text:
कामसूत्रम्
कामसूत्रम् (Kamasutra) इति ग्रन्थः वात्स्यायनमुनिप्रणीतः, कामकलासम्बद्धः ग्रन्थः एषः । स्त्री-पुरुषयोः शारीरकसम्बन्धः एव कामः इति नास्ति । काम कः? इति यदि ज्ञातुम् इच्छन्ति तर्हि सम्यग् रीत्या अवश्यमेव पठितव्याः कामसूत्रम्, अनङ्गरागः, रतिरहस्येत्यादयः अमरग्रन्थाः।
मूलकर्ता कः[सम्पादयतु]
कामशास्त्रं प्रजापतेः एव आगतम् । अत्र प्रमाणमेवमस्ति
- प्रजापतिर्हि प्रजाः सृष्ट्वा तासां स्थितिनिबन्धनं त्रिवर्गस्य साधन मध्यायानां
शतसहस्रेणाऽग्रे प्रोवाच - वात्स्यायनकामसूत्राणि------१.१.५
त्रिवर्गो नाम धर्मार्थकामाः । एषु त्रिषु कामस्यैव प्राधान्यम् । कामं विना सृष्टिरेव न भवति । "स एकाकी न रमते । स द्वितीयमैच्छत्, बहु स्यां प्रजायेयेति, इच्छामात्रं प्रभोस्सृष्टिः" इत्याद्युपनिषत्सूक्तयोऽपि कामस्यैव प्राधान्यं सूचयन्ति । धर्माविरुद्धावेव अर्थकामौ सेवेतेति ज्ञापयितुं धर्मस्य प्राधान्यं दत्तम् । कामसूत्राणि वात्स्यायननाम्ना प्रसिद्धानि । सः न कर्ता । मल्लनागाचार्य इति कश्चित् विद्वान् वत्सराजस्य पुत्रान् संस्कृतवानिति कारणतः तस्येव वात्स्यायन इति नामागतमिति कथ्यते । मल्लनागः स्वस्मात्प्राक् स्थितान् कामशास्त्रग्रन्थान् उत्सन्नप्रायान् सङ्गृहीतवानिति कथ्यते । दत्तकः बाभ्रव्यः चारायणः सुवर्णनाभः औद्दालकिः घोटकमुखः गोनर्दीयः गोणिकापुत्रः कूचुमारः इत्यादि कामशास्त्रविस्तारकाः आसन् । एतेषां पुस्तकानि सर्वाण्यपि वात्स्यायनबिरुदभाक् मल्लनागाचार्यः सङ्गृहीतवान् । अतः मल्लनागाचार्योऽपि सङ्ग्रहकर्तेति सन्धातेति ज्ञातव्यं भवति । कामसूत्राणि तु वात्स्यायननाम्ना प्रसिद्धिङ्गतानि ।
वात्स्यायनस्य कालः[सम्पादयतु]
क्रीस्तोः प्राक् १५० वत्सरकालीनस्य पतञ्जलिमहर्षेः महाभाष्यस्थितव्याकरणशास्त्ररचनावश्यकतादिविषयाः वात्स्यायनकामसूत्रग्रन्थे त्रिवर्गप्रतिपत्त्यध्याये दृश्यन्ते । अतः वात्स्यायनोऽयं पतञ्जलिसमीपकालीनत्वेन क्रीस्तोः प्रागेव द्वितीयशताब्दीय इति निश्चीयते प्रसिद्धविद्वद्भिः श्री पञ्चाग्नुल आदिनारायणशास्त्रिमहोदयैः स्वकीये यशोधरीयजयमङ्गळव्याख्यानस्य आन्ध्रविवरणग्रन्थे । वात्स्यायनकामसूत्राणां "जयमङ्गळ"मिति नाम्ना यशोधरपण्डितः व्याख्यामकरोत् । तद्व्याख्यानस्य आन्ध्रविवरणम् पञ्चाग्नुल आदिनारायणशास्त्रिमहोदयाः कृतवन्तः । तद्ग्रन्थादेव उद्धृत्य एष लघुपरिचयः क्रियते । अस्मिन्ग्रन्थे साङ्घिक, राजकीय, आर्थिक, सांस्कृतिक, विविधशास्त्रीयविषयाः बहवः सन्ति ।
कामसूत्रग्रन्थस्य विभागाः[सम्पादयतु]
- १. साधारणाधिकरणम्----अस्मिन्नध्यायाः सूत्राणि च एवं सन्ति------- -
-
- १. शास्त्रसङ्ग्रहाध्यायः-----सूत्राणि--१ तः ८७ ।
- २.त्रिवर्गप्रतिपत्त्यध्यायः (सूत्राणि---८८ तः १३९),
- ३.विद्यासमुद्देशाध्यायः--(सूत्राणि--१४० तः १६४),
- ४.कामसूत्रं--नागरकवृत्ताध्यायः-(सूत्राणि--१६५ तः २१६),
- ५. नायकसहायदूतीकर्मविमर्शाध्यायः--(सूत्राणि--२१७ तः २५७)
-
- २.साम्प्रयोगिकाधिकरणम्---अत्र
-
- १.रतावस्थापनाध्यायः--(सूत्राणि--२५८ तः ३३४),
- २.आलिङ्गनविचाराध्यायः--(सूत्राणि--३३५ तः ३६६),
- ३.चुम्बनविकल्पाद्यध्यायः---सूत्राणि---३६७ तः ४००),
- ४.नखजात्यध्यायः--(सूत्राणि---४०१ तः ४३२),
- ५.दशनच्छेद्याद्यध्यायः(सू ४३३ तः ४७५),
- ६.संवेशनचित्ररताध्यायः-(सू--४७६ तः ५२४),
- ७.प्रहणनयोगाः--सीत्कृतक्रमाः-(सूत्राणि--५२५ तः ५५६),
- ८.पुरुषोपसृप्ताध्यायः-(सू-५५७ तः ५५८),
- ९.औपरिष्टकाद्यध्यायः--(सू ५८९ तः ६२९),
- १०.रतारम्भावसानिकाध्यायः-(सू ६३२ तः ६८५)
-
ग्रन्थे ७२८ पृष्ठानि १७०० सूत्राणि, विषयास्तु प्रत्यध्याये बहवस्सन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Sir Richard Burton's English translation on Indohistory.com
- The Kama Sutra in audio format from LibriVox
- The Kama Sutra in the original Sanskrit provided by the TITUS project


c: text/html

text:
बास्केट्बाल्-क्रीडा
अन्तर्विषयाः
करण्डककन्दुक क्रीडा (Basket Ball)[सम्पादयतु]
-
-
- गतिप्रकर्षाद् वपुषश्च मत्याः, सत्प्रत्ययात् क्रीडकपञ्चकाभ्याम ।
- करण्डके कन्दुकपातनेन, क्रीडेयमीड्यास्ति मिथः समाजे ॥१॥
-
-
-
- सतर्कता-स्फूर्ति -विवेक -निष्ठा -सूक्ष्मेक्षिका- सन्तुलनैर्नितान्तम् ।
- दत्तावधानाः कृतिमादधाना भवन्ति भूमाविह लब्धमानाः ॥२॥
-
ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः[सम्पादयतु]
कस्मिन्नपि कर्मणि प्रवृत्त्यनन्तरं मुहुर्मुहुस्तस्य प्रयोगेणानन्दोपलब्धिर्भवति । यदा कदा तस्मिन् न्यूनताऽधिकता विकारो वैशिष्ट्यञ्चापि प्रविशति । तदाधारेणा नवीनस्य कर्मण उत्पत्तिरपि भवति । इत्यमेव करकन्दुक-पादकन्दुक- क्रीडादीनां प्रयोगेषु साम्य-वैषम्पाभ्यामस्याः 'करण्डक -कन्दुक-क्रीडा" या जनिरभूदिति प्रतीयते । अस्याः क्रीडाया विकासे 'वाई.एम.सी.ए.‘स्प्रिंगफील्ड्’ स्थिते "शारीरिक शिक्षा-महाविद्यालये’ श्रीनाथस्मिथ-द्वारा सन् १८६१ वत्सरेऽक्रियत । १८६४ वर्षे तत्र प्रथमं सङ्घस्य स्थापनाऽभूता । १६०८ तमे वर्षे राष्ट्रियसङ्घस्योदयानन्तरं नियमाः स्वीकृताः १६३२ तमे हायने च सर्वतः प्रथमं प्रतियोगिताऽजायत । क्रमेण विश्वक्रीडाप्रतिस्पर्धासु स्थानं सम्प्राप्य १६५० तमे वर्षे विश्वक्रीडा-नायकताऽप्यारभत । भारते क्रीडेयं १६३० ई.तः प्रारब्धा विकसिता च सती लोकप्रियतां प्राप्नोत् । १६५० ई.वर्षे बालसङ्घस्य स्थापनाऽभूत् । साम्प्रतं विद्यालयेषु महाविद्यालयेषु च बालका बालिका वा पूर्णया रुच्या खेलन्ति । स्वल्पेन समयेन स्वल्पे क्रीडाक्षेत्रे स्वल्पैः साधनैः कौतूहलं वर्धयन्तीयं क्रीडा शरीरस्य सर्वेषामङ्गानां विकासाय पुष्टये च महत्त्वपूर्णा विद्यते ।
क्रीडाङ्गणं क्रीडोपकरणानि च[सम्पादयतु]
तीव्रया गत्या क्रीडनीयायां 'करण्डक-कन्दुक-क्रीडा’ यां नियमज्ञानमावश्यकं विद्यते । क्रीडायाः पूर्ण आनन्दोऽपि तथैव प्राप्यते यदा क्रीडका नियमज्ञा भवन्ति तथा तदनुसृत्यैव क्रीडन्ति। अनया दृष्ट्याऽधो दर्शितदिशा क्रीडाङ्गण-क्रीडोपकरणव्यवस्था समीचीना विधीयते -
(क) क्रीडाङ्गणम्[सम्पादयतु]
इयं क्रीडाऽनावृते प्राङ्गणे, विशाले प्रकोष्ठे तथा काष्ठपट्टवति धरातले क्रीडयते ।
- (१) अस्याः क्रीडाङ्गणं २६ मीटरमितमायतं १४.मी मानेन च विस्तृतं भवति ।
- (२) प्राङ्गणं स्वच्छं सुन्दरं वज्रचूर्णेन दृढमथवा मृत्तिकाया अपि भवितुं शक्नोति । परं तस्मिन स्खलनस्य सम्भावना न भवेत् ।
- (३)यदि विशाले भवने क्रीडाङ्गणं निर्मीयते तदा प्रकोष्ठस्योच्चता ७ मी.मिता तथा प्रकाशस्य पूर्णा व्यवस्था विधातव्या । प्रकाशो नेत्रेषु चाकचक्य -क्षेपको न भवेदिति विशिष्य ध्येयम् ।
- (४) क्रीडाक्षेत्रस्य सर्वेष्वपि भागेषु पर्याप्तरुपेण स्थानं रिक्तमपेक्षितं भवति, यतो वेगेन धावन क्रीडकः करण्डिकायां कन्दुकनिपातनात् परमथवा सहयोगिने कन्दुकप्रदानात् परं स्वीयां गतिं नियन्त्रयितुं शक्नुयात् ।
(ख) रेखाः[सम्पादयतु]
क्षेत्रस्य सीमरेखाः स्पष्टतया दृष्टिगोचरा भवेयुः । रेखानामा धारेणा क्रीडाव्यवस्थापने सौविध्यं भवति तथा क्रीडका अपि नियमानुसारं क्रीडने पत्परा भवन्ति ।
- (१) क्षेत्रस्य सीमरेखातोऽग्रे १ मीटरमिते विप्रकृष्टे परित एकाऽन्यापि रेखा कार्या यस्या निकटे स्थित्वा जनाः क्रीडनं विलोकयेयुः ।
- (२) रेखायाः ५ सै.मी.मिता स्थूलता भवेत् ।
- (३) मध्यरेखा क्षेत्रं मध्यभागाद् विभनक्ति, ततोऽग्रिम-पृष्ठभागौ मन्येते ।
- (४) क्षेत्रमध्ये वृत्तमेकं भवति यस्य व्यासः १.८० मी.मितो भवति ।
- (५) अन्त्यरेखाया एकस्य कोणस्य ४ मी.दूरे ७ मी.मितैका रेखा भवति । यथा ५.८० मी. मितेनान्तरेणैकमन्यद् वृत्तं विधीयते यस्य व्यासोऽपि १.८० मी. भवति । अस्य मध्यरेखाऽन्त्यरेखायाः समानान्तरशालिनी भवति । इयं रेखा उन्मुक्तप्रक्षेप (फ्री थ्रो) रेखा निगद्यते । इयं २.६० मी. आयता भवति ।
(३) फलकम् (बोर्ड)[सम्पादयतु]
- (क) ३. सै.मी .स्थूलेन काष्ठपट्टकेन निर्मितमिदं फलकं १.८० मी. आयतं तथा १.२० मी. विस्तृतं भवति । भूमेरस्योच्चता २.७५ मी. तथाऽन्त्यरेखात इदं १.२० मी. अन्तर्भागे स्थाप्यते ।
- (ख) फलकस्य स्तम्भा अन्त्यरेखातः ४० सें मी. पृष्ठभागे पूर्णतया सुदृढा निखन्यन्ते । यतः फलके कन्दुक्स्य सङ्घट्टनेन परावर्तनं (रीबाउस) मिलेत् ।
- (ग) फलकस्य चतुर्ष्वपि भागेषु कृष्णवर्णा रेखा प्रायः ५ सै.मी मिता भवति।
- (४) करण्डकम्
फलकस्याधः ४० सै.मी.मिते दूरवर्तिनि भ.गे मध्ये एकं वृत्ताकारकमायसं गोलकं भवति । लोहसूत्रस्य स्थूलता २० मी.मी.मिता तथा वृत्ताकारस्यान्तरिको व्यासः ४५ सै.मी.मितो भवति । अयं गोलकारः फलकात् १५ सै.मी दूरे योजितो भवति ।अस्मिन् गोलके एका सूत्रमयी जालिका ६० से.मी.मीता प्रलम्बासन्नद्धा क्रियते । अस्यैवाभिधानं 'बास्केट्’ इत्यस्ति ।
- (५) कन्दुकः
कन्दुकस्य वृत्तता ७५ सै.मी.मिता तथा भारः ६२५ ग्राम मितो भवति । यदि कन्दुकः क्रीडाक्षेत्रे स्कन्धयोः समानायामुच्छतायां प्रक्षिप्येत तदा तदीयोच्छलनं १.८० मी .मितं स्यात् । कन्दुक्स्य वर्तुलता समुचिता भवेदन्यथा तस्य सन्तुलनं यथोचितं न स्थास्यति किञ्च क्रीडकेभ्य आदान- प्रदानकाले नियन्त्रणेऽपि काठिन्यं भविष्यति ।
क्रीडकाः क्रीडा विधयश्च[सम्पादयतु]
(१) क्रीडकास्तेषां नियमाश्च[सम्पादयतु]
- (क) दलयोजना-अस्यां क्रीडायां प्रतिदलं पञ्च पञ्च क्राडका भवन्ति । क्रीडाक्षेत्राद् बहिः प्रतिदलमन्ये सप्त-सप्त क्रीडका अपि परिवर्तनाय प्रतिनिधिरुपेण सथाप्यन्ते येषां यथासमयं क्रमेण कन्दुकस्य बहिर्गमनात् परं परिवर्तनं कर्तुं शक्यते ।
- (ख) वेष-भूषा -प्रतिदलं क्रीडकानां वस्त्रोपवस्त्रे भिन्न-भिन्नवर्णमये भवतः । यथोचितं क्रमाङ्का अपि वक्षसि पृष्ठे वाऽङ्किता भवन्ति यतः केन किं कृतमिति ज्ञानं सुकरं भवेत् ।
- (ग) क्रीडक-नियमाः कस्यापि क्रीडार्थिनः क्रीडाङ्गणे सञ्चालकस्याज्ञां विना प्रवेष-निर्गमौ न भवतः । दलनायकः कस्या अपि समस्यायाः समाधानाय सञ्चलकेनालपितुं प्रभवति । विरोधिभ्यः साक्षात कथनं नोचितम् । सत्यां त्रुटौ हस्तावुत्थाय त्रुटिः स्वीकार्या ।
- (घ) क्रीडक-परिवर्तनम् -कन्दुकस्य बहिर्गमनकाले, क्रीडकस्य स्थाने परिवर्तनं क्रियते तस्य क्रमसंख्या गणकाय सूच्यते परिवर्तितश्च २० मिनटाभ्यन्तर एव क्षेत्रमागच्छेत् ।
(२) क्रीडानियमाः[सम्पादयतु]
- (क) समयः -इयं क्रीडा २०-२० मिनटानां द्वाभ्यामर्धाभ्यां तथा १० मिनटानां विश्रामेण सम्पद्यते । क्रीडायाः सञ्चालको मुद्रामुच्छाल्य दलस्य क्रीडस्थलाय दिशश्चयनं कारयति तत्र दलनायकावधिकुरुतः । क्रीडारम्भाय सञ्चालकः कन्दुकं क्रीडाङ्गण- मध्यवृत्तादुच्छालयति तथा द्वौ विपक्षक्रीडकौ कन्दुकं बलाद् गृह्णीतः ।
- (ख) सावरोध-घटिका-
कन्दुकोत्पतनात् परं 'समय-पालः’ सावरोध घटिकां (स्टापवाच) प्रचलयति तदाधारेण समयाङ्केनं च भवति । निर्णयं विना क्रीडासमाप्तिर्भवति तदा ५-५ मिनटान्यतिरिक्तानि भूयोऽपि दीयन्ते समयाधिकारी क्रीडावरोधे सति घटिकामप्यवरुणत्ति । गणकोऽङ्कोपलब्धिमङ्कयति । अङ्कपूर्न्यनन्तरं कन्दुकः पराचिताय दलाय दीयते ।
- (ग)क्रीडातः कन्दुकस्य बहिर्गतत्वं -(१) गणनापूर्तौ , (२) विशिष्टायां त्रुटौ, (३) मुक्तप्रक्षेपान्तरं, (४) कन्दुकस्य फलकेऽवरोधात् (५) सञ्चालकस्य सङ्केते तथा (६) पार्श्वप्रक्षेपे सति मन्यते ।
- (घ) प्रधिकारिणः -क्रीडाया अनुशासनपूर्वकं सञ्चालनाय चत्वारोऽधिकारिणोऽस्यां भवन्ति । (१-२) सञ्चालक-युगलम्, (३) एको गणकः (४) एकः समयाधिकारी च ।
- (ङ) घटिकावरोध-करणानि -नियमभङ्गः, त्रुटिपूर्णं क्रीडनम्, कन्दुकावरोधः, पुनः क्रीडारम्भे विलम्बः, क्रीडकस्य रुग्णता , ३० सै.क्षणानां निर्णयस्तथा विशिष्टाअ त्रुटिः -सन्ति । सञ्चालकः शुषिरवादनेन क्रीडां समाप्नोति तत्र समयावधिपूर्तिः समयपालनावहेलनादीनि च कारणानि भवन्ति ।
(च) त्रुटयः -अस्यां क्रीडायां त्रुटयो (फाउल) नानाविधा भवन्ति, यथा-सर्वसाधारणी (कामन), वैयक्तिकी, अभद्रव्यवहाररुपा नियमावहेलनजा च परस्परं सहयोगेन क्रीडका अधिकारिणश्च सावधानतया क्रीडामिमां सयोजयन्ति तदेयमतिवानन्द-प्रदायिनी भवति ।
केचन विशिष्टा निर्देशाः शब्दाश्च[सम्पादयतु]
करण्डक-कन्दुक- क्रीडा तीव्र-गत्या क्रीडनीया क्रीडा विद्यते, अतः प्रत्येकं क्रीडकेन पूर्वं नियमानां दृढोऽभ्यासः कर्तव्यः । कीडाङ्गणेऽवतरणात् पूर्बं शारीरिक्युष्णता, दीर्घश्वासाभ्यासः, गतिवृद्धये नियमितो व्यायामस्तीव्रधावनाभ्यासश्चेति प्रक्रियासु प्रावीण्यं प्राप्तव्यम । निम्नलिखिताः शब्दाश्चास्यां प्रयुज्यन्ते -
कन्दुकप्राप्तिः -(बाल लेना) कस्मादपि क्रीडकात् कन्दुकप्राप्तेः प्रयासः स्ववक्षसि कर्तव्यः क्रीडकस्य गतिविधयो ज्ञातव्याः । मिथः सहयोक्तव्यम् । कन्दुकस्य प्राप्तिसमकालमेव स्वस्याः स्थितेः परिज्ञानं विधाय पश्चादग्रे वर्धितव्यम् ।
सहयोगिने कन्दुक-लम्भनम् -(पास देना) अस्यां क्रियायां सतर्कतापूर्वकं क्रीडको विरोधिनः संरक्ष्य स्वसहक्रीडकाय क्न्दुकं वितरति । अतः स विपक्षक्रीडकाद् दूरे तिष्ठेत, लक्ष्यं साधयेत्, कन्दुकं साधु नियन्त्रयेत्, विरोधिनं वञ्चयित्वा स्वस्थितिं व्यवस्थाप्य, प्रक्षेपणे स्फूर्तिं विधाय क्रीडेत् । एतदर्थं पूर्ववर्णित-वञ्चनाग्रेवर्धन(ड्रिबलिंग) प्रक्रिययोर्जानमप्यत्यावश्यकं वर्तते ।
पदस्थैर्थम् -(पीवट) ड्रिबलिंगसमये क्रीडको यदाऽग्रे वर्धते तदा रक्षकक्रीडकस्तमवरुणद्धि तस्यां स्थितौ स कन्दुकं नीत्वा स्थिरो भवति । परं तदा स स्वं पादं स्पन्दयितुं न शक्नोति परं द्वितीयः पादो भ्रमणे शक्तो भवति । इयं स्थितिः पदस्यैर्य-(पीवट)नाम्ना ज्ञायते ।
फ्री थ्रो -मुक्तप्रक्षेपणम् । रीबाउण्ड -कन्दुकस्य फलकसङ्घटनात् परं पुनरागमनमुच्यते । इदमाक्रमणं रक्षकरुपाभ्यां द्विधा भवति ।
शूटिंग्- लक्ष्यसाधनम् (दूरतः समीपतो वा)-इदमपि दूरतो निकटातश्च क्रियते तथैकेन हस्तेन द्वाभ्यां हस्तभ्यां च ताडनेन पुनरपि द्विविधं भवति ।
संरक्षण- विधेश्चत्वारो विभागाः सन्ति
- (१) अवरोधः (ब्लाकिंग)
- (२) निवर्तनम् (टेकलिंग)
- (३)रक्षणयोजना (डिफेन्स प्लानिंग)
- (४) रक्षणं (गाडिग) च। एतेषां नियमा अपि क्रीडकेन ज्ञातव्याः । किञ्च-
-
-
- आदाने वा प्रदाने प्रभवति कुशलः कन्दुकस्य प्रहर्ता
- क्षेत्रं रक्षन करण्डे क्षिपति च सततं कन्दुकं सावधानः ।
- उत्साहेन प्रबुद्धः प्रगतिपथ इतो तीव्रगत्या प्रवृद्धः
- श्रित्वा क्रीडाङ्गणस्थो घ्रुवमिह लभते कीर्तिमानं जयञ्च ॥
-
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरंगिणी
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Historical
- Naismith Museum & Basketball Hall of Fame – Almonte, ON
- Basketball Hall of Fame – Springfield, MA
- Hometown Sports Heroes
- Organizations
- Basketball at the Olympic Games
- International Basketball Federation
- National Basketball Association
- Women's National Basketball Association
- Continental Basketball Association (oldest professional basketball league in the world)
- National Wheelchair Basketball Association
- Other

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
के जे येसुदास्
डा. कत्तस्सेरि जोसेफ् येसुदासः (जननम् - क्रि.श. १९४०तमवर्षस्य जनवरिमासस्य दशमं दिनम्) भारतस्य अग्रमान्येषु सङ्गीतविद्वत्सु अन्यतमः । अपि च अनेकासु भारतीयभाषासु चलच्चित्रगीतानि गीतवान् । अयं कर्णाटकसङ्गीतस्य मधुरकण्ठः गायकः । केरळराज्यस्य कोच्चिमण्डले अस्य जननम् अभवत् । प्रसिद्धगायकस्य चेम्बै वैद्यनाथ भागवतस्य शिष्याग्रेसरः अभवत् । भारतीयचलच्चित्रस्य नेपथ्यगायकत्वेनापि अस्य ख्यातिः अस्ति । अयं मलयाळंभाषा,तमिळुभाषा, हिन्दीभाषा, कन्नडभाषा, इत्यादिषु भारतीयभाषासु चित्रगीतानि सहस्रशः गीतवान् । अस्य कण्ठश्रिया भारतम्।भारतस्य अग्रश्रेण्याः गायकेषु अन्यतमः अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
बाल्यं सङ्गीतशिक्षा च[सम्पादयतु]
येसुदासः केरळराज्यस्य पोर्टकोच्चिप्रदेशे क्रि.श. १९४०तमे वर्षे जनवरिमासस्य दशमे दिने अजायत । अस्य पिता अगस्टैन् जोसेफ् माता अलिजबेत् जोसेफ् इति । अस्य प्रथमः सङ्गीतगुरुः कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीतज्ञः मलयाळं नाटकरङ्गस्य कलावित् अस्य पिता एव । तत्पश्चात् केरळस्य तिरुपुनितुर इति ग्रामे सङ्गीताकादेमीं प्रविश्य स्वस्य सप्तमे वयसि प्रचलिते सङ्गीतप्रतियोगितायां जयाशाली भूत्वा स्वर्णपदकं प्राप्तवान् । सङ्गीतस्य उन्नताध्ययनार्थं चेम्बै वैद्यनाथ भागवतः इति तत्कालीनप्रसिद्धं गुरुम् उपगतवान् । क्रि.श. १९७४तमे वर्षे गुरोः अकालमरणात् अस्य सङ्गीताध्ययनम् अवरुद्धम् ।
वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
नेपथ्यगायकत्वेन अस्य प्रथमगीतं क्रि.श. १९६१तमे वर्षे लोकार्पितस्य ' काल्पादुवुकल् ' इति मलयाळभाषायाः चलच्चित्रे अस्ति । एतावत् अनेन ५०सहस्राधिकगानानि अनेन गीतानि । एतेषु अस्य मातृभाषया मलयाळभाषया अधिकानि गीतवान् । एतदतिरिच्य कन्नडभाषया, हिन्दीभाषया, तमिळुभाषया, तेलुगुभाषया, बङ्गालीभाषया, गुजरातीभाषया, ओडिशाभाषया, मराठीभाषया, संस्कृतभाषया, तुळुभाषया, पञ्जाबीभाषया, अपि च रष्यन्, अरेबिक्, ल्याटिन्, इङ्ग्लिष् इत्यादिभिः वैदेशिकभाषाभिः गीतानि गीतवान् । अस्य सङ्गीतवृत्तेः सुवर्णमहोत्सवे सङ्गीतस्य विषये एवम् उक्तवान् । सङ्गीते विज्ञानम् अस्ति । तज्ज्ञात्वा युवानः अत्र अध्ययननिरताः भवेयुः । प्रत्येकं रागे विज्ञानस्य पृष्ठभूमिः अस्ति । तदविज्ञाय अभ्यासं करोति चेत् प्रयोजनं नास्ति । अस्य सांस्कृतिकपामुख्यं ज्ञातव्यम् । संस्कृतभाषा सर्वभाषाणां जननी अतः मलयाळभाषविदः मया अन्यभाषासु अपि गातुं शक्तवान् । कर्णाटकसङ्गीतं तु समुद्रस्य तरङ्गः इव अहम् अत्र प्रथमतरङ्गे अस्मि । सङ्गीतस्य पूर्णपरिभाषां ज्ञातुम् एकं जन्म पर्याप्तं न भवति । नाहं विद्वान् अहं विद्यार्थी एव इति अवदत् ।
वैयक्तिकजीवनम्[सम्पादयतु]
येसुदासस्य पत्न्याः नाम प्रभा । एतयोः दम्पत्योः विनोदः विजयः विशालः इति त्रयः पुत्रा सन्ति । तमिळुनाडुराज्यस्य राजधान्यां चेन्नैनगरे अस्य वासः भवति ।
प्रशस्तिपुरस्काराः[सम्पादयतु]
-
- अत्युत्तमनेपथ्यगायकः इति सप्तवारं राष्ट्रप्रशस्तिः ।
-
- अत्युत्तमः मलयाळंनेपथ्यगायकः इति १६वारं केरळराज्यस्य प्रशस्तिः ।
-
- क्रि.श. १९७२तमे वर्षे भारतसर्वकारस्य सर्वोच्चाप्रशस्तिः पद्मश्रीप्रशस्तिः
-
- क्रि.श. १९७४तमे वर्षे सङ्गीतराजः इति उपाधिः। चेम्बै
-
- अत्युत्तमः तमिळुभाषानेपथ्यगायकः इति क्रि.श. १९८८तमे वर्षे तमिळुनाडुराज्यसर्वकारस्य आन्ध्रप्रदेशराज्य सर्वकारस्य प्रशस्तिः ।
-
- क्रि.श. १९८९तमे वर्षे अण्णामलैविश्वविद्यालयात् सादरडाक्टरेट्पदवी ।
-
- क्रि.श. १९६५ तमे वर्षे तदानीन्तनसोवियत् गणराज्येन तस्मिन् देशे विविधस्थानेषु सङ्गीतगोष्ठीः आयोजयितुम् आमन्त्रणं प्राप्तवान् ।
अभिनेता अपि[सम्पादयतु]
कानिचन प्रसिद्धचलच्चित्रगीतानि[सम्पादयतु]
- टु टु टु बेडप्प.... (प्रेममयी) कन्नडचलच्चित्रस्य प्रथमनेपथ्यगानम् । अपि च डा.राजकुमरस्य अभिनये गीतस्य एकैकं चित्रम् ।
- हेण्ने निन्न कण्ण नोट मिञ्चु... (प्रेममयी)
- हूवन्ते हेण्णु नगुतिरबेकु... (किलाडि किट्टु)
- मनेये मन्त्रालय मनसे देवालय.... (मनेये मन्त्रालय)
- आ कर्णनन्ते नी त्यागियादे... (कर्ण)
- नटन विशारद नटशेखर...(मलयमारुत)
- नगुमो मुगलेनि.. (रायरुबन्दरु मावन मनेगे)
- मातु तप्पिदळु... (हुच्च)
- तायि एन्दल्लि.... (नञ्जुण्डि)
- नम्मूर युवराणि.....(रामाचारी)
- लालि लालि मलगिरुव (स्वाति मुत्तु)
- मधुर बलु मधुर बाळु जेनादाग... (बाळु जेनु)
- ओहो वसन्त हृदय अरळो काल... (गोपिकृष्ण)
- तामसमेन्ते वरुवान्... (भार्गवी निलयम्, क्रि.श. १९६४)
- इन्नले मयन्गुम्बोल्.. ( अन्वेशिचु कन्देथियिल्ला, क्रि.श. १९६७)
- स्वप्नङ्गळे... ( कव्यमेला, क्र्.श. १९६५)
- हृदयसरस्सिले... (पाडुन्न पूज़ा कि.श. १९६८)
- पोन्वेयिल्... (निर्तसाले, क्रि.श. १९७२)
- अष्टमुडि... (मनवत्ती, क्रि.श. १९६४)
- आयिरुम् पदसरम् (नाडि, क्रि.श. १९६९)
- मनुष्यन्.... ( अचनुम् बप्पयुम् क्रि.श. १९६९)
- श्याम मेघमे....(समयमयिल्ल पोलुम्, क्रि.श १९७८)
- एळुस्वरङ्गळु... (चिरियो चिरि, क्रि.श. १९८२)
- काय्योळिनिज तारकम्...(जिजगन्दर्वन्, क्रि.श. १९९१)
- आदियुश सन्ध्या... (पळसि राजा, क्रि.श. २०१०)
- ओ गोरियारे... (नैया)
- सुनयना.... (सुनयन)
- चान्द जैसे मुकडे पे...(सावन को आने दे)
- कहाँ से आये बदरा (चसमे बद्दूर्)
- नि स गम पा... (आनन्द महल्)
- गोरि तेरा गांव... (चित्तचोर्)
- का करू सजनि आये न बालम् (स्वामी)
- दिल् के टुकडे टुकडे करके (दादा)
- देवुडे इच्चुडु विधि ओकटि... (अन्तुलेनि कथा, क्रि.श. १९७६)
- चुक्कल्ले तोचवे एन्नेल्ले कचवे... (नेरीक्षण, क्रि.श. १९८१)
- नवरस सुम मालिका.... (मेघसन्देशम्, क्रि.श.१९८३)
- तेलवरदेमो स्वमी... (श्रुतिलयलु, क्रि.श. १९८७)
- तुलसि दलमुलचे सन्तोशमुगा... (रुद्रवीणा, क्रि.श. १९८८)
- आ पूल रङ्गु.... (दोङ्ग पोलीस्, क्रि.श १९९२)
- अन्दमैन वेन्नेललोन... (अस्सेम्ली रौडी, क्रि.श. १९९१)
- मुद्दबन्ति नव्वुलो... (अल्लुडुगारु, क्रि.श. १९९१)
- मुद्दुतो ओनमालु.... (मेजर् चन्द्रकान्त, क्रि.श. १९९२)
- बृन्दावनमाली....(तप्पु चेसि पप्पु कूडु, क्रि.श. २००३)
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]


text:
चामुण्डिपर्वतः
चामुण्डीपर्वतः (Chamundi Hills) कर्णाटकस्य मैसूरुनगरे विद्यमानः कश्चन पर्वतः । अयं ३४८९ पादपरिमितोन्नतः अस्ति । अस्मिन् प्रदेशे स्थितस्य चामुण्डेश्वरीदेवालयस्य भव्यं शिखरं ६४० मीटर् उन्नतं , २००० वर्षप्राचीनं च । चामुण्डीपर्वतप्रदेशः आकर्षकः अस्ति । एतत् स्थानं पवित्रम् इति प्रसिद्धम् अस्ति । अत्र चामुण्डेश्वरी शक्तिदेवतारूपेण अस्ति । अत्र आगन्तुं १००० सोपानानां पादमार्गः (४.कि.मी मितः) अस्ति । २३ कि.मी. मितः सुसज्जितः वाहनमार्गः च अस्ति । पर्वतमार्गे २६ पादोन्नतः, २५ पादविस्तारवान् कृष्णाशिलायाः बृहन्नन्दीविग्रहः अस्ति । क्रिस्ताब्दे १६६४ तमे वर्षे निर्मितः दर्शनीयः एकशिलानन्दिशिल्पः एषः ।


text:
नाशिकमण्डलम्
नाशिकमण्डलं(मराठी: नाशिक जिल्हा, आङ्ग्ल: Nashik District) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं नाशिक इत्येतन्नगरम् | मण्डलमिदम् ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्णं यतो हि राम-सीता-लक्ष्मणानाम् १४ वर्षीयवनवासस्य मुख्यस्थानं नाशिक आसीत् इति मन्यते ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
नाशिकमण्डलस्य विस्तारः १५,५३० च.कि.मी. अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि जळगावमण्डलं, पश्चिमदिशि गुजरातराज्यम्, उत्तरदिशि धुळेमण्डलं, दक्षिणदिशि अहमदनगरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले २,६०० मि.मी. वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्य मण्डलस्य प्रमुखा नदी गोदावरी नदी । नाशिकमण्डलं परितः नव-पर्वतानां आवलिः अस्ति ।
कृष्युत्पादनम्[सम्पादयतु]
'बाजरी', गोधूमः च उत्पाद्यते सर्वाधिकम् । हरितशाकानि, पलाण्डुः, इक्षुः, द्राक्षाफलम् अपि कृष्युत्पादनानि सन्ति अत्र । अत्रस्थाः कृषकाः पशुपालन-पुष्पनिर्मिति-कुक्कुटपालनव्यवसायेषु अपि रताः ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
नाशिकमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ६१,०७,१८७ अस्ति । अस्मिन् ३१,५७,१८६ पुरुषाः, २९,५०,००१ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रति च.कि.मी. ३९३ जनाः निवसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रति च.कि.मी. ३९३ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २२.३०% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३४ अस्ति । अत्र साक्षरता ८२.३१% अस्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
मण्डलविषये नैकाः पुराणकथाः सन्ति । अस्य मण्डलस्य नामविषयेऽपि तथैव । रामायणे लक्ष्मणः शूर्पणखायाः नासिकां यस्मिन् स्थाने अच्छिनत् तत् स्थानमिदम् । एनां कथाम् अनुसृत्य एव मण्डलस्य नाम 'नाशिक' अभवत् इति जनाः मन्यन्ते । संस्कृतसाहित्यकारेषु वाल्मीकिः, कालिदासः, भवभूतिः इत्यादयः नाशिकमण्डले स्थित्वा लेखनम् अकुर्वन् । मोघलाधिपत्यकाले स्थानस्य नाम 'गुल्शनाबाद्' इति कृतमासीत् । पेशवे-आधिपत्यकाले राघोबादादा इत्यनेन पुनः 'नाशिक' इति नामपरिवर्तनं कृतम् । पेशवे-आङ्ग्ल-आधिपत्यकाले मण्डलेऽस्मिन् बहुस्थापत्यनिर्मितिः कृता । १८६९ तमे वर्षे एषः प्रभागः मण्डलत्वेन स्थापितः । तदानीमेव अस्य मण्डलस्य व्यापारकेन्द्रत्वेन अपि प्रतिष्ठापना जाता । रेलमार्गः निर्मितः । ततः नाशिकमण्डलस्य समृद्धिः वर्धमाना एव अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले पञ्चदश उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
- सटाणा
- सुरगणा
- मालेगाव
- देवळा
- पेठ
- दिण्डोरी
- चान्दवड
- नान्दगाव
- नाशिक
- निफाड
- येवला
- इगतपुरी
- सिन्नर
- कळवण
- त्र्यम्बकेश्वरम्
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
मण्डलेऽस्मिन् जनाः कृषि-उद्यमेषु रताः सन्ति । कृषिसम्बन्धिताः व्यवसायाः, शर्करा-निर्मिति-उद्यमाः च सन्ति अत्र । मण्डलेऽस्मिन् १७४ मध्यम-बृहदुद्यमाः सन्ति । मण्डलेऽस्मिन् बहूनि धार्मिकस्थलानि सन्ति , जनाः धार्मिककार्येषु अपि रताः सन्ति । कस्मिंश्चित् ग्रामीण-स्थाने जनाः पटनिर्माणोद्योगेन उपजीविकां प्राप्नुवन्ति । इदानीं तु एतैः जनैः निर्मिताः पटाः आन्तर्राष्ट्रियव्यापारेऽपि विक्रीयन्ते । मण्डलेऽस्मिन् 'येवले' इति 'पैठणी'-शाटिकानिर्माणस्थानम् आमहाराष्ट्रं प्रसिद्धम् ।
व्यक्तिविशेषाः[सम्पादयतु]
बहूनां व्यक्तिविशेषाणां जन्मस्थलं, कार्यस्थलं च इदं मण्डलम् । यथा पं.विष्णु दिगम्बर पलुस्कर-येन सङ्गीतक्षेत्रे बहुकार्यं कृतम् ; दादासाहेब फाळके - भारतीय चित्रपट-व्यवसायस्य संस्थापकः अयम् । वि.वा. शिरवाडकर-मराठी-साहित्यक्षेत्रे ख्यातानाम लेखकः ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।
- त्र्यम्बकेश्वर-ज्योतिर्लिङ्गम् - कुम्भमेला (प्रति १२ वर्षे)
- सप्तशृङ्गिदुर्गः, वणी
- श्रीकाळाराम-मन्दिरम्
- मुक्तिधाम
- सोमेश्वरमन्दिरम्
- धम्मगिरिः, इगतपुरी
- भण्डारदरा, कळसुबाई पर्वतशिखरः
- वीर-सावरकर-स्मारकम्
- नरोशङ्कर-मन्दिरम्
- श्रीसुन्दरनारायणमन्दिरम्
- मुक्तिधाम
- सीतागह्वरः
- पाण्डवलयनानि
- समर्थ रामदासांची टाकळी


text:
शिवमोग्गामण्डलम्
शिवमोग्गामण्डलम् (Shimoga district) कर्णाटकराज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । शिवमोग्गामण्डलस्य मण्डलकेन्द्रस्य च नाम समानम् अस्ति । एतत् बेङ्गळूरुतः २७५ कि.मी.दूरे अस्ति । कर्णाटकस्य निसर्गरमणीयं मण्डलम् इदं ’मलेनाडु(पर्वतमयः प्रदेशः) इत्येव ख्यातम् । शिवमुखम् इति पदपुञ्जात् निष्पन्नं पदं शिवमोग्गा इति कथितम् ।अत्र मूलतृणादिवनस्पतिभिः रुचिकरं रसम् उत्पादयन्ति स्म( संग्रहं कुर्वन्ति स्म) । अतः सिहिमगे इति नाम, अनन्तरं ’शिवमोग्गे’ इत्यागतम् । भौगोळिकतया शिवमोग्गमण्डले शालिक्षेत्राणि सन्ति । राज्ये सर्वाधिक वर्षास्थानम् आगुम्बे अत्र अस्ति । दूर्वासक्षेत्रमित्यपि क्षेत्रस्य नाम आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ उपमण्डलानि-७
- २ नद्यः
- ३ विस्तीर्णता
- ४ भौगोलिकता
- ५ इतिहासः
- ६ दर्शनीयानि स्थानानि
- ७ प्रसिद्धानि क्षेत्राणि
- ७.१ १.शिवमोग्गानगरम्
- ७.२ २.बळ्ळिगावे
- ७.३ ३.भद्रावती
- ७.४ ४. कूडली
- ७.५ ५वरदपुर वरदहळ्ळी
- ७.६ ६. उडुतडी -(शिकारीपुर)
- ७.७ ७. शिगन्दूरु (सागर)
- ७.८ ८.होम्बुज- (होसनगर)
- ७.९ ९.केळदी (सागर)
- ७.१० १०.कोडचाद्रिः (सागर)
- ७.११ ११.चन्द्रगुत्ती-(सोरब)
- ८ प्रसिद्धाः व्यक्तयः
- ९ बाह्यानुबन्धः
उपमण्डलानि-७[सम्पादयतु]
शिवमोग्ग, सागर, तीर्थहळ्ळी होसनगर सोरब, शिकारीपुर भद्रावती
नद्यः[सम्पादयतु]
तुङ्गभद्रा, कुमुद्वती, शरावती, वेदवती, वरदा, कुशावती एताभिः नदिभिः एतत् मण्डलं जलसमृद्धम् अस्ति ।
विस्तीर्णता[सम्पादयतु]
८४६५ च.कि.मी
भौगोलिकता[सम्पादयतु]
पश्चिमपर्वतप्रदेशः सह्याद्रिपर्वतश्रेणिः मण्डलस्य सौन्दर्यं वर्धितवती अस्ति । विश्वप्रसिद्धः जोगजलपातः इतः ११३कि.मी.दूरे अस्ति । अत्र शरावतीनदी राजा राणी रोरर् राकेट् इति धाराचतुष्टयेन पतति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
क्रि.पू. तृतीयेशतके साम्राडः अशोकस्य मौर्यसाम्राज्यस्य दक्षिणसीमान्त्यः अयं प्रदेशः । चतुर्थशतकस्य काले कदम्बाः षष्ठे शतके चालुक्याः, तेषां सामन्ताः राजानः गङ्गाः, अष्टमे शतके राष्ट्रकूटाः, एकादशे शतके होय्सलाः, पञ्चदशे शतके विजयनगरराजाः एतस्य प्रदेशस्य शासनं कृतवन्तः।
दर्शनीयानि स्थानानि[सम्पादयतु]
जोगजलपातः, श्रीरेणुकाम्बादेवालयः , चन्द्रगुत्तीदुर्गं ,लिङ्गनमक्कि- जलाशयः, वनके अब्बेजलपातः, भद्रायोजना, होसनगरश्रीरामचन्द्रापुरमठः, लक्कवल्लिजलाशयः, आगुम्बेसूर्यास्तः, मण्डगद्दे पक्षिधाम, अम्बुतीर्थम्, कुन्दाद्रिः,कुप्पवल्लिकविशैलः, कोटेसीतारामाञ्जनेयमन्दिरं, तुङ्गभद्रासङ्गमः, कोडचाद्रिः, तावरेकोप्पसिंहधाम, शिवप्पनायकनकोटे, सिगन्धूरुमाता, दब्बेजलपातः ।
प्रसिद्धानि क्षेत्राणि[सम्पादयतु]
१.शिवमोग्गानगरम्[सम्पादयतु]
(०८२९२) दूर्वासमहर्षिः अत्र तपः आचरितवान् । शिवलिङ्गं बालहनुमन्यंत्रं च पूजितवान् । तदेव अत्र कोटेसीतारामाञ्जनेयः, भीमेश्वरदेवालयरुपेण अस्ति । जनमेजयस्य सर्पयागः अत्रैव कृतः इति विश्वासः अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- बेङ्गळूरुतः २७४ कि.मी ।
- मङ्गलूरुतः २०६ कि.मी.।
- राष्ट्रियराजमार्गः -१३। रेलयानस्य सौलभ्यमस्ति ।
२.बळ्ळिगावे[सम्पादयतु]
द्वादशे शतके बनवासीराज्यस्य राजधानी । एतत् क्षेत्रं बलिपुर- अग्रहारः इति प्रसिद्धम् आसीत् । इन्द्रस्य अमरावती कुबेरस्य अलकावतीव सुन्दरं ‘वैभवोपेतं च आसीत् । ’दक्षिणकेदारमरिकल्याण’ इत्यपि जनाः कथयन्ति स्म । शासनानुसारम् अत्र १३ विद्यासंस्थाः, त्रयः बौद्धविहाराः , द्वादश जैनबसदयः (जैनमन्दिराणि), वाणिज्यकेन्द्राणि च आसन् केदारेश्वरदेवालयः चालुक्यशैल्या रचितः त्रिकूटाचलरुपः अस्ति । कृष्णशिलाशिवलिङ्गः अत्र अस्ति । काशीविश्वेश्वरमन्दिरं (१०६० कि.श) त्रिपुरान्तकेश्वरमन्दिरं , दुण्डिराजगणपतिमन्दिरं च अत्र सन्ति । इतिहासप्रसिद्धायाः नाट्यराज्ञ्याः शान्तलायाः जन्मस्थलम् । महामहिमस्य परशिवस्वरुपस्य अल्लमप्रभोः जन्मस्थानं च ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- शिकारीपुरतः २० कि.मी ।
- शिवामोग्गतः ८० कि.मी.।
- शिराळकोप्पतः २ कि.मी.।
३.भद्रावती[सम्पादयतु]
भद्रानदीतीरे स्थितस्य अस्य क्षेत्रस्य बङ्किपुरं बेङ्किपुरम् इति कथयन्ति स्म । अत्र वङ्किमहर्षेः आश्रमः आसीत् । भद्रानदीतीरे श्री लक्ष्मीनरसिंहस्वामीदेवालयः अस्ति । देवः शङ्खचक्रगदापद्मधारी लक्ष्मीसमेतः च अस्ति । देवालयः होय्सलवास्तुशिल्पशैल्या अस्ति । नक्षत्राकारके मण्डपे त्रिकूटाचलरुपेण त्रीणि गर्भगृहाणि निर्मितानि । पुरुषोत्तमः लक्ष्मीनरसिंहः वेणुगोपालः च अत्र सन्ति । आञ्जनेयदेवालयोऽपि अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- बेङ्गलूरु-शिवमोग्गरेल् मार्गे भद्रावती निस्थानकम् अस्ति ।
- शिवमोग्गतः २६ कि.मी.।
- बेङ्गळूरुतः २५६ कि.मी.।
- मैसूरुतः २२५ कि.मी. ।
- लोकयानानि यथेष्टं सन्ति ।
४. कूडली[सम्पादयतु]
एतत् क्षेत्रं तुङ्गाभद्रानद्योः सङ्गमस्थानम् । पुराणानुसारं भक्तस्य प्रह्लादस्य हरिः नरसिंहरुपेण प्रत्यक्षः अभवत् । स एव नरसिंहः अत्र सालिग्रामरुपे स्थितवान् । चिन्तामणिनरसिंहः पवित्राश्वत्थवृक्षः च अत्र स्तः । रामेश्वर-ब्रह्मेश्वरदेवालयौ शङ्कराचार्यमध्वाचार्ययोः मठौ च स्थः ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- शिवमोग्गतः २६ .कि.मी ।
- भद्रावतीतः २४ कि.मी ।
- वासार्थं मठाः सन्ति ।
५वरदपुर वरदहळ्ळी[सम्पादयतु]
(सागर)- श्रीरामदासवर्यस्य अनुग्रहं प्राप्तवतः श्रीधरस्वामिनः आश्रयः समाधिस्थलं च अत्र स्तः । श्रीधरस्वामी धर्मजागृतिकारणात् यात्रां कुर्वन् अन्ते अत्रत्ये प्रशान्ते रमणीये एकान्ते च स्थले वासम् आरब्धवान् । अत्र प्रतिवर्षं श्रीधरस्वामिजयन्तिः, आराधना, श्रीगुरुपूर्णिमा, विजयदशमीसमये विशेषोत्सवाः च भवन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- सागर- शिवमोग्गमार्गे ८ कि.मी ।
६. उडुतडी -(शिकारीपुर)[सम्पादयतु]
द्वादशशतके सुप्रसिद्धायाः शिवभक्तायाः अक्कमहादेव्याः जनस्थलम् एतत् । शिवः एव स्वपतिः सः एव चेन्नमाल्लिकार्जुनः इति ध्यायन्ती अक्कमहादेवी वस्त्ररहिता कल्याणनगरं गतवती । अन्ते वचनानि रचयन्ती वदन्ती श्रीशैले कदलीवने चेन्नमल्लिकार्जुने ऐक्या अभवत् ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- शिकारीपुरतः २५ कि.मी ।
७. शिगन्दूरु (सागर)[सम्पादयतु]
एतत नदीजलमध्यस्थं विशालः द्वीपः । मलेनाडुप्रदेशः(पर्वतप्रदेशः) शक्तिदेवता ’चौडेश्वरी’ ’शिगन्देश्वरी’ इति देवीं कथयन्ति । सहस्रशः भक्ताः दूरतः अत्र आगच्छन्ति । उत्तमम् नैसर्गिकदृश्यवैभवम् अत्र पश्यामः ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- सागरतः लोकयानम् । जोग-कोगरहळ्ळि-भट्कळ् वाहनमार्गे ४५ कि.मी ।
८.होम्बुज- (होसनगर)[सम्पादयतु]
अस्य हुञ्च पोम्बुर्च इति नामनि स्तः । जैनकाशीति प्रसिद्धे क्षेत्रे पञ्चबसदिदेवालयस्य अग्रे मानस्तम्भः , मुत्तिनकोळ, तपस्थितभङ्ग्यां पञ्चतीर्थङ्कराणां प्रत्येकगर्भगृहाणां दर्शनं विशेषाः । पद्मावती देवालयोऽप्यस्ति । जिनदत्तरायः करिलक्किनामकस्य वृक्षस्य अधः विश्रामं स्वीक्रुतवान् इति विश्वासः । सः वृक्षः अद्यापि अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- शिवमोग्गतः ५४ कि.मी ।
- सागरतः तीर्थहळ्ळिमार्गे रिप्पन् पेटे निस्थानतः समीपे
९.केळदी (सागर)[सम्पादयतु]
एषः प्रदेशः केळदिनायकानां पूर्वतनराजधानी । अत्रत्याः २० नायकाः क्रिस्ताब्द १४९९ तः २७५ वर्षाणि यावत् प्रशासनम् कृतवन्तः । ते शूराः दानशूराः धर्मभीरवः देवालयनिर्माणकर्तारः च । १८ देवालयानां निर्माणं कृतवन्तः । तेषु अघोरेश्वरः शिवस्य पञ्चमुखेषु अन्यतमः (१५४०) । अत्र देवालये जालन्ध्राः, नन्दीमण्टपः, शुकनासी इत्यादयः भागाः शिल्पदृष्ट्या अपूर्वाः सन्ति । होय्सलद्राविडयोः साम्मिश्रशैलीम् अत्र पश्यामः । वीरभद्रदेवालये देवस्य ३२ हस्ताः लोहमये मूर्तिविशेषे द्रष्टुं शक्याः सन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- शिवमोग्गतः ६२ कि.मी ।
- सागरतः ९ कि.मि. ।
- जोगजलपाततः ३३ कि.मी.
१०.कोडचाद्रिः (सागर)[सम्पादयतु]
कोडचाद्रिपर्वतश्रेण्याम् उन्नतः (२३४३ मीटर्) दुर्गमः पर्वत प्रदेशः एषः । उडुपी शिवमोग्गमण्डलयोः सीमाप्रदेशेऽस्ति । अत्र ३२हस्तयुक्तस्य व्याघ्रस्य शिलामूर्तिः कालभैरवदेवालयः, उमामहेश्वरदेवालयः, प्रेक्षणीयाः सन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- जोगतः ६२ कि.मी (शिवमोग्गतः २२५ कि.मी सागरतः ७ कि.मी होसनगरतः २६ कि.मी (पादचारणम् अनिवार्यम् अस्ति । स्वकीयं वाहनं भवति चेदुत्तमम् ।
११.चन्द्रगुत्ती-(सोरब)[सम्पादयतु]
एतस्य पर्वतस्य मूले श्रीरेणुकाम्बादेवालयः आस्ति । एतां गुत्यम्म इति च कथयन्ति । देवालये ६० से.मी उन्नतः परशुरामस्य विग्रहः अस्ति । भवानीतीर्थ-शङ्करतीर्थे अत्र प्रसिद्धे । शूलप्पगुडि, भैरवगुडि च अत्र स्तः। भक्ताः अत्र त्रिशूलं भक्त्या अर्पयन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- सोरबतः २६ कि.मी
प्रसिद्धाः व्यक्तयः[सम्पादयतु]
केलदी चेन्नम्मा अल्लमप्रभुः शिवप्पनायकः अक्कमहादेवी प्रफुल्लचन्द्रः कडिदाळ मञ्जप्पः शान्तवेरी गोपालगौडः एस्.बङ्गारप्पः बि.एस्.यडियूरप्पः के.एस्.ईश्वरप्पः कागोडु तिम्मप्पः यु.आर्.अनन्तमूर्तिः पि.लङ्केशः ना.डिसोजः एम्.के.इन्दिरा के.वि.सुब्बण्णः एन्.एस्.लक्ष्मीनारयणभट्टः गिरिशकासरवल्ली डा.टि.एम्.शिवानन्दय्य ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- Shimoga 2011 census report
- Shimoga Zilla Panchayat
- Shimoga distrcit official website
- Western Ghats
- Map of Shimoga District
- Shimoga results
- ↑ "Shimoga:Census2011". census2011.co.in.
- ↑ "Who's Who". National informatics centre.


text:
अल्मोडा
उत्तराखण्डराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति अल्मोरामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अल्मोरानगरम् । हिमालयपर्वतश्रेण्यां स्वर्गमिव प्रकाशामानं गिरिधाम अल्मोरा । एतत् गिरिधाम दर्शकानां स्वर्गः इति ख्यातमस्ति । अत्र कन्दराः पर्वतशिखराणि नद्यः (रामगङ्गा, कोशी) सर्वाणि दिव्यानि भव्यानि च सन्ति । अत्र समतले वाटिकाः सन्ति । पर्वतारोहिणां प्रियं स्थानमस्ति । अल्मोरातः कारूददेवि मन्दिरपर्यन्तं जनाः आरोहणं कुर्वान्ति । स्वामी विवेकानन्दः इतः एव भारतयात्राम् आरब्धवान् इति इतिहासः। उत्तराखण्डराज्यतः कुमांव् ट्रान्सपोर्ट् इति संस्था प्रवासव्यवस्थां करोति । स्वयं वाहनैः अपि गन्तुं शक्यते।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
मथुरा-बरेली-कोतगोण्ड-अल्मोरा – देहली-पन्तनगरम्-अल्मोरा इति वाहनमार्गः अस्ति । कतगोण्डतः ९० कि.मी. दूरं भवति । अल्मोरानगरी वसतिगृहणि सन्ति ।


text:
कविः
कविः दार्शनिकः भवति । काव्यस्य प्रणेता भवति । वालमिकिः आदिकविः इति प्रसिद्धः । जयन्तु ते सुकृतिनो रससिद्धाः कवीश्वराः। नास्ति एषां यशः काये जरामरणजं भयम्॥ इति उक्तिः प्रसिद्धा एव ।
एकदा वृद्धो विद्वान् पृष्ठः - “कान् ग्रन्थान् पठित्वा एतादृशं ज्ञानं प्रप्यते भवता” इति । सोऽपि विद्वान् “मेघे माघे गतं वयः” इति प्रत्यवदत्। अर्थात् कालिदासस्य मेघदूतखण्डकाव्यं तथा माघस्य शिशुपालवधमहाकाव्यं च पठनेन तस्य सम्पूर्णवयः समाप्तम्। तस्य ज्ञानं च तावेव ग्रन्थौ पठित्वा वर्धितम्। कालिदाससदृशं हि गण्यते माघः पण्डितैः। अस्ति च अपरा उक्तिः माघस्य प्रशस्तिप्रकटने।
उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थगौरवम् । दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयो गुणाः ।
कालिदासस्य उपमाप्रयोगे कौशलं, भारवेः अर्थगौरवं तथा कवेः दण्डिनः पदलालित्यं च इति एते त्रयः विद्यन्ते माघे इति श्लोकार्थः । ये अपरिमितागणितगुणाः कालिदासभारविदण्डिषु विद्यन्ते ते सर्वे गुणाः एकत्र सन्ति माघे।
कविकुलकमलदिवाकरमहाकविमाघस्य पितुः नाम दत्तकः आसीत्। पितामहस्य नाम सुप्रभदेवः तथा च अयं राज्ञः श्रीवर्मलस्य धर्मसचिवः आसीत् । महाकविमाघस्य जन्म गुजरातप्रदेशस्य ‘श्रीमाल’ इति नगरे अभवत्। महाकविमाघस्य स्वचरितकविवंशवर्णनात् एतत् हि ज्ञायते । अनेन कविना प्रणीतं शिशुपालवधं नाम महाकाव्यं महाभारतस्य सभापर्वताधारेण अस्ति। इदं विंशस्सर्गयुक्तं महाकाव्यम् । युधिष्ठिरेण कृते राजसूययज्ञे कस्य प्रथमपूजा कर्तव्या इति चर्चायां, सहदेवेन भगवतः श्रीकृष्णस्यैव प्रथमपूजा इति उच्यते । एतत् तु सर्वैः सभाङ्गनैः अङ्गीक्रियते। परन्तु तत्रत्यः शिशुपालः एतन्नाङ्गीकरोत्। सः शिशुपालः भगवन्तं श्रीकृष्णं निन्दितवान् । सभायामुपस्थिताः सर्वे ताः निन्दाः असहमानाः स्वीयान् अस्त्रान् स्वीकुर्वन्। एतान् सर्वान् दृष्ट्वा अन्ते भगवान् श्रीकृष्णः स्वयं शिशुपालं हन्ति। भासः
संस्कृतसाहित्ये कवेः भासस्य प्रशस्तिप्रकटने कालिदासादि कवीनां प्रशंसापूर्वकवचनान्येव साधु। अलमतिप्रसङ्गेन। कालिदासः स्वस्य मालवाग्निमित्रनाटकस्य प्रस्तावनायां कविभासमधिकृत्य एवं वर्णयति-
‘प्रथितयशसां भाससौमिल्लकविपुत्रादीनां प्रबन्धानतिक्रम्य वर्तमानकवेः कालिदासस्य क्रियायां कथं परिषदोऽस्याः बहुमानः। ‘
अत्र वर्ण्यमाणानां भाससौमिल्लकविपुत्रादीनां त्रयाणां कवीनां मध्ये कविभासस्यैव प्रथमं स्थानं दत्तं कविश्रेष्ठैः कालिदासैः ।
‘बाणोच्छिष्टं जगत् सर्वमिति’ यशसा विख्यातेन बाणभट्टेन ‘हर्षचरितस्य’ प्रस्तावनायां भासविषये एवं आलिख्यते-
‘सूत्रधारकृतारम्भैः नाटकैर्बहुभूमिकैः ।
सपातकैर्यशो लेभे भासो देवकुलैरिव ॥ ‘
नानाप्रकारकथाभिः तथा बहुपात्रयुक्तानि नाटकानि कविभासैः विरचितानि इति अस्मात् श्लोकात् ज्ञायते। यद्यपि बहुभिः कविभिः भासस्य यशः प्रकटितं तथापि दौर्भाग्यवशात् एतादृशस्य महाकवेः जन्मादिविषये यु्क्तिपूर्वकविषयाः अनुपलब्धाः। भासः इति शब्दोऽपि तस्य गोत्रनाम एव न तु यथार्थनाम।
संस्कृतसाहित्ये भासकृतानि त्रयोदशनाटकानि प्रसिद्धानि वर्तन्ते। तानि च
स्वप्नवासवदत्तम् , प्रतिज्ञायौगन्धरायणम् , अविमारकम्, चारुदत्तम् , बालचरितम्, मध्यमव्यायोगम् , पञ्चरात्रम्, दूतवाक्यम् , दूतघटोत्कचम् , कर्णभारम् , ऊरुभङ्गम् , प्रतिमानाटकम्, अभिषेकनाटकम् ।
एतेषां नाटकानां संख्याः, मूलानि, अनन्तानि तथा विविधानि पात्रकल्पनानि च भासस्य विषये कालिदासबाणभट्टादीनां प्रशंसावाक्यानि समर्थयन्ति ।
सौजन्यम् - संस्कृते लिखामः ब्लागः ।


text:
बेलूरु
बेलूरु (Belur) कर्णाटकराज्यस्य हासनमण्डले विद्यमानं प्रसिद्धं किञ्चन क्षेत्रम् । एतत् नगरं शासनेषु वेलापुरी, वेलूरु, बेलुहोरे, वेलपुरम् इति च निर्दिष्टम् अस्ति । कालक्रमेण बेलूरु इति नाम प्रसिद्धं जातम् । होय्सलराजानां धार्मिक-सांस्कृतिक-महाकार्येषु बेलूरु श्रीचेन्नकेशवदेवालयः अनुपमः। बेलूरुनगरस्य मध्यभागे अस्य देवालयस्य उन्नतः आवारः निर्मितः अस्ति । देवालयस्य विस्तारः ४४३.५ X ३९६ पादपरिमितः अस्ति । महाराजः विष्णुवर्धनः अस्य देवालयस्य निर्माणं क्रिस्ताब्दे १२२६ तमे वर्षे कारितवान् इति इतिहासः सूचयति । महाराजः जैनमतात् वैष्णवमतं स्वीकृत्य तत्स्मरणार्थम् एतं देवालयं निर्मातुम् इष्टवान् इति अभिप्रायः ।
बेलूरु –विश्वसुन्दरीणां स्थानम् इति प्रसिद्धम् अस्ति ।
कर्णाटकप्रदेशे पूर्वम् अनेकवंशीयाः प्रशासकाः आसन् । तेषु होय्सळवंशीयाः कलासक्ताः धार्मिकाः अत्यन्तं प्रसिद्धाः च आसन् । होय्सळानाम् अत्युत्तमं कार्यं बेलूरुचेन्नकेश्वरदेवालयनिर्माणम् इति सर्वविदितम् अस्ति ।
बेलूरुचेन्नकेश्वदेवालयः शिल्पकलासङ्ग्रहालयः अद्भुतकलाकृतीनाम् आश्रयः विश्वप्रसिद्धः च अस्ति । बेलूरुनगरे मध्यभागे एव अस्ति एषः सुन्दरः देवालयः । देवालयस्यावरणम् ४४३ पादमितदीर्घं, ३९६ पादमितविस्तृतम् । देवालयस्य प्राङ्गणम् १७८ पादमितदीर्घं, १५६ पादविस्तृतं च अस्ति । त्रिपादपरिमितोन्नतायां वेदिकायां नक्षत्राकारे प्रदेशे देवालयस्य निर्माणम् कृतमस्ति ।
होय्सळराजाः चोळदेशजनान् जित्वा विजयस्मारकरूपेण एतं सुन्दरं देवालयं निर्मितवन्तः । क्रिस्ताब्दे १११६ तमे वर्षे विजयनारायणस्य अथवा केशवस्य मन्दिरं निर्मितवन्तः । यगचीनदीतीरे एषः देवालयः अस्ति । श्री विजयनारायणमूर्तिः अत्युन्नतः अष्टपादोन्नतः अस्ति । अत्यन्तम् आकर्षकः सुन्दरमूर्तिः सम्यगलङ्कृता अस्ति । चेन्नकेशवदेवालयं परितः अनेकेलघुदेवालयाः सन्ति । दीपस्तम्भः पुरतः विराजते । वासुदेवपुष्करिणी अस्ति । देवालये गर्भगृहं, शुकनासी, नवरङ्गमण्डपः च सन्ति । अत्र भित्तिषु सुन्दरशिल्पानि सन्ति । अत्र दर्शनार्थं विशेषदीपव्यवस्था अस्ति । नवरङ्गात् बहिः भित्तिषु सूक्ष्मशिल्पानि सन्ति । अत्र अष्टपट्टिकाः सन्ति । एतेषु शिलापट्टिकासु क्रमशः एतानि शिल्पानि सन्ति । विविधभङ्ग्या स्थिताः मणिहारालङ्कृताः गजाः, सिंहाः, लताः, प्राणिपक्षिणः, मणिहारालङ्करणानि, अलङ्कृतेषु गवाक्षेषु नृत्य-सङ्गीत-श्रृङ्गारादिषु मग्नानां स्त्रीणां विग्रहाः सन्ति । देवालये बहिर्भागे रतिमन्मथयोः, नरसिंहशिल्पं, गरुडशिल्पं चामरधारिण्यः, सरस्वती, षोडशहस्तयुक्ता दुर्गा, रामायणमहाभारतभागवतकथाचित्राणि च सन्ति ।
स्तम्भेषु मदनिकाशिल्पानि अद्भुतानि । प्रायशः द्विपादोन्नताः अपूर्वाः विविधाः मदनिकाः सम्यगलङ्कृताः सन्ति । तासां नामानि अपि सन्ति । तासु रुद्रिका, चन्द्रिका, रेणुका, मोहिका, दर्पणसुन्दरी इत्याद्यः प्रसिद्धाः सन्ति । एताः ४२ सङ्ख्याकाः सन्ति । मदनिकानां सौन्दर्यम् अपूर्वं, विलासाः च मधुराः मनमोहकाः सन्ति । प्रत्येकमदनिका अपि सुन्दररचनायुक्ता आकर्षणयुक्ता च अस्ति ।
स्तम्भाच्छादनयोः मध्ये ३० कोणे अद्भुताः एताः कलाकृतयः प्रतिष्ठापिताः सन्ति । दर्शकाः एतासां रचनावैभवं भावानां स्मरणं कुर्वन्तः शिल्पकार्यम् सगौरवम् स्तुवन्ति ।
अपूर्वशिल्पकलायुक्तः अयं देवालयः स्वस्य अमोघवास्तुशिल्पद्वारा उत्तमाकलाकृतिः पवित्रस्थानम् इति च ख्यातम् अस्ति । अमरशिल्पी जकणाचारिप्रभृतिभिः निर्मितम् । अत्रत्यं शिल्पकलावैभवं द्रष्टुं प्रतिदिनं सहस्रशः जनाः आगच्छन्ति । विदेशीयाः अपि अत्र आगत्य अत्यन्तम् आनन्दम् अनुभवन्ति शिल्पविशेषतां ज्ञातुं प्रयत्नं कुर्वन्ति । देवालयस्य प्राङ्गणं नक्षत्राकारकेण त्रिपादपरिमितोन्नते स्थाने निर्मितम् अस्ति । गर्भगृहे स्थिता ३.१७ मीटरपरिमितोन्नता मूर्तिः । एतं देव चेन्नकेशव इत्यपि कथयन्ति । मूर्तेः भावः स्रीभावः इव अस्ति । मुखभावः, अलङ्काराः, कटिप्रदेशस्य खङ्गः, पुष्पधारणरीतिः इत्यादिभिः अस्य देवस्य दर्शनं पुण्यकरम् पापहरं च अस्ति ।
देवालयस्य बाह्यशिल्पम् आन्तरशिल्पापेक्षया अत्यन्तं सुन्दरम् अस्ति । अन्तर्भागे नवरङ्गमण्डपम् अपूर्वम् अस्ति । बाह्यशिल्पेषु भुवनेश्वरी, स्तम्भाः असंख्यविग्रहाः अनेकभङ्या निर्मिताः । मदनिकाविग्रहाः शिलाबालिकाः विभिन्नरुपभावान्विताः। अन्यत्र कुत्रापि द्रष्टुं न शक्नुमः । देवालयं परितः गजानां सुन्दरशिल्पपंक्तिः अस्ति । यगचिनदीतीरे एषः सुन्दरदेवालयः विराजते ।
अन्तर्विषयाः
वसतिः[सम्पादयतु]
बेलूरुनगरे वसतिगृहाणि सन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
मङ्गळूरु तथा बेङ्गळूरु समीपनिस्थाने ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
समीपनिस्थानानि- हासन, बाणावर, अरसीकेरे च
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
बेङ्गळूरुतः २२२ कि.मी । हासनतः ४० कि.मी मङ्गळूरुतः १२४ कि.मी । मैसूरुतः २४९ कि.मी । होसपेटेतः ३३० कि.मी । हळेबीडुतः १६ कि.मी बेङ्गळूरु-मड्गळूरुमार्गः ।


text:
सामाजिकमाध्यमानि
अन्तर्जालस्य आविष्कारेण विषयवैविध्यस्य महान् प्रवाहः एव परिदृश्यते । एकमुखप्रवाहः अपर्याप्तः इत्यतः अधुना सम्भाषणचर्चादयः द्विमुखप्रवाहः आरब्धः अस्ति । न केवलम् एतावत्, अन्तर्जाले प्रत्येकस्य वैयक्तिकाभिज्ञानं स्वाभिप्रायाभिव्यक्तेः अवसराः अपि उपलभ्यन्ते ।
अद्यत्वे सामाजिकमाध्यमम् अन्तर्जालग्राहकाणाम् आवश्यकतामात्रं न अपि च समग्रस्य समाजस्य अभिप्रायरूपणे, सर्वकारस्य जीवितावधेः निर्णायकरणे अपि महत्त्वभूतं पात्रं निर्वहति । सद्यः जातस्य ईजिप्ट्क्रान्तिः इदं द्रढीकरोति । एतानि सामाजिकमाध्यमानि कानि इति अत्र किञ्चित् विव्रियते ।
सामाजिकमाध्यमानि नाम अन्तर्जालस्थानानि यत्र जनाः विषयविवरणानि प्राप्नुयुः स्वाभिप्रायाणां संविभागं कुर्युः च । प्रत्येकं जालस्थानञ्च विभिन्नविधानि सौलभ्यानि कल्पयन्ति इत्यतः तेषां व्याख्यानं समानतया कर्तुं न शक्यते । उदाहरणार्थं मुखपुस्तिका (फेस्बुक्), ब्लागर्, विकिपीडिया इत्यादीनि सर्वाणि सामाजिकमाध्यमजालस्थानानि एव । मुखपुस्तिकायां व्यक्तिः स्वस्य व्यक्तिपरिचयं विलिख्य सुहृदः योजयितुं नूतनसुहृदान् अन्वेष्टुञ्च च अर्हति, स्वस्य विषयं कथयितुं, दृश्यानि निवेशयितुं च अर्हति । ’ब्लागर्’मध्ये स्वरचिताः काथाः, लेखनानि, पद्यानि च निवेशयितुं, श्रव्यनि दृश्यानि संयोजयितुं, चर्चयितुञ्च च शक्यते । किन्तु विकिपीडियायां तु जागतिकस्तरे उपयुक्ताः विषयाः योजयितुं शक्याः, अन्यैः योजिताः विषयाः विस्तारयितुं शक्याः च ।
सामाजिकसम्पर्काणां वर्धनं, लेखनानां प्रकाशनं, विषयवर्धनं, परस्परं चर्चाकरणम् इत्यादीनि सामाजिकसंवहनानि अत्र साध्यानि इत्यतः सामाजिकमाध्यमानि सामाजिकसंवहनसाधनानि इति कथयितुं शक्यम् । वार्तामाध्यमानि सामाजिकमाध्यमानि च भिद्यन्ते । पत्रिका, आकाशवाणी, दूरदर्शनम् इत्यादीनि प्रसिद्धानि वार्तामाध्यमानि एकमुखविषयप्रसारसाधनानि । किन्तु सामाजिकमाध्यमस्थानेषु यःकोपि स्वाभिप्रायं सङ्कोचं विना अभिव्यञ्जयितुम् अर्हति ।
जागतिकस्तरे प्रसिद्धानि फेस्बुक्, ट्विट्टर्, सद्यःकालीनं गूगल्प्लस् नामकानि सामाजिकस्थानानि विहाय अन्यानि सेवास्थानानि विद्यन्ते । ’फ्लिक्स्टर्’ इत्येतस्मिन् स्थाने अन्यैः ग्राहकैः प्रदत्तान् प्राशस्त्याङ्कान् दृष्ट्वा स्वेन दर्शनीयानि चित्राणि निर्णेतुम् अर्हति कश्चित् ।
प्रकाराः[सम्पादयतु]
सामाजिकमाध्यमानां केचन प्रकाराः अत्र उदाह्रियन्ते –
- ब्लागिङ्ग् – सामाजिकमाध्यमेषु ब्लागिङ्ग् इत्येतत् महत्त्वपूर्णं स्थानं वहति । अन्तर्जाले विषयाणां प्रस्तुतीकरणं ’वेब्लागिङ्ग्’ अथवा ’ब्लागिङ्ग्’ इति कथ्यते । इदम् अन्तर्जालपत्रिका, दिनचर्या इति वा निर्देष्टुं शक्या । यःकोपि विना शुल्कं स्वीयाम् अन्तर्जालपत्रिकाम् संरचय्य तस्यां स्वीयं विचारं, सर्जनात्मकाः लेखाः, भावचित्राणि, दृश्यानि च योजयितुम् अर्हति । ’ब्लाग् पोस्टर्’ इति कथ्यमानानि एतानि आसक्ताः येकेऽपि पठितुं प्रतिस्पन्दं दर्शयितुं, सामाजिकस्थानेषु च संविभक्तुं च अर्हन्ति । ’वर्डप्रेस्’, ’ब्लागर्’, ’कन्नडसम्पद’ इत्यादीनि स्थानानि ब्लागिङ्ग्-सेवां कल्पयन्ति ।
- मैक्रोब्लागिङ्ग् – अद्यत्वे जगत्प्रसिद्धमस्ति मैक्रोब्लागिङ्ग् । ब्लागिङ्ग्स्थानेषु लेखनस्य परिमितिः नास्ति । किन्तु अत्र कैश्चिदेव अक्षरैः (उदाहरणार्थं ’ट्विट्टर्’इत्यत्र १४० अक्षरैरेव लेखनीयम्) लेखनीयं भवति । नूतनम् आविष्कारांशं जगति अनुपदं वार्ताविषयत्वेन घोषयितुम् अस्य उपयोगः क्रियते । फेस्बुक्, टम्ब्लर्, गूगल्-प्लस् इत्येतेषु स्थानेषु च मैक्रोब्लागिङ्ग् कर्तुं शक्यम् । अद्यत्वे ट्विट्टर् इत्येतस्य उपयोगः अभिनेतारः, क्रीडाताराः, वार्तामाध्यमानि, वृत्तिपरव्यक्तयः, विद्यार्थिनः, उद्यमसंस्थाः, सामाजिकसंस्थाः इत्यादिभिः व्यापकरूपेण क्रियते ।
- सामाजिकसम्पर्कस्थानानि – सामाजिकसम्पर्कस्थानानि युवजनैः, उद्योगिभिः, उद्यमैश्च नितराम् उपयुज्यमानानि अति प्रसिद्धानि च सन्ति । ऐतेषु स्वस्य व्यक्तिविवरणम् आरचयितुं , सुहृदः प्राप्तुं, नूतनान् गणान् च निर्मातुं, नूतनेषु गणेषु आत्मानं योजयितुं च शक्यम् । न केवलम् एतावत् वार्ताः ज्ञातुं, मनोरञ्जनसूचनाः प्रसारयितुं, प्रतिस्पन्दान् प्रतिक्रियाश्च प्राप्तुं च शक्यम् । अस्य उदाहरणानि सन्ति – फेस्बुक्, आर्कुट्, गूगल् प्लस्, हैफै इत्यादीनि । प्रत्येकः अपि स्वस्य देश-भाषा-ग्राम-आसक्तीः च अधिकृत्य स्वीयं सामाजितसम्पर्कस्थानानि, गणान् च रचयितुम् अर्हति ।
- सामाजिकोल्लेखार्हस्थानानि (बुक्मार्किङ्ग्) – ऐतेषु स्थानेषु अस्माभिः बहुधा उपयुज्यमानानि इष्टानि अन्यानि स्थानानि उल्लेखितुम् अर्हति । स्वस्य आसक्तेः अनुसारम् उल्लिखितानि स्थानानि वीक्षितुम् अर्हति । उदा - Del.icio.us, Blinklist, Simpy इत्यादयः ।
- सामाजिकवार्तास्थानानि – एषु वार्ताः लेखनानि च पठितुं शक्यते । तेषां विषये मतदानाय स्वाभिप्रायकथनाय चर्चाकरणाय च अवसराः विद्यन्ते । उदा - Digg, Propeller, Reddit इत्यादयः ।
- सामाजिकभावचित्रदृश्यसंविभागः – एषु स्थानेषु भावचित्राणि दृश्यं च निवेश्य विश्वे आसक्तैः सुहृद्भिः सह संविभक्तुं शक्यम् । उदा – फ्लिक्सर्, पिकासावेब् इत्यादयः प्रसिद्धाः ।
- उद्योगव्यवहाराश्च – सामाजिकमाध्यमेषु उद्योगानाम् उद्योगाकांक्षिणां च अन्वेषणं सुलभसाध्यमस्ति । अल्पकालीनानां गृहे कर्तुं योग्यानां च उद्योगानां च अन्वेषणम् एतेषां सामाजिकमाध्यमानां साहाय्येन सुलभसाध्यं जातमस्ति । उद्योगाकांक्षिणां वृत्तिनिरतानाञ्च परस्परसम्पर्कवर्धनाय चर्चायै च ब्राञ्चौट्, लिङ्कडिन् इत्यादीनि स्थानानि साहायकानि भवन्ति । लघ्वुद्यमानाम् आरम्भकर्तॄणां स्वस्य उद्यमविषये आवश्यकानि विवरणानि प्राप्तुम्, आत्मना दीयमानानां सौलभ्यानां विषये च ज्ञापयितुं प्रचारं कर्तुं च अत्र सुलभाः निश्शुल्काः अवसराः उपलभ्यन्ते ।
एवं येषु स्थानेषु ग्राहकानां संवहनं शक्यं तानि सर्वाणि सामाजिकमाध्यमस्थानानि इति निर्दिश्यन्ते । सामाजिकमाध्यमानां परिचयः उपयोगश्च अधुनातने जीवने अत्यगत्यं वर्तते । तेषां विवेकपूर्णः उपयोगः च अनिवार्यः वर्तते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- The Museum of Social Media - Museum of scholarly articles on the rise and impact of social media


text:
गढवामण्डलम्
गढवामण्डलम् (Garhwa District) झारखण्डराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं गढवा नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
गढवामण्डलस्य विस्तारः ४०४४ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे पलामु-मण्डलम्, पश्चिमे उत्तरप्रदेशराज्यम्, उत्तरे सोने नदी, दक्षिणे छत्तीसगढराज्यम् च अस्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२००१ जनगणनानुगुणं गढवामण्डलस्य जनसङ्ख्या १३२२३८७ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ३२७ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३२७ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २७.७१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३३ अस्ति । अत्र साक्षरता ६२.१८ % अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले द्वौ उपमण्डले स्तः। ते-
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Official district government website
- [१] List of places in Garhwa


text:
अमरकोशः
अमरकोशः (आङ्ग्लभाषा:Amarakosha) कश्चन प्रसिद्धः शब्दार्थकोशः अस्ति। शब्दार्थकोशाः 'निघण्टुः' इति कथ्यते। नि+घटि(भाषार्थे) + णिच् "कुः" (उ १।३७)। 'अर्थान् निघण्ट्यत्यस्मात् निघण्टुः परिकीर्तितः'। अत्र शब्दानां सङ्ग्रहः, समानार्थकाः पर्यायशब्दाः, अनेकार्थकाः शब्दाः च अत्र उपलभ्यन्ते । संस्कृते सर्वविधानां कोशानां मूलम् अस्ति वैदिकनिघण्टुः। यास्केन रचितः निरुक्तः अस्य वैदिकनिघण्टोः भाष्यम्।
- अमरकोशस्य कर्ता अमरसिंहः। एषः चतुर्थे शतके द्वितीय-चन्द्रगुप्तस्य आस्थाने विद्यमानेषु नवरत्नेषु अन्यतमः आसीत् इति श्रूयते। केचन वदन्ति अयं सप्तमे शतके विक्रमादित्यस्य आस्थाने आसीत् इति। 'नामलिङ्गानुशासनम्' इत्येतत् अस्य अपरं नाम वर्तते। अत्र शब्दानाम् अर्थेन सह लिङ्गनिर्देशः अपि कृतः अस्ति इति कारणतः अयं ग्रन्थः अत्युपयुक्तः वर्तते ।
अन्तर्विषयाः
ग्रन्थस्वरूपम्[सम्पादयतु]
अमरकोशः श्लोकरूपेण रचितः अस्ति। अतः कण्ठपाठार्थं बहु सुलभं भवति। अमरकोशे त्रीणि काण्डानि (अध्यायाः) सन्ति। स्वर्गादिकाण्डं, भूवर्गादिकाण्डं,सामान्यादिकाण्डम् चेति। एकैकस्मिन् काण्डे अनेके वर्गाः सन्ति। विषयानुगुणं शब्दाः अत्र वर्गीकृताः सन्ति। नानार्थवर्गे विषयविभागः अशक्यः इत्यतः अत्र अन्त्यव्यञ्जनानुगुणं शब्दसंयोजनं कृतम् अस्ति।शब्देन सह अत्र लिङ्गनिर्देशः अपि कृतः अस्ति इति कारणतः अयं कोशः अत्यन्तम् उपयुक्तः अस्ति।
प्रथमकाण्डम्/स्वर्गादिकाण्डम्[सम्पादयतु]
स्वर्गादिकाण्डे एकादश वर्गाः सन्ति। तानि
- १ स्वर्गवर्गः २ व्योमवर्गः ३ दिग्वर्गः
- ४ कालवर्गः ५ धीवर्गः ६ वाग्वर्गः
- ७ शब्दादिवर्गः ८ नाट्यवर्गः ९ पातालभोगिवर्गः
- १० नरकवर्गः ११ वारिवर्गः
द्वितीयकाण्डम्/भूवर्गादिकाण्डम्[सम्पादयतु]
अस्मिन् काण्डे दश वर्गाः सन्ति। तानि
- १ भूमिवर्गः २ पुरवर्गः ३ शैलवर्गः
- ४ वनौषधिवर्गः ५ सिंहादिवर्गः ६ मनुष्यवर्गः
- ७ ब्रह्मवर्गः ८ क्षत्रियवर्गः ९ वैश्यवर्गः
- १० शूद्रवर्गः
तृतीयकाण्डम्/सामान्यादिकाण्डम्[सम्पादयतु]
अस्मिन् षड्वर्गाः सन्ति। तानि
- १ विशेष्यनिघ्नवर्गः २ सङ्कीर्णवर्गः ३ नानार्थवर्गः
- ४ नानार्थाव्ययवर्गः ५ अव्ययवर्गः ६ लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
वैशिष्ट्यानि[सम्पादयतु]
'अष्टाध्यायी जगन्मातामरकोशो जगत्पिता' इत्येषा उक्तिः अमरकोशस्य श्रेष्ठतां दर्शयति। संस्कृतभाषायाः साम्प्रदायिकाध्ययनक्रमे अमरकोशस्य कण्ठपाठः अनिवार्यरूपेण योजितः आसीत्। अमरसिंहः तस्मिन् समये विद्यमानान् सर्वान् निघण्टून् शास्त्रान्तराणि च परिशील्य एव एतं ग्रन्थं रचितवान् अस्ति। अतः एव ग्रन्थस्य आरम्भे सः लिखति - 'समाहृत्यान्यतन्त्राणि' इति। व्याकरणम्।व्याकरणशास्त्रे तस्य विशेषा अभिरुचिः आसीत्। पाणिनिः।पाणिनेः अष्टाध्याय्याः सूत्र-वार्तिक-भाष्यादीनि सम्यक् परिशील्य तान् शब्दान् अमरकोशे योजितवान् अस्ति। अतः एव 'अमरसिंहो हि पापीयान् सर्वं भाष्यमचूचरत्' (अमरसिंह्ः व्याकरणभाष्यं समग्रं चोरितवान्!) इति व्याजस्तुतिः पण्डितगोष्ठीषु प्रसिद्धा अस्ति।
व्याख्यानानि[सम्पादयतु]
अमरकोशस्य ५० व्याख्यानानि उपलभ्यन्ते। तेषु प्रमुखानि - क्षीरस्वामी।क्षीरस्वामिना विरचितम् 'अमरकोशोद्घाटनम्' भानुदीक्षितः।भानुदीक्षितेन विरचितं 'व्याख्यासुधा' वन्ध्यघटीयसर्वानन्देन विरचितं 'टीकासर्वस्वम्' रायमुक्तेन विरचितं 'पदचरितम्' जिनेन्द्रभूदिना विरचितं 'काशिकाविवरणपञ्जिका'
अमरकोशस्थाः केचन श्लोकाः[सम्पादयतु]
पीठिकाश्लोकाः
-
-
- यस्य ज्ञानदयासिन्धोरगाधस्यानघा गुणाः।
- सेव्यतामक्षयो धीरास्स श्रिय्यै चामृताय च।।
- समाहृत्यान्यतन्त्राणि संक्षिप्त्यैः प्रतिसंस्कृतैः।
- सम्पूर्णमुच्यते वर्गैर्नामलिङ्गानुशासनम्।
- प्रायशो रूपभेदेन साहचर्याच्च कुत्रचित्।
- स्त्रीनपुंसकं ज्ञेयं तद्विशेषविधेः क्वचित्।।
- भेदाख्यानाय न द्वन्द्वो नैकशेषो न सङ्करः।
- कृतोत्र भिन्नलिङ्गानामनुक्तानां क्रमादृते।।
- त्रिलिङ्ग्यां त्रिष्विति पदं मिथुने तु द्वयोरिति।
- निषिद्धलिङ्गं शेषार्थं त्वन्ताथादि न पूर्वभाक्।।
-
स्वर्गः
-
-
- स्वरव्ययं स्वर्गनाकत्रिदिवत्रिदशालयाः।
- सुरलोको द्योदिवौ द्वे स्त्रियां क्लीबे तिविष्टपम्।।
-
बुद्धिः
-
-
- बुद्धिर्मनीषा धिषणा धीः प्रज्ञा शेमुषी मतिः।।
- प्रेक्षोपलब्धिश्चित्संवित्प्रतिपज्ज्ञप्तिचेतनाः।
-
भूमिः
-
-
- भूर्भूमिरचलानन्ता रसा विश्वम्भरा स्थिरा।
- धरा धरित्री धरणी क्षोणी ज्या काश्यपी क्षितिः।।
- सर्वंसहा वसुमती वसुधोर्वी वसुन्धरा।
- गोत्रा कुः पृथिवी पृथ्वी क्ष्मावनिर्मेदिनी मही।।
-
नमस्कृतम्
-
-
- स्यादर्हिते नमस्यितनमसितमपचायितार्चितापचितम्।
-
पूजितम्
-
-
- वरिवसिते वरिवस्यितमुपासितं चोपचरितं च।।
-
ककारान्ताः
-
-
- पद्ये यशसि च श्लोकश्शरे खड्गे च सायकः।
- जम्बुकौ क्रोष्टुवरुणौ पृथुकौ चिपिटार्भकौ।।
-


text:
१८८०
१८८० तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे समुद्रतले जीवतां जीविनां विषये अध्ययनार्थं "सागरजीवविज्ञान"स्य (मरैन् बयालजि) विभागः ब्रिट्न्-देशे आरब्धः ।
- अस्मिन् वर्षे फ्रान्स्-देशीयः लवरेन् नामकः मलेरियारोगाणून् संशोधितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे अमेरिकादेशस्य सैण्ट्लूयीस्-प्रदेशीया "ल्याम्बर्ट् फार्मस्युटिकल्" इति संस्था पूतिनाशकस्य संशोधकस्य जोसेफ् लिस्टर् इत्यस्य विज्ञानिनः स्मरणार्थं मुखप्रक्षालनद्रवस्य निर्माणम् अकरोत् ।
- अस्मिन् वर्षे अमेरिकादेशीयौ फ्रान्सिस् डि क्लार्क् तथा एं जि फास्टर् नामकौ "श्रवणयन्त्र"स्य (हियरिङ्ग् एय्ड्) स्वाम्याधिकारं प्राप्तवन्तौ ।
- अस्मिन् वर्षे रोगनिरोधकक्रमस्य संशोधकः लूयीस् पाश्चर् कुक्कुटानां कालरारोगस्य कारणीभूतान् ब्याक्टीरियान् संशोधितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य प्रसिद्धः क्रान्तिकारी, स्वातन्त्र्ययोद्धा च बालगङ्गाधरतिलकः "न्यू इङ्ग्लीष् हैस्कूल्" नामकस्य विद्यालयस्य आरम्भम् अकरोत् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य प्रसिद्धः हिन्दीकथालेखकः, उपन्यासकारः च प्रेमचन्दः जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य प्रसिद्धः इतिहाससंस्कृतिशोधकः, संस्कृतभाषाकोविदः, भारतरत्नप्रशस्त्या भूषितः डा. पण्डुरङ्ग वामन काणे जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य आधुनिकमहाकाव्यरचयितृषु अन्यतमः स्वामी भगवदाचार्यः स्थलकोटनगरे जन्म प्राप्नोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जून्-मासस्य २७ तमे दिनाङ्के अमेरिकादेशीया मूका अन्धा च विख्याता लेखिका, उपन्यासिका, राजनैतिकनेत्री हेलेन केलर जन्म प्राप्नोत् ।
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जुलैमासस्य २ दिनाङ्के भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य धारवाडनगरे वचनपितामहः इति सुप्रसिद्धः कविः फ.गु. हलकट्टिः जन्म प्राप्नोत् ।


text:
मुत्तुस्वामी दीक्षितः
मुत्तुस्वामी दीक्षितः (Muthuswami Dikshitar) कर्णाटकसङ्गीतस्य सङ्गीतस्य मूर्तित्रयेषु अयम् अन्यतमः। अतिविरलेषु रागेषु कृतीः रचितवान् इति अस्य सङ्गीतज्ञेषु विशिष्ठं स्थानमाप्नोति। अस्य सर्वकृतिषु " गुरुगुह " इति नामाङ्कनं भवति ।
अन्तर्विषयाः
बाल्यं शिक्षा च[सम्पादयतु]
अस्य पूर्वजाः तमिळुनाडुराज्यस्य जनाः। आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य च सीमाप्रदेशस्य विरिञ्चिपुरस्य निवासिनः । अस्य पिता रामस्वामी दीक्षितःमहान् मेधावी सङ्गीतविद्वान् । मुत्तुस्वामिनः जन्म तमिळुनाडुराज्यस्य तिरुवारूरुग्रामे अभवत् । स्वस्य जीवनकाले विविधप्रान्तेषु अटन्, बहुत्र वासं कुर्वन्, अन्ते तिरुनेव्वेलिसमीपस्य एट्टयपुरम् इति स्थाने आश्रयं प्राप्तवान् । अस्य सङ्गीतशैली नारिकेलपाकः इति वदन्ति । नारिकेलफलमिव अस्य कृतयः दृष्टुं कठोराः इव भासते किन्तु अन्तः रसमाधुर्यं भवति । अत्युत्तमवाग्गेयकारत्वस्य दर्शनम् एतत् ।
दैवकृपा सङ्गीतसिद्धिः च[सम्पादयतु]
अयं मुत्तुस्वामी वैदीश्वरस्य कोयिल् कुमारस्वामेः च अनुग्रहस्य बालः । स्वस्य १६ वयसि वेदाध्ययनम्, काव्यालङ्कारम्, ज्योतिश्शास्त्रम्, वैद्यशास्त्रम्, चाधीतवान्। अयं स्वस्य गुरोः आदेशनुसारं गङ्गानद्यां स्नात्वा प्रार्थनावसरे अस्य अञ्जलैबद्धजले वीणायाः दर्शनम् अभवत् । अनेन एषः निष्णातवैणिकः अपि अभवत् । वीणया पञ्चदश गमकान् अपि कृतवान् । एषः तिरुत्तणिस्थितस्य षण्मुखदेवस्य अपि आराधकः आसीत् । अस्य प्रसन्नसुब्रह्मण्यस्य कृपा आसीत् । कदाचित् कुमारः वल्लीदेवयानीसमेतः अस्मै दर्शनम् अनुगृहीतवान् ।
कृतिविशेषाः[सम्पादयतु]
अहम् अस्य गुरुगुहस्य (षण्मुखस्य) दासः तस्य पादधूलिः इति अस्य भावः आसीत् इति अस्य "श्रीनाथादिगुरुगुहो जयति जयति " इति मायामालवगौलस्य रागस्य कृत्या ज्ञायते । दीक्षितः श्रीदेव्याः अपि उपासकः आसीत् । तस्य अनेकासु कृतिषु तस्य पाण्डित्यम् अनुभवगोचरः भवति । केन रागेण अस्याः कृतेः गानं भवति इति सूचयितुं तस्य कृतिषु रागस्य नाम चारुरूपेण योजितवान् । दीक्षितः अनेकाः लघुकृतीः समष्टिचरणसहिताः रचितवान् । स्वस्य क्षेत्रकृतिषु प्रतिक्षेत्रं विवरणं विशेषं च योजितवान् । नवग्रहकृतिषु ग्रहानां परिचयः, स्थानानि च विवृतानि । मोक्षं साधयितुं कर्ममार्गः, भक्तिमार्गः, ज्ञानमार्गः वा अनुसरणीयाः इति स्वकृतिषु दर्शितवान् । दीक्षितः श्रीशङ्कराचार्यस्य वेदान्तसूत्राणाम् अनुगुणं समग्रं विश्वं मायया सृष्टम्, परमात्मनः साक्षात्कारः आत्मनि भवितव्यं चेत् मयायां विजयं साधयेम । इति उक्तवान् । अयं सर्वेषु मेलकर्तरागेषु कृतयः रचितवान् ।
वेदोपासनं नादाराधनम् च[सम्पादयतु]
दीक्षितः स्वस्य जीवनान्तं देवताराधकः आसीत् । मृदुहृदयी, करुणालुः च आसीत् । स्वशिष्यस्य उदरवेदानायाः परिहारार्थं तस्य कुण्डल्यां गुरुशनिग्रहयोः बलं वर्धयितुं गुरुशन्योः विषये कृतिं रचितवान् । मन्त्रैः यथा देवताः प्रसन्नाः कर्तुं शक्यते तथैव सङ्गीतेनापि दैवं साक्षात्कर्तुं शक्यते इति शिष्यम् उपदिष्टवान् । गाने लीनस्य शिष्यस्य उदरवेदना उपशान्ता अभवत् । ज्योतिश्शस्त्रस्य विशेषान् सर्वान् मेलयित्वा नवग्रहकृतीः रचयित्वा दीक्षितः मन्त्रोनुष्ठानस्य फलं नादोपासनया एव कर्तुं शक्यते इति साधारं दर्शितवान् । एताः कृतयः सङ्गीतलोके अत्यन्तं श्रेष्टाः कृतयः इति परिगणिताः । श्रीचक्रस्य उपासनायां देव्याः आराधनं विविधरीत्या भवति । अत्रः देव्याः नव आवरणानां पूजा भवति । प्रत्येकम् आवरणपूजायाः विधानं नाम शक्तिः च विभिन्नाः भवन्ति । अत्र नवचक्राणां पूजायाः पश्चात् एव देव्याः अनुग्रहः लभते इति विश्वासः । नवावरणयुक्तस्य श्रीचक्रस्य उपासना एव श्रीविद्या । सा ललिताम्बिका, जगन्माता, पराशक्तिः बिन्दुरूपेण श्रीचक्रे विराजते । असदृश्याम् अत्यन्तम् उत्कृष्टायां नवावरणकृतौ दिक्षितः देव्याः आराधनं सौन्दर्यं च मनोहरतया वर्णितवान् ।
कैवल्यम्[सम्पादयतु]
आश्वीजबहुलचतुर्दश्यां नरकचतुर्दशीपर्वदिने दिक्षितः जगन्मात्रे विशेषपूजां समर्प्य सर्वशिष्यान् आहूय स्वरचितां " नीनाक्षि मुदं देहि " इति कृतिं पूर्वीकल्याणीरागे वीणया वादयन् सर्वान् गातुम् अवदत् । " मीनलोचनि पाशमोचनि " इति पल्लवीं पुनःपुनः गापयन् वीणां त्यक्त्वा तम्बुरस्वरं श्रुण्वन् जगन्मातुः उत्सङ्गे पतितवान् । तत्रैव मुत्तुस्वामीदीक्षितस्य आत्मा मात्रे लीनः अभवत् । सङ्गीतक्षेत्रे दीपावलीं दीक्षितदिनम् इति आचरन्ति ।


text:
हळेबीडु
हळेबीडु (Halebidu)कर्णाटकराज्यस्य हासनमण्डले विद्यमानं प्रसिद्धं प्रेक्षणीयस्थानम् । एषा नगरी होय्सलराजानां राजधानी आसीत् । आदौ सोसेवूरु इति नाम आसीत् । ततः द्वारावती द्वारसमुद्रं हळेबीडु इति नाम प्राप्तमस्ति । एकादशशतकतः १४ शतकपर्यन्तं होय्सळानां राजधानी एषा नगरी वैभवेण दुर्गराजगृहादिभिः पूर्णा आसीत् । होय्सळेश्वरदेवालयः महोन्नतः द्विकूटदेवालयः अस्ति । नक्षत्राकारे आधाराङ्णे पूर्वाभिमुखम् अयं देवालयः शिलया निर्मितः अस्ति ।
परिचयः[सम्पादयतु]
पूर्वम् एतत् द्वारसमुद्रं, दोरसमुद्रम् इत्यादिभिः नामभिः प्रसिद्धं होय्सळानां राजधानी आसीत् । होय्सळराजानः साहित्यपोषकाः कलाराधकाः च आसन् । ते राजानः धार्मिकश्रद्धावन्तः कलासक्ताः इति कारणेन अनेकदेवालयान् निर्मितवन्तः । तेषां प्रोत्साहेन जडवस्तुनि पुष्पविकसनमिव सौन्दर्यदर्शनम् अभवत् इत्यस्य हळेबीडु एकं प्रत्यक्षम् उदाहरणम् अस्ति ।
होय्सळराजैः निर्मिते ८.९कि.मी.मिते दीर्घे दुर्गे प्रति १८० पादपरिमिते स्थले एकं दर्शनगोपुरम् अस्ति । दुर्गस्य चत्वारि द्वाराणि सन्ति । किन्तु सर्वाणि महम्मदीयानाम् आक्रमणैः नष्टाणि अभवन् ।
इदानीं राजधान्यां होय्सळेश्वरदेवालयः शान्तलेश्वरदेवालयः च स्तः । द्वयोः देवालययोः सङ्गमस्थानं नक्षत्राकारके पञ्चपादपरिमितोन्नते आधारप्राङ्गणे अस्ति । देवालयौ पूर्वाभिमुखौ । पुर्वदिशि द्वारद्वयम् । उत्तरे दक्षिणे च एकैकम् द्वारमस्ति । मध्ये भवनमस्ति नवरङ्गादन्तः गर्भगृहे होय्सळेश्वरशान्तलेश्वरयोः लिङ्गे स्तः । नवरङ्गे सुन्दरशिल्पानि सन्ति । उपरितन शिल्पाच्छादने भुवनेश्वरीचित्राणि सन्ति । स्तम्भेषु भित्तिषु शिल्पानि सन्ति । प्रशान्तं मन्दिरम् अस्ति एतत् । अत्र शिवलिङ्गयोः दर्शनेनैव हि मनसः सन्तोषः भवति । पुरतः नन्दीश्वरौ विराजेते । विशाले उन्नते सुन्दरे मण्डपे नन्दीश्वरौ स्तः ।
अत्र देवालयस्य बहिर्भागे भित्तिषु अनेकस्तराः सन्ति । अष्टपङ्क्तिषु विविधानि शिल्पानि सन्ति । अनेकानि सूक्ष्मसंवेदिचित्राणि अपूर्वाणि शिलासु रूपितानि सन्ति । चित्रपट्टिकासु सिंहपङ्किः गजपङ्क्तिः, लताविन्यासाः, उष्ट्रानां पाड्क्तिः, अश्वानां पाङ्क्तिः , लताः च सन्ति ।
अन्यस्मिन् शिलास्तरे रामायण-महाभारत-भागवत- पुराणादीनां कथाचित्रणं सुन्दरतया उत्कीर्णम् अस्ति । तेषु प्रह्लादः, बलिः, समुद्रमथनं, शिवपुराणकथाः हंसाः देवालयौ परितः सन्ति । एषा पाङ्क्तिः प्रायः ६१० पादपरिमितदीर्घा अस्ति । द्विसहस्रसङ्ख्याकाः गजाः अतीवसुन्दराः सन्ति ।
देवालययोः पृष्ठभागे १६६ स्त्रीविग्रहाः, १०४ पुरुषविग्रहाः च सन्ति । विविधदेवतानां शिल्पानि अपि अत्र सन्ति । स्त्रीशिल्पेषु वस्त्रालङ्कारः, आभूषणानि, केशालङ्कारः च आधुनिकलक्षणयुक्ताः सन्ति । पुरुषाणां शिल्पेषु रथचक्राणि पादरक्षाविन्यासाः च नवीनतया चित्रिताः सन्ति ।
नन्दीमण्डपे अपि अतीव सुन्दरे स्तः । एकः मण्डपः विशालः अस्ति तत्र दशपादपरिमितोन्नतः नन्दीविग्रहः अस्ति । अन्यस्मिन् मण्डपे त्रयोदशपादपरिमितोन्नतः नन्दिविग्रहः अस्ति । तृतीयः देवालयः केदारेश्वरदेवालयः अपि दुःस्थितौ अस्ति । तत्र अष्टशतवर्षपूर्वं निर्मितं दोरसमुद्रतटाकं प्रमुखाकर्षकं स्थानमस्ति । देवालयस्य अन्तर्भागे स्तम्भेषु मदनिकाविग्रहाः सन्ति । महाम्मदीयानाम् आक्रमणानन्तरमपि श्रेष्ठाशिल्पकला मनोनन्दिनी अस्ति । पूर्वं वैभवोपेताः केदारेश्वरदेवालयः वीरभद्रदेवालयश्च भग्नावस्थायां विद्येते ।
सर्वम् इदानीं प्राच्यवस्तुसंशोधनविभागस्य वशे अस्ति । बेलूरुतः समीपे एव एतत् क्षेत्रमस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
समीपे हासन, बाणावर निस्थानके स्तः । हासनरेलनिस्थानतः २७ कि.मी । बाणावरतः ३२ कि.मी ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
- बेङ्गळूरुतः २२४ कि.मी ।
- बेलूरुतः १० कि.मी.।
- मैसूरुतः १५० कि.मी । हासनतः २७ कि.मी । बेलूरनगरे हळेबीडुनगरे च वसतिः कर्तुं शक्यते ।
Horizontal moldings in Hoysaleshvara Temple at Halebidu.jpg|होय्सळेश्वरदेवालयः
वसतिः[सम्पादयतु]
कर्णाटकसर्वकारवसतिगृहं, होटेलमयूर


text:
वृत्तरत्नाकर
अन्तर्विषयाः
- १ [श्रीः]
- २ प्रथमोऽध्यायः
- ३ द्वितीयोऽध्यायः
- ४ तृतीयोऽध्यायः
- ५ चतुर्थोऽध्यायः
- ६ पञ्चमोऽध्यायः
- ७ षष्ठोऽध्यायः
- ८ सन्दर्भ
[श्रीः][सम्पाद्यताम्]
वृत्तरत्नाकरः
प्रथमोऽध्यायः[सम्पाद्यताम्]
सुखसन्तानसिद्ध्यर्थं नत्वा ब्रह्मा ऽच्युता ऽर्चितम् ।
गौरीविनायकोपेतं शङ्करं लोकशङ्करम् ॥ केवृ१.१ ॥
वेदार्थशैवशास्त्रज्ञः पव्येको ऽभूद् लोकशङ्करम् ।
तस्य पुत्रो ऽस्ति केदारः शिवपादार्चने रतः ॥ केवृ१.२ ॥
तेनेदं क्रियते छन्दो लक्ष्यलक्षणसंयुतम् ।
वृत्तरत्नाकरं नाम बालानां सुखसिद्ध्ये ॥ केवृ१.३ ॥
पिङ्गलादिभ्राचार्यैर्यदुक्तं लौकिकं द्विधा ।
मात्रावर्णविभेदेन च्छन्दस्तदिह कथ्यते ॥ केवृ१.४ ॥
षडध्यायनिबद्धस्य च्छन्दसो ऽस्य परिस्फुटम् ।
प्रमाणमपि विज्ञेयं षड्त्रिंशदधिकं शतम् ॥ केवृ१.५ ॥
म्यरस्तजभ्नगैर्लान्तैरेभिर्दशभिरक्षरैः ।
समस्तं वाङ्मयं व्याप्तं त्रैलोक्यमिव विष्णुना ॥ केवृ१.६ ॥
सर्वगुर्मो मुखान्तर्लौ यरावन्तगलौ सतौ ।
ग्मध्याद्यौ ज्मौ त्रिलो नो ऽष्टौ भवन्त्यत्र गणास्त्रिकाः ॥ केवृ१.७ ॥
ज्ञेयाः सर्वान्तमध्यादिगुरवो ऽत्र चतुष्कलाः ।
गणाश्चतुर्लघूपेताः पञ्चार्यादिषु संस्थिताः ॥ केवृ१.८ ॥
सानुस्वारो विसर्गान्तो दीर्घो युक्तपरश्च यः ।
वा पादान्ते त्वसौ ग्वक्रो ज्ञेयो ऽन्यो मात्रिको लृजुः ॥ केवृ१.९ ॥
पादादाविह वर्णस्य संयोगः क्रमसंज्ञकः ।
पुरःस्थितेन तेन स्याल्लघुता ऽपि क्वचिद् गुरोः ॥ केवृ१.१० ॥
तरुणं सर्षपशाकं नवौदनं पिच्छिलानि च दधीनि ।
अल्पव्ययेन सुन्दरि (!) ग्राम्यजनो मिष्टमिश्नाति ॥ केवृ१.११ ॥
अब्धिभूतरसादीनां ज्ञेयाः संज्ञास्तु लोकतः ।
ज्ञेयः पादश्चतुर्थाशो यतिर्विच्छेदसंज्ञितः ॥ केवृ१.१२ ॥
युक्समं विषमं चालूक्स्थानं सद्भिर्निगद्यते ।
सममर्धसमं वृत्तं विषमं च तथापरम् ॥ केवृ१.१३ ॥
अङ्घ्रयो यस्य चत्वारस्तुल्यलक्षणलक्षिताः ।
तच्छन्दःशास्त्रतत्त्वज्ञाः समं वृत्तं प्रचक्षते ॥ केवृ१.१४ ॥
प्रथमाङ्घ्रिसमो यस्य तृतीयश्चरणो भवेत् ।
द्वितीयस्तुर्यवद्वृत्तं तदर्धसममुच्यते ॥ केवृ१.१५ ॥
यस्य पादचतुष्के ऽपि लक्ष्म भिन्नं परस्परम् ।
तदाहुर्विषमं वृत्तं छन्दःशास्त्रविशारदाः ॥ केवृ१.१६ ॥
आरभ्यैकाक्षारात्पादादेकैकक्षरवद्धितैः ।
पृथक्छन्दो भवेत्पादैर्यावत्षड्विंशतिं गतम् ॥ केवृ१.१७ ॥
तदूर्ध्वं चण्डवृष्ट्यादिदण्डकाः परिकीर्तिताः ।
शेषं गाथास्त्रिभिः षड्भिश्चरणैश्चोपलक्षिताः ॥ केवृ१.१८ ॥
उक्ता ऽत्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्ठा ऽन्या सुपूर्विका ।
गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिरेव च ॥ केवृ१.१९ ॥
त्रिष्टुप् च जगती चैव तथा ऽतिजगती मता ।
शक्वरी सा ऽतिपूर्वा स्यादष्ट्यत्यष्टी ततः स्मृते ॥ केवृ१.२० ॥
धृतिश्चा ऽतिधृतिश्चैव क्र्टिः प्रकृतिराकृतिः ।
विकृतिः सङ्कृतिश्चैव तथा ऽतिकृतिरुत्कृतिः ॥ केवृ१.२१ ॥
इत्युक्ताश्छन्दसां संज्ञाः क्रमतो वच्मि साम्प्रतम् ।
लक्षणं सर्ववृत्तानां मात्रावृत्ता ऽनुपूर्वकम् ॥ केवृ१.२२ ॥
इति श्रीकेदारभट्टविरचिते वृत्तरत्नाकरे संज्ञाभिधानो नाम प्रथमो ऽध्यायः ।
द्वितीयोऽध्यायः[सम्पाद्यताम्]
[ आर्या-प्रकरणम् (१-७) ][सम्पाद्यताम्]
लक्ष्मैतत्सप्त गणा गोपेता भवति नेह विषमे जः ।
षष्ठो ऽयं नलघू वा प्रथमे ऽर्धे नियतमार्यायाः ॥ केवृ२.१ ॥
षष्थे द्वितीयलात्परके न्ले मुखलाच्च सयतिपदनियमः ।
चरमे ऽर्धे पञ्चके तस्मादिह भवति षष्ठो लः ॥ केवृ२.२ ॥
त्रिष्वङ्केषु पादो दलयोराद्येषु दृश्यते यस्याः ।
पथ्येति नाम तस्याः प्रकीर्तितं नागराजेन ॥ केवृ२.३ ॥
संलङ्घ्य गणत्रयमादिमं शकलयोर्द्वयोर्भवति पादः । === [सं(अनुनासिक)-लङ्घ्य] === यस्यास्तां पिङ्गलनागो विपुलामिति समाख्याति ॥ केवृ२.४ ॥
उभयार्धयोर्जकारौ द्वितीयतुर्यौ गमध्यगौ तस्याः ।
चपलेति नाम तस्या प्रकीर्तितं नागराजेन ॥ केवृ२.५ ॥
आद्यं दलं समस्तं भजेय लक्ष्म चपलागतं यस्याः ।
शेषे पूर्वजलक्ष्मा मुखचपलासोदिता मुनिना ॥ केवृ२.६ ॥
प्राक्प्रतिपादितमर्धे प्रथमे प्रथमेतरे च चपलायाः ।
लक्ष्माश्रयते सोक्ता विशुद्धधीभिर्जघनचपला ॥ केवृ२.७ ॥
[ गीति-प्रकरणम् (८-११) ][सम्पाद्यताम्]
आर्याओरथमदलोक्तं यदि कथमपि लक्षणं भवेदुभयोः ।
दलयोः क्र्टयतिशोभां तां गीतिं गीतवान्भुजङ्गेशः ॥ केवृ२.८ ॥
आर्याद्वितीयके ऽर्धे यद्गदितं लक्षणं तत्स्यात् ।
यद्युभयोरपि दलयोरुपगीतिं ता मुनिर्ब्रूते ॥ केवृ२.९ ॥
आर्याशकलद्वितयं व्यत्ययरचितं भवेद्यस्याः ।
सोद्गीतिः किल गदिता तद्वद्यत्यंशभेदसंयुक्ता ॥ केवृ२.१० ॥
आर्यापूर्वार्धं यदि गुरुणैकेनाधिकेन निधने युक्तम् ।
इतरत्तद्वन्निखिलं दलं यदीयमुदितेयमार्यागीतिः ॥ केवृ२.११ ॥
[ वैतालीय-प्रकरणम् (१२-२०) ][सम्पाद्यताम्]
षड्विषमे ऽष्टौ समे कलास्ताश्च समे स्युर्नो निरन्तराः ।
न समात्र पराश्रिता कला वैतालीये ऽन्ते रला गुरुः ॥ केवृ२.१२ ॥
पर्यन्ते र्यौ तथैव शेषमौपच्छन्दसिकं सुधीभिरुक्तम् ॥ केवृ२.१३ ॥
आपातलिका कथितेयं भाद्गुरुकावथ पूर्ववदन्यत् ॥ केवृ२.१४ ॥
तृतीययुग्दक्षिणान्तिका समस्तपादेषु द्वितीयलः ॥ केवृ२.१५ ॥
उदीच्यवृत्तिर्द्वितीयलः सक्तो ऽग्रेण भवेदयुग्मयोः ॥ केवृ२.१६ ॥
पूर्वेण युतो ऽथ पञ्चमः प्राच्यवृत्तिरुदितेति युग्मयोः ॥ केवृ२.१७ ॥
यदा समावोजयुग्मकौ पूर्वयोर्भवति तत्प्रवृत्तकम् ॥ केवृ२.१८ ॥
अस्य युग्मरचिता ऽपरान्तिका ॥ केवृ२.१९ ॥
अयुग्भवा चारुहासिनी ॥ केवृ२.२० ॥
[ वक्त्र-प्रकरणम् (२१-३०) ][सम्पाद्यताम्]
वक्त्रं नाद्यान्नसौ स्यातामब्धेर्यो ऽनुष्टुभि ख्यातम् ॥ केवृ२.२१ ॥
युजोर्जेन सरिद्भर्तुः पथ्यावक्त्रं प्रकीर्तितम् ॥ केवृ२.२२ ॥
ओजयोर्जेन वारिधेस्तदेव विपरीतादि ॥ केवृ२.२३ ॥
चपलावक्त्रमयुजोर्नकारश्वेत्पयोराशेः ॥ केवृ२.२४ ॥
यस्या लः सप्तमो युग्मे सा युग्मविपुला मता ॥ केवृ२.२५ ॥
सौतवस्या ऽखिलेष्वपि ॥ केवृ२.२६ ॥
भेना ऽब्धितो भाद्विपुला ॥ केवृ२.२७ ॥
इत्थमन्या रश्चतुर्थात् ॥ केवृ२.२८ ॥
नो ऽम्बुधेश्चेन्नविपुला ॥ केवृ२.२९ ॥
तो ऽब्धेस्तत्पूर्वान्या भवेत् ॥ केवृ२.३० ॥
[ मात्रासमक-प्रकरणम् (३१-३८) ][सम्पाद्यताम्]
द्विगुणितवसुलधुरचलधृतिरिति ॥ केवृ२.३१ ॥
मात्रासमकं नवमो ल्गान्तम् ॥ केवृ२.३२ ॥
जो न्लावथाम्बुधेर्विश्लोकः ॥ केवृ२.३३ ॥
तद्युगलाद्वानवासिका स्यात् ॥ केवृ२.३४ ॥
बाणाष्टनवसु यदि लश्चिता ॥ केवृ२.३५ ॥
उपचित्रा नवमे परयुक्ते ॥ केवृ२.३६ ॥
यदतीतकृतविविधलक्ष्मयुतैर्मात्रासमादिपादैः कलितम् ।
अनियतवृत्तपरिमाणयुक्तं प्रथितं जगत्सु पादाकुलकम् ॥ केवृ२.३७ ॥
वृत्तस्य ला विना वर्णैर्गा वर्णा गुरुभिस्तथा ।
गुरुवो लैर्दले नित्यं प्रमाणमिति निश्चितम् ॥ केवृ२.३८ ॥
शिखिगुणितदशलघुरचितमपगतलघुयुगलमपरमिदमखिलम् ।
सगुरु शकलयुगलकमपि सुपरिघटितललितपदवितति भवति शिखा ॥ केवृ२.३९ ॥
विनिमयविनिहितशकलयुगलकलितपदविततिविरचितगुणनिचया ।
श्रुतिसुखकृदियमपि जगति ञि जशिर उपगतवति सति भवति खजा ॥ केवृ२.४० ॥
अष्टावर्धे गा द्वयभ्यस्ता यस्याः सा ऽनङ्गक्रीडोक्ता ।
दलमपरमपि वसुगुणितसलिलनिधिलघु कविरचितं पदवितति भवति ॥ केवृ२.४१ ॥
त्रिगुणनवलघुरंवसितिगुरुरितिदलयुगकृततनुरतिरुचिरा ॥ केवृ२.४२ ॥
इति श्रीमद्भट्टरामेश्वरसूनुनारायणभट्टविरचितायां वृत्तरत्नाकरव्याख्यायां मात्रावृत्ताधिकारो नाम द्वितीयो ऽध्यायः ॥
तृतीयोऽध्यायः[सम्पाद्यताम्]
गुः श्त्रीः ॥ केवृ३.१ ॥
गौ स्त्री ॥ केवृ३.२ ॥
मो नारी ॥ केवृ३.३ ॥
रो मृगी ॥ केवृ३.४ ॥
म्गौ चेत्कन्या ॥ केवृ३.५ ॥
भ्गौ गिति पङ्क्तिः ॥ केवृ३.६ ॥
त्यौ स्तस्तनुमध्या ॥ केवृ३.७ ॥
शशिवदना न्यौ ॥ केवृ३.८ ॥
विद्युल्लेखा मो मः ॥ केवृ३.९ ॥
त्सा चेद्वसुमती ॥ केवृ३.१० ॥
म्सौ गः स्यान्मदलेखाः ॥ केवृ३.११ ॥
भौ गिति चित्रपदा गः ॥ केवृ३.१२ ॥
मो मो गो गो विद्युन्माला ॥ केवृ३.१३ ॥
माणवकं भात्तलगा ॥ केवृ३.१४ ॥
म्नौ गौ हंसरुतमेतत् ॥ केवृ३.१५ ॥
र्जौ समानिका गलौ च ॥ केवृ३.१६ ॥
प्रमाणिका जरौ लगौ ॥ केवृ३.१७ ॥
वितानमाभ्यां यदन्यत् ॥ केवृ३.१८ ॥
राम्नसाविह हलमुखी ॥ केवृ३.१९ ॥
भुजगशिशुभृतां नौ मः ॥ केवृ३.२० ॥
म्सा ज्गौ शुद्धविराडिदं मतम् ॥ केवृ३.२१ ॥
म्नौ ज्गौ चेति पणवनामकम् ॥ केवृ३.२२ ॥
र्जौ रगौ मयूरसारिणी स्यात् ॥ केवृ३.२३ ॥
भ्मौ सगयुक्तौ रुक्मवतीयम् ॥ केवृ३.२४ ॥
मत्ता ज्ञेया मभसगयुक्ता ॥ केवृ३.२५ ॥
नरजगौर्भवेन्मनोरमा ॥ केवृ३.२६ ॥
त्जौ जो गुरुणेयमुपस्थिता ॥ केवृ३.२७ ॥
स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः ॥ केवृ३.२८ ॥
उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ ॥ केवृ३.२९ ॥
पादौ यदीयावुपजातयस्ताः ॥ केवृ३.३० ॥
स्मरन्ति जातिष्विदमेव नाम मे ॥ केवृ३.३१ ॥
नजजलगैर्गदिता सुमुखी ॥ केवृ३.३२ ॥
दोधकवृत्तमिदं भभभाद्गौ ॥ केवृ३.३३ ॥
शालिन्युक्ता म्तौ तगौ गो ऽब्धिलोकैः ॥ केवृ३.३४ ॥
वातोर्मीयं कथिता म्भौ तगौ गः ॥ केवृ३.३५ ॥
वाणरसैः स्याद्भतनगगैः श्रीः ॥ केवृ३.३६ ॥
म्भौ न्लौ गः स्याद् भ्रमरविलसितम् ॥ केवृ३.३७ ॥
रान्नराविह रथोद्धता लगौ ॥ केवृ३.३८ ॥
स्वागतेति रनभाद्गुरुयुग्मम् ॥ केवृ३.३९ ॥
ननरलगुरुरचिता वृन्ता ॥ केवृ३.४० ॥
ननरमगुरुभिश्च भद्रिका ॥ केवृ३.४१ ॥
श्येनिका रजौ रलौ गुरुर्पदा ॥ केवृ३.४२ ॥
मौक्तिकमाला यदि भतनाद्गौ ॥ केवृ३.४३ ॥
उपस्थितमिदं ज्सौ ताद्गकारौ ॥ केवृ३.४४ ॥
चन्द्रवर्त्म निगदन्ति रनभसैः ॥ केवृ३.४५ ॥
जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ ॥ केवृ३.४६ ॥
स्यादिन्द्रवंशा ततजै रसंयुतैः ॥ केवृ३.४७ ॥
इह तोटकमम्बुधिसैः प्रथितम् ॥ केवृ३.४८ ॥
द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ ॥ केवृ३.४९ ॥
मिनुशरविरतिर्नौ म्यौ पुटो ऽयम् ॥ केवृ३.५० ॥
प्रमुदितवदना भवेन्नौ च रौ ॥ केवृ३.५१ ॥
नयसहितौ न्यौ कुसुमवचित्रा ॥ केवृ३.५२ ॥
रसैर्जसजसा जलोद्धतगतिः ॥ केवृ३.५३ ॥
चतुर्जगणं वद मौक्तिकदाम ॥ केवृ३.५४ ॥
भुजङ्गप्रयातं भवेद्यैश्चतुर्भिः ॥ केवृ३.५५ ॥
रैश्चतुर्भिर्युता स्रग्विणी सम्मता ॥ केवृ३.५६ ॥
भुवि भवेन्नभजरैः प्रियंवदा ॥ केवृ३.५७ ॥
त्यौ त्यौ मणिमाला च्छिन्ना गुहवक्त्रैः ॥ केवृ३.५८ ॥
धीरैरभाणि ललिता तभौजरौ ॥ केवृ३.५९ ॥
प्रमिताक्षरा सजससैरुदिता ॥ केवृ३.६० ॥
ननभरसहिता महितोज्ज्वला ॥ केवृ३.६१ ॥
पञ्चाश्वैश्छिन्ना वैश्यदेवी ममौ यौ ॥ केवृ३.६२ ॥
अब्ध्यष्टाभिर्जलधरमाला म्भौ स्मौ ॥ केवृ३.६३ ॥
इह नवमालिका नजभयैः स्यात् ॥ केवृ३.६४ ॥
स्वरशरविरतिर्ननौ रौ प्रभा ॥ केवृ३.६५ ॥
भवति नजावथ मालती जरौ ॥ केवृ३.६६ ॥
जभौ जरौ वदति पञ्चामरम् ॥ केवृ३.६७ ॥
अभिनवतामरसं नजजाद्यः ॥ केवृ३.६८ ॥
तुरगरसयतिर्नौ ततौ गः क्षमा ॥ केवृ३.६९ ॥
म्नौ ज्रौ गस्त्रिदशयतिः प्रहर्षिणीअम् ॥ केवृ३.७० ॥
चतुर्ग्रहैरतिरुचिरा जभस्जगाः ॥ केवृ३.७१ ॥
वेदै रन्ध्रैर्म्तौ यसगा मत्तमयूरम् ॥ केवृ३.७२ ॥
( उपस्थितमिदं ज्सौ त्सौ सगुरुकं चेत् ) ॥ केवृ३.७३ ॥
सजसा जगौ भवति मञ्जुभाषिणी ॥ केवृ३.७४ ॥
ननततगुरुभिश्चन्द्रिकाश्वर्तुभिः ॥ केवृ३.७५ ॥
म्तौ न्सौ गावक्षग्रहविरतिसम्बाधा ॥ केवृ३.७६ ॥
ननरसलघुगैः स्वरैरपराजिता ॥ केवृ३.७७ ॥
ननभनलघुगैः प्रहरणकलिता ॥ केवृ३.७८ ॥
उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः ॥ केवृ३.७९ ॥
सिंहोन्नतेयमुदिता मुनिकाश्यपेन ॥ केवृ३.८० ॥
उद्धर्षिणीयमुदिता मुनिसैतवेन ॥ केवृ३.८१ ॥
इन्दुवदना भजसनैः सगुरुयुग्मैः ॥ केवृ३.८२ ॥
द्विःसप्तच्छिदलोला म्सौ म्भौ गौ चरणे चेत् ॥ केवृ३.८३ ॥
द्विहतहयलघुरथ गिति शशिकला ॥ केवृ३.८४ ॥
स्रगिति भवति रसनवकयतिरियम् ॥ केवृ३.८५ ॥
वसुहययतिरिह मणिगुणनिकरः ॥ केवृ३.८६ ॥
ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः ॥ केवृ३.८७ ॥
भवति नजौ भजौ रसहितौ प्रभद्रकम् ॥ केवृ३.८८ ॥
सजना नयौ शरदशयतिरियमेला ॥ केवृ३.८९ ॥
म्रौ म्यौ यान्तौ भवेतां सप्ताष्टभिश्चन्द्रलेखा ॥ केवृ३.९० ॥
भ्रत्रिनगैः स्वरात्खमृषभगजविलसितम् ॥ केवृ३.९१ ॥
नजभजरैः सदा भवति वाणिनी गयुक्तैः ॥ केवृ३.९२ ॥
रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी ॥ केवृ३.९३ ॥
जसौ जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुः ॥ केवृ३.९४ ॥
दिङ्मुनि वंशपत्रपतितं भरनभनलगैः ॥ केवृ३.९५ ॥
रसयुगहयैर्न्सौ म्रौ स्लौ गौ यदा हरिणी तदा ॥ केवृ३.९६ ॥
मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैर्म्भौनतौ ताद् गुरू चेत् ॥ केवृ३.९७ ॥
हयदशभिर्नजौ भजजला गुरु नर्कुटकम् ॥ केवृ३.९८ ॥
मुनिगुहकार्णवैः कृतयतिं वद कोकिलकम् ॥ केवृ३.९९ ॥ (यदि भवतो नजौ भजजला गुरुर्नर्कुटकम् । १०१ इति सुल्हणपाठः।)
स्याद् भूतर्त्वश्वैः कुसुमितलतावेल्लिता म्तौ नयौ यौ ॥ केवृ३.१०० ॥
सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम् ॥ केवृ३.१०१ ॥
ज्ञेया सप्ताश्वषड्भ्र्मरभनययुता भ्लो गः सुवदना ॥ केवृ३.१०२ ॥
त्री रजौ गलौ भवेदिहेदृशेन लक्षणेन वृत्तनाम ॥ केवृ३.१०३ ॥
म्रभ्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम् ॥ केवृ३.१०४ ॥
भ्रौ नरना रनावथ गुरुर्दिगर्कविरमं हि भद्रकमिति ॥ केवृ३.१०५ ॥
यदिह नजौ भजौ भ्जभलगास्तदश्वललितं हरार्कयतिमम् ॥ केवृ३.१०६ ॥
मताक्रीडा मौ त्नौ नौ नल्गिति भवति वसुशरदशयतियुता ॥ केवृ३.१०७ ॥
भूतमुनिनैर्यतिरिह भतनाः स्भौ भनयाश्च यदि भवति तन्वी ॥ केवृ३.१०८ ॥
क्रौञ्जपदा भमौ स्मौ ननना न्गाविषशरवसुमुनिविरतिरिह भवेत् ॥ केवृ३.१०९ ॥
वस्वीशाश्वच्छेदोपेतं ममतनयुगनरसलगैर्भुजङ्गविजृम्भितम् ॥ केवृ३.११० ॥
मो नाः षट् सगगिति यदि नवरसरसशरयतियुतमपवाहाख्यम् ॥ केवृ३.१११ ॥
यदि ह नयुगलं ततः सप्तरेफा स्तदा चण्डवृष्टिप्रपातो भवेद्दण्डकः ॥ केवृ३.११२ ॥
प्रतिचरणविवृद्धरेफाः स्युर्णार्णवव्यालजीमूतलीलाकरोद्दामशङ्खादयः ॥ केवृ३.११३ ॥
प्रचितकसमभिधो धीरधीभिः स्मृतोदण्डको नद्वयादुत्तरैः सप्तभिर्यैः ॥ केवृ३.११४ ॥
इति श्रीमद्भट्टरामेश्वरसूनुनारायणभट्टविरचितायां वृत्तरत्नाकरव्याख्यायां समवृत्ताध्यायस्तृतीयः ॥
चतुर्थोऽध्यायः[सम्पाद्यताम्]
विषमे यदि सौ सलगा दले भौ युजि भाद् गुरुकावुपचित्रम् ॥ केवृ४.१ ॥ भत्रयमोजगतं गुरुणी चेद्युजि च नजौ ज्ययुता द्रुतमध्या ॥ केवृ४.२ ॥ सयुगात्सगुरू विषमे चेद्भाविह वेगवती युजि भाद्गौ ॥ केवृ४.३ ॥ ओजे तपरौ जरौ गुरुश्चेन्मसौ ज्गौग्भद्रविराङ् भवेदनोजे ॥ केवृ४.४ ॥ असमे सजो सगुरुयुक्तौ केतुमती समे भरनगाद्गः ॥ केवृ४.५ ॥ आख्यानकीं तौ जगुरू ग ओजे जतावनोजे जगुरू गुरुश्चेत् ॥ केवृ४.६ ॥ जतौ जगौ गो विषमे समे चेत्तौ ज्गौ ग एषा विपरीतपूर्वा ॥ केवृ४.७ ॥ सयुगात्सलघू विषमे गुरुर्युजि नभौ भरकौ हरिणप्लुता ॥ केवृ४.८ ॥ अयुजि ननरला गुरुः समेन्जमपरवक्त्रमिदं ततो जरौ ॥ केवृ४.९ ॥ अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा ॥ केवृ४.१० ॥
वदन्त्यपरवक्त्राख्यं वैतालीयं विपश्चितः ।
पुष्पताग्राभिधं केचिदौपच्छन्दसिकं तथा ॥ केवृ४.११ ॥
स्याअयुग्मके रजौ रयौ समे चेज्जरौ जरौ गुरुर्यवात्परा मतीयम् ॥ केवृ४.१२ ॥
इति श्रीमद्भट्टरामेश्वरसूनुनारायणभट्टविरचितायां वृत्तरत्नाकरव्याख्यायामर्धसमाध्यायश्चतुर्थः ॥
पञ्चमोऽध्यायः[सम्पाद्यताम्]
[पदचतुरूर्ध्व-प्रकरणम् (१-५)][सम्पाद्यताम्]
मुखवादो ऽष्टभिर्वर्णैः परे स्युर्मकरालयैः क्रमाद् वृद्धैः ॥ सततं यस्य विचित्रैः पादैः सम्पन्नसौन्दर्यं तदुदितममलमतिभिः पदचतुरूर्ध्वाभिधं वृत्तम् ॥ केवृ५.१ ॥
प्रथममुदितवृत्ते विरचितविषमचरणभाजि ॥ गुरुकयुगलनिधन इह सहित आङा लघुविरतपदविततियतिरिति भवति पीडः ॥ केवृ५.२ ॥
प्रथममितरचरणसमुत्थं श्रयति स यदि लक्ष्म ।
इतरदितरगतितमपि यदि च तुर्यं चरणयुगलकमिति कलिका सा ॥ केवृ५.३ ॥
द्विगुरुयुतसमलचरणान्ता मुखचरणगतमनुभवति च तृतीयः ।
अपरमिह लक्ष्म प्रकृतमखिलमपि यदिदमनुभवति लवली सा ॥ केवृ५.४ ॥
प्रथमधिवसति यदि तुर्यं, चरमचरणपदमवसितगुरुयुग्मम् ।
निखिलमपरमुपरिगतमिति ललितपदयुक्ता, तदिदममृतधारा ॥ केवृ५.५ ॥
[उद्गता-प्रकरणम् (६-८)][सम्पाद्यताम्]
सजादिमे सलघुकौ च नसजगुरुकैरथोद्गता ।
त्र्यङ्घ्रिगतभनजला गयुताः सजसा अगौ चरणमेकतः पठेत् ॥ केवृ५.६ ॥
चरणत्रयं व्रजति लक्ष्म यदि सकलमुद्गतागतम् ।
ना भगौ भवति सौरभकं चरणे यदीह भवतस्तृतीयके ॥ केवृ५.७ ॥
नयुगं सकारयुगलं च भवति चरणे तृतीयके ।
तदुदितमुरुमतिभिर्ललितं यदि शेषमस्य खलु पूर्वतुल्यकम् ॥ केवृ५.८ ॥
[उपस्थितप्रचुपित-प्रकरणम् (९-११)][सम्पाद्यताम्]
म्सौ ज्भौ गौ प्रथमाङ्घ्रिरेकतः पृथगन्यत्त्रितयं सनजरगास्ततो ननौ सः ।
त्रिनपरिकलितजयौ प्रचुपितमिदमुदितमुपस्थितपूर्वम् ॥ केवृ५.९ ॥
नौ पादे ऽथ तृतीयके सनौ नसयुक्तौ प्रथमाङ्घ्रिकृतयतिस्तु वर्धमानम् ।
त्रितयमपरमपि पूर्वसदृशमिह भवति प्रततमतिभिरिति गदितं लघु वृत्तम् ॥ केवृ५.१० ॥
प्रथमे च विरतिरार्षभं ब्रुवन्ति ॥ तच्छुद्धविराट् पुरः स्थितं त्रितयमपरमपि यदि पूर्वसमं स्यात् ॥ केवृ५.११ ॥
विषमाक्षरपादं वा पादैरसमं दशध्र्मवत् ।
यच्छन्दो नोक्तमत्र गाथेति तत्सूरिभिः प्रोक्तम् ॥ केवृ५.१२ ॥
इति श्रीमद्भट्टरामेश्वरसूनुनारायणभट्टविरचितायां वृत्तरत्नाकरव्याख्यायां पञ्चमो ऽध्यायः ॥
षष्ठोऽध्यायः[सम्पाद्यताम्]
[प्रस्तारः][सम्पाद्यताम्]
प्रस्तारो नष्टमुद्दिष्टमेकद्वयादिलगक्रिया ।
सङ्ख्यानमध्वयोगश्च षडेते प्रत्ययाः स्मृताः ॥ केवृ६.१ ॥
पादे सर्वगुरावाद्याल्लघुं न्यस्य गुरोरधः ।
यथोपरि तथा शेषं भूयः कुर्यादमुं विधिम् ॥ केवृ६.२ ॥
ऊने दद्याद् गुरूनेव यावत्सर्वलघुर्भवेत् ।
प्रस्तारो ऽयं समाख्यातश्छन्दोविचितिवेदिभिः ॥ केवृ६.३ ॥
[नष्टम्][सम्पाद्यताम्]
नष्टस्य यो भवेदङ्कस्तस्यार्धे ऽर्धे समे च लः ॥ विषमे चैकमाधाय स्यादर्धे ऽर्धे गुरुभवेत् ॥ केवृ६.४ ॥
[उद्दिष्टम्][सम्पाद्यताम्]
उद्दिष्टं द्विगुणानाद्यादुपर्यङ्कान्समालिखेत् ।
लघुस्था ये च तत्राङ्कास्तैः सैकैर्मिश्रितैर्भवेत् ॥ केवृ६.५ ॥
[एकद्वयादिलगक्रिया][सम्पाद्यताम्]
वर्णान्वृत्तभवान्सैकानौत्तराधर्यतः स्थितान् ।
एकादिक्रमतश्चैतानुपर्युपरि निक्षिपेत् ॥ केवृ६.६ ॥
उपान्त्यतो निवर्तेत त्यजन्नेकैकमूर्ध्वतः ।
उपर्याद्याद् गुरोरेकमेकद्व्यादिलगक्रिया ॥ केवृ६.७ ॥
[सङ्ख्यानम्][सम्पाद्यताम्]
लगक्रियाङ्कसन्दोहे भवेत्सङ्ख्या विमिश्रिते ।
उद्दिष्टाङ्कसमाहारः सैका वा जनयेदिमाम् ॥ केवृ६.८ ॥
[अध्वयोगः][सम्पाद्यताम्]
सङ्ख्यैव द्विगुणैकोना सद्भिरध्वा प्रकीर्तितः ॥ वृत्तस्याङ्गुलिका व्याप्तिरधः कुर्यात्तथाङ्गुलिम् ॥ केवृ६.९ ॥
वंशे ऽभूत्कश्यपस्य प्रकटगुणगणः शैवसिद्धान्तवेत्ता विप्रः पव्येकनामा विमलतरमतिर्वेदतत्त्वार्थबोधे ।
केदारस्तस्य सूनुः शिवचरणयुगाराधनैकाग्रचित्तश्छन्दस्तेनाभिरामं वृत्तरत्नाकराख्यम् ॥ केवृ६.१० ॥
इति श्रीमद्भट्टरामेश्वरसूनुनारायणभट्टविरचितायां वृत्तरत्नाकरव्याख्यायां प्रस्ताराध्यायः षष्ठः समाप्तः ॥


text:
कोलारमण्डलम्
कोलारमण्डलम् (Kolar District) आन्ध्रप्रदेशतमिळुनाडुसीमाप्रदेशे प्रतिष्ठितम् एकं मण्डलम् । सुवर्णखन्योद्यमेन प्रसिद्धम् । कोलारनगरं पूर्वं गङ्गवंशीयानां राजधानी आसीत् । कुवलापुरम् इति नाम आसीत् । गङ्गराजैः निर्मितानि मन्दिराणि भवनानि च इदानीमपि शोभन्ते । कर्णाटकस्य पूर्वदिशि अस्ति कोलारमण्डलम् । अत्र दुर्गाः पर्वतप्रदेशाः देवालयाः तटाकानि, इत्यादीनि सन्ति । सहस्रशः सरांसि सन्ति इति केरेगळजिल्ले(सरोवराणां मण्डलम्) इति कथयन्ति । कर्णाटकसीमान्तप्रदेशः एषः ।
अन्तर्विषयाः
उपमण्डलानि-७[सम्पादयतु]
कोलार, मुळुबागिलु, शिड्लघट्ट, मालूरु, चिन्तामणि बङ्गारपेटे, श्रीनिवासपुर।
सूच्याङ्कः[सम्पादयतु]
एस् टी डी - ०८२५
विस्तीर्णता[सम्पादयतु]
८२२३ च.कि.मी
भाषा[सम्पादयतु]
अत्र जनानां प्रादेशिकभाषा कन्नडं चेदपि तेलुगु तमिळु उर्दु भाषाः अपि भाषन्ते ।
उद्योगः[सम्पादयतु]
एतद्मण्डालीयानां जनानां प्रधानः उद्योगः कृषिः गोपालनं च ।
दर्शानीयानि स्थानानि[सम्पादयतु]
अन्तरगङ्गा, चिन्नदगणि(सुवर्णखनिः) मुलबागिलु, बङ्गारुतिरुपति, कोटिलिङ्गेश्वरः, मार्कण्डेयपर्वतः, सोमेश्वरदेवालयः, कोलारम्मदेवालयः, कुरुडुमले, आवनी, मुरुगमल्लदर्ग, विदुराश्वत्थ । मध्वाचार्याणां परमाप्तशिष्यस्य श्रीमन्माधवतीर्थस्य मूलमहासंस्थानम् अत्रैव मुलबागिलुमार्गे शोभते । अत्र जनानां प्रादेशिकभाषा कन्नडं चेदपि तेलुगु तमिळु उर्दु भाषाः अपि भाषन्ते । एतद्मण्डालीयानां जनानां प्रधानः उद्योगः कृषिः गोपालनं च ।
क्षेत्राणि[सम्पादयतु]
कोलार, मुळुबागिलु, करुडुमलै, आवनी, बूदिकोटे, तम्बिहळ्ळि, बङ्गारुतिरुपति, चिक्कतिरुपति सीतिबेट्ट, टेकल् ।
१.कोलार[सम्पादयतु]
कोलारनगरं शतश्रृङ्गपर्वतस्य सानुप्रदेशः । सुवर्णाकराः च अत्र कोलारमण्डल्प्रदेशे सन्ति । कोलारम्मा देवालयः सोमेश्वरदेवालयः च प्रसिद्धौ । कोलारम्मादेवालयः गङ्गशैल्या १२ शतके निर्मितः । सोमेशवर देवालयः विजयनगरशैल्या १५ शतके निर्मितोऽस्ति । सोमेश्वरमन्दिरे ६३ स्तम्भेषु कलावैभवः द्रष्टुं शक्यते । नटराजलोहशिल्पं, कुमारस्वामि- शिलाशिल्पं च आकर्षके स्तः । गोपुरः अपि सुन्दरः अस्ति । अत्र समीपे अन्तरगङ्गापर्वते काशीविश्वेश्वरमन्दिरम् अस्ति । अत्र नन्देः(स्थानीयभाषया बसवः) मुखात् शुद्धं जलं सदा निर्गच्छति ।
- मार्गः -बेङ्गळूरुतः तिरुपतिमार्गे ७२.कि.मी । राष्ट्रियमार्गः -४
२. अवनी[सम्पादयतु]
अस्य क्षेत्रस्य आवन्तिका, दक्षिणगया आवन्तिकाक्षेत्रमिति च नामानि सन्ति । अत्र प्रमुखाः देवालयाः एकान्तरामः, कामाक्षी, रामलिङ्गेश्वरदेवालयः च । रामलिङ्गेश्वर- देवालये विशालता सुन्दरता कलात्मकता च अस्ति । पर्वतप्रदेशे (३२४९ पादमितः) सीता, पार्वतीगुडि(मन्दिरम्), अग्नितीर्थम् इत्यादिकम् अस्ति । आवनीक्षेत्रे श्रृङ्गेरीमठे वासादिव्यवस्था अस्ति ।
- मार्गः - मुळुबागिलुतः ८ कि.मी.
- के.जी.एफ् -मुळुबागिलु वाहनमार्गः
३. मुळुबागिलु[सम्पादयतु]
अत्र ५ सहस्रवर्षेभ्यः प्राचीनः आञ्जनेयदेवालयः ग्राममध्ये अस्ति । दशपादपरिमितोन्नतः सुन्दरः हनूमान् अर्जुनेन प्रतिष्ठापितः । तं प्रति ताडपुष्पेण अत्र पूजाभवति इति एषः नियमः। समीपे २ कि.मी. दूरे नरसिंहरीर्थम् अस्ति । अत्र श्रीमन्मध्वाचार्याणां शिष्येण श्रीपद्मनाभतीर्थेन सञ्चालितः मठः अस्ति। श्रीपादराजवर्यस्य मूलबृन्दावनं योगपट्टनरसिंहदेवालयः च विराजेते । समीपे हञ्चिकल्लगुड्डप्रदेशे श्रीविद्यारण्यः श्रीअक्षोभ्यतीर्थः च वाक्यार्थे वाग्वादं कृतवन्तौ । अत्र शिल्पकलारत्नः इव सोमेश्वरदेवालयः विरूपाक्षः च स्तः ।
- मार्गः- मुळुबागिलुतः २ कि.मी । कोलारतः २९ कि.मी.। बेङगलूरुतः २०० कि.मी। बेङ्गळूरु-तिरुपतिराजमार्गे- श्रीपादराजमठे वसतिः अस्ति ।
४. चिक्कतिरुपति (मालूरु)[सम्पादयतु]
प्रसन्नवेङ्कटेशस्य भगवतः श्रीश्रीनिवासस्य प्रसिद्धं मन्दिरम् अत्र अस्ति । एतत् गङ्गराजानां काले १२ शतके निर्मितम् । आन्ध्रप्रदेशे स्थितं तिरुपतितिरुमलै मन्दिरं गन्तुम् अशक्ताः भक्ताः अत्रागत्य स्वभक्तिकार्यं निर्वहन्ति । श्रावणमासे अत्र वैभवेण विविधाः उत्सवाः प्रचलन्ति । सहस्रशः भक्ताः अत्र आगच्छन्ति । इदानीम् अस्मिन् प्रदेश विशेषरूपेण वास्तुशिल्पानि रचितानि सन्ति । तिरुपति-तिरुमलैप्रदेशे यथा भवति तत्समानं दृश्यवैभवं सर्वकार्याणि च अत्रापि भवन्ति।
- मार्गः -बेङ्गळूरुतः ५० कि.मी. ,मालूरतः २५ कि.मी.
प्रसिद्धाः व्यक्तयः[सम्पादयतु]
- मैसूरुराज्यस्य (इदानीं तु कर्णाटकम्) प्रथममुख्यमन्त्री दि.चेङ्गलरायरेड्डी कोलारमण्डलस्य एव जनः ।
- मैसूरुसंस्थानस्य दिवानः ख्यातः अभियन्ता सर् एम्.विश्वेश्वरय्यमहोदयः अपि कोलारे जातः ।
- मङ्कुतिम्मन कग्गस्य रचयिता डी वी जी इति प्रसिध्दः श्री डी.वी.गुण्डप्पः
- कन्नडे ज्ञानपीठप्रशस्तिविजेता मास्ति वेङ्कटेश ऐय्यङ्गार्यः
- भूतपूर्वसचिवः रमेशकुमारः
- मैसूरुव्याघ्रः इति ख्यातस्य टिप्पुसुल्तान्स्य पिता हैदर अलि, इत्यादयः अपि अस्मिन् एव मण्डले सम्भूताः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Kolar district Official website
- Agricultural Development and Training Society
- Kolar Telecom District
- Temples of Kolar District
- Sri Manjunatha School Byrakur, Mulbagal Taluk
- Colourful Kolar


text:
मथुरा
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति मथुरामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति मथुरानगरम्। मथुरा भारतस्य उत्तरप्रदेशे काचित् नगरी अस्ति । भगवतः कृष्णस्य जन्म अत्र अभवत् ।मथुरा देहलीतः १३४ कि.मी. । आग्रातः ५७ कि.मी. दूरे अस्ति । श्रीकृष्णस्य जन्मस्थानम् इति पुराणद्वारा ज्ञायते । अत्र अनेके देवालयाः मुस्लिंजनानाम् आक्रमणेन विनष्टाः आसन् । केचन पुननिर्मिताः सन्ति । श्रीकृष्णस्य मथुरानाथमन्दिरम् अतीव सुन्दरम् अस्ति । चित्रकला सङ्ग्रहालयः इव अस्ति । गर्भगृहे श्रीकृष्णमूर्तिं परितः रजतगावः निर्मिताः सन्ति। केशवमन्दिरसमीपे भागवतमन्दिरमिति सभाभवनम् अस्ति । एतत् प्रार्थनामन्दिरम् इत्यपि प्रसिद्धमस्ति । केशवमन्दिरस्य आवरणे क्रिस्ताब्दे १६६१ तमे वर्षे निर्मितं जातिमस्जिद् इति मुस्लिं प्रार्थनामन्दिरमस्ति । चतुस्तरीयभवनम् एतत् यमुनानदीतीरे अस्ति । समीपे कलासङ्ग्रहालये मूर्तिशिल्पानि नाणकानि बुद्धस्य लोहविग्रहाः च सन्ति । मथुरातः १०कि.मी. दूरे वृन्दावनम् अस्ति । अत्रैव श्रीकृष्णः बाल्ये वेणुवादनं विविधलीलाः च प्रदर्शितवान् । अत्र चैतन्यमहाप्रभुः भक्तेः महिमानं प्रदर्शितवान् । मीरा-गोपीनाथ- मदनमोहन-राधारमण-बिर्लामन्दिराणि अपूर्वाणि सन्ति ।


text:
आत्रेयी
आत्रेयी (Atreyi) अत्रिमहर्षेः पुत्री । पौराणिकव्यक्तिः अत्रिमहर्षिः अस्य मन्वन्तरस्य सप्तर्षिषु, ब्रह्ममानसपुत्रेषु च अन्यतमः । एषः कठिनतपसा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् पुत्ररूपेण प्राप्तवान् । चन्द्रमदत्तात्रेयदूर्वासाः एव ते त्रिमूर्तिस्वरूपाः । अत्रिः कर्दपब्रह्मणः पुत्रीम् अनसूयाम् ऊढवान् । एतयोः पुत्री एव महासाध्वी आत्रेयी । एषा अपि माता इव पतिपारायणा, तपस्विनी, धर्मनिष्ठा च आसीत् । अग्निदेवस्य पुत्रेण अङ्गीरसेन सह एतस्याः विवाहः अभवत् ।
कठोरः अङ्गीरसः[सम्पादयतु]
तप्ताग्नौ जन्म प्राप्तवान् इत्यनेन एतस्य स्वभावः बहु उग्रः आसीत् । पत्न्या सह एषः बहु रूक्षतया व्यवहरति स्म । कठोरवचनैः तस्याः अपमाननं करोति स्म । तथापि आत्रेयी बहुधैर्येण पत्या सह कुटुम्बिनी आभवत् । एतयोः अनेकाः पुत्राः जाताः । तेषु आङ्गीरसः अन्यतमः । बालाः अपि मात्रा सह प्रेम्णा व्यवहरतु इति पितरं प्रार्थितवन्तः । किन्तु प्रयोजनं नाभवत् । महर्षिः कठोरस्वभावं न त्यक्तवान् ।
अग्निदेवानुग्रहः[सम्पादयतु]
अतीवदुःखेन कदाचित् आत्रेयी अग्निदेवम् एवं प्रार्थयति हे लोकप्रकाशकप्रभो भवतः द्वारा देवेभ्यः हविः प्राप्यते । भवान् जठराग्निरूपेण समस्तप्राणीनां पोषणं कुर्वन् अस्ति । सर्वेषां दोषाणां निर्मूलनकर्ता भवान् एव । भवतः चरणौ भक्त्या प्रणमामि । दोषरहितां मां भवतः पुत्रः तिरस्करोति । निन्द्यावचनेन दुःखं जनयति । कथञ्चित् भवान् तस्मै शान्तिं ददातु । एतद् श्रुत्वा अग्निदेवः वदति, पुत्रि भवत्याः पतिः तप्ताग्नौ जन्मप्राप्तवान् अस्ति इत्यनेन सः उग्रः अस्ति । सः यदा प्रज्वलाग्नौ तपः कर्तुम् आरप्स्यते तदा भवती नद्याः रूपं धृत्वा तम् आप्लावितं करोतु । तेन सः शान्तः भविष्यति । एतद् श्रुत्वा अत्रेयी चकिता जाता । भोः श्वशुर अहं यानि कानि कष्टानि सोढुं शक्नोमि । किन्तु यथा तेन अग्निप्रवेशः न क्रियते तथा करोतु । तस्य ग्निप्रवेशं द्रष्टुम् अहं न शक्नोमि । तं रक्षतु इति प्रार्थयति । आश्वासयन् अग्निदेवः अवदत् पुत्रि भयं मास्तु सः मम पुत्रः, अग्निज्वालाभिः तस्य किञ्चिदपि भयं नास्ति । ज्वालाः तं न दहन्ति । जलं तं न निमज्जयति । वायुना सः उड्डीतः न भवति । विश्वासयतु केनापि वस्तुना तस्य कष्टं न भवति । अतः भवती अग्निस्वरूपेण नद्याः रूपं धृत्वा तं शान्तं करोतु । भवतः उपस्थितौ अहं कथं अग्निरूपं धरामि ? भवान् तस्य मातापिता । एवं सति नदीरूपं धृत्वा तं मयि कथं धारणां करोमि ? एषः अधर्मः किल ? एतद् कार्यं तु केवलं माता कर्तुं शक्नोति । मत्सदृशी न । क्षम्यताम् इति नम्रतया प्रार्थयत् । भवती मम पुत्रस्य पुत्रेभ्यः जन्म दत्तवती अस्ति । अतः भवती मम स्वरूपभूता अभवत् । पुत्रवती पत्नी मातुः रूपं धरति इति शास्त्रेण उच्यते । भवती तस्मै अपि मातुः प्रतिरूपा इव अस्ति । अतः शङ्का मास्तु । मम आज्ञां पालयतु । इति अग्निः स्नुषाम् उपादिशत्।
शान्तः पतिः ब्रह्मवादिनी पत्नी[सम्पादयतु]
महर्षिः अङ्गीरसः प्रज्वलिताग्नौ उपविश्य तपः आरब्धवान् । आत्रेयी नद्याः रूपं धृत्वा पतिम् आप्लाव्य प्रशान्तं कृतवती । तादृश्यां नद्यां निमज्ज्य, उत्थाय अङ्गीरसमहर्षेः स्वभावः प्रशान्तः अभवत् । तस्य उग्रस्वभावस्य परिवर्तनम् अभवत् । आत्रेय्याः नदीरूपं परुषी नाम्ना प्रख्यातः अस्ति । एषा परुषीनदी यत्र गङ्गानदीं मिलति तत् स्थानं परमपवित्रम् अस्ति । अस्मिन् सङ्गमस्थाने पुरुषाः स्नानतर्पणं च कुर्वन्ति चेत् ते समस्तपापैः मुक्ताः भवन्ति इति विश्वासः अस्ति । पत्न्याः साहसम् इष्ट्वा अङ्गीरसः ताम् अनुगृहीतवान् । परिणामेन सा केषाञ्चन वेदमन्त्राणां द्रष्टारा जाता । ब्रह्मवादिनी अपि जाता ।


text:
तीर्थहळ्ळी
तीर्थहळ्ळी शिवमोग्गामण्डलस्य उपमण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति । तथा तत्रत्यं शासनकेन्द्रम् अपि । तुङगानद्याः तटे विद्यमानं तीर्थहळ्ळीनगरं शिवमोग्गतः ६० कि .मी.दूरे अस्ति । तीर्थहळ्ळी कर्णाटकस्य दक्षिणभागे अस्तीति कारणतः अत्यधिकवृष्टिपतनस्य प्रदेशेषु अन्यतमम् । तीर्थहळ्ळी-उपमण्डलं पूर्णतया सह्याद्रिपर्वतश्रेण्याः नित्यहरिद्वर्णस्य सान्द्रं वनम् अस्ति । पूगस्य कृषिः तत्रत्यः प्रमुखः फलोदयः । उपफलोदयरूपेन एलां कृष्णमरीचं तथा कदलीम् अपि संवर्धयन्ति ।
प्रसिद्धाः लेखकाः कवयः च[सम्पादयतु]
कन्नडकवेः कुवेम्पुवर्यस्य स्थानं तीर्थहळ्ळी-उपमण्डलस्य ‘कुप्पळ्ळी ’ । कन्नडस्य प्रमुखलेखकस्य हा.मा.नायकस्य जन्मस्थानम् अस्य एव उपमण्डलस्य ‘हारोगद्दे’ । ज्ञानपीठपुरस्कृतलेखकः यु.आर्.अनन्तमूर्तिः,कविः एस् .वि परमेश्वरभट्टः, कादम्बरीलेखिका एम्.के.इन्दिरा,‘अलक’ तीर्थहळ्ळी एते सर्वे मूलतः तीर्थहळ्ळीनगरीयाः। ख्यातः समाजवादिधुरीणः शान्तावेरी गोपालगौडः अस्य एव उपमण्डलस्य जनः। सः तीर्थहळ्ळीविधानसभाक्षेत्रतः निर्वाचितः शासकः अभवत् । पुरुषोत्तमरावः तथा देवङ्गिप्रफुल्लचन्द्रमहोदयः सहजकृषिं कृत्वा अनन्यपरिश्रमं कृतवन्तौ प्रगतिपरकृषिकौ अस्मात् प्रदेशात् एव । कन्नडचलनचित्रस्य प्रसिद्धस्य नटस्य दिगन्तस्य तथा चलनचित्रलेखकस्य कविराजस्य अपि स्वग्रामः तीर्थहळ्ळी । नटस्य दिगन्तस्य चलनक्षेत्रं प्रति परिचयं कारितवान् कूड्लु रामकृष्णः तीर्थहळ्ळीयः । आधुनिकतन्त्राणि उपयुज्य कृषिकरणे अस्य नगरस्य जनाः सर्वदा अग्रेसराः । अस्मिन् विषये “कृषि-ऋषिः” इति ख्यातस्य पुरुषोत्तमरावस्य नाम उल्लेखार्हम् अस्ति ।
प्रेक्षणीयस्थानानि[सम्पादयतु]
वीक्ष्णार्थं कवलेदुर्गं (१८ कि. मी),कुन्दाद्रिः (२४ कि. मी ),कुप्पळ्ळी (१७कि मी ), आगुम्बे (३२कि.मी.),बर्कणजलपातः (३५कि.मी), शरावत्याः उगमस्थानम् अम्बुतीर्थं (१८. कि.मी) मण्डगद्दे (३० कि.मी), तथा चिब्बलगुड्डे{१० कि.मी} एतानि स्थालनि आकर्षणीयानि सन्ति ।
पौराणिकमहत्त्वम्[सम्पादयतु]
तीर्थहळ्ळी पौराणिकदृष्ट्या महत्वपूर्णं पुण्यक्षेत्रम् अस्ति । अत्रत्यपुराणप्रसिद्धं श्रीरामेश्वरमन्दिरं पवित्रनद्याः तुङ्गायाः तटे अस्ति। देवालयस्य गर्भगृहस्य अन्तः विद्यमानं शिवलिङगं महामुनिः परशुरामः प्रतिष्ठापितवान् इति प्रतीतिः अस्ति । गर्भगृहात् बहिः दुर्गायाः तथा गणपतेः प्रतिमे स्तः । परशुरामः स्वस्य परशुं पवित्रायाः तुङगायाः जलेन प्रक्षालितवान् इति कारणतः एतत् स्थलं तीर्थहळ्ळी इति प्रसिद्धं अभवत् ।


text:
मेषराशिः
मेषः द्वादश राशिषु अन्यतमः अस्ति । द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
नामौचित्यम्[सम्पादयतु]
मेषस्य स्वभावः अस्ति अनुसरणशीलता । गम्भीरता अपि तदीयः स्वभावः । अतः धैर्य-अग्रे गमनम्-अनुसरणशीलता-व्यवहारनिर्वहणम् - एतान् गुणान् सङ्केतयितुं मेषः उदाह्रीयते । अस्मिन् राशौ विद्यमानेषु एतानि तत्त्वानि दृश्यन्ते ।
अधिपतिः[सम्पादयतु]
मेष-वृश्चिकयोः अधिपतिः कुजः । ग्रहराज्यव्यवस्थायां कुजः भवति दण्डनायकः । निर्णयानाम् अन्वयनशक्तिः, अद्भुतनिर्वहणाशक्तिः, न्याययुत-योजनायुतजीवनाय प्रयत्नशीलता च कुजस्य स्वभावः । मेषराशिवन्तः निर्णयानां कार्यान्वयनविषये अतीव जागरूकाः भवन्ति । अन्येषाम् आधिपत्यं, स्वीये कार्ये अन्येषां प्रवेशं च एते न सहन्ते । समीचीनतया कार्यनिर्वहणं, अन्यैः कार्यकारणञ्च एतेषां वैशिष्ट्यम् । एते सर्वदा अपि कस्मिंश्चित् कार्ये मग्नाः भवन्ति । परिश्रमेण एव आनन्दः अनुभूयते एतैः । कार्यकरणे सर्वे क्लेशाः आनन्देन एव एतैः सम्मुखीक्रियन्ते ।
निर्वहणकार्ये अत्युत्तमा व्यवस्था एतैः क्रियते । रक्षणाविभागे एते प्रत्यक्षपात्रं वहन्ति । कार्यं समग्रदृष्ट्या परिशीलयन्तः स्वीयं कार्यम् इति भावयन्तः कार्योन्नतिं सम्पादयन्ति । अन्येषाम् आदर्शप्रायाः भवन्ति ।
राशिभावः[सम्पादयतु]
मेषः सहजप्रथमभावः इति निर्दिश्यते । प्रथमभावे आत्मविश्वासः, स्वयं शक्तिः, सामर्थ्यम्, शरीरम् - इत्येतेषाम् आद्यता भवति । मेषराशिवत्सु अपि अयं भावः दृग्गोचरः भवति ।
जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः[सम्पादयतु]
पुरुषजातिः, चरसंज्ञकः, पूर्वदिशः स्वामी, क्षत्रियवर्णः, पर्वतीयप्रदेशे विचरणकर्ता, रजोगुणयुक्तः, कान्तिहीनः, अल्पसन्ततिः, पृष्ठोदयी, अग्नितत्त्वयुक्तश्च भवति मेषराशिः । अस्य स्वामी मङ्गलग्रहः वर्तते । उक्तं च -
- पूर्ववासी नृपज्ञातिः शैलचारी रजोगुणी ।
- पृष्ठोदयी पावकी च मेषराशिः कुजाधिपः ॥ (बृ पा हो शा - २/७)
स्म्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
मेषराशौ अश्विन्याः ४ पादाः, भरण्याः ४ पादाः, कृत्तिकायाः प्रथमः पादः भवति इत्यतः चू, चे, चो, ला, ली, लू, ले, लो, आ ... इत्येतानि अक्षराणि मेषसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
जन्मदिनम्[सम्पादयतु]
येषां जन्मदिनम् मार्च्-मासस्य २१ दिनाङ्कतः एप्रिल्-मासस्य २० दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां मेषराशिः ।


text:
माथेरान् पर्वतीयधूमशकटयानम्
एतत् विशिष्टं धूमशकटयानम् अस्ति। नेराळ् तः माथेरान् गिरिधाम प्रति गच्छति । २५ कि.मी दूरं यावत् घट्टप्रदेशे सावधानतया गच्छति । प्रतिघण्टं दश कि.मी यावत् वेगेन अस्य गमनम् । मार्गे अनेके गुहामार्गाः भवन्ति । पार्श्वे पर्वतशिखराणि वनसौन्दर्यम् कन्दराणि च दृश्यन्ते अत्र प्रयाणसमये सर्वेषां रोमाञ्चकारी अनुभवः भवति । न्यारोगेज् धूमशकटयाने केवलं पञ्चविभागाः सन्ति । एकस्य गुहामार्गस्य one kiss tunnel इति नाम अस्ति । मार्गे २२६ वक्रमार्गाः १२० सेतवः सन्ति । एतदपूर्वं धूमशकटयानम् उत्तमव्यवस्थायुक्तं सुरक्षात्मकं च अस्ति । एतत् क्रिस्ताब्दे १९०७ तमे वर्षे एव आरब्धम् आसीत् ।


text:
सीमानियन्त्रणरेखा
सीमानियन्त्रणरेखा (एल्.ओ.सी ) साधारणतया द्वयोः देशयोः अथवा सैन्यनियन्त्रितप्रदेशयोः मध्ये विद्यमाना विभजनरेखा । किन्तु सामान्यतः काश्मीरप्रदेशे भारत पाकिस्तानयोः मध्ये स्थितां सैन्यनियन्त्रितसीमां 'सीमानियन्त्रणरेखा’ इति कथयन्ति । पूर्वम् युध्दविरामसीमा इति प्रसिद्धस्य अस्य प्रदेशस्य १९७२तमे वर्षे डिसेम्बरमासे प्रचलितस्य शिम्लासन्धानानन्तरं सीमानियन्त्रणरेखा (एल्, ओ, सि) इति नामाङ्कनम् अभवत् । भारतदेशः स्वदेशे स्थितं काश्मिरप्रदेशं जम्मू-काश्मीरम् इति, तथा पाकिस्तानवशेस्थितं काश्मीरप्रदेशं पाकिस्तानाक्रमितकाश्मीरम् (पि. ओ. के) इति वदति । पाकिस्तानदेशः स्ववशे स्थितं काश्मीरप्रदेशं स्वतन्त्रकाश्मीरम् (आझाद् कश्मीर्) इति तथा भारतस्य वशे स्थितं काश्मीरप्रदेशं 'भारताक्रान्तकाश्मीरम्’ (ऐ, ओ, के) इति नाम्ना निर्दिशति । सीमानियन्त्रणरेखां भारतपाकिस्तानयोः मध्ये स्थिता अन्ताराष्ट्रियसीमारूपेण परिगणनीयम् इति प्रस्तावः अस्ति । किन्तु भारतपाकिस्तानसर्वकारौ एतं प्रस्तावं विरोधयतः । सीमानियन्त्रणरेखायां केषुचित् भागेषु तन्त्रिकन्टकवृतिः निर्मिता अस्ति । भारतपाकिस्तानयोः मध्ये बहुवारं सीमानियन्त्रणरेखादेशे युद्धं प्रवृत्तम् । सद्यः तावत् १९९९ तमे वर्षे कार्गिल् युध्दं प्राचलत् । सदा अस्मिन् प्रदेशे भारतपाकिस्तानसैन्ययोः मध्ये परस्परं गोलिका प्रहारः यदा तदा प्रवर्तते । अक्टोबर् अष्ट्मे दिनाङ्के २००४तमे वर्षे अस्मिन् प्रदेशे घटितस्य भुकम्पस्य अनन्तरं सन्त्रसानां साहाय्यं कल्पयितुं, मानवीयदृष्ट्या च भारतपाकिस्तानसर्वकारौ ६०वर्षेभ्यः अनन्तरं सीमां निष्कासितवन्तौ । सीमां पञ्चस्थलेषु एव निष्कासितवन्तः । अनेनसन्तप्तानां परिहारकार्यं सुकरम् अभवत् ।


text:
आदिवासिनः
नगरे, ग्रामे च वासं कुर्वतः जनान् विहाय, सागरमध्ये द्वीपेषु, शैलपर्वतेषु, वनेषु, मरुभूमिप्रदेशेषु, इतरजनेभ्यः दूरे, पृथग्रूपेण वासं कुर्वन्तं, प्रत्येकसंस्कृतेः जनानां समाजं ‘आदिवासिनः’ इति निर्दिष्टवन्तः सन्ति । एतेषु समाजेषु रक्तसम्बन्धः बहुप्रमुखः भवति । व्यक्ति-व्यक्तिषु परस्परं सम्बन्धः गाढः भवति । सांस्कृतिकदृष्ट्या एतेषु अत्यन्तदृढाः नियमाः सन्ति । बाह्यजनान् सर्वदा सन्देहदृष्ट्या एव पश्यन्ति । एतस्य सामाजिकवर्गस्य संस्कृतिः, नगरस्य, ग्रामस्य च संस्कृतेः अपेक्षया नितरां भिन्ना भवति । एतेषां जनानां भाषा, जीवनक्रमः च विशिष्टः अस्ति । एवम् आदिवासिजनानां लक्षणानि स्थूलतया वक्तुं शक्यन्ते । भारतदेशः इव विशालस्य, सङ्कीर्णभौगोलिकरचनायाः, बहुसंस्कृतेः, बहुविधजातीनां, बहुभाषाणां सङ्गमस्य एतस्मिन देशे उपर्युक्तस्थितेः आदिवासिनाम् अभिज्ञानम् कष्टकरम् । कतिचन आदिवासिजनाङ्गानां स्वकीया भाषा अस्ति । किन्तु सर्वेषां तथा नास्ति इत्यपि ज्ञातव्यम् । सरलतया वदामः चेत् ‘जातिः’ भारतीयानां जीवने महत्त्वस्य पात्रं वहति । सर्वेषु कार्येषु जातेः व्यवस्था दृश्यते । धर्मे, सम्प्रदाये, आचरणे, भाषायाम् चापि ‘जातिः’ दृश्यते । सर्वाणि कार्याणि जातिव्यवस्थातः निर्धारितानि सन्ति । कस्यचित् व्यक्तेः नाम, वंशः, वधूवराणां चयनमपि जात्या एव निर्धरितं भवति । भारते जातेः उगमाय आर्याः कारणाः इति कल्पितमस्ति । कालक्रमेण मूलवर्णव्यवस्थायां भागाः अभवन् । एते विभागाः, उपविभागाः एव कालानन्तरे जातिः, उपजातिः इव परिवर्तनं प्राप्तवन्तः । जातिपद्धतिः समग्रभारतीयानां वैयक्तिकजीवने, सामाजिकजीवने, सांस्कृतिकजीवने च तेषां कार्याणि क्रमबद्धं कृत्वा निर्देशनं, नियन्त्रणं च करोति । एवं जातिपद्धतिः अद्य काचित् प्रमुखव्यवस्था इव वर्धिता अस्ति । भारते ब्राह्मणः, क्षत्रियः, वैश्यः, शूद्रः च इत्येवं वर्णव्यवस्था अस्ति । एतान् विहाय अवशिष्टान् सामाजिकवर्गान् आदिवासिनः इति वा गिरिजनः इति वा आह्वयन्ति । एते इतरजातिजनैः सह न मिलन्ति स्म । बहुकालपर्यन्तं स्वतन्त्रतया वनेषु, पर्वतेषु च निवासं कुर्वन्तः आसन् । हिन्दूधर्मस्य प्रभावतः दूरे आसन् इति कारणतः हिन्दूधर्मस्य अंशाः सन्ति चेदपि एतेषाम् एव विशिष्टसंस्कृतेः आरम्भः अभवत् । आदिवासिजनाङ्गस्य जनाः जनन- मरण- विवाहः एवं त्रिषु सन्दर्भेषु अपि ब्राह्मणपुरोहितशाहिवर्गाय अवसरम् अदत्वा स्वतन्त्रतया निर्वहणं कुर्वन्ति । यावत् पर्यन्तम् एषा परिस्थितिः अनुवर्तते तावत् पर्यन्तं आदिवासिजनाङ्गं स्वस्य मूलस्वरूपं रक्षयितुं शक्नोति । उपर्युक्तान् सर्वान् विचारान् परिशीलयामः चेत् एते अंशाः ज्ञायन्ते यद् शिष्टसमाजेभ्यः दूरं स्थित्वा अपि तेषां अपेक्षया विभिन्नं जीवनक्रमं रूपयित्वा, स्वेषामेव विशिष्टानि सांस्कृतिकमौल्यानि अद्यपर्यन्तं रक्षयन्तः पोषयन्तः सन्ति । तादृशं निर्दिष्टं गणं ‘आदिवासिनः’ इति आह्वातुं शक्नुमः। नगरस्य संस्कृतेः प्रभावात् दूरे वनेषु, पर्वतप्रदेशेषु, द्वीपेषु निवसन्तः स्वेषामेव आचारं, विचारं, भाषां, दैवं, मूलपुरुषं, विश्वासं, वस्त्रं, मन्त्र-तन्त्रं, आहारं, पानीयं, निर्दिष्टसामाजिकनियमं रचयित्वा एते जीवन्तः सन्ति । आदिवासिनः व्यवस्थिततया कुत्रचित् तिष्ठन्तः जीवनं न कुर्वन्ति । वनेषु स्वतन्त्रतया विहरन्तः, तत्र लभ्यमानं फलं, कन्दं, मूलं, पर्णं, मधु इत्यादि वनोत्पन्नानि, मृगयया प्राप्तान् प्राणिनः च खादन्ति । स्थानान्तरव्यवसायस्य पद्धतिम् अधिकतया अनुसरन्ति । स्वेषां देवस्य आराधनार्थं गानं, नृत्यं कुर्वन्तः, नायकस्य आज्ञाः पालयन्तः, विशिष्टं वस्त्रं धरन्तः, पृथक्कलायाः सृष्टिं कुर्वन्तः, परस्परेण साहाय्येन जीवनं कुर्वन्तः सन्ति । एतेषाम् अपराधार्थं विशिष्टाः दण्डाः अपि भवति । विशेषन्यायपद्धतिं अनुसरन्ति एते । नागरिकतायाः भिन्नजीवनस्य स्थितिं सांस्कृतिकमानवशास्त्रस्य विधानेन अभ्यासकरणस्य क्रमः पाश्चात्येषु गतशतकतः आरब्धम् अस्ति । मेलिनोव्स्कि, र्याड् क्लिप् ब्रौन्, रूत्बेनेडिक्ट्, मार्गरेट् मीड् इत्यादयः विद्वांसाः एतस्मिन् विषये महत्संशोधनं कृत्वा नूतनविचारान् प्रकटितवन्तः सन्ति । एतेषां सांस्कृतिकभिन्नतायाः प्राकृतिकान्, सामाजिकान्, मानसिकान् कारणान् अन्विष्ट्वन्तः सन्ति । भारते एतदृशम् अध्ययनं कदा आरब्धम् इति निश्चितरूपेण वक्तुं न शक्यते चेदपि गतशतक्स्य आरम्भे एव विद्वांसः आदिवासिनां विषये आसक्तिं दर्शितवन्तः सन्ति इति दृश्यते। एतस्य अध्ययनस्य आसक्त्याः मूलप्रेरणा एतेषां प्रगतेः अपेक्षया तेषां विशिष्टसांस्कृतिकविषये कुतूहलमेव इति भाति । सर्. हर्बर्ट् रिस्ले पूर्णभारते प्रत्येकराज्यस्य आदिवासिनां, जातेः जनसङ्ख्यायाः, वसतिस्थानस्य च इतिवृत्तं कृतवान् अस्ति । एतावदेव न, तेषां सम्प्रदायानाम् अध्ययनं कृत्वा बृहत्सम्पुटद्वारा प्रकटितवान् अस्ति । एतानि पुस्तकानि प्रमुखतया परिशीलनसामग्री इव, शासनकार्यालयस्य उपयोगाय, समाजविज्ञानिभ्यः च उपयुक्तानि सन्ति ।


text:
मरीचम्
एतत् मरीचम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । एतत् मरीचम् अपि सस्यजन्यः कश्चन आहारपदार्थः । एतत् मरीचम् आङ्ग्लभाषायां Black Pepper इति वदन्ति । एतत् मरीचं प्रायः भारते सर्वत्र उपयुज्यते एव । अस्य मरीचस्य मरिचक्नं, पलितं, श्यामं, वल्लीजं, कृष्णम्, ऊष्णं, यवनेष्टिः, शिरोवृत्तं, कोलकं, धर्मपत्तनम् इत्यादीनि अन्यानि अपि नामानि सन्ति इति धन्वनतरिकोषे उल्लिखितम् अस्ति । एतत् मरीचम् आहारत्वेन औषधत्वेन च अपि उपयुज्यते ।
कषायम्[सम्पादयतु]
मरीचं सम्यक् कुट्टनीयम् । अनन्तरं चषपकपरिमिते जले तत् संयोज्य सम्यक् क्वथनीयम् । जलम् अर्धचषकमितं यावत् भवेत् तावत् क्वथनीयम् । क्वथनावसरे यदि अपेक्ष्यते तर्हि तत्र जीरिकाचूर्णं, शुण्ठीं, गुडं च योजयितुं शक्यते । तदनन्तरं शोधनं करणीयम् । तथैव अथवा तस्मिन् शोधिते कषाये दुग्धं योजयित्वा तदा तदा किञ्चित् किञ्चित् पातुं शक्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य मरीचस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
एतत् मरीचं कटुतिक्तरसयुक्तम् । एतत् पचनार्थं लघु । मरीचम् उष्णवीर्यं चापि ।
- “मरीचं कटुतिक्तोष्णं पित्तकृत् श्लेष्मनाशनम् ।
- वायुं निवारयत्सेव जन्तुसन्ताननाशनम् ॥“ (धन्वन्तरिकोषे शतपुष्पादिवर्गः)
- १. एतत् मरीचं कफं, वायुं, क्रिमिं च परिहरति ।
- २. मरीचं हृद्रोगम् अपि परिहरति ।
- ३. मरीचं न उष्णम् । एतत् शरीरस्य द्रवांशं नाशयति । तन्नाम शरीरं शुष्कीकरोति ।
- ४. मरीचम् अग्निदीपकम् । तन्नाम पचनशक्तिं वर्धयति ।
- ५. मरीचं पित्तं वर्धयति । पित्तप्रकृतियुक्ताः मितेन उपयोगं कुर्युः ।
- ६. मरीचं श्वासरोगम् (अस्तमाम्), उदरबाधां च निवारयति ।
- ७. मरीचम् अरुचिं निवार्य बुभुक्षां वर्धयति ।
- ८. चर्मरोगेषु मरीचस्य तैलम् उपयुज्यते ।
- ९. दन्तवेदना अस्ति चेत्, दन्ताः कीटविद्धाः वा सन्ति चेत् मरीचेन दन्तमञ्जनं वा, मरीचस्य कषायं मुखे संस्थाप्य निष्ठीवनं वा कर्तुं शक्यते ।
- १०. मरीचस्य तैलस्य शरीरे लेपनेन आमवातः, कण्डूयनं, चर्मरोगः च अपगच्छति ।
- ११. मरीचस्य चूर्णं, मधु, शर्करां च योजयित्वा सेवनं सर्वविधेषु कासेषु हितप्रदम् ।
- १२. मलेरियासदृशेषु ज्वरेषु अपि मरीचम् उपयुज्यते ।
- १३. मरीचं शरीरस्य शीतत्वं निवारयति ।
- १४. आमयुक्ते अतिसारे अपि मरीचम् उपयुक्तम् इति वाग्भटे अस्ति ।
- १५. घृतस्य सेवनेन जातस्य अजीर्णस्य अपि मरीचम् उपयुक्तम् इति भावप्रकाशे उल्लिखितम् अस्ति ।
- १६. मरीचस्य विषये राजकोषे, धन्वन्तरिकोषे, चरकसंहितायां, भावप्रकाशे, वाग्भटे चापि उल्लेखः अस्ति ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ "Piper nigrum information from NPGS/GRIN". www.ars-grin.gov. Retrieved 2 March 2008.


text:
पचमढी
गिरिकन्यायाः मरकताभरणम् (verdant Jewel of the hills) इति पचमढी गिरिधाम प्रसिद्धम् अस्ति ।पचमढी इत्यस्य लघुप्रकोष्ठः अथवा लघुगृहमित्यर्थः अस्ति । महाभारतानुसारं पाण्डवाः अत्र किञ्चित्कालं वास कृतवन्तः । मध्यप्रदेशस्य होशङ्गबादमण्डले पौराणिकतया ऐतिहासिकतया च प्रसिद्धं क्षेत्रमिदम् । क्रिस्ताब्दे १८५७ तमे वर्षे स्वतन्त्रतासङ्ग्रामे आङ्गलानां विरुद्धं पचमढीगोण्ड-आदिवासिजनाः आन्दोलनं कृतवन्तः । तदा अनेके जनाः अत्र हुतात्मानः अभवन् । अत्र गुहासु आदिवासिभिः लिखितानि चित्राणि सन्ति । पचमढीगुहाविषये क्याप्तन् ए फोर्सेत् महोदयः संशोधनं कृतवान् । क्रिस्ताब्दे १८६२ तमे वर्षेः एषः अत्र आगतवान् आसीत् । स्वानुभवं Highalands of central India पुस्तके लिखितवानस्ति । एतत्स्थानम् अतीव सुन्दरम् अस्ति । राष्ट्रगीते रवीन्द्रनाथ ठाकुरः यथा वर्णितवान् अस्ति तथा सुजला सुफला मलयजशीतला सस्यश्यामला इत्यादिगुणैः युक्ता भूमिः अत्र अस्ति । गुहाः प्रपाताः, शिलापर्वताः, घट्टप्रदेशाः, पर्वतशिखराणि दरिकन्दराः च अत्र सन्ति । धूमगढ इति स्थानं सागरस्तरतः ४४२५ पादमितोन्नते स्थानेऽस्ति । इतः सूर्यास्तोदयदर्शनम् अतीव आनन्दाय भवति । पुराणनुसारं जटाशङ्कर-भस्मासुरमोहिनी कथा सम्बद्धं स्थलमेतत् । अत्र एचेल् फाल्स् एक प्रमुखाकर्षणम् अस्ति । दिने अतीव सुन्दरमेतत् रात्रौ पीतरक्तवालुकाशिलाभिः प्रतिफलितेन प्रकाशेन विविधवर्णान् प्रतिफलत् अतीव सुन्दरं दृश्यते । अत्र सप्तकि.मी. वाहनमार्गः निर्मितः अस्ति । तत्र पादचारणं तरणं पर्वतारोहणम् इत्यादिकार्याणि कर्तुं व्यवस्था अस्ति । अत्र तरणप्रियाणाम् अतीवानन्दः भवति ।
अन्तर्विषयाः
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
मुम्बयी-हौराधूमशकटमार्गे इटार्सीनिस्थानतः ६७ कि.मी । समीपस्थं निस्थानं पिपरिया ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
होशङ्गाबाद्नागपुरपिपरियाछिन्दवाडाभोपालनगराणि सामान्यतः ५५ कि.मी दूरे सन्ति। एतेभ्यः नगरेभ्यः उत्तमा वाहानव्यवस्था अस्ति ।
वसतिः[सम्पादयतु]
सात्पूराफारेस्ट् लाड्ज्, हालिडे होम्स् इत्यादीनि सन्ति ।
कालः[सम्पादयतु]
अक्टोबरमासतः जूनमासपर्यन्तं दर्शनाय उत्तमः कालः ।


text:
मिजोरामराज्यम्
मिजोरामराज्यं (आङ्ग्ल: Mizoram) भारतदेशस्य ईशान्यभागे विद्यमानं राज्यम् । अस्य राज्यस्य राजधानी ऐजोल इत्येतन्नगरम् । ईशान्यभारते मिजोरामराज्यस्य स्थानं महत्त्वपूर्णम् विद्यते ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
१८९१ तमसंवत्सरे लुशायी प्रदेशनाम्ना आङ्ग्ल-प्रशासने आसीत् अयं प्रदेशः । १८९८ तमे संवत्सरे लुशायीपरिसरस्य मण्डलत्वेन स्थापना जाता । १९७२ तमसंवत्सरपर्यन्तं प्रदेशोऽयं अस्सामराज्यस्य मण्डलत्वेन समाविष्टः आसीत् । १९७२ तमे संवत्सरे मिजोरामपरिसरः केन्द्रशासितप्रदेशे समावेशितः । अन्ततः १९८७ तमे संवत्सरे भारतदेशस्य २३ तमगणराज्यत्वेन 'मिजोराम' नाम्ना अस्य प्रदेशस्य उद्घोषणा कृता सर्वकारेण । १९ शताब्दे आङ्ग्ल-शासकानाम् आधिपत्यम् आसीत् । अतः अत्र क्रिस्तधर्मस्य अधिकप्रभावः दृश्यते । मिजोभाषायाः स्वतन्त्रलिपिः नासीत् । आङ्ग्लाधिपत्य-प्रभावात् रोमन-लिपिः स्वीकृता तैः ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
अस्य राज्यस्य विस्तारः २१,०८१ च.कि.मी.मितः अस्ति । अस्य राज्यस्य पूर्वदक्षिणदिशोः म्यानमारदेशः अस्ति । पश्चिमदिशि बाङ्गलादेशः अस्ति । अस्मिन् राज्ये २०८ से.मी.मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । मिजोरामप्रदेशः प्रकृतिसौन्दर्ययुक्तः वर्तते । विवधैः जन्तुभिः सुशोभते । विविधानि सस्यानि वनस्पत्यादीनि च विलसन्ति । ’मिजो’ पदस्य मिजोभाषायां पर्वतनिवासिनां स्थलम् इत्यर्थः । पर्वतप्रदेशः अधिकः अस्ति अतः सार्थकनाम ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
मिजोरामराजस्य जनसङ्ख्या (२०११) १०,९७,२०६ अस्ति । अत्र ५,५५,३३९ पुरुषाः, ५,४१,८६७ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रति च.कि.मी. ५२ जनाः निवसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रति च.कि.मी. ५२ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २३.४८% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९७६ अस्ति । अत्र साक्षरता ९१.३३% अस्ति ।
मण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् राज्ये ८ मण्डलानि सन्ति ।
- ऐजोलमण्डलम्
- मामितमण्डलम्
- कोलासिबमण्डलम्
- चम्पायमण्डलम्
- सेरसिपमण्डलम्
- लुङ्गलैमण्डलम्
- लौङ्गत्लायमण्डलम्
- साइहामण्डलम्
कृषिः[सम्पादयतु]
मिजोरामराज्ये ८०% जनानां कृषिः एव उपजीविकासाधनम् । २१ लक्षाधिक हेक्टेर् परिमिता भूमिः कृषिकार्यार्थम् उपयुक्ता । नारङ्गफलं, कदलीफलं, द्राक्षाफलं, मधुकर्कटी, आर्द्रकं, हरिद्रा, मरीचिका इत्यादीनि अस्य राज्यस्य प्रमुखसस्योत्पादनानि सन्ति । पुष्पाणि अपि समृद्धतया जनाः संवर्धयन्ति । पाटलपुष्पाणि, तेषु तेषु समयेषु उपलभ्यमाणानि पुष्पाणि, वनौषधयः च उपलभ्यन्ते ।
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
अस्य राज्यस्य बहुसङ्ख्यजनाः क्रैस्ताः सन्ति । मिजोजनाः मङ्गलोइड-जनजातिसम्बद्धाः वर्तन्ते । अस्यां जनजातौ जातिभेदाः, वर्गीकरणं च नास्ति । जनाः शान्ततापूर्णं, व्यवस्थितं च जीवन्ति । परिसरेऽस्मिन् जनानां गृहाणि विशिष्टानि सन्ति, पर्यटकान् च आकर्षन्ति । जनाः सामान्यतः मांसाहारिणः सन्ति । मण्डलेऽस्मिन् क्रिस्तिमिशनरी जनानां कार्यं बहु वर्तते । परिणामतः संस्कृत्यां पारम्परिकी-मिजो, क्रिस्ती-पाश्चात्य इत्येतयोः संस्कृत्योः एकत्रीकरणं दृश्यते । मिजोरामराज्ये अधिकतया मिजो जनाः सन्ति । ’राल्ते’, ’म्हार’, ’पोयी’, ’पवायी’ अन्यप्रमुखप्रजातयः सन्ति । मिजोजनजातिं विहाय ’चकमा’ मुख्या जातिः । मण्डलेऽस्मिन् मिजो, आङ्ग्ल, हिन्दी इत्येताः भाषाः प्रचलन्ति । शिक्षणसंस्थादिषु मिजोभाषायाः उपयोगः भवति । मिजोजनाः तेषां पारम्परिकीं 'पुआन्' इति वेशभूषां धरन्ति । मिजोजनानां चेरो, खोआल्लं, छेइह्लम् इत्येते विशिष्टनृत्यप्रकाराः सन्ति ।
उत्सवाः[सम्पादयतु]
मिजोरामराज्यस्य जनाः कृषीवलाः । अतः फलचयसङ्ग्रहणानन्तरम् उत्सवादिकम् आचरन्ति । उत्सवार्थं मिजोभाषायां 'कुट्' इति शब्दः । प्रसिद्धाः उत्सवाः त्रयः । ते चपचार कुट्, मिमकुट्, थालफवाङ्गकुट् च । अधिकाः क्रिस्ती-जनाः सन्ति अतः 'क्रिसमस'-पर्व उत्साहेन वैभवेन च जनाः आचरन्ति ।
वीक्षणीय-स्थलानि[सम्पादयतु]
- समुद्रतलभागात् ४,००० पादपरिमिते उन्नतप्रदेशे ऐजोल इति धार्मिकक्षेत्रम् अस्ति ।
- म्यन्मार सीमासमीपप्रदेशे चम्पाय इतीदं सुन्दरं प्रेक्षणीयस्थलम् अस्ति ।
- तामदिल-प्रदेशे सुन्दरः वनव्यापृतसरोवरः विद्यते ।
- 'सेतु-अल्' अपि प्रेक्षणीयस्थलं अस्ति ।
- 'वानताङ्ग' जलप्रपातः मिजोरामराज्यस्य सुन्दरः जलप्रपातः अस्ति ।
प्रेक्षणीयस्थलेषु आवासादिव्यवस्थाः सुष्ठु कल्पिताः सन्ति ।
प्रमुखाः अंशाः[सम्पादयतु]
- विस्तारः - २१,०८१ च.कि.मी.
- जनसङ्ख्या - १०,९७,२०६ (२०११)
- जनसङ्ख्या -
-
- मिजो/लुशायी-६३.१%
- म्हार-
- पोयी- ८%
- चकमा- ७.७%
- राल्ते- ७%
- पोवायी- ५.१%
- कुकी- ४.६%
- अन्य- ५.१%
- राजधानी - ऐजोल (जनसङ्ख्या २,९१,८२२(२०११))
वीथिका[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- मिजोरामराज्यस्य सर्वकारीयं सङ्केतस्थलम्
- Mizoram Government Portal
- Directorate of Information & Public Relations, Govt. of Mizoram
- मिजोरामराज्यस्य पर्यटनविशिष्टं सङ्केतस्थलम्
- Latest Mizoram News in English
- Mizoram Latest News


text:
पौर्णिमा
भारतीयकालगणनानुगुणं प्रत्येकं मासस्य मध्यकलः पौर्णिमा अथवा पूर्णिमा भवति । शुक्लपक्षस्य चतुर्दश्याः अनन्तरदिवसः एव पूर्णिमा अस्ति । यस्मिन् दिवसे चन्द्रः रात्रौ पूर्णः दृश्यते सा पूर्णिमा तिथिः इति व्यवहारः । भारतीयपर्वदिनानि अनेकानि पूर्णिमासु एव सम्भवन्ति ।
पूर्णिमापर्वाणि[सम्पादयतु]
- चैत्रपूर्णिमायां हनूमज्जयन्ती ।
- वैशाखपूर्णिमायां बुद्धपूर्णिमा ।
- ज्येष्ठपूर्णिमायां वटसावित्रीव्रतम् ।
- आषाढपूर्णिमायां गुरूपूर्णिमा अथवा व्यासपूर्णिमा।
- श्रावणपूर्णिमायां संस्कृतोत्सवः अपि च उपाकर्म रक्षाबन्धनम्
- भाद्रपदपूर्णिमायां उमामाहेश्वरव्रतम् ।
- आश्वीजमासःपूर्णिमायां शरत्पूर्णिमा ।
- कार्तिकपूर्णिमायां पुष्करमेला अपि च गुरुनानकजयन्ती दीपाराधनम् च ।
- मार्गशीर्षपूर्णिमायां श्रीदत्तात्रेयजयन्ती ।
- पुष्यपूर्णिमायां शाकम्भरीजयन्ती।
- माघपूर्णिमायां रविदासजयन्ती अपि च कुम्भमेला
- फाल्गुणपूर्णिमायां होलीपर्व ।