text:
द्राक्षा
एषा द्राक्षा अपि भारते वर्धमानः फलविशेषः । इयं द्राक्षा अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा द्राक्षा आङ्ग्लभाषायां Grape इति उच्यते । एषा द्राक्षा न केवलं भारते अपि तु जगतः सर्वेषु देशेषु उपयुज्यते । “तापसप्रिया” इत्येतत् द्राक्षायाः अपरं नाम । एषा द्राक्षा मधुराणां भक्ष्याणां निर्माणे तथा कटूनां खाद्यानां च निर्माणे अपि उपयुज्यते । एषा द्राक्षा मुख्यतया द्विधा विभज्यते । शुष्का द्राक्षा, अशुष्का द्राक्षा च इति । अशुष्कद्राक्षा वर्णानुग्णं पुनः द्विधा विभज्यते – हरितवर्णीया, कृष्णवर्णीया च इति । अत्र उच्यमाना द्राक्षा तु शुष्का द्राक्षा एव । एषा शुष्का द्राक्षा Dryfruits इति यानि उच्यन्ते तेषां शुष्कफलानां गणे अन्तर्भवति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः द्राक्षायाः स्वभावः[सम्पादयतु]
एषा द्राक्षा मधुररसयुक्ता । द्राक्षा आम्लयुक्तमधुरा भवति । एषा द्राक्षा शीतवीर्या ।
“द्राक्षातिमधुराम्ला च शीता पित्तार्ति दाहजित् । मूत्रदोषहरा रुच्या वृष्या सन्तर्पणी पणरा ॥“ (राजकोषे आम्रादिवर्गः)
- १. एषा द्राक्षा शरीरे विद्यमानं पित्तदोषं निवारयति ।
- २. एषा द्राक्षा शरीरे विद्यमानां वेदनां, ज्वलनं वा शमयति ।
- ३. एषा द्राक्षा मूत्रस्य विसर्जनावसरे जायमानां वेदनां, ज्वलनं चापि निवारयति ।
- ४. एषा द्राक्षा मुखे रुचिम् उत्पादयति ।
- ५. द्राक्षा पौरुषं वर्धयति । शरीरस्य पुष्टिकारिका च ।
- ६. द्राक्षां, वामनीं, पिप्पलीं, भू-आमलकं च योजयित्वा निर्मितः घृतपाकः कामलारोगं, पित्तजन्यं ज्वरं च शमयति ।
- ७. द्राक्षां जले योजयित्वा संस्थाप्य अनन्तरं तस्मिन् एव जले तां निष्पीड्य सेवनेन रक्तपित्तम् अपगच्छति । एतत् द्राक्षाजलं हृद्रोगम् अपि निवारयति ।
- ८. अपक्वा वा अर्धपक्वा वा द्राक्षा गुरुगुणयुक्ता भवति । आम्लत्वस्य आधिक्यस्य कारणतः तादृशी द्राक्षा रक्तपित्तं वर्धयति ।
- ९. अपक्वा वा अर्धपक्वा वा द्राक्षा बुभुक्षां वर्धयति । पुरुषेषु वीर्यम् अपि वर्धयति ।
- १०. पक्वा द्राक्षा पित्तं, दाहं (पिपासाम्)) च निवारयति । मधुररुचियुक्ता भवति । शरीरस्य बलं वर्धयति । मलप्रवृत्तिं, मूत्रप्रवृत्तिं च कारयति ।
- ११. शुष्का द्राक्षा श्रान्तिं निवार्य उत्साहं जनयति ।
- १२. एषा द्राक्षा मद्यपानेन जातं दोषानुलोमजन्यं मदात्सयं निवारयति ।
- १३. द्राक्षां, शर्कराम्, अळलेकायि इत्याख्यं फलं च समप्रमाणेन योजयित्वा चूर्णीकृत्य सज्जीकृता गुलिका “द्राक्षादिगुटिका” इति उच्यते । तस्याः गुलिकायाः सेवनेन श्रान्तिः, कण्ठवेदना, उदरज्वलनं चापि अपगच्छति ।
- १४. द्राक्षाम्, आमलकं, खर्जूरम्, मधु, घृतं, दाडिमफलं, निम्बूकरसं च योजयित्वा सज्जीकृतं द्रवं “पञ्चसारमन्थम्” इति उच्यते । एतत् द्रवम् अग्निमान्द्यरोगिणां परमम् औषधम् ।
- १५. आसवविधिना निर्मितः “द्राक्षासवः” अग्निमान्द्यं, नेत्रस्य सम्बद्धान् रोगान्, शिरसः सम्बद्धान् रोगान् च निवारयति । भोजनस्य अनन्तरं द्राक्षासवः समप्रमाणेन जलेन सह २-४ चमसान् यावत् योजयित्वा पातव्यः । एतत् रसायनम् इव शरीरस्य बलम् अपि वर्धयति ।
- १६. द्राक्षां, पिप्पलीपुष्पम्, अतिमधुरं च योजयित्वा निर्मितं यवागूं, तक्रं वा रक्तपित्तरोगे सति दातव्यम् ।
- १७. द्राक्षां, पिप्पलीं, शर्करां च योजयित्वा चूर्णीकृत्य सेवनेन कासः अपगच्छति ।
- १८. पुराणघृतेन सह द्राक्षायाः पेषणं कृत्वा निर्मितः द्राक्षाघृतः कामलारोगं, रक्तहीनतां, प्रमेहं च निवारयति ।
- १९. द्राक्षायाः रसायनं सन्तानकारकम् अपि ।
- २०. द्राक्षा तपस्विषु सत्त्वगुणं वर्धयित्वा, मनसः शान्तिं करोति । अतः एव अस्याः अपरं नाम “तापसप्रिया” इति ।


c: text/html

text:
अथ प्रह्लादाद्युपदेशो नाम द्वितीयाष्टकेsष्टमोsध्याय:
॥ ॐ ॥ मन्द: स्वज्ञो भ्रमंस्तृष्णानद्येमं लोकमागत: ॥
कर्मयोगेन मुक्तिस्वर्मोक्षद्वारं यदृच्छया ॥१॥
निवृत्तोsस्म्यत्र यततां व्यत्ययं वीक्ष्य शर्मणे ॥
आत्मनोsस्य सुखं रूपं क्लिष्टे नष्टे स्वयंप्रभम् ॥२॥
ज्ञात्वा संस्पर्शजान्भोगान्दु:खान्स्वप्स्यामि दैवभुक् ॥
विस्मृत्यामुं जन: स्वार्थं सन्तं यात्युग्रसंसृतिम् ॥३॥
स्वार्थं मायावृतं त्यक्त्वा तदर्थ्यन्यत्र धावति ॥
शैवालछन्नकं त्यक्त्वा यथांब्वर्थी मरीचिकाम् ॥४॥
अभाग्यस्य क्रिया मोघा: सुखप्राप्त्यै प्रयोजिता: ॥
तत्साफल्येsप्यसिद्भि: किं कार्यं मर्त्यस्य कृच्छ्रजै: ॥५॥
कामार्थेच्छोर्मोहशोकरागद्वेषश्रमादय: ॥
यतोsजितात्मनो नैति निद्रापि भयशङ्कया ॥६॥
प्राणार्थेच्छा हि मधुकृच्छिक्षितेन मयोज्झिता ॥
राजार्थिहिंस्रचोरद्विट्कालेभ्यो न बिभेम्यत: ॥७॥
निरिच्छ: परितुष्टात्मा यदृच्छालाभतोsस्मि सन् ॥
बहुकालं शये नो चेद्विद्वान् धैर्यान्महाहिवत् ॥८॥
भूर्यल्पं स्वादु वाsस्वादु कदन्नं मानवर्जितम् ॥
समानं क्कापि भुञ्जेह्नि निशि भुक्त्वापि वा नवा ॥९॥
हरत्यन्य: पतिं हत्वा कृच्छ्राप्तं मधुवद्धनम् ॥
शिक्षितं मधुकृत्तोsतो विरक्तोsस्म्यपरिग्रह: ॥१०॥
दैवाप्तं चर्म वल्कं वा वस्त्रं क्षौमं वसे न वा ॥
क्कचिच्छयेsश्मभस्मादौ कशिपौ वा जने वने ॥११॥
क्कचित्स्नोतोsलंकृतोsहं स्रग्वी सुवसनो न वा ॥
रथेभाश्चैश्चरे क्कापि मुनिवत्क्कापि मुग्धवत् ॥१२॥
नाहं निन्दे न च स्तौमि स्वभावविषमं नरम् ॥
एतेषां श्रेय आशाय उतैकात्म्यमथात्मनि ॥१३॥
ब्रह्मासक्तो ब्रह्मनिष्ठो ब्रह्मात्मा ब्रह्मधीरहम् ॥
संस्कृते ब्राह्मणेsन्त्ये वा समदृग्गवि शुन्यपि ॥१४॥
समासमाभ्यां विषमसमे पूजत ओदनम् ॥
नाद्यादित्यज्ञगृहिणो दोषो न समदृग्यते: ॥१५॥
स्वरूपेsवासनस्तिष्ठम्यान्वीक्षिक्यानया दिवि ॥
योमुमिच्छेत्तु तस्यायमुपायो विदुष: सुख: ॥१६॥
हूनेद्विकल्पं चित्तौ तां मनस्यर्थभ्रमे तु तत् ॥
वैकारिके तं मायायां तां स्वस्मिन्विरमेत्तत: ॥१७॥
शुद्ध: सोsहं परात्मैक इति दार्ढ्ये विमुच्यते ॥
हृदयं मे सुगुप्तं ते प्रोक्तं तत्त्वं विचारय ॥१८॥
इतीशेनोपदिष्ट: स ज्ञात्वाssत्मानं प्रपूज्य च ॥
तदाज्ञप्तो ययौ राज्यं कुर्वन्नपि स दैवभुक् ॥१९॥
राज्यश्रीपुत्रदाराढ्योsप्यलिप्त: स्वात्मदृक् सदा ॥
भुक्त्वारब्धं चिरं राज्यं दत्वा पुत्रे विरोचने ॥२०॥
मुक्तसड्गश्चचार क्ष्मां समदृक्स गुरूक्तवत् ॥
विरोचनोsपि पितृवत्पित्र्यं राज्यं शशास तत् ॥२१॥
तत्पुत्रो बलिनामाभूद्धृतस्वर्गोsपि येन च ॥
अदित्यां कश्यपाज्जाता देवा इन्द्रादयोsपि तान् ॥२२॥
जित्वा तदधिकारांश्च स स्वयं स्माधितिष्ठति ॥
स्वर्गान्निराकृता देवा: श्रीविष्णुं तुष्टुवुर्हरिम् ॥२३॥
देवप्रार्थनया तुष्टो भगवान्वामनाभिध: ॥
पयोव्रतफलं दातुं पुत्रोsदित्या अजोsप्यभूत् ॥२४॥
पित्रा सुसंस्कृतो देवैर्भूषितो वामनो बलिम् ॥
ययाचे त्रिपदक्ष्मां तं स शुक्रणापि वारित: ॥२५॥
संकल्प्यादाद्विराड्भूत्वा वामनोsपि तदा भुवम् ॥
व्याप्यैकेन पदान्येन गङ्गापित्रा च गां स्तुत: ॥२६॥
तृतीयं बद्धबलिना सिद्धयै तन्मूर्ध्न्यधात्पदम् ॥
निन्ये तं सुतलं मुक्तं प्रहादप्रार्थितो बलिम् ॥२७॥
राज्यं तत्सुतबाणाय देवेभ्योsदाद्दिवं स्वयम् ॥
द्वारपोsभूद्बलेस्तस्मै दास्यत्यैन्द्रं पदं हरि: ॥२८॥
एवंप्रभाव: श्रीदत्तो यदात्मानमनीश्वरा: ॥
ज्ञातुं सुरासुराह्याद्या मनुष्याणां तु का कथा ॥२९॥
कदाचित्पिङ्गलो नागो दृष्ट्वामुं मारहुस्थितम् ॥
कृष्णधात्रीतले वेदं पठन्तं व्रात्यवेषत: ॥३०॥
पप्रच्छ भवत: कोsयमाश्रमो वर्णगर्हित: ॥
वर्णित्वं ते न कौपीनमौञ्जीदण्डादिवर्जित ॥३१॥
न गृहित्वं चाग्निहोत्रद्विसूत्रादिविवर्जित ॥
वनित्वं ते न वागन्तुसाधनादिविवर्जित ॥३२॥
न भिक्षुत्वं शिखाग्राम्यभोगयुक्त दिगम्बर ॥
केनोपदिष्टो मार्गोsयं नग्न स्त्रीमद्यलालस ॥३३॥
प्रभु: प्राह तमुक्तान्य: पञ्चमोsयं ममाश्रम: ॥
योsविकल्पेनात्मरूपं विश्वं पश्येदभेददृक् ॥३४॥
वैराग्ययुक्तो वीतारिस्तस्यायं पञ्चमाश्रम: ॥
त्वया श्रुतो न वै तं हि जानीयुर्ब्राह्मणा: समा: ॥३५॥
इत्थं श्रुत्वा सोsनसूयागर्भरत्नमिदं मह: ॥
इति मत्वातिखिन्नस्तं प्रार्थयामास दीनवाक् ॥३६॥
कुत्सिता रुशती धाष्टर्याद्वागुक्ता मेsनयानघ ॥
भर्त्सितोsसीश मां शाधि दौरात्म्यं मे क्षमस्व भो: ॥३७॥
इति क्षमाप्य विश्वेशं संप्राप्तानुग्रहो विभुम् ॥
अभिवाद्य प्रसन्नात्मा स्वाश्रमं पिड्गलो ययौ ॥३८॥
तथैव साध्यदेवेभ्यो भगवानाह हृद्धिया ॥
धृतिसत्यशमदयिर्हृद् ग्रन्थिं छित्वा शमं नयेत् ॥३९॥
गर्वाक्रोशान्यावमानद्रोहकामादयोsर्थहा: ॥
त्याच्या: क्रूररुन्तुदासद्वाक् च सह्या ततोsव्यथ: ॥४०॥
तद्वत्सन्मुन्यसच्चोरसड्गी रड्गात्पटो यथा ॥
स्वयं सहिष्णुर्नो कुर्यान्निन्दाघातादि दैवभाक् ॥४१॥
वाक्सेव्या वाहृत्या सत्या प्रिया धर्म्या च सद्युजा ॥
चिन्त्योsभावो नान्यरन्ध्रं नेक्ष्यं देयं प्रतिश्रुतम् ॥४२॥
सुहृत्सेव्योsधमो नैव श्रद्धेयं श्रेय आत्मन: ॥
समो निन्दाप्रशंसादौ तथोत्कर्षापकर्षयो: ॥४३॥
प्रहृष्टं शोकराहित्यं दुर्वृत्ताच्च निवर्तनम् ॥
श्रेयोमार्गोsयमादेय इतीश: प्राह तेsभजन् ॥४४॥
एवं सुरर्षिप्रमुखा भगवद्भावमद्वयम् ॥
प्रसादेनैव संप्राप्ता भक्तिगम्यस्य चात्मन: ॥४५॥
परोsसौ पुरुषो भूमा भक्त्या लभ्यो ह्यनन्यया ॥
क्रमेण पुण्यशीलेन सता नान्येन दुष्कृता ॥४६॥
स्मरणेsस्यार्जुनोsलकों वन्दने दास्य आयुरित् ॥
सख्ये रामो विष्णुदत्त: सेवने यदुरर्चने ॥४७॥
कीर्तने वेदधर्मा च श्रवणे दीपको हरे: ॥
एते चान्ये च बहव: सर्वस्वात्मनिवेदने ॥४८॥
यो यो यां यां कृती भक्तिं वृणुते तस्य तस्य स: ॥
तां तां स्थिरीकृत्य दत्ते हृद्यमर्थं त्र्यधीश्वर: ॥४९॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाह्स्र्यां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेव्यां द्वितीयाष्टके प्रह्लादाद्युपदेशो नामाष्टमोsध्याय: ॥२।८॥ इति ज्ञानयोग: समाप्त: ॥
॥ इति श्रीदत्तपुराणे द्वितीयाष्टक: ज्ञानकाण्डं च संपूर्णम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १८५
वाराणसीमाहात्म्यम्।
सूत उवाच।
अविमुक्ते महापुण्ये आस्तिकाः शुभदर्शनाः।
विश्मयं परमं जग्मुर्हर्ष गद्गद निस्वनाः ।। १८५.१ ।।
उचुस्ते हृष्टमनसः स्कन्दं धर्म्म विदां वरम्।
ब्रह्मणो देव! पौत्रस्त्वं ब्रह्मण्यो ब्रह्मणः प्रियः ।। १८५.२ ।।
ब्राह्मणो ब्रह्म विद् ब्रह्मा ब्रह्मेन्द्रो ब्रह्मलोककृत्।
ब्रह्मकृद्ब्रह्मचारी त्वं ब्रह्मादिर्ब्रह्मवत्सलः ।। १८५.३ ।।
ब्रह्मतुल्योद्भवकरो ब्रह्मतुल्य नमोऽस्तु ते।
ऋषयो भावितात्मानः श्रुत्वेदं पावनं महत् ।। १८५.४ ।।
तत्वन्तु परमं ज्ञातं यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते।
स्वस्तितेऽस्तु गमिष्यामो भूर्लोकं शङ्करालयम् ।। १८५.५ ।।
यत्रासौ सर्वभूतात्मा स्थाणुभूतः स्थितः प्रभुः।
सर्वलोक हितार्थाय तपस्युग्रे व्यवस्थितः ।। १८५.६ ।।
संयोज्य योगेनात्मानं रौद्रीं तनुमुपाश्रितः।
गुह्यकैरात्मभूतस्तु आत्मतुल्य गुणैर्वृतः ।। १८५.७ ।।
ततो ब्रह्मादिभिर्देवैः सिद्धैश्च परमर्षिभिः।
विज्ञप्तः परया भक्त्या त्वत्प्रसादाद् गणेश्वर! ।। १८५.८ ।।
वक्तुमिच्छाम नियतमविमुक्ते सुनिश्चिताः।
एवं गुणे तथा मर्त्या ह्यविमुक्ते वसन्ति ये ।। १८५.९ ।।
धर्मशीला जितक्रोधा निर्ममा नियतेन्द्रियाः।
ध्यान योगपराः सिद्धिं गच्छन्ति परमाव्ययाम् ।। १८५.१० ।।
योगिनो योगसिद्धाश्च योगमोक्षप्रदं विभुम्।
उपासन्ते भक्तियुक्ताः शान्ता योगगतिङ्गताः ।। १८५.११ ।।
स्थानं गुह्यं श्मशानानां सर्वेषामेतदुच्यते।
न हि योगादृते मोक्षः प्राप्यते भुवि मानवैः ।। १८५.१२ ।।
अविमुक्ते तु वसतां योगो मोक्षश्च सिध्यति।
अनेन जन्मनैवेह प्राप्यते गतिरुत्तमा ।। १८५.१३ ।।
एक एव प्रभावोऽस्ति क्षेत्रस्य परमेश्वरि!।
एकेन जन्मना देवि! मोक्षं पश्यन्त्यनुत्तमम् ।। १८५.१४ ।।
अविमुक्ते निवसता व्यासेनामिततेजसा।
नैव लब्धा क्वचिद्भिक्षा भ्रममाणेन यत्नतः ।। १८५.१५ ।।
क्षुधाविष्टस्ततः क्रुद्धोऽचिन्तयत् छापमुत्तमम्।
दिनं दिनं प्रति व्यासः षण्मासं योऽवतिष्ठति ।। १८५.१६ ।।
कथं ममेदं नगरं भिक्षादोषाद्धतन्त्विदम्।
विप्रो वा क्षत्रियो वापि विधवा ब्राह्मणी पिवा ।। १८५.१७ ।।
संस्कृतासंस्कृता वापि परिपक्वाः कथन्नु मे।
न प्रयच्छन्ति वै लोका ब्राह्मणाश्चर्य कारकम् ।। १८५.१८ ।।
एषां शापं प्रदास्यामि तीर्थस्य नगरस्य तु।
तीर्थञ्चातीर्थतां यातु नगरं शापयाम्यहम् ।। १८५.१९ ।।
मा भूत्त्रिपुरुषी विद्या मा भूत्त्रिपुरुषं धनम्।
मा भूत् त्रिपुरुषं सव्यं व्यासो वाराणसीं शपन् ।। १८५.२० ।।
अविमुक्ते निवसतां जनानां पुण्यकर्मणाम्।
विघ्नं सृजामि सर्वेषां येन सिद्धिर्न विद्यते ।। १८५.२१ ।।
व्यासचित्तं तदा ज्ञात्वा देवदेव उमापतिः।
भीतभीतस्तदा गौरीं तां प्रियां पर्य्यभाषत ।। १८५.२२ ।।
श्रृणु देवि! वचो मह्यं यादृशं प्रत्युपस्थितम्।
कृष्णद्वैपायनः कोपाच्छापं दातुं समुद्यतः ।। १८५.२३ ।।
देव्युवाच।
क्रिमर्थं शपते क्रुद्धो व्यासः केन प्रकोपितः।
किं कृतं भगवंस्तस्य येन शापं प्रयच्छति ।। १८५.२४ ।।
देवदेव उवाच।
अनेन सुतपस्तप्तं बहून् वर्षगणान् प्रिये!।
मौनिना ध्यानयुक्तेन द्वादशाब्दान् वरानने ।। १८५.२५ ।।
ततः क्षुधा सुसञ्जाता भिक्षामटितुमागतः।
नैवास्य केनचिद्भिक्षा ग्रासार्द्धमपि भामिनि ।। १८५.२६ ।।
एवं भगवतः काल आसीत् षाण्मासिको मुनेः।
ततः क्रोधपरीतात्मा शापं दास्यति सोऽधुना ।। १८५.२७ ।।
यावन्नेष शपेत्तावदुपायस्तत्र चिन्त्यताम्।
कृष्णद्वैपायनं व्यासं विद्धि नारायणं प्रिये ।। १८५.२८ ।।
कोऽस्य शापान्न बिभेति ह्यपि साक्षात् पितामहः।
अदैवं दैवतं कुर्य्याद् दैवं चाप्यपदैवतम् ।। १८५.२९ ।।
आवान्तु मानुषौ भूत्वा गृहस्थाविहवासिनौ।
तस्य तृप्तिकरीं भिक्षां प्रयच्छावो वरानने ।। १८५.३० ।।
एवमुक्त्वा ततो देवी देवेन शम्भुना तदा।
व्यासस्य दर्शनं दत्त्वा कृत्वा वेषन्तु मानुषम् ।। १८५.३१ ।।
एह्येहि भगवन्! सद्यो भिक्षां ग्राहय सत्तम!।
अस्मद् गृहे कदाचित्त्वं नागतोऽसि महामुने! ।। १८५.३२ ।।
एतच्छ्रुत्वा प्रीतमना भिक्षां ग्रहीतुमागतः।
भिक्षां दत्त्वा तु व्यासाय षड्रसाममृतोपमाम् ।। १८५.३३ ।।
अनास्वादितपूर्वा सा भक्षिता मुनिना तदा।
भिक्षां व्यासस्ततो भुक्त्वा चिन्तयन्हृष्टमानसः ।। १८५.३४ ।।
ववन्दे वरदं देवं देवीञ्च गिरिजां तदा।
व्यासः कमलपत्राक्ष इदं वचनमब्रवीत् ।। १८५.३५ ।।
देवो देवी नदी गङ्गामिष्टमन्नं शुभा गतिः।
वाराणस्यां विशालाक्षि! वासः कस्य न रोचते ।। १८५.३६ ।।
एवमुक्त्वा ततो व्यासो नगरीमवलोकयन्।
चिन्तयानस्ततो भिक्षां हृदयानन्दकारिणीम् ।। १८५.३७ ।।
अपश्यत् पुरतो देवं देवीञ्च गिरिजां तदा।
गृहाङ्गणस्थितं व्यासं देवदेवोऽब्रवीदिदम् ।। १८५.३८ ।।
इह क्षेत्रे न वस्तव्यं क्रोधनस्त्वं महामुने!।
एवं विस्मयमापन्नो देवं व्यासोऽब्रवीद्वचः ।। १८५.३९ ।।
व्यास उवाच।
चतुर्दश्यामथाष्टम्यां प्रवेशं दातुमर्हसि।
एवमस्त्वित्यनुज्ञाय तत्रैवान्तरधीयत ।। १८५.४० ।।
न तद् गृहं न सा देवी न देवो ज्ञायते क्वचित्।
एवं त्रैलोक्यविख्यातः पुरा व्यासो महातपाः ।। १८५.४१ ।।
ज्ञात्वा क्षेत्रगुणान् सर्वान् स्थितस्तस्यैव पार्श्वतः।
एवं व्यासं स्थितं ज्ञात्वा क्षेत्रं शंसन्ति पण्डिताः ।। १८५.४२ ।।
अविमुक्तगुणानान्तु कः समर्थो वदिष्यति।
देवब्राह्मण-विद्विष्टा देवभक्तिविडम्बकाः ।। १८५.४३ ।।
ब्रह्मघ्नाश्च कृतघ्नाश्च तथा नैष्कृतिकाश्च ये।
लोकद्विषो गुरुद्विषस्तीर्थायतन दूषकाः ।। १८५.४४ ।।
सदा पापरताश्चैव ये चान्ये कुत्सिता भुवि।
तेषां नास्तीति वासो वै स्थितोऽसौ दण्डनायकः ।। १८५.४५ ।।
रक्षणार्थं नियुक्तं वै दण्डनायकमुत्तमम्।
पूजयित्वा यथा शक्त्या गन्धपुष्पादि धूपकैः ।। १८५.४६ ।।
नमस्कारं ततः कृत्वा नायकस्य तु मन्त्रवित्।
सर्ववर्णावृते क्षेत्रे नानाविध-सरीसृपे ।। १८५.४७ ।।
ईश्वरानुगृहीता हि गतिं गाणेश्वरीं गताः।
नानारूपधरा दिव्या नानावेषधरास्तथा ।। १८५.४८ ।।
सुरा वै ये तु सर्वे च तन्निष्ठास्तत्परायणाः।
यदिच्छन्ति परं स्थानमक्षयन्तदवाप्नुयुः ।। १८५.४९ ।।
परं पुरं दैवपुराद्विशिष्यते तदुत्तरं ब्रह्मपुरात् पुरस्थितम्।
तपोबलादीश्वरयोगनिर्मितं न तत् समं ब्रह्मदिवौकसालयम्।
मनोरमं कामगमं ह्यनामयमतीत्य तेजांसि तपांसि योगवत् ।। १८५.५० ।।
अधिष्ठितस्तु तत्स्थाने देवदेवो विराजते।
तपांसि यानि तप्यन्ते व्रतानि नियमाश्च ये ।। १८५.५१ ।।
सर्वतीर्थाभिषेकं तु सर्वदानफलानि च।
सर्वयज्ञेषु यत् पुण्यमविमुक्ते तदाप्नुयात्।। १८५.५२ ।।
अतीतं वर्तमानञ्च ज्ञानादज्ञानतोऽपि वा।
सर्वं तस्य च यत् पापं क्षेत्रं दृष्ट्वा विनश्यति ।। १८५.५३ ।।
शान्तैर्दान्तैस्तपस्तप्तं यत् किञ्चित् धर्मसंज्ञितम्।
सर्वं च तदवाप्नोति अविमुक्ते जितेन्द्रियः ।। १८५.५४ ।।
अविमुक्तं समासाद्य लिङ्गमर्चयते नरः।
कल्पकोटिशतैश्चापि नास्ति तस्य पुनर्भवः ।। १८५.५५ ।।
अमरा ह्यक्षयाश्चैव क्रीडन्ति भवसन्निधौ।
क्षेत्रतीर्थोपनिषदमविमुक्तं न संशयः ।। १८५.५६ ।।
अविमुक्ते महादेवमर्चयन्ति स्तुवन्ति वै।
सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते तिष्ठन्त्यजरामराः ।। १८५.५७ ।।
सर्वकामाश्च ये यज्ञाः पुनरावृत्तिकाः स्मृताः।
अविमुक्ते मृता ये च सर्वे ते ह्यनिवर्तकाः ।। १८५.५८ ।।
ग्रहनक्षत्रताराणां कालेन पतनाद्भयम्।
अविमुक्ते मृतानान्तु पतनं नैव विद्यते ।। १८५.५९ ।।
कल्पकोटिसहस्रैस्तु कल्पकोटिशतैरपि।
न तेषां पुनरावृत्तिर्मृता ये क्षेत्र उत्तमे ।। १८५.६० ।।
संसारसागरे घोरे भ्रमन्तः कालपर्ययात्।
अविमुक्तं समासाद्य गच्छन्ति मणिकर्णिकाम् ।। १८५.६१ ।।
ज्ञात्वा कलियुगं घोरं हाहा भूतमचेतनम्।
अविमुक्तं न मुञ्चन्ति कृतार्थास्ते नरा भुवि।। १८५.६२ ।।
अविमुक्तं प्रविष्टस्तु यदि गच्छेत्ततः पुनः।
तदा हसन्ति भूतानि अन्योन्यं करताडनम् ।। १८५.६३ ।।
कामक्रोधेन लोभेन ग्रस्ता ये भुवि मानवाः।
निष्क्रमन्ते नरा देवि! दण्डनायकमोहिताः ।। १८५.६४ ।।
जपध्यानविहीनानां ज्ञानवर्जित चेतसाम्।
ततो दुःखहतानाञ्च गतिर्वाराणसी नृणाम्।। १८५.६५ ।।
तीर्थानां पञ्चकं सारं विश्वेशानन्दकानने।
दशाश्वमेधं लोलार्कः केशवो बिन्दुमाधवः ।। १८५.६६ ।।
पञ्चमी न महाश्रेष्ठा प्रोच्यते मणिकर्णिका।
एभिस्तु तीर्थवर्यैश्च वर्ण्यते ह्यविमुक्तकम् ।। १८५.६७ ।।
एतद्वै कथितं सर्वं देव्यै देवेन भाषितम्।
अविमुक्तस्य क्षेत्रस्य तत् सर्वं कथितं द्विजाः ।। १८५.६८ ।।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २५१
क्षीरोदमथनवर्णनम्।
सूत उवाच।
मथ्यमाने पुनस्तस्मिन् जलधौ समदृश्यत।
धन्वन्तरिः स भगवान् आयुर्वेदप्रजापतिः ।। २५१.१।।
मदिरा चायताक्षी सा लोकचित्तप्रमाथिनी।
ततोऽमृतञ्च सुरभिः सर्वभूतभयापहा ।। २५१.२।।
जग्राह कमलां विष्णुः कौस्तुभञ्च महामणिम्।
गजेन्द्रञ्च सहस्राक्षो हयरत्नञ्च भास्करः ।। २५१.३।।
धन्वन्तरिञ्च जग्राह लोकारोग्यप्रवर्तकम्।
च्छत्रं जग्राह वरुणः कुण्डले च शचीपतिः ।। २५१.४।।
पारिजाततरुं वायुर्जग्राह मुदितस्तथा।
धन्वन्तरिस्ततो देवो वपुष्मानुदतिष्ठत ।। २५१.५।।
श्वेतं कमण्डलुं बिभ्रदमृतं यत्र तिष्ठति।
एतदत्यद्भुतं दृष्ट्वा दानवानां समुत्थितः ।। २५१.६।।
अमृतार्थे महानादो ममेदमिति जल्पताम्।
ततो नारायणो मायामास्थितो मोहिनीं प्रभुः ।। २५१.७।।
स्त्रीरूपमतुलं कृत्वा दानवानभिसंसृतः।
ततस्तदमृतं तस्यै ददुस्ते मूढचेतनाः।
स्त्रियै दानवदैतेयाः सर्वे तद्गतमानसाः ।। २५१.८।।
अथास्त्राणि च मुख्यानि महाप्रहरणानि च।
प्रगृह्याभ्यद्रवन्देवान् सहिता दैत्यदानवाः ।। २५१.९।।
ततस्तदमृतं देवो विष्णुरादाय वीर्यवान्।
जहार दानवेन्द्रेभ्यो नरेण सहितः प्रभुः ।। २५१.१०।।
ततो देवगणाः सर्वे पपुस्तदमृतं तदा।
विष्णोः सकाशात् संप्राप्य संग्रामे तुमुले सति ।। २५१.११।।
ततः पिबत्सु तत्कालं देवेष्वमृतमीप्सितम्।
राहुर्विबुधरूपेण दानवोऽप्यपिबत्तदा ।। २५१.१२।।
तस्य कण्ठमनुप्राप्ते दानवस्यामृते तदा।
आख्यातं चन्द्रसूर्याभ्यां सुराणां हितकाम्यया ।। २५१.१३।।
ततो भगवता तस्य शिरश्छिन्नमलंकृतम्।
चक्रायुधेन चक्रेण पिबतोऽमृतमोजसा ।। २५१.१४।।
तच्छैलश्रृङ्गप्रतिमं दानवस्य शिरो महत्।
चक्रेणोत्कृत्तमपतच्चालयन् वसुधातलम् ।। २५१.१५।।
ततो वैरविनिर्बन्धः कृतो राहुमुखेन वै।
शाश्वतश्चन्द्रसूर्याभ्यां प्रसह्याद्यापि बाधते ।। २५१.१६।।
विहाय भगवांश्चापि स्त्रीरूपमतुलं हरिः।
नाना प्रहरणैर्भीमैर्दानवान् समकम्पयत् ।। २५१.१७।।
प्रासाः सुविपुलास्तीक्ष्णाः पतन्तश्च सहस्रशः।
ते सुराश्चक्रनिर्भिन्ना वमन्तो रुधिरं बहु ।। २५१.१८।।
अरिशक्तिगदाभिन्ना निपेतुर्धरणीतले।
भिन्नानि पट्टिशश्चापि शिरांसि युधिदारुणैः ।। २५१.१९।।
तप्तकाञ्चनमाल्यानि निपेतुरनिशन्तदा।
रुधिरेणावलिप्ताङ्गा निहताश्च महासुराः ।। २५१.२०।।
अद्रिणामिव कूटानि धातुरक्तानि शेरते।
ततो हलहलाशब्दः सम्बभूव समन्ततः ।। २५१.२१।।
अन्योऽन्यं च्छिन्दतां शस्त्रैरादित्ये लोहितायति।
परिघैश्चायसैः पीतैः सन्निकर्षैश्च मुष्टिभिः ।। २५१.२२।।
निघ्नतां समरेऽन्योऽन्यं शब्दो दिवमिवास्पृशत्।
च्छिन्धि भिन्धि प्रधावेति पातयेभिसरेति वै ।। २५१.२३।।
विश्रूयन्ते महाघोराः शब्दास्तत्र समन्ततः।
एवं सुतुमुले युद्धे वर्तमाने महाभये ।। २५१.२४।।
नरानारायणौ देवौ समाजग्मतुराहवम्।
तत्र दिव्यं धनुर्दृष्ट्वा नरस्य भगवानपि ।।
चिन्तयामास वै चक्रं विष्णुर्दानवसत्तमान् ।। २५१.२५।।
ततोऽम्बराच्चिन्तितमात्रमागतं महाप्रभं चक्रममित्रनाशनम्।
विभावसोस्तुल्यमकुण्ठमण्डलं सुदर्शनं भीममसह्यमुत्तमम् ।। २५१.२६।।
तदागतं ज्वलितहुताशनप्रभं भयङ्करं करिकरबाहुरच्युतः ।
महाप्रभं दनुकुलदैत्यदारणं तथोज्वलज्ज्वलनसमानविग्रहम् ।। २५१.२७।।
मुमोच वै तपनमुदप्रवेगवान् महाप्रभं रिपुनगरावदारणम्।
सम्वर्त्तकज्वलनसमानवर्चसं पुनः पुनर्न्यपतत वेगवत्तदा ।। २५१.२८।।
व्यदारयद्दितितनयान् सहस्रशः करेरितं पुरुषवरेण संयुगे।
दहत् क्वचिज्ज्वलन् इवानिलेरितं प्रसह्य तानसुरगणान्नकृन्तत ।। २५१.२९।।
प्रवेरितं वियति मुहुः क्षितौ तदा पपौ रणे रुधिरमयः पिशाचवत्।
अथासुरा गिरिभिरदीनमानसा मुहुर्मुहुः सुरगणमर्दयंस्तथा ।। २५१.३०।।
महाचला विगलितमेघवर्चसः सहस्रशो गगनमहाप्रपातिनः।
अथान्तराभरजननाः प्रपेदिरे सपादपा बहुविधमेघरूपिणः ।। २५१.३१।।
महाद्रयः प्रविगलिताग्रसानवः परस्परं द्रुतमभिपत्य भास्वराः ।
ततो मही प्रचलितसाद्रिकानाना महीधराः पवनहताः समन्ततः ।। २५१.३२।।
परस्परं भृशमभिगर्जितं मुहू रणाजिरे भृशमभि सम्प्रवर्त्तते।
नरस्ततो वरकनकाग्रभूषणैर्महेषुभिः पवनपथं समावृणोत् ।। २५१.३३।।
विदारयन् गिरिशिखराणि पत्रिभिर्महाभये सुरगणविग्रहे तदा।
ततो महीं लवणजलञ्च सागरं महासुराः प्रविविशुरर्दिताः सुरैः ।। २५१.३४।।
वियद्गतं ज्वलितहुताशनप्रभं सुदर्शनं परिकुपितं निशाम्य च।
ततः सुरैर्विजयमवाप्य मन्दरः स्वमेव देशं गमितः सुपूजितः ।। २५१.३५।।
विनादयन् स्वदिशमुपेत्य सर्वशस्ततो गताः सलिलधरा यथा गतम्।
ततोऽमृतं सुनिहितमेव चक्रिरे सुराः परां मुदमभिगम्य पुष्कलाम्।
ददुश्च तं निघिममृतस्य रक्षितुं किरीटिने बलिभिरथामरैः सह ।। २५१.३६।।


text:
नागपञ्चमी
सनातन-आर्यभारतीय-महर्षिणां सम्प्रदाये विद्यमानेषु पर्वसु नागपञ्चम्या अपि मुख्यं स्थानं प्राप्तमस्ति । एकदेवोपासकाः अपि कुत्रचित् काम्यव्रतरूपेण आचरन्ति नागपञ्चमीम् । सर्पाः अस्मान् न दशन्तु, विषबाधा परिहृता भवतु, सन्तानप्राप्तिः धनप्राप्तिः च भवतु, चर्मरोगनिवृत्तिः भवतु, स्वर्गप्राप्तिः भवतु इत्यादिभिः कामनाभिः एतत् पर्व आचरन्ति । श्रावणमासः पर्वणाम् एव मासः । तत्र आरम्भे एव भवति नागपञ्चमी । श्रावणमासस्य शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यां तिथौ आचर्यते इदं पर्व ।
- श्रावणे मासि पञ्चम्यां शुक्लपक्षे तु पार्वती ।
- द्वारस्योभयतो लेख्या गोमयेन विषोल्बणाः ॥
- सा तु पुण्यतमा प्रोक्ता देवानामपि दुर्लभा ।
- कुर्याद्द्वादशवर्षाणि पञ्चम्यां स वरानने ॥
इति भविष्योत्तरपुराणे ३६तमे अध्याये अस्य पर्वणः उल्लेखः कृतः अस्ति । आश्वलायन-परस्कर-गृह्यसूत्रानुसारं “सर्पबलिः” इति कर्म आचर्यते एतद्दिने एव । भारतस्य विभिन्नेषु भागेषु एतस्य पर्वणः आचरणे भेदाः सन्ति चेदपि सर्वत्र पूज्यमाना देवता तु नागदेवता एव ।
दक्षिणभारते तु व्रतम् आचर्यमाणाः तण्डुलपिष्टेन एकां प्रेङ्खां वा पात्रं वा निर्माय तत्र पिष्टनिर्मितम् एकं बृहत् एकं लघु च नागदेवताविग्रहं स्थापयन्ति । तयोः विग्रहयोः एव पूजा भवति तद्दिने । पूजायां तालपुष्पस्य उपयोगं विशेषतया कुर्वन्ति । वल्मीकमृत्तिकायाः पूजाम् अपि कुर्वन्ति । नैवेद्यरूपेण दुग्धं, तण्डुलपिष्टेन निर्मितं मधुरं, लाजाः, कलायः, माषापूपः, मधुरापूपः वा समर्प्यते । नागशिलाः यत्र सन्ति तत्र गत्वा तासां शिलानां क्षीराभिषेकः क्रियते । स्वर्ण-रजत-मृत्तिकानिर्मितानां वा विग्रहाणां पूजा क्रियते । विशेषतया तद्दिने लवणरहितान् एव पदार्थान् नैवेद्यरूपेण समर्पयन्ति । गृहस्य मुख्यद्वारस्य उभयोः पार्श्वयोः अपि गोमयेन नागचित्रं लिखित्वा दधि-दूर्वा-कुश-चन्दन-पुष्पैः पूजां कुर्वन्ति । अस्मिन् पर्वणि विशेषतया भ्रातरः विवाहिताः भगिनीः गृहम् आहूय सत्कारं कुर्वन्ति । तद्दिने पूज्यमानाः अष्टनागाः ।
- वासुकिः तक्षकश्चैव कालियो मणिभद्रकः ।
- ऎरावतो धृतराष्ट्रः कार्कोटकधनञ्जयौ ॥
- एतेऽभयं प्रयच्छन्ति प्राणिनां प्राणजीविनाम् ॥ (भविष्योत्तरपुराणम् – ३२-२-७)
व्रतम् आचर्यमाणाः चतुर्थ्याम् एकभुक्तिम् आचरन्ति । पञ्चम्यां दिनपूर्णम् उपवासं स्थित्वा पूजादिकं समाप्य रात्रौ भोजनं कुर्वन्ति ।
कुत्रचित् नागाः भिन्नाः सर्पाः भिन्नाः इति उल्लेखः दृश्यते ।
- १. भगवद्गीतायां श्रीकृष्णः वदति – “सर्पाणां वासुकिश्चास्मि अनन्ताश्चास्मि नागानाम्” इति ।
- २. श्रीधरीये उक्तम् अस्ति – “विषयुक्ताः सर्पाः विषरहिताश्च नागाः” इति ।
- ३. (निघण्टु १९-५३) “फणिनो धवळाङ्गा ये ते नागा इति किर्तिताः । अन्ये रक्तादिवर्णाद्यैः बोध्याः सर्पादिनामभिः” इति ।
- ४.(रा.मा. ३-१४-३०) “सुरसाऽजनयन्नागान् राम कद्रूस्तु पन्नगान्” इति ।
- ५. महातले वसन्तः तक्षकादयः सर्पाः, पातालवासिनः वासुक्यादयः नागाः इत्यपि उच्यते – “अधस्तान्महातले काद्रवेयाणां सर्पाणां नैकशिरसां क्रोधवशो नाम गणः कुहक-तक्षक-कालिय-सुषेणादिप्रधानाः महाभोगवन्तः ।
- अधस्तात्पाताले नागलोकपतयः वासुकिप्रमुखाः शङ्ख-कुलिक-महाशम्ब-धनञ्जय-ध्रुतराष्ट्र-शम्बचूड-कम्बलाश्चतर-देवदत्तादयो महाभोगिनः ।”(भाग – ५-२४)
- ६. एकफणायुक्तः सर्पः, अनेकफणयुक्तः नागः इति उक्तम् अस्ति गीताभाष्ये श्रीरामानुजाचार्यैः रामायणव्याख्याने श्रीतीर्थैः च ।
- ७. “वस्तुतस्तु सर्पसंज्ञा सर्वेषामपि गोनसाजगरादीनामपि सामान्या, यथा चतुष्पदां पशुसंज्ञा । नागसंज्ञा च सटादिमतां सिंहसंज्ञेव सफणानां पद्माद्यङ्कितानां च विशिष्टा ॥“ इति अविगीतायाम् उक्तम् अस्ति ।


text:
वेद शिक्षा
आरंभो हरिशब्दश्च सविसर्गश्चरो भवेत्
न सन्धिः प्रणवस्यादौ विरामो स्वरितो भवेत् १
अदुकारमकारश्च ज्ञेयास्संति सदात्र तु
तस्मात्सर्वश्चतुर्मात्रा ओमिति प्रणवं स्मृतः २
मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्या प्रयुक्तो न तदर्थमाह
स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतो ऽपराधात् ३
अनक्षरमनायुष्यं विस्वरं व्याधिपीडितम्
अक्षराश्शस्त्ररूपेण वज्रं पतति मस्तके ४
ऋकारे परभूते च आरादेशो भवेद्यदि
स्वर्यते पूर्वतश्चैव भक्तिः प्रचयभाग्भवेत् ५
एकं पदं चंद्रमसि पूर्वं चेददडीरयन्
मरुतो श्वं नयन्त्या वः स क्षेमे वाज इत्यपि ६
विश्वशब्दानुदात्तान्त संहिताया भवेद्यदि
हा परं तत्र विज्ञेयमन्यत्र स्वरपूर्वकम् ७
जटा माला शिखा रेखा ध्वजो दण्डो रथो घनः
अष्टौ विकृतयः प्रोक्तः क्रमपूर्वा मनीषिभिः ८
व्यासलक्ष्मीभरद्वाजशम्भ्वापिशलनिर्मिताः
कौहळेयकालात्रेयारण्याशिक्षा नवस्मृताः ९
शिक्षा च प्रातिशाख्यं च विरुद्धे भवतो यदि
शिक्षा बलवती चैव ह्यनार्षे सर्वसन्धिषु १०
शिक्षा च प्रातिशाख्यं च विरुद्धो भवतो यदि
शिक्षा दुर्बलमित्याहुः सिंहस्येव मृगौ यथा ११
मात्राद्विमात्रोऽनुस्वारो द्विमात्रान्मात्र एव तु
मात्रिकादपि संयोगे मात्रिकस्तु द्विरूपधृक् १२
व्यक्तिमध्यस्थनासिक्यः सपादो मात्रिकः स्मृतः
व्यक्तिरेषादितत्काला भवेदिति विनिश्चयः १३
संयोगादिरियाद्द्वित्वमनुस्वारात्परस्थितः
अनुस्वारो द्विरुच्येत संयोगे परतः स्थिते १४
ह्रस्वसंयोगयोर्मध्ये योऽनुस्वारो विधीयते
स एव द्वित्वमाप्नोति तदन्यो न द्विरुच्यते १५
पूर्वस्वरस्य चाल्पत्वमित्वमुत्वमिति त्रयम्
एतत्रयं विसृज्यैव स्वरभक्तिं समुच्चरेत् १६
भक्ते पूर्वस्वरो यश्च तस्य सादोऽनुमात्रिकः
लध्यर्थमात्रिको दीर्घो भवेदिति विनिश्चितः १७
ऋकारस्य स्वरूपं तु बुध्वा बोद्धुं हि शक्यते
स्वरभक्तिरतो विद्यादृकारमिह विस्तरात् १८
ऋकारस्य स्वरूपं हि श्लिष्टं पादचतुष्टयम्
पादेषु तेषु विज्ञेया पादावन्ते स्वरात्मकौ १९
अन्वा रेफस्य मध्ये द्वौ विज्ञेयो व्यञ्जनात्मकौ
रेफस्य चादि भूतं हि पादं पूर्वेण -------- २०
स्वरात्मकेन पादेन ह्युत्तरेणोत्तरं तथा
स्वरपादान्वितौ भागौ स्वरभक्तिरितीरितौ २१
हकारे पूर्वभागः स्यादुत्तरः शषसेषु च
हकारे संवृतां विद्याद्विवृतामितरत्र तु २२
ह्रस्वसारात्पराभक्तिर्निचेहे श्लिष्ट एव तु
सहैव पूर्ववर्णेण भक्तिस्तु स्वर्यतेऽत्र हि २३
प्राणपूर्वौ ङनौ दित्यमाप्नुते ह्यचरावहि
ङातो भवेट्टनातुस्तु सषयोः परभूतयोः २४
यथा क्रमं कतौ स्यातामागमाविति निर्णयः
ङकारादि पदान्ताद्वै तधयोः परभूतयोः २५
यथा क्रमं कगौ स्यातामागमा एति निर्णयः
अभिधानाख्यवर्णस्य प्रथमः परतो यदि २६
मुख्यप्रथमसद्भावे द्वित्वं न स्यात्सदोष्मणः
शसौ यत्रागमौ स्यातां प्रथमः परतो यदि २७
न तत्राभिनिधानोक्तिः प्रथमं द्विर्वदेद्बुधः
सामदीर्घयोर्मध्ये नासिक्य स्वरतो यदि २८
व्यक्तिस्स पादमात्रो यं तदा वैशेषिका स्मृता
पदद्वयं षष्टपदं च तथा नवपदं वदेत् २९
स्वरवर्णा विशेषे च विशेषे त्रिक्रमे क्रमात्
साम्यी वर्णस्वरौ यत्र तत्रैकस्संधिरार्षगः ३०
-----क्रम- वालं नवदेट्ट्युत्क्रमादिकम्
अन्तस्थाद्युदये पूर्वः पञ्चमस्तु द्विरुच्यते ३१
इतरादौ पदेरत्र स न चेति स्मृतो बुधैः
यत्र च सा वर्णो दीर्घो यत्र स्वारो न दृश्यते ३२
यत्र च विसर्गो न स्यात्तत्रैव च न वर्णतौ
यथा पुनः कृधिबलान्न सत्वविधिरिष्यते ३३
प्राधान्यात्पुनरित्यस्य निमित्तत्वात्कृधेरिति
यत्र स्यान्महिसृज्यध्वं तत्र षत्वं न पौरुषे ३४
ऋकारप्रतिषेधाच्च महि सप्त च दर्शनात्
कृध्युत्तरे पुनश्शब्दाद्विलोमे सत्वमिष्यते ३५
नाध्वरं चेति सूत्रेणावग्रहस्थो निषिध्यते
भारद्वाजशिक्षायाम् ।
अन्तःस्थाभ्यः पवर्गाच्च स्वरेभ्यः पूर्वतः स्थितौ ३६
त्रिष्टुप्शब्दस्तथानुष्टुप्ककारान्तावितीरितौ
अन्यत्र तु पकारान्तावेताविति विनिश्चितौ ३७
प्राणानामिति च ग्रैष्मी पदयोः परभूतयोः
पूर्वस्य तु विधेरत्र वैपरीत्यमिति स्थितिः ३८
न निमित्तात्ककारान्तौ पकारान्तौ च पौरुषे
अनुष्टुप्त्रिष्टुभौ शब्दावस्त्वनुष्टुभनीतिवत् ३९
इडस्परिधिरित्युक्ते समिश्रत्वनिषेधकृत्
तत्रेङ्यस्याप्यनेकत्वात्तथा विश्वायुरित्यपि ४०
स्तोमाय ज्योतिरित्यत्र षत्वं सस्य न विद्यते
अनवग्रहपूर्वत्वाद्विध्यभावस्तथा सति ४१
क्रमेण द्विपदं ब्रूयाद्व्युत्क्रमेणोत्क्रमेण च
स लक्षणं सर्वसंधौ जटा सा प्रोच्यते बुधैः ४२
इति वेदशिक्षा समाप्ता


text:
कौटल्यस्य परिचयः
अर्थशास्त्रग्रन्थस्य रचयिता कौटल्यः । केचन अस्य नाम "कौटिल्य" इति वदन्ति । तन्न साधु । यतः अस्य नाम कुटिलार्थकं न भवितुमर्हति । कामन्दकनीतिसारस्य "जयमङ्गलायां व्याख्यायाम् उक्तम् यत् -कौटल्य इति गोत्रनिबन्धना विष्णुगुप्तस्य संज्ञा इति । एतेन कुटलगोत्रापत्यं पुमान् "कौटल्यः" इति निरुच्यते । तथा च केशवस्वामिनः नानार्थार्णवसंक्षेपग्रन्थे "अथ स्यात् कुटलो गोत्रकृत्त्रषौ पुंसि नप् पुनः । विद्यादाभरणेऽथत्रिः कुटिलं कुञ्चिते भवेत् ॥" इत्युक्तम् । तस्मात् कौटल्यः इत्ये समीचीनम् नाम । अयं मगधेषु जातः । क्रिस्तात् पूर्वं द्वितीये तृतीये वा शतमाने कौटल्यः अर्थशास्त्रं चकारेति चरित्रकाराः वदन्ति। चणकनाम्नः ब्राह्मणस्य पुत्रः तस्मात् चाणक्यः इति अस्य नामान्तरम् । चाणक्यस्य प्रथमं नाम विष्णुगुप्त आसीदिति इतिहासात् ज्ञायते । यो हि पुरा मगधेषु नन्दान् निर्मूल्य चन्द्रगुप्तमौर्यं राजानं चकारेति श्रूयते । आचार्यविष्णुगुप्तस्य चरित्रम् विष्णुपुराणेऽपि लभ्यते । विशाखदत्तस्य मुद्राराक्षसनाटकेऽपि विशदतया वर्णितम् । क्षेमेन्द्रः ’बृहत्कथामञ्जर्यां’ सोमदेवः ’कथासरित्सागर’ विष्णुशर्मा ’पञ्चतन्त्रे’ दण्डी ’दशकुमारचरित” च कौटल्यस्य इतिवृत्तं प्रस्तुवन्ति । अपि च ग्रीक देशस्य सम्राजः ’सेल्यूकस्’ नाम्नः रायभारी "मेगास्तनीसः" लिखितरूपेण कौटल्यम् विवृणोति । एतान् सर्वानुल्लेखान् अवलोक्य सिद्ध्यति यत् -" महाचतुरः, धीमान्, मौर्यसाम्राज्यस्थापनाचार्यः , कौटल्यः स्वयमेव ग्रन्थमेनम् अलिखदित्येतस्य महत्ता स्फुटा भवति
ग्रन्थपरिचयः
एष स्वग्रन्थारम्भे पूर्वाचार्यप्रणीतान् सर्वान् ग्रन्थानवेक्ष्य तेषामभिप्रायान् एकत्र सङ्गृह्य एतच्छास्त्रं कृतमिति प्रतिजानीते । ॐ नमः शुक्रबृहस्पतिभ्याम् इति अर्थशास्त्रस्य मूलपुरुषौ शुक्राचार्यं बृहस्पत्याचार्यं च ग्रन्थारम्भे स्मरति । एतस्मिन् अर्थशास्त्रे अशीत्युत्तरशतं (१८०) प्रकरणानि, पञ्चदश (१५) अधिकरणानि च वर्तन्ते । एतानि तन्त्रम्, आवापः, शेष इति त्रिषु भागेषु विभक्तानि । आदौ पञ्चाधिकरणेषु स्वदेशहितचिन्तनं प्रतिपाद्यते ।
कौटल्यः अस्मिन् ग्रन्थे ’आन्वीक्षिकी=तर्कशास्त्रम्, त्रयी, वार्ता, दण्डनीतिरिति चतस्रः विद्याः इति प्रत्यपादयत् । राज्ञः इन्द्रियजय एव प्रधानः जयः, इति अभिधाय कामक्रोधाद्यरिषड्वर्गवशान् पूर्वभूपान् विनष्टान् उदाहृत्य जितेन्द्रियान् यशस्विनः राज्ञः प्राशंसत् ।
अत्र द्वितीयाधिकरणे अध्यक्षचर्या निरूपितास्ति । एतदधिकरणम् अस्य ग्रन्थस्य सारसङ्ग्रह इवास्तीति विद्वांसः अभिप्रयन्ति ।
अस्मिन् ग्रन्थे षण्मासपर्यन्तं क्षुधानिवारणाय तत्कालीनाः वैद्याः विविधाः गोलिकाः निर्मान्ति स्म, अपि च अन्नं पानीयं च अक्षयं कर्तुम् औषधानि तत्काले आसन्निति वर्णितमस्ति । शत्रुजयार्थं नानाविधाः कृत्याऽऽभिचारिकाः क्रियाश्च समन्त्रप्रयोगाः वर्णिताः सन्ति । कौटल्यः स्वस्य अर्थशास्त्रस्य स्वयमेव व्याख्यां चकार । तत्र कारणं च एवम् ब्रवीति । यथा-
द्ष्ट्वा विप्रतिपत्तिं बहुधा ग्रन्थेषु सूत्रकाराणाम् ।
स्वयमेव विष्णुगुप्तश्चकार सूत्रं च भाष्यं च ॥ इति ।
अस्य ग्रन्थस्य कर्तुः गर्वोक्तिः एवमस्ति-
येन शास्त्रं च शस्त्रं च नन्दराजगता च भूः ।
अमर्षेणोद्धृतान्याशु तेन शास्त्रमिदंकृतम् ॥ इति ।
ग्रन्थकर्तृप्रशस्तिः
महाकविः भासः स्वस्य नाटकेषु, तथा कालिदासः माघः भारविः च स्वेषां काव्येषु अर्थशास्त्रस्य तत्वानि, चाणक्यः यथा आचचक्षे, तैरेव शब्दैः छन्दोबन्धैः प्रत्यपादयन् । अपि च एतेषां काव्यानां व्याख्यानकर्ता मल्लिनाथः ’सञ्जीविनी’ ’घण्टापथ” इत्याख्यव्याख्यासु च मध्ये मध्ये "यदाह् कौटल्यः" इत्युक्त्वा अर्थशास्त्रस्य कानिचन वाक्यानि उदाहरति । आचार्यविष्णुगुप्तस्य शिष्यः कामन्दकः ’कामन्दकनीतिसाराख्ये’ स्वग्रन्थे कौटल्यं प्राशंसत् यथा-
वंशे विशालवंश्यानाम् ऋषीणामिव भूयसाम् ।
अप्रतिग्राहकाणां यो बभूव भुवि विश्रुतः ॥
जातवेदा इवार्चिष्मान् वेदान् वेदविदांवरः ।
योधीतवान् सुचतुरः चतुरोऽप्येकवेदवत् ।।
यस्याभिचारवज्रेण वज्रज्वलनतेजसः ।
पपात मूलतः श्रीमान् सुपर्वा नन्दपर्वतः ॥
एकाकी मन्त्रशक्त्या यः शक्त्या शक्तिधरोपमः ।
आजहार नृचन्द्राय चन्द्रगुप्ताय मेदिनीम् ।।
नीतिशास्त्रामृतं धीमान् अर्थशास्त्रमहोदधेः ।
समुद्दद्ध्रे नमस्तस्मै विष्णुगुप्ताय वेधसे ॥ इति ॥
अर्थशास्त्रस्य सार्वकालिकता[सम्पादयतु]
यद्यपि राजनीतिः युगे युगे परिवर्तमानम्, देशे देशे विभिन्नं सत् वैविध्यं भजते । युगधर्मानुसारं राजधर्मोऽपि परिवर्तनशीलः दृश्यते । देशे विदेशेष्वपि आधुनिकराज्यशास्त्राणां भाषाः भिद्यन्ते, न तु सार्वजनीना नीतयः । यतः जनाः=प्रजाः राज्ञः सकाशात् रक्षणम् इच्छन्ति । राजा तु प्रजाः सर्वाः पुत्रवत् रक्षेत् । न तु पीडयेत् । तादृशः राजा प्रत्यक्षदेवता इति प्रशंसापात्रं भवति ।
चाणक्यनीतिसूत्राणाम् उदाहरणानि
बहूनि प्रसिद्धानि प्रचलितानि च नीतिसूत्राणि अत्र ग्रन्थे सन्ति । तेषु दिङ्मात्रं कानिचित् अत्र उदाह्रियन्ते ।
सुखस्य मूलं धर्मः ।
धर्मस्य मूलमर्थः ।
अर्थस्य मूलं राज्यम् ।
राज्यस्य मूलमिन्द्रियजयः ।
इन्द्रियजयस्य म्ऊलंविनयः ।
विनयस्य मूलं वृद्धोपसेवा ।
प्रकृतिकोपः सर्वकोपेभ्यो गरीयान् ।
अविनीतस्वामिभावादस्वामित्वं श्रेयः ।
मन्त्रकाले न मत्सरः कर्तव्यः ।
षट्कर्णात् भिद्यते मन्त्रः ।
नातप्तलोहो लोहेन सन्धीयते ।
राज्ञः प्रतिकूलं नाचरेत् ।
नदेवचरितं चरेत् ।
पुरुषकार्यमनुवर्तते दैवम् । ....


text:
राजसर्षपः
अयं राजसर्षपः अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं राजसर्षपः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । राजसर्षपः आङ्ग्लभाषायां Brassiea Rigra इति उच्यते । वस्तुतः सर्षपः वर्णस्य अनुगुणं त्रिधा विभक्तः भवति । गौरः सर्षपः, कृष्णः सर्षपः, रक्तः सर्षपः च इति । तेषु कृष्णः सर्षपः यः अस्ति सः एव राजसर्षपः इति उच्यते । अत्र गौरः सर्षपः सिद्धार्थः (Brassicea Compostris) इति, कृष्णः सर्षपः राजिका (Brassiea Rigra) इति, रक्तः सर्षपः ’सर्षपः’ (Brassica) इति च उच्यते । सामान्यतया कृष्णः रक्तः च सर्षपः आहारत्वेन उपयुज्यते । अत्र गौरवर्णस्य सर्षपस्य भूतनाशनः, कटुस्नेहः, ग्रहघ्नः, कटुकः , राजकाफलं, सिद्धार्थः इत्यादीनि अन्यानि नामानि सन्ति । कृष्णस्य सर्षपस्य राजक्षवकः, राजिका, क्षुताभिजनकः, राजसर्षपः इत्यादीनि अन्यानि नामानि च सन्ति । एषः राजसर्षपः यथा आहारत्वेन उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य राजसर्षपस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
अयं राजसर्षपः उष्णः, कटुः च ।
- “राजसर्षप्स्तिक्तः कटूष्णो वातशूलनुत् ।
- पित्तदाहप्रदो गुल्मकण्डूकुष्ठव्रणापहः ॥“ (राजकोषे शाल्यादिवर्गः)
- १. अयं राजसर्षपः कफं वातं च निवारयति ।
- २. राजसर्षपः उदरस्य कीटबाधां, ग्रहबाधां च निवारयति ।
- ३. राजसर्षपः रक्तस्रावं, पित्तं च वर्धयति । अतः पित्तप्रधानैः रोगैः पीडिताः अधिकतया न सेवेरन् ।
- ४. गौरः सर्षपः रक्तसर्षपस्य अपेक्षया उत्तमः ।
- ५. राजसर्षपः त्वक्सम्बद्धान् दोषान् शमयति ।
- ६. राजसर्षपः रुचिं वर्धयति, व्रणं शुष्कीकरोति च ।
- ७. राजसर्षपः विषबाधां, भूतबाधां च निवारयति ।
- ८. राजसर्षपः कर्णसम्बद्धेषु रोगेषु, शिरसः सम्बद्धेषु रोगेषु च उत्तमम् औषधम् ।
- ९. राजसर्षपः उष्णवीर्यः, रक्तोघ्नः च ।
- १०. अयं राजसर्षपः कण्डूरोगं, कुष्ठरोगं च निवारयति ।
- ११. राजसर्षपः मानसिकरोगे, अग्निमान्द्ये चापि उपयुज्यते ।
- १२. अस्य राजसर्षपस्य तैलम् अभ्यङ्गावसरे अपि उपयुज्यते ।
- १३. राजसर्षपः स्नेहनः अस्ति । अयं वर्णम् उत्तमं करोति ।
- १४. राजसर्षपः चर्मरोगे अपि उपयोक्तं शक्यते ।
- १५. राजसर्षपस्य तैलं प्लीहरोगे उत्तमम् औषधम् इति काश्यपसंहितायाम् उक्तम् अस्ति ।
- १६. सुश्रुतः सर्षपस्य तैलम् “अचक्षुष्यम्” इति उक्तवान् अस्ति ।
- १७. राजसर्षपं सैन्धवलवणेन सह योजयित्वा वमनं कारयितुम् उपयोगं कुर्वन्ति ।
- १८. राजसर्षपं शीतलजलेन सह पेषणं कृत्वा कृशस्य वस्त्रस्य उपरि प्रसारयन्ति । तत् वस्त्रं वातरोगे, लक्वे, सन्धिवाते, वेदनायां, कण्डूयने च शरीरस्य उपरि यत्र वेदना भवति तत्र स्थापयन्ति । १० निमेषानन्तरं वस्त्रं निष्कासयन्ति । यदि ज्वलनम् आरप्स्यते तर्हि पूर्वमेव निष्कासयन्ति ।
- १९. अस्य राजसर्षपस्य बीजस्य चूर्णं १-३ ग्रां पर्यन्तं दातुं शक्यते ।


text:
अनुशासन पर संस्कृत निबंध। Essay on Anushasan in Sanskrit
अनुशासनस्य अस्माकं जीवने अतिमहत्वं अस्ति। अनुशासनम् शब्द 'अनु' उपसर्गपूर्वक 'शासनम्' शब्देन निर्मितं अस्ति। अस्य अर्थमस्ति - शासनस्य अनुसरणम्। अतः नियमानां पालनं नियन्त्रणं स्वीकरणं वा अनुशासनम् कथ्यते। जीवनस्य प्रत्येकस्मिन् क्षेत्र कतिपयानां नियमानां पालनं आवश्यक वर्तते। प्रातः शीघ्रं जागरणं नियमितव्यायामं, नियमेन स्वकार्य करणं, कार्य प्रति पूर्णसमर्पणं अनुशासित जीवनस्य अंगनानि सन्ति। प्रकृत्याः श्रृष्टयाः वा मूलेअपि अनुशासनं दृश्यते। प्रकृत्याः नियमाः शाश्वताः, ध्रुवाः च सन्ति। पृथ्वी, ग्रहाः, नक्षत्रः, सूर्यः, चन्द्रः, आदयः च सर्वे अनुशासने बद्धाः सन्ति। शरीरस्य आरोग्याय यथा संतुलितं भोजनं अपेक्षते तथैव राष्ट्रस्य समाजस्य च उत्थानाय अनुशासनं अपेक्षते। छात्राणाम् कृते अनुशासनस्य बहुमहत्वं अस्ति, यदि छात्राः ध्यानेन पठन्ति तर्हि भविष्ये जीवनस्य प्रत्येकस्मिन क्षेत्रे साफल्यं प्राप्नुवन्ति।
SHARE THIS


text:
1- अन्नमयादन्नमयमथवा चैतन्यमेव चैतन्यात् .
यतिवर दूरीकर्तुं वाञ्छसि किं ब्रूहि गच्छ गच्छेति ..
2- प्रत्यग्वस्तुनि निस्तरङ्गसहजानन्दावभोधाम्बुधौ
विप्रोऽयं श्वपचोऽयमित्यपि महान्कोऽयं विभेधभ्रमः .
किं गङ्गाम्बुनि बिम्बितेऽम्बरमणौ चाण्डालवीथीपयः
पूरे वाऽन्तरमस्ति काञ्चनघटीमृत्कुम्भयोर्वाऽम्बरे ..
3- जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटतरा या संविदुज्जृम्भते
या ब्रह्मादिपिपीलिकान्ततनुषु प्रोता जगत्साक्षिणी .
सैवाहं न च दृश्यवस्त्विति दृढप्रज्ञापि यस्यास्ति चे-
च्चाण्डालोऽस्तु स तु द्विजोऽस्तु गुरुरित्येषा मनीषा मम .. १..
4- ब्रह्मैवाहमिदं जगच्च सकलं चिन्मात्रविस्तारितं
सर्वं चैतदविद्यया त्रिगुणयाऽशेषं मया कल्पितम् .
इत्थं यस्य दृढा मतिः सुखतरे नित्ये परे निर्मले
चाण्डालोऽस्तु स तु द्विजोऽस्तु गुरुरित्येषा मनीषा मम .. २..
5- शश्वन्नश्वरमेव विश्वमखिलं निश्चित्य वाचा गुरो-
र्नित्यं ब्रह्म निरन्तरं विमृशता निर्व्याजशान्तात्मना .
भूतं भाति च दुष्कृतं प्रदहता संविन्मये पावके
प्रारब्धाय समर्पितं स्ववपुरित्येषा मनीषा मम .. ३..
6- या तिर्यङ्नरदेवताभिरहमित्यन्तः स्फुटा गृह्यते
यद्भासा हृदयाक्षदेहविषया भान्ति स्वतोऽचेतनाः .
तां भास्यैः पिहितार्कमण्डलनिभां स्फूर्तिं सदा भावय-
न्योगी निर्वृतमानसो हि गुरुरित्येषा मनीषा मम .. ४..
7- यत्सौख्याम्बुधिलेशलेशत इमे शक्रादयो निर्वृता
यच्चित्ते नितरां प्रशान्तकलने लब्ध्वा मुनिर्निर्वृतः .
यस्मिन्नित्यसुखाम्बुधौ गलितधीर्ब्रह्मैव न ब्रह्मविद्
यः कश्चित्स सुरेन्द्रवन्दितपदो नूनं मनीषा मम .. ५..
8- दासस्तेऽहं देहदृष्ट्याऽस्मि शंभो
जातस्तेंऽशो जीवदृष्ट्या त्रिदृष्टे .
सर्वस्याऽऽत्मन्नात्मदृष्ट्या त्वमेवे-
त्येवं मे धीर्निश्चिता सर्वशास्त्रैः ..
.. इति श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ मनीषापञ्चकं संपूर्णम् ..


text:
पुतिहासस्यम्
इदं पुतिहापत्रम् अपि भारते वर्धमानं किञ्चित् सस्यविशेषम् । इदं पुतिहापत्रम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः एव । एतत् पुतिहापत्रम् आङ्ग्लभाषायां Mentha arvensis इति उच्यते । अनेन पर्णेन रोटिका, व्यञ्जनं, क्वथितम्, उपसेचनं चापि निर्मातुं शक्यते । इदं सर्वेषु अपि प्रदेशेषु वर्धते । इदं पुतिहासस्यं लघ्वाकारकं, १ – २ पादमितं वर्धते । अस्य पर्णानां वृन्तं भवति । अस्य पुतिहासस्यस्य पुष्पाणि कोमलानि, शिथिलानि च भवन्ति । अस्य पर्णेषु ८३ % यावत् जलांशः भवति । ४७ % यावत् प्रोटिन्, ०.६ % यावत् चिक्कणतायाः अंशः, ७ % पिष्टांशः, १.६ % यावत् खनिजांशः, २०० ग्रां यावत् क्याल्शियं, ७० मि. ग्रां. यावत् फास्फरस्, १५.६ मि. ग्रां. यावत् अयसः अंशः च भवन्ति । अस्य पत्राणि यथा औषधत्वेन उपयुज्यन्ते तथैव आहारत्वेन अपि उपयुज्यन्ते । तेन पर्णेन उपसेचनं, पुतिहान्नं, पानीयं, पानिपुरि – इत्यादिषु दीयमानः “पानि” इत्येतस्य द्रवपदार्थस्य निर्माणे चापि उपयुज्ज्यते । अस्य पर्णेभ्यः किञ्चित् तैलम् अपि सज्जीक्रियते ।
इतरभाषाभिः अस्य पुतिहासस्यस्य नामानि[सम्पादयतु]
इदं पुतिहासस्यम् आङ्ग्लभाषया “गार्डन् मिण्ट्” इति उच्यते । सस्यकुले इदं पुतिहासस्यं Menthavirdis कुले अन्तर्भवति । हिन्दीभाषया “पुदीना” इति, तेलुगुभाषया “पुदिना” इति, तमिळ्भाषया, मराठीभाषया, बेङ्गालीभाषया चापि “पुदिना” इति, मलयाळभाषया “पुतीयान” इति, कन्नडभाषया “पुदीन” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य पुतिहासस्यस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अस्य पुतिहासस्यस्य रसः कटुः । विपाके अपि कटुरेव । इदं लघु, रूक्षं, तीक्ष्णं चापि । इदम् उष्णवीर्ययुक्तम् ।
- पुतिहासस्यं कफं वातं च परिहरति ।
- इदं वेदनास्थापकं, दुर्गन्धनाशकं च ।
- अस्य उपयोगेन ज्वरः, कासः, श्वासरोगः चापि अपगच्छति ।
- इदं जन्तुघ्नं, विषघ्नं, व्रणरोपणं च ।
- महिलानां मासिकसमस्यासु अपि इदं हितकरम् ।
- अस्य पुतिहासस्यस्य पर्णं केवलम् औषधत्वेन उपयुज्यते । तस्य स्वरसः ५ – १० एम्. एल्. यावत्, पाण्ट २० – ४० एम्. एल्. यावत्, तैलं १ – ३ बिन्दुमितं च उपयोक्तव्यम् ।
- अनेन निर्मितम् “अर्कपुदीना” नामकम् औषधम् आयुर्वेदस्य आपणेषु उपलभ्यते ।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २७३
कलौ भाविनृपान्वयवर्णनम्।
सूत उवाच।
काण्वायनास्ततो भूपाः सुशर्माणः प्रसह्यताम्।
शुङ्गानाञ्चैव यच्छेषं क्षपित्वा तु बलीयसः ।। २७३.१
शिशुकोन्ध्रः सजातीयः प्राप्स्यतीमां वसुन्धराम्।
त्रयोविंशत् समाराजा शिशुकस्तु भविष्यति ।। २७३.२
श्रीमल्लकर्णिर्भविता तस्य पुत्रस्तु वै दश।
पूर्णोत्संगस्ततो राजा वर्षाण्यष्टादशैव तु ।। २७३.३
पञ्चाशतं समाः षट्च शान्तकर्णिर्भविष्यति।
दशचाष्टौ च वर्षाणि तस्य लम्बोदरः सुतः ।। २७३.४
आपीतको दशद्वे च तस्य पुत्रो भविष्यति।
दशचाष्टौ च वर्षाणि मेधस्वातिर्भविष्यति ।। २७३.५
स्वातिश्च भविता राजा समास्त्वष्टादशैव तु।
स्कन्दस्वातिस्तथा राजा सप्तैव तु भविष्यति ।। २७३.६
मृगेन्द्रस्वातिकर्णस्तु भविष्यति समास्त्रयः।
कुन्तलः स्वातिकर्णस्तु भविताष्टौ समानृपः ।। २७३.७
एकसंवत्सरं राजा स्वातिवर्णो भविष्यति ।। २७३.८
भविता रिक्तवर्णस्तु वर्षाणि पञ्चविंशति।
ततः संवत्सरान् पञ्च हालो राजा भविष्यति ।। २७३.९
पञ्चमन्दुलको राजा भविष्यति समा नृप।
पुरीन्द्रसेनो भविता तस्मात् सौम्यो भविष्यति ।। २७३.१०
सुन्दरः सान्तिकर्णस्तु अब्दमेकं भविष्यति।
चकोरः स्वातिकर्णस्तु षण्मासान् वै भविष्यति ।। २७३.११
अष्टाविंशति वर्षाणि शिवस्वातिर्भविष्यति।
राजा च गौतमी पुत्रो ह्येकविंशत्यतो नृपः ।। २७३.१२
अष्टाविंशतिसुतस्तस्य सुलोमा वै भविष्यति।
शिवश्रीर्वै सुलोमात्तु सप्तैव भविता नृपः ।। २७३.१३
शिवस्कन्ध शान्तिकर्णाद् भविता ह्यात्मजः समाः।
नवविंशति वर्षाणि यज्ञः श्री शान्तिकर्णिकः ।। २७३.१४
षड़ेव भविता तस्या द्विजयस्तु समस्ततः।
चण्डश्रीः शान्तिकर्णस्तु तस्य पुत्र समादश ।। २७३.१५
सुलोमा सप्तवर्षाणि अन्यस्तेषां भविष्यति।
एकोनविंशतिर्ह्येते आन्ध्रा भोक्ष्यन्ति वै महीम् ।। २७३.१६
तेषां वर्षशतानि स्युः चत्वारि षष्टिरेव च।
आन्ध्राणां संस्थिता राज्ये तेषां भृत्यान्वये नृपाः ।। २७३.१७
सप्तैवान्ध्रा भविष्यन्ति दशाभीरास्तथा नृपाः।
सप्तगर्दभिलाश्चापि शकाश्चाष्टादशैव तु ।। २७३.१८
यवनाष्टौ भविष्यन्ति तुषाराश्च चतुर्दश।
त्रयोदश गु(मु)रुंडाश्च हूणाह्येकोनविंशातिः ।। २७३.१९
यवनाष्टौ भविष्यन्ति सप्ताशीति महीमिमाम्।
सप्तगर्द्दभिलाभूयो भोक्ष्यन्तीमां वसुन्धराम् ।। २७३.२०
सप्तवर्षसहस्राणि तुषाराणां मही स्मृता।
शतानि त्रीण्यशीतिञ्च शतान्यष्टादशैव तु ।। २७३.२१
शतान्यर्द्धञ्चतुष्काणि भवितव्यास्त्रयोदश।
गु(मु)रुण्डा वृषलैः सार्धं भोक्ष्यन्ते म्लेच्छसम्भवाः ।। २७३.२२
शतानि त्रीणि भोक्ष्यन्ते वर्षाण्येकादशैव तु।
आन्ध्राः श्रीपार्व्वतीयाश्च ते द्विपञ्चाशतं समाः ।। २७३.२३
सप्तषष्टिस्तु वर्षाणि दशाभीरास्तथैव च।
तेषूत्सन्नेषु कालेन ततः किलकिलानृपाः ।। २७३.२४
भविष्यन्तीह यवना धर्मतः कामतोऽर्थतः।
तैर्विमिश्रा जनपदा आर्य्याम्लेच्छाश्च सर्वशः।। २७३.२५
विपर्ययेण वर्तन्ते क्षयमेष्यन्ति वै प्रजाः।
लुब्धानृतब्रुवाश्चैव भवितारो नृपास्तथा ।। २७३.२६
कल्किनानिहताः सर्वे आर्य्या म्लेच्छाश्च सर्वतः।
अधार्मिकाश्चयेऽप्यर्थं पाषण्डाश्चैव सर्वशः ।। २७३.२७
प्रणष्टे नृपवंशे तु सन्ध्या शिष्टे कलौ युगे।
किञ्चिच्छिष्टाः प्रजास्ता वै धर्मे नष्टेऽपरिग्रहाः ।। २७३.२८
असाधवो ह्यसत्वाश्च व्याधिशोकेन पीड़िताः।
अनावृष्टिहताश्चैव परस्पर वधेप्सवः ।। २७३.२९
अशरण्याः परित्रस्ताः सङ्कटं घोरमाश्रिताः।
सरित्पर्वतवासिन्यो भविष्यन्त्यखिलाः प्रजाः ।। २७३.३०
पत्रमूलफलाहाराः चीरपत्राजिनाम्बराः।
वृत्त्यर्थमभिलिप्सन्त्यः चरिष्यन्ति वसुन्धराम् ।। २७३.३१
एवं कष्टमनुप्राप्ताः प्रजाकाले युगान्तके।
निःशेषास्तु भविष्यन्ति सार्द्धं कलियुगेन तु ।। २७३.३२
क्षीणे कलियुगे तस्मिन् दिव्ये वर्षसहस्रके।
ससन्ध्यांशे सुनिः शेषे कृतं तु प्रतिपत्स्यते ।। २७३.३३
एवं वंशक्रमः कृत्स्नः कीर्तितो यो मया क्रमात्।
अतीता वर्त्तमानाश्च तथैवानागताश्च ये ।। २७३.३४
महापद्माभिषेकात्तु यावज्जन्मपरीक्षितः।
एवं वर्षसहस्रन्तु ज्ञेयं पञ्चाशदुत्तरम् ।। २७३.३५
पौलौमास्तु तथान्ध्रास्तु महापद्मान्तरे पुनः।
अनन्तरं शतान्यष्टौ षट्त्रिंशत्तु समास्तथा ।। २७३.३६
तावत्कालान्तरं भाव्यमान्ध्रान्तादापरीक्षितः।
भविष्येते प्रसङ्ख्याताः पुराणज्ञैः श्रुतर्षिभिः ।। २७३.३७
सप्तर्षयस्तदा प्रांशु प्रदीप्तेनाग्निना समाः।
सप्तविंशति भाव्यानां आन्ध्राणान्तु यदा पुनः ।। २७३.३८
सप्तर्षयस्तु वर्त्तन्ते यत्र नक्षत्रमण्डले।
सप्तर्षयस्तु तिष्ठन्ति पर्य्यायेण शतं शतम्।। २७३.३९
सप्तर्षीणामुपर्ये तत् स्मृतं वै दिव्यसंज्ञया।
समादिव्याः स्मृता षष्टिर्दिव्याब्दानि तु सप्तभिः ।। २७३.४०
एभिः प्रवर्तते कालो दिव्यः सप्तर्षिभिस्तु वै।
सप्तर्षीणाञ्च यौ पूर्वौ दृश्येते ह्युदितौ निशि ।। २७३.४१
तयोर्मध्ये तु नक्षत्रं दृश्यते यत्समं दिवि।
तेन सप्तर्षयो ज्ञेया युक्ता व्योम्नि शतं समाः ।। २७३.४२
नक्षत्राणामृषीणाञ्च योगस्यैतन्निदर्शनम्।
सप्तर्षयो मघायुक्ताः काले पारिक्षिते शतम् ।। २७३.४३
ब्राह्मणस्तु चतुर्विंशा भविष्यति शतं समाः।
ततः प्रभृत्ययं सर्वो लोको व्यापत्स्यते भृशम् ।। २७३.४४
अनृतोपहता लुब्धा धर्मतः कामतोऽर्थतः।
श्रौतस्मार्तेति शिथिले नष्टवर्णाश्रमे तथा ।। २७३.४५
सङ्करं दुर्बलात्मानः प्रतिपत्स्यन्ति मोहिताः।
ब्राह्मणाः शूद्रयोनिस्थाः शूद्रा वै मन्त्रयोनयः ।। २७३.४६
उपस्थास्यन्ति तान्विप्रास्तदर्थमभिलिप्सवः।
क्रमेणैव च दृश्यन्ते स्ववर्णान्तरदायकम् ।। २७३.४७
क्षयमेव गमिष्यन्ति क्षीणशेषा युगक्षये।
यस्मिन्कृष्णो दिवं यातस्तस्मिन्नेव तदाहनि ।। २७३.४८
प्रतिपन्नं कलियुगं प्रमाणं तस्य मे श्रृणु।
चतुः शतसहस्रन्तु वर्षाणां वै स्मृतं बुधैः ।। २७३.४९
चत्वार्यष्टसहस्राणि सङ्ख्यातं मानुषेण तु।
दिव्यं वर्षसहस्रन्तु तदा सङ्ख्या प्रवर्तते ।। २७३.५०
निःशेषेतु तदा तस्मिन् कृतं वै प्रतिपत्स्यते।
ऐलश्चेक्ष्वाकुवंशश्च सहदेवः प्रकीर्त्तिताः ।। २७३.५१
इक्ष्वाकोः संस्मृतं क्षत्रं सुमित्रान्तं भविष्यति।
ऐलं क्षत्रंसमाक्रान्तं सोमवंशविदो विदुः ।। २७३.५२
एते विवस्वतः पुत्राः कीर्तिताः कीर्तिवर्धनाः।
अतीता वर्तमानाश्च तथैवानागताश्च ये ।। २७३.५३
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्तथा शूद्राश्च वै स्मृताः।
वैवस्वतेऽन्तरे तस्मिन्निति वंशः समाप्यते ।। २७३.५४
देवापिः पौरवो राजा ऐक्ष्वाको यश्च ते मतः।
महायोगबलोपेतौ कलापग्राममाश्रितौ ।। २७३.५५
एतौ क्षत्रप्रणेतारौ नवविंशे चतुर्युगे।
सुवर्चा मनुपुत्रस्तु ऐक्ष्वाकाद्यो भविष्यति ।। २७३.५६
नवविंशे युगे सो वै वंशस्यादिर्भविष्यति।
देवापिपुत्रः सत्यस्तु ऐलानां भविता नृपः ।। २७३.५७
क्षत्रप्रवर्तकावेतौ भविष्ये तु चतुर्युगे।
एवं सर्वेषु विज्ञेयं सन्तानार्थन्तु लक्षणम् ।। २७३.५८
क्षीणे कलियुगेचैव तिष्ठन्तीति कृते युगे।
सप्तर्षयस्तु तैः सार्धं मध्ये त्रेतायुगे पुनः ।। २७३.५९
बीजार्थं वै भविष्यन्ति ब्रह्मक्षत्रस्तु वै पुनः।
एवमेवं तु सर्वेषु तिष्यान्तेष्वन्तरेषु च।। २७३.६०
सप्तर्षयो नृपैः सार्द्धं सन्तानार्थं युगे युगे।
एवं क्षत्रस्य चौत्सेधः सम्बन्धो वै द्विजैः स्मृतः ।। २७३.६१
मन्वन्तराणां सन्ताने सन्तानाश्च श्रुतौ स्मृताः।
अतिक्रान्तयुगाश्चैव ब्रह्मक्षत्रस्य सम्भवाः ।। २७३.६२
यथा प्रशान्तिस्तेषां वै प्रकृतीनां यथाक्षयः।
सप्तर्षयो विदुस्तेषां दीर्घायुस्त्वं क्षयोदयौ ।। २७३.६३
एतेन क्रमयोगेन ऐला इक्ष्वाकवो नृपाः।
उत्पद्यमानास्त्रेतायां क्षीयमाणाः कलौ युगे ।। २७३.६४
अनुयान्ति युगाख्यान्तु यावन्मन्वन्तरक्षयम्।
जामदग्न्येन रामेण क्षत्रेनिरवशेषिते ।। २७३.६५
रिक्तेयं वसुधा सर्वा क्षत्रियैर्वसुधाधिपैः।
द्विवंशकरणं सर्वं कीर्तयिष्ये निबोध मे ।। २७३.६६
ऐलञ्चेक्ष्वाकुवंशञ्च प्रकृतिं परिचक्षते।
राजानः श्रेणिबद्धाश्च तथान्ते क्षत्रिया भुवि ।। २७३.६७
ऐलवंशास्तु भूयांसो न तथेक्ष्वाकवो नृपाः।
एषामेकशतं पूर्णं कुलानामभिरोचते ।। २७३.६८
तावदेव तु भोजानां विस्ताराद् द्विगुणं स्मृतम्।
भोजानां द्विगुणां क्षत्रं चतुर्द्धा तद्यथा तथम् ।। २७३.६९
ते ह्यतीताः स नामानो ब्रुवतस्तान्निबोध मे।
शतं वै प्रतिविन्ध्यानां शतं नागाः शतं हयाः ।। २७३.७०
शतमेकं धार्तराष्ट्रा ह्यशीतिर्जनमेजयाः।
शतं वै ब्रह्मदत्तानां वीराणां कुरवः शतम् ।। २७३.७१
ततः शतञ्च पञ्चालाः शतं काशिकुशादयः।
तथापरे सहस्रे द्वे ये नीपाः शशबिन्दवः ।। २७३.७२
इष्टवन्तश्च ते सर्वे सर्वे नियुतदक्षिणाः।
एवं राजर्षयोऽतीताः शतशोऽथ सहस्रशः ।। २७३.७३
मनोर्वैवस्वतस्यासन् वर्तमानेऽन्तरे विभोः।
तेषां ते निधनोत्पत्तौ लोकसंस्थितयः स्थिताः ।। २७३.७४
न शक्यो विस्तरस्तेषां सन्तानस्य परस्परम्।
तत्पूर्वापरयोगेन वक्तुं वर्षशतैरपि ।। २७३.७५
अष्टाविंशसमाख्याता गता वैवस्वतेऽन्तरे।
ऐते देवगणैः सार्द्धं शिष्टा ये तान्निबोधित ।। २७३.७६
चत्वारिंशत्त्रयश्चैव भविष्यास्ते महात्मनः।
अवशिष्टा युगाख्यास्ते ततो वैवस्वतो ह्ययम् ।। २७३.७७
एतद्वः राजर्षयो ये तु अतीतास्ते युगैः सह।
ये ते ययाति वंश्यानां ये च वंशा विशाम्पते ।। २७३.७८
कीर्तिता द्युतिमन्तस्ते य एतान् धारयेन्नरः।
लभते स वरान्पञ्च दुर्लभानिह लौकिकान् ।। २७३.७९
आयुः कीर्तिं धनं स्वर्गं पुत्रवांश्चाभिजायते।
धारणाच्छ्रवणाच्चैव परं स्वर्गस्य धीमतः ।। २७३.८०


text:
सरोजिनी नायुडु
सरोजिनी नायुडु ( ( शृणु) /ˈʃəroʊdʒɪniː nɑːjədʊ/) (तेलुगु: సరోజినీ నాయుడు, आङ्ग्ल: Sarojini Naidu) स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य क्रान्तिकारिषु चतुरक्रान्तिकारित्वेन परिगण्यते । तस्याः कार्याणि भारतस्य स्तन्त्रतायां महत्वपूर्णानि आसन् । तस्याः अविरतप्रयासेनैव स्वतन्त्रतान्दोलने महिलानां योगदानम् अवर्धत । सा स्त्रीसशक्तीकरणाय आजीवनं कार्यमकरोत् । महात्मनः प्रेरितेषु अधिकतम-आन्दोलनेषु तस्याः महत्वपूर्णं योगदानमासीत् । तस्याः बुद्धिमत्तायाः कारणेनैव आङ्ग्लानां भारतविरोधीनि बहूनि कार्याणि निष्फलानि अभवन् ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
१८७९ तमस्य वर्षस्य 'फरवरी'-मासस्य त्रयोदशे (१३/२/१८७९) दिनाङ्के आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य हैदराबाद-महानगरे (ब्रिटिश-कालीने हैदराबाद-राज्ये) सरोजिनी नायुडु इत्यस्याः जन्म अभवत् । तस्याः पितुः नाम अघोरनाथ चट्टोपाध्याय आसीत् । तस्याः मातुः नाम वरदसुन्दरी आसीत् । तस्याः पिता मूलतः वङ्गप्रदेशीयः आसीत् । सः हैदराबाद-महानगरस्य निज़ाम-महाविद्यालये विज्ञानविषयं पाठयति स्म । विज्ञानविषयस्य प्राध्यापके सत्यपि सः भारतीयसंस्कृतेः ज्ञाता आसीत् । तस्याः माता वरदसुन्दरी महाविदुषी आसीत् । सा वङ्गभाषायाम् अनेकानि गीतानि अलिखत् । पितुः बुद्धेः, मातुः प्रतिभायाः च मेलनं सरोजिन्याम् आसीत् ।
सरोजिन्याः पत्युः नाम डा. मुत्याल गोविन्द राजुलु नायुडु आसीत् । तयोः पञ्च सन्तानाः आसन् । तेषां नामानि क्रमेण जयसूर्य, पद्मजा, रणधीर, नीलवर, लीलामणी ।
बाल्यं, शिक्षणम्[सम्पादयतु]
सरोजिन्याः बाल्यं हैदराबाद-महानगरे एव व्यतीतम् । बाल्यकालादेव सरोजिनी अतिमेधाविनी, चतुरा च आसीत् । अतः पितुः इच्छा आसीत् यत्, “मम पुत्री वैज्ञानिकः गणितज्ञा वा भवेत्” इति । परन्तु सरोजिन्याः रुचिः साहित्ये आसीत् । एकदा गणितस्य गणनायाः उपरि तया काव्यं रचयित्वा स्वरुच्याः परिचयः प्रदत्तः । मद्रासविश्वविद्यालयात् तया 'मेट्रिक्'-इत्यस्य अध्ययनं समापितम् ।
सरोजिन्यां रचनात्मकप्रतिभा ईश्वरेण जन्मकाले एव प्रदत्ता आसीत् । त्रयोदशे वयसि तया १३०० पङ्क्तीनां काव्यं रचितम् । तस्य काव्यस्य नाम ‘द लेडी ऑफ् द लेक्’ आसीत् । तत् काव्यं बहुप्रसिद्धम् अभवत् । ततः फारसी-भाषायां सा एकं नाटकम् अरचयत् । तस्य नाटकस्य नाम ‘मेहर मुनीर’ आसीत् । पिता अघोरनाथः पुत्र्याः नाटकं निज़ाम इत्येनं प्रादर्शयत् । सरोजिन्याः प्रतिभया सः अपि प्रभावितः अभवत् । सः अघोरनाथम् असूचयत्, “एतस्याः सम्पूर्णः अभ्यासः छात्रवृत्त्या भविष्यति । अतः त्वम् एनां पठितुं विदेशं प्रेषस्व” इति ।
उच्चशिक्षा, विवाहश्च[सम्पादयतु]
सरोजिनी यदा षोडशवर्षीया आसीत्, तदा सा इङ्ग्लैण्ड-देशम् अगच्छत् । तत्र वर्षत्रयं यावत् सा अभ्यासम् अकरोत् । किङ्ग्स् महाविद्यालयस्य एड्मण्ड् गॉस्, आर्थर् सैमन् इत्येताभ्यां विद्वद्भ्यां सह सम्पर्कत्वात् तस्यां कवित्वशक्त्याः वर्धनम् अभवत् । इङ्ग्लैण्ड-देशे यदा सरोजिनी अध्ययनं करोति स्म, तदा सा डा. मुत्याल गोविन्द राजुलु नायुडु-नामकस्य युवकस्य सम्पर्के आसीत् । सः तस्याः सहपाठी आसीत् । वर्षत्रयं यावत् उभौ सहाभ्यासमेव अकुरुताम् । अध्ययनं समाप्य यदा तौ भारतं सम्प्राप्तौ, तदा तौ विवाहस्य निश्चयम् अकुरुताम् । ततः मासत्रये तु तयोः विवाहः अपि अभवत् ।
वैयक्तिकजीवनम्[सम्पादयतु]
सरोजिनी बुद्धि-प्रतिभयोः स्वामिनी आसीत् । तस्याः व्यक्तित्वम् अत्याकर्षकं, स्वभावश्च विनोदी आसीत् । महात्मना, लोहपुरुषेण च सह सा विनोदेन भाषणं करोति स्म । सा लोहपुरुषं “बोरडोली-मण्डलस्य वृषभः (बोरडोली का बैल)” इति निर्दिशति स्म । एकदा कारागारयात्रानन्तरं सा महात्मनः गृहम् अगच्छत् । महात्मा ताम् अपृच्छत्, “कारागारे भवत्याः केशाः अधिकाः श्वेताः अभवन् खलु ?” महात्मनः प्रश्नस्य सरोजिनी स्वविनोदस्वभावानुसारम् उत्तरम् अयच्छत्, “मम केशानां श्वेतीभवनस्य पृष्ठे कारागारस्य दोषः न अपि तु तव दोषः एव । त्वं बहूपवासान् कुर्वन् आसीत्, अतः अहं चिन्तियामि स्म यत्, महात्मनः एषः उपवासः अन्तिमस्तु नास्ति खलु । एतादृशैः विचारैः चिन्ताग्रस्ता अहं श्वेतकेशस्य स्वामिनी अभवम्” इति । तस्याः उत्तरं श्रुत्वा उपस्थिताः सर्वे अट्टहास्यम् अकुर्वन् ।
सा अनेकानां भाषाणां विदुषी अपि आसीत् । वङ्गभाषा, तेलुगुभाषा, हिन्दीभाषा, मराठीभाषा, तमिळभाषा, आङ्ग्लभाषा च तासु मुख्याः भाषाः । गर्भकवयित्री सा अनेकाः कविताः अलिखत् । महात्मा तां 'भारतस्य बुलबुल' कथयति स्म । 'नैटिङ्गेल् ऑफ् इण्डिया' (Nightingale of India) इत्युपाधिना सा प्रसिद्धा आसीत् । तस्याः कवितायाः विषये रवीन्द्रनाथः अलिखत्, “सरोजिन्याः रचनायाः गहनता, भावश्च मयि सरोजिनीं प्रति ईर्ष्यां जनयतः” इति ।
प्रसिद्धे कविते[सम्पादयतु]
To The God Of Pain[सम्पादयतु]
Unwilling priestess in thy cruel fane,
Long hast thou held me, pitiless god of Pain,
Bound to thy worship by reluctant vows,
My tired breast girt with suffering, and my brows
Anointed with perpetual weariness.
Long have I borne thy service, through the stress
Of rigorous years, sad days and slumberless nights,
Performing thine inexorable rites.
For thy dark altars, balm nor milk nor rice,
But mine own soul thou’st ta’en for sacrifice:
All the rich honey of my youth’s desire,
And all the sweet oils from my crushed life drawn,
And all my flower-like dreams and gem-like fire
Of hopes up-leaping like the light of dawn.
I have no more to give, all that was mine
Is laid, a wrested tribute, at thy shrine;
Let me depart, for my whole soul is wrung,
And all my cheerless orisons are sung;
Let me depart, with faint limbs let me creep
To some dim shade and sink me down to sleep.
- Sarojini Naidu
Village Song[सम्पादयतु]
HONEY, child, honey, child, whither are you going?
Would you cast your jewels all to the breezes blowing?
Would you leave the mother who on golden grain has fed you?
Would you grieve the lover who is riding forth to wed you?
Mother mine, to the wild forest I am going,
Where upon the champa boughs the champa buds are blowing;
To the köil-haunted river-isles where lotus lilies glisten,
The voices of the fairy folk are calling me: O listen!
Honey, child, honey, child, the world is full of pleasure,
Of bridal-songs and cradle-songs and sandal-scented leisure.
Your bridal robes are in the loom, silver and saffron glowing,
Your bridal cakes are on the hearth: O whither are you going?
The bridal-songs and cradle-songs have cadences of sorrow,
The laughter of the sun to-day, the wind of death to-morrow.
Far sweeter sound the forest-notes where forest-streams are falling;
O mother mine, I cannot stay, the fairy-folk are calling.
- Sarojini Naidu
भारतीयस्वतन्त्रतान्दोलने योगदानम्[सम्पादयतु]
सरोजिनी कवित्वशक्त्या परिपूर्णा आसीत् । सा बहूनि प्रसिद्धकाव्यानि अलिखत् । परन्तु भारतमातुः सेवायै जन्मधृता सा भारतमातरं प्रति स्वकर्तव्यस्य पालनमपि अकरोत् । गोपालकृष्ण गोखले ताम् अकथयत्, “तव काव्यशक्तिः तु अमोघा अस्ति । परन्तु अधुना तव प्रतिभायाः आवश्यकता मातृभूम्यै अस्ति । त्वं स्वतन्त्रतान्दोलने स्वयोदानं यच्छस्व” इति । अतः सरोजिनी स्वतन्त्रतान्दोलने कार्यं प्रारभत ।
१९१६ तमे वर्षे लखनऊ-महानगरे कॉङ्ग्रेस्-पक्षस्य राष्ट्रियाधिवेशनम् आसीत् । तस्मिन् अधिवेशने सरोजिनी भागम् अवहत् । तस्याः भाषणेन पक्षस्य सदस्याः बहुप्रभाविताः अभवन् । कालान्तरे तस्याः सम्पर्कः महात्मना सह अपि अभवत् । ततः सा भारतीयस्वतन्त्रताक्रान्तिकारिषु अतिवरिष्ठक्रान्तिकारित्वेन स्थानं प्रापत् । सा आभरतं भ्रमणं प्रारभत । भिन्नेषु स्थानेषु सा भाषणं करोति स्म । तस्याः वाक्चातुर्येण जनाः देशसेवायै प्रेरिताः अभवन् । महिला-मताधिकार-आन्दोलनेऽपि तस्याः मुख्यभूमिका आसीत् ।
१९१८ तमे वर्षे होम् रूल् आन्दोलनस्य प्रतिनिधित्वेन सा लण्डन-महानगरम् अगच्छत् । तत्र सा उग्रभाषणम् अकरोत् । १९१९ तमे वर्षे जलियावाला-हत्याकाण्डस्य विरोधे तया आङ्ग्लसर्वकारस्योपरि अतितीक्ष्णाः वाग्प्रहाराः कृताः । सा वर्षत्रयं यावत् विदेशे स्थित्वा आङ्ग्लानां विरोधम् अकरोत् । ततः १९२१ तमे वर्षे सरोजिनी यदा भारतम् अगच्छत्, तदा महात्मना प्रेरितम् असहयोगान्दोलनम् आभारते चलदासीत् । सरोजिनी तस्य आन्दोलनस्य महत्वपूर्णानि कार्याणि स्वदायित्वेन स्व्यकरोत् । १९२२ तमे वर्षे कारागारगमनकाले महात्मा सरोजिनीम् अवदत्, “भारतस्य भविष्यं तव हस्ते दत्त्वा गच्छन् अस्मि” इति ।
१९२५ तमे वर्षे कानपुर-महानगरस्य कोङ्ग्रेस-पक्षस्य राष्ट्रिय-अधिवेशने सदस्यैः सा अध्यक्षत्वेन चिता । तस्मिन् अधिवेशने सा अवदत्, “भारतमाता स्वगृहस्य स्वामिनी भवेत् । सर्वेषां भारतीयानां हृदये एकतायाः भावः उत्पातव्यः इति भारतमातुः पुत्रीत्वेन मम दायित्वमस्ति । अनावश्यकानाम् अन्तःकलहानां निराकरणं मम दायित्वं वर्तते” इति । १९२८ तमे वर्षे सरोजिनी अमेरिका-देशम् अगच्छत् । सा तत्र 'गान्धी'-विचाराणां प्रसारं, महिला-उत्थान-कार्यक्रमान् च अकरोत् ।
१९३० तमे वर्षे यदा महात्मा लवणसत्याग्रहं प्रारभत, तदा सरोजिनी तस्य साहाय्यम् अकरोत् । दाण्डि-यात्रायाः समये सरोजिनी महात्मना सह एव आसीत् । १९३० तमस्य वर्षस्य ‘मई’-मासस्य त्रयोविंशतितमे (२३/५/१९३०) दिनाङ्के धरासणा-केन्द्रात् महात्मानम् आङ्ग्लाः कारागारं प्रैषयन् । ततः तस्य केन्द्रस्य दायित्वं सरोजिन्याः एव आसीत् । १९३१ तमे वर्षे सरोजिनी गोळमेजी-परिषदि भागम् ओढुं लण्डन-महानगरम् अगच्छत् । तया सह महात्मा, मदन मोहन मालवीय अपि आसीत् । तत्र आङ्ग्लाः सरोजिन्याः विषये अभद्रशब्दानाम् उपयोगम् अकुर्वन् । तेषाम् आक्षेपाणाम् उत्तरत्वेन सरोजिनी अवदत्, “अहं गोळमेजी-परिषदि उपस्थिता अस्मि, एतस्य मुख्यकारणं मम ज्येष्ठानाम् आदेशः अस्ति । ते पाश्चात्यजनानां विश्वासं न कुर्वन्ति । पाश्चात्यानां कूटनीतिं ते अवगच्छन्ति । पाश्चात्यानां कूटनीतेः उत्तरं दातुं ते मम अत्र आगमनस्य आदेशम् अयच्छन् । अतः अहमत्र उपस्थिता” इति ।
१९३६-३७ वर्षे प्रान्तियराज्येषु स्वराज्यस्य निर्वाचनम् आसीत् । आभारतम् अटित्वा सरोजिनी निर्वाचनस्य, मतस्य च माहात्म्यं भारतीयनागरिकान् अबोधयत् । १९४२ तमे वर्षे महात्मना त्यजतु भारतम् आन्दोलनस्य घोषणा कृता आसीत् । सः 'करो या मरो' सूत्रम् अपि अयच्छत् । सरोजिनी तस्मिन् आन्दोलने सक्रिया आसीत् । जनेषु आन्दोलनस्य प्रचारः तस्याः दायित्वम् आसीत् । भीताः आङ्ग्लाः अन्यनेताभिस्सह सरोजिनीम् अपि कारागारं प्रैषयन् । यद्यपि सा अस्वस्था आसीत्, तथापि सा वर्षद्वयं यावत् कारागारे एव न्यवसत् । परन्तु आङ्ग्लैः अनुभूतं यत्, तस्याः मृत्युः भवितुम् अर्हतीति । ततः भीताः आङ्ग्लाः तां कारागारात् मुक्ताम् अकुर्वन् । परन्तु तस्याः गृहस्योपरि सर्वदा आङ्ग्लगुप्तचराणां दृष्टिः भवति स्म ।
१९४६ तमे वर्षे नेहरु इत्यस्य नेतृत्वे कोङ्ग्रेस-पक्षस्य सर्वकारस्य रचना अभवत् । तस्य सर्वकारस्य कार्यकाले एशिया-खण्डस्य सर्वेषां देशानां प्रतिनिधिसभायाः आयोजनं देहली-महानगरे अभवत् । तस्याः सभायाः अध्यक्षपदं नेहरु सरोजिन्यै अयच्छत् । तस्यां सभायां सा अवदत्, “एशियाखण्डस्य सर्वेदेशाः परस्परं प्रेमपूर्वकं व्यवहारं कुर्युः । तेन विश्वस्मिन् सुख-शान्ति-विकासानां स्थितिः उद्भविष्यति” इति ।
राज्यपालत्वेन सरोजिनी[सम्पादयतु]
भारतस्वतन्त्रतानन्तरं नेहरु-सञ्चालिते सर्वकारे सरोजिनी उत्तरप्रदेशराज्यस्य राज्यपालः आसीत् । भारते प्रप्रथम-महिला-राज्यपालस्य श्रेयः तस्याः एव अस्ति । राज्यपालत्वेन सा स्त्रीभ्यः बहूनि कार्याणि अकरोत्, यथा – स्त्रीशिक्षणं, निरक्षरतानिवारणं, स्त्रीमताधिकारः, समानता, 'पडदा'-प्रथानिरस्तनं, वरदक्षिणानिरस्तनम् इत्यादीनि ।
मृत्युः[सम्पादयतु]
१९४९ तमस्य वर्षस्य 'मार्च'-मासस्य द्वितीये (२/३/१९४९) दिनाङ्के बहुमुखिप्रतिभायाः स्वामिनी सरोजिनी नायुडु देहत्यागम् अकरोत् । तस्याः निधनं यदा अभवत्, तदा उत्तरप्रदेशस्य राज्यपालत्वेन सा कार्यरता आसीत् । राजनैतिक-सामाजिक-सांस्कृतिक-साहित्यिक-क्षेत्रेषु निष्ठया स्वदायित्वस्य वहनं कृतवती सरोजिनी अधुना अस्मत्सु नास्ति । परन्तु तस्याः कार्येषु अद्यापि वयं मार्गदर्शनम् अन्विषामः । तस्याः किवताः अद्यापि अमराः सन्ति । तया स्वीकृतानां निर्णयानां फलस्य अद्य वयम् उपभोगं कुर्वन्तः स्मः । अस्माभिः अपि भारतस्य संस्कृत्याः रक्षणाय कार्यं करणीयमेव ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
http://www.iloveindia.com/indian-heroes/sarojini-naidu.html
http://www.thefamouspeople.com/profiles/sarojini-naidu-36.php
http://www.culturalindia.net/leaders/sarojini-naidu.html
http://www.poetseers.org/the-great-poets/indian-poets/sarojini-naidu-poems/village-song/index.html
http://www.poetseers.org/the-great-poets/indian-poets/sarojini-naidu-poems/to-the-god-of-pain/index.html
http://www.poetseers.org/the-great-poets/indian-poets/sarojini-naidu/
http://www.mapsofindia.com/who-is-who/government-politics/sarojini-naidu.html


text:
चन्द्रशेखरआजाद:–Chandr Shekhar Azad
पण्डितचन्द्रशेखर: (आजाद:) ऐतिहासिकदृष्ट्या भारतीयस्वतन्त्रतासंग्रामस्य अत्यन्तं सम्मानितं लोकप्रियं च स्वतन्त्रतासैनिक: आसीत् । स: पण्डितरामप्रसादबिस्मिल-सरदारभगतसिंहसदृशम् एव महत्तम क्रान्तिकारीषु अन्यतम: आसीत् । 1922 ख्रीस्ताब्दे गान्धिना असहयोगआन्दोलनस्य असामयिकसमाप्त्यनन्तरं तस्य वैचारिकं परिवर्तनम् अभवत् । स: क्रान्तिकारिगतिविधिषु संलग्नम् अभवत्, हिन्दुस्थान रिपब्लिकन एसोसियेशन संस्थाया: सक्रिय सदस्य: अभवत् । अनया संस्थया स: रामप्रसादबिस्मिलेन सह 9 अगस्त 1925 ख्रीस्ताब्दे काकोरीकाण्डं कृतवान् । अनन्तरं ख्रीस्ताब्दे 1927 बिस्मिलस्य बलिदानानन्तरं उत्तरभारतस्य सर्वान् क्रान्तिकारिसमूहान् एकत्रीकृत्य हिन्दुस्थान सोशलिस्ट रिपब्लिकन ऐसोसियेशन संस्थाया: निर्माणं कृतवान् अथ च भगतसिंहेन सह लाहौरप्रदेशे लाला लाजपतरायस्य मृत्यो: प्रतिकारं साण्डर्सस्य वधं कृत्वा कृतवान् । अनन्तरं देहलीं प्राप्य असेम्बली विस्फोटकाण्डं कृतवान् ।
पण्डितचन्द्रशेखरस्य जन्म उत्तरप्रदेशस्य उन्नावजनपदस्य बदरका ग्रामे 23 जुलाई सन 1906 ख्रीस्ताब्दे अभवत् । पितु: (श्री सीतारामतिवारी) देहावसानानन्तरं ग्रामं विहाय चन्दशेखर: प्रारम्भे मध्यप्रदेशस्य अलीराजपुर रियासते वित्तं आरब्धवान् । अनन्तरं भावरा ग्रामे न्यवसत् । अत्रैव बालचन्द्रशेखरस्य बाल्यावस्था अतीता । तस्य मातु: नाम जगरानी देवी आसीत् । बाल्यकाले आदिवासिबालकै: सह बहुधा शरसन्धानं कृतवान् अत: बाल्यकाले एव तस्य लक्ष्यभेदने गति: आसीत् ।
बाल्यकालातएव चन्द्रशेखर: स्वाभिमानी आसीत् । स: कदापि नैव विभेति स्म । 1919 ख्रीस्ताब्दे जलियावालाबाग नरसंहार: नवयुवानां हृदयान्दोलनस्य कारणम् अभवत् । चन्द्रशेखर: तदा पठन् आसीत् । तदा आरभ्य एव तस्य मनसि अग्नि: प्रज्ज्वलन् आसीत् । गान्धिना कृते असहयोग आन्दोलने नवयुवान: ज्वालामुखीवत विस्फोटं प्राप्तवन्त: । तै: सह एव चन्द्रशेखर: अपि रणांगणे शंखनादं कृतवान् ।
चौराचौरीघटनानन्तरं गान्धि: विना जनानां सहमतिं स्वीकृत्य एव असहयोग आन्दोलनं नाशितवान् अनेन नवयुवकानां कांग्रेससमूहै: मोहभंग: जात: । सर्वे मिलित्वा एच.आर.एस (हिन्दुस्थान प्रजातान्त्रिक संघ) संघस्य निर्माणं कृतवन्त: । 9 अगस्त सन 1925 ख्रीस्ताब्दे ते मिलित्वा काकोरीकाण्डं कृतवन्त: । अस्मिन् सर्वकारेण पण्डितरामप्रसाद बिस्मिल, अशफाक उल्ला खाँ, रोशन सिंह: आदय: गृहीता: । चन्द्रशेखर: तथापि तेषां बन्धने नैव आगतवान् ।
भगतसिंह:, राजगुरु:, सुखदेव: च साण्डर्सवधस्य अनन्तरं असेम्बलीमध्ये विस्फोटं कृत्वा गृहीता: । तेषां कृते मृत्युदण्डनिर्धारणं जातम् । आजाद: नेहरूमहोदयं निवेदितवान् यत् कृपया भगतसिंहादीनां मृत्युदण्डं आजीवनकारावासदण्डे परिवर्तयेत इति आंग्लशाशकान् निवेदयेत् । किन्तु नेहरूगान्धिद्वयो: अपि एतत् न अंगीकृतवन्त: । चन्द्रशेखर: तत: प्रत्यागत्य अल्फ्रेडपार्कमध्ये स्व सहायकै: सह मन्त्रणा कुर्वन् आसीत् तदैव ब्रिटिशजना: सर्वत: तान् आरक्षितवन्त: । तै: सह युद्धं कुर्वन् अत्रैव आजाद: स्वस्यैव भुसुण्ड्या स्वस्य जीवनं परित्यक्तवान् ।
चन्द्रशेखर: वीरताया: नूतनी परिभाषा अकरोत् । तेन प्रेरिता: सहस्राधिका: जना:, युवान: स्वतन्त्रता आन्दोलने शहादत-दत्तवन्त: । तस्य मरणस्य 16 वर्षानन्तरं हिन्दुस्थानं स्वातन्त्र्यं प्राप्तवान् । स: सत्यमेव क्रान्तिकारी आसीत् ।
वयं तं महान्तं चन्द्रशेखरं प्रणमाम: । नमो देशभक्तेभ्य: ।
जय हिन्द


text:
राजदेहप्रवेशादिकथनम्
अथ पुरोहितमन्त्रिपुर: सरैर्नरपति: कृतशान्तिककर्मभि: ।
विहितमाडलिक: स यथोचितं नगरमास्थितभद्रगजो ययौ ॥१॥
समधिगम्य पुरं परिसान्त्वितप्रियजन: सचिवै: सह सम्प्रतै: ।
भुवमपालयदादृतशासनो नृपतिभिर्दिवमिन्द्र इवाधिराट् ॥२॥
इति नृपत्वमुपेत्य वसुन्धरामवति संयमिभूभृति मन्त्निण: ।
तमधिकृत्य परं कृतसंशया इति जजल्पुरनल्पधियो मिथ: ॥३॥
मृतिमुपेत्य यथा पुनरुत्थित: प्रकृतिभाग्यवशेन तथा त्वयम् ।
नरपति: प्रतिभाति न पूर्ववत्समुदिताखिलदिव्यगुणोदय: ॥४॥
वसु ददाति ययातिवदर्थिने वदति गीष्पतिवद्रिरमर्थवित् ।
जयति फाल्गुनवत्प्रतिपार्थिवान् सकलमप्यवगच्छति शर्ववत् ॥५॥
अनुसवनविसृत्वरैरपूर्वैर्वितरणपौरुषशौर्यधैर्यपूर्वै: ।
अनितरसुलभैर्गुणैर्विभाति क्षितिपतिरेष पर: पुमानिवाद्य: ॥६॥
अनृतुषु तरव: सुपुष्पिताग्रा बहुतरदुग्धदुघाश्च गोमहिष्य: ।
क्षितिरभिमतवृष्टिराढयसस्या स्वविहितधर्मरता: प्रजाश्च सर्वा: ॥७॥
कालस्तिष्य: सर्वदोषाकरोऽपि त्नेतामत्येत्यद्य राज्ञ: प्रभावात् ।
तस्मादस्मद्राजवर्ष्म प्रविश्य प्राप्तैश्वर्य: शास्ति कश्चिध्दरित्रीम् ॥८॥
तदयं गुणवारिधिर्यथा प्रतिपद्येत न पूर्वकं वपु: ।
करवाम तथेति निश्चयं कृतवन्त: सचिवा: परस्परम् ॥९॥
अथ ते भुवि यस्य कस्यचिव्दिगतासोर्वपुरस्ति देहिन: ।
अविचार्य तदाशु दह्यतामिति भृत्यान् रहसि न्ययोजयन् ॥१०॥
अथ राज्यधुरं धराधिप: परमाप्तेषु निवेश्य मन्त्रिषु ।
बुभुजे विषयान् विलासिनीसचिवोऽन्यक्षितिपालदुर्लभान् ॥११॥
स्फटिकफलके ज्योत्स्राशुभ्रे मनोज्ञशिरोगृहे
वरयुवतिभिर्दीव्यन्नक्षैर्दुरोदरकेलिषु ।
अधरदशनं बाह्वावाहं महोत्पलताडनं
रतिविनिमयं राजाऽकार्षीद्ग्लहं विजये मिथ: ॥१२॥
अधरजसुधाश्लेषाद्रुच्यं सुगन्धि मुखानिल -
व्यतिकरवशात्कामं कान्ताकरात्तमतिप्रियम् ।
मधु मदकरं पायंपायं प्रिया: समपायय -
त्कनकचषकैरिन्दुच्छायापरिष्कृतमादरात् ॥१३॥
मधुमदकलं मन्दस्विन्नं मनोहरभाषणं
निभृतपुलकं सीत्काराढयं सरोरुहसौरभम् ।
दरमुकुलिताक्षीषल्लज्जं विसृत्वरमन्मथं
प्रचरदलकं कान्तावक्तं निपीय कृती नृप: ॥१४॥
विवृतजघनं संदष्टेष्ठं प्रणुन्नपयोधरं
प्रसृतभणितं प्राप्तोत्साहं रणन्मणिमेखलम् ।
निभृतकरणं नृत्यद्रात्रं गतेतरभावनं
प्रसृमरसुखं प्रादुर्भूतं किमप्यपदं गिराम् ॥१५॥
मनसिजकलातत्त्वाभिज्ज्ञो मनोज्ञविचेष्टित:
सकलविषयव्यावृत्ताक्ष: सदानुसृतोत्तम: ।
कृतकुचगुरुपास्त्याऽत्यन्तं सुनिर्वृतमानसो
निधुवनवरब्रह्मानन्दं निरर्ग्लमन्वभूत् ॥१६॥
पुरेव भोगान् बुभुजे महीभृत्स भोगिनीभि : सहितोऽप्यरंस्त ।
कन्दर्पशास्त्रनुगत: प्रवीणैर्वात्स्यायने तच निरक्षैताध्दा ॥१७॥
वात्स्यायनप्रोदितसूत्रजातं तदीयभाष्यं च निरीक्ष्य सम्यक् ।
स्वयं व्यधत्ताभिनवार्थगर्भ निबन्धमेकं नृपवेषधारी ॥१८॥
पारशर्यवनिभृति प्रविश्य राज्ञो वर्ष्मैवं विहरति तव्दिलासिनीभि: ।
दृष्टा तत्समयमतीतमस्य शिष्या रक्षन्तो वपुरितरेतरं जजल्पु: ॥१९॥
आचार्यैरवधिकरकारि मासमात्रं सोऽतीत: पुनरपि पश्चषाश्च घस्रा: ।
अद्यापि स्वकरणमेत्य न : सनऽथान् कर्तु तन्मनसि न जायतेऽनुकम्पा ॥२०॥
किं कुर्म: क नु मृगयामहे क याम: को जानन्निह वसतीति नोऽभिदध्यात् ।
विज्ञातुं कथमिमर्मश्महे विचिन्त्याप्या सिन्धु क्षितितलमन्यगात्रगूढम् ॥२१॥
गुरुणा करुणानिधिना ह्यधुना यदि नो निहिता विहितास्त्यजिता: ।
जगति क गतिर्भजतां त्यजतां स्वपदं विपदन्तकरं तदिदम् ॥२२॥
नि:शेषेन्दियजाडयहृन्नवनवाहलादं मुहुस्तन्वती
नित्याश्लिष्टरजोयतीशचरणम्भोजाश्रया श्रेयसी ।
निष्प्रत्यूहविजम्भमाणवृजिनस्योव्दासना वासना
नि:सीमा हृदयेन कल्पितपरीरम्भा चिरं भाव्यते ॥२३॥
फलितैरिव सत्वपादपै: परिणामैरिव योगस्म्पदाम् ।
समयैरिव वैदिकश्रियां सशरीरैरिव तत्वनिर्णयै: ॥२४॥
सधनैर्निजलाभवैभवात् सकुटुम्बैरुपशान्तिकान्तया ।
अतदन्यतयाऽखिलात्मकैरनुगृह्येय कदा नु धामभि: ॥२५॥
अविनयं विनयन्नसतां सतामतिरयं तिरयन् भवपावकम् ।
जयति यो यतियोगभृतां वरो जगति मे गतिमेष विधास्यति ॥२६॥
विगतमोहतमोहतिमाप्य यं विधुतमायतमा यतयोऽभवन् ।
अमृतदस्य तदस्य दृश: सृतवावतरेम तरेम शुगर्णवम् ॥२७॥
शुभाशुभविभाजकस्फुरणदृष्टिमुष्टिंधय:
क्षपान्धमतापान्थदुष्कथकदम्भकुक्षिंभरि: ।
कदा भवसि मे पुन:पुनरनाद्यविद्यातम:
प्रमृद्य गलितव्दयं पदमुदश्चयन्नव्दयम् ॥२८॥
मर्त्यानां निजपादपकजजुषामाचार्य वाचा यया
रुन्धानो मतिकल्मषं त्वमिह किंकुर्वाणनिर्वाणया ।
द्राड् नायास्यासि चेत्सुधीकृतपरीहासस्य दसस्य ते
दु:खान्तो न भवेदितीडय स पुनर्जानीहि मीनीहि मा ॥२९॥
इति खेदमुपेयुषि मित्रजने प्रतिपन्नयतिक्षितिभृन्महिमा ।
शुचमर्थवता शमयन्वचस निजगाद सरोरुहपाद इदम् ॥३०॥
पर्याप्तं न : क्लैब्यमुपेत्यात्र सखाय: कृत्वोत्साहं भूमिमशेषामपिधानात् ।
अन्वेष्यामो भूविवराण्यप्यथ च द्यां यव्दद्देवं देवमनुष्यादिषु गूढम् ॥३१॥
अनिर्विण्णचेता: समास्थाय यत्नं सुदुष्प्रापमप्यर्थमाप्रोत्यवश्यम् ।
मुहुर्विघ्रजालै: सुरा हन्यमाना सुधामप्यवापुर्ह्यनिर्विण्णचित्ता: ॥३२॥
यदप्यन्यगात्रप्रतिच्छन्नरुपो दुरन्वेषण: स्याद्रुरुर्नस्तथापि ।
स्वभानूदरस्थ: शशीव प्रकाशैस्तदीयैर्गुणैरेव वेत्तुं स शक्य:॥३३॥
इक्षुचापागमापेक्षया निर्गतो वर्ष्म तस्योचितं कृष्णवर्त्मद्युति: ।
विभ्रमाणां पदं सुभ्रुवां भूपते: प्राप्तुमर्हत्यकामाग्रणी: संयमी ॥३४॥
नित्यतृप्ताग्रयाय्याश्रिते निर्वृता: प्राणिनो रोगशोकादिना नेक्षिता: ।
दस्युपीडोज्झिता: स्वस्वधर्मे रता: कालवर्षी स्वराण्मेदिनी कामसू: ॥३५॥
तदिहाऽऽलस्यमपास्य विचेतुं निखधिसंसृतिजलधे: सेतुम् ।
देशिकवरपदकमलं यामो न वृथाऽनेहसमत्न नयाम: ॥३६॥
इति जलरुहपदवचनं सर्वे मनसि निधाय निराकृतगर्वे ।
कांश्चित्तत्न निवेश्य शरीरं रक्षितुमन्ये निरगुरुदारम् ॥३७॥
ते चिन्वन्त: शैलाच्छैलं विषयाव्दिषयं भुवमनुवेलम् ।
प्रापुर्धिक कृतविबुधनिवेशान् स्फीतानमरुकनृपतेर्देशान् ॥३८॥
मृत्वा पुनरप्युत्थितमेनं श्रुत्वा वैन्यदिलीपसमानम् ।
त्यक्त्वा विरहजदैन्यममन्दं मत्वऽऽचार्य धैर्यमविन्दन् ॥३९॥
ते च ज्ञात्वा गानविलोलं तरुणीसक्तं धरणीपालम् ।
विविशु: स्वीकृतगयकवेषा नगरं विदितसमस्तविशेषा: ॥४०॥
राज्ञे ज्ञापितविद्यातिशयास्ते तत्संग्रहविधृतातिशया: ।
रमणीशतमध्यगमवनीन्द्रं दहशुस्तारावृतमित्र चन्द्रम् ॥४१॥
वरचाम्रकरतरुणीककणरज्जितमनोहरपश्चाद्भागम् ।
गीतिगतिज्ञोद्रीतश्रुतिसुखतानसमुल्लसदग्रिमदेशम् ॥४२॥
धृतचामीकरदण्डसितातपवारणरज्जितरत्नकिरीटम् ।
श्रितविग्रहमिव रतिपतिमाश्रितभुवमिव सान्त:पुरममरेशम् ॥४३॥
रुचिरवेषा: समासाद्य तां संसदं नयनसंज्ञावितीर्णासना भूभुजा ।
समतिसृष्टास्तत: सुस्वरं मूर्च्छनापदविदस्ते जगुर्मोहयन्त: सभाम् ॥४४॥
भृड तव सडतिमपास्य गिरिश्रृडे तुडविटपिनि मडमजुषि त्वदडे ।
स्वाडरचिता: सकलुषान्तरडा: संगमकृते भडमुपयन्ति भृडा: ॥४५॥
पश्चशरसमयसश्चयकृते प्राश्चं मुश्चन्निवेह सश्च्रसि प्रपश्चम् ।
पश्चजनमुख पश्चमुखमप्यनश्चंस्त्वं च गतिरिति किंच किल वश्चितोऽसौ ॥४६॥
पर्वशशिमुख सर्वमपहाय पूर्व कुर्वदिह गर्वमनुसृत्य हृदपूर्वम् ।
न स्मरसि वस्त्वस्मदीयमिति कस्मात्संस्मर तद्स्मर परमस्मदुक्त्या ॥४७॥
नेतिनेती त्यादिनिगमवचनेन निपुणं निषिध्य मूर्तामूर्तराशिम् ।
यदशक्यनिह्रवं स्वात्मरुपतया जानन्ति कोविदास्तत्त्वमसि तत्त्वम् ॥४८॥
खाद्यमुत्पाद्य विश्वमनुप्रविश्य गूढमन्नपयादिकोशतुषजाले ।
कवयो विविच्य युक्तयघाततो यत्तण्डुलवदाददति तत्त्वमसि तत्त्वम् ॥४९॥
विषमविषयेषु सश्चारिणोऽक्षाश्वान् दोषदर्शनकशाभिघातत: ।
स्वैरं संनिवर्त्य स्वान्तरश्मिभिर्धीरा बध्रन्ति यत्र तत्त्वमसि तत्त्वम् ॥५०॥
व्यावृत्तजाग्रदादिष्वनुस्यूतं तेभ्योऽन्यदिव पुष्पेभ्य इव सूत्रम् ।
इति यदौपाधिकत्रयपृथक्तवेन विदन्ति सूरयस्तत्त्वमसि तत्त्वम् ॥५१॥
पुरुष एवेदमित्यादिवेदेषु सर्वकारणतया यस्य ।
सार्वात्म्यं हाटकस्येव मुकुटादितादाभ्यं सरसमाम्रायते तत्त्वमसि तत्त्वम् ॥५२॥
यश्चाहमत्र वर्ष्मणि भामि सोऽसौ योऽसौ विभाति रविमण्डले सोऽहमिति ।
वेदवादिनो व्यतिहारतो यदध्यापयन्ति यत्नतस्यत्त्वमसि तत्त्वम् ॥५३॥
वेदानुवचनसद्दानमुखधर्मै: श्रध्दयाऽनुष्ठितैर्विद्यया युक्तै: ।
विविदषन्त्यत्यन्तविमलस्वान्ता ब्राह्मणा य ब्रह्म तत्त्वमसि तत्त्वम् ॥५४॥
शमदमोपरमादिसाधनैर्धीरा: स्वात्मनऽऽत्मनि यदन्विष्य कृतकृत्या: ।
अधिगतामितसचिदानन्दरुपा न पुनरिह खिद्यन्ते तत्त्वमसि तत्त्वम् ॥५५॥
अविगीतमेवं नरपतिराकर्ण्य वर्णितात्मार्थम् ।
विससर्ज पूरिताशानेतान्निर्ज्ञातकर्तव्य: ॥५६॥
उव्दोधित: सदसि तैरवलम्ब्य मूर्च्छा निर्गत्य राजतनुतो निजमाविवेश ।
गात्रं पुरोदितनयेन स देशिकेन्द्र: संज्ञामवाप्य च पुरेव समुत्थितोऽभूत् ॥५७॥
तदेनु कुहरमेत्य पूर्वदृष्टं नरपतिभृत्यविसृष्टपावकेन ।
निजवपुरवलोक्य दह्यमानं झटिति स योगधुरन्धरो विवेश ॥५८॥
सपदि दहनशान्तये महान्तं नरमृगरुपमधोक्षजं शरण्यम् ।
स्तुतिभिरधिकलालसत्पदाभिस्त्वरितमतो षयदात्मवित्प्रधान: ॥५९॥
नरहरिकृपया तत: प्रशान्ते प्रबलतरे स हुताशने प्रविष्ट: ।
निरगमदचलेन्द्रकन्दरान्ताव्दिधुरिव वक्तबिलाव्दिधुन्तुदस्य ॥६०॥
तदनु शमधनाधिपो विनेयैश्चिरविरहादतिवर्धमानहार्दै: ।
सनक इव वृत: सनन्दनाद्यैर्जिगमिषुराजनि मण्डनस्य गेहम् ॥६१॥
तदनु सदनमेत्य पूर्वदृष्टं गगनपथाद्रलितक्रियाभिमानम् ।
विषयविषनिवृत्ततर्षमुचैरतनुत मण्डनमिश्रमक्षिपात्रम् ॥६२॥
तं समीक्ष्य नभश्च्युतं स च प्राज्जलि: प्रणतपूर्वविग्रह: ।
अर्हणाभिरभिपूज्य तस्थिवानीक्षणैरनिमिषै: पिबन्निव ॥६३॥
स विश्वरुपो बत सत्यवादी पपात पादाम्बुजयोर्यतीश: ।
गृहं शरीरं मम यच सर्व तवेति वादी मुदितो महात्मा ॥६४॥
प्रेयसा प्रथममर्चितं मुनिं प्राप्तविष्टरमुपस्थितं बुधै:।
प्रश्रयावनतमूर्तिरब्रवीच्छारदाऽभिवदने विशारदा ॥६५॥
ईशान :सर्वविद्यानामीश्वर : सर्वदेहिनाम् ।
ब्रह्मणोऽधिपतिर्ब्रह्मन् भवान् साक्षात्सदाशिव: ॥६६॥
सदसि मामविजित्य तथैव यन्मदनशासन कामकलास्वपि ।
तदवबोधकृते कृतिमाचरस्तदिह मर्त्यचरित्नविडम्बनम् ॥६७॥
त्वया यदावां विजितौ परात्मन्न तत्तपामावहतीडय सर्वथा ।
कृताभिभूतिर्न मयूखशालिना निशाकरादेरपकीर्तये खलु ॥६८॥
आदावात्म्यं धाम कामं प्रयास्याम्यर्हस्यच्छं मामनुज्ञातुमर्हन् ।
इत्यामन्त्र्यान्तर्हितां योगशक्त्या पश्यन् देवीं भाष्यकर्ता बभाषे ॥६९॥
जानामि त्वां देवि देवस्य धातुर्भार्यामिष्टामष्टमूर्ते: सगर्भ्याम् ।
वाचामाद्यां देवतां विश्वगुप्त्यै चिन्मात्रामप्यात्तलक्ष्म्यादिरुपाम् ॥७०॥
तस्मादस्मत्कल्पितेष्वर्च्यमाना स्थानेषु त्वं शारदाख्या दिशन्ती ।
इष्टानर्थानृष्यश्रृडादिकेषु क्षेत्रेष्वास्स्व प्राप्तसत्संनिधाना ॥७१॥
तथेति संश्रुत्य सरस्वती सा प्रायात्प्रियं धाम पितामहस्य ।
अदर्शनं तत्र समीक्ष्य सर्व आकस्मिकं विस्मयमीयुरुचै: ॥७२॥
तस्या यतीशजितभर्तृयतित्वजातवैधव्यसंभशुचा भुवमस्पृशन्त्या: ।
अन्तर्धिमेक्ष्य मुदितोऽजनि मण्डनोऽपि तत्साधु वीक्ष्य मुमुदे यतिशेखरश्च ॥७३॥
मण्डनमिश्रोऽप्यथ विधिपूर्व दत्वा वित्तं यागे सर्वम् ।
आत्मारोपितशोचिष्केशो भेजे शकरमस्तमिताश: ॥७४॥
संन्यासगृह्यविधिना सकलानि कर्माण्यह्राय शकरगुरुर्विदुषोऽस्य कुर्वन् ।
कर्णे जगौ किमपि तत्त्वमसीति वाक्यं कर्णेजपं निखिलसंसृतिदु:खहाने: ॥७५॥
संन्यासपूर्व विधिवव्दिभिक्षे पश्चादुपादिक्षदथाऽऽत्मतत्त्वम् ।
आचार्यवर्य: श्रुतिमस्तकस्थं तदादिवाक्यं पुनराबभाषे ॥७६॥
त्वं नासि देहो घटवध्दयनात्मा रुपादिमत्त्वादिह जातिमत्त्वात् ।
ममेति भेदप्रथनादभेदसंप्रत्ययं विध्दि विपर्ययोत्थम् ॥७७॥
लोप्यो हि लोप्यव्यतिरिक्तलोपको दृष्टो घटादि: खलु तादृशी तनु: ।
दृश्यत्वहेतोर्व्यतिरेकसाधने त्वत्त: शरीरं कथमात्मतागति: ॥७८॥
नापीन्द्रियाणि खलु तानि च साधनानि
दात्रादिवत्कथममीषु तवाऽऽत्मभाव: ।
चक्षुर्मदीयमिति भेदगतेरमीषां
स्वप्रादिभावविरहाच घटादिसाम्यम् ॥७९॥
यद्यात्मतैषां समुदायगा स्यादेकव्ययेनापि भवेन्न तध्दी: ।
प्रत्येकमात्मत्वमुदीर्यते चेन्नश्येच्छरीरं बहुनायकत्वात् ॥८०॥
आत्मत्वमन्यतमगं यदि चक्षुरादेश्चक्षुर्विनाशसमये स्मरणं न हि स्यात् ।
एकाश्रयत्वनियमात्स्मरनानुभूत्योर्दृष्टश्रुतार्थविषयावगतिश्च न स्यात् ॥८१॥
मनोऽपि नाऽऽत्मा करणत्वहेतोर्मनो मदीयं गतमन्यतोऽभूत् ।
इति प्रतीतेर्व्यभिचारिताया: सुप्तौ च तच्चिन्मनसोर्विविक्तता ॥८२॥
अनयैव दिशा निराकृता न च बुध्देरपि चाऽऽत्मता स्फुटम् ।
अपि भेदगतेरनन्वयात्करणादाविव बुध्दिमुज्झ भो: ॥८३॥
नाहंकृतिश्चरमधातुपदप्रयोगात् प्राणा मदीया इति लोकवादात् ।
प्राणोऽपि नाऽऽत्मा भवितुं प्रगल्भ: सर्वोपसंहारिणी सन् सुषुप्ते ॥८४॥
एवं शरीराद्यविविक्त आत्मा त्वंशब्दवाच्योऽभिहितोऽत्न वाक्ये ।
तदोदितं ब्रह्म जगन्निदानं तथा तथैक्यं पदयुत्मबोध्यम् ॥८५॥
कथं तदैक्यं प्रतिपादयेव्दच: सर्वज्ञसंमूढपदाभिषिक्तयो: ।
न ह्येकता संतमसप्रकाशयो: संदृष्टपूर्वा न च दृश्यतेऽधुना ॥८६॥
सत्यं विरोधगतिरस्ति तु वाच्यगेयं सोऽयं पुमानितिवदत्न विरोधहाने: ।
आदाय वाच्यमविरोधि पदव्दयं तल्लक्ष्यैक्यबोधनपरं ननु को विरोध: ॥८७॥
जहीहि देहादिगतामहंधियं चिरार्जितां कर्मशठै: सुदुस्त्यजाम् ।
विवेकबुध्दया परमेव सन्ततं ध्यायाऽऽत्मभावेन यतो विमुक्तता ॥८८॥
साधारणे वपुषि काकश्रृगालवह्रिमात्रादिकस्य ममतां त्यज दु:खहेतुम् ।
तव्दज्जहीहि बहिरर्थगतां च विव्दंश्चित्तं बधान परमात्मनि निर्विशकम् ॥८९॥
तीरात्तीरं संचरन् दीर्घमत्स्यस्तीराद्भिन्नो लिप्यते नापि तेन ।
एवं देही संचरजाग्रदादौ त्स्माद्भिन्नो नापि तध्दर्मको वा ॥९०॥
जाग्रत्स्वप्रसुषुप्तिलक्षणमदोऽवस्थात्रयं चित्तनौ
त्वय्येवानुगते मिथो व्यभिचरध्दीसंज्ञमज्ञानत: ।
क्लृप्तं रज्ज्विदमंशके वसुमतीच्छिद्राहिदण्डादिवत्
त ब्रह्मासि तुरीयमुज्झितभयं मा त्वं पुरेव भ्रमी: ॥९१॥
प्रत्यक्तमं परपदं विदुषोऽन्तिकस्थं
दूरं तदेव परिमूढमतेर्जनस्य ।
अन्तर्बहिश्च चितिरस्ति न वेति कश्चि -
चिन्वन् बहिर्बहिरहो महिमाऽऽत्मशक्ते: ॥९२॥
यथा प्रपायां बहवो मिलन्ते क्षणे व्दितीये बत भिन्नमार्गा: ।
प्रयान्ति तव्दव्दहुनामभाजो गृहे भवन्त्यत्र न कश्चिदन्ते ॥९३॥
सुखाय यद्यत् क्रियते दिवानिशं सुखं न किंचिव्दहुदु:खमेव तत् ।
विना न हेतुं सुखजन्म दृश्यते हेतुश्च हेत्वन्तरसन्निधौ भवेत् ॥९४॥
परिपक्कमते: सकृच्छ्रुतं जनयेदात्मधियं श्रुतेर्वच: ।
परिमन्दमते: शनै: शनैर्गुरुपादाब्जनिषेवणादिना ॥९५॥
प्रणवाभ्यसनोक्तकर्मणो: करणेनापि गुरोर्निषेवणात् ।
अपगच्छति मानसं मलं क्षमते तत्त्वमुदीरितं तत: ॥९६॥
मनोऽनुवर्तेत दिवानिशं गुरौ गुरुर्हि साक्षाच्छिव एव तत्त्ववित् ।
निजानुवृत्या परितोषितो गुरुर्विनेयवक्तं कृपया हि वीक्षते ॥९७॥
सा कल्पवल्लीव निजेष्टमर्थ फलत्यवश्यं किमकार्यमस्या: ।
आज्ञा गुरोस्तत्परिपालनीया सा मोदमानीय विद्यातुमिष्टा ॥९८॥
गुरुपदिष्टा निजदेवता चेत्कुप्येत्तदा पालयिता गुरु: स्यात् ।
रुष्टे गुरौ पालयिता न कश्चिद्रुरौ न तस्माज्जनयेत कोपम् ॥९९॥
पुमान् पुमर्थ लभतेऽपि चोदितं भजन्निवृत्त: प्रतिषिध्दसेवनात् ।
विधिं निषेधं च निवेदयत्ससौ गुरोरनिष्टच्युतिरिष्टसंभव: ॥१००॥
आराधितं दैवतमिष्टमर्थ ददाति तस्याधिगमो गुरो: स्यात् ।
नो चेत्कथं वेदितुमीश्वरोऽयमतीन्द्रियं दैवतमिष्टदं न : ॥१०१॥
तुष्टे गुरौ तुष्यति देवतागणो रुष्टे गुरौ रुष्यति देवतागण: ।
सदाऽऽत्मभावेन सदात्मदेवता: पश्यन्नसौ विश्वमयो हि देशिक: ॥१०२॥
एवं पुराणगुरुणा परमात्मतत्त्वं शिष्टो गुरोश्चरणयोर्निपपात तस्य ।
धन्योऽस्म्यहं तव गुरो करुणाकटाक्षपातेन पातिततमा इति भाषमाण: ॥१०३॥
तत: स संप्राप्य सुरेश्वराख्यां दिगडनाभि: क्रियमाणसख्याम् ।
सच्छिष्यतां भाष्यकृतश्च मुख्यामवाप तुच्छीकृतधातृसौख्याम् ॥१०४॥
निखिलनिगमचूडाचिन्तया हन्त यावत्
स्वमनवधिकसौख्यं निर्विशन्निर्विशकम् ।
बहुतिथमभितोऽसौ नर्मदां नर्मदां तां
मगधभुवि निवासं निर्ममे निर्ममेन्द: ॥१०५॥
इति वशीकृतमण्डनपण्डित: प्रणतसत्करणत्रयदण्डित: ।
सकलसद्रुणमण्डलमण्डित: स निरगात् कृतदुर्मतखण्डित: ॥१०६॥
कुसुमितविविधपलाशभ्रमदलिकुलगीतमधुरस्वनम् ।
पश्यन् विपिनमयासीदाशां कीनाशपालितामेष: ॥१०७॥
तत्र महाराष्ट्रमुखे देशे ग्रन्थान् प्रचारयन् प्राज्ञतम: ।
शमितपतान्तरमान: शनकै: सनकोपमोऽगमच्छ्रीशैलम् ॥१०८॥
प्रफुल्लमल्लिकावनप्रसडसतामितप्रकाण्डगन्धबन्धुरप्रवातधूतपादपम् ।
सदामदव्दिपाधिपरहारशूरकेसरिव्रजं भुजंगभूषणप्रियं स्वयंभुकौशलम् ॥१०९॥
कलिकल्पषभडायां सोऽद्रेराराच्चलत्तरडायाम् ।
अधरीकृततुडायां सस्रौ पातालगामिगडायाम् ॥११०॥
नमन्मोहभडं नभोलेहिश्रृडं त्रुटत्पापसडं रटत्पक्षिभृडम् ।
समाश्लिष्टगडं प्रहृष्टान्तरडं तमारुह्य तुडं ददर्शेशलिडम् ॥१११॥
प्रणमद्भवबीजभर्जनं प्रणिपत्यामृतमम्पदार्जनम् ।
प्रमुमोद स मल्लिकार्जुनं भ्रमराम्बासचिवं नतार्जुनम् ॥११२॥
तीररुहै: कृष्णायास्तीरेऽवात्सीत्तिरोहितोष्णाया: ।
आवजिततृष्णाया आचार्येन्द्रो निरस्तकार्ष्ण्याया: ॥११३॥
तत्रातिचित्रपदमत्रभवान् पवित्रकीर्तिर्विचित्रसुचरित्रनिधि: सुधीन्द्रान् ।
अग्राहयत्कृतमसदग्रहनिग्रहार्थमग्र्यान् समग्रसुगुणान् महदग्रयायी ॥११४॥
अध्यापयन्तमसदर्थनिरासपूर्व किन्त्वन्यतीर्थयश्सं श्रुतिभाष्यजातम् ।
आक्षिप्य पाशुपतवैष्णववीरशैवमाहेश्वराश्च विजिता हि सुरेश्वराद्यै: ॥११५॥
केचिव्दिसृज्य मतमात्म्यममुष्य शिष्य -
भावं गता विगतमत्सरमानदोषा: ।
अन्ये तु मन्युवशमेत्य जघन्यचित्ता
निन्यु:क्षणं निधनमस्य निरीक्षमाणा: ॥११६॥
वेदान्तीकृतनीचशूद्रवचसो वेदा: स्वयं कल्पना:
पापिष्ठा: स्वमपि त्रयीपथमपि प्रायो दहन्त : खला: ।
साक्षाब्रह्मणि शकरे विदधति स्पर्धानिबध्दां मतिं
कृष्णे पौण्ड्रकवत्तथा न चरमां किं ते लभन्ते गतिम् ॥११७॥
वाणी काणभुजी च नैव गणिता लीना कचित्कापिली
शैवं चाशिवभावमेति भजते गर्हापदं चार्हतम् ।
दौर्ग दुर्गतिमश्नुते भुवि जन: पुष्णाति को वैष्णवं
निष्णातेषु यतीशसूक्तिषु कथाकेलीकृतासूक्तिषु ॥११८॥
तथागतकथा गता तदनुयायि नैयायिकं
वचोऽजनि न चोदितो वदति जातु तौता तित: ।
विदग्धति न दग्धधीर्विदितचापलं कापिलं
विनिर्दयविनिर्दलव्दिमतसकरे शकरे ॥११९॥
इति श्रीमाधवीये तत्कलाज्ञत्वप्रपश्चनम् ।
संक्षेपशकरजये सर्गोऽयं दशमोऽभवत् ॥१०॥
आदित: श्लोका: ११४८
Translation - भाषांतर
N/A


text:
पचमढी
गिरिकन्यायाः मरकताभरणम् (verdant Jewel of the hills) इति पचमढी गिरिधाम प्रसिद्धम् अस्ति ।पचमढी इत्यस्य लघुप्रकोष्ठः अथवा लघुगृहमित्यर्थः अस्ति । महाभारतानुसारं पाण्डवाः अत्र किञ्चित्कालं वास कृतवन्तः । मध्यप्रदेशस्य होशङ्गबादमण्डले पौराणिकतया ऐतिहासिकतया च प्रसिद्धं क्षेत्रमिदम् । क्रिस्ताब्दे १८५७ तमे वर्षे स्वतन्त्रतासङ्ग्रामे आङ्गलानां विरुद्धं पचमढीगोण्ड-आदिवासिजनाः आन्दोलनं कृतवन्तः । तदा अनेके जनाः अत्र हुतात्मानः अभवन् । अत्र गुहासु आदिवासिभिः लिखितानि चित्राणि सन्ति । पचमढीगुहाविषये क्याप्तन् ए फोर्सेत् महोदयः संशोधनं कृतवान् । क्रिस्ताब्दे १८६२ तमे वर्षेः एषः अत्र आगतवान् आसीत् । स्वानुभवं Highalands of central India पुस्तके लिखितवानस्ति । एतत्स्थानम् अतीव सुन्दरम् अस्ति । राष्ट्रगीते रवीन्द्रनाथ ठाकुरः यथा वर्णितवान् अस्ति तथा सुजला सुफला मलयजशीतला सस्यश्यामला इत्यादिगुणैः युक्ता भूमिः अत्र अस्ति । गुहाः प्रपाताः, शिलापर्वताः, घट्टप्रदेशाः, पर्वतशिखराणि दरिकन्दराः च अत्र सन्ति । धूमगढ इति स्थानं सागरस्तरतः ४४२५ पादमितोन्नते स्थानेऽस्ति । इतः सूर्यास्तोदयदर्शनम् अतीव आनन्दाय भवति । पुराणनुसारं जटाशङ्कर-भस्मासुरमोहिनी कथा सम्बद्धं स्थलमेतत् । अत्र एचेल् फाल्स् एक प्रमुखाकर्षणम् अस्ति । दिने अतीव सुन्दरमेतत् रात्रौ पीतरक्तवालुकाशिलाभिः प्रतिफलितेन प्रकाशेन विविधवर्णान् प्रतिफलत् अतीव सुन्दरं दृश्यते । अत्र सप्तकि.मी. वाहनमार्गः निर्मितः अस्ति । तत्र पादचारणं तरणं पर्वतारोहणम् इत्यादिकार्याणि कर्तुं व्यवस्था अस्ति । अत्र तरणप्रियाणाम् अतीवानन्दः भवति ।
अन्तर्विषयाः
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
मुम्बयी-हौराधूमशकटमार्गे इटार्सीनिस्थानतः ६७ कि.मी । समीपस्थं निस्थानं पिपरिया ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
होशङ्गाबाद्नागपुरपिपरियाछिन्दवाडाभोपालनगराणि सामान्यतः ५५ कि.मी दूरे सन्ति। एतेभ्यः नगरेभ्यः उत्तमा वाहानव्यवस्था अस्ति ।
वसतिः[सम्पादयतु]
सात्पूराफारेस्ट् लाड्ज्, हालिडे होम्स् इत्यादीनि सन्ति ।
कालः[सम्पादयतु]
अक्टोबरमासतः जूनमासपर्यन्तं दर्शनाय उत्तमः कालः ।


text:
मण्ड्यमण्डलम्
मण्ड्यमण्डलं (Mandya district) दक्षिणकर्णाटकस्य एकं मण्डलम् । मण्ड्यनगरं कर्णाटकराज्ये विद्यमानं प्रमुखं नगरम् अपि । मण्डलकेन्द्रस्य नाम अपि मण्ड्य एव । एतन्मण्डलकेन्द्रं मैसूरुबेङ्गळूरुनगरयोः मध्ये बेङ्गळूरुनगरात् १००कि.मी.दूरे अस्ति । एषः पुरातनप्रदेशः माण्ड्व्यमुनेः तपसः स्थानम् । माण्डव्यमुनिः एव अत्र श्रीजनार्दनं प्रतिष्ठापितवान् । मण्ड्यमण्ड्लं कृषिप्रधानम् अस्ति । एतत् क्रिस्ताब्दे १९३९ तमे वर्षे अस्तित्वे आगतम् अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
- १ विस्तीर्णता
- २ भौगोलिकता
- ३ निर्देशाङ्काः
- ४ नद्यः
- ५ कृषिः
- ६ उपमण्डलानि-७
- ७ प्रेक्षणीयस्थानानि
- ८ प्रसिद्धाः व्यक्तयः
- ९ बाह्यानुबन्धः
विस्तीर्णता[सम्पादयतु]
४९६१ च.कि.मी.मिता ।
भौगोलिकता[सम्पादयतु]
निर्देशाङ्काः[सम्पादयतु]
मण्ड्यनगरं तावत् ७६°१९° - ७६७°२०° - पूर्वरेखांशे १२° १३° – १३°१४° उत्तराक्षांशे च निर्देशितम् अस्ति ।
नद्यः[सम्पादयतु]
कावेरी, हेमावती, लोकपावनी, लक्ष्मणतीर्थं, शिंषा, च नद्यः अत्र प्रवहन्ति । अतः एतत् कृषिसमृद्धं मण्डलम् अस्ति । अत्र कृष्यर्थं प्रधानं जलस्रोतः कावेरीनदी एव । कावेरीनद्याः कृष्णराजसागर इति जलबन्धात् जलं मण्ड्यमण्डलसय कृषिक्षेत्रेषु प्रवहति ।
कृषिः[सम्पादयतु]
अत्र व्रीहिः, रागि, नारिकेलं, द्विदलधान्यानि, इक्षुः च अधिकतया प्ररोहन्ति । शर्करोत्पादनं प्रधानः उद्यमः अस्ति ।
उपमण्डलानि-७[सम्पादयतु]
अत्र मण्ड्य, मद्दूरु, मळवळ्ळि, पाण्डवपुर, नागमङ्गल, कृष्णराजपेटे, श्रीरङ्गपट्टण, इति सप्त उपमण्डलानि भवन्ति ।
प्रेक्षणीयस्थानानि[सम्पादयतु]
बसराळु, मण्ड्य श्रीरङ्गपट्टणं, नागमङ्गलं मेलुकोटे, आदिचुञ्चनगिरिः, बेळ्ळूरु, मद्दूरु ।
१)श्रीरङ्गपट्टणम्[सम्पादयतु]
पौराणिकरीत्या एतत् आदिरङ्गक्षेत्रम् अस्ति । गौतमक्षेत्रं श्रीरङ्गपुरी इति अपि नामनि स्तः । आंग्लाः एतत् नगरं श्रीरङ्गपटाम् इति उक्तवन्तः । अधुना श्रीरङ्गपट्टणम् इति ख्यातम् अस्ति । गौतमऋषिः अत्र श्रीरङ्गनाथम् आराधितवान् । कावेरी मातुः अपेक्षानुसारं श्रीकावेरी स्वस्य कृते एतत् स्थलं स्वीकृतवती । अत्र कावेरी श्रीरङ्गनाथस्य पादयोः समीपे उपविष्टा अस्ति इत्येव अंशः अत्र साक्ष्यं वदति (सि हयवदन राव –मैसूरु गेजेट)। एतत् एकं द्वीपम् अस्ति ५ कि.मीटर* २ कि.मी विस्तारितम् अस्ति । कावेरीनदी परितः प्रवहति । अस्य स्थलस्य १२ शतकपर्यन्तस्य चारित्रिकी प्राचीनता अस्ति । गङ्गराजानां अधिकारी तिरुमलः क्रिस्ताब्दे ८९४ तमे वर्षे एतं द्वीपम् अन्विष्य वने श्रीरङ्गनाथं प्रतिष्ठापितवान्। ’श्रीरङ्गनाथमूर्तिः स्वयं व्यक्ता आसीत् । अधिकारी अन्विष्य मन्दिरं निर्माय पूजितवान्’ इत्यपि अन्यः आधारः सूचयति । अनन्तरं चोळराजाः होय्सलराजाः स्वल्पकालं यावत् अत्र शासनम् कृतवन्तः । विजयनगरराजानां समये परितः दुर्गस्य निर्माणं कृतवन्तः । मैसूरुराजानां प्रशासनकाले (१५६५-१६१०) श्रीरङ्गपट्टणं मैसूरराजानां अधिनम् आसीत् । टिप्पु सुल्तान् हैदर अलि प्रशासनकाले (१७९९तमे वर्षे) चतुर्थमैसूरुयुध्दानन्तरम् एतत् द्वीपम् आंग्लानां वशे आसीत् । तदनन्तरं मैसूरुराजानां प्रशासने योजितम् अभवत् । श्रीरङ्गपट्टणस्य प्रमुखः आकर्षणीयः विषयः श्रीरङ्गनाथदेवालयः अस्ति । उत्तमं महाद्वारम् उन्नतं गोपुरं च स्तः । गर्भगृहे श्रीरङ्गनाथस्वामी शयानः १५ पादपरिमितः विस्तारवान् च अस्ति । अत्र आदिशेषः स्वयं रक्षणं करोति । लक्ष्मीदेवी गौतममुनिश्च पादयोः समीपे सेवां कुर्वन्तौ तिष्ठतः । श्रीरङ्गनायकी एव श्रीरङ्गनाथस्य पत्नी । तस्याः निमित्तम् एकं पृथक् गर्भगृहम् अस्ति । अत्र रथसप्तमीपर्वणि ब्रह्मरथोत्सवः प्रचलति । अत्र श्रीलक्ष्मीनरसिंहदेवालयः श्री विजयनरसिंहदेवालयः (१७ शतकीयः) आञ्जनेयदेवालयः, अम्बेगालुकृष्णः, गङ्गाधरेश्वरः , अन्ये च वैष्णव मठाः च दर्शनीयाः सन्ति ।
मार्गसूची[सम्पादयतु]
- मैसूरुतः १४ कि.मी ।
- बेङ्गळूरुतः १२५ कि.मी रेलयानस्य बसयानस्य च सौकर्यम् अस्ति ।
- वसतिः -मैसूरुप्रदेशे उत्तमा ।
२)होस कन्नम्बाडी[सम्पादयतु]
श्रीवेणुगोपालस्वामिमन्दिरं कृष्णराजसागर जलबन्धकारणात् जलानयनप्रदेशे जले मग्नम् आसीत् । एतस्य ११००- वर्षप्राचीनः इतिहासः अस्ति एतस्य मन्दिरस्य । ७९ वर्षानन्तरं पुनः निर्मितम् अस्ति । द्राविडहोय्सलशैल्योः मेलनम् अस्मिन् मन्दिरे पश्यामः। नक्षत्ररुपे उन्नतप्रदेशे २००*६० मीटर परिमितः विस्तारवान् अयं देवालयः खोडेसंस्थया निर्मितः शिल्पकलावैभवयुक्तः च अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- कृष्णराजसागरतः ९ कि.मी.
३.शिवनसमुद्रः[सम्पादयतु]
कावेरीनद्याः द्वितीयः द्वीपः शिवनसमुद्रः इति प्रसिद्धः अस्ति । अत्र जगन्मोहनरङ्गनाथस्य मन्दिरम् अस्ति । समीपे गगनचुक्कीजलपातः भरचुक्कीजलपातः इति जलपातद्वयम् सुन्दरम् अस्ति । एतत् स्थानम् एशियाखण्डे ऐदम्प्राथम्येन विद्युदुत्पादनकार्यार्थम् अपि प्रसिद्धम् अस्ति । विद्युदागारः क्रिस्ताब्दे १९०२ तमे वर्षे आरब्धः अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- मैसूरुतः ८० कि.मीटर।
- मळवळ्ळितः २० कि.मी।
४. मेलुकोटे[सम्पादयतु]
एषा श्रीरामानुजार्याणां लीलाभूमिः । एतत् स्थानं तिरुनारायणपुरं, (दक्षिणबदरी) यादवाद्रिः नारायणाद्रिः वेदाद्रिः यदुगिरि इत्यपि कथयन्ति । उन्नतप्रदेशे यदुगिरिपर्वतस्थले (३५८९ पादपरिमितम्) उन्नतस्थाने निर्मितदुर्गम् इति कारणतः प्रसिद्धयात्रास्थलम् एतत् । दक्षिणभारते स्थितेषु चतुर्षु वैष्णवक्षेत्रेषु मेलुकोटे अन्यतमम् । अन्यानि क्षेत्राणि काञ्ची, तिरुपतिः श्रीरङ्गम् । अत्र श्रीचेलुवनारायणस्वामिमन्दिरम् अत्यन्तं सुन्दरम् अस्ति । पर्वतप्रदेशे स्थितं योगानरसिंहमन्दिरम् अपरं सुन्दरं देवस्थानम् अस्ति । कृतयुगादारभ्य अत्र पूजा प्रचलति इति विशेषः । ब्रह्मणा पूजितः, तस्य मानसपुत्रेण सनत्कुमारेण भूलोके अत्र स्थापितः देवः अत्र अस्ति इत्यभिप्रायः। श्रीरामानुजाचार्याः क्रिस्ताब्दे १११० तमे वर्षे प्रतिष्ठापितवन्तः इति चारित्रिकः आधारः अस्ति । चेलुवनारायणस्वामिदेवालयः २८० पादपरिमितः चौकाकारे अस्ति । होय्सलराजा बिट्टिदेवः अथवा विष्णुवर्धनः अस्य देवालयस्य अभिवृद्धये कारणपुरुषः इति स्पष्टमस्ति । श्री चेलुवनारायणस्वामिनः मनमोहका भङ्गी अत्यन्तम् आकर्षिका अस्ति । एतं वैरमुडि राजमुडि, कृष्णराजमुडि इति किरीटैः निर्दिष्टदिनेषु अलङ्कुर्वन्ति । तेन वैरमुडि-उत्सवः, राजमुडि-उत्सवः, कृष्णराजमुडि-उत्सवः इत्यादयः आचरन्ति । वैरमुडि- उत्सवः वैभवपूर्णः अस्ति । एतदुत्सवं वीक्षितुं लक्षाधिकजनाः रात्रौ अत्र आगच्छन्ति । पर्वतप्रदेशे स्थितः योगानरसिंहः भक्तप्रह्लादस्य तपसः फलरूपेण प्रत्यक्षम् आगतः इति विश्वासः अस्ति । एषः देवः चतुर्भुजः भव्यमूर्तिरुपः अत्रत्यम् अत्यन्तम् आकर्षकं स्थानम् कल्याणीतीर्थम् । अक्कनकोळ, तङ्गियकोळ, रायगोपुरं (६० पादपरिमितोन्नतौ स्थिताः निराधाराः चतुस्तम्भाः एकशिलानिर्मिताः । धनुष्कोटिः इति तीर्थक्षेत्रं देवालयतः (एक)१ कि.मीटर् दूरे अस्ति । पौराणिकविषयानुसारं श्रीरामः सीतासहितः अत्र आगतवान् । सीतायाः स्नानार्थं बाणप्रयोगेण जलोद्गमनम् कृतवान् इति स्थलपुराणम् अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- मण्ड्यतः ३६ कि.मीटर ।
- पाण्डवपुरतः २९ कि.मी. ।
- मैसूरुतः ७० कि.मी ।
- बेङ्गळूरुतः १५७ कि.मी.
- सम्पर्कदूरभाषा -०८२३६-५८७३९
५)गञ्जां निमिषाम्बादेवालयः (श्रीरङ्गपट्टणम्)[सम्पादयतु]
एतत् क्षेत्रं लोकपावनीकावेरीनद्योः सङ्गमस्यानम् । स्थलपुराणरीत्या देवी पार्वती मुक्तकऋषेः प्रभावेण अत्र आगत्य स्थितवती । श्री मुम्मडि कृष्णराजओडेयरमहोदयेन अस्य देवालयस्य पुनरुद्धारः १९ शतके कृतः अस्ति । भक्तानाम् इष्टार्थसिद्धिः स्मरणात् निमेषमात्रकाले भवति इति जनानां विश्वासः । अतः एव इयं निमिषाम्बा । अत्रैकं श्रीचक्रम् अस्ति ।भारतदेशे स्थितेषु षटचक्रेषु एतदपि अन्यतमम् अस्ति । प्रतिदिनम् अस्याः देव्याः सहस्रशः जनाः दर्शनं कुर्वन्ति । नवरात्रिमहोत्सवे लक्षाधिकजनाः आगच्छन्ति अत्र निमिषाम्बदेव्याः जन्मदिनम् महत्वपूर्णं दिनम् अस्ति । तस्मिन् दिने अपि बहवः भक्ताः अत्र आगच्छन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- श्रीरङ्गपट्टणतः नगरबस्यानम्, अश्वशकटिका, अटोयानं च अस्ति ।
- गञ्जांप्रदेशतः २ कि.मीटरदूरे अस्ति ।
६)आदिचुञ्चनगिरिः (नागमङगलम्)[सम्पादयतु]
अत्र भगवान् परमेश्वरः आगत्य वासं कृत्वा चुञ्चनामाङ्तस्य राक्षसस्य वधं कृतवान् अतः एषः गिरिः चुञ्चगिरिः इति प्रसिद्धः अस्ति । उन्नतिः १९६० मीटर् । अन्या कथा एवमस्ति । शिवकपालदुत्पन्नाय सिद्धयोगिने स्वयं शिवः दर्शनं दत्त्वा स्वपीठेन साकं प्रतिनिधिरुपेण कञ्चित् सिद्धयोगिनं तत्र त्यक्तवान् । स्वयम् पञ्चप्राणैः पञ्चलिङ्गाकृतिरूपेण स्थितवान् । क्षेत्रदेवतारुपेण आदिशक्तिरुपिणी देवी अत्र स्थापिता अस्ति । अत्रत्य पुण्यतीर्थानि गविसिद्धेश्वरः, चेळूरुकम्ब, गळिगे कल्लूरु, कत्तलुसोमेश्वरः नागचावडिभैरवमन्दिरं च । अन्नदानार्थं प्रसिद्धम् अय्यनमठम् अथवा अन्नदानीमठम् अस्मिन् क्षेत्रे अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- नागमङ्गलतः २६ कि.मी.
- मण्डयतः ६६ कि.मी.
- बेळ्ळूरु-तुमकूरुमार्गः
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रेक्षणीयानि स्थलानि सन्ति । मेलुकोटे, सोमनाथपुरम्, क्रुष्णराजसागरजलाशयम्, रङ्गनतिट्टु च सन्ति । कृष्णराजसागरजलबन्धः, बृन्दावनोद्यानम्, श्रीरङ्गपट्टणं, मेलुकोटे, रङ्गनतिट्टु कोक्करेबेळ्ळूरु ,सोमनहळ्ळिअम्मनदेवालयः, मुळ्ळनकट्टेदेवालयः, सोमनाथपुरदेवालयः, शिवनसमुद्रजलपातः, आदिचुञ्चनगिरिक्षेत्रम्, मुत्तेत्तिक्षेत्रम्, भीमेश्वरि,केरेकण्णूरु, बसवरळु माधवरायदेवालयः, निमिशाम्बामन्दिरं, देवरमने मूडिगेरे
प्रसिद्धाः व्यक्तयः[सम्पादयतु]
- कन्नडस्य नाटककर्तारः- नवमसिङ्गराय, ग्रन्थकर्त्री श्रीमती त्रिवेणी, आर्याम्बा पट्टाभि च, राजकीयनेतारः- जी.मादेगौडः , कर्णाटकस्य भूतपूर्वमुख्यमन्त्री एस्.एम्.कृष्णः , भूतपूर्वशिक्षासचिवः के.वि.शङ्करेगौड, अभिनेता अम्बरीषः च ।
- चित्ररङ्गकलाविदः- अभिनेत्री रम्या, चित्रनिदेशकः प्रेम, नागतिहळ्ळीचन्द्रशेखरः, के.एस्.एल्.स्वामी, जो.सैमन् , अर्जुन, श्रीमती रूपा अय्यर्, च, कथाकारः बे.रामण्णः, सङ्गीतनिदेशकः हंसलेखा, जानपदगायकौ एम्.एस्.रविगौड, किक्केरि कृष्णमूर्ति, चित्रनिर्मापकः सन्देश नागराजः, स्वातन्त्र्ययोद्धा पि.एन्.जवरप्प गौड, इत्यादयः मण्ड्यमण्डले सञ्जन्य ख्यातिं प्राप्तवन्तः ।
- ↑ "District Profile". Department of State Education Research and Training. Retrieved 6 January 2011.
- ↑ "District Statistics". Official Website of Mandya district. Retrieved 6 January 2011.


text:
प्रथमोऽध्याय: ।
एकस्मिन् कमला कटाक्षविवरे सानन्दगाधार्यते
क्षीराव्धेरपरत्र दीर्घधवलै: कल्लोललोलोत्करै: ।
व्यग्रस्यापि समार्थितप्रामथनव्यापारलव्ध्योदया
श्चत्वारो वितरन्तु वाच्छितफलं वन्द्या हरेबीहव: ॥१॥
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वती व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥२॥
नारद उवाच ।
धर्माधर्माविधि: प्रोक्तो ब्रह्मन् सम्यक् श्रुतो मया ।
विद्याश्च विविधा: स्वामिन् वर्णभेदास्त्वनेकधा ॥३॥
मल्लविद्या त्वया प्रोक्ता मम संक्षेपत: पुरा ।
विस्तरेण मम ब्रूहि तस्यां कौतूहलं हि मे ॥४॥
ब्रह्मोवाच ।
शृणु पुत्र शुभां विद्यां कथ्यमानां मयानघ ॥
यदभ्यासान्नर: सम्यक् शत्रून् जयति सत्वर: ॥५॥
पुरा कंसे हते देत्ये चाणूरे च निपातिते ।
संप्राप्ते मथुराराज्ये भोगान् भुक्त्वा बहुँस्तर्था ॥६॥
कृष्णश्च बलभद्रश्च परमात्मदयान्यितो ।
स्वीकर्तृ व्दारकां रम्यां चालितो हर्पसंयुतो ॥७॥
मुखप्रयाणकैदेंशान् पश्यन्तौ विविधान् बहून ।
प्राप्तो मयूरवं बालं नाम्ना नगरमुतमम् ॥८॥
त्रेतायां रामाचन्द्रेण सीतामुत्सृज्य वाल्मिकी ( जानकीम्) ।
पश्चाद् गुरुं समानीय प्रायश्चितं समाचरत् ॥९॥
अहो ब्रह्मन् त्व (म) या प्राप्तो रावणो ब्रह्मराक्षस:
तस्य पापस्य शुद्ध्यर्थमुपायं मे व्दिजोत्तम ॥१०॥
अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलेन शुभमिच्छसि ।
हे राम सीतया सार्ध यज्ञश्चा क्रियते त्वया ॥११॥
सुवर्णमूर्ति कृत्वा हि यज्ञजं (ज्ञ) प्रारभ्यते त्वया ।
जाते यज्ञे च संपूर्णे ब्राह्मणांश्च प्रदापयेत् ॥१२॥
ज्येष्ठांश्च कुण्डले दत्वा चातुर्वेदे च मुद्रिकाम् ।
व्दिवेदिने स्त्री दातव्या चतुर्थ निष्क्रयस्तथा ॥१३॥
आसनान्यडवसाणि तंदुला: (तण्डुला:) षट्कमेव च ।
एवं च रामचन्द्रेण मोहेरे स्थापिता पुरा ॥१४॥
सर्वेषां चैवा विप्राणां वृतिं दत्वा विसर्जयेत् ।
कति वर्षाणि जातानि अन्योन्यं युध्दमेव च ॥१५॥
तत: कुण्डलमुत्पाते यत्रस्थे तत्र जायते ।
किश्चित्कालं तु निर्वृत्य पश्चाद्राममयाचत ॥१६॥
वय सर्वेऽपि दुप्प्राप्य अप्रे किश्च करिप्यसे ।
वरं कृष्णावतारे च व्दापरान्ते प्रदीयते ॥१७॥
प्रदत्तं ब्राह्मणान् पूर्व रामेण स्थितिहेतवे ।
जपयज्ञाग्रिहोत्रादिक्रियासंवादचेत्तसाम् ॥१८॥
नारद उवाच ।
किं तन् मयूरवं बालं नाम्ना नगरमुत्तमम् ।
कस्मिन् देशेऽभवव्दिव्दन् किं पुण्यं तद् वद प्रभो ॥१९॥
धर्मारण्यस्य मध्येऽभूत् शृणु नारद सादरम् ।
लोहासुरस्य पूर्वे च मोहेरस्य समीपत: ॥२०॥
मयेदां स्थापित पूर्व विद्यास्थानं महाद्भुतम् ।
युतं व्दिजगणै: शुध्दं सर्वरत्नसमन्वितम् ॥२१॥
स्वच्छोदके: सुविस्तीर्णै: सरोभिपशोभितम् ।
आरामै रमणीयं च नानावृक्षसमाकुलै: ॥२२॥
अनुलिप्त (प्तं) सुधामिश्च संगतं सुरमन्दिरै: ।
संकीर्णं पुण्यलभ्यं च रम्यं स्वर्गामिवापारम् ॥२३॥
वातेरितपताकाभि: सेवितं च दिवानिशम् ।
युक्तमक्षय्यमानर्थेर्ब्राह्मणैरुपशोभितम् ॥२४॥
यज्ञाभिधूमपटलेर्यन्त्रान्तरितमण्डलम् ।
न पीडयति तीक्ष्णाशुग्रीप्मेऽपिइ च तपस्विन: ॥२५॥
सुन्दरीगणसंपूर्ण वेदध्वनिसमाकुलग् ।
पवित्रं तीर्थभूतं च धर्मारण्यप्रदेशतम् ॥२६॥
कृते तु नामा चेशानं त्रेताया च श्रीमालकम् ।
व्दापरे मयूरवं बालं कलौ देवालयं स्मतम् ॥२७॥
अधिश्रितं सुरै: सर्वे: पालितं पुण्यसंपदो ।
विद्याधरै: सिध्दगणैरप्सरोभि: समन्वितम् ॥२८॥
वापीकगुणपूर्ण च पुण्यं जननिपेव्रितम् ॥२९॥
तत्पूर्वेऽस्ति वृध्दसर: पूर्ण पुण्यजलै: सदा ।
मयैव निर्मितं पूर्वे लोकपापानुत्तये ॥३०॥
संचित सारसैह्हसैनानापक्षिगणैस्तथा ।
देवामुरमनुष्यैश्च तापसैर्योगसाधकै: ॥३१॥
याज्ञिकैर्व्दिजवर्यैश्च यक्षगन्धर्बासिध्दकै: ।
तत् प्रतीच्यां महादेवी पालिनीति च नामत: ॥३२॥
स्थापिता लोकरक्षार्थ तत्पूर्वे मातर: स्मृता: ।
तदन्तरालतीर्थानि सन्ति पुण्यान्यनेकश: ॥३३॥
अस्मिन् सरोजले स्नात्वा देही पश्यति पालिनीम् ।
सर्वापापविनिर्मुक्तो लभते भोगस्सव्ययम् ॥३४॥
दृढाडों रोगमुक्तश्च सर्वविद्याविचक्षण: ।
धनधान्यसमायुक्तो रिपुजेता महाबली ॥३५॥
त्रेतायां रामचन्द्रेण कृतं स्नानं फलाप्तये ।
कृता यज्ञाश्च दानानि लोकसंग्रहणाय वै ॥३६॥
किं वर्ण्यातेऽस्य श्रेष्ठस्य तडागस्य फलश्रुतिम् (ति:) ।
संक्षेपात् कथितं तात वृध्दस्य सरस: फलम् ॥३७॥
एतन्नगरपार्श्चे तु परितश्च प्रदक्षिणे ।
बहुदेवालया: सन्ति तेन देवालयं स्मृतम् ॥३८॥
ख्यातं चतुर्पु लोकेषु विद्यास्थानं परं सदा ।
सप्तपुरीसमं होतन्नराणां कामदायकम् ॥३९॥
एवं मयूरवं बालं शोभां स्मृत्वा यदूत्तम:: ।
प्रविष्टो बलभद्रेण सहित: कार्याचिकीर्पया ॥४०॥
प्रविशन्तौ पुरे तस्मिन् ब्राह्मणैरभिनन्दितौ ।
कृष्णोऽयमागत: पुण्यैर्विव्दद्भिरिति सादरम् ॥४१॥
अहो पुण्यं महद्भाग्यमस्माकं जन्म सार्थकम् ।
यो दुर्निरीक्ष्यो योगीन्द्रै: सोऽयं कृष्ण: समागत: ॥४२॥
रम्यवृक्षदलै: पुप्पैस्तोरणे: प्रतिमन्दिरम् ।
गीतवाद्यप्रकाराद्यरेन्येश्च विबिधोत्सवै: ॥४३॥
ऋग्यजु: साममन्त्रोक्तेराशीर्वादैरनेकश: ।
वर्धापितौ व्दिजश्रेष्ठै: सानन्दामतिसोवितौ ॥४४॥
स्त्रीभि: संमानितौ तत्र दूराश्चलनिबन्धनै: ।
लाजाविकर्णे (किरणै) श्चैव दूर्वाकुशसमन्वितै: ॥४५॥
देवासुरमनुप्यैश्च दुर्लभोऽयं श्रिय: प्रिय: ।
सौभाग्यसाधन: कृष्णो युवतीभिर्निरीक्षित: ॥४६॥
ध्यानगम्य: प्रिय: साक्षाद् बहुपुण्यैकसंचयात् ।
अतीब दृष्टो वृध्दाभि: प्रहष्टाभि: कृतादरम् ॥४७॥
वाला अप्युद्भुतानेककौतूहलबिलोभिता: ।
धाविता: सभ्रमात् कृष्णमवलोकयि (कि) तुमुत्सुका: ॥४८॥
भार्गावसरमप्राप्य कृष्णदर्शनलालसा: ।
आरोहन्ति गृहाट्टालताराग्रमभित. स्त्रिय: ॥४९॥
अहमहमतिगच्छन्नुपर्युपरि संपतन् ।
इतस्ततो अमन् लोक स्वं परं नावगच्छति ॥५०॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
कुञ्जीफलकम्
सङ्गणकप्रविधौ कुञ्जीफलकं नाम टङ्कणयन्त्रवद् उपकरणं भवति। तस्मिँश्च कुञ्जीनां यान्त्रिकविधिना अथवा वैद्युतविधिना प्रचालनं भवति। छिद्रितपत्राणां (punch cards) तथा च कर्गजपट्टिकानां लोकाद् विलोपः यथा जातः तेन सह दूरमुद्रकस्य इव कुञ्जीफलकस्य प्रयोगः सङ्गणकस्य मुख्यनिवेशनोपकरणत्वेन वर्धितः।
कुञ्जीफलके कुञ्जीषु उत्कीर्णानि अथवा मुद्रितानि अक्षराणि भवन्ति। प्रायेण एकैकेन कुञ्जीनोदनेन सह एकं लेख्यचिह्नं निविष्टं भवति। परन्तु केषाञ्चित् चिह्नानां उत्पादनार्थं बह्वः कुञ्ज्यः नुद्येरन् इत्यावश्यकम्, सममेव वा क्रमेण वा। प्रायशः अधिकाभिः कुञ्जीभिः अक्षराणि, अङ्कानि अथवा चिह्नानि निवेश्यन्ते, परन्तु काश्चित् तत्र सङ्गणनादेशान् अपि जनयन्ति।
अपि चेत्तत्र बहवः निवेशनोपकरणानि आगतानि, यथा हि मूषकं, स्पर्शफलकं, लेखन्युपकरणानि, अक्षराभिज्ञानं तथा च ध्वन्यभिज्ञानं इत्यादीनि, कुञ्जीफलकं तु अद्यापि बहुसामान्यं निवेशनोपकरणं सङ्गणकेषु।


text:
ते च—
इह शान्तरसं प्रति वादिनामनेकविधा विप्रतिपत्तयः । तत्र केचिदाहुः—नास्त्येव शान्तो रसः । तस्याचार्येण विभावाद्यप्रतिपादनाल्लक्षणाकरणाच्च । अन्ये तु वस्तुतस्तस्याभावं वर्णयन्ति । अनादिकालप्रवाहायातरागद्वेषयोरुच्छेत्तुमशक्यत्वात् । अन्ये तु वीरबीभत्सादावन्तर्भावं वर्णयन्ति । एवं वदन्तः शममपि नेच्छन्ति । यथा तथास्तु । सर्वथा नाटकादावभिनयात्मनि स्थायित्वमस्माभिः शमस्य 961नेष्यते । तस्य समस्तव्यापारप्रविलयरूपस्याभिनयायोगात् ।
203 अन्ये तु वस्तुतस्तस्येति । भवतु नाम स्वरूपेण शान्तिः । तस्य स्वादात्मकत्वं न विद्यत इति पूर्वेषां पक्षः । अन्येषां तु तत्स्वरूपमेव नास्तीति । अन्ये तु वीरबीभत्सादाविति । यथा वीरो जीमूतवाहनः सर्वत्र कृपापरवशतया तेषां गुणदोषौ प्रति शान्तः । यथा च बीभत्सुस्तांस्तान् कुणपादीन् धिगित्यवजानन् सर्वतो व्यावृत्तः शान्त इति ।
-
N.S.P. niṣidhyate.↩


text:
एन् डि ए सख्यं त्यक्तवता टि डि पि दलेन अविश्वासवादोपक्षेपः समर्पितः।
नवदिल्ली > देशीयजनाधिपत्यसख्यं [एन् डि ए] त्यजतीति प्रख्यापितवत् तेलुगु देशं पार्टीदलं [टि डि पी] केन्द्रसर्वकारं विरुध्य अविश्वासवादोपक्षेपाय निवेदनं समार्पयत्। आन्ध्रप्रदेशराज्याय सविशेषस्थानमावश्यकमिति आवेदने निरस्ते तेलुगुदेशमन्त्रिणः केन्द्रमन्त्रिसभायाः गतसप्ताहे निराकृताः आसन्। ततः गतदिने आन्ध्रराजधान्याम् अमरावत्यां सख्यत्यागं प्रख्याप्य अविश्वासप्रख्यापनमपि कृतम्। किन्तु अयमुपक्षेपात् केन्द्रसर्वकारस्य भीषा न वर्तते, निश्चितसंख्याबलत्वात्।


text:
एरण्डतैलम्
एरण्डबीजैः निर्मितं तैलम् एव एरण्डतैलम् । एरण्डबीजैः तैलं निर्मीयते । एषः एरण्डः आङ्ग्लभाषायां Castor इति उच्यते । अस्य तैलं Castor oil इति उच्यते । एतत् एरण्डतैलम् अधिकतया औषधत्वेन एव उपयुज्यते । कदाचित् सौन्दर्यवर्धकत्वेन अपि उपयुज्यते । आहारत्वेन अस्य एरण्डतैलस्य उपयोगः अतीव न्यूनः एव । एतत् एरण्डतैलम् अत्यन्तं लेखनम् । तत्रापि एरण्डबीजानि पक्वं कृत्वा निर्मितं तैलम् अत्यन्तं लेखनम् । प्रातः ब्राह्मीमुहूर्ते एव चुल्लीं प्रज्वाल्य पक्वकरणस्य प्रक्रिया आरप्स्यते । मध्याह्नपर्यन्तम् एषा प्रक्रिया प्रवर्तते ।
अस्य एरण्डतैलस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
- १. शिरसि एरण्डतैलस्य लेपनेन शरीरस्य औष्ण्यं न्यूनं भवति । केशाः सम्यक् वर्धन्ते । शिरसि तुषाः सन्ति चेत् निवारिताः भवन्ति ।
- २. बालानां वा शिशूनां वा उदरबाधा अस्ति चेत् नागवल्लीपत्रस्य उपरि एरण्डतैलं लेपयित्वा तत् पत्रम् उष्णीकृत्य तत् पत्रम् उदरस्य उपरि स्थापनेन उदरबाधा निवारिता भवति ।
- ३. मणिबन्धेषु वेदना अस्ति चेत् एतत् एरण्डतैलम् उष्णीकृत्य लेपनेन वेदना न्यूना भवति ।
- ४. शरीरे वेदनासहितः शोथः अस्ति चेदपि एरण्डतैलम् उष्णीकृत्य लेपनेन निवारणं भवति ।
- ५. एरण्डतैलं लेपयित्वा अभ्यङ्गः क्रियते चेत् शरीरवेदना अपगच्छति ।
- ६. अस्य एरण्डतैलस्य अभ्यङ्गेन समीचीना निद्रा अपि प्राप्यते ।
- ७. मलावरोधः अस्ति चेत् एरण्डतैलेन सह निम्बूकस्य रसं योजयित्वा सेवनीयम् ।
- ८. उदरवेदनायां सत्याम् अपि एरण्डतैलं सेवनीयम् ।
- ९. नेत्रवेदना अस्ति चेत्, नेत्रे कण्डूयनं जायये चेत्, नेत्रं रक्तवर्णीयं जातं चेत् च मातुः क्षीरेण सह शुद्धम् एरण्डतैलं योजयित्वा नेत्रे लेपनेन सर्वम् अपि अपगच्छति ।
==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==


text:
अभिमन्युः
अभिमन्युः महाभारतस्य किञ्चन प्रधानं पात्रम्। चन्द्रवंशे जातोऽयमभिमन्युः अर्जुनसुभद्रयोः पुत्रः। बलरामः श्रीकृष्णश्च अस्य मातुलौ । विराटराजस्य पुत्री उत्तरा, बलरामस्य पुत्री शशिरेखा च अभिमन्योः द्वे पत्न्यौ । षोडशे वयसि एव कुरुक्षेत्रे चक्रव्यूहं प्रविष्टोऽयं शत्रूणां कापट्यकारणात् स्वप्राणान् त्यक्तवान् । उत्त्तरायाः गर्भाम्बुधौ समुत्पन्नः राजा परीक्षित् चन्द्रवंशस्य उत्तराधिकारिरूपेण हस्तिनापुरे राज्यभारं कृतवान् ।
बाल्यं विद्याभ्यासश्च[सम्पादयतु]
अभिमन्युः आबाल्यादेव महान् चतुरमतिः आसीत् । गर्भावस्थायामेव विद्यमानः शिशुः अभिमन्युः श्रीकृष्णमुखात् व्यूहभेदनं तथा व्यूहे आक्रमणञ्च अभ्यस्तवान् आसीत् । मकरव्यूह:,कूर्मव्यूह:,सर्पव्यूह: इत्यादीनां व्यूहानां भेदनम् अभ्यस्तवान् । परं सुभद्रा ईषन्निद्रया आक्रान्ता इति हेतोः केवलं चक्रव्यूहस्य भेदनम् अवगतवान्,न तु ततः प्रत्यागमनम् । अभिमन्युः बाल्यकाले श्रीकृष्णपुत्रेण प्रद्युम्नेन,पित्रा अर्जुनेन च प्रशिक्षितः सन् मातुलयोः बलरामकृष्णयोः वात्सल्येन द्वारकायामभिवृद्धः ।
अभिमन्योः मरणम्[सम्पादयतु]
कुरुक्षेत्रयुद्धस्य त्रयोदशे दिने यदा कृष्णार्जुनौ संशप्तकैः सह योद्धुं गतवन्तौ तदा कौरवाः चक्रव्यूहं विरचय्य पन्थाह्वानमकुर्वन् । पाण्डवपक्षे अर्जुनं विहाय अभिमन्युरेव चक्रव्यूहस्य भेदनं जानाति स्म इति कारणेन व्यूहभेदनं कृत्वा अन्तः प्रविष्टवान् । किन्तु कर्णः कपटयुद्धेन अभिमन्योः हस्तद्वयं कर्तितवान् । जयद्रथः अभिमन्युं मारितवान् ।