text:
वर - मन्त्रं प्रवक्ष्यामि सादरं श्रृणु पार्वति !
यस्य प्रसाद - मात्रेण ब्रह्म - विष्णु - शिवा अपि ॥१॥
इन्द्राद्याः देवताः सर्वा भवन्ति कामना - युताः ।
गन्धर्वाः किन्नरा देवि ! तथा विद्याधरादयः ॥२॥
यत् - प्रसादं समागत्य स्वकीय - विषयान्विताः ।
योगिनी डाकिनी विद्या भैरवी नायिकाऽऽदिकाः ॥३॥
कामाख्या - मन्त्रमासाद्य भजन्ति योग्यतां पराम् ।
स्वर्गे मर्त्ये च पाताले ये ये सिद्धयन्ति साधकाः ॥४॥
निज - बीज - त्रयं देवी ! क्रोध - द्वयमतः परम् ।
वधू - बीज - त्रयं चैव कामाख्ये च पुनर्वदेत् ॥५॥
प्रसीदेति पदं चैव पूर्व - बीजानि कल्पयेत् ।
ठ - द्वयान्ते मनुः प्रोक्तः सर्व - तन्त्रेषु दुर्लभः ॥६॥
प्रणवाद्या महादेवी ! त्रैलोक्ये चाति - दुर्लभा ।
चतुर्वर्गप्रदा साक्षान्महापातकनाशिनी ॥७॥
स्मरणादेव मन्त्रस्य सर्वे विघ्नाः समाकुलाः ।
नश्यन्ति दहने दीप्ते पतङ्गा इव पार्वति ! ॥८॥
मन्त्र ग्रहण मात्रेण जीवन्मुक्तो भवेन्नरः ।
भुक्ति मुक्ती करे तस्य सर्वेषां प्रियतां व्रजेत् ॥९॥
आवृणोति स्वयं लक्ष्मीर्वदने गीः सदा वसेत् ।
पुत्राः पौत्राः प्रपौत्राश्च भवन्ति चिर - जीविनः ॥१०॥
पृथिव्यां सर्वपीठेषु कामाख्यादिषु शङ्किरी !
लिपिश्चलति तस्यैव नात्र कार्या विचारणा ॥११॥
तस्य नाम च संस्मृत्य प्रणमन्ति सदा जनाः ।
नाम श्रुत्वा वारमेकं पलायन्ते च हिंस्रकाः ॥१२॥
यावत्यः सिद्धयः सन्ति मर्त्ये रसातले ।
साधकानां परिचर्यां कुर्वन्ति नात्र संशयः ॥१३॥
तं दृष्ट्वा साधकेन्द्रं च वादी स्खलति दर्शनात् ।
सभायां कोटिसूर्याभं पश्यन्ति सर्वसज्जनाः ॥१४॥
जिह्वा - कोटि - सहस्रैस्तु वक्त - कोटि - शतैरति ।
वर्णितुं नैव शक्नोमि मन्त्रमेतन्महेश्वरि ! ॥१५॥
न्यास - पूजादिकं सर्व पूर्वक्तं वरानने ।
पुरश्चर्याविधौ किन्तु षटसहस्रं मनुं जपेत् ॥१६॥
यथाविधि षटशतानि होमार्दीश्च समाचरेत् ।
सिद्धो भवति मन्त्रज्ञः प्रयोगेषु ततः क्षमः ॥१७॥
ध्यानं श्रृणु महादेव्या धन - धान्य - सुत - प्रदम् ।
दारिद्र्य - हननं देवी ! क्षणेनैव न चान्यथा ॥१८॥
कामाख्याः ध्यानम्
( कामाख्या देवी का ध्यान )
अति - सुललित - वेशां हास्य - वक्त्रां त्रिनेत्राम्,
जित - जलद - सुकान्तिं पट्ट - वस्त्र - प्रकाशाम् ।
अभय - वर - कराढ्यां रत्न - भूषति - भव्याम्,
सुर - तरु - तल - पीठे रत्न - सिंहासनस्थाम् ॥१९॥
हरि - हर - विधि - वन्द्यां बुद्धि - वृद्धि - स्वरुपाम्
मदन - शर - समाक्तां कामिनीं काम - दात्रीम् ।
निखिल - जन विलासोल्लास रुपां भवानीम्
कलि - कलुष - निहन्त्रीं योनि - रुपां भजामि ॥२०॥
गुह्याद् - गुह्यतरं देवी ! ध्यानं दारिद्र्य - नाशकम् ।
गोपितं सर्व - तन्त्रेषु तव भावात् प्रकाशितम् ॥२१॥
साधना - पद्धतिः ( साधना की पद्धतिं )
स्वयम्भू - कुसुमेनैव तिलकं परिकल्य च ।
तूलिकायां महादेवी ! कुल - शक्ति समाविशेत् ॥२२॥
कर्पूरित - मुखः स्वादु साधकश्चुम्बयन्मुदा ।
तस्याधरो यथा भृङ्गों नीरज - व्याकुलः प्रिये ! ॥२३॥
दन्त - क्षति - वितानां च परमं तत्र कारयेत् ।
आलिङ्गयेन्मदोन्मतः सुदृढं कुच - मर्दनम् ॥२४॥
नखाघातैर्नितम्बे च रमयेद् रति - पण्डितः ।
पुनः पुनश्चुम्बनं च यौनौ कुर्यात् कुलेश्वरी ! ॥२५॥
शुक्रं तु स्तम्भयेद् वीरो यौनौ लिङ्गं प्रवेशयेत् ।
आघातैस्तोषयेत् तां तु सन्धान - भेदतः प्रिये ! ॥२६॥
ततो लिङ्गे स्थिते यौनौ आज्ञां तस्याः प्रगुह्य च ।
अष्टोत्तर - शतं मन्त्रं जपेद् होमादि - कांक्षया ॥२७॥
दिन - त्रयं महा - धीरः प्रजपेद् ध्यान - तत्परः ।
प्राप्यते मानस वस्तु नात्र कार्या विचारणा ॥२८॥
ऋतु - युक्त - लतां देवी ! निवेश्य तूलिकोपरि ।
करवीर - प्रसूनं च तस्या लिङ्गोपरि न्यसेत् ॥२९॥
तद् वीक्ष्य देव - देवेशि ! जपेच्चाष्ट - सहस्रकम् ।
दिन - त्रयं ततो देव्याः प्रीतिः स्यादचला प्रिये ! ॥३०॥
धनं विन्दति तस्यैव लक्ष - संख्यं न संशयः ।
आनन्दं वर्द्धयेन्नित्यं साधकस्य महात्मनः ॥३१॥
अष्टोत्तर - शतं योनिं संचुम्ब्य पूज्य सज्जनः ।
पुनर्लिङ्गे स्थिते योनौ जपेच्चाष्ट - सहस्रकम् ॥३२॥
कांक्षा - पञ्च - गुणं वित्तं प्राप्यते सर्वदा सुखी ।
नित्यं तस्य महेशानि ! नायिका - सङ्गमो भवेत् ॥३३॥
वेश्या - लतां समानीय कुल - चक्र विधाय च ।
तस्या योनौ यजेद् देवीं हष्ट - चित्तेन साधकः ॥३४॥
भग - लिंङ्ग - समाख्यानं सु - स्वरेण समुच्चरेत् ।
योनिं वीक्ष्य जपेन्मन्त्रं सप्त - रात्रमतन्द्रितः ॥३५॥
प्रत्यहं सततं कृत्वा सोऽपि सिद्धीश्वरः कलौ ।
आज्ञां गृह्णाति धनदस्तस्य देवी ! न संशयः ॥३६॥
सदगुरोः स्मरणं कृत्वा योनेश्च साधनं यदि ।
तदा सिद्धिमवाप्नोति चान्यथा हास्यमेव हि ॥३७॥
॥ इति श्रीकामाख्या - तन्त्रे देवीश्वर - संवादे चतुर्थः पटलः ॥


c: text/html

text:
ब्रह्मपुत्रानदी
ब्रह्मपुत्र दक्षिण-एशियामहाद्वीपे विद्यमाने भारतदेशे प्रवहन्ती काचित् नदी अस्ति । चीन-टिबेट्देशयोः अपि एषा प्रवहति । पुल्लिङ्गे नदशब्देन निर्दिश्यमानेषु अन्यतमः अस्ति अयं ब्रह्मपुत्रनदः । अन्याः बहव्यः भारतीयाः नद्यः स्त्रीलिङ्गे एव निर्दिश्यन्ते । अयं नदः टिबेट्-देशतः यार्लुङ्ग् सङ्ग्पोनदी (Yarlung Tsangpo River)- नाम्ना प्रवहति । ततः हिमालयं प्रविश्य अरुणाचलतः भारतं प्रविशति । अत्र एषा नदी दिहाङ्गनाम्ना प्रसिद्धा अस्ति । असमप्रदेशतः ब्रह्मपुत्रनाम्ना प्रवहति । बाङ्ग्लादेशे अयं जमुनानदी भवति । गङ्गया सङ्गमनावसरे पद्मया सह ततः समुद्रमेलनावसरे मेघनया सह मिलति ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
pratishtha
प्रतिष्ठा
द्रविणोदाः पिपीषति जुहोत प्र च तिष्ठत।
नेष्ट्रादृतुभिरिष्यत॥ १.०१५.०९
यमाय घृतवद्धविर्जुहोत प्र च तिष्ठत।
स नो देवेष्वा यमद्दीर्घमायुः प्र जीवसे॥ १०.०१४.१४
2.13
मनो जूतिर् जुषताम् आज्यस्य बृहस्पतिर् यज्ञम् इमं तनोतु ।
अरिष्टं यज्ञम्̐ सम् इमं दधातु विश्वे देवासऽ इह मादयन्ताम् ओ3ं प्र तिष्ठ ॥
26.22
द्रविणोदाः पिपीषति जुहोत प्र च तिष्ठत ।
नेष्ट्राद् ऋतुभिर् इष्यत ॥
रक्षोहणं वाजिनम् आ जिघर्मि मित्रम् प्रतिष्ठम् {W प्रथिष्ठम्} उप यामि शर्म । शिशानो अग्निः क्रतुभिः समिद्धः स नो दिवा स रिषः पातु नक्तम् ॥- तै.सं. 1.2.14
शताक्षरा भवन्ति शतायुः पुरुषः शतेन्द्रिय आयुष्य् एवेन्द्रिये प्रति तिष्ठति - 1.5.2
अग्निर् मूर्धा दिवः ककुद् इत्य् आह मूर्धानम् एवैनम्̇ समानानां करोत्य् अथो देवलोकाद् एव मनुष्यलोके प्रति तिष्ठति । - 1.5.7
षड्भिर् उप तिष्ठते षड् वै ऋतव ऋतुष्व् एव प्रति तिष्ठति षड्भिर् उत्तराभिर् उप तिष्ठते द्वादश सम् पद्यन्ते द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सर एव प्रति तिष्ठति - 1.5.7
इन्धानास् त्वा शतम् हिमा इत्य् आह शतायुः पुरुषः शतेन्द्रिय आयुष्य् एवेन्द्रिये प्रति तिष्ठति । -1.5.7
प्र वा एषो ऽस्माल् लोकाच् च्यवते य आहवनीयम् उपतिष्ठते गार्हपत्यम् उप तिष्ठते ऽस्मिन्न् एव लोके प्रति तिष्ठति । - 1.5.8
यो वै सप्तदशम् प्रजापतिं यज्ञम् अन्वायत्तं वेद प्रति यज्ञेन तिष्ठति न यज्ञाद् भ्रम्̇शते ।
आ श्रावयेति चतुरक्षरम् अस्तु श्रौषड् इति चतुरक्षरं यजेति द्व्यक्षरं ये यजामह इति पञ्चाक्षरं द्व्यक्षरो वषट्कारः । एष वै सप्तदशः प्रजापतिर् यज्ञम् अन्वायत्तः । य एवं वेद प्रति यज्ञेन तिष्ठत् न यज्ञाद् भ्रम्̇शते
यो वै यज्ञस्य प्रायणम् प्रतिष्ठाम् उदयनं वेद प्रतिष्ठितेनारिष्टेन यज्ञेन सम्̇स्थां गच्छति ।
आ श्रावयास्तु श्रौषड् यज ये यजामहे वषट्कार एतद् वै यज्ञस्य प्रायणम् एषा प्रतिष्ठैतद् उदयनम् । य एवं वेद प्रतिष्ठितेनारिष्टेन यज्ञेन सम्̇स्थां गच्छति - १.६.११
अग्नेः स्विष्टकृतो ऽहं देवयज्ययायुष्मान् यज्ञेन प्रतिष्ठां गमेयम् इत्य् आह ।
आयुर् एवात्मन् धत्ते प्रति यज्ञेन तिष्ठति – १.६.११
इयं वै प्रजाः पराभवन्तीर् अनु गृह्णाति प्रत्य् आभवन्तीर् गृह्णाति
य एवं वेद प्रत्य् एव तिष्ठति । -१.७.२
विष्णोः शम्योर् अहं देवयज्यया यज्ञेन प्रतिष्ठां गमेयम् इत्य् आह
यज्ञो वै विष्णुर् यज्ञ एवान्ततः प्रति तिष्ठति – १.७.४
सम् ज्योतिषाभूवम् इत्य् आह ।
अस्मिन्न् एव लोके प्रति तिष्ठति । - 1.7.6
संवत्सरस्य परस्तात् प्राजापत्यं कद्रुम् आ लभेत
प्रजापतिः सर्वा देवताः ।
देवतासु एव प्रति तिष्ठति – 2.1.4
अग्निर् एवास्य स्वेन भागधेयेनोपसृतः पाप्मानम् अपि दहत्य् ऐन्द्रेणेन्द्रियम् आत्मन् धत्ते
मुच्यते पाप्मनः ।
भवत्य् एव
द्यावापृथिव्यां धेनुम् आ लभेत ज्योगपरुद्धः ।
अनयोर् हि वा एषो ऽप्रतिष्ठितः ।
अथैष ज्योग् अपरुद्धो द्यावापृथिवी एव स्वेन भागधेयेनोप धावति
ते एवैनम् प्रतिष्ठां गमयतः
प्रत्य् एव तिष्ठति – 2.1.4
क्षैत्रपत्यं चरुं निर् वपेज् जनताम् आगत्य ।
इयं वै क्षेत्रस्य पतिः ।
अस्याम् एव प्रति तिष्ठति । - 2.2.1
आदित्यं चरुं निर् वपेत् संग्रामम् उपप्रयास्यन् ।
इयं वा अदितिः ।
अस्याम् एव पूर्वे प्रति तिष्ठन्ति – 2.2.6
यद् इन्द्रायार्कवते भूत एवान्नाद्ये प्रति तिष्ठति भवत्य् एव । - 2.2.7
पुरोडाशम् अव दधात्य् आत्मन्वन्तम् एवैनं करोत्य् अथो आयतनवन्तम् एव
चतुर्धा व्यूहति दिक्ष्व् एव प्रति तिष्ठति – 2.3.13
प्रजापतिः प्रजा असृजत
ता अस्मात् सृष्टाः पराचीर् आयन्
ता यत्रावसन् ततो गर्मुद् उद् अतिष्ठत्
ता बृहस्पतिश् चान्ववैताम् ।
सो ऽब्रवीद् बृहस्पतिः ।
अनया त्वा प्र तिष्ठान्य् अथ त्वा प्रजा उपावर्त्स्यन्तीति
तम् प्रातिष्ठत्
ततो वै प्रजापतिम् प्रजा उपावर्तन्त – 2.4.4
सो ऽब्रवीत् पूषा ।
अनया मा प्र तिष्ठाथ त्वा पशव उपावर्त्स्यन्तीति
माम् प्र तिष्ठेति सोमो ऽब्रवीन् मम वै
अकृष्टपच्यम् इति ।
उभौ वाम् प्र तिष्ठानीत्य् अब्रवीत्
तौ प्रातिष्ठत्
ततो वै प्रजापतिम् पशव उपावर्तन्त – 2.4.4
यज्ञो वै विष्णुः पशवः शिपिर् यज्ञ एव पशुषु प्रति तिष्ठति – 2.5.5
आसीनो यजति ।
अस्मिन्न् एव लोके प्रति तिष्ठति – 2.5.11
समिधो यजत्य् अस्मिन्न् एव लोके प्रति तिष्ठति
तनूनपातं यजति
यज्ञ एवान्तरिक्षे प्रति तिष्ठति ।
इडो यजति पशुष्व् एव प्रति तिष्ठति
बर्हिर् यजति य एव देवयानाः पन्थानस् तेष्व् एव प्रति तिष्ठति
स्वाहाकारं यजति सुवर्ग एव लोके प्रति तिष्ठति ।
एतावन्तो वै देवलोकास् तेष्व् एव यथापूर्वम् प्रति तिष्ठति – 2.6.1
द्व्यक्षरो वषट्कारो द्विपाद् यजमानः पशुष्व् एवोपरिष्टात् प्रति तिष्ठति – 2.6.2
ध्रुवाऽसीतीमाम् अभि मृशति ।
इयं वै ध्रुवा ।
अस्याम् एव प्रति तिष्ठति – 2.6.5
यो वै तानूनप्त्रस्य प्रतिष्ठां वेद प्रत्य् एव तिष्ठति
ब्रह्मवादिनो वदन्ति
न प्राश्नन्ति न जुह्वत्य् अथ क्व तानूनप्त्रम् प्रति तिष्ठतीति प्रजापतौ मनसीति ब्रूयात्
त्रिर् अव जिघ्रेत्
प्रजापतौ त्वा मनसि जुहोमि ।
इत्य् एषा वै तानूनप्त्रस्य प्रतिष्ठा य एवं वेद प्रत्य् एव तिष्ठति
यो वा अध्वर्योः प्रतिष्ठां वेद प्रत्य् एव तिष्ठति
यतो मन्येतानभिक्रम्य होष्यामीति तत् तिष्ठन्न् आ श्रावयेत्
एषा वा अध्वर्योः प्रतिष्ठा य एवं वेद प्रत्य् एव तिष्ठति – 3.1.2
ब्रह्मौदनं चतुःशरावम् पक्त्वा तस्मै होतव्या - - - चतुःशरावो भवति दिक्ष्व् एव प्रति तिष्ठति – 3.4.8
प्रजापतिर् वा अजुहोत् सा यत्राऽऽहुतिः प्रत्यतिष्ठत् ततो विकङ्कत उद् अतिष्ठत् – 3.5.7
यत्र वा आप उपगच्छन्ति तद् ओषधयः प्रति तिष्ठन्ति ।
ओषधीः प्रतितिष्ठन्तीः पशवो ऽनु प्रति तिष्ठन्ति – 5.1.3
उत् तिष्ठ बृहती भवोर्ध्वा तिष्ठ ध्रुवा त्वम् इत्य् आह प्रतिष्ठित्यै । - 5.1.7
एकविम्̇शस्यैव प्रतिष्ठां गार्हपत्यम् अनु प्रति तिष्ठति
प्रत्य् अग्निं चिक्यानस् तिष्ठति य एवं वेद – 5.2.3
त्रिचितीकं चिन्वीत द्वितीयं चिन्वानस्
त्रय इमे लोकाः ।
एष्व् एव लोकेषु प्रति तिष्ठन्ति । -5.2.3
कृष्टे वपति
कृष्टे ह्य् ओषधयः प्रतितिष्ठन्ति – 5.2.5
काण्डात्काण्डात् प्ररोहन्तीत्य् आह
काण्डेनकाण्डेन ह्य् एषा प्रतितिष्ठति । - 5.2.8
यद् द्वे प्रतिष्ठा तेन
विराजोर् एवाभिपूर्वम् अन्नाद्ये प्रति तिष्ठति – 5.3.3
ओजस् त्रिणव इति पश्चात् ।
इमे वै लोकास् त्रिणवः ।
एष्व् एव लोकेषु प्रति तिष्ठति – 5.3.3
ऋभूणाम् भागो ऽसीति पश्चात्
प्रतिष्ठित्यै
यस्य प्रतिष्ठावतीः पश्चात् प्रत्य् एव तिष्ठति – 5.3.4
ताः प्रजाः प्रजाता न प्रत्य् अतिष्ठन्
ता वसुको ऽसि वेषश्रिर् असि वस्यष्टिर् असीत्य् एवैषु लोकेषु प्रत्य् अस्थापयत् ।
यद् आह
वसुको ऽसि वेषश्रिर् असि वस्यष्टिर् असीति प्रजा एव प्रजाता एषु लोकेषु प्रतिष्ठापयति
सात्मान्तरिक्षम्̇ रोहति
सप्राणो ऽमुष्मिम्̐ लोके प्रति तिष्ठति । - 5.3.6
संवत्सरो वा एतम् प्रतिष्ठायै नुदते यो ऽग्निं चित्वा न प्रतितिष्ठति
पञ्च पूर्वाश् चितयो भवन्त्य् अथ षष्ठीं चितिं चिनुते
षड् वा ऋतवः संवत्सरः।
ऋतुष्व् एव संवत्सरे प्रति तिष्ठति । - 5.4.2
अलजचितं चिन्वीत चतुःसीतम् प्रतिष्ठाकामश् चतस्रो दिशो दिक्ष्व् एव प्रति तिष्ठति -5.4.11
इयं वा अदितिः ।
अस्याम् एव प्रति तिष्ठत्य् अथो अस्याम् एवाधि यज्ञं तनुते – 5.5.1
यद् वा असौ रेतः सिञ्चति तद् अस्याम् प्रति तिष्ठति तत् प्र जायते ता ओषधयः ॥
वीरुधो भवन्ति- 5.5.4
यो वा इष्टकानाम् प्रतिष्ठां वेद प्रत्य् एव तिष्ठति
तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीदेत्य् आह ।
एषा वा इष्टकानाम् प्रतिष्ठा य एवं वेद प्रत्य् एव तिष्ठति ॥ 5.5.6
ऋतुस्था यज्ञायज्ञियेन पुच्छम् ऋतुष्व् एव प्रति तिष्ठति – 5.5.8
आपो वा इदम् अग्रे सलिलम् आसीत्
स प्रजापतिः पुष्करपर्णे वातो भूतो ऽलेलायत्
सः प्रतिष्ठां नाविन्दत
स एतद् अपां कुलायम् अपश्यत्
तस्मिन्न् अग्निम् अचिनुत
तद् इयम् अभवत्
ततो वै स प्रत्य् अतिष्ठत् । - 5.6.4
यो वै वसोर् धारायै प्रतिष्ठां वेद प्रत्य् एव तिष्ठति – 5.7.3
याः प्रायणीयस्य पुरोऽनुवाक्यास् ता उदयनीयस्य याज्याः करोत्य् अस्मिन्न् एव लोके प्रति तिष्ठति ॥- 6.1.5
एष्टा रायः प्रेषे भगायेत्य् आह
द्यावापृथिवीभ्याम् एव नमस्कृत्यास्मिम्̐ लोके प्रति तिष्ठन्ति
6.2.2
प्रतिष्ठिते देवयजने याजयेत् प्रतिष्ठाकामम्
एतद् वै प्रतिष्ठितं देवयजनं यत् सर्वतः समम्
प्रत्य् एव तिष्ठति
6.2.6
एष वै वनस्पतीनाम् पशव्यः पशुमान् एव भवति
प्रतिष्ठितं वृश्चेत् प्रतिष्ठाकामस्यैष वै वनस्पतीनाम् प्रतिष्ठितो यः समे भूम्यै स्वाद् योने रूढः प्रत्य् एव तिष्ठति यः प्रत्यङ्ङ् उपनतस् तं वृश्चेत् स हि मेधम् – 6.3.3
यद् अन्वीपं तिष्ठन् गृह्णीयान् निर्मार्गुका अस्मात् पशवः स्युः
प्रतीपं तिष्ठन् गृह्णाति
प्रतिरुध्यैवास्मै पशून् गृह्णाति । - 6.4.2
अर्धिनो ऽन्ये ग्रहा गृह्यन्ते ऽर्धी ध्रुवस्
तस्माद् अर्ध्य् अवाङ् प्राणो ऽन्येषाम् प्राणानाम्
उपोप्ते ऽन्ये ग्रहाः साद्यन्ते ऽनुपोप्ते ध्रुवस्
तस्माद् अस्थ्नान्याः प्रजाः प्रतितिष्ठन्ति माम्̇सेनान्याः ।
6.5.2
यज्ञस्य वा अप्रतिष्ठिताद् यज्ञः परा भवति यज्ञम् पराभवन्तं यजमानो ऽनु परा भवति यद् आज्येन पात्नीवतम्̇ सम्̇स्थापयति यज्ञस्य प्रतिष्ठित्यै यज्ञम् प्रतितिष्ठन्तं यजमानो ऽनु प्रति तिष्ठति ।
6.6.6
असाव् आदित्य एकविम्̇शः ।
एतस्मिन् वा एते श्रिता एतस्मिन् प्रतिष्ठिताः ।
य एवं वेदैतस्मिन्न् एव श्रयत एतस्मिन् प्रति तिष्ठति ॥
7.1.1
रथंतरम् पूर्वे अहन्त् साम भवति ।
इयं वै रथंतरम्
अस्याम् एव प्रति तिष्ठति
बृहद् उत्तरे ।
असौ वै बृहत् ।
अमुष्याम् एव प्रति तिष्ठति -7.1.4
चतुर्विम्̇शो भवति
चतुर्विम्̇शत्यक्षरा गायत्री
गायत्रम् ब्रह्मवर्चसम् ।
गायत्रियाम् एव ब्रह्मवर्चसे प्रति तिष्ठन्ति
चतुश्चत्वारिम्̇शो भवति
चतुष्चत्वारिम्̇शदक्षरा त्रिष्टुग्
इन्द्रियं त्रिष्टुप्
त्रिष्टुभ्य् एवेन्द्रिये प्रति तिष्ठन्ति ।
अष्टाचत्वारिम्̇शो भवति ।
अष्टाचत्वारिम्̇शदक्षरा जगती
जागताः पशवः ।
जगत्याम् एव पशुषु प्रति तिष्ठन्ति । - 7.2.6
प्राणो वै प्रथमो ऽतिरात्रो व्यानो द्वितीयो ऽपानस् तृतीयः
प्राणापानोदानेष्व् एवान्नाद्ये प्रति तिष्ठन्ति – 7.3.3
पशवो वै छन्दोमा अन्नम् महाव्रतम् ।
यद् उपरिष्टाच् छन्दोमानाम् महाव्रतं कुर्वन्ति पशुषु चैवान्नाद्ये च प्रति तिष्ठन्ति ॥ - 7.3.3
ज्योतिर् गौर् आयुर् इति त्र्यहो भवति ।
इयं वाव ज्योतिर् अन्तरिक्षम् गौर् असाव् आयुः ।
एष्व् एव लोकेषु प्रति तिष्ठन्ति । - 7.3.6
असत्त्रं वा एतद् यद् अच्छन्दोमम् ।
यच् छन्दोमा भवन्ति तेन सत्त्रम् ।
देवता एव पृष्ठैर् अव रुन्धते पशूञ् छन्दोमैः ।
ओजस्य् एव वीर्ये पशुषु प्रति तिष्ठन्ति – 7.3.6
यजमाना वै दिवाकीर्त्यम् ।
संवत्सरः परःसामानः ।
अभितो दिवाकीर्त्यम् परःसामानो भवन्ति
संवत्सर एवोभयतः प्रति तिष्ठन्ति – 7.3.10
यत् प्रतीचीनानि पृष्ठानि भवन्ति ।
इमम् एव तैर् लोकम् प्रत्यवरोहन्ति ।
अथो अस्मिन्न् एव लोके प्रति तिष्ठन्त्य् अनुन्मादाय । - 7.3.10
देवता एव पृष्ठैर् अव रुन्धते पशूञ् छन्दोमैः ।
ओजो वै वीर्यं पृष्ठानि पशवश् छन्दोमाः ।
ओजस्य् एव वीर्ये पशुषु प्रति तिष्ठन्ति – 7.4.1
समेवान्ये यज्ञास्तिष्ठन्तेऽग्निहोत्रमेव न संतिष्ठते – श २.३.१.[१३]
स यत्सायमस्तमिते द्वे आहुती जुहोति । तदेताभ्यां पूर्वाभ्याम्पद्भ्यामेतस्मिन्मृत्यौ प्रतितिष्ठत्यथ यत्प्रातरनुदिते द्वे आहुती जुहोति तदेताभ्यामपराभ्यां पद्भ्यामेतस्मिन्मृत्यौ प्रतितिष्ठित स एनमेष उद्यन्नेवादायोदेति तदेतं मृत्युमतिमुच्यते सैषाग्निहोत्रे मृत्योरतिमुक्तिरति ह वै पुनर्मृत्युं मुच्यते य एवमेतामग्निहोत्रे मृत्योरतिमुक्तिं वेद - २.३.३.[९]
स आहवनीयमेवाग्र उपतिष्ठते । अथ गार्हपत्यं गृहा वै गार्हपत्यो गृहा वै प्रतिष्ठा तद्गृहेष्वेवैतत्प्रतिष्ठायां प्रतितिष्ठति - २.४.१.[७]
वरुणप्रघास - उत्सन्नयज्ञ इव वा एष यच्चातुर्मास्यान्यथैष कॢप्तः प्रतिष्ठितो यज्ञो यत्पौर्णमासं तत्कॢप्तेनैवैतद्यज्ञेनान्ततः प्रतितिष्ठति तस्मादुदवस्यति - २.५.२.[४८]
तदुदकुम्भमुपनिदधाति तन्नापित उपतिष्ठते तत्केशश्मश्रु च वपते नखानि च निकृन्ततेऽस्ति वै पुरुषस्यामेध्यं यत्रास्यापो नोपतिष्ठन्ते केशश्मश्रौ च वा अस्य नखेषु चापो नोपतिष्ठन्ते तद्यत्केशश्मश्रु च वपते नखानि च निकृन्तते मेध्यो भूत्वा दीक्षा इति - ३.१.२.[२]
सुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति यत्र वा एतेन प्रचरन्त्यापश्च ह वा अस्मात्तावदोषधयश्चापक्रम्येव तिष्ठन्ति तदु ताभिर्मित्रधेयं कुरुते तथो हैनं ताः पुनः प्रविशन्त्येषो तत्र प्रायश्चित्तिः क्रियते स वै नाग्नीषोमीयस्य पशोः करोति नाग्नेयस्य वशाया एवानूबन्ध्यायै तां हि सर्वोऽनु यज्ञः संतिष्ठत एतदु हास्याग्नीषोमीयस्य च पशोराग्नेयस्य च हृदयशूलेन चरितं भवति यद्वशायाश्चरन्ति - ३.८.५.[११]
अथ निग्राभ्याभिरुपसृजति । आपो ह वै वृत्रं जघ्नुस्तेनैवैतद्वीर्येणापः स्यन्दन्ते तस्मादेनाः स्यन्दमाना न किं चन प्रतिघारयति ता ह स्वमेव वशं चेरुः कस्मै नु वयं तिष्ठेमहि याभिरस्माभिर्वृत्रो हत इति सर्वं वा इदमिन्द्राय तस्थानमास यदिदं किं चापि योऽयं पवते - ३.९.४.[१४] स इन्द्रोऽब्रवीत् । सर्वं वै म इदं तस्थानं यदिदं किं च तिष्ठध्वमेव म इति ता होचुः किं नस्ततः स्यादिति प्रथमभक्ष एव वः सोमस्य राज्ञ इति तथेति ता अस्मा अतिष्ठन्त तास्तस्थाना उरसि न्यगृह्णीत तद्यदेना उरसि न्यगृह्णीत
ते प्रातःसवन एव । सर्वं यज्ञं समस्थापयन्नेतस्मिन्नेव ग्रहे यजुष्टः प्रथमे स्तोत्रे सामतः प्रथमे शस्त्र ऋक्तस्तेन संस्थितेनैवात ऊर्ध्वं यज्ञेनाचरन्त्स एषोऽप्येतर्हि तथैव यज्ञः संतिष्ठत एतस्मिन्नेव ग्रहे यजुष्टः प्रथमे स्तोत्रे सामतः प्रथमे शस्त्र ऋक्तस्तेन संस्थितेनैवात ऊर्ध्वं यज्ञेन चरति - ४.१.१.[७]
स यदि राजोपदस्येत् । तमत एव तन्वीरन्नतः प्रभावयेयुरात्मा वा आग्रयण आत्मनो वा इमानि सर्वाण्यङ्गानि प्रभवन्त्येतस्मादन्ततो हारियोजनं ग्रहं गृह्णाति तदात्मन्येवास्यां प्रतिष्ठायामन्ततो यज्ञः प्रतितिष्ठति - ४.२.२.[५]
एष वै प्रजापतिः । य एष यज्ञस्तायते यस्मादिमाः प्रजाः प्रजाता एतम्वेवाप्येतर्ह्यनु प्रजायन्ते स यानुपकीर्णे सादयति तस्माद्यास्ताननु प्रजाः प्रजायन्ते ता अन्येनात्मनोऽस्यां प्रतितिष्ठन्ति या वै शफैः प्रतितिष्ठन्ति ता अन्येनात्मनोऽस्यां प्रतितिष्ठन्त्यथ यदेतं व्युह्य न तृणं चनान्तर्धाय सादयति तस्माद्या एतमनु प्रजाः प्रजायन्ते या आत्मनैवास्यां प्रतितिष्ठन्ति मनुष्याश्च श्वापदाश्च - ४.२.४.[१६]
स जुहोति । उदु त्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः । दृशे विश्वाय सूर्यं स्वाहेत्येतया गायत्र्या गायत्री वा इयं पृथिवी सेयं प्रतिष्ठा तदस्यामेवैतत्प्रतिष्ठायां प्रतितिष्ठति - ४.३.४.[९]
अथातो गृह्णात्येव । आतिष्ठ वृत्रहन्रथं युक्ता ते ब्रह्मणा हरी अर्वाचीनं सु ते मनो ग्रावा कृणोतु वग्नुना उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा षोडशिन एष ते योनिरिन्द्राय त्वा षोडशिन इति - ४.५.३.[९]
अथाश्वानद्भिरभ्युक्षति । स्नपनायाभ्यवनीयमानान्त्स्नपितान्वोदानीतानद्भ्यो ह वा अग्रेऽश्वः सम्बभूव सोऽद्भ्यः सम्भवन्न सर्वः समभवदसर्वो हि वै समभवत्तस्मान्न सर्वैः पद्भिः प्रतितिष्ठत्येकैकमेव पादमुदच्य तिष्ठति तद्यदेवास्यात्राप्स्वहीयत तेनैवैनमेतत्समर्धयति कृत्स्नं करोति तस्मादश्वानद्भिरभ्युक्षति स्नपनायाभ्यवनीयमानान्त्स्नपितान्वोदानीतान् - ५.१.४.[५]
अथ मरीचीः । अञ्जलिना संगृह्यापिसृजत्यापः स्वराज स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मै दत्तेत्येता वा आपः स्वराजो यन्मरीचयस्ता यत्स्यन्दन्त इवान्योऽन्यस्या एवैतच्छ्रिया अतिष्ठमाना उत्तराधरा इव भवन्त्यो यन्ति स्वाराज्यमेवास्मिन्नेतद्दधात्येता वा एका आपस्ता एवैतत्सम्भरति - ५.३.४.[२१] ता वा एताः । सप्तदशापः सम्भरति सप्तदशो वै प्रजापतिः प्रजापतिर्यज्ञस्तस्मात्सप्तदशापः सम्भरति - ५.३.४.[२२]
नैयग्रोधपादं भवति । तेन मित्र्यो राजन्योऽभिषिञ्चति पद्भिर्वै न्यग्रोधः प्रतिष्ठितो मित्रेण वै राजन्यः प्रतिष्ठितस्तस्मान्नैयग्रोधपादेन मित्र्यो राजन्योऽभिषिञ्चति - ५.३.५.[१३] आश्वत्थं भवति । तेन वैश्योऽभिषिञ्चति स यदेवादोऽश्वत्थे तिष्ठत इन्द्रो मरुत उपामन्त्रयत तस्मादाश्वत्थेन वैश्योऽभिषिञ्चत्येतान्यभिषेचनीयानि पात्राणि भवन्ति - ५.३.५.[१४]
त्रिवृद्राथन्तरः संधिर्भवति । एष एवैकविंशो य एष तपति स एतस्मादेकविंशादपयुङ्क्ते स सप्तदशमभिप्रत्यवैति सप्तदशात्पञ्चदशं पञ्चदशादस्यामेव त्रिवृति प्रतिष्ठायां प्रतितिष्ठति - ५.५.३.[४]
तं शिक्योदुतम् । उपर्युपर्याहवनीयं धारयन्ति सा या परिशिष्टा परिस्रुद्भवति तामासिञ्चति तां विक्षरन्तीमुपतिष्ठते पितॄणां सोमवतां तिसृभिर्ऋग्भिः पितॄणां बर्हिषदां तिसृभिर्ऋग्भिः पितॄणामग्निष्वात्तानां तिसृभिर्ऋग्भिस्तद्यदेवमुपतिष्ठते यत्र वै सोम इन्द्रमत्यपवत स यत्पितॄनगच्छत्त्रया वै पितरस्तेनैवैनमेतत्समर्धयति कृत्स्नं करोति तस्मादेवमुपतिष्ठते - ५.५.४.[२८]
तस्य शिर एवाहवनीयः । अथ य आहवनीयेऽग्निर्य एवायं शीर्षन्प्राणः सोऽस्य स
तद्यत्स पक्षपुच्छवान्भवति पक्षपुच्छवान्ह्ययं शीर्षन्प्राणश्चक्षुः शिरो दक्षिणं श्रोत्रं दक्षिणः पक्ष उत्तरं श्रोत्रमुत्तरः पक्षः प्राणो मध्यमात्मा वाक्पुच्छं प्रतिष्ठा तद्यत्प्राणा वाचान्नं जग्ध्वा प्रतितिष्ठन्ति तस्मात्प्राणानां वाक्पुच्छं प्रतिष्ठा - ७.१.२.[१३]
यद्वेवोपतिष्ठते । अयं वै लोको गार्हपत्यः प्रतिष्ठा वै गार्हपत्य इयमु वै प्रतिष्ठाऽथैतदपथमिवैति यदेतां दिशमेति तद्यदुपतिष्ठत इमामेवैतत्प्रतिष्ठामभिप्रत्यैत्यस्यामेवैतत्प्रतिष्ठायां प्रतितिष्ठति - ७.२.१.[१९]
पशवोऽन्नं पशवस्त एतैश्चतुर्भिश्चतुष्पादैः पशुभिरेतेनान्नेनास्मिंल्लोके प्रत्यतिष्ठंस्तथैवैतद्यजमान एतैश्चतुर्भिश्चतुष्पादैः पशुभिरेतेनान्नेनास्मिंलोके प्रतितिष्ठति - ८.३.४.[१०]
यद्वेवैतच्छतरुद्रियं जुहोति । प्रजापतेर्विस्रस्ताद्देवता उदक्रामंस्तमेक एव देवो नाजहान्मन्युरेव सोऽस्मिन्नन्तर्विततोऽतिष्ठत्सोऽरोदीत्तस्य यान्यश्रूणि प्रास्कन्दंस्तान्यस्मिन्मन्यौ प्रत्यतिष्ठन्त्स एव शतशीर्षा रुद्रः समभवत्सहस्राक्षः शतेषुधिरथ या अन्या विप्रुषोऽपतंस्ता असंख्याता सहस्राणीमांल्लोकाननुप्राविशंस्तद्यद्रुदितात्समभवंस्तस्माद्रुद्राः सोऽयं शतशीर्षा रुद्रः सहस्राक्षः शतेषुधिरधिज्यधन्वा प्रतिहितायी भीषयमाणोऽतिष्ठदन्नमिच्छमानस्तस्माद्देवा अबिभयुः - ९.१.१.[६]
प्रतिष्ठा शंयोर्वाकः। स यो ह वै प्रतिष्ठा शंयोर्वाकेति वेदाव ह प्रतिष्ठां रुन्द्धेऽथो यत्किं च प्रतिष्ठया जय्यं सर्वं हैव तज्जयति गच्छति प्रतिष्ठाम् - ११.२.७.[२९]
ते ह देवा ऊचुः। उप तं यज्ञक्रतुं जानीत। य ऊर्ध्वस्तोमः। येनेदमाप्नवामेति। त एतमूर्ध्वस्तोमं दशरात्रमपश्यन् संवत्सरविधन् तस्य यः पृष्ठ्यः षडहः। ऋतवः सः। इमे लोकाश्छन्दोमाः। संवत्सरो दशममहः।तेनैनदाप्नुवन्। तदेभ्योऽतिष्ठत। तिष्ठते ह वा अस्मै महाव्रतम्। य एवमेतद्वेद॥१२.२.३.९॥
एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह पैंग्यः।प्लवन्त इव वा अभिप्लवाः। तिष्ठतीव पृष्ठ्य इति। प्लवत इव ह्ययमंगैः। तिष्ठतीवात्मनेति॥१२.२.४.८॥
तस्य हैतस्य साम्नो यः प्रतिष्ठां वेद। प्रति ह तिष्ठति तस्य वै वागेव प्रतिष्ठा वाचि हि खल्वेष एतत्प्राणः प्रतिष्ठितो गीयतेऽन्न इत्यु हैक आहुः - १४.४.१.२९
यदा वै स्कन्दत्य् अथ धीयते। रेतो वै पयो योनिर् इयम्। योन्याम् एवैतद् रेतः प्रतिष्ठापयति। अनुष्ठ्यास्य रेतस् सिक्तं प्रजायते य एवं वेद। अमुतो वै पर्जन्यस् स्कन्दतीहौषधयो वनस्पतयो जायन्ते। पुरुषाद् रेतस् स्कन्दति पशुभ्यः। - जै.ब्रा. 1.53
प्राणो वै गार्हपत्यो ऽपान आहवनीयः। संविदानौ वा इमौ प्राणापानाव् अन्नम् अत्त इति वदन्तः। अथो गृहो वै गार्हपत्यः। प्रतिष्ठो वै गृहाः। - 1.61
सो ऽकामयत प्रैव जायेयेति। स पद्भयाम् एव प्रतिष्ठाया एकविंशं स्तोमम् असृजतानुष्टुभं छन्दो यज्ञायज्ञीयं साम न कां चन देवतां शूद्रं मनुष्यम् अवि पशुम्। तस्माच् छूद्रो ऽनुष्टुप्छन्दा वेश्मपतिदेवः। तस्माद् उ पादावनेज्येनैव जिजीविषति। पद्भयां ह्य् एनं प्रतिष्ठाया असृजत॥ - 1.69
अनुष्टुभं गायति। वाग् वा अनुष्टुप्। ताम् अर्वाचीम् अभिनुदन् गायति वाचो ऽनपक्रमाय। यत् पराचीम् अपनुदन् गायेद् वाचं प्रधमेद् वाग् अस्माद् अपक्रामुका स्यात्। तां यद् अर्वाचीम् अभिनुदन् गायत्य् आत्मन्न् एव तद् वाचं प्रतिष्ठापयति। -1.102
तानि वा एतान्य् ऐन्द्राग्नान्य् एव सर्वाणि यद् आज्यानि। आग्नेयीषु स्तुवन्ति। तेनाग्नेयं गायत्री छन्दस् तेनाग्नेयं पञ्चदशस्तोमस् तेनैन्द्रम्॥
-- - - -तद् एतद् ऐन्द्राग्नम् एव। इन्द्राग्नी यज्ञस्य देवता। स्वायाम् एवैतद् देवतायां प्रातस्सवने यज्ञं प्रतिष्ठापयन्ति॥1.110॥
पवमानो वाव यज्ञः। तस्य गायत्र्य् एव प्रतिष्ठा। गायत्रीं चतुर्ऋचां कुर्याद्। यज्ञस्यैव तत्प्रतिष्ठां दधाति। प्रति यज्ञं स्थापयति प्रत्य् आत्मना तिष्ठति॥
- 1.119
युधाजीवो वैश्वामित्रः प्रतिष्ठाकामस् तपो ऽतप्यत। स एतत् सामापश्यत्। तेनास्तुत। ततो वै स प्रत्यतिष्ठत्। तद् एतत् प्रतिष्ठा साम। - 1.122
एष वै देवरथो यद् रथन्तरम्। रथन्तरे प्रस्तुते पृथिवीं हस्ताभ्यां गच्छेद् देवरथस्यानपव्याथाय॥1.130॥
एकम् अक्षरं स्तोभति। तस्माद् अरेणारेण रथः प्रतितिष्ठन्न् एति॥
द्वे अक्षरे स्तोभति। द्वे रथस्य पक्षसी। पक्षाभ्याम् एव तद् देवरथं प्रतिष्ठापयति॥
त्रीण्य् अक्षराणि स्तोभति। द्विपाद् वै यजमान आत्मा तृतीयः। यजमान एव तत् प्रतितिष्ठति। अथो त्रय इमे लोकाः। तान् एव तद् आप्नोति॥
चत्वार्य् अक्षराणि स्तोभति। चतस्रो दिशश् चतुष्पादाः पशवः। दिक्षु चैतत् पशुषु च प्रतितिष्ठति॥
पञ्चाक्षराणि स्तोभति। पांक्तो यज्ञः पांक्ताः पशवः। यज्ञे चैतत् पशुषु च प्रतितिष्ठति॥
षड् अक्षराणि स्तोभति। षड् वा ऋतवः। ऋतुष्व् एव तत् प्रतितिष्ठति। अथो षड् वै छन्दांसि। तान्य् एव तद् आप्नोति॥
सप्ताक्षराणि स्तोभति। सप्तपदा वै शक्वर्यः।शाक्वराः पशवः। पशुष्व् एव तच् छक्वर्यां प्रतितिष्ठति। अथो सप्त चतुरुत्तराणि छन्दांसि सप्त मुख्याः प्राणाः। तान्य् एव तद् आप्नोति॥
अष्टाक्षराणि स्तोभति। अष्टाक्षरा वै गायत्री। तेजो ब्रह्मवर्चसं गायत्री। तेजस्व् एव तद् ब्रह्मवर्चसे प्रतितिष्ठति। अथो अष्टाशफेष्व् एव पशुषु॥1.131॥
नवाक्षराणि स्तोभति। नव वै पुरुषे प्राणाः। प्राणान् एवैतद् द्विषतो भ्रातृव्यस्य वृञ्ज्यात्। प्राणान् आत्मन् धत्ते ऽथो भ्रातृव्यस्य। त्रिवृत एव स्तोमस्य स्तोत्रम् आप्नोति॥
दशाक्षराणि स्तोभति। दशाक्षरा विराड् अन्नं विराट्। विराज्य एव तद् अन्नाद्ये प्रतितिष्ठति। अथो दश प्राणाः। तान् एव तद् आप्नोति॥
एकादशाक्षराणि स्तोभति। एकादशाक्षरा त्रिष्टुप्। इन्द्रियं वीर्यं त्रिष्टुप्। इन्द्रियम् एव तद् वीर्ये प्रतितिष्ठति॥
द्वादशाक्षराणि स्तोभति। द्वादशाक्षरा वै जगती। पशवो जगती। पशुष्व् एव तज् जगत्यां प्रतितिष्ठति। अथो द्वादश मासाः। तान् एव तद् आप्नोति॥
त्रयोदशाक्षराणि स्तोभति। य एवासाव् अधिचरस् त्रयोदशो मासस् तम् एव तद् आप्नोति॥
चतुर्दशाक्षराणि स्तोभति। संवत्सरो वै चतुर्दशः। संवत्सर एव तत् प्रतितिष्ठति॥
पञ्चदशाक्षराणि स्तोभति। पञ्चदश वा अर्धमासस्य रात्रयः। अर्धमासश एव संवत्सरम् आप्नोति॥
षोडशाक्षराणि स्तोभति। षोडशकलो वै पुरुषः। कला एव तद् द्विषन्तं पाप्मानं भ्रातव्यम् अवाञ्चम् अपवहन्ति श्रियम् आत्मनाश्नुते। अथो षोडशिन एव स्तोमस्य स्तोत्रम् आप्नोति॥
सप्तदशाक्षराणि स्तोभति। प्रजापतिर् वै सप्तदशः। प्रजापताव् एव तत् प्रतितिष्ठति॥1.132॥
अरत इव वा एष भवति यो न प्रतितिष्ठति। लेलेव वै रात्री रतिर् वा एषा। ततस् स प्रत्यतिष्ठत्। तद् एतत् प्रतिष्ठा साम। - 1.216
रथन्तरेण प्रतिष्ठाकामस् स्तुवीत। प्रतिष्ठा वै रथन्तरम्। प्रत्य् एव तिष्ठति॥ - - --अनुष्टुप्सु प्रतिष्ठाकामः। प्रतिष्ठा वा अनुष्टुप्। प्रत्य् एव तिष्ठति॥ - 1.229
तौ यद् गायत्रीं संपद्येते - तेजो वै ब्रह्मवर्चसं गायत्री -- तेजस्य् एव तद् ब्रह्मवर्चसे प्रतितिष्ठति। -1.232
त्रिवृत्पञ्चदशाभ्यां पुरुषो ऽस्मिन् लोके प्रतिष्ठितः। स यम् एव हरति स त्रिवृद् येन प्रतितिष्ठति स पञ्चदशः। तौ वा एताव् उभाव् एव त्रिवृताव् उभौ पञ्चदशौ। तेजो वै ब्रह्मवर्चसं त्रिवृत् स्तोम ओजो वीर्यं पञ्चदशः। ओजसैव तद् वीर्येण प्रतिष्ठाय तेजो ब्रह्मवर्चसं हरति य एवं वेद॥1.253॥
तद् यद् रथन्तरस्यर्चैवापरिष्टुभ्य प्रस्तौति तस्माद् राथन्तराः पशवो ऽस्थिप्रतिष्ठाना आद्याः। अथ यस्माद् बृहतस् स्तोभेन परिष्टुभ्य प्रस्तौति तस्माद् बार्हताः पशवो मांसप्रतिष्ठाना अत्तारः। - 1.297
अयं वै लोक इळा पशव इळा पशवो ऽयं लोकः। इदम् एवान्तरिक्षं स्वरः प्राणस् स्वरः। प्राणो वा अन्तरिक्षम्। असाव् एव लोको निधनं गतिः प्रतिष्ठा। तान्य् उ ह वै यो जामि यथापूर्वं कल्पयेत्। -1.307
स्वारं मैत्रावरुणसाम। प्राणस् स्वरः प्राणो मैत्रावरुणसाम॥
द्व्यक्षरणिधनं ब्रह्मसाम। द्वन्द्वं प्रतिष्ठा प्रतिष्ठा ब्रह्मसाम॥
ऐळम् अच्छावाकसाम। पशव इळा पशवो ऽच्छावाकसाम॥ - 1.309
पशवो वा इळायतनं रथन्तरम्। आयतन एव तद् एतान् पशून् प्रतिष्ठापयति॥
- 1.330
तद् यद् अप्रस्तुतम् अप्रतिहृतं साम भवत्य् अमुष्मिन्न् एवैनं तल् लोके प्रतिष्ठापयन्ति। स्तुतम् अनुशंसन्त्य् एता ऋचो ऽअनुब्रुवन्तो दक्षिणान् ऊरून् उपाघ्नानाः। - 1.345
अथ याव् अतिरात्रौ प्रतिष्ठैव सा। अस्मिन्न् एव लोके प्रायणीयेनातिरात्रेण प्रतिष्ठाय प्रयन्ति। अमुष्न् लोक उदयनीयेनातिरात्रेण प्रतिष्ठायोद्यन्ति। ते हाप्य् अबुभूषन्त इव भवन्ति, प्रत्य् इव तिष्ठन्ति॥2.44॥
प्रतिष्ठा द्विपदा, मांसानि विराट्, शरीराण्य् अतिच्छन्दाः। - 2.58
श्रीर् वै बृहज् ज्यैष्ठ्यम्। अदो वै बृहद् अदो वै ज्यैष्ठ्यम्। तद् एनं तच् छ्रियाम् एव मध्यतो ज्यैष्ठ्ये प्रतिष्ठापयन्ति। - 2.97
ब्रह्म वै रथन्तरं, क्षत्रं पञ्चदशः। ब्रह्मैव तत् क्षत्रे प्रतिष्ठापयन्ति। अथ यत् त्रिवृद् धोतुः पृष्ठं भवति - ब्रह्म वै त्रिवृत्, क्षत्रं बृहत् - क्षत्रम् एव तद् ब्रह्मन् प्रतिष्ठापयन्ति। ताव् एताव् एवम् अन्यो ऽन्यस्मिन् प्रतिष्ठाय श्रेष्ठताम् अगच्छताम्। - 2.133
त्रिवृता तेजस्कामो ब्रह्मवर्चसकामो ऽग्निष्टुता यजेत, पञ्चदशेन वीर्यकामस्, सप्तदशेन पशुकामः प्रजननकाम, एकविंशेन प्रतिष्ठाकामस्, त्रिणवेनौजस्कामस्, त्रयस्त्रिंशेन श्रीकामः। - 2.136
अथो यथा रथाक्षे रथचक्रं प्रतिमुञ्चेद् एवम् एवैतानि सर्वाणि शिल्पान्य् आहृत्य ब्रह्मन् प्रतिष्ठापयन्ति ये गायत्रीषु बृहद् अग्निष्टोमसाम कुर्वन्ति। - 2.191
प्राणैर् वै प्रजाः पशवः परिगृहीता उपतिष्ठन्ते। तद् यैः प्राणैः प्रजाः पशवः परिगृहीता उपतिष्ठन्ते, तैर् मा प्राणैः प्रजा पशवः परिगृहीता उपतिष्ठान्ता इति।– 2.301
एषा वै कृत्स्ना प्रतिष्ठा यज् ज्योतिर् अतिरात्रस् - तेनैवास्मिन् लोके प्रतितिष्ठति। पृष्ठ्यष् षडहो भवति - स्वर्गो वै लोकः पृष्ठ्यष् षडह - स्वर्गम् एवैतेन लोकं गच्छति। ज्योतिर् अतिरात्र उपरिष्टाद् भवत्य् - एषा वै कृत्स्ना प्रतिष्ठा यज् ज्योतिर् अतिरात्रस् - तेनैवामुष्मिन् लोके प्रतितिष्ठति॥2.312॥
एते ह खलु वै छन्दसां वीर्यवत्तमे यद् विराट् च गायत्री च। ते ये छन्दसां वीर्यवत्तमे तयोर् ऋध्नवाम, तयोः प्रतितिष्ठाम, ताभ्यां न स्तुतम् असद् इति। - 2.335
स य श्रेष्ठ ऋतूनां हेमन्तस् तस्य प्रतिष्ठाम् अनु प्रतितिष्ठन्तो ऽयामेति।– 2.356
एकविंशो विषुवान् भवति। एकविंशो वा अस्य भुवनस्य विषुवान्। द्वादश मासाः, पञ्चर्तवस्, त्रय इमे लोका, असाव् आदित्य एकविंशः। सर्वस्मिन् वा एषो ऽस्मिन्न् अधिप्रतिष्ठितः। तद् यस्मिन्न् एव सर्वस्मिन्न् अधि प्रतिष्ठितस्, तस्मिन् सर्वस्मिन्न् अधि प्रतितिष्ठामेति। - 2.389
एषा ह वै साम्नः प्रतिष्ठा यन् निधनम्। षड् एतानि निधनवन्ति भवन्ति, षड् ऋतवस् संवत्सरः। -2.420
सा हैषा संवत्सरस्य प्रतिष्ठा यद् अहः। स यो हास्यैतां प्रतिष्ठां वेद, प्रतितिष्ठति। - 2.431
अथ त्वाष्ट्रीसाम मध्येनिधनं भवति प्रतिष्ठायै। समुद्रं वा एतेनारम्भणं प्रप्लवन्ते य आर्भवं पवमानम् उपयन्ति। तद् यन् मध्येनिधनं भवति प्रतिष्ठित्या एव।– 3.19
अथ काण्वम्। कण्वो वै नार्षदो ज्योग् अप्रतिष्ठितश् चरन् सो ऽकामयत - प्रति - तिष्ठेयम् इति। स एतत् सामापश्यत्। तस्य निधनं नापश्यत्। स वृषदंशस्य क्ष्वत उपाशृणोत्। तद् अपश्यत्। तेनास्तुत। ततो वै स प्रत्यतिष्ठत्। तद् एतत् प्रतिष्ठा - साम। प्रतितिष्ठति य एवं वेद। - 3.46
अथो पशवो वा उक्थान्य्, आत्मा मध्यन्दिनः। तद् यत् सत्रासाहीयं मध्यन्दिनम् अभि प्रत्याहरन्त्य् आत्मन्न् एवैतत् पशून् प्रतिष्ठापयन्ति॥3.69॥
गावो वै शक्वर्यः। तासाम् एषा पारे प्रतिष्ठा च तीर्थं च यद् अथकारश् चाध्यर्धा चेळा। निष्टाभिश् शक्वरीभिः पाप्मानं तरति, श्रियम् अश्नुते य एवं वेद। - 3.103
योनिर् वै यज्ञस्य चात्वालं, रेत आपो योन्याम् एवैतद् रेतः प्रतिष्ठापयति। - 3.115
तद् यद् रेवतीर् मध्यन्दिनम् अभि प्रत्याहरन्त्य् आत्मन्न् एवैतत् पयः प्रतिष्ठापयन्ति। रेतो वै रेवतयः। आत्मा मध्यन्दिनः। तद् यद् रेवतीर् मध्यन्दिनम् अभि प्रत्याहरन्त्य् आत्मन्न् एवैतत् रेतः प्रतिष्ठापयन्ति। - 3.144
अथाकूपारम्। अकूपारो वै कश्यपः। कलिभिस् सह समुद्रम् अभ्यवैषत्। तस्मिन् प्रतिष्ठाम् ऐच्छत्। स एतत् सामापश्यत्। तेनास्तुत। ततो वै स समुद्रे प्रतिष्ठाम् अविन्दतेमाम् एव पृथिवीम्। ततो ह स्म वै तस्य कलयः पृष्ठ आसते। तद् एतत् प्रतिष्ठासाम। प्रतितिष्ठति य एवं वेद। समुद्रो वै छन्दोमाः। कश्यपो वै समुद्रम् अतिपारयितुम् अर्हति। - 3.273
तेजो वै यज्ञायज्ञीयम्, आत्मा मध्यन्दिनः। तद् यद् यज्ञायज्ञीयं मध्यन्दिनम् अभि प्रत्याहरन्त्य् आत्मन्न् एवैतत् तेजः प्रतिष्ठापयन्ति। - 3.290
अथ संहितं द्वयक्षरणिधनं प्रतिष्ठायै। द्विपाद् वै यजमानः प्रतिष्ठित्यै।


text:
पूर्णाहुतिः (Final Offering)
शनिवासरे २५मार्च२०१७तिथौ वयं केन्बराहिन्दुमन्दिरसमवायस्य स्थापनायाः त्रिंशत्संवत्सराय अनेकानि पूजाकर्माणि करिष्यामः इति अनुष्ठानम् अकुर्म। तस्मिन् दिवसे यत् अनुष्ठानं वयं अकुर्म तत् अद्य भागवत्सप्ताहस्य समापने पूर्णं कृतम्। श्वः वयं त्रिंशत्संवत्सरस्य कार्यक्रमाय पूर्णाहुतिं दास्यामः। पूर्णाहुत्यां नामजापः हवनः महभोजः च भविष्यन्ति। कार्यक्रमः सार्धदशवादने आरप्स्यति प्रायः द्वादशवादने पूर्णतां गमिष्यति च। भवन्तः सर्वे आगच्छन्तु।
२०१७-०५-१३ शनिवासरः (2017-05-13 Saturday)


text:
आरण्यकम् ।
आरण्यकग्रन्था: ब्राह्मणानामेव पूरकग्रन्था एवं सहैव एते उपनिषदग्रन्थानां प्रारम्भिकविभागा: अपि सन्ति । ब्राह्मणग्रन्थेषु यज्ञानां जटिलविधानं प्रदत्तमस्ति किन्तु आरण्यकग्रन्थे सरलोपाया: वर्णिता: सन्ति । एवं विधा वयं वक्तुं शक्नुम: यत् मन्त्रब्राह्मणात्मक: स: वेदविभाग: यस्मिन् आध्यात्मिकतत्वानां मीमांसा, प्राणविद्या प्रतीकोपासनाया: च विषय: वर्णित: स: अंश: आरण्यकम् इति नाम्ना ज्ञायते ।
महाभारतस्य आदिपर्वे कथनमस्ति -
ऋग्वेदसंहिता - ऐतरेय, शांखायन
यजुर्वेदसंहिता - वृहदारण्यक (शुक्लयजुर्वेदस्य द्वयो: विभागयो:), तैत्तिरीय, मैत्रायणी (कृष्णयजुर्वेदस्य) ।
सामवेदसंहिता - तवलकार (जैमिनीयोपनिषद्), छान्दोग्य ।
अथर्ववेदसंहिता - अथर्ववेदे सम्प्रति एकमपि आरण्यकं न प्राप्यते ।
-->


text:
बिहारराज्यम्
बिहार(हिन्दी:बिहार) भारतस्य पूर्वभागे विद्यमानं किञ्चन राज्यम् । एतस्य राजधानी पाटना अथवा पाटलीपुत्रम् अस्ति । अस्य राज्यस्य पूर्वभागे पश्चिमवङ्गराज्यं, दक्षिणभागे झारखण्डराज्यञ्च विद्यते । 'बिहार'इत्येतत् पदं प्रायशः 'बौद्धविहारम्' इत्यत्र विद्यमानस्य विहारशब्दस्य विकृतरूपम् इति भासते। इदं राज्यं गङ्गानद्याः तस्याः उपनदीनाञ्च समृद्धक्षेत्रे विद्यते । प्राचीनकाले विशालसाम्राज्यानां मूलस्थानम् आसीत् इदं राज्यम् अधुना देशस्य अर्थव्यवस्थायाः कृते योगदाने अन्तिमस्थाने विद्यते।
अन्तर्विषयाः
- १ इतिहासः
- २ आधुनिककालः
- ३ भौगोलिकी स्थितिः
- ४ मण्डलानि
- ५ भाषा संस्कृतिश्च
- ६ आर्थिकस्थितिः
- ७ शिक्षणम्
- ८ नलन्दाविश्वविद्यालयः
- ९ पाटना
- १० सासाराम मान्युमेण्ट्
- ११ बौद्धपरिक्रम-एक्सप्रेस् विशेषधूमशकटयानम्
- १२ राजगिर
- १३ वैशाली
- १४ विश्वविद्यालयाः
- १५ चिकित्साकेन्द्राणि
- १६ अन्यानि प्रमुखशैक्षणिकसंस्थानानि
- १७ दर्शनीयानि स्थानानि
- १८ टिप्पणी
- १९ वीथिका
- २० बाह्यानुबन्धाः
- २१ सम्बद्धाः विषया:
इतिहासः[सम्पादयतु]
बिहारस्य ऐतिहासिकं नाम मगधम्। बिहारस्य राजधान्याः ऐतिहासिकं नाम पाटलीपुत्रम् ।
प्राचीनकालः[सम्पादयतु]
प्राचीनकाले बलाढ्यसाम्राज्येषु अन्यतमम् आसीत् मगधसाम्राज्यम् । मौर्यवंशः, गुप्तवंशः इत्यादयः प्रसिद्धाः राजवंशाः इतः शासनम् अकुर्वन् । मौर्यवंशस्य सम्राजः अशोकस्य साम्राज्यं पश्चिमदिशि अफघानीस्थानपर्यन्तं विस्तृतम् आसीत् । मौर्यवंशस्य शासनं क्रि पू ३२५ तः क्रि पू १८५ पर्यन्तम् आसीत् । पञ्चमे षष्ठे च शतके अत्र बौद्धजैनधर्मयोः उगमः जातः । अशोकः बौद्धधर्मस्य प्रचारे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निरूढवान्। सः स्वस्य पुत्रं महेन्द्रं बौद्धधर्मस्य प्रचाराय श्रीलङ्काम् अप्रेषयत्। पाटलीपुत्रे यत्र सः पुत्रस्य आप्रच्छनम् अकरोत् सः प्रदेशः महेन्द्रघट्टः इत्येव निर्दिश्यते । इतः बौद्धधर्मः अग्रे चीनादेशं प्रति ततः जापानदेशं प्रति च प्रसृतं जातम् ।
मध्यकालः[सम्पादयतु]
द्वादशे शतके भख्तियारखिलजी बिहारस्य आधिपत्यं प्राप्तवान् । तदा मगधदेशस्य राजधानी न आसीत् । षोडशे शतके शेरषाहसूरी देहल्यां मुगलचक्रवर्तिनं हुमायूनं पराजित्य देहलीसिंहासनम् आरूढवान् इत्यतः बिहारस्य नाम पुनः प्रकाशितं जातम् । किन्तु अचिरात् अक्बरः बिहारराज्यं पश्चिमवङ्गे विलीनम् अकरोत्। ततः बिहारस्य अस्तित्वं वङ्गराजानाम् अधीनं जातम्।
आधुनिककालः[सम्पादयतु]
१८५७ तमे वर्षे जाते भारतस्य प्रथमसङ्ग्रामे बिहारीयः बाबू कुंवरसिंहः प्रमुखभूमिकां निरवहत् । १९१२ तमे वर्षे पश्चिमवङ्गस्य विभजनस्य कारणतः बिहारराज्यं पुनः अस्तित्वं प्राप्नोत् । १९३५ तमे वर्षे ओरिस्साराज्यम् इतः पृथक् कृतम् । स्वातन्त्रसङ्ग्रामावसरे बिहारे जातः चम्पारणविद्रोहः ब्रिटीशजनानां बहिष्करणे विरोधे च प्रमुखं पात्रम् अवहत् । स्वातन्त्र्यानन्तरं बिहारराज्यं पुनः एकवारं विभक्तम् । २००० तमे वर्षे झारखण्डराज्यं बिहारतः पृथक्जातम्। भारतं त्यज्यताम् इत्येतस्मिन् आन्दोलने बिहारस्य पात्रं मुख्यभूतम् आसीत्।
भौगोलिकी स्थितिः[सम्पादयतु]
इदं राज्यम् उत्तरे २१°५८'१०" ~ २७°३१'१५" अक्षांशे पूर्वदिशि ८२°१९'५०" ~ ८८°१७'४०" रेखांशे च विद्यते । राज्यस्य विस्तारः अस्ति ९४, १६३ चतरस्र कि मी मितः यस्मिन् ग्रामप्रदेशस्य विस्तारः अस्ति ९२,२५७.५१ च कि मी मितः । झारखण्डस्य पृथक्करणानन्तरं बिहारस्य भूमिः, नदीभिः युक्ता कृषियोग्या समतला विद्यते । गङ्गायाः पूर्वक्षेत्रे स्थितम् इदं राज्यं समुद्रतलात् १७३ पादमिते औन्नत्ये विद्यते । भौगोलिकदृष्ट्या बिहारराज्यं त्रिधा विभक्तुं शक्यम् - उत्तरस्य शैलीय-निम्नश्च प्रदेशः, मध्ये विशालसमतलप्रदेशः, दक्षिणे पर्वतीयप्रदेशश्च । उत्तरीयपर्वतप्रदेशे सोमेश्वरश्रेणी विद्यते । अस्याः श्रेण्याः औन्नत्यं सामान्यतः ४५५ मीटर्मितम् । तत्र विद्यमानस्य सर्वोच्चशिखरस्य औन्नत्यं ८७४ मीटर्मितम् । सोमेश्वरश्रेण्याः दक्षिणभागे निम्नप्रदेशः विद्यते । अस्मिन् मृण्मयक्षेत्रे अर्जुनवृक्षाणां निबिडारण्यं विद्यते । व्याघ्राभयारण्यं वाल्मीकिनगरे स्थितमस्ति। गङ्गानदी राज्यस्य मध्यभागे प्रवहति । उत्तरबिहारे बागमती, कोशी, बूढी गण्डक, गण्डक, घाघरा इत्येताः नद्याः तासां सहायकनदीनां च समतलप्रदेशः वर्तते । सोन, पुनपुन, फल्गू, किऊल - नद्यः बिहारस्य दक्षिणतः गङ्गया मिलन्ति । हिमालयपर्वतात् प्रवहन्त्यः अन्याः नद्यः जलधाराश्च बिहारद्वारा गङ्गया मिलन्ति । वृष्टिकाले नदीनां प्रवाहः महत्यै समस्यायै भवति। ग्रीष्मर्तौ राज्यस्य उष्णांशः भवति ३५°-४५° सेल्शियस्मितम् । शैत्यकाले ५°-१५° सेल्शियस्मितं भवति । शैत्यकालः नवम्बर्मासात् मध्यफेब्रवरिपर्यन्तं भवति । एप्रिल्मासतः मध्यजुलैपर्यन्तं भवति । ततः अक्टोबर्मासपर्यन्तं वृष्टिकालः भवति । प्रतिवर्षं सामान्यतः १२०५ मि मीटर्मिता वृष्टिः भवति । उत्तरस्यां दिशि भूमिः कृषियोग्या भवति।
मण्डलानि[सम्पादयतु]
बिहारराज्यम् ९ विभागेषु विभक्तम् अस्ति। एवं ३८ मण्डलानि सन्ति। भगलपूर, दर्भाङ्ग, कोसि, मगध, मुन्गेर, पटना, पुर्णिया, सासाराम, तिर्हुत एते ९ विभागाः भवन्ति। मण्डलानि-
भाषा संस्कृतिश्च[सम्पादयतु]
अङ्गिका, भोजपुरी, मगधी, मैथिली, वज्जिका च अत्रत्याः प्रमुखभाषाः । बिहारस्य संस्कृतिः मगध-अङ्ग-मिथिला-वज्जी-संस्कृतीनां मिश्रणमस्ति। ग्रामनगरसंस्कृत्योः अधिकः भेदः न विद्यते। पारम्परिकरीतिनीतयः नगरजनैः अपि पाल्यन्ते सश्रद्धम् । समाजः अस्ति पुरुषप्रधानः। बालिकानां स्वातन्त्र्यम् अत्यल्पम् । छठ, होली, दीपावलिः, नवरात्रम्, महाशिवरात्रिः, नागपञ्चमी, श्री पञ्चमी, मोहरम्, ईद्, क्रिस्मस् च प्रमुखाः उत्सवाः । सिक्खानां दशमः गुरुः गोविन्दसिंहस्य जन्मस्थानम् इत्यतः पटनायां तस्य जयन्तीमहोत्सवः परमश्रद्धया आचर्यते। विवाहपद्धतिः प्रदेशस्य संस्कृतिद्योतिका भवति। जातिगताग्रहस्य कारणेन अधिकांशाः विवाहाः पित्रोः सम्बन्धिनां द्वारा परिवारेषु एव भवन्ति। विवाहस्य शोभायात्रा वैभवादीनि परिवारयोः आर्थिकस्थितिम् अवलम्ब्य भवति । लोकगीतानां गानं सर्वेषु समुदायेषु अपि प्रचलति । आधुनिक-पुरातनचलच्चित्राणां सङ्गीतं श्रावितं भवति। विवाहेषु शहनायीवादनं सामान्यतया श्रूयते । अस्य वाद्यस्य वादकेषु प्रसिद्धतमः बिस्मिल्लाखानः बिहारराज्ये एव जन्म प्राप्तवान् ।
जातिवादः[सम्पादयतु]
जातिवादः बिहारस्य राजनीतेः सामाजिकजीवनसय अविभाज्यम् अङ्गं जातमस्ति । पूर्वम् अस्य विराट्स्वरूपः दृष्टिगोचरः जातः आसीत् । अद्यत्वे अयं भेदभावः न्यूनः जायमानः अस्ति। अस्य जातिवादस्य निर्मूलनाय जनैः अवलम्बितः मार्गः अस्ति - उपनाम्नः परिवर्तनम् । उपनान्मः श्रवणात् जातिबोधः न भवेत् इति कारणतः यादवः, शर्मा, मिश्रः, वर्मा, झा, सिंह, श्रीवास्तवः, रायः इत्यादीनि परिवर्त्य प्रकाशः, सुमनः, प्रभाकरः, रञ्जनः, भारती इत्यादीनि कृतवन्तः ।
मनोरञ्जनम्[सम्पादयतु]
बिहारस्य नगरेषु ग्रामेषु च चलच्चित्राणि लोकप्रियाणि जातानि सन्ति । हिन्दीचित्रसङ्गीतं सर्वेभ्यः रोचन्ते । मैथिली-भोजपुरीचलच्चित्राणि अपि प्रभुत्वं साधितवन्ति सन्ति । नगरेषु निवसद्भिः आङ्ग्लचित्राणि वीक्ष्यन्ते । नृत्य-नाटक-चित्रकलादिषु परिश्रमं कुर्वन्ति बहवः उच्चकुलीयाः ।
क्रीडाः[सम्पादयतु]
भारते अन्यत्र इव अत्रापि क्रिकेट्-क्रीडा अधिकलोकप्रिया वर्तते। पादकन्दुकः, हाकीक्रीडा, टेनिस्-क्रीडा, गोल्फ्-क्रीडा अपि अत्र प्रसिद्धाः । ग्रामप्रदेशः अधिकः इत्यतः पारम्परिकक्रीडा कबड्डी अपि अत्र प्रसिद्धा अस्ति ।
आर्थिकस्थितिः[सम्पादयतु]
बिहारजनानां मुख्यम् आयमूलं वर्तते कृषिः। वाणिज्यं सर्वकारीयोद्योगः च आयमूलमस्ति । सर्वकारस्य प्रयत्नेन अधुना स्थितिः उत्तमा भवन्ती अस्ति । ७५% जनाः कृषिकार्यं कुर्वन्ति । झारखण्डस्य पृथक्करणानन्तरम् इदं राज्यं खनिजसम्पदा वञ्चितं जातम् । जनसङ्ख्यायाः वृद्धेः कारणतः अर्थव्यवस्था दुर्बला एव वर्तते ।
शिक्षणम्[सम्पादयतु]
बिहारराज्यं विश्वस्मिन् विश्वे प्रसिद्धं शिक्षणकेन्द्रम् आसीत्। जगत्प्रसिद्धाः विश्वविद्यालयाः अस्मिन् राज्ये राराजन्ते स्म। प्राचीनकाले नलन्दाविश्वविद्यालयः, विक्रमशिलाविश्वविद्यालयः,ओदन्तपुरीविश्वविद्यालयाः च बिहारस्य गौरववर्धकानि अध्ययनकेन्द्राणि आसन् । १९१७ तमवर्षपर्यन्तं पट्नाविश्वविद्यालयस्य प्रतिष्ठायुतं स्थानम् आसीत् ।
नलन्दाविश्वविद्यालयः[सम्पादयतु]
नलन्दास्थाने क्रिस्ताब्दस्य पञ्चमशतकतः द्वादशशतकपर्यन्तं कश्चन सवसतिकः विश्वविद्यालयः आसीत् इति इतिहासद्वारा ज्ञायते । अस्य प्रथमः सवसतिकः विश्वविद्यालयः इति प्रख्यातिः आसीत् । द्विसहस्रप्राध्यापकाः दशसहस्राधिकाः विद्यार्थिनः अत्र आसन् । जनाः देशविदेशतः विद्याप्राप्तये अत्र आगच्छन्ति स्म इति विदेशीयानां यात्रिकाणाम् उल्लेखेन ज्ञातुं शक्यते । चीनीचात्रिकः ह्यु येन् त्साङ्गः अस्य स्थानस्य स्पष्टतया उल्लेखं कृतवान् अस्ति । अस्मिन् विश्वविद्यालये बौद्धशास्त्रं, वेदाः, तर्कशास्त्रं, शब्दविद्या (व्याकरणम्) । मेडिसिन् (चिकित्साविद्या) इत्यादीनां शिक्षणं भवति स्म । सप्तमे शतके साम्राट् हर्षवर्धनः, पालवंशीयाः राजानः च एतं विश्वविद्यालयं सगौरवं पोषितवन्तः । कुमारगुप्तः एतस्य विश्वविद्यालयस्य आरम्भम् कृतवान् इति इतिहासद्वारा ज्ञायते । नलन्दाविश्वविद्यालयः ५० चतुरस्रकि.मी प्रदेशे व्याप्तः आसीत् । प्रथमः महम्मदः भक्तियारखिल्जीद्वारा अत्र अग्निदाहं कारितवान् । तदा प्रज्ज्वालितः अग्निः षण्मासान् यावत् ज्वलन्नासीत् इति वदन्ति । रत्नोदधिः, रत्नसागरः, रत्नरञ्जकः इत्येते ग्रन्थालयाः भस्मीकृताः अभवन् । अनन्तरम् अत्र भूकम्पः अभवत् । तदा सर्व नष्टम् भवत् । बौद्धसंन्यासिनः टिबेट्देशं गतवन्तः केचन मारिताः च । नलन्दाप्रदेशे पूर्वम् आम्रवाटिकाः आसन् । गौतमबुद्धः अत्र किञ्चित्कालं स्थितवान् । सारिपुत्रः तथा महामोग्गालयन् इत्येतयोः बुद्धस्य शिष्ययोः जन्मस्थानम् एतत् । तयोः गृहम् इदानीमपि अस्ति । किन्तु देवालयरुपेण परिवर्तितम् अस्ति । अशोकचक्रवर्ती अत्र चैत्यं निर्मितवान् । अलेग्झाण्डर्र कन्निङ्गह्यां महोदयः क्रिस्ताब्दे १८६१ तमे वर्षे उत्खननद्वारा संशोधनं कृतवान् । क्रिस्ताब्दे १९१५ तमवर्षतः आर्कियालजीविभागेन १४ हेक्टरप्रदेशे उत्खननं कृत्वा स्मारकाणां भवनानां विषये ज्ञानसङ्ग्रहणं कृतम् अस्ति । अत्र १०८ विशालभवनानि (The Great Stupa) आसन् । सुभद्रायाम् आधारभूमौ निर्मितानि एतानि भवनानि अपूर्वाणि आसन् इति पञ्चमशतके आगतः चीनी यात्रिकः ह्यु येन् त्साङ्गमहोदयः उल्लिखितवान् अस्ति । आरम्भे एषः छात्रः आसीत् अनन्तर प्राध्यापकः । हर्षवर्धनस्य काले एषः सर्वधर्मसम्मेलनाध्यक्षः आसीत् । अत्र विश्वविद्यालये प्रवेशार्थं प्रवेशपरीक्षा आसीत् इति तु विशेषः अस्ति । इदानी चीना-जापान-दक्षिणैशियादेशेभ्यः जनाः दर्शनार्थम् अत्र आगच्छन्ति । एकः वस्तुसङ्ग्रहालयः अपि अत्र स्थापितः अस्ति ।
वसतिः[सम्पादयतु]
बर्मी-जापानी-जैनविश्रान्तिगृहाणि सन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
गयातः ६५ कि.मी । राजगिरतः १९ कि.मी । पाटनातः ९० कि.मी ।
पाटना[सम्पादयतु]
बिहारराज्यस्य महानगरमेतत् राज्यस्य राजधानी अस्ति । अस्य पाटलीपुत्रम् इति नाम आसीत् गङ्गानद्याः तीरे ८ कि.मी दीर्घप्रदेशे व्याप्तं नगरमेतत् । पूर्वदिशि प्राचीनपाटनानगरस्य भागः अस्ति । पश्चिमदिशि नवपटनानगरमस्ति । अत्रैव प्राशासनिकभवनानि सन्ति । मुख्यकार्यालयस्य पुरतः हुतात्मास्मारकं निर्मितम् अस्ति । गोलघर् धान्यसङ्ग्रहालयः क्रिस्ताब्दे १७७० तमे वर्षे निर्मितः। लार्ड् हेस्टिङ्ग महोदयेन रुपितं विचित्राकारकं भवनम् एतत् । एतत् २५ मीटर् उन्नतमस्ति । अस्य शिखरप्रदेशतः पाटनानगरस्य म्यूसीयं, गुरुद्वारं, सिक्खानां हरमन्दिरं, पाटनादेवीमन्दिरं सरदार-आश्रमः च द्रष्टुं शक्यते । खुदाभक्षप्राचीनवाचनालयः कुम्राहारप्राचीनपाटलीपुत्रम् (६ कि.मी) दूरे स्तः । कुम्राहार अशेकचक्रवर्तेः राजधानी आसीत् । क्रिस्तपूर्वतॄतीयशतके चन्द्रगुप्तमौर्यस्य बिन्दुसारस्य च राजधानी अत्र आसीत् । अत्र एकं सभाभवनमासीत् । इदानीं केवलं स्तम्भाः सन्ति । आनन्दविहारनामकं बौद्धमठम् अत्र आसीत् । पाटनासमीपे दर्शनीयानि स्थानानि वैशाली राजगिर नळन्दा इत्यादीनि ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
पूर्वविभागे देहली-पाटना, कोलकाता-पाटना धूमशकटमार्गौ स्तः । पाटना बृहन्निस्थानमस्ति ।
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
देहलीवाराणसी- इत्यादिनगरेभ्यः विमानसम्पर्कः अस्ति । पाटना टूर्स् एण्ड् ट्रावल्स् प्रवासव्यवस्थां करोति ।
सासाराम मान्युमेण्ट्[सम्पादयतु]
सासारामनगरं बिहारराज्ये भोजपुरमण्डलस्य लघुपत्तनम् अस्ति । अत्र देहलीं शास्तवताम् सूरवंशीयानां वंशजः चक्रवर्ती शेरषाहः स्वस्य निमित्तं समाधिमन्दिरमेकं निर्मितवान् आसीत् । एतत् स्थानं चारित्रिकं अभूतपूर्वं च अस्ति । एषः क्रिस्ताब्दस्य १५४० तः १५४५ पर्यन्तं हुमायूनं जित्वा प्रशासनं कृतवान् । एतस्य वंशस्य नाम फरीद इति । एषः शूरः आसीत् । अस्य पिता हसन् । शेरषाहसूरी एकदा मृगयार्थं गत्वा व्याघ्रेण साक युद्धं कृतवान् । अतः एव अस्यनाम शेरषाह इत्यभवत् । समाधिमन्दिर एतत् कृतकसरोवरे १४०० चतुरस्रपादमिते जले निर्मितमस्ति । षड्भुजाकृतियुक्तं ४६ मीटरोन्नत्तवक्रभित्तियुतं जालन्ध्रयुतं गोलच्छदयुक्तं (Tomb) चैतत् रक्तवालुका शिलाभिः निर्मितम् अस्ति । अस्य प्रतिबिम्बं सरोवरजले सुन्दरतया प्रकाशते । जले प्लवते एव एषा रचना दृष्टिगोचरा भवति । अतः एव Island Tomb इति एतत् स्थानं कथयन्ति । पथानशैली रचना एषा भारते एव अत्युतमास्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
ग्राण्ट् ट्रङ्क मार्गस्य पार्श्वेऽस्ति । गया-वाराणसी-पाटना- इत्यादिनगरेभ्यः वाहनानि सन्ति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
गयानिस्थानतः २०३ कि.मी ।
बौद्धपरिक्रम-एक्सप्रेस् विशेषधूमशकटयानम्[सम्पादयतु]
बौद्धपरिक्रम-एक्सप्रेस् एतत् विशेषधूमशकटयानं गौतमबुद्धस्य सम्बद्धानि स्थानानि सर्वाणि प्रदर्श्य आगच्छति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
उत्तरप्रदेशबिहारपश्चिमबङ्गालराज्येषु सञ्चरति । कोलकातातः–गोरखपुरम्-कुशिनगरम् –वाराणसी– सारनाथः-राजगिर-नलन्दा-बुद्धगया स्थानानि दर्शयति ।
विवरणम्[सम्पादयतु]
वैस् प्रेसिडेण्ट्, अशोकट्रावेल्स् अण्ड टूर्स् (I.T.D.C) नवादेहली ।
राजगिर[सम्पादयतु]
बौद्धमतस्य मुख्यस्थानेषु एतदपि अन्यतमम् अस्ति । प्रथमा बौद्धमहासभा राजगिरप्रदेशे अभवत् । गौतमबुद्धः अत्र निर्वाणात्पूर्व १२ वर्षाणि यावत् वासं कृतवान् ।
मार्गः[सम्पादयतु]
नलन्दातः १९ कि.मी
वैशाली[सम्पादयतु]
भगवतः महावीरस्य जन्मस्थलमेतत् । प्राचीनकाले राजधानी आसीत् । २००० वर्षेभ्यः पूर्वम् अत्र प्रजाप्रभुत्वराज्यमासीत् ।
मार्गः[सम्पादयतु]
पाटनातः ४४ कि.मी
विश्वविद्यालयाः[सम्पादयतु]
- पटनाविश्वविद्यालयः पटना
- मगधविश्वविद्यालयः बोधगया
- बाबासाहेबभीमरावअम्बेडकरबिहारविश्वविद्यालयः मुजफ्फरपुरम्।
- तिलकामाञ्झीभागलपुरविश्वविद्यालयः भागलपुरम् ।
- ललितनारायणमिथिलाविश्वविद्यालयः दरभङ्गा ।
- कामेश्वरसिंहदरभङ्गासंस्कृतविश्वविद्यालयः दरभङ्गा ।
- जयप्रकाशनारायणविश्वविद्यालयः छपरा ।
- भूपेन्द्रनारायणमण्डलविश्वविद्यालयः मधेपुरा ।
- वीरकुँवरसिंहविश्वविद्यालयः आरा ।
- नालन्दामुक्तविश्वविद्यालयः पटना ।
- मजहरुलहक़अरबीफरसीविश्वविद्यालयः पटना ।
- राजेन्द्रकृषिविश्वविद्यालयः पूसा, समस्तीपुरम् ।
चिकित्साकेन्द्राणि[सम्पादयतु]
- पटना मेडिकल कॉलेज और अस्पताल पटना
- इंदिरागाँधी आयुर्विज्ञान संस्थानम् पटना
- नालंदा मेडिकल कॉलेज और अस्पताल पटना
- बुद्धा दंत चिकित्सा संस्थानम् अस्पताल पटना
- श्रीकृष्ण मेडिकल कॉलेज, अस्पताल मुजफ्फरपुर
- अनुग्रह नारायण मगध मेडिकल कॉलेज, अस्पताल गया
- दरभंगा मेडिकल कॉलेज अस्पताल लहेरियासराय
- कटिहार मेडिकल कॉलेज अस्पताल कटिहार
अन्यानि प्रमुखशैक्षणिकसंस्थानानि[सम्पादयतु]
- चाणक्य विधि विश्वविद्यालयः पटना
- अनुग्रह नारायण सामाजिक परिवर्तन संस्थानम्, पटना
- ललितनारायण मिश्रा सामाजिक परिवर्तन संस्थानम्, पटना
- केंद्रीय प्लास्टिक इंजिनियरिंग रिसर्च इंस्टीच्युट (सिपेट), हाजीपुर
- केंद्रीय औषधीय शिक्षा एवं शोध संस्थानम् (नाइपर), हाजीपुर
- होटल प्रबंधन, खानपान एवं पोषाहार संस्थानम्, हाजीपुर
- प्राकृत जैनशास्त्र एवं अहिंसा संस्थानम्, वैशाली
दर्शनीयानि स्थानानि[सम्पादयतु]
पट्नां परितः[सम्पादयतु]
राज्यस्य राजधानी पटना ऐतिहासिकं स्थलं वर्तते । पूर्वम् इदं धर्मज्ञानयोः केन्द्रमासीत् । तत्रत्यानि दार्शनिकस्थलानि एतानि -
- प्राचीनानि मध्यकालीनानि भवनानि- कुम्रहार परिसरः, अगमकुआँ, महेन्द्रघाट्
- ब्रिटिशकालीनं भवनम्- जालानम्यूजियम, गोलघर, पाटना सङ्ग्रहालयः, विधानसभाभवनम्, हैकोर्टभवनम्, सदाकत-आश्रमः
- धार्मिकस्थलानि:-हरमन्दिरम्, बडीपटनादेवी, छोटीपटनादेवी, महावीरमन्दिरं, पादरी की हवेली, शेरशाह की मस्जिद, बेगू ह्जाम की मस्जिद, पत्थर की मस्जिद, जामा मस्जिद, फुलवारीशरीफ में बड़ी खानकाह, मनेरशरीफ - सूफी संत हज़रत याहया खाँ मनेरी स्मारकम्
- ज्ञान-विज्ञानसम्बद्धानि केन्द्राणि- पाटना विश्वविद्यालयः, सच्चिदानन्दसिन्हा लैब्ररी, सञ्जयगान्धिजैविक-उद्यानम्, श्रीकृष्णसिन्हाविज्ञानकेन्द्रम्, इन्दिरागान्धिताराघर, खुदाबक़्शग्रन्थालयः, विज्ञानपरिसरः
वैशालीं परितः[सम्पादयतु]
षष्ठशतकात् पूर्वं वज्जिसङ्घद्वारा स्थापितः विश्वस्य प्रथमगणराज्यस्य अवशेषः, अशोकस्तम्भः, बसोकुण्डे भगवतः महावीरस्य जन्मस्थली, अभिषेकपुष्करणी, विश्वशान्तिस्तूपः, राजा विशाल का गढ, चौमुखीमहादेवमन्दिरम्, भगवतः महावीरस्य जन्मदिने आयोज्यमानः वैशालीमहोत्सवः च प्रसिद्धाः सन्ति ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
वीथिका[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- जालस्थानम्
- बिहारः - सांस्कृतिकपरिचयः ।
- बिहारस्य सांस्कृतिकवैभवम्
- प्रातिनिधिकजालस्थानम् - बिहाराङ्कितम् ।
- बिहारकार्यसमूहः।- बिहरस्य विषये नैके विषयाः अत्र विनिविष्टाः।
- जयभोजपुरी
- बिहारीवार्ता
- बिहारराज्यनिर्माणस्य इतिहासः ।
- बिहारः (आङ्ग्लभाषयासमाचारविचारस्य प्रवेशाः)
- बिहारस्य प्राचीनेतिहासः ।
- स्वर्णयुगम्।
- बुद्धस्य विषये बिहारसर्वकारस्य जालस्थानम् ।
- बिहारस्य प्रमुखानि ऐतिहासिकस्थानानि ।
- बिहारे सर्वप्रथमम्, सर्वलघु, सर्वबृहत्
- अभिवृद्धिपथे बिहारः ।
- IIM अभिवृद्धिशीलबिराहारं छात्राः गच्छन्ति ।
- विषये माध्यमस्य वार्ताः।
- बिहारस्य बालानां कृते विशेषशाला
- प्रवासोद्यमे गोवापेक्षया अग्रे ।
- प्रवासोद्यमैः बिहारनिर्माणम् ।
- बिहारे निवेशनप्रस्तावानां सम्मर्दः ।
- बिहारस्य कन्याम् गौरीशङ्करशिखरे ध्वजं प्रसारितवती ।
- अधुना बिहारस्य दुग्धं पिबति भारतम् ।
- बिहारीबन्धूनां हस्ते देहल्याः अधिकरसूत्रम् ।
- अस्माकं बिहारः
- भ्रष्टानापुपरि नितीशस्य प्रहारः।
- बिहारराज्ये सुशाशन्स्य ध्वजः भ्रष्टाधिकारिणां गृहशोद्धनम् ।


text:
विळुप्पुरमण्डलम्
विऴुप्पुरमण्डलं (Viluppuram District) (तमिऴ्: விழுப்புரம் மாவட்டம்) भारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य ३२ मण्डलेषु अन्यतमम् । अस्य केन्द्रस्थानं विऴुप्पुरपत्तनम् । विऴुप्पुरमण्डलं १९९३ तमवर्षस्य सेप्टम्बर् २० दिनाङ्के दक्षिण आर्काट्मण्डलात् पृथक्कृत्य निर्मितम् । विऴुप्पुरं तमिऴ्नाडुराज्यस्य बृहत्तमं मण्डलं वर्तते।
अन्तर्विषयाः
- १ इतिहासः
- २ भौगोलिकम्
- ३ जनसंख्या
- ४ उपमण्डलानि
- ५ आर्थिकता
- ६ वीक्षणीयस्थलानि
- ७ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
इतिहासः[सम्पादयतु]
क्रिस्तीय प्रथमशतकात् चतुर्थशतक पर्यन्तम् अस्मिन् प्रदेशे चोळानां प्रशासनम् आसीत्। करिकालचोळः अस्मिन् समये अत्यन्तप्रसिद्धः बलिष्ठः च आसीत्। सिंहविष्णुपल्लवः चोळान् पराजित्य पल्लवप्रशासनम् आरब्धवान्। पुनः विजयालयचोळेन बृहच्चोळसाम्राज्यस्थापनस्य आरम्भकाले अयं प्रदेशः स्वाधीनः कृतः। १२५१ तमे वर्षे सिंहासनारूढेन प्रथमेन जातवर्मसुन्दरपाण्ड्येन चोळाः पुनः पराजिताः। प्रायः पञ्चाशत्वर्षाणि पाण्ड्यानां प्रशासनम् आसीत् । ततः १३३४ तः १३७८ पर्यन्तं मुस्लिमराजाः प्रबलाः। १३७८ तमे वर्षे विजयनगरसाम्राज्येन अयं प्रदेशः जितः, नायकाः च अस्य मण्डलस्य अधिकारेण नियोजिताः। १६७७ तमे वर्षे शिवाजीमहाराजः गोल्कोण्डासैन्यस्य साहाय्येन जिञ्जीप्रदेशं जितवान् । ततः मुघलानाम् अधिकारः आरब्धः। मुघलप्रशासनकाले ब्रिटिशाः फ़्रेञ्च् जनाः च दक्षिण आर्काट्प्रदेशे आवासस्थलानि निर्मितवन्तः। ब्रिटिश्, फ़्रेञ्च् समरे अयं प्रदेशः रणरङ्गः आसीत्। तत् आरभ्य १९४७ तमे वर्षे स्वातन्त्र्यप्राप्तिपर्यन्तम् अयं प्रदेशः ब्रिटिश्प्रशासनस्य भागः आसीत्।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
विऴुप्पुरमण्डलस्य विस्तारः ७२१७ चतुरश्रकिलोमीटर् अस्ति। अस्य मण्डलस्य उत्तरभागे तिरुवण्णामलैमण्डलम्, ईशान्ये काञ्चिपुरमण्डलं, पश्चिमे धर्मपुरीमण्डलं, नैर्ऋत्ये सेलं, पेरम्बलूरुमण्डलं, दक्षिणभागे कडलूरुमण्डलम्, आग्नेये पुदुच्चेरी केन्द्रप्रशासित प्रदेशः च अस्ति। पूर्वभागे बङ्गालसमुद्रः अस्ति।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
२०११ तमे वर्षे जनगणनानुगुणं विऴुप्पुरमण्डलस्य जनसंख्या ३,४६३,२८४। भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य ९३ तमं स्थानम्। अस्मिन् मण्डले जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ४८२ (१२५० प्रतिचतुरश्रमैल्) अस्ति। २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धेः प्रमाणं १६.९९% आसीत्। विऴुप्पुरे पुं, स्त्री अनुपातः १०००:९८५, साक्षरताप्रमाणं च ७२.०८% अस्ति।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
विऴुप्पुरे अष्ट उपमण्डलानि सन्ति। तानि -
- १. विऴुप्पुरम्
- २. कल्लकुरिच्चि
- ३. सेञ्जी
- ४. तिण्डिवनम्
- ५. वानूर
- ६. तिरुक्कोयिलूर
- ७. उलुन्दूरुपेट्टै
- ८. शङ्करापुरम्
आर्थिकता[सम्पादयतु]
२००६ तमे वर्षे केन्द्रसर्वकारस्य पञ्चायती राज् सचिवालयेन निर्दिष्टेषु देशस्य २५० अतिदीनमण्डलेषु विऴुप्पुरम् अपि परिगणितम् । सम्प्रति, तमिऴ्नाडुराज्यस्य षट् मण्डलानि सर्वकारस्य दीन, प्रदेश, सहायधनयोजनया (Backward Regions Grant Fund Programme) साहाय्यं लभमानाः सन्ति। तेषु विऴुप्पुरम् अन्यतमम् ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले इतिहासप्रसिद्धानि बहूनि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति। १५०० वर्षेभ्यः अपि पुरातनानि स्मारकाणि अपि अत्र सन्ति। राज्ञः महेन्द्रवर्मपल्लवस्य प्रथमः गुहादेवालयः जिञ्जीसमीपं मन्दगपाट्टुग्रामे अस्ति। तेनैव महेन्द्रवर्मणा निर्मितः बृहदाकारकः शत्रुमल्लेश्वरस्य आलयः जिञ्जीदुर्गस्य समीपे तलवानूरुग्रामे अस्ति।
वीडूरजलबन्धः[सम्पादयतु]
अयं जलबन्धः तिण्डिवनं, विऴुप्पुरंराजमार्गस्य समीपे अस्ति । अत्र बालानां क्रीडावनम् अपि अस्ति।
गोमुखीजलबन्धः[सम्पादयतु]
कल्लकुरिच्चेः समीपे कच्चिरायपाळैये अयं जलबन्धः अस्ति। समीपे एव जलद्पातद्वयम् अपि अस्ति। मेघजलपातः कच्चिरायपाळैयात् ६ किलोमीटर् दूरे अस्ति। पेरियार्जलपातः अपि समीपे एव अस्ति। अरविन्दाश्रमेन सम्बद्धम् 'आरोविल्' इत्याख्यं सांस्कृतिकम् उपपत्तनम् अस्मिन् मण्डले एव अस्ति।
ओऴिण्डियम्पाट्टुः[सम्पादयतु]
तेवारस्तुतिषु वर्णितेषु तोण्डैनाडु प्रदेशस्य देवालयेषु अत्र विद्यमानः देवालयः ३१ तमः। तिरुज्ञान सम्बन्धेन अत्रत्य आराध्यदेवः कालकालः इति, मन्मथदहनः इति, भिक्षाजीवी इति, विभूति भूषितः इति च वर्णितः अस्ति । अत्र परमेश्वरः स्वयम्भू मूर्तिः राजते।
तिरुक्कोयिलूर[सम्पादयतु]
अस्य पत्तनस्य मध्यभागे तिरुविक्रमस्वामि रूपेण विद्यमानस्य विष्णोः, वेदवल्ली रूपेण विद्यमानायाः देव्याः च मन्दिरम् अस्ति। विष्णोः वामनावतारः अत्र आराध्यते। श्रीवैष्णवानां पवित्रेषु १०८ दिव्यदेशेषु इदम् अन्यतमम्। पत्तनस्य पूर्वभागे तेन्पेण्णैनद्याः तीरे शिवस्य मन्दिरम् अस्ति। अस्य देवालस्य समीपे नद्यां ‘कबिलर्कुण्ड्रु’ (तपस्विनः गिरिः) अस्ति। तिरुक्कोयिलूरुः अष्ट सुवीरस्थानेषु अन्यतमम्। माध्वसमुदायस्य अपि पवित्रम् इदं क्षेत्रम्। पिनाकिनीनद्याः तीरे श्रीरघूत्तमतीर्थानां, श्रीसत्यप्रमोदतीर्थानां च मूलबृन्दावने स्तः। इमौ आचार्यौ माध्वसम्प्रदायस्य उत्तरादिमठस्य प्रसिद्धौ पीठाधिपती आस्ताम्। तिरुक्कोयिलूरु, तिरुवण्णामलैमार्गे श्रीज्ञानानन्द तपोवनस्य प्रसिद्धः ज्योतिर्लिङ्गमठः अस्ति।
मेल्मलैयनूर[सम्पादयतु]
अत्र प्रसिद्धः अङ्कालपरमेश्वरी देवालयः अस्ति । अमावास्यादिने अत्र बहवः भक्ताः आगच्छन्ति।
अन्नियूर[सम्पादयतु]
अस्मिन् ग्रामे शिवस्यविष्णोः च प्रसिद्धौ देवालयौ स्तः। शिवदेवालयस्य अन्तः विद्यमानं शनीश्वरमन्दिरम् अपि भक्तान् आकर्षति।
तिरुवमत्तूर[सम्पादयतु]
अत्र परमेश्वरस्य देवालयः अस्ति। अस्मिन् देवालये पार्वत्याः परमेश्वरस्य च गर्भगृहे परस्परम् अभिमुखे स्तः। अनेन कारणेन अत्र पूजया प्रेमिणोः सङ्गमः भवति इति विश्वासः अस्ति जनानाम्।
मयिलम्[सम्पादयतु]
अत्र गिरेः उपरि कार्त्तिकेयस्य मन्दिरम् अस्ति । चेन्नै, विऴुप्पुरं राजमार्गे अयं ग्रामः अस्ति।
कण्डाचिपुरम्[सम्पादयतु]
अस्मिन् ग्रामे परमेश्वरस्य देवालयः अस्ति । रामायणकथानुसारेण वनवासकाले अत्र श्रीरामेण परमेश्वरस्य सैकतलिङ्गं प्रतिष्ठापितम् इति जनाः विश्वसिन्ति।
तिरुवक्करै[सम्पादयतु]
नदीतीरे विद्यमाने अस्मिन् लघुग्रामे वक्करकालियम्मन् देवालयः अस्ति । पूर्णिमादिने अत्र आगमनं श्रेयस्करम् इति प्रतीतिः। अस्मिन् ग्रामे वृक्षावशेषोद्यानम् अपि अस्ति । यत्र शताधिक वर्षीयाः वृक्षाः शिलात्वेन परिणमिताः सन्ति।
आलम्बाडिपेरुमाळ्देवालयः[सम्पादयतु]
आलम्बाडिग्रामे विष्णोः कश्चन देवालयः अस्ति । यत्र विष्णुः कुण्डिसत्तिपेरुमाळ्रूपेण आराध्यते। अत्र परमात्मनः मूर्तिः नास्ति । किन्तु एकाशिला एव विद्यते । यस्यां शङ्खचक्रयोः चिह्नानि दृश्यन्ते। इयं शिला तिरुपतेः वेङ्कटाचलपतिविग्रहस्य भागः। अतः अत्र क्रियमाणा पूजा तिरुपति देवालयं प्रतिगमनेन तुल्यम् इति जनाः भावयन्ति।
पेरुम्पाक्कम्[सम्पादयतु]
अयं ग्रामः विऴुप्पुरतः ८ किलोमीटर्दूरे अस्ति। अत्र श्रीयोगहयवदनस्य, वेदान्तदेशिकस्य च देवालयः अस्ति ।
माम्बलप्पाट्टुः[सम्पादयतु]
अयं ग्रामः तिरुक्कोयिलूरुमार्गे विऴुप्पुरतः १४ किलोमीटर्दूरे अस्ति। अत्र शनीश्वरस्य देवालयः अस्ति । यत्र शनेः बृहदाकारिकामूर्तिः अस्ति । एषियाखण्डे एव बृहत्तमा शनीश्वरमूर्त्तिः इयम्।
सिरुवन्ताडुः[सम्पादयतु]
अयं ग्रामः विऴुप्पुरतः १५ किलोमीटर्दूरे अस्ति। अयं ग्रामः कौशेयवयनेन कौशेयशाटिकानिर्माणेन च ख्यातः अस्ति । अत्र प्रसिद्धः लक्ष्मीनारायणदेवालयः अस्ति। शिवस्य प्रसिद्धं मन्दिरम् अपि अत्र अस्ति।
तिरुवेण्णैनल्लूर[सम्पादयतु]
इदं तिरुक्कोयिलूर मार्गे विद्यमानम् उपपत्तनम्। अत्र सुन्दरनायनारकालिकः किरुबपुरीश्वर देवालयः अस्ति।
मेल्सितमूरु जैनमठः[सम्पादयतु]
अयं जैनमठः विऴुप्पुरमण्डले जिञ्जीपत्तनस्य समीपे अस्ति । तमिऴ्जैनसमुदायस्य पवित्रं, प्रमुखं च धार्मिककेन्द्रम् इदम्।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- ↑ "www.tn.gov.in" (PDF). Retrieved 2011-12-18.


text:
Saturday, May 31, 2014
Sanskrit blog: Humour-99
हास्यसीकरः-९९
कदाचित् देशस्य वित्तमन्त्री नगरोपवने वायुसेवनार्थं विचरति स्म । सहसा गुल्मान्तरात् कश्चन छद्मवेशधरः गुलिकास्त्रधारी अदृश्यत । सः मन्त्रिणः वदनं गुलिकास्त्रस्य लक्ष्यं कुर्वन् अवदत्, “भोः, सपदि तव यद्यद्धनं वहसि तत्सर्वं मह्यं देहि ।न चेत् त्वां हनिष्यामि” इति । अभीतः मन्त्री प्रत्यवदत्, “ अहं तावत् देशस्य वित्तमन्त्री । जानासि किम्?” इति । गुलिकास्त्रधारी अवदत्, “यदि तत् तथ्यं तर्हि ममैव धनं मह्यं प्रतिनिवृत्यताम् “ इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:29 AM 0 comments
Saturday, May 24, 2014
Sanskrit blog: Conversation between a couple-4
पतिपत्नीसंलापः-४
कच्चित्प्रिये स्मरसि ते प्रथमं प्रयत्नम्
पत्रं विलिख्य विरचय्य च पुष्पमेकम्
वक्रीकृताक्षरविभाव्यकराग्रकम्पम्
संप्रेषितं यदभवन्मदुपोपधानम् ॥ १९ ॥
कच्चित्प्रिय स्मरसि ते पदवीधरत्वम्
संश्रुत्य हर्षपुलकैः विनिगूह्य लज्जाम् ।
त्वद्दर्शनोत्सुकतया त्वरयाऽऽगतां माम्
द्वार्येव सुस्मितकरैरबलामबध्नाः ॥ २० ॥
कच्चित्प्रिये स्मरसि मज्जनके त्वदीयम्
गेहं मया सह गते पितरं मदर्थम् ।
त्वां याचितुं तव पिता तरसाह्वयत्त्वाम् ।
स्तम्भाकृतिव्यवहिता स्मितवागभूस्त्वम् ॥ २१ ॥
कच्चित्प्रिय स्मरसि बन्धुपुरोहिताद्यैः
सम्प्रेक्षितः परिणयोत्सववेदिकायाम् ।
उच्चैर्ध्वनत्यविरतं शुभवेदघोषे
कर्णान्तिकं त्वमजपो ह्यनुरागमन्त्रम् ॥ २२ ॥
कच्चित्प्रिये स्मरसि सप्तपदीविधौ त्वम्
वेदीं हुताशनवतीं परितः चरन्ती ।
त्वत्पाणिना मृदुतमेन मदीयपाणिम्
गाढं निपीड्य किमपि व्यलिखः नखाभ्याम् ॥ २३ ॥
कच्चित्प्रिय स्मरसि कामवशं गतस्त्वम्
दाम्पत्यजीवनसुखप्रथमप्रभाते
क्लान्तां विमुच्य शयनं गमनोद्यतां माम्
उद्यम्य बाहुमबलां सबलं न्यरुन्द्धाः ॥ २४ ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:28 AM 0 comments
Saturday, May 17, 2014
Sanskrit blog: Humour-98
हास्यसीकरः-९८
न्यायवादी: इदानीं वयमभियोगे जितवन्तः खलु । कच्चिद्वदसि यदि त्वया चौर्यं कृतम्?
अभियुक्तः: ह्यः न्यायालये भवतः वादसरणीं श्रुत्वा शङ्कितोऽहं यदि मया चौर्यं कृतं वा न वा ।
- - --
Posted by G S S Murthy at 3:28 AM 0 comments
Saturday, May 10, 2014
Sanskrit blog: Conversation between a couple-3
पतिपत्नीसंलापः-३
कच्चित्प्रिये स्मरसि शिक्षणसत्रचर्चा-
स्पर्धोत्सवे ननु मयाग्रपदे ऽर्जिते त्वम् ।
उच्चैः प्रशस्य करवादनरूपनुत्या
व्रीडाजिता पदयुगे न्यविशः स्वदृष्टिम् ॥ १३ ॥
कच्चित्प्रिय स्मरसि मां वटवृक्षमूले
गन्तुं पुरीं व्यवसिते त्वयि शिक्षणार्थम् ।
त्वां द्रष्टुमागतवतीं जनकात्प्रभीताम्
वृष्ट्यातपावृतधरामिव सस्मितास्राम् ॥ १४ ॥
कच्चित्प्रिये स्मरसि चैत्रविरामकाले
पुर्याः निवृत्य तव गोप्यसखीगृहे त्वाम् ।
संदृश्य जातपुलकः न किमप्यवोचम्
संदृश्य जातपुलकः न किमप्यवोचम्
ऊर्जामदास्तव कटाक्षसुधानुपानैः ॥ १५ ॥
कच्चित्प्रिय स्मरसि बाष्पनिरुद्धदृष्ट्या
मां पत्तनं मम पितोन्नतशिक्षणाय ।
संप्रैषितुं मतिमतीं खलु नान्वजानत्
इत्युक्त एव हि मया त्वमसान्त्वयो माम् ॥ १६ ॥
कच्चित्प्रिये स्मरसि तत्र मया यदुक्तम्
भावीपतिस्तव करिष्यति पण्डितां त्वाम्
पाणिं मनागुदनयः मम दण्डनार्थम्
रुष्टेव हन्त न तु मे करपातभाग्यम् ॥ १७ ॥
कच्चित्प्रिय स्मरसि पुस्तकपृष्टमध्ये
प्रच्छाद्य पत्रमनुरागरसाप्लुतं ते ।
स्वस्रा सह प्रणिहितं मम वाचनार्थम्
दैवादवेन्नजनको मम तं प्रसङ्गम् ॥ १८ ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:32 AM 0 comments
Saturday, May 3, 2014
Sanskrit blog: Humour-97
हास्यसीकरः-९७
भर्ता: प्रिये, यदि मह्यं प्रभूतं स्वं मम पिता न अदास्यत् त्वं मां अवरिष्यः किम्?भार्या: प्रिय, यदि न केवलं तव पिता अन्यः कोऽपि तुभ्यं प्रभूतं स्वम् अदास्यत्, तदापि अहं त्वाम् अवरिष्यम्।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:02 AM 0 comments
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
दुर्गा
दुर्गा देव्याः पार्वत्याः अपरं रूपम् । भारते देशे सनातनधर्मस्य अनुयानिनः शक्तसम्प्रदाये भगवतीं दुर्गां जगतः पराशक्तिः इति विश्वसन्ति । शाक्तसाम्प्रदायस्य जनाः भगवन्तं देवीरूपेण पश्यन्ति । उपनिषत्सु उमा हैमवती इति दुर्गायाः वर्णनम् अस्ति । पुराणेषु दुर्गाम् आदिशक्तिः इति उक्तम् । वास्तवे दुर्गा शिवस्य पत्न्याः पार्वत्याः किञ्चित् रूपम् एव यस्याः उत्पतिः राक्षसानां नाशार्थम् अभवत् । सर्वासां देवतानां प्रार्थनाम् श्रुत्वा पार्वती त्रिदेवानां सहकारेण दुर्गारूपम् अवाप्नोत् । अतः दुर्गा युद्धदेवी भवति । दुर्गायाः पुनः स्वयः अनेकरूपाणि भवन्ति । अस्याः सुन्दरं शान्तं शुक्लरूपं भवति गौरी । एवमेव अस्याः भयङ्करं रूपं भाति काली । विभिन्नरूपेषु दुर्गा भारते, नेपाले च पूजयन्ति । अस्याः दुर्गायाः वाहनं शार्दूलः भवति ।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः
प्रवेशद्वारम्:सनातनाध्यत्मिकप्रवेशः


text:
Friday, April 2, 2010
letter to mohanlal
भवान् संस्कृते D Litt प्राप्तवान् इति वार्तां दृष्टवान् अहम् । अभिनन्दनानि ! कर्णभारं नाटकानन्तरं विक्रमोर्वशीयं नाटकं संस्कृते कर्तुम् उत्सुकः इति ज्ञात्वा महान् सन्तोषः ।
D Litt प्राप्य यत् भाषणं दत्तं तत् पठित्वा इतोऽपि अधिकः सन्तोषः । आशासे यत् भवान् शीघ्रमेव सरलरीत्या संस्कृतं पठितुम् अवसरं प्राप्नोति इति । भवतः जनप्रियसंस्कृतचलनचित्रस्य प्रकाशनदिनं दूरे नास्ति इति विश्वसिमि | यथा भवान् भाषणे उक्तवान् भारतीयानां शिरसि संस्कृतसरस्वती अस्ति एव । अपि च इदानीम् अनेके जनाः संस्कृतेन वक्तुम् अपि शक्नुवन्ति।
अहं विद्यालये वा प्राचीनरीत्या वा संस्कृतं न पठितवान् । संस्कृत-भारत्याः शिबिराणि गत्वा एव पठितवान् । मम पत्रे दोषाः स्युः - तदर्थं क्षन्तव्यः ।
धन्यवादाः
1 comment:
- kamlesh said...
-
hari om manohar ji bhawatam karyani dristwa ativa prasidati manah
mam sampark sutram asti
kamlesh10may@gmail.com
durvani
9990216172
punar milamah
- April 17, 2010 at 4:23 AM


text:
यद्यत्संस्कृतसाहित्यविषये जानामि तत् लेखितुम् इदमेकं माध्यममिति मन्ये। अन्येऽपि लेखिष्यन्तीति आशासे।
poet- 6
कालिदासः
पञ्चमहाकाव्येषु द्वयोः महाकाव्ययोः रचयिता कालिदासः। क्व कालिदासस्य महिमा क्व च मे अल्पामतिः एतदपि तस्य उपमया एव वर्णयितुम् इच्छामि, ‘प्रांशुलभ्ये फले उद्बाहुः वामनः इव’ इति । तथापि श्रीवेदान्तदेशीकाचार्येण उक्तप्रकारं ‘अमृतं यदि लभ्यते किं न गृह्येत मानवैः’ इति कालिदासस्य कीर्तिं कि़ञ्चित् इव लिखितुम् इच्छामि।
यद्यपि कालिदासस्य जन्मादि विषये सप्रमाणयु्क्तयः न लब्धाः तथापि संस्कृतसाहित्ये सर्वाधिकप्रसिद्धिप्राप्तः महाकविः स एव। तस्य महाकवेः रचनासु रघुवंशः, कुमारसंभवश्च इति द्वे महाकाव्ये अपि च अभिज्ञानशाकुन्तलम्, विक्रमोर्वश्यम्, मालविकाग्निमित्रमिति त्रीणि नाटकानि तथा मेघदूतः ऋतुसंहारः च इति द्वे खण्डकाव्ये। तस्य अतिसरलशैलीयुक्तचनाः अस्मान् मोहयन्ति।
‘उपमा कालिदासस्य’ इति प्रसिद्धा सूक्तिः तस्य उपमा प्राशस्त्यं प्रकटयति। रघुवंशमहाकाव्ये ‘संचारिणी दीपशिखेव रात्रौ’ इति पद्ये तस्य उत्कृष्टोपमाकौशलेन विस्मितवन्तः पण्डिताः दीपशिखा कालिदासः इति विरुदेन तं सम्मानितवन्तः।
तस्य रघुवंशमहाकाव्यस्य मङ्गलश्लोके कविः पार्वतीपरमेश्वरौ स्तौति। श्लोकश्च यथा –
‘वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये। जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ’॥ देवी सरस्वती ज्ञानस्वरूपिणी, तां विहाय कालिदासः किमर्थं पार्वतीपरमेश्वरौ शब्दस्वरूपम् अर्थस्वरूपमिति वर्णयति?
उक्तञ्च वायवीयसंहितायाम् – ‘शब्दजातमशेषं तु दत्ते शर्वस्य वल्लभा । अर्थजातमशेषं तु दत्ते मुग्धेन्दुशेखरः’ ॥
तस्मात् शब्दाधिदेवता पार्वती तथा अर्थाधिपतिः परमेश्वरः इति कारणात् कविः कालिदासः वागर्थप्रतिपत्तये पार्वतीपरमेश्वरौ नमति। अनिर्वर्णनीयो हि तस्य वाक्विशेषः।
कालिदासस्य कीर्तयः श्रोतृणां कर्णेषु मधुनः धारां प्रवाहयति। तस्य वाग्विशेषेण तत्काव्यस्य नायकः नायिका च सजीवौ साकारौ एव अस्माकं पुरतः उपस्थितौ इव भवतः ।
अधरः किसलयरागः कोमलविटपानुकारिणौ बाहु।
कुसुममिव लोभनीयं यौवनमङ्गेषु सन्नद्धम् ॥
इयमधिक मनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी ।
किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्॥
इति दुष्यन्तमुखात् आगतं शकुन्तलायाः वर्णनं न केवलं तस्याः सौन्दर्यं द्योतयति किन्तु कविकालिदासस्य अनुपमवर्णनसामर्थ्यं तस्य सरला शैलीं वाङ्माधुर्यं च प्रकाशयति।
कालिदासस्य कवित्वगुणाः अवर्णनीयाः। तस्य स्वाभाविकी प्रतिभा अऩुपमा। प्रसादगुणगुम्फिता तस्य शैली अतिमधुरा उत्कृष्टा च। स एव भारतीयसंस्कृतेः प्रतिनिधिः। सः अप्रतिमः कविः अस्माकं भारतदेशम् अलङ्कृतवान् इति विषये न कोऽपि सन्देहः।
Poet - 6
kAlidAsa
Please see the link below to know about the poet kAlidAsa.
http://en.wikipedia.org/wiki/K%C4%81lid%C4%81sa


text:
रघुवंशमहाकाव्यम् चतुर्दशसर्ग:
उत्तिष्ठ वत्से ननु सानुजोऽसौ दशान्तरं तत्र समं प्रपन्ने ।
अपश्यतां दाशरथी जनन्यौ छेदादिवोपघ्नतरोर्व्रतत्यौ । । १४.१ । ।
उभावुभाभ्यां प्रणतौ हतारी यथाक्रमं विक्रमशोभिनौ तौ ।
विस्पष्टं अस्रान्धतया न दृष्टौ ज्ञातौ सुतस्पर्शसुखोपलम्भाथ् । । १४.२ । ।
आनन्दजः शोकजं अश्रु बाष्पस्तयोरशीतं शिशिरो बिभेद ।
गङ्गासरय्वोर्जलं उष्णत्पतं हिमाद्रिनिस्यन्द इवावतीर्णः । । १४.३ । ।
ते पुत्रयोर्नैरृतशस्त्रमार्गानार्द्रानिवाङ्गे सदयं स्पृशन्त्यौ ।
अपीप्सितं क्षत्रकुलाङ्गनानां न वीरसूशब्दं अकामयेतां । । १४.४ । ।
क्लेशावहा भर्तुरलक्षणाहं सीतेति नाम स्वं उदीरयन्ती ।
स्वर्गप्रतिष्ठस्य गुरोर्महिष्यावभक्तिभेदेन वधूर्ववन्दे । । १४.५ । ।
उत्तिष्ठ वत्से ननु सानुजोऽसौ वृत्तेन भर्ता शुचिना तवैव ।
कृच्छ्रं महत्तीर्ण इति प्रियार्हां तां ऊचतुस्ते प्रियं अप्यमिथ्या । । १४.६ । ।
अथाभिषेकं रघुवंशकेतोः प्रारब्धं आनन्दजलैर्जनन्योः ।
निर्वर्तयां आसुरमात्यवृद्धास्तीर्थाहृतैः काञ्चनकुम्भतोयैः । । १४.७ । ।
सरित्समुद्रान्सरसीश्च गत्वा रक्षःकपीन्द्रैरुपपादितानि ।
तस्यापतन्मूर्ध्नि जलानि जिष्णोर्विन्ध्यस्य मेघप्रभवा इवापः । । १४.८ । ।
तपस्विवेषक्रिययापि तावद्यः प्रेक्षणीयः सुतरां बभूव ।
राजेन्द्रनेपथ्यविधानशोभा रस्योदितासीत्पुनरुक्तदोषा । । १४.९ । ।
स मौलरक्षोहरिमिश्रसैन्यस्तूर्यस्वनानन्दितपौरवर्गः ।
विवेष सौधोद्गतलाजवर्षां उत्तोरणां अन्वयराजधानीं । । १४.१० । ।
स्ॐइत्रिणा सावरजेन मन्दं आधूतवालव्यजनो रथस्थः ।
धृतातपत्रो भरतेन साक्षादुपायसंघात इव प्रवृद्धः । । १४.११ । ।
प्रासादकालागुरुधूमराजिस्तस्याः पुरो वायुवशेन भिन्ना ।
वनान्निवृत्तेन रघूद्वहेन मुक्ता स्वयं वेणिरिवाभासे । । १४.१२ । ।
श्वश्रूजनानुष्ठितचारुवेषां कर्णीरथस्थां रघुवीरपत्नीं ।
प्रासादवातायनदृश्यबन्धैः साकेतनार्योऽञ्जलिभिः प्रणेमुः । । १४.१३ । ।
स्फुरत्प्रभामण्डलं आनुसूयं सा बिभ्रती शाश्वतं अङ्गरागं ।
रराज शुद्धेति पुनः स्वपुर्यै संदर्शित वह्निगतेव भर्त्रा । । १४.१४ । ।
वेश्मानि रामः परिबर्हवन्ति विश्राण्य सौहार्धनिधिः सुहृद्ब्यः ।
बाष्पायमाणो बलिमन्निकेतं आलेख्यशेषस्य पितुर्विवेश । । १४.१५ । ।
कृताञ्जलिस्तत्र यदम्ब सत्यान्नाभ्रश्यत स्वर्गफलाद्गुरुर्नः ।
तच्चिन्त्यमानं सुकृतं तवेति जहार लज्जां भरतस्य मातुः । । १४.१६ । ।
तथा च सुग्रीवविभीशणादीनुपाचरत्कृत्रिमसंविधाभिः ।
संकल्पमात्रोदितसिद्धयस्ते क्रान्ता यथा चेतसि विस्मयेन । । १४.१७ । ।
सभाजनायोपगतान्स दिव्यान्मुनीन्पुरस्कृत्य हतस्य शत्रोः ।
शुश्राव तेभ्यः प्रभवादि वृत्तं स्वविक्रमे गौरवं आदधानं । । १४.१८ । ।
प्रतिप्रयातेषु तपोधनेषु सुखादविज्ञातगतार्धमासान् ।
सीतास्वहस्तोपहृताग्र्यपूजान्रक्षःकपीन्द्रान्विससर्ज रामः । । १४.१९ । ।
तच्चात्मचिन्तासुलभं विमानं हृतं सुरारेः सह जीवितेन ।
कैलासनाथोद्वहनाय भूयः पुष्पं दिवः पुष्पकं अन्वमंस्त । । १४.२० । ।
पितुर्नियोगाद्वनवासं एवं निस्तीर्य रामः प्रतिपन्नराज्यः ।
धर्मार्थकामेषु समां प्रपेदे यथा तथैवावरजेषु वृत्तिं । । १४.२१ । ।
सर्वासु मातृष्वपि वत्सलत्वात्स निर्विशेषप्रतिपत्तिरासीथ् ।
षडाननापीतपयोधरासु नेता चमूनां इव कृत्तिकासु । । १४.२२ । ।
तेनार्थवांल्लोभपराङ्मुखेन तेन घ्नता विघ्नभयं क्रियावान् ।
तेनास लोकः पितृमान्विनेत्रा तेनैव शोकापनुदेन पुत्री । । १४.२३ । ।
स पौरकार्याणि समीक्ष्य काले रेमे विदेहाधिपतेर्दुहित्रा ।
उपस्थितश्चारु वपुस्तदीयं कृत्वोपभोगोत्सुकयेव लक्ष्म्या । । १४.२४ । ।
तयोर्यथाप्रार्थितं इन्द्रियार्थानासेदुषोः सद्मसु चित्रवत्सु ।
प्राप्तानि दुःखान्यपि दण्डकेषु संचिन्त्यमानानि सुखान्यभूवन् । । १४.२५ । ।
अथाधिकस्निग्धविलोचनेन मुखेन सीता शरपाण्डुरेण ।
आनन्दयित्री परिणेतुरासीदनक्षरव्यञ्जितदोहदेन । । १४.२६ । ।
तां अङ्कं आरोप्य कृशाङ्गयष्टिं वर्णान्तराक्रान्तपयोधराग्रां ।
विलज्जमानां रहसि प्रतीतः प्रप्रच्छ रामां रमणोऽभिलाषं । । १४.२७ । ।
सा दष्टनीवारबलीनिहिंस्रैः संबद्ध वैखानसकन्यकानि ।
इयेष भूयः कुशवन्ति गन्तुं भागीरथीतीरतपोवनानि । । १४.२८ । ।
तस्यै प्रतिश्रुत्य रघुप्रवीरस्तद्(?) ईप्सितं पार्श्वचरानुयातः ।
आलोकयिष्यन्मुदितां अयोध्यां प्रासादं अभ्रंलिहं आरुरोह । । १४.२९ । ।
ऋद्धापणं राजपथं स पश्यन्विगाह्यमानां सरयूं च नौभिः ।
विलासिभिश्चाध्युषितानि पौरैः पुरोपकण्ठोपवनानि रेमे । । १४.३० । ।
स किंवदन्तीं वदतां पुरोगः स्वऋत्तं उद्दिश्य विशुद्धवृत्तः ।
सर्पाधिराजोरुभुजोऽपसर्पं पप्रच्छ भद्रं विजितारिभद्रः । । १४.३१ । ।
निर्बन्धपृष्टः स जगाद सर्वं स्तुवन्ति पौराश्चरितं त्वदीयं ।
अन्यत्र रक्षोभवनोषितायाः परिग्रहान्मानवदेव देव्याः । । १४.३२ । ।
कलत्रनिन्दागुरुणा किलैवं अभ्याहतं कीर्तिविपर्ययेण ।
अयोघनेनाय इवाभितप्तं वैदेहिबन्धोर्हृदयं विदद्रे । । १४.३३ । ।
किं आत्मनिर्वादकथां उपेक्षे जायां अदोषां उत संत्यजामि ।
इत्येकपक्षाश्रयविक्लवत्वादासीत्स दोलाचलचित्तवृत्तिः । । १४.३४ । ।
निश्चित्य चानन्यनिवृत्ति वाच्यं त्यागेन पत्न्याः परिमार्ष्टुं ऐच्छथ् ।
अपि स्वदेहात्किं उतेन्द्रियार्थाद्यशोधनानां हि यशो गरीयः । । १४.३५ । ।
स संनिपात्यावरजान्हतौजास्तद्विक्रियादर्शनलुप्तहर्षान् ।
कौलीनं आत्माश्रयं आचचक्षे तेभ्यः पुनश्चेदं उवाच वाक्यं । । १४.३६ । ।
राजर्षिवंशस्य रविप्रसूतेरुपस्थितः पश्यत कीदृशोऽयं ।
मत्तः सदाचारशुचेः कलङ्कः पयोदवातादिव दर्पणस्य । । १४.३७ । ।
पौरेषु सोऽहं वहुलीभवन्तं अपां तरङ्गेष्विव तैलबिन्दुं ।
सोढुं न तत्पूर्वं अवर्णं ईशे आलानिकं स्थाणुं इव द्विएपेन्द्रः । । १४.३८ । ।
तस्यापनोदाय फलप्रवृत्तावुपस्थितायां अपि निर्व्यपेक्षः ।
त्यक्ष्यामि वैदेहसुतां पुरस्तात्समुद्रनेमिं पितुराज्ञयेव । । १४.३९ । ।
अवैमि चैनां अनघेति किं तु लोकापवादो बलवान्मतो मे ।
छाया हि भूमेः शशिनो मलत्वेनारोपिता शुद्धिमतः प्रजाभिः । । १४.४० । ।
रक्षोवधान्तो न च मे प्रयासो व्यर्थः स वैरप्रतिमोचनाय ।
अमर्षणः शोणितकाङ्क्षया किं पदा स्पृशन्तं दशति द्विजिह्वः । । १४.४१ । ।
तदेष सर्गः करुणार्द्रचित्तैर्न मे भवद्भिः प्रतिषेधनीयः ।
यद्यर्थिता निर्हृतवाच्यशल्यान्प्राणान्मया धारयितुं चिरं वः । । १४.४२ । ।
इत्युक्तवन्तं जनकात्मजायां नितान्तरूक्षाभिनिवेशं ईशं ।
न कश्चन भ्रातृषु तेषु शक्तो निषेद्धुं आसीदनुवर्तितुं वा । । १४.४३ । ।
स लक्ष्मणं लक्ष्मणपूर्वजन्मा विलोक्य लोकत्रयगीतकीर्तिः ।
स्ॐयेति चाभाष्य यथार्थभाषी स्थितं निदेशे पृथगादिदेश । । १४.४४ । ।
प्रजावती दोहदशंसिनी ते तपोवनेषु स्पृहयालुरेव ।
स्ॐयेति चाभाष्य यथार्थभाषी प्रापय्य वाल्मीकिपदं त्यजैनां । । १४.४५ । ।
स शुश्रुवान्मातरि भार्गवेण पितुर्नियोगात्प्रहृतं द्विषद्वथ् ।
प्रत्यग्रहीदग्रजशासनं तदाज्ञा गुरूणां ह्यविचारणीया । । १४.४६ । ।
अथानुकूलश्रवणप्रतीतां अत्रस्नुभिर्युक्तधुरं तुरंगैः ।
रथं सुमन्त्र प्रतिपन्नरश्मिं आरोप्य वैदेहसुतां प्रतस्थे । । १४.४७ । ।
सा नीयमाना रुचिरान्प्रदेशान्प्रियंकरो मे प्रिय इत्यनन्दथ् ।
नाबुद्ध कल्पद्रुमतां विहाय जातं तं आत्मन्यसिपत्त्रवृक्षं । । १४.४८ । ।
जुगूह तस्याः पथि लक्ष्मणो यत्सव्येतरेण स्फुरता तदक्ष्णा ।
आख्यातं अस्यै गुरु भावि दुःखं अत्यन्तलुप्तप्रियदर्शनेन । । १४.४९ । ।
सा दुर्निमित्तोपगताद्विषादात्सद्यः परिम्लानमुखारविन्दा ।
राज्ञः शिवं सावरजस्य भूयादित्याशशंसे करणैरबाह्यैः । । १४.५० । ।
गुरोर्नियोगाद्वनितां वनान्ते साध्वीं सुमित्रातनयो विहास्यन् ।
अवार्यतेवोत्थितवीचिहस्तैर्जह्नोर्दुहित्रा शितया पुरस्ताथ् । । १४.५१ । ।
रथात्स यन्त्रा निगृहीतवाहात्तां भ्रातृह्यायां पुलिनेऽवतार्य ।
गङ्गां निषादाहृतनौविशेषस्ततार संधां इव सत्यसंधः । । १४.५२ । ।
अथ व्यवस्थापितवाक्कथंचित्स्ॐइत्रिरन्तर्गतबाष्पकण्ठः ।
औत्पातिको मेघ इवाश्मवर्षं महीपतेः शासनं उज्जगार । । १४.५३ । ।
ततोऽभिषङ्गानिलविप्रविद्धा प्रभ्रश्यमानाभरणस्प्रसूना ।
स्वमूर्तिलाभप्रकृतिं धरित्रीं लतेव सीता सहसा जगाम । । १४.५४ । ।
इक्ष्वाकुवंशप्रभवः कथं त्वां त्यजेदकस्मात्पतिरार्यवृत्तः ।
इति क्षितिः संशयितेव तस्यै ददौ प्रवेशं जननी न तावथ् । । १४.५५ । ।
सा लुप्तसंज्ञा न विवेद दुःखं प्रत्यागतासुः समतप्यतान्तः ।
तस्याः सुमित्रात्मजयत्नलब्धो मोहादभूत्कष्टतरः प्रबोधः । । १४.५६ । ।
न चावदद्भर्तुरवर्णं आर्या निराकरिष्णोर्वृजिनादृतेऽपि ।
आत्मानं एव स्थिरदुःखबाजं पुनः पुनर्दुष्कृतिनं निनिन्द । । १४.५७ । ।
आश्वास्य रामावरजः सतीं तां आख्यातवाल्मीकिनिकेतमार्गः ।
निघ्नस्य मे भर्तृनिदेशरौक्ष्यं देवि क्षमस्वेति बभूव नम्रः । । १४.५८ । ।
सीता समुत्थाप्य जगाद वाक्यं प्रीतास्मि ते स्ॐयचिराय जीव ।
विडौजसा विष्णुरिवाग्रजेन भ्रात्रा यदित्थं परवानसि त्वं । । १४.५९ । ।
श्वश्रूजनं सर्वं अनुक्रमेण विज्ञापय प्रापितमत्प्रणामः ।
प्रजानिशेकं मयि वर्तमानं सूनोरनुध्यायत चेतसेति । । १४.६० । ।
वाच्यस्त्वया मद्वचनात्स राजा वह्नौ विशुद्धां अपि यत्समक्षं ।
मां लोकवादश्रवणादहासीः श्रुतस्य किं तत्सदृशं कुलस्य । । १४.६१ । ।
कल्याणबुद्धेरथ वा तवायं न कामचारो मयि शङ्कनीयः ।
ममैव जन्मान्तरपातकानां विपाकविस्फूर्जथुरप्रसह्यः । । १४.६२ । ।
उपस्थितां पूर्वं अपास्य लक्ष्मीं वनं मया सार्धं असि प्रपन्नः ।
तदास्पदं प्राप्य तयातिरोषात्सोढास्मि न त्वद्भवने वसन्ती । । १४.६३ । ।
निशाचरोपप्लुतभर्तृकाणां तपस्विनीनां भवतः प्रसादाथ् ।
भूत्वा शरण्या शरणार्थं अन्यां कथं प्रपत्स्ये त्वयि दीप्यमाने । । १४.६४ । ।
किं वा तवात्यन्तवियोगमोघे कुर्यां उपेक्षां हतजीवितेऽस्मिन् ।
स्याद्रक्षणीयं यदि मे न तेजस्त्वदीयं अन्तर्गतं अन्तरायः । । १४.६५ । ।
साहं तपः सूर्यनिविष्टदृष्टिरूर्ध्वं प्रसूतेस्चरितुं यतिष्ये ।
तथा यथा मे जननान्तरेऽपि त्वं एव भर्ता न च विप्रयोगः । । १४.६६ । ।
नृपस्य वर्णाश्रमरक्षणं यत्स एव धर्मो मनुना प्रणीतः ।
निर्वासिताप्येवं अतस्त्वयाहं तपस्विसामान्यं अवेक्षणीया । । १४.६७ । ।
तथेति तस्याः प्रतिगृह्य वाचं रामानुजे दृश्टिपथं व्यतीते ।
सा मुक्तकण्ठं व्यसनातिभाराच्चक्रन्द विग्ना कुररीव भूयः । । १४.६८ । ।
नृत्यं मयूराः कुसुमानि वृक्षा दर्भानुपात्तान्विजहुर्हरिण्यः ।
तस्याः प्रपन्ने समदुःखभावं अत्यन्तं आसीद्रुदितं वनेऽपि । । १४.६९ । ।
तां अभ्यगच्छद्रुदितानुसारी कविः कुशेध्माहरणाय यातः ।
निषादविद्धाण्डजदर्शनोत्थः श्लोकत्वं आपद्यत यस्य शोकः । । १४.७० । ।
तं अश्रु नेत्रावरणं प्रमृज्य सीता विलापाद्विरता ववन्दे ।
तस्यै मुनिर्दोहदलिङ्गदर्शी दाश्वान्सुपुर्त्राशिषं इत्युवाच । । १४.७१ । ।
जाने विषृश्टां प्रणिधानतस्त्वां मिथ्यापवादक्षुभितेन भर्त्रा ।
तन्मा व्यथिष्ठा विषयान्तरस्थं प्राप्तासि वैदेहि पितुर्निकेतं । । १४.७२ । ।
उथ्कातलोकत्रयकण्टकेऽपि सत्यप्रतिज्ञेऽप्यविकत्थनेऽपि ।
त्वां प्रत्यकस्मात्कलुषप्रवृत्तावस्त्येव मन्युर्भरताग्रजे मे । । १४.७३ । ।
तवेन्दुकीर्तिः श्वशुरः सखा मे सतां भवोच्छेदकरः पिता ते ।
धुरि स्थिता त्वं पतिदेवतानां किं तन्न येनासि ममानुकम्प्या । । १४.७४ । ।
तपस्विसंसर्गविनितत्सत्त्वे तपोवने वीतभया वसास्मिन् ।
इतो भविष्यत्यनघप्रसूतेरपत्यसंस्कारमयो विधिस्ते । । १४.७५ । ।
अशून्यतीरां मुनिसंनिवेशैस्तमोऽपहन्त्रीं तमसां विगाह्य ।
तत्सैकतोत्सङ्गबलिक्रियाभिः संपत्स्यते ते मनसः प्रसादः । । १४.७६ । ।
पुष्पं फलं चार्तवं आहरन्त्यो बीजं च बालेयं अकृष्टरोहि ।
विनोदयिष्यन्ति नवाभिषङ्गां उदारवाचो मुनिकन्यकास्त्वां । । १४.७७ । ।
पयोघटैराश्रमबालवृक्षान्संवर्धयन्ती स्वबलानुरूपैः ।
असंशयं प्राक्तनयोपपत्तेः स्तनंधयप्रीतिं अवाप्स्यसि त्वं । । १४.७८ । ।
अनुग्रहप्रत्यभिनन्दिनीं तां वाल्मीकिरादाय दयार्द्रचेताः ।
सायं मृगाध्यासितवेदिपार्श्वं स्वं आश्रमं शान्तमृगं निनाय । । १४.७९ । ।
तां अर्पयां आस च शोकदीनां तदागमप्रीतिषु तापसीषु ।
निर्विष्टसारां पितृभिर्हिमांशोरन्त्यां कलां दर्श इवौषधीषु । । १४.८० । ।
ता इङ्गुदीस्नेहकृतप्रदीपं आस्तीर्णमेध्याजिनतल्पं अन्तः ।
तस्यै सपर्यानुपदं दिनान्ते निवासहेतोरुटजं वितेरुः । । १४.८१ । ।
तत्राभिषेकप्रयता वसन्ती प्रयुक्तपूजा विधिनातिथिभ्यः ।
वन्येन सा वल्कलिनी शरीरं पत्युः प्रजासंततये बभार । । १४.८२ । ।
अपि प्रभुः सानुशयोऽधुना स्यात्किं उत्सुकः शक्रजितोऽपि हन्ता ।
शशंस सीतापरिदेवनान्तं अनुष्ठितं शासनं अग्रजाय । । १४.८३ । ।
बभूव रामः सहसा सबाष्पस्तुषारवर्षीव सहस्यचन्द्रः ।
कौलीनभीतेन गृहान्निरस्ता न तेन वैदेहसुता मनस्तः । । १४.८४ । ।
निगृह्य शोकं स्वयं एव धीमान्वर्णाश्रमावेक्षणजागरूकः ।
स भ्रातृसाधारणभोगं ऋद्धं राज्यं रजोरिक्तमनाः शशास । । १४.८५ । ।
तां एकभार्यां परिवादभीरोः साध्वीं अपि त्यक्तवतो नृपस्य ।
वक्षस्यसंघट्टसुखं वसन्ती रेजे सपत्नीरहितेव लक्ष्मीः । । १४.८६ । ।
सीतां हित्वा दशमुखरिपुर्नोपयेम यदन्यां तस्या एव प्रतिकृतिसखो यत्क्रतूनाजहार ।
वृत्तान्तेन श्रवणविषयप्रापिणा तेन भर्तुः सा दुर्वारं कथं अपि परित्यागदुःखं विषेहे । । १४.८७ । ।
इति कालिदासविरचिते रघुवंशे चतुर्दशः सर्गः


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २४८< अग्निपुराणम्
पुष्पादिपूजाफलम्सम्पाद्यताम्
अग्निरुवाच
पुष्पैस्तु पूजनाद्विष्णुः सर्वकार्य्येषु सिद्धिदः ।
मालती मल्लिका यूथी पाटला करवीरकं ।। २४८.१ ।।
पावन्तिरतिमुक्तश्च१ कर्णिकारः कुरण्टकः ।
कुब्जकस्तगरो नीपो वाणो वर्वपमल्लिका ।। २४८.२ ।।
अशोकस्तिलकः कुन्दः पूजायै स्यात्तमालजं ।
विल्वपत्रं शमीपत्रं पत्रं भृङ्गरजस्य तु ।। २४८.३ ।।
तुलसीकालतुलसीपत्रं वासकमर्च्चने ।
केतकीपत्रपुष्पं च पद्मं रक्तोत्पलादिकं ।। २४८.४ ।।
नार्क्कन्नोन्मत्तकङ्गाञ्ची पूजने गिरिमल्लिका ।
कौटजं शाल्मलीपुष्पं कण्टकारीभवन्नहि ।। २४८.५ ।।
घृतप्रस्थेन विष्णोश्च स्नानङ्गो कोटिसत्फलं ।
आढकेन तु राजा स्यात् घृतक्षीरैर्द्दिवं व्रजेत् ।। २४८.६ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये पुष्पादिपूजाफलं नाम अष्टचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।


text:
विश्वस्य प्राचीनतमं प्रमुखतमं च अन्वेषणम् - वेदेषु विज्ञानम् ।।
हिन्दीभाषायां पठितुमत्र आघात: करणीय:
संकेतम् - ॐ अग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ।। (ऋग्वेद- 1/1/1 )
वयं तत्य अग्ने: स्तुतिं कुर्म: य: देव: पुरोहित (यज्ञकर्तु: कृते) , देवता (अनुदानकर्तु: कृते), ऋत्विज (यज्ञसम्पादनकर्तु: कृते) , होता ( आवाहनकर्तु: कृते) अथ च याजकेभ्य: धनरत्नादिकं ददाति ।।
विशेष: - ऋग्वेदस्य प्रथमं सूक्तं अग्निदेवस्य कृते समर्पितम् अस्ति , अनेनेव ज्ञायते यत् वैदिक काले एव अग्नि देवस्य माहात्म्यं ज्ञातम् आसीत् । अग्नि: विश्वस्य सर्वप्रथम: आविष्कार: आसीत् । अस्य प्रथमप्रयोग: भारतदेशे एव अभवत् । अस्य उत्पत्ति: कथं जातम् इत्यपि विषये वेदे दत्तमस्ति यस्य वर्णनं क्रमश: भविष्यति ।


text:
नन्दिगिरिः
नन्दिगिरिः (Nandi Hills) कर्णाटकस्य चिक्कबळ्ळापुरमण्डले विद्यमानः कश्चन सुन्दरः पर्वतः ।
अन्तर्विषयाः
पीठिका[सम्पादयतु]
नन्दिबेट्ट (कर्णाटकभाष्यया बेट्ट इयुक्ते पर्वतः/गिरिः) इति कन्नडभाषया प्रसिद्धः अयं गिरिः भारतदेशस्य कश्चित् पुरातनः गिरिः । कर्णाटकस्य राजधानीतः बेङ्गळूरुतः ४५ कि.मी. दूरे चिक्कबळ्ळापुरपत्तनतः १०कि.मी.दूरे अस्ति । अयं पर्वतः मुद्देनहळ्ळि, कणिवेनारायणपुरम्, नन्दिहळ्ळि इति त्रयाणां ग्रामाणां मध्ये विराजते ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
नन्दिगिरेः नाम्नः विषये एव अनेकाः कथाः प्रचलिताः सन्ति । पूर्वम् अस्य नाम आनन्दगिरिः इति आसीत् । अस्य नाम यथार्थम् एव आसीत् । प्राचीनं किञ्चित् शिलाप्रशासनं १००० वर्षेभ्यः पूर्वं निर्मिता महानन्दिमूर्तिः अत्र अस्ति । अतः अस्य नन्दिबेट्ट इति नाम । नन्दीश्वरः नाम कश्चित् तापसः अस्मिन् एव गिरिप्रदेशे तपः कृतवान् इति कारणेन नन्दिबेट्ट इति नाम प्राप्तम् इत्यपि प्रतीतिः अस्ति । प्राचीनकालस्य शिवपार्वत्योः देवालयः अस्य पर्वतस्य शोभां वर्धयति । अयं प्रदेशः यदा टिप्पुसुल्तानस्य प्रशासने आसीत् तदा दुर्गं रचितवान् । अतः नन्दिदुर्गः इत्यपि कथयन्ति । दूराद् अयं पर्वतः प्रसुप्तः वृषभः(नन्दिः) इव दृश्यते इति नन्दिबेट्ट इति कथयन्ति इति केषाञ्चन अभिप्रायः ।


text:
रवीन्द्रनाथठाकूरः
रवीन्द्रनाथठाकूरः (मे ७, १८६१ - आगस्ट् ७, १९४१) वङ्गीयः तत्त्वज्ञानी, कविः, १९१३ तमस्य वर्षस्य नोबेल्-प्रशस्ति(साहित्यम्)विजेता च ।
अमृतवचनानि[सम्पाद्यताम्]
- भारतदेशे मम प्रीतिः सेवाभावः च तस्य विशालस्य भौगोलिकस्य आकारस्य, वैभवोपेतस्य इतिहासस्य वा कारणतः न, प्रत्युत सः सत्ये स्वातन्त्र्ये उच्चतरजीवनादर्शे च आस्थावान् अस्ति इति कारणतः । वयं जानीमः यत् किञ्चन लक्ष्यं भारतवर्षं सर्वदा प्रेरयति इति । तच्च - विविधतायाम् एकत्वपरिकल्पनं, गन्तव्यं प्रति विभिन्नानाम् उपासनपद्धतीनां नयनम्, ‘अनेकेषु एकत्वम्’ इत्येतस्य तत्त्वस्य याथार्थ्येन अनुभवनं, विभेदेषु वहतः आन्तरिकैकतारूपस्य सर्वोच्चसिद्धान्तस्य दृढनिश्चयपुरस्सरम् अनुसरणं चेति । बाह्यजगति दृश्यमानानि वैशिष्ट्यानि अनाशयता एव तेन एतानि अधिगन्तुं प्रयासः क्रियमाणः अस्ति । विविधतायाम् एकत्वस्य अनुभूतिः, एकतायाः विस्ताराय अखण्डः प्रयासः इत्येतदुभयं भारतस्य सहजं स्वाभाविकं वैशिष्ट्यम् अस्ति ।
बाह्यशृङ्खला[सम्पाद्यताम्]
- Brief biography at Kirjasto (Pegasos)
- Rabindranath Tagore at Project Gutenberg
- Online texts of some of Rabindranath Tagore's works
- Brief biography, and some of Tagore's English works at Calcuttaweb.com]
- "Tagore and His India" - Amartya Sen - article on Tagore by Amartya Sen featured on Nobel Foundation website
- Biography of Tagore at the official website of the Nobel Foundation
- Poems of Tagore
- Profile by BBC
- Visva-Bharati
- Rabindranath Section in Parabaas


text:
अथ दत्तकवचः प्रारभ्यते .
श्रीगणेशाय नमः ॥ अस्य श्रीदत्तात्रेयकवचस्तोत्रमहामंत्रस्य , आंगिरसो भगवान् ऋषिः , अनुष्टुप च्छदः ,
श्रीदत्तात्रेयः परमात्मा देवता , ऐं बीजं , क्लीं शक्तिः , स्वाहा कीलकमू , मम श्रीद्त्तात्रेयप्रसादसिध्यर्थे जपे
विनियोगः ॥ अथध्यानम - ध्यायेत्संयमिसेवितांघ्रिकमलं तत्तत्प्रकासोज्वलं मायागूढविहारिणं ( भुवि )
यदि सदा माहिष्मतीपावनम ॥ रेवातीरविहारिणं यतिवरं भक्तार्तिनिर्वाहकम ॥
योगारूढमतिं प्रसन्नवदनं योगीश्वरीशं भजे ॥१॥
पूर्वस्यां दिशि योगीशः आग्नेय्यां दिशि माधवः ॥ दक्षिणे पातु सर्वात्मा नैऋत्यां भक्तवत्सलः ॥२॥
प्रतीच्यां पातु ब्रह्मण्यो वायव्यां च दिगंबरः ॥ उदीच्यां सुव्रतः पातु ईशान्ये पातु भद्रदः ॥३॥
अधस्ताद्विष्णुभक्तस्तु सर्वतः पातु सर्वगः ॥ दत्तात्रेयः शिरः पातु ललाटं मौनिशेखरः ॥४॥
भ्रूमध्यं पातु सर्वज्ञो नेत्रे पातु दयानिधिः ॥ नासाम पातु महायोगी श्रुतिं पातु श्रुतिप्रियः ॥५॥
स्कंधौ मनोजवः पातु पार्श्वे च पुरुषोत्तमः ॥ करयुग्मं च मे पातु कार्तवीर्यवरप्रदः ॥६॥
नखान्पात्वघसंहारी कक्ष्यौ पातु भयापहः ॥ नारायणात्मकः पातु वक्षसी स्तनयोस्तथा ॥७॥
पृष्ठतः सर्वदा पातु सर्वलोक नियामकः ॥ उदरं चाच्युतः पातु नाभिं पातु महात्मकः ॥८॥
अत्रिपुत्रः कटिं पातु सक्थिनी पातु शाश्वतः ॥ गुह्यं च मे सदा पातु नग्नवेषधरः परः ॥९॥
ऊरू पातु त्रिकालज्ञो जानुनी पातु शंकरः ॥ जंघे मायाजितः पातु पातु गुल्फौ स्वयं प्रभुः ॥१०॥
पादौ पातु सदाभोगी सदायोगी करांगुलिः ॥ त्रिकालज्ञोऽखिलवपुः पातु रोमाणि सर्वगः ॥११॥
ॐ नमो भगवते दत्तात्रेयाय , सर्वलोकैकसन्नुताय , सर्वनियामकाय , सर्वतंत्राय , सर्वकामफलप्रदाय ,
सर्वविद्यापारंगताय , सर्वयोगींद्र - मुनींद्रसेविताय , सर्वभक्तलोकरक्षणाय , सदा ब्रह्मचर्यव्रतधराय ,
मायागूढविहाराय , जडोन्मत्त - मूक - बधिरस्वरूपाय , नग्नवेषसंचाराय ॥ ॐ नमो भगवते द्त्तात्रेयाय ,
मुनिपतये , सर्वदेवाभयप्रदाय , सर्वराक्षसविनाश कारणाय , सर्वोपद्रवनिवारणाय , सर्वमंत्र - यंत्र - तंत्रनिवारणाय ,
सर्व ग्रहोच्चाटनाय , सर्वरोगविनाशनाय ॐ र्हीं क्रों क्षौं क्रूं र्हीं र्हूं श्री ॥ ॐ नमो भगवते कार्तवीर्यसमुद्धरणाय ,
रेवानदीजलक्रीडापरायणाय , माहीष्मतीपुरनिवासाय , अनसूयागर्भसंभूताय , अत्रिनेत्रानंदकराय ,
क्षणमात्रलोकसंचरणाय , शम - दम - यम -
नियमसंपन्नाय , ब्रह्मराक्षस - भूत - वेताळ - पैशाचिक - शाकिनी - डाकिनी - पूतनादिग्रह निवारणाय ,
आश्रितार्तिनिवारणाय , संस्मरणमात्रसंन्निहिताय , श्रीदत्तात्रेयाय , योगीश्वराय , सर्वकार्याणि मे साधयसाधय , सर्वदा रक्ष रक्ष , हुंफट् स्वाहा ॥
दत्तात्रेयस्य कवचं य इदं श्रृणु - यान्नरः ॥ लिखेद्वा धारयेद्यस्तु पठेद्वा नियतः पुमान् ॥१॥
सर्वान्कामानवाप्नोति सर्वत्र विजयी भवेत् ॥ राजद्वारे महाघोरे संग्रामे देशविप्लवे ॥२॥
नदीसंक्रमणे चैव तथा चोराग्निसंकटे ॥ गज - सिंह - व्याघ्र - शालवृक - भीममहोरगैः ॥३॥
अरण्ये दस्युसंकीर्णे पर्वमे दुर्गमे तथा ॥ ब्राह्मराक्षस - गंधर्व - भूत - यक्ष - ग्रहा - दिकैः ॥४॥
शाकिनी डाकिनी या तु प्रेतेभ्यो नभयं भवेत् ॥ अपुत्रो लभते पुत्रान् निर्धनो धनवान् भवेत् ॥५॥
विद्यार्थी चाप्नुयाद्विद्यां मोक्षार्थी मोक्षमाप्नुयात् ॥ रोगी च मुच्यते रोगाद्वद्धो मुच्येत बंधनात् ॥६॥
अपस्मार - क्षय - व्याधि - स्फोटिकान्विकलास्तथा ॥ एकाहिकम व्द्याहिकं च त्र्याहिकं च चतुर्थकम् ॥७॥
पाक्षिकं मासिकं चैव ज्वरमस्तिगतं तथा ॥ शीतोष्णतापज्वरो वा दूरादेव विनश्यति ॥८॥
सद्यः सारस्वतप्राप्तिं विवादे विजयप्रदम् ॥ सर्वग्रहानुग्रहभाक् सर्वसंपत्प्रदायकम् ॥९॥
द्त्तात्रेयप्रसादेन सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥१०॥
इति श्रीब्रह्मवैवर्तपुराणे श्रीदत्तकवचं संपूर्णम् ॥


text:
प्रतिदिन पारस चैनल पर पू॰ श्री ज्ञानमती माताजी षट्खण्डागम ग्रंथ का सार भक्तों को अपनी सरस एवं सरल वाणी से प्रदान कर रही है|
प.पू.आ. श्री चंदनामती माताजी द्वारा जैन धर्म का प्रारंभिक ज्ञान प्राप्त करें | 6 मई 2018 से प्रतिदिन पारस चैनल के सीधे प्रसारण पर प्रातः 6 से 7 बजे तक |
03. जलहोम-विधानम्
विषय सूची
- १ जलहोम-विधानम्
- २ अनंतर वायुकुमार आदि की पूर्व और ईशान दिशा के मध्य स्थापना करना।
- ३ आगे का मंत्र बोलकर ईशान दिशा में पानी की अँजुली देवें।
- ४ भूदेवता का सत्कार करने हेतु आगे के मंत्रों से अष्टद्रव्य चढ़ावें।
- ५ आगे की वेदी के पास आकर विधि करें।
- ६ (श्रीपीठ-सिंहासन पर भगवान विराजमान करें। प्रतिमा के दायीं तरफ तीन चक्र एवं बायीं तरफ तीन छत्र स्थापित करें)
- ७ भगवान के चरणों पर जल छोड़ें पुनः मंत्रोच्चारण कर पुष्पांजलि छोड़ें।
- ८ चक्रत्रय एवं छत्रत्रय पूजा
- ९ ॐ नीरजसे नमः इत्यादि आगे की क्रिया यज्ञकुंड के आगे करें।
- १० कुण्डपूजा
- ११ प्रथम-कटनी- मेखला पूजा
- १२ द्वितीय-कटनी- मेखला पूजा
- १३ तृतीय-कटनी- मेखला पूजा
- १४ दिक्पाल पूजा
- १५ आहुति मंत्र
- १६ त्रिधान्याहुति-तीन धान्य से आहुति देना
- १७ जलतर्पणानि-जल से तर्पण करना
- १८ द्वादशांग स्पर्शमंत्र
जलहोम-विधानम्
जलहोम कुंड भी तीर्थंकर कुण्ड के समान चैकोन बनावें या बालू से चैकोन 2ग2 या 1) ग 1) फुट का चबूतरा बनाकर उसमें चारों तरफ कटनी बनावें, उसके पश्चिम में दो कुंभ स्थापित करें।
तत्रादौ तावत्संकल्पपूर्वकपुण्याहवाचनं कुर्यात्।
(शांतिहोम विधि से पुण्याहवाचन से लेकर घंटाटंकारवीणा.... से पूर्व तक विधि करके पुनः आगे से विधि करें।)
आक्रम्याशेषकाष्ठातटमथ झटिति प्रोच्छटत्युद्भटेऽभ्रं। शिष्टाभीष्टार्हदिष्टिप्रमुख इह लतांतांजलिं प्रोत्क्षिपामः।।1।।
वाद्यमुद्घोषपूर्वक पुष्पांजलिं क्षिपामि।
क्षेत्रं मखेऽस्मिन् परिपालयन्तं, विघ्नानशेषानपसारयन्तं।
वैश्वानराशापरिकल्पितेन, श्रीक्षेत्रपालं बलिना धिनोमि।।2।।
ॐ ह्रीं अत्रस्थ क्षेत्रपाल! अत्र आगच्छ आगच्छ संवौषट्।
ॐ ह्रीं अत्रस्थ क्षेत्रपाल! अत्र तिष्ठ तिष्ठ ठः ठः।
ॐ ह्रीं अत्रस्थ क्षेत्रपालाय इदं अघ्र्यं इत्यादि।
सर्वेषु वास्तुषु सदा निवसंतमेनं, श्रीवास्तुदेवमखिलस्य कृतोपकारं।
प्रागेव वास्तुविधिकल्पितयज्ञभागस्येशानकोणदिशि पूजनया धिनोमि।।3।।
ॐ ह्रीं वास्तुकुमार देव! अत्र आगच्छ आगच्छ संवौषट्।
ॐ ह्रीं वास्तुकुमार देव! अत्र तिष्ठ तिष्ठ ठः ठः।
ॐ ह्रीं वास्तुकुमाराय इदं अघ्र्यं इत्यादि।
अनंतर वायुकुमार आदि की पूर्व और ईशान दिशा के मध्य स्थापना करना।
सन्तप्र्यामृततोप्यहीन् कुशमथो, निक्षिप्य दिक्षु क्रमात्। वार्दर्भादिभिरर्चयामि महितां, सर्वज्ञयज्ञक्षितिम्।।4।।
प्रकृतक्रमविध्यवधानाय वेद्यां पुष्पांजलिं क्षिपेत्।
विहारकाले जगदीश्वराणां, अवाप्तसेवार्थकृतापदान।
हुत्वार्चितो वायुकुमार देव!, त्वं वायुना शोधय यागभूमिम्।।5।।
ॐ ह्रीं वायुकुमारदेव महीं पूतां कुरु कुरु फट् स्वाहा।
(षट्दर्भपूलेन भूमिं सम्मार्जयेत्) वायुकुमार की स्थापना व अघ्र्य।
विहारकाले जगदीश्वराणां, अवाप्तसेवार्थकृतापदान।
हुत्वार्चितो मेघकुमार देव! त्वं वारिणा शोधय यागभूमिम्।।6।।
ॐ ह्रीं मेघकुमारदेव! धरां प्रक्षालय प्रक्षालय अं हं सं वं झं ठं क्षः फट् स्वाहा।
(षट्दर्भपूलोपात्तजलेन भूमिंसिंचेत्) मेघकुमार की स्थापना व अघ्र्य।
गर्भान्वयादौ महितद्विजेन्द्रैः, निर्वाणपूजासु कृतापदान।
हुत्वार्चितो वन्हिकुमारदेव! त्वं ज्वालया शोधय यागभूमिम्।।7।।
ॐ ह्रीं अग्निकुमारदेव! भूमिं ज्वालय ज्वालय अं हं सं वं झं ठं क्षः फट् स्वाहा।
ज्वलद्दर्भपूलानलेन भूमिं ज्वालयेत। अग्निकुमार की स्थापना व अघ्र्य।
आगे का मंत्र बोलकर ईशान दिशा में पानी की अँजुली देवें।
यज्ञावनीशानदिशाप्रदत्त-सुधोपमानांजलि-पूर्णवार्भिः।।8।।
ॐ ह्रीं क्रों षष्टिसहस्रसंख्येभ्यो नागेभ्यः स्वाहा। नागतर्पणार्थमैशान्यां दिशि जलांजलिं क्षिपेत्।
दश दिक्षु दर्भन्यासः।
ब्रह्मप्रदेशे निदधामि पूर्वं, पूर्वादिकाष्ठासु पुनः क्रमेण।
दर्भं जगद्गर्भजिनेन्द्रयज्ञ-विघ्नौघ-विध्वंसकृते समंत्रम्।।9।।
ॐ ह्रीं दर्पमथनाय नमः स्वाहा। इंद्रदर्भः इसी प्रकार आग्नेयदर्भः, यमदर्भः, नैऋत्यदर्भः, वरुणदर्भः, पवनदर्भः, कुबेरदर्भः, ईशान्यदर्भः, धरणेंद्रदर्भः सोमदर्भः। (ऐसा बोलते हुए दशों दिशा में दर्भ स्थापना करें।)
भूदेवता का सत्कार करने हेतु आगे के मंत्रों से अष्टद्रव्य चढ़ावें।
क्रमान्महामो महितां महद्भिः, महीं महादेवमहामहस्य।।10।।
ॐ नीरजसे नमः जलं। शीलगंधाय नमः गंधं। अक्षताय नमः अक्षतान्। विमलाय नमः पुष्पं। परमसिद्धाय नमः चरुं। ज्ञानोद्योताय नमः दीपं। श्रुतधूपाय नमः धूपं। अभीष्टफलदाय नमः फलं।
।। इति भूम्यर्चनम्।।
आगे की वेदी के पास आकर विधि करें।
अभ्यच्र्योपरि तस्य सज्जिनपतेरर्चां सतामर्चितां। न्यस्यार्चामि सयक्ष-यक्ष्युपगतां चक्रातपत्रांचिताम्।।11।।
प्रकृतक्रमविध्यवधानाय पुष्पांजलिं क्षिपामि।
श्रीपाण्डुकाव्हय-शिलाग्रिमपीठकल्पं, तद्वेदिकोपरितटे निदधामि पीठम्।
प्रक्षालयामि शुचिभिः सलिलैः पटेन, प्रच्छादितेऽत्र निदधेऽक्षत-पुष्पदर्भान्।।12।।
ॐ ह्रीं अर्हं क्ष्मं ठः ठः श्रीपीठस्थापनं करोमि स्वाहा।
ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं ह्रौं ह्र: नमोऽर्हते भगवते श्रीमते पवित्रतरजलेन श्रीपीठप्रक्षालनं करोमि स्वाहा।
तत्पीठोपरि प्रागग्रवस्त्राच्छादनं करोमि स्वाहा।
ॐ ह्रीं दर्पमथनाय नमः दर्भस्थापनं करोमि स्वाहा।
(सकुसुमाक्षतदर्भ-स्थापनम्) स्वच्छैस्तीर्थ-पीठं समभ्यर्चये। पीठ-जिसमें भगवान विराजमान करना है उसे अघ्र्य चढ़ावें।
ॐ ह्रीं सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राय पीठार्चनम् करोमि स्वाहा।
संस्थापयाम्युपरि तस्य जिनेश्वरार्चां, चक्रत्रयं जिनपतेरपसव्यभागे।
छत्रत्रयं तदनु तस्य तु सव्यभागे, वादित्रजालजटिले सति सर्वलोके।।13।।
ॐ ह्रीं अर्हं धर्मतीर्थाधिनाथ भगवन् इह पाण्डुकशिलापीठे तिष्ठ तिष्ठ स्वाहा। प्रतिमा-स्थापनम्।
दक्षिण-पाश्र्वे चक्रत्रय-स्थापनम्। वामपाश्र्वे छत्रत्रयस्थापनम्।
(श्रीपीठ-सिंहासन पर भगवान विराजमान करें। प्रतिमा के दायीं तरफ तीन चक्र एवं बायीं तरफ तीन छत्र स्थापित करें)
यं द्यं दि संनिधाप्य सततं ध्यायन्ति योगीश्वराः, तं देवं जिनमर्चितं कृतधियामाव्हाननाद्यैर्भजे।।14।।
ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं ह्रौं ह्र: असिआउसा अर्हं! एहि एहि संवौषट्।
ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं ह्रौं ह्र: असिआउसा अर्हं! अत्र तिष्ठ तिष्ठ ठः ठः।
ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं ह्रौं ह्र: असिआउसा अर्हं! अत्र मम सन्निहितो भव भव वषट्।
भगवान के चरणों पर जल छोड़ें पुनः मंत्रोच्चारण कर पुष्पांजलि छोड़ें।
पाद्यमंत्र-ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं ऐं अर्हं नमोर्हते स्वाहा। (जलधारा छोड़ें)
आचमन मंत्र-ॐ ह्रीं झ्वीं क्ष्वीं वं मं हं सं तं पं द्रां द्रीं हं सः स्वाहा। (जलधारा छोड़ें)
भगवान जिनेन्द्रदेव का अष्ट विधार्चन
ॐ ह्रीं परब्रह्मणेऽनंतान्तज्ञानशक्तये जलं (चंदन से लेकर अघ्र्य पर्यंत चढ़ावें)
चक्रत्रय एवं छत्रत्रय पूजा
निवेशितं श्रीजिनबिम्बपाश्र्वे, यजामहे निर्मलवारिमुख्यैः।।15।।
ॐ नीरजसे नमः जलं। शीलगंधाय नमः गंधं। अक्षताय नमः अक्षतान्। विमलाय नमः पुष्पं। परमसिद्धाय नमः चरुं। ज्ञानोद्योताय नमः दीपं। श्रुतधूपाय नमः धूपं। अभीष्टफलदाय नमः फलं।
लोकत्रयैकाधिपतित्वचिन्हं, छत्र-त्रयं मंगल-वस्तु-मुख्यम्।
निवेशितं श्रीजिनवामभागे, यजामहे निर्मलवारिमुख्यैः।।16।।
ॐ नीरजसे नमः इत्यादि आगे की क्रिया यज्ञकुंड के आगे करें।
तत्रोपविष्टोऽस्म्यथ पश्चिामस्यः, पर्यंकतो वाम्बुरुहासनाद्वा।।17।।
ॐ ह्रीं क्षीं भूः शुद्ध्यतु स्वाहा। (यज्ञभूमि शुद्ध करें)
ॐ ह्रीं अर्हं क्ष्मं ठं आसनं निक्षिपामि स्वाहा। (आसन बिछावें)
ॐ ह्रीं अर्हं ह्युं ह्यं णिसिहिये णिसिहिये आसने उपविशामि स्वाहा। (आसन पर बैठें)
ॐ ह्रीं अर्हं मौनस्थितार्हं मौनव्रतं गृण्हामि स्वाहा। (पूजापर्यंत मौन रखें)
तीर्थोम्बुपूर्णोज्ज्वलशातकुंभ-कुंभस्य नालाद्गलितेन वारा।
कुण्डं शुभं सर्वममत्रमत्र, द्रव्यं च सिंचामि समंत्रमेव।।1।।
ॐ ह्रीं नमः सर्वज्ञाय सर्वलोकनाथाय धर्मतीर्थकराय श्रीशान्तिनाथाय, परमपवित्राय, पवित्रतरजलेन होमकुण्डशुद्धिं करोमि स्वााहा। (इस मंत्र से होमकुंड पर पानी छिड़कें)
कुण्डपूजा
ॐ नीरजसे नमः जलं। शीलगंधाय नमः गंधं। अक्षताय नमः अक्षतान्। विमलाय नमः पुष्पं। परमसिद्धाय नमः चरुं। ज्ञानोद्योतनाय नमः दीपं। श्रुतधूपाय नमः धूपं। दर्पमथनाय नमः दर्भं।
होमकुंड में तंदुल से स्वस्तिक बनावें, उस पर तांबे या पीतल की नयी पतीली रखें, उस पतीली में जलयंत्र बनावें। पुनः होमकुंड के सामने स्थापित दो कुंभों का जल निम्नलिखित मंत्र पढ़ते हुए पतीली में डालते हुए उसका जल शुद्ध करें।
ॐ नमोऽर्हते भगवते पद्म-महापद्म-तिगिंछ-केसरी-महापुण्डरीक-पुण्डरीक-गंगा-सिंधु-रोहिद्-रोहितास्या- हरित्-हरिकान्ता-सीता-सीतोदा-नारी-नरकान्ता-सुवर्णकूला-रुप्यकूला-रक्ता-रक्तोदा-अनेक नद-नदीजलप्रवाह- परिपूर्ण-मधुरजलधि-इक्षुरससमुद्र-घृतार्णव-क्षीरसागर-प्रभृत्यखिलतीर्थदेवतामणिमयं गलकलशसंश्रृत-नवरत्न- सुगन्ध-चूर्णपुष्पफलकुशाद्यैश्च रचितं तीर्थोदकं पवित्रं कुरु कुरु ह्मममफ ह्मममफ वं मं हं सं तं पं झ्वीं हं सः असिआउसा जलशुद्धिं कुरु कुरु स्वाहा।
पुनः शंबर नाम के यंत्र की पूजा करें।
ॐ नीरजसे नमः जलं। शीलगंधाय नमः गंधं। अक्षताय नमः अक्षतान्। विमलाय नमः पुष्पं। परमसिद्धाय नमः चरुं। ज्ञानोद्योतनाय नमः दीपं। श्रुतधूपाय नमः धूपं। दर्पमथनाय नमः दर्भं।
प्रथम-कटनी- मेखला पूजा
ये ताननेकान्त-सुपक्षपक्षान्, न्यक्षेण यक्षप्रमुखान् प्रयक्ष्ये।।3।।
ॐ आँ क्रों ह्रीं प॰चदशतिथिदेवताः! अत्र आगच्छत आगच्छत संवौषट्।
ॐ आँ क्रों ह्रीं प॰चदशतिथिदेवताः! अत्र तिष्ठत तिष्ठत ठः ठः।
ॐ आँ क्रों ह्रीं प॰चदशतिथिदेवताः! अत्र मम सन्निहिता भवत भवत वषट् स्वाहा।
ॐ ह्रीं क्रों ह्रीं प॰चदशतिथिदेवताभ्याः इदमघ्र्यं पाद्यं, जलं, गंधं, अक्षतान्, पुष्पं, चरुं, दीपं, धूपं, फलं, बलिं, स्वस्तिकं यज्ञभागं दधामहे प्रतिगृह्यतां प्रतिगृह्यतां इति स्वाहा।।
द्वितीय-कटनी- मेखला पूजा
अवस्थिता ये बहिरर्कमुख्याः, सर्वान् समाहूय समर्चये तान्।।4।।
ॐ आँ क्रों ह्रीं आदित्यादिनवग्रहदेवाः! अत्र आगच्छत आगच्छत संवौषट्।
ॐ आँ क्रों ह्रीं आदित्यादिनवग्रहदेवाः! अत्र तिष्ठत तिष्ठत ठः ठः।
ॐ आँ क्रों ह्रीं आदित्यादिनवग्रहदेवाः! अत्र मम सन्निहिता भवत भवत वषट् स्वाहा।
ॐ आँ क्रों ह्रीं नवग्रहदेवेभ्योः इदमघ्र्यं पाद्यं, जलं, गंधं, अक्षतान्, पुष्पं, चरुं, दीपं, धूपं, फलं, बलिं, स्वस्तिकं यज्ञभागं दधामहे प्रतिगृह्यतां प्रतिगृह्यतां इति स्वाहा।।
तृतीय-कटनी- मेखला पूजा
प्रभूतभूतद्युतिसौख्यबोधा-नाहूय मंत्रैः पृथगर्चयामि।।5।।
ॐ आँ क्रों ह्रीं असुरेन्द्रादिद्वात्रिंशदिंद्राः! अत्र आगच्छत आगच्छत संवौषट्।
ॐ आँ क्रों ह्रीं असुरेन्द्रादिद्वात्रिंशदिंद्राः! अत्र तिष्ठत तिष्ठत ठः ठः।
ॐ आँ क्रों ह्रीं असुरेन्द्रादिद्वात्रिंशदिंद्राः! अत्र मम सन्निहिता भवत भवत वषट् स्वाहा।
ॐ आँ क्रों ह्रीं नवग्रहदेवेभ्यो इदमघ्र्यं पाद्यं, जलं, गंधं, अक्षतान्, पुष्पं, चरुं, दीपं, धूपं, फलं, बलिं, स्वस्तिकं यज्ञभागं दधामहे प्रतिगृह्यतां प्रतिगृह्यतां इति स्वाहा।।
दिक्पाल पूजा
स्वस्वातुच्छपरिच्छदान् दशदिशामन्याप्रधृष्यामितान्, दिक्पाला॰जगदेक-पालकजिनाधीशाध्वरे व्याव्हये।।6।।
ॐ ह्रीं इन्द्रादिदशदिक्पालदेवाः! अत्र आगच्छत आगच्छत संवौषट्।
ॐ ह्रीं इन्द्रादिदशदिक्पालदेवाः! अत्र तिष्ठत तिष्ठत ठः ठः।
ॐ ह्रीं इन्द्रादिदशदिक्पालदेवाः! अत्र मम सन्निहिता भवत भवत वषट् स्वाहा।
ॐ ह्रीं इन्द्रादिदशदिक्पालदेवेभ्यो इदमघ्र्यं पाद्यं, जलं, गंधं, अक्षतान्, पुष्पं, चरुं, दीपं, धूपं, फलं, बलिं, स्वस्तिकं यज्ञभागं दधामहे प्रतिगृह्यतां प्रतिगृह्यतां इति स्वाहा।।
सप्तधान्याहुतिः
दिक्पालकानिति समच्र्य यवान्विता ये, गोधूम-मुद्ग-चण-काढक-शालि-माषाः।
तत्सप्त-धान्यकृतमुष्टिभिरम्बुकुण्डे, सप्ताहुतीरिह दधे पृथगेव तेभ्यः ।।7।।
सात धान्य-चना, अरहर, उड़द, मूंग, गेंहूं, शालि और जौ इनको मिलाकर दिक्पाल मंत्रों से जलकुंभ में एक-एक मंत्र की सात-सात बार आहुति देवें।
आहुति मंत्र
1. ॐ आँ क्रों ह्रीं इन्द्राय स्वाहा।
2. ॐ आँ क्रों ह्रीं अग्नये स्वाहा।
3. ॐ आँ क्रों ह्रीं यमाय स्वाहा।
4. ॐ आँ क्रों ह्रीं नैऋत्याय स्वाहा।
5. ॐ आँ क्रों ह्रीं वरुणाय स्वाहा।
6. ॐ आँ क्रों ह्रीं पवनाय स्वाहा।
7. ॐ आँ क्रों ह्रीं धनदाय स्वाहा।
8. ॐ आँ क्रों ह्रीं ईशानाय स्वाहा।
9. ॐ आँ क्रों ह्रीं धरणेन्द्राय स्वाहा।
10. ॐ आँ क्रों ह्रीं सोमाय स्वाहा।
11. ॐ आँ क्रों ह्रीं शंबरनामधेयाय स्वाहा।
सर्वज्ञाध्वरविघ्नमाघ्नत द्रुतं, सर्वेऽपि दिक्पालकाः, पूर्णांगां विधिपूर्तिपूर्णफलदां, पूर्णाहुतिं वोऽर्पये।। 8।।
पूर्णाघ्र्यम्।।
त्रिधान्याहुति-तीन धान्य से आहुति देना
तीन धान्य-जौ, तिल और शालि धान्य इन तीनों को मिलाकर आगे लिखे नव मंत्रों से सात-सात बार जलकुंभ में आहुति देवें।
होमं विधास्यामि समंत्रमंभः, कुण्डे ग्रहाणामिह सुप्रपत्त्यै।।9।।
ॐ ह्रीं ह्र: फट् आदित्यमहाग्रह (अमुकस्य)1 शिवं कुरु कुरु स्वाहा। एवं सोमादिष्वपि प्रयु॰जीत।
ॐ ह्रीं ह्र: फट् सोममहाग्रह (.......) शिवं कुरु कुरु स्वाहा।
ॐ ह्रीं ह्र: फट् मंगलमहाग्रह (.......) शिवं कुरु कुरु स्वाहा।
ॐ ह्रीं ह्र: फट् बुधमहाग्रह (.......) शिवं कुरु कुरु स्वाहा।
ॐ ह्रीं ह्र: फट् गुरुमहाग्रह (.......) शिवं कुरु कुरु स्वाहा।
ॐ ह्रीं ह्र: फट् शुक्रमहाग्रह (.......) शिवं कुरु कुरु स्वाहा।
ॐ ह्रीं ह्र: फट् शनिमहाग्रह (.......) शिवं कुरु कुरु स्वाहा।
ॐ ह्रीं ह्र: फट् राहुमहाग्रह (.......) शिवं कुरु कुरु स्वाहा।
ॐ ह्रीं ह्र: फट् केतुमहाग्रह (.......) शिवं कुरु कुरु स्वाहा।
जलतर्पणानि-जल से तर्पण करना
अन्वतो विमलाम्भोर्भिगन्धपुष्पाक्षतान्वितैः। कुर्महे पीठिकामंत्रैस्तर्पणं परमेष्ठिनाम्।।10।।
ॐ सत्यजाताय नमः। अर्हज्जाताय नमः। परमजाताय नमः। अनुपमजाताय नमः। स्वप्रदाय नमः। अचलाय नमः। अक्षताय नमः। अव्याबाधाय नमः। अनंतज्ञानाय नमः। अनंतदर्शनाय नमः। अनंतवीर्याय नमः। अनंतसुखाय नमः। नीरजसे नमः। निर्मलाय नमः। अच्छेद्याय नमः। अभेद्याय नमः। अजराय नमः। अमराय नमः। अप्रमेयाय नमः। अगर्भवासाय नमः। अक्षोभ्याय नमः। अविलीनाय नमः। परमघनाय नमः। परमकाष्ठयोगरूपाय नमः। लोकाग्रवासिने नमो नमः। परमसिद्धेभ्यो नमः। अर्हत्सिद्धेभ्यो नमः। केवलिसिद्धेभ्यो नमो नमः। अंतकृतसिद्धेभ्यो नमो नमः। परंपरासिद्धेभ्यो नमो नमः। अनादिपरंपरासिद्धेभ्यो नमो नमः। अनाद्यनुपमसिद्धेभ्यो नमो नमः। सम्यग्दृष्टे सम्यग्दृष्टे आसन्नभव्य आसन्नभव्य निर्वाणपूजार्ह निर्वाणपूजार्ह शंबरनामधेयाय स्वाहा।
(आगे के मंत्रों से पुण्याहमंत्र का पानी तीन बार होमकुंड पर सिंचित करें।)
ॐ ह्रीं सम्यग्दर्शनाय नमः स्वाहा। ॐ ह्रीं सम्यग्ज्ञानाय नमः स्वाहा। ॐ ह्रीं सम्यक्चारित्राय नमः स्वाहा। (इमान्मंत्रान् त्रिरुच्चार्य जलं सि॰चेत्)।
द्वादशांग स्पर्शमंत्र
प्राणायाम मंत्र
ॐ भूर्भुवः स्वः असिआउसा अर्हं प्राणायामं करोमि स्वाहा।
इमं मंत्रं नासिकामंगुष्ठानामिकाग्रेण धृत्वा त्रिवारान् जपेत्।
(प्राणायाम मंत्र को अंगूठा और अनामिका से नाक के दोनों भागों पर रखकर तीन बार जपें।)
दिक्पालाः प्रतिसेवनाकुलजगद्दोषार्हदण्डोद्भटाः, सौधर्मः प्रणयेन बद्धभगवत्-सेवानियोगेन वा।
पूजापात्रकराग्रहः सदमुपेत्योपात्य बालार्चनं, प्रत्यूहान् निखिलान् निरस्यतु जिनस्नानोत्सवोत्साहिनाम्।।11।।
आदेषणाघ्र्यं।।
ॐ आँ क्रों ह्रीं प्रशस्तवर्ण-सर्वलक्षणसंपूर्ण-स्वायुधवाहन-वधूचिन्हसपरिवाराः हे प॰चदशतिथिदेवाः! नवग्रहदेवाः! द्वात्रिंशदिन्द्राः! दश लोकपालाः! शंबरनामधेयादयः सर्वे देवता इदं जलादिकमर्चनं यूयं अत्र गृण्हीध्वं गृण्हीध्वं ॐ भूर्भुवः स्वाहा। पूर्णाहुतिः (यहाँ पूर्णाघ्र्य देना)।
।। इति जलहोमविधानम् समाप्तम्।।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २२०
राजधर्मवर्णनम्।
मत्स्य उवाच।
राजन्! पुत्रस्य रक्षा च कर्तव्या पृथिवीक्षिता।
आचार्यश्चात्र कर्तव्यो नित्ययुक्तश्च रक्षिभिः ।। २२०.१ ।।
धर्मकामार्थशास्त्राणि धनुर्वेदञ्च शिक्षयेत्।
रथे च कुञ्चरे चैनं व्यायामङ्कारयेत्सदा ।। २२०.२ ।।
शिल्पानि शिक्षयेच्चैनं नाप्तो मिथ्या प्रियं वदेत्।
शरीररक्षाव्याजेन रक्षिणोऽस्य नियोजयेत् ।। २२०.३ ।।
न चास्य सङ्गो जातव्यः क्रुद्धलुब्धावमानितैः।
तथा च विनयेदेनं यथा यौवनगोचरै ।। २२०.४ ।।
इन्द्रियैर्नापकृष्येत सतां मार्गात्सुदुर्गमात्।
गुणाधानमशक्यन्तु यस्य कर्तुं स्वभावयः ।। २२०.५ ।।
बन्धनं तस्य कर्तव्यं गुप्तदेशे सुखान्वितम्।
अविनीतकुमारं हि कुलमाशु विशीर्यते ।। २२०.६ ।।
अधिकारेषु सर्वेषु विनीतं विनियोजयेत्।
आदौ स्वल्पे ततः पश्चात्क्रमेणाथ महात्स्वपि ।। २२०.७ ।।
मृगया पानमक्षांश्च वर्जयेत् पृथिवीपतिः।
एतान्ये सेवमानास्तु विनष्टाः पृथिवीक्षितः ।। २२०.८ ।।
बहवो नरशार्दूल! तेषां सङ्ख्या न विद्यते।
दिवा स्वापं क्षितीशस्तु विशेषेण विवर्जयेत् ।। २२०.९ ।।
वाक्यारुष्यं न कर्तव्यं दण्डपारुष्यमेव च।
परोक्षनिन्दा च तथा वर्जनीया महीक्षिता।। २२०.१० ।।
अर्थस्य दूषणं राजा द्विप्रकारं विवर्जयेत्।
अर्थानां दूषणञ्चैकं तथार्थेषु च दूषणम् ।। २२०.११ ।।
प्राकाराणां समुच्छेदो दुर्गादीनामसत्क्रिया।
अर्थानां दूषणं प्रोक्तं विप्रकीर्णत्वमेव च ।। २२०.१२ ।।
अदेशकाले यद्दानमपात्रे दानमेव च।
अर्थेषु दूषणं प्रोक्तमसत्कर्म प्रवर्तनम् ।। २२०.१३ ।।
कामः क्रोधो मदो मानो लोभो हर्षस्तथैव च।
एते वर्ज्याः प्रयत्नेन सादरं पृथिवीक्षिता ।। २२०.१४ ।।
एतेषां विजयं कृत्वा कार्यो भृत्य-जयस्ततः।
कृत्वा भृत्यजयं राजा पौरान् जानपदान् जयेत् ।। २२०.१५ ।।
कृत्वा च विजयन्तेषां शत्रून् बाह्यांस्ततो जयेत्।
बाह्याश्च विविधा ज्ञेयास्तुल्याभ्यन्तरकृत्रिमाः ।। २२०.१६ ।।
गुरवस्ते यथा पूर्वं तेषु यत्नपरो भवेत्।
पितृपैतामहं मित्रममित्रञ्च तथा रिपोः ।। २२०.१७ ।।
कृत्रिमञ्च महाभाग! मित्रं त्रिविधमुच्यते।
तथापि च गुरुः पूर्वं भवेत्तत्रापि चादृतः ।। २२०.१८ ।।
स्वाम्यमात्यो जनपदो दुर्गं दण्डस्तथैव च।
कोशो मित्रञ्च धर्मज्ञ! सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते ।। २२०.१९ ।।
सप्ताङ्गस्यापि राज्यस्य मूलं स्वामी प्रकीर्तितः।
तन्मूलत्वात्तथाङ्गानां स तुरक्ष्यः प्रयत्नतः ।। २२०.२० ।।
षडङ्गरक्षा कर्तव्या तथा तेन प्रयत्नतः।
अङ्गेभ्यो यस्तथैकस्तु द्रोहमाचरतेऽल्पधीः ।। २२०.२१ ।।
बन्धस्तस्य तु कर्तव्यः शीघ्रमेव महीक्षिता।
न राज्ञा मृदुना भाव्यं मृदुर्हि परिभूयते ।। २२०.२२ ।।
न भाव्यं दारुणेनापि तीक्ष्णादुद्विजते जनः।
काले भृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः ।। २२०.२३ ।।
राजा लोकद्वयापेक्षी तस्य लोकद्वयं भवेत्।
भृत्यैः सह महीपालः परिहासं विवर्जयेत् ।। २२०.२४ ।।
भृत्याः परिभवन्तीह नृपं हर्षवशङ्गतम्।
व्यसनानि च सर्वाणि भूपतिः परिवर्जयेत् ।। २२०.२५ ।।
लोकसंग्रहणार्थाय कृतकव्यसनी भवेत्।
शौण्डीरस्य नरेन्द्रस्य नित्यमुद्रिक्तचेतसः ।। २२०.२६ ।।
जना विरागमायान्ति सदा दुःसेव्यभावतः।
स्मितपूर्वाभिभाषीस्यात् सर्वस्यैव महीपतिः ।। २२०.२७ ।।
बध्येष्वपि महाभाग! भ्रुकुटिं न समाचरेत्।
भाव्यं धर्मभृतां श्रेष्ठ! स्थूल्लक्ष्येण भूभुजा ।। २२०.२८ ।।
स्थूललक्ष्यस्य वशगा सर्वा भवति मेदिनी।
अदीर्घसूत्रश्च भवेत् सर्वकर्मसु पार्थिवः ।। २२०.२९ ।।
दीर्घसूत्रस्य नृपतेः कर्महानिर्ध्रुवम्भवेत्।
रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि ।। २२०.३० ।।
अप्रिये चैव कर्तव्ये दीर्घसूत्रः प्रशस्यते।
राज्ञा संवृतमन्त्रेण सदा भाव्यं नृपोत्तम!।। २२०.३१ ।।
तस्यासंवृतमन्त्रस्य राज्ञः सर्वापदो ध्रुवम्।
कृतान्येव तु कार्याणि ज्ञायन्ते यस्य भूपतेः ।। २२०.३२ ।।
नारब्धानि महाभाग! तस्य स्याद्वसुधावशे।
मन्त्रमूलं सदा राज्यं तस्मान्मन्त्रः सुरक्षितः ।। २२०.३३ ।।
कर्तव्यः पृथिवीपालैर्मन्त्रभेद भयात् सदा।
मन्त्रवित्साधितो मन्त्रः सम्पत्तीनां सुखावहः ।। २२०.३४ ।।
मन्त्रच्छलेन बहवो विनष्टाः पृथिवीक्षितः।
आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च ।। २२०.३५ ।।
नेत्रवक्त्रविकारैश्च गृह्यतेऽन्तर्गतं मनः।
न यस्य कुशलैस्तस्य वशे सर्वा वसुन्धरा।। २२०.३६ ।।
भवतीह महीपाले सदा पार्थिवनन्दन!।
नैकस्तु मन्त्रयेन्मन्त्रं राजा न बहुभिः सह ।। २२०.३७ ।।
नारोहेद्विषमां नावमपरीक्षितनाविकम्।
ये चास्य भूमिजयिनो भवेयुः परिपन्थिनः ।। २२०.३८ ।।
तानानयेद्वशे सर्वान् सामादिभिरुपक्रमैः।
यथा न स्यात् कृशीभावः प्रजानामनवेक्षया ।। २२०.३९ ।।
तथा राज्ञा प्रकर्तव्यं स्वराष्ट्रं परिरक्षता।
मोहाद्राजा स्वराष्ट्रं यः कर्षयत्यनवेक्षया ।। २२०.४० ।।
सोऽचिराद् भ्रश्यते राज्याज्जीविताच्च सबान्धवः।
भृतो वत्सो जातबलः कर्मयोग्यो यथा भवेत् ।। २२०.४१ ।।
तथा राष्ट्रं महाभाग! भृतं कर्मसहम्भवेत्।
यो राष्ट्रमनुघृह्णाति राज्यं स परिरक्षति ।। २२०.४२ ।।
सञ्जातमुपजीवेत्तु विन्दते स महत्फलम्।
गृह्याद्धिरण्यं धान्यञ्च महीं राजासु रक्षिताम् ।। २२०.४३ ।।
महता तु प्रयत्नेन स्वाराष्ट्रस्य च रक्षिता।
नित्यं स्वेभ्यः परेभ्यश्च यथा माता यथा पिता ।। २२०.४४ ।।
गोपितानि सदा कुर्यात् संयतानीन्द्रियाणि च।
अजस्रमुपयोक्तव्यं फलन्तेभ्यस्तथैव च ।। २२०.४५ ।।
सर्वं कर्मेदमायत्तं विधाने दैवमानुषे।
तयोर्देवमचिन्त्यञ्च पौरुषे विद्यते क्रिया ।। २२०.४६ ।।
एवं महीं पालयतोऽस्य भर्तुर्लोकानुरागः परमो भवेत्तु।
लोकानुरागप्रभवा च लक्ष्मीर्लक्ष्मीवतश्चापि परा च लक्ष्मीः ।। २२०.४७ ।।


text:
को तक इन
को-तक-इन ( ( शृणु) /ˈkoʊ təkə ɛnə/) (हिन्दी: को तक इन, जापानी: 高徳院, आङ्ग्ल: Kōtoku-in)इति जपान्-देशस्य कानागावा-राज्यस्य कामाकुरा-नगरे स्थितं जोदो-शु-सम्प्रदायस्य बौद्धमन्दिरम् अस्ति । तस्मिन् मन्दिरे कांस्येन निर्मिता विशालबुद्धप्रतिमा अस्ति । तस्याः प्रतिमायाः नाम "दाईबुत्सु" इति । विशाले परिसरे विद्यमाना सा प्रतिमा जपान्-देशस्य प्रख्यातचिह्नेषु अन्यतमा अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
अमिताभबुद्धप्रतिमा[सम्पादयतु]
कुमाकुरा-नगरे स्थिता सा अमिताभप्रतिमा को-तक-इन्-मन्दिरे विद्यमाना अस्ति । १२५२ तमे वर्षे तस्याः प्रतिमायाः निर्माणम् अभवत् इति मन्दिरप्रशसनस्य याच्ञा अस्ति । तस्याः पूर्वम् अस्मिन् एव स्थाने काष्ठनिर्मिता विशालमूर्तिः आसीत् । तस्याः अभिताभकाष्ठमूर्तेः निर्माणं दश वर्षाणाम् अमितपरिश्रमेण १२४३ तमे वर्षे पूर्णम् अभवत् । तस्याः मूर्तेः निर्माणाय इनाडा-नो-त्सुबा आख्यया महिलया धनराशिः दत्तः आसीत् । तेन धनराशिना जोको आख्यः बौद्धभिक्षुः तस्याः अमिताभप्रतिमायाः निर्माणम् अकारयत् । ततः १२४८ तमे वर्षे चक्रवाताक्रमणे तस्याम् अमिताभमूर्त्यां खण्डितायां सत्यां जोको-भिक्षुः नवीनायाः कांस्यप्रतिमायाः निर्माणाय घोषणां कृत्वा पुनः धनसङ्ग्रहणम् आरभत [१] । नवीना कांस्यप्रतिमा गोरेमोन-नगरे [२] उत तानजी हिसातोमो-नगरे [३] निर्मिता इति इतिहासविदाम् अनुमानम् [४] । तस्यां कांस्यप्रतिमायां सुवर्णावरणम् अपि कृतं स्यात् इत्यपि मन्यते । किञ्च अमिताभबौद्धप्रतिमायाः कर्णयोः समीपे सुवर्णस्य चिह्नानि प्राप्तानि [५] । काष्ठप्रतिमा यस्मिन् खण्डे आसीत्, सः खण्डः १२४३ तमे वर्षे चक्रवातेन नष्टे सति १३३४ तमे वर्षे तस्य पुनर्निर्माणम् अभवत् । परन्तु ततः पुनः १३६९ तमे वर्षे चक्रवातप्रहारेण सः खण्डः विनष्टः । अतः तस्य खण्डस्य पुनर्निर्माणम् अभवत् [१] । सः पुनर्निर्मितः खण्डोऽपि १४९८ तमस्य वर्षस्य सितम्बर-मासस्य विंशे दिनाङ्के जाते पुरे पुनः विनष्टः [६] । तदारभ्य एषा कांस्यप्रतिमा अलिन्दविहिने विशाले परिसरे एव विद्यते [६] ।
आसनेन सह मूर्तेः आहत्य औन्नत्यं १३.३५ मी-परिमितं (४३.८ फीट्) अस्ति [७] । मूर्तेः अनुमानितभारः ९३ टन अस्ति । मूर्तिः अन्तस्तात् शून्या अस्ति । अतः यात्रिणः अन्तः प्रविष्टुं शक्नुवन्ति [८] । मूर्तेः निर्माणावसरे आसने ३२ कांस्यनिर्मितानि कमलदलानि आसन् । परन्तु तेषु सद्यः चत्वारि कमलदलानि एव अवशिष्टानि सन्ति । तानि कमलदलानि अपि मूर्तेः भिन्ने स्थाने रक्षितानि सन्ति [९] । मन्दिरस्य द्वारे एकं विशिष्टं वाक्यं लिखितम् अस्ति यत् –
हे अपरिचित ! यस्यां कस्याम् अपि कलायां निपूणः स्याः, तव धर्मः कोऽपि स्याश्च, परन्तु एनं परिसरं प्रवेशनात् प्राक् एतत् स्मर यत्, एतत् स्थानं शरदां शतात् पूजया पवित्रीभूतं स्थानम् अस्ति । एतत् बुद्धमन्दिरं, शाश्वतद्वारं चास्ति । अतः आदरपूर्वकम् अन्तः प्रविशतात् [१०] इति ।
१९२३ तमे वर्षे भूकम्पत्वात् एतस्याः प्रतिमायाः आसनं खण्डितम् अभवत् । तस्य पुनर्निर्माणकार्यं १९२५ तमे वर्षे पूर्णम् अभवत् [१] । १९६०-१९६१ मध्ये सम्पूर्णप्रतिमायाः पुनर्निर्माणस्य कार्यम् अभवत् । तस्मिन् पुनर्निर्माणकार्ये भूकम्पात् रक्षितुं विशेषकार्यम् अभवत् । अमिताभमूर्तेः दृढतां वर्धयितुं कण्ठभागे विशेषकांस्यस्य योजने मूर्तिः दृढताङ्गता [१] ।
मूर्तेः विषये[सम्पादयतु]
- भारः : 121 टन (2,67,000 पाउन्ड)[११]
- औन्नत्यम् : 13.35 मीटर (43.8 फ़ुट)
- मुखस्य लम्बता : 2.35 मीटर (7 फ़ुट 9 इंच)
- अक्षिणः लम्बता : 1.0 मीटर (3 फ़ुट 3 इंच)
- कर्णस्य लम्बता : 1.90 मीटर (6 फ़ुट 3 इंच)
- जानोः लम्बता : 9.10 मीटर (29.9 फ़ुट)
- अङ्गुष्ठस्य व्यासः : 0.85 मीटर (2 फ़ुट 9 इंच)
रूड्यार्ड किपलिङ्ग इत्यस्य कविता[सम्पादयतु]
रूड्यार्ड किपलिङ्ग इत्यस्य कवेः 'किम' (१९०१) इत्याख्यस्य पुस्तकस्य प्रारम्भिकप्रकरणेषु एतस्याः अमिताभप्रतिमायाः कवितात्वेन वर्णनम् अस्ति । १८९२ तमे वर्षे यदा कविः अमिताभप्रतिमायाः दर्शनाय गतः आसीत्, तदा तेन सा कविता रचिता [१२] । तस्याः कवितायाः सम्पूर्णभागः 'द फाइव नेशन' (१९०३) इत्यस्मिन् पुस्तके मुद्रितः [१२] ।
उद्धरणम्[सम्पादयतु]
- ↑ १.० १.१ १.२ १.३ Takao Sato, ed. Daibutsu: The Great Buddha of Kamakura. Hobundo. p. 7.
- ↑ Frédéric, Louis.
- ↑ Kate Tsubata. "The Great Buddha at Kamakura", The Washington Times, May 25, 2008.
- ↑ The New Official Guide, Japan[१] Japan Travel Bureau (1975) p.404
- ↑ "Kotoku-in (The Great Buddha)". Kamakura Today. 2002.
- ↑ ६.० ६.१ Tsuji, Yoshinobu (1983). "Study on the Earthquake and the Tsunami of September 20, 1498". In Iida, Kumiji; Iwasaki, Toshio. Tsunamis: Their Science and Engineering, Proceedings of the International Tsunami Symposium, 1981. Tokyo: Terra Scientific Publishing (Terrapub). pp. 185–204. ISBN 90-277-1611-0
- ↑ "An Overview of the Great Buddha" Kotoku-in Official Website.
- ↑ Takao Sato, ed. Daibutsu: The Great Buddha of Kamakura. Hobundo. p. 14.
- ↑ Takao Sato, ed. Daibutsu: The Great Buddha of Kamakura. Hobundo. p. 16.
- ↑ Takao Sato, ed. Daibutsu: The Great Buddha of Kamakura. Hobundo. p. 18.
- ↑ Information about Daibutsu onsite
- ↑ १२.० १२.१ Rudyard Kipling, "The Buddha at Kamakura".
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
निर्देशाङ्कः : ३५°१९′०१″उत्तरदिक् १३९°३२′०९″पूर्वदिक् / 35.31684°उत्तरदिक् 139.53573°पूर्वदिक्