text:
गीतगोविन्दम्
गीतगोविन्दं प्रसिद्धं संस्कृतगीतिकाव्यम् । संस्कृतसाहित्यपरम्परायां गीतिकाव्यपरम्परा अस्ति अन्यतमा । गीतिकाव्यस्य प्रवर्तकः गीतगोविन्दकारः जयदेवः । गीतगोविन्दं द्वादशसर्गात्मकं खण्डकाव्यम् । अत्र चरितं न वर्ण्यते इत्यतः इदं सर्वथा काव्यकोटौ न आयाति चेदपि वर्णनपरखण्डकाव्यत्वं स्वीकर्तव्यमेव । केचित् आधुनिकाः गीतगोविन्दं गीतनाट्यं मन्यन्ते । यद्यपि इदं द्वादशशताब्द्यां निरमीयत तथापि इदं परिपक्वताम् उपयास्यतः नाट्यस्य उदाहरणस्वरूपतया प्रथमं निदर्शनं मन्तव्यम् । तदीया परम्परा वङ्गेषु उत्कलेषु च सम्प्रति अपि जीवति ।
अन्तर्विषयाः
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
सरसमधुरकवितायाः पराकाष्ठा अत्र निदर्शिता भवति । यदि भक्तिसरसकवितां च सहृदयः अपेक्षते तर्हि जयदेवसरस्वतीं शृणु इति कथयति जयदेवः –
- यदि हरिस्मरणे सरसं मनो यदि विलासकलासु कुतूहलम् ।
- मधुरकोमलकान्तपदावलीं शृणु तदा जयदेवसरस्वतीम् ॥ इति ।
अपूर्वाणाम् उपमानाम् उत्प्रेक्षाणां प्रयोगाः अत्र लभ्यन्ते । व्युत्पन्नैः सहृदयैः अस्य काव्यसौन्दर्यम् आस्वादयितुं यद्यपि शक्यते तथापि क्वचित् व्याख्यानमपि अपेक्ष्यते । संस्कृतसाहितीसरस्वत्याः अनर्घालङ्कारः शब्दलालित्यम् अर्थसौकुमार्यम् उभयमपि समप्राधान्यं सत् अत्युत्तमतया सम्मिलिता रमणीया कृतिरियम् । मधुरभक्तिमयं रूपकमिदं द्वादशशतकस्य उत्तरार्धे पुरीजगन्नाथक्षेत्रे प्रादुरास ।
दिव्यनायकयोः राधाकृष्णयोः यमुनातीरवनेषु शारदराकायां विहरणकेलिवर्णनम् अत्र कथावस्तु भवति । जयदेवकविः इदं चतुर्विंशत्याम् अष्टपदीषु मनोज्ञतया विस्तार्य नृत्यरूपकमिदं रचयामास । इदञ्च रूपकं स्वाभीष्टदैवाय श्रीजगन्नाथास्वामिने समर्पयामास ।
उद्देश्यम्[सम्पादयतु]
गीतिकाव्यमिदं भगवतः आराधनायै उद्दिष्टम् आसीत् । ’यदि हरिस्मरणे सरसं मनः’ इति वचनानुसारं ’पद्मावतीचरणचारणचक्रवर्ती’ श्रीजयदेवः गीतगोविन्दकाव्यमधुररसास्वादयोग्यतालक्षणानि अन्तरङ्गमधुरमधुरम् आत्मप्रत्ययेन अभिवर्णयति । हरिस्मरणे मनो निरतं भवेत् । मनोनिरतिः आन्तरधर्मः आध्यातिमिकश्च । तत्स्मरणमेव शरणम् । तत्स्मरणमपि हरिपर्यवसितम् । अत एव अत्यन्तम् उपादेयम् । ततोऽपि अवश्यं स्पृहणीयम् । कुतूहलं तु बाह्यमिति भौतिकम् । तदपि मनोधर्म एव । एवं स्मरणकुतूहलयोः साम्यं परिलक्ष्यते । सा च निरतिः कुतूहलञ्च पृथक् न भवेतां संश्लिष्येतां सन्निधीयेतां तदैव लोकहितौ भवेताम् । भौतिकं प्रतिवस्तु आध्यात्मिकतया समन्वयं करवाम सम्मेलयाम । तदेव निगमान्तपारिजातप्रसूनानि स्वसौगन्ध्यं प्रसारयति । एतत्सर्वमपि भावं मनसि निधाय निसर्गरमणीयं नितान्तं दर्शनीयं सुकुमाररागरञ्जितं विचित्रं चित्रमिदं गीतिकाव्यं जयदेवेन रचितम् ।
काव्यशैली[सम्पादयतु]
अष्टपदीनां माधुर्यम् आन्तरं कोमलत्वं बाह्यं कान्तत्वम् उभयधर्मी । एवं माधुर्यमेकतः कोमलत्वम् अपरतः कान्तत्वं सङ्घटयति । अन्योन्यम् अद्वितीयम् अनपायम् अप्यायनम् अनुबन्धं माधुर्यकोमलत्वमिथुनस्य प्राकाशयति कान्तता । अत्र व्यक्तः पुरुषोत्तमः । कोमला नायिका जीवरूपा, सखीरूपा कान्ता आचार्यस्थानीया । जीवेश्वरसमागमस्य पुरुषाकारभूता राधा । इदमेव गीतगोविन्दस्य रहस्यमिति प्रस्तावनाश्लोके एव जयदेवकविचन्द्रः काव्यार्थसूचनाम् आविष्करोति ।
अत्रत्यः शृङ्गारः लौकिको नास्ति । नापि काव्यसाधारणः पुनः अतिलोकरमणीयः । दिव्यं भक्तिरूपं दधत् मधुरोज्वलरसराट् अत्र परिपोषितः । तादृशम् उदात्तं गभीरं मधुरोज्ज्वलं कान्तकोमलम् अत्युत्तमम् अपूर्वम् अचिन्त्यदिव्याद्भुतं गीतगोविन्दमहाप्रबन्धम् आलङ्कारिकमर्यादाभिः नाट्यकोविदाभिनयैः जयदेवेन लिखितम् । आलङ्कारिकाणां सद्यःपरनिर्वृत्तिः, कुशीलवानां नाट्यकौशलनिकेतनं, सङ्गीतमर्मज्ञानां रागमयकेलिः, वेदान्तविदां विपुलोपदेशः, चित्रकलाचतुराणां विचित्ररागशैलीविलास इति कथने नास्ति संशीतिलेशः ।
श्रीमन्नारायणस्य ध्याने अनुरक्तः विलासकलाकुतूहली जयदेवः सुकुमारसुमधुरपदभरितां कवितासरस्वतीम् आराध्य हरिस्मरणं राधाकृष्णप्रणयलीलाः विप्रलम्भशृङ्गारभरिताः कमनीयं कवयति । अस्मिन् राधा जीवात्मा, श्रीकृष्णश्च परमात्मा । जीवेश्वरयोः ऐक्यमेवात्र उपनिषत् । अत्र शृङ्गारः मधुरभक्तिमयः । काव्यमिदम् अभिनयानुकूलम् । स्वयं भार्यया सह स्वसखेन परमादरेण सह श्रीकृष्णाराधनतत्परः जयदेवः स्वयम् उल्लिखति -
- विहितपद्मावतीसुखसमाजे ।
- भणति जयति जयदेवकविराजराजे ॥ इति ।
काव्यान्तरङ्गम्[सम्पादयतु]
गीतगोविन्दे द्वादशसर्गाः सन्ति । सर्गस्थेषु श्लोकेषु चतुर्विंशतिसङ्ख्यकासु अष्टपदीषु च पदबन्धः मधुरकोमलः सहृदहृदयान् आवर्जयति । सुकुमारबन्धच्छाया अत्र दरीदृश्यते । ध्वनिप्रधानार्थविशेषाननदानुभूतीः गीतगोविन्दात् अनुभवामः । प्रतिपदं कृष्णभक्तिद्योतकम् । प्रतिभावगीति परमरमणीयम् । अत्र जीवेश्वरयोः ऐक्यमेव उपपादितमिति वेदान्तसन्देशात्मकं काव्यमिदमिति पण्डिताः अभिप्रयन्ति । हृदयस्पृशः यमकबन्धाः पञ्चानुप्रासाश्च गीतगोविन्दस्य आपातरमणीयताम् आदधाति । व्यङ्ग्यार्थवैभवेन अन्तरालोचनामृतं सङ्गीतसाहित्योभयसर्वस्वरसकन्दं गीतगोविन्दं जग्रन्थ महाकविः ।
अस्मिन् काव्ये अष्टपादसम्भरिताः चतुर्विंशतिः अष्टपद्यः द्वादशसर्गेषु व्यभज्यन्त । अत्र द्विनवतिश्लोकाः सन्ति । एतन्महाकाव्यं श्रीमद्भागवतवत् द्वादशधा विभक्तम् । अष्टाक्षरीमन्त्रतुल्यम् अष्टभिः पदैः सङ्घटितं गायत्रीमन्त्राक्षरवत् चतुर्विंशतिधा सङ्कलितम् । गेयकाव्यमिदं सङ्गीतनाट्यानुकूलम् । प्रतिगेयं भावशृङ्गारभरितं हृदयशृङ्गाररसिकं बोभूयते ।
सदा यमुनातीरे सिकताभरिते सैकते शीतलमारुते वीजीते मुरलिगानलोलं श्रीकृष्णं हृदये निधाय स्मारं स्मारं जयदेवः उन्मत्त इव कृष्णमन्वेषते । अत एव चञ्चलो विहरति । विश्वात्मकस्वरूपः श्रीकृष्णः राधागोविकास्त्रीजीवात्मभिः कृता रासक्रीडा केवला इन्द्रियरतिर्न भवति आत्मरतिरेव । परमात्मनः सर्वजीवकोटेश्च मध्ये निरन्तरमनुभूयमाना आत्मरतिः । अहङ्कारावृतां राधाम् आचार्यस्थानीया सखी वृन्दावने विहरतः श्रीकृष्णस्य वैभवं कथयन्ती तम् उपेहि इति प्रोत्साहयति ।
पद्मावतीचरणचारणचक्रवर्ती जयदेवः राधामाधवतत्त्वम् उपास्य पद्मावत्यां नृत्यन्त्यां गीतगोविन्दकाव्यं पूरयामास ।
गीतगोविन्दस्य व्याख्यानानि[सम्पादयतु]
गीतगोविन्दस्य अनेकानि व्याख्यानानि समुपलभ्यन्ते . गीतगोविन्दव्याख्यातृषु जयदेवस्य शिष्यः उदयनः अन्यतमः । गीतगोविन्दकाव्यं नैकासु भाषासु अनूदितम् । एड्विन् अर्नाल्ड् नामकः पण्डितः आङ्ग्लभाषया, रिक्कर्ट् नामकः जर्मन् भाषया, कोर्टेल्लियर् नामकः फ्रेञ्चभाषया गीतगोविन्दम् अनूदितवन्तः ।
व्याख्यानाम् आवश्यकता[सम्पादयतु]
’जयदेवादिभिस्तु गीतगोविन्दादिप्रबन्धेषु सकलसहृदयसम्मतोऽयं समयः मदोन्मतङ्गजैरिव भिन्नः ।’ इति साक्षात् जयदेवं तस्य गीतगोविन्दे राधाकृष्णयोः शृङ्गारवर्णनम् अनुचितमिति आक्षिप्यते । एवमादीनाम् आक्षेपाणां व्याख्यासाहाय्यम् अपेक्षितम् । तत्रापि व्याख्यात्रा सकलकलाविदा समस्तविद्यावता भवितव्यम् । अत एव गीतगोविन्दस्य नैकाः व्याख्याः प्रवृत्ताः ।
आधारग्रन्थाः[सम्पादयतु]
- गीतगोविन्दम् - सर्वाङ्गसुन्दरीसंस्कृतटीकोपेतम्, प्रधानसम्पादकः आचार्य हरेकृष्ण शतपथी, राष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम्, तिरुपतिः
- श्रीजयदेवविरचितं गीतगोविन्दम्, डा एन् एस् आर् अयङ्गारः, पेन्मान् प्रकाशकाः, शक्ति नगर्, देहली


c: text/html

text:
॥ भज यतिराजम् ॥
भज यतिराजं भज यतिराजं भज यतिराजं भवभीरो ।
भज यतिराजं भज यतिराजं भज यतिराजं भवभीरो ॥ भज यतिराजं ...
श्रीरङ्गेशयजयाश्रयकेतुः श्रितजनसंरक्षणजीवातुः ।
भवभयजलधेरेव हि सेतुः पद्मानेतुः प्रणतौ हेतुः ॥ १॥ भज यतिराजं ...
आदौ जगदाधारः शेषः तदनु सुमित्रानन्दनवेषः ।
तदुपरि धृतहलमुसलविशेषः तदनन्तरमभवद्गुरुरेषः ॥ २॥ भज यतिराजं ...
भुङ्क्ते वैषयिकं सुखमन्यः प्रचकास्त्येव अनश्नन्नन्यः ।
इति यस्तत्वं प्राह वदान्यः तस्मादधिकः को नु वदान्यः ॥ ३॥ भज यतिराजं ...
नष्टे नयने कस्यालोकः चित्ते मत्ते कस्य विवेकः ।
क्षीणे पुण्ये कः सुरलोकः कामे धूते कस्तव शोकः ॥ ४॥ भज यतिराजं ...
निशि वनितासुखनिद्रालोलः प्रातः परदूषणपटुशीलः ।
अन्तर्याति निजायुष्कालः किं जानाति नरः पशुलीलः ॥ ५॥ भज यतिराजं ...
केचिल्लीलालालसगतयः केचिद्बालालालितरतयः ।
केचिद्दोलायितहमतयः केऽपि न सन्त्यर्चितयतिपतयः ॥ ६॥ भज यतिराजं ...
यावानबलो जरया देहः तावान् प्रबलो विषये मोहः ।
वचसि विरक्तिः श्रुतिपरिवाहः मनसि हितस्त्वपरोऽपि विवाहः ॥ ७॥ भज यतिराजं ...
कलुषनिकायं ललनाकायं पश्यन्मुह्यसि सायं सायम् ।
जहि जहि हेयं तद्व्यवसायं स्मर निरपायं चरमोपायम् ॥ ८॥ भज यतिराजं ...
रात्रिंदिवमपि भिक्षाचर्या कलहायैवागच्छति भार्या ।
मध्ये बान्धवसेवा कार्या कथय कदा तव देवसपर्या ॥ ९॥ भज यतिराजं ...
अन्धं नयनं भूमौ शयनं मन्दं वचनं मलिनं वदनम् ।
तस्मिन् काले गोप्तुं सदनं वाञ्छसि दत्ततनूजानयनम् ॥ १०॥ भज यतिराजं ...
तालच्छदकृतकुब्जकुटीरः प्रतिगृहसन्ध्याकबलाहारः ।
विविधपटच्चरभारः क्रूरः सोऽपि विधातृसमाहङ्कारः ॥ ११॥ भज यतिराजं ...
मन्त्रद्रव्यविशुद्धो यागः सर्वारम्भविरागस्त्यागः ।
कर्तुं शक्यो न कलौ योगः किन्तु यतीशगुणामृतभोगः ॥ १२॥ भज यतिराजं ...
उपरि महोपलवर्षासारो मार्गे कण्टककर्दमपूरः ।
कक्षे भारः शिरसि किशोरः सुखयति घोरः कं संसारः ॥ १३॥ भज यतिराजं ...
भजसि वृथा विषयेषु दुराशां विविधविचित्रमनोरथपाशाम् ।
कियदपि लभसे न हि तत्रैकं किन्तु व्रजसि महान्तं शोकम् ॥ १४॥ भज यतिराजं ...
कश्चन लोके करपुटपात्रः पातुं सुतमाश्रितमठसत्रः ।
तस्मिन्वृद्धे तं सकलत्रः शपति हि रण्डासुत इति पुत्रः ॥ १५॥ भज यतिराजं ...
मनुजपतिं वा दिगधिपतिं वा जलजभवं वा जगदधिपं वा ।
ममताहङ्कृतिमलिनो लोको निन्दति निन्दति निन्दत्येव ॥ १६॥ भज यतिराजं ...
पापहतो वा पुण्ययुतो वा सुरनरतिर्यग्जातिगतो वा ।
रामानुजपदतीर्थान्मुक्तिं विन्दति विन्दति विन्दत्येव ॥ १७॥ भज यतिराजं ...
गुणगुणिनोर्भेदः किल नित्यः चिदचिद्द्वयपरभेदः सत्यः ।
तद्द्वयदेहो हरिरिति तत्त्वं पश्य विशिष्टाद्वैतं तत्त्वं ॥ १८॥ भज यतिराजं ...
यतिपतिपदजलगणिकासेकः चतुरक्षरपदयुग्मविवेकः ।
यस्य तु सालनगर्यवलोकः तस्य पदेन हतो यमलोकः ॥ १९॥ भज यतिराजं ...
चिन्तय सर्वं चिदचिद्रूपं तनुरिति तस्य हरेरनुरूपम् ।
तस्मात् कस्मिन्कलयसि कोपं पश्चाद्भजसि दुरापं तापम् ॥ २०॥ भज यतिराजं ...
यश्चतुरक्षरमन्त्ररहस्यं वेद तमेव वृणीहि सदस्यम् ।
तच्चरणद्वयदास्यमुपास्यं तद्विपरीतं मतमपहास्यम् ॥ २१॥ भज यतिराजं ...
वैष्णवकुलगुणदूषणचिन्तां मा कुरु निजकुलशीलाहन्ताम् ।
यतिपतिरेव हि गुरुरेतेषामिति जानीहि महत्वं तेषाम् ॥ २२॥ भज यतिराजं ...
सुमसुकुमारं शोभितमारं रतिसुखसारं युवतिशरीरम् ।
गतजीवितमतिघोरविकारं दृष्ट्वा गच्छसि दूरं दूरम् ॥ २३॥ भज यतिराजं ...
विद्यानिपुणा वयमित्यन्ये हृद्या धनिनो वयमित्यन्ये ।
सत्कुलजाता वयमित्यन्ये तेषु कलिं परिपूर्णं मन्ये ॥ २४॥ भज यतिराजं ...
यमकिङ्करकरमूले शूले पतदभियाति हि फाले फाले ।
दहति तनुं प्रतिकूले काले कं रमयसि तत्काले बाले ॥ २५॥ भज यतिराजं ...
नरवाहनगजतुरगारूड्ःआः नारीसुतपोषणगुणमूढाः ।
नानारञ्जकविद्याप्रौढाः नागरिकाः किं यतयो मूढाः ॥ २६॥ भज यतिराजं ...
यस्य मुखस्था यतिपतिसूक्तिः तस्य करस्था विलसति मुक्तिः ।
नरके पतितं नवनवयुक्तिः नहि रक्षति सामान्यनिरुक्तिः ॥ २७॥ भज यतिराजं ...
श्रुतिशिरसामत्यन्तविदूष्यं सूत्रानभिमतमतिवैदुष्यम् ।
प्रथमम् मङ्गलमनृतविशेष्यं प्रलपसि किं प्राकृतकृतभाष्यं ॥ २८॥ भज यतिराजं ...
तस्करजारविदूषकधूर्ता मस्करिमौनिदिगम्बरवृत्ताः ।
गुप्तधनीकृत धनमदमत्ताः गुरवः किं परवञ्चकचित्ताः ॥ २९॥ भज यतिराजं ...
कान्तिमतीसुकुमारकुमारं केशवयज्वकिशोरमुदारम् । यज्व पाठभेद सिंह
रामानुजमहिराडवतारं मूकान्धानपि मोक्षयितारम् ॥ ३०॥ भज यतिराजं ...
काषायाम्बरकवचितगात्रं कलितकमण्डलुदण्डपवित्रं ।
विधृतशिखाहरिणाजिनसूत्रं व्याख्यातद्वैपायनसूत्रम् ॥ ३१॥ भज यतिराजं ...
यामुनपूर्णकृपोज्ज्वलगात्रं रामाब्जाक्षमुनीक्षणपात्रम् ।
कोमलशठरिपुपदयुगमात्रं श्रीमाधवसेनापतिमित्रम् ॥ ३२॥ भज यतिराजं ...
सालग्रामे सर्वहितार्थं येनास्थापि गुरोः पदतीर्थम् ।
तत्कुलदैवतहितपुरुषार्थं सकलोपायाधिकचरमार्थम् ॥ ३३॥ भज यतिराजं ...
प्रवचनसक्तः प्रज्ञायुक्तः परहितसक्तः परमविरक्तः ।
नानादैवतभक्त्या युक्तः न भवति मुक्तो भवति न मुक्तः ॥ ३४॥ भज यतिराजं ...
सन्त्यज सकलमुपायाचरणं व्रज रामानुजचरनौ शरणाम् ।
पश्यसि तमसः पारं नित्यं सत्यं सत्यं पुनरपि सत्यम्॥ ३५॥ भज यतिराजं ...
भगवद्रामानुजषट्त्रिंशः सालग्रामगुरूत्तमवंश्यः ।
कौण्डिन्यः कविराह पवित्रं रङ्गार्यो यतिराजस्तोत्रम् ॥ ३६॥ भज यतिराजं ...
See the translation (except 25) at
http://antaryami.net/darpanam/2013/05/12/bhaja-yathiraja-sthothram/
Proofread by PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
BACK TO TOP
% Text title : bhajayatirAjam
% File name : bhajayatirAjam.itx
% itxtitle : yatirAjastotram
% engtitle : Bhaja Yatirajam
% Category : deities_misc, stotra
% Location : doc_deities_misc
% Sublocation : deities_misc
% Texttype : stotra
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Proofread by : PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
% Translated by : http://antaryami.net/darpanam/2013/05/12/bhaja-yathiraja-sthothram/
% Description-comments : Ramanuja Sampradaya
% Indexextra : (Prayer to Shri Ramanujacharya, advice)
% Latest update : September 16, 2013
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
मम्मूट्टि
मुहम्मद् कुट्टिः मलयाळभाषायाः प्रसिद्धाभिनेता वर्तते । अयं १९५३ तमस्य वर्षस्य सप्टम्बर्-मासस्य ७ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् [३][४] मलयाळं-चलच्चित्रक्षेत्रे नटः निर्मापकश्च भूत्वा आत्मानं समायोजितवान् अस्ति । केषुचित् तमिळु, हिन्दी तथा तेलुगु-भाषाणां चलच्चित्रेष्वपि एतेनाभिनीतम् । त्रिदशकेभ्यः अधिककालस्य तस्य वृत्तिजीवने अयं ३०० अधिकेषु चलच्चित्रेषु नटितवान् । “शिकारि”नामके कन्नडभाषाचलच्चित्रेऽपि नटतः तस्य इदं प्रथमं कन्नडचित्रं वर्तते ।[५] मम्मुट्टिः स्वस्य साधनाय अनेकाः प्रशस्तयः आसादितवान् अस्ति । एषु तिस्रः राष्ट्रियप्रशस्तयः, सप्त राज्यप्रशस्तयः तथा दश फिल्म्फेर् प्रशस्तयः सन्ति । १९८८तमे वर्षे भारतसर्वकारः भारतस्य चलच्चित्रक्षेत्राय तस्य गणनीयं योगदानं निमित्तीकृत्य पद्मश्रीप्रशस्तिं प्रदाय सममानयत् ।
मम्मुट्टिः “मलयाळं कम्यूनिकेषन्स्” इत्येतस्य अध्यक्षोऽपि वर्तते । इदं मलयाळं “टि.वि.” वाहिन्यः ‘कैरालि टि.वि., पीपल् टि.वि. तथा “डब्ल्यू ई”टि.वि.[६] इत्येताः अपि चालयति । केरळराज्ये वनिता-नियतकालिकया कयाचित् पत्रिकया यदा वाचकेषु समीक्षा कृता तदा अयमेव मम्मुट्टिः केरळे एव अति लैङ्गिक-आकर्षकः नटः इति चितः अस्ति ।[७] मम्मुट्टिः अक्षय-योजनायाः सद्भावना-राजदूतः अस्ति ।[८]
अन्तर्विषयाः
कुटुम्बं तथा आरम्भिकं जीवनम्[सम्पादयतु]
मम्मुट्टिः भारतस्य केरळराज्यस्य कोट्टायं ‘जिल्ला’प्रदेशस्य वैकोम् इत्यस्य समीपस्थे ‘चेम्पु’ इति प्रदेशे जनितो वर्धितश्च । मध्यमवर्गस्य मुस्लिमकुटुम्बे तस्य जननम् । स एव कुटुम्बस्य ज्येष्ठः पुत्रः । तस्य पिता ‘इस्मेल्’ कृषिको वर्तते माता च गृहिणी । कोच्चिप्रदेशस्य महाराजमहाविद्यालये प्रौढशाला(पदवी-पूर्व)शिक्षणं प्राप्नोत् । पश्चात् तेन ‘एर्नाकुलं सर्वकारीय-विधि-विद्यालये’ विधि-शिक्षणम् अधीतम् । ‘मञ्जेरि’ इत्यत्र वर्षद्वयं यावत् विधि-अभ्यासः अपि तेन कृतः । १९८०तमे वर्षे ‘सुल्फात्’ इत्येतां वृणीतवते तस्मै पुत्री ‘सुरुमि’(जननम् १९८२) तथा पुत्रः ‘दुल्खार् सल्मान्’(जननम् १९८६)[१] च स्तः ।
आरम्भिकवृत्तिजीवनम्(१९७१-१९८०)[सम्पादयतु]
१९७१तमे वर्षे मम्मुट्टिः अनुभवाङ्गळ् पालिचकल् इति अप्रख्याते चित्रे प्रथमवारम् अभिनीतवान् । अस्य निर्देशनं के.एन्.सेतुमाधवन् अकरोत् ।[९] तदानीं सः महाराजविद्यालयस्य च्छात्रः आसीत् । १९७३तमे वर्षे सः ‘कालचक्रं’ चित्रे पुनरपि पात्रमन्यत् निरवहत् । इदमेव चित्रं के.नारायणन् इत्येतेन निर्दिष्टं ‘प्रेम्नजीर्’ चित्रं वर्तते । अभिनयस्य ‘सजिन्’ इत्येतेन नाम्ना सहैव तेनाभिनीतम् । पश्चात् तेन तन्नाम त्यक्तम् ।
१९७९तमे वर्षे यदा ‘देवलोकम्’ इति चित्रे प्रथमवारं मुख्यपात्रे तेनाभिनीतं तदा तस्य वृत्तिपरं चलच्चित्रजीवनं समारब्धम् ।[१०] अस्य निर्देशकः ज्येष्ठः निर्देशकः एम्.टि.वासुदेवन् नायर् आसीत् । तथापि चलच्चित्रमिदं विमोचनं न प्राप्नोत् ।
१९८०तमस्य दशकम्[सम्पादयतु]
मम्मुट्टेः प्रदर्शनाय विमुक्तं प्रथमं चित्रं एम्.आजाद् निर्देशनस्य एम्.टि.वासुदेवन् नायर् चित्रकथायाः ‘विल्कानुण्डु स्वप्नङ्गळ्’ वर्तते ।[११] के.जि.जार्जेण निर्दिष्टे ‘मेळा’चित्रे तस्य ‘सर्कस्’इति प्रख्यातस्य क्रीडाचक्रस्य कलाविदः पात्रं तथा ऐ.वि.शशि-निर्देशनस्य ‘त्रिष्णा’चित्रे नायकनटत्वेन तस्य पात्रं सर्वान् आकर्षत् ।[३][४] के.जि.जार्जेण एव निर्दिष्टे गवेषण-रोमाञ्चकारिकथायुक्ते ‘यवनिका(१९८२)’चित्रे तस्य आरक्षकाधिकारि-पात्रं तस्मै कठिन-आरक्षकाधिकारि-पात्र-निर्वहणस्य परम्परायाः मूलमकल्पयत् । अग्रिमेषु वर्षेषु तेन अनेकेषु साहस-गवेषण-रोमाञ्चकारि-चित्रेषु इदमेव पात्रं निरूढं वर्तते ।[१२]
१९८१तमे वर्षे तस्य ‘अहिंसा’चित्रस्य अभिनयाय अत्युत्तम-पोषकनट-विभागे प्रथमराज्यप्रशस्तिः प्रदत्ता ।[१३]
१९८०तमस्य दशकस्य मध्यावधौ पद्मराजन् इत्यस्य ‘कूडेविडे’ तथा जोषिवर्यस्य ‘आ रात्रि’चित्रयोः अभिनयः विहितः । एम्.टि.वासुदेवन् नायर्-चित्रकथायाः ‘अल्कूततिल् तनिये’ तथा ‘आदियोळुक्कुकळ्’चित्रयोः अभिनयः गुणस्तरे तं नटत्वेन स्थिरमकरोत् ।[१४]
१९८२तमवर्षतः १९८६तमवर्षावधौ पञ्चवर्षं यावत् तेन नायकनटत्वेन १५०अधिकचित्रेषु नटितम् ।[११] एम्.टि.वासुदेवन् नायर्-चित्रकथा तथा ऐ.वि.शशि-निर्देशनस्य ‘आदियोळुक्कुकळ्’चित्रस्य ‘करुणन्’पात्राय तस्मै अत्युत्तमनटविभागे राज्यप्रशस्तिः तथा फिल्म्फेर् प्रशस्तिः च अलभत । मम्मुट्टिना बालुमहेन्द्र-निर्देशनस्य ‘यात्रा’चित्राय राज्य-विशेष-निर्णायक-प्रशस्तिः तथा अत्युत्तम-नट-फिल्म्फेर्-प्रशस्तिः च आसादिते स्तः । तस्मिन् चित्रे तेन अरण्याधिकारिणः पात्रं निरूढमासीत् । ८०तमदशकस्य इतरचित्राणि ‘निराक्कूट्टु(१९८५), निव् डेल्लि(१९८७) तथा तनिवरतनम्(१९८७) च सन्ति ।
१९८० तथा १९९० दशकस्य उत्तरार्धभागः[सम्पादयतु]
१९८८तमे वर्षे ‘ओरु सि.बि.ऐ.डैरि कुरुप्पु’ इत्यस्मिन् चित्रे मम्मुट्टिनाभिनीतम् । तस्य समनन्तरमेव इतोऽपि चित्रत्रयं हननं-निगूढतायाः उत्तरभागान् तैरेव पात्रैः निर्मितमभवत् । जागृता(१९८९), सेतुराम् ऐयर् सि.बि.ऐ(२००४) तथा नेरारियन् सि.बि.ऐ(२००५)-इत्येतेनां चित्राणां निर्देशनं के.मधुः अकरोत् । सेतुराम् ऐयर् इत्येतस्मिन् पात्रे अभिनीतस्य मम्मुट्टिनः चित्रार्थं चित्रकथा एस्.एन्.स्वामी-रचिता आसीत् । एम्.टि.वासुदेवन् नायर्-वर्यस्य चित्रद्वये अनेनाभिनीतम् । ‘अक्षराङ्गळ्’ चित्रम् ऐ.वी.शशि इत्येतन निर्दिष्टम् । अपरं च सुकृतं हरिकुमार् इत्ययं निरदिशत् ।
मम्मुट्टिः ’ओरु वडक्कन् वीरगथा’चित्रे अभ्यनयत् । अस्य निर्देशनं टि.हरिररन् कृत्वा चित्रकथां एम्.टि.वासुदेवन् नायर् इत्येषः अरचयत । विशिष्टपराक्रमेणयुक्तं किन्तु सन्दर्भानाम् आवर्ते निलीय कुनाम प्राप्तं चित्रं ’चेकावर्’(भाटकयोद्धा) इत्येततदासीत् । अस्य चित्रणेन असौ मम्मुट्टिः अत्युत्तमनटविभागे स्थितां राष्ट्रिय-फिल्म्फेर्-प्रशस्तिं प्राप्नोत् । अडूर् गोपालकृष्ण इत्यस्य निर्देशनस्य ’मथिलुकाल्’चित्रे मम्मुट्टेः अभिनयमपि प्रशस्त्यर्थं परिगणितवन्तः आसन् । ऐ.वि.शशि-निर्देशनस्य ’मृगया’चित्रे आखेटकस्य वरुण्णि-पात्रं तथा अपरस्य चित्रस्य ’महायानम्’ इत्यस्य अपि अभिनयं राज्यप्रशस्तै पर्यगणयन् । मम्मुट्टिः ’अमरम्’चित्रस्य अभिनयाय फिलंफेर् प्रशस्तिं प्राप्तवान् वर्तते, अस्य निर्देशनं भरतन् इत्येषः अकरोत् ।[१५]
मम्मुट्टिः स्वस्य द्वितीयां राष्ट्रियां प्रशस्तिम् अडूर् गोपालकृष्णन् इत्यस्य ’विधेयन्’चित्रस्य अभिनयाय तथैव टि.वि.चन्द्रन् इत्यस्य निर्देशकस्य ’पोन्थन् मादा’चित्रस्य अभिनयाय च स्व्यकरोत् । अनयोरेव चित्रयोरभिनयाय तेन राज्यप्रशस्तिरपि सम्पादिता । ’कोचिन् हनीफा’निर्देशनस्य ’वात्सल्यम्’ इत्यस्य चित्रस्य अभिनयः अपि राज्य-प्रशस्त्यै परिगणितः आसीत् ।[१५]
१९९९तमे वर्षे मम्मुट्टिः स्वस्य तृतीयां राष्ट्रियां प्रशस्तिं ’डा॥बाबा साहेब् अम्बेड्कर्’ इति इङ्ग्लीष् भाषायाः चलनचित्राय समार्जयत् । इदं चित्रम् अम्बेड्कर् जीवनचरित्रयुतं वर्तते । अस्य निर्देशनं जब्बार् पटेल्नि इत्येषः अकरोत् ।[१६] एतत् चित्रं भारतस्य राष्ट्रिय-चलनचित्र-अभिवृद्धि-निगमः तथा सामाजिक-न्याय-सचिवालयः प्रायोजयत् ।
अद्यत्वे[सम्पादयतु]
२०००तमवर्षात् पूर्वं मम्मुट्टिः सिद्धिकि इत्यस्य क्रोनिक् ब्याचेलर् इत्यस्मिन् चित्रे, के.मधु इत्यस्य सेतुराम अय्यर् सि.बि.ऐ. तथा ब्लेस्सि इत्यस्य काज् चा इत्यादिषु चित्रेषु अनटत् । काज् चा इत्यस्य चित्रस्य निर्वाहकस्य माधवन् चित्रणाय २००४तमे वर्षे तेन राज्यप्रशस्तिः आसादिता । २००५तमवर्षं तस्य अत्यन्तं यशस्विवर्षं इति तदा निरूपितं यदा तस्मिन्नेव वर्षे धनार्जने प्रधानपात्रं निरूढं तोम्मनुं मक्कळुम् तथा राजामाणिक्यम् इति चित्रद्वयं चित्रमन्दिरेषु सम्यक् धनमार्जयन् । अन्वर् रषीद् इत्येतेन ऐदम्प्राथम्येन निर्दिष्टं राजामाणिक्यम् चित्रं तस्य कालस्य मलयाळं चित्ररङ्गस्य अत्यन्तं यशस्विचित्रमिति प्रख्यातं जातम् ।[१७]
२०००तमदशकस्य मध्यावधेः इतराणि चित्राणि नाम जानि आण्टोनि इत्यस्य थुरुप्पु गुलान्(२००६) तथा शफि इत्यस्य मायावि(२००७) अमुल् नीरद् इत्यस्य बिग् बि(२००७) तथैव अन्वर् रषीद् इत्यस्य अण्णन् तम्बि(२००८) तथा च जयराज् इत्यस्य लौड् स्पीकर्(२००९) सन्ति ।
२००९तमे वर्षे अक्टोबर् मासे पजसि राजा इत्येतत् चित्रं टि.हरिहरन् इत्यस्य निर्देशने तथा एम्.टि.वासुदेवन् नायर् इत्यस्य चित्रकथया निर्मितं जातम् । मलयाळं चलनचित्रेतिहासे एव अत्यन्तं धनमुपार्जितं चित्रमिदमिति प्रख्यातम् ।[१८]
२००९तमे वर्षे असौ स्वस्य पञ्चमराज्यप्रशस्तिम् अत्युत्तमनटनाय पालेरि माणिक्यम् इति चित्रस्य कृते समपादयत् ।
२००९तमे वर्षे एव मम्मुट्टिः अत्युत्तमनटनाय राष्ट्रप्रशस्तै नामनिर्दिष्टः अभवत् । किन्तु स्पर्धायाः अन्तिमे चक्रे अमिताभबच्चनाय प्रशस्तिः प्रदत्ता इति कृत्वा अस्मै नालभत । निर्णायकानां निर्धारं कुट्टि श्राङ्क्(२००९तमस्य वर्षस्य अत्युत्तमचित्रप्रशस्तिविजेता) इति चित्रस्य निर्देशकः ’शाजि एन्.करुण्’ तथा पालेरि माणिक्यं निर्देशकः ’रञ्जित्’ च बच्चनाय प्रशस्तिप्रदानविषये टीकितवन्तौ ।[१९]
मम्मुट्टेः एषु दिनेषु विमुक्तं चित्रं प्राञ्चियेतन् एण्ड् दि सेण्ट् धनार्जने अतिसमर्थं चित्रं सत् अस्य निर्देशनं रञ्जित् अकरोत् ।[२०]
इतरभाषाचित्राणि[सम्पादयतु]
मम्मुट्टिः मलयाळेतरभाषायुतेषु चलच्चित्रेषु नटितवान् अस्ति । आसु भाषासु तमिळु, तेलुगु, हिन्दी, कन्नड तथा इङ्ग्लीष् च सन्ति । १९८९तमे वर्षे मौनं सम्मतम् चित्रात् प्रथमतया तमिळभाषाचित्ररङ्गप्रवेशमकरोत् । अस्य निर्देशकः के.मधु वर्तते । तमिळभाषायाः एव के.बालचन्दर् इत्यस्य अळगन्, मणिरत्नम् इत्यस्य तलपथि, राजीव् मेनन् इत्यस्य कण्डुकोण्डैन् कण्डुकोण्डैन्{४}- इत्येतेषां निर्देशकानां चित्रेष्वभिनीतवान् । किलिपेच्चु केक्काव(१९९३) इत्येतत् चित्रं निर्देशकः ’फाजिल्’ निर्दिष्टवान् । अस्मिन् चित्रे मम्मुट्टिः साहसप्रणयनायकस्य पात्रे अभ्यनयत् । के.विश्वनाथ् इत्यस्य स्वाति किरणम्(१९९२) इति तेलुगुचित्रे अनन्तशर्मा इत्यस्य पात्रं निरवहत् । २००५तमे वर्षे तेन कन्नडभाषाचित्रे लव् इत्यस्मिन्नभिनीतवान् । २९८९तमे वर्षे विमुक्तात् त्रियात्रि चित्रात् प्राथम्येन हिन्दीभाषाचलच्चित्रं प्राविशत् । किन्तु नायकपात्रे तस्य प्रथमं चित्रं दर्तिपुत्र आसीत् । जीवनचरित्रकथायुक्ते डा।बाबा साहेब् अम्बेड्कर्
चित्रे असावभ्यनयत् । इङ्ग्लीष्-भाषायाः अस्य चित्रस्य निर्देशनं ’जब्बार् पटेल्’ निरवहत् । एतेन सौ जूट् एक् सच्(२००४) चित्रे अपि अनटत् । अनेनैव महाशयेन यदा २००६तमे वर्षे दुबै प्रदेशे ’ऐ ऐ एफ् ए’प्रशस्तिसमारम्भः आसीत् तदा ’ऐ ऐ एफ् ए’प्रशस्तिसङ्घटकाः दक्षिण-भारत-चलनचित्राणि उपेक्षमाणाः सन्ति इति सर्वेषामेव प्रकटमेव अटीक्यत । बालिवुड्-चित्रोद्यमः आत्मानम् अन्ताराष्ट्रिय-स्तरस्य इति कथनात् पूर्वं दक्षिण-भारत-चलनचित्रोद्यमस्य स्पर्धां सम्मुखीकुर्यात् इति तेन कथितम् ।[२१]
सामाजिककार्याणि[सम्पादयतु]
मम्मुट्टिः षडधिक-जनोपयोगिनीषु योजनासु स्वात्मानं विनियुज्य आवश्यकेभ्यः जनेभ्यः साहाय्यस्य प्रदानस्य ध्येयेन प्रवृत्तो वर्तते ।[२२]
वेदना तथा उपशमनकेन्द्रम्[सम्पादयतु]
मम्मुट्टिः वेदना तथा उपशमन-शुश्रूषा-सौसाइटि इत्यस्य आश्रयदाता अस्ति ।[२३] इयं केरळस्य धर्मदत्तिसंस्था वर्तते । विषमावस्थायां स्थितानां ’क्यान्सर्’रोगपीडितानां जीवन-स्तरस्य सुधारणस्य ध्येयेन अस्याः संस्थायाः संस्थापनमभवत् । भारतस्य कोळिकोड्-प्रदेशे स्थितायाः अस्याः संस्थायाः इन्धनं प्रारम्भिकयन्त्रं च एष एव अस्ति ।[२४] केरळ-राज्याद्यन्तं ’क्यान्सर्’-रोगपीडितेभ्यः सर्वेभ्यः जनेभ्यः वेदनायाः उपशमनस्य च शुश्रूषायाः प्रदानस्य विनूतनायाः योजनायाः प्रस्तुतिमसावकरोत् ।[२५]
जीवन्-ज्योतिः[सम्पादयतु]
मम्मुट्टिः जीवन्-ज्योति इत्यस्य सामाजिककार्यस्य राजदूतोऽपि वर्तते । अस्य ध्येयं तु कस्यचिदपि नेत्ररोगेण हृत्सम्बन्धिरोगेण अस्थिसम्बन्धिरोगेण पित्तजनकाङ्गरोगेण मूत्रपिण्डवैफल्यस्य रोगेण हेमोफिलिया रोगेण वा ’इ एन् टी’समस्यया[उल्लेखः आवश्यकः] वा पीडितस्य चिकित्सान्वेषणे सति साहाय्यकरणस्य वर्तते ।
दूरदर्शनस्य वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
२०१०तमे वर्षे मम्मुट्टिः मलयाळं कम्यूनिकेषन्स् इत्यस्य अध्यक्षः आसीत् ।[२६] अनेनैव कैराळि टि.वि. पीपल् टि.वि. तथा चानल् वि इत्याद्याः मलयाळं दूरदर्शनवाहिन्यः सञ्चाल्यन्ते ।
एतेन दूरदर्शननिर्माणस्य संस्था ’मेगाबैट्स्’ अपि रचिता वर्तते । इयं संस्था काश्चित् दूरदर्शनधारावाहिन्यः अपि निर्मिताः । तासु प्रथमा अस्ति १९९०तमस्य दशकस्य अन्तिमभागस्य ज्वलायय् । निर्मापकत्वेन इयं तस्य प्रथमा योजना वर्तते ।[२७] ज्वलायय् इत्येतेन मलयाळं-दूरदर्शनेतिहासम् एव निर्मितं वर्तते ।[२८] मम्मुट्टिः चलनचित्रवितरणसंस्थां काञ्चिदपि आरभत । तस्याः नाम आसीत् मम्मुट्टि-टेक्नोटैन्मेण्ट् इति ।[२९] केरळे वितीर्णस्य कार्मेघम् इत्यस्य तमिळुभाषाचलनचित्रस्य वितरणमस्यैव कार्यम् । अनया संस्थया वितरणाधिकारप्राप्तौ प्राथम्यं सुसंरक्षितम् आसीत् ।
अन्यकार्यक्रमाः[सम्पादयतु]
मम्मुट्टिः २००६तमे अक्टोबर्-मासे १६दिनाङ्के केरळमूलस्य ’सौत् इण्डियन् ब्याङ्क्’ इत्यस्य उद्यमस्य उद्योगसङ्केतात्मकः राजदूतोऽभवत् ।[३०][३१] एषः केरळ-वालिबाल्-लीग् इत्यस्य उद्योगसङ्केतात्मकः राजदूतत्वेनापि दृष्टो वर्तते ।[३२] मम्मुट्टिः तथा दुबै-मूलस्य उद्यमी एम्.ए.यूसुफ् अलि इत्येतौ ’दुबै इण्टर्नेट् सिटि(डी ऐ सि) अधिकारिणः मिलित्वा कोच्चि-प्रदेशे उद्दिष्टस्य स्मार्ट् सिटि इति योजयायाः कृते मुखमण्डपं निर्मितवन्तौ ।[३३]
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ "Happy 62nd birthday Mammootty: What makes him Malayalam cinema's superstar". IBNLive. 7 September 2013. Retrieved 16 March 2014.
- ↑ "അഞ്ച് രുചി വിശേഷങ്ങളും മമ്മൂട്ടിയും". mangalam.com. Retrieved 2014-08-13.
- ↑ ३.० ३.१ 'मम्मुट्टि बियो'
- ↑ ४.० ४.१ 'मम्मुट्टि बयोग्रफि'
- ↑ "ऐ वाण्ट् टु प्ले लीड् रोल्स्". दि हिन्दु शुक्रवासरः, जुलै २२, २००५
- ↑ मलयालं कम्युनिकेषन्स् बोर्ड् आफ् डैरेक्टर्स्. “kairalitv.in. 1 नवम्बर् 2004. (२००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्)
- ↑ 'वनित सर्वे चूसस् मम्मुट्टि आस् दि सेक्सियस्ट् आक्टर्'[नष्टसम्पर्कः]
- ↑ मम्मुट्टि एन्लैवन्स् अक्षय नेट्वर्क्. दि हिन्दु बिसिनेस्लैन्. 26 फेब्रवरी 2006 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्
- ↑ "'Mammootty filmography'". Chakpak.com. Retrieved 2010-04-22.
- ↑ दि वेटरन् हीरो आफ् मलयालम् इण्डस्ट्रि. oneindia.in . 6 सेप्टेम्बर् 2007 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्
- ↑ ११.० ११.१ मम्मुट्टि कम्प्लीट्स् हिस् 300
- ↑ मम्मुट्टि टु प्ले ए काप् फार् दि २५ त्तमवारम्. हिन्दूस्तान् टैम्स् 2007 सेप्टेम्बर् 6 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्.
- ↑ मम्मुट्टि प्रशस्तयः
- ↑ ट्रिब्यूट् टु पजासि राजा. दि हिन्दु 19 जनवरी 2007. २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्
- ↑ १५.० १५.१ प्रशस्तयः सम्माननानि च
- ↑ डा बाबासाहेब् अम्बेड्कर्-चलच्चित्र-पूर्वदर्शनम्. ambedkar.org . २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्
- ↑ राजामाणिक्यं लीपिङ्ग् टुवर्ड्स् दि 'बिग्गेस्ट्-एवर् ग्रोस्सेर्'स्टेटस्. My-Kerala.com News . 14 एप्रिल् 2007. २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्.
- ↑ केरल बाक्स् आफीस् - सेप्टे २८ टु अक्टो २०. सिफि . 21 अक्टोबर् 2009 २००९ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासस्य चतुर्थे पुनः सम्पादितम्
- ↑ 'न्याषनल् अवार्ड् क्रियेट्स् काण्ट्रोवर्सि'
- ↑ "Pranchiyettan And The Saint Turns Out A Safe Hit". Topnews.in. 29 September 2010.
- ↑ सौत्-वाव्ड्!!. दि हिन्दु शुक्रवासरः, 7 जुलै 2006 २००९ तमस्य वर्षस्य जून्-मासस्य १९ पुनः सम्पादितम्
- ↑ मम्मुट्टि आस् सोषियल् आक्टर्. Mammoottylive.com . 25 फेब्रवरी ೨೦೦೭, २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्
- ↑ ಪೇನ್ ಎಂಡ್ ಪ್ಯಾಲಿಯೇಟಿವ್ ಕೇರ್ ಸೊಸೈಟಿ ಪ್ಯಾಟ್ರನ್ಸ್. painandpalliativecare.org . ಜುಲೈ 2007 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्
- ↑ ರೆಲೆವನ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಪೇನ್ ಎಂಡ್ ಪ್ಯಾಲಿಯೇಟಿವ್ ಕೇರ್ ಸೊಸೈಟಿ.. painandpalliativecare.org . ಅಕ್ಟೋಬರ್, 2006 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्
- ↑ ಫಾರಂ ಆಫ್ ಕೇರಳ amazon news .
- ↑ ಮಲಯಾಳಂ ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ಸ್ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಡೈರೆಕ್ಟರ್ಸ್. “kairalitv.in. 1 ನವೆಂಬರ್ 2004. २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्
- ↑ "ವೈ ಶುಡ್ ದೆ? ಎಸ್ಪೆಶಲಿ ವೆನ್ ಥೆಯ್ ಆರ್ ಬ್ಯುಸಿ ಪ್ರೋಡ್ಯುಸಿಂಗ್ ಎ ಸೂಪರ್ಹಿಟ್ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಸೋಪ್". rediff.com. 21 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1998 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्
- ↑ ಮೇಗ ಸೀರಿಯಲ್ಸ್ ಮೇಗಾ ಹಿಟ್ಸ್. rediff.com. 28 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2006 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्
- ↑ ಮಮ್ಮುಟ್ಟಿ ಇನ್ ವೈಸ್ ಟೆಕ್ನೋಟೈನ್ಮೆಂಟ್ ಟ್ರಿಕ್ Indiainfo.com ಮಾರ್ಚ್ 2002. २००९ तमस्य वर्षस्य जून्-मासस्य १९ पुनः सम्पादितम्
- ↑ सौत् इण्डियन् अनौन्सस् मम्मुट्टि यास् ब्राण्ड् अम्बासिडर्. SouthIndianBank.com . २००६ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर् १६ २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्
- ↑ सौत् इण्डियन् बेङ्क् हेस् अपायिण्टेड् पद्मश्री भारत् मम्मुट्टि आस् ब्राण्ड् अम्बासिडर्. moneycontrol.com . 16 अक्टोबर् 2006 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्
- ↑ केरल वालीबाल् लीग् फार्मड् – मम्मुट्टि आस् ब्राण्ड् अम्बासिडर्. हिन्दु बिसिनेस् लैन् . नवम्बर् 04, 2009.
- ↑ मम्मुट्टि ब्रिङ्ग्स् IT पार्क् टु केरल. ibnlive.com, IANS . 14 एप्रिल् 2007, २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्


text:
विशुद्धिपरिवर्तो नामाष्टमः
Technical Details
VIII
विशुद्धिपरिवर्तो नामाष्टमः।
लोकोत्तरस्य भावनामार्गस्य निर्हारः सप्तमपरिवर्तेनोक्तः। शुद्धिरष्टमस्यादौ वक्तव्या। तस्याः शुद्धेर्दुरधिमोचतां तावदाह। अथ खल्वित्यादिना। अनर्थिकेनेति मन्दच्छन्देन। उपस्तब्धो विस्मितः। अशुश्रूषणा-अपरिपच्छकजातीयेनेति कल्याणमित्रेषु सुभूतेः प्रश्नः। कियदगम्भीरेत्यादि। कियता गम्भीरा यतो दुरधिमोचेत्यर्थः। भगवत उत्तरं रूपं सुभूत इत्यादिना। रूपादयो रूपादीनां च पूर्वापरमध्यान्ता अबद्धा अमुक्ताः स्वभावेनाध्वत्रयेण च निःस्वभावत्वादित्यर्थः। परमदुरधिमोचेति परमगम्भीरत्वादिति भावः। प्राक्प्रवृत्तो हि बन्धः प्रागशुद्धिः पश्चात्तन्निवृत्तिलक्षणो मोक्षः शुद्धिरिति प्रसिद्धम्। इह तु बन्धमोक्षयोरत्यन्ताभावः शुद्धिरिति परमगम्भीरं विशुद्धिलक्षणं शास्त्रे-
[58] फलशुद्धिश्च रूपादिशुद्धिरेव तयोर्द्वयोः।
अभिन्नाच्छिन्नता यस्मादिति शुद्धिरुदिरिता॥[2-26]॥
'फलशुद्धिः' साध्या। सा च 'रूपादिशुद्धिरेव'। यस्मात् 'तयोः' 'अभिन्नाच्छिन्नता' 'इति शुद्धिरुदीरिता'। शुद्धेर्लक्षणमुक्तं सुत्रे। कतमस्याः शुद्धेः ? यस्यादुरधिमोचत्वमुक्तम्। तत्कस्य हेतोरित्यादि। तदस्या दुरधिमोचत्वं कुत इत्यर्थः। उत्तरं येत्यादिना। यत इदं तस्या लक्षणमिति भावः। अद्वयं तादात्म्यात्। अद्वैधीकारमव्यभिचारात्। अनयोरेव निर्देशो अभिन्नमच्छिन्नमिति। येत्यनुवादः सेति विधिः। अनूद्यमानश्च धर्मो विधीयमाने नियत इति ख्यापितः। अतः सामान्याधिकरणादभिन्नमुभयम्। अन्योन्यनियमादन्योन्याव्यभिचारः। तस्मादच्छिन्नमुभयम्। तदेवं यैव स्कन्धानामेकशो विशुद्धिः सैव फलविशुद्धिः। यैव फलविशुद्धिः सैवेतरा। अन्योन्याव्यभिचारात्। अन्योन्यलिङ्गता। स चाव्यभिचारस्तादात्म्यात्। अत आह। फलविशुद्धित इत्यादि पुनरपरमित्यतः प्राक् इति विशुद्धिलक्षणम्।
विशुद्धिभेदाश्वत्वारो महत्योर्भगवत्योरुक्ताः सर्वसंग्रहार्थम्। अस्यां तु नोक्ता बोधिसत्त्वमार्गाधिकारात्। मार्गस्य विशुद्धिरुच्यते। स च भूमौ भूमौ नवविधो मृदुमृद्वादिभेदादधिमात्राधिमात्रादिभेदात्। नवविधस्यैव दोषस्य प्रतिपक्षेण भूमयस्तु शुद्धेस्ताश्चैव नव। कामधातुरष्टौ च रूपारूप्याः। अतः शास्त्रम्-
[59] मृदुमृद्वादिको मार्गः शुद्धिर्नवसु भूमिषु।
अभिमात्राधिमात्रदेर्मलस्य प्रतिपक्षतः॥२-३०॥
अतो नवविधं मार्गमाह। पुनरपरमित्यादिना अत्यन्तानुपपत्तिरित्यतः प्राक्। सर्वज्ञतेति सर्वाकारज्ञता। तस्या विशुद्धिर्द्विविधा। या स्कन्धानामेकशो विशुद्धिः पारमितानां च सा सर्वाकारज्ञताविशुद्धिः। या च तस्याः सा तेषामित्येका सर्वाकारज्ञताविशुद्धिः। अध्यात्मशून्यतादीनां स्कन्धादीनां च यावदावेणिकबुद्धधर्माणमेकशो या विशुद्धिर्या च प्रज्ञापारमिताया या च सर्वाकारज्ञतायाः सर्वमेतदभिन्नमच्छिन्नमिति द्वितीया सर्वाकारज्ञताविशुद्धिः। तदस्यां न पठ्यते उपलक्षणत्वात्तद्ग्राह्यम्। इति मृदुमृदुमार्गो मृदुमध्यश्च॥
अथ खल्वित्यादि। इतः प्रभृति प्रज्ञापारमितेति प्रज्ञापारमिताविशुद्धिरित्यर्थः। सा गम्भीरा दुरवगाहा सर्वधर्माणां विशुद्धत्वादत्यन्तशून्यत्वादिति मृद्वधिमार्गः॥
साऽवभासकरी तमोपहा विशुद्धत्वात्सर्वधर्माणामिति मध्यमृदुमार्गः॥
सा आलोको दर्शनं विशुद्धत्वादिति मध्यमध्यो मार्गः॥
सा अप्रतिसन्धिरसंक्रान्तिर्भवान्तरे विशुद्धत्वादिति मध्याधिमात्रो मार्गः॥
सा असंक्लेशो विशुद्धित्वात् प्रकृत्यसंक्लिष्टत्वात्सर्वधर्माणामित्यधिमात्रमृदुमार्गः॥
सा अप्राप्तिरनभिसमयो विशुद्धत्वात् सर्वधर्माणामप्राप्तेरनभिसमयाच्चेत्यधिमात्रमध्यो मार्गः॥
सा अनभिनिर्वृत्तिर्विशुद्धत्वात् अनभिनिर्वृत्तत्वात् सर्वधर्माणामित्यधिमात्राधिमात्रो मार्गः॥
आह। अत्यन्तानुपपत्तिरित्यादिकमामार्गज्ञतापरिसमाप्तेः। अतः शास्त्रम्-
[61] त्रिधातुप्रतिपक्षत्वं समता मानमेययोः।
मार्गः स चेष्यते तस्य चोद्यस्य परिहारतः॥२-३१॥
तस्यां 'त्रिधातुप्रतिपक्षत्वं' यदाह। अत्यन्तानुपपत्तिः प्रज्ञापारमिता। कामधात्वादिषु विशुद्धत्वात्। कामधात्वादिष्वभावानुपपत्तेः इति त्रिधातुप्रतिपक्षत्वम्।
अत्र च 'समता मानमेययोः'। यदाह। आहेत्यादि। न जान तीति न गृण्हाति। न संजानीत इति न विकल्पयति। स्फुटीकर्तु प्रश्नः किं पुनरित्यादि। उत्तरं रूपमित्यादि। विशुद्धत्यादित्यत्यन्तसमत्वात्। तदेवं यथा स्याज्ज्ञेयं ग्राह्यं न भवति तथैषापि तस्य ग्राहिका न भवतीति ज्ञेयमानसमता।
योयं विशुद्धिलक्षणो भावनामार्ग उक्तो न स युक्तः। यतोऽस्मिन्नष्टौ दोषा इत्यत आह। 'मार्गः स चेष्यते तस्य चोद्यस्य परिहारतः।' चकारोऽवधारणे। भिन्नक्रमश्च। चोद्यस्येति जातावेकवचनम्। भावनामार्ग एव स इष्यते तदीयचोद्यानामित ऊर्ध्वं परिहारादित्यर्थः। अत्र च सिद्धान्त एव काक्वा कुत एतदिति हेतुसापेक्षाश्चोद्यसूचनाद्यानि। सिद्धान्तहेतवः परिहाराः। तत्र द्वे चोद्ये शारिपुत्रस्य षट् सुभूतेः।
नापकारं करोति न चोपकारमिति सिद्धान्तः। स कुतः ? यदि ह्यकिंचित्करी कथं सा मार्ग इति चोद्यम्। विशुद्धित्वादिति परिहारः। सर्वज्ञता हि धर्मधातुविशुद्धिः स च विशुद्धः प्रकृतिशुद्धः। ततः सा अस्याकिञ्चित्करी। केवलमागन्तुकावरणक्षयं [प्रति] व्याप्रियते। न गृण्हाति न त्यजतीति सिद्धान्तः। स कुतः ? यदि ह्यसौ गृण्हाति विकल्पः स्यात्। अथ न गॄण्हाति प्रज्ञैव न स्यादिति चोद्यम्। विशुद्धत्वादि परिहारः। यथा हि यत एवासौ धर्मान् धर्मलक्षणैर्न पश्यत्यत एव धर्मतया पश्यति। अत एव विशुद्धः। विशुद्धत्वात् न गृण्हाति न च त्यजतीति। स्कन्धविशुद्धितः फलविशुद्धिः सर्वज्ञताविशुद्धिश्चोक्ता। सा च तेषां विशुद्धिरात्मविशुद्ध्या। यथा ह्यात्मनो विशुद्धिरत्यन्तमसत्ता तथा तेषामपीति सिद्धान्तः। स कुतः ? यदि हि स्कन्धफलसर्वज्ञतानामत्यन्तमसत्ता तदैता(ते)न किञ्चिदिति चोद्यम्। अत्यन्तविशुद्धित्वादिति परिहारः। अत्यन्तमसन्त एव धर्माः स्वलक्षणैः। अत एव तच्छून्यतालक्षणया धर्मतया सन्तीत्यर्थः। आत्मविशुद्धितो न प्राप्तिर्नाभिसमय इति सिद्धान्तः। चोद्यं पुर्ववत्। अत्यन्तविशुद्धत्वादिति परिहारः। यत एव धर्मलक्षणैर्धर्मा अत्यन्तमसन्तः तत एव धर्मतया सन्तः। सा च प्रकृत्यैव शुद्धा तच्छुद्धिरेव च सर्वज्ञतेति न तस्याः प्राप्तिर्नाभिसमय इत्यर्थः। आत्मापर्यन्ततया रूपवेदना दीनामपर्यन्ततेति सिद्धान्तः। स कुतः। दृश्यते हि स्कन्धादीनां पर्यन्तस्तत्कथमपर्यन्ता इति चोद्यम्। अत्यन्तविशुद्धत्वादिति परिहारः। यथा ह्यात्मनोऽत्यन्तमसत्ता तथा रूपादीनामपि स्वलक्षणैः। ततोऽसतां तेषां कः पर्यन्तः ? धर्मतया सन्तीति चेत् .............पर्यन्तः। सर्वधर्मसामान्यलक्षणत्वात् रूपादिकस्य। न, भेदस्यापरमार्थत्वात्। तस्माद्यैव रूपादिविशुद्धिः सैव फलविशुद्धिः सर्वज्ञताविशुद्धिः प्रज्ञापारमिताविशुद्धिश्चेत्यर्थः॥
य एवमत्यन्तासत्तया सर्वधर्माणां अवबोधः स प्रज्ञापारमितेति सिद्धान्तः। स कुतः ?....................बोधो न तर्हि साऽत्यन्तविशुद्धिरिति चोद्यम्। अत्यन्तविशुद्धित्वादिति परिहारः।
एवं समाप्ता अष्टावत्यन्तभावनामार्गमार्गज्ञताधिकाराः॥
प्रथमपरिवर्तेन सर्वाकारज्ञतोक्ता। इतोऽर्धसप्तमैः परिवर्तैर्मार्ज्ञता। अष्टमनवमयोः परिवर्तयोरर्धाभ्यां सर्वज्ञता वक्तव्या। तस्य अष्टौ वस्तूनि। यथोक्तं प्राक्
[61] प्रज्ञया न भवे स्थानं कृपया न शमे स्थितिः।
अनुपायेन दूरत्वमुपायेनाविदूरता॥१-१०॥
[62] विपक्षप्रतिपक्षौ च प्रयोगः समतास्य च।
दृङ्मार्गः श्रावकादीनामिति सर्वज्ञतेष्यते॥१-११॥
इति। अत्र शास्त्रम्-
[63] नापरे न परे तीरे नान्तराले तयोः स्थिता।
अध्वनां समतायोगात्प्रज्ञापारमिता मता॥३-१॥
'प्रज्ञापारमिता' इति सर्वज्ञता। 'नापरे तीरे' इति संसारे। 'न परे तीरे' इति निर्वाणे। नापि तयोरन्तराले स्थिता'। त्रयं नोपलभ्यत इत्यर्थः। कुत इत्याह। 'अध्वानां समतायोगाद्' इति। धर्मतयाप्यध्वसमत्वात्। धर्माणां च यथालक्षणमनुपलम्भत्। एतदाह। आयुष्मान् इत्यादिना। सेति समाधानं पूर्वमुक्तत्वात्। इयमिति सर्वज्ञताख्येन विशेषेण वक्तव्यत्वात्। अत एवाह। विप्रकृतेति। विशेषेण प्रकृतत्वात् वर्तमानत्वाद्वा। अथवा कुतो न स्थिता ? यतो विप्रकृता त्रयानुपलम्भेन बाधिता। भगवान् हेतुमाह। अत्यन्तविशुद्धत्वादिति। स्वैर्लक्षणैरसतां धर्माणां धर्मतालक्षणेन नित्यविशुद्धत्वादित्यर्थः। श्रावकास्तु स्वदुःखक्षयमात्रैषिणः संसारं परिकल्प्य तेनात्यन्तमुद्विग्ना निर्वाणं परिकल्प्य तस्मिन्नतीवोत्कण्ठिता लघु लध्वेव परिनिर्वान्ति। नैवं बोधिसत्वाः, सर्वसत्त्वार्थं निरुत्तरबोधिकामा इति संसारनिर्वाणाप्रतिष्ठता॥
शास्त्रम्-
[64] अनुपायेन दूरं सा सनिमित्तोपलम्भतः।
'सनिमित्तं उपलम्भोऽनुपायः'। तेन सा दूरीभवति। तदाह। आयुष्मानित्यादि। एवमपीति नामतोपि निमित्ततोपि। रिञ्चिष्यति त्यक्ष्यति नामतः। दूरीकरिष्यति निमित्ततः। इति दूरीभावः।
उपायकौशलेनास्याः सम्यगासन्नतोदिता॥३-२॥
निःसङ्गा वृत्तिः सम्यगुपायकौशलम्। तेनासन्नीभवति। तदाह। एवमुक्त इत्यादिना। सङ्गः सक्तिरभूतपरिकल्पः। सा नामतो स्यान्निमित्ततोपि। तयोरपि भूतेऽर्थेऽभावात्। आख्याता षोडशभिर्दृष्टिमार्गलक्षणैः। सुनिर्दिष्टा द्वादशभिः प्रयोगैः। सुपरिनिष्ठिता संसारनिर्वाणयोरप्रतिष्ठानात्। सुपरिशुद्धा सङ्गकोटीनां विवर्जनात्। यत्र हीति वाक्यालङ्कारे। नामेत्याश्चर्ये। इमेपि सङ्गा इति सङ्गाऽपि वक्ष्यमाणाः। अतः सङ्गवर्जनमुपायकौशलमित्या सन्नीभावता।
ते पुनः सङ्गाः सामान्येनोक्ताः। विशेषतो वक्तव्याः। अतः शास्त्रम्-
[65] रूपादिस्कन्धशून्यत्वे धर्मेषु त्र्यध्वगेषु च।
दानादौ बोधिपक्षेषु चर्या संज्ञा विपक्षता॥३-३॥
रूपादीनां सर्वधर्माणां स्कन्धो राशिः। तस्य शून्यतायां त्रैयध्विके परधर्मेसु पारमिता बोधिपक्ष्यविषयायां च चर्यायां या 'संज्ञा' नामतो निमित्ततो वा सा 'विपक्षता'। स्वार्थे तल् देवतावत्। स विपक्षः स सङ्ग इत्यर्थः।
एतदाह। अथ खल्वित्यादिना। अस्यां भगवत्यां'चर्यासंज्ञा' न पठ्यते। सा पठितानामुपलक्षणत्वान्नोच्यते। दानपारमितां यावत्प्रज्ञापारमितां स्मृत्युपस्थानानि यावदार्याष्टङ्गमार्ग चरामीति सञ्जानीते सङ्ग इति। अस्यामधिकसङ्गमाह। इयन्तमित्यादिना। ये सङ्गास्त उक्ताः। यथा ते सङ्गास्तन्नोक्तम्। ततः शक्रस्य प्रश्नोऽथ खल्वित्यादिना। पर्यायेणेति प्रकारेण। इदं तु प्रथमं बोधिचित्तमिति। एष विकल्पः प्रथमः सङ्गः। बोधौ परिणामयामीति। एवं विकल्प्य परिणामना द्वितीयः। कथमिमौ सङ्गौ ? तस्य चित्तस्यातीतत्वेनासत्त्वात्। बोधेश्चानागतत्वेन। चित्तप्रकृतिः सदास्तीति चेदाह। न चेत्यादि। न शक्या इति नित्यस्य परिणामायोगात्। तस्मादुभौ विकल्पौ। अभूतकल्पनात्। शेषास्तु यथा सङ्गास्तथा पुर्वमेवोक्तम्।
सङ्गाः तेषां वर्जनमर्वागुक्तं भवति। अतः शास्त्रम्-
[66] दानादिष्वनहङ्कारः परेषां तन्नियोजनम्।
सङ्गः कोटी निषेधोऽयं
'दानादिष्वनहंकारः' सामर्थ्यात्। पूर्वमुक्तः। 'परेषां तन्नियोजनं' आह तस्मात्तर्हीत्यादिना। तस्मादिति स्वयं सङ्गविवर्जनात् कारणात्। तर्हीति परेषां सन्दर्शनादिकाले। सन्दर्शयतेति पूर्वमश्रुतवतः रोचयता। समादापयतेति। अनुष्ठानाय सम्यग् ग्राहयता। सम्प्रहषयतेति मन्थरान् प्रोत्साहयता। सम्प्रहर्षयतेति। आरब्धवीर्यान् साधुकारैः। भुतानुगमः सङ्गत्यागात्। एवं समादाय तेष्वपराद्धं (?) दर्शयितुमाह। एवमित्यादि। न क्षिणोतीति बुद्धेष्वपराद्धं न करोति। स्वयम्भूतानुगमेऽनुशंसमाह। इमाश्चेत्यादिना। तदेवं यन्न 'दानादिष्वनहङ्कारो' यन्न 'परेषां तत्र नियोजनं', एष द्विविधः सङ्गकोटीनां स्थूलानां निषेधः।
शास्त्रम्।
सूक्ष्मः सङ्गो जीनादिषु॥३-४॥
बुद्धादौ यः सङ्गः स सूक्ष्मः। तमाह अथ खलु भगवानित्यादिना। न सा शक्या परिणामयितुमिति त्र्यध्वप्रसङ्गात्। न निमित्तीकर्तुं नारम्बणीकर्तुमिति। अपूर्वत्वेनाकारणत्वात्। दुर्बोधत्वाच्च। यतो न सा दृष्टश्रुतमतविज्ञात चक्षुषा श्रोत्रेण घ्राणजिव्हाकायैर्मनसा वाऽप्रतीतत्वात् यथा क्रमम्। गम्भीरा प्रज्ञापारमिता विविक्तत्वात्। प्रकृतिगम्भीरा प्रकृतिविविक्तत्वात्। अतश्च नमस्करणिया। सर्वधर्मा अपि प्रकृतिविविक्ताः। या तेषां प्रकृतिविविक्तता सा प्रज्ञापारमिता। यतोऽकृतास्ते भगवताऽभिसम्बुद्धाः। यतस्ते प्रकृत्यैव न किञ्चित्। या चैषां प्रकृतिः साऽभावः। यश्चाभावः सैषां प्रकृतिः। एकलक्षणत्वात् यदुतालक्षणत्वात्। एवमशेषाः सङ्गकोटयो विविर्जिता भवन्ति। अचिन्त्या चिन्तातीतत्वात्। नहि सा रूपं न वेदना यावन्न बुद्धधर्माः। शेषं सुबोधम्।
नापि सा दृष्टश्रुतमतविज्ञातेत्यादिना यदुक्तं। अत्र शास्त्रम्
[67] तद्गाम्भीर्य प्रकृत्यैव विवेकाद्धर्मपद्धतेः।
एकप्रकृतिकं ज्ञानं धर्माणां सङ्गवर्जनम्॥३-५॥
[68] दृष्टादिप्रतिषेधेन तस्या दुर्बोधतोदिता।
रूपादिभिरविज्ञानात्तदचिन्त्यत्वमिष्यते॥३-६॥
'विवेकाद्' इति विविक्तत्वात्। 'धर्मपद्धतिः' धर्मराशिः। धर्माणां ज्ञानमिति सम्बन्धः। एका तेषां प्रकृतिः ख्यातिर्यस्मिंस्तथोक्तम्। तन्न विपक्षप्रतिपक्षौ वक्तव्यौ। सङ्गासङ्गौ कस्मादुक्तौ ? अतः शास्त्रम्-
[69] एवं कृत्वा यथोक्तो वै ज्ञेयः सर्वज्ञतानये।
अयं विभागो निःशेषो विपक्षप्रतिपक्षयोः॥३-७॥
'एवं कृत्वा' इति सङ्गासङ्गव्यपदेशं कृत्वा। 'यथोक्तं' इति। यथोक्तो विभागः 'सर्वज्ञतानये'। सर्वोऽयं 'विपक्षप्रतिपक्षयोः' वेदितव्यः। तथा हि। सङ्ग उपलम्भो विकल्पः। असङ्गोऽनुपलम्भः प्रज्ञापारमिता। तस्मात्सङ्गो विपक्षोऽसङ्गः प्रतिपक्षः इति विपक्षप्रतिपक्षौ॥
प्रयोगस्तत्समता च वक्तव्या। अतः शास्त्रम्-
[70] रूपादौ तदनित्यादौ तदपूरिप्रपूरयोः।
तदसङ्गत्वे चर्यायाः प्रयोगः प्रतिषेधतः॥३-८॥
[71] अविकारो न कर्ता च प्रयोगो दुष्करस्त्रिधा।
यथाभव्यं फलप्राप्तेरबन्ध्योऽभिमतश्च सः॥३-९॥
[72] अपरप्रत्ययो यश्च सप्तधा ख्यातिवेदकः।
'तदनित्यादौ' इति। रूपादेरनित्यत्वनित्यत्वादौ। इट् रधादिभ्य इति इञ्चापरिपुरिः। परिप्रपूरेः भाव इति परिप्रपूरः असङ्गः। विवक्षावशात् तच्छब्देन सङ्गो गृह्यते। समाहारद्वन्द्वः। सङ्गासङ्गत्वयोरित्यर्थः। एकशेषस्तु न भवत्यन(?)भिधानात्। 'रूपादौ' रूपादेरनित्यत्वनित्यत्वादौ। रूपादेरपरिपूर्णत्वपरिपूर्णत्वयोः। रूपादेः सङ्गासङ्गयोश्च। या 'चर्या' चरणं तत्प्रतिषेधेन प्रज्ञापारमितायां चरणं 'प्रयोगो' रूपाद्यादिषु। अमी च चत्वारः। उत्तरे चाष्टौ। 'अविकारोऽकर्ता'। [उद्देश] दुष्करः कारित्रदुष्करोऽबन्ध्योऽपरप्रत्ययः सप्तधाख्यातिवेदकश्चेति द्वादशविधः प्रयोगः। अतस्तं पृच्छति। आह। तेन हीत्यादिना कथं चरितव्यमिति। कथं प्रयोगः कर्तव्यः ? अत्र रूपादयः सर्वधर्माः। स्कन्धास्तूपलक्षणम्। रूपे यावद्विज्ञाने न चरतीति रूपादीन्न सञ्जानीत इत्यर्थः। तदा चरति प्रज्ञापारमितायामिति रूपादिप्रयोगः॥
स चेद्रूपमनित्यं यावद्विज्ञानमनित्यमिति न चरति। तथा नित्यमिति सुखमिति शून्यमित्यशून्यमिति आत्मेति अनात्मेति शुभमिति अशुभमिति न चरति तदा चरति प्रज्ञपारमितायामिति रूपाद्यनित्यत्वादिप्रयोगः॥
स चेद्रूपं यावद्विज्ञानं अपरिपूर्ण परिपूर्ण वा। तदेव रूपादेरपरिपूर्णत्वं परिपूर्णत्वं तदेव रूपादि इति न चरति। तदा चरत्यस्यामित्यपरिपुरिपरिपूरिप्रयोगः॥
एवमुक्त इत्यादिना चतुर्थं प्रस्तौति। भगवांस्तमाह। रूपं ससङ्गमित्यादिना चरितव्यान्तेन। अत्रैव एवं चरन्नित्यादिनाऽनुशंसमाह। असक्तेत्यादि। सर्वसङ्गाभावादसक्ता। ततो न बद्धा क्लेशैस्त्रैधातुके। ततो न मुक्ता क्लेशैः। न समतिक्रान्ता त्रैधातुकम्। एवं हीत्यादिनोपसंहारः। इति रूपादिसङ्गासङ्गप्रयोगः॥
सुभूतिराहेत्यादिना परिहाणिर्भवेदित्येदन्तेन पञ्चमः। हानिवृद्धयोरभावादविकारता। आकाशवत्। वर्णो गुणः। इत्यविकारप्रयोगः॥
तद्यथापीत्यादिना स्थविरशब्दात् प्राक् षष्ठः। संक्लिश्यते शब्दस्यार्थः प्रतिहन्यत(?) इति। द्वितीयस्यानुनीयत इति। देशनया हानिवृद्धयोरकरणादकर्तृप्रयोगः॥
स्थविर इत्यादिनाऽभिसम्बोद्धकामान्तेन सप्तमः। त्रिविधां दुष्करतां वक्तुं भगवती भावनादुष्करतामनुषङ्गादाह। तस्यामेव स्थितानामुद्देशादेर्दुष्करत्वात्। चरन्निति शमथेन। न संसीदति लयेन। नोत्प्लवते औद्धत्येन। न प्रत्युदावर्तते निवर्तते। आकाशभावना। एकलक्षणताप्रतिभासात्। अयं सन्नाह इति यः सर्वसत्त्वार्थाय सम्यक्सम्बोधौ। आकाशेनेति। आकाशनिभेन योगेन तदत्यागात्। ततो दुष्करता सत्त्वानामनुपलम्भादनन्ताच्च। विश्वार्थमुद्दिश्य बोधेः। स चोद्देशः सन्नाह इत्युद्देशदुष्करताप्रयोगः॥
आकाशमित्यादिना सन्नह्यत इत्येतदन्तेनाष्टमः। उच्चैर्गतिर्विबन्धपातनं(?) परिमोचनम्। उच्चैर्नयनमुत्क्षेपः। एतावान्सत्त्वार्थाय प्रयोगः। स च दुष्करः। आकाशवत्सत्त्वराशेरनन्तत्वादरूपित्वादद्रव्यत्र्वाच्चेति प्रयोगदुष्करताप्रयोगः॥
अथ खल्वित्यादिनाऽथ खल्वित्यतः प्राङ्नवमः। प्रयोगस्य फलं कारित्रम्। सांक्लेशिकधर्मप्रहाणं वैयवदानिकधर्मोत्पादनं च। तदुभयं दुष्करं भगवत्या तयोरकरणादिति कारित्रदुष्करताप्रयोगः॥
अथ खल्वित्यादिनाऽथ खल्वित्यतः प्राग्दशमः। य एवं योगमापत्स्यत इति हेत्ववस्थायाम्। क्व स इति फलावस्थायाम्। आकाश इति आकाशं तारापथम्। इह तु तत्साधर्म्यादनुत्तरा बोधिः। अभ्यवकाशं भूमेरूपरिष्ठादच्छन्नमरूपिष्ठानम्। इह तु तत्साधर्म्याद्धीनबोधिः। तदुभयं फलम्। तस्य यथाभव्यं प्राप्तेरवन्ध्यप्रयोगः॥
अथ खल्वित्यादिना अवतारमित्येतदन्तमेकादशः। शक्रस्तस्य बोधिसत्त्वस्य रक्षावरणगुप्तिं कर्तुकामः। रक्षावरणाभ्यां सहिता गुप्तिस्तथोक्ता। तं सुभूतिराह। किमेनं प्राप्स्यसीति। स आह नेति। ततः किमित्याह एवमित्यादि। एवमिति। सर्वधर्मानुपलम्भेन। शेषं सुगमम्। एवमन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रज्ञापारमिताधीनैव तस्य रक्षा न पराधीनेत्यपरप्रत्ययप्रयोगः॥
अपि चेत्यादिना परिजानातीत्येतदन्तेन द्वादशः। महत्योर्भगवत्योः सप्तधा ख्यातिः पठ्यते। "मायामरीचिस्वप्नप्रतिश्रुत्काप्रतिभासप्रतिबिम्बगन्धर्वनगरोपमाः सर्वधर्माः" इति। या च सप्तधा ख्यातिः सा सर्वाऽप्यन्वाख्यातिः। द्वयशून्येन स्थितानां सर्वधार्माणां परतन्त्रस्वभावानां द्वयेन ख्यातिः। सा एकेनापि दृष्टान्तेन शक्या दर्शयितुम्। यथा हि शब्देऽसति प्रतिशब्दोऽसम्प्रख्याति। तथा सति द्वयशून्ये स्वभावे धर्मा असता द्वयरूपेण प्रख्यान्तीति। तस्मादस्यां भगवत्यां प्रतिश्रुत्कोपमतैव पठ्यते। अत एनां प्रति शास्त्रपाठोऽन्यथा कर्तव्यः। 'योऽपरो ख्यातिवेदकः' इति। द्विविधा प्रज्ञापारमिता लोकोत्तरा शुद्धा लौकिकी च। यथोक्तं द्रुमविकल्पप्रवेशायां धारण्याम अविकल्पधातुप्रतिष्ठितो बोधिसत्त्वो ज्ञेयनिर्विशिष्टेन ज्ञानेन आकाशसमतलान्सर्वधर्मान् पश्यति। तत्पृष्ठलब्धेन मायामरीचिस्वप्नप्रतिभासप्रतिश्रुत्काप्रतिबिम्बोदकचन्द्रनिर्मितसमान्सर्वधर्मान्पश्यति" इति। अतो लोकोत्तरमधिकृत्याह। आकाशस्येत्यादि।
शुद्धलौकिकीमधिकृत्याह। तत्किमित्यादि। परिजानातीति। ततः किं तस्य रक्षणीयं प्रतिभासानामलीकत्वादिति भावः। इत्यन्यथाख्यातिवेदकप्रयोगः॥
उक्ताः प्रयोगाः। प्रयोगसमता वक्तव्या। तामधिकृत्य शास्त्रम्-
चतुर्धाऽमनना तस्य रूपादौ समता मता॥३-१०॥
रूपाद्यधिष्ठानं चतुर्विधममननं प्रयोगसमतेत्यर्थः। यथोक्तं महत्योः। "रूपं न मन्यते। रूपेण न मन्यते। रूपं ममेति न मन्यते। रूपेपि न मन्यते। एवं वेदनादिषु" इति। इमां तु भगवतीं प्रति शास्त्रपाठोऽन्यथा कर्तव्यः-
अष्टधाऽमननं तस्य रूपादौ समता मत।
चतुर्धा ग्राहकस्य चतुर्धा च ग्राह्यस्याकल्पनं प्रयोगसमतेत्यर्थः। तदाह अतश्चेत्यादिना अथ खल्वित्यतः प्राक्। अतश्चेति यतः प्रतिश्रुत्कोपमाः सर्वधर्माः। अतश्च तानिति सर्वधर्मान् न मन्यते भावाभिनिवेशेन। न समनुपश्यति दृष्ट्या। न जानाति ग्रहणेन। न सञ्जानीते कल्पनया। इति चतुर्विधं ग्राहककल्पनम्। तथैव ग्राह्यविकल्पनमाह ते चेत्यादिना। न वेद्यन्त इति सत्त्वेन न मन्यन्ते। न संदृश्यन्त इति न दृश्यन्ते। न संविद्यन्त इति न गृह्यन्ते। नोपलभ्यन्त इति न विकल्प्यन्ते। इत्येवमष्टधा ग्राह्यग्राहकयोरकल्पनेन विहरतीति सर्वधर्मेषु चरति। ततः किं स्यादित्याह स चेदित्यादि सुबोधम्। इति प्रयोगसमता।
प्रयोगसमतानुसङ्गाद्देशनासमतायामप्यस्यां देशनायामभिसम्प्रत्ययार्थमाह। अथ खल्वित्यादिना आपरिवर्तसमाप्तेः। लोकधाताविति..........।
[विशुद्धिपरिवर्तो नामाष्टमः परिवर्तः॥]


text:
॥ उज्ज्वलवेङ्कटनाथस्तोत्रम् ॥
रङ्गे तुङ्गे कवेराचलजकनकनद्यन्तरङ्गे भुजङ्गे
शेषे शेषे विचिन्वन् जगदवननयं भात्यशेषेऽपि दोषे ।
निद्रामुद्रां दधानो निखिलजनगुणध्यानसान्द्रामतन्द्रां
चिन्तां यां तां वृषाद्रौ विरचयसि रमाकान्त कान्तां शुभान्ताम् ॥ १॥
तां चिन्तां रङ्गक्लृप्तां वृषगिरिशिखरे सार्थयन् रङ्गनाथ
श्रीवत्सं वा विभूषां व्रणकिणमहिराट्सूरिक्लृप्तापराधम् ।
धृत्वा वात्सल्यमत्युज्ज्वलयितुमवने सत्क्रतौ बद्धदीक्षो
बध्नन्स्वीयाङ्घ्रियूपे निखिलनरपशून् गौणरज्ज्वाऽसि यज्वा ॥ २॥
ज्वालारावप्रनष्टासुरनिवहमहाश्रीरथाङ्गाब्जहस्तं
श्रीरङ्गे चिन्तितार्थान्निजजनविषये योक्तुकामं तदर्हान् ।
द्रष्टुं दृष्ट्या समन्ताज्जगति वृषगिरेस्तुङ्गशृङ्गाधिरूढं
दुष्टादुष्टानवन्तं निरुपधिकृपया श्रीनिवासं भजेऽन्तः ॥ ३॥
अन्तः कान्तश्श्रियो नस्सकरुणविलसद्दृक्तरङ्गैरपाङ्गैः
सिञ्चन्मुञ्चन्कृपाम्भःकणगणभरितान्प्रेमपूरानपारान् ।
रूपं चापादचूडं विशदमुपनयन् पङ्कजाक्षं समक्षं
धत्तां हृत्तापशान्त्यै शिशिरमृदुलतानिर्जिताब्जे पदाब्जे ॥ ४॥
अब्जेन सदृशि सन्ततमिन्धे हृत्पुण्डरीककुण्डे यः ।
जडिमार्त आश्रयेऽद्भुतपावकमेतं निरिन्धनं ज्वलितम् ॥ ५॥
ज्वलितनानानागशृङ्गगमणिगणोदितसुपरभागक
घननिभाभाभासुराङ्गक वृषगिरीश्वर वितर शं मम
सुजनतातातायिताखिलहितसुशीतलगुणगणालय
विसृमरारारादुदित्वररिपुभयङ्करकरसुदर्शन ।
सकलपापापारभीकरघनरवाकरसुदर सादरम्
अवतु मामामाघसम्भृतमगणनोचितगुण रमेश्वर
तव कृपा पापाटवीहतिदवहुताशनसमहिमा ध्रुवम्
इतरथाथाथारमस्त्यघगणविमोचनमिह न किञ्चन ॥ ६॥
नगधराराराधने तव वृषगिरीश्वर य इह सादर-
रचितनानानामकौसुमतरुलसन्निजवनविभागज-
सुमकृतां तां तां शुभस्रजमुपहरन् सुखमहिपतिर्गुरुः
अतिरयायायासदायकभवभयानकशठरिपोः किल ।
निगमगा गा गायता यतिपरिबृढेन तु रचय पूरुष
जितसभो भो भोगिराङ्गिरिपतिपदार्चनमिति नियोजितः
इह परं रंरम्यते स्म च तदुदितव्रणचुबुकभूषणे
इह रमे मे मेघरोचिषि भवति हारिणि हृदयरङ्गग ॥ ७॥
गतभये ये ये पदे तव रुचियुता भुवि वृषगिरीश्वर
विदधते ते ते पदार्चनमितरथा गतिविरहिता इति
मतिमता तातायिते त्वयि शरणतां हृदि कलयता परि-
चरणया यायाऽऽयता तव फणिगणाधिपगुरुवरेण तु ।
विरचितां तांतां वनावलिमुपगते त्वयि विहरति द्रुम-
नहनगाङ्गां गामिव श्रियमरचयत्तव स गुरुरस्य च
तदनु तान्तां तां रमां परिजनगिरा द्रुतमवयतो निज-
शिशुदशाशाशालिनीमपि वितरतो वर वितर शं मम ॥ ८॥
ममतया यायाऽऽविला मतिरुदयते मम सपदि तां हर
करुणया याया शुभा मम वितर तामयि वृषगिरीश्वर
सदुदयायायासमृच्छसि न दरमप्यरिविदलनादिषु
मदुदयायायासमीप्ससि न तु कथं मम रिपुजयाय च ।
मयि दयाया यासि केन तु न पदतां ननु निगद तन्मम
मम विभो भो भोगिनायकशयन मे मतमरिजयं दिश
परम याया या दया तव निरवधिं मयि झटिति तामयि
सुमहिमा मा माधव क्षतिमुपगमत्तव मम कृतेऽनघ ॥ ९॥
घटितपापापारदुर्भटपटलदुर्घटनिधनकारण
रणधरारारात्पलायननिजनिदर्शितबहुबलायन
दरवरारारावनाशन मधुविनाशन मम मनोधन
रिपुलयायायाहि पाहि न इदमरं मम कलय पावन ।
सुतरसासासारदृक्ततिरतिशुभा तव निपततान्मयि
सहरमो मोमोत्तु सन्ततमयि भवान्मयि वृषगिरावपि
प्रतिदिनं नंनम्यते मम मन उपेक्षिततदपरं त्वयि
तदरिपापापासनं कुरु वृषगिरीश्वर सततमुज्ज्वल ॥ १०॥
उज्ज्वलवेङ्कटनाथस्तोत्रं पठतां ध्रुवाऽरिविजयश्रीः
श्रीरङ्गोक्तं लसति यदमृतं सारज्ञहृदयसारङ्गे ॥ ११॥
॥ इति उज्ज्वलवेङ्कटनाथस्तोत्रं संपूर्णम् ॥
Encoded and proofread by Malleswara Rao Yellapragada
malleswararaoy at yahoo.com
From a telugu book veNkaTeshakAvyakalApa
BACK TO TOP
% Text title : ujjvalaveNkaTanAthastotram
% File name : ujjvalaveMkaTanAthastotram.itx
% itxtitle : ujjvalaveNkaTanAthastotram
% engtitle : Ujjvalavenkatanathastotram
% Category : vishhnu, venkateshwara, stotra
% Location : doc_vishhnu
% Sublocation : vishhnu
% SubDeity : venkateshwara
% Texttype : stotra
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Malleswara Rao Yellapragada malleswararaoy at yahoo.com
% Proofread by : Malleswara Rao Yellapragada malleswararaoy at yahoo.com
% Source : Venkatesha Kavyakalapa
% Indexextra : (Venkatesha Kavyakalapa)
% Latest update : April 4, 2015
% Send corrections to : sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
चतु:षष्टियोगिनीपूजनप्रयोग:
॥ तत्रादौ चतु:षष्टियोगिनीपूजनप्रयोग: ॥
विस्तीर्णे कुडये पीठादौ वा हरिद्रादिना चतु:षष्टियोगिनीर्विलिख्य पूजयेत् ॥ अथ पूजाविधि: ॥ आचम्य देशकालौ सङ्कीर्त्य, मम इह जन्मनि जन्मान्तरे च उत्पन्नदुरितशमनपूर्वंकसकलसौभाग्यपुत्रपौत्राद्यनवच्छिन्नसन्ततिप्राप्तिमृतवन्ध्यात्वदोषशमनार्थं दिव्ययोगिन्यादिचुतु:षष्टियोगिनीप्रीत्यर्थं पिठोराव्रताङ्गत्वेन विहितं पुराणोक्तमन्त्रै: यथामिलितोपचारै: पूजनमहं करिष्ये । गणपतिपूजनादिपूजासम्भारप्रोक्षणान्तं कुर्यात् । अथ ध्यानम् । धारिणी सर्वशस्त्राणां सुरासुरसमर्चिता: । ध्यायामि सततं देवीर्दिव्ययोगिपुर:सरा: ॥ दिव्ययोगिन्यादिचतु:षष्टिदेवताभ्यो नम: ध्यायामि । तत: देवता आवाहयेत् । आयान्तु सकला देव्य: सर्वाभरणभूषिता: । यावत्पूजां करिष्यामि तावत्तिष्ठन्तु सुस्थिरा: ॥
१. दिव्ययोगिन्यै नम: । दिव्ययोगिनीं आवाहयामि । एवं सर्वत्र ।
२. महायोगिन्यै० नीं आ० ।
३. सिद्धयोगिन्यै० नीं आ० ।
४. गणेश्वर्यै नम: रीं आ० ।
५. प्रेतार्क्ष्यै नम: क्षीं आ० ।
६. डाकिन्यै० नीं आ० ।
७. काल्यै नम: लीं आ० ।
८. कालरात्र्यै नम: त्रीं आ० ।
९. निशाचर्यै नम: रीं आ० ।
१०. भङ्कार्यै नम: रीं आ० ।
११. रौद्रावेताल्यै० लीं आ० ।
१२. हिङ्कर्यै नम: रीं आ० ।
१३. भूतडाम्बर्यै० रीं आ० ।
१४. ऊर्ध्वकेशिन्यै० नीं आ० ।
१५. विरूपाक्ष्यै० क्षीं आ० ।
१६. शुष्काङग्यै न० गीं आ० ।
१७. नरभोजन्यै० नीं आ० ।
१८. ईश्वर्यै नम: रीं आ० ।
१९. वीरभद्रायै० द्रां आ० ।
२०. धूम्राक्ष्यै नम: क्षीं आ० ।
२१. कलहप्रियायै० यां आ० ।
२२. राक्षस्यै न० सीं आ० ।
२३. घोररक्ताक्ष्यै न० क्षीं आ० ।
२४. विश्वरूपायै० पां आ० ।
२५. भयङ्कर्यै न० रीं आ० ।
२६. चण्डिकायै० कां आ० ।
२७. वीरकौमार्यै न० रीं आ० ।
२८. वाराह्यै न० हीं आ० ।
२९. मुण्डधारिण्यै० णीं आ० ।
३०. भसुर्यै नम: रीं आ० ।
३१. रौद्रभङ्कार्यै० रीं आ० ।
३२. भीषणायै० णां आ० ।
३३. त्रिपुरान्तकायै० कां आ० ।
३४. भैरव्यै नम: वीं आ० ।
३५. ध्वंसिन्यै न० नीं आ० ।
३६. क्रोधिन्यै न० नीं आ० ।
३७. दुर्मुख्यै नम: खीं आ० ।
३८. प्रेतवाहिन्यै० नीं आ० ।
३९. खटवाङग्यैनम:गीं आ० ।
४०. दीर्घलम्बोष्ठयै० ष्ठी आ० ।
४१. मालिन्यै नम: नीं आ० ।
४२. मन्त्रयोगिन्यै० नीं आ० ।
४३. कालाग्निग्रहण्यै- णीं ।
४४. दुर्गायै नम: र्गां आ० ।
४५. कङकाल्यै नम: लीं आ० ।
४६. भुवनेश्वर्यै नम: रीं आ० ।
४७. कण्टकीत्रोटिन्यै० नीं० ।
४८. रौद्रयै नम: द्रीं आ० ।
४९. यमदूत्यै नम: तीं आ० ।
५०. करालिन्यै नम: नीं आ० ।
५१. घोराक्ष्यै नम: क्षीं आ० ।
५२. कार्मुक्यै नम: कीं आ० ।
५३. काकद्दष्टयै नम: ष्टिं आ० ।
५४. अधोमुख्यैनम: खीं आ० ।
५५. मुण्डोग्रधारिण्यै० णीं० ।
५६. व्याघ्यै नम: घ्रीं आ० ।
५७. किङ्किणीप्रेतभक्षिण्यै० णीं० ।
५८. कालरूपायै न० पां आ० ।
५९. कामाख्यायै न० ख्यां आ० ।
६०. चोड्राण्यै न० णीं आ० ।
६१. योगपीठिकायै न० कां० ।
६२. महालक्ष्म्यै न० क्ष्मीं आ० ।
६३. एकवीरायै० रां आ० ।
६४. कालरात्रिपीठिकायै नम: । कालरात्रिपीठिकां आ० ।
चन्द्रसूर्यसमाभासे पीठे मणिमये शुभे । अत्रास्यतां हि भो देव्यो दिव्ययोगिपुर:सरा: ॥ आसनं० । पाद्यं गृह्णन्तु भो देव्यो गन्धाक्षतसमन्वितम् । रक्तपुष्पादिसंमिश्रं भक्त्या सम्पत्तिहेतवे ॥ पाद्यं० । स्वर्णपीठनिवासिन्यो दिव्यालङकारभूषिता: । प्रतिगृह्णन्तु मे ह्यर्घ्यं पूर्णयन्तु मदीप्सितम् ॥ अर्ध्यं० । गङ्गादिसर्वतीर्थेभ्यो जलमे तत्समाहृतम् । आचम्यतांमहादेव्य: पुत्रपौत्रप्रवर्धिका: ॥ आचमनीयं० । पयो दधि घृतं चैव शर्करा मधुसंयुतम् । पञ्चामृतं मया दत्तं स्नानार्थं प्रति० ॥ पञ्चामृतस्नानं० । गङ्गा च यमुना चैव नर्मदा च सरस्वती । तोयमेतत्सुखस्पर्शं स्नानार्थं प्रति० ॥ मलापकर्षस्नानं० । तत: पञ्चोपचारपूजां कृत्वा अभिषेक: कार्य: । सूक्ष्मतन्तुमयानीह निर्मलानि शुभानि च । वासांसि प्रतिगृह्णीत दिव्ययोगिपुर:सरा: ॥ वस्त्राणि स० । भास्करोदयवर्णाभा: कञ्चुकीश्च मनोहरा: । दास्यामि प्रीतये देव्य: स्वीकुरुध्वं मयार्पिता: ॥ कञ्चुकी:० । हरिद्रां कुङ्कुमं चैव कण्ठसूत्रं च ताडकम् । सिन्दूरं कज्जलं चारुषट सौभाग्यं प्रगृह्यताम् ॥ सौभाग्यद्रव्यं० ॥ अम्भोजमालतीजातीकुरण्टमुनिचम्पकान् । माल्यार्थे प्रतिगृह्णित दिव्ययोगिपुर:सरा ॥ पुष्पाणि० । भूतप्रेतपिशाचादिभवभीतिविनाशिका: । नानापरिमलो धूपो ग्राह्यस्त्रैलोक्यमातर: ॥ धूपं० । मार्तण्डमण्डलाखण्डचन्द्रबिम्बाग्नितेजसाम् । निधानं दिव्यदीपोऽयं ग्राह्य० ॥ दीपं० । नैवेद्यं गृह्यतां देव्यो भर्क्ति कुरुत चाललाम् । कुरुध्वमीप्सितं कामं परत्र च परां गतिम् ॥ नैवेद्यं० ॥ उत्तरापो० । करोद्वर्तनं० । इदं फलं० फलं० । पूगीफलं मह० ताम्बूलं० । हिरण्यगर्भ० दक्षिणां० । चन्द्रादित्यौ च धरणी विद्युदग्निस्तथैव च । त्वमेव सर्वज्योतींषि आर्तिक्यं प्रति० ॥ आर्तिक्यदीपं स० । आयुषा च मुदा युक्ता: कुरुतानन्यकाम्यया । पूजिता: पूजयन्त्यो मां कृपायुक्ता भविष्यथ ॥ पुष्पाञ्जलिं० ॥ यानि कानि० प्रदक्षिणां० । नमोऽस्तु वश्चतु:षष्टिदेवीभ्य:शरणं व्रजे । पुत्रश्रीवृद्धिकामाहं भक्त्या सम्पूजिता: शुभा: ॥ नमस्कारान् । धनसन्तानसौभाग्यदायिन्य: सन्तु मे सदा । भवन्त्यो वो नमश्चास्तु दिव्ययोगिपुरस्सरा: ॥ प्रार्थनां० ॥
ततो रजतादिपात्रे सपायसं पूर्णपोलिकावायनं निधाय अत्रातिथि: कोस्तीति पृष्टे पृष्ठतो भूत्वा अमुकशर्माहमतिथिरस्मीति वददभ्य: स्वबालकेभ्यो ज्येष्ठादिक्रमेण तद्वायनं दद्यात् । अन्यच्च यथाकुलाचारमाचरेत् । यस्य स्मृत्या० । अनेन मया कृतेन पूजनेन श्रीदिव्ययोगिन्यादिचतु:षष्टिदेवता: प्रीयन्ताम् । तत: साङ्गतासिध्यर्थं सुवासिनी: ब्राह्मणांश्च भोजयित्वा स्वयं सुहृद्युतो भुञ्जीत ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text: चेन्नैनगरे अतिवर्षा अनुवर्तते। विद्यालयानां विरामःचेन्नै > चेन्नैमध्ये तथा प्रान्तप्रदेशेषु तीरदेशेषु च दिनचत्वारं यावत् वर्षा अनुवर्तते। जलोपप्लवः भविष्यति इत्यनेन जनाः जाग्रत् भवतु इति राष्ट्रिय दुरन्तनिवारण आयोगेन पूर्वसूचना विज्ञापिता। चेन्नै मध्ये ह्यः प्रभाते वृष्टिः न्यूना अभवत् चेदपि रात्रौ च वर्षा अनुवर्तितमासीत्। नगरस्य सर्वेष्वपिभागोषु रूक्षः जलोपप्लवः गतागत क्लेशः च अभवत्। मिम्नप्रदेशाः इदानीमपि जलेनप्लाविता भवति । किन्तु पेयजलस्य स्रोतांसि जलसम्पन्ना भवति । ' पून्दि' चोळवारं, रड्हिल्स् चेम्परम्बाक्कम् इत्येतासु जलसम्भरणिषु जलविधानं सप्तशतं ७०० कुबिक् पादमितम् अभवत्। पेयजलाभावेन दूयमानेषु समाश्सावास्पदं भविष्यति इयं वर्षा। दिनद्वयं यावत् वृष्टिः भविष्यति इति वातावरण-निरीक्षण -संस्थया उक्तम्।


text:
मय्यासक्तमनाः पार्थ...
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
श्री भगवानुवाच -
- मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।
- असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥ १ ॥
अयं भगवद्गीतायाः सप्तमोध्यायस्य ज्ञानविज्ञानयोगस्य प्रथमः(१) श्लोकः ।
पदच्छेदः[सम्पादयतु]
मयि आसक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन् मदाश्रयः असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तत् श्रुणु ॥ १ ॥
अन्वयः[सम्पादयतु]
पार्थ ! मयि आसक्तमनाः योगं युञ्जन् मदाश्रयः असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तत् शृणु ।
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
- पार्थ = अर्जुन !
- मयि = परमेश्वरे
- आसक्तमनाः = लग्नचित्तः
- योगम् = समाधिम्
- युञ्जन् = अभ्यस्यन्
- मदाश्रयः = मामेव अवलम्बमानः
- असंशयम् = निस्सन्देहम्
- समग्रम् = निरवशेषम्
- माम् = माम्
- यथा = येन प्रकारेण
- ज्ञास्यसि = बोधिष्यसि
- (तथा) तत् = तेन प्रकारेण एतत्
- शृणु = आकर्णय ।
अर्थः[सम्पादयतु]
पार्थ ! मयि एव मनः निवेश्य मामेव आश्रयन् समाधिं च कुर्वन् तत्सर्वं निस्संशयं ज्ञातुम् अर्हसि यदहं कथयामि ।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
लियः सम्माननशालीनीकरणयोश्च॥ १।३।७०
पदच्छेदः॥
लियः ५।१ सम्माननशालीनीकरणयोः ७।२ च ० णेः ५।१ ६७ आत्मनेपदम् १।१ १२
काशिका-वृत्तिः
लियः संमाननशालीनीकरणयोश् च १।३।७०
णेः इति वर्तते। अकर्त्रभिप्रायार्थो ऽयमारम्भः। लीङ् श्लेषणे इति दिवादौ पठ्यते ली श्लेषणे इति च क्र्यादौ। विशेषाभावाद् द्वयोरपि ग्रहणम्। लियो ण्यन्तात् संमानने शालीनीकरणे च वर्तमानादात्मनेपदं भवति। चशब्दात् प्रलम्भने च। सम्माननं पूजनम् जटाभिरालापयते। पूजां समधिगच्छति इत्यर्थः। शालीनीकरणं न्यग्भावनम् श्येनो वर्तिकामुल्लापय्ते। न्यक्करोति इत्यर्थः। प्रलम्भने कस्त्वामुल्लापयते। विसंवादयति इत् यर्थः। विभाषा लीयतेः ६।१।५०
इति वा आत्वं विधीयते। तदस्मिन् विषये नित्यम् अन्यत्र विकल्पः। व्यवस्थितविभाषा हि सा। सम्माननादिषु इति किम्?
बालकमुल्लापयति।
न्यासः
लियः सम्माननशालीनीकरणयोश्च। , १।३।७०
"विशेषाभावात्" इति। कतं पुनर्विशेषभावः, यावता निरनुबन्धकत्वं सानुबन्धकत्वञ्चानयोर्विशेषोऽस्त्येव,ततश्च "निरनुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्यट (व्या।प।#आ५३) इत्यनया पिरभाषाय न लीङो ग्रहणेन भवितव्यम्। तदयुक्तमुक्तं विशेषाभावाद्()द्वयोरपि ग्रहणमिति?
नैष दोष-, उत्सृष्टानुबन्धको हि लीह ल्यन्तो भवति। उत्सृष्टे चानुबन्धे द्वयमेवाभेदकं भवति-- अर्थः, शब्दान्तरत्वञ्च। तत्रार्थस्तावदनयोरेक एव, शब्दान्तरत्वमपि नास्ति। शब्दान्तरत्वञ्च प्रकृतिबेदविकरणभेदाभ्यां भवति। न चानयोण्र्यन्तयोः प्रकृतिभेदःष नापि विकरणभेदोऽस्ति;शब्विकरणत्वात्। यदपि "विभाषा लीयतेः" ६।१।५०
इत्यात्त्वं तदप्युभयोर्भवति। तथा च वक्ष्यति-- "किमिदं लीयतेरिति?
लीनातिलीयत्योरागन्तुकेन यका निदशः" इति। "न्यग्भावम्" इति। अभिभवनमित्यर्थः। "जटाभिः" इति। हेतौ तृतीया। जटा हि पूजाद्यधिगमहेतुभूताः। तथा हि-- यस्य जटाः सन्ति लोके महानयं तपस्वी()तयुपजातसम्प्रत्ययैः पूज्यते॥
बाल-मनोरमा
लियः संमाननशालीनीकरणयोश्च ४२०, १।३।७०
लियः संमानन। "लिय" इतिलीलीङोग्र्रहणम्। "अनुदात्तङितः" इत्यत् आत्मनेपदमिति, "णेरणौ" इत्यतो णेरिति चानुवर्तते। "णिचश्चे"ति सिद्देऽकत्र्रभिप्रायार्थमिदम्। संमाननं - पूजालाभः। शालिनीकरणम् - अभिनवः। चकारात् "गृधिवच्च्यो"रितिपूर्वसूत्रात्प्रलम्भनग्रहणं समुच्चीयते। तदाह-- लीङ्लियोरित्यादिना।
तत्त्व-बोधिनी
लियः संमाननशालीनीकरणयोश्च ३६८, १।३।७०
लियः संमानन। चात्प्रलम्भने।


text:
मानसवन्यजन्तुधाम
मानसवन्यजीविधाम भारतस्य असमराज्ये अस्ति । अत्र व्याघ्रसंरक्षणस्य, गजसंरक्षणस्य जीवगोलरक्षणस्य स्थानमिति उद्घुष्टम् अस्ति । हिमालयस्य मूले विद्यमानं मानसवन्यजीविधाम भूतान् राष्ट्रस्य व्याप्तौ अपि किञ्चित् विस्तृतम् अस्ति । अस्मिन् अरण्ये विचित्रकूर्मः, सुवेगस्य शशः, स्वर्णवर्णस्य कपिः, कुब्जसूकरः इत्यदयः जन्तवः आश्रिताः सन्ति । एतादृशाः विशिष्टप्राणिनः विश्वस्य अन्यभागेषु न दृश्यन्ते । अत्र एव मानसा इति नदी प्रवहति अनेन अस्य नाम मानसवन्यधाम इति नाम आगतम् । इयं नदी ब्रह्मपुत्रानद्याः उपनदी । अस्य वन्योद्यानस्य विस्तारः सामान्यतः ३९१व.कि.मी.अस्ति । एतत् समुद्रस्तरात् ११०मी.औन्नत्ये अस्ति । मानसवन्यजन्तुधाम्नि ३७४जातीयाः वृक्षाः सन्ति । ५५जातीयाः सस्तनिनः जीवन्ति । ३८०प्रकारकाः खगाः सन्ति । ५०जातीयाः उरगाः ३जातीयाः उभयवासिनः सन्ति । विनश्यमानानि ३१जातीयानि प्राणिकुलानि सन्ति । अपि च एष्यन् गजाः, भारतस्य खड्गमृगाः, वनमहिष्यः, जलमहिष्यः, बारासिंहाः, व्याघ्राः, चित्रकाः, भल्लूकाः विविधप्रकारकाः कपयः हरिणाः च सन्ति ।


text:
७। सेकतान्वयसंग्रहः।
नमो बुद्धायः।
कल्याणमित्रवाराङ्कोऽपि समाधिमाजपत्यनवग्राह्यः।
करतलगतमिव तत्त्वं षट्पञ्चमविषमं धत्ते॥
वज्राचार्य्यात्तु संज्ञानसेकतात्पर्य्यसंग्रहम्।
विदित्वा कुर्महेऽनेकसेकग्रन्थान् यथागमम्॥
प्रथमं कलसाभिषेको द्वितीयं गुह्यमुत्तमम्।
प्रज्ञाज्ञानं तृतीयं वै चतुर्थं तत् पुनस्तथा॥
अस्यार्थः - प्रथमं कलसाभिषेक इति,उदकमुकुटवज्रघण्टानामाचार्य्यलक्षणाः षट् कलसाभिषेकाः। बाह्य वारिणैव बाह्यमलस्य अविद्यामलक्षालनाय सिञ्चते ऽनेनेति सेकः। एषां सर्व्वेषां कलसव्यापारात् कलसाभिषेकसंज्ञा। अवैवर्त्तिकाभिषेकाश्चैते षट्तथागतस्वभावत्वात्। तथाहि उदकाभिषेक आदर्शज्ञानात्मकोऽक्षोभ्यस्वभावः,मुकुटाभिषेकः समताज्ञानात्मको रत्नसम्भवस्वभावः,वज्राभिषेकः प्रत्यवेक्षणाज्ञानात्मकः अमिताभस्वभावः,अधिपत्याभिषेकः कृत्यानुष्ठानरूपो अमोघसिद्धिस्वभावः,नामाभिषेको अविद्यानिरोधात् विद्यानुगतविशुद्धधर्म्मधातुज्ञानात्मको वैरोचनस्वरूपः,आचार्य्याभिषेकस्तु वज्रज्ञानस्वभावः। अत्र च पञ्चाभिषेकः पञ्चसु लोचनादिविद्यायाः व्यापारात्। अत्र च अविद्यामलक्षालनाय अक्षोभ्यरूपेण वज्राचार्य्येण वैरोचनरूपावलम्बिनि शिष्ये सलिलाभिषेको देयः। एवं सर्व्वत्राहङ्कारः,आगामिबुद्धभावो अचित्तोष्णीषबीजभुतो मुकुटाभिषेकः।
द्वादशाङ्गुलिपरिमाणेन द्वादशाङ्गप्रतीत्यसमुत्पादविशुद्धा वज्रम्। यत्र मध्यवृत्तेर्निरुत्तरधर्म्मतासूचको हूँकारः। तस्यार्थः,ह इति हेतुवियुक्तः [ऊ]इति ऊहापगतः,अँ इति अप्रतिष्ठितसर्व्वधर्म्म इति। यत्र भवसरोद्भ[व]मुखात् स्फुरन्ति पञ्चाररूपिणो मुनयः पञ्चस्कन्धविशुद्ध्या निष्क्रान्ता भवशरीरेण। इह च मध्याराभिमुखत उपर्यधरेण सर्व्वे रूपादयो विज्ञानात्मका इति सूच्यन्ते। एते च सर्व्वे सर्व्वात्मका इति निवे[द]यितुं सर्व्वत्रैव चतुरश्री। अथ ते धर्म्मस्य बुद्धा हूँनादनिवेदितात्मरूपस्य पञ्चासिविमुक्तकायाः पर्य्यन्ते चान्यत्र विस्फुरिता शून्यतानिमित्ताः प्रणिहि(हि)ततावबोधनार्थं सर्व्वत्र हुल्लिकात्रयम्। एते च आदर्शसमताप्रत्यवेक्षणाकृत्वा नुष्ठानसुविशुद्धधर्म्मधातुलक्षणपञ्चज्ञानात्मका गुरूपदेशतो ज्ञेयाः। अभेद्यज्ञानसूचकं च समुदायार्थः -
दृढं सारं असौशीर्य्यं अच्छेद्याभेद्यलक्षणम्।
अदाहि अविनाशि च शून्यता वज्रमुच्यते॥
अभेद्यं वज्रमिति हेवज्रे। अस्य च वज्राभिषेकस्य् अविधानं उत्पश्यमाना भेद्यज्ञानबीजाधानमिव विधातुं एवं वज्रघण्टाऽपि पूर्व्वाभिसन्धानेन द्वादशाङ्गुलिपरिमाणा अधोमुखाम्भोजवज्रसमापत्तिनिः स्वभावेन सर्व्वधर्म्मस्वभावं प्रतिपादयितुं अभेद्यज्ञाननिगदतां धर्म्मोदयस्य बोधयितुं मूर्द्धाधोभागे च वज्रावलीयुगलमालिनी। त्रिधातुकस्वभावकूटागारतामस्य स्थापयितुं हारार्धहारप्रकार अत एव पञ्चतथागताङ्कितः शून्यताकरुणाभिन्नज्ञानकारणतां आवेदयितुमपरि[णत]प्रज्ञामुखाख्यानम्।
अस्य च धर्म्म धातुस्वरूपस्य ज्ञानस्य वैरोचनादिपञ्चतथागतात्मकतां च रूपादिपञ्चस्कन्धस्वभावतां च पृथिव्यादिपञ्चधातुरूपतां च कथयितुं ऊर्द्धं पञ्चारविरचना। अत्रापि मध्यस्थिताराभिमुखाद्यभिसन्धानं पूर्व्ववत्। अथाभिषेकमनया स्वनन्त्या वज्रघण्टया कुर्व्वीत। अनुत्तराशेषधर्म्मबोधाद् विकारकं इह प्राधान्यस्यापनाय हेतुकताप्रतिपादनाय च कारणभूतमपि वज्रघण्टाभिषेकमुल्लङ्घ्य प्रथमं वज्राभिषेकदानम्। सर्व्वधर्म्मा नासता इति प्रतिपादनार्थं भविष्यन्मुनीन्द्रपदोचितनामनिदानावदानार्थं च पूर्व्व नामव्यपनयेन स्वदेवताकुलगोत्रानुसारेण नामाभिषेकः। आचार्य्याभिषेकश्च वज्रसमय-घण्टासमय-मुद्रासमय-भव्यतानुज्ञा-व्रतव्याकरणाश्वासलक्षणः। इतः प्रभृति असंस्कृतो भेदयुगनद्धबाहिबो[धि]धर्म्मसमयस्त्वं इति बोधयितुं वज्रसमयः,चतुरशीतिधर्म्मस्कन्धसहस्रपरस्त्वमितिप्रतिपादनाय घण्टासमयः,स्वेष्टदेवतास्वभावस्त्वमिति स्थापयितुं मुद्रासमयः। मण्डलतत्त्वं मण्डलविशुद्धिलक्षणं देवतातत्त्वम् देवताविशुद्धिलक्षणं आचार्य्यपरिकर्म्म च मण्डलसाधनज्ञानं पञ्चप्रदीपं चामृतभक्षणं च भव्यतातत्त्वं च नैःस्वाभाव्यमेषामुत्पन्नक्रमपक्षतः धर्म्मचक्रप्रवर्त्तनार्थमनुज्ञा। बाह्यव्रतनिराकरणार्थं वज्रव्रतदानं पृथिव्यादिस्वभावतासूचनाय व्याकरणम्। तथा हि भुवो धरादेः स्वः स्वरूपं भूर्भूया इति हि भूर्भुवः स्वरित्यस्यार्थः। सर्वावरणविनिर्मुक्तः सर्व्वबुद्धबोधिसत्त्वसम[य]स्त्वं इतः प्रभृति बोधनार्थमाश्वासः।
प्रज्ञाश्रद्धाक्षेत्रीकरणार्थं समयरक्षणार्थं च समानकालोभयसम्पादितबोधिचित्तप्रदानं गुह्याभिषेकः। प्रज्ञोपायगुह्याभ्यां दीपयत इति व्युत्पत्तिः। प्रज्ञाज्ञानमित्यत्र व्युत्पत्तिद्वयम्;प्रज्ञया ज्ञानम्,प्रज्ञैव बाह्यज्ञानम्। तत्र ग्राह्यग्राहकाकारधारणी बुद्धिश्चतुर्धातुपञ्चस्कन्धस्वरूपषद्धिषयात्मकाङ्गनास्वभावा प्रज्ञा। तस्या निमित्तभूताया बोधिचित्तज्ञानमिति पूर्व्वा व्युत्पत्तिः। आकारद्वयशून्या सैव विज्ञानमित्यपरा व्युत्पत्तिः। प्रज्ञाज्ञानलक्षितसप्ताङ्गयुक्तसाध्यं चतुर्थार्थमित्येके। प्रज्ञाज्ञानमेव अभ्यस्यमानशरदमलगगनसङ्काशं चतुर्थार्थमित्यपरे। प्रज्ञाज्ञानमेव प्रकृतिरूपं विकाररूपं प्रकृतिसमुत्पादात्मकं युगनद्धाद्वयवाहिसुविशुद्धस्वभावं चतुर्थार्थमित्यपरे। पक्षान्तराणि च विस्तरभया न्नोच्यन्ते। अतिगुह्यसेकसंग्रहविधानमिलितेन पुण्ययुतश्लो[के]न निखिलजगतोऽस्तु विमलस्फुटसुगतसुभाषिते क्षान्तिः।
समाप्तश्चायं सेकतान्वयसंग्रह इति। कृतिरियं पण्डितावधूतश्री अद्वयवज्रपादानामिति॥
The rights of the materials herein are as indicated by the source(s) cited. Rights in the compilation, indexing, and transliteration are held by University of the West where permitted by law. See Usage Policy for details.
Subscribe to our newsletter for latest updates about the canon text of our project


text:
सूत्रम्
पन्थो ण नित्यम्॥ ५।१।७५
काशिका-वृत्तिः
पन्थो ण नित्यम् ५।१।७६
नित्यग्रहणं प्रत्ययार्थविशेषणम्। पथः पन्थ इत्ययम् आदेशो भवति णश्च प्रत्ययो नित्यं गच्छति इत्यस्मिन् विषये। पन्थानं नित्यं गच्छति पान्थो भिक्षां याचते। नित्यम् इति किम्? पथिकः।
न्यासः
पन्थो ण नित्यम्?। , ५।१।७५
"नित्यग्रहणम्()" इत्यादि। अथ वाक्यनिवृत्त्यर्थं कस्मान्न भवति? पन्थशब्दस्य वाक्यासमवायित्वात्()। स हि प्रत्ययसन्नियोगेन विधीयते, न वाक्येन समवैति। ननु च पथिन्शब्देन वाक्यं मा भूदित्येवमर्थं नित्यग्रहणं स्यात्()? नैतदस्ति; यदि तदेवमर्थं स्यात्? पूर्वसूत्र एव कृतं स्यात्()--यत्र पथिन्शब्दः श्रुयते। इह तु करणे प्रत्ययार्थविशेषणं विज्ञायते॥
बाल-मनोरमा
पन्थो ण नित्यम् १७१७, ५।१।७५
पन्थो ण नित्यम्। पथ इत्यनुवर्तते, गच्छतीति च। नित्यमिति गच्छतीत्यत्रान्वितं प्रत्ययार्थप्रविष्यमेव, नतु विधानान्वितं सत् महाविभाषानिवृत्त्यर्थम्। द्वितीयान्तात्पथिन्शब्दान्नित्यं गच्छतीत्यर्थे णप्रत्ययः स्यात्, प्रकृतेः पन्थादेशश्चेत्यर्थः। भाष्ये तु नित्यग्रहणं प्रत्याख्यातम्।
तत्त्व-बोधिनी
पन्थो ण नित्यम् १३२६, ५।१।७५
पन्थो ण। पथः "पन्थ"इत्ययमादेशः स्याण्णश्च प्रत्ययः। नित्यग्रहणमिह प्रत्ययार्थविशेषणं , न तु वाक्यनिवृत्त्यर्थमित्याशयेनाह---नित्यं गच्छतीति। नित्यमिति किम्()। पथिकः। भाष्ये तु नित्यग्रहणं प्रत्याख्यातम्। इहं हि भाष्याशयः---नित्यं पन्थानं गच्छतीत्यर्थोऽत्र यद्यपि संभवति, तथापि नात्रैवार्थे पान्थशब्दस्य प्रयोग इष्यते, कदाचिद्गच्छत्यपि तत्प्रयोगात्। न चैवमपि विग्रहवाक्यनिवृत्त्यर्थं नित्यग्रहणमस्त्विति शङ्क्यम्। शिष्टप्रयोगे विग्रहवाक्यस्य दर्शनादिति। उत्तरपथेन। चकारेण गच्छतीति प्रत्ययार्थः समुच्चीयते।


text:
प. सुजनजीवन राम सुगुणभूषण राम
अ. भुजगभूषणार्चित बुध जनावनात्मज
वन्दित श्रित चन्दन दश तुरंग मामव (सुजन)
च. चारु नेत्र श्री कळत्र श्रीरम्य गात्र
तारक नाम सु-चरित्र दशरथ पुत्र
तारकाधिपानन धर्म पालक
तारय रघुवर निर्मलत्यागराजसन्नुत (सुजन)
प. सुजनजीवन राम सुगुणभूषण राम
अन्वयः — हे सुजनजीवन | हे राम | हे सुगुणभूषण | हे राम |
भावार्थः — हे राम | त्वं उत्तमजनानां जीवनम् असि | त्वं उत्तमगुणैः भूषितः असि |
समासाः
- सुजनजीवन = सुजनानां जीवनं यस्मिन् सः सुजनजीवनः, सम्बोधने सुजनजीवन|
- सुगुणभूषण = सुगुणाः एव भूषणाः यस्य सः सुगुणभूषणः, सम्बोधने सुगुणभूषण|
अ. भुजगभूषणार्चित बुधजनावनात्मज-
वन्दित श्रितचन्दन दशतुरङ्ग मामव (सुजन)
अन्वयः — हे भुजगभूषणार्चित | हे बुधजनावन | हे आत्मजवन्दित | हे श्रितचन्दन | हे दशतुरंग | त्वं माम् अव |
भावार्थः — हे राम | सर्पैः भूषितः शङ्करः त्वाम् अर्चयति | त्वं धीमतां रक्षकः असि | आत्मजः ब्रह्मा तव वन्दनं करोति | ये जनाः त्वयि आश्रयम् इच्छति तेषां मनसि चन्दनः इव त्वं शीतलतां उत्पादयति | त्वं दशतुरङ्गैः युक्तस्य रथस्य स्वामीनः दशरथस्य इक्ष्वाकुवंशे जातः असि | त्वं मां रक्षतु |
समासाः
- भुजगभूषणार्चित
- भुजगाः एव भूषणानि यस्य सः, भुजगभूषणः
- भुजगभूषणेन अर्चितः भुजगभूषणार्चितः, सम्बोधने भुजगभूषणार्चित
- बुधजनावन
- बुधाः ते जनाः बुधजनाः
- बुधजनानां आवनः बुधजनावनः, सम्बोधने बुधजनावन
- आत्मजवन्दित
- आत्मना जनितः आत्मजः
- आत्मजेन वन्दितः आत्मजवन्दितः, सम्बोधने आत्मजवन्दित
- श्रितचन्दन
- श्रितानां चन्दनः श्रितचन्दनः, सम्बोधने श्रितचन्दन
- दशतुरङ्ग
- दश तुरङ्गा: यस्मिन् सन्ति इति दशतुरङ्ग: (अत्र रथ:। )
दशतुरङ्ग: (दशतुरङ्गैः युक्तः रथः) यस्य रथ: सः, दशतुरङ्गः (दशरथः)
दशतुरङ्गस्य कुले भवः , दशतुरङ्गः दशतुरङ्ग ,सम्बोधने दशतुरङ्ग
- दश तुरङ्गा: यस्मिन् सन्ति इति दशतुरङ्ग: (अत्र रथ:। )
च. चारुनेत्र श्रीकलत्र श्रीरम्यगात्र
तारकनाम सुचरित्र दशरथपुत्र
तारकाधिपानन धर्मपालक
तारय रघुवर निर्मल त्यागराजसन्नुत (सुजन)
अन्वयः — चारुनेत्र श्रीकलत्र श्रीरम्यगात्र तारकनाम सुचरित्र दशरथपुत्र तारकाधिपानन धर्मपालक रघुवर निर्मल त्यागराजसन्नुत | त्वं मां तारय |
भावार्थः — हे राम |तव नेत्रयोः चारुत्वमस्ति | त्वं श्रियः पतिः असि | लक्ष्मीः तव शरीरे रमयते | तव नाम रामनामतारकं भूत्वा भवसागरं तरितुम् अस्माकम् उपायः भवति | तव मुखं तारकाणां अधिपस्य चन्द्रस्य इव अस्ति | त्वं धर्मं पालयति | त्वं रघुवंशराजानां श्रेष्ठः असि | त्वयि दोषः नास्ति | त्वं त्यागराजेन सम्यक् वन्दितः अस्ति | यथा अहम् अस्मिन् भवसागरात् मुक्तः भवामि तथा कुरु |
समासाः
- चारुनेत्र
- चारू नेत्रे यस्य सः चारुनेत्रः, सम्बोधने चारुनेत्र
- श्रीकलत्र
- श्रीः कलत्रं यस्य सः श्रीकलत्रः, सम्बोधने श्रीकलत्र
- श्रीरम्यगात्र
- रम्यं गात्रं यस्य सः रम्यगात्रः
- श्रियः रम्यगात्रः श्रीरम्यगात्रः, सम्बोधने श्रीरम्यगात्र
- तारकनाम
- तारकं नाम यस्य सः तारकनामः, सम्बोधने तारकनाम
- सुचरित्र
- सुष्ठु चरित्रं यस्य सः सुचरित्रः, सम्बोधने सुचरित्र
- दशरथपुत्र
- दशरतस्य पुत्रः दशरथपुत्रः, सम्बोधने दशरथपुत्र
- तारकाधिपानन
- तारकाणां अधिपः तारकाधिपः
- तारकाधिपस्य आननं यस्य सः तारकाधिपाननः, सम्बोधने तारकाधिपानन
- धर्मपालक
- पालनं करोति इति पालकः
- धर्मस्य पालकः धर्मपालकः, सम्बोधने धर्मपालक
- रघुवर
- रघुषु वरः रघुवरः, सम्बोधने रघुवर
- निर्मल
- मलं न वर्तते यस्मिन् इति निर्मलः, सम्बोधने निर्मल
- त्यागराजसन्नुत
- सम्यक् नुतः सन्नुतः
- त्यागराजेन सन्नुतः त्यागराजसन्नुतः, सम्बोधने त्यागराजसन्नुत
Reference:


text:
सूत्रम्
विभाषा लुङ्लृङोः॥ २।४।५०
काशिका-वृत्तिः
विभाषा लुङ्ल्̥ङोः २।४।५०
लुगि ल्̥ङि च परत इङो विभाषा गाङादेशो भवति। आदेशपक्षे गाङ् कुटादिभ्यो ऽञ्णिन् डित् १।२।१
इति ङित्त्वम्, घुमास्थागापाजहातिसां हलि ६।४।६६
इति ईत्वम्। अध्यगीष्ट, अध्यगीषाताम्, अध्यगीषत। न च भवति। अध्यैष्ट, अध्यैषाताम्, अध्यैषत। ल्̥ङि खल्वपि अध्यगीष्यत, अध्यगीष्येताम्, अध्यगीष्यन्त। न च भवति। अध्यैष्यत, अध्यैष्येताम्, अध्यैष्यन्त।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
विभाषा लुङॢङोः ५८९, २।४।५०
इङो गाङ् वा स्यात्॥
न्यासः
विभाषा लुङ्लृङोः। , २।४।५०
"अध्यैष्ट" इति। "आडजादीनाम्" ६।४।७२
इत्याट्। "आटश्च" ६।१।८७
इति वृद्धि।
बाल-मनोरमा
विभाषा लुङ्लृङोः २९१, २।४।५०
विभाषालुङ्लृङोः। शेषं पूरयति-- इङोगाङ्वा स्यादिति। "इङश्चे"त्यतो, "गाङ् लिटी"त्यतश्च तदनुवृत्तेरितिभावः। सिचि अधि अ गा स् त इति स्थिते ---
बाल-मनोरमा
आगस्त्यकौण्डिन्ययोरगस्तिकुण्डिनच् ११३६, २।४।५०
आगस्त्य। अगस्तयः। कुण्डिना इति। अगस्त्यशब्दादृष्यणो लुक्। प्रकृतेरगस्त्यादेशः। कौण्डिन्यशब्दो गर्गादियञन्तः। बहुत्वे यञो लुक्। प्रकृतेः कुण्डिनादेशश्च। "यस्कादिभ्यो गोत्रे" इत्यारभ्य "आगस्त्यकौण्डिन्ययोः" इत्यन्तं द्वैतीयीकम्। अथ प्रकृतं चातुर्थिकम्-।
तत्त्व-बोधिनी
आगस्त्यकौण्डिन्ययोरगस्तिकुण्डिनच् ९४७, २।४।५०
आगत्स्य। आगस्त्यशब्दादृष्यण्। , कुण्डिनीशब्दात्तु गर्गाद्यञ। ननु कुण्डिनीशब्दस्य यञि "भस्याढे"इति पुंवद्भावे "नस्तद्धिते"इति टिलोपः प्राप्नोति। न च "संयोगादिश्चे"ति प्रकृतिभावः शङ्क्यः, "अणी"ति तत्रानुवर्तनात्। मैवम्। अस्मादेव निपातनात्तम्याऽप्रवृत्तेः कौण्डिन्यः सिध्यति। चकारस्त्वन्तोदात्तार्थः। मध्योदात्तोहि कुण्डिनीशब्दः। कुण्डमस्त्यस्या इति मत्वर्थीयस्यनेरुदात्तत्वादादेशस्यापि कुण्डिनशब्दस्यान्तरतम्यान्मध्योदात्तत्वात्। अवशिष्टस्य प्रकृतिभागस्येति। न च प्रत्ययविशिष्टस्यादेशमात्रम विधीयतां किं लुग्विधानेनेति वाच्यम्, अगस्तीयाश्छात्रा इत्यनापत्तेः, लुकि हि सति "गोत्रेऽलुगची"ति लुकि प्रतिषिद्धे वृद्धत्वाच्छः सिध्यति। प्रत्ययविशिष्टस्यादेशविधौ तु वृद्धत्वापगमे शौषिको।ञणेन स्यात्। कौण्डिनाश्छात्रा इति तूभयथापि सिद्द्यत्येव। छापवादस्य "कण्वादिभ्यो गोत्रे" इत्यण्()प्रत्ययस्य प्रवृत्त्या तत्र विशेषाऽभावात्।


text:
सूत्रम्
तेनैकदिक्॥ ४।३।११२
काशिका-वृत्तिः
तेन एकदिक् ४।३।११२
तेन इति तृतीयासमर्थादेकदिकित्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति। एकदिक् तुल्यदिक् समानदिकित्यर्थः। सुदाम्ना एकदिक् सौदामनी विद्युत्। हैमवती। त्रैककुदि। पैलुमूली। तेन इति प्रकृते पुनः समर्थविभक्तिग्रहणं छन्दो ऽधिकारनिवृत्त्यर्थम्। पूर्वत्र हि छन्दो ऽधिकारात् तद्विषयता साध्यते।
न्यासः
तेनैकदिक्। , ४।३।११२
"तेन"इति। "तुल्यार्थैरतुलोपमाभ्याम्" २।३।७२
इति तृतीया। "सौदामनी" इति। "अन्" ६।४।१६७
इति प्रकृतिभावाट्टिलोपाद्यभावः।
ननु च तेनेति प्रकृतमेव,तत्किमर्थं पुनरिह तृतीया समर्थविभक्तिरुपादीयते?
इत्याह-- "तेनेति प्रकृते" इत्यादि। पूर्वत्र हि तेनेति छन्दोऽधिकारसम्बद्धम्, अतस्तदनुवृत्तौ तस्याप्यनुवृत्तिः स्यात्। तस्माच्छन्दोऽधिकारनिवृत्तयेपुनरिह तृतीया समर्थविभक्तिरुपादीयते। किमर्थः पुनश्छन्दोऽधिकारः पूर्वत्र क्रियते?
इत्याह-- "पूर्वत्र" इत्यादि। पूर्वेषु योगेषु च्छन्दोऽधिकारात् तद्विषयता साध्यते। तस्मात् तत्र च्छन्दोऽधिकारः कत्र्तव्यः। त()स्मस्तु क्रियमाणे तन्निवृत्त्यर्थं इह च यत्न आस्थेयः छन्दस्येव प्रत्ययः स्यात्॥
बाल-मनोरमा
तेनैकदिक् १४७१, ४।३।११२
तेनैकदिक्। सहार्थे तृतीया। एका दिक् अधिकरणात्मिका यस्य तदेकदिक्। तेन सह एकस्यां दिशि विद्यमानमित्यर्थे तृतीयान्ताद्यथाविहितं प्रत्ययाः स्युरित्यर्थः। सौदामनीति। अणि "अ"निति प्रकृतिभावान्न टिलोपः।
तत्त्व-बोधिनी
तेनैकदिक् ११५०, ४।३।११२
तेनैकदिक्। तृतीयान्तादेकदिगित्यर्थे अमादयः स्युः। एकदिक्। समाना दिगित्यर्थः। पुनस्तेनेत्युक्तिश्छन्दोऽदिकारनिवृत्त्यर्था। सौदामनीति। "अन्िति प्रकृतिभावान्न टिलोपः। "तडित्सौदामिनी विद्युदि"त्यमरः।


text:
ओँ अर्हँ
सद्गुरुभ्यो नमः
अथाष्टम उभयनियमारः ।
भावाभावभावनायां यदि भावो विधिरभावो विशेषः, स च पराभाव इष्टो
न स्वरूपस्यैव विशेषः, ततस्तदभावे स्वत्वं परत्वं चाव्यवस्थितं परत्वाभावविशेष
तुल्यत्वात् । ततश्च द्वयोरपीतरेतरात्मापत्तेः स्वपरविशेषत्वाभावे भावाभावयो
र्भेदेनोपनिपातो न स्यात् स्वतोऽप्यसत्त्वं परतश्च सत्त्वं स्यात् ।
इदमिह सम्प्रधार्यम्--किमेतौ भावाभावौ द्वावपि प्रधानौ, भावः प्रधानं
विशेष उपसर्जनम्, विशेषः प्रधानं भाव उपसर्जनम्, उभयमुपसर्जनम् ? यदि
द्वावपि प्रधानौ ततस्तयोरङ्गाङ्गिभावो न स्यात् परस्परानपेक्षत्वादपरार्थत्वात् प्रधान
त्वाद् विजिगीषुवत् । घटो घटभावेन स्वेनैव भवति न पटादिभावेन नाभावेन वा,
विधि-नियमभङ्गसमस्तवृत्तिसत्यत्वप्रतिपादनाधिकारे पूर्वनयदृष्टावपरितुष्टेरुत्तरनयसमारम्भः, तद्यथा—
भा5733वाभावभावनायामित्यादि । यदि भावाभावात्मकं वस्त्विति भावो विधिरभावो विशेषः, स च
पराभाव इष्टो न स्वरूपस्यैव भावस्य विशेषो नियम इति, ततस्तदभावे स्वगतविशेषाभावे परस्यापि
स्वगतविशेषाभावे स्वत्वं परत्वं चाव्यवस्थितम्, परत्वाभावविशेषतुल्यत्वात् । स्वं स्वं न भवति
पराभावविशेषत्वात् परवत्, पराभावविशेषत्वं वस्तुत्वात् स्ववत् स्वभावविशेषशून्यत्वात् । परमपि परं न
भवति स्वभावविशेषशून्यत्वात् स्ववत्, पराभावविशेषत्वात् पूर्ववत् पक्षे धर्मसिद्धिः । ततश्च द्वयोरपि
स्वपरयोरितरेतरात्मापत्तेः स्वस्य स्व5734त्वं परस्य च परत्वम् इत्येष विशेषो नास्ति । सति च स्वपरविशेष
त्वाभावे भावाभावयोः सामान्यविशेषयोर्भेदेनोपनिपातो न स्या5735त् । न स्यात् इति स5736म्भावनया,
मा मुखनिष्ठुरं वोचमिति । एवमैक्यापत्तिरनयोः । नैक्यापत्तिरेव, किं तर्हि ? सङ्करोऽपीत्यत आह —
स्वतोऽप्यसत्त्वं भावितार्थमेव, अपिशब्दात् परतोऽसत्त्वं त्वदभ्युपगतमेव, परतश्च सत्त्वं स्यात्,
अनिष्टं चैतत् ।
किञ्चान्यत्, इदमिह सम्प्रधार्यम्--किमेतौ भावाभावौ द्वावपि प्रधानौ विजिगीषू इवान्यो
न्यनिरपेक्षौ, भावः प्रधानं विशेष उपसर्जनम्, विशेषः प्रधानं भाव उपसर्जनम्, उभयमुप
सर्जनम् ? इति । चतुर्षु विकल्पेषु त्रीन् विकल्पान् व्युदस्य भावोपसर्जनं विशेषप्रधानं नयस्यास्य मतं
स5737मर्थयिष्यामः । तत्र तावद् यदि द्वावपीत्यादि उभयप्राधान्येऽनिष्टापादनं यावद् विजिगीषुवदिति ।


text:
चण्डिकाष्टकम् :- chandi astak :- सहस्रचन्द्रनित्दकातिकान्त- चन्द्रिकाचयै- दिशोऽभिपूरयद् विदूरयद् दुराग्रहं कलेः | कृतामलाऽवलाकलेवरं वरं भजामहे महेशमानसाश्रयन्वहो महो महोदयम् || १|| […]
ganga stotram
गंगास्तोत्र :- Ganga stotram :- देवि सुरेश्वरि भगवति गंगे त्रिभुवनतारिणि तरल तरंगे | शंकर मौलिविहारिणि विमले मम मति रास्तां […]
gangashtakam
gangashtakam :- ||श्री गंगाष्टकम् || ॐ भगवति तव तीरे नीरमात्राशनोऽहं विगतविषयतृष्णः कृष्णमाराधयामि | सकलकलुषभंगे स्वर्गसोपानगंगे तरलतरतरंगे देवि गंगे प्रसीद ||१|| […]
ganga sahasranama stotram
ganga sahasranam stotram :- श्री गंगा सहस्रनाम स्तोत्रम् :- अगस्त्युवाच . विनास्नानेनगंगायानृणांजन्मनिरर्थकम् .उपायांतरमस्त्यन्योनिस्नानफलंलभेत् .. १.. अशक्तानांचपंगूनामालस्योपहतात्मनाम् .दूरदेशांतरस्थानांगंगास्नानंकथंभवेत् .. २.. […]
Name of the Dwadash Jyotirlinga
Names of the Dwadash Jyotirlinga :- द्वादश ज्योतिर्लिंगा के नाम :- सोराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम| उज्जयिन्यां महाकालमोंकारममलेश्वरम || […]
gori dashkam
गौरीदशकम् .. .. श्रीः .. .. गौरीदशकम् .. gori dashkam :- लीलालब्धस्थापितलुप्ताखिललोकां लोकातीतैर्योगिभिरन्तश्चिरमृग्याम् . बालादित्यश्रेणिसमानद्युतिपुञ्जां गौरीममम्बामम्बुरुहाक्षीमहमीडे .. १.. प्रत्याहारध्यानसमाधिस्थितिभाजां नित्यं […]
gorya ashtotar shat nam Stotram
गौर्याष्टोत्तरशतनामस्तोत्रम् .. gorya ashtotar shat nam Stotram :- .. अथ गौर्याष्टोत्तरशतनामस्तोत्रम्.. .. दत्तात्रयेण गौर्याष्टोत्तरशतनामस्तोत्रोपदेशवर्णनम्.. इति श्रुत्वा कथां पुण्यां गौरीवीर्यविचित्रिताम् . […]
gori ashtotarshat namawali
गौर्यष्टोत्तरशत नामावलिः .. gori ashtotarshat namawali :- ॐ महामनोन्मणीशक्त्यै नमः .. ॐ शिवशक्त्यै नमः .. ॐ शिवंकर्यै नमः .. ॐ […]
gayatri sahasranamawali
गायत्री सहस्रनामावली :- gayatri sahasranam :- १ ॐ *अचिन्त्यलक्षणायै नमः | २ ॐ अव्यक्तायै नमः | ३ ॐ अर्थमातृमहेश्वर्यै नमः […]
gayatri sahasranama stotram
. श्री गायत्री सहस्रनाम स्तोत्रम् देवी भागवतांतर्गत .. gayatri sahasranama stotram:- नारद उवाच – भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद . श्रुतिस्मृतिपुराणानां रहस्यं त्वन्मुखाच्छ्रुतम् […]


text:
86 इत्यादावपक्षपातेन सर्वनायिकासु प्रतिपत्त्युपनिबन्धनात् । तथा च भरतः—
सुमानुषस्येति । शोभनस्य मानुषस्य । मानुषशब्दादण्प्रत्ययेऽपे मानुषमित्येव रूपं भवतीति । गूढविप्रियकारित्वाविशेषेऽपि दक्षिणत्वेनैव व्यवहारे किं कारणमित्यभिप्रेत्य पृच्छति किमवस्थः पुनरिति । नाटिकानायक इति विशिंषन् उभयनायिकावत्त्वं तस्यावश्यंभावीति ब्रूते । प्रष्टा स्वाभिप्रायमभिव्यनक्ति ननु चेति537 । नन्वेकस्य538 ज्येष्ठायां दाक्षिण्यमेव, कनिष्ठायां तु स्नेह एव । तत्राह न चेति । एकस्याविरुद्धमनेकनायिकाङ्गीकारमेव तर्शयति महाकविप्रबन्धेषु चेति । नन्वनेन ग्रन्थेन कनिष्ठायां कथमसाधारणस्नेहो निषिद्धः । तत्राह अनुरागं न याति न मदनस्य वशमेतीत्यनेनेति ।
सहायानाह—
प्रागुक्तप्रासङ्गिकेतिवृत्तविशेषः पताका । तन्नायकः पीठमर्दः प्रधानेतिवृत्तनायकस्य सहायः । यथा मालतीमाधवे मकरन्दः, रामायणे सुग्रीवः ।


text:
सूत्रम्
अस्यतिवक्तिख्यातिभ्यः अङ्॥ ३।१।५२
काशिका-वृत्तिः
अस्यतिवक्तिख्यातिभ्यो ऽङ् ३।१।५२
असु क्षेपने, वच परिभाषणे ब्रूञादेशो वा, ख्या प्रकथने चक्षिङादेशो वा, एभ्यः परस्य च्लेरङादेशो भवति कर्तृवाचिनि लुगि परतः। अस्यतेः पुषादिपाठादेवाङि सिद्धे पुनर् ग्रहणम् आत्मनेपदार्थम्। पर्यास्थत, पर्यास्थेताम्, पर्यास्थन्त। वक्ति अवोचत्, अवोचताम्, अवोचन्। ख्याति आख्यत्, आख्यताम्, आख्यन्। कर्तरि इति किम्? पर्यासिषातां गावौ वत्सेन।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ् ६००, ३।१।५२
एभ्यश्चलेरङ् स्यात्॥
न्यासः
अस्यतिवक्तिख्यातिभ्यऽङ्। , ३।१।५२
"ब्राऊञादेशो वा" इति। ब्राऊवो वचिः" २।४।५३
इति। "चक्षिङादेशो वा" इति। " चक्षिङः ख्याञ्" २।४।५४
इति। "पर्यास्थत" इति। "उपसर्गादस्यत्यूह्रोर्वचनम्" (वा।४९) इत्युपसंख्यानात्मनेपदम्। "अस्यतेस्थुक्" ७।१।१७
। "अवोचत्" इति। "वच उम्" ७।४।२०
"आख्यत्" इति। पूर्ववदाकारलोपः॥
बाल-मनोरमा
अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ् २६९, ३।१।५२
अस्यतिवक्ति। "च्लेः सिजित्यतश्च्लेरित्यनुवर्तते। तदाह--एभ्यश्च्लेरिति। अस्यत् अस्यतेति। यत्वपक्षे रूपम्। आल्लोपः। ञित्त्वादुभयपदित्वादात्मनेपदेऽपि रूपम्। क्शादेशपक्षे परस्मैपदपक्षे तु आह-- अक्शासीदिति। अङ्()विधौ ख्यातीति आत्मनेपदे लुङि रूपम्। अक्शासातामित्यादि। अख्यास्यत् अख्यास्यत। अक्सास्यत्। अक्शास्यत। वर्जने क्शाञ् नेष्ट इति। इत्येतत्पर्यन्ता इत्यर्थः। ईर् गसाविति। सेट्। ईर्ते इति। ईराते ईरते। ईर्षे ईराधेईर्ध्वे। ईरे ईर्वहे ईर्महे। ईराथामित्यपि ज्ञेयम्। ईध्र्वमिति। ई रै ईरावहै ईरामहै। ऐर्त ऐराताम् ऐरत। ऐर्याः ऐराथाम् ऐध्र्वम्। ऐरि ऐर्वहि ऐर्महि। ईरीत। ईरिषीष्ठ। ऐरिष्ठ। ऐरिष्यत। ईड स्तुतौ। ईद्वे इति। तकारस्य ष्टुत्वेन टः, जस्य चर्त्वेन ट इति भावः। ईडाते ईडते। ईड्-से इति स्थिते सार्वधातुकत्वादिडागमे अप्राप्ते--
तत्त्व-बोधिनी
अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ् २३५, ३।१।५२
वक्तीति। "ब्राउवो वचिः" "वच परिभाषणे" इति उभयोग्र्रहणम्। ईर। ईरिता। ईरिष्यते। लङि। एर्त। ऐराताम्। ऐरत। ऐरि। ऐर्वहि। ऐर्महि।


text:
सूत्रम्
इङश्च॥ ३।३।२१
काशिका-वृत्तिः
इङश् च ३।३।२१
इङो धातोः घञ् प्रत्ययो भवति। अचो ऽपवादः। अध्यायः। उपेत्यास्मादधीते उपाध्यायः। अपादाने स्त्रियाम् उपसङ्ख्यानं तदन्ताच् च वा ङीष्। उपाध्याया, उपाध्यायी। शृ̄ वायुवर्णनिवृतेषु। शारो वायुः। शारो वर्णः। शारो निवृतम्। गौरिवाकृतनीशारः प्रायेण शिशिरे कृशः।
न्यासः
इङश्च। , ३।३।२१
"अचोऽपवादः" इति। "एरच्" ३।३।५६
इति प्राप्तोस्योत्तरस्यापीवर्णान्ताद्घञ् विधीयमानोऽच एवापवादो वेदितव्यः। "अध्यायः" इति। कर्मणि घञ्।
"तदन्ताच्च वा ङीष्" इति। योऽयमपादाने घञ् तदन्तान्ङीष् प्रतिपाद्यः। तत्रेदं प्रतिपादनम्-- "वोतो गुणवचनात्" ४।१।४४
इत्यत्र वेति योगविभाघः कत्र्तव्यः, तेनापादाने स्त्रियामिङो यो घञ् विहितस्तदन्तान्ङीष् भविष्यतीति। यदा च पुंयोगो न विवक्ष्यते तदा ङीष् प्रतिपाद्यः। यदा तूपाध्यायस्य स्त्रीति पुंयोगो विवक्ष्यते तदा "पुंयोगादाख्यायाम्" ४।१।४८
इत्येव ङीष् सिद्धः। उपेत्याधीयतेऽस्या उपाध्यायी।
"शृ वायुवर्णनिवृतेषु" इति। "शृ हिंसायाम्" (धा।पा।१४८८) - अस्माद्वाय्वादिषु वाच्येषु घञ् प्रतिपाद्यः। प्रतिपादनं तु तमेव चकारमनुक्तसमुच्चयार्थम्, "कृत्यल्युटो बहुलम्" ३।३।११३
इति बहुलग्रहणं वाऽऽश्रित्य कत्र्तव्यम्। निवृत्तम् = निवारणम्। शीतादिदुःखोपशमहेतुर्निवारणमुच्यते।
"अकृतनीशारः" इति। अकृतशीतनिवारण इत्यर्थः। पूर्ववदुपसर्गस्य दीर्घत्वम्॥
तत्त्व-बोधिनी
इङश्च १५२०, ३।३।२१
उपेत्येति। गुरुसमीपमेत्येत्यर्थः। अपादान इति। पुरस्तादपवादन्यायेन इङश्चेत्यस्याऽच एवापवादत्वात्स्त्रियां तु क्तिन् स्यादिति तद्बाधनायाऽयमारम्भः। "घञनुक्रमणमजपोर्विषये" इति वचनात्स्त्रियां घञ् न स्यादिति स्त्रियाङ्ग्रहणम्। उपाध्यायेति। यां स्वयमद्यापयति तस्यामिदं रुपद्वयम्। पुंयोगे तु ङीषेव। आनुगागमश्च पाक्षिक इत्युक्तम्। करणे क्त इति। वृञ् वरण इत्यस्मादित्यर्थः। नीशार इति। "उपसर्गस्य घञी"ति दीर्घः। ननु "प्रदक्षिणप्रसव्यगामिनां शाराणा"मिति कथं प्रयोगः?, "वायुवर्णे" इत्यर्थपरिगणनादिति चेत्। अत्राहुः-- अतएव वार्तिकप्रयोगादक्षेष्वपि शृणातेर्घञिति।


text:
सूत्र ४१
परात्तु तच्छ्रुते: ॥४१॥
परात्तु तच्छ्रुते: ।
यदिदमविद्यावस्थायामुपाधिनिबन्धनं कर्तृत्वं जीवस्याभिहितं तत्किमपेक्ष्येश्वरं भवत्याहोस्विदीश्वरापेक्षमिति भवति विचारणा ।
तत्र प्राप्तं तावन्नेश्वरमपेक्षते जीव: कर्तृत्व इति ।
कस्मात् । अपेक्षाप्रयोजनाभावात् ।
अयं हि जीव: स्वयमेव रागद्वेषादिदोषप्रयुक्त: कारकान्तरसामग्रीसंपन्न: कर्तृत्वमनुभवितुं शक्नोति ।
तस्य किमीश्वर: करिष्यति ।
न च लोके प्रसिद्धिरस्ति कृष्यादिकासु क्रियास्वनडुहादिवदीश्वरोऽपरोऽपेक्षितव्य इति ।
क्लेशात्मकेन च कर्तृत्वेन जन्तून्संसृजत ईश्वरस्य नैर्घृण्यं प्रसज्येत ।
विषमफलं चैषां कर्तृत्वं विदधतो वैषम्यम् ।
ननु वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वादित्युक्तम् ।
सत्यमुक्तं सति त्वीश्चरस्य सापेक्षत्वसंभवे ।
सापेक्षत्वं चेश्वरस्य संभवति सतोर्जन्तूनां धर्माधर्मयोस्तयोश्च सद्भाव: सति जीवस्य कर्तृत्वे ।
तदेव चेत्कर्तृत्वमीश्वरापेक्षं स्यात्किंविषयमीश्वरस्य सापेक्षत्वमुच्येत ।
अकृताभ्यागमश्चैवं जीवस्य प्रसज्येत ।
तस्मात्स्वत एवास्य कर्तृत्वमिति ।
एतां प्राप्तिं तुशब्देन वावर्त्य प्रतिजानीते ।
परादितिं ।
अविद्यावस्थायां कार्यकरणसंघाताविवेकदर्शिनो जीवस्याविद्यातिद्यातिमिरान्धस्य सत: परस्मादात्मन: कर्माध्यक्षात्सर्वभृताधिवासात्साक्षिणश्चेतयितुरीश्वरात्तदनुज्ञया कर्तृत्वभोक्तृत्वलक्षणस्य संसारस्य सिद्धिस्तदनुग्रहहेतुकेनैव च विज्ञानेन मोक्षस्य सिद्धिर्भवितुमर्हति ।
कुत: । तच्छ्रुते: ।
यद्यपि दोषप्रयुक्त: सामग्रीसंपन्नश्च जीवो यद्यपि च लोके कृष्यादिषु कर्मसु नेश्वरकारणत्वं प्रसिद्धं तथापि सर्वास्वेव प्रवृत्तिष्वीश्वरो हेतुकर्तेति श्रुतेरवसीयते ।
तथा हि श्रुतिर्भवति - एष हयेव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषत एष हयेवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषत इति ।
य आत्मनि तिष्ठन्नात्मानमन्तरो यमयतीति चैवंजातीयका ॥४१॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
भीस्म्योर्हेतुभये॥ १।३।६८
पदच्छेदः॥
भीस्म्योः ६।२ हेतुभये ७।१ णेः ५।१ ६७ आत्मनेपदम् १।१ १२
काशिका-वृत्तिः
भीस्म्योर् हेतुभये १।३।६८
णेः इति वर्तते। अकर्त्रभिप्रायार्थो ऽयमारम्भः। विभेतेः स्मयतेश्च ण्यन्तादात्मनेपदं भवति हेतुभये। हेतुः प्रयोजकः कर्ता लकारवाच्यः, ततश्चेद् भयं भवति। भयग्रहणम् उपलक्षणार्थम्, विस्मयो ऽपि तत एव? जटिलो भीषयते। मुण्डो भीषयते। जटिलो विस्मापयते। मुण्डो विस्मापयते। हेतुभये इति किम्? कुञ्चिकयैनं भाययति। रूपेण विस्माययति। अत्र कुञ्चिका भयस्य करणम्, न हेतुः।
न्यासः
भीस्म्योर्हेतुभये। , १।३।६८
"हेतुभये"इति। हेतोर्भयं हेतुभयमिति। "पञ्चमी भयेन" २।१।३६
इति समासः। भीतिर्भयम् = त्रासः, अनिष्टापाताशङ्का। "ततश्चद्भयं भवति" इति। यदि ततो हेतुसंज्ञकात् प्रयोजकाद्भयं भवत्येवमात्मनेपदं भवति, नान्यथेति। यद्येवम्,स्मयत्यर्थो न विशेषितः स्यात्; यस्माद्भयं बिभेतेरेवार्थो न स्मरतेः, ततश्च रूपेण विस्माययतीत्यवमादावप्यात्मनेपदं स्यात्। मुण्डो विस्मापयत इत्यादौ न स्यादित्यत आह-- "भयग्रहणम्" इत्यादि। भयग्रहणं हि धात्वर्थोपलक्षणार्थम्। धात्वर्थश्चेत् प्रयोजकाद्भवतीत्ययमर्थो विवक्षितः।तेन विस्मयोऽपि यदि तत एव हेतोर्भवति यद्येषोऽर्थो लभ्यत इति स्मयत्यर्थोऽपि विशेषित एव। विस्मयः = आश्चर्यम्। "मुण्डः" इति। मुण्डगुणोपेतत्वान्मुण्डः। "भीषयते" इति। "ञिभी भये" (धा।पा।१०८४),"विभाषा लीयतेः" ६।१।५०
इत्यतो विभाषाग्रहणानुवृत्तेः "बिभेतेर्हेतुभये" ६।१।५५
इति पक्ष आत्त्वम्। "भियो हेतुभये षुक्" ७।३।४०
इति षुक्। "विस्मापयते" इति। "{ष्मिङ"-धातुपाठः} स्मिङ ईषद्धसने" (धा।पा।९४८)। "नित्यं स्मयतेः" ६।१।५६
इत्यात्त्वम्;र्तिह्यी" ७।३।३६
इत्यादिना पुक्।
"कुञ्चिकयैनं भाययति" इति। करणादत्र भयम्, न हेतोः प्रयोजकात्। तेनात्मनेपदं न भवति। षुगप्यत्र न भवति, स हीकारान्तस्यैवेष्यते, "भियो हेतुभये षुक्" ७।३।४०
इत्यत्र भी ई-- इतीकारप्रश्लेषनिर्द्देशात्। "रूपेण विस्माययति" इति। अत्र करणादेव विस्मयः;न हेतोः॥
बाल-मनोरमा
भीस्म्योर्हेतुभये ४२२, १।३।६८
भीस्म्योर्हेतुभये। "अनुदात्तङितः"इत्यत आत्मनेपदमिति, "णेरणौ" इत्यतो णेरिति चानुवर्तते। हेतुः- प्रयोजकः। तदाह - आभ्यां ण्यन्ताभ्यामित्यादि अकत्र्रभिप्रायार्थमिदम्। ननु हेतोश्चेद्भयस्मयावित्यनुवपपन्नं, सूत्रे स्मयग्रहणाऽभावादित्यत आह--सूत्रे भयेति। सूत्रे भयग्रहणं स्मिङ्घात्वर्थस्य स्मयस्याप्युलक्षणमित्यर्थः। मुण्डो भापयते इति। अत्र आत्त्वं पुक्, आत्मनेपदं च। भिय आत्त्वाऽभावपक्षे विशेषमाह--
तत्त्व-बोधिनी
भीस्म्योर्हेतुभये ३७०, १।३।६८
भीस्म्योः। व्यत्ययेन षष्ठीत्याह--- आभ्यामिति। "णेरणौ" इत्यतो णेरित्यनुवृत्तेण्र्यन्ताभ्यामेव विधिरकत्र्रभिप्रायार्थः।


text:
गीता-प्रवेश-परीक्षा नवमोऽध्याय-पर्यन्तं प्रश्नोत्तराणि |
पञ्चवाक्यैः उत्तरत –
१.? अर्जुनविषादप्रसङ्गं वर्णयत ।
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे युद्धस्य आरम्भं सूचयितुं सर्वे राजानः स्वस्वशङ्खान् अधमन् । तेन घोरनादेन आकाशे भूमौ च तस्य प्रतिध्वनि: श्रुता | अत: कौरवाः भीताः अभवन् । एवं युयुत्सून् कौरवान् दृष्ट्वा, यदा शस्त्रपातः आरब्धः, अर्जुनः गाण्डीवं धृत्वा अवदत् – “हे कृष्ण ! मम रथम् उभयोः सेनयोः मध्ये स्थापयतु | कै: सह मया योद्धव्यम् इति ज्ञातुं योत्स्यमानान् सर्वान् पश्यामि” । एवम् अर्जुनेन प्रार्थितः कृष्णः सेनयॊः मध्ये रथम् अस्थापयत् ।
१.? उभयोः सेनयोः अपि स्वजनं दृष्ट्वा अर्जुनस्य किं भवति?
उभयोः सेनयोः अपि अर्जुनः बान्धवान्, आचार्यान्, सुहृदश्च पश्यन् अतीव दैन्येन दु:खेन च विषादम् अनुभूतवान्। युद्धाय आगतः अर्जुनः विषादेन मोहितः अभवत् । अतः अर्जुनस्य स्वधर्माचरणे अपि विघ्नः जातः । मोहितः सः युद्धे स्वजनहतेन सम्भाव्यं पातकं विमर्शयितवान् | एतादृशात् पापात् निवर्तनीयमिति चिन्तयन् सः “युद्धं न करोमि” इति युक्तियुक्तं वचनं विस्तरेण कृष्णम् अवदत् ।
१.? कुलक्षयकृतं दोषं, तस्य फलं, पापं च वर्णयत ।
स्वजन–नाशनेन कुलक्षयः सम्भवति, येन सनातनकुलधर्माणां विनाशः अपि निश्चित: । धर्मे नष्टे सति समस्तं कुलम् अधर्मेण आवृतं भवति | तेन कुलस्त्रीणां दूषणं, वर्णसङ्करः च भवेत् । वर्णसङ्करेण पिण्डोदकादीनां लोपेन पितरः नरके पतन्ति ।
२.? पारमार्थिक+दृष्ट्या अर्जुनः कथं शोचितुं न अर्हति?
आत्मा न हन्ति, हन्यमाने शरीरे अपि न हन्यते च। अतः अज्ञानी एव आत्मानं हन्तारम् इति वा मृतम् इति वा मन्यते। आत्मा न जायते, न म्रियते च। आत्मा जन्मरहितः, नित्यः, सनातनः, पुराणश्च । यथा जनाः जीर्णवस्त्रम् त्यक्त्वा नूतनवस्त्रं धरन्ति, तथा देही जीर्णशरीरं त्यक्त्वा अपरं नूतनशरीरं स्वीकरोति । आत्मानं शस्त्राणि न छिन्दन्ति, अग्निः न दहति, जलं न आर्द्रीकरोति, वायुः न शोषति । आत्मा तु नित्य:, सर्वव्यापी, स्थिरः, शाश्वत: अव्यक्तः, अचिन्त्यः, अविकारी च । अतः आत्मा कमपि न हन्ति, न घातयति च | एवं ज्ञात्वा अर्जुनः शोचितुं न अर्हति । (Note: प्रथमाविभक्तौ – हन्ति, हतः, घ्नन्ति)
२.६२, २.६३ विषयम् एव ध्यायतः पुरुषस्य सर्वनाश: कथं भविष्यति?
यः विषयमेव चिन्तयति तस्य विषयासक्तिः भवति | विषयसङ्गात् पुनःपुनः तत् सुखमेव अनुभोक्तव्यमिति तस्मिन् मनसि कामः उद्भवति | यदा तस्य कामस्य पूर्तिः न भवति, तदा क्रोधः आगच्छति | किमपि अपकार्यं कर्तुमपि सिद्धः भवति | एवं क्रोधात् मनसि मोहः संभवति | मोहस्य कारणात् तेषु विषयेषु अपि च अन्येषु जनेषु वा अन्येषु द्रव्येषु वा वस्तुतः तस्य संबन्धः किमिति न स्मरति | एवं संमोहात् स्मरण–नाशः भवति | स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशश्च भवति। बुद्धिनाशेन तादृशस्य विषयासक्तस्य सर्वनाशमेव सम्भवति।
२.५५ – २.५८ स्थितप्रज्ञस्य लक्षणं वर्णयत ।
यः मनोगतान् सर्वान् अभिलाषान् त्यक्त्वा, आत्मनि स्वयम् एव सन्तुष्टः अस्ति, सः स्थितप्रज्ञ: इति उच्यते। यस्य मनः दुःखेषु अनुद्विग्नं, सुखेषु स्पृहा-रहितं च अस्ति, य: राग–भय–क्रोधरहितः अस्ति, सः स्थिरबुद्धि: पुरुषः इति उच्यते। यः सर्वदा अतिस्नेहरहित: यः शुभाशुभं प्राप्य अधिकं सुखं वा दुःखं वा न अनुभवति, तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता । कच्छपः अङ्गानि इव य: इन्द्रियाणि विषयेभ्यः निवारयति, तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता भवति |
प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ ५५ ॥
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ ५६ ॥
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ५७ ॥
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ५८ ॥
३.१४, ३.१५ सर्वगतं ब्रह्म कथं सर्वदा यज्ञे प्रतिष्ठितम् इति श्रीकृष्ण: वर्णयति ?
प्राणिनाम् उत्पत्तिः अन्नात् भवति । अन्नं तु वृष्टेः कारणात् भवति | वृष्टि: यज्ञात् जायते । यज्ञः कर्मसम्भव: | कर्म वेदात् उद्भवम् । वेद: अक्षरात् परमात्मनः जात: | एवं सर्वव्यापी ब्रह्म सर्वदा यज्ञे उपस्थितम् अस्ति ।
अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः । यज्ञाद्भवति पर्जन्यः यज्ञः कर्मसमुवः ॥ १४ ॥
कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुवम् । तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥
३.२५ अविदुषाम् अपेक्षया युक्तः विद्वान् किं किं कथं कुर्यात् इति वर्णयत ।
कर्मणि आसक्ताः अज्ञानिनः यथा कर्म आचरन्ति, तथा अनासक्तः विद्वान् अपि लोकोद्धाराय कर्म आचरेत् । सः ज्ञानी कर्मासक्तानाम् अविदुषां भ्रान्तिं न उत्पादयेत् । सः स्वयं सत्कार्याणि कुर्यात् | सः अन्यैः अपि सत्कार्याणि कारयेत् ।
सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत । कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तः चिकिर्षुर्लोकसङ्ग्रहम् ॥ २५ ॥
न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् । जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥ २६ ॥
३.४१ “आदौ इन्द्रियाणि नियम्य कामं प्रजहि” इति कृष्ण: अर्जुनं किमर्थम् उपदिशति ? वर्णयत ।
अयं कामः, अतृप्तः अग्निः इव, विषयैः पूरयितुम् अशक्यः | सः कामः ज्ञानम् आवृत्य वर्तते । पञ्चेन्द्रियाणि, मनः, बुद्धिः च कामस्य आश्रयाः सन्ति । एषः कामः एभिः पञ्चभिः इन्द्रियैः ज्ञानम् आच्छाद्य शरीरिणं विमोहयति । अतः “आदौ इन्द्रियाणि नियम्य कामं प्रजहि” इति कृष्ण: अर्जुनं उपदिशति |
आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा । कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ॥ ३९ ॥
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते । एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥ ४० ॥
तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ । पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ४१ ॥
४.१, ४.२ अव्ययं योगज्ञानं राजर्षिभिः परम्परया कथं प्राप्तम् ?
अव्ययं योगज्ञानं पूर्वं श्रीकृष्णः सूर्याय उपदिष्टवान् । सूर्यः स्वपुत्राय मनवे उपदिष्टवान् | मनुः इक्ष्वाकवे च उपादिशत् । एवं परम्परया राजर्षिभिः योगज्ञानं प्राप्तम् |
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् । विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥ ४.१ ॥
एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः । स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ॥ ४.२ ॥
४.२१, ४.२२ शारीरं कर्म यज्ञकर्म वा आचरन् कर्मबन्धः न भवति कर्म विलीयते च – वर्णयत ।
आशा-रहितः, यतेन्द्रिय-चित्तः, सकल-व्यापार-वर्जितः केवलं शरीर-संरक्षणाय कर्म करोति चेदपि पापं न प्राप्नोति । यः मात्सर्यं द्वन्द्वभावं च त्यक्त्वा यदृच्छा-लाभेनैव सन्तुष्टः सन् सिद्ध्यसिद्ध्योः समत्वभावेन कर्म करोति सः कर्मणि बद्धो न भवति । एवं ज्ञानिनः राग-द्वेष-विमुक्ताः सङ्गं त्यक्त्वा यज्ञाय कर्माणि आचरन्ति चेदपि पापं च कर्मबन्धश्च न प्राप्नोति ।
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ २१ ॥
यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः । समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥ २२ ॥
गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः । यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥ २३ ॥
४.२४, ४.२९ ब्रह्मयज्ञं प्राणायामयज्ञं च विवृणुत ।
ब्रह्मयज्ञे, यजमानः ब्रह्म, सृगादि-यज्ञसाधनं ब्रह्म, अग्निः ब्रह्म, तत्र आहूतम् आज्यादिकं ब्रह्म, ब्रह्मसमाधिना यजमानेन प्राप्तव्यं स्थानमपि ब्रह्म एव ।
केचन प्राणायाम-परायणाः योगिनः अपान-वायौ प्राण-वायुं समर्पयन्ति । इतरे प्राणवायौ अपानवायुं समर्पयन्ति । एवं कुम्भक-रेचक-पूरकादिक्रमेण प्राणायामं कुर्वन्तः आत्मसंयमनेन परिशुद्धाः भवन्ति ।
[Others offer as sacrifice the out-going breath in the incoming, and the in-coming in the out-going, restraining the courses of the out-going and in-coming breaths, solely absorbed
in the restraint of breath. PURAKA – Inhalation; RECHAKA- Exhalation; KUMBHAKA- Retention;]
ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥ ४.२४ ॥
अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे । प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥ ४.२९ ॥
5.27 सदा मुक्तस्य लक्षणं वर्णयत ।
यः मुक्तिम् इच्छति, सः सर्वान् इन्द्रियार्थान् बहिः एव कृत्वा तस्मिन् विषये न चिन्त्यात् | सः दृष्टिं भ्रुवोः मध्ये संस्थापयेत् | सः नासिकायां संचरन्तौ प्राणापानौ समौ कुर्यात् | सः इन्द्रियाणि मनः बुद्धिं च नियन्त्रेत् | सः मोक्षपरायणः एव भवेत् | सः इच्छा-भय-क्रोधादि-रहितः भवेत् | यः एतादृशः भवति, सः सदा मुक्तः एव ।
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः । प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ २७ ॥
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः । विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ २८ ॥
6.5 आत्मना आत्मानं उद्धरेत्, न अवसादयेत् । आत्मा एव आत्मनः बन्धु: रिपुश्च । अस्य आशयं वर्णयत ।
विषय-सङ्ग-रहितं विवेक-सहितं मनः आत्मनः पोषकं भवति । विषय-सङ्ग-सहितं मनः तु आत्मनः मारकं भवति । येन पुरुषेण मनः विषयेभ्यः विमुखीकृतं, तस्य मनः बन्धुवत् हितकारि । यः तादृशः न भवति, तस्य तु तदेव मनः शत्रुवत् पीडाकारी । विषयासक्तं मनः बन्धकं भवति | तत् रहितं तु मोचकं भवति | “मन एव मनुष्याणां कारणं बन्दमोक्षयोः” इति रामायणे अपि वाल्मिकिमहर्षिणा उक्तम् अस्ति |
6.26-28 कथम् आत्मानं सदा युञ्जन् विगतकल्मषः योगी सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शम् अत्यन्तं सुखम् अश्नुते ?
चञ्चलं मनः शब्द-स्पर्श-रुप-रस-गंधेषु विषयेषु यत्र कुत्रापि प्रवर्तते एव | योगी तु ततः मनः प्रतिनिवर्तयति । सः मनः वशं कृत्वा आत्मनि एव नयति । तस्य मनः एवं शान्तं भवति | तस्य विषय-रूप-कल्मषं क्षीणं भवति । अतः सः उत्तमं सुखं प्राप्नोति । सः जीवन्मुक्तः भवति ।
6:40-43 योगसंसिद्धिम् अप्राप्तस्य इह अमुत्र वा विनाशः न भविष्यति इति श्रीकृष्णः कथं वर्णयति ?
यः शुभस्य कर्ता आसीत् सः कथञ्चिदपि दुर्गतिं न प्राप्नोति । सः योगमार्गात् भ्रष्टः भवति चेदपि तस्य अस्मिन् लोके वा परस्मिन् लोके वा पतनं न भवति | अर्थात् पूर्वस्माद् हीनजन्म न प्राप्नोति । पुण्यकर्मिभिः ये लोकाः प्राप्यते, तत्र सः अनेकसंवत्सरं वसति । क्षीणे पुण्ये ततः सदाचार-सम्पन्नानां धनिनां गृहे वा ब्रह्म-विद्यावतां योगिनां कुले वा जन्म प्राप्नोति । सः उत्तम-जन्म प्राप्य, पूर्वस्मिन् देहे या आत्म-विषयिकां बुद्धिम् आसीत् तामेव प्राप्नोति । ततः सः मोक्षार्थं प्रयत्नं करोति ।
7:7 “सूत्रे मणिगणा इव मयि इदं सर्वं प्रोतम्” इति कृष्णः कथं समर्थयति ?
सर्वाणि भूतानि प्रकृतिसम्भवानि । इदं समग्रं जगत् भगवतः एव निर्गच्छति, भगवति एव च लीनं प्राप्नोति । भगवदपेक्षया अन्यत् वस्तु किमपि उत्कृष्टतरं नास्ति । एतत् सर्वं तन्तौ मणिसमूहाः इव भगवति योजितम् अस्ति । सकलभूतानां सनातनं बीजं भगवान् एव ।
7:29 जरामरणमोक्षाय ये यतन्ति, ते किं किं जानन्ति ?
जरामरणमोक्षाय ये यतन्ति, ते भगवन्तम् एव आश्रयन्ति | ते ब्रह्म जानन्ति | ते समग्रम् आत्मविषयं च अखिलम् कर्म च जानन्ति | ते प्रतिभूतं प्रतिदैवं प्रतियज्ञं च वर्तमानं भगवन्तं जानन्ति |
८.१० प्रयाणकाले कथम् आचरन् भक्तः परमां गतिं याति ?
मरणसमये भक्तस्य मनः निश्चलं भवति | तस्य चिन्तनम् अन्यविषये न भवति | भक्तिभावेन भगवन्तमेव प्रार्थयति | सः समाधिबलेन भ्रुवोः मध्ये प्राणवायुं सम्यक् स्थापयति | भगवन्तं स्मरन् सः तस्य देहं त्यक्त्वा, लोकोत्तरम् उत्तमं पुरुषं एव प्राप्नोति ।
प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ ८.१० ॥
८.२४, ८.२५, ८.२६ शुक्लकृष्णे गती, यत्र अनावृत्तिं आवृत्तिं च यान्ति, वर्णयत ।
यत्र अनलः (देवता) कान्तिः (देवता) दिवसः (देवता) शुक्लपक्षः षण्मासावधिकम् उत्तरायणम् (देवता) तस्मिन् काले गताः ब्रह्मोपासकाः जनाः ब्रह्म गच्छन्ति । यत्र धूमः (देवता) रात्रिः (देवता) एवं कृष्णपक्षः (देवता) षण्मासाः दक्षिणायनम् (देवता) तस्मिन् काले गतः योगी चन्द्रलोकं प्राप्य निवर्तते । एवं शुक्लः कृष्णः चेति द्वौ मार्गौ स्तः । तत्र शुक्लमार्गेण ये गच्छन्ति ते न पुनरायान्ति । कृष्णमार्गेण ये गच्छन्ति ते चन्द्रलोकं प्राप्य पुनरायान्ति ।
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ ८.२४ ॥
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥ ८.२५ ॥
शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते । एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः ॥ ८.२६ ॥
९.१३ दैवीं प्रकृतिमश्रिताः महात्मानः केन केन प्रकारेण भगवन्तं उपासते ?
दैवीं प्रकृतिमश्रिताः महात्मानः भगवान् एव सर्वेषां भूतानां कारणम् अविनाशिनं च इति मन्यन्ते | ते एकाग्रचित्ताः भूत्वा भगवन्तं ध्यायन्ति । केचित् कठोरं नियमम् अनुसरन्ति | ते भगवन्तं सर्वदा स्तुवन्ति | पूजादिषु प्रयत्नं कुर्वन्ति | भक्त्या नमस्कुर्वन्ति | भगवन्तं एव सर्वदा चिन्तयन्तः ते बहुविधां सेवां कुर्वन्ति ।
महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ ९.१३ ॥
सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः । नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥ १४ ॥


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
सामि॥ २।१।२६
पदच्छेदः॥
सामि ० क्तेन ३।१ २४ तत्पुरुषः १।१ २१ विभाषा १।१ ११ सह ० ४ सुपा ३।१ ४ समासः १।१ ३ सुप् १।१ २
काशिका-वृत्तिः
सामि २।१।२७
सामि इत्येतदव्ययम् अर्धशब्दपर्यायः, तस्य असत्त्ववाचित्वाद् द्वितीयया न अस्ति सम्बन्धः। तत् सुबन्तं क्तन्तेन सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति। सामिकृतम्। सामिपीतम्। समिभुक्तम्। ऐकपद्यमैकस्वर्यं च समासत्वद् भवति।
न्यासः
सामि। , २।१।२६
"असत्त्ववाचित्वात्" इति। द्रव्याधारा हि कर्मशक्तिः। अतो द्रव्यवाचिन एव द्वितीयया सम्बन्धो भवति, नासत्त्ववाचिनः॥
बाल-मनोरमा
सामि ६८०, २।१।२६
सामि। "सामी"त्यव्ययमर्धे वर्तते। तत्-क्तान्तप्रकृतिकसुबन्तेन समस्यत इत्यर्थः। सामिकृतमिति। समासाऽभावे तु तद्धितवृत्तौ "सामिकार्ति"रिति स्यादिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
सामि ६०२, २।१।२६
सामि। सामीत्येतदव्ययमर्धशब्दपर्यायः।


text:
नपुंसकत्वस्य फलमाह-ह्यस्वो नपुंसक इति। गोपायतीति। रक्षतीत्यर्थः। "गुपू रक्षणे"विच्। "आयादय आर्धधातुके वा" इत्यायप्रत्ययः। "लोपो व्योः" इति यलोपः। "वेरपृक्तस्ये"ति वकारलोपः। गोपाशब्द अकारान्तः। गाः पातीति। पातेर्विचि उपपदसमासे गोपाशब्द इति भावः।
अधिगोपमिति। विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावसमासे सुब्लुकि नपुंसकत्वे ह्यस्वत्वे सति "नाव्ययीभावात्" इत्यमिपूर्वरूपमिति भावः। "गोस्त्रियोः" इति तु नात्र प्रसज्यते, स्त्रीप्रत्ययान्तत्वाऽभावात्। समीपे इति। समीपार्थकाव्ययस्य समासे उदाहरणं वक्ष्यत इत्यर्थः। कृष्णस्य समीपमिति। लौकिकविग्रहवाक्यमेतत्। अत्र समस्यमानस्य उपशब्दस्य स्थाने समीपमिति प्रयुक्तम्। कृष्णस्य-उप इति तु न विग्रहः नित्यसमासत्वेनाऽस्वपदविग्रहौचित्यात्।
ननु समया ग्रामं, निकषा लङ्कामाराद्वनादित्यत्रापि समयाद्यव्ययानां समीपार्थकत्वादव्ययीभावः स्यात्, ततश्च "ग्रामं समया, ग्रामं निकषा, वनादारा"दिति च प्रयोगो न स्यात्। अव्ययीभावसमासेऽव्ययस्य पूर्वनिपातनियमादित्यत आह समयेति। विधानसामथ्र्यादिति। समया ग्रामं, निकषा लङ्कामाराद्वनादित्यत्र शेषषष्ठ()आं सत्यामपि अव्ययीभावसमासे सति प्रातिपदिकावयवत्वादुपपदविभक्त्योः द्वितीयापञ्चम्योः षष्ठ()आ वा लुकि समासात्प्रातिपदिकार्थादिविवक्षायां सर्वासु विभक्तिषु जातासु यथायथसम्भावे तद्विकल्पे च "समयाग्रामं", "निकषालङ्कमाराद्वनं," "समयाग्रामेण", निकषालङ्केन, "आराद्वनेन" "समयाग्रामे", "निकषालङ्के", "आराद्वने" इति स्यादेव। ततश्च द्वितीयापञ्चम्योर्विधिव्र्यर्थः स्यात्। षष्ठ()ऐव गतार्थत्वात्। नच समासात्पुनरुपपदविभक्ती द्वितीयापञ्चम्यौ शङ्क्ये, सकृत्प्रवृत्तयोः पुनः प्रवृत्त्य योगात्। वस्तुतस्तु मध्यार्थकसमयाशब्दयोगे द्वितीयाविधानस्य दूरार्थकाराच्छब्दयोगे पञ्चमीविधानस्य चरितार्थत्वादिदमयुक्तम्। नचैवं सति "समया ग्राम"मित्यादावव्ययीभावः शङ्क्यः, अब्भक्ष इत्यादाविव विभक्त्यर्थसमीपादिमात्रवृत्त्यव्ययस्यैव ग्रहणात्, समयानिकषाऽऽराच्छब्दानां चाधिकरणशक्तिप्रधानतया समीपमात्रवृत्तित्वाऽभावात्। ग्रामस्य समीपे इति हि तेषामर्थः। उपशब्दस्तु तन्मात्रवाची। "उपकृष्णं भक्ता" इत्यत्र कृष्णसामीप्यवन्त इति बोधात्। मद्राणां समृद्धिरिति। " स"मित्यव्ययपर्यायः समृद्धिशब्दो विग्रहवाक्ये ज्ञेयः। एतत्सूत्रविहितसमासस्य नित्यतयाऽस्वपदविग्रहः। एवमग्रेऽपि ज्ञेयम्। संमद्रमिति। सर्वत्र सुब्लुगादि पूर्ववज्ज्ञेयम्। समृद्धा मद्राः संमद्रा इत्यादौ तु नाव्ययीभावः, वचनग्रहणसामर्थ्येनाव्ययार्थप्राधान्य एव तत्प्रवृत्तेरिति भाष्ये स्पष्टम्। यवनानां व्यृद्धिः दुर्यवनमिति। दुर्शब्दार्थको व्यृद्धिशब्दो विग्रहे ज्ञेयः। विगतेति। अभावप्रतियोगिनीत्यर्थः। ऋद्धेरभावो व्यृद्धिरिति यावत्। नचार्थाभावेऽयमिति भ्रमितव्यं, समस्यमानपदार्थाऽभावस्यैव तत्र विवक्षितत्वात्। इह च यवनाऽभावस्याऽप्रतीतेः। यवनीयवृद्ध्यभावस्यैव प्रतीतेः। तद्ध्वनयन्नर्थाऽभावे उदाहरति--मक्षिकाणामभावो निर्मक्षिकमिति। विग्रहे निर्शब्दसमानार्थकमभावपदमिति भावः। घटः पटो नेत्यत्र तु नाव्ययीभावः, अर्थग्रहणसामर्थ्येनात्यन्ताऽभावस्यैव विवक्षितत्वात्। हिमस्यात्ययोऽतिहिममिति। अतीत्यव्ययपर्यायोऽत्ययशब्दो विग्रहे ज्ञेयः। अर्थाभावेत्यनेन पौनरूक्त्यं निरस्यति-अत्ययो ध्वंस इति। अर्थाऽभावशब्देनाऽत्यन्ताभाव एव विवक्षितः। तेन पटस्य प्रागभावो निष्पटमिति न भवतीति भावः। सूत्रे असंप्रतीत्यस्य संप्रति न युज्यते इत्यर्थः। "एतर्हि संप्रतीदानी"मित्यमरः। युजिक्रियान्तर्भावेण एकार्थीभावान्नञ्समासः। तदाह--निद्रा संप्रति न युज्यते इत्यतिनिद्रमिति। अतीत्यव्ययस्याऽसंप्रत्यर्थकस्य स्थाने "संप्रति न युज्यते" इति विग्रहवाक्यं ज्ञेयम्। सूत्रे "शब्दप्रादुर्भाव" इत्यनेन शब्दस्य प्रकाशनं विवक्षितं, तदाह--हरिशब्दस्य प्रकाश इतिहरि इति। "इती"त्यव्ययं शब्दप्रकाशे वर्तते। तस्य हरिशब्देन स्वरूपपरेण षष्ठ()न्तेन समास इति भावः। विष्णोः पश्चादनुविष्णु इति। "अनु" इत्यव्ययं पश्चादर्ते वर्तते इत्यर्थः। भाष्येति। "अचः परस्मिन्" इति सूत्रभाष्ये इत्यर्थः। "ततः पश्चात्" इत्यत्राव्ययीभावे तु पश्चाच्छब्दस्य पूर्वनिपातः स्यादिति भावः। एतद्भाष्यप्रयोगादेव एतत्सूत्रे तत्तदर्थबोधकपदघटकतया गृहीताव्ययेन तत्तदर्थकेनाऽयं समासो नेति विज्ञायते। अत एव "यथाऽसादृश्ये" इति सूत्रे "सादृश्यसंपत्तीति प्राप्नोती"त्येवोक्तं भाष्ये। यथाशब्देन तु भवत्येव समासः, उत्तरसूत्रारम्भात्। सूत्रे यथाशब्देन तदर्थो लक्ष्यते। यथार्थे विद्यमानमव्ययं समस्यते इति लभ्यत इत्यभिप्रेत्याह--योग्यतेति। अनुरूपमिति। अत्रानु इत्यव्यय योग्यतायाम्, अतो यथार्थे वर्तत इति भावः। अर्थमर्थं प्रतीति--लौकिकविग्रहवाक्यम्। अत्र वीप्सायां द्विर्वचनम्। "लक्षणेत्थंभूताख्यान" इति वीप्सायां द्योत्यायां प्रतेः कर्मप्रवचनीयत्वात्तद्योगे द्वितीया। समासे तु द्विर्वचनं न, समासेन वीप्साया द्योतितत्वात्--इति "हयवरट्" इति सूत्रे कैयटः। प्रतिना तस्योक्तत्वादिति तु तत्त्वम्। प्रतिना तस्योक्तत्वादिति तु तत्त्वम्। नन्वर्थमर्थं प्रतीति लौकिकविग्रहप्रदर्शनं न संभवति। नित्यसमासत्वादित्यत आह--प्रतिशब्दस्येति। सामथ्र्यादिति। अव्ययीभावसमासस्य नित्यत्वे तु शेषषष्ठ()आमपि अव्ययीभावे सुब्लुकि समासात् सर्वविभक्तीनामम्भावे तद्विकल्पे च प्रत्यर्थं प्रत्यर्थेनेत्यादिसिद्धे द्वितीयाफलकं प्रते कर्मप्रवचनीयत्वविधानमर्थकं स्यादिति भावः। वस्तुतस्तु प्रतिस्थानमित्यादौ "उपसर्गात्सुनोति" इति षत्वाऽभावसंपादन#एन कर्मप्रवचनीयत्वं चरितार्थमेव। "अर्थमर्थं प्रति प्रत्यर्थ"मिति "सरूपाणा"मिति सूत्रे भाष्ये प्रयोगदर्शनादिह वैकल्पिकसमास इति तत्त्वम्। शक्तिमनतिक्रम्येति। "परावरयोगे चे"ति क्त्वाप्रत्ययः। परावरत्वं च बौद्धम्। अत् यथेत्यव्ययं पदार्थानतिक्रमे वर्तत इत्यर्थः। हरेः सादृश्यं सहरीति। अत्र सहेत्यव्ययं सादृश्ये वर्तत इति भावः। वक्ष्यमाणनेति। "अव्ययीभावे चाकाले" इत्यनेनेत्यर्थः। ज्येष्ठस्यानुपूव्र्येणेति। "कार्यं कृ"मिति शेषः। तत्तद्विभक्त्या विग्रह इति पक्षाभिप्रायेणेदम्। पूर्वस्य क्रमेण इत्यनुपूर्वं। ततः स्वार्थे यञ्। एतत्सूत्रगृहीताव्ययेन समासो नेत्यनुपदमेवोक्तम्। तथापि सूत्रगृहीतानुनाऽप्यनुज्येष्ठमिति समासः, अनुपूर्वेति निर्देशात्। सूत्रे युगपच्छब्दात्स्वार्थे ष्यञि यौगपद्यशब्दः। तद्ध्वनयन्नाह--चक्रेण युगपदिति। युगपत्पर्यायस्य सहशब्दस्य चक्रेण इत्यनेन समासे कृते सतीत्यर्थः। युगपच्छब्देन तु न समासः, सूत्रे गृहीतत्वादिति भावः।