text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
पञ्चमी विभक्ते॥ २।३।४२
पदच्छेदः॥
पञ्चमी १।१ विभक्ते ७।१ यतः ० ४१ च ० ४१ निर्धारणम् १।१ ४१
काशिका-वृत्तिः
पञ्चमी विभक्ते २।३।४२
यतश्च निर्धरनम् इति वर्तते। षष्ठीसप्तम्यपवादो योगः। विभागः विभक्तम्। यस्मिन् निर्धारणाऽश्रये विभक्तम् अस्य अस्ति ततः पज्चमी विभक्तिर् भवति। माथुराः पाटलिपुत्रकेभ्यः सुकुमारतराः, आढ्यतराः।
न्यासः
पञ्चमी विभक्ते। , २।३।४२
"विभागो विभक्तम्" इति। "नपुंसके भावे क्तः" ३।३।११४
। " यस्मिन्निर्धारणाश्रये" इति। यतो निर्धारयते स इह निर्धारणाश्रय इति सर्वस्मिन्नेव निर्धारणाश्रये विभागोस्तीति विशेषणोपादानसाथ्र्याद्विभाग एव यत्र स निर्धारणाश्रयो विज्ञायते; तेन कृष्णा गवां सम्पन्नक्षीरतमेत्यत्र न भवति। तथा हि-- गोषु निर्धार्यमाण एकदेशो यस्मात् गोत्वेनान्तर्भूतः प्रतीयते तस्मान्नास्ति विभाग इति। यदा तु कृष्णेन गुणेन पथग्भूतः प्रतीयते तदास्ति विभाग इति। नात्र निर्धारणाश्रयो विभाग एव। इह पुनर्माथुराः पाटलिपुत्रकेभ्य आढ()तरा इति माथुरत्वेन नाप्याढ()तरत्वेन माथुराणामन्तर्भावः। तस् #आदत्र विभाग एवेत्ययमस्य योगस्य विषयः।
अन्ये त्वाहुः-- यत्र राशीकृत्य पृथक्करणं स पूर्वस्य योगस्य विषयः; यत्र तु पृथग्भूतस्यैव गुणान्तराविष्करणं सोऽस्य; तत्र द्वयोरप्यवस्थयोर्विभाग एवेति कृत्वा अयमपि योगः प्रपञ्चार्थ एव। विभागो हि सम्नब्धात्प्रच्युतिः। पाटलिपुत्रकाश्च सम्बन्धात् प्रच्यवमानानां माथुराणां सम्बन्धे प्रच्युतेरवधिभावमुपवान्तीत्यपादान इत्येवं पञ्चमी सिद्धा॥
बाल-मनोरमा
पञ्चमी विभक्ते ६३१, २।३।४२
पञ्चमी विभक्ते। विभागो विभक्तिमिति। भावे क्तप्रत्ययाश्रयणादिति भावः। "यतश्चनिर्धारण"मित्यनुवर्तते। निर्धारणावधिभूतानां मनुष्यादीनां निर्धार्यमाणानां द्विजानां च सामान्यात्मनाऽभेदो, विशेषात्मना भेदश्च स्थितः। एवं च निर्धारणे सर्वत्र कथंचिद्भेदस्य सत्त्वाद्विभक्त इत्यनेन भेद एवेत्यर्थो विवक्षितः। ततश्च यत्र निर्धारणावधेर्निर्धार्यमाणस्य च भेद एव, न तु केनाप्युपात्तरूपेणाऽभेदस्तत्रैवास्य प्रवृत्तिरित्यभिप्रेत्याह--निर्धार्यमाणस्येति। "निर्धारणावधे"रिति शेषः, "यतश्च निर्धारण"मित्यनुवृत्तेः। अत्रावधिव्यवृत्तधर्मवत्त्वबोधनमेव , न तु समुदायादेकदेशस्येत्यंशो विवक्षितः, असम्भवादित्यभिप्रेत्योदाहरति--माथुरा इति। अवधित्वं पञ्चम्यर्थं मथुरादेशीयाः पाटलीपुत्रदेशीयापेक्षया अतिशयेनाढ()आ धनिन इत्यर्थः। अत्र मथुरादेशीयत्वपाटलीपुत्रदेशीयत्वयोर्गोत्वाऽ()आत्ववद्विरोधात्कथञ्चिदपि तद्रूपेण नाऽभेद इति निर्धारणावधेः पञ्चमीति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
पञ्चमी विभक्ते ५६०, २।३।४२
पञ्चमी विभक्ते। भेद एवेति। न तु शब्दान्तरोपात्तसामान्याक्रान्ततेति भावः। तत्र पञ्चमी स्यादिति। नन्वेवं माथुरा इत्यत्रापि पञ्चमी स्यात्। मैवम्। पूर्वसूत्रमिहानुवर्तते। तेन यतो निर्धार्यते तत एवेत्यर्थात् निर्धारणावधेरेव पञ्चमीप्रवृत्तेः। अनभिहिताधिकारान्माथुरा इत्यत्र नातिप्रसङ्ग इत्यन्ये। माथुरा इति। न ह्रत्र निर्धारणावधेर्निर्धार्यमाणस्य च गवां कृष्णेत्यादाविव सामान्यविशेषभावोऽस्ति, किन्तु शब्दोपात्तयोद्र्वयोर्विरोध एव। इदं च सूत्रं बुद्धि परिकल्पितापायमाश्रित्यापादानप्रकरणे भाष्ये प्रत्याख्यातम्।


c: text/html

text:
सूत्रम्
अत्रिभृगुकुत्सवसिष्ठगोतमाङ्गिरोभ्यश्च॥ २।४।६५
काशिका-वृत्तिः
अत्रिभृगुकुत्सवसिष्ठगोतमाङ्गिरोभ्यश् च २।४।६५
अत्र्यादिभ्यः परस्य गोत्रप्रत्ययस्य बहुषु लुग् भवति। अत्रिशब्दातितश्च अनिञः ४।१।१२२
इति ढक्। इतरेभ्यः ऋष्यण्। अत्रयः भृगवः। कुत्साः। वसिष्ठाः। गोतमाः। अङ्गिरसः। बहुषु इत्येव, आत्रेयः। भर्गवः। तेन एव इत्येव, प्रियात्रेयाः। प्रियभार्गवाः। अस्त्रियाम् इति किम्?
आत्रेय्यः स्त्रियः।
न्यासः
अत्त्रिभृगुकुत्सवसिष्ठगोतमाङ्गिरोभ्यश्च। , २।४।६५
"{आत्रेय्यः-- इति मुद्रितः पाठः"आत्त्रेयः" इति। "टिड्ढाणञ्" ४।१।१५
इति। ङीप्॥
बाल-मनोरमा
अत्रिभृगुकुत्सवसिष्ठगोतमाङ्गिरोभ्यश्च ११३१, २।४।६५
अत्रिभृगु। पूर्वसूत्राद्गोत्र इति, तत्र यदनुवृत्तं तच्च सर्वमिहानुवर्तते। तदाह--एभ्यो गोत्रेति। अत्रेः, भृगोः, कुत्सस्य, वसिष्ठस्य, गोतमस्य, अङ्गरसश्च अपत्यानि पुमांस इति विग्रहाः। तत्र अत्रेः "इतश्चाऽनिञः" इति ढको।ञनेन लुक्। इतरेभ्यस्तु ऋष्यण इति बोध्यम्। लुकि आदिवृद्धेर्निवृत्तिः।
तत्त्व-बोधिनी
अत्रिभृगुकुत्सवसिष्ठगोतमाङ्गिरोभ्यश्च ९४२, २।४।६५
अत्रि। गोत्रप्रत्ययस्येति। अत्रि शब्दात् "इतश्चाऽनिञः"इति ढिक्।इतरेभ्यस्तु ऋष्यणिति बोध्यम्। भारतगोत्रे उदाहरति।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सूत्रम्
लोडर्थलक्षणे च॥ ३।३।८
काशिका-वृत्तिः
लोडर्थलक्षने च ३।३।८
लोडर्थः प्रैषादिर् लक्ष्यते येन स लोडर्थलक्षणो धात्वर्थः। तत्र वर्तमानाद् धातोः भविष्यति काले विभाषा लट् प्रत्ययो भवति। उपाध्यायश्चेदागच्छति, उपाध्यायश्चेदागमिष्यति, उपाध्यायश्चेदागन्ता, अथ त्वं छन्दो ऽधीष्व, अथ त्वं व्याकरणम् अधीष्व। उपाध्यायागमनमध्ययनप्रैषस्य लक्षणम्।
न्यासः
लोडर्थलक्षणे च। , ३।३।८
"प्रैषादि"इति आदिशब्देन विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टादयो गम्यन्ते। "आगच्छति" इति। "इषुगमियमां छः" ७।३।७७
इति च्छत्वम्। "अध्ययनप्रैषस्य"इति। अध्ययनविषयः प्रैषोऽध्ययनप्रैषः, शाकपार्थिवादित्वादुत्तरपदलोपी समासः। "अथ त्वं छन्दोऽधीष्व " इति। अत्र "प्रैषातिसर्गप्राप्तकालेषु कृत्याश्च" ३।३।१६३
इति लोट्। स च प्रैषोऽध्ययनविषयः। तस्योपाध्यायगमनं ह्रपेक्ष्याध्ययने प्रैषतेत्यस्योपाध्यायागमनस्यप्रैषं प्रति निमित्तभावः॥
बाल-मनोरमा
लोडर्थलक्षणे च ६११, ३।३।८
लोडर्थलक्षणे च। लोडर्थः प्रैषादिरिति। "विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु" इत्यनुवृत्तौ "लोट् चे"ति लोड्विधानादिति भावः। कृष्णश्चेदिति। कृष्णबोजनकाले त्वं गाश्चारयेत्यर्थः। अत्र कृष्णभोजनं लोडर्थस्य गोचारणप्रैषस्य लक्षणम्, परिच्छेदकमिति यावत्। पक्षे लुट्लृटाविति। कृष्णश्चेद्भोक्ता, भोक्ष्यते वा, त्वं गाश्चारयेत्युदाहार्यम्।
तत्त्व-बोधिनी
लोडर्थलक्षणे च ५०२, ३।३।८
लोडर्थ। लोडर्थस्य लक्षणमिति षष्ठीतत्पुरुषः। कृष्णभोजनं लोडर्थस्य गोचारणप्रैषस्य लक्षणम्। भोजनकाले गोचारमं त्वया कर्तव्यमित्यर्थः। पक्षे लुडिति। कृष्णश्चेद्भोक्ता, कृष्णश्चेद्भोक्ष्यते, त्वं गाश्चारयेत्यर्थः।


text:
सूत्रम्
संघाङ्कलक्षणेष्वञ्यञिञामण्॥ ४।३।१२७
काशिका-वृत्तिः
सङ्घाङ्कलक्षणेष्वञ्यञिञाम् अण् ४।३।१२७
सङ्घाऽदिषु प्रतयार्थविशेषणेषु अञनताद्, यञन्ताद्, इञन्ताच् च प्रातिपदिकादण् प्रत्ययो भवति तस्य इदम् इत्येतस्मिन् विषये। पूर्वस्य वुञो ऽपवादः। घोषग्रहणम् अत्र कर्तव्यम्। तेन वैषम्याद् यथासङ्ख्यं न भवति। अञनतात् बैदः सङ्घः। बैदा ऽङ्कः। बैदम् लक्षणम्। बैदो घोषः। यञन्तात् गार्गः सङ्घः। गार्गो ऽङ्कः। गार्गं लक्षणम्। गार्गो घोषः। इञन्तात् दाक्षः सङ्घः। दाक्षो ऽङकः। दाक्षं लक्षणम्। दाक्षो घोषः। अङ्कलक्षणयोः को विशेषः? लक्षणं लक्ष्यभूतस्य एव चिह्नभूतं स्वं यथा विद्या बिदानाम्, अङ्कस्तु गवादिस्थो ऽपि गवादीनां स्वं न भवति। णित्करणं ङीबर्थं पुंवद्भावप्रतिषेधार्थं च। वैदी विद्या अस्य वैदीविद्यः।
न्यासः
सङ्घाङ्कलक्षणेष्वञ्यञिञामण्। , ४।३।१२७
तेन वैषम्याद्यथासंख्यं न भवति। असति तु घोषग्रहणे, अञादयस्त्रयः सङ्घादयोऽपि तत्र इति समानाद्यथासंख्यं स्यात्?
घोषे च प्रत्ययो न स्यात्। "बैदः" इति। "अनृष" ४।१।१०४
इत्यादिनाञ्; तदन्तादण्। अङ्कलक्षमयोः को विशेष इति?
नास्त्येव कश्चिद्विशेषः। पर्यायत्वादङ्कलक्षमयोरिति मन्यते। "लक्षणम्" इत्यादिना विशेषं दर्शयति। लक्षणं चिह्नं लक्ष्यस्यैव स्वम्, नान्यस्य; यथा विद्या बिदानाम्। बिदानामेव हि लक्षणानां सम्बन्धिनाम् नान्यस्य कस्यचित्। अङ्कस्तु गवादिस्थो न गवादीनां सम्भवति। किं तर्हि?
ततोऽन्येषाम्, गवादिस्वामिनाम्। अथ किमर्थं गित्करणं प्रत्ययस्य, यावताञन्ताद्यञन्ताः प्रकृतयो वृद्धा एव?
अत आह-- "णित्करणम्" इत्यादि। बैदी विद्येत्यत्र ङीब् यथा स्यात्। इह च बैदीविद्य इत्यत्र "वृद्धिनिमित्तस्य च तद्धितस्यारक्तविकारे" ६।३।३८
इति पुंवद्भावप्रतिषेधो यथा स्यात्। एवमर्थं णित्करणम्,न वृद्ध्यर्थम्॥


text:
सूत्रम्
शक्तौ हस्तिकपाटयोः॥ ३।२।५४
काशिका-वृत्तिः
शक्तौ हस्ति कपाटयोः ३।२।५४
शक्तौ गम्यमानायां हस्ति कपाटयोः कर्मणोरुपपदयोः हन्तेः टक् प्रत्ययो भवति। मनुष्यकर्तृकार्थ आरम्भः। हस्तिनं हन्तुं शक्तः हस्तिघ्नः मनुष्यः। कं पाटयति प्रविशत इति कपाटघ्नश्चौरः। शक्तौ इति किम्? विषेण हस्तिनं हन्ति हस्तिघातः।
न्यासः
शक्तौ हस्तिकपाटयोः , ३।२।५४
"शक्तौ गम्यमानायाम्" इति। अनेनोपपदत्वं शक्तेर्निराकरोति। "हस्तिकपाटयोः कर्मणीरुपपदयोः"इत्यनेनापि हस्तिकपाटयोः प्रत्ययार्थविशेषणम्। अथैवं कस्मान्न विज्ञायते-- शक्तावुपपदे हस्तिकपाटयोः कत्र्रोरिति? आरम्भसामथ्र्यादेव हि विज्ञायमाने हस्तिकपाटयोर्मनुष्यकर्त्तृके धात्वर्थे हन्तिर्वत्र्तते। तथा च पूर्वेणैव सिद्धेऽस्यारम्भवैयथ्र्यं स्यात्। उपपदत्वे तु तयोः शक्तौ गम्यमानायां मनुष्ये कत्र्तरि विज्ञायत इति न भवत्येष दोषः।
"विशेष हस्तिनं हन्ति"इति। विषेणेत्यशक्तिकत्वं दर्शयति। यो हि स्वयं हन्तुं न समर्थः स विषादिनोपायान्तरेण हन्ति॥
बाल-मनोरमा
शक्तौ हस्तिकवाटयोः ७८२, ३।२।५४
शक्तौ हस्तिकवाटयोः। हस्तिघ्न इति। हस्तिनं हन्तुं शक्त इत्यर्थः। एवं कवाटघ्नः।
तत्त्व-बोधिनी
शक्तौ हस्तिकपाटयोः ६४९, ३।२।५४
शक्तौ हस्ति। शक्तौ किम्?। विषेण हस्तिनं हन्तीति हस्तिघातः। यद्यपीह शक्तिरस्ति, अशक्तस्य कर्तृत्वानुपपत्तेस्तथापि शक्तिग्रहणसामथ्र्यात्प्रकर्षो विज्ञायते, तेन स्वबलेनैव हन्तुं या शक्तिः सा गृह्रते। कपाटघ्न इति। कं = शिरः पाटयति प्रविशत इति कपाटम्। पाठान्तरे तु अटतेः पचाद्यच्। "कवं चोष्णे" इत्यत्र योगविभागात्कोः कवादेश इति हरदत्तः।


text:
॥ सर्वशास्त्रार्थ अणु भाष्य ( आनन्दतीर्थ) ॥
सर्वशास्त्रार्थसंग्रहः
Encoded and proofread by Shrisha Rao shrao at dvaita.org
॥ श्री गुरुभ्यो नमः हरिः ॐ ॥
ॐ विष्णुरेव विजिज्ञास्यः सर्वकर्ताऽगमोदितः ।
समन्वयादीक्षतेश्च पूर्णानंदोऽंतरः खवत् ॥ १.१ ॥
प्रणेता ज्योतिरित्यादैः प्रसिद्धैरन्यवस्तुषु ।
उच्यते विष्णुरेवैकः सर्वैः सर्व गुणत्त्वतः ॥ १.२ ॥
सर्वगोऽत्ता नियंता च दृश्यत्त्वादुज्झितः सदा ।
विश्वजीवांतरत्त्वादैर्लिङ्गैः सर्वैर्युतः स हि ॥ १.३ ॥
सर्वाश्रयः पूर्णगुणः सोऽक्षरः सन् हृदब्जगः ।
सूर्यादिभासकः प्राणप्रेरको दैवतैरपि ॥ १.४ ॥
ज्ञेयो न वेदैः शूद्रादैः कन्दकोऽन्यश्च जीवतः ।
पतित्त्वादिगुणैर्युक्तः तदन्यत्र च वाचकैः ॥ १.५ ॥
मुख्यतः सर्वशब्दैश्च वाच्य एको जनार्दनः ।
अव्यक्तः कर्मवाच्यैश्च वाच्य एकोऽमितात्मकः ॥ १.६ ॥
अवान्तरं कारणं च प्रकृतिः शून्यमेव च ।
इत्यादन्यत्र नियतैरपि मुख्यतयोदितः ।
शब्दैरतोऽनन्तगुणो यच्छब्दा योगवृत्तयः ॥ १.७ ॥
॥ इति प्रथमोऽध्यायः ॥
॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः ॥
ॐ श्रौतस्मृतिविरुद्धत्त्वात् स्मृतयो न गुणान्हरेः ।
निषेद्धुं शक्नुयुर्वेदानित्यत्वान्मानमुत्तमम् ॥ २.१ ॥
असज्जीवप्रधानादिशब्दाब्रह्मैव नापरम् ।
वदन्ति कारणत्वेन क्वापि पूर्णगुणो हरिः ॥ २.२ ॥
स्वातन्त्र्यात्सर्वकर्तृत्त्वान्नायुक्तं तद्भवेच्छ्रुतिः ।
भ्रान्तिमूलतया सर्व समयानामयुक्तितः ॥ २.३ ॥
न तद्विरोधाद्वचनं वैदिकं शङ्क्यतां व्रजेत् ।
आकाशादिसमस्तं च तज्जं तेनैव लीयते ॥ २.४ ॥
सोऽनुत्पत्तिलयः कर्ता जीवः तद्वशगः सदा ।
तदाभासो हरिः सर्व रूपेष्वपि समः सदा ॥ २.५ ॥
मुख्यप्राणश्चेन्द्रियाणि देहश्चैव तदुद्भवाः ।
मुख्यप्राणवशे सर्वं स विष्णोर्वशगः सदा ॥ २.६ ॥
सर्व दोशोज्झितः तस्माद् भगवान् पुरुषोत्तमः ।
उक्ता गुणाश्चाविरुद्धास्तस्य वेदेषु सर्वथा ॥ २.७ ॥
॥ इति द्वितीयोऽध्यायः ॥
॥ अथ तृतीयोऽध्यायः ॥
ॐ शुभेन कर्मणा स्वर्गं निरयं च विकर्मणा ।
मिथ्याज्ञानेन च तमो ज्ञानेनैव परं पदम् ॥ ३.१ ॥
याति तस्माद्विरक्तः सन् ज्ञानमेव समाश्रयेत् ।
सर्वावस्थाप्रेरकश्च सर्वरूपेष्वभेदवान् ॥ ३.२ ॥
सर्वदेशेषु कालेषु स एकः परमेश्वरः ।
तद्भक्तिस्तारतम्येन तारतम्यं विमुक्तिगम् ॥ ३.३ ॥
सच्चिदानन्द आत्मेति मानुषैस्तु सुरेश्वरैः ।
यथा क्रमं बहुगुणैर्ब्रह्मणत्त्वखिलैर्गुणैः ॥ ३.४ ॥
उपास्यः सर्वदेवैश्च सर्वैरपि यथा बलम् ।
ज्ञेयो विष्णुर्विशेषस्तु ज्ञाने स्यादुत्तरोत्तरं ॥ ३.५ ॥
सर्वेऽपि पुरुषार्थास्युः ज्ञानादेव न संशयः ।
न लिप्यते ज्ञानावंश्च सर्वदोषैरपि क्वचित् ॥ ३.६ ॥
गुणदोषैः सुखस्यापि वृद्धि ह्रासौ विमुक्तिगौ ।
नॄणां सुराणां मुक्तौ तु सुखं क्लृप्तं यथाक्रमम् ॥ ३.७ ॥
॥ इति तृतीयोऽध्यायः ॥
॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः ॥
ॐ विष्णुर्ब्रह्म तथाऽदित्यत्येवं नित्यमुपासनम् ।
कार्यमापद्यपि ब्रह्म तेन यात्यपरोक्षताम् ॥ ४.१ ॥
प्रारब्धकर्मणोऽन्यस्य ज्ञानादेव परिक्षयः ।
अनिष्टस्योऽभयस्यापि सर्वस्यान्यस्य भोगतः ॥ ४.२ ॥
उत्तरेषोत्तरेष्वेवं यावद्वायुं विमुक्तिगाः ।
प्रविश्य भुञ्जते भोगांस्तदन्तर्बहिरेव वा ॥ ४.३ ॥
वायुर्विष्णुं प्रविश्यैव भोगश्चैवोत्तरोत्तरम् ।
उत्क्रम्य मानुषा मुक्तिं यान्ति देहक्षयात्सुराः ॥ ४.४ ॥
अर्चिरादि पठा वायुं प्राप्य तेन जनार्दनम् ।
यान्त्युत्तमा नरोच्चाद्या ब्रह्मलोकात्सहाऽमुना ॥ ४.५ ॥
यथासङ्कल्पभोगाश्च चिदानन्द शरीरिणः ।
जगत्सृष्ट्यादिविशयं महासामर्थ्य मप्यृते ॥ ४.६ ॥
यथेष्टशक्तिमंतश्च विना स्वाभाविकोत्तमान् ।
अनन्यवशगाश्चैव वृद्धिह्रास विवर्जिताः ।
दुःखादिरहितं नित्यं मोदंतेऽविरतं सुखम् ॥ ४.७ ॥
पूर्णप्रज्ञेन मुनिना सर्वशास्त्रार्थसंग्रहः ।
कृतोऽयं प्रीयतां तेन परमात्मा रमापतिः ॥ ४.८ ॥
नमो नमोऽशेषदोषदूर पूर्णगुणात्मने ।
विरिञ्चिशर्वपूर्वेड्य वंद्याय श्रीवराय ते ॥ ४.९ ॥
॥ इति चतुर्थोऽध्यायः ॥
इति श्रीमदानंदतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं
ब्रह्मसूत्राणुभाष्यं सम्पूर्णम्
॥ भारतीरमणमुख्यप्राणंतर्गत श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
BACK TO TOP
% Text title : sarvashAstrArtha aNu bhAShya (AnandatIrtha)
% File name : aNu_bhAshhya.itx
% itxtitle : sarvashAstrArtha aNu bhAShyam (AnandatIrtha)
% engtitle : sarvashAstrArtha aNu bhAShyam (AnandatIrtha)
% Category : vedanta, yoga
% Location : doc_yoga
% Sublocation : yoga
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Shrisha Rao shrao at dvaita.org
% Proofread by : Shrisha Rao shrao at dvaita.org
% Indexextra : (madhva concise treatiseAnandatIrtha)
% Latest update : November 1, 2010
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
अमृतसरमण्डलम्
अमृतसरमण्डलं ( ( शृणु) /ˈəmrtəsərəməndələm/) (पञ्जाबी: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ , आङ्ग्ल: Amritsar District) भारतदेशस्य उत्तरभागे स्थितस्य पञ्जाबराज्यस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अमृतसर-महानगरम् । अमृतसरमण्डलं सुवर्णमन्दिर-स्वातन्त्र्यसङग्राम-गुरुद्वारादिभ्यः प्रख्यातमस्ति । अमृतसरमण्डलं जलियावाला-बाग-हत्याकाण्डाय, १९८४ तमस्य वर्षस्य ब्लू-स्टार्-ओपरेशन्-इत्येतस्मै च कुप्रख्यातमपि अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
अमृतसरमण्डलस्य विस्तारः ५,०५६ च.कि.मी.-मितः अस्ति । पञ्जाबराज्यस्य उत्तरभागे इदं मण्डलमस्ति । अस्योत्तरदिशि पाकिस्थानदेशः, दक्षिणदिशि तरन तारन-मण्डलं, पूर्वदिशि पाकिस्थानदेशः, पश्चिमदिशि गुरुदासपुरमण्डलम् अस्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
अमृतसरमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) २,४९०,६५६ अस्ति । अत्र १,३१८,४०८ पुरुषाः, १,१७२,२४८ स्त्रियः, २,८१,७९५ बालकाः (१,५४,३५१ बालकाः, १,२७,४४४ बालिकाः च) सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ९२८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ९२८ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ०.०% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-८८९ अस्ति । अत्र साक्षरता ७६.२७% अस्ति । अत्र लिङ्गानुगुणं साक्षरतानुपातः पुं - ८०.१५% स्त्री - ७१.९६% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले चत्वारि उपमण्डलानि सन्ति । तानि- अमृतसर-१, अमृतसर-२, एजनला, बाबा बकाला
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अमृतसर-महानगरम्[सम्पादयतु]
अमृतसर-महानगरं पञ्जाबराज्यस्य सांस्कृतिकेन्द्रमस्ति । अस्य महानगरस्य महान् इतिहासः वर्तते । एतत् महानगरं मजा-राज्ञः मुख्यनगरमासीत् । तदा एतत् महानगरं मुकुटमणिः (Jewel of the crown) इति प्रसिद्धम् आसीत् । अस्य महानगरस्य जनाः सांस्कृतिक-आध्यात्मिक-परम्परां रक्षन्तः सन्ति । अतः एतत् महानगरं सदाचारस्य (पञ्जाबीभाषायां सिप्ति दा घर (sifti da ghar) इति उच्यते) गृहमित्यपि प्रसिद्धम् । अमृतसर-महानगरं सिक्खजनानां तीर्थधाम । सुवर्णमन्दिरस्य दर्शनेन सर्वाण्यपि पापानि नष्टानि भवन्ति इति सिक्खजनानां श्रद्धा । अमृतसर-महानगरं सार्धचतुश्शतं वर्षेभ्यः प्राक् प्रप्रथमसिक्खगुरुणा निर्मापितम् । १५७७ तमे वर्षे ५०० प्रहल(Acre)भूभागे गुरुद्वारस्य शिलान्यासं सिक्खसम्प्रदायस्य प्रप्रथमगुरुः रामदासः चकार । सरोवरं परितः तत् गुरुद्वारम् अस्ति ।
अमृतसर-महानगरे कानिचन महत्वपूर्णानि विक्षणीयानि स्थलानि सन्ति । यथा – अमृतसरसुवर्णमन्दिरं, जलियावाला बाग, हाथी गेट मन्दिर, खरउद्दीन मस्जिद, दुर्गियाना मन्दिर, बाबा अटलराय स्तम्भ, रामतीर्थ ।
वाघा बोर्डर्[सम्पादयतु]
वाघा बोर्डर् भारत-पाकिस्थानयोः सीमाप्रदेशः । एतस्मिन् स्थले भारत-पाकिस्थानयोः प्रवेशद्वारम् अस्ति । भारतस्य प्रवेशद्वारे भारतस्य सैनिकाः, पाकिस्थानस्य प्रवेशद्वारे पाकिस्थानस्य सैनिकाः स्थिताः भवन्ति । प्रातः द्वारोद्धाटनस्य प्रक्रिया सैन्यपद्धत्या भवति । सैनिकाः भारतस्य गर्वान्वितपद्धतीनाम् अनुसरणं कृत्वा द्वारम् उद्घाटयन्ति । सायं काले द्वारं पिहितुमपि तस्याः विशिष्टसैन्यप्रक्रियायाः एव पुनरावृत्तिः भवति । प्रातःकाले, सायङ्काले च क्रमेण द्वारोद्घाटन-द्वारपिधान-प्रक्रियां द्रष्टुं बहवः यात्रिकाः, जनाः तत्र गच्छन्ति । यया पद्धत्या भारतीयसैनिकाः द्वारोद्घाटनं द्वारपिधानं च कुर्वन्ति, तां पद्धतिं दृष्ट्वा सैनिकेभ्यः, देशाय च जनानां यत् मानमस्ति, तत् प्रत्यक्षं भवति ।
जलियावाला बाग[सम्पादयतु]
भारतस्य स्वतन्त्रतायाः चर्चायां जलियावाला हत्याकाण्डः-हत्याकाण्डस्य उल्लेखः अनिवार्यः । भारतस्य कलङ्कः एषः काण्डः भारतीयजनानां हृदः व्रणः एव । सः व्रणः अद्यापि भारतीयान् पीडयति । तस्मिन् हत्याकाण्डे एकसहस्रं (१०००) जनाः मृताः इति आङ्ग्लसर्वकारेण उद्घोषितमासीत् । परन्तु द्विसहस्राधिकाः जनाः मृताः इति जनानां प्रत्यक्षानुभवः । जनरल डायर-नामकः आङ्ग्लाधिकारी जलियावाला हत्याकाण्डः-हत्याकाण्डस्य मुख्यदोषी । सः एव अहिंसकसम्मेलनं कुर्वतां जनसामान्यानाम् उपरि गोलिकाप्रहाराय आरक्षकान् आदिशत् । सैनिकैः चालिताः गोलिकाः जनानां शरीरं विभेद्य अग्रेसरन्त्यः पृष्ठभागे स्थितायां भित्तिकायां स्तम्भिताः (stopped) । अद्यापि भित्तिकासु गोलिकाः दृश्यन्ते । आङ्ग्लानां गोलिकाभ्यः मरणात् तु कूपे पतित्वा मरणं श्रेयस्करम् इति विचिन्त्य बहवः जनाः तत्रस्थे कूपे पतित्वा प्राणत्यागम् अकुर्वन् । बहुवर्षेभ्यः अनन्तरं जलियावाला बाग-स्थलस्य दर्शनं कर्तुं गताः केचन राष्ट्रभक्ताः तं कूपं दृष्ट्वा एतावन्तः भावपूर्णाः अभूवन् यत्, ते स्वयम् अपि तस्मिन् कूपे पतित्वा प्राणाहुतिम् अकुर्वन् । अनेन ज्ञायते यत्, तत् स्थलं भारतस्य इतिहासे, भारतीयानां मनसि कियत् महत्वपूर्णमस्ति । अधुना तु तस्य कूपस्योपरि लोहेनाच्छादिता जालिका निर्मापिता सर्वकारेण । परन्तु तेन काण्डेन जनमानसि जातस्य व्रणस्य औषधम् अद्यापि न केनापि वैद्येन प्राप्तम् इति खेदः ।


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.६८
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.६८ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
उदप्रुतो न वयो रक्षमाणा वावदतो अभ्रियस्येव घोषाः । गिरिभ्रजो नोर्मयो मदन्तो बृहस्पतिमभ्यर्का अनावन् ॥१॥ सं गोभिराङ्गिरसो नक्षमाणो भग इवेदर्यमणं निनाय । जने मित्रो न दम्पती अनक्ति बृहस्पते वाजयाशूँरिवाजौ ॥२॥ साध्वर्या अतिथिनीरिषिरा स्पार्हाः सुवर्णा अनवद्यरूपाः । बृहस्पतिः पर्वतेभ्यो वितूर्या निर्गा ऊपे यवमिव स्थिविभ्यः ॥३॥ आप्रुषायन्मधुन ऋतस्य योनिमवक्षिपन्नर्क उल्कामिव द्योः । बृहस्पतिरुद्धरन्नश्मनो गा भूम्या उद्नेव वि त्वचं बिभेद ॥४॥ अप ज्योतिषा तमो अन्तरिक्षादुद्नः शीपालमिव वात आजत् । बृहस्पतिरनुमृश्या वलस्याभ्रमिव वात आ चक्र आ गाः ॥५॥ यदा वलस्य पीयतो जसुं भेद्बृहस्पतिरग्नितपोभिरर्कैः । दद्भिर्न जिह्वा परिविष्टमाददाविर्निधीँरकृणोदुस्रियाणाम् ॥६॥ बृहस्पतिरमत हि त्यदासां नाम स्वरीणां सदने गुहा यत् । आण्डेव भित्त्वा शकुनस्य गर्भमुदुस्रियाः पर्वतस्य त्मनाजत् ॥७॥ अश्नापिनद्धं मधु पर्यपश्यन्मत्स्यं न दीन उदनि क्षियन्तम् । निष्टज्जभार चमसं न वृक्षाद्बृहस्पतिर्विरवेणा विकृत्य ॥८॥ सोषामविन्दत्स स्वः सो अग्निं सो अर्केण वि बबाधे तमांसि । बृहस्पतिर्गोवपुषो वलस्य निर्मज्जानं न पर्वणो जभार ॥९॥ हिमेव पर्णा मुषिता वनानि बृहस्पतिनाकृपयद्वलो गाः । अनानुकृत्यमपुनश्चकार यात्सूर्यामासा मिथ उच्चरातः ॥१०॥ अभि श्यावं न कृशनेभिरश्वं नक्षत्रेभिः पितरो द्यामपिंशन् । रात्र्यां तमो अदधुर्ज्योतिरहन्बृहस्पतिर्भिनदद्रिं विदद्गाः ॥११॥ इदमकर्म नमो अभ्रियाय यः पूर्वीरन्वानोनवीति । बृहस्पतिः स हि गोभिः सो अश्वैः स वीरेभिः स नृभिर्नो वयो धात् ॥१२॥


text:
सूत्रम्
ई च खनः॥ ३।१।१११
काशिका-वृत्तिः
ई च खनः ३।१।१११
खनेर् धातोः क्यप् प्रत्ययो भवति, ईकारश्च अन्तादेशः। खेयम्। दीर्घनिर्देशः प्रश्लेषार्थः। तत्र द्वितीय इकारो ये विभाषा ६।४।४३
इति आत्त्वबाधनार्थः।
न्यासः
ई च खनः। , ३।१।१११
"खेयम्" इति। "खनु अवदारणे" (धा।पा।८७८), नकारस्य ईकारः, "आद्गुणः" ६।१।८४
। अथ किमर्थं दीर्घ आदिश्यते, यावता ह्यस्वेऽपि कृते आद्गुणेन भवितव्यम्। न च ह्यस्वस्याद्गुणे कृते कश्चिद्विशेषः? स्यादेतत्-- एकादेशस्तु तुग्विधावसिद्धो वक्तव्यः, तत्र यदि ह्यस्व आदिश्यते तदा ह्यस्व्सयाद्गुणे कृते तुग्विधावसिद्धत्वाद् ह्यस्वाश्रयस्तुक् स्यात्; दीर्घादेशे तु न भवति, अतो दीर्घादेशो वक्तव्य इति? एतच्च नास्ति; यस्मात् पदान्तपदाद्योयं एवादेशः स तुग्विधावसिद्धो वक्तव्यः, न सर्वत्रेत्याह-- "दीर्घनिर्देशः
। किमर्थं पुनर्द्वितीय सवर्णदीर्घत्वेन ६।१।९७
द्व्योरिवर्णयोः प्रश्लेषो यथा स्यादित्येवमर्थो दीर्घनिर्देशः। किमर्थं पुनिर्द्वितीय इवर्णः, यावतैकेनैव खेयमिति रूपं सिध्यतीत्यत आह--" तत्र " इत्यादि। द्वयोरिकारयोः प्रश्लेषनिर्देशः। तत्र यो द्वितीय इवर्णः सः "ये च" ६।४।१०९
इत्यात्त्वबाधा यथा स्यादित्येवमर्थः। "ये विभाषा" ६।४।४३
इत्यस्यावकाशः-- खायते, खन्यते, इसि, अस्यादेशस्यावकाशो यस्मिन् पक्ष आत्त्वं नास्ति; आत्तवपक्षे तूभयं प्राप्नोति। उभयप्राप्तावसतीकारे पर्तवादन्तरङ्गत्वाच्चात्त्वं स्यात्, अ()स्मश्च सत्यात्त्वं बाधित्वेकार एव भवति। अन्तरङ्गत्वं पुनरात्त्वस्य यकारसामान्यमाश्रित्य विधानात्। इत्त्वस्य बहिरङ्गत्वम्; क्यब्विशेषमाश्रित्य विधानात्॥
बाल-मनोरमा
ई च खनः ६८१, ३।१।१११
ई च खनः। चात्क्यविति। खनेः क्यप् स्यात्प्रकृतेरीकारोऽन्तादेशश्चेत्यर्थः। ह्यस्व सुपठ इति। ह्यस्वस्य इकारस्य आद्गुणेन "खेय"मिति सिद्धेरिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
ई च खनः ५६५, ३।१।१११
ह्यस्वः सुपठ इति। दीर्घं पठतः सूत्रकृतस्त्वयमाशयः- दीर्घनिर्देशः इ-इ इति प्रश्लेषार्थस्तत्र द्वितीय इकारो "ये विभाषा" इत्यात्वबाधनार्थः। अन्यथा "ये विभाषा" इत्यस्यावकाशः-- खायते खन्यते। इत्वस्यावकाशो यस्मिन्पक्षे आत्वंनास्ति। आत्वपक्षे तु उभयप्रसङ्गे परत्वादन्तरङ्गत्वाच्चात्वं स्यात्। "ये विभाषा" इत्यत्र हि ये इति विषयसप्तमी। तथा च यकारादौ बुद्धिस्थे एव प्राप्तमात्वमन्तरङ्गम्। इकारस्तु क्यपा सह विधानाद्बहिरङ्गः। तथा चान्तरङ्गस्यात्वस्य बाधनाय प्रश्लेषेण द्वितीय इकारविधिरावश्यक इति ई चेति दीर्घोच्चारणं कृतमिति। आत्वं तु बहिरङ्गं , ये इति परसप्तम्याश्रयात्। एवं च इत्वेनाऽऽत्वबाधो न्याय्य एवेति दीर्घो न पठनीयः। ह्यस्वपाठे मात्रालघवमस्तीति तदनुरोदेन ये इतिपरसप्तम्याश्रयणमपि युक्तमिति। स्यादेतत्-- इ चेति ह्यस्वादेशाभ्युपगमे तस्यादेशस्य पूर्वेण सह आद्गुणे तस्याऽसिद्धतया "ह्यस्वस्य पिति इति तुक् स्यात्, "षत्वतुकोरसिद्धः" इति षत्वे तुकि चकर्तव्ये एकादेशशास्त्रस्याऽसिद्धत्वस्वीकारात्। अतो दीर्घ एव विधेय इति चेत्। मैवम्। "पदान्तपदाद्योरादेशोऽसिद्धो न त्वन्योऽपी"ति सिद्धान्तात्। अन्यथा व#ऋक्षे छत्रमित्यत्र ङावाद्गुणस्याऽसिद्धतया छे चेति ह्यस्वाश्रयो नित्यस्तुक् स्यात्। इष्यते तु दीर्घात्पदान्ताद्वेति वैकल्पिक इति दिक्। "भृञोऽसंज्ञाया"मित्यसंज्ञाग्रहणसामथ्र्याद्भार्येत्यत्र सूत्रान्तरेणापि क्यब्न भविष्यतीत्यत आह--- पुंसि चरितार्थ इति। भार्या नाम क्षत्रिया इत्यत्रेत्यर्थः। तदनुबन्धेति। डुभृञ् इत्यनेकानुबन्धत्वाद्बिभर्तेः क्यपोऽप्रसङ्ग इति भावः।


text:
रामायणम्/अरण्यकाण्डम्/सर्गः १३
'''श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे त्रयोदशः सर्गः ॥३-१३॥''' राम प्रीतो अस्मि भद्रम् ते परितुष्टो अस्मि लक्ष्मण । अभिवादयितुम् यन् माम् प्राप्तौ स्थः सह सीतया ॥३-१३-१॥ अध्व श्रमेण वाम् खेदो बाधते प्रचुर श्रमः । व्यक्तम् उत्कण्ठते वा अपि मैथिली जनक आत्मजा ॥३-१३-२॥ एषा च सुकुमारी च खेदैः च न विमानिता । प्राअज्य दोषम् वनम् प्रप्ता भर्तृ स्नेह प्रचोदिता ॥३-१३-३॥ यथा एषा रमते राम इह सीता तथा कुरु । दुष्करम् कृतवती एषा वने त्वाम् अभिगच्छती ॥३-१३-४॥ एषा हि प्रकृतिः स्त्रीणाम् आसृष्टे रघुनंदन । समस्थम् अनुरंजंते विषमस्थम् त्यजन्ति च ॥३-१३-५॥ शत ह्रदानाम् लोलत्वम् शस्त्राणाम् तीक्ष्णताम् तथा । गरुड अनिलयोः शैघ्र्यम् अनुगच्छन्ति योषितः ॥३-१३-६॥ इयम् तु भवतो भार्या दोषैर् एतैर् विवर्जिताः । श्लाघ्या च व्यपदेश्या च यथा देवी हि अरुन्धती ॥३-१३-७॥ अलंकृतो अयम् देशः च यत्र सौमित्रिणा सह । वैदेह्या च अनया राम वत्स्यसि त्वम् अरिंदम ॥३-१३-८॥ एवम् उक्तः तु मुनिना राघवः संयत अंजलिः । उवाच प्रश्रितम् वाक्यम् ऋषिम् दीप्तम् इव अनलम् ॥३-१३-९॥ धन्योस्मि अनुगृहीतोस्मि यस्य मे मुनि पुंगवः । गुणैः सभ्रातृ भार्यस्य गुरुः नः परितुष्यति ॥३-१३-१०॥ किन्तु व्यादिश मे देशम् स उदकम् बहु काननम् । यत्र आश्रम पदम् कृत्वा वसेयम् निरतः सुखम् ॥३-१३-११॥ ततो अब्रवीत् मुनि श्रेष्ठः श्रुत्वा रामस्य भाषितम् । ध्यात्वा मुहूर्तम् धर्मात्मा धीरो धीरतरम् वचः ॥३-१३-१२॥ इतो द्वि योजने तात बहु मूल फल उदकः । देशो बहु मृगः श्रीमान् पंचवटि अभिविश्रुतः ॥३-१३-१३॥ तत्र गत्वा आश्रम पदम् कृत्वा सौमित्रिणा सह । रमस्व त्वम् पितुर् वाक्यम् यथा उक्तम् अनुपालयन् ॥३-१३-१४॥ विदितो हि एष वृत्तांतो मम सर्वः तव अनघ । तपसः च प्रभावेण स्नेहाद् दशरथस्य च ॥३-१३-१५॥ हृदयस्थः च ते छन्दो विज्ञातः तपसा मया । इह वासम् प्रतिज्ञाय मया सह तपो वने ॥३-१३-१६॥ अतः च त्वाम् अहम् ब्रूमि गच्छ पंचवटीम् इति । स हि रम्यो वनोद्देशो मैथिली तत्र रंस्यते ॥३-१३-१७॥ स देशः श्लाघनीयः च न अतिदूरे च राघव । गोदावर्याः समीपे च मैथिली तत्र रंस्यते ॥३-१३-१८॥ प्राज्य मूल फलैः चैव नाना द्विज गणैर् युतः । विविक्तः च महाबाहो पुण्यो रम्यः तथैव च ॥३-१३-१९॥ भवान् अपि सदाचारः च शक्तः च परिरक्षणे । अपि च अत्र वसन् राम तापसान् पालयिष्यसि ॥३-१३-२०॥ एतत् आलक्ष्यते वीर मधूकानाम् महत् वनम् । उत्तरेण अस्य गंतव्यम् न्यग्रोधम् अपि गच्छता ॥३-१३-२१॥ ततः स्थलम् उपारुह्य पर्वतस्य अविदूरतः । ख्यातः पंचवटी इति एव नित्य पुष्पित काननः ॥३-१३-२२॥ अगस्त्येन एवम् उक्तः तु रामः सौमित्रिणा सह । सत्कृत्य आमंत्रयामास तम् ऋषिम् सत्य वादिनम् ॥३-१३-२३॥ तौ तु तेन अभ्यनुज्ञातौ कृत पाद अभिवन्दनौ । तम् आश्रमम् पंचवटीम् जग्मतुः सह सीतया ॥३-१३-२४॥ गृहीत चापौ तु नराधिप आत्मजौ  विषक्त तूणी समरेषु अकातरौ । यथा उपदिष्टेन पथा महर्षिणा । प्रजग्मतुः पंचवटीम् समाहितौ ॥३-१३-२५॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अरण्यकाण्डे त्रयोदशः सर्गः ॥३-१३॥


text:
सूत्रम्
अपथं नपुंसकम्॥ २।४।३०
काशिका-वृत्तिः
अपथं नपुंसकम् २।४।३०
अपथशब्दो नपुंसकलिङ्गो भवति। अपथम् इदम्। अपथानि गाहते मूढः। इह कस्मान् न भवति, अपथो देशः, अपथा नगरी? तत्पुरुषः इति वर्तते।
न्यासः
अपथं नपुंसकम्। , २।४।३०
"अपधम्" इति। "पथो विभाषा" ५।४।७२
इति यदा समासान्तप्रतिषेधो नास्ति तदा "ऋक्पूरब्धूपथामानक्षे" ५।४।७४
इत्यकारः समासान्तः। समासान्तनिर्दशाद्यदा समासान्तो नास्ति तदा पुंल्लिङ्गतैव भवति-- अपन्था इति॥
बाल-मनोरमा
अपथं नपुंसकम् ८०५, २।४।३०
अपथं नपुंसकं। न-पन्था इति विग्रहे नञ्समासे नञो नस्य लोपे "ऋक्पूः" इत्यप्रत्यये टिलोपे अपथशब्दः, स नपुंसकमित्यर्थः। परवल्लिङ्गतापवादः। तत्पुरुष इत्येवेति। "परवल्लिङ्ग"मित्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः। द्वन्द्वग्रहणं तु नानुवर्तते, अयोग्यत्वात्। अन्यत्र त्विति। बहुव्रीहावित्यर्थः। अपन्था इति। "पथो विभाषा" इति समासान्तविकल्पः। "पथः संख्याव्ययादेः" इति वक्ष्यमाणवार्तिकेन गतार्थमेवेदं सूत्रम्।
तत्त्व-बोधिनी
अपथं नपुंसकम् ७०७, २।४।३०
अपथं नपुंसकम्। तत्पुरुष इत्येवेति। द्वन्द्व ग्रहणं तु नानुवर्तते, अयोग्यत्वादिति भावः। अपन्था इति। "पथो विभाषा" इति समासान्तविकल्पः। इदं सूत्रं शक्यमकर्तुम्। "पथः सङ्ख्याव्ययादेः"इति वक्ष्यमाणवार्तिकेन गतार्थत्वात्। प्रसङ्गादाह--।


text:
वटवृक्षः
वटवृक्षः कश्चित् महावृक्षः भवति । अस्य न्यग्रोधः इत्यपि नाम अस्ति । एतत् भारतस्य राष्ट्रवृक्षः । आङ्ग्लभाषया Banyan Tree इति कथयन्ति । प्राचीनकाले अस्य वृक्षस्य अधः वनिजः (बनिया=हिन्दुवणिजः) वाणिज्यव्यवहारन् कुर्वन्ति स्म । अतः अस्य आङ्ग्लभाषया एतत् नाम आगतम् । अयं बृहत्प्रमाणे वर्धमानः वृक्षेषु अन्यतमः । जगतः अतिबृहद्वटवृक्षः कोल्कोतानगरे अस्ति । अयं वटवृक्षः भारते सर्वत्र वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं वृक्षः पुराणानां कालात् अपि परमपवित्रः इति परिगण्यमानः अस्ति । अश्वत्थवृक्षः इव अयं वटवृक्षः अपि पूज्यते । तथैव औषधीयसस्यत्वेन अपि परिगण्यते अयम् । वटवृक्षः अत्यन्तं विशालः वृक्षः । अस्य वृक्षस्य त्वक्, पर्णं, मूलं, फलं, रसः चापि औषधत्वेन उपयुज्यन्ते । अस्य त्वचि “ट्यानिन्” नामकः रासायनिकः पदार्थः अस्ति । अस्य वटवृक्षस्य “बहुपादः” इत्यपि नाम अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
इतरभाषासु अस्य वटवृक्षस्य नामानि[सम्पादयतु]
अयं वटवृक्षः आङ्ग्लभाषया“ब्यानियन् ट्री” इति उच्यते । सस्यकुले अयं Ficus Bengalensis कुले अन्तर्भवति । अयं हिन्दीभाषया“बड्” इति, तेलुगुभाषया“मरिचेट्टु” इति, तमिळ्भाषया “आलमरम्” इति, मलयाळभाषया“वटम्” इति, कन्नडभाषया “आलद मर” इति च उच्यते ।
सस्यशास्त्रीयवर्गीकरणम्[सम्पादयतु]
मोरासिये कुटुम्बसम्बद्धस्य वटवृक्षस्य फैकस् बेङ्गालेनिस्(Ficus Bengalensis) इति सस्यशास्त्रीयं नाम ।
विशेषगुणलक्षणानि[सम्पादयतु]
विशालभ्यः अस्य शाख्याभ्यः मूलानि निस्सृत्य भूमौ सुरूढाः भूत्वा स्वयं काण्डत्वम् आप्नुवन्ति । एवमेव प्रहलप्रदेशपर्यन्तं व्याप्नोति । अस्य पत्राणि घणानि स्फुरणानि च भवन्ति । अस्मिन् महावृक्षे फालानि लघूनि पक्षिप्रियाणि सम्भवन्ति किन्तु पुष्पाणि न भवन्ति इति विशेषः । अयं श्लोकः वृक्षस्य गरिमां सूचयति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य वटवृक्षस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अयं वटवृक्षः अत्यन्तं विशालः वृक्षः । तस्मात् सः वृक्षगणे अन्तर्भवति । औषधीयानां गुणानां कारणात् औषधीयानां सस्यानां गणे अपि अन्तर्भवति । अस्य वटवृक्षस्य रसः कटुः तथा च कषायः । अयं रूक्षः, शीतगुणयुक्तः च । १. अस्य वटवृक्षस्य रसः कण्ठवेदनां, व्रणं, गुल्फछेदनं, दन्तवेदनां, दन्तपाल्याः वेदनां च निवारयति । २. अस्य वटवृक्षस्य त्वचा निर्मितं चूर्णं १ ग्रां यावत् १० ग्रां मिते जले संयोज्य निर्मितं कषायं मधुमेहरोगिणां हितकरम् । ३. तदेव कषायं महिलानां श्वेतस्रावस्य क्षलनार्थम् अपि उपयुज्यते । ४. अस्य वटवृक्षस्य पर्णस्य उपरि तैलं लेपयित्वा तत् उष्णीकृत्य पिटकानाम् उपरि स्थापनेन पिटकाः बहुशीघ्रम् अपगच्छन्ति । ५. अस्य वृक्षस्य फलं वृष्यत्वेन (Virilific) अपि उपयुज्यते ।
अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं, न्यग्रोधमेकं दशतिन्त्रिणीकम् ।
कपित्थबिल्वामलकी त्रयञ्च, पञ्चाम्ररोपी नरकं न पश्येत् ।।
प्रयोजननानि[सम्पादयतु]
छायावृक्षरूपेण मार्गाणां पर्श्वयोः आरोपयन्ति । उद्यानानां शोभावर्धनार्थं च संवर्धयन्ति । अस्य पर्णानि गजानां प्रियः आहारः । अस्य निर्यासः मूलानि च आयुर्वेदचिकित्सायाम् उपयोजयन्ति ।


text:
सूत्रम्
परिमाणे पचः॥ ३।२।३३
काशिका-वृत्तिः
परिमाणे पचः ३।२।३३
परिमाणं प्रस्थादि, तस्मिन् कर्मण्युपपदे पचेः खश् प्रत्ययो भवति। प्रस्थं पचति प्रस्थंपचा स्थाली। द्रोणंपचः। खारिंपचः कटाहः।
न्यासः
परिमाणे पचः। , ३।२।३३
"प्रस्थम्पचा,द्रोणम्पचा" इति। प्रस्थद्रोणपरिमिते व्रीह्रादौ प्रस्थद्रोणशब्दावुपचारेण वत्र्तेते; न प्रस्थादावेव परिमाणविशेषे काष्ठादिमये। क्लेदवाची ह्रत्र पचिः। न च मुख्यस्य प्रस्थादेर्विक्लेदः सम्भवति, अतो न तस्य सम्बन्ध उपपद्यते। स्वरूपग्रहणमप्यत एव न भवति; न हि स्वरूपप्रधानेन परिमाणेन विक्लेदवचनस्य पचेः सम्बन्धः सम्भवति। यद्यपि हि प्रस्थादिशब्दः परिमेये वत्र्तते, तथापि परिमाणव्यपदेशो न तस्य विरुध्यते, प्रथमं परिमाणवृत्तित्वात्॥
बाल-मनोरमा
परिमाणे पचः ७६१, ३।२।३३
परिमाणे पचः। परिमाणं प्रस्थादि। तस्मिन् कर्मण्युपपदे पचेः खशित्यर्थः। खारिम्पच इति। "खित्यनव्ययस्य" इति ह्यस्वः। मुम्।


text:
कृषि:
-
सतत-आजीविकायै प्राकृतिकसंसाधनानां प्रबन्धनम्
भारतम् प्राकृतिकसंसाधनानां विविधतयोपेतः समृद्धदेशः वर्तते। प्राकृतिकसंसाधनसम्पत् देशस्य जनसंख्यायाः विशालवर्गस्य आजीविकायाः स्रोतत्वेन राजते। जनसंख्या संसाधाननानां च सह- अस्तित्वतायाः सुनिश्चितीकरणार्थं संसाधनानां सततप्रबन्धनमत्यावश्यकं वर्तते। कृषेः विभिन्नविभागाः अस्मिन् तथ्ये व्यापकज्ञानं वितरन्ति।
-
कृषिः तत्सम्बन्धिगतिविधिभिस्सह लाभकारिव्यवसाय
कृषिः तत्सम्बन्धिगतिविधयश्च लाभकारिव्यवसायेभ्यः महदवसरं प्रयच्छति। उद्यमिसदृशं कृषकेभ्योपि उत्पादने सहायकचरणबद्धसम्पर्क-दृढनीतिगतसमर्थन-आपदाप्रबन्धनप्रभृतिमहत्वभाजकं समर्थनप्रदानस्य आवश्यकता वर्तते।पोर्टल अस्यां दिशि कृषिसम्बद्धमहत्वपूर्णबिन्दूषु ज्ञानं प्रयच्छति।
-
ज्ञानस्य सम्प्रदानम् उत्कृष्टतमाभ्यासस्य आदानम् च
कृषकैः आहृतैः सफलैः स्वदेशीप्रौद्योगिकि-नवाचार-उत्कृष्टमाभ्यासैश्च अपरेभ्यः कृषकेभ्यः प्रोत्साहनं तेषु आत्मविश्वासवर्धापनं च। अद्यतनसमयस्य आवश्यकतेयं --- लघुसीमान्तवर्तिकृषकेषु प्रभावीज्ञानस्य हस्तान्तरणम्।
(फसल) धान्योत्पादनम्
भागोयं धान्योत्पादनसम्बन्धिज्ञानं प्रयच्छति। अनेन सह कृषि-उत्पादनं तदुत्तरवर्तिचरणेषु लाभप्रदायिनिनूतनप्रौद्योगिकि-कृषि-आदान-कृष्युपकरण-ऋतु-विपणनादिसम्बन्धिज्ञानं प्रददाति।
पशुपालनम्
अयं भागः तकनीक्याः, पशूनां विविधजातीनां, वित्तीयसमर्थनस्य, आर्दशपरियोजनाया, डेयरी-पोल्ट्री- शूकरपालनानां अजा-मेष-शश-आदीनां वाणिज्यिकोत्पादने कृताध्ययनैस्सह पशुपालनप्रबन्धनस्य विविधायामस्य ज्ञानं ददाति।
मत्स्यपालनम्
अयं भागः मत्स्यपालनेन सह मत्स्योत्पादन-कर्कपालन-मुक्ता-मत्स्यपालन-मूल्यवर्धितोत्पादनसम्बन्धियान्त्रिकीप्रभृतीनां सूचनां प्रददाति।
सर्वोत्कृष्टकृषि-आरम्भः
अयं भागः स्थायिकृषि-पशुपालन-मत्स्यपालन-कृष्याधारितोद्यमप्रकरणाध्ययनेषु आहृतविविधविस्तारपद्धतीभिस्सह विशेषज्ञानां व्यावसायिकानुभवानां सूचनां प्रददाति।
कृषिनीतियः योजनाश्च
अयं भागः कृषिसम्बन्धितनीतीनां योजनानां उद्यानव्यवसाय-पशुपालन-मत्स्यपालन-ग्रामीणविकासप्रभृतीनां सूचनां ददाति।
कृषिसाखः बीमा च
अयं भागः कृषिः तत्सम्बन्धिकृषिऋणस्य बीमा-उत्पादसम्बन्धिविविधपक्षसम्बन्धिज्ञानं ददाति।
कृषिनिर्देशिका
अयं भागः विभिन्नानां आगतसंस्थानां कृषि-पशुपालन-मत्स्यपालनसंस्थानां कृषिविज्ञानकेन्द्राणां अभिनवकृषकाणां कृषिपोर्टल-सम्बन्धितमन्त्रायलय-कमोडिटीबोर्ड-सम्पर्कसूचीनां ज्ञानं प्रयच्छति।
कृषि-आधृतोद्योग
अस्मिन् तीव्रतया लोकप्रियतां प्राप्नुवतां विस्तृतस्तरेषु स्वीकृतानां उद्योगानां यथा मशरूमकृषिः मधुमक्षिपालनप्रभृतीनां सूचनापूर्वकं तत्तत् क्षेत्रसम्बद्धानां जनानां सामान्यप्रश्नानां उत्तरप्रस्तुतेः प्रयासः विहितः।


text:
त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषत् / संस्कृतम्
कृपया kavitakosh AT gmail DOT com पर भेजें
- त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषत् / प्रथमोऽध्यायः / संस्कृतम्
- त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषत् / द्वितीयोऽध्यायः / संस्कृतम्
- त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषत् / तृतीयोऽध्यायः / संस्कृतम्
- त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषत् / चतुर्थोऽध्यायः / संस्कृतम्
- त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषत् / पञ्चमोऽध्यायः / संस्कृतम्
- त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषत् / षष्ठोध्यायः / संस्कृतम्
- त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषत् / सप्तमोऽध्यायः / संस्कृतम्
- त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषत् / अष्टमोऽध्यायः / संस्कृतम्


text:
॥ रेणुकाकवचं भैरवरुद्रयामाले ॥
श्री देव्युवाच ।
जमदग्निप्रियां देवीं रेणुकामेकमातरं
सर्वारम्भे प्रसीद त्वं नमामि कुलदेवताम् ।
अशक्तानां प्रकारो वै कथ्यतां मम शङ्कर
पुरश्चरणकालेषु का वा कार्या क्रियापरा ॥
श्री शङ्कर उवाच ।
विना जपं विना दानं विना होमं महेश्वरि ।
रेणुका मन्त्रसिद्धिस्यान्नित्यं कवचपाठतः ॥
त्रैलोक्यविजयं नाम कवचं परमाद्भुतम् ।
सर्वसिद्धिकरं लोके सर्वराजवशङ्करम् ॥
डाकिनी-भूतवेताल-ब्रह्मराक्षस-नाशनम् ।
पुरा देवासुरे युध्दे माहिषे लोके विग्रहे ॥
ब्रह्मणा निर्मिता रक्षा साधकानां सुखाय च ।
मन्त्रवीर्यं समोपेतं भूतापस्मार-नाशनम् ॥
देवैर्देवस्य विजये सिद्धेः खेचर-सिध्दये ।
दिवा रात्रमधीतं स्यात् रेणुका कवचं प्रिये ॥
वने राजगृहे युद्धे ब्रह्मराक्षससङ्कुले ।
बन्धने गमने चैव कर्मणि राजसङ्कटे ॥
कवचस्मरणादेव सर्वं कल्याणमश्नुते ।
रेणुकायाः महादेव्याः कवचं शृणु पार्वति ॥
यस्य स्मरणमात्रेण धर्मकामार्थभाजनम् ।
रेणुका-कवचस्यास्य ऋषिर्ब्रह्मा विधीयते ॥
छन्दश्चित्राह्वयं प्रोक्तं देवता रेणुका स्मृता ।
पृथ्वी बीजं रमा शक्तिः पुरुषार्थ-चतुष्टयम् ॥
विनियोगो महेशानि तदाकाले प्रकीर्त्तितः ( प्रकीर्तितः )।
ध्यात्वा देवीं महामायां जगन्मातरमम्बिकाम् ॥
पूर्णकुम्भसमायुक्तां मुक्ताहारविराजिताम् ।
स्वर्णालङ्कारसंयुक्तां स्वर्णसिंहासनस्थिताम् ॥
मस्तके गुरुपादाब्जं प्रणम्य कवचं पठेत् ।
इन्द्रो मां रक्षतु प्राच्यां वह्नौ वह्निः सुरेश्वरि ॥
याम्यां यमः सदा पातु नैरृत्यां निरृतिस्तथा ।
पश्चिमे वरुणः पातु वायव्ये वायुदेवता ॥
धनश्चोत्तरे पातु ईशान्यामीश्वरो विभुः ।
ऊर्ध्वं ब्रह्मा सदा पातु अनन्तोऽधः सदाऽवतु ॥
पञ्चान्तको महेन्द्रश्च वामकर्णेन्दुभूषितः ।
प्रणवं पुटितं कृत्वा तत्कृत्वा प्रणवं पुनः ॥
समुच्चार्य ततो देवीकवचं प्रपठे तथा ।
ब्रह्माणी मे शिरः पातु नेत्रे पातु महेश्वरी ॥
वैष्णवी नासिकायुग्मं कर्णयोः कर्णवासिनी ।
कण्ठं मातु महालक्ष्मीर्हृदयं चण्डभैरवी ॥
बाहू मे बगला पातु करौ महिषमर्दिनी ।
कराङ्गुलिषु केशेषु नाभिं मे चर्चिकाऽवतु ॥
गुह्यं गुह्येश्वरी पातु ऊरू पातु महामतिः ।
जानुनी जननी रामा गुल्फयोर्नारसिंहिका ॥
वसुन्धरा सदा पादौ पायात्पादाङ्गुलीषु च ।
रोमकूपे मेदमज्जा रक्त-मांसास्थिखण्डिके ॥
रेणुका जननी पातु महापुरनिवासिनी ।
रक्षाहीनं तु यत्स्थानं वर्जितं कवचेन तु ॥
पूर्वं बीजं समुच्चार्य सम्पुटक्रमयोगतः ।
मुद्रां वध्वा महेशानि गोलं न्यासं समाचरेत् ॥
अस्य श्रीरेणुका-कवचमन्त्रस्य ब्रह्मा ऋषिः अनुष्टुप् छन्दः रेणुका देवता
लं बीजं रेणुका प्रीत्यर्थे गोलन्यासे विनियोगः ।
ॐ रां अङ्गुष्ठाभ्यां नमः ।
ॐ रीं तर्जनीभ्यां नमः ।
ॐ रूं मध्यमाभ्यां नमः ।
ॐ रैं अनामिकाभ्यां नमः ।
ॐ रौं कनिष्ठिकाभ्यां नमः ।
ॐ रः करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ।
एवं हृदयादिन्यासः ।
ॐ पं नमः मूर्ध्नि ।
ॐ फं नमः दक्षिणनेत्रे ।
ॐ बं नमः वामनेत्रे ।
ॐ भं नमः दक्षिणनासापुटे ।
ॐ मं नमः वामनासापुटे ।
ॐ यं नमः दक्षिणकर्णे ।
ॐ रं नमः वामकर्णे ।
ॐ लं नमः मुखे ।
ॐ वं नमः गुदे ।
ब्रह्माणी ब्रह्मभागे च शिरो धरणि धारिणी ।
रक्ष रक्ष महेशानि सदा मां पाहि पार्वती ॥
भैरवी त्रिपुरा बाला वज्रा मे तारिणी पऱा ।
रक्ष रक्ष महेशानि सदा मां पाहि पार्वती ॥
एषा मेऽङ्गं सदा पातु पार्वती हरवल्लभा ।
महिषासुरसंहर्त्री विधातृवरदायिनी ॥
मस्तके पातु मे नित्यं महाकाली प्रसीदतु ।
आकाशे ताडका पातु पाताले वह्निवासिनी ॥
वामदक्षिणयोश्चापि कालिका च करालिका ।
धनुर्बाणधरा चैव खड्ग-खट्वाङ्ग-धारिणी ॥
सर्वाङ्गं मे सदा पातु रेणुका वरदायिनी ।
रां रां रां रेणुके मातर्भार्गवोद्धारकारिणी ॥
राजराजकुलोद्भूते संग्रामे शत्रुसङ्कटे ।
जलाप्नाव्ये व्याघ्रभये तथा राजभयेऽपि च ।
श्मशाने सङ्कटे घोरे पाहि मां परमेश्वरि ॥
रूपं देहि यशो देहि द्विषतां नाशमेव च ।
प्रसादः स्याच्छुभो मातर्वरदा रेणुके भव ॥
ऐं महेशि महेश्वरि चण्डिमे
भुजङ्गधारिणि शङ्खकपालिके ।
कनक-कुण्डल-मण्डल-भाजने
वपुरिदञ्च पुनीहि महेश्वरि ॥
इदं श्रीकवचं देव्याः रेणुकाया महेश्वरि ।
त्रिकालं यः पठेन्नित्यं तस्य सिद्धिः प्रजायते ॥
ग्रहणेऽर्कस्य चन्द्रस्य शुचिः पूर्वमुपोषितः ।
शतत्रयावृत्तिपाठाद्मन्त्रसिद्धिः प्रजायते ॥
नदीसङ्गममासाद्य नाभिमात्रोदकस्थितः ।
रविमण्डलमुद्वीक्ष्य जले तत्र स्थितां शिवाम् ॥
विचिन्त्य मण्डले देवी कार्ये सिद्धिर्भवेद्ध्रुवम् ।
घटं तव प्रतिष्ठाप्य विभूतिस्तत्र वेशयेत् ।
दीपं सर्षपतैलेन कवचं त्रिः पठेत्तदा ॥
भूतप्रेत-पिशाचाश्च डाकिन्यो यातुधानिका ।
सर्व ते नाशमायान्ति कवचस्मरणात्प्रिये ॥
धनं धान्यं यशो मेधां यत्किञ्चिन्मनसेप्सितम् ।
कवचस्मरणादेव सर्वमाप्नोति नित्यशः ॥
इति श्री मातृसंस्थाने भैरवरुद्रयामले रेणुकाकल्पे
पञ्चमं पटलं सम्पूर्णम् ॥
Encoded and proofread by Kaushal S. Kaloo kaushalskaloo at gmail.com
BACK TO TOP
% Text title : reNukAkavacham 1 bhairavarudrayAmAle
% File name : reNukAkavacham1.itx
% itxtitle : reNukAkavacham 1 (bhairavarudrayAmalAntargatam)
% engtitle : Renuka Kavacham 1 from bhairavarudrayAmAlatantra
% Category : kavacha, devii, reNukA
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% SubDeity : reNukA
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Kaushal S. Kaloo kaushalskaloo at gmail.com
% Proofread by : Kaushal S. Kaloo kaushalskaloo at gmail.com
% Description-comments : bhairavarudrayAmAle mAtRisaMsthAne panchamaM paTalaM from shrIreNukAtantram, Pitambarapeeth, Datia
% Indexextra : (bhairavarudrayAmAla)
% Latest update : May 18, 2013
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
॥ रामाष्टकं १ श्रीमदानन्दरामायणे ॥
॥ अथ रामाष्टकम् ॥
श्रीशिव उवाच ।
सुग्रीवमित्रं परमं पवित्रं सीताकलत्रं नवमेघगात्रम् ।
कारुण्यपात्रं शतपत्रनेत्रं श्रीरामचन्द्रं सततं नमामि ॥११६॥१॥
संसारसारं निगमप्रचारं धर्मावतारं हृतभूमिभारम् ।
सदाविकारं सुखसिन्धुसारं श्रीरामचद्रं सततं नमामि ॥११७॥२॥
लक्ष्मीविलासं जगतां निवासं लङ्काविनाशं भुवनप्रकाशम् ।
भूदेववासं शरदिन्दुहासं श्रीरामचन्द्रं सततं नमामि ॥११८॥३॥
मन्दारमालं वचने रसालं गुणैर्विशालं हतसप्ततालम् ।
क्रव्यादकालं सुरलोकपालं श्रीरामचन्द्रं सततं नमामि ॥११९॥४॥
वेदान्तगानं सकलैः समानं हृतारिमानं त्रिदशप्रधानम् ।
गजेन्द्रयानं विगतावसानं श्रीरामचन्द्रं सततं नमामि ॥१२०॥५॥
श्यामाभिरामं नयनाभिरामं गुणाभिरामं वचनाभिरामम् ।
विश्वप्रणामं कृतभक्तकामं श्रीरामचन्द्रं सततं नमामि ॥१२१॥६॥
लीलाशरीरं रणरङ्गधीरं विश्वैकसारं रघुवंशहारम् ।
गम्भीरनादं जितसर्ववादं श्रीरामचन्द्रं सततं नमामि ॥१२२॥७॥
खले कृतान्तं स्वजने विनीतं सामोपगीतं मनसा प्रतीतम् ।
रागेण गीतं वचनादतीतं श्रीरामचन्द्रं सततं नमामि ॥१२३॥८॥
श्रीरामचन्द्रस्य वराष्टकं त्वां मयेरितं देवि मनोहरं ये ।
पठन्ति शृण्वन्ति गृणन्ति भक्त्या ते स्वीयकामान् प्रलभन्ति नित्यम् ॥१२४॥९॥
इति शतकोटिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे
वाल्मीकीये सारकाण्डे युद्धचरिते द्वादशसर्गान्तर्गतं
श्रीरामाष्टकं समाप्तम् ॥
Encoded and Proofread by
Girish Beeharry, PSA Easwaran from Ananda Ramayana
BACK TO TOP
% Text title : rAmAShTakaM
% File name : rama8.itx
% itxtitle : rAmAShTakam 1 (AnandarAmAyaNAntargatam)
% engtitle : Ramashtakam from Ananda Ramayana
% Category : aShTaka, raama
% Location : doc_raama
% Sublocation : raama
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion dvAdashasargAntargatam
% Transliterated by : Girish Beeharry, PSA Easwaran psaeaswaran at gmail
% Proofread by : Girish Beeharry, PSA Easwaran psaeaswaran at gmail
% Description-comments : from Ananda Ramayana, sArakANDe yuddhacharite
% Latest update : August 24, 2014
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
॥ ईश्वरप्रतिपत्तिप्रकाशः ॥
ईश्वरप्रतिपत्तिप्रकाशः श्रीमधुसूदनसरस्वतीप्रणीतः
संस्कृतग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षेण महामहोपाध्यायेन
त. गणपतिशास्त्रिणा संशोधितः ।
अन्तर्यामी समस्तेशो वादिविप्रतिपत्तिभिः ।
यः क्रीडति परानन्दस्तं वन्दे नन्दनन्दनम् ॥
अथ कीदृशस्ता वादिविप्रतिपत्तयः ? उच्यन्ते ---
बार्हस्पत्यास्तावद् देहमात्रात्मवादिनः पारलौकिककर्मतत्फलविमुखाः
सुखाय तादात्विकाय भोजनाच्छादनादिभिर्दृष्टैरेवोपायैः प्रयतमाना
नानाविधश्रुतिस्मृतिपुराणानुमानादिप्रमाणप्रतिपादितमपि परमेश्वरं
प्रत्यक्षातिरिक्तप्रमाणानभ्युपगमेन जडीकृतान्तःकरणा मरणान्तमेव
मोक्षं मन्यमाना दुर्दैववैभवेनैव दुर्विनीता नोररीकुर्वते ।
बुद्धमतानुसारिणस्तु बुद्धदेवप्रामाण्या अपि न देहमात्रम् आत्मानम्
उपयन्ति, किन्तु प्रत्यक्षातिरिक्तम् अनुमानम् अभ्युपगच्छन्तः
प्रतिक्षणविनाशिनं देहादिव्यतिरिक्तं विज्ञानस्कन्धम् आत्मानम् अभ्युपेत्य
बन्धमोक्षादिव्यवस्थाम् आस्थाय पारलौकिकमपि किञ्चित् क्रियाकलापम्
अवैदिकमेव सेवमानाः सर्वज्ञविज्ञानसन्तानरूपम् ईश्वरम् अखिलस्य
भौतिकस्याभ्युपगच्छन्ति । दिगम्बरास्तु देहादिव्यतिरिक्तं देहमात्रपरिमाणम्
नियतावयवम् अविनाशिनम् आत्मानम् अभ्युपगच्छन्तः सप्तभङ्गीनयं नाम
न्यायम् अवतारयन्तः क्षणभङ्गवादम् अनङ्गीकृत्य स्थिरम् अर्हन्तम्
ईश्वरम् उपयन्ति---स्यादस्ति, स्यान्नास्ति, स्यादस्ति च नास्ति च,
स्यादवक्तव्यः, स्यादस्ति चाव्यक्तव्यश्च, स्यान्नास्ति चाव्यक्तव्यश्च,
स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यश्चेति ।
स्याच्छब्दोऽयम् अप्यर्थे निपातः । तेन च सर्वेषाम् अनैकान्तिकत्वम्
आदर्शितम् । तथा चायमर्थः । सदेव सर्वमिति साङ्ख्याः, असदेव्
सर्वमिति माध्यमिकाः, सदसदेव सर्वमिति तार्किकाः, अनिर्वचनीयमेव
सर्वम् इत्यौपनिषदाः । अनिर्वचनीयत्वं च सद्विलक्षणत्वे सति
असद्विलक्षणत्वे सति सदसद्विलक्षणत्वम् । तेन सदपि, असदपि,
सदसदपि, अनिर्वचनीयमपीति प्रत्येकं चत्वारो भङ्गाः,
सदपि सद्विलक्षणमपि, असदपि असद्विलक्षणपि, सदसदपि
सदसद्विलक्षणमपीत्यनिर्वचनीयतासमुच्चयेन त्रयो भङ्गा इति मिलित्वा
सप्तभङ्गीनय एवं धर्मान्तरेऽपि योज्यः । तथाच न क्षणिकत्वसिद्धिः
सर्वेषां पदार्थानां सप्तरूपतया अनुभवादित्यभिप्रायः ।
माध्यमिकास्तु सप्तभङ्गीनयन्यायस्य शून्यतापर्यवसायित्वात्
सर्वानिर्वचनीयत्वेन शून्यमेवेश्वर इति सर्वप्रमाणापलापेनैव
प्रगल्भमानाः परिकल्पयन्ति ।
एवं सर्वेऽपि नास्तिका वेदप्रमाणशून्यतया यत्किञ्चिज्जल्पन्ति ।
आस्तिकास्तु सर्वेऽपि वेदप्रामाण्यम् अव्याहतं मन्यमाना देहादिव्यतिरिक्तम् आत्मानं
नित्यं विभुम् उपगच्छन्ति । परन्तु परमेश्वरे केचन विप्रतिपद्यन्ते ।
तथाहि -----
पातञ्जला मन्यन्ते ``क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः
पुरुषविशेष ईश्वरः'' (पात।१।२४) इति ।
अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः पञ्च क्लेशाः । क्लेशमूलः कर्माशयो
दृष्टादृष्टवेदनीयः । विपाको जात्यायुर्भोगाः । आशयो वासना । एतैः
संसारी पुरुषो विवेकाभावेन परामृश्यत इव जलप्रतिबिम्बितचन्द्र
इव जलकम्पादिभिः । यस्तु सर्वज्ञत्वात् तैर्न परामृश्यते,
स पुरुषविशेषः शुद्धज्ञानस्वरूपः सर्वव्यापको नित्यश्च
परमेश्वर इति । प्रमाणं चानुमानम् आहुः ---- ''तत्र
निरतिशयं सर्वज्ञबीजम्`` (पात। १।२५) इति ।
सर्वज्ञशब्दो भावप्रधानः ''द्व्येकयोरि''तिवत्
। तथा च विज्ञानैश्वर्यतारतम्यं क्वचिद् विश्रान्तम्
अणुत्वमहद्भावेनोत्कृष्यमाणत्वात् परिमाणतारतम्यवद् इत्यनुमानं सूचितम् ।
तथा च एकविषयवद् द्विविषयत्रिविषयत्वादिनोत्कृष्यमाणं ज्ञानं यत्र
सर्वविषयत्वेनोत्कृष्यते स सर्वज्ञः, सर्वविषयैश्वर्ययोगाच्च
सर्वेश्वरः सिद्ध इति ।
वैशेषिकास्तु जन्यमात्रकर्तृत्वेन परमेश्वरम् अनुमिमते । तथा
हि----घटादीनां जन्यानां कुलालादयः कर्तारो जनका दृष्टा
इति क्षित्यादेरपि सावयवस्य जन्यस्य केनचित् कर्त्रा भवितव्यम्
। कर्ता चोपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्षाकृतिमान् । न च
क्षित्याद्द्युपदानपरमाण्वादिगोचरापरोक्षज्ञानवान् संसारी भवति ।
तस्माद् नित्यज्ञानचिकीर्षाकृतिमान् सर्वज्ञः परमेश्वरः सिद्ध इति ।
तथा च क्षितिः सकर्तृका कार्यत्वाद् घटवद् इत्यनुमानं सूचितम् ।
नैयायिकास्तु सर्वकर्मफलदायित्वेनेश्वरम् अनुमिमते । तथा
चाहुः----''ईश्वरः कारणं पुरुषकर्माफल्यदर्शनात्''
(न्याय। ४।३।१९) इति । सर्वमचेतनं चेतनाधिष्ठितं सत्
प्रवर्तते । धर्माधर्माख्यं कर्माचेतनं येन चैतन्येनाधिष्ठितं
सत् स्वफलदानाय प्रवर्तते, स सर्वज्ञः परमेश्वर इति । इदं च
सूत्रम् ईश्वरोपादानत्वे पूर्वपक्षभूतमपि तन्निमित्तत्वे सिद्धान्त एवेति
द्योतकभूतयः ।
एवं पशुपतिरेव पाशुपतागमसिद्धः परमेश्वर इति पाशुपताः ।
चतुर्व्यूहात्मको विष्णुरेवेति पाञ्चरात्रिकाः ।
हिरण्यगर्भ एव परमेश्वरः, स एव विष्णशिवादिरूपतामपि गृह्णातीति
हैरण्यगर्भाः ।
वेदान्तवेद्यः सच्चिदानन्दरूपः सर्वज्ञः सर्वशक्तः सर्वजगदुपादानं
निमित्तं च परमात्मैव परमेश्वर इति ब्रह्मवादिनः ।
अत्राहुः साङ्ख्याः-----संसारिपुरुषविलक्षणे परमेश्वरे किं
प्रमाणं? न तावत् पातञ्जलोक्तम् अनुमानम्, अप्रयोजकत्वात् । यथा हि
परिमाणतारतम्यं नैकत्रैव विश्रान्तं, किन्त्वणुत्वं परमाणुषु महत्त्वं
च परममहत्सु कालाकाशादिष्विति तार्किकमतं दृष्टान्तीकृतं, तथा
च दार्ष्टान्तिकेऽपि अल्पविषयत्वविश्रान्तिर्वक्तव्या । तदनभ्युपगमे
च परिमाणतारतम्यं कथं दृष्टान्तः । एवञ्चाल्पत्वविश्रान्ति\-
रेकविषयत्वेन बहुत्वविश्रान्तिश्च परार्धविषयत्वेनेति न
सर्वज्ञसिद्धिः । सङ्ख्यातारतम्ये व्यभिचाराच्च ।
नापि वैशेषिकोक्तं जगत्कर्तृत्वानुमानं, व्याप्यत्वासिद्धेः । न
हि जन्यत्वेन जन्यत्वं कर्तृत्वेन कर्तृत्वमिति व्याप्तिरस्ति,
जन्यत्वेन जन्यत्वे जनकत्वेन जनकत्वाद् अविशेषाद् । अन्यथा
(न ?) जन्यमात्रे सम्प्रदानादेरप्यनुमानं स्यात् क्वचित्
दर्शनात् । न चैकस्य कर्तृत्वं सिध्यति विचित्रप्रासादादौ
बहुकर्तृत्वदर्शनात्, चतुर्दशभुवनरचनाया अप्यतिविचित्रत्वात् ।
अकारणपारिमाण्डल्यादिज्ञाने च मानाभावाद् न ज्ञानस्य सर्वविषयत्वसिद्धिः
। नित्यत्वेन सर्वविषयत्वं विषयतया सङ्कोचकाभावात्; जन्यं हि
कारणविशेषवशात् सङ्कुचितविषयं भवतीति चेन्न, अनित्यत्वेन
क्वापि सर्वविषयत्वदर्शनाद् अनित्यस्यापि योगिज्ञानस्य (प्रयोमि
?)ति ज्ञानस्य च सर्वविषयत्वाच्च । नित्यत्वे किं मानं
? शरीरेणानवच्छेदात्, शरीरावच्छेदेन हि ज्ञानम् उत्पद्यते,
परमेश्वरस्य च नास्ति शरीरं धर्माधर्मशून्यत्वादिति चेद्,
न तावद् असिद्धं, साक्षात् प्रयत्नाधिष्ठेयं हि शरीरम् उच्यते,
परमेश्वरस्य च साक्षात् प्रयत्नाधिष्ठेयाः परमाणवः । अतः
परमाणुशरीरत्वम् ईश्वरस्य युक्तम् । इदमेवाङ्गीकृतम् उदयनाचार्यैः
टीकाप्रथमश्लोकव्याख्याने । आकाशो वा तस्य शरीरम् ``आकाशशरीरं
ब्रह्मे''ति श्रुतेः । तथा च तस्यापि शरी(र?रि)त्वसम्भवाद्
ज्ञानत्वेन जन्यत्वमिति व्याप्तिर्न भञ्जनीया । एतेन शरीराजन्यत्वेन
क्षित्यादेः कर्त्रजन्यत्वमिति मीमांसकमतमपि प्रत्याख्यातं, क्षित्यादेः
तच्छरीरपरमाणुजन्यत्वात् । तथा च अनित्यज्ञानवान् सर्वज्ञकल्पः
सिद्धः, क(श्चि)देव परमेश्वरत्वेन व्यवह्रियते, स च
प्रतिकल्पं भिद्यते, तत्परतयैव सर्वे श्रुतिस्मृतिवादा योजयितव्या
इति निर्विवेकतया साङ्ख्यैरुक्तम् ।
अत्रोच्यते ब्रह्मवादिभिः------अनुमानादीश्वरसिद्धिर्नास्तीति यदुक्तं,
तत् तथैव तस्य स्वातन्त्र्येणातीन्द्रियार्थासाधकत्वात् । परन्तु वेदान्तात्
सिद्धिः । ``यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति
तस्मै ।'' ``तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर्वै
शरणमहं प्रपद्ये ॥''
''यः सर्वज्ञः सर्वविद् यस्य ज्ञानमयं तपः ।
तस्मादेतद् ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते ॥''
''न तस्य कर्ता करणं च विद्यते
न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते ।
परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते
स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ॥''
``विज्ञानमानन्दं ब्रह्म ।''
इत्याद्याः श्रुतयः सर्वज्ञसर्वशक्तिप्रमानन्दरूपं
हिरण्यगर्भादिसकलसिद्धिकारणं परमेश्वरं प्रतिपादयन्ति सहस्रशः
। न चैतासाम् अन्यपरत्वं सम्भवति, उपक्रमादिषड्विधलिङ्गानां
परमेश्वर एवोपलम्भात् । न च कार्य एवार्थे वेदस्य प्रामाण्यं सिद्धमिति
वाच्यम् । कार्यपरत्वस्य प्रामाण्याप्रयोकत्वात्, ``चैत्यं वन्देत
स्वर्गकाम'' इत्यादिनास्तिकवाक्यस्यापि प्रामाण्यप्रसङ्गात् । तत्र च
दुष्टकरणत्वेनैवाप्रामाण्ये प्रामाण्यम् अदुष्टकरण्त्वेनैवेति कार्यपरत्वम्
अप्रयोजकम् । तस्मात् प्रयोजनवदबाधिताज्ञातज्ञापकत्वमेव प्रामाण्यं न
कार्यपरत्वं चेति विस्तृतमन्यत्र ।
एवं सिद्धे परमेश्वरे तद्विशेषनिरूपणं क्रियते । तत्र पञ्चधा
विष्णुरिति मुक्ताफलकाराः । तथाहि-----साकारनिराकारभेदेन प्रथमं
द्विधा । तत्र निराकार एकरूप एव । साकारश्चतुर्धा----- पुरुषो
ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरश्चेति । एवमेव शिवतन्त्रे व्यक्तम् -----
``ब्रह्मा विष्णुर्महादेव ईश्वरश्च सदाशिवः ।'' इति ।
तत्र सदाशिवो निराकारश्चेति निरुपाधिचैतन्यस्वरूपः सिद्ध एकः पुरुषः
। ईश्वरश्चेति गुणत्रयावच्छिन्नमायोपाधिरेकः, रजोगुणावच्छिन्नो
ब्रह्मा, सत्त्वगुणावच्छिन्नो विष्णुः, तमोगुणावछिन्नो रुद्र इति ।
नृसिंहतापनीये तु चतुर्धा विभाग उक्तः------``ओतोऽनुज्ञाता
अनुज्ञाविकल्पः'' इति । तत्र पञ्चीकृतमहाभूताभिमानी
विराट् तदन्तर्यामी परमात्मा ओतः स्थूल उच्यते, स एवानिरुद्धः
। एवमपञ्चीकृतमहाभूताभिमानी जीवो हिरण्यगर्भः,
तदन्तर्यामी अनुज्ञाता परमात्मा सूक्ष्म उच्यते; स एव प्रद्युम्नः ।
गुणत्रयावच्छिन्नमायोपाधिरव्याकृतरूपः सर्वबीजम् अनुज्ञोच्यते; स
एव सङ्कर्षणः । अयमेव पुरुष ईश्वरश्च प्रागुक्तः । एतस्यैव भेदा
ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः, त्रिगुणावच्छिन्न एकैकगुणावच्छिन्नस्यान्तर्भावात्
। अत एव पृथङ् नोक्ताः । सर्वोपाधिविनिर्मुक्तस्त्वविकल्पो वासुदेवः
परमात्मा मोक्षावलम्बनम् । स एव सदाशिवो निराकारश्च । एतेषां
चतुर्णां जाग्रत्स्वप्नसुषुप्ततुरीयभेदेन षोडशावस्था भवन्ति ।
तथाहि------चक्षुरादिकरणवृत्त्या स्थूलविषयपरिज्ञानं
जाग्रज्जागरणं, बाह्यकरणव्यापारशून्यमनो\-
वृत्त्याविद्यावृत्त्या वा जायमानं स्मरणविभ्रमादि
जाग्रत्स्वप्नः, बाह्यान्तर्विषयानुभवस्तब्धभावम् अन्तरेण
केवलस्यैवावस्थानं स्तब्धीभावापरपर्यायं जाग्रत्सुषुप्तिः,
बाह्यान्तर्विषयानुभवस्तब्धीभावव्यतिरेकेण पुण्यपञ्जपरिपाकादज्ञस्यापि
साक्षिमात्रानुभवो गुरूपदेशात् त्वम्पदलक्ष्यशुद्धसाक्षिमात्रानुभवो वा
जागरणंतुरीयमिति चतुर्विधं जागरणम् ।
तथा स्वप्नेऽपि देवतादिप्रसादाद् यन्त्रादिप्राप्तिः स्वप्नजागरणं
स्वाप्नैरेवेन्द्रियैः स्वप्ने रूपाद्यनुभवो वा, स्वप्नेऽपि स्वप्नोऽयं मया
दृष्ट इत्यनुभवः स्वाप्नमनसैव स्मरणादिकं वा स्वप्नस्वप्नः,
स्वप्नेऽपि स्तब्धीभावरूपा प्रबोधे वक्तुमशक्या काचिद् वृत्तिः
स्वप्नसुषुप्तिः, एवं स्वप्नेऽपि पुण्यपुञ्जपरिपाकाद्वा तत्रत्याचार्योपदेशाद्
वा अहमेव सर्वोऽस्मीति वेदार्थानुभवः स्वप्नतुरीयमिति चतुर्विधः
स्वप्नः ।
एवं सर्वबाह्यान्तःकरणवृत्तिशून्या ज्ञानमात्रशेषापि सुषुप्त्यवस्था
ज्ञानस्य गुणत्रयभेदाभ्या(सात्) सत्त्वमात्रवृत्तिमती भवति सुखम् अहम्
अस्वाप्समिति परामर्शजनिका, सा सुषुप्तिजागरणम् । एवं रजोमात्रवृत्तिमती
दुःखम् अहम् अस्वाप्समिति परामर्शहेतुः सा सुषुप्तिस्वप्नः, तथा
तमोमात्रवृत्तिमती गाढमूढोऽहम् आसमिति परामर्शकारणम् सा
सुषुप्तिसुषुप्तिः, एतादृशसर्ववृत्तिशून्या तु साक्षिचिन्मात्ररूपा
सा सुषुप्तितुरीयमिति चतुर्विधा सुषुप्तिः । सर्वावस्थात्रयं परित्यज्य
तुरीयावस्थैवादेया वासुदेवपर्यवसायिनी ।
एतास्तिस्रोऽवस्थाः अज्ञविज्ञसाधारण्यः । तुरीयावस्था तु विज्ञस्यैव । सापि
चतुर्विधा सर्वव्यष्टीनां समष्ट्यनतिरेकादात्मानं सर्वस्थूलसमष्टिरूपं
विराजं ब्रह्माण्डमयविग्रहं ज्ञात्वा सर्वस्थूलाभिमानिजीवचैतन्यस्य
तदन्तर्याम्यनिरुद्धचैतन्येनाभेदज्ञानं तुरीयजागरणम् । एवं
सर्वस्थूलानां तत्कारणभूतसूक्ष्मानतरेकादपञ्चीकृतमहाभूतविग्रहं
हिरण्यगर्भम् आत्मानं ज्ञात्वा तदभिमानिजीवचैतन्यस्य
तदन्तर्यामिप्रद्युम्नचैतन्येनाभेदज्ञानं तुरीयस्वप्नः ।
एवं स्थूलसूक्ष्मयोः कारणानतिरेकात् सर्वकारणम् अव्याकृतम्
अज्ञानमात्रोपाधिम् आत्मानं ज्ञात्वा तत्प्रतिबिम्बितजीवचैतन्यस्य
बिम्बभूतान्तर्यामिसङ्कर्षणचैतन्येनाभेदज्ञानं तुरीयसुषुप्तिः ।
जडस्य सर्वस्य कल्पितत्वेनाधिष्ठानचैतन्यानतिरेकात् सर्वोपाधिशून्यं
त्वम्पदलक्ष्यम् आत्मानं ज्ञात्वा अद्वितीयशुद्धचैतन्येन पूर्णेन
सहाभेदपरिज्ञानात् तद्रूपेणैवावस्थां तुरीयतुरीयम् ।
एता एवौतानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्पाख्याः स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्षिभूता
अकारोकारमकारोङ्कारवाच्या अनिरुद्धप्रद्युम्नसङ्कर्षणवासुदेवरूपेण
पर्यवस्यन्ति चतस्रोऽवस्थाः । अत्र प्रत्येकं मन्त्रास्तन्न्यासादयश्च
गुरूपदेशादवसेयाः किमधिकेन ॥
इति श्रीमधुसूदनसरस्वतीविरचितः ईश्वरप्रतिपत्तिप्रकाशः समाप्तः ।
Encoded and proofread by Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com


text:
सूत्र २१
दर्शनाच्च ॥२१॥
दर्शनाच्च । दर्शयति च श्रुति: परस्यैव ब्रम्हाणो देहादिषूपाधिष्वन्तरनुप्रवेशम् - पुरश्चक्रे द्विपद: पुरश्चके चतुष्पद: ।
पुर: स पक्षी भूत्वा पुर: पुरुष आविशतिति ।
अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्येति च ।
तस्माद्युक्तमेतदत एव चोपमासूर्यकादिवदिति ।
तस्मान्निर्विकल्पकैकलिड्गमेव ब्रम्हा नोभयलिङ्गं विपरीतलिङ्गं चेति सिद्धम् ।
अत्र केचिद्द्वे अधिकरणे कल्पयन्ति ।
प्रथमं तावत्किं प्रत्यस्तमिताशेषप्रपञ्चमेकाकारं ब्रम्होत प्रपञ्चवदनेकाकारोपेतमिति ।
द्वितीयं तु स्थिते प्रत्यस्तमितप्रपञ्चत्वे किं सल्लक्षणं ब्रम्होत बोधलक्षणमुतोभयलक्षणमिति ।
अत्र वयं वदाम: सर्वथाप्यानर्थक्यमधिकरणान्तरारम्भस्येति ।
यदि तावदनेकलिङ्गत्वं परस्य ब्रम्हाणो निराकर्तव्यमित्ययं प्रयासस्तत्पूर्वेणैव न स्थानतोऽपीत्यनेनाधिकरणेन निराकृतमित्युत्तरमधिकरणं प्रकाशवच्चैतव्द्यर्थमेव भवेत् ।
न च सल्लक्षणमेव ब्रम्हा न बोधलक्षणमिति शक्यं वक्तुम् ।
विज्ञानघन एवेत्यादिश्रुतिवैयर्थ्यप्रसङ्गात् ।
कथं वा निरस्तचैतर्न्यं ब्रम्हा चेतनस्य जीवस्यात्मत्वेनोपदिश्येत ।
नापि बोधलक्षणमेव ब्रम्हा न सल्लक्षमिति शक्यं वक्तुमस्तित्येवोपलब्धव्य इत्यादिश्रुतिवैयर्थ्यप्रसङ्गात् ।
कथं वा निरस्तसत्ताको बोधोऽभ्य्पगम्येत ।
नाप्युभयलक्षणचेव ब्रम्होति शक्यं वक्तुम् ।
पूर्वाभ्युपगमविरोधप्रसङ्गात् ।
सत्ताव्यावृत्तेन च बोधेन बोधव्यावृत्तया च सत्तयोपेतं ब्रम्हा प्रतिजानानस्य तदेव पूर्वाध्करणप्रतिषिद्धं सप्रपञ्चत्वं प्रसज्येत ।
श्रुतत्वाददोष इति चेत् । न ।
एकस्यानेकस्वाभावत्वानुपपत्ते: ।
अथ सत्तैव बोधो बोध एव च सत्ता नानयो: परस्परव्यावृत्तिरस्तीति यद्युच्येत तथापि किं सल्लक्षणं ब्रम्होत बोधलक्षणमुतोभयलक्षणमित्ययं विकल्पो निरालम्बन एव स्यात् ।
सूत्राणित्वेकाधिकरणत्वेनैवास्माभिर्नीतानि ।
अपि च ब्रम्हाविषयसु श्रुतिष्वाकारवदनाकारप्रतिपादनेन विप्रतिपन्नास्वनाकारे ब्रम्हाणि परिगृहीतेऽवश्यं वक्तव्येतरासां शृतीनां गति: ।
तादर्थ्येन प्रकाशावञ्चत्यादीनि सूत्राण्यर्थवत्तराणि संपद्यन्ते ।
यदप्याहुराकारवादिन्योऽपि श्रुतय: प्रपञ्चप्रविलयमुखेनानाकारप्रतिपत्त्यर्था एव न पृथगर्थ ऐति तदपि न समीचीनमिव लक्ष्यते । कथम् ।
ये हि परविद्याधिकारे केचित्प्रपञ्चा उच्यन्ते यथा युक्ता हयस्य हरय: शता दर्शत्ययं वै हरयोऽयं वै दश च सहस्राणि बहूनि चानन्तानि चेत्येवमादयस्ते भवन्ति प्रविलयार्थास्तदेतदब्रम्हापूर्वमनपरमनन्तरमबाहयमित्युपसंहारात् ।
ये पुनरुपासनाविधानाधिकारे प्रपञ्चा उच्यन्ते यथा मनोमय: प्राणशरीरो भारूप इत्येवमादयो न तेषां प्रविलयार्थत्वं न्याय्यं स क्रतुं कुर्वीतेत्येवंजातीयकेन प्रकृतेनैवोपासनविधिना तेषां संबन्धात् ।
श्रुत्या चैवंजातीयकानां गुणानामुपासनार्थत्वेऽवकल्प्यमाने न लक्षणया प्रविलयार्थत्वमवकल्पते ।
सर्वेषां च साधारणे प्रविलयार्थत्वे सत्यरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वादिति विनिगमनकारणवचनमनवकाशं स्यात् ।
फलमप्येषां यथोपदेशं क्वचिद्दुरितक्षय: क्वचिदैश्वर्यप्राप्ति: क्वचित्क्रमनुक्तिरित्यवगम्यत एवेत्यत: पार्थगर्थ्यमेवोपासनावाक्यानां ब्रम्हावाक्यानां च न्यायं नैकवाक्यत्वम् ।
कथं चैषामेकवाक्यतोत्प्रेक्ष्यत ति वक्तव्यम् ।
एकनियोगप्रतीते: प्रयाजदर्शपूर्वमासवाक्यवदिति चेत् । न ।
ब्रम्हावाक्येषु नियोगाभावात् ।
वस्तुमात्रपर्यवसायीनि हि ब्रम्हावाक्यानि न नियोगोपदेशींनीत्येतद्विस्तरेण प्रतिष्टापितं तत्तु समन्वयादित्यत्र ।
किंविषयश्चात्र नियोगोऽभिप्रेयत इति वक्तव्यम् ।
पुरुषो हि नियुज्यमान: कुर्विति स्वव्यापारे कस्मिंश्चिन्नियुज्यते ।
ननु द्वैतप्रपञ्चप्रविलयो नियोगविषयो भविष्यति ।
अप्रविलपिते हि द्वैतप्रपञ्चे ब्रम्हातत्त्वावबोधो न भवत्यतो ब्रम्हातत्त्वावबोधप्रत्यंनीकभूतो द्वैतप्रपञ्च: प्रविलाप्य: ।
यथा स्वर्गकामस्य यागोऽनुष्ठातव्य उपदिश्यते एवमपवर्गकामस्य प्रपञ्चप्रविलय: ।
यथा च तमसि व्यवस्थितं घटादितत्त्वमवबुभुत्समानेन तत्प्रत्यनीकभूतं तम: प्रविलाप्यत एवं ब्रम्हातत्त्वमवबुभुत्समानेन तत्प्रत्यनीकभूत: प्रपञ्च: प्रविलापयितव्य: ।
ब्रम्हास्वभावो हि प्रपञ्चो न प्रपञ्चस्वभावं ब्रम्हा तेन नामरूपप्रपञ्चप्रविलापनेन ब्रम्हातत्त्वावबोधो भवतीति ।
अत्र वयं पृच्छाम: कोऽयं प्रपञ्चप्रविलयो नाम ।
किमग्निप्रतापसंपर्काद्धृतकाठिन्यप्रविलय इव प्रपञ्चप्रविलय: कर्तव्य आहोस्विदेकस्मिंश्चन्द्रे तिमिरकृतानेकचन्द्रप्रपञ्चवदिवद्याकृतो ब्रम्हाणि नामरूपप्रपञ्चो विद्यया प्रविलापयितव्य इति ।
तत्र यदितावद्विद्यमानोऽयं प्रपञ्चो देहादिलक्षण आध्यात्मिको बाहयश्च पृथिव्यादिलक्षण: प्रविलापयित्व्य इत्युच्येत स पुरुषमात्रेणाशाक्य: प्रविलापयित्युमिति तत्प्रविलयोपदेशोऽशक्यविषय एव स्यात् ।
एकेन चादिमुक्तेन पृथिव्यादिप्रविलय: कृत इतीदानीं पृथिव्यादिशून्यं जगदभविष्यत् ।
अथाविद्याध्यस्तो ब्रम्हापयेकस्मिनायं प्रपञ्चो विद्यया प्रविलाप्यत इति ब्रूयात् ।
ततो ब्रम्हौवाविद्याध्यस्तप्रपञ्चप्रत्याख्यानेनावेदयितव्यमेकमेवाद्वितीयं ब्रम्हा तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसीति ।
तस्मिनावेदिते विद्या स्वयमेवोत्पद्यते तथा चाविद्या बाध्यते ततश्चाविद्याध्यस्त: सकलोऽयं नामरूपप्रपञ्च: स्वप्नप्रपञ्चवत्प्रविलीयते ।
अनावेदिते तु ब्रम्हाणि ब्रम्हाविज्ञानं क्रुरु प्रपञ्चप्रविलयं चेति शतकृत्वोऽप्युक्ते न ब्रम्हाविज्ञानं प्रपञ्चप्रविलयो वा जायते ।
नन्वावेदिते ब्रम्हाणि तद्विज्ञानविषय: प्रपञ्चप्रविलयविषयो वा नियो्ग: स्यात् ।
न निष्प्रपञ्चब्रम्हात्मत्वावेदनेनैवोभयसिद्धे: ।
रज्जुस्वरूपप्रकासनेनैव हि तत्स्वरूपविज्ञानमविद्याध्यस्तसर्पादिप्रपञ्चप्रविलयश्च भवति ।
न च कृतमेव पुन: क्रियते ।
नियोज्योऽपि च प्रपञ्चावस्थायां योऽवगम्यते जीवो नाम स प्रपञ्चपक्षस्यैव वा स्यादब्रम्हापक्षस्यैव वा ।
प्रथमे विकल्पे निष्प्रपञ्चब्रम्हातत्त्वप्रतिपादनेन पृथिव्यादिवज्जीवस्यापि प्रविलापितत्व्रात्कस्य प्रपञ्चविलये नियो्ग उच्येत कस्य वा नियोगनिष्ठतया मोक्षोऽवाप्तव्य उच्येत ।
द्वितीयेऽपि ब्रम्हौवानियोज्यस्वभावं जीवस्य स्वरूपं जीवत्वं जीवत्वं त्वविद्याकृतमेवेति प्रतिपादिते ब्रम्हाणि नियोज्याभावान्नियोगाभाव एव ।
द्रष्टव्यादिशब्दा अपि परविद्याधिकारपठितास्तत्त्वाभिमुखीकरणप्रधाना न तत्त्वावबोधविधिप्रधाना भवन्ति ।
लोकेऽपीदं पश्येदमाकर्णयेति चैवंजातीयकेषु निर्देशेषु प्रणिधानमात्रं कुर्वित्यौच्यते न साक्षाज्ज्ञानमेव कुर्विति ।
ज्ञेयाभिमुखस्यापि ज्ञानं कदाचिज्जायते कदाचिन्न जायते तस्मात्तं प्रतिज्ञानविषय एव दर्शयितव्यो ज्ञापयितुकामेन ।
तस्मिन्दर्शिते स्वयमेव यथाविषयं यथाप्रमाणं च ज्ञानमुत्पद्यते ।
न च प्रमाणान्तरेणान्यथाप्रसिद्धेऽर्थेऽन्यथाज्ञानं नियुक्तस्याप्युपपद्यते ।
यदि पुनर्नियुक्तोऽहमित्यन्यथा ज्ञानं कुर्यान्न तु तज्ज्ञानं किं तर्हि मानसी सा क्रिया ।
स्वयमेव चेदन्यथोत्पद्येत भ्रान्तिरेव स्यात् ।
ज्ञानं तुप्रमाणजन्यं यथाबूतविषयं च न तन्नियोगशतेनापि कारयितुं शक्यते ।
न च प्रतिषेधशतेनापि वारयितुं शक्यतै ।
न हि तत्पुरुषतन्त्रम वस्तुतन्त्रमेव हि तत् ।
अतोऽपि नियोगाभाव: ।
किंचान्यन्नियोगनिष्ठतयैव पर्यवस्यत्यान्नाये यदभ्युपगतमनियोज्यब्रम्हात्मत्वं जीवस्य तदप्रमाणक्रमेवं स्यात् ।
अथ शास्त्रमेवानियोज्यब्रम्हात्मत्वमाचंक्षीत तदवबोधे च पुरुषं नियुञ्जीत ततो ब्रम्हाशास्त्रस्यैकस्य व्द्यर्थपरता विरुद्धार्थपरता च प्रसज्येयाताम् ।
नियोगपरतायां च श्रुतहानिरश्रुतकल्पना कर्मफलवन्मोक्षस्यादृष्टफलत्वमनित्यत्वं चेत्येवमादयो दोषा न केनचित्परिहर्तुं शक्या: ।
तस्मादवगतिनिष्ठान्येव ब्रम्हावाक्यानि न नियोगनिष्ठानि ।
अतश्वैकनियोगप्रतीतेरेकवाक्यतेत्ययुक्तम् ।
अभ्युपगम्यमानेऽपि च ब्रम्हावाक्येषु नियोगसद्भावे तदेकत्वं निष्प्रपञ्चोपदेशेषु सप्रपञ्चोपदेशेषु चासिद्धम् ।
न हि शाब्दान्तरादिभि: प्रमाणौर्नियोगभेदे गम्यमाने सर्वत्रैको नियोग इति शक्यमाश्रयितुम् ।
प्रयाजर्शपूर्णमासवाक्येषु त्वधिकारांशेनाभेदाद्युक्तमेकत्वम् ।
न त्विह सगुणनिर्गुणचोदनासु कश्चिदेकत्वाधिकारांशोऽस्ति ।
न हि भारूपत्वादयो गुणा: प्रपञ्चप्रविलयोपकारिण: ।
नापि प्रपञ्चप्रविलयो भारूपत्वादिगुणोपकारी परस्परविरोधित्वात् ।
न हि कृत्स्नप्रपञ्चप्रविलापनं प्रपञ्चैकदेशापेक्षणं चैकस्मिन्धर्मिणि युक्तं समावेशयितुम् ।
तस्मादस्मुक्त एव विभाग आकारवदनाकारोपेदेशानां युक्ततर इति ॥२१॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.२४
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.२४ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
इन्द्र सोममिमं पिब मधुमन्तं चमू सुतम् । अस्मे रयिं नि धारय वि वो मदे सहस्रिणं पुरूवसो विवक्षसे ॥१॥ त्वां यज्ञेभिरुक्थैरुप हव्येभिरीमहे । शचीपते शचीनां वि वो मदे श्रेष्ठं नो धेहि वार्यं विवक्षसे ॥२॥ यस्पतिर्वार्याणामसि रध्रस्य चोदिता । इन्द्र स्तोतॄणामविता वि वो मदे द्विषो नः पाह्यंहसो विवक्षसे ॥३॥ युवं शक्रा मायाविना समीची निरमन्थतम् । विमदेन यदीळिता नासत्या निरमन्थतम् ॥४॥ विश्वे देवा अकृपन्त समीच्योर्निष्पतन्त्योः । नासत्यावब्रुवन्देवाः पुनरा वहतादिति ॥५॥ मधुमन्मे परायणं मधुमत्पुनरायनम् । ता नो देवा देवतया युवं मधुमतस्कृतम् ॥६॥


text:
४ गुणपरिकीर्तनपरिवर्तश्चतुर्थः
Technical Details
४ गुणपरिकीर्तनपरिवर्तश्चतुर्थः।
पुनरपरं भगवान् शक्रं देवानामिन्द्रमामन्त्रयते स्म-सचेत्कौशिक अयं ते जम्बूद्वीपः परिपूर्णश्चूलिकाबद्धस्तथागतशरीराणां दीयेत, इयं च प्रज्ञापारमिता लिखित्वोपनाम्येत, तत एकतरेण भागेन प्रवार्यमाणोऽनयोर्द्वयोर्भागयोः स्थापितयोः कतमं त्वं कौशिक भागं गृह्णीयाः? शक्र आह-सचेन्मे भगवन् अयं जम्बूद्वीपः परिपूर्णश्चूलिकाबद्धस्तथागतशरीराणां दीयेत, इयं च प्रज्ञापारमिता लिखित्वोपनाम्येत, तत एकतरेण भागेन प्रवार्यमाणोऽनयोर्द्वयोर्भागयोः स्थापितयोरिमामेवाहं भगवन् प्रज्ञापारमितां परिगृह्णीयाम्। तत्कस्य हेतोः? यथापि नाम तथागतनेत्रीचित्रीकारेण। एतद्धि तथागतानां भूतार्थिकं शरीरम्। तत्कस्य हेतोः? उक्तं ह्येतद्भगवता-धर्मकाया बुद्धा भगवन्तः। मा खलु पुनरिमं भिक्षवः सत्कायं कायं मन्यध्वम्। धर्मकायपरिनिष्पत्तितो मां भिक्षवो द्रक्ष्यथ। एष च तथागतकायो भूतकोटिप्रभावितो द्रष्टव्यो यदुत प्रज्ञापारमिता। न खलु पुनर्मे भगवंस्तेषु तथागतशरीरेष्वगौरवम्। गौरवमेव मे भगवंस्तेषु तथागतशरीरेषु। अपि तु खलु पुनर्भगवन् इतः प्रज्ञापारमितातो निर्जातानि तथागतशरीराणि पूजां लभन्ते। तस्मात्तर्हि भगवन् अनयैव प्रज्ञापारमितया पूजितया तेषामपि तथागतशरीराणां परिपूर्णा पूजा कृता भवति। तत्कस्य हेतोः? प्रज्ञापारमितानिर्जातत्त्वात्तथागतशरीराणाम्। तद्यथापि नाम भगवन् सुधर्मायां देवसभायामहं यस्मिन् समये दिव्ये स्वके आसने निषण्णो भवामि, तदा मम देवपुत्रा उपस्थानायागच्छन्ति। यस्मिन् समये न निषण्णो भवामि, अथ तस्मिन् समये यन्ममासनं तत्र देवपुत्रा मम गौरवेण तदासनं नमस्कृत्य प्रदक्षिणीकृत्य पुनरेव प्रक्रामन्ति। तत्कस्य हेतोः? इह हि किल आसने निषद्य शक्रो देवानामिन्द्रो देवानां त्रायस्त्रिंशानां धर्मं देशयतीति। एवमेव भगवन् महेशाख्यहेतुप्रत्ययभूता प्रज्ञापारमिता। तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य सर्वज्ञताया आहारिका। सर्वज्ञतायाश्च तथागतशरीराण्याश्रयभूतानि। न तु तानि प्रत्ययभूतानि, न कारणभूतानि ज्ञानस्योत्पादाय। एवमेव भगवन् सर्वज्ञज्ञानहेतुका तथागतशरीरेषु पूजा कृता भवति। तस्मात्तर्हि भगवन् अनयोर्द्वयोर्भागयोः स्थापितयोरिमामेवाहं भगवन् प्रज्ञापारमितां परिगृह्णीयाम्। न खलु पुनर्मे भगवंस्तेषु तथागतशरीरेष्वगौरवम्।
गौरवमेव मे भगवंस्तेषु तथागतशरीरेषु। अपि तु खलु पुनर्भगवंस्तानि तथागतशरीराणि प्रज्ञापारमितापरिभावितत्वात्पूजां लभन्ते। तिष्ठतु खलु पुनर्भगवन् अयं जम्बूद्वीपस्तथागतशरीराणां परिपूर्णश्चूलिकाबद्धः। तिष्ठतु चातुर्महाद्वीपको लोकधातुस्तथागतशरीराणां परिपूर्णश्चूलिकाबद्धः। तिष्ठतु साहस्रो लोकधातुस्तथागतशरीराणां परिपूर्णश्चूलिकाबद्धः। तिष्ठतु भगवन् द्विसाहस्रो मध्यमो लोकधातुस्तथागतशरीराणां परिपूर्णश्चूलिकाबद्धः। अयमेव भगवंस्त्रिसाहस्रमहासाहस्रो लोकधातुस्तथागतशरीराणां परिपूर्णश्चूलिकाबद्धः, एको भागः कृत्वा स्थाप्येत, इयं च प्रज्ञापारमिता लिखित्वा द्वितीयो भागः स्थाप्येत। अनयोर्द्वयोर्भागयोः स्थापितयोरेकतरेण भागेन प्रवार्यमाणोऽनयोर्द्वयोर्भागयोः स्थापितयोर्यस्ते भागोऽभिप्रेतस्तमेकं भागं गृहाणेति, तत्र इमामेवाहं भगवन् प्रज्ञापारमितां परिगृह्णीयाम्। न खलु पुनर्भगवंस्तेषु तथागतशरीरेष्वगौरवम्। गौरवमेव मे भगवंस्तेषु तथागतशरीरेषु। अपि तु खलु पुनर्भगवंस्तानि तथागतशरीराणि प्रज्ञापारमितापरिभावितानि पूजां लभन्ते। तथागतशरीराणि हि सर्वज्ञज्ञानाश्रयभूतानि। तदपि सर्वज्ञज्ञानं प्रज्ञापारमितानिर्जातम्। तस्मात्तर्हि भगवन् अनयोर्द्वयोर्भागयोः स्थापितयोरिमामेवाहं भगवन् प्रज्ञापारमितां परिगृह्णीयाम्। न खलु पुनर्भे भगवंस्तेषु तथागतशरीरेष्वगौरवम्। गौरवमेव मे भगवंस्तेषु तथागतशरीरेषु। अपि तु खलु पुनर्भगवन् इतः प्रज्ञापारमितातो निर्जातानि तानि तथागतशरीराणि पूजां लभन्ते यदुत प्रज्ञापारमितापरिभावितत्वात्। तद्यथापि नाम भगवन् अनर्घं मणिरत्नमेभिरेवंरूपैर्गुणैः समन्वागतं स्यात्। तद्यथा-तद्यत्र यत्र स्थाप्येत, तत्र तत्र मनुष्या वा अमनुष्या वा अवतारं न लभेरन्। यत्र यत्र वा अमनुष्यगृहीतः कश्चिद्भवेत् पुरुषो वा स्त्री वा, तत्र तत्र तस्मिन् मणिरत्ने प्रवेशितमात्रे सोऽमनुष्यस्ततोऽपक्रामेत्।
वातेनापि बाध्यमानस्य धम्यमाने शरीरे तन्मणिरत्नं स्थाप्येत। तस्य तं वातं निगृह्णीयात्, न विवर्धयेत्, उपशमयेत्। पित्तेनापि दह्यमाने शरीरे स्थाप्येत। तस्य तदपि पित्तं निगृह्णीयात्, न विवर्धयेत्, उपशमयेत्। श्लेष्मणापि परिगृद्धे सर्वतो बाध्यमाने शरीरे स्थाप्येत, तस्य तमपि श्लेष्माणं निगृह्णीयात्, न विवर्धयेत्, उपशमयेत्। सांनिपातिकेनापि व्याधिना दुःखितस्य शरीरे स्थाप्येत, तस्य तमपि सांनिपातिकं व्याधिं निगृह्णीयात्, न विवर्धयेत्, उपशमयेत्। अन्धकारतमिस्रायां च रात्रावप्यवभासं कुर्यात्। उष्णे चापि वर्तमाने यस्मिन् पृथिवीप्रदेशे स्थाप्येत, स पृथिवीप्रदेशः शीतलो भवेत्। शीते चापि वर्तमाने यस्मिन् पृथिवीप्रदेशे स्थाप्येत, स पृथिवीप्रदेश उष्णो भवेत्। यस्मिंश्च पृथिवीप्रदेशे आशीविषा अनुविचरेयुः, तथा अन्येऽपि क्षुद्रजन्तवः, तत्रापि पृथिवीप्रदेशे धार्येत, स्थापितं वा भवेत्, तेऽप्याशीविषास्ते च क्षुद्रजन्तवस्ततोऽपक्रामेयुः। सचेद्भगवन् स्त्री वा पुरुषो वा आशीविषेण दष्टो भवेत्, तस्य तन्मणिरत्नं दश्येत, तस्य सहदंशनेनैव मणिरत्नस्य तद्विषं प्रतिहन्येत विगच्छेत्। एभिश्चान्यैश्च भगवन् एवंरूपैर्गुणैः समन्वागतं तन्मणिरत्नं भवेत्। येषामपि केषांचिद्भगवन् अक्षिष्वर्बुदं वा तिमिरं वा अक्षिरोगो वा पटलं वा भवेत्, तेषां च तन्मणिरत्नमक्षिषु स्थाप्येत, तेषां स्थापितमात्रेणैव तेऽक्षिदोषा निर्घातं प्रशमं गच्छेयुः। एतैश्च अन्यैश्च भगवन् एवंरूपैर्गुणैः समन्वागतं तन्मणिरत्नं भवेत्। यत्र चोदके स्थाप्येत, तदप्युदकमेकवर्णं कुर्यात्स्वकेन वर्णेन। सचेत्पाण्डरेण वस्त्रेण परिवेष्ट्य उदके प्रक्षिप्येत, तदुदकं पाण्डरीकुर्यात्। एवं सचेन्नीलेन पीतेन लोहितेन माञ्जिष्ठेन एतेषामन्येषां वा नानाप्रकाराणां वस्त्राणामन्यतमेन वस्त्रेण तन्मणिरत्नं वेष्टयित्वा वा बद्ध्वा वा उदके प्रक्षिप्येत, तेन तेन वस्त्ररागेण तत्तत्स्वभाववर्णं तदुदकं कुर्यात्। योऽपि तस्योदकस्य कलुषभावस्तमपि प्रसादयेत्। एभिरपि भगवन् एवंरूपैर्गुणैः समन्वागतं तन्मणिरत्नं भवेत्॥
अथ खल्वायुष्मानानन्दः शक्रं देवानामिन्द्रमेतदवोचत्-किं पुनः कौशिक देवलोक एव तानि मणिरत्नानि सन्ति, उत जाम्बूद्वीपकानामपि मनुष्याणां तानि मणिरत्नानि सन्ति? शक्र आह-देवेष्वार्यानन्द तानि मणिरत्नानि सन्ति। अपि तु खलु पुनर्जाम्बुद्वीपकानामपि मनुष्याणां मणिरत्नानि सन्ति। तानि तु गुरुकाणि अल्पानि परीत्तानि गुणविकलानि, न तैस्तथारूपैर्गुणैः समन्वागतानि। तत्तेषां दिव्यानां मणिरत्नानां शततमीमपि कलां नोपयान्ति, सहस्रतमीमपि, शतसहस्रतमीमपि, कोटीतमीमपि, कोटीशततमीमपि, कोटीसहस्रतमीमपि, कोटीशतसहस्रतमीमपि, कोटीनियुतशतसहस्रतमीमपि कलां नोपयान्ति, संख्यामपि कलामपि गणनामपि उपमामपि औपम्यमपि उपनिसामपि उपनिषदमपि न क्षमन्ते नोपयान्ति। यानि खलु पुनर्देवेषु, तानि लघूनि सर्वाकारगुणपरिपूर्णानि। यत्र च करण्डके तन्मणिरत्नं प्रक्षिप्तं भवति उत्क्षिप्तं वा, तत उद्धृतेऽपि तस्मिन् मणिरत्ने करण्डकात् स्पृहणीय एव स करण्डको भवति। तैर्मणिरत्नगुणैः परा तत्र करण्डके स्पृहोत्पद्यते। एवमेव भगवन् प्रज्ञापारमिताया एते गुणाः सर्वज्ञज्ञानस्य च। येन परिनिर्वृतस्यापि तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य तानि तथागतशरीराणि पूजां लभन्ते-सर्वज्ञज्ञानस्येमानि तथागतशरीराणि भाजनभूतान्यभूवन्निति। यथा च भगवन् सर्वलोकधातुषु बुद्धानां भगवतां धर्मदेशना प्रज्ञापारमितानिर्जातत्वात्पूज्या, एवं धर्मभाणकस्य धर्मदेशना प्रज्ञापारमितानिर्जातत्वात्पूज्या। यथा च भगवन् राजपुरुषो राजानुभावान्महतो जनकायस्य अकुतोभयः पूज्यः, एवं स धर्मभाणको धर्मकायानुभावान्महतो जनकायस्य अकुतोभयः पूज्यः। यथा च धर्मदेशना धर्मभाणकाश्च पूजां लभन्ते, एवं तानि तथागतशरीराणि पूजां लभन्ते। तस्मात्तर्हि भगवन् तिष्ठतु त्रिसाहस्रमहासाहस्रो लोकधातुस्तथागतशरीराणां परिपूर्णश्चूलिकाबद्धः, येऽपि भगवन् गङ्गानदीवालुकोपमा लोकधातवः, तेऽपि सर्वे तथागतशरीराणां परिपूर्णाश्चूलिकाबद्धा एको भागः स्थाप्येत, इयं च प्रज्ञापारमिता लिखित्वा द्वितीयो भागः स्थाप्येत। तत्र चेन्मां भगवन् कश्चिदेव प्रवारयेदन्यतरेण भागेन, प्रवार्यमाणोऽनयोर्भागयोः स्थापितयोः-यस्ते भागोऽभिप्रेतः तमेकं भागं परिगृह्णीष्वेति, तत्र इमामेवाहं भगवंस्तयोर्द्वयोर्भागयोः स्थापितयोर्भागं गृह्णीयां यदुत प्रज्ञापारमिताम्। न खलु पुनर्भगवन् मम तेषु तथागतशरीरेष्वगौरवम्। गौरवमेव भगवंस्तेषु तथागतशरीरेषु। अपि तु खलु पुनर्भगवन् प्रज्ञापारमितापरिभाविता सर्वज्ञता, सर्वज्ञतानिर्जाता च तथागतशरीराणां पूजा भवति। तस्मात्तर्हि भगवन् प्रज्ञापारमितायां पूजितायामतीतानागतप्रत्युत्पन्नानां बुद्धानां भगवतां पूजा कृता भवति॥
पुनरपरं भगवन् येऽप्रमेयेष्वसंख्येषु लोकधातुषु बुद्धा भगवन्त एतर्हि तिष्ठन्ति ध्रियन्ते यापयन्ति, तान् धर्मतया द्रष्टुकामेन कुलपुत्रेण वा कुलदुहित्रा वा प्रज्ञापारमितायां चरितव्यम्, प्रज्ञापारमितायां योगमापत्तव्यम्। प्रज्ञापारमिता भावयितव्या॥
एवमुक्ते भगवान् शक्रं देवानामिन्द्रमेतदवोचत्-एवमेतत्कौशिक, एवमेतत्। येऽपि ते कौशिक अभूवन्नतीतेऽध्वनि तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धाः, तेऽपि कौशिक इमामेव प्रज्ञापारमितामागम्य अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धाः। येऽपि ते कौशिक भविष्यन्त्यनागतेऽध्वनि तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः, तेऽपि कौशिक इमामेव प्रज्ञापारमितामागम्य अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंभोत्स्यन्ते। येऽपि ते कौशिक एतर्हि अप्रमेयेष्वसंख्येयेषु लोकधातुषु बुद्धा भगवन्तस्तिष्ठन्ति ध्रियन्ते यापयन्ति, तेऽपि कौशिक बुद्धा भगवन्तः इमामेव प्रज्ञापारमितामागम्य अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धाः। अहमपि कौशिक एतर्हि तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः इमामेव प्रज्ञापारमितामागम्य अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धः॥
एवमुक्ते शक्रो देवानामिन्द्रो भगवन्तमेतदवोचत्-महापारमितेयं भगवन् यदुत प्रज्ञापारमिता। सर्वसत्त्वानां हि भगवंस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धश्चित्तचरितानि सम्यक् प्रजानाति संपश्यति। भगवानाह-एवमेतत्कौशिक, एवमेतत्। तथा हि कौशिक बोधिसत्त्वो महासत्त्वो दीर्घरात्रं प्रज्ञापारमितायां चरति, तेन सर्वसत्त्वानां चित्तचरितानि प्रज्ञापारमितायां सम्यक् प्रजानाति संपश्यति॥
अथ खलु शक्रो देवानामिन्द्रो भगवन्तमेतदवोचत्-किं भगवन् प्रज्ञापारमितायामेव बोधिसत्त्वो महासत्त्वश्चरति नान्यासु पारमितासु? भगवानाह-सर्वासु कौशिक षट्सु पारमितासु बोधिसत्त्वो महासत्त्वश्चरति। अपि तु खलु पुनः कौशिक प्रज्ञापारमितैव अत्र पूर्वंगमा बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य दानं वा ददतः, शीलं वा रक्षतः, क्षान्त्या वा संपादयमानस्य, वीर्यं वा आरभमाणस्य, ध्यानं वा समापद्यमानस्य, धर्मान् वा विपश्यतः बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य प्रज्ञापारमितैवात्र पूर्वंगमा। न च कौशिक आसां षण्णां पारमितानामुपायकौशल्यपरिगृहीतानां प्रज्ञापारमितापरिणामितानां सर्वज्ञतापरिणामितानां विशेषः, न च नानाकरणमुपलभ्यते। तद्यथापि नाम कौशिक जम्बुद्वीपे नानावृक्षा नानावर्णा नानासंस्थाना नानापत्रा नानापुष्पा नानाफला नानारोहपरिणाहसंपन्नाः, न च तेषां वृक्षाणां छायाया विशेषो वा नानाकरणं वा प्रज्ञायते, अपि तु छाया छायेत्येवं संख्यां गच्छति, एवमेव कौशिक आसां षण्णां पारमितानामुपायकौशल्यपरिगृहीतानां प्रज्ञापारमितापरिणामितानां सर्वज्ञतापरिणामितानां न विशेषः, न च नानाकरणमुपलभ्यते। एवमुक्ते शक्रो देवानामिन्द्रो भगवन्तमेतदवोचत्-महागुणसमन्वागतेयं भगवन् यदुत प्रज्ञापारमिता। अप्रमेयगुणसमन्वागतेयं भगवन् यदुत प्रज्ञापारमिता। अपर्यन्तगुणसमन्वागतेयं भगवन् यदुत प्रज्ञापारमितेति॥
आर्याष्टसाहस्रिकायां प्रज्ञापारमितायां गुणपरिकीर्तनपरिवर्तो नाम चतुर्थः॥


text:
॥ तुलसीगीता ॥
श्रीभगवानुवाच --
प्राग्दत्वार्घं ततोऽभ्यर्च्य गन्धपुष्पाक्षतादिना ।
स्तुत्वा भगवतीं तां च प्रणमेद्दण्डवद्भुवि ॥ १॥
श्रियं श्रिये श्रियावासे नित्यं श्रीधवसत् रते ।
भक्त्या दत्तं मया देवि अर्घं गृह्ण नमोऽस्तु ते ॥ २॥
निर्मिता त्वं पुरा देवैरर्चिता त्वं सुरासुरैः ।
तुलसि हर मे पापं पूजां गृह्ण नमोऽस्तु ते ॥ ३॥
महाप्रसादजननी आधिव्याधिविनाशिनी ।
सर्वसौभाग्यदे देवि तुलसि त्वां नमोऽस्तु ते ॥ ४॥
या दृष्टा निखिलांससंघशमना स्पृष्टा वपुःपावना
रोगाणामभिवन्दिता निरसनी सिक्तान्तकत्रासिनी ।
प्रत्यासक्तिविधायिनी भगवतः कृष्णस्य संरोपिता
न्यस्ता तच्चरणे विमुक्तिफलदा तस्यै तुलस्यै नमः ॥ ५॥
भगवत्यास्तुलस्यास्तु माहात्म्यामृतसागरे ।
लोभात् कूर्द्दितुमिच्छामि क्षुद्रस्तत् क्षम्यतां त्वया ॥ ६॥
श्रवणाद्वादशीयोगे शालग्रामशिलार्चने ।
यद्फलं सङ्गमे प्रोक्तं तुलसीपूजनेन तत् ॥ ७॥
धात्रीफलेन यत् पुण्यं जयन्त्यां समुपोषणे ।
तद्फलं लभते मर्त्यास्तुलसीपूजनेन तत् ॥ ८॥
यद्फलं प्रयागस्नाने काश्यां प्राणविमोक्षणे ।
तद्फलं विहितं देवैस्तुलसीपूजनेन तत् ॥ ९॥
चतुर्णामपि वर्णानामाश्रमाणां विशेषतः ।
स्त्रीणां च पुरुषाणां च पूजितेष्टं ददाति च ॥ १०॥
तुलसी रोपिता सिक्ता दृष्टा स्पृष्टा च पावयेत् ।
आराधिता प्रयत्नेन सर्वकामफलप्रदा ॥ ११॥
प्रदक्षिणं भ्रमित्वा ये नमस्कुर्वन्ति नित्यशः ।
न तेषां दुरितं किञ्चिदक्षीणमवशिष्यते ॥ १२॥
पूज्यमाना च तुलसी यस्य वेश्मनि तिष्ठति ।
तस्य सर्वाणि श्रेयांसि वर्धन्तेऽहरहः सदा ॥ १३॥
पक्षे पक्षे च द्वादश्यां सम्प्राप्ते तु हरेर्दिने ।
ब्रह्मादयोऽपि कुर्वन्ति तुलसीवनपूजनम् ॥ १४॥
अनन्यमनसा नित्यं तुलसीं स्तौति यो जनः ।
पितृदेवमनुष्याणां प्रियो भवति सर्वदा ॥ १५॥
रतिं करोमि नान्यत्र तुलसीकाननं विना ।
सत्यं ब्रवीमि ते सत्ये कलिकाले मम प्रिये ॥ १६॥
हित्वा तीर्थसहस्राणि सर्वानपि शिलोच्चयान् ।
तुलसीकानने नित्यं कलौ तिष्ठामि भामिनि ॥ १७॥
न धात्रा सफला यत्र न विष्णुस्तुलसीवनम्।
तत् स्मशानसमं स्थानं सन्ति यत्र न वैष्णवाः ॥ १८॥
तुलसीगन्धमादाय यत्र गच्छति मारुतः ।
दिशो दश च पूताः स्युर्भूतग्रामाश्चतुर्दशः ॥ १९॥
तुलसीवनसंभूता छाया पतति यत्र वै ।
तत्र श्राद्धं प्रदातव्यं पितॄणां तृप्तिहेतवे ॥ २०॥
तुलसी पूजिता नित्यं सेविता रोपिता शुभा ।
स्नापिता तुलसी यैस्तु ते वसन्ति ममालये ॥ २१॥
सर्वपापहरं सर्वकामदं तुलसीवनम् ।
न पश्यति समं सत्ये तुलसीवनरोपणात् ॥ २२॥
तुलस्यलङ्कृता ये वै तुलसीवनपूजकाः ।
तुलसीस्थापका ये च ते त्याज्या यमकिङ्करैः ॥ २३॥
दर्शनं नर्मदायास्तु गङ्गास्नानं कलौ युगे ।
तुलसीदलसंस्पर्शः सममेतत्त्रयं स्मृतम् ॥ २४॥
दारिद्र्यदुःखरोगार्तिपापानि सुबहून्यपि ।
हरते तुलसीक्षेत्रं रोगानिव हरीतकी ॥ २५॥
तुलसीकानने यस्तु मुहूर्तमपि विश्रमेत् ।
जन्मकोटिकृतात् पापात् मुच्यते नात्र संशयः ॥ २६॥
नित्यं तुलसिकारण्ये तिष्ठामि स्पृहया युतः ।
अपि मे क्षतपत्रैकं कश्चिद्धन्योऽर्पयेदिति ॥ २७॥
तुलसीनाम यो ब्रुयात् त्रिकालं वदने नरः ।
विवर्णवदनो भूत्वा तल्लिपिं मार्जयेद्यमः ॥ २८॥
शुक्लपक्षे यदा देवि तृतीया बुधसंयुता ।
श्रवणया च संयुक्ता तुलसी पुण्यदा तदा ॥ २९॥
इति तुलसीगीता समाप्ता ॥
Encoded and proofread by PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
BACK TO TOP
% Text title : tulasIgItA
% File name : tulasIgItA.itx
% itxtitle : tulasIgItA
% engtitle : tulasIgItA
% Category : gItA, giitaa, tulasI
% Location : doc_giitaa
% Sublocation : giitaa
% SubDeity : tulasI
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
% Proofread by : PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
% Indexextra : (scanned)
% Latest update : May 18, 2013
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
सूत्र २०
उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॥२०॥
उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ।
उक्तमेतदविद्यादीनामुत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वान्न सङ्घातसिद्धिरस्तीति तदपि तूत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वं न संभवतीतीदमिदांनीमुपपाद्यते ।
क्षणभङ्गवादिनोऽयमभ्युपगम: ।
उत्तरस्मिन्क्षण उत्पद्यमाने पूर्वक्षणो निरुध्यत इति ।
न चैवमभ्युपगच्छता पूर्वोत्तरयो: क्षणयोर्हेतुफलभाव: शक्यते संपादयितुं निरुध्यमानस्य निरुद्धस्य वा पूर्वक्षणस्याभावग्रस्तत्वादुत्तरक्षणहेतुत्वानुपपत्ते: ।
अथ भावभूत: परिनिष्पन्नावस्थ: पूर्वक्षण उत्तरक्षणस्य हेतुरित्यभिप्रायस्तथापि नोपपद्यते ।
भावभूतस्य पुनर्व्यापारकल्पनायां क्षणान्तरसंबन्धप्रसङ्गात् ।
अथ भाव एवास्य व्यापार इत्यभिप्रायस्तथापि नैवोपपद्यते ।
हेतुस्वभावानुपरक्तस्य फलस्योत्पत्त्यसंभवात् ।
स्वभावोपरागाभ्युपगमे च हेतुस्वभावस्य फलकालावस्थायित्वे सति क्षणभङ्गाभ्युपगमत्यागप्रसङ्ग: ।
अपि चोत्पादनिरोधौ नाम वस्तुन: स्वरूपमेव वा स्यातामवस्थान्तरं वा वस्त्वन्तरमेव वा ।
सर्वथापि नोपपद्यते ।
यदि तावद्वस्तुन: स्वरूपमेवोत्पदनिरोधौ स्यातां ततो वस्तुशब्द उत्पादनिरोधशब्दौ च पर्याया: प्राप्नुयु: ।
अथास्ति कश्चिद्विशेष इति मन्येतोत्पादनिरोधशाब्दाभ्यां मध्यवर्तिनो वस्तुन आद्यन्ताख्ये अवस्थे अभिलप्येते इत्येवमप्याद्यन्तमध्यक्षणत्रसंबन्धित्वाद्वस्तुन: क्षणिकस्वाभ्युपगमहानि: ।
अथात्यन्तव्यतिरिकावेवोत्पादनिरोधौ वस्तुन: स्यातामश्चमहिषवत्ततो वस्तूत्पादनिरोधाभ्यामसंस्पृष्टमिति वस्तुन: शाश्चतत्वप्रसङ्ग ।
यदि च दर्शंनादर्शने वस्तुन उत्पादनिरोधौ स्यातामेवमपि द्रष्ट्टधर्मौ तौ न वस्तुधर्माविति वस्तुन: शाश्चतत्वप्रसङ्ग एव ।
तस्मादप्यसङ्गतं सौगतं मतम् ॥२०॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
Monday, 28 August 2017
Friday, 11 August 2017
संस्कृतकवयित्रीणां सामान्यपरिचयः लेखनम्
Silpa N.S
Research scholar,
Dept. Of Vyakarana
Sree Sankaracharya University of Sanskrit, Kalady.
विश्ववाङ्मये संस्कृतसाहित्यस्य स्थानम् उन्नतमस्ति। अनेके पाश्चात्याः विद्वांसः अपि संस्कृतसाहित्यं प्रति मुग्धाः परिलक्ष्यन्ते। संस्कृतस्य प्रतिभाधनाः कवयः विश्वप्रसिधिं प्राप्नुवन्। कविरत्नभूताः कवयित्र्यः अपि संस्कृतसाहित्ये आदरणीयं स्थानमलङ्कुर्वन्ति।
वैदिककालादारभ्य आधुनिककालपर्यन्तं स्त्रियः स्वसृजनतायाः योगदानं संस्कृतसाहित्याय प्रयच्छन्त्यः सन्ति। कवयित्रीणां समृद्धपरम्परा भारतदेशे द्रष्टुं शक्यते। स्त्रियः द्वारा रचितं साहित्यं न्यूनमस्ति। पारिवारिक तथा सामाजिकावरोधः बन्धनं च स्त्रीणां प्रतिभायाः न्यूनतायाः हेतुरभवन्। प्रतिभा अस्ति चेदपि कोऽपि न जानाति।
भारतीयजीवनव्यवस्था पुरुषप्रधाना इत्यस्मात् साहित्यक्षेत्रेऽपि स्त्रीणां योगदानं न्यूनमस्ति। अतः तासां योगदानम् अधिकतया प्रेरणारूपेण आसीत्, स्रष्टारूपेण न्यूनं च।
वैदिककालः
लिखितप्रमाणेषु ऋग्वेदः प्राचीनतमः अस्ति। तस्मिन् काले महिलानां सामाजिकस्थितिः उन्नताः, स्त्रियः शिक्षिताः च मन्त्राणां द्वारा ज्ञायते। ऋग्वेदे स्त्रीणाम् ऋचः उपलभ्यन्ते। ऋषिकाः इति नाम्ना अभिहिताः ताः वेदशास्त्रेषु पारङ्गताः भुत्वा काव्यरचनामकुर्वन्। ऋग्वेदे सामवेदे च आहत्य एकविंशति महिलानां नामानि विद्यन्ते। अधिकाधिकं भक्तिगीताः विरचिताः अभवन्। ऋग्वेदकालीनकवयित्रीणां नामानि तु एवमुच्यन्ते- विश्ववारा आत्रेयी, वागम्भृणी, ब्रह्मवादिनी सूर्या, लोपामुद्रा, रोमशा, घोषा, शश्वती, श्रद्धा, काक्षीवती, कामायनी च।
1. ब्रह्मवादिनी सूर्या
सावित्री सूर्या ब्रह्मवादिनी नाम्ना प्रसिद्धा अभवत्। सा स्वस्याः तपश्चर्यायाः प्रभावेण ऋग्वेदस्य दशममण्डलस्य पञ्चाशीतिसूक्तस्य सम्पूर्णसप्तचत्वारिंशत् ऋचः सूर्या सूक्तमित्याख्यं व्यरचयत्। तस्याः मन्त्रेषु प्रेमभावस्य महत्त्वं दृश्यते। सा स्त्री-पुरुषयोः समानतायाः विशिष्टतलमप्यददत्। तस्मात् भारते अद्यापि विवाहसंस्कारविधौ ते मन्त्राः प्रयुज्यन्ते। सूर्यसावित्र्याः विवाहसम्बन्धेषु मन्त्रेषु विवाहस्य आदर्शम् आधारितमस्ति।
2. विश्ववारा आत्रेयी
विश्ववारा इति तस्याः नाम, आत्रेयी कुलनाम च। सा अत्रिमहर्षेः परम्परायां जाता। अत्रिमहर्षेः पत्न्या अनसूयया तपोबलेन मन्दाकिनी नदीं प्रवाहितवती। आत्रेयी विश्ववारा तु काव्यस्य सरः मन्दाकिनी प्रवाहितवती इति काचन उक्तिरस्ति। तया त्रिष्टुप्, जगती, अनुष्टुप् इत्यादि छन्दसः उपयुज्यन्ते। एकस्यैव सूक्तस्य ऋषिका सा अस्य सूक्तस्य विषयवस्तुनः दृष्ट्या एकस्याः कवयित्र्याः जीवनस्य सम्पूर्णतां दर्शयति। सा सद्गृहिणी आसीदिति सूक्तपठनेन ज्ञायते।
"समिद्धो अग्निर्दिविशोचिरश्रेत् प्रत्यङुषसमुर्विया विभाति।
प्रति प्राची विश्ववारा नमोभिर्देवाँ ईळाला हविषा घृताची।।"
3. वागम्भृणी
वागम्भृणीनामकऋषिकायाः मतानुसारं यदा विश्वस्य भूतानाम् आत्मनि सर्वभूतानि दृश्यन्ते, सर्वभूतेषु चात्मानं दृशेयन्ते च तदा ऋषिः मन्त्रद्रष्टा भविष्यतीति। तस्याः जीवनकालः अन्यकार्याणि च न ज्ञायते। तया विरचिताः केचन मन्त्राः लभ्यन्ते।
यस्य मनसि औदार्यभावं नास्ति तस्य कृते विश्वे किमपि मूल्यं न प्राप्स्यतीति तया मन्त्रैः सूच्यते। दानं विना स्वीकारः तस्याः अभीष्टं नासीत्। सा स्वमन्त्रैः मानवीयशक्तिषु ब्रह्मणः आलेखनं करोति।
"श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद् वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणम्।
चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीरा प्रेत्यास्माल्सोकदमृता भवन्ति।।"
ब्रह्मशक्तेः अनुपस्थितौ अस्माकं श्रोत्र-नेत्रादि अवयवाः शक्तिहीनाः भविष्यन्तीति अस्य सारः। तस्याः दृष्ट्याः ब्रह्मज्ञानग्रहणं विना उन्नतिं न प्राप्नोति। ब्रह्मज्ञानं तु अन्तः ज्ञानमेव तद् बाह्यजगतः न प्राप्नोति।
Thursday, 3 August 2017
“मनोगतम्” [34]
(प्रसारण-तिथि:- 30.07.2017)
[“मनोगतम्” - इति “मन की बात”-कार्यक्रमस्य संस्कृत-भाषिकानुवादः]
[“मनोगतम्” - इति “मन की बात”-कार्यक्रमस्य संस्कृत-भाषिकानुवादः]
- भाषान्तर-कर्ता - बलदेवानन्द सागरःमम प्रियाः देश-वासिनः !
नमस्कारः| मानवस्य मनः एव तादृशं यदस्मै वर्षाकालः रोचते| कालोsयम् अतितरां रमणीयः| पशु-पक्षि-पादप-वृक्ष-प्रकृति-इति प्रत्येकमपि वर्षायाः आगमनेन प्रफुल्लताम् अनुभवति| परञ्च कदाचित् यदा प्रकृतिः विकरालं रूपं धत्ते तदा अनुभवामः यत् जलस्य विनाश-शक्तिः कियती बलवत्तरा भवति ? प्रकृतिः अस्मभ्यं जीवनं ददाति, पालयति च, परञ्च कदाचित् जलपूर-भूकम्प-सदृशीभिः प्राकृतिकापद्भिः सह अस्याः भीषणं स्वरूपं बहु विनाशकारि भवति| परिवर्तमाने ऋतु-चक्रे पर्यावरणे च यत् किमपि परिवर्तते, तस्य बृहत्तरः नकारात्मकः प्रभावः अपि सञ्जायते| विगतेभ्यः कतिपय-दिनेभ्यः भारतस्य केषुचित् भागेषु, विशेषेण असमोत्तरपूर्व-गुजरात-राजस्थान-बङ्गालेषु अतिवृष्टि-कारणात् प्राकृतिकापदः सम्मुखीक्रियन्ते| जलपूर-प्रभावितानां क्षेत्राणां पूर्णम् अवेक्षणं विधीयते| व्यापक-स्तरेण साहाय्य-कार्याणि अनुष्ठीयन्ते| यत्र शक्यमस्ति तत्र मन्त्रि-परिषदः मम सहकर्मिणः
अपि यान्ति| राज्य-प्रशासनानि अपि स्व-स्व-पद्धत्या पूर-प्रपीडितानां साहाय्यार्थं समग्रतया प्रयतन्ते| सामाजिक-संघटनानि अपि, सांस्कृतिक-संघटनानि अपि, सेवाभावेन कार्य-निरताः नागरिकाः अपि, एतादृशीषु स्थितिषु जनेभ्यः साहाय्यं प्रापयितुं सर्वात्मना प्रयतन्ते| भारत-प्रशासन-पक्षतः स्थल-सेनानां सैनिकाः स्युः वा वायु-सेनानां सदस्याः, NDRF- इति राष्ट्रियापदा-प्रबन्धन-बलस्य वा अर्ध-सैन्य-बालानां च जनाः भवेयुः, सर्वेsपि एतादृशे काले आपत्-पीडितानां साहाय्यार्थं सर्वात्मना संलग्नाः भवन्ति| जल-पूरैः जन-जीवनम् अतितरां व्यग्रं व्याकुलं व्यस्तञ्च भवति| शस्यानि, पशुधनम्, आधारभूतानि साधनानि, मार्गाः, विद्युदापूर्तिः, सञ्चार-संपर्काः चेति सर्वमपि दुष्प्रभवति| विशेषेण, अस्मदीयाः कृषक-भ्रातरः, तेषां च कृषि-क्षेत्राणि शस्यानि च दुष्प्रभवन्ति| अतः एतेषु दिनेषु आगोप-समवायाः, विशेषेण च शस्यागोप-समवायाः पूर्वतः एव सक्रियतया व्यवहरेयुः इति कृत्वा योजना विरचितास्ति येन कृषकाः शीघ्रमेव स्वीय-प्रत्यर्थित्वं समाधातुं शक्नुयुः| अपि च, जलपूर-स्थितिं प्रतीकर्तुम् अहर्निशं नियन्त्रण-कक्षस्य सहायिनी दूरभाष-संख्या १०७८ इति अनारतं कार्यनिरतास्ति| जनाः अपि स्व-स्व-काठिन्यानि सूचयन्ति| वर्षर्तोः आगमनात् प्राक्, अधिकतमेषु स्थानेषु पूर्वाभ्यासं कृत्वा अशेषमपि प्रशासकीयं तन्त्रं सन्नद्धीकृतम् आसीत्| NDRF- इति राष्ट्रियापदा-प्रबन्धन-बलस्य गणाः नियोजिताः| नाना-स्थानेषु आपदा-मित्राणां निर्माणम्, तेषाञ्च कर्तव्याकर्तव्य-प्रशिक्षणम्, स्वयंसेविनां निर्धारणं चेति जन-संघटनं निर्मीय एतादृश्यां स्थितौ कार्याणि आचरणीयानि भवन्ति| एतेषु दिनेषु ऋतोः पूर्वानुमानमपि लभ्यते| साम्प्रतं प्रविधिः प्रोन्नतः जातः| अन्तरीक्ष-विज्ञानस्यापि अत्र महती भूमिका वर्तते| अस्य साहाय्येन पूर्वानुमानं प्रायेण समीचीनमेव जायते| शनैः शनैः वयमपि तादृशं स्वभावं स्वीकुर्मः येन ऋतोः पूर्वानुमानस्य अनुसारेण स्वीय-कार्य-कलापान् विरचयामः, एवं कृते सति वयं सम्भावितां हानिं परिहर्तुं शक्ष्यामः|
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
ઉત્તર વિધિ
ન્યાસ, ધ્યાન વગેરે સપ્તશતીના આરંભમાં છે તે પ્રમાણે કરવું.
श्री देवीसूक्त
नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः
नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम् -९
रौद्रायै नमो नित्यायै गौर्यै धात्यै नमो नमः
ज्योत्स्नायै चेन्दुरूपिण्यै सुखायै सततं नमः -१०
कल्याण्यै प्रणतां वृद्ध्यै सिद्ध्यै कुर्मो नमो नमः
नैऋत्यै भूभृतां लक्ष्म्यै शर्वाण्यै ते नमो नमः -११
दुर्गायै दुर्गपारायै सारायै सर्वकारिण्यै
ख्यात्यै तथैव कृष्णायै धूम्रायै सततं नमः -१२
अतिसौम्यातिरौद्रायै नतास्तस्यै नमो नमः
नमो जगत्प्रतिष्ठायै देव्यै कृत्यै नमो नमः -१३
या देवी सर्व भूतेषु विष्णुमायेति शब्दिता
नमस्तस्यै ॥१४॥ नमस्तस्यै ॥१५॥ नमस्तस्यै नमो नमः -१६
या देवी सर्व भूतेषु चेतनेत्यभिधीयते नमस्तस्ये -१७-१८-१९
या देवी सर्व भूतेषु बुद्धिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै -२०-२१-२२
या देवी सर्वभूतेषु निद्रारूपेण संस्थिता नमस्तस्यै -२३-२४-२५
या देवी सर्व भूतेषु क्षुधारूपेण संस्थिता नमस्तस्यै -२६-२७-२८
या देवी सर्व भूतेषु छायारूपेण संस्थिता नमस्तस्यै -२९-३०-३१
या देवी सर्व भूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै -३२-३३-३४
या देवी सर्व भूतेषु तृष्णारूपेण संस्थिता नमस्तस्यै -३५-३६-३७
या देवी सर्व भूतेषु क्षांतिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै -३८-३९-४०
या देवी सर्व भूतेषु जातिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै -४१-४२-४३
या देवी सर्व भूतेषु लज्जारूपेण संस्थिता नमस्तस्यै -४४-४५-४६
या देवी सर्व भूतेषु शांतिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै -४७-४८-४९
या देवी सर्व भूतेषु श्रद्धारूपेण संस्थिता नमस्तस्यै -५०-५१-५२
या देवी सर्व भूतेषु कान्तिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै -५३-५४-५५
या देवी सर्व भूतेषु लक्ष्मीरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै -५६-५७-५८
या देवी सर्व भूतेषु वृत्तिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै -५९-६०-६१
या देवी सर्व भूतेषु स्मृतिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै -६२-६३-६४
या देवी सर्व भूतेषु दयारूपेण संस्थिता नमस्तस्यै -६५-६६-६७
या देवी सर्व भूतेषु तुष्टिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै -६८-६९-७०
या देवी सर्व भूतेषुमातृरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै -७१-७२-७३
या देवी सर्व भूतेषु भ्रान्तिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै -७४-७५-७६
इन्द्रियाणामधिष्ठात्री भूतानां चाखिलेषु या
भूतेषु सततं तस्यै व्याप्ति देव्यै नमो नमः -७७
चितिरूपेण या कृत्स्नमेतद् व्याप्य स्थिता जगत्
नमस्तस्यै ॥७७॥ नमस्तस्यै ॥७८॥ नमस्तस्यै नमो नमः -८०
स्तुता सुरैः पूर्वमभीष्टसंश्रयात् तथा सरेन्द्रण दिनेषु सेविता
करोतु सा नः शुभहेतुरीश्वरी शुभानि भद्राण्यभिहन्तु चापदः -८१
या सांप्रतं चौद्धतदैत्यतापितैरस्माभिरीशा च सुरैर्नमस्यते
या च स्मृता तत्क्षणमेव हन्ति नः सर्वापदो भक्तिविनम्रमूर्तिभिः -८२
इति श्री देवीसूक्तम्
શ્રી નવાર્ણ વિધિ
श्री गणपतिर्जयति ॥ ॐ अस्य श्रीनवार्ण मंत्रस्य ब्रह्माविष्णुरुद्रा ऋषयः ॥ गायत्र्यष्णिगनुष्टुभश्छंदांसि ॥ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वत्यो देवताः ॥ ऐं बीजम् ॥ ह्रीं शक्तिः ॥ क्लीं कीलकम् ॥ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती प्रीत्यर्थे नवार्णमंत्रजपे विनियोगः ॥
ઋષ્યાદિ ન્યાસ
ब्रह्मविष्णुरुद्रऋषिभ्यो नमः शिरसि ॥ गायत्र्युष्णिगनुष्टुप्छंदोभ्य नमः मुखे ॥ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वतीदेवताभ्यो नमः हृदि ॥ ऐं बीजाय नमः गुह्ये॥ ह्रीं शक्तये नमः पादयोः ॥ क्लीं कीलकाय नमः नाभौ ॥
કરન્યાસ
ॐ ऐं अंगुष्ठाभ्यां नमः ॥ ॐ ह्रीं तर्जनीभ्यां नमः ॥ ॐ क्लीं मध्यमाभ्यां नमः ॥ ॐ चामुण्डायै अनामिकाभ्यां नमः ॥ ॐ विच्चे कनिष्ठिकाभ्यां नमः॥ ॐ ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ॥
હૃદયાદિ ન્યાસ
ૐ ऐं हृदयाय नमः ॥ ॐ ह्रीं शिरसे नमः ॥ ॐ क्लीं शिखायै वषट् ॥ ॐ चामुण्डायै कवचाय हुम् ॥ ॐ विच्चे नेत्रत्रयाय वौषट् ॥ ॐ ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे अस्त्राय फट् ॥
અક્ષરન્યાસ
ૐ ऐं नमः शिखायाम् ॥ ॐ ह्रीं नमः दक्षिण नेत्रे ॥ ॐ क्लीं नमः वामनेत्रे॥ ॐ चां नमः दक्षिणकर्णे ॥ ॐ मुं नमः वामकर्णे ॥ ॐ डां नमः दक्षिणनासापुटे ॥ ॐ यैं नमः वामनासापुटे ॥ ॐ विं नमः मुखे ॥ ॐ च्चें नमः गुह्ये ॥
દિન્ગન્યાસ
ॐ ऐं प्राच्यै नमः ॥ ॐ ऐं आग्नेय्यां नमः ॥ ॐ ह्रीं दक्षिणायै नमः ॥ ॐ ह्रीं नैऋत्यै नमः ॥ ॐ क्लीं प्रतीच्यै नमः ॥ ॐ क्लीं वायव्यै नमः ॥ ॐ चामुण्डायै उदीच्यै नमः ॥ॐ चामुण्डायै ऐशान्यै नमः ॥ ॐ ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे ऊर्ध्वायै नमः ॥ ॐ ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे भूम्यै नमः॥
ધ્યાન
खड्गंचक्रगदेषुचाप परिधान् शूलं भुशुण्डीं शिरः
शंखं संदधततीं करैस्त्रिनयनां सर्वांगभूषावृताम्,
नीलाश्मद्युतिमास्यपाददशकां सेवे महाकालिकां
यामस्तौत्स्वपिते हरौ कमलजो हन्तुं मधुं कैटभम् ॥१॥
अक्षस्रक्परशुं गदेषु कुलीशं पद्मं धनुः कुण्डिकां
दण्डं शक्तिमसिं च चर्म जलजं घंटां सुराभाजनम् ।
शूलं पाशसुदर्शने च दधतीं हस्तैः प्रसन्नाननां
सेवे सैरिभमर्दिनीमिह महालक्ष्मीं सरोजस्थिताम् ॥२॥
घंटाशूलहलानि शंखमुसले चक्रं धनुः सायकं
हस्ताब्जैर्दधतीं घनान्तविलच्छीतांशुतुल्यप्रभाम् ।
गौरीदेहसमुद्भवां त्रिजगतामाधारभूतां महा-
पूर्वामत्रसरस्वतीमनुभजे शुम्भादिदैत्यार्दिनीम् ॥३॥
માલાપૂજન
“ॐ ऐं ह्रीं अक्षमालिकायै नमः” મંત્ર વડે માળાની ગંધાક્ષતપુષ્પ વડે પૂજા કરી પ્રાર્થના કરવી.
ॐ मां माले महामाये सर्वशक्तिस्वरूपिणि ।
चतुर्वर्गस्त्वयि न्यस्तस्तस्मान्मे सिद्धदा भव ॥
ॐ अविघ्नं कुरु माले त्वं गृह्णामि दक्षिणे करे ।
जपकाले च सिद्ध्यर्थं प्रसीद मम सिद्धये ॥
ॐ अक्षमालाधिपतये सुसिद्धिं देहि देहि
सर्वमंत्रार्थसाधिनि साधय साधय
सर्वसिद्धिं परिकल्पय परिक्पय मे स्वाहा
હવે નવાર્ણ મંત્ર “ॐ ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे” ની એક માળા કરવી. પછી દેવીના ડાબા હાથમાં જપનિવેદનનપ મંત્રઃ
गुह्यातिगुह्यगोप्तत्री त्वं गृहाणास्मत्कृतं जपम् ।
सिद्धिर्भवतु मे देवि त्वत् प्रसादात् महेश्वरी ॥
હવે ષડંગન્યાસ કરવો.
સપ્તશતીન્યાસ
प्रथममध्यमोत्तरचरित्राणां ब्रह्मविष्णुरुद्रा ऋषयः, श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वत्यो देवताः, गायत्र्युष्णिगनुष्टुभश्छंदासि नन्दाशाकम्भरीभीमाः शक्तयः, रक्तदन्तिका दुर्गाभ्रामर्यो बीजानि, अग्निवायुसूर्यास्तत्त्वानि, ऋग्यजुः सामवेदा ध्यानानि, सकलकामना सिद्धये श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवता प्रीत्यर्थे जपे विनियोगः॥ ॐ खड्गिनी शूलिनी घोरा गदिनी चक्रिणी तथा, शंखिनी चापिनी बाणभुशुण्डी परिघायुधा, अंगुष्ठाभ्यां नमः। ॐ शूलेन पाहि नो देवि पाहि खड्गेन चाम्बिके, घंटास्वनेन नः पाहि चापज्यानिः स्वनेन च, तर्जनीभ्यां नमः। ॐ प्राच्यां रक्ष प्रतीच्यां च चंडिके रक्ष दक्षिणे, भ्रामणेनात्मशूलस्य उत्तरस्यां तथेश्वरि॥ मध्यमाभ्यां नमः। ॐ सौम्यानि यानि रूपाणि त्रैलोक्ये विचरंति ते, यानि चात्यर्थघोराणि तै रक्षास्मांस्तथा भूवम्॥ अनामिकाभ्यां नमः। ॐ खड्गशूलगदा दीनि यानि चास्त्राणि तेऽम्बिके करपल्लवसंगीनि तैरस्मान् रक्ष सर्वतः॥ कनिष्ठिकाभ्यां नमः। ॐ सर्वस्वरूपे सर्वेशे सर्व शक्तिसमन्विते भयेभ्यस्त्राहि नो देवि दुर्गे देवि नमोऽस्तु ते॥ करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः।
હૃદયાદિન્યાસ
ॐ खड्गिनी शूलिनी घोरा गदिनी चक्रिणी तथा, शंखिनी चापिनी बाणभुशुण्डी परिघायुधा, हृदयाय नमः । ॐ शूलेन पाहि नो देवि पाहि खड्गेन चाम्बिके, घंटास्वनेन नः पाहि चापज्यानिः स्वनेन च, शिरसे स्वाहा । ॐ प्राच्यां रक्ष प्रतीच्यां च चंडिके रक्ष दक्षिणे, भ्रामणेनात्मशूलस्य उत्तरस्यां तथेश्वरि, शिखायै वषट् । ॐ सौम्यानि यानि रूपाणि त्रैलोक्ये विचरंति ते, यानि चात्यर्थघोराणि तै रक्षास्मांस्तथा भूवम्-कवचाय हुम् । ॐ खड्गशूलगदा दीनि यानि चास्त्राणि तेऽम्बिके करपल्लवसंगीनि तैरस्मान् रक्ष सर्वतः- नेत्रत्रयाय वौषट् । ॐ सर्वस्वरूपे सर्वेशे सर्व शक्तिसमन्विते भयेभ्यस्त्राहि नो देवि दुर्गे देवि नमोऽस्तु ते- अस्त्राय फट् ।
ધ્યાનમ્
विद्युद्दामसमप्रभां मृगपति स्कंधस्थितां भीषणां
कन्याभिः करवालखेटविलसद्धस्ताभिरासेविताम् ।
हस्तैश्चक्रगदासिखेटविशिखांश्चापं गुणं तर्जनीं
बिभ्राणामनलात्मिकां शशिधरां दुर्गां त्रिनेत्रां भजे ॥१॥
દત્ત ગાયત્રી
अस्य श्री दत्तात्रेय मंत्रस्य शबर ऋषिः। गायत्री छंदः। श्री दत्तात्रेयो देवताः। द्रां बीजं । ह्रीं शक्तिः। क्रों कीलकम् । मम दत्तात्रेय प्रसादार्थं जपे विनियोगः। द्रां द्रीं द्रूं द्रैं द्रौं द्रः इति षडंगम् ॥
ध्यानं : रविमंडल मध्यस्थं रक्तं रक्ताब्जसंस्थितम् ।
योगरूढं ज्ञानघनं दत्तात्रेयमहं भजे ॥
मंत्र : ॐ द्रां ह्रीं क्रौं दत्तात्रेयायविद्महे योगीश्वराय धीमहि ।
तन्नो दत्तः प्रचोदयात् ॥
विंशाक्षरी दत्तमंत्र :
ॐ ऐंक्लां क्लींक्लूं ह्रां ह्रीं ह्रुं सौं दत्तात्रेय श्री विष्णवे नमः ॥
अनेन यथा ज्ञानेन यथाशक्त्या कृतजपेन देव्यावामहस्ते दत्तं न मम ।
આ જપનું ફળ દેવીના ડાબા હાથમાં અર્પણ કરવું


text:
मुद्गः
भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः मुद्गः । मुद्गः अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं मुद्गः आङ्ग्लभाषायां Mung bean अथवा Green Gram इति उच्यते । आहारपदार्थेषु सदापथ्याः भवन्ति केचन आहारपदार्थाः । तन्नाम सर्वदा सेवनार्थं योग्याः इति । तादृशेषु आहारपदार्थेषु “मुद्गः” अपि अन्यतमः । यद्यपि धान्यानि दालाः च वातवर्धकाः, शीतगुणयुक्ताः, मलप्रतिबन्धकाः, वातकराः च तथापि मुद्गः न तावान् वातवर्धकः, मलप्रतिबन्धकः वा । सूपश्रेष्ठः, रसोत्तमः, भुक्तिप्रदः, हयानन्दः, सुफलं, वाजिभोजनम् इत्यादीनि नामानि सन्ति मुद्गस्य । वर्णभेदम् अनुसृत्य मुद्गः पञ्चधा विभक्तः अस्ति । कृष्णमुद्गः, हरितमुद्गः, पीतमुद्गः, श्वेतमुद्गः, रक्तमुद्गः च इति । मुद्गेन सारं, क्वथितं, पायसं, सूपं, तण्डुलेन सह योजयित्वा दोसां, पौलिं, पोङ्गल्, पेसरट्टु, खिचडि, दालं च निर्मान्ति । कर्णाटके, तमिळुनाडुराज्ये च मार्गशीर्षमासे (धनुर्मासे) विष्णोः आराधनार्थं मुद्गेन एव (तण्डुलान्, गुडं, घृतं च योजयित्वा) “पोङ्गल्”नामकं (हुग्गि) खाद्यविशेषं निर्मान्ति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य मुद्गस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
यद्यपि किञ्चित् प्रमाणेन कषायरुचियुक्तः तथापि मुद्गः मधुरः एव । पचनार्थं लघुः, शीतः च । नेत्रयोः हितकारकः । मूत्रसम्बद्धरोगेषु, कीटबाधासु पथ्यः । ज्वरस्य अपि हितकरः मुद्गः । रक्तमुद्गः पचनार्थम् अत्यन्तं लघुः । कृष्णमुद्गः वसन्त-ऋतौ वर्धते, हरितमुद्गः च शरदृतौ ।
- “नात्यर्थं वातलास्तेषु मुद्गा दृष्टिप्रसादनाः ।
- प्रधाना हरितास्त्र वन्या मुद्गसमाः स्मृताः ॥“ (सु.सू.४६-२९)
- “कषायमधुरो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः ।
- विशदः श्लेष्मपित्तघ्नो मुद्गः सूप्योत्तमो मतः ॥“ (च.सू.२७-२३)
- १. पक्वकरणावसरे किञ्चित् प्रमाणेन तैलं योजितं चेत् मुद्गे विद्यमानः वातदोषः निवारितः भवति ।
- २. सदापथ्यः इत्यनेन नित्योपयोगी ।
- ३. कृष्णमुद्गः अधिकप्रमाणेन मधुरः, त्रिदोषहरः, शरीरस्य बलवर्धकः, बुभुक्षाकारकः च ।
- ४. हरितमुद्गः रक्तस्य मूत्रस्य च समस्यायाः परिहारकः ।
- ५. ज्वरपीडितानां, कण्ठरोगिणां, मूत्ररोगिणां, नेत्रदोषयुक्तानां, व्रणितानां च अमृतसदृशः आहारः मुद्गः ।
“मौद्गस्तु पथ्यः संशुद्धव्रणकण्ठाक्षिरोगिणाम्” (अ.हृद.सू. ६-३३)
- ६. मुद्गसूपे सैन्धवलवणं योज्यते चेत् सर्वेषां रोगिणाम् अपि हितकरः ।
- ७. मुद्गधान्यं मुद्गदालस्य अपेक्षया जडः इत्यस्मात् रोगिणां कृते दालः एव हितकरः ।
- ८. मुद्गः कफं पित्तं च न्यूनीकरोति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- How to make mung bean sprouts at home easy way - clean and safe


text:
महाकविः माघः
संस्कृते प्रसिद्धेषु पञ्चसु महाकाव्येषु शिशुपालवधमप्येकम् । महाकविर्माघः (Magha) अस्य रचयिता । शिशुपालवधमपहाय अन्यः कोऽपि माघस्य ग्रन्थः नोपलभ्यते ।
अन्तर्विषयाः
जन्मवृत्तान्तः[सम्पादयतु]
शिशुपालवधस्य अन्ते पञ्चसु पद्येषु माघः किञ्चिन्निवेदयति । तदनुसारेण ज्ञायते माघस्य पितामहः सुप्रभदेवः य: किल वर्मलातनाम्नो राज्ञः मन्त्री बभूव । माघस्य पितुः नाम दत्तकः इति ।
देशकालादयः[सम्पादयतु]
राजास्थानस्य वसन्तपुरप्रदेशे वर्मलातराजस्य कञ्चन शिलालेखः सम्प्राप्तः । अस्य लेखस्य समयः क्रि. श. ६२५ इति निश्चितः । अयमेव वर्मलातः यदि माघपितामहस्य आश्रयदातेति सम्भाव्यते तर्हि माघस्य समयः प्रायः क्रि. श. ६७५-७५० भवेदिति सम्भाव्यते । शिशुपालवधस्य द्वितीयसर्गस्थितः,
-
-
- अनुत्सूत्रपदन्यासा सद्वृत्तिः सन्निबन्धना ।
- शब्दविद्येव नो भाति राजनीतिरपस्पशा ॥
-
इति श्लोकः काशिकावृत्तिं (क्रि. श. ६५०), जिनेन्द्रबुद्धिन्यासं च (क्रि. श. ७००) प्रकारान्तरेण निर्दिशन् माघस्य पूर्वोक्त्तं समयं सममर्थयतीव ।
कृतयः[सम्पादयतु]
शिशुपालवधमपहाय अन्यः कोऽपि माघस्य ग्रन्थः नोपलभ्यते । शिशुपालवधस्य कथावस्तु महाभारतात् संगृहीतम् । यदुनन्दनोऽत्र नेता, वीरस्तु प्रधानरसः । इन्द्रेण प्रेषितो नारदः द्वारकायां श्रीकृष्णमुपगम्य शिशुपालवधाय प्रोत्साहयति । तस्मिन्नेव समये श्रीकृष्णः युधिष्ठिरेण राजसूययागाय आहूतो भवति । कार्यद्वयाकुलो वासुदेवः उद्धवेन बलरामेण च समं संमन्त्र्य राजसूयं गच्छति तत्र शिशुपालं निहन्ति च ।
माघस्य शैली[सम्पादयतु]
माघे सन्ति त्रयो गुणाः
सुविदितमेवैतत् संस्कृतसाहित्ये महाकाविः माघः खल्वत्यन्तं भासुरं रत्नम्। अस्य हि नवाभिनवपदविन्यासविलासो नितराम् उदात्तशैलीम् अनुशेते। अलङ्कारगीभिः गुम्फितशैली माघस्य अत्यन्तभासुरा वर्तते । तेनैव कारणेन एतस्य महाकाव्यं विद्वद्भिः बृहत्त्रय्यां पर्यगण्यत। असाधारणम् अलङ्कारपूर्णं वर्णनं भावगाम्भीर्यं च पदे पदे कवेरस्य काव्यकलायाः उत्कर्षम् उद्घोषयति । सर्गे सर्गे अनेकानि पद्यानि वर्णनसौन्दर्येण, भावसौष्ठवेन विचारगाम्भीर्येण चाऽद्वितीयं भावम् उपस्थापयन्ति । चरित्रचित्रण-धुरन्धराणां प्रकृतिपर्यवेक्षणविचक्षणानां गणना-प्रसङ्गे तु माघस्य तुलां नाऽधिरोहति कोऽपि । कविनाऽनेन कृतं वर्णनं सर्वेषाम् एव पाठकानां ह्रदयानि आवर्जयति। वैशिष्टयं च किञ्चित् प्रतिपाद्यते। तद्यथा-
- उदयति विततोर्ध्वरश्मिरज्जावहिमरुचौ हिमधाम्नि याति चास्तम्।
- वहति गिरिरयं विलम्बि-घण्टाद्वयपरिवारित-वारणेन्द्रलीलाम्।
अस्मिन् पद्ये कविः रैवतकं पर्वतम् उभयतः सूर्येन्दु-रूपविलम्बिघण्टा-द्वय-परिवारित-वारणेन्द्रलीलाम् आवहन्तम् इवाऽऽकलयति । अत एव माघो ` घण्टामाघः' इति नाम्ना प्रसिद्धिम् उपगतः।
माघविरचितं शिशुपालवधं नाम महाकव्यं विंशतिसर्गग्रथितम् । १६५० पद्यैः परिगुम्फितमिदं महाकव्यं संस्कृतसाहित्ये भृशं विराजते । काव्येऽस्मिन् कवेः प्रौढिमा प्रतिपदं दृश्यते। तद्यथा-
- उदयशिखर-श्रृङ्ग-प्राङ्गणेष्वेव रिंगन्
- सकमलमुखहासं वीक्षितः पद्मिनीभिः।
- विनतमृदुकराग्रः शब्दयन्त्या वयोभिः
- परिपतति दिवोऽङ्के हेलया वालसूर्यः॥
कविरयं समयानुरूपं विषयानुरूपं शब्दसमूहम् एवाङ्गीकरोति । साधारणप्रश्नोत्तरकाले साधारणी, वाद-विवाद-समये च तदनुरूपां शैलीम् एव । परं वादविवाद-समयेऽपि कविः नाऽतिजटिलां नाऽपि चाऽतिकठिनां भाषाम् अङ्गीकरोति । तथाहि-
- अनृतां गिरं न गदसीति जगति पटहैर्विघुष्यसे।
- निन्द्यमथ च हरिमर्चयतः तव कर्मणैव विकत्यसत्यता॥
माघस्य रचनायां सारल्यम्, अलङ्काराणां नूतनत्वं श्लेषस्यौपयिकत्वं चित्रालङ्कारणां वैचित्र्यं सर्वत्रैव समुपलभ्यते। प्रतिस्थलं वर्णितान् अप्य् उपमाऽतिशयोक्ति-रूपकोत्प्रेक्षा-दृष्टान्ताऽऽदीनाम् अलङ्काराणां समुचितः सन्निवेशः काम् अप्य् अद्वितीयां छटां विदधाति। तथाहि--
- अपशंकमङ्कपरिवर्तनोचिताश्चलिताः पुरः पतिमुपैतुमात्मजाः।
- अनुरोदितीव करुणेन पत्रिणां विरुतेन वत्सलतयैव निम्नगाः॥
श्लोकेस्मिन् उत्प्रेक्षा कस्याऽपि प्रेक्षावतः चेतसि अनिर्वचनीयताम् उपस्थापयति । पदलालित्यम् अर्थ-गौरवम् च कवेः काव्ये प्रतिपदं दरीदृश्यते ।
अनुप्रासप्रयोगे तु असौ सर्वान् अतिक्रामति । अनेनानुप्रासप्रयोग-सिद्धहस्तेन जाज्वल्यमानम् उदाहरणं संस्थापितम् अधोलिखिते पद्ये पदलालित्यम् अपि रमणीयम् उपपन्नम्-
- मधुरया मधुबोधितमाधवीमधुसमृद्धिसमेधितमेधया।
- मधुकराङ्गनया मुहुरुन्मदध्वनिभृता निभृताक्षरमुज्जगे॥
कविकुलललामभूतस्य माघस्य श्रृंगारिक-पदावलिरपि नितरां मुग्धीकरोति विदग्धान् । यथा च-
- यां यां प्रियो प्रैक्षत कातराक्षीं
- सा सा ह्रिया नम्रमुखी बभूव
- निःशङ्कमन्याः सममाहितेर्ष्या
- स्तत्रान्तरे जघ्नुरमुं कटाक्षैः॥
माघप्रतीतकाव्येषु विषय-वैविध्यनिवेशेनाऽनुमीयते यदसौ कविरासीत् अनेकशास्त्रनिपुणः सङ्गीत-नाट्य-व्याकरणाऽलङ्कार-राजनीति-विशेषज्ञश्च । अत एव भारतीयैः आलोचकैः माघे प्रभूतप्रशंसायाः वृष्टिः कृताऽवलोक्यते । माघकाव्ये कालिदासस्योपमा, भारवेरर्थगौरवं, दण्डिनः पदलालित्यम् इत्येतेषां त्रयाणामपि गुणानाम् अभूतपूर्वः सन्निवेशः समजनि इत्याचक्षते । तथा हि-
- उपमा कालिदासस्य भारवेरर्खगौरवम्।
- दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयो गुणाः ॥ इति।
वस्तुतत्त्वेषु विमृश्यामानेषु विदितं भवति यत् प्रशस्तिरियम् काव्यकलां सर्वोत्कृष्टां ज्ञापयति । उपमा-विषयेऽपि कविकुल-चूडामणिः माघः इतरानखिलान् कवीश्वरान् अतिवर्तते इत्युक्त्तिः सुतराम् सत्यम् भवति । न चेयं लोकख्यातिराख्यातिमात्रम् । माघकाव्ये न केवलम् उपमाभूयिष्ठत्वम्, अपितूपमा-सौष्ठवम् । यद्यपि बहुभिः अन्यैः कवीश्वरैः अपि उपमा समुपलालिता, तथा च सा रामणीयकत्वेन परिपूर्णत्वेन याथातथ्येन प्रकृत्युनुरूप-निरूपकत्वेन च मघस्योपमायाः तुलां नाधिरोहति । माघस्योपमा यथा निमज्जयन्ती रसिकान् आनन्दसागरे, पाययन्ती लोकोत्तररसधारां, चमत्कुर्वती चेतांसि विपश्चिताम्, उपदिशन्ती चाऽनन्यसदृशान् उपदेशान्, आविष्कुर्वती वा विविधभावावेशान् उपजयन्ती यादृशं प्रभावं सह्रदयह्रदयपटलेषु प्रतिभाति, न तथाऽन्येषाम् ।
अत एव साहित्यधुरन्धरेण रादशेखरेणेत्थम् अभाणि-
- कृत्स्नप्रबोधकृद्वाजी भारवेरिव भारवेः।
- माघेनेव च माघेन कम्पः कस्य न जायते॥
प्रशंसा[सम्पादयतु]
काव्यशास्त्रमर्मज्ञः माघः बहुविद्यापारङ्गतः वैदिकधर्मतत्त्वज्ञश्चासीदिति शिशुपालवधपरिशीलनेन निश्चेतुं शक्यते ।
"उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थगौरवम् । दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयो गुणाः ॥"
"तावभ्दा भारवेर्भाति यावन्माघस्य नोदयः ।"
"नवसर्गे गते माघे नवशब्दो न विद्यते"
इत्यादयः माघकवेः प्रशंसापराः उक्तयः विराजन्ते ।


text:
सूत्रम्
बिस्ताच्च॥ ५।१।३१
काशिका-वृत्तिः
बिस्ताच् च ५।१।३१
द्वित्रिपूर्वातिति चकारेण अनुकृष्यते। द्वित्रिपूर्वाद् बिस्तान्ताद् द्विगोः परस्य आर्हीयप्रत्ययस्य विभाषा लुग् भवति। द्विबिस्तम्, द्विबैस्तिकम्। त्रिबिस्तम्, त्रिबैस्तिकम्। बहुविस्तम्, बहुबैस्तिकम्।
न्यासः
विस्ताच्च। , ५।१।३१
"द्वित्रिपूर्वादिति चकारेणानुकृष्यते" इति। ननु च स्वरितत्वादेव द्वित्रिग्रहणमनुवर्त्तिष्यते, स्वरितत्वे सत्यधिकारपरिमाणं न ज्ञायत इति चेत्()? वात्र्तमेतत्()। व्याख्यानतोऽदिकारपरमाणं विज्ञास्यते? एवं तर्हि स्वरितत्वादेव द्वित्रिपूर्वग्रहणस्यानुवृत्तौ सिद्धायां यत्तदनुकर्षणार्थं चकरमधिकं करोति, तेनैतत्? सूचयति--अन्यदप्यत्र किञ्चिदधिकं भवतीति। तेन बहुपूर्वादपि विभाषा लुक्? सिद्धो भवति। "बहिबिस्तम्()" इति। "द्विबिस्तम्()" इति द्वौ विस्तो परिमाणमस्येति ठञ्(), तस्य लुक्()। "द्विबैस्तिकम्()" इति। उत्तरपदवृद्धिः॥
बाल-मनोरमा
बिस्ताच्च १६७३, ५।१।३१
विस्ताच्च। "आर्हीयस्य लुग्वे"ति शेषः। द्विबिस्तं द्विबैस्तिकमिति। द्वाभ्यां बिस्ताभ्यां क्रीतमिति विग्रहः। ठञः पाक्षिको लुक्। इत्यादीति। बहुविस्तं बहुबैस्तिकमित्युदाहार्यम्। "बहुपूर्वाच्चे"ति वार्तिकस्य अत्राप्यनुवृत्तेर्भाष्ये उक्तत्वात्।
तत्त्व-बोधिनी
विस्ताच्च १२९२, ५।१।३१
बिस्ताच्च। चकारेण "द्वित्रिपूर्वा"दित्यत्र पूर्वादित्यनुकृष्यते। तत्फलं तचु "चानुकृष्टं नोत्तरत्रे"त्युत्तरत्रानुवृत्त्यभावः।


text:
संस्कृतजगत: सार्द्धैकशतम्–Sanskritjagat Got 150 Followers
बान्धवा: धन्यवादै: सह सूचयामि यत् भवतां प्रयासेन संस्कृतजगत: अनुसर्तानां संख्या सार्द्धशतं जातम् । संस्कृतजगत: कार्यकालं अद्य पर्यन्तं यदि प्रश्याम: चेत् केवलं एकवर्षं अथ च द्वे मासे अभवत: संस्कृतजगत: प्रथमलेखस्य । अथवा वक्तुं शक्नुम: यत् संस्कृतजगत: कार्यारम्भस्य केवलं एकवर्षं समाप्तं जातमस्ति । अस्मिन् एकवर्षें एव संस्कृतजगत: अनुशर्तानां संख्या सार्द्धैकशतं जाता इति न केवलं हर्षस्य अपितु आश्चर्यस्य विषय: अपि ।
पूर्वं मया श्रुतम् आसीत् कदाचित् यत् जना: संस्कृतं नैव इच्छन्ति । जनानां मनसि संस्कृतभाषां प्रति प्रीति: नास्ति । जना: आंग्लम् अधिकम् इच्छन्ति । किन्तु अत्र तु मम अनुसारेण गणना प्रतिगता अस्ति । मया बहूनि आंग्लभाषाया: पृष्ठानि अपि दृष्टानि । एतानि पृष्ठानि जालजगति बहुवर्षेभ्य: सन्ति किन्तु तथापि प्रायश: तेषां अनुशर्तानां संख्या अधिका नास्ति । किन्तु अत्र संस्कृतजगत: संख्या वर्षाभ्यन्तरे एव सार्द्धैकशतं जातम् इति निश्चयेन जनानां संस्कृते रुचि: वर्धिता अस्ति इति संकेतयति ।
संस्कृतानुरागिण: सम्प्रति मोदयन्तु भो: । संस्कृतस्य भविष्यं निष्चयेन उज्ज्वलम् अस्ति ।
जयतु संस्कृतम् जयतु भारतम्
संस्कृतजगत्


text:
Thursday, January 14, 2010
Vekatesh Aarti TirumAlA se sAbhAr
कौशल्या सुप्रजा राम ! पूर्व संध्या प्रवर्तते ,उत्तिष्ठ ! नारासर्दुला ! कर्तव्यं देवं अह्निकम . उत्तिश्ठोत्तिष्ठ ! मनोहर गोविंदा ! उत्तिष्ठ गरुडध्वजा ! उत्तिष्ठ कमलकान्त! त्रैलोक्यंमंगलम कुरु. मतससमस्तजगतमधुकैटभअरेह्वाक्सोविहारिणी ! मनोहर-दिव्यमूर्ते ! श्रीस्वामिनी ! श्रीतजनप्रिय -दानासिले ! श्रीवेंकटे सदायिते ! त्वसुप्रभातम त्वसुप्रभातम अरविन्द लोचने ! भवतु प्रसन्नमुख -चन्द्र मंडले ! विधि शंकरेन्द्र -वनिताभीर अर्चिते ! वर्सा सिला नाथ -दायिते ! दयनिधेअत्र्यदि - सप्तऋषयासमुपास्या संध्यामअक्सासिन्धु -कमलानी मनोहरनी, आद्यपदयुगम अर्चयितुम प्रपन्ना शेशाद्री -शेखर -विभो ! तव
Posted by Tilak Relan at 4:31 PM
Labels: Arti
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
ग्रहाणां शरीरवर्णः।
ग्रहाणां शरीरवर्णाः कथिताः। तत्रादौ रवेः रक्तवर्णश्यामवर्णयोः मिलितवर्ण अर्थात् पाटलपुष्पवर्णः भवति। रक्तश्यामः इति आचार्येण श्लोके कथितः। रक्तश्च असौ श्यामश्च रक्तश्यामः इति। सूर्यस्य स्वरूपं रक्तश्यमवर्णः भवति। यदि रविः उच्चगः तर्हि रक्तवर्णः भवति। यदि नीचगः तर्हि श्यामवर्णः भवति। एवम् अनुपातेन इतरक्षेत्रेषु ज्ञेयम्। चन्द्रः गौरवर्णः अर्थात् श्वेतवर्णप्रायः भवति। कुजः अर्थात् अङ्गारकः स नाति उच्चः न अतिदीर्घः, रक्तगौरः पद्मपत्राभः वर्तते। ज्ञः बुधः स दूर्वश्यामः शाद्वलवर्णः। गुरुः गौरगात्रः अर्थात् गौरशरीरः, धवलगात्रः, गौर-अवयवः भवति। शुक्रः श्यामवर्णः भवति अर्थात् अतिगौरः अपि नास्ति अतिकृष्णोऽपि नास्ति। भास्करिः सौरिः स कृष्णदेहः असितशरीरः अर्थात् अन्तः स्वच्छ इत्यर्थः। वर्णप्रयोजनम्- सर्वग्रहेषु यः बलवान् स तद्वर्णः तत्कालजातो भवति। प्रश्नकालेषु चौरादेः अपि ज्ञातव्यम्।
ग्रहाणां वर्णः आधुनिकविज्ञाने पृथक् वर्तते
Mercury: gray
Venus: pale yellow.
Earth: mostly blue with white clouds
Mars: mostly reddish brown,
Jupiter: orange and white bands.
Saturn: pale gold
1. ग्रहणां वर्णानाम् प्रयोजनम् किम् ?
Dr Muralisham H
Asst. Prof in Maharshi Mahesh Yogi Vedic Vishwavidhyala


text:
सैकावलीव राजति ससितोत्पलमालिनी सहासेव ॥ नाथवतीव च दिग् यैः कौवेरी सप्तभिः मुनिभिः ॥१॥
ध्रुवनायकोपदेशान् नरिनर्ती ( नर्त्ती) वोत्तरा भ्रमद्भिश्च ॥ यैश्चारमहं तेषां कथयिष्ये वृद्धगर्गमतात् ॥२॥
आसन् मघासु मुनयः शासति पृथ्वीं युधिष्ठिरे नृपतौ ॥ षड्द्विकपंचद्वियुतः शककालः तस्य राज्ञश्च ॥३॥
एकैकस्मिन्न् ऋक्षे शतं शतं ते चरन्ति वर्षाणाम् ॥ प्रागुदयतोऽपि अविवराद् र्जून् नयति तत्र संयुक्ताः ( प्रागुत्तरतश्च एते सदा उदयन्ते ससाध्वीकाः) ॥४॥
पूर्वे भागे भगवान् मरीचिः अपरे स्थितो वसिष्ठोऽस्मात् ॥ तस्यांगिराः ततोऽत्रिः तस्यासन्नः पुलस्त्यश्च ॥५॥
पुलहः क्रतुः इति भगान् आसन्ना अनुक्रमेण पूर्वाद्यात् ( पूर्वाद्याः) ॥ तत्र वसिष्ठं मुनिवरमुपाश्रितारुन्धती साध्वी ॥६॥
उल्काशनिधूमाद्यैः हता विवर्णा विरश्मयो ह्रस्वाः ॥ हन्युः स्वं स्वं वर्गं विपुलाः स्निग्धाश्च तद्वृद्ध्यै ॥७॥
गन्धर्वदेवदानवमन्त्रौषधिसिद्धयक्षनागानाम् ॥ पीडाकारो मरीचिः ज्ञेयो विद्याधराणां च ॥८॥
शकयवनदरदपारतकांबोजां तापसान् वनोपेतान् ॥॥ हन्ति वसिष्ठोऽभिहतो विवृद्धिदो रश्मिसंपन्नः ॥९॥
अंगिरसो ज्ञानयुता धीमन्तो ब्राह्मणाश्च निर्दिष्टाः अत्रेः ॥ कान्तारभवा जलजानि अंभोनिधिः सरितः ॥१०॥
रक्षःपिशाचदानवदैत्यभुजंगाः स्मृताः पुलस्त्यस्य ॥ पुलहस्य तु मूलफलं क्रतोः तु यज्ञाः सयज्ञभृतः ॥११॥


text:
सूत्र ३१
पुंस्त्वादिवत्त्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ॥३१॥
ननु सुषुप्तप्रलययोर्न शक्यते बुद्धिसंबन्ध आत्मनोऽभ्युपगन्तुम् ।
सता सोम्य तदा संपन्नो भवतीति स्वमपीतो भवतिति वचनात् ।
कृत्स्नविकारप्रलयाभ्युपगमाच्च ।
तत्कथं यावददात्मभावित्वं बुद्धिसंबन्धस्येत्यत्रोच्यते ॥
पुंस्त्वादिवत्त्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ।
यथा लोके पुंस्त्वादीनि बीजात्मना विद्यमानान्येव बाल्यादिष्वनुपलभ्यमानान्यविद्यमानवदभिप्रेयमाणानि यौवनादिष्वाविर्भवन्ति नाविद्यमानान्युत्पद्यन्ते षण्ढादीनामपि तदुत्पत्तिप्रसङ्गादेवमयमपि बुद्धिसंबन्ध: शक्त्यात्मना विद्यमान एव सुषुप्तप्रलययो: पुन:
प्रबोधप्रसवयोराविर्भवति ।
एवं हयेतद्युज्यते ।
न हयाकस्मिकी कस्यचिदुत्पत्ति: संभवति ।
अतिप्रसङ्गात् । दर्शयति च सुषुप्तादुत्थानमविद्यात्मकबीजसद्भावकारितं सति संपद्य न विदु: सति संपद्यामह इतित इह व्याघ्रोवा सिंहो वेत्यादिना ।
तस्मात्सिद्धमेतद्यावदात्मभावी बुद्धयाद्युपाधिसंबन्ध इति ॥३१॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सूत्रम्
कन्यायाः कनीन च॥ ४।१।११६
काशिका-वृत्तिः
कन्यायाः कनीन च ४।१।११६
कन्याशब्दादपत्ये ऽण् प्रत्ययो भवति। ढको ऽपवादः। तत् सन्नियोगेन कनीनशब्द आदेशो भवति। कन्यायाः अपत्यं कानीनः कर्णः। कानीनो व्यासः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
कन्यायाः कनीन च १०२४, ४।१।११६
चादण्। कानीनो व्यासः कर्णश्च॥
न्यासः
कन्यायाः कनीन च। , ४।१।११६
बाल-मनोरमा
कन्यायाः कनीन च ११०३, ४।१।११६
कन्यायाः क। "कनीने"ति लुप्तप्रथमाकम्। ढक इति। "स्त्रीभ्यो ढ"हिति विहितस्येत्यर्थः। कनीनादेशश्चेति। "प्रकृते"रिति शेषः। भारते व्यासः कर्णश्च कन्यायाः पुत्रौ इति प्रसिद्धम्। ननु कन्याया अप्रादुर्भूतयौवनत्वात्पुंसंयोगाऽभावात्कथमपत्यसम्बन्ध इत्यत आहानूढाया इति। अलब्धविवाहाया इत्यर्थः। एतच्च भाष्ये स्पष्टम्।
तत्त्व-बोधिनी
कन्यायाः कनीन च ९२३, ४।१।११६
कन्यायाः। ननु कन्या हृक्षतयोनिः, तस्याश्चाऽपत्यसंभव एव नास्तीत्याशङ्क्याह---अनूढाया इथि। अविवाहिताया इत्यर्थः।