text:
ब्रह्मपुराणम्/अध्यायः ६९
अथोनसप्ततितमोऽध्यायः
पुरुषोत्तममाहात्म्यनिरूपणम्
मुनय ऊचुः
बह्वाश्चर्यस्त्वया प्रोक्तो विष्णुलोको जगत्पते।
नित्यानन्दकरः श्रीमान्भुक्तिमुक्तिफलप्रदः।। ६९.१ ।।
क्षेत्रं च दुर्लभं कीर्तितं पुरुषोत्तमम्।
त्यक्त्वा यत्र नरो देहं याति सालोक्यतां हरेः।। ६९.२ ।।
सम्यक्क्षेत्रस्य माहात्म्यं त्वया सम्यक्प्रकीर्तितम्।
यत्र स्वदेहसंत्यागाद्विष्णुलोकं व्रजेन्नरः।। ६९.३ ।।
अहो मोक्षस्य मार्गोऽयं देहत्यागस्त्वयोदितः।
नराणामुपकाराय पुरुषाख्ये न संशयः।। ६९.४ ।।
अनायासेन देवेश देहं त्यक्त्वा नरोत्तमाः।
तस्मिन्क्षेत्रे परं विष्णोः पदं यान्ति निरामयम्।। ६९.५ ।।
श्रुत्वा क्षेत्रस्य माहात्म्यं विस्मयो नो महानभूत्।
प्रयागपुष्करादीनि क्षेत्राण्यायतनानि च।। ६९.६ ।।
पृथिव्यां सर्वतीर्थानि सरितश्च सरांसि च।
न तथा तानि सर्वाणि प्रशंससि सुरोत्तम्।। ६९.७ ।।
यथा प्रशंससि क्षेत्रं पुरुषाख्यं पुनः पुनः।
ज्ञातोऽस्माभिरभिप्रायस्तवेदानीं पितामह।। ६९.८ ।।
येन प्रशंससि क्षेत्रं मुक्तिदं पुरुषोत्तमम्।
पुरुषाख्यसमं नूनं क्षेत्रं नास्ति महीतले।।
तेन त्वं विबुधश्रेष्ठ प्रशंससि पुनः पुनः।। ६९.९ ।।
सत्यं सत्यं मुनिश्रेष्ठा भवद्भिः समुदाहृतम्।
पुरुषाख्यसमं क्षेत्रं नास्त्यत्र पृथिवीतले।। ६९.१० ।।
सन्ति यानि तु तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च।
तानि श्रीपुरुषाख्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्।। ६९.११ ।।
यथा सर्वेश्वरो विष्णुः सर्वलोकोत्तमोत्तमः।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्।। ६९.१२ ।।
आदित्यानां यता विष्णः श्रेष्ठत्वे समुदाहृतः।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्।। ६९.१३ ।।
नक्षत्राणां यथा सोमः सरसां सागरो यथा।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्।। ६९.१४ ।।
वसूनां पावको यद्वद्रुद्राणां शंकरो यथा।
तथा समस्ततीर्थानां वरीष्ठं पुरुषोत्तमम्।। ६९.१५ ।।
वर्णानां ब्राह्मणो यद्वद्वैनतेयश्च पक्षिणाम्।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम।। ६९.१६ ।।
शिखरिणां यथा मेरुः पर्वतानां हिमालयः।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्।। ६९.१७ ।।
प्रमदानां यथा लक्ष्मीः सरितां जाह्नवी यथा।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्।। ६९.१८ ।।
ऐरावतो गजेन्द्राणां महर्षीणां भृगुर्यथा।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्।। ६९.१९ ।।
सेनानीनां यथा स्कन्दः सिद्धानां कपिलो यथा।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्।। ६९.२० ।।
उच्चैःश्रवा यथाऽश्वानां कवीनामुशना कविः।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्।। ६९.२१ ।।
मुनीनां च यथा व्यासः कुबेरो यक्षरक्षसाम्।।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्।। ६९.२२ ।।
इन्द्रियाणां मनो यद्वद्भूतानामवनी यथा।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्।। ६९.२३ ।।
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां पवनः प्लवतां यथा।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्।। ६९.२४ ।।
भूषणानां तु सर्वेषां यथा चूडामणिर्द्विजाः।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्।। ६९.२५ ।।
गन्धर्वाणां चित्ररथः शस्त्राणां कुलिशो यथा।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरषोत्तमम्।। ६९.२६ ।।
अकारः सर्ववर्णानां गायत्री छन्दसां यथा।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्।। ६९.२७ ।।
सर्वाङ्गेभ्यो यथा श्रेष्ठमुत्तमाङ्गं द्विजोत्तमाः।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्।। ६९.२८ ।।
अरुन्धती यता स्त्रीणां सतीनां श्रेष्ठतां गता।
तथा समस्ततीर्थानां श्रेष्ठं तत्पुरुषोत्तमम्।। ६९.२९ ।।
यथा समस्तविद्यानां मोक्षविद्या परा स्मृता।
तथा समस्ततीर्थानां श्रेष्ठं तत्पुरुषोत्तमम्।। ६९.३० ।।
मनुष्याणां यता राजा धेनूनामपि कामधुक्।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्।। ६९.३१ ।।
सुवर्णं सर्वरत्नानां सर्पाणां वासुकिर्यथा।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्।। ६९.३२ ।।
प्रह्लादः सर्वदैत्यानां रामः शस्त्रभृतां यथा।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्।। ६९.३३ ।।
झषाणां मकरो यद्वन्मृगाणां मृगराड्यथा।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्।। ६९.३४ ।।
समुद्राणां यथा श्रेष्ठः क्षीरोदः सरितां पतिः।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्।। ६९.३५ ।।
वरुणो यादसां यद्वद्यमः संयमिनां यथा।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्।। ६९.३६ ।।
देवर्षीणां यता श्रेष्ठो नारदो मुनिसत्तमाः।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्।। ६९.३७ ।।
धातूनां काञ्चनं यद्वत्पवित्राणां च दक्षिणा।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्।। ६९.३८ ।।
प्रजापतिर्यथा दक्ष ऋषीणां कश्यपो यथा।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम्।। ६९.३९ ।।
ग्रहाणां भास्करो यद्वन्मन्त्राणां प्रणवो यथा।
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरषोत्तमम्।। ६९.४० ।।
अश्वमेधस्तु यज्ञानां यथा श्रेष्ठः प्रकीर्तितः।
तथा समस्ततीर्थानां क्षेत्रं च तद्द्विजोत्तमाः।। ६९.४१ ।।
ओषधीनां यथा धान्यं तृणेषु तृणराड्यथा।
तथा समस्ततीर्थानामुत्तमं पुरुषोत्तमम्।। ६९.४२ ।।
यता सभस्ततीर्थानां धर्मः संसारतारकः।
तथा समस्ततीर्थानां श्रेष्ठं तत्पुरुषोत्तमम्।। ६९.४३ ।।
इति श्रीमहापुराणे आदिब्राह्मे स्वयंभ्वृषिसंवादे पुरुषोत्तममाहात्म्यनिरूपणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः।। ६९ ।।


c: text/html

text:
सम्माननोत्सञ्जनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियः
सूत्रच्छेद:
सम्मानन-उत्सञ्जन-आचार्यकरण-ज्ञान-भृति-विगणन-व्ययेषु - सप्तमीबहुवचनम् , नियः - पञ्चम्येकवचनम्
अनुवृत्ति:
आत्मनेपदम् [1|3|13
] - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
सम्मानन-उत्सञ्जन-आचार्यकरण-ज्ञान-भृति-विगणन-व्ययेषु निय: आत्मनेपदम्
सूत्रार्थ:
सम्माननम्, उत्सञ्जनम् , आचार्यकरणम्, ज्ञान, भृतिः, विगणनम् व्ययः - एतेषु अर्थेषु नी-धातुः आत्मनेपदी ज्ञातव्यः ।
णीञ् (प्रापणे) अयं धातुः वस्तुतः उभयपदी अस्ति । परन्तु एतेषु अर्थेषु सः केवलं आत्मनेपदस्य प्रत्ययान् एव प्राप्नोति -
1) सम्माननम् (सुष्ठु मार्गदर्शनम्) - आचार्यः छात्रं व्याकरणे नयते ।
2) उत्सञ्जनम् (उत्थापनम्) - राजा दण्डम् उन्नतये ("उपरि करोति" इत्यर्थः । )
3) आचार्यकरणम् (विधिपूर्वकम् ज्ञानदानम्) - आचार्यः माणवकम् उपनयते ।
4) ज्ञानम् (निश्चयः) - सः तत्वं नयते । ("तत्वस्य निश्चयं करोति" इत्यर्थः)
5) भृतिः (वेतनं दत्वा समीपतानिर्माणम्) - धनिकः कर्मकारम् अनुपनयते ।
6) विगणनम् (ऋणपूर्तिः) - मद्राः करं विनयन्ते ("करः" इत्युक्ते भागधेयम् - यथा आयकरः, विक्रयकरः आदयः । "मद्राः ऋणपूर्तिं कुर्वन्ति" इत्यर्थः ।
7) व्ययः (विनियोगः) - धनिकः शतं विनयते ।
अन्येषु अर्थेषु उभयपदम् भवति । यथा - अजाम् ग्रामम् नयति नयते वा ।
One-line meaning in English
The verb नी is आत्मनेपदी when used in these meanings - (1) To guide in an appropriate way (2) To lift up (3) To impart knowledge according to proper process (4) To decide, fix upon (5) Make a relation by giving money (6) To pay off , and (7) To spend.
काशिकावृत्तिः
णीञ् प्रापणे। अस्मात् कर्त्रभिप्राये क्रियाफले सिद्धम् एवाऽत्मनेपदम्। अकर्त्रभिप्रयार्थो ऽयम् आरम्भः। णीञ् प्राप्णे इत्येतस्मात् धातोरात्मनेपदं भवति सम्माननाऽदिषु विशेषणेषु सत्सु। सम्माननं पूजनम् नयते चार्वी लोकायते। चार्वी बुद्धिः, तत्सम्बन्धादचार्ये ऽपि चार्वी। स लोकायते शास्त्रे पदार्थान् नयते, उपपत्तिभिः स्थिरीकृत्य शिष्येभ्यः प्रापयति। ते युक्तिभिः स्थाप्यमानाः सम्मानिताः पूजिता भवन्ति। उत्सञ्जनम् उत्क्षेपणम् माणवकम् उदानयते। उत्क्षिपति इत्यर्थः। आचार्यकरणम् आचार्यक्रिया माणवकम् ईदृशेन विधिना आत्मसमीपं प्राप्यति यथा स उपनेता स्वयम् आचार्यः सम्पद्यते। माणवकम् उपनयते। आत्मानम् आचार्यीकुर्वन् माणवकम् आत्मसमीपं प्रापयति इत्यर्थः। ज्ञानं प्रमेयनिश्चयः नयते चर्वी लोकयते। तत्र प्रमेयं निश्चिनोति इत्यर्थः। भृतिर्वेतनम् कर्मकरानुपनयते। भृतिदानेन समीपं करोति इत्यर्थः। विगणनम् ऋणादेर् निर्यातनम् मद्राः करम् विनयन्ते। निर्यातयन्ति इत्यर्थः। व्ययो धर्माऽदिषु विनियोगः। शतं विनयते। सहस्रं विनयते। धर्माऽद्यर्थं शतम् विनियुङ्क्ते इत्यर्थः। एतेषु इति किम्? अजां नयति ग्रामम्।
`सम्माननादिषु विशेषणेषु` इति। किंस्विदत्र विशिष्यते नयत्यर्थोऽनेनेति विशेषणम्? किंस्विन्नयत्यर्थ एव विशेषणम्? विशिष्यते व्यावर्त्त्यतेऽर्थान्तरादिति कृत्वा। तत्र सम्माननमाचार्यकरणं भृतिश्चेति पूर्वेणैवार्थेनैतानि विशेषणानि, परिशिष्टानि तु नयत्यर्थस्वभावानि द्वितीयेन विशेषणानि। `नयते चार्वी लोकायते` इति। अत्र नयतेः प्रापणमर्थो विशेष्यः, शिष्यसम्माननन्तु तस्य फलभावेन विशेषमम्। तत्सम्बन्धादाचार्योऽपि चार्वीत्युच्यत इति। यथा कुन्तान्न प्रवेशयेत्युक्ते कुन्तशब्दः कुन्तसम्बन्धात् पुरुषेष्वपि वत्र्तते, तथेहापि चार्वीशब्दश्चार्वीसम्नब्धादाचार्येऽपि। `स्थिरीकृत्य` इति। निशच्लीकृत्येत्यर्थः। निश्चलत्वन्तु तेषामनन्यार्थभावः। `स्थाप्यमानाः` इति। लोकायते शास्त्रे पदार्थानां सम्यगवबोधः। `पूजिता भवन्ति` इति। अभिलषितार्थसम्पादनमेव तेषां पूजा। अभिलषितोऽर्थस्तु लोकायते शास्त्रे पदार्थानां सम्यवबोधः। `उत्क्षिपतीत्यर्थः` इति। एतेनोपत्सञ्जनं नयतेरर्थः, न तु तस्य विशेषणमिति दर्शयति। एवं `निश्चिनोतीत्यर्थः` इत्यादिभिरपि ज्ञानादीनां यथासम्भवं नयत्यर्थतां दर्शयतीति वेदितव्यम्। `ईदृशेन` इति। यादृशः शास्त्रोक्तो विधिः, तादृशेनेत्यर्थः। अत्राप्याचार्यकरणं नयत्यर्थस्य फलभावेनैव विशेषणम्। `कर्मकरानुपनयते` इति। अत्र हि भृतिर्हेतुभावेन नयत्यर्थस्य समीपकरणस्य विशेषणम्। `ऋणादेः` इति। आदिशब्देन करशुल्कदण्डादीनां ग्रहणम्। करो नाम राजग्राह्रो भागः कर्षकैः रक्षार्थं परिकल्पितः। `धर्मादिषु` इति। आदिशब्देन कामादिष्वपि॥
सम्माननादिषुविशेषणेषु सत्स्विति। युक्तं सम्माननाचार्यकरणवेतनानां विशेषणत्वम्, तत्र हि प्रापणमेव धात्वर्थः, सम्माननादीनि तु तमेव विषयतया व्यवच्छिन्दन्ति। उत्सञ्जनादीनां त्वयुक्तम्; तेषामेव धात्वर्थत्वात्, तद्व्यतिरिक्तस्य विशेष्यस्यासम्भवात्, उच्यते; सम्माननादेरुत्सञ्जनादेश्च विशेषणत्वं समानं पूर्वोक्तं धात्वर्थविशेषणम्, उतरस्तु धातुविशेषणमिति विशेष्यमात्रं भिद्यते, अतः सुष्ठूअक्तम्--सम्माननादिषु विशेषणेष्विति। चार्वि बुद्धिरिति। चारुशब्दात् ठ्वोतो गुणवचनात्ऽइति ङीष्। आचार्योऽपि चार्वीति । यथा यष्टीः प्रवेशयेति पुरुषेष्वजहत्स्वलिङ्ग एव यष्टिशब्दः, तद्वच्चार्वीशब्दः। ते युक्तिभिरित्यादि। पूर्वस्मिन् वाक्ये गुणभावेनापि प्रकृते। ते शिष्याः युक्तिभिः प्रतिपाद्यमानाः, निष्पाद्यमाना इत्यर्थः। स्थाप्यमाना इति तु व्याख्याने पदार्थानामचेतनत्वात् न मुख्यं सम्माननम्। उत्क्षिपतीत्यर्थ इति। तेनोत्सञ्जनं नयतेरर्थ इति दर्शयति। आचार्यकरणमाचार्यक्रियेति। सूत्रवृतौ च कारणावस्थाया विवक्षितत्वात् च्विः प्राप्तोऽपि विकल्पाधिकारान्न कृतः। तथा चाचार्यीकुर्वन्निति च्विः प्रयुक्तः। ननुपनयनं माणवकस्य संस्कारः, येनासावध्ययने योग्यो भवति, न त्वनेनाचार्ये कश्चिदतिशयो जन्यते; आचार्यशब्दस्य तु प्रवृत्तिनिमितमुपनीयाध्यापनं नाम क्रियाविशेषः, यथोपाध्यायशब्दस्यैकदेशाध्यापनं तत्कथमाचार्यकरण आत्मनेपदं विधीयते इत्यत आह--माणवकमीद्दशेनेत्यादि । एवं मन्यते--उपनियाध्यापनेनाद्दष्टरूपः कश्चिदतिशय आचार्ये जन्यते, तदेव प्रवृत्तिनिमितमाचार्यशब्दस्येति तदाह--स्वयमाचार्यः सम्पद्यते इति । ठात्मानमाचार्यीकुर्वन्ऽ इति च हेतुलक्षणे लटः शत्रादेशः। ईद्दशेनेति । याद्दशः शास्त्रोक्तो विधिस्ताद्दशेनेत्यर्थः। ननु यद्याचार्यकमुपनयनस्य प्रयोजनं तत्कर्त्रभिप्रायमिति नार्थ आचार्यकरण आत्मनेपदविधानेन? उच्यते; नोपनयनेनाचार्यकं जन्यते, किं तर्हि? तत्पूर्वकेणाध्ययनेन। उपनयनक्रियायास्तु माणवकसंस्कारः साक्षात्फलम्। एवं संस्कृतस्य माणवकस्य यदध्यापनं तेनाचार्यकं जन्यते इति न तदुपनयनायः क्रियायाः फलम्। पच्च तस्याः फलं तन्माणवकगामि, न कर्तृगामि। निश्चिनोतीत्यर्थ इति । अनेन ज्ञानं नयतेरर्थ इत्याह। कारं विनयते इति। कर एव कारः, प्रज्ञादिः, राजग्राह्यए भागः कर्षकैः कल्पितः॥
सिद्धान्तकौमुदी
अत्रोत्सञ्जनज्ञानविगणनव्यया नयतेर्वाच्याः । इतरे प्रयोगोपाधयः । तथा हि । शास्त्रे नयते । शास्त्रस्थं सिद्धान्तं शिष्येभ्यः प्रापयतीत्यर्थः । तेन च शिष्यसंमाननं फलितम् । उत्सञ्जने । दण्डमुन्नयते । उत्क्षिपतीत्यर्थः । माणवकमुपनयनते । विधिना आत्मसमीपं प्रापयतीत्यर्थः । उपनयनपूर्वकेणाध्यापनेन हि उपनेतरि आचार्यत्वं क्रियते । ज्ञाने । तत्वं नयते । निश्चिनोतीत्यर्थः । कर्मकारानुपनयते । भृतिदानेन स्वसमीपं प्रापयतीत्यर्थः । विगणनमृणादेर्निर्यातनम् । करं विनयते । राज्ञे देयं भागं परिशोधयतीत्यर्थः । शतं विनयते । धर्मार्थं विनियुङ्क्तं इत्यर्थः ॥
सम्माननोत्सञ्जनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियः - संमननोत्सञ्जना । एषु गम्येषु णीञ्धातोरात् मनेपदमित्यर्थः । परगामिन्यपि फले आत्मनेपदार्थमिदम् । इतरे इति । संमाननाऽऽचार्यकरणप्रभृतय इत्यर्थः । प्रयोगोपाधय इति । वाच्यत्वाऽभावेऽपि आर्थिकाः सत्तामात्रेण शब्दप्रयोगे निमित्तभूता इत्यर्थः । आत्मनेपदद्योत्या इति यावत् । तदेवोपपादयितुं प्रतिजानीते — तथा हीति । संमानने उदाहरति — शास्त्रे नयते इति । अत्र णीञ् प्रापणार्थकः ।सिद्धान्तप्रापणेनेत्यर्थः । फलितमिति । अर्थादिति भावः । उत्सञ्जने इति । "उदाह्यियते" इति शेषः । उत्सञ्जनमुत्क्षेपः । उत्क्षिपतीत्यर्थ इति । धातूनामनेकार्थत्वादिति सत्त्या प्रापयित्रपेक्षमेव । तच्च माणवकीयमात्मसमीपप्रापणं वैधमेव विवक्षितम्, पूर्वोत्तराऽङ्गकलापाम्नासामथ्र्यात् । तदाह — - विधिना आत्मसमीपं प्रापयतीति । तत्राऽऽचार्यकरणस्यार्थिकत्वमुपपादयति — उपनयनपूर्वकेणेति ।माणवकमुपनयीत,तमध्यापयीते॑त्यध्यापनार्थत्वमुपनयनस्याऽवगतम्, अध्यापनादाचार्यत्वं संपद्यते,उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद्द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं प्रचक्षते ।॑ इतिस्मरणात् । तथा च आचार्यकरणमुपनयनसाध्यत्वादार्थिकहरति — कर्मकरानुपनयते इति । भृतिः = वेतनं । तदर्थ#ं कर्म करोतीति कर्मकरः । "कर्मणि भृतौ" इति टप्रत्ययः । कर्मण्युपपदे कृञष्टः स्यात्कर्तरीति तदर्थः । उपपूर्वको णीञ् समीपप्रापणार्थकः । तदाह — राज्ञे देयं भागंपरिशोधयतीति । परिगणयति दातुमित्यर्थः । व्यये उदाहरति — शतं विनयते धर्मार्थमिति । अत्र विपूर्वो णीञ् व्ययार्थकः । तदाह — विनियुङ्क्ते इत्यर्थ इति ।
सम्माननोत्सञ्जनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियः - संमाननो । उपनयनपूर्वकेणेति । उपनयनं — वटुसंस्कारः ।तस्य परगामित्वात्परस्मैपदं प्राप्ते अनेनात्मनेपदं विधीयते । नह्रुपनयनमात्रेण आचार्यत्वं भवति किं तु तत्पूर्वकाध्यापनेनेत्याचार्यकरणस्य प्रयोगोपाधित्वं परपरया ज्ञेयम् ।उपनीय ददद्वेदमाचार्यः स उदाह्मतःर॑ इति स्मृतिः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति
सूत्रच्छेद:
द्यतिस्यतिमास्थाम् - षष्ठीबहुवचनम् , इत् - प्रथमैकवचनम् , ति - सप्तम्येकवचनम् , किति - सप्तम्येकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
द्यति स्याति मा स्था इत्येतेषाम् अङ्गानाम् इकारादेशो भवति तकारादौ किति प्रत्यये परतः। द्यति तिर्दितः। निर्दितवान्। स्यति अवसितः। अवसितवान्। मा मितः। मितवान्। स्था स्थितः। स्थितवान्। ति इति किम्? अवदाय। किति इति किम्? अवदाता।
छन्दसि, यजुषि, ऋचीति सर्व निवृत्तम्; तेन सामान्येनायं विधिः। `दो अवखण्डने` (धातुपाठः-1148), `षो अन्तकर्मणि` (धातुपाठः-1147)। `मा माने` (धातुपाठः-1062), `माङ माने` (धातुपाठः-1142), `मेङप्रणिदाने` (धातुपाठः-961)--`गामादाग्रहणेष्वविशेषः` (व्या।प।124) इति त्रयाणामपि ग्रहणम्। `ष्ठा गतिनिवृत्तौ` (धातुपाठः-928)। तत्राद्यस्य `दो दद्घोः` 7|4|46
इति दत्त्वे प्राप्ते शेषाणां `घुमास्था` 6|4|66
इत्यादिसूत्रेण ईत्त्वे प्राप्त इत्त्वं विधीयते॥ `अवदाय` इति। पूर्ववत्? क्त्वो ल्यप्। `अवदाता` इति। तृच्। द्यतिस्यतति श्तिपा निर्देशोऽयं यङलुग्निवृत्त्यर्थः। तेन तयोर्यथाप्राप्तमेव भवति--दादत्तः, दादत्तवान्, सासीतः, सासीतवान्। तपरकरणं मुखसुखार्थम्, न तु दीर्घनिवृत्त्यर्थम्। `भाव्यमानोऽण्? सवर्णान्न गृह्णाति` (व्या।प।35) इति दीर्घस्याप्राप्तेः॥
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
सिद्धान्तकौमुदी
एषामिकारोऽन्तादेशः स्यात्तादौ किति । ईत्वदद्भावयोरपवादः । दितः । सितः । मा माङ् मेङ् । मितः । स्थितः ॥
द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति - द्यतिस्यति । एषां चतुर्णां द्वन्द्वात्षष्ठी । "दो अवखण्डने" इत्यस्य द्यतीति निर्देशः ।षो अन्तकर्मणी॑त्यस्य तु स्यतीति निर्देशः । इत्-ति- कितीति च्छेदः । ईत्त्वेति ।घुमास्थे॑ति ईत्त्वस्य,दो दद्धो॑रिति दद्भावस्य च यथासंभवमपवाद इत्यर्थः । दोधातोरुदाहरति — दित इति । मा माङ् मेङिति ।गामादाग्रहणेष्वविशेषः॑ इति वचनादिति भावः ।
द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति - द्यतिस्यति । दोऽवखण्डने, षोऽन्तकर्मणि, मा माने, माङ् माने ,मेङ् प्रणिदाने, ष्ठा गतिवृत्तौ । श्तिपा निर्देशो धातुविशेषणार्थः । न हि श्तिपं विना श्यन् सुलभः । यत्तु प्रसादकृतोक्तं — श्तिपा निर्देशो यङ्लुङ्निवृत्त्यर्थः, दादत्तः [सासात॑] इति । तन्न । यङ्लुकि हि इटा भाव्यं — दादितः सासित इति । तत्रति कितीति वचनान्नाऽस्ति प्रसङ्गः । किं चदो दद्धो॑रिति विधीयमान आदेशोऽनेकाल्त्वात्सर्वस्येति निर्विवादम् । तथा च हन्तेर्यङ्लुगन्तस्य वधादेशवत्साभ्यासस्य प्रवर्तेतेति दादत्त इति त्वदुदाह्मतरूपं कथमुक्तिसम्भवं लभेतेत्याहुः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
भाग १४
१४.०१
सामवायिकैर् एवम् अभियुक्तो विजिगीषुर् यस् तेषां प्रधानस् तं ब्रूयात् "त्वया मे संधिः, इदं हिरण्यम्, अहं च मित्रम्, द्वि.गुणा ते वृद्धिः, न_अर्हस्य् आत्म.क्षयेण मित्र.मुखान् अमित्रान् वर्धयितुम्, एते हि वृद्धास् त्वाम् एव परिभविष्यन्ति" इति ॥
१४.०२
भेदं वा ब्रूयात् "अनपकारो यथा_अहम् एतैः सम्भूय_अभियुक्तस् तथा त्वाम् अप्य् एते संहित.बलाः स्वस्था व्यसने वा_अभियोक्ष्यन्ते, बलं हि चित्तं विकरोति, तद् एषां विघातय" इति ॥
१४.०३
भिन्नेषु प्रधानम् उपगृह्य हीनेषु विक्रमयेत्, हीनान् अनुग्राह्य वा प्रधाने, यथा वा श्रेयो_अभिमन्येत तथा ॥
१४.०४
वैरं वा परैर् ग्राहयित्वा विसंवादयेत् ॥
१४.०५
फल.भूयस्त्वेन वा प्रधानम् उपजाप्य संधिं कारयेत् ॥
१४.०६
अथ_उभय.वेतनाः फल.भूयस्त्वं दर्शयन्तः सामवायिकान् "अतिसंहिताः स्थ" इत्य् उद्द्दूषयेयुः ॥
१४.०७
दुष्टेषु संधिं दूषयेत् ॥
१४.०८
अथ_उभय.वेतना भूयो भेदम् एषां कुर्युः "एवं तद् यद् अस्माभिर् दर्शितम्" इति ॥
१४.०९
भिन्नेष्व् अन्यतम.उपग्रहेण चेष्टेत ॥
१४.१०
प्रधान.अभावे सामवायिकानाम् उत्साहयितारं स्थिर.कर्माणम् अनुरक्त.प्रकृक्तिं लोभाद् भयाद् वा संघातम् उपागतं विजिगीषोर् भीतं राज्य.प्रतिसम्बद्धं मित्रं चल.अमित्रं वा पूर्वान् उत्तर.अभावे साधयेत् - उत्साहयितारम् आत्म.निसर्गेण, स्थिर.कर्माणं सान्त्व.प्रणिपातेन, अनुरक्त.प्रकृतिं कन्या.दान.यापनाभ्याम्, लुब्धम् अंश.द्वैगुण्येन, भीतम् एभ्यः कोश.दण्ड.अनुग्रहेण, स्वतो भीतं विश्वास्य प्रतिभू.प्रदानेन, राज्य.प्रतिसम्बद्धम् एकी.भाव.उपगमनेन, मित्रम् उभयतः प्रिय.हिताभ्याम्, उपकार.त्यागेन वा, चल.अमित्रम् अवधृतम् अनपकार.उपकाराभ्याम् ॥
१४.११
यो वा यथा_अयोगं भजेत तं तथा साधयेत्, साम.दान.भेद.दण्डैर् वा यथा_आपत्सु व्याख्यास्यामः ॥
१४.१२
व्यसन.उपघात.त्वरितो वा कोश.दण्डाभ्यां देशे काले कार्ये वा_अवधृतं संधिम् उपेयात् ॥
१४.१३
कृत.संधिर् हीनम् आत्मानं प्रतिकुर्वीत ॥
१४.१४
पक्षे हीनो बन्धु.मित्र.पक्षं कुर्वीत, दुर्गम् अविषह्यं वा ॥
१४.१५
दुर्ग.मित्र.प्रतिष्टब्धो हि स्वेषां परेषां च पूज्यो भवति ॥
१४.१६
मन्त्र.शक्ति.हीनः प्राज्ञ.पुरुष.उपचयं विद्या.वृद्ध.सम्योगं वा कुर्वीत ॥
१४.१७
तथा हि सद्यः श्रेयः प्राप्नोति ॥
१४.१८
प्रभाव.हीनः प्रकृति.योग.क्षेम.सिद्धौ यतेत ॥
१४.१९
जन.पदः सर्व.कर्मणां योनिः, ततः प्रभावः ॥
१४.२०
तस्य स्थानम् आत्मनश् च_आपदि दुर्गम् ॥
१४.२१
सेतु.बन्धः सस्यानां योनिः ॥
१४.२२
नित्य.अनुषक्तो हि वर्ष.गुण.लाभः सेतु.वापेषु ॥
१४.२३
वणिक्.पथः पर.अतिसंधानस्य योनिः ॥
१४.२४
वणिक्.पथेन हि दण्ड.गूढ.पुरुष.अतिनयनं शस्त्र.आवरण.यान.वाहन.क्रयश् च क्रियते, प्रवेशो निर्णयनं च ॥
१४.२५
खनिः संग्राम.उपकरणानां योनिः, द्रव्य.वनं दुर्ग.कर्मणां यान.रथयोश् च, हस्ति.वनं हस्तिनाम्, गव.अश्व.खर.उष्ट्राणां च व्रजः ॥
१४.२६
तेषाम् अलाभे बन्धु.मित्र.कुलेभ्यः समार्जनम् ॥
१४.२७
उत्साह.हीनः श्रेणी.प्रवीर.पुरुषाणां चोर.गण.आटविक.म्लेच्छ.जातीनां पर.अपकारिणां गूढ.पुरुषाणां च यथा.लाब्भम् उपचयं कुर्वीत ॥
१४.२८
पर.मिश्र.अप्रतीकारम् आबलीयसं वा परेषु प्रयुञ्जीत ॥
१४.२९
एवं पक्षेण मन्त्रेण द्रव्येण च बलेन च ।
१४.२९
सम्पन्नः प्रतिनिर्गच्छेत् पर.अवग्रहम् आत्मनः ॥
(विगृह्य.उपरोध.हेतवह् - दण्ड.उपनत.वृत्तम्)
Translation - भाषांतर
N/A


text:
दशरथमाँझिः
दशरथः माञ्झिः (१९३४ - १७ अगस्त २००७) पर्वतपुरुष-नाम्ना ख्यातः बिहारराज्ये गयायाः समीपे गहलौरग्रामे निर्धनः श्रमिकः आसीत्। सः एकाकी मुद्गरतक्षनीमात्रेण २५-पादमितं पर्वतं छित्त्वा ३६०-पाददीर्घं ३६-पादविस्तृतं मार्गं रचितवान्। तस्य २२-वर्षात्मकस्य परिश्रमस्य प्रभावात् गयानगरस्य अतरी-वज़ीरपुरयोः उपनगरयोः दूरत्वं ५५-किलोमीटर्तः १५-किलोमीटर्-यावत् न्यूनम् अभवत्।
प्रसङ्गः[सम्पादयतु]
दशरथमाञ्झिः अविकसितप्रदेशे दलितजातौ जातः। जीवनस्य आरम्भिककाले तेन सामान्याधिकारेभ्यः अपि महान् सङ्घर्षः करणीयः आसीत्।


text:
आलम्बनपरीक्षावृत्तिः
Technical Details
आलम्बनपरीक्षावृत्तिः
आचार्यदिङ्नागकृता
नमः सर्वबुद्धबोधिसत्त्वेभ्यः
ये चक्षुरादिज्ञानस्यालम्बनं बाह्यार्थोऽस्तीतीच्छन्ति। ननु ते कल्पयन्ति परमाणुन् ; तत्कारणात्वात् [ज्ञानस्य]। संघातं वा तदाभज्ञानस्य जायमानत्वात्। तत्र तावत्
यद्यपीन्द्रियविज्ञप्तेर्ग्राह्यांशः (=अणवः) कारणं भवेत्।
अतदाभतया तस्या नाक्षवद्विषयः स तु (अणवः)॥१॥
विषय इति। ज्ञानेन स्वरूप मेव निर्धार्यते। तदाकारतया जायमानत्वात्। यद्यप्यणवः तत्कारणम्। तथापि न तादृशाः अक्षवत्। एवञ्च नाणवस्तावदालम्बनम्। संघातस्तु तदाभत्वेऽपि [ज्ञानम्य नालम्बनम्। यतः]
यदाभासा न तस्मात्सा
योऽर्थः स्वावभासिविज्ञप्तिमुत्पादयति सह्यालम्बनं युज्यते। यतः स एव ह्युत्पत्तिप्रत्यय उच्यते। संघातस्तु नैवम्।
द्रव्याभावाद् द्विचन्द्रवत्।
इन्द्रियवैकल्यात् द्विचन्द्रदर्शनस्य तदाभत्वेऽपि न तस्य विषयोऽस्ति। तद्वत् संघातः द्रव्यतोऽसत्त्वेन अकारणात्वात् नालम्बनम्।
एवं बाह्यदूयञ्चैव न युक्तं मतिगोचरः॥२॥
अणुः कलापश्चेति बाह्योऽर्थः नालम्बनम्, एकाङ्गवैकल्यात्॥ तत्र साधनं सञ्चिताकारमिच्छन्ति किल केचन।
सर्वोऽर्थो बह्वाकारः अतः तत्र केनचिदाकारेण प्रत्यक्ष इप्यते। परमाणुष्वप्यस्ति सञ्चिताभज्ञानोत्पत्तिकारणभावः।
अण्वाकारो न विज्ञप्तेरर्थः कठिनतादिवत्॥३॥
यथा कठिनतादि विद्यमानमपि न चाक्षुषबुद्धिविषयः। एवमनुत्वमपि॥
भवेद्धटशरावादेस्तथा सति समा मतिः।
घटशरावादिपरमाणुषु बहुष्वपि न कोऽपि विशेषोऽस्ति।
आकारभेदाद्भेदश्चेत
यदि मन्यसे ग्रीवाद्याकारः विशेषक्रिया येन बुद्धेर्विशेषणमुपाधिर्भवेत्। इति। अयमुपाधिर्धटादावस्ति।
नास्ति तु द्रव्यसत्यणौ॥४॥
प्रमाणभेदाभावात् सः
परमाणुषु द्रव्यान्तरेष्वपि पारिमण्डल्ये भेदो नास्ति।
अद्रव्येऽस्ति ततः स हि।
आकारभेदः संवृतिसत्स्वेवास्ति न तु परमाणुषु। घटादयश्च संवृतिसन्त एव॥
अणुनां परिहारे हि तदाभज्ञानविप्लवात्॥५॥
द्रव्यसत्सु अपनीतसम्बन्धिष्वपि [नील-] वर्णादिवत् स्वबुद्धिर्न त्यज्यते। तथा सति इन्द्रियबुद्धीनां विषयो बहिर्नास्तीत्युपपद्यते॥
यदन्तर्हेयरूपं तु बहिर्वदवभासते।
सोऽर्थः
वाह्यार्थेऽविद्यमाने अन्तस्सदेव वहिर्वदवभासनमालम्बनप्रत्ययः।
विज्ञानरूपत्वात्तत्प्रत्ययतयापि च॥६॥
अन्तर्विज्ञान मर्थतयावभासते ततो उत्पद्यते चेति धर्मताद्वयविशिष्टमित्यतः अन्तस्सदेवालम्बनप्रत्ययः॥
यदि तावदेवमवभास एव वेद्यते। कथं तदेकदेशः सहजातः प्रत्ययः।
एकांशः प्रत्ययोऽवीतात्,
सहभूतोऽपि अव्यभिचारात् अन्यजातस्य प्रत्ययो भवती॥ नैयायिकास्तु एवमाहुः। क्रमेण जायमानयोर्हेतुहेतुमतोः भवाभावतद्वत्ता लक्षण मिति॥ अथवा
शक्त्यर्पणात् क्रमेण [वा]।
क्रमेणापि सोऽर्थावभासः स्वानुरूपकार्योत्पत्तये शक्तिं विज्ञानधारां करोतीत्यविरोधः॥ यदि तर्हि स्वरूपमेवालम्बनप्रत्ययः। कथं तत् [रूपं] चक्षुश्चोपादाय चक्षुर्विज्ञानमुत्पद्यते॥ [इति]।
सहकारिवशाद्यद्धि शक्तिरूपं [तत्] इन्द्रियम्॥७॥
इन्द्रियं स्वकार्यात् शक्तिरूपमेवानुमीयते न तु भौतिकम्।
सा चाविरुद्धा विज्ञप्तेः
शक्तिस्तु विज्ञाने वास्तु। अनिर्देश्ये स्वस्य रूपे वास्तु कार्योत्पत्तौ न विशेषः।
एवं विषयरूपकम्।
प्रवर्तेतेऽनादिकालं शक्तिश्चान्योन्यहेतुके॥८॥
चक्षुराख्यां शक्तिमन्तः रूपञ्चोपादाय विज्ञानमर्थावभासि आलम्बनादविभक्तमुत्पद्यते। इदं द्वयमपि अनादिकालमन्योन्यहेतुकम्। कदाचित् विज्ञानस्य शक्तिपरिपाकात् विषयाकारता भवति। कदाचिच्च तदाकारशक्तिः। विज्ञानं सा च उभयमन्यत्वेनानन्यत्वेन च यथेष्टमुच्यताम्। एवमन्तरालम्बनं धर्मताद्वयविशिष्टत्वात् विषयतया उपपद्यते॥
इत्याचार्यदिङ्नागकृता आलम्बनपरीक्षावृत्तिः समाप्ता


text:
॥ श्रीगणाध्यक्षस्तोत्रं ईक्ष्वाकुकृत ॥
भरद्वाज उवाच
कथं स्तुतो गणाध्यक्षस्तेन राज्ञा महात्मना ।
यथा तेन तपस्तप्तं तन्मे वद महामते ॥ १॥
सूत उवाच
चतुर्थीदिवसे राजा स्नात्वा त्रिषवणं द्विज ।
रक्ताम्बरधरो भूत्वा रक्तगन्धानुलेपनः ॥ २॥
सुरक्तकुसुमैर्हृद्यैर्विनायकमथार्चयत् ।
रक्तचन्दनतोयेन स्नानपूर्वं यथाविधि ॥ ३॥
विलिप्य रक्तगन्धेन रक्तपुष्पैः प्रपूजयत् ।
ततोऽसौ दत्तवान् धूपमाज्ययुक्तं सचन्दनम् ।
नैवेद्यं चैव हारिद्रं गुडखण्डघृतप्लुतम् ॥ ४॥
एवं सुविधिना पूज्य विनायकमथास्तवीत् ।
इक्ष्वाकुरुवाच
नमस्कृत्य महादेवं स्तोष्येऽहं तं विनायकम् ॥ ५॥
महागणपतिं शूरमजितं ज्ञानवर्धनम् ।
एकदन्तं द्विदन्तं च चतुर्दन्तं चतुर्भुजम् ॥ ६॥
त्र्यक्षं त्रिशूलहस्तं च रक्तनेत्रं वरप्रदम् ।
आम्बिकेयं शूर्पकर्णं प्रचण्डं च विनायकम् ॥ ७॥
आरक्तं दण्डिनं चैव वह्निवक्त्रं हुतप्रियम् ।
अनर्चितो विघ्नकरः सर्वकार्येषु यो नृणाम् ॥ ८॥
तं नमामि गणाध्यक्षं भीममुग्रमुमासुतम् ।
मदमत्तं विरूपाक्षं भक्तिविघ्ननिवारकम् ॥ ९॥
सूर्यकोटिप्रतीकाशं भिन्नाञ्जनसमप्रभम् ।
बुद्धं सुनिर्मलं शान्तं नमस्यामि विनायकम् ॥ १०॥
नमोऽस्तु गजवक्त्राय गणानां पतये नमः ।
मेरुमन्दररूपाय नमः कैलासवासिने ॥ ११॥
विरूपाय नमस्तेऽस्तु नमस्ते ब्रह्मचारिणे ।
भक्तस्तुताय देवाय नमस्तुभ्यं विनायक ॥ १२॥
त्वया पुराण पूर्वेषां देवानां कार्यसिद्धये ।
गजरूपं समास्थाय त्रासिताः सर्वदानवाः ॥ १३॥
ऋषीणां देवतानां च नायकत्वं प्रकाशितम् ।
यतस्ततः सुरैरग्रे पूज्यसे त्वं भवात्मज ॥ १४॥
त्वामाराध्य गणाध्यक्षं सर्वज्ञं कामरूपिणम् ।
कार्यार्थं रक्तकुसुमै रक्तचन्दनवारिभिः ॥ १५॥
रक्ताम्बरधरो भूत्वा चतुर्थ्यामर्चयेज्जपेत् ।
त्रिकालमेककालं वा पूजयेन्नियताशनः ॥ १६॥
राजानं राजपुत्रं वा राजमन्त्रिणमेव वा ।
राज्यं च सर्वविघ्नेश वशं कुर्यात् सराष्ट्रकम् ॥ १७॥
अविघ्नं तपसो मह्यं कुरु नौमि विनायक ।
मयेत्थं संस्तुतो भक्त्या पूजितश्च विशेषतः ॥ १८॥
यत्फलं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु यत्फलम् ।
तत्फलं पूर्णमाप्नोति स्तुत्वा देवं विनायकम् ॥ १९॥
विषमं न भवेत् तस्य न च गच्छेत् पराभवम् ।
न च विघ्नो भवेत् तस्य जातो जातिस्मरो भवेत् ॥ २०॥
य इदं पठते स्तोत्रं षड्भिर्मासैर्वरं लभेत् ।
संवत्सरेण सिद्धिं च लभते नात्र संशयः ॥ २१॥
सूत उवाच
एवं स्तुत्वा पुरा राजा गणाध्यक्षं द्विजोत्तम ।
तापसं वेषमास्थाय तपश्चर्तुं गतो वनम् ॥ २२॥
उत्सृज्य वस्त्रं नागत्वक्सदृशं बहुमूल्यकम् ।
कठिनां तु त्वचं वाक्षीं कट्यां धत्ते नृपोत्तमः ॥ २३॥
तथा रत्नानि दिव्यानि वलयानि निरस्य तु ।
अक्षसूत्रमलङ्कारं फलैः पद्मस्य शोभनम् ॥ २४॥
तथोत्तमाङ्गे मुकुटं रत्नहाटकशोभितम् ।
त्यक्त्वा जटाकलापं तु तपोऽर्थे विभृयान्नृपः ॥ २५॥
इति ।
नरसिंहपुराण अध्याय २५ श्लोकसंख्या ७२
श्रीनरसिंहपुराणे इक्ष्वाकुचरिते पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५॥
From Narasimhapurana adhyAya 25
https://archive.org/details/NarsimhaPuranGitapress
Proofread by Singanallur Ganesan singanallur at gmail.com
BACK TO TOP
% Text title : gaNAdhyakShastotram IkShvAkukRita narasiMhapurANe
% File name : gaNAdhyakShastotramIkShvAkuNP.itx
% itxtitle : gaNAdhyakShastotram (IkShvAkukRitam)
% engtitle : GanadhyakSha Stotram by IkShvAku
% Category : ganesha, stotra
% Location : doc_ganesha
% Sublocation : ganesha
% Texttype : stotra
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Proofread by : Singanallur Ganesan singanallur at gmail.com
% Translated by : https://archive.org/details/NarsimhaPuranGitapress
% Description-comments : Narasimhapurana adhyAya 25 1-25
% Latest update : June 9, 2013
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
सूत्रम्
अध्यायिन्यदेशकालात्॥ ४।४।७१
काशिका-वृत्तिः
अध्यायिन्यदेशकालात् ४।४।७१
तत्र इत्येव। सप्तमीसमर्थाददेशवाचिनः परतिपदिकादकालवाचिनः च अध्यायिन्यभिधेये ठक् प्रत्ययो भवति। अध्ययनस्य यौ देशकालौ शास्त्रण प्रतिषिद्धौ तावदेशकालशब्देन उच्येते, तत इदं प्रत्ययविधानम्। श्माशाने ऽधीते श्माशानिकः। चातुष्पथिकः। अकालात् चतुरदश्यमधीते चातुर्दशिकः। आमावास्यिकः। अदेशकालातिति किम्? स्रुघ्ने ऽधीते। पूर्वाह्णे ऽधीते।
न्यासः
अध्यायिन्यदेशकालात्। , ४।४।७१
अध्येतुं शीलमस्येत्यध्यायी, ताच्छीलिको णिनिः। "अध्ययनस्य यौ देशकालौ शास्त्रेण प्रतिषिद्धौ तावदेशकालशब्देनोच्येते" इति। अप्रतिषिद्धाभ्यां देशकालशब्दाभ्यामन्यत्वात् पर्युदासवृत्त्याऽभक्ष्यास्पर्शनीयवदध्ययनस्येति। अत आह--- तस्याध्यायिना प्रत्ययार्थेन सन्निधापितत्वात्। न हि विनाध्ययनेनाध्याय्युपपद्यते॥
बाल-मनोरमा
अध्यायिन्यदेशकालात् १६०२, ४।४।७१
अध्यायिन्यदेशकालात्। निषिद्धेति। "अदेशकाले"त्यत्र नञ् निषिद्धे वर्तत इति भावः। श्माशानिकः चातुर्दशिक इति। देशकालभिन्नादिति व्याख्याने तु इह न स्यादिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
अध्यायिन्यदेशकालात् १२३२, ४।४।७१
अध्ययिन्य। अदेशकालात् किम्()। काश्यामधीते। पूर्वाह्णे अधीते।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः॥ २।१।३५
पदच्छेदः॥
चतुर्थी १।१ तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः ३।३ तत्पुरुषः १।१ २१ विभाषा १।१ ११ सह ० ४ सुपा ३।१ ४ समासः १।१ ३ सुप् १।१ २
काशिका-वृत्तिः
चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः २।१।३६
सुप् सुपा इति वर्तते। तस्य विशेषणम् एतत्। ततिति सर्वनाम्ना चतुर्थ्यन्तस्य अर्थः परामृश्यते। तस्मै इदं तदर्थम्। तदर्थ अर्थ बलि हित सुख रक्षित इत्येतैः सह चतुर्थ्यन्तं समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति। तदर्थेन प्रकृतिविकारभावे समासो ऽयम् इष्यते। यूपाय दारु यूपदारु। कुण्ड्लाय हिरण्यम् कुण्डलहिरण्यम्। इह न भवति, रन्धनाय स्थली, अवहननाय उलूखलम् इति। तादर्थ्ये चतुर्थी च अस्मादेव ज्ञापकाद् भवति। अर्थेन नित्यसमासवचनं सर्वलिङ्गता च वक्तव्या। ब्राह्मणार्थं पयः। ब्राह्मणार्था यवागूः। बलि कुबेराय बलिः कुबेरबलिः। महाराजबलिः। हित गोहितम्। अश्वहितम्। सुख गोसुखम्। अश्वसुखम्। रक्षित गोरक्षितम्। अश्वरक्षितम्।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः ९३०, २।१।३५
चतुर्थ्यन्तार्थाय यत् तद्वाचिना अर्थादिभिश्च चतुर्थ्यंन्तं वा प्राग्वत्। यूपाय दारु यूपदारु। (तदर्थेन प्रकृतिविकृतिभाव एवेष्टः)। तेनेह न - रन्धनाय स्थाली। (अर्थेन नित्यसमासो विशेष्यलिङ्गता चेति वक्तव्यम्)। द्विजार्थः सूपः। द्विजार्था यवागूः। द्विजार्थं पयः। भूतबलिः। गोहितम्। गोसुखम्। गोरक्षितम्॥
न्यासः
चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः। , २।१।३५
"तदर्थेन" इत्यादि। यदि तादथ्र्यमात्रे समासः स्यात्, बलिरक्षितग्रहणमनर्थकं स्यात्। तथा हि-- कुबेरबलिः,गोरक्षितमित्यत्रापि तादथ्र्यं गम्यतत एव। तसमाद्बलिरक्षितग्रहणाल्लिङ्गात् "तादर्थ्ये प्रकृतिविकारभावे समासो भवति" इति विज्ञायते। ननु च सम्प्रदाने चतुथ्र्यर्थं बलिरक्षितग्रहणं स्यात्, नैतदस्ति; ददातिकर्मणा हि अभिप्रेयमाणस्य क्रियया वा सम्प्रदानसंज्ञेष्यते, न चेह ददातिकर्मणा क्रियया वाऽभिप्रेयमाणताऽस्ति, तत्कुतः सम्प्रदाने चतुर्थी?
केन पुनस्तादर्थ्ये चतुर्थी भवतीत्याह-- "अस्मादेव" इत्यादि। यदि तादर्थ्ये चतुर्थी न स्यात्, तदा तदर्थग्रहणमनर्थकं स्यात्। तस्माद्यदेतत्, तदर्थेन चतुथ्र्यन्तस्य समासविधानं तदेव ज्ञापकम्-- तादर्थ्ये चतुर्थी भवतीति।
"अर्थेन" इत्यादि। कत्र्तव्यमिति शेषः। नित्यसमास उच्यते = कथ्यते, येन तन्नित्यसमासवचनं व्याख्यातव्यम्। एतदुक्तं भवति-- येनार्थशब्देन नित्यसमासः प्रत्याय्यते तद्वयाख्यानं कत्र्तव्यमिति। तत्रेदं व्याख्यानम्-- विभाषाग्रहणमनुवत्र्तते, सा च व्यवस्थितविभाषा विज्ञायते। तेनार्थशब्देन नित्यसमासो भविष्यति, सर्वलिङ्गता चेति। "परवल्ललिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः" २।४।२६
इति परवल्लिङ्गतायां प्राप्तायां सर्वलिङ्गता विधीयते। एषा तु लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्येति सिद्धा। अथ वा -- बहुलग्रहणानुवृत्तेः सर्वमेतत् सिद्धम्। गोहितम्, गोसुखमिति "चतुर्थी चाशिष्यायुष्य" २।३।७३
इत्यादिना चतुर्थी। हितयोगे त्वनाशिष्यपि चतुर्थी भवति। तथा हि वक्ष्यति-- "हितयोगे चतुर्थी वक्तव्या" (वा
। १२३) इति।
तत्त्व-बोधिनी
चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः ६११, २।१।३५
चतुर्थी तदथार्थ। तच्छब्देन प्रकृता चतुर्थी परामृश्यते, प्रत्ययग्रहमम्, चतुथ्र्यन्तेन सामथ्र्यात्तदर्थो लक्ष्यते इत्याशयेनाह--चतुथ्र्यन्तार्थय यदिति। चतुथ्र्यन्तवाच्याय यूपाय यद्दार्वादि, तद्वाचिना चतुथ्र्यन्तं समस्यत इत्यर्थः। बलिरक्षितग्रहणादिति। हितसुखग्रहणं तु न ज्ञापकं, तग्योगे चतुर्थी चाशिषीत्यतादर्थ्येऽपि चतुर्थीसमभवादिति भावः। ननु "चतुर्थी चाशिषी"ति वहिता या चतुर्थी तदन्तस्य समासो न भवति, समासादाशिषोऽनवगमादिति केचिदाहुरिति कैयटेनोक्तम्।ततश्च तत्पक्षे हितसुखग्रहणमपि बलुरक्षितग्रहणवज्ज्ञापकमेवेति चेत्, अत्र नव्याः--"ब्राआहृणहितम्। गोहितम्। गोसुखमित्यतादथ्र्यचतुथ्र्यन्तेनापि समा४सः स्वीक्रियते। सा चाऽतादथ्र्यचतुर्थी "हितयोगे चे"ति वार्तिका "चतुर्थी तदर्थे" त्यादिना हितसुओखशब्दाभ्यां समासविधानज्ज्ञापकाद्वा सम्भवतीति हितसुखग्रहणं न ज्ञापकमिति सम्यगेवेत्याहुः। यूपायेति। तादर्थ्ये चतुर्थी। एवमग्रेऽपि यथासंभवमूह्रम्। अ()आघासादय इति। एतच्च भाष्यकृतोक्तम्। नन्वेवं "रन्धनाय स्थाली" त्यत्रापि षष्ठीसमासः स्यादेवेति प्रकृति विकृतिभाव एवेति नियमो निष्पल एव। न च स्वरे विशेषः, "चतुर्थी तदर्थे"इति पूर्वपदकृतिस्वरस्यापि प्रकृति विकृतभाव एवेष्यमाणत्वात्। अत्राहुः--"संबन्धत्वातादथ्र्यकृतवैलक्षण्येनोक्तनियमसाफल्यान्न दोषः। अत्र च मानमेतदेव भाष्यम्। "न माषाणामश्रीयात्", "दाशरथाय मैथिली"त्यादिप्रयोगा अपीत्थमेव विवक्षाभेदेन निर्वाह्राः। एवंच "पूर्वसदृशे"ति सूत्रे सदृशग्रहणं व्यर्थमिति कैयटहरदत्तादीनामुक्तिः प्रामादिकीत्यवधेयम्। शाब्दबोधकृतवैलक्षण्यस्य तत्रापि सत्त्वादिति।
अर्थे नित्यसमासो विश्षेयलिङ्गता चेति वक्तव्यम्
। अर्थेन नित्येति। अन्यथा विभाषाधिकारात्पक्षे "द्विजायार्थ"इति प्रयोगः स्यादिति भावः। विशेष्यलिङ्गता चेति। वचनाऽभावे त्वर्थशब्दस्य नित्यपुंस्त्वात् "परवल्लिङ्ग"मिति सर्वत्र पुँल्लिङ्गप्रयोग एव स्यादिति भावः।


text:
सूत्रम्
पूर्ववदश्ववडवौ॥ २।४।२७
काशिका-वृत्तिः
पूर्ववदश्ववडवौ २।४।२७
अश्ववडवयोर् विभाषएकवद्भावः उक्तः। तत्र एकवद्भावादन्यत्र परविल्लिङ्गतायां प्राप्तायाम् इदम् आरभ्यते। अश्ववडवयोः पूर्ववल्लिङ्गं भवति। अश्वश्च वडवा च अश्ववडवौ। अर्थातिदेशश्च अयम्, न निपातनम्। तत्र द्विवचनमतन्त्रम्। वचनान्तरे ऽपि पूर्ववल्लिङ्गता भवति, अश्ववडवान्, अश्ववडवैः इति।
न्यासः
पूर्ववद�आवडवौ। , २।४।२७
"अ()आवडवयोर्विभाषैकवद्भावो विहितः"इति। "विभाषा वृक्षमृग" २।४।१२
इत्यादिना। "अर्थातिदेशश्चायम्, न निपातनम्" इति। निपातने हि पूर्ववदिति वचनमर्थकं स्यात्, अ()आवडवावित्येवं ब्राऊयात्। तेन "द्विवचनमतन्त्रम्" इत्यादिनाऽर्थातिदेशस्य फलं दर्शयति। निपातने हि वचनान्तरे पूर्ववल्लिङ्गता न स्यात्॥
बाल-मनोरमा
पूर्वपद�आवडवौ ८०३, २।४।२७
पूर्वपद()आवडवौ। "अ()आश्च बहवा चे"ति द्वन्द्वे परवल्लिङ्गं बाधित्वा पूर्ववल्लिङ्गार्थमिदम्। "अ()आवडवाविति द्वन्द्वः पूर्वपदस्य लिङ्गं लभते" #इत्यर्थे बहुवचने विभक्त्यन्तरे च न स्यादित्यत आह--द्विवचनमतन्त्रमिति। उपलक्षममिदम् द्विवचनं विभक्तिश्चेति द्वयमपि अविवक्षितमित्यर्थः। "पूर्वव"द्ग्रहणमत्र लिङ्गम् अन्यथा निपातनादेव सिद्धे किं तेनेति भावः।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
कुमारः श्रमणाऽऽदिभिः॥ २।१।६९
पदच्छेदः॥
कुमारः १।१ श्रमणाऽऽदिभिः ३।३ समानाधिकरणेन ३।१ ४८ तत्पुरुषः १।१ २१ विभाषा १।१ ११ सह ० ४ सुपा ३।१ ४ समासः १।१ ३ सुप् १।१ २
काशिका-वृत्तिः
कुमारः श्रमणाऽअदिभिः २।१।७०
कुमारशब्दः श्रमणाऽअदिभिः सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति। ये ऽत्र स्त्रीलिङ्गाः पठ्यन्ते, श्रमणा, प्रव्रजिता, कुलटा इत्येवम् आदयः, तैः सह स्त्रीलिङ्गः एव कुमारशब्दः समस्यते। ये तु पुंलिङ्गाः, अध्यापकः, अभिरूपकः, पण्डितः इति, तैरुभयथा, प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्य अपि ग्रहणम् इति। कुमारी श्रमणा कुमारश्रमणा। श्रमना। प्रव्रजिता। कुलटा। गर्भिणी। तापसी। दासी। बन्धकी। अध्यापक। अभिरूपक। पण्डित। पटु। मृदु। कुशल। चपल। निपुण।
न्यासः
कुमारः श्रमणादिभिः। , २।१।६९
"तैः सह स्त्रीलिङ्ग एव कुमारीशब्दः समस्यते" इति। न तु पुंल्लिङ्ग इत्यवधारणेन दर्शयति। न हि पुंल्लिङ्गस्य स्त्रीलिङ्गेन सामानाधिकरण्यमुपपद्यत इति भावः। "तैरुपभयथा" इति। स्त्रीलिङ्गः, पुंल्लिङश्च। कथं पुनः पुंल्लिङ्गैः समास उच्यमानः स्त्रीलिङ्गैः स्यादित्यत आह-- "प्रातिपदिकग्रहणे" इति। गतार्थम्॥
तत्त्व-बोधिनी
कुमारः श्रमणादिमिः ६५७, २।१।६९
एतदेवेत्। एलकारः स्फुटसिद्धतच्वद्योतनार्थो, न त्ववधारणार्थः, "युवा खलती"ति सूत्रे जरतीग्रहणस्यापि ज्ञापकत्वसंभवात्। न हि युवन्शब्दस्य पुंस्त्वं जरतीसामानाधिकरण्यं सङ्गच्छते।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
षष्ठी चानादरे॥ २।३।३८
पदच्छेदः॥
षष्ठी १।१ ४१ च ० अनादरे ७।१ यस्य ६।१ ३७ च ० ३७ भावेन ३।१ ३७ भावलक्षणम् १।१ ३७ सप्तमी १।१ ३६
काशिका-वृत्तिः
षष्ठी च अनादरे २।३।३८
पूर्वेण सप्तम्यां प्राप्तायां षष्ठी विधीयते, चकारात् सा ऽपि भवति। अनादराधिके भावलक्षने भाववतः षष्ठीसप्तम्यौ विभक्ती भवतः। रुदतः प्राव्राजीत्, रुदति प्राव्राजीत् क्रोशतः प्राव्राजीत्, क्रोशति प्राव्राजीत्। क्रोशन्तमनादृत्य प्रव्रजितः इत्यर्थः।
न्यासः
षष्ठी चानादरे। , २।३।३८
अनादरः तिरस्कारः, परिभव इत्यर्थः। "रुदतः" इति। "रुदिर् अश्रुविमोचने" (धा।पा।१०६७) शतृप्रत्ययः॥
बाल-मनोरमा
षष्ठी चाऽनादरे ६२७, २।३।३८
षष्ठी चानादरे। चातसप्तमीत्यनुकृष्यते। अनादरे इति विषयसप्तमी। यस्य चेति पूर्वसूत्रमनुवर्तते। अनादरे गम्यमाने सति यस्य क्रियया क्रियान्तरं लक्ष्यते ततः षष्ठी सप्तमी चेत्यर्थः। फलितमाह--अनादराधिक्ये इति। अनादरोऽधिको यस्मादिति विग्रहः। रुदति रुदत इति। "कदा संन्यस्तवा"निति प्रश्ने उत्तरमिदम्। अत्र लक्षकत्वं षष्ठीसप्तम्योरर्थः। अनादरविशिष्टं प्रव्रजनं धात्वर्थः। षष्ठीसप्तम्यौ तात्पर्यग्राहिके। अनादरश्च लक्षकक्रियाश्रयपुत्रादिविषयः। वर्तमानरोदनक्रियाविशिष्टपुत्रादिज्ञाप्यमनादरविशिष्टं प्रव्रजनमित्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
षष्ठी चाऽनादरे ५५८, २।३।३८
षष्ठी चानादरे। अनादर इति। "यस्य च भावेन" इत्यनेन सप्तमी। अनादरे सति यो भावं लक्षयतीति। तदेत्फलितमाह अनादराधिक्य इति। केवलभावलक्षणे सप्तम्येव, अनादराधिक्ये तु षष्ठीसप्तम्याविति निष्कर्षः।


text:
सूत्रम्
ऋदुपधाच्चाकॢपिचृतेः॥ ३।१।११०
काशिका-वृत्तिः
ऋदुपधाच् च अक्ल्̥पिचृतेः ३।१।११०
ऋकारौपधाच् च धातोः क्यप् प्रत्ययो भवति क्ल्̥पिचृती वर्जयित्वा। वृतु वृत्यम्। वृधु वृध्यम् अक्ल्̥पिचृतेः इति किम्? कल्प्यम्। चर्त्यम्। तपरकरणम् किम्? कृ̄त संशब्दने। ण्यदेव भवति कीर्त्यम्। पाणौ सृजेर् ण्यद् वक्तव्यः। पाणिसर्ग्या रज्जुः। समवपूर्वाच् च। समवसर्ग्या।
न्यासः
ऋदुपधाच्चाक्लृपिचृतेः। , ३।१।११०
"क्लृपिचृतौ वर्जयित्वा" इति। "कृपू सामर्थ्ये" (धा।पा।७६२), "चृती {हिंसाश्रन्थनयोः" धा।पा।} हिंसाग्रन्थनयोः" (धा।पा।१३२४) इत्येतौ त्यक्त्वा। कृपेर्लत्वस्यासिद्धत्वादृदुपधत्वम्। "कल्प्यम्" इति। लत्वस्यामिद्ध्तवादृकारस्यैवाकारो गुणः। "ण्यदेव भवति-- कीर्त्त्यम्" इति। आर्धधातुकविवक्षायां चुरादिणिचः "णेरनिटि" ६।४।५१
इति णिलोपे कृ-ते हलन्ततोपजायत इति कृत्वा "ऋहलोण्र्यत्" ३।१।१२४
इति ण्यदेव भवति। "हलि च" ८।२।७७
इति दीर्घः। ननु च "अचो यत्" ३।१।९७
इत्यत्राज्ग्रहणस्य प्रयोजनमुक्तम्-- अजन्तभूतपूर्वादपि यथा स्यात्, दित्स्यम्, धित्स्यमिति;एवञ्चेहापि णिचि यतैव भवितव्यम्?
एवं तह्र्रनित्यण्यन्ताश्चुरादय इत्यण्यन्तादेवात्र ण्यद्भवतीत्यदोषः। "वक्तव्यः" इति
। व्याख्येय इत्यर्थः। व्याख्यानं तु पूर्ववत्।
पाणिभ्यां रुआष्टव्या "पाणिसग्र्या रज्जुः"। "उपपदमतिङ्ट २।२।१९
इति समासः।
"समवपूर्वाच्च" इति। सृजेण्र्यद्भवतीति सम्बध्यते। चकारः समुच्चये।न केवलं पाणावुपपदे ण्यद्वक्तव्यः; अपि तु समवपूर्वाच्च
॥
बाल-मनोरमा
ऋदुपधाच्चाऽक्लृपिचृतेः ६८०, ३।१।११०
ऋदुपधाच्चा। क्लृप्()चृती वर्जयित्वा ऋदुपधाद्धातोः क्यबित्यर्थः। ननु तपरकरममिह व्यर्थमित्यत आह-- अनित्यण्यन्ता इति। णिजन्तात्तु यदेवेति। "अचो य"दित्यनेनेति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
ऋदुपधाच्चाऽक्लृपिचृतेः ५६४, ३।१।११०
क्लृपिचृत्योस्त्विति। कृपू सामर्थ्ये। चृती हिंसाग्रन्थनयोः। कल्प्यमिति। कृपेर्लत्वस्याऽसिद्धत्वात्, ऋलृवर्णयोः सावण्र्यविधानाच्च ऋदुपधत्वम्।


text:
लक्षण ५
तथा-
‘ राज्याभिषेकमाज्ञाय शम्बरासुरवैरिण: । सुधाभिर्जगतीमध्यं लिम्पतीव सुधाकर: ॥’
अत्रापि चन्द्रे विषये तादृशलेपनकर्तृत्वरूपधर्मोत्प्रेक्षेत्येकं दर्शनम् । किरणव्यापने विषये चन्द्रकर्तृकसुधाकरणकलेपनस्य तादात्म्येनोत्प्रेक्षणमिति द्वितीयम् । तत्र प्रथमे मते धवलीकारकत्वरूपनिमित्तानुपादानादनुपात्त-निमित्ता, विषयस्योपादानादुपात्तविषया । द्वितीयेऽपि तस्यैव निमित्तस्या-नुपादानादनुपात्तनिमित्ता, विषयस्य निगीर्णतयानुपात्तविषयेति विशेष: :
तादात्म्येन द्रव्यस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा-
‘ कलिन्दशैलदियमाप्रयागं केनापि दीर्घा परिखा निखाता । मन्ये तलस्पर्शविहीनमस्यामाकाशमानीलमिदं विभाति ॥’
अत्र यमुनायां नीलत्वदीर्घत्वनिमित्तकमाकाशतादात्म्योत्प्रेक्षणम् । आकाशत्वस्य स्वरूपात्मकत्वाद्द्रव्योत्प्रेक्षेयम् । अत एवाकाशपदाच्छब्दाश्रच त्वाद्यनुपस्थितिदशायामप्याकाशधी: । नीलत्वरूपनिमित्तस्य विषयिणि सिद्धयर्थं तृतीयचरणोपादानम् । दीर्घत्वरूपनिमित्तसिद्धयर्थं च पूर्वार्धम् ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
॥ कामाख्या ध्यानं स्तोत्रं च ॥
कामाख्या ध्यानम्
रविशशियुतकर्णा कुंकुमापीतवर्णा
मणिकनकविचित्रा लोलजिह्वा त्रिनेत्रा ।
अभयवरदहस्ता साक्षसूत्रप्रहस्ता
प्रणतसुरनरेशा सिद्धकामेश्वरी सा ॥ १॥
अरुणकमलसंस्था रक्तपद्मासनस्था
नवतरुणशरीरा मुक्तकेशी सुहारा ।
शवहृदि पृथुतुङ्गा स्वाङ्घ्रियुग्मा मनोज्ञा
शिशुरविसमवस्त्रा सर्वकामेश्वरी सा ॥ २॥
विपुलविभवदात्री स्मेरवक्त्रा सुकेशी
दलितकरकदन्ता सामिचन्द्रावतंसा ।
मनसिज-दृशदिस्था योनिमुद्रालसन्ती
पवनगगनसक्ता संश्रुतस्थानभागा ।
चिन्ता चैवं दीप्यदग्निप्रकाशा
धर्मार्थाद्यैः साधकैर्वाञ्छितार्था ॥ ३॥
कामाख्या स्तोत्रम्
जय कामेशि चामुण्डे जय भूतापहारिणि ।
जय सर्वगते देवि कामेश्वरि नमोऽस्तु ते ॥ १॥
विश्वमूर्ते शुभे शुद्धे विरूपाक्षि त्रिलोचने ।
भीमरूपे शिवे विद्ये कामेश्वरि नमोऽस्तु ते ॥ २॥
मालाजये जये जम्भे भूताक्षि क्षुभितेऽक्षये ।
महामाये महेशानि कामेश्वरि नमोऽस्तु ते ॥ ३॥
भीमाक्षि भीषणे देवि सर्वभूतभयङ्करि ।
करालि विकरालि च कामेश्वरि नमोऽस्तु ते ॥ ४॥
कालि करालविक्रान्ते कामेश्वरि हरप्रिये ।
सर्वशास्त्रसारभूते कामेश्वरि नमोऽस्तु ते ॥ ५॥
कामरूपप्रदीपे च नीलकूटनिवासिनि ।
निशुम्भ-शुम्भमथनि कामेश्वरि नमोऽस्तु ते ॥ ६॥
कामाख्ये कामरूपस्थे कामेश्वरि हरिप्रिये ।
कामनां देहि मे नित्यं कामेश्वरि नमोऽस्तु ते ॥ ७॥
वपानाढ्यमहावकत्रे तथा त्रिभुवनेश्वरि ।
महिषासुरवधे देवि कामेश्वरि नमोऽस्तु ते ॥ ८॥
छागतुष्टे महाभीमे कामाख्ये सुरवन्दिते ।
जय कामप्रदे तुष्टे कामेश्वरि नमोऽस्तु ते ॥ ९॥
भ्रष्टराज्यो यदा राजा नवम्यां नियतः शुचिः ।
अष्टम्याञ्च चतुर्दश्यामुपवासी नरोत्तमः ॥ १०॥
संवत्सरेण लभते राज्यं निष्कण्टकं पुनः ।
य इदंशृणुयाद् भक्त्या तव देवि समुद्भवम् ॥ ११॥
सर्वपापविनिर्मुक्तः परं निर्वाणमृच्छति ।
श्रीकामरूपेश्वरि भास्करप्रभे प्रकाशिताम्भोजनिभायतानने ।
सुरारि-रक्षःस्तुतिपातनोत्सुके त्रयीमये देवनुते नमामि ॥ १२॥
सितासिते रक्तपिशाङ्गविग्रहे रूपाणि यस्याः प्रतिभान्ति तानि ।
विकाररूपा च विकल्पितानि शुभाशुभानामपि तां नमामि ॥ १३॥
कामरूपसमुद्भूते कामपीठावतंसके ।
विश्वाधारे महामाये कामेश्वरि नमोऽस्तु ते ॥ १४॥
अव्यक्तविग्रहे शान्ते सन्तते कामरूपिणि ।
कालगम्ये परे शान्ते कामेश्वरि नमोऽस्तु ते ॥ १५॥
या सुषुम्नान्तरालस्था चिन्त्यते ज्योतिरूपिणि ।
प्रणतोऽस्मि परां धीरां कामेश्वरि नमोऽस्तु ते ॥ १६॥
दंष्ट्राकरालवदने मुण्डमालोपशोभिते ।
सर्वतः सर्वगे देवि कामेश्वरि नमोऽस्तु ते ॥ १७॥
चामुण्डे च महाकालि कालि कपोलहारिणि ।
पाशहस्ते दण्डहस्ते कामेश्वरि नमोऽस्तु ते ॥ १८॥
चामुण्डे कुलमालास्ये तीक्ष्णदंष्ट्रामहावले ।
शवयानास्थिते देवि कामेश्वरि नमोऽस्तु ते ॥ १९॥
Proofread by KS Ramachandran, PSA Easwaran
BACK TO TOP
% Text title : kAmAkhyAstotram
% File name : kAmAkhyAstotra.itx
% itxtitle : kAmAkhyAstotram
% engtitle : kAmAkhyAstotram
% Category : devii, dashamahAvidyA
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% SubDeity : dashamahAvidyA
% Subcategory
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Proofread by : KS Ramachandran, PSA Easwaran
% Source : Yoginitantra
% Indexextra : (Wiki)
% Latest update : May 29, 2015
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org