text:
धर्मः
धर्मशब्दः ( ( शृणु) /ˈðərməhə/) (हिन्दी: धर्म, आङ्ग्ल: Religion) वेदकाले एव विविधेषु अर्थेषु प्रयुक्तो दृश्यते । परन्तु स्थूलरूपेण प्रायः मानवानां विशिष्टानि कर्तव्यानि महत्त्वपूर्णानि दायित्वानि अथवा आचारणस्य सुनिश्चितानि नियमजातानि इत्येतादृशम् अर्थं धर्मशब्दः प्राधान्येन सूचयति इति वक्तुं शक्यते । सुविदितमेवैतद् विदुषां यद् श्रुतिषु ऋषिभिः प्रकटितं मन्तव्यम् एव कल्पसूत्र-स्मृति-पुराणादिग्रन्थेषु शास्त्रकारैः सभाष्यं विविक्तम् अस्ति ।
धर्मशब्दः 'धृ’ धारणे इति धातोः व्युत्पन्नः । तत्र महाभारते 'धारणाद्धर्मम् इत्याहुः धर्मो धारयते प्रजाः’ इति यद् उपवर्णितं तद्धर्मस्य यथार्थस्वरूपं संक्षेपेण प्रतिपादयति । एवं धर्मः समाजस्य धारणां नाम संरक्षणम् संवर्धनं च करोति, अर्थात् समाजकल्याणकारिणीं कामपि जीवनयापनपद्धतिं निर्दिशति । पाश्चात्त्यानां रिलिजन्’ अथवा मुस्लीमानां 'मजहब' इति द्वौ अपि शब्दौ यथा कामपि केवलाम् उपासनापद्धतिं निर्दिशति तथा धर्मः कामपि केवलां विशिष्टाम् उपासनापद्धतिं वा विशिष्टं कर्मकाण्डं वा न द्योतयति, तथापि उभयोः अन्तर्भावः धर्मसंकल्पनायाम् अस्त्येव । धर्मम् उद्दिश्य निर्दिष्टे धारणा तथा कल्याणम् इत्युभे अपि संकल्पने बहु आयामसमन्विते स्तः । एवं धर्मः मानवस्य ऐहिकम् आमुष्मिकं च कल्याणं विदधाति तथा व्यष्टेः विकासपुरस्सरं समष्टेः कल्याणं साधयति । तथैव व्यष्टिः, समष्टिः, सृष्टिः, एवं परमेष्ठी इत्येषां मध्ये मिथः सम्बन्धं विशदयितुम् एकात्मदृष्टिं ददाति धर्मः । एवं बहुविध-कार्यकलापानां समुच्चयः नाम धर्मः इति स्पष्टं भवति । यथा हस्तिनः रूपं गतेषु अन्धेषु येन पादः,शुण्डा, कर्णः इत्यादिषु यः अवयवः स्पृष्टः तदाकारः एव हस्ती इति तेन उद्घोषितम् । पश्चात् दृष्टिवता केनापि स्पष्टीकृतं यद् एते सर्वे तस्य हस्तिनः केवलं विविधाः अवयवाः येषां साहाय्येन स विभिन्नानि कार्याणि सम्पादयति इति । तथैव सर्वसमावेशकः अस्माकम् एष धर्मः सृष्टेः कल्याणार्थं नानाविधानि कर्तव्यानि विदधाति इत्यवगन्तव्यम् । तत्र प्रथमं धर्मस्य उद्देशः तद्विषये च प्रमाणानां विचारं कृत्वा धर्मेण उपदिष्टानां विविधानां गुणानां विश्लेषणं कृत्वा को निष्कर्षः निष्पद्यते तदा द्रक्ष्यामः ।
अन्तर्विषयाः
- १ विशेषधर्माः
- २ धर्मस्य उद्देशः
- ३ शब्दप्रामाण्यम्
- ४ आचारप्रामाण्यम्
- ५ अन्तःकरणप्रामाण्यम्
- ६ बुद्धिप्रामाण्यम्
- ७ धर्मस्य द्विविधं रूपं –परिवर्तनशीलं शाश्वतं च
- ८ धर्मान्तर्गतानां गुणानां वर्गीकरणम्
- ९ धर्मेण समाजधारणार्थम् अनुसृता प्रक्रिया
- १० तारतम्यविचारः
- ११ अत्र तारतम्यसन्दर्भे द्वौ दृष्टान्तौ
- १२ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
विशेषधर्माः[सम्पादयतु]
धर्मस्य उद्देशः[सम्पादयतु]
अथ धर्मस्य किं लक्ष्यं ? धर्माद् वा किं प्राप्तव्यम् ? इति जिज्ञासायां निम्नवचनं समुपतिष्ठते –
- यतोभ्युदयनिः श्रेयससिद्धिः स धर्मः इति वैशेषिकसूत्रम् । श्रीमद्- भगवतेऽपि उक्तम्-
- लोकयात्रार्थमेवेह धर्मस्य नियमः कृतः ।
- उभयत्र सुखोदर्कः इह चैव परत्र च ॥१२-२५९-४,५ ॥
एवम् ऐहिकः समुत्कर्षः तथा पारलौकिकं च कल्याणम् इति उभयविधं लक्ष्यं निर्दिष्टं शास्त्रकारैः । सामान्यतः प्रचलितेयं धारणा यत् केवलं परलोकस्य एव चिन्तां करोति धर्मः । परन्तु तन्न यथार्थम् । 'ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत्’ इति उपदिशता मनुना अपि प्रथमं परिवारसम्बन्धीनि समाजसम्बन्धीनि च कर्तव्यानि यथाविधि निरूह्य तदनन्तरं मोक्षविचारः अनुमतः । मोक्षविचारस्तु व्यक्तिनिष्ठकल्याणस्य विषयः । यावत्कालपर्यन्तं समाजस्य ऋणम् यथावत् न अपाक्रियते, तावत्कालपर्यन्तं केवलं स्वस्यैव कल्याणसाधनं कथं श्रेयस्करं स्यात् ?
अत्र भारतीयशास्त्रकाराणां विचारविधौ सन्तुलनं दृष्टिपथम् आयाति । न ते एकान्ततः प्रवृत्तिमार्गस्य प्रशंसकाः, न वा निवृत्तिमार्गस्य । प्रथमं प्रवृत्तिमार्गेण यथाविधि सुखानि उपभुज्य तथा समाजोत्कर्षार्थम् आत्मानं विनियोज्य पश्चात् परिणते वयसि अवयवेषु शिथिलीभूतेषु केवलं परमार्थचिन्तने ध्यानं देयम् इति समीचीनः पन्थाः । समाजस्य धारणा अनया प्रक्रियया सुचारुतया सम्पद्येत इत्यत्र न संशयः ।
व्यष्टिः समष्टिः इत्युभयोः कल्याणं साधयितुम् एव चतुर्णां वर्णानां, चतुर्णाम् आश्रमाणां तथा चतुर्विधपुरुषार्थानां विधानं कृतं शास्त्रकारैः । वैदिकधर्मे उपदिष्टम् आश्रमाणां सोपानपरम्परया क्रमशः संन्यासग्रहणं जैन-बौद्ध-मतानुयायिनां नैव अभीष्ट्म्म् । उभौ अपि बाल्ये वयसि अपि वैराग्यमार्गम् उपदिशतः । वैधिकधर्मः यद्यपि सामान्यतः आश्रमाणां सोपानपरंपराम् उपदिशति तथापि असामान्यचरितस्य कृते तु बाल्ये वयस्यपि संन्यासम् अनुमोदयति । श्रीमद्- आद्यशंकराचार्याः एव तत्र प्रमाणम् । परन्तु अपवादोऽयम् । सामान्यतः प्रवृत्तिनिवृत्तिमार्गयोः समन्वयः एव वैदिकधर्मस्य अभीष्टः । इहलोके भौतिकसुखेषु रममाणेन अपि परमात्मप्राप्तिरूपम् अन्तिमम् उद्दिष्ट्ं नैव विस्मर्तव्यम् । तेन सुखं भुञ्जानः अपि केवलं स्वस्यैव सुखस्य विचारम् अकृत्वा जनेषु अवस्थितं जनार्दनमपि कर्तव्यबुद्ध्या सेवेत इत्यासीत् मनीषा शास्त्र-काराणाम् । तदेव उक्तम् ईशा|ईशावास्योपनिषदि 'तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः’ इति ।
- धर्मविषये प्रामाण्यविचारः
अथ धर्मं याथार्थ्येन अवगन्तुं प्रामाण्यविचारः आवश्यको भवति । तत्र निम्नवचनानि प्रामुख्येण समीक्षाम् अर्हन्ति –
- चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः । जैमिनिसूत्रम्
- वेदोऽखिलं धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् ।
आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च । मनु २-६
- धर्मं जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः । मनु २-१३
एतेभ्यः सर्वेभ्यः वचनेभ्यः धर्माधर्मविनिर्णये कानि प्रमाणानि अनुसर्तव्यानि ? इत्यस्मिन् विषये मार्गदर्शनम् उपलभ्यते ।
शब्दप्रामाण्यम्[सम्पादयतु]
तत्र प्रथमं प्रमाणं भवति श्रुतिः नाम संहिता-ब्राह्मण आरण्यक –उपनिषदात्मको ग्रन्थसंभारः । धर्मस्य आधारभूतं श्रेष्ठं प्रमाणं वेदाः इति भारतीयशास्त्रकाराः मन्यन्ते । तत्पश्चात् वेदार्थं विशदयन्त्यः क्वचित् प्रसङ्गे तात्कालिकविशिष्टपरिस्थित्यां वेदाविरोधिमार्गान्तरं सूचयन्त्यः धर्मशास्त्रनाम्ना विश्रुताः स्मृतयः भवन्ति द्वितीयं प्रमाणम् ।
आचारप्रामाण्यम्[सम्पादयतु]
सदाचारः भवति तृतीयं प्रमाणम् । ये सज्जनाः वेदानुयायिनः धर्मपरायणाः च ते यद् आचरणं कुर्वन्ति तद् विगतसंदेहधिया अनुसरणयोग्यम् इत्यत्र न कापि संशीतिः । सामान्यः मनुष्यः न श्रुतिस्मृत्योः अध्ययने समर्थः । सम्यक् ज्ञानाभावात् तेन किं कार्यम् ? तत्रोक्तं सत्प्रवृत्तानाम् आचरणम् एव प्रमाणं मत्वा निः शंकम् अनुसर्तव्यम् । 'महाजनो येन गतः स पन्थाः’ इति सुभाषितं तु प्रसिद्धमेव । श्रीमद्-भगवद्गीतायामपि उक्तम् –‘यद्यदाचरति श्रेष्ठः तत्तदेवेतरो जनः । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ इति । तत्र मनुनापि उक्तम्- विद्वद्भिः सेवितः सद्भिः नित्यमद्वेषरागिभिः । हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यो धर्मस्तं निबोधत ॥ मनु २-१
अन्तःकरणप्रामाण्यम्[सम्पादयतु]
चतुर्थं प्रमाणं भवति 'आत्मनः तुष्टिः’ । अथा जीवने उत्पद्यमानस्य प्रत्येकस्य प्रश्नस्य समाधानं वेदे नैव अपेक्षितव्यम् । न वा महाजनः तस्य आचारः वा प्रत्येकस्मिन् समये मार्गदर्शनार्थम् उपलब्धौ भवितुम् शक्येते । एतादृशे अवसरे किं कार्यम् ? तत्रोच्यते –यदि अस्माकं मनः धर्माचरणे संस्कारितं प्रशिक्षितं च तथैव न कदापि अधर्माचरणेन कलुषितं तर्हि संदेहसमये स्वस्य स्वाभाविकी प्रवृत्तिः एव प्रमाणीभवितुम् अर्हति । तत्र दृष्टान्तः एकः स्मरणसरणिम् आयाति । कालिदासविरचिते अभिज्ञानशाकुन्तलनाम्नि नाटके दुष्यन्तः शकुन्तलायाः लावण्यं वीक्ष्य तां प्रति आकृष्टो भवति । स चिन्तयति, एवं कालिदासः तच्चिन्तनस्य यथार्थतां नियमेन प्रमाणयति –
- असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः ।
- सतां हि सन्देहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥
दुष्यन्तः चिन्तयति- मम मनः श्रेष्ठसंस्कारैः संस्कृतम् अस्ति । यदि अहं शकुन्तला्याम् आकृष्टोऽस्मि तर्हि कण्वाश्रमे स्थिता अपि सा निश्चितमेव क्षत्रियेण विवाहयोग्या अस्ति । तत्र न शङ्का कार्या । अन्यथा मम शुद्धान्तःकरणं न तस्याः अभिलाषं कुर्यात् इति । द्रष्टव्यः खलु तस्य एष आत्मविश्वासः ।निष्पापं चरितं विशुद्धं च अन्तः करणम् इति द्वे वस्तुनी एतादृशे व्यवहारे समर्थे स्याताम् इति स्पष्टमेव ।
बुद्धिप्रामाण्यम्[सम्पादयतु]
तत्रोक्तं मनुना
- प्रत्यक्षमनुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् ।
- त्रयं सुविदितं कार्यं धर्मशुद्धिमभीप्सता ॥ मनु १२-१०५ ॥
प्रत्यक्षम् अनुमानं च इति बुद्धिनिष्ठं प्रमाणद्वयम् । यद्यपि प्रायः धर्मविषये शास्त्रप्रामाण्यस्य माहात्म्यं प्रगीतं वर्तते तथापि प्रत्यक्षप्रमाणस्य महत्त्वम् अपि अनुमोदितं तिष्ठति । श्रीमद्-भगवद्गीतायाः भाष्ये पूज्यपादाः श्रीमद् आद्यशंकराचार्याः ब्रुवन्ति, 'नहि श्रुतिशतमपि वह्निः अनुष्णोऽप्रकाशो वेति ब्रुवत् प्रामाण्यमुपैति’ इति । अत्र इदमपि स्पष्टतया मनसि निधेयं यद् अस्माकं शास्त्रकाराः अन्धत्वेन शब्दप्रामाण्यं नैव उपदिशन्ति । युक्तिवादस्य बुद्धिप्रमाण्यस्य उपादेयता तैः निःशंकं स्वीक्रियते ।
धर्मस्य द्विविधं रूपं –परिवर्तनशीलं शाश्वतं च[सम्पादयतु]
सामान्यजनाः प्रायः धर्माचरणं नाम पूजापाठः उपोषणानि स्पृश्यास्पृश्यविचारः, तीर्थयात्रा, कुलाचाराः, यज्ञोपवीतं, शिखातिलकधारणम् इत्यादयः व्यवहाराः इति मन्यन्ते । यत्सत्यम् एतादृशाः आचाराः जीवने किमपि अनुशासनं निर्मातुं, सामान्यानां जीवने धर्मप्रवणतां प्रोत्साहयितुं, कर्मण्यतां च संरक्षितुं कर्मकाण्डरूपेण उपदिष्टाः भवन्ति । सर्वाणि इमानि कार्यजातानि धर्मस्य अथवा तत्तत्संप्रदायानां बाह्याङ्गानि इत्यवगन्तव्यम् । वस्तुतः धर्मेण उपदिष्टानि वचनानि प्रामुख्येण द्विप्रकारकाणि भवितुम् अर्हन्ति –परिवर्तन शीलानि तथा अपरिवर्तनशीलानि अथवा शाश्वतानि ।
धर्मस्य परिवर्तनशीलं स्वरूपम्[सम्पादयतु]
ये प्रधानतः तात्कालिकपरिस्थित्यनुसारम् उपदिष्टाः आचाराः ते कालानुरूपं परिवर्तनम् अपेक्षन्ते । यद् यद् नाम समाजधारणार्थम् आवश्यकं तत् तद् धर्मरूपेण स्वीकर्तुं न कोऽपि प्रत्यवायः विद्यते । परिस्थितिः तु नित्यपरिवर्तनशीला । अतः यस्मिन् समये यन्नाम मानवकल्याणकरं प्रतीयते तदेव धर्मस्वरूपं प्राप्नोति । दक्षिणापथे कटिवस्त्रं विहाय सर्वाणि वस्त्राणि उत्तार्थ भगवतः पूजा अनुष्ठीयते । उत्तरापथे हिमालये तु सर्वाणि वस्त्राणि परिधाय एव पूजा समाचर्यते । एवं धर्मस्य रूपमपि 'प्रत्येकस्मै’ तथा 'प्रत्येकस्मिन्’ स्थाने समानं नैव तिष्ठति ।
शिशिर-ऋतौ उष्णताप्रदायीनि वस्त्राणि परिधीयन्ते उष्णपेयानि च पीयन्ते । तथैव ग्रीष्म-ऋतौ सूक्ष्माणि वस्त्राणि तथा शीतपेयानि संसेव्यन्ते । यतः तदेव मानवस्वास्थ्याय उपकारकं वर्तते । उक्तं च- अन्यो धर्मः समस्थस्य विषमस्थस्य चापरः ।
अथवा-
- पात्रकर्मविशेषेण देशकालौ ह्यवेक्ष्य च ।
- स एव धर्मः सोऽधर्मः धर्मो ह्यावस्थिकः स्मृतः ॥
सामान्यतः यः धर्मः इति गण्यते स एव पात्र-कर्म –देश-कालादीनां विचारे कृते अधर्मः भवितुम् अर्हति । यथा सामान्यतः सत्यभाषणं धर्मः । परन्तु गोपृष्ठतः अनुधावतः गोघातकस्य यवनस्य 'कुत्र गता गौः’ इति प्रश्नस्य सत्यम् अवलम्ब्य प्रदत्तम् उत्तरम् अधर्मपदवाच्यं स्यात् । आचारविषयेऽपि एतद् दृष्टिपथम् आयाति यत् स्थलकालानुसारं विभिन्नप्रदेशेषु विशिष्टाः आचाराः अनु-ष्ठीयन्ते । तथैव यस्मिन् देशे यः आचारः पारंपर्यक्रमागतः स सदाचारपदवीं प्राप्नोति । वङ्गप्रदेशे सनातनधर्मानुयायिनः प्रखरधर्मनिष्ठाः ब्राह्मणाः अपि मांसाशिनः सन्ति । मनुस्तु स्पष्टमेव आह-
- न मांसभक्षणे दोषः न मद्ये न च मैथुने ।
- प्रवृत्तिरेषा भूतानां निवृत्तिस्तु महाफला ॥ ५-५६ ॥
धर्मस्य शाश्वतं स्वरुपं नाम सामान्यधर्माः[सम्पादयतु]
परमार्थतः धर्मस्य यथार्थस्वरूपम् उन्नतं कमपि विचारं निर्दिशति । तत्र मानवप्रवृत्तीनाम् उन्नयनम् अभीष्टं वर्तते । एतादृशाः नियमाः वैशिष्ट्यनिरपेक्षं सर्वेषां सामान्यजनानां कृते उपदिष्टाः सन्ति । अतः ते सामान्यधर्माः इति नाम्ना विश्रुताः । एतानि एव भारतीयानां शाश्वतानि धर्मतत्त्वानि यानि जीवनमूल्यानि इति प्रथितानि ।
तत्र प्रथमं तावत् मनुः दशलक्षणात्मकं धर्मम् उपन्यस्यति ।
तद्यथा –
- धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
- धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ॥६-९२॥
मनोः अनेन दशलक्षणात्मकेन धर्मेण समानः एव उपदेशः जैनसम्प्रदायेऽपि प्राप्यते । जैनमतानुसारं दश धर्माः भवन्ति –
- खंती मद्दव् अज्जव लाघव तव संजयो अकिंचणदा ।
- ताइ होइ बम्हचेरं सच्चं चागो य दस धम्मा । । मूलाचार ७५२ ॥
क्षमा, मार्दवम्, आर्जवम्, नम्रता, तपः संयमः, अकिंचनत्वम्, ब्रह्मचर्यम्, सत्यम्, त्यागः इति भवन्ति एते द्श धर्माः ।
अस्माकं शास्त्रकाराः अपि मानवाः एव । अतः 'पिण्डे पिण्डे मतिर्भिन्ना’ इति न्यायेन ते ते शास्त्रकाराः कांश्चन गुणविशेषान् स्वप्रकृत्यनुसारं परिस्थित्याः वा विशेषतां विचिन्त्य महत्त्वसंयुतां कृत्वा निर्दिशन्ति । अत्र प्रथमं तत्र् तत्र निर्दिष्टानि वचनानि उदधृत्य पश्चात् तेषां गुणानां विश्लेषणात्मकं विवेचनं करिष्यामः । तत्र एकः शास्त्रकारः अष्टविधं धर्मं ब्रवीति । तद्यथा –
- इज्याध्ययनदानानि धृतिः सत्यं क्षमा दया ।
- अलोभ इति मार्गोऽयं धर्मस्याष्टविधः स्मृतः ॥
- पुनः अपरः शास्त्रकारः षड्विधं धर्मं प्रस्तौति ।
तद्यथा –
- पात्रे दानं मतिः कृष्णे मातापित्रोश्च पूजनम् ।
- श्रद्धा बलिर्गवां ग्रासः षड्विधं धर्मलक्षणम् ॥
कामन्दकस्तु ब्रूते-
- अहिंसा सूनृता वाणी सत्यं शौचं दया क्षमा ।
- वर्णिनां लिङ्गिनाः चैव सामान्यो धर्म उच्यते ॥
तत्र याज्ञवल्क्यः आह-
सत्यं दमस्तपः शौचं संतोषो ह्रिः क्षमार्जवम् ।
ज्ञानं शमो दया ध्यानमेष धर्मः सनातनः ॥
श्रीमद-भागवते उक्तम् –
अहिंसा सत्यमस्तेयमकामक्रोधलोभता ।
भूतप्रियहितेहा च धर्मोऽयं सार्ववर्णिकः ॥
तत्र विष्णुधर्मसूत्रे उक्तम् –
क्षमा सत्यं दमः शौचं दानमिन्द्रियनिग्रहः ।
अहिंसा गुरुशुश्रूषा तीर्थानुसरणं दया ॥
आर्जवं लोभशून्यत्वं देवब्राह्मणपूजनम् ।
अनभ्यसूया च तथा धर्मसामान्यमुच्यते ॥
तत्र मनुः पुनरपि धर्मसारम् इति कृत्वा पञ्च् धर्मान् निर्दिशति –
अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
एतं सामासिकं धर्मं चातुर्वर्ण्येऽब्रवीन्मनुः ॥१०-६३॥
बौद्धधर्मस्य पञ्चशीलानि भवन्ति –अहिंसा सत्यम् अस्तेयं ब्रह्मचर्यं तथा मदत्यागः इति ।
सर्वे एतादृशाः गुणाः भगवता श्रीकृष्णेन श्रीमदभगवद्गीतायां दैवी-संपद्-नाम्ना उपवर्णिताः । तद्यथा –
अभयं सत्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ।
दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥१६-१॥
अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।
दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥१६-२॥
तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।
भवन्ति संपदं दैवीमभिजातस्य भारत ॥१६-३॥
तथैव त्रयोदशे अध्याये ज्ञानलक्षणं वर्णयन् भगवान् श्रीकृष्णः आह –
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥१३-७॥
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥१३-८॥
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥१३-९॥
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥१३-१०॥
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥१३-११॥
अत्र आक्षेपोऽयं समुत्थाप्यते यद् एते प्रायः अधिकांशाः गुणाः प्रत्येकस्मिन् एव धर्मे सम्प्रदाये वा उपदिष्टाः सन्ति । 'सत्यं वद' इति तत्त्वं यथा हिन्दुधर्मे तथा अन्येषु धर्मेषु सम्प्रदायेषु वा प्रतिपादितम् अस्त्येव । तत्र का नाम हिन्दुधर्मस्य विशेषता, इति ।
तत्रोच्यते- अस्माकमेव एकाधिकारः एतेषु गुणेषु इति वयं न मन्यामहे । वस्तुतः मानवमात्रस्य कल्याणाय एते गुणाः आवश्यका एव । अतः अस्माभिः समानतया विदेशेषु अपि लोकानां कल्याणं काङ्क्षताम् अन्यधर्मावलम्बिनाम् अपि मनसि गुणानाम् एतेषाम् उपादेयता प्रादुर्भवितुम् अर्हति । तत्र नास्ति अस्माकं पक्षे काऽपि विप्रतिपत्तिः । एकस्यैव परमात्मनः सर्वे अंशाः इत्यस्ति हिन्दूनां सिद्धान्तः । स सुपुष्टः तिष्ठति । मानवानां मूलभूता एकात्मता एव अनेन सिध्यति ।
किन्तु अत्र अपरमपि एकं विश्लेषणं विचक्षणानां विदुषां ध्यानम् अर्हति । अस्माकं भारतराष्ट्रं प्राचीनतमम् । भारतीयैः सम्पूर्णे विश्वेऽस्मिन् भ्रमद्भिः प्राचीनसमये वन्याम् अर्धवन्यां वा अवस्थां भजमानान् तत्तत्प्रदेशेषु निवसतः जनान् स्वसांस्कृतिकमूल्यानि पाठितानि इति इतिहासस्य साक्षित्वेन लोकविश्रुतम् । अतः मौलिकरुपेण तानि मूल्यानि हिन्दुनामेव इति वक्तुं शक्यते । उदाहरणस्वरूपं भारतीयानाम् अहिंसासिद्धान्तः एव 'एकस्मिन् कपोले यदि कश्चन चपेटाघातं कुर्यात् तर्हि द्वितीयः कपोलः तस्य पुरतः उपस्थापयितव्यः ’ इति वक्तुं ख्रिस्तं प्रेरयामास इति कोऽपि प्रत्याख्यातुं न पारयेत् ।
परन्तु अहो दुर्दैवं मानवजातेः यद् मूलतः असहिष्णुप्रवृत्तिभिः अन्यधर्मावलम्बिभिः एते सद्गुणाः विकृतित्वं प्रापिताः । तैः नैतिकमूल्यानां व्यवहारार्थं द्वौ निकषौ उपयुज्येते । एकः स्वबान्धवानां कृते, अपरः विधर्मीयाणां कृते । तदनुसारं मुसलमानाः अन्यधर्मावलम्बिभ्यः 'काफर' इति संज्ञां प्रदाय तेषां सर्वस्वलुण्ठनं, नानाप्रकारैः अत्याचारैः पीडनं पुण्यकारकं मन्यन्ते । तथैव खिस्तानुयायिनः अपि अन्यमतानुयायिनाम् उद्धारकामनया एव तान् स्वमते प्रवेशयितुं प्रलोभनच्छलकपटादीनां प्रयोगम् आक्षेपार्हं न मन्यन्ते । भारतीयाः मानवेषु एतादृशं भेदभावं नानुमोदन्ते ।कस्यापि उपासनापद्धतेः अनुयायिनः स्वमतानुसारेणा व्यवहरन्तः स्वर्गस्य अधिकारिणः भवितुम् अर्हन्ति इति मन्यन्ते । तत्र खिस्तमतानुयायिनः मुस्लीमाः वा स्वमतं नानुमन्वानः नरकं व्रजन्ति इति विश्वसन्ति इति न विस्मर्तव्यम् ।
धर्मान्तर्गतानां गुणानां वर्गीकरणम्[सम्पादयतु]
अगणितधर्मग्रन्थेभ्यः निदर्शनस्वरूपं कतिपयान् चित्वा तेषु निर्दिष्टानां गुणानां यदि एका सूचिः क्रियेत् तर्हि स्थूलरूपेण ४५ गुणाः उपलभ्यन्ते । तत्र केचन विधिस्वरूपाः, केचन निषेधात्मकाः, केचन पुनः कर्मकाण्डस्वरूपाः इत्येवंविधं वर्गीकरणं कर्तुं शक्यते । विधिस्वरूपेषु गुणेषु अपि केचन परैः सह संबद्धाः, तथा केचन स्वस्यैव संस्कारार्थं कल्पिताः दृश्यन्ते । तदनुसारं ते अत्र उपन्यस्यन्ते ।
विधिस्वरूपाः – परैः सह सम्बद्धाः[सम्पादयतु]
क्षमा, दया, दानं, त्यागः (परोपकारः), मार्दवम् (आर्जवम्), आत्मौपम्यबुद्धिः, भूतप्रियहितेहा, समता (समदृष्टिः, समचित्तत्वम् इष्टानिष्टोपपत्तिषु ), संहतिः, सूनृता वाणी ।
विधिस्वरूपाः[सम्पादयतु]
स्वस्यैव संस्कारार्थं कल्पिताः शमः (मनः संयमः), दमः (इन्द्रियनिग्रहः, इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम्) द्वन्द्वातीतत्वं (निर्द्वन्द्वः) तितिक्षा (जनममृत्युजराव्याधिदुः खदोषानुदर्शनम् ), शान्तिः (सन्तोषः), ब्रह्मचर्यम्, धृतिः (धैर्यम्, स्थैर्यम्), विविक्तदेशसेवित्वम्, (अरतिर्जनसंसदि), शौचम्, सत्यम्, धीः विद्या, ज्ञानम्(अध्यात्मज्ञाननित्यत्वम्, तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्, ज्ञानयोगव्यवस्थितिः) विवेकः भक्तिः सत्त्वसंशुद्धिः उद्योगः, दक्षता, तेजः ह्रीः ।
निषेधात्मकाः[सम्पादयतु]
एतेषु प्रामुख्येन काम-क्रोध-लोभ-मोह-मद-मत्सराणां षड्रिपूणां निग्रहः एव निर्दिश्यते ।
- अकामः (अनासक्तिः, वासनाक्षयः, परदारविवर्जनम्, अनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु)
- अक्रोधः (अहिंसा, अपैशुन्यम्)
- निर्लोभः (लोभशून्यत्वम्, अलोलुप्त्वम्, अस्तेयम्)
- निर्मोहः (अचापलम्, निर्भयता, अभयम् )
- अप्रमत्तः (अनहंकारिता, नातिमानिता, अमानित्वम्, निर्दम्भता )
- निर्मात्सर्यम् (अनभ्यसूया, अद्रोहः)
कर्मकाण्डस्वरुपाः[सम्पादयतु]
स्वाध्यायः (अध्ययनम्), बलिहरणम्, गवां ग्रासः, यज्ञः (इज्या) तपः (ध्यानम्),गुरुशुश्रूषा (आचार्योपासनम्)मातापित्रोः पूजनम्, देवब्राह्मणपूजनम्, तीर्थानुसरणम्, आनृण्यम् । सर्वेषाम् एतेषां निरीक्षणेन इदं दृष्टिगोचरं भवति यत् सद्गुणानां परिपोषः दुर्गुणानां च परिहारः इति भवति धर्मस्य सारः ।
धर्मेण समाजधारणार्थम् अनुसृता प्रक्रिया[सम्पादयतु]
विश्लेषणं पृथक्करणं वर्गीकरणम् इत्यादिः भवति अस्माकं शास्त्रकाराणां चिन्तनपद्धतिः । ते मनोव्यापारज्ञाः खलु । प्रथमं तैः मानवमानसे सत्त्वं, रजः, तमः इति तिस्रः प्रवृत्तयः प्रत्येकस्मिन् वर्तन्ते इति अन्वेषितम् । यस्मिन् या प्रवृत्तिः प्रबला तस्याः नाम्ना स निर्दिश्यते । यथा यस्मिन् सत्त्वप्रवृत्तिः प्रबला स सात्त्विकः इति अभिधीयते । किन्तु तेन अन्ये द्वे प्रवृत्ती तस्मिन् न विद्येते इति नैव वक्तुं शक्यते । सात्त्विकमनुष्ये अपि तमः प्रवृत्तिः अपि सुप्तरुपेण निवसत्येव ।
सर्वेऽपि सुखिनः सन्तु इति लक्ष्यं निश्चित्य शास्त्रकारैः विचारः प्रारब्धः । अथ सर्वः एव सुखं कामयते । अतः प्रत्येकेन स्वस्य सुखस्य प्राप्तेः प्रयासे अपरस्यापि सुखस्य चिन्ता कार्या इत्यावश्यकम् । अन्यथा अनवस्था प्रसज्येत । 'ईशावास्यमिदं सर्वम्’ इत्यनुसारं प्रत्येकस्मिन परमात्मनः अंशः विद्यते, अतः सर्वे मिथः बन्धुभावेन बद्धाः इति स्पष्टम् । अतः परैः सह भ्रातृभावेन वर्तितव्यम् इति भारतीयो विचारः युक्तियुक्तः प्रतिभाति । आत्मतत्त्वं भौतिकवादिनः नानुमोदन्ते । अतः शरीरसुखमेव प्रधानम् इति मन्यमानैः स्वस्य सुखम् उपेक्ष्य परेषाम् उन्नत्यर्थं किमर्थं प्रयतितव्यम् इत्यस्य प्रश्नस्य समाधानं कर्तुं ते न शक्नुवन्ति ।
भारतीयविचारानुसारं धर्मस्य द्विविधम् उद्दिष्टं भवति । व्यष्टेः उन्नतिः, तत्साकमेव समष्टेः कल्याणम् । येन समाजकल्याणम् अधिकाधिकं साधयेत् तदेव व्यष्टेः उत्कर्षस्य सार्थक्यम् । मनुष्यः स्वविकासं कामयमानः सदाचरणं करोति । किन्तु तस्य लक्ष्यं भवति समाजस्य कल्याणम् । येन समाजस्य कापि हानिः न स्यात् तथा वर्तितव्यम् इति भवति कार्याकार्यविनिर्णये निकषः । एतादृशः व्यवहारः एव नीतिमूल्यानि इति अभिधानं प्राप्नोति ।
अथ समाजजीवनस्य मूले मनुष्यः एव विद्यते इति निश्चित्य तं संस्कृर्तुं समाजधारणार्थं निर्मिते धर्मतत्त्वे तथाविधाः गुणाः उपदिष्टाः येषामाचरणेन स्वस्य उन्नत्यर्थं प्रयतमानः मानवः परैः साकं भ्रातृभावेन व्यवहरन् तेषामपि सुखार्थं प्रयतेत । उपरिनिर्दिष्टधर्मान्तर्गतगुणानाम् उपरि यदि दृष्टिक्षेपः क्रियेत तर्हि शास्त्रकाराणां विचाराणां दिग्दर्शनं स्यात् ।
आत्मौपम्यबुद्धिना सर्वभूतहिते रतत्वं मनसि निधाय स्वस्य दयाप्रेरितेन मृदुव्यवहारेण तथा परेभ्यः त्यागपूर्वकं दानादिना उपकारः कर्तव्यः, तस्य दोषाः क्षन्तव्याः, स्वस्य मधुरया गिरा एवं समदृष्ट्या सर्वेऽपि जनाः भेदनिर्विशेषं सेवितव्याः इति भवति प्रथमो विचारः । मानवानां मिथः आत्मीयतासनाथेन सौहार्दपूर्णेन व्यवहारेण एव समष्टेः कल्याणं प्रसिध्येत् इति तु स्पष्टमेव ।
एतादृशीं दृष्टिं निर्मातुं प्रत्येकेन स्वमनः प्रवृत्तिम् अपि संस्कारयितुं प्रयत्नाः विधेयाः इति तु स्वतस्सिद्धम् । अतः आत्मचिन्तनम्, इन्द्रियनिग्रहः, मनः संयमः, ब्रह्मचर्यपालनम्, शौचम्, सत्यनिष्ठा इत्यादयः गुणाः उपदिष्टाः । व्यष्टेः विकासं साधयन्ति एते गुणाः । तदर्थं तमोगुणप्रचोदितानां कामक्रोधलोभमोहमदमत्सराणां षड्रिपूणाम् उपरि विजयम् अवाप्तुम् अग्रेसरीभवितव्यम् इति तु स्वाभाविकी अपेक्षा । एते रिपवः प्रबलाः दुर्जेयाश्च । अतः एभ्यः मुक्तिः एव मोक्षः इति प्रतिपाद्य तदेव अन्तिमं लक्ष्यं मनुजजन्मनः इति उद्घोषितं शास्त्रकारैः ।
उपरिनिर्दिष्टगुणान् संप्राप्तुं साहाय्यकरं कर्मकाण्डम अपि उपदिष्टम् । स्वाध्यायः, देवतार्चनम्, यागादीनाम् अनुष्ठानम्, मातापित्रोः तथा आचार्यस्य पूजनम्, बलिहरणं गवां ग्रासः, अतिथिसत्कारः तीर्थयात्रा इत्यादयः उपायाः तदर्थं निर्दिष्टाः । एतद्विधेन धर्माचरणेन समाजधारणम् अवश्यमेव सुकरं स्याद् इत्यत्र न संशयलेशोऽपि ।
(७) केषांचित् प्रमुखगुणानां विशेषविचारः उपरिनिर्दिष्टानां धर्मान्तर्गतानां सर्वेषां गुणानां सविस्तरं विवेचनं नैव शक्यं नापि आवश्यकम् । तथापि उदाहरणस्वरूपं मनुना सामासिकधर्मरूपेण निर्दिष्टानाम 'अहिंसा, -सत्यम्, - अस्तेयम्- शौचम्-इन्द्रियनिग्रहः –इति पञ्चप्रमुखगुणानां विश्लेषणपूर्वकः विचारः पर्याप्तः स्यात् इति प्रतिभाति ।
तारतम्यविचारः[सम्पादयतु]
जीवनमूल्यभूताः एते सर्वे गुणाः निः संदेहम् आदर्शरूपेण उपदिष्टाः । परन्तु एते सर्वे साधनरूपाः, न साध्यरूपाः । साध्यं तु भवति 'सर्वभूतहितम्’ । अतः कुत्रचित् स्थल-काल-पात्रादीनां साधकबाधकविचारं कृत्वा तारतम्येन तेषां क्रियान्वयनं कर्तव्यं स्यात् ।
यथा समदृष्टिः नाम सर्वश्रेष्ठः गुणः इति उपवर्णितम् । 'समः सर्वेषु भूतेषु’ इति भवति सिद्धस्य लक्षणम् । परन्तु पात्रापात्रविचारम् अकृत्वा दानं किं प्रशस्यते ? स्वयं श्रीभगवता उक्तम्-
- देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् । भ.गी. १७-२० एवं पात्रापात्रविचारे समदृष्टिः न प्रयुज्यते
(ख) श्रीमदभगवद्गीतायामेव उक्तम्-
- त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
- कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत् त्रयं त्यजेत् ॥ १६-२१ ॥
परन्तु गीतायामेव अन्यत्र उक्तम्-
- धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥७-११॥
इति अनेन धर्मेण विरुद्धः कामः एव नरकद्वारम् इति स्थितम् । मनुरपि ब्रूते परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ । ४-१७६ यदि कामं परित्यज्य सर्वे ब्रह्मचर्यं स्वीकुर्युः तर्हि सृष्टिः एव विलयं यायात् ।
क्रोधम् अधिकृत्य कविः भारवी किरातार्जुनीये ब्रूते- अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्देन न विद्विषादरः ।
स्वस्य अपमानानन्तरम अपि यः न क्रुध्यति तस्य पुरुषस्य विद्वेषः मैत्री च सममेव । माघकाव्ये द्रौपदी ब्रूते –
- पादाहतं यदुत्थाय मूर्धानमधिरोहति ।
- स्वस्थादेवापमानेऽपि देहिनस्तद वरं रजः ॥ इति ।
क्षात्रधर्मं विचार्य महाभारतेऽपि उक्तम् (१-३२-३३)-
- एतावानेव पुरुषो यदमर्षि यदक्षमी ।
- क्षमावान् निरमर्षश्च नैव स्त्री न पुनः पुमान् ॥
वस्तुतः विभिन्नपरिस्थित्यां विभिन्नवचनानां मार्गदर्शनं विवेकबुद्ध्या तारतम्येन ग्रहीतव्यम् । अतः आपाततः परस्परविरोधीनि वचनानि उपलभ्यन्ते । तत्र महाभारते एव उक्तम्(५-३८-७३)-
- अक्रोधेन जयेत् क्रोधमसाधुं साधुना जयेत् ।
- जयेत् कदर्थं दानेन जयेत् सत्येन चानृतम् ॥
परन्तु साधूनां परित्राणं दुष्कृतां च विनाशं समर्थयद्भिः शास्त्रकारैः कदापि अन्यायः तूष्णीं सोढव्य इति नैव उपदिष्टम् । तत्रोक्तं महाभारते-
- यस्मिन् यथा वर्तते यो मनुष्यस्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः ।
- मायाचारो मायया वर्तितव्यः साध्वाचारः साधुना प्रत्युपेयः ॥
किरातार्जुनीयेऽपि उक्तम्-
- व्रजन्ति ते मूढधियः पराभवं भवन्ति मायाविषु ये न मायिनः ।
एवं 'शठे शाठ्यं समाचरेत्’ इति वचनस्य यथार्थता सिध्यति ।
लोभम् अधिकृत्य अपि अयमेव न्यायः प्रयोज्यः । निर्लोभी संन्यासी अपि मोक्षं कामयते एव । स्थलकालानुसारं धर्मस्य अर्थः प्रभावितो भवति इति अस्माभिः दृष्टमेव । तत्र युगानुसारम् अपि धर्मः भिद्यते । तत्रोक्तं मनुना
- अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे ।
- अन्ये कलियुगे नृणां युगह्रासानुरुपतः ॥१-८५॥
महाभारतकारैः 'सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्य' (अनु १२-७०) इति सम्यक् ज्ञात्वा प्राचीनकाले कठिनप्रसङ्गे महापुरुषैः किंविधः व्यवहारः कृतः इति विशदीकर्तुमेव नानाख्यानानि संगृहीतानि ।
अत्र तारतम्यसन्दर्भे द्वौ दृष्टान्तौ[सम्पादयतु]
- सर्वं नारायणस्वरूपम् इति प्रवचनाभ्यन्तरे श्रुत्वा कश्चित् श्रोता मार्गे मदान्धं गजं पुरतः आगच्छन्तं दृष्टवापि त्तथा गजारुढस्य हस्तिपकस्य् 'दूरमपसर' इत्याक्रोशं श्रुत्वापि 'अयं गजः अपि नारायणस्वरूपः एव, अतः किमर्थं मया पलायितव्यम्’ इति विचिन्त्य तत्रैव मार्गे अविचलः अतिष्ठत् । परिणामतः गजेन स्वस्य शुण्डादण्डेन स दूरतः उत्क्षिप्तः । परस्मिन् दिने प्रवचनकारेण स पृष्टः यत् हस्तिपकः अपि किं नारायणस्वरूपः नासीत् ? तस्य आदेशे त्वया किमर्थम् अवधानं न दत्तम् इति ।
- अपरस्मिन् दृष्टान्ते जगतः मिथ्यात्वं प्रवचने आकर्ण्य कश्चित् श्रोता उन्मत्तं हस्तिनं पुरतः आगच्छन्तं वीक्ष्य पलायनमकरोत् । तस्य मित्रेण पृष्टम्-यदि इदं सकलं जगत् मिथ्या मन्यसे तर्हि मिथ्यास्वरूपस्य हस्तिनः समक्षं किमर्थं त्वया पलायनं कृतम् इति । तेन प्रत्युत्तरं दत्तं यद् यथा स हस्ती मिथ्या आसीत् तथा मम पलायनम् अपि मिथ्या इति जानीहि इति ।
संक्षेपेण कस्यापि वचनस्य अर्थः शब्दशः निर्बुद्धतया न अवगन्तव्यः अपि तु प्रतिपादयितुः हेतुं सम्यग् आकलय्य तारतम्यबुद्धया तात्पर्यार्थः ग्रहणीयः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Religion Statistics from UCB Libraries GovPubs
- Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents by Adherents.com August 2005
- IACSR - International Association for the Cognitive Science of Religion
- Studying Religion - Introduction to the methods and scholars of the academic study of religion
- A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right - Marx's original reference to religion as the opium of the people.
- The Complexity of Religion and the Definition of “Religion” in International Law Harvard Human Rights Journal article from the President and Fellows of Harvard College(2003)


c: text/html

text:
विजयनगरमण्डलम्
विजयनगरमण्डलम् (Vizianagaram district) आन्ध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं विजयनगरम् ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
कलिङ्गराज्ये अन्तर्भूतमिदं विजयनगरमण्डलम् । शातवाहनैः, विष्णुकुण्डिभिः, विजयनगरराड्भिः परिपालितम् । इदं मण्डलं गोलकोण्डाराजैः वशीकृतं तल्लिकोटयुध्दे १५६५ तमे वर्षे फ्रेञ्चदेशसाहाय्येन अधिकारः प्राप्तः, अत्र सलाबज्जङ्गमहारायेन । १७५७ तमे वर्षे विजयनगर-बोब्बिलिराजयोः बोब्बिलिमहासङ्ग्रामः समभूत् । फ्रेञ्चसैन्याध्यक्षः बुस्सी आसीत् । बुस्सीसाहाय्येन विजयनगरराजस्य रामराजनामकः बोब्बिलिराजा रङ्गरायं प्रति युध्दं कृत्वा बोब्बिलेः ससैन्यं प्रासादं ध्वस्तवान् । रङ्गरायचरवः अनन्तरकाले रामराजं जघाम ।
१९५८ वर्षे संवृत्ते चन्दुर्तिसङ्ग्रामे ब्रिटिष् सैन्येन, फ्रेञ्च् सैन्यं पराजितम् । १७६८ पर्यन्तम् उत्तरप्रान्ते सर्वाणि मण्डलानि ब्रिटिष् हस्तगतानि । १८९० काले गञ्जाम्विशाखप्रान्तयोः जातीयोद्यमं कार्यमारब्धम् । १९०५ समये वङ्गदेशविभाजनं पुरस्कृत्य प्रवृत्तेषु उद्यमेषु स्थानीयाः अतीवासक्त्या भागं गृहीतवन्तः । पश्चात् प्रवृत्तेषु बहुषु उद्यमेषु समधिकोत्साहेन भागम् ऊढवन्तः । १९७९ जून् १ दिनाङ्के अस्य मण्डलस्य आविष्कारः आन्ध्रप्रदेशराज्यावतरणानन्तरम् अभवत् ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
अस्य मण्डलस्य सीमायां प्राग्दक्षिणयोः बङ्गालाखातसमुद्रः, विशाखपट्टनमण्डलं च, पश्चिमोत्तरयोः ओडिष्षाराज्यं च वर्तन्ते । अस्मिन् मण्डले नेल्लिमर्लप्रान्ते माङ्गनीस् विरलतया लभ्यते । वायव्यात् नैरुतिं प्रति पर्वतपङ्कतयः विस्तृताः सन्ति अस्मिन् मण्डले । वर्षपातः नैरुति ऋतुपवनाधारेण मण्डलेस्मिन् ६०% कृषिभूमिः वर्तते ।
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
मण्डलस्य प्रधानसस्यं धान्यम् । सामान्यतया इक्षुः, मरीचिका, कलायः इत्यादिसेद्यं कुर्वन्ति । माच्खण्ड- जलविद्युत्केन्द्रद्वारा विद्युतः योगदानम् अस्ति । आन्ध्रराज्ये जूटोत्पादनम् ५०% अस्मात् जनपदात् उपलभ्यते । बोब्बिलिप्रान्ते सङ्गीतपरिकराणां निर्माणं गृहपरिश्रमरुपेण चाल्यते ।
आन्ध्रविश्वविद्यालयपरिधौ अस्मिन् मण्डले महाविद्यालयाः प्रचाल्यन्ते । चारित्रकसङ्गीतसाहित्यकलासांस्कृतिकविशेषैः प्रख्यातिमाप्नोति इदं मण्डलं विजयनगरम्।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
पर्याटकेभ्यः मनोरञ्जकः रोचकः च वर्तते बोर्राबिल प्रदेशः । रामतीर्थग्रामे श्रीरामदेवालयः वर्तते।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
कामसूत्रम्
कामशास्त्रं संस्कृतस्य प्रसिद्धग्रन्थेषु अन्यतमम् । कामशास्त्रं प्रजापतेः एव आगतम् । अत्र प्रमाणमेवमस्ति
- प्रजापति र्हि प्रजाः सृष्ट्वा तासां स्थितिनिबन्धनं त्रिवर्गस्य साधन मध्यायानां
शतसहस्रेणाऽग्रे प्रोवाच - वात्स्यायनकामसूत्राणि------१.१.५
अत्र त्रिवर्गो नाम धर्मार्थकामाः । एषु त्रिषु कामस्यैव प्राधान्यम् । कामं विना सृष्टिरेव न भवति । "स एकाकी न रमते । स द्वितीयमैच्छत्,बहु स्यां प्रजायेयेति, इच्छामात्रं प्रभोस्सृष्टिः" इत्याद्युपनिषत्सूक्तयोऽपि कामस्यैव प्राधान्यं सूचयन्ति । धर्माविरुद्धावेव अर्थकामौ सेवेतेति ज्ञापयितुं धर्मस्य प्राधान्यं दत्तम् ।
कर्ता[सम्पादयतु]
कामसूत्राणि वात्स्यायननाम्ना प्रसिद्धानि । सः न कर्ता । मल्लनागाचार्य इति कश्चित् विद्वान् वत्सराजस्य पुत्रान् संस्कृतवानिति कारणतः तस्येव वात्स्यायन इति नामागतमिति कथ्यते । मल्लनागः स्वस्मात्प्राक् स्थितान् कामशास्त्रग्रन्थान् उत्सन्नप्रायान् सङ्गृहीतवानिति कथ्यते । दत्तकः बाभ्रव्यः चारायणः सुवर्णनाभः औद्दालकिः घोटकमुखः गोनर्दीयः गोणिकापुत्रः कूचुमारः इत्यादयः कामशास्त्रविस्तारकाः आसन् । एतेषां पुस्तकानि सर्वाण्यपि वात्स्यायनबिरुदभाक् मल्लनागाचार्यः सङ्गृहीतवान् । अतः मल्लनागाचार्योऽपि सङ्ग्रहकर्तेति सन्धातेति ज्ञातव्यं भवति । कामसूत्राणि तु वात्स्यायननाम्ना प्रसिद्धिङ्गतानि ।
कालः[सम्पादयतु]
क्रीस्तोः प्राक् १५० वत्सरकालीनस्य पतञ्जलिमहर्षेः महाभाष्यस्थितव्याकरणशास्त्ररचनावश्यकतादिविषयाः वात्स्यायनकामसूत्रग्रन्थे त्रिवर्गप्रतिपत्त्यध्याये दृश्यन्ते । अतः वात्स्यायनोऽयं पतञ्जलिसमीपकालीनत्वेन क्रीस्तोः प्रागेव द्वितीयशताब्दीय इति निश्चीयते प्रसिद्धविद्वद्भिः श्री पञ्चाग्नुल आदिनारायणशास्त्रिमहोदयैः स्वकीये यशोधरीयजयमङ्गळव्याख्यानस्य आन्ध्रविवरणग्रन्थे ।
ग्रन्थस्वरूपम्[सम्पादयतु]
वात्स्यायनकामसूत्राणां "जयमङ्गळ"मिति नाम्ना यशोधरपण्डितः व्याख्यामकरोत् । तद्व्याख्यानस्य आन्ध्रविवरणम् पञ्चाग्नुल आदिनारायणशास्त्रिमहोदयाः कृतवन्तः । तद्ग्रन्थादेव उद्धृत्य एष लघुपरिचयः क्रियते । अस्मिन्ग्रन्थे साङ्घिक, राजकीय, आर्थिक, सांस्कृतिक, विविधशास्त्रीयविषयाः बहवः सन्ति । वात्स्यायनकामसूत्रग्रन्थस्य विभागः एवमस्ति
- साधारणाधिकरणम्----अस्मिन्नध्यायाः सूत्राणि च एवं सन्ति------- - १.शास्त्रसङ्ग्रहाध्यायः-----सूत्राणि--१ तः ८७ ।
- त्रिवर्गप्रतिपत्त्यध्यायः (सूत्राणि---८८ तः १३९),
- विद्यासमुद्देशाध्यायः--(सूत्राणि--१४० तः १६४),
- नागरकवृत्ताध्यायः-(सूत्राणि--१६५ तः २१६),
- नायकसहायदूतीकर्मविमर्शाध्यायः--(सूत्राणि--२१७ तः २५७)
- साम्प्रयोगिकाधिकरणम्---अत्र
- रतावस्थापनाध्यायः--(सूत्राणि--२५८ तः ३३४),
- आलिङ्गनविचाराध्यायः--(सूत्राणि--३३५ तः ३६६),
- चुम्बनविकल्पाद्यध्यायः---सूत्राणि---३६७ तः ४००),
- नखजात्यध्यायः--(सूत्राणि---४०१ तः ४३२),
- दशनच्छेद्याद्यध्यायः(सू ४३३ तः ४७५),
- संवेशनचित्ररताध्यायः-(सू--४७६ तः ५२४),
- प्रहणनयोगाः--सीत्कृतक्रमाः-(सूत्राणि--५२५ तः ५५६),
- पुरुषोपसृप्ताध्यायः-(सू-५५७ तः ५५८),
- औपरिष्टकाद्यध्यायः--(सू ५८९ तः ६२९),
- रतारम्भावसानिकाध्यायः-(सू ६३२ तः ६८५)
ग्रन्थे ७२८ पृष्ठानि १७०० सूत्राणि, विषयास्तु प्रत्यध्याये बहवस्सन्ति ।


text:
रामानुजाचार्यः
रामानुजाचार्यः (क्रि.श.१०१७तः११३७पर्यन्तम्) विशिष्टाद्वैतस्य आद्यः प्रवर्तकः । अस्य वैष्ण्वस्य भक्तिपरम्परायां महान् प्रभावः अस्ति । वैष्णवाचार्याणां परम्परायाम् एव रामानुजाचार्यस्य शिष्यः रामानन्दः आगतः यस्य शिष्यौ कबीरः सूरदासः च आस्ताम् । रामानुजः वेदान्तदर्शनाधारितं स्वस्य नूतनं विशिष्टाद्वैतवेदन्तं लिखितवान् । वेदान्तम् अतिरिच्य श्रीरामानुजः ६-१०शताब्दस्य रहस्यवादिनां भक्तिमार्गिणाम् आल्वार् सताम् भक्तिमार्गं, दक्षिणस्य पञ्चरात्रपरम्परां स्वस्य विचाराणाम् आधारम् अकरोत् ।
जीवनम्[सम्पादयतु]
क्रि.श. १०१७तमे वर्षे दक्षिणभारतस्य तमिळुनाडुराज्यस्य पेरम्बदूरुक्षेत्रस्य तिरुकुदूरुग्रामे अस्य जन्म अभवत् । रामानुजः बाल्ये काञ्चीप्रदेशे प्रकाशगुरुणा वैदिकशिक्षां प्राप्तवान् । पश्चात् आलवन्दार् यामुनाचर्यस्य प्रधानशिष्यः अभवत् । गुरोः इच्छानुसारं ब्रह्मसूत्रस्य, विष्णुसहस्रनाम्नः, दिव्यप्रबन्धनस्य च टिकां लेखितुं सङ्कल्पितवान् । क्रमेण गृहस्थाश्रमं त्यक्त्वा श्रीरङ्गस्य यतिराजयतिना सन्न्यासदीक्षां प्राप्तवान् । मैसूरुप्रान्तस्य श्रीरङ्गतः चलन् रामानुजः शालग्रामं प्राप्य तत्र वासम् अकरोत् । तस्मिन् प्रदेशे द्वादशवर्षाणि वैष्णवमतस्य प्राचारम् अकरोत् । पश्चात् अस्य प्रचारार्थमेव समग्रदेशस्य भ्रमणम् अकरोत् । क्रि.श. ११३७तमे वर्षे रामानुजाचार्यः ब्रह्मलीनः अभवत् ।
विशिष्टाद्वैतदर्शनम्[सम्पादयतु]
रामानुजाचार्यस्य दर्शने परमस्त् सम्बन्धे स्तरत्रयं विस्वस्तम् । ब्रह्म अर्थात् ईश्वरः, चित् अर्थात् आत्मा, अचित् अर्थात् प्रकृतिः । वस्तुतः चित् इत्युक्ते आत्मतत्त्वम्, अचित् इत्युक्ते प्रकृतितत्त्वम्, ईश्वरेण पृथक् न भवन्ति । विशिष्टरूपेण ब्रह्मणः एव रूपाणि भवन्ति ईश्वरेण आधारितानि च भवन्ति इति एव रामानुजाचार्यस्य विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तः । यथा शरीरम् आत्मा च पृथक् न स्तः तथैव आत्मनः उद्देशं पूरयितुं शारीरं कार्यं करोति । एवमेव ब्रह्मणः पृथक् चित् अथवा अचित् तत्त्वस्य न किमपि अस्तित्वं भवति । रामानुजाचार्यस्य मतानुगुणं भक्तिः नाम पूजा, भजनं कीर्तनम् नास्ति । किन्तु भक्तिः नाम ईश्वरस्य ध्यानम् अथवा प्रार्थना एव । सामाजिकपरिप्रेक्ष्येण रामानुजाचार्यः भक्तिं जातिवर्गतः पृथक् न कृतवान् सर्वेषां भक्तिः साध्या इति दर्शितवान् ।
बाह्यनुबन्धाः[सम्पादयतु]
-
- रामानुजाचार्य का परिचय (वेबदुनिया)
- भक्ति के महान आचार्य थे रामानुजाचार्य (समय_अलाइव)


text:
काफीबीजम्
एतत् काफीबीजं भारते अपि वर्धमानस्य काफीसस्यस्य वैशिष्ट्यम् । एतत् काफीबीजम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् काफीबीजम् आङ्ग्लभाषायां Coffee Bean इति उच्यते । अनेन काफीबीजेन एव काफीचूर्णं निर्मीयते । तेन काफीचूर्णेन काफीपेयं निर्मीयते । तत् पेयं सर्वदा उष्णं कदाचित् शीतलं चापि पीयते । अनेन काफीचूर्णेन निर्मीयमाणं काफीपेयं जगति एव अत्यन्तं जनप्रियं पेयम् अस्ति । अनेन काफीचूर्णेन २००३ तमे वर्षे निर्यातवस्तुषू विश्वे एव षष्ठं स्थानं प्राप्तम् अस्ति । आरम्भस्य पञ्चस्थानानि क्रमशः गोधूमेन, रागीधान्येन, सोयाधान्येन (निष्पावप्रभेदः), तालतैलेन, शर्करया च प्राप्तम् अस्ति ।
एतत् काफीसस्यं द्विविधं भवति । अराबिकं तथा रोबस्टं चेति । अराबिकवंशस्य काफीसस्यस्य वर्धनं प्रथमम् इतियोपिया मध्ये कृतम् । तथैव रोबस्टवंशस्य वर्धनम् अद्यतन-उगाण्डदेशे कृतम् । रोबस्टवंशस्य काफीबीजानि अत्यधिकप्रमाणेन "केफीन्"-अंशयुक्तानि भवन्ति । एतेषां रोबस्टवंशस्य काफीबीजानां भर्जनावसरे कश्चन विभिन्नः गन्धः अपि उत्पद्यते । अराबिकवंशस्य काफीबीजानि एव प्रसिद्धानि जनप्रियाणि च ।
काफीसस्यस्य बीजानि संस्कृत्य एव काफीचूर्णं निर्मातव्यं भवति । प्रथमं काफीफलानि उत्पाटनीयानि, अनन्तरं तेभ्यः फलेभ्यः बीजानि पृथक् करणीयानि । ततः तानि बीजानि शुष्कीकरणीयानि । तदनन्तरं तानि बीजानि भर्जयित्वा चूर्णं सज्जीक्रियते । काफीबीजानां भर्जनस्य आधारेण काफीपेयस्य रुचिः निर्धारिता भवति । भर्जनेन बीजे तैलस्य उत्पत्तिः भवति । तथैव कतिपयः आम्लाः अपि उत्पद्यन्ते । तस्मात् एव कारणात् काफीपेयं विशिष्टां रुचिं गन्धं च प्राप्नोति । फिल्टर्-काफीपेयनिमित्तं अतिसूक्ष्मचूर्णं न क्रियते । "क्षणसिद्ध"-काफीनिमित्तं अतिसूक्ष्मकूर्णं सज्जीक्रियते ।
बह्वीषु संस्कृतिषु अनेन काफीपेयेन प्रमुखं स्थानं प्राप्तम् अस्ति । दक्षिणभारते तु गृहम् आगतेभ्यः अतिथिभ्यः काफीदानम् अतिथिसंस्कारस्य अङ्गभूतम् । कुत्रचित् काफीपेयं निषिद्धम् अपि आसीत् । १६ शतके मेक्का सदृशेषु देशेषु एतत् काफीपेयम् उत्तेजनकारकम् इति निषिद्धम् आसीत् । १७ शतके इङ्ग्लेण्ड्देशे काफीपेयं राजकीयविद्रोहिभिः केवलम् उपयुज्यते इति निषिद्धम् आसीत् ।


text:
पणजी
पणजी ( ( शृणु) /ˈpənəɡiː/) (हिन्दी: पणजी, आङ्ग्ल: Panaji)नगरं गोवाराज्यस्य उत्तरगोवामण्डलस्य केन्द्रमस्ति । एतत् नगरं माण्डवीनद्याः तीरे विकसितमस्ति । गोवाराज्यस्य तृतीयं बृहत्तममेतन्नगरम् गोवाराज्यस्य राजधानी अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
पणजी-नगरस्य इतिहासः बहु पुरातनः अस्ति । कदम्बवंशीयः सत्यदेवनामकः राजा (१००७-१०५०) अस्य नगरस्य निर्माणं कारयित्वा अस्य पहजनीखली इति नामकरणं कृतवान् । कोङ्कणी-पुर्तगालीभाषयोः भिन्नोच्चारणत्वात् नगरस्यास्य पोन्नजी, पोङ्गीम इत्येते नामान्तरे स्तः । पणजी इति नाम तु संस्कृतापभ्रंशशब्दः । पहजनी, खली इत्येताभ्यां संस्कृतशब्दाभ्यां व्यत्पुनः पञ्जखली इति मूलशब्दः कदम्बवंशीयस्य त्रिभुवनमल्ल इत्यस्य राज्ञः शासनकाले लिखितताम्रपत्रेषु उल्लिखितः अस्ति । तयोः शब्दयोः अर्थः पहजनी = नौ (Ship), खली = कुल्या (creek) च भवति । पुर्तगालीजनाः गोवाराज्यं यदा स्वाधीनं कृतवन्तः, तदा १८४३ तमस्य वर्षस्य ‘मार्च्’-मासस्य द्वाविंशतितमे (२२) दिनाङ्के नामपरिवर्तने सति अस्य नाम ‘नोवा गोवा’ इति अभूत् । १९६१ तमे वर्षे महाराष्ट्रात् भिन्ने सति अस्य नगरस्य नाम पणजी इति जातम् ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
- कला ‘एकेडमी’:- कलाक्षेत्रे अभूतपर्वप्रसिद्धिं प्राप्तवतः ‘दीनानाथ मङ्गेशकर’ इत्यस्य कलाविदः नाम्ना स्थापितं सभागृहम् (Auditorium) अस्ति । तत् सभागृहं ‘बेण्डोगकर’ मार्गे स्थितमस्ति । तस्मिन् सभागृहे अनावृत्तं चलच्चित्रगृहं (Open air Theater), लघुचलचित्रगृहं, गीतमुद्रिकाकक्षः (Recording room), सङ्गीतालयः च अस्ति । ‘फेब्रुआरी’-मासे अत्र POP, BEAT, JAZZ इत्येषां सङ्गीतानाम् उत्सवो भवति । तस्मिन् समये बहवः सङ्गीतरसिकाः तत्र गच्छन्ति ।
- केसिनो रोयाल् (Casino Royal):- गोवाराज्यस्य बृहत्तमं द्यूतक्रीडाभवनमस्ति एतत् । अत्र धनं जेतुम् ईप्सायां सति भिन्नक्रीडाः क्रीडन्ति जनाः । यथा – Slots, Poker च । अत्र विशालभोजनकक्षः अस्ति ।
- मीरामर-समुद्रतटः:- माण्डवीनदी-अरबीसमुद्रयोः सङ्गमे स्थितः एषः समुद्रतटः प्रख्यातः अस्ति । मीरामर इति पुर्तगालीशब्दस्यार्थोऽस्ति समुद्रदृश्यम् इति ।
- दोना पौला:- तत्र अरबी-समुद्रस्य, दोना-पौला-नद्योः च सङ्गमः भवति । तत्र सायंकाले सूर्यास्तस्य दर्शनाय जनाः गच्छन्ति ।
मार्गाः[सम्पादयतु]
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
वास्को द गामा इत्यस्मिन् नगरे स्थितं 'डाबोलिम'-विमानस्थानकम् पणजी-तः त्रयोविंशतिः (२३) कि.मी. दूरे अस्ति । भारतस्य विविधेभ्यः नगरेभ्यः, गोवाराज्याय वायुयानानि सन्ति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
भारतस्य, गोवाराज्यस्य च अन्यभागेभ्यः पणजी-नगराय धूमशकटयानानि सन्ति । मुख्यतः अहमदाबाद-मुम्बई-हैदराबाद्-पुणे-बेङ्गळूरु-तिरुपति-भोपालादिनगरेभ्यः धूमशकटयानानि सन्ति ।
भूमार्गः[सम्पादयतु]
भारतस्य, गोवाराज्यस्य च अन्यभागेभ्यः पणजी-नगराय 'बस्'यानानि अपि सन्ति । मुख्यतः मडगांव-मुम्बई-वास्को द गामा -आदिनगरेभ्यः 'बस्'यानानि सन्ति ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
http://www.ccpgoa.com/ www.ccpgoa.com


text:
ब्रह्म
संसारचक्रं विचित्रमस्ति। मायाविमोहिताः सन्ति सर्वेऽपि मानवाः। विद्यावन्तोऽपि महाविद्यां नोपासन्ते। तेऽपि नानाविधानि कष्टानि प्राप्नुवन्ति। ये योगिनः ज्ञानिनः आचारवन्तः साधवः सन्ति तेऽपि मायया मोहिताः भवन्ति। यथोक्तम्- ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा।। दुर्गासप्तशती 1.55 बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति। दुर्गासप्तशती 1.56 ये संसारबन्धनं त्यक्तुं वाञ्छन्ति, मायामयं विश्वं संसारसागरञ्च तर्त्तुमिच्छन्ति मोक्षस्य द्वारमुद्धाटयितुमिच्छन्ति तैः किं करणीयमिति वर्तते महती जिज्ञासा। वस्तुतः मोक्षस्य सर्वस्य वा मूलमस्ति महेश्वरः महेश्वरस्यापि मूलमस्ति पञ्चाक्षरमन्त्रः पञ्चाक्षारमन्त्रस्यापि मूलमस्ति गुरुः। अतः संसारे सर्वेभ्योऽपि श्रेष्ठः गुरुरस्ति। उक्तञ्च- मोक्षस्य मूलं यज्ज्ञानं तस्य मूलं महेश्वरः। तस्य पञ्चाक्षरो मन्त्रो मूलमन्त्रं गुरोर्वचः ।।इति।। गुरुरेव माता गुरूरेव पिता गुरुरेव देवो वर्तते। गुरुरेव पातकिनं पवित्रं करोति, पतितमुन्नतशिखरमारोहयति। प्रसन्नः गुरुः महेश्वरं प्रसीदयति प्रदर्शयति च। तत्किमस्ति यद् गुरुः कर्तुं न शक्नोति। गुरुः दुर्लभमपि प्रापयति असाध्यमपि साधयति। ईश्वरादपि श्रेष्ठः गुरुरेव अस्ति। गुरौ प्रसन्ने ईश्वरः प्रसीदति विपदः गच्छन्ति सम्पदः आगच्छन्ति। यथोक्तम्- गुरुः पिता गुरुर्माता गुरुर्देवो गुरुर्गतिः। शिवे रुष्टे गुरुस्त्राता गुरौ रुष्टे न कश्चन। मन्त्रत्यागाद् भवेन्मृत्युर्गुरुत्यागाद् दरिद्रता। (ज्ञानार्णवतन्त्रः) गुरुः मोक्षद्वारोद्धाटकः तत्त्व- ज्ञानप्रदायकः मार्गप्रदर्शकश्च वर्तते। गुरुः सामान्यमनुष्यरूपेण न द्रष्टव्यः। गुरोर्लघुत्वं गुरुत्वं वा मनसि न विचारणीयम्। गुरुः सर्वदा श्रद्धया भक्त्या च द्रष्टव्यः पूजनीयश्च। यथा ईश्वरप्रतिमा प्रस्तररूपेण न दृश्यते ईश्वरबुद्धया प्रणम्यते। तथैव गुरुः भक्त्या प्रणम्यः न तु तस्य शरीरावयवविचारः करणीयः। श्रद्धावतां सज्जनानामेव गुरौ देवे च भक्तिर्जायते। अतः उक्तम्- गुरौ मनुष्यबुद्धिञ्च मन्त्रे चाक्षरबुद्धिकाम्। प्रतिमासु शिलाबुद्धिं कुर्वाणो नरकं व्रजेत्।। गुरौ सन्निहते यस्तु पूजयेदन्यदेवताम् प्रयाति नरकं घोरं सा पूजा विफला भवेत्।। इति।। पितुरपेक्षयापि गुरुरेव श्रेष्ठो वर्तते। यतः पिता तु केवलं जन्मदायको भवति परन्तु ब्रह्मज्ञानदायकस्तु गुरुर्भवति। ब्रह्मज्ञानेन विना जन्मैव वृथा भवति। अतो ह्युक्तम्- उत्पादकब्रह्मदात्रोर्गरीयान् ब्रह्मदो गुरुः। तस्मान्मन्येत सततं पितुरप्यधिकं गुरुम्।।इति।। गुरौ भक्तिः कार्या, श्रद्धा विधेया, गुरोराज्ञा पालनीया, कदापि गुरोर्वचनेषु अविश्वासः न करणीयः। यथा- निःसन्दिग्धं गुरोर्वाक्यं संशयात्मा विनश्यति।।इति।। गुरोः स्मरणेन दर्शनेन च पापस्य नाशो भवति। गुरुः सिद्धिप्रदः कल्याणकारी शिवरूपः अस्ति। गुरोरर्थोऽपि एतादृश एव भवति। यथोक्तम्- गकारः सिद्धिदः प्रोक्तः रेफः पापस्य दाहकः उकारः शम्भुरित्युक्तस्त्रितयात्मा गुरुः स्मृतः।। इति।। गुरोरुपाधिः गुरोर्ज्ञानं गुरोर्वयो वा नालोचनीयम्। सः यादृशस्तादृशो वा भवेत् गुरुस्तु गुरुरेव भवति। यथा चोक्तम्- अविद्यो वा सविद्यो वा गुरुरेव तु दैवतम्। अमार्गस्थोऽपि मार्गस्थो गुरुरेव सदागतिः। गुरुः ध्येयः पूज्यः प्रातः स्मरणीयो वर्तते। यथा चोक्तम्- प्रातरुत्थाय देवेशि ब्रह्मरन्ध्रे निजं गुरुम्। ध्यात्वा पञ्चोपचारैश्च मानसैः पूजयेत्परम्।। इति।। तन्त्रशास्त्रे दीक्षायाः महत्त्वम् संसारः ईश्वरस्याधीने वर्तते। ईश्वरोऽपि मन्त्रस्याधीने वर्तते । पुनः स च मन्त्रः दीक्षितस्यैवाधीने भवति । दीक्षायाः तन्त्रे बहुमहत्वं विद्यते । शुद्धसंस्कारहेतवे मलनिवृत्तये च दीक्षैव साधनमस्ति। दीक्षां विना तन्त्रे मन्त्रे च प्रवेशः एव निषिद्धः अस्ति। तन्त्रे तु दीक्षितः एव अधिकारी भवति। अदीक्षितस्तु फलं नाश्नुते। यथोक्तम्- अथ दीक्षां प्रवक्ष्यामि श्रृणुष्व कमलानने। यया विना नाधिकारस्तन्त्रे मन्त्रेऽपि च क्वचित्।। दीक्षया महत्पुण्यं सम्पद्यते पापं क्षीयते दिव्यज्ञानञ्च लभ्यते। यथा ह्युक्तम्- दिव्यज्ञानं यतो दद्यात् कुर्यात् पापक्षयं यतः तेन दीक्षेति लोकेऽस्मिन् कीर्तिता तन्त्रपारगैः।। (यामलतन्त्रे) साधकः दीक्षयैव जपस्य तपसो वा अधिकारी भवति। दीक्षां विना मन्त्रजपः अरण्यरोदनं भवति। यथोक्तम्
अदीक्षितार्चनं देवा न गृह्णन्ति कदाचन।। इति ।। दीक्षितः शुद्धः संस्कृतः मोक्षार्थी भवति। अदीक्षितः शिवत्वं न लभते न च मोक्षार्हो भवति। यथोक्तम्--विना दीक्षां न मोक्षः स्यात्प्राणिनां शिवशासने।इति।।
अपि च-
-
- दीक्षामात्रेण मुक्तिः स्याद् भक्तिमात्राद् गुरोः सदा।इति।।
(स्वच्छन्दतन्त्रे)
दीक्षया ज्ञानस्योदयो भवति मानवत्वमागच्छति पशुत्वं गच्छति। अदीक्षितस्य सर्वं कर्म वृथा भवति। यथोक्तम्- अदीक्षिताः ये कुर्वन्ति जपपूजादिकाः क्रियाः। न भवन्ति श्रिये तेषां शिलायामुप्तबीजवत्।।इति अतः स्वस्य विकासाय शरीरे कान्तिलाभाय स्वजीवनस्य साफल्याय च दीक्षा आवश्यकी वर्तते। यथोक्तम्-
अपि च-
-
- कर्माखिलं वृथा यस्मात्तस्माददीक्षितः पशुः।।
दीक्षितः एव साधको भवति। विना दीक्षया मन्त्रजपस्याधिकारो नास्ति। दीक्षा संसारबन्धनात् निवृत्तिं करोति जीवं शिवरूपेण प्रतिष्ठापयति। यथोक्तम्--
-
- दीक्षैव मोचयेत् पाशान् शिवत्वञ्च ददात्यणोः।। इति।।
अपि च---
अतः सर्वैरपि अवश्यमेव दीक्षा ग्राह्या। अदीक्षितस्य कापि गतिरेव नास्ति। यथोक्तम्--
-
- अदीक्षितोऽपि मरणे रौरवं नरकं व्रजेत्।। इति।।
( नीलकण्ठतन्त्रे) भगवती वर्णरूपेण मन्त्रस्थिता वर्तते। प्रतिमासु भगवत्याः स्थूलं स्वरूपममस्ति। सूक्ष्मरूपन्तु मन्त्रे अस्ति। मन्त्रद्वारा साधकस्य शरीरे सा शक्तिः अवतरति। यथोक्तम्--
-
- वर्णरूपेण सा देवी जगदाधाररूपिणी
- सूक्ष्मं मन्त्रमयं देहं स्थूलं विग्रहचिन्तनम्।
पुनश्च -
-
- परावाग्रूपा सर्ववर्णोद्भवहेतुभूता । सप्तकोटिसंख्याकानां महामन्त्राणां प्रकाशिकेयं वर्तते। उक्तञ्च--
(तन्त्रसद्भावे) मन्त्रः संसारात् मोचयति परे शिवे योजयति साधकः येन त्रायते स एव मन्त्रः। यथा---
पुनश्च मोचयन्ति च संसाराद् योजयन्ति परे शिवे। मननत्राणधर्मित्वात् तेन मन्त्रा भुवि स्मृताः।।इति।। कलौ तन्त्रमार्गेण अचिरेणैव सिद्धिर्लभ्यते। तन्त्रद्वारा झटिति त्राणं भवति आध्यात्ममार्गे साध्यसाधनाय वेदमन्त्रेभ्योऽपि तान्त्रिकाः मन्त्राः वेगेन फलदायका भवन्ति। यथा --
वैष्णवादुत्तमं शैवं शैवाद्दक्षिणमुत्तमम्। दक्षिणादुत्तमं वामं वामात् सिद्धान्तमुत्तमम्सिद्धान्तादुत्तमं कौलं कौलात् परतरं नहि।।
(कुलार्णवतन्त्रे) तन्त्र्यते यद् येनेत्यादिना तन्त्रस्य व्युत्पत्तिः क्रियते। ऐहिकमामुष्मिकाभ्युदयनिःश्रेयससाधका उपायाः तन्त्रे सन्ति। साधकः तन्त्रबलेन न केवलं स्वस्य संसारस्यापि मङ्गलमातनोति। जनत्राणार्थमेव तन्त्रमस्ति। यथा---
त्राणं च कुरुते यास्मात् तन्त्रमित्यभिधीयते इति। व्यवहारः कथ्यते यत्र तथा चाध्यात्मवर्णनम्।इत्यादिलक्षणैर्युक्तं तन्त्रमित्यभिधीयते।।इति।।
( तन्त्रसद्भावे) दीक्षया मन्त्रजपेन च शक्तेर्लाभो भवति ज्ञानस्योदयो भवति। अतः अदीक्षितः जपवर्जितः सर्वथा असफलो भवति । यथोक्तम्---
तन्त्रमार्गेण मुक्तिरपि सुखेन लभ्यते। ये तन्त्रं विहायान्यमार्गेण मोक्षं प्राप्तुमिच्छन्ति ते भ्रान्ता एव ज्ञातव्या। यथोक्तम् -----


text:
अन्नप्राशनसंस्कारः
अन्नं प्राश्यते येन कर्मणा तदन्नप्राशनम् । षष्ठे मासि अथवा कुलधर्मत्वेन माङ्गल्यकालविशेषे मासेऽन्नप्राशनं करणीयमिति मनुना प्रोक्तम् । 'षष्ठे मासेऽन्नप्राशनम्' इति पारशगृह्यसूत्रम् । घृतोदनं तेजस्कामः दधिमधु घृतमिश्रमन्नं प्राशयेत्' इति आश्वलायनगृह्यसूत्रम् । सामान्यतः दधिमधुघृतमिश्रितमन्नं शिशवेऽन्नप्राशनाय प्रदीयते । काठकगृह्यसूत्रानुसारेण शिशोः दन्तजननानन्तरमन्नप्राशनं विधेयम् । तस्मिन् दिवसे सिध्दं सुमिष्टं चान्नमिष्टदेवेभ्यः उत्सर्गीकृत्य पिता पुत्रं मन्त्रपाठपूर्वकं भोजयेत् ।
अन्तर्विषयाः
व्युत्पत्तिः[सम्पादयतु]
अन्नस्य प्राशनं भोजनं यस्मिन् तत्। अन्न + प्र + अश + भावे ल्युट्।
अर्थाः[सम्पादयतु]
षष्ठे मासि अष्टमे वा बालकस्य पञ्चमे मासि सप्तमे वा बालिकायाः प्रथमान्नभक्षणरूपसंस्कारः।
अवलम्बः स्मृतिः॥
तस्य क्रमः। शोभनदिने कृतस्नानः कृतवृद्धिश्राद्धः पिता शुचिनामानमगि्न ंसंस्थाप्य
विरूपाक्षजपान्तां कुशण्डिकां समाप्य प्रकृतकर्मारम्भे प्रादेशप्रमाणां घृताक्तां समिधं तूष्णीमग्नौ
हुत्वा महाव्याहृतिहोमं कुर्यात्। ततः आज्येन तत्तन्मन्त्र्ौ पञ्चाहुतीर्जुहुयात्। ततः पञ्चप्राणानां होमः।
ततो महाव्याहृतिहोमं कृत्वा प्रादेशप्रमाणां घृताक्तां समिधं तूष्णीमग्नौ हुत्वा प्रकृतं कर्म समाप्य
उदीच्यं शाट्यायन होमादिवामदेव्यगानान्तं कर्म निर्वर्त्य मन्त्र्ोण कुमारस्य मुखे अन्नं दद्यात्।
ततः कर्मकारयितृब्राह्मणाय दक्षिणां दद्यात्।
अवलम्बः भवदेवभट्टः॥ तस्य विहितदिनादि यथा-
उद्धरणम्[सम्पादयतु]
"ततोऽन्नप्राशनं षष्ठे मासि कार्यं यथाविधि।
अष्टमे वाथ कर्तव्यं यद्वेष्टं मङ्गलं कुले"॥
षष्ठ इति मुख्यः कल्प प्रागुक्तन्यायात्। कृत्यचिन्तामणौ।
"अन्नस्य प्राशनं कार्यं मासि षष्ठेऽष्टमे बुधैः।
स्त्रीणान्तु पञ्चमे मासि सप्तमे प्रजगौ मुनिः॥
द्वादशीसप्तमीनन्दारिक्तासु पञ्चपर्वसु।
बलमायुर्यशो हन्यात् शिशूनामन्नभक्षणम्"॥
भुजबलभीमे।
"षष्ठे मासि निशाकरे शुभकरे रिक्तेतरे वा तिथौ
सौम्यादित्यसितेन्दुजीवदिवसे पक्षे च कृष्णेतरे।
प्राजेशादिति पौष्णवैष्णवयुगैर्हस्तादिषट्कोत्तरै-
राग्नेयाप्पतिपित्र्यभैश्च नितरामन्नादिभक्षं शुभम्"॥
युगैरिति प्राजेशादौ प्रत्येकं सम्बध्यते। तथात्रापि तिथ्यादिविद्धमृक्षं-विवर्जयेत्।
"वृषद्वन्द्वधनुर्म्मीनकन्यालग्नेऽन्नभक्षणम्।
त्रिकोणाष्टकयूकान्त्यग्रहा यद्वत्तथाफलम्॥
दुष्टः शशधरो लग्नात् षष्ठाष्टस्थोऽन्नभक्षणे"।
मार्कण्डेयः।
"देवता पुरतस्तस्य पितुरङ्कगतस्य च।
अलङ्कृतस्य दातव्यमन्नं पात्र्ो च काञ्चने॥
मध्वाज्यकनकोपेतं प्राशयेत् पायसं ततः।
कृतप्राशनमुत् सङ्गे मातुर्बालन्तु तं न्यसेत्॥
देवाग्रतोऽथ विन्यस्य शिल्पभाण्डानि सर्वशः।
शास्त्राणि चैव शस्त्राणि ततः पश्येत्तु लक्षणम्॥
प्रथमं यत् स्पृशेद्बालः शिल्पभाण्डं स्वयं तथा।
जीविका तस्य बालस्य तेनैव तु भविष्यति"॥
अवलम्बः ज्योतिस्तत्त्वम्॥
विधिः[सम्पादयतु]
मदनरत्ने नारदः -
षष्ठे वाप्यष्टमे मासि पुंसां स्त्रीणां तु पंचमे । सप्तमे मासि वा कार्यं नवान्नप्राशनं शिशोः ॥
तत्प्रयोगः[सम्पादयतु]
पिता सपत्नीकः कृताभ्यंगस्नानः आचम्य देशकालौ स्मृत्वा ममास्य शिशोर्बींजगर्भसमुद्भवैनोविनाशद्वारा बलायुर्वर्चोभिवृद्ध्यर्थं अन्नप्राशनाख्यं कर्म करिष्ये । ( अत्रैव सह तंत्रेण निष्क्रमणोपवेशनकरणपक्षे पूर्वमुभयोः पूर्वोक्तसंकल्पौ कृत्वा ततोऽन्नप्राशनसंकल्पः ) तदंगतयादौ गणपतिपूजनं पुण्याहवाचनं मातृकापूजनं नांदीश्राद्धं च करिष्ये इति संकल्प्य गणेशपूजनादिनांदीश्राद्धांतं कृत्वा पीठे प्रतिमासु पूगीफलेषु वा नाममंत्रैर्देवताः स्थापयेत् ।
यथा - इंद्राय नमः इंद्रमावाहयामि । ( एवमग्रेपि ) अग्नये न० यमाय न० निऋतये० वरुणाय न० वायवे० सोमाय० ईशानाय० आकाशाय० भूम्यै० चंद्राय० सूर्याय० वासुदेवाय० गगनाय० वराहाय० पृथिव्यै नमः पृथिवीमावाहयामि एवं संस्थाप्य तथैव तत्र - ब्रह्मणे न० शंकराय न० विष्णवे० कुलदेवतायै० प्राच्यै० अग्नेय्यै० दक्षिणायै० नैऋत्यै० प्रतीच्यै० वायव्यै० उदीच्यै० ईशान्यै न० । इत्यावाह्य इंद्राद्यावाहितदेवताभ्यो नमः इति षोडशोपचारैः संपूज्य पूर्वोक्तप्रकारेण शंखादिमंगलनिस्वनैः सूर्याद्यवलोकनादिप्रार्थनाश्लोकपठनांतं निष्क्रमणकर्म कृत्वा ततो देवताग्रे शिशूपवेशनकर्म प्रागुक्तप्रयोगप्रकारेण कृत्वा अन्नप्राशनं कुर्यात् । अत्र होमः कृताकृतः । होमपक्षे उपवेशनकर्म कृत्वा अद्येत्यादि० अस्य शिशोः अन्नप्राशनहोमं कर्तुं स्थंडिलादि करिष्ये इति संकल्प्य स्थंडिले शुचिनामानमग्निं प्रतिष्ठाप्यान्वादध्यात् । समिव्दृयमादाय देशकालौ स्मृत्वा क्रियमाणे अन्नप्राशनहोमे देवतापरिग्रहार्थमित्यादि चक्षुष्यंतमुक्त्वा अत्र प्रधानं - अग्निं इंद्रं प्रजापतिं विश्वेदेवान् ब्रह्माणं च एता देवता एकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये शेषेणेत्यादि होमं सामाप्यान्नं प्राशयेत् । तद्यथा - देवतापुरस्तस्य धात्र्युत्संगगतस्यालंकृतस्य शिशोः प्राड्मुखस्थं कांचने नवे कांस्यपात्रे वा दधिमधुघृतमिश्रमन्नं गृहीत्वा सुवर्णहस्तोऽन्नपात्रात् किंचिदादाय प्राशनं कारयेत् । तत्र मंत्रः - नमोस्त्वन्नपते तुभ्यमस्य बालस्य संततम् । तेजः पुष्टिं श्रियं चान्नं देह्यारोग्यायुषी बलम् ॥ इति मंत्रेण प्राशयित्वा तांबूलं दत्त्वा तदग्रे रत्नमणिभाजन - हेमभाजन - पुस्तक - शस्त्र - वस्त्र - शिल्पादीनि निधाय यब्दालः स्वेच्छया स्पृशेत्साऽस्य जीविकेति परीक्षेत् । ततो द्विजान्संपूज्य दक्षिणां दत्त्वाऽऽशिषो गृहीत्वा यथाशक्ति ब्राह्मणेभ्यः आमान्नानि दत्त्वा कर्मेश्वरार्पणं कृत्वा सुह्रद्युतो भुंजीत ॥
॥ इति कृत्यदिवाकरेऽन्नप्राशनप्रयोगः ॥


text:
महबूबनगरमण्डलम्
महबूबनगरमण्डलम् (Mahbubnagar district) आन्ध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकमण्डलं अस्ति।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
१८७० तमे वर्षे नागरकर्नूल् इति नाम्ना आविर्भूतं महबूब् नगरमण्डलम् । १८८३ तमे वर्षे मण्डलस्य केन्द्रं नागरकर्नूल् तः महबूब् नगरं प्रति परिवर्तितम् । ततः पूर्वं चोलैः, काकतीयैः, बहमनीसुल्तानजनैः, कुतुब्शाहीसुल्तानजनैः, मोघल् चक्रवर्तिभिः नैजां नवाब् पालकैः च चिरं परिपालितम् । १९०५ तमे वर्षे तेलङ्गाणाराज्ये संयोजितम् इदं मण्डलम् ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
अस्य मण्डलस्य प्राच्यां दिशि नल्गोण्डा,प्रकाशमण्डले , पश्चिमदिशि कर्णाटकराज्यम्, उत्तरे भाग्यनगरं, दक्षिणे च कृष्णा, तुङ्गभद्रानद्यौ च सीमायां वर्तन्ते । राज्यविस्तीर्णे ६.७% भूम्यां मण्डलम् इदं विस्तृतम् । १६.४% भूमिः अरण्येन विस्तृता । मक्तल् प्रान्ते कृष्णानद्याः प्रवेशः अस्मिन् मण्डले । क्वार्टस्, आसबेस्टास्, फेलस्पर्, सुधाशिलाः इत्यादयः खनिजाः उपलभ्यन्ते । गद्वाल्, आलम्पूर्, प्रान्तयोः तुङ्गभद्रानदी प्रवाहः वर्तते । कलवकुर्ति, अच्चम्पेटा, प्रान्तयोः “ दिण्डी नदी प्रवहन्ती, चन्द्रगिरिप्रान्ते कृष्णानद्या सम्मिलति ।
कृषिः वणिज्यं च[सम्पादयतु]
कलायः, एरण्डः इत्यादीनां धान्यानां सेद्यं क्रियते कृषकैः । रायचूर - चेन्नै, सिकिन्दराबाद् - मुम्बै, सिकिन्दराबाद् - गुन्तकल् रैल्मार्गाः मण्डलेस्मिन् वर्तन्ते ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
आलम्पूर् जोगुलाम्बादेवीपीठं, उमामहेश्वरग्रामे प्रसिद्धपुण्यक्षेत्रं शिवालयः, मल्लेलतीर्थग्रामे प्रसिद्ध शिवलिङ्गं, मण्यं कोण्ड श्रीवेङ्कटेश्वरस्वमी देवालयः, राजोलिकोट देवालयः, पिल्ललमर्रि, गद्वाल् दुर्गम्, तुङ्गभद्रानदी तीरस्थः नवब्राह्मालयः इत्यादीनी पर्याटकानां मनोल्लासं जनयन्ति ।


text:
राबर्ट् हुक्
(कालः – १८. ०७. १६३५ तः ०३. ०३. १७०३)
अयं राबर्ट् हुक् (Robert Hooke) विज्ञानलोके एव अत्यन्तं प्रतिभावान् विज्ञानी । सः खगोलविज्ञानी, संशोधकः, सङ्गीतज्ञः, उपकरणानां निर्माता, ज्यामितिविषयस्य प्राध्यापकः, भवनस्य विन्यासकारः, तत्त्वज्ञानी, भाषातज्ञः, भूमापकः चापि । सः राबर्ट् हुक् विभिन्नेषु क्षेत्रेषु पाण्डित्यं सम्पादितवान् आसीत् । बहुमुखप्रतिभावान् अयं राबर्ट् हुक् १६३५ तमे वर्षे जुलैमासस्य १८ दिनाङ्के इङ्ग्लेण्ड् देशस्य ऐल् आफ् वैट् प्रदेशस्थे फ्रेश् वाटर् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । सः बाल्ये बहुविधैः रोगैः पीडितः अभवत् । तथापि श्रमेण अधीत्य आक्स्फर्ड्-विश्वविद्यालयं प्राविशत् । तत्र प्रख्यातस्य भौतविज्ञानिनः राबर्ट् बायिलस्य सख्यं प्राप्तम् । तदनन्तरम् अयं राबर्ट् हुक् विज्ञानस्य विभिन्नेषु विभागेषु प्रतिभां प्रादर्शयत् । अयं राबर्ट् हुक् यद्यपि अत्यन्तं प्रतिभावान् तथापि तावानेव कलहशीलः कृपणः च आसीत् । तस्मात् एव कारणात् सः जनानां प्रीतिसम्पादने असमर्थः अभवत् । तस्मिन् काले प्रख्यातानां विज्ञानिनाम् ऐसाक् न्यूटन्, क्रिस्टोफर् रेन्, राबर्ट् बायिल्, हुजेस् इत्यादीनाम् अनुयायिनः अस्य राबर्ट् हुकस्य अपमानं तिरस्कारं च अकुर्वन् । अनेन राबर्ट् हुकेन निर्मितानाम् उपकरणानां यथा मूल्यम् एव न स्यात् तथा अपि अकुर्वन् । तेन एव कारणेन अयं राबर्ट् हुक् वृद्धाप्ये महता अनारोग्येण, मानिसिकक्लेशेन च पीडितः अभवत् । एषः राबर्ट् हुक् विज्ञानस्य सर्वासु अपि शाखासु आवश्यकानाम् उपकरणानां निर्माणम् उपयोगं च जानाति स्म । तद्विषये ऐसाक् न्यूटन् अपि एनं राबर्ट् हुकं पराजेतुं न शक्नोति स्म । तादृशः आसीत् अयं राबर्ट् हुक् ।
एषः राबर्ट् हुक् अत्यन्तं तीक्ष्णमतिः, एकपाठी च आसीत् । सः नूतनानि उपकरणानि यथा बहुशीघ्रं निर्माति स्म तथैव तावदेव शीघ्रं पुरातनानि उपकरणानि समीकरोति स्म अपि । भौतविज्ञाने जीवविज्ञाने च अनेन राबर्ट् हुकेन कृतानि संशोधनानि विज्ञानस्य इतिहासे एव शाश्वतरूपेण स्थितानि सन्ति । तस्मिन् काले एव प्रकाशस्य तरङ्गविषये, गुरुत्वाकर्षणबलस्य विषये, बाष्पयन्त्रविषये च चिन्तयित्वा सिद्धान्तं निरूपितवान् आसीत् अयं राबर्ट् हुक् । १६७८ तमे वर्षे अयं राबर्ट् हुक् “हुकस्य नियमान्” (Hooke’s Law) निरूपितवान् । अग्रे तेषां नियमानाम् अनुसारम् एव घट्याः उपकरणं, नौकायाः "क्रोनोमीटर्” नामकम् उपकरणं च निर्मितम् । जीवविज्ञानस्य क्षेत्रे अयं राबर्ट् हुक् अत्यन्तं बुद्धिमान् सूक्ष्मदर्शकयन्त्रस्य तन्त्रज्ञः आसीत् । १६६५ तमे वर्षे तेन लिखिते "मैक्रोग्राफिया” नामके पुस्तके स्पष्टानि, सुन्दराणि, वैज्ञानिकानि च चित्राणि सन्ति । सूक्ष्मदर्शकद्वारा जीवकोशाणां संशोधनं कृत्वा तेषां जीवकोशाणां "सेल्” इति नामकरणम् अपि अयम् एव राबर्ट् हुक् अकरोत् । १५० वर्षाणाम् अनन्तरं तद्विषये संशोधनं कृतवन्तौ ष्लेडेन् तथा स्छ्वान् इति विज्ञानिनौ अपि तदेव नाम रक्षितवन्तौ । इदानीम् अपि तस्य राबर्ट् हुकस्य स्मरणार्थं तस्य जन्मस्थाने कश्चन वस्तुसङ्ग्रहालयः अस्ति । एषः राबर्ट् हुक् १७०३ वर्षे मार्च्-मासस्य ३ दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- UCMP – Robert Hooke (1635–1703)
- The Monument – Dr. Robert Hooke
- Robert Hooke, hosted by Westminster School
- A timeline of Hooke's life
- England's Leonardo, a lecture on Robert Hooke
- An engraved bust of Robert Hooke
- Micrographia
- Hooke's Micrographia, at Project Gutenberg (downloadable collections, including searchable ASCII text and book as complete html document with images)
- Hooke's Micrographia, at Linda Hall Library
- "Robert Boyle and Robert Hooke". Archived from the original on 26 September 2007.
- Lost manuscript of Robert Hooke discovered – from The Guardian
- Manuscript bought for The Royal Society – from The Guardian
- A Panoramic Virtual Tour of Hooke's Church at Willen – by Peter Loud
- Exploring our archives, a blog by researchers at the Royal Society exploring Hooke's lost manuscript
- Westfall, Richard S. "Robert Hooke". Rice University (The Galileo Project). Retrieved 16 February 2008.
- Cooper, Michael (11 May 2008). "Now that the dust has settled: A view of Robert Hooke post-2003". Retrieved 22 December 2008. – A 60-minute presentation by Prof. Michael Cooper, with links to slides, audio, video, and a transcript, with references


text:
देहली
दिल्ली अथवा देहली (Delhi) भारतस्य राजधानी अस्ति । भारतदेशस्य राजधानी देहली विश्वस्य अतिविशालासु नगरीषु अन्यतमा इति गण्यते । एषा भारतस्य तृतीया बृहती नगरी वर्तते । दिल्ली इत्यपि विश्रुता इयं नगरी पाचीनकाले हस्तिनापुरम् इति ख्याता आसीत् । इन्द्रसभायामपि सभाजितानां भरतकुलोत्पन्नानां महीपालानां राजधानी अद्यतनीया देहली एव । मुगलवंशीयानां चक्रवार्तिनां तथा आङ्ग्लानामपि अधिकारिणां केन्द्रभूमिर्भूत्वा देहली अधुनापि भारतीयगणराज्यस्य राजधानीपदमलङ्करोति । भारतदेशस्य महानगरेषु देहलीनगरम् अन्यतमम् अस्ति । प्राचीनकालादपि देहली भारतस्य राजधानी अस्ति । अस्य नगरस्य सहस्रवर्षस्य इतिहासः अस्ति । अनेकसाम्राज्यानां राजवंशीयानां च राजधानीति प्रसिद्धमेतत् । हिन्दु-मुसलमान्-मोगल इत्यादि वंशीयाः अत्र प्रशासनं कृतवन्तः । आङ्ग्लाः अपि क्रिस्ताब्दे १९११ तमे वर्षे देहलीनगरं राजधानीं कृत्वा क्रिस्ताब्दस्य १९४७ पर्यन्तं प्रशासनं कृतवन्तः । स्वातन्त्र्यप्राप्तेः अनन्तरमपि देहली देशस्य राजधानी अस्ति । देहली गङ्गासमतलप्रदेशानां महाद्वारमिव अस्ति । राजकीयकेन्द्रं वाणिज्यकेन्द्रं प्रशासनिककेन्द्रं च एतत् । अत्र अनेकानि वास्तुशिल्पानि क्रिस्ताब्दे १९३० समये निर्मितानि सन्ति । सर् एड्विन् लुटिन्स् भव्यशिल्पानां रचनाकारः आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
देहल्याः प्रेक्षणीयस्थानानि[सम्पादयतु]
राष्ट्रपतिभवनम् मोगल् गार्डन् च[सम्पादयतु]
राष्ट्रपतिभवनं भारतदेशस्य राष्ट्रपतेः अधिकृतं निवासस्थानमेतत् । क्रिस्ताब्दे १९२९ तमे वर्षे अस्य निर्माणम् अभवत् । १३० हेक्टरप्रदेशे व्याप्तम्, राष्ट्रपतिभवनं परितः 'मोगल् गार्डन्’ उद्यानवनम् अस्ति । अतीव सुन्दरम् उद्यानवनम् एतत् । प्रवेशार्थम् अवसरः न भवति । राष्ट्रपतिभवने ३४० प्रकोष्ठाः सन्ति । मध्ये स्तूपः इव १७७ पादोन्नतं भव्यं अर्धगोलाकारिका छदिः(गुम्बज़्) अस्ति । भवने चत्वारः भागाः सन्ति । दर्बारहाल्, वाचनालयः, सभाभवनं, स्नानगृहं भोजनगृहं च । एतानि सर्वाणि उत्तमरीत्या निर्मितानि सन्ति । राष्ट्रपतिभवनं परितः मोगल् गार्डन् रम्यम् उद्यानम् अस्ति । 'A Paradise on Earth', 'A garden of beauty' इति प्रसिद्धम् । सर्वे राष्ट्रपतयः पूर्वतोऽपि अभिवृद्धिं कृत्वा उत्तमोत्तमं कृतवन्तः सन्ति । एतदर्थं देशविदेशेभ्यः विविधानि सस्यानि आनीतानि सन्ति । पाटलपुष्पसस्यानां द्विशताधिकभेदाः अत्र द्रृष्टुं शक्यन्ते । अनेन साकं बोगन् विल्ला, डेलिया, हैसिन्त् , हेलिगोनिया , डापोडिल्स् , आर्किड् , स्वीट् विलियम् मेरीगोल्ड् जपाकुसुमम् इत्यादीनि अपूर्वाणि सन्ति । एतानि मारिषस् पेरु ब्रेज़िल्, ईशान्यराज्यानि, हैदराबाद् कोच्ची इत्यादिप्रदेशेभ्यः आनीतानि । अत्र मयूराः बकाः मृगाः कदम्बाः इतस्ततः सञ्चरन्ति । जलोत्सांसि सन्ति । दीपलङ्कारः उत्तमतया कृतः अस्ति । सायङ्काले दीपलङ्कारः उद्यानवनसौन्दर्यं वर्धयति । ४२८ जनाः उद्यानरक्षकाः वाटिकापालकाः अत्र कार्यं कुर्वन्ति । सार्वजनिकानां फेब्रुवरीमार्चमासयोः प्रवेशावकाशः अस्ति ।
कुतुब् मिनार्[सम्पादयतु]
कुतुब् समुच्चये अन्तर्भवति कुतुब् मिनार् अपि । देहल्यां स्थितम् अत्यन्तं प्रेक्षणीयं प्रमुखं च स्थानम् एतत् । अस्य शिखरस्य निर्माणकार्यम् आरब्धवान् गुलामवंशस्य प्रथमः शासकः कुतबुद्दीन् ऐबकः। तस्य उत्तराधिकारी इल्तुमिशः , तदनन्तरम् आगताः अल्लावुद्दीन् खिल्जिप्रभृतयः शासकाः च अधिकान् अट्टान् निर्माय तस्य भवनस्य औन्नत्यं वर्धितवन्तः। कुतुबमिनार् ७२.५ मी. औन्नत्ययुतम् । तस्य भूतलव्यासः १४.३ मीटर्विशालः अन्तिमाट्ट्ः २.७ मीटर् -उन्नतः अस्ति । अस्य मुखद्वारम् 'अलैगेट्’ इति उच्यते । एतस्य निर्माता अस्ति अल्लावुद्दीनखिल्जिः । वृत्ताकारकम् एतत् मुखद्वारं रक्तशिलाभिः, अलङ्कृतमणिशिलाभिः, शिलाजवनिकाजालैः, कलाकृतिभिः च शोभते । टर्किशकलाविदः एतत् निर्मितवन्तः सन्ति । अल्लावुद्दीन्खिल्जिः सङ्कल्पितवान् आसीत् यत् 'अमैमिनार्’ निर्मातव्यम् इति, यच्च औन्नत्येन कुतुबमिनारस्य अपेक्षया द्विगुणितं स्यात् इति । किन्तु तस्य मरणात् निर्माणकार्यम् अर्धे एव स्थगितं जातम् ।२४.५ मीटरुन्नतः प्रथमः अट्टः निष्प्रयोजकः जातः अस्ति ।
रक्तदुर्गम्[सम्पादयतु]
देहलीनगरे स्थितं रक्तदुर्गं (लालकिला) रक्तवालुकाशिलाभिः निर्मितः भवनविशेषः अस्ति । अस्य दैर्घ्यं २ कि.मी. अस्ति । उन्नतिः समाना नास्ति । नद्याः समीपे २८ मीटर् उन्नतं , नगरभागे ३३ मीटर् उन्नतम् अस्ति । देहली चक्रवर्ती षाहजहान् क्रिस्ताब्दे १६३८ तमे वर्षे एतस्य दुर्गस्य निर्माणम् आरब्धवान् । क्रिस्ताब्दे १६४८ तमे वर्षे निर्माणकार्यं समाप्तम् अभवत् । लाहोर् गेट् तः प्रवेशः अस्ति । अत्र दिवान्-ए-आम् , दिवान् ए खास् , मोतिमस्जिद् , रङ्गमहल् इत्यादीनि सन्ति । प्रतिदिनम् सायङ्काले Sound and light show आङ्ग्लहिन्दिभाषयोः व्याख्यानसहितम् भवति । अन्तः आपणानां पाङ्क्तिः अस्ति । हस्तशिल्पवस्तूनि अत्र प्राप्तुं शक्यन्ते । दिवान् -ए- खास् राज्ञां स्वकीयं स्थानमासीत् । खास् महल् चक्रवर्तिनां निवासः, रङ्गमहलराज्ञीनां वासस्थानं, दिवान् आम् दर्बार सभाङ्गणमासीत् । अत्र उष्णजलशीतजलस्नानगृहाणि सन्ति । शीशमहल् प्रेक्षणीयमस्ति । मोगलशैल्याः शिल्पदर्शनाय एतदुत्तमं स्थलमस्ति । स्वातन्त्र्यानन्तरं प्रतिवर्षम् आगस्टमासस्य १५ दिने प्रातःकाले अत्र प्रवेशद्वारस्य उपरि स्थिते विशेषस्थले भारतस्य प्रधानमन्त्री ध्वजारोहणं कृत्वा जनान् सम्बोधयति । शुभाशयं च यच्छति ।
फेरी क्वीन्[सम्पादयतु]
फेरिक्वीन् – हेरिटेज् धूमशकटम् - देहलीनगरे स्थितः राष्ट्रियधूमशकटसङ्ग्रहालयः अवश्यं दर्शनीयः अस्ति । अत्र फेरिक्वीन् धूमशकटः १४२ वर्षप्राचीनः अस्ति । अस्य चालनयन्त्रं बाष्पेन चालनीयम् अस्ति । अस्य प्रकोष्ठाः वायुनियन्त्रिताः उत्तमासनयुक्ताः च सन्ति । अन्तस्तात् प्रकृतिदर्शनम् अतीव सुन्दरं भवति । अन्तः सुन्दरतया अलङ्कृताः विभागाः सन्ति । अस्य वेगः प्रतिघण्टं ४० कि.मी. अस्ति । अस्य गिन्निस् पुस्तके नाम प्रवेशः जातः अस्ति । राष्ट्रियप्रवासनिगमस्य पारितोषकमपि प्राप्तम् अस्ति । एकदा एतत् यानं कर्णाटकम् आगतम् आसीत् । मेहरौली, कुतुब् मिनार् समीपे एतस्य स्थानम् अस्ति।
जन्तर् मन्तर् (ग्रहतारावीक्षणालयः)[सम्पादयतु]
देहलीनगरे जयपूरस्य मिर्जाराजेन जयसिंहेन निर्मितः "ग्रहतारावीक्षणालयः" १६ शतके स्थापितः अस्ति । अत्र सूर्यचक्रम् अथवा साम्राटयन्त्रम् अतीव गमनार्हम् अस्ति ।
संसद् भवनम्[सम्पादयतु]
संसत् भवनम् वृत्ताकारकं भवनमस्ति । अत्र भारतसर्वकारस्य लोकसभाराज्यसभेत्यादि प्रशासनिकसभास्थानानि सन्ति । एतत् क्रिस्ताब्दे १९२७ तमे वर्षे निर्मितम् अस्ति । अस्य भवनस्य व्यासः १७२ मीटर् अस्ति ।
इतरदर्शनीयानि स्थानानि[सम्पादयतु]
देहलीनगरे अनेक मुस्लिमराजानां म्रुतस्मारकाणि सन्ति । तत्र मोगलशैलीयवास्तुशिल्पानि रचितानि सन्ति । लोधिवंशीयानां स्मारकाणि, मोगलवंशीयानां स्मारकाणि च विशाले प्राङ्गणे सन्ति । शेरषहमहोदयेन निर्मितं दुर्गं पर्वतप्रदेशे अस्ति । एतत् पुरानाकिला इत्यपि कथयन्ति । अत्र समीपे क्श्चन मृगालयः अस्ति । अत्र धूसरभल्लूकाः श्वेततव्याघ्रः, श्वेतमयूरः, एमु, इत्यादीनि प्राणिसङ्कुलानि सन्ति । राजघाट् प्रदेशे विशाले उद्याने महात्मा गान्धिः जवाहरलालनेहरुः लालबहादुरशास्त्री श्रीमती इन्दिरागान्धिः इत्येतेषां स्मारकाणि सन्ति । बिर्लामन्दिरम् इति ख्यातं श्रीलक्ष्मीनारायणमन्दिरम् अतीव सुन्दरम् कलायुक्तं चास्ति । अक्षरधामदेवालयसङ्कीर्णम् अतीव सुन्दरम् अस्ति । अत्र सायङ्काले दीपालङ्कारयुक्तः जलोत्सवः विशेषतया द्रष्टव्यः अस्ति । देहलीनगरे बोटक्ललब्, लोधी-उद्यानं, रोषनारा-उद्यानं, नेहरु-उद्यानं, डीरपार्क्, बुद्धजयन्ती पार्क् इत्यादीनि सुन्दराणि उद्यानानि सन्ति । देहलीनगरे अनेके वस्तुसङ्ग्रहालयाः सन्ति । तेषु क्राफट् म्यूसियम्, न्याशनल् म्यूसियम्, नेहरूस्मारक म्यूसियं, रेड् फोर्ट् म्यूसियम् इत्यादीनि प्रसिद्धानि सन्ति । यमुनातीरे परिविस्तृता देहली दशाधिकक्रोशमितभूभागम् आक्रम्य अवतिष्ठते । नगरीयं पुराणनवोपभागाभ्यां द्विधा विभक्ता । देहलीनगर्याः नासिकाभरणमिव चान्दनीचौकस्थानम् अत्र विराजते । पत्तनेऽस्मिन् रक्तदुर्गं, कुतुब् मिनार्, जन्तर्-मन्तर्, इण्डियागेट, लक्ष्मीनारायणमन्दिरं, तीनमूर्तिभवनं, विज्ञानभवनं, मुगलवास्तुशिल्पम् अनुसृत्य विरचितानि भवनानि चेत्यसङ्ख्यानि प्रेक्षणीयस्थानानि सुशोभन्ते । सर्वेषु प्रेक्षणीयेषु स्थानेषु बिर्लामन्दिरमिति ख्यातं लक्ष्मीनारायणमन्दिरं विशेषतया उल्लेखनीयम् । यतः मन्दिरमिदं भारतीयचरित्रं संस्कृतिञ्च प्रकटयति तथा भृशं विस्मयमपि जनयति । दिल्ल्यामेव भारतदेशस्य जीवननिरूपकं संसद्भवनम् अस्ति । अत्रैव उच्चतमन्यायप्रदाता अत्युच्चन्यायालयो वर्तते । सर्वप्रधानपदमलङ्कृतवान् राष्ट्रपतिः देहल्याम् एव विराजते । अतः देहली भारतस्य हृदयमेव । देहलीमहानगरस्य विस्तीर्णं १५०० चतुरस्रकिलोमीटर् अस्ति । अत्र वातावरणम् अत्यन्तं विचित्रम् अस्ति । एप्रिल-मे-जूनमासेषु अतीवोष्णता, नवम्बर् डिसेम्बरजनवरीमासेषु अतीव शैत्यं भवति। भारतस्य सर्वराज्यानां राजधानीभ्यः वाहनसम्पर्कः, धूमशकटयानसम्पर्कः, विमानसम्पर्कः च सन्ति ।
भारतस्य राजधानी[सम्पादयतु]
भारतदेशस्य महानगरेषु देहलीनगरम् अन्यतमम् । प्राचीनकालादपि देहली भारतस्य राजधानी अस्ति । अस्य सहस्रवर्षाणाम् इतिहासः अस्ति । अनेकसाम्राज्यानां राजवंशीयाना च राजधानीति अपि आसीत् । हिन्दुमुसलमानमोगलेत्यदयः वंशीयाः अत्र प्रशासनम् अकुर्वन् । आङ्ग्लाः अपि सा.श.१९११ तले काले देहलीनगरं राजधानीं कृत्वा सा.श.१९४७ पर्यन्तं प्रशासनम् अकुर्वन् । स्वातन्त्र्यप्राप्तेः अनन्तरकाले अद्यापि देहली देशस्य राजधानी अस्ति । देहली गङ्गासमतलप्रदेशाना महाद्वारमिवास्ति । राजनीतिकेन्द्रं वाणिज्यकेन्द्रं प्रशासनिककेन्द्रं च । अत्र अनेक वास्तुशिल्पान्वितभवनानि सा.श.१९३०तमसमये निर्मितानि सन्ति । सर् एड्विन् लुटिन्स् भव्यशिल्पानां रचनकारः आसीत् ।
मेहरौली अयस्स्तम्भः[सम्पादयतु]
कुतुब् मिनार् इत्य्स्य प्राङ्गणे कश्चित् ऐतिहासिकः स्तम्भः अस्ति यं द्रृष्ट्वा प्रासिनः विस्मिताः भवन्ति । अयसः एषः चतुर्थशतके राजाचन्द्रवर्मणा निर्मितः। स्कन्धगुप्तराजस्य कालिकः एषः शिल्पविशेषः अधुनापि अयस्किट्टरहितः सूर्यप्रकाशेन विराजते । अत्र स्तम्भे संस्कृतश्लोकाः लिखिताः सन्ति । एषः स्तम्भः स्थिरः दृढः गोलिकाप्रहारेणापि न शैथिल्यम् आप्नोत् । स्तम्भनिर्माणकौशलं दृष्ट्वा तत्कालीनं लोहकार्यनैपुण्यं ज्ञातुं चर्चितुं च शक्यते । कन्निङ्ग् ह्याम् इत्यस्य वचनानुगुणं एषः स्तम्भः अतीव विस्मयकारी लोहविद्यादर्शकः निर्माणं कुतूहलकारकं च अस्ति ।
देहलीनगरस्य इतिहासः[सम्पादयतु]
देहलीनगरं विश्वस्य प्राचीननगरेषु अन्यतमम् अस्ति । पूर्वं हिन्दुराजः अनङ्गपालः क्रिस्ताब्दे १०६० तमे वर्षे 'लालकोट्’ निर्मितवान् । पृथ्वीराजचह्वाणः तस्य अभिवृद्धिकार्यं कृतवान् । अनन्तरं कुतुबुद्दीन् ऐबक् कुतुब् मिनार्भवनं कारितवान् । मोगलवंशीयः बाबरः अत्रैव साम्राज्यम् आरब्धवान् । आङ्ग्लाः क्रिस्ताब्दे १९११ तमे वर्षे देहलीनगरं राजधानीं कृत्वा प्रशासनम् आरब्धवन्तः । पूर्वं पुराणानुसारं कौरवाः हस्तिनावतीनगरे (प्राचीनदिल्लीभागः) , पाण्डवाः इन्द्रप्रस्थनगरे (पुरानाकिलाभागे) प्रशासनं कुर्वन्ति स्म । देहली नगर विश्वे एव प्राचीन नगरेष्वेकं अस्ति । पूर्व हिन्दुराजा अनङ्गपालः क्रिस्ताब्दे १०६० समेय 'लालकोट्’ निर्मितवान् । पृथ्वीराजचह्वण महोदयः अभिवृद्धि कार्य कृतवान् । अनन्तर कुतुब्हीन् ऐबक् कुतुब् मीनार शिल्पं कारितवान् । मोगलवंशीयः बाबरःअत्रैव साम्राज्य आरब्धवान् । आङ्गलाः क्रिस्ताब्दे १९११ तमे वर्षे देहली नगर राजधानी कृत्वा प्रशासन आरब्धवन्तः । पूर्वं पुराजानुसार कौरवाः हस्तिनावति नगरे प्राचीनदिल्लीभागः, पाण्डवाः इन्द्रप्रस्थ नगरे पुरा- नकिल्प भागे प्रशासन कृतवन्तः । देहली महानगरस्य विस्तीर्णं ५०० व.कि.मी. अस्ति । अत्र वातावरणम् अत्यन्तं विचित्रम् एप्रिल् मे जून् च मासेषु अतीवोष्णं नवम्बर् डिसेम्बर जनवरी च मासेषु अतीव शैत्यं भवति । भारतस्य सर्वराज्यानां राजधानिभिः वाहनसम्पर्कः धूमशकटयानस्य सम्पर्कः विमानस्य सम्पर्कः च सन्ति ।


text:
ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग्
(कालः – ०८. १०. १८८३ तः)
एषः ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् (Otto Heinrich Warburg) श्वासोच्छ्वासस्य विषयस्य संशोधकः । अयम् ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् १८८३ तमे वर्षे अक्टोबर् मासस्य ८ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । १९०६ वर्षे पालिप्टैड् विषये संशोधनं कृत्वा "डाक्टरेट्” प्राप्तवान् । तदनन्तरं जीवविज्ञानम् अधीत्य १९११ वर्षे वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । सः अङ्गांशेषु यः श्वासोच्छ्वासः जायते तद्विषये आसक्तः आसीत् । प्रायः सार्धैकशतकतः पूर्वम् एव लेवासिये श्वासोच्छ्वासस्य वायौ विद्यमानस्य आम्लजनकस्य च सम्बन्धः अस्ति । अनन्तरं जीवकोशान् प्रति आम्लजनकं प्रापयति रक्ते विद्यमानं हिमोग्लोबिन् इति संशोधितवान् आसीत् । किन्तु आम्लजनकस्य प्रयोजनं किम् इति विवरणं न ज्ञातम् आसीत् ।
एषः ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् १९२३ तमे वर्षे "मानोमीटर्” नामकम् उपकरणं निर्मितवान् । तस्य उपकरणस्य साहाय्येन जीवताम् अङ्गांशानां श्वासोच्छ्वासं परीक्षितवान् । आम्लजनक्स्य तथा इङ्गालस्य डै आक्सैडस्य च विनिमयम् अपि विवृतवान् । १९२५ तमे वर्षे प्रयोगान् कृत्वा रक्तस्य हिमोग्लोबिन् मध्ये विद्यमानः अयसः अंशः "हेमि”-समूहः एव आम्लजनकं जीवकोशान् प्रति प्रापयति इति ज्ञापितवान् । श्वासोच्छ्वासस्य विषये कृतस्य अस्य संशोधनस्य निमित्तम् अयम् ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् "नोबेल्” पुरस्कारम् अपि प्राप्तवान् । १९३० तमे वर्षे एषः ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् "डिहैड्रोजिनेषन्” प्रतिक्रियाणां विषये संशोधनम् आरब्धवान् । विटमिन् सदृशान् 'प्लावो एन्जैम्’ इत्येकं संयुक्तं वस्तु पृथक् कृतवान् । अनन्तरं विटमिन् इत्याख्यानां रचनां कार्यं च विवृतवान् । अनन्तरं श्वासोच्छ्वासस्य विषये ये प्रयोगः कृताः आसन् तान् "क्यान्सर्”-रोगस्य दिशि परिवर्तितवान् । क्यान्सर्-रोगस्य कारणं तु सूक्ष्माणुजीविनः एव इति राबर्ट् कोह् तथा [लूयीस् पाश्चर्|[लूयिस् पाश्चरस्य]] संशोधनैः सिद्धम् आसीत् । विटमिन् तथा हार्मोन् इत्याख्यानाम् अभावेन शरीरस्य चयापचयकार्यस्य हानिः भवति । क्यान्सर् अपि तादृशः कश्चन अभावस्य रोगः इति तदा जनानां चिन्तनम् आसीत् । एषः ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् सामान्यस्य मनुष्यस्य अङ्गांशाः कियता प्रमाणेन आम्लजनकं स्वीकुर्वन्ति, क्यान्सर्-रोगेण पीडितस्य मनुष्यस्य अङ्गांशाः च कियता प्रमाणेन आम्लजनकं स्वीकुर्वन्ति इति परीक्षां कृतवान् । तेन क्यान्सर्-रोगेण पीडितानां मनुष्याणाम् अङ्गांशाः न्यूनप्रमाणेन आम्लजनकं स्वीकुर्वन्ति इति ज्ञातम् । तदर्थं ते आम्लजनकरहितां क्रियाम् (ग्लैकोलेज्) अनुसरन्ति इत्यपि संशोधितवान् । किन्तु अस्य ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्गस्य प्रयोगाः क्यान्सर्-रोगस्य कारणस्य संशोधनदिशि न अनुवर्तिताः एव । तथापि तस्य संशोधनानि अग्रिमविज्ञानिनां मार्गदर्शकाणि अभवन् ।


text:
दादरा नगरहवेली च
दादर नागर हवेली च भारतस्य कश्चन केन्द्रशासितप्रदेशः अस्ति। एषः पश्चिमतटे गुजरातराज्यस्य समीपे भवति। क्रिस्ताब्दस्य १९५४ पर्यन्तम् एषः प्रदेशः पोर्तुगालदेशीयानां प्रशासने आसीत् । इदानीं भारतसर्वकाराधीनः अस्ति । अस्य विस्तारः ४९१ चतुरस्र कि.मी । सम्पूर्णप्रदेशः एव सुन्दरम् उद्यानमिवास्ति । उत्तमवाहनमार्गः अस्ति । मार्गपाश्वेः सुन्दरवृक्षाणां पङ्क्तिः अस्ति । मृगाः वने स्वतन्त्रतया विहरन्ति । हिरवावन् वाटिकाः अतीवाकर्षकाः सन्ति । लघु निर्झराः जलपाताः जलप्रवहणस्य मधुरध्वनिः एतेषां मध्ये मनोविहारः सुकरः अत्र । अत्र जनानां कालयापनम् अतीव आनन्ददायकम् इष्टं च भवति । वनगङ्गासरोरवस्य पार्श्वे सूर्यास्तोदयानां सुन्दरं दृश्यं प्रेक्षणीयं भवति । नौकाविहाराय अत्र उत्तमः अवसरः अस्ति । अत्र हरिद्वनानि उद्यानानि विहारस्थानानि अपूर्वाणि कल्मशरहितानि सन्ति । वनधारावाटिकायां हरित्तृणभूमौः गमनम् अतीव हर्षाय भवति । धामनगङ्गानदी, वनविहारस्य सानुप्रदेशः, विविधाः वाटिकाः मनोविनोदाय उत्तमानि सन्ति । वासाय उत्तमवसतिगृहाणि सन्त्ति । सिलवासा अस्य प्रदेशस्य राजधानी अस्ति ।


text:
एलिनोर् रूजवेल्ट्
एलिनोर् रूजवेल्ट् ( ( शृणु) /ˈɛlᵻnɔːr ˈroʊzəvɛlt/) (हिन्दी: एलिनोर् रूजवेल्ट्, आङ्ग्ल: Eleanor Roosevelt) “संयुक्तराज्य अमेरिका”-देशस्य प्रथमा महिला (First Lady) आसीत् । “अन्ना एलिनोर् रूजवेल्ट्” इतीदमस्याः पूर्णं नाम अस्ति ।
सा अमेरिका-देशस्य द्वात्रिंशत्तमस्य राष्ट्रपतेः फ्रैङ्कलिन् रूजवेल्ट् इत्याख्यस्य पत्नी आसीत् । संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य राष्ट्रपतेः पत्नी प्रथमा महिला (First Lady) कथ्यते । सा एका सफला प्रशासिका, सङ्गठनकर्त्री, महत्त्वपूर्णनिर्णायिका च स्त्री आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
ई. स. १८८४ तमस्य वर्षस्य अक्टूबर-मासस्य ११ तमे दिनाङ्के अमेरिकासंयुक्तराज्यस्य न्यू यॉर्क्-महानगरे एलिनोर् इत्यास्याः जन्म अभवत्[१]।
तस्याः पिता इलियट् रूजवेल्ट्, माता अन्ना रूजवेल्ट् च आसीत् । तस्याः पित्रा ३० वर्षस्य वयसि एव विश्वस्य भ्रमणं कृतम् आसीत् ।
अमेरिका-देशस्य पञ्चविंशतितमः राष्ट्रपतिः ‘थिओडोर् रूजवेल्ट्’ इत्याख्यः एलिनोर् इत्यस्याः पितृव्यः आसीत् । तस्याः पिता प्रसिद्धः क्रीडालुः आसीत् । माता अपि विश्वस्य प्रसिद्धा अद्वितीया सुन्दरी आसीत् ।
बाल्यकाले तस्याः श्रेष्ठतया पालनं, पोषणं च अभवत् । ई. स. १८९२ तमस्य वर्षस्य दिसम्बर-मासस्य १ दिनाङ्के न्यू यॉर्क्-महानगरे तस्याः मातुः मृत्युः अभवत् । यदा तस्याः मातुः मृत्युः अभवत्, तदा सा अष्टवर्षीया आसीत ।
तस्याः पिता केनचित् रोगेण ग्रस्तः आसीत् । सः मद्यपानं करोति स्म । अतः मादकद्रव्यैः रोगाः अभवन् । चिकित्सकाः रोगान् ज्ञातुम् असमर्थाः । अन्ते ई. स. १८९४ तमस्य वर्षस्य अगस्त-मासस्य १४ दिनाङ्के तस्याः पितुः मृत्युः अभवत् । तदा सा दशवर्षीया आसीत् । इलियट् इत्याख्यः तदा ३४ वर्षीयः आसीत् । तदनन्तरं तस्याः मातामही तां पालितवती ।
शिक्षणम्[सम्पादयतु]
एलिनोर् इत्यस्याः प्रारम्भिकशिक्षणं गृहे एव अभवत् । फेडरिक् रोसर् इत्यनेन ई. स. १८८९ तः १८९० पर्यन्तं एलिनोर् पाठिता । किन्तु एलिनोर् पठने असमर्था आसीत् । अतः तस्याः पितृव्यया सा प्रोत्साहिता ।
शिक्षकस्य एका सहायिका अपि आसीत् । सा अपि पाठयति स्म । सा व्याकरणं, गणितं, काव्यं, आङ्ग्लसाहित्यं च पाठयति स्म । अनन्तरं सा पठितुम् इङ्ग्लैण्ड्-देशं गतवती आसीत् । वर्षत्रयं यावत् सा इङ्ग्लैण्ड्-देशे अधीतवती ।
तस्याः माता, पिता, भ्राता च इटली-देशे निवसन्ति स्म । तस्याः पिता रोगग्रस्तः आसीत् । अतः पितुः रोगस्य उपचारः अपि इटली-देशे अभवत् । इटली-देशस्य कस्मिंश्चित् कॉन्वेन्ट्-विद्यालये ई. स. १८९० तः १८९१ तमवर्षपर्यन्तम् एलिनोर् इत्यस्याः शिक्षणम् अभवत् ।
अनन्तरम् इङ्ग्लैण्ड्-देशस्य लण्डन्-महानगरे “एलेन्स्वुड् गर्ल्स् एकेडमी (Allenswood Girl’s Academy)” इत्यस्यां संस्थायां १८९८ तः १९०२ तमवर्षपर्यन्तं एलिनोर् अधीतवती । तस्यां संस्थायां मेरी सोवेस्टर् (Marie Souvestre) नामिकायाः एका शिक्षिका अपि आसीत् । सा एलिनोर् इत्याख्यां व्यक्तिगतरूपेण पाठयति स्म, निर्दिशति स्म च। तत्र सा फ्रेञ्च्-भाषां, जर्मन्-भाषाम्, इटालियन्-भाषां च अधीतवती । इतः परम् अपि तया आङ्ग्लसाहित्यं, सङ्गीतं, चित्रकला, नृत्यं च अधीतम् ।
विद्यालये इतिहासस्य, भूगोलस्य, दर्शनशास्त्रस्य च न पाठ्यते स्म। तथापि मेरी सोवेस्टर् (Marie Souvestre) तस्याः मार्गदर्शनं करोति स्म । एलेन्स्वुड्-संस्थायां यापितानि वर्षाणि तस्याः जीवनस्य स्मरणीयानि वर्षाणि आसन् । तथापि सा महाविद्यालये पठितुम् इच्छति स्म । किन्तु तस्याः इच्छा पूर्णा न जाता ।
व्यक्तित्वम्[सम्पादयतु]
एलिनोर् रूजवेल्ट् इत्याख्यायाः व्यक्तित्वम् आकर्षकम् आसीत् । तस्याः शारीरिकसंरचना अपि विशिष्टा आसीत् । दीर्घशरीरं, सुन्दरता, धाराप्रवाहेण भाषणं च तस्याः व्यक्तित्वस्य परिचयं ददाति स्म । तस्याः शरीरस्य औन्नत्यं ५ फीट्, ११ इन्च् आसीत् । तसयाः अक्षिणी नीलवर्णीये आस्ताम् । तस्याः केशपाशः रासभधूसरवर्णीयः (Brown) आसीत् [२] ।
तस्याः व्यक्तित्वेन जनाः आकृष्टाः भवन्ति स्म । यत्र यत्र सा गच्छति स्म, तत्र जनाः मन्त्रमुग्धाः सन्तः तस्याः विचारान्, भाषणं च शृण्वन्ति । सः “वसुधैव कुटुम्बकम्” इति सिद्धान्तम् अन्वसरत् । तया स्वजीवनस्य प्रतिक्षणं जनसेवायै समर्पितम् ।
ई. स. १९४८ तमे वर्षे “इंस्टीट्यूट् ऑफ् पब्लिक् ओपीनियम्” इत्यनया संस्थया विश्वस्य सर्वाधिकानां लोकप्रियाणां व्यक्तीनां सर्वेक्षणं कृतम् आसीत् । तेषु सर्वप्रथमदशव्यक्तिषु एलिनोर् अपि अन्यतमा आसीत् ।
विवाहः[सम्पादयतु]
१९०५ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासस्य १७ दिनाङ्के “फ्रैङ्कलिन् रूजवेल्ट्” इत्याख्येन सह तस्याः विवाहः अभवत् [३]। फ्रैङ्कलिन् तस्याः सम्बन्धी आसीत् । विवाहावसरे अमेरिका-देशस्य तत्कालीनः राष्ट्रपतिः थिओडोर् रूजवेल्ट् इत्याख्यः उपस्थितः आसीत् । नूतनदम्पतये आशीर्वचांसि दातुं सः तत्र गतवान् आसीत् ।
विवाहस्य समये ‘फ्रैङ्कलिन्’ कोलम्बिया-विश्वविद्यालये विधिशास्त्रस्य (Law) अध्ययनं कुर्वन् आसीत् । ई. स. १९१३ तमे वर्षे फ्रैङ्कलिन् जलसेनायाः सहायकमन्त्रिपदं प्राप्तवान् । तदा एलिनोर् गौरवम् अन्वभवत् ।
ई. स. १९२० तमे वर्षे फ्रैङ्कलिन् अमेरिका-देशस्य उपराष्ट्रपतिः भवितुं प्रयतितवान् । किन्तु तदा निर्वाचने सः पराजितः जातः । निर्वाचनकाले अपि एलिनोर् विभिन्नराजनैतिकगतिविधिषु कार्यरता आसीत् । निर्वाचनानन्तरं फ्रैङ्कलिन् इत्याख्येन वाक्कीलवृत्तिः आरब्धा ।
ई. स. १९४५ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य १९ तमे दिनाङ्के फ्रैङ्कलिन् रूजवेल्ट् इत्याख्यस्य मृत्युः अभवत् । तस्मिन् समये तयोः एका पुत्री, पञ्च पुत्राः च आसन् । ‘फ्रैङ्कलिन् रूजवेल्ट्’ ‘जेम्स् रूजवेल्ट्’, ‘फ्रैङ्कलिन् डी रूजवेल्ट्’, ‘इलियट् रूजवेल्ट्’, ‘जॉन् एस्पिन्वॉल् रूजवेल्ट्’ एते पुत्राः आसन् । अन्ना रूजवेल्ट् इयं पुत्री आसीत् [४]।
पुत्रेषु फ्रैङ्कलीन् इत्याख्यस्य अल्पसमये एव मृत्युः अभवत् । अतः अनन्तरं तृतीयस्य पुत्रस्य अपि नाम फ्रैङ्कलिन् इति कृतम् । केनडा-देशस्य केम्पोबेलो-द्वीपे अपरस्य फ्रैङ्कलिन् इत्याख्यस्य जन्म अभवत् ।
जीवनम्[सम्पादयतु]
वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
इङ्ग्लैण्ड्-देशे अध्ययनं पूर्णं कृत्वा सा पुनः न्यूयॉर्क्-महानगरं प्रापत् । तत्र सा किञ्चित्कालं ‘स्ट्रीट् सेटिलमेण्ट् हाउस्’ इत्यत्र पाठितवती ।
यदा फ्रैङ्कलिन् इत्याख्येन वाक्कीलवृत्तिः आरब्धा, तदा एलिनोर् अपि “लीग् ऑफ् वूमन् वोटर्स्” इत्यत्र वृत्तिं प्राप्तवती आसीत् । तत्र अनेकाभिः संस्थाभिः सह तस्याः सम्पर्कः अभवत् । सङ्घटनकार्येषु तस्याः अभिरुचिः आसीत् ।
तया “वूमन् ट्रेड् यूनियन्”, “स्टेट् डेमोक्रेटिक् पार्टी” इत्येतयोः संस्थयोः चतुर्वर्षाणि यावत् कार्यं कृतम् आसीत् । तदनन्तरं सा एकं विद्यालयं स्थापितवती । तस्मिन् विद्यालये सा प्रधानाचार्या आसीत् । तत्र सा अर्थशास्त्रं, समाजशास्त्रं च पाठयति स्म । अनेन प्रकारेण सा शनैः शनैः समाजसेवायां, राजनीतौ च कार्यं कुर्वती आसीत् ।
ई. स. १९२९ तमे वर्षे फ्रैङ्कलिन् न्यूयॉर्क्-महानगरस्य राज्यपालपदम् अलङ्कृतवान् । तदा एलिनोर् प्रजातान्त्रिकपक्षस्य महिलाप्रकल्पस्य प्रभारिणी अभवत् । तस्मात्कालात् तौ द्वौ पूर्णरूपेण राजनीतिक्षेत्रं प्रविष्टवन्तौ आस्ताम् ।
राजनैतिकजीवनम्[सम्पादयतु]
ई. स. १९३३ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासस्य ४ दिनाङ्के “फ्रैङ्कलीन् रूजवेल्ट्” अमेरिका-देशस्य द्वात्रिंशत्तमः राष्ट्रपतिः अभवत् । तेन सह एलिनोर् रूजवेल्ट् इत्याख्या अपि “व्हाइट् हाउस् (White House)” इत्यत्र प्रथमा महिला (First Lady) अभवत्[५] ।
ई. स. १९३३ तः ई. स. १९४५ तमस्य अप्रैल-मासस्य १२ दिनाङ्कपर्यन्तं सा संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य प्रथमा महिला आसीत् । तस्याः कार्यकालः द्वादश वर्षाणि, एकः मासः, एकः सप्ताहः च आसीत् ।
राजनैतिकक्षेत्रे प्रवेशे सति तया अन्यानि बहूनि अतिरिक्तानि कार्याणि त्यक्तानि । किन्तु महिलासमाजकल्याणसंस्थाभिः सह तस्याः निरन्तरं सम्पर्कः आसीत् ।
व्हाइट् हाउस इत्यत्र तया प्रथमदिने एव महिलापत्रकाराणां गोष्ठी आयोजिता । तेन कारणेन सर्वे आश्चर्यचकिताः अभवन् ।
एकदा फ्रैङ्कलिन् रुग्णः आसीत् । तदा जनानां सम्पर्काय अपि नगरे भ्रमणं कर्त्तव्यम् आवश्यकम् आसीत् । किन्तु रुग्णे सति सः गन्तुम् असमर्थः आसीत् । तदा एलिनोर् स्वयमेव नगरे भ्रमणार्थं गतवती आसीत् । इयम् इतिहासस्य विशिष्टा घटना आसीत् ।
ई. स. १९४१ वर्षतः एलिनोर् इत्याख्यया विश्वस्य महिलाऽधिकाराणां विषये बहूनि कार्याणि कृतानि आसन् । तस्मिन् वर्षे एव तस्यै “सिविलियन् डिफेन्स्” इत्यस्याः संस्थायाः सहनिर्देशिकायाः पदं प्रदत्तम् आसीत्[६] । किन्तु गच्छता कालेन आलोचनायाः कारणेन तया तत्पदं त्यक्तम् आसीत् ।
तदनन्तरं सा ब्रिटेन्-देशस्य, ऑस्ट्रेलिया-देशस्य, दक्षिणीप्रशान्तमहासागरीयदेशानां च यात्रां कृतवती । तदा तया अन्येषां देशानां पक्षतः अमेरिका-देशाय सहयोगस्य, सद्भावनायाः च वृद्ध्यर्थं महत्प्रयासाः कृताः । तस्मिन् कार्ये सफलता अपि प्राप्ता आसीत् ।
ई. स. १९४५ तमे वर्षे (१९ अप्रैल १९४५) पत्युः मृत्युः अभवत् । पत्युः मृत्योः अनन्तरं तया स्वतन्त्रतापूर्वकं कार्यं कर्तुम् अवसरः प्राप्तः । ई. स. १९४६ तमे वर्षे संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य मानवाधिकारायोगस्य अधिकारिभिः अध्यक्षत्वेन सा वृता ।
सा विश्वस्य प्रथमा महिला आसीत्, या अमेरिका-देशस्य तत्कालीनेन राष्ट्रपतिना ट्रूमैन् इत्याख्येन संयुक्तराष्ट्रसङ्घे अमेरिका-देशस्य प्रतिनिधित्वेन प्रेषिता । १९४६ तमे वर्षे लण्डन्-महानगरे संयुक्तराष्ट्राणां प्रथमं सम्मेलनं आयोजितम् आसीत् । तस्मिन् सम्मेलने अपि एलिनोर् भागमगृह्णात् ।
सा विंशतितमायाः शताब्द्याः सर्वाधिकतमा लोकप्रिया महिला आसीत् । तया सर्वाधिकं भ्रमणं कृतम् आसीत् । तया अधिकानां पुस्तकानाम् अपि अध्ययनम् कृतम् आसीत् । तया विश्वशान्तये महद्योगदानं प्रदत्तमासीत् ।
तया पीडिताभ्यः महिलाभ्यः, बालकेभ्यः च संरक्षणं प्रदातुं बहवः प्रयासाः कृताः । तया स्वस्याः भाषणानां, लेखानां च माध्यमेन अन्ताराष्ट्रियस्तरे देशानां परस्परसम्बन्धः सुमधुरः भवेत् इत्येतदर्थं परिश्रमः अनुष्ठितः ।
एलिनोर् इत्याख्येन भारतस्य यात्रा अपि कृता आसीत् । ई. स. १९४५ तः १९५३ तमवर्षपर्यन्तं सा संयुक्तराष्ट्रमहासभायाः प्रतिनिधित्वेन कार्यं कृतवती आसीत् । सा मानवाधिकारायोगस्य सदस्या आसीत् । इयं तस्याः विशिष्टा उपलब्धिः आसीत् । अतः सा अस्मिन् आयोगे निरन्तरं प्रयासान् कुर्वती आसीत् ।
राजनैतिकैः कार्यैः सह तया स्वस्याः जीवनविषयकाणि, जीवनानुभवविषकाणि च कानिचित् पुस्तकानि लिखितानि । तेषु – This is My Story (1937), This I Remember (1949), On My Own (1958), Autobiography (1961) च [७]।
यदा १९६१ तमे वर्षे तस्याः आत्मकथा (Autobiography) नामकं पुस्तकं प्रकाशितं जातम् आसीत् । तस्मिन् वर्षे जॉन् एफ्. केनेडी इत्ययं अमेरिका-देशस्य राष्ट्रपतिः आसीत् । तेन तस्यै संयुक्तराष्ट्रस्य प्रतिनिधिपदं प्रदत्तम् आसीत् । अनन्तरं राष्ट्रपतिना महिलानां स्थितिविषयके आयोगे अपि सा नियुक्ता ।
प्रशस्तयः[सम्पादयतु]
- ई. स. १९४० तमे वर्षे सा प्रथमं राष्ट्रियं पुरस्कारं प्राप्तवती ।
- ई. स. १९४६ तमे वर्षे “फ्रैङ्कलिन् रुजवेल्ट् ब्रदरहुड्” इत्यनया प्रशस्त्या सा सम्मानिता ।
मृत्युः[सम्पादयतु]
ई. स. १९६२ तमस्य वर्षस्य नवम्बर-मासस्य ७ दिनाङ्के न्युयॉर्क्-महानगरे कर्करोगेण (Cancer) एलिनोर् रूजवेल्ट् इत्यस्याः मृत्युः अभवत् [८]। तस्याः मृत्योः निमित्तं सम्पूर्णे विश्वे शोकसभाः आयोजिताः । जनैः तस्यै श्रद्धाञ्जलिः प्रदत्तः, शोकसन्देशाः प्रेषिताः च ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
अधिकवाचनाय[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Eleanor Roosevelt’s Life
- Eleanor Roosevelt – Human Rights
- Eleanor Roosevelt –Books
- The Challenge of Human Rights and cultural Diversity
- The Charms of Eleanor
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ सुधा सिंह (2008). विश्व की महान नारियां. प्रियंका प्रकाशन, दिल्ली. p. 36. ISBN 9788190659604.
- ↑ "First Lady Biography: Eleanor Roosevelt". http://www.firstladies.org/. Retrieved 26 March 2015.
- ↑ "Biography of Eleanor Roosevelt". http://www.fdrlibrary.marist.edu/. Retrieved 26 March 2015.
- ↑ "Eleanor Roosevelt". http://www.history.com/. Retrieved 26 March 2015.
- ↑ "Anna Eleanor Roosevelt". https://www.whitehouse.gov/. Retrieved 26 March 2015.
- ↑ "Anna Eleanor Roosevelt". http://www.gwu.edu/. Retrieved 26 March 2015.
- ↑ "First Lady Biography: Eleanor Roosevelt". http://www.firstladies.org/. Retrieved 26 March 2015.
- ↑ "Eleanor Roosevelt Biography". http://www.biography.com/accessdate=26 March 2015.


text:
गुरुत्वाकर्षणशक्तिः
भौतिक शास्त्रे गुरुत्वाकर्षणस्य सिद्धान्त: अतीव महत्त्वपूर्ण: अस्ति। यांत्रिकीय भौतिक शास्त्रे , 'गुरुत्वाकर्षणशक्ति:' तत् बलम् अस्ति येन कारणेन वस्त्वो: मध्ये आकर्षणम् उत्सृज्यते । ऐसाक् न्यूटन् महोदय:१७ शतकस्य महान् गणितज्ञ: भौतिक विज्ञानि: च आसीत्। स: एव "गुरुत्वाकर्षण" इति विचारस्य नियमानाम् व्याख्यानाम् लिखितवान्। तस्य "फिलोसोफी नेचुरेलिस प्रिन्सिपिया मेथेमेटिका" इति शोधप्रपत्रे गुरुत्वाकर्षणस्य उपरि लिखितम् व्याख्यानाम् चिरसम्मत भौतिकशास्त्रस्य भूमिका अभवत्।
अन्तर्विषयाः
गुरुत्वाकर्षण शक्ति[सम्पादयतु]
केन प्रभावेन, एकं वस्तुम् द्वितीयम् वस्तुम् प्रति आकर्षित: भवति, तं प्रभावम्, गुरुत्वाकर्षणम् इति कथ्यते। गुरुत्वाकर्षण बलस्य कारणेन ब्रह्माण्डे सर्वाणि वस्तूनि परस्परम् आकर्षणम् कुर्वन्ति, अनुकर्षिता: भवन्ति च।
निसर्गे, चत्वारि प्रधानानि मूलभूतानि बलानि सन्ति। तेषु, गुरुत्वाकर्षण शक्ति: एक:। अन्यै: शक्तिभि: तुलनायाम्, गुरुत्वाकर्षण शक्ति: अतीव् दुर्बल: अस्ति। गुरुत्वाकर्षणस्य परिणामं सर्वत्र दृश्यते। उदाहरणम्, सूर्यस्य गुरुत्वाकर्षण बलस्य कारणम् सर्वे ग्रहा:भूमि: च सूर्यम् परिक्रमन्ति, भूमे: गुरुत्वाकर्षणस्य कारणं सर्वाणि वस्तूनि भूमौ तिष्टन्ति।
इतिहास[सम्पादयतु]
न्यूटन् कथं गुरुत्वाकर्षण विषयस्य कल्पनां कृतवान् इति अधिकृत्य एका कथा प्रचलिता अस्ति। एकदा, न्यूटन् सेव फल वृक्षस्य अध: उपविशन् असीत्। तदा तस्य शिरस्य उपरि, एकं, फलम् अपतत्। तेन, न्यूटनस्य कुतूहलम् प्रेरितम्। आश्चर्यचकित: न्यूटन:आलोचितवान्, फलम् अध: एव किम् अपतत् इति। तस्य प्रश्नस्य उत्तरम् एव गुरुत्वाकर्षण।
न्यूटनस्य गुरुत्वाकर्षण व्याख्यानस्य पूर्वम्,अनेका: अन्या:वैज्ञानिका: अपि, गुरुत्वाकर्षण शक्ते: सम्बन्धितानि नियमानि दत्तवन्त:। गेलिलियो गेलिलै, इटलिदेशस्य प्रमुखस्थाने पीसागोपुरे एकं प्रयोगं कृतवान् । पीसागोपुरात् विषमद्रव्यराशियुक्तपदार्थद्वयं त्यक्तवान् । किन्तु उभयोः अपि भूप्राप्तिः समानकाले एव अभवत् । सामान्यजनानाम् उपपत्तिः आसीत् यत् भारतमं वस्तु शीघ्रमागच्छति न्यूनभारं वस्तु मन्दमागच्छति इति । किन्तु एतस्य प्रयोगस्य अनन्तरम् एषः प्रस्तावं कृतवान् यत् भूमेः गुरुत्वबलं तत्तद्द्रव्यराशिमनुसृत्य एव आकर्षति । तत्र अनुपातः समानः भवति । गेलिलियो गेलिलै उक्तवान् आसीत् - "सर्वाणि वस्तूनि भूमिं प्रति केवलम् एकम् स्थिरम् प्रवेगेन पतन्ति" इति, अत्र अयं स्थिर: प्रवेग: भुमे: गुरुत्वाकर्षणस्य परिणाम: एव। तत् पश्चात् जर्मन् देशीय विज्ञानि: जोहान्नेस् केप्लर् ग्रहाणाम् गते:अध्ययनं कृत्वा, तेषाम् दीर्घवृत्ताकारं सूर्यवेष्टिं गतिम् उपरि त्रीणि नियमानि दत्तवान्।
सार्वत्रिक गुरुत्वाकर्षण नियमम्[सम्पादयतु]
अत: परं, न्यूटनस्य प्रसिद्ध सार्वत्रिक गुरुत्वाकर्षण नियमस्य प्रस्तावना अभवत्। तदनुसारं सर्वाणि घन वस्तूनि, तेषां भारस्य कारणम्, गुरुत्वाकर्षण बलं बिभृन्ते।
एतस्य गुरुत्वाकर्षण बलस्य विपुलतां परिगणनार्थं न्यूटन् एकं समीकरणं दत्तवान्। तत् समीकरणानुसारं - एकं वस्तुं प्रत्येकं द्वितीयं वस्तुं आत्मन: प्रति आकर्षणं करोति। द्वयो: मध्ये विद्यमान: अयं आकर्षण: -द्वयो: भारयो: गुणनफलस्य समानुपातिन:अस्ति, द्वयो: मध्ये उपस्थित अन्तरस्य व्युत्क्रमानुपातिन: च अस्ति। गणितीय रूपे समीकरणं-
एफ़् = (जी × एम्१×एम्२)÷आर्२ इति लिख्यते।
अत्र 'एफ़्' अर्थं गुरुत्वाकर्षण बलस्य वैपुल्यताम् । 'एम्१','एम्२' अर्थं द्वयो: वस्त्वो: भारौ। 'आर' अर्थं द्वयो: मध्ये उपस्थित: अन्तर: इति। 'जी' अयं अर्थं, सार्वत्रिकस्थित स्थिर मूल्य,कस्य गणितीय मूल्यं = ६.६७४×१०-११ न्यूटन्.मीटर्२/केजि ।
आधुनिक सिद्धान्तानि[सम्पादयतु]
न्यूटनस्य सिद्धान्तस्य पश्चात्, आधुनिक भौत शास्त्रे गुरुत्वाकर्षणस्य नवीनं दृष्टिकोनं जर्मन् देशीय महान् विज्ञानि: अल्बर्ट् ऐन्स्टैन् दत्तवान्। तस्य 'सामान्य सापेक्षता' सिद्धान्तस्य द्वारा, गुरुत्वाकर्षणस्य व्याख्यानं पुन: दर्शितवान् ।
तदनुसार, शून्याकाश-कालस्य च वक्रीभावस्य परिणाम: एव - "गुरुत्वाकर्षण शक्ति:"।
आधारा:[सम्पादयतु]
- Halliday, David; Robert Resnick; Kenneth S. Krane (2001). Physics v. 1. New York: John Wiley & Sons. ISBN 0-471-32057-9.
- Serway, Raymond A.; Jewett, John W. (2004). Physics for Scientists and Engineers (6th ed.). Brooks/Cole. ISBN 0-534-40842-7.
- Tipler, Paul (2004). Physics for Scientists and Engineers: Mechanics, Oscillations and Waves, Thermodynamics (5th ed.). W. H. Freeman. ISBN 0-7167-0809-4.
बाह्यानुबन्ध:[सम्पादयतु]
http://www.encyclopedia.com/topic/gravitation.aspx


text:
दुःस्वप्न
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
दुःस्वप्न¦ पु॰ दुष्टः स्वप्नः प्रा॰ स॰। अशुभसूचके स्वप्नभेदेस च छान्दोग्यो॰
“अथ स्वप्ने कृष्णदन्तं पुरुषं पश्यतिसएनं हन्ति” इत्युक्तः। कतिचित् दुःस्वप्नभेदाश्च ब्रह्मवैवर्तजन्मख॰ उक्ता यथा
“सव श्रुत महाभाग! दुःस्वप्नं कथय प्रभो!। उवाचतञ्च भगवान्! श्रूयतामिति तद्वचः। श्रीभगर्वानुवाच[Page3621-b+ 38] स्वप्ने हसति यो हर्षाद्विवाहं यदि पश्यति। नर्त्तनगीतमिष्टञ्च विपत्तिस्तस्य निश्चितम्। दन्ता यस्य विपी-ड्यन्ते विचरन्तञ्च पश्यति। धनहानिर्भवेत्तस्य पीडाचापि शरीरजा। अभ्यङ्गितस्तु तैलेन यो गच्छेद्दक्षिणांदिशम्। खरोष्ट्रमहिषारूढो मृत्युस्तस्य न संशयः। स्वप्ने चूर्णं जवापुष्पमशोकं करवीरकम्। विपत्ति-स्तस्य तैलञ्च लवणं यदि पश्यति। नग्नां कृष्णां छिन्न-नासां शूद्रस्य विधवां तथा। कपर्द्दकं तालफलं दृष्ट्वाशोकमवाप्नुयात्। स्वप्ने रुष्टं ब्राह्मणञ्च ब्राह्मणीं कोप-संयुताम्। विपत्तिश्च भवेत्तस्य लक्ष्मीर्याति गृहाद्ध्रु-वम्। वनपुष्पं रक्तवर्णं पलाशञ्च सुपुष्पितम्। का-र्पासं रक्तवस्त्रं च दृष्ट्वा दुःखमवाप्नुयात्। गायन्तीञ्चहसन्तीं वा कृष्णाम्बरधरां स्त्रियम्। दृष्ट्वा कृष्णाञ्च विधवांनरो मृत्युमवाप्नुयात्। देवता यत्र नृत्यन्ति गायन्तिच हसन्ति च। आस्फोटयन्ति धावन्ति तस्य देशो विन-श्यति। वान्तं मूत्रं पुरीषञ्च रैत्यं रत्नं सुवर्णकम्। प्रत्यक्षमथ वा स्वप्ने जीवितं दशमासिकम्। कृष्णाम्बर-धरां नारीं कृष्णमाल्यानुलेपनाम्। उपगूहति यःस्वप्ने तस्य मृत्युर्भविष्यति। मृतवत्सञ्च सुप्तञ्च मृगस्यवानरस्य वा। यः प्राप्नोत्यस्थिमालां च विपत्तिस्तस्यनिश्चितम्। अभ्यङ्गितस्तु तैलेन हविषा मधुनाऽपि वा। तक्रेणैव गुडेनापि पीडा तस्य विनिश्चितम्। पतितंनखकेशञ्च निर्वाणाङ्गारमेव च। भस्मपूर्णां चितांदृष्ट्वा लमते मृत्युमेव च। मसीञ्च किञ्चित् कृष्णं वादृष्ट्वा दुःखं लभेद्ध्रुवम्। पादुकाफलकं रक्तपुष्पमाल्यंभयानकम्। माषं मसूरं मुद्गं वा दृष्ट्वा सद्यो व्रणंभवेत्। करटं सरटं काकं भल्लूकं वानरं परम्। पूयगात्रमलं स्वप्ने केवलं व्याधिकारणम्। भग्नभाण्डंक्षतं शूद्रं यकृत्कुष्ठैश्च रोगिणम्। रक्ताम्बरञ्च जटिलंशूकरं महिषं खरम्। ऋक्षाकारं महाघोरं मृत-जीवं भयङ्करम्। दृष्ट्वा स्वप्ने योनिलिङ्गं विपत्तिं लभतेध्रुवम्। कुवेशरूपं म्लेच्छञ्च यमदूतं भयङ्करम्। पाश-हस्तं पाशशस्त्रं दृष्ट्वा मृत्युं लभेन्नरः। ब्राह्मणो ब्राह्मणीबाला बालको वा सुतः सुता। विदायं कुरुते कोपात्दृष्ट्वा दुःखमवाप्नुयात्। कृष्णपुष्पञ्च तन्माल्यं शस्यश-स्त्रास्त्रधारिणम्। म्लेच्छाञ्च विकृताकारां दृष्ट्वा मृत्युंलभेद्ध्रुवम्। नाट्यञ्च नर्त्तनं गीतं गायनं रक्तवाम-सम्। मृदङ्गवाद्यमानन्दं दृष्ट्वा दुःखं लभेद्घ्रुवम्। [Page3622-a+ 38] प्राणत्यक्तं मृतं दृष्ट्वा मृत्युञ्च लभते ध्रुवम्। मत्स्यादि-धारणं यो हि तद्भ्रातुर्मरणं भवेत्। छिन्नं भयङ्करंवापि विकृतं मुक्तकेशिनम्। क्षिप्तं नृत्यञ्च कुर्वन्तंदृष्ट्वा मृत्युं लभेन्नरः। मृतो वापि मृता वापि कृष्णाम्लेच्छा भयानका। उपगूहति यं स्वप्ने तस्य मृत्युर्बिनिश्चितम्। उपगूहति यं स्वप्ने शृङ्गिणो दंष्ट्रिणो-ऽपि वा। बालका मानवाश्चैव तस्य राजकुलाद्भयम्। छिन्नवृक्षं पतन्तञ्च शिलावृष्टिं तुषं क्षुरम्। रक्ताङ्गारंभस्मवृष्टिं दृष्ट्वा दुःखमवाप्नुयात्। ग्रहं पतन्तं शैलंवा धूमकेतुं भयानकम्। भग्नं स्कन्धं तरोर्वापि दृष्ट्वादुःखमवाप्नुयात्। रथगेहवृक्षशैलगोहस्तितुरगोऽम्ब-रात्। भूमौ पतति यत्स्वप्ने विपत्तिस्तस्य निश्चितम्। उच्चैः पतन्ति गर्त्तेषु भस्माङ्गारचितासु च। क्षारकु-ण्डेषु चूर्णेषु मृत्युस्तेषां न संशयः। बलाद्गृह्णातिइष्टञ्च छत्रञ्च यस्य मस्तकात्। पितुर्नाशो भवेत्तस्यगुरोर्वापि नृपस्य वा। सुरभी यस्य गेहाच्च याति त्रस्तासवत्सिका। प्रयाति पालतस्तस्य लक्ष्मीरपि वसुन्धरा। पाशेन कृत्वा बद्धञ्च यं गृहीत्वा प्रयान्ति च। यमदूताश्चये म्लेच्छास्तस्य मृत्युर्विनिश्चितम्। गणको ब्राह्मणोवापि ब्राह्मणी वा गुरुस्तथा। परिरुष्टः शपति यंविपत्तिस्तस्य निश्चितम्। विरोधिनश्च काकास्तु कुक्कुराभल्लुकास्तथा। पतन्त्यागत्य यद्गात्रे तस्य मृत्युर्न संशयः। महिषा भल्लुका उष्ट्राः शूकरा गर्द्दभास्तथा। रुष्टा धा-वन्ति यं स्वप्ने स रोगी निश्चितं भवेत्”। अस्य शान्तिस्तत्रोक्ता यथा
“रक्तचन्दनकाष्ठानि घृताक्तानि च यो जुहेत्। गायत्र्याच सहस्रेण तेन शान्तिर्विधीयते। सहस्रधा जपेद्यो हि भक्त्या मां मधुसूदनम्। निष्पापो हि भवेत्सोऽपि दुःस्वप्नः सुस्वप्नो भवेत्। अच्युतं केशवं विष्णुंहरिं सत्यं जनार्दनम्। हंसं नारायणञ्चैव एतन्नामा-ष्टकं शुभम्। शुचिः पूर्वमुखः प्राज्ञो दशकृत्वश्च यो ज-पेत्। निष्पापो हि भवेत् सोऽपि दुःस्वप्नः सुस्वप्नोभवेत्”। स्वापंसमयलग्ने दुःस्वप्नसूचकग्रहयोगभेदःनी॰ ल॰ त॰ उक्तो यथा
“लग्नांशपेऽके तनुगेऽथ वाऽस्मिन् दुःस्वप्नमीक्षेत यथार्कविम्बम्। रक्ताम्बरं वह्निमथापि चन्द्रे इत्येवमादि”। (
“प्रोह्यते भक्ष्यते वापि पिशाचासुरवायसैः। भूतैःप्रेतैः श्वभिर्गृघ्रैर्गोमायुखरशूकरैः। सरभैः करभैः[Page3622-b+ 38] कीशैः श्येनैरश्वतरैर्वृकैः। स्वप्ने स जीवितं त्यक्त्वावर्षान्ते यममीक्षते। गन्घपुष्पांशकैः शोणैः स्वान्तनुंभूषितान्नरः। यः पश्येत् स्वप्नसमये सोऽष्टौ मासाननि-त्यहो” काशीख॰ अधिकं कालचिह्नशब्दे
१९
९७ पृ॰ दृश्यम्
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
दुःस्वप्न/ दुः--स्वप्न m. a bad dream , GS.


text:
प्राचीनभारतीया शिल्पकला
मूर्तिकला अथवा शिल्पकला प्राचीनभारते विशिष्टा आसीत् इति पुरातन मन्दिराणां दर्शनेन स्पष्टा भवति । शिल्पकला'याः sculpture अङ्ग्लभाषानुवादः । कलायाः तु त्रिविमीयं (three-dimensional) रूपं भवति। अस्याः शिल्पकलायाः निर्माणं शिलानां मृदुपदार्थानां माध्यमेन भवति । कलासु एव अतिप्राचीनः भेदः एव मूर्तिकला अथवा शिल्पकला भवति ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
भारतस्य वास्तुशिल्पस्य मूर्तिकलायाः मूलं भारतीयासांस्कृतिकेतिहासे बहुदूरं गहने निबद्धम् अस्ति । भारतस्य शिल्पकलायाम् आरम्भे एव यथार्थरूपेण मनवाकृतेः निखरं रूपं चित्रितम् अस्ति । भारतीयमूर्तिकलायां लतावृक्षाणां जीवजन्तूनां देविदेवतानां च असङ्ख्यातचित्राणि रूपितानि सन्ति । भारतीयसिन्धुसंस्कृतेः मोहेञ्जोदारोनागरिकतायाः बृहज्जलकुण्डानि एव प्राचीनमूर्तिकलायाः उदाहरणानि भवन्ति । दक्षिणभारतस्य कञ्ची मधुरै श्रिरङ्गम् रामेश्वरम्, उत्तरभारतस्य वाराणसी इत्यादिषु मन्दिराणां विविधाः शिल्पाः प्राचीन भारतस्य शिल्पकलानाम् उत्कृष्टम् उदाहरणम् । न केवलम् एतदेव मध्यप्रदेशराज्यस्य खुजराहोमन्दिराणि ओडिशाराज्यस्य सूर्यमन्दिरम् इत्यादिषु अपि स्थानेषु उकृष्टशिल्पकलानाम् उदाहरणानि दृश्यन्ते । साञ्चीस्थुपानां मूर्तिकला तु अतीव भव्या अस्ति । मामल्लापुरस्य सारनथसङ्ग्रहालयस्य लायन् केपिटल् (यस्मात् भारतसर्वकारस्य सिंहशीर्षमुद्रा स्वीकृता) इत्यस्मिन् स्थाने मौर्यस्य शिलामूर्तिः, गौतमबुद्धस्य जीवनघाटनानां चित्रणयुक्ता अमरावती नगरम्, अपि च नागार्जुनघोण्डस्य वास्तुशिल्पीयमूर्तयः च प्राचीनभारतस्य शिल्पकलाकौशलस्य दृष्टान्तानि भवन्ति । हैन्दवगुहाः वास्तुशिल्पस्य पराकाष्ठा तु मुम्बैनगरस्य निकटं एलिफेण्टोगुहासु दृश्यते । एवमेव एल्लोरायाः हैन्दवजैनमन्दिरेषु विशेषरूफेण अष्टमशताब्दस्य कैलासमन्दिरं वस्तुशिल्पस्य उत्तमदृष्टान्तस्य स्थानम् अस्ति । इतिहास्य कालखण्डस्य समृद्धानि साक्ष्यानि एवं सङ्केतयन्ति यत् भारतीया शिल्पकला विश्वे एव सर्वप्राथमस्थानम् अवप्नोत् इति ।
वीथिका[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- भारतीय शिल्प : राममनोहर लोहिया
- India Crafts
- Architecture of India
- Essays on sculpture from Sweet Briar College, Department of Art History
- International Sculpture Center
- Sculpture artists listings from the-artists.org
- Escultores.com Videos and pictures of sculpture
- Corning Museum of Glass
- Cass Sculpture Foundation charity dedicated to commissioning monumental sculpture


text:
भृङ्गराजसस्यम्
इदं भृङ्गराजसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं सस्यं त्रिविधं भवति । श्वेतभृङ्गराजसस्यं, पीतभृङ्गराजसस्यं, नीलभृङ्गराजसस्यं चापि । अस्य भृङ्गराजसस्यस्य “मार्कवसस्यम्” इत्यपि अपरं नाम अस्ति । अस्य रसः, चूर्णं, मूलं चापि औषधत्वेन उपयुज्यते । आयुर्वेदशास्त्रे अस्य भृङ्गराजस्य महत् स्थानम् अस्ति । आयुर्वेदस्य औषधेषु अनेन भृङ्गराजेन निर्मितानि बहुविधानि औषधानि प्राप्यन्ते ।
इतरभाषाभिः अस्य भृङ्गराजस्य नामानि[सम्पादयतु]
इदं भृङ्गराजसस्यम् आङ्ग्लभाषयाEclipta Alba इति उच्यते । हिन्दीभाषया“भाङ्गरा” इति, तेलुगुभाषया“गलगरा” इति, तमिळ्भाषया “ करिसलाङगण्णि கரிசலாங்கண்ணி karisalāṅgaṇṇi” इति, मलयाळभाषया“माक” इति, कन्नडभाषया“गरुगद सोप्पु” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य भृङ्गराजस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अस्य भृङ्गराजस्य रसः कटुः, तिक्तः च । सः रूक्षः, उष्णवीर्यः चापि ।
- अस्य भृङ्गराजस्य तैलं केशान् वर्धयति । केशाणां विगलनं निवारयति चापि ।
- भृङ्गराजतैलं दन्तानां समस्याः अपि निवारयति ।
- अस्य तैलम् आहारस्य रुचिं वर्धयति ।
- एतत् भृङ्गराजतैलं शिरसः सम्बद्धासु समस्यासु, केशबाधासु च “टानिक्” इव कार्यं करोति ।
- चर्मरोगेषु, नेत्ररोगेषु चापि इदं भृङ्गराजतैलं हितकरम् ।
- अस्य तैलस्य उपयोगेन यकृत्-विकाराः अपि अपगच्छन्ति ।
- आम्लपित्ते, विसर्पे च अस्य भृङ्गराजस्य मूलम् औषधत्वेन उपयुज्यते ।


text:
02.अथ वास्तुबलिविधानम्
[सम्पादन]
अथ वास्तुबलिविधानम्
अथ पूर्ववद्वायुकुमारादिप्रयोगेण भूमिसंस्कारः। ततः संकल्पः। अथ पुण्याहवाचना विधेया- (पूर्व के समान वायुकुमार आदि की पूजा करके भूमिशोधन विधि करें पुनः संकल्प करके पुण्याहवाचन विधि करें। अनंतर ब्रह्मस्थाने पद्य पढ़कर दश दिशा में दर्भ स्थापना करें।)
नागेंद्रस्यामृतांशोरपि सदकलसद्गंधपुष्पादिदूर्वा। दर्भान्वेद्या दिशासु न्यसनमिह महे यज्ञनिर्विघ्नसिद्ध्यै।।1।।
ॐ ह्रीं दर्पमथनाय स्वाहा। दिग्दर्भस्थापनम्।।
(इस पद्य को बोलकर भूमिपूजा करें)
(ॐ) आभिः पुण्याभिर परिमलबहुलेनामुना चंदनेन। श्रीदृक्पेयैरमीभिः शुचिसदकचयैरुद्गमैरेभिरुद्धः।
हृद्यैरेभिर्निवेद्यैर्मखभवनमिमैर्दीपय प्रदीपैः।। धूपैः प्रायोभिरेभिः पृथुभिरपि फलैरेभिरर्चामि भूमिम्।।2।।
ॐ ह्रीं नीरजसे नमः। (शीलगंधाय नमः आदि पूरे मंत्रों से पूजा करें) भूम्यर्चनम्।
वेद्यां मंडलमालिखार्चितसितैश्चूर्णैः सिताकल्पभृत्। नागाधीशधनेशपीतवसना-लंकारपीतैश्च तैः।।
नीलैर्नीरजनीलवेष सुमनो, रक्ताभरक्तैस्ततो। रक्ताकल्पककृष्णमेघविलसन्-कृष्णैश्च कृष्णप्रभ।।3।।
पंचचूर्णस्थापनम्।। (पंचचूर्ण की स्थापना करें अर्थात् पंचवर्णी चूर्ण से मंडल बनावें)
सन्मंगलस्यास्य कृते कृतस्य, कोणेषु बाह्यक्षितिमंडलस्य।
वज्राणि चत्वारि च वज्रपाणिन्, वज्रस्य चूर्णेन लिखाद्य वेद्याम्।।4।।
इति वज्रस्थापनम्।। (मंडल के चारों कोनों पर हीरा स्थापित करें)
अथार्हदीशप्रतिमाप्रतिष्ठा-विधाननिर्विघ्नसमाप्तिसिद्ध्यै। ततोंऽकुरार्चादिवसाच्च पूर्व-दिने क्षपायां विदधीत नांदीम्।।5।।
तत्रापि पूर्वं विदधीत वास्तु-दिवौकमां भेकपदे स्थितानाम्।। तथा परे वा विदधत्सपर्यां, क्रमेण सामान्यविशेषसर्वाम्।।6।।
स्नात्वा समाचम्य समेत्य धाम, कृत्वा तथेर्यापथशोधनं च।। स्तुत्वा च सिद्धान्सकलीविधानं, कृत्वैकतानो विजनप्रदेशे।।7।।
कृत्वा समासाज्जिनराजपूजां, श्रुत्या समाराध्य तथा मुनींद्रान्। गुरोरनुज्ञां शिरसा गृहीत्वा, दत्वा नियोगं परिचारकाणाम्।।8।।
प्रत्यग्रधौतोत्तमशुभ्रवाससा कृत्वांतरीयं च तथोत्तरीयम्। हैमोपवातांगदहारमुद्रिका-किरीटकर्णाभरणादिभूषितः।।9।।
तद्देवपूजासमये समुक्त-मंत्रात्परं वाक्यमभाषमाणः। चतुःपरीचारविधिज्ञयुक्तः, समाहितात्मा यजने प्रवीणः।।10।।
इंद्रः प्रतींद्रेण समं विधाय, पदं क्रियार्थे मखमंडपादौ। पदेत्र दद्यात्पददेवतानां, बलिं सुयोषागणकादिभिः क्रियात्।।11।।
बलिश्च सामान्यविशेषभेदात्-पुरोपदिष्टो द्विविधः पदेशाम्। एकस्तु सव्यंजनपूपभक्तं, शेषस्तु तत्तत्पृथगिष्टिवेद्यः।।12।।
ब्रह्माणमिंद्रादिदिशाधिनाथा-नार्यादिदेवांश्च सविंद्रपूर्वान्। पर्जन्यपर्जन्यदिवौकसाऽपि, विचारिकाद्यांश्च यजेत्क्रमेण।।13।।
दधातु पूजां सकलामराणां, उच्चारयन्मानस एव मंत्रम्। तत्र प्रयुक्तं वचनं च यद्यत्-तन्मंत्रतः प्राक्पठनीयमेव।।14।।
इति प्रारंभनिरूपणम्।।
[सम्पादन]
अथ पुष्पांजलिपुरःसरं ब्रह्मादिवास्तुदेवतानां पृथगिष्टिः।
(अब ब्रह्म आदि वास्तुदेवों की पुष्पांजलिपूर्वक पृथक्-पृथक् पूजा करें) (जिनपूजा में भव्यों को विघ्न नहीं आवें इसलिए वास्तुदेव पूजन के प्रारंभ में पुष्पांजलि क्षेपण करें)
क्षेमार्थं क्रियमाणवस्तुदिविषत्-संघातसंपूजन-प्रस्तावे प्रविकीर्यते जयजया-रावेण पुष्पांजलिः।।1।।
ॐ ह्रीं श्रीं क्षीं भूः स्वाहा।। पुष्पांजलिः।
ॐ-ग्रामक्षेत्रगृहादिभेदविविधो-र्वाभागमध्याश्रय-स्तत्तगपरिच्छिदा बहुविध-स्वात्मप्रदेशो विभुः।
ब्रह्मा दिक्पतिपूर्वदेवनिकरै-रात्मोन्मुखैर्वेष्टितो, लाजाज्यान्वितदुग्धभक्तमधुना, गृण्हातु रक्तप्रभः।।1।।
ॐ ह्रीं ब्रह्मन्! इदं जलादि अघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ-ऐरावतस्कंधमधिश्रयन्तं, वज्रायुधं रुच्यशचीसमेतम्।
प्रत्यूहविध्वंसकमर्हदिष्टौ, कुष्टप्रसूनैः प्रयजामि शक्रम्।।2।।
ॐ ह्रीं इंद्र! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -ज्वालाकलापात्मकशक्तिहस्तो, बस्ताधिरूढः सुपरिष्कृतांगः।
स्वाहामहिष्या सममग्निदेवः, प्रीणातु दुग्धैस्तगरैस्तराज्यैः।।3।।
ॐ ह्रीं अग्ने! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -छायासमेतं महिषाधिरूढं, दंडायुधं दंडितवैरिवर्गम्।
वैवस्वतं विघ्नहरं तिलान्नैः, सिंबान्ययुक्तैः परितर्पयामि।।4।।
ॐ ह्रीं यमदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -नैऋत्यदेशो निऋतिः सुरुक्ष-मृक्षांगवाहद्विषदास्यरक्षः।
आरूढवानु०तमु०रास्त्रः, पिण्याकमायच्छतु तैलमिश्रम्।।5।।
ॐ ह्रीं नैऋत्यदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ करघृतफणिपाशो मंडनोद्योतिताशः, करिमकरकमूर्तिर्लोकसंक्रांतकीर्तिः।
सुरुचिरवरुणानीप्राणनाथः सयूथो, वरुण इह समेतो लातु दुग्धान्नधान्यम्।।6।।
ॐ ह्रीं वरुणदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -उर्वीरुहोर्वायुधशस्तहस्त-मर्वाधिरूढं परिमंडितांगम्।
तद्वायुवेगीमुखदत्तदृष्टिं, पिष्टैर्निशायाः पवनं यजामि।।7।।
ॐ ह्रीं पवनदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
सद्रत्नरुक्पुष्पितपुष्पकाभ्र-यानाधिरूढस्फुरितोग्रशक्तेः।
सजानियूथ्यव्रजयक्षराज, प्रत्तं मया स्वीकुरु पायसान्नम्।।8।।
ॐ ह्रीं कुबेरदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -उमासमेतो वृषभाधिरूढो, जटाकिरीटप्रणिभूषितांगः।
त्रिशूलहस्तः प्रमथाधिनाथो, गृण्हातु दुग्धान्नमिदं ससर्पिः।।9।।
ॐ ह्रीं ईशानदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -वेधःपुरोदेशमवंतमार्यं, ध्वस्तात्मदेशप्रतिरोधिवीर्यम्।
सत्पूरिकामोदकपूरिकादि-र्भक्ष्यैः प्रहृष्टं विदधे फलैश्च।।10।।
ॐ ह्रीं आर्यदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -ब्रह्मापसव्यं पदमावसानो, भाभासमानो मुकुटादिभाभिः।
स्थामिष्यसंवीतभुजिष्यवर्गो, दीव्येत माषान्नतिलैर्विवस्वान्।।11।।
ॐ ह्रीं विवस्वन्देव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -शत्रुशक्तिविनिवारणक्षमो, मित्ररक्षणविधानदक्षिणः।
प्रत्यगीश इह मित्रनिर्जरः, स्वीकारोतु दधिदूर्विकामपि।।12।।
ॐ ह्रीं मित्रदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -प्रजापतेः सव्यसुधाशिभागे, महीमवंतं महिमानमाप्तम्।
महीधरं मंडनमंडितांगं, महामहस्कं महयामि दुग्धैः।।13।।
ॐ ह्रीं भूधरदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -सविंद्रदेवाय सविक्रमाय, तनूनपात्पक्षमुपाश्रिताय।
वनामरानीकपुरःसराय, ददामि पुंजीकृतधान्यलाजम्।।14।।
ॐ ह्रीं सविंद्रदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -वैश्वानरादित्यमुपाश्रिताय, साविंद्रदेवाय सविक्रमाय।।
कर्पूरकाश्मीरलवंगकुष्टै-रुपस्कृतं पुण्यजलं ददामि।।15।।
ॐ ह्रीं साविंद्रदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -इंद्रं वनामत्र्यकदंबकेंदंर, मंद्रारवं पुण्यजनस्य पक्षम्।
प्रत्यूहजालं विनिपातयंतं, मु०स्य चूर्णैः प्रयजे सपूपैः।।16।।
ॐ ह्रीं इंद्रदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -इंद्रराजगततंद्रनिर्जितारातिवर्ग जिनवर्गपोषक।
कासराधिपतिपक्षमाश्रिताऽऽदेहि पूपयुतमु०चूर्णकम्।।17।।
ॐ ह्रीं इंद्रराज! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -समीराग्रभूमौ समुसमानं, निजं देशभागं सदा पालयन्तम्।
यजे रुद्रमक्षुद्रवन्यामरेंद्र, गुडापूपवर्गैरुपस्कारयुक्तैः।।18।।
ॐ ह्रीं रुद्रदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -रुद्रजयाख्यं परिमितरौद्र-क्षुद्रनिकायं वनसुरमुख्यम्।
मारुतनिघ्नं गुडपरिपुष्टैः, पिष्टकवर्गैरिह महयामि।।19।।
ॐ ह्रीं रुद्रजयदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -आमोदमाप्नोति गुणाधिकेषु, विद्वेषमुद्वृत्तजनेषु यश्च।
आपः सदेवो गुडपिष्टयुक्तं, सकैरवं शंखमुपैतु शैव।।20।।
ॐ ह्रीं आपदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -धर्मानुरक्ताननुमोदमानं, पापानुषक्तानपसारयन्तम्।
महेश्वरायत्तमिहापवत्सं, संपूजयेयं बलिना तथैव।।21।।
ॐ ह्रीं आपवत्सदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -पर्जन्य पर्जन्यनिनादतुल्य-नादेन दूरीकृतवैरिलोक।
स्वतर्जनीचालनतर्जितात्म-वाचाटभृत्याज्यमुपैहि रौद्र।।22।।
ॐ ह्रीं पर्जन्यदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -जयं तनोति प्रतिरोधिरोधा-न्नयं तनोति स्वजनानुवृत्तेः।
योऽसौ जयंतो हरिदक्षिणस्थो, गृण्हातु पूतं नवनीतमेतत्।।23।।
ॐ ह्रीं जयंतदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -संक्रंदनापष्टुपदेशितारं, तापप्रकाशप्रतिभासमानम्।
तमोपहं भास्करदेवमेतं, कुर्वे प्रहृष्टं मधुकंददानात्।।24।।
ॐ ह्रीं भास्करदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -सत्यामरं नित्यमसत्यदूरं, गोत्रद्विषद्वामपदे वसंतम्।
सद्धर्भनिध्यानकृतप्रमोदं, संपूजये पूर्वसपर्ययैव।।25।।
ॐ ह्रीं सत्यकदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -भृशं विवक्षुर्गुणशास्त्रसंघं, भृशं दिदृक्षुर्मुनिमुख्यसंगम्।
भृशामरः संश्रुतवृत्तशत्रू-रातु प्रमोदान्नवनीतपिंडम्।।26।।
ॐ ह्रीं भृशदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -अथांतरिक्षो विहरन्विनोदं, वनेषु पश्यन्सुजनोपसर्गम्।
नुदन्बृहनुसखोंतरिक्षश्चूर्णं निशामाषजमाददातु।।27।।
ॐ ह्रीं अंतरिक्षदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -पुष्णाति यः सज्जनतोपकारं, मुष्णातु चासज्जनदुर्विलासम्।
कृपीटयोनेः सुहृदेष पूषा, शिंबान्नमेतत्सपर्र्यः (त्सपर्यया) प्रतीच्छेत्।।28।।
ॐ ह्रीं पूषन्देव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -वितथाख्यं वितथीकृतारि-शक्तिप्रदनं साधुजनोपकारदक्षम्।
प्रथितं दंडधराख्यं वरकटावन्नसमर्चितं करोमि।।29।।
ॐ ह्रीं वितथदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -रक्षःपरीवारकसत्वरक्षा-दक्षे सुमार्गे विहितप्रमोदम्।
कलापसव्याश्रयराक्षसेंद्रं, मधुप्रदानात्सुखितो भव त्वम्।।30।।
ॐ ह्रीं राक्षसदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ - सगंधगंधर्वसुपर्वहस्त - प्रशस्तवीणानुगगानगीतं।
गंधर्वदेवं घनसारपूर्व - गंधैः समर्चे यममाश्रयन्तम्।।31।।
ॐ ह्रीं गंधर्वदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -यो विक्रमाक्रांतजनप्रसंगस्तपोधनाधीशपदाब्जभृंगः।
स भृंगराजः श्रितधर्मराजः, पवित्रदुग्धान्नमिदं ससर्पिः।।32।।
ॐ ह्रीं भृंगराजदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -मृषीकृताधर्मपरप्रभावं, मृषोक्तिदूरं मृषनामधेयम्।
रक्षोधिपायात्तमुदारशक्तिं, माषान्नसंतर्पितमातनोतु।।33।।
ॐ ह्रीं मृषदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -तपोधनाजन्यनिवारणार्थं, वनाश्रमद्वारि सदा निषण्णम्।
दौवारिकं सेवितयातुधानं, संतर्पयेऽहं वरशालिपिष्टैः।।34।।
ॐ ह्रीं दौवारिकदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -सुग्रीव यातानुतवीणया वै-गायन्नितांतं गुणिनां गुणौघम्।
सुग्रीवदेवः श्रितपाशहस्तः, प्रमोदवान्मोदकदानतोऽस्तु।।35।।
ॐ ह्रीं सुग्रीवदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -विभांति पुंसां गुणसंकथायां, पुष्पावदाताः खलु यस्य दंताः।
स पुष्पदंतो वरुणान्तिकस्थः, पुष्पाणि गृण्हातु जलान्वितानि।।36।।
ॐ ह्रीं पुष्पदंतदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -असुरः कल्पसुराभविक्रियो, गिरिनद्यादिविहारलोलुपः।
वरुणोपांतमहीमुपाश्रितो, भजतां लोहितमन्नमुत्तमम्।।37।।
ॐ ह्रीं असुरदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -संशुद्धमार्गप्रतिरोधिवाहिनी-शोषं सदा यः कुरुते प्रतापतः।
शोषः सपक्षीकृतयादसांपति-र्लातु प्रघौतं तिलमक्षतांश्च।।38।।
ॐ ह्रीं शोषदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -रोगोपघातांगतपोधनानां, दृष्ट्वा स्थितिं तामनुकंप्यमानाम्।
रोगं मरुत्पक्षकृतानुरागं, सुखाकरोम्युत्तमकारिकाभिः।।39।।
ॐ ह्रीं रोगदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -नागं समाराधितयोगिनागं, नागारिनादेन पलायितारम्।
वातापसव्याश्रयमाश्रयन्तं, मधुप्रदिग्धैर्महयामि लाजैः।।40।।
ॐ ह्रीं नागदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -मुख्यं यजे व्यंतरदेवमुख्यं, यक्षेण सत्रा कृतचारुमुख्यम्।
विख्यातकांतारविहारसक्तं, संतु प्रवेकैर्वरवस्तुयुक्तैः।।42।।
ॐ ह्रीं मुख्यदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -भल्लाटदेवं प्रतिमल्लघट्ट-संघट्टनाविष्कृतसर्वशक्तिम्।
बीरं कुबेरं प्रबलं प्रतीतं, गुडान्नदानेन सुखाकरोमि।।42।।
ॐ ह्रीं भल्लाटदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -मृगगणैस्तपसा वशीकृतै, मृगयते मुनिपन्नमनाय यः।
तमहमत्र मृगं धनदाश्रयं, परिचरामि गुडान्वितपूपकैः।।43।।
ॐ ह्रीं मृगदेव! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -धनदवामधरातलभागभागदितिनंदनमुख्यसुरादृतः।
अदितिरवनामरपूजितो मुदितवान्भवतादिह मोदकैः।।44।।
ॐ ह्रीं अदिते! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -मोचाफला यद्युदितिर्यदास्या-दधेति वाचा विनिवारणार्थम्।
मुमुक्षुसाक्षादुदितिः सुभुंजां, भक्षं तिरोपेतमुमापतीश।।45।।
ॐ ह्रीं उदिते! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -विचारि सत्कृत्यविनोदशक्ते, विचारियुक्ते सुजनानुरक्ते।
कृशानुबाह्यावनिभागभुक्त्यै, गृहाण भक्ष्यं लवणोपयुक्तम्।।46।।
ॐ ह्रीं विचारि! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -कायेन वाचा मनसा पवित्र-मावर्जयंती तपसामधीशं।
रक्षोबहिःस्था तिलपिष्टभुक्त्या, संतुष्यतां संप्रति पूतनाख्या।।47।।
ॐ ह्रीं पूतने! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -पापान्महापूरुषकारिणो या, या राक्षसीरूपधरा ह्यतर्जत्।
सा मारुताशावनिबाह्यसंश्रिता, कुल्माषमायच्छतु पापराक्षसी।।48।।
ॐ ह्रीं पापराक्षसि! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -यत्र यत्र मुनयो वसंति ते, तत्र तत्र तदजन्यवारणे।
या चरत्यनिशमीशबाह्यतः, सा ददातु चरकी घृतं मधु।।49।।
ॐ ह्रीं चरकि! इदं जलाद्यघ्र्यं गृहाण गृहाण स्वाहा।
ॐ -एते वास्तुसुराः समस्तधरणी-संवासिनोऽबाधिता-प्रत्यूहस्य विधायिनस्तपचिताः प्रत्यूहसंहारकाः।।
अद्य प्रापितपूजनेन मुदिताः, सर्वप्रभावान्विताः। यष्टुर्याजकभूपमंत्रिशुभवर्णानां च संतु श्रियै।।50।।
ॐ पूर्णाघ्र्यः। (ॐ सर्ववास्तुदेवाः पूर्णाघ्र्यं गृण्हीध्वं गृण्हीध्वं स्वाहा।)
इत्थं प्रार्थनया प्रगृह्य विदितं सामान्यमन्यं बलिम्। सर्वे वास्तुसुराः प्रसीदत भवव्यांतरायास्तु ये।।
गेहे धाम्नि विधित्सिते च विविधोत्साहेऽथवा विष्टपे। सन्त्येतान्सकलान्निवारयत तत्सर्वं सदा रक्षत।।51।।
एवं जिनाधीश्वरयज्ञकाले, संतर्पिताः स्वस्वविभूतियुक्ताः।
वन्यामराः किन्नरदेवमुख्या, कुर्वन्तु शांतिं जिनभाक्तिकानाम्।।52।।
ॐ -संपूजिता इत्यसुरेंद्रमुख्याः, महामहिम्नि प्रतिभासमानाः।
दशप्रकारोदितभावनेंद्राः, कुर्वंतु शांतिं जिनभाक्तिकानाम्।।53।।
ॐ -मुख्याविभौ चंद्रदिवाकरौ च, शेषग्रहा अश्वयुगादिताराः।
प्रकीर्णका ज्योतिरमत्र्यवर्गाः, कुर्वन्तु शांतिं जिनभाक्तिकानाम्।।54।।
जिनेंद्रचंद्रस्य महामहेऽस्मिन्, संपूजिताः कल्पनिकायवासाः।
सौधर्ममुख्यास्त्रिदशाधिनाथाः, कुर्वन्तु शांतिं जिनभाक्तिकानाम्।।55।।
ॐ -पृथ्वीविकारात्सलिलप्रवेशा-दग्नेश्च दाहात्पवनप्रकोपात्।
चैरप्रयोगादपि वास्तुदेवश्-चैत्यालयं रक्षतु सर्वकालम्।।56।।
तिर्यक्प्रचारादशनिप्रघाताद्-बीजप्ररोहाद् दु्रमखंडपातात्।
कीटप्रवेशादपि वास्तुदेवश्-चैत्यालयं रक्षतु सर्वकालम्।।
इष्टप्रार्थनाय पुष्पांजलिः।।
।। इति वास्तुबलिविधानम्।।