text:
महिम्नः पारं ते परमविदुषो यद्यसदृशी
स्तुतिर्ब्रह्मादीनामपि तदवसन्नास्त्वयि गिरः ।
अथाஉवाच्यः सर्वः स्वमतिपरिणामावधि गृणन्
ममाप्येष स्तोत्रे हर निरपवादः परिकरः ॥ १ ॥
अतीतः पंथानं तव च महिमा वाङ्मनसयोः
अतद्व्यावृत्त्या यं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि ।
स कस्य स्तोतव्यः कतिविधगुणः कस्य विषयः
पदे त्वर्वाचीने पतति न मनः कस्य न वचः ॥ २ ॥
मधुस्फीता वाचः परमममृतं निर्मितवतः
तव ब्रह्मन् किं वागपि सुरगुरोर्विस्मयपदम् ।
मम त्वेतां वाणीं गुणकथनपुण्येन भवतः
पुनामीत्यर्थेஉस्मिन् पुरमथन बुद्धिर्व्यवसिता ॥ ३ ॥
तवैश्वर्यं यत्तज्जगदुदयरक्षाप्रलयकृत्
त्रयीवस्तु व्यस्तं तिस्रुषु गुणभिन्नासु तनुषु ।
अभव्यानामस्मिन् वरद रमणीयामरमणीं
विहंतुं व्याक्रोशीं विदधत इहैके जडधियः ॥ ४ ॥
किमीहः किंकायः स खलु किमुपायस्त्रिभुवनं
किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च ।
अतर्क्यैश्वर्ये त्वय्यनवसर दुःस्थो हतधियः
कुतर्कोஉयं कांश्चित् मुखरयति मोहाय जगतः ॥ ५ ॥
अजन्मानो लोकाः किमवयववंतोஉपि जगतां
अधिष्ठातारं किं भवविधिरनादृत्य भवति ।
अनीशो वा कुर्याद् भुवनजनने कः परिकरो
यतो मंदास्त्वां प्रत्यमरवर संशेरत इमे ॥ ६ ॥
त्रयी सांख्यं योगः पशुपतिमतं वैष्णवमिति
प्रभिन्ने प्रस्थाने परमिदमदः पथ्यमिति च ।
रुचीनां वैचित्र्यादृजुकुटिल नानापथजुषां
नृणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव ॥ ७ ॥
महोक्षः खट्वांगं परशुरजिनं भस्म फणिनः
कपालं चेतीयत्तव वरद तंत्रोपकरणम् ।
सुरास्तां तामृद्धिं दधति तु भवद्भूप्रणिहितां
न हि स्वात्मारामं विषयमृगतृष्णा भ्रमयति ॥ ८ ॥
ध्रुवं कश्चित् सर्वं सकलमपरस्त्वध्रुवमिदं
परो ध्रौव्याஉध्रौव्ये जगति गदति व्यस्तविषये ।
समस्तेஉप्येतस्मिन् पुरमथन तैर्विस्मित इव
स्तुवन् जिह्रेमि त्वां न खलु ननु धृष्टा मुखरता ॥ ९ ॥
तवैश्वर्यं यत्नाद् यदुपरि विरिंचिर्हरिरधः
परिच्छेतुं यातावनलमनलस्कंधवपुषः ।
ततो भक्तिश्रद्धा-भरगुरु-गृणद्भ्यां गिरिश यत्
स्वयं तस्थे ताभ्यां तव किमनुवृत्तिर्न फलति ॥ १० ॥
अयत्नादासाद्य त्रिभुवनमवैरव्यतिकरं
दशास्यो यद्बाहूनभृत रणकंडू-परवशान् ।
शिरःपद्मश्रेणी-रचितचरणांभोरुह-बलेः
स्थिरायास्त्वद्भक्तेस्त्रिपुरहर विस्फूर्जितमिदम् ॥ ११ ॥
अमुष्य त्वत्सेवा-समधिगतसारं भुजवनं
बलात् कैलासेஉपि त्वदधिवसतौ विक्रमयतः ।
अलभ्या पातालेஉप्यलसचलितांगुष्ठशिरसि
प्रतिष्ठा त्वय्यासीद् ध्रुवमुपचितो मुह्यति खलः ॥ १२ ॥
यदृद्धिं सुत्राम्णो वरद परमोच्चैरपि सतीं
अधश्चक्रे बाणः परिजनविधेयत्रिभुवनः ।
न तच्चित्रं तस्मिन् वरिवसितरि त्वच्चरणयोः
न कस्याप्युन्नत्यै भवति शिरसस्त्वय्यवनतिः ॥ १३ ॥
अकांड-ब्रह्मांड-क्षयचकित-देवासुरकृपा
विधेयस्याஉஉसीद् यस्त्रिनयन विषं संहृतवतः ।
स कल्माषः कंठे तव न कुरुते न श्रियमहो
विकारोஉपि श्लाघ्यो भुवन-भय- भंग- व्यसनिनः ॥ १४ ॥
असिद्धार्था नैव क्वचिदपि सदेवासुरनरे
निवर्तंते नित्यं जगति जयिनो यस्य विशिखाः ।
स पश्यन्नीश त्वामितरसुरसाधारणमभूत्
स्मरः स्मर्तव्यात्मा न हि वशिषु पथ्यः परिभवः ॥ १५ ॥
मही पादाघाताद् व्रजति सहसा संशयपदं
पदं विष्णोर्भ्राम्यद् भुज-परिघ-रुग्ण-ग्रह- गणम् ।
मुहुर्द्यौर्दौस्थ्यं यात्यनिभृत-जटा-ताडित-तटा
जगद्रक्षायै त्वं नटसि ननु वामैव विभुता ॥ १६ ॥
वियद्व्यापी तारा-गण-गुणित-फेनोद्गम-रुचिः
प्रवाहो वारां यः पृषतलघुदृष्टः शिरसि ते ।
जगद्द्वीपाकारं जलधिवलयं तेन कृतमिति
अनेनैवोन्नेयं धृतमहिम दिव्यं तव वपुः ॥ १७ ॥
रथः क्षोणी यंता शतधृतिरगेंद्रो धनुरथो
रथांगे चंद्रार्कौ रथ-चरण-पाणिः शर इति ।
दिधक्षोस्ते कोஉयं त्रिपुरतृणमाडंबर-विधिः
विधेयैः क्रीडंत्यो न खलु परतंत्राः प्रभुधियः ॥ १८ ॥
हरिस्ते साहस्रं कमल बलिमाधाय पदयोः
यदेकोने तस्मिन् निजमुदहरन्नेत्रकमलम् ।
गतो भक्त्युद्रेकः परिणतिमसौ चक्रवपुषः
त्रयाणां रक्षायै त्रिपुरहर जागर्ति जगताम् ॥ १९ ॥
क्रतौ सुप्ते जाग्रत् त्वमसि फलयोगे क्रतुमतां
क्व कर्म प्रध्वस्तं फलति पुरुषाराधनमृते ।
अतस्त्वां संप्रेक्ष्य क्रतुषु फलदान-प्रतिभुवं
श्रुतौ श्रद्धां बध्वा दृढपरिकरः कर्मसु जनः ॥ २० ॥
क्रियादक्षो दक्षः क्रतुपतिरधीशस्तनुभृतां
ऋषीणामार्त्विज्यं शरणद सदस्याः सुर-गणाः ।
क्रतुभ्रंशस्त्वत्तः क्रतुफल-विधान-व्यसनिनः
ध्रुवं कर्तुः श्रद्धा-विधुरमभिचाराय हि मखाः ॥ २१ ॥
प्रजानाथं नाथ प्रसभमभिकं स्वां दुहितरं
गतं रोहिद् भूतां रिरमयिषुमृष्यस्य वपुषा ।
धनुष्पाणेर्यातं दिवमपि सपत्राकृतममुं
त्रसंतं तेஉद्यापि त्यजति न मृगव्याधरभसः ॥ २२ ॥
स्वलावण्याशंसा धृतधनुषमह्नाय तृणवत्
पुरः प्लुष्टं दृष्ट्वा पुरमथन पुष्पायुधमपि ।
यदि स्त्रैणं देवी यमनिरत-देहार्ध-घटनात्
अवैति त्वामद्धा बत वरद मुग्धा युवतयः ॥ २३ ॥
श्मशानेष्वाक्रीडा स्मरहर पिशाचाः सहचराः
चिता-भस्मालेपः स्रगपि नृकरोटी-परिकरः ।
अमंगल्यं शीलं तव भवतु नामैवमखिलं
तथापि स्मर्तॄणां वरद परमं मंगलमसि ॥ २४ ॥
मनः प्रत्यक्चित्ते सविधमविधायात्त-मरुतः
प्रहृष्यद्रोमाणः प्रमद-सलिलोत्संगति-दृशः ।
यदालोक्याह्लादं ह्रद इव निमज्यामृतमये
दधत्यंतस्तत्त्वं किमपि यमिनस्तत् किल भवान् ॥ २५ ॥
त्वमर्कस्त्वं सोमस्त्वमसि पवनस्त्वं हुतवहः
त्वमापस्त्वं व्योम त्वमु धरणिरात्मा त्वमिति च ।
परिच्छिन्नामेवं त्वयि परिणता बिभ्रति गिरं
न विद्मस्तत्तत्त्वं वयमिह तु यत् त्वं न भवसि ॥ २६ ॥
त्रयीं तिस्रो वृत्तीस्त्रिभुवनमथो त्रीनपि सुरान्
अकाराद्यैर्वर्णैस्त्रिभिरभिदधत् तीर्णविकृति ।
तुरीयं ते धाम ध्वनिभिरवरुंधानमणुभिः
समस्तं व्यस्तं त्वां शरणद गृणात्योमिति पदम् ॥ २७ ॥
भवः शर्वो रुद्रः पशुपतिरथोग्रः सहमहान्
तथा भीमेशानाविति यदभिधानाष्टकमिदम् ।
अमुष्मिन् प्रत्येकं प्रविचरति देव श्रुतिरपि
प्रियायास्मैधाम्ने प्रणिहित-नमस्योஉस्मि भवते ॥ २८ ॥
नमो नेदिष्ठाय प्रियदव दविष्ठाय च नमः
नमः क्षोदिष्ठाय स्मरहर महिष्ठाय च नमः ।
नमो वर्षिष्ठाय त्रिनयन यविष्ठाय च नमः
नमः सर्वस्मै ते तदिदमतिसर्वाय च नमः ॥ २९ ॥
बहुल-रजसे विश्वोत्पत्तौ भवाय नमो नमः
प्रबल-तमसे तत् संहारे हराय नमो नमः ।
जन-सुखकृते सत्त्वोद्रिक्तौ मृडाय नमो नमः
प्रमहसि पदे निस्त्रैगुण्ये शिवाय नमो नमः ॥ ३० ॥
कृश-परिणति-चेतः क्लेशवश्यं क्व चेदं क्व च तव गुण-सीमोल्लंघिनी शश्वदृद्धिः ।
इति चकितममंदीकृत्य मां भक्तिराधाद् वरद चरणयोस्ते वाक्य-पुष्पोपहारम् ॥ ३१ ॥
असित-गिरि-समं स्यात् कज्जलं सिंधु-पात्रे सुर-तरुवर-शाखा लेखनी पत्रमुर्वी ।
लिखति यदि गृहीत्वा शारदा सर्वकालं तदपि तव गुणानामीश पारं न याति ॥ ३२ ॥
असुर-सुर-मुनींद्रैरर्चितस्येंदु-मौलेः ग्रथित-गुणमहिम्नो निर्गुणस्येश्वरस्य ।
सकल-गण-वरिष्ठः पुष्पदंताभिधानः रुचिरमलघुवृत्तैः स्तोत्रमेतच्चकार ॥ ३३ ॥
अहरहरनवद्यं धूर्जटेः स्तोत्रमेतत् पठति परमभक्त्या शुद्ध-चित्तः पुमान् यः ।
स भवति शिवलोके रुद्रतुल्यस्तथाஉत्र प्रचुरतर-धनायुः पुत्रवान् कीर्तिमांश्च ॥ ३४ ॥
महेशान्नापरो देवो महिम्नो नापरा स्तुतिः ।
अघोरान्नापरो मंत्रो नास्ति तत्त्वं गुरोः परम् ॥ ३५ ॥
दीक्षा दानं तपस्तीर्थं ज्ञानं यागादिकाः क्रियाः ।
महिम्नस्तव पाठस्य कलां नार्हंति षोडशीम् ॥ ३६ ॥
कुसुमदशन-नामा सर्व-गंधर्व-राजः
शशिधरवर-मौलेर्देवदेवस्य दासः ।
स खलु निज-महिम्नो भ्रष्ट एवास्य रोषात्
स्तवनमिदमकार्षीद् दिव्य-दिव्यं महिम्नः ॥ ३७ ॥
सुरगुरुमभिपूज्य स्वर्ग-मोक्षैक-हेतुं
पठति यदि मनुष्यः प्रांजलिर्नान्य-चेताः ।
व्रजति शिव-समीपं किन्नरैः स्तूयमानः
स्तवनमिदममोघं पुष्पदंतप्रणीतम् ॥ ३८ ॥
आसमाप्तमिदं स्तोत्रं पुण्यं गंधर्व-भाषितम् ।
अनौपम्यं मनोहारि सर्वमीश्वरवर्णनम् ॥ ३९ ॥
इत्येषा वाङ्मयी पूजा श्रीमच्छंकर-पादयोः ।
अर्पिता तेन देवेशः प्रीयतां मे सदाशिवः ॥ ४० ॥
तव तत्त्वं न जानामि कीदृशोஉसि महेश्वर ।
यादृशोஉसि महादेव तादृशाय नमो नमः ॥ ४१ ॥
एककालं द्विकालं वा त्रिकालं यः पठेन्नरः ।
सर्वपाप-विनिर्मुक्तः शिव लोके महीयते ॥ ४२ ॥
श्री पुष्पदंत-मुख-पंकज-निर्गतेन
स्तोत्रेण किल्बिष-हरेण हर-प्रियेण ।
कंठस्थितेन पठितेन समाहितेन
सुप्रीणितो भवति भूतपतिर्महेशः ॥ ४३ ॥
॥ इति श्री पुष्पदंत विरचितं शिवमहिम्नः स्तोत्रं समाप्तम् ॥


c: text/html

text:
विष्णु दशावतार तथा बुद्ध – 1 से आगे
हरिवंश से आगे बढ़ते हुये उन छ: पुराणों पर चर्चा करते हैं जिनमें बुद्ध का उल्लेख नहीं है। उनमें तीन पुराण ऐसे हैं जिनमें विष्णु दशावतार का भी उल्लेख नहीं है, केवल कुछ के वर्णन मिलते हैं। वे हैं – मार्कण्डेय, वामन एवं कूर्म। शेष तीन वे हैं जिनमें विष्णु दशावतार का उल्लेख तो है किंतु बुद्ध का उल्लेख नहीं है – वायु, ब्रह्माण्ड एवं ब्रह्म।
इन पुराणों के बारे में एक महत्वपूर्ण मत वैष्णव परम्परा के पद्म पुराण (ब्रह्मा, सूर्य, अग्नि, सूर्य, शिव एवं विष्णु की पञ्चदेव मान्यता में यह पुराण ब्रह्मा से सम्बंधित) का है (उत्तर, अ. 236) जिसके अनुसार मार्कण्डेय, वामन, ब्रह्माण्ड तथा ब्रह्म रजस पुराण हैं जबकि कूर्म तामस।
उल्लेखनीय है कि जिन पुराणों में बुद्ध का उल्लेख नहीं है, उनमें से कोई भी सात्विक नहीं बताया गया है।
मार्कण्डेय पुराण:
मार्कण्डेय पुराण का आरम्भ जैमिनि द्वारा महामुनि मार्कण्डेय से पृच्छा से होता है जो स्पष्टत: वाल्मीकीय रामायण के प्रथम श्लोक की अनुकृति है:
तपः स्वाध्यायनिरतं मार्कण्डेयं महामुनिम् । व्यासशिष्यो महातेजा जैमिनिः पर्यपृच्छत ॥
निर्गुण जनार्दन के जगत में वासुदेव रूप में उत्पन्न होने एवं एक द्रौपदी कैसे पाँच पाण्डवों की पत्नी हुई, ये दो ‘महान् संशय’ इस पुराण का श्रीगणेश करते हैं। स्पष्ट हो जाता है कि महाभारत के तुरंत पश्चात का यह पुराण प्राचीन है तथा पुराणकर्ता को कृष्ण के निर्गुण जनार्दन से सगुण रूप लेने की बात स्पष्ट है।
कस्मान्मानुषतां प्राप्तो निर्गुणोऽपि जनार्दनः । वासुदेवो जगत्सूतिस्थितिसंयमकारणम् ॥1.13॥
कस्माच्च पाण्डुपुत्त्राणामेका सा द्रुपदात्मजा । पञ्चानां महीषी कृष्णा ह्यत्र नः संशयो महान् ॥1.14॥
संध्या वंदन का समय हुआ बता मार्कण्डेय दो पक्षियों से वे प्रश्न करने की संस्तुति करते हैं। पक्षी हरि की तीन मूर्तियों में से तीसरी के प्रजापालनतत्पर होने की बात कहते हुये यह कहते हैं (4.51 – 59):
पक्षिण ऊचुः या तृतीया हरेर्मूर्तिः प्रजापालनतत्परा । सा तु धर्मव्यवस्थानं करोति नियतं भुवि ॥ प्रोद्धूतानसुरान् हन्ति धर्मविच्छित्तिकारिणः । पाति देवान् सतश्चान्यान् धर्मरक्षापरायणान् ॥ यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति जैमिने । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजत्यसौ ॥ भूत्वा पुरा वराहेण तुण्डेनापो निरस्य च । एकया दंष्ट्रयोत्खाता नलिनीव वसुन्धरा ॥ कृत्वा नृसिंहरूपञ्च हिरण्यकशिपुर्हतः । विप्रचित्तिमुखाश्चान्ये दानवा विनिपातिताः ॥ वामनादींस्तथैवान्यान्न संख्यातुमिहोत्सहे । अवताराश्च तस्येह माथुरः साम्प्रतं त्वयम् ॥ इति सा सात्त्विकी मूर्तिरवतारान् करोति वै । प्रद्युम्नेति च सा ख्याता रक्षाकर्मण्यवस्थिता ॥ देवत्वेऽथ मनुष्यत्वे तिर्यग्योनौ च संस्थिता । गृह्णाति तत्स्वभावं च वासुदेवेच्छया सदा ॥ इत्येतत्ते समाख्यातं कृतकृत्योऽपि यत्प्रभुः । मानुषत्वं गतो विष्णुः शृणुष्वास्योत्तरं पुनः ॥
स्पष्ट है कि दशावतार का उल्लेख न करते हुये भी यह पुराण भगवद्गीता की भाँति धर्म ग्लानि होने पर समय समय पर विष्णु अवतार के उल्लेख करता है। आरम्भ में वराह एवं उसके पश्चात नृसिंह, वामन, कृष्ण एवं प्रद्युम्न के इस संदर्भ में उल्लेख हैं।
आगे विष्णु द्वारा अवतार ले दत्तात्रेय के रूप में अत्रि-अनुसूया के दूसरे पुत्र होने का भी उल्लेख है (17.6-7):
तुष्टेन विष्णुना जज्ञे दत्तात्रेयो महात्मना । स्वशरीरात्समुत्पाद्य सत्त्वोद्रिक्तो द्विजात्तमः ॥
दत्तात्रेय इति ख्यातः सोऽनसूयास्तनं पपौ । विष्णुरेवावतीर्णोऽसौ द्वितीयोऽत्रेः सुतोऽभवत् ॥
समय के साथ साथ अवतारों की दिक् व्याप्ति के भी स्पष्ट उल्लेख इस पुराण में हैं:
भद्राश्वेऽश्वशिरा विष्णुर्भारते कूर्मसंस्थितिः । वराहः केतुमाले च मत्स्यरूपस्तथोत्तरे ॥ 54.31॥
…
भगवन् ! कथितं सम्यक्भवता भारतं मम । सरितः पर्वता देशा ये च तत्र वसन्ति वै ॥ 58.1॥
किन्तु कूर्मस्त्वया पूर्वं भारते भगवान् हरिः । कथितस्तस्य संस्थानं श्रोतुमिच्छाम्यशेषतः ॥ 58.2॥
कथं स संस्थितो देवः कूर्मरूपी जनार्दनः । शुभाशुभं मनुष्याणां व्यज्यते च ततः कथम् ।
यथामुखं यथापादन्तस्य तद्ब्रूह्यशेषतः ॥ 58.3॥
…
जज्ञे वाराहमतुलं रूपं या बिभ्रती हरेः । शक्तिः साप्यायौ तत्र वाराहीं बिभ्रती तनुम् ॥ 88.18॥
नारसिंही नृसिंहस्य बिभ्रती सदृशं वपुः । प्राप्ता तत्र सटाक्षेपक्षिप्तनक्षत्रसंहतिः ॥ 88.19॥
…
गृहीतोग्रमहाचक्रे दंष्ट्रोद्धृतवसुन्धरे । वराहरूपिणि शिवे नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ 91.16॥
नृसिंहरूपेणोग्रेण हन्तुं दैत्यान् कृतोद्यमे । त्रैलोक्यत्राणसहिते नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ 91.17॥
…
प्रद्युम्न एवं दत्तात्रेय को जोड़ लें तो कुल आठ अवतारों के उल्लेख इस पुराण में मिलते हैं। इस पुराण के बारे में एक अन्य महत्वपूर्ण तथ्य देवी अवतारों का विशद वर्णन है। ऊपर के श्लोकों में वाराही, नारसिंही, नारायणी आदि नाम ध्यातव्य हैं। अन्यत्र विधिवत बृहद चर्चा है।
ये तथ्य इस पुराण को उस संक्रमण काल का सिद्ध करते हैं जब दशावतार की परिकल्पना ने रूढ़ रूप नाम नहीं लिये थे।
यह पुराण पुरानों के क्रम भी बताता है जिसमें इसका स्थान सातवाँ है (134.8)। पूरा क्रम इस प्रकार है – ब्रह्म, पद्म, विष्णु, शिव, भागवत, नारद, मार्कण्डेय, अग्नि, भविष्य, ब्रह्मवैवर्त, लिङ्ग, वाराह, स्कंद, वामन, कूर्म, मत्स्य, गरुड़, ब्रह्माण्ड (134.7-14)।
पद्म पुराण एवं इस पुराण की सूचियों में वायु पुराण नहीं है। मार्कण्डेय स्वयं को चतुर्व्यूहात्मक पुराण भी दर्शाता है।
दो रहस्यमय श्लोक (134-38-39) मार्कण्डेय मुनि द्वारा ‘पूर्व में कहे’ पुराण की श्लोक संख्या बताते हैं। प्रतीत होता है कि वर्तमान उपलब्ध संस्करण पुनर्लिखित एवं सम्पादित है।
वामन पुराण:
वामन पुराण का आरम्भ नारद पुलस्त्य संवाद से है – वामन अवतार एवं दक्ष यज्ञ में देवी के दहन पुनर्जन्म से सम्बंधित प्रश्नों से। नाम वामन होते हुये भी यह पुराण देवी एवं शिव पर केंद्रित प्रतीत होता है। मार्कण्डेय की भाँति इस पर भी शाक्त प्रभाव है।
विष्णु अवतारों के उल्लेख के लिये ये श्लोक द्रष्टव्य हैं (8.51-52):
प्रह्लाद उवाच:
त्वमच्युको हृषीकेशश्चक्रपाणिर्धराधरः । महामीनो हयशिरास्त्वमेव वरकच्छपः ॥
हिरण्याक्षरिपुः श्रीमान् भगवानथ सूकरः । मत्पितुर्नाशनकरो भवानपि नृकेसरी ॥
त्रिविक्रम का उल्लेख श्लोक 16.22 में है तथा पूरा तेईसवाँ अध्याय वामन चरित नाम से समर्पित है। मायावामन केशव का उल्लेख 30.24 एवं 25 में भी है:
एकसठवें अध्याय के आरम्भ में ये नाम गिनाये गये हैं (श्लोक 2 से आगे):
मत्स्यं नमस्ये देवेशं कूर्मं गोविन्दमेव च । हयशीर्षं नमस्तेऽहं भवं विष्णुं त्रिविक्रमम् ॥
नमस्ये माधवेशानौ हृषीकशकुमारिणौ । नारायणं नमस्येऽहं नमस्ये गरुडासनम् ॥
ऊर्ध्वकेशं नृसिहं च रुपधारं कुरुध्वजम् । कामपालमखण्डं च नमस्ये ब्राह्मणप्रियम् ॥
अजितं विश्वकर्माणं पुण्डरीकं द्विजप्रियम् । हंसं शंभुं नमस्ये च ब्रह्माणं सप्रजापतिम् ॥
नमस्ये शूलबाहुं च देवं चक्रधरं तथा । शिवं विष्णुं सुवर्णाक्षं गोपतिं पीतवाससम् ॥
नमस्ये च गदापाणिं नमस्ये च कुशोशयम् । अर्धनारीश्वरं देवं नमस्ये पापनाशनम् ॥
गोपालं च सैवकुण्ठं नमस्ये चापराजितम् । नमस्ये विश्वरूपं च सौगन्धिं सर्वदाशिवम् ॥
पाञ्चालिकं हयग्रीवं स्वयम्भुवममरेश्वरम् । नमस्ये पुष्कराक्षं च पयोगन्धिं च केशवम् ॥
विष्णु की स्तुति के साथ अर्द्धनारीश्वर को जोड़ते चलने का शैव-वैष्णव समन्वयी प्रयास इस श्लोकों में ध्यान देने योग्य है।
तिरसठवें अध्याय में भी नाम गिनाये गये हैं:
श्रीभगवानुवाच ।
आद्यं मात्स्यं महद्रुपं संस्थितं मानसे ह्रदे । सर्वपापक्षयकरं कीर्तनस्पर्शनादिभिः ॥
कौर्ममन्यत्सन्निधानं कोशिक्यां पापनाशनम् । हयशीर्षं च कृष्णांशे गोविन्दं हस्तिनापुरे ॥ .
तत्रिविक्रमं च कालिन्द्यां लिङ्गभेदे भवं विभुम् । केदारे माधवं शौरिं कुब्जाम्रे हृष्टमूर्धजम् ॥
नारायणं बदर्थां च वाराहे गरुडासनम् । जयेशं भद्रकर्णे च विपाशायां द्विजप्रियम् ॥
रूपधारमिरावत्यां कुरुक्षेत्रे कुरुध्वजम् । कृतशौचे नृसिंहं च गोकर्णे विश्वकर्मिणम् ॥
चीने कामपालं च पुण्डरीकं महाम्भसि । विशाखयूपे ह्यजितं हंसं हंसपदे तथा ॥
…
पैंसठवें अध्याय के श्लोकों (18-36) में वामन रूप की देह के भिन्न भिन्न अङ्गों में महाविभूतियों की उपस्थिति दर्शा विश्वरूप सम प्रभाव सृजित है।
माधव तथा गोविंद को कृष्ण संज्ञक मानें तो इस पुराण में दशावतार की परिकल्पना न होते हुये भी सात अवतारों के उल्लेख चर्चादि मिलते हैं – मीन, कच्छप, वराह, हयशीर्ष, नृसिंह, वामन।
कूर्म पुराण:
तामस श्रेणी के इस पुराण को विष्णु के अवतार कूर्म द्वारा कथित बताया गया है किंतु आरम्भ के कुछ श्लोकों के पश्चात शैव रूप ले लेता है। विष्णु अवतारों में से कूर्म, वराह, नृसिंह तथा वामन के साथ दाशरथि राम एवं कृष्ण भी हैं तथा कहीं भी दशावतार सूची जैसा कुछ नहीं है। अन्य पुराणों की भाँति इसमें भी पुराण के पाँच लक्षण एवं पुराणों के क्रम बताये गये हैं:
नमस्कृत्वाप्रमेयाय विष्णवे कूर्मरूपिणे । पुराणं संप्रवक्ष्यामि यदुक्तं विश्वयोनिना ॥
…
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥
ब्राह्मं पुराणं प्रथमं पाद्मं वैष्णवमेव च । शैवं भागवतं चैव भविष्यं नारदीयकम् ॥
मार्कण्डेयमथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च । लैङ्गं तथा च वाराहं स्कान्दं वामनमेव च ॥
कौर्मं मात्स्यं गारुडं च वायवीयमनन्तरम् । अष्टादशं समुद्दिष्टं ब्रह्मण्डमिति संज्ञितम् ॥
…
वायु पुराण का नाम इस पुराण की सूची में है किंतु ब्रह्माण्ड पुराण बाहर है। ब्रह्मण्ड संज्ञा से सभी अट्ठारह पुराणों को बता दिया गया है। कतिपय विद्वानों द्वारा दिया समाधान कि वायु एवं ब्रह्माण्ड एक समझे जाने चाहिये, गले नहीं उतरता। ब्रह्माण्ड को मिलाने पर संख्या 19 हो जाती है।
आगे वाराह अवतार के उल्लेख इस प्रकार हैं:
ऋषच ऊचुः
भगवन् देवतारिघ्न हिरण्याक्षनिषूदन । चत्वारो ह्याश्रमाः प्रोक्ता योगिनामेक उच्यते ॥
…
ततस्तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गतां महीम् । अनुमानात्तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः ॥
जलक्रीडासु रुचिरं वाराहं रुपमास्थितः । अधृष्यं मनसाप्यन्यैर्वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥
…
एक महत्त्वपूर्ण उल्लेख श्रुति-स्मृति-विरुद्ध तामसी मतों में कापाल, पञ्चरात्र के साथ यामलं वाममार्हतं भी है जिसे कतिपय विद्वानों ने बौद्धों का परोक्ष उल्लेख बताया है। निरंतरता के श्लोकों में अवतार अवधारणा के स्पष्ट सङ्केत मिलते हैं :
न च वेदादृते किञ्चिच्छास्त्रधर्माभिधायकम् । योऽन्यत्ररमतेसोऽसौनसंभाष्यो द्विजातिभिः ॥
यानि शास्त्राणि दृश्यन्ते लोकेऽस्मिन् विविधानितु । श्रुतिस्मृतिविरुद्धानि निष्ठा तेषां हि तामसी ॥
कापालं पञ्चरात्रं च यामलं वाममार्हतम् । एवंविधानि चान्यानि मोहनार्थानि तानि तु ॥
ये कुशास्त्राभियोगेन मोहयन्तीह मानवान् ।मया सृष्टानि शास्त्राणि मोहायैषां भवान्तरे ॥
वेदार्थवित्तमैः कार्यं यत्स्मृतं कर्म वैदिकम् । तत्प्रयत्नेन कुर्वन्ति मत्प्रियास्ते हि ये नराः ॥
वर्णानामनुकम्पार्थं मन्नियोगाद्विराट्स्वयम् । स्वायंभुवो मनुर्धार्मान्मुनीनां पूर्वमुक्तवाना ॥
श्रुत्वा चान्येऽपि मुनयस्तन्मुखाद्धर्ममुत्तमम् । चक्रुर्धर्मप्रतिष्ठार्थं धर्मशास्त्राणि चैव हि ॥
तेषु चान्तर्हितेष्वेवं युगान्तेषु महर्षयः । ब्रह्मणो वचनात्तानि करिष्यन्ति युगे युगे ॥
अष्टादश पुराणानि व्यासेन कथितानि तु । नियोगाद्ब्रह्मणो राजंस्तेषु धर्मः प्रतिष्ठितः ॥
अन्यान्युपपुराणानि तच्छिष्यैः कथितानि तु । युगे युगेऽत्र सर्वेषां कर्ता वै धर्मशास्त्रवित् ॥
शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्द एव च । ज्योतिः शास्त्रं न्यायविद्या मीमांसा चोपबृंहणम् ॥
एवं चतुर्दशैतानि विद्यास्थानानि सत्तम । चतुर्वेदैः सहोक्तानि धर्मो नान्यत्र विद्यते ॥
एवं पैतामहं धर्मं मनुव्यासादयः परम् । स्थापयन्ति ममादेशाद्यावदाभूतसंप्लवम् ॥
ब्रह्मणा सह ते सर्वे संप्राप्ते प्रतिसंचरे । परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन धर्मार्थं वेदमाश्रयेत् । धर्मेण सहितं ज्ञानं परं ब्रह्म प्रकाशयेत् ॥
ये तु सङ्गान् परित्यज्य मामेव शरणं गताः । उपासते सदा भक्त्या योगमैश्वरमास्थिताः ॥
….
वामन अवतार का उल्लेख इस प्रकार मिलता है:
काले प्राप्ते महाविष्णुं देवानां हर्षवर्धनम् । असूत कश्यपाच्चैनं देवमातादितिः स्वयम् ॥
चतुर्भुजं विशालाक्षं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् । नीलमेघप्रतीकाशं भ्राजमानं श्रियावृतम् ॥
उपतस्थुः सुराः सर्वे सिद्धाः साध्याश्च चारणाः । उपेन्द्रमिन्द्रप्रमुखा ब्रह्मा चर्षिगमैर्वृतः ॥
…
विज्ञाय विष्णुर्भगवान् भरद्वाजप्रचोदितः । आस्थाय वामनं रूपं यज्ञदेशमथागमत् ॥
कृष्णाजिनोपवीताङ्ग आषाढेन विराजितः । ब्राह्मणो जटिलो वेदानुद्गिरन् भस्ममण्डितः ॥
…
मन्वन्तरेऽत्र संप्राप्ते तथा वैवस्वतेऽन्तरे । वामनः कश्यपाद्विष्णुरदित्यां संबभूव ह ॥
…
विष्णु अंश दाशरथि राम का उल्लेख इस प्रकार किया गया है:
रघोरजः समुत्पन्नो राजा दशरथस्ततः । रामो दाशरथिर्वोरो धर्मज्ञो लोकविश्रुतः ॥
भरतो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नश्च महाबलः । सर्वे शक्रसमा युद्धे विष्णुशक्तिसमन्विताः ।
जज्ञे रावणनाशार्थं विष्णुरंशेन विश्वकृत् ॥
…
इक्ष्वाकु वंश की कथा में राम का वर्णन अपेक्षतया विस्तार से किया गया है। वासुदेव कृष्ण का वर्णन उन्हें जगद्गुरु बताते हुये किया गया है। संकर्षण (बल)राम भी परमात्मांश बताये गये हैं:
वसुदेवावन्महाबाहुर्वासुदेवो जगद्गुरुः । बभूव देवकीपुत्रो देवैरभ्यर्थितो हरिः ॥
रोहिणी च महाभागा वसुदेवस्य शोभना । असूत पत्नी संकर्षं रामं ज्येष्ठं हलायुधम् ॥
स एव परमात्मासौ वासुदेवो जगन्मयः । हलायुधः स्वयं साक्षाच्छेषः संकर्षणः प्रभुः ॥
भृगुशापच्छलेनैव मानयन्मानुषीं तनुम् । बभूत तस्यां देवक्यां रोहिण्यामपि माधवः ॥
…
कलियुग के लक्षणों को गिनाते हुये इस पुराण में शुक्लदंताजिनाख्या, मुण्डा, काषायवासस: पद प्रयुक्त हुये हैं जिन्हें स्पष्टत: बौद्ध मत का परोक्ष उल्लेख कहा जा सकता है:
अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः । प्रमदाः केशशूलिन्यो भविष्यन्ति कलौ युगे ॥
शुक्लदन्ताजिनाख्याश्च मुण्डाः काषायवाससः । शूद्रा धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते ॥
…
प्रद्युम्न इस पुराण में भी वासुदेव के साथ उपस्थित हैं। कृष्ण द्वैपायन व्यास को स्वयं विष्णु नारायण बताया गया है:
एकं चेदं चतुष्पादं चतुर्धा पुनरच्युतः । बिभेद वासुदेवोऽसौ प्रद्युम्नो हरिरव्ययः ॥
कृष्णद्वैपायनो व्यासो विष्णुर्नारायणः स्वयम् । अपान्तरतमाः पूर्वं स्वेच्छया ह्यभवद्धरिः ॥
अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः । एकोऽयं वेद भगवान् व्यासो नारायणः प्रभुः ॥
…
कृष्ण द्वैपायन व्यास द्वारा चार वेदों के लिये परम्परा सुनिश्चित करने का उल्लेख भी इस पुराण में है:
अथ शिष्यान् प्रिजग्राह चतुरो वेदपारगान् । जैमिनिं च सुमन्तुं च वैशम्पायनमेव च ।
पैलं तेषां चतुर्थं च पञ्चमं मां महामुनिः ॥
ऋग्वेदश्रावकं पैलं जग्राह स महामुनिः । यजुर्वेदप्रवक्तारं वैशम्पायनमेव च ॥
जैमिनिं सामवेदस्य श्रावकं सोन्वपद्यत । तथैवाथर्ववेदस्य सुमन्तुमृषिसत्तमम् ।
इतिहासपुराणानि प्रवक्तुं मामयोजयत् ॥
एक आसीद्यजुर्वेदस्तं चतुर्धा व्यकल्पयत् । चातुर्हेत्रमभूद्यस्मिंस्तेन यज्ञमथाकरोत् ॥
आध्वर्यवं यजुर्भिः स्यादृग्भिर्हेत्रं द्विजोत्तमाः । औद्गात्रं सामभिश्चक्रे ब्रह्मत्वं चाप्यथर्वभिः ॥
ततः स ऋच उद्धृत्य ऋग्वेदं कृतवान् प्रभुः । यजूंषि च यजुर्वेदं सामवेदं च सामभिः ॥
एकविंशतिभेदेन ऋग्वेदं कृतवान् पुरा । शाखानां तु शतेनैव यजुर्वेदमथाकरोत् ॥
सामवेदं सहस्त्रेण शाखानां प्रबिभेद सः । अथर्वाणमथो वेदं बिभेद नवकेन तु ॥
भेदैरष्टादशैर्व्यासः पुराणं कृतवान् प्रभुः । सोऽयमेकश्चतुष्पादो वेदः पूर्वं पुरातनात् ॥
…
इस पुराण में विभिन्न चतुर्युगी द्वापरों में व्यास के अवतार की चर्चा करने के पश्चात कलियुग में शिव के अवतारों के बारे में विस्तार से चर्चा की गयी है:
वेदव्यासावताराणि द्वापरे कथितानि तु । महादेवावताराणि कलौ शृणुत सुव्रताः ॥
शिव अवतार गिनाने के पश्चात उत्तरार्द्ध का आरम्भ होता है जिसमें भगवान शंकर द्वारा कथित ईश्वरगीता में भगवद्गीता के ‘वेदवादरता:’ के समांतर ‘वेदवादिन’ की प्रतिष्ठा की गयी है:
मां पश्यन्तीह विद्वांशो धार्मिका वेदवादिनः । तेषां सन्निहितो नित्यं ये भक्त्या मामुपासते ॥ 2, 4.9 ॥
तिरस्कार के साथ पाखण्डी मतों को गिनाते हुये पञ्चरात्र, कापालिक, पाशुपत के साथ वृद्धश्रावकनिर्ग्रंथा: का भी उल्लेख है जिसे बौद्ध जैन मतों की ओर सङ्केत बताया जाता है:
वृद्धश्रावकनिर्ग्रन्थाः पञ्चरात्रविदो जनाः । कापालिकाः पाशुपताः पाषण्डा ये च तद्विधाः ॥ 2, 21.34॥
…
आगे स्तुति में कुछ अवतार वर्णित होते हैं:
मुनय ऊचुः
नमस्ते कूर्मरूपाय विष्णवे परमात्मने । नारायणाय विश्वाय वासुदेवाय ते नमः ॥
नमो नमस्ते कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः । माधवाय नमस्तुभ्यं नमो यज्ञेश्वराय च ॥
सहस्रशिरसे तुभ्यं सहस्राक्षाय ते नमः । नमः सहस्रहस्ताय सहस्रचरणाय च ॥
ओं नमो ज्ञानरूपाय परमात्मस्वरूपिणे । आनन्दाय नमस्तुभ्यं मायातीताय ते नमः ॥
नमो गूढशरीराय निर्गुणाय नमोऽस्तु ते । पुरुषाय पुराणाय सत्तामात्रस्वरूपिणे ॥
नमः सांख्याय योगाय केवलाय नमोऽस्तु ते । धर्मज्ञानाधिगम्याय निष्कलाय नमो नमः ॥
नमोस्तु व्योमतत्त्वाय महायोगेश्वराय च । परावराणां प्रभवे वेदवेद्याय ते नमः ॥
नमो बुद्धाय शुद्धाय नमो युक्ताय हेतवे । नमो नमो नमस्तुभ्यं मायिने वेधसे नमः ॥
नमोऽस्तु ते वराहाय नारसिंहाय ते नमः । वामनाय नमस्तुभ्यं हृषीकेशाय ते नमः ॥
नमोऽस्तु कालरुद्राय कालरूपाय ते नमः । स्वर्गापवर्गदात्रे च नमोऽप्रतिहतात्मने ॥
नमो योगाधिगम्याय योगिने योगदायिने । देवानां पतये तुभ्यं देवार्तिशमनाय ते ॥
भगवंस्त्वत्प्रसादेन सर्वसंसारनाशनम् । अस्माभिर्विदितं ज्ञानं यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ॥
श्रुतास्तु विविधा धर्मा वंशा मन्वन्तराणि च । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च ब्रह्माण्यस्यास्य विस्तरः ॥
त्वं हि सर्वजगत्साक्षी विश्वो नारायणः परः । त्रातुमर्हस्यनन्तात्मंस्त्वमेव शरणं गतिः ॥
विष्णु के साथ सर्वसंसारनाशन शङ्कर की भी स्तुति ध्यान देने योग्य है। इन तीन पुराणों से निम्न बिंदु निर्गत होते हैं:
- विष्णु दशावतार संज्ञा या संकल्पना अनुपस्थित है।
- विष्णु के चुने हुये अवतार स्पष्टत: उपस्थित हैं जिनमें से कुछ परवर्ती सूचियों में नहीं हैं – हयशीर्ष, दत्तात्रेय तथा प्रद्युम्न।
- देवी अवतार के साथ साथ व्यास अवतार की अवधारणा भी है।
- कलियुग में महादेव शङ्कर की अवतार अवधारणा एवं गीता भी हैं। निज आराध्य को उच्च स्थान पर रखते हुये भी समन्वयी प्रयास स्पष्ट हैं।
- भार्गव राम को विष्णु अवतार की संज्ञा नहीं है। कूर्म पुराण में सहस्रबाहुवध के उल्लेख के समय उन्हें जनार्दन संज्ञा दी गई है – तस्य रामोऽभवन्मृत्युर्जामदग्न्यो जनार्दनः (1, 21.18)
- बुद्ध अवतार नहीं हैं किंतु बौद्धों के परोक्ष निंदा सहित उल्लेख हैं।
- इन पुराणों के पुनर्सम्पादन तथा पुनर्लेखन के परोक्ष एवं प्रत्यक्ष सङ्केत भी हैं।
- ये पुराण उस संक्रमणीय अवस्था को इङ्गित करते हैं जब वर्तमान ‘विष्णु दशावतार’ की संकल्पना विकसित हो रही थी।
- ये पुराण सात्विक श्रेणी में नहीं हैं – पहले दो राजस बताये गये हैं जब कि कूर्म पुराण तामस।
ये बिंदु अनंतिम हैं क्योंकि आगे के अध्ययन में ऐसे बिंदु मिल सकते हैं जो इनसे सशक्त हों।
पुराणों में क्या है – बुद्ध
की अगली कड़ी में उन पुराणों पर चर्चा करेंगे जिनमें विष्णु दशावतार का उल्लेख तो है किंतु बुद्ध का उल्लेख नहीं है – वायु, ब्रह्माण्ड एवं ब्रह्म।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
कथा – वृक्षारोपणम्
लेखककतिभ्य दिनेभ्य भवान् एवं बीजानि आरोपयन्नस्ति ?
अविपाल (किञ्चािद् विचिन्त्य) हुँ, प्रायश वर्षत्रयम् अभवत्, प्रतिदिनं मे
एतद्, वृक्षारोपणकार्यं प्रवर्तमानम् अस्ति।
लेखक एतावत् पर्यन्तं कति वृक्षा आरोपिता स्यु ?
अविपाल वृक्षाणां लक्षं तुस्यादेव।
लेखक किं सर्वे आरोपिता वृक्षा जीविता वर्धिताश्च ?
अविपालनैव। लक्षस्य मध्ये प्रायश विंशतिसहस्रं वृक्षा जीवन्ति वर्धन्ते च।
अर्धं तु मूषकादिभि नाश्यन्ते। केचन अकल्पितदैवाभिप्रायेण
विनश्यन्ति। किन्तु महत्या आश्वस्ते अयं विषयो यत् यत्र पूर्वम्
एकोऽपि वृक्ष नासीत्, तत्र इदानीं दशसहस्रं ‘षेन्’ वृक्षा वृद्धिम्
आप्नुवन्ति, अचिरादेव पूर्णवृद्धिम् अवाप्स्यन्ति।
लेखक (स्वगतं) एतस्य नामैव मया न पृष्टम्। (प्रकाशम्) भवत किं नाम ?
अविपाल एल्जेअर्बुफ्येनामाहम्। पूर्वमहम् उपत्यकासु क्षेत्रपतिरासम्।
एक एव पुत्र कालेन कवलीकृत, पत्नी च दिवं गता। तत अमुं
निर्जनदेशम् आगत। तदा वृक्षहीनोऽयं देश मरणं न प्राप्नुयादिति मे
विचार आगत। अत एतत् कार्यं प्रारब्धम्।
लेखक किं भवत आयु ?
अविपाल पञ्चापञ्चााशत्।
लेखक इत त्रिंशद्वत्सराणाम् अनन्तरम् एते ‘षेन्’ वृक्षा अतिशोभना
भविष्यन्ति।
अविपाल यदि परमेश्वरो मां दीर्घायुषं करोति तर्हि त्रिंशद्वर्षाणाम् अनन्तरं
तावतो वृक्षान् आरोपयिष्यामि यावद् अन्तत एतद् दशसहस्रं वृक्षा
तेषां पुरत समुद्रे जलबिन्दुरिव भविष्यन्ति।
मध्यविरति
१९१४ १९१९
लेखक अहो करालं विश्वयुद्धं समाहितम्। पञ्चा वर्षाणि युद्धाय स्वाहा
अभवन्। इदानीं शुद्धवातासेवनम् अपेक्ष्यते। (स्मृत्वा) अहो ! कथं वा
स्यात् स अविपाल ? मया तु तस्य प्रसङ्ग एव विस्मृत। किं स
इदानीमपि जीवति ? किं स अद्यापि वृक्षान् आरोपयति ? (परिभ्रम्य)
अहो ! चतुर्षु दिक्षु वृक्षाणां घनत्वात् कीदृशं कम्बलसदृशं धूममेघयितं
रूपं पश्यामि। ते एते ‘षेन्’ वृक्षा सावकाशं संबर्धिता। स एष
एल्जेअर्बुफ्ये इदानीमपि वृक्षारोपणे तत्पर। (पार्श्वं गत्वा) सुप्रभातम्।
No Comments to “कथा – वृक्षारोपणम्”
add a comment.
Leave a Reply
You must be logged in to post a comment.


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
पोटायुवतिस्तोककतिपयगृष्टिधेनुवशावेहत्बष्कयणीप्रवक्तॄश्रोत्रियाध्यापकधूर्तैर्जातिः॥ २।१।६४
पदच्छेदः॥
पोटायुवति॰धूर्तैः ३।३ र्जातिः १।१ ६५ समानाधिकरणेन ३।१ ४८ तत्पुरुषः १।१ २१ विभाषा १।१ ११ सह ० ४ सुपा ३।१ ४ समासः १।१ ३ सुप् १।१ २
काशिका-वृत्तिः
पोटायुवतिस्तोककतिपयगृष्टिधेनुवशावेहद्बष्कयणीप्रवक्तृश्रोत्रियाध्यापकधूर्तैर् जातिः २।१।६५
उभयव्यञ्जना पोटा इत्यभिधीयते। गृष्टिरेकवारप्रसूता। धेनुः प्रत्यग्रप्रसूता। वशा वन्ध्या। देहद् गर्भपातिनी। बष्कयणी तरुणवत्सा। पोटादिभिः सह जातिवाचि सुबन्तं समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति। इभपोटा। इभयुवतिः। अग्निस्तोकः। उदश्वित्कतिपयम्। गोगृष्टिः। गोधेनुः। गोवशा। गोवेहत्। गोबष्कयणी। कठप्रवक्ता। कठश्रोत्रियः। कठाध्यापकः। कठधूर्तः। जातिः इति किम्? देवदत्त्तः प्रवक्ता। धूर्तग्रहणम् अकुत्सार्थम्।
न्यासः
पोटायुवतिस्तोककतिपयगृष्टिधेनुवशावेहद्बष्कयणीप्रवक्तृश्रोत्रियाध्यापकधूर्तैर्जातिः। , २।१।६४
विशेषणमित्यादिना समासे प्राप्ते वचनमिदं परनिपातार्थम्। गुणशब्दा ह्रेते। तत्र यदि तेन समासः स्यात तदैषां पूर्वनिपातः प्रसज्येत। अथ धूत्र्तग्रहणं किमर्थम्, यावता कुत्सनशब्दोऽयम्, "कुत्सितानि कुत्सनैः" (२।१।५३) इत्येवं समासः सिद्ध? इत्याह-- "धूत्र्तग्रहणमकुत्सार्थम्" इति। शब्दप्रवृत्तिनिमित्तकुत्सायां समासो विज्ञायते, न कुत्सायाम्॥
बाल-मनोरमा
पोटायुवतिस्तोककतिपयगृष्टिधेनुवशावेहद्बष्कयणीप्रवक्तृश्रोत्रियाध्यापकधूर्तैर्जातिः ७३४, २।१।६४
पोटायुवति। पोटादिभिः समानाधिकरणैर्जातिवाचकं समस्यते स तत्पुरुष इत्यर्थः।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
करणे च स्तोकाल्पकृच्छ्रकतिपयस्यासत्त्ववचनस्य॥ २।३।३३
पदच्छेदः॥
करणे ७।१ च ० स्तोकाल्पकृच्छ्रकतिपयस्य ६।१ असत्त्ववचनस्य ६।१ तृतीया १।१ ३२ पञ्चमी १।१ २८
काशिका-वृत्तिः
करेण च स्तोकाल्पकृच्छ्रकतिपयस्य असत्त्ववचनस्य २।३।३३
स्तोक अल्प कृच्छ्र कतिपय इत्येतेभ्यो ऽसत्त्ववचनेभ्यः करणे कारके ऽन्यतरस्यां तृतीया भवति। पञ्चम्यत्र पक्षे विधीयते, तृतीया तु करणे इत्येव सिद्धा। यदा तु धर्ममात्रं करणाया विवक्ष्यते न द्रव्यम्, तदा स्तोकाऽदीनाम् असत्त्ववचनता। स्तोकान् मुक्तः, स्तोकेन मुक्तः। अल्पान् मुक्तः, अल्पेन मुक्तः। कृछ्रान् मुक्तः, कृच्छ्रेण मुक्तः। कतिपयान् मुक्तः, कतिपयेन मुक्तः। असत्त्ववचनस्य इति किम्? स्तोकेन विषेण हतः। अल्पेन मधुना मत्तः। करणे इति किम्? क्रियाविशेषणे कर्मणि मा भूत्, स्तोकं मुञ्चति।
बाल-मनोरमा
करणे च स्तोकाल्पकृच्छ्रकतिपयस्याऽसत्त्ववचनस्य ५९६, २।३।३३
करणे च। एभ्य इति। स्तोक अल्प कृच्छ्र कतिपय-एभ्यश्चतुभ्र्य इत्यर्थः। असत्त्वपदं व्याचष्टे--अद्रव्येति। अन्यतरस्यामित्यनुवर्तते, पञ्चमीति च। ततश्च करणे पञ्चमी वेति लभ्यते। तदभावे तु तृतीया सिद्धैव। तदाह--तृतीयापञ्चम्याविति। स्तोकेन स्तोकाद्वामुक्त इति। लघुना आयासेन मुक्त इत्यर्थः। आयासो न द्रव्यमिति भावः। द्रव्ये त्विति। द्रव्ये वृत्तौ स्तोकेन विषेण हत इति तृतीयैवेत्यर्थः। अल्पेनाल्पाद्वा मुक्तः, कृच्छ्रेण कृच्छ्राद्वा मुक्तः। कष्टेनेत्यर्थः। कतिपयेन कतिपयाद्वा मुक्तः। अकृत्स्नेन साधनेनेत्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
करणे च स्तोकाल्पकृच्छ्रकतिपयस्याऽसत्त्ववचनस्य ५३४, २।३।३३
करणे च। अन्यतरस्यामिति वर्तते, पञ्चमीति च, तेन करणे तृतीयायां प्राप्तायां पक्षे पञ्चमी विधीयते, तया मुक्ते करणत्वादेव तृतीया सिद्धेत्याशयेनाह---तृतीयापञ्चम्यौ स्त इति। स्तोकेनेति। अनायासेन मुक्त इत्यर्थः।


text:
सूत्रम्
अजेर्व्यघञपोः॥ २।४।५६
काशिका-वृत्तिः
अजेर् व्यघञपोः २।४।५६
अजेर् धातोः वी इत्ययम् आदेशो भवत्यार्धधातुके परतो घञपौ वर्जयित्वा। प्रवयणीयः। प्रवायकः। अघञपोः इति किम्?
समाजः। उदाजः। अपि तु समजः। उदजः। समुदोरजः पशुषु ३।३।६९
इत्यप्। दीर्घोच्चारणम् किम्?
प्रवीताः। भञपोः प्रतिषेधे क्यप उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम्। समज्या। वलादावार्धधातुके विकल्प इष्यते। प्रवेता, प्राजिता। प्रवेतुम्, प्राजितुम्।
न्यासः
अजेव्र्यघञपोः। , २।४।५६
"प्रवायकः" इति। ण्वल्। "प्रवयणीयम्" इति। अनीयर्। "कृत्यचः" ८।४।२८
इति णत्वम्।
"घञपोः प्रतिषेधे क्यप उपसंख्यानं कत्र्तव्यम्" इति। घञपोः कत्र्तव्ये क्यपः प्रतिषेधस्योपसंख्यानं प्रतिपादनं कत्र्तव्यमित्यर्थः। क्यपः प्रतिषेधनिमित्तत्वेन प्रतिषेधं प्रति सम्बन्धित्वेन विवक्षितत्वात् क्यप इति षष्ठी। तत्रेदं प्रतिपादनम्-- "संज्ञायां समजनिपतमनविद" ३।३।९९
इत्यादिना संज्ञायां गम्यमानायामजेः क्यप् विधास्यते। नियतवर्णानुपूर्वीका च संज्ञा भवति, न चादेशे कृते संज्ञा गम्यते, तस्मात् संज्ञायां विधानात् क्यपि वीभावो न भवति। "वलादावद्र्धधातुके विकल्प इष्यते" इति। कथं पुनरिष्यमाणोऽपि लभ्यते?
अजेरुदात्तत्वात्, स हीडर्थो धातुषूदात्तः पठ()ते। यदि चास्य नित्यं वीभावः स्यात्, तदा तस्योदात्तपाठोऽनर्थकः स्यात्। न हि वीभावे विहित इट् प्राप्नोति;तस्यानुदात्तत्वात्।
तत्त्व-बोधिनी
अजेव्र्यघञपोः ११०, २।४।५६
अजेव्र्य। वी- इति च्छेदः। तेन संवीतः संवीतिरित्यादि सिध्यति। आद्र्धधातुकविषय इति। तेन वीभावोत्तरं यङि वेवीयते इत्यादि सिध्यति, परसप्तम्यां तु हलादित्वाऽभावाद्यह् न स्यादिति भावः। यङ्लुक् त्वस्मान्न भवति, लुका यङोऽपहारे आद्र्धदातुकविषयत्वाऽभावान्नाद्र्धधातुकाभिव्यक्तिरित वीभावस्यैवाऽप्रसक्तेः। एतच्च "न लुमते"ति सूत्रे कैयटे स्पष्टम्। अघञपोः किम्?। समाजः। "समुदोरजः पशुषु" इत्यप्। समजः। उदजः। विव्यतुरिति। "एरनेकाचःर" इति यण्। लोपाजादेश एवेति। एतच्च " न पदान्ते" ति सूत्रएवास्माभिरुपपादितम्। एकाच इतीति। अजेरुदात्तत्वेऽपि वीभावोऽनुदात्तः, ऊदृ()दन्तादिभिन्ना एकाचोऽजन्ताः सर्वेऽप्यनुदात्ता इत्यभ्युपगमात्।


text:
सूत्रम्
कुलालादिभ्यो वुञ्॥ ४।३।११८
काशिका-वृत्तिः
कुलालाऽदिभ्यो वुञ् ४।३।११८
तेन, कृते, संज्ञायाम् इति च एतत् सर्वम् अनुवर्तते। कुलालादिभ्यः वुञ् प्रत्ययो भवति तेन कृतम् इत्येतस्मिन्नर्थे संज्ञायां गम्यमानायाम्। कौलालकम्। वारुडकम्। कुलाल। वरुद। चण्डाल। निषाद। कर्मार। सेना। सिरघ्र। सेन्द्रिय। देवराज। परिषत्। वधू। रुरु। ध्रुव। रुद्र। अनडुः। ब्रह्मन्। कुम्भकार। श्वपाक। कुलालादिः।
न्यासः
कुलालादिभ्यो वुञ्। , ४।३।११८
बाल-मनोरमा
कुलालादिभ्यो वुञ् १४७७, ४।३।११८
कुलालादिभ्यो वुञ्। "तेन कृते संज्ञाया"मिति शेषपूरणम्। वारुडकमिति। वरुडो जातिविशेषः।
तत्त्व-बोधिनी
कुलालादिभ्यो वुञ् ११५२, ४।३।११८
कुलालादिभ्यो। कुलाल वरुड चण्डाल निषाद कुम्भकार ()आपाकादयः कुलालादयः। क्षुद्राभ्रमर। पादपशब्दाच्छे प्राप्ते, अन्यब्योऽपि अणि अञ् विधीयते।


text:
अनुगमपरिवर्तो नामैकोनत्रिंशत्तमः
Technical Details
XXIX
अनुगमपरिवर्तो नामैकोनत्रिंशत्तमः।
अनुपूर्वाभिसमय इदानीं वक्तव्यः। तमधिकृत्य शास्त्रम्-
[168] दानेन प्रज्ञया यावद्बुद्धादौ स्मृतिभिश्च सा।
धर्माभावस्वभावेनेत्यनुपूर्वक्रिया मता॥६-१॥
'अनुपूर्विक्रिया' अनुपूर्वशिक्षा अनुपूर्वप्रतिपद्या पूर्वमुद्दिष्टा संप्रति निर्देष्टव्या। सा 'मता' इष्टा। कथमित्याह। दानेनेत्यादि। 'दानेन' इति दानपारमितया। 'प्रज्ञया यावद्' इति प्रज्ञापारमितया। यावद्ग्रहणाच्छीलपारमितया क्षान्तिपारमितया वीर्यपारमितया ध्यानपारमितया च। 'बुद्धादौ स्मृतिभिश्च' इति बुद्धादिविषयाभिरनुस्मृतिभिः। चकारो भिन्नक्रमः। 'धर्माभावस्वभावेन' चेति भावप्रधानो निर्देशः। धर्माणामभावस्वभावत्वेन चेत्यर्थः। 'इति' एवं 'सा मता'।
अतः सूत्रं पुनरपरमित्यादि। एवमिति वक्ष्यमाणेन वाक्यत्रयेण। प्रज्ञापारमितेत्युनुपूर्वक्रिया। अनुगन्तव्येति वेदितव्या। कथमित्याह। सर्वधर्मासङ्गतः प्रज्ञापारमिताऽनुगन्तव्या। सर्वधर्मासम्भेदतः प्रज्ञापारमिताऽनुगन्तव्या। सर्वधर्मासम्भवतः प्रज्ञापारमिताऽनुगन्तव्येति। तत्रादौ सर्वधर्माः षट्पारमिताः। तासामेव बोधिमार्गत्वात्। धर्मशब्दस्य चेह मार्गवाचित्वात्। सर्वधर्माणामसङ्गता निःसङ्गता निर्विघ्नता। बोधिसत्त्वैरनुक्रमकरणीयेषु प्रथमचित्तोत्पादादिषु सत्त्वपरिमोचनान्तेषु तया(था ?)साऽनुगन्तव्या। तद्यथा- "प्रथमचित्तोत्पादमुपादाय दानपारमितायां चरन्नात्मना च दानं ददाति परांश्च दानपारमितायां प्रतिष्ठापयति दानस्य च वर्ण भाषते। ये चान्ये दानपारमितायां चरन्ति तेषां च वर्णवादी भवति समनुज्ञः। स तेन दानेन महान्तं भोगस्कन्ध प्रतिलभ्य दानं ददाति विगतमत्सरेण चित्तेन अन्नं पानं वस्त्रं विलेपनं शयनमुपाश्रयमन्यद्वा परिष्कारोपकरणं ददाति तदर्थिनाम्। स तेन दानेन सत्त्वान् शीले समाधौ प्रज्ञायां विमुक्तौ विमुक्तिज्ञानदर्शने च प्रतिष्ठापयति। स तैरेव शीलादिस्कन्धैः समन्वागतः श्रावकादिभूमिमतिक्रामति बोधिसत्त्वानियाममवक्रामति बुद्धक्षेत्रं परिशोधयति सत्त्वान् परिपाचयति सर्वाकारज्ञतामनुप्राप्नोति धर्मचक्रं प्रवर्तयति। सत्त्वांस्त्रिषु यानेषु प्रतिष्ठाप्य संसारात्प्रतिमोचयति। एवं खलु दानेनानुपूर्वक्रिया। तां च सर्वान्नोपलभते। तथा ह्यस्याः स्वभावो नास्ति। यस्य च स्वभावो नास्ति सोऽभाव इति दानपारमितयाऽनुपूर्वक्रिया। एवं शीलादिभिरपि" इति षड्भिः पारमिताभिः षडनुपूर्वक्रियाः॥
सर्वधर्मासम्भेदतः प्रज्ञापारमिताऽनुगन्तव्येति। सर्वधर्माः षडनुस्मृतयः। ताः कथं धर्माः ? चित्तधारणात्। अपि च पुण्यमपि लोके धर्म उच्यते। ताश्च भावनामयं पुण्यम्। सर्वधर्माणामसंभेदतोऽभिन्नता समता। अभावस्वभावत्वात्। तयाऽनुगन्तव्येति पूर्ववत्। तथाहि-"बोधिसत्त्वः प्रथमचित्तोत्पादमुपादाय सर्वाकारज्ञताप्रतिसंयुक्तैर्मनसिकारैरभावस्वभावान्सर्वधर्मानधिमुच्य षडनुस्मृतीर्भावयति। ताः स्वयं च भावयति परांश्च तासु प्रतिष्ठापयति तासां च वर्ण भाषते। ये चान्ये तासु चरन्ति तेषां वर्णवादि भवति समनुज्ञः। स तास्तथा भावयन्नभावस्वभावयोगेन सप्तत्रिंशतं(तः) बोधिपक्षान् यावत्सर्वाकारज्ञतां परिपुरयति। सोऽभावस्वभावेनैव सर्वधर्मानभिसंबुध्य धर्मचक्रं प्रवर्त्य यावत्सर्वसत्त्वान् परिमोचयति। तत्र बुद्धं भगवन्तं न रूपादिस्कन्धैर्न लक्षणानुव्यञ्जनैर्न शीलादिस्कन्धैर्न दशबलवैशारद्यप्रतिसंविभ्दिर्न महाकरुणया न महामैत्र्या नाष्टादशभिरावेणिकैर्नापि प्रतीत्यसमुत्पादतो मानसिकरोति। तत्कुतः ? अभावस्वभावत्वात्तेषामित्यनुस्मृतिरमनसिकारो बुद्धानुस्मृतिः।
स प्रज्ञापारमितायां चरन्न कुशला[कु]शलान् धर्मान् मनसिकरोति। तेषामभावस्वभावत्वादित्यमनसिकारो धर्मानुस्मृतिः।
योसौ भगवतः स्रावकसंघश्चत्वारः पुरुषयुगा अष्टौ महापुरुषपुद्गलाः स्वभावस्तस्य नास्ति। यस्य धर्मस्य स्वभावो नास्ति सोऽभाव इत्यमनसिकारो संघानुस्मृतिः।
तेन प्रज्ञापारमितायां चरताऽखण्डेऽच्छिद्रेऽकल्माषेऽपरामृष्टे भुजिष्ये विज्ञप्रशस्ते समाधिसंवर्तनीये शीले स्थित्वा तच्छीलमभावस्वभावतो मनसिकर्तव्यमित्यमनसिकारो शीलानुस्मृतिः।
स प्रज्ञापारमितायां चरन्नामिषं वा अङ्गप्रत्यङ्गानि वा त्यजन् सर्वं तदभावस्वभावतो मनसिकरोतीत्यमनसिकारो यो(त्या)गानुस्मृतिः।
ये ते देवाः श्रोतआपन्नाश्चातुर्महाराजकायिकेषु यावत्परनिर्मितवशवर्तिषु देवेषूपपन्नास्ते सर्वेऽभावस्वभावा इत्यनुस्मृतिरमनसिकारो देवतानुस्मृतिः।"
इति षड्भिरनुस्मृतिभिः षडनुपूर्वक्रियाः॥
सर्वधर्मासम्भवतः प्रज्ञापारमिताऽनुगन्तव्येति। स्वलक्षणधारणात् धर्माः। स्कन्धा धातव आयतनानि बोधिपक्षाः पारमिता यावत्सर्वाकारज्ञतेति सर्वधर्माः। तेषामसंभवत इत्यसंभवज्ञानतोऽनुपूर्वक्रिया वेदितव्या। असंभवोऽभावस्वभावता। तथा हि-"तेषां नास्ति स्वभावः। यस्य स्वभावो नास्ति सोऽस्वभावः। स प्रज्ञापारमितायां चरन् प्रथमचित्तोत्पादमुपादाय सर्वधर्माणामभावस्वभावतामधिमुच्य चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि चत्वारि सम्यक्प्रहाणानि यावत्सर्वाकारज्ञतां भावयति। सोऽभावस्वभावान् सर्वधर्मानभिसंबुध्य धर्मचक्रं प्रवर्तयति। त्रिभिश्च यानैः सत्त्वान् संसारात्परिमोचयति" इति धर्माणामभावस्वभावतया त्रयोदश्यानुपूर्वक्रियाः॥
इत ऊर्ध्वं चोद्यानि स्वयमूह्यानि परिहारास्तु वक्तव्याः। यद्यभावस्वभावाः पारमिता भाव्यन्ते तदा तभ्दावना निष्फला तुरगविषाणभावनावदिति चोद्यम्। परिहारमाह। सर्वधर्मा निर्विकारसमा इतीत्यादि। निर्विकारो धर्मधातुस्तेन समाः सर्वधर्मा नाभावमात्रेण। धर्मधातुश्चालम्ब्यमान आर्यधर्माणां हेतुर्भवति। अत एव धर्मधातुरितुच्यते। तत्कुतो वैफल्यम् ?
ननु प्रत्यात्मवेद्य आत्मा विज्ञप्तिश्च। अतः सति ग्राहके ग्राह्यमप्यस्तीति न युक्तः सर्वधर्माणामभाव इति चोद्यम्। परिहारमाह। सर्वधर्माणाममनात्मविज्ञप्तितः प्रज्ञानुबोधनत इत्यादि। अनात्मविज्ञप्तित इत्यात्मविलक्षणत्वादनात्माकारेण ग्राह्यग्राहकवैधुर्यादविज्ञप्त्याकारेण च। प्रज्ञानुबोधनत इति प्रमाणेन प्रतीतेः। आत्मा हि नित्यैकरूपो ज्ञाता न च स्कन्धादय इथम्भूताः। तस्मादनात्मत्वेन सिद्धाः। ग्राह्यग्राहकवैधुर्याच्च। अत एव च विज्ञप्त्याकारेणापि सिद्धाः। ग्राहकलक्षणत्वात्तस्याः। ग्राहकाभावाद्ग्राह्यमपि नास्तीति सिद्धः सर्वधर्माणामभावः।
रूपादिशब्दैर्येभिलप्यन्ते त एव रूपादयः। अस्ति च लोके तैस्तेषामभिलापः। श्रोतॄणां व्यवहारः संवादश्च। तत्कुतोऽभावः सर्वधर्माणामिति चोद्यम्। परिहारमाह। नाममात्रेणेत्यादिना। अर्थशून्यं नाम नाममात्रम्। तेन ते सर्वधर्मा अभिलप्यन्ते। न हि बुद्ध्याकार एषामर्थो बाह्यत्वेन प्रति [य]ते, बाह्ये च प्रवृत्तेः। नापि बाह्य एवार्थः, असत्यपि बाह्ये शब्दादर्थगतेः। बुद्धिरेव बाह्यरूपेण शब्दार्थ इति चेत्। न चैतस्या अर्थो रूपं, अत्यन्तभेदात्। अभेदे वा न विसंवादः स्यात्। बुद्धिमन्तश्चार्थवन्ता भवेयुः। तस्मादर्थाभावान्नाममात्रेण व्यवहारमात्रेणाभिलप्यन्ते। व्यवहारस्तावदस्तीति चेदाह। व्यवहारश्चेत्यादि। न क्वचिदित्यर्थाभावत्। न कुतश्चिदिति वाचकाभावात्। नापि कश्चिदिति न वाचिको न च कायिको नापि मानसः। वाच्यवाचकयोरभावात्। सर्वधर्मा इत्यादिनोपसंहारः। अव्यवहारा अव्याहारा इति तेषु तयोरभावात्। अत एव चाव्याहृताः।
ननु रूपादीनां प्रमाणवत्त्वात् तच्छून्यता अपि प्रमाणवत्य इति तदालम्बना प्रज्ञापारमिता प्रमाणवती स्यात्। न चेष्यत इति चोद्यम्। परिहारमाह। सर्वधर्माणां अप्रमाणत इति। अप्रमाणत्वात्। तथा हि सर्वधर्माणां नास्ति प्रमाणमभावलक्षणत्वात्। आकाशस्येव रूपाभावलक्षणस्य, ततस्तच्छून्यतानामपि नास्ति प्रमाणमवच्छेदकाभावात्। ततः प्रज्ञापारमिताया अप्यालम्बनाभेदात्।
यदि तर्हि रूपादयो न सन्ति कइत्य (किमिति) नीलादयः प्रख्यान्ति। धर्मनिमित्तान्येतानि न धर्मवस्तूनि। एकानेकस्वभावविरहात्, अप्रकाशात्मनः प्रकाशायोगाच्च। धर्मनिमित्तानि तु धर्मभ्रान्तीनामाकाराः। ता हि प्रकाशरूपत्वात् प्रकाशमानास्तैरसभ्दिरपि रूपैः प्रख्यान्ति। असत्ख्यातिलक्षणत्वाद भ्रान्तीनाम्। यद्येव, न सिद्धयति प्रज्ञापारमिता। सा खल्वभ्रान्ता साकारा तु बुद्धिर्भ्रान्तैव। न च निराकारा बुद्धिः स्वप्नेप्यनुभूयत इति चोद्यम्। परिहारमाह। सर्वधर्मानिमित्तत इत्यादिना। सर्वधर्मेष्वानिमित्तं निमित्तास्तमयाज्ज्ञानस्य निराभासता निराकारता। ततः प्रज्ञापारमिता वेदितव्या। आकारपरिवर्जनादारूप्यसमापत्तिवदिति भावः।
नन्वयं विकल्पनिमित्तानां परिवर्जनाद्धर्मधातोः सम्यङ्मनसिकारो न पुनः प्रज्ञापारमितेति चोद्यम्। परिहारमाह सर्वधर्मनिर्वेधत इत्यादि। निर्वेधशब्देनात्र प्रतिवेध उक्तः। सर्वधर्माणां परिनिष्पन्नेन रूपेण प्रतिवेधो ज्ञानसाक्षात्क्रिया स तेषां निर्वेधः। तत इति तेन लक्षणेन प्रज्ञापारमिता इत्यर्थः। पूर्वत्र हेतौ तृतीया। तदन्तात्तम्। तथा हि तस्यैव सम्यङ्मनसिकारस्य श्रुतचिन्ताभावनान्वयादनाभोगतोऽनभिसंस्कारतः सर्वधर्मतथताया निष्प्रपञ्चज्ञानमुत्पद्यते। स तस्याः प्रतिवेधः। अथ कोऽर्थः प्रज्ञापारमिता(त)या शुद्धिः ? नैतद्युक्तम्। तथा हि। कस्तया शुद्ध्यति ? नात्मा तस्यानिष्टेः, न चित्तं प्रतिक्षणभेदात्। अथ चित्तसन्तानः। सोप्यशुद्धः शुद्धो वा प्रकृत्या भवेत्। पूर्वस्मिन् पक्षे न तस्य शुद्धिरङ्गारस्येव घृष्यमान(ण)स्य। द्वितीयपक्षे वैयर्थ्यम्। अथ चित्तधर्मता तया शुद्ध्यति। तदप्ययुक्तं निर्विकारत्वात्तस्या इति चोद्यम्। परिहारमाह। सर्वधर्मप्रकृतिपरिशुद्धित इत्यादि। सर्वधर्माणां प्रकृतिस्तस्याः परिशुद्धिस्ततस्तेन प्रयोजनेन प्रज्ञापारमिताऽनुगन्तव्या। अनुष्ठातव्येत्यर्थः॥
ननूक्तं तदप्ययुक्तं निर्विकारत्वात्तस्या इति। उक्तमेतत्किन्तु न युक्तम्। हेतोरनैकान्तिकत्वात्। सा हि प्रकृत्यैव परिशुद्धा अतन्मयत्वात्, आगन्तुकेनावरणमलैर्मलिनीक्रियते नभ इवात्र तमस्तुहिनादिभिः। पश्चात्प्रज्ञापारमितयैव तेषां निरासाद्धिशुद्धयति पवनादिभिरभ्रादिमोचनादिव नभः।
ननु प्रज्ञापारमितापि भगवतैव देशिता। देशना च सनिमित्तमेव ज्ञानमुत्पादयति। ततः प्रज्ञापारमितापि निर्मिमित्ता न युक्तेति चोद्यम्। परिहारमाह। सर्वधर्मावचनत इत्यादिना। सर्वधर्माणामवचनात्। वाचास्वरूपमप्रकाश्य केवलं सूचनात्। परमार्थदर्शनाय प्रज्ञापारमिताऽनुगन्तव्या।
ननु केयं विशुद्धिः ? क्लैशपक्ष (क्षय) इति चेत्। पुनर्भवः स्यादेव। अथ हेतुक्षयाज्जन्मापि क्षीयते तदा परिशिष्टा संस्कारा यावदायुरवस्थाय स्वयमेव निरुध्यन्ते। इति श्रावकबोधिरेव स्यान्नानुत्तरा सम्यक्सम्बोधिः। सत्यां वा विशेषो वक्तव्य इति चोद्यम्। परिहारमाह त्रिभिर्वाक्यैः। सर्वधर्माणामनिरोधत इति। अनाश्रवाणां धर्माणामक्षयात् प्रज्ञापारमिताऽनुगन्तव्या। कथमनिरोधः ? प्रहाणसमतया। निर्देशत्वेन प्रहाणादविशेषात्। सर्वधर्माणामिति सांक्लेशिकानां सर्वधर्माणां निर्वाणप्राप्तितः प्रज्ञापारमिताऽनुगन्तव्या। यथा तेषां तथता तथैव त इति ज्ञानं तथतासमता। तया कथं तथतासमतेत्याह। सर्वधर्मा इत्यादि। नागच्छन्त्यनागतादध्वनः, न गच्छन्त्यतीतमध्वानं, यत आगन्तव्यं यत्र च गन्तव्यं तयोरसत्त्वात्। यतश्च अजानानाः स्वसंविन्मात्रेऽध्वनामज्ञानात्। ज्ञानपूर्वकत्वाच्च गत्यागमनयोः। तस्मात् अजाता अत्यन्ताजातित इति॥
इयता बोधिसत्त्वानां स्वार्थसम्पत् प्रसाधिता। अस्तु नामैषां स्वार्थसम्पत्स्वार्थस्य लोके प्रकृत्यैव प्रियत्वात्तदर्थ दुष्करस्यापि व्यवसायात्। परार्थस्तु दुष्करत्वानामानन्त्यात् परत्वाद्विप्रतिपत्तिः बहुलत्वादिति चोद्यम्। परिहारमाह आत्मेत्यादिना। आत्मा पर इति यो च भेद [:] तस्यादर्शनात्सर्वसत्त्वानामात्मसमतादर्शनादित्यर्थः। तथा चोक्तमार्यविमलकीर्तिनिर्देशे "सुमेरुसमां सत्कायदृष्टिमुत्पाद्य बोधिचित्तमुत्पाद्यते। ततः सर्वधर्मा विरोहन्ति" इति।
इत ऊर्ध्वं दुष्करसंज्ञाप्रतिपक्षेण यथा यथा प्रवेक्षणीयं तदाह समुद्रशब्दादर्वाक्। तत्रादौ सत्त्वानामर्हत्त्वदिषु दुष्कर संज्ञानिरासार्थमाह। सर्वधर्माः सत्त्वव्यहारविषयाः। आर्यार्हन्तः यतः प्रकृतिपरिशुद्ध। धर्मतामात्रत्वात्। भारानारोपणतयेति निःस्वभावत्वात् भावस्य। सत्त्वविनयाय दशदिग्बुद्धक्षेत्रगमनेन दुष्करसंज्ञानिरासायाह। सर्वधर्माणां अदेशाप्रदेशत इति। अदेशत्वाच्च प्रकृतिस्वभावत इति। रूपादीनां प्रतिस्तस्याः स्वभावतः। न हि तस्यादेशोऽपतनधर्मत्वात्। नापि प्रदेशो निरंशत्वादाकाशवत्। संसारसुखे दुस्त्यजसंज्ञानिरासायाह। सर्वधर्माणां सांसारिकाणां निरोधे प्रहलादनत्वं सुखसंज्ञोत्पादनत्वं ततः प्रज्ञापारमिताऽनुगन्तव्या।
"अनित्या वत संस्कारा उत्पादव्ययधर्मिणः।
उत्पद्य हि निरुध्यन्ते तेषां व्युपशमः सुखमिति॥"
इतिशब्दः श्रावकविनयनसमाप्त्यर्थः। बोधिसत्त्वविनयनमधिकृत्याह। अरत्यविरतित इति। रतिरत्यन्तमुत्कण्ठा निर्वाणे। तदभावो बोधिसत्त्वानां अरतिः। विरतिरत्यन्तमुद्वेगः संसारे। तदभावो बोधिसत्त्वानामरति। ताभ्यां प्रज्ञापारमिता। इति संसारनिर्वाणाप्रतिष्ठानाय प्रत्यवेक्षा। अरक्ताविरक्ततयेत्यादिना वैराग्याय प्रत्यवेक्षा। सर्वधर्मा अश(स)क्ता इत्यनभिनिविष्टाः। सङ्गासङ्गा सङ्गतत्प्रतिपक्षौ। तद्विगतास्तयोरनुपलम्भादिति विकल्पप्रहाणाय प्रत्यवेक्षा। सर्वधर्माः सर्वमार्गाः सप्ताभिसमयाः। त एव बोधिः। बोधिप्रापकत्वात्। अत एवाह। बोधिः। बुद्धज्ञानावबोधनतयेति। अवबोधन प्रापण इति बोधिः। सुलभावबोधनाय प्रत्यवेक्षा। सर्वधर्मास्वलक्षणधारणात्। ते शून्यानिमित्ताप्रणिहिता विज्ञानमात्रत्वेनार्थविरहात् सर्वनिमित्तास्तमयात्। भ्रान्तिशरीरे त्रैधातुकप्रणिधानाभावाच्च यथाक्रमम्। इति मार्गसंक्षेपः।
यदि विमोक्षमुखान्यपि तेषां मार्गस्तदा तानि भावयन्तो हीनबोधौ पतेयुः। इत्यत आह। सर्वत्यादि। सर्वधर्माः सर्वबोधिसत्त्वमार्गाः। भैषज्यमिति हीनयानस्पृहामहाव्याधिहराः। कुत इत्याह। मैत्रीपूर्वङ्गमतयेति। यतो मैत्री तेषां पुरःसरी। अपि च। सर्वचतुर्भिरप्रमाणैः सह विहरणात् मत्रीविहारिणः। ब्रह्मभूता इति ब्रह्मणा तुल्याः। तद्वदेव दोषानुत्पादनादित्युद्देशः। सर्वदोषानुत्पादनत इति निर्देशः। सर्वदोषा मैत्र्यादीनां विपक्षो यथाक्रमं व्यापादो विहिंसा अरतिः प्रतिघानुनयौ च। अप्रणिहितत इति निर्वानोत्कण्ठाविरहात्। अप्रतिहतित इति संसारे अत्यन्तानुद्वेगात्। इति त्रयोदशविधोऽपूर्वाभिसमयः सानुषङ्गः॥
एकक्षणाभिसमयो वक्तव्याः।
एकक्षणाभिसम्बोधो लक्षणेन चतुर्विधः॥१-१६॥
इति यः पूर्वमुद्दिष्टः स कथं चतुर्विधः ? सर्वानाश्रवधर्मैकचित्तक्षणाभिसमयः। विपाकजसर्वसाश्रवानाश्रवधर्मैकचित्तक्षणाभिसमयः। अलक्षणसर्वधर्मैकचित्तक्षणाभिसमयः। अद्वयसर्वधर्मैकचित्तक्षणाभिसमयश्चेति॥
तत्र प्रथममधिकृत्य शास्त्रम्-
[169] अनाश्रवाणां सर्वेषामेककेनापि संग्रहात्।
एकक्षणावबोधोऽयं ज्ञेयो दानादिना मुनेः॥७-१॥
[170] अरघट्टं यथैकापि पदिका पुरुषेरिता।
सकृत्सर्व चलयति ज्ञानमेकक्षणे तथा॥७-२॥
प्रज्ञापारमितायां चरतो बोधिसत्त्वस्य 'एकैकेनापि दानादिना' चित्तक्षणेन प्रवृत्तेन 'सर्वेषां' अनाश्रवाणां धर्माणां 'सङ्ग्रहात्' आक्षेपात् 'एक्षणावबोधः' एकचित्तक्षणाभिसमयः। 'अयं' इति प्रथमः। तथा हि 'यथैकापि परि(द)का' 'पुरुषप्रेरिता सर्वमरघटं(ट्टं) सकृच्चलयति' तथैकपदमपि दानादिचित्तं प्रयुक्तं सर्वमनाश्रवधर्मसन्दोहं सकृदेवाकर्षयतीत्यर्थः। अतः सूत्रं समुद्रापर्यन्ततया प्रज्ञापारमिताऽपर्यन्तताऽनुगन्तव्येति। अत्र प्रज्ञापारमिता परिगृहीतत्वात्, सर्वाकारज्ञता मनसिकाराविरहितत्वाच्च। गम्भीरोदार एकैको दानादिचित्तक्षणः प्रज्ञापारमितेत्युच्यते। तस्यापर्यन्तता अनाश्रवधर्माकर्षकत्वम्। तेषामन्योन्यसम्बन्धस्य चिरपरिशीलितत्वात् सानुगन्तव्या वेदितव्या। कथमित्याह। समुद्रापर्यन्ततयेति। गम्भीरोदारस्य समुद्रस्यापर्यन्तता सकृदपर्यन्तनिम्नगाजलाकर्षकत्वम्। तासां परस्परसंसर्गात्। तया समुद्रापर्यन्ततया उपमया। तद्वदित्यर्थः। इति सर्वानाश्रवधर्मैकचित्तक्षणाभिसमयः॥
द्वितीयमधिकृत्य शास्त्रम्-
[171] विपाकधर्मतावस्था सर्वशुक्लमयी यदा।
प्रज्ञापारमिता जाता ज्ञानमेकक्षणे तदा॥७-३॥
विपाकजो धर्मो विपाकधर्मस्तभ्दावस्तत्तासां 'अवस्था' अस्या इति यथोक्ता प्रज्ञापारमिता। 'सर्वशुक्लमयी' इति सर्वे कुशला धर्माः साश्रवा अनाश्रवाः। ये पुर्वमनेन निःस्वभावतया भावितास्ते पश्चाद्विपाकजाः। अतः प्रकृत्यैव तेषां नैःस्वाभाव्यसंवेदिनी। तस्मात्सर्वशुक्लमयी। ईदृशी सा यदा 'जाता' सम्पन्ना 'तदा' 'ज्ञानं' चित्तं 'एकक्षणे' तेषु सर्वेष्वनाभोगेन। अनाश्रवेषु सर्वेषु साभोगः प्रथमः। अयं तु द्वितीयः साश्रवानाश्रवनिराभोगश्च। अतः सूत्रम्। गगनापर्यन्ततया प्रज्ञापारमितापर्यन्तताऽनुगन्तव्येति। प्रज्ञापारमितायाः विपाकधर्मतावस्था सर्वशुक्लमयी च। अत एवापर्यन्तता। तेषु सर्वेषु भावाभावैकरसा। निराभोगश्च विपाकजत्वात्। तस्या अपर्यन्तता वेदितव्या। कथमित्याह। गगनापर्यन्ततया दृष्टान्तेनेति। गगनमाकाशम्। तच्च रूपिद्रव्याभावैकरसमपर्यन्तं निराभोगं च परिस्पन्दाभावात्। अत उभयोरपि अपर्यन्तता सदृशीति विपाकजसर्वशुक्लधर्मैकचित्तक्षणाभिसमयो द्वितीयः॥
तृतीयमधिकृत्य शास्त्रम्-
[172] स्वप्नोपमेषु धर्मेषु स्थित्वा दानादिवर्यवा।
अलक्षणत्वं धर्माणां क्षणेनैकेन विन्दति॥७-४॥
'स्वप्नोपमेषु धावद्गन्धर्वनगरोपमेषु" इति महत्योर्भगवत्योः पठ्यते। शास्त्रे त्वेकमेव पदं सर्वेषामेकार्थत्वात्। स पुनरर्थो विचित्रैरपि लक्षणैः प्रतिभासमानानामेषां यथालक्षणमसत्त्वादलक्षणता। ततो मायोपमत्वादलक्षणेषु सर्वधर्मेषु 'स्थित्वा' षट्पारमिताः परिपूरयन् 'सर्वधर्माणामलक्षणत्वमेककक्षणेनैव 'विन्दति' जानाति। धातूनामेकार्थत्वेन विन्दतेर्ज्ञानवृत्तेः। एतदाह। मेरुविचित्रया प्रज्ञापारमिताविचित्रताऽनुगन्तव्येति। मायोपमेषु सर्वधर्मेष्वलक्षणत्वेन यदेकरसं ज्ञानं सेह प्रज्ञापारमिता। अतस्तस्या एकरसत्वेपि मायोपमैः सर्वधर्मप्रतिभासैर्या विचित्रता सा मेरुविचित्रतया दृष्टान्तेन वेदितव्या। यथा ह्याकाशस्य नीरूपत्वादसती मेरुणा विचित्रताऽवभाति। मेरुपार्श्वानां चतुर्वर्णानां दिक्षु तत्सर्ववर्णतया प्रख्यानात्। तथा तस्या इत्यलक्षणसर्वधर्मैकचित्तक्षणाभिसमयस्तृतीयः॥
चतुर्थमधिकृत्य शास्त्रम्-
[173] स्वप्नं तद्दर्शिनं चैव द्वययोगादनीक्षकः।
धर्माणामद्वयं तत्त्वं क्षणेनकेन पश्यति॥७-५॥
'स्ननं तद्दर्शिनं चैव' इति कुद्योगे कथं द्वितीया ? कर्तव्योऽत्र यत्नः। अथवा। अनीक्षितेति तृन् पठितव्यः। तृतीये सर्वधर्माणां स्वप्नमायोपमैराकारैर्विचित्रः प्रतिभासः। चतुर्थे तु तेषामस्तमयाच्छरन्मध्यान्हगगनसमो विगतसमस्तविप्लवः। तत्र स्वप्नदृश्यं नरकचित्तरङ्गादिस्वप्नः। तद्दर्शी आत्मैव तयोरस्तमयात्। यस्तौ विकृते(तौ) 'योगेन' [अ]भेदेन सोऽद्वयं' ग्राह्यग्राहकशून्यं 'धर्माणां तत्त्व' परमार्थं 'एकक्षणेनैव पश्यति'। एनमाह। रूपापर्यन्ततयेत्यादिना। इह चतुर्थ एकक्षणाभिसमयः। प्रज्ञापारमिता तस्या अपर्यन्तता। सर्वधर्मपरमार्थस्य केवलस्य केवलविमलनभोनिभस्य तेन संवेदनात्। सा वेदितव्या। कथमित्याह। रूपादीनामपर्यन्तयेति। कथं तेषामपर्यन्तता ? द्वयप्रतिभासास्तमयात्। यावत्खलु द्वयं तावत्पर्यन्तः परिमितत्वात्।
ननु रूपतद्ग्राहकयोरस्तमयेनापि पर्यन्तता ? क आह रूपस्यैवेति ? किन्तर्हि ? रूपस्य यावद्विज्ञानस्य। ननु तथापि ग्राहकस्यास्तमयो नोक्त इति चेत्। न तस्यापि स्कन्धैरेव संग्रहात्। अप्रकाशात्मनो ग्राहकत्वायोगादिति सर्वधर्माद्वयतत्त्वैकचित्तक्षणाभिसमयश्चतुर्थः॥
एकक्षणाभिसमयः सप्तमोऽभिसमयः॥
अष्टमोऽभिसमयो धर्मकायः। तस्य चत्वारि वस्तूनि। त्रयः कायाः कारित्रं च। तथाहि पूर्वमुद्देशः कृतः-
[174] स्दाभाविकः ससांभोगो नैर्माणिक इति त्रिधा।
धर्मकायः सकारित्रश्चतुर्धा समुदीरितः॥१-१७॥
इति॥ धर्मो मार्गः। स चेह प्रकर्षगतेः प्रकरणाच्च सप्ताभिसमयलक्षणो गृह्यते। धर्मलभ्यः कायो 'धर्मकायः'। कायः शरीरम्। त्रीणि शरीराणि बुद्धानां त्रयः कायाः। उक्तं हि महत्योर्भगवत्योः-"सर्वाकारपरिशुद्धानामनाश्रवाणां सर्वधर्माणां या प्रकृतिः स तथागतोऽर्हन्सम्यक्सम्बुद्धो वेदितव्यः॥ पुनरपरं तेषामेव धर्माणामधिगमादनुत्तरां सम्यक्सम्बोधिमभिसम्बुध्य द्वात्रिंशता लक्षणैरशीत्यानुव्यञ्जनैरलङ्कृतकायस्तथागतोऽर्हन्सम्यक्सम्बुद्धो बोधिसत्त्वानां परमं महायानधर्ममनुत्तररतिप्रीतिप्रामोद्यसुखोपभोगाय देशयति॥ पुनरपरं तेषामेव सर्वधर्माणामधिगमादनुत्तरां सम्यक्सम्बोधिमभिसम्बुध्य तथागतोऽर्हन्सम्यक्सम्बुद्धो दशसु दिक्ष्वनन्तापर्यन्तेषु लोकधातुषु सर्वकालं नानानिर्माणमेघेन सर्वसत्त्वानामर्थं करोति" इति॥ उक्तं च सूत्रालंकारे-
"त्रिभिः कायैश्च विज्ञेयो बुद्धानां कायसङ्ग्रहः।
साश्रयः स्वपरार्थोऽयं त्रिभिः कायैर्निदर्शितः॥" इति।
तस्मात् त्रिभिरेव कायैः कारित्रेण च परिच्छेदेन चतुर्धा धर्मकाय उक्तः।
तत्र स्वभावः प्रकृतिः। स्वभाव एव 'स्वाभाविकः'। विनयादिभ्यष्ठगिति स्वार्थे ठक्। अथवा तस्मिन्नेव स्वभावे भवो विशुद्धः परः प्रकर्षः स्वाभाविकः कायः। सम्भोगाय प्रभवतीति 'साम्भोगिकः'। निर्माण निर्मितिः। तेन निर्वृत्तः कायो 'नैर्माणिकः'।
तत्र स्वाभाविकमधिकृत्य शास्त्रम्-
[175] सर्वाकारां विशुद्धिं ये प्राप्ता धर्मा निराश्रवाः।
स्वाभाविको मतः कायस्तेषां प्रकृतिलक्षणः॥८-१॥
तेषां प्रकृतिधर्मता धर्मधातुः। ननु न धर्मधातुस्तथागतोऽतिप्रसङ्गात्। किं तर्हि ? धर्मधातुविशुद्धिः। तथा चोक्तमार्य बुद्धभूमिसूत्रे-"पञ्चभिराकारैः सुसमुदितबुद्धभूमेः सङ्ग्रहो वेदितव्यः। कतमैः पञ्चभिः ? धर्मधातुविशुद्धया आदर्शज्ञानेन समताज्ञानेन प्रत्यवेक्षणाज्ञानेन कृत्यानुष्ठानज्ञानेन च" इति।
धर्मधातुविशुद्धिः सुविशुद्धो धर्मधातुः। सुविशुद्धानां धर्माणां धर्मतेति नार्थभेदः कश्चित्। अतः सूत्रम्। सूर्यरश्मिमण्डलापर्यन्तावभासनतया प्रज्ञापारमितापर्यन्तावभासनताऽनुगन्तव्येति। सर्व एव त्रासादिदोषरहिताः स्फाटिकाः शुद्धाः। तत्र चन्द्रसूर्याभ्यामन्ये श्रावकप्रत्येकबुद्धानां विमुक्तिकायस्योपमाः। सूर्याचन्द्रमसावपि शुद्धस्फाटिकौ। तयोरेतदधिकं यत्तौ दशदिग्व्यापिरश्मिजालं जनयतः। ततस्तावनन्तज्ञेयविषयमनन्तं ज्ञानमुत्पादयतो बुद्धानां विमुक्तिकायस्योपमाने। अत एवासौ धर्मकाय इत्यभिधीयते। अनन्तधर्माश्रयत्वात्। तदिह धर्मधातुविशुद्धिजमनन्तं ज्ञानं प्रज्ञापारमिता। तस्या अपर्यन्तज्ञेयावभासनता वेदितव्या सूर्यरश्मिमण्डलापर्यन्तावभासनतया दृष्टान्तेन। तथा हि बुद्धधर्माणां सुविशुद्धो धर्मधातुः सूर्यवत्। तज्जा प्रज्ञा प्रज्ञपारमिता सूर्यरश्मिण्डलवत्। तया यदपर्यन्तावभासनं तद्रविरश्मिमण्डलेनापर्यन्तावभासनवत्। तदनेन बुद्धानां सुविशुद्धो धर्मधातुः स्वाभाविकः कायस्तस्य च सर्वत्र ज्ञेये ज्ञानवशिता दर्शिता।
तस्यैव सत्त्वार्थवशितां व्यापिनित्यत्वं चाधिकृत्य शास्त्रम्-
[176] परिपाकं गते हेतौ यस्य यस्य यदा यदा।
हितं भवति कर्तव्यं प्रथते तस्य तस्य सः॥८-९॥
[177] वर्षत्यपि हि पर्जन्ये नैवाबीजं प्ररोहति।
समुत्पादेपि बुद्धानां नाभव्यो भद्रमश्नुते॥९-१०॥
[178] इति कारित्रवैपुल्याद्बुद्धो व्यापी निरुच्यते।
अक्षयत्वाच्च तस्यैव नित्य इत्यपि कथ्यते॥८-११॥
'सः' इति स्वाभाविकः कायः। 'प्रथते' निर्माणप्रथनात्। तदा तदेति गम्यते 'यदा यदा' इति वचनात्। तस्य हितस्य करणायेत्यर्थाद्गम्यते। तस्मात्तदा तदैवेत्यत आह। 'वर्षत्यपि' इत्यादि। 'इति' इत्यादि। 'कारित्रवैपुल्यं' सर्वभव्येषु कारित्रम्। तस्यैव' इति कारित्रस्य। इति स्वाभाविकः कायः॥
साम्भोगिकस्य कायस्य बहुवक्तव्यम्। तत्र सम्भोगमधिकृत्याह। सर्वशब्दापर्यन्ततया प्रज्ञापारमिताऽपयन्तताऽनुगन्तव्येति। शास्तुर्देशयतः श्रृण्वतां च बोधिसत्त्वानां यः परममहायानधर्मसंबोधः सा प्रज्ञापारमिता। स एव सम्भोगः सम्भोगकारणत्वात्। यः पुनस्तज्जानां मृदुमध्याधिमात्रसौमनस्यलक्षणानां रतिप्रीतिप्रामोद्यानां सुखस्य चानुभवः स मुख्यः सम्भोगः। तस्याः प्रज्ञापारमिताया अपर्यन्तता वेदितव्या। कथमित्याह। सर्वशब्दापयन्ततयेति। हेतौ तृतीया। यतस्तयोः सम्बोधयोर्यथाक्रममपर्यन्ता देशनाः शब्दजन्या जनकाश्च ते कथं सर्वे ? नाना विनेयानुरूपैः सर्वैराकारैः प्रथनात्। कथमपर्यन्ताः ? अनिधनेन तेन कायेन देशनाया निरवधिकत्वात्। ताथागतस्यापि सम्बोधस्यापर्यन्तता। कुत इत्याह। सवबुद्धधर्मसमुदागमापर्यन्ततया प्रज्ञापारमिताऽपर्यन्तता। यथोक्तः शास्तुरेव महायानधर्मसम्बोध इह प्रज्ञापारमिता। तस्या अपर्यन्तता। तत्कारणस्य सर्वबुद्धधर्माणां समुदागमस्यापर्यन्ततयेत्यर्थः। ते पुनर्धर्मा महत्योभगवत्योः पठ्यन्ते। सप्तत्रिंशब्दोधिपक्ष्या धर्माः। अष्टौ विमोक्षाः। नवानुपूर्वविहारसमापत्तयः। दश कृत्स्नायतनानि। अष्टवभिभ्वायतनानि। अरणा समाधिः। प्रणिधिज्ञानम्। चतस्रः प्रतिसम्विदः। सर्वाकाराश्चतस्रः परिशुद्धयः। दश वशिताः। दश बलानि। चत्वारि वैशारद्यानि। त्रीण्यरक्ष्याणि। त्रीणि स्मृत्युपस्थानानि। असंमोषधर्मता। वासनासमुद्घातः। महाकरुणा। अष्टादशावेणिकाः बुद्धधर्माः। सर्वाकारज्ञता चेति॥ अतः शास्त्रम्-
[179] बोधिपक्षाप्रमाणानि विमोक्षाश्चानुपूर्वेशः।
नवात्मिका समापत्तिः कृत्स्न दशविधात्मकम्॥८-२॥
[180] अभिभ्वायतनान्यष्टप्रकाराणि प्रभेदतः।
अरणाप्रणिधिज्ञानमभिज्ञाः प्रतिसम्विदः॥८-३॥
[181] सर्वाकाराश्चतस्रोऽथ शुद्धयो वशिता दश।
बलानि दश चत्वारि वैशारद्यान्यरक्षणम्॥८-४॥
[182] त्रिविधं स्मृत्युपस्थानं त्रिधाऽसंमोषधर्मता।
वासनायाः समुद्घातो महती करुणा जने॥८-५॥
[183] आवेणिका मुनेरेव धर्मा येऽष्टादशेरिताः।
सर्वाकारज्ञता चेति धर्मकायोऽभिधीयते॥८-६॥
बोधिपक्ष्याश्चाप्रमाणानीति द्वन्द्वः। 'अनुपूर्वश' इति। अनुपूर्व परेण संबध्यते। 'अरक्षण' इत्यकरणीयरक्षणम्। अरक्ष्यमित्यर्थः। तत् त्रिविधम्। 'धर्मकाय' इति। अनाश्रवो बुद्धानां धर्मराशिः। यथावसरमस्माभिर्बहवो व्याख्याताः। शेषानिह व्याचक्षीमहि।
'अष्टौ विमोक्षा' इति। रूपी रूपाणि पश्यति सुवर्णदुर्वर्णानि नीलपीतलोहितावदातानीति प्रथमो विमोक्षः। अध्यात्ममरूपसंज्ञी रूपाणि पश्यति पूर्ववदिति द्वितीयः। शुभं विमोक्षं कायेन साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरतीति तृतीयः। आकाशानन्त्यायतनादिविमोक्षाश्चत्वारः। संज्ञावेदितनिरोधोऽष्टमः।
आवरणाद्विमुच्यन्त एभिरिति विमोक्षाः। तत्र त्रयो निर्माणावरणविमोक्षाः। शेषाः शान्तविहारसमापत्त्यावरणविमोक्षाः। त्रयो रूपिणः। पञ्चारूपिणः। परमप्रशान्तोऽष्टमः। रूपीति आत्मनि रूपसंज्ञी। पश्यतीति अधिमोक्षनिर्मितानि मनसा पश्यति। अध्यात्ममरूपसंज्ञी। आत्मनि नामसंज्ञी। शुभो विमोक्षः। शुभाशुभानि रूपाणि निर्माय तेष्वेकतरसंज्ञालाभात्। यथाक्रममाभोगप्रातिकूल्यप्रहाणाय। संज्ञावेदितानिरोधोऽस्थावराणां चित्तचैतसिकानां क्लिष्टमनःसंगृहीतानां च निरोधः प्राग् व्युत्थानात्॥
अष्टावभिभ्वायतनानि। आलम्बनाभिभवनादभिभूतानि आयतनानि चित्तस्थितयोऽभिभ्वायतनान्यष्टौ। तत्र प्रथमाद्विमोक्षात् द्वे अभिनिर्ह्रियेते। द्वितायादपि द्वे। तृतीयाच्चत्वारि। अध्यात्मं रूपसंज्ञी बहिर्धा रूपाणि पश्यति परीत्तानि सुवर्णदुर्वर्णानि हीनप्रणीतानि। तानि खलु रूपाण्यभिभूय जानाति, अभिभूय पश्यति, तथा संज्ञी च भवतीति प्रथमम्। अध्यात्मं रूपसंज्ञी बहिर्धा रूपाणि पश्यत्यधिमात्राणि सुवर्णदुर्वर्णानि यावत्तथासंज्ञी च भवतीति द्वितीयम्। अध्यात्ममरूपसंज्ञी च बहिर्धा रूपाणि पश्यति परीत्तानीत्यादि तृतीयम्। अध्यात्ममरूपसंज्ञी बहिर्धा रूपाणि पश्यत्यधिमात्राणीत्यादि चतुर्थम्। तृतीयाद्विमोक्षाच्चत्वार्यभिनिर्ह्रियन्ते। अध्यात्ममरूपसंज्ञी बहिर्धा रूपाणी पश्यति नीलानि नीलवर्णानि नीलनिदर्शनानि नीलनिर्भासानि। तद्यथा उमकापुष्पं सम्पन्नं वाराणसेयकं वस्त्रं नीलं नीलवर्णं नीलनिदर्शनं निलनिर्भासम्। तानि च रूपाण्यभिभूय जानाति, अभिभूय पश्यति, तथासंज्ञी च भवतीति पञ्चमम्। एवं पीतानीत्यादि। तद्यथा कर्णिकारपुष्पमित्यदिकं षष्ठम्। एवं लोहितानित्यादि। तद्यथा बन्धुजीवपुष्पमित्यादि सप्तमम्। एवमवदातानीत्यादि। तद्यथा उषसि तारकारूपमित्यादि चाष्टमम्॥
तत्र परीत्तानि सत्त्वसख्यातानि स्वल्पप्रमाणत्वात्। सुवर्णदुर्वर्णानि शुभाशुभत्वात्। हीनप्रणीतानि भौमदिव्यत्वात्। तानि विमोक्षैरधिमुच्याभिभ्वायतनैरभिभवति। पुनः पुनरन्तर्द्धाप्य दर्शनात्। अभिभूय जानाति शमथेन पश्यति विपश्यनया तथासंज्ञी भवति निरभिमानत्वात्। अधिमात्राणीति। असत्त्वसंख्यातानि गृहविमानपर्वतादीनि महाप्रमाणत्वात्। नीलानीति उद्देशः। शेषैर्निर्देशः। नीलवर्णानीति स्वाभाविकेन वर्णेन। नीलनिदर्शनानीति सांयोगिकेन वर्णेन। नीलनिर्भासानीति। उभयथापि भास्वरत्वात्। उमकाऽतशी(सी?)। कर्णिकारः प्रसिद्धः। बन्धुजीवो बन्धूकः। उषा रात्रेरन्तः॥
'कृत्स्नं' दशविधात्मकं' इति। अभिभ्वायतनैरभिभूय पृथिव्यादीनां कृत्स्नं समन्तादिभिः सफरणात्कृत्स्नान्युच्यन्ते। कदाचित्तान्येवायतनानीति कृत्स्नायतनान्युच्यन्ते। कदाचित्तु पृथिव्यादिभिर्विशिष्य निर्दिश्यन्ते। पृथिवीकृत्स्नं अप्कृत्स्नं तेजःकृत्स्नं वायुःकृत्स्नं नीलकृत्स्नं पीतकृत्स्नं लोहितकृत्स्नं अवदातकृत्स्नं आकाशानन्त्यायतनकृत्स्नं विज्ञानानन्त्यायतनकृत्स्नं चेति॥
'सर्वाकाराश्चतस्रः परिशुद्धय' इति। आश्रयपरिशुद्धिरालम्बनपरिशुद्धिश्चित्तपरिशुद्धिर्ज्ञानपरिशुद्धिश्च।
तत्र सवासनानां सर्वक्लेशपक्षाणां दौर्बल्यानामाश्रयादत्यन्तोपरमः स्वस्यचात्मभावस्य यथेच्छमादानस्थानच्यवनेषु वशवर्तिता सर्वाकारा आश्रयपरिशुद्धिः। सर्वालम्बनानां निर्माणपरिणामसंप्रख्यानेषु वशवर्तिता सर्वाकारा आलम्बनपरिशुद्धिः। पूर्ववत्सर्वचित्तदौष्ठुल्यापगमश्चित्ते च सर्वाकारकुशलमूलोपचयः सर्वाकारां चित्तपरिशुद्धिः। पूर्ववत्सर्वाविद्यापक्षदौष्ठुल्यापगमः सर्वज्ञेयज्ञाने च वशवर्तिता सर्वाकारा ज्ञानपरिशुद्धिः॥
'वशिता दश' इति। दश वशिताः। अयुर्वशिता यथेच्छमायुषस्थापनात् त्यजनाच्च। चित्तवशिता यथेच्छध्यानादिसमापत्तेः। परिष्कारवशिता यथेच्छमुपकरणप्रत्युपस्थानात्। कर्मवशिता यथेच्छं कायवाक्कर्मसिद्धेः। उपपत्तिवशिता सर्वोपपत्त्यायतनेषु यथेच्छमुपपत्तेः। ऋद्धिवशिता यथेच्छमभिज्ञाः। प्रणिधानवशिता सर्वप्रणिधानसमृद्धेः। अधिमुक्तिवशिता यद्यथाधिमुच्यते तत्तथैव भवति। ज्ञानवशिता यदेव ज्ञातुमिच्छति तदेव जानाति। धर्मवशिता सूत्रादिधर्मव्यवस्थानेषु कौशलम्॥
'त्रीण्यरक्ष्याणि' इति। परिशुद्धकायसमुदाचारस्तथागतो नास्ति तस्यापरिशुद्धकायसमुदाचारता यां तथागतः प्रतिच्छादयितव्यां मन्येत कच्चित्परे न जानीयुरित्येतत्प्रथममरक्ष्यम् एवं वाक्कर्म द्वितीयम्। एवं मनःकर्म तृतीयम्॥
'त्रीणि स्मृत्युपस्थानानि' यथापाठम्- "तथागतस्य धर्म देशयत एकत्याः शुश्रूषन्ते। श्रोत्रमवदधति। आज्ञाचित्तमुपस्थापयन्ति प्रतिपद्यन्ते धर्मस्यानुधर्मम्। न तेन तथागतस्य नन्दी भवति न सौमनस्यं न चेतस उत्प्लावितत्वम्। अपरे न शुश्रूषन्ते। न श्रोत्रमवदधतीत्यादि। न तेन तथागतस्याघातो नाक्षान्तिर्नाप्रत्ययः न चेतसोऽनभिराद्धिः। एकत्याः शुश्रूषन्ते। एकत्या न सुश्रूषन्ते। न तेन तथागतस्य द्वयं भवति नन्दी आघातश्च। सर्वत्रोपेक्षको विहरति स्मृतिमान सम्प्रजानन्" इति॥
'असम्मोषधर्मता' सत्त्वार्थक्रियाकालानतिक्रमाद्बुद्धानाम्। अत एवैषा लक्षणविधानतोपपन्ना भवति॥
'वासनासमुद्धात' इति। प्रहीणक्लेशस्यापि यदप्रहीणक्लेशस्येव चेष्टितं सा क्लेशवासना। सापि तथागतस्यास्तङ्गतेति समुद्घातक्लेशवासनः स भगवानुच्यते॥
'महाकरुणा' हिताशयता। यया भगवान्सर्वकालं षट्कृत्वो लोकं व्यवलोकयति "को हीयत को वर्द्धत " इत्यादि॥
'सर्वाकारज्ञता' इति सर्वधर्माणां स्वभावविशेषलक्षणप्रभेदपर्यन्तज्ञानमित्यर्थः॥
रणं विवादकलहादि। इह तु रणहेतुः क्लेशो रणः। तमालम्ब्य रणमुत्पादयतीति। यं समाधिं समापद्यते, यतो व्युत्थाय ग्रामादौ प्रविष्टं तमालम्ब्य तत्रत्यानां रणं नोत्पद्यते सा 'अरणा'। सा श्रावकस्यापि भवति बुद्धस्यापि। तयोः कारित्रविशेषः। तमधिकृत्य शास्त्रम्-
[184] श्रावकस्यारणादृष्टेर्न क्लेशपरिहारिता।
तत्क्लेशस्त्रोतउच्छित्त्यै ग्रामादिषु जिनारणा॥८-७॥
श्रावकीयाऽरणा क्लेशहेतोर्दर्शनस्य परिहारिता। न साक्षात्क्लेशस्य। सौगती तु परकीयक्लेशस्रोतस उच्छेदाय न दर्शनस्येत्यर्थः॥
इदं जानीयामिति प्रणिधाय ध्यानं समापन्नस्य लोकवृत्तान्तादौ यज्ज्ञानमुत्पद्यते तत् 'प्रणिधिज्ञानं' श्रावकाणाम्।
तथागतमधिकृत्य शास्त्रम्-
[185] अनाभोगमानासङ्गमव्याघातं सदा स्थितम्।
सर्वप्रश्नापनुद्धौद्धं प्रणिधिज्ञानमिष्यते॥८-८॥
'अनाभोगं' निर्विकल्पत्वात्। 'अनासङ्गं' निरपेक्षत्वात्। 'अव्याघातं' सर्वत्राप्रतिहतत्वात्।'सदा स्थितं' इत्यसमाहिते चेतसि स्थितत्वात्। सर्वप्रश्नान् छेदयतीति 'सर्वप्रश्नापनुत्'।
स च सम्भोगकायः परिशुद्धे स्वबुद्धक्षेत्रे जायते यावदाकाशस्थितिरवतिष्ठते। तत्कुतो बुद्धक्षेत्रम् ? प्राधान्येन तस्यैव तत्रोपपत्तेः।
लुज्यते प्रलुज्यतेति लोकः। प्रजातं भाजनं च। तस्मात् द्विधा लोकधातुः सत्त्वलोको भाजनलोकश्च। तत्र सत्त्वलोकपरिशुद्धिमधिकृत्याह। सर्वसत्त्वधातुपुण्यज्ञानसम्भारापर्यन्ततया प्रज्ञापारमिताऽपयन्तताऽनुगतव्येति। यया भगवतः प्रज्ञया परिपाचिताः सत्त्वास्तत्र यावदाकाशमुत्पद्यन्ते। उत्पन्नाश्च यया बोधये परिप्राच्यन्ते। सेह प्रज्ञापारमिता। तस्या अपर्यन्तताऽनुगन्तव्या। कथमित्याह। सर्वेत्यादि। ये केचित्तत्र सत्त्वा उत्पद्यन्ते। सर्वे ते लब्धार्यभूमयो बोधिसत्त्वाः। ते सर्वे। सर्वः सत्त्वधातुः सत्त्वराशिः। तस्य पुण्यज्ञानसम्भारः। तयोरपर्यन्ततया। पृथिवीधात्वपर्यन्ततया प्रज्ञापारमिताऽपर्यन्तताऽनुगन्तव्या। एवमब्धातुतेजोधातुवायुधात्वाकाशधातुविज्ञानधात्वपर्यन्ततया प्रज्ञापारमिताऽपर्यन्तताऽनुगन्तव्येति। तथा हि भाजनलोकस्तत्र करतलसमं भूतलम्। प्रासादोद्यानवापीकल्पद्रुमादिपरिकरश्च सत्त्वावासः परमोज्ज्वलसप्तरत्नमयोऽनेकलोकधात्वन्तरस्फुरणमहारश्मिप्रमोक्ष उपरिष्ठाच्च गगनमनुरूपसनिर्भासं षड्धातुकाश्च सत्त्वाः। "षड्धातुरयं भिक्षो पुरुषः" इति वचनात्। अतस्तेषामपि कायः कान्तिमान् प्रभामण्डलीभूम्यनुरूपवर्णसंस्कारः। तत्राभोगपरिभोगाश्च सत्त्वानां सर्वदेवलोकप्रतिविशिष्टाः। येषामुपभोग एकान्तसुख एकान्तानवद्य एकान्तवशवर्ती च। ईदृशी षड्धातुपरिशुद्धिरपर्यन्ता निरवधिकत्वादतिविशालत्वाच्च। अतस्तस्या अपर्यन्तया तत्कारणभूताया भगवतः प्रज्ञाया अपर्यन्तताऽनुगन्तव्या। तत्र चोत्पन्ना बोधिसत्त्वा अनन्तान् लोकधातून् गत्वा तत्रत्यानां सत्त्वानामकुशलं(ल)सञ्चयान् हन्तध्या(व्या?)न(न्) तत्प्रतिपक्षांश्च कुशलसञ्चयान् प्रजानन्ति। तेषामप्रमाणतया तत्परिच्छेदिकायास्तेषां प्रज्ञाया अप्रमाणता वेदितव्येत्येतदाह। कुशलाकुशलधमसञ्चयाप्रमाणतया प्रज्ञापारमिताऽप्रमाणता वेदितव्येति। यावन्तश्च ते बोधिसत्त्वास्तेषां कुशलधर्मोत्पादनाय धर्म देशयन्ति स सर्वः सर्वधर्मसञ्चयः। तस्याप्रमाणतया तद्व्यवस्थापिकायास्तेषां प्रज्ञाया अप्रमाणता वेदितव्येत्येतदाह। सर्वधर्मसञ्चयाप्रमाणतया प्रज्ञपारमिताऽप्रमाणता वेदितव्येति॥
सर्वधर्मसमाध्यपर्यन्ततया प्रज्ञापारमिताऽपर्यन्तताऽनुगन्तव्येति। धर्मा धारण्यः समाधयश्चित्तस्थितयः। धर्माश्च समाधयश्च सर्वे च ते धर्मसमाधयश्च। तेषामपर्यन्तता। तत्प्रतिलम्भिता तल्लाभिता या तत्र बोधिसत्त्वानां तया तज्जनिकाया भगवतः प्रज्ञया अपर्यन्तता वेदितव्येत्यर्थः।
सर्वबुद्धर्मापर्यन्ततया प्रज्ञापारमिताऽपर्यन्तताऽनुगन्तव्येति। तत्र बुद्धः सम्भोगकायः। तस्य सर्वे धर्माः सर्वबुद्धधर्माः। द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणान्यशीति चानुव्यञ्जनानि। तेषामपर्यन्तता अपरिच्छेद्यता। केनापरिच्छेद्यता ? तुलया। तथागतादन्यस्य तादृशानामभावात्। तया भगवतः प्रज्ञायास्तादृश्येवापर्यन्तता वेदितव्या। कतमस्याः प्रज्ञायाः ? यया तेषां समग्राणि कारणानि सम्यक् परिज्ञाय सम्यगनुष्ठितानि। अतः शास्त्रम्-
[186] द्वात्रिंशल्लक्षणाशीतिव्यञ्जनात्मा मुनेरयम्।
सम्भोगिको मतः कायो महायानोपभोगतः॥८-१२॥
चतुर्थेन पादेन सम्भोगिकत्वे कारणमाह।
तत्रादौ पञ्चभिरिन्द्रवज्राभिर्लक्षणान्याह।
[187] चक्राङ्कहस्तक्रमकूर्मपादो
जालावनद्वाङ्गुलिपाणिपादः।
करौ सपादौ तरुणौ मृदू च
समुच्छ्रयैः सप्तभिराश्रयोऽस्य॥८-१३॥
[188] दीर्घाङ्गुलित्वायतपार्ष्णिगात्रम्
प्राज्यमृजूच्छङ्खपदोर्ध्वरोमा।
एणेयजङ्घश्च पटूरुबाहुः
कोशावधानोत्तमवस्तिगुह्यः॥८-१४॥
[189] सुवर्णवर्णः प्रतनुच्छविश्च
प्रदक्षिणैकैकसुजातरोमा।
ऊर्णाङ्कितास्यो हरिपूर्वकायः
स्कन्धौ वृतावस्य चितान्तरांसः॥८-१५॥
[190] हिनो रसः ख्याति रसोत्तमोऽस्य
न्यग्रोधवन्मण्डलतुल्यमूर्तिः।
उष्णीषमूर्धा पृथुचारुजिव्हो
ब्रह्मस्वरः सिंहहनुः सुशुक्लाः॥८-१६॥
[191] तुल्याः प्रमाणेऽविरलाश्च दन्ता
अन्यूनसंख्यादशिकाश्चतस्रः।
नीलेक्षणो गोवृषपक्ष्मनेत्रो
द्वात्रिंशदेतानि हि लक्षणानि॥८-१७॥
क्रमः पादः चक्राङ्कौ हस्तौ चास्येति 'चक्राङ्कहस्तक्रमः'। सुप्रतिष्ठितत्वात् कूर्माविव पादावस्येति 'कूर्मापादः'। स चासौ स चेति समासः। जालावनद्धाङ्गली पाणी च पादौ चास्येति 'जालावनद्धाङ्गलिपाणिपादः'। 'करौ सपादौ तरुणौ मृदू च' अस्येति परेण सम्बन्धः। 'समुच्छ्रयैः सप्तभिराश्रयोऽस्य'। लक्षणे तृतीया। आश्रयः कायः सप्तभिरुच्छयैर्लक्षितः कायोऽस्येत्यर्थः। एतेन पञ्चलक्षणान्युक्तानि। चक्राङ्कितपाणिपादता सुप्रतिष्ठितपादता जालपाणिपादता मृदुतरुणहस्तपादता सप्तोच्छ्रयता चेति।
'दीर्घाङ्गुलित्वायतपार्ष्णिगात्रम्
प्राज्यमृजूच्छङ्खपदोर्ध्वरोमा।
एणेयजङ्घश्च पटूरूबाहुः
कोषा(शा)वधानोत्तमवस्तिगुह्यः॥
दीर्घाङ्गुलित्वं च आयतपार्ष्णिश्चेति समाहारद्वन्द्वः। 'गात्रं प्राज्यं ऋजु' इति बृहदृजुगात्रम्। उच्छङ्खपादश्चासौ 'ऊर्ध्वरोमा' च। उच्चैः सुनिगूढजानुगुल्फत्वादुच्छङ्खपाद इति सूत्रम्। अतश्च उत्कर्षनिगूढार्थ उच्छब्दः। जानुगुल्फास्थिवाची शङ्खशब्दः। उरू मूलादधश्च सर्व पाद इति गम्यते। वस्तौ गुह्यं वस्तुगुह्यम्। कोशावधानमुत्तम वस्तिगुह्यमस्येति तथोक्तः। अनेनाष्टौ लक्षणानि। दीर्घाङ्गुलिता। आयतपार्ष्णिता। बृहदुजुगात्रता। उच्छङ्खपादता। ऊर्ध्वाङ्गरोमता। ऐणेयजङ्घता। पटूरुबाहुता। कोशावहितवस्तिगुह्यता चेति।
'सुवर्णवर्णः प्रतनुच्छविश्च
प्रदक्षिणैकैकसुजातरोमा।
ऊर्णाङ्कितास्यो हरिपूर्वकायः
स्कन्धौ वृतावस्य चितान्तरांसः॥'
हरेरिव पूर्वकायोऽस्येति 'हरिपूर्वकायः'। 'वृत्तौ' इति सुसंवृत्तौ। सुश्लिष्टपरिमण्डलग्रीवत्वात्। असंयोरंतरं उत्तरांसमुरः। तदुपचितमस्येति 'चितान्तरांसः'। अनेन सप्तलक्षणानि। सुवर्णवर्णता। श्लक्षणच्छविता। एकैकप्रदक्षिणावर्तरोमता। ऊर्णाङ्कितमुखता। सिंहपूर्वकायता। सुसंवृतस्कन्धता। चितान्तरांसता चेति।
'हीनो रसः ख्याति रसोत्तमोऽस्य
न्यग्रोधवन्मण्डलतुल्यमूर्तिः।
उष्णीषमूर्धा पृथुचारुजिव्हो
ब्रह्मस्वरः सिंहहनुः सुशुक्लाः॥
तुल्याः प्रमाणे विरलाश्च दन्ता
अन्यूनसंख्यादशिकाश्चतस्रः।
नीलेक्षणो गोवृषपक्ष्मनेत्रो
द्वात्रिंशदेतानि हि लक्षणानि॥'
अनेन श्लोकद्वयेन द्वादशलक्षणान्युक्तानि। रसरसज्ञता। न्यग्रोधपरिमण्डलता। उष्णीषशिरस्कता। पृथुतनुजिव्हता। ब्रह्मस्वरता। सिंहहनुता। सुशुक्लदन्तता। समदन्तता। अविरलदन्तता। समचत्वारिंशद्दन्तता अभिनीलनेत्रता। गोपक्ष्मनेत्रता चेति। दशपरिमाणमस्याः संहतेरिति 'दशिका'। ताश्चतस्रः। चत्वारिंशदित्यर्थः। गोवृषौ गोबलीवर्दौ। अथवा 'गोवृषः' पुङ्गवः। सर्वैकत्वेन 'द्वांत्रिशदेतानि हि लक्षणानि'। एषां व्याख्यानं च हेतुश्च पूर्वनिमित्तता च धर्मदान (?) सूत्रे।
[192] यस्य यस्यात्र यो हेतुर्लक्षणस्य प्रसाधकः।
तस्य तस्य प्रपूर्यायं समुदागमलक्षणः॥८-१८॥
अत्र
'यस्य यस्य लक्षणस्य यो यो हेतुः प्रसाधकः।
तस्य तस्य प्रपूर्यायं समुदागमलक्षणः'॥
अयं साम्भोगिकः कायः। कस्य पुनः को हेतुरित्याह।
[193] गुरूणामनुयानादि दृढता संवरं प्रति।
संग्रहासेवनं दानं प्रणीतस्य च वस्तुनः॥८-१९॥
[194] वध्यमोक्षाः समादानं विवृद्धिः कुशलस्य च।
इत्यादिको यथासूत्रं हेतुर्लक्षणसाधकः॥८-२०॥
तत्र गुरूणामनुगमनप्रत्युद्गमानाभ्यां धर्मश्रवणमाल्योपहारचैत्यानुपानप्रभृतिषु च परिचारदानाच्चक्राङ्कहस्तपादता। दृढसमादानत्वात् सुप्रतिष्ठितपादता। संग्रहवस्तूनामासेवनाज्जालहस्तपादता। प्रणीतान्नपानादिदानान्मृदुतरुणहस्तपादता सप्तोच्छदता च। 'वध्यमोक्षाः' इति बहुवचनामाद्यर्थम्। वध्यमोक्षणाज्जीवितानुग्रहकरणात्। प्राणातिपातविरतेश्चासेवनाद्दीर्घाङ्गुलिता आयतपार्ष्णिता बृहदृजुगात्रता च। कुशलधर्मसमादानस्य विवर्धनादुच्छंखपादता। ऊर्ध्वाङ्गिरोमता च। 'इत्यादिक' एवमादिकः। 'यथासूत्रं' इति यथा पठिष्यति धर्मदाने। महापुरुषकारत्वात् महापुरुषास्तथागता महाबोधिसत्त्वाश्च। तेषां द्योतकानि महापुरुषलक्षणानि द्वात्रिंशत्। तेषामेव शोभाकरणादशीत्यनुव्यञ्जनानि। तान्यधिकृत्य द्वादशश्लोकाः-
[195] ताम्राः स्निग्धाश्च तुङ्गाश्च नखा अङ्गुलयो मुनेः।
वृत्ताश्चितानुपुर्वाश्च गूढा निर्ग्रन्थयः शिराः॥८-२१॥
अनेनाष्टावनुव्यञ्जनान्युक्तानि। ताम्रनखता स्निग्धनखता तुङ्गनखता च। वृत्ताङ्गुलिता चिताङ्गुलिता अनुपूर्वाङ्गुलिता च गूढशिरता निर्ग्रन्थिशिरता चेति।
[196] गूढौ गुल्फौ समौ पादो सिंहेभद्विजगोपतेः।
विक्रान्तं दक्षिणं चारु गमनमृजुवृत्तते (ता)॥
[197] मुष्टानुपूर्वते
इति षडक्षराधिकेन श्लोकेन द्वादश। गूढगुल्फता। अविषमपादता। सिंहविक्रान्तगामिता। हंसविक्रान्तगामिता। वृषभविक्रान्तगामिता। प्रदक्षिणावतंगामिता। चारूगामिता। अवक्रगात्रता। वृत्तगात्रता। मृष्टगात्रता अनुपूर्वगात्रता चेति॥
मेध्यमृदुत्वे शुद्धगात्रता।
पूर्णव्यञ्जनता चारूपृथुमण्डलगात्रता॥८-२३॥
इति षडिंवशत्याक्षरैः पञ्चानुव्यञ्जनानि। शुचिगात्रता मृदुगात्रता विशुद्धगात्रता परिपूर्णव्यञ्जनता चारुपृथुमण्डलगात्रता चेति।
[198] समक्रमत्वं शुद्धत्वं नेत्रयोः सुकुमारता।
अदीनोच्छदगात्रत्वं सुसंहतनगात्रता॥८-२४॥
अनेन षट्। समक्रमता विशुद्धनेत्रता सुकुमारगात्रता उत्सदगात्रता सुसंहतनगात्रता चेति॥
[199] सुविभक्ताङ्गता ध्वान्तप्रध्वस्तालोकशुद्धता।
वृत्तमृष्टाक्षताक्षामकुक्षिताश्च गभीरता॥८-२५॥
[200] दक्षिणावर्तता नाभेः समन्ताद्दर्शनीयता।
अनेन सार्धश्लोकेन नव। सुविभक्ताङ्गप्रत्यङ्गता वितिमिरशुद्धालोकता मृष्टकुक्षिता अभग्नकुक्षिता अक्षामकुक्षिता गम्भीरनाभिता दक्षिणावर्तनाभिता समन्तप्रासादिकता चेति॥
समाचारः शुचिः कालतिलकापगता तनुः॥८-२६॥
[201] करौ तूलमृदुस्निग्धगम्भीरायतलेखता।
नात्यायतं वचो बिम्बप्रतिबिम्बोदयास्यता॥८-२७॥
बिम्बानां प्रतिबिम्बोदयोऽस्मिन्निति तथोक्तमास्यं मुखमस्येति 'बिम्बप्रतिबिम्बोदयास्यः'। अनेन सार्धश्लोकेनाष्टौ। शुचिसमाचारता व्यपगततिलकगात्रता तूलसदृशसुकुमारपाणिता स्निग्धपाणिलेखता गम्भीरपाणिलेखता आयतपाणिलेखता नात्यायतवदनता बिम्बप्रतिबिम्बदर्शनवदनता चेति।
[202] मृद्वी तन्वी च रक्ता च जिव्हा जीमूतघोषता।
चारुमञ्जुस्वरो दंष्ट्रा वृत्तास्तीक्ष्णाः सिताः समाः॥
[203]अनुपूर्वोदगतास्तुङ्गा नासिका परमं शुचिः॥८-२८॥
'परमं' अत्यन्तम्। अनेन सार्धश्लोकेन द्वादश। मृदुजिव्हता तनुजिव्हता रक्तजिव्हता च। गजगर्जितजीमुतघोषता। मधुरचारुमञ्जुस्वरता वृत्तदंष्ट्रता तीक्ष्णदंष्ट्रता शुक्लदंष्ट्रता समदंष्ट्रता अनुपूर्वदंष्ट्रता तुङ्गनासिकता शुचिनासिकता चेति॥
विशाले नयने पक्ष्म चित्तं पद्मदलाक्षिता॥८-२९॥
[204] आयतश्लक्ष्णसुस्निग्धसमरोमे भ्रुवौ भुजौ।
पीनायतौ समौ कर्णावुपघातविवर्जितौ॥८-३०॥
[205] ललाटमपरिम्लानं पृथु पूर्नोत्तमाङ्गता।
समरोमे इति स्त्रियां डाप्। अनेन श्लोकद्वयेन त्रयोदश। विशालनयनता चितपक्ष्मता सितसितकमलदलनयनता आयतभ्रूता श्लक्ष्णभ्रूता स्निग्धभ्रूता समरोमभ्रूता पीनायतभुजता समकर्णता अनुपहतकर्णता सुपरिणामितललाटता पृथुललाटता परिपूर्णोत्तमाङ्गता चेति॥
भ्रमराभ्राश्चिताः श्लक्ष्णा असंलुडितमूर्तयः॥८-३१॥
[206] केशा अपरुषाः पुंसां सौरभ्यादपहारिणः।
श्रीवत्सः स्वस्तिकं चेति बुद्धानुव्यञ्जनं मतम्॥८-३२॥
अनेन सार्धश्लौकेन सप्त। भ्रमरसदृशकेशता चितकेशता श्लक्ष्णकेशता असंलुडितकेशता अपरुषकेशता श्रीवत्सस्वस्तिकनन्द्यावर्तललितपाणिपादता चेति॥
सर्वैकत्वेन बुद्धानामशीतिरनुव्यञ्जनानि॥
इति साम्भोगिकः कायः॥
नैर्माणिकं कायमधिकृत्य शास्त्रम्-
[207] करोति येन चित्राणि हितानि जगतः समम्।
आ भवात्सोऽनुपच्छिन्नः कायो नैर्माणिको मुनेः॥८-३३॥
[208] तथा कर्माप्यनुच्छिन्नमस्या संसारमिष्यते।
अतः सूत्रम्। सर्वधर्मापर्यन्ततया प्रज्ञापारमिताऽपर्यन्तताऽनुगन्तव्येति। यावन्तः स्थलजलान्तरिक्षचराणां स्थावरजङ्गमानां सत्त्वानां कायवाक्संगृहीता धर्माः सत्त्वानां विनयनाय भगवता अनन्तेषु लोकधातुषु निर्मिताः ते सर्वधर्मास्तेषामपर्यन्ततया भगवतः प्रज्ञाया अपर्यन्तता वेदितव्या। कतमस्याः ते निर्मिताः ? शून्यताऽपर्यन्ततया प्रज्ञापारमिताऽपर्यन्तताऽनुगन्तव्येति। यथा तथागतेन निर्मिताः काया अनन्तास्तथा तेषां शून्यताप्यनन्ता। केन शून्यता ? स्वाधीनैश्चिचैतसिकैर्मायापुरुषवत्। अतस्तस्यापि अपर्यन्ततयाऽपर्यन्ततेति पूर्ववत्। यथा तेषां कायवाचौ निर्मिते तथा चित्तचैतसिका अपि किन्न निर्मीयन्ते ? तदुपादानाभावात्, अपूर्वसत्त्वाप्रादुर्भावाच्च। ननु चित्तचैतसिकनिर्माणमपीष्यते बुद्धानां।
"कायवाक्चित्तनिर्माणप्रयोगोपायकर्मकः।"
इति वचनात्। सत्यमिष्यते। किन्तु सत्युपादाने देवताधिष्ठानेन स्वप्नदर्शनवत्। वाचा वागर्थन्नि(र्थनि)वेदनवच्च। अत आह। चित्तचरितापर्यन्ततया प्रज्ञापारमिताऽपर्यन्तताऽनुगन्तव्येति। तेषां च सत्त्वानां यथा देशितं धर्ममालम्ब्य प्रातिपक्षिकाः कुशला धर्मा उत्पद्यन्ते। तैश्च तेषां विक्षेपका अकुशला धर्माः प्रहीयन्ते। अत आह। कुशलाकुशलधर्मापरिमाणतया प्रज्ञापारमिताऽपरिमाणताऽनुगन्तव्येति।
अथ ये निर्मितास्ते कथं भगवतः कायाः ? भगवता निर्मितत्वादिति चेत्। मायाकारनिर्मिता गजादयस्तर्हि मायाकारस्य कायाः स्युः, स्वकायत्वेनाधिष्ठाय तेन निर्माणात्। स्वकायवच्च गमनव्याहारादिषु दुष्करेषु व्याप[आ]रणात्तेपि काया इत्ययं भगवतो नैर्माणिकः कायः।
उक्तास्त्रयः कायाः। कारित्रमिदानीं वक्तव्यम्। तत्समासत आह। सिंहनादनदनतया प्रज्ञापारमितानुगन्तव्येति। मृगाणामुत्तमः सिंहः। तत्साधर्म्यात् पुरुषोत्तमाः पुरुषसिंहा इत्युच्यन्ते। इह तु प्रकर्षगतेर्देवमनुष्यादिसर्वपुरुषोत्तमस्तथागतः सिंह इत्युच्यते। तस्य धर्मः सर्वाशापरिपूरणतया सर्वपरप्रवादिमृगभीषणतया च सिंहनाद इत्युच्यते। सिंहध्वजवत्। तस्य नदनो देशकः। तभ्दावस्तत्ता। तया भगवतः प्रज्ञा गन्तव्या पारगमनात् पारमिता वेदितव्येत्यर्थः। स पुनः सिंहनादनदनः सप्तविंशतिविधस्य कारित्रदेशना। सा विस्तरेण महत्योर्भगवत्योर्द्रष्टव्या। तामधिकृत्य शास्त्रम्-
गतीनां शमनं कर्म संग्रहे च चतुर्विधे॥८-३४॥
[209] निवेशनं ससंक्लेशे व्यवदानावबोधने।
सत्त्वानामर्थयाथात्म्ये षट्सु पारमितासु च॥८-३५॥
[210] बुद्धमार्गे प्रकृत्यैव शून्यतायां द्वयक्षये।
संकेतेऽनुपलम्भे च परिपाके च देहिनाम्॥८-३६॥
[211] बोधिसत्त्वस्य मार्गेऽभिनिवेशस्य च वारणे।
बोधिप्राप्तौ जिनक्षेत्रविशुद्धो नियतिं प्रति॥८-३७॥
[212] अप्रमेये च सत्त्वार्थे बुद्धसेवादिके गुणे।
बोधेरङ्गेष्वनाशे च कर्मणां सत्यदर्शने॥८-३८॥
[213] विपर्यासप्रहाणे च तदवस्तुकतानये।
व्यवदाने च सम्भारे संस्कृतासंस्कृते प्रति॥८-३९॥
[214] व्यतिभेदापरिज्ञाने निर्वाणे च निवेशनम्।
धर्मकायस्य कर्मेदं सप्तविंशतिधा मतम्॥८-४०॥
भगवांस्तान्विग्रहान्निर्मिमीते ये नारकाणां नरकाग्निनिर्वापणेन धर्मदेशनया च तथा तिरश्चां स्वमांसरुधिरादिदानेन तथा प्रेतानामन्नपानादिदानेन धर्मदेशनया च चित्तमभिप्र साद्य तेन चाभिप्रसादेन स्वगतिभ्यश्च्युतानां देवमनुष्येषूपपादयन्ति। देवानपि हीनयानाधिमुक्तिकान् धर्मदेशनयाभिप्रसाद्य मनुष्येषूपपन्नान् यावच्छ्रावकबोधौ प्रत्येकबोधौ च प्रतिष्ठापयिष्यन्तीति गतिप्रशमनकर्म॥
ये च मनुष्यान् बाह्याध्यात्मिकेष्वामिषदानेषु लौकिकलोकोतरेषु च धर्मदानेषु, अर्थचर्यायां समानार्थतायां च शिक्षयन्तीति सङ्ग्रहवस्तुनिवेशनकर्म॥
संक्लेशः क्लेशावरणं ज्ञेयावरणं च। व्यवदानं तयोरस्तमयः। स च पुद्गलधर्मनैरात्म्यज्ञानादिति संवृतिः। परमार्थस्तु [न] धर्मधातोरन्यदस्तीति संक्लेशव्यवदानज्ञाननिवेशनकर्म॥
यथा हि मायाकारो विचित्राणि वस्तूनि यावभ्दक्ष्यभोज्यानि निर्माय लोकं तोषयति। स च लोको न जानाति सर्वमेतदद्रव्यकमिति। यश्च प्रज्ञापारमितायां चरति न स धर्मधातुव्यतिरिक्तं किञ्चित्पश्यति न सत्त्वं नापि सत्त्वप्रज्ञप्तिं धर्माणामपि नैरात्म्यादिति सत्त्वार्थयाथात्म्यनिवेशनकर्म॥
स आत्मना च दानं ददाति परांश्च दाने नियोजयति दानस्य च वर्णं भाषते। ये चान्ये दानं ददति तेषा च वर्णवादी भवति समनुज्ञः। एवमात्मना च शीलं रक्षतीत्यादि वाच्यमिति षट्पारमितानिवेशनकर्म॥
आत्मना च दशकुशलान् कर्मपथान् समादाय वर्तते। आत्मना च पञ्चशिक्षापदानि यावदात्मना च द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणाशीत्यनुव्यञ्जनानि निष्पादयतीति वाच्यमिति बुद्धमार्गनिवेशनकर्म॥
इह बोधिसत्त्वः सत्त्वानां पारमितादीन् सर्वधर्मान् देशयति। तेषां कोटित्रयस्य फलस्य च प्रकृतिशून्यतां देशयति। ते तथा भावयन्तो विशेषमधिगच्छन्ति। ततस्ते भूयस्या मात्रया प्रकृतिशून्यतां भावयन्ति यावदनुत्तरां सम्यक्सम्बोधिमधिगच्छन्तीति प्रकृतिशून्यतानिवेशनकर्म॥
प्रकृतिशून्याः सर्वधर्माः न चान्या प्रकृतिशून्यता अन्ये धर्माः। किं तर्हि ? प्रकृतिशून्यतैव धर्माः। त एव प्रकृतिशून्यतेत्यद्वयधर्मनिवेशनकर्म॥
न सम्यक्सम्बोधौ भगवता कश्चिद्धर्म उपलब्धः। यत्पुनरभिसम्बुध्य धर्मा देशिताः स्कन्धधात्वादयो वा यावत्सर्वाकारज्ञता वा तत्सर्वं लोकव्यवहारेणेति साङ्केतिकज्ञाननिवेशनकर्म॥
यदि पारमितादिषु सर्वधर्मेषु शिक्षते तथापि सम्यक्सम्बोधये न शक्नोति। यदि पुनस्तेष्वेव चरति तेषां च कोटित्रयं फलं च नोपलभते। तदा सम्यक्सम्बोधये शक्नोतीत्युपलम्भनिवेशनकर्म॥
यद्यपि बोधिसत्त्वः प्रज्ञापारमितायां चरन् सत्त्वं सत्त्वप्रज्ञप्तिं च नोपलभते तथापि संवृत्या पश्यति सत्त्वान् वस्तूपलम्भेन संक्लिष्यमानान्। स तांस्तत्प्रहाणाय त्रिषु यानेषु परिपाचयतीति सत्त्वपरिपाकनिवेशनकर्म॥
स एवमुपपरीक्षते। शून्याः सर्वधर्माः। न च शून्यता शून्यतामभिनिविशते। तस्मात्सर्वधर्मेष्वनभिनिविष्टेन भवितव्यम्। दानादिषु चरितव्यम्। न च तेषु तत्फलेषु वा गन्तव्यमिति सर्वाभिनिवेशप्रहाणनिवेशनकर्म॥
न मार्गेण बोधिः प्राप्यते नामार्गेण। यतो बोधि एव मार्गः मार्ग एव बोधिः। बोधिसत्त्व एव तर्हि बुद्धः स्यादिति चेत्। यदा सर्वबुद्धधर्मान् परिपूर्य वज्रोपमसमाधौ स्थित्वा बोधिसत्त्व एकक्षणसमायुक्तया प्रज्ञया सम्यक्सम्बोधिमधिगच्छति तदा स एव तथागतः सर्वदर्शी सर्वज्ञ इति निर्दिश्यत इति बोधिप्राप्तिनिवेशनकर्म॥
स आत्मनः परेषां च दशाकुशलसंगृहीतानि दौःशील्यानि षट्पारमिताविपक्षांश्च हीनयानफलानां च पञ्चानां साक्षात्क्रियास्पृहयोरवकाशं, स्कन्धधात्वादिसाश्रवानाश्रवसर्वधर्मसंज्ञादौष्ठुल्यानि च निवार्य स्वयं च पारमितादिषु सर्वकुशलधर्मेषु प्रतिष्ठितो भवति परानपि प्रतिष्ठापयति। तच्च कुशलमूलं सर्वसत्त्वसाधारणकृत्वा आत्मनः सम्यक्सम्बोधौ च सर्वाकारायां च स्वबुद्धक्षेत्रपरिशुद्धौ परिणामयति। प्रणिधानानि च बुद्धक्षेत्रपरिशुद्धये यथा सूत्रं करोतीति बुद्धक्षेत्रपरिशुद्धिनिवेशनकर्म॥
प्रथमचित्तोत्पादिक एव बोधिसत्त्वः सम्यक्सम्बोधौ नियतो भवति। नियतस्य कथमपायेषूपपत्तिरिति चेत्। यः सम्यक्सम्बोधौ चित्तमुत्पाद्य षट्सु पारमितासु चतुर्षु वाप्रमाणेषु चरति दश चाकुशलान् धर्मान् प्रहाय तिष्ठति। अष्टौ तस्याक्षणा न सम्भवन्ति किं पुनरपायोपपत्तिः। कथं तर्हि तिर्यग्योनौ जातकानि ? तानि साश्रवानाश्रवसर्वकुशलधर्मसमन्वागतस्य सत्त्वार्था(र्थ) वशितया संचिन्त्योपपत्तयो न च तिर्यग्दुःखवेदनाः। तद्यथा तथागतः परमवशित्वलाभात्सर्वलोकधातुषु युगपदनन्तानात्मभावान् परार्थाय निर्मिमीत इति सम्यक्सम्बोधिनियतनिवेशनकर्म॥
स हि प्रज्ञापारमितायां स्थित्वा दशसु दिक्षु गङ्गानदीवालुकोपमेषु सत्त्वानामर्थ करोति न च लिप्यते। तथा हि यः स्पृशेत्, येन स्पृशेत्, यं च स्पृशेत्, त्रीनिमान्धर्मानसौ नोपलभते शून्यतायां च स्थितः सर्वशुक्लधर्मेषु स्थितो भवति। तयैव तेषां सङ्ग्रात्। तथाहि सर्वधर्माः सर्वधर्मैः शून्याः। ततः शून्यतायामन्तर्भूता इत्यप्रमेयसत्त्वार्थनिवेशनकर्म॥
स एवं निरूपयति। ये ते दशसु दिक्षु गङ्गानदीवालुकोपमा लोकधातवो ये च तेषु तथागताः सर्वे ते स्वभावेन शून्याः केवलं नामसङ्केतेन प्रज्ञप्यते। सापि प्रज्ञप्तिः स्वभावेन शून्या। यदि तु कस्यचिच्छून्यता न स्यात् प्रादेशिकी स्यात्। यतस्तु न प्रदेशिकी ततः सर्वधर्माः सर्वधर्मशून्या इति। स एवं प्रज्ञापारमितायां स्थित्वा षडभिज्ञा अभिनिर्हरति। यासु स्थित्वा दशदिक्सर्वतथागतानुपसंक्रामति पर्युपास्ते तेभ्यश्च धर्म शृणोति तेषु च कुशलमूलान्यवरोपयत्यनभिनिविष्टः। न हि शून्यतां शून्यतायामभिनिविशते। स दिव्येन चक्षुषा दशदिग्लोकधातुषु सत्त्वान् दृष्ट्वा सद्योऽभिज्ञया तत्र गत्वा तेभ्यो धर्मं देशयति। दिव्येन श्रोत्रधातुना दशदिक्सर्वबुद्धानां धर्मदेशनां श्रुत्वोद्गृह्य सत्त्वेभ्यो देशयति। चेतःपर्यायज्ञानेन सत्त्वानां चित्तानि विदित्वा यथाचित्तमेभ्यो धर्म देशयति। सोऽनेकविधं पूर्वनिवासमात्मनः परेषां चानुस्मरति। पूर्वतथागतदेशितांश्च धर्माननुस्मृत्यतद्विनेयेभ्यः सत्त्वेभ्यो देशयति। स आश्रवक्षयज्ञानेन सत्त्वानामनुरूपं धर्मं देशयति। स ताभिरभिज्ञाभिर्यं यमेवाकांक्षत्यात्मभावं सत्त्वानामर्थाय प्रतिग्रहीतुं तं तमेव प्रतिगृण्हाति। न च तत्र सुखदुःखानुनयप्रतिघैरूपलिप्यत इति दशदिग्बुद्धोपासनादिनिवेशनकर्म॥
कानि पुनर्बोधिसत्त्वस्य बोध्यङ्गानि ? षट्पारमिताश्चत्वारि ध्यानानि यावदावेणिका बुद्धधर्माः। यदि तेषु चरति कोटित्रयं च तेषां नोपलभते। यदि चात्मनः सम्यक्सम्बोधये सर्वसत्त्वानां चाग्रतायै तान् सम्यक्परिणामयति। यद्यमी बोधिसत्त्वधर्माः कतमे तर्हि बुद्धधर्माः ? एत एव। यद्योभः सर्वाकारज्ञतामभिसम्बुध्यते प्रहीणसर्ववासनानुसन्धिश्च भवति, एकक्षणसमायुक्तया च प्रज्ञया सर्वबुद्धधर्मानभिसम्बुध्यते। न चैवं बोधिसत्त्व इति बोध्यङ्गनिवेशनकर्म॥
यद्यपि स्वलक्षणशून्याः सर्वधर्मास्तथाप्यस्ति कर्म, अस्ति तेषां फलम्। न हि सत्त्वाः स्वलक्षणशून्यान् धर्मान् जानन्ति। अजानन्तः पुद्गलं धर्मांश्च कल्पयन्तः कर्माभिसंस्कुर्वन्ति सुचरितं दुश्चरितं वा। दुश्चरितेन त्रिष्वपायेषु पतन्ति। सुचरितैर्देवमनुष्येषूपपद्यन्ते। केचित्पुनः पुद्गलनैरात्म्यं परिज्ञाय सुगतिदुर्गतीः प्रहाय निर्वाणमधिगच्छन्ति। बोधिसत्त्वाः पारमितादीन् कुशलान् धर्मान्परिपूरयन्तः क्रमेण दशभूमीनधिगम्यैकक्षणसमायुक्तया प्रज्ञाया सर्वधर्मानभिसम्बुध्य बुद्धा भगवन्तो भवन्तीति कर्मफलसम्बन्धाविप्रणाशननिवेशनकर्म॥
न बोधिसत्त्वः सत्यैः सत्यज्ञानैर्वा निर्वाति। किन्तर्हि ? चतुःसत्यसमतया। या तेषां समता तथता निःस्वभावता सा न कश्चिद्धर्ममुपलभते सत्यपर्यापन्नमन्यं वा। ततः सर्वधर्माः शून्या इति पश्यन्नियायममवक्रम्य गोत्रभूमौ स्थितो भवति ध्यानान्युत्पादयत्यप्रमाणान्यारूप्यसमापत्तीश्च। स इह शमथभूमौ स्थित्वा दुःखं परिजानाति समुदयं प्रजहाति निरोधं साक्षात्करोति मार्गं भावयति। न च सत्यारम्बणं चित्तमुत्पादयति। केवलं बोधिनिम्नेन चित्तेन स्वलक्षणशून्यान्सर्वधर्मान् पश्यति। सोऽनया विपश्यनया सर्वधर्मशून्यतां पश्यति। उपायकौशल्येन च धर्मं देशयतीति चतुःसत्यदर्शननिवेशनकर्म॥
"मैत्रेय आह। यदि भगवन्नभावस्वभावाः सर्वधर्मा कथं बोधिसत्त्वेन रूपादौ शिक्षितव्यं यावद्बुद्धधर्मेषु ? भगवानाह। नाममात्रतया। आह। संस्कारनिमित्तेन वस्तुना अवस्तुकं नामकथनं नाममात्रम्। संस्कारो विकल्पः। तस्य निमित्तं विषयः। यत्रैवं भवति। इदं रूपमियं वेदना यावदमी बुद्धधर्मा इति भावः॥ भगवानाह॥ आगन्तुकमेतन्नामधेयमत्र प्रक्षिप्तम्। इदं रूपं यावदमी बुद्धधर्मा इति। नामाभेदेन नामा च (? नाम्यर्थ)प्रतीतेः। तस्मादलीकः शब्दार्थो व्यवहारमात्रं न वस्तु॥ आह॥ व्यवहारमात्रतापि रूपस्य स्वभाव एवेति। रूपस्वभाव उपलब्ध एव भवति। भगवानाह। न रूपस्य स्वभाव एवेति। रूपस्वभाव उपलब्ध एव भवति। भगवानाह। न तस्योत्पादनिरोधौ ततो न स स्वभावः॥ आह॥ किं पुनर्भगवन् सर्वशः स्वलक्षणेन न सन्त्येव रूपादयो यावद्बुद्धधर्माः ? भगवानाह। सन्ति लोकसङ्केतव्यवहारतो न नु परमार्थतः॥आह॥ यथाहं भगवतो भाषितस्यार्थमाजानामि। अनभिलाप्य एष धातुः परमार्थतः। सचेत्सस्कारनिमित्तं वस्तु स एवानभिलाप्यो धातुरिति व्याहतमेतत्॥ भगवानाह॥ यदातेऽनभिलाप्ये धातौ प्रज्ञाप्रचारो भवत्युपलभसे। तदा संस्कारनिमित्तं वस्तु। आह। नोहीति॥ भगवानाह॥ अत एव न तत्तस्मादन्यन्नाप्यनन्यत। अद्यन्यत् कुतस्तदा विनष्टम्। अथानन्यत् कुतो नोपलभ्यते। अपि च। यद्यसौ संस्कारनिमित्तादन्यः स्यादपीदानी सर्वबालपृथग्जनाः परिनिर्वायुः सम्यक्सम्बोधि चाभिसम्बुध्येरन्। अथानन्यः स्यादपीदानीं तदपि निमित्तं नोपलभ्येत॥आह॥ अनभिलाप्यधातूपनिबद्धे प्रज्ञाप्रचारे वर्तमाने यदि संस्कारनिमित्तं नोपलभ्यते तत्किमसन्नोपलभ्यते सद्वा ? भगवानाह। यदि विकल्पतो ग्रहणमेति न विकल्पेष्वपगतेषु तदा परिकल्पमात्रं तदिति न तस्य सत्त्वमसत्त्वं वा। आह। कतिभिराकारैर्भगवन् धर्माणां प्रज्ञप्तिः ? त्रिभिर्मैत्रेय। यदुत परिकल्पितं रूपं विकल्पितं रूपं धर्मता रूपम्। यावत्परिकल्पिता बुद्धधर्माः। विकल्पिता बुद्धधर्माः। धर्मता बुद्धधर्मा इति। तत्र या संस्कारनिमित्ते वस्तुनि रूपमिति नामसङ्केतव्यवहारं निश्रित्य रूपस्वभावतया परिकल्पना तत्परिकल्पितं रूपम्। यत्तस्य संस्कारनिमित्तस्य विकल्पमात्रतायामवस्थानं तद्विकल्पितं रूपम्। या पुनस्तेन परिकल्पितेन रूपेण तस्य विकल्पितरूपस्य नित्यकालं निःस्वभावता नैरात्म्यं तथता भूतकोटिस्तद्धर्मतारूपम्। एवं यावत्परिकल्पितविकल्पितधर्मताख्या बुद्धधर्माः। तत्र परिकल्पितं रूपमद्रव्यम्। विकल्पितं सद्रव्यं विकल्पितसद्रव्यतया, न स्वतन्त्रवृत्तितः। धर्मतारूपं नैवाद्रव्यं न सद्रव्यं धर्मताप्रभावितम्। एवं यावद्बुद्धधर्माः। आह। यदुक्तं भगवता। अद्वयस्यैषा गणना कृता यदुत रूपमिति यावद्बुद्धधर्मा इति तत्कथम् ? भगवानाह। यत्कल्पितं रूपं न तद्रूपं निःस्वभावत्वात्। न चारूपं व्यवहारतः। यद्विकल्पितं रूपं न तद्रूपं स्वतन्त्रवृत्तितः। न चारूपं विकल्पितरूपत्वात्। यद्धर्मतारूपं न तद्रूपं रूपविवेकत्वात्। न चारूपं रूपपरमार्थत्वात्। तस्मादद्वयस्यैषा गणना रूपमिति यावद्बुद्धधर्मा इति॥आह॥ एवमन्तद्वयं प्रहाय मध्यमाप्रतिपदं प्रतिपन्नस्य रूपे यावद्बुद्धधर्मेषु कथं लक्षणपरिज्ञा लक्षणप्रहाण लक्षणसाक्षात्क्रिया लक्षणभावना च ? भगवानाह॥ रूपस्य यन्न परिज्ञानं नापरिज्ञानं तदेवास्य परिज्ञानम्। एवं यावद्या भावना नाभावना सैव भावना। एवं यावद्बुद्धधर्माणाम्॥आह॥ एवं परिज्ञादिसमन्वागतस्य बोधिसत्त्वस्य कतमन्निर्वाणम् ? भगवानाह। गम्भीरमेषां निर्वाणं यतो न तन्निर्वाणं नानिर्वाणम्। तत्कथम् ? यतः परानारभ्य संसारापरित्याग एषां न निर्वाणम्। आत्मानमारभ्य निर्वाणापरित्याग एषां निर्वाणम्। एकात्याग इतरत्यागादयुक्त उभयोरत्याग इति चेत्। उभयोरविकल्पनादुभाभ्यां नोद्विजते। ततो युक्त उभयोरत्यागः। स तर्हि संसरति निर्वाति चेति न युक्तम् ? यद्वोधिसत्त्वस्य चित्तवशिताप्राप्तस्योपायकौशल्येन संसारसंदर्शनं सोऽस्य संसारापरित्यागः। या शून्यता या चानुपलम्भप्रतिष्ठानता सोऽस्य निर्वाणापरित्यागः॥आह॥ अविकल्पनायाः समस्तं लक्षणं कतमत् ? भगवानाह। ये च रूपादयः सर्वधर्माः। या च तेषां शून्यता। या च तेषां तस्याश्च भावाभावाद्वयता। या चाप्रपञ्चना। इदमविकल्पनायाः समस्तं लक्षणम्॥आह॥ किन्नु भगवन् सर्वेषां श्रावकाणामेकान्तेन निर्वाणप्रतिष्ठा भवति ? भगवानाह। नानाधातुके लोके नानाभूताः सत्त्वा नानागोत्रप्रकृतयः। अस्ति सा गोत्रजातिर्या आदित एव प्रणीतं विशेषं प्रार्थयते। तमेवाधिगच्छति। अस्ति या हीनं विशेषं प्रार्थयते। तमेवाधिगच्छति। तेनैव सन्तुष्यति। स शमैकायनः श्रावकः। अस्ति यो हीनं विशेष प्रार्थयते। तमेवाधिगच्छति न च तावता सन्तुष्यति। उत्तरिप्रणीतं विशेषं प्रार्थयते। स बोधिपरिणतिकः श्रावकः। सोऽर्हत्त्व प्राप्य चिरेण सम्यक्सम्बोधिं प्राप्नोति। तस्य तत्प्राप्तये या उपपत्तयो न ताः कर्मक्लेशवशेन। अपि त्वचिन्त्यां निर्वाणपारगामिनीमर्हतोऽप्युपपत्तिं प्रज्ञपयामि या प्रथमा गोत्रजातिः सा बोधिसत्त्वानाम्॥आह॥ आश्चर्यं भगवन् यावदुदाराशया बोधिसत्त्वा माहात्म्याशयाश्च॥भगवानाह॥ यदमी शक्रत्वलोकपालत्वचक्रवर्तित्वादिभिः सर्वलोकसम्पत्तिभिरनर्थिनोऽनुत्तरायां बोधौ कुशलं परिणामयन्ति। तासु च निःसङ्गता निरवग्रहता च। इयमेषानुदाराशयता। यत्पुनस्तदश(स)क्तिसुखमनवग्रहसुखं निर्वृतिसुखं च तत्सर्व सर्वसत्त्वसाधारणमिच्छन्तोऽनुत्तरायां बोधौ कुशलमूलं परिणामयन्ति संसारापरित्यागतया। इयमेषां माहात्म्याशयता॥आह॥ आश्चर्याद्भूता भगवन् बोधिसत्त्वधर्माः। तान् प्राप्तुकामैरनुत्तरायां सम्यक्सम्बोधौ चित्तमुत्पादयितव्यम्। इत ऊर्ध्वम्॥ सुभूतिराह॥ अभावस्वभावेषु सर्वधर्मेषु कथं कर्मफलव्यवस्थेति॥ भगवानाह॥ धर्माणामभावस्वभावमजानन्तः सत्त्वा विपर्याससमुत्थितैर्विकल्पैः कर्माणि कृत्वा यथाकर्मफलानि प्राप्नुवन्ति।" तत्र चत्वारो विपर्यासाः पुद्लनैरात्म्यविपक्षः। भावेष्वभिनिवेशो धर्मनैरात्म्यविपक्षः। अत्र च मैत्रेयप्रश्नोत्तरैर्वहवो विपर्यासा निरस्ताः। सुभूतिप्रश्नोत्तरैः कतिचित्। इति विपर्यासप्रहाणनिवेशनकर्म॥
विपर्यासेन सत्त्वाः कर्माभिसंस्कुर्वन्ति। ततः संक्लिश्यन्ते च लोकव्यवहारेण न परमार्थतः। न हि किञ्चिद्वस्त्वस्ति वालाग्रकोटीनिक्षेपमात्रकमपि यत्र स्थित्वा कर्म कुर्युः। तद्यथा स्वप्नमायादिष्विति विपर्यासनिर्वस्तुकताज्ञाननिवेशनकर्म॥
या सर्वधर्माणां समता तथता भूतकोटिस्तनिर्वाणम्। तच्च लोकव्यवहारेण व्यवह्रियते न परमार्थतोऽनभिलाप्यत्वादिति व्यवदाननिवेशनकर्म॥
यद्यपि स्वप्नमायोपमाः सर्वधर्मा निर्वस्तुकास्तथापि तदजानन्तः सत्त्वा वस्त्वभिनिवेशेन कर्माणि कृत्वा सुगतिदुर्गति गच्छन्ति। अतस्तेषां विपर्यासप्रहाणाय बोधिसत्त्वो बोधौ चित्तमुत्पाद्य संसारे चरति। यावदभिसम्बुध्य सत्त्वान् परिमोचयतीति व्यवदानसम्भारनिवेशनकर्म॥
"भगवानाह॥ न द्वयेनाभिसमयो नाद्वयेन ! एष एवात्राभिसमयो यत्र न द्वयं नाद्वयम्॥ तत्कस्य हेतोः ? प्रपञ्चो एष योऽयमेषामभिसमयः। न च धर्मसमतायां प्रपञ्चोस्ति। निष्प्रपञ्चा धर्मसमता। सैव सर्वधर्माः। सैव सर्वपृथग्जनार्यपुद्गलाः। सैव बुद्धरत्नं संघरत्नं च। समता हि धर्मता। न च धर्मताया नानात्वमस्ति॥ सुभूतिराह। किं धर्मता संस्कृता किं असंस्कृता॥ भगवानाह॥ न संस्कृता नासंस्कृता। यश्च संस्कृतो धातुर्यश्चासंस्कृत उभावेतौ न संयुक्तौ न विसंयुक्तौ न रूपिणौ अनिदर्शनावप्रतिघावेकलक्षणौ यदुतालक्षणौ" इति संस्कृतासंस्कृताव्यतिभेदेन ज्ञाननिवेशनकर्म॥
"भगवानाह॥ सर्वधर्माः सुभूते स्वभावेन शून्याः। ते न श्रावकैर्न प्रत्येकबुद्धैर्न तथागतैः कृताः। या च स्वभावशून्यता तन्निर्वाणं" इति निर्वाणनिवेशनकर्म॥
कारित्रस्यैव व्यापित्वं दर्शयितुमाह। सर्वधर्माकोप्यतया प्रज्ञापारमिताकोप्यताऽनुगन्तव्येति। कारित्रमाचारः। आचारो धर्मः। "न्यायो हि साचारो धर्मः स्वभावश्च धर्माख्यः" इति वचनात्। सर्वो धर्मः सप्तविंशतिविधं कारित्रम्। तस्याकोप्यता अवध्यता। दशदिक्सर्वलोकधातुस्थितेषु सर्वसत्त्वेषु सर्वैराकारैः यथा भाजनमविच्छेदेन यावदाकाशं प्रवृत्तिः। तया तज्जनिकया भगवतः प्रज्ञापारमिताया अकोप्यता तादृश्येव वेदितव्या। इत्युक्तं धर्मकायस्य कारित्रम्॥
समुद्रापर्यन्ततावाक्यादिभिरकोप्यतावाक्यपर्यन्तैः प्रज्ञापारमिताया ये विशेषा उक्तास्तेषां पारमार्थिकं ज्ञानमानुपूर्व्या दर्शयितुकामः पृच्छति तत्कस्य हेतोरिति। एकक्षणाभिसमयधर्मकायसम्बन्धिभिरनुगमवाक्यैर्यदुक्तं तत्सर्वं कस्य हेतोः केन कारणेनेत्यर्थः। रूपं हीत्यादिकमुत्तरम्। इह समुद्रोऽपर्यन्तः शून्यतामात्रत्वात्। तस्याश्च प्रमाणाभात्। एवं रूपादयोपि पञ्चस्कन्धाः समुद्रसमाः। तद्वत्प्रज्ञापारमितापि। तथा हि ये च रूपादयो या च तेषां शून्यता या च प्रज्ञापारमिता सर्व एते न संयुक्ता न विसंयुक्ता अरूपिणोऽनिदर्शना एकलक्षणा यदुतालक्षणा इति भावः। एवं गगनसमतादयोपि ज्ञातव्याः। यावदनुपलब्धिरिति। अक्लिष्टमज्ञानम्। एवं हीत्यादि। एवं हीति। यथैतेऽष्टावभिसमयाः सपरिच्छदा निर्दिष्टस्तथैवेत्यर्थः। अनुगन्तव्येति अनुसर्तव्या। ततः किं करणीयमित्याह यदेत्यादि। अनुगमिष्यतीति व्यञ्जनकायेन श्रोष्यति। व्यवचारयिष्यतीत्यर्थशरीरेण ज्ञास्यति। अवतरिष्यतीति श्रद्धास्यति। अवभोत्स्यत इति प्रज्ञास्यति। चिन्तयिष्यतीति चतसृभिर्विचारणायुक्तिभिश्चिन्तयिष्यति विचारयिष्यति। एवमेवैतन्नान्यथेति। यानि पुनः स्थानानि चिन्तयन् बालः शक्तिक्षयात् खिन्न उन्माद्येत् मूर्च्छेत् मरणं वा निगच्छेत् तानि स्थानान्यचिन्त्यानि तेषु तुलयिष्यति। यथैतानि भगवता परमयोगीश्वरेण दृष्टानि तथैव निर्दिष्टानि। अस्माकमेतान्यचिन्ता(न्त्या)नि तर्कागोचरत्वादिति उपपरीक्षिष्यत इति। एतावतैव सर्वसंशयानां छेदनादवधारयिष्यत्येवमेवैतदिति। एवमतीव च्छिन्नेषु संशयेषु भवनाया अधिकारः। अत आह। भावयिष्यतीति। चतुर्विधा भावना। शमथो विपश्यना शमथविपश्यने शमथविपश्यनाभिरतिश्च। कीदृशैर्मनसिकारैरित्याह। सर्वमायेत्यादि। अहमिति ममेति रूपमिति वेदनेत्येवमादिकः सर्वाभिनिवेशः सर्वमन्यना। मन्याशब्दाण्णिजन्ताद्यच् मन्यना। सर्वपरप्रवादिभिर्मारादिभिः क्लेशैश्च याः कम्पनाः ताः सर्वेञ्जनाः। तदा नास्य दुर्लभेत्यादि। सर्वगुणानामिति बोधिसत्त्वगुणानाम्। बुद्धक्षेत्रस्येति गुणानां परिपूरिरिति वर्तते। शेषं सुगमम्॥
सूत्रस्यार्थोऽष्टवभिसमयाः शास्त्रे प्रथममुद्दिष्टाः। त इयता विस्तरेण निर्दिष्टाः। पुनः शास्त्रम्-
'लक्षणं तत्प्रयोगस्तत्प्रकर्षस्तदनुक्रमः।
तन्निष्ठा तद्विपाकश्चेत्यन्यः षोढार्थसंग्रहः॥'
अथवा षडर्थाः सूत्रस्य। सर्वाकारज्ञता मार्गज्ञता सर्वज्ञता चेति त्रयमेतल्लक्षणं प्रज्ञापारमितायाः। यतस्त्रिविधैव सा। चतुर्थः सर्वाकाराभिसम्बोधिः। सोऽस्यां प्रयोगः। चर्येत्यर्थः। पञ्चमो मूर्धाभिसमयः। सोऽस्यां प्रयोगप्रकर्षः। षष्ठोऽनुपूर्वाभिसमयः सोऽस्यां प्रयोगानुक्रमः। अनुपूर्वप्रयोग इत्यर्थः। सप्तम एकक्षणाभिसमयः। सोऽस्यां प्रयोगनिष्ठाः। अष्टमो धर्मकायः। सोऽस्यां विपाकः। प्रधानफलमित्यर्थः। पुनः शास्त्रम्-
'विषयस्त्रितयो हेतुः प्रयोगश्चतुरात्मकः।
धर्मकायः फलं कर्मेत्यन्यस्त्रेधार्थसंग्रहः॥'
अथवा त्रयोर्थाः सुत्रस्य। हेतुः प्रयोगः फलं च। तत्र त्रिविधः प्रयोगविषयो हेतुः। सर्वाकारज्ञता मार्गज्ञता सर्वज्ञता च। चत्वारोऽर्थाः प्रयोगः प्रयोगसामान्यात्। सर्वाकाराभिसम्बोधो मूर्धाभिसमयोऽनुपूर्वाभिसमय एकक्षणाभिसम्बोधश्चेति। फलं धर्मकायः कर्म च। विनापि तेनार्थगतेः। अर्थसंग्रहः सकलसूत्रार्थस्य संक्षेपः। तत्र प्रथमोऽष्टधा। द्वितीयः षोढा। तृतीयस्त्रेधा॥
अनुगमस्य वाचकः परिवर्तोऽनुगमपरिवर्तः॥
आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमानाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकरशान्तिविरचिताया एकोनत्रिंशत्तमः परिवर्तः॥


text:
जूनागढ
गुजरातराज्ये किञ्चन प्रमुखं मण्डलम् अस्ति जुनागढमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति जुनागढ (गुजराती: જુનાગઢ, आङ्ग्ल: Junagadh) इति नगरम् ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
अस्य नगरस्य ऐतिहासिकं महत्वं वर्तते । प्रख्यातस्य भक्तवर्यस्य श्रीनरसिंहमहेतामहोदयस्य प्रदेशः अयम् । इतिहासे गिरनार, देवगिरिः इत्यादिभिः नामभिः प्रसिद्धमासीत् इदं नगरम् । गान्धेः अतिप्रियं 'वैष्णवजनतो'गीतं श्रीनरसिंहमहेतामहोदयेन लिखितमस्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
जैनानां पुण्यक्षेत्रमिदं रेवतिगिरिः इति प्रख्यातम् । मौर्यराजस्य अशोकस्य कालतः अपि जुनागढनगरं ख्यातमस्ति । अत्र अनेकानि मुसल्मानप्रार्थनामन्दिराणि सन्ति । तानि जामीमसीदि, नूरिषहस्मारकं, आदिचादि इत्यादीनि । अत्र समीपे १५०० वर्षप्राचीनाः बौद्धगुहाः सन्ति । जुनागढ-मृगालयः, सकरबाग्-सङ्ग्रहालयः, दरबारसङ्ग्रहालयः च दर्शनीयानि सन्ति । अत्र विद्यमानानि दीपगुच्छानि, किरीटानि, शिबिकाः च अतीव सुन्दराणि सन्ति । भगवान् दत्तात्रेयः शिखरे अदृश्यरूपेण वसति इति वदन्ति । गिरनारगिरिदेवालयस्य मार्गे क्रिस्तपूर्वतनस्य २५० वर्षीयप्राचीनं अशोकचक्रवर्तिनः शासनमस्ति । आहत्य अत्र १४ शासनानि सन्ति । रुद्रधाम्नि अपि मौर्यराजेन स्कन्दगुप्तेन निर्मितं शासनम् अस्ति । जुनागढतः ४ कि.मी दूरे एतानि शासनानि सन्ति । गिरनारपर्वते दामोदरकुण्डः इति किञ्चन तीर्थम् अस्ति । पर्वतारोहणाय १०,००० सोपानानि शिलाभिः निर्मितानि सन्ति । अमृतशिलानिर्मिताः ५ जैनदेवालयाः अत्र सन्ति । तेषु नेमिनाथदेवालयः अतिविशालः अस्ति । कृष्णशिलया नेमिनाथमूर्तिः निर्मिता अस्ति । मल्लिनाथदेवालयः तु त्रिवलिदेवालयः अस्ति । गिरिशिखरे अम्बामातादेवालयः अपि अस्ति । नवविवाहिताः सुखजीवनाय तत्र गत्वा देवीं प्रार्थयन्ति ।


text:
वरलक्ष्मीपूजाविधि:
॥ श्रावणशुक्लभृगुवासरे वरलक्ष्मीपूजाविधि: ॥
भूमिं गोमयेनोपलिप्य तत्र चतुर्द्वारोपशोभिते मण्डपे पञ्चरङ्गभूषितवेदिकायां प्रस्थमिततण्डुलोपरि महीद्यौरित्यादिना पूर्णापात्रनिधानान्तं कृत्वा तदुपरि वस्त्राष्टदलनिर्मिते हैमी लक्ष्मीप्रतिमामग्न्युत्तारणप्राणप्रतिष्ठापूर्वकं संस्थाप्य, तत्पुरत: एकविंशतितन्तुमयं तावतैव ग्रन्थियुतं हरिद्रारञ्जितं दोरकं स्थापयेत् । अथ पूजाप्रयोग: । आचम्य देशकालौ स्मृत्वा, ममेह जन्मनि जन्मान्तरे च अखण्डितसौभाग्यपुत्रपौत्राद्यभिवृदध्यर्थम् अलक्ष्मीनाशनपूर्वकस्थिरलक्ष्मीप्राप्त्यर्थं वरलक्ष्मीव्रताङ्गभूतं यथामिलितषोडशोपचारद्रव्यै: पुराणोक्तमन्त्रै: श्रीसूक्तेन वा वरलक्ष्मीपूजनमहं करिष्ये । गणपतिपूजनादिसम्भारप्रोक्षणान्तं कृत्वा, ध्यायेत् । क्षीरसागरसम्भूतां क्षीरवर्णसमप्रभाम् । क्षीरवर्णसमं वस्त्र दधानां हरिवल्लभाम् ॥ श्रीवरलक्ष्म्यै० वरलक्ष्मीं ध्यायामि । ब्राह्मी हंससमारूढा धारिण्यक्षकमण्डलू । विष्णुतेजोधिका देवी सा मां पातु वरप्रदा ॥ आवाहनं० । महेश्वरि महादेवि आसनं ते ददाम्यहम् । महैश्वर्यसमायुक्तं ब्रह्माणि ब्रह्मण: प्रिये ॥ आसनं० । कुमारशक्तिसम्पन्ने कौमारि शिखिवाहने । पाद्यं ददाम्यहं देवि वरदे वरलक्षणे ॥ पाद्यं० ॥ तीर्थोदकैर्महादिव्यै: पापसंहारकारकै: । अर्ध्यं गृहाण भो लक्ष्मि देवानामुपकारिणि ॥ अर्ध्यं० ॥ वैष्णवी विष्णुसंयुक्ता ह्यसङख्यायुधधारिणि । आचम्यतां देवपूज्ये वरदेऽसुरमर्दिनि ॥ आचम० ॥ पद्ये पञ्चामृतै: शुद्धै: स्नपयिष्ये हरिप्रिये । वरदे शक्तिसम्भूते वरदेवि वरप्रिये ॥ पयो दधि घृतं चैव मधु शर्करया तथा । पञ्चामृतेन स्नपनं क्रियतां परमेश्वरि ॥ पञ्चामृत० । गङ्गाजलं समानीतं सुगन्धिद्रव्यसंयुतम् । स्नानार्थं ते मया दत्तं गृहा० ॥ स्नानं० । पञ्चोपचारपूजां कृत्वा, सुरास्त्वेत्यनेन श्रीसूक्तेन वाऽभिषेक: । रजताद्रिसमं दिव्यं क्षीरसागरसन्निभम् । चन्द्रप्रभासमं देवि वस्त्रं ते प्रददाम्यहम् । वस्त्रं० । माङ्गल्यमणिसंयुक्तं मुक्ताफलसमन्वितम् । दत्तं मङ्गलसूत्रं ते गृहाण सुरवल्लभे । कण्ठसूत्रं० । सुवर्णभूषितं दिव्यं नानारत्नसुशोभितम् । त्रैलोक्यभूषिते देवि गृहाणाभरणं शुभम् ॥ भूषणा० । रक्तगन्धं सुगन्धाढयमष्टगन्धसमन्वितम् । दास्यामि देवि वरदे लक्ष्मि देवि प्रसीद मे ॥ चन्दनं० । हरिद्रां कुङ्कुमं चैव सिन्दूरं कज्जलं तथा । सौभाग्यद्रव्यसंयुक्तं गृहा० ॥ सौभा० । नानाविधानि पुष्पाणि नानावर्णयुतानि च । आहृतानि प्रयच्छामि भक्त्या देवि वरप्रदे ॥ पुष्पाणि० ॥
॥ अथाङ्गपूजा ॥
१. वरलक्ष्म्यै० पादौ पू० ।
२. कमलवासिन्यै० गुल्फौ पू० ।
३. पद्मालयायै० जङ्घे पू० ।
४. श्रियै नम:० जानुनी पू० ।
५. इन्दिरायै० उरू पूज० ।
६. हरिप्रियायै० कटी पू० ।
७. लोकमात्रे० नाभिं पू० ।
८. लोकधात्र्यै० स्तनौ पू० ।
९. शङ्खनिधये० हस्तौ पू० ।
१०. त्रैलोक्यपालिन्यै० कण्ठंपू० ।
११. धात्र्यै नम: नासां पू० ।
१२. पद्मनिधये० नेत्रे पू० ।
१३. भार्गव्यै० कर्णौ पू० ।
१४. क्षीरसागरजायै० ललाटं० ।
१५. श्रीवरलक्ष्म्यै० शिर:पू० ।
१६. श्रीमहालक्ष्म्यै० सर्वाङ्गं पू० ।
॥ एकविंशतिपत्रपूजा ॥
१. श्रीवरलक्ष्म्यै० २१ अश्वत्थपत्राणि० ।
२. श्रीवरल० २१ वटपत्रा० ।
३. श्रीवरल० २१ बिल्वप० ।
४. श्रीवरल० २१ आनप० ।
५. श्रीवरल० २१ मालतीप० ।
६. श्रीवर० २१ दाडिमीप० ।
धूपं दास्यामि ते देवि गोघृतेन समन्वितम् । प्रतिगृह्य महादेवि भक्तानां वरदप्रिये ॥ धूपं० ॥ साज्यं च वर्ति० दीपं ॥ नैवेद्यं परमं दिव्यं द्दष्टिप्रीतिकरं शुभम् । भक्ष्यभोज्यादिसंयुक्तं परमान्नादिसंयुतम् ॥ एकविंशति अपूपपायसपक्वान्ननैवेद्यं० ॥ आचमनं० ॥ करोद्वर्तनं स० ॥ इदं फ० फलं० ॥ नागवल्लीदलैर्युक्तं चूर्णक्रमुकसंयुतम् । ताम्बूलं गृह्यतां देवि वरलक्ष्मि नमोऽस्तु ते ॥ ताम्बूलं० ॥ सुवर्णं सर्वधातूनां श्रेष्ठं देवि च तत्सदा । भक्त्या ददामि वरदे खर्णवृष्टिं च देहि मे ॥ दक्षिणां स० ॥ नीराजनं सुमङ्गल्यं कर्पूरेण समन्वितम् ॥ चन्द्रार्कवन्हिसद्दशं गृह्ण देवि नमोऽस्तु ते ॥ नीराजनं० । सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये सर्वपापप्रणाशिनि । दोरकं प्रतिगृह्णामि सुप्रीता हरिवल्लभे ॥ इति दोरकं गृहीत्वा, करिष्यामि व्रतं देवि त्वद्भक्तस्त्वत्परायण: । श्रियं देहि यशो देहि सौभाग्यं देहि मे शुभे ॥ इति दोरकं वामकरे बध्वा विशेषार्घ्यं दद्यात् । क्षीरार्णवसुते लक्ष्मि चन्द्रस्य च सहोदरि । गृहाणार्घ्यं महालक्ष्मि देवि तुभ्यं नमोऽस्तु ते ॥ श्रीवरलक्ष्म्यै० इदं विशेषार्घ्यं स० ॥ श्रीवृक्षस्य दलं देवि महादेवि प्रियं सदा । बिल्वपत्रं प्रयच्छामि पवित्रं ते सुनिर्मलम् ॥ बिल्वपत्रं स० ॥ इह जन्मनि यत्पापं मम जन्मान्तरेषु च । निवारय महादेवि लक्ष्मि नारायणप्रिये ॥ प्रदक्षिणां स० ॥ दामोदरि नमस्तेऽस्तु नमस्त्रैलोक्यनायके । हरिकान्ते नमस्तेऽस्तु त्राहि मां दुःखसागरात् ॥ नमस्कारान्० ॥ क्षीरार्णवसमुद्भते कमले कमलालये । प्रयच्छ सर्वकामांश्च विष्णुवक्षस्थलालये ॥ व्रतसमर्पणं स० । छत्रं चामरमान्दोलं दत्वा व्यजनदर्पणे । गीतवादित्रनृत्यैश्च राजसन्माननैस्तथा ॥ सूपचारै: समभ्यर्च्य क्षमाप्य च महेश्वरीम् । वरलक्ष्मि महादेवि सर्वकामप्रदायिनि ॥ यन्मया च कृतं देवि परिपूर्णं कुरुष्व तत् ॥ इति क्षमापयेत् । प्रयच्छ पुत्रपौत्रांश्चविष्णुवक्षस्थलेऽनघे । श्रियं देहि यशो देहि सर्वान्कामान्प्रयच्छ मे ॥ इति प्रार्थयेत् । यस्य स्मृत्या० अनेन वरलक्ष्मीपूजनाख्येन वरलक्ष्मी: प्रीयताम् ।
तत: पञ्चसु वंशपात्रेषु एकविंशति पक्वान्नानि निधाय वायनपञ्चकं विप्राय, यतये, देव्यै, ब्रह्मचारिणे, सुवासिन्यै च क्रमेण दद्यात् । अद्य० पूजासाङ्गतासिध्यर्थं, अमुक पूजनं अमुकाय वायनप्रदानं च करिष्ये । गन्धादिपूजां कृत्वा, खस्त्यस्तु दीर्घ० । एकविंशतिपक्वान्नशर्कराघृतसंयुतम् । वायनं ते प्रयच्छामि इन्दिरा प्रीयतां मम् ॥ इदं एकविंशति पक्वान्नवायनं फलताम्बूलसहितं अमुकाय तिभ्यम० । प्र० प्र० । दान सां० इमां द० । इति प्रत्येकं दद्यात् । अनेन वायनदानाख्येन क० तेन श्रीवरलक्ष्मी: प्रीयताम् ॥ तत: यान्तु देवेति देवतां विसृज्य, पीठसहितां प्रतिमां ब्राह्मणाय दद्यात् । अद्य० वरलक्ष्मीपीठदानं ब्राह्मणपूजनं च क० । गन्धा: पां० स्वस्त्यस्तु दीर्घ० । इन्दिरा प्रतिगृह्णाति इन्दिरा वै ददाति च । इन्दिरा तारकोभाभ्यामिन्दिरायै नमो नम: ॥ इदं पीठं प्रतिमासहितं ब्राह्मणाय तुभ्य० । पीठदानसां० इमां द० । तेन श्रीवरलक्ष्मी:प्रीयताम् ॥ कृतस्य क० सुवासिनी: ब्राह्मणांश्च भोजयिष्ये । तत: शक्तौ सत्यां गां च दद्यात्, तत: स्वयं मौनेन भुञ्जीत ॥
अत्र व्रते देवी सन्तुष्टा वा नेति परीक्षाप्रकार:। नागवल्लीदलं चैकं क्रमुकं चूर्णवर्जितम् । भक्षयित्वा तु चैलान्ते बध्वा प्रातर्निरीक्षयेत् ॥ आरक्ते सति सुप्रीता देवी ज्ञेया विचक्षणै: । अन्यथा न व्रतं कुर्यात्सर्वदा भूतिमिच्छता ॥ इति वरलक्ष्मीपूजाविधि: ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
भविष्यपुराणे ३.२.२ वेताल-विक्रमस्य कथा संक्षेपरूपेण एवंप्रकारेण अस्ति – यमुनातीरे धर्मस्थलस्यां हरिशर्मा ब्राह्मणस्य पुत्रः सत्यशील/सत्त्वशील एवं पुत्री मधुमती सन्ति। पुत्री मधुमती वामन नामकं द्विजोपरि आकृष्टा भवति। सा स्वमाता सह तं द्विजं परिणयस्य वचनं ददाति। पिता हरिशर्मा तस्या हेतोः त्रिविक्रम नामकस्य द्विजस्य वरणं करोति। भ्राता सत्त्वशीलः तस्याः हेतोः काश्यां केशव द्विजस्य वरणं करोति। यदा लग्नकाले ते त्रयोपि वराः मिलिताः भवन्ति, तस्मिन्नेव काले सा बाला मधुमती सर्पदंशकारणेन मृतिमगात्। तदा तस्याः चितासंस्कारानन्तरं तेषां त्रयाणां वराणां मध्ये वामन द्विजः तस्याः भस्मोपरि मठिकां निर्माय तत्रैव स्थितोभवत्। केशव द्विजः तस्याः अस्थीनि संगृह्य तान् गंगायां प्लावन हेतु तीर्थयात्रां प्रस्थितोभवत्। तृतीयः त्रिविक्रमः निरुद्देश्य अटन हेतु प्रस्थितः। कालान्तरे त्रिविक्रमः संजीवन मन्त्रं प्राप्य, तस्याः अस्थीनि एवं भस्मं अपि संग्राह्य संजीवन मन्त्रेण मधुमत्याः पुनरुज्जीवनं अकरोत्। ते त्रयोपि द्विजाः मधुमतीं स्वपत्नी रूपेण स्वीकर्तुं इच्छन्ति। एतेनोपरि वेतालः विक्रमं पृच्छति – मधुमत्याः पतिः कः भवितुमर्हति। विक्रमः कथति यत् यः मन्त्र द्वारा मधुमत्याः पुनरुज्जीवनं अकरोत्, सः पितृतुल्यः अस्ति। यः गंगायां प्लवन हेतु तस्याः अस्थीनि अगृह्णत्, सः भ्रातृतुल्यः अस्ति। यः भस्मोपरि मठिकां निर्माय तत्र स्थितोभवत्, सैव पति भवितुं योग्योस्ति।
विक्रम- वेतालस्य उपरोक्त कथायां केशव द्विजेन गंगायां अस्थिप्लावनस्य किं रहस्यं शक्यते, अस्य हेतु अस्थ्नोपरि टिप्पणी द्रष्टव्यः अस्ति। संक्षेपरूपेण, अस्थि शब्दस्य निकटतम शब्दः अस्ति भवति। अस्ति अर्थात् भूत, भविष्यतः मुक्त स्थिति। वर्तमान काले एव जीवनीयः। अयं स्थितिः समाधेः तुल्यं भविष्यति। अस्ति अवस्थायां ऊर्जायाः न कोपि क्षयः भवितुं शक्यते। अस्थि शब्दस्य द्वितीयं संभावितं अर्थं अस्थिरं कर्तुं शक्यन्ते। आधुनिक चिकित्सा विज्ञानानुसारेण अस्थ्नः कार्यं रक्तस्य अम्लीयता- क्षारीयतायाः संतुलन निर्माणं भवति। यदि रक्ते अम्लीयता अधिकं भवति, तदा अस्थिभ्यः कैल्शियम तत्त्वः बहिरागत्य क्षारस्य निर्माणं करोति। यदि क्षारीयता अधिकं भवति, तर्हि अस्थ्नोपरि कैल्शियम तत्त्वस्य अवक्षेपणं भवति। सामान्य रूपेण अस्थिषु अन्तरे मज्जा भवति, बाह्यतः मांसम्। वैदिक साहित्यानुसारेण अयं प्रतीयते यत् मांसस्य स्थाने दिव्य आपः, सोमस्य प्रवाहः संभवमस्ति। अयं केन प्रकारेण संभवमस्ति। केशवस्य प्रथम स्थितिः आदिकेशवः भवति यस्मिन् स्थित्यां पादांगुष्ठात् उदकस्य गतिः ऊर्ध्वमुखी भवति। अयं स्थितिः मनुष्यं क्लीबं करोति। क्लीब अर्थात् तस्य देहे नवीन कोशिकानां कोपि निर्माणं न भविष्यति, प्राचीन कोशिकानां कोपि जरणं न भविष्यति। यथावत्, अस्ति स्थिति। अयं देहस्य वास्तविक स्थिरता अस्ति। उच्च स्तरस्य साधनायां अस्थिभ्यः प्रकाशं अपि निर्गमयति येन ते नक्षत्रा इव दीपयन्ति। लौकिक किंवदन्त्यानुसारेण जीवक चिकित्सकः आधुनिक चिकित्साविज्ञानस्य एक्सरे सुविधा सदृश अस्थ्नां दर्शने समर्थः आसीत्।
केशवस्य अस्थ्ना सह कः संबंधमस्ति। केशव शब्दस्य एकं अर्थं केशवपनं अपि अस्ति। केशानां वर्धनं देहे कोशिकानां विभाजन कारणेन भवति। अतः यः साधकः कोशिकानां विभाजनस्य रोधनं करोति, यथा आधुनिक चिकित्साशास्त्रे कैमोथीरेपी द्वारा भवति, स एव केशवः भवति। अयं अस्ति स्थितिः अस्ति।
विक्रम – वेताल कथायां केन कारणेन केशवं भ्रातृतुल्यं कथ्यते। वेदस्य ऋचा अस्ति – सोमः भ्राता अदितिः स्वसा(१,१९१.०६ द्यौर्वः पिता पृथिवी माता सोमो भ्रातादितिः स्वसा )। । वास्तविक भ्राता सोमः अस्ति। तदा अदितिः स्वसा भवितुं शक्यते। किन्तु व्यावहारिक रूपेण यदा देहे सोमस्य स्थाने सुरायाः अस्तित्वं भवति, तर्हि कः स्वसा भविष्यति। तदा दितिः स्वसा भविष्यति। अन्तरिक्षमपि भ्राता उच्यते( अथर्ववेद ६.१२०.२ भूमिर्मातादितिर्नो जनित्रं भ्रातान्तरिक्षमभिशस्त्या नः) । अग्निरपि भ्राता उच्यते (१०,००७.०३ अग्निं मन्ये पितरमग्निमापिमग्निं भ्रातरं सदमित्सखायम्) ।
Keshava is one of the famous names of lord Vishnu or Krishna in Hindu mythology. Mahaabhaarata interprets the word as one who has got radiation properties at all the three levels - fire, moon and sun. Vedic texts indicate that keshava is one whose radiative property has stopped. He has become an eunuch like lead metal. This may be taken as the first stage of the development of Keshava. Puraanic texts explain this stage as one where the energy lying dormant in legs starts upward movement. At this stage, the tingling at the foot palm disappears. This state can be called as the state of eunuch.
केशव
टिप्पणी : केशव के सम्बन्ध में एकमात्र सूचना राजसूय यज्ञ के संदर्भ में शतपथ ब्राह्मण ५.१.२.१४ व ५.४.१.२ आदि से प्राप्त होती है जहां सोम का क्रयण करते समय केशव से परिस्रुत का क्रय सीसा धातु के मूल्य पर किया जाता है । कहा गया है कि परिस्रुत न तो सुरा है, न सोम । इसी प्रकार केशव केश धारण करने के कारण न तो स्त्री है, न पुरुष, अपितु क्लीब, नपुंसक है । इसी प्रकार सीसा न तो अयः / लोहा है, न हिरण्य । पुराण इस विषय में अधिक सूचना प्रदान करते हैं । स्कन्द पुराण आदि में कहा गया है कि पादोदक तीर्थ में आदि केशव की स्थिति है । अन्यत्र केशव से पादों की रक्षा की प्रार्थना की गई है । यह कथन संकेत देता है कि पहले पादों से उदक को उत्पन्न करना है । डा. फतहसिंह के शब्दों में उदक का अर्थ होता है - उदञ्चतीति उदक, अर्थात् जो ऊपर की ओर गति करे, वह उदक है । योग के दृष्टिकोण से ऐसा कहा जा सकता है कि जब पादों की ऊर्जा ऊपर की ओर चलने लगे, वह स्थिति पादोदक है । पादतल में स्पर्श से गुदगुदी का कारण यह है कि वहां पर अतिरिक्त ऊर्जा जम गई है । इस अतिरिक्त ऊर्जा का मोचन करना है, इसे ऊर्ध्वमुखी बनाना है । तब काम की दृष्टि से मनुष्य क्लीब, नपुंसक बन जाता है । यह आदि केशव की स्थिति कही गई है । अन्तिम स्थिति केशवादित्य है । इनके बीच में ज्ञानकेशव, तार्क्ष्यकेशव इत्यादि आते हैं । स्कन्द पुराण में केशव के वर्णों का निर्धारण किया गया है जो त्रेता युग में रक्त, द्वापर में पीत तथा कलियुग में कृष्ण है । महाभारत में केशव के केशों को अग्नि, सोम व आदित्य प्रकार के कहकर केशव की निरुक्ति की गई है और इसी संदर्भ में अग्नीषोम की व्याख्या की गई है । यह स्थितियां केशव के क्रमिक विकास हो सकते हैं । वराह पुराण में मथुरा रूपी पद्म की कर्णिका में केशव की स्थिति कही गई है । स्कन्द पुराण में दुष्ट केशव को पद्मनाभ का पुत्र कहा गया है । पद्म की नाभि या कर्णिका में केशव की स्थिति यह संकेत करती है कि केशव के २ अर्थ हो सकते हैं - अपनी ऊर्जा का केशों के माध्यम से क्षरण करने वाला और केशों का वपन करने वाला, केशों को समाप्त कर नाभि में, शिखा में स्थित होने वाला । पद्म पुराण में गीता के १४वें अध्याय के माहात्म्य के संदर्भ में कितव में आसक्त केशव द्विज द्वारा स्वेच्छाचारी पत्नी के वध, अगले जन्म में शश बनने तथा वत्स ऋषि के पादोदक से बने पङ्क में फंसने पर मर कर दिव्य गति प्राप्त करना दिखाया गया है । जैसी कि डा. फतहसिंह द्वारा पहले ही व्याख्या की जा चुकी है, गीता का १४वां अध्याय सत्, रज, तम से ऊपर उठ कर गुणातीत अवस्था को प्राप्त करने से सम्बन्धित है ।