text:
रघुवंशमहाकाव्यम् (एकादश सर्गः)
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
कौशिकेन स किल क्षितीश्वरो रामं अध्वरविघातशान्तये ।
काकपक्षधरं एत्य याचितस्तेजसां हि न वयः समीक्ष्यते । । ११.१ । ।
कृच्छ्रलब्धं अपि लब्धवर्णभाक्तं दिदेश मुनये सलक्ष्मणं ।
अप्यसुप्रणयिनां रघोः कुले न व्यहन्यत कदाचिदर्थिता । । ११.२ । ।
यावदादिशति पार्थिवस्तयोर्निर्गमाय पुरमार्गसत्क्रियां ।
तावदाशु विदधे मरुत्सखैः सा सपुष्पजलवर्षिभिर्घनैः । । ११.३ । ।
तौ निदेशकरणोद्यतौ पितुर्धन्विनौ चरणयोर्निपेततुः ।
भूपतेरपि तयोः प्रवत्स्यतोर्नम्रयोरुपरि बाष्पबिन्दवः । । ११.४ । ।
तौ पितुर्नयनजेन वारिणा किंचिदुक्षितशिखण्डकावुभौ ।
धन्विनौ तं ऋषिं अन्वगच्छतां पौरदृष्टिकृतमार्गतोरणौ । । ११.५ । ।
लक्ष्मणानुचरं एव राघवं नेतुं ऐच्छदृषिरित्यसौ नृपः ।
आशिषं प्रयुयुजे न वाहिनीं सा हि रक्षणविधौ तयोः क्षमा । । ११.६ । ।
रेजतुश्च सुतरां महौजसः कौशिकस्य पदवीं अनुद्रुतौ ।
उत्तरां प्रति दिशं विवस्वतः प्रस्थितस्य मधुमाधवाविव । । ११.६* । ।
मातृवर्गचरणस्पृषौ मुनेस्तौ प्रपद्य पदवीं महौजसः ।
रेजतुर्गतिवशात्प्रवर्तिनौ भास्करस्य मधुमाधवाविव । । ११.७ । ।
वीचिलोलभुजयोस्तयोर्गतं शैशवाच्चपलं अप्यशोभत ।
तोयदागम इवोद्ध्यभिद्ययोर्नामधेयसदृशं विचेष्टितं । । ११.८ । ।
तौ बलातिबलयोः प्रभावतो विद्ययोः पथि मुनिप्रदिष्टयोः ।
मम्लतुर्न मणिकुट्टिमोचितौ मातृपार्श्वपरिवर्तिनाविव । । ११.९ । ।
पूर्ववृत्तकथितैः पुराविदः सानुजः पितृसखस्य राघवः ।
उह्यमान इव वाहनोचितः पादचारं अपि न व्यभावयथ् । । ११.१० । ।
तौ सरांसि रसवद्भिरम्बुभिः कूजितैः श्रुतिसुखैः पतत्रिणः ।
वायवः सुरभिपुष्परेणुभिश्छायया च जलदाः सिषेविरे । । ११.११ । ।
नाम्भसां कमलशोभिनां तथा शाखिनां न च परिश्रमच्छिदां ।
दर्शनेन लघुना यथा तयोः प्रीतिं आपुरुभयोस्तपस्विनः । । ११.१२ । ।
स्थाणुदग्धवपुषस्तपोवनं प्राप्य दाशरथिरात्तकार्मुकः ।
विग्रहेण मदनस्य चारुणा सोऽभवत्प्रतिनिधिर्न कर्मणा । । ११.१३ । ।
तौ सुकेतुसुतया खिलीकृते कौशिकाद्विदितशापया पथि ।
निन्यतुः स्थलनिवेशितातटनी लीलयैव धनुषी अधिज्यतां । । ११.१४ । ।
ज्यानिनिआदं अथ गृह्णती तयोः प्रादुरास बहूलक्षपा छविः ।
ताडका चलकपालकुण्डला कालिकेव निबिडा बलाकिनी । । ११.१५ । ।
तीव्रवेगधुतमार्गवृक्षया प्रेतचीवरवसा स्वनोग्रया ।
अभ्यभावि भरताग्रजस्तया वात्ययेव पितृकाननोत्थया । । ११.१६ । ।
उद्यतैकभुजयष्टिं आयतीं श्रोणिलम्बिपुरुषान्त्रमेखलां ।
तां विलोक्य वनितावधे घृणां पत्त्रिणा सह मुमोच राघवः । । ११.१७ । ।
यच्चकार विवरं शिलाघने ताडकोरसि स रामसायकः ।
अप्रविष्टविषयस्य रक्षसां द्वारतां अगमदन्तकस्य तथ् । । ११.१८ । ।
बाणभिन्नहृदया निपेतुषी सा स्वकानभुवं न केवलां ।
विष्टपत्रयपराजयस्थिरां रावणश्रियं अपि व्यकम्पयथ् । । ११.१९ । ।
राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन दृदये निशाचरी ।
गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसतिं जगाम सा । । ११.२० । ।
नैरृतघ्नं अथ मन्त्रवन्मुनेः प्रापदस्त्रं अवदानतोषिताथ् ।
ज्योतिरिन्धनैपाति भास्करात्सूर्यकान्त इव ताडकान्तकः । । ११.२१ । ।
वामनाश्रमपदं ततः परं पावनं श्रुअं ऋषेरुपेयिवान् ।
उन्मनाः प्रथमजन्मचेष्टितान्यस्मरन्नपि बभूव राघवः । । ११.२२ । ।
आससाद मुनिरात्मनस्ततः शिष्यवर्गपरिकल्पितार्हणं ।
बद्धपल्लवपुटाञ्जलिद्रुमं दर्शनोन्मुख मृगं तपोवनं । । ११.२३ । ।
तत्र दीक्षितं ऋषिं रकषतुर्विघ्नतो दशरथात्मजौ शरैः ।
लोकं अन्धतमसात्क्रमोदितौ रशामिभिः शशिदिवाकराविव । । ११.२४ । ।
वीक्ष्य वेदिं अथ रक्तबिन्दुभिर्बन्धुजीवपृथुभिः प्रदूषितां ।
संभ्रमोऽभवदपोढकर्मणां ऋत्विजां च्युतविकङ्कतस्रुचां । । ११.२५ । ।
उन्मुखः सपदि लक्ष्मणाग्रजो बाणं आश्रयमुखात्समुद्धरन् ।
रक्षसां बलं अपश्यदम्बरे गृध्रपक्षपवनेरितध्वजं । । ११.२६ । ।
तत्र यावधिपती मखद्विषां तौ शरव्यं अकरोत्स नेतरान् ।
किं महोरगविसर्पिविक्रमो राजिलेषु गरुडः प्रवर्तते । । ११.२७ । ।
सोऽस्त्रं उग्रजवं अस्त्रकोविदः संदधे धनुषि वायुदैवतं ।
तेन शैलगुरुं अप्यपातयत्पाण्डुपत्त्रं इव ताडकासुतं । । ११.२८ । ।
यः सुबाहुरिति राक्षसोऽपरस्तत्र तत्र विससर्प मायया ।
तं क्षुरप्रशकलीकृतां कृती पत्त्रिणां व्यभजदाश्रमाद्बहिः । । ११.२९ । ।
इत्यपास्तमखविघ्नयोस्तयोः सांयुगीनं अभिनन्द्य विक्रमं ।
ऋत्विजः कुलपतेर्यथाक्रमं वाग्यतस्य निरवर्तयन्क्रियाः । । ११.३० । ।
तौ प्रणामचलकाकपक्षकौ भ्रातरावभृथाप्लुतो मुनिः ।
आशिषां अनुपदं समस्पृशद्दर्भपाटिततलेन पाणिना । । ११.३१ । ।
तं न्यमन्त्रयत संभृतक्रतुर्मैथिलः स मिघिलां व्रजन्वशी ।
राघवावपि निनाय बिभ्रतौ तद्धनुःश्रवणजं कुतूहलं । । ११.३२ । ।
तैः शिवेषु वसतिर्गताध्वभिः सायं आश्रमतरुष्वगृह्यत ।
येषु दीर्घतपसः परिग्रहो वासवक्षणकलत्रतां ययौ । । ११.३३ । ।
प्रत्यपद्यत चिराय यत्पुनश्चारु गौतमवधूः शिलामयी ।
स्वं वपुः स किल किलिबिषच्छिदां रामपादरजसां अनुग्रहः । । ११.३४ । ।
राघवान्वितं उपस्थितं मुनिं तं निशम्य जनको जनेश्वरः ।
अर्थकामसहितं सपर्यया देहबद्धं इव धर्मं अभ्यगाथ् । । ११.३५ । ।
तौ विदेहनगरीनिवासिनां गां गताविव दिवः पुनर्वसू ।
मन्यते स्म पिबतां विलोचनैः पक्ष्मपातं अपि वञ्चनां मनः । । ११.३६ । ।
यूपवत्यवसिते किर्याविधौ कालवित्कुशिकवंशवर्धनः ।
रामं इष्वसनदर्शनोत्सुकं मैथिलाय कथयां ब्वभूव सः । । ११.३७ । ।
तस्य वीक्ष्य ललितं वपुः शिशोः पार्थिवः प्रथितवंशजन्मनः ।
स्वं विचिन्त्य च धनुर्दुरानमं पीडितो दुहिट्शुल्कसंस्थया । । ११.३८ । ।
अब्रवीच्च भगवन्मतङ्गजैर्यद्बृहद्भिरपि कर्म दुष्करं ।
तत्र नाहं अनुमन्तुं उत्सहे मोघवृत्ति कलभस्य चेष्टितं । । ११.३९ । ।
ह्रेपिता हि बहवो नरेश्वरास्तेन तात धनुषा धनुर्भृतः ।
ज्यानिघातकठिनत्वचो भुजान्स्वान्विधूय धिगिति प्रतस्थिरे । । ११.४० । ।
प्रत्युवाच तं ऋषिर्निशम्यतां सारतोऽयं अथ वा कृतं गिरा ।
चाप एव भवतो भविष्यति व्यक्तशक्तिरशनिर्गिराविव । । ११.४१ । ।
एवं आप्तवचनात्स पौरुषं काकपक्षकधरेऽपि राघवे ।
श्रद्दधे त्रिदशगोपमात्रके दाहशक्तिं इव कृष्णवर्त्मनि । । ११.४२ । ।
व्यादिदेश गणः सपार्श्वगान्कर्मुकाभरणाय मैथिलः ।
तैजसय धनुषः प्रवृत्तये तोयदानिव सहस्रलोचनः । । ११.४३ । ।
तत्प्रसुप्तभुजगेन्द्रभीषणं वीक्ष्य दाशरथिराददे धनुः ।
विद्रुतक्रतुमृगानौसारिणं येन बाणं असृजद्वृषध्वजः । । ११.४४ । ।
आततज्यं अकरोत्स संसदा विस्मयस्तिमितनेत्रं ईक्षितः ।
शैलसारं अपि नातियत्नतः पुष्पचापं इव पेशलं स्मरः । । ११.४५ । ।
भज्यमानं अतिमात्रकर्षणात्तेन वज्रपरुषस्वनं धनुः ।
भार्गवाय दृढमन्यवे पुनः क्षत्रं उद्यतं इति न्यवेदयथ् । । ११.४६ । ।
दृष्टसारं अथ रुद्रकार्मुके वीर्यशुल्कं अभिनन्द्य मैथिलः ।
राघवाय तनयां अयोनिजां रूपिणीं श्रियं इव न्यवेदयथ् । । ११.४७ । ।
मैथिलः सपदि सत्यसंगरो राघवाय तनयां अयोनिजां ।
संनिधौ द्युतिमतस्तपोनिधेरग्निसाक्षिक इवातिसृष्टवान् । । ११.४८ । ।
प्राहिणोच्च महितं महाद्युतिः कोसलाधिपतये पुरोधसं ।
भृत्यभावि दुहितुः परिग्रहाद्दिश्यतां कुलं इदं निमेरिति । । ११.४९ । ।
उत्सुकश्च सुतदारकर्मणा सोऽभवद्गुरुरुपागतश्च तं ।
गौतमस्य तनयोऽनुकूलवाक्प्रार्थितं हि सुकृतां अकालहृथ् । । ११.४९* । ।
अन्वियेष सदृशीं स च स्नुषां प्राप चैनं अनुकूलवाग्द्विजः ।
सद्य एव सुकृतां हि पच्यते कल्पवृक्षफल धर्मि काङ्क्षितं । । ११.५० । ।
तस्य कल्पितपुरस्क्रियाविधेः शुश्रुवान्वचनं अग्रजन्मनः ।
उच्चचाल वलभितसखो वशी सैन्यरेणुमुषितार्कदीधितिः । । ११.५१ । ।
आससाद मिथिलां स वेष्टयन्पिडितोपवनपादपां बलैः ।
प्रीतिरोधं असहिष्ट सा पुरी स्त्रीव कान्तपरिभोगं आयतं । । ११.५२ । ।
तौ समेत्य समयस्थितावुभौ भूपती वरुणवासवोपमौ ।
कन्यकातनयकौतुकक्रियां स्वप्रभावसदृशीं वितेनतुः । । ११.५३ । ।
पार्थिवीं उदवहद्रघूद्वहो लक्ष्मणस्तदनुजां अथोर्मिलां ।
यौ तयोरवरजौ वरौजसौ तौ कुशध्वजसुते सुमध्यमे । । ११.५४ । ।
ते चतुर्थसहितास्त्रयो बभुः सूनवो नववधूपरिग्रहाः ।
सामदानविधिभेदविग्रहाः सिद्धिमन्त इव तस्य भूपतेः । । ११.५५ । ।
ता नराधिपसुता नृपात्मजैस्ते च ताभिरगमन्कृतार्थतां ।
सोऽभवद्वरवधूसमागमः प्रत्ययप्रकृतियोग्संनिभः । । ११.५६ । ।
एवं आत्तरतिरात्मसंभवांस्तान्निवेश्य चतुरोऽपि तत्र सः ।
अध्वसु त्रिषु विसृष्टमैथिलः स्वां पुरीं दशरथो न्यवर्तत । । ११.५७ । ।
तस्य जातु मरुतः प्रतीपगा वर्त्मसु धव्जतरुप्रमाथिनः ।
चिक्लिशुर्भृशतया वरूथिनीं उत्तटा इव नदीरयाः स्थलीं । । ११.५८ । ।
लक्ष्यते स्म तदनन्तरं रविर्बद्धभीमपैर्वेषमण्डलः ।
वैनतेयशमितस्य भोगिनो भोगवेष्टित इव च्युतो मणिः । । ११.५९ । ।
श्येनपक्षपरिधूसरालकाः सांध्यमेघरुधिरार्द्रवाससः ।
अङ्गना इव रजस्वला दिशो नो बभूवुरवलोकनक्षमाः । । ११.६० । ।
भास्करश्च दिशं अध्युवास यां तां श्रिताः प्रतिभयं ववाशिरे ।
क्षत्रशोणितपितृक्रियोचितं चोदयन्त्य इव भार्गवं शिवाः । । ११.६१ । ।
तत्प्रतीपपवनादि वैकृतं प्रेक्ष्य शान्तिं अधिकृत्य कृत्यविथ् ।
अन्वयुङ्क्त गुरुं ईश्वरः क्षितेः स्वन्तं इत्यलघयत्स तद्व्यथां । । ११.६२ । ।
तेजसः सपदि राशिरुत्थितः प्रादुरास किल वाहिनीमुखे ।
यः प्रमृज्य नयनानि सैनिकैर्लक्षणीयपुरुषाकृतिश्चिराथ् । । ११.६३ । ।
पित्र्यं अंशं उपवीतलक्षणं मातृकं च धनुरूर्जितं दधथ् ।
यः सस्ॐअ इव घर्मदीधितिः सद्विजिह्व इव चन्दनद्रुमः । । ११.६४ । ।
येन रोषपरुषात्मनः पितुः शासने स्थिभिदोऽपि तस्थुषा ।
वेपमानजननीशिरश्छिदा प्रागजीयत घृणा ततो मही । । ११.६५ । ।
अक्षभीजवलयेन निबभौ दक्षिणश्रवणसंस्थितेन यः ।
क्षत्रियान्तकरणैकविंशतेर्व्याजपूर्वगणनां इवोद्वहन् । । ११.६६ । ।
तं पितुर्वधभवेन मन्युना राजवंशनिधनाय दीक्षितं ।
बालसूनुरवलोक्य भार्गवं स्वां दशां च विषसाद पार्थिवः । । ११.६७ । ।
रामनाम इति तुल्यं आत्मजे वर्तमानं अहिते च दारुणे ।
हृद्यं अस्य भयदायि चाभवद्रत्नजातं इव हारसर्पयोः । । ११.६८ । ।
अर्घ्यं अर्घ्यं इति वादिनं नृपं सोऽनवेक्ष्य भरताग्रजो यतः ।
क्षत्रकोपदहनार्चिषं ततः संदधे दृशं उदग्रतारकां । । ११.६९ । ।
तेन कार्मुकनिषक्तमुष्टिना राघवो विगतभीः पुरोगतः ।
अङ्गुलीविवरचारिणं शरं कुर्वता निजगदे युयुत्सुना । । ११.७० । ।
क्षत्रजातं अपकारि वैरि मे तन्निहत्य बहुशः शमं गतः ।
सुप्तसर्प इव दण्डघट्टनाद्रोषितोऽस्मि तव विक्रमश्रवाथ् । । ११.७१ । ।
मैथिलस्य धनुरन्यपार्थिवैस्त्वं किलानमितपूर्वं अक्षणोः ।
तन्निशम्य बहवता समर्थये वीर्यशृङ्गं इव भग्नं आत्मनः । । ११.७२ । ।
अन्यदा जगति राम इत्ययं शब्द उच्चरित एव मां अगाथ् ।
व्रीडं आवहति मे स संप्रति व्यस्तवृत्तिरुदयोन्मुखे त्वयि । । ११.७३ । ।
बिभ्रतोऽस्त्रं अचलेऽप्यकुण्ठितं द्वौ मतौ मम रिपू समागसौ ।
ह्ॐअ-धेनु-हरणाच्च हैहयस्त्वं च इर्तिं अपहर्तुं उद्यतः । । ११.७४ । ।
क्षत्रियान्तकरणोऽपि विक्रमस्तेन मां अवति नाजिते त्वयि ।
पावकस्य महिमा स गण्यते कक्षवज्ज्वलति सागरेऽपि यः । । ११.७५ । ।
विद्धि चात्तबलं ओजसा हरेरैश्वरं धनुरभाजि यत्त्वया ।
खातमूलं अनिलो नदीरयैः पातयत्यपि मृदुस्तटद्रुमं । । ११.७६ । ।
तन्मदीयं इदं आयुधं ज्यया संगमय्य सशरं विकृष्यतां ।
तिष्ठतु प्रधनं एवं अप्यहं तुल्यबाहुतरसा जितस्त्वया । । ११.७७ । ।
कातरोऽसि यदि वोद्गतार्चिषा तर्जितः परशुधारया मम ।
ज्यानिघातकठिनाङ्गुलिर्वृथा बध्यतां अभययाचनाञ्जलिः । । ११.७८ । ।
एवं उक्तवति भीमदर्शने भार्गवे स्मितविकम्पिताधरः ।
तद्धनुर्ग्रहणं एव राघवः प्रत्यपद्यत समर्थं उत्तरं । । ११.७९ । ।
पूर्वजन्मधनुषा समागतः सोऽतिमात्रलघुदर्शनोऽभवथ् ।
केवलोऽपि सुभगो नवाम्बुदः किं पुनस्त्रिदशचापलाञ्छितः । । ११.८० । ।
तेन भूमिनिहितैककोटि तत्कार्मुकं च बलिनाधिरोपितं ।
निष्प्रभश्च रिपुरास भूभृतां धूमशेष इव धूमकेतनः । । ११.८१ । ।
तावुभावपि परस्पर-स्थितौ वर्धमानपरिहीनतेजसौ ।
पश्यति स्म जनता दिनात्यये पार्वणौ शशिदिवाकराविव । । ११.८२ । ।
तं कृपामृदुरवेक्ष्य भार्गवं राघवः स्खलितवीर्यं आत्मनि ।
स्वं च संहितं अमोघं आशुगं व्याजहार हरसूनसंनिभः । । ११.८३ । ।
न प्रहर्तुं अलं अस्मि निदयं विप्र इत्यभिभवत्यपि त्वयि ।
शंष किं गतिं अनेन पत्त्रिणा हन्मि लोकं उत ते मखार्जितं । । ११.८४ । ।
प्रत्युवाच तं ऋषिर्न तत्त्वतस्त्वां न वेद्मि पुरुषं पुरातनं ।
गां गतस्य तव धाम वैष्णवं कोपितो ह्यसि मया दिदृक्षुणा । । ११.८५ । ।
भस्मसात्कृतवतः पितृद्विषः पात्रसाच्च वसुधां ससागरां ।
आहितो जयविपर्ययोऽपि मे श्लाघ्य एव परमेष्ठिना त्वया । । ११.८६ । ।
तद्गतिं मतिमतां वरेप्सितां पुण्यतीर्थगमनाय रक्ष मे ।
पीडयिष्यति न मां खिलीकृता स्वर्गपद्धतिरभोगलोलुपं । । ११.८७ । ।
प्रत्यपद्यत तथेति राघवः प्राङ्मुखश्च विससर्ज सायकं ।
भार्गवस्य सुकृतोऽपि सोऽभवत्स्वर्गमार्गपरिघो दुरत्ययः । । ११.८८ । ।
राघवोऽपि चरणौ तपोनिधेः क्षम्यतां इति वदन्समस्पृषथ् ।
निर्जितेषु तरसा तरस्विनां शत्रुषु प्रणतिरेव कीर्तये । । ११.८९ । ।
राजसत्वं अवधूय मातृकं पित्र्यं अस्मि गमितः शमं यदा ।
नन्वनिन्दितफलो मम त्वया निग्रहोऽप्ययं अनुग्रहीकृतः । । ११.९० । ।
साधु याम्यहं अविघ्नं अस्तु ते देवकार्यं उपपादयिष्यतः ।
ऊचिवानिति वचः सलक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजं ऋषिस्तिरोदधे । । ११.९१ । ।
स्वं निवेश्य किल धाम राघवे वैष्णवं विदितविष्णुतेजसि ।
स्वस्तिदानं अधिकृत्य चाक्षयं भार्गवोऽथ निजं आश्रमं ययौ । । ११.९१* । ।
तस्मिन्गते विजयिनं परिरभ्य रामं स्नेहादमन्यत पिता पुनरेव जातं ।
तस्याभवत्क्षणशुचः परितोषलाभः कक्षाग्निलङ्घिततरोरिव वृष्टिपातः । । ११.९२ । ।
अथ पथि गमयित्वा क्ëपरम्योपकार्ये कतिचिदवनिपालः शर्वरीः शर्वकल्पह् ।
पुरं अविशदयोध्यां मैथिलीदर्शनीनां कुवलयितगवाक्षां लोचनैरङ्गनानां । । ११.९३ । ।
इति कालिदासविरचिते रघुवंशे एकादश सर्गः
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप


c: text/html

text:
भारतस्य ८.३ प्रतिशतं वर्द्धितमिति विश्व आर्थिकालयः। एवं भारतं चैनां पारं गच्छति।
वाषिड्डण्< सर्वकारस्य आर्जवं प्रशंस्य विश्वार्थिकालयेन भारतस्य विकासः भविष्यतीति उक्तम्। नरेद्रमोदिनः तथा भा जा पा सर्वकारं ऊर्जदायकमस्ति विश्वार्थिकालयस्य इयमुक्तिः। आर्थिकपरिष्करणैः २०१८ तमे वर्षे भारतं ७.३ प्रतिशतं वर्षद्वयानन्तरं ७.५ प्रतिशतं च वृद्धिः प्राप्स्यति इति विश्वार्थिकालयः प्रतीक्ष्यते। २०१७ संवत्सरे ६.७ प्रतिशतं आसीत् वृद्धिः। किन्तु भारतं एतत् सर्वं अतिक्रामति इति आगोलार्थिकदर्शन प्रतिवेदने विश्वार्थिकालयः वदति।
भारतस्य वृद्धिः बृहती भवति। चैनायाः वृद्धिः मन्दरूपेण भवति। विश्वार्थिकालयस्य निदेशकः अय्खान् कोस् अवदत्। २०१७ तमे चैनायाः वृद्धिः ६.८ प्रतिशतमासीत्। २०१८ तमे वर्षे ६.४ प्रतिशतं च भविष्यति गणयति। आगामिनि वर्षेषु यथाक्रमं ६.३, ६.२ प्रतिशतं च भविष्यति। विश्वस्य पञ्चमं आर्थिकशक्तिरूपेण भारतं परिणमति इति सेण्टर फोर् इक्कणोमिक्स् आण्ड् बिसिनस् रिसर्च् कण्सल्टन्सी संस्थायाः प्रतिवेदने वदति। ब्रिट्टन् फ्रान्स् इत्यादि राष्ट्रौ अतिक्रम्य भारतं एनं स्थानं प्राप्स्यति। पञ्चदशवर्षाभ्यन्तरे विश्वस्य दश आर्थिकशक्तिषु ऐषियन् राष्ट्राणि पुरोगमिष्यन्तीति संस्तुत्यां वदति।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
.भारत डोमेन सेवाया: शुभारम्भ: ।।
हिन्दीभाषाया: महत्वं इतोपि वर्धमानमस्ति । भारतसर्वकारेण .भारत इति डोमेन सेवाया: शुभारम्भ: कृत: । गतदिवसेषु चर्चा आसीत् .भारत इति डोमेन नाम्न : । प्रधानमन्त्रिण: श्री नरेन्द्रेमोदिवर्येण अस्यम संकेतमपि पूर्वमेव दत्तमासीत् । बुधवासरे 27/04/14 दिनांके अस्या: सेवाया: उद्घाटनं कृतम् । प्रथमे अस्या: सेवाया: लाभ: सर्वकार्यीयानां जालपृष्ठानां कृते भविष्यति । अस्मिन् क्रमे सर्वे सर्वकार्यीयपृष्ठा : .भारत इति डोमेन उपरि संचाल्यमाना: भविष्यन्ति । अग्रिमे चरणे सामान्यजनानां कृते अपि अस्या: सेवा…


text:
वर्गः:राजस्थानराज्यम्
राजस्थानराज्यम् भारतदेशे एकं राज्यम् अस्ति।
उपवर्गाः
१० इत्येषु वर्गेऽस्मिन् अधो लिखिताः १० उपवर्गाः सन्ति
र
- ► राजस्थानराज्यस्य जलाशयाः (१ पृ)
- ► राजस्थानराज्यस्य तीर्थक्षेत्राणि (३ पृ)
- ► राजस्थानराज्यस्य मन्दिराणि (१ पृ)
- ► राजस्थानस्य अभयारण्यानि (३ पृ)
- ► राजस्थानस्य गिरिधामानि (१ पृ)
- ► राजस्थानस्य ग्रामाः (रिक्तम्)
- ► राजस्थानस्य प्रमुखनगराणि (३४ पृ)
- ► राजस्थानस्य प्रेक्षणीयस्थानानि (९ पृ)
- ► राजस्थानस्य मण्डलानि (३४ पृ)
- ► राजस्थानस्य व्यक्तयः (१ व, ७ पृ)
"राजस्थानराज्यम्" वर्गेऽस्मिन् विद्यमानानि पृष्ठानि
७ इत्येषु वर्गेऽस्मिन् अधो लिखितानि ७ पृष्ठानि सन्ति


text:
अध्याय ३४
मेढ्र-मध्ये सिरां विध्येउपदंशे नवोत्थिते ।
शीतां कुर्यात् क्रियां शुद्धिं विरेकेण विशेषतः ॥१॥
३४.१ अवदंशे नवोत्थिते तिल-कल्क-घृत-क्षौद्रैर् लेपः पक्वे तु पाटिते ।
जम्ब्व्-आम्र-सुमनो-नीप-श्वेत-काम्बोजिकाङ्कुरान् ॥२॥
शल्लकी-बदरी-बिल्व-पलाश-तिनिशोद्भवाः ।
त्वचः क्षीरि-द्रुमाणां च त्रि-फलां च पचेज् जले ॥३॥
स क्वाथः क्षालनं तेन पक्वं तैलं च रोपणम् ।
तुत्थ-गैरिक-लोध्रैला-मनोह्वाल-रसाञ्जनैः ॥४॥
३४.४ स क्वाथः क्षालने तेन हरेणु-पुष्प-कासीस-सौराष्ट्री-लवणोत्तमैः ।
लेपः क्षौद्र-द्रुतैः सूक्ष्मैर् उपदंश-व्रणापहः ॥५॥
३४.५ अवदंश-व्रणापहः कपाले त्रि-फला दग्धा स-घृता रोपणं परम् ।
सामान्यं साधनम् इदं प्रति-दोषं तु शोफ-वत् ॥६॥
न च याति यथा पाकं प्रयतेत तथा भृशम् ।
पक्वैः स्नायु-सिरा-मांसैः प्रायो नश्यति हि ध्वजः ॥७॥
अर्शसां छिन्न-दग्धानां क्रिया कार्योपदंश-वत् ।
सर्षपा लिखिताः सूक्ष्मैः कषायैर् अवचूर्णयेत् ॥८॥
३४.८ क्रिया कार्यावदंश-वत् ३४.८ सर्षपां लिखितां सूक्ष्मैः तैर् एवाभ्यञ्जनं तैलं साधयेव्रण-रोपणम् ।
क्रियेयम् अवमन्थे ऽपि रक्तं स्राव्यं तथोभयोः ॥९॥
कुम्भीकायां हरेरक्तं पक्वायां शोधिते व्रणे ।
तिन्दुक-त्रि-फला-लोध्रैर् लेपस् तैलं च रोपणम् ॥१०॥
अलज्यां स्रुत-रक्तायाम् अयम् एव क्रिया-क्रमः ।
उत्तमाख्यां तु पिटिकां संछिद्य बडिशोद्धृताम् ॥११॥
कल्कैश् चूर्णैः कषायाणां क्षौद्र-युक्तैर् उपाचरेत् ।
क्रमः पित्त-विसर्पोक्तः पुष्कर-व्यूढयोर् हितः ॥१२॥
त्वक्-पाके स्पर्श-हान्यां च सेचयेमृदितं पुनः ।
बला-तैलेन कोष्णेन मधुरैश् चोपनाहयेत् ॥१३॥
३४.१३ त्वक्-पाके स्पर्श-हान्यौ वा अष्ठीलिकां हृते रक्ते श्लेष्म-ग्रन्थि-वआचरेत् ।
निवृत्तं सर्पिषाभ्यज्य स्वेदयित्वोपनाहयेत् ॥१४॥
त्रि-रात्रं पञ्च-रात्रं वा सु-स्निग्धैः शाल्वणादिभिः ।
स्वेदयित्वा ततो भूयः स्निग्धं चर्म समानयेत् ॥१५॥
३४.१५ स्निग्धं चर्म समाहरेत् मणिं प्रपीड्य शनकैः प्रविष्टे चोपनाहनम् ।
मणौ पुनः पुनः स्निग्धं भोजनं चात्र शस्यते ॥१६॥
अयम् एव प्रयोज्यः स्याअवपाट्याम् अपि क्रमः ।
नाडीम् उभयतो-द्वारां निरुद्धे जतुना सृताम् ॥१७॥
३४.१७ निरुद्धे जतुना शृताम् ३४.१७ निरुद्धे जतुना कृताम् स्नेहाक्तां स्रोतसि न्यस्य सिञ्चेत् स्नेहैश् चलापहैः ।
त्र्य्-अहात् त्र्य्-अहात् स्थूल-तरां न्यस्य नाडीं विवर्धयेत् ॥१८॥
स्रोतो-द्वारम् अ-सिद्धौ तु विद्वान् शस्त्रेण पाटयेत् ।
सेवनीं वर्जयन् युञ्ज्यात् सद्यः-क्षत-विधिं ततः ॥१९॥
३४.१९ स्रोतो-द्वारम् अ-सिद्धौ वा ग्रन्थितं स्वेदितं नाड्या स्निग्धोष्णैर् उपनाहयेत् ।
लिम्पेत् कषायैः स-क्षौद्रैर् लिखित्वा शत-पोनकम् ॥२०॥
रक्त-विद्रधि-वत् कार्या चिकित्सा शोणितार्बुदे ।
व्रणोपचारं सर्वेषु यथावस्थं प्रयोजयेत् ॥२१॥
योनि-व्यापत्सु भूयिष्ठं शस्यते कर्म वात-जित् ।
स्नेहन-स्वेद-वस्त्य्-आदि वात-जासु विशेषतः ॥२२॥
न हि वाताऋते योनिर् वनितानां प्रदुष्यति ।
अतो जित्वा तम् अन्यस्य कुर्यादोषस्य भेषजम् ॥२३॥
३४.२३ अतो ऽ-जित्वा तम् अन्यच ३४.२३ अतो ऽ-जित्वा तम् अन्यस्य ३४.२३ न कुर्यादोष-भेषजम् पाययेत बला-तैलं मिश्रकं सु-कुमारकम् ।
स्निग्ध-स्विन्नां तथा योनिं दुः-स्थितां स्थापयेत् समाम् ॥२४॥
३४.२४ पाययेच बला-तैलं ३४.२४ पाययेत् तां बला-तैलं ३४.२४ पाययेवा बला-तैलं पाणिना नमयेज् जिह्मां संवृतां व्यधयेत् पुनः ।
प्रवेशयेन् निःसृतां च विवृतां परिवर्तयेत् ॥२५॥
३४.२५ पाणिना नामयेज् जिह्मां ३४.२५ पाणिनोन्नमयेज् जिह्मां ३४.२५ संवृतां व्यासयेत् पुनः स्थानापवृत्ता योनिर् हि शल्य-भूता स्त्रियो मता ।
कर्मभिर् वमनाद्यैश् च मृदुभिर् योजयेत् स्त्रियम् ॥२६॥
३४.२६ स्थानापवर्ता योनिर् हि सर्वतः सु-विशुद्धायाः शेषं कर्म विधीयते ।
वस्त्य्-अभ्यङ्ग-परीषेक-प्रलेप-पिचु-धारणम् ॥२७॥
३४.२७ सर्वतस् तु विशुद्धायाः काश्मर्य-त्रि-फला-द्राक्षा-कासमर्द-निशा-द्वयैः ।
गुडूची-सैर्यकाभीरु-शुकनासा-पुनर्नवैः ॥२८॥
३४.२८ गुडूची-गैरिकाभीरु- परूषकैश् च विपचेत् प्रस्थम् अक्ष-समैर् घृतात् ।
योनि-वात-विकार-घ्नं तत् पीतं गर्भ-दं परम् ॥२९॥
३४.२९ परूषकैश् च विपचे३४.२९ प्रस्थम् अक्ष-समैर् घृतम् ३४.२९ अक्षैः प्रस्थ-समं घृतम् वचोपकुञ्चिकाजाजी-कृष्णा-वृषक-सैन्धवम् ।
अजमोदा-यव-क्षार-शर्करा-चित्रकान्वितम् ॥३०॥
पिष्ट्वा प्रसन्नयालोड्य खादेत् तघृत-भर्जितम् ।
योनि-पार्श्वार्ति-हृद्-रोग-गुल्मार्शो-विनिवृत्तये ॥३१॥
३४.३१ -गुल्मार्शो-ऽर्ति-निवृत्तये वृषकं मातुलुङ्गस्य मूलानि मदयन्तिकाम् ।
पिबेन् मद्यैः स-लवणैस् तथा कृष्णोपकुञ्चिके ॥३२॥
३४.३२ वृषस्य मातुलुङ्गस्य ३४.३२ तथा कृष्णोपकुञ्चिका रास्ना-श्वदंष्ट्रा-वृषकैः शृतं शूल-हरं पयः ।
गुडूची-त्रि-फला-दन्ती-क्वाथैश् च परिषेचनम् ॥३३॥
नत-वार्ताकिनी-कुष्ठ-सैन्धवामरदारुभिः ।
तैलात् प्रसाधिताधार्यः पिचुर् योनौ रुजापहः ॥३४॥
पित्तलानां तु योनीनां सेकाभ्यङ्ग-पिचु-क्रियाः ।
शीताः पित्त-जितः कार्याः स्नेहनार्थं घृतानि च ॥३५॥
३४.३५ पित्तलानां च योनीनां शतावरी-मूल-तुला-चतुष्कात् क्षुण्ण-पीडितात् ।
रसेन क्षीर-तुल्येन पाचयेत घृताढकम् ॥३६॥
जीवनीयैः शतावर्या मृद्वीकाभिः परूषकैः ।
पिष्टैः प्रियालैश् चाक्षांशैर् द्वि-बला-मधुकान्वितैः ॥३७॥
३४.३७ मधुकर्द्धि-बलान्वितैः सिद्ध-शीते तु मधुनः पिप्पल्याश् च पलाष्टकम् ।
शर्कराया दश-पलं क्षिपेल् लिह्यात् पिचुं ततः ॥३८॥
योन्य्-असृक्-शुक्र-दोष-घ्नं वृष्यं पुं-सवनं परम् ।
क्षतं क्षयम् असृक्-पित्तं कासं श्वासं हलीमकम् ॥३९॥
३४.३९ क्षत-क्षयम् असृक्-पित्तं कामलां वात-रुधिरं विसर्पं हृच्-छिरो-ग्रहम् ।
अपस्मारार्दितायाम-मदोन्मादांश् च नाशयेत् ॥४०॥
३४.४० अपस्मारार्दितायामान् ३४.४० मदोन्मादांश् च नाशयेत् एवम् एव पयः-सर्पिर् जीवनीयोपसाधितम् ।
गर्भ-दं पित्त-जानां च रोगाणां परमं हितम् ॥४१॥
बला-द्रोण-द्वय-क्वाथे घृत-तैलाढकं पचेत् ।
क्षीरे चतुर्-गुणे कृष्णा-काकनासा-सितान्वितैः ॥४२॥
जीवन्ती-क्षीर-काकोली-स्थिरा-वीरर्द्धि-जीवकैः ।
पयस्या-श्रावणी-मुद्ग-पीलु-माषाख्य-पर्णिभिः ॥४३॥
३४.४३ -स्थिरा-वीरर्द्धि-जीरकैः ३४.४३ -स्थिरा-वीरा-द्वि-जीवकैः ३४.४३ -पीलु-माषाखुकर्णिभिः वात-पित्तामयान् हत्वा पानागर्भं दधाति तत् ।
रक्त-योन्याम् असृग्-वर्णैर् अनुबन्धम् अवेक्ष्य च ॥४४॥
३४.४४ पानागर्भं ददाति तत् यथा-दोषोदयं युञ्ज्यारक्त-स्थापनम् औषधम् ।
पाठां जम्ब्व्-आम्रयोर् अस्थि शिलोद्भेदं रसाञ्जनम् ॥४५॥
मञ्जिष्ठागुरु-कट्फल-मुस्त-प्रियङ्गु-मिशि-कुष्ठैः ।
कट्वङ्ग-कुटज-शाबर-ककुभ-त्वङ्-मधुक-पद्मक-मधूकैः ॥४५.१-१॥
३४.४५.१-१ मञ्जिष्ठा-मधु-कट्फल- कुङ्कुम-बिल्वातिविषा-माक्षीक-रसाञ्जनैः स-किञ्जल्कैः ।
पिष्टैर् घृतं विपक्वं द्वि-गुणाज-क्षीर-संयुक्तम् ॥४५.१-२॥
स्त्रीणाम् अपत्य-जननं योनि-रुजा-दोष-जित् सदा युञ्ज्यात् ।
उत्तर-वस्तिषु सर्पिर् योज्यं कल्याणकं नाम ॥४५.१-३॥
अम्बष्ठां शाल्मली-पिच्छां समङ्गां वत्सक-त्वचम् ।
बाह्लीक-बिल्वातिविषा-लोध्र-तोयद-गैरिकम् ॥४६॥
३४.४६ समङ्गां वत्सक-त्वचाम् शुण्ठी-मधूक-माचीक-रक्त-चन्दन-कट्फलम् ।
कट्वङ्ग-वत्सकानन्ता-धातकी-मधुकार्जुनम् ॥४७॥
३४.४७ शुण्ठी-मधुक-माचीक- ३४.४७ शुण्ठी-मधुक-माध्वीक- ३४.४७ शुण्ठी-मधुक-मार्द्वीक- ३४.४७ शुण्ठी-मधुक-मार्द्वीका- ३४.४७ शुण्ठी-मधूक-मृद्वीका- ३४.४७ -धातकी-मधुकाञ्जनम् पुष्ये गृहीत्वा संचूर्ण्य स-क्षौद्रं तण्डुलाम्भसा ।
पिबेअर्शःस्व् अतीसारे रक्तं यश् चोपवेश्यते ॥४८॥
३४.४८ स-क्षौद्रं तण्डुलाम्बुना दोषा जन्तु-कृता ये च बालानां तांश् च नाशयेत् ।
योनि-दोषं रजो-दोषं श्याव-श्वेतारुणासितम् ॥४९॥
३४.४९ दोषा दन्त-कृता ये च चूर्णं पुष्यानुगं नाम हितम् आत्रेय-पूजितम् ।
योन्यां बलास-दुष्टायां सर्वं रूक्षोष्णम् औषधम् ॥५०॥
धातक्य्-आमलकी-पत्त्र-स्रोतो-ज-मधुकोत्पलैः ।
जम्ब्व्-आम्र-सार-कासीस-लोध्र-कट्फल-तिन्दुकैः ॥५१॥
सौराष्ट्रिका-दाडिम-त्वग्-उदुम्बर-शलाटुभिः ।
अक्ष-मात्रैर् अजा-मूत्रे क्षीरे च द्वि-गुणे पचेत् ॥५२॥
तैल-प्रस्थं तअभ्यङ्ग-पिचु-वस्तिषु योजयेत् ।
तेन शूनोन्नता स्तब्धा पिच्छिला स्राविणी तथा ॥५३॥
३४.५३ शूनोत्तानोन्नता स्तब्धा विप्लुतोपप्लुता योनिः सिध्येत् स-स्फोट-शूलिनी ।
यवान्नम् अभयारिष्टं सीधु तैलं च शीलयेत् ॥५४॥
३४.५४ सिध्येत स्फोट-शूलिनी पिप्पल्य्-अयो-रजः-पथ्या-प्रयोगांश् च स-माक्षिकान् ।
कासीसं त्रि-फला काङ्क्षी साम्र-जम्ब्व्-अस्थि धातकी ॥५५॥
३४.५५ कासीसं त्रि-फला काच्छी पैच्छिल्ये क्षौद्र-संयुक्तश् चूर्णो वैशद्य-कारकः ।
पलाश-धातकी-जम्बू-समङ्गा-मोच-सर्ज-जः ॥५६॥
दुर्-गन्धे पिच्छिले क्लेदे स्तम्भनश् चूर्ण इष्यते ।
आरग्वधादि-वर्गस्य कषायः परिषेचनम् ॥५७॥
३४.५७ कषायः परिषेचने स्तब्धानां कर्कशानां च कार्यं मार्दव-कारकम् ।
धारणं वेसवारस्य कृशरा-पायसस्य च ॥५८॥
दुर्-गन्धानां कषायः स्यात् तैलं वा कल्क एव वा ।
चूर्णो वा सर्व-गन्धानां पूति-गन्धापकर्षणः ॥५९॥
३४.५९ पूति-गन्ध्य्-अपकर्षणः श्लेष्मलानां कटु-प्रायाः स-मूत्रा वस्तयो हिताः ।
पित्ते स-मधुक-क्षीरा वाते तैलाम्ल-संयुताः ॥६०॥
संनिपात-समुत्थायाः कर्म साधारणं हितम् ।
एवं योनिषु शुद्धासु गर्भं विन्दन्ति योषितः ॥६१॥
३४.६१ संनिपात-समुत्थायां ३४.६१ गर्भो भवति योषिताम् चन्दनो नतयोशीर-तिक्ता-पद्मेभ-केसरैः ।
कुटज-त्वक्-फलं मुस्तं जम्ब्व्-आम्रास्थि रसाञ्जनम् ॥६१.१-१॥
३४.६१.१-१ -तिक्ता-पद्मेभ-केसरम् पद्मकोत्पल-बिल्वाब्द-कट्फलैः साधिता निशा ।
धातक्य्-अतिविषा-मांसी-पाठा-मोच-रसोदकम् ॥६१.१-२॥
मधूकं मधुकानन्ता-शारिवा-दाडिम-[त्व]चम् ।
मृल्-लोध्रार्जुन-शैलेय-समङ्गा नागराः समाः ॥६१.१-३॥
चूर्णं श्रेष्ठाम्बुना पीतं हन्ति लोहित-मेहिनम् ।
मूर्छा-तृष्णा-ज्वरार्ताय रक्तातीसार-मेहिनाम् ॥६१.१-४॥
स्त्रीणाम् असृग्-दरं याति गर्भ-संस्थापनं परम् ॥६१.१-५अ॥
अ-दुष्टे प्राकृते बीजे जीवोपक्रमणे सति ।
पञ्च-कर्म-विशुद्धस्य पुरुषस्यापि चेन्द्रियम् ॥६२॥
परीक्ष्य वर्णैर् दोषाणां दुष्टं तद्-घ्नैर् उपाचरेत् ।
मञ्जिष्ठा-कुष्ठ-तगर-त्रि-फला-शर्करा-वचाः ॥६३॥
रसं शिरीष-पत्त्राणां कल्कं च षड्-अहः पिबेत् ।
क्षीरोपनाशिना योषिऋतु-स्नाता सुतार्थिनी ॥६३.१-१॥
द्वे निशे मधुकं मेदां दीप्यकं कटु-रोहिणीम् ।
पयस्या-हिङ्गु-काकोली-वाजिगन्धा-शतावरीः ॥६४॥
३४.६४ द्वे निशे मधुकं मेदा ३४.६४ दीप्यकः कटु-रोहिणी ३४.६४ पयस्या हिङ्गु काकोली ३४.६४ वाजिगन्धा शतावरी पिष्ट्वाक्षांशा घृत-प्रस्थं पचेत् क्षीर-चतुर्-गुणम् ।
योनि-शुक्र-प्रदोषेषु तत् सर्वेषु प्रशस्यते ॥६५॥
३४.६५ पिष्ट्वाक्षांशैर् घृत-प्रस्थं ३४.६५ पचेत् क्षीरं चतुर्-गुणम् ३४.६५ पचेत् क्षीरे चतुर्-गुणे ३४.६५ तत् सर्वेषु च शस्यते आयुष्यं पौष्टिकं मेध्यं धन्यं पुं-सवनं परम् ।
फल-सर्पिर् इति ख्यातं पुष्पे पीतं फलाय यत् ॥६६॥
म्रियमाण-प्रजानां च गर्भिणीनां च पूजितम् ।
एतत् परं च बालानां ग्रह-घ्नं देह-वर्धनम् ॥६७॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
यत्र कस्यचन स्थानिनः कश्चन आदेशः विधीयते, तत्र "स्थानिनः गुणधर्माः आदेशे अपि स्वीकर्तव्यानि वा" इति पृष्टे वर्तमानसूत्रेण तस्य उत्तरम् दीयते ।
स्थानिनः "अल्-आश्रितान् गुणधर्मान्" विहाय अन्ये गुणधर्माः आदेशे अपि स्वीक्रियन्ते - इति अस्य सूत्रस्य आशयः ।
स्थानिनः गुणधर्माः मूलरूपेण द्वयोः प्रकारयोः स्तः - अनल्-आश्रिताः गुणधर्माः, तथा अल्-आश्रिताः गुणधर्माः ।
1) अनल्-आश्रिताः गुणधर्माः - ये गुणधर्माः "एकम् वर्णम्" न आश्रयन्ति, अपितु सम्पूर्णम् शब्दस्वरूपम् आश्रयन्ति, ते "अनल्-आश्रिताः गुणधर्माः" सन्ति इत्युच्यते । यथा, "झि" इति प्रत्ययः तिङ्-प्रत्ययः अस्ति । अयम् "तिङ्" गुणधर्मः "झि" इत्यस्य शब्दस्वरूपस्य अस्ति, केवल-झकारस्य उत केवल-इकारस्य न । अतः "झि" प्रत्ययस्य "तिङ्-गुणधर्मः" अनल्-आश्रितः गुणधर्मः अस्ति इत्युच्यते ।
2) अल्-आश्रिताः गुणधर्माः - ये गुणधर्माः एकं वर्णं आश्रयन्ति, ते "अल्-आश्रिताः गुणधर्माः" नाम्ना ज्ञायन्ते । यथा, "झि" अयम् प्रत्ययः झकारादिः अस्ति । अयम् "झकारादिः" इति गुणधर्मः झि-इत्यस्य केवलम् आदिवर्णम् आश्रित्य एव जायते, न हि "झि" इति शब्दस्वरूपम् स्वीकृत्य जायते । अतः "झि" प्रत्ययस्य "झकारादिः गुणधर्मः" अल्-आश्रितः गुणधर्मः अस्ति इत्युच्यते ।
एताभ्यां द्वाभ्यां प्रकाराभ्याम् केवलं अनल्-आश्रिताः गुणधर्माः आदेशे स्वीक्रियन्ते, परन्तु अल्-आश्रिताः गुणधर्माः आदेशे न स्वीक्रियन्ते - इति अनेन सूत्रेण ज्ञायते ।
एतयोः द्वयोः प्रकारयोः विषये विस्तारेण पश्यामः ।
(अ) स्थानिनः अनल्-आश्रिताः गुणधर्माः आदेशे अपि स्थानिवत् भवन्ति । एते गुणधर्माः अष्टविधाः सन्ति -
1) धातोः स्थाने विहितः आदेशः धातुवत् भवति ।
यथा - अस्तेर्भूः 2|4|52
इत्यनेन आर्धधातुकप्रत्ययस्य विवक्षायाम् अस्-धातोः भू-इति आदेशः भवति । अत्र स्थानी "धातुः" अस्ति, अतः अयं "धात्वादेशः" अस्ति इत्युच्यते । अत्र स्थानिवद्भावेन "अस्" इत्यस्य धातुत्वम् "भू" इत्यस्मिन् आदेशे अपि विधीयते । अतएव अस्-इत्यस्य स्थाने विधीयमानः "भू" इति आदेशः धातुसंज्ञकः भवति । अतः अग्रे तस्य कृत्/तिङ्-आदयः प्रत्ययाः भवितुम् अर्हन्ति ।
2) अङ्गस्य स्थाने विहितः आदेशः अङ्गवत् भवति ।
यथा - किमः कः 7|2|103
इत्यनेन "किम्" इत्यस्य अङ्गस्य स्थाने विभक्तिप्रत्यये परे "क" इति आदेशः विधीयते । अतः अत्र "क" इत्यस्य स्थानिवद्भावेन अङ्गसंज्ञा भवति । अतएव "किम् + भ्याम्" इत्यत्र "किम्"इत्यस्य "क" आदेशे कृते "क + भ्याम्" अस्याम् अवस्थायाम् सुपि च 7|3|102
इत्यनेन अङ्गस्य दीर्घादेशं कृत्वा "काभ्याम्" इति रूपं सिद्ध्यति ।
3) कृत्-प्रत्ययस्य स्थाने विहितः आदेशः कृत्वत् भवति ।
यथा - समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् 7|1|27
इत्यनेन क्त्वा-इत्यस्य ल्यप्-आदेशः विधीयते । अतः "ल्यप्" इत्यस्य स्थानिवद्भावेन कृत्-संज्ञा भवति । अतएव ह्रस्वस्य पिति कृति तुक् 6|1|71
इत्यनेन पित्-कृत्-प्रत्यये परे यः तुगागमः विधीयते सः ल्यप्-प्रत्ययस्य विषये अपि दृश्यते । यथा - आ + गम् + ल्यप् = आगत्य ।
4) तद्धित-प्रत्ययस्य स्थाने विहितः आदेशः तद्धितवत् भवति ।
यथा - तस्यापत्यम् 4|1|92
अस्मिन् अर्थे स्त्रीभ्यो ढक् 4|1|120
अनेन सूत्रेण स्त्रीवाचिनः शब्दात् अपत्यार्थे "ढक्" इति तद्धितः प्रत्ययः विधीयते । आयनेयीनीयियः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम् 7|1|2
इत्यनेन अस्य ढकारस्य एय्-आदेशः भवति, अतः "ढक्" इत्यस्य "एय" आदेशः विधीयते । अस्मिन् आदेशे कृते ढक्-इत्यस्य "तद्धित"त्वम् "एय" इत्यस्मिन् अपि आगच्छति । अतएव विनता + ढक् इत्यनेन निर्मितः "वैनतेय" अयम् शब्दः कृत्तद्धितसमासाश्च 1|2|46
इत्यनेन प्रातिपदिकसंज्ञकः भवति ।
5) अव्ययस्य स्थाने विहितः आदेशः अव्ययवत् भवति ।
यथा - समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् 7|1|27
इत्यनेन क्त्वा-इत्यस्य ल्यप्-आदेशः विधीयते । "क्त्वा" प्रत्ययान्तः शब्दः क्त्वातोसुन्कसुनः 1|1|40
इत्यनेन अव्ययसंज्ञकः भवति । अयम् गुणधर्मः ल्यप्-प्रत्यये अपि विधीयते, अतः ल्यप्-प्रत्ययान्तशब्दाः - यथा - आगत्य, प्रहृत्य, उपविश्य - आदयः अपि अव्ययसंज्ञां प्राप्नुवन्ति । अतएव अव्ययादाप्सुपः 2|4|82
इत्यनेन एतेषां परस्य सुप्-प्रत्ययस्य लोपः भवति ।
6) सुप्-प्रत्ययस्य स्थाने विहितः आदेशः सुब्वत् भवति ।
यथा - ङेर्यः 7|1|13
इत्यनेन ङे-प्रत्ययस्य स्थाने "य" आदेशः भवति । अयम् आदेशः सुप्-प्रत्ययस्य स्थाने विहितः अस्ति, अतः अयम् सुबादेशः अस्ति । अतः ङे-प्रत्ययस्य सुप्-गुणधर्मः आदेशे अपि विधीयते । अतएव "सुपि च" इत्यनेन यकारे परे अपि अङ्गस्य दीर्घं कृत्वा "रामाय" इति रूपं सिद्ध्यति ।
7) तिङ्-प्रत्ययस्य स्थाने विहितः आदेशः तिङ्वत् भवति ।
यथा - तस्थस्थमिपां तांतंतामः 3|4|101
इत्यनेन लङ्-लकारस्य विषये तस्-प्रत्ययस्य "ताम्" आदेशः भवति । अयम् तिङादेशः अस्ति, अतः तस्-प्रत्ययस्य "तिङ्" गुणधर्मः आदेशे अपि अतिदिश्यते । अतएव अनेन निर्मितः शब्दः (यथा - अभवताम्) सुप्तिङन्तं पदम् 1|4|14
इत्यनेन पदसंज्ञां प्राप्नोति ।
8) पदस्य स्थाने विहितः आदेशः पदवत् भवति ।
यथा - बहुवचनस्य वस्नसौ 8|1|21 8|1|21
इत्यनेन युष्मद्-सर्वनाम्नः विषये षष्ठीबहुवचनस्य "युष्माकम्" इत्यस्य पदस्य "वस्" इति आदेशः विधीयते । "युष्माकम्" इत्यस्य पदत्वम् स्थानिवद्भावेन "वस्" इत्यत्र अपि आगच्छति, अतः "वः" इति अपि पदत्वं प्राप्नोति ।
अनेन प्रकारेण अष्ट-प्रकाराणाम् अनल्-आश्रिताः गुणधर्माः आदेशे अपि स्वीक्रियन्ते ।
(आ) स्थानिनः अल्-आश्रिताः गुणधर्माः आदेशे स्थानिवत् न भवन्ति । कानिचन उदाहरणानि एतानि -
1. दिव्-शब्दस्य तृतीयाद्विवचनस्य रूपसिद्धिम् पश्यामः -
दिव् + भ्याम् [तृतीयाद्विवचनस्य भ्याम् प्रत्ययः]
→ दि उ + भ्याम् [दिव उत् 6|1|131
इत्यनेन दिव्-इत्यस्य वकारस्य उ-आदेशः]
→ द्युभ्याम्
अत्र दिव्-इत्यस्य स्थाने "द्यु" इति आदेशः क्रियते । "दिव्" इत्यस्य "अङ्गम्"-इति अनल्-आश्रितः गुणधर्मः आदेशे आगच्छति, अतः "द्यु" इति आदेशः अङ्गसंज्ञां प्राप्नोति । परन्तु दिव्-इत्यस्य "वकारान्तत्वम्" इति अल्-आश्रितः गुणधर्मः "द्यु" इत्यस्मिन् आदेशे न आगच्छति । यदि एतादृशम् अभविष्यत्, तर्हि "द्युभ्याम्" इत्यत्र लोपो व्योर्वलि 6|1|66
इत्यनेन उकारस्य लोपः अभविष्यत् । परन्तु अल्-आश्रितः गुणधर्मः स्थानिवद् न भवति, अतः अत्र लोपो व्योर्वलि 6|1|66
इत्यस्य प्रसक्तिरेव नास्ति ।
2. पथिन्-शब्दस्य प्रथमैकवचनस्य रूपसिद्धिम् पश्यामः -
पथिन् + सुँ
→ पथि आ + स् [पथिमथ्यृभुक्षामात् 7|1|85
इत्यनेन नकारस्य आकारादेशः]
→ पथ आ + स् [इतोऽत् सर्वनामस्थाने 7|1|86
इत्यनेन इकारस्य अकारादेशः]
→ पन्थ् अ आ + स् [थो न्थः 7|1|87
इति थकारस्य "न्थ्" आदेशः]
→ पन्थाः [सवर्णदीर्घः, विसर्गनिर्माणम्]
अत्र पथिन्-इत्यस्य स्थाने "पथि आ" इति आदेशः भवति । "पथिन्" इत्यस्य "अङ्गम्"-इति अनल्-आश्रितः गुणधर्मः आदेशे आगच्छति, अतः "पथि आ" इति आदेशः अपि अङ्गसंज्ञां प्राप्नोति । परन्तु अत्र "पथिन्" इतस्य "हलन्तत्वम्" इति अल्-आश्रितः गुणधर्मः "पथि आ" इत्यस्मिन् आदेशे न आगच्छति । यदि एतादृशम् अभविष्यत्, तर्हि "पथि आ स्" इत्यत्र हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6|1|68
इत्यनेन नकारात् परस्य सुँ-प्रत्ययस्य लोपः अभविष्यत् । परन्तु अल्-आश्रितः गुणधर्मः स्थानिवद् न भवति, अतः अत्र हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6|1|68
इत्यस्य प्रसक्तिरेव नास्ति ।
3. यज्-धातोः क्त-प्रत्यये परे वचिस्वपियजादीनां किति 6|1|15
इत्यनेन सम्प्रसारणे कृते "इष्ट" इति प्रातिपदिकं सिद्ध्यति । अत्र यकारस्य स्थाने आदेशरूपेण इकारः आगच्छति । "यज् + क्त" इत्यत्र यज्-इत्यस्य "अङ्गम्" अयम् गुणधर्मः अनल्-आश्रितः अस्ति, अतः सः "इज्" इत्यस्मिन् आदेशे अपि स्वीक्रियते । परन्तु "यज्" इत्यस्य "यकारादिः" अयम् गुणधर्मः अल्-आश्रितः अस्ति, अतः अयम् "इज्" इत्यस्मिन् न स्वीक्रियते । अतएव "राम + सुँ + इष्टः" इत्यत्र रुँत्वे कृते "राम रुँ इष्ट" इति प्राप्ते रुँ-इत्यस्य यकारनिमित्तकः उकारादेशः न भवति ।
4. "व्यूढम् उरः अस्य" अस्मिन् अर्थे "उरस्" शब्दस्य उरप्रभृतिभ्यः कप् 5|4|151
इत्यनेन कप्-प्रत्यये कृते "व्यूढोरस्कः" अयम् शब्दः सिद्ध्यति । अस्याम् प्रक्रियायाम् "व्यूढ + उरस् + कप्" इति स्थिते आदौ सकारस्य विसर्गः भवति । अग्रे "व्यूढ + उरः + क" अत्र विसर्जनीयस्य सः 8|3|34
इत्यनेन सकारादेशे प्राप्ते; तस्य अपवादत्वेन कुप्वोः Xक Xपौ च 8|3|37
इत्यनेन जिह्वामूलीये प्राप्ते; तस्यापि अपवादत्वेन सोऽपदादौ 8|3|38
इत्यनेन विसर्गस्य सकारः विधीयते । अस्मिन् आदेशे कृते "उरः" इत्यस्य "विसर्गान्तत्वम्" अयम् अल्-आश्रितः गुणधर्मः अस्ति, अतः सः "उरस्" इत्यत्र न स्वीक्रियते । एवम् अभविष्यत् चेत् "व्यूढोरस्केन" इत्यत्र सकारस्य (विसर्गानुरुपम्) अट्-प्रत्याहारत्वं स्वीकृत्य अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि 8|4|2
इत्यनेन णत्वम् अभविष्यत् । परन्तु अत्र स्थानिवद्भावः न विधीयते, अतः अत्र णत्वम् अपि न क्रियते ।
अनेन प्रकारेण स्थानिवद्भावस्य प्रयोगः केवलं अनल्-आश्रितं गुणधर्मं आदेशे आरोपयितुम् क्रियते । अल्-आश्रितं गुणधर्मस्य विषये स्थानिवद्भावस्य प्रसक्तिः नास्ति ।
ज्ञातव्यम् -
1. अस्मिन् सूत्रे "अल्विधिः" इति शब्दः प्रयुक्तः अस्ति । अस्य अर्थः "अल्-आश्रितेन गुणधर्मेण जायमानः विधिः" इति क्रियते । अल्-आश्रितेन गुणधर्मेण यः विधिः भवति, तस्मिन् विधौ कर्तव्ये स्थानिवद्भावः न भवति - इति अस्य आशयः । अयम् विधिः चतुर्विधः अस्ति इति प्रथमावृतौ उक्तम् अस्ति । तत् एतादृशम् -
अ) अल्-आश्रितेन गुणधर्मेण तस्मिन्नेव स्थाने विधिः भवति चेत् तत्र स्थानिवद्भावः न दृश्यते । यथा, द्युभ्याम् इत्यत्र "वकारान्तम्" अनेन अल्-आश्रितेन गुणधर्मेण लोपो व्योर्वलि 6|1|66
इति तस्यैव वकारस्य लोपे कर्तव्ये स्थानिवद्भावः न दृश्यते, अतः वकारलोपः अपि न भवति ।
आ) अल्-आश्रितेन गुणधर्मेण स्थानिनः परः विधिः भवति चेत् तत्र स्थानिवद्भावः न दृश्यते । यथा, "पन्थाः" इत्यत्र नकारस्य "हलन्तत्वम्" अनेन अल्-आश्रितेन गुणधर्मेण तस्मात् परस्य सकारस्य हल्ङ्याब्भ्यो... 6|1|68
इत्यनेन लोपे कर्तव्ये स्थानिवद्भावः न दृश्यते, अतः
इ) अल्-आश्रितेन गुणधर्मेण स्थानिनः पूर्वम् विधिः भवति चेत् तत्र स्थानिवद्भावः न दृश्यते । यथा, "रामरुँ इष्टः" इत्यत्र "यकारादित्वम्" अनेन अल्-आश्रितेन गुणधर्मेण तस्मात् पूर्वस्य रुँ-इत्यस्य उकारे कर्तव्ये स्थानिवद्भावः न दृश्यते, अतः रुँ-इत्यस्य उकारादेशः न भवति ।
ई) अल्-आश्रितेन गुणधर्मेण निमित्तकः विधिः कुत्रचित् अन्यत्र भवति अपि तत्र स्थानिवद्भावः न दृश्यते । यथा, "व्यूढोरस्केन" इत्यत्र "विसर्गान्तत्वम्" अनेन अल्-आश्रितेन गुणधर्मेण निमित्तके णत्वे कर्तव्ये स्थानिवद्भावः न दृश्यते, अतः णत्वम् न भवति ।
2. यद्यपि "अल्-आश्रितेन गुणधर्मेण जायमानस्य विधेः विषये" स्थानिवद्भावः न विधीयते, तथापि स्थानिनः "इत्" गुणधर्मः नित्यम् आदेशे आगच्छति । यथा, "झि" प्रत्ययस्य अपित्-गुणधर्मः "अन्ति" अस्मिन् आदेशे अपि आगच्छति । इत्-वर्णम् आश्रित्य यः गुणधर्मः निर्दिश्यते, सः अल्-आश्रितः भवेत् उत अनल्-आश्रितः भवेत्, सः आदेशे नित्यमेव स्वीक्रियते ।


text:
`अन्ते भवमन्त्यम्` इति। दिगादित्वाद्यत्। अन्तशब्दोऽयं समाप्तौ वत्र्तते। यथा-- एतदन्तं वनमिति। येन च समाप्यते समुदायः सोऽन्तः। त्तरान्ते = समाप्तौ भवमन्त्यम्। हलिति हल्शब्दस्योभयलिङ्गत्वादन्त्यमिति नपुंसकेन निर्देशः। `धात्वादेः` इत्यादि। आदिशब्देन सूत्रप्रातिपदिकप्रत्ययागमादेशानां ग्रहणम्। तत्र धातोः -- `डुकृञ्` (धातुपाठः-1472) इति ञकारः; सूत्रस्य-- `ऐउण्` (मा।सू।1) इति णकारः; प्रातिपदिकस्य - `नवट्` इति टकारः; नदडिति पचादिषु पठते। प्रत्ययस्य-- `गुप्तिज्किद्भ्यः सन्` 3|1|5
इति नकारः; आगमस्य `त्रपुजतुनोः षुक्` 4|3|136
इति ककारः; आदेशस्य च -- `चक्षिङः ख्याञ्` 2|4|54
इति ञकारः।`अग्निचित्, सोमसुत्` इति। चिनोतेः सुनोतेश्चाग्न चितवान् सोमं सुतवानिति क्विप्, तुक्।ननु च हलिति प्रत्याहारपाठे योऽन्त्यो लकारस्तस्येत्संज्ञा न प्राप्नोति; इतरेतराश्रयत्वात्। तथा हि-- इत्संज्ञायाम् `आदिरन्त्येन सहेता` 1|1|70
इति हलिति प्रत्याहारग्रहणं भवति। तस्मश्च तस्य लकारस्य हलन्त्यमितीत्संज्ञा। तदिदमितरेतराश्रयत्वं स्फुटतरमेव। `इतरेतराश्रयाणि कार्याणि शास्त्रे न प्रकल्प्यन्ते` (व्या।प।28) इत्यत आह-- `हस्य ल् हल्` इत्यादि। यदेकमावृत्तिभेदमन्तरेणाप्यनेकेषामुपकारं करोति तत् तन्त्रम्। यथा-- प्रदीपः सुप्रज्वलितो बहूनां छात्राणामुपकारं करोति। इह तु प्रयत्नविशेषस्तन्त्रशब्देन विवक्षितः। तेन तन्त्रेण द्वितीयमत्र हल्ग्रहणमुपात्तं परिगृहीतं वेदितव्यम्। यथा ओतो धावतीत्येकेन प्रयत्नेन द्वे वाक्ये उच्चारिते भवतः, तथेहाप्येकेनैव प्रयत्नेन द्वौ हल्शब्दावुच्चारितावित्यभिप्रायः। हस्य ल् हलिति समीपिसामीप्यसम्बन्धे षष्ठी। `तेन` इत्यादि। यतस्तन्त्रेण न्यायेन द्वितीयं हल्ग्रहणं कृतम्, तेन प्रत्याहारपाठे हलित्यस्य लकारस्य हकारसमीपवर्तिनः साक्षादेव संज्ञित्वेनोपात्तस्येत्संज्ञा क्रियते, न तु प्रत्याहारसमाश्रयणेन। एवञ्च सति `हलन्त्यम्` 3|3|3
इत्यत्र प्रत्याहारपाठे इतरेतराश्रयद#ओषो न भवति। बाल-मनोरमाहलन्त्यम् 2, 1.3.3 एकपदं सूत्रम्। हलि अन्त्यं हलन्त्यमिति विग्रहः। शौण्डादेराकृतिगणत्वात् `सप्तमी शौण्डैः` इति सप्तमीसमासः, सुप्सुपेति समासो वा। हल्पदमिह सूत्रपरम्। `उपदेशेऽजनुनासिक इत्` इति पूर्वसूत्रादिदित्यनुवर्तते। तदाह--हलिति सूत्र इत्यादिना। इत्स्यादिति। इत्संज्ञकः स्यादित्यर्थः, संज्ञाप्रस्तावात्। एवं च अनेन सूत्रेण हल्सूत्रे लकारस्य हल्संज्ञामनुपजीव्यैव इत्संज्ञा सिद्धेति नान्योन्याश्रय इति भावः। बाल-मनोरमाहलन्त्यम्(बि) 4, 1.3.3 ततः किमित्यत आह--हलन्त्यम्। आवृत्तयोर्द्वितीयं सूत्रमेतत्। हल् अन्त्यमितिच्छेदः। हल्शब्दो नपुंसकलिङ्गोऽप्यस्ति, अन्त्यमिति नपुंसकसामानाधिकरण्यात्। `उपदेशेऽजनुनासिक इ`दिति पूर्वसूत्रादुपदेश इति` इदिति चानुवर्तते। तदाह--उपदेशेऽन्त्यमित्यादिना। धातुप्रातिपदिकनिपातप्रत्याहारसूत्रप्रत्ययादेशागमानामन्त्यमिति भाष्यम्। अथ कोऽयमुपदेशो नाम` तत्राह--उपदेश आद्योच्चारणमिति। उपशब्द आद्यर्थकः। दिशिरुच्चारणक्रियायाम्। भावे घञिति भावः। एतच्च `आदेच उपदेशे` इत्यादासूत्रे भाष्ये स्पष्टम्। धातुसूत्रगणोणादिवाक्यलिङ्गानुशासनम्। आगमप्रत्ययादेशा उपदेशाः प्रकीर्तिताः॥--इति प्राचीनकारिका तु प्रौढमनोरमायां बहुधा दूषिता। उपदेशे किम्-`इदमस्थमुः` इति थमुप्रत्यये उकारस्योच्चारणार्थस्य निवृत्तौ मकारस्य प्रत्ययान्तत्वेऽपि इत्संज्ञा मा भूत्। तदेवं हलन्त्यमिति आवृत्तद्वितीयसूत्रेण चतुर्दशसूत्र्यामन्त्यणकारादिवर्णानामित्संज्ञा सिद्धेति स्थितम्। ततः किमित्यत आह-ततोऽण्? अजित्यादिसंज्ञासिद्धाविति। ततः णकारादिनामित्संज्ञासिद्ध्यनन्तरमादिरन्त्येनेत्यणादिसंज्ञा सिद्धेत्यर्थः।


text:
दाधिकम्
दध्ना निर्मितं दाधिकम् इति उच्यते । एतत् दाधिकं सामान्यतया पत्रैः निर्मीयते । अतः एतत् दाधिकम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । पत्राणि विहाय कतिपय शाकेभ्यः अपि दाधिकं निर्मातुं शक्यते । दक्षिणभारते तु इदं दाधिकम् अत्यन्तं जनप्रियम् अस्ति । एतत् दाधिकम् अन्नेन सह क्वथितम् इव अपि सेव्यते । पोतकी, वास्तुकम्, आलुकं, गृञ्जनकं, पालङ्कः, उर्वारुकम् इत्यादीनि दाधिकार्थम् उपयुज्यन्ते ।
दाधिकस्य निर्माणम्[सम्पादयतु]
अस्य दाधिकस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । शाकं सम्यक् प्रक्षाल्य पक्वं करणीयम् । नारिकेलं पेषयित्वा दध्नि योजनीयम् । तदनन्तरं तत्र लवणं पक्वं शाकं चापि योजनीयम् । अपेक्षिता चेत् किञ्चित् प्रमाणेन शर्कराम् अपि योजयितुं शक्यते । अन्ते जीरिका-सर्षप-हरिन्मरीचिकायुक्तं व्याघरणं करणीयम् ।


text:
लक्ष्यसाधनक्रीडा
लक्ष्यसाधनक्रीडा(Archery) प्रसिद्धक्रीडासु अन्यतमा ।
कश्चन निश्चित लक्ष्यं निर्धार्य धनोः साहाय्येन बाणचानकला एव लक्ष्यसाधनं भवति । युद्धविधेः अनुसारेण लक्ष्यसाधनं बहु प्राचीनम् इति मन्यते । लक्ष्यसाधनस्य आरम्भविषये सम्यक्तया कोपि न जानति । भारतीय वेदशास्त्र-स्मृति-पुराणादि अनुसारं भारते अपि बहु पुराकालात् आरब्धं वर्तते । युरोप्-आदि पूर्वीयदेशेषु अपि लक्ष्यसाधनं बहु पुराकालात् आसीदिति श्रूयते । एषा न केवलं युद्धसम्बद्धी अपि तु क्रीडा, कुशलता, अभ्यासः च वर्तते ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
लक्ष्यसाधनं भारते बहु पुराकालादारभ्य वर्तते । वेदे लक्ष्यसाधनविषये बहुधा श्रूयते । संहिता, ब्राह्मणादिषु च वज्रस्य हस्ते धनुर्बाणस्य उल्लेखः लभ्यते । धनुर्धरस्य यात्रा सर्वदा आपत्ति रहुतः सकुशलशरीत्या च भवति इति कौशीतकि ब्राह्मणे वर्तते । भीष्मः षट्-हस्त लम्बायमानबाणः प्रयुक्तवान् आसीत् । रघुवंशमहाकाव्ये रामलक्ष्मणयोः धनुषः विषये वर्णितं वर्तते । अभिज्ञाशाकुन्तले दुश्यन्तस्य धनुर्विद्यायाः कौशलं वर्णितं वर्तते । महाभारते अर्जुनः धनुर्विद्यायां कुशलतमः इति तु स्पष्टमेव ।
धनुषः प्रकाराः[सम्पादयतु]
- सेल्फ् बौ
- लामिनेटेड् बौ
- काम्पोसिट् बौ
- बौ शे
- लाङ्ग् बौ
- फ्लाट् बौ
- वाबनकि बौ
- क्रोस्-बौ
चित्रवीथिका[सम्पादयतु]
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरंगिणी


text:
राजा भोजः कवीनां विदुषां च कृते कल्पतरु इवासीत्। भोजराज्ञा एवं आज्ञप्तं चासीत् –
विप्रोऽपि यो भवेन्मूर्खः स पुराद्बहिरस्तु मे।
कुम्भकारोऽपि यो विद्वान् स तिष्ठतु पुरे मम॥ इति॥
काले अतिक्रान्ते धारानगर्यां निवसन्तः सर्वे केवलं विदुषा कवयश्च आसन्। एकदा द्रविडदेशस्थस्य लक्ष्मीधरकवेः वैदुष्यात् प्रसन्नो भूत्वा भोजराजः मुख्यामात्यं प्राह – “अस्मै धारानगर्यां गृहं दीयतां” इति। अमात्यः निखिलमपि नगरं विलोक्य कमपि मूर्खं नापश्यत् यं निष्कास्य विदुषे गृहं दीयते। अन्ते स कस्यचित् कुविन्दस्य गृहं विलोक्य तमाह – “कुविन्द, गृहान्निःसर। तव गृहं विदुषे दातव्यम्” इति। तदा कुविन्दः अपि कुपितो भूत्वा राजभवनमागत्य राजानं प्रणम्य “देव, अमात्यः मां मूर्खं मत्वा नगराद् निःसारयितुमिच्छति। अहं मूर्खः पण्डितो वेति त्वं तु पश्य” इत्युक्त्वा श्लोकमेनं अवदत् –
काव्यं करोमि नहि चारुतरं करोमि यत्नात्करोमि यदि चारुतरं करोमि।
भूपालमौलिमणिमण्डितपूज्यपाद हे भोजराज कवयामि वयामि यामि॥
कुविन्देन प्रयुक्तं त्वंकारं ग्राम्यं मत्वा भोजराज एवमाह – “ललिता ते पदपङ्क्तिः, कवितामाधुर्यं च शोभनम्, किन्तु कविता विचार्यैव कर्तव्या” इति। तदा कुविन्दः प्रत्यवदत् –
बाल्ये सुतानां सुरतेऽङ्गनानां स्तुतौ कवीनां समरे भटानाम्।
त्वंकारयुक्ता हि गिरः प्रशस्ताः कस्ते प्रभो मोहभरः स्मर त्वम्॥
एतन्निशम्य भोजराजः “साधु भो कुविन्द, मा भैषी” इत्युक्त्वा तस्य अक्षरलक्षं ददौ।
___________________________
कुविन्दः – पटकारः, तंतुवायः/Weaver


text:
रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्/सर्गः १
श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे प्रथमः सर्गः ॥४-१॥
स ताम् पुष्करिणीम् गत्वा पद्म उत्पल झषाकुलाम् । रामः सौमित्रि सहितो विललाप अकुलेन्द्रियः ॥४-१-१॥ तत्र दृष्ट्वैवा ताम् हर्षात् इन्द्रियाणि चकम्पिरे । स कामवशम् आपन्नः सौमित्रिम् इदम् अब्रवीत् ॥४-१-२॥ सौमित्रे शोभते पम्पा वैदूर्य विमल उदका । फुल्ल पद्म उत्पलवती शोभिता विविधैः द्रुमैः ॥४-१-३॥ सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननम् शुभ दर्शनम् । यत्र राजन्ति शैला वा द्रुमाः स शिखरा इव ॥४-१-४॥ माम् तु शोकाभि सन्तप्तम् आधयः पीडयन्ति वै । भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च ॥४-१-५॥ शोकार्तस्य अपि मे पम्पा शोभते चित्र कानना । व्यवकीर्णा बहु विधैः पुष्पैः शीतोदका शिवा ॥४-१-६॥ नलिनैः अपि संछन्ना हि अत्यर्थ शुभ दर्शना । सर्प व्याल अनुचरिता मृग द्विज समाकुला ॥४-१-७॥ अधिकम् प्रविभाति एतत् नील पीतम् तु शाद्वलम् । द्रुमाणाम् विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैः इव अर्पितम् ॥४-१-८॥ पुष्प भार समृद्धानि शिखराणि समन्ततः । लताभिः पुष्पित अग्राभिः उपगूढानि सर्वतः ॥४-१-९॥ सुख अनिलोऽयम् सौमित्रे कालः प्रचुर मन्मथः । गन्धवान् सुरभिर् मासो जात पुष्प फल द्रुमः ॥४-१-१०॥ पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानाम् पुष्प शालिनाम् । सृजताम् पुष्प वर्षाणि वर्षम् तोयमुचाम् इव ॥४-१-११॥ प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः कानन द्रुमाः । वायु वेग प्रचलिताः पुष्पैः अवकिरन्ति गाम् ॥४-१-१२॥ पतितैः पतमानैः च पादपस्थैः च मारुतः । कुसुमैः पश्य सौमित्रे क्रीडतीव समन्ततः ॥४-१-१३॥ विक्षिपन् विविधाः शाखा नगानाम् कुसुमोत्कटाः । मारुतः चलित स्थानैः षट्पदैः अनुगीयते ॥४-१-१४॥ मत्त कोकिल सन्नादैः नर्तयन् इव पादपान् । शैल कन्दर निष्क्रान्तः प्रगीत इव च अनिलः ॥४-१-१५॥ तेन विक्षिपता अत्यर्थम् पवनेन समन्ततः । अमी संसक्त शाखाग्रा ग्रथिता इव पादपाः ॥४-१-१६॥ स एव सुख संस्पर्शो वाति चन्दन शीतलः । गन्धम् अभ्यवहन् पुण्यम् श्रम अपनयो अनिलः ॥४-१-१७॥ अमी पवन विक्षिप्ता विनन्दन्ती इव पादपाः । षट्पदैः अनुकूजद्भिः वनेषु मधु गन्धिषु ॥४-१-१८॥ गिरि प्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिः मनोरमैः । संसक्त शिखरा शैला विराजन्ति महाद्रुमैः ॥४-१-१९॥ पुष्प संछन्न शिखरा मारुतः उत्क्षेप चंचला । अमी मधुकरोत्तंसाः प्रगीत इव पादपाः ॥४-१-२०॥ सुपुष्पितांस्तु पश्य एतान् कर्णिकारान् समन्ततः । हाटक प्रति संच्छन्नान् नरान् पीतांबरान् इव ॥४-१-२१॥ अयम् वसन्तः सौमित्रे नाना विहग नादितः । सीतया विप्रहीणस्य शोक सन्दीपनो मम ॥४-१-२२॥ माम् हि शोक समाक्रान्तम् संतापयति मन्मथः । हृष्टम् प्रवदमानश्च समाह्वयति कोकिलः ॥४-१-२३॥ एष दाअत्यूहको हृष्टो रम्ये माम् वन निर्झरे । प्रणदन् मन्मथाविष्टम् शोचयिष्यति लक्ष्मण ॥४-१-२४॥ श्रुत्वा एतस्य पुरा शब्दम् आश्रमस्था मम प्रिया । माम् आहूय प्रमुदिता परमम् प्रत्यनन्दत ॥४-१-२५॥ एवम् विचित्राः पतगा नाना राव विराविणः । वृक्ष गुल्म लताः पश्य संपतन्ति समन्ततः॥४-१-२६॥ विमिश्रा विहगाः पुंभिः आत्म व्यूह अभिनन्दिताः । भृङ्गराज प्रमुदिताः सौमित्रे मधुर स्वराः ॥४-१-२७॥ अस्याः कूले प्रमुदिताः संघशः शकुनास्त्विह । दात्यूहरति विक्रन्दैः पुंस्कोकिल रुतैः अपि ॥४-१-२८॥ स्वनन्ति पादपाः च इमे माम् अनङ्ग प्रदीपकाः । अशोक स्तबक अङ्गारः षट्पद स्वन निस्वनः ॥४-१-२९॥ माम् हि पल्लव ताम्रार्चिः वसन्ताग्निः प्रधक्ष्यति । न हि ताम् सूक्ष्मपक्ष्माक्षीम् सुकेशीम् मृदु भाषिणीम् ॥४-१-३०॥ अपश्यतो मे सौउमित्रे जीवितेऽस्ति प्रयोजनम् । अयम् हि रुचिरः तस्याः कालो रुचिर काननः ॥४-१-३१॥ कोकिलाकुल सीमान्तः दयिताया मम अनघः । मन्मध आयास संभूतो वसन्त गुण वर्धितः ॥४-१-३२॥ अयम् माम् धक्ष्यति क्षिप्रम् शोकाग्निः न चिरादिव । अपश्यत ताम् वनिताम् पश्यतो रुचिर द्रुमान् ॥४-१-३३॥ मम अयम् आत्मप्रभवो भूयस्त्वम् उपयास्यति । अदृश्यमाना वैदेही शोकम् वर्धयती इह मे ॥४-१-३४॥ दृश्यमानो वसन्तः च स्वेद संसर्ग दूषकः । माम् हि सा मृगशाबाक्षी चिन्ता शोक बलात्कृतम् ॥४-१-३५॥ संतापयति सौमित्रे कृइरः चैत्र वनानिलः । अमी मयूराः शोभन्ते प्रनृत्यन्तः ततः ततः ॥४-१-३६॥ स्त्वैः पक्षैः पवन उद्धूतैः गवाक्षैः स्फाटिकैः इव । शिखिनीभिः परिवृतास्त एते मद मूर्छिताः ॥४-१-३७॥ मन्मथ अभिपरीतस्य मम मन्मथ वर्धनाः । पश्य लक्ष्णम नृत्यन्तम् मयूरम् उपनृत्यति ॥४-१-३८॥ शिखिनी मन्मथ आर्तैः एषा भर्तारम् गिरि सानुनि । ताम् एव मनसा रामाम् मयुरोऽपि अनुधावति ॥४-१-३९॥ वितत्य रुचिरौ पक्षौ रुतैः उपहसन् इव । मयूरस्य वने नूनम् रक्षसा न हृता प्रिया ॥४-१-४०॥ तस्मात् नृत्यति रम्येषु वनेषु सह कान्तया । मम त्वयम् विना वासः पुष्पमासे सुदुःसहः ॥४-१-४१॥ पश्य लक्ष्मण संरागः तिर्यक् योनिगतेषु अपि । यदेषा शिखिनी कामात् भर्तारम् अभिवर्तते ॥४-१-४२॥ माम् अपि एवम् विशालाक्षी जानकी जात संभ्रमा । मदनेन अभिवर्तेत यदि न अपहृता भवेत् ॥४-१-४३॥ पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे । पुष्प भार समृद्धानाम् वनानाम् शिशिरात्यये ॥४-१-४४॥ रुचिराणि अपि पुष्पाणि पादपानाम् अतिश्रिया । निष्फलानि महीम् यान्ति समम् मधुकरोत्करैः ॥४-१-४५॥ नदन्ति कावम् मुदिताः शकुना सङ्घशः कलम् । आह्वयन्त इव अन्योन्यम् काम उन्मादकरा मम ॥४-१-४६॥ वसन्तो यदि तत्र अपि यत्र मे वसति प्रिया । नूनम् परवशा सीता सा अपि शोच्यति अहम् यथा ॥४-१-४७॥ नूनम् न तु वसन्तः तम् देशम् स्पृशति यत्र सा । कथम् हि असित पद्माक्षी वर्तयेत् सा मया विना ॥४-१-४८॥ अथवा वर्तते तत्र वसन्तो यत्र मे प्रिया । किम् करिष्यति सुश्रोणी सा तु निर् भर्त्सिता परैः ॥४-१-४९॥ श्यामा पद्म पलाशाक्षी मृदु भाषा च मेम् प्रिया । नूनम् वसन्तम् आसाद्य परित्यक्ष्यति जीवितम् ॥४-१-५०॥ दृढम् हि हृदये बुधिः मम संप्रतिवर्तते । न अलम् वर्तयितुम् सीता साध्वी मत् विरहम् गता ॥४-१-५१॥ मयि भावो हि वैदेह्याः तत्त्वतो विनिवेशितः । मम अपि भावः सीतायाम् सर्वधा विनिवेशितः ॥४-१-५२॥ एष पुष्पवहो वायुः सुख स्पर्शो हिमावहः । ताम् विचिन्तयतः कान्ताम् पावक प्रतिमो मम ॥४-१-५३॥ सदा सुखम् अहम् मन्ये यम् पुरा सह सीताया । मारुतः स विना सीताम् शोक संजनओ मम ॥४-१-५४॥ ताम् विन अथ विहङ्गो असौ पक्षी प्रणदितः तदा । वायसः पादपगतः प्रहृष्टम् अभि कूजति ॥४-१-५५॥ एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः । पक्षी माम् तु विशालाक्ष्याः समीपम् उपनेष्यति ॥४-१-५६॥ पश्य लक्ष्मण संनादम् वने मद विवर्धनम् । पुष्पित अग्रेषु वृक्षेषु द्विजानाम् अवकूजताम् ॥४-१-५७॥ विक्षिप्ताम् पवनेन एताम् असौ तिलक मञ्जरीम् । षट्पदः सहसा अभ्येति मद उद्धूताम् इव प्रियाम् ॥४-१-५८॥ कामिनाम् अयम् अत्यन्तम् अशोकः शोक वर्धनः । स्तबकैः पवन उत्क्षिप्तैः तर्जयन् इव माम् स्थितः ॥४-१-५९॥ अमी लक्ष्मण दृश्यन्ते चूताः कुसुम शालिनः । विभ्रम उत्सिक्त मनसः स अङ्गरागा नरा इव ॥४-१-६०॥ सौमित्रे पश्य पम्पायाः चित्रासु वन राजिषु । किंनरा नरशार्दूल विचरन्ति ततः ततः ॥४-१-६१॥ इमानि शुभ गन्धीनि पश्य लक्ष्मण सर्वशः । नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुण सूर्य वत् ॥४-१-६२॥ एषा प्रसन्न सलिला पद्म नील उत्पलायुता । हंस कारण्डव आकीर्णा पम्पा सौगन्धिका युता ॥४-१-६३॥ जले तरुण सूर्याभैः षट्पद आहत केसरैः । पन्कजैः शोभते पम्पा समन्तात् अभिसंवृता ॥४-१-६४॥ चक्रवाक युता नित्यम् चित्र प्रस्थ वनान्तरा । मातंग मृग यूथैः च शोभते सलिल अर्थिभिः ॥४-१-६५॥ पवन आहत वेगाभिः ऊर्मिभिः विमले अंभसि । पन्कजानि विराजन्ते ताड्यमानानि लक्ष्मण ॥४-१-६६॥ पद्म पत्र विशालाक्षीम् सततम् प्रिय पन्कजाम् । अपश्यतो मे वैदेहीम् जीवितम् न अभिरोचते ॥४-१-६७॥ अहो कामस्य वामत्वम् यो गताम् अपि दुर्लभाम् । स्मारयिष्यति कल्याणीम् कल्याण तर वादिनीम् ॥४-१-६८॥ शक्यो धारयितुम् कामो भवेत् अभ्यागतो मया । यदि भूयो वसन्तो माम् न हन्यात् पुष्पित द्रुमः ॥४-१-६९॥ यानि स्म रमणीयानि तया सह भवन्ति मे । तानि एव अरमणीयानि जायन्ते मे तया विना ॥४-१-७०॥ पद्मकोश पलाशानि द्रष्टुम् दृष्टिः हि मन्यते । सीताया नेत्र कोशाभ्याम् सदृशान् इति लक्ष्मण ॥४-१-७१॥ पद्म केसर संसृष्टो वृक्षान्तर विनिःसृतः । निःश्वास इव सीताया वाति वायुः मनोहरः ॥४-१-७२॥ सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरि सानुषु । पुष्पितान् कर्णिकारस्य यष्टिम् परम शोभिताम् ॥४-१-७३॥ अधिकम् शैल राजोऽयम् धातुभिः तु विभूषितः । विचित्रम् सृजते रेणुम् वायु वेग विघट्टितम् ॥४-१-७४॥ गिरि प्रस्थास्तु सौमित्रे सर्वतः संप्रपुष्पितैः । निष्पत्रैः सर्वतो रम्यैः प्रदीप्ता इव किंशुकैः ॥४-१-७५॥ पम्पा तीर रुहाः च इमे संसक्ता मधु गन्धिनः । मालती मल्लिका पद्म करवीराः च पुष्पिताः ॥४-१-७६॥ केतक्यः सिन्धुवाराः च वासन्त्यः च सुपुष्पिताः । माधव्यो गन्धपूर्णाः च कुंदगुल्माः च सर्वशः ॥४-१-७७॥ चिरिबिल्वा मधूकाः च वञ्जुला वकुलाः तथा । चम्पकाः तिलकाः च एव नागवृक्षाः च पुष्पिताः ॥४-१-७८॥ पद्मकाः च एव शोभन्ते नील अशोकाः । च पुष्पिताःलोध्राः च गिरि पृष्ठेषु सिंह केसर पिन्जराः ॥४-१-७९॥ अन्कोलाः च कुरण्टाः च पूर्णकाः पारिभद्रकाः । चूताः पाटलयः च अपि कोविदाराः च पुष्पिताः ॥४-१-८०॥ मुचुकुंद अर्जुनाः च एव दृश्यन्ते गिरिसानुषुकेतक उद्दालकाः । च एव शिरीषाः शिंशुपा धवाः ॥४-१-८१॥ शाल्मल्यः किंशुकाः च एव रक्ताः कुरवकाः तथा । तिनिशा नक्तमालाः च चंदनाः स्यंदनाः तथा ॥४-१-८२॥ हिन्तालः तिलकाः च एव नाग वृक्षाः च पुष्पिताः । पुष्पितान् पुष्पित अग्राभिः लताभिः परिवेष्टितान् ॥४-१-८३॥ द्रुमान् पश्य इह सौमित्रे पम्पाया रुचिरान् बहून् । वात विक्षिप्त विटपान् यथा आसन्नान् द्रुमान् इमान् ॥४-१-८४॥ लताः समनुवर्तन्ते मत्ता इव वर स्त्रियः । पादपात् पादपम् गच्छन् शैलात् शैलम् वनात् वनम् ॥४-१-८५॥ वाति न एक रस आस्वाद सम्मोदित इव अनिलः । केचित् पर्याप्त कुसुमाः पादपा मधु गन्धिनः ॥४-१-८६॥ केचित् मुकुल संवीताः श्याम वर्णा इव आबभुः । इदम् मृष्टम् इदम् स्वादु प्रफुल्लम् इदम् इत्यपि ॥४-१-८७॥ राग युक्तो मधुकरः कुसुमेषु आवलीयते ॥ निलीय पुनर् उत्पत्य सहसा अन्यत्र गच्छति । मधु लुब्धो मधुकरः पंपा तीर द्रुमेषु असौ ॥४-१-८८॥ इयम् कुसुम सन्घातैः उपस्तीर्णा सुखा कृता । स्वयम् निपतितैः भूमिः शयन प्रस्तरैः इव ॥४-१-८९॥ विविधा विविधैः पुष्पैः तैः एव नगसानुषु । विस्तेएर्णाः पीत रक्ताभा सौमित्रे प्रस्तराः कृताः ॥४-१-९०॥ हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणाम् पुष्प संभवम् । पुष्प मासे हि तरवः संघर्षात् इव पुष्पिताः ॥४-१-९१॥ आह्वयन्त इव अन्योन्यम् नगाः षट्पद नादिताः । कुसुमोत्तंस विटपाः शोभन्ते बहु लक्ष्मण ॥४-१-९२॥ एष कारण्डवः पक्षी विगाह्या सलिलम् शुभम् । रमते कान्ताया सार्थम् कामम् उद्दीपयन् इव ॥४-१-९३॥ मंदकिन्यास्तु यदिदम् रूपम् एतन् मनोररम् । स्थाने जगति विख्याता गुणाः तस्या मनोरमाः ॥४-१-९४॥ यदि दृश्येत सा साध्वी यदि च इह वसेम हि । स्पृहयेयम् न शक्राय न अयोध्यायै रघूत्तम ॥४-१-९५॥ न हि एवम् रमणीयेषु शाद्वलेषु तया सह । रमतो मे भवेत् चिन्ता न स्पृहा अन्येषु वा भवेत् ॥४-१-९६॥ अमी हि विविधैः पुष्पैः तरवो रुचिर च्छदाः । कानने अस्मिन् विना कान्ताम् चित्तम् उत्पादयन्ति मे ॥४-१-९७॥ पश्य शीत जलाम् च इमाम् सौमित्रे पुष्कर आयुताम् । चक्रवाक अनुचरिताम् कारण्डव निषेविताम् ॥४-१-९८॥ प्लवैः क्रौञ्चैः च संपूर्णाम् महा मृग निषेविताम् । अधिकम् शोभते पम्पा विकूजद्भिः विहङ्गमैः ॥४-१-९९॥ दीपयन्ती इव मे कामम् विविधा मुदिता द्विजाः । श्यामाम् चन्द्र मुखीम् स्मृत्वा प्रियाम् पद्म निभ ईक्षणाम् ॥४-१-१००॥ पश्य सानुषु चित्रेषु मृगीभिः सहितान् मृगान् । माम् पुनः मृग शबाक्षी वैदेह्या विरहीकृतम् । व्यधयन्तीव मे चित्तम् संचरन्तः ततः ततः ॥४-१-१०१॥ अस्मिन् सानुनि रम्ये हि मत्त द्विज गणाकुले । पश्य अयम् यदि ताम् कन्ताम् ततः स्वस्ति भवेत् मम ॥४-१-१०२॥ जीवेयम् खलु सौमित्रे मया सह सुमध्यमा । सेवेत यदि वैदेही पम्पायाः पवनम् शुभम् ॥४-१-१०३॥ पद्म सौगन्धिक वहम् शिवम् शोक विनाशनम् । धन्या लक्ष्मण सेवन्ते पम्पाया वन मरुतम् ॥४-१-१०४॥ श्यमा पद्म पलाशाक्षी प्रिया विरहिता मया । कथम् धरयति प्राणान् विवशा जनकात्मजा ॥४-१-१०५॥ किम् नु वक्ष्यामि धर्मज्ञम् राजानम् सत्य वादिनम् । जनकम् पृष्ट सीतम् तम् कुशलम् जन संसदि ॥४-१-१०६॥ या मम् अनुगता मन्दम् पित्रा प्रस्थापितुम् वनम् । सीता धर्मम् समास्थय क्व नु सा वर्तते प्रिया ॥४-१-१०७॥ तया विहीनः कृपणः कथम् लक्ष्मण धारये । य माम् अनुगता रज्यात् भ्रष्टम् विहत चेतसम् ॥४-१-१०८॥ तत् चारु अञ्चित पद्माक्षम् सुगन्धि शुभम् अव्रणम् । अपश्यतो मुखम् तस्याः सीदति इव मतिः मम ॥४-१-१०९॥ स्मित हास्यान्तर युतम् गुणवत् मधुरम् हितम् । वैदेह्याः वाक्यम् अतुलम् कदा श्रोष्यामि लक्ष्मण ॥४-१-११०॥ प्राप्य दुःखम् वने श्यामा माम् मन्मध विकर्शितम् । नष्ट दुःखेव हृष्टेव साध्वी साधु अभ्यभाषत ॥४-१-१११॥ किम् नु वक्ष्यामि अयोध्यायाम् कौसल्याम् हि नृपात्मज । क्व सा स्नुषा इति पृच्छन्तीम् कथम् च अति मनस्विनीम् ॥४-१-११२॥ गच्छ लक्ष्मण पश्य त्वम् भरतम् भ्रातृउ वत्सलम् । न हि अहम् जीवितुम् शक्तः ताम् ऋते जनकात्मजम् ॥४-१-११३॥ इति रामम् महात्मानम् विलपन्तम् अनाथ वत् । उवाच लक्ष्मणो भ्राता वचनम् युक्तम् अव्ययम् ॥४-१-११४॥ संस्थम्भ राम भद्रम् ते मा शुचः पुरुषोत्तम । न ईदृइशानाम् मतिः मन्दा भवति अकलुषात्मनाम् ॥४-१-११५॥ स्मृत्वा वियोगजम् दुःखम् त्यज स्नेहम् प्रिये जने । अति स्नेह परिष्वन्गात् वर्तिः अर्द्रा अपि दह्यते ॥४-१-११६॥ यदि गच्छति पतालम् ततो अभ्यऽधिकम् एव वा । सर्वधा रावणः तात न भविष्यति राघव ॥४-१-११७॥ प्रवृत्तिः लभ्यताम् तावत् तस्य पापस्य रक्षसः । ततः हास्यति वा सीताम् निधनम् वा गमिष्यति ॥४-१-११८॥ यदि याति दितेः गर्भम् रावणः सह सीताया । तत्र अपि एनम् हनिष्यामि न चेत् दास्यति मैथिलीम् ॥४-१-११९॥ स्वास्थ्यम् भद्रम् भजस्व आर्यः त्यजताम् कृपणा मतिः । अर्थो हि नष्ट कार्यार्थैः न अयत्ने न अधिगम्यते ॥४-१-१२०॥ उत्साहो बलवान् आर्य नास्ति उत्साहात् परम् बलम् । सः उत्साहस्य हि लोकेषु न किंचित् अपि दुर्लभम् ॥४-१-१२१॥ उत्साहवन्तः पुरुषा न अवसीदन्ति कर्मसु । उत्साह मत्रम् आश्रित्य सीताम् प्रतिलप्स्याम् जनकीम् ॥४-१-१२२॥ त्यज्य काम वृत्तत्वम् शोकम् सम् न्यस्य पृष्टतः । महात्मानम् कृतात्मानम् आत्मानम् न अवबुध्यसे ॥४-१-१२३॥ एवम् संबोधितः तेन शोकोपहत चेतनः । त्य्ज्य शोकम् च मोहम् च रामो धैर्यम् उपागमत् ॥४-१-१२४॥ सोऽभ्य अतिक्रामत् अव्यग्रः ताम् अचिन्त्य पराक्रमः । रामः पम्पाम् सु रुचिराम् रम्याम् पारिप्लव द्रुमान् ॥४-१-१२५॥ निरीक्षमाणः सहसा महात्मा सर्वम् वनम् निर्झर कन्दराम् च । उद्विग्न चेताः सह लक्ष्मणेन विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे ॥४-१-१२६॥ तम् मत्त मातङ्ग विलास गामी गच्छन्तम् अव्यग्र मनाः महात्मा । स लक्ष्मणो राघवम् अप्रमत्तो ररक्ष धर्मेण बलेन च एव ॥४-१-१२७॥ तौ ऋष्यमूकस्य समीप चारी चरन् ददर्श अद्भुत दर्शनीयौ । शाखा मृगाणाम् अधिपः तरस्वी वितत्रसे नैव चिचेष्ट चेष्टाम् ॥४-१-१२८॥ स तौ महात्मा गज मन्द गामि शखा मृगः तत्र चिरन् चरन्तौ । दृष्ट्वा विषादम् परमम् जगाम चिन्ता परीतो भय भार मग्नः ॥४-१-१२९॥ तम् आश्रमम् पुण्य सुखम् शरण्यम् सदैव शाखा मृग सेवितान्तम् । त्रस्ताः च दृष्ट्वा हरयोः अभिजग्मुः महौजसौ राघव लक्ष्मणौ तौ ॥४-१-१३०॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे प्रथमः सर्गः ॥४-१॥


text:
सोमदेवः
सोमदेवः (Somadeva) बृहत्कथा क्षेमेन्द्रेण यथा बृहत्कथामञ्जर्यां सङ्गृहीता तथैव सोमदेवेन अपि कथासरित्सागरे सङ्गृहीता । सोमदेवः अपि क्षेमेन्द्रः इव काश्मीरराजस्य अनन्तस्य आस्थाने, एकादशो शतके च आसीत् । अनन्तराजस्य खिन्नायाः पत्न्याः सूर्यवत्याः मनोविनोदार्थं सः कथासरित्सागरं रचितवान् इति श्रूयते । सोमदेवस्य पिता रामदेवः । सोमदेवस्य कथासरित्सागरे दीर्धाः समासाः कठिनानि पदानि च न्यूनानि । अतः कथासु सरलता विशेषतः दृश्यते । बृहत्कथामञ्जर्याम् अदृश्यमानाः बह्व्यः बृहत्कथाग्रन्थस्थाः कथाः कथासरित्सागरे दृश्यन्ते । कथासरित्सागरे स्थिताः कथाः काश्चन लध्व्यः, पुनः काश्चन दीर्धाः । विविधजनसम्बद्धाः विभिन्नदेशसम्बद्धाः च कथाः भवन्ति अत्र । कथानिरूपणे सोमदेवस्य अनुपमं सामर्थ्यम् । भारतीयं साहित्यं यथा रामायणं महाभारतं च अवलम्बते तथैव कथासरित्सागरम् अपि अवलम्बते । कथासरित्सागरः विविधाभिः भाषाभिः अनूदितः अपि ।


text:
देहादयो नात्मा ; देशकालपरिच्छिन्नत्वात् ।
आत्मनश्च देशकालापरिच्छिन्नत्वम् ।
देशकालापरिच्छिन्नत्वं हि अभावाप्रतियोगित्वम् ।
तच्चेत्थं –
आत्मध्वंसप्रागभावयोरनात्मग्राह्यत्वासम्भवात् , आत्मन एकत्वेन चात्मागोचरत्वात् , कृतहान्यकृताभ्यागमप्रसङ्गाच्च अलीकत्वम् ;
सर्व्वस्यैव सत्त्वेन भानात् सद्रूपस्यात्मनोऽत्यन्ताभावासम्भवः ;
मिथ्यामात्रस्य तत्तादात्म्येन भानात् च भेदप्रतियोगित्वासम्भवः ;
इति ।
न च इत्थं घटनाशे आत्मनाशप्रसङ्ग इति वाच्यम् । आत्मनाशासम्भवस्य प्रतिपादितत्वात् , सद्रूपस्य तस्य घटं विरहय्यापि कपालादावनुवृत्तेश्च ।
न च अथापि आत्मानात्मभेदेऽसति विवेको निष्प्रयोजनः स्यात् इति वाच्यम् । सता तादात्म्यस्यैव स्वीकारेण तस्य च भेदसहिष्ण्वभेदात्मकत्वेन आत्यन्तिकाभेदस्याप्रतिपादितत्वेनोक्तप्रसङ्गासम्भवात् , नाशिघटादिरूपोपाधिभ्यो भेदस्य प्रकाशकत्वेन विवेकस्य सार्थकत्वात् । न हि तादात्म्यमस्ति इत्युक्ते भेदो नास्ति इत्युक्तं भवति ।


text:
१. नमस्तेस्तु महामाये श्री पाठे सुरपूजिते ,शंख्चाक्र्गादाहस्ते महालक्ष्मी नमोस्तुते ॥
२ . नमस्ते गरुर्ना रूरे कोला सुर भयंकरी ,सर्वपापहरे देवी मलाक्ष्मी नमोस्तुते ॥
३. सर्वज्ञे सर्ववरदे सर्व्दुष्ट भयंकरी ,सर्वदुख हरे देवी महालक्ष्मी नमोस्तुते ।।
४.सिद्धिः बुद्धिः प्रदे देवी भुक्तिमुक्ति प्रदायिनी ,मन्त्र पूते सदा देवी महालक्ष्मी नमोस्तुते ॥
५. अध्यान्त्राहिते देवी आध्य्शक्ति महेश्वरी ,योगजे योगसम्भूते महालक्ष्मी नमोस्तुते ॥
६. स्थूल सूक्ष्म महारोद्रे महाशक्ति महोदरे ,महापापहरे देवी महालक्ष्मी नमोस्तुते ॥
७. पद्मासंन्स्थिते देवी परब्रम्ह स्वरूपिणी ,परमेशि जगन्नमात महालक्ष्मी नमोस्तुते ॥
८. महालक्ष्म्य षट्क स्त्रोतं यः पठेभ्हक्ति मान्नर ,सर्वसिधिम वाप्नोति राज्यं प्राप्नोति सर्वदा ॥
९. श्वेताबर धरे देवी नालांकर भूषिते ,जगत्स्थिते जगन्न्मार्त महालक्ष्मी नमोस्तुते ॥
१ ० .एककाले पठेनित्यम महापाप विनाशम ,द्व्यिकालम यः पठेनित्त्यम धन्धान्न्य समन्वितः ॥
१ १ .त्रिकालं यः पठेनित्त्यम महाशत्रु विनाशनम ,महलक्ष्मीर्म वेनित्त्यम प्रसन्नाम वर्दाशुभम ॥


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ३४
ययात्युपाख्यानम्।
शौनक उवाच।
एवमुक्तः सराजर्षिः काव्यं स्मृत्वा महाव्रतम्।
संक्रामयामास जरां तदा पुत्रे महात्मनि।। ३४.१ ।।
पौरवेणाथ वयसा ययातिर्नहुषात्मजः।
प्रीतियुक्तो नर श्रेष्टश्चचार विषयान् प्रियान्।। ३४.२ ।।
यथा कामं यथोत्साहं यथा कालं यथासुखम्।
धर्माविरुद्धान् राजेन्द्रो यथार्हति स एव हि।। ३४.३ ।।
देवानतर्पयद् यज्ञैः श्राद्धैरपि पितामहान्।
दीनाननुग्रहैरिष्टैः कामैश्च द्विजसत्तमान्।। ३४.४ ।।
अतिथीनन्नपानैश्च विशश्च प्रतिपालनैः।
आनृशंस्येन शूद्रांश्च दस्यून्निग्रहणेन च।। ३४.५ ।।
धर्मेण च प्रजाः सर्वा यथावदनुरञ्जयन्।
ययातिः पालयामास साक्षादिन्द्र इवापरः।। ३४.६ ।।
स राजा सिंहविक्रान्तो युवा विषयगोचरः।
अविरोधेन धर्मस्य चचार सुखमुत्तमम्।। ३४.७ ।।
स सम्प्राप्य शुभान् कामान् तृप्तः खिन्नश्च पार्थिवः।
कालं वर्षसहस्रान्तं सस्मारमनुजाधिपः।। ३४.८ ।।
परिचिन्त्य स कालज्ञः कलाः काष्ठाश्च वीर्यवान्।
पूर्णं मत्वा ततः कालं पूरुं पुत्रमुवाच ह।। ३४.९ ।।
न जातुकामः कामानामुपभोगेन शाम्यति।
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्द्धते।। ३४.१० ।।
यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः।
नालमेकस्य तत्सर्वमिति मत्वा शमं व्रजेत्।। ३४.११ ।।
यथासुखं यथोत्साहं यथाकाममरिन्दम!।
सेविता विषयाः पुत्र! यौवनेन मया तव।। ३४.१२ ।।
पूरो! प्रीतोऽस्मि भद्रं ते गृहाणेदं स्वयौवनम्।
राज्यञ्चैवगृहाणेदं त्वं हि मे प्रियकृत्सुतः।। ३४.१३ ।।
प्रतिपेदे जरां राजा ययातिर्नाहुषस्तदा।
यौवनं प्रतिपेदे स पूरुः स्वं पुनरात्मनः।। ३४.१४ ।।
अभिषेक्तुकामञ्च नृपं पूरुं पुत्रं कनीयसम्।
ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन्।। ३४.१५ ।।
कथं शुक्रस्य दौहित्रं देवयान्याः सुतं प्रभो!।
ज्येष्ठं यदुमतिक्रम्य राज्यं पूरोः प्रदास्यसि।। ३४.१६ ।।
ज्येष्ठो यदुस्तवसुतस्तुर्वसुस्तदनन्तरम्।
शर्मिष्ठायाः सुतो द्रुह्यस्तथानुः पूरुरेव च।। ३४.१७ ।।
कथं ज्येष्ठमतिक्रम्य कनीयान् राज्यमर्हति।
एतत्सम्बोधयामस्त्वां स्वधर्ममनुपालय।। ३४.१८ ।।
ययातिरुवाच।
ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे श्रृण्वन्तु मे वचः।
ज्येष्ठं प्रति यतो राज्यं न देयं मे कथञ्चन।। ३४.१९ ।।
मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः।
प्रतिकूलः पितुर्यश्च न स पुत्रः सतां मतः।। ३४.२० ।।
मातापित्रोर्वचनकृद्धितः पथ्यश्च यः सुतः।
स पुत्रः पुत्रवद्यश्च वर्तते पितृमातृषु।। ३४.२१ ।।
यदुनाहमवाज्ञातस्तथा तुर्वसु नापि वा।
द्रुह्येण चानुना चैव मय्यवज्ञा कृता भृशम्।। ३४.२२ ।।
पूरुणा मे कृतं वाक्यं मानितञ्च विशेषतः।
कनीयान्मम दायादो जरा येन धृता मम।। ३४.२३ ।।
मम कामः स च कृतः पूरुणा पुत्ररूपिणा।
शुक्रेण च वरो दत्तः काव्येनोशनसा स्वयम्।। ३४.२४ ।।
पुत्रो यस्त्वानुवर्तेत सराजा पृथिवीपतिः।
भवन्तः प्रतिजानन्तु पूरुं राज्येऽभिषिच्यताम्।। ३४.२५ ।।
यः पुत्रोगुणसम्पन्नो मातापित्रोर्हितः सदा।
सर्वं सोऽर्हति कल्याणं कनीयानपि स प्रभुः।। ३४.२६ ।।
अर्हं पूरोरिदं राज्यं यः प्रियः प्रियकृत्तव।
वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं वक्तुमुत्तरम्।। ३४.२७ ।।
शौनक उवाच।
पौरजानपदैस्तुष्टैरित्युक्तो नाहुषस्तदा।
अभिषिच्य ततः पूरुं राज्ये स्वसुतमात्मजम्।। ३४.२८ ।।
दत्त्वा च पूरवे राज्यं वनवासाय दीक्षितः।
पुरात् स निर्ययौ राजा ब्राह्मणैस्तापसैः सह।। ३४.२९ ।।
यदोस्तु यादवा जाता तुर्वसोर्यवनाः सुताः।
द्रुह्यस्य तु सुताभोजा अनोस्तु म्लेच्छजातयः।। ३४.३० ।।
पूरोस्तु पौरवो वंशो यत्र जातोऽसि पार्थिव!।
इदं वर्षसहस्रात्तु राज्यं कुरु कुलागतम्।। ३४.३१ ।।


text:
छात्राणां जलकुप्यः गुणहीनाः इति अध्ययनम्।
मलप्पुरम्- राज्यस्थ विद्यालय महाविद्यालय छात्राणां जलकुप्यः गुणहीनाः इति पठअघ्ययनम्।अतिमारकाः पलास्तिक कुप्यः इदानीमपि प्रतिशतं एकोनशतं (९९%) छात्राः उपयुज्यन्ते इति शुचित्वमिषन् कार्यकरत्रुः ज्योतिष् मणाश्शेरिणः अध्ययने वदति।
विद्यार्थिनः अध्यापकाः रक्षाकर्तारः आरक्षकाः धार्मिककार्यकर्तारः आदि २५०० उपरि जनैः सह कृतस्य अध्ययनस्य आवेदनमेतत्। पलास्तिक गुणतां अभिज्ञातुं वस्तूनामुपरि त्रिकोण रीत्या एकसंख्या आरभ्य सप्तमपर्यन्तं अङ्कनं करणीयमिति नियमः।किन्तु बहुभिः संस्थाभिः एतत् न पालयन्ति। कूपीनां गुणं विहाय रूपेषु मूल्यन्यूनत्वे च जनाः बद्धश्रद्धाः भवन्ति। शिक्षितेषु अपि प्रतिशतं सप्तति जनानां गुणस्तर विभागेषु ज्ञानं नास्ति। प्रतिशतं विंशति जनाः समान्यज्ञातवन्तः सन्ति।तेषु सुरक्षितकुप्याः उपयोगं केवलं पञ्चदश प्रतिशतं कुर्वन्ति। अयोमय पात्रेषु अपि पलास्तिक पिघानी उपयुज्यन्ते।


text:
सूर्यनमस्काराः
- सरलभावेन दण्डायमानः भवतु ।
- करतलद्वयं नमस्कारमुद्रया संयोज्य वक्षस्थलस्योपरि स्थापयतु ।
- स्वाभाविकं श्वासं चालयतु ।
- नेत्रद्वयं पिधाय उदितसूर्यं ध्यात्वा श्लोकमुच्चारयतु ।
- ॐ हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् ।
- तत्त्वं पूषन् आपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ।
एकम्
- हस्तद्वयमुपरि उत्थापयतु
- बाहुद्वयेन कर्णद्वयं स्पृशतु ।
- शनैः पूरकेण शरीरं पृष्ठदेशं प्रति स्वल्पम् अवनमयतु ।
द्वे
- रेचकेण शनैः शनैः मेरुदण्डं सरलीकृत्य शरीरं पुरतः अवनमयतु ।
- हस्तद्वयं पादौ च उभयतः भूमौ स्थापयतु ।
- मस्तकेन जानुद्वयं स्पृशतु ।
त्रीणि
- पूरकेण शनैः शनैः दक्षिणपादं पृष्ठदेशं प्रति प्रसारयतु ।
- वामजानुं पुटीकृत्य वक्षः स्थलं स्पृशतु ।
- ग्रीवां मस्तकं च ऊर्ध्वमुत्तोलयतु ।
- आकाशं पश्यतु
चत्वारि
- रेचकेण शनैः शनैः वामपादं दक्षिणपादेन सह समावस्थायां स्थापयतु ।
- करतलद्वयेन् सह, पादयोः अङ्गुष्ठद्वयेन सह च शरीरस्य भारसाम्यं स्थापयतु ।
- गुल्फतः आरभ्य मेरुदण्डं ग्रीवां च यावत् शरीरम् ऋजुतया स्थापयतु ।
- करतलयोः सम्मुखस्थाभूमौ दृष्टिं स्थापयतु ।
पञ्च
- जानुद्वयं भूमौ संलग्नं कृत्वा पूरकेण शनैः शनैः उदरं सक्थिनोः उपरि स्थापयतु ।
- गुल्फद्वयोः उपरि नितम्बं स्थापयतु ।
- स्कन्धं ग्रीवां च शिथिलीकृत्य मुखम् अधोमुखीभूय च रेचकेण मस्तकं भूमौ स्थापयतु ।
षट्
- पूरकेण जानुद्वयं, पादयोः अङ्गुष्ठद्वयं, वक्षः स्थलं च भूमौ स्पृष्ट्वा शयनं करोतु ।
- उदरं भूमौ न स्पृष्ट्वा नितम्बं स्वल्पमुत्थाप्य रेचकेण कपालं नासाग्रं च भूमौ स्थापयतु ।
- हस्तद्वयं वक्षः स्थलमुभयतः स्थापयतु ।
सप्त
- पूरकेण शनैः शनैः मस्तकमुत्थाप्य नाभितः शरीरमूर्ध्वमुत्थापयतु ।
- रेचकेणा वक्षः स्थलं पुरस्कृत्य ग्रीवां च ईषत् वक्रीकृत्य आकाशं पश्यतु ।
- समग्रशरीरस्य भारं हस्तयोः उपरि स्थापयतु ।
अष्टौ
- पूरकेण पूर्ववत् हस्तद्वयं पादद्वयं च भूमौ संस्थाप्य शरीरमूर्ध्वम् उत्थापयतु ।
- मस्तकं भूमौ संलग्नं करोतु ।
नव
- रेचकेण पञ्चावस्थावत् विश्रमतु ।
दश
- पूरकेण नवमावस्थातः दक्षिणपादं सम्मुखमानयतु ।
- दक्षिणोरु पुटीकृत्य जानुना वक्षः स्थलं स्पृष्ट्वा हस्तद्वयं दक्षिणपादमुभयतः स्थापयतु ।
- रेचकेण मुखम् उपरि कृत्वा आकाशं पश्यतु ।
एकादश
- पूरकेण दशमावस्थातः वामपादं सम्मुखमानयतु ।
- कटिदेशतः शरीरं सम्मुखमानीय हस्तद्वयेन पादद्वयं स्पृशतु ।
द्वादश
- शनैः शनैः रेचकेण शरीरमुत्थाप्य ऋजुतया दण्डायमानः भवतु ।
- हस्तद्वयेन वक्षः स्थलं स्पृष्ट्वा नमस्कारमुद्रया स्थिरः भवत् ।
- आदित्यस्य नमस्कारन् ये कुर्वन्ति दिने दिने ।
- आयुः प्रज्ञा बलम् वीर्यम् तेजस्तेशान् च जायते ॥
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Surya namaskara, A Technique of Solar Vitalization, Swami Satyananda Saraswati, ISBN 81-85787-35-2.
- Suryanamaskara, Sri K. Pattabhi Jois, New York: Ashtanga Yoga New York, 2005.
- Yoga in Modern India, Joseph S. Alter, Princeton University Press, 2004.
- Ten Point Way to Health, Rajah of Aundh, J.M. Dent & Sons, 1938
- A wiki article on wikihow:How to Do the Sun Salute


text:
प्रश्नः – मातः, आबहोः कालाद्भवती भारतवर्षस्य सर्वाणि राज्यानि, अन्यानि राष्ट्राणि च गत्वा तानि पश्यन्ती वर्तते । एषु वर्षेषु यूरोपराष्ट्रेषु अमरिकायां च कानि परिवर्तनानि दृश्यन्ते ?
अम्बा – पुत्राः, माता कदापि भारत-अमरिकयोर्मध्ये उत भारत- युरोपयोर्मध्ये भेदं गणयति । अत्रत्याः तत्रविद्यमानाश्च सर्वेऽपि पुत्रा मदीया एव । अथापि पश्चिमराष्ट्राणां संस्कृतिः अस्मत्संस्कृतेः भिन्ना वर्तते । विविधराष्ट्राणां स्वाभाविकं प्राकृतिकवातावरणम्, आर्थिकी स्थितिः, भावनात्मकविषयेषु साधिता पक्वता च संस्कृतेः जनानां च निर्माणं विधास्यति । अवश्यं अत्रोक्तेषु क्षेत्रेषु राष्ट्राणां मध्ये भेदः विद्यत एव । अत्र भारते पथिषु वाहनानि वामभागे चलन्ति, अमरिकायां तावत् दक्षिणभागे यान्ति । एवं रीत्यैव सांस्कृतिकभिन्नतापि भारतामरिकयोर्मध्ये विद्यते ।
यद्वा भवतु, सर्वत्रापि देशेषु प्रेम्णः शान्तेश्च स्वभावः समान एव । राजकीयकारणादुद्भूताः सीमानः इदं सत्यं न निवारयितुं क्षमाः । गोः दुग्धं यत्र क्वापि वा भवतु श्वेतरूपेणैव भाति – भारते अमरिकायाम् यूरोपराष्ट्रेषु वा । अग्नेः स्वभावोऽपि सर्वत्र समान एव । तद्वदेव मधु सर्वत्र मधुरमेव भवति । तथैव शान्तेरनुभवोऽपि समानो भवति सर्वत्र देशेषु । भाषा, सामाजिकी स्थितिः, वर्गभेदो वा न कदापि शान्तेः पेम्णश्चानुभवं रोद्धुम् अन्यथाकर्तुं वा समर्थाः । इदमेव मातरं तस्याः पुत्रैः सह निबध्नाति विश्वस्मिन् विश्वे । माता तदुभयमेव सर्वत्र दिदृक्षति ।
बहुवर्षेभ्य अर्जितेनानुभवेन अम्बा वक्तुमुत्सहते यत् एषु दिवसेषु यूरोप- अमरिकयोः खण्डयोर्जनानां आध्यात्मिकासक्तिरेधमाना दृश्यत इति । तत्रत्या जनाः स्वजीवने सकलमपि स्वातन्त्र्यमनुभवन्ति । कृष्णं चर्म अपि श्वेतं कर्तुमिमे जनाः समर्थाः, अथ च श्वेतं चर्म कृष्णरुपेण परिणमयितुमपि । स्त्री काचित् पुरुषरूपेण परिणाममेतुं क्षतमे, पुरुषः स्त्रीरूपेणापि । वयसः कारणात् मुखे समुद्भूतानि चिह्नान्यपि शस्त्रक्रियया समीकर्तुं कुशला इमे । स्वशिरसः केशराशेः कञ्चनभागं नीलवर्णेन, कञ्चनभागं पीतवर्णेन, अथ कञ्चिद्भागं रक्त्तवर्णेनापि रञ्जयितुं समर्थाः । वस्तुतः केशान् येनकेनापि वर्णेन वर्णनं शक्यमत्र । स्त्री स्त्रियमेव वोढुमवकाशोऽस्ति, पुरुषश्च पुरुषम् । नगरान्नगरं प्रति वासपरिवर्तनं तु अतिसामान्यम् । स्वेच्छया वस्त्राणि धर्तुं कश्चिदत्र पारयति । परन्तु लब्धेऽपि एत्रादृशे स्वेच्छापूर्णे स्वातत्र्ये इमे जनाः खिद्यन्ते भ्रमनिरसनञ्चानुभवन्ति । अनेन तैरनुभूतमेकं सत्यं तथ्यमस्ति यत् स्वातन्त्र्यं नाम तन्न भवति यद्बहिष्ठं, किन्त्वान्तरिकमेव स्वातन्त्र्यं स्वातन्त्र्यं भवतीति । तत्तु स्वेनैवान्वेष्टव्यं भवति । इदमेव तान् अन्तर्मुखीकरोति, अध्यात्मिकोन्नत्त्यै च प्रेरयति । वस्तुपूर्णं भौतिकं जगद्विहाय तेऽद्य आध्यात्मजगदुत्प्रेक्षन्ते । पाश्चात्याः भारतीयसंस्कृतिमधीयानाः सन्ति एषु दिनेषु । तद्विरुद्धदिशि भारतीयाः अध्यात्ममार्गं विहाय भौतिके जगति नितरां रुचिमापन्नाः पाश्चात्यानुकरणरताश्च विराजन्ते । पाश्चात्यैर्यत् निष्ठीवितं तदेव महाप्रसाद इति आमनन्तो वयं स्वदामहे । वस्तुजगति सुखं नास्तीति विदित्वा ते तत्त्यक्तुमासक्ताः, वयं च तदेव वस्तुजगदालिङ्गितुमुद्युक्ताः । जीवनमूल्यानां तिरस्कृतिरस्माभिर्भारतीयर्विधीयमाना विद्यते, पाश्चात्त्यास्तावत् तान्येव मूल्यानि आत्मसात्कर्तुं यतमानास्सन्ति ।
आत्मने बोधितस्य विषयस्यावगमनार्थं ते यतन्ते, अथ अत्र भारते तावद्बालाः यद्यपि चतुराः अथापि श्रुतस्यावगतस्यापि विषयस्य अङ्गीकारं न कुर्वन्तः सन्ति (अथाप्यत्र सर्वेऽपि भारतीयबालकास्तादृशा इति माता न वदन्ती अस्ति ) । पाश्चात्त्याः यदि विषयमवगच्छन्ति, तत्सत्यमिति च विदन्ति चेत्तस्य स्वीकारे व्रीडां न कुर्वते । तेषां भौतिकोन्नतये अपि इदमेव कारणमिति कश्चित् वक्तुं शक्नोति ।
भारतस्य वास्तविकी सम्पद्भवति तस्य संस्कृतिः । अत्रत्या जनाः तद्वेत्त्तुं नोत्सहन्ते इति विषीदति मनः । प्रज्ञासागरस्यान्तः इमे जना न निमज्जन्ते । देवालयाः एव तेषां भक्तेर्भावस्य च एकैवाधारशिला । तेषां श्रद्धा अपि अन्तरन्तः दृढतरमूलवती नास्ति । अत एव अस्याः संस्कृतेः वैज्ञानिकं प्रतिपत्तिमाप्तुं अत्रत्या जनाः सिद्धा भवेयुः ।
इमामेव संस्कृतिम् अधीत्य पाश्चात्त्याः तथ्यमव्चगत्य तेनैव तथ्येन नितरां निबद्धा अविचलिताः सन्तः प्राणन्ति । किन्तु अस्माकं भारतीयानां जीवनपद्धतिरेव एतद्विरुद्धदिशि प्रवर्तमानाऽस्ति । पूजागृहे पूजन्तं पितरं दर्शं दर्शं शिशुः तमेवानुसरति, पितुः करग्राहं प्रदक्षिणां कुरुते च । स एव शिशुः प्रवृद्धस्सन् स्वपुत्रमपि इदमेव शिक्षयति । उभावप्येते न जानीतः किमर्थम् इदं कर्म करणीयम्, एतस्य तथ्यं किमिति च । अद्यत्वे एतादृशी काचिच्छोशनीया स्थितिरुद्भूताऽस्ति यत्, भारतीयसंस्कृतिं वेत्तुं भारतीयाः पाश्चात्त्यैर्लिखितान् ग्रन्थान् अधीयीरन्निति ।


text:
बि सि सि ऐ सार्वजनिक संस्था भवति । अतः सूचनाधिकार-नियमेनबद्धः
नवदिल्ली> क्रिक्कट् आयाेगः सार्वजनिक संस्था भवति, अतः क्रिक्कट् आयोगः केन्द्र-सूचनाधिकार-नियमस्य परिधौ भवति इति केन्द्रसूचना। अनेन अंशेन सह सूचनाधिकारायोगाध्यक्षः श्रीधर आचार्यलु महाभागः आदेशम् अयच्छत्।
सूचनाधिकार-नियमान् अनुसृत्य उत्तरदानाय १५ दिनाभ्यन्तरे सज्जः भवेत् इत्यपि आदेशे अस्ति। सर्वकारात् साक्षात् धनसाहाय्यः न स्वीकरोति। तथापि कोटिशानां रूप्यकाणां करलाभः लभते। अन्ताराष्ट्र वेदिकायां भारतस्य प्रतिनिधीत्वेन वर्तते। अतः अन्येषां कायिकक्रीडासमितीव भवति इत्यपि आदेशे स्पष्टीकृतम् वर्तते। अतः विभागः ४ प्रकारेण क्रिक्कट् नियन्त्रण समितिः (बि सि सि ऐ) अपि सूचानाधिकारनियमस्य परिधौ एव भवति इति आदेशे स्पष्टीकृतम्।


text:
भगवद्गीतां पठति चेत् धनं प्राप्नोति ! (कथा)
पुत्रः विद्यार्थं विदेशं गन्तुं सज्जीकुर्वन् अस्ति । पिता आगत्य भगवद्गीता-पुस्तकं पुत्राय दत्तवान् ।
"पुत्र! प्रतिदिनं रात्रिनिद्रायाः पूर्वं गीतायाः एकं पृष्टं पठतु । अनन्तरमेव निद्रां करोतु" इति पुत्रम् उक्तवान् पिता । "अस्तु तात । तथैव करोमि" इति पुत्रः अवदत्।
पुत्रः विदेशं गत्वा किञ्चित् कालं जातम् । तस्य समिपे मातापित्राभ्यां दत्तं धनं सर्वं यापितम् । अधिकधनार्थं पितरम् दूर्वाण्या आहूतवान् । "यथा अहं सूचितवान् तथा भवान् गीतआपाठं करोति वा प्रतिदिनं?" इति कुतूहलेन पृष्टवान् जनकः । "आम् तात । प्रतिदिनं निद्रायाः पूर्वं पठमि" इति प्रत्युत्तरं दत्तवान् पुत्रः । "भगवद्गीतायाः त्रिंषत्तमं पृष्टं यदा पठति तदा धनं दास्यामि", इति उक्तवान् पिता ।
"कीदृशः एषः मम जनकः, पुत्रः जीवनार्थं धनं याचति किन्तु सः गीतां पठितुं वदति!" इति चिन्तयन् संभाषणं तत्रैव समापितवान् पुत्रः ।
कथमपि सप्ताहद्वयं स्वस्य धनेन विना समयं यापितवान् पुत्रः । किन्तु कीयत् कालं तथैव सम्भवेत्? पुनः गृहं आहूतवान् । एतद्वारं मात्रा सह् वार्तालापं कृतवान् । स्वस्य समस्याः मातरं कथितवान् । मातुः हृदयं नवनीतमिव खलु ! सा पतिम् पुत्रस्य दुःस्थितिं निवेदितवति । किन्तु पितुः हृदयं मातुः इव न ! "पुत्रं वदतु गीतायाः त्रिंषत्तमं पृष्टं पठितुम्। अनन्तरमेव धनं दास्यामि " इति किञ्चित् कोपेन उक्तवान् पिता ।
एवमेव बहु कालं जातम् । पुत्रः धनं याचति पिता गीतां पठितुं तं वदति । इदं सर्वं जनन्या न सहितम् । पुत्रस्य विषये पिता एवं कथं प्रवर्तयेत्? पतिं कोपेन उक्तवति "कीदृशं भवतः पुत्रवात्सल्यम्? तत्र सः कष्टान्
अनुभवति किन्तु भवान् तस्मै धनं अदत्त्वा एव गीतां पठितुं आज्ञापयति । यदी भवान् धनं न प्रेषयति तर्हि अहमेव कथमपि तस्मै प्रेषयामि" इति । पतिः पत्निं प्रीत्या पश्यन् अवदत् "हे मम प्रियपत्नि! पुत्रः सुखेन जीवेत् इति ममापि महती इच्छा । तस्य सौकर्यार्थं गीतापुस्तके प्रति त्रिंषत् पृष्टैः किञ्चित् किञ्चित् धनं स्थापितवान् । यदि सः वस्तुतया गीतां पठेत् तर्हि धनमपि प्राप्नुयात् । किन्तु सः पुस्तकं नैव उद्घाटितवान् । तदार्थम् धनं तत्र अस्ति इति न जानाति । किन्तु प्रतिदिनं गीतां पठामि इति असत्यमपि वदति । कथम् अहं तस्मै धनं प्रेषयानि?" इति ।
इदं कथनं पुत्रं अपि उक्तवति माता । स्वदोषं ज्ञात्वा पुत्रः पितरं क्षमाम् याचितवान् । तदा आरभ्य भगवद्गीतां अपि पठति स्म धनं अपि प्राप्नोति स्म !
एषा कथा शैलेन्द्रकुमारतिवारीवर्येण फेसबुक सामाजिकपृष्ठे प्रकाशितम् आसीत् । तस्मै महत् धन्यवादा: ।


text:
कालिफोर्णियायाः राज्यपालः भवितुम् द्वाविंशतिवयस्कः भारतवंशजोपि।
- रम्या पि युवाषिङ्टण्> कालिफोर्णियायाः राज्यपालपदाय स्पर्थिषु स्थानाशिषु कनिष्ठः भारतवंशजः। उत्तरप्रदेशे मूलभूतः शुभं गोयलनामकः द्वाविंशतिवयस्कोयम्। जननं वर्धनं च कालिफोर्णियायां चेदपि शुभस्य मूलकुटुम्बम् उत्तरप्रदेशे एव। लखनौ स्वदेशिनः विपुलगोयलस्य पुत्रोयम्। तन्त्रज्ञान (सोफ्ट्वेयर्) संस्थायाः स्वामी भवति विपुलः। शुभस्य माता तु मीरट् स्वदेशिनी। डान्विल्लेयाम् अस्य वासः। कालिफोर्णिया विश्वविद्यालयात् बिरुदपठनम् पूर्तीकृत्य विर्च्वल् रियालिटी संस्थायाम् प्रबन्धकत्वेन कार्यं कुर्वन्नस्ति एषः। सामाजिकमाध्यमैः एवायम् जनसामान्यान् प्रति संवदते। राष्ट्रियव्यवस्थितौ सुतार्यता अनिवार्या इति प्रचारणे तस्य ध्येयवाक्यम्। डमोक्राटिकदलात् नियुक्तस्य विद्यमानराज्पालस्य जेरि ब्रौणस्य अनुवर्तको भवितुं सर्वथा योग्यः इति स्वयं विश्वसिति च शुभम्। आहत्य सप्तविंशतिः स्थानाशिनः निर्वाचने भागं गृह्णन्तः आसन्।


text:
सूत्रच्छेद:
ह्रस्वम् - प्रथमैकवचनम् , लघु - प्रथमैकवचनम्
अधिकार:
आकडारात् एका संज्ञा [1|4|1
]
सम्पूर्णसूत्रम्
ह्रस्वं लघु
सूत्रार्थ:
ह्रस्वस्वरः लघुसंज्ञकः भवति ।
अनेन सूत्रेण "लघु" इयं संज्ञा पाठ्यते । यः स्वरः ह्रस्वः अस्ति, सः लघुसंज्ञकः भवति । यथा - "हरि" अस्मिन् शब्दे हकारोत्तरः अकारः तथा रेफोत्तरः इकारः - द्वावपि लघुसंज्ञां प्राप्नुतः ।
लघु-संज्ञायाः प्रयोगः - पुगन्तलघूपधस्य च 7|3|86
, ल्यपि लघुपूर्वात् 6|4|56
, व्योर्लघुप्रयत्नतरः शाकटायनस्य 8|3|18
एतादृशेषु सूत्रेषु क्रियते ।
ज्ञातव्यम् -
1. ऊकालोऽज्झ्रस्वदीर्घप्लुतः 1|2|27
अनेन सूत्रेण ह्रस्वसंज्ञा पाठ्यते ।
2. यदि ह्रस्वस्वरात् अनन्तरम् संयोगः अस्ति, तर्हि सः ह्रस्वस्वरः संयोगे गुरु 1|4|11
इत्यनेन गुरुसंज्ञां प्राप्नोति । अस्य शब्दस्य वर्तमानसूत्रेण लघुसंज्ञायां अपि सत्याम् एकसंज्ञाधिकारस्य कारणात् अस्य शब्दस्य लघुसंज्ञा निषिध्यते । यथा - "मित्र" अस्मिन् शब्दे मकारात् परः यः इकारः तस्य लघुसंज्ञा न भवति ।
One-line meaning in English
A ह्रस्व स्वर gets the term लघु.
काशिकावृत्तिः
मात्रिकस्य ह्रस्वसंज्ञा कृता तस्य अनेन लघुसंज्ञा विधीयते। ह्रस्वम् अक्षरं लघुसंज्ञं भवति। भेता। छेत्त। अचीकरत्। अजीहरत्। लघुप्रदेशाः पुगन्तलघूपधस्य च इत्येवम् आदयः।
`भेत्ता` इति। `पुगन्तलघूपधस्य च` 7|3|86
इति गुणः। `अचीकरत्` इत। कृञो णिच्, लुङ, अडागमः, च्लेश्चङ, णिलोपः,`णौ चङ्युपधायाः` 7|4|1
इति ह्यस्वः। `ओः पुयण्च्यपरे` 7|4|80
इति वचनं ज्ञापकम्-- णौ कृतं स्थानिवद्भवतीति। `चङि` 6|1|11
इति कृशब्दो द्विरुच्यते। `उरत्` 7|4|66
इत्यत्त्वम्, रपरत्वम्, `सन्वल्लघुनि` 7|4|93
इति लघुसंज्ञायां सत्यां सन्वद्भावादित्त्वम्, `दीर्घो लघोः` 7|4|94
इति दीर्घत्वम्॥
इह सर्पिष्ट्वामित्यत्र ठ्ह्रस्वातादौ तद्धितेऽ इति षत्वार्थं ह्रस्वसंज्ञया गरुसंज्ञाया समावेश इष्यते। अततक्षदित्यत्र तु सन्वद्भावनिवृत्यर्थं लघुसंज्ञाया गुरुसंज्ञया बाध इष्यते। अतो ह्रस्वप्रदेशेषु संयोगपरस्यापि मात्रिकस्यग्रहणं यथा स्यात्, लघुप्रदेशेषु मा भूदिति यथाप्रदेशे संज्ञाद्वयं कर्तव्यम्॥
सिद्धान्तकौमुदी
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
ह्रस्वं लघु। ह्रस्वं लघुसंज्ञं स्यादित्यर्थस्य स्पष्टत्वान्न व्याख्यातम्। अत एव निर्देसाद्ध्रस्वशब्दो नपुंसकलिङ्गोऽपि।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
एवमेतद्यथात्थ त्वम्...
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
- एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।
- द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥ ३ ॥
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य तृतीयः(३) श्लोकः ।
पदच्छेदः[सम्पादयतु]
एवम् एतत् यथा आत्थ त्वम् आत्मानं परमेश्वर द्रष्टुम् इच्छामि ते रूपम् ऐश्वरं पुरुषोत्तम ॥ ३ ॥
अन्वयः[सम्पादयतु]
परमेश्वर ! पुरुषोत्तम ! आत्मानं त्वं यथा आत्थ एवम् एतत् ते ऐश्वरं रूपं द्रष्टुम् इच्छामि ।
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
- परमेश्वर = महेश्वर !
- पुरुषोत्तम = पुरुषश्रे !
- आत्मानम् = स्वम्
- त्वं यथा आत्थ = त्वं येन प्रकारेण ब्रवीषि
- एवम् एतत् = इत्थमेव तत्
- ते ऐश्वरम् = तव ज्ञानैश्वर्यादियुक्तम्
- रूपम् = आकारम्
- द्रष्टुम् = अवलोकयितुम्
- इच्छामि = अभिलषामि ।
अर्थः[सम्पादयतु]
श्रीकृष्ण ! पुरुषोत्तम ! आत्मानं भवान् येन प्रकारेण वदति तादृशमेव तव ऐश्वर्ययुक्तम् स्वरूपं द्रष्टुम् अभिलषामि ।


text:
मनुष्यः
मनुष्यजातेः वैज्ञानिकनाम Homo sapiens अस्ति यस्य अर्थः प्रबुद्धमनुष्यः इति। ते द्विपदाः सन्ति। तेषां मिश्रितावासा: वर्तन्ते। अतः एव ते भाषयितुं प्रमाणयितुं च शक्नुवन्ति। ते भावपूर्णाः च भवन्ति। ते यन्त्राणि अपि उपयुज्य कार्यं कुर्वन्ति। अधुना सप्ताद्बुतजनाः भूमौ वसन्ति। मनुष्याः जन्तुषु धीरतमाः वर्तन्ते। ते स्वशिशून् संरक्षन्त: समूहरूपेण वसन्ति। ते कूतूहलिनः वर्तन्ते। जगतः रहस्यान् अधिगन्तुम् यतन्ते। ते नीतिं धर्मं च अनुगच्छन्ति। ते अग्निम् ज्वालयन्ति ।भोजनं पचन्ति वस्त्राणि च धरन्ति। तेभ्यः सुन्दराणि वस्तूनि रोचन्ते। ते गायन्ति, नृत्यन्ति चित्राणि च लिखन्ति।
ते अन्टार्टिकाभूभाग्ं विहाय सर्वेषु महाद्वीपेषु वसन्ति।
संस्कृतिः[सम्पादयतु]
मनुष्येतिहासे त्रयः कालाः वर्तन्ते। ते पाषाणकाल: कांस्यकाल: अयस्काल: च। पुरा मनुष्याः व्याधाः आसन्। ततः एव ते नदीतीरेषु ग्रामान् उपस्थाप्य कृषिम् अकुर्वन्। तदा एव मनुष्याः धातूनाम् उपयोगम् आरभन्त। तदा ते साम्रज्यान् प्रस्थाप्य युद्धानि अकुर्वन्। अधुना जनाः दूरदर्शन-दूरवाणी-गणकयन्त्रादीनां विविधयन्त्राणां च निर्माणं कृत्वा सुखेन वसन्ति।
जीवविद्या[सम्पादयतु]
माध्यम् औन्न्त्यम् : ५ - ६ पा. माध्या गुरुता : पुं : ७६-८३ स धा. स्त्री : ५४-६४ स धा. माध्यजीवनम् : ३०-८३ वर्षाणि मनुष्याणां चर्म कृष्णं कपिशं पीतं पाटलं श्वेतं वा वर्तते। मनुष्यकेशा: अपि कृष्णा: कपिशा: रक्ता: पीता: श्वेता: वर्तन्ते।


text:
गुनामण्डलम्
गुनामण्डलम् ( ( शृणु) /ˈɡʊnɑːməndələm/) (हिन्दी: गुना जिला, आङ्ग्ल: Guna district) इत्येतत् भारतस्य मध्यभागे स्थितस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य ग्वालियरविभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति गुना इति नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
गुनामण्डलस्य विस्तारः ६,३९० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य उत्तरभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे अशोकनगरमण्डलं, पश्चिमे राजस्थानराज्यम्, उत्तरे राजस्थानराज्यं, दक्षिणे भोपालमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले द्वे नद्यौ प्रवहतः । ते सिन्धुनदी, पार्वतीनदी च ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं गुनामण्डलस्य जनसङ्ख्या १२,४१,५१९ अस्ति । अत्र ६,४९,३६२ पुरुषाः, ५,९२,१५७ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १९४ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १९४ जनाः। २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २६.९७% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९१२ अस्ति । अत्र साक्षरता ६३.२३% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि- गुना, राघवगढ, चाचौडा, कुम्भराज, आरोन, बमोरी, मकसून्दागढ ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
बीसभुजादेवी-मन्दिरम्[सम्पादयतु]
बीसभुजादेवी-मन्दिरं गुना-नगरात् ८ कि. मी. दूरे अस्ति । पर्वतस्य शिखरे इदं मन्दिरं स्थितमस्ति । अस्मिन् मन्दिरे देव्याः विंशतिभुजाः सन्ति किन्तु आश्चर्यस्य विषयः अस्ति यत् मातुः भुजाः येन केनापि गणयितुं न शक्यते । यस्य उपरि मातुः कृपा भवति स एव गणयितुं शक्नोति इति मान्यता अस्ति । पुरा इदं लघुमन्दिरम् आसीत् किन्तु समयान्तरे अस्य जीर्णोद्धारः कृतः ।
बजरङ्गगढ-दुर्गः[सम्पादयतु]
बजरङ्गगढ-दुर्गस्य निर्माणं द्वादशशताब्द्यां राग-वंशजैः कारितम् । अयं दुर्गः कृष्णपाषाणयुक्तः अस्ति । अस्य भित्तिकासु आकर्षकाः मूर्तिकलाः सन्ति । ’हनुमान टेकरी’, ’गोपीकृष्ण-जलबन्धः’ अपि अस्य मण्डलस्य मुख्ये वीक्षणीयस्थले स्तः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
http://www.guna.nic.in/
http://www.census2011.co.in/census/district/325-guna.html


text:
डा लेस्लि सि कोल्मन्
(कालः – १८७८ तः १४. ०९. १९५४)
अयं डा. लेस्लि सि. कोल्मन् (Dr. Leslie C. Colman) कश्चन प्रसिद्धः कृषिविज्ञानी । एषः जैविकं नियन्त्रणं संशोधितवान् आसीत् । तन्नाम कस्यचित् हानिकारकस्य जीविनः नियन्त्रणम् अपरस्य लाभकारकस्य जीविनः पालनेन करणम् । एषः डा. लेस्लि सि. कोल्मन् १८७८ तमे वर्षे केनडादेशस्य आण्टिरीयोप्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । १९०५ वर्षे एषः डा. लेस्लि सि. कोल्मन् टोराण्टो-विश्वविद्यालयतः वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । एषः डा. लेस्लि सि. कोल्मन् यद्यपि केनडादेशे जातः तथापि वृत्तिम् अकरोत् भारतदेशे । एषः डा. लेस्लि सि. कोल्मन् १९०८ वर्षे भारतदेशस्य मैसूरुराज्यस्य (इदानीन्तनं कर्णाटकराज्यम्) कृषिविभागे कीटः तथा शिलीन्ध्रविभागे तज्ञरूपेण नियुक्तः । तदवसरे तत्रत्यानां प्रमुखाणां फलोदयानां या कीटबाधा आसीत् तस्याः बाधायाः परिहारार्थं श्रमम् अकरोत् । तत्र प्रमुखतया व्रीहिः, रागीधान्यं, यावानलः, काफीसस्यं च वर्धते स्म । किन्तु तेषां फलोदयानां शलभानां, कम्बलकीटानां, हरितमत्कुणानां, काण्डखादनकीटानां च बाधा आसीत् । तदर्थम् एषः डा. लेस्लि सि. कोल्मन् तेषां कीटानां जीवनस्य, तेषां नियन्त्रणस्य च अध्ययनं कृत्वा परिहारम् अपि अचिन्तयत् । सः तेषां कीटानां नियन्त्रणम् अन्येषां प्राणिनां द्वारा एव अकरोत् । तत् "जैविकनियन्त्रणम्” इति वदन्ति ।
जैविकनियन्त्रणे अस्य डा. लेस्लि सि. कोल्मनस्य परिश्रमं परिगण्य कस्यचित् कीटस्य जातेः "कोल्मेनिया” इत्येव नामकरणं कृतम् अस्ति । एषः डा. लेस्लि सि. कोल्मन् यदा शिलीन्ध्रविभागस्य प्रमुखः आसीत् तदा पूगस्य "कोळेरोगः” इति कश्चन रोगः आसीत् । तस्य निवारणार्थं बोर्डोमिश्रणस्य उपयोगम् अकरोत् । आलुकस्य दुण्डाणुरोगस्य, एलायाः बिन्दुरोगस्य, श्रीगन्धस्य स्ट्रैक्-रोगस्य च नियन्त्रणम् अपि असाधयत् । एषः डा. लेस्लि सि. कोल्मन् १९१३ वर्षे मैसूरुराज्यस्य कृषिविभागस्य प्रथमनिर्देशकत्वेन नियुक्तः । तदनन्तरम् अपि सः शिक्षणं संशोधनं च न परित्यक्तवान् । कृषिः तथा संशोधनसङ्घानां स्थापनं, कृषिविभागस्य आधुनीकरणं च एतस्य डा. लेस्लि सि. कोल्मनस्य जीवनस्य प्रमुखं कार्यम् । "कोलारमिषन्” इत्याख्यं हलम् अपि निर्मितवान् अयं डा. लेस्लि सि. कोल्मन् । हेच्–२२ नामकं रागीधान्यम् अपि नूतनतया वर्धितवान् । एषः डा. लेस्लि सि. कोल्मन् बेङ्गळूरुनगरस्य हेब्बाळप्रदेशे १९१३ वर्षे कृषिपाठशालां, १९१४ वर्षे शिवमोग्गमण्डलस्य सागरप्रदेशे पूगसंशोधनकेन्द्रं, १९२५ तमे वर्षे चिक्कमगळूरुमण्डलस्य बाळेहोन्नूरुप्रदेशे काफिसंशोधनकेन्द्रं, मण्ड्यनगरे वि.सि.फार्मस्य कृषिसंशोधनकेन्द्रं च आरब्धवान् । अयं डा. लेस्लि सि. कोल्मन् १९५४ तमे वर्षे सेप्टेम्बरमासस्य १४ दिनाङ्के कोलम्बियानगरे सञ्जाते वाहनापघाते मरणम् अपाप्नोत् ।
""


text:
क्रीडा
- या देवी सर्वभूतेषु क्रीडारूपेण संस्थिता ।
- नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥
अन्तर्विषयाः
आप्यायन्तु ममाङ्गानि[सम्पादयतु]
भगवतः भुवन-भास्करस्य भास्वतां रश्मीनाम् अरूणारुणं प्रकाशं प्राप्य पुरा प्रत्यहं प्रातः परमया निष्ठया मन्त्रद्रष्टारः महर्षयः प्रार्थयन्ते स्म- आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक् प्राणं चक्षुः श्रोत्रमथो बलम् इन्द्रियाणि च सर्वाणि । इति । श्रुतिषु समुपदिष्टं सर्वप्राणिसुखावहं वचोऽमृतमिदं प्रतिमानवं बोधयति यद् – नायमात्मा बलहीनेन लभ्यः तस्मात् बलमुपासस्व । सांसारिक-समग्र-सौविध्य-सौलभ्याय दुर्बलः क्षीणोत्साहः स्वान्त-प्रसत्ति-विरहितः मानवः क्षितौ किमपि कर्तुं साधयितुं च न क्षमते । यतो हि –
- यस्य नास्ति सदुत्साहो नास्ति शारीरकं बलम् ।
- नवा नवा च न स्फूर्तिस्तस्य जन्म निरर्थकम् ॥२॥
अतः एव जन्मनः नैरर्थ्यनिरासाय स्वात्मशक्तीनां विकासाय च मानवेन सजोषं बलप्राप्तिप्रयासाः सर्वथा समादर्तव्याः भवन्ति । यथा शरीरे बलमापाद्येत, नीरोगता पराक्रियेत, स्फूर्तिः उत्साहः च चिरं विराजेतां तदर्थं सर्वतः सरलाः उपायाः सङ्ख्यावद्भिः गवेषिताः ते हि सन्ति ’क्रीडा-विनोद-व्यायामादयः’ । यद्यपि शारीरस्वास्थ्यसिद्धये रोगाणां निवृत्तये च विद्यन्ते अन्ये अपि उपायाः औषधसेवनप्रभृतयः तथापि वपुषि तेषाम् उपायानां सार्थक्यार्थम् अपि अस्ति एव आवश्यकता शरीरबलस्य । बलं नाम द्विविधम् १. आभ्यन्तरम् २. बाह्यञ्च । आभ्यन्तरेण आत्मबलेन तत्तद्बलसम्पाद्यकर्मणां सम्पादनबलं भावनाभिः पुष्टं भवति बाह्येन बलेन बलवता स्वयम् आसाद्यते च स्वेप्सितम् आसादनीयम् । अतः एव एवम् अभिलष्यते सर्वेण अपि मानवेन –
- अहं स्यां बली सर्वदा सर्वदेहे, मदीये भवेत् सर्वतः स्वस्थतैव ।
- बलञ्चान्तरं बाह्यगं प्राप्य कुर्यां निजं जीवनं सार्थकं कार्यसिद्ध्यै ॥३॥
मानसिक-शारीरिकोत्साह-स्फूर्तिभ्यामेव सर्वदा कर्मणां संसिद्धिः सम्भाव्यते । उत्साहसम्पन्नेन अदीर्घसूत्रेण स्वस्थशरीरेण सरलस्वभावेन धीरभावेन एव साहसः श्रीयते श्रियो वरणायेति निश्चप्रचम् । इन्द्रियाणां कर्माणि समानया गत्या सम्पद्येरन् इति सर्वस्य अपि अभीप्सितं भवति । ज्ञानेन्द्रियाणां कर्मेन्द्रियाणां च पृथक् पृथक् विकासाय सर्वेषाम् अङ्गानां पुष्टिः आवश्यकी । एकस्य अपि अङ्गस्य अथवा तस्य सूक्ष्मात् सूक्ष्मतमस्य अपि अंशस्य वैकल्ये सति क्रियासिद्धिः न भवति सौकर्याय । ’हीनाङ्गं को नु शंसति ?’ इत्यस्य तात्पर्यं नास्ति वैकल्यम्, अपि तु न्यूनता वा अस्ति अभिप्रायः । अङ्गानि एव किं प्रत्यङ्गानि अपि तादृशि स्वस्थानि सुपुष्टानि न भवेयुः तर्हि तथाविधं साफल्यं नाभ्युपैति मानवः । सत्याम् एवम् अङ्गप्रत्यङ्गपूर्णतायां समुदेति सदुत्साहः परिपोषम् उपयाति परिश्रमनिष्ठा प्रथते च प्रायोगिके कर्मणि मनीषा । ’स्वस्थे चित्ते बुद्धयः संस्फुरन्ति’ इति भणित्यनुसारं बुद्धीनां संस्फुरणाय चित्तस्य स्वास्थ्यम् अत्यावश्यकं मन्यते । चित्तस्य स्वास्थ्याय मनोरञ्जनम् उपयोगि भवति । सहजेन भावेन मनोरञ्जनं विदधानाः क्रीडामपि आत्मसात् कुर्वन्ति । अतः एव ’क्रीडां’ श्लाघयन्तो विद्वांसः कथयन्ति यत् –
- १. या काचन व्यक्तिः स्वातन्त्रेण स्वैच्छिकतया चानन्दोपलब्धये यत्किञ्चिदपि आचरति सा क्रीडा एव अस्ति ।
- २. अतिरिक्तायाः कार्यशक्तेः प्रवृत्तिः क्रीडा कथ्यते ।
- ३. मानव-विकासक्रमस्य पुनरावर्तन-राद्धान्त-पोषिणी क्रीडा भवति ।
- ४. भाविनो जीवनस्य पूर्वपीठिका एव क्रीडायाः पर्यायः ।
- ५. सर्वविधा ऊर्मीः क्रीडामार्गेण अभिव्यज्य मानवः स्वस्थतां रक्षितुं क्षमते ।
एतत्कथनानुसारं मानव-प्रकृतेः स्वरूपस्य व्यक्तित्वस्य च पूर्तयेऽपि क्रीडा परमोपयोगिनी सिद्ध्यति मानवस्य मनोदशास्त्रिधा भवन्ति – १ भावनावादिनी २ भौतिकवादिनी ३ आदर्शवादिनी चेति । क्रीडानां माध्यमेन एताः तिस्रः अपि मनोदशाः समाधानं कुर्वन्ति मानवस्य । व्यक्तित्वस्य विकासाय शारीरिक्यः विशेषताः तथा मानसिक्यः शक्तयः पूर्णं साहाय्यं कुर्वन्ति क्रीडा च एतासां पूरयित्री । परं क्रीडा शरीरस्य तदङ्गप्रत्यङ्गानां च स्वस्थतां विना कथं सम्पद्येत ? इति विज्ञाय एव प्राञ्चो महर्षयः प्रार्थयन् – ’आप्यायन्तु समाङ्गानि’ इति ।
क्रीडाः समग्रस्य मानवजीवनस्य सङ्गिन्यः सन्ति । बाल्ये यौवने वार्धक्ये च क्रीडानां स्वरूपाणि परिवर्तन्ते परं प्रवृत्तयो नैव । तटस्यभावेन क्रीडानां विलासम् अवलोकयितुं वयं प्रातः प्रस्थास्यामः तदा बालाः समूहशः एकाकिनो वा क्रिडन्त एव दृक्पथातिथयो भविष्यन्ति । शीतं ग्रीष्मं वर्षा वा ते न गणयन्ति तेषां तु प्रारम्भिकः कालः क्रिडार्थमेव भवति । ये बाला न क्रीडन्ति ते रुग्णा एव मन्यन्ते ।
प्रारम्भे विद्यालयाद् बाला भीता भवन्ति स्म । तत्र पठन-बन्धनं गुरोर्दण्डश्चेतिद्वे अपि कारणे अभूताम् । परं साम्प्रतं भयमिदमपास्तम । तत्र तत्र विविधानां क्रीडानां यथाकालं प्रवर्तनात् तेषां मनांसि प्रफुल्लानि भवन्ति सोत्साहं ते क्रीडन्ति स्वास्थ्यं लभन्ते पठने चानुरज्यन्ति महाविद्यालयेषु अपि युवानो युवत्यश्च प्रत्यहं क्रीडापरायणाः प्रतीयन्ते तत्रापि क्रीडाप्रोत्साहनमेव कारणम् । प्रौढाः सायं कार्यालयेभ्यो निर्वर्त्य क्रिडन्ति दिवसश्रमं च पराकुर्वन्ति । वृद्धा रात्रेरारम्भे क्रीडन्ति समययापनाय, मनसो रञ्जनाय च । इत्थं सर्वत्र सर्वदा क्रीडा विजयते अत एव वयमपि कामयेमहि -
- स्वस्थ्याय सौख्याय मनः प्रसत्त्यै, स्फूर्त्यै सुमात्यै जनरञ्जनाय ।
- कीर्त्यै च मैत्री-परिवर्धनाय, क्रीडन्तु सर्वे नियमेन नीत्या ॥१॥
- स्वकीय -राष्ट्रस्य यशोविवृदध्यै, स्वतन्त्रतायाः परिर्क्षणाय ।
- हृष्टाश्च पुष्टाश्च सदैव सज्जा, भवन्तु सर्वे भुवि भारतीयाः ॥२॥
- इयमभिनव-क्रीडा-विद्या-विधान-तरङ्गिणी
- सुरगिरि कृता रुद्रेणोद्यद् -विमर्श-विलासिनी।
- विविध-कलना जुष्टा पुष्टा प्रमाण-पुरस्सरं
- कलयतु सतां क्रीडा-दाक्ष्यं विशिष्टम मीप्सितम् ॥३॥
- ‘सीता’ऽम्बा यस्य तातो गणक-गणवरः ‘श्रीरमाकान्तशर्मा’
- विप्रः शाण्डिल्यगोत्रो ‘दशपुर’-भुविजो देववाग् भक्तियुक्तः ।
- दाक्षायण्याः पदाब्जश्रित-वर शरणे देहलिस्थः स चैनां
- क्रीडा-गङ्गा-तरङ्गञ्चित-कृतिमतनोद ‘रुद्रदेवत्रिपाठी’ ॥४॥
- विश्व -विश्वस्य विश्वस्य विश्वासाय विलासिनौ ।
- शिवा -शिवौ शिवं दत्तां क्रीडऽऽक्रीडनपण्डितौ ॥५॥
क्रीडाप्रवृत्तिः परम्परा च[सम्पादयतु]
विश्वस्मिन् भूमण्डले जागर्तिततिमनुभवन्तः स्पूर्ति-प्रतीतिं प्रकटायन्तः क्रीडाकौशलं दर्शयन्तश्च साम्प्रतिकाः शासकाः शिष्टाः प्राचार्याः प्राध्यापका विद्यार्थिन्यो विद्यार्थिन्यश्च नानाविधासु क्रीडासुप्रशस्ता भवन्तः सन्ति च । तत्र एषां प्रेरणाया यानि तत्त्वानि कारणानि साधनानि वा सन्ति तेषु स्पर्धासमायोजयत्रीणां संस्थानां महत्त्वपूर्णां योगदानं विद्यते । अतः कासाञ्चित् प्रतियोगितायोजिकानां संस्थानां पुरस्काराणां च परिचयोऽप्यत्र मनाक प्रस्तूयते ।
स्पर्धाः[सम्पादयतु]
भिन्न-भिन्नानां स्पर्धानां भिन्न-भिन्नानि उद्देश्यानि भवन्ति । तेषु मुख्यमुद्देश्यं -तस्यां क्रीडायां क्रीडकानां प्रोत्साहनं भवति । एतेन सहैव क्रीडकविशेषस्य सम्मानः, क्रीडाविशेषं प्रति रुचेः वर्धनं, तेन निरन्तरं विहितस्य श्रमस्यार्हणा, तदीयोदाहरणेन परेषां क्रिडकानां तां प्रति समाकर्षणं च सहायकानि उद्देश्यानि सन्ति ।
- सम्मानः क्रीडक्स्य प्रगतिमति विधौ तदरुचेर्वर्धनं स्तात्
- स्वास्थ्यञ्चाप्यस्तु सुस्थं प्रसरतु परितस्तस्य् कीर्तिः सदैव ।
- तं दृष्टवाऽन्येऽपि तद्वन्निजनिजरुचिमत् क्रीडने सन्तु सक्ता
- इत्युद्देश्यैर्जगत्यां सकलजनगणैः स्पर्धनानि क्रियन्ते ॥
इमाः स्पर्धाः चतुर्षु वर्गेषु विभक्तुं शक्यन्ते । तत्र
- १ विशव्यापिकाः
- २ भारतव्यापिकाः
- ३ स्थानीयास्तथा
- ४ वैयक्तिकाः । एतासां संक्षिप्तः पैरिचय इत्थं विद्यते -
विश्वव्यापिकाः स्पर्धाः[सम्पादयतु]
- (१) उबेरकप्-स्पर्धा -१९५६-५७ वर्षे श्रीमत्या ‘उबेर्’ महाभागायाः स्मृतौ अमेरिकायां प्रारब्धा । सा हि बेडमिण्टान्-क्रीडने कुशला अवर्तत । इयम् -‘एशिया-यूरोप-अमेरिका-आस्ट्रेलिया’ -क्षेत्रेषु विभज्य महिलानां कृते समायोज्यते ।
- (२) ‘फुटबाल् एसोसिएषन् चैलेंज् कप्' -(एफ.ए.कप्) नाम्नाऽस्याः स्पर्धायाः आरम्भकर्ता सी. डब्ल्यू अलकाक विद्यते । पादकन्दुकस्य इयं स्पर्धा १८७१ तमे वर्षे प्रारभत । यदा ('क्राइस्टल-पैलेस’ स्थलेऽस्याः स्पर्धायाः समायोजनमक्रियत तदा दर्शकानां संख्या १,२०,००० आसीत् । एतेन एव तस्या लोके प्रियत्वमनुमातुं शक्यते ।
- (३) एशियाई खेल -भारतीय क्रीडाया इतिहासे १९५१ ई० वर्षस्य ४ मार्च-दिनमतीव महत्त्वपूर्णमासीद्, यदा ‘नेशनल्-स्टेडियम्’ नवदेहल्यामिद मायोज्यत । ऐशियाद्वीपवर्तिषु देशेषु मित्रता-सद्भाव -शान्तीनां स्थापनायेयं प्रति चतुर्वर्षारान्तरमायोज्यते ।
- (४) ओलम्पिक-खेल- इयं प्रतियोगिता कदा कुत्र केन कथं समारब्धेति निश्चित्य वक्तुं न पार्यते, परं यूनानदेशस्य दक्षिण-पश्चिम-प्रदेशस्य ‘एलिस्’ भागे लघुतमा ‘ओलंपिया’ नागरी वर्तते । तस्या दक्षिणभागे एल्फियस (रुफिया) नद्यास्तीरे ७७६ ई० पूर्वतने काले प्रथमं प्रारभत्त्युच्यते । ‘हरक्यूलीस’ नाम्नः साङ्ग्रामिकस्य स्मृतौ, ओलम्पस-पर्वतस्येश्वरसाम्यं मत्वा तत्र प्रथममायोजनाच्च ‘ओलम्पियन्’ (देववत् पवित्र) जनानां स्मृतौ वा प्रावर्तत ।
- (५) गोल्फ-स्पर्धा -इयं १-वाकर-कप, -२ राइडर-कप-३- अमेरिका-कप-४-हापकिन्स-कप’ नामभिश्चतुर्धाऽन्ताराष्ट्रियस्तरेण विभिन्नदेशेष्वायोज्यते ।
- (६) टामस् कप-प्रतियोगिता -प्रतित्रिवर्षं सम्पाद्यमानेयं बैडमिण्टनस्यैशियाद्वीपे सर्वतो विशाला मन्यते । अस्यां मलयेशिया तथा इण्डोनेशिया- देशयस्य् प्राचीना प्रतिद्वन्द्विता विद्यते ।
- (७) डेविस-कप्-स्पर्धा- इयं १९०० ई० वर्षे प्रवृत्ता ‘डिवट एफ०’ डेविड-द्वाराऽस्यै चलवैजयन्ती समार्प्यत- । ‘लान्-टेनिस-क्रीडा’ र्थमेषायोज्यते ।
- (८) राष्ट्रकुल-प्रतियोगिता -सन् १९११ ई० वर्षे जार्जपञ्चमस्य राज्यभिषेकावसरेऽस्याः प्रारम्भोऽभूत् । १९३० ई० वर्षे विहितनिर्णयानुसारं प्रतिचतुर्थवर्षेऽस्या-आयोजनं भवति । ‘राष्ट्रमेकं कुटुम्बक’मिति भावनोत्पाद नायास्याः प्रसारो भूयान वर्तते ।
- (९) वर्ल्ड्-कप-स्पर्धा -पादकन्दुक-क्रीडाया अतीव महत्त्वपूर्णेयं प्रतियोगिताऽश्ति । चतुर्षु वर्षेष्वेकवारमेषाऽऽयोज्यते ।
- (१०) विश्वकप -हाकी-स्पर्धा -प्रति-तृतीय-वर्षेऽस्याः समायोजना भवति । शुभारम्भः १९७१ ई० वर्षे समभवत् ॥
- (११) बिम्बलडन-स्पर्धा-लान-टेनिस -क्रीडाप्रतियोगिताया अस्या आरम्भ १८७७ वर्षेऽभूत । बिम्बलडननगरस्य नाम्नेयं प्रसिद्धा ।
- (१२)स्वेदलिंगकप -स्पर्धा -इयं १९७३ ई० वर्षे प्रारभत ।
भारतव्यापिन्यः स्पर्धाः[सम्पादयतु]
- (१)ईरानीकप-स्पर्धा -इयं १९५५ वर्षतः प्रारब्धास्ति ।
- (२) डूरैण्ड -स्पर्धा -पादकन्दुकस्यातिप्राचीनाया अस्याः प्रति योगिताया आरम्भः १८८८ ई० वर्षेऽभवत् । सर मारटिमेर डूरैण्ड-महोदय इमामारभत । वैजयन्तीमपि ससमार्पिपत् ।
- (३) दिलीप-ट्राफी -स्पर्धा -इयं १९६१ ई० वर्षादारब्धा । बेडमिण्टनक्रीडायाः स्पर्धाऽस्यामायोज्यते ।
- (४) मोहनुद्दौलास्वर्णकप-स्पर्धा -क्रिकेट-स्पर्धेयं नवाब मोइनुद्दौला बहादुरेण १९२० ई० वत्सरे प्रवर्तिता । इतः पूर्वं १९२४ ई० वत्सरे बेहरामुद्दौलाप्रतियोगिताऽपि प्रचलिताऽऽसीत् ।
- (५) रणजी ट्राफी-स्पर्धा -क्रिकेट- क्रीडार्थं समायोज्यमानेयं १९३४ ई० वर्षे प्रारब्धा भारतीय-क्रिकेट-क्रीडायाः कार्मणिकस्य नवाबनगरशासितुः कुमारश्रीरणजीतसिंहस्य स्मृतावियं सञ्चाल्यते ।
- (६) मोहन-बागान-स्पर्धाऽपि साम्प्रतं प्रचलति ।
- (७) राष्ट्रीय-हाकी-स्पर्धा-१९२८ ई० वर्षे प्रथममान्तर प्रान्तीय प्रतियोगितारुपेण प्रवृत्तेयं स्पर्धा प्रतिद्विवर्षानन्तरं भवति ।
- (८) सन्तोषट्राफी-स्पर्धा-पादकन्दुक-क्रीडा-प्रतियोगितेयं २७ मार्च १९३७ वर्षे सन्तोष-महाराजस्य नाम्ना प्रतिवर्षं समायोज्यते । १९४१ तो राष्ट्रियेण स्तरेण प्रवर्तते ।
स्थानीयाः स्पर्धाः[सम्पादयतु]
देहल्यां (१) डि.सी.एम प्रतियोगिता, (२) नेहरु हाकी प्रतियोगिताऽऽदयो यथा यथा प्रवर्तन्ते तथैव स्व स्व-देशेषु नगरेषु च भूयस्यः प्रतियोगिता भवन्ति । इत्यमेव वैयक्तिकरुपेणापि स्पर्धाः नैका आयोज्यन्ते ।
पुरस्कारा वैजयन्त्यः पदकानि सम्मानाश्च[सम्पादयतु]
उपर्युक्तानां स्पर्धानामायोजका एव विजेतृभ्यो द्विविधान् पुरस्कारान् वितरन्ति १- संस्थागतो दलगतो वा, २-वैयक्तिकश्च । एतदर्थं बहुत्र पुरस्कारणां नामान्यपि निर्धारितानि सन्ति । यथा अर्जुनपुरस्कारादयः । क्वापि वैजयन्तीरुपेण कप-शील्ड्-ट्राफी कलश-वस्तुविशेषाश्छ संस्थां दलं वा विजितं कियतेचित् कालाय चलरुपेणाथवा स्थिररुपेणार्पयन्ति । क्रीडकविशेषास्य कौशलं सभाजयितुं पारितोषिकाणि पदकानि वोपह्रियन्ते तेषु नास्ति वस्तुविशेषे समाग्रहः । सम्मानाः किल राष्ट्रियाः प्रान्तीयाः सार्वजनिकाः संस्थाधिकृता वैयक्तिकाश्च भवन्ति । येषु भारतशासनेन ‘पदमभूषण-पदमश्री’- प्रभृतयः विदेशेषु क्रिकेटक्रीडकेभ्यो ‘विस्डन’ सम्मानाश्च सर्वोत्तमाः सन्ति । अत एवेयमभ्यर्थना-
- राष्टेऽन्ताराष्ट्रमञ्चे कियदवधि कृतं क्रीडनं किञ्च पश्चाद्
- देशे स्वीयेऽस्ति कीदृक परिणतिरथ किं चास्ति लोकप्रियत्वम्।
- सङ्ख्या तत्क्रीडकानां लसति च कियती वर्तते किं जनेषु
- उत्साहः सर्वं तदेतत् स्फुटमुदितधिया वीक्ष्य खेलाः प्रयोज्याः ॥
प्रवृत्तिः[सम्पादयतु]
मानवजीवने क्रीडाविनोदयोः अथवा खेलनकूर्दनयोः महत्त्वम् अतीव विशिष्टम् तथा तयोः स्थानं सर्वव्यापि विद्यते । आनन्द-ज्ञान-शक्तीनां त्रिवेण्यां स्नपयन्ती क्रीडा मानवमात्रं परिपोषयति । क्रीडया क्रीडकः शारीरिकं मानसिकं सामाजिकं च विकासं संसाधयितुं शक्नोति । धरणीपटले यदाप्रभृति मानवः स्वीयम् अस्तित्वम् उपयाति । तदाप्रभृति एव सः क्रीडायाः साहचर्यं समारभते । इत्थं खेलनप्रवृत्तेः शुभारम्भो जन्मनः पुरा एव भवतीति स्पष्टमेव । यतो हि –
- मातुर्गर्भमुपागतः शिशुरहो ! लब्ध्वाऽऽत्मनश्चेतनां
- मन्दं मन्दमुदस्य हस्तचरणान् खेलां विधत्ते पुरा ।
- जन्मानन्तरमत्र बाल्यवयसि प्रीतः परैः खेलनैः
- सर्वस्वं मनुते क्रमेण च पुनस्तामग्रिमे जीवने ॥४॥
जन्मनः कियत्कालानन्तरं बालः संज्ञां लभते । दृष्टेः श्रुतेश्च सत्तायां प्रवर्तितायां सत्यां तस्य पूर्वतनाः संस्काराः पुनर्नवतां दधाना मुखरीभवन्ति । खेला एव तदानीं तस्य सर्वस्वं भवति । यथा यथा शिशोः वयः वर्धते तथा तथा तदीयस्य वपुषो विकासोऽपि खेलनप्रवृत्त्या एव जायते । इयमेव विकासपरम्पराक्रमेण तस्मिन् सुतरां फलति । तत्र च –
- शारीरकं मानसिकं च पश्चात् सामाजिकं प्राप्य विकासमत्र ।
- नानाविधैः क्रीडनकैः क्रमेण क्रीडां विद्यते शिशुकोऽनुरक्तः ॥५॥
किञ्च मानवः सांसारिकीषु चिन्तासु क्लान्तिम् अनुभवन् यदा आत्मानं खिन्नखिन्नमिव पश्यति तदा कियते चित् कालाय ततः मोक्तुं क्रीडायाः शरणं वृणुते । तदीयं मनः खेलने रतं सद् विश्रान्तिम् अनुभवति, शान्तिं श्रयति विस्मरति च विषमा विपत्तीः । मनोविश्रान्त्या स भूयोऽपि सोत्साहं स्वकर्मसु प्रवर्तते । अत एवोच्यते –
- विना मनःशान्तिमहर्निशं जनो
- दूनोऽधनो विह्वल एव तिष्ठति ।
- ततः शरीरं भवतीह निष्क्रियं
- रुग्णं तथान्ते मरणं च जायते ॥६॥
आरोग्यरक्षार्थमतो हि खेला, नित्यं मनुष्यैः समुपासनीया । व्यायामवृत्त्या च वपुर्विशद्य, स्थिरं दृढत्वं तरसाऽर्जनीयम् ॥७॥
मन्ये अस्मादेव कारणात् अस्माकं पूर्वजाः समाजस्य सांस्कृतिकीम् अभिरुचिं परिचाययन्तः सकलस्य मानववर्गस्य मनोरञ्जनसाधनं साधयन्तः पारिवारिकं जीवनं जीवयितुं शिक्षयन्तः शारीरकं मानसिकं बौद्धिकं सामाजिकं विकासं च बोधयन्तः क्रीडाविनोदप्रवृत्तिपरम्परां प्रावाहयन् ।
इयं परम्परा पूर्वं कलायाः अङ्गत्वेन स्वीकृता । कला च कलयति स्वस्वरूपावेशेन तत्तद्वस्तु परिच्छिनत्तीति१ व्युत्पत्त्या स्वीयं स्वरूपं स्वयमेव आविष्कुर्वती व्यराजत् । किञ्च व्यञ्जयति कर्तृशक्तिं कलेति तेनेह कथिता सा२ – एतावता परमेश्वरस्य कर्तृत्वशक्तेः आविष्कर्त्री कला इति व्याख्याता । ज्ञान-शिल्प-विद्या-सत्यानुकरण-स्थापत्य-चित्र-नाट्य-सङ्गीतादि – विविधार्थेषु प्रयुज्यमानः कलाशब्दः
- १. सौन्दर्य-माधुर्य-कोमलत्व-सुखप्रदातूत्वार्थकः
- २. शब्दकरणार्थकेन धातुना वाद्यविद्यावबोधकः
- ३. कड् = मत्तकरणार्थकतया डलयोगभेद-विधानेन प्रसन्नतापादकस्तथा
- ४ कं = सुखं लाति = आदत्ते इति व्युत्पत्त्या सुखाधायकः प्रतिपादितः ।
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरङ्गिणी


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २१७
राजकृत्यवर्णनम्।
मत्स्य उवाच।
राजा सहायसंयुक्तः प्रभूत यवसेन्धनम्।
रम्यमानतसामन्तं मध्यमन्देशमावसेत् ।। २१७.१ ।।
वैश्यशूद्रजनप्रायमनाहार्यं तथा परैः।
किञ्चिद् ब्राह्मणसंयुक्तं बहुकर्मकरन्तथा ।। २१७.२ ।।
अदैवमातृकं रम्यमनुरक्तजनान्वितम्।
करैरापीडितञ्चापि बहुपुष्पफलं तथा ।। २१७.३ ।।
अगम्यं परचक्राणां तद्वासगृहमापदि।
समदुःखसुखं राज्ञः सततं प्रियमास्थितम् ।। २१७.४ ।।
सरीसृपविहीनञ्च व्याघ्रतस्करवर्जितम्।
एवं विधं यथालाभं राजा विषयमावसेत् ।। २१७.५ ।।
तत्र दुर्गं नृपः कुर्यात् षण्णामेकतमं बुधः।
धनुर्दुर्गं महीदुर्गं नरदुर्गं तथैव च ।। २१७.६ ।।
वार्क्षं चैवाम्बुदुर्गं च गिरिदुर्गं च पार्थिव!।
सर्वेषामेव दुर्गाणां गिरिदुर्गं प्रशस्यते ।। २१७.७ ।।
दुर्गंच परिखोपेतं वप्राट्टालकसंयुतम्।
शतघ्नीयन्त्रमुख्यैश्च शतशश्च समावृतम् ।। २१७.८ ।।
गोपुरं सकपाटञ्च तत्र स्यात्सुमनोहरम्।
सपताकं गजारूढो येन राजा विशेत्पुरम् ।। २१७.९ ।।
चतस्रश्च तथा तत्र कार्यस्त्वायतवीथयः।
एकस्मिंस्तत्र वीथ्यग्रे देववेश्म भवेद्दृढम् ।। २१७.१० ।।
वीथ्यग्रे च द्वितीये च राजवेश्म विधीयते।
धर्माधिकरणं कार्यं वीथ्यग्रे च तृतीयके ।। २१७.११ ।।
चतुर्थेत्वथ वीथ्यग्रे गोपुरञ्च विधीयते।
आयतञ्चतुरस्रं वा वृत्तं वा कारयेत् पुरम् ।। २१७.१२ ।।
मुक्तिहीनं त्रिकोणञ्च यवमध्यं तथैव च।
आयतञ्चतुरस्रं वा वृत्तं वा कारयेत्पुरम्।। २१७.१३ ।।
अर्द्धचन्द्रं प्रशंसन्ति नदीतीरेषु तद्वसन्।
अन्यत्तत्र न कर्तव्यं प्रयत्नेन विजानता ।। २१७.१४ ।।
राज्ञा कोशगृहं कार्यं दक्षिणे राजवेश्मनः।
तस्यापि दक्षिणे भागे गजस्थानं विधीयते ।। २१७.१५ ।।
गजानां प्राङ्मुखी शाला कर्तव्या वाप्युदङ्मुखी।
आग्नेये च तथा भागे आयुधागारमिष्यते ।। २१७.१६ ।।
महानसश्च धर्मज्ञ! कर्मशालास्तथापराः।
गृहं पुरोधसः कार्यं वामतो राजवेश्मनः ।। २१७.१७ ।।
मन्त्रिवेदविदाञ्चैव चिकित्साकर्त्तुरेव च।
तत्रैव च तथा भागे कोष्ठागारं विधीयते ।। २१७.१८ ।।
गवां स्थानं तथैवात्र तुरगाणां तथैव च।
उत्तराभिमुखा श्रेणी तुरगाणां विधीयते ।। २१७.१९ ।।
दक्षिणाभिमुखा वाथ परिशिष्टस्तु गर्हिताः।
तुरगास्ते तथा धार्याः प्रदीपैः सार्वरात्रिकैः ।। २१७.२० ।।
कुक्कुटान् वानरांश्चैव मर्कटांश्च विशेषतः।
धारयेदश्वशालासु सवत्सां धेनुमेव च ।। २१७.२१ ।।
अजाश्च धार्या यत्नेन तुरगाणां हितैषिणा।
गोगजाश्वादिशालासु तत्पुरीषस्य निर्गमः।। २१७.२२ ।।
अस्तंगते न कर्तव्यो देवदेवे दिवाकरे।
तत्र तत्र यथास्थानं राजा विज्ञाय सारथीन् ।। २१७.२३ ।।
दद्यादावसथस्थानं सर्वेषामनुपूर्वशः।
योधानां शिल्पिनाञ्चैव सर्वेषमविशेषतः ।। २१७.२४ ।।
दद्यादावसथान् दुर्गे कालमन्त्रविदां शुभान्।
गौर्वैद्यानश्ववैद्यांश्च गजवैद्यांस्तथैव च ।। २१७.२५ ।।
आहरेत भृशं राजा दुर्गे हि प्रबला रुचः।
कुशीलवानां विप्राणां दुर्गे स्थानं विधीयते ।। २१७.२६ ।।
न बहूनामतो दुर्गे विना कार्यं तथा भवेत्।
दुर्गे च तत्र कर्तव्या नाना प्रहरणान्विताः ।। २१७.२७ ।।
सहस्रघातिनो राजंस्तैस्तु रक्षा विधीयते।
दुर्गे द्वाराणि गुप्तानि कार्याण्यपि च भूभृजा ।। २१७.२८ ।।
सञ्चयश्चात्र सर्वेषामायुधानां प्रशस्यते।
धनुषां क्षेपणीयानान्तोमराणां च पार्थिवः ।। २१७.२९ ।।
शरणामथ खड्गानां कवचानां तथैव च।
लगुडानां गुड़ानाञ्च हुडानां परिघैः सह ।। २१७.३० ।।
अश्मनाञ्च प्रभूतानां मुद्गराणां तथैव च।
त्रिशूलानां पट्टिशानां कुठाराणाञ्च पार्थिव ।। २१७.३१ ।।
प्रासानाञ्च सशूलानां शक्तीनाञ्च नरोत्तमः।
परश्वधानां चक्राणां वर्मणाञ्चर्मभिः सह ।। २१७.३२ ।।
कुद्दालक्षुरवेत्राणां पीठकानान्तथैव च।
तुषाणाञ्चैव दात्राणामङ्गाराणाञ्च सञ्चयः ।। २१७.३३ ।।
सर्वेषां शिल्पिभाण्डानां सञ्चयश्चात्र चेष्यते।
वादित्राणाञ्च सर्वेषामौषधीनान्तथैव च ।। २१७.३४ ।।
यवसानां प्रभूतानामिन्धनस्य च सञ्चयः।
गुड़स्य सर्वतैलानां गोरसानान्तथैव च।। २१७.३५ ।।
वसानामथ मज्जानां स्नायूनामस्थिभिः सह।
गोचर्मपटहानाञ्च धान्यानां सर्वतस्तथा ।। २१७.३६ ।।
तथैवाभ्र पटानाञ्च यव गोधूमयोरपि।
रत्नानां सर्ववस्त्राणां लोहानामप्यशेषतः ।। २१७.३७ ।।
कलापमुद्गमाषाणाञ्चणकानान्तिलैः सह।
तथा च सर्वशस्यानां पांशुगोमययोरपि ।। २१७.३८ ।।
शणसर्जरसं भूर्जं जतुलाक्षा च टङ्कणम्।
राजा सञ्चिनुयाद्दुर्गे यच्चान्यदपि किञ्चन ।। २१७.३९ ।।
कुम्भाश्चाशीविषैः कार्या व्यालसिंहादयस्तथा।
मृगाश्च पक्षिणश्चैव रक्ष्यास्ते च परस्परम् ।। २१७.४० ।।
स्थानानि च विरुद्धानां सुगुप्तानि पृथक् पृथक्।
कर्तव्यानि महाभाग! यत्नेन पृथिवीक्षिता ।। २१७.४१ ।।
उक्तानि चाप्यनुक्तानि राजद्रव्याण्यशेषतः।
सुगुप्तानि पुरे कुर्याज्जनानां हितकाम्यया ।। २१७.४२ ।।
जीवकर्षभकाकोलमामलक्याटरूषकान्।
शालपर्णी पृष्ठिपर्णी मुद्गपर्णी तथैव च ।। २१७.४३ ।।
माषपर्णी च मदद्वैसारि वेद्वेबलात्रयम्।
वारा श्वसन्ती वृष्या च बृहती कण्टकारिका ।। २१७.४४ ।।
शृङ्गी शृङ्गाटकी द्रोणी वर्षाभूर्दर्भरेणुका।
मधुपर्णी विदार्ये द्वे महाक्षीरा महातपाः ।। २१७.४५ ।।
धन्वनः सहदेवाह्वा कटुकैरण्डकं विषः।
पर्णी शताह्वा मृद्वीका फल्गु खर्जरयष्टिकाः ।। २१७.४६ ।।
शुक्रातिशुक्रकाश्मर्यञ्छत्रातिच्छत्रवीरणाः।
इक्षुरिक्षुविकाराश्च फाणिताद्याश्च सत्तम ।। २१७.४७ ।।
सिंही च सहदेवी च विश्वेदेवाश्वरोधकम्।
मधुकं पुष्पहंसाख्या शतपुष्पा मधूलिका ।। २१७.४८ ।।
शतावरी मधूके च पिप्पलन्तालमेव च।
आत्मगुप्ता कट्फलाख्या दार्विका राजशीर्षकी ।। २१७.४९ ।।
राजसर्षपधान्याकमृष्यप्रोक्ता तथोत्कटा।
कालशाकं पद्मबीजं गोवल्ली मधुवल्लिका ।। २१७.५० ।।
शीतपाकी कुवेराक्षी काकजिह्वोरुपुष्पिका।
पर्वतत्रपुसौ चोभौ गुञ्जातकपुनर्नवे ।। २१७.५१ ।।
कसेरु कारुकाश्मीरी बल्या शालूक केसरम्।
तुषधान्यानि सर्वाणि शमी धान्यानि चैव हि ।। २१७.५२ ।।
क्षीरं क्षौद्रन्तथा तक्रं तैलं मज्जा वसा घृतम्।
नीपश्चारिष्टकाक्षोड़ वाताम सोम बाणकम् ।। २१७.५३ ।।
एवमादीनि चान्यानि विज्ञेयो मधुरो गणः।
राजा सञ्चिनुयात्सर्वं पुरे निरवशेषतः ।। २१७.५४ ।।
दाड़िमाम्रातकौ चैव तिन्तिड़ीकाम्लवेतसम्।
भव्यकर्कन्धुलकुचकरमर्द्दकरूषकम् ।। २१७.५५ ।।
बीजपूरककण्डूरे मालतीराजबन्धुकम्।
कोलकद्वयपर्णानि द्वयोराम्नातयोरपि ।। २१७.५६ ।।
पारावतं नागरकं प्राचीनोलकमेव च।
कपित्थामलकं चुक्र फलन्दन्तशठस्य च ।। २१७.५७ ।।
जाम्बवं नवनीतञ्च सौवीर करुषोदके।
सुरासवञ्च मद्यानि मण्ड तक्रदधीनि च ।। २१७.५८ ।।
शुक्लानि चैव सर्वाणि ज्ञेयमाम्लगणं द्विज।
एवमादीनि चान्यानि राजा सञ्चिनुयात्पुरे ।। २१७.५९ ।।
सैन्धवोद्भिदपाठेय पाक्यसामुद्रलोमकम्।
कुप्य-सौवर्चलविड़ बालकेयं यवाह्वकम् ।। २१७.६० ।।
और्वं क्षारं कालभस्म विज्ञेयो लवणोगणः।
एवमादीनि चान्यानि राजा सञ्चिनुयात्पुरे ।। २१७.६१ ।।
पिप्पली पिप्पलीमूल चव्यचित्रकनागरम्।
कुबेरकं मरिचकं शिग्रुभल्लातसर्षपाः ।। २१७.६२ ।।
कुष्ठाज मोदाकिणि-हीहिङ्गु मूलकधान्यकम्।
कारवी कुञ्जिका याज्या सुमुखा कालमालिका ।। २१७.६३ ।।
फणिज्जकोथ लशुनं भूस्तृणां सुरसन्तथा।
कायस्था च वयस्था च हरितालं मनः शिला ।। २१७.६४ ।।
अमृता च रुदन्ती च रोहिषं कुङ्कुमन्तथा।
जया एरण्डकाण्डीरं सल्लकीहञ्जिका तथा ।। २१७.६५ ।।
सर्वपित्तानि मूत्राणि प्रायो हरितकानि च।
फलानि चैव हि तथा सूक्ष्मैला हिङ्गुपट्टिका ।। २१७.६६ ।।
एवमादीनि चान्यानि गणः कटुकसंज्ञितः।
राजा सञ्चिनुयाद्दुर्गे प्रयत्नेन नृपोत्तम! ।। २१७.६७ ।।
मुस्तञ्चन्दन ह्री वेर कृतमालकदारवः।
दरिद्रानलदोशीर नक्तमालकदम्बकम् ।। २१७.६८ ।।
दूर्वा पटोलकटुका दीर्घत्वक् पत्रकं वचा।
किराततिक्त भूतुम्वी विषा चातिविषा तथा ।। २१७.६९ ।।
तालीसपत्रतगरं सप्तपर्णविकङ्कताः।
काकोदुम्वरिका दिव्या तथा चैव सुरोद्भवा ।। २१७.७० ।।
षड्ग्रन्था रोहिणी मांसी पर्पटश्चाथ दन्तिका।
रसाञ्जनं भृङ्गराजं पतङ्गी परिपेलवम् ।। २१७.७१ ।।
दुःस्पर्शा गुरुणी कामा श्यामाकं गन्धनाकुली।
रूपपर्णी व्याघ्रनखं मञ्जिष्ठा चतुरङ्गुला ।। २१७.७२ ।।
रम्भा चैवाङ्कुरास्फोता तालास्फोता हरेणुका।
वेत्राग्र वेतसस्तुम्बी विषाणी लोध्रपुष्पिणी ।। २१७.७३ ।।
मालतीकरकृष्णाख्या वृश्चिका जीविता तथा।
पर्णिका च गुड़ूची च सगणस्तिक्त संज्ञकः ।। २१७.७४ ।।
एवमादीनि चान्यानि राजा सञ्चिनुयात्पुरे।
अभयामलके चोभे तथैव च बिभीतकम् ।। २१७.७५ ।।
प्रियङ्गुधातकी पुष्पं मोचाख्या चार्जुनासनाः।
अनन्ता स्त्रीतुवरिका स्योनाङ्कट् फलन्तथा ।। २१७.७६ ।।
भूर्जपत्रं शिलापत्रं पाटलापत्र-लोमकम्।
समङ्गात्रिवृतामूलकार्पास-गैरिकाञ्जनम् ।। २१७.७७ ।।
विद्रुमं स मधूच्छिष्टं कुम्भिकाकुमुदोत्पलम्।
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थ किंशुकाः शिंशुपा शमी ।। २१७.७८ ।।
प्रियालपीलुकासारि शिरीषाः पद्मकन्तथा।
बिल्वोऽग्निमन्थः प्लक्षञ्च श्यामाकश्च वको घनम् ।। २१७.७९ ।।
राजादनं करीरञ्च धान्यकं प्रियकस्तथा।
कङ्कोला-शोक-बदराः कदम्बखदिरद्वयम् ।। २१७.८० ।।
एषां पत्राणि साराणि मूलानि कुसुमानि च।
एवमादीनि चान्यानि कषायाख्यो मतो रसः ।। २१७.८१ ।।
प्रयत्नेन नृपश्रेष्ठ! राजा सञ्चिनुयात्पुरे।
कीटाश्च मारणे योग्या व्यङ्गतायां तथैव च ।। २१७.८२ ।।
वातधूमाश्च मार्गाणां दूषणानि तथैव व।
धार्याणि पाथिवैर्दुर्गे तानि वक्ष्यामि पार्थिव ।। २१७.८३ ।।
विषाणां धारणं कार्यं प्रयत्नेन महीभुजा।
विचित्राश्चाङ्गदा धार्या विषस्य शमनास्तथा ।। २१७.८४ ।।
रक्षोभूतः पिशाचघ्नाः पापघ्नाः पुष्टिवर्धनाः।
कलाविदश्च पुरुषाः पुरे धार्याः प्रयत्नतः ।। २१७.८५ ।।
भीतान् प्रमत्तान् कुपितांस्तथैव च विमानितान्।
कुभृत्यान् पापशीलांश्च न राजा वासयेत् पुरे ।। २१७.८६ ।।
यन्त्रायुधाट्टालचयोपपन्नं समग्रधान्यौषधिसम्प्रयुक्तम्।
वणिग्जनैश्च वृतमावसेत दुर्गं सुगुप्तं नृपतिः सदैव ।। २१७.८७ ।।


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.११२
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.११२ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)Jump to navigation Jump to search
इन्द्र पिब प्रतिकामं सुतस्य प्रातःसावस्तव हि पूर्वपीतिः । हर्षस्व हन्तवे शूर शत्रूनुक्थेभिष्टे वीर्या प्र ब्रवाम ॥१॥ यस्ते रथो मनसो जवीयानेन्द्र तेन सोमपेयाय याहि । तूयमा ते हरयः प्र द्रवन्तु येभिर्यासि वृषभिर्मन्दमानः ॥२॥ हरित्वता वर्चसा सूर्यस्य श्रेष्ठै रूपैस्तन्वं स्पर्शयस्व । अस्माभिरिन्द्र सखिभिर्हुवानः सध्रीचीनो मादयस्वा निषद्य ॥३॥ यस्य त्यत्ते महिमानं मदेष्विमे मही रोदसी नाविविक्ताम् । तदोक आ हरिभिरिन्द्र युक्तैः प्रियेभिर्याहि प्रियमन्नमच्छ ॥४॥ यस्य शश्वत्पपिवाँ इन्द्र शत्रूननानुकृत्या रण्या चकर्थ । स ते पुरंधिं तविषीमियर्ति स ते मदाय सुत इन्द्र सोमः ॥५॥ इदं ते पात्रं सनवित्तमिन्द्र पिबा सोममेना शतक्रतो । पूर्ण आहावो मदिरस्य मध्वो यं विश्व इदभिहर्यन्ति देवाः ॥६॥ वि हि त्वामिन्द्र पुरुधा जनासो हितप्रयसो वृषभ ह्वयन्ते । अस्माकं ते मधुमत्तमानीमा भुवन्सवना तेषु हर्य ॥७॥ प्र त इन्द्र पूर्व्याणि प्र नूनं वीर्या वोचं प्रथमा कृतानि । सतीनमन्युरश्रथायो अद्रिं सुवेदनामकृणोर्ब्रह्मणे गाम् ॥८॥ नि षु सीद गणपते गणेषु त्वामाहुर्विप्रतमं कवीनाम् । न ऋते त्वत्क्रियते किं चनारे महामर्कं मघवञ्चित्रमर्च ॥९॥ अभिख्या नो मघवन्नाधमानान्सखे बोधि वसुपते सखीनाम् । रणं कृधि रणकृत्सत्यशुष्माभक्ते चिदा भजा राये अस्मान् ॥१०॥