text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam). View this in सरल दॆवनागरी (हिंन्दी), with simplified anuswaras for easy reading.
प्रभुं प्राणनाथं विभुं विश्वनाथं जगन्नाथ नाथं सदानन्द भाजाम् ।
भवद्भव्य भूतेश्वरं भूतनाथं, शिवं शङ्करं शम्भु मीशानमीडे ॥ 1 ॥
गले रुण्डमालं तनौ सर्पजालं महाकाल कालं गणेशादि पालम् ।
जटाजूट गङ्गोत्तरङ्गै र्विशालं, शिवं शङ्करं शम्भु मीशानमीडे ॥ 2॥
मुदामाकरं मण्डनं मण्डयन्तं महा मण्डलं भस्म भूषाधरं तम् ।
अनादिं ह्यपारं महा मोहमारं, शिवं शङ्करं शम्भु मीशानमीडे ॥ 3 ॥
वटाधो निवासं महाट्टाट्टहासं महापाप नाशं सदा सुप्रकाशम् ।
गिरीशं गणेशं सुरेशं महेशं, शिवं शङ्करं शम्भु मीशानमीडे ॥ 4 ॥
गिरीन्द्रात्मजा सङ्गृहीतार्धदेहं गिरौ संस्थितं सर्वदापन्न गेहम् ।
परब्रह्म ब्रह्मादिभिर्-वन्द्यमानं, शिवं शङ्करं शम्भु मीशानमीडे ॥ 5 ॥
कपालं त्रिशूलं कराभ्यां दधानं पदाम्भोज नम्राय कामं ददानम् ।
बलीवर्धमानं सुराणां प्रधानं, शिवं शङ्करं शम्भु मीशानमीडे ॥ 6 ॥
शरच्चन्द्र गात्रं गणानन्दपात्रं त्रिनेत्रं पवित्रं धनेशस्य मित्रम् ।
अपर्णा कलत्रं सदा सच्चरित्रं, शिवं शङ्करं शम्भु मीशानमीडे ॥ 7 ॥
हरं सर्पहारं चिता भूविहारं भवं वेदसारं सदा निर्विकारं।
श्मशाने वसन्तं मनोजं दहन्तं, शिवं शङ्करं शम्भु मीशानमीडे ॥ 8 ॥
स्वयं यः प्रभाते नरश्शूल पाणे पठेत् स्तोत्ररत्नं त्विहप्राप्यरत्नम् ।
सुपुत्रं सुधान्यं सुमित्रं कलत्रं विचित्रैस्समाराध्य मोक्षं प्रयाति ॥
– लिङ्गाष्टकम्
– चन्द्र शेखराष्टकम्
– बिल्वाष्टकम्
– शिव पञ्चाक्षरि स्तोत्रम्
– श्री रुद्रं नमकम्


c: text/html

text:
संस्कृतमे मूल कथा
कैलासशिखरे रम्ये गौरी पृच्छति शंकरम्।
यदहं श्रोतुच्छामि तत् त्वं कथितुमर्हसि।।
पार्वत्युवाच
व्रतेन केन तपसा पूजया नियमेन वा।
ससौभाग्या हि जायन्ते स्त्रियो जावितपुत्रिकाः।।2।।
शङ्कर उवाच।
आश्विने कृष्णपक्षे तु या भवेदष्टमी तिथिः।
पूजयन्ति स्त्रियस्तस्यां पुत्रकामा सहर्षिताः।।3।।
शालिवाहनराजस्य पुत्रं जीमूतवाहनम्।
देवं दर्भमयं कृत्वा स्थापयेद् वारिभाजने।।4।।
पीतलोहितवर्णैश्च कार्पासास्थिभिरेव च।
नानावर्णपताकाभिर्गन्धपुष्पादिभिस्तथा।।5।।
प्रकल्प्य प्राङ्गणे कोष्ठं कृत्वा पुष्करिणीं ततः।
तत्रैव कर्कटीशाखा धर्तव्या जलसन्निधौ।।6।।
चिल्ही शृगाली धर्तव्या सिन्दूरारुणमस्तका।
ते उभे तत्र कर्तव्ये गौमयैर्मृत्तिकादिभिः।।7।।
वंशपत्रेण कर्तव्या पूजा वंशविवृद्धये।
पञ्चोपचारपूजाभिस्तं देवं विप्ररूपिणम्।8।।
पूजयित्वा कथामेनां याः शृण्वन्ति वरस्त्रियः।
उपवासं प्रकुर्वन्ति ताः स्युः पूर्णमनोरथाः।।9।।
अस्मिन् महामण्डले समुद्रोपकण्ठे नर्म्मदातटे दक्षिणापथे कनकावती नाम नगरी। तत्रानेककरितुरगपदातिसामग्रीसहितो निर्जितसकलभूपालो मलयकेतुर्नाम राजा बभूव। नदीपश्चिम कूले बाहूटालनाम मरुस्थलं, यत्र महान् धूधूपर्कटी तरुरतिकोटरयुक्तो वर्तते। तत्रैका शृगाली प्रतिवसति स्म। तद्वृक्षशाखायामनेकदिवसादारभ्यैका चिल्ही प्रतिवसति स्म। ताभ्यां चिल्हीशृगालीभ्यामनुदिनेनाधिका प्रीतिर्मित्रता च सञ्जाता।
तत्रैव कदाचिदाश्विनकृष्णाष्टमी दिने तन्नगरवासिभिः स्त्रीभिरुत्तमाधममध्यमाभिर्जीमूतवाहनपूजा समाचरिता, कथा च श्रुता। ताभ्यामपि कथां श्रुत्वा पूजां विधाय स्वस्ववासस्थानमागत्य स्थितिश्च कृता।
अत्रान्तरे तद्दिनसन्ध्यायां तन्नगरवासिदन्तासेठिपुत्रो लोकान्तरितः। तत्रैव नर्मदा तटे तं शवं चितायामारोप्याग्निं दत्वा तद्बान्धवाः स्वगृहमागताः।
ततो रात्रिसमये निबिडान्धकारे घनतरमेघगर्जितविद्युल्लतास्फुरितदिग्भागे अतिक्षुधाकुलया सन्निधिमेत्य अनिशं शवमांसलुब्धया शृगाल्या चिल्ही साभिहिता- मित्र! स्निग्धे! चिल्हि! जागर्षि। तत्काले चिल्ह्या हर्षितयोक्तं सखि! जागर्मि।
एवं वारं वारं शृगाल्या साभिहिता। तया तदेवोत्तरं दत्तम्। ततश्चिल्ह्या मनसाचिन्तितं- “एषा शृगाली किमर्थँ वारं वारं मामभिभाषते। तदेतस्याश्चरितं जानामीति” कृत्वा निद्रां भावयित्वा निवृत्तीभूय स्थिता।
ततोऽतिलुब्धया चिल्ही संभाषिता, पुनस्तदा तया किमप्युत्तरं न दत्तम्। तदेतावता निद्राधिक्यमवगत्य कोटरवनान्निर्गत्य नदीतीरं गत्वा मुखेन जलं नीत्वा चिताग्निं निर्वाप्य शवमांसं यथेष्टं खादित्वा खण्डं खण्डं च कृत्वा समानीय कोटरे धृतम्। एतत् सकलवृत्तान्तं शाखाग्रस्थायिन्या चिल्ह्या दृष्टम्।
ततः प्रभाते वृत्ते शृगाल्या चिल्ही साभिहिता- प्रिये! चिल्हि! पारणाचर्चा किमिति न क्रियते। ततस्तया रात्रिवृत्तान्तं मनसि कृत्वा उदासीनबुद्ध्या चोक्तं- प्रिये! पारणां कुरु। मयापि स्त्रीदत्तद्रव्यादिना पारणा कर्तव्या। ततः शृगाल्या रात्रिधृतकोटरस्थशवमांसेन पारणा कृता। ततः चिल्ह्या च नगरस्त्रीदत्त-कलायाङ्कुरिकात्रिपोषद्रव्येण पारणा कृता।।
ततः कालक्रमेण प्रयागतीर्थे दैवगत्या तयोर्मरणकाल एकदैवाभवत्। तत्काले शृगाल्याभिहितम्- अहं जन्मान्तरे मलयकेतोर्महाराजस्य महामहादेवी भविष्यामीति इति कामनां कृत्वा सा लोकान्तरमगमत्। चिल्ही च महामहत्तकस्य बुद्धिसेनस्य अहं पत्नी भविष्यामीति जातिस्मरणसंयुक्तेति कामनां कृत्वा लोकान्तरं गता। ततस्तद्व्रतमाहात्म्येन तीर्थमरणेन च तन्नगरवासिवेदज्ञभास्करनाम्नो भिक्षुकब्राह्मणस्य गृहे तयोर्जन्म युगपत् वृत्तम्। ततस्ते प्रतिदिनोपचीयमाने कन्यके विलोक्य बुद्धिसेननाम्ना महामहत्तकेन तत्रैका ज्येष्ठा शीला परिणीता। मलयकेतुराज्ञा कर्पूरावती नाम्नी कनिष्ठा परा परिणीता।
ततः कालक्रमेण सा शीलवती गर्भवती वृत्ता प्रसूता च। अनेन क्रमेण सा शीलवती सप्तपुत्रा वृत्ता। कर्पूरावती च राज्ञी मृतसप्तपुत्रा अनुदिनं क्षीयमाणा वैराग्यवती बभूव।। ततश्चैकदा राज्ञी तस्याः सप्तपुत्रान् सेवार्थमागतान् विलोक्य मनस्तापवती भूयो जीमूतवाहनपूजावसरे खट्वायां सुप्ता स्थिता।
राज्ञा च महादेवीमनवलोक्य अभिहितम्- “महामहादेवि, क्व गता।”
ततस्तत् सख्या लीलावत्या अभिहितम्- “अस्मिन् धवलगृहे खट्वायां सुप्ता तिष्ठति।”
गत्वा राज्ञा अभिहितम्- “प्रिये! कर्पूरावति! किमर्थं खट्वायां सुप्ता तिष्ठसि।”
तयोक्तं- “सुखेनेति।”
तदा राज्ञा अभिहितम्- “प्रिये उत्तिष्ठ।”
तयोक्तं- “यदि ममाकाङ्क्षितं क्रियते तदा परमहमुत्तिष्ठामि, नो चेत् न” इति।
ततो राज्ञा पुनरभिहितम्- “सर्वं करिष्यामि।”
पुनस्तयोक्तं- “यद्येवं तदा सत्यं कुरु।”
ततस्तद् वचसा राज्ञा त्रिःसत्यं कृतम्।
ततः कर्पूरावत्या शय्यातः सहसोत्थाय अभिहितम्- “मद्भगिन्याः शीलावत्याः सप्तपुत्रमस्तकान् छित्वा मयि ददस्व” इति।
ततो राजा भूमिं स्पृष्ट्वा कर्णौ स्पृशति- “त्वं पापिष्ठे! कथमेवं भाषसे!” एवं वारं वारमुत्तरे वृत्ते राज्ञा तत्स्वीकृतम्- “कल्यमेतेषां शिरांसि छत्वा त्वयि निवेदितव्यानि।” तद्वचनं दृढमगवत्य तया जीमूतवाहनपूजा कृता।
ततोऽग्रिमदिने राज्ञा सत्यरक्षार्थं द्वारदेशे यन्त्रकर्तृकाचक्रेण सेवार्थमागतानां महामहत्तकसप्तपुत्राणां शिरांसि छित्वा कर्पूरावत्यै दत्तानि। तत् दृष्ट्वा जातहर्षा बभूव। तानि शिरांसि प्रक्षाल्य सप्तडल्लकेषु कृत्वा सप्तवस्त्रखण्डैः आच्छाद्य पारणादिने शीलवतीषु वायनानि दत्वा प्रहितानि। शीलवत्या सप्तपुत्रवधूषु समर्पितान्यभिहितं च- स्वीयस्वीयस्वामिनि समायाते भक्षयितुं दास्यथेति।
अस्मिन्नेवावसरे तद्वृत्तान्तज्ञानानन्तरं राज्ञो जीमूतवाहनो राजसेवां कृत्वा स्नानार्थं स्वमावासं गच्छन् हडिपादिना परिखाक्षिप्तकबन्धानवलोक्य अचिन्तयत्- एतेषां मात्रा शीलवत्या मम व्रतं कृतम् इति मनसा विमृश्य मृत्तिकाघटितसप्तमस्तकानि सप्तकबन्धेषु नियोज्य अमृतेन अभिसिक्तानि, उक्तं च कर्पूरावत्या यानि शिरांसि सप्तडल्लकेषु कृत्वा शीलवत्या कृते प्रहृतानि तानि सप्ततालफलानि भवन्त्विति, उक्त्वा स्ववासमगमत्।
ततस्तदनुभावेन ते सर्वे जीविताः सहसोत्थाय पुष्टदेहाः स्फीताकाराः स्वं स्वं घोटकमारुह्य स्वं स्वं गृहें प्रति चलिताः बभूवुः। तत्र गते स्नानादिकं विधायोपविष्टाः। तेषां तेषां च वध्वा राज्ञो गृहादागतं श्वश्र्वा निवेदितडल्लकावस्थितवस्तुजातं स्वीयस्वीयस्वामिनि निवेदितम्। ततस्तदनुभावात् तानि शिरांसि सप्ततालफलानि वृत्तानि। तानि तैः सप्तभिः भ्रातृभिः सप्तफलानि भक्षितानि।
ततो रानी च महामहत्तकावासे सप्तपुत्रवधशोकेन क्रन्दनं भविष्यतीति आकर्णयन्ती स्थिता वर्तते स्म। यदा तत्क्रन्दनं न श्रुतम्, तदा तज्जिज्ञासार्थम् आशु शूद्री प्रहिता। शूद्रया तत्रागत्य सहर्षं सकलाश्रमीयलोकमवगत्य स्वस्वामिन्यै निवेदितम्। तदवगत्य निवृत्तीभूय स्थिता।
ततः प्रभाते वृत्ते पुनस्ते शीलवतीसप्तपुत्राः सेवा कर्तुमागताः। तान् सर्वानवलोक्य अतीव दुःखिता महामहादेवी राजानं पप्रच्छ- राजन् मलयकेतो कल्यं चौरादीनां सप्तशिरांसिछित्वा मयि निवेदितानि, न तु शीलवतीपुत्राणाम्। राज्ञोक्तं- प्रिये कल्यं तवाग्रे यन्त्रकर्तृकाचक्रेण तेषां शिरांसि छित्वा त्वयि निवेदितानि। तथापि कथमेवं भाषसे। वयमपि तान् सर्वानवलोक्य सविस्मयं तिष्ठाम इति। पुनस्तया विमृश्योक्तं- तदा अद्य कथं पुनस्ते सेवां कर्तुमागताः। राज्ञा विमृश्योक्तं- प्रिये शृणु त्वद्भगिन्या पूर्वजन्मनि सद्व्रतमाचरितम्, तदनुभावादिह सा जीवितसप्तपुत्रा। त्वया तद् व्रतं नाचरितं, तेन त्वं मृतपुत्रा अतिदुःखिनी वर्तसे। तच्छ्रुत्वा निवृतीभूय स्थिता। तद्वृतान्तं महामहत्तकेन शीलवत्या ज्ञातम्।
ततोग्रिमवर्षे व्रतदिने कर्पूरावत्या शीलवतीष्वभिधाय शूद्री प्रहिता- “अद्यैकस्थाने पूजा कर्त्तव्या कथाश्रवणं च।” शीलवत्योक्तं- “मलयकेतोर्महाराजस्य सा महादेवी तया सह कथाश्रवणं सर्वथैव न संभवती”त्यवगत्य शूद्री समागत्य राज्ञीषु निवेदितवती।
तच्छ्रुत्वा उक्तम्- “सप्तपुत्रैः सा गर्विता” इति।
ततो महामहादेवी तद्दिने निवृत्तीभूय स्थिता। ततः प्रभाते पुनः कर्पूरावत्या पारणार्थमभिधाय शीलवत्या स्थानं शूद्री प्रहिता। शीलवत्या च पुनस्तदेवोत्तरं दत्तम्। सा महामहादेवी रोषाद् राजमदान्धहृदया दण्डिकायानमारुह्य पारणार्थमनेक संभृतिमादाय शीलवतीस्थानं प्रचलिता। तत्र गता शीलवत्या पानीयमादाय आसनमुपकल्प्य चरणप्रक्षालनादिकं विधाय आलिङ्ग्य उपवेश्याभिहितम्- “भगिनि, कुशलन्ते, किमर्थमत्रागमनम्।” कर्पूरावत्योक्तं- “भगिनि त्वया सहैकत्र पारणां कर्तुमहमागतास्मि।” शीलवत्योक्तम्- “भगिनि त्वया सहैकत्र पारणा न कर्तव्या।” पुनर्महादेव्याभिहितम्- “भगिनि सत्वरमुत्तिष्ठ, पारणावेला महती वर्तते।” ततस्तया शीलवत्या पुनरुक्तं- महामहादेवि राज्यभोगं कुरु इदानीमपि कुग्रहं त्यज। ततः पुनर्महादेव्या दुर्दैवगृहीतयाभिहितम्- अद्यावश्यमेव त्वया सह पारणा कर्तव्या।
शीलवत्यास्तद्वचनं दृढमवगत्य पारणार्थमनेकसंभृतिमुत्पाद्य अभिहितम्- यद्यवश्यं मया सह पारणा कर्तव्या तदा नर्म्मदातीरे गम्यतामित्युक्त्वा कर्पूरावती शीलवती च नर्म्मदातीरं प्रति प्रचलिते।
तत्र गते शीलवती कर्पूरावतीमालिङ्ग्य नमस्कृत्याभिहितवती भगिनि, कर्पूरावति इदानीमपि कुग्रहं त्यज, राज्यभोगं कुरु। ततः कर्पूरावत्या उक्तम्- भगिनि कदाचिदप्येवं न संभवति। इति।
तत शीलवत्या स्नानं कृत्वा लोकधर्मौ पुरस्कृत्य अभिहितम्- अये कर्पूरावति, पूर्वजन्मवृत्तान्तं किमपि न स्मरसि।
तयोक्तं किमपि न स्मरामि।
ततः शीलवत्याभिहितम्- एषा नर्म्मदा नदी। असौ बाहूटारः। एषा धूधूपर्कटी। अत्र त्वं पूर्वजन्मनि शृगाली स्थिता, अहं पुऩश्चिल्ही। एतत्पर्कटीकोटरे तवावस्थानम्। एतदग्रशाखायां ममावस्थितिः। तदा तन्नगरवासिनीभिः स्त्रीभिः जीमूतवाहनपूजा समाचारिता कथा च श्रुता। तत् त्वया मयापि तत्सन्निधानं गत्वा जीमूतवाहनपूजां विधाय कथां श्रुत्वा स्वस्ववासस्थानमागत्य स्थितम्।
अत्रान्तरे तद्दिनसन्ध्यायाम् एतन्नगरवासिदन्तासेठिपुत्रो लोकान्तरितः। तं स्वजनबान्धवा नगराच्चितास्थानमानीय चितां विरचय्य दग्ध्वा स्वभवनं प्रति गताः।
ततो रात्रौ त्वया कोटरावस्थितया अहमुक्ता- प्रिये चिल्हि जागर्षि, ततो वारद्वयं जागर्मीत्यभिधाय अहं पुनस्तदीयचरितं ज्ञातुं निद्रां भावयित्वा निवृत्तीभूयस्थितास्मि। त्वया पुनर्निद्राधिक्यमवगत्य कोटरभवनान्निर्गत्य नर्मदां गत्वा मुखेन जलं नीत्वा चिताग्नि निवाप्य यथेष्टं शवमांसं खादित्वा कोटराभ्यन्तरे शवमांसं धृतं तत् सकलवृत्तान्तं मया ज्ञातम्।
अग्रे प्रभाते याते पारणार्थं त्वया मय्यभिहितम्, प्रिये पारणा न कर्तव्या? त्वदीयरात्रिवृत्तान्तमवगम्य उदासीनहृदया मयाभिहितम् सखि, पारणां कुरु। मयापि स्त्रीदत्ताङ्कुरिकात्रिपोषादिना पारणा कृता। तदत्रागच्छ पश्य इत्युक्त्वा तां हस्ते गृहीत्वा कोटरावस्थितशवमांसास्थिखण्डं कर्पूरावत्यै दर्शयामास। अनेन व्रतभङ्गदोषेण त्वं मृतपुत्रातिदुःखिता। अहं च व्रतपालनाज्जीवितपुत्रा सुखिनी स्वाम्यवियोगयुक्ता अस्मीति शीलवती पूर्वजन्मवृत्तान्तं कथयन्ती स्म यावत् तावदेव सा कर्पूरावती पूर्वजन्मचरितमधिगम्य विमुक्तशोकसन्तापा तत्रैव नर्मदातीरे लोकान्तरमगमत्। शीलवती च स्नात्वा सहर्षा मङ्गलतूर्य्यरवेण स्वावासमाजगाम। राजा च मलयकेतुः तस्याः श्राद्धादिकं कृत्वा राज्यचिन्तां चक्रे। ततो राज्ञा बहुकरितुरगादि-सामग्री-यौतुकं दत्वा स्वपुत्री वसन्तमञ्जुराजाय दत्ता।
अधुनापि मर्त्यमण्डले याः श्रीजीमूतवाहनं संपूज्य कथां श्रुत्वा उपवासं कृत्वा ब्राह्मणसन्तोषं विधाय पारणां कुर्वन्ति, तास्ताः जीवितपुत्राः सन्तानवत्यः पूर्णमनोरथा भवन्तीति निश्चितम्।
इति गौरीप्रस्तारे श्रीशंकरकथिते जीमूतवाहनकथा समाप्ता।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
॥ गजाननस्तोत्र ॥
मुद्गलपुराणान्तर्गतम्
श्रीगणेशाय नमः ।
देवर्षय ऊचुः ।
नमस्ते गजवक्त्राय गजाननसुरूपिणे ।
पराशरसुतायैव वत्सलासूनवे नमः ॥ १॥
व्यासभ्रात्रे शुकस्यैव पितृव्याय नमो नमः ।
अनादिगणनाथाय स्वानन्दावासिने नमः ॥ २॥
रजसा सृष्टिकर्ते ते सत्त्वतः पालकाय वै ।
तमसा सर्वसंहर्त्रे गणेशाय नमो नमः ॥ ३॥
सुकृतेः पुरुषस्यापि रूपिणे परमात्मने ।
बोधाकाराय वै तुभ्यं केवलाय नमो नमः ।४॥
स्वसंवेद्याय देवाय योगाय गणपाय च ।
शान्तिरूपाय तुभ्यं वै नमस्ते ब्रह्मनायक ॥ ५॥
विनायकाय वीराय गजदैत्यस्य शत्रवे ।
मुनिमानसनिष्ठाय मुनीनां पालकाय च ॥ ६॥
देवरक्षकरायैव विघ्नेशाय नमो नमः ।
वक्रतुण्डाय धीराय चैकदन्ताय ते नमः ॥ ७॥
त्वयाऽयं निहतो दैत्यो गजनामा महाबलः ।
ब्रह्माण्डे मृत्यु संहीनो महाश्चर्यं कृतं विभो!॥ ८॥
हते दैत्येऽधुना कृत्स्नं जगत्सन्तोषमेष्यति ।
स्वाहा-स्वधा युतं पूर्णं स्वधर्मस्थं भविष्यति ॥ ९॥
एवमुक्त्वा गणाधीश सर्वे देवर्षयस्ततः ।
प्रणम्य तूष्णीभावं ते सम्प्राप्ता विगतज्वराः ॥ १०॥
कर्णौ सम्पीड्य गणप-चरणे शिरसो ध्वनिः ।
मधुरः प्रकृतस्तैस्तु तेन तुष्टो गजाननः ॥ ११॥
तानुवाच मदीया ये भक्ताः परमभाविताः ।
तैश्च नित्यं प्रकर्तव्यं भवद्भिर्नमनं यथा ॥ १२॥
तेभ्योऽहं प्ररमप्रीतो दास्यामि मनसीप्सिताम् ।
एतादृशं प्रियं मे च मननं नाऽत्र संशयः ॥ १३॥
एवमुक्त्वा स तान् सर्वान् सिद्धि-बुद्ध्यादि-संयुतः ।
अन्तर्दधे ततो देवा मनुयः स्वस्थलं ययुः ॥ १४॥
॥ इति श्रीमदान्त्ये मौद्गले द्वितीयखण्डे गजासुरवधे गजाननस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
Proofread by Ravin Bhalekar ravibhalekar@hotmail.com
BACK TO TOP
% Text title : gajAnana stotra from Mudgala Purana
% File name : gajAnanastotrammudgala.itx
% itxtitle : gajAnanastotram (mudgalapurANAntargatam)
% engtitle : gajAnana stotra
% Category : ganesha, stotra
% Location : doc_ganesha
% Sublocation : ganesha
% Texttype : stotra
% Author : Traditional
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Proofread by : Ravin Bhalekar ravibhalekar at hotmail.com
% Description-comments : mudgalapurANa_dvitIyakhaNDa
% Latest update : September 02, 2004
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
रामायणम्/युद्धकाण्डम्/सर्गः २२
श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे द्वाविंशः सर्गः ॥६-२२॥
अथोवाच रघुश्रेष्ठः सागरम् दारुणम् वचः । अद्य त्वाम् शोषयिष्यामि सपातालम् महार्णव ॥६-२२-१॥ शरनिर्दग्धतोयस्य परिशुष्कस्य सागर । मया निहतसत्त्वस्य पाम्सुरुत्पद्यते महान् ॥६-२२-२॥ मत्कार्मुकनिसृष्टेन शरवर्षेण सागर । परम् तीरम् गमिष्यन्ति पद्भिरेव प्लवङ्गमाः ॥६-२२-३॥ विचिन्वन्नाभिजानासि पौरुषम् वापि विक्रमम् । दाव्नवालय सम्तापम् मत्तो नाम गमिष्यसि ॥६-२२-४॥ ब्राह्मेणास्त्रेण सम्योज्य ब्रह्मदण्डनिभम् शरम् । सम्योज्य धनुषि श्रे ष्ठे विचकर्ष महाबलः ॥६-२२-५॥ तस्मिन्विकृष्टे सहसा राघवेण शरासने । रोदसी सम्पफालेव पर्वताश्च चकम्पिरे ॥६-२२-६॥ तमश्च लोकमावव्रे दिशश्च न चकाशिरे । प्रतिचुक्षुभिरे चाशु सराम्सि सरितस्तदा ॥६-२२-७॥ तिर्यक् च सह नक्षत्रैः सम्गतौ चन्द्रभास्करौ । भास्कराम्शुभिरादीप्तम् तमसा च समावृतम् ॥६-२२-८॥ प्रचकाशे तदाकाशमुल्काशतविदीपितम् । अन्तरिक्षाच्च निर्घाता निर्जग्मुरतुलस्वनाः ॥६-२२-९॥ वपुःप्रकर्षेण ववुर्दिव्यमारुतपङ्क्त्यः । बभञ्ज च तदा वृक्षान् जलदानुद्वहन् मुहुः ॥६-२२-१०॥ आरुजम्श्चैव शैलाग्रान् शिखराणि बभञ्ज च । दिवि च स्म महावेगाः सम्हताः समहास्वनाः ॥६-२२-११॥ मुमुचुर्वैद्युतानग्नीम्स्ते महाशनयस्तदा । यानि भूतानि दृश्यानि चुक्रुशुश्चाशनेः समम् ॥६-२२-१२॥ अदृश्यानि च भूतानि मुमुचुर्भैरवस्वनम् । शिश्यरे चाभिभूतानि सम्त्रस्ताम्यद्विजन्ति च ॥६-२२-१३॥ सम्प्रविव्यथिरे चापि न च पस्पन्दिरे भयात् । सहभूतैः सतोयोर्मिः सनागः सहराक्षसः ॥६-२२-१४॥ सहसाभूत्ततो वेगाद्भीमवेगो महोदधिः । योजनम् व्यतिचक्राम वेलामन्यत्र सम्प्लवात् ॥६-२२-१५॥ तम् तथा समतिक्रान्तम् नातिचक्राम राघवः । समुद्धतममित्रघ्नो रामो नदनदीपतिम् ॥६-२२-१६॥ ततो मध्यात् समुद्रस्य सागरः स्वयम् उत्थितः । उदयन् हि महाशैलान् मेरोर् इव दिवा करः ॥६-२२-१७॥ पन्नगैः सह दीप्त आस्यैः समुद्रः प्रत्यदृश्यत । स्निग्ध वैदूर्य सम्काशो जाम्बू नद विभूषितः ॥६-२२-१८॥ रत्न माल्य अम्बर धरः पद्म पत्र निभ ईक्षणः । सर्वपुष्पमयीम् दिव्याम् शिरसा धारयन् स्रजम् ॥६-२२-१९॥ जातरूपमयैश्चैव तपनीयविभूषितो भूषणोत्तमैः । आत्मजानाम् च रत्नानाम् भूषितो भूषणोत्तमैः ॥६-२२-२०॥ धातुभिर्मण्डितः शैलो विविधैर्हमवानिव । एकावलीमध्यगतम् तरलम् पाण्डरप्रभम् ॥६-२२-२१॥ विपुलेनोरसा बिभ्रत्कौस्तुभस्य सहोदरम् । आघूर्णिततरङ्गौघःकालिकानिलसम्कुलः ॥६-२२-२२॥ गङ्गासिन्धुप्रधानाभिरापगाभिः समावृतः । देवतानाम् सरूपाभिर्नानारूपाभिरीश्वरः ॥६-२२-२३॥ सागरः समतिक्रम्य पूर्वम् आमन्त्र्य वीर्यवान् । अब्रवीत् प्रान्जलिर् वाक्यम् राघवम् शर पाणिनम् ॥६-२२-२४॥ पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिः च राघवः । स्वभावे सौम्य तिष्ठन्ति शाश्वतम् मार्गम् आश्रिताः ॥६-२२-२५॥ तत् स्वभावो मम अपि एष यद् अगाधो अहम् अप्लवः । विकारस् तु भवेद् राध एतत् ते प्रवदामि अहम् ॥६-२२-२६॥ न कामान् न च लोभाद् वा न भयात् पार्थिव आत्मज । रागान्नक्राकुलजलम् स्तम्भयेयम् कथम्चन ॥६-२२-२७॥ विधास्ये येन गन्तासि विषहिष्ये ह्यहम् तथा । न ग्राहा विधमिष्यन्ति यावत्सेना तरिष्यति ॥६-२२-२८॥ हरीणाम् तरणे राम करिष्यामि यथास्थलम् । तमब्रवीत्तदा रामः शृणु मे वरुणालय ॥६-२२-२९॥ अमोघोऽयम् महाबाणः कस्मिन् देशे निपात्यताम् । रामस्य वचनम् श्रुत्वा तम् च दृष्ट्वा महाशरम् ॥६-२२-३०॥ महोदधिर्महातेजा राघवम् वाक्यमब्रवीत् । उत्तरेणावकाशोऽस्ति कश्चित्पुण्यतरो मम ॥६-२२-३१॥ द्रुमकुल्य इति ख्यातो लोके ख्यातो यथा भवान् । उग्रदर्शनकर्माणो बहवस्तत्र दस्यवः ॥६-२२-३२॥ आभीरप्रमुखाः पापाः पिबन्ति सलिलम् मम । तैर्न तत्स्पर्शनम् पापम् सहेयम् पापकर्मभिः ॥६-२२-३३॥ अमोघः क्रियताम् राम तत्र तेषु शरोत्तमः । तस्य तद्वचनम् श्रुत्वा सागरस्य महात्मनः ॥६-२२-३४॥ मुमोच तम् शरम् दीप्तम् परम् सागरदर्शनात् । तेन तन्मरुकान्तारम् प्^इथिव्याम् किल विश्रुतम् ॥६-२२-३५॥ विपातितः शरो यत्र वज्राशनिसमप्रभः । ननाद च तदा तत्र वसुधा शल्यपीडिता ॥६-२२-३६॥ तस्माद्बाणमुखात्तोयमुत्पपात रसातलात् । स बभूव तदा कूपो व्रण इत्येव विश्रुतः ॥६-२२-३७॥ सततम् चोत्थितम् तोयम् समुद्रस्येव दृश्यते । अवदारणशब्दश्च दारुणः समपद्यत ॥६-२२-३८॥ तस्मात्तद्बाणपातेन अपः कुक्षिष्वशोषयत् । विख्यातम् त्रिषु लोकेषु मधुकान्तारमेव च ॥६-२२-३९॥ शोषयित्वा तु तम् कुक्षिम् रामो दशरथात्मजः । वरम् तस्मै ददौ विद्वान्मरवेऽमरविक्रमः ॥६-२२-४०॥ पशव्यश्चाल्परोगश्च फलमूलरसायुतः । बहुस्नेहो बहुक्षीरः सुगन्धिर्विविधौषधिः ॥६-२२-४१॥ एवमेतैर्गुणैर्युक्तो बहिभिः सम्युतो मरुः । रामस्य वरदानाच्च शिवः पन्था बभूव ह ॥६-२२-४२॥ तस्मिन् दग्धे तदा कुक्षौ समुद्रः सरिताम् पतिः । राघवम् सर्वशास्त्रज्ञमिदम् वचनम्ब्रवीत् ॥६-२२-४३॥ अयम् सौम्य नलो नाम तनुजो विश्व कर्मणः । पित्रा दत्त वरः श्रीमान् प्रतिमो विश्व कर्मणः ॥६-२२-४४॥ एष सेतुम् महाउत्साहः करोतु मयि वानरः । तम् अहम् धारयिष्यामि तथा हि एष यथा पिता ॥६-२२-४५॥ एवम् उक्त्वा उदधिर् नष्टः समुत्थाय नलस् ततः । अब्रवीद् वानर श्रेष्ठो वाक्यम् रामम् महाबलः ॥६-२२-४६॥ अहम् सेतुम् करिष्यामि विस्तीर्णे वरुण आलये । पितुः सामर्थ्यम् आस्थाय तत्त्वम् आह महाउदधिः ॥६-२२-४७॥ असौ तु सागरो भीमः सेतुकर्मदिदृक्षया । ददौ दण्डभयाद्गाधम् राघवाय महोदधिः ॥६-२२-४८॥ मम मातुर् वरो दत्तो मन्दरे विश्व कर्मणा । औरसस् तस्य पुत्रो अहम् सदृशो विश्व कर्मणा ॥६-२२-४९॥ औरसस्तस्य पुत्रोऽहम् सदृशो विश्वकर्मणा। स्मारितोऽस्म्यहमेतेन तत्त्वमाह महोदधिः ॥६-२२-५०॥ न च अपि अहम् अनुक्तो वै प्रब्रूयाम् आत्मनो गुणान् । समर्थ्श्चाप्यहम् सेतुम् कर्तुम् वै वरुणालये ॥६-२२-५१॥ तस्मादद्यैव बध्नन्तु सेतुम् वानरपुङ्गवाः । ततो निसृष्ट रामेण सर्वतो हरि यूथपाः ॥६-२२-५२॥ अभिपेतुर् महाअरण्यम् हृष्टाः शत सहस्रशः । ते नगान् नग सम्काशाः शाखा मृग गण ऋषभाः ॥६-२२-५३॥ बभन्जुर् वानरास् तत्र प्रचकर्षुः च सागरम् । ते सालैः च अश्व कर्णैः च धवैर् वम्शैः च वानराः ॥६-२२-५४॥ कुटजैर् अर्जुनैस् तालैस् तिकलैस् तिमिशैर् अपि । बिल्वकैः सप्तपर्णैश्च कर्णिकारैश्च पुष्पितैः ॥६-२२-५५॥ चूतैः च अशोक वृक्षैः च सागरम् समपूरयन् । समूलामः च विमूलामः च पादपान् हरि सत्तमाः ॥६-२२-५६॥ इन्द्र केतून् इव उद्यम्य प्रजह्रुर् हरयस् तरून् । तालान् दाडिमगुल्माम्श्च नारिकेलविभीतकान् ॥६-२२-५७॥ करीरान् बकुलान्निम्बान् समाजह्रुरितस्ततः । हस्तिमात्रान् महाकायाः पाषाणाम्श्च महाबलाः ॥६-२२-५८॥ पर्वताम्श्च समुत्पाट्य यन्त्रैः परिवहन्ति च । प्रक्षिप्यमाणैर् अचलैः सहसा जलम् उद्धतम् ॥६-२२-५९॥ समुत्पतितम् आकाशम् अपासर्पत् ततस् ततः । समुद्रम् क्षोभयामासुर्निपतन्तः समन्ततः ॥६-२२-६०॥ सूत्राण्यन्ये प्रगृह्णन्ति ह्यायतम् शतयोजनम् । नलः चक्रे महासेतुम् मध्ये नद नदी पतेः ॥६-२२-६१॥ स तदा क्रियते सेतुर्वानरै र्घोरकर्मभिः । दण्डनन्ये प्रगृह्णन्ति विचिन्वन्ति तथापरे ॥६-२२-६२॥ वानरैः शतशस्तत्र रामस्यज्ञापुरःसरैः । मेघाभैः पर्वताभश्च तृणैः काष्ठैर्बबन्धरे ॥६-२२-६३॥ पुष्पिताग्रैश्च तरुभिः सेतुम् बध्नन्ति वानराः । पाषाणाम्श्च गिरिप्रख्यान् गिरीणाम् शिखराणि च ॥६-२२-६४॥ दृश्यन्ते परिधावन्तो गृह्य दानवसम्निभाः । शिलानाम् क्षिप्यमाणानाम् शैलानाम् तत्र पात्यताम् ॥६-२२-६५॥ बभूव तुमुलः शब्दस् तदा तस्मिन् महाउदधौ । कृतानि प्रथमेनाह्ना योजनानि चतुर्दश ॥६-२२-६६॥ प्रहृष्टैजसम्काशैस्त्वरमाणैः प्लवङ्गमैः । द्वितीयेन तथैवाह्ना योजनानि तु विशतिः ॥६-२२-६७॥ कृतानि प्लवगैस्तूर्णम् भीमकायैर्महाबलैः । अह्ना तृतीयेन तथा योजनानि तु सागरे ॥६-२२-६८॥ त्वरमाणैर्महाकयैरेकविम्शतिरेव च । चतुर्थेन तथा चाह्ना द्वाविम्शतिरथापि वा ॥६-२२-६९॥ योजनानि महावेगैः कृतानि त्वरितैस्ततः । पञ्चमेन तथा चाह्ना प्लवगैः क्षिप्रकारिभिः ॥६-२२-७०॥ योजनानि त्रयोविम्शत्सुवेलमधिकृत्य वै । स वानरवरः श्रीमान् विश्वकर्मात्मजो बली ॥६-२२-७१॥ बबन्ध सागरे सेतुम् यथा चास्य तथा पिता । स नलेन कृतः सेतुः सागरे मकर आलये ॥६-२२-७२॥ शुशुभे सुभगः श्रीमान् स्वाती पथ इव अम्बरे । ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाः च परम ऋषयः ॥६-२२-७३॥ आगम्य गगने तस्थुर्द्रष्टुकामास्तदद्भुतम् । दशयोजनविस्तीर्णम् शतयोजन मायतम् ॥६-२२-७४॥ ददृशुर्देवगन्धर्वा नलसेतुम् सुदुष्करम् । आप्लवन्तः प्लवन्तः च गर्जन्तः च प्लवम् गमाः ॥६-२२-७५॥ तम् अचिन्त्यम् असह्यम् च अद्भुतम् लोम हर्षणम् । ददृशुः सर्व भूतानि सागरे सेतु बन्धनम् ॥६-२२-७६॥ तानि कोटि सहस्राणि वानराणाम् महाओजसाम् । बध्नन्तः सागरे सेतुम् जग्मुः पारम् महाउदधेः ॥६-२२-७७॥ विशालः सुकृतः श्रीमान् सुभूमिः सुसमाहितः । अशोभत महासेतुः सीमन्त इव सागरे ॥६-२२-७८॥ ततः परे समुद्रस्य गदा पाणिर् विभीषणः । परेषाम् अभिघत अर्थम् अतिष्ठत् सचिवैः सह ॥६-२२-७९॥ सुग्रीवस्तु ततः प्राह रामम् सत्यपराक्रमम् । हनुमन्तम् त्वमारोह अङ्गदम् त्वथ लक्ष्मणः ॥६-२२-८०॥ अयम् हि विपुलो वीर सागरो मकरालयः । वैहायसौ युवामेतौ वानरौ धारयिष्यतः ॥६-२२-८१॥ अग्रतस् तस्य सैन्यस्य श्रीमान् रामः सलक्ष्मणः । जगाम धन्वी धर्म आत्मा सुग्रीवेण समन्वितः ॥६-२२-८२॥ अन्ये मध्येन गच्चन्ति पार्श्वतो अन्ये प्लवम् गमाः । सलिले प्रपतन्ति अन्ये मार्गम् अन्ये न लेभिरे ॥६-२२-८३॥ केचिद् वैहायस गताः सुपर्णा इव पुप्लुवुः । घोषेण महता घोषम् सागरस्य समुच्च्रितम् ॥६-२२-८४॥ भीमम् अन्तर् दधे भीमा तरन्ती हरि वाहिनी । वानराणाम् हि सा तीर्णा वाहिनी नल सेतुना ॥६-२२-८५॥ तीरे निविविशे राज्ञा बहु मूल फल उदके । तद् अद्भुतम् राघव कर्म दुष्करम् । समीक्ष्य देवाः सह सिद्ध चारणैः । उपेत्य रामम् सहिता महर्षिभिः । समभ्यषिन्चन् सुशुभिअर् जलैः पृथक् ॥६-२२-८६॥ जयस्व शत्रून् नर देव मेदिनीम् । ससागराम् पालय शाश्वतीः समाः । इति इव रामम् नर देव सत्कृतम् । शुभैर् वचोभिर् विविधैर् अपूजयन् ॥६-२२-८७॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये युद्धकाण्डे द्वाविंशः सर्गः ॥६-२२॥
संबंधित कड़ियाँ[सम्पाद्यताम्]
- रामायण


text:
॥ श्रीषोडशीहृदयम् ॥
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥
॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥
॥ अथ श्रीषोडशीहृदयप्रारम्भः ॥
कैलासे करुणाक्रान्ता परोपकृतिमानसा ।
पप्रच्छ करुणासिन्धुं सुप्रसन्नं महेश्वरम् ॥ १॥
श्रीपार्वत्युवाच ॥
आगामिनि कलौ ब्रह्मन् धर्मकर्मविवर्जिताः ।
भविष्यन्ति जनास्तेषां कथं श्रेयो भविष्यति ॥ २॥
श्रीशिव उवाच ॥
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि तव स्नेहान्महेश्वरि ।
दुर्लभं त्रिषु लोकेषु सुन्दरीहृदयस्तवम् ॥ ३॥
ये नरा दुःखसन्तप्ता दारिद्रयहतमानसाः ।
अस्यैव पाठमात्रेण तेषां श्रेयो भविष्यति ॥ ४॥
विनियोगः
ॐ अस्य श्रीमहाषोडशीहृदयस्तोत्रमन्त्रस्य आनन्दभैरव ऋषिः ।
देवी गायत्री छन्दः । श्रीमहात्रिपुरसुन्दरी देवता ।
ऐं बीजम् । सौः शक्तिः । क्लीं कीलकम् ।
धर्मार्थकाममोक्षार्थे जपे (पाठे) विनियोगः ।
॥ अथ ऋष्यादिन्यासः ॥
ॐ आनन्दभैरवऋषये नमः शिरसि ।
देवी गायत्री छन्दसे नमः मुखे ।
श्रीमहात्रिपुरसुन्दरीदेवतायै नमः हृदये ।
ऐं बीजाय नमः नाभौ ।
सौः शक्तये नमः स्वाधिष्ठाने ।
क्लीं कीलकाय नमः मूलाधारे ।
विनियोगाय नमः पादयोः ॥
॥ इति ऋष्यादिन्यासः ॥
॥ अथ करन्यासः ॥
ऐं ह्रीं क्लीं अङ्गुष्ठाभ्यां नमः ।
क्लीं श्रीं सौः ऐं तर्जनीभ्यां नमः ।
सौः ॐ ह्रीं श्रीं मध्यमाभ्यां नमः ।
ऐं कएलह्रीं हसकलह्रीं अनामिकाभ्यां नमः ।
क्लीं सकल कनिष्ठिकाभ्यां नमः ।
सौः सौः ऐं क्लीं ह्रीं श्रीं करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ।
॥ इतिकरन्यास ॥
॥ अथ हृदयादिषडङ्गन्यासः ॥
ऐं ह्रीं क्लीं हदयाय नमः ।
क्लीं श्रीं सौः ऐं शिरसे स्वाहा ।
सौः ॐ ह्रीं श्रीं शिखायै वषट् ।
ऐं कएलह्रीं हसकलह्रीं कवचाय हुम् ।
क्लीं सकल नेत्रत्रयाय वौषट् ।
सौः सौः ऐं क्लीं ह्रीं श्रीं अस्त्राय फट् ॥
॥ इति हृदयादिषडङ्गन्यासः ॥
॥ अथ ध्यानम् ॥
बालव्यक्तविभाकरामितनिभां भव्यप्रदां भारती-
मीषत्फुल्लमुखाम्बुजस्मितकरैराशाभवान्धापहाम् ।
पाशं साभयमङ्कुशं च वरदं सम्बिभ्रतीं भूतिदां
भ्राजन्तीं चतुरम्बुजाकृतकरैर्भक्त्या भजे षोडशीम् ॥ ५॥
॥ इति ध्यानम् ॥
सुन्दरी सकलकल्मषापहा कोटिकञ्जकमनीयकान्तिभृत् ।
Var (कोटिकञ्जप्रियकाम्यकान्तिका)
कोटिकल्पकृतपुण्यकर्मणा पूजनीयपदपुण्यपुष्करा ॥ ६॥
शर्वरीशसमसुन्दरानना श्रीशशक्तिसुकृताश्रयाश्रिता ।
सज्जनानुशरणीयसत्पदा सङ्कटे सुरगणैः सुवन्दिता ॥ ७॥
या सुरासुररणे जवान्विता आजघान जगदम्बिकाऽजिता । सञ्जघान
तां भजामि जननीं जगज्जनिं युद्धयुक्तदितिजान्सुदुर्जयान् ॥ ८॥
Var तां भजामि जगतां जनिं जयां युद्धयुक्तदितिजान्सुदुर्जयान्
योगिनां हृदयसङ्गतां शिवां योगयुक्तमनसां यतात्मनाम् ।
जाग्रतीं जगति यत्नतो द्विजा यां जपन्ति हृदि तां भजाम्यहम् ॥ ९॥
कल्पकास्तु कलयन्ति कालिकां यत्कला कलिजनोपकारिका ।
कौलिकालिकलितान्घ्रिपङ्कजां तां भजामि कलिकल्मषापहाम् ॥ १०॥
Var कौलिकालिकलितान्घ्रिकञ्जकां
बालार्कानन्तशोचिर्न्निजतनुकिरणैर्द्दीपयन्तीं दिगन्तान्
दीप्तैर्द्देदीप्तमानां दनुजदलवनानल्पदावानलाभाम् ।
दान्तोदन्तोग्रचितां दलितदितिसुतां दर्शनीयां दुरन्तां
देवीं दीनार्द्रचित्तां हृदि मुदितमनाः षोडशीं संस्मरामि ॥ ११॥
धीरान्धन्यान्धरित्रीधवविधृतशिरो धूतधूल्यब्जपादां
घृष्टान्धाराधराधो विनिधृतचपलाचारुचन्दप्रभाभाम् ।
धर्म्यान्धूतोपहारान्धरणिसुरधवोद्धारिणीं ध्येयरूपां
धीमद्धन्यातिधन्यान्धनदधनवृतां सुन्दरीं चिन्तयामि ॥ १२॥
जयतु जयतु जल्पा योगिनी योगयुक्ता
जयतु जयतु सौम्या सुन्दरी सुन्दरास्या ।
जयतु जयतु पद्मा पद्मिनी केशवस्य
जयतु जयतु काली कालिनी कालकान्ता ॥ १३॥
जयतु जयतु खर्वा षोडशी वेदहस्ता
जयतु जयतु धात्री धर्मिणी धातृशान्तिः ।
जयतु जयतु वाणी ब्रह्मणो ब्रह्मवन्द्या
जयतु जयतु दुर्गा दारिणी देवशत्रोः ॥ १४॥
देवि त्वं सृष्टिकाले कमलभवभृता राजसी रक्तरूपा
रक्षाकाले त्वमम्बा हरिहृदयधृता सात्विकी श्वेतरूपा ।
भूरिक्रोधा भवान्ते भवभवनगता तामसी कृष्णरूपा
एताश्चान्यास्त्वमेव क्षितमनुजमला सुन्दरी केवलाद्या ॥ १५॥
सुमलशमनमेतद्देवि गोप्यं गुणज्ञे
ग्रहणमननयोग्यं षोडशीयं खलघ्नम् ।
सुरतरुसमशीलं सम्प्रदं पाठकानां
प्रभवति हृदयाख्यं स्तोत्रमत्यन्तमान्यम् ॥ १६॥
इदं त्रिपुरसुन्दर्याः षोडश्याः परमाद्भुतम् ।
यः शृणोति नरः स्तोत्रं स सदा सुखमश्नुते ॥ १७॥
न शूद्राय प्रदातव्यं शठाय मलिनात्मने । समलात्मने
देयं दान्ताय भक्ताय ब्राह्मणाय विशेषतः ॥ १८॥
इति श्रीषोडशीहदयस्तोत्रं समाप्तम् ।
Encoded and proofread by Gopal Upadhyay gopal.j.upadhyay at gmail.com
BACK TO TOP
% Text title : ShoDashI Hridayam
% File name : ShoDashIhRidaya.itx
% itxtitle : ShoDashIhRidayam
% engtitle : ShoDashIhRidayam
% Category : hRidaya, devii, dashamahAvidyA
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% SubDeity : dashamahAvidyA
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Gopal Upadhyay gopal.j.upadhyay at gmail.com
% Proofread by : Gopal Upadhyay
% Latest update : October 9, 2016
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
युद्धेषु देवाः पुरुहूतमुख्याः
भग्ना मया स्थातुमशक्नुवन्तः ।
अश्वान् परित्यज्य विमुच्य नागान्
मुक्त्वा च शस्त्राणि दिशो द्रवन्ति ॥३.६॥
अन्वयः ॥ युद्धेषु मया भग्नाः पुरुहूतमुख्याः देवाः स्थातुं अशक्नुवन्तः (सन्तः) अश्वान् परित्यज्य नागान् विमुच्य शस्त्राणि च मुक्त्वा दिशः द्रवन्ति॥
विलासिनी ॥ युद्धेष्विति ॥ युद्धेषु सङ्ग्रामेषु मया भग्नाः पराजिताः पुरुहूतमुख्याः इन्द्रादयः देवाः स्थातुं स्वस्थाने वर्तितुम् अशक्नुवन्तः असमर्थाः सन्तः अश्वान् परित्यज्य उपेक्ष्य नागान् गजान् विमुच्य त्यक्त्वा शस्त्राणी आयुधानि च मुक्त्वा उज्झित्वा दिशः देशान्तराणि प्रति द्रवन्ति धावन्ति। इदानीमपि तथा दृश्यन्त इति वर्तमाननिर्देशः॥
तिप्पणीः ॥ पुरुहूतः मुख्यः येषां ते पुरुहूतमुख्याः देवाः।


text:
Budha Kavacham in Hindi
बुध कवचम्
श्री गणॆशायनम:
अस्य श्री बुधकवच स्तॊत्र महामंत्रस्य कश्यप ऋषि:
अनुष्टुप छंद: बुधॊ दॆवता बुधप्रीत्यर्थॆ जपॆ विनियॊग: ॥
अथ बुध कवचम्
बुधस्तु पुस्तकधर: कुंकुमस्य समद्युति: ।
पीतांबरधर: पातु पीतमाल्यानुलॆपन: ॥१॥
कटिं च पातु मॆ सौम्य: शिरॊदॆशं बुधस्तथा ।
नॆत्रॆ ज्ञानमय: पातु श्रॊत्रॆ पातु निशाप्रिय: ॥२॥
घ्राणं गंधप्रिय: पातु जिह्वां विद्याप्रदॊ मम ।
कंठं पातु विधॊ: पुत्रॊ भुजौ पुस्तकभूषण: ॥३॥
वक्ष: पातु वरांगश्च हृदयं रॊहिणीसुत: ।
नाभिं पातु सुराराध्यॊ मध्यं पातु खगॆश्वर: ॥४॥
जानुनी रॊहिणॆयश्च पातु जंघॆ अखिलप्रद: ।
पातौ मॆ बॊधन: पातु, पातु सौम्यम् अखिलॊ वपु: ॥५॥
फलश्रुति:
ऎतद्विकवचं दिव्यं सर्वपापप्रणाशनम् ।
सर्वरॊग प्रशमनम् सर्वदु:ख निवारणम् ॥
आयुरारॊग्यशुभदं पुत्रपौत्रप्रवर्धनम् ।
य: पठॆत शृणुयाद्वापि सर्वत्र विजयी भवॆत ॥
॥इती श्री ब्रह्मवैवर्तपुराणॆ बुधकवचं संपूर्णम् ॥


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam). View this in सरल दॆवनागरी (हिंन्दी), with simplified anuswaras for easy reading.
रचन: आदि शङ्कराचार्य
श्रीमत्पयोनिधिनिकेतन चक्रपाणे भोगीन्द्रभोगमणिराजित पुण्यमूर्ते ।
योगीश शाश्वत शरण्य भवाब्धिपोत लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥ 1 ॥
ब्रह्मेन्द्ररुद्रमरुदर्ककिरीटकोटि सङ्घट्टिताङ्घ्रिकमलामलकान्तिकान्त ।
लक्ष्मीलसत्कुचसरोरुहराजहंस लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥ 2 ॥
संसारदावदहनाकरभीकरोरु-ज्वालावलीभिरतिदग्धतनूरुहस्य ।
त्वत्पादपद्मसरसीरुहमागतस्य लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥ 3 ॥
संसारजालपतिततस्य जगन्निवास सर्वेन्द्रियार्थ बडिशाग्र झषोपमस्य ।
प्रोत्कम्पित प्रचुरतालुक मस्तकस्य लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥ 4 ॥
संसारकूमपतिघोरमगाधमूलं सम्प्राप्य दुःखशतसर्पसमाकुलस्य ।
दीनस्य देव कृपया पदमागतस्य लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥ 5 ॥
संसारभीकरकरीन्द्रकराभिघात निष्पीड्यमानवपुषः सकलार्तिनाश ।
प्राणप्रयाणभवभीतिसमाकुलस्य लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥ 6 ॥
संसारसर्पविषदिग्धमहोग्रतीव्र दंष्ट्राग्रकोटिपरिदष्टविनष्टमूर्तेः ।
नागारिवाहन सुधाब्धिनिवास शौरे लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥ 7 ॥
संसारवृक्षबीजमनन्तकर्म-शाखायुतं करणपत्रमनङ्गपुष्पम् ।
आरुह्य दुःखफलितः चकितः दयालो लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥ 8 ॥
संसारसागरविशालकरालकाल नक्रग्रहग्रसितनिग्रहविग्रहस्य ।
व्यग्रस्य रागनिचयोर्मिनिपीडितस्य लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥ 9 ॥
संसारसागरनिमज्जनमुह्यमानं दीनं विलोकय विभो करुणानिधे माम् ।
प्रह्लादखेदपरिहारपरावतार लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥ 10 ॥
संसारघोरगहने चरतो मुरारे मारोग्रभीकरमृगप्रचुरार्दितस्य ।
आर्तस्य मत्सरनिदाघसुदुःखितस्य लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥ 11 ॥
बद्ध्वा गले यमभटा बहु तर्जयन्त कर्षन्ति यत्र भवपाशशतैर्युतं माम् ।
एकाकिनं परवशं चकितं दयालो लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥ 12 ॥
लक्ष्मीपते कमलनाभ सुरेश विष्णो यज्ञेश यज्ञ मधुसूदन विश्वरूप ।
ब्रह्मण्य केशव जनार्दन वासुदेव लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥ 13 ॥
एकेन चक्रमपरेण करेण शङ्ख-मन्येन सिन्धुतनयामवलम्ब्य तिष्ठन् ।
वामेतरेण वरदाभयपद्मचिह्नं लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥ 14 ॥
अन्धस्य मे हृतविवेकमहाधनस्य चोरैर्महाबलिभिरिन्द्रियनामधेयैः ।
मोहान्धकारकुहरे विनिपातितस्य लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥ 15 ॥
प्रह्लादनारदपराशरपुण्डरीक-व्यासादिभागवतपुङ्गवहृन्निवास ।
भक्तानुरक्तपरिपालनपारिजात लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥ 16 ॥
लक्ष्मीनृसिंहचरणाब्जमधुव्रतेन स्तोत्रं कृतं शुभकरं भुवि शङ्करेण ।
ये तत्पठन्ति मनुजा हरिभक्तियुक्ता-स्ते यान्ति तत्पदसरोजमखण्डरूपम् ॥ 17 ॥


text:
We bring you the 11th chapter of Chanakya Neeti as we continue our series of providing original text of this volume. This is indeed a volume of great insight and wisdom written by the famous political scientist, surgeon and thinker of India. Popularly known as Kautilya, he still inspires a generation. We move ahead with our presentation.
Chanakya Neeti Slokas in Sanskrit: Chapter 15
Sloka 1: यस्य चित्तं द्रवीभूतं कृपया सर्वजन्तुषु ।
तस्य ज्ञानेन मोक्षेण किं जटा भसमलेपनैः ।।
Sloka 2: एकमेवाक्षरं यस्तु गुरुः शिष्यं प्रबोधयेत् ।
पृथिव्यां नास्ति तद्द्रव्यं यद् दत्त्वा चाऽनृणी भवेत् ।।
Sloka 3: खलानां कण्टकानां च द्विविधैव प्रतिक्रिया ।
उपानामुखभङ्गो वा दूरतैव विसर्जनम् ।।
Sloka 4: कुचैलिनं दन्तमलोपधारिणं
बह्वाशिनं निष्ठुरभाषितं च ।
सूर्योदये चास्तमिते शयानं
विमुञ्चतेश्रीर्यदि चक्राणिः ।।
Sloka 5: त्यजन्ति मित्राणि धनैर्विहीनं
दाराश्च भृत्याश्च सुहृज्जनाश्च ।
तञ्चार्थवन्तं पुनराश्रयन्ते
ह्यर्थो हि लोके पुरुषस्य बन्धुः ।।
Sloka 6: अन्यायोपार्जितं वित्तं दशवर्षाणि तिष्ठति ।
प्राप्ते चैकादशे वर्षे समूलं तद् विनश्यति ।।
Sloka 7: अयुक्तस्वामिनो युक्तं युक्तं नीचस्य दूषणम् ।
अमृतं राहवे मृत्युर्विषं शङ्करभूषणम् ।।
Sloka 8: तद् भोजनं यद् द्विज भुक्तशेषं
तत्सौहृदं यत्क्रियते परस्मिन् ।
सा प्राज्ञता या न करोति पापं
दम्भं विना यः क्रियते स धर्मः ।।
Sloka 9: मणिर्लुण्ठति पादाग्रे काञ्चः शिरसि धार्यते ।
क्रयविक्रयवेलायां कायः काञ्चो मणिर्मणिः ।।
Sloka 10: अनन्तशास्त्रं बहुलाश्च विद्या
अल्पं च कालो बहुविघ्नता च ।
आसारभूतं तदुपासनीयं
हंसो यथा क्षीरमिवाम्बुमध्यात्।।
Sloka 11: दूरादागतं पथिश्रान्तं वृथा च गृहमागतं ।
अनर्चयित्वा यो भुङ्कते स वै चाण्डाल उच्यते ।।
Sloka 12: पठन्ति चतुरो वेदान् धर्मशास्त्राण्यनेकशः ।
आत्मानं नैव जानन्ति दर्वी पाकर सं यथा ।।
Sloka 13: धन्या द्विजमयीं नौका विपरीता भवार्णवे ।
तरन्त्यधोगता सर्वे उपस्थिता पतन्त्येव हि ।।
Sloka 14: अयममृतणनिधानं नायको औषधीनां
अमृतमयशरीरः कान्तियुक्तोऽपि चन्द्रः ।
भवति विगतरश्मिर्मण्डले प्राप्य भानोः
परसदननिविष्ट को न लघुत्वं याति ।।
Sloka 15: अलिरयं नलिनिदलमध्यमः
कमलिनीमरकन्दमदालसः ।
विधिवशात्प्रदेशमुपागतः
कुरजपुष्परसं बहु मन्यते ।।
Sloka 16: पीतः क्रुद्धेन तातश्चरणतलहतो वल्लभोऽयेन रोषा
अबाल्याद्विप्रवर्यैः स्ववदनविवरे धार्यते वैरिणी मे ।
गेहं मे छेदयन्ति प्रतिदिवसममाकान्त पूजानिमित्तात्
तस्मात् खिन्ना सदाऽहं द्विज कुलनिलयं नाथ युक्तं त्यजामि ।।
Sloka 17: बन्धनानि खलु सन्ति बहूनि
प्रेमरज्जुकृतबन्धनमन्यत् ।
दारुभेदनिपुणोऽपि षडंघ्रि
र्निष्क्रियो भवति पङ्कजकोशे ।।
Sloka 18: छिन्नोऽपि चन्दनतरुर्न जहाति गन्धं
वृद्धोऽपि वारणपतिर्न जहाति लीलानम् ।
यन्त्रार्पितो मधुरतां न जहार्ति चेक्षु
क्षणोऽपि न त्यजति शीलगुणान्कुलीनः ।।
Sloka 19: उर्ध्यां कोऽपि महीधरो लघुतरो दोर्म्यां धृतौ लीलया
तेन त्वं दिवि भूतले च सततं गोवर्धनो गीयसे ।
त्वां त्रैलोक्यधरं वहायि कुचयोरग्रेण नो गण्यते
किं वा केशव भाषणेन बहुना पुण्यं यशसा लभ्यते ।।


text:
छाया
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
छाया, स्त्री, (छ्यति छिनत्ति सूर्य्यादेः प्रकाशं नाश- यतीत्यर्थः । छो + “माच्छाससिसूभ्यो यः ।” उणां । ४ । १०९ । इति यस्ततष्टाप् च ।) रौद्रशून्यम् । तत्पर्य्यायः । भावानुगा २ श्यामा ३ अतेजः ४ भीरुः ५ अनातपः ६ आभीतिः ७ आतपाभावः ८ भावालीना ९ । अस्या गुणाः । मधुरत्वम् । शीतलत्वम् । दाहश्रमहरत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ घर्म्म- नाशित्वम् । मेघच्छायागुणः । श्रमभ्रममूर्च्छा- मन्तापनाशित्वम् । इति राजवल्लभः ॥ * ॥ छायाविशेषे दोषो यथा, --
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
छाया स्त्री।
अनातपः
समानार्थक:छाया
3।3।158।1।1
छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिबिम्बमनातपः। कक्ष्या प्रकोष्ठे हर्म्यादेः काञ्च्यां मध्येभबन्धने॥
पदार्थ-विभागः : , अभावः, आतपाभावः
छाया स्त्री।
प्रतिमा
समानार्थक:प्रतिमान,प्रतिबिम्ब,प्रतिमा,प्रतियातना,प्रतिच्छाया,प्रतिकृति,अर्चा,प्रतिनिधि,छाया
3।3।158।1।1
छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिबिम्बमनातपः। कक्ष्या प्रकोष्ठे हर्म्यादेः काञ्च्यां मध्येभबन्धने॥
: लोहप्रतिमा
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलनिर्जीवः, अचलनिर्जीववस्तु
छाया स्त्री।
शोभा
समानार्थक:शोभा,कान्ति,द्युति,छवि,अभिख्या,छाया,त्विष्,अर्चिस्
3।3।158।1।1
छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिबिम्बमनातपः। कक्ष्या प्रकोष्ठे हर्म्यादेः काञ्च्यां मध्येभबन्धने॥
: परमा_शोभा, अलङ्काररचनादिकृतशोभा
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, तेजः
छाया स्त्री।
सूर्यपत्नी
समानार्थक:संज्ञा,छाया
3।3।158।1।1
छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिबिम्बमनातपः। कक्ष्या प्रकोष्ठे हर्म्यादेः काञ्च्यां मध्येभबन्धने॥
पति : सूर्यः
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, अलौकिकचेतनः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
छाया¦ स्त्री छो--ण।
१ आतपाभावे
२ प्रतिविम्बे
३ सूर्य्यपत्नीभेदे संज्ञाप्रतिकृतौ॰
४ कान्तौ च अमरः
५ पालने
६ उत्कोचे
७ पङ्क्तौ मेदि॰।
८ कात्यायन्यां शब्दरत्ना॰।
९ तमसि हेमच॰। तत्र अनातपे
“छायामिषे सानु-गतां निषेव्य” कुमा॰।
“छायामच्छामृच्छति सलि-लस्य” माघः
“छायेव तस्यालगतिस्य पश्चात्” नैष॰।
“स्वं रागादुपरि वितन्वतोत्तरीयम्। कान्तेन प्रतिपद-वारितातपायाः। स छत्रादपरविलासिनीसमूहाच्छा-यासीदधिकतरा तद परस्याः” माघः।
“गुहां प्रविष्टौ सुकृतस्य लोके छायातपौ व्रहविदो वदन्ति” श्रुतिः संज्ञाप्रतिकृतिछायाकथा हरिवं॰
९ अ॰।
“सै वै विवस्वतः पूर्व्वं श्राद्धदेवः प्रजापतिःयमश्च यमुना चैव यमजौ संवभूवतुः। श्यामवर्णं चतद्रूपं संज्ञा दृष्ट्वा विवस्वतः। असहन्ती तु स्वां छायांसवर्णां निर्ममे ततः। मायामयी तु सा संज्ञा तस्या-श्छायासमुत्थिता। प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा छाया संज्ञांनरेश्वर!। उवाच किं मया कार्य्यं कथयस्व शुचि-स्मिते!। स्थिताऽस्मि तवनिर्दोशे शाधि मां वरवर्णिगि!। संज्ञोवाच अहं याम्यामि भद्रन्ते स्वमेव भवनं पितुः। त्वयेह भवने मह्यं वस्तव्यं निर्व्विकारयाइमौ च बालकौ मह्यं कन्या चेयं सुमध्यमा। संभा-व्यास्ते न चाख्येयमिदं भगवते क्वचित्। छायोबाच। आ कचग्रहणाद्देवि! आ शापान्नैव कर्हिचित्। आख्या-स्यामि मतं तुभ्यं गच्छ देवि! यथासुखम्। वैशम्पायनउवाच। समादिश्य सवर्णान्तु तथेत्युक्ता तया च सा। त्वष्टुः समीपमगमद्व्रीडितेव तपस्विनी। पितुः समीपगासा तु पित्रा निर्भत्सिता तदा। भर्त्तुः समीपं गच्छेतिनियुक्ता च पुनः पुनः। अगच्छद्बडवा भूत्वाच्छाद्य रूपमनिन्दिता। कुरूनथोत्तरान् गत्वा तृणान्यथ चचार ह। द्वितीयायान्तु संज्ञायां संज्ञेयमिति चिन्तयन्। आदि-त्यो जनयामास पुत्रमात्मसमं तदा। पूर्वजस्य मनो-स्तात सदृशोऽयमिति प्रभुः। मनुरेवाभवन्नाम्ना सावर्णइति चोच्यते। द्वितीयोयः सुतस्तस्याः स विज्ञेयः शनै-श्चरः। सततं पार्थिवी तात। स्वस्य पुत्रस्य वै तदा। चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्व्वजेषु वै। मनुस्तस्या{??}[Page2986-a+ 31] मत्तत्तु यमस्तस्या न चक्षमे। ता स रोषाच्च वाल्याच्चभाविनोऽर्थस्य गौरवात्। पदा सन्तर्जयामास छायांवैवस्वतो यमः। तं शशाप ततः क्रोधात् सावर्णजननीनृपः। चरणः पततामेष तवेति भृशदुखिता”। छाया च तमोरूपद्रव्यान्तरमिति मीमांसकाः। तेन
“त्वंदूरमपि गच्छन्ती हृदयं न जहासि मे। दिवा-वसानच्छायेव पुरोमूलं वनस्पतेः” शकु॰। छाया-गतिरुक्ता सङ्गच्छते” नैयायिकास्तु तेजःसामान्याभाव एव तमश्छायादिकमङ्गीचक्तुः तत्र गत्यादिक-मौपचारिकम्”
“अत्र च तेजःसामान्याभावप्रयोजकस्यछायासम्बन्धित्वम् यथा वृक्षस्यातपसम्बन्धप्रतिरोधात्छायासम्बन्धित्वं तथा च वृक्षप्रयुक्तातपाभावः” इति बोधः
“छाया बाहुल्ये” पा॰। छायान्तस्तत्पुरुषो नपुंसकंस्यात् पूर्व्वपदार्थबाहुल्ये” इक्षूणां छाया इक्षुच्छायम्सि॰ कौ॰। कस्य बाहुल्यमित्यप्रेक्षायां छायायानिमित्तभूतावरकद्रव्याणामेव बाहुल्यमर्थाक्षिप्तं तच्च षष्ठीतत्पुरुषे पूर्व्वपदार्थगतमित्याशयेन पूर्व्वपदार्थेत्युक्तम्।
“इक्षुच्छायानिषादिन्य” इत्यत्र आङ्प्रश्नेषः” सि॰ कौ॰।
“आवरकद्रव्यस्यैकत्वे तु
“विभाषा सेनासुराच्छायेत्यादि” पा॰ वा क्लीवत्वम् कुड्यछाया कुद्ध्यच्छायम्। आतपाभावश्च तेजःसामान्यप्रभासञ्चाराभावः तेन प्रदीपप्रभावरकपदार्थस्य प्रभानिरोधसम्बन्धित्वात् शङ्कुच्छायानरच्छाया इत्यादि। दीपादिच्छायामानज्ञानार्थो व्यव-हारःछायाव्यवहारः तत्र करणसूत्रं लीला॰ उक्तं यथा।
“अथ छायाव्यवहारे करणसूत्रं वृत्तम्। छाययोःकर्ण्णयीरन्तरे यै तयोर्{??}र्गविश्लेषभक्तारसाद्रीषवः। सैक-लब्धेः पदघ्नन्तु कर्ण्णान्तरं भान्तरेणोनयुक्तं दलेस्तः प्रभे। उदाहरणम्। नन्दचन्द्रैर्मितं छाययोरन्तरं कर्ण्णयो-रन्तरं विश्वतुल्यं ययोः। ते प्रभे वक्ति योयुक्तिमान्वेत्त्यसौ व्यक्तमव्यक्तयुक्तं हि मन्येऽखिलम्। न्यासः[Page2986-b+ 22] छायान्तरं।
१९ । कर्ण्णान्तरम्।
१३ । अनयोर्वर्गा-न्तरेण।
१९
२ । भक्ता रसाद्रीषवः।
५७
६ । लब्धं
३ । सैकस्यास्य।
४ । मूलम्।
२ । अनेन कर्ण्णान्तरं।
१३ । गुणितं।
२६ । द्विस्थं।
२६ । भान्तरेण।
१९ । ऊनयुतं।
७ ।
४५ । तदर्द्धे लब्धे छाये
७२ ।
४५
२ तत्कृत्योर्योगपद-मित्यादिना जातौ कर्ण्णौ
२५
२ ।
५१
२ । छायान्तरेकरणसूत्रं वृत्तार्द्धम्। शङ्गुः पदीपतलशङ्कुतलान्तरघ्नश्छाया भवेद्विनरदीपशिखौच्च्यभक्तः। उदाहरणम्। शङ्कुप्रदीपान्तरभूस्त्रिहस्ता दीपोच्छ्रितिःसार्द्धकरत्रया चेत्। शङ्कोस्तदा काङ्गुलसम्मितस्य तत्रप्रभा स्यात्कियती वदाशु। न्यासःशङ्कुः
१२ प्रदीपशङ्कुतलान्तरं
३ अनयोघातः
३२ विनरदीपशिखौच्च्येन।
३ । भक्तोलब्धानि छायाङ्गुलानि।
१२ । अथ दीपोच्छ्रित्यानयनाय करणसूत्रं वृत्तार्द्धम्। छायाहृते तु नरदीपतलान्तरघ्ने शङ्कौ भवेन्नरयुते खलुदीपकौच्च्यम्। उदाहरणम्। प्रदीपशङ्क्वग्तरभूस्त्रिहखा छायाङ्गुलैःषोडशभिः सना चेत्। दीपोच्छ्रितिः स्यात्कियती वदाशुप्रदीपशङ्क्वन्तरमुच्यतां मे। न्यासःशङ्कुः।
१२ । छायाङ्गुलानि।
१६ । शङ्कुप्रदीपान्तर[Page2987-a+ 30] हस्ताः।
३ । लब्धं दीपकौच्च्यं हस्ताः
११
४ । प्रदीपशङ्क्वन्तरभूमानानयनाय करणसूत्रं वृत्तार्द्धम्। विशङ्कुदीपोच्छ्रयसङ्गुणा भा शङ्कूद्धृता दीपनरान्तरं स्यात्। उदाहरणम्। पूर्व्वोक्तएव दीपोच्छ्रायः
११
४ शङ्क्वङ्गुलानि।
१२ । छाया।
१७ । लब्धाः शङ्कुप्रदीपान्तरहस्ताः।
३ । छायाप्रदीपान्तरदीपौच्च्यानयनाय करणसूत्रं सार्द्धंवृत्तम्। छायाग्रयोरन्तरसङ्कुणा भा छायाप्रमाणान्तरहृद्भवेद्भूः। भूशङ्कुघातः प्रभया विभक्तः प्रजायतेदीपशिखौच्च्यभेवम्। त्रैराशिकेनैव यदेतदुक्तं व्याप्तंस्वभेदैर्हरिणेव विश्वम्। उदाहरणम्। शङ्कोर्भार्क-मिताङ्गुलस्य सुमते! दृष्टा किलाष्टाङ्गुला छायाग्राभि-मुखे करद्वयमिते न्यस्तस्य देशे पुनः। तस्यैवार्कमिता-ङ्गुला यदि तदा छाया प्रदीपान्तरं दीपौच्च्यञ्च कियद्वदव्यवहृतिं छायाभिधां वेत्सि चेत्। न्यासःअत्र छायाग्रयोरन्तरमङ्गुलात्मकं।
५२ । छाये च।
८ ।
१२ । अनयोराद्या।
८ । इयमनेन।
५२ । गुणिता।
४१
६ । छायाप्रमाणान्तरेण।
४ । भक्ता लब्धं भू-मानम्।
१०
४ । इदं प्रथमच्छायाग्रदीपतलयोरन्तरमित्यर्थः। एवं द्वितीयच्छायाग्रमानं।
१५
६ । भूशङ्कुघातः प्रभयाविभक्तैति जातमुभयतोऽपि दीपौच्च्यं सममेव हस्ताः
६१
२ एवमित्यत्र छायाव्यवहारे त्रैराशिककल्पनयानयनं वर्त्तते तद्यथा। प्रथमच्छायातोद्वितीयच्छाया॥
१२ । यावताधिका तावता छा{??}वयवेन यदि छाया-ग्रान्तरतुल्या भूर्ल्लभ्यते तदा छायया किमिति एवं पृथक्पृथक् छायाप्रदीपतलान्तरप्रमाणं लभ्यते। ततोद्वितीयंत्रैराशिकं यदि छायातुख्ये भुजेशङ्कुः केटिस्तदा भूतुल्येभुजेकिमिति लब्धं दीपकीच्च्यमुभयतोऽपि तुल्यमेव। एवं पञ्चराशिकादिकमखिलं त्रैराशिककल्यनयैव सिद्वम्। [Page2987-b+ 38]
“भवेत्सैव (मेघविस्फूर्जितैव) च्छाया तयुगगयुता स्याद्द्वादशान्ते यदा” इत्युक्ते ऊनविंशत्यक्षरपादके
१ छन्दोभेदे च। शङ्कुछाया हि दिग्देशकालज्ञानोपायः यथोक्तं त्रिप्रश्ना-धिकारे सूर्य्यसिद्धान्तरङ्गनाथाभ्याम्। तत्र चं त्रयाणांदिग्देशकालानां प्रश्नाः त्रिप्रश्नाः तेषामधिकार इतित्रिपश्नशब्दार्थः। तत्रादौ दिग्ज्ञानमाह।
“शिलातलेऽम्बुसंशुद्धे वज्रलेपेऽपिवा समे। तत्र शड्क्व-ङ्गुलैरिष्टैः समं मण्डलमालिखेत्। तन्मध्ये स्थापये-च्छङ्कुं कल्पनाद्वादशाङ्गुलम्। तच्छायाग्रं स्पृशेद्यत्रवृत्ते पूर्वापरार्धयोः। तत्र विन्दू विधायोभौ वृत्तेपूर्वापराभिधौ। तन्मध्ये तिमिना रेखा कर्त्तव्या दक्षि-णोत्तरा। याम्योत्तरादिशोर्मध्ये तिमिना पूर्वपश्चिमा। दिङ्मध्यमत्स्यैः संसाध्या विदिशस्तद्वदेव हि”। सू॰ सि॰
“तत्र दिक्साधनोपक्रमे प्रथममम्बुसंशुद्धे जलवत्समी-कृते शिलाप्रदेशे। अपि वाथ वा तदभावेऽन्यत्र वज्रलेपेचत्वरादौ घुण्टनादिना समस्थाने कृते शङ्क्वङ्गुलैःशङ्कस्थाङ्गुलविभागमानगृहीतैरभीष्टसङ्ख्याकाङ्गुलैर्व्यासा-र्धरूपैवृत्तमवक्रमालिखेत्। सर्वतः केन्द्राद्वृत्तपरिधिरेखातुल्या यथा स्यात् तथेत्यर्थः। ततस्तन्मध्ये तस्य वृत्तस्यकेन्द्ररूपमध्ये कल्पनया द्वादशसङ्ख्याकाङ्गुलानि तुल्यानियस्मिंस्तं द्वादशविभागाङ्कितमित्यर्थः॥ शङ्कुं समतल-मस्तकपरिधिकाष्ठदण्डं स्थापयेत्। ततः पूर्वापरार्धयो-र्दिनस्य प्रथमद्वितीयभागयोस्तच्छायाग्रं स्थापितशङ्का-श्छायान्तप्रदेशो मण्डलपारधौ यस्मिन् विमागे स्पृशेत्। दिनस्य प्रथमविभागेऽनुलणं छायाह्रासाद्वृत्ते यत्र प्रवि-शति, दिनस्यापरार्धे छायानुक्षणवृद्धेर्वृत्ते यत्र निर्ग-च्छतीत्यर्थः। तत्र निर्गमनप्रवेशस्थानयोरुभौ द्वौ विन्दूपूर्बापरसञ्ज्ञौ क्रमेण वृत्ते परिधिरेखायां कृत्वातन्मध्ये पूर्वापरवि{??}लरमध्ये तिमिना मत्स्येन रेखाकार्या सा दक्षिणोत्तररेखा भवति। मत्स्यस्तु विन्द्व-न्तरालसूत्रमितेन व्यामार्धेन विन्दुद्वयकेन्द्रकल्पनेन वृत्त-द्वयं निष्पाद्य हलद्वयसयोगाभ्यां वृत्तद्वयपरिधिविभागा-भ्यामन्तर्गतं मत्स्याकारं स्थानं भवति। तत्रैकः संयोगोमुखं बाह्यवृत्तभागसम्मार्जगेन, अपरसंयोगखु पुच्छ-मितरवृत्तभागद्वयसम्मर्जनेन। मुखपुच्छानध्यृज्वी रेखादक्षिणोत्तररेखा। तत्र पूर्व्वविन्दोः{??}व्यं रेखाग्रं द-क्षिणा दिक्। पश्चिमविन्दोः सव्यं रेखाग्रसुतरा दिक। [Page2988-a+ 38] अनन्तरं पूर्ववृत्तं मत्स्यश्च सम्मार्जनीयः। शङ्कुरपितत्स्थानान्निष्कास्यः इति केवला दक्षिणोत्तररेखा स्थितेतितात्पर्य्यमु। दक्षिणोत्तरदिशोर्मध्यस्थाने तिमिना दक्षि-णोत्तररेखामितेन व्यासार्धेन दक्षिणोत्तरस्थानाभ्यांपूर्बवत् प्रत्येकं वृत्तं विधाय पूर्बवत् सिद्धेन मत्स्येनेत्यर्थः। पूर्वपश्चिमा रेखा कार्या। तत्र पूर्वविन्दोरासन्नं रेखाग्रंपूर्वा, पश्चिमविन्दोरासन्नं रेखाग्रं पश्चिमेति मत्स्यसम्मा-र्जनेन केवला पूर्वापररेखापि सिद्धा। अथ रेखासंयो-गस्थानाद्दिक्साधनोपक्रमोक्तं पूर्ववृत्तमुल्लिखेत् तद्वृत्तप-रिधौ यत्र रेखा लग्ना तत्र दिगिति तद्वृत्तमध्यस्य दिक्-चतुष्टयं वृत्ते सिद्धम्। तद्वत् यथा दक्षिणोत्तराभ्यांपूर्वापरा साधिता तत्प्रकारणेत्यर्थः। एवकारोऽन्य-प्रकारनिरासार्थकः। हि निश्चयेन। विदिशः कोण-दिशो दिशां पर्वादिसिद्धदिशां ये मध्यमत्स्याअव्यवहितदिग्द्वयान्तरोत्पन्ना लघवस्तैः संसाध्याःसम्यक्प्रकारेण साध्याः। रेखावृत्तसंयोगस्थत्वेनज्ञेयाः। अत्रोपपत्तिः। क्षितिजपूर्वापरवृत्त संयोगौपूर्वापरविभागस्यौ पूर्वापरदिशे तत्र पूर्वापरविभाग-ज्ञानं सूर्य्योदयास्ताभ्यां तत्र क्षितिजे पूर्वापरवृत्तंकत्र लग्नमिति ज्ञानं तु विषुवद्वृत्तक्रान्तिवृत्तसम्पा-तस्थसूर्य्यस्योदयास्तस्थलज्ञानेन विषुवद्वृत्तस्य पूर्वापर-क्षितिजवृत्तसम्पातयोः सम्बद्वत्वात्। अघान्यस्मिन् दिनेसूर्य्यस्योदयास्तावग्रागान्तर{??} याम्योत्तरे भवत इतिसूर्य्योदयास्तस्थानाभ्यामग्राशा{??}रेणोत्तरयाम्ये पूर्वापर-स्थानं भवतीति क्षितिज{??} महत्त्वाद्दूरत्वाच्च तद्दानेनपूर्वापरज्ञानमशक्यमतस्तत्सूत्रेण स्वामीष्टप्रदेशे तज्ज्ञा-नार्थमभीष्टसमस्थले क्षितिज{??} वृत्तं कृतम्। तत्रापिसूर्य्योदयास्तसमसूत्रण{??} दुःशकत्वात् छायार्थंशङ्गुः स्थाप्यः। तथापि सूर्य्योदये छायानन्त्याद्वृत्तपरिधौतदग्रस्पर्शाभावः। परन्तु यथा यथा सूर्य ऊर्द्घभवति तथा तथा छायाह्रासाद्यत्र छाया वृत्तपरिधौयदा प्रविशति तत्स्थानात्{??}लिको वक्ष्यमाणभुजोव्यस्तोऽर्धज्याकारेण देय{??}ज्यत्र परिधिप्रदेशेलगति तत्र शङ्कुस्यानस्य पश्चिमा। छायाग्रस्य पूर्वापरसूत्राद्भुजान्तरेण याम्योत्तरपतनात् सूर्य्यापरदिशिछायापतनाच्च। एवं दिनापरार्धे सूर्य्यो यथा यथाधःसञ्चरति तथा तथा छायावृद्धः शङ्कच्छायावृत्तपरिध{??}यत्र यदा निर्गच्छति तात्कालिको वक्ष्यमाणभुजो व्यस्तो-[Page2988-b+ 38] ऽर्द्धज्याकारेण तत्स्थाने देयस्तदुत्क्रमज्या यत्र परिधि-प्रदेशे लगति तत्र शङ्कुस्थानस्य पूर्वा। तत्सूत्रं पूर्वापर-सूत्रम्। इदं शङ्कोरुपलक्षणत्वेन ज्ञानं तथा छायोप-लक्षणेनापि प्रदेशस्य पूर्वापरसूत्रज्ञानम्। तथा हि। यत्र छायाग्रं विशति तत्रापरा, छायाग्रं यतो निर्गच्छतितत्र पूर्वा। तत्रापि प्रवेशनिर्गमयोरेककालत्वासम्भवा-द्यत्कालिकः प्रवेशस्तत्काले छायायाः पाश्चमत्वं तत्र वस्त-भूतं तत्काले निर्गमनस्य पूर्वत्वासम्भवः। एवं निर्गम-काले निर्गमस्थानस्य पूर्वत्वं वस्तुभूतं तत्काले प्रवेशस्यपश्चिमत्वासम्भवः। एककालिकसिद्ध्यर्थमुमयोरेकतरचिह्नं चाल्यं तात्कालिकभुजयोरन्तरेण तत्र पूर्वचिह्नंभुजान्तराङ्गुलैरयनदिशि चाल्यम्। पश्चिमचिह्नं वात्यस्तायनदिशि चाल्यम्। तत्सूत्रं सूत्रमध्यदेशस्य पूर्वा-परसूत्रम्। एतन्मध्ये स्थापितशङ्कोश्छायाग्रप्रवेशनिर्गम-चिह्नाभ्यां यथोक्तरीत्या मुजदानेन सिद्धपूर्वापरसूत्रेणा-भिन्नत्वात्। तदुक्तं सिद्धान्तशिरोमणौ
“तत्काला-पमजीवयोस्तु विवराद्भाकर्णमित्या हतात् लम्बज्याप्त-मिताङ्गुलैरयनदिश्यैन्द्री स्फुटा चालिता” इति। तदेतद्भगवता लोकानुकम्पया खल्पान्तरत्वादेकतरवि न्दु-चालनं नोक्तं सुखार्थं किञ्चित्स्थूलावेव निर्गभप्रवेश-विन्दू पूर्वापराभिधावुक्तौ। एवञ्चाभीष्टस्थानं प्रवेश-निर्गमसूत्रमध्ये यथा भवति तथानेन प्रकारेण मण्डल-केन्द्रशङ्कुस्थापनादिनाऽभीष्टप्रदेशे पूर्वापरदिशे साध्येइति। तन्मध्ये दक्षिणोत्तररेखाविन्दुद्वयोत्पन्नमध्य-मत्स्यरेखैवेति। याम्योत्तरमध्ये पूर्वापरा रेखा तद्दिङ्मध्यमत्स्येनेति याम्योत्तरदिशोरित्यादि सम्यगुक्तम्ननु पूर्वापरविन्दुभ्यां मत्स्येन या दक्षिणोत्तररेखा तद-ग्राभ्यां मत्स्येन रेखा पूर्वापरविन्दुस्पृष्टैवेति पूर्वंतस्या एव विन्द्वन्तरत्वेन सिद्धत्वात् पुनं साधनं व्यर्थ-मन्यथा दक्षिणोत्तररेखाया अप्यसङ्गतत्वापत्तेरिति चेत्सत्यम्। दक्षिणोत्तररेखाशुद्ध्यर्थमेव पूर्वापरविन्दुस्पृष्ट-रेखायाः पुनः साधनमिति केचित्। वस्तुतस्तु दक्षि-णोत्तरपूर्वापरसूत्रसगातरूपाभीष्टस्थानात् केन्द्रात् प्रा-गुक्तवृत्तस्य वक्ष्यमाणोपयोगित्वेनावश्यकत्वात् तस्य चपूर्वापरविन्द्वन्तरख्यत्राधिकव्याससूत्रत्वाद्विन्द्वन्तररेखा मूलाग्रयोर्बर्धनीया सा तत्र वृत्ते पूर्वापररेखा भवति। तस्या विन्दोरुपर्यधश्च वक्रत्वं कदाचित् स्यादतः प्रथम-मेव पूर्णरेखासिद्ध्यर्थ विन्द्वन्तरसिद्धमत्स्यमुखपुच्छगत-[Page2989-a+ 38] रेखाया विन्द्वतराधिकत्वेन तदुत्पन्नमत्स्यरेखाया ऋज्व्याःसुतरामधिकत्वेन पुनः पूर्वापररेखासाधनं युक्ततरमितितत्त्वम्। एवमेवाव्यवहितदिग्द्वयान्तरोत्पन्नलघुमत्स्यै-श्चतुर्मिः सूत्रैर्वृत्ते कोणदिशः। तदिदमभीष्टस्थान-केन्द्रकमण्डले दिगष्टकं सिद्धम्॥ अथ दिक्सूत्रसम्पात-रूपाभीष्टस्थानात् तात्कालिकच्छायाग्रस्थानमाह” र॰ ना॰
“चतुरश्रं बहिः कुर्य्यात् सूत्रैर्मध्याद्विनिर्गतैः। भुज-सूत्राङ्गुलैस्तत्र दत्तै{??}ष्टप्रभा स्मृता” सू॰ मि॰।
“मध्यादभीष्टस्थानाद्दिग्रेखा सम्पातरूपाद्विनिर्गतैर्निः-सृतैरष्टदिग्रेखारूपैः। बहिर्दिक्सूत्रसम्पातकेन्द्रवृत्ताद्ब-हिः। अनेनैव वृत्तकरणं पूर्वमनुक्तं द्योतितम्। अन्यथाबहिरित्यस्यानुपपत्तेः। पूर्ववृत्तग्रहणे तु दिग्रेखा-सम्पातस्य मध्यत्वानुपपत्तेः। चतुरश्रं कोणरेखाधिक-सूत्रकर्णद्वयतुल्यं समचतुर्भुजं कुर्य्यात्। यथा च तद्द-र्शनम्। तत्र चतुरश्रे भुजसूत्राङ्गुलैर्वक्ष्यमाणभुजमित-सूत्रस्याङ्गुलैर्निर्गमप्रवेशकालिकैर्दत्तैः पूर्वापरसूत्रादर्धज्या-वद्दीयमानैस्तत्र वृत्ते यस्मिन् प्रदेशे भुजाग्रं ततप्रदेशेइष्टप्रभा निर्गमप्रवेशान्यतरकालिकच्छायाग्रमुक्तम्। प्रती-तिस्तु दिक्सूत्रसम्पातस्थशङ्कुना ज्ञेया। अत्रोपपत्तिः। वक्ष्यमाणभुजस्य छायाग्रपूर्वापरसूत्रान्तरत्वेन प्रतिपादि-तत्वादिष्टच्छायाग्रमुक्तदिशा ज्ञातं सम्यक्। चतुरश्रकरणं वक्ष्यमाणाग्रसाधकप्राच्यपररेखानुकाररेखायावृत्तान्तस्तद्बहिर्वा ऋजुत्वसिद्ध्यर्थमिति। अथ पूर्वा-पररेखायाः सञज्ञान्तरसाह” र॰ ना॰।
“प्राक्पश्चिमाश्रिता रेखा प्रोच्यते सममण्डलम्। उन्म-ण्डलं च विषुवन्मण्डलं परिकीर्त्यते” सू॰ सि॰। (
“प्राक्पश्चिमाश्रिता पूर्वपश्चिमसम्बद्धा साधिता रेखासमवृत्तमुच्यते। सैव रेखोन्मण्डलं विषुवन्मण्डलम्। चःसमुच्चये। उभयसञ्ज्ञकं कथ्यते। अत्रीपपत्तिः। क्षितिजपूर्वापरवृत्तसंयोगौ पूर्वापरे तत्सूत्रं पूर्वापर-सूत्रमिति। पूर्वापरवृत्तस्य भूमावूर्ध्वाधरानुकारिवृत्तत्वेना-दर्शनाद्रेखाकारंतयैव दर्शनाच्च पूर्वापरवृत्तमपि तत्-सूत्रम्। पूर्वापरवृत्तस्य सममण्डलत्वेनाभिधानात्तद्रेखासममण्डलसञ्ज्ञोक्ता। अथ स्वनिरक्षदेशक्षितिज-वृत्तस्योन्मण्डलाख्यस्य तत्संयीगयोः संलग्नत्वात् तन्मध्य-सूत्रत्वेन पूर्वापरसूत्रस्यापि सत्त्वात् पूर्वापरसूत्रमुन्म-ण्डलसञ्ज्ञम्। एतेनान्यदेशक्षितिजसञ्ज्ञया स्वदेश-क्षितिजसञज्ञा स्तुतरां सिद्धेति पूर्वापरसूत्रस्य क्षिति-[Page2989-b+ 38] जवृत्तसञ्ज्ञा द्योतिता। पूर्वापरस्थानयोः क्षितिजवृत्त{??}संलग्नत्वादुल्लिखितवृत्तस्य क्षितिजानुकारित्वाच्च। एवंनिरक्षदेशपूर्वापरवृत्तं विषुवन्मण्डलाख्यं पूर्वापरस्थानयोःसंलग्नमिति तन्मध्यसूत्रत्वेनापि पूर्वापरसूत्रस्य सिद्धत्वात्पूर्वापरसूत्रं विषुवन्मण्डलसञ्ज्ञं क्रान्तिवृत्तस्य दृग्वृत्तस्यच चलत्वात् कादाचित्कत्वेन पूर्वापरस्थानसंलग्नत्वात्तत्सञ्ज्ञा नोक्तेति ध्येयम् अथाग्राज्ञानमाह” र॰ ना॰।
“रेखा प्राच्यपरा साध्या विषुवद्भाग्रगा तथा। इष्ट-च्छायाविषुवतोर्मध्यमग्राऽभिधीयते” सू॰ सि॰।
“तस्मिंश्चतुरश्रे पूर्वापररेखात उत्तरभागे विषुवद्भाग्र-गाऽक्षभाग्रप्रदेशस्थाक्षमाङ्गुलान्तरितेत्यर्थः। प्राच्यपरा रेखापूर्वापररेखानुकारा रेखा तथा सर्वतस्तुल्यान्तरेण यथे-ष्टच्छायाग्ररेखाभुजान्तरेण तथाक्षभान्तरेण कार्या। अनन्तरमिष्टच्छायाविषुवतोरिष्टच्छायाग्ररेखाक्षभाग्ररेखयो-रित्यर्थः। मध्यं चतुरश्रेऽङ्गुलात्मकमन्तरालं सर्वतस्तु-ल्यम्। अग्रा कर्णवृत्ताग्रोच्यते। अत्रोपपत्तिः। भुजस्यकर्णवृत्ताग्रा पलभासंस्कारेणाग्रे उक्तत्वद्दक्षिणगोले पल-भाधिकोत्तरभुजसद्भावेन पलभोनो भुजोऽग्रेति, प्राच्यप-रसूत्रादुत्तरभागेऽक्षभाग्ररेखा भुजमध्ये भवतीति द्वयोरेखयोरन्तरमग्रा पलभोनभुजरूपा। एवमुतरगीलेउत्तरभुजस्य पलभाल्पत्वाद्धुजोनपलभाग्रेति पलभारेखाप्राच्यपरसूत्रादुत्तरभागस्था भुजरेखातोऽप्यग्रान्तरेणोत्त-रदिशीति द्वयो रेखयोरन्तरं भुजोनपलभारूपं कर्ण-वृत्ताग्रा। एवं दक्षिणभुजस्य पलभोनाग्रात्वात् पलमा-युतो मुजोऽग्रति प्राच्यपरसूत्राद्भु जाग्रपलभारारेखयोःक्रमेण याभ्योत्तरत्वात् तयोरन्तरालं पलभाभुजैक्यरूप-मग्रा, पलभायाः शङ्कुतलानुकल्पत्वात् सदोत्तरत्वं छायामम्बुन्धाद्युक्तम् गोले शङ्कुतलस्य दक्षिणत्वाद्ग्रहाप-रदिशि छायासद्भावाच्च। अतएव प्राच्यपरसूत्राद्दक्षिण-भागे दक्षिणभुजवशादक्षभाग्ररेखाकल्पने उक्तानुपपत्त्यासम्यगुत्तरभागे पूर्वापरसूत्रादिति विषुवडाग्रगेत्यत्र व्याख्या-तम्” अथ प्रसङ्गाज्ज्ञातच्छायातः कर्णज्ञानं तच्छुद्धिंचाह र॰ ना॰।
“शङ्कुच्छायाकृतियुतेर्मलं कर्णोऽस्य वर्गतः। प्रोज्झ्यशङ्कु कृतिं मूलं छाया शङ्कुर्विपर्ययात्” सू॰ सि॰
“हादशाङ्गुलशङ्कुच्छाययोर्वर्गयोगात पदं छायाकर्णःस्यात्। अथास्य शुद्धिरूपं छायासाधनमाह। अ-स्येति। छायाकर्णस्य वर्गात{??} वर्गं चतुश्चत्वारिंशु-[Page2990-a+ 38] दधिकं शतं विशीध्य मूल छाया। प्रकारान्तरेण छा-याकर्णशुद्धिमाह। शङ्कुरिति। विपर्ययाच्छायासाधनवैप-रीत्यावछायाकर्ण्णवर्गाच्छायावर्गं विशोध्य मूलमित्यर्थः। शङ्कुर्द्वादशाङ्गुलमितः स्यात्। अत्रोपपत्तिः। द्वादशा-ङ्गुलशङ्कुः कोटिरक्षभा भुजस्तत्कृत्योर्योगपदं कर्ण इत्यक्ष-कर्णः कर्ण इत्याद्यक्षक्षेत्राद्युक्तरीत्योपपन्नम्। ननु दिक्-साधनोत्तरमिष्टप्रभाग्राकर्णसाधनं भगवता सर्वज्ञेनकिमर्थमुक्तमग्रेऽग्रादीनां स्वतन्त्रतयोक्तत्वात्। न च वि-ना गणितश्रममग्राज्ञानार्थमिदं युक्तमुक्तमिति वाच्यम्। वक्ष्यमाणभुजज्ञानस्याग्रोपजीव्यत्वेन तस्याश्च भुजीपजीव्य-त्वेनान्योत्याश्रयात् गणितज्ञाताग्रायाः पुनः साध-नस्य व्यर्थत्वाच्च। न च भुजसूत्राङ्गुलैर्दत्तैरित्यनेनेष्टच्छा-याग्रं ज्ञातमिति न, किन्त्वेतदुक्त्या दिक्सूत्रसम्पातस्थश-ङ्कोर्वृत्तपरिधौ छायाग्रज्ञानात् तत्पूर्वापरसूत्रान्तरे भु-जसद्भावाद्विना गणितं भुजोऽपि ज्ञात इति नान्योन्या-श्रय इति वाच्यम्। तथापि भगवतः सर्वज्ञस्य निष्प्र-योजनत्वोक्तेरनुचितत्वात्। विना प्रयोजनं मन्दोक्तेरष्व-भावाच्च। न हि दिक्साधनेऽग्राभुजादिकमावश्यर्कयेन तदुक्तिर्युक्ता। किञ्च कर्णसाधनस्य गणितोक्त्यावक्ष्यमाणकर्णसाधनतुल्यत्वेनात्र कथनमनुचितम्। नहि दिक्साधनार्थं
“भाकर्णमित्या हतादिति” सिद्धान्त-शिरोमण्युक्तिवदत्र छायाकर्ण उपयुक्तो येन तदुक्ति-र्युक्तेति चतुरश्रमित्यादिश्लोकचतुष्टयमन्येन मन्दबुद्धिनाक्षिप्तं न भगवतोक्तामति चेन्मैवम्। भुजसाधनोप-जीव्याग्राया एतदुक्तप्रकारेण सिद्धौ दिशः सम्यक् सिद्धाइति दिक्साधनशुद्ध्व्ययमग्रासाधनम्। प्रकारान्तरेणापिवक्ष्यमाणत्रिज्यावृत्तीयाग्रया त्रिज्या लभ्यते तदानया-गतया केव्यनुपातेन साधितकर्णसंवादेन शुद्ध्यवगमार्थंकर्णसाधनं चोक्तम्। अनयाग्रया कर्णस्तदा त्रिज्या-वृत्तीयाग्रया क इति फलस्य त्रिज्यातुल्यस्यातयनार्थं वाकर्णसाधनमिति केचित्। वस्तुतस्तु मण्डले छायाप्र-वेशनिर्गसस्थानस्थितपूर्वापरविन्द्वोः प्रत्येकं रेखेतिरेखाद्वयं सर्वतस्तुल्यान्तरं कार्यं तेनान्तरेणान्यतरोविन्दुबाल्यस्तो पूर्वापरविन्यू तद्रेखामध्यस्थानस्य पूर्वा-पररेखेति। तत्रोभयविन्दुरेखयोरन्तराङ्गुलमानंस्वल्पत्वाद्गणयितुमशक्यमतः प्रत्येक{??}ख प्राच्यपररेखेप्रकल्प्य तन्मध्यकेन्द्रात् पूर्ववृत्तं प्रत्यकमिति वृत्तद्वयंकुर्यात्। तत्र स्वस्वेवृत्त खखपाच्यपररेखास्पृष्टा[Page2990-b+ 38] कार्या ताभ्यां स्वस्वकालिकौ भुजौ स्वस्ववृत्ते देयौ तदग्रेछायाग्ररेखे स्वस्ववृत्ते कार्ये स्वस्वप्राच्यपरसूत्रत् स्वस्व-वृत्ते उत्तरभागेऽक्षभाङ्गुलान्तरेण रेखे कार्ये ततःस्वस्ववृत्ते स्वस्वतद्रेखयोरन्तरं स्वस्ववृत्ते उभयकालिककर्ण-वृत्ताग्रे बहुत्वेन गणयितुं शक्ये तदन्तरं पूर्वविन्द्वोर्या-म्योत्तरमन्तरं कर्णवृत्ताग्रासाधनकथनेनानीतं भुजान्तरस्यविन्द्वन्तरत्वात् तस्य चाग्रान्तरत्वेन फलितत्वात्। विषु-वद्दिने गोलमेदे तु भुजान्तरमग्रायोग इति विन्द्वोर्या-म्योत्तरमग्रायोग इति। तेनोक्तरीत्या विन्दुश्चाल्यस्तत्सूत्रंपूर्वापरसूत्रं स्फुटमित्याशयेन मगवताग्रा निरूपितातस्याः शुद्ध्यर्थं कर्णोऽपि साधित इति तत्त्वम्” र॰ ना॰। अतः परं
“त्रिंशत्कृत्यो युगे भानामित्यादिः” ग्रन्थः। स चंअयनशब्दे
३३
६ ।
३३
७ पृ॰ दर्शितः। सोऽत्रानुसन्धेयः। (
“स्फुटं दृक्तुल्यतां गच्छेदयने विषुवद्वये। प्राक्चक्रं चलितं हीने छायार्कात् करणागते। अन्तरांशैर-थावृव्य पश्चाच्छेषैस्तथाधिके” सू॰ सि॰। (
“अयने दक्षिणोत्तरावणसन्धौ विषुवद्वये गोलसन्धौचलितं चक्रं दृक्तुल्यतां दृष्टिगोचरतां स्फुटमनायासंगच्छेत्। तत्र प्रत्यक्षतस्तन्मितमन्तरं दृश्यत इत्यर्थः। तथा च सृष्ट्यादिकाले रेवतीयोगतारासन्नावधि मेषतु-लाद्योः कर्कमकराद्योर्विषुवायनप्रवृत्तेरिदानीं त्वन्यत्रतत्स्वरूपे प्रत्यक्षे इति क्रान्तिवृत्तं चलितमन्यथा तदनु-पपसेरिति भावः। ननु पूर्वतोऽपरत्र वा चलितमितिकथं ज्ञेयमित्यत आह। प्रागिति। छायार्काद्यद्दिनेसूर्यस्यायनदिक्परावर्तनमुदये प्राच्यपरसूत्रस्थत्रं वा त-स्मिन् दिनेऽन्यस्मिन् दिमे वा मध्याह्नच्छायातो वक्ष्यमा-णप्रकारेण सूर्यः साध्यस्तस्मादित्यर्थः। करणागते प्रागु-क्तप्रकारेणानीतः स्पष्टः सूर्यस्तस्मिन्नित्यर्थः। न्यूनेसति। अन्तरांशैः सूर्ययोरन्तरांशैश्चक्रं क्रान्तिवृत्तंप्राक् पूर्वस्मित् चलितमिति ज्ञेयम्। अथ यद्यविकेसति शेषैः सूर्वयोरन्तरांशैश्चक्रमावृत्य परिवृत्य पश्चात्पश्चिमाभिमुखं तथा चलितमिति ज्ञेयम। अत्रोपप-त्तिः। छायातो वक्ष्यमाणप्रकारेण सूर्यो वर्त्तमानस-म्पानाद्गणितागतस्तु रेवतीयोगतारासन्नाद्यवधितोऽत-स्तयोरन्तरमयनांशास्तत्र क्रान्तिवृत्तस्य पूर्व्वचलने गणि-तागतार्काच्छायार्कोऽधिको बबति। पश्चिमचणने तुन्यूनो भवतीति सम्यगुपपन्नम। अथ चराद्युपजीव्यां पलभामाह” र॰ ना॰। [Page2991-a+ 38] एवं विषुवती छाया स्वदेशे या दिनार्धजा।
“दक्षिणी-तारेखायां सा तत्र विषुवत्प्रभा” सू॰ सि॰। (
“स्वाभीष्टदेशे एवं विषुवती चलितविषुवद्दिनसम्बद्धारेवत्यासन्नस्याप्युपचाराद्विषुवत्सञ्ज्ञा तद्व्यावर्तकमेवमिति। दिनार्धजा माध्याह्निकी या यन्मिता द्वादशाङ्गुलशङ्को-श्छाया दक्षिणोत्तररेखायां निरक्षोत्तरदक्षिणदेशक्र-मेणोत्तरस्यां दक्षिणस्यां प्रमायाः दक्षिणोत्तररेखास्थत्वंविना मध्याह्नासम्भवात् सा तन्मिता तत्र तस्मिन्नभीष्टदेशेविषुवत्प्रभाऽक्षभा भवति। एतेन द्वादशाङ्गुलशङ्कुःकोटिः पलभा भुजस्तत्कृत्योर्योगपदं कर्ण इत्यक्षकर्णःकर्ण इत्यक्षक्षेत्रं वक्ष्यमाणोपयुक्तं प्रदर्शितम्। तदासूर्य्यस्य विषुवद्वृत्तस्थत्वाद्विषुवत्प्रभेति सन्ज्ञोक्ता। अथलम्बाक्षयोरानयनमाह” र॰ ना॰। (
“शङ्कुच्छायाहते त्रिज्ये विषुवत्कर्णभाजिते। लम्बा-क्षज्ये तयोश्चापे लम्बाक्षौ दक्षिणौ सदा” सू॰ सि॰।
“त्रिज्येद्विस्थानस्थे शङ्कुच्छायाहते एकत्र द्वादशगुणिता-परत्र प्रागुक्तया विषुवत्प्रभया गुणिता विषुवत्कर्णभाजि-तोभयत्राक्षकर्णेन भक्ता फले क्रमेण लम्बज्याक्षज्ये तयो-र्ज्ययोर्धनुषी क्रमण लम्बाक्षौ सदाभयगोले दक्षिणदिक्स्थौभवतः। अत्रोपपात्तिः। याम्योत्तरवृत्ते निरक्षस्वदेश-पूर्वापरवृत्तयोर्यदन्तरं तदक्षः। याम्योत्तरवृत्ते दक्षि-णक्षितिजप्रदेशाद्विषवद्वृत्तस्य यदन्तरं तल्लम्बः। उभा-वूर्द्ध्वगोले स्वपूर्वापरवृत्ताद्दक्षिणौ तज्ज्ये अक्षलम्बज्येभूजकोटी त्रिज्याकर्ण इत्यक्षक्षेत्रादक्षकर्णकर्णे द्वादशप-लभे कोटिभुजौ तदा त्रिज्याकर्णे कावित्यनुपाताभ्यांलम्बाक्षज्ये तद्धनुषो लम्बाक्षावित्युपपन्नम्। अथ म-ध्याह्नच्छायातोऽक्षानयनं श्लोकाभ्यामाह” र॰ ना॰(
“मध्यच्छाया भुजस्तेन गुणिता त्रिभमौर्विका। स्वक-र्णाप्ता धनुर्लिप्ता नतास्ता दक्षिणे भुजे। उत्तरा-श्चोत्तरे थाम्यास्ताः सूर्यक्रान्तिलिप्तिकाः। दिग्भेदेमिश्रिताः साम्ये विश्लिष्टाश्चाक्षलिप्तिकाः” सू॰ सि॰।
“अभीष्टदिन माध्याह्निका छाया भुजसञ्ज्ञा ज्ञेया। तेन भुजेन त्रिज्या गुणिता मध्याह्नच्छायाकर्णेन भक्ताफलस्य धनुःकला नता नतसञ्ज्ञास्ता नतकला दक्षिणेभुजे मध्याह्नच्छायारूपभुजे प्राच्यपरसूत्रमध्याद्दक्षिणदि-कस्थे सति, उत्तरदिक्का उत्तरे भुजे दक्षिणाः। चोविषयव्यवस्थार्थकः। ता नतकलाः सूर्यक्रान्तिकलाःप्रागुक्ताः दिगभेदे खदिशोर्भिन्नत्वे मिश्रिताः संयुक्ताः[Page2991-b+ 38] साम्येऽभिन्नदिक्त्वे विश्लिष्टा अन्तरिताः। चो विषय-व्यवस्थार्थकः। अक्षकला भवन्ति। अत्रानावश्यक-भुजसञ्ज्ञया भगवतोपपत्तिरुक्ता। तथाहि। द्वाद-शाङ्गुलशङ्कुकोटौ मध्याह्नच्छायाकर्णे वा मध्यच्छाया-भुजस्तथा स्वस्वस्तिकान्मध्याह्नकाले सूर्यस्य याम्योत्तरवृत्तेयदन्तरेण नतत्वं ता नतकलास्तज्ज्या नतांशज्या मध्या-ह्नोनतांशज्यारूपशङ्कौ त्रिज्याकर्णे वा भुज इति मध्या-ह्नच्छायाकर्णे कर्णे मध्याह्नच्छाया भुजस्तदा त्रिज्याक-र्णे को भुज इत्यनुपातेन नतज्या तद्धनुरत्र कलात्मक-त्वान्नतकलास्ता ग्रहसम्बद्धा इति च्छायादिग्विपरीत-दिक्काः। अथ क्रान्त्यंशाक्षांशयोरेकदिक्त्वे योगेन नतां-शा इति दक्षिणा नतकला दक्षिणक्रान्तिकलाभिर्हीनाअक्षांशा भवन्ति। क्रान्त्यंशाक्षांशयोर्मिन्नदिक्त्वेऽन्तरेणनतांशा यदि दक्षिणास्तदा क्रान्त्यूनाक्षांशस्य नतत्वा-दुत्तरक्रान्तियुता अक्षांशाः। यदि तूत्तरास्तदाक्षांन-क्रान्तेर्नतत्वान्नतोनोत्तरक्रान्तिरक्ष इति सम्यगुपपन्नम्। अथाक्षात् पलमानयनमाह” र॰ ना॰। (
“ताभ्योऽक्षज्या च तद्वर्गं प्रोज्झ्य त्रिज्याकृतेः पदम्। लम्बज्यार्कगुणाक्षज्या विषुवद्भा थ लम्बया” सू॰ सि॰। (
“ताभ्योऽक्षकलाभ्योऽक्षज्या भवति। चः समुच्चये। अक्षज्यावर्गं त्रिज्याबर्गात् त्यक्त्वा शेषान्मूलं लम्बज्या। अनन्तरमक्षज्या द्वादशगुणा लम्बया लम्बज्यया गुणनस्यभजनसम्बन्धाद्भक्तेत्यर्थसिद्धम्। अक्षभा स्यात्। अ-त्रोपपत्तिः। अक्षकलानां याक्षज्या तस्यास्त्रिज्याकर्णेभुजत्वात् तद्वर्गोनात् त्रिज्यावर्गान्मूलं लम्बज्या कोटिः। तयाक्षज्या भुजस्तदा द्वादशकोटौ को भुज इत्यनुपातेनविषुवच्छायेति। अथाक्षज्ञाने नतभागेभ्यः क्रान्तिद्वारासूर्यसाधनं सार्धश्लोकाभ्यामाह” र॰ ना॰। (
“स्वाक्षार्कनतभागानां दिक्साम्येऽन्तरमन्यथा। दिग्-भेदेऽपक्रमः शेषस्तस्य ज्या त्रिज्यया हता। पर-मापक्रमज्याप्ता चापं मेषादिगो रविः। कर्कादौ प्रो-ज्झ्य चक्रार्धात् तुलादौ भार्धसंयुतात्। मृगादौ प्रो-ज्झ्यभगणान्मध्याह्नेऽर्कःस्फुटीभवेत्” सू॰ सि॰।
“स्वदेशाक्षांशेष्टदिनीयमध्याह्नसूर्य्यनतांशयोर्भागाना बहु-त्वाद्बहुवचनम्। एकदिक्त्वेऽन्तरमन्यदिक्त्वेऽन्यथा योगःकार्य्यः। शेष उक्तसंस्कारसिद्धोऽङ्कः क्रान्तिः स्यात्। तस्यापक्रमस्य ज्या त्रिज्यया गुण्या परमक्रान्तिज्ययाप्रागुक्तया भक्ता फलस्य धनुर्भागादिकं मेषादिगो मेषादि-[Page2992-a+ 38] राशित्रितयान्तर्गतोऽर्कः स्यात्। कर्कादित्रयेऽर्के चक्रा-र्धात षड्राशित आगतार्कं त्यक्त्वा शेषं मध्याह्नकाले स्फु-टोऽर्कः स्यात्। तुलादित्रितये षड्भयुतादागतार्कात्स्फुटोऽर्कोज्ञेयः। आगतोऽर्कः षड्मयुतः स्फुटोऽर्कःस्यादित्यर्थः। मकरादित्रयेऽर्के द्वादशराशिभ्य आगतार्कंत्यक्त्वा शेषमयनांशसंस्कृतः स्फुटोऽर्कः स्यात्। करणाग-तज्ञानार्थं व्यस्तायनांशसंस्कृत इत्यर्थसिद्धम्। पूर्वं तत्-संस्कृतग्रहात् क्रान्तिः साध्येत्यर्थस्योक्तेः। अत्रोप-पत्तिः। एकदिशि क्रान्त्यक्षयोगान्नतं दक्षिणमतोऽक्षोनंक्रान्तिर्दक्षिणा। भिन्नदिशि क्रान्त्यूनाक्षो नतं दक्षि-णमनेनाक्षो हीनः क्रान्तिरुत्तरा। अक्षोनक्रान्तिर्नतंतूत्तरमतोऽक्षयुतं क्रान्तिरुत्तरा। अस्या ज्या क्रान्तिरर्कज्या। यदि परमक्रान्तिज्यया त्रिज्याभुजः स्यात् तदानयाकेतीष्टा सायनार्कभुजज्या वद्धनुः सायनार्कभुज। भुज-स्य चतुर्षु पदेषु तुल्यत्वात् प्रथमपदे मेषादित्रये सूर्य्य-स्यैव भुजत्वाद्भुज एव सूर्य्यः। कर्कादित्रये द्वितीयपदेषडभादूनस्यार्कस्य भुजत्वाद्भुजोनषड्भमर्कः। एवं तृती-यपदे तलादित्रये षड्भेन हीनार्कस्य भुजत्वात् षड्युतोभुजोऽर्कः। चतुर्थपदे मकरादित्रये सूर्योनभगणस्यभुजत्वात् सर्य्योनभगणोऽर्क इति सर्वं वैपरीत्यात् सुगम-तरम्। अथागतस्फुटसूर्य्यस्य करणागतस्फुटतुल्यत्वज्ञानमागतस्फुटसूर्य्यान्मध्यमस्य करणागतमध्यमार्कतुल्यत्वेनविशेषं वक्तुं श्लोकार्धेनाह र॰ ना॰।
“तन्मान्दमसकृद्वामं फलं मध्यो दिवाकरः”। सू॰ सि॰।
“तस्मादागतस्फुटसूर्य्यान्मान्दं फलं मन्दफलमसकृदनेक-वारं वामं व्यस्तं संस्कतं स्फुटसूर्य्योऽहर्गणानीतःस्फुटसूर्य्यः स्यात्। अयमर्थः। स्फुटसूर्य्यं मध्यमं प्र-कल्प्य पूर्व्वमन्दोच्चात् प्रागुक्तरीत्या मन्दफलं धनमृणमा-नीय स्फुटसूर्य्ये ऋणं धनं कार्य्यं मध्यमसूर्य्यः। अस्मा-दपि मन्दफलं स्पष्टसूर्य्ये व्यस्तं संस्कृतं मध्यमोऽस्मादपिमन्दफलं स्पष्टे व्यस्तं मध्यमार्क इति यावदविशेषस्ता-वदसकृत् साध्योऽर्को मध्योऽहर्गणानीती भवतीति। त-था च मध्यमार्कात् स्फुटार्कसाधनमेकवारं मन्दफल-संस्कारः स्फुटार्का{??}ध्यार्कसाधने त्वनेकवारं मन्दफल-व्यस्तसंस्कार इति विशेषोऽभिहितः। अत्रोपपत्तिः। मध्यमसूर्य्यादानीतमन्दफलेन संस्कृतो मध्यःस्फुटोऽर्कोभवति। अयं वा तेनैव मन्दफलेन व्यस्तं संस्कृतो मध्योभवति। अत्र स्फुटार्कान्मध्यार्कसाधने मध्यमज्ञानासम्भवात्[Page2992-b+ 38] तदानीतमन्दफलज्ञानमशक्यमतः स्फुटसूर्य्यं मध्यमं प्र-कल्प्यानीतमन्दफलेनाभिमतासन्नेन स्फुटोऽर्कोव्यस्तंसस्कृतो मध्यमासन्नः। अस्मादपि मन्दफलमभिमतास-न्नमपि पूर्व्वस्मात् सूक्ष्ममिति यावदविशेषे मध्यार्कसाधितमन्दफलं भवतीति निरवद्यं सर्वमुक्तम्। अथ मध्याह्नेछायाकर्णयोरानयनं विवक्षुः प्रथमं तात्कालिकनतांशज्ञानंकथयंस्तद्भुजकोटिज्ये कार्य्ये इत्याह” र॰ ना॰।
“स्वाक्षार्कापक्रमयुतिर्दिक्साम्येऽन्तरमन्यथा। शेषं नतांशाः सूर्य्यस्य तद्बाहुज्या च कोटिजा” सू॰ सि॰।
“दिकमाम्ये एकदिक्त्वे स्वदेशाक्षांशमध्याह्नकालिकसूर्य्यक्रान्त्यंशयोर्योगः। अन्यथा अत उक्तादेकदिक्त्वाद्वैपरीत्येभिन्नदिक्त्वे इत्यर्थः अक्षांशक्रान्त्यंशयोरन्तरं कार्य्यशेषं संस्कारोत्पन्नं सूर्य्यस्य मध्याह्ने नतांशास्तेषांनतांशानां भुजरूपाणां ज्या कोटिजा तदंशा नवतिशुद्धाः कोटिस्तत उत्पन्ना ज्या। चः समुच्चये। साध्या। अत्रोपपत्तिः। याम्योत्तरवृत्ते सूर्य्यस्य मध्याह्ने स्वस्वस्ति-कादनन्तरं नतांशा विषुवद्वृतपर्य्यन्तमत्तांशाः। विषु-वद्वृत्तसूर्य्ययोरन्तरं क्रान्त्यंशाः। अतो दक्षिणक्रान्तौक्रान्त्यक्षयोगो नतांशा उत्तरक्रान्तौ क्रान्त्यूनाक्षोऽक्षोन-क्रान्तिर्वा दक्षिणोत्तरनतांशास्तेषां ज्या दृग्ज्या भुजस्त-त्कोटिज्या महाशङ्कुः कोटिस्त्रिज्या कर्ण इतिछायाक्षेत्रे तदंशानां भुजत्वात” अथ छायाकर्णयो-रानयनमाह। र॰ ना॰।
“शङ्कुमानाङुलाभ्यस्ते भुजत्रिज्ये यथाक्रमम्। कोटि-ज्यया विभज्याप्ते छायाकर्णावहर्दले” सू॰ सि॰।
“भुजत्रिज्ये नतांशज्यात्रिज्ये इत्यथः। शङ्को प्रमा-णाङ्गुलानि द्वादश तैर्गुणिते कार्य्ये। उभयत्र कोटि-ज्यया नतांशीननवत्यंशानां ज्ययेत्यर्थः। भक्त्वा लब्धे-द्वे यथाक्रमं भुजज्यात्रिज्यास्थातीयफलक्रमेण मध्याह्नेछायातत्कर्णौ भवतः। अत्रोपपत्तिः। द्वादशाङ्गुलशङ्कोःकोटिरिष्टच्छायाभुजस्तत्कृत्योर्योगपदं कर्ण इति छाया-कर्णः कर्ण इति छायाक्षेत्रे। महाशङ्कुकोटौ दृग्ज्या-त्रिज्ये भुजकर्णौ तदा द्वादशाङ्गुलशङ्कुकोटौ कावित्य-नुपातेन मध्याह्नकाले छायातत्कर्णौ भवतः। साधक-योस्तात्कालिकत्वादित्युपपन्नम” र॰ ना॰। अथ भुजमाधनं विवक्षुः प्रथममग्रा कर्णाग्रे आनयति।
“क्रान्तिज्या विषुवत्कर्णगुणाप्ता शङ्कुजीवया। अर्काग्रास्वेष्टकर्णघ्नी मध्यकर्णोद्धृता स्वका” सू॰ सि॰। [Page2993-a+ 38] सूर्यक्रान्तिज्या अक्षकर्णगुणिता शङ्कुजीवया शङ्कुर्द्वादशा-ङ्गुलस्तद्रूपा ज्या तयेत्यर्थः। द्वादशभिरिति फलितम्। भक्ता फलं सूर्यस्याग्रा। उपलक्षणाद्ग्रहस्यापि। इय-मग्रा स्वाभिमतकालिकच्छायाकर्णेन गुणिता मध्य-कर्णोद्धृता कर्ण्णस्य व्यासस्य मध्यमर्धमिति मध्यकर्णोव्या-सार्द्धं त्रिज्या तयेत्यर्थः। भक्ता फलं स्वका स्वकर्णाग्रास्यात्। अत्रोपपत्तिः। क्रान्तिज्योन्मण्डले कोटिरग्राक्षितिजे कर्णः कुज्या भुज इत्यक्षक्षेत्रे द्वादशकोटावक्षकर्णः कर्णस्तदा क्रान्तिज्याकोटौ क कर्ण इत्यनुपाते-नाग्रा। त्रिज्यावृत्ते इयं कर्णवृत्ते केत्यनुपातेन कर्ण्ण-वृत्ताग्रेत्युपपन्नम्। अथ भुजानयनं श्लोकाभ्यामाह” र॰ ना॰। (
“विषुवद्भायुतार्काग्रा याम्ये स्यादुत्तरो भुजः। विषु-वत्यां विशोध्योदग्गोले स्याद् बाहुरुत्तरः। विपर्यया-द्भुजो याम्यो भवेत् प्राच्यपरान्तरे। माध्याह्निको भुजोनित्यं छाया माध्याह्निकी स्मृता” सू॰ सि॰।
“अर्काग्रा सूर्य्यस्याभीषकालिककर्णाग्रा याम्ये दक्षिण-गोले विषुवद्भायुताक्षच्छायया युक्तोत्तरदिक्को भुजःस्या-तु। उत्तरगोले विषुवत्यां पलभायां कर्णाग्रां विशोध्यन्यूनीकृत्य शेषमुत्तरदिक्को भुजः स्यात्। ननु कर्णाग्रापलभायां यदा न शुध्यति तदा कथं भुजः साध्य इत्यतआह। विपर्ययादिति। अक्षभां कर्णाग्रायां विशोध्यशेषं दक्षिणो भुजः स्यात्। ननु भुजस्य याम्यत्वमुत्त-रत्वं वा कस्मादित्यत आह प्राच्यपरान्तर इति। पूर्वापरसूत्रादन्तरालपदेशे याम्ये उत्तरो वा भुजः स्या-दित्यर्थः। ननु तथापि द्वितीयावधेरनुक्तत्वादन्तरस्याप्र-सिद्धेः पूर्वापरसूत्रात् कम्यान्तरं भुज इत्याशङ्कायाउत्तरं मध्याह्नच्छायास्वरूपकथनच्छलेनाह माध्याह्निकइति मध्याह्नकालिको भुजः सदा माध्याह्निकी मध्याह्न-कालिकी छायोक्ता। तथा च छायाग्रं प्राच्यपरसूत्रा-द्याम्यमुत्तरं वा यदन्तरेण स भज इति व्यक्ती-कृतम्। अत्रोपपत्तिः। शङ्कमूलं प्राच्यपरसूत्रा-द्याम्यमुत्तरं वा यदन्तरेण स याम्योत्तरो भुजोग्रहस्य। शङ्गुस्तु ग्रहादवलम्बसूत्रं क्षितिजसम-सूत्रावधि तत्रायं भुजः शङ्कुतलाग्रयोः संस्का-रजः। शङ्कुतलं तु स्वाहोरात्रवृत्तस्थितोदयास्त-सूत्राच्छङ्कुमूलं यदन्तरेण तद्दक्षिणम्। अग्रा तुपूर्वापरसूत्राददयास्तगूत्रावध्यन्तरसुत्तरदक्षिणगोलक्रमेणो-[Page2993-b+ 38] त्तरदक्षिणा। तत्र ग्रहापरदिशि षड्भान्तरेऽस्मा-द्व्यस्तमिति शङ्कुतलमुत्तरमग्रापि व्यस्तदिक्केतितत्संस्कारो भुजो गोले प्रत्यक्षः। स महाशङ्कोरितियदि महाशङ्कोरयं तदा द्वादशाङ्गुलशङ्कोः क इत्यनुपातेनभुजः पूर्वापरसूत्राच्छायाग्रावधिः। तत्र शङ्कुतलाग्रेद्वादशाङ्गुलशङ्कोः साधिते तत्संस्कारेण भुजः स एव। तत्राप्यग्रा पूर्वं साधिता शङ्कुतलं तु द्वादशाङ्गुलशङ्कोःपलभा महाशङ्कुः कोटिः शङ्कुतलं भुजो हृतिः कर्णइत्यक्षक्षेत्रे द्वादशकोटौ पलभा भुजस्तदा महाशङ्कुकोटौको भुज इत्यनुपातेन शङ्कुतलमानीय महाशङ्कोरियंद्वादशाङ्गुलशङ्कोः किमित्यनुपातेन गुणहरयोस्तुल्यत्वा-न्नाशेन पलभाया एवावशिष्टत्वात्। सा तूत्तरा दक्षिण-गोलेऽग्राया उत्तरत्वादेकदिक्त्रेन पलभाग्रयोर्योगे उत्तरोभुजः। उत्तरगोलेऽग्राया दक्षिणत्वेन भिन्नदिक्त्रात्पलभाग्रयोरन्तरं भुजस्तत्र पलभायाः शेषमुत्तरो भुजो-ऽग्रायाः शेषं दक्षिणो भुजः। मध्याह्ने छायायाभुजरूपत्वान्मध्याह्नकालिको भुजो मध्याह्नच्छायेति सर्वंयुक्तम्। अथ याम्योत्तरवृत्तस्थच्छायाकर्णमुक्त्वा पूर्वापर-वृत्तस्थच्छायाकर्णं प्रकारद्वयेनाह” र॰ ना॰।
“लम्बाक्षजीवे विषुवच्छायाद्वादशसङ्गुणे। क्रान्तिज्याप्तेतु तौ कर्णौ सममण्डलगे रवौ” सू॰ सि॰।
“लम्बज्याक्षज्ये क्रमेणाक्षभाद्वादशभ्यां गुणिते उभयत्रक्रान्तिज्यया भक्ते तुकारात् फले, समवृतस्थेऽर्के तौदृग्योग्यच्छायासम्बद्धौ कर्णौ भवत उभयत्र छायाकर्णःस्यात्। अत्रोपपत्तिः। स्वमस्तकोपरि पूर्वापरानुका-रेण यद्वृत्तं तत्सममण्डलसञ्ज्ञम्। तत्रस्थस्य छाया-कर्णानयनम्। पलमाभुजेऽक्षकर्णः कर्णस्तदा क्रान्ति-ज्याभुजे कः कर्ण इति, समशङ्कुः क्रान्तिज्याभुजे समशङ्कुकुजपोनतद्धृत्योः क्रमेण कर्णकोटित्वात्। अस्माच्छङ्गुमानाङ्गुलाम्यस्ते इत्यादिना त्रिज्या द्वादशगुणितानेनभक्ता तत्र।
“छेदं लघं च परिवर्त्य हरस्य शेषः कार्योऽत्र भागहरणे गुणानाविधिश्च” इत्युक्तेः। पलभयापि गुण्याक्रान्तिज्याक्षकर्णाभ्यां भक्ता। तत्र त्रिज्या द्वादशगुणि-ता अक्षकर्णभक्ता लम्बज्यैव सिद्धातो लम्बज्या पलभागुणि-ता क्रान्तिज्याभक्ता फलं समवृत्तगतच्छायाकर्णः। अथात्रैवपलभाभुजे द्वादशकोटिरक्षज्याभुजे का कोटिरिति लम्बज्याग्रहणे पलभयोस्तल्यत्वान्नाशादक्षज्या द्वादशगुण[Page2994-a+ 38] क्रान्तिज्या भक्ता छायाकणः सममण्डलगतः। क्रान्ति-ज्यायाः सदायं कर्णः सिद्ध्येन्न हि सर्वदा समवृहगतोग्रह इति समवृत्तगतग्रहस्यैव कर्णः साध्यो नान्यदेतिसूचनार्थं सममण्डलगे रवावित्युक्तम्”। तनु ग्रहाधिष्ठिताहोरात्रपूर्वापरवृत्तसम्पातादवलम्बरूप-समशङ्कोर्गोले प्रत्यक्षसिद्धस्य साधनार्थं समवृत्तस्थात्वाभावे-ऽपि छायाकर्णः साध्यः। सममण्डलगे रवावित्युक्तिस्तुस्वाधिष्ठिताहोरात्रवृत्तपरा न त्वन्यदा न साध्योऽन्यथा-लक्ष्यत्वेन प्रकारस्यातिप्रसङ्गापत्तेः। न हि प्रकारेतद्व्यावर्तकं विशेषणं प्रसिद्धं येन नातिप्रसङ्गः। परन्तुयदा सममण्डलेऽक्षांशाधिकक्रान्त्या ग्रहाधिष्ठितद्युरात्र-वृत्तानामसम्बन्धस्तदा गोले समशङ्कोरदर्शनात् तत्र कथंतत्साधनमनिवारितमित्यतः सममण्डलगे रवावित्यस्यपूर्वोक्त एवार्थ इत्यभिप्रायं सममण्डलकर्णानयनप्रका-रान्तरकथनच्छलेनाह” र॰ ना॰। (
“सौम्याक्षोना यदा क्रान्तिः स्यात्तदा द्युदलश्रवः। विषुवच्छाययाभ्यस्तः कर्णो मध्यगुग्रयोद्धृतः” सू॰ सि॰(
“यदोत्तरा क्रान्तिरक्षादल्पा स्यात् तदा द्युदलश्रवःसमवृत्तस्थार्कक्रान्तिसाधितमध्याह्नकर्णः। न तु मध्या-ह्नकालिकः। अक्षमया गुणितो मध्याग्रया गृहीत-मध्याह्नकर्णाग्रया भक्तः फलं सममण्डलगतग्रह-विम्बस्य छायाकर्णः स्यात्। अत्र सौम्येत्यनेनदक्षिणक्रान्तौ तदसाधनं सममण्डलगतग्रहविम्ब-स्यादर्शनादिति स्फुटमुक्तम् अन्यथाक्षाल्पक्रान्तौदक्षिणगोले समशङ्कोः प्रत्यक्षत्वात् तन्निवारणानुपपत्तेः। अत्रोपपत्तिः। सममण्डलप्रवेशकालिकमध्याह्नच्छाया-कर्णादवस्तुभूतात् कर्णेन द्वादशाङ्गुलशङ्कुस्तदा त्रिज्या-कर्णेन क इति मध्यशङ्कुस्तात्कालिकः। द्वादशकोटा-वक्षभा भुजस्तदा महाशङ्कुकोटौ क इति शङ्कुतलम्। द्वादशनाशात् पलभात्रिज्या{??}तो मध्यकर्णभक्त इति। अनेन भुजेन मध्यशङ्कुस्तदाऽग्राभुजेन क इति समशङ्कु-र्द्वादशाग्रामध्यकर्णघाती मध्यकर्णपलभाभ्यां भक्तोऽग्राभुजेसमशङ्कुतद्धृत्योः कोटिकर्णत्वात्। अस्मात् पूर्वप्रका-रेण छायाकर्णानयने द्वादशनाशान्मध्यकर्णपलभात्रि-ज्याघातोऽग्रामध्यकर्णाभ्यां भक्त इति तुल्ययोर्मध्य-कर्णमितगुणहरयोर्नाशाकरणेन सिद्धम् स्वतन्त्रेच्छस्यनियोक्तुमशक्यत्वात्। तत्रापि भाज्यहरौ त्रिज्यया-ऽपवर्त्य हरस्थाने मध्यकर्णगुणिताग्रा त्रिज्याभक्तेति[Page2994-b+ 38] भध्यकर्णाग्रा सिद्धातो मध्याग्रयोद्धृत इत्युक्तम्। भाजास्थाने तु मध्यकर्णपलभाधात इति दक्षिणगोलेग्रहादर्शनान्न साधितः। उत्तरगोलेऽपि क्रान्तिरक्षा-धिका तदा सममण्डलप्रवेशासम्भवान्न साधितः सम-मण्डलावध्यक्षांशत्वात्। अल्पक्रान्तौ तत्सम्मवात्साधितः। नह्यसिद्धं गोले गणितसाध्यं मानाभावादित्युपपन्नं सौम्येत्यादि। भास्कराचार्यैस्तु
“भार्तण्डःसममण्डलं प्रविशति स्वल्पेऽपमे स्वात् पलात् दृश्योह्युत्तरगोल एव स विशन् साध्या तदैवास्य भा। अप्रा-प्तेऽपि समाख्यमण्डलमिनेयः शङ्कुरुत्पद्यते नूनं सोऽपिपरानुपातविधये नैवं क्वचिद्दुष्यति” इत्यनेन तत्रापिसाधितः। अथ स्वाभिमतकर्णेन स्वस्वकाकाले भुजार्थंकर्णवृत्ताग्रा साध्येति सूचनार्थं कर्णाग्रामुक्तप्रकारेणपुनरपि मध्यकर्ण इति प्रागुक्तस्य स्फुटीकरणार्थंचाह” र॰ ना॰। (
“स्वक्रान्तिज्यात्रिजीवाघ्नी लम्बज्याप्ताऽग्रा मौर्विका। स्वेष्टकर्णहता भक्ता त्रिज्ययाग्राङ्गुलादिका” सू॰ सि॰
“स्वाभिमतकालिकक्रान्तिज्या त्रिज्यया गुणिता लम्ब-ज्यया भक्ता फलमग्रा ज्यारूपा। लम्बज्याकोटौ त्रि-ज्या कर्णः क्रान्तिज्याकोटौ कः कर्ण इत्यग्रेत्युपपत्तिः। उत्तरार्धं पुनरुक्तं व्याख्यातप्रायम्। यदि तु पूर्वोक्तकर्ण-वृत्ताग्रानयनश्लोके शङ्कुजीवयेत्यस्य शङ्कोः कोटिरूपत्वात्पूर्वसाधितनतांशभुजकोटिज्ययेत्यर्थो मध्यकर्ण इत्यस्य चतात्कालिकमध्याह्नच्छायायाः कर्णस्तदा न पुनरुक्तम्। परन्त्वर्काग्रेत्यस्य तात्कालिकमध्याह्नकालिककर्णाग्रार्थःस्वकेत्यस्य च स्वाभीष्टकालिककर्णाग्रार्थो बोध्यः। एतदुपपत्तिस्तु द्वादशकोटावक्षकर्णः कर्णस्तदा क्रान्ति-ज्याकोटौ कः कर्ण इति स्वकालिकाग्रा। त्रिज्यावृत्तेइयं तदा तात्कालिकमध्याह्नकालिकच्छायाकर्णेन नतां-शकोटिज्याभक्तद्वादशत्रिज्याधातात्मकेन केति द्वादश-त्रिज्याघातयोर्गुणहरत्वेन तुल्ययोर्नाशादक्षकर्णगुणित-क्रान्तिज्या तात्कालिकमध्याह्ननतांशकोटिज्यया भक्तेति। तात्कालिकमध्याह्नच्छायाकर्णेनेयं कर्णाग्रा तदा स्वाभीष्ट-कालिकच्छायाकर्णेन केति स्वकालिकी कर्णाग्रेत्युपपन्ना। सूर्याधिष्ठिताहोरात्रवृत्तयाम्योत्तरवृत्तोर्ध्वस-म्पातस्तात्कालिकुमध्याह्न परानुपातार्थं बोध्यम्। अथ( कोणच्छायाकर्णसाधनार्थं कोणशङ्कुदृग्ज्ये श्लोकपञ्चकेनाह” र॰ ना॰। [Page2995-a+ 38](
“त्रिज्यावर्गार्धतोऽग्रज्या वर्गोनाद्द्वादशाहतात्। पुनर्द्दादशनिघ्नाच्च लभ्यते यत् फलं बुधैः। शङ्कुवर्गार्ध-संयुक्तविषुवद्वर्गभाजितात्। तदेव करणीनाम तां पृथक्स्थापयेद्बुधः। अर्कघ्नी विषुवच्छायाऽग्रज्यया गुणितातथा। भक्ता फलाख्यं तद्वर्गसंयुक्तकरणीपदम्। फलेनहीनसंयुक्तं दक्षिणोत्तरगोलयोः। याम्ययोर्विदिशोःशङ्कुरेवं याम्योत्तरे रवौ। परिभ्रमति शङ्कोस्तु शङ्कु-रुत्तरयोस्तु सः। तत्त्रिज्यावर्गविश्लेषान्मूलं दृगज्याभि-धीयत” सू॰ सि॰।
“पूर्वप्रकारानीतैस्तात्कालिकाग्रज्याया न तु कर्णा-ग्रायाः पूर्वं कर्णस्यैवासिद्धेः। वर्गेण हीनात् त्रिज्या-वर्गार्धाद्द्वादशगुणात् पुनर्द्वितीयवारं द्वादशगुणात्। चः समुच्चये। तेन द्वादशगुणितस्य द्विधा स्थापननिरासा-च्चतुश्चत्वारिंशदधिकशतगुणितादित्यर्थः। पृथक् गुणको-क्तिस्तु गुणनसुखार्थम्। शङ्कोर्द्वादशाङ्गुलात्मकस्य वर्गार्धेन द्विसप्तत्या युक्तेन पलभावर्गेण भाजिताद्बुधैर्गणितकर्तृभिर्यत्सङ्ख्यामितं फलं प्राप्यते तत्सङ्ख्यामितं करणीनामसञ्ज्ञया करणी। तां करणीं बुधो गणकः पृथ-गेकत्र स्थाने स्थापयेत्। ततो द्वादशगुणिता पलभाग्र-ज्यया पूर्वगृहीतया गुणिता तथा द्विसप्ततियुतेन पल-भावर्गेण भक्ता लब्धं फलसञ्ज्ञं तस्य फलस्य वर्गेणयुतायाः करण्या मूलं दक्षिणोत्तरगोलयोः क्रमेण फले-नोनयुतम्। एवमुक्तप्रकारेण सिद्धः शङ्कुः, शङ्कोर्ग-णितकर्तुः सकाशाद्दक्षिणोत्तरे सूर्ये परिभ्रमति सतितुकारः क्रमार्थे क्रमेण याम्ययोरुत्तरयोर्विटिशोराग्नेय-नैरृत्योरैशानीवायव्योः कोणयोरित्यर्थः। द्वितीयतु-कारः पूर्वापरदिने विभागक्रमार्थकत्वेन विदिशोरित्यत्रान्वेति तेन दिनपूर्वार्धे आग्नेयैशान्योर्दक्षिणोत्तरक्रमेण,दिनापरार्धे नैरृत्यवायव्योर्दक्षिणोत्तरक्रमेणेति फलि-तार्थः। स कोणसञ्ज्ञः शङ्कुः स्यात्। कोणशङ्कु-त्रिज्ययोर्वर्गान्तरान्मूलं दृग्ज्योच्यते” र॰ ना॰। अथैतच्छायाच्छायाकर्णयोरानयनमाह।
“स्वशङ्कुना विभज्याप्ते दृक्त्रिज्ये द्वादशाहते। छाया-कर्णौ त कोणेषु यथास्वं देशकालयोः” सू॰ सि॰।
“कोणीयदृग्ज्यात्रिज्ये द्वादशगुणे दृग्ज्यासम्बन्धिको-णशङ्कुना भक्त्वा लब्धे दृग्ज्यात्रिज्याक्रमेण छायाच्छा-याकर्णौ स्तः। तुकारादेवं कोणेषु चतुर्षु देशकालयोःयथाम्बं स्वमनतिक्रम्येति यथास्वं यथादेशं यथाकालं[Page2995-b+ 38] छायाच्छायाकर्णौ साध्यौ। अयमर्थः। क्वचिद्देशे चतुर्षु कोणेषु क्वचिच्च कोणद्वये क्वचिच्च दिनार्ध एवकोणद्वय इत्यादि देशकालानुरोधेन यथायोग्यमिति। अत्रोपपत्तिः प्रागुक्ता स्पष्टा च”। अथ दिक्प्रदेशसम्ब-न्धेन च्छायाकर्णावुक्त्वा कालसम्बर्न्धन सार्धश्लोकाभ्यामाह” र॰ ना॰।
“त्रिज्योदक्चरजायुक्ता याम्यायां तद्विवर्जिता। अन्त्यानतोत्क्रमज्योना स्वाहोरात्रार्द्धसङ्गुणा। विज्याभक्ताभवेच्छेदो लम्बज्याघ्नोऽथ भाजितः। त्रिभज्यया भवे-च्छङ्कुस्तद्वर्गं परिशोधयेत्। त्रिज्यावर्गात् पदं दृग्ज्याछायाकर्णौ तु पूर्ववत्”। मू॰ सि॰
“उत्तरगोले चरोत्पन्नया ज्यया चरज्ययेत्यर्थः। पूर्व-चरानयने चरज्यायाश्चरजेति सञ्ज्ञोक्तेः। युक्तात्रिज्याऽन्त्या स्यात्। याम्यगोले तया चरज्ययोनात्रिज्याऽन्त्या स्यात्। नतोत्क्रमज्योना सूर्योदयाहिन-गतघट्यो दिनशेषघट्यो वा दिनार्धान्तर्गता उन्नतसञ्ज्ञा-स्ताभिरूनं दिनार्धं नतकालो घट्यात्मकस्तस्यासुम्यो लि-प्तास्तत्त्वयमैरित्यादिविधिना, मुनयो रन्ध्रयमला इत्याद्यु-क्तोत्क्रमज्यापेण्डैर्ज्योत्क्रमज्या। पञ्चदशघट्यधिकनतेतु पञ्चदशघट्यूननतस्य क्रमज्याखण्डैः क्रमज्या तयायुक्ता त्रिज्योत्क्रमज्या भवति। तया हीनेत्यर्थः। स्वाहोरात्रार्धसङ्गुणा। गृहीतचरज्यासम्बन्ध्यहोरा-त्रवृत्तव्यामार्धं द्युज्या तया गुणिता त्रिज्यया भक्ताफलं छेदसञ्ज्ञं स्यात्। अथानन्तरं छेदो लम्बज्ययागुणितस्त्रिज्यया भाज्यः फलमिष्टकाले शङ्कुः स्यात्। तस्य शङ्कोर्वर्गं त्रिज्यावर्गाच्छोधयेत्। शेषस्य मूलंदृग्ज्या। आभ्यां छायाकर्णौ तु पूर्ववत्। पूर्वोक्त-रीत्या भवतः। अत्र च्छायाकर्णौ त्विति कोणच्छाया-कर्णसाधनश्लोकान्तर्भागम्य ग्रहणात् तच्छ्लोकोक्तरीत्या-ऽमीष्टशङ्कुदृग्ज्याभ्यां छायाकर्णौ साध्यावित्युक्तम्। अत्रोपपत्तिः। याम्योत्तरवृत्तोर्द्धभागग्रहाधिष्ठितद्युरात्र-वृत्तसम्पातात् क्षितिजद्युरात्रवृत्तसम्पातद्वयबद्धोदयास्तसू-त्रक्षितिजसम्बद्धयाम्योत्तरवृत्तसूत्रसम्पातपर्यन्तमहोरात्रदृत्तेसूत्रं त्रिज्यानुरुद्धभन्त्या। सा तूत्तरगोले चरज्यायुतात्रिज्या दक्षिणगोले चरज्ययोना त्रिज्या। उन्मण्डलयाम्योत्तरसूत्रावध्यहोरात्रवृत्तव्यासार्धे त्रि-ज्यात्वात् उन्मण्डलस्योत्तरदक्षिणक्रमेण क्षितिजादू-र्ध्वाधःस्थत्वेन तद्याम्योत्तरसूत्रयोर्मध्ये चरज्यात्वाच्च। [Page2996-a+ 38] ग्रहाहोरात्रवृत्त याम्योत्तराऽहोरात्रवृत्तसम्पाता-दुभयत्र नतघट्यन्तरस्थाने तत्सूत्रं नतकालस्य सम्पूर्ण-ज्या। तन्मध्यादूर्ध्वसूत्रं शररूपं नतोत्क्रमज्या। तयाहीनान्त्या ग्रहस्थानादहोरात्रवृत्ते उदयास्तसूत्रपर्य-न्तमृजुसूत्रं त्रिज्यानुरुद्धमिष्टास्त्या। तत्तुल्या याम्योत्त-रोर्ध्वव्यासमूत्रान्तर्गता सा द्युज्याप्रमाणसाधितेष्टहृतिः। द्युज्यागुणा त्रिज्याभक्ता फलं छेदः। यदि तस्मात् त्रि-ज्याकर्णे लम्बज्या कोटिस्तदेष्टहृतिकर्णे का कोटिरि-त्यनुपातेनेष्टशङ्कुः। अस्माद्दृगज्या च्छाया तत्कर्णाउक्तरीत्या सिद्ध्यन्तीत्युक्तमुषपन्नम्। अथ श्लोकत्रयेणछायाकर्णाभ्यां नतकालानयनमाह” र॰ ना॰।
“अभीष्टच्छाययाभ्यस्ता त्रिज्या तत्कर्णभाजिता। दृग्-ज्या तद्वर्गसंशुद्धात् त्रिज्यावर्गाच्च यत् पदम्। शङ्कुःसत्रिभजीवाघ्नः स्वलम्बज्याविभाजितः। छेदः स त्रि-ज्यायाभ्यस्तः स्वाहोरात्रार्द्धभाजितः। उन्नतज्यातया हीना स्वान्त्या शेषस्य कार्मुकम्। उत्क्रमज्या-भिरेवं स्युः प्राक्पश्चार्धनतासवः”। सू॰ सि॰
“अभीष्टकालिकच्छायया गुणिता त्रिज्या गृहीतच्छा-यायाश्छायाकर्णेन भक्ता फलं दृग्ज्या दृग्ज्याया वर्गेणहीनात् त्रिज्यावर्गाद्यत्सङ्ख्यामितं मूलम्। चकारोयत्त-दोर्नित्यस{??}न्वात् तच्छब्दपरः। अभीष्टशङ्कुः। सइष्टशङ्कुस्त्रिज्यया गुणितः स्वदेशीयलम्बज्यया भक्तःफल छेदः। स छेदस्त्रिज्यया गुणितो द्युज्ययाभक्त उन्नतकालस्य ज्या विलक्षणा। यद्धनुरुन्नतकालोन भवति। तयानीतयोन्नतज्यया हीना स्वान्त्यास्वद्युज्यासम्बद्ध रज्यायावगतान्त्या। अवशेषस्योत्क्रमज्याभिः
“मुनयोरन्ध्रयमलाः” इत्याद्युक्तोत्कमज्या-पिण्ड्रैर्धनुः। अवशेषस्य त्रिज्याधिकत्वे तु यदधिकंतस्य क्रमज्यापिण्डैर्धनुश्चतुःपञ्चाशद्युक्तमुत्क्रमधनुर्भवति। एव प्रकारेण सिद्ध्वाङ्का दिनस्य पूर्वार्घापरार्धयोर्नतका-लासवो भवन्ति। अत्रोपपत्तिः। पूर्वोक्तव्यत्यासात्सुगमा। तत्र छेदस्त्रिज्यापरिणत इष्टान्त्या तस्याज्यात्वासम्भवः। अवध्युदयास्तसूत्रस्याहोरात्रवृत्तव्यास-सूत्रत्वाभावादित्युन्नतज्याकारेण स्वल्पान्तरत्वेन दर्शना-दुन्नतज्येत्युक्तम्। अत एव भास्कराचार्यैः
“इष्टान्त्य-कमून्नकालमौर्वीतुल्यां प्रकल्प्य” इत्याद्युक्तम्। तद्धनुर-मूनामुन्नतकालत्वापत्त्या तया होनेत्यादिभागस्य व्यर्थ-त्वापत्तेरिति दिक्” र॰ गा॰। [Page2996-b+ 38]
“इति त्रिप्रश्नाधिकारः” स॰ सि॰।
“दिग्देशकालानां प्रतिपादनमिदं परिपूर्तिमाप्तमित्यर्थः। तत्र दिशां साधनं शिलातल इत्यादि नियत, तत्सम्बन्धे{??}समकोणयाम्योत्तरशङ्कूनां साधनान्यपि दिगन्तर्गतान्यनियतानि। पलभालम्बाक्षादिसाधनं देशनिरूपणं नियतम्। अग्राचरादिसाधनमनियतम्। कालसाधनतद्वशाच्छायादिसाधनं च कालनिरूपणमिति विवेकः” र॰ ना॰। एवं शङ्कुच्छायया देशभेदेन सूक्ष्मं कालसाधने स्थितेवक्ष्यमाणछायापादेन कालज्ञानं स्थूलं किञ्चिद्देशविषयञ्चेत्यवधयम् छायाकर्णादिकं{??}सङ्गादत्रोक्तम्। तत्तदर्थेअतस्तद् विशिष्य नोक्तम्।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
छाया¦ f. (-या)
1. Shade.
2. Shadow, reflected image.
3. The wife of the sun.
4. Beauty, splendor, lustre.
5. Light.
6. Nourishing, cherish- ing.
7. A bribe.
8. A straight or continuous line.
9. A name of the goddess DURGA.
10. Darkness, obscurity.
11. The shadow of a Gnomon, especially as indicative of the position of the sun. E. छो to cut, (to cut off the light, &c.) and ण Unadi aff.
Apte[सम्पाद्यताम्]
छाया [chāyā], [छो-ण Uṇ.4.19]
Shade, shadow (changed at the end of Tat. comp. into छायम् when बाहुल्य or thickness of shade is meant; e. g. इक्षुच्छायनिषादिन्यः R.4.2; so 7.4;12.5; Mu.4.21); छायामधः सानुगतां निषेव्य Ku.1.5;6.46; अनुभवति हि मूर्ध्ना पादपस्तीव्रमुष्णं शमयति परितापं छायया संश्रितानाम् Ś.5.7; R.1.75;2.6;3.7; Me.67.
A reflected image, a reflection; छाया न मूर्छति मलोपहतप्रसादे शुद्धे तु दर्पणतले सुलभावकाशा Ś.7.32.
Resemblance, likeness; क्षित्यादीनामिहार्थानां छाया न कतमापि हि Bhāg.7.15.59.
A shadowy fancy, hallucination; असता छाययोक्ताय सदाभासाय ते नमः Bhāg.8.3.14.
Blending of colours.
Lustre, light; भ्रष्टश्च स्वरयोगो मे छाया चापगता मन Rām.2.69.2. छायामण्डललक्ष्येण R.4.5; रत्न- च्छायाव्यतिकरः Me.15,35.
Colour; Māl.6.5.
Colour of the face, complexion; केवलं लावण्यमयी छाया त्वां न मुञ्चति Ś.3; मेघैरन्तरितः प्रिये तव मुखच्छायानुकारी शशी S. D.; Pt.5.88.
Beauty क्षामच्छायं भवनम् Me.8,14.
Protection.
A row, line.
Darkness; (metaphorically) Avidyā; छायातपौ यत्र न गृध्रपक्षौ Bhāg.8.5.27.
A bribe.
N. of Durgā.
The shadow of gnomon as indicating the sun's position.
The Sun.
Nightmare.
N. of a wife of the sun (she was but a shadow or likeness of संज्ञा, the wife of the sun; consequently when संज्ञा went to her father's house without the knowledge of her husband, she put छाया in her own place. छाया bore to the sun three children: two sons Sāvarṇi and Śani, and one daughter Tapanī).
A Sanskrit version of a Prākṛit text.
The Ganges; L. D. B.
Method; L. D. B.
A servant's chit; L. D. B. -यः One who grants shade. -Comp. -अङ्कः the moon. -आत्मन्m. a reflected image or form. -करः the bearer of an umbrella. -ग्रहः a mirror, or a sun-dial; प्रसन्नालापसंप्राप्तौ छायाग्रह इवापरः Rāj. T.3.154. -तनयः, -सुतः, -आत्मजः Saturn, son of छाया.
तरुः, द्रुमः a large umbrageous tree; स्निग्धच्छायातरुषु वसतिं रामगिर्याश्रमेषु Me.1; Ś.4.11.
The Nameru tree; छायावृक्षो नमेरौ स्यात् । Nm.-द्वितीय a. 'accompanied only by one's shadow', alone. -पथः the galaxy, the atmosphere; R.13.2.-भृत m. the moon. (-नम्) a measure of shadow. -मित्रम् a parasol. -मृगधरः the moon.-यन्त्रम् a sun-dial; छायाम्बुयन्त्रसंविदिते Bṛi. S.2.3.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
छाया f. ? , shade , shadow , a shady place (" a covered place , house " Naigh. iii , 4 ) RV. i , 73 , 8 ; ii , 33 , 6 ; vi , 16 , 38 AV. VS. v , xv AitBr. vii , 12 S3Br. etc.
छाया See. य.
Purana index[सम्पाद्यताम्]
(I)--a daughter of विश्वकर्मन्, फलकम्:F1: भा. VIII. १३. 8 and १०. M. ११. 5-9; २४८. ७३; वा. ८४. ३९-77.फलकम्:/F a servant- maid of सम्ज्ञा engaged by the latter for her husband. Hence [page१-619+ २९] wife of the sun God without his knowledge and mother of शनैश्चर and तपती during the absence of सम्ज्ञा as a horse. Her sons were श्रुतश्रव and श्रुतकर्म or सावर्णि Manu and Saturn respectively; illtreated सम्ज्ञा's children. Yama protested and was cursed to lose his legs. He reported to his father who said that they would be restored after some time. Then he asked छाया why she showed difference between her sons and she spoke the truth. The sun God flew into a rage and demanded त्वष्ता to give up his daughter. He showed the place where सर्वज्ञा was and त्वष्ता reduced his तेजस्। On seeing her, शुक्र came through his nostrils from which were born the अश्विन्स् or नासत्य and Dasra. फलकम्:F2: Br. III. ५९. ३२-77; IV. ३५. ४७; भा. VI. 6. ४१.फलकम्:/F
(II)--the mind-born wife of सृष्टि and mother of five sons. भा. II. ३६. ९७-98.
(III)--the wife of पुष्टि and mother of five sons, प्राचीनगर्भ, वृषक, वृक, वृकल and धृति. वा. ६२. ८३.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
CHĀYĀ : A substitute of Saṁjñā, daughter of Viśva- karmā. Saṁjñā got from Sūrya three children, Manu, Yama and Yamī. The heat of Sūrya, her husband, became unbearable to her and so she created a substitute in her exact form and leaving her to look after Sūrya, her husband, she left the place and went to her father. Sūrya did not know of this replacement and taking her to be Saṁjñā he produced three children by her, Śani, Sāvarṇamanu and Tapatī. Chāyā loved her sons more and this made Yama angry and he raised his legs to strike her when Chāyā cursed that Yama's legs would fall off from his body. Yama complained to his father and he amended the curse and said that only some flesh from his limbs would fall to the ground and that flesh would serve as food to the germs in the earth. Yama would escape from further injury. After consoling his son he turned towards Chāyā. The anger of Sūrya frightened her and she told him everything. Sūrya then divorced her and brought back Saṁjñā. For details see Saṁjñā. (Chapter 9 of Harivaṁśa; Chapter 2, Aṁśa 3, Viṣṇu- purāṇa).
_______________________________
*6th word in left half of page 182 (+offset) in original book.


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
तुदादिभ्यः शः॥ ३।१।७७
पदच्छेदः॥
तुदादिभ्यः ५।३ शः १।१ सार्वधातुके ७।१ ६७ कर्तरि ७।१ ६८ धातोः ५।१ २२ प्रत्ययः १।१ १ परश्च १।१ २
समासः॥
तुद आदिर्येषां ते तुदादयः, तेभ्यः, बहुव्रीहिः॥
अर्थः॥
तुद व्यथने इत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः शः प्रत्ययो भवति कर्तृवाचिनि सार्वधातुके परतः॥
उदाहरणम्॥
तुदति। नुदति॥
काशिका-वृत्तिः
तुदादिभ्यः शः ३।१।७७
तुद व्यथने इत्येवम् आदिभ्यो धातुभ्यः शप्रत्ययो भवति। शपो ऽपवादः। शकारः सार्वधातुकसंज्ञार्थः। तुदति। नुदति।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
तुदादिभ्यः शः ६५४, ३।१।७७
शपोऽपवादः। तुदति, तुदते। तुतोद। तुतोदिथ। तुतुदे। तोत्ता। अतौत्सीत्, अतुत॥ णुद प्रेरणे॥ २॥ नुदति, नुदते। नुनोद। नोत्ता। भ्रस्ज पाके॥ ३॥ ग्रहिज्येति सम्प्रसारणम्। सस्य श्चुत्वेन शः। शस्य जश्त्वेन जः। भृज्जति, भृज्जते॥
बाल-मनोरमा
तुदादिभ्यः शः ३६४, ३।१।७७
तुदादिभ्यः शः। कत्र्रर्थे सार्वधातुके परे तुदादिभ्यः शः स्यात्स्वार्थे इत्यर्थः। शबपवादः। तुदतीति। लघूपधगुणं बाधित्वा नित्यत्वात् शे कृते तस्य अपित्त्वात् "सार्वधातुकमपि" दिति ङित्त्वान् गुण इति भावः। अजन्ताऽकारवत्त्वाऽभावात्क्रादिनियमाल्लिटिथल्यपि नित्यमिट्।तदाह-- तुतोदिथेति। तोत्तेति। अनिडिति भावः। अतौत्सीदिति। हलन्तलक्षणा वृद्धिः। णुदधातुर्णोपदेशः। अनिट्।दिशधातुरप्यनिट्। देष्टेति। व्रश्चेति षत्वे ष्टुत्वम्। स्ये तु "षढो"रिति षस्य कत्वं च-- देक्ष्यति। दिक्षीष्टेति। "लिङ्सिचौ" इति कित्त्वान्न गुणः। "शल इगुपधा" दिति क्सं मत्वाह-- अदिक्षत्। अदिक्षतेति। भ्रस्ज पाके। अनिट्। भ्रस्ज अ ति इति स्थिते आह -- ग्रहिज्येति। ङित्त्वाद्रेफस्य संप्रसारममृकारः, पूर्वरूपं चेति भावः। भृस्ज् अ ति इति स्थिते आह -- सस्येत्यादि। णलि भ्रस्ज् अ इति स्थिते --
तत्त्व-बोधिनी
तुदादिभ्यः शः ३१८, ३।१।७७
तुदतीति। परमपि लघूपधगुणं बाधित्वा नित्यत्वाच्छ इत्येके। अकृतव्यूहपरिभाषया गुणो न प्रवर्तते इत्यन्ये। भ्रस्ज पाके। भर्जनरुपः पाकोऽत्र धात्वर्थो न त्वोदनादेः पाकः, तत्र प्रयोगाऽभावादित्याहुः। "भ्रस्जो" इति केषांचित्पाठे तु "ओदितश्चे"ति निष्ठानत्वप्रसक्त्या भृष्टः भृष्टवानिति न सिध्येत्।


text:
सूत्रम्
प्रे लिप्सायाम्॥ ३।३।४६
काशिका-वृत्तिः
प्रे लिप्सायाम् ३।३।४६
ग्रहः इत्येव। प्रशब्दे उपपदे ग्रहेर् धातो घञ् प्रत्ययो भवति लिप्सायां गम्यमानायाम्। पात्रप्रग्राहेण चरति भिक्षुः पिण्डार्थी। स्रुवप्रग्राहेण चरति द्विजो दक्षिणार्थी। लिप्सायाम् इति किम्? प्रग्रहो देवदत्तस्य।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
एरच् ८५८, ३।३।४६
इवर्णान्तादच्। चयः। जयः॥
न्यासः
प्रे लिप्सायाम्। , ३।३।४६
तत्त्व-बोधिनी
प्रे लिप्सायाम् १५३७, ३।३।४६
प्रे लिप्सायाम्। लिप्सायां किम्?। देवदत्तस्य प्रग्रहः। प्रकृष्टोऽभिनिवेश इत्यर्थः। पात्रप्रग्राहेणेति। भिक्षापात्रोपादानेन। पात्रं गृहीत्वेति यावत्।
नौ वृ। नौ उपपदे वृञो भावादौ घञ् स्यात्। निवरा कन्येति। "ग्रहवृदृ" इत्यादिना कर्मण्यप्। ननु स्त्रीत्वविशिष्टे कर्मणि परत्वात्, क्तिना भाव्यम् "अजब्भ्यां स्त्रीखलनाः" इत्युक्तेरत आह--क्तिन्विषयेऽपीति। एवं च प्रायेण भावार्थ एव "घञजबन्ताः पुंसी"ति द्रष्टव्यम्।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः॥ ३।४।६९
पदच्छेदः॥
लः १।३ ७२ कर्मणि ७।१ ७२ च ० ७२ भावे ७।१ ७२ च ० ७२ अकर्मकेभ्यः ५।३ ७२ कर्तरि ७।१ ६७ धातोः ५।१ ३।१।९१
अर्थः॥
लः=लकाराः सकर्मकेभ्यः धातुभ्यः कर्मणि कारके भवन्ति, चकारात् कर्त्तरि च, अकर्मकेभ्यः धातुभ्यः लकाराः भावे भवन्ति, चकारात् कर्त्तरि च। द्विः चकार-ग्रहणात् उभयत्र {कर्त्तरि} इति सम्बध्यते। अकर्मक-ग्रहणात् सकर्मकाः अपि धातवः स्वयम् एव अक्षिप्ताः भवन्ति
उदाहरणम्॥
सकर्मकेभ्यः कर्मणि -- पठ्यते विद्या ब्राह्मणेन।
कर्त्तरि -- पठति विद्यां ब्राह्मणः।
अकर्मकेभ्यः भावे -- आस्यते देवदत्तेन, हस्यते देवदत्तेन।
कर्त्तरि -- आस्ते देवदत्तः, हसति देवदत्तः।
काशिका-वृत्तिः
लः कर्मणि च भावे च अक्रमकेभ्यः ३।४।६९
लः इत्युत्सृष्टानौबन्धं सामान्यं गृह्यते, प्रथमाबहुवचनान्तं चा एअत्। लकाराः कर्मणि कारके भवन्ति, चकारात् कर्तरि च अकर्मकेभ्यो धातुभ्यो भावे भवन्ति, पुनश्चकारात् कर्तरि च। गम्यते ग्रामो देवदत्तेन। गच्छति ग्रामं देवदत्तः। अकर्मकेभ्यः आस्यते देवदत्तेन। आस्ते देवदत्तः। सक्रमकेभ्यो भावे न भवन्ति।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः ३७५, ३।४।६९
लकाराः सकर्मकेभ्यः कर्मणि कर्तरि च स्युरकर्मकेभ्यो भावे कर्तरि च॥
न्यासः
लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः। , ३।४।६९
पूर्वसूत्रेण कृत्संज्ञकत्वाल्लकारः कत्र्तर्येव प्राप्नोति न भावकर्मणोः, अतस्तयोरपि यथा स्यादित्येवमर्थमिदमारब्धम्। "ल इत्युत्सृष्टानुबन्धकम् इत्यादि। लडादीनां दशानां लकारानां विशेषकराननुबन्धानुत्सृज्य "लः" इति सामान्यं गृह्रते। "प्रथमाबहुवचनान्तञ्चैतत्" इति। पञ्चमीषष्ठेकवचनाशङ्कां निराकरोति। पञ्चम्यां ह्रस्यां लकारात् परो यस्तस्यैवार्थो निर्दिष्टः स्यात्, ततश्च कत्र्तर्येव लकारः स्यात्, षष्ठ()आमेवास्यामनन्तर्यलक्षणा विज्ञायेत। तथा च लकारस्य योऽनन्तरस्तस्यैवार्थनिर्देशः स्यात्, ततश्च स एव दोषो यः पञ्चम्याम्। अत्राप्यादेशापेक्षया षष्ठी विज्ञायते?एवमपि लकारादेशानामनेनामर्थो निर्दिश्यत इत्ययमेव विषयार्थो न निर्दिष्टः स्यात्। ननु च लकारस्य प्रयोग एव नास्ति, तत्कथं तस्यैव कर्मादयोऽर्थाः? सामथ्र्यात् तदादेशानामेतेऽर्था विज्ञास्यन्त इत्यदोषः। "सकर्मकेभ्यो भावे न भवन्ति" इति। अकर्मकेभ्य इति वचनात्; अन्यथा हि तदनर्थकं स्यात्॥
बाल-मनोरमा
लः कर्मणि च भावे चाऽकर्मकेभ्यः ३, ३।४।६९
लः कर्मणि च। वाक्यद्वयमिदं सूत्रम्। "लः कर्मणि चे"ति प्रथमं वाक्यम्। "ल" इति प्रथमाबहुवचनान्तम्। चकारेण "कर्तरि कृ"दित्यतः "कर्तरी"त्यनुकृष्यते। "धातो"रित्यधिकृतम्। लकाराः कर्मणि कर्तरि च धातोः स्युरिति लभ्यते। सकर्मकधातुविषयमेवेदम्, अकर्मकेषु "कर्मणी"त्यस्य बाधितत्वात्। तदाह लकाराः सकर्मकेभ्य इति। एवं च सकर्मकेभ्यो भावे लकारान भवन्ति। सकर्मकेभ्योऽपि भावलकारप्रवृत्तौ तु "देवदत्तेन घटं क्रियते" इत्यादौ भावलकारेण कर्मणोऽनभिहितत्वाद्द्वितीया स्यादिति भावः। "भावे चाकर्मकेभ्यः" इति द्वितीयं वाक्यम्। अत्रापि चकारेण कर्तैवानुकृष्यते, न तु कर्म, असंभवात्। तदाह-- अकर्मकेभ्यो भावे कर्तरि चेति। अत्राऽकर्मकग्रहणेन अविवक्षितकर्मका अपि गृह्रन्ते। तेन "देवदत्तेन भुज्यते" इत्यत्र सतोऽप्योदनरूपकर्मणोऽविवक्षायां भावे लकारोऽस्त्येवेत्यन्यत्र विस्तरः।
तत्त्व-बोधिनी
लः कर्मणि च भावे चाऽकर्मकेभ्यः ३, ३।४।६९
लः कर्मणि च। चकारात् "कर्तरि क"दित्यतः कर्तरीत्यनुकृष्यते। सकर्मकविषयं चेदम्। अकर्मकेषु कर्मणीत्यंशस्य बाधितत्वात्, "भावे चे"त्युत्तरवाक्येन तत्र विशेषविधानाच्च। तदेतदाह--- सकर्मकेभ्य इति। भावे चेति। चकारेण कर्तैवाऽनुकृष्यते न तु कर्म, असंभवात्। तदाह-- भावे कर्तरि चेति। ननु भावकर्मणोरात्मनेपदविधानात्, "शेषात्कर्तरी"ति परस्मैपदविधानाच्च ज्ञापकाल्लकाराणां भावकर्मकर्तारोऽर्था अनुमातुं शक्यन्त इति किमनेन सूत्रेण?
मैवम्। असत्यस्मिन्सूत्रे सकर्मकेभ्योऽपि घञादिवद्भावे लकारापत्तौ "घटं क्रियते देवदत्तेने"त्यादिप्रयोगः प्रसज्येत, तन्माभूदित्येतदर्थमेतत्सूत्रस्यावश्यकत्वात्। न चैवम् "अककर्मकेभ्यो भावे लः" इत्येव सूत्र्यतां, "भावे अकर्मकेभ्य एवे"ति नियमार्थमिति वाच्यम्, "अकर्मकेभ्यो भाव एवे"ति विपरीतनियमापत्त्या कर्तरि तेभ्यो लकाराऽनापत्त्या कर्तरि तेभ्यो लकाराऽनापत्तेः। तस्माद्भावे चेति चकार आवश्यकः। न चैवं "भावे चाकर्मकेभ्यः" इत्येवाऽस्त्विति वाच्यं, भावे इव कत्र्तर्यप्यकर्मकेभ्य एवेति नियमापत्तौ सकर्मकेभ्यो भाव इव कर्तर्यपि लकारानापत्तेः। नन्वेवमपि "लश्च भावे चाऽकर्मकेभ्यः" इत्येवास्तु, चकारेण कत्र्रीत्यनुकर्षणाल्लकाराः सकर्मकेभ्यः कर्तरि स्युरकर्मकेभ्यो भावे कर्तरि च स्युरित्यर्थे पर्यवसिते, कर्मणि तूक्तज्ञापकाद्भविष्यन्तीति किमनेन कर्मणीत्यनेनेति चेन्मैवम्, उत्तरसूत्रे "तयो"रित्यनेन कर्मणोऽपि परामर्शार्थं तस्यावश्यकतया ज्ञापकानुसरणक्लेशस्य वैयथ्र्यात्। तस्माद्यथान्यासमेव रमणीयम्। अत्र नैयायिका-- "लकाराणां कृतावेव शक्तिर्लाघवान्न तु कर्तरि, कृतिमतः कर्तृत्वेन तत्र शक्तौ गौरवात्, "देवदत्त" इत्यादिप्रथमान्तपदेन तल्लाभाच्च। "देवदत्तः पचती"त्यत्र हि देवदत्तो विशेष्यः, यत्नो विशेषणम् , आश्रयत्वं तु संसर्गः। रतथा च पाकानुकूलकृत्याश्रयो देवदत्त इत्यादिशाब्दबोधोऽपि सूष्ठूपपद्यते" इति। तन्न। पचतीत्युक्ते पाककर्ता कस्मिन्नित्याकाङ्क्षा स्यात्, कस्येति वा। न चैककर्तृका पचिक्रियेति शाब्दबोधाब्युपगमेऽपि क इत्याकाङ्क्षा नोपपद्यत एवेति शङ्क्यं, कर्तृसामान्यबोदे सति क इति कर्तृविशेषाकाङ्क्षायां बाधकाऽभावात्। नापि देवदत्तकर्तृका पचिक्रियेत्युक्तेऽपि कस्मिन्नस्ति कस्य वेत्याकाङ्क्षा दुर्वारेवेति शङ्क्यं, विक्लित्त्यनुकूलव्यापारस्यैव पचिक्रियात्वात्, तदाश्रयस्य देवदत्तस्य कर्तृत्वात्, क्रियाश्रयत्वे निश्चिते कस्मिन्नित्याद्याकाङ्क्षाया अप्रवृत्तेः। किंच "पचन्तं देवदत्तं पश्य", "पचते देवदत्ताय देहि", "पचमानस्य देवदत्तस्य द्रव्य"मित्यादौ शतृशानजादीनामपि तिबादिवल्लादेशत्वाऽविशेषेण तेभ्योऽपि कृतिमात्रबोधापत्तेः। न चेष्टापत्तिराश्रयत्वं संसर्ग इत्युक्तत्वेन पाकानुकूलकृत्याश्रयं देवदत्तं पश्येत्याद्यर्थस्वीकारे दोषाऽभावदिति वाच्यं, नामार्थयोर्भेदान्वयस्य स्वपरसिद्धान्तविरुद्धत्वात्। न चैवं नामार्थयोरमेदसंसर्गव्युत्पत्त्यनुरोधेन, शतृशानजाजीनां कर्तरि शक्तिस्तिबादीनां तु कृतावेवेति वैषम्यं स्वीक्रियते, प्रामाणिकगौरवस्याऽदोषत्वादिति वाच्यं, "स्थान्येव वाचको लाघवान्न त्वादेशो गौरवा"दिति स्वसिद्धातन्तस्य परित्यागापत्तेः। "रामः", "ज्ञानं", "कतर"दित्यादौ सोर्विसर्गे सोरमि सोरदडि च कृते लाघवात्सुत्वनैव शक्तिर्न तु तत्तद्रूपेणेत्यादिभवदीयव्यवहारस्याऽसाङ्गत्यापत्तेश्च। एवं च तिबादीनां शत्रादीनां च स्मारकतया लिपिस्थानीयत्वं, बोधकस्तु लकार एवेति स्थितम्। स च शत्राद्यन्ते कर्तरि शक्त इत्यभ्युपगमे तिङन्ते कथं कृतिं बोधयेत्?। "अन्यायश्चाऽनेकार्थत्व"मिति न्यायात्। यदि त#उ वैयाकरणरीतिमाश्रित्य सर्वत्रादेशा एव वाचका इत्याद्यभ्युपगम्यते तर्हि-- घटं, घटेन, हरेऽव, विष्णोऽवेत्यादिषु "सर्वे सर्वपदादेशाः" इति न्यायेन पदस्फोटो वाक्यस्फोटश्च सिध्येदिति भवतां तन्महदनिष्टम्। किं च "कर्तरि कृ"दिति यत्कर्तृग्रहणं तदेव "लः कर्मणी"ति सूत्रे चकारेणानुकृष्यत इति कथं ण्वुलादीनां लकाराणां च शक्तौ वैलक्षण्यम्()। न च नामार्थयोरभेदान्वयसंसर्गाभ्यपगम एव ण्वुलादौ कर्तुर्वाच्यत्वे बीजमिति वाच्यं, "पचतिरूपं पचतिकल्पं देवदत्त" इत्याद्यनुरोधेन तिङ्क्ष्वपि कर्तुरेव वाच्यतौचित्यात्। ननु समुदायस्य नामत्वेऽपि तिङ्प्रत्ययो न नामेति चेत्, पाचक इत्यत्राप्यक इत्येतन्न नामेति तुल्यम्। अकान्तं नामेति चेद्रूपबाद्यन्तमपि नामेति तुल्यम्। ततश्चात्र प्रशस्तपाककर्ता देवदत्त इत्याद्यभेदान्वयो भवद्भिरभ्युपगन्तव्य इति तिङ्क्ष्वपि कर्तुर्वाच्यता स्वीकत्र्वयैव। किं च कर्तुर्वाच्यत्वाऽनभ्युपगमे "युष्मदि समानाधिकरणे मध्यमः" "अस्मद्युत्तमः" इति सामानाधिकरण्यप्रयुक्ता पुरुषव्यवस्था, "अभिहिते कर्तरि प्रथमे"त्यादिकं च बवन्मते कथं सङ्गच्छताम्()। यत्तु अनभिहित इत्यस्यानभिहितसङ्ख्याक इत्यर्थवर्णनेन "देवदत्तः पचत्योदनम्", "ओदनः पच्यते देवदत्तेने"त्यादौ प्रथमाद्वितीयादिव्यवस्थापनमुक्तं, तन्न, कृत्तद्धितसमासेषु सङ्ख्याभिधानस्याऽप्रसिद्धत्वात्। ततश्च "पक्तकव्यस्तण्()डुलः", "शत्यः शतिकोऽ()आः", "प्राप्तोदको ग्रामः" इत्यादिषु "कर्मणि द्वितीये"त्यस्य प्रवृत्तौ प्रथमा न स्यात्। न च "तिष्ठती"त्यध्याहारेण सङ्ख्याबिधानमिहाप्यस्तीति वाच्यं, "स्थित" इत्याद्यध्याहारे तदभावात्। "शाब्दिकोऽयं देवदत्तो न तु नैयायिक" इत्यादिषु "नीलमिदं न तु रक्त"मित्यत्रेव क्रियापदा[द्य]ध्याहारस्याऽनावश्यकतया आख्यातेन, "शब्ददर्दुरं करोती"ति ठक्प्रत्ययेन वा कर्तृसङ्ख्याया अनुक्तत्वाद्देवदत्ते कर्तरि तृतीयोत्पत्तिप्रसङ्गाच्च। तस्मादनभिहिते कर्तरीत्यादि व्याख्यानमेवाभ्युपेतव्यम्। अपि च धातूपात्तव्यापाराश्रयः कर्ता, तत्राश्रयमात्रं कृतां लकाराणां चार्थो न तु व्यापारोऽपि, तस्य धातुनैव लब्धत्वात्। अत एव कर्ता कारक इत्यादौ प्रकृतिप्रत्ययार्थयोर्नाऽनन्वयः, व्यापाराश्रयस्य प्रत्ययार्थत्वे तु तस्य प्रकृत्यर्थेन व्यापारएमान्वयः क्लिष्टः स्यात्। यस्तु वदति-- "कृदातोः कृतिरर्थः, कृत्प्रत्ययस्यापि कृतावेव शक्तिर्न तु कर्तरि। "कर्तरि कृ"दित्यत्रं हि कर्तरीति भावप्रधानो निर्देशः। कर्तृत्वं कृतिमत्त्वम्। तच्च कृतिरेवायत्र तु देवदत्तादिपदसमभिव्याहारस्तत्र तृजादौ कृतिमति लक्षणे" इत्यादि, तन्मते पूर्वोक्तकर्तेत्यादौ सुतरामनन्वयः। "कर्मवत्कर्मणे"ति सूत्रे करोतिरुत्पादनार्थः, उत्पत्तिश्च कर्मस्था, यत्नार्थकत्वे तु "करिष्यते घट" इत्यादि न सिद्ध्येदिति वक्ष्यमाणदूषणं च दुरुद्धरम्। आश्रयमात्रस्य प्रत्ययार्थत्वे तु "रथो गच्छती"त्यत्र रथस्याचेतनस्य यत्नाभावेऽपि गमनानुकूलचक्रभ्रमणादिव्यापाराश्रयत्वान्न काचिदनुपपत्तिः। एवं स्थिते कृतौ शक्तिरित्यास्योक्तिसंभव एव नास्ति, कृतेरपि व्यापारविशेषतया प्रायेण धातुत एव लाभात्। जानातीत्यादावाश्रयत्वं प्रत्ययस्यार्थ इति स्वीकृत्य यत्नार्थत्वस्य त्वयापि वक्तव्यत्वात्
। नहि यत्नमन्तरेण ज्ञानं नोदेतीति कश्चिदभ्युपैति। तस्मात्कृतां तिङां च वैलक्षण्यं दुर्लभमिति कत्र्रर्थकत्वमभ्युपेयम्। एतेन कत्र्रधिकरणे आख्यातवाच्यत्वं कर्तुर्निरस्य जञ्जभ्यमानाधिकरणे यङन्ताद्विहितस्य जञ्जमान इति सानचः कर्तृवाचकत्वं स्वीकुर्वन्तो मीमांसका अपि प्रयुक्ताः। यत्तु तैरुक्तं- "शानजंशे"कर्तरि कृ"दिति व्याकरणं शक्तिग्राहकमस्ती"ति। तन्न। कृद्वाक्यशेषो ह्रयमर्थाकाङ्क्षायामनिर्दिष्टार्थेषु ण्वुलादिष्वेवोपतिष्ठते "आकाङ्क्षितविधानं ज्यायः" इति न्यायात्, न तु शत्रादिषु। स्थानिबूतलाकारार्थेनैव तेषां निराकाङ्क्षत्वात्, अन्यथा भावे कर्मणि च शानचो दौर्लभ्यापत्तेः। ततश्च "शय्यमाने आस्यमाने चायं गत" इत्यादिप्रयोगो भावे न स्यात्। कर्मणि तु "क्रियमाण" इत्यादिप्रयोगो न स्यात्। यत्तु भट्टपादा आहुः--- "कर्तरि यदेकत्वं तत्र तिप्, कर्तरि यद्द्वित्वं तत्र तसित्यादिक्रमेण "लः कर्मणी"त्यस्य "द्व्येकयो"रित्यादेश्चैकवाक्यतया व्याख्यानान्न कर्तृवाच्यता सूत्रादायाती"ति। तञ्चिन्त्यम्। "तान्येकवचनद्विवचने"ति विहितद्विवचनादिसंज्ञा हि तिबाद्यादेशनिष्ठा। ततश्च द्विवचनादिसंज्ञाकतिबादिविधिना "द्वेयकयो"रित्यस्यैकवाक्यताऽस्तु। न च तिबादिविधौ कर्तरीत्यस्ति यद्द्वित्वैकत्वादिविशेषणतयाक कथंचिन्नीयेत?। ननु "लः कर्मणी"ति सूत्रे कर्तरि कृ"दित्यतोऽनुवृत्तं कर्तृग्रहणं तिबादिविधावस्त्येव, लविधि-तिबादिविध्योरप्येकवाक्यतास्वीकारादिति चेत्। सत्यम्। वाक्यैकवाक्यता हि सा, न तु पदैकवाक्यता, " लः कर्मणी"ति विहितलकारानुवादेन तिबाद्यादेशविधेः प्रवृत्तत्वात्। तथा च लविधौ श्रूयमाणं कर्तृग्रहणं कथं सङ्ख्यां विशिनष्टु। न हि यत्र कर्तृग्रहणं तत्र सङ्ख्योपस्थापकमस्ति, लकारस्य द्विवचनादिसंज्ञाविनिर्मुक्तत्वात्। ततश्च "कर्तरि यदेकत्व"मिति व्याख्या कथमपि न संभवत्येव। स्यादेतत्-- "लः कर्मणी"ति सूत्रे "ल" इत्यकारानुबन्धकयोर्लङ्लटोः सामान्यग्रहणं न भवति, किन्तूत्सृष्टानुबन्धकलकाराणां सामान्यग्रहणमिति निर्विवादम्। तत्र "ल" इति जसन्तं माभूत्। किं तु ङसन्तमस्तु "लः परस्मैपद"मितिवत्। आदेशापेक्षा चेयं षष्ठी-- लस्य य आदेशः स कर्मणि चेत्यादि। न चाऽविहितस्य लस्यानुवादोन संभवतीति वाच्यं, "वर्तमाने ल"डित्यादिभिरेव लविधानात्। तथा च लस्य स्थानेय आदेशः स सकर्मकात्कर्मणि कर्तरि च [यदेकत्वं तत्र] स्यादकर्मकाद्भावे कर्तरि चेत्याद्यर्थः सुलभ इति भट्टपादोक्त्योजनिकानिर्बाधैवेति चेत्। अत्राहुः-- ल इत्यस्य षष्ठ()न्तत्वे आदेशानामेवाऽर्थ उक्तः स्यात्। सोऽपि तिबादिनामेव, न तु शवादीनां , तेषां द्विवचनादिसंज्ञाविरहात्। "द्व्येकयो"रित्यादिनाऽस्यैकवाक्यतायाभवद्भिरुक्तत्वात्। न च भवदुक्तरीत्या "कर्तरि कृ"दित्यनेन निर्वाहः। भावे कर्मणि च शानचो दौर्लभ्यापत्तेर#उक्तत्वात्। न च शानज्विधिना सहाऽऽत्मनेपदव्यवस्थाकपकानामेकवाक्यतया "भावकर्मणो"रित्यनेनेष्टसिद्धिः। सकर्मकादपि भावे शानजापत्तेः। किं च जसन्तत्वे श्रुतेनैव संबन्धः, षष्ट()न्तत्वे त्वादेश इत्यध्याहाराद्गौरवमित्यादि। अत्रेदं बोध्यम्-- "भावे चाकर्मकेभ्यः" इत्यकर्मकग्रहणेनाऽविवक्षितकर्माणोऽपि गृह्रन्ते। अत एव "णेरणौ" इति सूत्रे-- नेह पच्यते नेह भज्यते इति भावे लकार इति हरदत्तः। "अत्यन्ताऽविद्यमानकर्मकामामेव ग्रहणं, "नेह, पच्यते" इत्यादौ तु कर्मण्येव लकारः। गम्यमानत्वाच्च कर्म न प्रयुज्यते" इति मतान्तरम्। एतच्च "गतिबुद्धी"त्यादिसूत्रे हरदत्तग्रन्ते स्पष्टम्। यत्तु कैश्चिदुक्तम्-- इह "अविवक्षितकर्मणां भावे लकार इति प्रसादकृतोक्तं भाष्यादिविरोधादयुक्त" मिति, तच्चिन्त्यम्, पक्षद्व्यस्यापि भाष्यकैयकटादिग्रन्थारूढत्वात्। प्रत्युताऽविवक्षितकर्माणोऽप्यकर्मका इति पक्ष एव प्रबलः। तथाहि "समानकर्तृकेषु तुमु"न्निति सूत्रे इच्छता क्रियत इति भावे लडुक्तो हरदत्तेन। "णेरध्ययने वृत्त"मितिसूत्रे कैयट हरदत्तादिभिरपि "नपुंसके भावे क्तोऽकर्मकेभ्य एव, "तयोरेव कृत्यक्ते"त्यत्र कृन्मात्रस्य ग्रहणात्, तत्र भावेचाऽकर्मकेभ्य इत्यनुवर्तनात्, अन्यथा घटं कृतमिति प्रसज्येते"ति सिद्धान्तितम्। एवं स्थिते यद्यविवक्षितकर्मणोऽपीह सूत्रेऽकर्मकग्रहणेन न गृह्रेरन्, तर्हि पीता गावो भुक्ता ब्राआहृणा इत्यादौ भावे क्तान्तादर्श आद्यजित्यादि निष्ठादिप्रकरणे स्वयमेव वक्ष्यमाणम्, "आदिकर्मणि क्तः" इति सूत्रे हरदत्तेन वक्ष्यमाणं, कृतपूर्वीत्यत्र भावे क्त इति कैयटाद्युक्तं च कथं सङ्गच्छेत्?। कथं च "गतं तिरश्चीन" मित्यादिप्रयोगाः सङ्गच्छेरन्?। "गतिबुद्धी"ति सूत्रे त्वकर्मकग्रहणेनाऽविवक्षितकर्मके"ति सूत्रेऽपि न गृह्रन्ते,तेन हि सूत्रेण कर्तर्यपि क्तो विधीयत इति दत्तवान्पक्ववानित्याद्यर्थे दत्तः पक्व इत्याद्यापत्तेः। इह सूत्रे त्विवक्षितकर्मणाकर्मकत्वेन ग्रहणे न कोऽपि दोष इत्यास्तां तावत्।


text:
सूत्रम्
तत्सर्वादेः पथ्यङ्गकर्मपत्रपात्रं व्याप्नोति॥ ५।२।७
काशिका-वृत्तिः
तत् सर्वाऽदेः पथ्यङ्गकर्मपत्रपात्रं व्याप्नोति ५।२।७
ततिति द्वितीया समर्थविभक्तिः। व्याप्नोति इति प्रत्ययार्थः। परिशिष्टं प्रकृतिविशेषणम्। सर्वाऽदेः प्रातिपदिकात् पथिनङ्ग कर्मन् पत्र पात्र इत्येवम् अन्ताद् द्वितीयासमर्थाद् व्याप्नोति इत्यस्मिन्नर्थे खः प्रत्ययो भवति। सर्वपथं व्याप्नोति सर्वपथीनो रथः। सर्वाङ्गिणः तापः। सर्वकर्मीणः पुरुषः। सर्वपत्रीणः सारथिः। सर्वपात्रीणः ओदनः।
न्यासः
तत्सर्वादेः पथ्यङ्गकर्मपत्त्रपात्रं व्याप्नोति। , ५।२।७
अथ सूत्र द्वितीयान्तप्रकृत्युच्चारणं किमर्थम्()? तदिति द्वितीयासामथ्र्यात्?
प्रत्ययो यथा स्यात्()। अथ वा--पथ्यङ्गकर्मपत्त्रपात्रमिति नैवेयं द्वितीया, न हि व्याप्नोतिक्रियया पथ्यादयः सम्बध्यन्ते, किं तर्हि?
सर्वादि। तस्मात्?
तस्यैव कर्मत्वम्(), न पथ्यादीनां तदवयवानाम्()। तत्? कुतः?
न सा द्वितीया, सुब्व्यत्ययेन पञ्चम्याः स्थाने प्रथमा त्वेषा। तस्मात्? समाहारद्वन्द्वस्य नपुंसकलिङ्गत्वात्?
"अतोऽम्()" २।४।८३
इत्यभ्भावः कृतः। "परिशिष्टम्()" इति। "सर्वादेः पथ्यङ्गकर्मपत्त्रपात्रम्()" इत्येतच्च। सर्वादेः प्रातिपदिकस्य पथ्यादयश्चादौ न भवन्ति। ततः सामथ्र्यात्?
तदन्तविधिर्विज्ञायत इत्याह--"पथ्यङ्गकर्मपत्त्रपात्रान्तात्()" इति। "सर्वपथीनः" इति। सर्वश्चासौ पन्थाश्चेति "पूर्वकाल" २।१।४८
इत्यादिना समासः, "ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे" ५।४।७४
इत्यकारः समासान्तस्तदतः। ननु च समासान्ते कृते पथ्यन्तमेव न भवति?
यदत्र पथ्यन्तं तदाश्रयो विधरिर्भवतीत्यदोषः। ननु च व्यवधानान्न प्राप्नोति? अन्तग्रहणात्?
समासान्ताः समासग्रहणेन गृह्रन्त इति नास्ति व्यवधानम्()॥
बाल-मनोरमा
तत्सर्वादेः पथ्यङ्कर्मपत्रपात्रं व्याप्नोति १७८५, ५।२।७
तत्सर्वादेः। पथिन्, अङ्ग, कर्मन्, पत्र, पात्र-एषां समाहारद्वन्दावात्पञ्चम्यर्थे द्वितीया। प्रातिपदिकविशेषणत्वात्तदन्तविधिः। "ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ती"ति निषेधस्तु न, केवलानामेषां सर्वादित्वस्याऽसंभवात्। "त"दिति तु द्वितीयान्तं व्याप्नोतीत्यत्रान्वेति। ततश्च तद्व्याप्नोतीत्यर्थे सर्वशब्दपूर्वपदकेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो द्वितायान्तेभ्यः पथ्यङ्गकर्मपत्रपात्रान्तेभ्यः खः स्यादित्यर्थः फलति। तदाह--सर्वादेरित्यादिना। सर्वपथानिति। "ऋक्पू"रिति समासान्ताः। आप्रपदम्। "आप्रपद"मित्यव्ययीभावाद्द्वितीयान्तात्प्राप्नोतीत्यर्थे खः स्यादित्यर्थः। पदस्याग्रं प्रपदमिति। "पादाग्रं प्रपद"मित्यमरः।
तत्त्व-बोधिनी
तत्सर्वादेः पथ्यङ्गकर्मपत्रपात्रं व्याप्नोति १३७६, ५।२।७
तत्सर्वादेः। "त"दिति द्वितीया समर्थविभक्तिः। व्याप्नोतीति प्रत्ययार्थः। परिशिष्टं प्रकृतिविशेषणम्। तत्र केवलानां पथ्यादीनां सर्वादित्वाऽसंभवात्प्रातिपदिकैरपि तैस्तदन्तविधिः। तदाह----पथ्याद्यन्तादिति। पथ्यङ्गकर्मपत्रपात्रान्तात्प्रातिपदिकादित्यर्थः। सर्वपथीनि इति। "पूर्वकालैके"ति समासः। "ऋक्पी"रिति समासान्तः। तस्य पथ्यन्तसमासग्रहणेन ग्रहणाद्भवति खप्रत्यय।