text:
!! OM SAI RAM !!
Bhajan- Om Sai Namo Namah Singer- Suresh Wadkar Music- Appa Barhabkar
Om Sai Namo Namah Peaceful Mantra Lyrics and HD Videoॐ सांईं नमो नमः श्री सांईं नमो नमः
ॐ सांईं नमो नमः श्री सांईं नमो नमः जय जय सांईं नमो नमः सतगुरु सांईं नमो नमः ॐ सांईं नमो नमः श्री सांईं नमो नमः जय जय सांईं नमो नमः सतगुरु सांईं नमो नमः ॐ सांईं नमो नमः श्री सांईं नमो नमः जय जय सांईं नमो नमः सतगुरु सांईं नमो नमः ॐ सांईं नमो नमः श्री सांईं नमो नमः जय जय सांईं नमो नमः सतगुरु सांईं नमो नमः
ॐ सांईं नमो नमः श्री सांईं नमो नमः जय जय सांईं नमो नमः सतगुरु सांईं नमो नमः ॐ सांईं नमो नमः श्री सांईं नमो नमः जय जय सांईं नमो…


c: text/html

text:
विकिमिडिया कमन्स वा कमन्स (अङ्ग्रेजी: Wikimedia Commons वा Commons)
षष्ठी देवी पूजन तथा प्रार्थना
षष्ठांशां प्रकृते: शुद्धां सुप्रतिष्ठाण्च सुव्रताम् । सुपुत्रदां च शुभदां दयारूपां जगत्प्रसूम् ।। श्वेतचम्पकवर्णाभां रत्नभूषणभूषिताम् । पवित्ररुपां परमां देवसेनां परां भजे ।।
“ऊँ ह्रीं षष्ठीदेव्यै स्वाहा”
षष्ठी देवी स्तोत्र नमो देव्यै महादेव्यै सिद्ध्यै शान्त्यै नमो नम:। शुभायै देवसेनायै षष्ठी देव्यै नमो नम: ।। वरदायै पुत्रदायै धनदायै नमो नम:। सुखदायै मोक्षदायै षष्ठी देव्यै नमो नम:।। शक्ते: षष्ठांशरुपायै सिद्धायै च नमो नम: । मायायै सिद्धयोगिन्यै षष्ठी देव्यै नमो नम:।। पारायै पारदायै च षष्ठी देव्यै नमो नम:। सारायै सारदायै च पारायै सर्व कर्मणाम।। बालाधिष्ठात्री देव्यै च षष्ठी देव्यै नमो नम:। कल्याणदायै कल्याण्यै फलदायै च कर्मणाम। प्रत्यक्षायै च भक्तानां षष्ठी देव्यै नमो नम:।। पूज्यायै स्कन्दकांतायै सर्वेषां सर्वकर्मसु। देवरक्षणकारिण्यै षष्ठी देव्यै नमो नम:।। शुद्ध सत्त्व स्वरुपायै वन्दितायै नृणां सदा । हिंसा क्रोध वर्जितायै षष्ठी देव्यै नमो नम:।। धनं देहि प्रियां देहि पुत्रं देहि सुरेश्वरि । धर्मं देहि यशो देहि षष्ठी देव्यै नमो नम:।। भूमिं देहि प्रजां देहि देहि विद्यां सुपूजिते । कल्याणं च जयं देहि षष्ठी देव्यै नमो नम:।।
केशव लुईटेल
२०७४-०७-०४ काठमाडौ नेपाल

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सुरसाम्राज्ञी भारतस्य कृते व्रतं धारितवती
प्रिय देशवासिन: भवन्त: जानन्ति एव यत् सम्प्रति भारतीयक्रिकेटसमूह: क्रिकेटनिर्णायकप्रतिस्पर्धायां प्रविष्ट: अस्ति । अद्य अस्या प्रतिस्पर्धाया: निर्णायकक्रीडा अस्ति यत् किंचित् समयानन्तरं प्रारभ्यते । श्रीलंकारूपेण अस्माकं प्रबलप्रतिद्वन्दि: अस्ति पुरत: । अत: भारतसमूहाय अद्य न केवलं तेषां परिश्रमस्य अपितु अस्माकं शुभकामनाया: महती अपि आवश्यकता अस्ति ।
बहव: भारतीया: अद्य भारतीयसमूहस्य विजयकामनां कुर्वन् व्रतं धारितवन्त: सन्ति , पूजां-अर्चनां च कृतवन्त: सन्ति । बहव: तु उपवासव्रतम् अपि धारितवन्त: सन्ति । ते न केवलं सामान्यजना: एव अपितु केचन् काश्चन् वा तेषु अस्माकं भारतस्य प्रसिद्धा: जना: सन्ति ।
अस्माकं सुरसाम्राज्ञी लता माँ अपि अद्य भारतसमूहस्य विजयकामनां कुर्वन् उपवासव्रतं धारितवती अस्ति । सा गतक्रीडायाम् अपि रात्रौ दशवादनानन्तरम् एव भोजनं कृतवती आसीत् , अद्यापि सा सम्पूर्णदिनम् उपवासं धारयति । धन्या सुरसाम्राज्ञी । वयम् अपि अस्माकं भारतस्य विजयकामनां कुर्याम । भारतस्य कृते यत् किमपि कर्तुं शक्यम् अस्ति सम्प्रति तत् सर्वं वयं साधयेम ।
आगम्यतां मिलित्वा भारतस्य विजयशुभकामनां कुर्म: ।
श्रीलंका प्रथमे दण्डप्रहारं चितवान् अस्ति । गत्वा सर्वे क्रीडां (दूरदर्शने) पश्यतु अथ च भारताय मिलित्वा प्रार्थना: , शुभकामना: च कुर्वन्तु ।
जय हिन्द
जय भारत
भवदीय: - आनन्द:


text:
लिंग-वचन-पुरुषज्ञानम् - संस्कृतप्रशिक्षणम् ।।
गताध्याये वयं वाक्यविषये संक्षेपेण अपठाम । सम्प्रति आवश्यकमस्ति यत् लिंग-वचन-पुरुषस्यापि ज्ञानं भवेत् । संस्कृतलेखने वाचने च सर्वाधिकत्रुटि: एतेषां कारणादेव भवति । निश्चयेन वाक्यनिर्माणे एते तु महदावश्यकविषया: सन्ति । एतेषां ज्ञानम् अल्पप्रयासेन एव भवति किन्तु तथापि एतेषां प्रति जनानां मस्तिष्के भयं भवति । अस्मिन् अध्याये वयं सरलविधिद्वारा एतेषां सम्यक् ज्ञानं प्राप्स्याम: ।
लिंगम् :-
संस्कृते लिंगानि त्रीणि भवन्ति । अन्यासु भाषासु अपि प्रायेण त्रीणि एव भवन्ति, किन्तु संस्कृतस्य लिंगपरम्परा अन्यभाषासु नैव विद्यते । प्रायेण सर्वासु भाषासु पुरुषवर्ग: (मानवेषु) पुल्लिंगं, स्त्रीवर्ग: स्त्रीलिंगं, वस्तूनि च नपुंसकलिंगमिति भवति । किन्तु संस्कृते तथा नास्ति । अत्र स्त्रीपुरुषाभ्याम् आशय: केवलं स्त्रीलिंगपुलिंगयो: एव नास्ति । वस्तुषु अपि स्त्रीपुरुषलिंगे भवत: । नपुंसकलिंगस्यापि वस्तुषु एव बाध्यता नास्ति ।
एवं विधा वक्तुं शक्यते यत् संस्कृतस्य लिंगानि नाम-आधारितानि भवन्ति । अन्येषां तु जाति-आधारितम् । इति
उदाहरणम् -
अत्र पुलिंगं पश्यन्तु । तत्र राम: पुरुष: अत: पुलिंगे अस्ति, किन्तु आसन्ध: तु वस्तु: पुनश्च निर्जीव: तथापि पुल्लिंगे, काक: खगविशिष्ट: पुल्लिंगे एव ।
एवमेव रमा स्त्री काचित् स्त्रीलिंगे, देवता तु पुरुषवर्ग इति दृश्यते किन्तु तदपि स्त्रीलिंगे, लेखनी तु निर्जीववस्तु: किन्तु स्त्रीलिंगे ।
नपुंसकलिंगे व्यजनं (निर्जीववस्तु:), मित्रम् (प्रायेण पुरुषप्रयुक्तम्), ब्राह्मणम् (जातिविशिष्टम्) इति अस्ति ।
अत: संस्कृते लिंगस्य निश्चयं नास्ति । चेत् प्रश्न: भवति यत् कथम् एतत् विजानीयाम् यत् इदं पुलिंगं, स्त्रीलिंगं, नपुंसकं वा अस्ति । उत्तरमस्ति यत् अभ्यासेन स्वयमेव आगच्छति । अग्रे कानिचन् लक्षणानि अपि दास्यन्ते ।
वचनम् :-
अन्य भाषासु प्रायेण वचनं द्वयमेव भवति , एकवचनम्, बहुवचनम् यथा - हिन्दी, आंग्लम् । किन्तु संस्कृते वचनमपि त्रयमेव भवति । एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम् च । यदि एकसंख्यात्मकमस्ति किमपि चेत् तत्र एकवचनम्, द्विसंख्यात्मकमस्ति चेत् द्विवचनम् एतेन अधिकं चेत् बहुवचनम् ।
उदाहरणम् -
उपर्युक्ततालिकायां राम(पुलिंग) शब्दस्य, फल (नपुंसकलिंग) शब्दस्य, पुनश्च बाला (स्त्रीलिंग) शब्दस्य एकवचनं, द्विवचनं बहुवचनं च दत्तम् । भेद: दृश्यते एव । स्पष्टीकरणस्य आवश्यकता नास्ति अत्र ।
पुरुष: :-
संस्कृते पुरुषवर्गीकरणं विशिष्टमेव । अन्यभाषासु इदं वर्गीकरणं नैव विद्यते । संस्कृते पुरुष: अपि त्रय: एव । प्रथमपुरुष:, मध्यमपुरुष:, उत्तमपुरुषश्च । पुरुषज्ञानेन विना संस्कृते वाक्यनिर्माणं संम्भवं नास्ति । चेदपि त्रुटिपूर्णं भविष्यति । पुरुषस्य ज्ञानं नितान्तसरलमस्ति । पुरुषं ज्ञातुं इदं ज्ञातव्यं भवति यत् कस्य पुरुषस्य आधिक्यम् अस्ति । कस्य न्यूनत्वं च ।
पश्यन्तु -
अस्मत् शब्दरूपम् (अहं, आवां, वयम् आदि 21 शब्दा:) सम्पूर्णं उत्तमपुरुषे भवति ।
युष्मत् शब्दरूपम् (त्वं, यूवां, यूयम् आदि 21 शब्दा:) सम्पूर्णं मध्यमपुरुषे भवति ।
एतदरिक्तं यत् किमपि अस्ति तत् सर्वं प्रथमपुरुषे एव भवति ।
उदाहरणम् -
इतेषां त्रयाणामपि अत्र संक्षिप्तवर्णनम् अत्र दत्तम् । अत्र यदि किमपि अवगमने न आगच्छेत् चेत् कृपया टिप्पणीमंजूषायां टंकयतु । भवतां प्रश्नानां यथाशक्यम् उत्तरं दास्यते ।
इति


text:
173 परगतदुःखहर्षादिभावनायामत्यन्तानुकूलान्तःकरणत्वं=सत्त्वम् । यदाह—सत्त्वं नाम मनःप्रभवम् । तच्च समाहितमनस्त्वादुत्पद्यते ।821 । एतदेवास्य सत्त्वं यत् दुःखितेन प्रहर्षितेन वाश्रुरोमाञ्चादयो निर्वर्त्यन्ते । तेन सत्त्वेन निर्वृत्ताः सात्त्विकाः । तद्भावभावनं च भावः ।822 तत उत्पद्यमानत्वादश्रुप्रभृतयोऽपि भावाः, भावसंसूचनात्मकविकाररूपत्वाच्चानुभावा इति द्वैरूप्यमेतेषाम् ।
पृथगिति । उक्तेभ्यो भावेभ्यः पृथग् अन्ये सात्त्विकाः सत्त्वजनिताः अनुभावत्वेऽपि भावा भवन्ति । अनुभावाश्च भावाश्च भवन्तीति823 यावत् । कथं तेषां भावत्वमित्यत्राह 824सत्त्वादेवेति । कथं तावता तेषां भावत्वमित्यत्राह तच्चेति । तत=सत्त्वं च तद्भावस्य=सामाजिकचेतसो भावनं =वासनं यत इत्यर्थः । तथैव व्याचष्टे परगतेति । अत्यन्तशब्देन रागद्वेषाभ्यामवशीकृतत्वमुच्यते । एवं प्रकृत्यर्थं सत्त्वमुक्त्वा प्रत्ययार्थमाह तेनेति । तथापि तेषां भावत्वस्य किमायातम् । तत्राह तद्भावभावनं चेति825 ।
- ना॰ शा॰ [GOS. vol. I] पृ॰ ३७४↩
-
This is missing in N.S.P.↩
-
sattvajanitāḥ is missing in Tri.MS., and this and bhāvāś ca are missing in T.MS. and Gr.MS.↩
-
See Note 203.↩
-
N.S.P. does not give any reading like tadbhāvabhāvanaṃ ca, which is the pratīka cited by Bh.Nṛ. A.T.A. gives tadbhāvabhāvanaṃ ca bhāvaḥ, which seems to be necessary according to Bh.Nṛ.’s interpretations. The significance seems to be this: sattvasya= tadbhāvabhāvanasya bhāvatvena, sattvena nirvṛtto ’ pi bhāvo bhavati= sattvātmakabhāvavyapadeśyo bhavati. pārthivakapālādinirvṛttaghaṭādeḥ pārthivatvavat.↩


text:
Sunday, June 05, 2016
मा निषाद प्रतिष्ठां ……
मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः ।
यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ।। (वा ० रा ० १.२.१५)
आदिकाव्ये वाल्मीकिरामायणे अयं श्लोकः रामायणरचनाहेतुत्वेन लोकविश्रुतः । उत्तररामचरिते अयं श्लोकः आत्रेयीवचसा उल्लिखितः कविना भवभूतिना । उत्तररामचरितस्य रमाकान्तत्रिपाठीवर्येण कृतात् रमाख्यव्याख्यानात् अस्य श्लोकस्य व्याख्यानभागः सहृदयानामुपयोगाय यथातथम् अत्र स्थाप्यते ।
हे निषाद = व्याध ! त्वं शाश्वतीः समाः = त्वम् अनन्तवर्षाणि, प्रतिष्ठां = स्थितिम् (शान्तिं), मा अगमः = न प्राप्नुहि । यत् = यतः , क्रौञ्चमिथुनात् = क्रौञ्चपक्षिद्वन्द्वात्, काममोहितं = कामसक्तचेतसम्, एकं = पुमांसम्, अवधीः = हतवानसि ।
यद्वा - श्लोकोऽयं रामायणस्य बीजभूतत्वेन व्याख्यायते । तथाहि
(१) मा लक्ष्मीः निषीदति अस्मिन्निति घञ् । मा निषाद ! लक्षीपते ! राम ! भगवतः रामस्य विष्णोरंशभूतत्वात् सीतायाश्च लक्ष्मीरूपत्वादिति भावः । यत् यस्मात् त्वं क्रौञ्चमिथुनात् मन्दोदरीरावणरूपात् राक्षसद्वन्द्वात् काममोहितम् एकं रावणम् अवधीः हतवानसि, तस्मात् शाश्वतीः समाः वत्सरान् यावत्संसारमिति भावः, प्रतिष्ठां नित्यसुखाभिव्यक्तिसमयाखण्डानन्दमित्यर्थः, अगमः = लभस्व ।
अथवा …
(२) हे अनिषाद ! निषादसदृश ! क्रौञ्चमिथुनादिति सङ्केतेन तारावालिनोः सूचना । भ्रातृपत्न्यां रुमायां रममाणत्वात् तस्य काममोहितत्वं वेदितव्यम् ।
अपरञ्च …
(३) नितरां सादयति ध्वंसयति लोकानिति निषादः रावणः, तत्सम्बुद्धौ हे निषाद ! रावण ! यत् यस्मात् त्वं क्रौञ्चमिथुनात् अल्पीभावार्थात् क्रुञ्चतेः पचाद्यचि क्रुञ्चः ततः स्वार्थे अण् प्रत्ययेन क्रौञ्चः इति सिद्धः, तयोर्मिथुनं तस्मात् राज्यक्षयवनवासादिदुःखेन परं कार्श्यं गतात् स्त्रीपुंसयुगलात् सीतारामरूपादित्यर्थः, एकं काममोहितं पतिरतं स्त्रीजनं सीतामित्यर्थः, अवधीः हरणादिना वधतुल्यमतिघोरदुःखं प्रापितवानसि, तस्मात् त्वं शाश्वतीः समाः प्रतिष्ठां स्वस्त्रीसाहित्येनेहलोकस्थितिमित्यर्थः, मा अगमः मा प्राप्नुहि, अचिरेण स्त्रिया वियुज्य म्रियस्वेति काव्यार्थः सूचितः । यथा भगवान् रामभद्रः त्वया सीताविरहितः कृतः, सा च सती रामं विना कृता, तथा त्वमपि स्वभार्यया विरहितो भव, सा च त्वया विरहिता चिरं वियोगशोकार्त्ता भूयादिति तु निर्गलितार्थः ।
अत्र करुणो रसः, आलम्बनविभावः क्रौञ्चः, तस्य च निषादकृतवधः उद्दीपनविभावः, महर्षेराक्रन्दितञ्च अनुभावः, विषादचिन्तादयश्च व्यभिचारिणः, एतैश्चायं रसः परिपोषत्वमगात् इति । तथा हि ध्वनिकारः -
'काव्यस्यात्मा स एवार्थस्तथा चादिकवेः पुरा ।
क्रौञ्चद्वन्द्ववियोगोत्थः शोकः श्लोकत्वमागतः ।। '
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः
सूत्रच्छेद:
लः - प्रथमाबहुवचनम् , कर्मणि - सप्तम्येकवचनम् , च - अव्ययम् , भावे - सप्तम्येकवचनम् , च - अव्ययम् , अकर्मकेभ्यः - पञ्चमीबहुवचनम्
अनुवृत्ति:
कर्तरि [3|4|67
] - सप्तम्येकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
ल: कर्तरि कर्मणि च, भावे कर्मणि च अकर्मकेभ्य: धातो: परश्च
सूत्रार्थ:
लकाराः सकर्मकेभ्यः धातुभ्यः कर्तरि कर्मणि च भवन्ति । अकर्मकेभ्यः धातुभ्यः कर्तरि भावे च भवन्ति ।
लट्, लिट्, लुट्, लृट्, लेट्, लोट्, लङ्, लिङ्, लुङ्, लृङ् - एतेषां दश-प्रत्ययानाम् सामुहिकम् नाम "लकार" इति । एते प्रत्ययाः धातुभ्यः भिन्नेषु अर्थेषु विधीयन्ते । एतेषां प्रयोगस्य विषये अनेन सूत्रेण एतत् उच्यते -
1. यदि धातुः सकर्मकः अस्ति, तर्हि लकारस्य प्रयोगः कर्तरिप्रयोगे भवितुम् अर्हति, कर्मणिप्रयोगेऽपि भवितुम् अर्हति । कुत्र कर्तरिप्रयोगः करणीयः कुत्र च कर्मणिप्रयोगः करणीयः एतत् तु विवक्षाधीनम् एव। यथा - "पठ्" इति सकर्मकः धातुः । अस्मात् धातोः कर्तरिप्रयोगे अपि लट्-लकारः भवितुम् अर्हति (यथा - रामः पुस्तकं पठति), तथा कर्मणिप्रयोेगे अपि लट्-लकारः भवितुम् अर्हति (यथा - रामेण पुस्तकं पठ्यते) ।
2. यदि धातुः अकर्मकः अस्ति, तर्हि लकारस्य प्रयोगः कर्तरिप्रयोगे भवितुम् अर्हति, भावेप्रयोगेऽपि भवितुम् अर्हति । कुत्र कर्तरिप्रयोगः करणीयः कुत्र च भावेप्रयोगः करणीयः एतत् तु विवक्षाधीनम् । यथा - "पत्" इति अकर्मकः धातुः । अस्मात् धातोः कर्तरिप्रयोगे अपि लट्-लकारः भवितुम् अर्हति (यथा - फलं पतति), तथा भावेप्रयोेगे अपि लट्-लकारः भवितुम् अर्हति (यथा - फलेन पत्यते) ।
ज्ञातव्यम् -
1. "कर्तरि प्रयोगः" इत्युक्ते सः प्रयोगः यत्र लकारः कर्तारम् बोधयति । "कर्मणि प्रयोगः" इत्युक्ते सः प्रयोगः यत्र लकारः कर्मपदम् बोधयति । "भावे प्रयोगः" इत्युक्ते सः प्रयोगः यत्र लकारः क्रियायाः भावं बोधयति ।
2. अस्मिन् सूत्रे "अकर्मकेभ्यः" इत्येव उक्तम् अस्ति । परन्तु, "अकर्मकेभ्यः कर्तरि भावे च भवन्ति" इत्यस्यैव अर्थः "शेषेभ्यः कर्तरि कर्मणि च भवन्ति" इति जायते । शेषाः धातवः इत्युक्ते सकर्मकाः धातवः । अतएव "सकर्मकेभ्यः धातुभ्यः" इति सूत्रार्थे उक्तम् अस्ति ।
3. अस्मिन् सूत्रे "लः" इति प्रथमाबहुवचनम् अस्ति, अतः सर्वेषाम् लकाराणाम् विषये अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः अस्ति ।
4. अविवक्षितकर्माणः अपि अकर्मकाः इति किञ्चन वचनम् अस्ति । अस्य अर्थः अयम् - यत्र सकर्मकः धातुः कर्मपदं विना प्रयुज्यते, तत्र सः अकर्मकः अस्ति इत्येव मन्यते । अतः "रामः पठति" इत्यत्र "पठ्" धातुम् अकर्मकम् स्वीकृत्य वर्तमानसूत्रेण "भावे प्रयोगे" तस्य लकाराः भवितुम् अर्हन्ति (न हि "कर्मणि प्रयोगे") । अनेन प्रकारेण "रामेण पठ्यते" इति भावेप्रयोगः सिद्ध्यति ।
5. अस्मिन् सूत्रे "च" इत्यस्य द्विवारं प्रयोगः कृतः अस्ति । अतः "कर्तरि" इति अनुवृत्तिः "कर्मणि" इत्यनेन सह अपि योज्यते, "भावे" इत्यनेन सह अपि योज्यते । अतएव "कर्मणि कर्तरि च" तथा "भावे कर्तरि च" इति अन्वयः क्रियते ।
One-line meaning in English
For the सकर्मक verb roots, the लकार can be used in the कर्तरि as well as the कर्मणि sense. For the अकर्मक verb roots, the लकार can be used in कर्तरि as well as भावे sense.
काशिकावृत्तिः
लः इत्युत्सृष्टानौबन्धं सामान्यं गृह्यते, प्रथमाबहुवचनान्तं चा एअत्। लकाराः कर्मणि कारके भवन्ति, चकारात् कर्तरि च अकर्मकेभ्यो धातुभ्यो भावे भवन्ति, पुनश्चकारात् कर्तरि च। गम्यते ग्रामो देवदत्तेन। गच्छति ग्रामं देवदत्तः। अकर्मकेभ्यः आस्यते देवदत्तेन। आस्ते देवदत्तः। सक्रमकेभ्यो भावे न भवन्ति।
पूर्वसूत्रेण कृत्संज्ञकत्वाल्लकारः कत्र्तर्येव प्राप्नोति न भावकर्मणोः, अतस्तयोरपि यथा स्यादित्येवमर्थमिदमारब्धम्। `ल इत्युत्सृष्टानुबन्धकम् इत्यादि। लडादीनां दशानां लकारानां विशेषकराननुबन्धानुत्सृज्य `लः` इति सामान्यं गृह्रते। `प्रथमाबहुवचनान्तञ्चैतत्` इति। पञ्चमीषष्ठेकवचनाशङ्कां निराकरोति। पञ्चम्यां ह्रस्यां लकारात् परो यस्तस्यैवार्थो निर्दिष्टः स्यात्, ततश्च कत्र्तर्येव लकारः स्यात्, षष्ठआमेवास्यामनन्तर्यलक्षणा विज्ञायेत। तथा च लकारस्य योऽनन्तरस्तस्यैवार्थनिर्देशः स्यात्, ततश्च स एव दोषो यः पञ्चम्याम्। अत्राप्यादेशापेक्षया षष्ठी विज्ञायते?एवमपि लकारादेशानामनेनामर्थो निर्दिश्यत इत्ययमेव विषयार्थो न निर्दिष्टः स्यात्। ननु च लकारस्य प्रयोग एव नास्ति, तत्कथं तस्यैव कर्मादयोऽर्थाः? सामथ्र्यात् तदादेशानामेतेऽर्था विज्ञास्यन्त इत्यदोषः। `सकर्मकेभ्यो भावे न भवन्ति` इति। अकर्मकेभ्य इति वचनात्; अन्यथा हि तदनर्थकं स्यात्॥
ठ्लःऽ इति लङ्लटोरकारानुबन्धयोः सामान्येन ग्रहणमेकवचनं चेति शङ्कामपाकरोति---ल इत्युत्सृष्टानुबन्धसामान्यमेकं गृह्यत इति । प्रथमाबहुवचनं चैतदिति । सामान्यस्यैकत्वेऽपि ठ्जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनम्ऽ । अथादेशापेक्षया षष्ठ।लेकवचनं कस्मान्नाश्रीयते---लः लस्य य आदेश इति, यथा---ठ्लः परस्मैपदम्ऽ इति ? उच्यते; एवं विज्ञायमाने लादेशानामनेनार्थो निदिश्येत, ततश्चाम्विषयस्य लकारस्यार्थो न निर्दिष्टः स्यात्, लुगत्रादेशः । न चाबावरूपस्य तस्यार्थादेशनं युज्यते, ततश्चासौ ठ्कर्तरि कृत्ऽ इति कर्तर्येव स्यात् । ननु च तस्य आमःऽ इति लुकापहारे सत्यनुप्रयोगे ये लादेशास्तैरेव भावादीनामभिव्यक्तिर्भविष्यति ? नैतदस्ति; यदा ह्यम्विषयो लकारः कर्तर्येवेति स्थितम्, तदा विरोधाद्भावकर्मवाचिप्रत्ययपरोऽनुप्रयोगो नैव प्राप्नोति, श्रुतस्यैव च संबन्धोपपतावादेश इत्यध्याहारो न युक्तः । तस्मात्प्रथमाबहुवचननान्तमेव युक्तम् । तत्र द्विविधो लकारः---तिङ्भावी, अतिङ्भावी च । तत्र तिङ्भावनिनः कृत्संज्ञानिषेधात् ठ्कर्तरि कृत्ऽ इत्यस्यानुपस्थानात्स्वार्थे भावे विधानं प्राप्नोति, अतिङ्भाविनस्तु ठ्कर्तरि कृत्ऽ इति वचनात्कर्तर्येव साधुत्वं प्राप्नोति, न भावकर्मणोः---आस्यमानं शय्यमानमित्यादाविति वचनमिदमारभ्यते । ननु च भावकर्मणोरात्मनेपदं विधीयते, शेषात्कर्तरि परस्मैपदम्, ततश्च लकारस्य भावकर्मकर्तारोऽर्था अनुमास्यन्ते । यद्वा लकारस्य प्रयोगेऽसमवायादादेशानामेव तेऽर्था भविष्यन्ति, नार्थ एतेन ? इत्याशङ्क्याह---सकर्मकेभ्यो भावे न भवन्तीति । अनारभ्यमाण एतस्मिन्यथा भावे विधीयमाना घञादयः सकर्मकेभ्योऽपि भावे भवन्ति---ओदनस्य पाकः, सूत्रस्य कृतिरिति, तथा ठ्भावकर्मणोः, इत्यनेन भावे आत्मनेपदं सकर्मकेभ्योऽपि स्यात्, ततश्तच पच्यते यवगूं देवदतेनेति प्रयोगः प्राप्नोति, अतः ठ्भावे चाकर्मकेभ्यःऽ इति वक्ष्यामीत्ययमारब्धः । अथ तत्रैव ठ्भावकर्मणोरकर्मकात्ऽ इत्युच्यते, तत्राकर्मकग्रहणं कर्तव्यं स्यात्, ननु चेहापि क्रियते ? इहावश्यं कर्तव्यम्---ठ्तयोरेव कृत्यक्तखलर्था भावे चाकर्मकेभ्यःऽ इति, तस्मात्सकर्मकेभ्यो भावे मा भूदित्यवमर्थमयमारम्भ इति स्थितम् । किं चाम्विषयस्य लकारस्यार्थादेशनार्थमपीदं वक्तव्यम्; इतरथा पूर्वोक्तदोषप्रसङ्गादित्यलमियता ॥
सिद्धान्तकौमुदी
लकाराः सकर्मकेभ्यः कर्मणि कर्तरि च स्युरकर्मकेभ्यो भावे कर्तरि च ॥
लः कर्मणि च। वाक्यद्वयमिदं सूत्रम्। `लः कर्मणि चे`ति प्रथमं वाक्यम्। `ल` इति प्रथमाबहुवचनान्तम्। चकारेण `कर्तरि कृ`दित्यतः `कर्तरी`त्यनुकृष्यते। `धातो`रित्यधिकृतम्। लकाराः कर्मणि कर्तरि च धातोः स्युरिति लभ्यते। सकर्मकधातुविषयमेवेदम्, अकर्मकेषु `कर्मणी`त्यस्य बाधितत्वात्। तदाह लकाराः सकर्मकेभ्य इति। एवं च सकर्मकेभ्यो भावे लकारान भवन्ति। सकर्मकेभ्योऽपि भावलकारप्रवृत्तौ तु `देवदत्तेन घटं क्रियते` इत्यादौ भावलकारेण कर्मणोऽनभिहितत्वाद्द्वितीया स्यादिति भावः। `भावे चाकर्मकेभ्यः` इति द्वितीयं वाक्यम्। अत्रापि चकारेण कर्तैवानुकृष्यते, न तु कर्म, असंभवात्। तदाह-- अकर्मकेभ्यो भावे कर्तरि चेति। अत्राऽकर्मकग्रहणेन अविवक्षितकर्मका अपि गृह्यन्ते। तेन `देवदत्तेन भुज्यते` इत्यत्र सतोऽप्योदनरूपकर्मणोऽविवक्षायां भावे लकारोऽस्त्येवेत्यन्यत्र विस्तरः।
लः कर्मणि च। चकारात् `कर्तरि क`दित्यतः कर्तरीत्यनुकृष्यते। सकर्मकविषयं चेदम्। अकर्मकेषु कर्मणीत्यंशस्य बाधितत्वात्, `भावे चे`त्युत्तरवाक्येन तत्र विशेषविधानाच्च। तदेतदाह--- सकर्मकेभ्य इति। भावे चेति। चकारेण कर्तैवाऽनुकृष्यते न तु कर्म, असंभवात्। तदाह-- भावे कर्तरि चेति। ननु भावकर्मणोरात्मनेपदविधानात्, `शेषात्कर्तरी`ति परस्मैपदविधानाच्च ज्ञापकाल्लकाराणां भावकर्मकर्तारोऽर्था अनुमातुं शक्यन्त इति किमनेन सूत्रेण ? मैवम्। असत्यस्मिन्सूत्रे सकर्मकेभ्योऽपि घञादिवद्भावे लकारापत्तौ `घटं क्रियते देवदत्तेने`त्यादिप्रयोगः प्रसज्येत, तन्माभूदित्येतदर्थमेतत्सूत्रस्यावश्यकत्वात्। न चैवम् `अककर्मकेभ्यो भावे लः` इत्येव सूत्र्यतां, `भावे अकर्मकेभ्य एवे`ति नियमार्थमिति वाच्यम्, `अकर्मकेभ्यो भाव एवे`ति विपरीतनियमापत्त्या कर्तरि तेभ्यो लकाराऽनापत्त्या कर्तरि तेभ्यो लकाराऽनापत्तेः। तस्माद्भावे चेति चकार आवश्यकः। न चैवं `भावे चाकर्मकेभ्यः` इत्येवाऽस्त्विति वाच्यं, भावे इव कत्र्तर्यप्यकर्मकेभ्य एवेति नियमापत्तौ सकर्मकेभ्यो भाव इव कर्तर्यपि लकारानापत्तेः। नन्वेवमपि `लश्च भावे चाऽकर्मकेभ्यः` इत्येवास्तु, चकारेण कत्र्रीत्यनुकर्षणाल्लकाराः सकर्मकेभ्यः कर्तरि स्युरकर्मकेभ्यो भावे कर्तरि च स्युरित्यर्थे पर्यवसिते, कर्मणि तूक्तज्ञापकाद्भविष्यन्तीति किमनेन कर्मणीत्यनेनेति चेन्मैवम्, उत्तरसूत्रे `तयो`रित्यनेन कर्मणोऽपि परामर्शार्थं तस्यावश्यकतया ज्ञापकानुसरणक्लेशस्य वैयथ्र्यात्। तस्माद्यथान्यासमेव रमणीयम्। अत्र नैयायिका-- `लकाराणां कृतावेव शक्तिर्लाघवान्न तु कर्तरि, कृतिमतः कर्तृत्वेन तत्र शक्तौ गौरवात्, `देवदत्त` इत्यादिप्रथमान्तपदेन तल्लाभाच्च। `देवदत्तः पचती`त्यत्र हि देवदत्तो विशेष्यः, यत्नो विशेषणम् , आश्रयत्वं तु संसर्गः। रतथा च पाकानुकूलकृत्याश्रयो देवदत्त इत्यादिशाब्दबोधोऽपि सूष्ठूपपद्यते` इति। तन्न। पचतीत्युक्ते पाककर्ता कस्मिन्नित्याकाङ्क्षा स्यात्, कस्येति वा। न चैककर्तृका पचिक्रियेति शाब्दबोधाब्युपगमेऽपि क इत्याकाङ्क्षा नोपपद्यत एवेति शङ्क्यं, कर्तृसामान्यबोदे सति क इति कर्तृविशेषाकाङ्क्षायां बाधकाऽभावात्। नापि देवदत्तकर्तृका पचिक्रियेत्युक्तेऽपि कस्मिन्नस्ति कस्य वेत्याकाङ्क्षा दुर्वारेवेति शङ्क्यं, विक्लित्त्यनुकूलव्यापारस्यैव पचिक्रियात्वात्, तदाश्रयस्य देवदत्तस्य कर्तृत्वात्, क्रियाश्रयत्वे निश्चिते कस्मिन्नित्याद्याकाङ्क्षाया अप्रवृत्तेः। किंच `पचन्तं देवदत्तं पश्य`, `पचते देवदत्ताय देहि`, `पचमानस्य देवदत्तस्य द्रव्य`मित्यादौ शतृशानजादीनामपि तिबादिवल्लादेशत्वाऽविशेषेण तेभ्योऽपि कृतिमात्रबोधापत्तेः। न चेष्टापत्तिराश्रयत्वं संसर्ग इत्युक्तत्वेन पाकानुकूलकृत्याश्रयं देवदत्तं पश्येत्याद्यर्थस्वीकारे दोषाऽभावदिति वाच्यं, नामार्थयोर्भेदान्वयस्य स्वपरसिद्धान्तविरुद्धत्वात्। न चैवं नामार्थयोरमेदसंसर्गव्युत्पत्त्यनुरोधेन, शतृशानजाजीनां कर्तरि शक्तिस्तिबादीनां तु कृतावेवेति वैषम्यं स्वीक्रियते, प्रामाणिकगौरवस्याऽदोषत्वादिति वाच्यं, `स्थान्येव वाचको लाघवान्न त्वादेशो गौरवा`दिति स्वसिद्धातन्तस्य परित्यागापत्तेः। `रामः`, `ज्ञानं`, `कतर`दित्यादौ सोर्विसर्गे सोरमि सोरदडि च कृते लाघवात्सुत्वनैव शक्तिर्न तु तत्तद्रूपेणेत्यादिभवदीयव्यवहारस्याऽसाङ्गत्यापत्तेश्च। एवं च तिबादीनां शत्रादीनां च स्मारकतया लिपिस्थानीयत्वं, बोधकस्तु लकार एवेति स्थितम्। स च शत्राद्यन्ते कर्तरि शक्त इत्यभ्युपगमे तिङन्ते कथं कृतिं बोधयेत् ?। `अन्यायश्चाऽनेकार्थत्व`मिति न्यायात्। यदि त#उ वैयाकरणरीतिमाश्रित्य सर्वत्रादेशा एव वाचका इत्याद्यभ्युपगम्यते तर्हि-- घटं, घटेन, हरेऽव, विष्णोऽवेत्यादिषु `सर्वे सर्वपदादेशाः` इति न्यायेन पदस्फोटो वाक्यस्फोटश्च सिध्येदिति भवतां तन्महदनिष्टम्। किं च `कर्तरि कृ`दिति यत्कर्तृग्रहणं तदेव `लः कर्मणी`ति सूत्रे चकारेणानुकृष्यत इति कथं ण्वुलादीनां लकाराणां च शक्तौ वैलक्षण्यम्?। न च नामार्थयोरभेदान्वयसंसर्गाभ्यपगम एव ण्वुलादौ कर्तुर्वाच्यत्वे बीजमिति वाच्यं, `पचतिरूपं पचतिकल्पं देवदत्त` इत्याद्यनुरोधेन तिङ्क्ष्वपि कर्तुरेव वाच्यतौचित्यात्। ननु समुदायस्य नामत्वेऽपि तिङ्प्रत्ययो न नामेति चेत्, पाचक इत्यत्राप्यक इत्येतन्न नामेति तुल्यम्। अकान्तं नामेति चेद्रूपबाद्यन्तमपि नामेति तुल्यम्। ततश्चात्र प्रशस्तपाककर्ता देवदत्त इत्याद्यभेदान्वयो भवद्भिरभ्युपगन्तव्य इति तिङ्क्ष्वपि कर्तुर्वाच्यता स्वीकत्र्वयैव। किं च कर्तुर्वाच्यत्वाऽनभ्युपगमे `युष्मदि समानाधिकरणे मध्यमः` `अस्मद्युत्तमः` इति सामानाधिकरण्यप्रयुक्ता पुरुषव्यवस्था, `अभिहिते कर्तरि प्रथमे`त्यादिकं च बवन्मते कथं सङ्गच्छताम्?। यत्तु अनभिहित इत्यस्यानभिहितसङ्ख्याक इत्यर्थवर्णनेन `देवदत्तः पचत्योदनम्`, `ओदनः पच्यते देवदत्तेने`त्यादौ प्रथमाद्वितीयादिव्यवस्थापनमुक्तं, तन्न, कृत्तद्धितसमासेषु सङ्ख्याभिधानस्याऽप्रसिद्धत्वात्। ततश्च `पक्तकव्यस्तण्?डुलः`, `शत्यः शतिकोऽ�आः`, `प्राप्तोदको ग्रामः` इत्यादिषु `कर्मणि द्वितीये`त्यस्य प्रवृत्तौ प्रथमा न स्यात्। न च `तिष्ठती`त्यध्याहारेण सङ्ख्याबिधानमिहाप्यस्तीति वाच्यं, `स्थित` इत्याद्यध्याहारे तदभावात्। `शाब्दिकोऽयं देवदत्तो न तु नैयायिक` इत्यादिषु `नीलमिदं न तु रक्त`मित्यत्रेव क्रियापदा[द्य]ध्याहारस्याऽनावश्यकतया आख्यातेन, `शब्ददर्दुरं करोती`ति ठक्प्रत्ययेन वा कर्तृसङ्ख्याया अनुक्तत्वाद्देवदत्ते कर्तरि तृतीयोत्पत्तिप्रसङ्गाच्च। तस्मादनभिहिते कर्तरीत्यादि व्याख्यानमेवाभ्युपेतव्यम्। अपि च धातूपात्तव्यापाराश्रयः कर्ता, तत्राश्रयमात्रं कृतां लकाराणां चार्थो न तु व्यापारोऽपि, तस्य धातुनैव लब्धत्वात्। अत एव कर्ता कारक इत्यादौ प्रकृतिप्रत्ययार्थयोर्नाऽनन्वयः, व्यापाराश्रयस्य प्रत्ययार्थत्वे तु तस्य प्रकृत्यर्थेन व्यापारएमान्वयः क्लिष्टः स्यात्। यस्तु वदति-- `कृदातोः कृतिरर्थः, कृत्प्रत्ययस्यापि कृतावेव शक्तिर्न तु कर्तरि। `कर्तरि कृ`दित्यत्रं हि कर्तरीति भावप्रधानो निर्देशः। कर्तृत्वं कृतिमत्त्वम्। तच्च कृतिरेवायत्र तु देवदत्तादिपदसमभिव्याहारस्तत्र तृजादौ कृतिमति लक्षणे` इत्यादि, तन्मते पूर्वोक्तकर्तेत्यादौ सुतरामनन्वयः। `कर्मवत्कर्मणे`ति सूत्रे करोतिरुत्पादनार्थः, उत्पत्तिश्च कर्मस्था, यत्नार्थकत्वे तु `करिष्यते घट` इत्यादि न सिद्ध्येदिति वक्ष्यमाणदूषणं च दुरुद्धरम्। आश्रयमात्रस्य प्रत्ययार्थत्वे तु `रथो गच्छती`त्यत्र रथस्याचेतनस्य यत्नाभावेऽपि गमनानुकूलचक्रभ्रमणादिव्यापाराश्रयत्वान्न काचिदनुपपत्तिः। एवं स्थिते कृतौ शक्तिरित्यास्योक्तिसंभव एव नास्ति, कृतेरपि व्यापारविशेषतया प्रायेण धातुत एव लाभात्। जानातीत्यादावाश्रयत्वं प्रत्ययस्यार्थ इति स्वीकृत्य यत्नार्थत्वस्य त्वयापि वक्तव्यत्वात्। नहि यत्नमन्तरेण ज्ञानं नोदेतीति कश्चिदभ्युपैति। तस्मात्कृतां तिङां च वैलक्षण्यं दुर्लभमिति कत्र्रर्थकत्वमभ्युपेयम्। एतेन कत्र्रधिकरणे आख्यातवाच्यत्वं कर्तुर्निरस्य जञ्जभ्यमानाधिकरणे यङन्ताद्विहितस्य जञ्जमान इति सानचः कर्तृवाचकत्वं स्वीकुर्वन्तो मीमांसका अपि प्रयुक्ताः। यत्तु तैरुक्तं- `शानजंशे`कर्तरि कृ`दिति व्याकरणं शक्तिग्राहकमस्ती`ति। तन्न। कृद्वाक्यशेषो ह्ययमर्थाकाङ्क्षायामनिर्दिष्टार्थेषु ण्वुलादिष्वेवोपतिष्ठते `आकाङ्क्षितविधानं ज्यायः` इति न्यायात्, न तु शत्रादिषु। स्थानिबूतलाकारार्थेनैव तेषां निराकाङ्क्षत्वात्, अन्यथा भावे कर्मणि च शानचो दौर्लभ्यापत्तेः। ततश्च `शय्यमाने आस्यमाने चायं गत` इत्यादिप्रयोगो भावे न स्यात्। कर्मणि तु `क्रियमाण` इत्यादिप्रयोगो न स्यात्। यत्तु भट्टपादा आहुः--- `कर्तरि यदेकत्वं तत्र तिप्, कर्तरि यद्द्वित्वं तत्र तसित्यादिक्रमेण `लः कर्मणी`त्यस्य `द्व्येकयो`रित्यादेश्चैकवाक्यतया व्याख्यानान्न कर्तृवाच्यता सूत्रादायाती`ति। तञ्चिन्त्यम्। `तान्येकवचनद्विवचने`ति विहितद्विवचनादिसंज्ञा हि तिबाद्यादेशनिष्ठा। ततश्च द्विवचनादिसंज्ञाकतिबादिविधिना `द्वेयकयो`रित्यस्यैकवाक्यताऽस्तु। न च तिबादिविधौ कर्तरीत्यस्ति यद्द्वित्वैकत्वादिविशेषणतयाक कथंचिन्नीयेत ?। ननु `लः कर्मणी`ति सूत्रे कर्तरि कृ`दित्यतोऽनुवृत्तं कर्तृग्रहणं तिबादिविधावस्त्येव, लविधि-तिबादिविध्योरप्येकवाक्यतास्वीकारादिति चेत्। सत्यम्। वाक्यैकवाक्यता हि सा, न तु पदैकवाक्यता, ` लः कर्मणी`ति विहितलकारानुवादेन तिबाद्यादेशविधेः प्रवृत्तत्वात्। तथा च लविधौ श्रूयमाणं कर्तृग्रहणं कथं सङ्ख्यां विशिनष्टु। न हि यत्र कर्तृग्रहणं तत्र सङ्ख्योपस्थापकमस्ति, लकारस्य द्विवचनादिसंज्ञाविनिर्मुक्तत्वात्। ततश्च `कर्तरि यदेकत्व`मिति व्याख्या कथमपि न संभवत्येव। स्यादेतत्-- `लः कर्मणी`ति सूत्रे `ल` इत्यकारानुबन्धकयोर्लङ्लटोः सामान्यग्रहणं न भवति, किन्तूत्सृष्टानुबन्धकलकाराणां सामान्यग्रहणमिति निर्विवादम्। तत्र `ल` इति जसन्तं माभूत्। किं तु ङसन्तमस्तु `लः परस्मैपद`मितिवत्। आदेशापेक्षा चेयं षष्ठी-- लस्य य आदेशः स कर्मणि चेत्यादि। न चाऽविहितस्य लस्यानुवादोन संभवतीति वाच्यं, `वर्तमाने ल`डित्यादिभिरेव लविधानात्। तथा च लस्य स्थानेय आदेशः स सकर्मकात्कर्मणि कर्तरि च [यदेकत्वं तत्र] स्यादकर्मकाद्भावे कर्तरि चेत्याद्यर्थः सुलभ इति भट्टपादोक्त्योजनिकानिर्बाधैवेति चेत्। अत्राहुः-- ल इत्यस्य षष्ठ�न्तत्वे आदेशानामेवाऽर्थ उक्तः स्यात्। सोऽपि तिबादिनामेव, न तु शवादीनां , तेषां द्विवचनादिसंज्ञाविरहात्। `द्व्येकयो`रित्यादिनाऽस्यैकवाक्यतायाभवद्भिरुक्तत्वात्। न च भवदुक्तरीत्या `कर्तरि कृ`दित्यनेन निर्वाहः। भावे कर्मणि च शानचो दौर्लभ्यापत्तेर#उक्तत्वात्। न च शानज्विधिना सहाऽऽत्मनेपदव्यवस्थाकपकानामेकवाक्यतया `भावकर्मणो`रित्यनेनेष्टसिद्धिः। सकर्मकादपि भावे शानजापत्तेः। किं च जसन्तत्वे श्रुतेनैव संबन्धः, षष्ट�न्तत्वे त्वादेश इत्यध्याहाराद्गौरवमित्यादि। अत्रेदं बोध्यम्-- `भावे चाकर्मकेभ्यः` इत्यकर्मकग्रहणेनाऽविवक्षितकर्माणोऽपि गृह्यन्ते। अत एव `णेरणौ` इति सूत्रे-- नेह पच्यते नेह भज्यते इति भावे लकार इति हरदत्तः। `अत्यन्ताऽविद्यमानकर्मकामामेव ग्रहणं, `नेह, पच्यते` इत्यादौ तु कर्मण्येव लकारः। गम्यमानत्वाच्च कर्म न प्रयुज्यते` इति मतान्तरम्। एतच्च `गतिबुद्धी`त्यादिसूत्रे हरदत्तग्रन्ते स्पष्टम्। यत्तु कैश्चिदुक्तम्-- इह `अविवक्षितकर्मणां भावे लकार इति प्रसादकृतोक्तं भाष्यादिविरोधादयुक्त` मिति, तच्चिन्त्यम्, पक्षद्व्यस्यापि भाष्यकैयकटादिग्रन्थारूढत्वात्। प्रत्युताऽविवक्षितकर्माणोऽप्यकर्मका इति पक्ष एव प्रबलः। तथाहि `समानकर्तृकेषु तुमु`न्निति सूत्रे इच्छता क्रियत इति भावे लडुक्तो हरदत्तेन। `णेरध्ययने वृत्त`मितिसूत्रे कैयट हरदत्तादिभिरपि `नपुंसके भावे क्तोऽकर्मकेभ्य एव, `तयोरेव कृत्यक्ते`त्यत्र कृन्मात्रस्य ग्रहणात्, तत्र भावेचाऽकर्मकेभ्य इत्यनुवर्तनात्, अन्यथा घटं कृतमिति प्रसज्येते`ति सिद्धान्तितम्। एवं स्थिते यद्यविवक्षितकर्मणोऽपीह सूत्रेऽकर्मकग्रहणेन न गृह्येरन्, तर्हि पीता गावो भुक्ता ब्राआहृणा इत्यादौ भावे क्तान्तादर्श आद्यजित्यादि निष्ठादिप्रकरणे स्वयमेव वक्ष्यमाणम्, `आदिकर्मणि क्तः` इति सूत्रे हरदत्तेन वक्ष्यमाणं, कृतपूर्वीत्यत्र भावे क्त इति कैयटाद्युक्तं च कथं सङ्गच्छेत् ?। कथं च `गतं तिरश्चीन` मित्यादिप्रयोगाः सङ्गच्छेरन् ?। `गतिबुद्धी`ति सूत्रे त्वकर्मकग्रहणेनाऽविवक्षितकर्मके`ति सूत्रेऽपि न गृह्यन्ते,तेन हि सूत्रेण कर्तर्यपि क्तो विधीयत इति दत्तवान्पक्ववानित्याद्यर्थे दत्तः पक्व इत्याद्यापत्तेः। इह सूत्रे त्विवक्षितकर्मणाकर्मकत्वेन ग्रहणे न कोऽपि दोष इत्यास्तां तावत्।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
लकाराः सकर्मकेभ्यः कर्मणि कर्तरि च स्युरकर्मकेभ्यो भावे कर्तरि च॥
महाभाष्यम्
लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः (1230) (606 लकारशक्तिबोधकसूत्रम्।। 3 । 4 । 1 आ. 18) (आक्षेपभाष्यम्) किमर्थमिदमुच्यते। (समाधानभाष्यम्) ल एतेषु साधनेषु यथा स्यात्। कर्तरि कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्य इति। (समाधानबाधकभाष्यम्) नैतदस्ति प्रयोजनम्। भावकर्मणोः आत्मनेपदं विधीयते, शेषात्कर्तरिपरस्मैपदम्। एतावांश्च लकारःउयदुत परस्मैपदम्, आत्मनेपदं च। स चायमेवं विहितः।। (समाधानवार्तिकावतरणभाष्यम्) अत उत्तरं पठति ‐ ‐ (5056 समाधानवार्तिकम्।। 1 ।।) - लग्रहणं सकर्मकनिवृत्त्यर्थम्- (भाष्यम्) लग्रहणं क्रियते (किं प्रयोजनम्?) सकर्मकनिवृत्त्यर्थम्। सकर्मकाणां भावे लो मा भूदिति।। (सूत्रप्रत्याख्यानभाष्यम्) यदि पुनस्तत्रैवाकर्मकग्रहणं क्रियते।। (सूत्रारम्भभाष्यम्) तत्तत्राकर्मकग्रहणं कर्तव्यम्।। (सूत्रप्रत्याख्यानभाष्यम्) ननु चेहापि क्रियते भावे चाकर्मकेभ्य इति।। (सूत्रारम्भभाष्यम्) परार्थमेतद् भविष्यति तयोरेव कृत्यक्तखलर्थाः भावे चाकर्मकेभ्य इति।। (सूत्रप्रत्याख्यानभाष्यम्) एवमपि यावदिह लग्रहणं तावत् तत्राकर्मकग्रहणम्।। इह वा लग्रहणं क्रियते। तत्र वाऽकर्मकग्रहणम्। कोन्वत्र विशेषः?। (सूत्रारम्भभाष्यम्) अयमस्ति विशेषः ‐ ‐ -इह लग्रहणे क्रियमाने आनः कर्तरि सिद्धो भवति। तत्र पुनरकर्मकग्रहणे क्रियमाणे आनः कर्तरि न प्राप्नोति।। (सूत्रप्रत्याख्यानभाष्यम्) तत्राप्यकर्मकग्रहणे क्रियमाणे आनः कर्तरि सिद्धो भवति। कथम्?। भावकर्मणोः इत्यतो यदन्यदात्मनेपदानुक्रमणम्, तत्सर्वं कर्त्रर्थम्।। (5057 प्रत्याख्यानवादिवार्तिकम्।। 2 ।।) - विप्रतिषेधाद्वानः कर्तरि- (भाष्यम्) विप्रतिषेधाद्वा आनः कर्तरि भविष्यति।। तत्र भावकर्मणोः इत्येतदस्तु कर्तरि कृद् इति। कर्तरि कृद् इत्येतद्भविष्यति विप्रतिषेधेन।। (5058 आरम्भवादिवार्तिकम्।। 3 ।।) - सर्वप्रसङ्गस्तु- (भाष्यम्) सर्वेभ्यस्तु धातुभ्य आनः कर्तरि प्राप्नोति। परस्मैपदिभ्योपि।। (प्रत्याख्यानभाष्यम्) नैष दोषः। अनुदात्तङित इत्येष योगो नियमार्थो भविष्यति।। (आरम्भवादिभाष्यम्) यद्येष योगो नियमार्थः, विधिर्न प्रकल्पते ‐ -आस्ते शेते इति। अथ विध्यर्थः, आनस्य नियमो न प्राप्नोति ‐ -आसीनः शयान इति। अथ विध्यर्थः, आनस्य नियमो न प्राप्नोति ‐ -आसीनः शयान इति। तथा नेर्विश इत्येवमाद्यनुक्रमणं यदि नियमार्थम्, ‐ -विधिर्न प्रकल्पते। अथ विध्यर्थम्, ‐ -आनस्य नियमो न प्राप्नोति। (प्रत्याख्यानभाष्यम्) अस्तु तर्हि नियमार्थम्। (दूषणस्मारणभाष्यम) ननु चोक्तं विधिर्न प्रकल्पते इति। (दूषणस्मारणभाष्यम्) विधिश्च प्रक्लृप्तः। कथम्?। भावकर्मणोः इत्यत्र अनुदात्तङितः इत्येतदनुवर्तिष्यते।। (आक्षेपभाष्यम्) यद्यनुवर्तते। एवमपि अनुदात्तङितः एव भावकर्मणोरात्मनेपदं प्राप्नोति।। (आक्षेपपरिहारभाष्यम्) एवं तर्हि योगविभागः करिष्यते ‐ ‐ अनुदात्तङित आत्मनेपदम् भवति।। ततो भावकर्मणोः।। ततः कर्तरि कर्तरि चात्मनेपदं भवति। अनुदात्तङित इत्येव। आस्ते शेते। भावकर्मणोरिति निवृत्तम्। ततः कर्मव्यतिहारे कर्तरीत्येवानुवर्तते। अनुदात्तङितः इत्यपि निवृत्तम्। (आक्षेपपरिहारभाष्यम्) यदप्युच्यते ‐ -तथा नेर्विश इत्येवमाद्यनुक्रमणं यदि नियमार्थे, विधिर्न प्रकल्पने। अथ विध्यर्थमानस्य नियमो न प्राप्नोतीति।। अस्तु विध्यर्थम्।। (दूषणस्मारणभाष्यम्) ननु चोक्तमानस्य नियमो न प्राप्नोतीति। (दूषणवारणभाष्यम्) नैष दोषः। यथैवात्राप्राप्तास्तङो भवन्त्येवमानोपि भविष्यति। (5059 सूत्रारम्भवादिवार्तिकम्।। 4 ।।) - सर्वत्राप्रसङ्गस्तु- (भाष्यम्) सर्वेषु च साधनेष्वानो न प्राप्नोति। विप्रतिषेधाद्वानः कर्तरि इति भावकर्मणोर्न स्यात्। कर्तर्येव स्यात्।। इह पुनर्लग्रहणे क्रियमाणे कर्तरि कृद् इत्येतदस्तु, लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्य इति, लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः इत्येतद्भविष्यति विप्रतिषेधेन।। (5060 दूषणवार्तिकम्।। 5 ।।) - सर्वप्रसङ्गस्तु- (भाष्यम्) लादेशः सर्वेषु साधनेषु प्राप्नोति। शतृक्वसू च भावकर्मणोरपि प्राप्नुतः। (दूषणवारणभाष्यम्) नैष दोषः। शेषात्परस्मैपदं कर्तरि इत्येवं तौ कर्तारं हियेते।। लः कर्मणि च।। 69 ।।


text:
अथ श्रीदत्तोपनिषत् ( उत्तरतापिनी . )
श्रीगणेशाय नमः ॥ सहनाववत्वितिशांतिः ३॥ तस्य क्षेत्रे ब्रह्मा नारायणं प्रणिपत्याह ॥
अधीहि भगवान् योगविद्यारहस्यम् ॥ यस्मिन् विदिते योगी भोगी भवति ॥
इत्युक्त्वा सत्यानंदचिदात्मकेवलसात्विकं मामकं धामोपास्येति ब्रह्माणमाह ॥
सदा दत्तोहमेतत्पदं ये वदंति न ते संसारिणो भवंति ॥ ॐ मित्येकाक्षरम् ॥ दत्तात्रेयाय चतुरक्षरम् ॥
श्रीदेवदत्तेति पंचमाक्षराम् ॥ या इमानि विद्यानामानि दशवारमुच्चरेत् ॥
विश्वरूपधरो विष्णुर्नारायणो दत्तात्रेयस्तस्मिन् भगवान् प्रसीदति ॥ दशमेषु दिवसेषु स्वप्नरूपं प्रदर्शयति ॥
अथ एकाक्षरं व्याख्यास्ये ॥ ’ दत्त ’ शब्दमुच्चार्य रेफं सबिंदुकम वदेत् ॥
र्हामिति र्ह्स्वो भवति ॥ इमं मंत्रं जप्त्वा वेदव्यासो भगवान् अष्टादशपुराणानि चकर ॥
दक्षिणामूर्तिबीजमुक्त्वा रामबीजं वदेत ॥ द्रामित्येकाक्षरमंत्रो भवति ॥ तदेतत्तारकं भवति ॥
तदेवोपासितव्यमिति ज्ञेयम् ॥ मंत्रमिमं जप्त्वा नमातृगर्भं प्रविशति ॥ ब्रह्मा - विष्णु - शिवात्मकमिदमेकाक्षरम् ॥
सर्वदा जप्यमिदं नदेशकालनियमोत्र विद्यते ॥ एतन्मंत्रजपमेव मुख्यः क्रियायोगः ॥ अनेन सच्चिदानंदब्रह्मैव भवति ॥
न स पुनरावर्तते न स पुनरावर्तते ॥ वटबीजवृक्षस्यैव दत्तबीजस्थं सर्वजगत्रयमेतत् ॥
ॐ मिति प्रथमम् ॥ श्रीमिति द्वितीयम् ॥ र्हामिति तृतीयम् ॥ क्लीमिति चतुर्थम् ॥
ग्लौमिति पंचमम् ॥ ब्रह्मा - विष्णु - शिवात्मकं दत्तैकाक्षरं षष्ठम् ॥ षडक्षरमयं भवति ,
सर्वसंपत्समृद्धिकारी भवति , योगानंदःप्राप्तो भवति , एतन्मंत्रजपेन राजा भवति , त्रयाणां शबररूपी
सदाशिवो ऋषिःगायत्रीच्छंदः , दत्तात्रेयो देवता , द्रामिति प्रथमं व्याहरेत , दत्तात्रेयायेति पश्वात् नम
इत्यष्टाक्षरमंत्री भवति ॥ गायत्रीच्छंदः , दत्तात्रेयो देवता , मनुमेनं जप्त्वा दत्तात्रेयाय इति सत्यानंदचिदात्मकं
नम इति पूर्णानंदचिदात्मकं विग्रहं पश्यति ॥ ॐ कारमादौ ब्रूयात् ॥ सानुस्वरं द्वितीयं स्वरं वदेत् ॥
र्हीमिती पश्वात् ॥ क्रोमिति चतुर्थम् ॥ एहीति वदेत् ॥ दत्तात्रेयायेति संबुद्धिः ॥ स्वाहेति मंत्रराजोयं द्वाद्शाक्षरः॥
जगतीच्छंदः , सदाशिवोऋषिः , दत्तात्रेयो देवता , ॐ बीजं , स्वाहा शक्तिः , संबुद्धिः कीलकम् ॐ आमिति त्द्ददये ,
र्हींक्रोमिति शिरसि , एहीति शिखायां , दत्तेति कंठे , आत्रेयायेति नेत्रे , स्वाहेत्यस्त्रम् , तन्मंत्रमयो भवति ॥
अक्षरलक्षजपाद्देवतासाक्षात्कारो भवति ॥ इंद्र्पुरोगमास्त्रयस्त्रिंशत्कोटिदेवताः प्रसन्ना भवंति ॥
सप्तकोटिमुनीश्वराः नवकोटिसिद्धगंधर्वादयश्व प्रसीदंति ॥ अणिमाद्यष्टकं सिध्यति ॥
ब्रम्हा - विष्णु - महेश्वर - देवलोकेषु संचारो भवति ॥ कोटिशो यो मंत्रो जपति दत्तात्रेयसमानो भवति ॥
अक्षरकोटिसंख्याकं मंत्रं जपति स जरा - मरणहीनः सिद्धो भवति ॥ परकायप्रवेशसामर्थ्यं लभते ॥
अत्रैते श्लोका भंवति - खड्गस्तंभो जलस्तंभो सेनास्तंभस्तथैव च ॥
इच्छासिद्धिर्वशित्वं च दिक्पालैः सह भाषणम् ॥ वायुवद्नतिरित्याहु्राल्हादित्वं च सोमवत् ॥
अग्निवत्सर्वभक्षत्वं नित्यतृप्तित्वमेव च ॥ सर्वभाषापरिज्ञानं सर्वचित्तावबोधनम् ॥
वापी - कूप - समुद्राणां पर्वतानां च चालनम् ॥ दत्तात्रेयमयो स्वच्छो व्यासतुल्यो भवेदिति ॥
षोडशाक्षरं व्याख्यास्ये ॥ प्राणो देयो मनो देयं चक्षुर्देयं च खंडशः ॥ शरीरं हित्वा ( शरीरयित्वा )
वा देयम् - षोडशाक्षरमंत्रो नदेयो भवति ॥ अतिसेवापरो भक्तिगुणवत्सच्छिष्याय वदेत् ॥
ॐ मिति बीजं प्रथमं भवति , ऐमिति द्वितीयम् , क्लामिति तृतीयम् क्लीमिति चतुर्थम् क्लूमिति पंचमम् .
र्हामिति षष्ठम , र्हीमिति सप्तमम , र्हूमित्यष्टमम् . सौरिति नवमम , दत्तात्रेयायेति चतुर्दशम् . नम इति षोडशम ॥
ॐ बीजं , नमःशक्तिः , द्त्तात्रेयायेति कीलकम् ॥ ॐ ऐमिति त्द्ददये ॥ क्लांक्लींक्लूमितिशिरसि ॥
र्हां र्हीं र्हूमिति शिखायाम् ॥ सौरिति कवचे ॥ दत्तात्रेयायेति चक्षुषि ॥ नम इति अस्त्रं ॥
यो नित्यमधीयानः सच्चिदानंदस्वरूपे स्फुरति मुक्तिर्भवति सौरित्यंते विष्णुवन्नित्युच्यते ॥
तज्जपे श्रीविष्णुरूपी भवति ॥ अथानुष्टुभं व्याख्यास्ये ॥ सर्वमंत्रसंबुद्धिर्नामानि इत्युच्यते ॥
दत्तात्रेय हरे कृष्ण उन्मत्तानंददायक ॥ दिगंबर मुने बालपिशाचज्ञानसागरः ॥ सागरेत्युपनिषत् ॥
अनुष्टुप् छंदः ॥ दत्तात्रेयो देवता , दत्तात्रेयेति त्द्ददये ॥ हरे कृष्णेति शिरसि ॥
उन्मत्तानंददायकेति शिखायाम् ॥ दिगंबरेति बाव्होः ॥ मुने बालेति चक्षुषि ॥
पिशाचज्ञानसागरेत्यस्त्रम् ॥ अनुष्टुभो योयमधीते आब्रह्महननदोषाः प्रणश्यंति ॥
सर्वोपकारी मुक्तिर्भवति ॥ य एवं वेदेत्युपनिषत् ॥ सहनाववतु सहनौभुनक्तु सहवीर्यंकरवावहै ॥
तेजस्विनावधीतमस्तु माविद्विषावहै ॐ शांतिः शांतिः शांतिः ॥


text:
आश्लेषा
रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते आश्लेषानक्षत्रम् । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् आश्लेषानक्षत्रं भवति नवमं नक्षत्रम् ।
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।
अन्तर्विषयाः
आकृतिः[सम्पादयतु]
आश्लेषा सर्पऋतू - सर्पाकृतौ विद्यमानानि षट् नक्षत्राणि ।
सम्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
डी डू डे डो - आश्लेषानक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्[सम्पादयतु]
- अश्लीलनामश्चित्रे नावस्येन्न यजेत् ।
- यथा पापाहे कुरुते तादृगेव तत् ॥ (तैत्तिरीयब्राह्मण १-५-२)
द्वयोः पदार्थयोः संयोगरूपा एव आश्लेषा । श्रावणमासे पृथ्वी-आकाशयोः संयोगः दृश्यते । तदा सूर्यः आश्लेषानक्षत्रे आगच्छति । वैदिकसाहित्ये आश्लेषानक्षत्रस्य अधिपतिः सर्पः यः देवतासु अन्यतमः । यजुर्वेदस्य १०-३०, १३-६, २३-५६ मन्त्रेषु लोकाः सर्पाः इति कथ्यन्ते । यः सरति सः सर्पः । सर्पन्ति इति सर्पाः । तारादयः अपि सर्पाः इति कथ्यन्ते यतः ताः निरन्तरं सञ्चरन्ति । अत्यधिकतया प्रकाशमानं सर्पमणिः इति उच्यते । अयं सर्पः द्युलोके, अन्तरिक्षे, पृथिव्याञ्च वसति । भगवता शिवेन अपि सर्पः ध्रियते । सूर्यमण्डले अपि सर्पः विद्यते । नक्षत्राणि तदीयं शरीरं वर्तते ।
- असौ योऽवसर्पति नीलग्रीवो विलोहितः ।
- नमोऽस्तु सर्प्नेभ्यो ये केचन पृथिवी मनु ।
- ये अन्तरिक्षे ये दिवि तेभ्यः सर्प्नेभ्यो नमः ।
- इदं सर्प्नेभ्यो हविरस्तु जुष्टम् ।
- ये अन्तरिक्षं पृथिवीं क्षियन्ति ते नः सर्पासो हव मागमिष्ठाः ।
- ये रोचने सूर्यस्यापि सर्पाः । ये दिवं देवीमनुसञ्चरन्ति ।
- येषामाश्लेषा अनुयन्ति कामं, अनुयन्ति चेतः ।
- तेभ्यः सर्प्नेभ्यो मघुमज्जुहोमि ।
तैत्तिरीयब्राह्मणस्य कथनानुगुणं यः सर्पः द्युलोके अन्तरिक्षे, पृथिव्यां च वसति, तारासु ग्रहेषु च भवति, सूर्यस्य किरणेषु भवति, नक्षत्ररूपी देहवति आश्लेषा यस्य चित्तकामनानाम् अनुगामिनी अस्ति सः सर्पः अस्माकं यज्ञे उपस्थितः भवतु । वयं तस्मै मधुमतिहविषः प्रदानं कुर्मः ।
आश्रिताः पदार्थाः[सम्पादयतु]
- अहिदेवे कृत्रिमकन्दमूलफलकीटपन्नगविषाणि ।
- परधनहरणाभिरतास्तुषधान्यं सर्वभिषजश्च ॥
कृत्रिमाणि द्रव्याणि यानि युक्त्या क्रियन्ते । यन्मूलमेव बीजं स कन्दः । केचिदभिनवाङ्कुरमिच्छन्ति । मूलानि प्रसिद्धानि । फलानि च प्रसिद्धान्येव । कीटाः कृमिजातयः । पन्नगाः सर्पाः । विषं प्रसिद्धम् । परधनहरणे ये अभिरताः सक्ताः । तुषधान्यं शालयः । सर्वभिषजो निःशेषाः शल्यहर्तृशालाकिकाः कायचिकित्सकादयः । एते सर्व एवाहिदेवे आश्लेषायाम् ।
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
- उद्धतरिपुमदभञ्जनसाहसवाणिज्यकपटकर्म ।
- अनलायससङ्ग्रहणक्ष्वेडस्तेयादि सर्पभे कार्यम् ॥
आश्लेषनक्षत्रे शत्रोः मानभङ्गः, साहसकार्यं, वाणिज्यं, कपटकर्म, अग्निकर्म, लोहादीनां सङ्ग्रहः, चौर्यकर्म इत्यादीनि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
तीक्ष्णसंज्ञकनक्षत्राणि[सम्पादयतु]
- मूलशिवशक्रभुजगाधिपानि तीक्ष्णानि तेषु सिद्ध्यन्ति ।
- अभिघातमन्त्रवेतालबन्धभेदसम्बद्धाः
अथ तीक्ष्णानि नक्षत्राणि तैर्यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह - मूलं प्रसिद्धम् । शिवाधिपमार्द्रा । शक्राधिपं ज्येष्ठा । भुजगाधिपं सर्पदैवत्यमाश्लेषा । एतानि नक्षत्राणि तीक्ष्णानि दारुणानीत्यर्थः । तेषु तीक्ष्णेषु सिद्ध्यन्ति । के ते ? अभिघात उपद्रवः । मन्त्रो मन्त्रसाधनप्रयोगः । वेतालं वेतालोत्थापनादिकर्म । बन्धो बन्धनम् । वधस्ताडनम् । भेदः पृथ्क्करणं श्लिष्टयोर्द्वयोः । सम्बन्धो राजकुल आवेदनम् । एते सिद्ध्यन्ति ।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १५६
पार्वतीतपश्चर्यावर्णनम्।
सूत उवाच।
देवीं सापश्यदायान्तीं सतीं मातुर्विभूषिताम्।
कुसुमामोदिनीं नाम तस्य शैलस्य देवताम् ।। २.१५६.१
सापि दृष्ट्वा गिरिसुतां स्नेहविक्लवमानसा।
क्व पुत्रि! गच्छसीत्युच्चैरालिङ्ग्योवाच देवता ।। २.१५६.२
सा चास्यै सर्वमाचख्यौ सङ्करात् कोपकारणम्।
पुनश्चोवाच गिरिजा देवतां मातृसम्मताम् ।। २.१५६.३
उमोवाच।
नित्यं शैलाधिराजस्य देवता त्वमनिन्दिते!।
सर्वतः सन्निधानन्ते मम चातीव वत्सला ।। २.१५६.४
अतस्तु ते प्रवक्ष्यामि यद्विधेयं तदा धिया।
अन्यस्त्री संप्रवेशस्तु त्वया रक्ष्यः प्रयत्नतः॥ २.१५६.५
रहस्यत्र प्रयत्नेन चेतसा सततं गिरौ।
पिनाकिनः प्रविष्टायां वक्तव्यं मे त्वयाऽनघे!।। २.१५६.६
ततोऽहं संविधास्यामि यत्कृत्यं तदनन्तरम्।
इत्युक्ता सा तथेत्युक्त्वा जगाम स्वगिरिं शुभम् ।। २.१५६.७
उमापि पितुरुद्यानं जगामाद्रिसुता द्रुतम्।
अन्तरिक्षं समाविश्य मेघमालामिव प्रभा ।। २.१५६.८
ततो विभूषणान्यस्य वृक्षवल्कल घारिणी।
ग्रीष्मे पञ्चाग्निसन्तप्ता वर्षासु च जलोषिता ।। २.१५६.९
वन्याहारा निराहारा शुष्का स्थण्डिलशायिनी।
एवं साधयती तत्र तपसा संव्यवस्थिता ।। २.१५६.१०
ज्ञात्वा तु त्वां गिरिसुतां दैत्यस्तत्रान्तरे वशी।
अन्धकस्य सुतो दृप्तः पितुर्वधमनुस्मरन् ।। २.१५६.११
देवान्सर्वान् विजित्याजौ वकत्राता रणोत्कटः।
आडिर्नामान्तरप्रेक्षी सततं चन्द्रमौलिनः ।। २.१५६.१२
आजगामामररिपुः पुरन्त्रिपुरघातिनः।
स तत्रागत्य ददृशे वीरकं द्वार्यवस्थितम् ।। २.१५६.१३
विचिन्त्यासीद्वरं दत्तं स पुरा पद्मजन्मना।
हते तदान्धके दैत्ये गिरिशेनामरद्विषि ।। २.१५६.१४
आडिश्चकार विपुलं तपः परमदारुणम्।
हते तदान्धके दैत्ये गिरिशेनामरद्विषि ।। २.१५६.१५
किमाडे! दानवश्रेष्ठ! तपसा प्राप्तुमिच्छसि।
ब्रह्माणमाह दैत्यस्तु निर्मृत्युत्वमहं वृणे ।। २.१५६.१६
बह्मोवाच।
न कश्चिच्च विना मृत्युं नरो दानव! विद्यते।
यतस्ततोऽपि दैत्येन्द्र! मृत्युः प्राप्य शरीरिणा ।। २.१५६.१७
इत्युक्तौ दैत्यसिंहस्तु प्रोवाचाम्बुजसम्भवम्।
रूपस्य परिवर्तो मे यदा स्यात् पद्मसम्भव।। २.१५६.१८
तदा मृत्युर्मम भवेदन्यथात्वमरोह्यहम्।
इत्युक्तस्तु तदोवाच तुष्टः कमलसम्भवः ।। २.१५६.१९
यदा द्वितीयो रूपस्य विवर्तस्ते भविष्यति।
तदा ते भविता मृत्युरन्यथा न भविष्यति ।। २.१५६,२०
इत्युक्तोऽमरतां मेने दैत्यसूनुर्महाबलः।
तस्मिन् काले तु संस्मृत्य तद्वधोपायमात्मनः ।। २.१५६.२१
परिहर्तुं दृष्टिपथं वीरकस्याभवत्तदा।
भुजङ्गरूपी रन्ध्रेण प्रविवेश दृशः पथम् ।। २.१५६.२२
परिहृत्य गणेशस्य दानवोऽसौ सुदुर्जयः।
अलक्षितो गणेशेन प्रविष्टोऽथ पुरान्तकम् ।।२.१५६.२३
भुजङ्गरूपं सन्त्यज्य बभूवाथ महासुरः।
उमारूपी छलयितुं गिरिशं मूढ़चेतनः ।। २.१५६.२४
कृत्वा मायान्ततोरूपमप्रतर्क्य मनोहरम्।
सर्वावयव संपूर्णं सर्वाभिज्ञान संवृतम् ।। २.१५६.२५
कृत्वा मुखान्तरे दन्तान् दैत्यो वज्रोपमान् दृढ़ान्।
तीक्ष्णाग्रान् बुद्धिमोहेन गिरिशं हन्तुमुद्यतः ।। २.१५६.२६
कृत्वोमारूपसंस्थानं गतो दैत्यो हरान्तिकम्।
पापो रम्याकृतिश्चित्र भूषणाम्बर भुषितः ।। २.१५६.२७
तं दृष्ट्वा गिरिशस्तुष्टस्तदालिङ्ग्य महासुरम्।
मन्यमानो गिरिसुतां सर्वैरवयवान्तरैः ।। २.१५६.२८
अपृच्छत् साधु ते भावो गिरिपुत्रि! न कृत्रिमः।
यात्वं मदाशयं ज्ञात्वा प्राप्तेह वरवर्णिनि!।। २.१५६.२९
त्वया विरहितं शून्यं मन्यमानो जगत्त्रयम्।
प्राप्ता प्रसन्नवदना युक्तमेवं विधन्त्वयि ।। २.१५६.३०
इत्युक्तो दानवेन्द्रस्तु तदा भाषत् स्मयं श्छनैः।
न चाबुद्ध्यदभिज्ञानं प्रायस्त्रिपुरघातिनः ।। २.१५६.३१
देव्युवाच।
यातास्म्यहं तपश्चर्तुं वल्भ्यायत वातुलम्।
रतिश्च तत्र मेनाभूत्ततः प्राप्ता त्वदन्तिकम् ।। २.१५६.३२
इत्युक्तः शङ्करः शङ्कां काञ्चित् प्राप्यावधारयत्।
हृदयेन समाधाय देवः प्रहसिताननः ।। २.१५६.३३
कुपिता मयि तन्वङ्गी प्रकृत्या च दृढ़व्रता।
अप्राप्तकामा संप्राप्ता किमेतत् संशयो मम ।। २.१५६.३४
इति चिन्त्य हरस्तस्या अभिज्ञानं विधारयन्।
नापश्यद्वामपार्श्वे तु तदङ्गे पद्मलक्षणम् ।। २.१५६.३५
लोमावर्तन्तु रचितं ततो देवः पिनाकधृक्।
अबुध्यद्दानवीमायामाकारं गूहयंस्ततः ।। २.१५६.३६
मेढ्रे वज्रास्त्रमादाय दानवं तमशातयत्।
अबुध्यद्वीरको नैव दानवेन्द्रं निषूदितम् ।। २.१५६.३७
हरेण सूदितं दृष्ट्वा स्त्रीरूपं दानवेश्वरम्।
अपरिच्छिन्न तत्वार्था शैलपुत्र्यै न्यवेदयत् ।। २.१५६.३८
दूतेन मारुतेनाशु गामिना नगदेवता।
श्रुत्वा वायुमुखाद्देवी क्रोधरक्तविलोचना ।।
अशपद्वीरकं पुत्रं हृदयेन विदूयता ।। २.१५६.३९


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ४६
कृष्णोत्पत्तिवर्णनम्।
सूत उवाच।
ऐक्ष्वाकी सुषुवे शूरं ख्यातमद्भुत मीढुषम्।
पौरुषाज्जज्ञिरे शूरात् भोजायां पुत्रकादश।। ४६.१ ।।
वसुदेवो महाबाहुः पूर्वमानकदुन्दुभिः।
देवमार्गस्ततो जज्ञे ततो देवश्रवाः पुनः।। ४६.२ ।।
अनाधृष्टिः शिनिश्चैव नन्दश्चैव ससृञ्जयः।
श्यामः शमीकः संयूपः पञ्च चास्य वराङ्गनाः।। ४६.३ ।।
श्रुतकीर्तिः पृथा चैव श्रुतदेवी श्रुतश्रवाः।
राजाधि देवी च तथा पञ्चैता वीरमातरः।। ४६.४ ।।
कृतस्य तु श्रुता देवी सुग्रहं सुषुवे सुतम्।
कैकेय्यां श्रुतकीर्त्यान्तु जज्ञे सोऽनुव्रतो नृपः।। ४६.५ ।।
श्रुत श्रवसि चैद्यस्य सुनीथः समपद्यत।
वार्षिको धर्म्मशारीरः स बभूवारिमर्दनः।। ४६.६ ।।
अथ सख्येन वृद्धेऽसौ कुन्तिभोजे सुतां ददौ।
एवं कुन्ती समाख्याता वसुदेवस्वसा पृथा।। ४६.७ ।।
वसुदेवेन सा दत्ता पाण्डोर्भार्या ह्यनिन्दिता।
पाण्डो रर्थेन सा जज्ञे देवपुत्रान् महारथान्।। ४६.८ ।।
धर्माद्युधिष्ठिरो जज्ञे वायोर्जज्ञे वृकोदरः।
इन्द्राद्धनञ्जयश्चैव शक्रतुल्य पराक्रमः।। ४६.९ ।।
माद्रवत्यान्तु जनितावश्विभ्यामिति शुश्रुमः।
नकुलः सहेदवश्च रूपशीलगुणान्वितौ।। ४६.१०।।
रोहिणी पौरवी सा तु ख्यातमानकदुन्दुभेः।
लेभे ज्येष्ठसुंतं रामं सारणञ्च सुतं प्रियम्।। ४६.११ ।।
दुर्दमं दमनं सुभ्रु पिण्डारक महाहनू।
चित्राक्ष्यौ द्वे कुमार्य्यौ तु रोहिण्यां जज्ञिरे तदा।। ४६.१२ ।।
देवक्यां जज्ञिरे शौरेः सुषेणः कीर्तिमानपि।
उदासी बद्रसेनश्च ऋषिवासस्तथैव च।।
षष्ठो भद्र विदेहश्च कंसः सर्वानघातयत्।। ४६.१३ ।।
प्रथमाया अमावास्या वार्षिकी तु भविष्यति।
तस्यां जज्ञे महाबाहुः पूर्वकृष्णः प्रजापतिः।। ४६.१४ ।।
अनुजात्वभवत् कृष्णात् सुभद्रा भद्रभाषिणी।
देवक्यान्तु महातेजा जज्ञे शूरो महायशाः।। ४६.१५ ।।
सहदेवस्तु ताम्रायां जज्ञे शौरिकुलोद्वहः।
उपासङ्गधरं लेभे तनयं देवरक्षिता।।
एकां कन्याञ्च सुभगां कंसस्तामभ्यघातयत्।। ४६.१६ ।।
विजयं रोचमानञ्च वर्द्धमानन्तु देवलम्।
एते सर्वे महात्मानो ह्युपदेव्याः प्रजज्ञिरे।। ४६.१७ ।।
अवगाहो महात्मा च वृकदेव्यामजायत।
वृकदेव्यां स्वयं जज्ञे नन्दको नामनामतः।। ४६.१८ ।।
सप्तमं देवकी पुत्रं मदनं सुषुवे नृप।
गवेषमं महाभागं संग्रामेष्वपराजितम्।। ४६.१९।।
श्रद्धा देव्या विहारे तु वने हि विचरन् पुरा।
वैश्यायामदधात् शौरिः पुत्रं कौशिकमग्रजम्।। ४६.२० ।।
सुतनू रथराजी च शौरेरास्तां परिग्रहौ।
पुण्ङ्रश्च कपिलश्चैव वसुदेवात्मजौ बलौ।। ४६.२१ ।।
जरा नाम निषादोऽभूत् प्रथमः स धनुर्धरः।
सौभद्रश्च भवश्चैव महासत्वौ बभूवतुः।। ४६.२२ ।।
देवभाग सुतश्चापि नाम्नाऽसावुद्धवः स्मृतः।
पण्डितं प्रथमं प्राहु र्देवश्रवः समुद्भवम्।। ४६.२३ ।।
ऐक्ष्वाक्यलभतापत्य आनाधृष्टेर्यशस्विनी।
निर्धूतसत्वं शत्रुघ्नं श्राद्धस्तस्मादजायत।। ४६.२४ ।।
करूषायानपत्याय कृष्णस्तुष्टः सुतन्ददौ।
सुचन्द्रन्तु महाभागं वीर्यवन्तं महाबलम्।। ४६.२५ ।।
जाम्बवत्याः सुतावेतौ द्वौ च सत्कृतलक्षणौ।
चारुदेष्णश्च साम्बश्च वीर्यवन्तौ महाबलौ।। ४६.२६ ।।
तन्तिपालश्च तन्तिश्च नन्दनस्य सुतावुभौ।
शमीकपुत्राश्चत्वारो विक्रान्ताः सुमहाबलाः।।
विराजश्च धनुश्चैव श्याम्यश्च सृञ्जयस्तथा।। ४६.२७ ।।
अनपत्योऽभवच्छ्यामः शमीकस्तु वनं ययौ।
जुगुप्समानो भोजत्वं राजर्षित्वमवाप्तवान्।। ४६.२८ ।।
कृष्णस्य जन्माभ्युदयं यः कीर्तयति नित्यशः।
श्रृणोति मानवो नित्यं सर्वपापैः प्रमुच्यते।। ४६.२९ ।।


text:
मंगलवार, 4 मार्च 2014
देव पूजा विधि Part-13 लक्ष्मी-पूजन
आचमन प्राणायाम करके- देशकालौ सङ्कीत्र्य.. स्थिरलक्ष्मीप्राप्त्यर्थं श्रीमहालक्ष्मीप्रीत्यर्थं सर्वारिष्टनिवृत्तिपूर्वकसर्वाभीष्टफलप्राप्त्यर्थम् आयुरारोग्यैश्वर्याभिवृद्धîर्थं व्यापारे लाभार्थं च गणपतिनवग्रह- कलशादिपूजनपूर्वकं श्रीमहाकाली-महालक्ष्मी-महासरस्वती-लेखनी-कुबेरादीनां च पूजनं करिष्ये कहकर जल छोड़े। पýात् गणपति, कलश और नवग्रहादि का पूजन करके महालक्ष्मी का पूजन करें।
ध्यान-ॐ या सा पद्मासनस्थाविपुलकटितटी पद्मपत्रायताक्षी
गम्भीरावर्तनाभिस्तनभरनमिता शुभ्रवस्त्रोत्तरीया।
या लक्ष्मीर्दिव्य- रूपैर्मणिगणखचितैः स्नापिता हेमकुम्भैः
सा नित्यं पद्महस्ता मम वसतु गृहे सर्वमाङ्ल्ययुक्ता।।
आवाहन-ॐ सर्वलोकस्य जननीं शूलहस्तां त्रिलोचनाम्।
सर्वदेवमयीमीशां देवीमावाहयाम्यहम्।। दुर्गायै नमः, आवाहयामि।
आसन-ॐ तप्तकाझ्नवर्णाभं मुक्तामणिविराजितम्।
अमलं कमलं दिव्यमासनं प्रतिगृह्यताम्।। आसनं समर्पयामि।
पाद्य- ॐ गङ्गादितीर्थसम्भूतं गन्धपुष्पादिभिर्युतम्।
पाद्यं ददाम्यहं देवि गृहाणाशु नमोऽस्तु ते।। पाद्यं समर्पयामि।
अर्घ्य- ॐ अष्टगन्धसमायुक्तं स्वर्णपात्रप्रपूरितम्।
अघ्र्यं गृहाण मद्दत्तं महालक्ष्मि नमोऽस्तु ते।। अघ्र्यं समर्पयामि।
आचमन-ॐ सर्वलोकस्य या शक्तिब्र्रह्मविष्ण्वादिभिः स्तुता।
ददाम्याचमनं तस्यै महालक्ष्म्यै मनोहरम्।। आचमनं समर्पयामि।
स्नान-ॐ मन्दाकिन्याः समानीतैर्हेमाम्भोरुहवासितैः।
स्नानं कुरुष्व देवेशि! सलिलैý सुगन्धिभिः।। स्नानं समर्पयामि।
(दुग्ध, दधि, घृत, मधु, तथा शर्करास्नान विधि शालग्राम पूजन के अनुसार करायें।)
पञ्चामृतस्नान-ॐ पञ्चामृतसमायुक्तं जाह्नवी सलिलं शुभम्।
गृहाणविश्वजननि स्नानार्थं भक्तवत्सले!।। पंचामृतस्नानं समर्प0।
शुद्धोदकस्नान-ॐ तोयं तव महादेवि! कर्पूरागरुवासितम्।
तीर्थेभ्यः सुसमानीतं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्।। शुद्धोदकस्नानं सम0।
वस्त्र-ॐ दिव्याम्बरं नूतनं हि क्षौमं त्वतिमनोहरम्।
दीयमानं मया देवि! गृहाण जगदम्बिके!।। वस्त्रं समर्पयामि।
उपवस्त्र-ॐ कझ्ुकीमुपवस्त्रं च नानारत्नैः समन्वितम्।
गृहाण त्वं मया दत्तं मङ्ले जगदीश्वरि!।। उपवस्त्रं समर्पयामि।
मधुपर्क-ॐ कपिलं दधि कुन्देन्दुधवलं मधुसंयुतम्।
स्वर्णपात्र स्थितं देवि! मधुपर्कं गृहाण भोः।। मधुपर्कं समर्पयामि।
आभूषण-ॐ स्वभावसुन्दराङ्गायै नानादेवाश्रये शुभे!।
भूषणानि विचित्राणि कल्पयाम्यमरार्चिते!।। आभूषणं समर्पयामि।
गन्ध-ॐ श्रीखण्डागरुकर्पूरमृगनाभिसमन्वितम्।
विलेपनं गृहाणाशु नमोऽस्तु भक्तवत्सले!।। गन्धं समर्पयामि।
रक्तचंदन-ॐ रक्तचन्दनसम्मिश्रं पारिजातसमुद्भवम्।
मया दत्तं गृहाणाशु चन्दनं गन्धसंयुतम्।। रक्तचंदनं समर्पयामि।
सिन्दूर-ॐ सिन्दूरं रक्तवर्णञ्च सिन्दूरतिलकप्रिये!।
भक्तîा दत्तं मया देवि! सिन्दूरं प्रतिगृह्यताम्।। सिन्दूरं समर्पयामि।
कुङ्कघमं-ॐ कुङ्कघमं कामदं दिव्यं कुङ्कघमं कामरूपिणम्।
अखण्ड कामसौभाग्यं कुङ्कघमं प्रतिगृह्यताम्।। कुंकुमं समर्पयामि।
अक्षत-ॐ अक्षतान्निर्मलाछुद्धान् मुक्तामणिसमन्वितान्।
गृहाणेमान् महादेवि! देहि मे निर्मलां धियम्।। अक्षतान् समर्पयामि।
पुष्प- ॐ मन्दारपारिजाताद्याः पाटली केतकी तथा।
मरुवा मोगरं चैव गृहाणाशु नमो नमः।। पुष्पाणि समर्पयामि।
पुष्पमाला-ॐ पद्मशùजपापुष्पैः शतपत्रौर्विचित्रिताम्।
पुष्पमालां प्रयच्छामि गृहाण त्वं सुरेश्वरि!।। पुष्पमाल्यां सम0।
दूर्वा- ॐविष्ण्वादिसर्वदेवानां प्रियां सर्वसुशोभनाम्।
क्षीरसागरसम्भूते! दूर्वां स्वीकुरु सर्वदा।। दुर्वां समर्पयामि।
सुगन्धतैल-ॐ स्नेहं गृहाण स्नेहेन लोकेश्वरि ! दयानिधे !।
सर्वलोकस्य जननि ! ददामि स्नेहमुत्तमम्।। सुगन्धतैलं समर्पयामि।
अथाङ्पूजा।
ॐ चपलायै नमः पादौ पूजयामि। ॐ चझ्लायै नमः जानुनी पूजयामि। ॐ कमलायै नमः कटिं (कमर) पूजयामि। ॐ कात्यायिन्यै नमः नाभिं (नाभि) पूजयामि। ॐ जगन्मात्रो नमः जठरं पूजयामि। ॐविश्ववल्लभायै नमः वक्षस्थलं पूजयामि। ॐ कमलवासिन्यै नमः भुजौ (दोनों भुजायें) पूजयामि। ॐ पद्मकमलायै नमः मुखं (मुख) पूजयामि। ॐ कमलपत्राक्ष्यै नमः नैत्रात्रायं (तीनों नेत्रा) पूजयामि। ॐ श्रियै नमः शिरः (मस्तक) पूजयामि। अंग पूजा समाप्त।
पूर्वादिक्रम से आठों दिशाओं में अष्टसिद्धि की पूजा करें-ॐ अणिम्ने नमः। ॐ महिम्ने नमः। ॐ गरिम्णे नमः। ॐ लघिम्ने नमः। ॐ प्राप्त्यै नमः। ॐ प्राकाम्यै नमः। ॐ ईशितायै नमः। ॐ वशितायै नमः।। इति अष्टसिद्धिपूजन।
उसी प्रकार पूर्वादिक्रम से अष्ट लक्ष्मी पूजन ॐ आद्यलक्ष्म्यै नमः। ॐ विद्यालक्ष्म्यै नमः। ॐ सौभाग्यलक्ष्म्यै नमः। ॐ अमृतलक्ष्म्यै नमः। ॐ कामलक्ष्म्यै नमः। ॐ सत्यलक्ष्म्यै नमः। ॐ भौगलक्ष्म्यै नमः। ॐ योगलक्ष्म्यै नमः।। इति अष्टलक्ष्मीपूजन।
धूप-ॐ वनस्पतिरसोत्पन्नो गन्धाढ्यः सुमनोहरः।
आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्।। इति अष्टलक्ष्मीपूजन।
दीप- ॐ कार्पासवर्तिसंयुक्तं घृतयुक्तं मनोहरम्।
तमोनाशकरं दीपं गृहाण परमेश्रि।। दीपं दर्शयामि।
नैवेद्य- ॐ नैवेद्यं गृह्यतां देवि भक्ष्यभोज्यसमन्वितम्।
षड्रसैरन्वितं दिव्यं लक्ष्मि देवि नमोऽस्तु ते।।
नैवेद्यं निवेदयामि। मध्ये पानीयं जल समर्पयामि।
ऋतुफल-ॐ फलेन फलितं सर्वं त्रौलोक्यं सचराचरम्।
तस्मात्फलप्रदानेन पूर्णाः सन्तु मनोरथाः।। ऋतुफलं समर्पयामि।
आचमन-ॐ शीतलं निर्मलं तोयं कर्पूरेण सुवासितम्।
आचम्यतामिदं देवि प्रसीद त्वं महेश्वरि!।। आचमनीयं जलं सम0।
अखण्डऋतुफल-ॐ इदं फलं मयाऽनीतं सरसं च निवेदितम्।
गृहाण परमेशानि प्रसीद प्रणमाम्यहम्।। अखण्डऋतुफलं सम0।
ताम्बूलपूगीफल-ॐ एलालवङ्कर्पूरनागपत्रादिभिर्युतम्।
पूगीफलेन संयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम्।। ताम्बूलपूगीफलं सम0।
दक्षिणा-ॐ हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः।
अनन्तपुण्यफलदमतः शान्तिं प्रयच्छ मे।। द्रव्यदक्षिणां सम0।
प्रार्थना
ॐ सुरासुरेन्द्रादिकिरीटमौक्तिकैर्युक्तं सदा यत्तवपादपङ्कजम्। परावरं पातु वरं सुमङ्लं नमामि भक्तîा तव कामसिद्धये।।
भवानि त्वं महालक्ष्मीः सर्वकामप्रदायिनि!।
सुपूजिता प्रसन्नस्यान्महालक्ष्मि! नमोऽस्तु ते।।
नमस्ते सर्वदेवानां वरदासि हरिप्रिये।
या गतिस्त्वत्प्रपन्नानां सा मे भूयात्त्वदर्चनात्।।
सदस्यता लें टिप्पणियाँ भेजें (Atom)


text:
प्राणचिकित्सा
प्राणशक्तिचिकित्सा (Pranic healing) चिकित्सापद्धतिषु अन्यतमा । एषा चिकित्सा प्राचीना । मन्त्रचिकित्सा, शमनिकचिकित्सा, दैविकचिकित्सा इत्याद्याः अस्याः चिकित्सायाः समानाः चिकित्साः भवन्ति।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
चिनादेशस्य मास्टर् चो कोक् सुईवर्यः प्राणचिकित्सायाः वैज्ञानिकस्वरूपं परिचायितवान् । शरीरे विद्यमानानाम् ११ चक्राणाम् आधारेण एषा चिकित्सा क्रियते । चक्राणि तेजोयुक्तानि भवन्ति । अतः एतानि प्राणशक्तिं शरीरे विद्यमानेषु अङ्गेषु सम्प्रसारयन्ति । चक्रेषु व्यत्यासः भवति चेत् शरीरे विपरिणामाः भवन्ति ।
प्रकाराः[सम्पादयतु]
अस्याः चिकित्सायाः द्वौ प्रकारौ भवतः । एकः स्वरोगोपशमः प्रकारः, द्वितीयं जीवचैतन्यम् इति।
स्वरोगोपशमः[सम्पादयतु]
मास्टर् चो कोक् सुईवर्यः निरूपयति यत् सर्वासु अपि अवस्थासु शरीरं स्वस्य रोगोपशमने समर्थं भवति इति । यदा शरीरे व्रणः भवति तदा विना औषधेन केषुचित् दिनेषु व्रणः अपगतः भवति । शरीरं स्वयं व्रणान् वारयति । एवमेव शरीरे दग्धभागस्यापि उपशमः भविष्यति ।
जीवचैतन्यम्[सम्पादयतु]
जीवनाय प्राणस्य प्रामुख्यम् अस्त्येव । एवं जीवशक्तिरपि अपेक्षिता । जीवचैतन्यचिकित्सया जीवशक्तेः वृद्धिः भविष्यति । चिकित्सया अङ्गाङ्गेषु सत्प्रभावः भवति ।


text:
कालिदासविरचिते रघुवंशे द्वादशः सर्गः
आसीदासन्ननिर्वाणः प्रदीपार्चिरिवोषसि । । १२.१ । ।
तं कर्णमूलं आगत्य रामे श्रीर्नस्यतां इति ।
कैकेयीशङ्कयेवाह पलितच्छद्मना जरा । । १२.२ । ।
सा पौरान्पौरकान्तस्य रामस्याभ्युदयश्रुतिः ।
प्रत्येकं ह्लादयां चक्रे कुल्येवोद्यानपादपान् । । १२.३ । ।
तस्याभिषेकसंभारं कल्पितं क्रूरनिश्चया ।
दूषयां आस कैकेयी शोकोष्णैः पार्थिवाश्रुभिः । । १२.४ । ।
सा किलाश्वासिता चण्डी भर्त्रा तत्संश्रुतौ वरौ ।
उद्ववामेन्द्रसिक्ता भूर्बिलमग्नाविवोरगौ । । १२.५ । ।
तयोश्चतुर्दशैकेन रामं प्राव्राजयत्समाः ।
द्वितीयेन सुतस्यैच्छद्वैधव्यैकफलां श्रियं । । १२.६ । ।
पित्रा दत्तां रुदन्रामः प्राङ्महीं प्रत्यपद्यत ।
पश्चाद्वनाय गच्छेति तदाज्ञां मुदितोऽग्रहीथ् । । १२.७ । ।
दधतो मङ्गलक्ष्ॐए वसानस्य च वल्कले ।
ददृशुर्विस्मितास्तस्य मुखरागं समं जनाः । । १२.८ । ।
स सीतालक्ष्मणसखः सत्याद्गुरुं अलोपयन् ।
विवेश दण्डकारण्यं प्रत्येकं च सतां मनः । । १२.९ । ।
राजापि तद्वियोगार्तः स्मृत्वा शापं स्वकर्मजं ।
शरीरत्यागमात्रेण शुद्धिलाभं अमन्यत । । १२.१० । ।
विप्रोषितकुमारं तद्(?) राज्यं अस्तमितेश्वरं ।
रन्ध्रान्वेषणदक्षाणां द्विषां आमिषतां ययौ । । १२.११ । ।
अथानाथाः प्रकृतयो मातृबन्धुनिवासिनं ।
मौलैरानाययां आसुर्भर्तं स्तम्भिताश्रुभिः । । १२.१२ । ।
श्रुत्वा तथाविधं मृत्युं कैकेयीतनयः पितुः ।
मातुर्न केवलं स्वस्याः श्रियोऽप्यासीत्पराङ्मुखः । । १२.१३ । ।
ससैन्यश्चान्वगाद्रामं दर्शितानाश्रमालयैः ।
तस्य पश्यन्सस्ॐइत्रेरुदश्रुर्वसतिद्रुमान् । । १२.१४ । ।
चित्रकूटवनस्थं च कथितस्वर्गतिर्गुरोः ।
लक्ष्म्या निमन्त्रयां चक्रे तं अनुच्छिष्टसंपदा । । १२.१५ । ।
स हि प्रथमजे तस्मिन्नकृतश्रीपरिग्रहे ।
परिवेत्तारं आत्मानं मेने स्वीकरणाद्भुवः । । १२.१६ । ।
तं अशक्यं अपाक्रष्टुं निर्देशात्स्वर्गिणः पितुः ।
ययाचे पादुके पश्चात्कर्तुं राज्याधिदेवते । । १२.१७ । ।
स विसृष्टस्तथेत्युक्त्वा भ्रात्रा नैवाविशत्पुरीं ।
नन्दिग्रामगतस्तस्य राज्यं न्यासं इवाभुनक् । । १२.१८ । ।
दृढभक्तिरिति ज्येष्ठे राज्यतृष्णापराङ्मुखः ।
मातुः पापस्य शुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तं इवाकरोथ् । । १२.१९ । ।
रामोऽपि सह वैदेह्या वने वन्येन वर्तयन् ।
चचार सानुजः शान्तो वृद्धेक्ष्वाकुव्रतं युवा । । १२.२० । ।
प्रभावस्तम्भितच्छायं आश्रितः स वनस्पतिं ।
कदाचिदङ्के सीतायाः शिश्ये किंचिदिव श्रमाथ् । । १२.२१ । ।
ऐन्द्रिः किल नखैस्तस्या विददार स्तनौ द्विजः ।
प्रियोपभोगचिह्नेषु पौरोभाग्यं इवाचरन् । । १२.२२ । ।
मृगमांसं ततः सीतां रक्षन्तीं आतपे धृतं ।
पक्षतुण्डनखाघातैर्बबाधे वायसो बलाथ् । । १२.२२* । ।
तस्मिन्नास्थदिषीकास्त्रं रामो रामावभोधितः ।
आत्मानं मुमुचे तस्मादेकनेत्रव्ययेन सः । । १२.२३ । ।
रामस्त्वासन्नदेशत्वाद्भरतागमनं पुनः ।
आशङ्क्योत्सुकसारङ्गां चित्रकूटस्थलीं जहौ । । १२.२४ । ।
प्रययावातिथेयेषु वसन्नृषिकुलेषु सः ।
दक्षिणां दिशं ऋक्षेषु वार्षिकेष्विव भास्करः । । १२.२५ । ।
बभौ तं अनुगच्छन्ती विदेहाधिपतेः सुता ।
प्रतिषिद्धापि कैकेय्या लक्ष्मीरिव गुणोन्मुखी । । १२.२६ । ।
अनुसूयातिसृष्टेन पुण्यगन्धेन काननं ।
सा चकाराङ्गरागेण पुष्पोच्चलित षट्पदं । । १२.२७ । ।
संध्याभ्रकपिषस्तत्र विराधो नाम राक्षसः ।
अतिष्ठन्मार्गं आवृत्य रामस्येन्दोरिव ग्रहः । । १२.२८ । ।
स जहरा तयोर्मध्ये मैथिलीं लोकशोषणः ।
नभोनभस्ययोर्वृष्टिं अवग्रह इवान्तरे । । १२.२९ । ।
तं विनिष्पिष्य काकुत्स्थौ पुरा दूषयति श्तलीं ।
गन्धेनाशुचिना चेति वसुधायां निचख्नतुः । । १२.३० । ।
पञ्चवट्यां ततो रामः शासनात्कुम्भजन्मनः ।
अनपोष्हस्थितिस्तस्थौ विन्ध्याद्रिः प्रकृताविव । । १२.३१ । ।
रावणावरजा तत्र राघवं मदनातुरा ।
अभिपेदे निदाघार्ता व्यालीव मलयद्रुमं । । १२.३२ । ।
सा सीतासंनिधावेव तं वव्रे कथितान्वया ।
अत्यारूढो हि नारीणां अकालज्ञो मओभवः । । १२.३३ । ।
कलत्रवानहं बाले कनीयांसं भजस्व मे ।
इति रामो वृषस्यन्तीं वृषस्कन्धः शशास तां । । १२.३४ । ।
ज्येष्ठाभिगमनात्पूर्वं तेनाप्यनभिनन्दिता ।
साभूद्रामाश्रया भूयो नदीवोभयकूलभाक् । । १२.३५ । ।
संरम्भं मैथिलीहासः क्षणं स्ॐयां निनाय तां ।
निवातस्तिमितां वेलां चन्द्रोदय इवोदधेः । । १२.३६ । ।
फलं अस्योपहासस्य सद्यः प्राप्स्यसि पश्य मां ।
मृग्यः परिभवो व्याघ्र्यां इत्यवेहि त्वया कृतं । । १२.३७ । ।
इत्युक्त्वा मैथिलीं भर्तुरङ्के निर्विशतीं भयाथ् ।
रूपं शूर्पणखा-नाम्नः सदृशं प्रत्यपद्यत । । १२.३८ । ।
लक्ष्मणः प्रथमं श्रुत्वा कोकिलामञ्जुभाषिणीं ।
शिवाघोरस्वनां पश्चाद्बुबुधे विकृतेति तां । । १२.३९ । ।
पर्णशालां अथ क्षिप्रं विधृतासिः प्रविश्य सः ।
वैरूप्यपौनरुक्त्येन भीषणां तां अयोजयथ् । । १२.४० । ।
सा वक्रनखधारिण्या वेणुकर्कशपर्वया ।
अङ्कुशाकारयाङ्गुल्या तावतर्जयदम्बरे । । १२.४१ । ।
प्राप्य चाशु जन्स्थानं खरादिभ्यस्तथाविधं ।
रामोपक्रमं आचख्यौ रक्षःपरिभवं नवं । । १२.४२ । ।
मुखावयवलूणां तां नैरृता यत्पुरोदधुः ।
रामाभियायिनां तेषां तदेवाभूदमङ्गलं । । १२.४३ । ।
उदायुधानापततस्तान्दृप्तान्प्रेक्ष्य राघवः ।
निदधे विजयाशंसां चापे सीतां च लक्ष्मणे । । १२.४४ । ।
एको दाशरथी रामो यातुधानाः सहस्रशः ।
ते तु यावन्त एवाजौ तावांश्च ददृशे स तैः । । १२.४५ । ।
असज्जनेन काकुत्स्थः प्रयुक्तं अथ दूषणं ।
न चक्षमे शुभाचारः स दूषणं इवात्मनः । । १२.४६ । ।
तं शरैः प्रतिजग्राह खरतिशिरसौ च सः ।
ख्रमशस्ते पुनस्तस्य चापात्समं इवोद्ययुः । । १२.४७ । ।
तैस्त्रयाणां शितैर्बाणैर्यथापूर्वविशुद्धिभिः ।
आयुर्देहातिगैः पीतं रुधिरं तु पतत्रिभिः । । १२.४८ । ।
तस्मिन्रामशरोत्कृत्ते बले महति रक्षसां ।
उत्थितं ददृशेऽन्यच्च कबन्धेभ्यो न किंचन । । १२.४९ । ।
सा बाणवर्षिणं रामं योधयित्वा सुरद्विषां ।
अप्रबोधाय सुष्वाप गृध्रच्छाये वरूथिनी । । १२.५० । ।
राघवास्त्रविदीर्णानां रावणं प्रति रक्षसां ।
तेषां शूर्पणखैवैका दुष्प्रत्वृत्तिहराभवथ् । । १२.५१ । ।
निग्रहात्स्वसुराप्तानां वधाच्च धनदानुजः ।
रामेण निहतं मेने पदं दशसु मूर्धसु । । १२.५२ । ।
रक्षसा मृगरूपेण वञ्चयित्वा स राघवौ ।
जहरा सीतां पक्षीन्द्रप्रयासक्षणविघ्नितः । । १२.५३ । ।
तौ सीतान्वेषिणौ गृध्रं लूनपक्षं अपश्यतां ।
प्राणैर्दशरथप्रीतेरनृणं कण्ठवर्तिभिः । । १२.५४ । ।
स रावणहृतां ताभ्यां वचसाचष्ट मैथिलीं ।
आत्मनः सुमहत्कर्म व्रणैरावेद्य संस्थितः । । १२.५५ । ।
तयोस्रावणहृतां ताभ्यां पितृव्यापत्तिशोकयोः ।
पितरीवाग्निसंस्कारात्परा ववृतिरे क्रियाः । । १२.५६ । ।
वधनिर्धूतशापस्य कबन्धस्योपदेशतः ।
मुमूर्छ सख्यं रामस्य समानव्यसने हरौ । । १२.५७ । ।
स हत्वा वालिनं वीरस्तत्पदे चिरकाङ्क्षिते ।
धातोः स्थान इवादेशं सुग्रीवं संन्यवेशयथ् । । १२.५८ । ।
इतस्ततश्च वैदेहीं अन्वेष्टुं भर्तृचोदिताः ।
कपयश्चेरुरार्तस्य रामस्येव मनोरथाः । । १२.५९ । ।
प्रवृत्तावुपलब्धायां तस्याः संपातिदर्शनाथ् ।
मारुतिः सागरं तीर्णः संसारं इव निर्ममः । । १२.६० । ।
दृष्टा विचिन्वता तेन लङ्कायां राक्षसीवृता ।
जानकी विषवल्लीभिः परीतेव महौषधिः । । १२.६१ । ।
तस्यै भर्तुरभिज्ञामं अङ्गुलीयं ददौ कपिः ।
प्रत्युद्गतं इवानुष्णैस्तदानन्दाश्रुभिन्दुभिः । । १२.६२ । ।
निर्वाप्य प्रियसंदेशैः सीतां अक्षवधोद्धतः ।
स ददाह पुरीं लङ्कां क्षणसोढारिनिग्रहः । । १२.६३ । ।
प्रत्यभिज्ञानरत्नं च रामायादर्शयत्कृती ।
हृदयं स्वयं आयातं वैदेह्या इव मूर्तिमथ् । । १२.६४ । ।
स प्राप हृदयन्यस्तमणिपर्शनिमीलितः ।
अपयोधरसंसर्गं प्रियालिङ्गननिर्वृतिं । । १२.६५ । ।
श्रुत्वा रामः प्रियोदन्तं मेने तत्संगमोत्सुकः ।
महार्णवपरिक्षेपं लङ्कायाः परिखालघुं । । १२.६६ । ।
स प्रतस्थेऽरिनाशाय हरिसैन्यैरनुद्रुतः ।
न केवलं धरा-पृष्ठे व्य्ॐनि संबाधवर्तिभिः । । १२.६७ । ।
निर्विष्टं उदधेः कूले तं प्रपेदे विभीषणः ।
स्नेहाद्राक्षसलक्ष्म्येव बुद्धिं आदिश्य चोदितः । । १२.६८ । ।
तस्मै निशाचरैश्वर्यं प्रतिशुश्राव राघवः ।
काले खलु समारब्धाः फलं बध्नन्ति नीतयः । । १२.६९ । ।
स सेतुं बन्धयां आस प्लवगैर्लवणाम्भसि ।
रसातलादिवोन्मग्नं शेषं स्वप्नाय शार्ङ्गिणः । । १२.७० । ।
तेनोत्तीर्य पथा लङ्कां रोधयां आस पिङ्गलैः ।
द्वितीयं हेमप्राकारं कुर्वद्भिरिव वानरैः । । १२.७१ । ।
रणः प्रववृते तत्र भीमः प्लवगरक्षसां ।
दिग्विजृम्भितकाकुत्स्थपौलस्त्यजयघोषणः । । १२.७२ । ।
पादपाविद्धपरिघः शिलानिष्पिष्टमुद्गरः ।
अतिशस्त्रनखन्यासः शैलरुग्ण मतङ्गजः । । १२.७३ । ।
अथ रामशिरश्छेददर्शनोद्भ्रान्तचेतनां ।
सीतां मायेति शंसन्ती त्रिजटा समजीवयथ् । । १२.७४ । ।
कामं जीवति मे नाथ इति सा विजहौ शुचं ।
प्राङ्मत्वा सत्यं अस्यान्तं जीवितास्मीति लज्जिता । । १२.७५ । ।
गरुडापातविश्लिष्टमेघनादास्त्रबन्धनः ।
दाशरथ्योः क्षणक्लेशः स्वप्नवृत्त इवाभवथ् । । १२.७६ । ।
ततो बिभेद पौलस्त्यः शक्त्या वक्षसि लक्ष्मणं ।
रामस्त्वनाहतोऽप्यासीद्विदीर्णहृदयः शुचा । । १२.७७ । ।
स मारुतिसमानीतमहौषधिहतव्यथः ।
लङ्कास्त्रीणां पुनश्चक्रे विलापाचार्यकं शरैः । । १२.७८ । ।
स नादं मेघनादस्य धनुश्चेन्द्रायुधप्रभं ।
मेघस्येव शरत्कालो न किंचित्पर्यशेषयथ् । । १२.७९ । ।
क्लेशेन महता निद्रां त्याजितं रणदुर्जयं ।
रावणः प्रेषयां आस युद्धायानुजं आत्मनः । । १२.७९आ । ।
जघान स तदादेशात्कपीनुग्राननेकशः ।
विवेश च पुरीं लङ्कां समादाय हरीश्वरं । । १२.७९भ् । ।
कुम्भकर्णः कपीन्द्रेण तुल्यावस्थः स्वसुः कृतः ।
रुरोध रामं शृङ्गीव टङ्कच्छिन्नमनःशिलः । । १२.८० । ।
अकाले बोधितो भ्रात्रा प्रियस्वप्नो वृथा भवान् ।
रामेषुभिरितीवासौ दीर्घनिद्रां प्रवेशितः । । १२.८१ । ।
इतराण्यपि रक्षांसि पेतुर्वानरकोटिषु ।
रजांसि समरोत्थानि रच्छोणितनन्दीष्विव । । १२.८२ । ।
निर्ययावथ पौलस्थ्यः पुनर्युद्धाय मन्दिराथ् ।
अरावणं अरामं वा जगदद्येति निश्चितः । । १२.८३ । ।
रामं पदातिं आलोक्य लङ्केषं च वरूथिनं ।
हरियुग्यं रथं तस्मै पर्जिघाय पुरंदरः । । १२.८४ । ।
तं आधूतद्वजपटं व्य्ॐअगङ्गोर्मिवायुभिः ।
देवसूतभुजालम्बी जैत्रं अध्यास्त राघवः । । १२.८५ । ।
मातलिस्तस्य माहेन्द्रं आमुमोच तनुच्छदं ।
यत्रोत्पलददलक्लैब्यं अस्त्राण्यापुः सुरद्विषां । । १२.८६ । ।
अन्योन्यदर्शनप्राप्तविक्रमावसरं चिराथ् ।
रामरावणयोर्युद्धं चरितार्थं इवाभवथ् । । १२.८७ । ।
भुजमूर्धोरुबाहुल्यादेकोऽपि धन्दानुजः ।
ददृशे सोऽयथापूर्वो मातृवंश इव स्थितः । । १२.८८ । ।
जेतारं लोकपालानां स्वमुखैरर्चितेश्वरं ।
रामस्तुलितकैलासं अरातिं बह्वमन्यत । । १२.८९ । ।
तस्य स्फुरति पौलस्त्यह्सीतासंगमशंसिनि ।
निचखानाधिकक्रोधः शरं सव्येतरे भुजे । । १२.९० । ।
रावणस्यापि रामास्तो भित्त्वा हृदयं आशुगः ।
विवेश भुवं आख्यातुं उरगेभ्य इव प्रियं । । १२.९१ । ।
वचसैव तयोर्वाक्यं अस्त्रं अस्त्रेण निघ्नतोः ।
अन्योन्यजयसंरम्भो ववृधे वादिनोरिव । । १२.९२ । ।
विक्रमव्यतिहारेण अस्त्रं अस्त्रेण निघ्नतोः ।
जयश्रीरन्तरा वेदिर्मत्तवारणयोरिव । । १२.९३ । ।
कृतप्रतिकृतप्रीतैस्तयोर्मुक्तां सुरासुरैः ।
परस्परं शरव्राताः पुष्पवृष्टिं न सेहिरे । । १२.९४ । ।
अयःशङ्कुचितां रक्षः शतघ्नीं अथ शत्रवे ।
हृतां वैवस्वतस्येव कूटशाल्मलिं अक्षिपथ् । । १२.९५ । ।
राघवो रथं अप्राप्तां तां आशां च सुरद्विषां ।
अर्धचन्द्रमुखैर्बाणैश्चिच्छेद कदलीसुखं । । १२.९६ । ।
अमोघं संदधे चास्मै धनुष्यकेअध्नुर्धरः ।
ब्राह्मं अस्त्रं प्रियाशोकशल्यनिष्कर्षणौषधं । । १२.९७ । ।
तद्व्य्ॐनि दशधा भिन्नं ददृशे दीप्तिमन्मुखं ।
वपुर्महोरगस्येव करालफणमण्डलं । । १२.९८ । ।
तेन मन्त्रप्रयुक्तेन निमेषार्धादपातयथ् ।
स रावणशिरःपङ्क्तिं अज्ञातव्रणवेदनां । । १२.९९ । ।
बालार्कप्रतिमेवाप्सु वीचिभिन्ना पतिष्यतः ।
रराज रक्षःकायस्य कण्ठच्छेदप्रंपरा । । १२.१०० । ।
मरुतां पश्यतां तस्य शिरांसि पतितान्यपि ।
मनो नातिविशश्वास पुनः संधानशङ्किनां । । १२.१०१ । ।
अथ मदगुरुपक्षैर्लोकपालद्विपानां अनुगतं अलिवृन्दैर्गण्डभित्तीर्विहाय ।
उपनतमणिबन्धे मूर्ध्नि पौलस्त्यशत्रोः सुरभि सुरविमुक्तं पुष्पवर्षं पपात । । १२.१०२ । ।
यन्ता हरेः सपदि संहृतकार्मुकज्यं आपृच्छ्य राघवं अनुष्ठितदेवकार्यं ।
नामाङ्करावणशराङ्कितकेतुयष्टिं ऊर्ध्वं रथं हरिसहस्रयुजं निनाय । । १२.१०३ । ।
रघुपतिरपि जातवेदोविशुद्धां प्रगृह्य प्रियां प्रियसुहृदि विभीषणे संगमय्य श्रियं वैरिणः ।
रविसुतसहितेन तेनानुयातः सस्ॐइत्रिणा भुजविजितविमानरत्नाधिरूढः प्रतस्थे पुरीं । । १२.१०४ । ।
इति कालिदासविरचिते रघुवंशे द्वादशः सर्गः


text:
महात्मा गान्धिः इति प्रसिद्धः मोहनदासकरमचन्दगान्धिः (१८६९-१९४८) गुजरातस्य पोरबन्दरनामके नगरे जन्म प्राप्तवान् । तस्य उदारान् मानवीयान् गुणान् दृष्ट्वा कवि: रवीन्द्रनाथठाकुर: तं महात्मा इति शब्देन सम्बोधितवान् । तत: पश्चात् सर्वे भारतीया: तं महात्मा गान्धिः इति एव अभिजानन्ति ।भारतमातुः श्रेष्ठः पुत्रः महात्मा गान्धिः स्वातन्त्र्यान्दोलने सर्वेषां भारतीयानाम् आधारभूतः मार्गदर्शकः च आसीत् । अत एव गान्धिजयन्ती पर्व राष्ट्रियपर्वरुपेण आचर्यते । दक्षिण-आफ्रिकादेशेऽपि महात्मा गान्धिः उत्तमं कार्यं कृतवान् ।
अस्य पिता श्री करमचन्दगान्धिः राजकोटसंस्थाने पोरबन्दरसंस्थाने च दिवान् इति प्रसिद्धः आसीत् । माता श्रीमती पुतलीबायी साध्वी व्रतोपावासादिधर्मानुसारिणी प्रेममयी च आसीत् । मोहनदासगान्धिमहोदयस्य बाल्यं पोरबन्दरनगरे उत्तमपरिसरे सहजसुन्दरम् आसीत् । मातुः सेवाभावः त्यागबुद्धिः सर्वप्रियता इत्येते गुणाः पुत्रेऽपि परिणामम् अकुर्वन् । विद्याभ्याससमये मोहनदासगान्धिः साधारणबालकः आसीत् । मोहनदासगान्धिः राजकोटनगरे प्रौढविद्याभ्यासं कृतवान् । विनयशीलः लज्जालुः विधेयः इति च सहपाठिषु प्रख्यातः आसीत् । गान्धिमहोदय: सत्यम् अहिंसाम् च जीवने प्रतिष्ठापयितुं दृढव्रत: आसीत् । स: वैदेशिकानां शासनं मूलतः उच्छेत्तुं भारतमातुः स्वतन्त्रतायै दृढां प्रतिज्ञाम् अकरोत् ।
महात्मा गान्धिः (Mahatma Gandhi)
महात्मा गान्धिः इति प्रसिद्धः मोहनदासकरमचन्दगान्धिः (१८६९-१९४८) गुजरातस्य पोरबन्दरनामके नगरे जन्म प्राप्तवान् । तस्य उदारान् मानवीयान् गुणान् दृष्ट्वा कवि: रवीन्द्रनाथठाकुर: तं महात्मा इति शब्देन सम्बोधितवान् । तत: पश्चात् सर्वे भारतीया: तं महात्मा गान्धिः इति एव अभिजानन्ति ।भारतमातुः श्रेष्ठः पुत्रः महात्मा गान्धिः स्वातन्त्र्यान्दोलने सर्वेषां भारतीयानाम् आधारभूतः मार्गदर्शकः च आसीत् । अत एव गान्धिजयन्ती पर्व राष्ट्रियपर्वरुपेण आचर्यते । दक्षिण-आफ्रिकादेशेऽपि महात्मा गान्धिः उत्तमं कार्यं कृतवान् ।


text:
स्वर्णरथः (गोल्डन् चारियट्)
गोल्डन् चारियट् (कर्णाटकस्य वैभवोपेतं धूमशकटम्)
एतत् वाहनं प्रवासोद्यमविभागेन अभिमानेन यात्रिणां सौलभ्याय कल्पितम् विशेषधूमशकटयानम् अस्ति । अस्य नाम सुवर्णरथम् इत्यस्ति । यथा महाराष्ट्रराज्ये डेक्कन् ओडिस्सी, राजास्थानराज्यस्य ‘प्यालेस् आन् व्हील्स्’ तथा सुवर्णरथयानम् सुव्यवस्थितम् अस्ति । अस्य संरचनायाः कृते २६ कोटिरुप्यकाणि व्ययीकृतानि सन्ति । अतिसुन्दरम् धूमशकटयानमेतत् १९ विभागयुक्तम् अस्ति । याने एव उपहारगृहं , सभाभवनं, व्यायामशाला इत्यादयः विभागाः सन्ति । आहत्य १०३ जनाः एव अनेन यानेन गन्तंथ शक्नुवन्ति । प्रत्येकं प्रवासिनः कृते जनद्वयं सेवानिरतं भवति । एतत् यानं बेङ्गळूरुतः मैसूरु हासन हम्पी गदग् हुब्बळ्ळीमार्गात् गोवाराज्यस्य सम्पर्कं कल्पयति । मार्गे श्रीरङ्गपट्टणम् बेलूरुहळेबीडु श्रवणबेळगोळ ऐहोळे बादामी पट्टदकल्लु प्रदेशदर्शनमपि भवति । अस्य प्रवासस्य ६२० कि.मीमार्गः । सप्तदिनेषु एकवारं प्रवासः समाप्तः भवति । षण्णां रात्रीणां शयनव्यवस्था धूमशकटयाने एव भवति । विशेषयात्रिकानामेव एतत् सौकर्यम् उपयुक्तम् अस्ति । मूल्यं च अधिकं भवति । क्रिस्ताब्दे २००८ तमे एतत् यानम् कार्यरतम् अभवत् ।


text:
महाजनो येन गत: स पन्था ।।
अद्य दूरदर्शने एकं समाचारं दृष्टवान ।
एष: समाचार: सचिनस्य महानताविषयक: आसीत् ।
तत्र कस्यचित् पुरातन मित्रस्य सहायतां कर्तुं धनम् अपेक्षितम्1 आसीत् यत् सचिनेन दत्तम् ।
अहं प्रायश: दृष्टवान्2 अस्मि यत् जना: यदा प्रशिद्धि: प्राप्नुवन्ति चेत् ते सर्वप्रथम स्वपुरातन मित्राणि विस्मरन्ति3 ।
यतोहि पुरातन मित्राणि अस्माकं सर्वं व्यवहारं, अस्माकं मूलं जानन्ति, अपि च तै: सह् सम्पूर्ण अतीतस्य स्मृति: भवति अत: तान विस्मृत्य4 जना: स्व भूतकालं विस्मरन्ति इति तेषां विश्वास: खलु भवति ।
आसीत् कश्चित् सचिनस्य मित्रं यस्य पाद: खंज:5, सचिन: तस्य शल्यचिकित्साकार्यार्थं 6 लक्ष रूप्यकाणि दत्तवान् ।
षड लक्ष रूप्यकाणि तु सचिनस्य कृते किमपि नास्ति किन्तु तस्य मित्रस्य सम्पूर्ण जीवनं अनेन नूतनं जातम् ।
अस्माकं समाजे अद्य सचिन सदृशस्य एव जनानां न्यूनता अस्ति ।
सत्यमेव उक्तम् अस्ति खलु महाजनो येन गत: स पन्था ।।
मैत्रीकार्यं तु सरलं किन्तु वहनं6 कठिनमेव । किन्तु ये महानजना: भवन्ति तेषां कृते किमपि कठिनं नास्ति इति अद्य सचिनेन दर्शितम् ।
तेन एषोपि सन्देश: समाजे प्रसारित: यत् महानता प्राप्तुं तदनुगुणं सारल्यं, गुणा: चापि भवेत् ।
1-आवश्यकता 2-देखा 3-भूलजाते हैं 4-भूलकर 5-विकृत, लंगडा 6-निभाना, ढोना


text:
Thursday, August 10, 2006
चन्द्र-चलनम्
अद्यतनकाले नासा (NASA) संस्थानं सर्वदा दुर्वार्ताम् एव प्रेषयति इव दृश्यते. ते किमपि उत्तमयतया न कर्तुं शक्नुवन्ति इति जनाः वदन्ति. यदा एतत् संस्थानं नूतनम् आसीत्, कोऽपि चन्द्रभूमौ न गतवान् आसीत्. ततः, यत्किमपि ते अकुर्वन्, उस्तुकाः जनाः दुरदर्शनं पश्यन् अमोदन्त. परन्तु, अद्यतनकाले, जनाः चिन्तयन्ति--वयं तु चन्द्रभूमौ गतवन्तः, इदानीं तत्र पुनर्गत्वा किं करिष्यामः--इति. (वयं इति वदन्ति, परन्तु, "ते" कुत्रापि न गतवन्तः. कञ्चन दूरदर्श-जनं पश्यन् 'अहम् एव करोमि' इति चिन्तयन्ति). ततः, यदि ते वार्तां प्रेषयन्ति, कोपि न पठति....परन्तु, यदि दुर्वार्ता अस्ति, तैः न प्रेषितव्या एव!
संस्कृत-भाषा अति-पुरातना एव. तदर्थम् अन्य-देशीय-जनाः (एतस्मिन् काले भारतीय-जनाः च) पृच्छन्ति--किमर्थं मृता भाषा पठितुम् इच्छति इति. ते एतस्याः भाषायाः महिमा न जानन्ति. अस्माकं ऋषयः देहेन चन्द्रभूमौ न अगच्छन्. परन्तु, मनसि, ते सर्वत्र गतवन्तः. कुत्र गतवन्तः, किं दृष्टवन्तः, कथं दृष्टवन्तः.....एतत् सर्वं संस्कृतेन विना वयं न अवगन्तुं शक्नुमः. पुरातनकाल-पत्रानि, अन्यभाषया अनुलेखितुं कोऽपि न शक्नोति यतः एकैक-वाक्यस्य नानार्थाः सन्ति. अपि च, रमणीया-भाषा तु रमणीया भाषा एव.
संस्कृत-भाषा अति-पुरातना एव. तदर्थम् अन्य-देशीय-जनाः (एतस्मिन् काले भारतीय-जनाः च) पृच्छन्ति--किमर्थं मृता भाषा पठितुम् इच्छति इति. ते एतस्याः भाषायाः महिमा न जानन्ति. अस्माकं ऋषयः देहेन चन्द्रभूमौ न अगच्छन्. परन्तु, मनसि, ते सर्वत्र गतवन्तः. कुत्र गतवन्तः, किं दृष्टवन्तः, कथं दृष्टवन्तः.....एतत् सर्वं संस्कृतेन विना वयं न अवगन्तुं शक्नुमः. पुरातनकाल-पत्रानि, अन्यभाषया अनुलेखितुं कोऽपि न शक्नोति यतः एकैक-वाक्यस्य नानार्थाः सन्ति. अपि च, रमणीया-भाषा तु रमणीया भाषा एव.


text:
द्य्वब्धीन्द्राः शकरहितास्तो भवाप्तं चक्राख्यं रविहतशेषकं तु हीनम् ॥
चैत्राद्येः पृथगमुतः सदृग्घ्नचक्रात्सिद्धाढ्यादमरफलाधिमासयुक्तम् ॥१॥
खत्रिघ्नं तिथिरहितं निरग्रचक्राङ्गांशाढ्यं पृथगमुतोऽब्धिषट्कलब्धैः ॥
ऊनाहैर्वियुतमहर्गणो भवेद्वै वारः प्राक्छरहतचक्रयुग्गणोऽब्जात् ॥२॥
द्य्वब्धीन्द्राः , शकरहिताः , (कार्य्याः ) ततः , भवाप्तम् , चक्राख्यम् , (स्यात् ) रविहतशेषकम् , तु , चैत्राद्येः , हीनम् , पृथक् , (स्थाप्यम् ) सदृग्नचक्रात् , सिद्धाढ्यात् , अमुतः , अमरफलाधिमासयुक्तम् , खत्रिघ्नम् , तिथिरहितम् , निरग्नचक्राङ्गांशाढ्यम् , पृथक् . (स्थाप्यम् ) अमुतः , अब्धिषट्कलब्धैः , ऊनाहैः , वियुतम् , अहर्गणः , भवेत् , शरहतचक्रयुग्गणः , प्राक् , अब्जात् , वारः , (भवेत् ) ॥१॥२॥
चक्रनिघ्नध्रुवोपेताः सक्षेपा द्युगणोद्भवैः॥
खेटैरूनाः स्युरिष्टाहे द्य्वब्धीन्द्राल्पःशको यदा ॥३॥
यदा , इष्टाहे , शकः , द्य्वब्धीन्द्राल्पः , (तदा ) चक्रनिघ्नध्रुवोपेतोः , सक्षेपाः , द्युगणोद्भवैः , खेटैः , इष्टखेटाः , स्युः ॥३॥
पूर्वे प्रौढतराः क्वचित्किमपि यच्चक्रुर्धनुर्ज्ये विना ते तेनैव महातिगर्वकुभृदुच्छङ्गेऽधिरोहन्ति हि ॥
सिद्धान्तोक्तमिहाखिलं लघुकृतं हित्वा धनुर्ज्ये मया तद्भर्वो मयि मास्तु किं न यदहं तच्छास्त्रतो वृद्धधीः ॥४॥
क्वचित् , धनुर्ज्ये , विना , यत् , किम् , अपि , पूर्वे , प्रौढतराः , चक्रुः , ते , तेन , एव , हि , महातिगर्वकुभृदुच्छृङ्गे , अधिरोहन्ति , इह , मया धनुर्ज्ये , विना , अखिलम् , सिद्धान्तोक्तम् , लघुतम् ; तद्रर्वः , मयि , मा , अस्तु , यत् , अहम् , किम् , तच्छास्त्रतः , वृद्धधीः , न , (अस्मि ) ॥४॥
नन्दिग्राम इहापरान्तविषये शिष्यादिगीतस्तुतिर्योऽभूत्कौशिकवंशजः सकलसच्छास्त्रार्थवित्केशवः ॥
सूनुस्तस्य तदङ्घ्निपद्मभजनाल्लब्ध्वावबोधांशकं स्पष्टं वृत्तविचित्रमल्पकरणं चैतद्रणेशोऽकरोत् ॥५॥
इह , अपरान्तविषये , नन्द्रिग्रामे , यः , शिष्यादिगीतस्तुतिः , सकलसच्छास्रवित् , कौशिकवंशजः , केशवः , अभूत् , तस्य , सनुः , गणेशः , तद्ङभिपद्मभजनात् , अबबोधांशकम् , लब्ध्वा , वृत्तविचित्रम् , स्पष्टम् , च , एतत् , अल्पकरणम् , अकरोत् ॥५॥
इति श्रीगणकवर्य्यपण्डितगणेशदैवज्ञकृतौ ग्रहलाघवकरणग्रन्थे पश्र्चिमोत्तरदेशीयमुरादाबादवास्तव्यकाशीस्थराजकीयसंस्कृतविद्यालयप्रधानाध्यापकपण्डितस्वामिराममिश्रशास्त्रिसान्निध्याधिगतविद्य -भारद्वाजगोत्रोत्पन्नगौडवंशातंसश्रीयुतभोलानाथनूजपणिडतरामस्वरूपशर्म्मणा विरचितयाऽवयसनाथितया भाषाटीकया सहितः पूर्वशकादहर्गणाद्यानयनाधिकारः समाप्तः ॥१६॥
शुभमस्तु ।


text:
सूत्र २
भेदान्नेति चेन्नैकस्यमपि ॥२॥
इहापि कंचिद्विशेशमाशङकय परिहरति ॥
भेदान्नेति चेदान्नेति चेन्नैकस्यामपि ॥ स्यादेतत् ।
सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वं विज्ञानानां गुणभेदान्नोपपद्यते ।
तथा हि वाजसनेयिन: पञ्चाग्निविद्यां प्रस्तुत्य षष्ठमपरमग्निमामनन्ति तस्याग्निरेवाग्निर्भवतीत्यादिना ।
छन्दोगास्तु तं नामनन्ति पञ्चसंख्ययैव च त उपसंहरन्त्यथ ह य एतानेवं पञ्चाग्नीन्वेदेति ।
येषां च स गुणोऽस्ति येषां च नास्ति कथमुभयेषामेका विद्योपपद्येत ।
न चात्र गुणोपसंहार: शक्यते प्रत्येतुं पञ्चसंख्याविरोधात् ।
तथा प्राणसंवादे श्रेष्ठादन्यांश्चतुर: प्राणान्वाक्चक्षु: श्रोत्रमनांसि च्छन्दोगा आमनन्ति ।
वाजसनेयिनस्तु पञ्चममप्यामनन्ति रेतो वै प्रजापत्ति: प्रजायते ह प्रजया पशुभिर्य एवं वेदेति ।
आवापोद्वापभेदाच्च वेद्यभेदो भवति वेद्यभेदाच्च विद्याभेदो द्रव्यदेवताभेदादिव यागस्योति चेत् ।
नैष दोष: ।
यत एकस्यामपि विद्यायामेवंजातीयको गुणभेद उपपद्यते ।
यद्यपि षष्टस्याग्रेरुपसंहारो न संभवति तथापि द्युप्रभृतीनां पञ्चानामग्नीनामुभयत्र प्रत्यभिज्ञायमानत्वान्न विद्याभेदो भवितुमर्हति ।
न हि षोडशिग्रहणाग्रहणयोरतिरात्रो भिद्यते ।
पथयतेऽपि च षष्ठोऽग्निश्च्छन्दोगैस्तं प्रेतं दिष्टमितोऽग्नय एव हरन्तीति ।
वाजसनेयिनस्तु सांपादिकेषु पञ्चस्वग्निष्वनुवृत्ताया: समिद्धमादिकल्पनाया निवृत्तये तस्याग्निरेवाग्निर्भवति समित्समिदित्यादि समामनन्ति स नित्यानुवाद: ।
अथाप्युपासनार्तह एष वादस्तथापि स गुण: शक्यते छन्दोगैरप्युपसंहर्तुम् ।
न चात्र पञ्चसङ्खयाविरोध आशङ्कय: सांपादिकाग्न्यभिप्राया हयेषा पञ्चसङ्खया नित्यानुवादभूता न विधिसमवायिनीत्यदोष: ।
एवं प्राणसंवादादिष्वप्यधिकस्य गुणस्येतरत्रोपसंहारो न विरुध्यते ।
नचावापोद्वापभेदावेद्यभेदोविद्याभेदश्चाशङ्कय: ।
कस्यचिद्वेद्याशस्यावापोद्वापयोरपि भूयसोर्वेद्यराशेरभेदावगमात् ।
तस्मादैकविद्यमेव ॥२॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
251 संकरस्य संसर्गस्य क्रमः प्रकार उन्नेयोऽभ्यूह्यः । स चैव मुन्नीयताम्—
समागता [व्युत्क्रान्तयोः] संकरः ।
समानरूपासमानशब्दयोरयं संकरः ।
पारिहारिकीप्रकल्पितयोः संकरः ।
एवं शब्दालङ्कारस्वभावाः काव्यगुणा यथावत् प्रतिपादि[ताः] । दोषा अपि केचिदसाधारणवैदर्भमार्गसम्भविनः श्लेषादयः । संप्रति सर्वमार्गसाधारणानुपदर्शयन्नाह—
अपगतोऽर्थः अभिधेयो वाक्यसम्बन्धि यत इत्यपार्थम् । विरुद्धः पूर्वापराहतः अर्थोऽभिधेयो यस्मिन्निति व्यर्थम् । एकः स एव प्रतिपादितोऽर्थोऽभिधेयः पुनर्यस्मिन् प्रतिपाद्यते तदेकार्थम् । संशयोऽर्थविषयः, किमयमर्थोऽयं वेत्युभयार्थावलम्बी प्रत्ययः, तेन [स]ह वर्तते तज्जनकत्वादिति ससंशयम् । अपगतः क्रमो यथोद्देशं प्रत्याम्नायत इत्यपक्रमम् । शब्देन शब्दविद्याप्रसिद्धेन पदेन हीनं रहितं तद्विपक्षयोगादिति शब्दहीनम् । यतेः छन्दःशास्त्रविहितात् विगमात् भ्रष्टमपगतमिति यतिभ्रष्टम् । भिन्नं


text:
यत्र मुख्यफलोपाय उद्भिन्नो गर्भतो*धिक:
शापाद्यै: सान्तरायश्च स विमर्श इति स्मृत: ।।
।।साहित्यदर्पण 6/79-80।।
यत्र मुख्यफलस्य उपाय: गर्भसन्धे: अपेक्षा अधिकोद्भिन्नं भवति किन्तु शापादिकारणात् विघ्नयुक्तं भवति तत्र विमर्शसन्धि: भवति । यथा - अभिज्ञानशाकुन्तलस्य चतुर्थांके - ''प्रियंवदे यद्यपि गान्धर्वेण विवाहेन निर्वृत्तकल्याणा प्रियसखी शकुन्तला संवृत्तेति .... '' इत्यादि अनुसूयाया: उक्ति:, तत: सप्तमांके शकुन्तलाया: प्रत्यभिज्ञानपर्यन्तं यावती कथा अस्ति शकुन्तलाया: विस्मरणरूपविघ्नेन युक्तमस्ति ।।
इति


text:
आदिशङ्कराचार्यः
शङ्कराचार्यः (मलयाळम्: ശങ്കരാചാര്യൻ,शङ्कराचार्यन्) (क्रिस्ताब्दम् ७८८ - क्रिस्ताब्दम् ८२०), यस्यान्ये अभिधाने शङ्करभगवत्पादाचार्यः तथा च आदिशङ्कराचार्यः इति । आदिशङ्कराचार्यः एकः भारतीयः दार्शनिकः आसीत्, येन अद्वैतवेदान्तस्य सिद्धान्तः दृढतया प्रोद्बलितः । अद्वैतवेदान्तः वेदान्तस्य उपसंप्रदायः वर्तते । पूर्वमीमांसा इत्यपि एतस्य अपरं नाम । अद्वैतवेदान्तानुसारं जीवब्रह्मणोः अभेदः ब्रह्मणः निर्गुणत्वञ्च उच्यते । शङ्करः समग्रभारतवर्षस्य यात्रां कृत्वा स्वकीयं दर्शनं प्रवचनेभ्यः शास्त्रार्थेभ्यश्च प्रसारितवान् । सः दशनामी इति अद्वैतसंप्रदायस्य संघटनकर्ता मन्यते, तथा च षण्मत इति पूजनपरम्परायाः संस्थापकः मन्यते ।
संस्कृतेन रचिताः तस्य कृतयः, याः सर्वाः अपि अद्यापि प्राप्यमानाः, अद्वैतवेदान्तसिद्धान्तस्थापनविषयकाः सन्ति । सः उपनिषद्ब्रह्मसूत्रसम्मतस्य संन्यासस्य महत्तामपि प्रतिपादितवान्, यस्मिन् काले मीमांसा संप्रदायेन दृढं कर्मकाण्डं स्थापितमासीत् संन्यासश्च निन्दित: आसीत् । शङ्करः ब्रह्मविषये उपनिषदः प्रामाण्यं प्रोक्तवान् । तथा च ब्रह्मसूत्राणाम्, उपनिषदां, भगवद्गीतायाः च भाष्यं लिखितवान् । कर्मवादस्स्य प्रवर्तकेन मण्डनमिश्रेण सह ज्ञानवादं मण्डयित्वा जितवान् ।
चरितम्[सम्पादयतु]
केरळेषु पूर्णानद्यास्तीरे विद्यमाने कालटि ग्रामे स जज्ञे । सस्य शैशवे एव पिता शिवगुरुः दिवं प्रपेदे । अतः माता आर्यादेवी रक्षाधुरं वहन्ती शिशुं पोषयामास । असाधारणया मेधाशक्त्या स बालः सर्वान् अत्यवर्तत । पञ्चमे वयसि उपनीतः साङ्गान् वेदान् अधीते स्म । संन्यासाश्रमं प्रवेष्टुम् उत्कटेच्छा समजनि। परन्तु, माता नान्वमोदत ॥
एकस्मिन् दिने मात्रा सह पूर्णानदीं प्राप्य स्नानार्थम् अवतीर्णः । एकः ग्राहः तस्य पादं जग्राह । निनाय च नदीमध्यम् । तदवलोक्य तारं क्रन्दन्तीं मातरं स ऊचे । "यदि सन्यासानुज्ञां मे दास्यसि तर्हि नूनं ग्राहो मोक्ष्यति" इति । पुत्रं जीवन्तमिच्छन्ती सा कथञ्चित् अनुमेने । झटिति ग्राहशिशुं तीरोपकण्ठमानीय अमुञ्चत् ।
अथ विलम्बं विनैव स प्रव्रजितुं निरणौषीत् । "यदा मां स्मरिष्यसि, तदा त्वामुपस्थास्यामि" इति प्रतिश्रुत्य मातरं समाश्वासयन् गृहान्निरगाच्च ॥
स देशाद्देशं परिक्रममाणः नर्मदारोधसि स्थितं गौडपादाशिष्यं गोविन्दगुरुं प्रपेदे । परावरज्ञात् तस्मात् सकलाः विद्याः संन्यासञ्च जग्राह । तदनु तस्य गुरोः आज्ञया उपनिषदां ब्रह्मसूत्राणां गीतायाश्च भाष्याणि निर्ममे । अन्यानपि बहून् ग्रन्थान् निबबन्ध । तदनु गुरुणा अनुज्ञातः गौडपादेन चानुमोदितः कैश्चित् कुतार्किकैः कदर्थितं श्रौतं मतं सुप्रतिष्ठां नेतुं प्रायतत । प्रतिदेशं भ्रममाणः विपक्षवादान् तिलशः खण्डयामास । वैदिकमद्वैतमतं सुदृढं समर्थयामास च । तत्र तत्रानेके शिष्याश्च तस्याभूवन् ॥
अनन्तरं स्वेन समर्थितं मतं प्रचारयन् शिष्यैः सह कञ्चन कालं श्रीकाशीमध्युवास । तस्य यशः दिक्षु विदिक्षु च विससार । अस्मिन् अवसरे गयायामासन्नमृत्योः कुमारिलभट्टस्य अनुज्ञानुगुणम् अयमाचार्यः माहिष्मतीमेत्य मीमांसकानामग्रगण्यस्य मण्डनमिश्रस्य सकाशे वादभिक्षामयाचत । याचनामङ्गीकृत्य मिश्रः वादाय सज्जः अभवत् । तेन सह सुदीर्घवादः प्रावर्तत । अन्ते आचार्यः मिश्रं जिगाय । पराजितो मिश्रः सबहुमानं सभक्तिकञ्च आचार्यस्य शिष्यतां वव्रे । स एव सुरेश्वराचार्य इति प्रख्यातः ॥
एवमद्वैतमतं प्रतिष्ठापयन् आचार्यः बदरिकाश्रमं गत्वा नारायणं समाराध्य तत्र कञ्चन मठं स्थापयामास । तथैव पश्चिमतः द्वारकायां, पूर्वतः पुर्यां दक्षिणतः शृङ्गगिरौ तुङ्गायास्तीरे च । तेषु चतुर्षु मठेषु यथाक्रमं स्वशिष्यान् तोटकं, हस्तामलकं, पद्मपादं, सुरेश्वरञ्च पीठाधिपतिरूपेण न्ययोजयत् । उपनिषदां सम्मतस्य अद्वैतमतस्य रक्षणे पोषणे च तानादिदेश च ॥
अत्रान्तरे आतुरया मात्रा स्मृतः योगशक्त्या तस्याः पुरस्तादाविरासीत् । उचिताभिः परिचर्याभिस्तां प्रातोषयत् । प्रत्यासन्नायां तस्याः प्राणानामुत्क्रान्तौ नूतनाभिः नूतिभिः प्रसादितदैवतैस्तामनुगृहीतां सुगतिञ्च वितेने । पारत्रिकाणि कृत्यानि च यथाविधि वितेने ॥
अथ स्वकृत्यं सर्वं कृतं मन्यमानः स काश्मीरदेशं प्रययौ । तत्र महाजनानां मनोरथं मानयन् सर्वज्ञपीठमधिष्ठानं भूषयामास । तदनु हिमालयस्थां दत्तात्रेयगुहां जगाह । ततस्सत्ये शिवे शाश्वते पदे तिरोदधे च ॥


text:
अगस्त 3, 2007
हन्त ! कलियुगे कीदृशी स्थितिः
ಸತ್ಯವಂತರಿಗಿದು ಕಾಲವಲ್ಲ इति वदति पुरन्दरदासः । कलियुगोऽयं न प्रशस्तः कालः सत्यवादिनाम् । अस्मिन् कलियुगे धूर्तानामेव वर्धनं भवति।
अधुना स्थितिरेषा एव इति भासते । ये साधुस्वभावाः, न केवलं स्वकार्यं श्रद्धया कुर्वन्ति अन्येषां साहाय्यमपि कुर्वन्ति तेषां न आदरः । कृतज्ञाः विरलाः, कृतघ्नास्तु सर्वत्र । “मम कर्तव्यम् न करोमि चेत् अन्यः तत्कार्यं करोति इति यदि जानामि तर्हि अहं न करोमि मम कार्यं” इत्येव अस्ति ध्येयः । श्रद्धावतः शोषणं एव भवति ।
हन्त! इहलोके तु न दृष्यते परिहारः । परोलके भवति वा इति को वा जानाति ?
4 टिप्पणियाँ »
-
Please write more often… आप का बलौग बहुत मदद कर रहा है मुझे संस्कृत सीखने में । भगवान राम की कथा (हनुमान और अर्जुन का संवाद) अत्यन्त सुन्दर था ।


text:
रविवार, 20 अप्रैल 2014
देव पूजा विधि Part-7 अधिदेवता प्रत्यधिदेवता स्थापन
अधिदेवतास्थापनम्
सूर्य के दाहिने भाग में-ॐ त्रयम्बकं यजामहे सुगन्धिम्पुष्टिवर्द्धनम्।। उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योम्र्मुक्षीय मामृतात्। ॐ भूर्भुवः स्वः ईश्वर इहागच्छेह तिष्ठ ॐ ईश्वराय नमः ईश्वरमाहयामि स्थापयामि।।1।। इसी प्रकार सभी जगह नाम लेकर आवाहयामि स्थापयामि कहें। चन्द्र के दाहिने भाग में-ॐ श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यावहोरात्रो पाश्र्वे नक्षत्राणि रूपमश्विनौ व्यात्तम्। इष्णन्निषाणामुम्मऽइषाण सर्वलोकम्मऽइषाण। ॐ भू. उमे इहा0 उमायै नमः उमामा. ।।2।। मंगल के दाहिने भाग में ॐ यदक्रन्दः पथमञ्जाय- मानऽउद्यन्त्समुद्रादुतवा पुरीषात्। श्येनस्य पक्षा हरिणस्य बाहूऽउपस्तुत्यम्महि जातन्तेऽर्वन्। ॐ भू. स्कन्द इहा. स्कन्दाय नमः स्कन्दमा. ।।3।। बुध के दाहिने भाग में-ॐ विष्णोरराटमसि विष्णोः श्नप्प्त्रोस्थो विष्णोः स्यूरसि
विष्णोधु्र्रवोसि। वैष्णवमसि विष्णवेत्वा। ॐ भू. विष्णो इहा. विष्णवे नमः, विष्णुमा.।।4।। गुरु के दाहिने भाग में-ॐ आब्रह्मन्ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसी जायतामाराष्ट्रे राजन्यः शूरऽइषव्योतिव्याधी महारथो जायतान्दोग्घ्री
धेनुर्वोढानड्वा नाशुः सप्तिः पुरन्धिर्योषा जिष्णू रथेष्ठाः। सभेयो युवास्य यजमानस्य वीरो जायतान्निकामे निकामे नः पर्जन्यो वर्षतु फलवत्यो
नऽओषधयः पच्यन्तां योगक्षेमो नः कल्पताम्। ॐ भू. ब्रह्मणे नमः ब्रह्माणमा0 ।।5।। शुक्र के दाहिने भाग में-ॐ सजोषाऽइन्द्र सगणो मरुद्भिः सोमम्पिब वृत्राहा शूरविद्वान्। जहि शँत्राू 1 रपमृधोनु दस्वाथाभ्यङ्कृणुहि विश्वतो नः। ॐ भू. इन्द्र इहा. इन्द्राय नमः इन्द्रमावा. ।।6।। शनि के दाहिने भाग में-यमाय त्वांगिरस्वते पितृमते स्वाहा। स्वाहा धर्माय स्वाहा धम्र्मः पित्रो ॐ भू. यम इहा. यमाय नमः यममा.।।7।। राहु के दाहिने भाग में-ॐ कार्षिरसि समुद्रस्य त्वाक्षित्याऽउन्नयामि। समापोऽअद्मिरग्मतसमोषधीमिरोषधीः। ॐ भू. काल इहा. कालाय नमः कालमा.।। 8।। केतु के दाहिने भाग में ॐ चित्रावसोः स्वस्ति ते पारमशीय। ॐ भू. चित्रागुप्त इहा. ॐ चित्रागुप्ताय नमः चित्रागुप्तमावाहयामि।। 9।। इति अधिदेवता स्थापन।।
प्रत्यधिदेवतास्थापन
(अग्निरापो धरा विष्णुः शक्रेन्द्राणीपितामहः। पत्रागार्कक्रमाद्वामे
ग्रहप्रत्यधिदेवताः।। (स्कन्दपुरा.))
सूर्य के बायें भाग में-ॐ अग्निन्दूतम्पुरोदधे हव्यवाहमुपब्रुवे। देवाँ 2 ऽआसादयादिह।। भू. अग्ने इहा. ॐ अग्नये नमः। अग्निमा. ।।1।।
सोम के बायें भाग में-ॐ आपो हिष्ठमयो भुवस्तानऊर्जे
दधातन। महेरणाय चक्षसे। ॐ आप इहागच्छत. अद्भ्यो नमः, अप.।।2।।
मंगल के बायें भाग में-ॐ स्योना पृथिवि नो भवानृक्षरानिवेशनी। यच्छानः शम्र्मसप्रथा।। ॐ भू. पृथिवि इहा. ॐ पृथिव्यै नमः पृथिवीं.।।3।।
बुध के बायें भाग में-ॐ इदम्विष्णुचक्रमे त्रोधा निदधे पदम् समूढमस्यपां Ủ सुरे स्वाहा।। ॐ भू. विष्णो इहा. ॐ विष्णवे नमः विष्णुमावा.।।4।।
गुरु के बायें भाग में-ॐ त्रातारमिन्द्रमवितारमिन्द्र Ủ हवे हवेसुहव र्ठ. शूरमिन्द्रम्। ह्नयामिशक्रम्पुरुहूतमिन्द्र र्ठ. स्वस्तिनो मघवा धात्विन्द्रः।। ॐ भू. इन्द्र इहा. ॐ इन्द्राय. इन्द्रम्. ।।5।।
शुक्र के बायें भाग में-ॐ आदित्यैरास्नासीन्द्राण्याऽउष्णीषः पूषासि धम्र्माय दीष्व।। ॐ भू. इन्द्राणि इहा. ॐ इन्द्राण्यै नमः इन्द्राणीम्.।।6।।
शनि के बायें भाग में-ॐ प्रजापते न त्वदेतान्न्यन्यो विश्वारूपाणि परिता बभूव। यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नोऽअस्तु वयस्याम पतयो रयीणाम्।। ॐ भू. प्रजापते इहा. ॐ प्रजापतये नमः प्रजापतिम्. ।।7।।
राहु के बायें भाग में ॐ नमोस्तु सर्पेभ्यो ये के च पृथिवीमनु। ये अन्तरिक्षे ये दिवि तेभ्यः सर्पेभ्यो नमः। ॐ भू. सर्पा इहागच्छत इह तिष्ठत ॐ सर्पेभ्यो नमः ॐ सर्पान्. ।।8।।
केतु के बायें भाग में-ॐ ब्रह्मयज्ञानं प्रथम्मपुरस्ताद्विसीमतः सुरुचोवेनऽआवः।। सबुन्ध्याऽउपमाऽअस्य विष्टाः सतश्च योनिमसतश्च व्विवः। ॐ भू. ब्रह्मन् ! इ. ॐ ब्रह्मणे नमः। ब्रह्माणमावाहयामि।।9।। इति प्रत्यधिदेवतास्थापना विधि।।
पञ्चलोकपालस्थापन
(गणेशश्चम्बिका वायुराकाशश्चाश्विनौ तथा ग्रहाणामुत्तरे पञ्च- लोकपालाः प्रकीत्र्तिताः।। (स्कन्दपुरा.)।।)
राहु से उत्तर-ॐ गणानान्त्वा ॐ भू. गणपते इहा. ।।1।।
शनि से उत्तर ॐ अम्बेऽअम्बिकेऽम्बालिके न मा नयति कश्चन ससस्त्यश्वकः सुभद्रिकां काम्पीलवासिनीम्। ॐ भू. दुर्गे इहा. दुर्गाये. ।।2।।
रवि से उत्तर-ॐ आनोनियुद्भिः सतिनीभिरध्वर Ủ सहश्रिणीभिरुपयाहि यज्ञम्।। वायोऽअस्मिन्त्सवने मादयस्व यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः।। ॐ भू. वायो इहा. वायवे नमः।।3।।
राहू के दक्षिण-ॐ घृतङ्ग घृतपावानः पिबत वसाम्वसा पावानः पिबतान्तरिक्षस्य हविरसि स्वाहा दिशः प्रदिशऽआदिशो विदिशऽउद्दिशो दिग्भ्यः स्वाहा। ॐ भू. आकाश इहा. आकाशाय नमः।।4।।
केतु के दक्षिण-ॐ यावाङ्कशामधुमत्यश्विना सूनृतावती तया यज्ञम्मिमिक्षताम्। ॐ भू. अश्विनौ इहागच्छाताम् अश्विभ्यां नमः।।5।।
अथ प्रागादितः पीठसमन्ताद्दिक्पालानावाहयेत्-
पूर्व में-ॐ त्रातारमिन्द्र र्ठ. मवितारमिन्द्र Ủ हवे हवे सुहव Ủ शूरमिन्द्रम्। ह्नयामि शक्रम्पुरुहूतमिन्द्र र्ठ. स्वस्तिनो मघवा धात्विन्द्रः।। ॐ भू. इन्द्र इहा. इन्द्राय नमः।।1।।
अग्नि कोण में ॐ त्वन्नोऽअग्ने तव देव पायुभिम्र्मघोनो रक्षतन्वश्च वन्द्य। त्रातातोकस्य तनये गवामस्य निमेष Ủ रक्षमाणस्तव व्रते। ॐ अग्ने इहा. अग्नये. ।2।
दक्षिण में-ॐ यमाय त्वांगिरस्वते पितृमते स्वाहा। स्वाहा धर्माय स्वाहा धर्मः पित्रो।। ॐ भू. यम इहा. यमा0 ।।3।।
नैर्ऋति कोण में-ॐ असुन्वन्तमयजमानमिच्छस्तेनस्येत्यामन्विहितस्करस्य अन्यमस्मदिच्छसातऽइत्या नमो देवि निर्ऋते तुभ्यमस्तु।। भू. निर्ऋते इहा.।।4।।
पश्चिम में-ॐ तत्त्वायामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदाशास्ते यजमानो हविर्भिः।। अहेडमानो वरुणेहवोध्यरुश Ủ समानऽआयुः प्रमोषीः।। ॐ भू. वरुण इहा ।।5।।
वायु कोण में-ॐ आनोनियुद्भिः शतिनीभिरध्वर Ủ सहश्रिणीभिरुपयाहि यज्ञम्। वायोऽअस्मिन्त्सवने मादयस्व यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः। ॐ भू. वायो इहा. ।। 6।।
उत्तर में-ॐ वय ँ सोमव्रते तव मनस्तनूषु बिभ्रतः प्रजावन्तः सचेमहि।। ॐ भू सोम इहा. ।।7।।
ईशान कोण में-ॐ तमीशानञ्जगतस्तस्थुषस्पतिन्धियञ्िजन्वमवसेहूमहे वयम्।। पूषा नो यथावेदसामसद्वृधे रक्षिता पायुरदब्धः स्वस्तये ॐ भू. ईश्वर इहा.।।8।।
पूर्व और ईशान के मध्य ऊपर में-ॐ अस्मे रुद्रामेहनापर्वतासो वृत्राहत्त्येभरहूतौ सजोषाः।। यः श Ủ सतेस्तुवते धायिपज्ज इन्द्रज्येष्ठाऽअस्मा2ऽअवन्तु देवाः। ॐ भू. ब्रह्मन्0 ब्रह्मणे0।।9।।
निर्ऋतिपश्चिम के मध्य नीचे में -ॐ स्योना पृथिवी नो भवानृक्षरानिवेशनी यच्छानः शर्म सप्रथाः। ॐ भूर्भुवः स्वः अनन्त इहागच्छ इह तिष्ठ अनन्ताय नमः। अनन्तमावाहयामि।।10।।
पुनः यजमान हाथ में अक्षत लेकर ॐ मनोजूतिर्जुषतामाज्यस्य बृहस्पतिर्यज्ञमिमन्तनोत्वरिष्टं यज्ञ Ủ समिमं दधातु। विश्वेदेवा सऽइह मादयन्तामो3म्प्रतिष्ठ। ॐ भूर्भुवः स्वः आदित्यादिनवग्रहाः साङ्गाः सपरिवाराः सवाहना अधिदेवता-प्रत्यधिदेवता-विनायकादिपंचलोकपाल-वास्तोष्पतिक्षेत्रा-
धिपतीन्द्रादि- दशदिक्पालसहिताः सुप्रतिष्ठिता वरदा भवन्तु। अक्षत छोड़ दें।
श्रीसूर्यध्यान-पद्मासनः पद्मकरो द्विबाहुः पद्मद्युतिः सप्ततुरंगवाहनः।
दिवाकरो लोकगुरुः किरीटी मयि प्रसादं विदधातु देवः।।
चन्द्रध्यान- ॐ श्वेताम्बरः श्वेतविभूषणश्च श्वेतद्युतिर्दण्डधरो द्विबाहुः।
चन्द्रोऽमृतात्मा वरदः किरीटी मयि प्रसादं विदधातु देवः।।
भौमध्यान- रक्ताम्बरो रक्तवपुः किरीटी चतुर्भुजो मेषगमो गदाधृक्।
धरासुतः शक्तिधरश्च शूली सदा मम स्याद्वरदः प्रशान्तः।।
बुधध्यान- ॐ पीताम्बरः पीतवपुः किरीटी चतुर्भुजी दण्डधरश्च हारी।
चम्र्मांसिभृत् सोमसुतः सदा में सिंहाधिरूढो वरदो बुधोऽस्तु।।
बृहस्पतिध्यान-पीताम्बरः पीतवपुः किरीटी चतुर्भुजो देवगुरुः प्रशान्तः।
दधाति दण्डञ्च कमण्डलुञ्च तथाऽक्षसूत्रां वरदोऽस्तु मह्यम्।।
शुक्रध्यान- ॐ श्वेताम्बरः श्वेतवपुः किरीटी चतुर्भुजो दैत्यगुरुःप्रभावान्।
तथाक्षसूत्राञ्च कमण्डलुञ्च दण्डञ्च विभ्रद्वरदोऽस्तु मह्यम्।।
शनैश्चरध्यान-ॐ नीलद्युतिः शूलधरः किरीटी गृध्रस्थितस्त्रासकरो धनुष्मान्।
चतुर्भुजः सूर्यसुतः प्रशान्तः सदास्तु मह्यं वरदोऽल्पगामी।।
राहुध्यान- ॐ नीलाम्बरो नीलवपुः किरीटी करालवक्त्राः करवालशूली।
चतुर्भुश्चक्र-धरश्च राहुः सिंहाधिरूढो वरदोऽस्तु मह्यम्।।
केतुध्यान- धूम्रो द्विबाहुर्वरदो गदाभृत् गृधासनस्थो विकृताननश्च।
किरीटकेयूरविभूषितो यः स चास्तु मे केतुरयं प्रशान्त्यै।।
ॐ अन्ये किरीटनः कार्या वरदाभयपाणयः।। ॐ भूर्भुवः स्वः सांगेभ्यः सपरिवारेभ्यः सायुधेभ्यः सशक्तिकेभ्यः अधिदेवता-प्रत्यधिदेवता- विनायकादिपञ्चलोकपाल-वास्तोष्पतिक्षेत्राधिपतीन्द्रादिदशदिक्पालसहितेभ्यो नवग्रहेभ्यो नमः आसनार्थे पुष्पाक्षतान् समर्पयामि।
इसी प्रकार-ओं भूर्भुवः स्वः सांगेभ्यः. पादयोः पाद्यं समर्पयामि। ॐ भूर्भुवः स्वः सांगेभ्यः हस्तयोरध्र्यं समर्पयामि। ओं भूर्भुवः स्वः सांगेभ्यः. अघ्र्याङ्गमाचमनीयं समर्पयामि।। स्नानं।। आचमनं।। वस्त्रां। यज्ञोपवोतं.।। गन्धं।। अक्षतं।। पुष्पं।। दूर्वांकुरं।। धूपमाघ्रापयामि।। दीपं दर्शयामि।। नैवेद्यं निवेदयामि।। हस्तप्रक्षालनं. ।। आचमनं. ।। फलं।। ताम्बूलं।। दक्षिणाद्रव्यं. नीराजनं समर्पयामि।। मन्त्रापुष्पाञ्जलिं समर्पयामि।।
क्षमापनम्
मन्त्राहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वराः!।
यत्पूजितं मया देवाः। परिपूर्णं तदस्तु मे।।1।।
ॐ यत्कृतं पूजनं देवाः।! भक्ति-श्रद्धा-विवर्जितम्।
परिगृह्णन्तु तत्सर्वं सूर्याद्या ग्रहनायकाः।।2।।
पुष्पाञ्जलि-ॐ ब्रह्मा मुरारिस्त्रिापुरान्तकारी भानुः शशी भूमिसुतो
बुधश्च। गुरुश्च शुक्रश्च शनिश्च राहुः केतुश्च सर्वे प्रदिशन्तु शं मे।।1।।
सूर्यः शौर्यमथेन्दुरुच्चपदवीं सन्मङ्गलं मङ्गलः
सद्बुद्धिञ्च बुधो गुरुश्च गुरुतां शुक्रः सुखं शं शनिः।।
राहुर्बाहुबलं करोतु सततं केतुः कुलस्योन्नतिम्
नित्यं प्रीतिकरा भवन्तु मम ते सर्वेऽनुकूला ग्रहाः।।2।।
हाथ जोड़कर प्रणाम करें-
ॐ आयुश्च वित्तञ्च तथा सुखञ्च धर्मार्थलाभौ बहुपुत्रतां च।
शत्राुक्षयं राजसु पूज्यताञ्च तुष्टा ग्रहाः क्षेमकरा भवन्तु।।
हाथ में जल लेकर ॐ अनया पूजया आवाहिता देवाः प्रीयन्ताम्।
सदस्यता लें टिप्पणियाँ भेजें (Atom)


text:
समासोक्तिं व्यक्तीकुर्वन्नाह—
किञ्चिदिष्टं वस्त्वभिप्रेत्य मनसिकृत्य तेन अभिप्रेतेन वस्तुना तुल्यस्य सदृशस्य अन्यस्य वस्तुनः कस्यचिन्न विसदृशस्य । ततस्तत्प्रतीत्यसम्भवात् । सदृशेनैव तु तदुपलक्षणा उक्तिरन्यपरा या अन्यस्यैव तन्त्रा, अ[न्य]स्य प्रतीतेः । सा तल्लक्षणा समासोक्तिः इष्यते तज्ज्ञैः । कुतः ? संक्षिप्तं विवक्षितवस्त्वपेक्षया स्वल्पं रूपं स्वभावो यस्याः तद्भावः तत्त्वम् तस्मात् । ततोऽन्वर्थेयं संज्ञा संक्षेपोक्तिः समासोक्तिरिति कृत्वा । तस्मादियं गुणीभता अर्थान्तरं [स्फुटयति] न तु स्वार्थतन्त्रा । इयमेव चान्यैः ध्वनिरिति व्यवह्रियते । यदाहुः—
- ध्वनिकारिकायाम् १. १३↩


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २००
वशिष्ठवंशजान् विप्रान् नामगोत्रवंशप्रवरवर्णनम्।
मत्स्य उवाच।
वसिष्ठवंशजान् विप्रान् निबोध वदतो मम।
एकार्षेयस्तु प्रवरो वासिष्ठानां प्रकीर्तितः ।। २००.१ ।।
वसिष्ठा एव वासिष्ठा अविवाह्या वसिष्ठजैः।
व्याघ्रपादा औपगवा वैक्लवाः शाद्वलायनाः ।। २००.२ ।।
कपिष्ठला औपलोमा अलब्धाश्च षठाः कठाः।
गौपयाना बोधपाश्च दाकव्या ह्यथ वाह्यकाः ।। २००.३ ।।
वालिशयाः पालिशयास्ततो वाग्ग्रन्थयश्चये।
आपस्थूणाः शीतवृत्ताः तथा ब्राह्म पुरेयकाः ।। २००.४ ।।
लोमायनाः स्वस्तिकराः शाण्डिलिर्गौडिनिस्तथा।
वाडोहलिश्च सुमनाश्चोपावृद्धिस्तथैव च ।। २००.५ ।।
चौलिर्वौलिर्ब्रह्मबलः पौलिः श्रवस एव च।
पौड़वो याज्ञवल्क्यश्च एकार्षेया महर्षयः ।। २००.६ ।।
वसिष्ठ एषां प्रवर अवैवाह्याः परस्परम्।
शैलालयो महाकर्णः कौरव्यः क्रोधिनस्तथा ।। २००.७ ।।
कपिञ्जला वालखिल्या भागवित्तायनाश्च ये।
कीलायनः कालशिखः कोरकृष्णाः सुरायणाः ।। २००.८ ।।
शाकाहार्याः शाकधियः काण्वा उपलपाश्च ये।
शाकायना उहाकाश्च अथ माषशरावयः ।। २००.९ ।।
दाकायना वालवयो वाकयो गोरथास्तथा।
लम्बायनाः श्यामवयो ये चकोडोदरायणाः ।। २००.१० ।।
प्रलम्बायनाश्च ऋषय औपमन्यव एव च।
साङ्ख्यायनाश्च ऋषयस्तथा वै वेदशेरकाः ।। २००.११ ।।
पालङ्कायन उद्गाहा ऋषयश्च बलेक्षवः।
मातेया ब्रह्मबलिनः पर्णागारिस्तथैव च ।। २००.१२ ।।
त्र्यार्षेयोऽभिमतश्चैषां सर्वेषां प्रवरस्तथा।
भिगीवसुर्वशिष्ठश्च इन्द्रप्रमदिरेव च ।। २००.१३ ।।
परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः।
औपस्थलास्वस्थलयो पालोहालो हलाश्च ये।। २००.१४ ।।
माध्यन्दिनो माक्षतयः पैप्पलादिर्विचक्षुषः।
त्रैश्रृङ्गायन सैवल्काः कुण्डिनश्च नरोत्तम!।। २००.१५ ।।
त्र्यार्षेयाभिमताश्चैषां सर्वेषां प्रवराः शुभाः।
वसिष्ठमित्रावरुणौ कुण्डिनश्च महातपाः ।। २००.१६ ।।
परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः।
शिवकर्णो वयश्चैव पादपश्च तथैव च ।। २००.१७ ।।
त्र्यार्षेयोऽभिमतश्चैषां सर्वेषां प्रवरस्तथा।
जातूकर्ण्यो वसिष्ठश्च तथैवात्रिश्च पार्थिव !
परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ।। २००.१८ ।।
वसिष्ठवंशेऽभिहिता मयैते ऋषिप्रधानाः सततं द्विजेन्द्राः।
येषां तु नाम्ना परिकीर्तितेन पापं समग्रं पुरुषो जहाति ।। २००.१९ ।।


text:
रामनाथपुरमण्डलम्
रामनाथपुरमण्डलं (Ramanathapuram District) (तमिऴ्: ராமநாதபுரம்மாவட்டம்) भारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । अस्य केन्द्रस्थानं रामनाथपुरपत्तनम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
रामनाथपुरमण्डलस्य विस्तारः ४१२३ चतुरश्रकिलोमीटर् । अस्य मण्डलस्य उत्तरे शिवगङ्गामण्डलम्, ईशान्ये पुदुक्कोट्टैमण्डलं पूर्वस्मिन् पाक् जलसङ्क्रमः (पाक् स्ट्रैट्), आग्नेयदिशि मन्नारसमुद्रकुक्षिः (गल्फ़् आफ़् मन्नार्), पश्चिमे तूत्तुकुडिमण्डलं वायव्ये विरुदनगरमण्डलं च अस्ति । अस्मिन् मण्डले पाम्बन्सेतुः अस्ति । अयं भारतस्य श्रीलङ्कादेशस्य च मध्ये विद्यमानः सेतुसदृशः समुद्रगर्भस्थद्वीपानां शृङ्खलानां च समूहः । अयं सेतुः पाक् जलसङ्क्रमं मन्नारसमुद्रकुक्षिना भेदयति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
प्राक्काले इदं मण्डलं पल्लवानां राज्ये अन्तर्भूतम् आसीत् । १०६३ तमे वर्षे राजेन्द्रचोळः एतं प्रदेशं स्वायत्तीकृतवान् । १५२० तमे वर्षे विजयनगरस्य नायकैः अयं प्रदेशः जितः । सेतुपतिवंशस्थाः प्रख्याताः मारवाधिनाथाः सप्तदशशतके अस्य प्रशासनम् अकुर्वन् । अष्टादशशतकस्य आदौ कुटुम्बकलहेन इदं मण्डलं विभक्तम् । तञ्जावूरुराजस्य साहाय्येन कश्चन अधिनाथः सेतुपतिं पराजित्य शिवगङ्गायाः नायकः अभवत् । प्रादेशिकाः पाळैयकाराः अपि स्वतन्त्राः अभवन् । १७३० तमे वर्षे कर्णाटकस्य साहिबचन्दः रामनाथपुरम् आक्रान्तवान् । १७४१ तमे वर्षे मराठाः, १७४४ तमे वर्षे निज़ामाः च जितवन्तः । तस्य नवाबस्य प्रशासनेन असन्तुष्टाः प्रादेशिकाः अधिनाथाः नायकेषु अन्तिमं पाण्ड्यमण्डलस्य अधिनायकत्वेन उद्घोष्य नवाबस्य विरुद्धं सङ्घटयितुं प्रयत्तवन्तः । तावति कर्णाटकप्रान्तस्य सिंहासनं प्राप्तुं चन्दासाहिबस्य मोहम्मद आलेः च मधे सङ्घर्षः आसीत् । ब्रिटिशाः चन्दासाहिबस्य साहाय्यं कृतवन्तः, फ़्रेञ्चाः च मोहम्मद आलेः । अनेन कारणेन तस्मिन् समये अस्मिन् प्रदेशे बहवः अन्तः कलहाः जाताः ।
१७९५ तमे वर्षे ब्रिटिशाः मुत्तुरामलिङ्गसेतुपतिं पराजित्य एनं प्रदेशं स्वीयं कृतवन्तः । १८०१ तमे वर्षे मङ्गलेश्वरी नाच्चियारः शिवगङ्गायाः भूमिपतिः कृता । तस्याः राज्ञ्याः निधनानन्तरं मरुदुसहोदरौ ईस्ट् इण्डिया संस्थायै नियतरूपेण आयकरं समर्प्य प्रदेशस्य प्रशासनं स्वीकृतवन्तौ । १८०३ तमे वर्षे एतौ सहोदरौ पाञ्चालङ्कुरिचेः कट्टबोम्मस्य साहाय्येन ब्रिटिशान् विरुद्ध्य समरम् आरब्धवन्तः । कर्नलः अग्न्यूः मरुदुसहोदरौ गृहीत्वा मारितवान् । ततः गोरीवल्लभपेरियौदरतेवारं शिवगङ्गायाः भूमिपतित्वेन योजितवान् । १८९२ तमे वर्षे भूमिपतिपद्धतिः निरसिता । ततः मण्डलस्य प्रशासनार्थं कश्चन समाहर्ता आयोजितः । १९१० तमे वर्षे मधुरैमण्डलस्य तिरुनेल्वेलीमण्डलस्य च भागान् स्वीकृत्य रामनाथपुरमण्डलं निर्मितम् । जे एफ़् ब्रयाण्टः अस्य मण्डलस्य प्रथमः समाहर्ता आसीत् । ब्रिटिशानां काले इदं मण्डलं रामनाड् इति ख्यातम् आसीत् । स्वातन्त्र्यप्राप्त्यनन्तरम् अपि इदम् एव नाम अनुवृत्तम् । तत्पश्चात् तमिऴ्नाम अनुसृत्य रामनाथपुरम् इति पुनर्नामकरणम् अभवत् ।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
२००१ वर्षस्य जनगणनानुगुणम् अस्य मण्डलस्य जनसंख्या ११,८७,६०४ आसीत् । अत्र २५.४६% भागः नगरीकृतः । तमिऴ्नाडुराज्ये वेल्लूरुमण्डलं विहाय अस्मिन् मण्डले इव मुस्लिमजनानां संख्या अत्यधिका । अस्मिन् मण्डले ७२.४१% हिन्दवः, २२.४% मुस्लिमाः, ५.०८% क्रैस्तमतानुयायिनः, ०.११% अन्यधर्मीयाः च सन्ति । २०११ जनगणनानुगुणम् अस्य मण्डलस्य जनसंख्या १,३३७,५६० । भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य ३६३ तमं स्थानम् । अत्र जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ३२० (८३० प्रतिचतुरश्रमैल्) अस्ति । २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धेः प्रमाणं १२.६३% आसीत् । रामनाथपुरे पुं, स्त्री अनुपातः १०००:९७७, साक्षरताप्रमाणं च ८१.४८% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
- कडलाडिः
- कमुतिः
- मुदुकुळत्तूरुः
- परमकुडिः
- रामनाथपुरम्
- रामेश्वरः
- तिरुवादनै
कृषिः[सम्पादयतु]
तमिऴ्नाडुराज्ये मरीचिकायाः उत्पादने रामनाथपुरमण्डलस्य प्रथमं स्थानम् ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
रामनाथस्वामिदेवालयः[सम्पादयतु]
अयं रामेश्वरद्वीपे विद्यमानः प्रसिद्धः देवालयः । द्वादशज्योतिर्लिङ्गक्षेत्रेषु इदम् अन्यतमम् । २७५ पादल् पेट्र स्थलेषु अपि इदम् अन्यतमम् । अत्रत्यः परमेश्वरस्य देवालयः क्रिस्तीये द्वादशशतके पाण्ड्यराजेन निर्मितः । भारतस्य हिन्दूदेवालयेषु अस्मिन् देवालये एव अतिदीर्घः उपकक्षः अस्ति । अस्मिन् द्वीपे ६४ पवित्रतीर्थानि सन्ति ।
धनुष्कोटिः[सम्पादयतु]
अयं ग्रामः रामेश्वरद्वीपस्य दक्षिणाग्रे तमिऴ्नाडुराज्यस्य पूर्वसमुद्रतीरे अस्ति । अत्र बङ्गालसमुद्रस्य हिन्दूमहासमुद्रस्य च सङ्गमः भवति । श्रीरामः लङ्कां प्रति सेतुनिर्माणस्य स्थलम् अत्रैव स्वस्य धनुषः कोटिना (अग्रभागेन) चिह्नितवान् । अतः अस्य क्षेत्रस्य धनुष्कोटिः इति नाम इति वदन्ति । रामेश्वरं प्रति गमनात् प्राक् अत्र समुद्रसङ्गमे स्नानं कुर्वन्ति भक्ताः ।
एरवाडिः[सम्पादयतु]
अयं कडलाडि उपमण्डले विद्यमानः ग्रामः । अत्र कुतबस् सुल्तान् सय्यद् इब्राहिम् शहीद् बादशाहस्य स्मारकम् अस्ति । एषः मुहम्मदस्य वंशस्थः क्रिस्तीये द्वादशशतके मदिनायाः राजा आसीत् । सः इस्लामधर्मस्य प्रचारार्थं भारतम् आगतवान् । समुद्रजीविसंरक्षणवलयः, मन्नारकुक्षिः – अयं दक्षिण आग्नेयएषियाखण्डे एव बृहत्तमः समुद्रजीविसंरक्षणवलयः । अत्र ३६०० प्रभेदानां प्राणिनः सस्यानि च अभिज्ञातानि सन्ति ।
पाम्बन्सेतुः[सम्पादयतु]
अयं सेतुः रामेश्वरद्वीपस्य भारतभूभागेन सम्पर्कं कल्पयति । अयं भारतस्य प्रथमः समुद्रसेतुः । अयं प्रायः २.३ किलोमीटर् दीर्घः अस्ति । दैर्घ्ये भारतस्य समुद्रसेतुषु अस्य द्वितीयं स्थानम् । अयं सेतुः १९१४ तमे वर्षे निर्मितः ।


text:
निर्विघ्नार्थं हरीशाद्या देवा अपि भजन्ति यम ।
मर्त्यै: स वक्रतुण्डोsर्च्य इति गाणेशसम्मतम ।।1।।
जगत्सृष्ट्यादिहेतु: सा वरा श्रुत्युक्तदेवता ।
गणानां त्वेति मन्त्रेण स्तुतो गृत्समदर्षिणा ।।2।।
इत्युक्तं तत्पुराणेsतो गणेशो ब्रह्मणस्पति: ।
महाकविर्ज्येष्ठराज: श्रूयते मन्त्रकृच्च स: ।।3।।
मन्त्रं वदत्युक्थमेष प्रनूनं ब्रह्मणस्पति: ।
यस्मिन्निन्द्रादय: सर्वे देवा ओकांसि चक्रिरे ।।4।।
स प्रभु: सर्वत: पाता यो रेवान्यो अमीवहा ।
अतोsर्च्योsसौ यश्चतुरो वसुवित्पुष्टिवर्धन: ।।5।।
वक्रतुण्डोsपि सुमुख: साधो गन्तापि चोर्ध्वग: ।
येsमुं नार्चन्ति ते विघ्नै: पराभूता भवन्ति हि ।।6।।
ये दूर्वांकुरलाजाद्यै: पूजयन्ति शिवात्मजम ।
ऎहिकामुष्मिकान भोगान भुक्त्वा मुक्तिं व्रजन्ति ते ।।7।।
।।इति श्रीवासुदेवानन्दसरस्वतीविरचितं गणपतिस्तोत्रम सम्पूर्णम।।


text:
अथैकादशोsध्याय:
॥ नामधारक उवाच ॥
क आगतश्छातजिह्व: कथं भगवतोद्धृत: ।
तत्कथामृतमास्वाद्य तृष्ण मेतीव वर्धते ॥१॥
॥ सिद्ध उवाच ॥
करवीरे सुधीपुत्रो जातोज्ञस्तं जगुर्बुधा: ।
विपुच्छशंगो गौस्त्वं गोभाग्यं नात्तं तृणं तु यत् ॥२॥
विद्या निधिर्हर्त्रलभ्य: स शिष्यार्पित एधते ।
श्रेष्ठेष्वर्च्यं करोत्यूनं क्काप्यस्वं च धनान्वितम् ॥३॥
सुखे स्त्रीवावनेम्बेव सखेव क्कापि तातवत् ।
हिते बोधे च गुरुवद्विद्या धिक्त्वामविद्य रे ॥४॥
इति निर्भर्त्सितत्रस्तो भिल्लवाटीं ययौ स तु ।
र्पायोपविष्टोनशन आनर्च भुवनेश्वरीम् ॥५॥
दत्वाsलब्धप्रसादोस्यै जिह्वां छेत्तुं कमुद्यत: ।
स्वप्ने देव्याह तं दण्डी कृष्णातीरेस्ति तं भज ॥६॥
इति श्रुत्वा दु:खितोपि धृत्यागत्य स सद्गुरुम् ।
ननामाश्रूत्तगात्रस्तन्मूर्ध्न्यधाच्छरीगुरु: करं ॥७॥
स्पर्शेयोपि यथा हंस: काकोपि मानसे ।
यथा विद्वांस्तथाभूत्स सुजिह्व: स्पर्शनाद्विभो: ॥८॥
वज्रांकुशध्वजाब्जांकं ध्यायंत्यघ्र्यब्जमस्य ये ।
अपैति तत्प्रसादाद्धीजाड्याद्यं नात्र चित्रमित् ॥९॥
गुर्वाज्ञया गृहं गत्वा सिद्धिं प्रापोभयीं द्विज: ।
भगवांस्तत उत्थाय दक्षिणाभिमुखो ययौ ॥१०॥
कृष्णावेणीपंचनदीसंगमं सुमनोहरम् ।
अष्टतीर्थान्वितं पुण्यं दृष्ट्वा तस्थौ परे तटे ॥११॥
सरस्वती शिवा भद्रा कुंभी भोगवतीत्यमू: ।
कृष्णावेण्यो: संगतास्तत्संगमस्तूत्तमोत्तम: ॥१२॥
स्थलं कुरुपुराख्यं तत्कुरुक्षेत्राधिपुण्यदं ।
साक्षात्प्रयागोयमग्रे काश्या: श्रेष्ठं महास्थलं ॥१३॥
तत्रोदुंबरकल्पद्रुर्विश्वेट्तुल्योमरेश्वर: ।
योगिन्योपि चतु:षष्टिर्नरोप्यत्रामरो भवेत् ॥१४॥
स्वर्याति ना तप:स्नायी संगतेत्र सितासिते ।
तीर्थान्यवाक्प्रवाहेत्र महाघघ्नानि कोटिश: ॥१५॥
मुमुक्ष्वाश्वासनं कामिहितं सत्तमरंजनम् ।
दृष्ट्वाश्रमं मूर्तिमत्स्वं परात्मोदुंबरे व्यधात् ॥१६॥
सद्विद्याढ्यामरपुरं प्राङ्निरीक्ष्यैत्य तत्र स: ।
स्वाचारं वैदिकं दीनं प्रभुर्भिक्षां स्म याचते ॥१७॥
भिक्षावृत्तेस्तदा साध्वी सात्विकस्य कुटुंबिनी ।
अन्नाभावाद्ददौ शाकमातिथेयी तु भिक्षवे ॥१८॥
भक्त्यार्पितमपि प्राश्य शाकं संतृप्त ईश्वर: ।
तत्र शाकलतां दृष्ट्वा तामुत्पाट्याश्रमं ययौ ॥१९॥
तदा स्त्रीर्दु:खिता प्राह योगक्षेमकरी कुत: ।
उन्मूलिता लता नैव भिक्षाशाठ्यं मया कृतम् ॥२०॥
तां भर्तोचे मौनमेहि न कोपि सुखदु:खद: ।
लोका: स्वकर्मसूत्रोता वृथाहंकारसंश्रिता: ॥२१॥
ईशाधीनं जगत्सर्वं येनाप्तव्यं तु यत्तत: ।
कोपि नेशोन्यथाकर्तुमायुश्चान्नं स यच्छति ॥२२॥
विश्वोद्भवलयत्राणनिदानस्यास्य चैकदृक् ।
प्राज्ञेज्ञे राज्ञि रंकेपि मा शुचस्तारकोस्त्ययं ॥२३॥
इत्याश्वास्य वधूं विप्रो मूलमुत्खाय तत्र स: ।
अर्थपूर्णं घटं लेभे सद्गुरो: सम्प्रसादत: ॥२४॥
सभार्योथ द्विजो गत्वा शशंस गुरवे तु तत् ।
स प्राह दंपती गोप्यमिदं श्रीर्नान्यथा ध्रुवा ॥२५॥
ऐश्वर्यपुत्रपौत्राढ्यौ संभूयात्र निरामयौ ।
मोक्षं गमिष्यथो नूनं गन्तव्यं सुखमालयं ॥२६॥
॥ नामधारक उवाच ॥
भिक्षावृत्ति: प्रभो: कस्मात्कल्पद्रुम उदुंबर: ।
सति पूज्यतमेश्वत्थे कुतो भगवता श्रित: ॥२७॥
॥ सिद्ध उवाच ॥
पक्कान्नभिक्षुको भिक्षुरिति श्रुतमतं प्रभु: ।
भिक्षु: सन्लीलया भेजे शम्भुवृत्तिरियं पुन: ॥२८॥
नखा नृसिंहावतारे विषार्ता दैत्यदारणात् ।
शान्ता औदुंबरै: सोथ प्रीत्यानेन सदाश्रित: ॥२९॥
यत्र क्काप्येष कल्पद्रुर्भूयात्तापाघदैन्यहृत् ।
कामदोहं श्रियात्रासमिति तस्मै वरोर्पित: ॥३०॥
विश्वात्मा यत्र तत्रैव वेदतीर्थामरा अपि ।
संत्युदुंबर एवात्र कल्पद्रुर्भुवि नापर: ॥३१॥
तस्मादुदुंबरतले भिक्षां कुत्रापि विश्वभृत् ।
अकृत्वा कामरूपाभिर्योगिनीभि: स्थितोर्चित: ॥३२॥
अज्ञानावृतविप्रास्तदज्ञात्वोचु: परस्परम् ।
कथं जीवत्यकृत्वायं भिक्षां मृग्यं तदद्य हि ॥३३॥
इत्थं विचार्य तस्थुस्ते मध्याह्ने योगिमायया ।
त्रस्ता ग्रामं ययु: कोपि ज्ञातुं शक्योस्य चेष्टितम् ॥३४॥
श्रीगुरुं द्रष्टुमागत्य भाविको भक्तिभावनम् ।
गंगानुजाख्यभक्तोत्र दृष्टवान् चित्रमेकदा ॥३५॥
जलपूर्णापि कृष्णादान्मार्गं तेनागमत्प्रभु: ।
ददर्शान्वेत्य भक्तोपि पुरीं दिव्यामिवांतरे ॥३६॥
नीराजितो योगिनीभी रत्नसिंहासनस्थित: ।
स्वर्चित: प्रेक्ष्य तं देव: प्राह कोस्यागत: कुत: ॥३७॥
॥ गङ्गानुज उवाच ॥
गङ्गानुजाभिधोहं त्वामत्रत्यो द्रष्टुमन्वगां ।
भवान्परात्मा सर्वेशो दैवान्मेद्यात्र गोचर: ॥३८॥
त्वन्मायामोहितात्मानस्त्वां विदु: केवलं नरम् ।
संसारसागरेपारे ततो मज्जंति नेतरे ॥३९॥
इति प्रेम्णा स्तुतस्तस्मै हृद्यं दत्वेश्वरोब्रवीत् ।
मयि सत्यत्र यद्दृष्टं नाख्येयं कस्यचित्त्वया ॥४०॥
इत्युक्तो गुरुणा हृष्टो भक्त: क्षेत्रं स्वमेत्य स: ।
लेभेsसम्भाव्यसस्यर्धिं लोके श्रैष्ठयं च संविदं ॥४१॥
स एत्य नित्यमानर्च गुरुं प्राहैकदा गुरो ।
काश्यां तु त्रिस्थलीयात्रा वरेत्याहुर्न वेद्मि तां ॥४२॥
॥ श्रीगुरुरुवाच ॥
प्रयाग: संगम: काशीयं गया करवीरपू: ।
दर्शयामीदमेतद्वत्त्रिस्थलं ते द्रुतं परं ॥४३॥
इत्युक्त्वा धारयित्वा स्वपादुके त्रिस्थलीं त्विमां ।
प्रयागकाश्यौ गयां च दर्शंयित्वागमत्क्षणात् ॥४४॥
तमाह त्रिस्थली त्वेषा दर्शितान्यापि तादृशी ।
साम्यं ज्ञात्वोभयोरत्र स्वाचारान्मुक्तिमेष्यसि ॥४५॥
इति योगीशवाक्यं स श्रुत्वा ज्ञात्वास्य चेष्टितं ।
तद्धयानात्कर्मबन्धं द्राक्छित्वा मुक्तो बभूव ह ॥४६॥
वृद्धोत्र महिमा संत आयास्यंतीतरेsप्यत: ।
गंतव्यं क्कापि न स्थेयं साक्षादत्रेत्यमंस्त स: ॥४७॥
नो हित्वाद्य क्क यासीति विलपंती: स योगिनी: ।
आश्वास्योचेत्र तिष्ठामि लोकदृष्ट्या गमिष्य इत् ॥४८॥
इत:प्रभृत्यद: क्षेत्रं सुप्रसिद्धं भविष्यति ।
बहुलोकनिवासोत्र यास्यंत्यत्र जना: सुखं ॥५०॥
सन्निपाताक्षिरुड्मेहकुष्ठश्लेष्मक्षयज्वरान् ।
वातपैत्तिकगुल्माद्यान् देशाद्युत्थान्हरेदिदं ॥५१॥
पुत्रं वंध्याभयं त्रस्तो नि:स्व: स्वं रोग्यनामयं ।
मुमुक्षु: सद्गतिं यद्यद्यस्येष्टं स लभेत्सदा ॥५२॥
सहस्रगोदानफलं पर्वक्रांतिग्रहाप्लुतौ ।
नु: कोटिफलमत्राल्पजपहोमसुरार्चनै: ॥५३॥
प्रदक्षिणाश्वमेधादिफलदा नु: पदे पदे ।
दुर्गता: पितरोप्यत्र श्राद्धाद्यांति परां गतिं ॥५४॥
इत्याश्वास्य स योगिनी: परतर: कल्पद्रुमूलेमले
संस्थाप्य स्वसुपादुके नर इह स्नात्वार्चयेदष्टसु ॥
तीर्थेष्वीश्वरयोगिनीसुरयुते मत्पादुके द्राग्लभेत्
सोभीष्टत्विति ता: प्रभाष्य स ययौ भीमातटं योगिराट् ॥५५॥
इति श्रीगुरुचरिते ज्ञानयोगे कृष्णापंचनदीसंगमोत्कर्षकथनं नामैकादशोsध्याय: ॥११॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
157 तत्र वस्तु प्रकरणादिति । नाटिकायाः प्रकरणधर्मः उत्पाद्येतिवृत्तत्वम् । नाटकधर्मः प्रख्यातनायकत्वम्, अङ्गी रसः सलक्षणशृङ्गार इति । तथा व्याचष्टे उत्पाद्येति ।
एवं च नाटकप्रकरणनाटिकातिरेकेण वस्त्वादेः प्रकरणिकायामभावादङ्कपात्रभेदाद्यदि भेदः, तत्र—
तत्र नाटिकेति स्त्रीसमाख्ययौचित्यप्राप्रं स्त्रीप्रधानत्वम् । कैशिकीवृत्त्याश्रयत्वाच्च तदङ्गसंख्ययाल्पावमर्शत्वेन चतुरङ्कत्वमप्यौचित्यप्राप्तमेव । विशेषस्तु—
एवं चेति । एवं वस्तुनेतृरसादीनां नाटिकात्वापादन इव प्रकरणिकाया वस्त्वादिः पृथङ्नास्ति । एवं स्थिते पात्रभेदादङ्कभेदाद्वा भेदो वक्तव्यः । सोऽपि नास्तीत्यर्थः । स्त्रीप्रायेति । स्त्रीप्रायत्वं स्त्र्यन्तसंज्ञाविधानादौचित्यप्राप्तम् । चतुरङ्कत्वमपि कैशिकीवृत्तिप्राधान्यात् तस्याश्चाङ्गसंख्यया भवत्यौचित्यप्राप्तम् । संधिसंख्यायामपि विमर्श संधेः स्वल्पत्वेन चतुरङ्कत्वमौचित्यप्राप्तम् । अतस्ततोऽपि विशेषो न भवति । ततो विशेषङ्गीकारे त्रिप्रभृत्यङ्कादेरपि776 प्रसज्यत्वात् सत्त्वप्रसङ्ग अनन्तत्वप्रसङ्गः इत्यर्थः । केन तर्हि विशेष इत्याकाङ्क्षायामाह विशेषस्त्विति ।
प्राप्या तु—
-
triprabhṛtyaṅkāder api prabandhasya is the reading in Tri.MS., and M.G.T., and it seems to be so even in Gr.MS. T.MS. however reads what is given in the text.↩