text:
सरदार वल्लभभाई पटेल
सरदार वल्लभभाई पटेल ( ( शृणु) /ˈsərədɑːrə vəlləbhəbhɑːɪ pətɛlə/) (गुजराती: સરદાર વલ્લભલાઈ પટેલ, हिन्दी: सरदार वल्लभभाई पटेल, आङ्ग्ल: Sardar Vallabhbhai Patel) भारतस्य एकतायाः सूत्रधारः । लोहपुरुष इति समग्रे विश्वे प्रसिद्धः सः । लोहपुरुषस्य जन्म गुजरातराज्यस्य नडियाद-नगरे अभूत् । तस्य दृढस्वभावेन, निर्णयशक्त्या च अद्यापि सः जनमानसे चकास्ति । न केवलं भारतस्वतन्त्रताप्राप्त्यै, समग्रस्य भारतस्य एकीकरणे अपि तु भारतस्वतन्त्रताप्राप्त्यनन्तरं देशस्य भविष्यनिर्माणे सर्वोत्कृष्टं योगदानम् अस्यैवास्ति ।
अन्तर्विषयाः
कुटुम्बेतिहासःसम्पाद्यताम्
एककिंवदन्त्यनुसारं लोहपुरुषस्य पूर्वजाः पञ्जाबराज्यस्य गुजरनामकक्षत्रियवंशीयाः आसन् । यवनाक्रमणेन त्रस्ताः गुजरक्षत्रियाः एकादशेऽब्दे गुजरातराज्यस्य साबरमती-महीनद्योः मध्ये स्थिते विशालभूभागे स्वनिवासं निश्चितं कृतवन्तः । केचन गुजरक्षत्रियाः नर्मदा-ताप्तीनद्योः तीरेऽपि न्यवसन् । गुजरातराज्यस्य शान्तिमये वातावरणे गुजरक्षत्रियाः कृषिकार्यं प्रारभन्त । तस्मिन् समये गुजरातराज्ये ये शासकाः आसन्, तेभ्यः गुजरक्षत्रियाः कृषियोग्यं 'पट्ट' इति भूभागं गृहीतवन्तः । नदीतीरे स्थितः समभूभागः गुजरातीभाषायां 'पट्ट' इति उच्यते । ते 'पट्ट' इत्यस्य क्रयणं कृतवन्तः । अतः 'पाटीदार' इति प्रसिद्धाः अभूवन् ।
अपरकिंवदन्त्यनुसारं गुजरक्षत्रियाः पञ्जाबराज्यस्य कृषकाः एव आसन् । यवनाक्रमणेन त्रस्ताः ते अयोध्यां गतवन्तः, ततः गुर्जरप्रान्तं प्राप्तवन्तः । पञ्जाबराज्यस्य लेउ-नामकात् ग्रामात् आगताः 'लेउआ', करड-नामकात् ग्रामात् आगताः 'कडवा' इत्येताभ्यां नामभ्यां गुजरक्षत्रियाः गुजरातराज्ये प्रसिद्धाः अभूवन् ।
गुजरवंशे उद्भूतः क्रान्तिकारी झवेरभाई पटेल गुजरातराज्यस्य आणन्दमण्डलस्य करमसद-ग्रामे वसति स्म । पारिवारिकसम्पत्तेः विभाजनपश्चात् तेन लघुभूभागः एव प्राप्तः आसीत् । अतः सः स्वपरिवारस्य पोषणपरिमितं धनार्जनमेव कर्तुं समर्थः आसीत् । तस्मै धनसङ्ग्रहस्तु असम्भव एवासीत् । क्रान्तिकारी झवेरभाई भारतस्वतन्त्रतायाः विचारं कुर्वन् पञ्चविंशतितमे (२५) वयसि कमपि विनोक्त्वा गृहात् निर्गतः आसीत् । किंवदन्यनुसारं सः उत्तरप्रदेशं गत्वा १८५७ तमस्य वर्षस्य भारतस्वतन्त्रताविप्लवे आङ्ग्लविरुद्धे युद्धे झांसीप्रदेशस्य लक्ष्मी बाई राज्ञाः सैन्ये भारतस्वतन्त्रतार्थम् अयुद्ध्यत । झवेर-महाभागस्य पत्न्याः नाम लाडबाई आसीत् । लाडबाई अपि पतिपथगामिनी, धर्मचारिणी च आसीत् । तयोः पञ्च पुत्राः आसन् । सोभाभाई, नरसिंहभाई, विठ्ठलभाई, वल्लभभाई, काशीभाई इति । तयोः एका पुत्री अपि आसीत् । तस्याः नाम डाईबाई । झवेर-महाभागस्य चतुर्थः पुत्रः एव भारतस्य लोहपुरुषः सरदार वल्लभभाई पटेल ।
जन्मसम्पाद्यताम्
लोहपुरुषस्य जन्म नडियाद-नगरे स्थिते मातुलगृहे अभूत्[१] । लोहपुरुषस्य जन्मतिथिविषये निश्चितता तु नास्ति । सरदार स्वयं कथयति स्म यत्, “शाला-तः ज्ञानेन सह जन्मतिथिमपि प्राप्तुं शक्नुमः” इति । एवं सः पौनःपुन्येन स्वजन्मतिथिविषयस्य उपहासं करोति स्म । अस्य कारणमपि आसीत् । तस्य माता आङ्ग्लदिनाङ्कं निषेधयति स्म । अतः सा बालवल्लभस्य आङ्ग्लदिनाङ्कं न दृष्टवती । परन्तु शाला-तः १८७५ तमस्य वर्षस्य 'अक्तूबर्'-मासस्य एकत्रिंशत् (३१) दिनाङ्कस्य लोहपुरुषस्य जन्मदिनाङ्कत्वेन निर्दिष्टत्वात् वयं ३१/१० दिनाङ्कमेव लोहपुरुषजयन्तीरूपेण आचरामः [२]।
बाल्यम्सम्पाद्यताम्
लोहपुरुषस्य पिता झवेरभाई कृषकः आसीत्, अतः तस्य सर्वे पुत्राः कृषिं कुर्वन्ति स्म । बालवल्लभोऽपि पित्रा सह कृषिं करोति स्म । तत एव बालवल्लभस्य शिक्षणस्य प्रारम्भोऽभूत् । पिता बालवल्लभं स्वविप्लवसम्बद्धां कथां पौनःपुन्येन श्रावयति स्म । पितुः कथायां विप्लवविफलतायाः कारणीभूतः भारतीयजनेषु व्याप्तः एकतायाः अभावः लोहपुरुषस्य चिन्तां वर्धयति स्म । तया चिन्तया भारतस्वतन्त्रतायै भारतैकताऽऽवश्यकीति तस्य मनसि दृढभावः उद्भूतः । गृहे माता लाडबाई बालवल्लभाय निर्भयता-साहस-पुरुषार्थादीनां परोक्षरीत्या ज्ञानं यच्छति स्म । लोहपुरुषः कथयति स्म यत्, "मम पितरौ मां कृषिक्षेत्रम् अनयेताम् । तत्र ताभ्यां पठनाय आदिष्टो भवामि स्माहम्" इति । धर्मशिक्षणमपि बालवल्लभेन परम्परया प्राप्तमासीत् । तस्य गृहजनाः धार्मिककर्मकाण्डादीनां पालनं दृढतया कुर्वन्ति स्म । पितरौ भगवतः स्वामिनारायणस्य भक्तौ आस्ताम् । प्रतिपूर्णिमायां तौ वडताल-ग्रामे स्थितं स्वामिनारायणमन्दिरं बालवल्लभं नयतः स्म । पितृभ्यां सह बालवल्लभः अपि एकादश्याः उपवासम् आचरति स्म [३][४]
शिक्षणम्सम्पाद्यताम्
करमसद-ग्रामे स्थिते प्राथमिकविद्यालये सप्तमे वयसि बालवल्लभस्य शालाप्रवेशोऽभूत् । शालायाः शिक्षकः महान् अलसः आसीत् । तं प्रश्नं प्रष्टुं यदा कोऽपि गच्छति स्म, तदा सः शिक्षकः “માંય-માંય ભણો...(मांय-मांय भणो)” अर्थात् स्वयमेव पठन्तु इति वदन् विद्यार्थिनः प्रतिप्रेषयति स्म । शिक्षकस्य दुर्गुणः बालवल्लभस्य सद्गुणस्य जनकोऽभूत् । पठनानुरागिणि, दृढसङ्कल्पिनि च बालवल्लभे स्वाध्ययनस्य अभ्यासः जातः । स्वाध्ययनस्याभ्यास एव आजीवनं लोहपुरषस्य मार्गदर्शनम् अकरोत् । प्राथमिकशालायाः प्राचार्यस्य ईप्साऽऽसीत्, बालवल्लभः शिक्षको भवेदिति । परन्तु बालवल्लभस्य मनसि तु निश्चयः आसीत् यत्, “मया तु अधिकाधिकं धनार्जनं करणीयम्” इति । अतः स्वस्य आङ्ग्लपठनस्य ईप्सां सः पितरौ अकथयत् । बालवल्लभस्य ज्येष्ठभ्राता विठ्ठलभाई नडियाद-नगरे मातुलस्य गृहे स्थित्वा आङ्ग्लशालायां पठन् आसीत् ।
द्वितीयबालोऽपि तत्र न गच्छेत् इति पित्रोः इच्छा आसीत् । किङ्कर्तव्यमूढौ पितरौ षण्मासं यावत् चिन्तनम् अकुरुताम् । तदा तृतीयकक्षापर्यन्तम् अनुमतिं प्रप्तायाः कस्याश्चित् आङ्ग्लशालायाः प्रारम्भः करमसद-ग्रामेऽभूत् । सामान्यतः चतुर्थकक्षां पठित्वा आङ्ग्लशालायां तृतीयकक्षायां प्रवेशो भवति स्म । परन्तु बालवल्लभस्तु सप्तमकक्षां समाप्य षण्मासं यावत् गृहे स्थित्वा ततः आङ्ग्लशालायाः प्रथमकक्षां प्रविष्टवान् । तदा बालवल्लभस्य वयः चतुर्दशवर्षमासीत् । तत्र तृतीयकक्षासमाप्त्यनन्तरं पुनः अग्रे पठनाय समस्या उद्भूता । पूर्वानुभवेन सः शीघ्रं पेटलाद-ग्रामे स्थिते विद्यालये पठनाय निर्णयमकरोत् । सः विद्यालयः षोडश कि.मी. दूरे, पञ्चमकक्षापर्यन्तं चासीत् । प्रातः षड्वादने उत्थाय षोडश कि.मी. चलित्वा निश्चितसमये शालां प्राप्नोति स्म बालवल्लभः । कालान्तरे पेटलाद-ग्रामे एव गृहं भाटके नीत्वा मित्रैः सह न्यवसत् सः ।
पठनकाले आन्दोलनानिसम्पाद्यताम्
- बालदण्डविरोधः
षष्ठमकक्षायाम् कश्चित् पारसीशिक्षकः विद्यार्थिनः कठोरदण्डेन प्रताडयति स्म । एकदा सः कस्मैचित् विद्यार्थिने धनदण्डनं दत्तवान् । सः विद्यार्थी द्वितीये दिने धनं विना विद्यालयं गतः । तेन कुपितः शिक्षकः विद्यार्थिनं कक्षायाः बहिः प्रेषितवान् । एतादृशम् अन्यायं दृष्ट्वा बालवल्लभः तस्य विरोधमकरोत् । सः सर्वेभ्यः विद्यार्थिभ्यः "विद्यालयं मा गच्छन्तु" इति न्यवेदयत् । कोऽपि भयेन विद्यालयं न गच्छेदतः सः विद्यालयमार्गेषु लघुमण्डपानां स्थापनाञ्चकार । विद्यार्थिभ्यः जलादीनां व्यवस्थामप्यकरेत् । तत् विरोधप्रदर्शनं त्रीणि दिनानि यावत् अभूत् । चतुर्थे दिने प्राचार्यः बालवल्लभम् आहूय समाधानमकरोत् ।
- शिक्षकस्य विलम्बः
एकदा अगरवाला-नामकः कश्चन शिक्षकः बहु विलम्बे सत्यपि कक्षां न प्राप्तवान् । सः शिक्षकः कार्यालये अन्यैः शिक्षकैः सह जल्पने व्यस्तः आसीत् । तेन असन्तुष्टः बालवल्लभः निर्णयमकरोत् यत्, ये शिक्षकाः वर्गं विलम्बेन प्राप्नुवन्ति, डाह्याभाई-द्वारा लिखितस्य गीतस्य गायनं कृत्वा तेषां विराधं कुर्मः इति । तदनुसारं सः गीतगायनं प्रारभत । तेन सह सर्वे विद्यार्थिनः उच्चस्वरेण गीतं गीतवन्तः । कार्यालये जल्पने मग्नः शिक्षकः तं गीतध्वनिम् अशृणोत् । धावन्-धावन् सः कक्षां प्रविष्टवान् । कश्चित् विद्यार्थी गीतगायने कुशलः आसीत्, तेनैव गीतं प्रारब्धमिति विचिन्त्य शिक्षकः तस्मै विद्यार्थिने अकुप्यत् । मध्ये बालवल्लभः अवदत्, “भोः ! यद्यपि भवान् विलम्बेन कक्षां प्राप्तवान्, तथापि एतस्मै किमर्थं कुप्यति ? भवतां विलम्बेन वयं किमर्थं रुदिमः ? वयं तु गीतमेव गायामः खलु ? अहमेव गीतस्याम्भमकरवम्” इति । सः शिक्षकः बालवल्लभं वर्गात् बहिः निर्गमनाय आदिष्टवान् । बालवल्लभः वर्गात् बहिः निर्गमनाय सर्वान् विद्यार्थिनः अक्षिणा सङ्केतमकरोत् । अकस्मात् सर्वे विद्यार्थिनः “हूहूहूहू” नादेन सह वर्गात् बहिः निर्गतवन्तः । द्वितीये दिनेऽपि कोऽपि वर्गं न प्रविष्टवान् । सर्वे विद्यार्थिनः एकस्वरेण उक्तवन्तः यत्, वल्लभस्य वर्गप्रवेशे सत्येव वयं वर्गं प्रवेशयिष्यामः । शिक्षकः प्राचार्यम् आहूतवान् । प्राचार्यः उक्तवान्, “वल्लभ ! शिक्षकात् क्षमां याचस्व” इति । बालवल्लभः प्रत्यवदत्, “भोः आचार्य ! भवतां न्यायस्तु यथा चौरः आरक्षकं दण्डयेत् तथास्ति । अहं किमर्थं क्षमां याचे ? शिक्षकः कार्यालये स्थित्वा जल्पनमग्नो भवेत् तस्मिन् अस्माकं कः दोषः ?” बहु प्रश्न-प्रतिप्रश्नपश्चात् प्राचार्यः सर्वान् वर्गं प्रवेशाय आदिष्टवान् ।
- वैश्यमानसः शिक्षकः
विद्यालये कश्चित् शिक्षकः वैश्यमानसः आसीत् । सः विद्यार्थिनः बलेन कथयति स्म यत्, मत्सकाशात् पुस्तक-अङ्किनी-लेखन्यादीनां क्रयणं कुर्वन्तु इति । प्रप्रथमं तु बालवल्लभः नम्रतया शिक्षकाय एवं मा करोतु इति न्यवेदयत् । परन्तु शिक्षकस्य हठाग्रहेण बालवल्लभः विद्यालये विरोधप्रदर्शनमकरोत् । तत् प्रदर्शनं षड्दिनं यावत् आसीत् ।
पेटलाद-ग्रामे अभ्यासं समाप्य ‘मेट्रिक’-पठनं युववल्लभः वडोदरा-महानगरे अकरोत् । ‘मेट्रिक’-पश्चात् युववल्लभस्य इच्छा तु विदेशं गत्वा उच्चशिक्षणप्राप्तेः आसीत् । परन्तु आर्थिकरीत्या अक्षमता तत्र बाधाऽऽसीत् । अतः सः धनार्जनस्य निर्णयमकरोत् । वाक्कीलस्य कार्ये बहु धनमासीदतः युववल्लभः न्यायशास्त्राभ्यासं चितवान् । वाक्कीलो भूत्वा धनार्जनं कृत्वा विदेशं गमिष्यामीति निर्णयमकरोच्च । न्यायशास्त्रस्य अभ्यासः यदा चलन् आसीत्, तदा युववल्लभं नेत्रविद्रधिः (Boil on eye) अभूत् । नेत्रविद्रधेः एकैव उपचारः भवति स्म यत्, नापितः स्वस्य दग्धलोहदण्डेन तं विद्रधिं निष्कासयति स्म । युववल्लभशरीरे दग्धलोहदण्डस्पर्शकरणे यदा नापितः सङ्कोचम् अनुभूतवान्, तदा युववल्लभः स्वयमेव दग्धलोहदण्डं हस्ते नीत्वा नेत्रविद्रधिं निष्कासितवान् ।
सफलवाक्कीलःसम्पाद्यताम्
१९०० तमे वर्षे लोहपुरुषः 'डिस्ट्रिक्ट् प्लीडर'-परीक्षायाम् उत्तीर्णः अभूत् । तस्मिन् एव वर्षे सः वाक्कीलत्वेन धनार्जनस्य प्रारम्भमकरोत् । स्वतन्त्रस्वभावी युववल्लभः गोधरा-नगरे स्वस्य कार्यं प्रारभत । १९०२ तमे वर्षे सः बोरसद-ग्रामं गत्वा कार्यम् अकरोत् । कारणं बोरसद-ग्रामे स्थानिकजनैः सह स्वस्य भ्रातुः विठ्ठलस्य विवादः आसीत् । समयान्तरे तस्य विवादस्य निराकरणमभूत् । परन्तु विवादे निर्गते सत्यपि युववल्लभः भ्रात्रा सह कार्यं न कृतवान् । सः तत्रापि स्वतन्त्रेण कार्यमकरोत् । अमुकवारं तु उभौ भ्रातरौ पक्षापक्षयोः अभियोगे तर्कं यच्छन्तौ आस्ताम् । भ्रात्रोः मध्ये कोऽपि विवादः नासीत् । परन्तु स्वतन्त्रस्वभावी युववल्लभः स्वतन्त्रमेव कार्यं करोति स्म । स्वस्य कुशलतया, वाग्चातुर्येण, तर्केण च सः उत्तमवाक्कीलेषु अन्यतमः अभूत् ।
ज्येष्ठभ्रात्रे त्यागःसम्पाद्यताम्
बोरसद-ग्रामे त्रीणि वर्षाणि वाक्कीलस्य कार्येण युववल्लभः प्रतिष्ठया सह धनार्जनमपि कृतवानासीत् । परन्तु अमुकवारं तेन अन्य 'बेरिस्टर्' इत्येतैः सह कार्यं करणीयं भवति स्म । अतः युववल्लभस्य मनसि 'बेरिस्टर्' भवितुम् इप्साऽऽसीत् । 'बेरिस्टर्'–पदस्य मानं, धनार्जनञ्च अधिकमासीत् । अतः सः इङ्ग्लैण्ड-देशे 'बेरिस्टर्' पठनाय निर्णयमकरोत् [५] । 'थोमस् कुक एण्ड सन्स्' संस्थया सह पत्रव्यवहारं प्रारभत युववल्लभः । सः तस्य लघुनाम वी.जे.पटेल इति लिखति स्म, तस्य भ्राता विठ्ठलोऽपि वी.जे.पटेल इति लिखति स्म । एवं पत्रव्यवहारस्य अन्तिमपत्रं विठ्ठलः प्राप्तवान् । सः युववल्लभम् उक्तवान्, अहं तु ज्येष्ठः अतः अहं प्रथमं विदेशं गच्छामीति । ज्येष्ठस्य आज्ञानुसारं सः विदेशगमनाय प्रतीक्षामकरोत् । विठ्ठलः यदा विदेशमगच्छत्, तदा तस्य परिवारस्य दायित्वमपि युववल्लभः अवहत् [६] ।
पत्न्याः मृत्युः, मानसिकदृढता चसम्पाद्यताम्
१८९३ तमे वर्षे युववल्लभः झवेरबा-नामिकया कन्यया सह विवाहं कृतवानासीत् । तयोः एका पुत्री, एकः पुत्रश्चासीत् । पुत्र्याः जन्म १९०३ तमे वर्षस्य 'एप्रिल'-मासे अभूत् । पुत्रस्य जन्म १९०५ तमस्य वर्षस्य 'नवम्बर्'-मासस्य अष्टाविंशतितमे दिनाङ्केऽभूत् । पुत्र्याः नाम मणीबेन, पुत्रस्य नाम डाह्याभाई आसीत् ।
लोहपुरुषस्य पत्न्याः उदरे ग्रन्थिः (Tumor) आसीत् । ग्रन्थिनिष्कासनाय उपचारः मुम्बई-महानगरे स्थिते कामा-नामके चिकित्सालये चलन् आसीत् । वैद्यः चिकित्सासमये उक्तावान् यत्, "अहं पञ्चदशदिनपश्चात् शल्यक्रियां (Operation) करिष्ये" इति । अतः युववल्लभः अभियोगाय न्यायालयं गतवान् आसीत् । परन्त्वत्र तस्य पत्न्याः स्वास्थ्ये शिथिले जाते सति, वैद्यः तत्कालमेव शल्यक्रियामकरोत् । शल्यक्रियापश्चात् युववल्लभस्य पत्न्याः स्वास्थ्यं सम्यक् आसीत् । परन्तु द्वितीये दिने तस्याः तस्याः मृत्युः अभूत् । पत्न्याः मृत्युः अभूत् इति दूरलेखः (telegram) युववल्लभेन न्यायालये अभियोगकाले एव प्राप्तः । दूरलेखं पठित्वा यद्यपि विचलितः अभवत्, तथापि स्वकर्तव्यं स्मृत्वा मानसिकदृढतां प्राप्य सः पुनः अभियुक्तस्य रक्षण-तर्कान् प्रास्थापयत् । अभियोगस्य समाप्त्यनन्तरं सः मित्राणि दूरलेखं प्रादर्शयत्, उक्तवाञ्च, “अहं मनसा किञ्चिदपि शिथिलः अभविष्यं चेत्, अभियुक्तस्य मृत्योः आदेशोऽपि अभविष्यत्" । अत्र युववल्लभस्य मानसिकदृढतायाः दर्शनं भवति । १९०९ तमस्य वर्षस्य 'जनवरी'-मास्य एकादशे दिनाङ्के युववल्लभस्य पत्न्याः यदा मृत्युः अभूत्, तदा तस्य वयः चतुस्त्रिंशत् वर्षमासीत् । कुटुम्बजनाः, मित्राणि च पुनर्विवाहार्थं बहु उक्तवन्तः । परन्तु युववल्लभः पुनर्विवाहं नाङ्गीकतवान् ।
इङ्ग्लेण्ड-देशेऽध्ययनम्सम्पाद्यताम्
१९१० तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासे युववल्लभः इङ्गलेण्ड-देशाय समुद्रमार्गेण यात्रां प्रारभत । प्रवासे एव सः सम्पूर्णं रोमन-न्यायशास्त्रम् (Roman Law) अपठत् । इङ्गलेण्ड-देशे यत्र युववल्लभस्य निवासः आसीत्, ततः मिडल-टैम्पल-ग्रन्थालयः विंशतिः (२०) कि.मी. दूरे आसीत् । धनाभावात् न्यायपुस्तकक्रयणेऽसमर्थः युववल्लभः प्रतिदिनं प्रातः नववादने ग्रन्थालयं गच्छति स्म, सायङ्काले षड्वादने गृहं प्रतिगच्छति स्म । अमुकवारं तु युववल्लभः दिने अष्टादशघण्टाः यावदध्ययनरतः भवति स्म ।
कुशलः 'बेरिस्टर्'सम्पाद्यताम्
महता परिश्रमेण १९१३ तमस्य वर्षस्य 'फरवरी'-मासस्य त्रयोदशे दिनाङ्के युववल्लभः 'बेरिस्टर्' पदवीं प्राप्तवान् । इङ्ग्लेण्ड-देशात् मुम्बई-महानगरं प्राप्य ततः सः अहमदाबाद-महानगरं प्राप्तवान् । तदा स्वतन्त्रान्दोलनस्य कालः आसीत् । स्वतन्त्रान्दोलनस्य काले वाक्कीलाः सार्वजनिकक्षेत्रेषु परम्परानुगतं स्वयोगदानं यच्छन्ति स्म । अतः विठ्ठल-वल्लभौ देशसेवायाः यदा निर्णयमकुरुताम्, तदा झटिति विठ्ठलः वल्लभम् अवदत्, “अहं देशसेवां करिष्ये, त्वञ्च कुटुम्बसेवां कुरु” इति । एवं युवल्लभस्योपरि कुटुम्बस्य दायित्वम् आपतितम् । लोहपुरुषः कथयति, “ज्येष्ठस्य निर्णेयेन मया तु पापकर्म एव करणीयमभवत् । परन्तु भ्रातुः पुण्येऽपि मम योगदानमस्तीति चिन्तयन् अहं स्वमनसे सान्त्वनां यच्छामि स्म” इति ।
लोकसेवायै सार्वजनिकक्षेत्रे प्रवेशःसम्पाद्यताम्
१९१३ तमे वर्षे विठ्ठलः मुम्बई-विधानसभायाः सदस्यः अभूत् । १९१५ तमे वर्षे गुजरातसभाद्वारा सञ्चालितायां मुम्बई-प्रेसिडन्सी-राजनैतिकसभायां लोहपुरुषः भागम् अवहत् । १९१३ तमे वर्षे अफ्रीका-देशात् पुनरागत्य महात्मना कोचरब-आश्रमस्य स्थापना कृताऽऽसीत् । महात्मा 'गुजरातक्लब' गत्वा 'गुजरातक्लब'-सदस्यानां सम्मुखं स्वविचारान् प्रकटयितुम् उद्युक्तः आसीत् । लोहपुरुषस्य मित्रं ठाकोर स्वजीवन्यां (Autobiography) उल्लिखत्, लोहपुरुषः तस्मिन् समये गान्धिविचारैः सम्मतः नासीत् । अतः सः 'ब्रिज' इति क्रीडायां सल्लग्नः आसीत् । अहमपि तेन सह स्थितः आसम् । सभां महात्मा यदा प्रविष्टवान्, तदाहं तं दृष्टुं उद्यतः अभवम् । सरदार ममोपरि व्यङ्ग्यमकरोत्, “अत्रैव तिष्ठ । एवं शौचालये स्वच्छे कृते, वस्त्रत्यागेन च स्वतन्त्रतां न प्राप्स्यामः वयम्" । तस्मिन् समये स्वयं तस्य मनसि अपि चिन्तनं नासीत् यत् सः स्वयं भविष्ये महात्मनः विचाराणां परमपथिकः भविष्यतीति । तावत् पर्यन्तं लोहपुरुषस्य मनसि राजनीतिप्रवेशस्य विचारः नासीत् । ज्येष्ठस्य राजनैतिकसफलतया राजनैतिकक्षेत्रे लोहपुरुषः अपि आकर्षितः । अतः लोहपुरुषः स्थानीयजनसेवार्थं अहमदाबाद-महानगरस्य 'म्युनिसिपल्'-कार्यालयसदस्यत्वनिर्वाचने स्वनामाङ्कनम् अकरोत् । १९१७ तमे वर्षे लोहपुरुषः निर्विरोधम् (unopposed) अहमदाबाद-महानगरस्य दरियापुर-'म्युनिसिपल्-बोर्ड्' इत्यस्य सदस्यः अभूत् । १९१७ तमे वर्षे एव लोहपुरुषः गुजरातसभायाः अध्यक्षः अभूत् । १९२४ तमे वर्षे यदा पुनः 'म्युनिसिपल्-बोर्ड' इत्यस्य निर्वाचनम् अभूत्, तदा लोहपुरुषः 'म्युनिसिपल्-बोर्ड' इत्यस्य अध्यक्षत्वेन पुनः चितः । लोहपुरुषस्य अध्यक्षतायां गुजरातसभायाः प्रथमसम्मेलनं गोधरा-नगरे अभूत् । तस्यां सभायां महात्मा अपि उपस्थितः आसीत् । तत्र महात्मा-लोहपुरुषौ स्वविचाराणाम् आदान-प्रदानम् अकुरुताम् [७]। सभायाः सम्मुखं द्वे समस्ये आस्ताम् । प्रथमा 'बेगार'-(Forced Labor without payment) प्रथायाः उन्मूलनं कथं भवेत् । द्वितीया तु खेडामण्डलस्य कृषकाणां पीडायाः निवारणं कथं भवेत् ।
तस्मिन् समये कोऽपि सर्वकारस्याधिकारी यदि कमपि ग्रामं गच्छति स्म, तर्हि 'बेगार'-इति धनं बलात् स्वीकरोति स्म । अतः गुजरातसभाध्यक्षः लोहपुरुषः तस्याः प्रथायाः विरोधमकरोत् । सः 'कमिश्नर् पैट्' इत्येनं पत्रत्रयेण न्यवेदयत् यत् “एषा प्रथा निरस्ता भवेदि”ति । परन्तु 'पैट्' तस्य निवेदनं नाङ्गीकृतवान् । चतुर्थे पत्रे लोहपुरुषः अलिखत्, "भवान् स्वयमेव एतां प्रथां निरस्तां न करिष्यति चेत् जनाः एव परिपत्रेण त्वं सूचयिष्यन्ति" ।
खेडा-सत्याग्रहःसम्पाद्यताम्
खेडामण्डलस्य कृषकाणां शोषणमासीत् । अतः सत्याग्रहस्य विचारः लोहपुरुषेण कृतः [८] । दशवर्षाणि यावत् अतिवृष्टिकारणेन, आनावृष्टिकारणेन च यद्यपि सस्योत्पादनं न जातमसीत्, तथापि सर्वकारेण करः (Tax) बलात् स्वीक्रियते स्म । अस्य विरोधे सरदार आन्दोलनमकरोत् । १९१८ तमस्य वर्षस्य 'अप्रैल'-मासस्य द्वादशे दिनाङ्के 'कमिश्नर् पैट्' कृषकेभ्यः प्रत्यादेशं (warning) अयच्छत्, “कोऽपि गान्धि-वल्लभयोः अनुसरणं करिष्यति चेत् तस्य जीवने महान्तः दुःखाः एव भविष्यन्ति” इति । एतस्योत्तरं दातुं सरदार १९१८ तमस्य वर्षस्य 'अप्रैल'-मासस्य अष्टादशे दिनाङ्के कृषकान् सम्बोद्ध्य भाषणं कृतवान् । लोहपुरुषः उक्तवान्, “अस्माकं विरोधस्य मुख्योद्देशः जनेषु व्याप्तस्य सर्वकारं प्रति भयस्य उन्मूलनमस्ति । अस्माकं विरोधे धर्मस्यांशाः अधिकाः सन्ति । खेडामण्डलस्य नाम भारतीयस्वतन्त्रतायाः इतिहासे प्रप्रथमक्रमाङ्के भविष्यति । आभारतं सद्यः अस्माकं चर्चां करोति । अस्माकम् आन्दोलनं भारतस्वतन्त्रतायाः शिलान्यासवदस्ती”ति ।
'अप्रैल'-मासस्य पञ्चविंशतितमे दिनाङ्के सर्वकारेण अधिकारिणः आदिष्टाः, “ये कृषकाः करं दातुम् असमर्थाः सन्ति, तेभ्यः करं मा स्वीकुर्वन्तु” इति । एतादृशसफलतायाः पश्चात् महात्मा-वल्लभौ गुर्जरसमाचारपत्रेषु स्वनिवेदनं दन्तवन्तौ [९]। तौ उक्तवन्तौ, “खेडामण्डलस्य जनानां दृढमनोबलेन समग्रस्य भारतस्य ध्यानाकर्षणं कृतमस्ति । जनप्रयासेनैव आन्दोलनं सफलमभूत्" ।
लोहपुरुषस्य प्रशंसायां महात्मा अवदत्, “सरदार प्रप्रथमं मम सम्मुखं यदा आगतः, तदाऽहम् अचिन्तयं कीदृशः एषः व्यक्तिः इति । परन्तु तस्य नैकट्येन मम ज्ञानम् अभूत् यत्, अस्य तु महती आवश्यकता अस्ति देशाय इति । अहं चिन्तयन् आसं कः अस्माकम् उपसेनापतिः भवितुमर्हति इति । तदा मम मनसि लोहपुरुषस्यैव नाम स्फुरितम् । सरदार यदि मया सह नाभविष्यत्, तर्हि यानि कार्याणि साधितानि, तानि अशक्यानि एवाभविष्यन्” इति [१०] ।
'रोलट'-नियमविरोधः, असहयोगान्दोलनञ्चसम्पाद्यताम्
सरदार 'रोलट'-नियमविषये अभाषत्, “एषः नियमः व्यक्तिस्वतन्त्रतायाः विरोधी अस्ति" । सरदार १९१९ तमस्य वर्षस्य 'अप्रैल'-मासस्य षष्ठे दिनाङ्के अहमदाबाद-महानगरे 'रोलट'-नियमविरोधियात्रां प्रारभत । ततः आङ्ग्लाः 'रोलट'-विरोधिसभायां पञ्जाबराज्ये नरसंहारम् अकुर्वन् (यत्, जलियावाला-बाग-हत्याकाण्ड इति कुख्यातः) । अतः १९२० तमस्य वर्षस्य ‘मई’-मासस्य पञ्चदशदिनाङ्के महात्मना निर्धारितं यत् असहयोगान्दोलनं भारतस्वतन्त्रायाः एक एव मार्गः अस्ति इति । असहयोगान्दोलनस्य निर्णयः जनाः एव कुर्वन्तु इति उद्देश्येन गुजरातराजनैतिकसभायाः आयोजनं कोङ्ग्रेस-पक्षेण कृतमासीत् । तत्र सरदार अवदत्, “पञ्जाबराज्ये यः नरसंहारः अभूत्, तेन देशस्य स्थितिः गभीरा अस्ति । अतः असहयोगान्दोलनस्य विषये जनाः एव निर्णयं कुर्वन्तु । साम्प्रतं ये युवानः सन्ति, ते एव एतादृशम् अपमानं सोढुम् न इच्छन्ति चेत् भविष्यस्य युवानः तु एतादृशम् अपमानं कथं सोढुं शक्ष्यन्ति ? तेषामपि अस्मत्सु अधिकारोऽस्ति । वयं तेषां न्यासिनः (Trusties) स्मः । वयं तेभ्यः एतादृशस्य अपमानस्य जीवनमेव परम्परया दद्मः चेत् अस्माकं जीवनस्य को वा लाभः” ? एवं बहुषु स्थलेषु अनेकानि भाषणानि दत्तानि लोहपुरुषेण । १९२० तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य प्रथमे दिनाङ्के असहयोगान्दोलनस्य घोषणा कृता । १९२१ तमस्य वर्षस्य 'फरवरी'-मासस्य पञ्चमे दिनाङ्के 'चोराचौरी'-काण्डे जाते सति द्वादशे दिनाङ्के महात्मा आन्दोलनम् अस्थगयत् । ततः महात्मनः कारावासोऽपि अभूत् । आन्दोलनस्य स्थगनेन, महात्मनः कारावासेन च जनेषु महन्निराशायाः भावः उद्भूतः । जननिराशां दृष्ट्वा सरदार अवदत्, “भवन्तः महात्मनः अहिंसा-प्रेम-सत्यादीनां यदि समर्थनं कुर्वन्ति, तर्हि तस्य एतान् विचारान् हृदि निधाय अहिंसामार्गेण असहयोगान्दोलनाय निरन्तरं कार्यं कुर्वन्तु" ।
नागपुर-महानगरस्य ध्वजसत्याग्रहःसम्पाद्यताम्
१९२३ तमे वर्षे सरदार महात्मना उद्बोधितस्य असहयोगान्दोलनमहत्वस्य हार्दं ध्वजसत्याग्रहमाध्यमेन भारतीयजनानां सम्मुखम् अस्थापयत् । १९२३ तमस्य वर्षस्य 'मार्च'-मासस्य अष्टादशे दिनाङ्के महात्मनः कारावासस्य एकवर्षं जातमासीत् । तस्मिन् दिने नागपुर-महानगरे सुन्दरलाल-महाभागस्य नेतृत्वे राष्ट्रियध्वजेन सह पदयात्रायाः आयोजनमासीत् । पदयात्राकाले एव सुन्दरलाल-महाभागं बन्दिमकरोत् सर्वकारः । तस्य षण्मासस्य कारावासः अभूत् । ‘मई’-मासस्य प्रथमे दिनाङ्के नागपुर-महानगरे आङ्ग्लाः १४४ नियमस्य घोषणां कृतवन्तः । इत एव प्रारम्भः जातः नागपुर-महानगरस्य ध्वजसत्याग्रहस्य । सरदार ध्वजसत्याग्रहस्य भागो भविष्यतीति निर्णयः कोङ्ग्रेसकार्यसमित्या कृतः ।
सरदार अपि नागपुरे पदयात्रादिकम् अकरोत् । सः जनान् उद्दिश्य अवदत्, “मित्राणि ! अस्माकम् एतत् आन्दोलनं भविष्ये गौरवपूर्णेतिहासरूपेण जनमनसि भविष्यति । शत्रुद्वारा ध्वजभावनाविषये मिथ्याः वार्ताः प्रसार्यन्ते । परन्तु तेषां मिथ्यावचनस्य विश्वासं मा कुर्वन्तु । महात्मनः कथनानुसारं सत्य-अहिंसा-पराक्रमादयः एव अस्माकं भारतीयसंस्कृतेः मूलाधाराः सन्ति । भारतस्वतन्त्रतायै एतेषाम् एवावश्यकतास्ति । एषः ध्वजः तेषां मूलाधाराणां प्रतीकः अस्ति” ।
सार्धत्रिवर्षं यावत् तत् आन्दोलनं अभूत् । ततः आन्दोलनस्य सफलतायाः घोषणा कृता कोङ्ग्रेस-पक्षेण । अस्मिन् आन्दोलने डा. राजेन्द्र प्रसाद अपि भागम् अवहत् । डा. राजेन्द्र प्रसादः एवं सरदार अनेन आन्दोलनमाध्यमेन परममित्रे अभवताम् । डा. राजेन्द्र प्रसादः स्वस्य जीवन्याम् (Autobiography) अलिखत्, “१९२३ तमे वर्षे नागपुर-महानगर-ध्वजसत्याग्रहे अहं लोहपुरुषस्य नैकट्यं प्राप्तवान् । एषः गौरवपूर्णः विषयोऽस्ति तथा मम विशेषाधिकारस्य परिचयः अस्ति । वल्लभस्योपरि ज्येष्ठभ्रातृत्वेन मम विशेषाधिकारः आसीत् । आजीवनम् अहं लघुभ्रातरं विहाय अन्यरूपेण तं न दृष्टवान्” ।
बोरसद-सत्याग्रहःसम्पाद्यताम्
परतन्त्रे भारते गुजरातराज्ये खेडामण्डलस्य दक्षिणे बोरसदमण्डलम् आसीत् । तस्मिन् मण्डले द्वौ लुण्ठकौ आस्ताम् । बाबर-अली-नामकौ लुण्ठकौ जनान् बहु पीडयन्तौ आस्ताम् । सूर्यास्ते जाते सति कोऽपि गृहात् बर्हिर्निगन्तुं साहसं न करोति स्म । तयोः रक्षणं भवतु इति आवेदनम् आरक्षककेन्द्राय अप्रेषयन् जनाः । परन्तु जनरक्षणाय ये आरक्षकाः नियुक्ताः आसन्, तेषां वेतनादीनां भारः स्थानिकजननामुपरि आपतितः । जनानाम् एतादृशीं स्थितिं दृष्ट्वा सरदार सर्वकारनीतेः विरोधमकरोत् । सः उक्तवान्, “लुण्ठकाः तु मार्गात् भवतां धनं लुण्ठयित्वा नयन्तः आसन् । परन्तु आरक्षकरूपिणः एते लुण्ठकाः भवतां गृहात् धनं लुण्ठयित्वा गच्छन्तः सन्ति । अतः भवन्तः एव निर्णयं कुर्वन्तु, लघुकष्टनिवारणाय महतः कष्टस्याह्वानं कियत् उचितमस्ति ? अहं तु कथयामि आरक्षकेभ्यः करं मा यच्छन्तु । अनेन न केवलं धनलाभः भविष्यति अपि तु स्वमानस्य लाभोऽपि भविष्यति” ।
बोरसद-सत्याग्रहः सार्धत्रिमासं यावत् अभूत् । लोहपुरुषस्य नेतृत्वे स्थानिकजनानां साहसेन आरक्षकनियुक्त्यर्थं स्वीक्रियमाणः दण्डात्मकः करः १९२४ तमस्य वर्षस्य 'जनवरी'-मासस्य सप्तमे दिनाङ्के स्थगितः । लुण्ठकेभ्यः जनरक्षणाय अधिकाः आरक्षकाः प्रेषिताश्च । एवं बोरसद-सत्याग्रहस्य समाप्तिः अभूत् ।
बारडोली-सत्यग्रहःसम्पाद्यताम्
विनोबा भावे-महापुरुषस्य मते भारतीयेतिहासे लोहपुरुषस्य अमरत्वस्य बहुनि कारणानि सन्ति । परन्तु तेषु मुख्ये द्वे कारणे स्तः । एकं तु बारडोली-सत्याग्रहः (१९२८), अपरं स्वतन्त्रतोत्तरं भारतीयराज्यानां भारते विलिनीकरणम् । राष्ट्रियान्दोलनस्य सुचारुसञ्चालनेन, साफल्येन च वल्लभभाई पटेल नवीनां सरदार इतीमाम् उपाधिं प्राप्तवान् । सरदार वल्लभभाई पटेल इति अद्यापि तस्य नाम वयं गर्वेण वदामः । 'सरदार' इत्यस्य गुजराती-हिन्दी-शब्दस्यार्थाः नेता, नायकः, सञ्चालकः इत्यादयः ।
बारडोलीमण्डलस्य जनानां स्वभावं, चारित्र्यञ्च दृष्टवैव महात्मा १९२२ तमे वर्षे असहयोगान्दोलनस्य घोषणां कृतवान् आसीत् । परन्तु गोरखपुर-महानगरे 'चौरीचोरा'-काण्डे जाते सति महात्मा तस्यान्दोलनस्य स्थगनम् अघोषयत् । पूर्वं महात्मना या असहयोगान्दोलन-नामक-जनक्रान्तिः स्थगिता आसीत्, १९२८ तमे वर्षे लोहपुरुषेण सा पुनरारब्धा ।
पृष्ठभूमिःसम्पाद्यताम्
बारडोलीमण्डले १८६५ तमे वर्षे आङ्ग्लैः प्रप्रथमं करः निर्धारितः आसीत् । १८९५-९६ वर्षे तस्य करस्य राशिं वर्धयित्वा नवीनः करः १०.५ प्रतिशतं (१०.५ %) निर्धारितः । प्रति त्रिंशत् वर्षे करराश्यां वृद्धिः भवति स्म । १९२७-२८ वर्षे करवर्धनस्य योजना आसीत् । बारडोलीमण्डले १९२७ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य नवदशे दिनाङ्के १३.९७ प्रतिशतं करवृद्धिः अभूत् । १९२७ तमस्य वर्षस्य आयव्ययवृतं (Budget) यदा मुम्बई-धारासभायां प्रस्थापितं सर्वकारेण, तदा तस्य विरोधः कृतः सर्वैः । परन्तु न कोऽपि जनानुकूलः निर्णयः अभूत् । अतः बारडोली-सत्याग्रहस्य आरम्भोऽभूत् ।
आन्दोलनस्य प्रारम्भःसम्पाद्यताम्
आरम्भे तु मण्डलवासिनः आङ्ग्लेभ्यः न्यायसम्बद्धनिवेदनानि दत्तवन्तः । परन्तु आङ्ग्लैः सह वार्तालापे विफले सति सर्वे लोहपुरुषाय नेतृत्वं प्रदानाय आमन्त्रणं दत्तवन्तः । नेतृत्वग्रहणात् पूर्वं सरदार कोङ्ग्रेस-पक्षस्य विश्वस्तजनान् बारडोलीमण्डलम् अप्रेषयत् । ते आदिष्टाः यत्, “बारडोलीमण्डलं गत्वा पश्यन्तु यत् तत्रस्थाः कृषकाः सत्याग्रहस्य पीडां सोढुं समर्थाः सन्ति न वा” ? ततः सरदार सत्याग्रहनेतृत्वस्य दायित्वम् अवहत् ।
सत्याग्रहस्य सम्पूर्णदायित्वं लोहपुरुषस्यासीदतः सः १९२८ तमस्य वर्षस्य 'फरवरी'-मासस्य चतुर्थे दिनाङ्के बारडोलीमण्डलस्य कृषकप्रतिनिधीनां सम्मेलनमकरोत् । सम्मेलने नवसप्ततिः प्रतिनिधयः भागम् अवहन् । लोहपुरुषः दृष्टवान् यत्, केचन कृषकाः किङ्कर्तव्यमूढाः आसन् । अतः स्पष्टवक्ता सरदार उक्तवान्, “भवन्तः यत् किमपि कर्तुम् इच्छन्ति, तदर्थं पूर्वं शान्तमनसा चिन्तयन्तु । अहं तादृशं कार्यं न करोमि, यत्र सारल्यं भवति । मम सर्वाणि कार्याणि सङ्कटैः परिपूर्णानि, सङ्कटसम्पन्नानि वा भवन्ति । अतः ये सङ्कटान् स्वगृहम् आह्वयितुं तत्पराः सन्ति, तैः सह एवाहं भविष्यामि” इति ।
सर्वेषां तत्परतायां सत्याम् आन्दोलनस्य कार्यं सरदार प्रारभत । सः प्रप्रथमं तु न्यायरीत्या समस्यायाः निवारणं कर्तुं दृष्टवान् । अतः १९२८ तमस्य वर्षस्य 'फरवरी'-मासस्य षष्ठे दिनाङ्के सः मुम्बई-गवर्नर् जनरल् 'सर लेस्ली विल्सन' इत्येनं पत्रम् अलिखत् । पत्रे सः न्यायान्याययोः भेदं प्रास्थापयत् । सः लिखितवान्, “सर्वकारस्य करनिर्धारणस्य पद्धतिः एव दोषपूर्णाऽस्ति” । सर्वकारात् सन्तोषप्रदोत्तरस्याभावात् सर्वकाराय करं मा ददातु इति सरदार कृषकेभ्यः न्यवेदयत् । सः उक्तवान्, “स्मरन्तु सर्वे, कदाचित् अस्यान्दोलनस्य प्रारम्भानन्तरम् अस्माकं पराजयः जातश्चेत्, देशस्य महती मानहानिः भविष्यति । सर्वकारस्य पार्श्वे युद्धसाधनानि सन्ति । अस्माकं पार्श्वे सत्य-अहिंसा-साहसादयः सन्ति । मम विश्वासोऽस्ति यत्, धर्मपथेन अन्यायस्य विरोधं प्रजा कुर्यात् चेत् प्रजायाः विरोधस्य सम्मुखं महासत्ता अपि निश्चयेन नशिष्यति” ।
सरदार जानाति स्म यत्, सत्याग्रहस्य साफल्याय दृढसङ्घटनस्य आवश्यकता अस्ति । अतः सः मण्डलं पञ्चविभागेषु व्यभजत् । एकैकस्य विभागस्य एकैकः विभागपतिः आसीत् । मण्डले सत्याग्रहमण्डपाः स्थापिताः । सर्वेषां मण्डपानां द्वौ प्रमुखकार्यकर्तारौ आस्ताम् । बारडोली-मण्डले सत्याग्रहस्य घोषणासमनन्तरम् कस्यचित् प्रकाशनविभागस्य स्थापना कृता । सत्याग्रहसम्बद्धानां येषां वृत्तान्तानाम् आवश्यकता भवति स्म, तेषाम् अस्य प्रकाशनस्य 'सत्याग्रह खबर पत्र', 'सत्याग्रह पत्रिका' इत्यनयोः वर्तमानपत्रयोः उल्लेखः भवति स्म । तयोः वर्तमानपत्रयोः विनामूल्यं वितरणं भवति स्म ।
सरदार शनैः शनैः बारडोली-सत्याग्रहं राष्ट्रियस्तरीयम् अकरोत् । ‘मई’-मासस्य द्वाविंशतितमे दिनाङ्के मुम्बई-धारासभायां बारडोली-सत्याग्रहसमर्थने अष्ट सदस्याः त्यागपत्रम् अयच्छन् । ततः सर्वकारस्य लक्ष्यम् आसीत् यत्, बारडोली-सत्यग्रहसङ्घटनस्य विभाजनं भवेदिति । अतः सर्वकारेण साप्रदायिक-विभाजनस्य विचारः कृतः । सर्वकारेण निर्दिष्टं, सामूहिकानाम् आक्षेपाणां निर्मूलनमसम्भवमस्ति । अतः एकैकः कृषकः स्वाक्षेपं कुर्यात् । परन्तु सरदार तत् निरस्तमकरोत् । १९२८ तमस्य वर्षस्य 'जून'-मासस्य द्वादशे दिनाङ्के समग्रे भारते “बारडोली-दिवस”स्य आचरणं भवतु इति घोषणा कृता । तस्मिन् दिने सर्वे स्वस्य आपण-वृत्ति-कार्याणि त्यक्त्वा विरोधप्रदर्शनम् अकुर्वन् ।
‘दिसम्बर'-मासस्य 'टाइम्स् आफ इण्डिया’ इत्यस्य ऐयर-नामकः सम्पादकः बारडोलीमण्डले न्यवसत् । सः स्वकर्मचारिणं सन्देशम् अप्रेषयत्, “बारडोलीमण्डले 'बोलसेलिज़म्' इत्यस्य प्रयोगः प्रचलति । पटेल अत्रस्थः 'लेनिन' अस्ति । सत्याग्रहिणः सर्वकारं पूर्णतया पङ्गुं कृतवन्तः सन्ति । 'जुलाई'-मासस्य अन्तिमे सप्ताहे तु विस्फोटकस्थितिः आसीत्” । अनेन आन्दोलनस्य गाम्भीर्यं ज्ञायते ।
सर्वकारेण सह सुरत-महानगरे मन्त्रणा असफला अभूत् । 'जुलाई'-मासस्य त्रयोविंशतितमे वर्षे दिनाङ्के 'गवर्नर' उक्तवान्, “बारडोली-सत्याग्रहिणां पार्श्वे चतुर्दशदिनानाम् एव समयः अस्ति । मण्डलजनाः सर्वकारेण निर्धारितनियमैः सह यदि सम्मताः न भविष्यन्ति, तर्हि सर्वकारः बलप्रयोगं करिष्यति” ।
सरदार अवदत्, “'गवर्नर' इत्यस्य शब्दाडम्बरस्य विश्वासं मा कुर्वन्तु भवन्तः ! 'गवर्नर' अनुसारं करनियमः सामान्यः अस्ति । परन्तु जनानां, सत्याग्रहिणाञ्च दृष्ट्यां करनियमः न्याययुक्तः, अन्याययुक्तः वा ? इति प्रश्नोऽस्ति” ।
समाधानम्सम्पाद्यताम्
'गवर्नर जनरल्' लेस्ली विल्सन इत्यस्य मिथ्याजल्पनेन न कोऽपि सत्याग्रही प्रभावितः । एवं सम्पूर्णदेशस्य समर्थनं सत्याग्रहिभिः सह आसीत् । सर्वकारस्य स्वमानं नष्टम् अभूत् । सरदार बारडोली-सत्याग्रहस्य करसम्बद्धनियमानां निरस्तीकरणे सफलः जातः । 'अगस्त'-मासस्य एकादशे दिनाङ्के बारडोली-सत्याग्रहस्य सफलतानन्तरं सरदार अवदत्, “ईश्वरकृपया अस्माकं प्रतिज्ञा सफला अभूत् । एषः विजयः बारडोलीमण्डलस्य जनानां, मम सहकर्तॄणाञ्चास्ति” ।
बारडोली-सत्याग्रहविजयानन्तरं 'यङ्ग इण्डिया' पत्रे महादेव देसाई अलिखत्, “बारडोली-सत्याग्रहः सत्याहिंसयोः विजयः अस्ति । एषः सत्याग्रहः लोहपुरुषस्य तृतीयः विरामः अस्ति । नागपुरस्य विजयः सैद्धान्तिकाधिकारस्य विजयः आसीत् । बोरसदमण्डलस्य विजयः स्थानिकविजयः आसीत् । बारडोली-सत्याग्रहः तु अद्वितीयः विजयः अस्ति, कारणं तेन सर्वकारस्यैव न अपि तु सम्पूर्णदेशस्य ध्यानाकर्षणं कृतमस्ति” ।
कारागारवर्षम् - १९३०सम्पाद्यताम्
एतस्मिन् वर्षे लोहपुरुषस्य बहुवारं कारावासयात्रा अभूत् । १९३० तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य एकत्रिंशत्तमे दिनाङ्के बाळ गङ्गाधर टिळक-महाभागस्य जयन्त्यवसरे पदयात्रायाः आयोजनम् आसीत् । परन्तु सर्वकारेण पदयात्रायै अनुमतिः न दत्ता । अतः सर्वे बोरीबन्दर-रेलस्थानके स्थित्वा विरोधमकुर्वन् । ततः सर्वकारेण सरदार-मालवीय-दौलतरामादयः बन्दिनः कृताः । सर्वेषां मासत्रयस्य कारावासः अभूत् ।
'नवम्बर'-मासस्य पञ्चमे दिनाङ्के सर्वकारेण सरदार मुक्तः कृतः । परन्तु पुनः सरदार सर्वकारविरोधिभाषणं कृत्वा 'दिसम्बर'-मासे कारावासं प्रत्यगच्छत् । तस्मिन् उत्तेजके भाषणे सरदार अवदत्, “मम वाण्याः उपरि कस्यापि शासनं नास्ति । अहं यद्यपि कारागारे बन्दी भवामि, तथापि मम सन्देशान् सर्वे देशवासिनः प्राप्स्यन्ति, अनुसरिष्यन्ति च” । आङ्ग्लशासकेषु अस्य भाषणस्य भयः एतादृशः आसीत् यत्, ते अन्यान् काल्पनिकारोपान् लोहपुरुषस्योपरि आरोपयन् । आहत्य नव-मासस्य कारावासः अभूत् । एवं बहुवारं लोहपुरुषस्य कारावासयात्रा अभवत् ।
कोङ्ग्रेस-पक्षाध्यक्षःसम्पाद्यताम्
१९३१ तमस्य वर्षस्य 'मार्च'-मासस्य एकत्रिंशत्तमे दिनाङ्के कोङ्ग्रेस-पक्षस्य अखिलभारतीयाधिवेशनमभूत् । तत्र सरदार वल्लभभाई पटेल कोङ्ग्रेस-पक्षस्य अध्यक्षत्वेन चितः । बारडोली-सत्याग्रहस्य सरदार भारतस्य सरदार अभूत् ।
प्रथमं 'गोमल'-सम्मेलनं १९३० तमस्य द्वादशे दिनाङ्के अभूत् । तत्र यद् समाधानं प्राप्तमासीत्, तत् गान्धि-इर्बिन्-समाधाननाम्ना प्रख्यातमस्ति । परन्तु द्वितीयं गोमल-सम्मेलनं लोहपुरुषस्य आध्यक्षे अभूत् । १९३१ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य पञ्चविंशतितमे दिनाङ्के शिमला-नगरे सम्मेलनमभूत् । सम्मेलनपश्चात् महात्मा लण्डन-नगरं गतवान् । महात्मनः अनुपस्थितौ सर्वकारेण गान्धि-इर्बिन्-समाधानस्य उल्लङ्घनं प्रारब्धम् । तस्य विरोधेन सरदार-नेहरू इत्यादीनां नेतॄणां कारावासोऽभूत् । ततः महात्मा भारतं पुनरागतः । तस्यापि कारावासोऽभूत् । एवं भारतस्य प्रतिष्ठितनेतारः येरवडा-कारावासे बन्दिनः आसन् ।
येरवडा-कारावासे महात्मना सह सरदारसम्पाद्यताम्
सरदार षोडशमासं यावत् (१९३२ 'जनवरी'-तः १९३३ ‘मई’-पर्यन्तं) महात्मना सह येरवडा-कारावासे आसीत् । सः कालः मम जीवनस्य महत्वपूर्णः कालः इति लोहपुरुषः वदति स्म । पुरा साबरमती-कारावासे लोहपुरुषेण धुम्रपानं त्यक्तमासीत्, येरवडा-कारावासे चाय-पेयस्य त्यागः कृतः ।
१९३२ तमस्य वर्षस्य ‘मई’-मासे सर्वकारेण महात्मा मुक्तः कृतः । कारावासात् बहिः आगत्य सः सरदारसम्बद्धलेखम् अलिखत्, “कारावासे लोहपुरुषेण सह समययापनस्य यम् अवसरम् अहं प्राप्तवान्, सः मम सौभाग्यमेवास्ति । तस्य अद्वितीयशूरवीरतायाः, ज्वलन्तदेशभक्त्याः विषये तु मम ज्ञानमासीत् । परन्तु तस्य पार्श्वे यत् मातृहृदयमस्ति, तस्यानुभवम् अहं तस्योपवासेन ज्ञातवान् । सः मह्यं यत् मातृप्रेम अयच्छत्, तेन मम मातुः स्मरणम् अभूत् । बारडोली-खेडादिसत्याग्रहेषु यथा कृषकाणां सः चिन्तां कुर्वन् आसीत्, तथा ममापि अकरोत् । तं कालम् अहं न विस्मरिष्ये” ।
१९३४ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य चतुर्दशे दिनाङ्के सरदार मुक्तोऽभूत् । सरदार कारावासे यदा आसीत्, तदा तस्य मातुः, ज्येष्ठभ्रतुः च देहान्तः अभूत् । १९३२ तमस्य वर्षस्य 'नवम्बर'-मासस्य प्रथमे दिनाङ्के मातुः, १९३३ तमस्य वर्षस्य 'अक्तूबर'-मासस्य विंशतितमे दिनाङ्के ज्येष्ठभ्रातुः वीरविठ्ठलस्य देहान्तः अभूत् ।
देशीयराज्येभ्यः सङ्घर्षःसम्पाद्यताम्
प्रारम्भिके काले कोङ्ग्रेस-पक्षस्य नीतिः आसीत् यत्, “देशीयराज्यानां प्रजार्थं किमपि न कर्तव्यम् । कारणं देशीयराज्यजनेषु देशभावनायाः उदयः यदा भविष्यति, तदा वयं तेभ्यः कार्यं करिष्यामः” इति । परन्तु १९३४ तमस्य वर्षस्य भारतीयशासनाधिनियमेन परिस्थितिः परिवर्तिता । तस्मिन् अधिनियमे ब्रिटिश-प्रान्तेषु यानि राज्यानि आसन्, तानि एव स्वराज्यस्य अधिकारयोग्यानि उद्घोषितानि । अनेन देशीयराज्यानि वञ्चितानि अभुवन् । अतः देशीयराज्यजनैः कोङ्ग्रेस-पक्षः प्रेरितः । ब्रिटिशराज्यवत् देशीयराज्येभ्यः अपि स्वराज्यस्थापनायै चिन्तनीयम् इति । ततः कोङ्ग्रेस-पक्षेण स्वनियमेषु परिवर्तनं कृतं तथा स्वोद्देश्येषु देशीयराज्यानामपि स्वराज्यस्य आन्दोलनं प्रारब्धम् । तस्मिन् आन्दोलने मैसूरु-राजकोट-भावनगरादीनां समस्यानां निवारणमभूत् ।
भारतविभाजनस्थितिःसम्पाद्यताम्
१९४१ तमस्य वर्षस्य 'दिसम्बर'-मासस्य सप्तमे दिनाङ्के विश्वयुद्धे जपानदेशोऽपि अयुद्धत् । युद्धसमये जपान-देशः एशियाखण्डस्य देशेषु आक्रमणमकरोत्। शनैः शनैः जपान-देशस्य सेना भारतस्य समीपस्थबर्मादेशस्योपरि आधिपत्यमकरोत् । एवं भारत-देशे अपि युद्धस्थितिः उद्भूता । १९४० तमे वर्षे युद्धसम्बद्धप्रस्तावस्य विरोधं कृत्वा महात्मा कोङ्ग्रेस-पक्षात् भिन्नः जातः आसीत् । परन्तु ततः सः उक्तावान्, “तत्र मम विरोधः मम महान् दोषः आसीत्” ।
बारडोली-सत्यग्रहस्यानुभवेन सरदार तु ज्ञातवान् आसीत् यत्, देशाय कृत्रिमशान्त्याः आवश्यकता नास्ति । अतः सः अवदत्, “हिंसाऽहिंसयोः कथनं तु सद्यः विस्मरणीयमेव । सद्यः भारतं युद्धस्थितेः समीपमस्ति । गतपञ्चाशत् वर्षेषु देशः काल्पनिकशान्त्यां स्वजीवनं यापयन् अस्ति । अतः देशजनैः अशान्त्याः भयः न कर्तव्यः । युद्धं न केवलं देशद्वयोः मध्ये अपि तु अन्येषां समीपस्थानां देशानामुपरि अपि आपतति" ।
ततः सरदार करमसद-ग्रामे अवदत्, “अहं जातिवादं विस्मृतवान् अस्मि । आभारतं मम ग्रामोऽस्ति । अष्टादशवर्णजनाः मम बन्धवाः सन्ति । निम्नकुलः-उच्चकुलः, निम्नजातिः-उच्चजातिः सर्वं विस्मरन्तु” ।
पूर्वं बहुवारं स्वराज्यस्य घोषणा कृता आसीत् । परन्तु आङ्ग्लाः भारतं त्यक्त्वा गच्छन्तु इति न कोऽपि उक्तवान् आसीत् । लोहपुरुषादयः कोङ्ग्रेस-पक्षस्य नेतारः भारतस्वतन्त्रतायाः स्वप्नं पश्यन्तः आसन् । युद्धपरिस्थित्यां महात्मनः विचराः अपि परिवर्तिताः । १९४२ तमस्य वर्षस्य 'अप्रैल'-मासस्य षड्विंशतितमे दिनाङ्के 'हरिजन' पत्रिकायां महात्मा अलिखत्, “भारतवर्षे विद्यमानानां ब्रिटिशजनानां कारणात् जपान-देशः भारतस्योपरि अपि आक्रमणं कर्तुं उद्युक्तः अस्ति । अतः भारतस्य वास्तविकसुरक्षाम् उद्दिश्य आवश्यकता अस्ति यत्, आङ्ग्लाः तत्कालमेव भारतं त्यक्त्वा गच्छेयुः” । लोहपुरुषस्य मतम् आसीत्, “एतत् युद्धम् अधिककालं यावत् न भविष्यति । अस्य पूर्णाहुतिः शीघ्रातिशीघ्रं भविष्यति । अतः जपानसैनिकानां भारतप्राप्तिपूर्वमेव आङ्ग्लाः भारतं त्यक्त्वा गच्छेयुः तथा अस्माभिः चिन्तनीयम्” । ततः १९४२ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य ७-८ दिनाङ्कयोः मुम्बई-महानगरे अखिलभारतीयकोङ्ग्रेसमहासमित्याः सम्मेलनमासीत् । तत्र 'भारत छोडो' प्रस्तावः अङ्गीकृतः ।
बहवः कोङ्ग्रेस-पक्षस्य विरोधमकुर्वन् । अतः १९४२ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य षोडशे दिनाङ्के सरदार अवदत्, “विदेशेषु सर्वकारेण प्रचारः कृतः अस्ति यत्, कोङ्ग्रेस-पक्षेण सह कोऽपि नास्ति । नवकोटिः यवनाः, सप्तकोटिः हरिजनाः, सप्तकोटिः राजशासिताः जनाः, 'रेडीकल-डेमोक्रेटिक-कम्युनिष्ट'-जनाः कोङ्ग्रेस-पक्षेण सह न सन्ति । सर्वे तस्य विरोधं कुर्वन्तः सन्ति । सर्वे यदि कोङ्ग्रेस-पक्षस्य विरोधं कुर्वन्ति, तर्हि सर्वकारः भयभीतः किमर्थं दृश्यते ? तेन तु शान्त्या कोङ्ग्रेसपक्षस्य विरोधः द्रष्टव्यः खलु ? सत्यता तु इदम् अस्ति यत्, यावत्पर्यन्तं कोङ्ग्रेस-पक्षः सर्वेषां भारतीयानां मनसि स्वतन्त्रताबीजस्य वपनं न करिष्यति, तावत्पर्यन्तं आङ्ग्लाः एवमेव मिथ्यां प्रसारयिष्यन्ति” ।
१९४२ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य नवमे दिनाङ्के आङ्ग्लाः महात्मा-सरदार इत्यादीन् नायकान् कारावासं प्रेषितवन्तः । ततः देशे निर्वाचनस्य (Election) समयः आगतः । निर्वाचिने कोङ्ग्रेस-पक्षेण एसेम्बली-स्थानेषु सप्तपञ्चाशत् (५७) स्थानानि, प्रान्तस्थानेषु त्रयोविंशत्यधिकनवशतं (९२३) स्थानानि प्राप्तानि । परन्तु मुस्लिमलीग-पक्षस्य एसेम्बली-स्थानेषु त्रिंशत्, प्रान्तस्थानेषु पञ्चविंशत्यधिकचतुःशतम् (४२५) स्थानेषु विजये जाते सति भारतस्य एकतायाः उपरि प्रश्नार्थचिह्नः अभूत् । अनेन इदं स्पष्टमभवत् यत् भारतस्य विभजनं कृत्वा पृथग्तया पाकिस्थानदेशनिर्माणपक्षे बहवः यवनाः सन्ति इति ।
'केबिनेट मिशन'सम्पाद्यताम्
आङ्ग्लाः देशत्यागं कुर्वन्ति एव । तस्मात् पूर्वं तेषां सर्वकारः अन्तिमवारं भवतु इति सरदार-मतमासीत् । तस्य योजना आसीत् यत्, भारतीयसंविधानस्य निर्माणेन सह अन्तिमराजनैतिकसर्वकारः अपि भवेत्, येन संविधाननिर्माणे सर्वेषां योगदानं भवितुमर्हति । अतः १९४६ तमस्य वर्षस्य 'जून'-मासस्य षोडशे दिनाङ्के अन्तिमसर्वकारस्य उद्घोषं 'गवर्नर' कृतवान् । अन्तिमसर्वकारस्य सूचना-प्रसारण-गृहविभाध्यक्षः सरदार आसीत् । यस्मिन् दिने एतेषां विभागानां मन्त्रित्वेन लोहपुरुषस्य घोषणा अभूत्, तस्मिन् दिने मुस्लिमलीग-पक्षेण शोकदिनम् आचरितमासीत् । सः पक्षः सरदार-विरोधी आसीत् । काले व्यतीतेऽपि तेषां विरोधः न स्थगितः । तस्य पक्षस्य नेतारः लोहपुरुषस्योपरि आरोपं कुर्वन्ति स्म यत्, आकाशवाण्याः ये कार्यक्रमाः भवन्ति, तेषु हिन्दीभाषायाः प्रयोगः अधिकः भवति इति । मुस्लिमलीग-पक्षसम्बद्धाः ये समाचाराः भवन्ति, तेषां प्रसारणम् अल्पकालाय एव भवति इति अपरं दोषारोपणमासीत् । अस्य खण्डनं कृत्वा सरदार अवदत्, “गुप्तरूपेण अवैध(illegal)रीत्या च चालितानाम् आकाशवाण्याः कार्यक्रमाणां प्रसारणम् अहम् अस्थगयं कारणं तेषां कार्यक्रमाणां प्रारम्भे, अन्ते च ‘पाकिस्थान जिन्दाबाद’ इत्यस्य घोषणा भवति स्म” ।
भारतविभाजनम्सम्पाद्यताम्
१९४७ तमस्य वर्षस्य 'फरवरी'-मासस्य विंशतितमे दिनाङ्के ब्रिटिशसभाद्वारा ऐतिहासिकघोषणा कृता । भारतीयेभ्यः भारतशासनदानस्य, आङ्ग्लानां देशत्यागस्य च घोषणा कृता । १९४८ तमस्य वर्षस्य 'जून'-मासे शासनहस्तान्तरणं भविष्यति इति घोषणा कृता । तया सह अन्या घोषणा अभूत् यत्, वर्तमान-'वायसराय' लोर्ड वैवल-स्थाने लोर्ड माउण्टबैटन 'वायसराय'-पदारूढो भविष्यति । १९४७ तमस्य वर्षस्य 'मार्च'-मासस्य चतुर्वंशतितमे दिनाङ्के लोर्ड माउण्टबैटन वायसराय-पदारूढो अभूत् । भारतीयराजनेतॄणां विषये माउण्टबैटन इत्यस्य भिन्नानि मतानि आसन् । सरदार-विषये तस्य मतमासीत् यत्, “सरदार पटेल दृढः, धीरः, स्पष्टवादी, व्यावहारिकः, वास्तविकतावादी चास्ति” ।
विभाजनस्य विचारगोष्ठी यदा यदा भवति स्म, तदा तदा सरदार शीघ्रतया जिन्ना इत्यस्योपरि क्रोधं करोति स्म । तस्य मनसि शनैः शनैः आगतं यत्, विभाजनमेवोचितं भविष्यति । एतावत्पर्यन्तं विभाजनविरोधी सरदार आकस्मिकं विभाजनस्य पक्षधरः अभूत् । अनेन बहूनाम् आश्चर्यम् अभूत् । तेषु अन्यतमः आसीत् के.एस.मुन्शी । मुन्शी जनमान्यतया, किंवदन्त्या वा लोहपुरुषस्य मूल्याङ्कनं न कृतवान् । जिन्ना इत्यनेन सह सरदार कार्यं कर्तुं नेच्छति । अतः विभाजनाय तेन सम्मतिः दत्ता इति कारणं तु व्यर्थमेवास्ति इति मुन्शी जानाति स्म । मुन्शी-लोहपुरुषौ प्रतिवेशिनौ (neighbor) आस्ताम् । तौ प्रतिदिनं सायङ्काले भ्रमणाय यदा गच्छतः स्म, तदा सरदार स्वमनसः चर्चां करोति स्म । सरदार-कथनमासीत्, “भारतविभाजनसम्मत्यां मम पक्षद्वयमस्ति । प्रथमं तु वयम् अहिंसायाः पक्षधराः स्मः । अतः वयं हिंसया कार्यं कर्तुं न इच्छामः । वयम् अहिंसासम्बद्धान् अस्माकम् आदर्शान् विस्मरामश्चेदपि 'मुस्लिमलीग'-पक्षेण सह दीर्घकालस्य कलहो भविष्यति । ब्रिटिश-सर्वकारः यथा स्वारक्षकैः, सैनिकैश्च साहाय्येन शासनं कुर्वन्नस्ति, तथा वयं न करिष्यामः । द्वितीयमस्ति हिन्दु-मुस्लिम-हिंसा । विभाजनस्य प्रस्तावं यदि न स्वीकुर्मः, तर्हि नगर-ग्रामेषु हिन्दु-मुस्लिम-हिंसाः भविष्यन्ति । सैनिकाः, आरक्षकाः अपि हिन्दु-मुस्लिम-आधारेण विभक्ताः भूत्वा अन्तःकलहं करिष्यन्ति । सङ्घटनस्याभावात् हिन्दूनामेव अधिका क्षतिः भविष्यति । हिन्दवः स्वभावेनैव उदारवादिनः सन्ति । अतः हिन्दवः आक्रमकाः भवन्ति चेदपि तेषां निग्रहं सर्वकारः सरलतया करिष्यति । विभाजनप्रस्तावेन सह सम्मताः वयं देशद्वयस्य रचनां कुर्मः । अनेन हिन्दु-मुस्लिम-हिंसायाः विषये अस्माभिः अन्यदेशेन सहैव चर्चा कर्तव्या भवति, न तु ग्राम-नगरजनैः सह” ।
लोहपुरुषस्य अन्यदपि मतम् आसीत् यत्, “पाकिस्थानदेशः स्वतन्त्रततया अधिककालं यावत् न तिष्ठति । सः अराजकतायाः कारणेन पुनः भारते विलीनं भविष्यत्येव” । विश्लेषकाणां मतमस्ति यत्, “लोहपुरुषस्य एषः विचारः तु उचितः एव आसीत् । परन्तु पाकिस्थानस्य भारते विलीनता यथा न भवेत् तथा बहवः प्रयासाः कृताः अन्यदेशैः” ।
एतावत्पर्यन्तं महात्मा विभाजनाय सम्मतः नासीत् । परन्तु सरदार महात्मानम् अबोधयत्, “भ्रात्रोः कलहे जाते सति यथा तौ पृथक् गच्छतः, तथा इदानीं देशस्य भागः भवन्नस्ति” । ततः महात्मा अपि सम्मतः अभूत् ।
विभाजनप्रक्रियायां सरदारसम्पाद्यताम्
विभाजनप्रक्रियायै विभाजनसमित्याः रचना अभूत् । ततः तस्याः समित्याः विभाजनपरिषद् इति नामकरणम् अभूत् । माउण्टबैटन परिषदः अध्यक्षः आसीत् । परिषदः चत्वारः सदस्याः आसन् । द्वौ कोङ्ग्रेस-पक्षतः, द्वौ मुस्लिमलीग-पक्षतः । कोङ्ग्रेसपक्षतः सरदार वल्लभभाई पटेल, डा. राजेन्द्र प्रसाद च आसीत् । मुस्लिमलीग-पक्षतः जिन्ना, लियाकत च आसीत् । भारतसम्बद्धाः विषयाः लोहपुरुषेण उपस्थापनीयाः अभवन् । परिषदः अन्तिमे सत्रे सरदार उक्तवान्, “भारतस्य इच्छास्ति विभाजनानन्तरं पाकिस्थानं भारतस्य सखराष्ट्रं भवेत् । अहं विभाजनवार्तायामेव स्पष्टं कृतवान् अस्मि यत्, पाकिस्थानस्य विषये भारतस्य मतं सद्भावनायाः एव अस्ति, भविष्यति च” ।
नवभारतशिल्पी सरदारसम्पाद्यताम्
भारतेन स्वतन्त्रताप्राप्तिसमनन्तरं भारत-पाकिस्थानयोः विभाजनमभवत् । परन्तु माउण्टबैटन इत्यनेन स्वतन्त्रतायाः नियमेषु कश्चित् मुख्यनियमः लघुशासकेभ्यः उद्घोषितः आसीत् । तस्य नियमस्य भागत्रयमासीत् ।
प्रथमभागः – लघुशासकाः स्वराज्यं भारते विलीनं कर्तुं शक्नुवन्ति ।
द्वितीयभागः – लघुशासकाः स्वराज्यं पाकिस्थाने विलीनं कर्तुं शक्नुवन्ति ।
तृतीयभागः – लघुशासकाः स्वराज्यं स्वतन्त्रं स्थापयितुम् अर्हन्ति ।
अनेन नियमने अखण्डभारतस्य स्वप्नं कठिनं अभवत् । लघुशासकेषु अन्तःकलहस्य सम्भावना आसीत् । मुख्यतः भोपाल-ट्रावनकोर-हैदराबाद-आदिराज्यानि स्वतन्त्रताम् इच्छन्तः आसन् । तेषामनुकरणेन अन्ये शासकाः अपि स्वतन्त्रतायै विचारमकुर्वन् । तस्मिन् समये भारते पञ्चषष्ठ्युत्तरपञ्चशतं (५६५) लघुराज्यानि आसन् । ते सर्वे स्वतन्त्रतामिच्छन्तः आसन् । तस्य परिणामस्वरूपं भारतस्य मानचित्रं कदाचित् एतादृशं भवेत् -
१९४७ तमस्य वर्षस्य 'जून'-मासस्य सप्तविंशतितमे दिनाङ्के भारत-पाकिस्थानयोः राज्यविभागयोः स्थापना कृता । भारतीयराज्यविभागस्य अध्यक्षः सरदार वल्लभभाई पटेल आसीत् । एवं भारतीयराज्यानां भारतविलयस्य दायित्वं लोहपुरुषस्योपरि आगतम् ।
१९४७ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य पञ्चमे दिनाङ्के लोहपुरुषेण ऐतिहासिकं भाषणं कृतम् आसीत् । सरदार उक्तवान्, “वयं लघुराज्यैः सह स्मः । तेषां मनःस्थितिः सद्यः किदृशी अस्ति इति वयं जानीमः । परन्तु राज्यानि केवलं सुरक्षा-वैदेशिकसम्बन्ध-परिवहनेभ्यः केन्द्रसरकारान्तर्गतम् आगच्छन्तु । इतिहासः साक्षी अस्ति भारतस्य खण्डितावस्थायाः । अस्माकं अनेकतायाः च परिणामः आसीत् यत्, आक्रामकेभ्यः लघुसैन्येभ्यः अपि अस्माकं पराजयः भवति स्म । अस्माकं परस्परकलह-द्वेष-ईष्यादीनाम् कारणेनैव वयं वैदेशिकैः आक्रान्ताः । भौगोलिकसामीप्यदृष्ट्या, सांस्कृतिकदृष्ट्या, राजनैतिकदृष्ट्या च लघुराज्यानां दायित्वमस्ति यत्, तानि वर्तमानभारतस्य अखण्डतायै योगदानं दद्युः ।
भारतीयपरम्परयाः विषये येषाम् आदरः, प्रेमः, सद्भावना च अस्ति तादृशाः नागरिकाः अपि अत्र वसन्तः सन्ति । तेषामपि गौरवपूर्णा परम्परा अस्ति । एषः संयोगः एवास्ति यत्, केचन नागरिकाः ब्रिटिश-राज्येषु, लघुराज्येषु च वसन्तः सन्ति । परन्तु भारतीयोच्चपरम्परायाः, भारतीयसंस्कृतेः सिञ्चने सर्वेषां समदायित्वमस्ति । वयं तु रक्त-भावना-हितानां सम्बन्धेन बद्धाः स्मः । अस्मान् खण्डेषु विभक्तुं न कोऽपि शक्ष्यति । अस्मासु तादृशीनां समस्यानां स्थानं न भवेत्, यासां निवारणम् अशक्यं भवेत् । अतः मम परामर्शः अस्ति यत्, वयं मैत्रीभावेन सन्धिं कुर्मः इति ।
अराजकता, अव्यवस्था च बाल-वृद्धान्, धनिक-निर्धनान् सर्वान् समानरूपेण विनाशं प्रति नेष्यति । भविष्यस्य सन्तानाः अस्मभ्यः अभिशापं दद्युः तथा अस्माभिः न किमपि कार्यं करणीयम्” ।
षड्दिनस्य परिश्रमपश्चात् Instrument of Accession पत्रस्य निर्माणमभूत् । अस्मिन् सन्धिपत्रे राज्यैः सह सर्वकारस्य सन्धिनियमाः लिखिताः आसन् । तानि राज्यानि भारते विलीनानि सन्ति इत्यस्य प्रमाणमपि एतत् पत्रमासीत् । राज्यानां राजानः अस्योपरि स्वहस्ताक्षरं कृत्वा भारते विलयस्य घोषणां कुर्वन्ति स्म । एतत् पत्रं भारतीयसंविधानस्य भागः अस्ति ।
भारतीयसंविधानसभायां सर्वप्रथमं पटियाला-बीकानेर-राज्ययोः राजानौ प्रवेशपत्रस्योपरि (Instrument of Accession) हस्ताक्षरम् अकुरुताम् । ततः धौलीपुर-भरतपुर-विलासपुर-नाभा-ग्वालियरादीनि राज्यानि भारते विलीनानि अभूवन् । तथापि बहूनि राज्यानि भारतविलये सम्मतानि नासन् । तेषु ट्रावनकोर-जोधपुर-भोपाल—इन्दौरादीनि राज्यानि आसन् ।
१९४७ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य एकादशे दिनाङ्के देहली-महानगरस्य रामलीला-क्षेत्रे सरदार भाषणं कृतवान्, “चत्वारि दिनानि अवशिष्टानि सन्ति । पश्चात् वैदेशिकाः गमिष्यन्ति । अतः लघुराज्यानां पार्श्वे 'अगस्त'-मासस्य पञ्चदशदिनाङ्कपर्यन्तं समयः अस्ति भारते विलयकरणाय । ततः लघुराज्यैः सह कठोरव्यवहारः भविष्यति । सद्यःपरिस्थित्याम् एकाकीभवनं क्लिष्टकरमस्ति । प्रचण्डवायोः आगमनेन एकाकीनां वृक्षाणां पतनं भवत्येव । परन्तु अन्यवृक्षाणां सङ्घटने ये भवन्ति, ते निश्चयेन रक्षिताः भवन्ति । भवन्तः तु श्रीरामचन्द्रस्य, अशोकस्य च वंशजाः सन्ति । परन्तु सद्यः भवन्तः आङ्ग्लानां निम्नाधिकारिणम् अपि प्रणमन्ति । भवताम् अधुनापर्यन्तं विश्वासः एव नास्ति यत्, 'अगस्त'-मासस्य पञ्चदशे दिनाङ्के आङ्ग्लाः गमिष्यन्ति । ते यदा गमिष्यन्ति, तदैव भवतां ज्ञानं भविष्यति” ।
१९४७ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य चतुर्दशदिनाङ्के हैदराबाद-जुनागढ-काठियावाड-भोपाल-ट्रावनकोरादीनि राज्यानि भारते विलीनानि जातानि । काश्मीरराज्यं विहाय सर्वाणि राज्यानि भारते विलीनानि अभवन् । कालान्तरे काश्मीरराज्यमपि भारते विलीनमभूत् । भारते राज्यानां विलीनीकरणे वी.पी.मेनन कुशलतया लोहपुरुषस्य सहकारम् अकरोत् । सः स्वजीवन्याम् अलिखत्, “विलयनीत्याः सफलतायाः कारणं लोहपुरुषः अस्ति । राज्ञैः सह तस्य कुशलतापूर्णव्यवहारः विलयनीतिसाफल्यस्य मुख्यकारणमस्ति । शासकेभ्यः सः दृढशक्तिस्वरूपः, न्यायस्वरूपश्च आसीत् । शासकान् प्रति विश्वसनीयता-विनम्रता एव लोहपुरुषस्य शक्तिः आसीत् । इत एव तस्मिन् लोहपुरुषत्वम् दृष्टं सर्वैः । अर्थात् सर्वे तं लोहपुरुषत्वेन अङ्गीकृतवन्तः” ।
संविधानसभायै योगदानम्सम्पाद्यताम्
संविधानसभायाः तिसॄणां मुख्योपसमितीनाम् अध्यक्षः सरदार आसीत् । ताश्च उपसमितयः मौलिकाधिकारोपसमितिः, अल्पसङ्ख्याकोपसमितिः, प्रन्तीयसंविधानोपसमितिः । अन्यप्रावधानरचनायामपि लोहपुरुषस्य मुख्यभूमिका आसीत् । यथा – शक्तिशालिकेन्द्रस्थापना, संविधानस्य सङ्कटकालीनव्यवस्था, स्वतन्त्रनिर्वाचनायोगः, देशीयराज्यविलयः, सर्वकारसेवा, जम्मू-कश्मीरराज्यविलयनसम्बद्धः अनुच्छेदः ३७० प्रावधानः, भाषानीतिः ।
सरदार मुस्लिमविरोधी ?सम्पाद्यताम्
स्वस्य ‘इण्डिया विंस फ्रीडम’ पुस्तके मौलाना अबुल् कलाम् आजाद् लोहपुरुषः मुस्लिमविरोधी इति लिखितवान् आसीत् । अतः अद्यापि मुस्लिमसङ्घटनेषु सरदार मुस्लिमविरोधी, हिन्दुसम्प्रदायवादी चासीत् इति भावना प्रचलिता दृश्यते । परन्तु लोहपुरुषेण लिखितानां पत्राणां गहनाध्ययनेन सत्यज्ञानं भवति ।
लोहपुरुषः हिन्दुः आसीत् । अतः हिन्दुत्वे सः गर्वान्वितः आसीत् । हिन्दुत्वे प्रेमः, आदरः, विश्वासः कोऽपि राष्ट्रियापराधः नास्ति । हिन्दुत्वसमर्थनेन, आचरणेन च मुस्लिमविरोधः कदापि न भवति इति तस्य मतमासीत् । स्वभाषणेषु लोहपुरुषेण स्पष्टम् उक्तमस्ति, “राष्ट्रभक्तस्य मुस्लिमजनस्य भारतसङ्घे तत्पदमेवास्ति यत् राष्ट्रभक्तस्य हिन्दुजनस्यास्ति । तेभ्यः मुस्लिमजनेभ्यः अहं कठोरः अस्मि ये भारतविभाजनात् पूर्वं मुस्लिमलीग-पक्षस्य समर्थनम् अकुर्वन्, स्वतन्त्रतानन्तरमपि पाकिस्थानगमनस्य चिन्तनं कुर्वन्तः आसन्” ।
मुस्लिमजनैः सह यद्यपि स्वस्य मृदुता आसीत्, तथापि सः देशहितं ध्यात्वा उक्तवान्, “अहम् अद्यापि बहु विनम्रभावेन वदन् अस्मि यत्, अहं मुस्लिमजनानां मित्रमस्मि, मित्रस्य कर्तव्यमस्ति सत्यवचनं तथा अकृतघ्नता । अहं स्पष्टतया वक्तुमिच्छामि यत् अधुना हिन्दुस्थानाय पूर्णप्रेम येषां हृदि अस्ति, ते एव हिन्दुस्थाने वासाय अधिकारिणः सन्ति । ते सर्वदा स्मरेयुः यत्, यस्यां नावि ते स्थिताः सन्ति, तस्याः नावः हितमेव चिन्तयेरन् कारणं तया नावा एव तेषां जीवनमस्ति” ।
'स्टेच्यू ओफ यूनिटि'सम्पाद्यताम्
स्टेच्यू ओफ यूनिटि अर्थात् एकतामूर्तिः गुजरातराज्ये निर्माणाधीनः सर्वोत्कृष्टः नवीनः प्रकल्पः (project) अस्ति । अस्माकं लोहपुरुषस्य मूर्तिः एव एकतामूर्तिः अस्ति यतो हि लोहपुरुषः एकतायाः प्रतीकः आसीत् । अस्य मूर्तिनिर्माणस्य विचारधारायाः पृष्ठभूमौ लोहपुरुषस्य भारतैकतायाः विचाराः सन्ति । विनोबा भावे-महाभागस्य मते भारतीयेतिहासे लोहपुरुषस्य अमरत्वस्य बहूनि कारणानि सन्ति । परन्तु तेषु द्वे मुख्ये कारणे स्तः । एकं तु बारडोली-सत्याग्रहः (१९२८), अपरं स्वतन्त्रतोत्तरं भारतीयराज्यानां भारते विलिनीकरणम् । राष्ट्रियान्दोलनस्य सुचारुसञ्चालनेन, साफल्येन च वल्लभभाई पटेल नवीनां सरदार इतीमाम् उपाधिं प्राप्तवान् । सरदार वल्लभभाई पटेल इति अद्यापि तस्य नाम वयं गर्वेण वदामः । 'सरदार' इत्यस्य गुजराती-हिन्दी-शब्दस्यार्थाः नेता, नायकः, सञ्चालकः इत्यादयः ।
एकतामूर्तिप्रकल्पे लोहपुरुषस्य १८२ मी. उन्नतमूर्तेः निर्माणस्य योजना (planning) अस्ति । सरदार वल्लभभाई पटेल-जलबन्धस्य पुरतः अस्याः एकतामूर्तेः निर्माणं भविष्यति । तस्मात् जलबन्धात् ३.२ कि.मी. दूरे निर्माणं भविष्यति भारतस्य एकताप्रतीकस्य लोहपुरुषस्य एकतामूर्तिः । भारतस्य गुजरातराज्यस्य भरुच-नगरसमीपे नर्मदानद्याः साधुद्वीप-नामके (Sadhu island of Narmada River) द्वीपे विश्वस्य अत्युन्नतायाः एकतामूर्तेः निर्माणं भविष्यति ।
एकतामूर्तिप्रकल्पे अन्यलघुप्रकल्पानामपि समावेशो भवति । यथा – साधुसेतुः (a bridge connecting the statue on Sadhu island to the bank), सरदार-स्मारकः, अभ्यागतभवनानि (buildings for visitors), स्मारकोद्यानम्, अतिथिभवनं (a five star hotel), सम्मेलनभवनं, मनोरञ्जनवाटिका, संशोधनकेन्द्रम्, अभ्यासकेन्द्रम् ।
एकतामूर्तिप्रकल्पाय गुजरातसर्वकारेण सरदार वल्लभभाई पटेल राष्ट्रियैकता संस्थायाः – सवपरास (Sardar Vallabhbhai Patel Rashtriya Ekta Trust - SVPRET) स्थापना कृता अस्ति ।
मृत्युःसम्पाद्यताम्
लोहपुरुषस्य जीवनस्य अन्तिमानि दिनानि अतिकष्टकराणि आसन् । यतो हि एकत्र देशस्य चिन्ता आसीत्, अपरत्र अस्वस्थता पीडयति स्म । तथापि सः देशाय अविरतं कार्यं करोति स्म । १९४९ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासस्य एकोनविंशतितमे (१९/०३/१९४९) दिनाङ्के लोहपुरुषः तस्य पुत्री मणिबेन च विमानयानेन यात्रां कुरुतः आस्ताम् । विमानस्य यन्त्रे समस्या समुद्भूता अतः विमानचालकेन राजस्थानस्य रणे आकस्मिकम् अवतरणं कृतम् । एवं लोहपुरुषस्य जीवनस्य रक्षणम् अभूत् । सः पद्भ्यां समीपस्थं ग्रामम् अगच्छत्, ततश्च देहली-महानगरं प्रापत् । यदा सः देहली-महानगरं प्रापत्, तदा सहस्राधिकाः जनाः तस्य स्वागतार्थं, तस्य कृते प्रार्थनां च कर्तुम् उपस्थिताः आसन् । ततः संसदि अपि यदा सः प्रविष्टः, तदा संसत्सभ्यैः करध्वनिना सः अभिवादितः । तस्य अभिवादनस्य कालः एतावान् लम्बमानः आसीत् यत्, संसदि लोकसभाध्यक्षेण अर्धघण्टां यावत् अवकाशस्य घोषणा कृता [११] । १९५० तमे वर्षे ग्रीष्मकाले प्रप्रथमं लोहपुरुषस्य अस्वस्थतायाः चक्रम् आरब्धम् । ततः जीवनान्तं सः रुग्णः एव आसीत् । कासस्य आधिक्येन तस्य अस्वस्थतायाः आरम्भः अभवत् । ततः कासे रक्तस्रावः, मूर्छा इत्यादयः रोगाः समुद्भूताः । पश्चिमवङ्गप्रदेशस्य राज्यपालस्य उपस्थितौ यदा लोहपुरुषः वैद्येन (बिधान रोय) सह चर्चां कुर्वन् आसीत्, तदा सः अवदत्, "अहम् अधिकं न जीविष्यामि" इति । नवम्बर-मासादारभ्यः तु मूर्छायाः आघाताः अपि तस्य भवन्ति स्म । अतः लोहपुरुषस्य जीवनं पर्यङ्के सीमितम् अभवत् । दिसम्बर-मासस्य द्वादशे दिनाङ्के यदा लोहपुरुषः विमानयानेन स्वपुत्रस्य (डाह्याभाई) गृहम् अगच्छत्, तदा सः अस्वस्थः आसीत् । अतः पण्डित नेहरू, राज गोपोलाचारी च विमानस्थानके उपस्थितौ आस्ताम् [१२] । १९५० तमस्य वर्षस्य दिसम्बर-मासस्य पञ्चदशे (१५/१२/१९५०) दिनाङ्के हृदयाघातेन लोहपुरुषस्य मृत्युः अभवत् । सः द्वितीयः हृदयाघातः आसीत् । सः आघातः एतावान् तीव्रः आसीत् यत्, लोहपुरुषस्य मृत्युः अभवत् ।
भारतस्य महान् देशभक्तः, स्वतन्त्रतासेनानी, अखण्डभारतस्य सूत्रधारः लोहपुरुषः अमरः अभवत् । लोहपुरुषस्य अन्तिमसंस्कारः मुम्बई-महानगरस्य सोनपुरे अभवत् । तस्य अन्तिमयात्रायां लक्षशः जनाः सम्मिलाताः । नेहरू, राज गोपालाचारी, डॉ. राजेन्द्र प्रसाद इत्यादयः राष्ट्रियनेतारः अपि तत्र उपस्थिताः आसन् [१३] ।
मरणोत्तरं लोहपुरुषस्य सम्मानं जातम् ?सम्पाद्यताम्
मुस्लिमनेतॄभिः सर्वदा लोहपुरुषस्य विरोधः क्रियते स्म । यतो हि तेषां मतम् आसीत् यत्, लोहपुरुषः हिन्दुनेता अस्ति इति । जयप्रकाश नारायण, अशोक महेता सदृशाः नेतारः वदन्ति स्म यत्, लोहपुरुषः बिरला-कुटुम्बस्य, साराभाई-कुटुम्बस्य च समीपवर्ती जनः अस्ति । किञ्च यदा अखण्डभारतस्य कार्ये लोहपुरुषः यान् निर्णयान् स्व्यकरोत्, ते निर्णयाः अयोग्याः आसन् इत्यपि विरोधिनः वदन्ति स्म । सर्वेषां विरोधे सत्यपि लोहपुरुषस्य अखण्डभारतस्य एकसूत्रतायाः कार्यं सर्वैः अङ्गीकृतम् । अतः राष्ट्रियपर्वसु लोहपुरुषस्य स्मरणम् "अखण्डभारतस्य रचयिता" इति भवति । लोहपुरुषस्य विरोधिनः यथा आर्किबाल्ड् वॅवेल्, क्रिप्स्, पॅथीक् लॉरेन्स्, माउण्ड बेटन् इत्यादयः अपि देशभक्त्याः मूर्तित्वेन लोहपुरुषस्य प्रशंसाम् अकुर्वन् । तेषां सर्वेषां कथनम् आसीत् यत्, "लोहपुरुषः व्यावहारिकः, निष्पक्षः नेता आसीत्" इति ।
अद्यापि अनेके जनाः आमनन्ति यत्, लोहपुरुषस्य मरणोत्तरम् अनेकानि वर्षाणि भारतसर्वकारः लोहपुरुषाय सम्माननं दातुम् उदासीनः आसीत् [१४] । केषाञ्चन राष्ट्रवादिनां मनसि तस्मिन् काले अद्यापि च भवति यत्, नेहरू काश्मिरराज्यस्य विषये संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य मध्यस्थतायाः चर्चां कृत्वा दोषम् आचरितवान् इति । तथा च गोवाराज्यस्य स्वतन्त्रतायै सैन्यबलस्य उपयोगसम्बद्धानि लोहपुरुषस्य निवेदनानि स्वीकरणे नेहरु इत्येषः अतिविलम्बं कृतवान् इत्यस्य कृते अपि नेहरू इत्यस्य बहुटीकाः भवन्ति ।
लोहपुरुषप्रशंसाकाव्यानिसम्पाद्यताम्
રાષ્ટ્ર સપૂત
કરમસદનો કર્મવીર ને, બારડોલીનો તારણહાર;
ગાંઘીસૈન્યનો અદનો સૈનિક, ભારતનો સ્વીકૃત સરદાર.
માંધાતાના મદ છોડાવે, એવો તારો રણ ટંકાર;
વાણીનો વિલાસ ગમે ના, શબ્દ કર્મમાં એકાકાર.
શબ્દ-શસ્ત્ર ને નીતિ-અસ્ત્રનો, પરમ ઉપાસક નવ ચાણક્ય;
શાસકને તેં સાધક કીધા, રાષ્ટ્ર-યજ્ઞના સહ યાચક.
સંઘ-શક્તિનો અજોડ સાઘક કાર્ય સિદ્ધિનો આહ્વાહક;
એક તિરંગાની છાયામાં, એખંડ ભારતનો સર્જક.
બાપુને પગલે તું ચાલ્યો, બની ભક્ત, શૂર, દૃઢ પ્રતિજ્ઞ;
અદ્ભુત ઐક્ય દઈ ભારતને, પૂર્ણ કર્યો જીવનનો યજ્ઞ.
સ્વરાજ્યની ચાલીસી ટાણે, સુરાજ્ય ઝંખે સૌ નર-નાર;
સ્મરે સ્નેહથી, સાદર વન્દે, જય જય રાષ્ટ્ર સપૂત સરદાર.
- હરગોવિંદ ચન્દુલાલ નાયક (અમદાવાદ, 1986)
ખેડૂતોનો તારણહાર
કોની હાકે મડદાં ઊઠ્યાં ?
કાયર કેસરી થઈ તડૂક્યા ?
કોની પાડે કપટી જૂઠા,
જાલીમોનાં ગાત્ર વછુટ્યાં ?
ખેડૂતોનો તારણહાર,
જય સરદાર ! જય સરદાર
ખેડૂતોની મુક્તિ કાજે,
સિંહ સમો ગુજરાતે ગાજે,
તાજ વિનાનો રાજા રાજે,
કોણ હવે જને વલ્લભ આજે !
ખેડૂતોનો તારણહાર,
જય સરદાર ! જય સરદાર
માટીમાંથી મર્દ બનાવી,
સભળી સત્તાને થંભાવી,
ગુર્જરી માને જેબ અપાવી,
ભારતભર ઉષા પ્રગટાવી.
ખેડૂતોનો તારણહાર,
જય સરદાર ! જય સરદાર
લીલા નંદનવન ભેલાડે,
રાંકડી રૈયતને રંજાડે,
એવા નંદી નાથ્યા કોણે ?
પળમાં દીધા પૂરી ખૂણે.
ખેડૂતોનો તારણહાર,
જય સરદાર ! જય સરદાર
- કલ્યાણજી મહેતા (બારડોલી, 1928)
पटेल के प्रति
यही प्रसिद्ध लोहपुरुष प्रबल,
यही प्रसिद्ध शक्ति की शिला अटल,
हिला इसे सका कभी न शत्रु दल,
पटेल पर
स्वदेश को
गुमान है ।
सुबुद्धि उच्च श्रृंग पर किये जगह,
हृदय गंभीर है समुद्र की तरह,
कदम छुए हुए ज़मीन की सतह,
पटेल देश का
निगहबान है ।
हरेक पक्ष के पटेल तौलता,
हरेक भेद को पटेल खोलता,
दुराव या छिपाव से इसे गरज ?
कठोर नग्न सत्य बोलता ।
पटेल हिंद की नीडर जबान है ।
- हरिवंशराय बच्चन (1950)
His Works are actions
Cross legend he sits with a stony stoop
And dark deep furrowed face
Eyes at once undaunted searching kind
A head too cool a nook for fire anged words
Have you ever heard him speak?
It is not words he utters.
He musters the strength of the shriveled soul
Of a vast famishing people;
And ever his steep stark personality
Forges word winged weapons.
It is his wont to fling
Barbed words at feasting ill
But of the from his soul sling
Darts forth not words but will
His words are actions.
सम्बद्धाः लेखाःसम्पाद्यताम्
टिप्पणीसम्पाद्यताम्
- ↑ The Indomitable Sardar. भारतीय विद्या भवन. १९७७. pp. ४. "वल्लभभाई पटेल"
- ↑ गान्धी, राजमोहन (१९९०). Patel: A Life. भारतम्: नवाज़्. pp. ३. OCLC 25788696.
- ↑ गान्धी, राजमोहन. Patel: A Life. pp. ८.
- ↑ सरदार वल्लभभाई पटेल, भारतस्य लोहपुरुषः. ईन्दस्. १९९६. pp. ७. ISBN 81-7223-211-X. http://books.google.co.in/books?ei=43WhTb-_JcfxrQeWgpnrAg&ct=result&id=-iZuAAAAMAAJ.
- ↑ गान्धी, राजमोहन. Patel: A Life. pp. १३.
- ↑ गान्धी, राजमोहन. Patel: A Life. pp. ३३.
- ↑ पटेल, आर्. हिन्द के सरदार. pp. ३३.
- ↑ गान्धी, राजमोहन. Patel: A Life. pp. ४३.
- ↑ पारिख. सरदार वल्लभभाई पटेल(१). pp. ५५.
- ↑ पटेल, आर्. हिन्द के सरदार. pp. ३९.
- ↑ गान्धी, रोजमोहन. पटेल : एक जीवन (Patel: A Life). pp. ४९४ - ४९५.
- ↑ गान्धी, रोजमोहन. पटेल : एक जीवन (Patel: A Life). pp. ४५०.
- ↑ गान्धी, रोजमोहन. पटेल : एक जीवन (Patel: A Life). pp. ५५३.
- ↑ गान्धी, रोजमोहन. पटेल : एक जीवन (Patel: A Life). pp. pp ix.


c: text/html

text:
नवरत्नानि
वज्रमणिः, वैडूर्यमणिः, पद्ममणिः, माणिक्यमणिः, मरकतं, गोमेधिकं, विद्रुमः, मुक्ता, नीलं चेति नवरत्नानि सन्ति ।
- माणिक्यम् (Ruby) - सूर्यः
- मरकतम् (Emerald) - बुधः
- वज्रम् (Diamond) - शुक्रः
- मुक्ता (Pearl) - चन्द्रः
- गोमेधकम् (Hessonite) - राहुः
- वैडूर्यम् (Chrysoberyl) - केतुः
- प्रवालम् अथवा विद्रुमः (Coral) - मङ्गलः
- पद्मरागः अथवा पुष्यरागः अथवा पुष्पराजः अथवा पुष्परागः (Yellow sapphire) - गुरुः
- इन्द्रनीलः (Blue Sapphire) - शनिः
माणिक्यं तरणेः सुजात्यममलं मुक्ताफलं शीतगोः
माहेयस्य च विद्रुमं मरकतं सौम्यस्य गारुत्मतमनीलं निर्मलमन्ययोश्च गदिते गोमेद-वैदूर्यके
देवेज्यस्य च पुष्पराजमसुराचार्यस्य वज्रं शनेः
अन्तर्विषयाः
व्युत्पत्तिः[सम्पादयतु]
अत्र रत्नशब्दस्य अर्थस्तु - रमतेऽत्र - रम्+न+तान्तादेशः इति व्युत्पत्त्या दर्शितः । भूमेः - रत्नगर्भा, रत्नप्रसूः इति सार्थकसंज्ञा भवत्येव । अत एव अनन्तरत्नप्रभवः हिमालयः इति महाकविना कालिदासेन कुमारसम्भवे प्रयुक्तम् ।
एतत्तत्त्वविचारे ऋग्वेदश्रुतिः यथा - विभक्तारं हवामहे । वसोश्चित्रस्य राधसः । सवितारं नृचक्षुषम् । अस्य भाष्यम् -
- वसोः-निवासहेतोः,
- चित्रस्य-सुवर्णरजतादिबहुविधस्य,
- राधसः-धनस्य,
- विभक्तारम्-अस्य यजमानस्य एतावद्धनदानमुचितम् इति विभागकारिणं
- नृचक्षुषम्-मनुष्याणां प्रकाशकारिणं सवितारं हवामहे ।
अत्र कैशीतकीब्राह्मणेन प्रतिपादितोऽर्थो यथा - यदेतद्वसोश्चित्रं राधः तदेव सविता विभक्ताभ्यः प्रजाम्यो विभजति इति ।
तत्वार्थस्तु -
- वसोः-स्वप्रकाशोत्पादितस्य,
- चित्रस्य-नानावर्णयुक्तस्य,
- राधसः सुवर्णरजतवज्रवैडूर्यादिखनिजरूपधनस्य
- विभक्तारम्-इयद्भिः प्रकाशैः इयता कालेन एतस्मिन् भूतले एतेन वर्णेन एतत्खनिजरूपं धनं भाव्यमिति विभागहेतुकं सवितारं यथा जगत्प्रसवितारं तथा तदन्तर्वर्ति खनिजधनानामपि प्रसवितारम् उत्पत्तिहेतुकं नृचक्षुषम्-नॄणां तत्त्वप्रकाशनम् (अस्मिन् स्थले एतादृशरूपं सुवर्णादिकं भवतीति ज्ञानम् उत्पादयन्तं)
- हवामहे आह्वयामः । अथवा - स्तुतिं कुर्मः । इति खनिजतत्त्वविमर्शेन सर्वाणि खनिजानि सूर्यमरीचीनां रसवीर्यपाकादिभिः निष्पद्यन्ते इत्युक्तं भवति । अत्र सूर्यशब्दः अग्निशब्दोऽपि भवति - अग्निसूर्ययोरभेदात् । यथा एक एव तेजःपदार्थः पृथिवीस्थोऽग्निरित्युच्यते, अन्तरीक्षस्थो वायुरिति अथवा विद्युदिति व्यपदिश्यते । दिविस्थस्सूर्य इति विज्ञायते । इति श्रुत्या प्रपञ्चितः । पुष्यरागः अथवा पुष्यरागः-(Topaz) महानीलं, पद्मरागं प्रवालकं वैडूर्यं नीलं चेति एते मणयः ।
नवरत्नशुद्धिः[सम्पादयतु]
माणिक्यम् अम्लेन शुध्यति । मौक्तिकं जयन्त्या । विद्रुमं क्षारवर्गेण, तार्क्ष्यं (गारुडात्मकम्) गोदुग्धैः, पुष्परागं कुलुत्थक्काथसंयुतैस्सन्धानैः, वज्रं तण्डुलीयजलैः, नीलं नीलीरसेन, गोमेधं रोचनाभिः, वैडूर्यं त्रिफलाजलैः ।
नवरत्नस्वरूपगुणादयः[सम्पादयतु]
उपरि नवरत्नानां नामानि केवलं निर्दिष्टानि । अत्र तेषामुत्पत्यादिविशेषाः प्रदर्श्यन्ते -
पुष्यरागम् (Crystal Stones)[सम्पादयतु]
इदं पविच्छायं कान्त्या स्वच्छम् ।
वैडूर्यम् (Lapis lazuli)[सम्पादयतु]
ईषत्कृष्णं सितं चेति द्विविधम् । ===गोमेधकम् (A Gem-occuring in Himalayas) इदं रत्नं मधुबिन्दुसमं गोमूत्रनिभं वा भवति ।
विद्रुमः (Corals)[सम्पादयतु]
विद्रुमाख्या वल्लरी सेतौ सागरमध्ये च जायते । रत्नरूपिणी सा दुर्लभा । प्रयत्नाद्बाधिता सती एषा पाषाणत्वं भजति ।
प्रवालम् (Coral)[सम्पादयतु]
प्रवालं नाम रत्नं वर्णाढ्यम् । मन्दकान्तिकम् । अस्मिन्पद्मरागनीलयोर्दोषा भवन्ति ।
रत्नसामान्यस्य गुणाः[सम्पादयतु]
गौरवं स्वच्छता कान्तिः काठिन्यं चेति चतुर्विधा भवन्ति ।
रत्नपरीक्षा[सम्पादयतु]
वज्रेण वेधयेद्वज्रम् । तत्कृत्रिमं चेद्विभज्यते । मौक्तिकं कृत्रिमं चेत् लवणाम्भसा क्षालितं नश्यति । माणिक्यादीनां शोधनं कर्षणक्वथनाभ्यां कर्तव्यम् । कृत्रिमं चेत् क्वथनात् रागः त्यज्यते । कर्षणात् मार्दवं दृश्यते यदि तत्कृत्रिमम् । इति सङ्ग्रहेण रत्नपरीक्षा । विस्तरस्तु तत्तच्छास्त्रेषु वर्णिता ।
अर्थशास्त्रे चाणक्येन प्रदर्शिता मणिप्रभेदाः[सम्पादयतु]
ताम्रपार्णिकं, पाण्ड्यकवाटकं, पाशिक्यं, कौलेयं, चौर्णेयं, माहेन्द्रं, कार्दमिकं, स्रौतसीयं, ह्रादीयं हैमवतं च मौक्तिकम् । शुक्तिः, शङ्कः, प्रकीर्णकं च योनयः । मसूरकं त्रिपुटकं कूर्मकम् अर्थचन्द्रकं कञ्चुकितं यमकं खरकं सिक्तकं कामण्डलुकं श्यावं नीलं दुर्विद्धं चाप्रशस्तम् । स्थूलं वृत्तं निस्तलं भ्राजिष्णु श्वेतं गुरु स्निग्धं देशविद्धं च प्रशस्तम् । सौगन्धिकः पद्मरागः अनवद्यरागः पारिजातपुष्पकः बालसूर्यकः । वैडूर्यः उत्पलवर्णः - शिरीषपुष्पकः उदकवर्णः वंशरागः । शुकपत्रवर्णः पुष्यरागः । गोमूत्रकः गोमेदकः । नीलः इन्द्रनीलः कलायपुष्पकः महानीलः जाम्बवाभः जीमूतप्रभः । नन्दकः स्रवन्मध्यः शीतवृष्टिः सूर्यकान्तश्चेति अन्ये मणयः ।
मणिदोषाः[सम्पादयतु]
स्वल्पकान्ताः लेपाकीर्णाः धातुमुक्ताः स्फटिकाः शर्करासंयुक्ताः इति ।
सुवर्णरत्नखचितभूषणानि[सम्पादयतु]
प्राचीनार्याः खलु भूषणप्रियाः । भूषणरचनार्थं सुवर्णादिधातूनां वज्रादिरत्नानाञ्चापेक्षा । तदपेक्षया तदन्वेषणाय तल्लाभाय च भूगर्भशोधनम् इति खनिजान्वेषणे एको हेतुः । विविधविचित्रभूषणानि तु तन्निर्माणकलाकुशलैः रचितानि रच्यमानानि रचयिष्यमाणानि च भवन्ति । तादृशभूषणादिरचनमेव कस्यचित्कुलस्य वृत्तिसाधनं भवति । तादृशकलाकुशलाः रत्नपरीक्षकाश्च भारतभूम्यामनेके वर्तन्ते । तथा निर्मितानि भूषणानि स्त्रीपुंससामान्येन धार्याणि एतानि - एकावली त्रिसरं पञ्चसरं सप्तसरं नवसरम् इति मुक्ताफलाढ्यानि कण्ठभूषणानि । रत्नसहितस्यूतानि तानि तु नीललम्बनिकावर्णसरह् ब्रह्मसूत्रमित्यादयः । नानारत्नखचितं पदकं वक्षस्थलविभूषणम् । केयूरं बाहुभूषणम् । अङ्गदं बाहुसन्धिविभूषणम् । कटकं हस्तभूषणम् । अङ्गुलीयकमष्टवज्रं मणिमण्डलं नन्द्यावर्तं वेष्टकं त्रिहीरकमिति अङ्गुलीयकभेदाः । शुक्तिमुद्रिका-मुद्रिकादयः अङ्गुलीयकभूषणविशेषाः । मुक्ताताटङ्कं द्विराजिकम् त्रिराजिकं वज्रगर्भं मणिमण्डलं कुण्डलमित्यादीनि कर्णभूषणानि । सुवर्णरचिता विविधाः शृङ्खलाः । ताटङ्ककटकानि च सामान्यभूषणानि ।
स्त्रीभिरेव धार्याणि भूषणानि तु - सज्जातिलकं दण्डकं चूडामण्डलं दण्डकोर्ध्वभूषणं तथा चूलिका परभागभूषणं चूलीभूषणं मेखला कर्णभूषणं सारिका लम्बिनी वज्रसङ्करिका बाहुवलयौ बाहुवेष्टनं चूडकम् अर्धचूडकं पादचूडकौ कटकौ मेखलापादपट्टौ पादगर्गरिके एडकाः अन्दुकाः इत्यादीनि ।
पुंभिरेव धार्याणि - अङ्गदाभिधौ बाहुवलयौ यमलाः मुद्रिकाः शेखरं मुकुटं सौवर्णरत्नसंयुक्तपट्टः, सरकयुक्तशिरोवेष्टनं हेमरचितदलकम् इत्यादीनि । एतेषां ज्ञानेन परस्परासम्बन्धवशात् खनिजतत्वावबोधो भवति । सुवर्णरजतादिसन्धानविज्ञानं च भवति । तादृशसन्धानविषये श्रुतिः - (ऐ. ब्रा. अ. ७. ऋ. ३२) यथा श्लेष्मणं चर्मण्यम् अन्यद्वा विश्लिष्टं संश्लेषयेत् । अत्र भाष्यम्-एकेन द्रव्येण द्रव्यान्तरं सन्धीयते । तद्यथा - लवणेन सुवर्णं सन्दध्यात् । सुवर्णेन रजतम् । रजतेन त्रपु । त्रपुणा सीसम् । सीसेन लोहम् । लोहेन दारु । दारुणा चर्मेति । क्षारादीनां सुवर्णादीनां च सन्धानं सुवर्णकाराद्विषु प्रसिद्धमिति ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २१८
मनुमत्स्यसंवादे राजधर्मवर्णनम्।
मनुरुवाच।
रक्षोघ्नानि विषघ्नानि यानि धार्याणि भूभुजा।
अगदानि समाचक्ष्व तानि धर्मभृताम्वर!।। २१८.१ ।।
मत्स्य उवाच।
विल्वाटकी यवक्षारं पाटलावाह्लिकोषणाः।
श्रीपर्णी शल्लकी-युक्तो निक्वाथः प्रोक्षणं परम् ।। २१८.२ ।।
सविषं प्रोक्षितं तेन सद्यो भवति निर्विषम्।
यवसैन्धवपानीय वस्त्रशय्यासनोदकम् ।। २१८.३ ।।
कवचाभरणं छत्रं बालव्यजनवेश्मनाम्।
शेलुः पाठलातिविषा शिग्रुमूर्वा पुनर्नवा ।। २१८.४ ।।
समङ्गावृषमूलञ्च कपित्थवृषशोणितम्।
महादन्तशठन्तद्वत् प्रोक्षणं विषनाशनम् ।। २१८.५ ।।
लाक्षाप्रियंगु मञ्जिष्ठा सममेला हरेणुका।
यष्ट्याह्वा मधुरा चैव बभ्रुपित्तेन कल्पिताः ।। २१८.६ ।।
निखनेद् गोविषाणस्थं सप्तरात्रं महीतले।
ततः कृत्वा मणिं हेम्ना बद्धं हस्तेन धारयेत् ।। २१८.७ ।।
संसृष्टं सविषन्तेन सद्यो भवति निर्विषम्।
मनोह्वया शमीपत्रं तुम्बिका श्वेतसर्षपाः ।। २१८.८ ।।
कपित्थकुष्ठमञ्जिष्ठाः पित्तेन श्लक्ष्णकल्पिताः।
शुनो गोः कपिलाश्च सौम्याक्षिप्तोऽपरोगदः ।। २१८.९ ।।
विषजित् परमं कार्यं मणिरत्नञ्च पूर्ववत्।
मूषिका जतुका चापि हस्ते बद्धा विषापहा ।। २१८.१० ।।
हरेणु मांसी मञ्जिष्ठा रजनी मधुकामधु।
अक्षत्वक् सुरसं लाक्षा श्वपित्तं पूर्ववद् भुवि ।। २१८.११ ।।
वादित्राणि पताकाश्च पिष्टैरेताः प्रलोपिताः।
श्रुत्वा दृष्ट्वा समाघ्राय सद्यो भवति निर्विषः ।। २१८.१२ ।।
त्र्युषणं पञ्चलवणं मञ्जिष्ठा रजनीद्वयम्।
सूक्ष्मैला त्रिवृतापत्रं विडङ्गानीन्द्रवारुणी ।। २१८.१३ ।।
मधुकं वेतसं क्षौद्रं विषाणे च निधापयेत्।
तस्मादुष्णाम्बुना मात्रं प्रागुक्तं योजयेत्ततः ।। २१८.१४ ।।
शुक्लं सर्जरसोपेत सर्षपा एलवालुकैः ।। २१८.१५ ।।
सुवोगा तस्करसुरौ कुसुमैरर्जुनस्य तु।
धूपो वासगृहे हन्ति विषं स्यावरजङ्गमम् ।। २१८.१६ ।।
न तत्र कीटा न विषन्दर्दुरा न सरीसृपाः।
न कृत्या कर्मणाञ्चापि धूपोऽयं यत्र दह्यते ।। २१८.१७ ।।
कल्पितैश्चन्दनक्षीर पलाश द्रुमवल्कलैः।
मूर्वैला वालु सरसा नाकुली तण्डुलीयकैः ।। २१८.१८ ।।
क्वाथः सर्वोदकार्येषु काकमाचीयुतो हितः।
रोचनापत्रनेपाली कुङ्कुमै स्तिलकान् वहन् ।। २१८.१९ ।।
विषैर्न बाध्यते स्याच्च नरनारी नृपप्रियः।
चूर्णै र्हरिद्रा मञ्जिष्ठा किणिही कणनिम्बजैः ।। २१८.२० ।।
दिग्धं निर्विषतामेति गात्रं सर्वविषार्दितम्।
शिरीषस्य फलं पत्रं पुष्पं त्वं मूलमेव च ।। २१८.२१ ।।
गोमूत्रघृष्टो ह्यगदः सर्वकर्मकरः स्मृतः।
एकवीर! महौषध्यः श्रृणु चातः परं नृप!।। २१८.२२ ।।
वन्ध्या कर्कोटकी राजन्! विष्णुक्रान्ता तथोत्कटा।
शतमूली सितानन्दा बला मोचा पटोलिका ।। २१८.२३ ।।
सोमा पिण्डा निशा चैव तथा दग्धरुहा च या।
स्थले कमलिनी या च विशाली शङ्कमूलिका ।। २१८.२४ ।।
चण्डाली हस्तिमगधा गोऽजापर्णो करम्भिका।
रक्ता चैव महारक्ता तथा बर्हिशिखा च या ।। २१८.२५ ।।
कोशातकी नक्तमालं प्रियालञ्च सुलोचनी।
वारुणी वसुगन्धा च तथा वै गन्धनाकुली ।। २१८.२६ ।।
ईश्वरी शिवगन्धा च श्यामला वंशनालिका।
जतुकाली महाश्वेता श्वेता च मधुयष्टिका ।। २१८.२७ ।।
वज्रकः पारिभद्रश्च तथा वै सिन्धुवारकाः।
जीवानन्दा वसुच्छिद्रा नतनागरकण्टका ।। २१८.२८ ।।
नालश्च जाली जाती च तथा च वटपत्रिका।
कार्तस्वरं महानीला कुन्दुरुर्हं सपादिका।। २१८.२९ ।।
मण्डूकपर्णी वारही द्वे तथा तण्डुलीयके।
सर्पाक्षी लवली ब्राह्मी विश्वरूपा सुखाकरा ।। २१८.३० ।।
रुजापहो वृद्धिकरी तथा चैव तु शल्यदा।
पत्रिका रोहिणी चैव रक्तमाला महौषधी ।। २१८.३१ ।।
तथामलकवन्दाकं श्यामचित्र फला च या।
काकोली क्षीरकाकोली पीलुपर्णी तथैव च ।। २१८.३२ ।।
केशिनी वृश्चिकालीच महानागा शतावरी।
गरुडीच तथा वेगा जले कुमुदिनी तथा ।। २१८.३३ ।।
स्थले चोत्पलिनी या च महाभूमिलता च या।
उन्मादिनी सोमराजी सर्वरत्नानि पार्थिव ।। २१८.३४ ।।
विशेषान्मरकतादीनि कीटपक्षं विशेषतः।
जीवजाताश्च मणयः सर्वे धार्याः प्रयत्नतः ।। २१८.३५ ।।
रक्षोघ्नाश्च विषघ्नाश्च कृत्या वैतालनाशनाः।
विशेषान्नरनागाश्च गोखरोष्ट्रसमुद्भवाः ।। २१८.३६ ।।
सर्पतित्तिरगोमायु वस्त्र(क)मण्डकजाश्च ये।
सिंहव्याघ्रर्क्षमार्जार द्वीपिवानरसंभवाः ।।
कपिञ्जला गजा वाजिमहिषैण भवाश्च ये ।। २१८.३७ ।।
इत्येवमेतैः सकलैरुपेतन्द्रव्यैश्च सर्वैः स्वपुरं सुरक्षितम्।
राजा वसेत्तत्र गृहं सुशुभ्रं गुणान्वितं लक्षण संप्रयुक्तम् ।। २१८.३८ ।।


text:
This Page is courtesy of Sanskrit Documents List. Please send your corrections
goShTheshvaraaShtakam (Hymn to kOTTai Ishvara) गोष्ठेश्वराष्टकम सत्यज्ञानमनन्तमद्वयसुखाकारं गुहान्तःस्थित\- श्रीचिद्व्योम्नि चिदर्करूपममलं यद ब्रह्म तत्त्वं परम . निर्बीजस्थलमध्यभागविलसद्गोष्ठोत्थवल्मीक\- संभूतं सत पुरतो विभात्यहह तद्गोष्ठेशलिण्गात्मना .. १.. सर्वज्ञत्वनिदानभूतकरुणामूर्तिस्वरूपामला चिच्च्हक्तिर्जडशक्तिकैतववशात काञ्चीनदीत्वं गता . वल्मीकाश्रयगोष्ठनायकपरब्रह्मैक्यकर्त्री मुहुः नृणां स्नानकृतां विभाति सततं श्रीपिप्पिलारण्यगा .. २.. श्रीमद्राजतशैलशृण्गविलसच्च्ह्रीमद्गुहायां मही\- वार्वह्न्याशुगखात्मिकी विजयते या पञ्चलिण्गाकृतिः . सैवाशक्तजनेषु भूरिकृपया श्रीपिप्पिलारण्यगे वल्मीके किल गोष्ठनायकमहालिण्गात्मना भासते .. ३.. यत्राद्याप्यणिमादिसिद्धिनिपुणाः सिद्धेश्वराणां गणाः तत्तद्दिव्यगुहासु सन्ति यमिदृग्दृश्या महावैभवाः . यत्रैव ध्वनिरर्धरात्रसमये पुण्यात्मभिः श्रूयते पूजावाद्यसमुत्थितः सुमनसां तं राजताद्रिं भजे .. ४.. श्रीमद्राजतपर्वताकृतिधरस्यार्धेन्दुचूडामणे\- र्लोमैकं किल वामकर्णजनितं काञ्चीतरुत्वं गतम . तस्मादुत्तरवाहिनी भुवि भवान्याख्या ततः पूर्वगा काञ्चीनद्यभिधा च पश्चिमगता निलानदी पावनी .. ५.. श्रीमद्भार्गवहस्तलग्नपरशुव्याघट्टनाद दारिते क्षोणीध्रे सति वामदक्षिणगिरिद्वन्द्वात्मना भेदिते . तन्मध्यप्रथिते विदारधरणीभागेतिनद्याश्रये सा नीलातटिनी पुनाति हि सदा कल्पादिगान प्राणिनः .. ६.. कल्पादिस्थलमध्यभागनिलये श्रीविश्वनाथाभिधे लिण्गे पिप्पिलकाननान्तरगतश्रीगोष्ठनाथाभिधः . श्रीशंभुः करुणानिधिः प्रकुरुते सांनिध्यमन्यादृशं तत्पत्नी च विराजते.अत्र तु विशालाक्षीति नामाण्किता .. ७.. श्रीकाञ्चीतरुमूलपावनतलं भ्राजत्त्रिवेण्युद्भवं त्यक्त्वान्यत्र विधातुमिच्च्हति मुहुर्यस्तीर्थयात्रादिकम . सो.अयं हस्तगतं विहाय कुधिया शाखाग्रलीनं वृथा यष्ट्या ताडितुमीहते जडमतिर्निःसारतुच्च्हं फलम .. ८.. श्रीमद्राजतशैलोत्थत्रिवेणीमहिमाण्कितम . गोष्ठेश्वराष्टकमिदं सारज्ञैरवलोक्यताम .. ९.. इति गोष्ठेश्वराष्टकं संपूर्णम.
goShTheshvarAShTakam is from a group of short poems of modern times from Coimbatore. goShTheshvara figuring in this hymn is kOTTai Ishvara, in the temple behind the municipal office in the town of Coimbatore. The rAjatashaila in verse 3 (and the last verse) is Valliangiri near Erode; guhA in verse 3 refers to a neighbouring place near Bhavaani; triveNI in verse 8 is the sangam at Bhavaani, of the Kaaveri, Bhavaani and Noyyal; pippilAraNya in verse 3 is the old name of the place where the shrine of Perur, on the outskirts of Coimbatore, stands. kA~jchItaru in verse 5 is the kShetravRikSha at the Perur shrine and kA~nchInadI is the river Noyyal running nearby. nilAnadI is the river starting near Valliangiri. vishvanAtha and vishAlAkShI (verse 7) are the deities in the Avanaashi temple, 20 miles from Coimbatore. vidAradharaNI (in verse 6) is the landmark forming the TamilNadu Kerala border in this area.


text:
(अ)
संस्कृतजगत की ज्ञानस्थलीसे ------
समासा: द्विधा
1- केवलसमास: ।
2- विशेषसमास: ।
केवलसमास: - तत्पुरुषादिसंज्ञाविनिर्मुक्त: समाससंज्ञामात्रयुक्त: केवलसमास: ।
अर्थात् यस्य समासस्य नास्ति नाम कश्चित् स: समास: केवलसमास: इति अभिधीयते (ज्ञायते) ।
विशेषसमास: - विशेषसमास: चतुर्धा -
1- अव्ययीभाव समास: - प्राय: पूर्वपदार्थप्रधान: अव्ययीभाव: ।
यस्मिन् पूर्वपदस्य प्राधान्यं भवति स: अव्ययीभावसमास: इति अभिधीयते । अत्र एक: इतोपि अवधेय: । अव्ययीभावे प्राय: पूर्वपदम् अव्ययमपि भवति एव । यथा उपगंगम् । अत्र पूर्वपद उप इत्यस्य प्राधान्यमेव । पुनश्च उप शब्द: अव्ययम् अपि अस्ति । अव्ययं किं नाम अव्ययं ते शब्दा: येषां रूपपरिवर्तनं कदापि न भवति । यथा उप, इति, अथ इत्यादया: ।
2- तत्पुरुष समास: - प्राय: उत्तरपदार्थप्रधान: तत्पुरुष: ।
यस्मिन् शब्दे उत्तरपदस्य प्राधान्यं भवति स: तत्पुरुष समास: । यथा कर्मकुशल: । अत्र कुशलपदस्य प्राधान्यमस्ति अत: अत्र तत्पुरुष समास: इति अस्ति ।
3- बहुब्रीहि समास: - प्राय: अन्यपदार्थप्रधान: बहुब्रीहि: ।
यस्मिन् पदे पूर्वोत्तरद्वयोरपि प्राधान्यं न भवति अपितु कस्यचित् अन्यस्य एव शब्दस्य प्राधान्यं भवति तत्र बहुब्रीहि समास: भवति । यथा पीतक्षीर: । अत्र निश्चयेन तस्मिन् विषये वार्ता चलति य: दुग्धं पीतवान् अत: द्वयोरपि दत्तशब्दयो: प्राधान्यं नास्ति अपितु अन्यस्य प्राधान्यं प्राप्यते अत: अत्र बहुब्रीहि समास: अस्ति ।
4-द्वन्द्व समास: - प्राय: उभयपदार्थप्रधान: द्वन्द्व: ।
यत्र उभयशब्दयो: प्राधान्यं भवति स: समास: द्वन्द्व: इति कथ्यते । यथा - रामकृष्णौ । अस्मिन् पदे राम: च कृष्ण: च इति बोध: भवति । अत: अत्र द्वन्द्व समास: अस्ति ।
(आ) S. L. Abhyankar
अथ समासचक्रं प्रारभ्यते ।
षोढाः समासाः संक्षेपात् अष्टाविंशतिधा स्मृताः ।
नित्यानित्यत्वयोगेन लुगलुक्त्वेन च द्विधा ॥
तत्राष्टधा तत्पुरुषः सप्तधा कर्मधारयः ।
सप्तधा च बहुव्रीहिर्द्विगुराभाषितो द्विधा ॥
चकारबहुलो द्वंद्वः स चासौ कर्मधारयः ।
यस्य येषां बहुव्रीहिः शेषस्तत्पुरुषः स्मृतः ॥
अथ समासविधिः कथ्यते ।
समासाः षड्-विधाः । तत्पुरुषः कर्मधारयः बहुव्रीहिर्द्विगुर्द्वंद्वः अव्ययीभावश्चेति भेदात् ।
पूर्वपदार्थप्रधानोऽव्ययीभावः ।
उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषः ।
उभयपदार्थप्रधानो द्वन्द्वः ।
अन्यपदार्थप्रधानो बहुव्रीहिः ।
Some typical examples of the main types of “Samaas” are compiled in the following verse.
वृक्षशाखा तत्पुरुषः श्वेताश्वः कर्मधारयः ।
रक्तवस्त्रो बहुव्रीहिः द्वंद्वश्चन्द्रदिवाकरौ ॥
प्रथमातत्पुरुषो द्वितीयातत्पुरुषस्तृतीयातत्पुरुषश्चतुर्थीतत्पुरुषः ।
पंचमीतत्पुरुषः षष्ठीतत्पुरुषः सप्तमीतत्पुरुषो नञ्-तत्पुरुषश्चेति ॥
Various examples of all these types of Tat-purush are given. I have not scripted them.
स च विशेष्यपूर्वपदो विशेषणपूर्वपदो विशेषणोभयपदः उपमानपूर्वपदः ।
उपमानोत्तरपदः संभावनापूर्वपदोऽवधारणापूर्वपदश्चेति-भेदात् सप्तविधः॥
The examples of different types of Karma-dhaaray do recognise the “Madhyama-pada-lopee” type also. I had raised a query on this, in my post of 9th July. The examples given are -
मध्यमपदलोपी समासः यथा शाकप्रियः पार्थिवः = शाकपार्थिवः । देवपूजकः ब्राम्हणः = देवब्राम्हणः ।
स च द्विपदो बहुपदः सहपूर्वपदः संख्योभयपदो व्यतिहारलक्षणो दिगन्तराललक्षणश्चेति भेदात् सप्तविधः ।
द्विगुसमासः द्विविधःलृ एकवद्-भावी अनेकवद्-भावी चेति ।
द्वंद्वोऽपि द्विविधः इतरेतरसमाहारभेदात् ।
सः यथा – तटं तटं प्रति = अनुतटम् ।
क्रमं अनतिक्रम्य वर्तते इति यथाक्रमम् ।
वेलायामिति अधिवेलम् ।
कुंभस्य समीपे वर्तते इति उपकुंभम् ।
मक्षिकाणां अभावः निर्मक्षिकम् ।
हिमस्य अत्ययः अतिहिमम् ।
कृष्णा एव मेघाः कृष्णमेघाः ।
पंके रुहतीति पंकेरुहम् ।
मत्वर्थीयो यथा बुद्धिरस्यास्तीति बुद्धिमान् ।
धनमस्यास्तीति धनवान् ।
(इ)http://www.blogger.com शीलनिधि गुप्ता के ब्लॉगसे --
(ई)ज्ञानदीप एज्यूकेशन व रिसर्च फाउंडेशन सांगली यांची साइट http://www.sanskritdeepika.org/ वरून --
२) तत्पुरुष उत्तरपदप्रधान
३) द्वन्द्व उभयपदप्रधान
४) बहुव्रीहि अन्यपदप्रधान
१) कर्मधारय - द्विगु हा कर्मधारय समासाचा पोटप्रकार
२) विभक्ति तत्पु.
३) नञ्तत्पु.
४) प्रादितत्पु.
५) उपपदतत्पु.
१) इतरेतर द्वन्द्व
२) समाहार द्वन्द्व
१) समानाधिकरण बहुब्रीही
२) व्याधिकरण बहुब्रीही
३) नञ्बहुब्रीही
४) सहबहुब्रीही
५) प्रादिबहुब्रीही


text:
शिशुपालवधस्य रचयिता महाकविः माघः संस्कृतसाहित्ये सुविश्रुतः। माघकवेः काव्यसौष्टवं पुरस्कृत्य कश्चित् कविना लिखितः सर्वविदितोऽयं श्लोकः – “उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थगौरवम्। दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयो गुणाः” इति॥
माघकविः अतीवदयालुः दानशीलश्च आसीत्। उदारहृदयेण तेन स्वस्य धनं सर्वं अन्येभ्यः दत्तम्। अतः तस्य अन्तिमदिनेषु स अत्यन्तं निर्धनः अभवत्। क्षुत्पिपासाभ्यां नितरां पीडितः सः अन्ते कस्यचन वृक्षस्य अधः शयानः स्वप्राणान् त्यक्तवान्। तदा तस्य हस्ते पत्रमेकं दृष्टं यस्मिन् श्लोकोऽयं आसीत् –
न भुज्यते व्याकरणं बुभुक्षितैः पिपासितैः काव्यरसो न पीयते।
न विद्यया केनचिदुद्धृतं कुलं हिरण्यमेवार्जय निष्फलाः कलाः॥
मानवजीवने अर्थः अनुपेक्षणीय एव, अतः अर्थस्य तिरस्कारो न कर्तव्य, इति प्रसङ्गोऽयं अस्मान् स्मारयति।


text:
कविः कालिदासः
सोऽयमत्र विहितः कविकुलगुरोः कालिदासस्य काव्यसौन्दर्यसौविध्याविष्कारात्मकः प्रकल्पः। एष पुनरखण्डानन्दप्रदानपटुं खण्डकाव्यप्रवेकं मेघदूतं विषयीकृत्य कल्पितः। सत्यमेव; कालिदासवाङ्मयस्य नूतनविमर्शः प्रायेण वितथः प्रयासः। तथापि महाकवेरस्य वचोविच्छित्तिर्मां निजास्वादप्रकटीकरणाय मुखरीकुरुते। स्पष्टमेव मन्ये चापल्यचोदितमिदं कर्मेति। कुतोऽस्य पिपठिषाऽपेक्षिता वाचकानाम्? इति प्रश्नः समुदियत्। इदमस्तु कालिदासमुखेनैव समाधानम्—
“प्रणयिषु वा दाक्षिण्यादथवा सद्वस्तुपुरुषबहुमानात्।
शृणुत मनोभिरवहितैः क्रियामिमां कालिदासस्य॥” (विक्रमोर्वशीयम्, १.२)
कालिदासः किंस्वरूप आसीत्? न खलु शक्यं तस्य जीवनकर्मादिमर्म भेत्तुम्। प्रमाणाभावात्। किं च तत्काव्याध्ययनेन मनोधर्मं तस्यावगन्तुं पार्यते। अत्र तावदभिज्ञानशाकुन्तलरूपकान्तर्गतं पद्यमेकं यच्छति विपुलं साह्यम्। मारीचाश्रमे कृतवास्तव्याः केचन मुनयस्तीव्रं तप आचरन्तो नयनपथमवतरन्ति दुष्यन्तस्य। ते किल—
“प्राणानामनिलेन वृत्तिरुचिता सत्कल्पवृक्षे वने
तोये काञ्चनपद्मरेणुकपिशे धर्माभिषेकक्रियाः।
ध्यानं रत्नशिलातलेषु विबुधस्त्रीसन्निधौ संयमो
यत्काङ्क्षन्ति तपोभिरन्यमुनयस्तस्मिंस्तपस्यन्त्यमी॥” (अभिज्ञानशाकुन्तलम्, ७.१२)
कालिदासीया प्रकृतिरेवमेवाऽसीत्। तद्यथा—
वागर्थव्यवसायशोधितजगज्जीवान्तरङ्गः स्वयं
ब्रह्मास्वादसहोदरप्रणयने लोकोत्तरप्रातिभः।
यत्काङ्क्षन्ति तपोभिरन्यकवयस्तत्सर्वयुक्तोऽप्यहो
विद्याधाम्नि तपस्यति प्रतिमुहुः श्रीकालिदासः कविः॥
“महाकविः,” “कविकुलगुरुः,” “राष्ट्रकविः” इत्यादिसार्थकोपाधिभूषितोऽपि स्वात्मानं कवियशःप्रार्थिनं मनुते कालिदासः। अनेन हि कुमारसम्भवस्य परमेश्वरः स्मर्यते—“स्वयं विधाता तपसः फलानां केनापि कामेन तपश्चचार”। हन्त! कथमीदृशानां लोकोत्तरचरितानां स्वारस्यसर्वस्वमवगन्तुं पारयेम? तिष्ठतु दूरे स्वारस्यसर्वस्वावगतिः; ज्ञाते सति तद्गरिमैकदेशे वराका वयं धन्या भवेम। यथाऽऽह सप्रश्रयं महामहोपाध्यायः कोलाचलमल्लिनाथसूरिः—
“कालिदासगिरां सारं कालिदासः सरस्वती।
चतुर्मुखोऽथवा साक्षाद्विदुर्नान्ये तु मादृशाः॥”
अयं कविचक्रवर्ती सहृदयहृदयसिंहासने ध्रुवं प्रतिष्ठितः। तस्य काव्यानि मुग्धानां विदुषां च मनांसि युगपदानन्दयन्ति। मुग्धास्तावद्विविधाभिः स्वकपोलकल्पितकथाभिः कविममुं हृदयसात्कुर्वन्ति। तद्यथा—मेषपालः कश्चिद्युवा स्वयं गड्डरिकाप्रवाहन्यायमनुसरन्नप्रगल्भ आसीत्, स च जगन्मातुः कालीदेव्या अनुग्रहेण कालिदासो भूत्वा महाकविपदमलञ्चकार। एवं च विद्वद्धौरेयाः साहित्यशास्त्रसम्बद्धानां समेषां प्रस्थानानां महितोज्जवलनिदर्शनत्वेन कालिदासमूरीकुर्वन्ति। यथा—अलङ्कारप्रस्थाने तावदुपमां सर्वोत्तमां मन्वानाः “उपमा कालिदासस्य” इति जगदुः। रीतिप्रस्थाने वैदर्भीं बहुमन्यमानाः कविरसौ “वैदर्भगिरां वासः” इति बभणुः। वक्रोक्तिप्रस्थानस्य परमाचार्यः कुन्तकः स्वग्रन्थे वक्रोक्तिजीविते कालिदासकाव्येभ्य एवाधिकानि पद्यानि समुदाजहार। अनेन हि वक्रोक्तिविद्याधरः कालिदास एवेति गम्यते। औचित्यप्रस्थानप्रवर्तकः क्षेमेन्द्रस्तु “पठेत् समस्तान् किल कालिदासकृतप्रबन्धानितिहासदर्शी” इति कविकण्ठाभरणे सविश्वासमुवाच। आनन्दवर्धनाचार्यस्तु ध्वनिकारः स्वकृतौ “अस्मिन्नतिविचित्रकविपरम्परावाहिनि संसारे कालिदासप्रभृतयो द्वित्रा पञ्चषा वा महाकवय इति गण्यन्ते” इति सबहुमानं घोषयाञ्चक्रे। रसपक्षपातिनो विद्वद्रसिकाः कालिदासं “रसेश्वरं” जानन्ति। न केवलं शास्त्रकाराः, परं तु गायनाः कुशीलवाः शिल्पिनश्चित्रकाराः सर्वेऽपि कलास्पृहयालवः कालिदासकाव्येभ्यः स्वोत्कर्षमाप्नुवन्ति।
वागर्थात्मना परिणते काव्ये व्यष्टि(रूप)स्तु वक्रोक्तिः, समष्टि(स्वरूप)स्तावद्रसः। कालिदासीयानि काव्यानि व्यष्टिदृशा समष्टिदृशा च परमोत्कृष्टानि। एतेषु काव्येषु दर्शन-कल्पनयोः कथन-वर्णनयोश्च संपृक्तिः काचिदनन्याऽभिरामा दरीदृश्यते। तथ्यमिदं न कदापि विस्मर्तव्यं यदंशा इमे सर्वकाव्यसौन्दर्यसंपादनालम्भूष्णव इति। तथापि कालिदासवाङ्मय एव प्राप्तोत्कर्षा अमी। अतः स्थाने खलु कविकुलगुरुवाङ्मयस्य लोकम्पृणवैशिष्ट्यम्।
दर्शनं कल्पनोद्दीप्तं कथनं वर्णनाञ्चितम्।
यद्भव्यकाव्यसर्वस्वं कालिदासवशंवदम्॥
कालिदासः सकलजगत्सौख्योपनिषद्भूतानां भारतीयमौल्यानां सुन्दरः समर्थश्च प्रतिनिधिः। गुप्तकालीनभारतवर्षस्य संस्कृतिसारं स्वस्मिन्नाकलय्य तं च पुनः साहित्यरूपेण शाश्वतीचकार। स्वोपज्ञता हि कवेरस्य निस्तुला काचिद्विभूतिः। नो चेत्कथमिव कविब्रह्मणो वेदव्यासस्य शाकुन्तलोपाख्यानाख्यां रचनामस्य रूपकमभिज्ञानशाकुन्तलं सलीलमतिशेते? न केऽपि रसिका अभिज्ञानाभरणं विना शाकुन्तलवृत्तान्तमभिजानन्ति। इदमेकमेवालं कालिदासीयप्रतिभाप्राभवनिदर्शनाय। सन्ति परमन्यान्युदाहरणान्यस्यां दिशि। मन्दाक्रान्ता, द्रुतविलम्बितं, रथोद्धतेत्यादीनि वृत्तानि कालिदासस्यैव प्रज्ञाफलानीति विद्वदैकमत्यम्। काव्येतिहासे तावदिदंप्रथमतया दोहदकल्पनं, स्वयंवरवर्णनं च कालिदासेन सुनिपुणमकारि। सुप्रभातपद्यप्रसक्तिरपि या रघुवंशे विहिता सा सुप्रभातसम्प्रदायमुदजीघटत्। तस्मिन्नवसरे प्रयुक्तं वसन्ततिलकवृत्तं निजगतिगरिम्णा सुप्रभातपद्येषु परमानिवार्यमभूत्। ऋतुविषयमधिकृत्य काव्यरचनं शक्यमित्यपि कालिदासेनैव सर्वप्रथमतया न्यरूपि। एवं कविरत्नमेतन्निजरोचिषा साहित्यालयमनाविलमुद्दीपयच्चिरं चकास्ति।
मेघदूतम्
मेघसन्देशापराभिधानं मेघदूतकाव्यं कालिदासस्य निरुपमस्वोपज्ञतायाः परमोत्तममुदाहरणम्। अत्र प्रयुक्तश्छन्दोबन्धः (मन्दाक्रान्ता), स्वीकृतः काव्यप्रकारः (खण्डकाव्यं), आविष्कृतो विषयः (मेघदौत्यं)—सर्वेऽपि कालिदासस्य पूर्ववर्तिभिः कविभिरचुम्बिताः। काव्येऽस्मिन्मानवप्रकृतेः (भावप्रपञ्चस्येति यावत्) प्रकृतेश्च (निसर्गस्येति यावत्) संमुखीकरणमासादितं, येन विप्रलम्भशृङ्गाररसः प्रकृतिसुभगो निर्णिरोधं निस्सरति। अभिजातकाव्यपरम्परायामिदं हि काव्यं विशुद्धतममिति सौन्दर्यविदः समामनन्ति। यतोऽत्र कथाऽपेक्षया वर्णनावैभवमेव दृश्यतेतमाम्। “वर्णनानिपुणः कविः” खलु। तस्मात् कविकर्मापि वर्णनाप्रधानं स्यात्। एवं च नितरां प्रसिद्धमिदं काव्यं षष्ट्यधिकव्याख्यानसंवलितं विराजते। अनुकरणान्यपि काव्यस्यास्य गीर्वाणवाण्यां देशभाषासु च परःशतं लभ्यन्ते। यथा चेतोदूतम्, मृगाङ्कदूतम्, हंससन्देशः, कोकिलसन्देशः, शुकदूतम्, काकदूतम्, पवनदूतम्, चक्रवाकदूतम्, धूमदूतमित्यादीनि। जिनसेननामा कविः पार्श्वाभ्युदयाख्यं काव्यं लिलेख, यस्मिंश्च काव्ये समस्यापूरणविधिना मेघदूतपद्यपादास्तावदन्तर्गताः। मेघदूतस्य प्रत्येकः पादो जिनसेनकृतपादत्रितयान्वितः पार्श्वनाथयशो वर्णयति। “आवेष्टनकाव्यम्” इति प्रसिद्धमिदं मेघदूतस्य सिद्धिं प्रसिद्धिं च द्योतयति। आह च मल्लिनाथसूरिः—“माघे मेघे गतं वयः!” काव्येऽस्मिन् प्रक्षेपकाराणां हस्तलाघवं भूयसा दृश्यते। इदमपि मेघदूतस्य प्रसिद्धिं प्रकटयति, यतो हि न कोऽपि प्रक्षेपकृदप्रसिद्धकाव्ये कस्मिंश्चिन्निजपद्यानि प्रक्षिपति।
यद्यपि पद्यसङ्ख्याविषये भिन्नाभिप्रायाणां भूयस्त्वं विद्वद्वलये विद्यते, तथापि काव्येऽस्मिन् पञ्चदशोत्तरशतसङ्ख्याकानि पद्यानि सन्तीति सामान्यतया वक्तुमलम्। “पूर्वमेघः” “उत्तरमेघः” इति भागद्वये काव्याभिव्यक्तिरस्ति, यत्र चादौ पञ्च पद्यानि कविप्रौढोक्तिबद्धानि कथाप्रसङ्गं निर्दिशन्ति। अवशिष्टानि सकलानि प्रायः कविनिबद्धप्रौढोक्तिरूपाणि, येषु च प्रतिपद्यं मेघोल्लेखः कृतः। मेघोल्लेखस्य पौनःपुन्येन विषयौचिती सन्दर्भसुषमा भावसान्द्रता च सुतरां परिपुष्टाः। मेघदूतस्य कथायां न मनागपि नैकविधानां पात्राणां प्रसङ्गानां वा सङ्कीर्णता वरीवर्ति।
स्वाधिकारात्प्रमत्तः कश्चिद्यक्षः कुबेरेण निजभर्त्रा संवत्सरमेकं यावद्बहिष्कृतः। सोऽयं कुटुम्बिनीविरहितो रामगिर्याश्रमेषु पर्यटन्नास्ते। अत्रान्तरा तावदष्टौ मासा व्यतीताः। आषाढस्य प्रथमदिवसे यक्षः कंचन मेघं पश्यति। निभाल्य च तं दूतं मत्वा भार्यायै निजसन्देशं प्रापयितुं प्रार्थयति। पूर्वमेघे बलाहकेन गन्तव्यं मार्गं व्यावर्ण्य पुनरुत्तरमेघे स्वगृहमलकानगरस्थं च तत्रत्यां पत्नीं वर्णयति। अन्ते सन्देशं च सूचयति। इत्येवं कथासङ्क्षेपः।
कथं नु चेतनाविरहितं मेघं स्वसन्देशप्रापणार्थं यक्षः प्रार्थयतीति चेदुच्यते कालिदासेन “कामार्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु”। नवनवोन्मेषशालिनी कालिदासीया प्रतिभा प्रतिक्षणमभिनवकल्पनानि समाविष्करोति। एवंविध एव मेघः; यतः सोऽपि कामरूपः सन् प्रतिक्षणं प्रतिनवरूपाणि धत्ते। क्वचिद्वप्रक्रीडापरिणत इव गजः, कदाचिन्नदीनामिव दयितः, कदाचन पर्वतनां सखेव च बाभाति।
पूर्वमेघे कालिदासप्रतिभागीतचोदिता प्रकृतिनर्तकी सर्वाङ्गसुभगा सोल्लासं नानटीति। अत्र हि खग-मृग-फल-पुष्प-व्रतति-पादप-पर्वत-निम्नगादिप्रपञ्चो जडजीवभेदनिरपेक्षं कृत्स्नं प्रपञ्चितः। तद्वर्णनावसरे स्तोकमपि न पक्षपातः कविना प्रदर्शितः। अत्र नीचैराख्यो गिरिर्यावद्विशिष्टस्तावदेव गौरीगुरुः पर्वतराजो हिमालयोऽपि। यया प्रीत्या दशार्णदेशगतं नीडोत्पादननिरतं काकं वर्णयति कालिदासः, तयैव बिसकिसलयपाथेयवन्तं राजहंसमपि विवृणोति। एवं यथा भ्रूविलासानभिज्ञां जनपदवधूं निर्दिशति, तथैव परिचितभ्रूलताविभ्रमां दशपुरवधूं कथयति। अत्र सन्ति पथिकवनिताः, सिद्धाङ्गनाः, वनचरवध्वः, पण्यस्त्रियः, पुष्पलाव्यः, पौराङ्गनाः, अभिसारिकाश्च। एतासां वर्णनेषु क्वापि न कृत्रिमता दृग्गोचरीभवति। कस्मात्? यथावद्वर्णनात्। अकृत्रिमतैव सौन्दर्यसाधयित्री ननु।
एवं च मेघदूते रामायणस्य, महाभारतस्य, बृहत्कथायाः, विविधानां पुराणकथानां च प्रस्तावः कृतः। अनेन संस्कृतिसंस्मृतिः कृताऽनेकवारम्। तथा च नात्र प्रकटिता भोगैकलोलुपता। भगवन्नैकट्यमिह वारं वारमाविष्कृतं वर्णनावसरे। यथा जनकतनयास्नानपुण्योदकपूता रामगिर्याश्रमाः, मेखलासु रघुपतिपदैरङ्कितः शैलः, अलकानगरस्था बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्याश्च। अनेन भगवत्समक्षताभ्यासकथनेन धर्माविरुद्धकामस्य परमौन्नत्यं व्यङ्ग्यवर्त्मना संसूचितम्। अत एवात्रत्यो यक्षः केवलं कामी न; स हि दयिताजीवितालम्बनार्थी। पत्न्या विरहितेन तेन वेश्यागारो न मृग्यते, परं रामगिर्याश्रमाः सेव्यन्ते। विप्रलम्भानुभूतिना विकसिता तस्य सहानुभूतिः। प्रकृतिगतमिथुनावलोकनेन स क्रुद्धो नैव भवति। निरनुसूयः सानुक्रोश्श्च यक्षः सन्देशवाहकस्य मेघस्यापि सौख्यं स्थिरीकरोति। यद्यपि मेघस्य द्रुतगतिरीप्सितैव यक्षस्य, तथापि सः “खिन्नः खिन्नः शिखरिषु पदं न्यस्य गन्तासि यत्र क्षीणः क्षीणः परिलघुपयः स्रोतसां चोपभुज्य” इति मेघं प्रति वक्ति। अन्ते च शुभंयुरसौ “मा भूदेवं क्षणमपि सखे विद्युता विप्रयोगः” इति नान्दीवादमुखरो दृश्यते।
इदमपि वक्तव्यं यत्कालिदासेन यः पन्था यक्षमुखाद्वर्णितः स नैव यदृच्छाकल्पितः। परं वास्तवसिद्धः। भारतदेशे दक्षिणदिशस्तावदुत्तराशां प्रावृषि प्रस्थिता मेघमाला यं मार्गमधितिष्ठति तमेव परमया सूक्ष्मेक्षिकया परिशील्य कालिदासः स्वकाव्ये न्ययूयुजत्। एवं च “अलकानगरं गत्वा यक्षपत्नीं च दृष्ट्वा मेघः किमु कृतकृत्यो बभूव?” इति प्रश्नस्य नास्त्युत्तरं मेघदूते। भावमौल्यान्नितरामवरं भौततथ्यमिति मन्वानः कालिदासः प्रायः कथासंविधानकमेवं चकार।
उज्जयिनीवर्णनम्
मेघदूते कालिदासेन वर्णनमुज्जयिन्याः सुन्दरतयाऽकारि। अत्र तु कवेरुज्जयिनीप्रीतिः स्फारीभवति निस्संशयम्। ईदृशं पुरवर्णनं कालिदासकाव्येषु नान्यत्र दृश्यत इति हेतुना लब्धवर्णा उज्जयिन्येव तस्य जन्मभूमिरिति खल्वभिप्रयन्ति। यद्यपि न कविना स्वयमुद्घुष्टं, तथापि भावसत्यमेतत् स्वीकार्यम्। एवं च महाकवीनां वाग्वैखरी वाच्यविदूरा व्यङ्ग्यनिकटेति किल सौन्दर्यसमयः[1]। सम्प्रति वयं मेघदूतगतमुज्जयिनीवर्णनमवलोकयामः।
उज्जयिनीमदृष्ट्वा माऽग्रे सरेति मेघमभ्यर्थयते यक्षः।
वक्रः पन्था यदपि भवतः प्रस्थितस्योत्तराशां
सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखो मा स्म भूरुज्जयिन्याः।
विद्युद्दामस्फुरितचकितैस्तत्र पौराङ्गनानां
लोलापाङ्गैर्यदि न रमसे लोचनैर्वञ्चितोऽसि॥
अत्रेदमवधेयं यद्यक्षः कान्ताविरहक्लेशकदर्थितः सन्नपि न परसुखासहिष्णुः; प्रत्युत परसुखाभिलाषीति। अपि च सन्देशवाहकस्य नितरामपेक्षितानि किलाध्वखेदापसारपटूनि विश्रान्तिविधानानि। तस्मान्मेघस्य सर्वदा सौन्दर्याभिमुख्यं भवेदिति काङ्क्षया मार्गातिक्रममपि सहते यक्षः। अत्र कालिदासस्य स्वपुरीपक्षपातोऽपि स्पष्टः। अन्यच्चात्र निर्दिष्टस्तोयदस्य वक्रमार्गः सुतमां वास्तविकः संशोधकैर्निश्चितः। दक्षिणादुत्तरदिशं गन्तुकामा नीरदा मध्यभारते मनाक्परिवर्तितमार्गा उज्जयिनीमभिमुखीकुर्वते। अहो परिसरपरिशीलनसामर्थ्यं कविकुलगुरोः! “सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखो मा स्म भूः” इति कमनीयं वचनम्। उत्सङ्गशब्दोऽत्रत्यः सुतरां व्यञ्जकः सौधानि मातृप्रीत्या मेघं पालयन्तीत्यर्थं सूचयति। पौराङ्गनानां लोलापाङ्गकथनमपि सुन्दरम्। यतस्ते खल्वपाङ्गा मेघदयितास्फुरणचकिताः। अचिरप्रभा यदा प्रस्फुरति, तदा पौराङ्गनादृष्टिषु तस्याः कान्तिरनुस्फुरति। तन्नाम, प्रतिबिम्बतया समिन्धे। ईदृशं प्रेयसीप्रतिबिम्बं दीर्घापाङ्गवेल्लितं निभाल्य मेघः कामप्यभिरामाभिख्यामनुभवति।
प्राप्यावन्तीनुदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान्
पूर्वोद्दिष्टामनुसर पुरीं श्रीविशालां विशालाम्।
स्वल्पीभूते सुचरितफले स्वर्गिणां गां गतानां
शेषैः पुण्यैर्हृतमिव दिवः कान्तिमत्खण्डमेकम्॥
उदयनसंज्ञितस्य वत्सराजस्य कथा प्राचीनभारते खल्वतितरां प्रसिद्धाऽसीत्। बृहत्कथान्तर्गतेयं कथा सोमदेवस्य कथासरित्सागरे भासस्य स्वप्नवासवदत्ते चान्येषु काव्य-रूपकेषु लब्धप्रतिष्ठा। अस्या निधानं तु बृहत्कथैव। व्यास-वाल्मीकी इव गुणाढ्योऽपि प्रातःस्मरणीयो महर्षिः। सारस्वतवरिवस्या च तस्य नितरां स्तुत्या। उक्तं हि गोवर्धनाचार्येण—
श्रीरामायणभारतबृहत्कथानां कवीन्नमस्कुर्मः।
त्रिस्रोता इव सरसा सरस्वती स्फुरति यैर्भिन्ना॥ (आर्यासप्तशती, ३४)
कथामातुरुत्सङ्ग एव ननु संस्कृतिशिशुः ससुखं सुचिरं जीवति। अतो वत्सराजकथोल्लेखेन संस्कृतिरुज्जयिन्याः सूचिता। उज्जयिनी विशालापरपर्याया सर्वसुखप्रदा सम्पत्समृद्धा च। अत एव तस्याः “श्रीविशाला” इति संज्ञा। स्वर्गिणां लोकानां पुण्यैर्हृतो नाक इवेयं पुरीति हेतुना सा पुण्यभूमिरिति ध्वन्यते। तन्नाम, अत्रत्या सम्पन्न केवलं भौतिकश्रमसंसिद्धा, अपि तु पुण्यनिर्मितेति गम्यते। अन्यच्च नाकभाग्यानि धरिण्यामिव स्वर्गेऽपि समनुभवितुमशक्यानीति कल्पनं तु कवेः “जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी” इति वचनं स्मारयति।
उज्जयिनीं प्रविश्य मेघः शिप्रानदीमक्षिलक्ष्यीकरोति। तदा प्रातः शिप्रानद्योपरि प्रसृतं वातं मनोज्ञतया वर्णयति कालिदासः। यथा—
दीर्घीकुर्वन्पटुमदकलं कूजितं सारसानां
प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः।
यत्र स्त्रीणां हरति सुरतग्लानिमङ्गानुकूलः
शिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थनाचाटुकारः॥
महाकवेः कालिदासस्य गणनातीतेषु वैशिष्ट्येषु परमन्यतममस्तीदं यद्वर्णनानि तस्य पञ्चेन्द्रियतृप्तिकारीणि। इदमेव पद्यं परिशीलयामः। अत्र शिप्रावातः शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्धाख्यतन्मात्रसंवलितः पञ्चेन्द्रियाणि नः समुल्लासयति। तत्कथमिति विव्रियते। प्रथमं तावद्वातः सारसानां कूजितानि दीर्घीकुरुत इति वर्णनमेव नितान्तं चारु। सर्वेऽपि वयं भौतशास्त्रविद्यार्थिनो जानीम एव यन्नादप्रसारमाध्यमेष्वन्यतमो वात इति। नदीतटस्य कस्मिंश्चित्कोणे कृतः पक्षिनादो वातेन तटिन्यन्तं यावन्नीयते। एवं च वातवेगहेतुना पक्षिनादतरङ्गा उपबृंहिता इव लक्ष्यन्ते। नादोऽसौ न पुनः श्रवणभैरवः। अपि तु शृङ्गारोद्दीपकः पटुमदकलरवः। अनेन शब्देन्द्रियस्तृप्तः। अथ गन्धः। गन्धबन्धुरयं स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषाय इति कथयति कालिदासः। कषायो नाम कश्चिदुन्मादकारी तिक्तगन्धः। अत्र रसोऽपि विवक्षितः। कषायगन्धः कस्यापि कटुतिक्तरसस्यानुभूतिं जनयति। अन्यच्च कमलकथनावसरे रूपमपि सूचितम्। सद्य उत्फुल्लानां कमलानां रागः, विकासक्रमः, चित्रभानुगभस्तिभिस्तेषां संस्पर्शः—सर्वोऽपि नयनोत्सवायते सताम्। स चाङ्गानुकूलो वातः स्त्रीणां सुरतग्लानिं हरतीति वर्णनेन स्पर्शः सूचितः। प्रत्यूषेषु वातः प्रार्थनाचाटुकारः प्रियतम इवास्त इति वर्णनेन तु लोकोत्तरं शृङ्गारप्रपञ्चमेव निर्मिमे कालिदासः।
अथ च तस्मिन्नगरे पुष्टो भवति मेघ इति वर्णयति कविः।
जालोद्गीर्णैरुपचितवपुः केशसंस्कारधूपै-
र्बन्धुप्रीत्या भवनशिखिभिर्दत्तनृत्तोपहारः।
हर्म्येष्वस्याः कुसुमसुरभिष्वध्वखेदं नयेथा
लक्ष्मीं पश्यल्ललितवनितापादरागाङ्कितेषु॥
अत्र कालिदासस्य पद्यशिल्पकल्पनं रचनारासिक्यं च भावुकैर्द्रष्टुमलम्। त्रिषु स्तरेषु कृतमत्र सौन्दर्यवर्णनम्। उपरि दृश्यते वियद्गतो धूपः, मध्ये तावन्नृत्यन्तो मयूराः कुसुमानि च, अधो हि भूमिगतो वनितापादरागः। पूर्वमेव निगदितं कविना यन्मेघः “धूमज्योतिःसलिलमरुतां सन्निपातः” इति। अत एवात्र स धूपैः परिपुष्टो भवतीति कथितम्। धूमनिर्मितदेहो मेघ इति हेतुत्वात्केनापि निकृष्टेन धूमेन तस्य पुष्टिर्यद्यपि शक्या तथापि रसिकोऽसौ केशसंस्कारधूपैः सुगन्धिलैरेवोपचितवपुः प्रभवति! एवं च भवनशिखिभिर्दत्तनृत्तोपहारो मयूरबन्धुस्तोयदः। नृत्तं नाम कश्चनाऽङ्गिकाभिनयप्रकारः।
मेघदूते नैकविधाः शिखिनो वर्णिताः। बलाहकं निशम्य ते विविधप्रकारा मयूराः किं किमकार्षुः? आदौ तावद्वनमयूराः शुक्लापाङ्गैः सजलनयनैः स्वागतीचक्रिरे। बाष्पस्तु सात्त्विकविकारोऽत्र दर्पराहित्यसङ्केतः। तथा हि भवनशिखिनो—तन्नाम नागरकाः प्रचलाकिनः—ये सम्प्रति विलोकिता आङ्गिकाभिनयैः स्वागतं कल्पयामासुः। अग्रे च काव्ये सुब्रह्मण्यवाहनभूतस्य मयूरस्य वर्णनमेवमस्ति—
ज्योतिर्लेखावलयि गलितं यस्य बर्हं भवानी
पुत्रप्रेम्णा कुवलयदलप्रापि कर्णे करोति।
धौतापाङ्गं हरशशिरुचा पावकेस्तं मयूरं
पश्चादद्रिग्रहणगुरुभिर्गर्जितैर्नर्तयेथाः॥
सोऽसौ मयूरस्तोयदं निभाल्यापि स्वाभिमानदिग्धो न किञ्चित्करोति। यदा मेघः स्वगर्जितैस्तं रञ्जयति, तदा स नृत्यति। एवमैश्वर्याधिकारनैकट्यहेतुना कथमवलेपलिप्ता भवन्ति मयूरा इति सूचितं महाकविना। दर्पातिशय ईदृशो मयूराणामेव चेत् का कथा पुनर्मनुष्याणाम्!
सम्प्रति महाकालविषयं प्रस्तौति।
अप्यन्यस्मिञ्जलधर महाकालमासाद्य काले
स्थातव्यं ते नयनविषयं यावदत्येति भानुः।
कुर्वन्सन्ध्याबलिपटहतां शूलिनः श्लाघनीया-
मामन्द्राणां फलमविकलं लप्स्यसे गर्जितानाम्॥
प्रकृतिसौन्दर्यं, उज्जयिनीवसुवैभवं च दर्शं दर्शं मेघो यदि सुचिरं तत्रैव तिष्ठति, तर्हि कथं सन्देशवहनम्? का खलु कथा यक्षपत्न्याः? अतो मेघेनावश्यं द्रुतगतिना भाव्यम्। एवं चादर्शनं महाकालस्य महते पापाय कल्पते। अलकाजिगमिषा महाकालदिदृक्षा च मेघस्य। सत्यामीदृश्यां स्थितौ किं नु वाऽनुष्ठेयम्? वक्ति कालिदासः—अप्यन्यस्मिन् काले महाकालमासाद्य, सन्ध्यावधि स्थित्वा निजगर्जितैः पटहतामाचर्य धन्यो भवति मेघः। अहो समुचितकल्पनचातुरी कवेः!
सम्प्रति रमणीनां नृत्यं वर्णयति—
पादन्यासक्वणितरशनास्तत्र लीलावधूतै
रत्नच्छायाखचितवलिभिश्चामरैः क्लान्तहस्ताः।
वेश्यास्त्वत्तो नखपदसुखान्प्राप्य वर्षाग्रबिन्दू-
नामोक्ष्यन्ते त्वयि मधुकरश्रेणिदीर्घान्कटाक्षान्॥
अत्र वर्णितं किञ्चिदुद्दामं दैशिकनृत्यम्। विशालाभ्यर्णे विद्यमानेषु वनप्रदेशेषु कृतवास्तव्यास्तरुण्य इदं खड्ग-वस्त्र-दण्ड-माला-वीणा-चामरादीन् प्रगृह्य नृत्यन्ति स्मेत्यनुश्रूयते। तथा ह्युज्जयिनीनगरस्य देवदासीभिर्देवकुले सतालमिदं ललितमनोहरविधिना नृत्यत इति कालिदासेन वर्णितम्। भारतीयनृत्यपरम्पराऽध्ययनरसिकेभ्यः सुतरां प्रयोजनकारीदं पद्यम्। अपि चात्रत्यं “मधुकरश्रेणिदीर्घकटाक्षः” इति प्रयोगं कालिदासोत्तरकालीनाः कवयः सर्वेऽपि निजकाव्येषु प्रयुयुजुः प्रयुञ्जानाश्च प्रयोक्ष्यन्ति। दासतां कालिदासस्य कवयः सर्वे वहन्त्येव। उक्तं च गङ्गादेव्या—
दासतां कालिदासस्य कवयः के न बिभ्रति।
इदानीमपि तस्यार्थानुपजीवन्त्यमी यतः॥ (मधुराविजयम्, १.७)
यथा पूर्वमुक्तं मेघदूते प्रायः प्रतिपद्यं मेघोल्लेखोऽस्ति। अत्रेदं निदर्शनम्—
पश्चादुच्चैर्भुजतरुवनं मण्डलेनाभिलीनः
सान्ध्यं तेजः प्रतिनवजपापुष्परक्तं दधानः।
नृत्यारम्भे हर पशुपतेरार्द्रनागाजिनेच्छां
शान्तोद्वेगस्तिमितनयनं दृष्टभक्तिर्भवान्या॥
अत्र मेघस्य लाभप्राप्तिरपि काचिच्चकास्ति। स हि तोयदः परमेश्वरपरिधानम् उमोद्वेगशान्तिकारणं च। अपि के न चिकीर्षन्ति पुण्यसाधनमीदृशं कर्म? जगदादिदम्पतिसपर्या कस्य न स्यान्मुदे? अपि चात्र गजचर्माञ्चलगतशोणितरेखया सह सावर्ण्यं वहति मेघलेखासृता प्रतिनवजपापुष्परुचिः। औचित्यं न पृथग्वाच्यं ननु वर्णनस्यास्य।
मार्गे किञ्चिदिवाग्रे गत्वा सहायको भवाभिसारिकाणामिति मेघमभ्यर्थयते यक्षः—
गच्छन्तीनां रमणवसतिं योषितां तत्र नक्तं
रुद्धालोके नरपतिपथे सूचिभेद्यैस्तमोभिः।
सौदामन्या कनकनिकषस्निग्धया दर्शयोर्वीं
तोयोत्सर्गस्तनितमुखरो मा स्म भूर्विक्लवास्ताः॥
विद्युदुद्दीपनेन तासामभिसारिकाणां मार्गदर्शको भव, निजगर्जितैर्मा तासां भीतिजनको भवेति कथनं तु यक्षस्य हृद्वैशाल्यं ख्यापयति। अयं हि वियोगानुभवसंस्कृतो यक्षस्य जीवनपरिपाकः खण्डकाव्यपदान्मेघदूतं महाकाव्यपदं प्रति निस्संशयमभ्युद्धरति। तथा चात्रानुसन्धेयः “सूचिभेद्यं तमः” इति प्रयोगः। कालिदासप्रतिभाप्रभावादमूर्तः कृष्णिमा घनिष्ठः सञ्जातः! अन्यच्च “कनकनिकषस्निग्धा सौदामनी” इति वर्णने कवेरनुपमा वर्णवर्णनवैदग्धी विलसति। वात्सल्यसूचकः स्निग्धशब्दः पुनश्च यक्षस्य हृदयौन्नत्यं द्योतयन्महदौचित्यं तनुते।
पुनरपि विलम्बमकृत्वा मार्गशेषं वाहयेद्भवानिति वारिदं वदति गुह्यकः।
तां कस्याञ्चिद्भवनवलभौ सुप्तपारावतायां
नीत्वा रात्रिं चिरविलसनात्खिन्नविद्युत्कलत्रः।
दृष्टे सूर्ये पुनरपि भवान्वाहयेदध्वशेषं
मन्दायन्ते न खलु सुहृदामभ्युपेतार्थकृत्याः॥
भवनवलभौ कपोता वसन्तीत्यत्र कवेः पक्षिचर्यापरिशीलनप्रवणता सूर्यस्पष्टा। अपि च विद्यते सवर्णित्वं पारावतमेघयोः। अनेन हि पालितं काव्योपनिषद्भूतमौचित्यम्। अर्थान्तरन्यासस्तावदन्ते विद्यमानः प्रार्थयितॄणामुपदेशाय कल्पते। अनुनय एव नितरामाश्रयणीयोऽभ्यर्थिभिः; न पुनराज्ञा। न वा क्रोधः। मैत्रीगमकमिदं यक्षः सम्यगेव जानाति। अतः स मेघमनुनयविधिनैव सम्बोधयति। नान्यथा सर्वथापि।
सम्पन्नमुज्जयिनीवर्णनम्। वर्णनेयं नितरामतिद्वयीति सकलमतिभद्रम्।
टिप्पन्यः
१ संस्कृतसाहित्ये वाच्यविधानेन कविभिः कृतं निजपुरवर्णनं क्वचिद्दृश्यते। यथा बिल्हणकृतविक्रमाङ्कदेवचरितस्य प्रवरपुरवर्णनम् अष्टादशे सर्गे। अनेन हि व्यङ्ग्यैकविश्रान्तं किञ्चिद्वर्णनं गच्छता कालेन कथं वाच्यतामापेति विशदीभवति।
Shashi Kiran B N
Latest posts by Shashi Kiran B N (see all)
- दिवः कान्तिमत्खण्डमेकम्—मेघदूते उज्जयिनीवर्णनम् - 15 May 2018
- ಕಾವ್ಯಪುರುಷೋತ್ಪತ್ತಿ — ಕಾವ್ಯದ ಹಿಂದಿನ ಕಥೆ - 4 January 2018
- In the World of Allegorical Poetry – Bhallatashatakam - 13 October 2017


text:
श्रीकृष्णविलासकाव्यम्
महाकवि सुकुमारविरचितं महाकाव्यं भवति श्रीकृष्णविलासम् । सुकुमारकवेः जीवनविषये पण्डितानां मतभेदः अस्ति । तथापि कालिदासादर्वाचीनः श्रीशङ्करात्प्राचीनश्चायमिति ज्ञातुं शक्यते । केरलीयकविषु प्राचीनतमः आसीत् सुकुमारकविः । तस्य श्रीकृष्णविलासकर्तृत्वं - इति श्रीकृष्णविलासकाव्ये सुकुमारकृतौ - इति सर्गान्तनिर्देशेन ज्ञायते । अपूर्णे श्रीकृष्णविलासे काव्ये इदानीं द्वादशसर्गाः लभ्यन्ते । श्रीमगद्भागवतदशमस्कन्धोक्तरीत्या श्रीकृश्णकथाः अत्र वर्ण्यन्ते । असुरपीडितायाः भूमीदेव्याः ब्रह्माणं प्रति प्रार्थना, ब्रह्मणा, तया, इतरैः देवै च साकं विष्णुसमीपागमनम् इत्यादिरीत्या काव्यमिदमारभ्यते । श्रीकृष्णस्य व्योमयात्रा, समुद्रवर्णनम् इत्यादिषु भागेषु रघुवंशस्यानुकरणं सम्यक् दृश्यते । नगरार्णवशैलर्तु.......इत्यादि महाकाव्यलक्षमं रससन्निवेशश्च सम्यक् कृतं कविना। मधुरा सरला च कवेः शैलिः । सप्तमे सर्गे ऋतूनां वर्णनम् अत्यन्तं रमणीयं भवति । तत्र वसन्तवर्णनात् एकमुदाहरणम् -
- धृतमौनमनारतोपवासं व्रतमुद्यानतपोवने चरित्वा ।
- उदयुञ्चत पारणां विधातुं परपुष्टास्सहकारमञ्जरीभिः ।।
तृतीये सर्गे एकस्मिन् श्लोके यशोदा कृष्णं चन्द्रं एवं दर्शयति -
- पश्य मातुलमिति प्रदर्शितं यामिनीषु गगने यशोदया ।
- आजुहाव ललितेन पाणिना शीतभानुमरविन्दलोचनः ।।
अधुनापि केरलीयाः चन्द्रं मातुल इत्येव अभिधीयन्ते । अत एव अयं श्लोकः श्रीकृष्णकवेः केरलीयत्व द्योतकः । श्रीकृष्णविलासस्य माधुर्यात् सारल्यात् च काव्यपठने प्रवृत्तानां बालानां इदमेव काव्यम् प्रथमम् आसीत् ।
सुकुमारकविविरचितं महाकाव्यं भवति श्रीकृष्णविलासम् । सुकुमारकवेः कालः परमार्थतया न ज्ञायते । केरलीय़ेषु संस्कृतकविषु प्राचीनः भवति सुकुमारकविः इति मन्यते । अपूर्णे श्रीकृष्णविलासकाव्ये इदानीं द्वादशसर्गाः लभ्यन्ते ।
अन्तर्विषयाः
ऐतिह्यम्[सम्पादयतु]
बालो सुकुमारनामको अतिबुद्धिमान् विनयशीलश्च गुरुकुले सर्वेषां प्रियंकर: आसीत्। तथापि तस्य गुरु: तं भृशं ताडयति स्म। एतस्मात् कारणात् क्रुद्ध: सुकुमार: एकदा तं हन्तुं निश्चिनोत्। निशायां स: गुरोर्गृहं गत्वा उपरितले पाषाणमादाय निलीय उपविष्टवान्। तदा आचार्यः स्वपत्न्या सह यत् सम्भाषणं कुर्वन् आसीत् तत् सः अशृणोत्। गुरुपत्नी - आर्य! भवान् किमर्थं तं सुकुमरं वृथा ताडायति, यो हि भवत: शिष्यगणेषु सर्वोत्तम: वर्तते? गुरु- आर्ये! अहं नु तस्याभिवृद्धिम् अभिलक्ष्य ताडनं करोमि। वस्तुत: स एव मे प्रियतम:। इमं हि श्रुत्वा साश्रुनयन: प्रतिनिवृत्त: सुकुमार: अन्यस्मिन् अहनि गुरुं प्रति चोदितवान् यत् गुरुवधोद्युक्तस्य किं वा दण्डनमिति। सः गुरु:तुषाग्नौ दाहनमित्युक्तवान्। शिष्य एवमकरोत्। सर्वं वृत्तन्तं च गुरवे न्यवेदयत्। तुषाग्नौ स्थित्वा तेन श्रीकृष्णविलासकाव्यं विराचितम्। काव्यस्यापूर्त्ते: अनन्तरं दग्धः सन् मरणं प्राप्तवान् इति ऐतिह्यम्।
विषय:[सम्पादयतु]
नाम्ना एव अभिज्ञायते यत् भगवत: श्रीकृष्णपरमात्मन: लीलाविलसानि एव अत्र वर्णितानि इति। श्रीमद्भागवतपुराणम्-दशम-एकादशस्कन्धान् अधिकृत्यैव रचना।
साहित्यम्[सम्पादयतु]
सर्गरूपेण विभक्तमिदं काव्यं भाषालालित्ये रूढम्, आशयसम्पुष्ट्या गाढम्, अलङ्कारप्रयुक्त्या सहृदयहृदयाह्लादजनकं च वर्तते। इन्द्रवज्रा,उपेन्द्रवज्रा,उपजाति,वंशस्थम्,रथोत्थता,रुचिरकम्पितम्इत्यादय: प्रसिद्धवृत्ता: अत्र उपयुक्ता:।
सम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
Internal link श्रीमद्भागवतपुराणम् Bhagavata Purana SRIKRISHNAVILASAM
External Link The poet who burned himself
आधाराः[सम्पादयतु]
- Beach, Milo Cleveland (1965). "A Bhāgavata Purāṇa from the Punjab Hills and related paintings". Bulletin of the Museum of Fine Arts (Museum of Fine Arts, Boston) 63 (333): 168–177. http://www.jstor.org/stable/4171436.
- Beck, Guy (1993). Sonic theology: Hinduism and sacred sound. University of South Carolina Press. pp. 183–184. ISBN 9780253353344. http://books.google.com/?id=cY1Xw1ZlIeQC&pg=PA183.
- फलकम्:Site website।www.facebook.com/people/Sukumaran-Kavi/100002195473882


text:
फ़रवरी 25, 2008
पुनरुज्जीवनम्?
दीर्घसमयात् अत्र किमपि न लिखितं मया । यद्यपि बहून् व्याजान् दातुं शक्नोमि , उत्साहो नासीदित्येव कारणम् इति अङ्गीक्रियते मया । इतः परं तु श्रद्धया यत्किञ्चित् लेखनीयम् इति निर्धारः ।
एतस्मिन् समये किं किं प्रवृत्तम् ? PhD संशोधनकार्ये किञ्चित् क्लेशः अनुभूतः, पाठाः पठिताः, क्वचित् संस्कृतं पाठितम् अपि, समयः यापितः । सुखकर्यौ प्रमुखे घटने तु मम भारतप्रवासः , गते सप्ताहे प्रचलिता कक्ष्या च । भारते गृहे उषित्वा बहूनि विविधानि प्रियाणि मधुराणि खादितानि 🙂 । निद्रा च कृता । बान्धवा अपि मेलिताः । कर्णाटके हासननगरे हासननगरस्य प्रथमं संस्कृतसम्मेलनं प्रवृत्तम् । तत्र अहं अगच्छम् । हासननगरे एव मया प्रथमतया संस्कृताध्ययनं कृतम् । संस्कृतपाठशालायाः अध्यापक्यः मेलिताः । मां दृष्ट्वा ताः अपि सन्तुष्टाः । सम्मेलनमपि ज्ञानप्रदम् आसीत् ।
गते सप्ताहे संस्कृतसाप्ताहान्तकक्ष्या चालिता । तत्र जनानाम् उत्साहः मयि अपि किञ्चित् उत्साहं अजनयत् । इदानीं मम स्नेहिताभ्यां सह सम्मिल्य किञ्चित् अध्ययनं करोमि प्रतिसप्ताहम् । तथा हि श्रीनिवासन्-महोदयः यः लघुसिद्धान्तकौमुदीं पाठयति, तस्य कक्ष्यायां भागं वोढुम् अनुमतिं दत्तवानस्ति । मया अद्य किञ्चित् लघुसिद्धान्तकौमुद्याः आध्ययनं कृतम् । इतः परं नियमितरूपेण अध्ययनं करणीयम् ।
अवशिष्टमस्ति PhD संशोधनम् । तत्रपि किञ्चित् प्रगतिः अस्ति । प्रार्थये शीघ्रमेव अधिका प्रगातिर्भवतु इति ।
1 टिप्पणी »
-
Hello..
This is Preeti from The Times of India.. I m doing a story on Sanskrit bloggers.. i need some inputs,.. How can I contact u?