text:
पिप्पल्यादिवर्ग
चतुर्धा पिप्पली प्रोक्ता तन्मूलं नागरं तथा ।
आर्द्रकं मरिचद्वन्द्वं धान्यकं च यवानिका ॥५.१
चव्यं च चित्रकद्वन्द्वं विडङ्गं च वचाद्वयं ।
कुलञ्जो जीरकाः पञ्च मेथिका हिङ्गुपत्रिका ॥५.२
हिङ्गुद्वयं चाग्निजारौ रास्ने एलाद्वयं शिवं ।
सौवर्चलं च काचाह्वं विडं च गडनामकं ॥५.३
सामुद्रं द्रौणिकं चान्यदौषरं रोमकं तथा ।
नवधा लवणं प्रोक्तं अजमोदा च रेणुका ॥५.४
बोलं कर्चूरकः पाठा वृक्षाम्लश्चाम्लवेतसं ।
कटुकातिविषा मुस्ता द्वयं यष्टीमधुद्वयं ॥५.५
भार्गी पुष्करमूलं च शृङ्ग्यथो दन्तिकाद्वयं ।
जैपालश्च त्रिवृद्द्वेधा त्वक्पत्रं नागकेशरं ॥५.६
तवक्षीरं च तालीसपत्राख्यं वंशरोचना ।
मञ्जिष्ठा च चतुर्धा स्याद्धरिद्रे च द्विधा मते ॥५.७
लाक्षा चालक्तको लोध्रो धातक्यब्धिफलं तथा ।
निर्विषाथ विषद्वन्द्वं द्विधा चाम्लहरिद्रका ॥५.८
अब्धिफेनं अफेनं च टङ्कणौ साकुरुण्डकं ।
हिमावली हस्तिमदः स्वर्जिको लोणकं तथा ॥५.९
वज्रको यवजश्चाथ सर्वक्षारोऽथ मायिका ।
औषधान्यभिधीयन्ते षडङ्गमितसंख्यया ॥५.१०
पिप्पली कृकरा शौण्डी चपला मागधी कणा ।
कटुबीजा च कोरङ्गी वैदेही तिक्ततण्डुला ॥५.११
श्यामा दन्तफला कृष्णा कोला च मगधोद्भवा ।
उषणा चोपकुल्या च स्मृत्याह्वा तीक्ष्णतण्डुला ॥५.१२
पिप्पली ज्वरहा वृष्या स्निग्धोष्णा कटुतिक्तका ।
दीपनी मारुतश्वासकासश्लेष्मक्षयापहा ॥५.१३
गजोषणा चव्यफला चव्यजा गजपिप्पली ।
श्रेयसी छिद्रवैदेही दीर्घग्रन्थिश्च तैजसी ।
वर्तुली स्थूलवैदेही ज्ञेया चेति दशाभिधा ॥५.१४
गजोषणा कटूष्णा च रूक्षा मलविशोषणी ।
बलासवातहन्त्री च स्तन्यवर्णविवर्धिनी ॥५.१५
सैंहली सर्पदण्डा च सर्पाङ्गी ब्रह्मभूमिजा ।
पार्वती शैलजा ताम्रा लम्बबीजा तथोत्कटा ॥५.१६
अद्रिजा सिंहलस्था च लम्बदन्ता च जीवला ।
जीवाली जीवनेत्रा च कुरवी षोडशाह्वया ॥५.१७
सैंहली कटुरुष्णा च जन्तुघ्नी दीपनी परा ।
कफश्वाससमीरार्तिशमनी कोष्ठशोधनी ॥५.१८
वनादिपिप्पल्यभिधानयुक्तं सूक्ष्मादिपिप्पल्यभिधानं एतत् ।
क्षुद्रादिपिप्पल्यभिधानयोग्यं वनाभिधापूर्वकणाभिधानं ॥५.१९
वनपिप्पलिका चोष्णा तीक्ष्णा रुच्या च दीपनी ।
आमा भवेद्गुणाढ्या तु शुष्का स्वल्पगुणा स्मृता ॥५.२०
ग्रन्थिकं पिप्पलीमूलं मूलं तु चविकाशिरः ।
कोलमूलं कटुग्रन्थि कटुमूलं कटूषणं ॥५.२१
सर्वग्रन्थि च पत्राढ्यं विरूपं शोणसम्भवं ।
सुग्रन्थि ग्रन्थिलं चैव पर्यायाः स्युश्चतुर्दश ॥५.२२
कटूष्णं पिप्पलीमूलं श्लेष्मक्रिमिविनाशनं ।
दीपनं वातरोगघ्नं रोचनं पित्तकोपनं ॥५.२३
शुण्ठी महौषधं विश्वं नागरं विश्वभेषजं ।
विश्वौषधं कटुग्रन्थि कटुभद्रं कटूषणं ॥५.२४
सौपर्णं शृङ्गवेरं च कफारिश्चार्द्रकं स्मृतं ।
शोषणं नागराह्वं च विज्ञेयं षोडशाह्वयं ॥५.२५
शुण्ठी कटूष्णा स्निग्धा च कफशोफानिलापहा ।
शूलबन्धोदराध्मानश्वासश्लीपदहारिणी ॥५.२६
आर्द्रकं गुल्ममूलं च मूलजं कन्दलं वरं ।
शृङ्गवेरं महीजं च सैकतेष्टं अनूपजं ॥५.२७
अपाकशाकं चार्द्राख्यं राहुच्छत्रं सुशाककं ।
शार्ङ्गं स्यादार्द्रशाकं च सच्छाकं ऋतुभूह्वयं ॥५.२८
कटूष्णं आर्द्रकं हृद्यं विपाके शीतलं लघु ।
दीपनं रुचिदं शोफकफकण्ठामयापहं ॥५.२९
मरिचं पलितं श्यामं कोलं वल्लीजं ऊषणं ।
यवनेष्टं वृत्तफलं शाकाङ्गं धर्मपत्तनं ॥५.३०
कटुकं च शिरोवृत्तं वीरं कफविरोधि च ।
रूक्षं सर्वहितं कृष्णं सप्तभूख्यं निरूपितं ॥५.३१
मरिचं कटु तिक्तोष्णं लघु श्लेष्मविनाशनं ।
समीरकृमिहृद्रोगहरं च रुचिकारकं ॥५.३२
सितमरिचं तु सिताख्यं सितवल्लीजं च बालकं बहुलं ।
धवलं चन्द्रकं एतन्मुनिनाम गुणाधिकं च वश्यकरं ॥५.३३
कटूष्णं श्वेतमरिचं विषघ्नं भूतनाशनं ।
अवृष्यं दृष्टिरोगघ्नं युक्त्या चैव रसायनं ॥५.३४
धान्यकं धान्यजं धान्यं धानेयं धनिकं तथा ।
कुस्तुम्बुरुश्चावलिका छत्रधान्यं वितुन्नकं ॥५.३५
सुगन्धिः शाकयोग्यश्च सूक्ष्मपत्रो जनप्रियः ।
धान्यबीजो बीजधान्यं वेधकं षोडशाह्वयं ॥५.३६
धान्यकं मधुरं शीतं कषायं पित्तनाशनं ।
ज्वरकासतृषाच्छर्दिकफहारि च दीपनं ॥५.३७
यवानी दीप्यको दीप्यो यवसाह्वो यवाग्रजः ।
दीपनी चोग्रगन्धा च वातारिर्भूकदम्बकः ॥५.३८
यवजो दीपनीयश्च शूलहन्त्री यवानिका ।
उग्रा च तीव्रगन्धा च ज्ञेया पञ्चदशाह्वया ॥५.३९
यवानी कटुतिक्तोष्णा वातार्शःश्लेष्मनाशनी ।
शूलाध्मानक्रिमिच्छर्दिमर्दनी दीपनी परा ॥५.४०
चव्यकं चविका चव्यं वशिरो गन्धनाकुली ।
वल्ली च कोलवल्ली च कोलं कुटलमस्तकं ।
तीक्ष्णा करिणिका वल्ली कृकरो नेत्रभूह्वया ॥५.४१
चव्यं स्यादुष्णकटुकं लघु रोचनदीपनं ।
जन्तूद्रेकापहं कासश्वासशूलार्तिकृन्तनं ॥५.४२
चित्रकोऽग्निश्च शार्दूलश्चित्रपाली कटुः शिखी ।
कृशानुर्दहनो व्यालो ज्योतिष्कः पालकस्तथा ॥५.४३
अनलो दारुणो वह्निः पावकः शबलस्तथा ।
पाठी द्वीपी च चित्राङ्गो ज्ञेयः शूरश्च विंशतिः ॥५.४४
चित्रकोऽग्निसमः पाके कटुः शोफकफापहः ।
वातोदरार्शोग्रहणीक्रिमिकण्डूतिनाशनः ॥५.४५
कालो व्यालः कालमूलोऽतिदीप्यो मार्जारोऽग्निर्दाहकः पावकश्च ।
चित्राङ्गोऽयं रक्तचित्रो महाङ्गः स्याद्रुद्राह्वश्चित्रकोऽन्यो गुणाढ्यः ॥५.४६
स्थूलकायकरो रुच्यः कुष्ठघ्नो रक्तचित्रकः ।
रसे नियामको लोहे वेधकश्च रसायनः ॥५.४७
विडङ्गा क्रिमिहा चैत्रा तण्डुला तण्डुलीयका ।
वातारिस्तण्डुला प्रोक्ता जन्तुघ्नी मृगगामिनी ॥५.४८
कैरली गह्वरामोघा कपाली चित्रतण्डुला ।
वरा सुचित्रबीजा च जन्तुहन्त्री च षोडश ॥५.४९
विडङ्गा कटुरुष्णा च लघुर्वातकफार्तिनुत् ।
अग्निमान्द्यारुचिभ्रान्तिक्रिमिदोषविनाशनी ॥५.५०
वचोग्रगन्धा गोलोमी जटिलोग्रा च लोमशा ।
रक्षोघ्नी विजया भद्रा मङ्गल्येति दशाह्वया ॥५.५१
वचा तीक्ष्णा कटूष्णा च कफामग्रन्थिशोफनुत् ।
वातज्वरातिसारघ्नी वान्तिकृन्मादनुत् ॥५.५२
मेध्या श्वेतवचा त्वन्या षड्ग्रन्था दीर्घपत्रिका ।
तीक्ष्णगन्धा हैमवती मङ्गल्या विजया च सा ॥५.५३
श्वेतवचातिगुणाढ्या मतिमेधायुःसमृद्धिदा कफनुत् ।
वृष्या च वातभूतक्रिमिदोषघ्नी च दीपनी च वचा ॥५.५४
कुलञ्जो गन्धमूलश्च तीक्ष्णमूलः कुलञ्जनः ।
कुलञ्जः कटुतिक्तोष्णो दीपनो मुखदोषनुत् ॥५.५५
जीरको जरणो जीरो जीर्णो दीप्यश्च दीपकः ।
अजाजिको वह्निशङ्खो मागधश्च नवाह्वयः ॥५.५६
जीरकः कटुरुष्णश्च वातहृद्दीपनः परः ।
गुल्माध्मानातिसारघ्नो ग्रहणीक्रिमिहृत्परः ॥५.५७
गौरादिजीरकस्त्वन्योऽजाजी स्यात्श्वेतजीरकः ।
कणाह्वा कणजीर्णा च कणा दीप्यः सितादिकः ।
ज्ञेया दीर्घकणा चैव सिताजाजी दशाह्वया ॥५.५८
गौराजाजी हिमा रुच्या कटुर्मधुरदीपनी ।
क्रिमिघ्नी विषहन्त्री च चक्षुष्याध्माननाशिनी ॥५.५९
कृष्णा तु जरणा काली बहुगन्धा च भेदिनी ।
कटुभेदिनिका रुच्या नीला नीलकणा स्मृता ॥५.६०
काश्मीरजीरका वर्षा काली स्याद्दन्तशोधनी ।
कालमेषी सुगन्धा च विज्ञेया बाणभूह्वया ॥५.६१
जरणा कटुरुष्णा च कफशोफनिकृन्तनी ।
रुच्या जीर्णज्वरघ्नी च चक्षुष्या ग्रहणीहरा ॥५.६२
दीप्योपकुञ्चिका काली पृथ्वी स्थूलकणा पृथुः ।
मनोज्ञा जरणी जीर्णा तरुणी स्थूलजीरकः ।
सुषवी कारवी ज्ञेया पृथ्वीका च चतुर्दश ॥५.६३
पृथ्वीका कटुतिक्तोष्णा वातगुल्मामदोषनुत् ।
श्लेष्माध्मानहरा जीर्णा जन्तुघ्नी दीपनी परा ॥५.६४
बृहत्पाली क्षुद्रपत्रोऽरण्यजीरः कणा तथा ।
वनजीरः कटुः शीतो व्रणहा पञ्चनामकः ॥५.६५
जीरकाः कटुकाः पाके क्रिमिघ्ना वह्निदीपनाः ।
जीर्णज्वरहरा रुच्या व्रणहाध्माननाशनाः ॥५.६६
मेथिका मेथिनी मेथी दीपनी बहुपत्रिका ।
वेधनी गन्धबीजा च ज्योतिर्गन्धफला तथा ॥५.६७
वल्लरी चन्द्रिका मेथा मिश्रपुष्पा च कैरवी ।
कुञ्चिका बहुपर्णी च पीतबीजा मुनीन्दुधा ॥५.६८
मेथिका कटुरुष्णा च रक्तपित्तप्रकोपणी ।
अरोचकहरा दीप्तिकरा वातघ्नदीपनी ॥५.६९
पृथ्वीका हिङ्गुपत्री च कवरी दीर्घिका पृथुः ।
तन्वी च दारुपत्री च बिल्वी बाष्पी नवाह्वया ॥५.७०
हिङ्गुपत्री कटुस्तीक्ष्णा तिक्तोष्णा कफवातनुत् ।
आमक्रिमिहरा रुच्या पथ्या दीपनपाचनी ॥५.७१
हिङ्गूग्रगन्धं भूतारिर्वाह्लीकं जन्तुनाशनं ।
शूलगुल्मादिरक्षोघ्नं उग्रवीर्यं च रामठं ॥५.७२
अगूढगन्धं जरणं भेदनं सूपधूपनं ।
दीप्तं सहस्रवेधीति ज्ञेयं पञ्चदशाभिधं ॥५.७३
हृद्यं हिङ्गु कटूष्णं च क्रिमिवातकफापहं ।
विबन्धाध्मानशूलघ्नं चक्षुष्यं गुल्मनाशनं ॥५.७४
नाडीहिङ्गुः पलाशाख्या जन्तुका रामठी च सा ।
वंशपत्री च पिण्डाह्वा सुवीर्या हिङ्गुनाडिका ॥५.७५
नाडीहिङ्गुः कटूष्णा च कफवातार्तिशान्तिकृत् ।
विष्ठाविबन्धदोषघ्नं आनाहामयहारि च ॥५.७६
अग्निजारोऽग्निनिर्यासोऽप्यग्निगर्भोऽग्निजः स्मृतः ।
वडवाग्निमलो ज्ञेयो जरायुश्चाग्निसम्भवः ॥५.७७
स्यादग्निजारः कटुरुष्णवीर्यस्तुण्डामयो वातकफापहश्च ।
पित्तप्रदः सोऽधिकसंनिपातशूलार्तिशीतामयनाशकश्च ॥५.७८
जाराभो दहनस्पर्शी पिच्छिलः सागरे भवः ।
जरायुस्तच्चतुर्वर्णः तेषु श्रेष्ठः सलोहितः ॥५.७९
रास्ना युक्तरसा रम्या श्रेयसी रसना रसा ।
सुगन्धिमूला सुरसा रसाढ्यातिरसा दश ॥५.८०
रास्ना तु त्रिविधा प्रोक्ता पत्रं तृणं तथा ।
ज्ञेये दले श्रेष्ठे तृणरास्ना च मध्यमा ॥५.८१
रास्ना गुरुश्च तिक्तोष्णा विषवातास्रकासजित् ।
शोफकम्पोदरश्लेष्मशमनी पाचनी च सा ॥५.८२
स्थूलैला बृहदेला त्रिपुटा त्रिदिवोद्भवा च भद्रैला ।
सुरभित्वक्च महैला पृथ्वी कन्या कुमारिका चैन्द्री ॥५.८३
कायस्था गोपुटा कान्ता घृताची गर्भसम्भवा ।
इन्द्राणी दिव्यगन्धा च विज्ञेयाष्टादशाह्वया ॥५.८४
एला बहुलगन्धैन्द्री द्राविडी निष्कुटिस्त्रुटिः ।
कपोतवर्णी गौराङ्गी बाला बलवती हिमा ॥५.८५
चन्द्रिका चोपकुञ्ची च सूक्ष्मा सागरगामिनी ।
गर्भारिर्गन्धफलिका कायस्थाष्टादशाह्वया ॥५.८६
एलाद्वयं शीतलतिक्तं उक्तं सुगन्धि पित्तार्तिकफापहारि ।
करोति हृद्रोगमलार्तिवस्तिशूलघ्नं अत्र स्थविरा गुणाढ्या ॥५.८७
सैन्धवं स्याच्छीतशिवं नादेयं सिन्धुजं शिवं ।
शुद्धं शिवात्मजं पथ्यं मणिमन्थं नवाभिधं ॥५.८८
सैन्धवं लवणं वृष्यं चक्षुष्यं रुचिदीपनं ।
त्रिदोषशमनं पूतं व्रणदोषविबन्धजित् ॥५.८९
सैन्धवं द्विविधं ज्ञेयं श्वेतं रक्तं इति क्रमात् ।
रसवीर्यविपाकेषु गुणाढ्यं नूतनं शिवं ॥५.९०
सौवर्चलं तु रुचकं तिलकं हृद्यगन्धकं ।
अक्षं च कृष्णलवणं रुच्यं कौद्रविकं तथा ॥५.९१
सौवर्चलं लघु क्षारं कटूष्णं गुल्मजन्तुजित् ।
ऊर्ध्ववातामशूलार्तिविबन्धारोचकान्जयेत् ॥५.९२
नीलं काचोद्भवं काचं तिलकं काचसम्भवं ।
काचसौवर्चलं कृष्णलवणं पाक्यजं स्मृतं ॥५.९३
काचोत्थं हृद्यगन्धं च तत्काललवणं तथा ।
कुरुविन्दं काचमलं कृत्रिमं च चतुर्दश ॥५.९४
काचादिलवणं रुच्यं ईषत्क्षारं च पित्तलं ।
दाहकं कफवातघ्नं दीपनं गुल्मशूलहृत् ॥५.९५
विडं द्राविडकं खण्डं कृतकं क्षारं आसुरं ।
सुपाक्यं खण्डलवणं धूर्तं कृत्रिमकं दश ॥५.९६
विडं उष्णं च लवणं दीपनं वातनाशनं ।
रुच्यं चाजीर्णशूलघ्नं गुल्ममेहविनाशनं ॥५.९७
गाढादिलवणं शुभ्रं पृथ्वीजं गडदेशजं ।
गडोत्थं च महारम्भं साम्भरं सम्भरोद्भवं ॥५.९८
गडोत्थं तूष्णलवणं ईषदम्लं मलापहं ।
दीपनं कफवातघ्नं अर्शोघ्नं कोष्ठशोधनं ॥५.९९
सामुद्रकं तु सामुद्रं समुद्रलवणं शिवं ।
वंशिरं सागरोत्थं च शिशिरं लवणाब्धिजं ॥५.१००
सामुद्रं लघु हृद्यं च पलितास्रदपित्तदं ।
विदाहि कफवातघ्नं दीपनं रुचिकृत्परं ॥५.१०१
द्रौणेयं वार्धेयं द्रोणीजं वारिजं च वार्धिभवं ।
द्रोणीलवणं द्रोणं त्रिकटुलवणं च वसुसंज्ञं ॥५.१०२
द्रौणेयं लवणं पाके नात्युष्णं अविदाहि च ।
भेदनं स्निग्धं ईषच्च शूलघ्नं चाल्पपित्तलं ॥५.१०३
औषरकं सार्वगुणं सार्वरसं सर्वलवणं ऊषरजं ।
साम्भारं बहुलवणं मेलकलवणं च मिश्रकं नवधा ॥५.१०४
औषरं तु कटु क्षारं तिक्तं वातकफापहं ।
विदाहि पित्तकृद्ग्राहि मूत्रसंशोषकारि च ॥५.१०५
रोमकं औद्भिदं उक्तं वसुकं वसु पांशुलवणं ऊषरजं ।
पांशवं औषरं ऐरिणं और्वं सार्वसहं रुद्रैः ॥५.१०६
रोमकं तीक्ष्णमत्युष्णं कटु तिक्तं च दीपनं ।
दाहशोषकरं ग्राहि पित्तकोपकरं परं ॥५.१०७
अजमोदा खराह्वा च बस्तमोदा च मर्कटी ।
मोदा गन्धदला हस्तिकारवी गन्धपत्रिका ॥५.१०८
मायूरी शिखिमोदा च मोदाढ्या वह्निदीपिका ।
ब्रह्मकोशी विशाली च हृद्यगन्धोग्रगन्धिका ।
मोदिनी फलमुख्या च वसुचन्द्राभिधा मता ॥५.१०९
अजमोदा कटुरुष्णा रूक्षा कफवातहारिणी रुचिकृत् ।
शूलाध्मानारोचकजठरामयनाशनी चैव ॥५.११०
रेणुका कपिला कान्ता नन्दिनी महिला द्विजा ।
राजपुत्री हिमा रेणुः पाण्डुपत्री हरेणुका ॥५.१११
सुपर्णी शिशिरा शान्ता कौन्ती वृत्ता च धर्मिणी ।
कपिलोमा हैमवती पाण्डुपत्री च विंशतिः ॥५.११२
रेणुका तु कटुः शीता खर्जूकण्डूतिहारिणी ।
तृष्णादाहविषघ्नी च मुखवैमल्यकारिणी ॥५.११३
बोलं रक्तापहं मुण्डं सुरसं पिण्डकं विषं ।
निर्लोहं बर्बरं पिण्डं सौरभं रक्तगन्धकं ॥५.११४
रसगन्धं महागन्धं विश्वं च शुभगन्धकं ।
विश्वगन्धं गन्धरसं व्रणारिर्वसुभूह्वयं ॥५.११५
बोलं तु कटुतिक्तोष्णं कषायं रक्तदोषनुत् ।
कफपित्तामयान्हन्ति प्रदरादिरुजापहं ॥५.११६
कर्चूरो द्राविडः कार्शो दुर्लभो गन्धमूलकः ।
वेधमुख्यो गन्धसारो जटिलश्चाष्टनामकः ॥५.११७
कर्चूरः कटुतिक्तोष्णः कफकासविनाशनः ।
मुखवैशद्यजननो गलगण्डादिदोषनुत् ॥५.११८
पाठाम्बष्ठाम्बष्ठिका स्यात्प्राचीना पापचेलिका ।
पाठिका स्थापनी चैव श्रेयसी वृद्धिकर्णिका ॥५.११९
एकाष्ठीला कुचैली च दीपनी वरतिक्तका ।
तिक्तपुष्पा बृहत्तिक्ता दीपनी त्रिशिरा वृकी ।
मालवी च वरा देवी वृत्तपर्णी द्विदृङ्मिता ॥५.१२०
पाठा तिक्ता गुरूष्णा च वातपित्तज्वरापहा ।
भग्नसन्धानकृत्पित्तदाहातीसारशूलहृत् ॥५.१२१
वृक्षाम्लं अम्लशाकं स्याच्चुक्राम्लं तित्तिडीफलं ।
शाकाम्लं अम्लपूरं च पूराम्लं रक्तपूरकं ॥५.१२२
चूडाम्लबीजाम्लफलाम्लकं स्यादम्लादिवृक्षाम्लफलं रसाम्लं ।
श्रेष्ठाम्लं अत्यम्लं अथाम्लबीजं फलं च चुक्रादि नगेन्दुसंख्यं ॥५.१२३
वृक्षाम्लं अम्लं कटुकं कषायं सोष्णं कफार्शोघ्नं उदीरयन्ति ।
तृष्णासमीरोदरहृद्गदादिगुल्मातीसारव्रणदोषनाशि ॥५.१२४
अम्लोऽम्लवेतसो वेधी रसाम्लो वीरवेतसः ।
वेतसाम्लश्चाम्लसारः शतवेधी च वेधकः ॥५.१२५
भीमश्च भेदनो भेदी राजाम्लश्चाम्लभेदनः ।
अम्लाङ्कुशो रक्तसारः फलाम्लश्चाम्लनायकः ॥५.१२६
सहस्रवेधी वीराम्लो गुल्मकेतुर्धराक्षिधा ।
शङ्खमांसादिद्रावी स्याद्द्विधा चैवाम्लवेतसः ॥५.१२७
अम्लवेतसं अत्यम्लं कषायोष्णं च वातजित् ।
कफार्शःश्रमगुल्मघ्नं अरोचकहरं परं ॥५.१२८
कटुका जननी तिक्ता रोहिणी तिक्तरोहिणी ।
चक्राङ्गी मत्स्यपित्ता च बकुला शुकुलादनी ॥५.१२९
सादनी शतपर्वा स्यात्चक्राङ्गी मत्स्यभेदिनी ।
अशोकरोहिणी कृष्णा कृष्णमेदा महौषधी ॥५.१३०
कट्व्यञ्जनी काण्डरुहा कटुश्च कटुरोहिणी ।
केदारकटुकारिष्टाप्यामघ्नी पञ्चविंशतिः ॥५.१३१
कटुकातिकटुस्तिक्ता शीतपित्तास्रदोषजित् ।
बलासारोचकश्वासज्वरहृद्रेचनी च सा ॥५.१३२
अतिविषा श्वेतकन्दा विश्वा शृङ्गी च भङ्गुरा ।
विरूपा श्यामकन्दा च विश्वरूपा महौषधी ॥५.१३३
वीरा प्रतिविषा चान्द्री विषा श्वेतवचा स्मृता ।
अरुणोपविषा चैव ज्ञेया षोडशसम्मिता ॥५.१३४
कटूष्णातिविषा तिक्ता कफपित्तज्वरापहा ।
आमातीसारकासघ्नी विषच्छर्दिविनाशनी ॥५.१३५
त्रिविधातिविषा ज्ञेया शुक्ला कृष्णा तथारुणा ।
रसवीर्यविपाकेषु निर्विशेषगुणा च सा ॥५.१३६
दोलायां गोमयक्वाथे पचेदतिविषां ततः ।
सूर्यतापे भवेच्छुष्का योजयेत्तां भिषग्वरः ॥५.१३७
मुस्ताभद्रावारिदाम्भोदमेघा जीमूतोऽब्दो नीरदोऽब्भ्रं घनश्च ।
गाङ्गेयं स्याद्भद्रमुस्ता वराही गुञ्जा ग्रन्थिर्भद्रकासी कसेरुः ॥५.१३८
क्रोडेष्टा कुरुविन्दाख्या सुगन्धिर्ग्रन्थिला हिमा ।
वन्या राजकसेरुश्च कच्छोत्था पञ्चविंशतिः ॥५.१३९
भद्रमुस्ता कषाया च तिक्ता शीता च पाचनी ।
पित्तज्वरकफघ्नी च ज्ञेया सङ्ग्रहणी च सा ॥५.१४०
अपरा नागरमुस्ता नागरोत्था नागरादिघनसंज्ञा ।
चक्राङ्का नादेयी चूडाला पिण्डमुस्ता च ॥५.१४१
शिशिरा च वृषध्वाङ्क्षी कच्छरुहा चारुकेसरोच्चटा ।
सा पूर्णकोष्ठसंज्ञा कलापिनी सागरेन्दुमिता ॥५.१४२
तिक्ता नागरमुस्ता कटुः कषाया च शीतला कफनुत् ।
पित्तज्वरातिसारारुचितृष्णादाहनाशनी श्रमहृत् ॥५.१४३
यष्टीमधुर्मधुयष्टी मधुवल्ली मधुस्रवा ।
मधुकं मधुका यष्टी यष्ट्याह्वं वसुसंमितं ॥५.१४४
मधुरं यष्टिमधुकं किंचित्तिक्तं च शीतलं ।
चक्षुष्यं पित्तहृद्रुच्यं शोषतृष्णाव्रणापहं ॥५.१४५
अन्यत्क्लीतनं उक्तं क्लीतनकं क्लीतनीयकं मधुकं ।
मधुवल्ली च मधूली मधुरलता मधुरसातिरसा ॥५.१४६
शोषापहा च सौम्या स्थलजा जलजा च सा द्विधाभूता ।
सामान्येन मतेयं एकादशसंज्ञा बहुज्ञधिया ॥५.१४७
क्लीतनं मधुरं रुच्यं बल्यं वृष्यं व्रणापहं ।
शीतलं गुरु चक्षुष्यं अस्रपित्तापहं परं ॥५.१४८
भार्ङ्गी गर्दभिशाकश्च फञ्जी चाङ्गारवल्लरी ।
वर्षा ब्राह्मणयष्टिश्च बर्बरो भृङ्गजा च सा ॥५.१४९
पद्मा यष्टिश्च भारङ्गी वातारिः कासजित्परं ।
सुरूपा भ्रमरेष्टा च शक्रमाता च षोडश ॥५.१५०
भार्ङ्गी तु कटुतिक्तोष्णा कासश्वासविनाशनी ।
शोफव्रणक्रिमिघ्नी च दाहज्वरनिवारिणी ॥५.१५१
मूलं पुष्करमूलं च पुष्करं पद्मपत्रकं ।
पद्मं पुष्करजं बीजं पौष्करं पुष्कराह्वयं ॥५.१५२
काश्मीरं ब्रह्मतीर्थं च श्वासारिर्मूलपुष्करं ।
ज्ञेयं पञ्चदशाह्वं च पुष्कराद्ये जटाशिफे ॥५.१५३
पुष्करं कटुतिक्तोष्णं कफवातज्वरापहं ।
श्वासारोचककासघ्नं शोफघ्नं पाण्डुनाशनं ॥५.१५४
शृङ्गी कुलीरशृङ्गी स्यात्घोषा च वनमूर्धजा ।
चन्द्रा कर्कटशृङ्गी च महाघोषा च शृङ्गिका ॥५.१५५
कालिका चेन्दुखण्डा च लताङ्गी च विषाणिका ।
चक्रा च शिखरं चैव कर्कटाह्वा त्रिपञ्चधा ॥५.१५६
तिक्ता कर्कटशृङ्गी तु गुरुरुष्णानिलापहा ।
हिक्कातीसारकासघ्नी श्वासपित्तास्रनाशनी ॥५.१५७
दन्ती शीघ्रा श्येनघण्टा निकुम्भी नागस्फोता दन्तिनी चोपचित्रा ।
भद्रा रूक्षा रोचनी चानुकूला निःशल्या स्याद्वक्रदन्ता विशल्या ॥५.१५८
मधुपुष्पैरण्डफला भद्राण्येरण्डपत्रिका ।
उदुम्बरदला चैव तरुणी चाणुरेवती ।
विशोधनी च कुम्भी च ज्ञेया चाग्निकराह्वया ॥५.१५९
दन्ती कटूष्णा शूलामत्वग्दोषशमनी च सा ।
अर्शोव्रणाश्मरीशल्यशोधनी दीपनी परा ॥५.१६०
अन्या दन्ती केशरुहा विषभद्रा जयावहा ।
आवर्तकी वराङ्गी च जयाह्वा भद्रदन्तिका ॥५.१६१
अन्या दन्ती कटूष्णा च रेचनी क्रिमिहा परा ।
शूलकुष्ठामदोषघ्नी त्वगामयविनाशनी ॥५.१६२
रेचको जयपालश्च सारकस्तित्तिरीफलं ।
दन्तीबीजं मलद्रावि ज्ञेयं स्याद्बीजरेचनी ॥५.१६३
कुम्भीबीजं कुम्भिनीबीजसंज्ञं घण्टाबीजं दन्तिनीबीजं उक्तं ।
बीजान्ताख्यं शोधनी चक्रदन्त्यो वेदेन्द्वाख्यं तन्निकुम्भ्याश्च बीजं ॥५.१६४
जैपालः कटुरुष्णश्च क्रिमिहारी विरेचनः ।
दीपनः कफवातघ्नो जठरामयशोधनः ॥५.१६५
उक्ता त्रिवृन्मालविका मसूरा श्यामार्धचन्द्रा विदला सुषेणी ।
कालिन्दिका सैव तु कालमेषी काली त्रिवेलावनिचन्द्रसंज्ञा ॥५.१६६
त्रिवृत्तिक्ता कटूष्णा च क्रिमिश्लेष्मोदरार्तिजित् ।
कुष्ठकण्डूव्रणान्हन्ति प्रशस्ता च विरेचने ॥५.१६७
रक्तान्यापि च कालिन्दी त्रिपुटा ताम्रपुष्पिका ।
कुलवर्णा मसूरी चाप्यमृता काकनासिका ॥५.१६८
रक्ता त्रिवृद्रसे तिक्ता कटूष्णा रेचनी च सा ।
ग्रहणीमलविष्टम्भहारिणी हितकारिणी ॥५.१६९
त्वचं त्वग्वल्कलं भृङ्गं वराङ्गं मुखशोधनं ।
शकलं सैंहलं वन्यं सुरसं रामवल्लभं ॥५.१७०
उत्कटं बहुगन्धं च विज्जुलं च वनप्रियं ।
लाटपर्णं गन्धवल्कं वरं शीतं ग्रहक्षिती ॥५.१७१
त्वचं तु कटुकं शीतं कफकासविनाशनं ।
शुक्रामशमनं चैव कण्ठशुद्धिकरं लघु ॥५.१७२
पत्रं तमालपत्रं च पत्रकं छदनं दलं ।
पलाशं अंशुकं वासस्तापसं सुकुमारकं ॥५.१७३
वस्त्रं तमालकं रामं गोपनं वसनं तथा ।
तमालं सुरभिगन्धं ज्ञेयं सप्तदशाह्वयं ॥५.१७४
पत्रकं लघु तिक्तोष्णं कफवातविषापहं ।
वस्तिकण्डूतिदोषघ्नं मुखमस्तकशोधनं ॥५.१७५
किञ्जल्कं कनकाह्वं च केसरं नागकेशरं ।
चाम्पेयं नागकिञ्जल्कं नागीयं काञ्चनं तथा ॥५.१७६
सुवर्णं हेमकिञ्जल्कं रुक्मं हेमं च पिञ्जरं ।
फणिपुन्नागयोगादि केसरं पञ्चभूह्वयं ॥५.१७७
नागकेशरं अल्पोष्णं लघु तिक्तं कफापहं ।
वस्तिवातामयघ्नं च कण्ठशीर्षरुजापहं ॥५.१७८
तवक्षीरं पयःक्षीरं यवजं गवयोद्भवं ।
अन्यद्गोधूमजं चान्यत्पिष्टिकातण्डुलोद्भवं ॥५.१७९
अन्यच्च तालसम्भूतं तालक्षीरादिनामकं ।
वनगोक्षीरजं श्रेष्ठं अभावेऽन्यदुदीरितं ॥५.१८०
तवक्षीरं तु मधुरं शिशिरं दाहपित्तनुत् ।
क्षयकासकफश्वासनाशनं चास्रदोषनुत् ॥५.१८१
तालीसपत्रं तालीशं पत्राख्यं च शुकोदरं ।
धात्रीपत्त्रं चार्कवेधं करिपत्रं घनच्छदं ॥५.१८२
नीलं नीलाम्बरं तालं तालीपत्रं तलाह्वयं ।
तालीसपत्रकस्येति नामान्याहुस्त्रयोदश ॥५.१८३
तालीसपत्रं तिक्तोष्णं मधुरं कफवातनुत् ।
कासहिक्काक्षयश्वासच्छर्दिदोषविनाशकृत् ॥५.१८४
स्याद्वंशरोचना वांशी तुङ्गक्षीरी तुगा शुभा ।
त्वक्क्षीरी वंशगा शुक्रा वंशक्षीरी च वैणवी ॥५.१८५
त्वक्सारा कर्मरी श्वेतावंशकर्पूररोचने ।
तुङ्गा रोचनिका पिङ्गा नवेन्दुर्वंशशर्करा ॥५.१८६
स्याद्वंशरोचना रूक्षा कषाया मधुरा हिमा ।
रक्तशुद्धिकरी तापपित्तोद्रेकहरा शुभा ॥५.१८७
तवक्षीरे यवक्षीरे क्षीरे जातं गुणोत्तरं ।
वंशक्षीरीसमं प्रोक्तं तदभावेऽन्यवस्तुजं ॥५.१८८
गवयक्षीरजं क्षीरं सुस्निग्धं शीतलं लघु ।
सुगन्धि द्रावकं शुभ्रं अन्यत्स्वल्पगुणं स्मृतं ॥५.१८९
मञ्जिष्ठा हरिणी रक्ता गौरी योजनवल्लिका ।
समङ्गा विकसा पद्मा रोहिणी कालमेषिका ॥५.१९०
भण्डी चित्रलता चित्रा चित्राङ्गी जननी च सा ।
मण्डूकपर्णी विजया मञ्जूषा रक्तयष्टिका ॥५.१९१
क्षेत्रिणी चैव रागाढ्या भण्डीरी कालभाण्डिका ।
अरुणा ज्वरहन्त्री च छद्मा नागकुमारिका ॥५.१९२
भाण्डीरलतिका चैव रागाङ्गी वस्त्रभूषणा ।
त्रिंशाह्वया तथा प्रोक्ता मञ्जिष्ठा च भिषग्वरैः ॥५.१९३
मञ्जिष्ठा मधुरा स्वादे कषायोष्णा गुरुस्तथा ।
व्रणमेहज्वरश्लेष्मविषनेत्रामयापहा ॥५.१९४
चोलश्च योजनी कौञ्जी सिंहिली च चतुर्विधा ।
मञ्जिष्ठा चैव सा प्रोक्ता विलोमे चोत्तमोत्तमा ॥५.१९५
हरिद्रा हरिद्रञ्जनी स्वर्णवर्णा सुवर्णा शिवा वर्णिनी दीर्घरागा ।
हरिद्री च पीता वराङ्गी च गौरी जनिष्ठा वरा वर्णदात्री पवित्रा ॥५.१९६
हरिता रजनीनाम्नी विषघ्नी वरवर्णिनी ।
पिङ्गला वर्णदा चैव मङ्गल्या मङ्गला च सा ॥५.१९७
लक्ष्मी भद्रा शिफा शोफा शोभना सुभगाह्वया ।
श्यामा जयन्तिका द्वे च त्रिंशन्नामविलासिनी ॥५.१९८
हरिद्रा कटुतिक्तोष्णा कफवातास्रकुष्ठनुत् ।
मेहकण्डूव्रणान्हन्ति देहवर्णविधायिनी ॥५.१९९
अन्या दारुहरिद्रा च दार्वी पीतद्रु पीतिका ।
कालेयकं पीतदारु स्थिररागा च कामिनी ॥५.२००
कटङ्कटेरी पर्जन्या पीता दारुनिशा स्मृता ।
कालीयकं कामवती दारुपीता पचम्पचा ।
स्यात्कर्कटकिनी ज्ञेया प्रोक्ता सप्तदशाह्वया ॥५.२०१
तिक्ता दारुहरिद्रा तु कटूष्णा व्रणमेहनुत् ।
कण्डूविसर्पत्वग्दोषविषकर्णाक्षिदोषहा ॥५.२०२
लाक्षा खदिरका रक्ता रङ्गमाता पलङ्कषा ।
जतु च क्रिमिजा चैव द्रुमव्याधिरलक्तकः ॥५.२०३
पलाशी मुद्रणी दीप्तिर्जन्तुका गन्धमादनी ।
नीला द्रवरसा चैव पित्तारिर्मुनिभूह्वया ॥५.२०४
लाक्षा तिक्तकषाया स्यात्श्लेष्मपित्तार्तिदोषनुत् ।
विषरक्तप्रशमनी विषमज्वरनाशनी ॥५.२०५
अलक्तको जन्तुरसो रागो निर्भर्त्सनस्तथा ।
जननी जन्तुकारी च संधर्षा चक्रमर्दिनी ॥५.२०६
अलक्तकः सुतिक्तोष्णः कफवातामयापहः ।
कण्ठरुक्शमनो रुच्यो व्रणदोषार्तिनाशनः ॥५.२०७
लोध्रो रोध्रो भिल्लतरुश्चिल्लकः काण्डकीलकः ।
तिरीटो लोध्रको वृक्षः शम्बरो हस्तिरोध्रकः ॥५.२०८
तिल्वकः काण्डहीनश्च शावरो हेमपुष्पकः ।
भिल्ली शावरकश्चैव ज्ञेयः पञ्चदशाह्वयः ॥५.२०९
क्रमुकः पट्टिकारोध्रो वल्करोध्रो बृहद्दलः ।
जीर्णबुध्नो बृहद्वल्को जीर्णपत्रोऽक्षिभेषजः ॥५.२१०
शावरः श्वेतरोध्रश्च मार्जनो बहलत्वचः ।
पट्टी लाक्षाप्रसादश्च वल्कलो बाणभूह्वयः ॥५.२११
लोध्रद्वयं कषायं स्यात्शीतं वातकफास्रनुत् ।
चक्षुष्यं विषहृत्तत्र विशिष्टो वल्करोध्रकः ॥५.२१२
धातकी वह्निपुष्पी च ताम्रपुष्पी च धावनी ।
अग्निज्वाला सुभिक्षा च पार्वती बहुपुष्पिका ॥५.२१३
कुमुदा सीधुपुष्पी च कुञ्जरा मद्यवासिनी ।
गुच्छसङ्घादिपुष्पान्ता ज्ञेया सा लोध्रपुष्पिणी ।
तीव्रज्वाला वह्निशिखा मद्यपुष्पीन्द्रसम्मिता ॥५.२१४
धातकी कटुरुष्णा च मदकृद्विषनाशनी ।
प्रवाहिकातिसारघ्नी विसर्पव्रणनाशिनी ॥५.२१५
समुद्रनाम प्रथमं पश्चात्फलं उदाहरेत् ।
समुद्रफलं इत्यादि नाम वाच्यं भिषग्वरैः ॥५.२१६
फलं समुद्रस्य कटूष्णकारि वातापहं भूतनिरोधकारि ।
त्रिदोषदावानलदोषहारि कफामयभ्रान्तिविरोधकारि ॥५.२१७
निर्विषापविषा चैव विविषा विषहा परा ।
विषहन्त्री विषाभावा ह्यविषा विषवैरिणी ॥५.२१८
निर्विषा तु कटुः शीता कफवातास्रदोषनुत् ।
अनेकविषदोषघ्नी व्रणसंरोपणी च सा ॥५.२१९
विषं आहेयं अमृतं गरलं दारदं गरं ।
कालकूटं कालकूटे हरिद्रं रक्तशृङ्गकं ॥५.२२०
नीलं च गरदं क्ष्वेडो घोरं हालाहलं हरं ।
मरं हलाहलं शृङ्गी भूगरं चैकविंशतिः ॥५.२२१
अमृतं स्यात्वत्सनाभो विषं उग्रं महौषधं ।
गरलं मरणं नागं स्तोककं प्राणहारकं ।
गरलं स्थावरादि स्यात्प्रोक्तं चैकादशाह्वयं ॥५.२२२
वत्सनाभोऽतिमधुरः सोष्णो वातकफापहः ।
कण्ठरुक्संनिपातघ्नः पित्तसंतापकारकः ॥५.२२३
स्थावरे विषजातीनां श्रेष्ठौ नागोग्रशृङ्गकौ ।
नागो देहकरे श्रेष्ठो लोहे चैवोग्रशृङ्गकः ॥५.२२४
विषस्याष्टादशभिदाश्चतुर्वर्गाश्च यत्पृथक् ।
तदत्र नोक्तं अस्माभिर्ग्रन्थगौरवभीरुभिः ॥५.२२५
शटी शठी पलाशश्च षड्ग्रन्था सुव्रता वधूः ।
सुगन्धमूला गन्धाली शटिका च पलाशिका ॥५.२२६
सुभद्रा च तृणी दूर्वा गन्धा पृथुपलाशिका ।
सौम्या हिमोद्भवा गन्धवधूर्नागेन्दुसम्मिता ॥५.२२७
शटी सतिक्ताम्लरसा लघूष्णा रुचिप्रदा च ज्वरहारिणी च ।
कफास्रकण्डूव्रणदोषहन्त्री वक्त्रामयध्वंसकरी च सोक्ता ॥५.२२८
अन्या तु गन्धपत्त्रा स्यात्स्थूलास्या तिक्तकन्दका ।
वनजा शटिका वन्या स्तवक्षीर्येकपत्त्रिका ॥५.२२९
गन्धपीता पलाशान्ता गन्धाढ्या गन्धपत्त्रिका ।
दीर्घपत्त्रा गन्धनिशा शरभूह्वा सुपाकिनी ॥५.२३०
गन्धपत्त्रा कटुः स्वादुस्तीक्ष्णोष्णा कफवातजित् ।
कासच्छर्दिज्वरान्हन्ति पित्तकोपं करोति च ॥५.२३१
समुद्रफेनं फेनश्च वार्धिफेनं पयोधिजं ।
सुफेनं अब्धिहिण्डीरं सामुद्रं सप्तनामकं ॥५.२३२
समुद्रफेनं शिशिरं कषायं नेत्ररोगनुत् ।
कफकण्ठामयघ्नं च रुचिकृत्कर्णरोगहृत् ॥५.२३३
अफेनं खस्खसरसो निफेनं चाहिफेनकं ।
अफेनं संनिपातघ्नं वृष्यं बल्यं च मोहदं ॥५.२३४
चतुर्विधं अफेनं स्यात्जारणं मारणं तथा ।
धारणं सारणं चैव क्रमाद्वक्ष्ये तु लक्षणं ॥५.२३५
श्वेतं च जारणं प्रोक्तं कृष्णवर्णं च मारणं ।
धारणं पीतवर्णं तु कर्बुरं सारणं तथा ॥५.२३६
जारणं जारयेदन्नं मारणं मृत्युदायकं ।
धारणं च वयःस्तम्भं सारणं मलसारणं ॥५.२३७
टङ्गणष्टङ्कणक्षारो रङ्गः क्षारो रसाधिकः ।
लोहद्रावी रसघ्नश्च सुभगो रङ्गदश्च सः ॥५.२३८
वर्तुलः कनकक्षारो मलिनो धातुवल्लभः ।
त्रयोदशाह्वयश्चायं कथितस्तु भिषग्वरैः ॥५.२३९
कथितष्टङ्कणक्षारः कटूष्णः कफनाशनः ।
स्थावरादिविषघ्नश्च कासश्वासापहारकः ॥५.२४०
द्वितीयं टङ्गणं श्वेतं श्वेतकं श्वेतटङ्गणं ।
लोहशुद्धिकरं सिन्धुमालतीतीरसम्भवं ।
शिवं च द्रावकं प्रोक्तं शितक्षारं दशाभिधं ॥५.२४१
सुश्वेतं टङ्कणं स्निग्धं टूष्णं कफवातनुत् ।
आमक्षयापहृच्छ्वासविषकासमलापहं ॥५.२४२
साकुरुण्डो ग्रन्थिफलो विकटो वस्त्रभूषणः ।
कुरुण्डः कर्बुरफलः सकुरुण्डश्च सप्तधा ॥५.२४३
साकुरुण्डः कषायश्च रुचिकृद्दीपनः परः ।
श्लेष्मवातापहारी च वस्त्ररञ्जनको लघुः ॥५.२४४
हिमावली च हृद्धात्री कुष्ठघ्नो गारकुष्ठकः ।
अङ्गारग्रन्थिको ग्रन्थी ग्रन्थिलो मुनिसंज्ञकः ॥५.२४५
हिमावली सरा तिक्ता प्लीहगुल्मोदरापहा ।
क्रिमिकुष्ठगुदात्युग्रखर्जूकण्डूतिहारिणी ॥५.२४६
हस्तिमदो गजमदो गजदानं मदस्तथा ।
कुम्भिमदो दन्तिमदो दानं द्वीपिमदोऽष्टधा ॥५.२४७
स्निग्धो हस्तिमदस्तिक्तः केश्योऽपस्मारनाशनः ।
विषहृत्कुष्ठकण्डूतिव्रणदद्रुविसर्पनुत् ॥५.२४८
स्वर्जिक्षारः स्वर्जिकश्च क्षारस्वर्जी सुखार्जिकः ।
सुवर्चिकः सुवर्ची च सुखवर्चा मुनिह्वयः ॥५.२४९
स्वर्जिकः कटुरुष्णश्च तीक्ष्णो वातकफार्तिनुत् ।
गुल्माध्मानक्रिमीन्हन्ति व्रणजाठरदोषनुत् ॥५.२५०
लवणारं लवणोत्थं लवणासुरजं च लवणभेदश्च ।
जलजं लवणक्षारं लवणं च क्षारलवणं च ॥५.२५१
लोणारक्षारं अत्युष्णं तीक्ष्णं पित्तप्रवृद्धिदं ।
क्षारं लवणं ईषच्च वातगुल्मादिदोषनुत् ॥५.२५२
वज्रकं वज्रकक्षारं क्षारश्रेष्ठं विदारकं ।
सारं चन्दनसारं च धूमोत्थं धूमजं गजाः ॥५.२५३
वज्रकं क्षारं अत्युष्णं तीक्ष्णं क्षारं च रेचनं ।
गुल्मोदरातिविष्टम्भशूलप्रशमनं सरं ॥५.२५४
यवक्षारः स्मृतः पाक्यो यवजो यवसूचकः ।
यवशूको यवाह्वश्च यवापत्यं यवाग्रजः ॥५.२५५
यवक्षारः कटूष्णश्च कफवातोदरार्तिनुत् ।
आमशूलाश्मरीकृच्छ्रविषदोषहरः सरः ॥५.२५६
सर्वक्षारो बहुक्षारः समूहक्षारकस्तथा ।
स्तोमक्षारो महाक्षारो मलारिः क्षारमेलकः ॥५.२५७
सर्वक्षारो ह्यतिक्षारश्चक्षुष्यो वस्तिशोधनः ।
गुदावर्तक्रिमिघ्नश्च मलवस्त्रविशोधनः ॥५.२५८
मायाफलं मायिफलं च मायिका छिद्राफलं मायि च पञ्चनामकं ।
मायाफलं वातहरं कटूष्णकं शैथिल्यसंकोचककेशकार्ष्णयदं ॥५.२५९
इत्थं नानाद्रव्यसम्भारनामग्रामव्याख्यातद्गुणाख्यानपूर्वं ।
वर्गं वीर्यध्वस्तरोगोपसर्गं बुद्ध्वा वैद्यो विश्ववन्द्यत्वं ईयात् ॥५.२६०
साफल्याय किलैत्य यानि जनुषः कान्तारदूरान्तरात्स्वौजःपात्रविचारणाय विपणेर्मध्यं समध्यासते ।
तेषां आश्रयभूमिरेष भणितः पण्यौषधीनां बुधैर्वर्गो द्रव्यगुणाभिधाननिपुणैः पण्यादिवर्गात्मना ॥५.२६१
यः सौम्येन सदाशयेन कलयन्दिव्यागमानां जनैर्दुर्ग्राहं महिमानं आशु नुदते स्वं जग्मुषां दुर्गतीः ।
वर्गः पिप्पलिकादिरेष नृहरेस्तस्येह शस्यात्मनो ।
नामग्रामशिखामणौ खलु कृतौ षष्ठः प्रतिष्ठां अगात् ॥५.२६२
Translation - भाषांतर
N/A


c: text/html

text:
अथ श्रीदत्तात्रेयावतारकर्मादिकथनं नाम तृतीयाष्टके द्वितीयोsध्याय:
हरि: ॐ ॥ इच्छन्ति यत्कृपां सर्वे तल्लीलात्रोपवर्ण्यते ॥
भार्गवोsभूद्द्विज: कश्चित्तत्पुत्रो जशवत्सुधी: ॥१॥
तत्पिताह सुताधीष्व वेदान्मुक्त्यै चराश्रमान् ॥
स प्राह प्राक् तताधीता: सर्वा विद्या: क्रिया: कृता: ॥२॥
भोगा भुक्ता लक्षयोनिराड्भृत्यत्ग्वादि चोषितम् ॥
तत्सर्वं संस्मरे योगभ्रष्टत्वात्पौर्वदेहिकम् ॥३॥
न स्पृशामि त्रयीधर्मं भान्ति मे विगुणा: क्रिया: ॥
जातबोधस्य मे वेदै: किं कार्यं विशिनो यते: ॥४॥
पुराssसं ब्राह्मणो ब्रह्मविचारपरिनिष्ठित: ॥
सत्सङ्गाभ्यासवैराग्यैरेकान्तित्वमुपागत: ॥५॥
दैवान्मृतस्य बोधात्प्राग्लुप्ताभ्यासान्न मे स्मृति: ॥
बुद्ध्वेह सुप्तोत्थितवत्स्वात्मानं हि दृढव्रत: ॥६॥
प्राप्तोsस्मीह परां शान्तिमचलो ह्यब्धिवत्स्वदृक् ॥
नाशो नाद्य त्रिभूमिस्थयमिन: किमुतान्यत: ॥७॥
तच्छ्रुत्वा तं पिता प्राह क्षणसत्सड्गनिर्वृत: ॥
पुत्रेदृशोsसि चेत्त्वादृग् यथा भूयां तथादिश ॥८॥
विभेमि कर्मनिगडान्नेक्षेsत्रान्यत्र वा सुखम् ॥
पुत्र: प्राहार्जुनादिभ्य: श्रीदत्तेन पुरोदित: ॥९॥
योगस्तं दु:खसंयोगवियोगं श्रृणु तात मत् ॥
प्रतिष्ठाने कौशिकाख्यो द्विज: पूर्वार्जितादभूत् ॥१०॥
कुष्ठी रुग्णोsपि तद्भार्याsभजत्तं देववत्सदा ॥
स्नानवस्त्राङ्गंसंवाहप्रियवाग्भोजनौषधै: ॥११॥
श्लेष्ममूत्रपुरीषासृक्क्षालनै: साधुलेपनै: ॥
स तथा सेव्यमनोsपि सत्यातीव विनीतया ॥१२॥
निर्भर्त्सयति तां चण्ड: क्रूरो वेश्यागतान्तर: ॥
बीभत्समपि तं देवं मेने सा पतिदेवता ॥१३॥
पराधीनोsप्येकदा स वेश्यां दृष्ट्वाsवदत्प्रियाम् ॥
धर्मज्ञे मे हरत्येषा चित्तं तन्वि घटस्तनी ॥१४॥
तद्धाम नय माsशक्तं मरिष्ये सुभगे न चेत् ॥
कामो वामो न मोक्तुं तं कोsपि शक्रोति भामिनि ॥१५॥
तच्छुत्वा साभवद्धृष्टा कुलीना सुभगा सती ॥
बद्धवा परिकरं शुल्कं भूर्यादाय निधाय तम् ॥१६॥
स्कन्धे मन्दं ययौ रात्रौ ध्वान्ते विद्युत्त्विषा सुधी: ॥
शूले चोरभ्रमात्प्रोतो माण्डव्यो भूभृता विधे: ॥१७॥
ध्वान्तेsज्ञानात्कौशिकाड्घ्रिचालित: प्राह दु:खित: ॥
येनाहं दु:खितो यातु मृत्युं सोsर्कोदयादिति ॥१८॥
तच्छ्रुत्वोचे सती खिन्ना नोदेष्यत्यर्क इत्यहो ॥
शप्त्वैवं पूरयित्वा स्वभर्तृकामं गृहं ययौ ॥१९॥
तच्छापान्नोदित: सूर्यस्ततस्त्रस्तं जगत्त्रयम् ॥
कालव्यवस्था नष्टे:र्के नातो लुप्ता: क्रिया: समा: ॥२०॥
इह भीतं जगद्ध्वान्तात्स्वर्गे देवा उपोषिता: ॥
वृष्ट्यादिनानुगह्णीमो मर्त्यांस्तेsप्यध्वरैश्च न: ॥२१॥
भुक्त्वापि लोलुपा येsस्मद्दत्तं यागैर्यजन्ति नो ॥
इज्यन्त उपसर्गैस्तेsतिवृष्याद्यै: सुदारुणै: ॥२२॥
नापराधोsधुनात्रैषां कालाभावान्नृणामिति ॥
विचार्य शरणं देवा: कं गत्वा तन्न्यवेदयन् ॥२३॥
ध्यात्वा मुहूर्तं ब्रह्मापि देवांस्तान्प्राह सर्ववित् ॥
सूर्यो भीत: सतीशापादुपाय: कल्प्यतेsत्र तु ॥२४॥
तेजसैति शमं तेजो यथा सत्या सती तथा ॥
पतिव्रताग्रगण्यात्रेरनसूया तपस्विनी ॥२५॥
वधू: प्रसादिता सैव कार्यं व: साधयिष्यति ॥
इत्युक्तास्ते ययु: साकं धात्राsत्रेरुटजं शुभम् ॥२६॥
आसाद्यात्रिं च तत्पत्नीं साध्वीं सर्वे च सत्कृता: ॥
प्रापु: कौशिकधामाहानसूया सत्कृता सतीम् ॥२७॥
देवेभ्योsप्यधिकस्ते किं स्वभर्ता तन्मुखेक्षणात् ॥
नन्दस्यापि तदर्थं ते कच्चिद्धृद्वाक्तनुक्रिया ॥२८॥
पतिशुश्रूषयानृण्यं त्रिवर्गाप्तिश्च योषित: ॥
क्लेशेन महता साध्वी स्वाचारत्पतिलोकगा ॥२९॥
स्त्रीणां पृथक्क्रिया कापि नैवात: सेवयेशितु: ॥
पुण्यार्धहारिणी सार्धं भर्त्रा पत्यादिलोकगा ॥३०॥
अतस्त्वया सदा कार्या पातिव्रत्ये मति: सति ॥
ऐहिकामुष्मिकार्थोsत: स्त्रीणां भर्ता हि सद्गति: ॥३१॥
पातिव्रत्यान्मयाप्यार्ये प्राप्तं धर्म्यं महाफलम् ॥
रूपाद्यै: क्कापि नेक्षेsन्यं भर्तृतुल्यं कदाप्ययि ॥३२॥
इति श्रुत्वाब्रवीत्सापि हृष्टा साध्वि तथैव मे ॥
श्रद्धां वर्धयसेsत्यन्तं साध्व्या भर्तैव दैवतम् ॥३३॥
दिविषद्भि: समं जातं भवत्या दर्शनं परम् ॥
तत्पुण्यात्तेsनुग्रहोयं धन्याहं व: करोमि किमु ॥३४॥
सा प्राह साध्वमी देवा याचन्ते लोकशर्मणे ॥
पूर्ववद्दयुनिशासंस्थां तदर्थं चागतास्म्यहम् ॥३५॥
लोकोच्छेद: क्रियोच्छेदे ततो नश्येज्जगत्क्रमात् ॥
तत्त्वं प्रसीद धैर्येण सूर्यमावह मानदे ॥३६॥
सोवाचार्कोदयादेव चण्डमाण्डव्यशापत: ॥
नाशं प्राप्स्यति मे भर्ता सुभगे किं ब्रवीम्यत: ॥३७॥
अनसूयाssह मा भीस्त्वं सूर्यमावह ते पतिम् ॥
सजीवं पूर्ववत्कुर्वे सत्यं ते यदि रोचते ॥३८॥
तथेत्युक्त्वाsथ सा साध्वी तद्विश्वासाद्दिवाकरम् ॥
आजुहाव द्रुतं चासौ शोचिष्केशस्तदोदित: ॥३९॥
स्थितोपि षटशतघटीकालं भीत्योद्गतो रवि: ॥
सत्याहूत्या कौशिकासून् सहैव च हरंस्तम: ॥४०॥
स्वेशं दृष्ट्वाब्जिनी हृष्टा क्लिष्टा नष्टाधिपा च सा ॥
अनसूयोवाच भद्रे मा शोची: पश्य मे तप: ॥४१॥
यदि मेsनन्यया भक्त्या पत्युपास्तिर्दृढा कृता ॥
स्वप्नेsपि न मतं पत्या समं कमपि सर्वत: ॥४२॥
हृद्वाक्कायै: स्वधर्मच्चेत्सेविता पतिदेवता ॥
तल्लवात्स्त्रीसहायोsसौ जीवत्वब्दशतं पुन: ॥४३॥
मन आवर्तयाम्यस्य क्कापि यातं पुनस्त्विह ॥
जीवातवेsमुनीतेsस्य तन्मनो धेहि पूर्ववत् ॥४४॥
सत्येत्युक्ते मृतोsप्येष सुप्तोत्थितवदुत्थित: ॥
स्वदीप्त्या भासयन्वेश्म नीरोगो देववस्तुधी: ॥४५॥
तुष्टा: पुष्पमुचो देवा ब्रह्मविष्णुशिवादय: ॥
रंभाद्या ननृत: साधु गन्धर्वा ललितं जगु: ॥४६॥
देवा ऊचुर्महाकार्यं कृतं कल्याणि नस्त्वया ॥
वरदा: स्मो वरं हृद्यमनसूये वृणीष्व भो: ॥४७॥
सोवाच भर्तुर्योगोsस्तु क्लेशमुक्त्यै सदा मम ॥
पुत्रभावं त्र्यधीशो नौ प्राप्नोत्वन्यैर्वरैस्तु किम् ॥४८॥
एवमस्त्विति तां प्रोक्त्वा जग्मुर्देवा यथागतम् ॥
स्वाश्रमं चानसूयापि कौशिकस्र्यनुमोदिता ॥४९॥
तत: काले सुचार्वङ्गीमृतुस्नातामनिन्दिताम् ॥
स्वजायां सुदतीं स्वर्ङ्गी लोभनीयतमाकृतिम् ॥५०॥
ब्रह्मपुत्रो द्वितीयोsत्रिर्महर्षिर्भगवान्प्रभु: ॥
सकामो मनसा भेजे ध्याताsजातत्र्यधीश्वर: ॥५१॥
वायृत्थं रज उद्रिक्तं तेजो वैकारिकं द्युमत् ॥
ब्रह्माधिष्ठितमाधत्त चन्द्र: कांशो यतोsभवत् ॥५२॥
सत्वोद्रिक्तं च साभिन्नं त्र्यधीशाधिष्ठितं मह: ॥
यतोsभूद्ब्राह्मणश्रेष्ठ: श्रीदत्तो भगवान्स्वयम् ॥५३॥
तथैव तम उद्रिक्तं रुद्राधिष्ठितमंशत: ॥
वरप्रभावाद्धृत्वैवं शुशुभे नितरां सती ॥५४॥
यथाकालं कृता: सर्वे संस्कारा अत्रिणा क्रमात् ॥
ततस्र्यधीशोsवतरत्तद्गर्भत्रयरूपत: ॥५५॥
दत्तावतारकाले तु सुयोगे मुदितं जगत् ॥
त्रीशत्वं दर्शयित्वाप्राक् स्मृत्यै बालोsभवत्स्तुत: ॥५६॥
चक्रेsथ जातकर्मात्रिर्विधिना नामकर्म च ॥
चन्द्रो दत्तश्च दुर्वासा: सतीस्तन्यं पपुर्मुदा ॥५७॥
चन्द्रोsगात्संस्कृत: स्वर्गमोषधीशोsन्वयर्द्धिकृत् ॥
दुर्वासाश्चोद्धतोsटद्भ्यां स्वैरं रौद्रोsसदर्दन: ॥५८॥
आप्तकामोsपि भगवान्श्रीदत्तो योगमायया ॥
बालानुसार्यक्रियोsपि बालोक्तैर्मुग्धचेष्टितै: ॥५९॥
क्काप्यतर्क्यसुलीलाभि: क्कापि धाष्टर्यैश्च चंक्रमै: ॥
दर्शयन्भक्तवशतां संतोष्य पितरौ स्थित: ॥६०॥
शिष्टपो दुष्टहा मान्यो योगमार्गप्रवर्तक: ॥
इति श्रुत्वा मुनिगणा योगाभ्यासार्थमाययु: ॥६१॥
जलेsगाधेsविशत्तांस्तु सर्वज्ञोपि परीक्षितुम् ॥
शताब्दं तत्र केsप्यस्थुस्तन्मोहायापि योगिराट् ॥६२॥
स्वाश्रयां परशक्तिं स धृत्वा मूर्तिमदुद्गत: ? ॥
गायन्तीं साधु वाद्यानि वाद्ययन्तीं निजाड्कगाम् ॥६३॥
पीनश्रोणिकुचां तन्वीमनघां मद्यमांसयुक् ।
तेजीयसा न दोषोsयमित्युक्त्वा केचनास्थिता: ॥६४॥
ततो ज्ञात्वाsमलाञ्छिष्टांश्चक्रेsनुग्रहमुत्तमम् ॥
प्रभुर्येनार्जुनामुखा योगर्द्धिमुभयीं ययु: ॥६५॥
साहसं यद्यपीशस्य स्वैरं धर्मव्यतिक्रम: ॥
तेजीयस्त्वान्न दोषीsग्नेरिव सर्वभुजो विभो: ॥६६॥
मूढोsनीशश्चरन्नश्येत्तद्विनेशं यथा विषम् ॥
धर्माद्यस्पृग्वायुवन्निस्त्रैगुण्य: श्रुतिमूर्धग: ॥६७॥
तादृगीशवचस्तथ्यं तथैवाचरितं क्वचित् ॥
तयोर्धर्म्यं प्रवृत्तार्हं युक्तं तन्मतिमांश्चरेत् ॥६८॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाहस्र्यां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेव्यां उपासनाकाण्डे तृतीयाष्टके द्वितियोsध्याय: ॥
॥ इति श्रीदत्तात्रेयावतारकर्मादिकथनं नाम तृतीयाष्टके द्वितीयोsध्याय: ॥३।२॥
Translation - भाषांतर
N/A

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
भोजदेवः
एषः मालवाधिपतिः । (विदर्भदेशस्य राजा इति केचन वदन्ति ।) धारानगरं मालवदेशस्य राजधानी । ऐतिहासिकप्रमाणैः ज्ञायते यत् भोजदेवः एकादशे शतके (क्रि. श. १०१९-१०६३) आसीत् इति । भोजः स्वयं कविः आसीत्, बहूनां पण्डितानाम् आश्रयदाता अपि आसीत् । भोजदेवेन
इत्यादयः ग्रन्थाः अपि रचिताः सन्ति । चम्पूरामायणे बालकाण्डतः युद्धकाण्डपर्यन्ता कथा पञ्चसु काण्डेषु निरूपिता अस्ति । रामायणस्य एव कथा अस्ति अस्मिन् ग्रन्थे । ललितमनोहरशैली, कोमलः पदविन्यासः, सुन्दराः अलङ्काराः, हृदयहारि भावाविष्करणम् इत्यादयः एतस्य ग्रन्थस्य वैशिष्ट्यानि । चम्पूरामायणस्य बहूनि व्याख्यानानि उपलभ्यन्ते ।


text:
गाय पर संस्कृत में निबंध। Essay on Cow in Sanskrit
अस्माकं देशस्य सर्वश्रेष्ठः पशुः गौ: अस्ति। अस्माकं देशे गौ: मातृवत् पूज्या अस्ति। गौ: अस्मभ्यं मधुरं दुग्धं ददाति। गौदुग्धेभ्यः दधिः, घृतम् च जायते। गोघृतं अतीव पवित्रं मन्यते। गौ: अस्माकं बहुउपकारं करोति। गोवत्साः एव वृषभाः भवन्ति। वृषभाः हलेन क्षेत्राणि कर्षन्ति। गोमयेन उपलानि निर्मीयन्ते। गोमयेन उर्वराशक्तिः वर्धते। उपलानां प्रयोग इंधने अपि भवति। गौ: घासं-तृणं च खादति। गौ: अस्मभ्यं अतीव उपयोगी अस्ति। अतः वयं गाम् गोमाता अपि कथयामः।
SHARE THIS


text:
गुड़ी पड़वा के दिन 136 देवों को प्रसन्न किया जा सकता है। शास्त्रों में उनके मंत्र दिए गए हैं। पढ़ें विस्तार से...
इस दिन प्रातः नित्यकर्मों से निवृत्त होकर स्नानादि कर स्वच्छ या नए (सामर्थ्यानुसार) वस्त्राभूषण धारण करें।
इसके बाद हाथ में गंध, पुष्प, अक्षत तथा जल लेकर संकल्प करें।
स्वच्छ एवं गंगा जल से पवित्र की गई चौकी या बालू की वेदी पर नया सफेद वस्त्र (कोरा) बिछाएं।
हल्दी या केसर से रंगे हुए अक्षत (चावल) का एक अष्टदल (आठ दलों वाला) कमल बनाएं।
इसके पश्चात पूरा नारियल लें अथवा संवत्सर ब्रह्मा की स्वर्ण-प्रतिमा स्थापित करें।
'ॐ ब्रह्मणे नमः' से ब्रह्माजी का पूजन आसन, पाद्य, अर्घ्य, आचमन, स्नान, वस्त्र, यज्ञोपवीत, गन्ध, अक्षत, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य, आचमन, ताम्बूल, नीरांजन, नमस्कार, पुष्पांजलि और प्रार्थना आदि से करें।
इसके बाद इसी प्रकार 1 कालाय, 2 निमेषाय, 3 त्रुट्यै, 4 लवाय, 5 क्षणाय, 6 काष्ठायै, 7 कलायै, 8 सुषुम्णायै, 9 नाडिकायै, 10 मुहूर्ताय, 11 निशाभ्यः, 12 पुण्यदिवसेभ्यः, 13 पक्षाभ्याम्, 14 मासेभ्यः, 15 षड्ऋतुभ्यः, 16 अयनाभ्याम्, 17 संवत्सरपरिवत्स- रेडावत्सरानुवत्सरवत्सरेभ्यः, 18 कृतयुगादिभ्यः, 19 नवग्रहेभ्यः, 20 अष्टाविंशतियोगेभ्यः, 21 द्वादशराशिभ्यः, 22 करणेभ्यः, 23 व्यतीपातेभ्यः, 24 प्रतिवर्षाधिपेभ्यः, 25 विज्ञातेभ्यः, 26 सानुयात्रकुलनागेभ्यः, 27 चतुर्दशमनुभ्यः, 28 पंचपुरन्दरेभ्यः, 29 दक्षकन्याभ्यः, 30 देव्यै, 31 सुभद्रायै, 32 जयायै, 33 भृगुशास्त्राय, 34 सर्वास्त्रजनकाय, 35 बहुपुत्रपत्नीसहिताय, 36 बृद्धयै, 37 ऋद्धयै, 38 निद्रायै, 39 धनदाय, 40 गुह्यकस्वामिने, 41 नलकूबरयक्षेभ्यः, 42 शंखपद्मनिधिभ्याम्, 43 भद्रकाल्यै, 44 सुरभ्यै, 45 वेदवेदान्तवेदांगविद्यासंस्थायिभ्यः, 46 नागयक्षसुपर्णेभ्यः, 47 गरुड़ाय, 48 अरुणाय, 49 सप्तद्वीपेभ्यः, 50 सप्तसमुद्रेभ्यः, 51 सागरेभ्यः, 52 उत्तरकुरुभ्यः, 53 ऐरावताय, 54 भद्राश्वकेतुमालाय, 55 इलावृताय, 56 हरिवर्षाय, 57 किम्पुरुषेभ्यः, 58 भारताय, 59 नवखण्डेभ्यः, 60 सप्तपातालेभ्यः, 61 सप्तनरकेभ्यः, 62 कालाग्रिरुद्रशेषेभ्यः, 63 हरये कोडरुपिणे, 64 सप्तलोकेभ्यः, 65 पंचमहाभूतेभ्यः, 66 तमसे, 67 तमःप्रकृत्यै, 68 रजसे, 69 रजःप्रकृत्यै, 70 प्रकृतये, 71 पुरुषाय, 72 अभिमानाय, 73 अव्यक्तमूर्तये, 74 हिमप्रमुखपर्वतेभ्यः, 75 पुराणेभ्यः, 76 गंगादिसप्तनदीभ्यः, 77 सप्तमुनिभ्यः, 78 पुष्करादितीर्थेभ्यः, 79 वितस्तादिनिम्रगाभ्यः, 80 चतुर्दशदीर्घाभ्यः, 81 धारिणीभ्यः, 82 धात्रीभ्यः, 83 विधात्रीभ्यः, 84 छन्दोभ्यः, 85 सुरभ्यैरावणाभ्याम्, 86 उच्चैःश्रवसे, 87 ध्रुवाय, 88 धन्वन्तरये, 89 शस्त्रास्राभ्याम्, 90 विनायककुमाराभ्याम्, 91 विघ्रेभ्यः, 92 शाखाय, 93 विशाखाय, 94 नैगमेयाय, 95 स्कन्दगृहेभ्यः, 96 स्कन्दमातृभ्यः, 97 ज्वरायः, रोगपतये, 98 भस्मप्रहरणाय, 99 ऋत्विग्भ्यः, 100 वालखिल्याय, 101 काश्यपाय, 102 अगस्तये, 103 नारदाय, 104 व्यासादिभ्यः, 105 अप्सरोभ्यः, 106 सोमपदेवेभ्यः, 107 असोमपदेवेभ्यः, 108 तुषितेभ्यः, 109 द्वादशादित्येभ्य, 110 सगणैकादशरुद्रेभ्यः, 111 दशपुण्येभ्यो विश वेदेवेभ्यः, 112 अष्टवसुभ्यः, 113 नवयोगिभ्यः, 114 द्वादशभृगुभ्यः, 115 द्वादशाडिगंरोभ्यः, 116 तपस्विभ्यः, 117 नासत्यदस्राभ्याम्, 118 अश्विभ्याम्, 119 द्वादशसाध्येभ्यः, 120 द्वादशपौराणेभ्यः, 121 एकोनपंचाशद्मरुद्गणेभ्यः, 122 शिल्पाचार्याय विश्वकर्मणे, 123 सायुधसवाहनेभ्योऽष्टलोकपालेभ्यः, 124 आयधेभ्यः, 125 वाहनेभ्यः, 126 वर्मभ्यः, 127 आसनेभ्यः, 128 दुन्दुभिभ्यः, 129 देवेभ्यः, 130 दैत्यराक्षसगंधर्वापिशाचेभ्यः, 131 सप्तभेदेभ्यः, 132 पितृभ्यः, 133 प्रेतेभ्यः, 134 सुसूक्ष्मदेवेभ्यः, 135 भावगम्येभ्यः और 136 बहुरुपाय विष्णवे परमात्मने नमः परमात्मविष्णुमावाहयामि स्थापयामि- इस प्रकार उपर्युक्त संपूर्ण देवताओं का पृथक्-पृथक् अथवा एक यथाविधि पूजन करके निम्न मंत्र से प्रार्थना करें-
'भगवंतस्त्वत्प्रसादेन वर्षं क्षेममिहास्तु मे ।
संवत्सरोपसर्गा मे विलयं यान्त्वशेषतः ॥'
ओऽम् भूर्भुवः स्वः संवत्सराधिपतिमावाहयामि पूजयामि मंत्र जपकर पूजन करें।
VIDEO


text:
भारतराष्ट्रे अन्तरिक्षवायोः शुद्धतामापने केरलस्य प्रथमस्थानम्।
नवदिल्ली> राष्ट्रे अन्तरिक्षवायोः शुद्धतामापने अतिमलिनः वायुः दिल्यामेव, स्वच्छः वायुः केरलस्य पत्तनंतिट्ट जनपदे भवति। अत्रत्यः मापनाङ्कः षट्विंशतिः(२६ ) एव। षष्ठि (६०): पर्यन्तं मलिनतां मापिन्यां प्रदर्शिते सत्यपि तथा न दोषः। वायु दूषणे सीमारेखायां वर्तते तृश्शूर् जनपदः । पञ्च पञ्चाशत् (५५) एव अत्रत्याः शुद्धतामानम्। अन्यराज्यापेक्षया शुद्धता केरलस्य भूप्रदेशेषु एवभवति इति परिस्थितिमण्डलेषु प्रयत्नं कुर्वन्त्या ग्रीन् पीस् इन्द्या नामिकया संस्थया अवदत्। २८० नगरेषु प्रवृत्तेषु सर्वाध्ययनस्य फलमेव इदम् । वायुमण्डले अन्तर्लीनं पि एम् १० इत्यस्य विषकणस्य आधारेण एव वायुमापनम्I भारतस्य विविध नगरेषु मलिनीकरणस्य व्याप्तिः गतवर्षत्रयेभ्यः अधिका वर्धते। किन्तु भारतादपि बृहत्तमेषु व्यावसायिक राष्ट्रेषु मलिनीकरणानि न्यूनीकृतानि । चीनेन प्रतिशतं १७ अमेरिक्केन १५ अन्ययूरोप् राष्ट्रेषु २० च मलिनीकरणस्य आधिक्यात् न्यूनीकरणमभवत् । भारते दिल्ली २९०, हरियाणा २७२ राजस्थानम् २६२, बिहारः २६१, उत्तराघण्ट् २३८ इत्यादि क्रमेण वर्धमानम् अस्ति वायुमलिनीकरणम् इत्यनेन भरतस्य अवस्था शोच्या भविष्यति इत्यपि सर्वेक्षणेन संसूच्यते।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १७२
विष्णोः प्रादुर्भाव वर्णनम्।
मत्स्य उवाच।
विष्णुत्वं श्रृणु विष्णोश्च हरित्वञ्च कृते युगे।
वैकुण्ठत्वञ्च देवेषु कृष्णत्वं मानुषेषु च ।। १७२.१ ।।
ईश्वरस्य हितस्यैषा कर्म्मणां गहनागतिः।
संप्रत्यतीतान् भव्यांश्च श्रृणु राजन्! यथातथम् ।। १७२.२ ।।
अव्यक्तो व्यक्तलिङ्गस्थो य एष भगवान् प्रभुः।
नारायणोह्यनन्तात्मा प्रभवोऽव्यय एव च ।। १७२.३ ।।
एष नारायणो भूत्वा हरिरासीत् सनातनः।
ब्रह्मा वायुश्च सोमश्च धर्म्मः शक्रो बृहस्पतिः ।। १७२.४ ।।
अदितेरपि पुत्रत्वं समेत्य रविनन्दन!।
एष विष्णुरितिख्यात इन्द्रस्यावरजो विभुः ।। १७२.५ ।।
प्रसादजं ह्यस्य विभोरदित्याः पुत्रकारणम्।
वधार्थं सुरशत्रूणां दैत्यदानवरक्षसाम् ।। १७२.६ ।।
प्रधानात्मा पुरा ह्येष ब्रह्माणमसृजत् प्रभुः।
सोऽसृजत् पूर्वपुरुषः पुराकल्पे प्रजापतीन् ।। १७२.७ ।।
असृजन्मानवांस्तत्र ब्रह्मवंशाननुत्तमान्।
तेभ्योऽभवन्महात्मभ्यो बहुधा ब्रह्म शाश्वतम् ।। १७२.८ ।।
एतदाश्चर्यभूतस्य विष्णोः कर्मानुकीर्तनम्।
कीर्तनीयस्य लोकेषु कीर्त्यमानं निबोध मे ।। १७२.९ ।।
वृत्ते वृत्रवधे तत्र वर्तमाने कृते युगे।
आसीत्त्रैलोक्य विख्यातः संग्रामस्तारकामयः ।। १७२.१० ।।
यत्र ते दानवा घोराः सर्वे संग्रामदुर्जयाः।
घ्नन्तिदेवगणान् सर्वान् सयक्षोरगराक्षसान् ।। १७२.११ ।।
ते वध्यमाना विमुखाः क्षीणप्रहरणा रणे।
त्रातारं मनसा जग्मुर्देवं नारायणं प्रभुः ।। १७२.१२ ।।
एतस्मिन्नन्तरे मेघा निर्वाणाङ्गारवर्चसः।
सार्कचन्द्रग्रहगणं छादयन्तोः नभस्तलम् ।। १७२.१३ ।।
वेणुर्विद्युद् गणोपेता घोरनिह्राद कारिणः।
अन्योन्य- वेगांभिहताः प्रववुः सप्त मारुताः ।। १७२.१४ ।।
दीप्त तोयाशनिघनैर्वज्रवेगानलानिलैः।
रवैः सुघोरैरुत्पातैर्दह्यमानमिवाम्बरम् ।। १७२.१५ ।।
तत उल्कासहस्राणि निपेतुः खगतान्यपि।
दिव्यानि च विमानानि प्रपतन्त्युत्पतन्ति च ।। १७२.१६ ।।
चतुर्युगान्ते पर्याये लोकानां यद्भयं भवेत्।
अरूपवन्ति रूपाणि तस्मिन्नुत्पात लक्षणे ।। १७२.१७ ।।
जातञ्च निष्प्रभं सर्वं न प्राज्ञायत किञ्चन।
तिमिरौघपरिक्षिप्ता न रेजुश्च दिशो दश ।। १७२.१८ ।।
विवेश रूपिणी काली कालमेघावगुण्ठिता।
द्यौर्न भात्यभिभूतार्का घोरेण तमसा वृता ।। १७२.१९ ।।
तान् घनौघान् सतिमिरान् दोर्भ्यामाक्षिप्य स प्रभुः।
वपुः सर्वं दर्शयामास दिव्यं कृष्णवपुर्हरिः ।। १७२.२० ।।
बलाहकाञ्जनमिमं बलाहकतनूरुहम्।
तेजसा वपुषा चैव कृष्णं कृष्णमिवाचलम् ।। १७२.२१ ।।
दीप्ता पीताम्बरधरं तप्तकाञ्चन भूषणम्।
धूमान्धकारवपुषं युगान्ताग्निमिवोत्थितम् ।। १७२.२२ ।।
चतुर्द्विगुणपीनांसं किरीटच्छन्नमूर्द्धजम्।
बभौ चामीरप्रख्यै रायुधैरुपशोभितम् ।। १७२.२३ ।।
चन्द्रार्क किरणोद्योतं गिरिकूटमिवोच्छ्रितम्।
नन्दकानन्दितकरं शराशी विष धारिणम्।। १७२.२४ ।।
शक्तिचित्रफलोदग्र शङ्ख चक्र गदाधरम्।
विष्णुशैलं क्षमामूलं श्रीवृक्षं शार्ङ्गधन्विनम् ।। १७२.२५ ।।
त्रिदशोदारफलदं स्वर्गस्त्रीचारुपल्लवम्।
सर्वलोकमनः कान्तं सर्वसत्वमनोहरम् ।। १७२.२६ ।।
नानाविमानविटपन्तोयदाम्बु मधुस्रवम्।
विद्याहङ्कारसाराद्यं महाभूत प्ररोहणम् ।। १७२.२७ ।।
विशेषपत्रैर्निचितं ग्रहनक्षत्र पुष्पितम्।
दैत्यलोकमहास्कन्धं मर्त्यलोके प्रकाशितम् ।। १७२.२८ ।।
सागराकारनिर्हादं रसातल महाश्रयम्।
मृगेन्द्रपाशैर्विततं पक्षजन्तु निषेवितम् ।। १७२.२९ ।।
शीलार्थ चारु गन्धाढ्यं सर्वलोकमहाद्रुमम्।
अव्यक्तानन्तसलिलं व्यक्ताहङ्कारफेनिलम् ।। १७२.३० ।।
महाभूततरङ्गौघं ग्रहनक्षत्र बुद्बुदम्।
विमानगरुतव्याप्तं तोयदाडम्बरा कुलम् ।। १७२.३१ ।।
जन्तुमत्सजनाकीर्णं शैल शङ्ख कुलैर्युतम्।
त्रैगुण्यविषयावर्तं सर्वलोक तिमिङ्गिलम् ।। १७२.३२ ।।
वीरवृक्षलतागुल्मं भुजगोत्कृष्ट शैवलम्।
द्वादशार्कमहाद्वीपं रुद्रैकादश पत्तनम् ।। १७२.३३ ।।
वस्वष्ट पर्वतोपेतं त्रैलोक्याम्भो महोदधिम्।
सन्ध्या सङ्ख्योर्मि सलिलं सुपर्णानिल सेवितम् ।। १७२.३४ ।।
दैत्यरक्षोगणग्राहं यक्षोरग झषाकुलम्।
पितामहमहावीर्य्यं सर्वस्त्री रत्नशोभितम् ।। १७२.३५ ।।
श्रीर्कीर्तिकान्तिलक्ष्मीभिर्नदीभिरुपशोभितम्।
कालयोगि महापर्व प्रलयोत्पत्ति वेगिनम् ।। १७२.३६ ।।
तन्तु योगमहापारं नारायणमहार्णवम्।
देवाधिदेवं वरदं भक्तानां भक्ति वत्सलम् ।। १७२.३७ ।।
अनुग्रहकरं देवं प्रशान्तिकरणं शुभम्।
हर्यश्वरथसंयुक्ते सुपर्णध्वजसेविते ।। १७२.३८ ।।
ग्रहचन्द्रार्करचिते मन्दराक्ष-वरावृते।
अनन्तरश्मिभिर्युक्ते विस्तीर्णे मेरुगह्वरे ।। १७२.३९ ।।
तारकाचित्रकुसुमे ग्रहनक्षत्रबन्धुरे।
भयेष्वभयदं व्योम्नि देवा दैत्यपराजिताः ।। १७२.४० ।।
ददृशुस्तेस्थितं देवं दिव्ये लोकमये रथे।
ते कृताञ्जलयः सर्वे देवाः शक्रपुरोगमाः ।। १७२.४१ ।।
जयशब्दं पुरस्कृत्य शरण्यं शरणङ्गताः।
स तेषां ताङ्गिरं श्रुत्वा विष्णुर्दैवत दैवतम् ।। १७२.४२ ।।
मनश्चक्रे विनाशाय दानवानां महामृधे।
आकाशे तु स्थितो विष्णुरुत्तमं वपुरास्थितः ।। १७२.४३ ।।
उवाच देवताः सर्वाः सप्रतिज्ञमिदं वचः।
शान्तिं व्रजत भद्रं वो मा भैष्ट मरुताङ्गणाः ।। १७२.४४ ।।
जिता मे दानवाः सर्वे त्रैलोक्यं परिगृह्यताम्।
ते तस्य सत्यसन्धस्य विष्णोर्वाक्येन तोषिताः ।। १७२.४५ ।।
देवाः प्रीतिं समाजग्मुः प्राश्यामृतमनुत्तमम्।
ततस्तमः संहृतं तद्विनेशुश्च बलाहकाः ।। १७२.४६ ।।
प्रववुश्च शिवा वाताः प्रशान्ताश्च दिशो दश।
शुद्धप्रभाणि ज्योतींषि सोमञ्चक्रुः प्रदक्षिणम् ।। १७२.४७ ।।
न विग्रहं ग्रहाश्चक्रुः प्रशान्ताश्चापि सिन्धवः।
विरजस्का भवन्मार्गा नाकवर्गादयस्त्रयः ।। १७२.४८ ।।
यथार्थमूहुः सरितो नापि चुक्षुभिरेऽर्णवाः।
आसंश्छुभानीन्द्रियाणि नराणामन्तरात्मसु ।। १७२.४९ ।।
महर्षयो वीतशोका वेदानुच्चैरधीयत।
यज्ञेषु च हविः पाकं शिवमाप च पावकः ।। १७२.५० ।।
प्रवृत्तधर्माः संवृत्ता लोका मुदितमानसाः।
विष्णोर्दत्तप्रतिज्ञस्य श्रुत्वारि-निधने गिरम् ।। १७२.५१ ।।


text:
परिच्छेदः ५
उत्पत्तिश्रुत्या नित्यत्वबाधनिश्र्चयात् विभुत्वस्यापि कार्यापेक्षितत्वात्
परमाणूनामल्पानामनित्यत्वस्य ब्रह्मणोपि दुरुद्धरत्वात् परमाणूनां जन्यतया
यज्जन्यं तदनित्यमिति न्यायेनानित्यत्वम् अव्याप्यत्वात्परमाणूनां कुतो
विभुत्वम् आकाशादीनांविभुत्वेनाभिमतानामुत्पत्तिं श्रुतिराह "तस्माद्वा
एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः" इत्यादिउदाहृतशास्त्रविरोधात् न परमाणूंना
नित्यत्वमिति आत्मसाम्यानवकाशः तार्किकाभिमतम् आत्मनो द्रव्यत्वं सर्वथा
श्रुत्यनुभवविरोधादसंगतमेव नायमात्मा द्रव्य इति सिद्धं नैय्यायिकानां मते
अनित्या कार्यरूपा नित्या परमाणुरूपा तत्र परमाणूनां नित्यत्वं खंडितमेव यच्च कार्यं
तत्समवाय्यसमवायिनिमित्तेतिकारणत्रितयजन्यं तादृशकारणत्रितयजन्यत्वं नात्मनः
अनादित्वात् तस्मादात्मा न कार्यमिति नित्य एवात्मेति सिद्धम् ।
नैय्यायिकानां समवाय्यसमवायिकारणपरिभाषापि वेदबाहिर्भूतत्वादप्रामाणिकी ।
कुतस्तर्हि कार्योत्पत्तिरिति चेत् उपादाननिमित्तकारणाभ्यामिति निरूपयिष्यामः ॥
समवायस्याप्यसंभवो वक्ष्यते । परमाणूनाम् उत्पत्तिविनाशशालित्वे कुतः ब्रह्मणोपि तन्न स्यात् ।
तस्यापि कारणमित्यनवस्था स्यादिति ब्रह्मणो नोत्पादविनाशशालित्वमिति ब्रह्मणो
नित्यत्वं शतशः श्रुतयः प्रब्रुवन्ति वेदांतसिद्धांते ब्रह्मभिन्नस्य प्रपंचस्यात्यताभावप्रीतयोगित्वेनानित्यत्वं
"योवै भूमा तदमृतम् अतोन्यदार्तं" इत्यादिश्रुतयोनुसन्धेयाः वैशेषिकमते परमाणुकारणतावादो
अज्ञानकारणतावादप्रतिपक्षित्वेनोपन्यस्यते स किं मानमूलो वा भ्रान्तिमूलो वेति सन्देहे मानमूल
इति पूर्वपक्षे भ्रांतिमूल एवेति सिद्धांतः परमाणुकारणतायाः सर्वप्रमाणबहिर्भूतत्वात् किंच वैशेषिकाः
खलु सृष्टेः पूर्वं निश्र्चलयोः परमाण्वोः क्रियया संयोगे द्य्वणुकाद्युत्पत्तिं वदन्ति तत्र ते प्रष्टव्या भवंति
कर्मणः किञ्चिन्निमित्तमभ्युपगम्यते न वा आद्ये कर्मनिमित्तत्वेन प्रसिद्धजीवप्रयत्नव्याघातादिकमंगीकर्तव्यं
तन्न संभवति सृष्ट्युत्तरकालीनत्वात्तस्य द्वितीये कर्मानुत्पत्तिः ‘अत उभयथापि न कर्म’ अतः कर्माभावात्तदभावः
द्य्वणुकादिक्रमेण सृष्ट्युत्पादाभाव इत्यर्थः ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अथ दत्तमाला प्रारभ्यते .
श्रीगणेशाय नमः ॥
पार्वत्युवाच - मालामंत्रं मम ब्रहि प्रिया यस्मादहं तव ॥
ईश्वर उवाच - श्रृणु देवि प्रवक्ष्यामि मालामंत्रमनुत्तमम ॥
ॐ नमो भगवते द्त्तात्रेयाय , स्मरणमात्रसंतुष्टाय , महाभयनिवारणाय ,
महाज्ञानप्रदाय , चिदानंदात्मने , बालोन्मत्तपिशाचवेषाय , महायोगिने , अवधूताय , अनघाय , आनंदवर्धनाय ,
अत्रिपुत्राय , सर्वकामप्रदाय , ॐ भवबंधमोचनाय , आं साध्यबंधनाय , र्हीं सर्वभूतिदाय , क्रों साध्याकर्षणाय ,
ऐं वाक्प्रदाय , क्लीं जगत्रयवशीकरणाय , सौं सर्वमनोक्षोभणाय . श्रीं महासंपत्प्रदाय . ग्लौं भूमंडलाधिपत्यप्रदाय ,
द्रां चिरंजीविने , वषट् वशीकुरु कुरु , वौषडाकर्षयाकर्षय , हुं विद्वेषय विद्वेषय , फट् उच्चाटयोच्चाटय , ठठ स्तंभय
स्तंभय , खें खें मारय मारय , नमः संपन्नय संपन्नय , स्वाहा पोषय पोषय , परमंत्र - परयंत्र - परतंत्राणि छिंधि छिंधि ,
ग्रहान्निवारय निवारय , व्याधीन् विनाशय विनाशय , दुःखं हर हर , दारिर्द्यं विद्रावय विद्रावय , देहं पोषय पोषय ,
चित्तं तोषय तोषय , सर्वमंत्रस्वरूपाय , सर्वयंत्रस्वरूपाय , सर्वतंत्रस्वरूपाय , सर्वपल्लवस्वरूपाय ,
ॐ नमो महासिद्धिदाय स्वाहा ॥ चतुःशतजपात्सिद्धिः ॥ इति श्रीवड्डोमरेश्वरविरचिता दत्तमाला समाप्ता ॥


text:
देवतावंदन
देवतावंदन -
ॐ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । इष्टदेवताभ्यो नमः । कुलदेवताभ्यो नमः । ग्रामदेवताभ्यो नमः । स्थानदेवताभ्यो नमः । वास्तुदेवताभ्यो नमः । शची पुरंदराभ्यां नमः । उमामहेश्वराभ्यां नमः । मातापितृभ्यां नमः । सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमः । एतत्कर्मप्रधानदेवताभ्यो नमः । आदित्यादिनवग्रहदेवताभ्यो नमः । अविघ्नमस्तु ।
देवताध्यान -
सुमुखश्चैकदन्तश्च, कपिलो गजकर्णकः । लम्बोदरश्च विकटो, विघ्ननाशो गणाधिपः ॥
धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो, भालचन्द्रो गजाननः । द्वादशैतानि नामानि, यः पठेच्छृणुयादपि ॥
विद्यारंभे विवाहे च, प्रवेशे निर्गमे तथा । संग्रामे संकटे चैव, विघ्नस्तस्य न जायते ॥
शुक्लांबरधरं देवं, शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत्, सर्वविघ्नोपशान्तये ॥
सर्वमडलमाडल्ये, शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यंम्बके गौरि, नारायणि नमोऽस्तु ते ॥
सर्वदा सर्वकार्येषु, नास्ति तेषाममडलम् । येषां ह्रदिस्थो भगवान् , मडलायतनं हरिः ॥
तदेव लग्नं सुदिनं तदेव, ताराबलं चन्द्रबलं तदेव । विद्याबलं दैवबलं तदेव, लक्ष्मीपते तेंऽघ्रियुगं स्मरामि ॥
लाभस्तेषां जयस्तेषां, कुतस्तेषां पराजयः । येषामिन्दीवरश्यामो ह्रदयस्थो जनार्दनः ॥
विनायकं गुरुं भानुं, ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् । सरस्वतीं प्रणम्यादौ, सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥
अभीप्सितार्थसिद्धयर्थं, पूजितो यः सुरासुरैः । सर्वविघ्नहरस्तस्मै, गणाधिपतये नमः ॥
सर्वेष्वारब्धकार्येषु, त्रयस्त्रिभुवनेश्वराः । देवा दिशन्तु नः सिद्धिं ब्रह्मेशानजनार्दनाः ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
Aditya Hruday Stotra – आदित्यहृदयस्तोत्र
।। आदित्यहृदयस्तोत्रम् ।।
ततो युद्धपरिश्रान्तं समरे चिन्तया स्थितम् । रावणं चाग्रतो दृष्ट्वा युद्धाय समुपस्थितम् ॥1॥
दैवतैश्च समागम्य द्रष्टुमभ्यागतो रणम् । उपगम्याब्रवीद् राममगस्त्यो भगवांस्तदा ॥2॥
राम राम महाबाहो श्रृणु गुह्मं सनातनम् । येन सर्वानरीन् वत्स समरे विजयिष्यसे ॥3॥
आदित्यहृदयं पुण्यं सर्वशत्रुविनाशनम् । जयावहं जपं नित्यमक्षयं परमं शिवम् ॥4॥
सर्वमंगलमागल्यं सर्वपापप्रणाशनम् । चिन्ताशोकप्रशमनमायुर्वर्धनमुत्तमम् ॥5॥
रश्मिमन्तं समुद्यन्तं देवासुरनमस्कृतम् । पुजयस्व विवस्वन्तं भास्करं भुवनेश्वरम् ॥6॥
सर्वदेवात्मको ह्येष तेजस्वी रश्मिभावन: । एष देवासुरगणांल्लोकान् पाति गभस्तिभि: ॥7॥
एष ब्रह्मा च विष्णुश्च शिव: स्कन्द: प्रजापति: । महेन्द्रो धनद: कालो यम: सोमो ह्यापां पतिः ॥8॥
पितरो वसव: साध्या अश्विनौ मरुतो मनु: । वायुर्वहिन: प्रजा प्राण ऋतुकर्ता प्रभाकर: ॥9॥
आदित्य: सविता सूर्य: खग: पूषा गभस्तिमान् । सुवर्णसदृशो भानुर्हिरण्यरेता दिवाकर: ॥10॥
हरिदश्व: सहस्त्रार्चि: सप्तसप्तिर्मरीचिमान् । तिमिरोन्मथन: शम्भुस्त्वष्टा मार्तण्डकोंऽशुमान् ॥11॥
हिरण्यगर्भ: शिशिरस्तपनोऽहस्करो रवि: । अग्निगर्भोऽदिते: पुत्रः शंखः शिशिरनाशन: ॥12॥
व्योमनाथस्तमोभेदी ऋग्यजु:सामपारग: । घनवृष्टिरपां मित्रो विन्ध्यवीथीप्लवंगमः ॥13॥
आतपी मण्डली मृत्यु: पिगंल: सर्वतापन:। कविर्विश्वो महातेजा: रक्त:सर्वभवोद् भव: ॥14॥
नक्षत्रग्रहताराणामधिपो विश्वभावन: । तेजसामपि तेजस्वी द्वादशात्मन् नमोऽस्तु ते ॥15॥
नम: पूर्वाय गिरये पश्चिमायाद्रये नम: । ज्योतिर्गणानां पतये दिनाधिपतये नम: ॥16॥
जयाय जयभद्राय हर्यश्वाय नमो नम: । नमो नम: सहस्त्रांशो आदित्याय नमो नम: ॥17॥
नम उग्राय वीराय सारंगाय नमो नम: । नम: पद्मप्रबोधाय प्रचण्डाय नमोऽस्तु ते ॥18॥
ब्रह्मेशानाच्युतेशाय सुरायादित्यवर्चसे । भास्वते सर्वभक्षाय रौद्राय वपुषे नम: ॥19॥
तमोघ्नाय हिमघ्नाय शत्रुघ्नायामितात्मने । कृतघ्नघ्नाय देवाय ज्योतिषां पतये नम: ॥20॥
तप्तचामीकराभाय हरये विश्वकर्मणे । नमस्तमोऽभिनिघ्नाय रुचये लोकसाक्षिणे ॥21॥
नाशयत्येष वै भूतं तमेष सृजति प्रभु: । पायत्येष तपत्येष वर्षत्येष गभस्तिभि: ॥22॥
एष सुप्तेषु जागर्ति भूतेषु परिनिष्ठित: । एष चैवाग्निहोत्रं च फलं चैवाग्निहोत्रिणाम् ॥23॥
देवाश्च क्रतवश्चैव क्रतुनां फलमेव च । यानि कृत्यानि लोकेषु सर्वेषु परमं प्रभु: ॥24॥
एनमापत्सु कृच्छ्रेषु कान्तारेषु भयेषु च । कीर्तयन् पुरुष: कश्चिन्नावसीदति राघव ॥25॥
पूजयस्वैनमेकाग्रो देवदेवं जगप्ततिम् । एतत्त्रिगुणितं जप्त्वा युद्धेषु विजयिष्यसि ॥26॥
अस्मिन् क्षणे महाबाहो रावणं त्वं जहिष्यसि । एवमुक्ता ततोऽगस्त्यो जगाम स यथागतम् ॥27॥
एतच्छ्रुत्वा महातेजा नष्टशोकोऽभवत् तदा ॥ धारयामास सुप्रीतो राघव प्रयतात्मवान् ॥28॥
आदित्यं प्रेक्ष्य जप्त्वेदं परं हर्षमवाप्तवान् । त्रिराचम्य शूचिर्भूत्वा धनुरादाय वीर्यवान् ॥29॥
रावणं प्रेक्ष्य हृष्टात्मा जयार्थं समुपागतम् । सर्वयत्नेन महता वृतस्तस्य वधेऽभवत् ॥30॥
अथ रविरवदन्निरीक्ष्य रामं मुदितमना: परमं प्रहृष्यमाण: । निशिचरपतिसंक्षयं विदित्वा सुरगणमध्यगतो वचस्त्वरेति ॥31॥
।।सम्पूर्ण ।।


text:
तृतीयोपदेशः
स-शैल-वन-धात्रीणां यथाधारोऽहि-नायकः।
सर्वेषां योग-तन्त्राणां तथाधारो हि कुण्डली ॥१॥
सुप्ता गुरु-प्रसादेन यदा जागर्ति कुण्डली।
तदा सर्वाणि पद्मानि भिद्यन्ते ग्रन्थयोऽपि च ॥२॥
प्राणस्य शून्य-पदवी तदा राजपथायते।
तदा चित्तं निरालम्बं तदा कालस्य वञ्चनम् ॥३॥
सुषुम्णा शून्य-पदवी ब्रह्म-रन्ध्रः महापथः।
श्मशानं शाम्भवी मध्य-मार्गश् चेत्य् एक-वाचकाः ॥४॥
तस्मात् सर्व-प्रयत्नेन प्रबोधयितुम् ईश्वरीम्।
ब्रह्म-द्वार-मुखे सुप्तां मुद्राभ्यासं समाचरेत् ॥५॥
महामुद्रा महाबन्धो महावेधश् च खेचरी।
उड्डीयानं मूलबन्धश् च बन्धो जालन्धराभिधः ॥६॥
करणी विपरीताख्या वज्रोली शक्ति-चालनम्।
इदं हि मुद्रा-दशकं जरा-मरण-नाशनम् ॥७॥
आदिनाथोदितं दिव्यम् अष्टैश्वर्य-प्रदायकम्।
वल्लभं सर्व-सिद्धानां दुर्लभं मरुताम् अपि ॥८॥
गोपनीयं प्रयत्नेन यथा रत्न-करण्डकम्।
कस्यचिन् नैव वक्तव्यं कुल-स्त्री-सुरतं यथा ॥९॥
अथ महा-मुद्रा- पाद-मूलेन वामेन योनिं सम्पीड्य दक्षिणाम्।
प्रसारितं पदं कृत्वा कराभ्यां धारयेद् दृढम् ॥१०॥
कण्ठे बन्धं समारोप्य धारयेद् वायुम् ऊर्ध्वतः।
यथा दण्ड-हतः सर्पो दण्डाकारः प्रजायते ॥११॥
ऋज्वीभूता तथा शक्तिः कुण्डली सहसा भवेत्।
तदा सा मरणावस्था जायते द्विपुटाश्रया ॥१२॥
ततः शनैः शनैर् एव रेचयेन् नैव वेगतः।
महा-मुद्रां च तेनैव वदन्ति विबुधोत्तमाः ॥१३॥
इयं खलु महामुद्रा महा-सिद्धैः प्रदर्शिता।
महा-क्लेशादयो दोषाः क्षीयन्ते मरणादयः।
महा-मुद्रां च तेनैव वदन्ति विबुधोत्तमाः ॥१४॥
चन्द्राङ्गे तु समभ्यस्य सूर्याङ्गे पुनर् अभ्यसेत्।
यावत्-तुल्या भवेत् सङ्ख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत् ॥१५॥
न हि पथ्यम् अपथ्यं वा रसाः सर्वेऽपि नीरसाः।
अपि भुक्तं विषं घोरं पीयूषम् अपि जीर्यति ॥१६॥
क्षय-कुष्ठ-गुदावर्त-गुल्माजीर्ण-पुरोगमाः।
तस्य दोषाः क्षयं यान्ति महामुद्रां तु योऽभ्यसेत् ॥१७॥
कथितेयं महामुद्रा महा-सिद्धि-करा नॄणाम्।
गोपनीया प्रयत्नेन न देया यस्य कस्यचित् ॥१८॥
अथ महा-बन्धः- पार्ष्णिं वामस्य पादस्य योनि-स्थाने नियोजयेत्।
वामोरूपरि संस्थाप्य दक्षिणं चरणं तथा ॥१९॥
पूरयित्वा ततो वायुं हृदये चुबुकं दृढम्।
निष्पीड्यं वायुम् आकुञ्च्य मनो-मध्ये नियोजयेत् ॥२०॥
धारयित्वा यथा-शक्ति रेचयेद् अनिलं शनैः।
सव्याङ्गे तु समभ्यस्य दक्षाङ्गे पुनर् अभ्यसेत् ॥२१॥
मतम् अत्र तु केषांचित् कण्ठ-बन्धं विवर्जयेत्।
राज-दन्त-स्थ-जिह्वाया बन्धः शस्तो भवेद् इति ॥२२॥
अयं तु सर्व-नाडीनाम् ऊर्ध्वं गति-निरोधकः।
अयं खलु महा-बन्धो महा-सिद्धि-प्रदायकः ॥२३॥
काल-पाश-महा-बन्ध-विमोचन-विचक्षणः।
त्रिवेणी-सङ्गमं धत्ते केदारं प्रापयेन् मनः ॥२४॥
रूप-लावण्य-सम्पन्ना यथा स्त्री पुरुषं विना।
महा-मुद्रा-महा-बन्धौ निष्फलौ वेध-वर्जितौ ॥२५॥
अथ महा-वेधः- महा-बन्ध-स्थितो योगी कृत्वा पूरकम् एक-धीः।
वायूनां गतिम् आवृत्य निभृतं कण्ठ-मुद्रया ॥२६॥
सम-हस्त-युगो भूमौ स्फिचौ सनाडयेच् छनैः।
पुट-द्वयम् अतिक्रम्य वायुः स्फुरति मध्यगः ॥२७॥
सोम-सूर्याग्नि-सम्बन्धो जायते चामृताय वै।
मृतावस्था समुत्पन्ना ततो वायुं विरेचयेत् ॥२८॥
महा-वेधोऽयम् अभ्यासान् महा-सिद्धि-प्रदायकः।
वली-पलित-वेप-घ्नः सेव्यते साधकोत्तमैः ॥२९॥
एतत् त्रयं महा-गुह्यं जरा-मृत्यु-विनाशनम्।
वह्नि-वृद्धि-करं चैव ह्य् अणिमादि-गुण-प्रदम् ॥३०॥
अष्टधा क्रियते चैव यामे यामे दिने दिने।
पुण्य-संभार-सन्धाय पापौघ-भिदुरं सदा।
सम्यक्-शिक्षावताम् एवं स्वल्पं प्रथम-साधनम् ॥३१॥
अथ खेचरी- कपाल-कुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा।
भ्रुवोर् अन्तर्गता दृष्टिर् मुद्रा भवति खेचरी ॥३२॥
छेदन-चालन-दोहैः कलां क्रमेणाथ वर्धयेत् तावत्।
सा यावद् भ्रू-मध्यं स्पृशति तदा खेचरी-सिद्धिः ॥३३॥
स्नुही-पत्र-निभं शस्त्रं सुतीक्ष्णं स्निग्ध-निर्मलम्।
समादाय ततस् तेन रोम-मात्रं समुच्छिनेत् ॥३४॥
ततः सैन्धव-पथ्याभ्यां चूर्णिताभ्यां प्रघर्षयेत्।
पुनः सप्त-दिने प्राप्ते रोम-मात्रं समुच्छिनेत् ॥३५॥
एवं क्रमेण षण्-मासं नित्यं युक्तः समाचरेत्।
षण्मासाद् रसना-मूल-शिरा-बन्धः प्रणश्यति ॥३६॥
कलां पराङ्मुखीं कृत्वा त्रिपथे परियोजयेत्।
सा भवेत् खेचरी मुद्रा व्योम-चक्रं तद् उच्यते ॥३७॥
रसनाम् ऊर्ध्वगां कृत्वा क्षणार्धम् अपि तिष्ठति।
विषैर् विमुच्यते योगी व्याधि-मृत्यु-जरादिभिः ॥३८॥
न रोगो मरणं तन्द्रा न निद्रा न क्षुधा तृषा।
न च मूर्च्छा भवेत् तस्य यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् ॥३९॥
पीड्यते न स रोगेण लिप्यते न च कर्मणा।
बाध्यते न स कालेन यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् ॥४०॥
चित्तं चरति खे यस्माज् जिह्वा चरति खे गता।
तेनैषा खेचरी नाम मुद्रा सिद्धैर् निरूपिता ॥४१॥
खेचर्या मुद्रितं येन विवरं लम्बिकोर्ध्वतः।
न तस्य क्षरते बिन्दुः कामिन्याः श्लेषितस्य च ॥४२॥
चलितोऽपि यदा बिन्दुः सम्प्राप्तो योनि-मण्डलम्।
व्रजत्य् ऊर्ध्वं हृतः शक्त्या निबद्धो योनि-मुद्रया ॥४३॥
ऊर्ध्व-जिह्वः स्थिरो भूत्वा सोमपानं करोति यः।
मासार्धेन न सन्देहो मृत्युं जयति योगवित् ॥४४॥
नित्यं सोम-कला-पूर्णं शरीरं यस्य योगिनः।
तक्षकेणापि दष्टस्य विषं तस्य न सर्पति ॥४५॥
इन्धनानि यथा वह्निस् तैल-वर्ति च दीपकः।
तथा सोम-कला-पूर्णं देही देहं न मुञ्चति ॥४६॥
गोमांसं भक्षयेन् नित्यं पिबेद् अमर-वारुणीम्।
कुलीनं तम् अहं मन्ये चेतरे कुल-घातकाः ॥४७॥
गो-शब्देनोदिता जिह्वा तत् प्रवेशो हि तालुनि।
गो-मांस-भक्षणं तत् तु महा-पातक-नाशनम् ॥४८॥
जिह्वा-प्रवेश-सम्भूत-वह्निनोत्पादितः खलु।
चन्द्रात् स्रवति यः सारः सा स्याद् अमर-वारुणी ॥४९॥
चुम्बन्ती यदि लम्बिकाग्रम् अनिशं जिह्वा-रस-स्यन्दिनी स-क्षारा कटुकाम्ल-दुग्ध-सदृशी मध्वाज्य-तुल्या तथा।
व्याधीनां हरणं जरान्त-करणं शस्त्रागमोदीरणं तस्य स्याद् अमरत्वम् अष्ट-गुणितं सिद्धाङ्गनाकर्षणम् ॥५०॥
मूर्ध्नः षोडश-पत्र-पद्म-गलितं प्राणाद् अवाप्तं हठाद् ऊर्द्व्हास्यो रसनां नियम्य विवरे शक्तिं परां चिन्तयन्।
उत्कल्लोल-कला-जलं च विमलं धारामयं यः पिबेन् निर्व्याधिः स मृणाल-कोमल-वपुर् योगी चिरं जीवति ॥५१॥
यत् प्रालेयं प्रहित-सुषिरं मेरु-मूर्धान्तर-स्थं तस्मिंस् तत्त्वं प्रवदति सुधीस् तन्-मुखं निम्नगानाम्।
चन्द्रात् सारः स्रवति वपुषस् तेन मृत्युर् नराणां तद् बध्नीयात् सुकरणम् अधो नान्यथा काय-सिद्धिः ॥५२॥
सुषिरं ज्ञान-जनकं पञ्च-स्रोतः-समन्वितम्।
तिष्ठते खेचरी मुद्रा तस्मिन् शून्ये निरञ्जने ॥५३॥
एकं सृष्टिमयं बीजम् एका मुद्रा च खेचरी।
एको देवो निरालम्ब एकावस्था मनोन्मनी ॥५४॥
अथ उड्डीयान-बन्धः- बद्धो येन सुषुम्णायां प्राणस् तूड्डीयते यतः।
तस्माद् उड्डीयनाख्योऽयं योगिभिः समुदाहृतः ॥५५॥
उड्डीनं कुरुते यस्माद् अविश्रान्तं महा-खगः।
उड्डीयानं तद् एव स्यात् तव बन्धोऽभिधीयते ॥५६॥
उदरे पश्चिमं तानं नाभेर् ऊर्ध्वं च कारयेत्।
उड्डीयानो ह्य् असौ बन्धो मृत्यु-मातङ्ग-केसरी ॥५७॥
उड्डीयानं तु सहजं गुरुणा कथितं सदा।
अभ्यसेत् सततं यस् तु वृद्धोऽपि तरुणायते ॥५८॥
नाभेर् ऊर्ध्वम् अधश् चापि तानं कुर्यात् प्रयत्नतः।
षण्मासम् अभ्यसेन् मृत्युं जयत्य् एव न संशयः ॥५९॥
सर्वेषाम् एव बन्धानां उत्तमो ह्य् उड्डीयानकः।
उड्डियाने दृढे बन्धे मुक्तिः स्वाभाविकी भवेत् ॥६०॥
अथ मूल-बन्धः- पार्ष्णि-भागेन सम्पीड्य योनिम् आकुञ्चयेद् गुदम्।
अपानम् ऊर्ध्वम् आकृष्य मूल-बन्धोऽभिधीयते ॥६१॥
अधो-गतिम् अपानं वा ऊर्ध्वगं कुरुते बलात्।
आकुञ्चनेन तं प्राहुर् मूल-बन्धं हि योगिनः ॥६२॥
गुदं पार्ष्ण्या तु सम्पीड्य वायुम् आकुञ्चयेद् बलात्।
वारं वारं यथा चोर्ध्वं समायाति समीरणः ॥६३॥
प्राणापानौ नाद-बिन्दू मूल-बन्धेन चैकताम्।
गत्वा योगस्य संसिद्धिं यच्छतो नात्र संशयः ॥६४॥
अपान-प्राणयोर् ऐक्यं क्षयो मूत्र-पुरीषयोः।
युवा भवति वृद्धोऽपि सततं मूल-बन्धनात् ॥६५॥
अपान ऊर्ध्वगे जाते प्रयाते वह्नि-मण्डलम्।
तदानल-शिखा दीर्घा जायते वायुनाहता ॥६६॥
ततो यातो वह्न्य्-अपानौ प्राणम् उष्ण-स्वरूपकम्।
तेनात्यन्त-प्रदीप्तस् तु ज्वलनो देहजस् तथा ॥६७॥
तेन कुण्डलिनी सुप्ता सन्तप्ता सम्प्रबुध्यते।
दण्डाहता भुजङ्गीव निश्वस्य ऋजुतां व्रजेत् ॥६८॥
बिलं प्रविष्टेव ततो ब्रह्म-नाड्यं तरं व्रजेत्।
तस्मान् नित्यं मूल-बन्धः कर्तव्यो योगिभिः सदा ॥६९॥
अथ जलन्धर-बन्धः- कण्ठम् आकुञ्च्य हृदये स्थापयेच् चिबुकं दृढम्।
बन्धो जालन्धराख्योऽयं जरा-मृत्यु-विनाशकः ॥७०॥
बध्नाति हि सिराजालम् अधो-गामि नभो-जलम्।
ततो जालन्धरो बन्धः कण्ठ-दुःखौघ-नाशनः ॥७१॥
जालन्धरे कृते बन्धे कण्ठ-संकोच-लक्षणे।
न पीयूषं पतत्य् अग्नौ न च वायुः प्रकुप्यति ॥७२॥
कण्ठ-संकोचनेनैव द्वे नाड्यौ स्तम्भयेद् दृढम्।
मध्य-चक्रम् इदं ज्ञेयं षोडशाधार-बन्धनम् ॥७३॥
मूल-स्थानं समाकुञ्च्य उड्डियानं तु कारयेत्।
इडां च पिङ्गलां बद्ध्वा वाहयेत् पश्चिमे पथि ॥७४॥
अनेनैव विधानेन प्रयाति पवनो लयम्।
ततो न जायते मृत्युर् जरा-रोगादिकं तथा ॥७५॥
बन्ध-त्रयम् इदं श्रेष्ठं महा-सिद्धैश् च सेवितम्।
सर्वेषां हठ-तन्त्राणां साधनं योगिनो विदुः ॥७६॥
यत् किंचित् स्रवते चन्द्राद् अमृतं दिव्य-रूपिणः।
तत् सर्वं ग्रसते सूर्यस् तेन पिण्डो जरायुतः ॥७७॥
अथ विपरीत-करणी मुद्रा- तत्रास्ति करणं दिव्यं सूर्यस्य मुख-वञ्चनम्।
गुरूपदेशतो ज्ञेयं न तु शास्त्रार्थ-कोटिभिः ॥७८॥
ऊर्ध्व-नाभेर् अधस् तालोर् ऊर्ध्वं भानुर् अधः शशी।
करणी विपरीताखा गुरु-वाक्येन लभ्यते ॥७९॥
नित्यम् अभ्यास-युक्तस्य जठराग्नि-विवर्धनी।
आहारो बहुलस् तस्य सम्पाद्यः साधकस्य च ॥८०॥
अल्पाहारो यदि भवेद् अग्निर् दहति तत्-क्षणात्।
अधः-शिराश् चोर्ध्व-पादः क्षणं स्यात् प्रथमे दिने ॥८१॥
क्षणाच् च किंचिद् अधिकम् अभ्यसेच् च दिने दिने।
वलितं पलितं चैव षण्मासोर्ध्वं न दृश्यते।
याम-मात्रं तु यो नित्यम् अभ्यसेत् स तु कालजित् ॥८२॥
अथ वज्रोली- स्वेच्छया वर्तमानोऽपि योगोक्तैर् नियमैर् विना।
वज्रोलीं यो विजानाति स योगी सिद्धि-भाजनम् ॥८३॥
तत्र वस्तु-द्वयं वक्ष्ये दुर्लभं यस्य कस्यचित्।
क्षीरं चैकं द्वितीयं तु नारी च वश-वर्तिनी ॥८४॥
मेहनेन शनैः सम्यग् ऊर्ध्वाकुञ्चनम् अभ्यसेत्।
पुरुषोऽप्य् अथवा नारी वज्रोली-सिद्धिम् आप्नुयात् ॥८५॥
यत्नतः शस्त-नालेन फूत्कारं वज्र-कन्दरे।
शनैः शनैः प्रकुर्वीत वायु-संचार-कारणात् ॥८६॥
नारी-भगे पदद्-बिन्दुम् अभ्यासेनोर्ध्वम् आहरेत्।
चलितं च निजं बिन्दुम् ऊर्ध्वम् आकृष्य रक्षयेत् ॥८७॥
एवं संरक्षयेद् बिन्दुं जयति योगवित्।
मरणं बिन्दु-पातेन जीवनं बिन्दु-धारणात् ॥८८॥
सुगन्धो योगिनो देहे जायते बिन्दु-धारणात्।
यावद् बिन्दुः स्थिरो देहे तावत् काल-भयं कुतः ॥८९॥
चित्तायत्तं नॄणां शुक्रं शुक्रायत्तं च जीवितम्।
तस्माच् छुक्रं मनश् चैव रक्षणीयं प्रयत्नतः ॥९०॥
ऋतुमत्या रजोऽप्य् एवं निजं बिन्दुं च रक्षयेत्।
मेढ्रेणाकर्षयेद् ऊर्ध्वं सम्यग् अभ्यास-योग-वित् ॥९१॥
अथ सहजोलिः- सहजोलिश् चामरोलिर् वज्रोल्या भेद एकतः।
जले सुभस्म निक्षिप्य दग्ध-गोमय-सम्भवम् ॥९२॥
वज्रोली-मैथुनाद् ऊर्ध्वं स्त्री-पुंसोः स्वाङ्ग-लेपनम्।
आसीनयोः सुखेनैव मुक्त-व्यापारयोः क्षणात् ॥९३॥
सहजोलिर् इयं प्रोक्ता श्रद्धेया योगिभिः सदा।
अयं शुभ-करो योगो भोग-युक्तोऽपि मुक्तिदः ॥९४॥
अयं योगः पुण्यवतां धीराणां तत्त्व-दर्शिनाम्।
निर्मत्सराणां वै सिध्येन् न तु मत्सर-शालिनाम् ॥९५॥
अथ अमरोली- पित्तोल्बणत्वात् प्रथमाम्बु-धारां विहाय निःसारतयान्त्य् अधाराम्।
निषेव्यते शीतल-मध्य-धारा कापालिके खण्डमतेऽमरोली ॥९६॥
अमरीं य: पिबेन् नित्यं नस्यं कुर्वन् दिने दिने।
वज्रोलीम् अभ्यसेत् सम्यक् सामरोलीति कथ्यते ॥९७॥
अभ्यासान् निःसृतां चान्द्रीं विभूत्या सह मिश्रयेत्।
धारयेद् उत्तमाङ्गेषु दिव्य-दृष्टिः प्रजायते ॥९८॥
पुंसो बिन्दुं समाकुञ्च्य सम्यग् अभ्यास-पाटवात्।
यदि नारी रजो रक्षेद् वज्रोल्या सापि योगिनी ॥९९॥
तस्याः किंचिद् रजो नाशं न गच्छति न संशयः।
तस्याः शरीरे नादश् च बिन्दुताम् एव गच्छति ॥१००॥
स बिन्दुस् तद् रजश् चैव एकीभूय स्वदेहगौ।
वज्रोल्य्-अभ्यास-योगेन सर्व-सिद्धिं प्रयच्छतः ॥१०१॥
रक्षेद् आकुञ्चनाद् ऊर्ध्वं या रजः सा हि योगिनी।
अतीतानागतं वेत्ति खेचरी च भवेद् ध्रुवम् ॥१०२॥
देह-सिद्धिं च लभते वज्रोल्य्-अभ्यास-योगतः।
अयं पुण्य-करो योगो भोगे भुक्तेऽपि मुक्तिदः ॥१०३॥
अथ शक्ति-चालनम्- कुटिलाङ्गी कुण्डलिनी भुजङ्गी शक्तिर् ईश्वरी।
कुण्डल्य् अरुन्धती चैते शब्दाः पर्याय-वाचकाः ॥१०४॥
उद्घाटयेत् कपाटं तु यथा कुंचिकया हठात्।
कुण्डलिन्या तथा योगी मोक्षद्वारं विभेदयेत् ॥१०५॥
येन मार्गेण गन्तव्यं ब्रह्म-स्थानं निरामयम्।
मुखेनाच्छाद्य तद् वारं प्रसुप्ता परमेश्वरी ॥१०६॥
कन्दोर्ध्वे कुण्डली शक्तिः सुप्ता मोक्षाय योगिनाम्।
बन्धनाय च मूढानां यस् तां वेत्ति स योगवित् ॥१०७॥
कुण्डली कुटिलाकारा सर्पवत् परिकीर्तिता।
सा शक्तिश् चालिता येन स मुक्तो नात्र संशयः ॥१०८॥
गङ्गा-यमुनयोर् मध्ये बाल-रण्डां तपस्विनीम्।
बलात्कारेण गृह्णीयात् तद् विष्णोः परमं पदम् ॥१०९॥
इडा भगवती गङ्गा पिङ्गला यमुना नदी।
इडा-पिङ्गलयोर् मध्ये बालरण्डा च कुण्डली ॥११०॥
पुच्छे प्रगृह्य भुजङ्गीं सुप्ताम् उद्बोधयेच् च ताम्।
निद्रां विहाय सा शक्तिर् ऊर्ध्वम् उत्तिष्ठते हठात् ॥१११॥
अवस्थिता चैव फणावती सा प्रातश् च सायं प्रहरार्ध-मात्रम्।
प्रपूर्य सूर्यात् परिधान-युक्त्या प्रगृह्य नित्यं परिचालनीया ॥११२॥
ऊर्ध्वं वितस्ति-मात्रं तु विस्तारं चतुरङ्गुलम्।
मृदुलं धवलं प्रोक्तं वेष्टिताम्बर-लक्षणम् ॥११३॥
सति वज्रासने पादौ कराभ्यां धारयेद् दृढम्।
गुल्फ-देश-समीपे च कन्दं तत्र प्रपीडयेत् ॥११४॥
वज्रासने स्थितो योगी चालयित्वा च कुण्डलीम्।
कुर्याद् अनन्तरं भस्त्रां कुण्डलीम् आशु बोधयेत् ॥११५॥
भानोर् आकुञ्चनं कुर्यात् कुण्डलीं चालयेत् ततः।
मृत्यु-वक्त्र-गतस्यापि तस्य मृत्यु-भयं कुतः ॥११६॥
मुहूर्त-द्वय-पर्यन्तं निर्भयं चालनाद् असौ।
ऊर्ध्वम् आकृष्यते किंचित् सुषुम्णायां समुद्गता ॥११७॥
तेन कुण्डलिनी तस्याः सुषुम्णाया मुखं ध्रुवम्।
जहाति तस्मात् प्राणोऽयं सुषुम्णां व्रजति स्वतः ॥११८॥
तस्मात् संचालयेन् नित्यं सुख-सुप्ताम् अरुन्धतीम्।
तस्याः संचालनेनैव योगी रोगैः प्रमुच्यते ॥११९॥
येन संचालिता शक्तिः स योगी सिद्धि-भाजनम्।
किम् अत्र बहुनोक्तेन कालं जयति लीलया ॥१२०॥
ब्रह्मचर्य-रतस्यैव नित्यं हित-मिताशिनः।
मण्डलाद् दृश्यते सिद्धिः कुण्डल्य्-अभ्यास-योगिनः ॥१२१॥
कुण्डलीं चालयित्वा तु भस्त्रां कुर्याद् विशेषतः।
एवम् अभ्यस्यतो नित्यं यमिनो यम-भीः कुतः ॥१२२॥
द्वा-सप्तति-सहस्राणां नाडीनां मल-शोधने।
कुतः प्रक्षालनोपायः कुण्डल्य्-अभ्यसनाद् ऋते ॥१२३॥
इयं तु मध्यमा नाडी दृढाभ्यासेन योगिनाम्।
आसन-प्राण-संयाम-मुद्राभिः सरला भवेत् ॥१२४॥
अभ्यासे तु विनिद्राणां मनो धृत्वा समाधिना।
रुद्राणी वा परा मुद्रा भद्रां सिद्धिं प्रयच्छति ॥१२५॥
राज-योगं विना पृथ्वी राज-योगं विना निशा।
राज-योगं विना मुद्रा विचित्रापि न शोभते ॥१२६॥
मारुतस्य विधिं सर्वं मनो-युक्तं समभ्यसेत्।
इतरत्र न कर्तव्या मनो-वृत्तिर् मनीषिणा ॥१२७॥
इति मुद्रा दश प्रोक्ता आदिनाथेन शम्भुना।
एकैका तासु यमिनां महा-सिद्धि-प्रदायिनी ॥१२८॥
उपदेशं हि मुद्राणां यो दत्ते साम्प्रदायिकम्।
स एव श्री-गुरुः स्वामी साक्षाद् ईश्वर एव सः ॥१२९॥
तस्य वाक्य-परो भूत्वा मुद्राभ्यासे समाहितः।
अणिमादि-गुणैः सार्धं लभते काल-वञ्चनम् ॥१३०॥
इति हठ-प्रदीपिकायां तृतीयोपदेशः
Translation - भाषांतर
N/A


text:
शिव नीरांजनम्
हरिः ॐ नमोऽत्वनन्ताय सहस्रमूर्तये सहस्रपादाक्षिशिरोरुवाहवे ।
सहस्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वते सहस्रकोटियुगधारिणे नमः ॥१॥
ॐ जय गङ्गाधर हर शिव, जय गिरिजाधीश शिव, जय
गौरीनाथ ।
त्वं मां पालय नित्यं, त्वं मां पालय शम्भो, कृपया जगदीश ।
ॐ हर हर हर महादेव ॥२॥
कैलासे गिरिशिखरे कल्पद्रुमविपिने, शिव कल्पद्रुमविपिने
गुञ्जति मधुकर पुञ्जे, गुञ्जति मधुकरपुञ्जे गहने ।
कोकिलः कूजति खेलति, हंसावलिललिता रचयति
कलाकलापं रचयति, कलाकलापं नृत्यति मुदसहिता ।
ॐ हर हर हर महादेव ॥३॥
तस्मिँल्ललितसुदेशे शालामणिरचिता, शिव शालामपिरचिता,
तन्मध्ये हरनिकटे तन्मध्ये हरनिकटे, गौरी मुदसहिता ।
क्रीडां रचयति भूषां रञ्जितनिजमीशम्, शिव रञ्जितनिजमीशं
इन्द्रादिकसुरसेवित ब्रह्मादिकसुरसेवित, प्रणमति ते शीर्षम्,
ॐ हर हर हर महादेव ॥४॥
विबुधवधूर्बहु नृत्यति हृदये मुदसहिता, शिव हृदये मुदसहिता,
किन्नरगानं कुरुते किन्नरगानं कुरुते, सप्तस्वर सहिता ।
धिनकत थै थै धिनकत मृदङ्गं वादयते, शिव
मृदङ्गं वादयते,
क्वणक्वपललिता वेणुं मधुरं नादयते ।
ॐ हर हर हर महादेव ॥५॥
कण कण-चरणे रचयति नूपुरमुज्वलितं, शिवनूपुरमुज्वलितं।
चक्राकारं भ्रमयति चक्राकारं भ्रमयति, कुरुते तां धिकताम् ।
तां तां लुप-चुप तालं नादयते, शिव तालं नादयते,
अङ्गुष्ठाङ्गुलिनादं अङ्गुष्ठाङ्गुलिनादं लास्यकतां कुरुते ।
ॐ हर हर हर महादेव ॥६॥
कर्पुरद्युतिगौरं पञ्चाननसहितम्, शिव पञ्चाननसहितं,
विनयन शशधरमौले, विनयन विषधरमौले कण्ठयुतम् ।
सुन्दरजटाकलापं पावकयुत फालम्, शिव पावकशशिफालं,
डमरुत्रिशूलपिनाकं डमरुत्रिशूलपिनाकं करधृतनृकपालम् ।
ॐ हर हर हर महादेव ॥७॥
शङ्खननादं कृत्वा झल्लरि नादयते, शिव झल्लरि नादयते,
नीराजयते ब्रह्मा, नीराजयते विष्णुर्वेद-ऋचं पठते ।
इति मृदुचरणसरोजं हृदि कमले धृत्वा, शिव हृदि कमले धृत्वा
अवलोकयति महेशं, शिवलोकयति सुरेशं, ईशं अभिनत्वा ।
ॐ हर हर महादेव ॥८॥
रुण्डै रचयति मालां पन्नगमुपवीतं, शिव पन्नगमुपवीतं,
वामविभागे गिरिजा, वामविभागे गौरी, रूपं अतिललितम् ।
सुन्दरसकलशरीरे कृतभस्माभरणं, शिव कृत भस्माभरणम्,
इति वृषभध्वजरूपं, हर-शिव-शङ्कर-रूपं तापत्रयहरणम् ।
ॐ हर हर हर महादेव ॥९॥
ध्यानं आरतिसमये हृदये इति कृत्वा, शिव हृदये इति कृत्वा,
रामं त्रिजटानाथं, शम्भुं विजटानाथं ईशं अभिनत्वा ।
सङ्गीतमेवं प्रतिदिनपठनं यः कुरुते, शिव पठनं यः कुरुते,
शिवसायुज्यं गच्छति, हरसायुज्यं गच्छति, भक्त्या यः शृणुते ।
ॐ हर हर हर महादेव ॥१०॥
ॐ जय गङ्गाधर हर शिव, जय गिरिजाधीश शिव, जय
गौरीनाथ ।
त्वं मां पालय नित्यं त्वं मां पालय शम्भो कृपया जगदीश ।
ॐ हर हर हर महादेव ॥११॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अथ योगफलक्रममुक्त्यादिकथनं नाम द्वितीयाष्टके द्वितीयोsध्याय:
सुषुम्णाज्ञो नर: स्त्री वा युवा बालो जरन्नपि ॥
योगाभ्यासेsधिकारी स्यादभ्यासात्सिद्धिभागपि ॥१॥
सर्वेsप्याश्रमिणो वर्णा योगाभ्यासेsधिकारिण: ॥
भिक्षुर्विशेषान्नियतं ब्रह्मचर्यादि तस्य यत् ॥२॥
यतेर्यस्योदरे भिक्षोर्योगाभ्यासेन जीर्यते ॥
गृहिणा दत्तमन्नं स तं तारयति नेतर: ॥३॥
योगी यस्य गृहे भिक्षुर्याति धन्यस्तदाश्रम: ॥
स भिक्षुर्यद्भृहे भुंक्ते तत्र भुंक्ते हरि: स्वयम् ॥४॥
यत: पराड्मुखो भिक्षुस्ततो देवा: पराड्मुखा: ॥
तस्माद्देयं किमप्यस्मै देवर्षिपितृतृप्तिदम् ॥५॥
यतयेsन्नं ग्राप्तमात्रमाद्यन्तजलदानयुक् ॥
दत्तं चेन्मेरुजलधितुल्यं तदिति हि स्मृतम् ॥६॥
वासोsन्नं च मितं देयं यतये सोsधिकं यदि ॥
आदत्ते स्तेन एवं स्यात्पापोsन्नरसलोलुप: ॥७॥
धूर्त: शठो यतिर्भोगी शौचं ध्यानं विहाय य: ॥
व्रात्यवद्वर्तते सोsज्ञो दु:खभागुभयत्र हि ॥८॥
संन्यासित्वं लोके सुदुर्लभं प्राप्य तद्योsत्र ॥
तस्मात्प्रच्यवते चेद्याति चिरं दुर्गतिं स चान्यत्र ॥९॥
विशेषाद्यतिना तस्माद्योगाभ्यासेन चात्मन: ॥
प्राकसिद्धरूपमप्तव्यमध:पातोsन्यथाsस्य हि ॥१०॥
सत्योsद्वैतोsपि जीवोsयमात्मांशोsजोप्यविक्रिय: ॥
अप्रमेयोsव्ययोsच्छेद्योsदाह्योsक्लेद्यो ह्यशोषक: ॥११॥
स्वात्मावबोध: स्वारामो ध्रुवोsसंगोsपि केवल: ॥
मलिनोsभूदविद्यांशैर्मलच्छन्नसुवर्णवत् ॥१२॥
योगोज्ज्वलितविद्वह्नौ दग्ध्वाssत्मानं स पूर्ववत् ॥
स्वरूपं शुद्धमाप्नोति हेमाग्नाविव लोहवत् ॥१३॥
आत्मास्मीत्युपगन्तवुं न प्रतीकं यतो न स: ॥
कार्योत्कर्षादात्मदृष्टि: प्रतीकेsङ्गे तु तन्मति: ॥१४॥
इत्यात्माधिगमाभ्यासात्सर्वकर्म विदो बुध: ॥
आदेहपातमारब्धभोग एवाधिकारिण: ॥१५॥
चित्ते गोवृत्तिविलयस्तस्य प्राणेsस्य चात्मनि ॥
विद्याप्रकाशितहृदा स यात्याद्यं सुषुम्णया ॥१६॥
न शुक्लगत्यपेक्षाsस्य विदो रश्म्यनुसारिण: ॥
नेदं लभ्यं संसरतोsज्ञस्य कर्मानुयायिन: ॥१७॥
कृतिनो यान्त्यार्चिराद्यैरस्वतन्त्रा: परे त्वध: ॥
तद्भ्रमो मायिके पादे दत्तलोके विदो गति: ॥१८॥
पूर्वसिद्धं चिदान - दैकरसं भूम निष्कलम् ॥
स्वरूपं ज्ञानयोगेन गतो नावर्तते पुन: ॥१९॥
सत्यवैकुण्ठकैलासलोकानामप्युपर्ययम् ॥
दत्तात्रेयाख्यालोकोsस्ति प्रसिद्धोsमृतसंज्ञित: ॥२०॥
न यत्र शुग्जरा मृत्यु: क्रियाभोगोपि यत्र नो ॥
मोहोsवस्था न च द्वैतमगम्योsयं सुरैरपि ॥२१॥
अध्यात्मयोगमार्गेण लभ्योयं ब्राह्मणेन हि ॥
श्रुत्यामृतं दिवीत्युक्तो दत्तलोकोsयमेव स: ॥२२॥
तल्लोकप्राप्तयेsथर्वा कृपया दीनवत्सल: ॥
शाण्डिल्याय जगौ ज्ञानं पूर्वोक्तं सुगमं स्फुटम् ॥२३॥
पुन: पप्रच्छ शाण्डिल्यो भगवन्नक्षरं त्विदम् ॥
अविक्रियं परं ब्रह्म सन्मात्रं निष्कलं शिवम् ॥२४॥
जायतेsस्मात्कथमिदं रक्ष्यते लीयते च तत् ॥
सोब्रवीच्छृणु शाण्डिल्यारूपस्य ब्रह्मणोsस्य तु ॥२५॥
निष्कलं सकलं मिश्रं त्रीणि रूपाण्युपाधित: ॥
अखण्डं सच्चिदानन्दं निष्कलं यन्निरञ्जनम् ॥२६॥
शिवं सूक्ष्मं सर्वगतमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥
अनिर्देश्यं निष्कलाख्यं रूपमस्योत्तमोत्तमम् ॥२७॥
त्रिगुणा मूलप्रकृतिर्मायाविद्येति चोच्यते ॥
शक्ति: सहोत्था तद्युक्तो देवोsसौ कृष्णपिङ्गल: ॥२८॥
महेश्वरो य ईष्टे तन्मिश्ररूपं प्रकीर्तितम् ॥
स तु ज्ञानेन तपसा तप्यमानो ह्यकामयत् ॥२९॥
बहु स्यां च प्रजायेयमित्यस्मात्तपसोsभवत् ॥
ॐकारोsस्य तिस्रो मात्रा ऋषिछन्दांसि देवता: ॥३०॥
बीजानि शक्तयो वर्णावस्थास्थानानि च स्वरा: ॥
गुणाग्निवेदसवनतत्त्वात्मानस्त्रयस्त्रय: ॥३१॥
तदाढ्योsयं जगद्बीजं यत्परापरसंज्ञकम् ॥
तद्वाचकोसौ भगवान्मायावी व्यापक: पर: ॥३२॥
सर्वभूतहृदाविष्टो मायया क्रीडतीह स: ॥
सृजत्यवति हन्तीश: स ब्रह्मा स हरि: शिव: ॥३३॥
देवा इन्द्रादयो भावा: सर्वभूतानि पञ्च च ॥
स्थूलान्यपि च सूक्ष्माणि भौतिकानि स एव हि ॥३४॥
तत्त्वानि जन्तव: सर्वे पुरस्तादच्युत: स च ॥
पश्चाद्दक्षिणतश्चापि स एवोत्तरतो विभु: ॥३५॥
उपरिष्टादधस्ताच्च स एव किल सर्वत: ॥
भूतं भव्यं भवच्चापि स एवेदं न चेतरत् ॥३६॥
देवस्यास्यात्मक्रीडस्य विभोर्भक्तानुकंपिन: ॥
दत्तात्रेयाभिधा मूर्ति: सुरूपा या दिगंबरा ॥३७॥
इन्दीवरदलप्रख्या चतुर्बाहुरघापहा ॥
सैषाsस्य सकलं रूपमासेचनकगात्रयुक् ॥३८॥
शाण्डिल्य: प्राह भगवन्सन्मात्रमिदमुत्तमम् ॥
परं ब्रह्मात्मा महेशो दत्तात्रेय इति प्रभो ॥३९॥
कस्मादुच्यत आख्याहि कृपया दीनवत्सल ॥
अथर्वोवाच सोम्येदं बृहत्सर्वं चराचरम् ॥४०॥
बृंहयत्युत्तमं तस्मात्परं ब्रह्मति गीयते ॥
यच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह ॥४१॥
यच्चास्य संततो भावस्तेनात्मेति च गीयते ॥
मह्यते चेशशब्देन शक्त्येष्टेsखिलमेव यत् ॥४२॥
सर्वाधीशोsखिलात्मा च महेश इति गीयते ॥
मयाsहं तेsत्रये दत्त इत्युक्ते: स तथोच्यते ॥४३॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सा० त्रि० सं० वा० ज्ञा० द्वितीयाष्टके द्वितीयोsध्याय: ॥२॥
इति श्रीदत्तपुराणे द्वितीयाष्टके द्वितीयोsध्याय: ॥२॥२॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
काबूले षड् भारतीयाः बन्धिताःकाबूल् > अफ्गानिस्थानस्य 'बघ्लान्' प्रविश्यायां षट् भारतीयान् यन्त्रकुशलान् [engineers] तद्देशवासिनं चालकं च केचन आयुधधारिणः अपहृतवन्तः। अफ्गान् सर्वकारस्य स्वामित्वे वर्तमाने विद्युन्निलये कर्मकराः एते, ते एव रविवासरे अपहृताः बन्धिताश्च।
घटनायाः उत्तरदायित्वं केनापि न स्वीकृतं तथापि तालिबान् भीकरैरेव आक्रमणं कृतमिति बघ्लान् प्रविश्यायाः राज्यपालः अब्दुल्ला नेमाती अवदत्। तत्रस्थानां गोत्रमुख्यानां साहाय्येन भारतीयान् मोचयितुं चर्चाः पुरोगच्छछन्ति इति नमेतिवर्येण उक्तम्।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २२३
राजधर्मवर्णने भेदप्रयोगवर्णनम्।
मत्स्य उवाच।
परस्परन्तु ये दुष्टाः क्रुद्धा भीतावमानिताः।
तेषां भेदं प्रयुञ्जीत भेदसाध्या हि ते मताः ।। २२३.१ ।।
ये तु येनैव दोषेण परस्मान्नापि बिभ्यति।
ते तु तद्दोषपातेन भेदनीया भृशन्ततः ।। २२३.२ ।।
आत्मीयां दर्शयेदाशां परस्माद्दर्शयेद् भयम्।
एवं हि भेदयेद्भिन्नान् यथावद्वशमानयेत् ।। २२३.३ ।।
संहितानि विना भेदं शक्रेणापि सुदुः सहाः।
भेदमेव प्रशंसन्ति तस्मान्नय विशारदाः ।। २२३.४ ।।
स्वमुखेनाश्रयेद् भेदम् भेदं परमुखेन च।
परीक्ष्य साधु मन्येत भेदं परमुखाच्छ्रुतम् ।। २२३.५ ।।
सद्यः स्वकार्यमुद्दिश्य कुशलै र्ये हि भेदिताः।
भेदितास्ते विनिर्दिष्टा नैव राज्ञार्थवादिभिः ।। २२३.६ ।।
अन्तः कोपो बहिः कोपो यत्र स्यातां महीक्षिताम्।
अन्तः कोपो महांस्तत्र नाशकः पृथिवीक्षिताम् ।। २२३.७ ।।
साम्ना न कोपो बाह्यस्तु कोपः प्रोक्तो महीभृतः।
महीषी युवराजभ्यां तथा सेनापते नृप! ।। २२३.८ ।।
अमात्यमन्त्रिणाञ्चैव राजपुत्रे तथैव च।
अन्तः कोपो विनिर्दिष्टो दारुणः पृथिवीक्षिताम् ।। २२३.९ ।।
बाह्यकोपे समुत्पन्ने सुमहत्यपि पार्थिवः।
शुद्धान्तस्तु महाभाग! शीघ्रमेव जयी भवेत् ।। २२३.१० ।।
अपि शक्रसमो राजा अन्तः कोपेन नश्यति।
सोऽन्तः कोपः प्रयत्नेन तस्माद्रक्ष्यो महीभृता ।। २२३.११ ।।
परतः कोपमुत्पाद्य भेदेन विजिगीषुणाः।
ज्ञातीनां भेदनं कार्यं परेषां विजिगीषुणा ।। २२३.१२ ।।
रक्ष्यञ्चैव प्रयत्नेन ज्ञातिभेदस्तथात्मनः।
ज्ञातयः परितप्यन्ते सततं परितापिताः ।। २२३.१३ ।।
तथापि तेषां कर्तव्यं सुगम्भीरेण चेतसा।
ग्रहणं दानमानाभ्यां भेदस्तेभ्यो भयङ्करः ।। २२३.१४ ।।
न ज्ञातिमनुगृह्णन्ति न ज्ञातिं वै श्वसन्ति च।
ज्ञातिभिर्भेदनीयास्तु रिपवस्ते न पार्थिवैः ।। २२३.१५ ।।
भन्ना हि शक्या रिपवः स्वल्पेन सैन्येन निहन्तुमाजौ।
सुसंहतानां हि तदस्तु भेदः कार्यो रिपूणां नयशास्त्रविद्भिः ।। २२३.१६ ।।


text:
ब्रह्माण्डपुराणम्
ब्रह्माण्ड पुराणम् (BrahmandaPurana) अष्टादशमहापुराणेषु अन्यतमः । महापुराणस्य दशलक्षणयुक्तमिदं महापुराणमित्येव प्रसिद्धम्। ब्रह्माण्डस्य वर्णनम् वायुना व्यासम् उद्दिश्य प्रोक्तम् इदं पुराणम् । अस्मिन् पुराणे द्वादश सहस्रं श्लोकाः सन्ति। विश्वस्य पौराणिकभूगोलं, विश्वखगोलं, अध्यात्मरामायणम् इत्यादयः विषयाः अस्मिन् पुराणे सन्ति ।श्राद्धविषयम् परशुरामचरित्रं च अतिविस्तृततया निरूपितमस्ति। एवं प्रक्रियापादः,अनुषङ्गपादः,उपोद्घातपादः,उपसंहारपादः इति चतुर्धा। हिन्दूसंस्कृत्याः स्पष्टरूपरेखा पुराणेभ्यः एव प्राप्यन्ते।


text:
मित्रभेद: - प्रथमकथा ।
कस्मिंश्चित् नगराभ्याशे केनापि वणिक्पुत्रेण तरुषण्डमध्ये देवतायमनं कर्तुमारब्धम् । तत्र च ये कर्मकरा: स्थापत्यादस्ते मध्याह्नवेलायामाहार्थ नगरमध्ये गच्छन्ति । अथ कदाचित् तत्रानुषंगिकं वानरयूथसितश्चेतश्च परिभ्रमत् आगतम् । तत्र एकस्यकस्याचित् शिल्पिनो*र्द्ध स्फाटितों*जवृक्षदारुमय: स्तम्भ: खदिरकीलकेन मध्यनिहितेन तिष्ठति । एतस्मिनन्तरे ते वानरा: तरुशिखरप्रसादश्रृंगदारुपर्यन्तेषु यथेच्छया क्रीडितुमारब्धा: । एकस्य ते वां प्रत्यासन्नमृत्युव्पापल्यात् तस्मिन्नर्द्धस्फाटितस्तम्भे उपविश्य पाणिभ्यां कीलकं संगृह्य यावत् उत्पाटयितुमारेभे तावन् तस्य स्तम्भमध्यगतवृषणस्य स्वस्थानात् चलितकीलकेन यद्वृत्तं तत्प्रागेव निवेदितम् । अतो*हं ब्रवीमि 'अव्यापारेषु इति आवयो: भक्षित्र शेष अहरौ*स्त्येव, यत् किमनेन व्यापारेण ।' दमनक आह - किं भवान् आहारार्थी केवलमेव ? तन्न युक्तम् उक्तंच ---
सुहृदामुपकारकारणाद्धिषयामप्यपकारकारणात् ।
नृपसंश्रय इष्यते बुधेर्जठर को न विभर्ति केवलम् ।।22
यस्मिन् जीवति जीवन्ति बहव: सो*त्र जीवतु ।
बयांसि किं न कुर्वन्ति चंच्वा स्वोदरपूरणम् ।।23
यं जीव्यते क्षणमपि प्रार्थितं मनुष्यै
विज्ञानुशौर्यविभवार्य्यगुणै: समेतम् ।
तन्नाम जीवितमिह प्रवदन्ति तज्ज्ञा: ।
काको*पि जीवितचिराय बलिं च भुक्ते ।।24
यो नात्मना न च परेण न बन्धुवर्ग
दीने दयां न कुरुते न च भृत्यवर्गे ।
किं तस्य जीवितफलं हि मनुष्यलोके
काको*पि जीवित चिरायु बलिं च भुक्ते ।।25
सुपूरा स्यात्कुनदिका सुपूरौ मूषिकांजलि:
सुसन्तुष्ट: का पुरुष: स्वल्पकेनापि तुष्यति ।।26
किं तेन जातु जातेन मातुयौवनहारिणा
आरोहति न य: स्वस्य व: शस्याग्र ध्वजो यथा ।।27
परिवर्तिनि संसारे मृत: को वा न जायते
जातस्तु गण्यते सो*त्र त: स्फुरेच्च श्रियाधिक: ।।28
जातस्य नदीतीरे तस्यापि तृणस्य जन्मसाफल्यम् ।
तत्सलिलमज्जानाकुलजनहस्तालम्बं न भवति ।।29
स्तिमितान्नतसंचारा जनसन्तापहारिण:
जायन्ते विरला लोके जलदा इव सज्जना: ।।30
निरतिशयं गरिमाणं तेन जनन्या: स्मरन्ति विद्वान्स: ।
यत्कमपि वहति गर्भ महतामपि यो गुरुर्भवति ।।31
अप्रकटीकृतशक्ति शक्तो*पि जनस्तिरस्क्रयां लभते
निवसन्नन्तर्दारूणि लंघ्यो वहिनर्न तु ज्वलित: ।।32
इति


text:
स्वप्नवासवदत्तम्
एतदेकम् प्रसिद्धम् संस्कृतनाटकम् । महाकविः भासः एतस्य रचयिता इति अस्मिन् ग्रन्थ एव उल्लेखः लभ्यते । क्षेमेन्द्रस्य बृहत्कथामञ्जरीं सोमदेवस्य कथासरित्सागरं च आधृत्य विरचितमिदं नाटकम्, समग्रे संस्कृतवाङ्मये दृश्यकाव्यप्रकारेषु आदर्शकृतिरिति जेगीयते दशरूपकविद्वद्भिः ।
नाटकसाहित्ये महाकविभासस्य महती प्रसिध्दिरस्ति । अन्येषां नाटककाराणां का कथा ? स्वयं महाकविः कालिदासोऽपि भासस्य वैशिष्ट्यं मुक्तकण्ठेन स्वीकरोति मालविकाग्निमित्रस्य प्रस्तावनायां स्पष्टमुक्तं सूत्रधारेण प्रथितयशसां भाससौमिल्ल कविपुत्रादीनां प्रबन्धानतिक्रम्य कथं वर्तमानस्य कवेः कालिदासस्य कृतौ बहुमानः । अनेन ज्ञायते यत् कालिदासस्य समये भासस्य महती प्रसिध्दिरासीदिति । अस्य कृतयः सर्वसाधारणजनेषु विख्याता आसन् । अत एव कालिदासस्य कमनीयनाटकमपि जनाः समादरेण नावलोक्यन्ति स्म । कालिदासस्य परवर्तिनः कायोऽपि भासं भृशं प्रशंसयामासुः । श्रीबाणभट्टेन हर्षचरितस्यादौ भासस्यातिप्रशंसा कृता । महाकविः राजशेखरः तु एवं लिखति यत् यदा नाटकस्याग्निपरीक्षा जाता तदा भासस्य नाटकचक्रं प्रज्वलितेषु विह्निषु प्रक्षिप्तं, परन्तु स्वप्नवासवदत्तस्य दाहकः पावकोऽपि नाभूत् ।
- भासनाटकचक्रेऽपि छेकैः क्षिप्ते परीक्षितुम् ।
- स्वप्नवासवदत्तस्य दाहकोऽभून्न पावकः ॥
स्वप्नवासवदत्ते कविः भासः पात्राणं चरित्रचित्रणे नाट्य कलायाः अद्भुतं चित्रं चित्रयति । विशुध्दस्य विशदप्रेम्णः यादृशं वर्णनं भासेन कृतं, तादृशं संस्कृतसाहित्ये सुदुर्लभम् । नाटकेऽस्मिन् नाटकीयघटनानामीदृशं मनोहरस्वरुपं प्राप्यते, यत् अस्वाभाविकतायाः दर्शनमेव कुत्रापि न भवति । स्वप्नवासवदत्तं संस्कृतसाहित्यस्य जाज्वल्यमानं महार्हं रत्नं विद्यते इति नात्र संशयः । नाटकमिदं यथैव साहित्यिकदृष्ट्या महत्त्वास्पदं, तथैव व्यावहारिकदृष्ट्यापि परमोच्चस्थानं लभते ।
यौगन्धरायणो हि आदर्शमन्त्री, सदैव राज्ञः राज्यस्य च सुरक्षां चिन्तयति, निजकर्तव्यपालनार्थं राज्ञः प्रियं कर्तुं यौगन्धरायणः वासवदत्तायाः वह्नौ ज्वलनस्य मिथ्यावृत्तं प्रसारयति । शत्रून् पराजयितुं दर्शकस्य सहायताऽत्यावश्यकीति ज्ञात्वा तेन कौशलेन पद्मावत्या स ह वत्सराजस्य विवाहः विहितः । विजयानन्तरं सः पुनः राज्ञः समीपे वासवदत्ताम् आनयति । लध्वपि वाक्यं विचित्रं भावार्थं द्योतयति । भासस्य कविता –कामिनी पदविन्यासेषु यादृशं प्रकृष्टं स्थानं भजते तादृशमेव भावप्रकाशनेऽपि । भासः मानव –हृदय –विकार- मर्मज्ञः, प्रकृतिवर्णनस्य महान् शिल्पी, रसालङ्कारयोः कलापक्षस्य च प्रियः कविरिति प्रतिभाति ।
अन्तर्विषयाः
स्वप्नवासवदत्तम्[सम्पादयतु]
नाट्यशास्त्रकृता रामचन्द्रेण स्वग्रन्थे नाट्यदर्पणम् नाम्नि स्वप्नवासवदत्तस्य विमर्शं कुर्वता "यथा भासकृते स्वप्नवासवदत्ते शेफालिकाशिलातलमवलोक्य वत्सराजः ’पादाक्रान्तानि पुष्पाणि सोष्म चेदं शिलातलम् । नूनं काचिदिहासीना मां दृष्ट्वा सहसा गता ॥’ इति उदाह्रियते ।
अस्य नाटकस्य नामकरणे पञ्चमाङ्कस्य प्रकरणमेव कारणमिति ज्ञायते, यथोक्तम् भोजदेवेन स्वग्रन्थे शृङ्गारप्रकाशे -"स्वप्नवासवदत्ते पद्मावतीमस्वस्थां द्रष्टुं राजा समुद्रगृहकं गतः पद्मावतीरहितं च तदवलोक्य तस्या एव शयनीये सुष्वाप; वासवदत्तां च स्वप्नवदस्वप्ने ददर्श ; स्वप्नायमानश्च वासवदत्तामाबभाषे। स्वप्नशब्देन चेह स्वापो वा स्वप्नदर्शनं वा स्वप्नायितं वा विवक्षितम् ।" इति । एवमिदम् अभिधातुम् शक्यम् यथा-स्वप्ने (इव)दृष्टा स्वप्नदृष्टा , स्वप्नदृष्टा चासौ वासवदत्ता च स्वप्नवासवदत्ता; ताम् अधिकृत्य कृतं नाटकम् इति "स्वप्नवासवदत्तम्" । अस्मिन् नाटके षट् अङ्काः भवन्ति । एकैकशः अङ्कगता कथा इतः परं निर्दिश्यते ।
स्वप्नवासवदत्तम्, नाटकस्य पात्राणां परिचयः[सम्पादयतु]
अत्र नाटके अष्टौ पुरुषपात्राणि भवन्ति । १)राजा-उदयनो नाम वत्सदेशस्य नृपतिः । २)यौगन्धरायणः-उदयनस्य मन्त्री । ३)विदूषकः-वसन्तकनामा उदयनस्य नर्मसचिवः । ४)ब्रह्मचारी -लावाणकग्रामे वेदाध्ययनकर्ता छात्रः । ५)काञ्चुकीयः-मगधराजकुले सेवकः । ६)सम्भषकः-पद्मावत्याः सेवकः । ७)भटः -अन्यः पद्मावत्याः सेवकः । ८)काञ्चुकीयः-अवन्तिराजकुले भृत्यः । एते अष्टौ पुरुषपात्राणि । नव स्त्रीपात्राणि च भवन्ति । यथा-१)वासवदत्ता-अवन्तिराजपुत्री, उदयनस्य प्रथमा भार्या; आवन्तिकाऽपरनाम्नी । २)पद्मावती- मगधराजस्य दर्शकनाम्नः स्वसा ; उदयनस्य द्वितीया भार्या । ३)तापसी-मगधदेशे तपोवनप्रदेशे किमपि व्रतमाचरन्ती कापि वृद्धा । ४)कुञ्जरिका-पद्मावत्याः दासी चेटीति नाम्नी । ५)मधुकरिका -पद्मावत्याः सखी चेटी च । ६)पद्मिनिका- पद्मावत्याः चेटी । ७)धात्री- पद्मावत्याः उपमाता । ८)विजया- वत्सराजस्य प्रासादे द्वारपालिका । ९)धात्री -वासवदत्ताया उपमाता ।
प्रथमाङ्ककथा[सम्पादयतु]
कदाचित् वत्सदेशस्य राजा उदयनः मृगयाविनोदार्थं लावाणकग्राममार्गात् महद्वनं प्रविष्टः । तदवसरे लब्धावकाशाः यौगन्धरायणप्रभृतयो मन्त्रिणः स्वामिहितार्थं महाराज्ञ्या वासवद्त्तया सह संमन्त्र्य "प्रवृत्ते ग्रामदाहे वासवदत्ता तद्रक्षणपरः यौगन्धरायणश्च भस्मीभूतौ इति वार्तां यथा राजा शृणुयात् तथा सर्वत्र प्रसारितवन्तः । स्वयं च मन्त्री यौगन्धरायणः परिव्राजकवेषं धृत्वा राज्ञीं वासवदत्तां अवन्तिदेशीयैः भूषणैर्विभूष्य गूढं देशान्तरं प्रस्थाय मगधदेशस्य राजधान्याः समीपे विद्यमानं तपोवनं प्राविशत् । तदा तत्रत्याया वृद्धतापस्याः पादवन्दनाय समागता मगधदेशराजस्य दर्शकस्य भगिनी पद्मावती तत्रोपस्थिता आसीत् । यौगन्धरायणः तां सम्प्रार्थ्य एषा मम भगिनीति नाम्ना "अवन्तिका" इति च निर्दिश्य वासवदत्तां तस्याः समीपे न्यासभूतां कृतवान् च । तदैव कस्यचिद् ब्रह्मचारिणॊ मुखात् सामात्यां वासवदत्तां अग्निदग्धां श्रुत्वा पद्मावती उदयनगुणरागवशंवदा सती तदनुरागपरवशा भवति ।
द्वितीयाङ्ककथा[सम्पादयतु]
मन्त्रालोचनवत् कार्यं कुर्वद्भिः रुमण्वदादिभिः उदयनाय द्वितीयविवाहार्थं पद्मावत्येव कन्या व्रियते । अयं मे भगिन्या अनुरूपॊ वर इति निश्चित्य पद्मावतीभ्रात्रा दर्शकेन सा वाचा द्त्ता इति रहस्योद्भेदः संवृत्तः । तद्वृत्तान्तमाकर्ण्य यथा पद्मावत्याः कौतुकमङ्गले सर्वेषां मनः त्वरते तथा वासवदत्तायाः हृदयम् अन्धताम् अन्वभवत् ।
तृतीयाङ्ककथा[सम्पादयतु]
"अन्धीकरोति मे हृदयम्" इति यथा पूर्वमुक्तम् तथा वासवदत्ता, परिजनेषु पद्मावत्याः कौतुकमङ्गलोत्सवेषु व्यग्रेषु सत्सु स्वयं सपत्नीशङ्काव्याकुलितमानसा मनोविनोदाय विहाराकामा प्रमदवनं गच्छति । पद्मावत्याः कौतुकमाला तु अवन्तिकया (एवं गुप्ताभिधानया वासवदत्तया) एव गुम्फनीयेति पद्मावत्या भ्रातृजायया दर्शकपत्न्या समादिष्टम् । तदर्थं च काचित् चेटी पुष्पभाजनं गृहीत्वा वासवदत्ताम् अन्विष्य तत्रागच्छति । तदभिप्रायं ज्ञात्वा पुनरपि अधिकतरमेव सन्तप्यमाना सा, पद्मावत्याः स्नेहवशंवदा समुचितकार्यव्याकुलतया तत्कार्यम् अङ्गीकरोति । मालां च गुम्फित्वा समर्पयति । तथापि विनोदम् अलभमाना सा निद्रयाऽपि शमो लभ्येत इति कृत्वा शय्यास्थानं गतवती ।
चतुर्थाङ्ककथा[सम्पादयतु]
विवाहस्तु संवृत्तः । उदयनस्य नर्मसचिवः वसन्तकः राज्ञा सह नानाकष्टानि अनुभूयमान औदरिकः कानिचनाहानि यापयति । उदयनपद्मावत्योः विवाहप्रसङ्गेन यथेष्टाहारविहारलाभेन च सन्तृप्तः वसन्तकः कृतभोजनादीनां विपरिणामैः क्लिश्यन् भोजनमेव द्वेष्टि । अथैकदा पद्मावती सपरिवारा वासवदत्तया सह शेफालिकागुल्मकाः कुसुमिता वा न वेति परिज्ञातुं प्रमदवनं गच्छति । तत्र परस्परं संल्लापमग्ने ते उभे । अत्रान्तरे वसन्तकेन सह सम्भाषमाण उदयनोऽपि तदेव वनं प्रविशति । उदयनदृशः वासवदत्तामपवारितुकामा पद्मावती तया सह माधवीलतामण्टपं प्रविशति । शृणोति च तयोः संल्लापम् । ततः वसन्तकेन पृष्टः उदयनः वासवदत्तायां पद्मावत्यां च स्वस्य स्नेहं समानं विशदयति । पुनः पुनः तस्याः गुणान् संस्मृत्य मुह्यति च । तदा पद्मावती तत्रागत्य वसन्तकेन आनीतं जलम् तस्य मुखे संसिच्य तमुपचरति ।
पञ्चमाङ्ककथा[सम्पादयतु]
अत्र प्रथममेव पद्मावत्याः शिरोवेदना श्रूयते । अथ परिजनः तस्याः शिरोवेदनायाः शमनाय समुद्रगृहके शयनं परिकल्पयति । उदयनोऽपि तस्या अनामयं प्रष्टुकामः विदूषकेन साकं तत्रोपस्थितः । किन्तु तत्र सा इतोऽपि नागताऽऽसीत् । उदयनोऽपि तदागमनं प्रतीक्षमाणः तस्मिन्नेव शयन उपाविशत् । निद्रापीडितश्च ततः वसन्तकात् सरसाभिः कथाभिः मनोविनोदमिच्छन् कथाकथनाय तमादिशति । वसन्तके कथां कथयति निद्रामुपगतः । वसन्तकोऽपि तदवसरे प्रावारकमानेतुं बहिर्गच्छति । अत्रान्तरे पद्मावतीं द्र्ष्टुकामा वासवदत्तापि तत्रागत्य सुप्तम् उदयनं पद्मावतीं ज्ञात्वा तस्यामेव शय्यायामुपविशति । तदा स्वप्नायितेन उदयनेन सह सम्भाषते । ततः यौगन्धरायणस्य प्रतिज्ञां स्मृत्वा कोऽपि मां पश्येदिति निष्क्रान्ता भवति । अत्रान्तरे काञ्चुकीय आगत्य दर्शकः अरुणिना परराज्ञा सह योद्धुं सन्नद्ध इति वार्ता श्राविता ।
षष्ठाङ्ककथा[सम्पादयतु]
अरुणिना सह योद्धुं उदयनोऽपि सहकरोति । राज्यं च जितं भवति । पुनः कारणान्तरेण वासवदत्तायाः स्मृत्या शोकाविष्टं पद्मावती सान्त्वयति । अङ्गारवत्या वासवदत्तायाः मात्रा तद्विनोदाय प्रेषितं विवाहसमये लिखितं चित्रमेकं काञ्चुकीयो राज्ञे उपाहरति । तत्र वासवदत्ताचित्रे अवन्तिकासादिश्यं समुत्प्रेक्षमाणा पद्मावती निजाशङ्कां उदयनाय कथयति । यावद्राजापि अवन्तिकां द्रष्टुमुद्युक्तः तावद्यौगन्धरायणः पुनरपि ब्राह्मणवेषेण तत्रागत्य पूर्वं न्यासरूपेण स्थापितां स्वभगिनीं प्रत्यर्पयितुं प्रार्थयति । ततः क्रमेण सर्वं रहस्योद्भेदं स एव करोति । ततो राजा सर्वं वृत्तान्तं श्वशुराय महासेनाय कथयितुं वासवदत्तया साकम् उज्जयिनीं गच्छति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- स्वप्नवासवदत्तम् (विकिस्रोतम्)
- [१]


text:
अद्यतनीयां संस्कृतप्रशिक्षणकक्ष्यायां वयं भूतकालस्य पूर्ण-कार्यै: सह गम्यमानानां कार्याणां विषये अनुवादं पठाम: । एतेषां वाक्यानां निर्माणं यथा पूर्वमेव निर्दिष्टम् आसीत् आंग्लपरम्परया एव क्रियते । सारल्यदृष्ट्या अत्र सा विधि: एव दीयते । पठन्तु लाभं स्वीकुर्वन्तु च ।।
एतानि आसन् कानिचन् वाक्यानि पूर्णवाक्यै: सह गम्यमानानां वाक्यानां प्रति । अद्य एतावत् एव अलम् ।। अग्रिमां कक्ष्यायां भविष्यकालस्य वाक्यानां विषये पठिष्याम: । तावत् नमो नम: ।।
सर्वे भवन्तु सुखिन: , सर्वे सन्तु निरामया:
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु , मा कश्चित् दु:खभागभवेत् ।।
संस्कृतजगत्


text:
ज्वाला नरसिंह
मन्त्र -
ॐ नृसिंहाय विद्महे ।वज्रनखाय धीमहि ।
तन्नो सिंहः प्रचोदयात् ॥
लक्ष्मी मन्त्र -
श्रीं ॐ नमो भगवति सर्व सौभाग्यदायिनि श्री विद्ये महाविभूतये स्वाहा ॥
ॐश्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये प्रसीद प्रसीद श्रीं ह्रीं श्रीं महालक्ष्मि नमः ॥
गज लक्ष्मी मन्त्र -
एं ह्रीं श्रीं क्लीं सौ: पङ्कजहस्ते नमः ।
सौभाग्य लक्ष्मी -
ॐश्रीं ह्रीं क्लीं महालक्ष्मि महालक्ष्मि एह्येहि महा सौभाग्यं मे देहि स्वाहा ॥
कमल लक्ष्मी -
ॐ कमलरूपिण्यै नमः ।
साम्राज्य लक्ष्मी -
ई हं ।।
सौन्दर्य लक्ष्मी -
ॐश्रीं कमले कमलालये प्रसीद प्रसीद महालक्ष्मि नमः श्रीं ॥


text:
केचन दिवसेभ्य: पूर्वं अहं एकं शिवालयपरिसरं (शिवबाबा, अकबरपुर, अम्बेडकरनगर) प्रति गतवानासम् । तत्र अहं एकं अद्भुतं दृश्यं दृष्टवान।तत्र प्राय: जलनलिकानां संख्या शताधिकी आसीत्।सम्प्रति भवन्त: चिन्तयन् स्यु: यत् अस्मिन् किमपि नूतनं तु नैव।प्रायश: तादृशेषु स्थानेषु बहव्य: नलिका: भवन्ति एव यात्रीणां सुवाधार्थम्।चेत् अत्र किं विशिष्टम्।विशिष्टम् एतत् यत् प्रायश: यत्र कुत्रचित् अपि एतावती नलिका: भवन्ति तासाम् सर्वाषाम् उद्गम: कश्चित् एक: एव वृहद् घट: भवति ।पुनश्च स: दीर्घ-जलाकर: स्वाचालित् जलयन्त्रेण् एव पूरयित: भवति।किन्तु अत्र सर्वे नला: तु साक्षात् पृथिव्याम् एव स्थापिता: सन्ति ।इत्युक्ते सर्वेषां नलानाम् उद्गम: साक्षात् पृथिवी एव अस्ति। मया एते सर्वे गणिता: , संख्या 85 प्राप्ता। एते 85 नला: ते सन्ति येषामुपरि अधो यन्त्रं (आधार:) अस्ति । बहव: तादृशा: अपि त्यक्ता: येषामुपरि आधार: नासीत्, केवलं नलिका: एव आसन् । यदि एते सर्वे अपि गण्यते चेत् एतेषां संख्या शताधिकी भवति।इति स्वयमेव पश्यन्तुभवन्त: -----------
सम्प्रति भवन्त: एव विचारयन्तु यत् कदाचिदपि भवन्त: …


text:
युधिष्ठिरः
युधिष्ठिरः पञ्चपाण्डवेषु ज्येष्ठः । पाण्डुमहाराजस्य पुत्रः । कुन्ती अस्य माता । भीमः, अर्जुनः च युधिष्ठिरस्य अनुजौ । नकुलः सहदेवः च युधिष्ठिरस्य विमातुः माद्र्याः पुत्रौ । अयं युधिष्ठिरः यमधर्मराजस्य वरेण जन्म प्राप्नोत् । महाभारतस्य प्रमुखेषु पात्रेषु अन्यतमम् अस्ति युधिष्ठिरस्य पात्रम् । जीवने सर्वदा धर्माचरणं कुर्वन् युधिष्ठिरः "धर्मराजः" इत्येव प्रसिद्धः ।
युधिष्ठिरः पञ्चपाण्डवेषु ज्येष्ठः । पाण्डुमहाराजस्य पुत्रः । कुन्ती अस्य माता । भीमः, अर्जुनः च युधिष्ठिरस्य अनुजौ । नकुलः सहदेवः च युधिष्ठिरस्य विमातुः माद्र्याः पुत्रौ । अयं युधिष्ठिरः यमधर्मराजस्य वरेण जन्म प्राप्नोत् । महाभारतस्य प्रमुखेषु पात्रेषु अन्यतमम् अस्ति युधिष्ठिरस्य पात्रम् । जीवने सर्वदा धर्माचरणं कुर्वन् युधिष्ठिरः "धर्मराजः" इत्येव प्रसिद्धः । महाराजः युधिष्ठिरः अपि भीष्मः इव अत्यन्तम् उच्चस्तरीयः महापुरुषः आसीत् । एषः साक्षात् धर्मस्य अंशतः जन्म प्राप्य मूर्तिमान् धर्मः इव आसीत् । अतः एव जनाः एतं ‘धर्मराजः ’ इति आह्वयन्ति । एतस्मिन् धैर्यं, स्थिरता, सहिष्णुता, नम्रता, दयापरता अचलप्रीतिः इत्यादयः अनेके अलौकिकगुणाः आसन् । एषः स्वस्य शीलस्य, सदाचारस्य, विचारशीलतायाः च कारणतः बाल्ये एव अतीवलोकप्रियः अभवत् । यदा एषः इतोऽपि लघुबालः आसीत् तदा एव एतस्य पिता पाण्डुः स्वर्गस्थः अभवत् । तदारभ्य एव एषः स्वस्य ज्येष्ठपितृव्यं धृतराष्ट्रं पिता इव बहु गौरवेण पश्यति स्म । तस्य कस्यापि आज्ञामपि न उल्लङ्घयति स्म । किन्तु धृतराष्ट्रः स्वस्य कुटिलस्वभावस्य कारणतः एतस्य गुणानां प्रशंसां श्रुत्वा श्रुत्वा मनसि एव करोति स्म । धृतराष्ट्रस्य पुत्रः दुर्योधनः एवं चिन्तितवान् ’ कथञ्चित् कतिपयदिनानि यावत् पाण्डवान् हस्तिनापुरतः दूरं प्रेषयामः चेत् तेषाम् अनुपस्थितौ पित्रार्जित- अधिकारं स्वीकृत्य अहमेव राजा भविष्यामि’ इति । सः स्वस्य अन्धस्य, पितुः अङ्गीकारं प्राप्तवान् । धृतरष्ट्रः पाण्डवान् आहूय उत्सवदर्शनार्थं तान् वारणावताय प्रेषणस्य प्रस्तावं कृतवान् । एषा तस्य आज्ञा इति मत्वा आक्षेपं विना मात्रा कुन्त्या सह पञ्चसहोदराः अपि वारणावतं गतवन्तः । तत्र एतेषां दहनं कर्तुं दुर्योधनः एकस्य लाक्षागृहस्य निर्माणं कृतवान् आसीत् । तस्मिन् एव गृहे ते निवसन्तु इति आग्रहः अपि कृतः । कनिष्ठपितृव्यस्य विदुरस्य साहाय्येन एते कथञ्चित् प्राणान् रक्षयित्वा ततः पलायितवन्तः । एते मृताः इति मत्वा कौरवाः हस्तिनापुरे अधिकारं गृहीतवन्तः । कतिपय- दिनानन्तरं द्रौपद्याः स्वयंवरे पाण्डवानां रहस्यस्य स्फोटनमभवत् । कौरवाः ज्ञातवन्तः यत् पाण्डवाः इतोऽपि जीवन्ति इति । तदा धृतराष्टः विदुरं प्रेषयित्वा पाण्डवान् हस्तिनापुरं प्रति आहूतवान् । स्वपुत्रैः सह तेषां कलहस्य निर्मूलनाय अर्धं राज्यं स्वीकृत्य खाण्डवप्रस्थे पाण्डवाः तिष्ठन्तु इत्येतं प्रस्तावं तेषां पुरतः उपस्थापितवान् । युधिष्ठिरः एतं प्रस्तावम् अपि अङ्गीकृतवान् । सः स्वसहोदरैः सह खाण्डवप्रस्थं गतवान् । तत्र ते इब्द्रप्रस्थनामिकां एकां पृथक् राजधानीं कृत्वा शासनम् आरब्धवन्तः । तत्रैव राजसूययज्ञमपि कृतवन्तः । ज्येष्ठाः राजानः आगत्य यज्ञे भागं गृहीत्वा अमूल्यानि उपायनानि दत्तवन्तः । युधिष्ठिरमेव चक्रवर्तिः इति अङ्गीकृतवन्तः। किन्तु कौरवाः अत्रापि एतान् आनन्देन स्थातुं न त्यक्तवन्तः । एतेषां वैभवं दृष्ट्वा दुर्योधनः असूयया ग्रस्तः अभवत् । सः एकं विशालं सभाभवनं निर्माय पाण्डवान् द्यूतक्रीडार्थम् आहूतवान् । द्यूतक्रीडा अनुत्तमा इति ज्ञात्वा अपि ’धृतराष्ट्रस्य आज्ञा’ इति निमन्त्रणं स्वीकृतवान् । क्रीडायां दुर्योधनस्य मातुलः शकुनेः कुतन्त्रकारणतः युधिष्ठिरः पूर्णं पराजयं प्राप्तवान् । पूर्णसभायां राज्ञ्याः द्रौपद्याः अपमाननं कृतवन्तः। तथापि धृतराष्ट्रस्य विषये एतस्य मनसि गौरवभावः एव आसीत् । धृतराष्ट्रः अपि तेभ्यः ऐश्वर्यं, सर्वं राज्यं च दत्त्वा पुनः इन्द्रप्रस्थय प्रेषितवान् । किन्तु एतत् दुर्योधनः न सोढवान् । सः कथञ्चित् धृतराष्ट्रम् अङ्गीकार्य दूतं प्रेषयित्वा पुनः पाण्डवान् आहूतवान् । वनवासस्य निबन्धनं स्थापयित्वा पुनः द्यूतं क्रीडितवन्तः । एतस्य दुष्परिणामः पुनरेकवारम् अनुभूतः । युधिष्ठिरः कौरवाणां नीतिं ज्ञात्वा अपि ज्येष्टपितृव्यस्य आज्ञां न तिरस्कृतवान् । अस्मिन् समयेऽपि पराजयः एव प्राप्तः । तेन कारणेन स्वस्य सर्वस्वमपि त्यक्त्वा सहोदरैः, राज्ञ्या द्रौपद्या सह द्वादशवर्षाणां वनवासम् , एकवर्षस्य अज्ञातवासं च करणीयम् आपतितम् । पितृव्यस्य आज्ञापालकः धर्मस्य आचरणाय सर्वं तूष्णीं सोढवान् । धन्या तस्य पितृभक्तिः ।
धर्मिष्ठः, सहनशीलः युधिष्ठिरः सर्वविधम् अवमाननं सोढुं शक्नोति स्म । किन्तु धर्मस्य अपमाननं सोढुं न शक्नोति स्म । प्रथमवारं क्रीडायां चतुरः अनुजान्, द्रौपदीं, आत्मानं च विनष्टवान् । द्रौपद्याः अपमाननं जातं चेदपि धर्मपाशेन बद्धः एषः सर्वं मौनेन सोढवान् ।कोऽपि सामान्यः चेदपि स्वस्य पुरतः पत्न्याः एतादृशिं दुर्गतिं द्रष्टुं न अशक्ष्यत् । अग्रजस्य भयेन अनुजाः अपि किमपि न उक्तवन्तः । मनसि ज्वालाग्निः दहति स्म । इच्छन्ति चेत् तादृशस्य अत्याचारस्य स्थगनं कर्तुम् एते शक्नुवन्ति स्म । अग्रजं दृष्ट्वा सर्वे तूष्णीम् उपविष्टवन्तः । धर्मराजः एतद् सर्वं कापट्यम् एव इति ज्ञात्वा अपि धर्मस्य रक्षणार्थं सोढवान् । धर्मः, प्रीतिः, सहनशीलतायाः इतोऽपि श्रेष्ठ-उदाहरणानि जगति अन्यानि न स्युः ।
यदा पाण्डवाः वनं प्रस्थितवन्तः तदा हस्तिनापुरस्य प्रजाः सर्वाः दुःखेन कौरवान् दूषयन्त्यः स्वगृहाणि त्यक्त्वा एतैः सह प्रस्थितवत्यः । तदापि युधिष्ठिरः कौरवाणां विषये एकशब्देनापि दूषणं न कृतवान् । जनानां समाधाननं कारयित्वा प्रतिप्रेषितवान् । तथापि केचन ब्राह्मणाः पाण्डवैः सह गतवन्तः । तदा धर्मराजस्य चिन्ता आरब्धा । एतेषां भोजनस्य व्यवस्था का ? इति । स्वकष्टानां विषये चिन्ता नास्ति चेदपि इतरेषां कष्टं द्रष्टुं न शक्नोति स्म । अन्ते एषः सूर्यदेवस्य आराधनां कृत्वा एकम् अपूर्वं पात्रं प्राप्तवान् । तस्मिन् कृतः किञ्चित् पाकः अपि अक्षयः भवति स्म । एतेन ते वने सन्ति चेदपि अतिथिजनानां ब्राह्मणानां च भोजनं दत्त्वा अनन्तरम् एते भोजनं कुर्वन्ति स्म । वनवासे अपि आतिथ्यधर्मस्य पालनं कृतवन्तः । एतेन धर्मप्रेम्णा आकृष्टाः श्रेष्टाः महर्षिणः वनवाससमयेऽपि तेषां समीपे आगत्य तिष्ठन्ति स्म । यज्ञानां विविधप्रकारस्य धर्मानुष्ठानं कुर्वन्ति स्म ।
महाराजः युधिष्ठिरः ‘अजातशत्रुः’ इति नाम्ना अपि प्रसिद्धः आसीत् । केनापि सह तस्य वैरभावः नासीत् । शतॄणां विषयेऽपि तस्य हृदये सर्वदा सद्भावाः एव भवन्ति स्म । तस्य दृष्ट्या शत्रवः अपि सेवासहानुभूत्यै अर्हाः आसन् । यः अपकारं करोति तस्मै अपि उपकारकरणं ज्येष्ठानां श्रेष्ठः गुणः । युधिष्ठिरः तु एतस्य वाक्यस्य सार्थक्यं भजते स्म । कदाचित् पाण्डवाः द्वैतवने आसन् । तदा घोषयात्रायाः कारणतः दुर्योधनः स्वस्य मन्त्रिभिः, अनुजैः, राज्ञीवासस्य महिलाभिः, सह बृहत् सैन्यं स्वीकृत्य, स्वस्य वैभवं दृष्ट्वा पाण्डवाः असूयाम् अनुभवन्तु इति दुरुद्देशेन तत्रैव आगतवान् । पाण्डवानां कुटीरस्य समीपे विद्यमाने सरोवरे जलक्रीडार्थं गतवान् । ततःपूर्वम् एव गन्धर्वाः सरोवरस्य आक्रमणं कृतवन्तः आसन् । दुर्योधनः तैः सह सङ्घर्षणं कृतवान् । भीषणयुद्धे गन्धर्वाणां विजयः अभवत् । ते राज्ञ्या सह दुर्योधनस्य अपि बन्धनं कृतवन्तः । तदा युधिष्ठिरः अनुजान् वदति यत् ‘भवन्तः गत्वा दुर्योधनं बन्धनात् मोचयित्वा आनयन्तु । सः अस्माकं शत्रुः चेदपि इदानीं कष्टे अस्ति । कष्टकाले साहाय्यकरणं तु अस्माकं धर्मः । सः तु अस्माकं सहोदरः एव । अस्माकम् उपस्थितौ तस्य एतादृशी दुर्गतिः न भवेत् ’ इति । क्षणाभ्यन्तरे अर्जुनः शरवर्षणेन गन्धर्वाणाम् अहङकारं भञ्जयित्वा अनुजैः, राज्ञ्या सह दुर्योधनस्य बन्धमोचनं कृतवान् । दुर्योधनस्य दुष्टषड्यन्त्रं ज्ञात्वा देवराजः इन्द्रः एव तस्य बन्धनार्थं गन्धर्वान् प्रेषितवान् असीत् । युधिष्ठिरस्य हृदयवैशाल्यं दृष्ट्वा ते सर्वे आश्चर्यचकिताः । धन्यः अजातशत्रुः !
कदाचित् आश्रमे द्रौपदी एकाकिनी आसीत् । पृष्ठतः दुर्योधनस्य आवुत्तः सिन्धुराजा जयद्रथः तत्र आगतवान् । द्रौपद्याः अनुपमसौन्दर्यं, लावण्यं च दृष्ट्वा तस्य मनसि विकारः उत्पन्नः । यदा सः स्वस्य दुर्भावनां प्रकटितवान् तदा द्रौपदी तं तिरस्कृतवती । तदा सः तां बलात् आकृष्य स्वस्य रथे उपवेश्य ततः प्रस्थितवान् । विषयं ज्ञात्वा पाण्डवाः तम् अनुसृतवन्तः । तस्य सैन्यं पराजितवन्तः च । भीतः जयद्रथः प्राणरक्षणार्थं धावन् आसीत् । भीमः गत्वा तं गृहीत्वा धर्मराजस्य पुरतः आनीतवान् । धर्मराजः तु सः सम्बन्धी इति मत्वा दयया तस्य मोचनं कृतवान् । एवं स्वस्य क्षमाशीलतायाः स्वभावं दर्शितवान् ।
महाराजः युधिष्ठिरः श्रेष्ठविद्वांसः, नीतिज्ञः, धर्मज्ञः च आसीत् । तस्मिन् अद्भुता समानता आसीत् । कदाचित् कश्चनः ब्राह्मणः कस्यचित् वृक्षस्य शाखायाम् अग्निहोत्रस्य उपयोगाय वृक्षस्य समिधाः स्थापितवान् आसीत् । कश्चनः हरिणः आगत्य स्वस्य शृङ्गेन वृक्षस्य घर्षणं कृतवान् । तदा तस्य शृङ्गे एषः समिधाग्र्न्थिः संलग्नः अभवत् । तेन विना अग्निहोत्रस्य कार्यं न चलति स्म । अतः सः ब्राह्मणः आगत्य समिधाः आनीय ददातु इति युधिष्ठिरं प्रार्थितवान् । पञ्चपाण्डावाः अपि हरिणस्य पृष्ठतः धावितवन्तः । सर्वेषु पश्यत्सु एव सः हरिणः कुत्रापि अदृश्यः अभवत् । पाण्डवाः बहुश्रान्ताः, पिपासिताः च अभवन् । धर्मराजस्य आज्ञां प्राप्य नकुलः जलस्य अन्वेषणं कर्तुं प्रस्थितवान् । स्वल्पे दूरे एव तेन एकः सुन्दरजलाशयः प्राप्तः । समीपं गत्वा यदा जलं पातुं यत्नं कृतवान् तदा काचन अशरीरवाणी श्रुता । ‘प्रथमं मम प्रश्नस्य उत्तरं ददातु, अनन्तरं जलं पिबतु’ इति । किन्तु पिपासितः नकुलः अशरीरवाण्याः निर्लक्ष्यं कृतवान् । जलं पीतवान् च । अनुक्षणं निर्जीवः भूत्वा भूमौ पतितवान् । ततः युधिष्ठिरः क्रमशः सहदेवम्, अर्जुनं, भीमसेनं च प्रेषितवान् । त्रयाणामपि सा एव स्थितिः अभवत् । अन्ते धर्मराजः स्वयं जलाशयस्य समीपं गतवान् । सोऽपि अशरीरवाणीं श्रुतवान् । पतितान् अनुजान् अपि दृष्टवान् । तावता सः विशालकायं कञ्चन यक्षं दृष्टवान् । सः यक्षः वदति ‘मम प्रश्नानाम् उत्तरम् अदत्त्वा जलं पीत्वा भवतः अनुजाः एतादृशीं स्थितिं प्राप्तवन्तः । भवान् अपि उत्तरदानेन विना यदि जलं पिबति तर्हि मरणं प्राप्नोति’ इति । युधिष्ठिरः उत्तरं दातुं सज्जः अभवत् । यक्षस्य सर्वेभ्यः प्रश्नेभ्यः एषः समिचीनतया उत्तरं दत्त्वा तस्य समाधाननं कारितवान् । तदा प्रसन्नः यक्षः वदति यत् ’भवतः अनुजेषु भवान् यम् इच्छति तम् जीवन्तं करोमि’ इति । तदा धर्मराजः नकुलस्य पुनर्जीवनम् इष्टवान् ।
अन्तर्विषयाः
बाल्यम्[सम्पादयतु]
महाराजः युधिष्ठिरः अपि भीष्मः इव अत्यन्तम् उच्चस्तरीयः महापुरुषः आसीत् । एषः साक्षात् धर्मस्य अंशतः जन्म प्राप्य मूर्तिमान् धर्मः इव आसीत् । अतः एव जनाः एतं ‘धर्मराजः ’ इति आह्वयन्ति । एतस्मिन् धैर्यं, स्थिरता, सहिष्णुता, नम्रता, दयापरता अचलप्रीतिः इत्यादयः अनेके अलौकिकगुणाः आसन् । एषः स्वस्य शीलस्य, सदाचारस्य, विचारशीलतायाः च कारणतः बाल्ये एव अतीवलोकप्रियः अभवत् । यदा एषः इतोऽपि लघुबालः आसीत् तदा एव एतस्य पिता पाण्डुः स्वर्गस्थः अभवत् । तदारभ्य एव एषः स्वस्य ज्येष्ठपितृव्यं धृतराष्ट्रं पिता इव बहु गौरवेण पश्यति स्म । तस्य कस्यापि आज्ञामपि न उल्लङ्घयति स्म ।
लाक्षागृहप्रसङ्गः[सम्पादयतु]
किन्तु धृतराष्ट्रः स्वस्य कुटिलस्वभावस्य कारणतः एतस्य गुणानां प्रशंसां श्रुत्वा श्रुत्वा मनसि एव करोति स्म । धृतराष्ट्रस्य पुत्रः दुर्योधनः एवं चिन्तितवान् ’ कथञ्चित् कतिपयदिनानि यावत् पाण्डवान् हस्तिनापुरतः दूरं प्रेषयामः चेत् तेषाम् अनुपस्थितौ पित्रार्जित- अधिकारं स्वीकृत्य अहमेव राजा भविष्यामि’ इति । सः स्वस्य अन्धस्य, पितुः अङ्गीकारं प्राप्तवान् । धृतरष्ट्रः पाण्डवान् आहूय उत्सवदर्शनार्थं तान् वारणावताय प्रेषणस्य प्रस्तावं कृतवान् । एषा तस्य आज्ञा इति मत्वा आक्षेपं विना मात्रा कुन्त्या सह पञ्चसहोदराः अपि वारणावतं गतवन्तः । तत्र एतेषां दहनं कर्तुं दुर्योधनः एकस्य लाक्षागृहस्य निर्माणं कृतवान् आसीत् । तस्मिन् एव गृहे ते निवसन्तु इति आग्रहः अपि कृतः । कनिष्ठपितृव्यस्य विदुरस्य साहाय्येन एते कथञ्चित् प्राणान् रक्षयित्वा ततः पलायितवन्तः । एते मृताः इति मत्वा कौरवाः हस्तिनापुरे अधिकारं गृहीतवन्तः । कतिपय- दिनानन्तरं द्रौपद्याः स्वयंवरे पाण्डवानां रहस्यस्य स्फोटनमभवत् । कौरवाः ज्ञातवन्तः यत् पाण्डवाः इतोऽपि जीवन्ति इति । तदा धृतराष्टः विदुरं प्रेषयित्वा पाण्डवान् हस्तिनापुरं प्रति आहूतवान् । स्वपुत्रैः सह तेषां कलहस्य निर्मूलनाय अर्धं राज्यं स्वीकृत्य खाण्डवप्रस्थे पाण्डवाः तिष्ठन्तु इत्येतं प्रस्तावं तेषां पुरतः उपस्थापितवान् । युधिष्ठिरः एतं प्रस्तावम् अपि अङ्गीकृतवान् । सः स्वसहोदरैः सह खाण्डवप्रस्थं गतवान् । तत्र ते इब्द्रप्रस्थनामिकां एकां पृथक् राजधानीं कृत्वा शासनम् आरब्धवन्तः । तत्रैव राजसूययज्ञमपि कृतवन्तः । ज्येष्ठाः राजानः आगत्य यज्ञे भागं गृहीत्वा अमूल्यानि उपायनानि दत्तवन्तः । युधिष्ठिरमेव चक्रवर्तिः इति अङ्गीकृतवन्तः।
वनवासहः[सम्पादयतु]
किन्तु कौरवाः अत्रापि एतान् आनन्देन स्थातुं न त्यक्तवन्तः । एतेषां वैभवं दृष्ट्वा दुर्योधनः असूयया ग्रस्तः अभवत् । सः एकं विशालं सभाभवनं निर्माय पाण्डवान् द्यूतक्रीडार्थम् आहूतवान् । द्यूतक्रीडा अनुत्तमा इति ज्ञात्वा अपि ’धृतराष्ट्रस्य आज्ञा’ इति निमन्त्रणं स्वीकृतवान् । क्रीडायां दुर्योधनस्य मातुलः शकुनेः कुतन्त्रकारणतः युधिष्ठिरः पूर्णं पराजयं प्राप्तवान् । पूर्णसभायां राज्ञ्याः द्रौपद्याः अपमाननं कृतवन्तः। तथापि धृतराष्ट्रस्य विषये एतस्य मनसि गौरवभावः एव आसीत् । धृतराष्ट्रः अपि तेभ्यः ऐश्वर्यं, सर्वं राज्यं च दत्त्वा पुनः इन्द्रप्रस्थय प्रेषितवान् । किन्तु एतत् दुर्योधनः न सोढवान् । सः कथञ्चित् धृतराष्ट्रम् अङ्गीकार्य दूतं प्रेषयित्वा पुनः पाण्डवान् आहूतवान् । वनवासस्य निबन्धनं स्थापयित्वा पुनः द्यूतं क्रीडितवन्तः । एतस्य दुष्परिणामः पुनरेकवारम् अनुभूतः । युधिष्ठिरः कौरवाणां नीतिं ज्ञात्वा अपि ज्येष्टपितृव्यस्य आज्ञां न तिरस्कृतवान् । अस्मिन् समयेऽपि पराजयः एव प्राप्तः । तेन कारणेन स्वस्य सर्वस्वमपि त्यक्त्वा सहोदरैः, राज्ञ्या द्रौपद्या सह द्वादशवर्षाणां वनवासम् , एकवर्षस्य अज्ञातवासं च करणीयम् आपतितम् । पितृव्यस्य आज्ञापालकः धर्मस्य आचरणाय सर्वं तूष्णीं सोढवान् । धन्या तस्य पितृभक्तिः ।
धर्मिष्ठः, सहनशीलः युधिष्ठिरः[सम्पादयतु]
एषः सर्वविधम् अवमाननं सोढुं शक्नोति स्म । किन्तु धर्मस्य अपमाननं सोढुं न शक्नोति स्म । प्रथमवारं क्रीडायां चतुरः अनुजान्, द्रौपदीं, आत्मानं च विनष्टवान् । द्रौपद्याः अपमाननं जातं चेदपि धर्मपाशेन बद्धः एषः सर्वं मौनेन सोढवान् ।कोऽपि सामान्यः चेदपि स्वस्य पुरतः पत्न्याः एतादृशिं दुर्गतिं द्रष्टुं न अशक्ष्यत् । अग्रजस्य भयेन अनुजाः अपि किमपि न उक्तवन्तः । मनसि ज्वालाग्निः दहति स्म । इच्छन्ति चेत् तादृशस्य अत्याचारस्य स्थगनं कर्तुम् एते शक्नुवन्ति स्म । अग्रजं दृष्ट्वा सर्वे तूष्णीम् उपविष्टवन्तः । धर्मराजः एतद् सर्वं कापट्यम् एव इति ज्ञात्वा अपि धर्मस्य रक्षणार्थं सोढवान् । धर्मः, प्रीतिः, सहनशीलतायाः इतोऽपि श्रेष्ठ-उदाहरणानि जगति अन्यानि न स्युः ।
यदा पाण्डवाः वनं प्रस्थितवन्तः तदा हस्तिनापुरस्य प्रजाः सर्वाः दुःखेन कौरवान् दूषयन्त्यः स्वगृहाणि त्यक्त्वा एतैः सह प्रस्थितवत्यः । तदापि युधिष्ठिरः कौरवाणां विषये एकशब्देनापि दूषणं न कृतवान् । जनानां समाधाननं कारयित्वा प्रतिप्रेषितवान् । तथापि केचन ब्राह्मणाः पाण्डवैः सह गतवन्तः । तदा धर्मराजस्य चिन्ता आरब्धा । एतेषां भोजनस्य व्यवस्था का ? इति । स्वकष्टानां विषये चिन्ता नास्ति चेदपि इतरेषां कष्टं द्रष्टुं न शक्नोति स्म । अन्ते एषः सूर्यदेवस्य आराधनां कृत्वा एकम् अपूर्वं पात्रं प्राप्तवान् । तस्मिन् कृतः किञ्चित् पाकः अपि अक्षयः भवति स्म । एतेन ते वने सन्ति चेदपि अतिथिजनानां ब्राह्मणानां च भोजनं दत्त्वा अनन्तरम् एते भोजनं कुर्वन्ति स्म । वनवासे अपि आतिथ्यधर्मस्य पालनं कृतवन्तः । एतेन धर्मप्रेम्णा आकृष्टाः श्रेष्टाः महर्षिणः वनवाससमयेऽपि तेषां समीपे आगत्य तिष्ठन्ति स्म । यज्ञानां विविधप्रकारस्य धर्मानुष्ठानं कुर्वन्ति स्म ।
महाराजः युधिष्ठिरः ‘अजातशत्रुः’ इति नाम्ना अपि प्रसिद्धः आसीत् । केनापि सह तस्य वैरभावः नासीत् । शतॄणां विषयेऽपि तस्य हृदये सर्वदा सद्भावाः एव भवन्ति स्म । तस्य दृष्ट्या शत्रवः अपि सेवासहानुभूत्यै अर्हाः आसन् । यः अपकारं करोति तस्मै अपि उपकारकरणं ज्येष्ठानां श्रेष्ठः गुणः । युधिष्ठिरः तु एतस्य वाक्यस्य सार्थक्यं भजते स्म । कदाचित् पाण्डवाः द्वैतवने आसन् । तदा घोषयात्रायाः कारणतः दुर्योधनः स्वस्य मन्त्रिभिः, अनुजैः, राज्ञीवासस्य महिलाभिः, सह बृहत् सैन्यं स्वीकृत्य, स्वस्य वैभवं दृष्ट्वा पाण्डवाः असूयाम् अनुभवन्तु इति दुरुद्देशेन तत्रैव आगतवान् । पाण्डवानां कुटीरस्य समीपे विद्यमाने सरोवरे जलक्रीडार्थं गतवान् । ततःपूर्वम् एव गन्धर्वाः सरोवरस्य आक्रमणं कृतवन्तः आसन् । दुर्योधनः तैः सह सङ्घर्षणं कृतवान् । भीषणयुद्धे गन्धर्वाणां विजयः अभवत् । ते राज्ञ्या सह दुर्योधनस्य अपि बन्धनं कृतवन्तः । तदा युधिष्ठिरः अनुजान् वदति यत् ‘भवन्तः गत्वा दुर्योधनं बन्धनात् मोचयित्वा आनयन्तु । सः अस्माकं शत्रुः चेदपि इदानीं कष्टे अस्ति । कष्टकाले साहाय्यकरणं तु अस्माकं धर्मः । सः तु अस्माकं सहोदरः एव । अस्माकम् उपस्थितौ तस्य एतादृशी दुर्गतिः न भवेत् ’ इति । क्षणाभ्यन्तरे अर्जुनः शरवर्षणेन गन्धर्वाणाम् अहङकारं भञ्जयित्वा अनुजैः, राज्ञ्या सह दुर्योधनस्य बन्धमोचनं कृतवान् । दुर्योधनस्य दुष्टषड्यन्त्रं ज्ञात्वा देवराजः इन्द्रः एव तस्य बन्धनार्थं गन्धर्वान् प्रेषितवान् असीत् । युधिष्ठिरस्य हृदयवैशाल्यं दृष्ट्वा ते सर्वे आश्चर्यचकिताः । धन्यः अजातशत्रुः !
कदाचित् आश्रमे द्रौपदी एकाकिनी आसीत् । पृष्ठतः दुर्योधनस्य आवुत्तः सिन्धुराजा जयद्रथः तत्र आगतवान् । द्रौपद्याः अनुपमसौन्दर्यं, लावण्यं च दृष्ट्वा तस्य मनसि विकारः उत्पन्नः । यदा सः स्वस्य दुर्भावनां प्रकटितवान् तदा द्रौपदी तं तिरस्कृतवती । तदा सः तां बलात् आकृष्य स्वस्य रथे उपवेश्य ततः प्रस्थितवान् । विषयं ज्ञात्वा पाण्डवाः तम् अनुसृतवन्तः । तस्य सैन्यं पराजितवन्तः च । भीतः जयद्रथः प्राणरक्षणार्थं धावन् आसीत् । भीमः गत्वा तं गृहीत्वा धर्मराजस्य पुरतः आनीतवान् । धर्मराजः तु सः सम्बन्धी इति मत्वा दयया तस्य मोचनं कृतवान् । एवं स्वस्य क्षमाशीलतायाः स्वभावं दर्शितवान् ।
महाराजः युधिष्ठिरः श्रेष्ठविद्वांसः, नीतिज्ञः, धर्मज्ञः च आसीत् । तस्मिन् अद्भुता समानता आसीत् । कदाचित् कश्चनः ब्राह्मणः कस्यचित् वृक्षस्य शाखायाम् अग्निहोत्रस्य उपयोगाय वृक्षस्य समिधाः स्थापितवान् आसीत् । कश्चनः हरिणः आगत्य स्वस्य शृङ्गेन वृक्षस्य घर्षणं कृतवान् । तदा तस्य शृङ्गे एषः समिधाग्र्न्थिः संलग्नः अभवत् । तेन विना अग्निहोत्रस्य कार्यं न चलति स्म । अतः सः ब्राह्मणः आगत्य समिधाः आनीय ददातु इति युधिष्ठिरं प्रार्थितवान् । पञ्चपाण्डावाः अपि हरिणस्य पृष्ठतः धावितवन्तः । सर्वेषु पश्यत्सु एव सः हरिणः कुत्रापि अदृश्यः अभवत् । पाण्डवाः बहुश्रान्ताः, पिपासिताः च अभवन् । धर्मराजस्य आज्ञां प्राप्य नकुलः जलस्य अन्वेषणं कर्तुं प्रस्थितवान् । स्वल्पे दूरे एव तेन एकः सुन्दरजलाशयः प्राप्तः । समीपं गत्वा यदा जलं पातुं यत्नं कृतवान् तदा काचन अशरीरवाणी श्रुता । ‘प्रथमं मम प्रश्नस्य उत्तरं ददातु, अनन्तरं जलं पिबतु’ इति । किन्तु पिपासितः नकुलः अशरीरवाण्याः निर्लक्ष्यं कृतवान् । जलं पीतवान् च । अनुक्षणं निर्जीवः भूत्वा भूमौ पतितवान् । ततः युधिष्ठिरः क्रमशः सहदेवम्, अर्जुनं, भीमसेनं च प्रेषितवान् । त्रयाणामपि सा एव स्थितिः अभवत् । अन्ते धर्मराजः स्वयं जलाशयस्य समीपं गतवान् । सोऽपि अशरीरवाणीं श्रुतवान् । पतितान् अनुजान् अपि दृष्टवान् । तावता सः विशालकायं कञ्चन यक्षं दृष्टवान् । सः यक्षः वदति ‘मम प्रश्नानाम् उत्तरम् अदत्त्वा जलं पीत्वा भवतः अनुजाः एतादृशीं स्थितिं प्राप्तवन्तः । भवान् अपि उत्तरदानेन विना यदि जलं पिबति तर्हि मरणं प्राप्नोति’ इति । युधिष्ठिरः उत्तरं दातुं सज्जः अभवत् । यक्षस्य सर्वेभ्यः प्रश्नेभ्यः एषः समिचीनतया उत्तरं दत्त्वा तस्य समाधाननं कारितवान् । तदा प्रसन्नः यक्षः वदति यत् ’भवतः अनुजेषु भवान् यम् इच्छति तम् जीवन्तं करोमि’ इति । तदा धर्मराजः नकुलस्य पुनर्जीवनम् इष्टवान् । यदा यक्षः कारणं पृच्छति तदा एषः वदति ‘मम पितुः