत्रेषु विभज्य अयं ग्रन्थ: पाठयिष्यते, तत्र प्रथमवर्षस्य द्वितीये सत्रे प्रथमषट्कस्यार्धभाग एव पाठ्यत्वेन निर्धारित:, तृतीये सत्रे चतुर्थाध्यायादारभ्य मध्यमषट्कपर्यन्तो भाग: पञ्चमसत्रे च अन्तिमषट्कं पाठ्यत्वेन निर्धारितं वर्तते। तदनु पञ्चदशीग्रन्थस्य प्रथमद्वितीयषष्ठप्रकरणानि अत्र पाठ्यत्वेन स्वीकृतानि सन्ति। तत: परमुपनिषदां भाष्यग्रन्था: ब्रह्मसूत्रभाष्यञ्च विभज्य पाठ्यक्रमस्याङ्गत्वेन स्वीकृतं वर्तते। उपनिषत्सु विशेषत: छान्दोग्योपनिषद: षष्ठसप्तमाष्टमाध्याया: बृहदारण्यकोपनिषदश्चतुर्थाध्यायश्च पाठ्यक्रमे विनियोजिता:। भाष्यग्रन्थेषु विद्यमाना: भगवत्पादश्रीमन्मुखाम्बुजनिर्गता: सूक्ती: समाश्रित्य तत्तदद्वैतदर्शनाचार्यैः यथासंस्कारं यथाश्रुतं च निजनिजव्युत्पत्त्यनुसारेण एतद्दर्शनीयतत्त्वबोधोपयोगितया कल्पितानां प्रक्रियाणां संग्रहात्मकः श्रीमदप्पयदीक्षितेन्द्रविरचितः शास्त्रसिद्धान्तलेशसंग्रहाख्यो ग्रन्थोऽपि यथायथं विभज्य पाठ्यक्रमस्यास्याङ्गत्वेन स्वीकृतः, यस्याध्ययनेन प्रायः समेषामपि अद्वैतदर्शनाचार्याणां मतं सुविदितं भवति । अतः परम् अद्वैतवेदान्तसिद्धान्ते द्वैतिभिः प्रदर्शितान् दोषाभासान् निराकर्तुं यतिश्रेष्ठैः आचार्यैः श्रीमधुसूदनसरस्वतीचरणैः विरचितः अद्वैतसिद्धिग्रन्थः प्रतिकर्मव्यवस्थापरिच्छेदान्त: पाठ्यक्रमेऽस्मिन् अङ्गीकृतः । ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्र-श्रीवाचस्पतिमिश्रैर्विरचिता भामतीत्याख्या व्याख्या समन्वयाधिकरणान्ता विभज्य चरमसत्रद्वये पाठ्यग्रन्थत्वेन स्वीकृता ।
अयं च पाठ्यक्रमः सम्प्रदायानुसारम् अद्वैतवेदान्तमधिगन्तुकामान्,विशेषेण शोधादिकार्येष्वपि दत्तश्रद्धान् छात्रान् समुद्दिश्य भारतदेशे अन्यासु संस्थासु अद्वैतवेदान्तशास्त्रपाठ्यक्रमविषये आश्रितां पद्धतिं परिशील्य च विनिर्मितः । इत्थमेते ग्रन्थाः अत्र पाठ्यक्रमे विनियोजिताः । एतेषां ग्रन्थानां सम्यगध्ययनं छात्राणां नूनं विशिष्टां व्युत्पत्तिं सम्पादयिष्यति यया ते छात्राः अन्यान् ग्रन्थान् स्वयमध्येतुम् अध्यापयितुं च प्रभवेयुः ।
ततः छात्राणां संवहनगणकयन्त्रप्रयोगादिकौशलवर्धनाय अन्ये च विषयाः कल्पिताः ।
Semester-wise Courses –
Total number of credits (five year integrated program) – 186
Total number of credits in the first three years – 109
Total number of credits in the last two years – 77
सूचना – एतस्मिन् विभागे अर्हाणां छात्राणां चयनाय प्रवेशपरीक्षा ऐप्रिल् 29, 2018 तमे दिनाङ्के भारतदेशस्य विविधेषु प्रदेशेषु आयोजयिष्यते । प्रवेशम् इच्छन्तः छात्राः अधः दत्तम् आवेदनापत्रद्वयम् अपि पूरयेयुः । तत्र एकम् आवेदनापत्रं विश्वविद्यालये प्रवेशार्थम्,अपरं च प्रवेशपरीक्षार्थम् । आवेदनार्थम् अन्तिमः दिनाङ्कः एप्रिल् 15, 2018.
Note: Applicants desirous of applying for the 5-year Integrated Masters program are required to complete two application forms. The first is for admission into Chinmaya Vishwavidyapeeth and the second, is for the Entrance Examination to be conducted at various centres in India on 29th April 2018. The last date for applying for the same is 15th April 2018.


text:
संस्कृतस्य सरलीकरणम्
(Esperanto for Sanskrit)
<<Esperanto for Sanskrit Part I
[अस्य साहसस्य प्रेरिका अभूत् मया चिरात् पोषिता कामना – संस्कृतं भारतस्य राष्ट्रभाषा भवेत् इति। अस्याः तदनुरूपं नाम राष्ट्रभारती इति समीचीनं प्रतिभाति। एवं सरलीकृता संस्कृतभाषा राष्ट्रभाषापदम् आरोढ़ुं समर्था भविष्यतीति मे विश्वासः।]
वयम् आत्मन आचारे विचारे व्यवहारे जीवनोपयोगिषु अन्येष्वपि बहुषु वस्तुषु च लक्षितान् दोषान् निराकृत्य अपेक्षितान् गुणांश्च आधाय तेषां परिष्करणे मुन्नयने च सततं प्रयतमानाः स्म। परन्तु भाषासु चिरात् प्रवर्तमानान् दोषान् पश्यन्तोSपि शिरसा वहन्तः तेषां निराकरणे अकारणं भीताः स्म। कस्यां कस्यां भाषायां के-के कीदृशाः कियन्तश्च दोषाः इति नाविदितम् भाषा-शास्त्रविदाम्। तथापि पतंजलिमारभ्यरभ्य चौम्सकीपर्यन्तं न कोपि भाषायाः परिष्कारं मनसापि अचिन्तयत।
तथा हि पतंजलिः– सिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे …….। सत्यं शब्दः, अर्थः, तयोः सम्बन्धश्च लोकतः सिद्धः(नास्माभिः साध्यः)। भाषाया जन्मदाता संरक्षकः संस्कर्ता, परिपोषकश्च लोक एव। न तर्कः, नापि सौविध्यम्। संस्कृतभाषायाः धातवः, नामानि, प्रत्ययाः, उपसर्गाः निपाताश्चेति प़ञ्चापि उपादानानि लोकतः सिद्धानि। एषु सर्वेषु कालक्रमेण सम्प्राप्ताः दोषा अपि लोकतः सिद्धाः क्रमशो बहुलीभूताश्च।
भवन्तु नाम लोकसिद्धाः, दोषा हि सर्वत्र सदा त्याज्याः इत्यवधार्य विचारणीयं यत् पाणिनिमनुसरन्त्यां संस्कृतभाषायां के-के दोषाः कथं च ते निराकर्तुं शक्याः इति।
कारक-प्रत्ययाः परिमिताः, किन्तु तेषां रूपान्तराणि अपरिमितानि। इयमेव स्थितिः क्रिया-प्रत्ययानामपि। इत्थम् एकैकस्य प्रत्ययस्य नाना रूपान्तराणि भाषाया भारभूतानि। ईदृशानाम् अनपेक्षितानां रूपान्तराणां निरसनम् संस्कृत भाषायाः सरलीकरणस्य प्रथमा महती युक्तिः।
संस्कृते नाम्नां सप्त विभक्तयः, तासां विविधाः आधाराः, त्रिविधं लिंगम्, त्रिविधं वचनम्। अतः असंख्यानि नामरूपाणि। तथाहि तटशब्दः त्रिलिङ्गः। तस्य पुंलिङ्गे सप्त विभक्तय़ः। त्रीणि वचनानि। 7 × 3 = 21 रूपाणि। एवं नपुंसके1 स्त्रीलिङ्गे च 21 रूपाणि। फलतः 21 × 3 = 63 रूपाणि।
(नितान्तं विस्मयकराणि नपुंसके गवाञ्च् शब्दस्य रूपाणि यानि महावैयाकरणेन भट्टोजिदीक्षितेनसाकल्येनपरिगणितानि–
गवाक्शब्दस्य रूपाणिक्लीबेर्चागतिभेदतः
असन्थ्यवङ्-पूर्वरूपैः नवाधिकशतं (109) मतम्।)
वस्तुतः नाम्नां रूपाणि सप्तैव अपेक्षितानि। तथाहि वचनं नामगतम्। विभक्त्या तद्बोधनं पुनरुक्तिः। यथा त्रयः छात्राः क्रीड़न्तो दृश्यन्ते अत्र एकमेव बहुत्वं चतुर्धा उक्तम्। वस्तुतः एकः शब्दः त्रि इत्येव तद्बोधने समर्थः। एवं लिङगं नामगतम्, क्रियापदेन तद्बोधनं पुनरुक्तिः। संस्कृते वस्तुतः सप्तैव कारक- विभक्तयः।
ईदृश्येव स्थितिः धातुरूपाणामपि। तथाहि असंख्या धातवः। तेषां यौगिकाः ण्यन्त-सनन्त-यङन्ताः। विविधानि अवसानानि। नव गणाः। दश लकाराः। परस्मै पद-आत्मनेपदेति द्वे पदे। त्रयः पुरुषाः। त्रीणि वचनानि। त्रीणि वाच्यानि। एतानि सर्वाणि रूपभेदकराणि। अतः असंख्येयानि धातुरूपाणि। वस्तुतः धातुरूपाणि नवैव अपेक्षितानि। तथाहि वचनं कारकेषु, न कदापि व्यापारे। क्रियापदेनापि तस्य बोधनं पुनरुक्तिः। एवं पुरुषभेदः कारकगतः क्रियापदेनापि तद्बोधनं पुनरुक्तिः। इत्थम् धातूनां नवैव रूपाणि सप्रयोजनानि। ततोSधिकानि भाषाया भारभूतान्येव।
एवंविधं निरर्थकं रूपबाहुल्यं कथं दूरीकरणीयम् इति अधस्तने राष्ट्रभारती- व्याकरणे द्रष्टव्यम्।
टिप्पणी – संस्कृते एतादृशं रूपबाहुल्यं कथं सम्प्राप्तम् इत्यस्य उत्तरम् समाजशास्त्रे विशेषतः सामाजिके भाषाशास्त्रे लब्धुं शक्यम्। अत्र एतावदेव वक्तुम् अलं यत् इयं संस्कृतभाषा अतिप्राचीनानाम् इदानीं लुप्तानां विविधानां भाषाणां संम्मिश्रणेन उद्भूता। तथा हि ताभ्यो भाषाभ्यः एकतः –एन इति गृहीतम्, अन्यतः –ना इति। एकतः –ति ( पठति ), अन्यतः –ते ( वर्धते )। एवं धातवः -इ, -या, -गम् ; नामानि आपस् , पयस् , उदक , इत्यादीनि।
पूर्वोक्तानि अन्यानि च नानाविधानि निरर्थकानि भारभूतानि बाहुल्यानि वैविध्यानि च अपाकृत्य जीर्णां देववाणीं नवीनां लोकवाणीं विधातुं ममायं प्रयासः। परमपूतायां देववाण्याम् ईदृशेन हस्तक्षेपेण बहूनां नैष्ठिकानां कोपभाजनं भवेयम् इति जानन्नपि अस्याः संजीवनकामनया एतत् साहसं कर्तुम् उद्यतोSस्मि।
अस्य साहसस्य प्रेरिका अभूत् मया चिरात् पोषिता कामना – संस्कृतं भारतस्य राष्ट्रभाषा भवेत् इति। अस्याः तदनुरूपं नाम राष्ट्रभारती इति समीचीनं प्रतिभाति। एवं सरलीकृता संस्कृतभाषा राष्ट्रभाषापदम् आरोढ़ुं समर्था भविष्यतीति मे विश्वासः।
मम अपरा प्रेरिका अभवत् एस्परान्तो ( Esperanto ) नाम कृत्रिमा भाषा, या गते क्रीष्टशतके यूरोपे एस्परान्तो-नामकेन विदुषा तत्रत्याभ्यः प्राच्याभ्यः नव्याभ्यश्च भाषाभ्यः समानं सारम् उद्धृत्य एकाक्षरान् प्रत्ययांश्च प्रकल्प्य विरचिता क्रमशः राष्ट्रसंघेन अभिज्ञाता सती विद्वत्सु प्रसारं प्राप्तवती। किन्तु यूरोपीयं भाषासमुदायम् आश्रित्य विरचिता इयम् एस्परान्तो भारतवासिनां न तथा सुगम्या यथा यूरोपीयानाम्। अतोSहं संस्कृतस्य व्याकरणम्, अखिले भारते इदानीं प्रचलितान् विविधमूलकान् शब्दराशींश्च आश्रित्य अभिनवां सरलां भाषां स्रष्टुं प्रवृत्तोSस्मि।
किन्तु मम इयं सृष्टिः न तथा कृत्रिमा यथा एस्परान्तो भाषा। एतत् अधः सारिण्यां स्फुटं भविष्यति –
राष्ट्रभारती संस्कृतम् एस्परान्तो
कर्तरि -विसर्गः/ ह विसर्गः -ओ
कर्मणि -म -अम् -न
करणे -न -एन परसर्गाः
सम्प्रदाने य -आय परसर्गाः
अपादाने -त -आत् परसर्गाः
सम्बन्धे -स -स्य परसर्गाः
अधिकरणे -ए -ए परसर्गाः
वर्तमाने -ति -ति -अस्
भूते -त -त (क्त) -इस्
भविष्ये -स -ष्य -ओस्
राष्ट्रभारत्यां प्रातिपदिकानि धातवश्च भारते विशेषेण उत्तरभारते विभिन्नेषु प्रदेशेषु प्रचलिताभ्यः विविधाभ्यो भाषाभ्यः गृहीताः अतः ते इदानीं प्रायेण अखिले भारते सुपरिचिता एव। संस्कृतं बहूनां भारतीयानां धर्मभाषा। ते हि इमां भाषां यथाकथंचित् यत्किंचित् अवश्यं जानन्ति। अस्यां नाम्नां धातूनां च बहवो विभक्तयः मनाक् परिष्कृत्य संस्कृतात् गृहीताः प्रायेण बहुजनपरिचिता एव अस्माकं देशे।
व्याकरणं भाषायाः इन्द्रियाणि, कोशः कायः। राष्ट्रभारत्याः इन्द्रियाणां परिष्कारः मया त्रिनवतितमे वयसि संक्षिप्तम् अधस्तनं व्याकरणं विरच्य कथंचित् कृतः। किन्तु कोषं चिन्तयतो मम मुखात् स्वतो निःसरति – उत्पत्स्यते मम तु कोपि समानधर्मा। तथापि तस्य उत्पत्स्यमानस्य मार्गदर्शनाय उच्यते किंचित्। पर्यायबाहुल्यं न केवलं भारभूतमेव, बहुधा भ्रान्तिकरमपि। भाषायाः त्रिविधा शैली भवति आलंकारिकी, शास्त्रीया व्यावहरिकी चेति। तत्र व्यावहारिक्यां पर्यायवाचिनः सर्वथा त्याज्याः। विविधासु भाषासु नवोद्भूतेषु अर्थेषु सृष्टाः शब्दाः स्वनतन्त्रं संस्कृतानुकूलं कृत्वा ग्राह्याः। अलम् अधिकेन।
Excerpt from writer’s coming book Tripathaga


text:
तयोराख्यायिकाकथयोरयं भेदः किलेति परमतसूचने । आख्यायिका नायकेनैव [स्वयम्]10b उच्यते, यस्य चरितप्रतिपादनार्थमाख्यायिका प्रवृत्ता । नान्येनेति वक्तृनियमः आख्यायिकायाम् । तदुक्तम्—वृत्तमाख्यायते यस्यां नायकेन स्वचेष्टितम् । इति ।23
अन्या कथा उक्ताया आख्यायिकाया अन्यत्वात् । नायकेन वाच्या यच्चरितप्रकाशनाय प्रवृत्ता, इतरेण वा नायकादन्येन वा, तत्सहायादिना वाच्येति न वक्तृनियमः कथायाम् । अयं तावदनयोर्भेदः ।
न[न्विय]माख्यायिका स्वयं नायकेनोच्यते न कथा । एवं हि स्वगुणोद्भावनप्रसङ्गः । तच्चानुचितमभिजातस्य । तदुक्तम्-स्वगुणाविष्कृतिं कुर्यादभिजातः कथं जनः । इति ।24
अत्राह—स्वगुणाविष्क्रियेत्यादि । अयं तावददोषः । यतः स्वस्यात्मनः स्वेषां वा गुणानां वंशस्य वीर्यादीनामाविष्क्रिया प्रस्ताववशात् कथनं न दोषः न दुष्यति । कस्य—भूतं यथावृत्तमर्थं स्वचा[रित्र्य]लक्षणं शंसतो ब्रुवतो नायकस्य । अत्राख्यायिकायां कथायां वा । तेन हि यथावृत्तं स्वचरितममिधेयं दोषरूपं गुणरूपमन्यद्वा, न विपरीतम् । तत्[अ]विपरीतं यथावृत्तमात्मनः कथयतः प्रस्ताववशप्राप्तं स्वगुणकथनं कथमाभिजात्यं हापयेत् । प्रत्युत विपरीतामिधाने आभिजात्यं हीयेत । आत्मव[ञ्चन]रूपं तु स्वगुणाविष्करणमनुचितमाभिजात्ये ।
17 ननु नात्र दोष इत्येतावदुक्तम् । गुणस्तु न कश्चित् । अयमेव गुणो यो दोषाभावः । तल्लक्षणत्वात्तस्य सर्वत्रेति यत्त्किञ्चिदेतम् । अ[नेन] चैतन्निरस्तं भङ्गया यदुक्तं भामहेन, आख्यायिकायां सुखदुःखरूपं स्वचरितं यथावृत्तमाख्यायते नायकेन न तु गुणरूपमिति । वृत्तमाख्यायते यस्यां नायकेन स्वचेष्ट11a नादिति ।
ननु सामान्यवचनमेतत् । न त्वयं विशेषो दृश्यते दुःखरूपं स्वचरितं वाच्यं न गुणरूपमिति । अर्थादेतदुक्तं तेन । यत्पश्चात् वक्ष्यति—स्वगुणाविष्कृतिं कुर्यादभिजातः25 इति । अन्यथा पूर्वापरविरोधस्तत्र स्यात् ॥


text:
अकबरपुरक्षेत्रे अपि दुर्गाप्रतिमा: सज्जीयमाना: ।
नवरात्रि उत्सव: सम्प्रति जायमान: अस्ति । स्थाने-स्थाने विविधपाण्डालेषु भगवत्य: दुर्गादेव्य: अन्येषां देवानां च प्रतिमा: स्थापिता: सन्ति । कुत्रचित् स्थाप्यन्ते अपि ।
अकबरपुरक्षेत्रे (अम्बेडकरनगरे) अपि सम्प्रति दुर्गापाण्डालस्य सज्जादिककार्यं चलति । अत्र ग्रामीणक्षेत्रेषु तु प्रतिमा: स्थापिता: किन्तु नगरीयक्षेत्रेषु इदानीमपि सज्जा: एव चलन्ति । सम्भवत: केषुचित् दिवसेषु एव भगवत्य: प्रतिमा: स्थापिता: भवेयु: तथा तासां प्रतिमाणां चित्राणि प्रकाक्ष्यते ।
संस्कृतजगत्


text:
Ram’s Heart in Sanskrit
श्रीराम-हृदयम्
ततो रामः स्वयं प्राह हनूमन्त मुपस्थितम् ।
शृणु तत्त्वं प्रवक्ष्यामि ह्यात्मनात्मपरात्मनाम् ॥
आकाशस्य यदा भेदः त्रिविधो दृश्यते महान् ।
जलाकाशे महाकाशः तदवच्छिन्न एव हि ।
प्रतिबिम्बाख्य मपरं दृश्यते त्रिविधं नभ: ॥
बुद्ध्यवच्छिन्नचैतन्य्मेकं पूर्णमथापरम् ।
आभासस्त्वपरं बिम्बभूतमेवं त्रिधा चितिः ॥
साभासबुद्धेः कर्तृत्वं अविच्छिन्नेsविकारिणि ।
साक्षिण्यारोप्यते भ्रान्त्या जीवत्व्ं च तथाबुधैः ॥
आभासस्तु मृषा बुद्धिः, अविद्याकार्यमुच्यते ।
अविच्छिन्नं तु तद् ब्रह्म विच्छेदस्तु विकल्पत: ॥
अवच्छिन्नस्य पूर्णेन एकत्वं प्रतिपाद्यते ।
तत्त्वमस्यादिवाक्यैश्च साभासस्याहमस्तथा ॥
ऐक्यज्ञानं यदोत्पन्नं महावाक्येन चात्मनो: ।
तदाविद्या स्वकार्यैश्च नश्यत्येव न संशयः ॥
एतद् विज्ञाय मद्भक्तो मद्भावायोपपद्यते ।
मद्भक्तिविमुखानां तु शास्त्रगर्हेषु मुह्यताम् ।
न ज्ञानं न च मोक्षः स्यात् तेषां जन्मशतै रपि ॥
इदं रहस्यं हृदयं ममात्मनो
मयैव साक्षात् कथितं तवानघ ।
मद्भक्तिहीनाय शठाय न त्वया
दातव्य मैन्द्रादपि राज्यतोsधिकम् ॥