text:
हरितालिकापूजाविधि:
॥ शुक्लतृतीयायां हरितालिकापूजाविधि: ॥
तृतीया च परयुता ग्राह्या, यदा परदिने विधिवशान्नास्ति तदा पूर्वयुतापि ग्राह्या । तत्र प्रातस्तिलामलककलकेन केशान् संशोध्य स्नात्वा पट्टवस्त्रं परिधाय वालुकामयी उमामहेश्वरमूर्तिं विधाय, कदलीस्तम्भमण्डिते पीठे संस्थाप्य पूजयेत् । अथ पूजाप्रयोग: । आचम्य मासपक्षाद्युल्लिख्य ममेह जन्मनि सप्तजन्माखण्डितराज्यसुखसौभाग्यपुत्रपौत्राद्यभिवृद्धयर्थं श्रीउमामहेश्वरप्रीत्यर्थं हरितालिकाव्रताङ्गभूतं यथामिलितोपचारद्रव्यै: श्रीउमामहेश्वरपूजनमहं करिष्ये । तदङ्गं गणपतिपूजनं कलशघण्टापू० । महागण० । वक्रतुण्ड० । कलशस्य० । वरुणाय० । अपवित्र:० पूजासम्भारान् प्रोक्ष्य, ब्राह्मणद्वारा प्राणप्रतिष्ठां कृत्वा ध्यायेत् । पीतकौशेयवसनां हेमाभां कमलासनाम् । भक्तानां वरदां नित्यं पार्वतीं चिन्तयाम्यहम् ॥१॥
मन्दारमालाकुलितालकायै कपालमालाङ्कितशेखराय । दिव्याम्बरायै च दिगम्बराय नम: शिवायै च नम: शिवाय ॥२॥
श्रीउमामहेश्वराभ्यां नम: उमामहेश्वरौ ध्यायामि ॥ देवि देव समागच्छ प्रार्थयेऽहंजगन्मये । इमां मया कृतां पूजां गृहाण सुरसत्तमे ॥ श्री० आवाहनं० ॥ भवानि त्वं महादेवि सर्वसौभाग्यदायिके । अनेकरत्नसंयुक्तमासनं प्रति० ॥ आसनं० ॥ सुचारु शीतलं दिव्यं नानागन्धसमन्वितम् । पाद्यं गृहाण देवेशि महादेवि नमोऽस्तु ते ॥ पाद्यं० ॥ श्रीपार्वति महाभागे शङ्करप्रियवादिनि । अर्ध्यं गृहाण कल्याणि भर्त्रा सह पतिव्रते ॥ अर्ध्य० ॥ गङ्गाजलं समानीतं सुवर्णकलशे स्थितम् । आचम्यतां महाभागे रुद्रेण सहितेऽनघे ॥ आचमनीयं० ॥ गङ्गासरस्वतीरेवापयोष्णीनर्मदाजलै: । स्नापितासि मया देवि तथा शान्तिं कुरुष्व मे ॥ स्नानं० ॥ कामधेनुसमुद्भूतं दुग्धं चामृतमुत्तमम् । स्नानार्थं च मयाऽऽनीतं गृहा० ॥ पयस्स्नानं० ॥ शुद्धोदकस्नानं० एवं सर्वत्र ॥ गोदुग्धं विकृतं देवि दधिरूपं गुणान्वितम् । स्नानार्थं च मया दत्तं स्वीकुरु त्वं जगत्प्रिये ॥ दधिस्नानं० ॥ गोघृतं च मयाऽऽनीतं देवानां हविरुत्तमम् । पावनं सर्वलोकानां गृहाण सुरसुन्दरि ॥ घृतस्नानं० ॥ पुष्पेभ्य: सारमादाय मक्षिकाभि: कृतं मधु । स्नानार्थं च मया दत्तं गृहाण सुरपूजिते ॥ मधुस्नानं० । शर्करा च सिता श्रेष्ठा इक्षुसारसमुद्भवा । स्नानार्थं च मया दत्ता गृहाण० ॥ शर्करास्नानं० ॥ गन्धोदकस्नानं० ॥ अभ्यङ्गार्थं मयाऽऽनीतं तैलं पुष्पादिवासितम् । प्रयत्नेनार्जितम शुद्धं गृहा० ॥ सुगन्धतैलस्नानं० ॥ अङ्गोद्वर्तनकं देवि कस्तूर्या कुङ्कुमेन च। अन्यै: सुगन्धद्रव्यैश्च निर्मितं प्रति० ॥ अङ्गोद्वर्तनकं स० ॥ नानातीर्थादाहृतं च तोयमुष्णं मया कृतम् । स्नानार्थं च मया दत्तं गृह्यतां० ॥ उष्णोदस्नानं० ॥ पञ्चोपचारपूजां कृत्वा, अभिषेक: । महिम्न: पारन्ते० सुरास्त्वा० इत्यादिभि: । स्नानानन्तरेण आचमनीयं० । पार्वति प्रतिगृह्ण त्वमम्बिके शिववल्लभे । सुवेषकारकं वासो लज्जाया वारणं परम् ॥ वस्त्रं० ॥ पीततन्तुयुतां दिव्यां रक्तकौशेयसम्भवाम् । मुञ्चन्मुक्तावलीयुक्तांकञ्चुकीं प्रति० ॥ कञ्चुकीं सम० ॥ उमाकान्त नमस्तुभ्यं रक्ष मां भवसागरात् । उपवीतं सोत्तरीयं गृहाण जगदीश्वर ॥ यज्ञोपवीतं० ॥ कण्ठसूत्रं ताडपत्रं हरिद्रां कुङ्कुमाञ्जनम् । सिन्दूरादि प्रदास्यामि सौभाग्यं देहि मेऽव्ययम् । सौभाग्यद्रव्यं ० ॥ कुङ्कुमागरुकर्पूरकस्तुरीरोचनायुतम् । विलेपनं महादेवि गन्धं दास्यामि भक्तित: ॥ चन्दनं० ॥ रञ्जिता: कुङ्कुमाद्येन अक्षताश्चातिशोभना: । भक्त्या समर्पितास्तुभ्यं प्रसन्ना भव पार्वति ॥ अक्षतान्० ॥ सेवन्तिकाबकुलचम्पकपाटलाब्जै: पुन्नागजातिकरवीररसालपुष्पै: । बिल्वप्रवालतुलसी दलमालतीभिस्त्वां पूजयामि जगदीश्वरि मे प्रसीद ॥ पुष्पाणि० ॥
॥ अथाङ्गपूजा ॥
१. उमायै नम:पादौ पूजयामि ।
२. गौर्यै नम: जङ्घे पूजयामि ।
३. पार्वत्यै० जानुनी पू० ।
४. जगद्धात्र्यै० ऊरू पूज० ।
५. जगत्प्रतिष्ठायै० कटी पू० ।
६. शान्तिरूपिण्यै० नाभिं० ।
७. देव्यै नम: उदरं पू० ।
८. लोकवन्दितायै० स्तनौ० ।
९. कल्याण्यै० हस्तौ पू० ।
१०. काल्यै न० कण्ठं पू० ।
११. शिवायै० मुखं पू० ।
१२. भवान्यै न० नेत्रे पू० ।
१३. रुद्राण्यै० कर्णी पू० ।
१४. शर्वाण्यै० ललाटं० ।
१५. मङ्गलदात्र्यै० शिर:० ।
१६. पार्वत्यै न० सर्वाङ्गं० ।
॥ अथ पत्रपूजा ॥
१. दुर्गायै न० अपामार्गप० ।
२. कात्यायन्यै० दाडिमप० ।
३. मङ्गलायै० अर्कपत्रं० ।
४. सुभद्रायै० जातीपत्रं० ।
५. भवान्यै न० बदरीपत्रं० ।
६. शिववल्लभा० देवदारु० ।
७. अम्बिकायै० धत्तूरपत्रं० ।
८. पार्वत्यै न० भृङ्गिराजप० ।
९. कल्याण्यै० अगस्तिप० ।
१०. रुद्राण्यै० बिल्वपत्रं० ।
११. शिवायै न० शतपत्रं० ।
१२. दक्षयज्ञविध्वंसिन्यै० करवीरपत्रं० ।
१३. विन्ध्यवा सिन्यै० चम्पक०
१४. महिषासुरमर्दिन्यै० दूर्वापत्रं० ।
१५. परमेश्वर्यै० शमीप० ।
१६. वाराह्यै० तुलसीप० ।
१७. वृषभवाहिन्यै० अर्जुनपत्रं० ।
१८. भक्तवत्सलायै० विष्णुकान्तपत्रं० ।
देवद्रुमरसोद्भूत: कृष्णागरुसमन्वित: । आनीतोऽयं मया धूपो भवानि प्रति० ॥ धूपं० ॥ त्वं ज्योति: सर्वदेवानां तेजसां तेज उत्तमम् । आत्मज्योति: परं धाम दीपोऽयं प्रति० ॥ दीपंद० । अन्नं चतुर्वि० नैवेद्यं० ॥ आचमनीयं० ॥ मलयाचलसम्भूतं कर्पूरेण समन्वितम् । करोद्वर्तनकं चारु गृ० ॥ करोद्वर्तनं० ॥ नारिकेलं सनारिङ्गं कदली पनसं तथा । जम्बीरं श्रीफलं पूगं मातस्त्वं प्रति० ॥ फलं स० ॥ कर्पूरैलालवङ्गादिनागवल्लीदलैर्युतम् । खदिरक्रमुकैर्युक्तं ताम्बूलं प्रति० ॥ ताम्बूलं० ॥ प्रजाफलप्रसिध्यर्थं तवाग्रे स्वर्णमीश्वरि । दक्षिणार्थं मया भक्त्या कल्पितं प्रति० ॥ दक्षिणां० ॥ आर्तिक्यं गिरिजे तुभ्यं मया दत्तं शिवप्रिये । तेन सन्तानवृद्धिं मे कुरु कल्याणकारके ॥ कर्पूरदीपं० आर्तिक्यदीपं स० ॥ भवानि कमले देवि शङ्करप्राणवल्लभे । त्वमेव सर्वदेवानां पूजनीया सदाशिवा ॥ पुष्पाञ्जलिं० ॥ यानि कानि च० प्रद्क्षिणां० ॥ नम: सर्वहितार्थायै जगत: सर्वहेतवे ॥ साष्टाङ्गोऽयं प्रणामोऽस्ति प्रणयेन मया कृत: ॥ नमस्कारान्० । पुत्रान्देहि धनं देहि सौभाग्यं देहि सुव्रते । अन्यांश्च सर्वकामांश्च देहि देवि नमोऽस्तु ते ॥ प्रार्थनां० ॥ यस्य स्मृ० । अनेन मया कृतेन पूजनेन श्रीउमामहेश्वरौ प्रीये ताम् । तत:वायनं दद्यात् ॥ अद्य० र्थं पूजासाङ्गतासिध्यर्थं ब्राह्मणाय सौभाग्यद्रव्यसहितवायनप्रदानं तदङ्गं बाह्मणपूजनं च करिष्ये । गन्धा: पान्तु स्वस्त्यस्तु दी० । अन्नं सद्वंशपात्रस्थं सवस्त्रफलदक्षिणम् । वायनं गौरि विप्राय ददामि प्रीतये तव ॥ सौभाग्यारोग्यकामानां सर्वसम्पत्समृद्धये । गौरीगिरीशतुष्टर्थं वायनं ते ददाम्यहम् ॥ इदं सौभाग्यवायनं अमुकश० ददे । प्रति० प्र० । दानसाङ्गतासिध्यर्थं इमां दक्षि० । अनेन वायनदानेन श्रीउमामहेश्वरौ प्रीयेताम् । रात्रौ पञ्चोपचारपूजां कृत्वा नृत्यगीतपुर:सरं जागरंणं कुर्यात् । कथां श्रृणुयात् । तत प्रभाते पञ्चोपचारपूजां कृत्वा दधिभक्तनैवेद्यं समर्प्य यान्तुदेवेति विसृज्य, नद्यां प्रक्षिपेत् । स्वयं पारणां कुर्यात् ।
॥ अथ हरितालिकाकथाप्रारम्भ: ॥
सूत उवाच । मन्दारमालाकुलितालकायै कपालमालाङ्कितशेखराय । दिव्याम्बरायै च दिगम्बराय नम: शिवायै च नम: शिवाय । कैलासशिखरे रम्ये गौरी पृच्छति शङ्करम् । गुह्याद् गुह्यतरं गुह्यं कथयस्व महेश्वर ॥ सर्वेषां सर्वधर्मस्वमल्पायासेन यत्फलम् । प्रसन्नोऽसि जगन्नाथ तथ्यं ब्रूहि जगत्प्रभो ॥ केन व्रतप्रभावेण तपोदानेन शङ्कर । अनादिमध्यनिधनो भर्त्ता त्वं च जगत्प्रभु: ॥ मया प्राप्तोऽसि देवेश न जाने तत्सदाशिव । कथयस्व महादेव यद्यहं तव वल्लभा ॥ ईश्वर उवाच ॥ श्रृणु देवि प्रवक्ष्यामि तवाग्रे व्रतमुत्तमम । येन व्रतप्रभावेण प्राप्तमर्धासनं प्रिये ॥ यद् गुह्यं मम सर्वस्य कथयामि तव प्रिये । यथा ह्युडुगणे चन्द्रो ग्रहाणां भानुरेव च ॥ वर्णानां तु यथा विप्रो देवानां विष्णुरुत्तम: । नदीनां तु यथा गङ्गा पुराणानां तु भारतम् ॥ वेदानां तु यथा साम इन्द्रियाणां मनो यथा । पुराणवेदसर्वस्वमागमेषु यथोदितम् ॥ तदेकाग्रेण मनसा श्रृणुष्वेदं सनातनम् । भाद्रे मासि सिते पक्षे तृतीया हस्तसोमयुक् ॥१०॥
तस्यानुष्ठानमात्रेण सर्वान् कामानवाप्नुयात् । श्रृणु पूर्वं तु यद्देवि त्वया तस्यामनुष्ठितम् ॥ तत्सर्वं कथयिष्यामि यथा वृत्तं हिमाचले । पार्वत्युवाच ॥ कथं पूर्वं मया चीर्णं व्रतानामुत्तमं वतम् ॥ तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि त्वत्सकाशाद वृषध्वज । ईश्वर उवाच ॥ अस्ति तत्र महान् दिव्यो हिमवान् पर्वतेश्वर: ॥ नानासिंहसमायुक्तो नानाद्रुमसमाकुल: । नानापक्षिगणैर्युक्तो नानामृगनिषेवित: ॥ यत्र देवा: सगन्धर्वा: सिद्धचारणगुह्यका: । विचरन्ति सदा हृष्टा गन्धर्वा गीततत्परा: ॥ स्फाटिकै: काञ्चनै: श्रृङ्गैर्मणिवैडूर्यमण्डितै: । भुजैर्लिखति चाकाशं चित्रको मन्दिरं यथा ॥ हिमेनापूरित: सर्वो गङ्गाध्वनिविराजित: । नृत्यन्त्यप्सरसो यत्रशोभमानो नगेश्वर: ॥ तत्र त्वं पार्वती बाल्ये आचरन्ती महत्तप: । द्वादशाब्दानि देवेशि धूमपानमधोमुखी ॥ भूत्वा त्वं मन्निमित्तेन मदाराधनतत्परा । संवत्सरचतुःषष्टि पक्वपर्णाशनं त्वया ॥ द्दष्ट्वा तातेन ते कष्टं दु:खितश्चिन्तया भृशम् । इत्येवं चिन्तयाविष्टो देवर्षिर्नारदोऽभ्यगात् ॥२०॥
पाद्यार्घ्याचमनं स्थानं नारदाय ददौ गिरि: । हिमवानुवाच ॥ अद्य मे सफलं जन्म अद्यमे सफला: क्रिया: ॥ गतं चाद्य जडत्त्वंमे यज्जातं तव दर्शनम् । गताद्य मानसी चिन्ता ययाहं दुःखितो भृशम् ॥ कन्यारत्नमिदं कस्मै देयं तद ब्रहि मे मुने । नारद उवाच ॥ शृणु शैलेन्द्र मद्वाक्यं विष्णुना प्रेषितोऽस्म्यहम् ॥ योग्यं योग्याय दातव्यं कन्यारत्नमिदं त्वया । वासुदेवसमो नास्ति ब्रह्माद्या ये सुरेश्वरा: ॥ चतुर्वर्गस्य दात्रे वै दीयतां मम संमतम् । गिरिरुवाच ॥ वासुदेवसमो देव: कन्यां प्रार्थयते यदि ॥ तस्मै देया मया कन्या त्वदागमनगौरवात् । इत्येवं गदितं श्रुत्वा वैकुण्ठं नारदोत:ययौ ॥ प्रीत:पीताम्बरधरं शङ्खचक्रगदाधरम् । चतुर्भुजं वासुदेवं नमस्कृत्वाभ्यभाषत ॥ श्रृणु देव विवाहार्थं गन्तव्यं शैलजां प्रति । तेन दत्तं प्रतिग्राह्यं कन्यारत्नं सुशोभम् ॥ हिमवांस्तु तदा गौरीमुवाचातीव हर्षित: । द्त्तासि त्वं मया देवि देवराट् गरुडध्वजे ॥ श्रुत्वा वाक्यं पितुर्देवी सख्या सार्धं वनान्तरम् । गता ह्यनशनं ग्राह्यं तपस्तप्तुं सुदुःखिता ॥३०॥
सख्युवाच ॥ किमर्थं नगपुत्रि त्वं दु:खिता तप्यसे पुन: । को वा कामोऽभिलषित: सखि ज्ञातो न वै शुभे ॥ पार्वत्युवाच ॥ सखि श्रृणु महान् कामो मनसा चिन्तितो मया । अल्पेन तपसा किं स प्राप्यते माद्दशै:खलु ॥ अतस्त्वया सह पुन:प्राप्ता तप्तुं वनान्तरम् । सख्युवाच ॥ को वा कामोऽभिलषितो योऽल्पेन तपसा नरै: ॥ न प्राप्यते स मे ब्रूहि उपायञ्चिन्तयामि वै । पार्वत्युवाच ॥ कैलासशिखरासीनं देवदेवं वृषध्वजम् ॥ भर्तृत्वेनैव मनसा कामेनाहं न संशय: । सोऽयं कामो महानद्य तातेन कृतमन्यथा ॥ तस्माद देहपरित्यागं करिष्ये तन्मनस्कका । पार्वत्या वचनं श्रुत्वा सखीवचनमब्रवीत् ॥ नगपुत्रि महद्भाग्यं प्रार्थिता विष्णुना यत: । स सेव्यो दैवतै: सर्वैर्महेन्द्रादिपुरोगमै: ॥ यस्यैकगुणलेशेन गुणवन्तो भवन्ति हि । सगुणानामनन्तत्वादनन्त इति विश्रुत: ॥ देवानां कन्यका भद्रे स्वकीयां चेष्टदेवताम् । सम्पूज्य यस्य दास्यन्ता: प्रार्थयन्ति दिवानिशम् ॥ अतिभाग्यवशाद देवि माहिष्यं प्राप्यते त्वया । किञ्च या पायसं त्यक्त्वा भिक्षार्थं गम्यतेऽन्यत: ॥४०॥
प्राप्यापि कामदं देवं प्रार्थ्यते कामदाहक: । अस्ति काचित् क्वचिद देवि त्रिलोक्यां त्वद्विना प्रिये ॥ नरोत्तमाय दत्तासि तव पित्रा शुभं कृतम् । मा शोचस्व निवर्त्तस्व न जानासि गुणांस्तयो: ॥ भ्रामितास्यथवा केन श्रृणुष्वेकमनानघे । किरीटी केशवो देवो जटी मृत्युञ्जयोऽनघे ॥ केशव: सुमुखो भद्रे स च भीममुख:सदा । सुपङक्ती रक्तदन्तश्च विपङ्क्ती दीर्घदंष्ट्रक: ॥ रत्नकुण्डलवान् विष्णुर्नागकुण्डलवान् शिव: । विष्णु: कमलनेत्रश्च ज्वलन्नेत्र: सदाशिव: ॥ चतुर्भुजधरो विष्णु: स वै द्शभुजो महान् । श्रीवत्सं लांछनं विष्णो: शिवस्य ब्रह्मण: शिर: ॥ पीताम्बरधरो विष्णु: स च चर्माम्बर: सदा । पद्मपाणिर्युवा विष्णु: स वृद्ध: शूलपाणिधृक ॥ अम्लानपद्ममालास्यो मुण्डमालाप्रिय: स च कण्ठेऽस्य कौस्तुभं रत्नं तस्य कण्ठे विषं सदा ॥ वाहनं गरुडो देवि जरठोक्षा शिवस्य च । शेषपर्यङ्कशायी स्याच्चिताभस्मशय: स च ॥ गन्धर्वध्वनिना हृष्टो भूतानां रोदनेन स: । विष्णुर्भोगी स योगी च कथं चकमसे शिवम् ॥५०॥
पार्वत्युवाच ॥ न जानासि विमूढा त्वं योगिनं शूलपाणिनम् । यस्याज्ञा सात्विको विष्णुस्त्रिलोकीं पाति नान्यथा ॥ राजसेन स्वरूपेण ब्रह्मा सृष्टिं विधास्यति । तामसेन स्वरूपेण रुद्रोऽत्ति सकलं रुषा ॥ गुणातीतस्य वै शम्भौ: को वेत्ति महिमां शुभाम् । यस्याज्ञा कमठो भूत्वा विष्णु: पृथ्वीं दधार वै ॥ पुन: स शूकरो भूत्वा तां च दन्ते दधार वै । यद्दत्तान् भुञ्जते भोगान् विष्णुर्भोगीति वक्ष्यते ॥ सहस्त्रकमलै: पूर्वं विष्णुनाऽऽराधित: शिव: । विकुण्ठं स श्रियं तेजस्तेन दत्तं निजं क्षणात् ॥ इन्द्रादीनां तु यो दाता स देवो न श्रुतस्त्वया । यद्दत्तं देवराज्यं तु इन्द्रो वै भुञ्जते सुखम् ॥ कुबेरेणापि महती श्रीरवाप्ता वरानने । वरुणेन जलेशत्वं शेष:पातालसंस्थितिम् ॥ सूर्यस्तपति यद्भीत्या वायुर्वाति दिवानिशम् । यम: संयमनीशत्वं स देव: किं न वेत्स्यसि ॥ यस्याज्ञया स्वकालेऽपि मेघा वर्षन्ति सर्वत: । पावक: सर्वदेवानां वदनं भविताऽनघे ॥ पितर: पितृलोकत्वं मत्पिता पर्वतेशताम् । चन्द्रो ह्युडुगणेशत्वं समुद्रो वै गभीरताम् । यस्याज्ञया स्वकाले वै वर्त्तन्त्यादेशवर्तिन: ॥ वृष्टि: शीतं च घर्मश्च स्वकाले च गमागम: । शक्राद्या अपि दिक्पाला: स्वदिशं पालयन्ति ते ॥ येषु कृत्येषु ये देवा योजितास्ते तु तत्परा: । अन्यथा करणे तेषां स च दण्डं विधास्यति ॥ परात्परा: स वै देवो निर्गुण: सगुणोऽपि स: । निराकारश्च साकारो योगी भोगी स एव हि ॥ केवलो निर्गुण: साक्षी क्षरश्चाक्षर एव स: । को वेद तस्य तद्रूपं यद ब्रह्मेति प्रचक्षते ॥ ब्रह्माद्या देवता: सर्वा ऋषयश्च तपोधना: । योगिगो ज्ञाननिष्ठा ये यदर्थे त्यक्तबन्धना: ॥ तेऽपि तस्य न जानन्ति स्वरूपं सखि शूलिन: । अतस्तं चकमेऽहं वै शूलिनं तं पर्ति शुभे ॥ सख्युवाच ॥ सम्यक्कामोऽभिलषितस्तदर्थे त्यक्तजीविता । यत्र वै निश्चिता वुद्धि: स कामो भवति ध्रुवम् ॥ ममापि च महद्भाग्यं यतस्त्वत्कर्मकारिका । किञ्चिद्विज्ञप्तुमिच्छामि यदि त्वं श्रूयसे वच: ॥ अम्बिकापूजनं कार्यं तन्मया कामदं श्रुतम् । तवेष्टकर्त्री या देवी सापि पूज्या प्रयत्नत: ॥७०॥
मयि चानुग्रहो देवि मयि प्रीतिरनुत्तमा । अनुज्ञादानमात्रेण निजं सफलतां नय ॥ करिष्याम्यहमप्येतद गौर्या: पूजनमुत्तमम् । तथेति संमतं कृत्वा नीतासि त्वं महद्वनम् ॥ पिता निरीक्षयामास हिमवांस्तु गृहे गृहे । केन नीता त्वसौ पुत्री देवदानवकिन्नरै: ॥ सत्यं कृतं च ऋषिणा किं दास्ये गरूड्ध्वजे । इत्येवं चिन्तयाविष्टो मूर्छितो निपपायात ह ॥ हाहा कृत्वा ततो लोका: प्रधावन्ति गिरिं प्रति । आगत्य मुनय: सर्वे पप्रच्छुस्तं हिमाचलम् ॥ किमर्थं मूर्छतां प्राप्त: कथयस्व हृदि स्थितम् । गिरिरुवाच ॥ सदर्थं दुःखसम्भ्रान्त: कन्यारत्नं हृतंमम ॥ दष्टा वा कालसर्पेण सिंहव्याघ्रेण वा हता । न जाने क्व गता पुत्री केन दुष्टेन वा हृता ॥ पतित: शोकसन्तप्तो वातेनेव तरुर्यथा । निर्गतो गिरिराजस्तु दुहिताया गवेषणो ॥ महादेव उवाच ॥ गत्वाऽथ विपिनं घोरं सिंहशार्दूलसङ्कुलम् । व्याघ्रसिंहैश्च भल्लूकैर्युध्यमानैमहागजै: ॥ तस्मिन्वने महाघोरे व्रजन्ती सखिभिर्युता । द्दष्ट्वा तत्र नदी रम्यां वनमध्ये गुहान्तरे ॥८०॥
उपविष्टाऽऽलिभि:साकमन्नाहारविवर्जिता । संस्थाप्य वालुकापिण्डं पार्वत्या सहितं मम ॥ हरतनक्षत्रसंयुक्ता मासि भाद्रे सिता जया । तत्र वाद्येन गीतेन रात्रौ जागरणं कृतम् ॥ तेन व्रतप्रभावेण त्वासनं चलितं मम । प्राप्तोऽहं देवि तत्रैव यत्र त्वं सखिभि:सह ॥ प्रकरोषि मम प्रीत्या मदाराधनमुत्तमम् । गुरुपदिष्टविधिना तेन तुष्टो भृशं मुदा ॥ पसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि मया पोक्तं वरानने । प्रसन्नोऽसि यदा देव ददस्व मनसेप्सितम् ॥ सर्वज्ञस्य न चाज्ञातं किञ्चदस्ति महीतले । महादेव उवाच ॥ व्रतमेतद्धि कुरु ते या नारी द्दढमानसा ॥ प्राप्यापि सकलान् कामानन्ते ब्रह्मणि लीयते । इत्युत्क्वा च ततो देवि कैलासमहमागत: ॥ तत: प्रभातसमये नद्यामेव विसर्जनम् । पारणं तु तत: कृत्वा यत्प्राप्तं वनमध्यगम् ॥ पुनस्तत्रैव सुप्तासि सख्या सार्द्धं सरित्तटे । हिमवानपि तत्रैव सम्प्राप्तस्त्वदगवेषणे ॥ अन्विष्यंस्त्वां चतुर्दिक्षु ह्यन्नपानविवर्जित: । सुप्तं द्दष्टं नदीतीरे दूरत: कन्यकाद्वयम् ॥९०॥
उत्थायोत्सङ्गमानीय रुदन्तीं त्वामुवाच ह । सिंहव्याघादिभिर्दुष्टै: सेवितं हि महावनम् ॥ पुत्रि प्राप्ता किमर्थं त्वं प्रियं किं करवाणि ते । पार्वत्युवाच । श्रृणु तात मया ज्ञातं मां दास्यसि च शूलिने ॥ तदन्यथा कृतं तात तेनाहं वनमागता । तथेत्युक्तं हिमवता नीतासि त्वं गृहं प्रति ॥ तेन प्रोक्तोऽस्म्यहं देवि विवाहार्थं त्वया सह । पार्वत्युवाच ॥ किं कृतं गिरिणा तत्र विवाहोऽभूत्कथं मम ॥ त्वयाऽव किं कृतं नाथ श्रोतुमिच्छामि विस्तरात् ॥ ऋषय: सप्त भोदेवि त्वदर्थे प्रेषिता मया ॥ द्दष्टास्ते नगराजेन पप्रच्छ मुदितानन: । कुत आगमनं जातं यूयं देवेन प्रेषिता: ॥ अन्यथा महतां प्रासिर्जडानं वै कथं भवेत् । ऋषय ऊचु: ॥ नगराज वयं तावच्छङ्कराज्ञाविधायिन: ॥ त्वत्समीपे तु कन्याथे दीयतां यांद रोचते । महादेवोयदा मत्त: कन्यां प्रार्थयते तदा ॥ कन्यया च कृतं सम्यक यदर्थे दुष्करं तप: । अतस्तेन प्रसादोऽस्या: कत्तव्य: शूलपाणिना ॥ ऋषिभिर्भहुभिर्गीतं स देवो भक्तवत्सल: । इति श्रुत्वा गता विप्रा महादेवस्य सन्निधौ ॥१००॥
तदवृत्तान्तं समाकर्ण्य आजगाम महेश्वर: । आजग्मुस्तत्र वे सर्वे देवा इन्द्रपुरोगमा: ॥ पातालादागत: शेष: क्षीराब्धिशयनाद्विभु: । यत्र यत्र स्थिता देवा गन्धर्वा: सिद्धचारणा: ॥ ते तत्स्थानात्समाजग्मुस्तन्महोत्सवसम्भ्रमा: । विष्णुनाऽथ धृतं छत्रं श्वेतं चार्कशतप्रभम् ॥ इद्रो वै चामरे दिव्ये कुबेर: कोशधारक: । स्वफणामणिभि: शेषो दीपमालां बिभर्त्तिस स: ॥ सहसयोजनायामं तेनाकारि सुमण्डपम् । एकस्तम्भमयं प्रोच्चं योजनानां शतादहो ॥ ब्रह्मबृहस्पती देवौ मन्त्राशीर्भि: समूचतु: । जयशब्दैस्तथा देवा ऋशयश्च तपोधना: ॥ नृत्यन्त्यप्सरसस्तत्र गन्धर्वा ललितं जगु: । वाद्यानां ध्वनिवन्मेघो मन्दं मन्दं च गर्जति ॥ अवाकिरच्चतुर्द्दिक्षु तुषारकुसुमानि स: । देवकन्या नागकन्या लाजाभि: कृतमङ्गला: ॥ सरस्वती रमादेवी शच्याद्या दैवतस्त्रिय: । स्वर्णपात्रे निधायाशु पुष्पचन्दनमक्षतान् ॥ दधिदूर्वाश्च सिद्धार्थान् हरिद्रारत्नदीपकान् । नीराजनं प्रकुर्वन्ति गिरिजाया: शिवस्य च ॥११०॥
पुष्पवृष्टिं प्रकुर्वन्ति देवा: सव्यापसव्यत: । महोत्सव: सम्प्रवृत्तो हिमालयगिरौ तदा ॥ गिरिणा च तदा तस्मै दत्तं जामातृतोषकम् । गजानां दशसाहस्त्रमश्वानां नियुतं तथा ॥ अनर्ध्याणि च रत्नानि ददौ तस्मै गिरि: स्वयम् । मुक्तानां दशकोटयश्च शतकोटयश्च विद्रुमा: ॥ हाटं कोटिकोटयस्तु पारिबर्हं ददौ गिरि: । असङ्ख्यातास्तु वै दास्यो मन:सन्तु ष्टिकारका: ॥ मैनाकस्त्वत्प्रियार्थं वै गिरिण प्रेषित: स्वयम् । एवं गिरिजया सार्द्धं कैलासमहमागत: ॥ आगत्य देवता: । सर्वा: स्वे स्वे स्थाने स्थाने समादिशम् । महादेव उवाच । तेन व्रतप्रभावेण सौभाग्यमतुलं त्वया ॥ प्राप्तमर्द्धासनं देवि सा सखी विजयाऽभवत् । अद्यारभ्य व्रतं देवि कस्याग्रे न निवेदितम् ॥ यद्गोप्यं हृदगतं देवि यन्नोक्तं नन्दिने मया । तदुक्तं त्वत्समीपे तु त्वत्सौभाग्यविमोहित: ॥ तदारभ्य व्रतस्यास्य श्रृणु देवि यथाऽभवत् । आलिभिर्हरिता यस्मात्तस्मात्सा हरितालिका ॥ पार्वत्युवाच ॥ श्रुतं पूर्वं कृतं नाथ विधिं चास्य वद प्रभो । किं पुण्यं किं फलं चास्य कैश्च वा क्रियते नरै: ॥१२०॥
महादेव उ० । श्रृणु देवि विधिं वक्ष्ये नारीणां व्रतमुत्तमम् । कर्तव्यं तु प्रयत्नेन यदि सौभाग्यमिच्छति ॥ तोरणादिप्रकर्तव्यं कदलीस्तम्भमण्डितम् । आच्छाद्य पट्टवस्त्रैश्च नानावर्णविचित्रकै: ॥ चन्दनादिसुगन्धेन लेपयेत्तं च मण्डपम् । शङ्खभेरीमृदङ्गैश्च वादयेद बहु वाद्यकान् ॥ नानामङ्गलसंरम्भ: कर्तव्यो मम सद्मनि । स्थापयेत्प्रतिमां तत्र पार्वत्या सहितस्य मे ॥ नानाकारैश्च नैवेद्यैर्नानाभक्ष्योपहारकै: । नानोपचारताम्बूलैरुपवाससजागरै: ॥ नारिकेलै: पूगफलैर्दाडिमै: पनसादिभि: । बीजपूरै: सनारिङ्गै: फलैरन्यैरुपासयेत् ॥ ऋतुदेशोद्भवे: सर्वै: फलैश्च विविधै: शुभै: । गन्धाक्षतैस्तथा पुष्पैर्धूपैर्दीपैर्मनोरमै: ॥ पूर्वोक्तेन विधानेन पूजयेदुमया सह । कथां श्रुत्वैकचित्तेन दद्याद्दानानि भूरिश: ॥ आचार्याय प्रदातव्यं वस्त्रं धेनुहिरण्यकम् । अन्येभ्यो भूयसीं दद्यात्स्त्रोभ्यो वा भूषणादिकम् ॥ ततो वाद्येन गीतेन सा निशा कौतुकादिना । नयेदतन्द्रिता देवि यदि सौभाग्यमिच्छति ॥१३०॥
तस्मिन्नहनि या नारी भोजनं कुरुते यदि । सप्त जन्म भवेद्वन्ध्या बैधव्यं च पुन: पुन: ॥ दारिद्यं पुत्रशोकं च कर्कशा दुःखभागिनी । पतेत्सा नरके घोरे नोपवासं करोति या ॥ पय: पानादहिर्मत्सी फलाहारे च मण्डुकि: । शर्करागुडखाद्यादिभक्षणात्तु पिपीलिका ॥ श्रृङ्गिपिष्टं तथान्यं वै पञ्चखाद्यादिकं तथा । क्षुधार्ता याश्च भक्षन्ति मूषक्यस्ता भवन्ति हि ॥ दधि भक्षति मार्जारी या स्त्री विज्ञानसंयुता । फलं भक्षति या नारी सा भवेद्वानरी ध्रुवम् ॥ राजतं काञ्चनं ताम्रं वेणुजं वापि मृन्मयम् । सम्पुटीकृत्य तन्मध्ये फलानि विविधानि च ॥ हरिद्रां कुङ्कुमं चैव अञ्जनादि प्रकल्पयेत ॥ बस्त्राण्याभरणादीनि ताम्बूलं सहिरण्यकम् ॥ दानं च द्विजवर्याय दद्यादन्ते च पारणा ॥ एवं विधिं या कुरुते च नारी भर्त्रा समं सा रमते सुखेन । भोगाननेकान् भुवि भुज्यमाना सायुज्यमन्ते लभते हरेण ॥ अश्वमेधसहस्त्राणि वाजपेयशतानि च । कथाश्रवणमात्रेण तत्पुण्यं लभते नर: ॥ एतत्ते कथितं देवि तवाग्रे त्रत मुत्तमम् । कोटियज्ञकृतं पुण्यमस्यानुष्ठानमात्रत: ॥ इति श्रीस्कन्दपुराने उमामहेश्वरसंवादे हरितालिकाकथा समाप्ता ॥
Translation - भाषांतर
N/A


c: text/html

text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.५१
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.५१ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
महत्तदुल्बं स्थविरं तदासीद्येनाविष्टितः प्रविवेशिथापः । विश्वा अपश्यद्बहुधा ते अग्ने जातवेदस्तन्वो देव एकः ॥१॥ को मा ददर्श कतमः स देवो यो मे तन्वो बहुधा पर्यपश्यत् । क्वाह मित्रावरुणा क्षियन्त्यग्नेर्विश्वाः समिधो देवयानीः ॥२॥ ऐच्छाम त्वा बहुधा जातवेदः प्रविष्टमग्ने अप्स्वोषधीषु । तं त्वा यमो अचिकेच्चित्रभानो दशान्तरुष्यादतिरोचमानम् ॥३॥ होत्रादहं वरुण बिभ्यदायं नेदेव मा युनजन्नत्र देवाः । तस्य मे तन्वो बहुधा निविष्टा एतमर्थं न चिकेताहमग्निः ॥४॥ एहि मनुर्देवयुर्यज्ञकामोऽरंकृत्या तमसि क्षेष्यग्ने । सुगान्पथः कृणुहि देवयानान्वह हव्यानि सुमनस्यमानः ॥५॥ अग्नेः पूर्वे भ्रातरो अर्थमेतं रथीवाध्वानमन्वावरीवुः । तस्माद्भिया वरुण दूरमायं गौरो न क्षेप्नोरविजे ज्यायाः ॥६॥ कुर्मस्त आयुरजरं यदग्ने यथा युक्तो जातवेदो न रिष्याः । अथा वहासि सुमनस्यमानो भागं देवेभ्यो हविषः सुजात ॥७॥ प्रयाजान्मे अनुयाजाँश्च केवलानूर्जस्वन्तं हविषो दत्त भागम् । घृतं चापां पुरुषं चौषधीनामग्नेश्च दीर्घमायुरस्तु देवाः ॥८॥ तव प्रयाजा अनुयाजाश्च केवल ऊर्जस्वन्तो हविषः सन्तु भागाः । तवाग्ने यज्ञोऽयमस्तु सर्वस्तुभ्यं नमन्तां प्रदिशश्चतस्रः ॥९॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
॥ विन्ध्यवासिनीस्तोत्रम् ॥
श्रीगणेशाय नमः ।
श्रीनन्दगोपगृहिणीप्रभवा तनोतु भद्रं सदा मम सुरार्थपरा प्रसन्ना ।
विन्ध्याद्रि-गह्वरगताष्टभुजा प्रसिद्धा सिद्धैः सुसेवित-पदाब्जयुगा त्रिरूपा ॥ १॥
वेदैरगम्यमहिमा निजबोधतुष्टा नित्या गुणत्रयपराऽखिलभेदशून्या ।
एका प्रपञ्चकरणे त्रिगुणोरुशक्तिरुच्चावचाकृतिरथोऽचलजङ्गमात्मा ॥ २॥
पीयूष-सिन्धु-सुरपादपवाटिरत्नद्वीपे सुनीपवनशालिनि दुष्प्रवेशे ।
चिन्तामणि-प्रखचिते भवने निषण्णा विन्ध्येश्वरी श्रियमनल्पतरां करोतु ॥ ३॥
श्रुत्वा स्तुतिं विधिकृतां करुणार्द्रचित्ता नारायणेन सबलौ मधुकैटभाख्यौ ।
या सञ्जहार जगतां प्रलये तथा सा विन्ध्येश्वरी वितनुतां सुमनोरथान्मे ॥ ४॥
ब्रह्मेशविष्णु-पुरुहूत-हुताशनादितेजोभवा महिषपीडित-निर्जराणाम् ।
स्थानाप्तयेऽतिकृपया महिषं ममर्द विन्ध्येश्वरी हरतु रोगविपत्तिमाशु ॥ ५॥
या धूम्रचण्ड-बलिमुण्ड-निशुम्भ-शुम्भरक्तान्पिपेष सुरकार्यरताप्यनेका ।
दुःखाम्बुधौ निपतितस्य विमूढबुद्धेर्विन्ध्येश्वरी मम ददातु सुबुद्धिमम्बा ॥ ६॥
या दुर्गमं दनुभवं परिमर्द्य नाम्ना दुर्गा बभूव च ततान शुभं सुराणाम् ।
स्वाचारकर्म-विमुखस्य जुगुप्सितस्य विन्ध्येश्वरी दहतु वैरिगणान्समस्तान् ॥ ७॥
सम्प्राप्य जन्म वपुषः परिपोषणाय संख्यातिग-वृजिन-पुञ्जविधायिनो मे ।
चण्डासुरप्रमथिनी ललिता च नाम्ना विन्ध्येश्वरी हरतु जाड्यमहान्धकारम् ॥ ८॥
या तारयत्यखिल-दुष्कृतिलोकपुञ्जात्तारे'ति नाम गदिता भुवनेषु देवी ।
अज्ञानसिन्धुतरणे दृढनौस्वरूपा विन्ध्येश्वरी मम गुणाग्र्यसुतं ददातु ॥ ९॥
रक्ताम्बरा तरुणभानुरुचिः प्रसन्ना रक्ताम्बुजासन-कृतांघ्रियुगा धृतास्त्रा ।
रक्तैः स्वलङ्कृत-तनुर्मणिभूषणैश्च विन्ध्येश्वरी मम गिरं विशदां करोतु ॥ १०॥
रात्रीशकान्त-मणिकान्त-तनुर्विशाल-मुक्तालता-ललितवृत्तकुचा कृशाङ्गी ।
श्वेताम्बरा सितसरोजकृताधिवासा विन्ध्येश्वरी मम वचांसि पुनातु नित्यम् ॥ ११॥
आकर्ण्य दीनवचनं जननीव देवी पुत्रस्य मे सपदि सर्वगदान् जहार ।
लेखाङ्गनामुकुट-गुम्फित-चित्रपुष्प-रेणूत्करार्चित-पदाग्र नखांशुचन्द्रा ॥ १२॥
देवान्विहाय सकलानथ कर्म सर्वं लब्ध्वा जनुर्न कृतवांस्तव देवि! पूजाम् ।
मातर्नमामि सततं मनसा च वाचा देहेन पादकमलं शरणागतोऽहम् ॥ १३॥
देहीष्टमाशु विपुलं निजसेवकेभ्यो दारिद्र्यमम्ब हर चारिवधं कुरुष्व ।
शान्तिं च सर्वजगतां विशदां च बुद्धिं त्वं पालयातिकृपया चरणाब्जगं माम् ॥ १४॥
देव्याः स्तवं पठति यः शिवदं मनुष्यः पूतः शृणोति च मनो विविधैरभीष्टैः ।
पूर्णं हि तस्य भवति प्रसभं गदाश्च यान्ति क्षयं झटिति वायुकफानिलोत्थाः ॥ १५॥
त्र्यर्ष्यष्टभूमिमित-सर्वजिदाख्यवर्ष ईषे च मासि सितपक्षयुते कवीशः ।
स्तोत्रं लिलेख मथुरेश्वरमालवीयः सन्नाहमोचनभवो विधुरुद्रशम्याम् ॥ १६॥
॥ इति श्रीमन्मालवीय-शुक्लमथुरानाथविरचितं विन्ध्यवासिनीस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
Proofread by Ravin Bhalekar ravibhalekar@hotmail.com
BACK TO TOP
% Text title : vindhyavAsinIstotram
% File name : vindhyavaasini.itx
% itxtitle : vindhyavAsinIstotram
% engtitle : vindhyavAsinIstotram
% Category : devii, pArvatI, stotra
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% SubDeity : pArvatI
% Texttype : stotra
% Author : mAlavIya-shuklamathurAnAtha
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : WebD
% Proofread by : Ravin Bhalekar ravibhalekar at hotmail.com
% Latest update : June 26, 2004
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
सुभाषितम्
स तं सदा निन्दति नात्र चित्रम् ।
यथा किराती करिकुम्भजातां
मुक्तां परित्यज्य बिभर्ति गुञ्जाम् ॥
अन्वयः - यः यस्य गुणप्रकर्षं न वेत्ति, सः तं सदा निन्दति । अत्र चित्रं न । यथा किराती करिकुम्भजातां मुक्तां परित्यज्य गुञ्जां बिभर्ति ।
तात्पर्यम् - यथा व्याधपत्नी गजकुम्भस्थलस्थस्य मौक्तिकस्य मूल्यम् अजानती मौक्तिकं त्यक्त्वा गुञ्जां सञ्चयति तथैव यदि कश्चित् अन्यस्य गुणान् न जानाति तर्हि सः तं अन्यं सर्वदा तिरस्करोति इत्यत्र विचित्रं किमपि नास्ति । रत्नकारः एव रत्नस्य मूल्यं जानाति खलु ।
गुञ्जा - सस्यविशेषः यस्य बीजम् आकर्षकं रक्तवर्णं भवति ।


text:
स तया श्रद्धया युक्तः...
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
- स तया श्रद्धया युक्तस्तस्या राधनमीहते ।
- लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान् ॥ २२ ॥
अयं भगवद्गीतायाः सप्तमोध्यायस्य ज्ञानविज्ञानयोगस्य द्वाविंशतितमः(२२) श्लोकः ।
पदच्छेदः[सम्पादयतु]
सः तया श्रद्धया युक्तः तस्य आराधनम् ईहते लभते च ततः कामान् मया एव विहितान् हि तान् ॥ २२ ॥
अन्वयः[सम्पादयतु]
सः तया श्रद्धया युक्तः तस्याः राधनम् ईहते । ततः च मया एव विहितान् तान् कामान् हि लभते ।
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
- सः = सः भक्तः
- तया श्रद्धया = तया आसक्त्या
- युक्तः = संयुक्तः
- तस्याः = एतस्य मूर्तेः
- आराधनम् = सेवनम्
- ईहते = करोति
- ततः च = पश्चात्
- मया एव = भगवता मया एव
- विहितान् = दत्तानि
- तान् कामान् = तानि फलानि
- लभते हि = प्राप्नोति खलु ।
अर्थः[सम्पादयतु]
सः भक्तः तया आसक्त्या युक्तः सन् तस्याः देवतातनोः सेवनं करोति । पश्चात् मया एव दत्तानि तानि फलानि प्राप्नोति ।


text:
ॐ श्रीगुरुभ्यो नमः।
जाग्रत्स्वप्नपदार्थयोः दृश्यत्वाद् द्वयोरपि समानता। अत्र अन्ये द्वैतिनः कथयन्ति यद् द्वयोः सामान्यं तेन द्वयोरपि सत्त्यमेव अतः स्वप्नपदार्थानामपि जाग्रद्वत् सत्यत्वम् इति तन्न। स्वप्नवद्दृश्यत्वात्। ततोऽस्माकमद्वैतवेदान्तिनां जाग्रद्पदार्थानां वैतथ्यम्।
केचिदन्ये स्वप्नपदार्थानां मिथ्यात्वं मन्यन्ते किन्तु जाग्रद्पदार्थानां सत्यत्वम्। कस्मात्? यस्मात्तेषां यज्जाग्रद्पदार्थानां प्रयोजनत्वेन सत्यत्वं, यदपि स्वप्नपदार्थानामप्रयोजनत्वेनासत्यत्वम्। तत्र तेषां हेत्वाभासः। कथम्? यज्जाग्रद्भावानां प्रयोजनत्वमुक्तं तज्जाग्रदृष्ट्या किन्तु यत्स्वप्नभावानामप्रयोजनत्वं कथितं तन्न स्वप्नदृष्ट्येति व्यभिचारेण हेत्वाभासः। तन्न्यायादेव जाग्रद्भावानामपि स्वप्ने अप्रयोजनत्वान्मिथ्यात्वमेव शक्यते वक्तुम् अथवा स्वप्नभावानामपि स्वप्ने प्रयोजनत्वात् सत्यता। त्रिकालबाधितत्वात् द्वयोरप्यसत्यत्वम्।
ननु द्वितीयपक्षे यदुक्तं नाम द्वयोरपि सत्यत्वमिति तत्किं न शक्यते? दृश्यत्वादिति मन्यामहे। दृश्यत्वेन हेतुना सर्वेषां पदार्थानां स्वतःसिद्धत्वं नास्ति। द्रष्ट्रधीनमेव तेषामस्तित्वं दृश्यं नतु स्वातन्त्र्येण। इत्यतः तेषां मिथ्यात्वम्।
ननु द्रष्टापि दृश्यापेक्ष इत्यतः तस्यापि मिथ्यात्वमिति चेत्। बाढमेतस्यास्माकमिष्टापत्तिरेव। सर्ववेदान्तशास्त्रेषु दृश्यद्रष्ट्रोरधिष्ठानरूपस्य एकस्याद्वितीयस्य ब्रह्मण एव सत्यत्वाभ्युपगमात्।
श्रीगुरुपादुकाभ्याम्।
ॐ तत् सत्।


text:
सूत्रम्
भूते च॥ ३।३।१४०
काशिका-वृत्तिः
भूते च ३।३।१४०
लिङ्निमित्ते लृङ् क्रियातिपत्तौ इति सर्वम् अनुवर्तते। पूर्वेन भविष्यति विहितः सम्प्रति भूते विधीयते। भूते च काले लिङ्निमित्ते क्रियातिपत्तौ सत्यां लृङ् प्रत्ययो भवति। उताप्योः समर्थयोर् लिङ् ३।३।१५२
इत्यारभ्य लिङ्निमित्तेषु विधानम् एतत्। प्राक् ततो विकल्पं वक्ष्यति। दृष्टो मया भवत्पुत्रो ऽन्नार्थी चङ्क्रम्यमाणः, अपरश्च द्विजो ब्राह्मणार्थी, यदि स तेन दृष्टो ऽभविष्यत्, तदा अभिक्ष्यत। न तु भुक्तवान्, अन्येन पथा स गतः।
न्यासः
भूते च । , ३।३।१४०
"उताप्यरित्यारभ्य"इत्यादि। "उताप्योः समर्थययोः" ३।३।१५२
इत्येतत्प्रभृतिषु लिङ्()निमित्तेषु ह्रेतल्लृङविधानम्। कुत एतदित्याह-- "प्राक्" इत्यादि। यस्मात् प्राक् "वोताप्योः" ३।३।१४१
इति वक्ष्यते, ततश्च पारिशेष्याद्()भूते लिङो विधानं "वोताप्योः" ३।३।१४१
इत्यादिष्वेवावतिष्ठते। "न तु भुक्तवान्" इत्यादि। क्रियातिपर्तिं()त दर्शयति॥
बाल-मनोरमा
भूते च ६२०, ३।३।१४०
भूते च। अधिकारोऽयम्। अनुवर्तते इति। तथा च लिङ्निमित्ते लृङ् क्रियातिपत्तौ भूत इति अधिक्रियते इति फलितमिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
भूते च ५१२, ३।३।१४०
भूते च। लिङ्()निमित्ते लृङ् स्याद्भूते भविष्यति च क्रियापत्तौ। अद्यतनाऽनद्यतनसाधारमं भूतसामान्यमिह ज्ञेयम्। अस्योदाहरणानि---"उताप्योः समर्थयोर्लिङ्" इत्यारभ्य "समानकर्तृकेषु तुमु"न्निति विहाय सप्तसूत्र्यां बोध्यानि, ततः प्राचीनेषु "वोताप्यो"रित्यनेन विकल्पोक्तेः।


text:
एलिफेण्टागुहाः
एलिफेण्टागुहाः भारतस्य मुम्बयीनगरस्य समीपे एलिफेण्टा इति द्वीपे सन्ति । अस्य द्वीपस्य प्राचीनं नाम मराठीभाषया घारापुरि इति । पोर्चुगीस् जनाः एलिफेण्टा इति परिवर्तितवन्तः । क्रि.श. १९८७तमे वर्षे युनेस्कोसङ्घटनेन एतत् स्थानं विश्वपरम्पारास्थानम् इति उद्घुष्टम् । एलिफेण्टागुहासु विद्यमानाः शिलामूर्तीः पोर्चुगीस् जनाः विकारितवन्तः । ते क्रि.श. १७तमे शतके पोर्चुगीस् जनाः भुषुण्डिगोलिकाप्रयोगस्य लक्ष्यमिव उपयुज्य मूर्तीः भञ्जितवन्तः । एलिफण्टागुहायाः इतिहासः क्रि.श.नवमशतकः १३तमशतकपर्यन्तं प्रशासितुः सिल्हणराजानां कालस्य इति विश्वसितम् । किन्तु अत्र विद्यमानाः काश्चन मूर्तयः मन्यखेटस्य राष्ट्रकूटानां कालस्य इति केषाञ्चन अभिप्रायः। अत्र शिवस्य त्रिमुखस्य सदाशिवमूर्तिः ब्रह्माविष्णुमहेश्वरैः सदृशास्ति । इयं सदाशिवमूर्तिः एव राष्ट्रकूटवंशीयानां लाञ्छनम् आसीत् । सुन्दरी नटराजमूर्तिः आकर्षका अर्धनारीश्वरमूर्तिः अपि राष्ट्रकूटशैल्या अस्ति इति अभिप्रायः । शिलाः उत्कीर्य निर्मिताः एलिफेण्टागुहाः बहुशः ६०सहस्रवर्गपादपरिमिताः विस्तृताः सन्ति । अत्र नैके प्राङ्गणाः, मन्दिराणि, सन्ति । विविधविन्यस्तमण्डपेषु विविधाः देवतामूर्तयः सन्ति । मध्ये कश्चन प्रधानः शिवालयः शोभते । अत्र सदाशिवः सदा निवसति इति भजकानाम् दृढविश्वासः । एलिफेण्टागुहाः मुम्बयीसागर तीरे स्थितात् अपोलोनौकानिस्थानतः ११ कि.मी दूरे द्वीपे सन्ति । अत्र दर्शनीयाः गुहादेवालयाः मुम्बयीनगरमागतानां प्रमुखाकर्षणकेन्द्राणि सन्ति । प्रायशः अष्टचतुरस्रकिलोमीटर् विस्तारे प्रदेशे आरम्भे १३ पादमितदीर्घं शिलानिर्मितं गजं दृष्ट्वा पाश्चात्याः एतं द्वीपम् एलिफेण्टा इति उक्तवन्तः । एलिफेण्टागुहाः प्रायशः क्रिस्ताब्दस्य तृतीयशतकतः एकादशशतकपर्यन्तं राजमहाराजाना विहारस्थानम् आसीत् । सुन्दरवनैः पर्वतशिखरैः पूर्णं सुन्दरं स्थलमासीत् । घटपुरी इति अस्य नाम आसीत् । पोर्तुगीस् देशीयाः एतत् स्थानं एलिफेण्टा इति उक्तवन्तः। त्रिमूर्तिगुहा अतीव बृहदस्ति । अत्र ब्रह्मविष्णुमहेश्वराणां मूर्तयः सन्ति । शिलासु रचिताः मूर्तयः एताः । अत्रत्यौ द्वारपालकौ एव १३ पादमितोन्नतौ स्तः । अन्यस्मिन् प्रकोष्ठे १६ पादमितोन्नतः अर्धनारीश्वरविग्रहः अस्ति । मूर्तेः प्रसन्नभावः सर्वेषाम् आनन्दाय भवति । अजन्ताएल्लोराप्रदेशे स्थिताः मूर्तयः इव एताः अपि शैवमतसम्बन्धिन्यः । त्रिमुखः महेश्वरमूर्तिः आकर्षकालङ्कारयुक्ता अस्ति । मूर्तीनां कर्णे सुन्दराणि कर्णकुण्डलानि, किरीटम् इतरालङ्काराः च सुन्दराणि सन्ति । शिल्पेषु सूर्यस्य किरणानां स्पर्शः अतीवाकर्षकः भवति । सर्वत्र छायाप्रकाशयोजना सुन्दरी अस्ति । एकस्मिन् प्रकोष्ठे शिवपार्वत्योः विवाहसमयसम्बन्धिन्यः मूर्तयः सन्ति । नटराजविग्रहः अपूर्वः अस्ति । तस्य पुरतः शिवकैलासमूर्तिः अस्ति । रावणः यदा कैलासपर्वतमेव कम्पितवान् पार्वती शिवमालिङ्गितवती । एतं विषयं अधिकृत्य रचितं शिल्पम् अतीवचमत्कारि अस्ति । एलिफेण्टागुहानां दर्शनार्थं द्वीपं गन्तुं अपोलोनौकानिस्थानतः नौकायानसम्पर्कव्यवस्था अस्ति । प्रतिदिनम् अनेके जनाः गुहानां दर्शनार्थ अत्र आगच्छन्ति । पर्वतप्रदेशं गन्तुं पादचारिमार्गः अस्ति । १२० सोपानानि सन्ति । शिबिकया अपि गन्तुं शक्यते । यदा गुहास्थलं प्रविशामः तदा मायालोकं प्रविष्टवन्तः इव आनन्दमनुभवामः । त्रिमूर्तिरुपः १८ पादमितोन्नतः विग्रहः अतीवाकर्षकः अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
मुम्बयीनगरस्य चर्चगेट् धूमशकटनिस्थानतः अपोलोनौकानिस्थानतः यान्त्रिकनौकाः सन्ति ।
एलिफेण्टागुहाद्वीपं गन्तुं मुम्बैनगरस्य गेट् वे आफ् इण्डिया इति प्रदेशात् यान्त्रीकृतनौकया (मोटार् लाञ्च्) प्रवासः कार्यः । पर्यटकानां कृते अत्र न कापि व्यवस्था कल्पिता अस्ति । अस्य स्थानस्य पावित्र्यं सौन्दर्यं नैर्मल्यं च रक्षितुं महाराष्ट्रसर्वकारेण अयं निर्धारः कृतः ।
बाह्नानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- एलिफेण्टगुहादृश्यावली
- एलिफेण्टगुहाचित्राणि
- एलिफेण्टगुहानां महाराष्ट्रस्य अन्यस्थलानां चित्राणि।
- एलिफण्टाविषयसङ्ग्रहः।
- एलिफेण्टगुहान्तर्गताः राष्ट्रकूटानां शैल्याः विवर्णम् ।
- एलिफेण्टागुहाः
- एलिफेण्टागुहामानचित्रम्


text:
अश्वारोहक्रीडा
अश्वारोहक्रीडा (बजकशि)(Buzkashi,Kokpar)अफ्घानिस्थानदेशस्य साम्प्रदायिका क्रीडा वर्तते ।
अश्वारोहक्रीडा अतीवभयानकम् अस्ति । एषा क्रीडा इरान्देशस्य प्रसिद्धा पोलो(Polo)क्रीडायाः समानं वर्तते । परन्तु, पोलो क्रीडायां काष्ठकन्दुकेन क्रीडन्ति । अश्वारोहक्रीडायां शिरोरहितस्य अजस्य मृतशरीरेण क्रीडन्ति । पश्चिमचीनायां (Western China) ताजिकीयाः जनाः शियाङ्ग्(Xinjiang)प्रदेशे अश्वस्य स्थाने याक्(Yak)प्राणिनम् आरुह्य क्रीडन्ति । इयम् अफगानवासिनां वीरता-साहस-हठानां स्वरूपं प्रस्तौति ।
कथं क्रीडनीयम्?[सम्पादयतु]
अस्याः क्रीडायाः क्रीडारीतिः अतीव विचित्रा वर्तते । यथा, एकम् अतीव विस्तृतं प्राङ्गणं भवति । मध्ये एकः गर्त्तः खन्यते । तस्मिन् गर्ते अजस्यशिशोः शवः स्थाप्यते । अश्वारोहिणां दलद्वयं प्राङ्गणे समागच्छतः । कश्चन सङ्केतात् परं प्रतिदले विद्यमानाः षट्तः पञ्चदशपरिमिताः क्रीडलवाः तस्माद् गर्ताद् वत्सशवं निस्सार्य पुनर्गर्ते पातयितुं चेष्टन्ते । तदर्थं परस्परं शवस्य निस्सारणे धारणे गर्तं प्रति प्रापणे पातने च सङ्घर्षणे निरताः भवन्ति । ग्रहणप्रदानानि च सम्पद्यन्ते । एतस्मिन् घातप्रत्याघाताः अपि जायन्ते । अश्वानां सञ्चालने धावने पतिताः आश्वारोहिणः तेषां खुरैः आहताः भूत्वा रक्तलिप्ताः भग्नाङ्गाः चापि भवन्ति । कदाचित् प्राणानपि त्यजन्ति ।
एषा क्रीडा उत्तर-अफ्घानिस्थाने,मध्यएशियाखण्डेच प्रसिद्धा वर्तते । एनां क्रीडां अधिकतया अधो लिखितेषु प्रदेशेषु क्रीडन्ति,
- कजकीयाः(कजक्स्) (Kazakhs)
- अफ्घानीयाः(अफ्घन्स्) (Afghans)
- उज्बेकीयाः(उज्बेक्स्) (Uzbeks)
- हजरीयाः(हजरस्) (Hazaras)
- ताजिकीयाः(ताजिक्स्) (Tajiks)
- किर्गीयाः(किर्गिज्) (Kyrgyz)
- टर्कीयाः(टर्क्मेन्स्) (Turkmens)
- पस्टुनीयाः(पस्टुन्स्) (Pashtuns)
अयं क्रीडोत्सवः प्रतिवर्षम् अक्टोबर्मासस्य १५ दिने शाहजाहिरशाहस्य जन्मदिवसे काबुल्देशे(Kabul) समायोज्यते । बजकशि क्रीडार्थं प्रयोज्याः अश्वाः महार्घाः भवन्ति । प्रायः पञ्चसहस्रमुद्रातः इतोपि अधिकमूल्यवन्तः भवन्ति ।
वीथिका[सम्पादयतु]
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरंगिणी
- What is the biggest Kazakh sport?
- Kokpar Kazakhs
- Photo-essay on Buzkashi in Tajikistan
- Afghanistan Buzkashi Pictures
- Afghanistan Online: Afghan National Sport (Buzkashi)
- Afghan Sport: Buzkashi
- The Fierce Afghani Game of Buzkashi
- Buzkashi In Mazar-e-Sharif
- Buzkashi - Afghanistan's Lovable National Sport
- Kok boru video from YouTube
- Kok boru video
- Mark Seager's Buzkashi Documentary
- Afghan Embassy in Australia
- Pictures of buzkashi in Afghan Pamirs


text:
दक्षिणदिबाङ्गव्यालीमण्डलम्
दक्षिणदिबाङ्गव्यालीमण्डलम् (Lower Dibang Valley District) अरुणाचलप्रदेशराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं रोइन्गनगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
दक्षिणदिबाङ्गव्यालीमण्डलस्य विस्तारः ३९०० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२००१ जनगणनानुगुणं दक्षिणदिबाङ्गव्यालीमण्डलस्य जनसङ्ख्या १४५५३८ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १४ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १४ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ७.०१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९१९ अस्ति । अत्र साक्षरता ७०.३८ % अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले द्वे उपमण्डलानि स्तः। ते -
१.डम्बुक्
२.रोइन्ग
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- [ http://roing.nic.in/Official Website]


text:
॥ ताराशतनामस्तोत्रम् बृहन्नीलतन्त्रार्गतम् ॥
श्रीदेव्युवाच ।
सर्वं संसूचितं देव नाम्नां शतं महेश्वर ।
यत्नैः शतैर्महादेव मयि नात्र प्रकाशितम् ॥ २०-१॥
पठित्वा परमेशान हठात् सिद्ध्यति साधकः ।
नाम्नां शतं महादेव कथयस्व समासतः ॥ २०-२॥
श्रीभैरव उवाच ।
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि भक्तानां हितकारकम् ।
यज्ज्ञात्वा साधकाः सर्वे जीवन्मुक्तिमुपागताः ॥ २०-३॥
कृतार्थास्ते हि विस्तीर्णा यान्ति देवीपुरे स्वयम् ।
नाम्नां शतं प्रवक्ष्यामि जपात् स(अ)र्वज्ञदायकम् ॥ २०-४॥
नाम्नां सहस्रं संत्यज्य नाम्नां शतं पठेत् सुधीः ।
कलौ नास्ति महेशानि कलौ नान्या गतिर्भवेत् ॥ २०-५॥
शृणु साध्वि वरारोहे शतं नाम्नां पुरातनम् ।
सर्वसिद्धिकरं पुंसां साधकानां सुखप्रदम् ॥ २०-६॥
तारिणी तारसंयोगा महातारस्वरूपिणी ।
तारकप्राणहर्त्री च तारानन्दस्वरूपिणी ॥ २०-७॥
महानीला महेशानी महानीलसरस्वती ।
उग्रतारा सती साध्वी भवानी भवमोचिनी ॥ २०-८॥
महाशङ्खरता भीमा शाङ्करी शङ्करप्रिया ।
महादानरता चण्डी चण्डासुरविनाशिनी ॥ २०-९॥
चन्द्रवद्रूपवदना चारुचन्द्रमहोज्ज्वला ।
एकजटा कुरङ्गाक्षी वरदाभयदायिनी ॥ २०-१०॥
महाकाली महादेवी गुह्यकाली वरप्रदा ।
महाकालरता साध्वी महैश्वर्यप्रदायिनी ॥ २०-११॥
मुक्तिदा स्वर्गदा सौम्या सौम्यरूपा सुरारिहा ।
शठविज्ञा महानादा कमला बगलामुखी ॥ २०-१२॥
महामुक्तिप्रदा काली कालरात्रिस्वरूपिणी ।
सरस्वती सरिच्श्रेष्ठा स्वर्गङ्गा स्वर्गवासिनी ॥ २०-१३॥
हिमालयसुता कन्या कन्यारूपविलासिनी ।
शवोपरिसमासीना मुण्डमालाविभूषिता ॥ २०-१४॥
दिगम्बरा पतिरता विपरीतरतातुरा ।
रजस्वला रजःप्रीता स्वयम्भूकुसुमप्रिया ॥ २०-१५॥
स्वयम्भूकुसुमप्राणा स्वयम्भूकुसुमोत्सुका ।
शिवप्राणा शिवरता शिवदात्री शिवासना ॥ २०-१६॥
अट्टहासा घोररूपा नित्यानन्दस्वरूपिणी ।
मेघवर्णा किशोरी च युवतीस्तनकुङ्कुमा ॥ २०-१७॥
खर्वा खर्वजनप्रीता मणिभूषितमण्डना ।
किङ्किणीशब्दसंयुक्ता नृत्यन्ती रक्तलोचना ॥ २०-१८॥
कृशाङ्गी कृसरप्रीता शरासनगतोत्सुका ।
कपालखर्परधरा पञ्चाशन्मुण्डमालिका ॥ २०-१९॥
हव्यकव्यप्रदा तुष्टिः पुष्टिश्चैव वराङ्गना ।
शान्तिः क्षान्तिर्मनो बुद्धिः सर्वबीजस्वरूपिणी ॥ २०-२०॥
उग्रापतारिणी तीर्णा निस्तीर्णगुणवृन्दका ।
रमेशी रमणी रम्या रामानन्दस्वरूपिणी ॥ २०-२१॥
रजनीकरसम्पूर्णा रक्तोत्पलविलोचना ।
इति ते कथितं दिव्यं शतं नाम्नां महेश्वरि ॥ २०-२२॥
प्रपठेद् भक्तिभावेन तारिण्यास्तारणक्षमम् ।
सर्वासुरमहानादस्तूयमानमनुत्तमम् ॥ २०-२३॥
षण्मासाद् महदैश्वर्यं लभते परमेश्वरि ।
भूमिकामेन जप्तव्यं वत्सरात्तां लभेत् प्रिये ॥ २०-२४॥
धनार्थी प्राप्नुयादर्थं मोक्षार्थी मोक्षमाप्नुयात् ।
दारार्थी प्राप्नुयाद् दारान् सर्वागम(पुरो?प्रचो)दितान् ॥ २०-२५॥
अष्टम्यां च शतावृत्त्या प्रपठेद् यदि मानवः ।
सत्यं सिद्ध्यति देवेशि संशयो नास्ति कश्चन ॥ २०-२६॥
इति सत्यं पुनः सत्यं सत्यं सत्यं महेश्वरि ।
अस्मात् परतरं नास्ति स्तोत्रमध्ये न संशयः ॥ २०-२७॥
नाम्नां शतं पठेद् मन्त्रं संजप्य भक्तिभावतः ।
प्रत्यहं प्रपठेद् देवि यदीच्छेत् शुभमात्मनः ॥ २०-२८॥
इदानीं कथयिष्यामि विद्योत्पत्तिं वरानने ।
येन विज्ञानमात्रेण विजयी भुवि जायते ॥ २०-२९॥
योनिबीजत्रिरावृत्त्या मध्यरात्रौ वरानने ।
अभिमन्त्र्य जलं स्निग्धं अष्टोत्तरशतेन च ॥ २०-३०॥
तज्जलं तु पिबेद् देवि षण्मासं जपते यदि ।
सर्वविद्यामयो भूत्वा मोदते पृथिवीतले ॥ २०-३१॥
शक्तिरूपां महादेवीं शृणु हे नगनन्दिनि ।
वैष्णवः शैवमार्गो वा शाक्तो वा गाणपोऽपि वा ॥ २०-३२॥
तथापि शक्तेराधिक्यं शृणु भैरवसुन्दरि ।
सच्चिदानन्दरूपाच्च सकलात् परमेश्वरात् ॥ २०-३३॥
शक्तिरासीत् ततो नादो नादाद् बिन्दुस्ततः परम् ।
अथ बिन्द्वात्मनः कालरूपबिन्दुकलात्मनः ॥ २०-३४॥
जायते च जगत्सर्वं सस्थावरचरात्मकम् ।
श्रोतव्यः स च मन्तव्यो निर्ध्यातव्यः स एव हि ॥ २०-३५॥
साक्षात्कार्यश्च देवेशि आगमैर्विविधैः शिवे ।
श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यो मननादिभिः ॥ २०-३६॥
उपपत्तिभिरेवायं ध्यातव्यो गुरुदेशतः ।
तदा स एव सर्वात्मा प्रत्यक्षो भवति क्षणात् ॥ २०-३७॥
तस्मिन् देवेशि प्रत्यक्षे शृणुष्व परमेश्वरि ।
भावैर्बहुविधैर्देवि भावस्तत्रापि नीयते ॥ २०-३८॥
भक्तेभ्यो नानाघासेभ्यो गवि चैको यथा रसः ।
सदुग्धाख्यसंयोगे नानात्वं लभते प्रिये ॥ २०-३९॥
तृणेन जायते देवि रसस्तस्मात् परो रसः ।
तस्मात् दधि ततो हव्यं तस्मादपि रसोदयः ॥ २०-४०॥
स एव कारणं तत्र तत्कार्यं स च लक्ष्यते ।
दृश्यते च महादे(व?वि)न कार्यं न च कारणम् ॥ २०-४१॥
तथैवायं स एवात्मा नानाविग्रहयोनिषु ।
जायते च ततो जातः कालभेदो हि भाव्यते ॥ २०-४२॥
स जातः स मृतो बद्धः स मुक्तः स सुखी पुमान् ।
स वृद्धः स च विद्वांश्च न स्त्री पुमान् नपुंसकः ॥ २०-४३॥
नानाध्याससमायोगादात्मना जायते शिवे ।
एक एव स एवात्मा सर्वरूपः सनातनः ॥ २०-४४॥
अव्यक्तश्च स च व्यक्तः प्रकृत्या ज्ञायते ध्रुवम् ।
तस्मात् प्रकृतियोगेन विना न ज्ञायते क्वचित् ॥ २०-४५॥
विना घटत्वयोगेन न प्रत्यक्षो यथा घटः ।
इतराद् भिद्यमानोऽपि स भेदमुपगच्छति ॥ २०-४६॥
मां विना पुरुषे भेदो न च याति कथञ्चन ।
न प्रयोगैर्न च ज्ञानैर्न श्रुत्या न गुरुक्रमैः ॥ २०-४७॥
न स्नानैस्तर्पणैर्वापि नच दानैः कदाचन ।
प्रकृत्या ज्ञायते ह्यात्मा प्रकृत्या लुप्यते पुमान् ॥ २०-४८॥
प्रकृत्याधिष्ठितं सर्वं प्रकृत्या वञ्चितं जगत् ।
प्रकृत्या भेदमाप्नोति प्रकृत्याभेदमाप्नुयात् ॥ २०-४९॥
नरस्तु प्रकृतिर्नैव न पुमान् परमेश्वरः ।
इति ते कथितं तत्त्वं सर्वसारमनोरमम् ॥ २०-५०॥
इति श्रीबृहन्नीलतन्त्रे भैरवभैरवीसंवादे ताराशतनाम
तत्त्वसारनिरूपणं विंशः पटलः ॥ २०॥
Proofread byDPD
BACK TO TOP
% Text title : tArAshatanAmastotram bRRihannIlatantrAntargatam
% File name : tArAshatanAmastotrambRRihannIla.itx
% itxtitle : tArAshatanAmastotram (bRihannIlatantrArgatam)
% engtitle : Tarashatanamastotra from Brihannilatantra
% Category : aShTottarashatanAma, devii, dashamahAvidyA, stotra
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% SubDeity : dashamahAvidyA
% Texttype : stotra
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : muktabodha.org
% Proofread by : DPD
% Description-comments : Brihannilatantra
% Acknowledge-Permission: Marjorie Woollacott, Ph.D., Digital Library Coordinator muktabodha.org
% Latest update : March 8, 2013
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
गीता-प्रवेश-परीक्षा प्रश्नोत्तराणि अभ्यासः श्रीमद्भगवद्गीता – अध्यायः १६-१८
एक वाक्येन उत्तरत ।
- दैवीसंपत् आसुरी सम्पच्च कस्मै भवति ?
दैवी सम्पत् विमोक्षाय आसुरी निबन्धाय भवति | दैवी सम्पत् संसाररूपं बन्धनं नाशयति, आसुरी तु तदेव बन्धनं जनयति ।
दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।
मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥ 16.५ ॥
- आसुराः जनाः किम् न जानन्ति, तेषु किम् न विद्यते ?
असुरगुणसम्पन्नाः जनाः धर्मे प्रवृत्तिं न जानन्ति, अधर्मात् च निवृत्तिम् । कायिकं वाचिकं मानसिकं चेति यत् त्रिविधं शौचं तत् तेषु न सम्भवति । नापि च यथार्थवादित्वम् ।
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।
न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ॥ 16.७ ॥
- कीदृशाः अशुचौ नरके पतन्ति ?
स्वच्छन्दं कथयन्तः अविवेकेन भ्रान्ताः, नानाविषयेषु मनसः सञ्चारात् मूढाः, रागरूपजालेन आवृताः, विषयोपभोगे आसक्ताः च अनर्थकारिणि नरके निपतन्ति।
अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।
प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥ 16.१६ ॥
- क्रूरान् नराधमान् अशुभान् श्रीकृष्णः किं करोति ?
ये श्रीकृष्णं द्विषन्ति, क्रूराः अशुभाश्च सन्ति आसुरगुणसम्पन्नाः तादृशान् नरापसदान् श्रीकृष्णः सर्वदा संसारे एव पातयति, तत्रापि आसुरस्वभावेषु एव जन्म कल्पयति ।
तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।
क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥ 16.१९ ॥
- कीदृशं दानं तामसं भवति ?
अयोग्ये देशे काले च शमविद्यादिगुणरहिताय अनादरेण तिरस्कारेण च यत् दानं क्रियते तत् तामसमिति मण्यते ।
अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।
असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ 17.२२ ॥
- नरकस्य त्रिविधं द्वारं किं किम् ?
कामः क्रोधः तथा लोभः इदम् आत्मनः नाशनं नरकस्य त्रिविधं द्वारम् ।
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः।
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥ १६.२१ ॥
- यज्ञदानकर्म केन कारणेन न त्याज्यम् ?
यज्ञः दानं तपश्च इति एतत् कर्मत्रयं न सर्वथा वर्जनीयम् । तत् अवश्यं कर्तव्यम् । यतः तत् त्रिविधं कर्म मनीषिणां शुद्धिकरम् ।
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ 18.५ ॥
- कः त्यागी इति अभिधीयते?
न हि केनापि पुरुषेण सर्वाणि कर्माणि त्यक्तुं शक्यन्ते । यदि त्यज्यन्ते तर्हि जीवनमेव दुष्करं भवति। तस्मात् कर्मणां फलं यः त्यजति स एव त्यागी, नान्यः इति निर्णयः युक्तः ।
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ 18.११ ॥
- स्वभावजं वैश्यकर्म शूद्रकर्म च किम् ?
कृषिः, गवादिरक्षणम्, क्रयविक्रयश्च वैश्यानां स्वभावात् जातं कर्म । एतेषां त्रयाणामपि साहाय्याचरणं शूद्रस्य स्वभावात् जातं कर्म ।
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ 18.४४ ॥
- ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशे कथं तिष्ठति ?
अर्जुन! सर्वेषामपि प्राणिनां हृदये ईश्वरो वर्तते । सः तानि सर्वाणि भूतानि यन्त्रारूढानि इव सम्यक् भ्रामयति ।
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ 18.६१ ॥
- यत्र योगेश्वरः कृष्नः धनुर्धरः पार्थः च तत्र किं भवति ?
यत्र योगेश्वरः कृष्णः वर्तते यत्र च धनुर्धरः पार्थः वर्तते, तत्र सम्पत्तिः जयः ऐश्वर्यं धर्मः च अवश्यं भवति इति मम मतिः ।
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥ 18.७८ ॥
- रिक्तस्थानं पूरयत ।
- दय़ा भूतेष्वलोलुप्त्वम् आर्दवं ह्रीरचापलम् ॥ 16.२ ॥
- त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ॥ 17.२ ॥
- काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासंकवयो विदुः ॥ 18.२ ॥
विभज्य सन्धिनाम लिखत ।
- ह्रीरचापलम् १६.२ = ह्रीः अचापलम् – विसर्गः रेफादेशः |
- तस्माच्छास्त्रम् १६.२४ = तस्मात् शास्त्रम् – श्चुत्वसन्धिः & छत्वसन्धिः |
- तस्मात् + शास्त्रम् = तस्माच् + शास्त्रम् – श्चुत्वसन्धिः |
- तस्माच् + श् + आस्त्रम् = तस्माच् + छ् + आस्त्रम् – छत्वसन्धिः |
- यच्छ्रद्धः १७.३ = यत् श्रद्धः (समस्तपदम्) – श्चुत्वसन्धिः & छत्वसन्धिः |
- यत् + श्रद्धः = यच् + श्रद्धः – श्चुत्वसन्धिः |
- यच् + श् + रद्धः = यच् + छ् + रद्धः – छत्वसन्धिः |
- भूतगणांश्च १७.४ = भूतगणान् च – सत्वम् |
- नोपपद्यते १८.७ = न उपपद्यते – गुण सन्धिः |
- तद्राजसम् १८.२४ = तत् राजसम् – जश्त्वसन्धिः |
विग्रहवाक्यं समासनाम च लिखत ।
- अल्पबुद्धयः १६.९
- अल्पा बुद्धिः येषां ते = अल्पबुद्धयः – बहुव्रीहिः |
- आशापाशशतैः १६.१२
- आशा एव पाशः = आशापाशः – कर्मधारयः |
- आशापाशानां शतानि आशापाशशतानि, तैः = आशापाशशतैः – षष्ठीतत्पुरुषः |
- कार्याकार्यव्यवस्थितौ १६.२४
- कार्यं च अकार्यं च कार्याकार्ये – द्वन्द्वः |
- कार्याकार्ययोः व्यवस्थितिः कार्याकार्यव्यवस्थितिः, तस्याम् = कार्याकार्यव्यवस्थितौ – षष्ठीतत्पुरुषः |
- यक्षरक्षांसि १७.४
- यक्षाः च रक्षांसि च यक्षरक्षांसि – द्वन्द्वः |
- स्वकर्मनिरतः १८.४५
- स्वस्य कर्म स्वकर्म – षष्ठीतत्पुरुषः |
- स्वकर्मणि निरतः – सप्तमीतत्पुरुषः |
- यतवाक्कायमानसः १८.५२
- वाक् च कायश्च मानसं च वाक्कायमानसानि – द्वन्द्वः |
- यतानि वाक्कायमानसानि येन सः यतवाक्कायमानसः – बहुव्रीहिः |
टिप्पणीं लिखत । (६-८ वाक्यै:)
- त्रिविधं दानं तपश्च वणयत
- आसुरि जनानां लक्षणं आचरणं च वर्णयत ।
- नैश्कर्मसिद्धिः प्राप्तिः अनन्तरं ब्रह्मप्राप्तिश्च कथं भवति ?


text:
सूत्रम्
कृत्याश्च॥ ३।३।१७१
काशिका-वृत्तिः
कृत्याश् च ३।३।१७१
आवश्यकाऽधमर्ण्ययोः इति वर्तते। कृत्यसञ्जाकाश्च प्रत्यया आवश्यकाऽधमर्ण्ययोरुपाधिभूतयोः धातोर् भवन्ति। भवता खलु अवश्यं कटः कर्तव्यः, अवश्यं करणीयः, अवश्यं कार्यः, अवश्यं कृत्यः। आधमर्ण्ये भवताशतं दातव्यम्। सहस्रं देयम्। किमर्थम् इदम्, यावता सामाग्येन विहिता अस्मिन्नपि विषये भविस्यन्ति? विशेषविहितेन णिनिना बाध्येरन्। कर्तरि णिनिः, भावकर्मणोः कृत्याः, तत्र कुतो बाधप्रसङ्गः? तत्र केचिदाहुः, भव्यगेयादयः कर्तृवाचिनः कृत्याः, त इह उदाहरणम् इति।
न्यासः
कृत्याश्च। , ३।३।१७१
"किमर्थम्ित्यादि चोद्यम्। "विशेषविहितेन"इति परीहारः।"कत्र्तरि"इत्यादिना परीहारविघटनञ्च। "केचित्ित्यादिना परकीयमतेन परोहारसमर्थनम्। "भव्यगेयम्िति। "समुदायेषु हि वृत्ताः शब्दा अवयवेष्वपि वत्र्तन्ते" (शा।प।८५) इति भव्यगेयादयः शब्दा अवयवभूतेषु कृत्येष्विह वत्र्तन्ते। "कर्त्तृवाचिनः"इति। भव्यगेयादिसूत्रेणैषां पक्षे कत्र्तरि निपातनात्। योगविभाग उत्तरार्थः॥


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्याम्॥ १।२।५८
पदच्छेदः॥
जात्याख्यायाम् ७।१ एकस्मिन् ७।१ ५९ बहुवचनम् १।१ ६० अन्यतरस्याम् ७।१ ६२
काशिका-वृत्तिः
जात्याख्यायम् एकस्मिन् बहुवचनम् अन्यतरस्याम् १।२।५८
अशिष्यम् इति निवृतम्। जातिर् नाम अयम् एको ऽर्थः। तदभिधाने एकवचनम् एव प्राप्तम् अत इदम् उद्यते। जातेराख्या जात्याख्या। जात्याख्यायाम् एकस्मिन्नर्थे वहुवचनम् अन्यतरस्यां भवति। जात्यर्थो बहुवद् भवति इति यावत्। तेन तद्विशेषणानाम् अजातिशब्दानाम् अपि सम्पन्नादीनां बहुवचनम् उपपद्यते। सम्पन्नो यवः, सम्पन्ना यवाः। सम्पन्नो व्रीहिः, सम्पन्ना व्रीहयः। पूर्ववया ब्राह्मणः प्रत्युत्थेयः, पूर्ववयसो ब्राह्मणाः प्रत्युत्थेयाः। जातिग्रहणं किम्? देवदत्तः। यज्ञदत्तः। आख्यायाम् इति किम्? काश्यपप्रतिकृतिः काश्यपः। भवत्ययं जातिशब्दो न त्वनेन जातिराख्यायते। किं तर्हि? प्रतिकृतिः। एकस्मिनिति किम्? व्रीहियवौ। सङ्ख्याप्रयोगे प्रतिषेधो वक्तव्यः। एको ब्रीहिः सम्पन्नः सुभिक्षं करोति।
न्यासः
जात्याख्यामेकस्मिन्बहुवचनमन्यतरस्याम्। , १।२।५८
"जातिर्नामायमेकोऽर्थः इत्यादिना सूत्रारम्भस्य प्रयोजनमाह। ननु जातेः संख्या न विद्यते?
तस्या द्रव्यधर्मत्वात्। यद्यपि वैशेषिकसिद्धान्तप्रसिद्धा गुणपदार्थसंगृहीता या संख्या सा न विद्यते; तथापि "भेदका गुणाः" इत्यस्मद्दर्शने" भेदमात्रा या संख्या सा विद्यत एवेत्यदोषः। "जातेराख्या" इति। आख्यानमाख्या = प्रत्यायनम्। "एकस्मिन्नर्थे" इति। जात्याख्योऽर्थो "जात्यर्थो बहुवद्भवतीति यावत्" इति। एतेनैतद्दर्शयति-- न हि जातिविशेषणेभ्यः सम्पन्नादिभ्यस्तन्न स्यात्। तेषामजातिशब्दत्वादित्यभिप्रायः। कथं पुनर्जात्यर्थस्य बहुवद्भावो लभ्यते?
अन्वर्थग्रहणात्। बहुवचनमिह न पारिभाषिकं बहुवचनं गृह्रते, किं तर्हि?
अन्वर्थम्। उक्तिः = वचनम्। बहूनां वचनं बहुवचम्। न चैकस्मिन्नर्थे बहूनां वचनं सम्भवति, अतः सामथ्र्याद्वित्यर्थो गम्यते-- एकस्मिन्नर्थे बहुविदिति। तदनेन प्रकारेण जात्यर्थो बहुवद्भवति। "तेन" इत्यादि। यत ए जात्यर्थस्य बहुवद्भावो विधीयते, तेन जातिविशेषणानामजातौ वर्तमानानां बहुवचनमुपपद्यते, जातिशब्दवत्।
"देवदत्तः" इति। देवदत्तशब्दो यदृच्छाशब्दः। नानेनैकं वस्त्वनेकव्यक्त्यनुगतमभिधीयते। अनेकव्यक्त्याधारा हि जातिः। ततो न देवदत्तत्वं नाम जातिरस्तीति न भवत्यत्र बहुवद्भावः। ननु चात्रावस्थाभेदेनानेकाधारं देवदत्तत्वमस्ति, नैतदस्ति; एवं हि जातिग्रहणमनर्थकं स्यात्, सर्वत्र जातेः सम्भवात्। तस्माज्जातिग्रहणसामथ्र्याल्लोके ये जातिशब्दाः, प्रतीताः, तदर्था एवात्र जातिशब्देन विवक्षिता इति विज्ञायते, न च देवदत्तशब्दो लोके जातिशब्दः प्रतीतः।
"काश्यपप्रतिकृतिः काश्यपः" इति। काश्यपस्यापत्यम् "अनृष्यानन्तर्ये विदादिभ्योऽञ्" ४।१।१०४
इत्यञ्-- काश्यप इति। तत इवार्थे "एवे प्रतिकृतौ"५।३।९६
इति कन्। "लुम् मनुष्ये" ५।३।९८
इति लप् भवति। "अयं जातिशब्दः" इति। "गोत्रञ्च चरणैः सह" (४।१।६३म।भा) इति लक्षणात्, तस्य च गोत्रप्रत्ययान्तत्वात्। न त्वयं जातिरूपेणोच्यते, किं तर्हि?
प्रतिकृतिरिति। एवं तर्हि जातिप्रत्यायने हि चिकीर्षिते बहुवद्भावेन भवितव्यम्। न चेह जातिप्रत्यायनं चिकीर्षितम्, किं तर्हि?
प्रतिकृतिप्रत्यायनम्।"व्रीहियवौ" इति। एकस्मिञ्जात्यर्थे बहुवद्भावोऽनेन विधीयते। इह तु द्वौ जात्यर्थो विवक्षितौ। वक्तव्यशब्दस्य व्याख्येय इत्यर्थः
। तत्रेदं व्याख्यानम्-- अन्यतरस्यामिति व्यवस्थितविभाषेयम्। तेन संख्याप्रयोगे न भविष्यति। अथ वा- एको व्रीहिः सम्पन्न इत्यत्रैकशब्दः प्रयुज्यमानो जात्यर्थस्यैकत्वमुद्भावयति,तच्च बहुत्वेन विरुध्यते। तस्मादेकत्वबहुत्वयोर्विरोधाद्बहुवद्भावो नेह भविष्यति॥
बाल-मनोरमा
जात्याख्यायामेकस्मिन्बहुवचनमन्यतरस्याम् ८०७, १।२।५८
जात्याख्यायाम्। आकृत्यधिकरणमन्यायेन घटादिशब्दानां जातिवाचकत्वाज्जातेश्चैकत्वादेकवचनमेव स्यादित्यारम्भः। जातिशब्दे एकत्वे बहुवचनं वा स्यादित्यक्षरार्थः। तथा सति "ब्राआहृणा भोज्या" इत्यादौ विशेषणान्न स्यादित्याशङ्क्य एकस्मिन्नर्थे विद्यमानः शब्दो बहूनर्थान् वक्ति, एकार्थो बहुवद्भवतीति लभ्यते इत्यभिप्रेत्याह-एकोऽप्यर्थ इति। बहुत्वप्रयुक्तं कार्यं लभत इत्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
जात्याख्यायामेकस्मिन्बहुवचनमन्यतरस्याम् ७०९, १।२।५८
एकोऽप्यर्थो वा बहुबदिति। एवंच विशेषणादपि सिद्धमिति ध्वनयन्नुदाहरति---ब्राआहृणाः पूज्या इति। जात्याख्यायां किम्()। दोवदत्तो यज्ञदत्तः। एकस्मिन्किम्()। व्रीहियवौ। अस्मदो द्वयोश्च। चात् "एकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्या"मिति च वर्तते। तदेतदाह---एकत्वे द्वित्वे च विवक्षित इत्यादि।


text:
पाणिनिः
पाणिनिः (Panini) संस्कृतभाषायाः महान् वैय्याकरणः । तेन लिखितः अष्टाध्यायीनामकः व्याकरणग्रन्थः विश्वप्रसिद्धः वर्तते ।
संस्कृतभाषायाः प्राचीनाः वैयाकरणाः नामभिः स्तूयन्ते यथा-
- इन्द्रश्चन्द्रः काशकृत्स्नाऽपिशलाः शाकटायनः ।
- पाणिन्यमरजैनेन्द्रा इत्यष्टौ शाब्दिका मताः ॥
इत्यष्टसु शाब्दिकेषु अष्टम एव पाणिनिः वर्तते ।
स्वतः पूर्वान् वैयाकरणान् पाणिनिः स्वस्य "अष्टाध्यायी" इत्येतस्मिन् ग्रन्थे अन्यान्यव्याकरणप्रक्रियानिरूपणसूत्रेषु स्मरति, यथा- "ऋतो भारद्वाजस्य"७/२/६३. "लोपः शाकल्यस्य"८/३/१९. "त्रिप्रभृतिषु शाकटायनस्य"८/४/५०. "वा सुप्यापिशलेः"६/१/९२. इत्यादि ।
अन्तर्विषयाः
तस्मै पाणिनये नमः[सम्पादयतु]
पाणिनीया शिक्षाग्रन्थे त्रयः श्लोकाः पाणिनेः नमस्कारपराः द्श्यन्ते । पाणिनिः वैयाकरणानां प्रातः स्मरणीयः मुनिः । न केवलं वैयाकरणानाम् अपि तु निखिलसंस्कृतविपश्चिताम् एष प्रातर्नमस्यः इत्यत्र न काऽपि संशीतिः । यतः तस्मात् पूर्वतनानाम् ऐन्द्-चान्द्र-आपिशलादीनां व्याकरणशास्त्राणि स्वयमधीत्य तानि असमग्राणि च परिभाव्य 'नवं, समग्रं, विश्वजनीनं च व्याकरणम्’ चिकीर्षुः वाचामधीशं परमेश्वरं तपसा आराधयामास । पाणिनेः तपसा सन्तुष्टः परशिवः ताण्डवं नाट्यम् अकरोत्, नृत्तान्ते चतुर्दशवारम् ढक्काम् अवादयत् । तस्याः ढक्कायाः शब्दान् पाणिनिः अशृणोत् । अत्रायं श्लोकः -
- नृत्तावसाने नटराजराजो ननाद ढक्कां नवपञ्चवारम् ।
- उद्धर्तुकामः सनकादिसिद्धान् एतद्विमर्शे शिवसूत्रजालम् ॥
एते शिवडमरुसमुत्थाः शब्दा एव माहेश्वरसूत्राणि इति श्रूयन्ते । तदनन्तं पाणिनिः व्याकरणशास्त्रस्य मूलाधारम् अष्टाध्यायीति सूत्रग्रन्थं व्यरचयत् ।
- शङ्करः शाङ्करीं प्रादात् दाक्षीपुत्राय धीमते ।
- वाङ्मयेभ्यः समाहृत्य देवीं वाचमिति स्थितिः ॥
- येनाक्षरसमाम्नायम् अधिगम्य महेश्वरात् ।
- कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः ॥
- येन धौता गिरः पुंसाम् विमलैः शब्दवारिभिः ।
- तमश्चाज्ञानजं भिन्नं तस्मै पाणिनये नमः ॥
पाणिनिः संस्कृतस्य महावैयाकरणः । यतः तदनन्तरीयाः ये ये वैयाकरणाः अभवन् ते सर्वेऽपि व्याकरणशास्त्रस्य नाना प्रक्रियायाः निरूपणार्थं पाणिनेः अष्टाध्याय्याः विविधाः व्याख्याः निरचिन्वन् ।
जन्म,कालः, नामानि च[सम्पादयतु]
पाणिनेः जन्म क्रिस्तपूर्वसप्तमशताब्द्यां शालातुरग्रामे अभवत् । अतः तस्य 'शालातुरीयः' इति नाम अति प्रसिद्धम् अस्ति । वर्तमानकाले पाकिस्तानदेशे स्थितः लहुरनामकः ग्रामः एव शलातुरग्रामः अस्ति । पाणिनेः मातुः नाम दाक्षी । [१] अतः एव सः दाक्षीपुत्रः इत्यपि संस्कृतज्ञाः तं प्रीत्या आह्वयन्ति । 'पणिनः' इति तस्य पितुः नाम । अतः तस्य नाम 'पाणिनिः' अभवत् । शालङ्किः इत्यपि पाणिनेः पितुः नाम आसीदिति वाराणसेयः विद्वान् श्रीगोपालशास्त्रिमहोदयः "प्रशिक्षणसंविधानम्" इति पुस्तके व्यलिखत् । अयं कृशाश्वपुत्रस्य देवलनाम्नः पौत्र इति John Garratt महाशयस्य Classical Dictionary of India पुस्तके उल्लिखितमस्ति । आचार्यः वर्षः पाणिनेः गुरुः आसीत् । पाणिनिः 'नलन्द'विश्वविद्यालये शिक्षां प्राप्तवान् । तस्य गुरुः आसीत् उपवर्षाचार्यस्य सहोदरः वर्षोपाध्यायवर्यः ।
मरणम्[सम्पादयतु]
पञ्चतन्त्रानुसारेण पाणिनेः मृत्युः सिंहकारणात् अभवत् - 'सिंहो व्याकरणस्य कर्तुरहरत् प्राणान् प्रियान् पाणिनेः ।' परम्परानुसारेण पाणिनेः मृत्युः त्रयोदशीतिथ्याम् अभवत् । अतः एव पण्डितपरम्परायाम् अधुना अपि त्रयोदश्यां व्याकरणस्य अनध्यायः भवति । मृत्युः इति स्थाने मृत्युः इति भवितव्यम्।
ग्रन्थाः[सम्पादयतु]
उद्धृतयः[सम्पादयतु]
- ↑ सर्वे सर्वपदादेशाः दाक्षीपुत्रस्य पाणिनि इत्येतेन महाभाष्यकारवचनेन अयं दाक्षीपुत्रः इति ज्ञायते । शास्त्रजीवित (कन्नडभाषा):. प्रकाशकः - श्री जयराम सेवा मण्डली, बेङ्गलूरु.


text:
सूत्रम्
अधिकरणे शेतेः॥ ३।२।१५
काशिका-वृत्तिः
अधिकरणे शेतेः ३।२।१५
सुपि इति सम्बध्यते। शेतेर् धातोरधिकरणे सुबन्त उपपदे अच् प्रत्ययो भवति। खे शेते खशयः। गर्तशयः। पार्श्वादिषु उपसङ्ख्यानम्। पार्श्वाभ्यां शेते पार्श्वशयः। उदरशयः। पृष्ठशयः। दिग्धसहपूर्वाच् च। दिग्धेन सह शेते दिग्धसहशयः। उत्तानादिषु कर्तृषु। उत्तानः शेते उत्तानशयः। अवमूर्धा शेते अवमूर्धशयः। गिरौ डश्छन्दसि। गिरौ शेते गिरिशः।
न्यासः
अधिकरणे शेतेः। , ३।२।१५
"सुपीति सम्बध्यते" इति।शेतेरकर्मकत्वात्। अधिकरणस्य चाकर्मकत्वे सम्भवति सुपीतीह सम्बध्यते, न कर्मणीति।
"पार्(ाआदिषूपसंख्यानम्" इति। आरम्भोऽयमनधिकरणार्थः। पार्(ाआभ्यामिति तृतीयान्तमुपपदं दर्शयति। उरःशः, पृष्ठशय इत्यत्रापि तृतीयान्तमेवोपपदं वेदितव्यम्।
"दिग्धसहशयः" इति। दिग्धेन सह शेत इति "तृतीया" २।१।२९
इति योगविभागेन समासः। दिग्धस्य सहेन प्राक् प्रत्ययोत्पत्तेः पश्चादुपपदसमासः।
"गिरौ" इत्यादि। गिरावुपपदे शेतेश्छन्दसि विषये डो भवति। "गिरिशः"इति। डित्त्वाट्टिलोपः। एतत् सर्वं "व्यत्ययो बहुलम्" ३।१।८५
इति बहुलवचनात् सिद्धम्॥
बाल-मनोरमा
अधिकरणे शेतेः ७४४, ३।२।१५
अधिकरणे। सुबन्तेऽधिकरणवाचिन्युपपदे शीङ्धातोरच् स्यादित्यर्थः। पार्(ाआदिष्विति। अत्राऽधिकरणवाचनिनीति न संबध्यते। तद्ध्वनयन्नुदाहरति-- पार्(ाआभ्यामिति। उत्तानादिषु कर्तृष्विति। वार्तिकमिदम्। उत्तानादिशब्देषु कर्तृवाचिषूपपदेषु शीङोऽजित्यर्थः। गिराविति। वार्तिकमिदम्। गिरावुपपदे शीङो दभस्यापि टेर्लोपः। यद्यपि वैदिकप्रक्रियायामेवेदं व्याख्येयम्, तथापि लोके डप्रत्ययस्य न प्रवृत्तिः कि त्वजेवेति प्रदर्शनार्थमिह तद्व्याख्यानमित्यभिप्रेत्य लोके अच्प्रत्ययमुदाहरति-- गिरिशय इति। कथमिति। लोके डप्रत्ययाऽसंभवादिति भावः। समाधत्ते-- गिरिरस्यास्तीत्यादि।
बाल-मनोरमा
हरतेर्दृतिनाथयोः पशौ ७५२, ३।२।१५
हरतेर्दृतिनाथयोः। दृतिः चर्मभस्त्रिका। दृतिहरिः ()आआ इति वृत्तिः। "नाथ" शब्दस्य विवरणम्--नासारज्जुमिति। नासिकाप्रोतरज्जुमित्यर्थः। नाथहरिरिति। नासिकाप्रोतरज्जुके पशुविशेषे रूढोऽयम्।
तत्त्व-बोधिनी
अधिकरणे शेते ६२१, ३।२।१५
* पार्(ाआदिषूपसङ्ख्यानम्। पार्(ाआभ्यामित्यादिना।


text:
॥ कठरुद्रोपनिषत् ॥
परिव्रज्याधर्मपूगालंकारा यत्पदं ययुः ।
तदहं कठविद्यार्थं रामचन्द्रपदं भजे ॥
ॐ सहनाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्यं करवावहै ॥
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
हरिः ॐ ॥ देवा ह वै भगवन्तमब्रुवन्नधीहि भगवन्ब्रह्मविद्याम् ।
स प्रजापतिरब्रवीत्सशिखान्केशान्निष्कृत्य विसृज्य यज्ञोपवीतं
निष्कृत्य पुत्रं दृष्ट्वा त्वं ब्रह्मा त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कार-
स्त्वमोङ्कारस्त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं धाता त्वं विधाता त्वं
प्रतिष्ठाऽसीति वदेत् । अथ पुत्रो वदत्यहं ब्रह्माहं यज्ञोऽहं
वषट्कारोऽहमोंकारोऽहं स्वाहाहं स्वधाहं धाताहं
विधाताहं त्वष्टाहं प्रतिष्ठास्मीति ।
तान्येतान्यनुव्रजन्नाश्रुमापातयेत् ।
यदश्रुमापातयेत्प्रजां विच्छिन्द्यात् ।
प्रदक्षिणमावृत्त्यैतच्चैतच्चानवेक्षमाणाः प्रत्यायन्ति ।
स स्वर्ग्यो भवति ब्रह्मचारी वेदमधीत्य वेदोक्ताचरितब्रह्मचर्यो
दारानाहृत्य पुत्रानुत्पाद्य ताननुपादिभिर्वितत्येष्ट्वा च
शक्तितो यज्ञैः । तस्य संन्यासो गुरुभिरनुज्ञातस्य बान्धवैश्च ।
सोऽरण्यं परेत्य द्वादशरात्रं पयसाग्निहोत्रं जुहुयात् ।
द्वादशरात्रं पयोभक्षा स्यात् । द्वादशरात्रस्यान्ते
अग्नये वैश्वानराय प्रजापतये च प्राजापत्यं चरुं
वैष्णवं त्रिकपालमग्निं संस्थितानि पूर्वाणि दारुपात्राण्याग्नौ
जुहुयात् । मृण्मयान्यप्सु जुहुयात् । तैजसानि गुरवे दद्यात् ।
मा त्वं मामपहाय परागाः । नाहं त्वामपहाय परागामिति ।
गार्हपत्यदक्षिणाग्न्याहवनीयेष्वरणिदेशाद्भस्ममुष्टिं
पिबेदित्येके । सशिखान्केशान्निष्कृत्य विसृज्य यज्ञोपवीतं
भूःस्वाहेत्यप्सु जुहुयात् । अत ऊर्ध्वमनशनमपां प्रवेश-
मग्निप्रवेशं वीराध्वानं महाप्रस्थानं वृद्धाश्रमं वा
गच्छेत् । पयसा यं प्राश्नीयात्सोऽस्य सायंहोमः । यत्प्रातः
सोऽयं प्रातः । यद्दर्शे तद्दर्शनम् । यत्पौर्णमास्ये तत्पौर्णमास्यम् ।
यद्वसन्ते केशश्मश्रुलोमनखानि वापयेत्सोऽस्याग्निष्टोमः ।
संन्यस्याग्निं न पुनरावर्तयेन्मृत्युर्जयमावहमित्यध्यात्म-
मन्त्रान्पठेत् । स्वस्ति सर्वजीवेभ्य इत्युक्त्वात्मानमनन्यं ध्यायन् तदूर्ध्वबाहुर्विमुक्तमार्गो भवेत् ।
अनिकेतश्चरेत् । भिक्षाशी यत्किंचिन्नाद्यात् । लवैकं न धावयेज्जन्तुसंरक्षणार्थं वर्षवर्जमिति । तदपि श्लोका भवन्ति ।
कुण्डिकां चमसं शिक्यं त्रिविष्टमुपानहौ ।
शीतोपघातिनीं कन्थां कौपीनाच्छादनं तथा ॥ १॥
पवित्रं ज्ञानशाटीं च उत्तरासङ्गमेव च ।
यज्ञोपवीतं वेदांश्च सर्वं तद्वर्जयेद्यतिः ॥ २॥
स्नानं पानं तथा शौचमद्भिः पूताभिराचरेत् ।
नदीपुलिनशायी स्याद्देवागारेषु वा स्वपेत् ॥ ३॥
नात्यर्थं सुखदुःखाभ्यां शरीरमुपतायेत् ।
स्तूयमानो न तुषेत निन्दितो न शपेत्परान् ॥ ४॥
ब्रह्मचर्येण संतिष्ठेदप्रमादेन मस्करी ।
दर्शनं स्पर्शनं केलिः कीर्तनं गुह्यभाषणम् ॥ ५॥
संकल्पोऽध्यवसायश्च क्रियान्निर्वृत्तिरेव च ।
एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ६॥
विपरीतं ब्रह्मचर्यमनुष्ठेयं मुमुक्षुभिः ।
यज्जगद्भासकं भानं नित्यं भाति स्वतः स्फुरत् ॥ ७॥
स एव जगतः साक्षी सर्वात्मा विमलाकृतिः ।
प्रतिष्ठा सर्वभूतानां प्रज्ञानघनलक्षणः ॥ ८॥
न कर्मणा न प्रजया न चान्येनापि केचित् ।
ब्रह्मवेदनमात्रेण ब्रह्माप्नोत्येव मानवः ॥ ९॥
तद्विद्या विषयं ब्रह्म सत्यज्ञानसुखाद्वयम् ।
संसारे च गुहावाच्ये मायाज्ञानादिसंज्ञके ॥ १०॥
निहितं ब्रह्म यो वेद परमे व्योम्नि संज्ञिते ।
सोऽश्नुते सकलान्कामान्क्रमेणैव द्विजोत्तमः ॥ ११॥
प्रत्यगात्मानमज्ञानमायाशक्तेश्च साक्षिणम् ।
एकं ब्रह्माहमस्मीति ब्रह्मैव भवति स्वयम् ॥ १२॥
ब्रह्मभूतात्मनस्तस्मादेतस्माच्छ्क्तिमिश्रितात् ।
अपञ्चीकृत आकाशसंभूतो रज्जुसर्पवत् ॥ १३॥
आकाशाद्वायुसंज्ञस्तु स्पर्शोऽपञ्चीकृतः पुनः ।
वायोरग्निस्तथा चाग्नेराप अद्भ्यो वसुन्धरा ॥ १४॥
तानि भूतानि सूक्ष्माणि पञ्चीकृत्येश्वरस्तदा ।
तेभ्य एव विसृष्टं तद्ब्रह्माण्डादि शिवेन ह ॥ १५॥
ब्रह्माण्डस्योदरे देवा दानवा यक्षकिन्नराः ।
मनुष्याः पशुपक्ष्याद्यास्तत्तत्कर्मानुसारतः ॥ १६॥
अस्थिस्नाय्वादिरूपोऽयं शरीरं भाति देहिनाम् ।
योऽयमन्नमयो ह्यात्मा भाति सर्वशरीरिणः ॥ १७॥
ततः प्राणमयो ह्यात्मा विभिन्नश्चान्तरः स्थितः ।
ततो विज्ञान आत्मा तु ततोऽन्यश्चान्तरः स्वतः ॥ १८॥
आनन्दमय आत्मा तु ततोऽन्यश्चान्तरस्थितः ।
योऽयमन्नमयः सोऽयं पूर्णः प्राणमयेन तु ॥ १९॥
मनोमयेन प्राणोऽपि तथा पूर्णः स्वभावतः ।
तथा मनोमयो ह्यात्मा पूर्णो ज्ञानमयेन तु ॥ २०॥
आनन्देन सदा पूर्णः सदा ज्ञानमयः सुखम् ।
तथानन्दमयश्चापि ब्रह्मणोऽन्येन साक्षिणा ॥ २१॥
सर्वान्तरेण पूर्णश्च ब्रह्म नान्येन केनचित् ।
यदिदं ब्रह्मपुच्छाख्यं सत्यज्ञानद्वयात्मकम् ॥ २२॥
सारमेव रसं लब्ध्वा साक्षाद्देही सनातनम् ।
सुखी भवति सर्वत्र अन्यथा सुखता कुतः ॥ २३॥
असत्यस्मिन्परानन्दे स्वात्मभूतेऽखिलात्मनाम् ।
को जीवति नरो जन्तुः को वा नित्यं विचेष्टते ॥ २४॥
तस्मात्सर्वात्मना चित्ते भासमानो ह्यसौ नरः ।
आनन्दयति दुःखाढ्यं जीवात्मानं सदा जनः ॥ २५॥
यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्यत्वादिलक्षणे ।
निर्भेदं परमाद्वैतं विन्दते च महायतिः ॥ २६॥
तदेवाभयमत्यन्तकल्याणं परमामृतम् ।
सद्रूपं परमं ब्रह्म त्रिपरिच्छेदवर्जितम् ॥ २७॥
यदा ह्येवैष एतस्मिन्नल्पमप्यन्तरं नरः ।
विजानाति तदा तस्य भयं स्यान्नात्र संशयः ॥ २८॥
अस्यैवानन्दकोशेन स्तम्बान्ता विष्णुपूर्वकाः ।
भवन्ति सुखिनो नित्यं तारतम्यक्रमेण तु ॥ २९॥
तत्तत्पदविरक्तस्य श्रोत्रियस्य प्रसादिनः ।
स्वरूपभूत आनन्दः स्वयं भाति परे यथा ॥ ३०॥
निमित्तं किंचिदाश्रित्य खलु शब्दः प्रवर्तते ।
यतो वाचो निवर्तन्ते निमित्तानामभवतः ॥ ३१॥
निर्विशेषे परानन्दे कथं शब्दः प्रवर्तते ।
तस्मादेतन्मनः सूक्ष्मं व्यावृतं सर्वगोचरम् ॥ ३२॥
यस्माच्छ्रोत्रत्वगक्ष्यादिखादिकर्मेन्द्रियाणि च ।
व्यावृत्तानि परं प्राप्तुं न समर्थानि तानि तु ॥ ३३॥
तद्ब्रह्मानन्दमद्वन्द्वं निर्गुणं सत्यचिद्घनम् ।
विदित्वा स्वात्मरूपेण न बिभेति कुतश्चन ॥ ३४॥
एवं यस्तु विजानाति स्वगुरोरुपदेशतः ।
स साध्वासाधुकर्मभ्यां सदा न तपति प्रभुः ॥ ३५॥
ताप्यतापकरूपेण विभातमखिलं जगत् ।
प्रत्यगात्मतया भाति ज्ञानाद्वेदान्तवाक्यजात् ॥ ३६॥
शुद्धमीश्वरचैतन्यं जीवचैतन्यमेव च ।
प्रमाता च प्रमाणं च प्रमेयं च फलं तथा ॥ ३७॥
इति सप्तविधं प्रोक्तं भिद्यते व्यवहारतः ।
मायोपाधिविनिर्मुक्तं शुद्धमित्यभिधीयते ॥ ३८॥
मायासंबन्धतश्चेशो जीवोऽविद्यावशस्तथा ।
अन्तःकरणसंबन्धात्प्रमातेत्यभिधीयते ॥ ३९॥
तथा तद्वृत्तिसंबन्धात्प्रमाणमिति कथ्यते ।
अज्ञातमपि चैतन्यं प्रमेयमिति कथ्यते ॥ ४०॥
तथा ज्ञातं च चैतन्यं फलमित्यभिधीयते ।
सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं स्वात्मानं भावयेत्सुधीः ॥ ४१॥
एवं यो वेद तत्त्वेन ब्रह्मभूयाय कल्पते ।
सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारं वच्मि यथार्थतः ॥ ४२॥
स्वयं मृत्वा स्वयं भूत्वा स्वयमेवावशिष्यते ॥ इत्युपनिषत् ॥
ॐ सहनाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्यं करवावहै ॥
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥
इति कठरुद्रोपनिषत्समाप्ता ॥
Encoded by Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail.com)
BACK TO TOP
% Text title : Katharudra Upanishad
% File name : katharudra.itx
% itxtitle : kaTharudropaniShat
% engtitle : Katharudra Upanishad
% Category : upanishhat
% Location : doc_upanishhat
% Sublocation : upanishhat
% Author : Vedic tradition
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism
% Transliterated by : Sunder Hattangadi (sunderh at hotmail.com)
% Proofread by : Sunder Hattangadi (sunderh at hotmail.com)
% Description-comments : 83 / 108; Krishna Yajurveda - Sanyasa upanishad
% Latest update : August 14, 2000
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
कला
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
कला, स्त्री, (कलयति वृद्धितो धनं संगृह्णाति सञ्चि- नोतीत्यर्थः । कल + अच् + टाप् ।) मूलधनवृद्धिः । सुद् इति भाषा । शिल्पादि । (यथा रामायणे १ । ९ । ८ । “गीतवादित्रकुशला नृत्येषु कुशलास्तथा । उपायज्ञाः कलाज्ञाश्च वैशिके परिनिष्ठिताः” ॥) अंशमात्रम् । चन्द्रस्य षोडशांशः । (यथा, वक्रोक्ति- पञ्चाशिकायाम् । “सालङ्कारतया त्वया मम कथं नेन्दोः कला दृश्यते, पश्यामीन्दुकलां स्फुटं पुनरिदं लङ्कारता नास्मि यत्” ॥) कालमानः । स तु त्रिंशत्काष्ठात्मकः । इति मेदिनी ॥ (“त्रिं- शत् काष्ठाः कलाः” । इति सुश्रुते सूत्रे ६ अः ॥ शरीरस्यांशविशेषो यथा, -- “मांसासृङ्मेदसां तिस्रो यकृत्प्लीह्नोश्चतुर्थिका । पञ्चमी च तथान्नानां षष्ठीचाग्निधरा मता । रेतोधरा सप्तमी म्यादिति सप्तकलाः स्मृताः” ॥ इति पूर्ब्बखण्डे पञ्चमेऽध्याये शार्ङ्गधरेणोक्तम् ॥) स्त्रोरजः । नौका । कपटः । इति विश्वः । राशेष्त्रं शद्भागोऽशस्तस्य षष्टिभागः । यथा, -- “षिकलानां कला षष्ट्या तत्षष्ट्या भाग उच्यते । तत्त्रिंशता भवेद्राशिर्भगणो द्वादशैव ते” ॥ इति सूर्य्यसिद्धान्तः ॥ अथ शैवतन्त्रोक्ताश्चतुः- षष्टिकला लिख्यन्ते । गीतम् १ वाद्यम् २ नृत्यम् ३ नाठ्यम् ४ आलेख्यम् ५ विशेषकच्छेद्यम् ६ तण्डुलकुसुमबलिविकाराः ७ पुष्पास्तरणम् ८ द- शनवसनाङ्गरागाः ९ मणिभूमिकाकर्म्म १० शयन- रचनम् ११ उदकवाद्यम् १२ उदकघातः १३ चित्रायोगाः १४ माल्यग्रथनविकल्पाः १५ शेख- रापीडयोजनम् १६ नेपथ्ययोगाः १७ कर्णपत्र- भङ्गाः १८ गन्धयुक्तिः १९ भूषणयोजनम् २० ऐन्द्रजालम् २१ कौचुमारयोगाः २२ हस्तलाघ- वम् २३ चित्रशाकपूपभक्ष्यविकारक्रिया २४ पान- करसरागासवयोजनम् २५ सूचीवापकर्म्माणि २६ सूत्रक्रीडा २७ प्रहेलिका २८ प्रतिमाला २९ दुव्वचकयोगाः ३० पुस्तकवाचनम् ३१ नाटिका- ख्यायिकादर्शनम् ३२ काव्यसमस्यापूरणम् ३३ पट्टिकावेत्रवाणविकल्पाः ३४ तर्कुकर्म्माणि ३५ तक्षणम् ३६ वास्तुविद्या ३७ रूप्यरत्नपरीक्षा ३८ धातुवादः ३९ मणिरागज्ञानम् ४० आकरज्ञा- नम् ४१ वृक्षायुर्व्वेदयोगाः ४२ मेषकुक्कुटलावक- युद्धविधिः ४३ शुकशारिकाप्रलापनम् ४४ उत्सा- दनम् ४५ केशमार्जनकौशलम् ४६ अक्षरमुष्टिका- कथनम् ४७ म्लेच्छितकविकल्पाः ४८ देशभाषाज्ञा- नम् ४९ पुष्पशकटिकानिमित्तज्ञानम् ५० यन्त्र- मातृका ५१ धारणमातृका ५२ सम्पाट्यम् ५३ मान- सीकाव्यक्रिया ५४ क्रियाविकल्पाः ५५ छलितक- योगाः ५६ अभिधानकोषच्छन्दोज्ञानम् ५७ वस्त्रगो- पनानि ५८ द्यूतविशेषः ५९ आकर्षक्रीडा ६० बा- लकक्रीडनकानि ६१ वैनायिकीनां विद्यानां ज्ञानम् ६२ वैजयिकीनां विद्यानां ज्ञानम् ६३ वैतालिकीनां विद्यानां ज्ञानम् ६४ । इति श्रीभागवतटीकायां श्रीधरस्वामी ॥ क्वचित् पुस्तके सूचीवापकर्म्मसूत्र- क्रीडा इत्येकं पदं तदुत्तरं वीणाडमरुकवाद्यानि- वैतालिकीनामित्यत्र वैयासिकीनामिति च पाठः ॥ (जिह्वा । यथा हठयोगप्रदीपिकायाम् ३ । ३७ । “कलां पराङ्मुखीं कृत्वा त्रिपथे परियोजयेत्” ॥ “कलां जिह्वां पराङ्मखमास्यं यस्याः सा तथा तां प्रत्यङ्मुखीं कृत्वा तिसृणां नाडीनां पन्थाः तस्मिन् कपालकुहरे संयोजयेत्” । इति तट्टीका ॥ शिवः । यथा महाभारते १३ । १७ । १४० । ‘कलाःकाष्ठा लवा मात्रा मुहूर्त्ताहः क्षपाःक्षणाः’ ॥)
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
कला स्त्री।
चन्द्रस्य_षोडशांशः
समानार्थक:कला
1।3।15।2।1
द्विजराजः शशधरो नक्षत्रेशः क्षपाकरः। कला तु षोडशो भागो बिम्बोऽस्त्री मण्डलं त्रिषु॥
पदार्थ-विभागः : , गुणः, परिमाणः
कला स्त्री।
त्रिंशत्_काष्टाः
समानार्थक:कला
1।4।11।1।2
अष्टादश निमेषास्तु काष्ठा त्रिंशत्तु ताः कला। तास्तु त्रिंशत्क्षणस्ते तु मुहूर्तो द्वादशास्त्रियाम्.।
अवयव : अष्ठदशनिमेषाः
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, कालः
कला स्त्री।
कलाकौशल्यादिकर्मः
समानार्थक:शिल्प,कला
3।3।198।2।1
शङ्कावपि द्वयोः कीलः पालिस्त्र्यश्र्यङ्कपङ्क्तिषु। कला शिल्पे कालभेदेप्याली सख्यावली अपि॥
: गानम्, वीणादिवादनम्, नृत्यम्
पदार्थ-विभागः : , क्रिया
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
कला¦ स्त्री कलयति कलते वा कर्त्तरि अच् कल्यते ज्ञायतेकर्मणि अच् वा। चन्द्रमण्डलस्य षोडशे भागे यथा चचन्द्रस्य षोडशभागस्य कलाशब्दवाच्यत्वम्। तथा कालमा॰उक्तं यथा स्कान्दे-
“अमा षोडशभागेन देवि! प्रोक्ता महाकला। संस्थितापरमा माया देहिनां देहधारिणी। अमादिपौर्णमास्यन्ताया एव शशिनः कलाः। तिथयस्ताः समाख्याताः षोडशैव[Page1783-b+ 38] वरानने!” इति
“अयमर्थः या महामाया आधारशक्ति-रूपा देहिनां देहधारिणी संस्थिता सा चन्द्रमण्डलस्यषोडशभागेन परिमिता चन्द्रदेहधारिण्यमानाम्नी महा-कलेति प्रोक्ता क्षयोदयरहिता नित्या तिथिसंज्ञिकैवइतरा अपि पञ्चदश कला दिवसव्यवहारोपयोगिन्यःक्षयोदयवत्यः, पञ्चदश तिथयो भवन्तीति तिथयःषोडशैवेत्यविरुद्धं वचनमिति। श्रुतिस्त्वस्मिन्नर्थे पक्षनिर्णयएवोदाहृता।
“तस्य रात्रय एव पञ्चदश कला ध्रुवै-वास्य षोडशी कलेति”। एवञ्च सत्यत्र सामान्यविशेषरूपेणतिथिद्वैविध्यमुक्तं भवति तत्र येयममेत्युक्ता क्षयोदय-विवर्जिता ध्रुवा षोडशी कला तद्युक्तः कालस्तिथि-सामान्यं यास्त्ववशिष्टाः वृद्धिक्षयोपेताः पञ्चदश कला-स्ताभिर्विशिष्टाः कालविभागास्तिथिविशेषाः। तासां पञ्च-दशानामेकैकां कलां बह्न्यादयः प्रजापत्यन्ताः पञ्च-दश देवताः क्रमेण पिबन्ति। तत्र वह्निना या कला प्रथमंपीयते मा प्रथमेत्युच्यते, तया युक्तः कालविशेषः प्राथम्यवाचिना प्रतिपच्छब्देनाभिधीयते। एवं द्वितीयादीनापञ्चदश्यन्तानां तिथीनां नामान्यवगन्तव्यानि, ता एताःकृष्णपक्षे तिथयो भवन्ति। पुनश्च ताः पीताः कलास्तेनैवक्रमेण तत्र तथा वह्न्यादिदेवताभ्यो निर्गत्य चन्दमण्डलंपूरयन्ति ताभिर्युक्ताः कालविशेषाः शुक्लपक्षगताः प्रतिपदाद्यास्तिथयो भवन्ति। बह्न्यादिदेवतानां कलापानंसोमोत्पत्तौ पठितम्, तथा हि
“प्रथमां पिबते वह्निर्द्वि-तीयां पिबते रविः। विश्वेदेवास्तृतीयान्तु चतुर्थीं सलि-लाधिपः। पञ्चमीं तु वषट्कारः षष्ठी पिबति वासवः। सप्तमामृषयोदिव्या अष्टमीमज एकपात्। नवमीं कृष्णपक्षेऽस्य यमः प्राश्नाति वै कलाम्। दशमीं पिबते वायुः पिब-त्येकादशीमुमा। द्वादशीं पितरः सर्वे समं प्राश्नन्तिभागशः। त्रयोदशीं धनाध्यक्षः कुवेरः पिबते कलाम्। चतुर्दशीं पशुपतिः पञ्चदशीं प्रजापतिः। निष्मीतः कल-या शेषश्चन्द्रमा न प्रकाशते। कला षोडशिका या सा त्वपःप्रविशते सदा। अमायां तु सदा सोम ओषधीः प्रति-पद्यते। तमोषधिगतं गावः पिबन्त्यम्बुगतञ्च यत्। तत्-क्षीरममृतं भूत्वा मन्त्रपूतं द्विजातिभिः। हुतमग्निषुयज्ञेषु पुनराप्यायते शशी। दिने दिने कलावृद्धिःपौर्णमास्यां तु पूर्णतेति”। ( एवं षोडशानां कलानामेका नित्या अन्या क्षयोदय-शालिनी, तदेतत् स्पष्टमुक्तम् शत॰ ब्रा॰
१४ ,
४ ,
३ ,
२२ । [Page1784-a+ 38] यथा
“प्रजापतिः षोडशकलस्तस्य रात्रय एव पञ्चदश-कला ध्रुवैवास्य षोडशी कला स रात्रिभिरेवा च पूर्य्यतेऽप च क्षीयते सोऽमावास्यां रात्रिमेतया षोडश्या कलयासर्वमिदं प्राणभृदनुप्रविश्य ततः प्रातर्जायते तस्मादेतांरात्रिं प्राणभृतः प्राणं न विच्छिन्द्यादपि कृकलासस्य”
“योऽयमन्नात्मा प्रजापतिः प्रकृतः स एष संवत्सरात्मनाविशेषतो निर्दिश्यते रात्रयः अहोरात्राणि तिथय एवप्रतिपदाद्याः ध्रुवैव नित्यैव व्यवस्थिता। एतासां वित्तत्वंवक्तुं तत्साधर्म्यमाह स चन्द्रात्मा प्रजापतीरात्रिभिरेवप्रतिपद्राद्याभिरुपचीयमानाभिः शुक्लपक्षे वर्धते कृष्णपक्षेताभिरेवापचीयमानाभिः कलाभिरपक्षीयते अमावा-स्यायां ध्रुवैका कला व्यवस्थिता। एवं कलानां वित्तत्वेसिद्धे तदुपचयापचयौ कर्मेत्यभिप्रेत्याह स कलात्मा प्रजा-पतिरमावास्यां रात्रिं रात्रौ या ध्रुवा कलात्रावस्थितोक्ताएतया षोडश्या कलया सर्वमिदं प्राणिजातं स्थावर-जङ्गमात्मकमनुप्रविश्य यदपः पिबति यच्चोषधीरश्नातितत् सर्वमेवौषध्यात्मना व्याप्यामावास्यां रात्रिमवस्थायततोऽपरेद्युः प्रातर्जायते द्वितोयया संयुक्तो भवतिएवमसौ प्रजापतिः पाङक्तात्मकः संवृत्तः एवं प्रजापतेःपाङ्क्तकर्मफलत्वमुक्त्वा प्रासङ्गिकमथमाह तस्मादितिप्राणिनं न प्रमापयेत् कृकलासस्यापि सरटस्यापि प्राणंन विच्छिन्द्यात्” भा॰। चन्द्रकलानां नामभेदादिकमनुपदंवक्ष्यते।
“सर्वाभिः सर्वदा चन्द्रस्तं कलाभिर्निषेवते”
“ज्योत्स्नान्तराणीव कलान्तराणि”।
“कला च साकान्तिमती कला(व)भृतः” कुमा॰।
“कलासमग्रेण गृहा-नमुञ्चता”
“कलादधानः सकलाः स्वभाभिरुद्भासयन्सौधसिताभिराशाः”
“निधिरम्भसामुपचयाय कलाः” इति च भाघः कलाधरः कलाभृत् कलानिधिः कलावान्।
२ अवयवमात्रे च।
“सोमसूर्य्याग्निभेदेन मातृकावर्णसम्भवाः। अष्टत्रिंशत्कलास्तत्तन्मण्डलेषु व्यवस्थिताः” शा॰ति॰।
“सोममण्डलस्य षोडशकलता सूर्य्यमण्डलस्य द्वाद-शकलता वह्निमण्डलस्य दशकलतोक्ता” तासां नामानिध्येयरूपाणि च तत्र दर्शितानि यथा-
“अमृता मानदा पूषा तुष्टिःपुष्टोरतिर्धृतिः। शशिनीचन्द्रिका कान्तिर्ज्योत्स्ना श्रीः प्रीतिरङ्गदा। पूर्णा पूर्णा-मृता कामदायिन्यः स्वरजाः कलाः
१६ । तपिनी तापिनीधूम्रा मरीचिर्ज्वालिनी रुचिः। सुषुम्णा भोगदा विश्वायोधिनी धारिणी क्षमा। कञाद्या वसुदाः सौराः टठान्ता[Page1784-b+ 38] द्वादशेरिताः
१२ ।
“धूम्रार्चिरूष्मा ज्वलिनी ज्वालिनीविस्फुलिङ्गिनी। सुश्रीः सुरूपा कपिला हव्यकव्यवहेअपि। डादीनां दशवर्णानां कला धर्मप्रदा इमाः”
१० । अभयेष्टकराध्येया श्वेतपीतारुणाः क्रमात्”। ( तथा अकारोकारमकारनादविन्द्वात्मकप्रणवस्य पञ्चाशत्-कलात्मकतामुक्त्वा तन्नामधेयरूपाण्यपि तत्रोक्तानि यथा-
“तारस्य पञ्चभेदस्य पञ्चाशद्वर्णगाः कलाः। सृष्टिरृद्धिः-स्मृतिर्मेधा कान्तिर्लक्ष्मीर्धृतिः स्थिरा। स्थितिः सिद्धि-रिति प्रोक्ता कचवर्नकलाः
१० क्रमात्। अकाराद्-ब्रह्मणोत्पन्नास्तप्तचामीकरप्रभाः। एताः करधृताक्ष-स्रक्पङ्कजद्वयकुण्डिकाः। जरा च पालिनी शान्तिरैश्वरीरतिकामिके। वरदाह्लादिनी प्रीतिर्द्दीर्घा स्वुष्टतवर्गजाः
१० । उकाराद्विष्णुनोत्पन्नास्तमालदलसन्निभाः। अभीतिशङ्खचक्रेष्टबाहवः परिकीर्त्तिताः। तीक्ष्णा रौद्री भयानिद्रा तन्द्रा क्षुत् क्रोधिनी क्रिया। उत्करी मुत्य रेताःस्युः कथिताः पयवर्गजाः
१० । रुद्रेण मार्णादुत्पन्नाःशरच्चन्द्रसमप्रभाः। उद्वहन्त्योऽभयं शूलं कपालं बाहु-भिर्वरम्। ईश्वरेणोदिता विन्दोःपीताश्वेताऽरुणाऽसिताः
४ । अनन्तास्ताःषवर्गस्था जवाकुसुमसन्निभाः। अभयं हरिणं ठङ्कंदधाना बाहुभिर्वरम्। निवृत्तिः सुप्रतिष्ठा स्वाद्विद्याशान्तिरनन्तरम्। इन्धिका दीपिका चैव रेचिका मोचिका-परा। सूक्ष्मा सूक्ष्मामृता ज्ञानामृता चाप्यायिनी तथा। व्यापिनी व्योमरूपा स्युरनन्ताः स्वरसंगताः
१६ । सदाशिवेनसंजातानादादेताः सितत्विषः। अक्षस्रक्पुस्तकगुणकपालाट्यकराम्बुजाः। न्यासे तु योजयेदादौ षोडश स्वरजाःकलाः। इति पञ्चाशदाख्याताः कलाः सर्वसमृद्धिदाः” कल्यते ज्ञायतेऽनेन। अंशतुल्ये
३ उपाधिभेदे च।
“तस्मै स होवाच। इहैवान्तः शरीरे सौम्य! स पुरुषोयस्मिन्नेताः षोडश कलाः प्रभवन्तीति” पश्रोपनिषत्।
“तस्मै स होवाच। इहैवान्तः शरीरे हृदयपुण्डरी-काकाशमध्ये हे सौम्य! स पुरुषो न देशान्तरे विज्ञेयोयस्मिन् एता उच्यमानाः षोडश कलाः प्राणाद्याः प्रभ-वन्त्युत्पद्यन्त इति षोडशकलाभिरुपाधिरूपाभिः सकलइव निष्कलः पुरुषो लक्ष्यतेऽविद्ययेति” भाष्यम्।
“पुरुषस्य षोडशकलत्वं न साक्षात्सावयवत्वेन, किन्तुकलाजनकत्वेन तदुपाधिमत्त्वादिति वक्तुंयस्मिन्नेता इतिवाक्यतात्पर्य्यमाह षोडशकलाभिरिति” आनन्द॰( यथा च पुरुषस्य वोडशकक्षत्वं तथोक्तं तत्रैव[Page1785-a+ 38] प्रश्नोपनिषदि शङ्कराचार्य्यकृततद्भाष्ये च यथा-
“स ईक्षाञ्चक्रे कस्मिन्नहमुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामिकस्मिन् वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति” उप॰।
“तदुपाधि-कलाध्यारोपापनयनेन विद्यया स पुरुषः केवलो दर्शयितव्यइति कलानां तत्प्रभवत्वमुच्यते। प्राणादीनामत्यन्तनिर्व्वि-शेषे ह्यद्वये शुद्धे तत्त्वे शक्यतेऽध्यारोपमन्तरेण प्रतिपाद्य-प्रतिपादनादिव्यवहारः कर्त्तुमिति कलानां प्रभवस्थि-त्यप्यया आरोप्यन्ते अविद्याविषयाश्चैतन्याव्यतिरेकेणैवहि कला जायमानास्तिष्ठन्त्यः प्रलीयमानाश्च सर्व्वदालक्ष्यन्ते। अत एव भ्रान्ताः केचिदग्निसंयोगाद्घृत-मिव घटाद्याकारेण चैतन्यमेव प्रतिक्षणं जायतेनश्यतीति तन्निरोधे शून्यमिव सर्व्वमिति। अपरेघटादिविषयं चैतन्यं चेतयितुर्नित्यस्यात्मनोऽनित्यंजायते विनश्यतीति। अपरे चैतन्यंभूतधर्म्म इतिलौकायतिकाः। अनपायोपजननधर्म्मकचैतन्यमात्मैव नाम-रूपाद्युपाधिधर्मैः प्रत्यवभासते।
“सत्यं ज्ञानमानन्दंब्रह्म”
“विज्ञानघन एवेत्यादि” श्रुतिभ्यः। स्वरूपाव्यभि-चारात् यथा यथा यो यः पदार्थो विज्ञायतेतथा तथा ज्ञायमानत्वादेव तस्य तस्य चैतन्यस्याव्य-भिचारित्वं वस्तु च भवति किञ्चिन्न ज्ञायत इतिचानुपपन्नम्। रूपञ्च दृश्यते न चास्ति चक्षुरितिवत्। व्यभिचरति तु ज्ञानं, ज्ञेयं न व्यभिचरतिकदाचिदपि। ज्ञेयाभावेऽपि ज्ञेयान्तरेभावाज्ज्ञानस्य। न हि ज्ञानेऽसति ज्ञेयं नाम भवति कस्यचित्-सुषुप्तेऽदर्शनात् ज्ञानस्यापि सुषुप्तेऽभावाज्ज्ञेयाज्ज्ञान-स्वरूपस्य व्यभिचार इति चेन्न। ज्ञेयावभासकस्यज्ञानस्यालोकवज्ज्ञेयाभिव्यञ्जकत्वात् स्वव्यङ्ग्याभावे आलो-काभावानुपपत्तिवत् सुषुप्ने विज्ञानाभावानुपपत्तेः। न ह्यन्धकारे चक्षुषो रूपानुपलब्धौ चक्षुषोऽभावःशक्यः कल्पयितुमवैनाशिकेन। वैनाशिको ज्ञेयाभावेज्ञानाभावं कल्पयत्येवेति चेत्? येन तदभावं कल्पये-त्तस्याभावः केन कल्प्यत इति वक्तव्यम् वैनाशिकेन। तदभावस्यापि ज्ञेयत्वाज्ज्ञानाभावे ज्ञानाभाव इतिचेत्? न, अभावस्यापि ज्ञेयत्वाभ्युपगमादभावोऽपिज्ञेयोऽभ्युपगम्यते वैनाशिकैः, नित्यञ्च तदव्यतिरिक्तञ्चे-ज्ज्ञानं नित्यं कल्पितं स्यात्तदभावस्य च ज्ञानात्म-कत्वादभावत्वं वाङ्मात्रमेव न परमार्थतोऽभावत्वम-नित्यत्वं च ज्ञानस्य। न च नित्यस्य ज्ञानस्याभावो-[Page1785-b+ 38] नाममात्राध्यारोपे किन्नश्छिन्नम्। अथाभावो ज्ञेयो-ऽपि सन् ज्ञानवदतिरिक्त इति चेन्न तर्हि ज्ञेया-भावे ज्ञानाभावः ज्ञेयं ज्ञानव्यतिरिक्तं न तु ज्ञानंज्ञेयव्यतिरिक्तमिति चेन्न। शब्दमात्रत्वाद्विशेषानुपपत्तेः। ज्ञेयज्ञानयोरेकत्वञ्चेदभ्युपगम्यते--ज्ञेयं ज्ञानव्यतिरिक्तंन ज्ञेयव्यतिरिक्तं ज्ञानम् ज्ञेयव्यतिरिक्तं नेति तुशब्दमात्रमेव तद्वह्निरग्निव्यतिरिक्तोऽग्निर्न वह्निव्यतिरिक्तइति यद्वदभ्युपगम्य ज्ञेयव्यतिरेके तु ज्ञानस्य ज्ञेयाभावेज्ञानाभावानुपपत्तिः सिद्धा। ज्ञेयाभावेऽदर्शनादभावोज्ञानस्येति चेन्न सुष्प्तेरित्यभ्युपगमात्। वैनाशिकैरभ्युपग-म्यते हि सुषुप्तेऽपि विज्ञानास्तित्वं, तत्रापि ज्ञेयसत्त्वमभ्यु-पगम्यते ज्ञानस्य स्वेनैवेति चेन्न भेदस्य सिद्धत्वात्। सिद्धं ह्यभावज्ञेयविषयस्य ज्ञानस्याभावज्ञेयव्यतिरेका-ज्ज्ञेयज्ञानयोरन्यत्वम्। न हि तत्सिद्धं मृतमिवोज्जीव-यितुं पुनरन्यथा कर्त्तुं शक्यते वैनाशिकशतैरपि ज्ञानस्यज्ञेयत्वमेवेति। तदप्यन्येन तदप्यन्येनेति त्वत्पक्षेऽति-प्रसङ्ग इति चेन्न तद्विभागोपपत्तेः। सर्वस्य यदा हिसर्वं ज्ञेयं कस्यचित्तदा तद्व्यतिरिक्तं ज्ञानं ज्ञान-मेवेति द्वितीयो विभाग एवाभ्युपगम्यतेऽवैनाशिकैः। न तृतीयस्तद्विषय इत्यनवस्थानुपपत्तिः ज्ञानस्य स्वे वा-विज्ञेयत्वे सर्वज्ञत्वहानिरिति चेत्? सोऽपि दोषस्तस्यैवास्तुकिन्तन्निवर्हणेनास्माकमनवस्थादोषश्च ज्ञानस्य ज्ञयत्वाभ्युप-गमादवश्यञ्चैव वैनाशिकानां ज्ञानं ज्ञेयम् स्वात्मनाचाविज्ञेयत्वेननवस्थाऽनिवार्य्या। समान एवायं दोषइति चेन्न ज्ञानस्यैकत्वोपपत्तेः। सर्व्वदेशकालपुरुषा-द्यवस्थमेकमेव ज्ञानं नामरूपाद्यनेकोपाधिभेदात् सवि-त्रादिजलादिप्रतिविम्बवदनेकतयावभासत इति। नाऽसौदोषः। तथा चेदिहेदमुच्यते। ननुश्रुतेरिहैवान्तः शरीरेपरिच्छिन्नः कुण्डवदरवत्पुरुष इति, न प्राणादिकला-कारणत्वात्। न हि शरीरमात्रपरिच्छिन्नस्य प्राणस्यश्रद्धादीनां कलानां कारणत्वं प्रतिपत्तुं शक्नुयात्। कलाकार्य्यत्वाच्च शरीरस्य। न हि पुरुषकार्य्याणांकलानां कार्य्यं सच्छरीरं कारणकारणं स्वस्य पुरुषंकुण्डवदरमिवाभ्यन्तरं कुर्य्यात्, वीजवत्स्यादिति चेत्?यथा वीजकार्य्यो वृक्षस्तत्कार्य्यञ्च फलं स्वकारणकारणंवीजमभ्यन्तरीकरोत्याम्रादि तद्वत्पुरुषमभ्यन्तरीकुर्य्यात्शरीरं स्वकारणकारणमपीति चेन्न अन्यत्वात् सावय-वत्वाच्च। दृष्टान्ते कारणवीजाद्वृक्षफलसंवृत्तान्यन्यान्येव[Page1786-a+ 38] वीजानि दार्ष्टान्तिके तु स्वकारणकारणभूतः स एव पुरुषःशरीरेऽभ्यन्तरीकृतः श्रूयते। वीजवृक्षादीनां सावयवत्वाच्चस्यादाधाराधेयत्वं निरवयवश्च पुरुषः सावयवाश्च कलाःशरीरञ्च एतेनाकाशस्यापि शरीराधारत्वमनुपपन्नं किमु-ताकाशकारणस्य पुरुषस्य तस्मादसमानो दृष्टान्तः। किन्दृष्टान्तेन वचनात् स्यादिति चेन्न वचनस्याकारक-त्वात्। न हि वचनं वस्तुनोऽन्यथाकरणे व्याप्रियतेकिन्तर्हि यथाभूतार्थावद्योतने। तस्मादन्तः शरीर इत्येतद्वचनंअण्डस्यान्तर्व्योमेतिवच्च द्रष्टव्यम्। उपलब्धिनिमित्तत्वाच्च। दर्शनश्रवणमननविज्ञानादिलिङ्गैरन्तःशरीरे परिच्छिन्नइव ह्युपलभ्यते चात उच्यते--अन्तःशरीरे सोम्य! सपुरुष इति। न पुनराकाशकारणं सन् कुण्डवदरवच्छ-रीरपरिच्छिन्न इति मनसापीच्छति वक्तुं मूढोऽपि!किमुत प्रमाणभूता श्रुतिः। यस्मिन्नेताः षोडश कलाःप्रभवन्तीत्युक्तं पुरुषविशेषणाथं कलानां प्रभवः, स चान्यो-ऽर्थोऽपि श्रुतः केन क्रमेण स्यादित्यत इदमुच्यते। चेतन-पूर्विका च सृष्टिरित्येवमर्थे च पुरुषः षोडशकलः पृष्टोयो भारद्वाजेन, स ईक्षाञ्चक्रे ईक्षणं दर्शनं चक्रे कृतवा-नित्यर्थः। सृष्टिफलक्रमादिविषयं कथमित्युच्यते कस्मिन्कर्तृविशेषे देहादुत्क्रान्तो भविष्याम्यहमेव वा कस्मिन्वाशरीरे प्रतिष्ठितेऽहं प्रतिष्ठास्यामि प्रतिष्ठितः स्यामित्यर्थः”। (
“स प्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्धां खंवायुर्ज्योतिरापःपृथिवीन्द्रियम्। मनोऽन्नमन्नाद्वीर्यं तपो मन्त्राः कर्म-लोका लोकेषु च नाम च” उपनि॰।
“नन्वात्माऽकर्त्ता, प्रधानं कर्तृ, अतः पुरुषाथे प्रयो-जनमुररीकृत्य प्रधानं प्रवर्त्तते महदाद्याकारेण, तत्रेद-मनुपपन्नं पुरुषस्य स्वातन्त्र्येणेक्षापूर्व्वकं कर्तृत्ववचनंसत्वादिगुणसाम्ये प्रधाने प्रमाणोपपन्ने सृष्टिकर्त्तरि सतिईश्वरेच्छानुवर्त्तिषु परमाणुषु सत्स्वात्मनोऽप्येकत्वेनकर्तृत्वे साधनाभावादात्मन आत्मन्यनर्थकर्तृत्वानुपपत्तेश्च। न हि चेतनावान् बुद्धिपूर्व्वकार्य्यात्मनोऽनर्थं कुर्य्यात्,तस्मात्पुरुषार्थेन प्रयोजनेनेक्षापूर्व्वकमिव नियतक्रमेणप्रवर्त्तमानेऽचेतने प्रधाने चेतनवदुपचारोऽयं--स ईक्षाञ्चक्रेइत्यादिः। यथा राज्ञः सर्वार्थकारिणि भृत्ये राजेतिइति चेत्? नात्मनो भोक्तृत्ववत्कर्तृत्वोपपत्तेः। यथा साङ्ख्यस्यचिन्मात्रस्यापरिणामिनोऽप्यात्मनो भोक्तृत्वं तद्वद्वेदवादि-नाभीक्षादिपूर्वकं जगत्कर्तृत्वमुपपन्नं श्रुतिप्रामाण्यात्। तत्त्वान्तरपरिणामादात्मनोऽनित्यत्वाशुद्धत्वानेकत्वनिमित्त-[Page1786-b+ 38] चिन्मात्रस्वरूपविक्रियातः पुरुषस्यात्मन्येव भोक्तृत्वेचिन्मात्रस्वरूपविक्रिया न दोषाय। भवतां षुनर्वेदवादिनांसृष्टिकर्तृत्वे तत्त्वान्तरपरिणाम एवेत्यात्मनोऽनित्यत्वादि-सर्वदोषप्रसङ्ग इति चेन्न, एकस्याप्यात्मनोऽविद्याविषयनाम-रूपोपाध्यनुपाधिकृतविशेषाभ्युपगमादविद्याकृतनामरूपो-पाधिकृतो हि विशेषोऽभ्युपगम्यते आत्मनोबन्धमोक्षादि-शास्त्रकृतसंव्यवहाराद्युपरमार्थं” परमार्थतीऽनुपाधिकृतञ्चतत्त्वमेकमेवाद्वितीयमुपादेयं सर्वतार्किकबुद्ध्यनवगाह्यमभयशिवमिष्यते न तत्र कर्तृत्वं भोक्तृत्वं वा क्रियाकारक-फलञ्च स्यादद्वैतत्वात्सर्वभावानाम्। साङ्ख्यास्त्वविद्याध्या-रोपितमेव पुरुषे कर्तृत्वं क्रियाकारकं फलञ्चेति कल्प-यित्वागमबाह्यत्वात्पुनस्ततस्त्रस्यन्तः परमार्थत एवभोक्तृत्वं पुरुषस्येच्छन्ति तत्त्वान्तरञ्च प्रधानं पुरुषात्परमार्थवस्तुभूतमेव कल्पयन्तोऽन्यतार्किकनिराकृतबद्धिविषयाःसन्तो विहन्यन्ते। तथेतरे तार्किकाः साङ्ख्यैरित्येवं पर-स्परविरुद्धार्थकल्पनात् आमिषाथिन इव प्राणिनोऽन्योन्यंविरुध्यमाना अर्थदर्शित्वात् परमार्थतत्त्वाद्दूरमेवापकृष्यन्ते-ऽतस्तन्मतमनादृत्य वेदान्तार्थतत्त्वमेकत्वदर्शनं प्रत्यादर-वन्तो मुमुक्षवः स्युरिति तार्किकमते दोषदर्शनं किञ्चिदुच्यतेऽस्माभिः न तु तार्किकतात्पर्य्येण तथैतत् अत्रोक्तम्।
“विव-दन् खेऽवनिक्षिप्य विरोधोद्भवकारणम्। तैः संरक्षित-सद्बुद्धिः सुखं निर्व्वाति वेददित्”। किञ्च--भोक्तृत्वकर्तृ-त्वयोर्विक्रिययोर्विशेषानुपपत्तिः। का नामासौ कर्तृ-त्वाज्जात्यन्तरभूता भोक्तृत्वविशिष्टा विक्रिया यतो भोक्तैवपुरुषः कल्प्यते न कर्त्ता। प्रधानन्तु कर्त्त्रेव न भोक्त्रितिननूक्तं पुरुषश्चिन्मात्र एव स्वात्मस्थो विक्रियते भुञ्जानोऽ-नन्तान्तरपरिणामेन। प्रधानन्तु तत्त्वान्तरपरिणामेनविक्रियतेऽतोऽनेकमशुद्धमचेतनञ्चेत्यादिधर्म्मवत्तद्विपरीतःपुरुषः। नाऽसौ विशेषो वाड्मात्रत्वात्प्राग्भोगोत्पत्तेः। केवलचिन्मात्रस्य पुरुषस्य भोक्तृत्वं नाम विशेषो भोगो-त्पत्तिकाले चेज्जायते निवृत्ते च भोगे पुनिषस्तद्वादशे-भेतश्चिन्मात्र एव भवतीति चेन्महदाद्याकारेण च परिणम्यप्रधानं ततोऽपेत्य पुनः प्रधानं खरूपेणावतिष्ठत इतिअस्यां कल्पनायां न कश्चिद्विशेष इति वाङ्मात्रेणप्रधानपुरुषयोर्विशिष्टविक्रिया कल्प्यते। अथ भोगकाले-ऽपि चिन्मात्र एव प्राग्वत्पुरुष इति चेत्? न तर्हिपरमार्थतो भोगः पुरुषस्य। भोगकाले चिन्मात्रस्यविक्रिया परमार्थैव, तेन भोगः पुरुषस्येति चेन्न प्रधान-[Page1787-a+ 38] स्यापि भोगकालेऽविक्रियत्वाद्भोक्तृत्वप्रसङ्गः। चिन्मात्रस्यैवविक्रियाभोक्तृत्वमिति चेदौष्ण्यादसाधारणधर्म्मवतामग्न्या-दोनामभोक्तृत्वे हेत्वनुपपत्तिः। प्रधानपुरुषयो-र्युगपद्भोक्तृत्वमिति चेन्न प्रधानस्य पारार्थ्यानुपपत्तेः। न हि भोक्त्रोर्द्वयोरितरेतरगुणप्रधानभाव उपपद्यते प्रका-शयोरिवेतरेतरप्रकाशने। भोगधर्म्मवति सत्वाङ्गिनिचेतसि पुरुषस्य चैतन्यप्रतिविम्बादयोऽविक्रियस्य पुरुषस्यभोक्तृत्वमिति चेन्न पुरुषस्य कस्यापनयनार्थं मोक्षसा धनंशास्त्रं प्रणीयतेऽविद्याध्यारोपितानर्थापनयनाय शास्त्र-प्रणयनमिति चेत्? परमार्थतः पुरुषो भोक्तैव न कर्त्ताप्रधानं कर्त्त्रेव न भोक्तृ परमर्थसद्वस्त्वन्तरं पुरुषाच्चेतीयंकल्पनागमबाह्या व्यर्था निर्हेतुका च इति नादर्त्तव्यामुमुक्षुभिः। एकत्वेऽपि शास्त्रप्रणयनाद्यानर्थक्यमितिचेन्न अभावात्। न हि शास्त्रप्रणेत्रादिषु तत्फलार्थिषु चशास्त्रस्य प्रणयनमनर्थकं सार्थकञ्चेति कल्पना स्यात्। नह्यात्मैकत्वे शास्त्रप्रणेत्रादयस्ततोऽभिन्नाः सन्ति तदभावेएवंविकल्पनैवानुपपन्नाः। अभ्युपगते आत्मैकत्वे प्रमा-णार्थश्चाभ्युपगतो भवता यदात्मैकत्वमभ्युपगच्छता। तद-भ्युपगमे च कल्पनानुपपत्तिमाह शास्त्रम्।
“यत्र त्वस्यसर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्?” इत्यादिशास्त्रप्रणयनाद्युप-पत्तिञ्चाह। अन्यत्र परमार्थवस्तुस्वरूपादविद्याविषये
“यत्रहि द्वैतमिव भवतीत्यादि”। विस्तरतो वाजसनेयके। विभक्ते विद्याऽविद्ये परापरे इत्यादावेव शास्त्रस्यातोन तार्किकवादभटप्रवेशः वेदान्तराजप्रमाणबाहुगुप्तेइहार्त्मकत्वविषय इति। एतेनाविद्याकृतनामरूपाद्युपाधि-कृतानेकशक्तिसाधनकृतभेदवत्त्वाद्ब्रह्मणः सृष्ट्यादिकर्तृत्वेसाधनाद्यभावो दोषः प्रत्युक्तो वेदितव्यः परैरुक्त आत्मा-नर्थकर्तृत्वादिदोषश्च। यस्तु दृष्टान्तो राज्ञः सर्वार्थकारिणिकर्त्तृत्वाद्युपचाराद्राजा कर्त्तेति सोऽत्रानुपपन्नः।
“स ईक्षा-ञ्चक्र” इति श्रुतेर्मुख्यार्थबाधनात्प्रमाणभूतायाः तत्र हिगौणी कल्पना। शब्दस्य, यत्र मुख्यार्थो न सम्भवति। इहत्वचेतनस्य मुक्तबद्धपुरुषविशेषापेक्षया कर्तृकर्म्मदेशकाल-निमित्तापेक्षया च बन्धमोक्षादिफलार्था नियता पुरुषंप्रति प्रवृत्तिर्नोपपद्यते। यथोक्तसर्वज्ञेश्वरकर्तृत्वपक्षेतूपपन्ना, ईश्वरेणैव सर्वाधिकारी प्राणः पुरुषेण सृज्यते। कथं? स पुरुष उक्तप्रकारेणेक्षित्वा प्राणं
१ हिरण्य-गर्भाख्यं सर्वप्राणिकरणाधारमन्तरात्मानमसृजत सृष्टवान्,अत्रः प्राणात् श्रद्धां
२ सर्वप्राणिनां शुभकर्म्मप्रवृत्तिहेतु-[Page1787-b+ 38] भूताम्। ततः कर्म्मफलोपभोगसाधनाधिष्ठानानि कारण-भूतानि महाभूतान्यसृजत। खं
३ शब्दगुणं वायुं
४ स्वेनस्पर्शेन कारणगुणेन च विशिष्टं द्विगुणम्। तथा ज्योतिः
५ स्वेन रूपेण पूर्व्वाभ्याञ्च शब्दस्पर्शाभ्याम् विशिष्टं त्रिगुणंतथापो
६ रसेन गुणेनासाधारणेन पूर्व्वगुणानुप्रवेशेनचतुर्गुणाः। तथा गन्धेन पूर्बगुणानुप्रवेशेन पञ्चगुणापृथिवी
७ । तथा तैरेव भूतैरारब्धमिन्द्रियं
८ द्विप्रकारंबुद्ध्यर्थं कर्म्मार्थञ्च दशसङ्ख्यम्। तस्य चेश्वरमन्तःस्थंसंशयसङ्कल्पादिलक्षणं मनः
९ । एवं प्राणिनां कार्य्यंकरणञ्च सृष्ट्वा तत्स्थित्यर्थं व्रीहियवादिलक्षणमन्नम्
१० । ततश्चान्नादद्यमानाद्वीर्य्यं
११ सामर्थ्यं बलं सर्वकर्म्मप्रवृत्ति-साधनम्। तद्वीर्य्यवताञ्च प्राणिनां तपः
१२ विशुद्धिसाधनंसङ्कीर्य्यमाणानां, मन्त्रा
१३ स्तपोविशुद्धान्तर्वहिःकरणेभ्यःकर्मसाधनमेता ऋग्यजुःसामाथर्वाङ्गिरसः। ततः कर्म्म
१४ अग्निहोत्रादिलक्षणम्। ततो लोकाः
१५ कर्म्मणां फलम्। तेषु च सृष्टानां प्राणिनां नाम
१६ च देवदत्तो यज्ञदत्त-इत्यादि। एवमेताः कलाः प्राणिनामविद्यादिदोषवीजा-पेक्षया सृष्टास्तैमिरिकदृष्टिसृष्टा इव द्विचन्द्रमशक-मक्षिकाद्याः स्वप्नदृक्सृष्टा इव च सर्वे पदार्थाः पुनस्तस्मि-न्नेव पुरुषे प्रलीयन्ते हित्वा नामरूपादिविभागम्” भा॰।
“स यथेमा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रं प्राप्यास्तंगच्छन्ति, भिद्येते तासां नामरूपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते। एवमेवास्य परिद्रष्टुरिमाः षोडश कलाः पुरुषायणाःपुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति, भिद्येते तासां नामरूपे पुरुषइत्येवं प्रोच्यते, स एषोऽकलोऽमृतो भवति, तदेष श्लोकः”(
“कथं स दृष्टान्तः? यथा लोके इमा नद्यः स्यन्द-मानाः स्रवन्त्यः समुद्रायणाः समुद्रोऽयनं गतिरात्मभावोयासां ताः समुद्रायणाः समुद्रं प्राप्योपगम्यास्तं नाम-रूपतिरस्कारं गच्छन्ति। तासाञ्चास्तं गतानां भिद्येतेविनश्येते नामरूपे गङ्गायमुनेत्यादिलक्षणे। तद्भेदे समुद्रइत्येवं प्रोच्यते तद्वस्तूदकलक्षणमेव, यथाऽयं दृष्टान्तः। उक्तलक्षणस्य प्रकृतस्य पुरुषस्यपरिद्रष्टुः परि समन्ताद्द्रष्टु-र्दर्शनस्य कर्त्तुः स्वरूपभूतस्य। यथार्कः स्वात्मप्रकाशस्यकर्त्ता तद्वद्, इमा षोडश कलाः प्राणाद्याः उक्ताः कलाःपुरुषायणा नदीनामिव समुद्रः पुरुषोऽयनमात्मभावगमनंयासां कलानां ताः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्य पुरुषात्म-भावमुपगम्य तथैवास्तं गच्छन्ति। भिद्येते तासां नाम-रूपे कलानां प्राणाद्याख्या रूपञ्च। यथास्वभेदे च[Page1788-a+ 38] नामरूपयोर्यदनष्टं तत्त्वं पुरुष इत्येव प्रोच्यते ब्रह्म-विद्भिः। य एवं विद्वान् गुरुणा प्रदर्शितकलप्रलय-मार्गः स एष विद्यया प्रविलापितास्वविद्याकामकर्म्म-जनितासु प्राणादिकलास्वकलोऽविद्याकृतकलानिमित्तोहि मृत्युस्तदपगमेऽकलत्वादेवामृतो भवति। तदेतस्मिन्नर्थेएष श्लोकः” भा॰।
“अरा इव रथनाभौ कला यस्मिन् प्रतिष्ठिताः। तं वेद्यंपुरुषं वेद यथा भा वो मृत्युः परिव्यथ” उप॰।
“अरा रथचक्रपरिकरा इव रथनाभौ रथचक्रस्य नाभौयथा प्रवेशितास्तदाश्रया भवन्ति यथा तथेत्यर्थः। कलाःप्राणाद्या यस्मिन् पुरुषे प्रतिष्ठिता उत्पत्तिस्थितिलय-कालेषु तं पुरुषं कलानामात्मभूतं वेद्यं वेदनीयं पूर्ण्ण-त्वात् पुरुषं पुरि शयनाद्वा वेद जानीयात्। यथा हेशिष्या वो युष्मान्मृत्युर्मा परिव्यथा मा परिव्यथयतु। व्यथामापन्ना दुःखिन एव यूयं स्थ अतस्तन्मा भूद् युष्मा-कमित्यभिप्रायः” भा॰। ( तथा च प्राणः
१ श्रद्धा
२ व्योम
३ वायुः
४ तेजः
५ जलं
६ पृथिवी
७ इन्द्रियं
८ मनः
९ अन्नम्
१० वीर्य्यम्
११ तपः
१२ मन्त्राः
१३ कर्म
१४ लोकः
१५ । नाम
१६ इत्येता प्राणादिनामान्ताः षोडश कलाः पुरुषस्य उपा-धय इति स्थितम्।
“गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठाम्” श्रुतिः
३ अंशमात्रे च
“प्राची दिक् कला दक्षिणा दिक् कलोदीची-दिक्कलैष सौम्य! चतुष्कलः पादो ब्रह्मणः प्रकाशवान्नामस य एतमेवं विद्वांश्चतुषकलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवा-नित्युपास्ते प्रकाशवानस्मिं ल्लोके भवति प्रकाशवतो हलोकाञ्जयति य एत मेवंविद्वांश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणःप्रकाशवानित्युपास्ते”
“पृथिवी कलाऽन्तरिक्षं कला द्यौःकला समुद्रः कलैष वै सौम्य! चतुष्कलः पादोब्रह्मणोऽ-नन्तवान्नाम। स य एतमेवंविद्वांश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणोऽ-{??}न्तवानित्युपास्तेऽनन्तवानस्मिं ल्लोके भवत्यनन्तवतो हलाकाञ्जयति य एतमेवंविद्वांश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो-ऽनन्तवानित्युपास्ते”।
“अग्निः कला सूर्य्यः कला चन्द्रःकला विद्युत्कलैष वै सौम्य! चतुष्कलः पादो ब्रह्मणोज्योतिष्मान्नाम स य एतमेवंविद्वांश्चतुष्कलं पादंब्रह्मणोज्योतिष्मानित्युपास्ते ज्योतिष्मानस्मिल्लों के भवतिज्योतिष्मतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवंविद्वांश्चतुष्कलंपादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मानित्युपास्ते”।
“प्राणः कलाचक्षुः कला श्रोत्रं कला मनः कलैष वै सौम्य! चतु-[Page1788-b+ 38] ष्कलः पादोब्रह्मण आयतनवान्नाम स य एतमेव
“विद्वांश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मण आयतनवानित्युपास्ते आय-तनवानस्मिल्लों के भवत्यायतनवतो लोकाञ्जयति य एतमेवं-विद्वांश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मण आयतनवानित्युपास्ते”। अवतारशब्दे भूरि उदाहरणम् दृश्यम्। पलद्वयात्मके
४ कालांशभेदे स च सि॰ शि॰ दर्शितोयथा-
“योऽक्ष्णोर्निमेषस्य खराम
३० भागः स तत्परस्तच्छतभागउक्ता। त्रुटिर्निमेषैर्धृतिभि
१८ श्च काष्ठा तत्त्रिंशता सद्ग-णकैः कलोक्ता। त्रिं शत्कलार्क्षी घटिका क्षणः स्यान्नाडी-द्वयं तैः खगुणै
३० र्दिनं च। गुर्वक्षरैः खेन्दुमितै
१० रसुस्तैःषडिभः पलं तैर्घटिका खषड्भिः
६० । स्याद्वा घटीषष्टिरह-खरामै
३० र्मासो दिनैस्तैर्द्विकुभि
१२ श्च वर्षम्। क्षेत्रे समा-द्येन समा विभागाः स्युश्चक्रराश्यंशकलाविलिप्ताः” शि॰।
“योऽक्ष्णोर्लोचनयोः पक्ष्मपातः स निमेषः। स यावताकालेन निष्पद्यते तावान् कालोऽपि निमेषशब्देनो-च्यते उपचारात्। तस्य त्रिंशद्विभागस्तत्परसंज्ञःतत्परस्य शतांशस्त्रुटिरिति। अथ च निमेषैरष्टादशभिःकाष्ठा। क्वचिच्छास्त्रान्तरे तिथिभिरिति पाठः। काष्ठा-त्रिंशता कलोक्ता। कलानां त्रिंशता घटिका। सा-चाक्षीं भभ्रमस्य षष्टिभाग इत्यर्थः। घटिकाद्वयेनक्षणो मुहूर्त्तः। क्षणानां त्रिंशता दिनम्। अथप्रकारान्तरेण दिनमुच्यते। गुर्वक्षरैः खेन्दुमितैः
१० असु-रिति। एकमात्रोलघुः द्विमात्रो गुरुः। तथा
“सानु-स्वारी विसर्गान्तो दीर्घोयुक्तपरस्तु यः” इति छन्दो-लक्षणे प्रतिपादितम् यदक्षरं सानुस्वारं विसर्गान्तंदीर्घं यस्याक्षरस्य परतः संयोगस्तल्लघ्वपि गुरुसंज्ञं ज्ञेय-म्। गुर्वक्षरस्योच्चार्य्यमाणस्य यावान् कालस्तद्दशकेनै-कोऽसुः प्राणः। प्रशस्तेन्द्रियपुरुषस्य श्वासोच्छ्वासा-न्तर्वर्त्ती कालैत्यर्थः। षड्भिः प्राणैरेकं पानीयपलम्। पलानां षष्ट्या धटी। घटीनां षष्ट्या दिनम्। त्रिंशद्दि-नैरेकोमासः। मासैर्द्वादशभिर्वर्षमिति कालस्य विभागोदर्शितः” प्रमि॰।
“अह्नोऽस्तमयवेलायां कलामात्राऽपिया तिथिः” कालमा॰ व्यासः।
“प्रतिपल्लेशमात्रेण कला-मात्रेण चाष्टमी” पठन्ति।
“स च त्रीणि त्रीणिकलासहस्राणि पञ्चदश च कला एकैकस्मिन् धाताववतिष्ठते” इति सुश्रु॰।
“अष्टादश सहस्राणि संख्या चास्मिन्समुच्चये। कलानां नवतिः प्रोक्ता” सुश्रु॰।
“विकलानां कला षष्ट्या तत्षष्ट्या भाग उच्यते। [Page1789-a+ 38] तत्त्रिंशता भवेद्राशिर्भगणोद्वादशैव ते” सू॰ सि॰। उक्तेराशिचक्रस्य
२१
६०
०० मिते भागे च
“क्षेत्रे समा-द्येन समा विभागा इत्यादि” शि॰ क्षेत्रे कक्षायां समा-द्येन वर्षाद्येन समास्तुल्याः क्षेत्रविभागा ज्ञेयाः। तेके। चक्रराश्यंशकलाविलिप्ताः। यथैकस्य वर्षस्व मास-दिनादयो विभागा एवं भगणस्य राश्यंशादयः” प्रमि॰। सि॰ शि॰ उक्ते दिनमानज्ञानोपयोगिनि दिनज्यागुणितेव्यासार्द्धभक्ते सूत्रात्मके
६ पदार्थे च यथा--
“उक्ता प्रभाभिमतदिङ्नियमेन तावत् तामेव कालनियमेनच वचिम् भूयः। स्यादुन्नतं द्युगतशेषकयोर्यंदल्पंतेनोनितं दिनदलं नतसंज्ञकं च। अथोन्नतादून-युताच्चरेण क्रमादुदग्दहिणगोलयोर्ज्या। स्यात्सूत्रमेतद्गुणितं द्युमौर्व्या व्यासार्धभक्तं च कलाभिधा-नम्” शि॰
“दिवसस्य यद्गतं यच्च शेषं तयोर्यदल्पं तदुन्नत-संज्ञं ज्ञेयं तेनोन्नतेनोनीकृतं दिनदलप्रमाणं तन्नतसंज्ञंभवति। अथोन्नतादुन्नतकालादुत्तरगोले चरेणोनितात्-दक्षिणे युताद्या ज्या तत् सूत्रम् सा सूत्रसंज्ञेत्यर्थः। तत् सूत्रं द्युज्यया गुणितं त्रिज्यया भक्तं कला-सज्ञं भवति। अत्रोपपत्तिः। यस्मिन् काले छायासाध्या तस्मिन् काले स्वाहोरात्रवृत्ते यावतीभिर्घटि-काभिः क्षितिजादुन्नतो रविस्तासामुन्नतसंज्ञा। येन कालेनमध्याह्नान्नतस्तस्य नतसं ज्ञा। अथ चरेण मध्याह्नान्नतयुत-स्योन्नतकालस्य किल ज्या साध्या सा च ज्यामध्यावधि-र्भवति। स च मध्यप्रदेशोऽहोरात्रवृत्तस्योन्मण्डलसंपातेभवति। यत उन्मण्डलसंपाताभ्यामूर्ध्वमहोरात्रवृत्तस्या-र्धमधोऽर्धम्। अत उन्मण्डलावधिर्जीवा साध्या। क्षिति-जोन्मण्डलयोरन्तरं चरार्धम्। अतश्चरार्धेन वर्जितादुन्न-तादुत्तरगोले, दक्षिणे तु युतात्। यत उत्तरगोलेक्षितिजादुपर्युन्मण्डलम्” दक्षिणेऽधः। तस्मात् कालाद् याज्या साधिता सा त्रिज्यावृत्तपरिणता। सा च सूत्र-संज्ञा। अथ यदि त्रिज्यावृत्ते एतावती, तदा द्युज्या-वृत्ते कियतीत्यनुपातेन द्युज्यावृत्तपरिणता। सा च कला-संज्ञा। इदानीं प्रकारान्तरेण कला तस्याश्चेष्टयष्टि-माह” प्रमि॰।
“सूत्रं कुजीवागुणितं विभक्तं चरज्ययास्यादथवा कला सा। कला पलक्षेत्रजकोटिनिघ्नीतत्कर्णभक्ता भवतींष्टयष्टिः” शि॰।
“अथवा तत् सूत्रंकुज्यया गुणितं चरज्यया मक्तं सत् कला मवति। साकलाष्टधा पलक्षेत्रकोटिभिर्गुण्या स्वस्वकर्णेन भाज्या[Page1789-b+ 38] फलमष्टधेष्टयष्टिर्भवति। अत्रोपपत्तिः। अत्र चरज्या-कुज्ये त्रिज्याद्युज्यापरिणते। अतस्ताभ्यां चानुपातः। यदि चरज्यया कुज्या लभ्यते तदा सूत्रेण किमिति। फलं कला। सा कलाऽहोरात्रवृत्ते ज्या। सा पल-वशादक्षकर्णवत् तिरश्चींनां जाता। अथ तस्याःकोटिसूत्रमात्रमानेयम्। तत्रानुपातः। यदि पलक्षेत्र-कर्णेन तत्कोटिर्लभ्यते तदा कलाकर्णेन किमिति। फलमुन्मण्डलशङ्कृग्रसमसूत्रादुपर्यर्कबिम्बादध ऊर्ध्वंकोटिरूपं भवति। तस्येष्टयष्टिसंज्ञा” प्रमि॰।
“स्नायुभिश्च प्रतिच्छन्नान् सन्ततांश्च जरायुणा। श्लेष्मणावेष्टिताश्चापि कलाभागांस्तु तान् विदुः। धात्वाशयान्तरेधातोर्यःक्लेदस्त्वधितिष्ठति। देहोष्मणाभिपक्वश्च सा कलेत्य-भिधीयते” भावप्र॰ उक्ते देहस्थे धात्वाशयान्तरस्थे
७ धातुक्लेदभेदे तद्भेदाश्च तत्रैवोक्ताः।
“आद्या मांसधराप्रोक्ता द्वितीया रक्तधारिणी। मेदोधरा तृतीया तुचतुर्थी श्लेष्मधारिणी। पञ्चमी च मलं धत्ते षष्ठी पित्त-धरा मता। रेतोधरा सप्तमी स्यादिति सप्त कलाः स्मृताः”
८ एकमात्रात्मकलघुवर्ण्णे
“षड्विषमेऽष्टौ समे कलास्ताश्चसमेऽस्युर्नो निरन्तराः। न समात्र पराश्रिता कला”
“सर्वगुर्वन्तमध्यादिगुरवोऽत्र चतुष्कलाः। ज्ञयाश्च-तुर्लघूपेता पञ्चार्य्यादिषु संस्थिताः” इति चवृत्तर॰
“ऋणप्रयोगे मूलधनादधिके आयत्वेनाधमर्ण्णेनउत्तमर्णाय दीयमाने
९ वृद्धिरूपे (सुद) पदार्थे मेदि॰।
“मासे शतस्य यदि पञ्च कलान्तरं स्यात्” लीला॰
१० स्त्री-रजसि
११ नौकायां
१२ कपटे च विश्वः।
१३ गीतादिविद्याभेदेसा च चतुःषष्टि
६४ विधा शैवतन्त्रोक्ता यथा--
१ गीतम्
२ वाद्यम्
३ नृत्यम्
४ नाट्यम्।
५ आलेख्यम्
६ विशोषकच्छेद्यम्
७ तण्डुलकुसुमयलिविकाराः
८ पुष्पास्तरणम्
९ दशनवसना-ङ्गरागाः
१० मणिभूमिकाकर्म
११ शयनरचनम्
१२ उद-कवाद्यम्
१३ उदकघातः
१४ चित्रायोगाः
१५ माल्यग्रथनविकल्पाः
१६ केशशेखरापीडयोजनम्
१७ नेपथ्ययोगाः
१८ कर्णपत्रभङ्गाः
१९ गन्धयुक्तिः
२० भूषणयोजनम्
२१ इन्द्रजालम्
२२ कौचुमारयोगाः
२३ हस्तलाघवम्
२४ चित्रशाकापूपभक्ष्यविका-रक्रिया
२५ पानकरसरागासवयोजनम्
२६ सूची-वापकर्म
२७ वीणाडमरुकसूत्रक्रीडा
२८ प्रहेलिका
२९ प्रतिमा
३० दुर्वचकयोगाः
३१ पुस्तकवाचनम्
३२ नाटिकाख्यायिकादर्शनम्
३३ काव्यसमस्यापूरणम्[Page1790-a+ 38]
३४ पट्टिकावेत्रवाणविकल्पाः
३५ तर्कूकर्माणि
३६ तक्षणम्
३७ वास्तुविद्या
३८ रूप्यरत्नपरीक्षा
३९ धातुवादः
४० मणिरागज्ञानम्
४१ आकरज्ञानम्
४२ वृक्षायुर्वेदयोगाः
४३ मेषकुक्कुटलावकयुद्धविधिं
४४ शुकसारिकाप्रलापनम्
४५ उत्सादनम्
४६ केशमार्जनकौशलम्
४७ अक्षरमुष्टिकाकथनम्
४८ म्लेच्छितक विकल्पाः
४९ देशभाषाज्ञानम्
५० पुष्पशकटिकानिमित्तज्ञानम्
५१ (अत्र निमित्तज्ञा-नमिति पृथक् केचित् पठन्ति)। यन्त्रमातृका
५२ धारणमातृका
५३ सम्पाट्यम्
५४ मानसी काव्य-क्रिया
५५ क्रियाविकल्पाः
५६ छलितकयोगाः
५७ अभिधानकोषच्छन्दोज्ञानम्।
५८ वस्त्रगोपनानि
५९ द्यूतविशेषः
६० आकर्षणक्रीडा
६१ बालकक्रीडनकानि
६२ वैनायिकीनां विद्यानां ज्ञानम्
६३ वैजयिकीनांविद्यानां ज्ञानम्
६४ वैतालिकीनां विद्यानां ज्ञानम् इतिभाग॰
९४
५ अ॰
२८ श्लो॰ टीकायां श्रीधरलिखिताः। क्वचित्पुस्तके सूचीवापकर्म्मसूत्रक्रीडेत्येकं पदम् तदुत्तरंवीणाडमरुकवाद्यानीति। वैतालिकीनामित्यत्र वैयासिकी-नामिति च पाठो दृश्यते।
“अहोरात्रैश्चतुःषष्ट्या संयतौतावतीः कलाः” भाग॰
१० ,
४५ ,
२८ ।
“चतुःषष्ट्यङ्गमद-दत् कलाज्ञानं ममाद्भुतम्” भा॰ अनु॰
१८ अ॰।
“अधिगत कलाकलापकम्” कांद॰।
“चतुःषष्टिकला-विद्या ईश्वरीप्रीतिवर्द्धनम्” गायत्रीकवचम्।
Apte[सम्पाद्यताम्]
कला [kalā], [कल्-कच्] A small part of anything; स एष संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलास्तस्य Bṛi. Up.1.5.14; विन्देम देवतां वाचममृतामात्मनः कलाम् U.1.1; a bit, jot; कलामप्यकृतपरि- लम्बः K.34; सर्वे ते मित्रगात्रस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् Pt.2. 59; Ms.2.86,8.36; a sixteenth part; यथा कलं यथा शफं यथा ऋणं संनयामसि Rv.8.47,17; a symbolic expression of the number sixteen; Hch.
A digit of the moon (these are sixteen); जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दु- कलादयः Māl.1.36; Ku.5.71; Me.91.
Interest on capital (consideration paid for the use of money); घनवीथिवीथिमवतीर्णवतो निधिरम्भसामुपचयाय कलाः Śi.9.32. (where कला means 'digits' also).
A division of time variously computed; one minute, 48 seconds, or 8 seconds. Mb.1.25.14;12.137.21.
The 6th part of one thirtieth part of a zodiacal sign, a minute of a degree.
Any practical art (mechanical or fine); there are 64 such arts, as music, dancing &c. मातृवदस्याः कलाः Mbh. on P.IV.1.9. (See कामधेनु टीका on काव्यालङ्कारसूत्र 7.)
Skill, ingenuity.
Fraud, deceit.
(In Prosody) A syllabic instant.
A boat.
The menstrual discharge.
A term for the seven substrata of the elements of the human body; (they are: आद्या मांसधरा प्रोक्ता द्वितीया रक्तधारिणी । मेदोधरा तृतीया तु चतुर्थीं श्लेष्मधारिणी ॥ पञ्चमी च मलं धत्ते षष्टी पित्तधरा मता । रेतोधरा सप्तमी स्यात् इति सप्त कलाः स्मृताः ॥
An atom.
A term for the embryo.
A fleshy part near the tail of the elephant (also कलाभागः); Mātaṅga L.3.2.
Enumeration.
A form (स्वरूप); लीलया दधतः कलाः Bhāg. 1.1.17.
Prowess (शक्ति); संहृत्य कालकलया कल्पान्त इदमीश्वरः Bhāg.11.9.16.
Comp. अन्तरम् another digit.
interest, profit; मासे शतस्य यदि पञ्च कलान्तरं स्यात् Līlā. -अयनः a tumbler, a dancer (as on the sharp edge of a sword). -आकुलम् deadly poison.-केलि a. gay, wanton. (-लिः) an epithet of Kāma.-क्षयः waning (of the moon); R.5.16. -धरः, -निधिः, -पूर्णः the moon; अहो महत्त्वं महतामपूर्वं विपत्तिकाले$पि परो- पकारः । यथास्यमध्ये पतितो$पि राहोः कलानिधिः पुण्यचयं ददाति ॥ Udb. -न्यासः a tattooing person's body with particular mystical marks. -भृत् m.
the moon. कला च सा कान्तिमती कलाभृतः Ku.5.71.
an artist &c.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
कला f. See. कलाbelow.
कला f. ( etym. doubtful) a small part of anything , any single part or portion of a whole , esp. a sixteenth part RV. viii , 47 , 17 TS. S3Br. Mn. etc.
कला f. a digit or one-sixteenth of the moon's diameter Hit. Katha1s.
कला f. (personified as a daughter of कर्दमand wife of मरीचिBhP. )
कला f. a symbolical expression for the number sixteen Hcat.
कला f. interest on a capital (considered as a certain part of it) S3is3. ix , 32
कला f. a division of time (said to be 1/900 of a day or 1-6 minutes Mn. i , 64 Hariv. ; or 1/1800 of a day or 0-8 minutes Comm. on VP. ; or 2 minutes and 26 54/201 seconds Sus3r. ; or 1 minute and 35 205/301 , seconds , or 8 seconds BhavP. )
कला f. the sixtieth part of one-thirtieth of a zodiacal sign , a minute of a degree Su1ryas.
कला f. (in prosody) a syllabic instant
कला f. a term for the seven substrata of the elements or धातुs of the human body (viz. flesh , blood , fat , phlegm , urine , bile , and semen ; but according to हेमचन्द्र, रस, " chyle " , अस्थि, " bone " , and मज्जन्, " marrow " , take the place of phlegm , urine , and bile) Sus3r.
कला f. an atom (there are 3015 कलाs or atoms in every one of the six धातुs , not counting the रस, therefore in all 18090)
कला f. (with पाशुपतs) the elements of the gross or material world Sarvad.
कला f. an embryo shortly after conception(See. कलन)
कला f. a designation of the three constituent parts of a sacrifice (viz. मन्त्र, द्रव्य, and श्रद्धाNi1lak. on MBh. [ ed. Bomb. ] xiv , 89 , 3 )
कला f. the menstrual discharge L.
कला f. any practical art , any mechanical or fine art (sixty-four are enumerated in the शैवतन्त्र[ T. ] ; the following is a list of them: गीतम्, वाद्यम्, नृत्यम्, नात्यम्, आलेख्यम्, विशेषक-च्छेद्यम्, तण्डुल-कुसुम-बलिविकाराः, पुष्पा-स्तरनम्, दशन-वसना-ङ्गरागाः, मणि-भूमिका-कर्म, शयन-रचनम्, उदक-वाद्यम्, उदक-घातः, चित्रा योगाः, माल्य-ग्रन्थन-विकल्पाः, केश-शेखरा-पीडयोजनम्, नेपथ्य-योगाः, कर्ण-पत्त्र-भङ्गाः, गन्ध-युक्तिः, भूषण-योजनम्, इन्द्रजालम्, कौचुमार-योगाः, हस्त-लाघवम्, चित्रशाका-पूप-भक्ष्य-विकार-क्रिया, पानक-रसरागा-सव-योजनम्, सूचीवाप-कर्म, वीणा-डम-रुक-सूत्र-क्रीडा, प्रहेलिका, प्रतिमा, दुर्वचकयोगाः, पुस्तक-वाचनम्, नाटका-ख्यायिका-दर्शनम्, काव्य-समस्या-पूरणम्, पट्टिका-वेत्रबाण-विकल्पाः, तर्कू-कर्माणि, तक्षणम्, वास्तु-विद्या, रूप्य-रत्न-परीक्षा, धातु-वादः, मणि-राग-ज्ञानम्, आकर-ज्ञानम्, वृक्षा-युर्-वेद-योगाः, मेष-कुक्कुट-लावक-युद्ध-विधिः, शुक-सारिका-प्रलापनम्, उत्सादनम्, केश-मार्जन-कौशलम्, अक्षर-मुष्टिका-कथनम्, म्लेछितक-विकल्पाः, देश-भाषा-ज्ञानम्, पुष्प-शकटिका-निमित्त-ज्ञानम्, यन्त्र-मातृका, धारण-मातृका, संपाट्यम्, मानसी काव्य-क्रिया, क्रिया-विकल्पाः, छलितकयोगाः, अभिधान-कोष-च्छन्दो-ज्ञानम्, वस्त्र-गोपनानि, द्यूत-विशेषः, आकर्षण-क्रीडा, बालक-क्रीडनकानि, वैनायिकीनां विद्याणां ज्ञानम्, वैजयिकीनां विद्यानां ज्ञानम्Page261,2 ; See. also Va1tsy. i , 3 , 17 ) R. Pan5cat. Bhartr2. etc.
कला f. skill , ingenuity
कला f. ignorance
कला f. a low and sweet tone Ba1lar.
कला f. a boat L.
कला f. a N. given to दाक्षायणीin the region near the river चन्द्रभागाMatsyaP.
कला f. N. of a grammatical commentary.
Purana index[सम्पाद्यताम्]
(I)--a स्वर शक्ति। Br. IV. ४४. ५७.
(II)--a daughter of Kardama married to मरीचि; bore two sons, कश्यप and पूर्णिमन्. भा. III. २४. २२; IV. 1. १३.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
KALĀ I : A measure of time. See under Kālamāna.
_______________________________
*6th word in left half of page 367 (+offset) in original book.
KALĀ II : Art. The sixtyfour arts are as under;-- (1) Gīta (music). (2) Vādya (instrumental music). (3) Nṛtya (Dancing). (4) Nāṭya (histrionics). (5) Citra (painting). (6) Accunirmāṇa (making of types). (7) Puṣpanirmāṇa (flower-gardening). (8) Pūmetta- racanā (artistic flower laying). (9) Dehālaṅkaraṇa (Dressing). (10) Gṛhālaṅkaraṇa (furnishing of houses). (11) Śayyānirmāṇa (making of beds). (12) Jalataraṅga (music with water). (13) Jalavādya (music on water). (14) Vividhaveṣadhāraṇa (wearing different kinds of dresses). (15) Mālānirmāṇa (making of flower gar- lands). (16) Keśālaṅkāra (hair dressing). (17) Vastra- dhāraṇa (wearing of dresses). (18) Karṇabhūṣaṇa- nirmāṇa (making of ear-ornaments). (19) Sugandha- puṣpasañcayana (collection of sweet-smelling flowers). (20) Alaṁkṛtāhāra (decorating food articles). (21) Indrajāla (magic). (22) Bhaṅgīkaraṇa (beautification). (23) Karaśucīkaraṇa (cleaning of the hands). (24) Modakanirmāṇa (making of sweet-meats). (25) Pānīya- nirmāṇa (making of drinks). (26) Tailoring. (27) Jālanirmāṇa (making of nets). (28). Riddle. (29) Akṣaraśloka (competition in the reciting of poems according to certain rules). (30) Arthaviśadīkaraṇa (clarification of meaning). (31) Granthapārāyaṇa (reading of books). (32) Nāṭakadarśana (enacting of plays). (33) Samasyā pūraṇa (part of a verse, generally the last line, proposed by one person to be completed by another as a trial of skill). (34) Nirmāṇa (making of cots of canes). (35) Carpentry. (36) Logic. (37) Vāstuvidyā (science of building homes). (38) Svarṇa- ratnapariśodhana (connoisseurship of gold and dia- monds). (39) Dhātusaṁskaraṇa (purification of metals). (40) Skill in distinguishing the colours of diamonds. (41) Khaniparīkṣana (finding out of mines). (42) Understanding trees and their value (Vṛkṣāyurveda- yoga). (43) Cockfight. (44) Understanding the langu- age of birds like Mainā. (45) Massaging. (46) Keśa- prakṣālana. (47) Akṣara muṣṭikā kathana. (48) Videśa- bhāṣāpaṭhana (Learning of foreign languages). (49) Deśabhāṣā-jñāna. (knowledge of the language of one's own country). (50) Bhāvikālapravacana (fortune- telling). (51) Yantranirmāṇa (making of machines). (52) Smaraṇaśaktipoṣaṇa (increasing memory power). (53) Śravaṇapāṭha (studying by hearing). (54) Nimi- ṣakavana (Instant poetry-making). (55) Kriyāvikalpa. (56) Kapaṭabhāva (False poses), (57) Chandojñāna (knowledge of different metres). (58) Vastragopana. (59) Game of dice. (60) Another gambling game. (61) Bālalīlā (entertainment of children). (62) Vinayācāra- krama (etiquette). (63) Vaitālikavidyājñāna (panegy- rics). (64) Kāryagrahaṇa (comprehension of facts) (Śabdasāgara).
_______________________________
*7th word in left half of page 367 (+offset) in original book.
Vedic Index of Names and Subjects[सम्पाद्यताम्]
Kalā denotes a fractional part, normally ‘one-sixteenth,’ in the Rigveda[१] and later.[२] It is often mentioned in connexion with Śapha, ‘one-eighth.’
- ↑ viii. 47, 17.
- ↑ Av. vi. 96, 3;
xix. 57, 1;
Taittirīya Saṃhitā, vi. 1, 10, 1;
Maitrāyaṇī Saṃhitā, iii. 7, 7;
Śatapatha Brāhmaṇa, iii. 3, 3, 1;
xii. 8, 3, 13, etc.;
Nirukta, xi. 12. Cf. Hopkins, Journal of the American Oriental Society, 16, 278;
Zimmer, Altindisches Leben, 259.