text:
कपिल
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
कपिलः पुं, (कमु कान्तौ “कमेः पश्च” । उणां १ । ५६ । इलच् । पश्चान्तादेशः ।) मुनिविशेषः । स तु ज्ञानभक्तिसांख्ययोगप्रचारार्थभगवदतारः । कर्द्द- मप्रजापतेरौरसाद्देवहूतिगर्भजातः । इति श्री- भागवतम् ॥ (यथा गीतायां १० । २६ । “गन्धर्ब्बाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः” ॥ सगरराजसन्ततिष्वंसकारी रसातलस्थः कपिलो मुनिः केषाञ्चिन्मते साङ्ख्ययोगप्रचारकर्त्ता न । अयन्तु अपरः कश्चित् स्वनामख्यातो मुनिः । एतदर्थे प्रमाणं यथा, रघुः ३ । ५० । “अतोऽयमश्वः कपिलानुकारिणा पितुस्त्वदीयस्य मयापहारितः” ॥) अग्निः । कुक्कुरः । इति हेमचन्द्रः ॥ सिह्लकनाम- गन्धद्रव्यम् । इति रत्नमाला ॥ पिङ्गलवर्णः । तद्- युक्ते त्रि । इत्यमरः । १ । ५ । १६--१९ ॥ नीलपीतः । कपिलः । इति रभसः ॥ “कपिलो रोचनाच्छविरि- त्यन्ये” । इतिभरतः ॥ (यथा, महाभारते ३ । ३ । २४ । “अनन्तः कपिलो भानुः कामदः सर्व्वतोमुखः” ॥ महादेवः । यथा तत्रैव १३ । १७ । ९७ । “कपिलः कपिशः शुक्लः आयुश्चैव परोऽपरः” ॥ विष्णुः । यथा तत्रैव १३ । १४९ । १०९ । “सनात्सनातनतमः कपिलः कपिरव्ययः” ॥ नागविशेषः । यथा, हरिवंशे ३ । ११४ । “शङ्खश्च शङ्खपालश्च कपिलो वामनस्तथा” ॥ दानवभेदः । यथा तत्रैव ३ । ८२ । “अयोमुखः शम्बरश्च कपिलो वामनस्तथा” ॥)
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
कपिल पुं।
कपिलवर्णः
समानार्थक:कडार,कपिल,पिङ्ग,पिशङ्ग,कद्रु,पिङ्गल,बभ्रु,हरि
1।5।16।2।2
श्यावः स्यात्कपिशो धूम्रधूमलौ कृष्णलोहिते। कडारः कपिलः पिङ्गपिशङ्गौ कद्रुपिङ्गलौ॥
पदार्थ-विभागः : , गुणः, रूपम्
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
कपिल¦ पु॰ कबृ वर्णे इलच् बस्य पश्च, अपि + सिध्मा॰ लच् वा। सांख्यशास्त्रप्रवर्त्तके
१ मुनिभेदे कर्द्दमप्रजापतेर्देवहूतिगर्भज-पुत्ररूपे
२ भगवदवतारभेदे।
३ वह्नौ
४ कुक्कुरे च हेम॰। (शिलारभ)
५ लिह्लके रत्नमा॰।
६ पिङ्गलवर्णे।
७ त-[Page1660-b+ 38] द्वति त्रि॰ अमरः। स च वर्णः नीलपीतमिश्रितवर्ण्ण इतिरभसः रोचनाच्छविरित्याथे। साङ्ख्यमतञ्च द्विविधं सेश्व-रनिरीश्वरभेदात् तत्र सेश्वरसांख्यशास्त्रं भगवदवतारःकपिलः प्रणीतवान्। निरीश्वरसांख्यन्तु अग्न्यवतारःकपिलः”
“अग्निः स कपिलो नाम सांख्यशास्त्रप्रवर्त्तकः” इति स्मृतेः। तत्र निरीश्वरसांख्यप्रवृत्त्यादि यथासां॰ का॰ उक्तं यथा
“पुरुषार्थ ज्ञानमिदं गुह्यम्परमर्षिणासमाख्यातम्। स्थित्युत्पत्तिप्रलयाश्चिन्त्यन्ते यत्र भूतानाम्। एतत्पवित्रभग्र्यं मुनिरासुरयेऽनुकम्पया प्रददौ। आसुरि-रपि पञ्चशिखाय तेन बहुधा कृतन्तन्त्रम्। शिष्यपर-म्परायातमीश्वरकृष्णेन चैतदार्य्याभिः। संक्षिप्तमार्य्यमतिना सम्यग्विज्ञाय सिद्धान्तम्। सप्तत्या किल येऽर्था-स्तेऽर्थाः कृत्स्नस्य षष्टितन्त्रस्य। आख्यायिकाविरहिताःपरवादविवर्ज्जिताश्चापि” विवृतञ्चैतदस्माभिः सा॰ त॰कौ॰ व्याख्योपक्रमे यथा
“अथ त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिरत्यन्तपुरुषार्थः” इत्यादिक-सूत्रजातात्मकं षडध्यायीरूपं शास्त्रम् कपिलमुनिः आसु-रिनामानं मुनिमुपलक्ष्यीक{??}त्य प्रणिनाय तेनापि ततः श्रुत्वातदर्थानुगुणं संक्षिप्तमपरं शास्त्रं स्वशिष्याय पञ्चशिखायोप्रदिष्टमेवं लोके प्रचारमुपगतेऽस्मिन् शास्त्रे ईश्वरकृष्णेनविद्वद्वर्य्येणाख्यायिकापरवादनिराकणवर्जं षष्टिपदार्थीप्रति-पादनाय द्धासप्ततिरार्य्याः निर्म्मिताः। एतच्छास्त्रस्य तु
“सङ्क्यां प्रकुर्व्वते यस्मात् प्रकृतिं च प्रचक्षते। तत्त्वानिच चतुर्व्विंशत् तेन साङ्क्यं प्रकीर्त्तितम्” इति महाभा-रतवाक्यानुसारेण प्रकृतिपुरुषसम्यग्विवेकज्ञानरूप्रसङ्क्या-याः, प्रकृत्यादिचतुर्विंशतितत्त्वसङ्ख्यायाश्च प्रतिपादनात्साङ्ख्याशब्दाभिधेयता। तदिदं शास्त्रं चिकित्साशास्त्र-मिव चतुर्व्यूहम् यथा रोगः रोगनिदानं रोगनिवृत्त्युपायः रोगनिवृत्तिरित्येते पदार्थाः चिकित्साशास्त्रगताःएवं हेयं दुखं, तन्निदानं चित्तादि, तन्निवृत्त्युपायो विवेकसाक्षाल्कारः, दुःखनिवृत्तिश्चेत्येते पदार्थाः अत्र शास्त्रेप्राध्यान्येनोपदिष्टाः प्रसङ्गागताश्चान्ये। प्रछप्तेः साम्या-बस्थापन्नगुणतयात्मि कायाः सर्गभेदेऽप्येकत्वं, खर्गामवर्गरूप-प्रयोजनवत्त्वम्, परार्थतया प्रष्टत्तिमत्त्वञ्च, असङ्गस्य चेत-नस्य पुरुषस्य प्रकृतिकार्य्योभ्यो भेदः, अकर्तृखं जन्ममर-णादिव्यवस्यान्यथानुपपत्तेर्बहुत्वञ्च, प्रकृतेः पुरुषस्य चो-भयोः अस्तित्वं, संयोगः, वियोगश्च स्थूलसूक्ष्मभूतानांस्थितिरिव्येते दश प्रदार्थाः मौलिकाः।{??}नथा अविद्या-[Page1661-a+ 38] ऽस्मितारागद्वेषाभिनिवेशात्मकाः पञ्च विपर्य्ययाःइन्द्रियादीनां स्वस्वव्यापारेऽसामार्थ्यम्
“बाधिर्य्यं कुष्ठि-तान्धत्वं जडताऽजिघ्रता तथा। मूकता कौण्यपङ्गु-त्वं क्लैव्योदावर्त्तमन्दता”। इत्येकादशविधम्, नवधातुष्टयोऽष्टधा सिद्धयः तासां विपर्य्ययः सप्तदशधा इत्येवम-ष्टाविंशतिः नवधा तुष्टयोऽष्टौ सिद्धयैत्येवं षष्टिः पदा-र्थाः
“प्रधानास्तित्वमेकत्वमर्थवत्त्वमथान्यता। पारार्थ्यञ्चतथानैक्यं वियोगो योग एव च। शेषवृत्तिरकर्तृत्वं मौलिकार्थाः स्मृता दश। विपर्य्ययः प्रञ्चविधस्तथोक्ता नवतुष्टयः। करणानामसामर्थ्यमष्टाविंशतिधा मतम्। इति षष्टिःपदार्थानामष्टाभिः सिद्धिभिः सह”। इति राजवार्त्ति-कोक्ता उपदिष्टाः। प्रकृतिपुरुषविवेकोपदेशायप्रवृत्त शास्त्रंप्रथमं चेतनाचेतनत्वेन पदार्थद्वैविध्यं सूचायाम्बभूब। तत्रचेतनाः पुरुषा जन्मादिव्यवस्थान्यथानुपपत्तेर्बहवः। प्रकृ-त्यादयः चतुर्विंशतिः पदार्थाः संहतपरार्थाः अचेतनाश्च। अचेतनाअपि प्रकृत्यादयः पुरुषस्य भोगापवर्गार्थंवत्सवृद्ध्यर्थं क्षीरमिव प्रवर्त्तन्ते। तत्प्रवृत्तौ च अनाद्य-विद्या मिथ्याज्ञानजन्यवासनासहकृता पुरुषेण संयोगंसम्पादयन्ती हेतुः। पुरुषसंयुक्ता च साम्यावस्थापन्नगुण-त्रयात्मिका प्रकृतिः महत्तत्त्वाकारेण परिणमते इदभि-त्थमेवेतिनिश्चयात्मकवृत्तिविशिष्टमन्तःकरणमेव महत्तत्त्वसं-ज्ञकम्। तच्च पुनः इदं मम अनेनाहं कार्य्यं निष्पादया-मीत्येवमहङ्कारात्मकवृत्तिविशिष्टान्तःकरणरूपाऽहङ्काराकारे-णपरिणमते। सोऽपि सूक्ष्मभूत् रूषशब्द तन्मात्रस्पर्शतन्मात्ररूपतन्मात्ररसतन्मात्रगन्धतन्मात्राकारेण परिणमते। ता-नि च श्रोत्रत्वङ्नयनरसनाजिह्वाख्य--पञ्चज्ञानेन्द्रिय--वाक्-पाणिपादपायूपस्थाख्य--पञ्चकर्म्मेन्द्रिय--सङ्कल्पबिकल्पात्मकवृ-त्तिकमनोरूपेण, आकाशवायुज्वलनजलभूमिरूपमहाभूता-कारेण च परिणमन्ते। तएते चतुर्विंशतिः पदार्थाः
“प्रकृतेर्महान्, महतोऽहङ्कारः, अहङ्कारात् पञ्च तन्मात्राणि,तन्मात्रेभ्य एकादशेन्द्रियाणि पञ्च भूतानि चेति” सूत्रोपदिष्टाः। तेभ्य एव च भौतिकब्रह्माण्डचतुर्विधप्राणि-देहादीनामुत्प{??}इः। प्रकृतिश्चैवं भूयोभूयः स्वव्यापारान्पुरुषाय दर्शथित्वा भूयोभूयो भुज्यमानेषु तेषु क्रमशःपुरुषस्य वैराग्यमुत्पाद्य आत्मात्मकार्य्येभ्यः पुरुषस्य विवे-कज्ञानं साधयित्वा च दृष्टात्मविवेकं पुरुषं प्रति स्वव्या-पारदर्शवेन कृतकृत्यतया निवर्त्तते। तन्निवृत्तौ च तत्का-र्य्यसकलपदार्थव्यापारनिवृत्तिरित्यतः सकार्य्यप्रकृति वृत्ति-[Page1661-b+ 38] निवारणाय प्रयत्नः कार्य्यः। तन्निवृत्तिश्च विवेकज्ञानसाध्याइत्येवं विवेकसाधनायेदं शास्त्रं प्रवृत्तम्। विवेकश्चयत् वस्तु यथास्थितम् तत्तथारूपेण ज्ञानम् तत्र पुरुषस्यनिःसङ्गतया क्रियाशून्यतया चापरिणामित्वेन कर्तृत्वा-भावात् प्रकृतिकार्य्यबुद्धिरेव कर्त्री कृतिसमानाधिकरण्येनैवतत्फलस्य सुखदुःखादेः तन्निष्ठतैव। पुरुषेतु प्रवानकार्य्य-बुद्धेश्चिदात्मनि प्रतिविम्बात् दुःखादेरपि पुरुषे प्रतिम्बनंतेन च पुरुष उपतप्यते, बुद्धेर्दुःखनिवृत्तौ च नैव तस्योप-ताप इत्यतः प्रतिविम्बरूपदुःखभोक्तृत्वेन आत्मानं जानन्पुरुष उपतप्यमान इव भवति। ततश्च प्रकृतेर्भिन्नतयातत्कार्य्यसुखादिशून्यतया ज्ञातः पुरुषः प्रतिविम्बाकारैःदुःखैर्न संवध्यते इत्येवं प्रकृत्यादीनां चतुर्विंशतितत्त्वानांपुरुषस्य च असाधारणधर्म्मविशेषकथनद्वारा तयोर्विवेकज्ञा-नोपयोग्युपदेशायैवेदम् शास्त्रं प्रवृत्तम् यथा च तयोर्विवे-कस्तथा शास्त्रे तन्मूलके द्वासप्ततिकारिकात्मके प्रबन्धे चआख्यायिकापरवादनिराकरणवर्जसीश्वरकृष्णेन दर्शितम्”। तत्र सांख्यमतं सर्वदर्शसंग्रहे इत्यं समग्राहि(
“सङ्क्षेपेण हि साङ्ख्यशास्त्रे चतस्रो विधाः सम्भाव्यन्तेकश्चिदर्थः प्रकृतिरेव, कश्चिद्विकृतिरेव, कश्चिद्विकृतिः प्रकृ-तिश्च, कश्चिदनुभय इति। तत्र केवला प्रकृतिः प्रघानपदेन वेदनीया मूलप्रकृतिः नासावन्यस्य कस्यचिद्विकृतिः,प्रकरोतीति प्रकृतिरितिव्युत्पत्त्या मत्त्वरजस्तमोयुणानां सा-म्यावस्थाया अभिधानात् तदुक्तं
“मूलप्रकृतिरविकृतिरिति”। मूलञ्चासौ प्रकृतिश्च मूलप्रकृतिः महदादेः कार्य्यकलाप-स्यासौ मूलं न त्वस्य प्रधानस्य मूलान्तरमस्ति अनवस्थापा-तात्। न च वीजाङ्कुरवदनवस्थादोषो न भवतीति वाच्यंप्रमाणाभावादिति भावः। विकृतयश्च प्रकृतयश्च महदहङ्कारतन्मात्राणि। तदप्युकं
“महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्तेति” अस्यार्थः प्रकृतयश्च ताः विकृतयश्चेति प्रकृतिविकृतयः सप्तमहादादीनि तत्त्वानि तत्रान्तःकरणादिपदवेदनीयं महत्त-त्त्वमहङ्कारस्य प्रकृतिः मूलप्रकृतेस्तु विकृतिः। एवमहङ्कार-तत्त्वमभिमानापरनामधेयं महतो विकृतिः प्रकृतिश्च पञ्च-तन्मात्रादीनाम् तत्राहङ्कारतत्त्वं तामसं सत् पञ्चतन्मात्राणांसूक्ष्माभिधानां प्रकृतिः, तदेव सात्विकं सत्प्रकृतिरेकादशेन्द्रि-याणां बुद्धीन्द्रियाणां चक्षुःश्रोत्रव्राणरसनात्वगाख्यानां,कर्म्मेन्द्रयाणां बाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यानामुभयात्मकस्यममसश्च। रजसस्तूमयत्र क्रियोत्पादनद्वारेण कारणत्वम-स्तीति न वैयर्थ्यम्। तदुक्तमीश्वरकृष्णेन
“अभिमानोऽ-[Page1662-a+ 38] हङ्कारस्तस्माद्द्विविधः प्रवर्त्तते सर्गः। एकादशकश्च गण-स्तन्मात्रपञ्चकञ्चैव। सात्विकएकादशकः प्रवर्त्तते वैकृ-तादहङ्कारात्। भूतादेस्तन्मात्रः स तामसस्तैजसादुभयम्। बुद्धीन्द्रियाणि चक्षुःश्रोत्रघ्राणरसनत्वगाख्यानि। वाक्पा-णिपादपायूपस्थानि कर्म्मोन्द्रियाण्याहुः। उभयात्मकमत्रमनः सङ्कल्पविकल्पात्मकमिन्द्रियञ्च साधर्म्म्यादिति”। ( विवृतञ्च तत्त्वकौमुद्यामाचार्य्यवाचस्पतिभिः। केवला वि-कृतिस्तु वियदादीनि पञ्च भूतानि एकादशेन्द्रियाणि च तदुक्तं
“षोडशकस्तु विकारः” इति षोडशसङ्ख्यावच्छिन्नो गणःषोडशको विकार एव न प्रकृतिरित्यर्थः यद्यपि पृथिव्या-दथो गोघटादीनां प्रकृतिस्तथापि न ते पृथिव्यादिभ्यस्त-त्त्वान्तरमिति न प्रकृतिः तत्त्वान्तरोपादानत्वं चेह प्रकृति-त्वमभिमतं गोघटादीनां स्थूलत्वेन्द्रियग्राह्यत्वयोः समान-त्वेन तत्त्वान्तरत्वाभावात्। तत्र शब्दस्पर्शरूपरसगन्धतन्मा-त्रेम्यः पूर्व्वपूर्व्वसूक्ष्मभूतसहितेभ्याः पञ्च भूतानि वियदा-दीनि क्रमेणैकद्वित्रिचतुःपञ्चगुणानि जायन्ते। इन्द्रिय-सृष्टिस्तु प्रागेवोक्ता। तदुक्तम्
“प्रकृतेर्महांस्ततोऽहङ्कार-स्तस्माद्गणश्च षोडशकः। तस्मादपि षोडशकात् पञ्चभ्यःपञ्चभूतानीति”। अनुभयात्मकः पुरुषः तदुक्तं
“न प्रकृ-तिर्न विकृतिः पुरुष” इति। पुरुषस्तु कूटस्थनित्योऽपरि-णामी न कस्यचित् प्रकृतिर्नापि विकृतिः कस्यचिदित्यर्थः। एतत्पञ्चविंशतितत्त्वसाधकत्वेन प्रमाणत्रयमभिमतं तदप्युक्तं
“दृष्टमनुमानमाप्तवचनञ्च सर्व्वप्रमाणसिद्धत्वात्। त्रिविथंघ्रमाणमिष्टं प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्धीति”। इह कार्य्यकारण-भावे चतुर्द्धा विप्रतिपत्तिः प्रसरति। असतः सज्जायतइति सौगताः सङ्गिरन्ति। नैयायिकादयः सतोऽसज्जायतइति। वेदान्विनः सतो विवर्त्तः कार्य्यजातं न वस्तु-सदिति। सांख्याः पुनः सतः सज्जायत इति। तत्रासतःसज्जायत इति न प्रामाणिकः पक्षः असतो निरुपाख्यस्यशशविषाणवत्कारणत्वानुपपत्तेः तुच्छातुच्छयास्तादात्म्यानु-पपत्तेश्च। नापि सतोऽसज्जायते कारकव्यापारात् प्राग-सतः शशविषाणवत्सत्तासम्बन्धलक्षणोत्पत्त्यनुपपत्तेः नहिनीलं निपुणतमेनापि पीतं कर्त्तुं पार्य्यते। ननु सत्त्वासत्त्वेंघटस्य धर्म्माविति चेत्तदचारु असति, धर्म्मिणि तद्धर्म्म इतिव्यपदेशानुपपत्त्या धर्म्मिणः सत्त्वापत्तेः। तस्मात् कारक-व्यापारात् प्रागपि कार्य्यं सदेव, सतश्चाभिव्यक्तिरुपपद्यतेयथा पीडनेन तिलेषु तैलस्य दोहेन सौरभेयीषु पयसः। असतः करणे किमपि निदर्शनं न दृश्यते। किञ्च कार्य्येण[Page1662-b+ 38] सम्बद्धं कारणं तज्जनकम् असम्बद्धं वा प्रथमे कार्य्यस्य सत्त्व-मायातं सतोरेव सम्बन्ध इति नियमात् चरमे सर्वं कार्य्य-जातं सर्वस्माज्जायेत असम्बद्धत्वाविशेषात्। तदप्यख्यायिसाङ्ख्याचार्य्यैः
“असत्त्वान्नास्ति सम्बन्धः कारणैः सत्त्वस-ङ्गिभिः। असम्बद्धस्य चोत्पत्तिमिच्छतो न व्यवस्थितिरिति”। अथैवं मन्येथा असम्बद्धमपि तत् तदेव जनयति यत्र यच्छक्तंशक्तिश्च कार्य्यदर्शनोन्नेयेति तन्न सङ्गच्छते तिलेषु तैलजननशक्तिरित्यत्र तैलस्यासत्त्वे सम्बद्धत्वासम्बद्धत्वविकल्पेनतच्छक्तिरिति निरूपणायोगात्। कार्य्यंकारणयोरभेदाच्चकार्य्यस्य सत्त्वं कारणात् पृथक् न भवति पटस्तन्तुभ्यो नभिद्यते तद्धर्म्मत्वान्न यदेवं न तदेवं यथा गोरश्वः, तद्धर्मश्चपटस्तस्मान्नार्थान्तरम्। तर्हि प्रत्येकं त एव प्रावरणकार्य्यंकुर्य्युरिति चेत् संस्थानभेदेनाविर्भूतपटभावानां प्रावरणार्थ-क्रियाकारित्वोपपत्तेः यथा हि कूर्मस्याङ्गानि कूर्मशरीरेनिविशमानानि तिरोभवन्ति निःसरन्ति चाविर्भबन्तिएवं कारणस्य तन्त्वादेः पटादथो विशेषा निःसरन्त आवि-र्भवन्त उत्पद्यन्त इत्युच्यन्ते निविशमानास्तिरोभवन्तो विन-श्यन्तीत्युच्यन्ते न पुनरसतामुत्प्रत्तिः सतां बा विनाशः। यथोक्तं भगवद्गीतायाम्
“नासतो विद्यते भावो नाभावोविद्यते सतः” इति। ततश्च कार्य्यानुमानात् तत्प्रधान-सिद्धिः। तदुक्तम्
“असदकरणादुपादानग्रहणात् सर्व्वं-सम्भवाभावात्। शक्तस्य शक्यकरणात् कारणभावाच्च सत्का-र्य्यमिति”। नापि सतो ब्रह्मतत्त्वस्य विवर्त्तः प्रपञ्चः बाधा-नुपलम्भात् अधिष्ठामारीप्ययीश्चिज्जडयोः कलधौतरू-प्यादिवत् सारूप्याभावेनारोपासम्भवाच्च। तस्मात्सुखदुःस्न-मोहात्मकस्य तथाविधकारणमवधारणीयं तथा च प्रयोगःविमतं भावजातं सुखदुःखमोहात्मककारणकं तदन्वितत्वात्यद्येनान्वीयते तत्तत्कारणकं यथा रुचकादिकं सुवर्णान्वितंसुवर्णकारणकं तथाचेदं तस्मात्तथेति। तत्र जगत्कारणेयेयं सुखात्मकता तत्सत्वं, या दुःखात्मकता तद्रजः, याच मोहात्मकता तत्तम इति त्रिगुणात्मककारणसिद्धिः तथाहि प्रत्येकं भावास्त्रैगुण्यवन्तोऽनुभूयन्ते यथा मैत्रदारेषुसत्यवत्यां मैत्रस्य सुखमाविरस्ति त्रं प्रति सत्वगुणप्रादुर्भा-वात् तत्सपत्नीनां दुःखम् ताः प्रति रजोगुणप्रादुर्भावात्। तामलभमानस्य चैत्रस्य मोहो भवति तं प्रति तमोगुणसमु-द्भवात्। एवमन्यदपि घटादिकं लभ्यमानं सुखाकरोति परै-रपि ह्रियमाणं दुःखाकरोति उदासीनस्योपेक्षाविषयत्वेनो-पतिष्टते उपेक्षानिषयत्वं नाम मोहः मुह--वैचित्त्ये इत्यु-[Page1663-a+ 38] स्माद्धातोर्मोहशब्दनिष्पत्तेः उपेक्षणीयेषु चित्त्वृत्त्यनुदयात्। तस्मात्सर्बं भावजातं सुखदुः खमोहात्मकं त्रिगुणप्रधानकार-कणकमवगम्यते। तथाच श्वेताश्वतरोपनिषदि श्रूयते
“अ-जामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजा जनयन्तीं सरूपाः। अजोह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽ-न्यः” इति। अत्र लीहितशुक्लकृष्णशब्दा रञ्जकत्वप्रकाशक-त्वावरकत्वसाधर्म्यात् रजस्मत्वतमोगुणत्वप्रतिपादनपराः। ( नन्वचेतनं प्रधानं चेतनानधिष्ठितं महदादिकार्य्येनव्याप्रियते अतः चेनचिच्चेतनेनाधिष्ठात्रा भवितव्यं तथाचसर्व्वार्थदर्शी परमेश्वरः स्वीकर्त्तव्यः स्यादिति चेत् तदसङ्ग-तम् अचेतनस्यापि प्रधानस्य प्रयोजनवशेन प्रवृत्त्युपपत्तेःदृष्टञ्च अचेतनं चेतनानधिष्ठितं पुरुषार्थाय प्रवर्चमानं यथावत्सविवृद्ध्यर्थमचेतनं क्षीरं प्रवर्त्तते यथा जलमचेतनं लो-कोपकाराय प्रवर्त्तते तथा प्रकृतिरचेतनापि पुरुषविमो-क्षाय प्रवर्त्तति। तदुक्तम्
“वत्सविवृद्धिनिमित्तं क्षीरस्ययथा प्रवृत्तिरज्ञस्य। पुरुषविमोक्षनिमित्तं तथा प्रघृत्तिःप्रधानस्येति”। यस्तु परमेश्वरः करुणया प्रवर्त्तक इतिपरमेश्वरास्तित्ववादिनां डिण्डिमः स प्रायेण गतः विकल्पा-नुपपत्तेः स किं सृष्टेः प्राक् प्रवर्त्तते सृष्ट्युत्तरकालं वाआद्ये शरीराद्यभावेन दुःखानुत्पत्तौ जीवानां दुःखप्र-हाणेच्छानुपपत्तिः, द्वितीये परस्पराश्रयप्रसङ्गः करुणयासृष्टिः सृष्ट्या च कारुण्यमिति। तस्मादचेतनस्यापिचेतनानधिष्ठितस्य प्रधानस्य महदादिरूपेण परिणामःपुरुषार्थप्रयुक्तः प्रधानपुरुषसंयोगनिमित्तः। यथा नि-र्व्यापारस्याप्ययस्कान्तस्य सन्निधानेन लोहस्य व्यापारःतथा निर्वापारस्य पुरुषस्य सन्निधानेन प्रधानव्यापारोयुज्यते। प्रकृतिषुरुषसम्बन्धश्च पङ्ग्वन्धवत्परस्परापेक्षानिव-न्धनः। प्रकृतिर्हि भोग्यतया भोक्तार पुरुषमपेक्षते पुरु-षोऽपि भेदाग्रहाद्बुद्धिच्छायापत्त्या तद्गतं दुखत्रयं वारय-माणः कैवल्यमपेक्षते। तत्प्रकृतिपुरुषविवेकनिबन्धबनम्। नच तदन्तरेण युक्तयिति कैवल्यार्थं पुरुषः प्रधानमपेक्षते। यथा खलु कौचित् पङ्ग्वन्धौ पथि सार्थेन गच्छन्तौ दैव-कृतादुपप्लवात् परित्यक्तसार्थौ मन्दमन्दमितस्ततः परिभ्र-सन्तौ भयाकुलौ दैववशात् संयोगमुपगच्छेतां तत्र चान्धेनपङ्गुः स्कन्धनारोपितः ततः पङ्गुदर्शितेन मार्गेणान्धःसमीहितं स्थानं प्राशोति पङ्गुरपि स्कन्धाधिरूढः। तथापरस्फरापेक्षप्रधानपुरुषनिबन्धनःसर्गः। यथोक्तम्
“पुरु-षस्य दर्शनार्थं कैवल्यार्थं तथा प्रधानस्य। पङ्ग्वन्धवदुभयो-[Page1663-b+ 38] रपि सम्बन्धस्तत्कृतः सर्गः” इति। ननु पुरुषार्थनिबन्धनाभवतु प्रकृतेः प्रवृत्तिः निवृत्तिस्तु कथमुपपद्यते? इति चे-दुच्यते यथा भर्त्रा दृष्टदोषा स्वैरिणी भर्त्तारं पुनर्नोपैतियथा वा कृतप्रयोजना नर्त्तकी निवर्त्तते तथा प्रकृतिरपि। यथोक्तम्
“रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्त्तते नर्त्तकी यथानृत्यात्। पुरुषस्य तथात्मानं प्रकाश्य विनिवर्त्तते प्रकृ-तिरिति”। एतदर्थं निरीश्वरसाङ्ख्यशास्त्रप्रवर्त्तककपिला-नुसारिणां मतसुपन्यस्तम्”। तत्र मूलीमूतमादिमं तत्त्वसमासाख्यसूत्रं तदुक्तार्थप्रवचनात्षडध्याय्याः सांख्यप्रवचनसंज्ञेति यथोक्तं तद्भाष्ये
“नन्वेवमपितत्त्वसमासाख्यसूत्रैः साहास्याः षडध्याय्याः पौनरूक्त्यमितिचेत् मैवम् संक्षेपविस्तररूपेणोभयोरप्यपौनरुक्तात् अतएवाऽ-स्याः षडध्याय्याः योगदर्शनस्येव साङ्ख्यप्रवचनसंज्ञा युक्ता। तत्त्वसमासाख्यं हि यत् सङ्क्षिप्तं साङ्ख्यदर्शनं तस्यैव प्रक-र्षेणास्यां निर्वचनमिति, विशेषस्त्वयं यत् षडध्यायां तत्त्वस-समासाख्योक्तार्थविस्तरमात्रं योगदर्शने त्वभ्युपगमवाद-प्रतिषिद्धस्यैवेश्वरस्य निरूपणेन न्यू नतापरिहारोऽपीति” षडध्याय्यां च क्रमेणैतेऽर्था यथा
“हेयहाने तयोर्हेतव्यूहा एते यथाक्रमम्। चत्वारःशास्त्रमुख्यार्थाः आद्याध्याये प्रपञ्चिताः। संक्षिप्तसांख्यसूत्राणामर्थस्यात्र प्रपञ्चनात्। शास्त्रं योगवदेवैतत् सांख्यप्रवचनाभिधम्”
१ लिङ्गदेहस्य धटकं यत् प्रप्तदशसंख्यकम्। प्रधा-नकार्य्यं तत्सूक्ष्मं द्वितीयाध्यायगामि च
२ । अत्यन्तलयपर्य्यन्तः कार्य्योऽव्यक्तस्य नात्मनः। तृतीयोक्तोविवेकोऽत्रपरवैराग्यसाधनम्
३ । अध्यायत्रितयोक्तस्यः विवेकस्यान्त-रङ्गकम्। आख्यायिकाभिः संप्रोक्तं तुर्य्येऽध्याये समा-सतः
४ । स्वसिद्धान्तविरुद्धार्थवादिनो ये कुवादिनः। पञ्चमेतान् निराकत्य स्वसिद्धान्तो दृढीकृतः
५ । शास्त्रमुख्यार्थ-विस्तारस्तन्त्राख्येऽनुक्तपूरणैः। षष्ठाध्याये कृतः पश्चाद्वा-क्यार्यश्चोपसंसहृतः। ( सेश्वरसांख्यमतन्तु पातञ्जलमतत्वेन प्रसिद्धम् तन्म-तञ्च पतञ्जलिशब्दे दर्शयिष्यते। तदेव मतं कर्दमप्रजा-पतेर्देवहूतावाविर्मूय भगवदतारकपिलःमातरमुपदिदेशतच्च भाग॰
३ ,
२५ ,
२९ अध्यायेष वर्ण्णितम यथा।
“अथ ते संप्रवक्ष्यामि तत्त्वानां लक्षणं पृथक्। यद्विदित्वाविमुच्यैत पुरुषः प्राकृतैर्गुणैः। ज्ञानं निःश्रेयसा-र्थाय पुरुषस्यात्मदर्शनम्। यदाहुर्व्वार्णये तत्ते हृदतग्रन्थिभेदनम्। अनादिरात्मा पुरुपो निर्गुणः प्रकृतेः[Page1664-a+ 38] परः। प्रत्यग्धाम स्वयं ज्योतिर्विश्वं येन समन्वितम्। स एष प्रकृतिं सूक्ष्मां देवीं गुणमयीं विभुः। यदृच्छयैवोपगतामभ्यपद्यत लीलया। गुणैर्विचित्राः सृजतिं सरू-पाः प्रकृतिं प्रजाः। विलोक्य मुहुह सद्यः स इहज्ञान-गूहया। एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृतेः पुमान्। कर्म्मसु क्रियभाणेषु गुणैरात्मनि मन्यते। तदस्य सं-सृतिर्व्वन्धः पारतन्त्र्यञ्च तत्कृतम्। भवत्यकर्त्तुरीशस्य साक्षिणो निर्व्वृतात्मनः। कार्य्यकारणकर्तृत्वेकारणं प्रकृतिं विदुः। भोक्तृत्वे सुखदुःखानां पुरुषंप्रकृतेः परम्। देवहूतिरुवाच। प्रकृतेः पुरुषस्यापि ल-क्षणं पुरुषोत्तम!। ब्रूहि कारणयोरस्य सदसच्च यदात्म-कम्। भगवान् उवाच। यत्तत् त्रिगुणमव्यक्तं नित्यंसदसदात्मकम्। प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत्। पञ्चमिः पञ्चभिः ब्रह्म च{??}र्भिर्दशमिस्तथा। एतच्चतु-र्व्विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदुः। महाभूतानि पञ्चैव-भूरापोऽग्निर्म्मरुन्नभः। तन्मात्राणि च तावन्ति गन्धा-दीनि मतानि मे। इन्द्रियाणि दश श्रोत्रं त्वग्दृग्रसन-नासिकाः। वाक्करौ चरणौ मेद्रं पायुर्दशम उच्यते। मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तमित्यन्तरात्मकम्। चतुर्द्धा ल-क्ष्यते भेदोवृत्त्या लक्षणरूपया। एतावानेव संख्यातो{??}ह्मणः सगुणस्य च। सन्निवेशोमया प्रोक्तोयः कालः प-ञ्चविंशकः। प्रमावं पौरुषं प्राहुः कालमेके यतोभयम्। अहङ्कारविनूढस्य कर्त्तुः प्रकृतिमीथुषः। प्रकृतेर्गुणसा-म्यस्य निर्व्विशेषस्य भानवि!। चेष्टा यतः स भगवान् कालइत्युपलक्षितः। अन्तः पुरुषरूपेण कालरूपेण योबहिः। समन्वेत्येष सत्वानां भगवानात्ममायया। दैवात् क्षुभितधर्म्मिण्यां स्वस्यां योनौ परः पुमान्। आधत्त वीर्य्यंमाऽसूत महत्तत्वं हिरण्मयम्। विश्वमात्मगतं व्यञ्जन् कू-टस्थोजगदङ्कुरः। स्वतेजसाऽपिबत्तीवमात्मप्रस्वापनं तमः। यत्तत् सत्वगुणं स्वच्छं शान्तं भगवतः पदम्। तदाहु-र्व्वासुदेवाख्यं चित्तं तन्महदात्मकम्। स्वच्छत्वमविकारित्वंशान्तत्वमिति चेतसः। वृत्तिभिर्लक्षणं प्रोक्तं यथा मांप्रकृतिः परा। महत्तत्वाद्विकुर्व्वाणाद्भगवद्वीर्य्यसम्भवात्। क्रियाशक्निरहङ्कारस्त्रिविधः समपद्यत। वैकारिकस्तै-जसश्च तामसश्च यतोभयः। मनसश्चेन्द्रियाणाञ्च भूतानांमहतामपि। सहस्वशिरसं साक्षात् यमनन्तं प्रचक्षते। सङ्कर्षणाख्यं पुरुषं भूतेन्द्रियमनोमयम्। कर्तृत्वं क-रणत्वञ्च कार्य्यत्वञ्चेति लक्षणम्। शान्तघोरविमढत्व-[Page1664-b+ 38] मिति वा स्यादहङ्कृतेः। वैकारिकाद्विकुर्व्वाणान्मनस्तत्त्वम-जायत। यत्संकल्पविकल्पाभ्यां वर्त्तते कामसम्भवः। यद्विदुर्ह्यनिरुद्धाख्यं हृषीकाणामधीश्वरम्। शारदेन्दी-वरश्यामं संराध्यं योगिमिः शनैः। तैजसात्तु विकुर्व्वाणा-द्बुद्धितत्त्वमभूत् सति!। द्रव्यस्फुरणविज्ञानमिन्द्रियाणामनुग्रहः। संशयोऽथ विपर्य्यासोनिश्चयः स्मृतिरेव च। स्वाप इत्युच्यते बुङ्केर्लक्षणं वृत्तितः पृथक्। तैजसानी-न्द्रियाण्येव क्रियाज्ञानविभागशः। प्राणस्य हि क्रियाशक्तिर्बुद्धेर्व्विज्ञानशक्तिता। तामसाच्च विकुर्व्वाणाद्भगव-द्वीर्य्यनोदितात्। शब्दमात्रमभूत्तस्मान्नमः श्रोत्रन्तुशब्दगम। अर्थाश्रयत्वं शब्दस्य द्रष्टुलैङ्गत्वमेव च। तन्मात्रञ्चैव नभसोलक्षणं कवयोविदुः। भूतानां छिद्रदातृ-त्वं बहिरन्तरमेव च। प्राणेन्द्रियात्मधिष्ण्यत्वं नभसोवृत्तिलक्षणम्। नभसः शब्दतन्मात्रात् कालगत्या विकु-र्व्वतः। स्पर्शोऽभवत्ततोवायुस्त्वक् च स्पर्शस्य संग्रहः। मृदुत्वं कठिनत्वञ्च शैत्यमुष्णत्वमेव च। एतत् स्पर्शस्यस्पर्शत्वं तन्मात्रञ्च नभस्वतः। चालनं व्यूहनं प्राप्तिर्ने-तृत्वं द्रव्यशब्दयोः। सर्व्वेन्द्रियाणामात्मत्वं वायोः क-र्म्माभिलक्षणम्। वायोश्च स्पर्शतन्मात्रात् रूप दैवेरितादभूत्। समुत्थितं ततस्तेजश्चक्षूरूपोपलम्भनम्। द्रव्या-कृतित्वं गुणता व्यक्तिसंस्थत्वमेव च। तेजस्त्वं तेजसःसाध्वि! रूपमात्रस्य वृत्तयः। द्योतनं पचनं पानमदनंहिममर्द्दनम्। तेजसोवृत्तयस्त्वेताः शोषणं क्षुत्तृडेव च। रूपमात्राद्विकर्व्वाणात्तेजसो दैवनोदितात्। रसमात्रम-भूत्तस्मादम्भोजिह्वा रसग्रहः। कषायोमधुरस्तिक्तः क-ष्ट्वम्लाइति नैकधा। मौतिकानां विकारेण रसएकोवि-भिद्यते। क्लेदनं पिण्डनं तृप्तिः प्राणनाप्यायनोदनम्। तापापनोदो मूयस्त्वगम्भसो वृत्तयोस्त्विमाः। रसमात्रा-द्विकुर्व्वाणादम्भसो देवनोदितात्। गन्धमात्रमभूत्तस्मात्पृथ्वी घ्राणस्तु गन्धगः। करम्भपूतिसौरभ्यशान्तोदग्रा-दिभिः पृथक्। द्रव्यावयववैषम्याद्गन्ध एकोविभिद्यते। भावनं ब्रह्मणःसानं धारणं सद्विशेषणम्। सर्व्वसत्व-गुणोद्भेदः पृथिवीवृत्तिलक्षणम्। नभोगुणविशेधोऽर्थोयस्य तत् श्रोत्रमुच्यते। वायोर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य तत्स्पर्शनं विदुः। तेजोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्चक्षुरुच्यते। अम्भोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तद्रसनं विदुः। भूमेर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य घ्राणः स उच्यते। परस्य दृश्यते धर्म्मो-ह्यपरस्विन् समन्वयात्। अतोविशेषो भावानां मूमा-[Page1665-a+ 38] वेथोपलभ्यते। एतान्यसंहत्य यदा महदादीनि सप्तवै। कालकर्म्मगुणोपेतो जगदादिरुपाविशत्। ततस्तेनानु-विद्धेभ्यो युक्तेभ्योऽण्डमचेतनम्। उत्थितं पुरुषो य-स्मात् उदतिष्ठदसौ विराट्। एतदण्डं विशेषाख्यंक्रमवृद्धैर्यथोत्तरैः। तोयादिभिः परिवृतं प्रधानेनावृतंबहिः। यत्र लोकवितानोऽयं रूपं भगवतोहरेः। हिरण्मयादण्डकोषादुत्थाय सलिलेशयात्। तमाविश्यमहादेवो बहुधा निर्बिभेद खम्। निरमिद्यतास्य प्रथमंमुखं वाणी ततोऽभवत्। वाण्यावह्निरथोनासे प्राणतोघ्राण एतयोः। घ्राणाद्वायुरभिद्येतामक्षिणी चक्षुरे-तयोः। तस्मात् सूर्य्योऽन्वभिद्येतां कर्णौ श्रोत्रं ततो-दिशः। निर्बिभेद विराजस्त्वग्रोमश्मश्र्वाद्रयस्ततः। ततओषधयश्चासन् शिश्नं निर्बिभेदे ततः। रेतस्तस्मादापआसन्निरभिद्यत वै गुदम्। गुदादपानोऽ पानाच्च मृत्यु-र्लोकभयङ्करः। हस्तौ च निरभिद्येतां बलं ताभ्यां ततःस्वराट्। पादौ च निरभिद्यतां गतिस्ताभ्यां ततोहरिः। नाड्योऽस्य निरमिद्यन्त ताभ्यो लोहितमाभृतम्। नद्यस्ततःसमभवन्नुदरं समभिद्यत। क्षुत्पिपासे ततः स्यातांसमुद्रस्त्वेतयोरभूत्। अथास्य हृदयं भिन्नं हृदयान्मनउत्थितम्। मनसश्चन्द्रमाजातो बुद्धिर्ब्बुद्धेर्गिरां पतिः। अहङ्कारस्ततोरुद्रः चित्तञ्चैत्तस्ततोऽभवत्। एते ह्य-भ्युत्थिता देवा नैवास्योत्यापनेऽशकन्। पुनराविविशुःस्वानि तमुत्थापयितुं क्रमात्। वह्निर्वाचा मुखं भेजे नोद-तिष्ठत्ततोविराट्। घ्राणेन नासिके वायुर्नोदतिष्ठत्ततो-विराट्। अक्षिणो चक्षुरादित्योनोदतिष्ठत्ततोविराट्। हस्ताविन्द्रो बलेनैव नोदतिष्ठत्ततोविराट्। विष्णुर्गत्येवचरणौ नोदतिष्ठत्ततोविराट्। नाडीर्नद्यो लोहितेननोदतिष्ठत्ततोबिराट्। क्षुत्तृड्भ्यामुदरं सिन्धुर्नोदतिष्ठ-त्ततोविराट्। बुद्ध्या ब्रह्मापि हृदयं नोदतिष्ठत्ततोवि-राट्। श्रोत्रेण कर्णौ च दिशोनोदतिष्ठत्ततोविराट्। त्वचंरोमभिरोधध्यो नोदतिष्ठत्ततोविराट्। रेतसा शिश्नमा-पस्तु नोदतिष्ठत्ततोविराट्। गुदं मृत्युरपानेन नोदति-ष्ठत्ततोविराट। रुद्रोऽभिमत्या हृदयं नोदतिष्ठत्ततो-विराट्। चित्तेन हृदयं चैत्तः क्षेत्रज्ञः प्राविशद्यदा। विराट् तदैव पुरुषः सलिलादुदतिष्ठत। यथा प्रसुप्तंहृदयं प्राणेन्द्रियमनोधियः। प्रभवन्ति विना येन नो-त्थापयितुमोजसा। तमस्मिन् प्रत्यगात्मानन्धिया योगवि-वृत्तया। भक्त्या विरक्त्या ज्ञानेन विविच्यात्मनि चिन्तयेत्” [Page1665-b+ 38] इति भागवते तृतीयस्कन्धे षड्विंशाध्याये कपिनवचः।
“प्रकृतिस्थोपि पुरुषोनाज्यते प्राकृतैगुर्णैः। अविकारा-दकर्तृत्वान्निर्गुणत्वाज्जलार्कवत्। सएष यर्हि प्रकृते-र्गुणेष्वपि विसज्जते। अहङ्क्रियाविमूढात्मा कर्त्तास्मी-त्यभिमन्यते। तेन संसारपदवीमवशोऽभ्येत्य निर्व्वृतः। प्रासङ्गिकैः कर्म्मदोषैः सदसन्मिश्रयोनिषु। अर्थेह्यवि-द्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्त्तते। ध्यायतो विषयानस्यस्वप्नोनार्थागभोयथा। अतएव शनैश्चित्तं प्रसक्तमसतांपथि। भक्तियोगेन तीव्रेण विरक्त्या च नयेद्वशम्। यमादिभिर्योगपथैरभ्यसन् श्रद्धयान्वितः। मयि भावेनसत्येन मत्कथाश्रवणेन च। सर्व्वभूतसमत्वेन निर्वेरेणा-ऽप्रसङ्गतः। ब्रह्मचर्य्येण मौनेन स्वधर्म्मेण महीयसा। यदृच्छयोपलब्धेन सन्तुष्टोमितभुङ्मुनिः। विविक्तशरणःशान्तोमैत्रः करुण आत्मवान्। सानुबन्धे च देहेऽ-स्मित् न कुर्व्वन्नसदाग्रहम्। ज्ञानेन दृष्टतत्त्वेन प्रकृतेःपुरुषस्य च। निवृत्तबुद्ध्यवस्थानोदूरीभूतान्यदर्शनः। उपलभ्यात्मनात्मानं चक्षुरेकाग्रमात्मदृक्। मुक्तलिङ्गं सदा-भासमसति प्रतिपद्यते। सतो बन्धुमसच्चक्षुः सर्वानुष्यूवम-द्वयम्। यथा जलस्थ आभासः स्थलस्थेनावदृश्यते। स्वाभासेन तथा सूर्य्यो जलस्थेन दिविस्थितः। एवं त्रिवृदहङ्कारो मूतेन्द्रियमनोमयैः। स्वाभासैर्लक्षितोऽनेन सदाभासेन सत्यदृक्। भूतसूक्ष्मेन्द्रियमनीबुद्ध्यादिष्विह निद्र-या। लीनेष्वसति यस्तत्र विनिद्रो निरहङ्क्रियः। मन्यमानस्तदात्मानमनष्टो नष्टवन्मृषा। नष्टेऽहङ्करणे द्रष्टा-वित्त इवातुरः। एवं प्रत्यवदृश्यासावात्मानं प्रतिपद्यतेसाहङ्कारस्य द्रव्यस्य योऽवस्थानमनुग्रहः। देवहूतिरुवाच। पुरुषं प्रकृतिर्ब्रह्मन्! न विमुञ्चति कर्हिचित्। अन्योन्यो-पाश्रयत्वाच्च नित्यत्वाच्चानयीः प्रमी! यथा गन्धस्य मूमेश्च-न भावो व्यतिरेकतः। अपां रसस्य च यथा तथा बुद्धेःपरस्य च। अकर्त्तुः कर्म्मबन्धोऽयं पुरुषस्य यदाश्रयः। गुणेषु सत्सुप्रकृतेः कैवल्यं तेष्वतः कथम्?। कच्चित्तत्त्वा-वमर्शेन निवृत्तं भयभुल्वणम्। अनिवृत्तनिमित्तत्वात् पुनःप्रत्यवतिष्ठते। श्रोभगवानुवाच। अनिमित्तनिमित्तेनस्वधर्मेणामला त्मना। तीव्रया मयि भक्त्या च श्रुतसंभृतया-चिरम्। ज्ञानेन दृष्टतत्त्वेम वैराग्येण बलीयसा। तपोयुक्तेन योगेन तीव्रेणात्मसमाधिना। प्रकृतिः पुरुषस्येह द-ह्यमाना त्वहर्न्निशम्। तिरोभवित्री शनकैरग्नेर्योनि रि-वारणिः। भुक्तभोगा परित्यक्ता दृष्टदोषा च नित्यशः। [Page1666-a+ 38] नेश्वरस्याशुभं धत्ते स्वे महिम्रि स्थितस्य च। यथाह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापोबह्वनर्थकृत्। स एव प्रतिबुद्धस्य नविमोहाय कल्पते। एवं विदितत्त्वस्य प्रकृतिर्मयि मान-सम्। युञ्जतोनापकुरुते आत्मारामस्य कर्हिचित्। यदैव-मध्यात्मरतः कालेन बहुजन्मना। सर्व्वत्र जातवैराग्यआ ब्रह्मभवनान् मुनिः। मद्भक्तः प्रतिबुद्धार्थोमत्प्रसादेनभूयसा। निःश्रेयसं स्वसंस्थानं कैवल्याख्यं मदाश्रयम्। प्राप्नोतीहाञ्जसा धीरः स्वदृशा च्छिन्नसंशयः। यत् गत्वा ननिवर्त्तेत योगी लिङ्गविनिर्गमे। यदा न योगोपचितासु-चेतो मायासु सिद्धस्य विसज्जतेऽम्ब!। अनन्यहेतुष्वथ मे गतिःस्यादात्यन्तिकी यत्र न मृत्युहासः” भाग॰
३ स्क॰
२७ अ॰
“योगस्य लक्षणं वक्ष्ये सवीजस्य नृपात्मजे!। मनो येनैवविधिना प्रसन्नं याति सत्पथम्। स्वधर्माचरणं शक्त्या विधर्माच्च निवर्त्तनम्। दैवाल्लब्धेन सन्तोष आत्मविच्चरणार्च्चनम्। ग्राम्यधर्म्मनिवृत्तिश्च मोक्षधर्मरतिस्तथा। मितमे-ध्यादनं शश्वद्विविक्तक्षेमसेवनम् अहिंसा सत्यमस्तेयंयावदर्थपरिग्रहः। ब्रह्मचर्य्यं तपः शौचं स्वाध्यायः पु-रुषार्चनम्। मौनं सदासनजयः सथिर्य्यं प्राणजयःशनैः। प्रत्याहारश्चेन्द्रियाणां विषयान्मनसा हृदि। स्व-धिष्ण्यानामेकदेशे मनसा प्राणधारणा। वैकुण्टलीलामि-ध्यानं समाधानं तथात्मनः। एतैरन्यैश्च पथिभिर्म्मनोदुष्टम-सत्पथम्। बुद्ध्या युञ्जीत शनकैर्जितप्राणोह्यतान्त्रितः। शुचौदेश प्रतिष्ठाम्प विजितासनआसनम्। तस्मिन् स्वस्तिकमा-सीन ऋजुकायः समभ्यसेत्। प्राणस्य शोधयेन्मागं पूरकु-म्भकरेचकैः। प्रतिकूलेन वा चित्तं यथास्थिरमचञ्चलम्। मनोऽचिरात् स्याद्विरजं जितश्वासस्य योगिनः। वाय्वग्नि-भ्यां यथा लोहं ष्मातं त्यजति वै मलम्। प्राणायामैर्दहेद्दोषान् धारणाभिश्च किल्विषान्। प्रत्याहारेण संसर्गान्ध्यानेनानीश्वरान् गुणान्। यदा मनः सुविरजं योगेन सुसमाहितम्। काष्ठां भगवतो ध्यायेत् स्वनासाग्रावलोकनः। प्रसन्नवदनाम्भोजं पद्मगर्भारुणेक्षणम्। नीलोत्पलदलश्यामंशङ्खचक्रगदाधरम्। लमत्पङ्कजकिञ्जल्कपीतकौशेयवास-सम्। श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभासुक्तकन्धरम्। मत्तद्विरेफकलया परीतं वनमालया। परार्द्धहारवलयाकि-रीटाङ्गदनूपुरम्। काञ्चीगुणोल्लसोच्छ्रोणिं हृदयाम्भोजविष्टरम्। दर्शनीयतमं शान्तं मनीनयनवर्द्धनम्। अपा-च्यदर्शनं शश्वत् सर्वलोकगमस्कृतम्। सन्तं वपसि कैशोरे-भृत्यानुग्रहकातरम्। कार्त्तन्यतीर्थयशसं पुण्यश्लोकयशस्क-[Page1666-b+ 38] रम्। ध्यायेदेवं समग्राङ्गं यावन्न च्यवते मनः। स्थितंव्रजन्तमासीनं शयानं वा गुहाशयम्। प्रेक्षणीये हितंध्यायेत् शुद्धभावेन चेतसा। तस्मिन् लब्धपदं चित्तंसर्वावयवसंस्थितम्। विलक्ष्यैकत्र संयुञ्ज्यादङ्गे भगवतोमुनिः!। सञ्चिन्तयेद्भगवतश्चरणारविन्दं वज्राङ्कुशध्वज-सरोरुहलाञ्चनाढ्यम्। उत्तुङ्गरक्तविलसन्नखचक्रवाल-ज्योत्स्नाभिराहतमहद्धृदयान्धकारम्। यच्छौचनिःसृत-सरित्प्रवरीदकेन तीर्थेन मूर्द्ध्न्यधिकृतेन शिवः शिवोऽभूत्। ध्यातुर्म्मनःशमनशैलनिसृष्टवज्रं ध्यायेच्चिरं भगवतश्चरणारविन्दम्। जानुद्वयं जलजलोचनया जनन्यालक्ष्म्याखिलस्य सुरवन्दितया विधातुः। ऊर्वो-र्निधाय करपल्लवरोचिषा यत् संलालितं हृदि विभो-रभवस्य कुर्य्यात्। ऊरू सुपर्णभुजयोरधिशोभमानावोजोनिधी अतसिकाकुसुमावभासौ। व्यालम्बिपीतवरवाससिवर्त्तमानकाञ्चीकलापपरिरम्भिनितम्बविम्बम्। नाभीहदंभुवनकीषगुहोदरस्थं यत्रात्मयोनिधिषणाखिललोकप-द्मम्। व्यूढं हरिन्मणिवृषस्तनयोरमुष्य ध्यायेत् द्वयंविशदहारममूढगौरम्। वक्षोधिवासमृषभस्य महा-विभूतेः पुंसां मनोनयननिर्व्वृतिमादधानम्। कण्ठञ्चकौस्तुभमणेरधिभूषणार्थं कुर्य्यान्मनस्यखिललोकनमस्कृ-तस्य। बाहूंश्च मन्दरगिरेः परिवर्त्तनेन निर्णिक्तबा-हुवलयानधिलोकपालान्। संचिन्तयेद्दशशतारमसह्यतेजःशङ्खञ्च तत् करसरोरुहराजहंसम्। कौमोदकीं भगवतोदयितां स्मरेत दिग्धामरातिभटशोणितकर्द्दभेन। मालांमधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टां चैत्यस्य तत्त्वममलंमणिमस्य कण्ठे। भृत्यानुकम्पितधियेह गृहीतमूर्त्तेः सञ्चिन्तयेद्भगवतोवदना-रविन्दम्। यद्विस्फुरन्मकरकुण्डलवल्गितेन विद्योतिता-मलकपोलमुदारलासम्। यत् श्रीनिकेतमणिभिः परिषे-च्यमानम् भृत्या स्वया कुटिलकुण्डलवृन्दजुष्टम्। मीनद्वयाश्रयमधिक्षिपदब्जनेत्रम् ध्यायेन्मनोमयमतन्त्रितौल्लसद्भ्रु। तस्यावलीकमधिकं कृपयाऽतिघोरतापत्रयोपशमनायनिसृ-ष्टमक्ष्णोः। स्निग्धुस्मितानुगुणितं विपुलप्रसादम् ध्याये-जिरं विततभावनया गुहायाम्। हासं हरेरवनताखिल-लोकतीव्रशोकाश्रुसागरविशोषणमित्युदारम्। संमोहनायरचितं निजमाययास्य भूमण्डलं मुनिकृते मकरध्वजस्य। ध्यानायनं प्रहसितं बहुलाधरोष्ठभासारुणायिततनु-द्विजकुन्दपंक्ति। ध्यायेत् स्वदद्रुकुहरेव सितस्य विष्णोर्भ-क्त्यार्द्रयार्पितमना न पृथक् दिवृक्षेत्। एवं हरौ भगवति[Page1667-a+ 38] प्रतिलब्धभावोभक्त्याद्रवद्धृदय उत्पुलकप्रमोदात्। औत्-कण्ठ्यवाष्पकलया मुहुरर्द्यमानस्तच्चापि चित्तवडिशं शन-कैर्व्वियुङ्क्ते। मुक्ताश्रयं यदि तु निर्व्विषयं विरक्तं निर्व्वाणमृच्छति मनःसहसा यथार्च्चेः। आत्मानमत्र पुरुषेऽव्यवधा-नमेकमन्वीक्षते प्रतिनिवृत्तगुणप्रवाहः। सोऽद्येतया चरमयामनसोनिवृत्त्या तस्मिन्महिम्न्यवसितः सुखदुःखबाह्ये। हेतुत्वमप्यसति कर्त्तरि दुःखयोर्यत्स्वात्मन्! विधत्त उप-लब्धपरात्मकाष्ठः। देहञ्च तन्न चरमः स्थितमुत्थितं वासिद्धो विपश्यति यतोऽध्यगमत् स्वरूपम्। दैवादपेतमुत दै-ववशादुपेतं वासोयथा परिहृतं मदिरामदान्धः। देहोऽपिदैववशगः खलु कर्म्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एवसासुः। तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोगः स्वाप्नं पुनर्न भजतेप्रविबुद्धवस्तु। यथा पुत्राच्च वित्ताच्च पृथङ्मर्त्यः प्रतीयते। अप्यात्मत्वेनाभिमताद्देहादेः पुरुषस्तथा। यथोल्मुकाद्वि-स्फुलिङ्गाद्धूमाद्वापि स्वसम्भवात्। अप्यात्मत्वेनाभिमता-द्यथाग्निः पृथगुल्मुकात्। भूतेन्द्रियान्तः करणात् प्रधाना-ज्जीवसंज्ञितात्। आत्मा तथा पृथग्द्रष्टा भगवान् ब्रह्मसं-ज्ञितः। सर्व्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चत्मनि। ईक्षेता-नन्यभावेन भूतेष्वपि तदात्मताम्। स्वयोनिषु तथा ज्यो-तिरेकं नाना प्रतीयते। योनीनां गुणवैषम्यात् तथा-त्मा प्रकृतिस्थितः। तस्मादिसां स्वां प्रकृतं देवीं सदसदात्मिकाम्। दुविभाव्यां पराभाव्य स्वरूपेणावतिष्ठते” इतिभा॰
३ स्क॰
२८ अ॰।
“देवहूतिरुवाच। लक्षणं महदादीनां प्रकृतेः पुरु-षस्य च। स्वरूपं लक्ष्यतेऽभीषां येन तत् पारमार्थिकम्। यथा सांख्येषु कथितं यन्मूलं तत् प्रचक्षते। भक्तियो-गस्य मे मार्गं ब्रूहि विस्तरतः प्रभो!। विरागी येन पुरु-षो भगवन्! सर्वतोभवेत्। आचक्ष्व जीवलोकस्य विविधामम संसृतीः। कालस्येश्चररूपस्य परेषाञ्च परण्य ते। स्वरूपं वत कुर्बन्ति यद्धेतोः कुशलञ्जनाः। लोकस्य मिथ्याभिमतेरचक्षुषश्चिरं प्रसुप्तस्य तमस्यानाश्रये। श्रान्त-स्यं कर्म्मस्वनुवद्ध्या धिया त्वमाविरासीः सिल योगभा-स्करः। श्रीमैत्रेय उवाच। इति मातुर्वचः श्लक्ष्णं प्रति-नन्द्य महामुनिः। आनमाषे कुरुश्रेष्ठ! प्रीतस्तां करुणा-र्द्रितः। श्रीभगवानुवाच। भक्तियोगो बहुबिधोमार्गैर्भवति! भाव्यते। स्वभावगुणमार्गेण पुंसां भावोविमि-द्यते। अभिसन्धाय यद्धिंसां दम्भं मात्सर्य्यमेव वा। संरम्भी भिद्भद्वग्भावं मयि कुर्य्यात् स तामसः। वि-[Page1667-b+ 38] षयानभिसन्धाय यश ऐश्वर्य्यमेव वा। अर्च्चादावर्च्चयेद्-योमां पृथग्भावः स राजसः। कर्म्म निर्हारमुद्दिश्यपरस्मिन् वा तदर्पणम्। यजेत् यष्टव्यमिति वा पृथग्भावःससात्विकः। मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये। मनोगतिरविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधौ। लक्षणंभक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृतम्। अहैतुक्यव्यवहि-ता या भक्तिः पुरुषोत्तमे। सालोक्यसार्ष्टिसामीप्यसा-रूप्यैकत्वमप्युत। दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनञ्ज-नाः। सएव भक्तियोगाख्य आत्यन्तिक उदाहृतः। येनातिव्रज्य त्रिगुणां मद्भावायोपपद्यते। निषेवितानिमित्तेन स्वधर्म्मेण महीयसा। क्रियायोगेन शस्तेननातिहिंस्रेण नित्यशः। मद्धिष्ण्यदर्शनस्पर्शपूजास्तुतिनि-बन्धनैः। भूतेषु मद्भावनया सत्वेनासङ्गमेन च। महतांबहुमानेन दीनानामनुकम्पया। मैत्र्या चैवात्मतुल्येषु यमेननियमेन च। आध्यात्मिकानुश्रवणान्नामसंकीर्त्तनाच्च मे। आर्जवेनार्य्यसङ्गेन निरहङ्क्रियया तथा। मद्धर्म्मणो गुणै-रेतैः परिसंशुद्धआशयः। पुरुषस्याञ्जसाभ्येति श्रुतिमात्र-गुणं हि माम्। यथा वातरथोघ्राणमावृङ्क्ते गन्धआशयात्। एवं योगरतं चेत आत्मानमविकारि तत्। अहं सर्वेषु मू-तेषु भूतात्मावस्थितः सदा। तमवज्ञाय मां मत्युः कुरुतेऽ-र्च्चाविडम्बनम्। यो मां सर्वेषु भूतेषु सन्तमात्पानमीश्वरम्। हित्वार्च्चां भजते मौढ्यात् भस्मन्येव जुहोति सः। द्वि-षतः परकाये मां मानिनो भिन्नदर्शिनः। भूतेषु बद्धवैर-स्य न मनः शान्तिमृच्छति। अहमुच्चावचैद्रव्यैः क्रिययोत्पश्नयाऽनधे!। नैव तुष्येऽर्चितोऽर्चायां भूतग्रामावमानिनः। अर्चादावर्चयेत्तावदीश्वरं मां स्वकर्मकृत्। यावन्न वेद स्वहृ-दि सर्वभूतेष्ववस्थितम्। आत्मनश्च परस्यापि यः करोत्यन्त-रोदरम्। तस्य भिन्नदृशोमृत्युर्विदधे भयमुल्वणम्। अथमां सर्वभूतेषु भूतात्मानं कृतालयम्। अर्हथेद्दानमानाभ्यांमैत्र्यभित्रेन चक्षुषा। जीवाः श्रेष्ठाह्यजीवानां ततः प्रा-णभृतः शुभे। ततः सचित्ताः प्रवराः ततश्चेन्द्रियवृत्तयः। तत्रापि स्पर्शवेदिभ्यः प्रवरा रसवेदिनः। तेभ्यो गन्धविदःश्रेष्ठास्ततः शब्दविढोवराः। रूपभेदविदस्तत्र ततश्चोभयतो-दतः। तेषां बहुपदाः श्रेष्ठाश्चतुष्पादस्ततोद्विपात्। ततो वर्णाश्च चत्वारस्तेषां ब्राह्मण उत्तमः। ब्राह्मणेप्यपिवेदज्ञोह्यर्थज्ञोऽभ्यधिकस्ततः। अर्थज्ञात् संशयच्छेत्ता ततःश्रेयान् स्वकर्मकृत्। मुक्तसङ्गस्ततोभूयान् दोग्धान धर्ममात्मनःतस्मिन्मय्यर्पिताशेषक्रियार्थात्मा निरन्तरः। मय्यर्षितात्मनः[Page1668-a+ 38] पुंसोमयि संन्यस्तकर्मणः। न पश्यामि परं भूतमकर्त्तुःसमदर्शनात्। मनसैतानि भूतानि प्रणमेद्बहु मानयन्। ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो भगवानिति। भक्तियोगश्च यो-गश्च मया मानव्युदीरितः। ययोरेकतरेणैव पुरुषः पूरुषंब्रजेत्। एतद्भगवतोरूपं व्रह्मणः परमात्मनः। परं प्र-धामं पुरुषं दैवं कर्म विचेष्टितम्। रूपभेदास्पदं दिव्यंकाल इत्यभिधीयते। भूतानां महदादीनां यतोभिन्नदृशांभयम्। योऽन्तः प्रविश्य भूतानि मूतैरत्त्यखिलाश्रयः। स-विष्ण्वाख्योऽधियज्ञोऽसौ कालः कलयतां प्रभुः। नचास्यक-श्चिद्दयितो न द्वेष्यो न च बान्धवः। आविशत्यप्रमत्तोऽसौप्रमत्तजनमन्तकृत्। यद्भयाद्वाति वातोऽयं सूर्य्यस्तपति यद्भ-यात्। यद्भयाद्वर्षते देवो भगणो भाति यद्भयात्। यद्वन-खतयोभीता लताश्चोषधिभिः सह। स्वे स्वे कालेऽ-भिगृह्णन्ति पुष्पाणि च फलानि च। स्रवन्ति सरितो भी-तानोत्सर्पत्युदधिर्यतः। अग्निरिन्धे सगिरिभिर्भूर्न मज्जतियद्भयात्। अदोददाति श्वसतां पदं यन्नियमान्नमः। लोकंस्वदेहं तनुते महान् सप्तभिरावृतम्। गुणाभिमानिनोदेवाः सर्गादिष्वस्य यद्भयात्। वर्त्तन्तेऽनुयुगं येषां वश एत-च्चरारम्। सोऽमन्तोऽन्तकरः कालोऽनादिरादिकृदव्ययः। जनञ्जनेन जनयन् मारयन् मृत्युनान्तकम्” भाग॰
२९ अ॰। ( भगवदवतार एव कपिलः सगरसन्ततीर्हुङ्कारेण भस्मीचकारयथोक्तं रामा॰ आ॰
४० अ॰
“यस्येयं वसुधा कृत्स्ना वा-सुदेवस्य धीमतः। महिषी माधवस्यैषा स एष भगवान्प्रभुः। कापिलं रूपमास्थाय धारयत्यनिशं धराम्। तस्य कोपाग्निना दग्धा भविष्यन्ति नृपात्मजाः। पृथिव्या-श्चापि निर्भेदो दृष्ट एव सनातनः। सगरस्य च पुत्राणांविनाशोऽदीर्घदर्शिनाम्” इति ब्रह्मवाक्यमुपवर्ण्य रामं प्रतिविश्वामित्रेणोक्तम्।
“ततः प्रागुत्तरां गत्वा सागराःप्रथितां दिशम्। रोषादत्यखनन् सर्वे पृथिवीं सगरात्मजाः। ते तु सर्वे महात्म नो भीमवेगाः महावलाः। ददृशुःकपिलं तत्र वासुदेवं सनातनम्। हयञ्च तस्य देवस्य चरन्तसविदूरतः। प्रहर्षमतुलं प्राप्ताः सर्वेते रघुनन्दन!। ते तं यज्ञहनं ज्ञात्वा क्रोधपर्य्याकुलेक्षणाः। खनित्र-लाङ्गलधरा नानावृक्षशिलाधराः। अभ्यधावन्त संक्रुद्धा-स्तिष्ठतिष्ठेति चाव्रुपन्। अन्माकं त्वं हि तुरगं यज्ञियंहृतवानांस। दुर्नेधस्त्रं हि संपाप्तान् धिद्धि नः सगरा-त्मजान्। श्रुत्वा तद्वचनं तेषां कपिलो रधुनन्दन!। रोषेण महताविष्टो हुङ्कारमकरोम्भुनिः। ततस्तेनाप्रमेयेण[Page1668-b+ 38] कपिलेन महात्मना। भस्मराशीकृताः सर्वे काकुत्स्थ! स-गरात्मजाः”। अत्र प्रागुत्तरामिति भूमध्यस्थलङ्कापेक्षया त-त्स्थानस्य तथात्वात्। वस्तुतः सिद्धेशः कपिलोऽपि भ-गवदवतारसवः।
“पञ्चमे कपिलो नाम सिद्धेशः काल-विप्लुतम्। प्रोवाचासुरये सांख्यं तत्त्वग्रामविनिर्ण्णयम्” भा॰
१ ,
३ ,
११ उक्तेः
“सिद्धानां कपिलो मुनिः” गी-तोक्तेश्च अग्न्यवतारकथनन्तु कल्पभेदाभिप्रायमित्य-विरोधः। स च प्रत्यहं तपेणियर्षिभेदः
“सनकश्चसनन्दश्च तृतीयश्च सनातनः। कपिलश्चासुरिश्चैववोढुः पञ्चशिखस्तथा” ब्रह्मपु॰ तर्पणमन्त्रलिङ्गात्।
“कपिलः पिङ्गलः पिङ्गः” इत्यमरे पिङ्गलक-पिलयोः पर्य्यायत्वेऽपि तयोरीषद्भेदोऽस्त्येव अत-एव सुश्रुते
“अत ऊर्द्ध्वं व्रणवर्णान् वक्ष्याम् इत्यु-पक्रम्य नीलः पीतः हरितः श्यामः कर्वुरः कृष्णःरक्तः कपिलः पिङ्गलः इति कपिलपिङ्गलयोर्भे-देन निर्देशः।
“वाताय कपिला विद्युत्” सि॰ कौ॰।
८ सुश्रुतोक्ते भूषिकभेदे
“पूर्व्वमुक्ताः शुक्रविषा मू-षिका ये समासतः। नामलक्षणभैषज्यैरष्टादश निबोधमे। लालनः पुत्रक इत्यादिना
“श्वेतेन महता सार्धंकपिलेनाखुना तथेति विभज्य! तद्दंशोपद्रवचिकित्सातत्रोक्ता यथा
“कपिलेन व्रणकोथो ज्वरो ग्रन्थ्युद्गमस्तथा। क्षौद्रेण लिह्यात्त्रिफलां श्वेतां चापि पुनर्णवाम्” सुश्रुतोक्ते
९ लूताभेदे स्त्री यथा।
“विश्वामित्रो नृपवरः कदाविदृषिसत्तमम्। वशिष्ठं को-पयामास गत्वाश्रमपदं किल। कुपितस्य मुनेस्तस्य ल-लाटात्स्वेदविन्दवः। अपतन्दर्शनादेवमधस्तात्तीत्त्स्णवर्च्चसः। लूने तृणे महर्षीणां धेन्वर्थं सम्भृतेऽपि च। ततोजातास्त्विमा घोरा नानारूपा महाविषाः। अपका-राय वर्त्तन्ते नृपसाधनवाहने। यस्माल्लूनंतृणं प्राप्तामुनेः प्रस्वेदविन्दवः। तस्नाल्लूतेति भाव्यन्ते सङ्ख्ययाताश्च षोडश। कृच्छ्रसाध्यास्तथाऽसाध्या लूताश्च द्विविधाःस्मृताः। तासामष्टौ कृच्छ्रसाध्या वर्ज्यास्तावत्य एव तु। त्रिमण्डला तथा श्वेता कपिला पीतिका तथा। आ-लमूत्रविषा रक्ता कसना चाष्टमी स्मृता। ताभिर्दष्टेशिरोदुः खं कण्डूर्दंशे च वेदना। भवन्ति च विशेषेणगदाः श्लैष्मिकयातिकाः। सौवर्णिका स्वाजावर्णा जालिन्ये-णीपदी तथा। कृष्णाग्निवर्णा काकाण्डा मालागुणाष्टमोस्मृता। ताभिर्दष्टे दंशकोथः प्रवृत्तिः क्षतजस्य च। ज्वरो-[Page1669-a+ 38] दाहोऽतिसारश्च गदाःस्युश्च त्रिदोषजाः। पिडका विवि-धाकारा मण्डलानि महान्ति च। शोफा महान्तो मृदवोरक्ताःश्यावाश्चलास्तथा। सामान्यं सर्वलूतानामेतदादंश-लक्षणम्। विशेषणक्षणं तासां वक्ष्यामि सचिकित्सितम्” इत्युपक्रम्य
“आदंशे पिडका ताम्रा कपिलायाः स्थिराभवेत्। शिरसो गौरवं दाहस्तिमिरं भयमेव च”
१० गोवि-शेषे स्त्री कपिलादानशब्दे विवृतिः। कपिलानां नरश्रेष्ठ। शतस्य फलमश्नुते” भा॰ व॰
८३ अ॰।
“क्षत्रियश्चैव वृत्त-स्थो वैश्यः शूद्रोऽथ वा पुनः। यः पिबेत् कपिलाक्षीरंन ततोऽन्योऽस्त्यपुण्यकृत्” प्रा॰ वि॰ आप॰।
“कापिलं यःपिबेच्छूद्रो नरकेण विपच्यते” प्रा॰ वि॰ भवि॰ पु॰ तत्र शू-द्रस्य कपिलाक्षीरपाणं महापातकं तत्पाननिषेधस्तुक्षत्रियवैश्ययोपीति भेदः।
११ नदीभेदे स्त्रो
“कज्जला-चलशैलात्तु पूर्वस्मिन् शुभपर्वतः। शच्या सह पुरा रेमेयत्र शक्रः सुरेश्वरः। तत्पूर्वस्यां महादेवि! नदीकपिलसंज्ञिता। तां च स्नात्वा नरोगङ्गास्नानजं फल-माप्नुयात्” कालिपु॰
८१ अ॰
१२ कपिलपुष्मायां शिंश-पायां स्त्री राजनि॰।
१३ रेणुकाणामगन्धद्रव्ये
१४ पुण्ड-रीकदिग्गजस्त्रियाञ्च हारा॰
१५ गृहकन्यायां
१६ शिंशपा-मात्रे
१७ राजनीतो च स्त्री राजनि॰। कपिलवर्ण्णायांस्त्रियां तु टाबेव वर्ण्णवाचित्वेऽपि अनुदात्तत्वाभावात्
“नोद्वहेत कपिलां कन्याम्” मनुः कुक्कुरजातिस्त्रियान्तुजातित्वात् ङीष्। कूर्म्मविभागे नैरृतदिक्स्थे
१८ देश-भेदे पु॰
“नैरृत्यां दिशि देशाः” इत्युपक्रन्य
“कपिलना-रेमुखानर्त्ताः” इति वृह॰ सं॰। अत्र कपिलनारीमुखइत्येकं नाम इत्यन्ये।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
कपिल¦ mfn. (-लः-ला-लं) Tawny. m. (-लः)
1. KAPILA, a celebrated Muni or saint, the founder of the Sankhya system of phlilosophy: the son of KERDDAMA by DEVAHUTI, and according to some, an avatar of VISHNU.
2. A title of AGNI the deity of fire.
3. A dog.
4. Tawny, (in colour.) f. (-ला)
1. The female elephant of the south-east.
2. A kind of Sisu, or timber tree so called: see शिंशपा।
3. A sort of per- fume: see रेणुका
4. The aloe plant.
5. A fabulous cow, celebrated in the Puranas.
6. The common leech. E. कम् to desire, इलच् Unadi affix, and प substituted for म; or कपि a monkey, and ल to take, &c. being of such a colour.
Apte[सम्पाद्यताम्]
कपिल [kapila], a. [कपि-लच्]
Tawny, reddish; वाताय कपिला विद्युत् Mbh. on P.II.3.13.
Having tawny hairs; नोद्वेहेत्कपिलां कन्याम् Ms.3.8. (Kull. = कपिलकेशा).
लः N. of a great sage. [He reduced to ashes 6 sons of Sagara, who while searching for the sacrificial horse of their father taken away by Indra, fell in with him and accused him of having stolen it (see U.1.23.). He is also said to have been the founder of the Sāṅkhya system of philosophy.] ऋषि प्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञानैर्बिभर्ति Śāṅk Bhāṣ. on Bād. Sūtras 2.1; सिद्धानां कपिलो मुनिः Bg.1.26.
A dog.
Benzoin.
Incense.
A form or fire.
The tawny colour.
Impure benzoin.
N. of the sun.
N. of a country.
One of the incarnation of Viṣṇu.
ला A brown cow; कपिला चेत्तारयति भूयश्चासप्तमं कुलम् Y.1.25.
A kind of perfume.
A kind of timber.
The common leech.
N. of the female elephant of the south east.-Comp. -अक्षी a kind of deer. -अञ्जनः N. of Śiva.-अश्वः an epithet of Indra. -आचार्यः Viṣṇu. -द्युतिः the sun. -द्राक्षा A vine with brown grapes. -द्रुमः A kind of perfume. -धारा N. of the Ganges.
A holy place. -वस्तु N. of the town in which Buddha was born. (कपिला) षष्ठी The sixth day in the dark half of भाद्रपद. -संहिता N. of an Upa-purāṇa. -स्मृतिः f. Sāṅkhya Sūtras of Kapila.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
कपिल mf( आ)n. ( कम्Un2. i , 56 ; more probably connected with कपिBRD. ) , " monkey-coloured " , brown , tawny , reddish RV. x , 27 , 16 S3Br. R. etc.
कपिल mf( आ)n. red-haired Mn. iii , 8
कपिल m. the brown or tawny or reddish colour Sus3r.
कपिल m. a kind of mouse
कपिल m. a kind of ape Katha1s.
कपिल m. a (brown) dog L.
कपिल m. incense L.
कपिल m. N. of an ancient sage (identified by some with विष्णुand considered as the founder of the सांख्यsystem of philosophy) MBh. Bhag. etc.
कपिल m. N. of several other men
कपिल m. of a दानवHariv. 197 BhP.
कपिल m. of a नागMBh. iii , 8010 Hariv. etc.
कपिल m. of a वर्षin कुश-द्वीपVP. ii , 4 , 37
कपिल m. of several mountains
कपिल m. a form of fire MBh. iii , 14197
कपिल m. N. of the sun MBh. iii , 154
कपिल m. pl. N. of a people VarBr2S.
कपिल m. of the Brahmans in शाल्मल-द्वीपVP. ii , 4 , 31
कपिल m. a fabulous cow celebrated in the पुराणs W.
कपिल m. a kind of leech Sus3r. i , 40 , 20
कपिल m. a kind of ant Sus3r. ii , 296 , 12
कपिल m. Dalbergia Sissoo L.
कपिल m. Aloe Perfoliata L.
कपिल m. a sort of perfume L.
कपिल m. a kind of medicinal substance L.
कपिल m. a kind of brass L.
कपिल m. N. of a daughter of दक्षMBh.
कपिल m. of a किंनरwoman Ka1ran2d2.
कपिल m. of a river MBh. iii , 14233 VP.
कपिल m. N. of the female of the elephant पुण्डरीक(See. ) L.
Purana index[सम्पाद्यताम्]
(I)--the fifth अवतार् of Hari. Born of Kardama and देवहूति. Had nine sisters. Taught the knowledge of Brahman to his mother. फलकम्:F1: भा. I. 3. १०; II. 7. 3; VIII. 1. 6; Br. III. ६३. १४५ and १४८.फलकम्:/F A सिद्ध। फलकम्:F2: भा. VI. १५. १३; III. २४. १६-17.फलकम्:/F Propounder of तत्त्वस्। Imparted to आसुरि the साङ्ख्य obscured by time. After Kardama left the family, Kapila lived with his mother at Bindusaras and instructed her on साङ्ख्य तत्त्वस्, तत्त्व- लक्षण, the distinction of प्रकृति and पुरुष, अष्टाङ्ग योग, भक्ति योग, काल, attachment and consequent hell, गर्भ and attachment to women and evils attending thereon, काम्य कर्म and ज्ञान योग; left his mother for north. Being worshipped by Samudra (sea) with अर्घ्य and resi- dence, he devoted his mind to योग। फलकम्:F3: Ib. III. chapters २४-33; Br. IV. ४०. ६६; M. 3. २९; १०२. १८; १७१. 4 and १९.फलकम्:/F Knew वासुदेव's glory but could not comprehend His माया। फलकम्:F4: भा. I. 9. १९; IX. 4. ५७.फलकम्:/F Served as calf for Vidyadharas to milk सिद्धि and विद्या। फलकम्:F5: Ib. IV. १८. १९.फलकम्:/F Attended पृथु's sacrifice. फलकम्:F6: Ib. IV. १९. 6.फलकम्:/F प्राचीनबर्हिस् who retired from kingly duties came to his hermitage to perform तपस्। फलकम्:F7: Ib. IV. २९. ८१.फलकम्:/F One of the twelve who knew the धर्म ordained by Hari. फलकम्:F8: Ib. VI. 3. २०; 8. १६.फलकम्:/F A sage who went about the world imparting knowledge; फलकम्:F9: Ib. VI. १५. १३.फलकम्:/F would find no fault with Hara's violation of धर्म। फलकम्:F१०: Ib. VI. १७. १२.फलकम्:/F King रहूगण went to visit him. फलकम्:F११: Ib. V. १०. 1 and १६.फलकम्:/F Near by his आश्रम was the consecrated horse of Sagara. The ६०,000 सागरस् who searched for it imputed the theft to the sage and attacked him, who in wrath burnt them down. Met by अम्शुमान्, he gave back the horse and said that the सागरस् would get redemption by the Ganges waters. फलकम्:F१२: Ib. IX. 8. १०-29; XI. १६. १५; Br. III. १५. १५-43; ५३. १७-52; chap. ५४; Vi. IV. 4. १२-28.फलकम्:/F The [page१-312+ २४] four who were not victims to the sage's curse were Barhi- ketu, Saketu, Dharmarata, and पञ्चवन. फलकम्:F१३: वा. ८८. १४७-53.फलकम्:/F
(II)--a son of Danu. Followed वृत्र in his battle with Indra. Took part in देवासुर war between Bali and Indra. भा. VI. 6. ३०; १०[20]; VIII. १०. २१; Br. III. 6. 5; Vi. I. २१. 4.
(III)--a son of ज्योतिष्मन्, after whom came कपिलवर्ष. Br. II. १४. २८ and ३०; वा. ३३. २४.
(IV)--a काद्रवेय Na1ga in the third talam. (Vitalam, वा। प्।). Br. II. २०. ३०; III. 7. ३६; M. 6. ४१; वा. ५०. २९; ६९. ७३, २१९.
(V)--an यक्ष who married the राक्षसि Kes4ini1. Br. III. 7. १४६; वा. ६९. १२.
(VI)--a chief of the वानरस् Br. III. 7. २३३.
(VII)--a son of Vasudeva and सुगन्धी; took to penance. Br. III. ७१. १८६; M. ४६. २१; वा. ९६. १८२-183.
(VIII)--a son of भद्राश्व. M. ५०. 3.
(IX)--a son of मही (Earth ?) M. १६३. ९०. [page१-313+ ३३]
(X)--a Gandharva. वा. ६९. २६.
(XI)--a son of ब्रह्मा; फलकम्:F1: वा. १०१. ३३८.फलकम्:/F of the eighth द्वापर। फलकम्:F2: Ib. २३. १४१.फलकम्:/F
(XII)--a sage; फलकम्:F1: Vi. I. २२. 8.फलकम्:/F hermitage of, on the इक्षुमती banks; फलकम्:F2: Ib. II. १३. ५३.फलकम्:/F King सौवीर went to him for consultation on the end of life; फलकम्:F3: Ib. II. १४. 7.फलकम्:/F a part of विष्णु; फलकम्:F4: Ib. II. १४. 9.फलकम्:/F विष्णु; in त्रेतायुग to impart knowledge. फलकम्:F5: Ib. III. 2. ५६.फलकम्:/F
(XIII)--Mt. of कुशद्वीप surrounding the base of Meru. भा. V. १६. २६; २०. १५.
(XIV)--a Mt. west of the Sitoda (Meru-वि। प्।). वा. ३६. २७; ४२. ५०; Vi. II. 2. २९.
(XV)--a Mt. north of the महाभद्र lake. वा. ३६. ३१.
(XVI)--an elephant born of the Rathantara. Br. III. 7. ३३५; वा. ६९. २१९.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
Kapila : m.: A mythical king of serpents.
Called high-spirited (mahātman); a nāgatīrtha, sacred to him, famous in the three worlds 3. 82 28-29.
_______________________________
*1st word in right half of page p10_mci (+offset) in original book.
Mahabharata Cultural Index[सम्पाद्यताम्]
Kapila : m.: A mythical king of serpents.
Called high-spirited (mahātman); a nāgatīrtha, sacred to him, famous in the three worlds 3. 82 28-29.
_______________________________
*1st word in right half of page p10_mci (+offset) in original book.
Vedic Index of Names and Subjects[सम्पाद्यताम्]
Kapila appears in the Śvetāśvatara Upaniṣad[१] as a teacher, according to Weber[२] and Garbe,[३] who think that the expression kapila ṛṣiḥ there refers to the founder of the Sāṅkhya philosophy. But this is doubtful.[४]
- ↑ v. 2.
- ↑ Indische Studien, 1, 24 et seq.;
5, 412;
Indian Literature, 236.
- ↑ Sāṅkhya Philosophie, 27 et seq.;
Translation of the Śāṅkhyatattvakaumudī, 531.
- ↑ Max Müller, Sacred Books of the East, 2, xli, and Deussen, in his translation (Sechzig Upanishads, 304), do not take the word as a teacher's name. The latter renders kapila ṛṣiḥ, by ‘the red sage,’ as referring to Hiraṇyagarbha.
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-कल्पद्रुमः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-अमरकोशः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-वाचस्पत्यम्
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-शब्दसागरः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Apte
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Monier-Williams
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Purana index
- संस्कतशब्दाः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Purana Encyclopedia
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Mahabharata Cultural Index
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Vedic Index of Names and Subjects


c: text/html

text:
अथ ऐंद्री शान्तिः ।
( पञ्चाधिकसप्ततितमे वर्षे (७५) क्रियमाणा । )
अथ कर्ता यजमानः जन्मनः सकाशात् पञ्चाधिकसप्ततितमे वर्षे प्राप्ते, जन्मदिने, जन्मनक्षत्रे, चंद्रानुकूल्ये शुभेऽहनि वा कृताभ्यंगः, कृतनित्यक्रियः, कृताग्निसिद्धिः, शुभे सवस्त्रपीठासने उपविश्य, यज्ञोपवीती, आचम्य, पवित्रपाणिः प्राणानायम्य, पंचगव्यप्राशनादिना शरीरशुद्धिं विधाय, सुवासिन्या कृतमंगलतिलकः देवतागुर्वादींश्चाभिवाद्य, ब्राह्मणैर्दत्तानुज्ञः स्वासने उपविश्य, पुनः आचम्य, प्राणानायम्य, देशकालौ संकीर्त्य, श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं अमुकगोत्रः अमुकशर्माऽहं मम जन्मतः सकाशात् पञ्चाधिकसप्ततितमे वर्षे प्राप्ते सूचित - संभाव्यमान - नानाविधरोग - दृष्टिमान्द्य - छायावैकृत्य - भार्यापुत्रादिवियोग - धनधान्यपशुक्षयादि - अरिष्ट - निरसनार्थं जन्मराशिजन्मलग्नाभ्यां सकाशात् गोचरेण अनिष्टस्थानस्थित - आदित्यादि - नवग्रहाणां उत्पन्नोत्पत्स्यमान - पीडापरिहारपूर्वकं सर्वसुखावाप्तिधनधान्याद्यभिवृद्धयर्थं समस्तमंगलप्रात्प्यर्थं देशकालाद्यनुसारतः विद्वदुपदिष्टेन विधिना यथा - संभृत - संभारैः यथाशक्ति यथाज्ञानतः सग्रहमखां शौनकोक्तां ऐंद्री शांतिं करिष्ये । तदंगं स्वस्तिपुण्याहवाचनं, मातृकापूजननांदीश्राद्धं, आचार्यवरणं च करिष्ये । तत्रादौ निर्विघ्नतासिद्धयर्थं महागणपतिपूजनं च करिष्ये । इति संकल्प्य, तानि कृत्वा, वृताचार्यः, स्थंडिलसमीपमुपविश्य, आचम्येत्यादि० श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं अमुकगोत्रोत्पन्नेन अमुकशर्मणा यजमानेन संकल्पित - ऐंन्द्री - शांति - कर्मणि वृतोऽहं यथाज्ञानतः देशकालाद्यनुसारेण एभिर्ब्राह्मणैः सह आचार्यकर्म करिष्ये । तदंगं शरीरशुद्धयर्थं पुरुषसूक्तजप - पूर्वकम् भू - शुद्धयादि करिष्ये । आदौ निर्विघ्नार्थं महागणपतिस्मरणं च करिष्ये । इत्यादि गौरसर्षपविकिरणादि प्रादेशान्तं कर्म कृत्वा, स्थण्डिलात् पूर्वभागे वेदीं प्रकल्प्य, ( अत्र केचन - सर्वतोभद्रस्य ( लिंगतोभद्रस्य वा ) सर्वसाधारणत्वात् पीठे सर्वतोभद्रं विरच्य, तत्र ब्रह्मादि - मंडल - देवताः आवाह्य, संपूज्य, तण्डुलैराच्छाद्य, तदुपरि कलशं संस्थाप्य, वरुणं संपूज्य, कर्णिकायां देवतास्थापनमिच्छन्ति । ) सवस्त्रपीठासने तण्डुलराश्युपरि महीद्यौरित्यादिना कलशं प्रतिष्ठाप्य, वरुणप्रार्थनान्तं कृत्वा, पूर्णपात्रे अष्टदलमध्ये कर्णिकायां कृताग्न्युत्तारणपूर्विकायां सुवर्णप्रतिमायां - इंद्रकौशिकम् आ तू न इंद्र कौशिक इति मंत्रेण प्रधानदेवं इंद्रकौशिकम् आवाहयेत् । तद्यथा - आ तू न इंद्र कौशिकेत्यस्य मधुच्छंदावैश्वामित्र इंद्रोनुष्टुप् इंद्रकौशिकावाहने विनियोगः ।
आ तू न इन्द्र कौशिक
मन्दसानः सुतं पिब ।
नव्यमायुः प्र सू तिर
कृधी सहस्रसामृषिम् ॥
( अ - १, अ - १, वर्ग - २० )
अस्यां सुवर्णमय्यां मूर्तौ प्रधानदेवतां इंद्रकौशिकम् साङ्गं सपरिवारं सायुधं सशक्तिकं आवाहयामि । ॐ भूः इंद्रकौशिकम् आवा० । ॐ भुवः इंद्रकौशिकम् आवा० । ॐ स्वः इंद्रकौशिकम् आवा० । ॐ भूर्भुवः स्वः इंद्रकौशिकम् आवा० । इंद्रकौशिकपरितः पूर्वादिअष्टदिक्षु पूगीफले सहस्राक्षादीन् आवाहयेत् । तद्यथा पूर्वादि - अष्टदिक्षु सर्वत्र ओंकारः सहस्राक्षाय नमः । सहस्राक्षं आवाहयामि । शतक्रतवे नमः । शतक्रतुं आवाहयामि । वज्रपाणये नमः । वज्रपाणिमावाहयामि । पुरंदराय नमः । पुरंदरं आवाहयामि । अभयंकराय नमः । अभयंकरं आवाहयामि । शचीपतये नमः । शचीपतिम् आवाहयामि । स्वर्गधिपाय नमः । स्वर्गाधिंपं आवाहयामि । इंद्राय नमः । इंद्रं आवाहयामि इति क्रमेण । तदुत्तरतः त्र्यंबकेति मंत्रेण त्र्यंबकं आवाह्य, तदुत्तरतः नक्षत्रदेवतां नाममंत्रेणावाह्य, काण्डानुसमयेन पदार्थानुसमयेन वा सर्वान् संपूज्य, प्रधानदेवतासमीपे तन्मंत्रं ( ध्रुवासु त्वा ‘ आ तू न इन्द्र कौशिक ’ इति ) अष्टोत्तरशतं अष्टाविंशतिवारं वा जप्त्वा, स्थंडिलान्तिकमेत्य, अद्येत्यादि० संकल्पित - ऐन्द्री - शांतिकर्मणि स्थंडिलादिसकलं कर्म करिष्ये । वरदनामानमग्निं प्रतिष्ठाप्य, ध्यात्वा, ध्यानान्ते देवतोत्तरवेद्यां आदित्यदिनवग्रहानावाह्य, संपूज्य, देवदानवसंवादे० इति वरुणप्रार्थनान्तं कृत्वा, स्थंडिलसमीपमेत्य, समिद् द्वयेत्यन्वादध्यात् । चक्षुष्यन्तं उक्त्वा ग्रहानन्वादध्यात् । अत्र ग्रहहोमे चत्वारि द्रव्याणि । अत्र प्रधानदेवतां ‘ इन्द्रकौशिकं तन्मंत्रेण समिध् - आज्य - चरु - पायस - द्रव्यैः चतुर्भिः प्रतिद्रव्यं ( अष्टोत्तरसहस्र ) / अष्टोत्तरशतसंख्याकाभिराहुतिभिर्वा, मृत्युंजयं त्र्यंबकं त्र्यंबकेतिमंत्रेण घृताक्ततिलद्रव्येण सहस्रसंख्याकाहुतिभिः, नक्षत्रदेवतां नाममंत्रेण अष्टविंशतिअष्टसंख्याकाभिर्वाज्यद्रव्येण सहस्राक्षादिपरिवारदेवताः घृताक्ततिलद्रव्यैः अष्टाष्टसंख्याभिः यक्ष्ये । शेषेण स्विष्टकृतमिति चक्षुष्यन्तं कर्म कृत्वा यजमानेन द्रव्यत्यागे कृते, ग्रहहोमं प्रधानादिहोमं विधाय, स्विष्टकृतात् प्राक् विविधसूक्तपाठजपः कार्यः । तानि च सूक्तानि - श्रीसूक्तं, रुद्राध्यायं, आयुष्यमंत्रान् - जपेत् । ते च ऋक् द्वयं एष वां देव, परावतो सप्तदशर्चं, आ नो भद्रा दशर्चं, इति वा इति आयुषमिति च सूक्तं पठेत् । ततः स्विष्टकृतादि प्रायश्चित्त - होमान्ते बलिदानं पूर्णाहुतिं च कृत्वा संस्रावादिहोमशेषं समाप्य, स्थापितकलशोदकैः सकुटुंबं बंधुवर्गयुतं यजमानं अभिषिंचेत् । तत्र अभिषेकमंत्राः - समुद्रजेष्ठा० शं न इंद्राग्नी० परं मृत्यो० एष वां देवा ऋग्द्वयं० परावतो सप्तदशर्चं, स्वादिष्टयेति दशर्चं, अक्षिभ्यां षटभिः, यज्जाग्रत इति षण्णाम् । ग्रहमंत्र - मुख्यदेवतामंत्रेत्यादीनां सर्वेषां अभिषेके विनियोगः ।
( अभिषेकमंत्राणां बाहुल्यात् यथावकाशं यथाशक्ति पाठः । )
ततो यजमानः अभिषेकवस्त्रं परित्यज्य, धृतशुक्लांबरः, अभिषेकवस्त्रं आचार्याय दद्यात् । विभूतिं धृत्वा आ नो भद्रा इति महाशांतिजपपूर्वकं देवतोत्तरपूजने कृते, मार्कण्डेयादीन् प्रार्थयेत । ततः आयुर्वृद्धयै सतिलगुडसंमिश्रं दुग्धं प्राशयेत् । तत्र मंत्रः ‘ सतिलं गुडसंमिश्रं अंजल्यर्धमितं पयः । मार्कंडेयात् वरं लब्ध्वा पिबाम्यायुर्विवृद्धये । ’ इति पिबेत् । ततः कांस्यपात्रे घृतमासिच्य, तत्र ‘ रुपं रुपं ’ इति मंत्रेण आज्यावलोकनं कृत्वा, तत्पात्रं सदक्षिणाकं ब्राह्मणाय दत्त्वा, गो - भू - तिल - हिरण्यादि दशदानानि, कानिचित् प्रत्यक्षाणि, कानिचित् निष्क्रयद्वारा, सर्वाणि वा निष्क्रयरुपेण ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा, तथा शतगुंजापरिमितं सुवर्णं, तन्निष्क्रयं वा विभज्य विभज्य ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा, अशक्तौ शतसर्षपतुलितं वा ततः विसर्जितदेवतापीठदानान्ते तिलदानं च कृत्वा, तत्र मंत्रः ‘ तिलाः कश्यपसंभूतास्तिलाः पापहराः शुभाः । तिलपात्रप्रदानेन अतः शान्तिं प्रयच्छ में ॥ ’ इति । पुत्रादिकैः पुष्पमालावस्त्रादिना यजमानं ( अहेर ) सत्कृत्य पुरंध्रीभिः ( सुवासिनीभिः ) आचारात् यजमानस्य यावन्ति वयोवर्षाणि तावद्भिर्वा नीराजनैः ( दीपैः ) नीराजयित्वा, ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणां दत्त्वा, तेभ्यः आशीर्वचनं गृहीत्वा, ब्राह्मणभोजनसंकल्पं कृत्वा, देवानभिवाद्य, कर्म परमेश्वरार्पणं कुर्यात् । द्विराचम्य, त्रिवारं विष्णुस्मरणं कुर्यात् इति ।
॥ इति प्राचीनग्रंथानुसारं नारायणशास्त्री जोशी - विरचिता
॥ ऐन्द्री - शान्तिः समाप्ता ॥
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
Translation - भाषांतर
N/A

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
प्रकाश्यत्वाद्ग्राह्यस्वभावस्तदा युगपत् सर्वानर्थान् कथं न गृह्णाति ।
न स्मरति चेत्याशङ्कां परिहर्तुमाह —
तदुपरागापेक्षित्वाच्चित्तस्य वस्तु ज्ञाताज्ञातम् ॥कैवल्य १६॥
वृत्तिः —तस्यार्थस्योपरागादाकारसमर्पणाच्चित्ते बाह्यं वस्तु
ज्ञातमज्ञातं च भवति । अयमर्थः —सर्वः पदार्थ आत्मलाभे
चित्तं सामग्रीमपेक्षते । नीलादिज्ञानं चोपजायमानमिन्द्रियप्रणालिकया
समागतमर्थोपरागं सहकारिकारणत्वेनापेक्षते । व्यतिरिक्तस्यार्थस्य
सम्बन्धाभावाद्ग्रहीतुमशक्यत्वात् ।
ततश्च येनैवार्थेनास्य स्वरूपोपरागः कृतस्तमेवार्थं
तज्ज्ञानं व्यवहारयोग्यतां नयति । ततः सोऽर्थो ज्ञात उच्यते ।
येन चाऽऽकारो न समर्पितः स न ज्ञातत्वेन व्यवह्रियते ।
यस्मिंश्चानुभूतेऽर्थे सादृश्यादिरर्थः संस्कारमुद्बोधयन्
सहकारितां प्रतिपद्यते तस्मिन्नेवार्थे स्मृतिरुपजायत इति न सर्वत्र
ज्ञानं नापि स्मृतिरिति न कश्चिद्विरोधः ॥१६॥


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १०४
युधिष्ठिर उवाच।
भगवन्! श्रोतुमिच्छामि पुरा कल्पे यथास्थितम्।
ब्रह्मणा देवमुख्येन यथावत् कथितं मुने।। १०४.१ ।।
कथं प्रयागे गमनं नराणां तत्र कीद्रृशम्।
मृतानां का गतिस्तत्र स्नातानां तत्र किम्फलम्।।
ये वसन्ति प्रयागे तु ब्रूहि तेषां च किम्फलम्।। १०४.२ ।।
मार्कण्डेय उवाच।
कथयिष्यामि ते वत्स! यच्छ्रेष्ठं तत्र यत् फलम्।
पुरा हि सर्वविप्राणां कथ्यमानं मया श्रुतम्।। १०४.३ ।।
आप्रयागप्रतिष्ठानादापुराद्वासुकेर्ह्रदात्।
कम्बलाश्वतरौ नागौ नागश्च बहुमूलकः।।
एतत्प्रजापतेः क्षेत्रं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्।। १०४.४ ।। *पाठभेदः
तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते पुनर्भवाः।
ततो ब्रह्मादयो देवा रक्षां कुर्वन्ति सङ्गताः।। १०४.५ ।।
अन्ये च बहवस्तीर्थाः सर्वपापहराः शुभाः।
न शक्याः कथितुं राजन्! बहुवर्षशतैरपि।
संक्षेपेण प्रवक्ष्यामि प्रयागस्य तु कीर्तनम्।। १०४.६ ।।
षष्टिर्धनुः सहस्राणि यानि रक्षन्ति जाह्नवीम्।
यमुनां रक्षति सदा सविता सप्तवाहनः।। १०४.७ ।।
प्रयागं तु विशेषेण सदा रक्षति वासवः।
मण्डलं रक्षति हरिर्दैवतैः सह संगतः।। १०४.८ ।।
तं वटं रक्षति सदा शूलपाणिर्महेश्वरः।
स्थानं रक्षन्ति वै देवाः सर्वपापहरं शुभम्।। १०४.९ ।।
अधर्मेणावृतो लोकेनैव गच्छति तत्पदम्।
स्वल्पमल्पतरं पापं यदा ते स्यान्नराधिप।
प्रयागं स्मरमाणस्य सर्वमायाति संक्षयम्।। १०४.१० ।।
दर्शनात्तस्य तीर्थस्य नाम संङ्कीर्त्तनादपि।
मृत्तिका लम्भनाद्वापि नरः पापात्प्रमुच्यते।। १०४.११ ।।
पञ्चकुण्डानि राजेन्द्र! तेषां मध्ये तु जाह्नवी।
प्रयागस्य प्रवेशेतु पापं नश्यति तत्क्षणात्।। १०४.१२ ।।
योजनानां सहस्रेषु गंगायाः स्मरणान्नरः।
अपि दुष्कृतकर्मा तु लभते परमां गतिम्।। १०४.१३ ।।
कीर्त्तनान्मुच्यते पापाद् द्रृष्ट्वा भद्राणि पश्यति।
अवगाह्य च पीत्वा तु पुनात्यासप्तमङ्कुलम्।। १०४.१४ ।।
सत्यवादी जितक्रोधी अहिंसायां व्यवस्थितः।
धर्मानुसारीतत्वज्ञो गोब्राह्मणहिते रतः।। १०४.१५ ।।
गंगायमुनयोर्मध्ये स्नातो मुच्येत किल्बिषात्।
मनसा चिन्तयन् कामानवाप्नोति सुपुष्कलान्।। १०४.१६ ।।
ततो गत्वा प्रयागं तु सर्वदेवाभिरक्षितम्।
ब्रह्मचारी वसेन्मासं पितॄन् देवांश्च तर्पयेत्।।
ईप्सितान् लभते कामान् यत्र यत्राभिजायते।। १०४.१७ ।।
तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता।
समागता महाभागा यमुना तत्रनिम्रगा।
तत्र सन्निहितो नित्यं साक्षाद्देवो महेश्वरः।। १०४.१८ ।।
दुष्प्राप्यं मानुषैः पुण्यं प्रयागन्तु युधिष्ठिर।
देवदानवगन्धर्वा ऋषयः सिद्धचारणाः।।
तदुपस्पृश्य राजेन्द्र! स्वर्गलोकमुपासते।। १०४.१९ ।।
पाठभेदः[सम्पाद्यताम्]
आ प्रयागं प्रतिष्ठानादापुराद्वासुकेर्ह्रदात्।
कम्बलाश्वतरौ नागौ नागाच्च बहुमूलकात्।।
एतत्प्रजापतेः क्षेत्रं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्।। मत्स्य पु. १०४.४ ।।


text:
246 वैरिवैकृताद् यथा वेणीसंहारे—
क्रोध इति । मात्सर्यवैरिवैकृतादिभिः समानेषूत्पन्नः क्रोधस्थायिभावजन्मा चित्तक्षोभाधरदंशनादिभिरनुभावितोऽमर्षप्रभृतिभिर्व्याभिचारिभावैः परं प्रकर्षामागतो रौद्ररसो भवतीत्यर्थः ।
अथ हास्यः—
आत्मस्थान् विकृतवेषभाषादीन् परस्थान् वा विभावानवलम्बमानो हासः, तत्परिपोषात्मा हास्यो रसो द्व्यधिष्ठानो भवति । प्रतिस्वं1158 चोत्तममध्यमाधमप्रकृतिभेदात् षड्विधः ।
विकृताकृतिवाग्वेषैरिति । आत्मनो वा परस्य वा विकृताभिर्वाग्भिः विकृतैर्वेषैश्च जायमानाद्धासादुद्भूतस्त्रिप्रकृतिर्हास्यो रसः स्मृत इत्यर्थः । आत्मपरभेदेन द्विविधकारणजन्मनो हासाज्जायमानतया द्विविधो हास्योऽपि प्रत्येकमुत्तममध्यमाधमभेदेन त्रिविध इत्याह प्रतिस्वं चेति ।
आत्मस्थो यथा रावणः—


text:
निजामाबादमण्डलम्
निज़ामाबाद् जनपदम् (Nizamabad, Andhra Pradesh) भारतदेशस्य आन्ध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकं मण्डलं अस्ति।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
इन्द्रपुरी, इन्दूरु इत्याख्यातं प्रान्तमेव “ निजामाबाद्” मण्डलं जातम् । १९०५ तमे वर्षे काकतीयाः, खिल्जीजनाः, चालक्याः,राष्ट्रकूटाः, मोगलायिनः च पालितवन्तः ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
अस्य मण्डलस्य उत्तरदिशे आदिलाबाद्, दक्षिणदिशे मेदक्, प्राच्यां करीम्नगरं, पश्चिमे च नान्देड् (महराष्ट्र) च इत्यादीनि मण्डलानि परितः वर्तन्ते । २०.८४% अरण्यभूमिः मण्डले अस्ति । गोदावरिनदी उत्तरवाहिनी भूत्वा ११३ कि.मी. मितं दूरं मण्डलभूमिं पावयति । पोचम्पाडु श्रीरामसागरसेतुः, अच्चम्पेट जलवारधिः च निर्मिते । मञ्जीरानदी बोधन् प्रान्ते महाराष्ट्रतः गोदावरीनद्यां विलीना भवति । मण्डले पुलङ्गु, एड्लकट्ट, सरसः जलं पानाय कल्पते । नैऋतिपवनेभ्यः वृष्टिपातः भवति । मण्डले बेङ्गलूरु,नागपूर्, राजमार्गः ११४ कि.मी पर्यन्तं विस्तृतोस्ति । काचिगूड, मन्माड्, बोधन् रेल्मार्गाः वर्तन्ते ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
काकतीयैः निर्मितं कोसलपुरदुर्गम्, केन्द्रयवनमन्दिरम्, निजांसागरसेतुः च दर्शनीयाः । बासरग्रामे सरस्वती देवालयः, बीम्गल् ग्रामे निंबासलश्रीलक्ष्मीनरसिंहस्वामी देवालयः, बिक्नूर् ग्रामे राजराजेश्वरी देवालयः, सिर्नपल्ली जलपातं, उस्मानिया विश्वविद्यालयस्य परिधौ विद्यालयाः प्रचाल्यन्ते ।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १४६
तारकाख्यानवर्णनम्।
ऋषय ऊचुः।
कथं मत्स्येन कथितस्तारकस्य वधो महान् ।
कस्मिन् काले विनिर्वृत्ता कथेयं सूतनन्दन!।। १४६.१ ।।
त्वन्मुखक्षीरसिन्धूत्था कथेयममृतात्मिका ।
कर्णाभ्यां पिबतां तृप्तिरस्माकं न प्रजायते।। १४६.२ ।।
इदं मुने! समाख्याहि महाबुद्धे! मनोगतम्।।
सूत उवाच।
पृष्टस्तु मनुना देवो मत्स्यरूपी जनार्दनः।। १४६.३ ।।
कथं शरवने जातो देवः षड्वदनो विभो!।
एतत्तु वचनं श्रुत्वा पार्थिवस्यामितौजसः।। १४६.४ ।।
उवाच भगवान् प्रीतो ब्रह्मसूनुर्महामतिम्।
मत्स्य उवाच।
वज्राङ्गो नाम दैत्योऽभूत् तस्य पुत्रस्तु तारकः।। १४६.५ ।।
सुरानुद्वासयामास पुरेभ्यः स महाबलः।
ततस्ते ब्रह्मणोऽभ्यासं जाग्मुर्भयनिपीडिताः।। १४६.६ ।।
भीताश्च त्रिदशात् द्रृष्ट्वा ब्रह्मा तेषामुवाच ह।
सन्त्यज्यध्वं भयं देवाः! शङ्करस्यात्मजः शिशुः।। १४६.७ ।।
तुहिनाचलदौहित्रस्तं हनिष्यति दानवम्।
ततः काले तु कस्मिंश्चिद्दृष्ट्वा वै शैलजां शिवः।। १४६.८ ।।
स्वरेतो वह्निवदने व्यसृजत्कारणान्तरे।
तत्प्राप्तं वह्निवदने रेतो देवानतर्पयत्।। १४६.९ ।।
विदार्य जठराण्येषामजीर्णं निर्गतं मुने!।
पतितं तत्सरिद्वारे ततस्तु शरकानने।। १४६.१० ।।
तस्मात्तु स समुद्भूतो गुहो दिनकरप्रभः।
स सप्तदिवसो बालो निजघ्ने तारकासुरम्।। १४६.११ ।।
एवं श्रुत्वा ततो वाक्यं तमूचुर्ऋषिसत्तमाः।
ऋषय ऊचुः।
अत्याश्चर्यवती रम्या कथेयं पापनाशिनी।। १४६.१२ ।।
विस्तरेण हि नो ब्रूहि यथातथ्येन श्रृण्वताम्।
वज्राङ्गो नाम दैत्येन्द्रः कस्य वंशोद्भवः पुरा।। १४६.१३ ।।
तस्याभूत्तारकः पुत्रः सुरप्रमथनो बली।
निर्मितः को वधे चाभूत्तस्यः दैत्येश्वरस्य तु।। १४६.१४ ।।
गुहजन्म तु कात्र्स्न्येन अस्माकं ब्रूहि मानद!।।
सूत उवाच।
मानसो ब्रह्मणः पुत्रो दक्षो नाम प्रजापतिः।। १४६.१५ ।।
षष्टिं सोऽजनयत्कान्या वैरिण्यामेव नः श्रुतम्।
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश।। १४६.१६ ।।
सप्तविंशति सोमाय चतस्रोऽरिष्टनेमये।
द्वौ वौ बाहुकपुत्राय द्वौ चान्येऽङ्गिरसे तथा।। १४६.१७ ।।
द्वे कृशाश्वाय विदुषे प्रजापतिसुतः प्रभुः।
अदितिर्दितिर्दनुर्विश्वा ह्यरिष्टा सुरसा तथा।। १४६.१८ ।।
सुरभिर्विनता चैव ताम्रा क्रोधवशा इरा।
कर्द्रूर्मुनिश्च लोकस्य मातरो गोषु मातरः।। १४६.१९ ।।
तासां सकाशाल्लोकानां जङ्गमस्थावरात्मनाम्।
जन्म नाना प्रकाराणां ताभ्योऽन्ये देहिनः स्मृताः।। १४६.२० ।।
देवेन्द्रोपेन्द्रपूजाद्याः सर्वेते दितिजा मताः।
दितेः सकाशाल्लोकास्तु हिरण्यकशिपादयः।। १४६.२१ ।।
दानवाश्च दनोः पुत्रा गावश्च सुरभीसुताः।
पक्षिणो विनतापुत्रागरुड़प्रमुखाः सुताः।। १४६.२२ ।।
नागाः कद्रूसुता ज्ञेयाः सेषाश्चान्येऽपि जन्तवः।
त्रैलोक्यनाथं शक्रन्तु सर्वामरगणप्रभुम्।। १४६.२३ ।।
हिरण्यकशिपुश्चक्रे नीत्वा राज्यं महाबलः।
ततः केनापि कालेन हिरण्यकशिपादयः।। १४६.२४ ।।
निहता विष्णुना सङ्ख्ये शेषाश्चेन्द्रेण दानवाः।
ततो निहतपुत्राभूद्दितिर्वरमयाचत।। १४६.२५ ।।
भर्त्तारं कश्यपं देवं पुत्रमन्यं महाबलम्।
समरे शक्रहन्तारं स तस्या अददात् प्रभुः।। १४६.२६ ।।
नियमे वर्त हे देवि! सहस्रं शुचिमानसा।
वर्षाणां लप्स्यसे पुत्रमित्युक्ता सा तथा करोत्।। १४६.२७ ।।
वर्त्तन्त्या नियमे तस्याः सहस्राक्षः समाहितः।
उपासामाचरत्तस्याः सा चैनमन्वमन्यत।। १४६.२८ ।।
दशसम्वत्सरशेषस्य सहस्रस्य तदा दितिः।
उवाच शक्रं सुप्रीता वरदा तपसि स्थिता।। १४६.३० ।।
दितिरुवाच।
पुत्रोत्तीर्णव्रतां प्रायः विद्धि मां पाकशासन!।
भविष्यति च ते भ्राता तेन सार्द्धमिमां श्रियम्।। १४६.३० ।।
भुङ्क्ष्व वत्स! यथाकामं त्रैलोक्यं हतकण्टकम्।
इत्युक्त्वा निद्रयाविष्टा चरणाक्रान्तमूर्द्धजाः।। १४६.३१ ।।
स्वयं सुष्वापनियता भाविनोऽर्थस्य गौरवात्।
तत्तु रन्ध्रं समासाद्य जठरं पाकशासनः।। १४६.३२ ।।
चकार सप्तधा गर्भं कुलिशेन तु देवराट्।
एकैकन्तु पुनः खण्डं चकार मघवा ततः।। १४६.३३ ।।
सप्तधा सप्तधा कोपात् प्रबुध्यत ततोऽदितिः।
विबुध्योवाच मा शक्र! घातयेथाः प्रजां मम।। १४६.३४ ।।
तच्छ्रुत्वा निःर्गतः शक्रः स्थित्वा प्राञ्जलिरग्रतः।
उवाच वाक्यं सन्त्रस्तो मातुर्वै वदनेरितम्।। १४६.३५ ।।
शक्र उवाच।
दिवा स्वप्नपरा मातः! पादाक्रान्तशिरोरुहा।
सप्त सप्तभिरेवातस्तव गर्भः कृतो मया।। १४६.३६ ।।
एकोनपञ्चाशत् कृता भागा वज्रेण ते सुताः।
दास्यामि तेषां स्थानानि दिवि दैवतपूजिते।। १४६.३७ ।।
इत्युक्ता सा तदा देवी सैवमस्त्वित्यभाषत।
पुनश्च देवी भर्तारमुवाचासितलोचना।। १४६.३८ ।।
पुत्रं प्रजापते! देहि शक्रजेतारमूर्जितम्।
यो नास्त्रशस्त्रैर्बध्यत्वं गच्छेत् त्रिदिववासिनाम्।। १४६.३९ ।।
इत्युक्तः स तथोवाच तां पत्नीमतिदुःखिताम्।
दशवर्षसहस्राणि तपः कृत्वा तु लप्स्यसे।। १४६.४० ।।
वज्रसारमयैरङ्गैरच्छेद्यैरायसैर्द्रृढ़ैः।
वज्राङ्गो नाम पुत्रस्ते भविता पुत्रवत्सले!।। १४६.४१ ।।
सा तु लब्धवरा देवी जगाम तपसे वनम्।
दशवर्षसहस्राणि सा तपो घोरमाचरत्।। १४६.४२ ।।
तपसोऽन्ते भगवती जनयामास दुर्जयम्।
पुत्रमप्रतिकर्माणमजेयं वज्रदुश्छिदम्।। १४६.४३ ।।
सजातस्तत्र एवाभूत् सर्वशस्त्रास्त्रपारगः।
उवाच मातरं भक्त्या मातः! किङ्करवाण्यहम्।। १४६.४४ ।।
तमुवाच ततो हृष्टा दितिर्दैत्याधिपञ्च सा।
बहवो मे हताः पुत्राः सहस्राक्षेण पुत्रक!।। १४६.४५ ।।
तेषां त्वं प्रतिकर्तुं वै गच्छ शक्रवधाय च।
बाढ़मित्येव तामुक्त्वा जगाम त्रिदिवं बली।। १४६.४६ ।।
बद्ध्वा ततः सहस्राक्षं पाशेनामोघवर्चसाः।
मातुरन्तिकमागच्छद्व्याघ्रः क्षुद्रमृगं यथा।। १४६.४७ ।।
एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा कश्यपश्च महातपाः।
आगतो तत्र यत्रास्तां मातापुत्रावभीतकौ।। १४६.४८ ।।
द्रृष्ट्वा तु तमुवाचेदं ब्रह्मा कश्यप एव च।
मुञ्चैनं पुत्र! देवेन्द्रं किमनेन प्रयोजनम्।। १४६.४९ ।।
अपमानो वधः प्रोक्तः पुत्रसम्भावितस्य च।
अस्मद्वाक्येन यो मुक्तो विद्धि तं मृतमेव च।। १४६.५० ।।
परस्य गौरवान् मुक्तः शत्रूणां भारमावहेत्।
जीवन्नेव मृतो वत्स! दिवसे दिवसे स तु।। १४६.५१ ।।
महतां वशमायाते वैरं नैवास्ति वैरिणि।
एतच्छ्रुत्वा तु वज्राङ्गः प्रणतो वाक्यमब्रव्रीत्।। १४६.५२ ।।
न मे कृत्यमनेनास्ति मातुराज्ञा कृता मया।
त्वं सुरासुरनाथो वै मम च प्रपितामहः।। १४६.५३ ।।
करिष्ये त्वद्वचो देव! एष मुक्तः शतक्रतुः।
तपसे मे रतिर्देव! निर्विघ्नं चैव मे भवेत्।। १४६.५४ ।।
त्वत्प्रसादेन भगवन्नित्युक्त्वा विरराम सः।
तस्मिंस्तूष्णीं स्थिते दैत्ये प्रोवाचेदं पितामहः।। १४६.५५ ।।
ब्रह्मोवाच।
तपस्त्वं क्रूरमापन्नो अस्मच्छासनसंस्थितः।
अनया चित्तशुद्ध्या ते पर्याप्तं जन्मनः फलम्।। १४६.५६ ।।
इत्युक्त्वा पद्मजः कन्यां ससर्जायतलोचनाम्।
तामस्मै प्रददौ देवः पत्न्यर्थं पद्मसम्भवः।। १४६.५७ ।।
वराङ्गेति च नामास्याः कृत्वा यातः पितामहः।
वज्राङ्गोऽपि तया सार्द्धं जगाम तपसे वनम्।। १४६.५८ ।।
ऊद्र्ध्वं बाहुः स दैत्येन्द्रोऽचरदब्द सहस्रकम्।
कालं कमलपत्राक्षः शुद्ध बुद्धिर्महातपाः।। १४६.५९ ।।
तावच्चावाङ्मुखः कालं तावत् पञ्चाग्निमध्यगः।
निराहारो घोरतपाः तपोराशिरजायत।। १४६.६० ।।
ततः सोऽन्तर्जले चक्रे कालं वर्षसहस्रकम्।
जलान्तरं प्रविष्टस्य तस्य पत्नी महाव्रता।। १४६.६१ ।।
तस्यैव तीरे सरसस्तपस्यन्ती मौनमास्थिता।
निराहारा तपो घोरं प्रविवेश महाद्युतिः।। १४६.६२ ।।
तस्यां तपसि वर्त्तन्त्यामिन्द्रश्चक्रे विभीषिकाम्।
भूत्वा तु मर्कटस्तत्र तदाश्रमपदं महत्।। १४६.६३ ।।
चक्रे विलोलं निः शेषं तुम्वी घटकरण्डकम्।
ततस्तु मेषरूपेण कम्पं तस्याकरोन्महान्।। १४६.६४ ।।
ततो भुजङ्गरूपेण बध्वा च चरणद्वयम्।
अपकृष्टा ततो दूरं भ्रमंस्तस्या महीमिमाम्।। १४६.६५ ।।
तपो बलाढ्या सा तस्य न वध्यत्वं जगाम ह।
ततो गोमायुरूपेण तस्या दूषयदाश्रमम्।। १४६.६६ ।।
ततस्तु मेघरूपेण तस्याः क्लेदयदाश्रमम्।
भीषिकाभिरनेकाभिस्तां क्लिश्यन् पाकशासनः।। १४६.६७ ।।
विरराम यदा नैवं वज्राङ्गमहिषी तदा।
शैलस्य दुष्टतां मत्वा शापन्दातुं व्यवस्थिता।। १४६.६८ ।।
स शापाभिमुखां द्रृष्ट्वा शैलः पुरुषविग्रहः।
उवाच तां वरारोहां वराङ्गीं भीरुचेतनः।। १४६.६९ ।।
नाहं वराङ्गने! दुष्टः सेव्योऽहं सर्वदेहिनाम्।
विभ्रमन्तु करोत्येष रुषितः पाकशासनः।। १४६.७० ।।
एतस्मिन्नन्तरे जातः काल वर्षसहस्रिकः।
तस्मिन् गते तु भगवान् काले कमलसम्भवः।
तुष्टः प्रोवाच वज्राङ्गं तमागम्य जलाश्रयम्।। १४६.७१ ।।
ब्रह्मावाच।
ददामि सर्वकामांस्ते उत्तिष्ठ दितिनन्दन!।
एवमुक्तस्तदोत्थाय दैत्येन्द्रस्तपसां निधिः।।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं सर्वलोक पितामहम्।। १४६.७२ ।।
वज्राङ्ग उवाच।
आसुरो मास्तु मे भावः सन्तु लोका ममाक्षयाः।
तपस्येव रतिर्मेऽस्तु शरीरस्यास्तु वर्तनम्।। १४६.७३ ।।
एवमस्त्विति तन्देवो जगाम स्वकमालयम्।
वज्राङ्गोऽपि समाप्ते तु तपसि स्थिरसंयमः।। १४६.७४ ।।
आहारमिच्छन् भार्यां स्वान्न ददर्शाश्रमे स्वके।
क्षुधाविष्टः स शैलस्य गहनम्प्रविवेश ह।। १४६.७५ ।।
आदातुं फलमूलानि स च तस्मिन् व्यलोकयत्।
रुदन्तीं तां प्रियां दीनां तनुप्रच्छादिताननाम्।। १४६.७६ ।।
तां विलोक्य स दैत्येन्द्रः प्रोवाच परिसान्त्वयन्।
वज्राङ्ग उवाच।
केन तेऽपकृतं भीरु! यमलोकं यियासुना।। १४६.७७ ।।
कम्वा कामं प्रयच्छामि शीघ्रं मे ब्रूहि मानिनि!।।


text:
मातृदिवसः
मातृदिवसः ( ( शृणु) /ˈmɑːtrdɪvəsəh/) (हिन्दी: मातृ दिवस, आङ्ग्ल: Mother's Day) समग्रे विश्वस्मिन् मई मार्च वा मासे आचर्यते । विश्वस्मिन् सर्वत्र भिन्न-भिन्न दिवसे अयं दिवसः आचर्यते । अतः भारतदेशे प्रतिवर्षं मई-मासस्य द्वितीये रविवासरे अयं दिवसः आचर्यते । तस्मिन् दिने माता आराध्यते, उपास्यते, पूज्यते च । तद्दिनं मात्रे अर्पितमस्ति ।
मनुष्यः एकः सामाजिकः प्राणी अस्ति । समाजस्य मुख्याधारः कुटुम्बः अस्ति । परिवारेषु माता एव विशिष्टा अस्ति । कुटुम्बजनाः मातरं परितः भ्रमन्ति । कुटुम्बस्य वातावरणस्य निर्माणं माता एव करोति । अनेन वातावरणेन बालकाः सामजिकाः असामजिकाः वा भवन्ति । अतः सा निर्माता इति कथ्यते । अस्य कारणं स्पष्टमस्ति यत् बालकानां सर्वप्रथमः सम्बन्धः मात्रा सह भवति । कुटुम्बजनानाम् अपेक्षया बालकेन सह मातुः सम्बन्धः नवमासाः अधिकः भवति । मातुः गर्भे एव बालकस्य निर्माणप्रक्रियायाः प्रारम्भः भवति । नवमासं यावत् बालकः मातुः गर्भे निवसति, येन कारणेन तस्य सर्वत्र सम्पर्कः भवति ।
यथा जनाः सुसस्योत्पादनार्थं पृथ्वीं सम्यक्तया सज्जीकुर्वन्ति तथैव भारतीयसंस्कृतेः अनुसारं गर्भाधानसंस्कारात् परं पुंसवनसंस्कारः, सीमन्तोन्नयनसंस्कारः, जातकर्मसंस्कारः, नामकरणसंस्कारः इत्यादिभिः द्वादशसंस्कारैः (गृहस्थाश्रमप्रवेशात् पूर्वं) बालकः संस्कारी भवति । यद्यपि राक्षसवंशीयस्य हिरण्यकशिपोः कुटुम्बे प्रह्लादः जातः, तथापि सः विष्णोः भक्त एव अभवत् । अस्य मूलकारणं तस्य माता आसीत् । मातुः संस्कारप्रदानेन प्रह्लादः संस्कारी जातः । अतः तस्य सम्पूर्णं श्रेयः प्रह्लादस्य मातुः एव ।
केनचिदुक्तमस्ति – “जननी जने तो भक्त जन, या दाता या सूर, नहीं तो जननी बाँझ रहे, व्यर्थ गँवाए नूर” ।
मातुः समस्तानां ज्ञानेन्द्रियाणां प्रभावः गर्भस्थशिशौ भवति । सा किं खादति? किं पठति ? किं शृणोति ? इत्येते सर्वे प्रभावकारिणः विषयाः सन्ति । महाभारते आगता अभिमन्योः चक्रव्यूहप्रवेशज्ञानस्य कथा सर्वैः ज्ञाता एव अस्ति । एषा कथा ऐतिहासिकी, साक्षीभूता च अस्ति । अतः संस्कारी सन् समाजे राष्ट्रे वा कथं जीवनीयम् इति तु माता एव पाठयति ।
बालकस्य जीवननिर्माणाय धैर्यं, क्षमा, सहनशीलता इत्यादीनां गुणानाम् आवश्यकता भवति । मातरि एते गुणाः अन्तर्निहिताः भवन्ति । एतेषां गुणानां कारणादेव माता बालकस्य त्रुटीः क्षाम्यति । यथा बीजम् एकस्मै वृक्षाय स्वस्य अस्तित्वं नाशयति तथैव माता अपि स्वस्य बालकस्य सुख-समृद्ध्यर्थं स्वसुखं त्यजति । तस्याः तपः, साधना, त्यागश्च निःस्वार्थ एव भवति । गुरोः वसिष्ठस्य निर्देशानुसारं कौशल्यया सम्पूर्णराजसुखानां त्यागं कृत्वा तपस्या कृता । तेन कारणेन भगवान् रामः पुरुषोत्तमः अभवत् । पूर्वम् एकः तपस्वी बालकः ध्रुवः आसीत् । स अपि मातुः प्रेरणया अमरत्वं प्राप्तवान् । शिवाजी जीजाबाई इत्यस्याः पुत्रः आसीत् । तेन मातुः प्रेरणया मुगल-शासकानां नाशः कृतः, छत्रपति शिवाजी इति विख्यातिः च प्राप्ता । इतिहासे एतादृशानि अनेकानि उदाहरणानि सन्ति ।
उपमादृष्ट्या लघुबालकः मृत्तिका इव, माता कुम्भकारः इव ज्ञेयः । कारणं बालकः अधिकांशतः मातुः सम्पर्के एव भवति । अतः माता यथा इच्छति तथैव संस्कारान् दातुं शक्नोति । यथा आयुष्यवृद्धिः भवति तथैव संस्कारैः मनुष्यस्य चरित्रनिर्माणं भवति । अतः भारतीयसंस्कृतौ माता एव सर्वप्रथमः गुरुः मन्यते ।
उच्यते – “माँ से बडा नहीं है कोई, गाते वेद पुराण हैं । सच मानो तो इस धरती पर माता ही भगवान् हैं” ॥


text:
261 युवानं कञ्चित् कामेन आकुलीकर्तुं विधुरयितुम् । ततश्च संशय एवात्राभिधेयत्वादलङ्कारः ॥
अर्थानां यथोद्दिष्टानां केषाञ्चिदुद्देशः प्रथमोपक्षेपः तस्यानुगुणस्तत्र क्रमानुसारित्वात् अनुदेशः145 प्रत्याम्नायश्चेत् न कृतः स्यात् प्रमादात्, तादृशं विशेषमन्तरेणेति भावः । अपक्रम इति अभिधानं संज्ञा यस्येत्यपक्रमाभिधानम् । अपक्रमं नाम दोषं तं यथोक्तमाचक्षते कथयन्ति कवयः । यथेत्युदाहरति ॥
जगतां लोकानां स्थितिः प्रबन्धानुवृत्तिः । निर्माणमुत्पादः । संहारो नाशस्तेषां हेतवः, तत्कर्तृत्वात् न जाता अकृतका इत्यजाः नित्याः । के ते ? शम्भुश्च शङ्करः, नारायणश्च विष्णुः । अम्भोजयोनिश्च ब्रह्मा । शम्भुनारायणाम्भोजयोनयः । वो युष्मान् पालयन्तु रक्षन्तु । अत्र जगतां स्थितिहेतुर्नारायणः, निर्माणहेतुरम्भोजयोनिः संहारहेतुः शम्भुरित्यागमात् न यथोद्देशमनुदेशः कृत इत्यपक्रमनामायं काव्यदोष इति ॥
अत्राप्यपवादमभिधत्ते—
यत्नेन प्रतियत्नेन यथावस्थानातिक्रमेणान्यथा सम्बन्धयोजनमनुदेशः तस्य विज्ञानमवगमः । तस्य हेतुः कारणं कोऽपि कश्चित् तादृशः येन तत्र सम्बन्धो विज्ञायते । न यथोद्देशम् । यदि कृतः स्याद् यत्नः । सम्बन्धनिर्ज्ञानहेतुरित्यपि पठ्यते । तत्र सम्बन्धस्यायथोद्देशमनुदेशस्य निर्ज्ञाने हेतुः कारणभूतो यदि यत्नः कोऽपि
-
अनुदिश्यत इत्यनुदेशः । पश्चादुच्चार्यत इत्यर्यः । पाणिनीयकाशिकायाम् १.३.१०↩


text:
१९०२
१९०२ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
- ६ सम्बद्धाः लेखाः
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे आर्चिबाल्ड् गेराड् नामकः विज्ञानी "फ्रोटीन्" इत्येतेषां निर्माणार्थं सूचनाः वंशावाहिषु एव भवन्ति इति संशोधितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे रक्तसमूहानां शोधकः कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् "पोलियो"रोगस्य कारणीभूताः सूक्ष्मजीविनः "वैरस्" नामकः एव इति प्रत्यपादयत् ।
- अस्मिन् वर्षे बेलिस् तथा स्टार्लिङ्ग् नामकौ प्रथमं "हार्मोन् सिक्रिटिन्" इत्येतत् संशोधितवन्तौ । अनेन "एण्डोक्रैनालजि" नामकः विभागः आरब्धः ।
- अस्मिन् वर्षे इङ्ग्लीष्-विज्ञानी सर् रोनाल्ड् रास् नामकः "मलेरियारोगाणवः मशकाणां द्वारा प्रसरन्ति" इत्येतस्य संशोधनार्थं "नोबेल्"प्रशस्त्या पुरस्कृतः ।
- अस्मिन् वर्षे आनुवंशिकविज्ञानी विलियं बेट्सन् नामकः ग्रिगोर् जान् मेण्डेल् इत्यस्य नियमान् सस्येषु प्राणिषु च अन्वितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य कर्णाटकराज्यस्य मण्डमण्डले "शिवनसमुद्र" नामके स्थाने एशियाखण्डे ऐदम्प्राथम्येन विद्युदागारः आरब्धः ।
- अस्मिन् वर्षे प्रसिद्धेन जीवविज्ञानिना जगदीशचन्द्रबोसेन सस्यजीवनस्य विषये स्वेन कृतान् प्रयोगान्, तेषां प्रयोगाणां फलं चापि योजयित्वा लिखितं "जीविनां निर्जीविनां च प्रतिक्रिया” (The Reaction of Living & Nonliving) नामकं पुस्तकं प्रकाशितम् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे भारतदेशस्स्य मैसूरुसंस्थानस्य महाराजेषु अन्यतमः चतुर्थः कृष्णराज ओडेयर् जन्म प्राप्नोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जून्-मासस्य १६ दिनाङ्के प्रसिद्धा महिला आनुवंशिकशास्त्रस्य विज्ञानिनी बार्बर मेक्लिन्टाक् अमेरिकादेशे जन्म प्राप्नोत्
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे अक्टोबरमासस्य ११दिनाङ्के बिहारराज्यस्य सितबदियारग्रामे भारतस्य स्वातन्त्र्ययोद्धा, समाजसेवकः, भारतरत्नविभूषितः जयप्रकाशनारायणः जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे डिसेम्बर्-मासस्य ३० तमे दिनाङ्के महान् भाषाविद्, प्रख्यातविद्वान् , राजनीतिकनेता आचार्यः रघुवीरः जन्म प्राप्नोत् ।
निधनानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे भारतदेशस्स्य मैसूरुसंस्थानस्य महाराजेषु अन्यतमः चामराज ओडेयर् इहलोकम् अत्यजत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे १९०२ संवत्सरे जुलै ४ दिनाङ्के भारतस्य वरपुत्रः स्वामी विवेकानन्दः इहलोकम् अत्यजत् ।


text:
सर्वोत्तमं दूरदर्शनं संगणकदूरभाषयन्त्रयो: कृते - Best online TV for your mobile and PC
प्रायश: सर्वेजना: एव इच्छन्ति यत् तेषां संगणके अथवा भाषयन्त्रे दूरदर्शनस्य अपि सुविधा भवेत् । येषां भाषयन्त्राणि महर्गाणि सन्ति , अतिमूल्यकानि सन्ति, अतिसौविध्यकानि सन्ति ते तु निश्चयेन इच्छन्ति एषा सुविधा ।
एतत् सर्वम् एव विचार्य मया बहुधा अन्वेष्टा अंतरजाले एकस्य उचितस्य दूरदर्शनस्य कृते । यत्र सम्यकतया केषांचन् टीवीचैनल उद्घाटयितु शक्यं भवेत् । बहूनि मृदुवसनानि प्राप्तानि अपि यत्र निर्मूल्येन अपि दूरदर्शनस्य सुविधा प्राप्ता किन्तु तेषु एकमपि नासीत् तावत् सौविध्यकरं यावत् एतत् अस्ति ।
मुंडू टीवी इति नामकम् एतत् मृदुवसनं निश्चयेन अति सौविध्यकरम् अस्ति । अस्य प्रयोग: संगणकयन्त्रे पुनश्च भाषयन्त्रे अपि कर्तुं शक्यमस्ति किन्तु एतस्य किंचित् मूल्यं देयं भवति । निर्मूल्येन अपि आनन्दं स्वीकर्तुं शक्यमस्ति किन्तु केवलं कतिचन् टीवीचैनल एव प्राप्स्यते निर्मूल्येन ।
एतस्मिन् विषये अधिकं न वक्तव्यम् अपितु भवन्त: स्वयमेव प्रयोज्य पश्यन्तु ।
एतत् मृदुवसनं तलपूरितुम् अध: नोदयन्तु ।
मुंडू टीवी (संगणकस्य कृते)
Mundu TV for your PC
मुंडू टीवी (भाषयन्त्रस्य कृते )
Mundu TV for your Mobiles


text:
आधुनिकभारतम्
आन्दोळनं विना चयनमसाध्यं दृश्यते । परीक्षानिर्वहणमपि तथैव ।
विद्याविधानं स्वदेशीयं नास्ति । विदेशीविद्याविधानमेव चलति । विद्या विक्रीयते आपणे वस्तूनीव । न कस्यापि जातीयता दृष्टिर्वा स्वदेशीयचिन्तनं वा न दृश्यते । स्वार्थप्रयोजनानि समधिकानि जातानि । धनार्जनैकपराः भवन्ति । शुल्कानि द्विगुणीकृतानि त्रिगुणीकृतानि च कुर्वन्ति । प्रायेण विद्यालयेषु निरसनप्रदर्शनानि सम्भवन्ति । विद्यार्थिनीविद्यार्थिनः कैश्चित् राजकीयपक्षैः अपमार्गे नीयन्ते । विदेशम्प्रति पठनाय उद्योगाय वा गत्वा विद्यार्थिनः विद्यार्थिन्यश्च वञ्चिता भवन्ति । ते निरुद्योगिनो भूत्वा विप्लवमार्गमनुसरन्ति । अधीता विद्या जीवनस्य मूल्यानि न ददाति । व्यवस्थासु व्यक्तिषु वा नैतिकता धार्मिकता सौशील्यादिगुणा वा गगनकुसुमानि भवन्ति ।
विदेशीया विषमसंस्कृतिः भारते प्रविष्टा । स्वलिङ्गसम्पर्कः, सम्पर्कव्याधिः, प्रेमिकदिवसस्य संरम्भः, मादकद्रव्यसेवनं, विशृङ्खल सहनर्तनमेवमादीनि कानिचिदुदाहरणानि ।
राजकीयपक्षेषु पक्षात् पक्षस्य लङ्घनं पालने स्थिरत्वं न सम्पादयति । विद्यालयेषु कुत्रचिदपि पर्यवेक्षणं समर्थं नास्ति । प्रश्नपत्रसङ्ग्रथनेऽपि अध्यापकाः अलसाः भवन्ति । प्राग्दत्तान्येव प्रश्नपत्राणि आम्रेडितानि कुर्वन्ति । विविधशिक्षाभियानव्याजेन लक्षशः कोटिशश्च धनव्ययो भवति । परन्तु सार्थकता नास्ति ।
पालकवर्गाः विविधरूपेषु विविधस्तरेषु अभियोगान् प्राप्नुवन्ति । न्यायाधिपतयोऽपि प्रायेण उत्कोचं स्वीकृत्य कारागारबद्धाः भवन्ति । न्यायवादिनोऽपि बहिरागत्य निराहारदीक्षां आन्दोळनञ्च कुर्वन्ति । लोकयान, रेलयान दुर्घटनानि नित्यकृत्यानि भवन्ति । सचिवालयेषु मन्त्रिणां वा उद्योगिनां वा कार्यशीलता न दृष्टा । रक्तचन्दन, खनिज, वालुकादीनां चैर्याणि भवन्त्येव । समूलं निवारयिता न कोऽप्यस्ति । राजमार्गे स्त्रीणां मङ्गळसूत्रसहित कण्ठहाराः, गृहेभ्योऽपि स्वर्णाभरणानि बलात् तर्जयित्वा अपह्रियन्ते । वित्तकोशाः लुण्ठिता भवन्ति ।
अपराधिविषये शिक्षापि सम्यक् नास्ति । दण्डनं विलम्ब्यते । तेन न्यायो न लभ्यते । अदण्ड्याः दण्ड्यन्ते । दण्ड्याः उपेक्ष्यन्ते । शिशवोऽपि चिकित्सालयात् अपह्रियन्ते । व्यक्तिविग्रहाः प्रतिष्ठाप्यन्ते । कोपेन ते ध्वस्ताः क्रियन्ते । महापुरुषाः
अनुभवज्ञाः दिवङ्गताः । किञ्चिज्ञ्ज्ञाः अकिञ्चित्कराः पालकवर्गेषु बहुळास्सन्ति । समाजसेवनं विस्मृतम् । व्यक्त्याराधनं प्राथम्यं वहति । कुटुम्बेष्वपि जनाः विघटिताः कलहायन्ते च । पिता पुत्रं हन्ति । पुत्रः पितरं हन्ति ।
एवं दम्पत्योरपि । निरुद्योगिनः न सम्यक् व्यापृताः विध्वंसनचणाः भवन्ति । अहिंसया स्वातन्त्र्यं प्राप्तमिति जनाः चिन्तयन्ति । परन्तु, वस्तुतः हिंसैव प्रवृत्ता । सा प्रायेण येन केनापि रूपेण अनुवर्तते एव । स्वदेशीयचिन्तनं स्वधर्मे निष्ठा, स्वदेशीयवस्तूनामुपयोगः मृग्यन्ते ।
इतिबाधाः आततायिनस्सन्त्येव । अरिषड्वर्गः विजृम्भते । पारिश्रामिकीकरणेन वातावरणकालुष्यं रोगकारकम्भवति । अद्यैवं वार्ता श्रुता--रक्षकभटानां भार्याः स्वासां भर्तारः दूरतीराणि प्रेष्यन्तेति निरसनं प्रदर्शयन्ति । विधर्मीय मतान्तरीकरण, बलात्कार विवाहैः परिवर्तनादिकं प्रवर्तते एव ।
एवं आधिभौतिक, आधिदैविक, आध्यात्मिक तापाः अपि जनान् पीडयन्तः भारतं शान्तिरहितं, पुष्टिरहितं तुष्टिरहितं शक्तिरहितञ्च कुर्वन्ति । एवमस्ति भारतमाधुनिकम् ।
अभिवाद्य,
ऐएन्नेस्साचार्यः।
-->


text:
मूला
रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते मूलानक्षत्रम् । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् मूलानक्षत्रं भवति नवदशं नक्षत्रम् ।
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।
अन्तर्विषयाः
आकृतिः[सम्पादयतु]
मूला कुप्यत्केसरि पञ्च - कुपितस्य केसरिणः आकृतौ विद्यमानानि पञ्च नक्षत्राणि ।
सम्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
ये यो बा बि - मूलानक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्[सम्पादयतु]
- उदगातां भगवती विचृती नाम तारके ।
- वि क्षेत्रियस्य मुञ्चतामधमं पाशमुत्तमम् ॥
वैदिकसाहित्ये इदं नक्षत्रं 'विचृतिः' 'मूलबर्हणः' इत्यादिभिः नामभिः निर्दिष्टमस्ति । तैत्तिरीयसंहितायाम् अस्य नक्षत्रस्य स्वामी पितरः इति क्वचित्, निर्ऋतिः इति क्वचिच्च उल्लिखितमस्ति । निर्ऋतिः दिक्पालः अस्ति । अस्मिन् एव नक्षत्रे देवाः असुराणां मूलोत्पाटनम् अकुर्वन् । अस्मिन् नक्षत्रे जातः अनिष्टकारकः, कुलनाशकः भवति इति निर्दिष्टमस्ति ।
आश्रिताः पदार्थाः[सम्पादयतु]
- मूले भेषजभिषजो गणमुख्याः कुसुममूलफलवार्ताः ।
- बीजान्यतिधनयुक्ताः फलमूलैर्ये च वर्तन्ते ॥
भेषजमौषधम् । भिषजो वैद्याः । गणमुख्याः समूहप्रधानाः । कुसुममूलफलवार्ताः । कुसुमानि पुष्पाणि, मूलानि फलानि च वार्ता वृत्तिर्येषाम् । बीजानि सर्वाणि यान्युप्यन्ते । ये चातिधनयुक्ताः प्रभूतवित्तसमन्विताः । ये च फलमूलैर्वर्तन्ते जीवन्ति । ते सर्व एव मूले ॥
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
- कृषिभवनविपिनकार्यं वापीकूपादिबीजनिर्वापम् ।
- समरविभूषणशिल्पं विग्रहसन्धिश्च मूलनक्षत्रे ॥
मूलानक्षत्रे कृषिः, भवनम्, वनकार्यम्, वापिकार्यम्, बीजावापनम्, युद्धकार्यम्, सन्धिकार्यम् इत्यादीनि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
तीक्ष्णसंज्ञकनक्षत्राणि[सम्पादयतु]
- मूलशिवशक्रभुजगाधिपानि तीक्ष्णानि तेषु सिद्ध्यन्ति ।
- अभिघातमन्त्रवेतालबन्धभेदसम्बद्धाः
अथ तीक्ष्णानि नक्षत्राणि तैर्यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह - मूलं प्रसिद्धम् । शिवाधिपमार्द्रा । शक्राधिपं ज्येष्ठा । भुजगाधिपं सर्पदैवत्यमाश्लेषा । एतानि नक्षत्राणि तीक्ष्णानि दारुणानीत्यर्थः । तेषु तीक्ष्णेषु सिद्ध्यन्ति । के ते ? अभिघात उपद्रवः । मन्त्रो मन्त्रसाधनप्रयोगः । वेतालं वेतालोत्थापनादिकर्म । बन्धो बन्धनम् । वधस्ताडनम् । भेदः पृथ्क्करणं श्लिष्टयोर्द्वयोः । सम्बन्धो राजकुल आवेदनम् । एते सिद्ध्यन्ति ।


text:
सूत्रच्छेद:
स्पर्द्धायाम् - सप्तम्येकवचनम् , आङः - पञ्चम्येकवचनम्
अनुवृत्ति:
ह्वः [1|3|30
] - पञ्चम्येकवचनम्
, आत्मनेपदम् [1|3|13
] - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
स्पर्धायाम् आङ: ह्वे आत्मनेपदम्
सूत्रार्थ:
स्पर्धायां विषये आ + ह्वे अयं धातुः आत्मनेपदी ज्ञातव्यः ।
ह्वेञ् (स्पर्धायां शब्दे च) अयं धातुः वस्तुतः उभयपदी अस्ति । परन्तु "स्पर्धां करोति / सङ्घर्षं करोति " अस्मिन् अर्थे "आ + ह्वे" अयं धातुः आत्मनेपदस्य प्रत्ययान् स्वीकरोति । यथा - कृष्णः चाणूरम् आह्वयते ("युद्धस्य आवाहनं करोति" इत्यर्थः) । अन्येषु अर्थेषु तु उभयपदमेव - माता पुत्रम् आह्वयति आह्वयते वा ।
One-line meaning in English
When used in the meaning of स्पर्धा, the verb आ + ह्वे is आत्मनेपदी.
काशिकावृत्तिः
अकर्त्रभिप्रायार्थो ऽयमारम्भः। स्पर्धायां विषये आङ्पूर्वाद् ह्वयतेरात्मनेपदं भवति। स्पर्धा सङ्घर्षः, पराभिभवेछा, स विषयो धात्वर्थस्य। धातुस् तु शब्दत्रिय एव। मल्लो मल्लम् आह्वयते। छात्रश् छात्रम् आह्वयते। स्पर्धमानस् तस्याऽह्वानं करोति इत्यर्थः। स्पर्धायाम् इति किम्? गाम् आह्वयति गोपालः।
`स्पद्र्धायां विषये` इति। स्पर्धेह धात्वर्थस्य विषयोऽभिमतः, न धातोः। अत एवाह-- `स्पर्धा सङ्घर्षः। `पराभिभवेच्छा` इति। स्पर्धायाः स्वरूपं दर्शयित्वा धात्वर्थस्य विषयं दर्शयितुमाह- `स विषयो धात्वर्थस्य` इति। कः पुनर्धातोरर्थो नाम यस्यैवं विषयः? इत्याह-- `धातुस्तु शब्दक्रियः` इत्यादि। शब्दनं शब्दः। सा क्रिया यस्य स तथोक्तः। शब्दनक्रियावाचीति यावत्। यद्यपि ह्वयतिः स्पद्र्धायामपि पठते, तथाप्याङपूर्वस्तत्र न वत्र्तते, यथा-- तिष्ठतिर्गतिनिवृत्तौ पठते, अथ च प्रपूर्वो गतावेव वत्र्तते, न गतिनिवृत्तौ; तथा हि प्रतिष्ठित इत्युक्ते गच्छतीत्यर्थः। तस्मादाङपूर्वस्य ह्वयतेः स्पद्र्धायां वृत्त्यभावात् स्पद्र्धा धात्वर्थस्य विषयः। धात्वर्थविषयत्वं तु तद्धेतुभावेन वेदितव्यम्॥बाल-मनोरमास्पर्धायामाङः 527, 1.3.31 स्पर्दायामाङः। आङ्पूर्वकात् स्पर्धाविषयकात् ह्वेञ आत्मनेपदमित्यर्थः। कृष्णश्चाणूरमाह्वयते इति। स्पर्धार्थमाकारयतीत्यर्थः। बाल-मनोरमासमाहारः स्वरितः 9, 1.3.31 अथ स्वारितसंज्ञामाह-समाहारः स्वरितः। पूर्वसूत्राभ्यामुदात्त इति अनुदात्त इति चानुवर्तते। ऊकालोऽजित्यस्मादजित्यनुवर्तते। ततश्चोदात्तोऽनुदात्तश्च अच समाह्यियमाणः स्वरित इत्यर्थः प्रतीयते। एवं सति वर्णद्वयस्य स्वरितसंज्ञा स्यान्न त्वेकस्य। अतो नैवमर्थः। किंतु उदात्तानुदात्तपदे अनुवृत्ते धर्मप्रधाने षष्टन्ततया च विपरिणम्येते। यत्र समाहरणं स समाहारः। अधिकरणे घञ्। ततश्च उदात्तत्वानुदात्तत्वयोर्धर्मयोर्यस्मिन्नचि मेलनं सोऽच् स्वरितसंज्ञक इत्यर्थः।
सविषय इति । हेतुभावेन च विषयत्वम्, अत एव हेतौ शानच् प्रयुक्तः। स्पर्द्धमानस्तस्याह्वानमिति। शब्दक्रिय एवेति। यद्यपि स्पर्द्धायां पठ।ल्ते, तथाप्याङ्पूर्वस्तत्र न वर्तते, किं तर्हि? शब्दनक्रियावाचीत्यर्थः॥
सिद्धान्तकौमुदी
कृष्णश्चाणूरमाह्वयते । स्पर्धायां किम् । पुत्रमाह्वयति ।
अथ स्वारितसंज्ञामाह-समाहारः स्वरितः। पूर्वसूत्राभ्यामुदात्त इति अनुदात्त इति चानुवर्तते। ऊकालोऽजित्यस्मादजित्यनुवर्तते। ततश्चोदात्तोऽनुदात्तश्च अच समाह्रियमाणः स्वरित इत्यर्थः प्रतीयते। एवं सति वर्णद्वयस्य स्वरितसंज्ञा स्यान्न त्वेकस्य। अतो नैवमर्थः। किंतु उदात्तानुदात्तपदे अनुवृत्ते धर्मप्रधाने षष्ट�न्ततया च विपरिणम्येते। यत्र समाहरणं स समाहारः। अधिकरणे घञ्। ततश्च उदात्तत्वानुदात्तत्वयोर्धर्मयोर्यस्मिन्नचि मेलनं सोऽच् स्वरितसंज्ञक इत्यर्थः।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
अष्टावक्रः
उद्दालकऋषेः पुत्रस्य नाम श्वेतकेतुः । उद्दालकस्य शिष्यः कहोडः । उद्दालकः स्वशिष्याय कहोडाय समग्रं वेदज्ञानं प्रायच्छत् । ततः स्वस्य रूपवतीं गुणवतीं च कन्यां सुजातां तस्मै अददात् । केषाञ्चन दिनानाम् अनन्तरं सा गर्भवती जाता । कदाचित् कहोडः वेदपाठं यदा कुर्वन् आसीत् तदा गर्भस्थः बालकः अवदत् - 'पितः ! भवान् दुष्टं वेदपाठं कुर्वन् अस्ति' इति । इदं श्रुत्वा क्रुद्धः कहोडः अवदत् - 'गर्भे तिष्ठन् एव भवान् मम अवमाननं कुर्वन् अस्ति । अतः अष्टसु स्थानेषु भवदीयं शरीरं वक्रताम् आप्नोतु' इति ।
अकस्मात् एकस्मिन् दिने कहोडः राज्ञः जनकस्य आस्थानम् अगच्छत् । तत्र 'बन्दी'इत्यनेन सह संवृत्तायां शास्त्रार्थगोष्ठ्यां सः पराजितः जातः । तेन कारणेन सः जले निमज्जितः । अस्याः घटनायाः अनन्तरम् अष्टावक्रस्य जन्म जातम् । पितामहमेव सः पिता इति अमन्यत । मातुलं श्वेतकेतुं सः भ्राता इति अमन्यत । कदाचित् अष्टावक्रः उद्दालकस्य अङ्के उपविष्टः आसीत् । तदा तत्र आगतः श्वेतकेतुः तम् अवदत् - 'मम पितुः अङ्कात् अपसर । अयं न भवतः पिता' इति । इदं श्रुतवतः अष्टावक्रस्य दुःखं जातम् । सः मातुः समीपं गत्वा मम पिता कः इति अपृच्छत् । माता सर्वं वृत्तान्तम् अवदत् ।
मातुः वचनानि श्रुतवान् अष्टावक्रः मातुलेन श्वेतकेतुना सह बन्दिना सह शास्त्रार्थचर्चायै राज्ञः जनकस्य यज्ञशालाम् अगच्छ्त् । तत्रत्याः रक्षकाः तम् अवरुन्धानः अवदन् - 'अत्र बालानां प्रवेशाय अनुमतिः नास्ति ।' अष्टावक्रः अवदत् - 'हे द्वारपाल ! वयसः कारणतः कोपि ज्येष्ठः न भविष्यति । यः वेदज्ञानी, बुद्ध्या वरिष्ठः वर्तते सः भवति ज्येष्ठः' इति । ततः सः जनकस्या आस्थानं प्रविश्य बन्दिनं शास्त्रार्थगोष्ठ्यै आमन्त्रितवान् ।
राजा जनकः अष्टावक्रस्य परीक्षां कर्तुम् इच्छन् तम् अपृच्छत् - 'त्रिंशत् अवयवाः, द्वादश अंशाः, चतुर्विंशतिः पर्वाणि, षष्ठ्यधिकत्रिशतम् अक्षराणि इत्येतैः युक्तस्य वस्तुनः ज्ञानी कः ?' इति । झटिति अष्टावक्रेण उक्तं - 'राजन् ! २४ पक्षैः युक्तः, षडर्तुभिः युक्तः, १२ मासैः युक्तः ३६० दिनैः युक्तः संवत्सरः भवतः रक्षणं करोतु' इति । अष्टावक्रेण दत्तं समीचीनम् उत्तरं श्रुत्वा राजा जनकः पुनः अपृच्छत् - 'सः कः यः सुप्तावस्थायामपि नेत्रनिमीलनं न करोति ? जन्मनः अनन्तरमपि कः चलने असमर्थः तिष्ठति ? कः हृदयविहीनः ? कः वेगेन वर्धते ?' इति । अष्टावक्रः अवदत् - 'हे जनक ! सुप्तावस्थायामपि मीनः नेत्रं न निमीलयति । जन्मनः अनन्तरमपि सस्यं न चलति । शिला हृदयहीनः अस्ति । वेगेन नदी वर्धते' इति ।
अष्टावक्रेण दत्तैः उत्तरैः प्रसन्नः राजा जनकः बन्दीवर्येण सह शास्त्रार्थचर्चायै अनुमतिम् अयच्छत् । अष्टावक्रः अवदत् - 'एकः एव सूर्यः जगति प्रकाशते । देवराजः इन्द्रः एकमेवाद्वितीयः वीरः । यमराजः अपि एकः एव' इति । अष्टावक्रः अवदत् - 'इद्रः अग्निदेवः च देवते स्तः । नारद-पर्वतौ उभौ देवर्षी, अश्विनीकुमारौ उभौ स्तः । रथस्य उभौ चक्रौ, पतिपत्न्यौ सहचरौ भवतः' इति । बन्दी अवदत् - 'जीवनं त्रिधा जन्म धरति । कर्माणां प्रतिपादनं त्रिभिः वेदैः क्रियते । त्रिषु अपि कालेषु यज्ञकार्याणि चलन्ति । अपि च त्रयः लोकाः त्रीणि ज्योतींषि च सन्ति' इति । अष्टावक्रेण उक्तम् - 'चत्वारः आश्रमाः विद्यन्ते । वर्णाः, दिशाः च चत्वारः । ओङ्कारः, अकारः, उकारः, मकारश्च वाणी चतुर्विधः' इति । बन्दी अवदत् - 'यज्ञं पञ्च विधं भवति । यज्ञस्य अग्निः भवति पञ्च, ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च, पञ्च दिक्षु विद्यमानाः अप्सरसः पञ्च, पवित्राः नद्यः पञ्च' इति । अष्टावक्रः अवदत् - 'दक्षिणारूपेण षण्णां धेनूनां दानम् उत्तमं मन्यते । षडृतवः सन्ति । मनः संयोज्य षड इन्द्रियाणि सन्ति । कृत्तिका, साधस्कश्च षड् भवन्ति । बन्दी अवदत् - 'पाल्यपशवः सप्त सन्ति चेत् उत्तमम्, वन्यपशवः अपि सप्त स्युः । सप्तर्षयः सन्ति, वीणायां सप्त तन्तवः भवन्ति' इति । अष्टावक्रः अवदत् - 'अष्ट वसवः भवन्ति, यज्ञस्य स्तम्भककोणानि अष्ट भवन्ति' इति । बन्दी अवदत् - 'पितृयज्ञे नव समिधाः भवन्ति, प्रकृतिः नवप्रकारकः भवति । बृहती छन्दसि नव अक्षराणि भवन्ति' इति । अष्टावक्रः अवदत् - 'दिशाः दश, तत्त्वज्ञाः दश भवन्ति, बालाः दशमे मासे जायन्ते' इति । बन्दी अवदत् - 'एकादश रुद्राः भवन्ति, यज्ञे एकादश स्तम्भाः भवन्ति, पशूनाम् एकादश इन्द्रियाणि भवन्ति' इति । अष्टावक्रः अवदत् - 'द्वादश आदित्याः भवन्ति । प्रकृतियज्ञः द्वादशदिनात्मकः भवति । जगती छन्दसि द्वादश अक्षराणि भवन्ति । वर्षे द्वादश मासाः भवन्ति' इति । बन्दी - 'त्रयोदशी उत्तमा भवति, पृथिव्यां त्रयोदश....' इति वदन् श्लोकस्य अग्रिमां पङ्क्तिं विस्मृतवान् । ततः अष्टावक्रः श्लोकं पूर्णीकृत्य अवदत् - 'वेदे त्रयोदशभिः अक्षरैः युक्तं छन्दः अतिछन्दः इति कथ्यते । अग्नि-वायु-सूर्यः च त्रयोदशदिनात्मके यज्ञे व्याप्ताः भवन्ति' इति ।
एवं प्रकारेण शास्त्रार्थचर्चायां बन्दी पराजितः जातः इत्यतः अष्टावक्रः अवदत् - 'राजन् ! अयं पराजितः इत्यतः एषः जले मज्जनीयः' इति । तदा बन्दी अवदत् - 'महाराज ! अहं वरुणस्य पुत्रः अस्मि । मत्तः पराजयं प्राप्तवतः सर्वान् अपि अहं मम पितुः समीपं प्रेषितवान् अस्मि । अधुना तान् सर्वान् अपि अहं भवतः पुरतः उपस्थापयिष्यामि' इति । अचिरात् पराजयं प्राप्य जले निमग्नाः सर्वे पण्डिताः उपस्थिताः जाताः यस्मिन् गणे अष्टावक्रस्य पिता कहोडः अपि आसीत् ।
अष्टावक्रः पितरं चरणस्पर्षपूर्वकं नमस्कृतवान् । तदा प्रसन्नः कहोडः अवदत् - 'पुत्र ! भवान् समङ्गनद्यां स्नानं करोतु । तस्य प्रभावेण भवान् मम शापात् मुक्तः भविष्यति' इति । समङ्गानद्यां स्नात्वा आगतवतः अष्टावक्रस्य सर्वाणि अङ्गानि समङ्गानि जातानि ।
अष्टावक्रगीता अद्वैतवेदान्तस्य महत्त्वपूर्णः ग्रन्थः विद्यते ।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३३५
प्रस्तारनिरूपणम्[सम्पाद्यताम्]
अग्निरुवाच
छन्दोऽत्र सिद्धं गाथा स्यात् पादे सर्व्वगुरौ तथा ।
प्रस्तार आद्यगाथोनः परतुल्योऽथ पूर्व्वगः ।। ३३५.१ ।।
नष्टमध्ये समेऽङ्कोनः समेऽर्द्ध विषमे गुरुः ।
प्रतिलोमगुणं नाद्यं द्विरुद्दिष्टग एकनुत् ।। ३३५.२ ।।
सङ्ख्याद्विरर्द्धे रूपे तु शून्यं शून्ये द्विरीरितं ।
तावदर्द्धे तद्गुणितं द्वि द्व्यूनञ्च तदन्ततः ।। ३३५.३ ।।
परे पूर्णं परे पूर्णं मेरुप्रस्तारतो भवेत् ।
नगसंख्या वृत्तसंख्या चाध्वाङ्गुलमधोद्र्धतः ।। ३३५.४ ।।
सङ्ख्यैव द्विगुणैकोना छन्दः सारोऽथमीरितः ।। ३३५.५ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये प्रस्तारनिरूपणं नाम पञ्चत्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥


text:
चिक्कोडी
कर्णाटकराज्ये किञ्चन प्रमुखं मण्डलम् अस्ति बेळगावीमण्डलम् अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बेळगावी नगरम् । अस्मिन् मण्डले दश उपमण्डलानि सन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति चिक्कोडी-उपमण्डलम् । एतत् उपमण्डलं परितः पर्वताः सन्ति । कर्णाटक-महाराष्ट्रयोः सीमाभागे अस्ति । मण्डलस्तरीयाः सर्वविधकार्यालयाः अत्र सन्ति । तथापि मण्डलत्वेन एतस्य उपमण्डलस्य घोषणा जाता अस्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
चिक्कोडी-इतिहासः सामान्यतः २००-३०० वर्षप्राचीनः । प्रारदेशिकभाषया चिक्क=लघु, कोडी=ग्रामः तन्नाम लघुग्रामः इति अर्थः । एतस्य समीपे एव हिरेकोडी( महाग्रामः) इति कश्चन ग्रामः अस्ति । कालान्तरेण मुख्यमार्गे आसीत् इति कारणतः तथा अत्रत्यानां प्रसिद्धानां नागवल्लीपत्राणां कारणतः प्रमुखवाणिज्यकेन्द्रम् अभवत् । एवम् एतस्य वर्धनम् अभवत्।
भौगोलिकता[सम्पादयतु]
चिक्कोडीनिर्देशाङ्कौ १६.४३°उ, ७४.६°पू.[1] । सामन्यतः औन्नत्यं ६८३मीटरमितम् (२२४०फीट्)। नगरस्य विस्तीर्णता १८.२९चतुरस्रकिलोमीटरमिता। गरिष्ठः उष्णांशः ३५⁰ C , कनिष्ठः उष्णांशः १८⁰ C, अत्यधिकी वार्षिकीवर्षा ८२६.६४ mm.
इतरविवरणानि[सम्पादयतु]
इतरविवरणानि[सम्पादयतु]
२००१ तमवर्षस्य जनगणनानुसारम् अस्य उपमण्डलस्य जनसंख्या ३२,८२० मिता ।२०११तमवर्षस्य जनगणनानुसारम् एतस्य जनसङ्ख्या ४२,६२९। एतेषु पुरुषाः ५१%, महिलाः ४९% । साक्षरताप्रमाणं ७३%, तन्नाम भारतस्य साक्षरताप्रमाणस्य (५९.५%) अपेक्षया अधिकम् । पुरुषाणां साक्षरता प्रमाणं ७९%, महिलानां ६६% । १२% साक्षराः ऊनषड्वर्षियाः ।
आर्थिकता[सम्पादयतु]
प्रधाने शर्करावलये एषः भागः अन्तर्भवति । अस्मिन् भागे जनानां प्रधानः व्यवसायः कृषिः । अस्मिन् उपमण्डले त्रयः शर्करानिर्माणागाराः सन्ति। कृष्णा, वेदगङ्गा, दूधगङ्गा नद्यः भूमेः फलवत्ततां वर्धितवत्यः सन्ति ।एषु दिनेषु जनाः कौशेयतन्तुवर्धने आसक्ताः दृश्यन्ते । चिक्कोडीनगरं परितः पर्वताः सन्ति॥ एतेषां शिखरस्य उपरि वायुप्रसरणे साहाय्यकाः वृक्षाः सन्ति इत्यतः वायुना विद्युच्छक्तेः उत्पादनम् अत्र प्रचलति ।
प्रेक्षणीयानि स्थानानि[सम्पादयतु]
- याननिस्थानकस्य निकटे विद्यमानः चन्द्रकोरीगणेशदेवालयः प्रसिद्धः अस्ति । याननिस्थानकतः २.५.कि.मी.दूरे अपरः कश्चन परतिनागलिङ्गेश्वरनामकः देवालयः अस्ति ।
- शान्तगिरिजैनमन्दिरम्-चिक्कोडीनगरात् १०कि.मी.दूरे जैनानाम् इतिहासस्य प्रकाशने समर्थं किञ्चन मन्दिरम् अस्ति । अत्र एव श्रीशान्तिगिरितीर्थः वसति स्म ।
- चिक्कोडीतः २०कि.मी.दूरे कृष्णानद्याः तीरे विद्यमाने पवित्रे श्रीक्षेत्रे यडूरुग्रामे वीरभद्रमन्दिरम् अस्ति ।
- आयुर्वेदचिकित्सार्थं औषधार्थं च प्रसिद्धः नागमुन्नोळीग्रामः अस्मिन् एव मण्डले अस्ति।


text:
रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्/सर्गः ९
श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे नवमः सर्गः ॥४-९॥
वाली नाम मम भ्राता ज्येष्ठः शत्रु निषूदनः ।
पितुः बहुमतः नित्यम् मम च अपि तथा पुरा ॥४-९-१॥
पितरि उपरते तस्मिन् ज्येष्ठो अयम् इति मंत्रिभिः ।
कपीनाम् ईश्वरो राज्ये कृतः परम सम्मतः ॥४-९-२॥
राज्यम् प्रशासतः तस्य पितृपैतामहम्महत् ।
अहम् सर्वेषु कालेषु प्रणतः प्रेष्यवत् स्थितः ॥४-९-३॥
मायावी नाम तेजस्वी पूर्वजो दुन्दुभेः सुतः ।
तेन तस्य महद् वैरम् वालिनः स्त्री कृतम् पुरा ॥४-९-४॥
स तु सुप्ते जने रात्रौ किष्किन्धाद्वारमागतः ।
नर्दति स्म सुसम्रब्धो वालिनम् च आह्वयत् रणे ॥४-९-५॥
प्रसुप्तः तु मम भ्राता नर्दितो भैरवस्वनम् ।
श्रुत्वा न ममृषे वाली निष्पपात जवात् तदा ॥४-९-६॥
स तु वै निःसृतः क्रोधात् तम् हन्तुम् असुरोत्तमम् ।
वार्यमाणः ततः स्त्रीभिः मया च प्रणत आत्मना ॥४-९-७॥
स तु निर्धूय सर्वान् नो निर्जगाम महाबलः ।
ततः अहमपि सौहार्दान्निःसृतः वालिना सह ॥४-९-८॥
स तु मे भ्रातरम् दृष्ट्वा माम् च दूरात् अवस्थितम् ।
असुरो जात संत्रासः प्रदुद्राव तदा भृशम् ॥४-९-९॥
तस्मिन् द्रवति संत्रस्ते हि आवाम् द्रुततरम् गतौ ।
प्रकाशः अपि कृतः मार्गः चन्द्रेण उद्गच्छता तदा ॥४-९-१०॥
स तृणैः आवृतम् दुर्गम् धरण्या विवरम् महत् ।
प्रविवेश असुरः वेगात् आवाम् आसाद्य विष्ठितौ ॥४-९-११॥
तम् प्रविष्टम् रिपुम् दृष्ट्वा बिलम् रोष वशम् गतः ।
माम् उवाच ततो वाली वचनम् क्षुभित इन्द्रियः ॥४-९-१२॥
इह तिष्ठ अद्य सुग्रीव बिल द्वारि समाहितः ।
यावत् अत्र प्रविश्य अहम् निहन्मि समरे रिपुम् ॥४-९-१३॥
मया तु एतत् वचः श्रुत्वा याचितः स परंतपः ।
शापयित्वा च माम् पद्भ्याम् प्रविवेश बिलम् ततः ॥४-९-१४॥
तस्य प्रविष्टस्य बिलम् साग्रः संवत्सरः गतः ।
स्थितस्य च बिल द्वारि सः कालः व्यत्यवर्तत ॥४-९-१५॥
अहम् तु नष्टम् तम् ज्ञात्वा स्नेहात् आगत संभ्रमः ।
भ्रातरम् न प्रपश्यामि पाप शङ्कि च मे मनः ॥४-९-१६॥
अथ दीर्घस्य कालस्य बिलात् तस्मात् विनिःसृतम् ।
सः फेनम् रुधिरम् दृष्ट्वा ततो अहम् भृशदुःखितः ॥४-९-१७॥
नर्दताम् असुराणाम् च ध्वनिः मे श्रोत्रम् आगतः ।
न रस्तस्य च संग्रामे क्रोशतो अपि स्वनो गुरोः ॥४-९-१८॥
अहम् तु अवगतः बुद्ध्या चिह्नैः तैः भ्रातरम् हतम् ।
पिधाय च बिल द्वारम् शिलया गिरि मात्रया ॥४-९-१९॥
शोकार्तः च उदकम् कृत्वा किष्किन्धाम् आगतः सखे ।
गूहमानस्य मे तत्त्वम् यत्नतः मंत्रिभिः श्रुतम् ॥४-९-२०॥
ततः अहम् तैः समागम्य समेतैः अभिषेचितः ।
राज्यम् प्रशासतः तस्य न्यायतो मम राघव ॥४-९-२१॥
आजगाम रिपुम् हत्वा दानवम् स तु वानरः ।
अभिषिक्तम् तु माम् दृष्ट्वा कोपात् संरक्त लोचनः ॥४-९-२२॥
मदीयान् मंत्रिणः बद्ध्वा परुषम् वाक्यम् अब्रवीत् ।
निग्रहे च समर्थस्य तम् पापम् प्रति राघव ॥४-९-२३॥
न प्रावर्तत मे बुद्धिः भ्रातृ गौरव यंत्रिता ।
हत्वा शत्रुम् सः मे भ्राता प्रविवेश पुरम् तदा ॥४-९-२४॥
मानयन् तम् महात्मानम् यथावत् च अभिअवादयम् ।
उक्ताः च न आशिषः तेन संतुष्टेन अन्तरात्मना ॥४-९-२५॥
नत्वा पादौ अहम् तस्य मुकुटेन अस्पृशम् प्रभो ।
अपि वाली मम क्रोधात् न प्रसादम् चकार सः ॥४-९-२६॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्ध काण्डे नवमः सर्गः ।
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे नवमः सर्गः ॥४-९॥


text: ॥४.११॥ हेतुर्धर्मात्सुखमधर्माद्दुःखं सुखाद्रागो दुःखाद्द्वेषस्ततश्च प्रयत्नस्तेन मनसा वाचा कायेन वा परिस्यन्दमानः परमनुगृह्णात्युपहन्ति वा ततः पुनर्धर्माधर्मौ सुखदुःखे रागद्वेषाविति प्रवृत्तमिदं षडरं संसारचक्रम् । अस्य च प्रतिक्षणमावर्तमानस्याविद्या नेत्री मूलं सर्वक्लेशानामित्येष हेतुः । फलं तु यमाश्रित्य यस्य प्रत्युत्पन्नता धर्मादेः, न ह्यपूर्वोपजनः । मनस्तु साधिकारमाश्रयो वासनानाम् । न ह्यवसिताधिकारे मनसि निराश्रया वासनाः स्थातुमुत्सहन्ते । यदभिमुखीभूतं वस्तु यां वासनां व्यनक्ति तस्यास्तदालम्बनम् । वं हेतुफलाश्रयालम्बनैरेत्तैः संगृहीताः सर्वा वासनाः । षामभावे तत्संश्रयाणामपि वासनानामभावः । नास्त्यसतः संभवः, न चास्ति सतो विनाश इति द्रव्यत्वेन संभवन्त्यः कथं निवर्तिष्यन्ते वासना इति –


text:
यत्र कस्यचन स्थानिनः अनेके आदेशाः दत्ताः सन्ति, तत्र स्थानेन यः सदृशतमः, सः एव आदेशः भवति ।
बहुषु सूत्रेषु एकस्य स्थानिनः अनेके आदेशाः दीयन्ते । यथा - मिदेर्गुणः 7|3|82
इत्यनेन मिद्-धातोः इकारस्य गुणः भवति । अदेङ् गुणः 1|1|2
इत्यनेन अ, ए, ओ - एतेषां त्रयाणाम् वर्णानाम् गुणसंज्ञा भवति । अतः अत्र इकारस्य स्थाने त्रयः आदेशाः उच्यन्ते । एतेभ्यः त्रिभ्यः आदेशेभ्यः कः आदेशः करणीयः, अस्य उत्तरम् स्थानेऽन्तरतमः 1|1|50
अनेन सूत्रेण लभ्यते । "यः आदेशः स्थानेन सदृशतमः अस्ति, सः एव करणीयः", इति अस्य सूत्रस्य अर्थः ।
सादृश्यम् कथं निर्णीयते? वस्तुतः सादृश्यम् चतुर्विधम् अस्ति - स्थानसादृश्यम्, अर्थसादृश्यम्, गुणसादृश्यम्, प्रमाणसादृश्यम् । क्रमेण पश्यामः -
1. स्थानसादृश्यम् -
"स्थानम्" इत्युक्ते वर्णोत्पत्तिस्थानम् । यत्र भिन्नानाम् आदेशानाम् उच्चारणस्थानम् भिन्नम् अस्ति, तत्र उच्चारणस्थानसाधर्म्येण यः वर्णः सदृशतमः, तस्य स्वीकारः करणीयः । यथा, मिदेर्गुणः 7|3|82
इत्यनेन यद्यपि इकारस्य स्थाने अकार-एकार-ओकाराः विधीयन्ते, तथापि एतेभ्यः केवलं एकारस्य उच्चारणस्थानम् ( = कण्ठतालु) इकारस्य उच्चारणस्थानेन (= तालु) सह सदृशतमम् अस्ति । अतः अत्र "मिद्" धातोः इकारस्य एकारादेशः करणीयः । अतएव "मेद्यति" इति रूपं सिद्ध्यति ।
अत्र एतत् स्मर्तव्यम्, यत् आदेशनिर्णये केवलं "सादृश्यम्" आवश्यकम् अस्ति, "समानता" न । इत्युक्ते, यद्यपि इकारस्य उच्चारणस्थानम् "अ/ए/ओ" एतेषाम् उच्चारणस्थानैः सह "समानम्" नास्ति, तथापि एतेभ्यः एकारस्य उच्चारणस्थानम् इकारस्य उच्चारणस्थानस्य "सदृशतमम्" अस्ति, अतः आदेशरूपेण तस्य विधानम् भवितुम् अर्हति ।
2. अर्थसादृश्यम् -
अर्थेन सादृश्यम् अर्थसादृश्यम् । यत्र स्थानसादृश्येन आदेशनिर्णयः न भवितुं शक्यते, तत्र अर्थसादृश्यस्य विचारः करणीयः । यथा - पद्दन्नोमास्हृन्निशसन्यूषन्दोषन्यकञ्छकन्नुदन्नासञ्छस्प्रभृतिषु 6|1|63
अनेन सूत्रेण "पद्-दत्-नस्-मास्-ह्रत्-निश्-असन्-यूषन्-दोषन्-यकन्-शकन्-उदन्-आसन्" एते आदेशाः निर्दिष्टाः सन्ति । अत्र स्थानिनः न उक्ताः । अतः ये शब्दाः अर्थसादृश्येन आदेशसमानाः सन्ति, ते स्थानीरूपेण स्वीक्रियन्ते । यथा - पद्-शब्दस्य स्थानी "पाद", दत्-शब्दस्य स्थानी "दन्त" आदयः । एतदेव अर्थसादृश्यम् ।
3. गुणसादृश्यम् -
गुण-इत्युक्ते बाह्यप्रयत्नाः । यत्र स्थानसादृश्येन अर्थसादृश्येन वा निर्णयं कर्तुं न शक्यते, तत्र गुणसादृश्यस्य उपयोगः करणीयः । यथा - झयो होऽन्यतरस्याम् 8|4|62
अनेन सूत्रेण झय्-वर्णात् परस्य हकारस्य पूर्वसवर्णः भवति । यथा - "वाग् + हरि" इत्यत्र अनेन सूत्रेण हकारस्य पूर्वसवर्णः - इत्युक्ते गकारस्य सवर्णः विधीयते । गकारस्य सवर्णाः इत्युक्ते सर्वे कवर्गीयाः - क्, ख्, ग्, घ्, ङ् । एतेभ्यः हकारस्य स्थाने कः वर्णः आगच्छेत् ? एतत् ज्ञातुम् स्थानसादृश्यस्य अर्थसादृश्यस्य वा साहाय्यं स्वीकर्तुं न शक्यते । अतः अत्र गुणसादृश्यम् द्रष्टव्यम् । हकारस्य बाह्यप्रयत्नाः संवार-नाद-घोष-महाप्राणः । तादृशाः एव घकारस्यापि । अतः अत्र हकारस्य स्थाने घकारः विधीयते । अतः "वाग् + हरि = वाग्घरि" इति सन्धिः भवति ।
[सर्वेषाम् वर्णानाम् बाह्यप्रयत्नाः अत्र
निर्दिष्टाः सन्ति, ते दृश्यन्ताम् ।]
4. प्रमाणसादृश्यम् -
प्रमाण-इत्युक्ते उच्चारणमात्रा (अर्धमात्रा / एकमात्रा / द्विमात्रा / त्रिमात्रा) । यत्र स्थानसादृश्येन, अर्थसादृश्येन, गुणसादृश्येन च निर्णयंं न भवति, तत्र प्रमाणसादृश्यस्य साहाय्यम् स्वीक्रियते । यथा - अदसोऽसेर्दादु दो मः 8|2|80
अनेन सूत्रेण अदस्-शब्दस्य दकारस्य मकारः, तथा दकारात् परस्य वर्णस्य उकारादेशः भवति । अयम् उकारादेशः यदि ह्रस्व-वर्णस्य स्थाने भवति तर्हि ह्रस्व-उकारः आदेशरूपेण विधीयते, तथा अयम् उकारादेशः यदि दीर्घ-वर्णस्य स्थाने भवति तर्हि दीर्घ-ऊकारः आदेशरूपेण आगच्छति । (अत्र यद्यपि उकारः विधीयमानः अस्ति तथापि अयम् सवर्णग्रहणं करोति इति भाष्ये स्पष्टीकृतम् अस्ति ।)
ज्ञातव्यम् - आदेशस्य निश्चये कर्तव्ये एतेषाम् चतुर्ण्णाम् प्रयोगः अनेनैव क्रमेण भवति । इत्युक्ते, सर्वप्रथमम् स्थानसादृश्येन आदेशस्य निश्चयः करणीयः । यदि स्थानसादृश्येन निर्णयः न भवति, तर्हि अर्थसादृश्यस्य प्रयोगः कर्तव्यः । तदनन्तरम् आवश्यकम् चेद् गुणसादृश्यस्य अन्ते च प्रमाणसादृश्यस्य प्रयोगः करणीयः । यथा, मिदेर्गुणः 7|3|82
इत्यस्य विषये स्थानसाधर्म्येणैव इकारस्य गुणरूपेण एकारः विधीयते, अतः अत्र अन्यसादृश्यस्य साहाय्यम् न स्वीकर्तव्यम् । नो चेत् प्रमाणसादृश्येन ह्रस्व-इकारस्य स्थाने ह्रस्व-अकारस्य अनुचितं विधानम् भवितुम् शक्नोति । अतः सादृश्यनिश्चये "स्थान-अर्थ-गुण-प्रमाणम्" अयम् क्रमः नित्यं स्मर्तव्यः । एतदेव यत्र अनेकविधम् आन्तर्यम्, तत्र स्थानतः आन्तर्यं बलीयः
अनया परिभाषया स्पष्टीक्रियते ।


text:
12 निरुक्त्येति । निर्वचनेन सह आधिकारिकस्य लक्षणं कथयतीत्यर्थः । ननु कारिकायां फलस्वाम्यं तच्छब्देन परामृश्यते । तच्चानुचितमिव प्रतिभाति । तेनाह फलेन स्वस्वामिसंबन्ध इति । फलेन सह स्वस्वामिलक्षणसंबन्धोऽधिकारः । संबन्धो हि गुणप्रधानयोरेव भवति । फलभोक्तुर्गुणभावः कदाचिदपि मा भूदिति तत्प्रभुरित्युक्तमित्याह फलस्वामी चाधिकारीति । फलपर्यन्ततां नीयमानमिति प्रत्ययार्थं निर्वृत्तं विशिनष्टि । कारिकायां निर्वर्त्यमित्यन्तेन निरुक्तकथनम् । अभिव्यापीति लक्षणकथनम् । अयं च निरुक्तक्रमः । अधिकारोऽस्यास्तीति अधिकारी । तस्मादधिकारिशब्दात् ठकि ‘यस्येति च’ इतीकारलोपे वृद्धौ च कृतायामाधिकारिकमिति रूपं भवति ।
प्रासङ्गिकं निर्व्याचष्टे100—
यस्येतिवृत्तस्य परप्रयोजनस्य सतस्तत्प्रसङ्गात् स्वप्रयोजनसिद्धिः तत् प्रासङ्गिकमितिवृत्तम् । प्रसङ्गनिर्वृत्तेः प्रासङ्गिकम् ।
प्रासङ्गिकस्य लक्षणकथनपूर्वकं निर्वचनं दर्शयतीत्याह प्रासङ्गिकं निर्व्याचष्ट इति । तस्य लक्षणोक्तिं विवृणोति यस्येतिवृत्तस्येति । शब्दनिर्वचनं101 दर्शयति प्रसङ्गनिर्वृत्तेः प्रासङ्गिकमिति ।
प्रासङ्गिकमपि पताका-प्रकरीभेदाद् द्विविधमित्याह—
दूरं यदनुवर्तते प्रासङ्गकं सा पताका, सुग्रीवादिवृत्तान्तवत् । पताकेवासाधारणनायकचिह्नवत् तदुपकारित्वात् । यदल्पं = 103दूरं नानुवर्तते सा प्रकरी, श्रावणादिवृत्तान्तवत् ।


text:
Pitru Suktam
।। पितृ-सूक्तम् ।।
उदिताम् अवर उत्परास उन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः।
असुम् यऽ ईयुर-वृका ॠतज्ञास्ते नो ऽवन्तु पितरो हवेषु॥1॥
अंगिरसो नः पितरो नवग्वा अथर्वनो भृगवः सोम्यासः।
तेषां वयम् सुमतो यज्ञियानाम् अपि भद्रे सौमनसे स्याम्॥2॥
ये नः पूर्वे पितरः सोम्यासो ऽनूहिरे सोमपीथं वसिष्ठाः।
तेभिर यमः सरराणो हवीष्य उशन्न उशद्भिः प्रतिकामम् अत्तु॥3॥
त्वं सोम प्र चिकितो मनीषा त्वं रजिष्ठम् अनु नेषि पंथाम्।
तव प्रणीती पितरो न देवेषु रत्नम् अभजन्त धीराः॥4॥
त्वया हि नः पितरः सोम पूर्वे कर्माणि चक्रुः पवमान धीराः।
वन्वन् अवातः परिधीन् ऽरपोर्णु वीरेभिः अश्वैः मघवा भवा नः॥5॥
त्वं सोम पितृभिः संविदानो ऽनु द्यावा-पृथिवीऽ आ ततन्थ।
तस्मै तऽ इन्दो हविषा विधेम वयं स्याम पतयो रयीणाम्॥6॥
बर्हिषदः पितरः ऊत्य-र्वागिमा वो हव्या चकृमा जुषध्वम्।
तऽ आगत अवसा शन्तमे नाथा नः शंयोर ऽरपो दधात॥7॥
आहं पितृन्त् सुविदत्रान् ऽअवित्सि नपातं च विक्रमणं च विष्णोः।
बर्हिषदो ये स्वधया सुतस्य भजन्त पित्वः तऽ इहागमिष्ठाः॥8॥
उपहूताः पितरः सोम्यासो बर्हिष्येषु निधिषु प्रियेषु।
तऽ आ गमन्तु तऽ इह श्रुवन्तु अधि ब्रुवन्तु ते ऽवन्तु-अस्मान्॥9॥
आ यन्तु नः पितरः सोम्यासो ऽग्निष्वात्ताः पथिभि-र्देवयानैः।
अस्मिन् यज्ञे स्वधया मदन्तो ऽधि ब्रुवन्तु ते ऽवन्तु-अस्मान्॥10॥
अग्निष्वात्ताः पितर एह गच्छत सदःसदः सदत सु-प्रणीतयः।
अत्ता हवींषि प्रयतानि बर्हिष्य-था रयिम् सर्व-वीरं दधातन॥11॥
येऽ अग्निष्वात्ता येऽ अनग्निष्वात्ता मध्ये दिवः स्वधया मादयन्ते।
तेभ्यः स्वराड-सुनीतिम् एताम् यथा-वशं तन्वं कल्पयाति॥12॥
अग्निष्वात्तान् ॠतुमतो हवामहे नाराशं-से सोमपीथं यऽ आशुः।
ते नो विप्रासः सुहवा भवन्तु वयं स्याम पतयो रयीणाम्॥13॥
आच्या जानु दक्षिणतो निषद्य इमम् यज्ञम् अभि गृणीत विश्वे।
मा हिंसिष्ट पितरः केन चिन्नो यद्व आगः पुरूषता कराम॥14॥
आसीनासोऽ अरूणीनाम् उपस्थे रयिम् धत्त दाशुषे मर्त्याय।
पुत्रेभ्यः पितरः तस्य वस्वः प्रयच्छत तऽ इह ऊर्जम् दधात॥15॥
पितृ सूक्तम के फायदे
पितृ सूक्तम का जाप या पाठ करने से पितरो द्वारा दिया गया संकट कम हो जाता है और जातक को काफी हद तक रहत मिलती है कुंडली में अगर राहु और सूर्य के युति नवम भाव में बन जाये तो पितृ दोष का निर्माण होता है|