text:
सूर्यभेदन
सूर्यभेदन -
स्वस्तिकासन किंवा वज्रासन करून उजव्या नाकपुडीनें पूरक करून यथाशक्ति कुंभक करावा व नंतर डाव्या नाकपुडीनें रेचक करावा. वायुदोष, कृमिरोग, जरा, इत्यादींचा नाश हया प्रकारानें होतो. अपमृत्यु टळतो व शरीरांत सूर्यासारखें तेज उत्पन्न होतें.
घेरण्डसंहिता -
मलाकुलासु नाडीषु मारुतो नैवगच्छति ।
प्राणायाम: कथं सिध्येत्तत्त्वज्ञानं कथं भवेत् ॥
तस्मादादौ नाडीशुद्धिं प्राणायामं ततोभ्यसेत् ।
नाडीशुद्धिर्द्विधा प्रोक्ता समनुर्निर्मनुस्तथा ॥
बीजेन समनुं कुर्यान्निर्मनुं धौतकर्मणा ।
धौतकर्म पुरा प्रोक्तं षटकर्मसाधने यथा ॥
शुणुष्व समनुं चण्ड नाडीशुद्धिर्यथा भवेत् ।
उपविश्यासने योगी पद्मासनं समाचरेत् ॥
गुर्वादिन्यासनं कुर्याद यथैव गुरुभाषितम् ।
नाडीशुद्धिं प्रकुर्वीत प्राणायामविशुद्धये ॥
वायुबीजं ततो ध्यात्वा धूम्रवर्णं सतेजसम् ।
चन्द्रेण पूरयेद्वायुं बीजं षोडशकै: सुधी ॥
चतु:षष्टया मात्रया च कुम्भकेनैव धारयेत् ।
द्वात्रिंशन्मात्रया वायुं सूर्यनाडया च रेचयेत् ॥
नाभिमूलाद्वहिनमुत्थाप्य ध्यायेत्तेजोऽवनीयुतम् ।
वहिनबीजषोडशेन सूर्यनाडया च पूरयेत् ॥
चतु:षष्टया मात्रया च कुम्भकेनैव धारयेत् ।
द्वात्रिंशन्मात्रया वायुं शशिनाडया च रेचयेत् ॥
नासाग्रे शशिधृग्बिम्बं ध्यात्वा ज्योत्स्नासमन्वितम् ।
ठं बीजषोडशेनैव इडया पूरयेन्मरुत् ॥
टीप पुढें चालू -
चतु:षष्टया मात्रया च वं बीजेनैव धारयेत् ।
अमृतं प्लावितं ध्यात्वा नाडीधौतं विभावयेत् ।
लकारेण द्वात्रिंशेन द्दढं भाव्यं विरेचेयत् ॥
एवंविधां नाडीशुद्धिं कृत्वा नाडीं विशोधयेत् ।
द्दढौ भूत्वासनं कृत्वा प्राणायामं समाचरेत् ॥
सहित: सूर्यभेदश्च उज्जायी शीतली तथा ।
भस्त्रिका भ्रामरीमूर्च्छा केवली चाष्टकुम्भिका: ॥
सहितो द्विविध: प्रोक्त: सगर्भश्च निगर्भक: ।
सगर्भी बीजमुच्चार्य निगर्भो बीजवर्जित: ॥
प्राणायामं सगर्भं च प्रथमं कथयामि ते ।
सुखासने चोपविश्य प्राङमुखो वाप्युदङमुख ॥
ध्यायेद्विघिं रजोगुणं रक्तवर्णमवर्णकम् ।
इडया पूरयेद्वायुं मात्रया षोडशै: सुधी: ॥
पूरकान्ते कुम्भुकाद्ये कर्त्तव्यस्तुड्डीयानक: ॥
सत्त्वमयं हरिं ध्यात्वा उकारं कृष्णवर्णकम् ॥
चतु:षष्टया च मात्रया कुम्भकेनैव धारयेत् ।
तमोमयं शिवं ध्यात्वा मकारं शुक्लवर्णकम् ॥
द्वित्रिंशन्मात्रया चैव रेचयेद्विधिना पुन: ।
पुन: पंगङलयापूर्य कुम्भकेनैव धारयेत् ॥
इडया येचयेत पश्चात् तद्वीजेन क्रमेण तु ।
अनुलोमविंलोमेन वारंवारं च साधयेत् ॥
पूरकान्ते कुम्भकान्तं घृतनासापुटद्वयम् ।
कनिष्ठानामिकाङ्ष्ठै: तर्जनीमध्यमे विना ॥
प्राणायामो निगर्भस्तु विना बीनेन जायते ।
वामजानूपरिन्यस्तवामपाणितलं भ्रमेत् ॥
टीप पुढें चालूं -
एकादिशतपर्यन्तं पूरकुम्भकरेचनम् ।
उत्तमा विंशतिर्मात्रा षोडशी मात्रा मध्यमा ॥
अधमा द्वादशी मात्रा प्राणायामास्त्रिधा स्मृता: ।
अधमाज्जायते घर्मो मेरुकम्पश्च मध्यमात् ॥
उत्तमाच्च भूमित्यागस्त्रिविधं सिद्धिलक्षणम् ।
प्राणायामात् खेचरत्वं प्राणायामाद् रोगनाशनम् ॥
प्राणायामादबोधयेच्छक्तिं प्राणायामान्मनोन्मनी ।
आनन्दो याजते चित्ते प्राणायामी सुखी भवेत् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


c: text/html

text:
Courtesy:Smt.K.Varalakshmi
एकदा चाणक्यमुपेत्य कश्चिदवोचत् " तव मित्रमधिकृत्य तत्रैवं श्रुतम्..तत्ते श्रावयिष्यामि... . "। चाणक्य उवाच " तिष्ठ क्षणम्, तत: प्राक् ते त्रितितउपरीक्षां यच्छामि।".... "त्रितितउपरीक्षाम्!!..? "। "एवम्.." चाणक्य उवाच " मम मित्रमधिकृत्य त्वया किं श्रुतमिति कथनात् पूर्वं तितउना त्रिवारं भवद्विवक्षितस्य शोधनं युक्तं भवेत्... तस्मादियं त्रितितउपरीक्षा... " । "सत्येन तितउना प्रथमं शोधनम् । मन्मित्रविषये भवता श्रुतं सत्यमेवेति निश्चयोस्ति वा? ".... "नास्ति निश्चय: " स उक्तवान् । " अहमश्रौषं, तावदेव" । "अर्थात्, भवान् यदं वक्तुमिच्छति तत् सत्यं वा असत्यं वेति नास्ति तव निश्चय इति".. "आस्ताम्, द्वितीयेन शिवेन तितउना पुनीमहे, किं मन्मित्रमधिकृत्य यच्छ्रुतं सत् शिवं वा अशिवं वा? " " न न, अशिवमेव तत्"... स ऊचे । " एवन्तर्हि, मम मित्रमधिकृत्य भवान् अशिवमेव किञ्चिद् वक्तुमिच्छति, तच्च सत्यं वा असत्यं वेति नास्ति च ते निश्चय: " । "इतोपि तृतीयं तितउ विद्यते, फलम् । किं भवता मन्मित्रविषये यद् विवक्षितं तेन किमपि मे प्रयोजनमस्ति? " "नैव" " तर्हि साधु" चाणक्य: परीक्षामुपसंहरन् उवाच " यदि भवतो विवक्षितं न सत्यं न शिवं नापि प्रयोजनवत् तर्हि किमर्थं वै तन्मां कथयसि?!! "... सत्येन पूतं च शिवेन पूतं प्रयोजनेनापि यदीह पूतम् । तदेव वाच्यं तदु हैव नूनं श्रोतव्यमेषा चणकात्मजोक्ति:।।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
संस्कृतगीतानि तलपूरयतु I
प्रिय बान्धवा:अद्य भवतां सर्वेषां कृते संस्कृतस्य कानिचन् गीतानि आनीतवान् अस्मि ।
एतानि गीतानि प्रसिद्धदक्षिणभारतीयपार्श्वयुगलगायकयो: गापितानि सन्ति । संगीतसंग्रह: नाम पथिक इति अस्ति । गायकौ राम्यावशिष्ठ-राजेशकृष्णनौ च स्त: । एतानि गीतानि न सन्ति वित्तलाभाय दत्तानि अत्र अपितु केवलं संस्कृतभाषाया: प्रचारकार्यनिमित्तानि सन्ति । यदि कश्चित् कदाचित् विरोधं प्रदर्शयिष्यति चेत् एतानि गीतानि एतस्मात् पृष्ठात् निष्कासयाम: ।
1- नमो भगवति हे सरस्वति
(NAMO BHAGVATI MP3)
2- सैन्यम् इदं सैन्यम्
(SAINYAM IDAM SAINYAM MP3)
तलपूरयतु
3- शूरा वयं, धीरा वयम्
(SHOORA VAYAM MP3)
तलपूरयतु
4- सरला शुभगा संस्कृत भाषा
(SARLA SHUBHAGA MP3)
तलपूरयतु
5- चिर नवीना संस्कृता एषा
(CHIR NAVINA SANSKRITA MP3)
तलपूरयतु
6- ध्येय पथिक साधका:
(DHYEY PATHIK SADHAKA MP3)
तलपूरयतु
7- आयाहि रे
(AAYAHI RE MP3)
तलपूरयतु
8- संस्कृतस्य सेवनम्
(SANSKRITSYA SEVNAM MP3)
तलपूरयतु
यदि उपरि दत्ता: तलपूर्ति-श्रृखला: कार्यं न कुर्वन्ति चेत् कृपया एतत् संवलकम् उद्घाटयतु ।
एतानि गीतानि संगीतविधाया: पॉप विधायां गापितानि सन्ति । एतेषां गीतानां प्रयोग: कृपया भवन्त: अपि वित्तलाभाय नैव कुर्वन्तु इति मम हार्दिक: अनुरोध: अस्ति । एतानि गीतानि संस्कृतभारत्या: अधिकारे सन्ति । यदि वित्तलाभ: स्वीकरणीय: चेत् संस्कृतभारत्या: आज्ञा स्वीकरणीया भविष्यति ।
आशास्महे यत् एतेषां गीतानां भवन्त: आनन्दं स्वीकरिष्यन्ति ।
यदि गीतानि मनाह्लादकारिणी प्रतीयेयु: चेत् कृपया अत्र टिप्पणीमंजूषायां स्वटिप्पणीमाध्यमेन सूचयन्तु ।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ३१
ययाति चरित्रम्।
शौनक उवाच।
ययातिः स्वपुरं प्राप्य महेन्द्रपुरसन्निभम्।
प्रविश्यान्तः पुरं तत्र देवयानीं न्यवेशयत्।। ३१.१ ।।
देवयान्याश्चानुमते सुतां तां वृषपर्वणः।
अशोकवनिकाभ्यासे गृहं कृत्वा न्यवेशयत्।। ३१.२ ।।
वृतां दासीसहस्रेण शर्मिष्ठामासुरायणीम्।
वासोभिरन्नपानैश्च संभिज्य सुसंवृताम्।। ३१.३ ।।
देवयान्यातु सहितः स नृपो नहुषात्मजः।
विजहार बहूनब्दान् देववन्मुदितो भृशम्।। ३१.४ ।।
ऋतुकाले तु संप्राप्ते देवयानी वराङ्गना।
लेभे गर्भं प्रथमतः कुमारश्च व्यजायत।। ३१.५ ।।
गते वर्षसहस्रे तु शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी।
ददर्श यौवनं प्राप्ता ऋतुं सा कमलेक्षणा।। ३१.६ ।।
चिन्तयामास दर्म्मज्ञा ऋतु प्राप्तौ च भामिनी।
ऋतुकालश्च संप्राप्तो न कश्चिन् मे पतिर्वृतः।। ३१.७ ।।
किं प्राप्तं किञ्च कर्तव्यं कथं कृत्वा सुखं भवेत्।
देवयानी प्रसूतासौ वृथाऽहं प्राप्तयौवना।। ३१.८ ।।
यथा तथावृतो भर्ता तथैवाहं वृणोमि तम्।
राज्ञा पुत्रफलं देयमिति मे निश्चिता मतिः।।
अपीदानीं स धर्मात्मा रहो मे दर्शनं व्रजेत्।। ३१.९ ।।
अथनिष्क्रम्य राजाऽसौ तस्मिन् काले यदृच्छया।
अशोकवनिकाभ्यासे शार्मिष्ठां प्राप्य धिष्ठितः।। ३१.१० ।।
तमेकं रहसि द्रृष्ट्वा शर्मिष्ठा चारुहासिनी।
प्रत्युद्गम्याञ्जलिं कृत्वा राजानं वाक्यमब्रवीत्।। ३१.११ ।।
सोमश्चेन्द्रश्च वायुश्च यमश्च वरुणाश्च वा।
तव वा नाहुषगृहे कः स्त्रियं द्रष्टुमर्हति।। ३१.१२ ।।
रूपाभिजनशीलैर्हि त्वं राजन्! वेत्थ मां सदा।
सा त्त्वां याचे प्रसाद्येऽहरन्तु मे हि नराधिप!।। ३१.१३ ।।
ययातिरुवाच।
वेद्मित्वाशीलसम्पन्नां दैत्य कन्यामनिन्दिताम्।
रूपन्तु ते न पश्यामि सूच्यग्रमपि निन्दितम्।। ३१.१४ ।।
मामब्रवीत्तदा शुक्रो देवयानीं यदावहम्।
नेयमाह्वयितव्या ते शयने वार्षपर्वणी।। ३१.१५ ।।
शर्मिष्ठोवाच।
न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न स्त्रीषु राजन्नविवाहकाले।
प्राणात्यये सर्वधनापहारे पञ्चानृतान्याहुरपातकानि।। ३१.१६।।
पृष्ठास्तु साक्ष्ये प्रवदन्ति चान्यथा भवन्ति मिथ्या वचना नरेन्द्र ते।
एकार्थतायान्तु समाहितायां मिथ्या वदन्तं ह्यनृतं हिनस्ति।। ३१.१७ ।।
ययातिरुवाच।
राजा प्रमाणं भूतानां स विनश्येत् मृषा वदन्।
अर्थकृच्छ्रमपि प्राप्य न मिथ्या कर्तुमुत्सहे।। ३१.१८ ।।
शर्मिष्ठोवाच।
समावेतौ मतौ राजन्। पतिः सख्याश्च यः पतिः।
समं विवाह इत्याहुः सख्यामेऽसि पतिर्यतः।। ३१.१९ ।।
दातव्यं याचमानस्य हीति मे व्रतमाहितम्।
त्वञ्च याचसि कामं मां ब्रूहि किङ्करवाणि तत्।। ३१.२० ।।
शर्मिष्ठोवाच।
अधर्मात् त्राहि मां राजन्! धर्मञ्च प्रतिपादय।
त्वत्तोऽपत्यवती लोके चरेयं धर्ममुत्तमम्।। ३१.२१ ।।
त्रय एवाधना राजन्! भार्या दासस्तथा सुतः।
यत्ते समघिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्धनम्।। ३१.२२ ।।
देवयान्या भुजिष्यास्मि वश्या च तव भार्गवी।
स चाहं च त्वया राजन्! भरणीयां भजस्व माम्।। ३१.२३ ।।
शौनक उवाच।
एव मुक्तस्तया राजा ताड्यमित्यभिजज्ञवान्।
पूजयामास शर्मिष्ठां धर्मं च प्रतिपादयत्।। ३१.२४ ।।
स समागम्य शर्मिष्ठां यथा काममवाप्य च।
अन्योन्यं चाभिसंपूज्य जग्मतुस्तौ यथागतम्।। ३१.२५ ।।
तस्मिन् समागमे सुभ्रुः शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी।
लेभे गर्भं प्रथमतः तस्मात् नृपति सत्तमात्।। ३१.२६ ।।
प्रजज्ञे च ततः काले राज्ञी राजीवलोचना।
कुमारं देवगर्भाभमादित्यसमतेजसम्।। २१.२७ ।।


text:
विनायक दामोदर सावरकर
विनायकदामोदरसावरकरः ईशवीये १९१० वर्षे जुलै १० दिनाङ्कः। सूर्योदयसमयः । फ़्रान्स्-देशे मार्सेल्स्-नौकाश्रये मोरिया नाम्नी नौका नौकीलेन स्थापिता । तस्यां कोऽपि यान्त्रिकलोपः सञ्जातः । नौकायाः कर्मकराः तस्य लोपस्य निवारणे मग्नाः आसन् । यात्रिकाः सा कदा सम्यग् भविष्यति इति प्रतीक्षायाम् आसन् । सागरः प्रशान्तः आसीत् । यात्रिकाः अपि निश्चिन्ताः आसन् । किन्तु एतस्मिन् व्यवहारे असावधानः कश्चन युवा किमपि गणयन् आसीत् । निश्चिन्ततया अवस्थानं तस्य न अभ्यस्तम् नासीत्। कारणम्...? सः बन्दी आसीत् । तत्रापि आङ्ग्लसर्वकारस्य । तस्मिन् राजद्रोहः आरोपितः आसीत्। तस्य चलनवलनं द्वौ आरक्षकौ निर्निमेषं परिशीलयन्तौ आस्ताम् च ।
अन्तर्विषयाः
- १ समुद्रप्लवनम्
- २ गणेशविनायकौ
- ३ विद्याभ्यासः
- ४ प्रतिज्ञास्वीकारः
- ५ मित्रमेलायाः आरम्भः
- ६ अभिनवभारतम्
- ७ नूतनप्रणाल्याः आरचनम्
- ८ उन्नतविद्याभ्यासः
- ९ सावरकरस्य आदर्शनायकः
- १० प्रथमस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः
- ११ कवित्वम्
- १२ प्रतीकाराग्निः
- १३ साहसपूर्णः प्रयत्नः
- १४ आजन्मकारावासदण्डद्वयम्
- १५ भ्रात्रोः कारागृहवासः
- १६ समाजसेवा
- १७ कृतयः
- १८ रत्नगिरौ निर्बन्धः
- १९ एकताभावः
- २० हिन्दुमहासभा
- २१ स्वातन्त्र्यवीरसावरकरः
- २२ भारतेतिहासे षट् स्वर्णपत्राणि
- २३ स्वतन्त्रतादेव्याः सतताराधकः
- २४ जीवनकार्यं समाप्तम्
समुद्रप्लवनम्[सम्पादयतु]
आरक्षकद्वयम् उद्दिश्य"मया बहिः गन्तव्यम्" इति पृष्टवान् सः बन्दी । एकः आरक्षकः तं शौचालयं नीतवान् बन्दी अन्तः गत्वा द्वारं पिहितवान् । बहिः आरक्षकद्वयं परस्परम् अभिमुखं चलन्तौ रक्षन्तौ आस्ताम् । शौचालयद्वारस्य उपरि काचनिर्मितः गवाक्षः आसीत् । तस्य गवाक्षस्य द्वारा अन्तःस्थस्य बन्दिनः चलनं द्रष्टुं शक्यते स्म। अन्तर्गतः बन्दी स्वस्य दीर्घप्रावारकम् अपावृत्य तस्य गवाक्षस्य काचं रोधयन् अवलम्बितवान् । एवम् आरक्षकद्वयस्य दृष्टिपथात् सः अपगत: अभवत् । अन्यक्षणे सः शौचालयस्य रन्ध्रद्वारा समुद्रं प्राप्तवान् । ऊर्मिभिः सह युद्ध्यन् कथञ्चित् तीरं प्रति तरन् गतवान् । नौकाश्रयस्य द्वारतः उपरि अभिप्रसर्प्य पलायनं कृतवान् । अधिककाले गतेऽपि अन्तर्गतः युवा बहिः नागतवानिति शौचालयस्य बहिः स्थितस्य आरक्षकद्वयस्य सन्देहः जातः । अन्तः किमपि अभवत् इति सन्देहेन नौकायाः उपरि गत्वा दृष्टवन्तौ । तत्र किमस्ति ..? तदैव बन्दी समुद्रे कूर्दित्वा प्लवमानः पलायते । तत्क्षणे आरक्षकद्वयम् उच्चैः आक्रोशत् " बन्दी पलायते, गृह्ण्न्तु" इति ।
गणेशविनायकौ[सम्पादयतु]
’भगूर्’ महाराष्ट्रस्थे नासिकजनपदे एकः कुग्रामः । तत्र दामोदरपन्तसावरकरस्य गृहे ईशवीये १८८३तमे वर्षे मे मासस्य २८तमे दिनाङ्के एकः बालः जातः । तस्य विनायक: इति नाम कृतवन्तः । दामोदरपन्तस्य पूर्वमेव अन्यः पुत्रः आसीत् । तस्य नाम गणेश: । गणेशः, विनायकः इति नामद्वयमपि एकस्यैव देवस्य । समानार्थकनामवन्तौ सोदरौ ज्येष्ठौ भूत्वा देशहितकार्ये अपि समानं भागं स्वीकृत्य नामसमानतायाः सार्थकतां कल्पितवन्तः । गृहजनाः गणेशं ’बाबू’ इति विनायकं ’तात्या’ इति च सम्बोधयन्ति स्म ।
विद्याभ्यासः[सम्पादयतु]
विनायकस्य नवमे वर्षे तस्य माता राधाबायी दिवङ्गता । विद्याभ्यासार्थं गणेशविनायकौ नासिकं गतवन्तौ । तयोः पिता दामोदरपन्तः कनिष्ठपुत्र्या मेनया, पुत्रेण नारायणेन च सह भगूरग्रामे एव जीवनं यापयति स्म । आङ्ग्लजनानां शासनसमयः । विक्टोरियामहाराज्ञ्याः पट्टाभिषेकस्य पञ्चाशद्वर्षसमाप्तिं पुरस्कृत्य १८९७तमे वर्षे भारते स्वर्णोत्सवः आचरणीयः इति आङ्ग्लसर्वकारेण निश्चितम् । तस्मिन् समये महाराष्ट्रे सर्वत्र भयङ्करः प्लेग् व्याधिः सङ्क्रान्तः आसीत् । सर्वत्र जनाः प्लेग् व्याधिग्रस्ता मक्षिका इव मरणं प्राप्नुवन्ति स्म । मृत्योः भीकरं नृत्यं प्रचलति स्म । तादृश्यां दुर्भरबाधाकरपरिस्थितौ आङ्ग्लेयैः महाराज्ञ्याः पट्टाभिषेकोत्सवः सवैभवं करणीयः इति निश्चितम् इति तत्रत्यानां प्रजानां मनसि व्रणे मरीचचूर्णक्षेपणमिव अभवत् । देशभक्ताः जनाः एतं विषयं न असहन्त। आङ्ग्लेयानाम् एतस्य दुर्व्यवहारस्य स्वविरोधं निरूपयन्तौ पूनानगरीयौ चापेकरसोदरौ आङ्ग्लाधिकारिद्वयं बध्द्वा विस्फोटनगोलकेन मारितवन्तौ । आङ्ग्लसर्वकारः चापेकरसोदरद्वयं बद्ध्वा कण्ठपाशदण्डेन अहनत् । चापेकरसोदरद्वयस्य एतदात्मार्पणं सावरकरसोदरद्वयम् अत्यधिकम् आकृष्टवत् ।
प्रतिज्ञास्वीकारः[सम्पादयतु]
बालकः विनायकः चापेकरसोदरद्वयेन दर्शितं साहसमधिकृत्य स्फूर्तिदायकम् एकं गेयं रचितवान् । तत्र अन्तिमपङ्कतयः एवमासन् ।
-
- भवतोः आरब्धं कार्यम्
- मध्ये अवरुध्दमिति न भवतु शङ्का भवतोः ।
- तत् कार्यम् अग्रे नेतुम्
- वयम् स्मः, भवन्तौ निश्चिन्तौ भवताम् ॥
विनायकः केवलं कवित्वं विरचय्य, तूष्णीं नैव स्थितवान् । स्वीयकुलदेवतायाः अष्टभुजादेव्याः दुर्गामातुः पुरतः स्थित्वा ’देशस्वातन्त्र्यार्थं सायुधसङ्ग्रामध्वजम् आरोपयामि । स्वप्राणान् पणीकृत्य सङ्ग्रामं करोमि’ इति प्रतिज्ञाम् अपि कृतवान् ।
मित्रमेलायाः आरम्भः[सम्पादयतु]
गणेशविनायकौ स्वमित्रैः सह नासिके स्वपाठशालायां ’मित्रमेला’ नाम्नीम् काञ्चित् संस्थाम् आरब्धवन्तौ । व्यायामशालायाः निर्वहणम्, गणेशपूजा-शिवाजीजयन्तीत्यादिसार्वजनिकोत्सवानाम् आयोजनञ्च मित्रमेलायाः कार्यम् । मित्राणि सर्वाणि सम्भूय गातुं योग्यानि गीतानि विनायकः रचयति स्म । छत्रपतिः शिवाजि:, तानाजि:, वासुदेवबलवन्तफडके इत्यादीनां महावीराणां जीवनचरितानि च अत्यन्तस्फूर्तिकरं श्रावयति स्म । एवं युवकेषु, बालेषु च देशभक्तिनिर्माणाय स्फूर्तिकेन्द्रम् अभवत् मित्रमेला । ईशवीये १८९९तमे वर्षे विनायकस्य पिता दामोदरपन्तः प्लेगव्याधिकारणतः दिवङ्गतः । तेन कुटुम्बपोषणभारः गणेशे समापतितः । गणेशः कनिष्ठसोदरीं मेनां सोदरं नारायणं च भगूरतः नासिकनगरम् आनीतवान् । किञ्चित्कालानन्तरं गणेशस्य यशोदया सह विवाहोऽभवत् । यशोदागणेशौ विनायकं, नारायणं मेनाञ्च अत्यन्तानुरागेण पालयन्तौ आस्ताम् । विनायकः भ्रार्तृजायां स्वमातरमेव पश्यति स्म । स्वानुजस्य विनायकस्य विवेके गणेशस्य अपारः विश्वासः आसीत् । कुटुम्बस्य सर्वमपि भारं स्वयं वहन् विनायकं विद्याविषये प्रोत्साहितवान् सः ।
अभिनवभारतम्[सम्पादयतु]
पाठशालायां विद्याभ्याससमाप्त्यनन्तरम् उन्नतविद्याप्राप्त्यर्थं विनायकः पूनानगरं गतवान् । तदैव बाबासाहेबचिप्लूणकरस्य पुत्र्या यमुनया सह तस्य विवाहः अभवत् । विनायकः उन्नतविद्याभ्यासार्थं फर्र्ग्युसन्-महाविद्यालये प्रविष्टः । तेन सह तस्य मित्रमेलाप्रणाली अपि तत्र प्रविष्टा । सः स्वप्रणालीं सहविद्यार्थिनां कृते निरूप्य तत्राऽपि एकां संस्थाम् आरब्धवान् । विनायकस्य प्रेरणया वसतिगृहभोजनशालायां छ्त्रपतेः शिवराजस्य वर्णचित्राविष्कारणं सम्पन्नम् । प्रतिदिनं शिवराजस्य स्तोत्रपठनं, सप्ताहे एकवारं सिंहगढगमनम्, तत्र शिवराजस्य अन्येषां महाराष्ट्रियाणां, विजयनगरीयाणाञ्च हिन्दुवीराणाम् इतिहासाध्ययनम् इत्यादिकमपि आरब्धम् । एतानि कार्याणि फलप्रदानि प्रचलन्तीति अमितोत्साहेन विनायकः अग्रजाय गणेशाय पत्रं लिखितवान् । ’बाबा! आगामिग्रीष्मविरामेषु नासिके अस्माकं संस्थायाः सभ्याः सर्वे मिलित्वा एकं सम्मेलनम् आयोजयितुमिच्छामः । देशस्वातन्त्र्यार्थं क्रियमाणे अस्मिन् अस्माकं सङ्ग्रामे पुरोगमनम् आवश्यकम् । अस्मिन् विषये भवतः अभिप्रायः अपि आवश्यकः ।" इति लिखितवान् ।
अनुजस्य लेखं पठित्वा गणेशः अधिकं प्रसन्नः । पूर्वचिन्तनानुसारं ग्रीष्मविरामेषु नासिकनगरे सर्वे सुहृद: मिलितवन्तः । सर्वे मिलित्वा देशहितार्थं करणीयं कार्यमुद्दिश्य बहुविधं चिन्तनं कृतवन्तः । अनेकविधान् तर्कान्, प्रणालीश्च निर्मितवन्तः । स्वरक्तेन परस्परं तिलकं धरितवन्त: । ’देशस्वातन्त्र्यार्त्थं सायुधसङ्ग्रामं कुर्मः’ इति कङ्कणानि बध्दवन्तः । अस्य सम्मेलनबृन्दस्य ते ’अभिनवभारतम्’ इति नामकरणं कृतवन्तः ।
नूतनप्रणाल्याः आरचनम्[सम्पादयतु]
नासिके आरब्धम् अभिनवभारतम् अत्यन्तोत्साहेन कार्यक्रमान् योजयत् अग्रे गच्छति स्म । अस्मिन् समये एव आङ्ग्लसर्वकारेण वङ्गप्रान्तः द्विधा विभक्तः । एतद्विरुध्य देशजनाः उद्यमम् आरब्धवन्तः । एतद्विभजनं प्रतिघटितवन्तः । एतद् विभजनं निरोध्दुम् अभिनवभारतम् अपि एकां नूतनां प्रणालीं निर्मितवत् । निरसनसभाः, समावेशाः , शोभायात्राः इत्यादिसार्वजनिककार्यक्रमाः प्रचलन्ति स्म । अभिनवभारतस्य प्रणाली का इत्युक्ते सार्वजनिकस्थलेषु बृहत्सु चतुष्पथेषु जनान् मेलयित्वा विदेशीयवस्त्राणि राशीकृत्य तेषां दहनं करणीयम् इति । अनेकस्थानेषु एतत् सफलमपि अभवत् । ज्वलन्ति विदेशीयवस्त्राणि दृष्ट्वा लोकमान्यतिलकः " आङ्ग्लेयान् विरुध्य हिन्दुदेशे उद्भूताः एते अग्निकणाः स्वल्पदिनेष्वेव ज्वालाः भूत्वा आङ्ग्लदेशं व्याप्स्यन्ति" इति व्याख्यातवान् । अभिनवभारतेन निरूढेन अनेन विदेशीयवस्त्राणां होलिकोत्सवेन विनायकं महाविद्यालयात्, वसतिगृह्तः अपि बहिष्कृतवन्तः पालकाः । स्वमित्रैः सह निवसन् सः कथमपि विद्याभ्यासं सम्पूरितवान् । परीक्षासु उत्तमान् अङ्कान् प्राप्य उत्तमश्रेण्याम् उत्तीर्णः पदवीं च प्राप्तवान् ।
उन्नतविद्याभ्यासः[सम्पादयतु]
अनन्तरं विनायकः न्यायसंहिताम् अध्येतुं मुम्बयीं गतवान् । तत्र सः विद्याभ्यासेन सहैव वार्तापत्रिकासु देशभक्तियुतान् लेखान् अपि लिखन् आसीत् । लण्डन् नगरे ’इण्डियाहाउस्’ इति काचन संस्था आसीत् । सा भारतस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामाय प्रोत्साहं यच्छन्ती आसीत् । सा संस्था स्वकार्यकलापेषु योग्यान्, बुध्दिमतः विद्यावतः युवकान् आक्रष्टुं छात्रवृत्तिमपि ददाति स्म । एतेषां छात्रवृत्तीनां सम्बन्धिनी वार्ता पत्रिकासु प्रकटीक्रियते स्म । कदाचित् एतादृशं प्रकटनं दृष्ट्वा विनायकसावरकरः तस्मै अभ्यर्थनं कृतवान् । छात्रवृत्तिं प्राप्तवान् च । तदा विनायकः पत्नीं यमुनां तस्याः जन्मगृहं प्रेषयित्वा स्वयम् ईशवीये १९०६ तमे वर्षे आङ्ग्लदेशं प्रयातः ।
सावरकरस्य आदर्शनायकः[सम्पादयतु]
माजिनी(१८०४-१८७२) इटलीदेशीयः विख्यातः देशभक्तः । अयं विनायकस्य आदर्शनायकः । ईशवीये १९०६तमे विनायकः आङ्ग्लदेशं प्राप्तवान् । तत्र माजिनीसम्बन्धिसाहित्यं सर्वमपि पठितवान् । तस्य जीवनस्य सम्यगध्ययनं कृतवान् । स्वातत्र्यसाधनार्थं भारतीयानां प्रेरणायै, समरोत्साहनिर्माणार्थं च तस्य जीवनचरितम् अत्यन्तशक्तिमत्या, स्फूर्तिप्रदया च भाषया लिखितवान् । तस्य मुद्रणार्थं लिखितप्रतिकृतिं भारतदेशं प्रेषितवान् । तत् पठित्वा लोकमान्यतिलकः "माजिनीचरितम् अत्यन्तं स्फूर्तिप्रदम्, अस्माकं तात्याभाषा, तल्लेखनशैली च इतोऽपि शक्तिमती । एतत् पुस्तकं युवजनम् स्वातन्त्र्यसाधकं वीरं करिष्यति । एतत् पुस्तकं मुद्रितं भविष्यति चेत् अवश्यम् आङ्ग्लसर्वकारः निषेत्स्यति, लेखकम् अवश्यं दण्डयिष्यति च" इति भवितव्यतामुक्तवान् । तत् अक्षरशः सत्यमभवत् । माजिनीपुस्तकं सर्वकारः न्यषेधत् । विनायकस्य कार्येषु गूढचर्याऽपि आरब्धा ।
प्रथमस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः[सम्पादयतु]
भारतीयेषु स्वातन्त्र्यभावनाजागरणाय सावरकरः ईशवीये १८५७तमे वर्षे सम्भूतस्य स्वतन्त्र्यसाधनसङ्ग्रामस्य चरितं समग्रं सप्रमाणं लिखितवान् । तस्य पुस्तकस्य नामाऽपि "१८५७ प्रथमस्वात्न्त्र्यसङ्ग्रामः" इति कृतवान् । आङ्ग्लपालकाः एतस्य सङ्ग्रामस्य गौरवं न्यूनीकर्तुमेव एतं सैनिकद्रोहमिति प्रचारितवन्तः । किन्तु सावरकरस्य पुस्तकेन तस्य सङ्ग्रामस्य सत्यस्वरूपं सर्वैः ज्ञातम् । १८५७ प्रथमस्वातन्त्र्यसाधनसङ्ग्रामस्य समाप्त्यनन्तरं ५० वत्सराणि समाप्तप्रायाणि । तस्मिन् सन्दर्भे आङ्ग्लराजधान्यां लण्डन् नगर्याम् एकं कार्यक्रमम् आयोजितवन्तः । एतस्य स्वातन्त्र्यसाधनङ्ग्रामस्य रजतोत्सवाय बारिष्टराणां, पण्डित श्यामजी कृष्णवर्मा, मेडम् कामा इत्यादिभ्यः अपि उत्तमः सहकारः लब्धः । प्रथमस्वातन्त्र्यसाधनसङ्ग्रामस्य गौरवचिह्नम् एकं निर्मितवन्तः । तत् चिह्नं भारतीयछात्राः, भारतदेशस्वातन्त्र्यानुरागिणः सर्वे वक्षःस्थले धृत्वा लण्डन् नगरवीथीषु सोत्साहम् अटितवन्तः । एतत् गौरवचिह्नं सगर्वं धृत्वा अटितेषु छात्रेषु मदनलाल् धिङ्ग्रा अन्यतमः । तद् धृत्वा यदा सः विद्यालयप्राङ्ग्णे अटन्नासीत्, तदा केचन आङ्ग्लेयछात्राः तम् परिहसितुं प्रयत्तवन्तः । धिङ्ग्रा कोपेन स्वछुरिकां हस्ते स्वीकृतवान्, तदा ते पलायिताः । अस्मिन् रजतोत्सवकार्ये लण्डन्-नगरे अभिनवभारतस्य कार्यक्रामाणां वेगः अभिवृध्दः । एतस्याः संस्थायाः सभ्याः रहसि विस्फोटनगोलिकाः निर्मान्ति स्म । लक्ष्यवेधने गोलकास्त्रप्रयोगस्य अभ्यासमपि आरब्धवन्तः ।
सावरकरेण लिखितं " १८५७ प्रथमस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः " इति ह्स्तलिखितपुस्तकं निगूढं भारतदेशम् आगतम् । तस्य पुस्तकस्य गूढतया मुद्रापण्स्य प्रचारनस्य च भार: गणेशेन स्वीकृत: । एषः विषयः सर्वकारेण ज्ञातः । एतत् पुस्तकं राजद्रोहवर्धकं भावयन् आङ्ग्लसर्वकारः मुद्रणार्थं स्वीकृतं मुद्रणालयं पिहितवान् लिखितपुस्तकमपि सर्वकारः स्वायत्तीकुर्यादिति विचिन्त्य गणेशः गूढतया फ्रान्सदेशं प्रेषितवान् । भारतीयभाषायां स्थितस्य तस्य पुस्तकस्य फ्रान्सदेशे मुद्रणम् असाध्यम् । अतः तत् आङ्ग्लभाषया अनूद्य मुद्रापणीयम् अभवत् । अनन्तरं तस्य पुस्तकस्य प्रतिकृतयः रहसि भारते प्रविष्टाः । अल्पदिनेष्वेव एतस्य विषयस्य वार्ता सर्वकारेण ज्ञाता । सार्वकार: झटिति पुस्तकस्य निषेधम् अकरोत् । गणेशसावरकरे राजद्रोहदोषम् आरोप्य अभियोगम् अरचयत् च । न्यायालयः तं दोषिणं निर्णीय आजीवनकारावासं प्राकटयत् ।
कवित्वम्[सम्पादयतु]
लण्डन्-नगरे स्थितः सावरकरः भ्रातृजायया लिखितेन पत्रेण ज्ञातवान् यत् "बाबारावम् आरक्षकाः बध्दवन्तः, तस्य आजीवनकारावासद्ण्ड:अपि दत्त: " इति । तस्य मनः परितप्तम् । " अग्रजः कठिनकारावासदण्डम् अनुभवन् अस्ति, अहं लण्डन् नगरे कथं सुखेन निवसामि ? भ्रातृजायाम् एतस्मिन् कष्टसमये कथं वा अनुनयेयम् ?"इति व्यथामनुभूतवान् । तीव्रमालोच्य स्वदुःखमेव कवित्वरूपेण परिवर्त्य प्रजावतीं प्रति लेखं लिखितवान् । "अनेकानि पुष्पाणि विकसन्त्येव कदाचित् कुत्रचित् गलन्ति, शुष्काणि च भवन्ति । तादृशानां गणना वा, प्रामुख्यं वा क्व ? किन्तु कश्विद् गजः कदाचिद् एकं कमलं त्रोटयित्वा स्वशिरसि वहन् श्रीहरेः पादसन्निधौ समर्पयति । तथा समर्पितस्य कमलस्य जीवनमेव धन्यं, पावनं, सार्थकञ्च । अस्माकं कुटुम्बस्थाः सर्वे एतादृशसार्थक-पावन-धन्यजीवनप्राप्तये प्रयतमानाः स्मः । एषः अत्यन्तगर्वप्रदः विषयः ।" - प्रजावत्यै तेन लिखितस्य पत्रस्य सारांशः एषः ।
प्रतीकाराग्निः[सम्पादयतु]
बाबाराव(गणेश) सावरकारस्य आजन्मकारावासदण्डं श्रुत्वा लण्डन् नगरे स्थिताः अभिनवभारतसभ्याः पुच्छे मृदितनागाः इव फणां कृतवन्तः । मदनलालधिङ्ग्रा ’ एतस्य योग्यं प्रतीकारं करोमि’ इति शपथं कृतवान् । लण्डन् नगरे स्थितानां भारतीयविप्लवकाराणां कार्यकलापेषु गूढदृष्टिं दत्तवतः आङ्ग्लेयाधिकारिणः नाम कर्जनवैली । तं मदनलालधिड्ग्रा भुशुण्डिना मारितवान् । आरक्षकाः मदनलालं बध्दवन्तः । अनन्तरं तस्मै कण्ठपाशेन मरणदण्डं विहितवन्तः । इतो भारतदेशेऽपि स्वातन्त्र्यवीराणां स्थितिः तादृशी एव आसीत् । सावरकरः, तस्य अभिनवभारतसभ्याः च भारतदेशस्थानां क्रान्तिकाराणां कृते निगूढतया आयुधानि प्रेषयन्ति स्म । बाबारावसावरकराय अन्याय्यं दण्डं विहितवतः नासिकजनपदस्य आङ्ग्लाधिकारिणः नाम जाक्सन् । तम् एकस्यां वेश्याशालायाम् अनन्तलक्ष्मणकन्न्हेरेनामा क्रान्तिकारः भुशुण्डिना मारितवान् । अनन्तः आरक्षकैः गृहीतः । तेन सह अन्ये अपि केचन तैः गृहीताः । एतान् क्रान्तिकारिणः आङ्ग्लसर्वकारः अवर्णनीयया रीत्या अपीडयत्। कर्जन्वैली, जाक्सन् इत्यादीनाम् अनेकेषाम् आङ्ग्लाधिकारिणां हननस्य पृष्ठतः विनायकसावरकरस्य प्रेरणा अस्तीति आङ्ग्लसर्वकारः दॄढं विश्वसिति स्म । मदनलालधिङ्ग्रा स्वीये मरणसन्देशे गर्जितवान्, यत् ’भारतीययुवकानां कठिनकारावासदण्डः विधीयते चेत्, ते मरणशूलेषु आरोप्यन्ते चेदपि, तत्प्रतिक्रियारूपेण आङ्ग्लेयानां रक्तं प्रवाहयितुं वयं निश्चितवन्तः ’इति। एतं सन्देशं सवरकरः एव रचितवान् । एष एव सावरकरस्य सिध्दान्तः इति ज्ञातवन्तः आङ्ग्लेयाः । आङ्ग्लसर्वकारस्यापि तथैव समाभात् । अतः सावरकरं विरुध्द्य न्यायालये अभियोग: रचित: सर्वकारेण ।
साहसपूर्णः प्रयत्नः[सम्पादयतु]
सावरकरस्य अनुयायिनः अनेके निर्बन्धे आसन् । धिङ्ग्रासदृशाः केचन अमराः सञ्जाताः । अग्रजः अण्डमाने कारावासमनुभवति स्म । एतादृशस्थितौ सावरकराय लण्डन् नगरे निवासः न अरोचत । भारतदेशः प्राप्तव्यः इति तस्य मन: अतप्यत । तदर्थं प्रयत्नाः अपि आरब्धाः । एतादृशविपत्करस्थितिष्वपि स्वराजतन्त्रकार्याणि वर्धयन्नेव सः बारिष्टर् परिक्षायाम् उत्तीर्णः ।
सावरकरः भारतदेशप्रयाणाय व्यवस्थां कृत्वा लण्डन्- नगरस्थं विक्टोरियारेलस्थानकं प्राप्तवान् । ततः भारतदेशः प्रयातव्यः इति तस्य चिन्तनम् । सर्वकारः रेलस्थानके एव तं निरबध्नात् । तस्मिन् राजद्रोहापराधः, आङ्ग्लेयाधिकारिणां वधापराधश्च आरोपितः । तस्मिन् आरोपितानाम् अपराधानां न्यायालये यथाकथञ्चित् परिशीलनं समाप्य दण्डनार्थं तं बन्दिनं कृत्वा भारतं प्रेषणीयः इति अधिकारिणां चिन्तनम् आसीत् । किन्तु, मयि आरोपिताः अपराधाः सर्वेऽपि लण्डन् नगरे एव विचारणीयाः, यतः अहं तदा लण्डन्-नगरे एव आसम् इति सावरकरः अक्तवान् । आङ्ग्लसर्वकारेण तत् न अङीकृतम् । सावरकरं बन्दिनं कृत्वा मोरिया इति नौकया भारतं प्रैषयत् च । मोरियानौकायां बन्दीरूपेण भारतं प्रति आगमनसमये एव फ्रान्स् देशस्थे मार्सेल्स् इति नौकाश्रये नौका कीलिता स्थिता । तदा शौचालयस्य रन्ध्रतः बहिः समुद्रे कूर्दित्वा सावरकरः तरन् पलायितुं प्रयत्नं कृतवान् । शौचालयस्य रन्ध्रतः बहिरागमनसमये तस्य शरीरे अनेकस्थानेषु विदारणेन रक्तं सृतम् । शिरसि अपघाताः अभवन् । रक्तसिक्तशरीरेण समुद्रस्य लवणजले तरन् आसीत् तदा तस्य शरीरे सर्वत्र बाधा । तथापि तां सहमानः एव सः तरन् फ्रान्स् भूभागे पदं निक्षिप्तवान् । पट्टणे प्रवेशार्थं प्रयतमानः नौकाश्रयस्य कुड्यम् आरोहत् । तदा रक्षकनौकायां सिध्दाः आङ्ग्लेयरक्षकाः सावरकरं पुनः बध्दवन्तः । फ्रान्स् भूभागे पदं निक्षिपन्तं मां बन्धुम् अधिकारः फ्रान्स् आरक्षकाणाम् अस्ति, न तु आङ्ग्लेयारक्षाणाम् इति सावरकरः गर्जितवान् । किन्तु तस्य वचनानि श्रोतुं न सिध्दाः आसन् आङ्ग्लाधिकारिणः । तं बध्द्वा पूर्वतः अपि अप्रमत्ताः भारतदेशम् आनीतवन्तः । आङ्ग्लरक्षकैः यद्यपि सः पुनर्बध्दः, तथापि सावरकरस्य अद्भुतं साहसमेतत् विश्वेतिहासे अपूर्वयत्नत्वेन परिगणितम् ।
आजन्मकारावासदण्डद्वयम्[सम्पादयतु]
भारतदेशे सावरकरविषये न्यायविचारणं कृतम् । तस्मिन् अपराधद्वय्म् आरोपितम् । प्रथमः- क्रान्तिद्वारा सः भारतदेशे आङ्ग्लराज्यं समूलमुन्मूलयितुं प्रयतते इति, द्वितीयः- आङ्ग्लाधिकारिणः संहर्तुं जनान् प्रेरयतीति च । एतस्य अपराधद्वयस्य दण्डरुपेण पृथक् पृथक् आजन्मकारावासद्वयम् विहितम् । आङ्ग्लाधिकारिभिः विहितं दण्डद्वयं श्रुत्वा सावरकरः " अहो ! आङ्ग्लेयानामपि हिन्दूनां पुनर्जन्मसिध्दान्ते विश्वासः अस्तीत्यत्र एतद् दण्डद्वयविधानमेव निदर्शनम् ।" इति छलोक्त्या व्याख्यातवान् । सावरकरस्य सर्वस्वं सर्वकारेण स्वायत्तीकृतम् । कारावासदण्डद्वयम् इत्यस्य अर्थः अण्डमाने पञ्चाशद्वर्षपर्यन्तं कठिनदण्डनानि अनुभोक्तव्यानीति । अण्डमान्-कारागारं दुर्भरयातनानां, पीडानां विषये ख्यातः । अण्डमान् पूर्वसमुद्रे स्थितः द्वीपविशेषः । तत्रत्यः कारागारम् अत्यन्तकठिनदण्डनानां केन्द्रम् इति सर्वविदितम् । तत्र प्रेषितैः बन्दिभिः अनेकविधानि दण्डनानि एककाले अनुभोक्तव्यानि भवन्ति । तत्र तैलयन्त्रे वृषभस्थाने सावरकरं बध्द्वा आटयन्तः तिलं निष्पेषयन्ति स्म । प्रातः आरभ्य सायं पर्यन्तं यन्त्रम् आकृष्य सावरकरस्य शरीरं श्रान्तं भवति स्म । निर्णीतपरिमाणस्य तैलस्य निष्कासनसमये करतलं विदीर्णं भवतु, रक्तं स्रवतु नाम, तैलनिष्कासनानन्तरं तन्तुभिः निर्णीतपरिमाणा रज्जुः अपि तेन अवश्यं वयनीया भवति स्म । अन्यथा कशाघाताः अनुभोक्तव्याः भवन्ति स्म ।
भ्रात्रोः कारागृहवासः[सम्पादयतु]
एकस्मिन् दिने सावरकरः अग्रजं गणेशसावरकरं दूरतः अपश्यत् । ततः पूर्वमेव गणेशसावर्करः तत्र दण्डनम् अनुभवति स्म । सः स्वस्य अनुजः विनायकः अपि तत्रैव अस्तीति न जानाति स्म । सोदरौ परस्परं अपश्यताम् । किन्तु परस्परं भाषितुम् अवकाशः नासीत् । कस्यचन रक्षकभटस्य साहाय्येन बाबूरावः विनायकं प्रति एकस्मिन् पत्रे " तात्या ! (अनुज !) भवानपि आगतवान् वा ? तर्हि बहिः क्रान्तिकार्याणि के पश्यन्ति ? " इति स्वसन्देहं लिखित्वा प्रेषितवान् । तस्य समाधानरूपेण " एषः विधिनिर्णयः । निर्भयेन कष्टानां स्वागतीकरणमेव सामर्थ्यस्य निरूपणमिति वदन्ति खलु आर्याः । भवान्, अहं, बहिः स्थिताः अस्माकं सुहृदश्च इदानीं तदेव निरूपयामः ।" इति लिखित्वा प्रेषितवान् विनायकः । रक्षकद्वारा सन्देशपत्रप्रेषणं मुहुः साध्यं न भवति स्म । अतः सावरकरसोदरौ एकं नूतनं मार्गं आविष्कृतवन्तौ । तौ स्वहस्तस्थौ निगडौ एकस्योपरि एकं ताडयन्तौ तत्र जातेन शब्देन स्वीयभावान् परस्परं श्रावयन्तौ आस्ताम् । अनन्तरकाले एषः निगडशब्दः एव भाषारूपेण परिवर्तितः । एतया साङ्केतिकभाषया सर्वे बन्दिनः परस्परभाषणम् आरब्धवन्तः ।
समाजसेवा[सम्पादयतु]
सहबन्दिनः घातुकाः अथवा चोराः वा भवन्ति चेदपि सावरकरः तैः सह प्रेम्णा सादरं व्यवहारति स्म तेषां कृते अक्षरज्ञानं जनयति स्म । भारतदेशेतिहासम्, तस्य गौरवञ्च अधिकृत्य तेषां कृते कथाः कथयति स्म । बन्दिषु हिन्दवः, महम्मदीयाः च आसन् । प्रमादेन हिन्दुबन्दी महम्मदीयबन्दिनः स्थालिकां स्पृशति चेत् अन्यसोदरबन्दिनः सर्वे तं बहिष्कुर्वन्ति स्म । फलतः सः हिन्दुः महम्मदीयः भवति स्म । कारागाराधिकारिणः यथेच्छं हिन्दुबन्दिभिः कठिनकार्याणि कारयन्ति स्म महम्मदीयबन्दिनः दैनन्दिनकार्याणि न कुर्वन्ति चेदपि तान् न दृष्टवन्त इव तेषु मौनेन अकठिनं व्यवहरन्ति स्म। कारागारस्य एतां स्थितिं परिवर्तयितुं सावरकरः उद्यतः अभवत् ।
महम्मदीयानां स्थालिकास्पर्शमात्रेण हिन्दुत्वं नश्यतीति भावना केवलं मूर्खता एव इति तान् अनुनीतवान् । एतया अपभावनया महम्मदीयरूपेण परिणतान् हिन्दून् पुनः हिन्दून् कृतवान् । कारागारे महम्मदीयानां कृते नमाज् (प्रार्थनां) कर्तुम् अनुमतिः आसीत्, हिन्दूनां कृते तादृशः अवकाशः कोऽपि नासीत् । सावरकरः हिन्दुबन्दिनां कृते श्लोकान्, प्रार्थनाः, भजनानि पाठितवान् । तेषाम् अपि प्रतिदिनं पारायणं कर्तुम् अवसरम् अनुमतिञ्च सम्पादितवान् । प्रथमं कारागाराधिकारिणः हिन्दूनाम् एताम् इच्छाम् मतधर्मीयामुक्त्वा नाङ्गीकृतवन्तः । सावरकरः सत्याग्रहं कृत्वा महम्मदीयैः समानतया हिन्दूनां कृते अपि एतम् अधिकारं साधितवान् । सावरकरस्य एतेन प्रयत्नेन हिन्दुबन्दिनां मध्ये न्यूनाधिकताभावभेदाः, जातिमतदुरभिमानानि, वैषम्याणि च अपगतानि । सावरकरः स्वदण्डनम् अनुभवन् लब्धे स्वल्पे समये सहबन्दिनां श्रेयसे निर्विरामं चिन्तयति स्म ।
कृतयः[सम्पादयतु]
सावरकरः जन्मतः कविः । कारागारे मनः क्लेशम् अनुभवन्नपि सः तूष्णीं न उपविष्टवान् । अत्यन्तस्फूर्तिप्रदानां रचनानां निर्माणे मनः लग्नं कृतवान् । शरीरं तु बध्दमासीत्, मनः, बुध्दिः, प्रज्ञा, कल्पनाशक्तिः च तस्य स्वतन्त्राः एव आसन् । शङ्कुसहायेन कारागारभित्तिषु काव्यरचनां करोति स्म सः । लिखितानि पद्यानि कण्ठस्थानि करोति स्म। तानि यदा बुध्दौ स्थिराणि भवन्ति स्म तदा अन्यान् अंशान् लिखति स्म । एवं सः अण्डमान्कारागरे एव ’कमलगोमन्तक’, ’महासागर’ इत्यादीनि अनेकानि काव्यानि रचितवान् । भूमेः सुगन्धस्य प्रसारकाणि काव्यानि अनेकानि भवन्तु नाम, अण्डमानकारागारभित्तिशिलानां सुगन्धस्य प्रसारकाणि वीरसावरकरस्य काव्यानि तु अपूर्वाण्येव ।
रत्नगिरौ निर्बन्धः[सम्पादयतु]
अण्डमान् परिसरप्रभावेण, कारागारे दीयमानेन निकृष्टेन अन्नेन च सावरकरस्य स्वास्थ्यम् अत्यन्तं क्षीणम् । ईशवीये १९१९ तमे वर्षे अनुजः नारायणरावः, पत्नी यमुना च सावरकरं द्रष्टुम् अण्डमान् आगतवन्तौ । तयोः आगमनेनैव अग्रजस्य बाबूरावस्य पत्नी दिवाङ्गता इति शोकवार्ता अपि आगता । पत्नी मृता इति वार्तां बाबूरावः आपि तदैव ज्ञातवान् । कांश्चन क्षणान् एव मेलितुं लब्धः उत्तमः अवकाशः आनन्दम्, अनुनयञ्च तेषां न अदात्, किन्तु आवेदनां, दुःखमेव अवर्धयत् । सावरकरस्य अस्वास्थ्यं श्रुत्वा भारतप्रजासमूहेन मनोविकलता प्राप्ता । तं विमुक्तं कर्तुं देशस्य चतसृभ्यः दिग्भ्यः सर्वकारस्य पीडनम् अभवत् । अन्ततः सर्वकारः अङ्गीकृतवान् । फलतः ईशवीये१९२१तमे वर्षे अण्डमानतः सोदरद्वयं भारतदेशम् आनीतवान् । किञ्चित्कालं कोलकात्ताकारागारे स्थापयित्वा ईशवीये १९२२तमे वर्षे उभयो: अपि मोचनं कृतं सर्वकारेण । किन्तु वीरसावरकरस्य रत्नगीरिजनपदतः बहिः गमनं निषिध्दम् । राजतन्त्रकार्येषु भागः न वहनीयः इत्यादिष्टम् । वीरसावरकरः ईशवीय १९२४वर्षतः १९३७वर्षपर्यन्तं रत्नगिरिजनपदे स्वगृहे एव स्थितवान् । सावरकरस्य विवाहः यद्यपि ईशवीये १९०१तमे वर्षे सम्पन्नः, तथापि २४,२५ वर्षपर्यन्तं प्रथमं लण्डनन् नगरे अनन्तरं अण्डमाने च सः एकाकी एव जीवनं यापितवान् । इदानीमेव तस्य पुनर्जीवनम् आरब्धवान् सः । तस्य प्रभाता इति पुत्री, अनन्तरं विश्वास: इति पुत्रश्च जातौ । सर्वकारस्य अनुमतिं प्राप्य सावरकरः एकवारं स्वस्य बाल्यकालीननगरं नासिकं गतवान् । तत्र प्रजाः तम् आदरपूर्वकं स्वागतीकृतवत्य: । उत्तमां सम्मानसभामपि आयोजितवत्य: । एकलक्षरूप्यकाणां निधिमपि तस्मै समर्पितवत्य:+ । सावरकरः तं निधिं समाजसेवायै अर्पितवान् । सः स्वीयं जीवनमपि समाजसेवायै अर्पितवान् ।
एकताभावः[सम्पादयतु]
अस्पृश्यता हिन्दुसमाजस्य एकः कलङ्कः । अस्पृश्यता, न्यूनाधिकता इत्यादिभावनाभिः हिन्दुसमाजः भेदम् अभजत । अनेके हिन्दुधर्मं त्यक्त्वा परधर्मं भजन्ते स्म । अतः अस्पृश्यतां विरुध्द्य समरः करणीयः इति सङ्कल्पितवान् सावरकरः । सत्याग्रहं कृत्वा सः रत्नगिरिस्थे विठलेश्वरदेवालये अस्पृश्यानां प्रवेशं कल्पितवान् । रत्नगिरौ पतितपावनमन्दिरं निर्माय श्रीशङ्कराचार्यैः तस्य प्रारम्भोत्सवं कारितवान् । अस्पृश्यतां विहाय सर्वे हिन्दवः एकत्र मिलित्वा सहभोजनं कर्तुं कार्यक्रमान् आयोजितवान् । विद्यालयेषु छात्राः भेदभावं विस्मृत्य एकत्र उपवेष्टुम् अवकाशं कल्पयन्तु इति उपाध्यायान् प्रार्थयति स्म सः । ’अस्माकं बन्धुः यः अस्पृश्यः कृतः तं दूरीकृत्य शत्रुं न कुर्वन्तु’ इति प्रजानाम् अवगमनानुगुणं विशदीकृत्य बोधयति स्म सः । एवं हिन्दुधर्मं त्यक्त्वा अन्यमतधर्मेषु गतवतः जनान् शुध्दिकार्यक्रमैः पुनः हिन्दुधर्मे आनेतुं प्रयत्नमपि करोति स्म । हिन्दुधर्मे स्थितान् अनेकान् दोषभावान् अपाकर्तुं सावरकरः प्रयत्नं कृतवान् । भारतीयभाषासु प्रविष्टानाम् अनेकेषाम् आङ्ग्लपदानां, तेषां प्रयोगाणाञ्च अपाकरणेन भाषाशुध्दिकार्यमपि आरब्धवान् ।
हिन्दुमहासभा[सम्पादयतु]
ईशवीये १९३८तमे वर्षे सावरकरे स्थितं निषेधद्वयम् अपगतम् । सः राजकीयतन्त्रे प्रविष्टः । हिन्दुमहासभायाः अध्यक्षरूपेण चितः । स्वतन्त्रतायाः पूर्वं निजामस्य हैदराबादराज्ये हिन्दवः सर्वदा अत्याचारपीडिताः भवन्ति स्म । एतान् अत्याचारान् विरुध्द्य सावरकरः उद्यमम् आरब्धवान् । अधिकसङ्ख्यया हिन्दुयुवकान् भारतीयसेनायां प्रवेष्टुम् सः प्रचारं करोति स्म| भारतात् विभक्तं पाकिस्थानं पृथग् भवेदिति महम्मदीयानाम् इच्छां सः तीव्रं आक्षिपति स्म । ईशवीये १९४७तमे वर्षे भारतेन स्वातन्त्र्यं प्राप्तम् । पाकिस्थानस्य आविर्भावेण कोटिशः हिन्दवः भारतदेशं प्रति शरणार्थिरूपेण आगताः । सहस्रात् वर्षेभ्यः अस्यामेव भूमौ निवसन्तः जनाः स्वदेशे एव विदेशीया भूत्वा बहिष्कृताः सन्तः मातृदेशे एव अन्यत्र शरणार्थिनः सञ्जाताः । तेषाम् आर्तनादैः, दीनदुःखगाथाभिः अव्यथितं हृदयमेव नासीत् ।सावरकरस्य मनः एतादृशसन्दर्भे पर्यतप्यत इति तस्य स्वाभाविकः विषयः । ईशवीये १९४८तमे वर्षे गान्धीमहाभागस्य हननमभवत् । भारतसर्वकारः सावरकरं बध्द्वा तस्य कारणं सः एवेति विचारणं अकरोत् । विचारणे सः निर्दोषी, निष्कलङ्कः इति निरूपितः ।
स्वातन्त्र्यवीरसावरकरः[सम्पादयतु]
ईशवीयं १९४७तमं वर्षम् भारतस्य अविस्मरणीयं दिनम्। स्वतन्त्रभारतदेशस्य प्रथमस्वातन्त्र्यदिनोत्सवः सवैभवं सम्पन्नः । भारतराजधान्यां देहल्यां समायोजिते महोत्सवे तस्मिन् महानायकः विनायकसावरकरः सगर्वं भागं गृहीतवान् । अत्यन्तावेशेन प्रथमस्वातन्त्र्यसाधनसङ्ग्रामम् अधिकृत्य विवृण्वन् स्वीयभाषणे " भारतमं सर्वदा स्वतन्त्रमेव भवेत्, तदर्थम् आयुधसामग्रीसम्पादनम् अत्यावश्यकम् " इति प्रतिपादितवान् । ईशवीयं १९६० तमं वत्सरम् सावरकरस्य जीवने अविस्मरणीयम् । सावरकरः स्वस्मै विहितं आजन्मकारावासदण्डद्वयं यदि अन्वभविष्यत्, तर्हि तस्य अस्मिन् १९६०तमे वर्षे एव विमुक्तिः अभविष्यत् । अतः सावरकरस्य अभिमानिनः एतस्मिन् १९६०तमे वत्सरे डिसेम्बरमासस्य २४ दिनाङ्के ’मृत्युञ्जयदिनम्’ आचरितवन्तः । तेन साधितान् विजयान् पुरस्कृत्य विनायकसावरकरम् वैभवपुरस्सरं सम्मानितवन्तः । अण्डमाने वीरसावरकरः बन्दिरूपेण यत्र स्थापितः, तस्मिन प्रकोष्ठे तस्य ज्ञापनाय भारतसर्वकारेण एकं फलकं प्रतिष्ठापितम् । तत् प्रकोष्ठं जातीयस्मारकचिह्न्म् इति प्रकटितम् । ईशवीये १९६४तमे वर्षे महाराष्ट्रसर्वकारः, भारतसर्वकारश्च तस्मै ’ अप्रतिहतस्वातन्त्र्यवीरः’ इति बिरुदं प्रदाय सत्कृतवन्तौ ।
भारतेतिहासे षट् स्वर्णपत्राणि[सम्पादयतु]
विनायकरावः वृध्दः सञ्जातः । तथापि तस्य मेधा, विवेचनाशक्तिः च तीक्ष्णा एव आसीत् । क्षीणे वयस्यपि तस्य रचनाकार्ये रुचिः न गता । ’भारतदेशेतिहासे षट् स्वर्णपत्राणि’ इति नाम्ना एकं ग्रन्थं स विरचितवान् । तत्र भारतगौरववर्धकाः काश्चन घटनाः वर्णिताः । एताभिः भारतीयेषु स्वाभिमानः जागरणीयः इति सः चिन्तितवान् । विशालसागरस्यापि सीमा भवति, तां वेला इति वदन्ति । सागरः एतां वेलाम् अतिक्रामति चेत् प्रलय एव । एतद् उपमानम् उदाहरन् सः गभीरम् आलोचनीयमिति एकं विषयं प्रतिपादितवान् । भारतीयानां मनस्सु विशालता, क्षमा, शत्रूणां विषये उदारता इत्यादीनां सद्गुणानामपि सीमा आवश्यकी इति। एतं विषयं सर्वे जानीयुः इति तस्य उद्देशः । अतः एतद् अस्माभिः अवश्यम् आलोचनीयम्, आचरणीयम् च ।
स्वतन्त्रतादेव्याः सतताराधकः[सम्पादयतु]
सावरकरस्य जीवनं सर्वमपि सङ्घर्षमयम् आसीत् । सः युध्दवीरः? कविवीरश्च तस्य प्रतिभा अनेकक्षेत्रेषु यद्यपि प्रस्फुटा तथापि सदा तस्य प्राथमिकं चिन्तनन्तु एकमेव । सः स्वतन्त्रतादेव्याः आराधकः । तां देवीं सः मनःसिंहासने प्रतिष्ठापितवान् । मुनयः ऋषयश्च मोक्षः इति यद् वदन्ति स्म योगिनः वेदान्तिनश्च यद परब्रह्म इति भावयन्ति स्म तदेव तत्त्वं सावरकरः स्वातन्त्र्यलक्ष्मीरिति स्वहृदये सथापयित्वा आजीवनं कीर्तितवान् । तस्य प्रतिभापाटवानि यस्यां कस्यामपि दिशि प्रवहन्तु नाम, तेषाम् अन्तिमलक्ष्यं तु स्वातन्त्र्यसाधनमेव । सः कष्टानि बहूनि अनुभूतवान् तेषां परिणामः स्वातन्त्र्यमेव । तस्य आराध्यदेवी स्वतन्त्रता । तस्य अभिप्रायानुसारम् उन्नतम्, उत्तमेषु उतमम्, उदातेषु उदात्तं, श्रेष्ठेषु श्रेष्ठं यत्किमपि अस्ति चेत् तत् स्वातन्त्र्यमेव । वीरसावरकरः देशस्वातन्त्र्यार्थमेव जीवितवान् । तस्य प्राप्ते: अनन्तरं रक्षणार्थं परितप्तवान् । अत एव तस्य नाम ’ स्वातन्त्र्यवीरसावरकर’ इति प्रख्यातम् अमरञ्चाभवत् । तेनानुष्ठितः नित्यगायत्रीमन्त्रः -- जयोऽस्तु ते श्रीमहन्मङ्गले शिवास्पदे शुभदे ! स्वतन्त्रते भगवति ! त्वामहं यशोयुतां वन्दे !!
जीवनकार्यं समाप्तम्[सम्पादयतु]
सावरकरस्य अग्रजः गणेशसावरकरः ईशवीये १९४५तमे वर्षे , अनुजः नारायणसावरकरः १९५०तमे वर्षे, पत्नी यमुनाबायी १९६४तमे वर्षे स्वर्गवासिनः अभवन् । पुत्र्याः प्रभातायाः विवाहोऽपि सम्पन्नः । जीवने कार्याणि सर्वाणि सम्पूर्णतया, सफलतया समाप्तानि । शरीरमपि तस्य श्रान्तं शिथिलमासीत् । स्वास्थ्यमपि क्षीयमाणमासीत् । तस्य जीवने अवशिष्टाः आशयाकाङ्क्षाः केऽपि न आसन् । हिन्दूनां हिन्दुशब्ददात्री सिन्धुनदी अन्यदेशं गता इति, हिन्दूनां पवित्रवेदानां प्रसादकः आर्यावर्तप्रदेशः भारतदेशाद् विभक्तः पाकिस्थान् नाम्ना अन्यदेशः जातः इति विषयद्वयं तु सः न सहते स्म । एतत् त्यक्त्वा तस्य अन्याः आशाः आकाङ्क्षाः नैव आसन् । सर्वविधां तृप्तिं सः अनुभूतवान् । जीवनस्य अन्तिमदिनेषु आहारं त्यक्त्वा स्वस्य ८६तमे वर्षे ईशवीये १९६६त्मे वर्षे फेब्रवरीमासे २६ दिनाङ्के इहलोकलीलाभ्यः विमुक्तिं प्राप्तवान् विनायकदामोदरसावरकरः।


text:
संस्कृतं लिखतु धनार्जनं करोतु - write sanskrit earn money
प्रिय बान्धवा:
संस्कृतस्य प्रसाराय भवद्भि: दत्त: सहयोग: धन्यवादार्ह: । भवतां सहयोगेन एव अद्य संस्कृतजगत् जालजगति विशिष्टं स्थानं प्राप्तवान् अस्ति । संस्कृतजगत् संस्कृतभाषाया: प्रसाराय कृतसंकल्प: जनानां समूह: अस्ति । इदानीं पर्यन्तं एतेषां जनानां प्रयास: सराहनीय: अस्ति । एतेषां प्रयासेन निश्चयेन अद्य संस्कृतस्य जालजगति प्रभाव: वर्धित: अस्ति । जना: संस्कृतं पठितुं उत्सुका: अभवन् । केचन् लेखितुम् अपि प्रयासं कुर्वन्ति अथ च केचन् लेखनम् अपि कुर्वन्ति ।
अस्मासु बहव: सन्ति ये संस्कृतकक्ष्याया: नियमपूर्वकम् अध्ययनं कुर्वन्ति । बहव: तादृश: अपि सन्ति ये लेखितुम् इच्छन्ति किन्तु भयकारणात् न लिखन्ति यत् कदाचित् त्रुटि: भवेत् । बहव: तादृश: अपि सन्ति ये लेखितुं सम्यकतया जानन्ति किन्तु केवलम् एतदर्थं न लिखन्ति यत् अनेन लाभ: क: इति ते न पश्यन्ति । तेषां लाभार्थ: कदाचित् वित्तलाभ: भवेत् इति ।
एतत् सर्वं विचिन्त्य , पुनश्च संस्कृतजगत: अधिकारिवर्गै: परामर्शं कृत्वा निश्कर्षरूपेण निर्धारितं यत् अग्रिममासत: वयं संस्कृतलेखनस्य धनं दद्म: । लेखकवर्गाय प्रतिलेखस्य कृते धनं प्रत्यर्पयाम: । प्रतिमासे लेखका: यावन्त: लेखा: लेखिष्यन्ति तावानि धनानि अपि प्राप्ष्यन्ति । प्रत्येकस्य लेखस्य मूल्यं निर्धारितं भविष्यति यस्य रूपरेखा अस्माकं अधिकारिण: सम्प्रति निर्धारयिष्यन्ति ।
इदानीं पर्यन्तं भवन्त: संस्कृतम् आत्मलाभाय पठन्त: आसन् किन्तु अधुना भवन्त: संस्कृतलेखनस्य धनलाभ: अपि प्राप्ष्यन्ति । अत: अद्य एव संस्कृतजगत: लेखकत्वम् अंगीकुर्वन्तु ।
अग्रिम सूचना: शीघ्रम् एव दद्म: । तावत् संस्कृतस्य लेखनाभ्यास: कुर्वन्तु ।
संस्कृतजगत्


text:
केळदि चेन्नम्मा ( ( शृणु) /ˈkɛlədɪxɛnnəmmɑː/) (हिन्दी: केळदि चेन्नम्मा, आङ्ग्ल: Keladi Chennamma) कस्यचन प्राचीनराज्यस्य राज्ञी । अनाथा चेदपि सर्वनाथा, सा स्वां परितः स्थितैः सह युद्धं कृत्वा स्वीयं राज्यम् अनेकाभ्यः आपद्भ्यः रक्षितवती । ततः अचिरे एव काले प्राप्ताया अन्यस्याः महत्याः आपदः सम्मुखीकरणाय अवसरः आपतितः ।
औरङ्गजेबः मोघल्-चक्रवर्ती । तस्य 'अलङ्घीर्’ इति बिरुदम् । 'अलङ्घीर्’ इत्युक्ते (अलङ्घ्यवीरः) "प्रपञ्चविजेता" इत्यर्थः । औरङ्गजेबः उत्तरभारतस्थानि अनेकानि राज्यानि जितवान् । तत्पश्चात् तस्य दृष्टिः दक्षिणभारते प्रसृता । राज्यव्याप्तिविषये तस्य पिपासा न उपशान्ता । औरङ्गजेबस्य कोपस्य कारणम् आसीत् यत् अनया राज्ञ्या शिवाजीमहाराजस्य कुमाराय आश्रयदानमेव । तस्य बलवता महता च सैन्येन अस्याः राज्ञ्याः लघुराज्यम् आक्रान्तुं युद्धप्रयत्नः कृतः । तथापि सा न भीता, बाधामपि न अनुभूतवती, क्षमामपि न प्रार्थितवती । महता धैर्येण साहसेन च वीरनारीव औरङ्गजेबं सम्मुखीकृतवती । शत्रवः तस्याः धीरतां सोढुमशक्ताः स्वयमेव युद्धाद् विरताः । सन्धेः कृते यदा ते याचितवन्तः तदा सा महदौदार्यं प्रदर्शितवती । सैषा वीरनारी एव केळदि राज्यस्य राज्ञी "राज्ञी चेन्नम्मा"। चेन्नम्मा पञ्चविंशतवर्षाणि यावत् राज्यपालनं कृतवती । मौक्तिकस्येव शरीरस्य छायया, कान्तिमद्भ्यां नेत्राभ्यां, विशालेन ललाटेन, दीर्घया नासिकया, कुटिलैः कुन्तलैः च युक्ते तस्याः वदने राजकला प्रस्फुटा आसीत् । सौन्दर्यराशिः सा सुगुणमूर्तिः, युद्धे शत्रुविनाशने दुर्गादेवीव शक्तिमती च आसीत् । सौन्दर्यं, धैर्यं, साहसं, धर्मनिष्ठा, उदारता इत्यादयः सुगुणाः सर्वे राज्ञ्याः तस्याः आसन् ।
असाधारणः राजा सोमशेखरः
'केळदि’ नाम राज्यं कर्णाटके 'मल्नाडु’ नामकप्रदेशे आसीत् । केळदिराज्यस्य प्रथमः राजा चौडप्पनायकः आसीत् । १५०० क्रैस्ताब्दे सिंहासनमारुढवान् सः महावीरः । १६४५ तमे क्रैस्ताब्दे कर्णाटकेषु शिवप्पनायकनामा राजा अभवत् । तस्य पालने केळ्दिराज्ये अनेके परिणामाः अभवन् । राज्यविधानेषु वैशिष्ट्यकारणतः राजा राजनीतिज्ञ इति परिपालनदक्षः इति च प्रसिद्धिं प्राप्तवान् । १६६४ तमे क्रैस्ताब्दे तस्य कनीयान् कुमारः सोमशेखरनायकः राजा अभवत् । तस्य पालनसमये केळदिराज्यं गोमन्तकपुरतः(गोवा) मलबारुपर्यन्तं समुद्रतीरप्रान्ते विस्तृतमभवत् । सोमशेखरनायकः अतीव समर्थः । सौन्दर्यं, धनं, पराक्रमः इत्यादयः नैके सुगुणाः तस्मिन् आसन् । सः भगवति भक्तिमान् अपि । बहुकालं यावत् सः पाणिग्रहणं न कृतवान्, उत्तमः युवकः राजा, रूपवान्, नीतिमान्, ख्यातिमान् अपि । बहवो राजानः तस्य कृते स्वकन्यां दातुं तं जामातरं कर्तुञ्च प्रयत्नमाचरितवन्तः । सोमशेखरः बह्वीः राजवधूः दृष्टवान् । किन्तु विवाहविषये कदाऽपि न चिन्तितवान् । राज्ञः असामान्यदैवभक्तिं दृष्ट्वा एषः संन्यासी भवेत् इति चिन्तयन्तः प्रजाः खिन्नाः आसन् ।
विवाहः
राजा एकदा देवतोत्सवं निमित्तीकृत्य रामेश्वरक्षेत्रं गतवान् । तत्र एकां सुन्दरीं तरुणीं दृष्टवान् । सा एव चेन्नम्मा कोटेपुरवासिनः सिद्धप्पशेट्टिनाम्नः वणिजः पुत्री । कतिपयैः स्वीयैः मित्रैः सह देवालयमार्गे यान्तीं तां दृष्ट्वा सोमशेखरनायकः "अहम् एतामेव परिणेष्यामि" इति चिन्तितवान् । सेवकद्वारा सा का इति ज्ञातवान् । अनन्तरदिने मन्त्रिणम् आहूय उक्तवान् "भवान् मम पाणिग्रहणं कारयितुम् इच्छति खलु ? ह्यः अहं रामेश्वरे उत्सवे कोटेपुरवासिनः सिद्धप्पशेट्टेः पुत्रीं दृष्टवान् । तस्याः एव पाणिं ग्रहीष्यामि नान्यस्याः । सिद्धप्पशेट्टिम् आहूय निवेदयतु भवान् ममाभिप्रायम् ।" इति । "प्रभो ! एतावत्पर्यन्तं केळदिराजानः सर्वेऽपि राजवंशीयवधूनाम् एव पाणिग्रहणं कृतवन्तः" इति अमात्यः उक्तवान् । "भवतु नाम तेषां सम्प्रदायः । अहम् एकम् एव मार्गं जानामि, यथाऽहं वदामि तथा भवेदिति । पूर्वसम्प्रदाये मम आसक्तिः नास्ति । अहं तस्याः एव पाणिं ग्रहीष्यामि" इति सोमशेखरनायकः दृढतया उक्तवान् ।
"राजा भवतः पुत्रीं परिणेतुम् इच्छति" इत्येतानि अमात्यस्य वचनानि श्रुत्वा सिद्धप्पशेट्टिः विस्मितः अभवत् । स्वकर्णयोः विषये एव तस्य विश्वासः न उत्पन्नः । अन्ते शेट्टिः सन्तोषेण अङ्गीकृतवान् । 'राजा भवतीं परिणेतुम् इच्छति’ इति स पुत्रीम् उक्तवान् । तत् श्रुत्वा चेन्नम्मा अत्यन्तम् आश्चर्यम्, आनन्दञ्च प्राप्तवती । चेन्नम्मा-सोमशेखरयोः विवाहः 'बिदनूरु’नगरे राजधान्यां राजभवने सवैभवम् अभवत् । चेन्नम्मा केळदिराज्यस्य, सोमशेखरनायकस्य हृदयसाम्राज्यस्यापि राज्ञी अभवत् । नूतनदम्पती तत्कुलदेवस्य केळदिराज्ये स्थितस्य रामेश्वरस्वामिनः, इक्केरुक्षेत्रे अघोरेश्वरस्वामिनः, कोल्लूरुमूकाम्बिकायाः च पूजां कृतवन्तौ । निर्धनानाम् अर्हाणां कृते उपायनानि वितीर्णानि ।
चेन्नम्मा-सोमशेखरनायकयोः वैवाहिकजीवनं मधुक्षीरयोः मिश्रणमिव आसीत् । तौ परस्परम् अनुसरन्तौ अन्योन्यहितं चिन्तयन्तौ कालं नयन्तौ आस्ताम् । राज्ञी स्वमेधाश्क्त्या अल्पे एव काले राजकीयविषयेषु नैपुण्यं सम्पादितवती । आयुधानां प्रयोगविधानं ज्ञातवती । सङ्गीतसाहित्यादिविषयेषु अपि नैपुण्यं प्राप्तवती । राज्ञी चेन्नम्मा प्रजाः, सेवकान् अमितप्रेम्णा अपत्यानीव पश्यन्ती आसीत् । न केवलं सोमशेखरनायकस्य पत्नी इव किन्तु मन्त्रिणीत्वेनापि व्यवहरति स्म सा । राजनीतिविषयेषु विश्वासयोग्यः अमात्यः इव सूचनाः ददती राजानं कर्तव्यकर्मसु प्रेरयति स्म सा । राजपीडिताः जनाः राज्ञः समीपे वक्तुं भीतिम् अनुभवन्ति स्म । किन्तु राज्ञ्याः सन्निधौ निर्भयं वदन्ति स्म । राज्ञी पतिं सयुक्ति निवेद्य तेषां साहाय्यं करोति स्म । दुष्टानां दण्डने, सज्जनानां रक्षणे सा पतिं सहकरोति स्म । एवं सा पत्युः प्रेरणादात्री अभवत् । अतः एव केळदिप्रजाः गौरवभावेन, भक्त्या च तां देवताम् इव आराधयन्ति स्म । राजदम्पती सर्वमतानां विषये समभावेन व्यवहरतः स्म । तौ मठानां कृते, मतसम्बन्धिकार्यस्थानानां कृते भूदानम् अकुरुताम् ।
विजयनगरराजानां पालनासमये विजयदशमीमहोत्सवं सवैभवम् आचरन्ति स्म जनाः । केळदिराजानः अपि तमेव सम्प्रदायम् अनुसरन्ति स्म । देशस्य चतसृभ्यः दिग्भ्यः अनेके महान्तः कलाकाराः पर्वदिनोत्सवेषु जनान् रञ्जयितुम् आगच्छन्ति स्म । सङ्गीतनर्तनादिकलाप्रदर्शनं भवति स्म । उत्सवान्ते राजा बहुमूल्यैः उपायनैः कलाकारान् पुरस्करोति स्म एकदा विजयदशमीसन्दर्भे 'जम्बुखण्डि’वासिनी कलावतीनाम्नी काचन नर्तकी राजदम्पत्योः पुरतः नर्तनं कृतवती । मयूरस्य इव नर्तनं पिकस्य इव गानं च कुर्वती सा सोमशेखरनायकस्य अनुरागं सम्पादितवती । राजा तस्याः नर्तनेन सन्तुष्टः सन् तस्याः कृते प्रभूतं धनं प्रदत्तवान् । ताम् आस्थाननर्तकीं च कृतवान् । तया सह तस्याः जननी, पोषकजनकः 'भरमेमावूतः’ अपि राजस्थाने एव निवसतः स्म । कलावत्याः पालकः नैकान् वञ्चनोपायान् जानाति स्म । राज्ञ्याः चेन्नम्मायाः पुत्रसन्ततिः नास्तीति ज्ञात्वा शनैः राज्ञा सह दृढां मैत्रीं सम्पाद्य तं कलावत्याः मायाजाले पातितवान् । राजा स्वप्रियां चेन्नम्मामपि विस्मृत्य राजभवनाद् दूरे नर्तकीगृहे वसति स्म । भरमेमावूतः औषधमिश्रणं यद्ददाति तत् प्रतिनित्यं स्वीकुर्वन् सः राजा उन्मत्तः अभवत् । अनेके रोगाः तं खेदयन्ति स्म । अमात्याः, उन्नतोद्योगिनः अपि राज्ञा सह समालोचनार्थं नर्तक्याः गृहमेव यान्ति स्म ।
"पतिः पुरा मयि स्निह्यति स्म, मां बहु प्रीणाति स्म । इदानीं राजयंभवनमपि नागच्छति" इति चेन्नम्मा खिन्ना अभवत् । प्रजाः सर्वाः पुरा राजानं दृष्ट्वा "वयं भाग्यशालिनः" इति सन्तोषमनुभवन्ति स्म । किन्तु अधुना तस्य राज्ञः प्रजाविषयिणी चिन्ता अल्पमात्रेण अपि न आसीत् । राज्ञः उन्मत्तताकारणतः राज्ये कोलाहलः प्रारब्धः । तस्य अस्वास्थ्यवार्ता अपि राज्ये सर्वत्र व्याप्ता । राज्ञः पुत्रसन्ततिः अपि नासीत् । अकस्मात् सः म्रियेत चेद् अनन्तरं कथम् ? तस्यां स्थितौ सिंहासनं स्वाधीनं कर्तुम् शत्रवः अनेककुतन्त्राणि कुर्युः इत्येतत् जनानां चिन्तायाः कारणम् आसीत् । बहुधा केळदिराजभिः पराजयम् अनुभूतवन्तः बीजपुरराजः 'एष एव सुसमयः’ इति चिन्तयन् युद्धार्थं सन्नद्धः जातः |
राज्यम् आपद्भ्यः रक्षितुं निश्चितवती राज्ञी । एतावत्पर्यन्तम् 'अहं स्त्रीमात्रम्’ इति तूष्णीम् आसन् । समग्रं राज्यम् आपद्ग्रस्तम् अस्ति इति ज्ञातवती राज्ञी स्वाभिमानमपि परित्यज्य राजानं द्रष्टुं नर्तक्याः कलावत्याः गृहे पदं स्थापितवती । पुराः यः दृढः, बलवान् आसीत् सः एव राजा अद्य रोगग्रस्तः दुर्बलः आसीत् । तस्य मुखं म्लानं, नेत्रे कान्तिहीने च आस्ताम् । तादृश्याम् अवस्थायां पतिं दृष्ट्वा चेन्नम्मा नितरां व्यथिता । तां बाधां कथमपि सोढ्वा राजानम् उक्तवती- "महाराज ! कृपया राजभवनम् आगच्छतु भवान् । आस्थानवैद्याः भवतः चिकित्सां करिष्यन्ति । शिवप्पनायकस्य राज्यं पराधीनं न भवेत् । भवान् योग्यं बालकं दत्तकरूपेण स्वीकर्तुं शक्नोति" इति । राज्यस्य एतादृशदुःस्थितेः कारणीभूतः भरमेमावूतः तदा तत्रैव आसीत् । तस्य वचनैः वञ्चितः राजा चेन्नम्मायाः प्रार्थनावचनानि तिरस्कृतवान् । राज्ञी दुःखेन राजभवनम् आगतवती । तावता शत्रवः राज्यम् आक्रान्तवन्तः आसन् ।
अधिकारः स्वीकार्यः एव
राज्यपालनम् अनुवर्तनीयं चेत् वंशः रक्षितः भवेत् । स्वयं खड्गं हस्तेन गृहीत्वा राज्यपरिपालनं करणीयम् एव नान्यः मार्गः विद्यते राज्यरक्षणाय इति चेन्नम्मा ज्ञातवती । भगवति विश्वासं कृत्वा राज्ञी स्वसुकुमारभुजयोः वोढुम् अशक्यं राज्यभारं स्वीकृतवती । धैर्यं, साहसं, मेधाशक्तिः इत्यादिभिः गुणैः युक्ता राज्ञी पितुः सिद्धप्पशेट्टेः मार्गदर्शनं प्राप्तवती । विश्वासयोग्यान् सेनानायकान् नियोज्य तेषां साहाय्यमपि स्वीकृतवती । हस्तेन खड्गं धृत्वा अतिष्ठत् । कदाचित् केळदिराज्यस्य प्रधानमन्त्री तिम्मण्णनायकः कृष्णप्पनायकेन सह राज्ञ्याः समीपम् आगतवान् । "भवती सेनाधिपतेः भद्रप्पनायकस्य कुमारं वीरभद्रनायकं दत्तकपुत्रत्वेन स्वीकरोतु, वयं भवत्याः सहायकाः भवामः । अन्यथा भवत्याः विरोधाय जनान् प्रेरयामः । तं सिंहासने पट्टाभिषिक्तं करिष्यामः" इति उक्तवन्तः। सा एव भीषणा वाक् मन्त्रिणः नरसप्पय्यस्य, उन्नताधिकारिणः लक्ष्मय्यस्य च मुखात् निर्गता । राज्ञी चेन्नम्मा सहनया सर्वाणि वचनानि श्रुतवती । भरमेमावूतः राजानं स्ववशं कृत्वा राज्यनाशनं करणीयमिति इच्छति स्म । केचन अमात्याः, मुख्याधिकारिणः अपि स्वेष्टं कमपि जनं पट्टाभिषिक्तं कृत्वा स्वार्थं साधयितुं प्रयतमानाः आसन् । राज्ञ्या एतत् सम्मतं नासीत् । कञ्चन योग्यं बालकं दत्तकत्वेन स्वीकर्तुमिष्टवती सा । बसप्पनायकं चितवती, निश्चितवती च राज्यरक्षणाय, प्रजानां हिताय, तुष्ट्यै च तस्य योग्यम् उतमशिक्षणं दापनीयमिति ।
बीजापुरराजः केळदिराज्यं स्वाधीनं कर्तुं प्रतीक्षते स्म । सः राज्ञः अस्वास्थ्यं, राज्यपालने राज्ञः अश्र्द्धा, स्त्रीहस्तगतः राज्याभारः इत्यादीन् विषयान् ज्ञातवान् । अनुकूलः कालः सन्निहितः इति चिन्तितवान् सः । सन्धिम् इच्छन् इव सः राज्ञ्याः समीपं जन्नोपन्त-नामकं दूतं प्रेषितवान् । तस्य पृष्ठतः एव मुजफर् खान्-नामकं कञ्चित् सेनानायकं, बृहत् सैन्यमपि प्रेषितवान् । जन्नोपन्तः राज्ञ्या सह मिलितवान् । बीजापुरराजस्य वञ्चनां चेन्नम्मा स्वगूढचरद्वारा पूर्वमेव ज्ञातवती आसीत् । किन्तु तेन सह युद्धाय सा सिद्धा नासीत् । लक्षत्रयरूप्यकाणि जन्नोपन्तस्य कृते दत्त्वा तेन सह सन्धिं कृतवती । तथापि बीजापुरराजस्य सैन्यं केळदिराज्यं रोद्धुम् अग्रे चलदेव आसीत् । राज्ञी स्वसैनिकानां समावेशं कल्पितवती । "केळ्दिराज्यस्थाः मम प्रियवीराः । भवन्तः महान्तः योद्धारः । अस्य राज्यस्य स्थितिः इदानीं भवद्भिः ज्ञाता स्यात् एव । विजयः यदि प्राप्येत तर्हि राज्यम् अस्मदीयं तिष्ठेत् । यदि युद्धे मरणं भवेत् तर्हि स्वर्गः प्राप्येत । तृतीयः मार्गः इदानीं नास्ति । विजयं साधयिष्यन्ति चेत् भवन्तः सत्कीर्तिम्, उपायनानि च प्राप्स्यन्ति" इति तान् प्रोत्साहितवती राज्ञी । प्रेम्णा भाषित्वा तेषां कृते स्वाभरणानि, राज्ञः धनागारस्थं सुवर्णं च वितीर्णवती । तस्याः औदार्येण, प्रेरकसन्देशेन च प्रेरिताः सैनिकाः सर्वे युद्धार्थं कटिबद्धाः अभवन् । राज्ञीम् आमन्त्र्य जन्नोपन्तः भरमेमावूतस्य समीपं गतवान् । तस्य मधुरवचनैः प्रेरितः सः राजानं हतवान् । राज्ञी वार्तां श्रुतवती । पतिः मृतः इति महत् दुःखम् अनुभवन्ती अपि सा तूष्णीं न उपविष्टा । असाधारणा शक्तिमती सा । पतिः न मृतः सः तु मारितः इति विचिन्त्य चेन्नम्मा रणचण्डिकावतारं स्वीकृतवती । पत्युः मरणस्य कारणभूतस्य विषये प्रतीकारः करणीयः इति निश्चितवती सा ।
बीजपुरसैन्यं बिदनूरं परितः व्याप्य स्थितम् आसीत् । भरमेमावूतस्य अनुचराः बीजापुरसैनिकानां कृते सर्वविधं साहाय्यम् अकुर्वन् । शत्रुसेना महती । सिद्धप्पशोट्टिः राज्यस्थाः उन्नतोद्योगिनः च सर्वे "धैर्येण युद्धं कुर्मः तथापि विजयपाप्तिः तु संशयास्पदा एव" इति राज्ञीम् उक्तवन्तः । किञ्चित्कालं बिदनूरुं त्यक्त्वा गच्छतु इति ते राज्ञ्याः कृते सूचितवन्तः । यद्यपि तत् तया न इष्टं तथापि अनन्यगतिकतया अंगीकर्तव्यम् एव आसीत् । राज्ञः सिंहासनं, राज्ञः धनागारः, मूल्यवन्ति वस्तूनि च भुवनगिरिं प्रापितानि । शत्रवः दुर्गस्थं सिंहद्वारम् उद्धाट्य राजभवनं प्रविष्टवन्तः । राज्ञी तत्र न दृष्टा । कोशागारः रिक्तः । तीव्रनिराशया उपहतास्ते कोपोद्रिक्ताः अभवन् । भुवनगिरिदुर्गं महारण्यमध्यगतं सुरक्षितं स्थानम् । केळदिराज्यस्य सेनाधिपतिः सर्वे सैनिकाः च राज्ञ्या सह भुवनगिरौ एव अवस्थिताः । बालस्य दत्तकस्वीकारविषये राज्ञ्याः विरोधाभिप्रायम् असहमानः प्रधानमन्त्री तिम्मण्णनायकः बिदनूरुक्षेत्रं त्यकत्वा गतः आसीत् । किन्तु सः आसीत् कश्चन उत्तमः देशभक्तः । शत्रवः बिदनूरुक्षेत्रं स्वायत्तीकृतवन्तः इति ज्ञात्वा कोपोद्रिक्तः अभवत् ।
सः भुवनगिरिम् आगत्य राज्ञ्या मिलितवान् । "भवती उदारा । अहं दोषं कृतवान् । सोमशेखरनायकस्य मरणानन्तरं बिदनूरुक्षेत्रं त्यक्त्वा मया न गन्तव्यम् आसीत् । मया महान् दोषः कृतः । यत्र अहं जातः प्रवृद्धश्च तच्च स्थलं शत्रूणां वशं गतम् इत्येतत् मां नितरां बाधते । कृपया उच्यताम् अहं किं करवाणि ?" इति विलपितवान् सः । राज्ञी औदार्येण तम् एवं समाहितवती "तिम्मण्णनायक ! भवतः वचांसि भवतः अपारां राजभक्तिं सूचयन्ति । केळदिराज्यस्य रक्षणार्थम् इदानीं सर्वेषां सहकारः भगवतः अनुग्रहश्च आवश्यकौ । राजनीतिक्षेत्रे भवान् अत्यन्तम् अनुभवशाली अस्ति । अस्माकं भवतः साहाय्यं नितराम् आवश्यकम् । बहोः कालतः शिवप्पनायकस्य सेवा भवता कृता अस्ति । प्रधानमन्त्रिस्थानम् पुनः भवानेव अलंकरोतु" इति । केळदिराजद्वारा चेन्नम्माद्वारा च पूर्वं प्राप्तलाभाः सहस्रशः सैनिकाः भुवनगिरिम् आगताः । केळदिराज्यस्य रक्षणाय राज्ञ्याः सन्निधौ सर्वस्वम् अर्पयितुं सिद्धाः जाताः ।
प्रजानां माता
तिम्मण्णनायकः सर्वान् सेनाधिपतीन् सैनिकान् च समावेश्य युद्धसज्जताम् अकरोत् । सर्वे बिदनूरुक्षेत्रं प्रति प्रस्थितवन्तः । बीजापुरराजस्य सैनिकाः बिदनूरुं स्वायत्तीकृत्य भुवनगिरिमपि वशीकर्तुम् आगच्छन्तः आसन् । गहनारण्ये एकस्मिन् लघुनि मार्गे बीजापुरसैन्यं कन्न्डसैनिकानां दृष्टिगोचरं जातम् । कन्नडसैनिकाः बीजापुरसैनिकान् हत्वा बिदनूरुं प्राप्तवन्तः । प्रजाः सानन्दं तान् स्वागतीकृतवन्तः । केळदिप्रजाः चेन्नम्मायाः एव राज्ञीत्वम् इच्छन्ति स्म । क्रि.श. १६७१ तमे संवत्सरे चेन्नम्मा भुवनगिरिदुर्गस्य राज्ञी अभवत् । इदानीं राज्यं पुनः पूर्णतया स्वाधीनं जातम् । राज्ञी सैनिकेभ्यः युद्धे साहाय्यं कृतवद्भ्यः सर्वेभ्यः च धनं, सुवर्णं, भूमीः, उन्नतपदानि च दत्त्वा यथोचितं सत्कृतवती । अक्रमपरिपालनात् राज्यं हीनदशाम् अधिगतम् आसीत् । राज्ञी चेन्नम्मा पुनः राज्ये शान्तिं सन्तोषं च प्रतिष्ठापितवती |
शिवप्पनायकस्य राज्यपालनविधानम् एव अनुसृतवती राज्ञी । रामेश्वर-अघोरेश्वर-मूकाम्बिकादेवालयेषु विशेषपूजाम् अकारयत् । वज्रखचितकिरीटानि सुवर्णदीपान् च समर्पितवती । राज्ञी स्वस्य पत्युः मरणस्य कारणीभूतयोः भरमेमावूत-जन्नोपन्तयोः कृते मरणदण्डनम् अयच्छत् । कुतन्त्रं कृतवतः अन्यजनान् अपि राज्यतः बहिष्कृतवती । राज्ञी चेन्नम्मा स्वसामर्थ्येण सम्यक् राज्यं परिपालितवती । सा सज्जनानां कृते देवता इव, दुष्टानां कृते दुर्गास्वरूपिणी आसीत् । पण्डितान् पोषितवती । अहर्निशं देशस्य श्रेयसे एव प्रयासम् अकरोत् सा । प्रजानाम् इच्छानुसारं बालकं बसप्पनायकं दत्तकपुत्रत्वेन स्वीकृतवती चेन्नम्मा । सैन्यं वर्धितवती; सीमाप्रान्तेषु सुदृढं रक्षणव्यवस्थां कृतवती । भगवतः ध्यानेन, दानधर्मादिभिः सत्कर्मभिः च कालं यापयन्ती आसीत् सा ।
पुरा मैसूरुराज्य-केळदिराज्ययोः मध्ये युद्धानि अभवन् । तत्र मैसूरुराजानः पराजिताः । केळदिराजानः जलसमृद्धिकारणतः सम्यक् सस्यानि वर्धयन्ति स्म । वाणिज्यात् अपि अधिकलाभं सम्पादितवन्तः आसन् । तदा मैसूरुराज्यस्य पालकः आसीत् चिक्कदेवरायः । कदाचित् केळ्दिवंशीयः अन्धकवेङ्कटनायकः तस्मै एवं पत्रं लिखितवान् "अहमेव केळ्दिराजा, चेन्नम्मा मम प्रतिकूला अस्ति । तया सह युद्धकरणे भवता यदि साहाय्यं क्रियेत तर्हि भवते अर्धराज्यं मया दास्यते" इति । चिक्कदेवरायः पत्रं पठित्वा अतीव आनन्दं प्राप्तवान् । एकस्याः स्त्रियः अधीनस्थराज्यस्य स्वायत्तीकरणं सुकरमिति सः चिन्तितवान् । केळदिराज्येन सह स्वीयः वाणिज्यव्यवहारः अपि स्वायत्तं भवति इति विचिन्त्य सः युद्धे सहकर्तुम् अङ्गीकृतवान् ।
मैसूरुराज्ञः आक्रमणविषयं ज्ञात्वापि चेन्नम्मा न विचलिता । युद्धार्थं सेनाधिपतिना भद्रनायकेन सह मह्त् सैन्यं प्रेषितवती सा । पार्श्वे एव स्थितानां सोदे, सिर्सि, वनवासि राज्यानां सेनानायकाः अपि तदा एव केळदिराज्यम् आक्रान्तुम् उद्यताः आसन् । राज्ञी तु महद् युद्धनैपुण्यं प्रदशर्य सर्वान् पराजितवती । मैसूरुसैन्यम् अपि पराजितं जातम् । किन्तु तदग्रिमवर्षे चिक्कदेवरायः युद्धं कृत्वा केळदिसैन्यं पराजितवान् । पुनः प्रवृत्ते युद्धे राज्ञी तं जित्वा केळदिराज्यं प्रतिप्राप्तवती । मैसूरुसैन्यस्थाः बहवः उन्नतोद्योगिनः तया बद्धाः । राज्ञी तैः सह सस्नेहं व्यवहृतवती । आदरेण तान् बन्धमुक्तान् कृतवती । एतेन चिक्क्देवरायः प्रभावितः जातः । मैसूरुकेळदिराज्यपालकौ स्नेहपूर्वकनिर्णयान् स्वीकृतवन्तौ । राज्ञी चेन्नम्मा स्वसिंहासनाक्रमणे उद्युक्तान् राज्याद् बहिष्कृतवती । इतरराज्ञां साहाय्यं स्वीकृत्य ते राज्ञ्या सह युद्धम् आरब्धवन्तः । स्वसामर्थ्येण तान् सर्वान् अपि पराजितवती सा ।
राजकुमारस्य बसप्पनायकस्य विद्याभ्यासे विशेषम् अवधानं ददाति स्म चेन्नम्मा । प्रतिदिनं प्रातः स्नानं, पूजाम्, अनुष्ठानं च समाप्य सा सभाङ्गणं गत्वा प्रजानां समस्याः ज्ञात्वा योग्यां व्यवस्थां कल्पयति स्म । मन्त्रिभिः उन्नतोद्योगिभिः च सह शासनविषये चर्चां कृत्वा योग्यान् निर्णयान् स्वीकरोति स्म । संन्यासिनः, अर्चकाः निर्धनाः च तस्याः साहाय्यं लभन्ते स्म ।
आश्रयदानम्
एकस्मिन् दिने मध्याह्ने चत्वारः तेजश्शालिनः संन्यासिनः आगताः । तेषां मुखानि दृष्ट्वा एव एते साधारणाः न इति राज्ञी ज्ञातवती । तेषां नायकः तां नमस्कृतवान् । स्नेहपूर्णस्वरेण चेन्नम्मा अवदत् - "स्वामिनः ! भवद्भिः आशीर्वादाः दातव्याः, नमस्कारः न करणीयः । कुतः समायाताः ? भवतां कृते अहं किं करवाणि?" इति । किञ्चित् समीपमागत्य सः अवदत् - "महाराज्ञि ! नाहं संन्यासी । अहं राजारामः । छ्त्रपतेः शिवराजस्य पुत्रः" इति । विस्मिता राज्ञी सानुकम्पम् अवदत् -"भवान् छत्रपतेः शिवराजस्य पुत्रः वा? दक्षिणभारते हिन्दुत्वस्य रक्षणार्थं युद्धं कृतवतः तस्य महनीयस्य कुमारः वा भवान् ? भगवन् ! कीदृशः कष्टकालः आपतितः ? अहं किं करवाणि ?" इति ।
"जननि ! अस्माकम् अग्रजः शम्भाजी औरङ्गजेबेन अतिक्रूरतया हतः । मामपि हत्त्वा मम राज्यं नाशयितुम् औरङ्गजेबः महतीं सेनां प्रेषितवान् । सा सेना एतावता बहूनि दुर्गाणि वशीकृतवती । अहं बद्धः भवामि चेत् महाराष्ट्रं सर्वं नाशयितुं शक्यते इति औरङ्गजेबः चिन्तयन्नस्ति । अतः अहं बहुविधविषैः शत्रून् वञ्चयन् अत्र आगतवान् । अहं बहूनां राज्ञाम् आश्रयं प्रार्थितवान् । " "हिन्दुराजानः भवन्तं रक्षितुं न शक्ताः किम् ?" "औरङ्गजेबाद् भीताः ते ।" "तथा वा? हिन्दुत्वस्य रक्षणार्थं प्राणान् एव समर्पितवतः शिवमहाराजस्य पुत्रस्य आश्रयदानं सर्वस्यापि कर्तव्यम् ।" "जननि ! औरङ्गजेबस्य विरुद्धाचरणं न तथा सामान्यविषयः ।"
"राजकुमार ! राजाराम ! एतावत्पर्यन्तं केळदिराजभवनं प्रति आश्रयार्थी साहाय्यार्थी वा न कोऽपि निराशः सन् न प्रतिगतः । स्त्री एषा इति न चिन्तयन्तु । यान्तु भवन्तः । नाहं निस्सहाया । वीरकन्नडभूमेः पुत्री अस्मि अहम् । साहाय्यार्थिनः रक्षणमेव मम धर्मः । अतिथिगृहे विश्रान्तिं स्वीकुर्वन्तु भवन्तः ।" "राज्ञि ! मह्यम् आश्रयदानात् पूर्वं मन्त्रिभिः सह चर्चां करोतु । नैषः कस्यचन पोषणविषयः । एकस्य राज्यस्य रक्षणविषयः खल्वेषः ।" "राजाराम ! कन्नडप्रजाः प्रतिज्ञातं वचनं पालयन्त्येव । आश्रयं प्रार्थयतः जनस्य साहाय्यं कर्तुम् अशक्ताः भीरवः न एते ।" "राज्ञी ! भवत्याः शौर्यम् औदार्यं च जानामि । सर्वे अङ्गीकुर्वन्ति चेत् कञ्चित्कालं मे आश्रयं ददातु भवती । ततः जिञ्जिदुर्गं गन्तुं साहाय्यञ्च करोतु । भवत्या कृतम् उपकारं कदापि न विस्मरामि । यदि न शक्येत तर्हि श्वः प्रातः एव इतः गमिष्यामि ।" "राजकुमार ! सायंकाले एव सभाम् आयोज्य भवतः विषयं प्रस्तोष्यामि । प्रार्थितवतः भवतः कृते कथञ्चित् आश्रयं कल्पयिष्याम्येव ।"
"राज्ञि ! केळदिराजवंशः महोन्नतः । अतीव विस्मयकरः विषयः अयं यद् महाराज्यानाम् अधिपाः महाबलिनः अपि राजानः मम आश्रयं दातुं न शक्ताः । किन्तु भवती धैर्येण विपदः सम्मुखीकर्तुं मां रक्षितुञ्च निश्चितवती । धन्योऽहम्" इति वदन् राजारामः भक्त्या तां प्रणम्य अतिथिगृहं गतवान् । सायंकाले चेन्नम्मा राजसभाम् आयोजितवती । प्रवृत्तं सर्वम् उक्त्वा मन्त्रिणाम् अभिप्रायं पृष्टवती । तिम्मण्णनायकः अवदत् - "महाराज्ञि ! औरङ्गजेबः राजारामम् अन्विष्यन् अस्ति । एतावता एव् तेन रायगढ-पन्हालागढादीनि दुर्गाणि वशीकृतानि सन्ति । केळदिराज्ये राजारामः अस्तीति औरङ्गजेबः जानाति चेत् तत्क्षणे एव अस्माकं सर्वनाशः भविष्यति" इति । सिद्दप्पशेट्टिः स्वपुत्रीं स्पष्टमुक्तवान् - "प्रधानमन्त्रिणा उक्तं वचनं युक्तम् । अद्यावधि अस्माभिः परितः स्थितैः शत्रुभिः सह युद्धं कृतम् । इदमिदानीमेव राज्ये शान्तिः सुरक्षा च प्रतिष्ठाप्यमाना अस्ति । औरङ्गजेबेन सह युद्धकरणम् अस्माकं शक्त्यनुगुणं नास्ति" इति ।
सेनानायकस्य भद्रप्पस्य अमात्यस्य नरसप्पस्य च स एव आभिप्रायः आसीत् । "भवद्भिः उक्तं युक्तियुक्तम्" स्वाशयं वक्तुम् आरब्धवती चेन्नम्मा "अहमपि गाढं चिन्तितवती । अद्यावधि केळदिराजा्नः हिन्दुत्वस्य रक्षणार्थं कटिबद्धाः । तस्य सम्प्रदायस्य रक्षणं मया कर्तव्यम् । इदानीं हिन्दुराज्यस्य निर्मातुः शिवराजस्य पुत्रः साहाय्यार्थी सन् समागतः । न शक्यते इति कथनं कथं युक्तम् ? राज्यरक्षणं भगवतः अधीनम् ।" "अहमङ्गीकरोमि जननि !" उक्तवान् भद्रप्पनायकः - "भवत्या उक्तं वचनं युक्तम् । हननस्य अपेक्षया रक्षणमेव श्रेष्ठं कार्यम् । भगवतः अनुग्रहं, गुरुणाम् आशिषम् अस्माकं वीराणां शौर्यं च औरङ्गजेबः कथम् अवरोद्धुं शक्नुयात् ?" अन्ते सभायां स्थिताः प्रजाः मन्त्रिणः सर्वे राजारामस्य आश्रयप्रदानं युक्तमेवेति अङ्गीकृतवन्तः । भगवति विश्वस्य राजारामस्य कृते आश्रयं दत्तवती राज्ञी । केळदिराज्ये युद्धसन्नाहः पुनः आरब्धः ।
औरङ्गजेबः स्वकुमारम् "अजामत् आरा" नामकं केळदिसंस्थानं जेतुं ससैन्यं प्रेषितवान् । किन्तु तदभ्यन्तरे एव राजारामः सुरक्षितः जिञ्चिदुर्गं प्राप्तवान् । कुतन्त्रनिपुणः मोगलप्रभुः सेनायाः केळ्दिप्राप्तेः पूर्वमेव अमूल्यैः रत्नैः वज्रैः बहुमूल्यैः उपायनैः राज्ञीं प्रलोभयितुम् इच्छन् एकं पत्रं राजदूतद्वारा प्रेषितवान् । "केळदिराज्ञ्याः चेन्नम्मायाः कृते इदं पत्रम् । आवयोः मध्ये शत्रुत्वं नास्ति । किन्तु मम शत्रुः राजारामः भवत्याः रक्षणे अस्तीति अहं श्रुतवान् । भवती तं मदधीनं करोति चेत् आवयोः स्नेहपूर्वकव्यवहाराः भविष्यन्ति । नो चेत् भवत्या मुगलसेनायाः कोपफलं प्राप्तव्यं भविष्यति ।" विवेकवती राज्ञी चेन्नम्मा मन्त्रिभिः सह समालोच्य प्रत्युत्तरं प्रेषितवती । "मुगलप्रभोः औरङ्गजेबस्य कृते इदं पत्रम् । भवतः पत्रम् अस्माभिः प्राप्तम् । अस्य राज्यस्य प्रजाः मुगलजनैः सह स्नेहव्यवहारं कर्तुं सर्वदा सिद्धाः एव । किन्तु स्नेहस्य फलरूपेण भवता यत् प्रार्थितं तस्य दानं तु असम्भवम् एव । राजारामः अस्मिन् राज्ये नास्ति । सः केळदिराज्यतः निर्गतः अस्ति ।"
राज्ञ्याः पत्रम् औरॅङ्गजेबेन यावत् न प्राप्तं तावता एव महती मुगलसेना केळदिसमीपम् आगता । राज्ञी युद्धार्थं सिद्धा आसीदेव । वीराः केळदिसैनिकाः मुगलसैनिकैः सह योद्धुं मार्गे प्रतीक्षां कुर्वन्तः आसन् । सः मार्गः निबिडवनमयः आसीत् । वर्षाकालश्चासीत् । मुगलसैनिकाः उष्णवातावरणजीविनः । तेषां मलनाडुप्रान्ते कुम्भवृष्टौ अरण्यमार्गे यात्रा बहुकष्टकरी आसीत् । औरङ्गजेबस्य आज्ञां तिरस्कर्तुम् अशक्ताः बहुश्रमेण पुरतः गच्छन्तः आसन् ते । कन्नडवीराः अरण्यमार्गेषु निरीक्षमाणाः सुस्मये मुगलसैनिकानां छेदनम् आरब्धवन्तः । अजामत्-आरा विस्मितः अभवत् । अनेकान् राज्ञः पराजितवतः तस्य इदानीम् एकस्याः स्त्रियः हस्ते पराजयः अभवत् । पराजयं प्राप्य प्रतिगच्छामि चेत् पिता निश्चयेन मां मारयति इति तेन ज्ञातम् आसीत् । चिन्तनमात्रेण स्विन्नगात्रः अभवत् सः । सैनिकानां पुरः स्थित्वा केळदिदुर्गं नाशयितुम् अजमतस्य धैर्यं न आसीत् । सैन्यं प्रायः प्रणष्टमेव आसीत् । अनेकान् अश्वान्, युद्धसामग्रीः, मुगलसेनानायकान् च केलदिसेनया वशीकृतम् आसीत् ।
एतदभ्यन्तरे अजामत्-आरा औरङ्ग्जेबतः एकं पत्रं प्राप्तवान् । तत्र एवम् लिखितम् आसीत् - "राजारामः जिञ्जिदुर्गतः पालयितवान् अस्ति । भवान् केळदिप्रान्तं त्यक्त्वा जिञ्जिदुर्गं प्रति गच्छतु" इति । अस्य सन्देशस्य पठनेन अजामत्-आरा उत्साहं प्राप्नोत् । सः अपि तदेव इच्छति स्म । मुगलजनाः चेन्नम्मां विषयमेनम् उक्तवन्तः । चेन्नम्मा अपि तेषाम् निर्णयेन सन्तुष्टा । मुगलनायकेषु औदार्यं दर्शितवती । उभयनिर्णयानुसारं स्वसैन्येन बद्धान् मुगलान् कारागारात् मुक्तवती । औरङ्गजेबः केळदिं स्वतन्त्रं राज्यमिति घोषितवान् । राज्ञी स्वसैनिकान् उन्नतोद्योगिनश्च पुरस्कृतवती । एवम् औरङ्गजेबं युद्धे पराजित्य, महत्त्वपूर्णं विजयं प्राप्तवती धैर्यवती चेन्नम्मा । जिञ्जिं प्राप्तः राजारामः कृतज्ञः सन् राज्ञ्याः कृते पत्रं लिखितवान् "महान्तः राजानः एव मम कृते साहाय्यं कर्तुं निराकृतवन्तः । भवती तु धैर्येण मह्यम् आश्रयं दत्त्वा हिन्दुत्वरक्षणे साहाय्यं कृतवती । भवत्या दर्शितं धैर्यम्, औदार्यं कदापि अहं न विस्मरामि । भवानीदेवी भवत्याः कृते सर्वदा सन्तोषम् अनुगृह्णातु । भवत्याः राज्यं सन्तोषस्य, आनन्दस्य च निलयः भवतु इति अहं भक्तिपूर्वकं भगवन्तं प्रार्थयन्नस्मि ।" इति । पर्वतः इव आपतितं कष्टं हिमः इव द्र्वीभूतः इति राज्ञी सन्तुष्टा ।
उत्तमपालिका
समुद्रतीरे वाणिज्यस्य वर्धनाय अरबजनैः पोर्चुगीसजनैः च सह सम्बन्धान् उत्तमान् कर्तुं योग्यान् निर्णयान् नैपुण्येन स्वीकृतवती चेन्नम्मा । ततः राज्यस्य आवश्यकानि वस्तूनि आनेतुम् अनुकूलाः अवसराः प्राप्ताः । केळदिरक्षणार्थम् आवश्यकानाम् अश्वानां कृते सा अरबजनैः सह वाणिज्यं कृतवती । मलनाडुप्रान्तीयसस्यानि तण्डुलान्, कृष्णमरीचिकाः पोर्चुगीसजनाः क्रीणन्ति स्म । एवं राज्यस्य कृते बहुसम्पत्तिः लब्धा । अत्रान्तरे दत्तकपुत्रः बसप्पनायकः युवा सञ्जातः । चेन्नम्मायाः शिक्षणे राजनीतिविद्याम् समीचीनतया अधीतवान् आसीत् सः । सः विनयशीलः, नीतिमान्, स्त्यपराक्रमः च आसीत् । राज्यपालनं सः सम्यक् कर्तुं शक्नोतीति राज्याः विश्वासः आसीत् । स्वसमयम् इतरेषां सेवायै यापयति स्म राज्ञी । तीर्थयात्रां कृत्वा अक्करिग्रामे अघोरेश्वरालयं, कोल्लूरुग्रामे मूकाम्बिकालयं, शृङ्गगिरौ शारदाम्बालयं च दृष्टवती । आसंवत्सरं पूजाः अनुवर्तयितुं सन्दृष्टक्षेत्राणां कृते भूमीः उपायनरुपेण् दत्तवती । तस्मिन् समये एव सा बसवपट्टणस्य समीपस्थं हुलिकेरेराज्यम् अपि वशीकृतवती । तत्र दुर्गं शिथिलावस्थायामासीत् । सा तस्य पुनर्निर्माणं कारितवती । बसप्पनायकः मातुः विषयकगौरवेण तस्य दुर्गस्य नाम 'चेन्नगिरिः’ इति कृतवान् ।
राज्ञी चेन्नम्मा एकं सुन्दरं रथं निर्माय बिदनूरुसमीपस्थे वेनिपुरे नीलकण्ठेश्वरस्वामिनः आलयस्य कृते समर्पितवती । सा प्रतिसंवत्सरं प्रचलतः नीलेश्वरस्वामिनः उत्सवस्य निर्वहणाय सर्वविधसौविध्यानि कृतवती । सा केळ्दिनगरे वीरभद्रेश्वरालयस्य शिखरं पुनर्निर्माय, एकं ध्वजस्तम्भमपि प्रतिष्ठापितवती । काशी, रामेश्वरं, श्रीशैलं, तिरुपति इत्यादिदेवस्थानेभ्यः उपायनानि समर्पितवती । वीरशैवसंन्यासिनां कृते आश्रमान्, शैवानां वीरशैवसंन्यासिनां कृते आश्रमान् निर्मापितवती । चेन्नम्मा १६९६ क्रैस्ताब्दपर्यन्तम् अत्यन्तसमर्थतया केळदिराज्यं परिपालितवती । सा महतीं प्रख्यातिं प्राप्तवती । देवतासु भक्तिमती च आसीत् । मरणशय्यायां राज्ञी स्वकुमारम् आहूय समुद्बोधितवती- "बसप्पनायक ! चौडप्पनायकेन स्थापितस्य केळदिराज्यस्य अभिवृद्धिः संरक्षणभारः इदानीं भवति एव अस्ति । भवान् महापुरुषाणां मार्गे गच्छतु । भवतः वचांसि मौक्तिकमाला इव भवन्तु । भवान् कदापि दोषं न करोतु । सत्यं, दया, न्याय्यबुद्धिः इत्यादिभिः गुणैः युक्तः सन् व्यवहारं करोतु । दुर्व्यसनैः समयं व्यर्थं न करोतु भवान् । उत्तमकार्याणां कृते भवतः समयस्य उपयोगः भवतु । केळदिप्रजाः अपत्यानीव भावयतु । भवान् तेषां सुखे सुखी, दुःखे दुःखी च भवतु । स्वयम् उत्तमकीर्तिं सम्पाद्य, राजवंशं वर्धयतु भवान् ।" इति ।
"केळदिराज्यम् आनन्दस्य निलयो भवतु । प्रजाः सर्वाः तृप्त्या सन्तोषम् अनुभवन्तु । भगवान् भवन्तम् आशीर्भिः अनुगृह्णातु ।" इति आशिर्वचनैः अन्वग्रहीत् सा । देवे भक्तिमती, नीतिमती, धीरा, साहसवती, बुद्धिमती राज्ञी चेन्नम्मा पवित्रे श्रावणमासे अन्तिमं श्वासं स्वीकृतवती । सोमशेखरनायकस्य अज्ञानवशात् केळदिराज्यं पतनस्थितिं गतं, शत्रुभिः परिरिवृतञ्च । तस्मिन् समये प्रजानाम् अभीष्टानुगुणं चेन्नम्मा राज्यभारम् ऊढवती । महता धैर्येण, विवेकेन व्यवहृतवती । शत्रून् सर्वान् जितवती । इतरराजानः औरङ्गजेबतः भीताः शिवराजस्य पुत्रस्य कृते आश्रयं दातुं निराकृतवन्तः । किन्तु कन्नडराज्यलक्ष्मीः एषा स्त्री अपि तस्य कृते साहाय्यं कृतवती । चेन्नम्मा मेधाविनी, शक्तिमती, धैर्यसाहसवती च । सा केळदिराज्ये शान्तिं व्यवस्थापितवती । केळदिप्रजाः शत्रुभयतः, चोरभयतः, अधिकारिणां हिंसया च पीडिताः आसन् । एवं सा राज्यपालनं कृतवती । कर्णाटकेतिहासे, भारतदेशेतिहासे च धैर्यसाहसादीनाम् अपरमूर्त्याः केळदिराज्ञ्याः नाम सुवर्णाक्षरैः विलिखितमस्ति । महत्त्वाकाङ्क्षिणां कृते चेन्नम्मायाः जीवनं प्रेरणादायकं भवति ।


text:
राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम्
संरचना[सम्पादयतु]
राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानं नवदेहल्यां विद्यमानं संस्कृतविश्वविद्यालयः वर्तते। इदं भारतसर्वकारस्य मानवसंसाधनविकासमन्त्रालयस्य वित्तीयानुदानेन प्रचलति। संस्कृतायोगस्य (1956-57) संस्तुतीनामाधारेण संपूर्णभारते संस्कृतशिक्षायाः प्रचाराय तथा सर्वकारस्य नीतीनां कार्यान्वयनाय च 15 अक्टोबर 1970 तमे दिनाङ्के स्वायत्तसंघटनरूपेण स्थापितमभूत् ।
भारतसर्वकारस्य मानवसंसाधनविकासमन्त्रालयः 2002 वर्षे ममासस्य 7 दिनाङ्के बहुपरिसरीयः मानितविश्वविद्यालयः इति घोषणामकरोत्।
राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानस्य सञ्चालनं निम्नलिखिताभिः समितिभिः क्रियते।
-
- अध्यक्षः
- प्रबन्धनपरिषद्
- विद्वत् परिषद्
- योजनाप्रबोधनपरिषद्
- वित्तसमितिः
- परामर्शदातृसमितिः
भारतशासनमानवसंसाधनविकासमन्त्री पदेन संस्थानस्य कुलाध्यक्षः भवति । कुलपतिः संस्थानस्य प्रमुखः शैक्षणिकप्रशासनिकाधिकारी भवति । २८ आगष्ट्मासस्य १९९६ संस्कृतदिवसे संस्थानेन स्वकीये नवीनभवने कार्यं प्रारब्धम् । साम्प्रतं संस्थानस्य नवदेहलीस्थमुख्यालयमतिरिच्य समग्रे भारते दशपरिसराः वर्तन्ते । भवनमिदं पुस्तकालयः, सङ्गणककेन्द्रं सभागारः, अतिथिप्रकोष्ठः, विक्रयविभाग, भाषानुशीलनकेन्द्रम् इत्यादिभिः प्रसरति । इतः एव भारतसर्वकारस्य मानवसंसाधनमन्त्रालयसाहाय्येन संस्कृतस्य सर्वविधं क्रियाकलापं सम्पादयति । आचार्यः रामकरणशर्मा संस्थानस्य संस्थापकः निदेशकः आसीत् ।
कुलपतयः[सम्पादयतु]
- आचार्य. वेम्पटिकुटुम्बशास्त्री (2002-08)
- आचार्य. राधावल्लभत्रिपाठी (2008-13)
राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानस्य परिसराः[सम्पादयतु]
अस्य मानितविश्वविद्यालयस्य 12 परिसराः वर्तन्ते। एतेषु 11परिसरेषु विविधशास्त्राणाम् अध्ययनमध्यापनञ्च प्रचलति। गङ्गानाथझापरिसरे तु केवलं शोधकार्यं मातृकासंपादनकार्यञ्च प्रचलति।
- 1. गङ्गानाथझापरिसरः, [[इलहाबाद]], उत्तरप्रदेश
- 2. श्रीसदाशिवपरिसरः, पुरी, ओडिशा
- 3. श्रीरणबीरपरिसरः, कोट-भल्वाल, जम्मू
- 4. गुरुवायूरपरिसरः, पुरनाट्टुकरा, त्रिच्चूर, केरलाः
- 5. जयपुरपरिसरः, त्रिवेणीनगरम् , जयपुर, राजस्थान
- 6. लखनऊपरिसर:, गोमतीनगर,लखनउ, उत्तरप्रदेश
- 7. राजीवगान्धीपरिसरः, श्रृङ्गेरी, कर्नाटकम्
- 8. वेदव्यासपरिसरः, गर्ली, कांगरा, हिमाचलप्रदेश
- 9. भोपालपरिसरः, बागसेवनिया,भोपाल, मध्यप्रदेशः
- 10. के. जे. सोमय्यासंस्कृतविद्यापीठम् , विद्याविहार, मुम्बई, महाराष्ट्रम्
- 11. एकलव्यपरिसरः, अगर्तला, त्रिपुरा
- 12. रघुनाथकीर्तिपरिसर:देवप्रयाग उत्तराखण्ड


text:
अन्त: ऊनविंशति: वयोमितानां विश्वचषकक्रिकेटस्पर्धा भारतेन विजिता
पुरुषोत्तम शर्मा
न्यूजीलैण्डदेशे समायोजिताया: अन्त: ऊनविंशति: वयोमितानां विश्वचषकक्रिकशृङ्खला भारतेन स्वायत्तीकृता शनिवासरे न्यूजीलैण्डस्य मॉउण्ट् मौनगनयूस्थे क्रीडाङ्गणे क्रीडिते निर्णायकद्वन्द्वे ऑस्ट्रेलियादलेन प्रथमक्रीडयता भारताय षोडशोत्तरद्विशतं धावनाङ्कानां लक्ष्यं प्रदत्तमासीत्। लक्ष्यमनुसरता भारतीयदलेन ऑस्ट्रेलियावृन्दम् अष्टक्रीडकाणां सुरक्षापुरस्सरं पराजितम्। । मनजोतकालड़ा एकोत्तरशतं धावनाङ्का: समर्ज्य क्रीडापुरुषत्वेन चित:।


text:
मैजिक ब्लू हैकर , एकमद्भुतं मृदुवसनम-mgaic blue hack, an interesting bluetooth software
भवतां चलभाषस्य ब्लूटूथ इति मृदुवसनस्य प्रयोग: न केवलं ग्रथनानां आदानप्रदानमेव अपितु अन्या: सुविधा: अपि सन्ति एतस्य किन्तु अस्य कृते भवत: पार्श्वे एतत् मृदुवसनं भवेदेव । एतत् मृदुवसनमस्ति मैजिकब्लूहैक इति । अनेन मृदुवसनेन भवान् कश्यचित् अपि ब्लूटूथ हैक कर्तुं स्वानुशासने च कर्तुं शक्नोति । अनेन एकवारं यदि भवान् अन्यस्य ब्लूटूथडिवाइस योजितवान् चेत् भवान् तस्य चलभाषेन स्वत: भाष, संदेशादि प्रेषयितुं शक्नोति ।
अस्य अन्या: प्रयोगा: स्वयमेव पश्यन्तु । नाधिकी कथनस्यावश्यकता ।
मृदुवसनं तलपूरितुम् अत्र त्रिस्र: श्रृंखला: प्रदत्ता: सन्ति । या श्रृंखला कार्यं कुर्यात् तया श्रृखलया एव एतत् मृदुवसनं तलपूरयन्तु ।
मैजिक ब्लू हैक प्रथमा श्रृंखला
मैजिक ब्लू हैक द्वितीया श्रृंखला
मैजिक ब्लू हैक तृतीया श्रृंखला


text:
वास्तविकस्वतन्त्रता
स्वतन्त्रतादिवसस्य प्रत्येकक्षणम् अस्मान् अक्षुण्णप्रेरणां प्रददाति । इयमेव स्मृतिं संगृहीतुं इमं राष्ट्रीपर्वरूपेण सम्मानं दीयते -
इदानीं वयं स्वतन्त्राः स्मः । सर्वतः ध्वनिः आगच्छति यत् विकासशीलं भारतवर्षं दिनानुदिनं प्रगतिपथे अग्रसरो अस्ति । यत् राजनैतिकदलं सत्तां प्राप्नोति, पूर्वम् एवमेव उद्घोषयति यत् ‘‘देशतः निर्धनतां, अशिक्षां अस्पृष्यतां च नाशयिष्यामि । इदम् अस्माकं प्रथमं कर्तव्यमस्ति ।’’ अहं विचारयामि यत् एतैः प्रयासैः षष्ठ्याधिकवर्षेषु देशेन किंचित् उन्नतिः प्राप्ता परम् अद्यापि पूर्णरूपेण सामाजिक-आर्थिक-राजनैतिकस्वतन्त्रता च न प्राप्ता । -
अद्यापि राष्ट्रिय-पर्वाणि आंग्लदिनांकेषु एव मोदयन्ति । ‘15 अगस्त, 26 जनवरी, 2 इत्यादीनि । किम् एतेषु दिनांकेषु कापि भारतीयतिथिः नासीत् यत् आंग्लदिनांकानामावश्यकता अभवत् । सर्वे जानन्ति एव यत् भारते विक्रमसंवत्-शकसंवत् च पूर्वमेव प्रचलितौ । चैत्रादयः द्वादशमासाः अपि सर्वसाधारणे प्रचलिताः सन्ति । ‘15 अगस्त’ इति दिनांके श्रावणमास-कृष्णपक्ष-तिथिःचतुर्दशी दिनं-शुक्रवासरः विक्रमसंवत् 1947 आसीत् परं इमां त्यक्त्वा पराधीनतां प्रदर्शयन्ति ।
यदा आर्थिकस्वतन्त्रतायाः प्रश्नम् आगच्छति तदापि निराशा एव दृष्यते । अद्यापि ऋणार्थं धनिकदेशानां आश्रयं गृह्णन्ति । अद्यापि देशे असंख्याः भिक्षुकाः भ्रमन्ति । बुभुक्षा-पिपासया च शिशवः रुदन्ति । निर्धनता अट्टहासं करोति । अस्यां दशायां उन्नतिः कथं सम्भवा अस्ति ।
इदानीं आतंकवादः वर्द्धते । सम्पूर्णदेश: आतंकेन आतंकितः अस्ति । कदा-कुत्र-कः स्वजीवनलीलां समाप्तं करिष्यति, कोपि न जानाति । सहस्राधिकाः सैनिकाः निरपराधनागरिकाः च मृत्यं प्राप्नुवन्ति । इयं कीदृषी स्वतन्त्रता ?
‘‘दर्शं-दर्शं देव-देशस्य दैन्यं
स्मारं स्मारं मातृभूमेर्भविष्यम् ।
श्रावं-श्रावं क्र्रन्दनं पीडितानां
चित्रं नित्यं हा भृषं दूयते नः ।।
(युगदर्शनम्)
सम्पूर्णराष्ट्रे भ्रष्टाचाररूपी राक्षसः मुखम् उद्घाटय स्थितोस्ति । कुत्रचित् उत्कोचः, कुत्रचित् परधनहरणं इत्यादीनां वार्ताः वार्तापत्रे आकाशवाण्यां, दूरदर्शने च पठिताः श्रुताः च ।
इदं सर्वं जायमाने सति वयं स्वतन्त्राः इति चिन्तयामः । पूर्वोक्तानां समस्यानां निवारणार्थं पूर्णस्वतन्त्रतां च प्राप्तुं वास्तविकं संघर्षम् अवशिष्टमस्ति । अस्य मात्रेकम् उपायं वर्तते यत् जनानां चारित्रिकपतनं रुन्ध्यात्, यतोहि जनेन समाजस्य निर्माणं भवित समाजेन राष्ट्रस्य च । यदि प्रत्येकः जनः सच्चरित्रं भविष्यति तर्हि समाजं चरित्रवान् भवितु शक्नोति । तदेव राष्ट्रं सर्वोन्नतिं प्राप्य अखण्डं भविष्यति । वयं वास्तविकस्वतन्त्रतां च प्राप्तुं समर्थाः भविष्यामः । व्यासेन अपि कथितम् -
‘‘वृत्तं यत्नेन संरक्षेत् वित्तमायाति याति च ।
अक्षीणो वित्ततः क्षीणो, वृत्ततस्तु हतो हतः ।।’’
अन्तिमे -
यत्कीत्र्या धवलीकृतं त्रिभुवनं पुण्यैर्जगत्पावितं
गीर्वाणैरपि गीयमानचरितं शष्वत्स्वधर्मै स्थितम् ।
पूज्यं प्राज्यमृतं प्रमोदभरितं प्रेमास्पदं शम्प्रदं
भूयाद् भूतलभत्य भूषणमिदं भूयोपि नो भारतम् ।
(युगदर्शनम्)


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २४६
बलिशुक्रमन्त्रणम्।
शैनक उवाच।
सपर्वतमनामूर्वीं दृष्ट्वा संक्षोभितां बलिः।
पप्रच्छोशनसं शुद्धं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ।। २४६.१ ।।
आचार्य! क्षोभमायाता साब्धिभूभृद्वना मही।
कस्माच्च नासुरान् भागान् प्रतिगृह्णन्ति वह्नयः ।। २४६.२ ।।
इति पृष्टोऽथ बलिना काव्यो वेदविदाम्वरः।
उवाच दैत्याधिपति चिरन् ध्यात्वा महामतिः ।। २४६.३ ।।
अवतीर्णो जगद्योनिः कश्यपस्य गृहे हरिः।
वामनेनेह रूपेण जगदात्मा सनातनः ।। २४६.४ ।।
स एष यज्ञमायाति तव दानवपुङ्गव!।
तत्पादन्यासविक्षोभादियं प्रचलिता मही ।। २४६.५ ।।
कम्पन्ते गिरयश्चामी क्षुभितो मकरालयः।
नैनं भूतपतिं भूमिः सर्वार्था वोढुमीश्वरम् ।। २४६.६ ।।
सदेवासुरगन्धर्वा यक्षराक्षसकिन्नरा।
अनेनैव धृता भूमिरापोग्निः पवनो नभः ।। २४६.७ ।।
धारयत्यखिलान् देवो मन्त्रादींश्च महासुरः।
इयमेव जगद्धेतो_ माया कृष्णस्य गह्वरी ।। २४६.८ ।।
धार्यधारकभावेन यया संपीड़ितं जगत्।
तत्सन्निधानादसुरा भागार्हा नासुरोत्तम!
भुञ्जते नासुरान् भागानमी ते नैव चाग्नयः ।। २४६.९ ।।
बलिरुवाच।
धन्योऽहं कृतपुण्यश्च यन्मे यज्ञपतिः स्वयम्।
यज्ञमभ्यागतो ब्रह्मन्! मत्तः कोऽन्योधिकः पुमान् ।। २४६.१० ।।
यं योगिनः सदा युक्ताः परमात्मानमव्ययम्।
द्रष्टुमिच्छन्ति देवेशं स मेऽध्वसमुपैष्यति ।। २४६.११ ।।
होता भागप्रदोऽयञ्च यमुद्गाता च गायति।
तमध्वरेश्वरं विष्णुं मत्तः कोऽन्य उपैष्यति ।। २४६.१२ ।।
सर्वेश्वरेश्वरे कृष्णे मदध्वरमुपागते।
यन्मया काव्य! कर्तव्यं तन्ममादेष्टुमर्हसि ।। २४६.१३ ।।
शुक्र उवाच।
यज्ञभागभुजो देवा वेदप्रामाण्यतोऽसुर!
त्वया तु दानवा दैत्या मखभागभुजः कृताः ।। २४६.१४ ।।
अयञ्च देवः सत्यस्थः करोति स्थितिपालनम्।
विसृष्टेरनुचान्नेन स्वयमत्ति प्रजाः प्रभुः ।। २४६.१५ ।।
त्वत्कृते भविता नूनं देवो विष्णुः स्थितौ स्थितः।
विदित्वेतन्महाभाग! कुरुयत्नमनागतम् ।। २४६.१६ ।।
त्वया हि दैत्यादिपते! स्वल्पकेऽपि हि वस्तुनि।
प्रतिज्ञा न हि वोढव्या वाच्यं साम-वृथा-फलम् ।। २४६.१७ ।।
नालन्दातुमहं देव! दैत्य! वाच्यं त्वया वचः।
कृष्णस्य देवभूत्यर्थं प्रवृत्तस्य महासुर!।। २४६.१८ ।।
बलिरुवाच।
ब्रह्मन्! कथमहं ब्रूयामन्येनापि हि याचितः।
नास्तीति किमु देवेन संसार अघहारिणा ।। २४६.१९ ।।
व्रतोपवासैर्विविधैः प्रतिसंग्राह्यते हरिः।
स चेद्वक्ष्यति देहीति गोविन्दः किमतोऽधिकम् ।। २४६.२० ।।
यदर्थमुपहाराद्या तपः शौचगुणान्वितैः।
यज्ञाः क्रियन्ते देवेशः स मां देहीति वक्ष्यति ।। २४६.२१ ।।
तत्साधु सुकृतं कर्म तपः सुचरितं मम।
यन्मया दत्तमीशेषः स्वयमादास्यते हरिः ।। २४६.२२ ।।
नास्ति नास्तीत्यहं वक्ष्ये तमप्यागतमीश्वरम्।
यदा वञ्चामि तं प्राप्तं वृथा तज्जन्मनः फलम् ।। २४६.२३ ।।
यज्ञेऽस्मिन्यदि यज्ञेशो याचते मां जनार्दनः।
निजमूर्द्धानमप्यत्र तद्दास्याम्यविचारितम् ।। २४६.२४ ।।
नास्तीति यन्मया प्रोक्तमन्येषामपि याचताम्।
वक्ष्यामि कथमायाते तदनभ्यस्तमुच्यते ।। २४६.२५ ।।
श्लाघ्य एव हि वीराणां दानादापत्समागमः।
नाबाधकारि यद्दानं तदमङ्गलवत्स्मृतम् ।। २४६.२६ ।।
मद्राज्येनासुखी कश्चिन्न दरिद्रो न चातुरः।
नाभूषितो न चोद्विग्नो नस्रगादि विवर्जितः ।। २४६.२७ ।।
हृष्टस्तुष्टः सुगन्धिश्च तृप्तः सर्वसुखान्वितः।
जनः सर्वो महाभाग! किमुताहं सदा सुखी ।। २४६.२८ ।।
एतद्विशिष्टपात्रोऽयं दानबीजफलं मम।
विदितं भृगुशार्दूल! मयैतत्त्वत्प्रसादतः ।। २४६.२९ ।।
एतद्विजानता जानबीजं पतति चेद् गुरो!।
जनार्दनमहापात्रे किन्न प्राप्तन्ततो मया ।। २४६.३० ।।
मत्तो दानमवाप्येशो यदि पुष्णाति देवताः
उपभोगाद्दशगुणं दानं श्लाघ्यतमं मम ।। २४६.३१ ।।
मत्प्रसादपरो नूनं यज्ञेनाराधितो हरिः।
तैनाभ्येति न सन्देहो दर्शनादुपकारकृत् ।। २४६.३२
अथ कोपेन चाभ्येति देवभागोपरोधिनम्।
मां निहन्तुमनाश्चैव वधः श्लाघ्यतरोऽच्युतात् ।। २४६.३३ ।।
तन्मयं सर्वमेवेदं नाप्राप्यं यस्य विद्यते।
स मां याचितुमभ्येति नानुग्रहमृते हरिः ।। २४६.३४ ।।
यः सृजत्यात्मभूः सर्वञ्चेतसैव च संहरेत्।
स मां हन्तुं हृषीकेशः कथं यत्नं करिष्यति ।। २४६.३५ ।।
एतद्विदित्वा न गुरो! दानविघ्नकरेण च।
त्वया भाव्यं जगन्नाथे गोविन्दे समुपस्थिते ।। २४६.३६ ।।
शौनक उवाच
इत्येवं वदतस्तस्य संप्राप्तः स जगत्पतिः।
सर्वदेवमयो चिन्त्यो मायावामन रूपधृक् ।। २४६.३७ ।।
तं दृष्ट्वा यज्ञवाटान्तः प्रविष्टमसुराः प्रभुम्।
जग्मुः सभासदः क्षोभन्तेजसा तस्य निष्प्रभाः ।। २४६.३८ ।।
जेपुश्च मुनयस्तत्र ये समेता महाध्वरे।
बलिश्चैवाखिलं जन्म मेने सफलमात्मनः ।। २४६.३९ ।।
ततः संक्षोभमापन्नो न कश्चित्किञ्चिदुक्तवान्।
प्रत्येकं देवदेवेशं पूजयामास चेतसा।। २४६.४० ।।
अथासुरपतिं प्रह्वं दृष्ट्वा मुनिवरांश्च तान्।
देवदेवपतिः साक्षी विष्णुर्वामन रूपधृक् ।। २४६.४१ ।।
तुष्टाव यज्ञवह्निञ्च यजमानमथर्त्विजः।
यज्ञकर्माधिकारस्थान् सदस्यान् द्रव्यसम्पदः ।। २४६.४२ ।।
ततः प्रसन्नमखिलं वामनं प्रतितत्क्षणात्।
यज्ञवाटस्थितं वीरः साधु साध्वित्युदीरयन् ।। २४६.४३ ।।
स चार्घ्यमादाय बलिः प्रोद्भूतपुलकस्तदा।
पूजयामास गोविन्दं प्राह चेदं महासुरः ।। २४६.४४ ।।
बलिरुवाच।
सुवर्णरत्नसंघातं गजाश्वममितन्तथा।
स्त्रियोवस्त्राण्यलङ्कारांस्तथा ग्रामाश्च पुष्कलान् ।। २४६.४५ ।।
सर्वस्वं सकलामुर्वीं भवतो वा यदीप्सितम्।
तद्ददामि श्रृणष्व त्वं येनार्थी वामनः प्रियः ।। २४६.४६ ।।
इत्युक्तो दैत्यपतिना प्रीतिगर्भान्वितं वचः।
प्राह सस्मितगम्भीरं भगवान् वामनाकृतिः ।। २४६.४७ ।।
ममाग्निशरणार्थाय देहि राजन्! पदत्रयम्।
सुवर्णग्रामरत्नानि तदर्थिभ्यः प्रदीयताम् ।। २४६.४८ ।।
बलिरुवाच।
त्रिभिः प्रयोजनं किन्ते पादैः पदवताम्वर!।
शतं शतसहस्राणां पदानां मार्गतां भवान् ।। २४६.४९ ।।
वामन उवाच।
एतावतैव दैत्येन्द्र! कृतकृत्योऽस्मि मार्गताम्।
अन्येषामर्थिनां वित्तमीहितं दास्यते भवान् ।। २४६.५० ।।
एतत्च्छ्रुत्वा तु गदितं वामनस्य महात्मनः।
ददौ तस्मै महाबाहु वामनाय पदत्रयम् ।। २४६.५१ ।।
पाणौतु पतिते तोये वामनोऽभूदवामनः।
सर्वदेवमयं रूपं दर्शयामास तत्क्षणात् ।। २४६.५२ ।।
चन्द्रसूर्यौ च नयने द्यौर्मूर्द्धा चरणौ क्षितिः।
पादाङ्गुल्यः पिशाचास्तु हस्ताङ्गुल्यश्च गुह्यकाः ।। २४६.५३ ।।
विश्वेदेवाश्च जानुस्था जङ्घे साध्याः सुरोत्तमाः।
यक्षा नखेषु सम्भूता रेखाश्चाप्सरसस्तथा ।। २४६.५४ ।।
दृष्टौ ऋक्षाण्यशेषाणि केशाः सूर्यांशवः प्रभोः।
तारकारोमकूपाणि रोमाणि च महर्षयः ।। २४६.५५ ।।
बाहवो विदिशस्तस्य दिशः श्रोत्रे महात्मनः।
अश्विनौ श्रवणे तस्य नासावायुर्महात्मनः ।। २४६.५६ ।।
प्रसादश्चन्द्रमा देवो मनोधर्मः समाश्रितः।
सत्यं तस्याभवद्वाणी जिह्वा देवी सरस्वती ।। २४६.५७ ।।
ग्रीवा दितिर्देवमाता विद्यस्तद्वलयस्तथा।
स्वर्गद्वारमभून्मैत्रं त्वष्टा पूषा च वै भ्रुवौ ।। २४६.५८ ।।
मुखं वैश्वनारश्चास्य वृषणौ तु प्रजापतिः।
हृदयञ्च परं ब्रह्म पुंस्त्वं वै कश्यपो मुनिः ।। २४६.५९ ।।
पृष्ठेऽस्य वसवो देवा मरुतः सर्वसन्धिषु।
सर्वसूक्तानि दशनाज्योतींषि विमलप्रभाः ।। २४६.६० ।।
वक्षस्थले महादेवो धैर्ये चास्य महार्णवाः।
उदरेवास्यगन्धर्वाः सम्भूताश्च महाबलाः ।। २४६.६१ ।।
लक्ष्मीर्मेधाधृतिः कान्तिः सर्वविद्याश्च वै कटिः।
सर्वज्योतींषि जानीहि तस्य तत्परमं महः ।। २४६.६२ ।।
तस्य देवाधिदेवस्य तेजः प्रोद्भूतमुत्तमम्।
स्तनौ कुक्षी च वेदाश्च उदरञ्च महामखाः ।। २४६.६३ ।।
इष्टयः पशुबन्धाश्च द्विजानां वीक्षितानि च।
तस्य देवमयं रूपं दृष्ट्वा विष्णोर्महाबलाः ।। २४६.६४ ।।
उपासर्पन्त दैत्येन्द्राः पतङ्गा इव पावकम्।
प्रमथ्य सर्वानसुरान् पादहस्ततलैर्विभुः ।। २४६.६५ ।।
कृत्वा रूपं महाकायं जहाराशु स मेदिनीम्।
तस्य विक्रमतो भूमिं चन्द्रादित्यौ स्तनान्तरे ।। २४६.६६ ।।
नाभौ विक्रममाणस्य रिक्थदेशस्थितावुभौ।
परं विक्रमतस्तस्य जानुमूले प्रभाकरौ ।। २४६.६७ ।।
विष्णोरास्तं महीपाल! देवपालन-कर्मणि।
जित्वा लोकत्रयं कृत्स्नं हत्वा चासुरपुङ्गवान् ।। २४६.६८ ।।
पुरन्दराय त्रैलोक्यं ददौ विष्णुर्जगत्पत्ति।
सुतलं नाम पातालमधस्ताद्वसुधातलात् ।। २४६.६९ ।।
बलेर्दत्तं भगवता विष्णुना प्रभविष्णुना।
अथ दैत्येश्वरं प्राह विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः ।। २४६.७० ।।
यत्त्वया सलिलं दत्तं गृहीतं पाणिना मया।
कल्पप्रमाणं तस्मात्ते भविष्यत्यायुरुत्तमम् ।। २४६.७१ ।।
वैवस्वते तथातिते बले! मन्वन्तरेह्यथ।
सावर्णिके तु संप्राप्ते भवानिन्द्रो भविष्यति ।। २४६.७२ ।।
साम्प्रतं देवराजाय त्रैलोक्यं सकलं मया।
दत्तं चतुर्युगानाञ्च साधिका ह्येकसप्ततिः ।। २४६.७३ ।।
नियन्तव्या मया सर्वे ये तस्य परिपन्थिनः।
तेनाहं परया भक्त्या पूर्वमाराधितो बले! ।। २४६.७४ ।।
सुतलं नाम पातालं त्वमासाद्य मनोरमम्।
वसासुरे! ममादेशं यथावत्परिपालयन् ।। २४६.७५ ।।
तत्र दिव्यवनोपेते प्रासादशतसङ्कुले।
प्रोत्फुल्लपद्मसरसि स्रवच्छुद्धसरिद्वरे ।। २४६.७६ ।।
सुगन्धिधूपस्रग्वस्त्र वराभरणभूषितः।
स्रक्चन्दनादिमुदितो गेयनृत्यमनोरमे ।। २४६.७७ ।।
पानान्नबोगान् विविधान् उपभुङ्क्ष्व महासुर!।
ममाज्ञया कालमिमं तिष्ठ त्वं सततं वृतः ।। २४६.७८ ।।
यावत्सुरैश्च विप्रैश्च न विरोधं करिष्यसि।
तावदेतान् महाभोगानवाप्स्यसि महासुर! ।। २४६.७९ ।।
यदा च देवविप्राणां विरोधं त्वं करिष्यसि।
बन्धिष्यन्ति तदापाशा वारुणास्त्वामसंशयम् ।। २४६.८० ।।
एतद्विदित्वा भवता मयाज्ञप्तमशेषतः।
न विरोधः सुरैः कार्य्यो विप्रै र्वा दैत्यसत्तम! ।। २४६.८१ ।।
इत्येवमुक्तो देवेन विष्णुना प्रभविष्णुना।
बलिः प्राह महाराज! प्रणिपत्य मुदायुतः ।। २४६.८२ ।।
बलिरुवाच।
तत्रासतो मे पाताले भगवन्! भवदाज्ञया।
किं भविष्यत्युपादानमुपभोगोपपादकम् ।। २४६.८३ ।।
श्रीभगवानुवाच।
दानान्यविधिदत्तानि श्राद्धान्यश्रोत्रियाणि च।
हुतान्यश्रद्धया यानि तानि दास्यन्ति ते फलम् ।। २४६.८४ ।।
अदक्षिणास्तथा यज्ञाः क्रियाश्चाविधिना कृताः।
फलानि तव दास्यन्ति अधीतान्यव्रतानि च ।। २४६.८५ ।।
शौनक उवाच।
बलेर्वरमिमं दत्त्वा शक्राय त्रिदिवं तथा।
व्यापिना तेन रूपेण जगामादर्शनं हरिः ।। २४६.८६ ।।
प्रशशास यथापूर्वमिन्द्रस्त्रैलोक्यपूजितः।
सिषेवे च परान् कामान्बलिः पाताल संस्थितः ।। २४६.८७ ।।
इहैव देवदेवेन बद्धोऽसौ दानवोत्तमः।
देवानां कार्य्यकरणे भूयोऽपि जगति स्थितः ।। २४६.८८ ।।
सम्बन्धी ते महाभाग! द्वारकायां व्यवस्थितः।
दानवानां विनाशाय भारावतरणाय च ।। २४६.८९ ।।
यतो यदुकुले कृष्णो भवतः शत्रुनिग्रहे।
सहायभूतः सारथ्यं करिष्यति बलानुजः ।। २४६.९० ।।
एतत्सर्वं समाख्यातं वामनस्य च धीमतः।
अवतारं महावीर! श्रोतुमिच्छेस्तवार्जुन! ।। २४६.९१ ।।
अर्जुन उवाच।
श्रुतवानिह ते पृष्टं माहात्म्यं केशवस्य च।
गङ्गाद्वारमितो यास्याम्यनुज्ञां देहि मे विभो
एवमुक्त्वा ययौ पार्थो नैमिषं शौनको गतः ।। २४६.९२ ।।
सूत उवाच।
इत्येतद्देवदेवस्य विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्।
वामनस्य पठेद्यस्तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। २४६.९३ ।।
बलिप्रह्लादसंवादं मन्त्रितं बलिशुक्रयोः।
बलेर्विष्णोश्च कथितं यः स्मरिष्यति मानवः ।। २४६.९४ ।।
नाधयोव्याधयस्तस्य न च मोहाकुलं मनः।
भविष्यति कुरु श्रेष्ठ! पुंसस्तस्य कदाचन ।। २४६.९५ ।।
च्युतराज्यो निजं राज्यमिष्टाप्तिञ्च वियोगवान्।
अवाप्नोति महाभागो नरः श्रुत्वा कथामिमाम् ।। २४६.९६ ।।


text:
लग्नं दर्शान्ते त्रिभोनं पृथक्स्थं तत्क्रान्त्यंशैः संस्कृतोऽक्षो नतांशाः ॥
तद्दिद्य्वशा वर्गितश्र्चेद्द्विकोर्ध्वोऽसौ द्य्वूनः खण्डितस्तद्युतः सः ॥१॥
सार्को हारः स्यात्रिभोनोदयार्कविश्र्लेषांशांशांशहीनघ्नशक्राः ॥
हाराप्ताः स्याल्लम्बनं नाडिकाद्यं तिथ्यां स्वर्णं वित्रिभेऽर्काधिकोने ॥२॥
दर्शान्ते , लग्नम् , त्रिभोनम् , पृथक्स्थम् (कार्य्यम् ) तत्क्रान्त्यंशैः , संस्कृतः , अक्षः , नतांशाः , स्युः । तद्द्विद्य्वंशः , वर्गित , सन् , चेत् , द्विकोर्ध्वः , (स्यात् , तदा ), असौ , अधः , (स्थाप्यः ), (ततः ,) द्य्वूनः , सन् खण्डितः , (कार्य्यः , यत् , फलम् , स्यात् ) तद्युतः , सः सार्कः , हारः , स्यात् । त्रिभोनोदयार्कविश्र्लेषांशांशांशहीनघ्नशक्राः , हाराप्ताः , नाडिकाद्यम् लग्बनम् स्यात् । वित्रिभे , अर्काधिकोने , (सति ) तिथ्याम् स्वर्णम् (कार्यम् ) ॥१॥२॥
त्रिकुनिघ्नविलम्बनं कलास्तत्सहितोनस्तिथिवद्य्वगुः शरोऽतः ॥ऽऽ॥
त्रिकुनिघ्नविलम्बनम् , कलाः , (स्युः ) । तिथिवत् , व्यगुः , तत्सहितोनः , (कार्यः ), अतः , शरः , (साध्य ) ॥ऽऽ॥
अथ षड्गुणलम्बनं लवास्तै ——
र्युगयुग्वित्रिभतः पुनर्नतांशाः ॥३॥
अथ , षड्गुणलम्बनं लवाः , (स्युः ) । तैः , युगयुग्वित्रिभतः , नतांशाः , (साध्याः ) ॥३॥
दशत्दृतनतभागोनाहताष्टेन्दवस्तद्रहितसधृतिलिप्तैः षड्भिराप्तास्त एव ॥
स्वदिगिति नतिरेतत्संस्कृतः सोऽङ्गुलादिः स्फुट इषुरमुतोऽत्र स्यातस्थितिच्छन्नपूर्वम् ॥४॥
दशहृतनतभागोनाहताष्टेन्दवः , (पृथक् , स्थाप्याः ) ते , एव , तद्राहितसधृतिलिसैः , षडूभिः आप्ताः , इति , स्वदिक् , नतिः , (स्यात् ) एतत्संस्कृतः सः , अत्र , स्फुटः अंगुलादिः , इषुः , (स्यात् ), अमुतः , स्थितिच्छन्नपूर्वम् , स्यात् ॥४॥
स्थितिरसहतिरंशा वित्रिभं तैः पृथक्स्थ रहितसहितमाभ्यां लम्बने ये तु ताभ्याम् ॥
स्थितिविरहितयुक्तः संस्कृतो मध्यदर्शः क्रमश इति भवेतां स्पर्शमुक्तयोस्तु कालौ ॥५॥
स्यितिरसहितः , अंशाः , (स्युः ) । पृथक्स्थम् , वित्रिभम् , तैः , रहितसहितम् , (कार्य्यम् ) । आभ्याम् , तु , ये , लम्बने , (ते , साध्ये ) । ताभ्याम् , स्थितिविरहितयुक्तः , मध्यदर्शः , संस्कृतः , (कार्य्यः ,) । इति तु , क्रमशः , स्पर्शमुक्तयोः , कालौ , भवेताम् ॥५॥
मर्दादेवं मीनलोन्मीलने स्तो ग्रासो नादेश्योऽङ्गुलाल्पो रवीन्द्वोः ॥
धूम्रः कृष्णः पिङ्गलोऽल्पार्द्धसर्वग्रस्तश्र्चन्द्रोऽर्कस्तु कृष्णः सदैव ॥६॥
एवम् , मर्दात् , मीलनोन्मीलने , स्तः । अंगुलाल्पः , रवीन्द्वोः , ग्रासः , न , आदेश्यः , अल्पार्द्धसर्वग्रस्तः , चन्द्रः , (क्रमात्ः ), धूम्रः , कृष्णः , पिङ्गलः , (गवति ), अर्कः , तु , सदा , एव , कृष्णः , (भवति ) ॥६॥
इष्टं द्विघ्नं छन्नक्षुण्णं स्पर्शान्त्यान्तर्नाडीभक्तम् ।
रूपार्धेनोपेतं विद्यादिष्टे कालेऽर्कस्य ग्रासम् ॥७॥
द्विघ्नम् , छन्नक्षुण्णम् , स्पर्शान्त्यान्तर्नाडीभक्तम् , रूपार्द्धेन , उपतेम् , इष्टे , काले , अर्कस्य ग्रासम् , विद्यात् ॥७॥
इति श्रीगणकवर्यपण्डितगणेशदैवज्ञकृतौ ग्रहलाघवकरणग्रन्थे पश्र्चिमोत्तरदेशीयमुरादाबादवास्तव्यकाशीस्थराजकीयसंस्कृतविद्यालयप्रधानाध्यापक —— पणिडतस्वामिराममिश्रशास्त्रिसान्निध्याधिगतविद्याभारद्वाजगोत्रोत्पन्नगौडवंशावतंस श्रीयुतभोलानाथनूजपणिडतरामस्वरूपशर्म्मणा कृतया सान्वयभाषाटीकया सहितः सूर्यग्रहणाधिकारः समप्तिमितः ॥७॥


text:
Sunday, March 18, 2007
वातायनम्
कार्यालये, स्वामी मां तस्य प्रकोष्ठम् आहूय, द्वारं पिहितवान् । मम तीव्र-हृदय-ताडनम् आरब्धम् । मया चिन्तितं--किम् प्रचलन् अस्ति--इति । मां दृष्ट्वा मृदु-हसन् सः अवदत् यत् मया सवातायनप्रकोष्ठं लब्धम् । दीर्घोच्छ्वासानन्तरं मया पृष्टं--एतेन रूपेन किमर्थं सूचितं--इति । उत्तरं दत्तं--मम क्रीडा अपि आवश्यकी खलु--इति ! अत्र, वातावरणं सदा मेघवृत्तम् अस्ति । अपि च, हेमन्तर्तौ सूर्यप्रकाशकालः अल्पः । बहुशः सूर्योदयपूर्वं कार्यालयं गत्वा, अस्तमनानन्तरं गृहं पुनरागमिष्यामि । यतः सङ्गणकस्य पृष्ठतः वातायनम् अस्ति, दीप्तिं द्रष्टुं शक्यते । पूर्वं भित्तिचतुष्टयमध्ये, विना घतीदर्शनं, समयः कः इति न वक्तुं शक्यते एव !


text:
माध्यन्दिनीय शिक्षा
माध्यन्दिनमहर्षिप्रणीता शिक्षा
मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्या प्रयुक्तो न तमर्थमाह
स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् १
स्वराद्द्वित्वमवाप्नोति व्यञ्जनं व्यञ्जने परे
हरौ न यद्यचः पूर्वौ निमित्तं व्यञ्जनस्य च २
इषे त्त्वोर्जे त्वा । स्वरपूर्वाः शषसहा अन्तस्थाश्चतथा यदि । निमित्तभूता
द्वित्वस्य स्पर्श एव न संशयः ३
अश्मन् । स्पर्शपूर्वा यरलवाः स्पर्शपूर्वाः शरस्तथा । व्यञ्जनञ्च ततः पूर्वं द्वे-
धाभावं न चाप्त्नुयात् ४
अयक्ष्माः । विसर्गाच्च परः कादिर्व्यञ्जनात्किल पूर्वगः । ह्रस्वपूर्वौ नङौ द्वि-
त्वमापद्येते पदान्तगौ । अपि स्वरतरावेव श्लिष्टौ भवति नान्यथा ५
विष्णोः क्रमः । दध्यङ्ङृषि । अश्मन्नूर्ज्जम् । अत्र येन निमित्तेन द्वित्वं व्यञ्ज-
नमश्नुते । द्वितीयस्य चप्रथमस्तुरीयस्य तृतीयकः ६
बाहुब्भ्याम् । स्ववर्गे च परे चैवापञ्चमे परतःस्थिते । सवर्णे च यमे चैव
ऋवर्णे न तथा शलि ७
तद्देवानाम् । ऋद्धि । तन्नं । अग्निः । पितॄणाम् । अत्र कवर्गीयखकारा नि-
र्दिश्यन्ते । आखरेष्ट्ठाः १ आखुस्ते २ मयूखैः ३ द्याम्मा लेखीः ४ ततः खनेम ५ उखाङ्कृणोतु ६ उखांम्परिददामि ७ खनत्ववट ८ दधतूखे ९ मित्रैतान्त उखाम् १० त्वङ्खाद ११ सुखादितान १२ अभारुखा १३ गन्धर्व्वाखनन् १४ आखिदते १५ प्रखिदते १६विशिखा इव १७ श्रियै शिखा १८ भूभ्याखून् १९ ऋतूनामाखुः २० खड्गोवैश्वदेवः २१ नखेषु २२ मोखा भ्राजन्ती २३ उखायाः सदने स्वे २४ मधु शाखः२५ स्त्रीषखम् २६ शङ्खध्मम् २७ मखस्यशिरोऽसि २८ मखाय त्वा २९ अथ गलितर्चानां निर्णयः । इषे त्त्वा एदम् अश्वस्तूपरः । समिद्धोऽञ्जन् । सहस्रशीर्षा पुरुषः । तदेव । स्वाहा
प्राणेभ्यश्चैष्वध्यायेषु न गलिताऋचः १
द्वितीयेऽध्याये अग्ने व्रतपते इति प्रविष्टास्त्रयस्त्रिंशत् २
तृतीयेऽयमग्निः पुरीष्य इति प्रविष्टा द्वाषष्टिः ३
पञ्चमेऽग्ने व्रतपा उरु विष्णो इति प्रविष्टे एकचत्वारिंशत् ५
षष्ठे प्रथमा ऋग्गलिता रेवतीरमध्वमित्यतः परादेवस्य त्वान्तः पञ्चविंशत् ६
वाचस्पतये स्वाङ्कृतोऽसि आत्मने मॅग्ने नया यन्नोलुप्ते चतुश्चत्वारिंशत् ७
आदित्येभ्यस्त्वेत्यत्र कदा चन सँव्वर्चसा देवा गातुविद उदुत्यमवभृथ
निचुम्पुण मिलिता अष्टपञ्चाशत् ८
देवसवितरित्यत्र देवस्याहं एकोनचत्वारिंशत् ९
अपो देवा इत्यत्र सोमस्य त्विषिरिमं देवा इति लुप्तेद्वात्रिंशत् १०
युञ्जानः प्रथममित्यत्र युञ्जते देवसवितः पृथिव्याःसधस्थाद् वसवस्त्वाच्छृ-
न्दन्तु मिलिताष्टसप्ततिः ११
दृशानो रुक्क्म इत्यत्र हंसः शुचिषदक्रन्ददग्निर्दृशानो रुक्क्मः समिद्धाग्निं स-
हरय्या पुनरूर्ज्जायन्तेभवतन्नष्टोत्तरशतम् १२
मयि गृह्णामीत्यत्राग्निर्मूर्द्धापाम्पृष्ठम्मही द्यौर्विष्णोः कर्माणि चित्रं देवानां
त्रिपञ्चाशत् १३
ध्रुवक्षितिरित्यत्र शुक्रश्च विश्वकर्मा त्वा द्वे नभश्चेषश्चेति पञ्चविंशतिः १४
अग्ने जातानित्यत्राग्नेर्मूर्द्धा त्वामग्ने पुष्कराद्भुवोयज्ञस्यायमिहायन्ते लोकं पृण
तां अस्येन्द्रँविश्वानवैता लुप्यन्ते परमेष्ठी त्वा द्वे मिलिते चतुः पञ्चाशत् १५
नमस्ते इत्यत्र नीलग्रीवा द्वितीया नमोऽस्तु द्वे मिलितास्त्रयस्त्रिषष्टिः १६
अश्मन्नूर्जमित्यत्र हिमस्य त्वा वाचस्पतिं विश्वकर्म्मन्हविषोदुत्त्वा इन्द्रं वि-
श्वा नक्तोषासाग्ने त्वं सप्तद्वानवतिः १७
व्वाजश्चेत्यत्र वाजस्य नु देवस्य त्वा यास्ते या व उद्दबुद्ध्यस्व येन वहसि
व्विनत्वंय्यविष्ठेत्यष्टमिलिता एकोनसप्ततिः १८
स्वाद्वीन्त्वेत्यत्र वायोः पूतः कुविदङ्गेति द्वे त्रिणवतिः १९
क्षत्रस्य योनिरित्यत्र समुद्रे ते उतापः पुत्रमिव पितरौनिषसाद यदि जाग्रद्य-
दापो यदि दिवेति यद्ग्रामेसुमित्रियानोयत्सुरामं नवैकाशीतिः २०
इमम्मे इत्यत्र तत्त्वा शन्नो वाजेवाजेऽवत होतायक्षदिन्द्रमृषभस्य सरस्व-
तीम्मेषस्येति प्रविष्टाः सप्तपञ्चाशत् २१
तेजोऽसीत्यत्र तत्सवितुर्विश्वो देवस्य पृथिव्यै स्वाहामधवे स्वाहा वाजाय
स्वाहासवे स्वाहेति प्रविष्टा एकविंशतिः २२
हिरण्यगर्भ इत्यत्र कः स्वित्सूर्य एकाकी कास्विद्द्यौरासीत्प्रजापते न स-
प्तपञ्चाशत् २३
शादन्दद्भिरित्यत्र हिरण्यगर्भः सँय्यः प्प्राणतोऽग्नेत्वं चत्वारिंशत् २५
अग्निश्चेत्यत्र वैश्वानरो नः पञ्चविंशत् २६
समास्त्वेत्यत्र उद्वयं चतुश्चत्वारिंशत् २७
होता यक्षदित्यत्र देवा दैव्याहोतारा शुचिमुष्णिहानन्तरं सर्वे लुप्ता अन्तस्त्रि-
पञ्चाशत् १८
देव सवितरित्यत्र तत्सवितुर्विंशत् ३०
अस्याजरास इत्यत्र युक्ष्वा हि अयमिह मूर्द्धानन्दिव ऊदुत्त्यं विश्वेऽद्येन्द्र-
वायू इमे यज्ञो देवानां गाव उपदैव्व्यावद्धर्य्यू अदब्धेभिः सवितः सप्ता-
शीतिः ३३
यज्जाग्रत इत्यत्राकृष्णेन सप्तपञ्चाशत् ३४
अपेत इत्यत्राश्वत्त्थे वः सुमित्रिया न उद्वयमग्नायूँषीत्यष्टादश ३५
ऋचँव्वाचमित्यत्र भूर्ब्भुवः कया नः कस्त्वा स्योनापृथिव्यापोहिष्ठेति त्रि-
र्न्नमस्ते हरसे सुमित्रिया नोऽभीषुणो दृते दृंहमेति त्रयोदश ३६
देवस्य त्वेत्यत्र देवी द्यावापृथिवीन्द्रस्यौजोऽश्वस्यत्वेयत्यग्रे हृदे त्वा युञ्जते
मनः प्रैतु मखस्य शिरस्त्रयोदश ३७
द्वितीयदेवस्य त्वेत्यत्र सुमित्रिया न उद्वयमेधोऽसी एह्यदित्यैरास्नासीन्द्रा-
यत्वा षड्द्वाविंशतिः ३८
ईशाव्वास्यमित्यत्रान्धन्तमोऽन्यदेवासम्भूतिमिलितास्त्रयोऽग्ने नय त्रयोदश ४०
एवं चतुष्षष्ट्युत्तरशतं लोपाः । एकादशोत्तरमष्टादशशतैः सहेति
माध्यन्दिनीयशिक्षा समाप्ता


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २१९
मनुमत्स्यसंवादे राजधर्मवर्णनम्।
मनुरुवाच।
राजरक्षारहस्यानि यानि दुर्गे निधापयेत्।
कारयेद्वा महीभर्ता ब्रूहि तत्त्वानि तानि च ।। २१९.१ ।।
मत्स्य उवाच।
शिरीषोदुम्बर-शमी वीजपूरं घृतप्लुतम्।
क्षुद्योगः कथितो राजन्! मासार्द्धं तु पुरातनैः ।। २१९.२ ।।
कशेरुफलमूलानि इक्षुमूलं तथा बिसम्।
दूर्वाक्षीरघृतैर्मण्डः सिद्धोऽयं मासिकः परः ।। २१९.३ ।।
नरं शस्त्रहतं प्राप्तो न तस्य मरणं भवेत्।
कल्माषवेणुना तत्र जनयेत्तु विभावसुम् ।। २१९.४ ।।
गृहे त्रिरपसव्यन्तु क्रियते यत्र पार्थिव!।
नान्योऽग्निर्ज्वलते तत्र नात्र कार्या विचारणा ।। २१९.५ ।।
कार्पासस्था भुजङ्गस्य तेन निर्मोचनं भवेत्।
सर्पनिर्वासने धूपः प्रशस्तः सततं गृहे ।। २१९.६ ।।
सामुद्रसैन्धवयवा विद्युद्दग्धा च मृत्तिका।
तयानुलिप्तं यद्वेश्म नाग्निना दह्यते नृप! ।। २१९.७ ।।
दिवा च दुर्गे रक्ष्योऽग्निर्वाति वाते विशेषतः।
विषाच्च रक्ष्योनृपतिस्तत्र युक्तिं निबोध मे ।। २१९.८ ।।
क्रीड़ा-निमित्तं नृपतिर्धारयेन्मृगपक्षिणः।
अन्नं वै प्राक् परीक्षेत वह्नौ चान्यतरेषु च ।। २१९.९ ।।
वस्त्रं पुष्पमलङ्कारं भोजनाच्छादनं तथा।
नापरीक्षितपूर्वन्तु स्पृशेदपि महामतिः ।। २१९.१० ।।
स्याच्चासौ वक्त्रसन्तप्त- सोद्वेगञ्च निरीक्षते।
विषदोऽथ विषं दत्तं यच्च तत्र परीक्षते ।। २१९.११ ।।
स्रस्तोत्तरीयो विमनाः स्तम्भकुड्यादिभिस्तथा।
प्रच्छादयति चात्मानं लज्जते त्वरते तथा ।। २१९.१२ ।।
भुवं विलिखति ग्रीवां तथा चालयते नृप!।
कण्डूयति च मूर्द्धानं परिलोड्याननन्तथा ।। २१९.१३ ।।
क्रियासु त्वरितो राजन्! विपरीतास्वपि ध्रुवम्।
एवमादीनि चिह्नानि विषदस्य परीक्षयेत् ।। २१९.१४ ।।
समीपैर्विक्षिपेद्वह्नौ तदन्नं त्वरयान्वितैः।
इन्द्रायुधसवर्णन्तु रूक्षं स्फोटसमन्वितम् ।। २१९.१५ ।।
एकावर्तन्तु दुर्गंन्धि भृशञ्चटचटायते।
तद्धूमसेवनाज्जन्तोः शिरो-रोगश्च जायते ।। २१९.१६ ।।
सविषेऽऽन्ने विलीयन्ते न च पार्थिव! मक्षिकाः।
निलीनाश्च विपद्यन्ते संस्पृष्टे सविषे तथा ।। २१९.१७ ।।
विरज्यति चकोरस्य दृष्टिः पार्थिवसत्तम!।
विकृतिश्च स्वरो याति कोकिलस्य तथा नृप! ।। २१९.१८ ।।
गतिस्खलति हंसस्य भृङ्गराजश्च कूजति।
क्रौञ्चो मदमथाभ्येति कृकवाकुर्विरौति च ।। २१९.१९ ।।
विक्रोशति शुको राजन्! सारिका वमते ततः।
चामीकरोऽन्यतोयाति मृत्युं कारण्डवस्तथा ।। २१९.२० ।।
मेहते वानरो राजन्! ग्लायते जीवजीवकः।
दृष्टरोमा भवेद्वभ्रुः पृषतश्चैव रोदिति ।। २१९.२१ ।।
हर्षमायाति च शिखी विषसन्दर्शनान्नृप!।
अन्नञ्च सविषं राजंश्चिरेण च विपद्यते ।। २१९.२२ ।।
तदा भवति निःश्राव्यं पक्षपर्युषितोपमम्।
व्यापन्नरसगन्धञ्च चन्द्रिकाभिस्तथा युतम् ।। २१९.२३ ।।
व्यञ्जनानान्तु शुष्कत्वं द्रवाणां बुद्बुदोद्भवः।
ससैन्धवानां द्रव्याणां जायते फेनमालिता ।। २१९.२४ ।।
सस्यराजिश्च ताम्रा स्यात् नीला च पयसस्तथा।
कोकिलाभा च मद्यस्य तोयस्य च नृपोत्तम! ।। २१९.२५ ।।
धान्याम्लस्य तथा कृष्णा कपिला कोद्रवस्य च।
मधुश्यामा च तक्रस्य नीला पीता तथैव च।। २१९.२६ ।।
घृतस्योदकसङ्काशा कपोताभा च सत्तनुः।
हरिता माक्षिकस्यापि तैलस्य च तथारुणा ।। २१९.२७ ।।
फलानामप्यपक्वानां पाकः क्षिप्रं प्रजायते।
प्रकोपश्चैव पक्वानां माल्यानां म्लानता तथा ।। २१९.२८ ।।
मृदुता कठिनानां स्यात् मृदूनाञ्च विपर्ययः।
सूक्ष्माणां रूपदलनं तथा चैवातिरङ्गता ।। २१९.२९ ।।
श्याममण्डलता चैव वस्त्राणां वै तथैव च।
लोहानाञ्च मणीनाञ्च मलपङ्कोपदिग्धता।। २१९.३० ।।
अनुलेपनगन्धानां माल्यानाञ्च नॄपोत्तम।
विगन्धता च विज्ञेया तथा राजन्! जलस्य तु ।। २१९.३१ ।।
दन्तकाष्ठत्वचः श्यामाः तनुसत्वास्तथैव च।
एवमादीनि चिह्नानि विज्ञेयानि नृपोत्तम!।। २१९.३२ ।।
तस्माद्राजा सदा तिष्ठेत् मणिमन्त्रौषधां गणैः।
उक्तैः संरक्षितो राजा प्रमादपरिवर्जकः ।। २१९.३३ ।।
प्रजातरोर्मूलमिहावनीशस्तद्रक्षणाद्राष्ट्रमुपैति वृद्धिम्।
तस्मात्प्रयत्नेन नृपस्य रक्षा सर्वेण कार्या रविवंशचन्द्र! ।। २१९.३४ ।।