c: text/html

text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam). View this in सरल दॆवनागरी (हिंन्दी), with simplified anuswaras for easy reading.
रचन: वेद व्यास
अथ पञ्चमोஉध्यायः ।
अर्जुन उवाच ।
संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।
यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ 1 ॥
श्रीभगवानुवाच ।
संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।
तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥ 2 ॥
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥ 3 ॥
साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।
एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥ 4 ॥
यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥ 5 ॥
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥ 6 ॥
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ 7 ॥
नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥ 8 ॥
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ 9 ॥
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ 10 ॥
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥ 11 ॥
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥ 12 ॥
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ 13 ॥
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ 14 ॥
नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ 15 ॥
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ 16 ॥
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ 17 ॥
विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ 18 ॥
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ 19 ॥
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।
स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः ॥ 20 ॥
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥ 21 ॥
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ 22 ॥
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ 23 ॥
योஉन्तःसुखोஉन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोஉधिगच्छति ॥ 24 ॥
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ 25 ॥
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ 26 ॥
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ 27 ॥
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ 28 ॥
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ 29 ॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
कर्मसंन्यासयोगो नाम पञ्चमोஉध्यायः ॥5 ॥
– श्रीमद् भगवद् गीत षष्ठोஉध्यायः
– श्रीमद् भगवद् गीत चतुर्थोஉध्यायः
– श्रीमद् भगवद् गीत प्रथमोஉध्यायः
– कृष्णाष्टकम्
– बाल मुकुन्दाष्टकम्

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
स्वराः (सङ्गीतम्)
सप्तस्वराः (Swara) सङ्गीते प्रसिद्धाः सन्ति । ते स्वराः तन्तुना उत कण्ठेन उत्पन्नाः भवन्ति। ते स्वराः भवन्ति, षड्ज, वृषभ, गान्धार, मध्यम, पञ्चम, धैवत, निषाद इति ।
निषादर्षभ गान्धार षड्ज मध्यम-धैवताः।
पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स्वराः॥ इति,
“सा रे ग म प ध नि” इति संक्षिप्तस्वरपद्धतिः प्रचलितम् अस्ति । एतेषु स्वरेषु षड्जपञ्चमौ अचलौ स्वरौ । अन्ये पञ्चस्वराः विकृतस्वराः भवन्ति । एतेषु कोमलस्वराः , शुद्धस्वराः इति विभागौ भवतः। आहत्य १२ स्वराः भवन्ति ।
स्वतो रञ्जयति श्रोतृचित्तं स स्वर उच्यते।
श्रुत्यनन्तरभावी यः स्निग्धोऽनुरणनात्मकः॥
स्वतन्त्रतया श्रोतृवर्गं रञ्जयन्ति एते स्वराः । श्रुतिसहिताः भवन्ति चेत् ते स्वराः भवन्ति । एते स्वराः पशुपक्षिणां स्वरं अनुसरन्ति इति । अस्मिन् विषये कश्चनश्लोकोऽपि विद्यते । तद्यथा,
षड्जं मयूरो वदति गावस्तु वृषभभाषिणः।
अजाविकं तु गान्धारं क्रौञ्चः क्वणति मध्यमम्॥
पुष्पसाधारणे काले पिकः कूजति पञ्चमम्।
धैवतं हसते वाजी निषादं बृह्मते गजः।
मयूरादय एते हि मत्ताः गायन्ति पञ्चमम्॥
विभागाः[सम्पादयतु]
- षड्जस्वरः
“जम्बूद्वीपस्थितो वीररसवान् वह्निगोत्रजः” प्रथमः स्वरः षड्जः भवति । अयं षड्जः स्वरः वीररसप्रतिपादकः भवति । अस्य आधारस्य उपरि अन्येषां षट् स्वराणां स्थानादीनि ज्ञायन्ते । अतः एव अस्य स्वरस्य षड्जः इति व्यवहारः। अन्येषां षट् स्वराणां मूलं षड्जः भवति । अपरिवर्तनीयः प्रकृतिस्वरः भवति । जम्बुद्वीपोद्भवः स्वरः भवति । वन्हिगोत्रजः भवति ।
- ॠषभस्वरः
“शाकद्वीपस्थितश्चैव श्रिताद्भुतरसोत्तमः” अयं स्वरः अद्भुतरसस्य प्रतिपादकः भवति । अर्धजागृतस्वरः भवति । शाकद्वीपम् उत्पत्तिस्थलं भवति । यस्मिन् रागे "ॠषभस्वरः" वादि उत संवादिस्वरः भवति चेत् अयं स्वरः शक्तः भवति ।
- गान्धरस्वरः
“कुषद्वीपी रौद्ररसः चन्द्रगोत्रसमन्वितः।”
अयं रौद्ररसप्रतिपादकः स्वरः भवति । कुशद्वीपे उत्पन्नः स्वरः भवति ।
- मध्यमस्वरः
“क्रौञ्चद्वीपस्थितश्चैव बीभत्सरससंयुतः।“
अयं बीभत्सरसप्रतिपादकः स्वरः भवति। क्रौञ्चद्वीपे उत्पन्नः भवति। अयं स्वरः शक्तियुतं गम्भीरयुक्तञ्च भवति।
- पञ्चमस्वरः
“भयानकरसः शम्भुगोत्रजो नक्रवाहनः।“
अयं भयानकरसप्रतिपादकः स्वरः भवति । अयं स्वरः षड्जस्य पत्नीव भाति । सर्वदा षड्जेन सह सामरस्येन मिलित्वा सप्तस्वराणां गृहाय प्रकाशोत्पादकौ भवतः ।
- धैवतरसः
“श्वेतद्वीपस्थितो हास्यरसो नारदगोत्रजः।“ श्वेतद्वीपे उत्पन्नः स्वरः भवति । हास्यरसस्य प्रतिपादकः भवति ।
- निषादस्वरः
“पुष्करद्वीपनिलयः शृङ्गाररसनायकः।“
पुष्करद्वीपे उत्पन्नः स्वरः भवति । शृङ्गाररसस्य प्रतिपादकः स्वरः भवति । सन्तोषवीररसयोः भावनयोः मिलितः स्वरः भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- North India Sargam Notation System
- www.soundofindia.com Article on vivadi swaras, by Haresh Bakshi
- Ragopedia, an encyclopedia of ragas written and produced by Pandit Shiv Dayal Batish and Ashwin Batish
- ragapedia.com, an open-source tool for entering letter based notation including Sargam. Also generates western notation


text:
बिल्वः
अन्तर्विषयाः
परिचयः[सम्पादयतु]
बिल्वः कश्चित् वृक्षविशेषः । भारते अयं अतिपवित्रः तरुः अस्ति । शिवस्य बहुप्रियं बिल्वपत्राणि इति भारतीयानां दृढः विश्वासः| धार्मिकभावनया आयुर्वेदीयप्रयोजनेन च अस्य वृक्षस्य प्रामुख्यम् अस्ति । अयं श्लोकः अस्य गरिमां सूचयति । अयं मध्यमप्रमाणेन प्ररोहति । एशियाखण्डे सर्वत्र एषः वृक्षः दृश्यते । मन्दिराणां पुरतः उद्यानेषु च विशेषातया प्रारोपयन्ति ।
अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं, न्यग्रोधमेकं दशतिन्त्रिणीकम् ।
कपित्थबिल्वामलकी त्रयञ्च, पञ्चाम्ररोपी नरकं न पश्येत् ।।
अयं बिल्ववृक्षः भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं वृक्षः सर्वेषु अपि प्रदेशेषु वर्धते । विशेषतया ४,००० पादमिते औन्नत्ये वर्धते । धार्मिकदृष्ट्या अयं बिल्वः भगवतः शिवस्य अत्यन्तं प्रियः इति विश्वसन्ति भारते । अयं वृक्षः २५ – ३० पादमितम् उन्नतः भवति । ३ – ४ पादमितः स्थूलः भवति । १ अङ्गुलं यावत् दीर्घाणि कण्टकानि भवन्ति । अस्य पर्णानां कश्चन गन्धः भवति । पुष्पाणि हरितमिश्रितश्वेतानि, सुगन्धयुक्तानि च भवन्ति । फलानि २ – ४ अङ्गुलं यावत् स्थूलानि, गोलाकारकाणि भवन्ति । फलानाम् अन्तः बहूनि बीजानि भवन्ति । अस्य फलेषु ४.६ % यावत् शर्करांशः, ६ %यावत् टेनिक्, २ % निर्यासः, तिक्तसत्त्वम्, उडनतैलं, पेक्किन् इत्यादयः अंशाः भवन्ति । अस्य पर्णेषु एलिगन्, एगलिनिन् इत्यादयः अंशाः भवन्ति ।
इतरभाषाभिः अस्य बिल्ववृक्षस्य नामानि[सम्पादयतु]
बिल्ववृक्षः रुटसिये कुटुम्बसम्बद्धः अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अजेल् मर्मेलस् (Aegle Marmelos) इति । । हिन्दीभाषया “बेल्” इति, तेलुगुभाषया “मोरेडु” इति, तमिळ्भाषया “विल्व्म्" इति, मलयाळभाषया “विल्वम्” इति, बेङ्गालीभाषया “बेल्” इति, मराठीभाषया अपि “बेल्” इति, कन्नडभाषया “बिल्व” इति उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य बिल्ववृक्षस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अस्य बिल्ववृक्षस्य रसः तिक्तः कषायः च । विपाके सः कटुः भवति । अयम् उष्णवीर्यः, लघु, रूक्षः चापि ।
- १. अस्य बिल्वस्य पर्णानि वातहराणि, वेदनास्थापकानि च ।
- २. अयं बिल्वः नेत्राभिष्यन्दे, पार्श्ववेदनायां, शोथे चापि उपयुज्यते । नेत्राभिष्यन्दे अस्य पर्णानां रसः नेत्रे स्थाप्यते । पार्श्ववेदनायां पर्णानि उष्णीकृत्य शाखदानं क्रियते ।
- ३. अस्य उपयोगेन उन्मादः, अग्निमान्द्यम्, अतिसारः चापि अपगच्छति ।
- ४. अयं वातव्याधेः आक्षेपकः अपि ।
- ५. अयं रक्तातिसारं, उदरवेदनां, हृदयदौर्बल्यं चापि परिहरति ।
- ६. प्रवाहिकाग्रहणे, कासे, श्वासरोगे, सूतिकारोगे, विषमज्वरे, श्वेतप्रदरे च अयं हितकरः ।
- ७. अस्य चूर्णं ५ – १० ग्रां यावत्, स्वरसः १० – २० मि.ली यावत् सेवितुं शक्यते ।
- ८. अनेन निर्मितानि “बिल्वपञ्चकक्वातम्”, “बिलादिचूर्णं”, “बिल्वादिघृतं”, “बिल्वतैलं”, “बिल्वमूलादिगुटिका” इत्यादीनि औषधानि आयुर्वेदस्य आपणेषु उपलभ्यन्ते ।
गुणलक्षणानि[सम्पादयतु]
अयं पर्णपाती वृक्षः। इत्युक्ते यदा पर्णानि परिपक्वानि/वृद्धानि भवन्ति तदा पर्णानि पातयति । प्रतिवर्षं निरिष्टे ऋतौ जीर्णपर्णानि त्यक्त्वा नूतनानि प्राप्नोति इत्यर्थः । वृक्षकाण्डे कण्टकानि
उपयोगः[सम्पादयतु]
अस्य पत्राणि शिवपूजायां श्रेष्ठानि इति परिगणितानि ।अस्य प्रत्त्येकम् अङ्गम् आयुर्वेदे उपयुज्यते ।{कर्णाटकस्य सस्यानि}}
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Chisholm, Hugh, ed (1911). "Bael Fruit". Encyclopædia Britannica. 3 (11th ed.). Cambridge University Press.
- Picture Gallery of dried bael fruits
- Caldecott, Todd (2006). Ayurveda: The Divine Science of Life. Elsevier/Mosby. ISBN 0-7234-3410-7. Contains a detailed monograph on Aegle marmelos (Bilwa) as well as a discussion of health benefits and usage in clinical practice. Available online at http://www.toddcaldecott.com/index.php/herbs/learning-herbs/387-bilva
- God shiva Bel patra leaves(Scripture reference) http://shaligramrudraksha.com/?page_id=1033


text:
ऋक्ष
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
ऋक्ष, न र बधे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (स्वां-परं- सकं-सेट् ।) र वैदिकः । न ऋक्ष्णोति । इति दुर्गादासः ॥
ऋक्षम्, क्ली, पुं, (ऋष् + स । “स्नुव्रश्चिकृत्यृषिभ्यः कित्” । ३ । ६६ । इत्युणादिसूत्रेण कित् ।) नक्षत्रम् । इति मेदिनी ॥ (यथा, मनुः । २ । १९१ । “पूर्ब्बां सन्ध्यां जपंस्तिष्ठेत् सावित्रीमार्कदर्शनात् । पश्चिमान्तु समासीनः सम्यगृक्षविभावनात्” ॥ तच्च अश्विन्यादिभेदेन सप्तविंशतिः ।) राशिः । इति ज्योतिषम् ॥ (राशयश्च मेषवृषादिभेदेन द्वादश । अस्मिन्नर्थे प्रमाणं यथा रघौ । १२ । २५ । “प्रययावातिथेयेषु वसन्नृषिकुलेषु सः । दक्षिणां दिशमृक्षेषु वार्षिकेष्विव भास्करः” ॥ “ऋक्षेषु नक्षत्रेषु राशिषु वा भास्कर इव” । इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥)
ऋक्षः, पुं, (ऋक्ष् + अच् ।) पर्ब्बतविशेषः ॥ (अयं हि कुलाचलानामेकः । यथा, सिद्धान्तशिरोमणौ ॥ “माहेन्द्रशुक्तिमलयर्क्षकपारिपात्राः सह्यः सविन्ध्य इह सप्त कुलाचलाख्याः” ॥) भल्लूकः । (यथा मनुः । १२ । ६७ । “वृको मृगेभं व्याघ्रोऽश्वं फलमूलन्तु मर्कटः । स्त्रीमृक्षस्तोककोवारि यानान्युष्ट्रः पशूनजः” ॥) शोणाकवृक्षः । इति मेदिनी ॥ श्योनाकप्रभेदः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (स्वनामख्यातोऽजमीढपुत्त्रः । यथा, हरिवंशे पुरुवंशानुकीर्त्तने । ३२ । ८७ । “धूमिन्या स तया देव्या त्वजमीढः समेयिवान् । ऋक्षं स जनयामास धूमवर्णं सुदर्शनम्” ॥ स्वनामख्यातो विदूरथस्य पुत्त्रः । यथा, तत्रैव ३२ । १०४ । “विदूरथस्य दायद ऋक्ष एव महारथः” ॥ तथा स्वनामख्यातोऽरिहस्य पुत्त्रः । यथा, महा- भारते १ । पुरुवंशानुकीर्त्तने । ९५ । २४ । “अरिहः खल्वाङ्गेयीमुपयेमे सुदेवां नाम तस्यां पुत्त्रमजीजनदृक्षम्” ॥ एतेन पुरुवंशे त्रयएव ऋक्षनामानो राजानः सम्भूताः ॥)
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
ऋक्ष नपुं।
नक्षत्रम्
समानार्थक:नक्षत्र,ऋक्ष,भ,तारा,तारका,उडु,धिष्ण्य,ज्योतिस्
1।3।21।1।2
नक्षत्रमृक्षं भं तारा तारकाप्युडु वा स्त्रियाम्. दाक्षायिण्योऽश्विनीत्यादि तारा अश्वयुगश्विनी॥
: ध्रुवः, अश्विनीत्यादि-नक्षत्राणाम्_संज्ञा, अश्विनी-नक्षत्रम्, विशाखा-नक्षत्रम्, पुष्य-नक्षत्रम्, धनिष्ठा-नक्षत्रम्, पूर्वभाद्रपदा-नक्षत्रम्, उत्तरभाद्रपदा-नक्षत्रम्, मृगशिरा-नक्षत्रम्, मृगशीर्षनक्षत्रशिरोदेशस्थाः_पञ्चस्वल्पतारकाः, नक्षत्रनाम, नक्षत्रम्, मूलानक्षत्रम्, भभेदः
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, तेजः, नक्षत्रम्
ऋक्ष पुं।
शोणकः
समानार्थक:मण्डूकपर्ण,पत्रोर्ण,नट,कट्वङ्ग,टुण्टुक,स्योनाक,शुकनास,ऋक्ष,दीर्घवृन्त,कुटन्नट,शोणक,अरलु
2।4।57।1।3
स्योनाकशुकनासर्क्षदीर्घवृन्तकुटन्नटाः। शोणकश्चारलौ तिष्यफला त्वामलकी त्रिषु॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलसजीवः, वृक्षः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
ऋक्ष¦ पु॰ स्त्री ऋष--स किच्च।
१ भल्लूके तज्जातिस्त्रियांसंयोगोपधत्वात् न ङीप् किन्तु टाप्।
२ नक्षत्रे। [Page1400-a+ 38]
३ मेषादिराशौ च न॰
४ भल्लके वृक्षे (भेला)
५ शोना-कवृक्ष (शोना)
६ पर्व्वतभेदे च पु॰ मेदि॰। स च रैवताप-रनामकः
“ऋक्षोऽपि रेवताज्जज्ञे तस्य पर्व्वतमूर्द्धनि। ततोरैवत उत्पन्नः पर्वतः सागरान्तिके। नाम्ना रैव-तक नाम मूमौ भूमिधरःस्मृतः” हरिवं॰
३२ अ॰। स चकुलाचलपर्व्वतः यथोक्तं सि॰ शि॰।
“माहेन्द्रशुक्तिमल-यक्षकपारियात्रा सह्यः सविन्ध्य इह सप्त कुलाचला-ख्याः” इति।
७ नृपभेदयोः तत्रैकः
“आजमीढपुत्रः।
“धुमिन्या स तया देव्या त्वजमीढः समीयिवान्। ऋक्षंसंजनयामास धूम्रवण्ण सुदर्शनम्। ऋक्षात् संवरणोजज्ञे कुरुः संवरणात्तथा” अपरो विदूरथस्य पुत्रः
“वि-दूरथस्य दायाद ऋक्ष एव महारथः। ऋक्षस्य च द्विती-यस्य भीमसेनोऽभवन्नृपः” इति हरि॰
३२ अ॰। भल्लूक-श्चारण्यपशुः जरायुजश्च।
“जरायुजानां प्रवराः मानवाःपशवश्च ये। नानारूपधरा राजन्! एषां भेदाश्चतुर्द्दश। अरण्यवासिनः सप्त सप्तैषां ग्रामवासिनः। सिंहव्याघ्रावराहाश्च महिषा वारणास्तथा। ऋक्षाश्च वानराश्चैवसप्तारण्याः स्मृता नृप। ” भा॰ आ॰ तत्र प्रवरा इतिविशेषणात् एतद्भिन्नानामारण्यत्वमस्त्येव तेनोष्ट्रस्याप्यार-ण्यत्वं सुश्रुते उक्तम् तच्च उष्ट्रशब्दे उक्तम्।
८ अरिहपुत्रेच
“अरिहः खल्वाङ्गेयीमुपयेमे सुदेवां नाम तस्यां पुत्रमजी-जनदृक्षम्” भा॰ आ॰
९५ अ॰।
९ उत्तर दिशि स्त्री निरु॰यद्यपि नक्षत्रस्य सामान्यतो गगनस्थिततारामात्रवा-चकता तथापि ज्योतिषे यषामुदयास्तज्ञापनं तेषा-मेव ऋक्षशब्देन व्यवहारः तानि च सप्तविंशतिः। अभि-जिच्चेत्यष्टाविंशतिः।
“अश्विनी भरणी चैव कृत्तिकारोहिणी तथा। मृगशीर्षस्तथा चाद्री पुनर्वसुक-पुष्यको। अश्लेषा च मघा पूर्वफल्गुन्युत्तरफल्गुनी। हस्ता चित्रा तथा स्वाती विशाखा चानुराधिका। ज्येष्ठामूलं तथाषाढे पूर्वोत्तरपदादिके। श्रवणा च धनिष्टा चशतभिषगाद्यभाद्रिका। उत्तरादिभाद्रपदा रेवती भानि चक्रमात्” ज्योति॰ अभिजित्तु अभिजिच्छब्दे उक्तम्। एतानिद्वादशधाविभक्तराशिचक्रघटकत्वात् प्राधान्याच्च ऋक्षशब्देनव्यपदिश्यन्ते एतेषां स्वरूपप्रमाणाधिष्ठातृदेवताः अश्लेषा-शब्दे
४९
७ पृ॰ श्रीपतिवाक्येनोक्ताः अन्यान्यपि यानिउदयास्तभाञ्जि गगनमण्डले सन्ति तेषामपि गति र्ज्यो-तिषे आनीता तान्यपि ऋक्षपदवाच्यानि। ऋक्षकक्षा-प्रमाणमुक्तं सि॰ शि॰।
“अभ्रेष्विभाङ्कगजकुञ्जरगोऽ-[Page1400-b+ 38] क्षपक्षाः (
२५
९८
८९
८५
० योजनानि) कक्षां गृणन्ति ग-णका भगणस्य चैताम्”। नक्षत्रकक्षाया मूमध्यादुच्छ्रितिमानम्
“नागाक्षषड्युगरसाग्निकुवेदसंख्यो (
४१
३६
२६
५८ योजनमितः) नक्षत्रमण्डलभवः श्रवणोनिरुक्तः” ज्यो॰उक्तम्।
“तेषामन्येषाञ्चोदयादिज्ञानाय” सि॰ शि॰। ध्रुवकभागा उक्ता यथा
“अष्टौ नखा गजगुणाः खशरास्त्रि-षटकाः सप्तर्तवस्त्रिनव चाङ्गदिशोऽष्टकाष्ठाः। गोऽर्का-स्तथाद्रिमनवः शरबाणचन्द्राः खात्यष्टयस्त्रिधृतयो नव-नन्दचन्द्राः। अर्काश्विनो जिनयमा नव बाहुदस्राःक्वब्ध्यश्विनो जलधितत्त्वमिताश्च भागाः। षष्ट्यश्विनश्चपवनोत्कृतयोऽष्टभानि खाङ्काश्विनो नखगुणा रसदन्त-संख्याः। सप्तामराः खमिति भध्रुवका निरुक्ता दृक्कर्मणाय-नभवेन सहाश्विधिष्ण्यात्। ब्रह्माग्निभध्रुवलवा रदलि-प्तिकोना मैत्रैन्द्रयोर्द्व्यधिपभस्य च सेषुलिप्ताः” शि॰
“अष्टौ नखा इत्यादयोऽश्वित्यादीनां साभिजितां ध्रुवभागावेदितव्याः। तत्रापि विशेषमाह। ब्रह्माग्निभध्रुव-लवा इत्यादि। कृत्तिकारोहिणीनक्षत्रयोर्द्वात्रिंशत्कलो-नाः। विशाखानुराधाज्येष्ठानां कलापञ्चकेनाधिकाध्रुवकभागा वेदितव्याः” प्रमि॰। एषां शरानाह
“दिशोऽर्काश्च सार्धाब्धयः सार्धवेदा दशेशा रसाःखं स्वराः खं च सूर्य्याः। त्रिचन्द्राः कुचन्द्राःविपादौ च दस्रौ तुरङ्गाग्नयः सत्रिभागं च रूपम्। वि-पादं द्वयं सार्धरामाश्च सार्धा गजाः सत्रिभागेषवो मार्ग-णाश्च। द्विषष्टिः खरामाश्च षड्वर्गसंख्यास्त्रिभागो जिनाउत्कृतिः खं च भानाम्। निरुक्ताः स्फुटाः योग-त राशरांशास्त्रयं ब्रह्मधिष्ण्याद्विशाखादिषट्कम्। करोवारुणं त्वाष्ट्रभं सार्पमेषां शरा दक्षिणा उत्तराः शेष-भानाम्” सि॰ शि॰।
“दिशोऽर्का इत्यादयस्तेषां भानां श-रांशा ज्ञेयाः। शेषं स्पष्टार्थम्। अत्रोपपत्तिः। तत्र भवे-धार्थं गोलबन्धोक्तविधिना विपुलं गोलयन्त्रं कार्य्यम्। तत्र खगोलस्यान्तर्भगोल आधारवृत्तद्वयस्योपरि विषुवद्वृ-त्तम्। तत्र च यथोक्तं क्रान्तिवृत्तं भगणांशा
३६
० ङ्कितंच कार्य्यम्। ततस्तद्गोलयन्त्रं सम्यग्ध्रुवाभिमुखयष्टिकंजलसमक्षितिजवलयं यथा भवति तथा स्थिरं कृत्वा रात्रौगोलमध्यगचिह्नगतया दृष्ट्या रेवतीतारां विलोक्य क्रान्ति-वृत्ते यो मीनान्तस्तं रेवतीतारायां निवेश्य मध्यगतयैवदृष्ट्याश्विन्यादेर्नक्षत्रस्य योगतारां विलोक्य तस्योपरि-येधवलयं निवेश्यम्। एवं कृते सति वेधवलयस्य क्रान्ति-[Page1401-a+ 38] वृत्तस्य च यः संपातः मोनान्तादग्रतोयावद्भिरंशैस्तावन्तस्तस्य धिष्ण्यस्य ध्रुवांशा ज्ञेयाः। अथ वेधवलये त-स्यैव सपातस्य योगतारायाश्च यावन्तोऽन्तरेऽंशास्तावन्तस्तस्यशरांशा उत्तरा दक्षिणा वा वेदितव्याः। अथ ये ध्रुव-भागाः पठितास्ते कृतदृक्कर्मका एव। ये तु शरांशाः पठि-तास्ते स्फुटा एव। यतो ध्रुवद्वयकीलयोः प्रोतं वेधवलयम्। तस्मिन् वेधवलये यो ज्ञातः शरः स ध्रुवाभिमुखः। ध्रुवा-भिमुखः शरः स स्फुटः। अस्फुटस्तु कदम्बाभिमुखः। अतएव पूर्वं भगणोत्पत्तिकथने ग्रहवेधवलयं कदम्बकी-लयोः प्रोतं कर्त्तव्यमित्युक्तम्। अत एव कारणात्कृतदृक्कर्मका एव भघ्रुवाः। यतो ध्रुवाद्ग्रहोपरि नीय-मानं सूत्रं यत्र क्रान्तिवृत्ते लगति तत्र कृतायनदृक्कर्मकोग्रह इति दृक्कर्मवासनायां पूर्वं कथितमेव। अथागस्त्यलुब्धकयोराह” प्रमि॰।
“अगस्त्यध्रुवः सप्तनागास्तुभागास्तुरङ्गादयस्तस्य याम्याः शरांशाः। षडष्टौ लवालुब्धकस्य ध्रुवोऽयं नभोऽम्भोधिभागाः शरस्तस्य याम्यः” सि॰ शि॰। स्पष्टम्
“अस्योपपत्तिः पूर्ववत्। अथेष्ट-घटिका आह” प्रमि॰।
“अगस्त्यस्य नाडीद्वयं प्रोक्त-मिष्टं सषद्भागनाडीद्वयं लुब्धकस्य। त्रिभागाधिकंस्थूलभानामणूनां ततश्चाधिकं तारतम्येन कल्प्यम्” सि॰ शि॰ स्पष्टार्थम्।
“अत्रोपपत्तिः अगस्त्यस्य नाडीद्वयंयदिष्टं तत् तस्य द्वादश कालांशा उत्पद्यन्ते। सषड्भाग-नाडीद्वयं लुब्धकस्येति। तत्र त्रयीदश
१३ कालांशाः त्रिभा-गाधिकं स्थूलमानामिति। यानि स्थूलानि नक्षत्राणि तेषांचतुर्दश कालांशाः। अणूनां ततश्चाधिकमिति केषाञ्चित् पञ्च-द्वश केषाञ्चित् षोडशेति कल्प्यते। अत्र ग्रहाणां भानांवा ये कालांशास्ते स्थूल सूक्ष्मत्वतारतम्यपर्य्यालोचनया। याः स्थूलास्तारास्ता अर्कोदयादल्पेन कालेनान्तरिता दृश्याभवन्ति। याः सूक्ष्मास्ता अधिकेनेत्युपपन्नम्” प्रमि॰( सू॰ सि॰ रङ्गनाथाभ्यान्तु तदुदयज्ञानार्थमन्यप्रकार उक्तोयथा
“प्रोच्यन्ते लिप्तिका भानां स्वभेगोऽथ दशाहत। भवन्त्यतीतधिष्ण्यानां भोगलिप्त युता ध्रुवाः” सू॰ सि॰।
“भानामश्विन्यादिनक्षत्राणामुत्तराषाढाभिजिच्छ्रवणधनि-ष्ठावर्जितानां लिप्तिका योगसञ्ज्ञाः कलाः प्रोच्यन्ते स-मनन्तरमेव कथ्यन्ते। अथानन्तरं स्वभोगः स्वाभीष्ट-नक्षत्रभीगः कलात्मको वक्ष्यमाणो रशभिर्गुणितः कार्यः। तत्र स्वाभीष्टनक्षत्रगतनक्षत्राणामश्विन्यादीनां भोगलिप्ताः।
“भभोगोऽष्टशती लिप्ताः” इत्युक्ताष्टशतकलाः। प्रत्येकं[Page1401-b+ 38] युताः। अश्विन्याद्यतीतनक्षत्रसङ्ख्यागुणितकलाष्टशतयुतमित्यर्थः। ध्रवा नक्षत्राणां भवन्ति”। रङ्ग॰। अथप्रतिज्ञाता नक्षत्रभोगलिप्ता उत्तराषाढाभिच्छ्रवणधनिष्ठा-व्यतिरिक्तानां तेषां ध्रुवकान्नक्षत्रशरांश्चाष्टश्लोकैराह।
“अष्टार्णवाः शून्यकृताः पञ्चषष्टिर्नगेषवः। अष्टार्थाअब्धयोऽष्टागा अङ्गागा मनवस्तथा। कृतेषवो युगरसाःशून्यवाणा वियद्रसाः। खवेदाः सागरनगा गजागाःसागरर्तवः। मनवोऽथ रसा वेदा वैश्वम प्यार्धभोगगम्। आप्यस्यैवाभिजित्प्रान्ते वैश्वान्ते श्रवणस्थितिः। त्रिच-तुःपादयोः सन्धौ श्रविष्ठा श्रवणस्य तु। स्वभोगतो विय-न्नागाः षट्कृतिर्यमलाश्विनः। रन्ध्रादय क्रमाद्देया विक्षेपाःस्वादपक्रमात्। दिङ्मासविषयाः सौम्ये याम्ये पञ्चदिशो नव। सौम्ये रसाः खं याम्ये गाः सौम्ये खार्का-स्त्रयोदश। दक्षिणे रुद्रयमलाः सप्तत्रिंशदथोत्तरे। याम्येऽध्यर्धत्रिककृता नवसार्धशरेषवः। उत्तरस्यां तथाषष्टिस्त्रिंशत् षट्त्रिंशदेव हि। दक्षिणे त्वर्धभागस्तुचतुर्विंशतिरुत्तरे। भागाः षड्विंशतिः खं च दस्रादीनांयथाक्रमम्” सू॰
“अश्विन्यादिनक्षत्राणां क्रमाद्भोगा एते। तत्राश्विन्या अष्टचत्वारिंशत् कलाः। भरण्याश्चत्वारिंशत्कृत्तिकायाः कलाः पञ्चषष्टिः। रोहिण्याः सप्तपञ्चाशत्कलाः। मृगशिरसोऽष्टपञ्चाशत्। आर्द्रायाश्चत्वारः। अत्राब्धय इत्यत्र गोऽब्धयो गोऽग्नय इति वा पाठस्त्व-युक्तः। शाकल्यसंहिताविरोधात्। एतेन
“सौरोक्तरुद्र-भस्यांशास्त्र्यद्रयोऽगाब्धयः कलाः” इति नार्मदोक्तम्
“दशकलोनपञ्चदशभागा मिथुने” सर्वजनाभिमतध्रुवको द-शकलायुतत्रयोदशभागाः पर्वताभिमतध्रुवकश्च निरस्तः। पुनर्वसोरष्टसप्ततिः। पुप्यस्य षट्सप्ततिः। अश्लेषाया-श्चतुर्दश। तथेति छन्दःपूरणार्थम्। मघायाश्चतुःपञ्चा-शत्। पूर्ब्बफाल्गु याश्चतु षष्टिः। उत्तरफाल्गुन्याःपञ्चाशत्। हस्तस्य षष्टिः। चित्रायाश्चत्वारिंशत्। स्वात्याश्चतुःसप्ततिः। विशाखाया अष्टसप्ततिः। अनुरा-धायाश्चतुःषष्टिः। ज्येष्ठायाश्चतुर्दश। अनन्तरं मूलस्यषट्। पूर्वाषाढायाश्चत्वारः। उत्तराषाढाया ध्रुवक-माह। वैश्वमिति। उत्तराषाढायोगतारानक्षत्रम्। आप्यार्धभोगगम्। आप्यस्य पूर्वाषाढानक्षत्रस्यार्धभोगः। धनूरांशेर्विंशतिभागस्तत्र स्थितं ज्ञेयम्। अष्टौ राशयोविंशतिभागा उत्तराषाढाया ध्रुव इत्यर्थः। एतेनपूर्वाषाढायोगतारायाः सकाशादुत्तराषाढायोगतारा[Page1402-a+ 38] विंशतिकलोनसप्तभागान्तरिता। तेन पूर्वाषाढाघ्रुवको-ऽष्टराशयश्चतुर्दश भागा विंशतिकलोनसप्तभागैर्युत उत्त-राषाढाया ध्रुवश्चत्वारिंशत्कालाधिकोक्तध्र व इति पर्व-तोक्तमपास्तम् ब्रह्मसिद्धान्तविरोधात्। अभिजिद्ध्रुव-कमाह। आप्यस्येति। पूर्वाषाढाया अवसाने धनूराशे-र्विंशतिकलोनसप्तविंशतिभागेऽभिजिद्योगतारा ज्ञेया। चत्वारिंशत्कलाधिकषड्विंशतिभागाधिका अष्टौ राशयो-ऽभिजितो ध्रुव इत्यर्थः। एवकारोऽन्ययोगव्यवच्छेदार्थः। तेन संहितासम्मतं श्रवणपञ्चदशांशस्थानं विंशतिविकला-युतत्रयोदशकलायुतचतुर्दशभागादिकनवराशयो निरस्तम्। श्रवणस्य ध्रुवकमाह। वैश्वान्त इति। उत्तराषाढायाअवसाने श्रवणयोगतारायाः स्थानं ज्ञेयम्। नव राशयोदश भागाः श्रवणध्रुवक इत्यर्थः। धनिष्ठाया ध्रवकमाह। त्रिचतुःपादयोरिति। श्रवणस्य तृतीयचतुर्थचरणयोःक्रमेणन्तादिसन्धौ मकरराशेर्विंशतिभागे श्रविष्ठा धनिष्ठाज्ञेया। नव राशयो विंशतिभागा धनिष्ठाध्रुव इत्यर्थः। तुकारात् क्षेत्रान्तर्गतधनिष्ठास्थानं कुम्भस्य विंशतिकलो-नसप्तभागा निरस्तम्। शतताराया भोगमाह। स्वभो-गत इति। धनिष्ठाभोगात् कुम्भस्य विंशतिकलोनसप्त-भागावधेरित्यर्थः। शतताराया अशीतिर्भोगः। अतःप्राम्बद्ध्रुवा इति ज्ञापनार्थं स्वभोगत इत्युक्तम्। शत-तारयाः स्थानं शततारकाध्रुव इति पर्यवसन्नम्। अव-शिष्टनक्षत्राणां भोगानाह। षट्कृतिरिति। पूर्ब्बभाद्रपदायाः षट्त्रिंशत् कला भोगः। उत्तरभाद्रपदायाद्बाविंशतिः। रेवत्या एकोनाशीतिः। अथ ध्रुवकानयनंयथा। अश्विन्या भोगः।
४८ । दशगुणितः
४८
० । अतीतनक्षत्राभावाद्भोगयोजनाभावः। अतोऽश्विन्याःकलात्मको ध्रुवः।
४८
० । राश्याद्यस्तु। ॰
८ । भरण्याभोगः।
४० । दशाहतः।
४०
० । अतीतनक्षत्रस्यैक-त्वादष्टशतयुतो भरण्याः परिभाषया राश्याद्यो ध्रुवः। ॰।
२० । एवमार्द्राभोगः।
४ दशाहतः
४० । अतीत-नक्षत्राणां पञ्चतया पञ्चगुणिताष्टशतेन
४०
०० चतुः-सहस्रात्मकेन युतः कलाद्यो ध्रुवः
४०
४० राश्याद्यस्तु
२ ।
७ ।
२० । एवं पूर्वाषाढाया दशगुणितो भोगः।
४० । एकोनविंशतिगुणिताष्टशतेन।
१५
२०
० युतः परि-भाषया राश्याद्यो ध्रुवः।
८ ।
१४ । शतताराया दश-गुणितो भोगः।
८०
० । त्रयोविंशतिगुणिताष्टशतेन।
१८
४०
० । युतश्चतुर्विंशतिगुणिताष्टशतरूपो।
१९
२०
० । [Page1402-b+ 38] जातो ध्रुवो राश्याद्यः।
१० ।
२० । पूर्वाभाद्रपदाया-दशगुणितो भोगः
३६
० । चतुर्विंशतिगुणिताष्ट-शतेन।
१९
२०
० युतः।
१९
५६
० जातोध्रुवो राश्याद्यः।
१० ।
२६ । उत्तराषाढाभिजि-च्छ्रवणधनिष्ठानां स्वभोगस्थानात् पश्चात् स्थितत्वेनोक्त-रीत्यसम्भवाद्भिन्नरोत्या ध्रुवका उक्ताः स्वादिस्थानाद्योग-तारा यदन्तरकलाभिः स्थितास्ता लाघवाद्दशापवर्त्तिताभोगसञ्ज्ञा उक्ताः। तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते।
“अष्टौविंशतिरर्धेन गजाग्निर्व्यर्धखेषवः। त्रितर्काः सत्रिभागा-द्रिरसास्त्र्यङ्काश्च षट्शतम्। नवाशा नवसूर्य्याश्च वेदेन्द्राःशरवाणभूः। खात्यष्टिः स्वधृतिर्गोऽतिधृतिर्विश्वाश्विन-स्तथा। वेदाकृतिर्गोऽद्रिहस्ताः क्वब्धिहस्ता युगार्थदृक्। खोत्कृतिस्त्र्यंशहीनाश्च रसहस्ताः खहस्तिदृक्। खगो-ऽश्विनः खदन्ताः षड्दन्ताः शैलगुणाग्नयः। मेषाद्यश्व्या-दिमध्यांशाः षडंशोनाः खषड्पुणाः” इति। अथ नक्ष-त्राणां विक्षेपभागानाह। एषामिति। उक्तध्रुवक-सम्बन्धिनामश्विन्यादिनक्षत्राणां यथाक्रमं क्रमादित्यर्थः। स्वात् स्वकीयापक्रमात् क्रान्त्यग्रात् क्रान्तिवृत्तस्थध्रुवक-स्थानादित्यर्थः। विक्षेपा विक्षेपभागा दक्षिणा उत्तरा वाभवन्ति। तत्रोत्तरदिश्यश्विन्यादित्रयाणां दिङ्मास-विषयाः क्रमेण दश द्वादश पञ्चेत्यर्थः। दक्षिणदिशिरोहिण्यादित्रयाणां पञ्च दश नव। उत्तरस्यां पुनर्वसोःषद्भागाः। पुष्यस्य खं विक्षेपाभावः। अत्र पञ्चमाक्ष-रस्य गुरुत्वेन छन्दोभङ्ग आर्षत्वान्न दोषः। दक्षिणस्या-मश्लेषायाः सप्त। उत्तरस्यां मघादित्रयाणां शून्यंद्वादश त्रयोदश। दक्षिणस्यां हस्तचित्रयोरेकादश द्वौ। अनन्तरं स्वात्या उत्तरदिशि सप्तत्रिंशत्। दक्षिणस्यांविशाखादीनां षण्णां सार्धैकं त्रयं चत्वारः नव सार्धपञ्चपञ्च क्रमेण उत्तरदिशि तथा विक्षेपभागाः। अभिंजितःषष्टिः। श्रवणस्य त्रिंशत्। धनिष्ठायाः षट्त्रिंशत्। एवकारो न्यूनाधिकव्यवच्छेदार्थः। चकारः पूरणार्थः। दक्षिणस्यां तुकारस्तथा। अर्धभागः शततारायाः। तुका-रस्तथा। उत्तरस्यां पूर्ब्बभाद्रपदायाश्चतुर्विंशतिः। तस्या-मेव दिशि भागा विक्षेपभागा उत्तरभाद्रपदायाः षड्-विंशतिः। रेवत्या विक्षेपाभावः। चकारः पूरणार्थः। अथागस्त्यलुब्धकवह्निब्रह्महृदयताराणां ध्रुवकविक्षेपांस्तदुप-पत्तिं श्लोकत्रयेणाह” रङ्ग॰।
“अशीतिभागैर्याम्यायामगस्त्योमिथुनान्तगः। विंशे च मिथुनस्यांशे मृगव्याधो व्यव-[Page1403-a+ 38] स्थितः। विक्षेपो दक्षिणे भागैः स्वार्णवैः स्वादपक्रमात्। हुतभुग्ब्रह्महृदयो वृषे द्वाविंशभागगो। अष्टाभिस्त्रिंशताचैव विक्षिप्ता उत्तरेण तौ। गोलं बध्वा परीक्षेत विक्षेपंध्रवकं स्फुटम् सू॰
“स्वकीयात् क्रान्तिविभागस्थानाद्दक्षि-णस्यामशीत्यंशैस्तारात्मकोऽगस्त्यो मिथुनान्तगः कर्कादिभागेस्थितः। अगस्त्यनक्षत्रस्य राशित्रयं ध्रुवकः। दक्षिण-विक्षेपोऽशीतिरित्यर्थः। मृगव्याधो लुब्धको मिथुनराशेःविंशतिभागे स्थितः। चकारः समुच्चये। लुब्धकनक्षत्रस्यराशिद्वयं विंशतिभागा ध्रुवक इत्यर्थः। दक्षिणस्यांचत्वारिंशता भागैः परिमितस्तस्य च क्रान्तिवृत्तस्थाना-द्विक्षेपः। वृषराशौ वह्निब्रह्महृदयौ द्वाविंशभागस्थितौबह्निब्रक्षहृदयनक्षत्रयोर्द्वाविंशतिभागाधिकैकराशिर्ध्रुवकः। तौ वह्निब्रह्महृदयौ। अष्टाभिस्त्रिंशता। चकारः क्र-मार्थे। एवकारो न्यूनाधिकव्यवच्छेदार्थः। उत्तरेणो-त्तरस्यामित्यर्थः। विक्षिप्तौ विक्षेपवन्तौ। वह्नेर्विक्षेपो-ऽष्टभागः उत्तरः। ब्रह्महृदयस्योत्तरे विक्षेपस्त्रिंशदि-त्यर्थः। नन्वेते ध्रुवा विक्षेपाश्च कालक्रमेण नियताअनियता वेत्यत आह। गोलमिति। गोलं बक्ष्य-माणं बध्वा वंशशलाकादिभिर्निबध्य स्फुटं विक्षेपं क्रा-न्तिसंस्कारयोग्यं ध्रुवाभिमुखं ध्रुवकं स्फुटमायनदृक्कर्म-संस्कृतं परीक्षेत। स्वस्वकाले दृग्गोचरसिद्धमङ्गीकुरुत। तथा च क्रान्तिमंस्कारयोग्यविक्षेपायनसंस्कृतध्रुवकयोरयनां-शवशादस्थिरत्वादपि मयेदानीन्तनसमयानुरोधेन लाघ-वार्थमायनदृक्कर्मसंस्कृता ध्रुवाः क्रान्तिसंस्कारयोग्यविक्षे-पाश्च नियता उक्ताः। कालान्तरे गोलयन्त्रेण वेधसिद्धाज्ञेयाः। नैत इति भावः। गोलयन्त्रेण वेधस्तु गोल-बन्धोक्तविधिना गोलयन्त्र कार्य्यम्। तत्र खगोलस्योपरिभगोलम्, आधारवृत्तस्योपरि विषुवद्वृत्तम्। तत्र यथो-क्तं क्रान्तिवृत्तं भगणांशाङ्कितं च बध्वा ध्रुवयष्टिकीलयोःप्रोतमम्यच्चलं भवेधवलयम्। तच्च भगणांशाङ्कितं का-र्य्यम्। ततस्तद्गोलयन्त्रं सम्यग्ध्रु वाभिमुखयष्टिकं जल-समक्षितिजवलयं च यथा भवति तथा स्थिरं कृत्वारात्रौ गोलमध्यच्छिद्रगतया दृष्ट्या रेवतीतारां विलोक्यक्रान्तिवृत्ते मीनान्ताद्दशकलान्तरितपश्चाद्भागं रेवतीतारा-यां निवेश्य मध्यगतयैव दृष्ट्याश्विन्यादेर्नक्षत्रस्य योगतारांविलोक्य तस्या उपरि तद्वेधवलयं निवेश्यम्। एवं कृतेसति वेधवलयस्य क्रान्तिवृत्तस्य च यः सम्पातः स मीना-न्तादग्रतो यावद्भिरंशैस्तावन्तस्तस्य नक्षत्रस्य ध्रुवांशा[Page1403-b+ 38] ज्ञेयाः। वेधवलये तस्यैव सम्पातस्य योगतारायाश्च याष-न्तोऽन्तरेंऽशास्तावन्तस्तस्य विक्षेपांशा दक्षिणा उत्तरा वावेद्याः। अथ कदम्बप्रोतवेधवलयेन वेधे तु सदा स्थिराध्रुवका आयनदृक्कर्मसंस्कृताः परन्तु कदम्बतारयोरभावाद-शक्यमिति यथोक्तवेधेनैवायनदृक्कमसंस्कृता ध्रुवाः शराश्चध्रुवाभिमुखाः स्फुटाः सिद्धा भवन्तीति दिक्। अथ रोहि-णीशकटभेदमाह” रङ्ग॰।
“वृषे सप्तदशे भागे यस्य याम्योंऽ-शकद्वयात्। विक्षेपोऽभ्यधिको भिन्द्याद्राहिण्याः शकटंतु सः” सू॰।
“वृषराशौ सप्तदशेऽंशे यस्य ग्रहस्य भागद्वया-दधिको विक्षेपो दक्षिणः स ग्रहो रोहिण्याः शकटं शक-टाकारसन्निवेशं भिन्द्यात्। तन्मध्यगतो भवेदित्यर्थः। तुकाराद्ग्रहविक्षेपो रोहिणीविक्षेपादल्प इति विशेषा-र्थकः। विक्षेपस्य दक्षिणस्य रोहिणीविक्षेपादधिकत्वेशकटद्बहिर्दक्षिणभागे ग्रहस्य स्थितत्वेन तद्भ दकत्वाभा-वात्। अत्र शकटाग्रिमनक्षत्रस्य ध्रुव एकराशिः सप्त-दशांशाः दक्षिणः शरो भागद्वयमिति वेधसिद्धा स्पष्टायुक्तिः। अथ ग्रहयोगसाधनार्थं ग्रहयोगसाधनरीत्यतिदेश-माह” रङ्ग॰।
“ग्रहवद्द्युनिशे भानां कुर्य्याद्दृक्कर्म पूर्ववत्। ग्रहमेलकवच्छेषं ग्रहभुक्त्या दिनानि च” सू॰।
“ग्रहवद्द्यु-निशे ग्रहाणां यया दिनरात्रिमाने आक्षदृक्कर्मार्थं कृतेतथा दिनमानरात्रिमाने भानां नक्षत्रध्रुवकाणामाक्षदृक्क-र्मार्थं गणकः कुर्यात्। तदनन्तरं पूर्ववन्नक्षत्रनित्योदया-स्तौ साधयित्वाभीष्टकाले दिनगतशेषाभ्यां नतं कृत्वा विषु-वच्छाययाभ्यस्तादित्यादिनेत्यर्थः। दृक्कर्म कुर्यात्। अत्रनक्षत्रध्रुवके पर्वतेनायनदृक्कर्माप्युदाहरणे कृतं तदयुक्तम्। तस्य ध्रुवके स्वतः सिद्धत्वात्। तदनन्तरं शेषं नक्षत्र-ग्रहयुतिसाधनं ग्रहध्रुवतुल्यतारूपं ग्रहमेलकवद्ग्रहयो-गसाधनरीत्या ग्रहान्तरकला इत्यादिना कार्य्यम्। ननुतत्र ग्रहान्तरकलाः स्वस्वभुक्तिलिप्तासमाहताः। भुक्त्यन्तरेणविभजेदित्युक्ते र्नक्षत्रस्य का गतिर्ग्राह्येत्यत आह। ग्रहभु-क्त्येति। केवलया ग्रहगत्या ग्रहस्य फलं ग्रहध्रुवान्तर-रूपग्रहे संस्कार्यं ध्रुवसमो ग्रहो भवति। नक्षत्रस्य पूर्व-गत्यभावाद्ध्रुवो यथास्थित इत्यर्थः। ननु तथापि ग्रहन-क्षत्रयुतिकालसाधनं भुक्त्यन्तरासम्भवात् कथं कार्यमिति म-न्दाशङ्केत्यतआह। दिनानीति। अभीष्टसमयाद्विवरमित्या-दिना केवलया ग्रहगत्या ग्रहनक्षत्रयुतिदिनानि साध्यानि। चः समुच्चये। नक्षत्राणां गत्यभावात्। अथाभीष्टकालाद्ग्र-हनक्षत्रयुतिकालस्य गतैष्यत्वमसम्भ्रमार्थं पुनराह” रङ्ग॰। [Page1404-a+ 38]
“एष्यो हीने ग्रहे योगो घ्रुवकादधिके गतः। विपर्य्य-याद्वक्रगते ग्रहे ज्ञेयः समागमः” सू॰।
“नक्षत्रघ्रुवादुक्ताद्-ग्रह आयनदृक्कर्मसंस्कृतग्रह आक्षदृक्कर्मसंस्कृतनक्षत्र-घ्रुवकात् दृक्कर्मद्वयसंस्कृतोग्रह इति विवेकार्थः। न्यूनेसति योगो नक्षत्रग्रहयोगः स्वाभीष्टसमयाद्भावी। अधिकेसति पूर्बं जातः। वक्रगते ग्र हे विपर्ययादुक्तवैपरीत्यात्समागमो नक्षत्रग्रहयोगो ज्ञेयः। हीने ग्रहे गतोऽधिकेग्रह एष्यो योगः। अत्रोपपत्तिर्नक्षत्रस्य गत्यभावेन सदास्थिरत्वाद्ग्रहगमनेनैव योगसम्भवादिति सुगमतरा। अ-थाश्विन्यादिनक्षत्रस्य बहुतारात्मकत्वात् कस्यास्तारायाएते ध्रुवका इत्यस्य योगताराया ध्रुवकत्वमित्युत्तरं मनसिधृत्वाश्विन्यादिनक्षत्राणां योगतारां विवक्षुः प्रथममेषांनक्षत्राणां योगतारामाह” रङ्ग॰।
“फाल्गुन्योर्भाद्र पदयोस्तथैवाषाढयोर्द्वयोः। विशाखाश्विनि-सौम्यानां योगरारोत्तरा स्मृता” सू॰।
“एषामुक्तनक्षत्राणांप्रत्येकं स्वतारासु योत्तरदिकस्था तारा सा योगतारागोलतत्त्वज्ञैरुक्ता। अथान्ययोरनयोराह” रङ्ग॰।
“पश्चि-मोत्तरताराया द्वितीया पश्चिमे स्थिता। हस्तस्य योग-तारा सा श्रविष्ठायाश्च पश्चिमा” सू॰। (
“हस्तनक्षत्रं पञ्चतारात्मकं हस्तपञ्चाङ्गुलिसन्निवेशा-कारम्। तत्र नैरृत्यदिगाश्रितपश्चिमावस्थितताराया उ-त्तरदिगवस्थितताराया द्वितीया पूर्वोक्तातिरिक्ता पश्चिमेवायव्याश्रिते या स्थिता सा हस्तस्य योगतारा ज्ञेया। उत्तरतारासन्ना पश्चिमाश्रिता तारा हस्तस्य योगतारेतिफलितार्थः। धनिष्ठाया योगतारामाह। श्रविष्ठायाइति। धनिष्ठायास्तारासु या पश्चिमदिक्स्था सा तस्यायोगतारा। चः समुच्चये। अथान्य षामेषामाह” रङ्ग॰।
“ज्येष्ठाश्रवणमैत्राणां वार्हस्पत्यस्य मध्यमा। भरण्याग्ने-यपित्र्याणां रेवत्याश्चैव दक्षिणा” सू॰।
“ज्येष्ठाश्रवणानुराधानां पुष्यस्य च प्रत्येकं तारात्रयात्म-कत्वान्मध्यमतारा योगतारा स्यात्। भरणीकृत्तिकामघा-नां रेवत्याः। चः समुच्चये। प्रत्येकं स्वतारासु या दक्षिण-दिक्स्था सा योगतारा। अथान्येषामवशिष्टानां चाह। ” रङ्ग॰
“रोहिण्यादित्यमूलानां प्राची सार्पस्य चैव हि। तथा प्रत्यवशेषाणां स्थूला स्याद्योगतारका” सू॰
“रोहिणी-पुनर्वसुमूलानामश्लेषायाश्च प्रत्येकं स्वतारासु या पूर्वदिक्स्थासैव योगतारेत्येवह्योरर्थः। प्रत्यक्येवाणामवशिष्टनक्षत्रा-णामार्द्राचित्रास्वात्यभिजिच्छतताराणां स्वतारासु यात्यन्तं[Page1404-b+ 38] स्थूल। महती सा योगतारा स्यात्। अथ ब्रह्मस ज्ञकनक्ष-त्रावस्थानमाह रङ्ग॰।
“पूर्वस्यां ब्रह्महृदयादंशकैः पञ्चभिःस्थितः। प्रजापतिर्वृषान्तेऽसौ सौम्येऽष्टत्रिंशदंशकैः” सू॰
“ब्रह्महृदयस्थानात् पूर्वभागे पञ्चभिरंशैः प्रजापतिस्तारा-त्मको ब्रह्मा क्रान्तिवृत्ते स्थितः। कुत्रेत्यत आह। वृषा-न्त इति। वृषान्तनिकटे। एकराशिः सप्तविंशत्यंशाब्रह्मध्रुवक इत्यर्थः। अस्य विक्षेपमाह। असाविति। ब्रह्मा उत्तरस्यामष्टत्रिंशद्भागैः स्थितः। अष्टत्रिंश-द्भागा अस्य विक्षेप इत्यर्थः। अथापांवत्सापयोस्तारयोरव-स्थानमाह” र॰।
“अपांवत्सस्तु चित्रायामुत्तरेऽंशैस्तु पञ्च-भिः। वृहत् किञ्चिदतो भागैरापः षड्भिस्तथोत्तरे” सू॰
“चित्रायाः सकाशादपांवत्ससंज्ञकस्तारात्मकः पञ्चभिर्भागै-रुत्तरस्यां स्थितः। प्रथमतुकारश्चित्राध्रुवतुल्यध्रुवकार्थकः। द्वितीयतुकारश्चित्राविक्षेपस्य दक्षिणभागद्वयात्मकत्वादपां-वत्सविक्षेव उत्तरस्त्रिभाग इति स्फुटार्थकः। अतोऽपांवत्-सात् किञ्चिदल्पान्तरेण वृहत् स्थूलस्तारात्मक आपसंज्ञकःतथाऽपांवत्सात् षड्भिरंशैरुत्तरस्यां स्थितश्चित्राध्रुवक ए-वापस्य ध्रुवको विक्षेप उत्तरे नवांशा इत्यर्थः” रङ्ग॰। ( नक्षत्राणामुदयास्तकालनिरूपणम् उदयशब्दे
११
३८ पृष्ठादौ दर्शितम्। ( ॠक्षघटितत्वात् राशीनां तथात्वम्। राशिनामभवेत् नाम भमृक्षं गृहनाम च” ज्यो॰। राशयश्च द्वादश
“पुनर्द्वादशधात्मानं व्यभजद्राशिसंज्ञकम्। नक्षत्ररू-पिणं भूयः सप्तविंशात्मकं वशी” सू॰ सि॰ उक्तेः। ते चमेषवृषमिथुनकर्कटसिंहाः कन्या तुलाथ वृश्चिकभम्। धनुरथ मकरः कुम्भोमीन इति च राशयः कथिताः” ज्योति॰ उक्ताः राशिश्च
“विकलानां कला षष्ट्या तत्-षष्ट्या भाग उच्यते। तत्त्रिंशता भवेद्राशिर्भगणोद्वादशैवतु” सू॰ सि॰ उक्तः
१०
८०
०० विकलात्मकः
१८
०० कलात्मकःत्रिंशत्भागात्मकः। तैर्द्वादशभिः
३६
० अंशैर्भगणोराशि-चक्रं स्यात् तत्र सप्तविंशतिनक्षत्रात्मकराशिचक्रे द्वादशधाविभक्ते सपादनक्षत्रद्वयस्यैव प्रत्येकराशिघटकता तेन प्रत्ये-कनक्षत्रस्य
८०
० कलात्मकत्वम्।
“भभोगोऽष्टशती लिप्ताः” सू॰ सि॰ उक्तेः। राशिभेदे नक्षत्रभेदनिरूपणमुडुचक्रशब्दे
१०
७१ पृ॰ दृश्यम्।
“मासर्क्षादीन न शोधयेत्”
“जन्मर्क्षे उपतापिते” ज्यो॰।
“दक्षिणां दिशमृक्षेषु वार्षिकेष्वथ भास्करः” रघुः
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
ऋक्ष¦ r. 5th cl. (ऋक्ष्णोति) To kill, to hurt or seek to hurt.
ऋक्ष¦ mfn. (-क्षः-क्षा-क्षं) Pierced, cut, divided. mn. (-क्षः-क्षं) A star, a con- stellation. m. (-क्षः)
1. A mountain in the peninsula, the temporary residence of RAMA.
2. A bear.
3. A plant, (Bignonia Indica.) E. ऋष् to go, Una4di affix स, the radical final then becomes क, and स be- comes ष; and क and ष form the compound letter क्ष।
Apte[सम्पाद्यताम्]
ऋक्षः [ṛkṣḥ], [ऋष्-स किच्च Uṇ.3.66]
A bear; स्त्रीं (हृत्वा) ऋक्षः (भवति) Ms.12.67.
A species of ape; A. Rām.7.3.6.
A kind of deer; प्रजापतिः स्वां दुहितरं दृष्ट्वा तद्रूपधर्षितः । रोहिद्भूतां सो$न्वधावदृक्षरूपी हतत्रपः ॥ Bhāg.3.31. 36.
N. of a mountain.
N. of a plant (भल्लक Mar. दिंडा)
क्षः, क्षमः A star, constellation, lunar mansion; पश्चिमां तु समासीनः सम्यगृक्षविभावनात् Ms.2.11;3.9;6.1.
A sign of the zodiac.
A star under which a man happens to be born. -क्षाः (m. pl.) The seven stars called Pleiades; afterwards the seven Ṛiṣis; दक्षिणां दिशमृक्षेषु वार्षिकेष्विव भास्करः (प्रययौ) R.12.25. -क्षा The north. -क्षी A female bear. [cf. Gr. arkos, L.ursus]. -Comp. -इष्टिः Offering to the stars (ग्रहमख); ऋक्षेष्टपाग्रयणं चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् Ms.6.1. -गन्धा the plant Argyreia Argentea (जांगली, महाश्वेता, क्षीरविदारी).-गन्धिका the plant Batatas Paniculata. -चक्रम् the circle of stars. -जिह्वम् A kind of leprosy. -नाथः, -ईशः 'lord of stars' the moon. -नायकः A kind of round building. (Agnipurāṇa ch. 14; V.19.2). -नेमिः N. of Viṣṇu. -प्रियः An ox.
राज्, जः the moon.
Jāmbuvat, the king of bears. -विडम्बिन् m. A fraudulent astrologer. -हरीश्वरः the lord of bears and apes; an epithet of Sugrīva; दुर्जातबन्धुरयमृक्षहरीश्वरो मे R.13.72.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
ऋक्ष mfn. ( etym. doubtful) bald , bare TS. MaitrS.
ऋक्ष mfn. (2. ऋष्Un2. iii , 66 ; 67 ; probably fr. ऋश्) , hurting , pernicious RV. viii , 24 , 27
ऋक्ष m. a bear (as a ravenous beast) RV. v , 56 , 3 VS. xxiv , 36 Mn. Sus3r. etc.
ऋक्ष m. a species of ape Katha1s.
ऋक्ष m. Bignonia Indica L.
ऋक्ष m. N. of several men RV. viii , 68 , 15 MBh. etc.
ऋक्ष m. of a mountain VP. MBh.
ऋक्ष m. ( ifc. )the best or most excellent L.
ऋक्ष m. pl. the seven stars , the Pleiades , the seven ऋषिs RV. i , 24 , 10 S3Br. ii TA1r.
ऋक्ष m. of a woman in the retinue of स्कन्दMBh. ix
ऋक्ष mn. a star , constellation , lunar mansion Mn. MBh. R. etc.
ऋक्ष n. the twelfth part of the ecliptic
ऋक्ष n. the particular star under which a person happens to be born VarBr2S. Su1ryas. etc.
ऋक्ष n. ([ cf. Gk. ? ; Lat. ursus ; Lith. loky-s for olkys.])
ऋक्ष mfn. cut , pierced L.
Purana index[सम्पाद्यताम्]
(I)--followed राम in his लङ्का expedition. Took the shield when Bharata carried the पादुक। फलकम्:F1: भा. IX. १०. १९ & ४४.फलकम्:/F A son of शुक; took विरजा as wife given by प्रजापति. रक्षा, mother of जाम्बवान्, was his sister. फलकम्:F2: Br. III. 7. २१०-17; ५१. ११.फलकम्:/F
(II)--a son of अजमीढ and धूमिनी, and father of सम्वरण; पञ्चार्षेय. भा. IX. २२. 3; M. ५०. १९; १९६. ५०; वा. ९९. २१४; Vi. IV. १९. ७४-5.
(III)--the name of व्यास in the २४थ् (२५थ्-वि। प्।) द्वापर; शूलि, the अवतार् of the Lord. वा. २३. २०६; Vi. III. 3. १८.
(IV)--the son of देवातिथि. वा. ९९. २३३.
(V)--a son of पुरञ्जय and father of हर्यश्व. Vi. IV. १९. ५७-8. [page१-260+ ३०]
(VI)--a son of देवातिथि and father of भीमसेन. Vi. IV. २०. 6-7.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
ṚKṢA I : A king of the Pūru dynasty. He was the father of Saṁvaraṇa. For genealogy see under the word Saṁvaraṇa (M. B. Ādi Parva, Chapter 94).
_______________________________
*9th word in right half of page 649 (+offset) in original book.
ṚKṢA II : King Hariha had a son named Ṛkṣa born to him by his wife Sudevā. Mahābhārata, Ādi Parva, Chapter 95 says that this Ṛkṣa had a son named Mati- nāra, by his wife Jvālā.
_______________________________
*10th word in right half of page 649 (+offset) in original book.


text:
हैदराबाद्-नगरम्, भारतम्
- एषः लेखः भारतस्य नगरस्य विषये अस्ति, यदि भवान्/भवती पाकिस्तानस्य हैदराबाद-नगरस्य विषये ज्ञातुम् इच्छति, तर्हि हैदराबाद्, पाकिस्तानम् इत्यत्र गच्छतु ।
हैदराबादनगरमण्डलम् (Hyderabad, India)आन्ध्रप्रदेशराज्ये स्थितं किञ्चनमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति हैदराबाद् नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
१५९१ तमे वर्षे कुलीकुतुब् षा इत्याख्येन राज्ञा स्वसख्याः भागमत्याः स्मृत्यर्थं हैदराबाद् नाम नगरं निर्मितवान् । शातवाहनैः,चालुक्यैः, काकतीयैः, बहमनीसुल्तानजनैः च पालितमिदं मण्डलम् ।औरङ्गजेबः इदं प्रान्तं १६८७ तमे वर्षे अजयत् । असब्जाहीवंशजाः १७२४ वर्षतः पर्यपालयन् इदं हैदराबादनगरम् । १८०३ तमे वर्षे सिकिन्दर्जा इत्यस्य पालने सिकिन्द्राबाद् नगरं निर्मितम् । निजांनवाब् जनाः १९४८ तमवर्षपर्यन्तं प्रान्तमिदम् अपालयन् । १९४८ तमे वर्षे इदं भारतदेशे विलीनं जातम् । १९५६ तमे वर्षे सीमान्ध्रप्रान्तैः संयोज्य आन्ध्रप्रदेशराज्यं च आविष्कृत्य तस्य राजधानीत्वेन भाग्यनगरम् उद्घोषितम् ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
अस्य प्राच्यांनल्गोण्डमण्डलं, पश्चिमे कर्णाटकराज्यम्, उत्तरे मेदक् मण्डलम्, दक्षिणे च महबूब् नगरमण्डलं वर्तन्ते । अत्र जनानाम् उपाधिः व्यवसायेतरक्षेत्रेषु लभ्यते ।
वाणिज्यम्[सम्पादयतु]
भाग्यनगरपरिसरेषु केन्द्रराज्यसर्वकारीयाणां स्वायत्तीयसंस्थानां कर्मागाराणि स्थापितानि । मादापूर् समीपे L&T, मैक्रोसाफट् (Microsoft), ऎ. बी. एम् (I.B.M.), गूगुल् (Google) इत्यादयः स्वीयसङ्गणकान्तर्गतकेन्द्राणि प्रास्थापयन् । मण्डलेस्मिन् उस्मानिया विश्वविद्यालयः, केन्द्रीयविश्वविद्यालयः, पोट्टिश्रीरामुलुतेलुगुविश्वविद्यालयः,अम्बेडकर् दूरविद्या विश्वविद्यालयश्च वर्तन्ते । मूसी, मञ्जीरा, होल्दिया इत्याद्युपनदीनां द्वारा पेयजलम् उपलभ्यम् ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
चार्मिनार्, सालार् जङ्ग् वस्तुसङ्ग्रहालयः, शासनसभा, हुस्सेन् सागरस्थः बुद्धविग्रहः, इन्दिरा उद्यानानि, गोल्कोण्डदुर्गं, सार्वजनिक उद्यानानि, नेह्रुमृगालयः, बिर्लामन्दिरम्, अन्तरिक्षशाला, रवीन्द्रभारती, रामोजी फिल्म् सिटी इत्यादीनि दर्शनीयस्थलानि बहूनि विद्यन्ते । विभिन्नमतानां, संस्कृतीनां च सङ्गमक्षेत्रमिदं मण्डलं भारतदेशे तथा विश्वस्तरे च विशिष्टस्थानं प्राप्नोति ।
नेह्रुमृगालयः[सम्पादयतु]
हैदराबाद् आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य राजधानी अस्ति । अत्र नेह्रुमृगालयः अपूर्वः अस्ति । १२० हेक्टर् प्रदेशे व्याप्ते मृगालये विविधा वन्यमृगाः सन्ति । सिंहाः, गजाः, व्याघ्राः, पक्षिणः इत्यादीनी सन्ति । लघुवाहनेनापि मृगालयदर्शनव्यवस्था अत्र अस्ति । सोमवासरे विरामः अस्ति ।
बिर्लामन्दिरम्[सम्पादयतु]
हैदराबाद् समीपे बिर्लामन्दिरम् अथवा बालाजीमन्दिरम् अपूर्वं दर्शनीयमस्ति । उन्नतप्रदेशे स्थितात् मन्दिरात् नगरदर्शनम् अतीव आनन्दं जनयति ।
चारमीनार्[सम्पादयतु]
हैदराबादनगरे चारमीनार् इति स्थलं केन्द्रस्थाने अस्ति । हिन्दूनर्तक्याः बागमत्याः स्मरणार्थं निर्मितमेतत् चतुर्गोपुरात्मकम् । क्रिस्ताब्दे १५१३ तमे वर्षे सुल्तान् महम्मद् बुली कुतुब् शाही एतं निर्मितवान् । विपणिमध्ये एव एतत् विराजते । हैदराबादनगरस्य हृदयभागे विपणिमध्ये अस्ति एतत् चारमीनार् वीक्षकगोपुरस्थानम् । हैदराबाद् नगरस्य प्रमुखम् आकर्षण स्थानम् अस्ति एतत् । क्रिस्ताब्दे १५९३ तमे वर्षे प्लेग् रोगात् मुक्तिः प्राप्ता इत्यस्य स्मरणार्थं नर्तकयाः भागमत्याः स्मरणार्थं च एतं विशेषशिल्पं महम्मद् कुलीषा निर्मितवान् । अत्र चत्वारि गोपुराणि सन्ति । गोपुराणि ५० मीटर् उन्नतानि ३० मीटर् विस्तृतानि च सन्ति । चतुर्षु र्भागेषु तोरणानि सन्ति । एतेषां पार्श्वभागे पाटलपुष्पाणां सुन्दरचित्रानि, अरेबिक् भाषया शासनानि च चित्रितानि सन्ति । उपरि गन्तुं सोपानानि सन्ति । गोपुरशिखरेभ्यः नगरदर्शनम् अतीवानन्दाय भवति । चार्मीनार् प्रदेशं परितः आपणाः सन्ति । अत्र आभरणानां विपणिः काचकङ्कणानां मौक्तिकानां च वाणिज्यं च सदा प्रसिद्धम् अस्ति । प्रवेशकालः प्रातः ९ वादनतः सायं ४ वादन पर्यन्तं यावत् भवति। सायङ्काले ७ वादनतः ९ वादन पर्यन्तं दीपोत्सवः भवति । गोपुराणि प्रकाशे अति सुन्दराणि भवन्ति ।
मेक्कामस्जिद्[सम्पादयतु]
हैदराबाद् नगरे स्थितं मेक्कामस्जिद् इति प्रार्थनास्थलम् अतीव बृहदस्ति । अत्र दशसहस्रजनाः उपवेष्टुम् अर्हन्ति । निजामानां मरणोत्तरस्मारकाणि अत्र आवरणे सन्ति ।
सालार् जङ्ग् वस्तुसङ्ग्रहालयः[सम्पादयतु]
एषः वस्तुसङ्ग्रहालयः विश्वे एव प्रसिद्धः अस्ति । भारते तृतीयः बृहत् सङ्ग्रहालयः एषः । एकेन सङ्गृहीतानि वस्तूनि (३५,०००) अत्र सन्ति । सः एव सालारजङ्ग्-३ I एषः पितुः सकाशात् पितामहस्य सकाशात् च कतिचनवस्तूनि प्राप्तवान् । अनेकानि वस्तूनि स्वयं सङ्गृहीतवान् । कलात्मकानि वस्तूनि अत्र सन्ति । लेखनानां सङ्ग्रहः अपि अत्र अस्ति । ४० वर्षाणां परिश्रमस्य प्रयत्नेन एषः वस्तुसङ्ग्रहालयः सुव्यवस्थितः अभवत् ।
गोल्कोण्डदुर्गम्[सम्पादयतु]
ऐतिहासिकं दुर्गमेतत् पूर्वं वरङ्गलस्य काकतीयैः राजभिः निर्मितम् आसीत् । गोपालकानां प्रदेशः इत्यतः गोल्कोण्ड इति नाम अभवत् । राज्ञा प्रतापेन निर्मितम् एतत् इति केषाञ्चन मतम् । टर्कीदेशस्य सुल्तान् क्वालि कुतुब् षाहे क्रिस्ताब्दे १५१२ तमे वर्षे एतस्य दुर्गस्य नवीकरणं कारितवान् । क्रिस्ताब्दस्य १५९० तमे वर्ष पर्यन्तम् एतत् बहमनिसाम्राज्यस्य राजधानी आसीत् । अनन्तरम् एष एव दिल्ली सुल्तानसैन्यं विरुद्ध्य युद्धं कृतवान् ।
हैदराबादनगरात् पश्चिमभागे ४०० पादमितोन्नते स्थले ग्रान्नैट् शिलाभिः निर्मितं दुर्गं ७ कि.मीटर् परीधियुक्तम् अस्ति । तत्र स्फोटकशतघ्न्यः स्थापिताः आसन् । अत्र तारामती मस्जिद्, जनानां (राज्ञीवासः) रक्षकगोपुरं स्फोटकवस्तुनिर्माणागारः च आसन् ।
नगीनबाग् प्रदेशे राजवंशीयानां स्नानगृहाणि विहारस्थानानि वाटिकाः च आसन् । दुर्गे पर्वतप्रदेशे जलवितरण्व्यवस्था आसीत् । दुर्गस्य चत्वारि द्वाराणि आसन् । तेषु फतेमेक्का बञ्जारबालाहिसारमुख्यानि । प्रवेशद्वारेषु तीक्ष्णानि शूलानि स्थापितानि आसन् ।
प्रवेशद्वारे करताडनपूर्वकं शब्दं कुर्वन्ति चेत् राजसभायां शब्दश्रवणं कर्तुं शक्यते । एतादिशी अद्भुता व्यवस्था दुर्गे अस्ति । प्रवेशद्वारे वर्तुलाघाटकः अस्ति । १२० मीटर् उपरिप्रदेशे शब्दश्रवणं स्पष्टतया भवति । उपरिगन्तुं ३६० सोपानानि सन्ति ।
इतिहासानुसारं भद्राचलरामदासस्वामिनः बन्धनम् अत्रैव अभवत् । अनन्तरं रामदासमहोदयस्य बन्धविमोचनम् अभवत् । अत्र दुर्गे वज्रवाणिज्यं भवति स्म । नाम्पल्लिमार्गतः १४ कि.मी दूरे एतत् दुर्गम् अस्ति । नवम्बर्-मासतः फेब्रवरी-मासाभ्यान्तरं यावत् अत्र प्रवेशशुल्कं दत्त्वा प्रतिदिनं राजवैभवं द्रष्टुं शक्नुवन्ति । सायं ध्वनिदीपव्यवस्थापि अस्ति । अत्र अगन्तुं हैदराबादतः नगरवाहनसौकर्यम् अस्ति ।
रामोजी चित्रनगरी[सम्पादयतु]
हैदराबादनगरसमीपे स्थितम् आधुनिकं आकर्षकविहारस्थलं चलनच्चित्रनिर्माणकेन्द्रम् एतत् । १८०० हेक्टर् प्रदेशे व्याप्तं मनोरञ्जना स्थानमिदम् । पर्ल् सिटि, सिलिकान् सिटि इति च प्रसिद्धम् अस्ति । एतं ’प्याराडैस् आन् अर्थ’ इति च कथयन्ति । अत्रत्यं थ्रिल्लर् रैडर्, क्रिपालुगृहा, सीपिपिलैन् (CPP Line) स्टण्टशो स्थानानि अतीव कर्षकाणि सन्ति । प्रकृतिमध्ये मनुष्यनिर्मितम् अद्भुतदर्शनम् अत्र भवति । सम्पूर्णतया सुन्दरदृश्याणि निर्मितानि सन्ति । ‘युरेका’ शिल्पं सर्वान् यात्रि जनान् कदाचित् प्राचीनस्य मौर्यसाम्राज्यस्य, कदाचित् अमेरिका देशे रचितस्य वैल्ड् वेस्ट् नगरस्य, पुनः कदाचित् देहलीबादशाहसभायाः वैभवं दर्शयति । युरेका पञ्चतारोपहारवसति गृहेषु अनेकविधाहारसेवनं साध्यमस्ति । अलम्पना, चाणक्यः, हनिमेक् फास्टफुड्, गङ्गाजमुना इत्यादीनि अनेकानि उपाहारगृहाणि अत्र सन्ति । अनेकविधक्रीडास्थानानि सन्ति । अत्र बालानाम् अतीव सन्तोषः भवति । क्रीडासु स्पर्धासु बालाः मग्नाः भवन्ति । हैदराबाद् नगरतः ३५ कि.मी दूरे एतत् स्थलमस्ति । अत्र प्रतिदिनं विविधभाषा चलनच्चित्राणां चित्रीकरणं चलत् भवति । नगरतः जम्बोवाहनानि सम्पर्कयोग्यानि सन्ति । दूरवाणीं कृत्वापि वण्डरल्याण्ड जम्बोवाहनैः गन्तुं शक्यते । दूरवाणी सङ्ख्या ६२,२३,३७० अस्ति । फिल्मसिटि मध्ये लघुवाहनानि सन्ति । हैदराबाद् नगरतः नगरवाहनानि सन्ति । वसत्याः कृते काचिगुडा समीपे वसति गृहाणि सन्ति । कोठी वाहननिस्थानतः २०५ सङ्ख्याकं वाहनं चलनच्चित्रनगरं गच्छति । रामोजी फिल्मसिटि दर्शनार्थं प्रवेशधनं निर्दिष्टं अस्ति । बालानाम् अर्धव्ययः भवति । एकदिनं यावत् प्रायशः ५०० सप्यकाणि भवन्ति । प्रवेशसमयः प्रातः काले ९ वादनतः सायङ्काले ६ वादनम् । रायल् प्याकेज् टूर् व्यवस्था अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
बेङ्गळूरु तः ५७४ कि.मी । चेन्नैतः ७९४ कि.मी । तिरुपतितः ७४१ कि.मी । विजयवाडातः २६० कि.मी । मुम्बयी तः ७३९ कि.मी । अन्यराज्यैः अपि वाहनसम्पर्कः अस्ति । समीपवाहननिस्थानानि जूबिलि, कोठि हाम्लिबिन् । धूमशकटवाहननिस्थानं काचिगुड्प्रदेशे अस्ति ।
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
हैदराबाद् नगरम् आगन्तुं बेङ्गळूरु, चेन्नै, विशाखपट्टणम्, देहली, मुम्बयी, तिरुपतिः इत्यादि स्थानेभ्यः बेगम्पेट् विमानस्थानकं प्रति सम्पर्कविमानानि सन्ति ।
धूमशकटानि स्थानानि[सम्पादयतु]
सिकन्दराबाद्, काचिगुडा, नाम्पल्ली स्थलेषु सन्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
बेङ्गळूरु तः ५०० कि.मी । चेन्नै तः ७०४ कि.मी। विजयवाडतः २७३ कि.मी अस्ति।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तु[सम्पादयतु]
- हैदराबाद्-नगरम्, भारतम्
- विकिट्रेवले Hyderabad यात्रा मार्गदर्शिका
- Map


text:
पत्नी
अन्तर्विषयाः
संस्कृतम्[सम्पाद्यताम्]
- पत्नी, जाया, पली, भार्या, वल्लभा, नारी, प्रिया, हृदयेशा, सुरता, ऊढा, कान्ता, गृहिणी, जनी, दयिता, त्रिणीता, द्वितीया, धूता, पाणिप्रणयिनी, पुरंध्री, प्राणेशा, प्राणेश्र्वरी, प्रेष्ठा, प्रियतमा, रामा, रमणा, योषणा, योषिता, ललना, वाशिता, विलासिनी, विरा, श्रृङ्गारिणी, सधर्मचारिणी, सहचरी, सती, स्त्री, ग्ना, प्रणयिनी, रमा, रमणी।
नामः[सम्पाद्यताम्]
- पत्नी नाम भार्या, नारी। विवाहॆन बन्धॆन गृहस्थाश्रमाय स्वीकृता नारी। सामान्यॆन "सहधर्मं चरत" इति स्वीकरण वाक्यम्। भार्यमाणा इति पदार्थः।
- पत्नी
- जाया
- दाराः
- दयिता
- प्रिया,
- कलत्रम्
- गृहिणी
- गॆहिनी
- प्रॆयसि
- कान्ता
- वल्लभा
- सहधर्मिणी
- जामित्रम्
इतरलिम्गम्[सम्पाद्यताम्]
अनुवादाः[सम्पाद्यताम्]
- मलयाळम्-ഭാര്യ പത്നി
- आम्गलम्-wife, spouse
- हिन्दी-पत्नी,
- तमिळ्-மனைவி, பெண்டாட்டி, இல்லத்தரசி, வீட்டுக்காரி
- कन्नटा-ಪೆಣ್ಡತಿ,ಪೆಂಡತಿ,ಪೆಣ್ಡಿತಿ,ಪೆಂಡಿತಿ,ಹೆಣ್ಡತ್ತಿ,ಹೆಂಡತ್ತಿ,ಹೆಣ್ಡಿತಿ,ಹೆಂಡಿತಿ,ಪತ್ನಿ,ಹೆಣ್ಡತಿ,ಹೆಂಡತಿ,ಸತಿ,ಭಾರ್ಯೆ,ಅರ್ಧಾಂಗಿ,ಮಡದಿ,ಹೆಟ್ಟಿಗೆ
- रूसीय्-# жeHa
- तॆलुगु-భార్య, పత్ని, పెళ్ళాం, పెండ్లాము, ఆవిడ, సహచరి, ఆలు, ధర్మపత్ని, కళత్రము, గృహిణి, ఇల్లాలు, అర్ధాంగి, దార
- जॊर्जियन्-(არსებითი სახელი) ცოლი
इत्तालियन्-moglie फ़्रन्च्-Femme, épouse.
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
पत्नी, स्त्री (पत्यर्यज्ञे सम्बन्धो यया । “पत्युर्नोयज्ञ- संयोगे ।” ४ । १ । ३२ । इति नकारादेशः ङीप् च ।) वेदविधानेनोढा । अन्यत्रोपचारात् । पत्या उद्वाहविहितमन्त्रादिना ऊढा । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । पाणिगृहीती २ द्वितीया ३ सहधर्म्मिणी ४ भार्य्या ५ जाया ६ दाराः ७ सधर्म्मिणी ८ धर्म्मचारिणी ९ दारः १० गृहिणी ११ । इति शब्दरत्नावली ॥ सहचरी १२ गृहः १३ क्षेत्रम् १४ वधूः १५ जनी १६ परिग्रहः १७ ऊढा १८ कलत्रम् १९ । इति हेमचन्द्रः ॥ (पत्नीगुणेनैव हि पुरुषाः सुखिनो भवन्ति । यस्य पत्नी वशानुगा स भूस्थोऽपि स्वर्गस्थः । गृहाश्रमतुल्यं किञ्चिदपि नास्ति यदि तत्र हित- कामा पत्नी वर्त्तते । सपत्नीक एव सर्व्वधर्म्म- करणार्हः । यदक्तं दक्षसंहितायाम् । “पत्नीमूलं गृहं पुंसां यदि छन्दोनुवर्त्तिनी । गृहाश्रमसमं नास्ति यदि भार्य्या वशानुगा ॥ तया धर्म्मार्थकामानां त्रिवर्गफलमश्नुते । प्राकाम्ये वर्त्तमाना तु स्नेहान्नतु निवारिता ॥ अवश्या सा भवेत् पश्चात् यथा व्याधिरपेक्षितः । अनुकूला न वागदुष्टा दक्षा साध्वी प्रियंवदा ॥ आत्मगुप्ता स्वामिभक्ता देवता सा न मानुषी । अनुकूलकलत्रो यस्तस्य स्वर्ग इहैव हि ॥ प्रतिकूलकलत्रस्य नरको नात्र संशयः । स्वर्गेऽपि दुर्लभं ह्येतदनुरागं परस्परम् ॥ रक्त एको विरक्तोऽन्यस्तस्मात् कष्टतरं नु किम् ॥ गृहवासः सुखार्थाय पत्नीमूलं गृहे सुखम् । सा पत्नी या विनीता स्याच्चित्तज्ञा वशवर्त्तिनी ॥ दुःखदान्या सदा खिन्ना चित्तभेदात् परस्परम् । प्रतिकूलकलत्रस्य द्विदारस्य विशेषतः ॥ योषित् सर्व्वा जलौकेव भूषणाच्छादनाशनैः । सुभूत्यापि कृता नित्यं पुरुषं ह्यपकर्षति ॥ जलौका रक्तमादत्ते केवलं सा तपस्विनी । इतरा तु धनं वित्तं मांसं वीर्य्यं बलं सुखम् ॥ सशङ्का बालभावे तु यौवने विमुखी भवेत् । तृणवन्मन्यते पश्चाद्वृद्धभावे स्वकं पतिम् ॥ अनुकूला न वाग्दुष्टा दक्षा साध्वी पतिव्रता । एभिरेव गुणैर्युक्ता श्रीरेव स्त्री न संशयः ॥ या हृष्टमनसा नित्यं स्थानमानविचक्षणा । भर्त्तुः प्रीतिकरी नित्यं सा पत्नी हीतरा ज्वरा ॥”)
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
पत्नी स्त्री।
पत्नी
समानार्थक:सधर्मिणी,पत्नी,पाणिगृहीती,द्वितीया,सहधर्मिणी,भार्या,जाया,दार,वधू,तल्प,कलत्र,क्षेत्र,परिग्रह,गृह
2।6।5।2।1
कृताभिषेका महिषी भोगिन्योऽन्या नृपस्त्रियः। पत्नी पाणिगृहीती च द्वितीया सहधर्मिणी॥
पति : पतिः
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, मनुष्यः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
पत्नी¦ स्त्री पति +
“पत्युर्नो यज्ञसम्बन्धे” पा॰ नः, ङीप् च।
१ पतिकृतयज्ञफलभोक्त्र्यां विवाहितायां स्त्रियाम् अमरः
“पत्नीमूलं गृहं पुंसां यदि छन्दोऽनुवर्त्तिनी। गृहाश्रमसमं नास्ति यदि भार्य्या वशानुगा। तया धर्मार्थकामानांत्रिवर्गफलमश्नुते। प्राकाम्ये वर्त्तमाना तु स्नेहान्न तुनिवारिता। अवश्या सा भवेत् पश्चाद् यथा व्याघि-रुपेक्षितः। अनुकूला न वाग्दष्टा दक्षा साध्वी प्रियं-वदा। आत्मगुप्ता स्वामिभक्ता देवता सा न मानुषी। अनुकूलकलत्रो यस्यस्य स्वर्ब इहैव हि। प्रतिकूत्रकलत्रस्य नरको नात्र संशयः। स्वर्गोऽपि दुर्लभं ह्येत-दनुरागः परस्परम्। रक्त एको विरक्तोऽन्यस्तस्मात्कष्टतरं नु किम्?। गृहवासः सुखार्थाय पत्नीमूलं गृहेसुखम्। सा पत्नी या विनीता स्याच्चितज्ञा वशवर्त्तिनी। दुःखदाऽन्या सदा खिन्ना चित्तभेदात् परस्परम्। प्रतिकूलकलत्रस्य द्विदारस्य विशेषतः। योषित् सर्वा जलौ-केव भूषणाच्छादनाशनैः। सुभूत्यापि कृता नित्यं पुरुषंह्यपकर्षति। जलौका रक्तमादत्ते केवलं सा तपस्विनी। इतरा तु धनं वित्तं मांसं वीर्य्यं बलं सुखम्। स-शङ्का बालभावे तु यौवने विसुखी भवेत्। तृणवन्मन्थतेपश्चाद्वृद्धभावे स्वकं पतिम्। अनुकूला न श्राग्दुष्टादक्षा साध्वी पतिव्रता। एभिरेव गुणैर्युक्ता श्रीरेवस्त्री न संशयः। या हृष्टमनसा नित्यं स्थानमानविचक्षणा। भर्तुः प्रीतिकरी नित्यं सा भार्य्या हीतराज्वरा” दक्षसं॰।
Apte[सम्पाद्यताम्]
पत्नी [patnī], 1 A wife; वृषेव पत्नीरभ्येति रोरुवत् Rv.1.14.6; पत्नीमूलं गृहं पुंसां यदि छन्दोनुवर्तिनी, गृहाश्रमसमं नास्ति यदि भार्या वशानुगा ॥ Dakṣasaṁhitā.
Ved. A mistress; पत्नी इति हि यज्ञस्य स्वामिनीति उच्यते, न क्रीता ŚB. on MS.6.1.17.
(in Astro.) N. of the 7th mansion. -Comp. -आटः seraglio, women's apartments. -शाला a hut tent, room for wives and domestic purposes.
संनहनम् girdling a wife.
the girdle of a wife. -संयाजः a particular sacrifice; पत्नीसंयाजावभृथ्यैश्चरित्वा ते तमृत्विजः Bhāg.1.75.19.
पत्नी [patnī], See under पति.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
पत्नी f. (rarely पत्नि)a female possessor , mistress RV. etc.
पत्नी f. a wife( RV. i , 140 , 6 ; iv , 24 , 8 , even applied to cows) ib. (See. पतिf. )
पत्नी f. (in astrol. ) N. of the 7th mansion Var. [ cf. Gk. ?.]


text:
चाणक्यः
चाणक्यः(Chanakya) (क्रि.पू ३७०-२८३) मौर्यवंशप्रथमराज्ञः चंद्रगुप्तस्य मन्त्रीसहायक: च आसीत् । सः कौटिल्यः वा विष्णुगुप्तः इति नामभ्याम् अपि प्रसिद्धः आसीत् । सः प्राचीनभारतस्य प्रसिद्धतम: कूटनीतिज्ञोऽभवत् । तस्य साहाय्येन एव चन्द्रगुप्तेन नन्दराज्यम् अवस्थापितम् मौर्यवंशं:स्थापित:च । चाणक्य: अर्थशास्त्रम् इति पुस्तकस्य लेखको आसीत् । राजनीत्यां तस्य नीतिः चाणक्यनीति: इति नाम्ना प्रसिद्धा अस्ति ।
जीवनचरितम्[सम्पादयतु]
चाणक्यस्य पिता चणकः कश्चनब्राह्मणः आसीत् । बाल्ये चाणक्यः सर्वान् वेदान् शास्त्राणि च अपठत्। परं सः नीतिशास्त्रम् एव इच्छति स्म । सः यौवने तक्षशीलायाम् अवसत्। एकदा सः मगधस्य राज्ञा धननन्देन लङ्घितः आसीत् । अतः चाणक्यः धनानन्दम् प्रति प्रतीकारम् ऐच्छत् । चाणक्यः धीरेण चन्द्रगुप्तमौर्येण मिलित्वा तं सिंहासने स्थापयितुम् अचिन्तयत् । एका माता स्वपुत्राय अक्रुध्यत्। सा उवाच " पुत्र! त्वम् किमर्थम् एतद् उष्णम् अपूपम् मध्यभागात् अखादत् । अपूपम् तस्य कोणात् खाद" इति । तस्याः वचनानि श्रुत्वा चाणक्यः उपायम् अकरोत्। सः नन्दराज्यस्य सीमाः प्रथमम् अजयत् । ततः सः चन्द्रगुप्तमौर्यं सिंहासने स्थापयित्वा तम् अरक्षत् । विशाखदत्तस्य नाटकम् मुद्रराक्षसं चाणक्यस्य चरितं कथयति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
प्राचीनकाले भारतवर्षे मगधजनपदे नन्दवंशमिति एकं साम्राज्यम् आसीत् । मगधसाम्राज्यस्य राजधानी पाटलिपुत्रम् आसीत् । अस्मिन् साम्राज्ये बुद्धिमन्तः मन्त्रिण:, कर्तव्यनिष्ठा: कर्मचारिण:, गुणवन्त: पन्डिता:, शक्तिमन्त: सैनिका: च आसन्। नगरस्य वैभवम् अत्युत्कृष्टम् आसीत् । राज्ये उत्तमं कृषिकार्यं प्रचलति स्म । अन्त: नागरिका: धनिका: आसन् । शिक्षणव्यवस्था अपि अत्युत्क्रष्टा आसीत् । अस्मिन् एव राज्ये विश्वप्रसिद्ध: नलन्दाविश्वविद्यालय: आसीत् । राज्ये बहूनि वर्षाणि यावत् शासन्व्यवस्था उत्तमरीत्या प्राचलत् । अनन्तरं नन्दवंशे समुत्पन्न: धननन्द: राजा अभवत् । स: परमस्वार्थी इन्द्रियासक्तः च आसीत् । राज्यकार्ये तस्य रुचि: न आसीत् । अतः एव मगधराज्यं समस्याग्रस्तं जातम् । तस्मात् सर्वे नागरिका: चिन्ताग्रस्तः अभवन् ।
पाटलिपुत्रे बुद्धिमान् सदगुणसम्पन्न: राष्ट्रभक्त: सर्वशास्त्रपारङ्गत: चाणक्य: अपि वसति स्म। सर्वे राष्ट्रभक्ता: चाणक्येन सह परामर्शं कृतवन्त:। चाणक्य: धननन्दं बोधयितुं तस्य सकाशं गतवान्, किन्तु धननन्द: कुपितः जात:, स: चाणक्यस्य कृते अपमानमपि कृतवान् । तदानीं परमसात्विक: चाणक्य: नन्दसाम्राज्यं विनाशायितुं प्रति कृतवान् । स: एकं धीरं शास्त्रनिपुणं वीरं युवानं दृष्टवान् । तस्य नाम 'चन्द्रगुप्त:' इति । चाणक्य: चन्द्रगुप्ते अद्भुतं सामर्थ्यं दृष्टवान्। अतः एव चाण्क्य: स्वबुद्धिकौशल्येन दुष्टात् धननन्दात् राज्याधिकारं हित्त्वा नन्दवशं समूलं विनाश्य चन्द्रगुप्ताय मगधरज्यं दत्तवान् । स्वयं चाणक्य: तस्य महामात्य: अभवत् । चन्द्रगुप्तस्य पराक्रमेण चाणक्यस्य बुद्धिकौशलेन च मगधराज्यं पुनरपि सुखसमृद्धियुक्तम् अभवत् । चाण्क्यस्य मूलनाम "विष्णुगुप्तः" इति आसीत् । स: चणकस्य पुत्र: आसीत् अतः एव ’चाणक्य:’ इत्यपि कथ्यते। तस्य एव अपरं नाम 'कौटिल्य:' इत्यपि आसीत् । चाणक्यस्य जन्म ख्रीस्तपूर्वतृतीयशताब्दे अभवत् । स: स्वयं राजनीतिज्ञ: आसीत् । अतः एव राजनीतिशास्त्रं, धर्मशास्त्रं, विधिशास्त्रम्, अर्थशास्त्रं च अधिकृत्य 'अर्थशास्त्रम्' इति ग्रन्थस्य रचनां कृतवान् । अर्थशास्त्रे राजनीतिविषयकानि सूत्राणि सन्ति। चाणक्येन अर्थशास्त्रे पराशर-बृहस्पति-भारद्वाज-मनु-पिशुन-विशालक्ष-आदीनां स्वपूर्ववर्तिनाम् अर्थशास्त्रविदुषाम् अपि उल्लेख: कृत: चाणक्यात् अर्थशास्त्रपरम्परायां ’कामन्दकीय-नीतिसार:’ महत्वपूर्ण: ग्रन्थ: अस्ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Philosophy of Chanakya
- Kauṭilya's Arthashastra (full 1915 Shamasastry text, divided into 15 books)
- Kauṭilya: the Arthshastra - Chanakya's revered work
- Philosophy and Biography
- Chanakya Niti in English Rhyme - A Knol collection
- Chanakya TV Serial Online
- Chanakya Niti - Malayalam translation as pdf
- Chanakya Quotes in English and Hindi
- Chanakya Neeti in Hindi


text:
हर्षचरितम्
महाकविर्बाणभट्टः संस्कृतगद्यसाहित्ये दण्डिसुबन्ध्वोः अनन्तरं सुविख्यातः कविः वर्तते, सः वात्स्यायनगोत्रीय ब्राह्मणवंशे जन्म गृहीतवान् । तस्य महाकवेः पूर्वजाः बिहार प्रान्तस्थितस्य हिरण्यवाहस्य शोणमहानदस्य तटे ‘प्रीतिकूट’ – नामके ग्रामे न्यवसन् । बाणभट्टस्य पिता चित्रभानुः माता च राज्यदेवी आसीत् । तस्य पुत्रः भूषणभट्टः पुलिन्दभट्टो वा आसीत् । शैशवकाले एव तस्य माता स्वर्गं जगामः चतुर्दशे वर्षे पितुरपि मृत्युः अभवत् । बालसुलभचपलतया सः देशदेशान्तरदर्शनेच्छया मित्रैः सह गृहन्निर्गत्य परिभ्रमन् अनेकेषु राजकुलेषु अगमत् ।
सम्राजो हर्षवर्धनस्य पितृव्यपुत्रः कृष्णः बाणभट्टस्याऽलौकिकया बुध्दिमत्तया पूर्णतया परिचित आसीत् । अत एव स तेन प्रीतिपूर्वकं व्यवहरति स्म । यदा बाणभट्टस्य दुर्ललितमस्य श्रवणपथमागतं, तदाऽयं पत्रद्वारा बाणभट्टमाहूय राज्ञः हर्षवर्धनस्य सभायां प्रवेशितवान् । हर्षवर्धनस्तु प्रथमं बाणं नेच्छति स्म; किन्तु कालान्तरे स्वानुभवादस्य विलक्षणया विद्वत्तया सन्तुष्टः अत्यादरं प्रदर्शितवान् ।
हर्षवर्धनस्याऽऽज्ञयैवायं हर्षचरितनामकस्य गद्यकाव्यस्य रचनां कृतवान् । अस्मिन् ग्रन्थेऽष्टौ उच्छवासास्तत्राधे उच्छवा सत्रये बाणेन स्वीया कथा लिखिता । चतुर्थादुछवासादारभ्य समाप्ति –पर्यन्तं हर्षस्यचरितं वर्णितम् ।
बाणस्य कादम्बरीवद् इदमपि हर्षचरितमपूर्णमेव स्थितम् । तत्रापि कारणं कवेरसामयिकं मरणमेव मन्यन्ते विचारकाः । ऎतिहासिकांशं वर्जयित्वा सन्दर्भोऽयम् सर्वथा काव्यलक्षणोपेतः ।
ओजः समासभूयत्वमेतद् गद्यस्य जीवितम्’ इति विदुषां विशेषतयालङ्कारिकाणां मते गद्यलेखकानां मूर्धन्यो बाणः गद्यकाव्यानां प्रथमं च हर्षचरितम् । पाञ्चालीरीतेर्भक्तो यथा बाणस्तथा नापरः कोऽपीति च । व्यञ्जनाप्रयोगे वक्रोक्तिरचनायां च बाणः सकलकविमूर्धन्यः । हर्षचरितम् केवलमुत्तमगद्यकाव्यभावेनैव नात्पादरणीयम् अपितु सप्तमशतकस्य स्फुटेतिहासभावेनापि प्रशस्यतमम् । हर्षचरिते यदैतिहासिकमितिवृत्तं वर्णितं तत्कस्मिंश्चिदप्यंशे तात्कालिकेतिहासान्न भिद्यते । हर्षचरिते तात्कालिकोत्तरभारतस्य स्थितिः स्पष्टरुपेण प्रकाश्यते । सप्तम उछवासे वन्यग्रामाणां तत्रत्य- गृहाणां वर्णनं नितान्तं सत्यं सरसञ्च । तस्मिन् कालेऽपि भारतं सांस्कृतिकदृष्ट्या रमणीयमासीदेतत्सत्यं तदा प्रतीयते, यदा वयम् हर्षचरिते वेशभूषयोः आचारविचारयोः सेनासंस्थानस्य च वर्णनं पठामः, राज्यश्रियो विवाहावसरे शिल्पिभिः स्वानुरुपाणि यावन्ति भूषणानि समर्पितानि, रजकैश्च यादृशानि रञ्जितानि वस्त्राणि प्रस्तुतानि, तेषां वर्णनेन तात्कालिकी भारतीय – सांस्कृतिक –स्थितिः करामलकवद् भासते ।
बाणस्य हर्षचरितं गद्यकाव्यम् अस्ति। एतत् काव्यम् अपूर्वं वर्तते। एतस्य ऐतिहासिकम् इतिवृत्तं दृष्ट्वा एव एतत् आख्यायिका इत्यत्र अन्तर्भवति इति ज्ञायते।
आधाराः[सम्पादयतु]
- Cowell, E. B. and F. W. Thomas (1897). The Harṣa-Carita of Bāṇa (English translation), London: Royal Asiatic Society, pp.vii-xiv.
- Ashok Kaushik. Harsh Charit by Bann Bhatt (in Hindi), Diamond Pocket Books, Delhi
- Basham, A. L. (1981) [1954]. The Wonder That was India, Calcutta: Rupa & Co., pp. 448–51.


text:
पुट्टपर्ती
प्रशान्तिनिलयः सेवाकेन्द्रम् श्रीसत्यसायीबाबामहोदयेन स्थापितः प्रशान्तिनिलयनामकः कश्चन आश्रमः अत्र अस्ति । अत्र अनेकजनाः श्रीसायीबाबामहोदयस्य मार्गदर्शनानुसारं विविधसेवाः कुर्वन्ति । तस्य सन्देशः ‘सेवायाः सन्देशः ’इत्यस्ति । सायीबाबा अधुना नास्ति । किन्तु तस्य शिष्याः सम्पूर्णविश्वे सन्ति । सायीबाबा महोदयेन स्थपिता संस्था सर्वत्र सुन्दरतया कार्यं कुर्वती अस्ति । पुटपर्ति नगरम् इदानीम् आधुनिकव्यवस्थां प्राप्य वैभवपूर्णम् अस्ति । पूर्वम् एषः कश्चन ग्रामः आसीत् । अत्र कश्चन महान् चिकित्सालयः स्थापितः अस्ति । आर्थिकदुर्बलानां चिकित्सा अत्र निश्शुल्का भवति । प्रख्याताः वैद्याः अत्र सेवारुपेण कार्यं कुर्वन्ति । अतीव व्यवदायिक्यः हृदयचिकित्साः, मूत्रपिण्डचिकित्साः च अत्र विनाशुल्कं कुर्वन्ति । अतः प्रतिदिनं सहस्रशः जनाः चिकित्सार्थम् आगच्छन्ति । सायीबाबामहोदयस्य मरणानन्तरं तस्य स्मारकम् अत्र निर्मितम् अस्ति । भक्तानां कृते आश्रमदर्शनार्थं व्यवस्था अस्ति । आश्रमे वसतिभोजनव्यवस्था अस्ति । पुटपर्तिनगरे अनेकविद्यालयाः छात्रावासाः स्थापिताः सन्ति । सेनाविभागसदृशम् अनुशासनम् अत्र दृश्यते ।
अत्र आगतैः सर्वैः नाम-ग्राम-नगर-राज्यादिविवरणम् अवश्यम् दातव्यम् भवति । भोजन- वसतिविषये नियमाः अनुसरणीयाः सन्ति । सर्वत्र नियमः पालनीयः । सुरक्षा व्यवस्था उत्तमा अस्ति । आश्रमे परस्परमेलने ‘सायीराम’ इति वक्तव्यम् भवति । परस्परवार्तालापकाले मार्गदर्शनकाले गौरवपूर्णः व्यवहारः कर्तव्यः अस्ति । रात्रौ नववादने शयनम् अनिवार्यम् अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
धूमशकटयानं ’प्रशान्ति एकसप्रेस् ‘ इत्यस्ति । बेङ्गळूरुनगरतः चेन्नैमार्गे धर्मावरनिस्थानतः पुटपर्तिनगरं गन्तुं शक्यते ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
बेङ्गळूरु चेन्नै हिन्दुपुरं हैदराबाद् इत्यादिनगरेभ्यः वाहनसम्पर्कः अस्ति । बेङ्गळूरुतः २५० कि.मी धर्मावरतः ३० कि.मी । प्रशान्तिनिलये वसत्याः कृते पूर्वमेव आरक्षणव्यवस्था कर्तुं शक्यते । तिरुपति, बेङ्गळूरु चेन्नै विमाननिस्थानानि समीपे सन्ति । शिक्षणचिकित्सा -भक्तिसेवानां विशिष्टं केन्द्रमेतदस्ति ।


text:
चैतन्यः महाप्रभुः
चैतन्य महाप्रभुः (१४८६-१५३४) कश्चन वैष्णवधर्मगुरुः। समाजपरिवर्तयिता च । तेन अधुनातन-बाङ्ग्लादेशः,पश्चिमवङ्गस्य राज्यानि, बिहार्,झार्खण्ड्, मणिपुर,असमप्रदेशेषु कार्यं कृतम् । हरिः सर्वोत्तमः इति प्रतिपादयन्तः गौडीयवैष्णवभक्ताः तस्य अनुयायिनः । वैष्णवभक्तियोगस्य संवर्धने तदीयं पात्रं महत्त्वपूर्णम् आसीत् ।भागवतपुराण-भगवद्गीतयोः तत्त्वस्य आधारः तेन आश्रितः । हरे कृष्ण महामन्त्रस्य जपकरणस्य प्रचारः तेन कृतः । संस्कृते तेन शिक्षाष्टकं रचितम् । तस्य अनुयायिनः गौडीयवैष्णवाः तं कृष्णस्य कृष्णजन्माष्टमी|अवतारतूपः इति मन्यन्ते । भागवतपुराणे यथा उक्तं तथा सः राधाराज्ञीभावरूपः कृष्णः इति मन्यते ।
सः गौरवर्णीयः आसीत् इत्यनेन 'गौर' इति नाम्ना,निम्बवृक्षस्य अधः जन्म प्राप्तवान् इत्यतः 'निमै' इति नाम्ना च प्रसिद्धः । तस्य चरित्रविषये बहवः ग्रन्थाःउपलभ्यन्ते । तेषु कृष्णादास कविराज गोस्वामिना लिखितं चैतन्यचरितामृतं, वृन्दावनदासेन लिखितं चैतन्यभागवतम्, लोचनदासेन लिखितं चैतन्यमङ्गलञ्च प्रसिद्धम् । वङ्गभाषया रचितानि एतानि अधुना अन्याभिः भाषाभिः उपलभ्यन्ते ।
अन्तर्विषयाः
जीवनम्[सम्पादयतु]
चैतन्यचरितामृतग्रन्थस्य अनुसारं चैतन्यः १४८६ तमे वर्षे फेब्रवरिमासस्य १८ दिनाङ्के चन्द्रग्रहणदिने पूर्णिमायां जन्म प्राप्नोत् । पितृभ्यां सः 'विश्वम्भरः' इति नामाङ्कितः । तस्य पिता जगन्नाथमिश्रः माता शचिदेवी । चैतन्यः द्वितीयः पुत्रः आसीत् । ते पश्चिमवङ्गे नदीयाप्रदेशे (नवद्वीपे) अवसन् । चैतन्यस्य पितामहः मधुकरमिश्रः मूलतः ओरिस्साराज्यस्य जयपुरप्रदेशीयः । ततः तेन पश्चिमवङ्गं प्रति आगतम् ।
तारुण्ये एव चैतन्यः महान् ज्ञानी वादविशारदश्च आसीत् । बाल्यतः एव सः कृष्णजपे नितराम् आसक्तः आसीत् । संस्कृताध्ययने ज्ञानार्जने च सः विशेषतया आसक्तिमान् आसीत् । पितृकार्यनिर्वहणाय [[गया| प्रति गमनावसरे तेन गुरुः ईश्वरपुरि अमिलत् । तस्मात् सः गोपालकृष्णमन्त्रस्य उपदेशं प्राप्तवान् । एतस्मात् मेलनात् तस्य व्यक्तित्वं नितरां परिवर्तितं जातम् । ज्ञानी सः भक्तरूपेण परिवर्तितः आसीत् । तस्य प्रत्यागमनानन्तरं तं दृष्ट्वा सर्वे आश्चर्यान्विताः अभवन् । अचिरात् सः तत्रत्यवैष्णवसमूहस्य नेता जातः ।
कृष्णभारतीद्वारा संन्यासग्रहणानन्तरं चैतन्यः भगवतः कृष्णस्य नामजपं कुर्वन् आभारतं बहु वारम् आटत् । स्वस्य जीवनस्य अन्तिमानि २४ वर्षाणि तेन ओरिस्सायाः पुरिजगन्नाथक्षेत्रे अयापयत् । ओरिस्सायाः सूर्यवंशी हिन्दुराजः गजपति महाराज प्रतापरुद्रदेवः चैतन्यं साक्षात् भगवतः कृष्णस्य अवताररूपमेव मन्यते स्म । तदीयेषु संकीर्तनमेलासु सोत्साहं भागं वहति स्म । एतेषु एव दिनेषु चैतन्यः देवप्रेम्णा भक्त्या च बहुधा समाधिस्थितौ भवति स्म इति कथ्यते तस्य अनुयायिभिः ।
चैतन्यस्य साम्प्रदायिकानुयायिभिः एवं विश्वस्यते - चैतन्ये उभयव्यक्तित्वम् आसीत् - कृष्णप्रेम्णा मत्तः भक्तः, राधया सह अविनाभावेन युक्तः स्वयं कृष्णश्च । १६ शतकस्य लेखकाः उल्लिखन्ति यत् चैतन्येन कृष्णस्य विश्वरूपदर्शनं स्वयं बहुधा प्रदर्शितं विशेषतया नित्यानन्दप्रभु-अद्वैताचार्ययोः उपस्थितौ ।
उपदेशः[सम्पादयतु]
चैतन्येन 'शिक्षाष्टकम्' इति कश्चन ग्रन्थः संस्कृतेन लिखितम् । तस्य उपदेशस्य सारसङ्ग्रहः 'दशमूलम्' इति कथ्यते । ते -
-
- कृष्णः अन्तिमः परमसत्यस्वरूपः ।
- कृष्णः सर्वशक्तः ।
- कृष्णः रससागरः ।
- जीवाः परमात्मनः पृथग्भूताः भागाः
- जीवानां तटस्थावस्थायाः कारणतः जीवाः विषयवस्तुभिः बद्धाः भवन्ति ।
- स्वतन्त्रावस्थायां जीवाः विषयवस्तुभिः मुक्ताः भवन्ति ।
- जीवाः प्रापञ्चिक
- जीवैः निर्मलभक्तिः अभ्यसितव्या ।
- निर्मलकृष्णभक्तिः एव परमं लक्ष्यम् ।
- कृष्णाशीर्वादः एव प्राप्तव्या निधिः ।
चैतन्यसम्प्रदायः[सम्पादयतु]
मध्वाचार्यसम्प्रदायेन दीक्षितः चैतन्यःशङ्करसम्प्रदायेन संन्यासं स्व्यकरोत् इति कारणतः तदीयानि तत्त्वानि वैष्णवसम्प्रदायतः भिन्नः इति परिगण्यते । सः ईश्वरपुरिणा मन्त्रोपदेशं केशवभारत्या संन्यासदीक्षां च स्व्यकरोत् । एतौ उभौ अपि शङ्करस्य अद्वैतवादिनौ ।
शिक्षाष्टकं विना चैतन्यमहाप्रभुणा न किमपि लिखितम् । शिक्षाष्टकमपि तेन न लिखितम् अपि तु उक्तम् । तत् केनचित् समीपवर्तिना ध्वनिमुद्रितम् । एतेषु अष्टसु श्लोकेषु गौडीयवैष्णवमतस्य समग्रतत्त्वानि विद्यन्ते । स्वस्य भक्तितत्त्वानां व्यवस्थितक्रमेण उपस्थापनाय तेन षट् अनुयायिनः प्रार्थिताः । ते षड् जनाः अग्रे वृन्दावनस्य षड् गोस्वामिनः इति प्रसिद्धाः । ते - रूपागोस्वामी, सनातनगोस्वामी, गोपालभट्टगोस्वामी, रघुनाथभट्टगोस्वामी, रघुनाथदासगोस्वामी, जीवगोस्वामी । गौडीयवैष्णवतत्त्वानां व्यवस्थितरूपदानाय एते कारणभूताः ।
नरोत्तमदासठाकूरः, श्रीनिवासाचार्यः, श्यामानन्दपण्डितश्च जीवगोस्वामिनः सकाशात् अध्ययनम् अकुर्वन् । ते पश्चिमवङ्गे, ओरिस्सा इत्यादिषु प्रदेशेषु चैतन्यस्य उपदेशस्य प्रचारं व्यापकतया अकुर्वन् । रामचन्द्रकविराजः गङ्गानारायणचक्रवर्ती च प्रचारकार्यम् अकुर्वन् ।
खेतुरि-उत्सवावसरे एदम्प्राथम्येन चैतन्यस्य सर्वे अनुयायिनः एकत्र सम्मिलिताः । तदा नित्यानन्दप्रभोः पत्नी जाह्नवठाकुरानि आध्यक्षम् अवहत् । तादृशेषु उत्सवेषु विभिन्नशाखानाम् अनुयायिनः एकत्र सम्मिलन्ति स्म । अस्मिन् एव समये नित्यानन्द-अद्वैताचार्ययोः शिष्याः विरभद्र-कृष्णमिश्रश्च सम्प्रदायस्य रक्षणाय कौटुम्बिकपरम्पराम् आरब्धवन्तौ । आधुनिकगौडीयसम्प्रदायस्य प्रमुखशाखायाः प्रतिनिधिः अस्ति नित्यानन्दस्य पुत्रः वीरभद्रः । अद्वैताचार्यस्य वंशीयाः अन्ये अनुयायिनश्च वङ्गराज्यस्य ग्रामप्रदेशेषु विशेषपरिश्रमम् अकुर्वन् । चैतन्यस्य युवसहवर्ती वक्रेश्वरपण्डितस्य अनुयायी गोपालगुरुगोस्वामी ओरिस्साराज्ये अन्यां शाखाम् आरब्धवन्तः । सम्प्रदायस्य आन्तरिकपूजाविधानेषु गोपालस्य तच्छिष्यस्य ध्यानचन्द्रस्य च महान् प्रभावः दृश्यते ।
चैतन्यस्य भक्ति-आन्दोलनस्य आरम्भारभ्य हिन्दवः यवनाः च अस्मिन् भागं वहन्ति स्म । अनेन विशालमनोभावेन आकृष्टः भक्तिविनोद ठाकूरः २० तमे शतके स्वस्य गौडीयमठे भक्तिसिद्धान्तसरस्वती संस्थापिता । ए सि भक्तिवेदान्त स्वामी प्रभुपादेन पाश्चात्यदेशं प्रति चैतन्यतत्त्वानि नीतानि । अयं भक्तिसिद्धान्तसरस्वती ठाकुरशाखायाः अनुयायी । भक्तिवेदान्तस्वामी समग्रे जगति चैतन्यस्य उपदेशानां प्रसाराय आन्दोलनम् आरब्धवान् -इस्कान् (International Society for Krishna Consciousness) नाम्ना । सारस्वतगुरवः आचार्याः, गोस्वामीवंशस्य सदस्याः मथुरा-पश्चिमवङ्ग-ओरिस्सादिषु प्रदेशेषु निवसन्तः भक्ताः, चैतन्ये आदरवन्तः अन्ये च कृष्ण-चैतन्ययोः मन्दिराणि पाश्चात्यदेशेषु २० तमशतकस्य अन्तिमभागे निर्मितवन्तः । २१ तमे शतमाने बह्वीषु शैक्षणिकसंस्थासु विष्णवभक्तिः कृष्णतत्त्वञ्च अध्ययनविषयः जातः अस्ति ।
सांस्कृतिकपरम्परा[सम्पादयतु]
चैतन्यस्य सांस्कृतिकपरम्परा वङ्गराज्ये ओरिस्साराज्ये च दृढमूलं जातमस्ति । तत्रत्य निवासिनः बहवः तं कृष्णस्य अवतारमिति मत्त्वा पूजयन्ति प्रतिदिनम् । वङ्गस्य पुनरुत्थापकः इति कैश्चित् मन्यते । प्रसिद्धभाषातज्ञेन सलिमुल्लखानेन उच्यते - षोडशशतकं चैतन्यदेवस्य एव कालः । वङ्गे आधुनिककालः तदा एव आरब्धः ।' इति ।
बाह्यशृङ्खला[सम्पादयतु]
- Gaudiya Vaishnavism - The Tradition of Chaitanya
- Krishna.com "All about Krishna." Teachings, history, art, MP3s.
- Bhaktivedanta Book Trust Website containing information about books authored by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada
- Sri Chaitanya Mahaprabhu: His Life and Precepts
- The Teachings of Lord Chaitanya Online Book
- Srimad Bhagavatam 11.5.32 A Verse from the Bhagavata Purana, which refers to Chaitanya Mahaprabhu
- Scriptural Statements/Predictions regarding Caitanya Mahaprabhu's birth
- Chaitanya Charitamrta Online Biography
- List of biographical works and other sources
- Golden Volcano — A Tragedy of Separation The Golden Volcano of Divine Love (by Srila B.R. Sridhar Maharaj)
- Lord Gouranga and His Message of Devotion (theosophical.ca)
- Chaitanya Mahaprabhu By Mahashakti Dasa
- Lord Gauranga – biography by Swami Sivananda


text:
‘Kavi-Gāńgādhara-Mehera-Praņītam Tapasvinī-Mahākāvyam
* Sanskrit Article by : Dr. Harekrishna Meher
[All the Sanskrit Quotations of Tapasvinī presented in this article have been taken
from Complete Sanskrit Version of Dr. Harekrishna Meher]
= = = = = = = = = = = = = = = = = = =
English Article : Ref :
http://hkmeher.blogspot.com/2007/08/tapasvini-of-gangadhara-meher-critical.html
कवि-गङ्गाधरमेहेर- प्रणीतं तपस्विनी-महाकाव्यम् : एकमालोकनम्
* डॉ. हरेकृष्ण-मेहेरः
= = = = = = = = = = = =
॥ १ ॥ उपक्रमः :
कवे-र्गङ्गाधरस्य रचनावलीं जीवनस्य बहुविध-विभावांश्चाधिकृत्य अनेकानि शोधकार्याणि सम्पन्नतां गतानि । कविना स्वीये सङ्घर्षमये जीवने मौलिक-प्रतिभायाः सुपरिचितिः प्रदत्ता । तस्य रचनासु मुख्यतो भारतीय-संस्कृतेरादर्शः सम्यक् प्रतिपादितः । रामायणीयै-र्महाभारतीयैश्च भावैस्तस्य रचनाः प्रभाविताः सन्दृश्यन्ते । परन्तु कवेः स्वतन्त्रता मौलिकता वा अनन्यरूपेण सहृदय-जनानां मनो हरति । काव्यातिरिक्तानि कविना प्रणीतानि देशात्मबोधकानि भक्ति-रसात्मकानि व्यङ्ग्यरूपाणि च बहूनि गीतानि, यानि ओड़िशायाः पुर-पल्लीष्वपि समादर-भाजनानि विद्यन्ते ।
तपस्विनी-महाकाव्यं गङ्गाधर-मेहेरस्य रचनावलीषु सर्वश्रेष्ठं विविच्यते सुधी-पाठकैः । श्रीरामचन्द्रस्य वीरगाथां वर्णयतः संस्कृतादिकाव्यस्य वाल्मीकिरामायणस्य कथावस्तु समधिकृत्य तपस्विनी स्वकीयं वैशिष्ट्यं प्रख्यापयति । वाल्मीकि-मुन्याश्रमे श्रीराम-रमण्याः महादेव्याः सीतायाः निर्वासनोत्तरं जीवनयापनं काव्यस्यास्य मुख्यो विषयः । मौलिकोद्भावनां विषयवस्तु-संयोजनां वर्णना-शैलीं शब्दच्छटां साङ्गीतिक-माधुर्यं सरसत्वं च दधानं काव्यमिदं कवे-र्गङ्गाधरस्य सर्जनशीलतायाः प्रद्योतकम् । कविना १९१४ ख्रीष्टाब्दे तपस्विनी-काव्यं प्रणीतम् । १९१५ ख्रीष्टाब्दे तस्य प्रथम-संस्करणं पुस्तकं प्रकाशितम् । अद्यावधि बहूनि संस्करणानि लभ्यन्ते ।
तपस्विनी-महाकाव्यस्य जनप्रियत्व-वर्द्धनाय मया अस्य सम्पूर्णरूपेण त्रिभाषानुवादाः कृताः सन्ति आङ्ग्ल-हिन्दी-संस्कृतभाषासु । प्रस्तुते लेखे उद्धृताः तपस्विनी-संस्कृत-पङ्क्तयो मदीयानुवादांशाः वर्त्तन्ते । १९९७ ख्रीष्टाब्दे कृतोऽस्ति मया संस्कृतानुवादः । तपस्विनी-काव्यस्य एष्वनुवादेषु त्रिषु मया रुच्यनुसारं मुक्तच्छन्दोधारया सार्धं कृतोऽस्ति व्यवहितैरव्यवहितैश्च मित्राक्षरैरुपधा-मिलनस्य व्यवहारः । अनुवादेषु रचना-शैली समुस्थापन-परिपाटी च परस्पर-सादृश्य-सम्पन्ना । एषु सर्वेषु अनुवादेषु अधिकांशतया मदीय-निजस्व-मौलिक-शब्दावली-माध्यमेन काव्यस्य मूल-तत्त्वभाव-समस्तं यथार्थं रक्षितुं कृतोऽस्ति प्रयासः । सहृदयाः पाठका एव विषयेऽस्मिन् सुविचारकाः समीक्षकाश्च । ।
॥ २ ॥ तपस्विनी-नामकरणस्य यथार्थता :
एकादश-सर्ग-संवलिते करुणरस-प्रधाने तपस्विनी-काव्येऽस्मिन् वाल्मीकिरामायणोत्तर-काण्डस्य कालिदास-प्रणीत-रघुवंश-चतुर्दशसर्गस्य भवभूति-कृतस्य उत्तररामचरित-नाटकस्य च प्रासङ्गिकः प्रभावः संलक्ष्यते । कवि-गङ्गाधरेण प्रयुक्तः ‘तपस्विनी’-शब्दो विशेषतः कालिदासीय-रघुवंशमहाकाव्यस्य चतुर्दशसर्गस्थ-श्लोकपङ्क्तितः समाहृतः । रघुवंशे प्रसङ्गानुसारं मिथ्यापवाद-व्यथितेन श्रीरामचन्द्रेण परित्यक्तापि सीता स्वीय-पतिपरायणतां व्यञ्जयन्ती लक्ष्मण-माध्यमेन स्वामिने सन्देशं निवेदयति । कवि-कालिदासस्य लेखन्यां पद्यमिदम्,
भूयो यथा मे जननान्तरेऽपि
त्वमेव भर्त्ता न च विप्रयोगः ॥' (रघु. १४/६६) ।
पुनः सीता निवेदयति यत् समग्रं काननाञ्चलमपि महीपतेः प्रजापालकस्य श्रीरामचन्द्रस्य विस्तृत-राज्य-परिसरान्तर्गतम्; अतः कानन-प्रदेशे निवासिनी निर्वासितापि सीता सामान्य-तपस्विवत्, न तु राज्ञीवत्, परिपालनीया इति राजकृपां याचते रघुवंशे । कवि-कालिदासस्य वर्णनायाम्,
'नृपस्य वर्णाश्रम-पालनं यत्
स एव धर्मो मनुना प्रणीतः ।
निर्वासिताप्येवमतस्त्वयाहं
तपस्वि-सामान्यमवेक्षणीया ॥’ (रघु. १४/६७) ।
प्रसङ्गक्रमेण कविः कालिदासः स्वामिना निर्वासितायाः सीतायाः पादप-वल्कल-परिहितायाः कठोर-तपश्चर्यां वर्णयति । गर्भवती सीता स्वीय-पति-कृते उत्तराधिकारि-सन्तान-जननार्थं कलेवरं धारयति । अत्र कविः कथयति,
‘वन्येन सा वल्कलिनी शरीरं
पत्युः प्रजा-सन्ततये बभार ।’ (रघु. १४/८२) ।
॥ ३ ॥ विषय-वस्तु-विवेचना :
एकादश-सर्ग-संवलिते तपस्विनी-महाकाव्ये सर्गानुक्रमिका विषयाः समासतः प्रस्तूयन्ते । प्रथमे सर्गे निर्विघ्न-सफल-रचनार्थं भारतीय-काव्यपरम्परा-सम्मतं मङ्गलाचरणं विदधाति कविः सर्वादौ वरेण्य-भारतीदेव्याः समर्चना-रूपम्, यत्र भक्तिपूर्णा सारस्वती जिज्ञासा कवेर्मौलिकत्वं प्रतिपादयति । तदनन्तरं प्रसङ्गानुसारं प्रदत्तोऽस्ति विषय-निर्देशः । सीतायाः निर्वासनोत्तरं जीवनयापनमधिकृत्य काव्यं प्रणेतुकामः कविः पृच्छति,
बालमीकि आश्रमकु धाइँअछि मन,
करिबाकु निर्बासिता सीताङ्क दर्शन ।
केमन्ते से कले जीर्ण हृदय सीबन,
काहा सङ्गे केमन्ते बा य़ापिले जीबन ?
कृपामयि ! कृपा बहि शक्ति दान कर,
पबित्र हेउ मो मन देखि, लेखि कर ॥)
मदीये संस्कृतानुवादे तदिदम् :
वाल्मीकि-मुन्याश्रमं प्रति मनः
त्वरते धावन-रतमात्मनः
दर्शनमवाप्तुं सीतायाः
सत्या निर्वासितायाः ॥
कीदृशं सा स्वयम्
असीव्यन् निजं जीर्ण-हृदयम् ?
जीवनं व्यतीतवती
कीदृशं केन साकं वा सती ?
अयि दयामयि ! त्वया
शक्ति-र्मे प्रदीयतां कृपया ।
पवित्रतामेतु मनो दर्शनं कृत्वा,
करस्तु लिखित्वा ॥ (प्रथम-सर्गः)
घरे घरे प्राणे प्राणे नगरे नगरे,
नदी-नाबे सिन्धु-पोते कन्दरे कन्दरे ।
रजनी बासरे उषा प्रदोष समये,
सुखे दुःखे धनी धनहीनर हृदये ।
उच्चारित हेउअछि ‘जय सीताराम’,
चाहिँ मुग्ध हेले सती-ललना-ललाम ॥)
मदीये संस्कृत-रूपान्तरे पद्यमिदम् :
प्रतिगृहं प्रतिप्राणं प्रतिनगरम्,
तरङ्गिणी-तरणीषु,
सरित्पति-पोत-श्रेणीषु
पुनः प्रतिकन्दरम्
दिवसे दोषायाम्
प्रदोषे चोषायाम् ,
सुखेषु दुःखेषु जनानाम्
हृदयेषु धनिनां च निर्धनानाम्,
समुच्चारः परिव्याप्तिमेति
जय सीतारामेति ।
तत् पश्यन्ती मुग्धा संवृत्ता
सीता सती-वंशावतंस-भूता ॥ (एकादशः सर्गः)
तपस्विनी-महाकाव्ये नयन-पथमवतरति सीता-निर्वासन-विषयकं दुःखाद्यं समुपस्थापनम् । ततो विषय-वर्णनायां करुण-रसस्य प्राधान्यम्, तथापि भारतीय-साहित्य-पद्धतिमाधारीकृत्य स्वभावकविना गङ्गाधरेण महाकाव्यस्य सुखान्त-परिवेषणं विहितम् । जीवनस्य मूल्यबोधं प्रति कवे-र्दृष्टिः समुज्ज्वल-गुण-सम्पन्ना प्रतिभाति, काव्य-रसस्य मधुरिमापि चकास्ति ।
॥ ४ ॥ काव्य-रचनाशैली :
॥ ५ ॥ करुण-रसस्य प्राधान्यम् :
तपस्विनीकाव्यस्य मुख्यो रसः करुणः । ओड़िआ-साहित्ये गङ्गाधरः सीताया अन्तिम-पर्यायगतां दुःखमयीं घटनां वर्णयन् मार्मिक-काव्यरूपायनं कुर्वन् भाति प्रथमः सफलः कविरेव । प्रथम-सर्गे काव्य-रचनायाः उद्देश्यं सुस्पष्टं निवेदितं दृश्यते । वाल्मीकि-मुन्याश्रमे निर्वासितायाः श्रीराम-भार्यायाः सीतायाः जीवन-यापनं कीदृशं संवृत्तमिति कविना जिज्ञासा-रूपा प्रार्थना क्रियते भारती-देवीं प्रति । सीता केन सार्धं कीदृशं निर्वासनोत्तरं जीवनं व्यतीतवती इति वर्ण्य-विषयात् करुण-रसस्य सूचना समुपलभ्यते ।
रूपक-माध्यमेन कविना तपस्विनी-काव्यस्य विषयः सुप्रतिपादितः । दशम-सर्गे गङ्गाधरो रामायणीयां करुणगाथां स्वीय-शब्दैः प्रथयन् कथयति,
राबण-बारण- रकत-धार,
बहइ झर्झर निर्झराकार ।
कान्दन्ति, सिंही कन्दरे रहि,
दन्ति-दन्ताघात-बेदना सहि ॥]
पद्यस्यास्य मदीयं संस्कृत-रूपान्तरम् :
रस-रत्न-परिपूर्णः काव्य-पर्वतो वर्त्तते
श्रीरामचन्द्र-मृगेन्द्रो यत्र विराजते ।
दशकन्धर-सिन्धुरस्य रुधिर-धारा
प्रवहति झर्झरं निर्झरिणी ।
क्रन्दति तद्-गिरि-कन्दरागारा
विषह्य दन्ताबल-दन्ताघात-क्लेशं केशरिणी ॥ (दशम-सर्गः)
यत् क्रौञ्च-मिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥’ (वा. रामायणम्, १/२/१५)
कालिदासः कविः स्वीय-रघुवंशे वाल्मीकेः क्रौञ्चमरण-जनितेन शोकानुभवेन सह तन्मुख-विनिर्गतस्य श्लोकस्य माहात्म्यं दर्शयन् कथयति,
‘निषाद-बिद्धाण्डज-दर्शनोत्थः
श्लोकत्वमापद्यत यस्य शोकः ।’ (रघु. १४/७०)
काव्यस्य रसात्मकत्व-विवेचना-प्रसङ्गे ध्वनिकारः आनन्दवर्द्धनाचार्योऽपि आदिकवे-र्वाल्मीकेः क्रौञ्च-मरणज-शोकेन सह तज्जनितं श्लोकं निरूपयन् निगदति,
नैषध-महाकाव्ये भगवतो रामावतारस्य स्तुति-प्रसङ्गे कवि-श्रीहर्षोऽपि महर्षि-वाल्मीकेः शोकजं स्फुटं श्लोकं सूचयन् वर्णयति,
श्लोकमेकमसृजत् कविराद्यः ।
स त्वदुत्थ-करुणः खलु काव्यं
श्लोक-सिन्धुमुचितं प्रबबन्ध ॥’ (नैषध. २१/७६)
समस्त-रसानां सुखमयत्व-विवेचना-प्रसङ्गे आलङ्कारिको विश्वनाथ-कविराजो मतं पोषयति यत् करुण-रसस्यापि सुखमयत्वं विद्यते; अन्यथा स्वीयं हृदयं शोकाकुलं कृत्वा न कोऽपि जनः करुणरस-प्रधानान् रामायणादि-ग्रन्थान् पठितुं प्रवृत्तः स्यात् । (साहित्यदर्पणः, ३/४-५) ।
संस्कृत-वाङ्मये भवभूतिः श्रेष्ठः कवि-नाट्यकारः, येन करुणरसः सकल-रसानामुत्सभूतः प्रतिपाद्यते । आवर्त्त-बुद्बुद-तरङ्गादि-बहुनामधारिणः एकस्यैव जलस्य स्फुटमुदाहरणं दर्शयता कविना करुणरसस्य प्राथम्यं प्रतिपादितमस्ति अनेन श्लोकेन,
भिन्नः पृथक् पृथगिवाश्रयते विवर्त्तान् ।
आवर्त्त-बुद्बुद-तरङ्गमयान् विशेषा-
नम्भो यथा सलिलमेव हि तत् समस्तम् ॥’ (उत्तररामचरितम्, ३/४७)
कवि-गङ्गाधरो भवभूति-रचनया विशेषेण प्रभावितः । भवभूतेः सीतावत् गङ्गाधरस्य सीता करुण-रसस्य मूर्त्तिमती । भवभूति-वर्णिता सीता एवंरूपा,
यद्यपि अन्ये शान्त-वात्सल्यादयो रसाः तपस्विनी-काव्ये प्रसङ्गवशाद् वर्णिताः, तथापि तपस्विनी-काव्यस्य प्रधानो रसः करुण एव । कवि-गङ्गाधरः काव्य-परम्परामनुसृत्य सीतायाः स्वप्नावस्थायामपि श्रीराम-राज्याभिषेकं वर्णयन् काव्यस्य सुखान्तं विदधाति । पुत्रयुगलं प्रति सीतायाः स्नेहः, सीतां प्रति तापस्या अनुकम्पायाः तमसायाः गोदावर्याश्च स्नेहादराः काव्येऽस्मिन् वात्सल्य-रसस्य परिचायकाः ।
कालिदासस्य पदानि प्रायेण लक्षणया व्यञ्जनया च रसभावादीन् विशदयन्ति । भवभूतेः पदानि इव गङ्गाधरस्य पदानि मुख्यतः अभिधा-माध्यमेन भावं प्रकाशयन्ति । गङ्गाधरस्य रचना भावातिरेकात् द्रागेव पाठकजनस्य हृदयं स्पृशति । तुलनात्मक-विचारणायामन्य-रसापेक्षया करुण-रसो वर्त्तते बहुप्रभावशाली । गङ्गाधरस्य पदावली स्वीय-भावप्राचुर्यात् पाठकानां सहृदयानां मनसि गभीरं रेखापातं करोति । विविध-सर्गाणां पठन-समये सहृदयानां नेत्राणि भाव-सिक्तानि लोतकाप्लुतानि सञ्जायन्ते । अनुभवी जन एव भवत्यस्य विषयस्य प्रमाणम् । ओड़िआ-साहित्ये सीतादेव्याश्चारित्रोत्कर्ष-प्रतिपादने कवि-गङ्गाधरो नूनमद्वितीयः सारस्वत-शिल्पी विराजते ।
॥ ६ ॥ सीता-रामयोः दाम्पत्य-प्रणयः :
सीता पद्मिनी नायिका । तपस्विनी-रूपेण सा दिव्य-गुणानां निधानभूता । कविना प्रायः समस्त-सर्गेषु सीतायाः कृते कृतोऽस्ति ‘सती’-शब्दस्य प्रयोगः । तस्या अम्लान-निष्कलङ्क-चरित्रस्य महत्त्वं सुप्रतिपादितम् । पत्यु-र्मनागपि दोषं सा कदापि न पश्यति दर्शयति वा । दृढ़ात्म-प्रत्ययेन तस्याः प्रणयो महान् गरीयांश्च विहितः । सीताया आचरणे निर्वासनेऽपि कर्मणो भाग्यस्य च महत्त्वपूर्णा भूमिका परिलक्ष्यते । गङ्गाधरस्य सीता निर्वासनं स्वकीय-भाग्यदोषं स्वीकृत्य आत्म-समीक्षणं कुरुते । कवे-र्मौलिकं चिन्तनमत्र समुल्लेखनीयम् ।
पञ्चवटी-वने ‘त्राहि लक्ष्मण !’ इति उच्चारं श्रुत्वा श्रीरामान्वेषणाय निर्दोषं लक्ष्मणं प्रति तिरस्करणम्, अशोकवाटिकायां रावण-प्रदर्शिते माया-रामस्य छिन्न-मस्तके सत्यज्ञानं कृत्वाऽपि आत्मनः प्राणधारणम्, पुनश्च अयोध्यानगरी-प्रत्त्यावर्त्तनानन्तरं पतिपद-सेवां हेयां विचार्य भागीरथी-तीरे आश्रम-दर्शनाभिलाष-पोषणम्, सम्मिलितमेतद् दोष-त्रयं जानकी-मतेन योग्य-निर्वासनस्य कारणं वर्त्तते । कालिदासस्य सीतावत् गङ्गाधरस्य सीताऽपि निर्वासनं स्वीय-दुष्कृत-फलं मत्वा, सर्वं दुःखं विषह्य, जन्मान्तरेष्वपि श्रीरामचन्द्रमेव पति-रूपेण कामयते ।
सीतां प्रति सीतापतेः श्रीरामचन्द्रस्य प्रेम उत्सर्गीकृतं नूनमनन्यम् । गृहस्थधर्म-पोषको राजा श्रीरामचन्द्रः केवलं लोकनिन्दा-कारणादेव स्वीय-सदनात् सीतां त्यक्तवान्, न हि स्वमानसात् । कवि-कालिदासोक्तिः प्रसङ्गेऽस्मिन् स्मरणीया,
गङ्गाधरस्य वर्णनायां पत्नी-विरहेण शोकाकुलः श्रीरामो राजसिंहासनं तुच्छं मनुते । प्रजारञ्जन-रूपं राजधर्मं पालयितुं तेन वैयक्तिकं पारिवारिकं सुखमपि समुज्झितम् । तथापि तस्य हृदये प्राणप्रिया पद्मिनी सीता सदैव सौरभ-सम्पना विराजते । श्रीरामस्य मानस-मिलिन्दः सरस-पद्म-मकरन्दास्वादने तन्मयो वर्त्तते । तृतीये सर्गे प्रसङ्गानुसारं पत्नी-विरह-व्याकुलो जानकीजानिः श्रीरामः स्वीयमिन्द्रियगणं प्रबोधयति,
आउ एक कथा कहुछि एकता
बान्धि तुम्भे मन सङ्गे,
चाल हृद-सरे अनन्त बासरे
बिळसिब रस-रङ्गे ।
मो प्राण-सङ्गिनी नब कमळिनी
फुटि रहिअछि तहिँ,
स्मरण-भास्कर चिर तेजस्कर
अस्त तार नाहिँ य़हिँ ॥]
मदीय-संस्कृत-रूपान्तरे तदिदम् :
ऐक्य-बद्धाः सर्वे निर्बाधं
व्रजत हृदय-सरोवरम् ।
अशेष-दिवसान्यथ
रस-रङ्गेषु विलसिष्यथ ॥
तत्र वर्त्तते मम जीवन-सङ्गिनी
प्रफुल्ला नवीना राजीविनी,
यस्मिन् सुचिर-ज्योतिष्मान्
स्मरण-विवस्वान्
अविरतं विराजते,
कदापि नास्तं भजते ॥ (तृतीय-सर्गः)
तपस्विनी-महाकाव्ये वर्णितः श्रीरामचन्द्रो महान् आदर्शवादी प्रजावत्सलो राजा, सामाजिकः त्यागी गृहस्थः । आदर्श-पतिः श्रीरामः, आदर्श-पत्नी साध्वी पतिपरायणा सीता च युग-युगं चिरस्मरणीयत्वं पूजास्पदत्वं च लभेते । संस्कृत-नाट्यकारो भवभूतिः श्रीरामचन्द्रस्य जीवनादर्श-स्थापनार्थं स्वीये उत्तररामचरित-नाटके समुद्घोषयति,
'स्नेहं दयां च सौख्यं च यदि वा जानकीमपि ।
आराधनाय लोकस्य मुञ्चतो नास्ति मे व्यथा ॥’ (उ.रा.च. १/१२)
कवि-गङ्गाधरो भवभूति-प्रतिपादितं श्रीरामस्य राजकीयमादर्शं तपस्विनी-काव्ये वर्णयति । प्रथम-सर्गे सीता-विलाप-प्रसङ्गे श्रीरामस्य प्रतिज्ञा-रूपिणीं वाचं समुदीरयन्ती सीता कथयति,
[ओड़िआ-मूल-पद्यम् :
‘प्रकृति-रञ्जने य़ेबे हुए प्रयोजन,
करिपारेँ प्राणसमा सीता बिसर्जन ।’
अष्टावक्र मुनि आगे य़ाहा भाषिथिल,
स्मरुथिब से प्रतिज्ञा न करि शिथिळ ॥]
संस्कृत-भाषान्तरे पद्यमिदम् :
‘प्रजा-रञ्जनस्य चेत्
आवश्यकता भवेत्,
प्रभवामि परित्यक्तुं प्रियतमाम्
सीतामपि मे प्राण-समाम् ।’
अष्टावक्र-मुनेः समक्षमित्थम्
त्वया प्रतिज्ञातं वचनमवितथम् ।
सा प्रतिज्ञा तव स्मरण-धृता
भवेन् निश्चितमशिथिलीकृता ॥ (प्रथम-सर्गः)
स्वामिनः श्रीरामचन्द्रस्य पितृभक्ति-समेतां स्वीय-पतिभक्तिं दृढ़ीकृत्य सती सीता पति-मर्यादया सह
आत्म-मर्यादामपि सुप्रतिष्ठितां करोति । विलाप-मध्ये पतिं प्रति सीता कथयति,
[ओड़िआ-मूल-पद्यम् :
पितृ-बाक्य पाळनरे तुम्भे अबिमुख,
पति-बाक्य पाळनरे न हेले मो दुःख ।
तेबे सिना तुम्भ पत्नी- पदर भाजन,
मुँ हेबि, ए कथा निश्चे बुझिब मो मन ।
परजा-रञ्जन ब्रते अट तुम्भे ब्रती,
मुँ सहधर्मिणी तुम्भ पदाङ्के मो गति ॥] (प्रथम-सर्गः)
संस्कृत-रूपान्तरे तत् पद्यमित्थम् :
पितृ-वचन-पालनाय त्वम्
प्रपन्नोऽस्यपराङ्मुखत्वम् ।
भर्त्तृ-वचन-पालनाय सर्वथा
यदि जायते हृदि मे न व्यथा,
तदैवाहं सुविवाहा
भविष्यामि भवदीय-पत्नी-पदार्हा ।
समवगमिष्यति विषयमेतम्
मानसं मे सुनिश्चितम् ॥
व्रती त्वमन्वहम्
प्रजा-रञ्जन-व्रते ।
सहधर्मिणी तवास्म्यहम्,
त्वच्चरणाङ्के गति-र्मे वर्त्तते ॥ (प्रथम-सर्गः)
लङ्का-नगर्यां रावण-वधानन्तरं सीतां प्रति श्रीरामचन्द्रस्य दृष्टिः सन्देहपूर्णा सञ्जाता । तस्मात् कारणात् सतीत्वस्य सत्य-परीक्षण-निमित्तं सीता तत्राग्नि-परीक्षां दातुं प्रवृत्ता । पातिव्रत्य-सद्गुण-मण्डिता जानकी ज्वलने प्रवेशनार्थं यदा समुद्यता भवति, तदा स्वीयं धर्मं सम्बोधयन्ती सा निवेदयति,
न डरि अनळरे पश मो सङ्गे ।
जीवने न पारिले मोते मरणे,
सेबिका करिदेब प्रभु-चरणे हे ।
मो तनु दग्ध हेले हेब त खार,
ताहाकु कराइब पादपे सार ।
से तरु-काष्ठ देइ बर्धकी-हस्ते,
कराइ देब प्रभु- पादुका मते हे ॥ ]
मदीय-संस्कृतानुवादे तत् पद्यम् :
वर्त्तस्व हे धर्म !
स्वगुणैः कलेवरे मम ।
निर्भीकः सन् साकं मया सत्वरम्
प्रविश वैश्वानरम् ॥
सम्भवेद् यदि जीवने न हि,
मम मरणानन्तरं तर्हि
सदयं विधास्यसि त्वम्
प्रभोः पद-युगले मम दासीत्वम् ॥
कृशानु-दग्धं मे शरीरकं
नूनं भविष्यति भस्मावशेष-रूपम् ।
प्रस्तुतं कारयिष्यते तदुर्वरकं
त्वया पादपानुरूपम् ।
तस्य पादपस्य काष्ठं प्रदाय
वर्धकि-कराभ्यां निर्माय
त्वया कारयिष्यते सीतेयं युगल-पादुका
प्रभु-श्रीपद-सेवा-समुत्सुका ॥ (सप्तम-सर्गः)
पतिप्राणतया पतिभक्त्या च सीता वन्दनीये समुच्चतमे महिलासने राजतेतरां समधिष्ठिता । सर्वंसहायाः वसुन्धरायाः कन्या सा त्यागस्य सहनशीलतायाश्च अद्वितीया प्रतिमा । तस्याश्चारित्रिक-समुत्कर्षस्य विशिष्टैका दिशा यत् सा निर्भीक-पवित्र-महनीय-मनोवृत्त्या स्वीय-भर्त्तरि श्रीरामचन्द्रे पूर्णतया समर्पिता वर्त्तते । कवि-लेखन्यां प्रासङ्गिकः शृङ्गारो निर्मलो माधुर्यसिक्तः सुरुचिसम्पन्नः प्रेमानन्दमयश्च वर्त्तते । षष्ठ-सर्गे वर्णितं सीतायाः कानन-कुसुमेश्वरी-रूपमेतादृशस्य समुज्ज्वल-प्रणयस्य मञ्जुलतरं निदर्शनम्, यत् सहृदयानां मनसि सात्त्विक-भावोद्रेकं विशदयति ।
मानव-समाजे धर्मसम्मत-दाम्पत्य-सुख-सम्पादनाय नारी-मर्यादा-प्रतिष्ठापनाय च कवि-गङ्गाधरस्य कृति-र्विशिष्टां भूमिकां निभालयति । नारीजातिं प्रति कवेः सारस्वतं सादरं गौरवमयं सम्मानप्रदर्शनं भारतीय-संस्कृते-र्महनीयतां पुष्णाति हार्दिक-भक्तिनिवेदन-समेतम् । मन्वाचार्य-निगदितं "यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः" इति वचनं प्रसङ्गेऽस्मिन् नूनं स्मरणीयम् । सामाजिक-परिवेशे नरं विना नारी, नारीं विना नरः, एतौ परस्पर-सहावस्थानेन सुखदुःखानां समभागमर्हतः । दाम्पत्य-जीवने नूनं पारिवारिक-सामाजिक-संहति-सम्प्रसारण-दिशासु कवेः सारस्वतमवदानं प्रशंसनीयम् ।
॥ ७ ॥ प्रकृति-चित्रणम् :
संस्कृत-वाङ्मये महाकवि-कालिदास इव, आङ्गल-वाङ्मये महाकवि-वार्ड्स्वार्थ इव, ओड़िआ-साहित्ये गङ्गाधर-मेहेरः ‘प्रकृति-कविः’ इति सुविख्यातः । विशेषतस्तस्य तपस्विन्यां प्रकृति-चित्रणमत्यन्तं मधुरं सहृदयावर्जकम् । निसर्गस्य भीम-कान्त-करुण-सौम्य-समुदार-मूर्त्तिषु सीतां प्रति स्नेह-सहानुभूतयः सरसा मर्मस्पर्शिन्यश्च वर्णिताः । प्रथमसर्गे वाल्मीक्याश्रमे परित्यक्ताया: भूपतितायाः सीतायाः दुर्दशां विलोक्य संवेदनशीला प्रकृतिः भीमरूपं वहति । यथा, कुपित-तालपादपस्य वर्णनायाम्,
करिबाकु नियतिर सहित समर,
बाया-बसा-तूणीरकु झाड़ि बारम्बार,
पत्र-कङ्कपत्र कला कि अबा बाहार ॥]
मदीय-संस्कृत-भाषान्तरितं तदेवम् :
प्रखरमगर्जत् तृणराजः करवाल-करः ।
मुहुर्मुहुः कम्पयन् बाया-कुलाय-निषङ्गकम्
बहिराकर्षदिव पर्ण-सायकम् ॥ (प्रथम-सर्गः)
द्वितीय-सर्गे महर्षि-वाल्मीकिः श्रीरामचन्द्र-निविष्ट-मानसां सीतां यदा प्रबोधयति, तस्मिन् प्रसङ्गे सागर-सङ्गमोत्सुकायाः स्रोतस्विन्याः स्वाभाविकी प्रीतिः सहृदयवेद्या समनुभूयते ।
सागर-सङ्गमे बिस्मरे सबु बिगत क्लेश,
उभय जीबने न रहे आउ प्रभेद लेश ।
बिधिबशे उठि मध्यरे य़ेबे ऊर्द्धकु भेदि,
बालि-स्तूप दिए सरित- सिन्धु-हृदय छेदि ।
सरित मरि त न पारे तार जीबन-भार,
हृदय प्रसारि रखइ होइ ह्रद आकार ॥]
मम संस्कृतानुवादे तदिदम् :
स्रोतस्वत्याः पारावारं प्रति ।
लङ्घति सा शिला-शैल-सङ्कट-सकलम्
समागच्छति मार्गे यद् विरुद्धमर्गलम् ।
पूर्व-क्लेश-समस्तं विस्मर्यते
तया तोयनिधे-र्मिलने,
भेद-लेशोऽपि पुन-र्नावशिष्यते
तयोरुभयो-र्जीवने ॥
मध्ये दैववशात् समुत्थाय सपदि
ऊद्र्ध्वं भित्त्वा यदि
छिनत्ति बालुका-स्तूपस्तयोः
हृदयं ह्रादिनी-समुद्रयोः,
कल्लोलिनी तु न म्रियते ।
प्रियतमस्य कृते
वहति सा जीवन-भारं स्वयम्
ह्रदाकारं प्रसार्य स्वहृदयम् ॥ (द्वितीय-सर्गः)
कवि-लेखनीतः सायंकालीन-प्रकृतिचित्रणं दर्शनीयं तपस्विनी-तृतीयसर्गस्य प्रारम्भे । प्रसङ्गानुसारं
रवि-रश्मिं प्रदोषं च काव्यशैल्या वर्णयन् कविः कथयति,
ब्यापिथिला खरा ससागरा धरा
निर्मळ अम्बर तळे ।
राघब-बधूर निर्य़्यातना सुर-
पुरकु दिशिले लज्जा,
हेब बोलि दिबा- नाथङ्क से किबा
शुभ्र य़बनिका सज्जा ।
जाणि से रहस्य करिबाकु दृश्य
भास्कर बंशर दोष,
अचिरे अबनी- पृष्ठुँ से य़बनी
उठाइ देला प्रदोष ॥]
पङ्क्तेरस्याः संस्कृत-रूपान्तरमित्थम् :
भागीरथ्यास्तीरे यदा
वैदेहीं विहाय सौमित्रि-र्गतः,
परिव्याप्य ससिन्धु-वसुन्धरामासीत् तदा
विमल-व्योम-तले द्योतो विवस्वतः ॥
त्रिदशालयेन यदि दृश्यते सा
श्रीराम-भार्याया निर्यातना पिशुना,
लज्जा भविष्यतीति विचार्य चेतसा
धवला जवनिका सज्जितेव सहस्रांशुना ॥
रहस्यमेतद् विज्ञाय
बहिर्दर्शयितुं मिहिर-वंश-दोषं विशेषेण,
उत्थापिता पृथिवी-पृष्ठादह्नाय
सा जवनिका प्रदोषेण ॥ (तृतीय-सर्गः)
चतुर्थ-सर्गस्य उषा-वर्णनायां काव्य-माधुर्यं सहृदयैः सादरमास्वादनीयम् । एतत्सर्गारम्भे रम्यं मनोज्ञं दृश्यं समवलोक्यते प्रकृतिकवे-र्लेखन्याम् ।
कर-पल्लबे नीहार- मुक्ता धरि उपहार
सतीङ्क बास-बाहार प्राङ्गणे रहि ।
कळकण्ठ-कण्ठे कहिला,
दरशन दिअ सति ! राति पाहिला ॥]
संस्कृतानुवादे प्रस्तुत-पद्यमित्थम् :
वैदेही-दर्शनाभिलाषं वहन्ती स्वहृदये ।
पल्लव-कर-द्वये
नीहार-मौक्तिक-प्रकरोपहारं दधाना
सती-निलय-बहिरङ्गणे विद्यमाना
अभाषत कोकिल-कण्ठ-स्वना सूनरी,
‘दर्शनं देहि सति ! प्रभाता विभावरी’ ॥ (चतुर्थ-सर्गः, १)
प्राभातिके नैसर्गिक-परिवेशे परिहित-गैरिक-वसना योगेश्वरीति समुत्प्रेक्ष्यते उषा कवे-र्वर्णनायाम् ।
अत्र प्रकृत्याः सौम्य-कम्य-रूपमत्र दर्शनीयम् ।
अरुण कषाय बास कुसुम-कान्ति बिकाश
केउँ य़ोगेश्वरी आसि मधुर भाषे आश्वासि
डाकुछन्ति दुःख-राशि उपशमने ।
देबा पाइँ नब जीबन,
स्वर्गुँ कि ओह्लाइछन्ति मर्त्त्य भुबन ॥]
संस्कृत-रूपान्तरे पद्यमिदम् :
अरुण-काषायाम्बरम्
स्मितं सुमनसां विकस्वरम्,
प्रशान्त-रूपं च स्वान्ते जनयन्ति प्रत्ययम् :
काऽपि योगेश्वरी तत्रागत्य स्वयम्
सुमधुर-वचनैः सान्त्वनां प्रदाय
समाकारयति दुःखराशि-प्रशमनाय ।
नवीन-जीवन-दानार्थं सा ध्रुवम्
विद्यते त्रिदिव-भुवनादवतीर्णा भुवम् ॥ (चतुर्थसर्गः, २)
प्रकृतिः सीता च परस्पर-समदुःखसुख-भागिनी । प्रायः प्रतिसर्गं प्रकृति-वर्णनं रमणीयं रोचकमेव । प्रकृत्याः सर्वे विभावाः कवे-र्लेखन्यां प्राणवन्तः सजीवाः सरसा मानवायिताश्च । चतुर्थ-सर्गस्य पुनरेकमुदाहरणं प्रस्तूयते सीतां प्रति वनलक्ष्म्याः प्रीति-समादर-वर्णनायाम् । आश्रमारामे कवि-कल्पिता वनलक्ष्मीः सखी-रूपिणीं सीतां प्रति भावपूर्णं वचनं निगदति,
य़ेतेबेळे पुष्पकरे बाहुड़िगलु पुष्करे
उभा होइ पुष्प-करे मृग-नयने,
ऊद्र्ध्वे चाहिँ बिषादरे तोते मयूरी-नादरे
डाकु य़े थिलि सादरे दीर्घ अयने ।
सखी-कथा स्मरि मनरे,
आसिलु कि सखि ! आजि एते दिनरे ॥]
संस्कृत-रूपान्तरे पद्यमिदम् :
समारूढ़-पुष्पक-विमाना
प्रत्यावृत्ता यदा गगनायने त्वम्,
पुष्प-करा तदाऽहं दण्डायमाना,
मृग-नयनाभ्यामूद्र्ध्वम्
सविषादं विलोकयन्ती,
आसं मयूरी-स्वनैस्त्वामाहूतवती
सुदीर्घ-मार्गतः सादरम् ।
वचनं सख्याः संस्मृत्य मानसे
सखि ! कृत-पदार्पणा किमद्य विद्यसे
एतावद्-दिवसानन्तरम् ? (चतुर्थ-सर्गः, २९)
अष्टम-सर्गे कवेः कल्पना-चातुरी पाठकं सप्रणयं समाकर्षति । सीता-विरहिताया राजलक्ष्म्याः पत्रं पठति स्वयमयोध्या सीतायाः सम्मुखे एवंप्रकारेण ।
तो बिना नाहिँ आउ मो सुख लेश,
धरिछि भूषा-हीना य़ोषार बेश ॥]
संस्कृत-भाषान्तरे पद्यमिदम्,
प्रयातवती त्वं सुदूरं
निमील्य मे विकस्वरं
नयन-कैरव-द्वयम् ।
नास्ति पुनर्मे सुख-लवोऽपि त्वां विना ।
धृतोऽस्ति मया वेशो योषितायाः
विभूषण-विरहितायाः ॥ (अष्टम-सर्गः)
पञ्चम-सर्गे वसन्त-वर्णनायाम्, अष्टम-सर्गे निदाघ-वर्णनायां च प्रकृत्याः समुज्ज्वलं चित्रमुपलभ्यते । चित्रकूट:, गोदावरी, महानदी, अयोध्या-नगरी च सीताया: मानस-नेत्र-पुरतः सजीवरूपेण व्यक्तिरूपा अवतरन्ति । दशम-सर्गे सीतायाः पुत्र-प्रसव-समये प्रकृतिः सहायतां करोति । कुमारयुगलस्य जन्मोत्सवे सम्मिलिताः भवन्ति प्रकृत्याः नैके विभावाः । अत्र प्रकृतिः समुल्लसिताकारा दृक्-पथमायाति । एतद्-व्यतिरिक्तमनेकं मनोरमं चित्रणं प्रस्तुतमस्ति तपस्विन्याम् । उपर्युक्ताः समुद्धृताः पङ्क्तयः केवलं दिग्दर्शन-मात्रम् ।
एकस्मिन् पक्षे मानवीय-सौन्दर्य-चित्रणार्थं कविना प्रकृते-र्नानाविभावाः समाहृताः, अपर-पक्षे प्रकृतेः सजीवतां कमनीयतां च चित्रयितुं विविधाः मानवीय-विभावाः संयोजिता उपलभ्यन्ते । अतः प्रकृतिः संदृश्यते मानवायिता । तस्याः प्रकृते-र्बाह्यसौन्दर्य-समेतमन्तःसौन्दर्यं रङ्गाजीव-गङ्गाधरस्य सुमधुरया लेखन्या सम्यग्रूपेण वर्णितम् । वस्तुतो गङ्गाधरस्य कृते प्रकृतिकविरित्याख्या सुप्रतिपन्ना यथार्था च समनुभूयते ।
प्रतिभाशाली विभाति कवि-गङ्गाधरः कर्मयोगी भाग्यवादी च । स आशावादी द्योतते, न जातुचित् नैराश्यवादी । कर्मयोगिनः कवेः जीवन-दर्शनमपि प्रसङ्गानुसारं तपस्विनी-काव्ये प्रतिफलितं दृश्यते । तमसा-तरङ्गिणी-मुखेन कविः कथयति,
अन्धार दुःख न गणि आलोक सुख न मणि
चालिछि दूर सरणी नत बदने ।
जनम करुछि सफळ,
तोय-दाने तोषि तीरबासी सकळ ॥]
संस्कृत-रूपान्तरे पद्यमिदम् :
भ्रामं भ्रामं वने वने
गण्ड-कुहकेषु न भ्रमन्त्यहं
विलङ्घ्य विविध-बाधा-निवहं
सुविमले मम जीवने ।
ध्वान्तं न दुःखं गणयन्ती
प्रकाशं न सुखं भावयन्ती
दूरमार्गमग्रे सरामि नम्रानना निरलसम् ।
विदधामि सार्थकतां जन्मनः
सन्तोषयन्ती नीर-दानैरात्मनः
सकल-कूल-सन्निवासिनां मानसम् ॥ (चतुर्थसर्गः,११)
आस्तिकता, सदाचरणम्, मानविक-मूल्यबोधः, उन्नत-चिन्तनं चेत्यादिका विषयाः कवेस्तपस्विन्यां सुगर्भिताः सन्ति । सरलता, नम्रता, शुचिता, परोपकारिता, अन्यं प्रति सहानुभूतिः संवेदना चेत्यादिकाः गुणाः कवि-लेखन्यां मानव-जीवनस्य विभूषणरूपाः । अन्तराया अनेके कालवशात् समायान्तु नाम, परन्तु स्थितप्रज्ञस्य कवेर्मानसं निरन्तरमेव प्रतिभाति दृढ़ं सुस्थिरमविचलितम् । ऋजु-जीवनयापन-समेता उच्च-विचारधारा कवेर्गङ्गाधरस्य साहित्यिक मभीष्टं व्यावहारिकं च ।
निज गुण य़ेबे स्वर्गीय भूषण ?
कण्टा देखि अळि न कले शरधा,
मुँ निकि छाड़िबि सौरभ-स्परधा ?]
मदीय-संस्कृतानुवादे पद्यमिदम् :
यदा स्वीय-गुणः स्वर्गीयं विभूषणं भाति ?
न भवेद् यदि मधुकरस्य श्रद्धा
मयि कण्टकं पश्यतः,
किमु सौरभस्य स्पर्द्धा
मया परिहरिष्यते ततः ? (नवम-सर्गः)
कन्यां प्रति जनन्याः संवेदना हृदयस्य गभीरतां परिचाययति सामाजिकजीवने । काव्येऽत्र मातृरूपायाः स्नेहशीलायाः सरितस्तमसाया आन्तरानुभूतिं वर्णयति कविः सुता-रूपायाः सीतायाः मुखमाध्यमेन ।
[ओड़िआ-मूलपद्यम् :
सीता बोइले, ‘पनीर- मधुर ए स्चच्छ नीर
नीर नुहे जननीर क्षीर प्रत्यक्षे,
गिरि-स्तनुँ विनिःसृत होइ आसुछि अमृत-
धारा परि सीता मृत-कळपा लक्ष्ये ।
ओहो तु त मो मा ए देशे,
मो दुःखे विदीर्ण-वक्षा तमसा-वेशे ॥’ ]
पद्यमिदं मम संस्कृत-रूपान्तरे :
नारिकेल-नीर-सम्मितम्
माधुर्य-प्रपूरितम् ।
न खलु तन्नीरम्,
भाति जनन्याः प्रत्यक्षमेव क्षीरम् ।
पर्वत-वक्षोज-विनिःसृतमेतत्
प्रवहति पीयूष-निष्यन्दवत्
कृते मृतकल्पायाः
कन्यकायाः सीतायाः ।
देशेऽस्मिन्नहो ! त्वमेव माता मे सदाशया
तमसामूर्त्ति-र्मद्वेदना-विदीर्ण-हृदया ॥’ (चतुर्थसर्गः)
कविः पुन-र्नैसर्गिक-दृष्टान्त-माध्यमेन दुःखिन्याः सीताया मुखेन पुत्रीं प्रति मातुः स्नेहमनाविलं प्रकाशयति पारिवारिक-सामाजिक-परिसरेषु ।
माता बुझे सुता-वेदना ।
माता-नेत्रे दग्धमुखी चन्द्र-वदना ॥
संस्कृत-भाषान्तरे पद्यमिदम् :
अवगम्यते सम्यग् जनन्या
निज-कन्याया वेदना ।
विभाति दग्ध-वदना कन्या
जननी-नयनयोश्चन्द्रानना ॥ (चतुर्थ-सर्गः)
तपस्विनी-काव्यस्य द्वितीय-सर्गे प्रसङ्गानुसारं सीतायाः क्रन्दनं निशम्य वाल्मीकि-तपोवनस्थाः तापस-कन्याः सीता-समीपमागत्य तां धैर्यप्रदान-पूर्वकं धारयन्ति, ताताय वाल्मीकि-मुनये घटनां निवेदयति तापसी वाला । अत्र कवि-गङ्गाधरः सीतां प्रति समवेदनां हार्दां सहानुभूतिं च प्रकाशयितुं प्रथमतः कन्याजनमेव नियोजयति, न तु बालकान्, न वा स्वयं वाल्मीकिम् । कोमल-हृदयायाः महिलायाः कृते महिलाजनस्य सहायता कवेरभीष्टा । रामायणे प्रसङ्गतस्तापस-बालकाः नियोजिताः । महर्षि-वाल्मीकि-र्वर्णयति,
‘सीतां तु रुदतीं दृष्ट्वा ते तत्र मुनि-दारकाः ।
प्राद्रवन् यत्र भगवानास्ते वाल्मीकिरुग्रधीः ॥’ (वाल्मीकि-रामायणम्, ७/४९/१)
रघुवंश-काव्ये कालिदासस्य वर्णनानुसारं स्वयं वाल्मीकिरेव मध्येवनं भ्रमन् रादनरतायाः सीतायाः शब्दानुसारी तत्-समीपं गच्छति । कविः कालिदासः कथयति,
‘तामभ्यगच्छद् रुदितानुसारी
कविः कुशेध्माहरणाय यातः ॥’ (रघु. १४/७०)
तपस्विनी-काव्ये गङ्गाधरः तापसी-कन्यामुखेन सीताया उपस्थिति-विषयं वाल्मीकि-समीपे ज्ञापयति ।
[ओड़िआ-मूलपद्यम् :
सम्बोधन करि थरकु थर ता प्रिय कान्ते,
लळित दिशुछि ललाटे तार सिन्दूर-बिन्दु,
मुख-कमळकु होइछि य़ेह्ने पूर्णिमा-इन्दु ॥]
मम संस्कृतानुवादे पद्यमिदम् :
सम्बोधयन्ती बारम्बारम्
प्रियतमं भर्त्तारम्
स्मरति विविक्ते स्वमनसा
वात्सल्यं गुणराशिं स्वामिनः सा ॥
तस्या ललाट-देशे सन्दृश्यते
सिन्दूर-बिन्दुः सुन्दरः ।
वदनारविन्दं प्रति प्रतीयते
यथा राका-कलाकरः ॥ (तृतीय-सर्गः)
कवि-गङ्गाधरः मानविक-सामाजिक-व्यवहारेषु परस्पर-सद्भावना-विकासार्थं नूनं सहृदय-सारस्वत-साधकः, यस्य लेखनीतः स्फुरति वाणी भावगर्भा मधुवर्षिणी हृदयस्पर्शिनी ।
सहायक-ग्रन्थादि-सूची :
(१) गङ्गाधर-ग्रन्थावली (तपस्विनी-काव्य सहित, मूल ओड़िआ)
संपादकः डॉ. हेमन्त कुमार दास.
प्रकाशकः- पुस्तक भण्डार, ब्रह्मपुर, गञ्जाम, ओड़िशा, १९७७.
(२) तपस्विनी (कवि-गङ्गाधरमेहेर-कृत)
हिन्दी अनुवादक : डॉ. हरेकृष्ण मेहेर,
प्रकाशक: सम्बलपुर विश्वविद्यालय, ज्योतिविहार, ओड़िशा, २०००.
(३) TAPASVINI OF GANGADHARA MEHER
(Complete English Version of Oriya Kavya Tapasvini)
By : Dr. Harekrishna Meher.
Publisher: R.N. Bhattacharya, A-127, HB.Town, Sodepur,
Kolkata-700110, First Edition-2009. (ISBN : 81-87661-63-1).
(४) तपस्विनी-महाकाव्यम् (कवि-गङ्गाधरमेहेर-प्रणीतम्)
संस्कृतानुवादक : डॉ. हरेकृष्ण मेहेरः
(५) Gangadhar Meher (Makers of Indian Literature Series),
By: Binod Chandra Naik. Sahitya Akademi, New Delhi, 1996.
(६) History of Oriya Literature (By : Mayadhar Mansinha).
Sahitya Akademi, New Delhi, 1962.
(७) ‘कवि गङ्गाधरङ्क तपस्विनीकाव्य : हिन्दी-इंग्राजी-संस्कृतानुवादर त्रिबेणी’
(लेख): डॉ. हरेकृष्ण मेहेर,
‘बर्त्तिका’ (त्रैमासिक मुखपत्र) विषुव विशेषाङ्क-१९९९, पृष्ठा १७८-२०९.
सारस्वत साहित्य सांस्कृतिक परिषद, दशरथपुर, य़ाजपुर, ओड़िशा.
(८) कालिदास ग्रन्थावली (रघुवंशम्), संपादकः - सीताराम चतुर्वेदी,
भारत प्रकाशन मन्दिर, अलीगढ़, संवत् २०१९.
(९) श्रीमद्-वाल्मीकीय-रामायणम्,
गीताप्रेस्, गोरखपुर, उत्तरप्रदेश, संवत् २०४९.
(१०) उत्तररामचरितम् (भवभूतिः), संपादकः एस्. एस्. रेग्मी,
चौखम्बा संस्कृत सीरिज् ऑफिस्, वाराणसी, १९७१.
(११) साहित्यदर्पणः (विश्वनाथ-कविराजः)
संपादकः - श्रीशालग्राम-शास्त्री,
मोतीलाल-बनारसीदास, दिल्ली, १९७७.
(१२) ध्वन्यालोकः (आनन्दवर्धनः)
चौखम्बा विद्याभवन, वाराणसी, १९६५.
(१३) नैषधीय-चरितम् (श्रीहर्षः)
निर्णयसागर-प्रेस्, मुम्बई, १९५२.
(१४) ‘भाषान्तर के लोकप्रिय आधुनिक साहित्य का संस्कृत अनुवाद :
एक आकलन’ [लेख]: डॉ. नारायण दाश, ‘दृक्’ (अङ्क १५-१६) २००६, पृष्ठ 146 -158.
(हरेकृष्ण-मेहेर- अनूदित तपस्विनी-काव्यादि प्रसङ्ग, पृष्ठ 149-152).
प्रकाशक: दृग्-भारती, झूसी, इलाहाबाद, उत्तरप्रदेश.
(१५) Extracts from English Tapasvini by Harekrishna Meher.
'MuseIndia' (Literary E-Journal) Issue-21, September-
October 2008. Secunderabad, AP. India.
(१६) Tapasvini of Gangadhar Meher :
A Literary Appreciation on Harekrishna Meher’s Book
By : Dr. Mahendra Kumar Mishra,
‘MuseIndia’ (E-Journal), Issue-34, Nov.- Dec. 2000,
Secunderabad, AP. India.
= = = = = = = = = = = =
Government Autonomous College,
Bhawanipatna - 766001, Orissa, India.
e-mail : meher.hk@gmail.com
web : http://hkmeher.blogspot.com/
= = = = = = = = = = =