text:
व्यसनं प्राप्नो (ति ) महद् व्यतिपाते निर्गतो ऽथवा मृत्युम् ।
वैधृतिगमने ऽप्य् एवं त्र्यह्नस्पृशि समुपदिशान्त्य् एव ॥
नावमरात्रे यायाद् दोषस् तत्राधिमासके व्यसनम् ।
ऋत्वयनयुगस्याप्तौ न विजयकाङ्क्षी नृपः प्रवसेत् ॥
स्वर्क्षेशदशाधिपयोर् मित्रोदासीनशत्रुभांशभवाः ।
तत्पाकभुजश् चोक्ता विजिगीषोर् मित्रमध्यरिपवः ॥
रिक्तानिष्टदशो ऽरिर् नियमाद् विजिगीषुणा समुच्छेद्यः ।
अवरोहिदशः पीड्यः कर्षयितव्यस् तथारोही ॥
न सदृशदशो ऽभियोज्यः सन्धानं तेन भूपतेर् व्यासम् ।
अशुभैष्यासन्नदशः शुभैष्यपाकेन सन्दध्यात् ॥
श्रेयान् विपर्यये विग्रहस् तथारोहिण्य् अशुभैष्यदशः ।
आसीत यदा शत्रुः शुभैष्यपाके विदूरस्थः ॥
आरोहिशुभैष्यदशः पाकपतौ बलयुते च भूपालः ।
यायात् तद्विपरीतं द्वैधीभावं तु मिश्रदशः ॥
रिक्तोपहतदशायां जन्मोदयनाथशत्रुपाके च ।
स्वदशेशकारकदशः संश्रयणीयो नराधिपतिः ॥
उपचयकर्तुर् व्रजेद् दिशं बलवति कण्टकगे च दिक्पतौ ।
मनसापि न दिग्बलान्विते दिगधिपतौ च ललाटसंस्थिते ॥
जन्मोदयपौ बलान्विताव् उपचयकण्टकगौ शुभप्रदौ ।
क्रूराव् अपि नित्यम् एव तौ सौम्यैर् एव समाव् उदाहृतौ ॥
स्वदशाधिपजन्मलग्नपाः सन्ध्यार्कोपगता न शोभनाः ।
परिहृत्य सितार्कनन्दनौ मध्यास् तिग्मकराद् विनिःसृताः ॥
परस्परं सौरिकुजौ रवीन्दू त्रिकोणगौ भार्गवलोहितौ च ।
फलं यद् उक्तं तद् अशेषम् एव विनाश्य पश्चात् स्वदिशं नयन्ताम् ॥
रिपुदिवसो यस्य भवेत् सौम्यो ऽपि स लग्नगो न शुभदाता ।
पापो ऽपीष्टं जनयति मित्रं स्वदिने विलग्नस्थः ॥
बलिनः कण्टकसंस्था वर्षाधिपमासदिवसहोरेशाः ।
द्विगुणशुभाशुभफलदा परतः परतो ग्रहा यातुः ॥
यात्राजसिंहतुरगोपगते वरिष्ठा मध्या शनैश्चरबुधोशनसां गृहेषु ।
भानौ कुलीरझषवृश्चिकगे ऽतिदीर्घा शस्तस् तु देवलमते ऽध्वनि पृष्ठतो ऽर्कः ॥
सकलफलददशाढ्यके प्रवरा मध्याष्टवर्गसंशुद्धौ ।
न्यूनफला तात्कालिकविलग्नतिथिदिवसकरणाद्यैः ॥
उत्तमफला यात्रा त्रिकोणतुङ्गोपच (ये )षु सौम्येषु ।
मध्या स्वमित्रभवनोपगेषु नीचारिभेष्व् अधमा ॥
मध्याधमाधमोत्तमसममध्याधोधमोत्तमोत्कृष्टा ।
मध्योत्तमा च षष्ठा यात्रा यात्राविदामिष्टा ॥
दिग्वर्गविलोमगे हते सन्ध्याकरोपगते विदीधितौ ।
शुक्रे प्रवसन् नरेर् वशं याति बुधे च विलोमसंस्थिते ॥
अनुलो (म )गते शशाङ्कजे शुक्रे चैवम् अपि व्यवस्थिते ।
यायाद् अविशङ्कितो ऽपरैः कथितो ऽप्याङ्गिरसो यथेन्दुजः ॥
आक्रन्दसारी दिनमध्यगो ऽर्कः पौरः पुरस्ताद् अपरत्र यायी ।
आक्रन्द इन्दुर् गुरुमन्दसौम्याः पौराः स्मृता यायिन इत्य् अतो ऽन्ये ॥
यायिग्रहैर् वीर्यजयोपपन्नैः के ऽरिप्रयाणं प्रवदन्ति धन्यम् ।
सत्यं तथा किं तु विशेषम् आहुस् ते भूपतेः सत्फलदा जिगीषोः ॥
दृष्टे साम्नां कर्मनिष्टं सुरारौ वैतालीयं पाददम्भौ च हित्वा ।
शस्तो राहुस् त्र्यायकर्मोपयातो यातव्यश् चासन्नतागश् च केतुः ॥
साम्नां शुक्रबृहस्पती दिनकरो वक्रश् च दण्डेश्वरौ
भेदस्येन्दुजराहुकेतुरविजा दानस्य नक्तम्चरः ।
आर्कादाटविकं यमा (द् ) भृतबलं (स्यु )र् भार्गव् (आच् छ्रेणिकं )
ज्ञान् मन्त्रं रिपुदेशमौलबलपालक् (आभौमे )न्दुवागीश्वराः ॥
यतो ऽप (प )न्नदिवसकरोडुनाथयोस् ततो व्रजेद् रिपुनधनाय पार्थिव ।
अथायनेन युगपद् एकसंस्थयोर् द्युनक्तयो रविशशिनोर् व्रजेत् तदा ॥


c: text/html

text:
यदुक्तं वाचि वस्तुन्यपि रसः स्थित58 इति तत्रेयता वाचि रसो दर्शितः । सम्प्रति वस्तुनि रसं विवरीतुमुपक्रमते—
काममित्यभ्युपगमे यदि नामेत्यर्थः । अलङ्कारोऽर्थालङ्कारः जात्यादिप्रभेदः सर्वोऽपि नैक एव कश्चित् अर्थे वस्तुनि रसं माधुर्यं निषिञ्चति आवहति । तथापि एवमपि इति विशेषविवक्षायां तां दर्शयति--अग्राम्यतेत्यादि । अग्राम्यतै24b वासभ्यतैव41 अर्थस्य भूयसात्यर्थं व्यापकत्वात् एनं रसनिषेकलक्षणं भारं धुरं वहति धत्ते नान्यत् । 59यद्यग्राम्यतैव रसस्तत् किं भेदो नोच्यते, सामान्यविशेषभावेन भेदसम्भवात् । रसो हि माधुर्यसामान्यम्, समानश्रुत्यनुप्रासाग्राम्यतादिसाधारणत्वेन [तस्य] प्रतीतेः । समानश्रुत्यादेस्तु विशेषाव्यावृत्तितयावगमात् । अन्यदप्येवंजातीयकमुन्नेयम् । जात्याद्यर्थालङ्कारमुक्तमपि काव्यमग्राम्यार्थमेकान्तमधुरमित्यर्थः ॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
दिवि भुक्तशुभफलानां पततां रूपाणि यानि तानि उल्काः । धिष्ण्यौल्काशनिविद्युत्तारा इति पंचधा भिन्नाः ॥१॥
उल्का पक्षेण फलं तद्वद् धिष्ण्याशनिः त्रिभिः पक्षैः । विद्युदहोभिः षड्भिः तद्वत् तारा विपाचयति ॥२॥
तारा फलपादकरी फलार्धदात्री प्रकीर्तिता धिष्ण्या । तिस्रः संपूर्णफला विद्युदथौल्काशनिश्चेति ॥३॥
अशनिः स्वनेन महता नृगजाश्वमृगाश्मवेश्मतरुपशुषु । निपतति विदारयन्ती धरातलं चक्रसंस्थाना ॥४॥
विद्युत् सत्त्वत्रासं जनयन्ती तटतटस्वना सहसा । कुतिलविशाला निपतति जीवेन्धनराशिषु ज्वलिता ॥५॥
धिष्ण्या कृशाल्पपुच्छा धनूंषि दश दृश्यतेऽन्तराभ्यधिकम् । ज्वलितांगारनिकाशा द्वौ हस्तौ सा प्रमाणेन ॥६॥
तारा हस्तं दीर्घा शुक्ला ताम्राब्जतन्तुरूपा वा । तिर्यगधश्च ऊर्ध्वं वा याति वियत्युह्यमाना इव ॥७॥
उल्का शिरसि विशाला निपतन्ती वर्धते प्रतनुपुच्छा । दीर्घा च भवति ( भवति च) पुरुषं भेदा बहवो भवत्यस्याः ॥८॥
प्रेतप्रहरणखरकरभनक्रकपिदंष्ट्रिलांगलमृगाभाः । गोधाहिधूमरूपाः पापा या चौभयशिरस्का ॥९॥
ध्वजझषगिरिकरि ( करिगिरि) कमलेन्दुतुरगसन्तप्तरजतहंसाभाः । श्रीवृक्ष ( वत्स, श्रीवृक्ष) वज्रशंखस्वस्तिकरूपाः शिवसुभिक्षाः ॥१०॥
अंबरमध्याद् बह्व्यो निपतन्त्यो राजराष्ट्रनाशाय । बंभ्रमती गगनोपरि विभ्रममाख्याति लोकस्य ॥११॥
संस्पृशती चन्द्रार्कौ तद्विसृता वा सभूप्रकंपा च । परचक्रागमनृपवधदुर्भिक्षावृष्टिभयजननी ॥१२॥
पौरैतरघ्नमुल्कापसव्यकरणं दिवाकरहिमांशवोः । उल्का शुभदा पुरतो दिवाकरविनिःसृता यातुः ॥१३॥
शुक्ला रक्ता पीता कृष्णा चौल्का द्विजादिवर्णघ्नी । क्रमशश्चैतान् हन्युः मूर्धौरःपार्श्वपुच्छस्थाः ॥१४॥
उत्तरदिगादिपतिता विप्रादीनामनिष्टदा रूक्षा । ऋज्वी स्निग्धाखण्डा नीचोपगता च तद्वृद्ध्यै ॥१५॥
श्यावारुण ( श्यामा वारुण) नीलासृग्दहनासितभस्मसन्निभा रूक्षा । सन्ध्यादिनजा वक्रा दलिता च परागमभयाय ॥१६॥
नक्षत्रग्रहघातैः ( घाते) तद्भक्तीनां क्षयाय निर्दिष्टा । उदये घ्नती रवीन्दू पौरैतरमृत्यवेऽस्ते वा ॥१७॥
भाग्यादित्यधनिष्टामूलेषूल्काहतेषु युवतीनाम् । विप्रक्षत्रियपीडा पुष्यानिलविष्णुदेवेषु ॥१८॥
ध्रुवसौम्येषु नृपाणामुग्रेषु सदारुणेषु चौराणाम् । क्षिप्रेषु कलाविदुषां पीडा साधारणे च हते ॥१९॥
कुर्वन्त्येताः पतिता देवप्रतिमासु राजराष्ट्रभयम् । शक्रोपरि नृपतीनां गृहेषु तत्स्वामिनां पीडाम् ॥२०॥
आशाग्रहौपघाते तद्देश्यानां खले कृषिरतानाम् । चैत्यतरौ संपतिता सत्कृतपीडां करोत्युल्का ॥२१॥
द्वारि पुरस्य पुरक्षयमथेन्द्रकीले जनक्षयोऽभिहितः । ब्रह्मायतने विप्रान् विनिहन्याद् गोमिनो गोष्ठे ॥२२॥
क्ष्वेडास्फोटितवादितगीतौत्कुष्टस्वना भवन्ति यदा । उल्कानिपातसमये भयाय राष्ट्रस्य सनृपस्य ॥२३॥
यस्याश्चिरं तिष्ठति खेऽनुषंगो दण्डाकृतिः सा नृपतेः भयाय । या चौह्यते तन्तुधृता इव खस्था या वा महेन्द्रध्वजतुल्यरूपा ॥२४॥
श्रेष्ठिनः प्रतीपगा तिर्यगा नृपांगनानां ( नृपांगनाः) । हन्त्यधोमुखी नृपान् ब्राह्मणान् अथ ऊर्ध्वगा ॥२५॥
बर्हि ( वर्हि) पुच्छरूपिणी लोकसंक्षयावहा । सर्पवत् प्रसर्पती ( प्रसर्पिणी) योषितामनिष्टदा ॥२६॥
हन्ति मण्डला पुरं छत्रवत् पुरोहितम् । वंशगुल्मवत् स्थिता राष्ट्रदोषकारिणी ॥२७॥
व्यालसूकरौपमा विस्फुलिंगमालिनी । खण्डशोऽथवा गता सस्वना च पापदा ॥२८॥
सुरपितचापप्रतिमा राज्यं नभसि विलीना जलदान् हन्ति । पवनविलोमा कुटिलं याता न भवति शस्ता विनिवृत्ता वा ॥२९॥
अभिभवति यतः पुरं बलं वा भवति भयं तत एव पार्थिवस्य । निपतति च यया दिशा प्रदीप्ता जयति रिपून् अचिरात् तया प्रयातः ॥३०॥


text:
हस्तामलकादीनां शिष्यत्वेन ग्रहणम्
अथैकदाऽसौ यतिसार्वभौमस्तीर्थानि सर्वाणि चरन् सतीर्थ्यै: ।
घोरात् कलेर्गोपितधर्ममागाद्रोकर्णमभ्यर्णचलार्णबौधम् ॥१॥
विरिश्चिनाम्भोरुहनाभवन्द्यं प्रपश्चनाटयद्भुतसूत्रधारम् ।
तुष्टाव वामार्धवधूटिमस्तदुष्टावलेपं प्रणमन् महेशम् ॥२॥
वपु: स्मरापि कचन स्मरारेर्बलाहकाव्दैतवदावदश्रि ।
सौदामिनी साधितसम्प्रदायसमर्थनादेशिकमन्यतश्च ॥३॥
वामाडसीमाकुरदंशुतृण्याचश्चन्मृगाश्चत्तरदक्षपाणि ।
सव्यान्यशोभाकलमाग्रभक्षसाकांक्षकीरन्यकर महोऽस्मि ॥४॥
महीध्रकन्यागलसंगतोऽपि माडल्यतन्तु: किल हालहालम् ।
यत्कण्ठदेशेऽकृत कुण्ठशक्तिमैक्यानुभावादहमस्मि भूमा ॥५॥
गुणत्तयातीतविभाव्यमित्थं गोकर्णनाथं वचसाऽर्चयित्वा ।
तिस्र: स रात्रीस्त्रिजगत्पवित्रे क्षेत्रे मुदैष क्षिपति स्म कालम् ॥६॥
वैकुण्ठकैलासविवर्तभूतं हरन्नताघं हरिशकराख्यम् ।
दिव्यस्थलं देशिकसार्वभौमस्तीर्थप्रवासी नचिरादयासीत् ॥७॥
भ्रमापनोदाय भिदावदानामव्दैतमुद्रामिह दर्शयन्तौ ।
आराध्य देवौ हरिशकरौ द व्दयर्थाभिरित्यर्चयति स्म वाग्भि: ॥८॥
वन्द्य महासोमकलाविलासं गामादरेणाऽऽकलयन्ननादिम् ।
मैनं मह: किंचन दिव्यमडीकुर्वन् विभुर्पे कुशलानि कुर्यात् ॥९॥
यो मन्दरागं दधदादितेयान् सुधाभुज: स्माऽऽतनुते विषादी ।
स्वामद्रिलोलोचितचारुमूर्ते कृपामपारां स भवान् विधत्ताम् ॥१०॥
उल्लासयन्यो महिमानमुचै: स्फुरव्दराहीशकलेवरोऽभूत् ।
तस्मै विदध्म: करयोरजस्रं सायन्तनाम्भोरुहसामरस्यम् ॥११॥
समावहन् केसरितां वरां य: सुरव्दिषत्कुज्जरमाजघान ।
प्रहलादमुल्लासितमादधानं पश्चाननं तं प्रणुम: पुराणम् ॥१२॥
उदैत्तु बल्याहरणाभिलाषो यो वामनं हार्यजिनं वसान: ।
तपांसि कान्तारहितो व्यतानीदाद्योऽवतादाश्रमिणामयं न : ॥१३॥
येनाधिकोद्यत्तरवारिणाऽऽशु जितोऽर्जुन: संडररडाभूमौ ।
नक्षत्रनाथस्फुरितेन तेन नाथेन केनापि वयं सनाथा: ॥१४॥
विलासिनाऽलीकभवेन धाम्रा कामं व्दिषन्तं स दशास्यमस्यन् ।
देवो धरापत्यकुचोष्मसाक्षी देयादमन्दात्मसुखानुभूतिम् ॥१५॥
उत्ताल्केतु ; स्थिरधर्ममूर्तिर्हालाहलस्वीकरणोग्रकण्ठ: ।
स रोहिणीशानिशचुम्ब्यमाननिजोत्तमाडोऽवस्तु कोऽपि भूमा ॥१६॥
विनायकेनाऽऽकलिताहिताप निषेदुषोत्सडभुवि प्रहृष्यन् ।
य: पूतनामोहकचित्तवृत्तिरव्यादसौ कोऽपि कलापभूष: ॥१७॥
पाठीनकेतोर्जयिने प्रतीतसर्वज्ञभावाय दयैकसीम्रे ।
प्राय: क्रतुव्देषकृतादराय बोधैकधाम्रे स्पृहयामि भूम्रे ॥१८॥
व्यतीत्य चेतोविषयं जनानां विद्योतमानाय तमोनिहन्त्ने ।
भूम्रे सदावासकृताशयाय भूयांसि मे सन्तुतमां नमांसि ॥१९॥
वृषाकपायीवरयो: सपर्या वाचाऽतिमोचारसयेति तन्वन् ।
मुनिप्रवीरो मुदितात्मकामो मूकाम्बिकाया: सदनं प्रतस्थे ॥२०॥
अडे निधाय व्यसुमात्मजातं महाकुलौ हन्त मुहु: प्ररुद्य ।
तदेकपुत्रौ व्दिजदम्पती स दृष्टा दयाधीनतय शुशोच ॥२१॥
अपारमश्चत्यथ शोकमस्मिन्नभूयतोचैरशरीरावा वा ।
जायेत संरक्षितुमक्षमस्य जनस्य दु:खाय परं दयेति ॥२२॥
आकर्ण्य वाणीमशरीरिणीं तामसाविति व्याहरति स्म विज्ञ: ।
जगत्तयीरक्षणदक्षिणय्स सत्यं तवैकस्य तु शोभते सा ॥२३॥
इतीरयत्येव यतौ व्दिजाते: सुत: सुखं सुप्त इवोदतिष्ठत् ।
समीपगै: सर्वजनीनमस्य चारित्र्यमालोक्य विसिष्मिये च ॥२४॥
रम्योपशल्यं कृतमालसालरसालहिम्तालतमालशालै: ।
सिध्दिस्थलं साधकसम्पदां तन्मूकाम्बिकाया: सदनं जगाहे ॥२५॥
उच्चावचानन्दजबाष्पामुचैरुद्रीर्णरोमाश्चमुदारभक्ति: ।
अम्बामिहापारकृपावलम्बां संभावयन्नस्तुत निस्तुलं स: ॥२६॥
पारेपरार्ध पदपद्मभा:सु षष्टयुतरं ते त्रिशतं तु भास:।
आविश्य वह्रयर्कसुधामरीचीनालोकवन्त्यादधते जगन्ति ॥२७॥
अन्तश्चतु: षष्टयुपचारभेदैरन्तेवसत्काण्डपटप्रदानै:।
आवहनाद्यैअस्तव देवि नित्यमाराधनामादधते महान्त: ॥२८॥
अम्बोपारेष्वधिसिन्धुषष्टि शुध्दाज्ञयो: शुध्दिदमेकमेकम् ।
सहस्रपत्रे व्दितये च साधु तन्वन्ति धन्यास्तव तोषहेतो: ॥२९॥
आराधनं ते वहिरेव केचिदन्तर्बहिश्चैकतमेऽन्तरेव ।
अन्ये परे त्वम्ब कदापि कुर्युर्नैव त्वदैक्यानुघवैकनिष्ठा: ॥३०॥
अष्टोतरत्रिंशति या: कलास्ता: स्वर्ध्या: कला: पश्च निवृत्तिमुख्या: ।
तासामुपर्यम्ब तवाड् घ्रिपद्मं विद्योतमानं विबुधा भजन्ते ॥३१॥
कालाग्रिरुपेण जगन्ति दग्ध्वा सुधात्मनाऽऽपाव्य समुत्सृजन्तीम् ।
ये त्वामवन्तीममृतात्मनैव ध्यायन्ति ते सृष्टिकृतो भवन्ति ॥३२॥
ये प्रत्यभिज्ञामतपारविज्ञा धन्यास्तु ते प्राग्विदितां गुरुक्त्या ।
सैवाहमस्मीति समाधियोगात् त्वां प्रत्यभिज्ञाविषयं विदध्यु: ॥३३॥
आधारचक्रे च तदुत्तरस्मिन्नाराधयान्त्यैहिकह्बोगलुब्धा: ।
उपासते ये मणिपूरके त्वां वासस्तु तेषां नगराव्दहिस्ते ॥३४॥
अनाहते देवि भजन्ति ये त्वामन्त:स्थितिस्त्वन्नगरे तु तेषाम् ।
शुध्दाज्ञयोर्ये तु भजन्ति तेषां क्रमेण सामीप्यसमानभोगौ ॥३५॥
सहस्रपत्रे ध्रुवमण्डलाख्ये सरोरुहे त्वामनुसंदधान: ।
चतुर्विधैक्यानुभवास्तमोह: सायुज्यमम्बाश्चति साधकेन्द्र: ॥३६॥
श्रीचक्रषट्चक्रकयो: पुरोऽथ श्रीचक्रमन्वोरक्पि चिन्तितैक्यम् ।
चक्रस्य मन्त्रस्य ततस्तवैक्यं क्रमादनुध्यायति साधकेन्द्र: ॥३७॥
इति तां वचनै: प्रपूज्य भैक्षौदनामात्रेण स तुष्टिमान् कृतार्थ: ।
बहुसाधकसंस्तुत: कियन्तं समयं तत्र निनाय शान्तचेता: ॥३८॥
श्रयति स्म ततोऽग्रहारकं श्रीबलिसंज्ञं स कदाचन स्वशिष्यै: ।
अनुगेहहुताग्रिहोत्रदुग्धप्रसरत्पावनगन्धलोभनीयम् ॥३९॥
यतोऽपमृत्युर्बहिरेव याति भ्रान्त्वा प्रदेशं शनकैरलब्ध्वा ।
दृष्टा व्दिजातीन्निकर्मनिष्ठान् दुरान्निषिध्दं त्यजतोऽप्रमत्तान् ॥४०॥
यस्मिन् सहस्रव्दितयं जनानामग्न्याहितानां श्रुतिपाठकानाम् ।
वस्त्यवश्यं श्रुतिचोदितासु क्रियासु दक्ष प्रथितानुभावम् ॥४१॥
मध्ये वसन् यस्य करोति भूषां पिनाकपाणिर्गिरिजासहाय: ।
हारस्य यष्टेस्तरलो यथा वै रात्रेरिवेन्दुर्गगनाधिरुढ: ॥४२॥
तत्र व्दिज: कश्चन शास्त्रवेदी प्रभाकराख्य : प्रथितानुभाव: ।
प्रवृत्तिशास्त्रैकरत: सुबुध्दिरास्ते क्रतून्मीलितकीर्तिबृन्द: ॥४३॥
गावो हिरण्यं धरणी समग्रा सव्दान्धवा ज्ञातिजनाश्च तस्य ।
सन्त्येव किं तैर्न हि तोष एभि: पुत्रो यदस्याजनि मुग्धचेष्ट: ॥४४॥
न वक्ति किंचिन्न श्रृणोति किंचित् ध्यायान्निवास्ते किल मन्दचेष्टा: ।
रुपेषु मारो महसा महस्वान् मुखेन चन्द्र: क्षमया महीसम: ॥४५॥
ग्रहग्रहात् किं जडवव्दिचेष्टते किं वा स्वभावादुत पूर्वकर्मण:।
संचिन्तयंस्तिष्ठति तत्पिताऽनिशं समागतान् प्रष्टुमना बहुश्रुतान् ॥४६॥
शिष्यै: प्रशिष्यैर्बहुपुस्तभारै: समागतं कश्चन पूज्यपादम् ।
शुश्राव तं ग्राममनिन्दितात्मा निनाय सूनुं निकटं स तस्य ॥४७॥
न शून्यहस्तो नृपमिष्टदैवं गुरुं च यायदिति शास्त्रवित् स्वयम् ।
सोपायन: प्राप गुरुं व्यशिश्रणत् फलं ननामास्य च पादपकजे ॥४८॥
अनीनमत्तं च तदीयपादयोर्जडाकृतिं भस्मनिगूढवह्रिवत् ।
स नोदतिष्ठत् पतित : पदाम्बुजे प्राय: स्वजाडयं प्रकटं विधित्सति ॥४९॥
उपात्तहस्त: शनकैरवाडमुखं तं देशिकेन्द्र: कृपयोदतिष्ठिपत् ।
उत्थापिते स्वे तनये पिताब्रवीत् वद प्रभो जाडयममुष्य किंकृतम् ॥५०।
वर्षाण्यतीय्रुर्भगवन्नमुष्य पश्चाष्ट जातस्य विनाऽवबोधम् ।
नाध्यैष्ट वेदानलिखच नार्णानचीकरं चोपनयं कथश्चित् ॥५१॥
क्रीडापर: क्रोशति बालवर्गस्तथाऽपि न क्रीडितुमेष याति ।
बाला: शठा मुग्धमिमं निरीक्ष्य सन्ताडयन्तेऽपि न रोषमेति ॥५२॥
भुडे कदाचिन्न तु जातु भुडे स्वेच्छाविहारी न करोति चोक्तम् ।
तथापि रुष्टेन न ताडयतेऽयं स्वकर्मणा वर्धत एव नित्यम् ॥५३॥
इतीरयित्वोपरते च विप्रे पप्रच्छ तं शकरदेशिकेन्द्र: ।
कस्त्वं किमेवं जडवत् प्रवृत्त: स चाब्रवीव्दालवपुर्महात्मा ॥५४॥
नाहं जड: किन्तु जड: प्रवर्तते मत्संनिधानेन न सन्दिहे गुरो ।
षडूर्मिषड्भावविकारवर्जितं सुखैकतानं परमस्मि तत्पदम् ॥५५॥
ममेव भूयादनुभूतिरेषा मुमुक्षुवर्गस्य निरुप्य विव्दन् ।
पद्यै: परैर्व्दादशभिर्बभाषे चिदात्मतत्त्वं विधुतप्रपश्चम् ॥५६॥
प्रकाशयन्ते परमात्मतत्त्वं करस्थधात्रीफलवद्यदेकम् ।
श्लोकात्स्तु हस्तामलका: प्रसिध्दास्तत्कर्तुराख्यापि तथैव वृत्ता ॥५७॥
विनोपदेशं स्वत एव जात: परात्मबोधो व्दिजवर्यसूनो : ।
व्यस्मेष्ट सम्प्रेक्ष्य स देशिकेन्द्रो न्यधात्स्वहस्तं कृपयोत्तमाडे ॥५८॥
सुते निवृत्ते वचनं बभाषे स देशिकेन्द्र: पितरं तदीयम् ।
वस्तुं न योग्यो भवता सहायं न तेऽमुनाऽर्थो जडिमास्पदेन ॥५९॥
पुराभवाभ्यासवशेन सर्व स वेत्ति सम्यड् न च वक्ति किंचित् ।
नो चेत्कथं स्वानुभवैकगर्भपद्यानि भाषेत निरक्षरास्य : ॥६०॥
न सक्तिरस्यास्ति गॄहादिगोचरा नात्मीयदेहे भ्रमतोऽस्य विद्यते ।
तादात्म्यताऽन्यत्र ममेति वेदनं यदा न सा स्वे किमु बाह्यवस्तुषु: ॥६१॥
इतीरयित्वा भगवान् व्दिजात्मजं ययौ गृहीत्वा दिशमीप्सितां पुन: ।
विप्रोऽप्यनुव्रज्य ययौ स्वमन्दिरं कियत्प्रदेशं स्थिरधीर्बहुश्रुत:॥६२॥
तत: शतानन्दमहेन्द्रपूर्वै: सुपर्वबृन्दैरुपगीयमान:।
पद्मामघ्रिमुख्यै: सममाप्तकामक्षोणीपति: श्रृडगिरिं र्पतस्थे ॥६३॥
यत्राधुनाऽप्युत्तममृष्यश्रृडस्तपश्चरत्यात्मभृदन्तरड:।
संस्पर्शमात्रेण वितीर्णभद्रा विद्योतते यत्र च तुडभद्रा ॥६४॥
अभ्यागतार्चाल्पितक्ल्पशाखा: कूलंकषाधीतसमस्तशाखा: ।
इज्याशतैर्यत्र समुल्लसन्त: शान्तन्तराया निवसन्ति सन्त: ॥६५॥
अध्यापयामास स भाष्यमुख्यान् ग्रन्थान्निजांस्तत्र मनीषिमुख्यान् ।
आकर्णनप्राप्यमहापुमर्थानादिष्ट विद्याग्रहणे समर्थान् ॥६६॥
मन्दाक्षनम्रं कलयन्नशेषं पराणुदत् प्राणितमांस्यशेषम् ।
निरस्तजीवेश्वरयोर्विशेषं व्याचष्ट वाचस्पतिनिर्विशेषम् ॥६७॥
प्रकल्प्य तन्त्रेन्द्रविमानकल्पं प्रासादमाविष्कृतसर्वशिल्पम् ।
प्रवर्तयामास स देवताया: पूजामजद्यैरपि पूजिताया: ॥६८॥
या शारदेत्यभिधां वहन्ती कृतां प्रतिज्ञां प्रतिपालयन्ती ।
अद्यापि श्रृडेरिपुरे वसन्ती प्रद्योततेऽभीष्टवरान् दिशन्ती ॥६९॥
चित्तानुवर्ती निजधर्मचारी भूतानुकम्पी तनुवाग्विभूति: ।
कश्चिव्दिनेयोऽजनि देशिकस्य यं तोटकाचार्यमुदाहरन्ति: ॥७०॥
स्रात्वा पुरा क्षिपति कम्बलवस्त्रमुख्यैरुचासनं मृदु समं स ददाति नित्यम् ।
संलक्ष्य दन्तप्रिशोधनकाष्ठमग्र्यं बाह्यादिकं गतवते सलिलादिकं च ॥७१॥
श्रीदेशिकाय गुरवे तनुमार्जवस्त्रं विश्राणयत्यनुदिनं विनयोपपन्न: ।
श्रीपादपद्मयुगमर्दनकोविदश्च छायेव देशिकमसौ भृशमन्वयाद्य: ॥७२॥
गुरो: समीपे न तु जातु जृम्भते प्रसारयन्नो चरणौ निषीदति ।
नो पेक्षते वा बहु वा न भाषते न पृष्ठदर्शी पुरतोऽस्य तिष्ठत ॥७३॥
तिष्ठन् गुरौ तिष्ठति संप्रयाते गच्छन् ब्रुवाणे विनयेन श्रृण्वन् ।
अनुच्यमानोऽपि हितं विधते यचाहितं तच तनोति नास्य ॥७४॥
तस्मिन् कदाचन विनेयवरे स्वशाटीप्रक्षालनाय गतवत्यपवर्तनीगा:।
व्याख्यानकर्मणि तदागममीक्षमाणो भक्तेषु वत्सलतया विललम्ब एष: ॥७५॥
शान्तिपाठमथ कर्तुमसंख्येषुवतेषु स विनेयवरेषु ।
स्थीयतां गिरिरपि क्षणमात्नादेष्यतीति समुदीरयति स्म ॥७६॥
तां निशम्य निगमान्तगुरुक्तिं मन्दधीरनधिकार्यपि शास्त्रे ।
किं प्रतीक्ष्यत इति स्म ह भित्ति: पद्मपादमुनिना समदर्शि ॥७७॥
तस्य गर्वमपहर्तुमखर्व स्वाश्रयेषु करुणातिशयाच ।
व्यादिदेश स चतुर्दश विद्या: सद्य एव मनसा गिरिनाम्रे ॥७८॥
सोऽधिगम्य तदनुग्रहमग्र्यं तत्क्षणेन विदिताखिलविद्य: ।
ऐट्ट देशिकवरं परतत्त्वव्यज्जकैर्ललिततोटकवृत्तै: ॥७९॥
श्रीमद्देशिकपादकजयुगीमूला तदेकाश्रया
तत्कारुण्यसुधावसेकसहिता तद्भक्तिसव्दल्लरी ।
हॄद्यं तोटकवृत्तवृन्तरुचिरं पद्यात्मक सत्फलं
लेभे भोक्तुमनोतिसत्तमशुकैरास्वाद्यमानं मुहु: ॥८०॥
येनौन्नत्यमवापिता कृतपदा कामं क्षमायामियं
नि:श्रेणि: पदमुन्नतं जिगमिषोर्व्योम स्पृशन्ती परम् ।
वंश्या काप्यधरीकृतत्रिभुवनश्रेणी गुरुणां कथं
सेवा तस्य यतीशितुर्न विरलं कुर्वीत गुर्वी तम: ॥८१॥
अतह तोटकवृत्तपद्यजातैरयमज्ञातसुपर्वसूक्तिकोऽपि ।
दययैव गुरोस्त्रयीशिरोऽर्थ स्फुटयन्नैक्षि विचक्षण: सतीर्थ्यै: ॥८२॥
अथ तस्य बुधस्य वाक्यगुम्भं निशमय्यामृतमाधुरीधुरीणम् ।
जलजांघ्रिमुखा: सतीर्थ्यवर्या: स्मयमन्वस्य सविस्मया बभूवु: ॥८३॥
भक्त्युत्कर्षात् प्रादुरासन्यतोऽस्मात्पद्यान्येवं तोटकाख्यानि सन्ति ।
तस्मादाहुस्तोटकाचार्यमेनं लोके शिष्टा: शिष्टवंश्य मुनीन्द्रम् ॥८४॥
अद्यापि तत्प्रकरणं प्रथित्म पृथिव्यां तत्संज्ञया लघु महार्थमनल्पनीति ।
शिष्टैर्गृहीतमतिशिष्टपदानुविध्दं वेदान्तवेद्यपरतत्त्वनिवेदनं यत् ॥८५॥
तोटकाह्वयमवाप्य महर्षे: ख्यातिमाप स दिशासु तदादि ।
पद्मपादसदृशप्रतिभावान् मुख्याशिष्यपदवीमपि लेभे ॥८६॥
पुमर्थाश्चत्वार: किमुत निगमा ॠक्प्रभृतय:
प्रभेदा वा मुक्तेर्विमलतरसालोक्यमुखरा:।
मुखान्याहो धातुश्चिरमिति विमृश्याथ विबुधा
विदू: शिष्यान् हस्तामलकमुखराञ्छकरगुरो: ॥८७॥
स्फारव्दारप्रघाणव्दिरदमदसमुल्लोलकल्लोलभृडी -
सडीतोल्लासभडीमुखरितहरित : संपदोऽकिंपचानै: ।
निष्ठीव्यन्तेऽतिव्दरादधिगत भगवत्पादसिध्दान्तकाष्ठा -
निष्ठासम्पव्दिजृम्भन्निरवधिसुखद स्वात्मलामैकलोभै: ॥८८॥
समिन्धानो मन्थाचलमथितसिन्धृदरभव -
त्सुधाफेनाभेनामृतरुचि निभेनाऽऽत्मयशसा ।
निरुन्धानो दृष्टया परमहह पन्थानमसतां
पराधृष्यै: शिष्यैररमत विशिष्यैष मुनिराट् ॥८९॥
इति श्रीमाधवीये तध्दस्तधात्र्यादिसंश्रय: ।
संक्षेपशकरजये सर्गोऽयं व्दादशोऽभवत् ॥१२॥
आदित: श्लोका: १३१२
Translation - भाषांतर
N/A


text:
प्रकरण ३.९
वज्रेण हेममिलितेन तु रञ्जितेन सूतेन हेममिलितेन सुरञ्जितेन ।
योगैः सुसुन्दरतरैः कनकाद्रिकूटं कृत्वाथ शक्रपदहेतुमखांश्च कुर्यात् ॥९.१॥
{द्वन्द्वमेलापन}
अयस्कांतमुखं गुंजां तयोर्द्विगुणगंधकम् ।
स्त्रीस्तन्यैः पेषितं लेप्यं मूषायां द्वंद्वमेलकम् ॥९.२॥
{द्वन्द्वमेलनः: वज्र}
गंधशशदन्ताश्च भ्रामकस्य मुखं तथा ।
अम्लवेतसः शिलाधातुः सर्वं तुल्यं प्रपेषयेत् ॥९.३॥
मूषालेपेन तेनैव वज्रद्वंद्वं मिलत्यलम् ॥९.४॥
{वज्रद्वन्द्वमेलापन (३)}
महिषीकर्णनेत्रोत्थमलं चूर्णं च टंकणम् ।
स्त्रीस्तन्यं कर्कटास्थीनि शिलाजतु समं समम् ।
पिष्ट्वा मूषां प्रलेपेन वज्रद्वन्द्वेषु मेलकम् ॥९.५॥
{वज्रद्वन्द्वमेलापन (४)}
भ्रमरास्थिनृकेशांश्च टंकणं कांतजं मुखम् ।
बालवत्सपुरीषं च स्त्रीस्तन्येन तु पेषयेत् ।
तत्कल्कलिप्तमूषायां वज्रद्वंद्वं मिलत्यलम् ॥९.६॥
{वज्रसूतमेलापन}
भूनागं कांतपाषाणं माक्षिकं टंकणं मधु ।
स्नुक्पयःकर्कटास्थीनि काचमर्कपयः समम् ॥९.७॥
स्त्रीस्तन्यैः पेषितं सर्वं मूषालेपं तु कारयेत् ।
तन्मध्यस्थं वज्रसूतं हठाद्ध्माते मिलत्यलम् ॥९.८॥
{स्वर्णवज्रमेलापन (द्वन्दखोट)}
मृतवज्रस्य चत्वारो भागा द्वादशहाटकम् ।
नागस्य च त्रयो भागाः षट्शुद्धस्य च पारदात् ॥९.९॥
एकीकृत्य तु तन्मर्द्यं दिनमम्लेन केनचित् ।
तप्तखल्वे तु तत्कल्कं समुद्धृत्य निरोधयेत् ॥९.१०॥
मूषायां द्वन्द्वलिप्तायां हठाद्ध्माते मिलत्यलम् ॥९.११॥
{स्वर्णवज्रमेलापन (२)}
क्षारैरुत्पलसारिण्या मृतं वज्रं विभावयेत् ।
दिनैकं शोधितं पिष्टं एकैकां कारयेद्वटीम् ॥९.१२॥
त्रिभागं पारदं चैव भागाश्चत्वारि हाटकम् ।
अम्लेन कारयेत्पिष्टीं तद्गर्भे तां क्षिपेद्वटीम् ॥९.१३॥
भूर्जपत्रेण तद्बद्ध्वा धान्यराशौ विनिक्षिपेत् ।
पक्षमात्रात्समुद्धृत्य पूर्वमूषागतं धमेत् ॥९.१४॥
मिलत्येव न संदेहो धाम्यमानं पुनः पुनः ॥९.१५॥
{स्वर्णवज्रमेलापन (द्वन्द्वखोट, २)}
मृतवज्रस्य भागैकं स्वर्णपत्रेण वेष्टयेत् ।
सम्यक्षोडशभागेन मूषायां पूर्ववत्क्षिपेत् ॥९.१६॥
स्वर्णतुल्यं सितं काचं अथवा नृकपालकम् ।
चूर्णयित्वा क्षिपेत्तस्यां रुद्ध्वा तीव्राग्निना धमेत् ॥९.१७॥
समुद्धृत्य पुनर्देयं काचं वा नृकपालकम् ।
लिप्त्वा मूषां धमेत्तदेवं मूषासु सप्तसु ॥९.१८॥
हेम्ना मिलति तद्वज्रं इत्येवं मेलयेत्पुनः ।
यावन्मिलति पादांशं सुवर्णे मृतवज्रकम् ॥९.१९॥
{चोप्पेर्=> गोल्द्}
द्विभागं द्वंद्वखोटस्य त्रिभागं द्रुतसूतकम् ।
मर्दयेदम्लयोगेन दिनान्ते तं च गोलकम् ॥९.२०॥
मेषशृंग्यास्तु पञ्चाङ्गं स्त्रीस्तन्येन तु पेषयेत् ।
अनेन वेधयेद्गोलं तद्बहिर्निगलेन च ॥९.२१॥
स्वेदादिमेलनान्तं च कारयेद्धेमपिष्टिवत् ।
मेषशृंगीभवैः क्षारैस्तत्खोटं मर्दयेत्क्षणम् ॥९.२२॥
मूषान्तर्लेपयेत्तेन तत्तुल्यं हाटकं क्षिपेत् ।
यावज्जीर्णं धमेत्तावत्पुनः स्वर्णं च दापयेत् ॥९.२३॥
जारयेद्धमनेनैव दत्त्वा विडवटीं क्रमात् ।
एवं विंशगुणं यावत्तावत्स्वर्णं च जारयेत् ॥९.२४॥
स्वर्णेन तु समावर्त्य सारणात्रययोगतः ।
तेनैव वेधयेच्छुल्बं सहस्रांशेन कांचनम् ।
जायते दिव्यरूपाढ्यं जांबूनदसमप्रभम् ॥९.२५॥
{सितस्वर्ण => गोल्द्}
वज्रमूषागतं ध्मातं द्वंद्वखोटं हठाग्निना ।
माक्षिकाद्धौतसत्त्वं वा सत्त्वं वा माक्षिकोद्भवम् ॥९.२६॥
स्तोकं स्तोकं क्षिपेत्तस्मिन्ध्माते जीर्णे पुनः पुनः ।
यावत्तत्कुंकुमाभं स्यात्तावद्वज्रं समुद्धरेत् ॥९.२७॥
लक्षांशेन तु तेनैव सितहेमं तु वेधयेत् ।
जायते कनकं दिव्यं देवाभरणमुत्तमम् ॥९.२८॥
{सितस्वर्ण => गोल्द्}
वैक्रांतं माक्षिकं तुत्थं रसकाञ्जनगैरिकम् ।
विमला चैव वैडूर्यं एतेष्वेकं पलार्धकम् ॥९.२९॥
नागबंगार्ककेष्वेकं यथालाभं पलार्धकम् ।
द्वंद्वचूर्णं ततो रुद्ध्वा वज्रमूषागतं धमेत् ॥९.३०॥
पूर्ववद्गंधकाम्लेन मर्द्यं रुद्ध्वा पुटे पचेत् ।
चतुर्दशपुटैरेवं बालार्कसदृशं भवेत् ॥९.३१॥
अनेन वज्रखोटं तु यथापूर्वं तु रञ्जयेत् ।
तद्वद्वध्यं सितं हेम लक्षांशात्कांचनं भवेत् ॥९.३२॥
अथवा द्वंद्वखोटं तु सूक्ष्मचूर्णं तु कारयेत् ।
एतत्खोटं शुद्धचूर्णं अंधमूषागतं धमेत् ॥९.३३॥
आरोटरसतस्तुल्यं जम्बीरैर्मर्दयेत्दिनम् ।
वस्त्रे बद्ध्वा दिनं स्वेद्यं दोलायंत्रे सकांजिके ॥९.३४॥
सवस्त्रं पाचयेत्पश्चाद्गन्धतैले दिनावधि ।
ततो वस्त्रात्समुद्धृत्य निगडेन तुले पचेत् ॥९.३५॥
स्वेदादिधमनान्तं च कारयेद्धेमपिष्टिवत् ।
तत्खोटं तु समुद्धृत्य रञ्जयेत्तन्निगद्यते ॥९.३६॥
तीक्ष्णं शुल्बं समं चूर्ण्य अंधमूषागतं धमेत् ।
तत्खोटं पलमेकं तु सिद्धचूर्णेन संयुतम् ॥९.३७॥
चूर्णं रुद्ध्वा धमेद्गाढं तत्खोटं मर्दयेत्पुनः ।
पूर्ववद्गंधकाम्लेन पुटान्दद्याच्चतुर्दश ॥९.३८॥
अनेन पूर्वखोटं तु मूषामध्ये च पूर्ववत् ।
यावत्कुंकुमवर्णं स्यात्तावद्वारं शनैः शनैः ॥९.३९॥
स्वर्णेन च समावर्त्य सारणात्रयसारितम् ।
अनेन लक्षभागेन द्रुतं शुल्वं तु वेधयेत् ॥९.४०॥
जायते कनकं दिव्यं सत्यं शंकरभाषितम् ॥९.४१॥
{मेर्चुर्यः: रेद्भस्मन्}
कर्षैकं द्रुतसूतस्य ह्यष्टगुंजं तु हाटकम् ।
चतुर्गुंजं मृतं वज्रं हंसपाद्या द्रवैर्दिनम् ॥९.४२॥
मर्दयेत्तप्तखल्वे तु वज्रमूषान्धितं पचेत् ।
भूधराख्यपुटैकेन समुद्धृत्याथ मर्दयेत् ॥९.४३॥
हंसपाद्या द्रवैरेवं तप्तखल्वे दिनावधि ।
पूर्ववद्भूधरे पच्यादेवं शतपुटैः पचेत् ॥९.४४॥
रक्तवर्णं भवेद्भस्म सर्वयोगेषु योजयेत् ॥९.४५॥
{मेर्चुर्यः: जारणः: ओफ़् अभ्र}
द्रवैर्वर्तुलपत्रायाः सोमवल्ल्या द्रवैश्च वा ।
धान्याभ्रं सप्तधा भाव्यं ततो जारणमारभेत् ॥९.४६॥
गोस्तनाकारमूषायां सूतं शुद्धं विनिक्षिपेत् ।
पूर्वाभ्रं षोडशांशं च मूषायां चणकद्रवैः ॥९.४७॥
वालुकाभाण्डमध्ये तु चुल्ल्यां मृद्वग्निना पचेत् ।
अभ्रके चणकद्रावं जीर्णे जीर्णे क्षिपेत्पुनः ॥९.४८॥
इत्येवं जारयेत्तुल्यं पारदे गगनं क्रमात् ।
{अभ्रः: पिष्टी}
सोमवल्लीरसैर्यामं मर्द्यं धान्याभ्रकं ततः ॥९.४९॥
रुद्ध्वा वनोत्पलैर्दद्यात्क्रमादेवं पुटत्रयम् ।
सप्तधा भावयेद्घर्मे सोमवल्ल्या द्रवैर्दिनम् ॥९.५०॥
श्वेतायाः शरपुङ्खाया मूलैर्गोक्षीरघर्षितैः ।
कल्कितैर्मृण्मयं पात्रं लिप्त्वा तत्राभ्रकं क्षिपेत् ॥९.५१॥
तन्मध्ये निक्षिपेत्सूतं तत्पृष्ठे चाभ्रकं पुनः ।
सोमवल्लीद्रवैः पूर्वं तत्पात्रं चातपे खरे ॥९.५२॥
धारयेच्चरते दीर्घं जायते व्योमपिष्टिका ।
{चोप्पेर्=> गोल्द्; कोटिवेध}
पूर्वोक्ता गन्धपिष्टी या स्तम्भिता जारणं विना ॥९.५३॥
तथा ह्यभ्रकपिष्टी च अभ्रसत्त्वं तृतीयकम् ।
चतुर्थं रक्तभस्मापि पूर्वं वज्रेण यत्कृतम् ॥९.५४॥
चत्वारः प्रतिकर्षांशं जारितं पारदं पलम् ।
सर्वमेतत्तप्तखल्वे हंसपाद्या द्रवैर्दिनम् ॥९.५५॥
मर्दितं तत्समुद्धृत्य पचेत्कच्छपयंत्रके ।
यावत्सूतावशेषं तु तावज्जार्यं पुटेन वै ॥९.५६॥
अस्य सूतस्य तुल्यांशं वज्रद्वंद्वं नियोजयेत् ।
दोलास्वेदेन पक्तव्यं यावद्भवति गोलकम् ॥९.५७॥
जारयेत्कच्छपे यंत्रे यावत्सूतावशेषितम् ।
इत्येवं षड्गुणं जार्यं वज्रद्वंद्वं प्रयत्नतः ॥९.५८॥
तेनैव वज्रद्वंद्वेन सारयेत्सारणात्रयम् ।
अनेन कोटिभागेन द्रुतं शुल्बं तु वेधयेत् ।
जायते कनकं दिव्यं देवाभरणभूषणम् ॥९.५९॥
{चन्द्रार्क => गोल्द्}
भागैकं मृतवज्रस्य शुद्धसूतस्य षोडश ।
मर्दयेदम्लवर्गेण तप्तखल्वे दिनावधि ॥९.६०॥
पक्वबीजस्य पत्राणि तुल्यान्येतेन लेपयेत् ।
सुपक्वभानुपत्रैस्तु लिप्तपत्राणि वेष्टयेत् ॥९.६१॥
शरावसंपुटे रुद्ध्वा निखनेच्चुल्लिमध्यतः ।
त्रिदिनं ज्वालयेत्तत्र वह्निमल्पाल्पशः क्रमात् ॥९.६२॥
ततो निगडलिप्तायां मूषायां तेन रोधयेत् ।
कारीषवह्निना पच्यातहोरात्रात्समुद्धरेत् ॥९.६३॥
मधुना मर्दयेत्किंचित्ततस्तेन शतांशतः ।
लिप्त्वा चन्द्रार्कपत्राणि ह्यंधमूषागतं धमेत् ।
स्वर्णं भवति रूपाढ्यं सत्यं शंकरभाषितम् ॥९.६४॥
{चोप्पेर्=> गोल्द्}
मृतवज्रस्य भागैकं भागैकं हाटकस्य च ।
त्रिभागं द्रुतसूतस्य सर्वं स्तन्येन मर्दयेत् ॥९.६५॥
तद्गोलं बन्धयेद्वस्त्रे गन्धतैले त्र्यहं पचेत् ।
ततस्तुल्येन स्वर्णेन समावर्तं तु कारयेत् ॥९.६६॥
दत्त्वा विडवटीं चैव एकविंशतिवारकम् ।
एकविंशगुणे जीर्णे सारयेत्सारणात्रयम् ॥९.६७॥
सहस्रांशेन तेनैव शुल्बे वेधं प्रदापयेत् ।
जायते कनकं दिव्यं देवाभरणभूषणम् ॥९.६८॥
{सिल्वेर्, चोप्पेर्=> गोल्द्}
शुद्धसूतं मृतं वज्रं हंसपाद्या द्रवैः समम् ।
मर्दयेत्तप्तखल्वे तु त्रिदिनान्ते समुद्धरेत् ॥९.६९॥
बीजैर्दिव्यौषधानां च पिष्ट्वा मूषां प्रलेपयेत् ।
तत्र पूर्वरसं क्षिप्त्वा रुद्ध्वा तत्करिषाग्निना ॥९.७०॥
समुद्धृत्य पुनस्तस्मिन्शुद्धसूतं समं क्षिपेत् ।
हंसपाद्या द्रवैर्मर्द्यं पूर्ववद्दिवसत्रयम् ॥९.७१॥
तद्गोलं पूर्वमूषायां रुद्ध्वा गजपुटे पचेत् ।
जायते भस्म सूतोऽयं सर्वकर्मसु योजयेत् ॥९.७२॥
अस्य तुल्यं शुद्धसूतं सूतपादं च टंकणम् ।
सर्वमम्लैर्दिनं मर्द्यं कृत्वा गोलं समुद्धरेत् ॥९.७३॥
रक्तकार्पासयोर्बीजं राजिका यवचिञ्चिका ।
वन्ध्याकर्कोटकी चैव पिष्ट्वा गोलं प्रलेपयेत् ॥९.७४॥
ऊर्ध्वाधो लवणं दत्त्वा रुद्ध्वा मूषां विशोषयेत् ।
कारीषाग्नौ दिवारात्रौ पाचयित्वा समुद्धरेत् ॥९.७५॥
पूर्वकल्केन तद्गोलं क्षिप्त्वा रुद्ध्वाथ पूर्ववत् ।
पुटे पच्याद्दिवारात्रौ एवं कुर्याच्च सप्तधा ॥९.७६॥
ततस्तेनैव कल्केन लिप्त्वा रुद्ध्वाथ शोषयेत् ।
सम्यग्गजपुटे पच्यात्ततो मूषागतं धमेत् ॥९.७७॥
शतमांशेन तेनैव चन्द्रार्कौ वेधयेद्द्रुतम् ।
जायते कनकं दिव्यं देवाभरणभूषणम् ॥९.७८॥
{चन्द्रार्क => गोल्द्}
अथवा भस्मसूतं तत्कार्यं टंकणसंयुतम् ।
अंधमूषागतं ध्मातं खोटं भवति शोभनम् ॥९.७९॥
खोटतुल्यं शुद्धहेम सर्वमेकत्र द्रावयेत् ।
चन्द्रार्कं वेधयेत्तेन पूर्ववत्कांचनं भवेत् ॥९.८०॥
{शतवेधिकल्कः तारे ताम्रे}
वज्रभस्म स्नुहीक्षीरैर्दिनं एकं विमर्दयेत् ।
रुद्ध्वा गजपुटे पच्यातेवं शतपुटैः पचेत् ॥९.८१॥
तत्तुल्यं पारदं शुद्धं क्षिप्त्वा मर्द्यं दिनत्रयम् ।
देवदाल्या द्रवैरेवं तद्गोलं चान्धितं पुटेत् ॥९.८२॥
कारीषाग्नौ दिवारात्रौ समुद्धृत्याथ मर्दयेत् ।
देवदाल्या द्रवैस्त्र्यहं तद्वद्रुद्ध्वा पुटे पचेत् ॥९.८३॥
एवं दशपुटैः पाच्यं वज्रतुल्यं च हाटकम् ।
क्षिप्त्वा कांचनकद्रावैर्मर्दयेद्दिवसत्रयम् ॥९.८४॥
पूर्ववत्पुटपाकेन एवं दशपुटैः पचेत् ।
स्वर्णतुल्यं ततस्तीक्ष्णं चूर्णं कृत्वा नियोजयेत् ॥९.८५॥
मर्दयेत्त्रिफलाद्रावैस्तत्सर्वं दिवसत्रयम् ।
पुटयेत्पूर्वयोगेन एवं दशपुटैः पचेत् ॥९.८६॥
तीक्ष्णतुल्यं मृतं नागं दत्त्वा सर्वं विमर्दयेत् ।
वासारक्ताश्वमारोत्थद्रावैः खल्वे दिनत्रयम् ॥९.८७॥
रुद्ध्वा गजपुटे पच्यात्पुनर्मर्द्यं च पाचयेत् ।
एवं दशपुटैः पक्वं समुद्धृत्याथ मर्दयेत् ॥९.८८॥
अम्लवर्गेण तत्सर्वं मर्द्यं यामचतुष्टयम् ।
रुद्ध्वा गजपुटे पच्यात्पुनर्मर्द्यं च पाचयेत् ॥९.८९॥
एवं दशपुटैः पाच्यं सिन्दूरसदृशं भवेत् ।
अनेन शतमांशेन चन्द्रार्कं वेधयेद्द्रुतम् ॥९.९०॥
अथवा मधुनाक्तेन चन्द्रार्कौ लेपयेत्ततः ।
जायते कनकं दिव्यं पुटे दत्ते न हीयते ॥९.९१॥
अथवा तारपत्राणि मधुनाक्तेन लेपयेत् ।
चतुःषष्टितमांशेन दिव्यं भवति कांचनम् ॥९.९२॥
{चन्द्रार्क => गोल्द्(शतवेधिकल्कः)}
चतुःषष्टिगुणं सूतं भागैकं मृतवज्रकम् ।
मर्दयेदम्लवर्गेण तप्तखल्वे दिनत्रयम् ॥९.९३॥
भागत्रयं हेमपत्रं अनेनैव प्रलेपयेत् ।
रुद्ध्वाथ भूधरे पच्यात्समुद्धृत्याथ मर्दयेत् ॥९.९४॥
शुद्धेन सूतराजेन त्रिगुणेन च संयुतम् ।
अम्लवर्गैस्त्र्यहं मर्द्यं रुद्ध्वाथ भूधरे पुटेत् ॥९.९५॥
पुनर्मर्द्यं पुनः पाच्यं एकविंशतिवारकम् ।
अनेन शतमांशेन चंद्रार्कं मधुना सह ॥९.९६॥
लिप्त्वा रुद्ध्वा धमेद्गाढं दिव्यं भवति काञ्चनम् ॥९.९७॥
{सिल्वेर्=> गोल्द्(षोडशवेधिकल्कः)}
पूर्वोक्तभस्मसूतेन अम्लपिष्टेन लेपयेत् ।
चतुर्गुणं स्वर्णपत्रं रुद्ध्वा गजपुटे पचेत् ।
पादांशेन पुनस्तस्मिन्भस्मसूतं नियोजयेत् ॥९.९८॥
मर्दयेदम्लवर्गेण तद्वद्रुद्ध्वा पुटे पचेत् ।
एवं चतुःपुटैः पक्वं म्रियते हाटकं शुभम् ॥९.९९॥
तेनैव षोडशांशेन द्रुतं तारं तु वेधयेत् ।
अथवा पत्रलेपेन दिव्यं भवति कांचनम् ॥९.१००॥
{चोप्पेर्=> गोल्द्; शतवेधिकल्कः}
मृतवज्रस्य भागैकं शुद्धसूतस्य षोडश ।
देवदालीशङ्खपुष्पीरसैर्मर्द्यं दिनत्रयम् ॥९.१०१॥
वज्रमूषागतं रुद्ध्वा दिनैकं भूधरे पचेत् ।
समुद्धृत्याथ तद्द्रावैर्दिनं मर्द्यं निरुध्य च ॥९.१०२॥
दिनैकं भूधरे पच्यात्तद्वन्मर्द्यं च पाचयेत् ।
इत्येवं सप्तधा कुर्याज्जायते भस्मसूतकम् ॥९.१०३॥
तद्भस्मसूतकं तुल्यं वज्रमूषान्धितं धमेत् ।
तत्खोटं जायते दिव्यं रञ्जयेत्तन्निगद्यते ॥९.१०४॥
तीक्ष्णं शुल्बं समं चूर्ण्य अंधमूषागतं धमेत् ।
तत्खोटं सिद्धचूर्णं तु गंधकाम्लेन मर्दयेत् ॥९.१०५॥
पूर्ववत्क्रमयोगेन पुटान्दद्याच्चतुर्दश ।
अनेन पूर्वखोटं तु द्रुतं वाप्यं पुनः पुनः ॥९.१०६॥
तद्भस्म गंधकं तुल्यं वज्रमूषान्धितं धमेत् ।
दशवारेण तत्खोटं जायते कुंकुमप्रभम् ॥९.१०७॥
स्वर्णेन च त्रिधा सार्यं शतवेधी भवेच्च तत् ।
द्रुतशुल्बे प्रदातव्यं दिव्यं भवति कांचनम् ॥९.१०८॥
{तारारिष्ट => गोल्द्(सहस्रवेधिकल्कः)}
पूर्वोक्तं भस्मसूतं तु पलैकं समपन्नगम् ।
कांतपात्रगतं मर्द्यं दिनैकं लोहमुष्टिना ॥९.१०९॥
मृद्वग्निना तु तत्पात्रे मर्दयेत्पाचयेच्छनैः ।
यावन्मिश्रं समुद्धृत्य रुद्ध्वा गजपुटे पचेत् ॥९.११०॥
मर्द्यं वासारसैः पच्यादेवं वारचतुर्दश ।
गोपित्तेन पुनर्मर्द्यं देयं पुटचतुर्दश ॥९.१११॥
तत्तुल्यं स्वर्णचूर्णं च दत्त्वा पित्तेन मर्दयेत् ।
दिनान्ते तत्समुद्धृत्य क्रामणेन समायुतम् ॥९.११२॥
सहस्रांशेन तेनैवं तारारिष्टं तु वेधयेत् ।
जायते कनकं दिव्यं देवाभरणमुत्तमम् ॥९.११३॥
नागस्थाने यदा बंगं पूर्ववत्क्रमयोगतः ।
तारचूर्णेन संयुक्तं शुल्बे वेधं प्रदापयेत् ।
सहस्रांशेन तत्तारं भवेत्कुंदेन्दुसन्निभम् ॥९.११४॥
{चोप्पेर्=> गोल्द्}
द्रुतसूतेन वज्रेण वज्रैः शुद्धरसेन वा ।
मृतसूतेन वज्रेण वज्रैः शुद्धरसेन वा ॥९.११५॥
दिव्ययोगवरैः खोटं पूर्वं नानाविधं तु यत् ।
प्रोक्तं तत्खोटमेकं तु द्रावयेत्पिष्टिखोटवत् ॥९.११६॥
द्रुतं तु पारदं दिव्यं मृत्युदारिद्र्यनाशनम् ।
अथास्य द्रुतसूतस्य जारयेत्पक्वबीजकम् ॥९.११७॥
क्रमेण षड्गुणं यावत्कच्छपाख्ये विडान्विते ।
वक्ष्यमाणप्रकारेण व्योमसत्त्वं यथा जरेत् ॥९.११८॥
जारितं तत्त्रिधा सार्यं पक्वबीजेन वै क्रमात् ।
अनेन कोटिमांशेन द्रुतशुल्बं तु वेधयेत् ॥९.११९॥
जायते कनकं दिव्यं देवाभरणभूषणम् ॥९.१२०॥
{वज्रः: द्रावण}
अथास्य कोटिवेधस्य रसेन्द्रस्यापरो विधिः ।
विष्णुक्रान्ता च चक्राङ्का कण्टारी चैव चिञ्चिका ॥९.१२१॥
एतासां द्रवमादाय मूषालेपं तु कारयेत् ।
तस्यां पूर्वरसं क्षिप्त्वा धमेद्द्रावं क्षिपन्क्षिपन् ॥९.१२२॥
वज्रं तत्रैव दातव्यं द्रवत्येव न संशयः ।
{मेर्चुर्यः: शब्दवेधिन्}
ततस्तस्मात्समुद्धृत्य दोलायंत्रे त्र्यहं पचेत् ॥९.१२३॥
उद्धृत्य विडलिप्तायां मूषायां प्रकटं धमेत् ।
ग्रसन्त्येव न संदेहस्तीव्रध्मातानलेन च ॥९.१२४॥
वज्रं वा पद्मरागं वा जार्यं दशगुणे रसे ।
कारयेद्वज्रबीजेन शब्दवेधी भवेद्रसः ॥९.१२५॥
{सप्फिरेः: द्रावण}
अथवा मारिते तस्मिन्जारणं सारयेत्पुनः ।
उच्चटा मीननयना सर्पाक्षी रक्तचित्रकम् ॥९.१२६॥
एतासां निक्षिपेद्द्रावं द्रुते मूषागते रसे ।
इन्द्रनीलं क्षिपेत्तत्र द्रवत्येव न संशयः ॥९.१२७॥
{सप्फिरेः: => खेचरी}
पूर्ववत्स्वेदनेनैव विडयोगेन जारयेत् ।
इत्येवं त्रिगुणं जार्यं इन्द्रनीलं क्रमेण तु ॥९.१२८॥
तद्रसं वक्त्रमध्ये तु यः करोति नरोत्तमः ।
स पूज्यो देवदेवानां खेचरत्वेन मोदते ॥९.१२९॥
तस्य मूत्रपुरीषाभ्यां सर्वलोहानि कांचनम् ।
जायते दिव्यरूपाढ्यं सत्यं शंकरभाषितम् ॥९.१३०॥
इत्येवं विष्टिखोटं परिरसं अपरं संकरैः खोटबद्धं जातं तद्द्रावितं वै मृतमथ विमलं स्वर्णराशिं करोति ।
किंवा सा पक्वबीजं ग्रसति यदि द्रुतो जायते कोटिवेधी वज्राभ्रं रत्नजातं चरति यदि रसः खेचरत्वं प्रदत्ते ॥९.१३१॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
विश्व-संस्कृत-पुस्तकमेला
- विश्वे प्रकाशितानि संस्कृतसम्बद्धानि प्रायः सर्वाणि पुस्तकानि अत्र उपलप्स्यन्ते
- अवसरेऽस्मिन् पञ्चशताधिकानि विनूतनानि संस्कृतपुस्तकानि अपि प्रकाशितानि भविष्यन्ति
- संस्कृते विज्ञानम्, संस्कृत-हस्तलिखित-सम्पदा, संस्कृतस्य सद्यःस्थितिः इत्यादि-विषयिण्यः प्रदर्शिन्यः
- संस्कृत-विपणी
- शलाकापरीक्षा
- पण्डित-परिषद्
- अनुवादकार्यशालाः, संस्कृते नूतनशब्दनिर्माणम्, संस्कृते प्रबन्धन-शास्त्रम्
- बेंग्लुरु-नगरे १००८ संस्कृत-सम्भाषण-शिबिराणाम् आयोजनम्
- संस्कृत-नाटकोत्सवः
- संस्कृत-क्रीडोत्सवः
- भारते विद्यमानानां १२ संस्कृत-विश्वविद्यालयानां कुलपतयः तत्र समुपस्थास्यन्ति
- भारतस्य भूतपूर्वौ न्यायमूर्ती लाहोटी-वर्यः व्यङ्कटाचलैय-वर्यः च अत्र समुपस्थास्यन्ति
- भारतस्य शिक्षा-मन्त्री कपिल्-सिब्बल्-वर्यः उद्घाटकरूपेण समुपस्थास्यति
.......... इतोऽपि बहवः विशेषाः सन्ति अस्य उपक्रमस्य। अत्र उपस्थाय एव अपूर्वस्य अस्य उपक्रमस्य महिमा विज्ञातुं शक्यः!
तर्हि कस्मात् विलम्ब्यते। त्वर्यताम्। उपरिलिखितं जालपुटं दृष्यताम्। रेल्-विमानादिषु आरक्षणं क्रियताम्। वयं तत्र भवतां स्वागतं व्याहर्तुंम् उत्सुकाः!


text:
गुरुत्वाकर्षणशक्तिः
भौतिक शास्त्रे गुरुत्वाकर्षणस्य सिद्धान्त: अतीव महत्त्वपूर्ण: अस्ति। यांत्रिकीय भौतिक शास्त्रे , 'गुरुत्वाकर्षणशक्ति:' तत् बलम् अस्ति येन कारणेन वस्त्वो: मध्ये आकर्षणम् उत्सृज्यते । ऐसाक् न्यूटन् महोदय:१७ शतकस्य महान् गणितज्ञ: भौतिक विज्ञानि: च आसीत्। स: एव "गुरुत्वाकर्षण" इति विचारस्य नियमानाम् व्याख्यानाम् लिखितवान्। तस्य "फिलोसोफी नेचुरेलिस प्रिन्सिपिया मेथेमेटिका" इति शोधप्रपत्रे गुरुत्वाकर्षणस्य उपरि लिखितम् व्याख्यानाम् चिरसम्मत भौतिकशास्त्रस्य भूमिका अभवत्।
अन्तर्विषयाः
गुरुत्वाकर्षण शक्ति[सम्पादयतु]
केन प्रभावेन, एकं वस्तुम् द्वितीयम् वस्तुम् प्रति आकर्षित: भवति, तं प्रभावम्, गुरुत्वाकर्षणम् इति कथ्यते। गुरुत्वाकर्षण बलस्य कारणेन ब्रह्माण्डे सर्वाणि वस्तूनि परस्परम् आकर्षणम् कुर्वन्ति, अनुकर्षिता: भवन्ति च।
निसर्गे, चत्वारि प्रधानानि मूलभूतानि बलानि सन्ति। तेषु, गुरुत्वाकर्षण शक्ति: एक:। अन्यै: शक्तिभि: तुलनायाम्, गुरुत्वाकर्षण शक्ति: अतीव् दुर्बल: अस्ति। गुरुत्वाकर्षणस्य परिणामं सर्वत्र दृश्यते। उदाहरणम्, सूर्यस्य गुरुत्वाकर्षण बलस्य कारणम् सर्वे ग्रहा:भूमि: च सूर्यम् परिक्रमन्ति, भूमे: गुरुत्वाकर्षणस्य कारणं सर्वाणि वस्तूनि भूमौ तिष्टन्ति।
इतिहास[सम्पादयतु]
न्यूटन् कथं गुरुत्वाकर्षण विषयस्य कल्पनां कृतवान् इति अधिकृत्य एका कथा प्रचलिता अस्ति। एकदा, न्यूटन् सेव फल वृक्षस्य अध: उपविशन् असीत्। तदा तस्य शिरस्य उपरि, एकं, फलम् अपतत्। तेन, न्यूटनस्य कुतूहलम् प्रेरितम्। आश्चर्यचकित: न्यूटन:आलोचितवान्, फलम् अध: एव किम् अपतत् इति। तस्य प्रश्नस्य उत्तरम् एव गुरुत्वाकर्षण।
न्यूटनस्य गुरुत्वाकर्षण व्याख्यानस्य पूर्वम्,अनेका: अन्या:वैज्ञानिका: अपि, गुरुत्वाकर्षण शक्ते: सम्बन्धितानि नियमानि दत्तवन्त:। गेलिलियो गेलिलै, इटलिदेशस्य प्रमुखस्थाने पीसागोपुरे एकं प्रयोगं कृतवान् । पीसागोपुरात् विषमद्रव्यराशियुक्तपदार्थद्वयं त्यक्तवान् । किन्तु उभयोः अपि भूप्राप्तिः समानकाले एव अभवत् । सामान्यजनानाम् उपपत्तिः आसीत् यत् भारतमं वस्तु शीघ्रमागच्छति न्यूनभारं वस्तु मन्दमागच्छति इति । किन्तु एतस्य प्रयोगस्य अनन्तरम् एषः प्रस्तावं कृतवान् यत् भूमेः गुरुत्वबलं तत्तद्द्रव्यराशिमनुसृत्य एव आकर्षति । तत्र अनुपातः समानः भवति । गेलिलियो गेलिलै उक्तवान् आसीत् - "सर्वाणि वस्तूनि भूमिं प्रति केवलम् एकम् स्थिरम् प्रवेगेन पतन्ति" इति, अत्र अयं स्थिर: प्रवेग: भुमे: गुरुत्वाकर्षणस्य परिणाम: एव। तत् पश्चात् जर्मन् देशीय विज्ञानि: जोहान्नेस् केप्लर् ग्रहाणाम् गते:अध्ययनं कृत्वा, तेषाम् दीर्घवृत्ताकारं सूर्यवेष्टिं गतिम् उपरि त्रीणि नियमानि दत्तवान्।
सार्वत्रिक गुरुत्वाकर्षण नियमम्[सम्पादयतु]
अत: परं, न्यूटनस्य प्रसिद्ध सार्वत्रिक गुरुत्वाकर्षण नियमस्य प्रस्तावना अभवत्। तदनुसारं सर्वाणि घन वस्तूनि, तेषां भारस्य कारणम्, गुरुत्वाकर्षण बलं बिभृन्ते।
एतस्य गुरुत्वाकर्षण बलस्य विपुलतां परिगणनार्थं न्यूटन् एकं समीकरणं दत्तवान्। तत् समीकरणानुसारं - एकं वस्तुं प्रत्येकं द्वितीयं वस्तुं आत्मन: प्रति आकर्षणं करोति। द्वयो: मध्ये विद्यमान: अयं आकर्षण: -द्वयो: भारयो: गुणनफलस्य समानुपातिन:अस्ति, द्वयो: मध्ये उपस्थित अन्तरस्य व्युत्क्रमानुपातिन: च अस्ति। गणितीय रूपे समीकरणं-
एफ़् = (जी × एम्१×एम्२)÷आर्२ इति लिख्यते।
अत्र 'एफ़्' अर्थं गुरुत्वाकर्षण बलस्य वैपुल्यताम् । 'एम्१','एम्२' अर्थं द्वयो: वस्त्वो: भारौ। 'आर' अर्थं द्वयो: मध्ये उपस्थित: अन्तर: इति। 'जी' अयं अर्थं, सार्वत्रिकस्थित स्थिर मूल्य,कस्य गणितीय मूल्यं = ६.६७४×१०-११ न्यूटन्.मीटर्२/केजि ।
आधुनिक सिद्धान्तानि[सम्पादयतु]
न्यूटनस्य सिद्धान्तस्य पश्चात्, आधुनिक भौत शास्त्रे गुरुत्वाकर्षणस्य नवीनं दृष्टिकोनं जर्मन् देशीय महान् विज्ञानि: अल्बर्ट् ऐन्स्टैन् दत्तवान्। तस्य 'सामान्य सापेक्षता' सिद्धान्तस्य द्वारा, गुरुत्वाकर्षणस्य व्याख्यानं पुन: दर्शितवान् ।
तदनुसार, शून्याकाश-कालस्य च वक्रीभावस्य परिणाम: एव - "गुरुत्वाकर्षण शक्ति:"।
आधारा:[सम्पादयतु]
- Halliday, David; Robert Resnick; Kenneth S. Krane (2001). Physics v. 1. New York: John Wiley & Sons. ISBN 0-471-32057-9.
- Serway, Raymond A.; Jewett, John W. (2004). Physics for Scientists and Engineers (6th ed.). Brooks/Cole. ISBN 0-534-40842-7.
- Tipler, Paul (2004). Physics for Scientists and Engineers: Mechanics, Oscillations and Waves, Thermodynamics (5th ed.). W. H. Freeman. ISBN 0-7167-0809-4.
बाह्यानुबन्ध:[सम्पादयतु]
http://www.encyclopedia.com/topic/gravitation.aspx


text:
काफीसस्यम्
एतत् काफीसस्यं भारते अपि वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं काफीसस्यम् आङ्ग्लभाषायां Coffee Plant इति उच्यते । एतत् काफीसस्यं द्विविधं भवति । अराबिकं तथा रोबस्टं चेति । अराबिकवंशस्य काफीसस्यस्य वर्धनं प्रथमम् इतियोपिया मध्ये कृतम् । तथैव रोबस्टवंशस्य वर्धनम् अद्यतन-उगाण्डदेशे कृतम् । रोबस्टवंशस्य काफीबीजानि अत्यधिकप्रमाणेन "केफीन्"-अंशयुक्तानि भवन्ति । एतेषां रोबस्टवंशस्य काफीबीजानां भर्जनावसरे कश्चन विभिन्नः गन्धः अपि उत्पद्यते । अराबिकवंशस्य काफीबीजानि एव प्रसिद्धानि जनप्रियाणि च ।
एतत् काफीसस्यं गुल्मरूपेण वर्धते । अस्य काफीसस्यस्य फलनाम् अन्तः विद्यमानैः बीजैः एव काफीचूर्णं निर्मीयते । ततः तेन काफीचूर्णेन काफीपेयं निर्मीयते । तत् पेयं सर्वदा उष्णं कदाचित् शीतलं चापि पीयते । अनेन काफीचूर्णेन निर्मीयमाणं काफीपेयं जगति एव अत्यन्तं जनप्रियं पेयम् अस्ति । अनेन काफीचूर्णेन २००३ तमे वर्षे निर्यातवस्तुषू विश्वे एव षष्ठं स्थानं प्राप्तम् अस्ति । आरम्भस्य पञ्चस्थानानि क्रमशः गोधूमेन, रागीधान्येन, सोयाधान्येन (निष्पावप्रभेदः), तालतैलेन, शर्करया च प्राप्तम् अस्ति ।
बह्वीषु संस्कृतिषु अनेन काफीपेयेन प्रमुखं स्थानं प्राप्तम् अस्ति । दक्षिणभारते तु गृहम् आगतेभ्यः अतिथिभ्यः काफीदानम् अतिथिसंस्कारस्य अङ्गभूतम् । कुत्रचित् काफीपेयं निषिद्धम् अपि आसीत् । १६ शतके मेक्का सदृशेषु देशेषु एतत् काफीपेयम् उत्तेजनकारकम् इति निषिद्धम् आसीत् । १७ शतके इङ्ग्लेण्ड्देशे काफीपेयं राजकीयविद्रोहिभिः केवलम् उपयुज्यते इति निषिद्धम् आसीत् ।


text:
गणित-पाद
ब्रह्म-कु-शशि-बुध-भृगु-रवि-कुज-गुरु-कोण-भ-गणान् नमस्-कृत्य ।
आर्यभटस् तु इह निगदति कुसुम-पुरे अभ्यर्चितम् ज्ञानम् ॥१॥
एकम् दश च शतम् च सहस्रम् अयुत-नियुते तथा प्रयुतम् ।
कोटि-अर्बुदम् च वृन्दम् स्थानात् स्थानम् दश-गुणम् स्यात् ॥२॥
वर्गस् सम-चतुर्-अश्रस् फलम् च सदृश-द्वयस्य संवर्गस् ।
सदृश-त्रय-संवर्गस् घनस् तथा द्वादश-अश्रिस् स्यात् ॥३॥
भागम् हरेत् अवर्गान् नित्यम् द्वि-गुणेन वर्ग-मूलेन ।
वर्गात् वर्गे शुद्धे लब्धम् स्थान-अन्तरे मूलम् ॥४॥
अघनात् भजेत् द्वितीयात् त्रि-गुणेन घनस्य मूल-वर्गेण ।
वर्गस् त्रि-पूर्व-गुणितस् शोध्यस् प्रथमात् घनस् च घनात् ॥५॥
त्रि-भुजस्य फल-शरीरम् सम-दल-कोटी-भुजा-अर्ध-संवर्गस् ।
ऊर्ध्व-भुजा-तद्-संवर्ग-अर्धम् सस् घनस् षष्-अश्रिस् इति ॥६॥
सम-परिणाहस्य-अर्धम् विष्कम्भ-अर्ध-हतम् एव वृत्त-फलम् ।
तद्-निज-मूलेन हतम् घन-गोल-फलम् निरवशेषम् ॥७॥
आयाम-गुणे पार्श्वे तद्-योग-हृते स्व-पात-लेखे ।
विस्तर-योग-अर्ध-गुणे ज्ञेयम् क्षेत्र-फलम् आयामे ॥८॥
सर्वेषाम् क्षेत्राणाम् प्रसाध्य पार्श्वे फलम् तद्-अभ्यासस् ।
परिधेस् षष्-भाग-ज्या विष्कम्भ-अर्धेन सा तुल्या ॥९॥
चतुर्-अधिकम् शतम् अष्ट-गुणम् द्वाषष्टिस् तथा सहस्राणाम् ।
अयुत-द्वय-विष्कम्भस्य आसन्नस् वृत्त-परिणाहस् ॥१०॥
सम-वृत्त-परिधि-पादम् छिन्द्यात् त्रि-भुजात् चतुर्-भुजात् च एव ।
सम-चाप-ज्या-अर्धानि तु विष्कम्भ-अर्धे यथा इष्टानि ॥११॥
प्रथमात् चाप-ज्या-अर्धात् यैर् ऊनम् खण्डितम् द्वितीय-अर्धम् ।
तद्-प्रथम-ज्या-अर्ध-अंशैस् तैस् तैस् ऊनानि शेषाणि ॥१२॥
वृत्तम् भ्रमेण साध्यम् च चतुर्-भुजम् च कर्णाभ्याम् ।
साध्या जलेन सम-भूस् अधस्-ऊर्ध्वम् लम्बकेन एव ॥१३॥
शङ्कोस् प्रमाण-वर्गम् छाया-वर्गेण संयुतम् कृत्वा ।
यत् तस्य वर्ग-मूलम् विष्कम्भ-अर्धम् स्व-वृत्तस्य ॥१४॥
शङ्कु-गुणम् शङ्कु-भुजा-विवरम् शङ्कु-भुजयोर् विशेष-हृतम् ।
यत् लब्धम् सा छाया ज्ञेया शङ्कोस् स्व-मूलात् हि ॥१५॥
छाया-गुणितम् छाया-अग्र-विवरम् ऊनेन भाजितम् कोटी ।
शङ्कु-गुणा कोटी सा छाया-भक्ता भुजा भवति ॥१६॥
यस् च एव भुजा-वर्गस् कोटी-वर्गस् च कर्ण-वर्गस् सस् ।
वृत्ते शर-संवर्गस् अर्ध-ज्या-वर्गस् सस् खलु धनुषोस् ॥१७॥
ग्रास-ऊने द्वे वृत्ते ग्रास-गुणे भाजयेत् पृथक्त्वेन ।
ग्रास-ऊन-योग-लब्धौ संपात-शरौ परस्पर-तस् ॥१८॥
इष्टम् वि-एकम् दलितम् स-पूर्वम् उत्तर-गुणम् स-मुखम् मध्यम् ।
इष्ट-गुणितम् इष्ट-धनम् तु अथ वा आदि-अन्तम् पद-अर्ध-हतम् ॥१९॥
गच्छस् अष्ट-उत्तर-गुणितात् द्वि-गुण-आदि-उत्तर-विशेष-वर्ग-युतात् ।
मूलम् द्वि-गुण-आदि-ऊनम् स्व-उत्तर-भजितम् स-रूप-अर्धम् ॥२०॥
एक-उत्तर-आदि-उपचितेस् गच्च-आदि-एक-उत्तर-त्रि-संवर्गस् ।
षष्-भक्तस् सस् चिति-घनस् स-एक-पद-घनस् वि-मूलस् वा ॥२१॥
स-एक-स-गच्छ-पदानाम् क्रमात् त्रि-संवर्गितस्य षष्ठस् अंशस् ।
वर्ग-चिति-घनस् सस् भवेत् चिति-वर्गस् घन-चिति-घनस् च ॥२२॥
सम्पर्कस्य हि वर्गात् विशोधयेत् एव वर्ग-सम्पर्कम् ।
यत् तस्य भवति अर्धम् विद्यात् गुण-कार-संवर्गम् ॥२३॥
द्वि-कृति-गुणात् संवर्गात् द्वि-अन्तर-वर्गेण संयुतात् मूलम् ।
अन्तर-युक्तम् हीनम् तद्-गुण-कार-द्वयम् दलितम् ॥२४॥
मूल-फलम् स-फलम् काल-मूल-गुणम् अर्ध-मूल-कृति-युक्तम् ।
तद्-मूलम् मूल-अर्ध-ऊनम् काल-हृतम् स्व-मूल-फलम् ॥२५॥
त्रैराशिक-फल-राशिम् तम् अथ इच्छा-राशिना हतम् कृत्वा ।
लब्धम् प्रमाण-भजितम् तस्मात् इच्छा-फलम् इदम् स्यात् ॥२६॥
छेदास् परस्पर-हतास् भवन्ति गुण-कार-भाग-हाराणाम् ।
छेद-गुणम् स-छेदम् परस्परम् तत् सवर्णत्वम् ॥२७॥
गुण-कारास् भाग-हरास् भाग-हरास् ते भवन्ति गुण-कारास् ।
यस् क्षेपस् सस् अपचयस् अपचयस् क्षेपस् च विपरीते ॥२८॥
राशि-ऊनम् राशि-ऊनम् गच्छ-धनम् पिण्डितम् पृथक्त्वेन ।
वि-एकेन पदेन हृतम् सर्व-धनम् तत् भवति एवम् ॥२९॥
गुलिका-अन्तरेण विभजेत् द्वयोस् पुरुषयोस् तु रूपक-विशेषम् ।
लब्धम् गुलिका-मूल्यम् यदि अर्थ-कृतम् भवति तुल्यम् ॥३०॥
भक्ते विलोम-विवरे गति-योगेन अनुलोम-विवरे द्वौ ।
गति-अन्तरेण लब्धौ द्वि-योग-कालौ अतीत-ऐष्यौ ॥३१॥
अधिक-अग्र-भाग-हारम् छिन्द्यात् ऊन-अग्र-भाग-हारेण ।
शेष-परस्पर-भक्तम् मति-गुणम् अग्र-अन्तरे क्षिप्तम् ॥३२॥
अधस्-उपरि-गुणितम् अन्त्य-युज्-ऊन-अग्र-छेद-भाजिते शेषम् ।
अधिक-अग्र-छेद-गुणम् द्वि-छेद-अग्रम् अधिक-अग्र-युतम् ॥३३॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सर्वोत्तम: ईपुस्तकचालक: तलपूरयतु - Reed Ebook on computer like never before
मित्राणि
भवत्सु बहव: सन्ति ये सक्रिय ईपुस्तकपठनं नियमितरूपेण कुर्वन्ति । प्रायश: ईपुस्तकं पठितुं न सन्ति बहव: माध्यमा: । एडोब पीडीएफ रीडर एक: सामान्य चालक: अस्ति येन माध्यमेन प्रायश: सर्वे ईपुस्तकं पठन्ति । किन्तु यदि अहं वच्मि यत् भवन्त: ईपुस्तकमपि सामान्यपुस्तक इव पठितुमर्हन्ति । अथवा यथा भवान् जालपृष्ठानि पठति तथैव ईपुस्तकमपि पठितुमर्हति । अथवा इतोपि सरलतया ईपुस्तकं पठितुं शक्नोति चेत् सम्भवत: भवान् नैव विश्वसिति ।
य: पुस्तकपाठक: भवतां कृते अहं आनीतवान् अस्मि तेन माध्यमेन भवान् न केवलं सरलतया ईपुस्तकं पठितुं शक्क्ष्यति अपितु यथा भवान् पुस्तकानि हस्ते संस्थाप्य पठति तथैव अनुभव: अनेन ईपुस्तकपाठकेन भवान् प्राप्स्यति ।
एतत् तलपूरितुं दत्तानां श्रृंखलानाम् उपरि नोदयतु
मार्ट ईपुस्तकचालक: तलपूरयतु
साक्षात् तलपूर्तिश्रृखला
संस्कृतजगत्


text:
Tuesday, December 31, 2013
Sanskrit blog: New Year Greetings
नववर्षशुभाकाङ्क्षा
आशासेऽस्मिन्प्रथमदिवसे हायने जायमाने ।
विश्वेशो वो वितरतु शुभान्यन्वहं नूत्नवर्षे ।
सत्संकल्पाः ससुखफलतां यान्तु देवप्रसादात् ।
स्वैरं नृत्यत्वनुदिनमनिशं मन्दहासो मुखेषु ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:22 AM 0 comments
Saturday, December 28, 2013
Sanskrit blog: Humour-88
हास्यसीकरः-८८क्रिस्तदेवालयस्य अर्चकः साप्ताहिकप्रवचनाय देवालये जनान् समीक्षते स्म । चिराय एक एव कर्षकः आगतः ।अर्चकः तमपृच्छत्, “भोः अद्य मम प्रवचनाय एक एव आगतोऽसि । किमहं प्रभाषै उत न?” इति । कर्षकः सप्रश्रयं प्रत्यवदत्, “ भगवन्, भवान् किमित्थं पृच्छति ? कुक्कुटपरिवेषणसमये यदि एक एव कुक्कुटः आगच्छति तदा तस्मै खाद्यं न देयं किम्?” इति । कर्षकप्रत्युत्तरेण विस्मितः अर्चकः तमवदत्, “भोः, तव विवक्षितमवगतम् । अवहितः शृणु” इत्युक्त्वा निरर्गलं सार्धघटिकापर्यन्तं बभाषे । अन्ते अर्चकः कर्षकमपृच्छत्, “भोः, कच्चिन्मम प्रवचनं समीचीनम्?” इति । तदा कर्षकः प्रत्यवदत्, “भगवन्, खादनसमये यदि एक एव कुक्कुटः समागतः तदा सर्वं द्रोणप्रमाणं खाद्यं तस्मै न समर्पयामि खलु “इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 2:01 AM 0 comments
Friday, December 20, 2013
Sanskrit blog: Happiness
तुष्टिः
चित्रशलभमभिधावसि चेत्त्वम् तं ग्रहीष्यसि कदापि न मित्र ।
त्वं भविष्यसि यदा निरपेक्षः स्वैरमेव स उपैति खलु त्वाम् ॥
तद्वदेव यदि वाञ्छसि तुष्टिं तामनुसृत्य कदापि न गच्छेः ।
यद्युदास इव तिष्ठसि चेत्त्वाम् स्वेच्छया खलु सा त्वभिधावेत् ॥
A rough rendering in Sanskrit of the following:
“Happiness is a butterfly which, when pursued, is always beyond our grasp, but which if you will sit down quietly, may alight upon you.”
- - - -
Posted by G S S Murthy at 10:07 PM 0 comments
Saturday, December 14, 2013
Sanskrit:Humour-87
हास्यसीकरः-८७स्त्री पत्या सह कलहमकरोत् । तदनु स्वमातरं दूरवाण्या अवदत्, “अम्ब, पुनः मम भर्ता मया सह कलहमकरोत् । तेन सह जीवनं दुष्करम् । तव गृहमागमिष्यामि” इति । माता अवदत्,”वत्से, त्वमत्र आगमिष्यसि चेत् सः सुखी एव भविष्यति । तस्य अपराध: दण्डनीयः । अहमेव तत्र आगमिष्यामि । मम उपस्थित्या एव तं दण्डयिष्यसि” इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 2:24 AM 0 comments
Saturday, December 7, 2013
Sanskrit blog: Homage to Mandela
मण्डेलाश्रद्धाञ्जलिः
यो जज्ञेऽसितवर्णभूपतिकुले ऽवाङाफ्रिकाभूस्थले ।
येन श्वेतजनप्रशासनविरोधार्थं कृतो विग्रहः ।
यो श्वेतैः बहुवत्सरावधि तनुद्वीपे निबद्धो ऽभवत् ।
यो पश्चात् सकलैः सितासितजनैः देशेषु सम्भावितः ।
राष्टाध्यक्षपदं मुदा सविनयं धीरेण येनार्जितम् ।
नोबेल्भारतरत्नपदवीभाग्यो महान् निःस्पृहः ।
गान्धीमार्गचरः सदास्मितमुखो लोकप्रियः सज्जनः ।
मण्डेलाख्यमहोदयाय भवते श्रद्धाञ्जलिं दद्महे ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 7:44 AM 0 comments
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
काव्यमीमांसायां राजशेखरः समासानां परिचयं सरसतया प्रदत्तवान्। तेन लिखितम्
द्वन्द्वो द्विगुरपि चाहं मद्गेहे नित्यमव्ययीभावः।
तत् पुरुष कर्म धारय येनाहं स्यां बहुव्रीहिः॥
द्वन्दः – चकारबहुलः द्वन्दः। तद्यथा – सुखदुखे, सीतारामौ, लाभालाभौ।
द्विगुः – सङ्ख्यापूर्वः द्विगुः। त्रिलोकी, पञ्चवटी, अष्टाध्यायी, त्रिभुवनम्।
अव्ययीभावः – पूर्वे अव्यये सति अव्ययीभावः। अव्ययीभावसमासे पूर्वपदम् अव्ययं भवति। तद्यथा – यथाशक्ति, यथाविधि, यथाबलम्, यथाकालम्, यथेच्छम्।
तत्पुरुषः – अमादौ सति तत्पुरुषः। तद्यथा – दुखम् अतीतः इति दुखातीतः, हस्तेन लिखितः इति हस्तलिखितः, देशाय हितम् इति देशहितम्, चोरात् भयम् इति चोरभयम्, देवस्य आलयः इति देवालयः, वने वासः इति वनवासः।
कर्मधारयः – स चासौ कर्मधारयः। तद्यथा – नीलश्च असौ आकाशश्च इति नीलाकाशः, सिद्धश्च असौ पुरुषश्च इति सिद्धपुरुषः, मधुरं च तद् वचनं च इति मधुरवचनम्, पवित्रं च तत् स्थानं च इति पवित्रस्थानम्।
बहुव्रीहिः – यस्य येन बहुव्रीहिः। पीतम् अम्बरं यस्य स पीताम्बरः, गजस्य आननम् इव आननं यस्य स गजाननः, त्रीणि नेत्राणि यस्य स त्रिनेत्रः, वीणा पाणौ यस्याः सा विणापाणिः, धृतं राष्ट्रं येन स धृतराष्ट्रः, धृतं वामनरूपं येन स धृतवामनरूपः।
(सुरभारती – पञ्चमः भागः, संस्कृतः कार्यालयः, श्रीअरविन्दाश्रमः पुद्दुचेरी-६०५००२)
२००८-१०-१५ बुधवासरः (2008-10-15 Wednesday)


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १४४
द्वापरयुग विवरणवर्णनम्।
सूत उवाच।
अत ऊद्र्ध्व प्रवक्ष्यामि द्वापरस्य विधिं पुनः।
तत्र त्रेतायुगे क्षीणे द्वापरं प्रतिपद्यते।। १४४.१ ।।
द्वापरादौ प्रजानान्तु सिद्धिस्त्रेतायुगे तु या।
परिवृत्ते युगे तस्मिंस्ततः सा वै प्रणश्यति।। १४४.२ ।।
ततः प्रवर्त्तिते तासां प्रजानां द्वापरे पुनः।
लोभो धृतिर्वणिग्युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः।। १४४.३ ।।
प्रध्वंसश्चैव वर्णानां कर्म्मणान्तु विपर्ययः।
यात्रा वधः परो दण्डो मानो दर्पोऽक्षमाबलम्।। १४४.४ ।।
तथा रजस्तमो भूयः प्रवृत्ते द्वापरे पुनः।
आद्ये कृतेनाधर्मोऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्त्तितः।। १४४.५ ।।
द्वापरे व्याकुलो भूत्वा प्रणश्यति कलौ पुनः।
वर्णानां द्वापरे धर्माः सङ्कीर्यन्ते तथाश्रमाः।। १४४.६ ।।
द्वैधमुत्पद्यते चेव युगे तस्मिन् श्रुतिस्मृतौ।
द्विधा श्रुतिः स्मृतिश्चैव निश्चयो नाधिगम्यते।। १४४.७ ।।
अनिश्चयावगमनाद्धर्मतत्त्वं न विद्यते।
धर्मतत्त्वे ह्यविज्ञाते मतिभेदस्तु जायते।। १४४.८ ।।
परस्परं विभिन्नास्ते द्रृष्टीनां विभ्रमेण तु।
अतो द्रष्टिविभिन्नैस्तैः कृतमत्याकुलन्त्विदम्।। १४४.९ ।।
एको वेदश्चतुष्पादः संहृत्य तु पुनः पुनः।
संक्षेपादायुषश्चैव व्यस्यते द्वापरेष्विहः।। १४४.१० ।।
वेदश्चैकश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापारदिषु।
ऋषिपुत्रैः पुनर्वेदा भिद्यन्ते द्रृष्टिविभ्रमैः।। १४४.११ ।।
ते तु ब्राह्मणविन्यासैः स्वरक्रमविपर्ययैः।
संहृता ऋग्यजुः साम्नां संहितास्तैर्महर्षिभिः।। १४४.१२ ।।
सामान्याद्वैकृताच्चैव द्रृष्टिभिन्नैः क्वचित् क्वचित्।
ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि भाष्यविद्यास्तथैव च।। १४४.१३ ।।
अन्ये तु प्रस्थितास्तान्वै केचित्तान् प्रत्यवस्थिताः।
द्वापरेषु प्रवर्तन्ते भिन्नार्थैस्तैः स्वदर्शनैः।। १४४.१४ ।।
एकमाध्वर्यवं पूर्वमासीद्द्वैधन्तु तत् पुनः।
सामान्यविपरीतार्थैः कृतं शस्त्राकुलन्त्विदम्।। १४४.१५ ।।
आध्वर्यवञ्च प्रस्थानैर्बहुधा व्याकुलीकृतम्।
तथैवाथर्वणां साम्नां विकल्पैः स्वस्य संक्षयैः।। १४४.१६ ।।
व्याकुलो द्वापरेष्वर्थः क्रियते भिन्नदर्शनैः।
द्वापरे सन्निवृत्ते ते वेदा नश्यन्ति वै कलौ।। १४४.१७ ।।
तेषां विपर्ययोत्पन्ना भवन्ति द्वापरे पुनः।
अद्रृष्टिर्मरणं चैव तथैव व्याध्युपद्रवाः।। १४४.१८ ।।
वाङ्नः कर्मभिर्दुः खैर्निर्वेदो जायते ततः।
निर्वेदाज्जायते तेषां दुः खमोक्षविचारणा।। १४४.१९ ।।
विचारणायां वैराग्यं वैराग्याद्दोषदर्शनम्।
दोषाणां दर्शनाच्चैव ज्ञानोत्पत्तिस्तु जायते।। १४४.२० ।।
तेषां मेधाविनां पूर्वं मर्त्ये स्वायम्भुवेऽन्तरे।
उत्पत्स्यन्तीह शास्त्राणां द्वापरे परिपन्थिनः।। १४४.२१ ।।
आयुर्वेदविकल्पाश्च अङ्गानां ज्योतिषस्य च।
अर्थशास्त्रविकल्पाश्च हेतुशास्त्रविकल्पनम्।। १४४.२२ ।।
प्रक्रिया कल्पसूत्राणां भाष्यविद्याविकत्थनम्।
स्मृतिशास्त्रप्रभेदाश्च प्रस्थानानि पृथक् पृथक्।। १४४.२३ ।।
द्वापरेष्वभिवर्त्तन्ते मतिभेदास्तथा नृणाम्।
मनसा कर्म्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्त्ता प्रसिध्यति।। १४४.२४ ।।
द्वापरे सर्वभूतानां कालः क्लेशपरः स्मृतः।
लोभो धृतिर्वणिग्युद्धन्तत्त्वानामविनिश्चयः।। १४४.२५ ।।
वेदशास्त्रप्रणयनं वर्णानां सङ्करस्तथा।
वर्णाश्रमपरिध्वंसः कामद्वेषौ तथैव च।। १४४.२६ ।।
पूर्णो वर्षसहस्रेद्वे परमायुस्तदा नृणाम्।
निः शेषे द्वापरे तस्मिंस्तस्य सन्ध्या तु पादतः।। १४४.२७ ।।
गुणहीनास्तु तिष्ठन्ति धर्म्मस्य द्वापरस्य तु।
तथैव सन्ध्या पादेन अंशस्तस्यां प्रतिष्ठितः।। १४४.२८ ।।
द्वापरस्य तु पर्येषा पुष्यस्य च निबोधत।
द्वापरस्यांशशेषे तु प्रतिपत्तिः कलेरथ।। १४४.२९ ।।
हिंसास्तेयानृतं माया दम्भश्चैव तपस्विनाम्।
एते स्वभावाः पुष्यस्य साधयन्ति च ताः प्रजाः।। १४४.३० ।।
एष धर्म्मः स्मृतः कृत्स्नो धर्म्मश्च परिहीयते।
मनसा कर्मणा वाचा वार्त्ताः सिद्ध्यन्ति वानवा।। १४४.३१ ।।
कलिः प्रमारको रोगः सततं चापि क्षुद् भयम्।
अनावृष्टिभयञ्चैव देशानाञ्च विपर्ययः।। १४४.३२ ।।
न प्रमाणे स्थिति हर्यस्ति पुष्ये घोरे युगे कलौ।
गर्भस्थो म्रियते कश्चिद् यौवनस्थस्तथापरः।। १४४.३३ ।।
स्थावर्ये मध्यकौमारे म्रियन्ते च कलौ प्रजाः।
अल्प तेजो बलाः पापा महाकोपा ह्यधार्मिकाः।। १४४.३४ ।।
अनृतव्रतलुब्धाश्च पुष्ये चैव प्रजाः स्थिताः।
दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुराचारैर्दुरागमैः।। १४४.३५ ।।
विप्राणां कर्म्मदोषैस्तैः प्रजानां जायते भयम्।
हिंसा मानस्तथेर्ष्याच क्रोधोऽसूयाऽक्षमाऽधृतिः।। १४४.३६ ।।
पुष्ये भवन्ति जन्तूनां लोभो मोहश्च सर्वशः।
सङ्क्षोभो जायतेऽत्यर्थं कलिमासाद्य वै युगम्।। १४४.३७ ।।
नाधीयन्ते तथा वेदान् यजन्ते वै द्विजातयः।
उत्सीदन्ति यथा चैव वैश्यैः सार्द्धन्तु क्षत्रियाः।। १४४.३८ ।।
शूद्राणां मन्त्रयोनिस्तु सम्बन्धो ब्राह्मणैः सह।
भवतीह कलौ तस्मिन् शयनासनभोजनैः।। १४४.३९ ।।
राजानः शूद्रभूयिष्ठाः पाषण्डानां प्रवृत्तयः।
काषायिणश्च निष्कच्छास्तथा कापालिनश्च ह।। १४४.४० ।।
ये चान्ये देवव्रतिनस्तथा ये धर्म्मदूषकाः।
दिव्यवृत्ताश्च ये केचिद्वृत्त्यर्थं श्रुतिलिङ्गनः।। १४४.४१ ।।
एवम्विधाश्च ये केचिद् भवन्तीह कलौ युगे।
अधीयते तदा वेदान् शूद्रा धर्मार्थकोविदाः।। १४४.४२ ।।
यजन्ति ह्यश्वमेधैस्तु राजानः शूद्रयोनयः।
स्त्रीबालगोवधं कृत्वा हत्वा चैव परस्परम्।। १४४.४३ ।।
उपहृत्य तथान्योन्यं साधयन्ति तदा प्रजाः।
दुः खप्रचुरताल्पायुर्देशोत्सादः सरोगताः।। १४४.४४ ।।
अधर्माभिनिवृत्तत्वं कलौ वृत्तं कलौस्मृतम्।
भ्रूणहत्या प्रजानाञ्च तथा ह्येवं प्रवर्त्तते।। १४४.४५ ।।
तस्मादायुर्बलं रूपं प्रहीयन्ते कलौ युगे।
दुः खेनाभिप्लुतानां च परमायुः शतं नृणाम्।। १४४.४६ ।।
भूत्वा च न भवन्तीह वेदाः कलियुगेऽखिलाः।
उत्सीदन्ते तथा यज्ञाः केवलं धर्महेतवः।। १४४.४७ ।।
एषा कलियुगावस्था सन्ध्यांशौ तु निबोधत।
युगे युगे तु हीयन्ते त्रींस्त्रीन् पादांश्च सिद्धयः।। १४४.४८ ।।
युगस्वभावाः सन्ध्यासु अवतिष्ठन्ति पादतः।
सन्ध्यास्वभावाः स्वांशेषु पादेनैवावतस्थिरे।। १४४.४९ ।।
एवं सन्ध्यांशके काले सम्प्राप्ते च युगान्तिके।
तेषामधर्मिणां शास्ता भृगुणाञ्च कुले स्थितः।। १४४.५० ।।
गोत्रेण वै चन्द्रमसे नाम्ना प्रमतिरुच्यते।
कलिसन्ध्यांशभागेषु मनोः स्वायम्भुवेऽन्तरे।। १४४.५१ ।।
समास्त्रिंशत्तु सम्पूर्णाः पर्यटन्वै वसुन्धराम्।
अस्त्रकर्मा स वै सेना हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।। १४४.५२ ।।
प्रगृहीतायुधैर्विप्रैः शतशोऽथ सहस्रशः।
स तदातैः परिवृतो म्लेच्छान् सर्वान्निजघ्निवान्।। १४४.५३ ।।
स हत्वा सर्वशश्चैव राजानः शूद्रयोनयः।। १४४.५४ ।।
पाषण्डान् स तदा सर्वान्निः शेषानकरोत् प्रभुः।। १४४.५५ ।।
अधार्मिकाश्च ये केचित्तान् सर्वान् हन्ति सर्वशः।
औदीच्यान्मध्यदेशांश्च पार्वतीयांस्तथैव च।। १४४.५६ ।।
प्राच्यान् प्रतीच्यांश्च तथा विन्ध्यपृष्ठा परान्तिकान्।
तथैव दाक्षिणात्यांश्च द्रविडान् सिंहलैः सह।। १४४.५७ ।।
गन्धारान् पारदांश्चैव पह्लवान् यवनान् शकान्।
तुषारान् बर्बशान् श्वेतान् पुलिन्दान् बर्बरान् श्वसान्।। १४४.५८ ।।
लम्पकानान्ध्रकांश्चापि चोरजातींस्तथैव च।
प्रवृत्तचक्रो बलवान्शूद्राणामन्तकृद् बभौ।। १४४.५९ ।।
विद्राव्य सर्वभूतानि चचार वसुधामिमाम्।
मानवस्य तु वंशे तु नृदेवस्येह जज्ञिवान्।। १४४.६० ।।
पूर्वजन्मनि विष्णुश्च प्रमतिर्नाम वीर्यवान्।
स्वतः स वै चन्द्रमसः पूर्वं कलियुगे प्रभुः।। १४४.६१ ।।
द्वात्रिंशेऽभ्युदिते वर्षे प्रकान्तो विंशतिं समाः।
निजघ्ने सर्वभूतानि मानुषाण्येव सर्वशः।। १४४.६२ ।।
कृत्वा वाजावशिष्टान्तां पृथ्वीं क्रूरेण कर्मणा।
परस्परनिमित्तेन कालेनाकस्मिकेन च।। १४४.६३ ।।
संस्थिता सह सायासे सेना प्रमतिना सह।
गङ्गायमुनयोर्मध्ये सिद्धिं प्राप्ताः समाधिना।। १४४.६४ ।।
ततस्तेषु प्रनष्टेषु सन्ध्यांशे क्रूरकर्म्मसु।
उत्साद्य पार्थिवान् सर्वान् तेष्वतीतेषु वे तदा ।। १४४.६५ ।।
ततः सन्ध्यांशके काले संप्राप्ते च युगान्तके।
स्थिताः स्वल्पावशिष्टासु प्रजास्विह क्वचित् क्वचित्।। १४४.६६ ।।
स्वाप्रदानास्तथा ते वै लोभाविष्टास्तु वृन्दशः।
उपहिंसन्ति चान्योन्यं प्रलुम्पन्ति परस्परम्।। १४४.६७ ।।
अराजके युगांशे तु सङ्क्षये समुपस्थिते।
प्रजास्ता वै तदा सर्वाः परस्परभयार्दिताः।। १४४.६८ ।।
व्याकुलास्ताः परावृत्तास्त्यज्य देवगृहाणि तु।
स्वान् स्वान् प्राणानवेक्षन्तो निष्कारुण्यात् सुदुः खिताः।। १४४.६९ ।।
नष्टे श्रौतस्मृते धर्मे कामक्रोधवशानुगाः।
निर्मर्यादा निरानन्दा निः स्नेहानिरपत्रपाः।। १४४.७० ।।
नष्टे धर्मे प्रतिहता हृस्वकाः पञ्चविंशकाः।
हित्वा दारांश्च पुत्रांश्च विषादव्याकुलप्रजाः।। १४४.७१ ।।
अनावृष्टिहतास्ते वै वार्त्तामुत्सृज्यदुः खिताः।
चीरकृष्णाजिनधरा निष्क्रुद्धानिष्परिग्रहाः।। १४४.७२ ।।
वर्णाश्रमपरिभ्रष्टाः सङ्करङ्घोरमास्थिताः।
एवं कष्टमनुप्राप्ता ह्यल्पशेषाः प्रजास्ततः।। १४४.७३ ।।
जन्तवश्च क्षुधाविष्टा दुः खान्निर्वेदमागमन्।
संश्रयन्तिच देशांस्तांश्चक्रवत् परिवर्त्तनाः।। १४४.७४ ।।
ततः प्रजास्तु ताः सर्वा मांसाहारा भवन्ति हि।
मृगान् वराहान् वृषभान्ये चान्ये वनचारिणः।। १४४.७५ ।।
भक्ष्यांश्चैवाप्यभक्ष्यांश्च सर्वांस्तान् भक्षयन्ति ताः।
समुद्रं संश्रिता यास्तु नदींश्चैव प्रजास्तु ताः।। १४४.७६ ।।
तेऽपि मत्स्यान् हरन्तीह आहारार्थं च सर्वशः।
अभक्ष्याहारदोषेण एकवर्णगता प्रजाः।। १४४.७७ ।।
यथा कृतयुगे पूर्वमेकवर्णमभूत्किल।
तथा कलियुगस्यान्ते शूद्रीभूताः प्रजास्तथा।। १४४.७८ ।।
एवं वर्षशतं पूर्णं दिव्यं तेषां न्यवर्त्तत।
षट्त्रिंशच्च सहस्राणि मानुषाणितु तानि वै।। १४४.७९ ।।
अथ दीर्घेण कालेन पक्षिणः पशवस्तथा।
मत्स्याश्चैव हताः सर्वैः क्षुधाविष्टैश्च सर्वशः।। १४४.८० ।।
निः शेषेष्वथ सर्वेषु मत्स्यपक्षिपशुष्वथ।
सन्ध्यांशे प्रतिपन्नेतु निः शेषास्तु तदा कृताः।। १४४.८१ ।।
ततः प्रजास्तु सम्भूय कन्दमूलमथोऽखनन्।
फलमूलाशनाः सर्वे अनिकेतास्तथैव च।। १४४.८२ ।।
वल्कलान्यथ वासांसि अधः शय्याश्च सर्वशः।
परिग्रहो न तेष्वस्ति धनशुद्धिमवाप्नुयुः।। १४४.८३ ।।
एवं क्षयं गमिष्यन्ति ह्यल्पशिष्टाः प्रजास्तदा।
तासामल्पावशिष्टनामाहाराद् वृद्धिरिष्यते।। १४४.८४ ।।
एवं वर्षशतं दिव्यं सन्ध्यांशस्तस्य वर्त्तते।
ततो वर्षसहस्रान्ते अल्पशिष्टाः स्त्रियः सुताः।। १४४.८५ ।।
मिथुनानि तु ताः सर्वाह्यन्योन्यं संप्रजज्ञिरे।
ततस्तास्तु म्रियन्ते वै पूर्वोत्पन्नाः प्रजास्तु याः।। १४४.८६ ।।
जातमात्रेष्वपत्येषु ततः कृतमवर्त्तत।
यथा स्वर्गे शरीराणि नरके चैव देहिनाम्।। १४४.८७ ।।
उपभोगसमर्थानि एवं कृतयुगादिषु।
एवं कृतस्य सन्तानः कलेश्चैव क्षयस्तथा।। १४४.८८ ।।
विचारणात्तु निर्वेदः साम्यावस्थात्मना तथा।
ततश्चैवात्मसम्बोधः सम्बोधाद्धर्म्मशीलता।। १४४.८९ ।।
कलिशिष्टेषु तेष्वेवं जायन्ते पूर्ववत् प्रजाः।
भाविनोऽर्थस्य च बलात्ततः कृतमवर्त्तत।। १४४.९० ।।
अतीतानागतानि स्युर्य्यानि मन्वन्तरेष्विह!।
एते युगस्वभावास्तु मयोक्तास्तु समासतः।। १४४.९१ ।।
विस्तरेणानुपूर्व्याच्च नमस्कृत्य स्वयम्भुवे।
प्रवृत्तेतु ततस्तस्मिन् पुनः कृतयुगे तु वै।। १४४.९२ ।।
उत्पन्नाः कलिशिष्टेषु प्रजाः कार्त्तयुगास्तथा।
तिष्ठन्ति चेह ये सिद्धा अद्रृष्टा विहरन्ति च।। १४४.९३ ।।
सह सप्तर्षिभिर्ये तु तत्र ये च व्यवस्थिताः।
ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बीजार्थे य इह स्मृताः।। १४४.९४ ।।
तेषां सप्तर्षयो धर्मं कथयन्तीह तेषु च।
वर्णाश्रमाचारयुतं श्रौतस्मार्त्तविधानतः।। १४४.९५ ।।
एवं तेषु क्रियावत्सु प्रवर्त्तन्तीह वै कृते।। १४४.९६ ।।
श्रौतस्मार्त्तस्थितानान्तु धर्मे सप्तर्षिदर्शिते।
ते तु धर्मव्यवस्थार्थं तिष्ठन्तीह कृते युगे।। १४४.९७ ।।
मन्वन्तराधिकारेषु तिष्ठन्ति ऋषयस्तु ते।
यथा दावप्रदग्धेषु तृणेष्वेवापनक्षितौ।। १४४.९८ ।।
वनानां प्रथमं द्रृष्ट्वा तेषां मूलेषु सम्भवः।
एवं युगाद्युगानां वै सन्तानस्तु परस्परम्।। १४४.९९ ।।
प्रवर्त्तते ह्यविच्छेदाद्यावन्मन्वन्तरक्षयः।
सुखमायुर्बलं रूपं धर्मार्थौ काम एव च।। १४४.१०० ।।
युगेष्वेतानि हीयन्ते त्रयः पादाः क्रमेण तु।
इत्येषः प्रतिसन्धिर्वः कीर्त्तितस्तु मया द्विजाः!।। १४४.१०१ ।।
चतुर्युगाणां सर्वेषामेतदेव प्रसाधनम्।
एषां चतुर्युगाणान्तु गणिता ह्येकसप्ततिः।। १४४.१०२ ।।
क्रमेण परिवृत्तास्ता मनोरन्तरमुच्यते।
युगाख्यासु तु सर्वासु भवतीह यदा च यत्।। १४४.१०३ ।।
तदेव च तदन्यासु पुनस्तद्वै यथाक्रमम्।
सर्गे सर्गे यथा भेदा ह्युत्पद्यन्ते तथैव च।। १४४.१०४ ।।
चतुर्दशसु तावन्तो ज्ञेया मन्वन्तरेष्विह।
आसुरी यातुधानी च पैशाची यक्षराक्षसी।। १४४.१०५ ।।
युगे युगे तदा काले प्रजा जायन्ति ताः श्रृणु।
यथाकल्पं युगैः सार्द्धं भवन्ति तुल्यलक्षणा।
इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै यथाक्रमम्।। १४४.१०६ ।।
मन्वन्तराणां परिवर्तनानि चिरप्रवृत्तातियुगस्वभावात्।
क्षणं न संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्त्तमानः।। १४४.१०७ ।।
एते युगस्वभावा वः परिक्रान्ता यथाक्रमम्।
मन्वन्तराणि यान्यस्मिन् कल्पे वक्ष्यामि तानि च।। १४४.१०८ ।।


text:
मानसिकस्वास्थ्यम्
चाञ्चल्यं मनसः मूलस्वभावः । परिसरे विद्यमानान् विविधान् अंशान् तत् अवलोकयत् भवति । परिसरस्य प्रचोदनेषु केचन मनसे हिताय न भवेत् । तदा दुःखं कोपः भयञ्च प्रकाशितं भवति । कस्मिंश्चित् उपयुक्ते विचारे कार्ये वा वयं मग्नाः स्याम । कार्यकलापादीन् निर्दिष्टे काले समापनाय सहना कौशलम् आग्रहश्च अस्मासु भवेत् । किन्तु मनः सज्जः न स्यात् । कष्टानि समस्याश्च सहजाः । तेषां सम्मुखीकरणावसरे मनः आतङ्कग्रस्तं भवेत्, धैर्यच्युतं भवेत् च । अस्माकम् इष्टानिष्टानि बहुधा अवधातुं न शक्नुमः । तदा मनः प्रतिरोधं दर्शयति । अस्माकं सम्पन्मूलानि सीमितानि यदा भवन्ति तदा अस्माभिः समञ्जनं कर्तव्यं भवति ।
मनसः भागाः[सम्पादयतु]
मनश्शास्त्रज्ञः सिग्मण्ड् फ्राय्डः एवम् उक्तवानस्ति – मनसि भागत्रयं विद्यते – आशानां साकारीकरणे मग्नः ’इद्’भागः । कथञ्चित् आशयाः साकारीकरणीयाः इत्येतदेव अस्य परमं लक्ष्यम् । अतः अयं भागः वस्तुस्थितिं कार्यकारणसम्बन्धं दोषादोषान् वा न अभिजानाति । किन्तु मनसः अन्यः भागः ’ईगो’ इत्येषः वस्तुस्थितिमपि अवगच्छति । वस्तुस्थितेः परिधौ एव ’इद्’भागस्य अपेक्षानां व्याक्षेपणे अनङ्गीकरणे च प्रयतमानः भवति । मनसः अन्यः भागः कथ्यते ’सूपर् ईगो’ इति । अयं भागः सामाजिक-नैतिक-धार्मिकनियमान् अवगच्छन् तेषां पालने प्रयतते । अस्मात् कारणात् ’इद्’ ’ईगो’ ’सूपर् ईगो’ इत्येतेषां भागानां मध्ये सर्वदा कस्मिंश्चित् विषये घर्षणं तुमुलं वा प्रचलति एव । मानसिकस्वास्थ्यं नाम शक्तः अहङ्कारः । एवं चेत् इद्-सूपर् ईगो – इत्येतयोः योग्यनिर्वहणं भवति । जनस्य आवश्यकताः पूरयन् अन्यैः सह समञ्जनपूर्णं जीवनं कर्तुं सहकरोति ।
मानसिकस्वास्थ्ययुतस्य जनस्य लक्षणानि[सम्पादयतु]
- वास्तविकप्रज्ञा उत्तमा भवति । भ्रमाः दिवास्वप्नाश्च न भवन्ति ।
- सः स्वस्य इष्टानिष्टानि सामाजिक-नैतिकपरिधौ रक्षितुं प्रयतते ।
- सः स्नेहशीलः दयाशीलः निरपायः समञ्जनशीलश्च भवति ।
- स्वार्थं प्रमुखमिति अपरिगणयता तेन इतरेषाम् आवश्यकताः अवधीयन्ते । समाजस्य उन्नत्यै परिश्राम्यति सः ।
- कष्टानि समस्याः च धैर्येण सम्मुखीकरोति । परिहारोपायान् विचिन्त्य तान् कार्यान्वितान् करोति ।
- समयसन्दर्भानुगुणं भवति तदीयानि वचांसि व्यवहाराश्च । भावोद्रिक्तः न भवति । समचित्तः भवति ।
- पूर्वाग्रहपीडितः न भवति । मुक्तमनस्कः भवति । स्वस्य ज्ञान-कौशल्यादीनि वर्धयितुं सर्वदा प्रयतमानः भवति ।
- सर्जनात्मकासु कलापासु आसक्तः भवति ।
- स्वस्था जीवनशैली भवति तस्य । आहार-निद्रा-मैथुन-स्वच्छता-व्यायाम-मनोरञ्जनादिषु विषयेषु अनुशासनं पालयति । अनारोग्यस्य लक्षणानि यदि दृश्येरन् तर्हि अनुपदमेव तस्य निवारणाय उद्युक्तः भवति । स्वस्य स्वजनानां च आरोग्यविषये अवधानवान् भवति ।
- उद्योगशीलः सन् स्वस्य वृत्तिं श्रद्धया निर्वहति । तेन द्वारा अन्येषां साहाय्यम् आचरति ।
- सर्वाधिकारी इव न व्यवहरति । अन्येषाम् अभिप्रायान् भावान् च आद्रियते । बहुजनानाम् अभिप्रायं बहुमन्यते ।
- नैतिकमौल्यानां परिपालने सन्तोषम् अभिमानञ्च वहति ।
मानसिकस्वास्थ्यात् शारीरकस्वास्थ्यं वर्धते । शारीरक-मानसिकसामर्थ्यानि वर्धन्ते । ततः प्रगतिः साध्या भवति । ततः समृद्धिः सन्तृप्तिः प्राप्तुं शक्या ।


text:
एस् बङ्गारप्प
अन्तर्विषयाः
जननम्[सम्पादयतु]
दि.बङ्गारप्पः कर्णाटकेन दृष्टः वर्णरञ्जितः राजकीयपुरुषः, पूर्वतनमुख्यमन्त्री च । अनेकपक्षाणां सृष्टिकर्ता । सः सदाशिवनगरस्य स्वकीयवासगृहे निवसति स्म । अन्तिमश्वसपर्यन्तं राजकीये सक्रियः आसीत् । १९३३ तमे वर्षे अक्टोबरमासे २६ दिनाङ्के शिवमोग्ग जिल्हायाः सोरबतालूकस्य कुबटूरू ग्रामे जन्म प्राप्तवान् । पिता कल्लपः माता कल्लम्मा । बङगारप्पः BA, LLB पदवीधरः आसीत् । समाजविज्ञाने डिप्लोमा कृतवान् । समाजवादिनायकस्य शान्तवीरगोपालगौडस्य शिष्यः । १९६२तमे वर्षे राजकीये पादार्पणं कृतवान् । सागरसोरबसंयुक्तविधानसभाक्षेत्रतः निर्वाचने चितः अभवत् । वृत्त्या न्यायवादी आसीत् ।
मरणम्[सम्पादयतु]
बङ्गारप्पः कानिचन दिनानि अस्वस्थः आसीत् । अनारोग्यपीडितः बेङगलूरनगरस्य मल् याचिकित्सालये डिसेम्बर ८ दिनाङ्के प्रविष्टः आसीत् । चिकित्सा फलदायिका न अभवत् । २०११, डिसेम्बर २५ रविवासरे रात्रौ १२.४५ समये दिवङगतः । बङगारप्पः पत्नीं शकुन्तलां द्वौ पुत्रौ ( कुमारबङ्गारप्पं, मधुबङ्गारप्पं च ) तिस्त्रः पुत्रीः ( सुजातां गीतां अनितां च ) अपारबन्धून् अभिमानिनः च त्यक्त्वा निर्गतः ।
अन्तिमसंस्कारः[सम्पादयतु]
२०११, डिसेम्बर २७ मङ्गलवासरे अन्तिमसंस्कारः जातः । तस्य विवरणम् एवम् अस्ति । श्री बङ्गारप्पस्य कलेवरं बेङगलूरुतः कुबटूरुं प्रातः ४.३० आनीतवन्तः । ततः ४ कि.मी. दूरे लक्कवल्लीग्रामस्य तस्य क्षेत्रे पित्रोः समाधेः पुरतः पूजां कृत्वा पुनः कुबटूरुं शोभायात्रासहितं नीतवन्तः । एषा शोभायात्रा आनवट्टिं, समनहल्लिं, कुप्पगड्डे, नवनन्दिं, कोरगोडुं, गुडविकानं, प्राचीनसोरबं च व्यतीत्य सागरं प्रति मध्याह्ने ३.०० वादने प्राप्ता । सोरबस्य पदवीपूर्वविद्यालयस्य क्रीडाङ्गणे बङ्गारप्पस्य शवम् अन्तिमदर्शनार्थं स्थापितम् तदनन्तरं राज्यपोलीस् समूहद्वारा राष्ट्रगीतं पठितम् । सकलगौरवपूर्वकं त्रिवारं भुशुण्डिकास्त्रप्रयोगपूर्वकं च विधिः, अग्निस्पर्शश्च । तं च सायं ७.१५ समये बङ्गारप्पस्य कनीयः पुत्रः मधुबङ्गारप्पः कृतवान् । प्रचण्डजनस्तोमेन शोकः अभिव्यञ्जितः ।
तत्र सम्मिलितेषु प्रमुखाः मुख्यमन्त्री सदानन्द गौडः, विरोधपक्षस्य नायकः सिद्धरामय्यः, राज्यस्य बि.जे,पि घटकाध्यक्षः के.एस्. इश्वरप्पः, बङ्गारप्पस्य पत्नीपुत्राः अपारहितैषिणः च अन्तिमं गौरवं समर्पितवन्तः । बङ्गारप्पस्य गौरवसूचनार्थं सर्वेषां सर्वकारीयकार्यालयानाम् उपरि राष्ट्रध्वजम् अर्धभागे आरोपितवन्तः ।


text:
गर्भिण्याः परिहार्याणां सेवया रोगतो ऽथ-वा ।
पुष्पे दृष्टे ऽथ-वा शूले बाह्यान्तः स्निग्ध-शीतलम् ॥ १ ॥
२.१bv सेवया रोगतो ऽपि वा सेव्याम्भो-ज-हिम-क्षीरि-वल्क-कल्काज्य-लेपितान् ।
धारयेद् योनि-वस्तिभ्याम् आर्द्रार्द्रान् पिचु-नक्तकान् ॥ २ ॥
२.२cv धारयेद् वस्ति-योनिभ्याम् शत-धौत-घृताक्तां स्त्रीं तद्-अम्भस्य् अवगाहयेत् ।
स-सिता-क्षौद्र-कुमुद-कमलोत्पल-केसरम् ॥ ३ ॥
लिह्यात् क्षीर-घृतं खादेच् छृङ्गाटक-कसेरुकम् ।
पिबेत् कान्ताब्-ज-शालूक-बालोदुम्बर-वत् पयः ॥ ४ ॥
शृतेन शालि-काकोली-द्वि-बला-मधुकेक्षुभिः ।
पयसा रक्त-शाल्य्-अन्नम् अद्यात् स-मधु-शर्करम् ॥ ५ ॥
रसैर् वा जाङ्गलैः शुद्धि-वर्जं चास्रोक्तम् आचरेत् ।
अ-संपूर्ण-त्रि-मासायाः प्रत्याख्याय प्रसाधयेत् ॥ ६ ॥
२.६bv -वर्जं वास्रोक्तम् आचरेत् आमान्वये च तत्रेष्टं शीतं रूक्षोपसंहितम् ।
उपवासो घनोशीर-गुडूच्य्-अरलु-धान्यकाः ॥ ७ ॥
दुरालभा-पर्पटक-चन्दनातिविषा-बलाः ।
क्वथिताः सलिले पानं तृण-धान्यानि भोजनम् ॥ ८ ॥
२.८dv तृण-धान्यादि भोजनम् मुद्गादि-यूषैर् आमे तु जिते स्निग्धादि पूर्व-वत् ।
गर्भे निपतिते तीक्ष्णं मद्यं सामर्थ्यतः पिबेत् ॥ ९ ॥
गर्भ-कोष्ठ-विशुद्ध्य्-अर्थम् अर्ति-विस्मरणाय च ।
लघुना पञ्च-मूलेन रूक्षां पेयां ततः पिबेत् ॥ १० ॥
पेयाम् अ-मद्य-पा कल्के साधितां पाञ्चकौलिके ।
बिल्वादि-पञ्चक-क्वाथे तिलोद्दालक-तण्डुलैः ॥ ११ ॥
मास-तुल्य-दिनान्य् एवं पेयादिः पतिते क्रमः ।
लघुर् अ-स्नेह-लवणो दीपनीय-युतो हितः ॥ १२ ॥
२.१२dv दीपनीय-युतो हि सः दोष-धातु-परिक्लेद-शोषार्थं विधिर् इत्य् अयम् ।
स्नेहान्न-वस्तयश् चोर्ध्वं बल्य-दीपन-जीवनाः ॥ १३ ॥
संजात-सारे महति गर्भे योनि-परिस्रवात् ।
वृद्धिम् अ-प्राप्नुवन् गर्भः कोष्ठे तिष्ठति स-स्फुरः ॥ १४ ॥
उपविष्टकम् आहुस् तं वर्धते तेन नोदरम् ।
शोकोपवास-रूक्षाद्यैर् अथ-वा योन्य्-अति-स्रवात् ॥ १५ ॥
वाते क्रुद्धे कृशः शुष्येद् गर्भो नागोदरं तु तम् ।
उदरं वृद्धम् अप्य् अत्र हीयते स्फुरणं चिरात् ॥ १६ ॥
२.१६bv गर्भो नागोदरं तु तत् तयोर् बृंहण-वात-घ्न-मधुर-द्रव्य-संस्कृतैः ।
घृत-क्षीर-रसैस् तृप्तिर् आम-गर्भांश् च खादयेत् ॥ १७ ॥
तैर् एव च सु-भिक्षायाः क्षोभणं यान-वाहनैः ।
लीनाख्ये निस्फुरे श्येन-गो-मत्स्योत्क्रोश-बर्हि-जाः ॥ १८ ॥
२.१८av तैर् एव च सु-तृप्तायाः रसा बहु-घृता देया माष-मूलक-जा अपि ।
बाल-बिल्वं तिलान् माषान् सक्तूंश् च पयसा पिबेत् ॥ १९ ॥
स-मेद्य-मांसं मधु वा कट्य्-अभ्यङ्गं च शीलयेत् ।
हर्षयेत् सततं चैनाम् एवं गर्भः प्रवर्धते ॥ २० ॥
पुष्टो ऽन्य-था वर्ष-गणैः कृच्छ्राज् जायेत नैव वा ।
उदावर्तं तु गर्भिण्याः स्नेहैर् आशु-तरां जयेत् ॥ २१ ॥
योग्यैश् च वस्तिभिर् हन्यात् स-गर्भां स हि गर्भिणीम् ।
गर्भे ऽति-दोषोपचयाद् अ-पथ्यैर् दैवतो ऽपि वा ॥ २२ ॥
मृते ऽन्तर् उदरं शीतं स्तब्धं ध्मातं भृश-व्यथम् ।
गर्भा-स्पन्दो भ्रम-तृष्णा कृच्छ्राद् उच्छ्वसनं क्लमः ॥ २३ ॥
२.२३av मृते ऽन्तर् जठरं शीतं २.२३bv स्तब्धाध्मातं भृश-व्यथम् अ-रतिः स्रस्त-नेत्र-त्वम् आवीनाम् अ-समुद्भवः ।
तस्याः कोष्णाम्बु-सिक्तायाः पिष्ट्वा योनिं प्रलेपयेत् ॥ २४ ॥
गुडं किण्वं स-लवणं तथान्तः पूरयेन् मुहुः ।
घृतेन कल्की-कृतया शाल्मल्य्-अतसि-पिच्छया ॥ २५ ॥
मन्त्रैर् योगैर् जरायूक्तैर् मूढ-गर्भो न चेत् पतेत् ।
अथापृच्छ्येश्वरं वैद्यो यत्नेनाशु तम् आहरेत् ॥ २६ ॥
२.२६cv अथ पृष्ट्वेश्वरं वैद्यो २.२६cv अथापृष्ट्वेश्वरं वैद्यो हस्तम् अभ्यज्य योनिं च साज्य-शाल्मलि-पिच्छया ।
हस्तेन शक्यं तेनैव गात्रं च विषमं स्थितम् ॥ २७ ॥
२.२७dv गात्रं च विषम-स्थितम् आञ्छनोत्पीड-संपीड-विक्षेपोत्क्षेपणादिभिः ।
आनुलोम्य समाकर्षेद् योनिं प्रत्य् आर्जवागतम् ॥ २८ ॥
२.२८cv आनुलोम्ये समाकर्षेद् हस्त-पाद-शिरोभिर् यो योनिं भुग्नः प्रपद्यते ।
पादेन योनिम् एकेन भुग्नो ऽन्येन गुदं च यः ॥ २९ ॥
विष्कम्भौ नाम तौ मूढौ शस्त्र-दारणम् अर्हतः ।
मण्डलाङ्गुलि-शस्त्राभ्यां तत्र कर्म प्रशस्यते ॥ ३० ॥
वृद्धि-पत्त्रं हि तीक्ष्णाग्रं न योनाव् अवचारयेत् ।
पूर्वं शिरः-कपालानि दारयित्वा विशोधयेत् ॥ ३१ ॥
कक्षोरस्-तालु-चिबुक-प्रदेशे ऽन्य-तमे ततः ।
समालम्ब्य दृढं कर्षेत् कुशलो गर्भ-शङ्कुना ॥ ३२ ॥
२.३२av कक्षोरस्-तालु-चिबुके २.३२bv प्रदेशे ऽन्य-तमे ततः अ-भिन्न-शिरसं त्व् अक्षि-कूटयोर् गण्डयोर् अपि ।
बाहुं छित्त्वांस-सक्तस्य वाताध्मातोदरस्य तु ॥ ३३ ॥
विदार्य कोष्ठम् अन्त्राणि बहिर् वा संनिरस्य च ।
कटी-सक्तस्य तद्-वच् च तत्-कपालानि दारयेत् ॥ ३४ ॥
यद् यद् वायु-वशाद् अङ्गं सज्जेद् गर्भस्य खण्ड-शः ।
तत् तच् छित्त्वाहरेत् सम्यग् रक्षेन् नारीं च यत्नतः ॥ ३५ ॥
२.३५cv तत् तच् छित्त्वाहरन् सम्यग् गर्भस्य हि गतिं चित्रां करोति वि-गुणो ऽनिलः ।
तत्रान्-अल्प-मतिस् तस्माद् अवस्थापेक्षम् आचरेत् ॥ ३६ ॥
छिन्द्याद् गर्भं न जीवन्तं मातरं स हि मारयेत् ।
सहात्मना न चोपेक्ष्यः क्षणम् अप्य् अस्त-जीवितः ॥ ३७ ॥
योनि-संवरण-भ्रंश-मक्कल्ल-श्वास-पीडिताम् ।
पूत्य्-उद्गारां हिमाङ्गीं च मूढ-गर्भां परित्यजेत् ॥ ३८ ॥
अथा-पतन्तीम् अपरां पातयेत् पूर्व-वद् भिषक् ।
एवं निर्हृत-शल्यां तु सिञ्चेद् उष्णेन वारिणा ॥ ३९ ॥
दद्याद् अभ्यक्त-देहायै योनौ स्नेह-पिचुं ततः ।
योनिर् मृदुर् भवेत् तेन शूलं चास्याः प्रशाम्यति ॥ ४० ॥
दीप्यकातिविषा-रास्ना-हिङ्ग्व्-एला-पञ्च-कोलकात् ।
चूर्णं स्नेहेन कल्कं वा क्वाथं वा पाययेत् ततः ॥ ४१ ॥
२.४१dv क्वाथं तां पाययेत् ततः कटुकातिविषा-पाठा-शाक-त्वग्-घिङ्गु-तेजिनीः ।
तद्-वच् च दोष-स्यन्दार्थं वेदनोपशमाय च ॥ ४२ ॥
२.४२bv -शाक-त्वग्-घिङ्गु-तेजनीः त्रि-रात्रम् एवं सप्ताहं स्नेहम् एव ततः पिबेत् ।
सायं पिबेद् अरिष्टं च तथा सु-कृतम् आसवम् ॥ ४३ ॥
शिरीष-ककुभ-क्वाथ-पिचून् योनौ विनिक्षिपेत् ।
उपद्रवाश् च ये ऽन्ये स्युस् तान् यथा-स्वम् उपाचरेत् ॥ ४४ ॥
पयो वात-हरैः सिद्धं दशाहं भोजने हितम् ।
रसो दशाहं च परं लघु-पथ्याल्प-भोजना ॥ ४५ ॥
स्वेदाभ्यङ्ग-परा स्नेहान् बला-तैलादिकान् भजेत् ।
ऊर्ध्वं चतुर्भ्यो मासेभ्यः सा क्रमेण सुखानि च ॥ ४६ ॥
बला-मूल-कषायस्य भागाः षट् पयसस् तथा ।
यव-कोल-कुलत्थानां दश-मूलस्य चैकतः ॥ ४७ ॥
निःक्वाथ-भागो भागश् च तैलस्य तु चतुर्-दशः ।
द्वि-मेदा-दारु-मञ्जिष्ठा-काकोली-द्वय-चन्दनैः ॥ ४८ ॥
२.४८bv तैलस्य च चतुर्-दशः शारिवा-कुष्ठ-तगर-जीवकर्षभ-सैन्धवैः ।
कालानुसार्या-शैलेय-वचागुरु-पुनर्नवैः ॥ ४९ ॥
२.४९cv कालानुसारी-शैलेय- २.४९cv कालानुसार्य-शैलेय- अश्वगन्धा-वरी-क्षीरशुक्ला-यष्टी-वरा-रसैः ।
शताह्वा-शूर्पपर्ण्य्-एला-त्वक्-पत्त्रैः श्लक्ष्ण-कल्कितैः ॥ ५० ॥
पक्वं मृद्व्-अग्निना तैलं सर्व-वात-विकार-जित् ।
सूतिका-बाल-मर्मास्थि-हत-क्षीणेषु पूजितम् ॥ ५१ ॥
२.५१dv -क्षत-क्षीणेषु पूजितम् ज्वर-गुल्म-ग्रहोन्माद-मूत्राघातान्त्र-वृद्धि-जित् ।
धन्वन्तरेर् अभिमतं योनि-रोग-क्षयापहम् ॥ ५२ ॥
वस्ति-द्वारे विपन्नायाः कुक्षिः प्रस्पन्दते यदि ।
जन्म-काले ततः शीघ्रं पाटयित्वोद्धरेच् छिशुम् ॥ ५३ ॥
मधुकं शाक-बीजं च पयस्या सुरदारु च ।
अश्मन्तकः कृष्ण-तिलास् ताम्रवल्ली शतावरी ॥ ५४ ॥
२.५४bv पयस्यामरदारु च वृक्षादनी पयस्या च लता सोत्पल-शारिवा ।
अनन्ता शारिवा रास्ना पद्मा च मधुयष्टिका ॥ ५५ ॥
२.५५bv लता चोत्पल-शारिवा २.५५dv पद्माथ मधुयष्टिका २.५५dv पद्माह्व-मधुयष्टिका २.५५dv पद्मकं मधुयष्टिका बृहती-द्वय-काश्मर्य-क्षीरि-शुङ्ग-त्वचा घृतम् ।
पृश्निपर्णी बला शिग्रुः श्वदंष्ट्रा मधुपर्णिका ॥ ५६ ॥
२.५६av बृहती-द्वय-काश्मर्यः २.५६bv -क्षीरि-शृङ्ग-त्वचा घृतम् २.५६bv क्षीरि-शुङ्ग-त्वचा घृतम् शृङ्गाटकं बिसं द्राक्षा कसेरु मधुकं सिता ।
सप्तैतान् पयसा योगान् अर्ध-श्लोक-समापनान् ॥ ५७ ॥
क्रमात् सप्तसु मासेषु गर्भे स्रवति योजयेत् ।
कपित्थ-बिल्व-बृहती-पटोलेक्षु-निदिग्धिकात् ॥ ५८ ॥
२.५८dv -पटोलेक्षु-निदिग्धि-जैः मूलैः शृतं प्रयुञ्जीत क्षीरं मासे तथाष्टमे ।
नवमे शारिवानन्ता-पयस्या-मधुयष्टिभिः ॥ ५९ ॥
योजयेद् दशमे मासि सिद्धं क्षीरं पयस्यया ।
अथ-वा यष्टिमधुक-नागरामरदारुभिः ॥ ६० ॥
अवस्थितं लोहितम् अङ्गनाया वातेन गर्भं ब्रुवते ऽन्-अभिज्ञाः ।
गर्भाकृति-त्वात् कटुकोष्ण-तीक्ष्णैः स्रुते पुनः केवल एव रक्ते ॥ ६१ ॥
गर्भं जडा भूत-हृतं वदन्ति मूर्तेर् न दृष्टं हरणं यतस् तैः ।
ओजो-ऽशन-त्वाद् अथ-वा-व्यवस्थैर् भूतैर् उपेक्ष्येत न गर्भ-माता ॥ ६२ ॥


text:
संस्कृत
संस्कृत हलिंया दकलय् पुलांगु भासय् छगू भाय् खः। थ्व भाय् इण्डोयोरोपियन् भाय् परिवारयागु इण्डोआर्यन् कचाय् ला:। थ्व भासय् हिन्दू धर्म, बुद्ध धर्म व जैन धर्मया यक्व धार्मिक ग्रन्थ च्वयातःगु दु। थ्व भाय्यात भारती, सुरभारती, अमरभारती, अमरवाणी, सुरवाणी, गीर्वाणवाणी, गीर्वाणी, देववाणी, देवभाषा, दैवीवाक् इत्यादि नामं नं म्हसीकिगु या।
संस्कृत भाषां च्वयात:गु:-
सङ्गीतम् इत्येषा कला शब्दैः नादैः शक्त्या च सञ्चाल्यमाना सहजा क्रिया । भावः लयः मेलनं माधुर्यं च उत्तमसङ्गीतस्य मूलन्यासाः भवन्ति । सङ्गीतं मनसि उद्भूयमाना सहजा क्रिया । अतः केनापि नादेन विना अपि मनसि एव सङ्गीतस्य अनुभूतिं कर्तुं समर्थाः मानवाः । यदा एषा क्रिया शास्त्रीशैल्या वाद्यपरिकरैः विशेषकौशलेन प्रदर्शिता भवति तस्याः सङ्गीतकला इति व्यवहारः । सङ्गीतस्य मूलं वेदाः एव । ऋग्वेदादिषु मन्त्राः सस्वराः एव । सङ्गीतं तु स्वरेणनिबद्धम् एव । गानं तु मानवस्य भाषणम् इव स्वाभाविकं भवति । अतः मानवः कदारभ्य गातुम् आरब्धवान् इति निर्णयः दुस्साध्यः एव । किन्तु बहोः कालात् अनन्तरम् अस्य व्यवस्थितं रूपं प्राप्तम् अस्ति । यदा स्वरस्य लयस्य च व्यवस्थितं धारणं भवति तदा कलायाः प्रादुर्भावः भवति ।
संस्कृत आख:[सम्पादन]
मा आख:[सम्पादन]
संस्कृत ग्रन्थ व ग्रन्थकार[सम्पादन]
चारुदत्त भास
प्रतिमानाटकम् भास
ब्रह्मस्फुटसिद्धान्त - ब्रह्मगुप्त
मध्यमव्यायोग भास
व्याकरणमहाभाष्य - पतंजलि
साहित्य दर्पण - विश्वनाथ कविराज


text:
नारद उवाच – Narad Uvach
जैगीषव्य मुनिश्रेष्ठ सर्वज्ञ सुखदायक।
आख्यातानि सुपुण्यानि श्रुतानि त्वत्प्रसादत:।।1।।
न तृप्तिमधिगच्छामि तव वागमृतेन च।
वदस्वैकं महाभाग संकटाख्यानमुत्तमम्।।2।।
इति तस्य वच: श्रुत्वा जैगीषव्योSब्रवीत्तत:।
संकष्टनाशनं स्तोत्रं श्रृणु देवर्षिसत्तम।।3।।
द्वापरे तु पुरा वृत्ते भ्रष्टराज्यो युधिष्ठिर:।
भ्रातृभि: सहितो राज्यनिर्वेद: परमं गत:।।4।।
तदानीं तु तत: काशीं पुरीं यातो महामुनि:।
मार्कण्डेय इति ख्यात: सह शिष्यैर्महायशा:।।5।।
तं दृष्ट्वा स समुत्थाय प्रणिपत्य सुपूजित:।
किमर्थं म्लानवदन एतत्त्वं मां निवेदय।।6।।
युधिष्ठिर उवाच – Yudhishthira Uvach
संकष्टं मे महत्प्राप्तमेतादृग्वदनं तत:।
एतन्निवारणोपायं किंचिद् ब्रुहि मुने मम।।7।।
मार्कण्डेय उवाच – Markandeya Uvach
आनन्दकानने देवी संकटा नाम विश्रुता।
वीरेश्वरोत्तमे भागे पूर्वं चन्द्रेश्वरस्य च।।8।।
श्रृणु नामाष्टकं तस्या: सर्वसिद्धिकरं नृणाम्।
संकटा प्रथमं नाम द्वितीयं विजया तथा।।9।।
तृतीयं कामदा प्रोक्तं चतुर्थं दु:खहारिणी।
शर्वाणी पंचमं नाम षष्ठं कात्यायनी तथा।।10।।
सप्तमं भीमनयना सर्वरोगहराSराष्टमम्।
नामाष्टकमिदं पुण्यं त्रिसंध्यं श्रद्धयाSन्वित:।।11।।
य: पठेत्पाठयेद्वापि नरो मुच्येत संकटात्।
इत्युक्त्वा तु द्विजश्रेष्ठमृषिर्वाराणसीं ययौ।।12।।
इति तस्य वच: श्रुत्वा नारदो हर्षनिर्भर:।
तत: सम्पूजितां देवीं वीरेश्वरसमन्विताम्।।13।।
भुजैस्तु दशभिर्युक्तां लोचनत्रयभूषिताम्।
मालाकमण्डलुयुतां पद्मशंखगदायुताम्।।14।।
त्रिशूलडमरूधरां खड्गचर्मविभूषिताम्।
वरदाभयहस्तां तां प्रणम्यविधिनन्दन:।।15।।
वारत्रयं गृहीत्वा तु ततो विष्णुपुरं ययौ।
एतत्स्तोत्रस्य पठनं पुत्रपौत्रविवर्धनम्।।16।।
संकष्टनाशनं चैव त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्।
गोपनीयं प्रयत्नेन महावन्ध्याप्रसूतिकृत्।।17।।
।।इति श्रीपद्ममहापुराणे संकष्टनामाष्टकं सम्पूर्णम्।।
इस स्तोत्र का पाठ पुत्र-पौत्र की वृद्धि करने वाला है. संकट का नाश करने वाला यह स्तोत्र तीनों लोकों में प्रसिद्ध है. यह महाबंध्या स्त्री को भी संतान प्राप्ति कराने वाला है. इस स्तोत्र को प्रयत्नपूर्वक गोपनीय रखना चाहिए अर्थात इस स्तोत्र के पाठ करने की बात किसी अन्य व्यक्ति को नहीं बतानी चाहिए.


text:
किरीटिनं गदिनं...
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
- किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।
- पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ॥ १७ ॥
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य सप्तदशः(१७) श्लोकः ।
पदच्छेदः[सम्पादयतु]
किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वत: दीप्तिमन्तम् पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्तात् दीप्तानलार्कद्युतिम् अप्रमेयम् ॥ १७ ॥
अन्वयः[सम्पादयतु]
त्वां किरीटिनं गदिनं चक्रिणं तेजोराशिं सर्वत: दीप्तिमन्तं समन्तात् दीप्तानलार्कद्युतिम् अप्रमेयं दुर्निरीक्ष्यं च पश्यामि ।
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
- त्वाम् = त्वाम्
- किरीटिनम् = शिरोभूषणयुक्तम्
- गदिनम् = गदाधरम्
- चक्रिणम् = चक्रपाणिम्
- तेजोराशिम् = कान्तिपुञ्जम्
- सर्वतः = सर्वत्र
- दीप्तिमन्तम् = तेजस्विनम्
- समन्तात् = सर्वतःदीप्तानलार्कद्युतिम् = प्रदीप्ताग्निसूर्यतुल्यतेजसम्
- अप्रमेयम् = विज्ञातुमशक्यम्
- दुर्निरीक्ष्यम् = दुरवलोकम्
- पश्यामि = अवलोकयामि ।
अर्थः[सम्पादयतु]
त्वं किरीटवान् गदाधरः चक्रपाणिः तेजस्वी दीप्तिमान् द्रष्टुम् अशक्यः, कान्त्या अग्नेः सूर्यस्य च समानः अप्रमेयश्च वर्तसे । तादृशं त्वाम् अहं पश्यामि ।


text:
विधी - ७
मातृका पूजनम्
गौर्यै नमः । गौरीं आवाहयामि । पद्मायै नमः । पद्मां आवाहयामि । शच्यै नमः । शचीं आवाहयामि । मेधायै नमः ।
मेधां आवाहयामि । सावित्र्यै नमः । सावित्रीं आवाहयामि । विजयायै नमः । विजयां आवाहयामि । जयायै नमः ।
जयां आवाहयामि । देवसेनायै नमः । देवसेनां आवाहयामि । स्वधायै नमः । स्वधां आवाहयामि । स्वाहायै नमः ।
स्वाहां आवाहयामि । मातृभ्यो नमः । मातृः आवाहयामि । लोकमातृभ्यो नमः । लोकमातृः आवाहयामि । धृत्यै नमः ।
धृतिं आवाहयामि । पुष्ट्यै नमः । पुष्टिं आवाहयामि । तुष्ट्यै नमः । तुष्टिं आवाहयामि । आत्मनः कुलदैवतायै नमः ।
या ठिकाणी यजमानाने आपल्या कुलदेवतेचे नाव घ्यावे
कुलदेवतां आवाहयामि । ब्राह्म्यै नमः । ब्राह्मीं आवाहयामि । माहेश्वर्यै नमः । माहेश्वरीं आवाहयामि । कौमार्यै नमः ।
कौमारीं आवाहयामि । वैष्णव्यै नमः । वैष्णवीं आवाहयामि । वाराह्यै नमः । वाराहीं आवाहयामि । इंद्राण्यै नमः ।
इंद्राणीं आवाहयामि । चामुंडायै नमः । चामुंडां आवाहयामि । गणपतये नमः । गणापतिं आवाहयामि । दुर्गायै नमः ।
दुर्गां आवाहयामि । क्षेत्रपालाय नमः । क्षेत्रपालं आवाहयामि । वास्तोष्पतये नमः । वास्तोष्पतिं आवाहयामि ।
एताः देवताः सुप्रतिष्ठितः संतु ।
अक्षता टाकाव्यात.
सर्व मंगल मांगल्यै शिवे सर्वार्थ साधिके । शरण्ये त्र्यंबके गौरि नारायणि नमोस्तुते ।
श्री गौर्याद्यावाहित देवताभ्यो नमः । आवाहनार्थे अक्षतां समर्पयामि । श्री गौर्याद्यावाहित देवताभ्यो नमः ।
आसनार्थे अक्षतां समर्पयामि । श्री गौर्याद्यावाहित देवताभ्यो नमः । पादयोः पाद्यं समर्पयामि । श्री गौर्याद्यावाहित देवताभ्यो नमः ।
अर्ध्यं समर्पयामि । श्री गौर्याद्यावाहित देवताभ्यो नमः । आचमनीयं समर्पयामि । श्री गौर्याद्यावाहित देवताभ्यो नमः । स्नानीयं समर्पयामि ।
असे म्हणून मातृकांवर चार वेळा फुलाने पाणी शिंपडावे.
श्री गौर्याद्यावाहित देवताभ्यो नमः । वस्त्रोपवस्त्रार्थे प्रत्यक्ष वस्त्रं/अक्षतां समर्पयामि ।
असे म्हणून मातृकांना फुलाने गंध लावावे.
श्री गौर्याद्यावाहित देवताभ्यो नमः । अलंकारार्थे अक्षतां समर्पयामि । श्री गौर्याद्यावाहित देवताभ्यो नमः ।
हरिद्रां कुंकुमम् सौभाग्यद्रव्यं समर्पयामि । श्री गौर्याद्यावाहित देवताभ्यो नमः । विविध पुष्पाणि समर्पयामि ।
श्री गौर्याद्यावाहित देवताभ्यो नमः । बिल्व पत्रं तुलसीपत्रं समर्पयामि । श्री गौर्याद्यावाहित देवताभ्यो नमः ।
धूपं दीपं समर्पयामि । श्री गौर्याद्यावाहित देवताभ्यो नमः । नैवेद्यार्थे यथा संपादित नैवेद्यं समर्पयामि ।
जो नैवेद्य उपलब्ध असेल-गूळ, खोबरे, खडीसाखर, किंवा एखादे फळ त्याचा नैवेद्य दाखवावा.
औं प्राणाय नमः । अपानाय नमः । व्यानाय नमः । उदानाय नमः । समानाय नमः । ब्रह्मणे नमः । नैवेद्यमध्ये प्राशनार्थे पानीयं समर्पयामि
पुनर्नैवेद्यं । औं प्राणाय नमः । अपानाय नमः । व्यानाय नमः । उदानाय नमः । समानाय नमः । ब्रह्मणे नमः ।
नैवेद्या भोवती दोन वेळा पाणी सोडावे. त्यानंतर हातावरून तीन वेळा पाणी सोडावे.
उत्तरापोशनं समर्पयामि । हस्त प्रक्षालनं समर्पयामि । मुख प्रक्षालनं समर्पयामि । करोद्वर्तनार्थे चंदनं समर्पयामि ।
फुलाला गंध लावून ते फूल वहावे.
मुखवासार्थे पूगीफल तांबुलं सुवर्णनिष्क्रिय दक्षिणां समर्पयामि ।
एका विड्यावर पाणी सोडावे.
नमस्करोमि ।
नमस्कार करावा.
सर्व मंगल मांगल्ये शिवे सर्वार्थ साधिके । शरण्ये त्र्यंबके गौरि नारायणि नमोस्तुते । या देवी सर्व भुतेषू मातृरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः । श्री गौर्याद्यावाहित देवताभ्यो नमः । मंत्रपुष्पांजलि समर्पयामि ।
एक फूल वहावे.
इति षोडशोपचारैः संपूज्य ।
अनेन कृत पूजनेन गौर्याद्यावाहित देवताः प्रीयंताम् ।
हातावरून पाणी सोडावे.


text:
संसद् (भारतम्)
संसद् ( ( शृणु) /ˈsənsəd/) (हिन्दी: संसद्, आङ्ग्ल: Parliament) लोकतन्त्रस्य अभिन्नाङ्गम् अस्ति । संसदः कार्यपालिका, विधायिका इत्येते नामान्तरे स्तः । लोकतन्त्रव्यवस्थायाः वर्गीकरणं त्रिषु अङ्गेषु भवति - व्यवस्थापिका, कार्यपालिका, न्यायपालिका च । एतेषु व्यवस्थापिकायाः महत्त्वम् अधिकम् अस्ति । यतो हि कार्यपालिकायाः, न्यायपालिकायाः च नियमनस्य दायित्वं व्यवस्थापिकाप्रणाल्याः पार्श्वे भवति [३] ।
केचन बुद्धिजीविनः कथयन्ति यत्, “भारतीयसंविधानम् आङ्ग्लानाम् अनुसरणं कृत्वा निर्मितम् । अतः वयम् अद्यापि वैचारिकपरतन्त्रतायाः पाशे बद्धाः स्मः” इति । परन्तु अत्र श्माम लाल शकधर इत्यस्य कथनं स्मरणीयम् –
विधिशास्त्रस्य (law) विद्वांसः कथयन्ति यत् “न्यायप्रणाल्यां संशोधनस्य आवश्यकता अस्ति । वयं पुरातनानां नियमानाम् आधुनिके भारते पालनं कुर्वन्तः स्मः” इति । अत्र ब्रिटिश्-सर्वकारात् अङ्गीकृतानां नियमानाम् एव न, अपि तु भारतीयसंस्कृत्यानुसारं ये नियमाः अङ्गीकृताः, ते अपि अन्तर्भवन्ति । संविधानरचनयाः बृहत्-लघु-मात्रायां सांविधानीकनियमेषु अविरतं परिवर्तनं जायमानम् अस्ति । तस्य परिवर्तनस्य दायित्वं संसदः अस्ति [५] ।
अन्तर्विषयाः
- १ व्याख्या
- २ इतिहासः
- ३ संसदः सम्बद्धाः विषयाः
- ४ संसद्सदस्यानां योग्यता
- ५ संसद्सदस्यानाम् अयोग्यता
- ६ संसद्सदस्यानां विशेषाधिकाराः [१८]
- ७ संसदः समिती [१९]
- ८ संसदीयप्रश्नाः (Questions in Parliament)
- ९ संसदीयः सङ्कल्पः (Parliamentary Resolutions)
- १० संसदः संयुक्ताधिवेशनम्
- ११ संसदः भाषा
- १२ महाभियोगः
- १३ संसद्भवनम्
- १४ २००१ संसद्भवनस्योपरि आक्रमणम्
- १५ सम्बद्धाः लेखाः
- १६ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
- १७ उद्धरणम्
- १८ अधिकवाचनाय
व्याख्या[सम्पादयतु]
संसद् इत्यनेन शब्देन राष्ट्रपतिः, लोकसभा, राज्यसभा च गृह्यते । यतो हि भारतीयसंविधानस्य ७९ अनुच्छेदे संसदः व्याख्या लिखिता अस्ति यत्,
संसदः त्रिषु अङ्गेषु राष्ट्रपतिः मुख्याधारात्वेन परिगण्यते । यतो हि संसदः सभयोः (राज्यसभा, लोकसभा च) ये विधेयकाः (Bills) सिद्धाः भवन्ति, ते विधेयकाः राष्ट्रपतेः हस्ताक्षरेण विना भारतीयसंविधानस्य भागाः भवितुं नार्हन्ति अर्थात् तेषां विधेयकानां संविधाननियमत्वेन परिवर्तनं न भवति ।
राष्ट्रपतिः[सम्पादयतु]
राष्ट्रपतिः भारतस्य प्रप्रथमः नागरिकः । राष्ट्रपतिपदं भारतगणराज्यस्य सर्वोत्कृष्टं, सम्मानितं च पदमस्ति । भारतीयशस्त्रसेनानां (भूसेना-नौसेना-वायुसेनानां) प्रमुखः सेनापतिः अपि राष्ट्रपतिः एव । देहल्यां स्थिते राष्ट्रपतिभवने राष्ट्रपतिपदारूढस्य निवासः भवति । तस्य राष्ट्रपतिभवनस्य अपरे नामनी 'वायस् रीगल हाऊस्', 'रायसीना हिल्' इति । एकस्याः व्यक्तेः राष्ट्रपतित्वेन अधिकाधिकं द्विवारमेव चयनं भवितुम् अर्हति । एतावता प्रप्रथमः राष्ट्रपतिः डा. राजेन्द्र प्रसाद एव वारद्वयं राष्ट्रपतित्वेन कार्यम् अकरोत् ।
भारतगणराज्यं बहु दीर्घकालात् ब्रिटिश-जनानाम् आधिपत्यान्तर्गतमासीत् । अतः स्वस्य शासनकाले ते ब्रिटेन-देशस्य सभ्यता-न्यायौ भारतीयजनानामुपरि बलेन आरोपितवन्तः । प्रारम्भे तु बहवः तेषां विरोधमकुर्वन् । परन्तु काले व्यतीते (अद्यापि) तेषां सभ्यता-न्याययोः भारते अनुकरणं प्रबलं जातम् । एवम् अस्माकं संविधानस्य अपि अभवत् । भारतस्य न्यायव्यवस्थायां ब्रिटेन-देशस्य संविधानात् बहवः नियमाः अङ्गीकृताः दरीदृश्यन्ते । भारतस्वतन्त्रतायाः यदा घोषणा अभवत्, तदा भारतीयसंविधाननिर्माणस्य आवश्यकता उद्भूता । भारतस्य संविधानं निर्मातुं संविधानसमितेः रचना अभूत् । भारतस्य संविधाने प्रधानमन्त्रिपदेन सह राष्ट्रपतिपदस्यापि प्रावधानं संविधानसमित्या निश्चितम् । राष्ट्रपतिः भारतस्य प्रप्रथमः नागरिकः, शस्त्रसेनानां प्रमुखसेनापतिः च इति संविधाने उल्लिखितम् । सैद्धान्तिकदृष्ट्या राष्ट्रपतेः बहवः अधिकाराः सन्ति ।
राज्यसभा (Council of States, Upper House)[सम्पादयतु]
राज्यसभा भारतगणराज्यस्य संसदः उच्चसदत्वेन परिगण्यते । भारतगणराज्यस्य राज्यानां विधानपरिषदः, विधासभायाः च सदस्यानां मतदानेन एतस्य सदनस्य प्रतिनिधीनां चयनं भवति । भारतीयसंविधाने राज्यसभायाः सदस्यानाम् अधिकतमसङ्ख्या २५० निर्धारिता अस्ति । तेषु द्वादशजनाः कला, साहित्यं, विज्ञानं, कृषिः, यान्त्रिकी, लोकप्रशासनं, समाजसेवा इत्यादिभ्यः क्षेत्रेभ्यः भवन्ति । उक्तानां द्वादशदसदस्यानां नियुक्तिं राष्ट्रपतिः करोति । १९५२ तमस्य वर्षस्य 'अप्रैल'-मासस्य तृतीये (३/४/१९५२) दिनाङ्के राज्यसभायाः रचना अभवत् । प्रथमराज्यसभायाः प्रथमगोष्ठी तत्कालीनस्य डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन् महोदयस्य अध्यक्षतायाम् अभवत् । १९५४ वर्षात् प्राक् राज्यसभायाः नाम 'काउंसिल् ऑफ् स्टेट्स्' आसीत् । ततः १९५४ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य त्रयोविंशतितमे (२३/८/१९५४) दिनाङ्के सभापतिः अघोयत् यत्, “इतः परम् एतत् सदनं राज्यसभानाम्ना सम्बोधनीयम्” इति ।
लोकसभा (House of People, Lower House)[सम्पादयतु]
लोकसभा भारतगणराज्यस्य संसदः निम्नसदत्वेन परिगण्यते । भारतगणराज्यस्य नागरिकाणां मतदानेन एतस्य सदनस्य प्रतिनिधीनां चयनं भवति [६] । भारतीयसंविधाने लोकसभायाः सदस्यानाम् अधिकतमसङ्ख्या ५०० निर्धारिता आसीत् [७] । परन्तु १९५६ तमे वर्षे भारतगणराज्यस्य राज्यानां पुनर्गठनत्वात् लोकसभासदस्यानाम् अधिकतमसङ्ख्या वर्धयित्वा ५२० अभवत् । लोकसभायाः एकः सदस्यः पञ्चलक्षात् सार्धसप्तलक्षजनानां प्रतिनिधित्वं करोति । पञ्चशतं (५००) सदस्याः राज्यानां, विंशतिः (२०) सदस्याः च केन्द्रशासितप्रदेशानां प्रतिनिधित्वं कुर्वन्ति । लोकसभायाः कार्यकालः पञ्चवर्षीयः भवति [८] ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
भारतीयसंस्कृतौ तु आदिकालात् संसदः प्रणाली आसीत् । पुरा मन्त्रिपरिषदि राजव्यवस्थायाः चर्चाः भवन्ति स्म । मन्त्रिपरिषदः कार्यप्रणाली पञ्चायतनस्य आवश्यकतानुगुणं कार्यं करोति स्म । ग्रामपञ्चायतनानि राजव्यवस्थासु साक्षात् प्रभावम् उत्पादयितुं समर्थानि आसन् । राजव्यवस्थायाः अभिन्नाङ्गत्वेन पञ्चायतनं परिगण्यते स्म । पञ्चायतनस्य सा व्यवस्था एव कालान्तरे संसदः स्वरूपे परिणमिता [९] ।
पञ्चायतनप्रणाल्यां पञ्चानां चयनार्थं निर्वाचनं भवति स्म । न्याय-व्यवस्थापन-नियमनादिक्षेत्रेभ्यः निर्णयं कर्तुं तेषां पार्श्वे अधिकाराः भवन्ति स्म । पञ्चायतनस्य सदस्यानां मन्त्रिपरिषदि बहुमानं भवति स्म । पञ्चायतनानि एव भूमिविभाजनं, करस्वीकरणं, न्यायदानं च कुर्वन्ति स्म । कुत्रचित् पञ्चायतनानां लघुसमूहस्योपरि बृहत्पञ्चायतनं कार्यरतं भवति स्म, येन लघुपञ्चायतनानां कार्येषु नियमनं भवति स्म । आदिकालात् चलन्ती एषा प्रणाली भारतगणराज्ये अद्यापि चलन्ती अस्ति । विश्वस्य सर्वाः संसदः एतस्याः परम्परायाः एव अनुसरणं कुर्वन्त्यः सन्ति ।
भगवतः श्रीकृष्णस्य पिता नन्दः गोकुलग्रामस्य ग्रामणीः (सरपञ्च) आसीत् । सः ग्रामजनेभ्यः करं स्वीकृत्य मथुरा-नगरस्य राजद्वारं गत्वा राजपुरुषाय धनं यच्छति स्म । सः ग्रामस्य समस्यानिवारणस्य, न्यायव्यवस्थायाः च दायित्वम् अपि वहति स्म । एतादृश्यः अनेकाः कथाः पुराणेषु प्राप्यन्ते ।
भारतस्य मध्ययुगकाले वैदेशिक्यः शक्तयः भारतगणराज्यस्य उपरि शासनम् अकुर्वन् । तस्मिन् काले अपि पञ्चायतनानि स्वकार्याणि कुर्वन्ति स्म । एषा परम्परा कदापि नष्टा नाभवत् । भारतगणराज्यस्य अनेकेषु प्रदेशेषु शिलालेखमाध्यमेन पञ्चायतनव्यवस्थायाः मार्गदर्शनं प्राप्यते । शिलालेखेषु पञ्चायतननिर्वाचनं, पञ्चायतनस्य कार्यपद्धतिः, पञ्चानां पदभ्रष्टता इत्यादीनां विषयाणाम् उल्लेखः प्राप्यते ।
१८५३-१८८३ कालः भारतीयेतिहासे संसदः प्रारम्भिककालत्वेन परिगण्यते । यतो हि १८५३ तमे वर्षे प्रप्रथमवारं “विधायिनी” शब्दस्य प्रयोगः जातः आसीत् । ततः १९६१ तमे वर्षे भारतीयविधायिन्याः अधिनियमस्य रचना अभवत् । सः अधिनियमः भारतगणराज्यस्य विधानमण्डलस्य प्रमुखघोषणापत्रत्वेन परिगण्यते । १८८५ तमे वर्षे भारतीयराष्ट्रिय-कॉङ्ग्रेस्-पक्षस्य स्थापना अभवत् । तस्य पक्षस्य उद्देशः आसीत् यत्, “भारतगणराज्ये विधानपरिषदां विकासो भवेत्, तासु च भारतीयाः भागं वहन्तु” इति । अतः तस्य पक्षस्य जनाः स्वस्य सम्पूर्णं कार्यं विधानपरिषदां कृते अकुर्वन् । तेषाम् अविरतप्रयासेनैव १८९२ तमे वर्षे आङ्ग्लैः अङ्गीकृतं यत्, “भारतीयजनानां प्रतिनिधित्वं भारतीयाः एव कर्तुं शक्नुवन्ति” इति । अतः तस्मिन् वर्षे भारतीयविधानपरिषदि एतस्य कृते अधिनियमस्य अपि रचना अभवत् । कॉङ्ग्रेस्-पक्षस्य अविरतपरिश्रमेण एतत् कार्यं जातम्, आङ्ग्लानां क्रूरशासनस्य सम्मुखं कॉङ्ग्रेस्-पक्षस्य सः प्रप्रथमः महान् विजयः आसीत् ।
१९१९ तमे वर्षे ब्रिटिश्-सर्वकारेण भारतसर्वकार-अधिनयमस्य रचना कृता आसीत् । तस्य अधिनियमस्य अनुगुणं भारतगणराज्यस्य ब्रिटिश्-सञ्चालितेषु प्रान्तेषु द्वैधशासनप्रणाल्याः स्थापना अभवत् । तस्यां द्वैधशासनप्रणाल्यां सदनद्वयस्य प्रावधानम् आसीत् । लोकसभा, राज्यसभा इत्येते तयोः सदनयोः नामनि । प्रत्येकस्मिन् सदने अधिकांशसदस्याः निर्वाचिताः भवन्ति स्म । तस्यां प्रणाल्यां शासनहस्तान्तरविषयस्य पुष्टतायै अस्थायिसर्वकारस्य रचना अपि जाता आसीत् । १९२१ तमे वर्षे प्रप्रथमलोकसभायाः रचना अभवत् । तस्याम् आहत्य १४५ सदस्याः आसन् । तेषु १०४ सदस्याः निर्वाचिताः, २६ सर्वकारसदस्याः, १५ अन्यसदस्याः च आसन् । १९३५ तमे वर्षे संसदात्मकप्रणाल्याः कृते एकः अधिनियमः सिद्धः अभवत् । तस्य अधिनियमस्य अनुसारं संसदः रचना अभवत् ।
१९४७ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य पञ्चदशे (१५/८/१९४७) दिनाङ्के भारतगणराज्यं स्वतन्त्रम् अभूत् । भारतस्य अन्तिमः 'वायसराय' लोर्ड् माउण्टबेटन् इत्येषः सी राजगोपालाचारी इत्यस्मै महानुभावाय भारतस्य दायित्वं प्रत्यर्पयत् । भारतस्वतन्त्रतायाः घोषणा तु १९४७ तमस्य वर्षस्य 'फरवरी'-मासस्य विंशतितमे (२०/२/१९४७) दिनाङ्के एव कृता आसीत् । परन्तु भारताय सत्तायाः कार्यभारदानस्य दिनाङ्कः १९४७ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य पञ्चदशः (१५) निश्चितः । सत्ताहस्तान्तरस्य प्रक्रिया यावान् कालः अचलत्, तावति काले तु डॉ. राजेन्द्र प्रसाद महाभागस्य अध्यक्षतायां संविधानसमित्याः रचना जाता आसीत् । १९५० तमस्य वर्षस्य 'जनवरी'-मासस्य पञ्चविंशतितमे (२५/१/१९५०) दिनाङ्के संविधाननिर्माणस्य कार्यं सम्पन्नम् । अतः षड्विंशतितमात् (२६) दिनाङ्कात् समग्रे भारते संविधानानुगुणं न्यायव्यवस्थायाः आरम्भः अभवत् [१०] । तस्मिन् संविधाने अपि संसदः विषये विचाराः उल्लिखिताः । १९५० तमे वर्षे संविधानानुगुणं शासनकार्यस्य आरम्भानन्तरं १९५२ तमे वर्षे प्रप्रथमसंसदः निर्वाचनम् अभवत् । परन्तु १९५०-१९५२ वर्षेषु अस्थायिसंसदः अस्तित्वं तु असीत् एव ।
संसदः सम्बद्धाः विषयाः[सम्पादयतु]
१९४७ तमे वर्षे यदा देशः स्वतन्त्रः अभवत्, तस्मात् पुरा एव संविधाननिर्माणसमितेः रचना जाता आसीत् । वर्षत्रयं यावत् संविधाननिर्माणस्य कार्यम् अचलत् । यस्मात् दिनात् संविधाननिर्माणस्य कार्यम् आरब्धम् आसीत्, तस्मात् दिनात् एव अस्थायिसंसदः स्थापना जाता आसीत् । तस्यां संसदि अनेकाः चर्चाः अभवन्, येषाम् उल्लेखः अत्र आवश्यकः । अनेन संसदि यत् किमपि अस्ति, तस्य पृष्ठे स्थितं भावम् अवगन्तुं शक्यते ।
सदनविषयकम्[सम्पादयतु]
संसदि एका संविधानसभा अपि भवति । तस्याः सदस्याः संसदः सदनयोः विषये भिन्नमताः आसन् । लोहपुरुषः, के. एम्. पाणिकार, एन्. गोपाल स्वामी अयङ्गर, अल्लादी कृष्ण स्वामी अय्यर इत्यादयः द्विसदनीयव्यवस्थायाः पक्षधराः आसन् [११] । तेषां मतम् आसीत् यत्, “राज्यसभा राज्यानां प्रतिनिधित्वं कुर्यात् । द्वितीयस्मिन् सदने (राज्यसभायाम्) उच्चस्तरीयचर्चायै अवकाशः भवति । प्रथमसदनद्वारा भावावेशे सिद्धकृताः विधेयकाः शीघ्रं सिद्धाः न भवन्ति । तेषां योग्यं परीक्षणं भवति । निम्नसदनद्वारा शीघ्रतायां ये विधेयकाः सिद्धाः भवेयुः, तेषां विधेयकानां चर्चा द्वितीये सदने योग्यरीत्या भवितुम् अर्हति । द्वितीयसदने ये सदस्याः भवन्ति, ते न कमपि पक्षम् अनुश्रृत्य कार्यं कुर्वन्ति । अतः योग्यविधेयकनिर्माणे समाजस्य निष्पक्षजनानां बुद्धिजीविनां च मतानां लाभः भवति । एकः अन्यलाभः अपि द्वितीयसदनस्य अस्ति यत्, एकत्र उच्चसदनस्य निकायः स्थायी भवति, अपरत्र निम्नसदनस्य निकायः अस्थायी भवति । अतः उच्चसदनस्य कार्यस्य योग्यता अधिका वर्तते । उच्चसदनस्य कार्यकालः निश्चितत्वात् विधेयकचर्चायां विघ्नाः न्यूनाः भवन्ति” [१२] इति ।
सदनयोः नाम[सम्पादयतु]
सदनयोः नामकरणम् अपि तर्कवितर्कैः परिपूर्णम् आसीत् । प्रतिनिधिसदनं, यूनियन् सीनेट्, काउन्सिल् ऑफ् स्टेट् इत्यादयः प्रथमसदनस्य नामप्रस्तावाः आसन् । सीनेट्, यूनियन् एसेम्बली, हाउस् ऑफ् पीपुल् इत्यादयः द्वितीयसदनस्य नामप्रस्तावाः आसन् । अन्ततो गत्वा संविधानसभायाः सदस्यैः उच्चसदनस्य कृते काउन्सिल् ऑफ् स्टेट्, निम्नसदनस्य कृते च हाउस् ऑफ् पीपुल् नाम निश्चितम् [१३] ।
सदनयोः प्रतिनिधित्वम्[सम्पादयतु]
के. एम्. पाणिकर इत्यस्य मतम् आसीत् यत्, “सङ्घस्य प्रत्येकस्मात् राज्यात् त्रयः सदस्याः राज्यसभायां सदस्यतां प्राप्नुयुः” इति । परन्तु श्यामा प्रसाद मुकर्जी अवदत्, “भारतगणराज्ये राज्यानां बाहुल्यत्वात् एवं कर्तुं न शक्यते” इति । तस्य मतम् आसीत् यत्, “प्रतिविंशतिलक्षजनानां घटकात् एकः जनः राज्यसभायां प्रतिनिधित्वं कुर्यात्” इति । एन्. गोपाल स्वामी आयङ्गर, अल्लादी कृष्णा स्वामी अय्यर च श्यामा प्रसाद मुकर्जी इत्यस्य समर्थनम् अकुरुताम् [१४] । अनेकसदस्यानां विचारान् श्रुत्वा संसदः प्रारूपसमितिः निर्णयम् अकरोत् यत्, “राज्यसभायां २५० सदस्याः भविष्यन्ति, तेषु पञ्चदशजनाः कला, साहित्यं, विज्ञानं, कृषिः, यान्त्रिकी, लोकप्रशासनं, समाजसेवा इत्यादिभ्यः क्षेत्रेभ्यः भविष्यन्ति” [१५] इति । प्रारूपसमितेः निर्णयस्य सर्वे समर्थनम् अकुर्वन्, परन्तु सर्वेषाम् इच्छा आसीत्, यत्, उक्तानां सदस्यानां नियुक्तिः राष्ट्रपतिः कुर्यात् इति । समित्या अपि सदस्यानाम् इच्छायाः अङ्गीकारः कृतः [१६] ।
समित्या लोकसभायाः सदस्यानाम् अधिकतमसङ्ख्या ५०० निर्धारिता आसीत् । परन्तु १९५६ तमे वर्षे भारतगणराज्यस्य राज्यानां पुनर्रचनानन्तरं लोकसभासदस्यानाम् अधिकतमसङ्ख्या वर्धयित्वा ५२० अभवत् । लोकसभायाः एकः सदस्यः पञ्चलक्षात् सार्धसप्तलक्षजनानां प्रतिनिधित्वं करोति । पञ्चशतं (५००) सदस्याः राज्यानां, विंशतिः (२०) सदस्याः च केन्द्रशासितप्रदेशानां प्रतिनिधित्वं करिष्यन्ति इति निर्णयः अभवत् [८] ।
संसद्सदस्यानां योग्यता[सम्पादयतु]
भारतीयसंविधाने लिखितानाः संसद्सदस्यानां योग्यताः अधः उल्लिखिताः [६] –
- सः भारतगणराज्यस्य नागरिकः स्यात् [१७] ।
- राज्यसभायाः सदस्यतां प्राप्तुं नूनातिनूनं त्रिंशत्वर्षाणि वयः स्यात् । लोकसभायाः सदस्यतां प्राप्तुं नूनातिनूनं पञ्चविंशतिवर्षाणि वयः स्यात् ।
- भविष्यत्काले यदि संसदा समयानुगुणं काश्चन योग्याताः निर्धार्यन्ते, तर्हि तासां योग्यतानां अनुगुणं तस्य योग्यता स्यात् ।
संसद्सदस्यानाम् अयोग्यता[सम्पादयतु]
भारतीयसंविधाने सांसदेभ्यः कानिचन अयोग्यतानाम् अपि उल्लेखः प्राप्यते –
- भारतगणराज्यस्य उत भारतीयराज्यानां कस्मिंश्चि पदे आसीनः अस्ति ।
- न्यायालयस्य दृष्टौ उन्मत्तः (mad) अस्ति ।
- भारतगणराज्यस्य नागरिकः नास्ति ।
- वैदेशिकदेशस्य नागरिकत्वं स्वेच्छया अङ्गीकृतवान् अस्ति ।
- अन्यदेशं प्रति निष्ठाम् उत भक्तिं धरते ।
- संसदीयविधिद्वारा अयोग्यः उद्घोषितः अस्ति ।
सांसदानाम् अयोग्यतायाः विषये संसदि वाद-विवादाः भवितुम् अर्हन्ति, परन्तु अन्तिमनिर्णयः तु राष्ट्रपतिः एव करोति । राष्ट्रपतिः एतादृशेषु विषयेषु निर्वाचनायोगस्य परामर्शानुगुणं स्वनिर्णयं करोति ।
संसद्सदस्यानां विशेषाधिकाराः [१८][सम्पादयतु]
- सः संसदि वाक्स्वातन्त्र्यं धरते ।
- संसदि उत अन्यसमित्यां सांसदेन प्रस्थापितानां विचाराणां विरोधं कृत्वा तस्य उपरि आपराधिकाभियोगः न शक्यते ।
- संसदा उद्घोषितान् सर्वान् विशेषाधिकारान् सः उपभोगक्तुं शक्नोति ।
- सः तत् सर्वं वेतनभृत्तं प्राप्तुं शक्नोति, यस्य घोषणा संसदा कृता अस्ति ।
संसदः समिती [१९][सम्पादयतु]
संसदि समिती भवतः । ते वित्तीयसमितिः, अवित्तीयसमितिः च । अवित्तीयसमित्यां स्थायिसमितयः (Standing Committees), अस्थायिसमितयः (Adhoc Committees) च भवन्ति । संसदः प्रथमसत्रकाले कासांश्चन स्थायिसमितीनां रचना भवति । संसदः निम्नसदनस्य भङ्गेन सह तासां समितीनां विसर्जनं भवति । अवित्तीयसमितीनां रचना आवश्यकतानुसारं भवति । समितिरचनायाः उद्देशे समाप्ते सति अवित्तीयसमितीनां विसर्जनं स्वतः भवति ।
संसदः सदनद्वयोः संयुक्तसमितयः अपि भवन्ति, याः वित्तीयसमित्यवित्तीयसमितयोः अन्तर्भवन्ति । संयुक्तसमितीनां रचना विधेयकस्य विषये संशोधनार्थं, चर्चार्थं च भवति ।
संसदः अवित्तीयसमितयः[सम्पादयतु]
संसदीयप्रश्नाः (Questions in Parliament)[सम्पादयतु]
शासनसबलं कर्तुम् उत्तमः साधनत्वेन प्रश्नः परिगणण्यते । संसद्सदस्याः प्रश्नमाध्यमेन जनानां कष्टनिवारणस्य मार्गम् अन्वष्यन्ति । संसद्सदस्याः प्रश्नं कृत्वा सर्वकारस्य, संसदः च सम्मुखं जनसामान्यानां दुःखं, कष्टम्, इच्छां च उपस्थापयन्ति । सर्वकारस्य दोषान्, अकर्मकतां चापि ते प्रश्नमाध्यमेन उपस्थापयन्ति । अतः लोकतन्त्रस्य रक्षायै प्रश्नः संसद्सदस्यानां वज्रत्वेन परिगण्यते । सर्वकारस्य सर्वे विभागाः जनसामान्यानां (संसद्सभ्यानां) प्रश्नानाम् उत्तरं दातुं बद्धाः भवन्ति । यदि सर्वकारः पृष्टस्य प्रश्नस्य योग्यम् उत्तरं नायच्छति, तर्हि प्रश्नकर्ता पूरकप्रश्नं पृच्छति । प्रश्नः एकैव मार्गः अस्ति, येन आधिकारिकव्यवस्थायाः उपरि नियन्त्रणं कर्तुं शक्यते । अनेन मन्त्रिणां विभागानाम् अनियमितायाः उपरि अपि नियन्त्रणं भवति ।
लोकसभायां, राज्यसभायां च गोष्ठ्याः प्रथमहोरा प्रश्नोत्तरस्यैव भवति [२०] । सर्वेषां प्रश्नानां सूचना नूनातिनूनं दशदिनात् प्राक् लिखितमाध्यमेन सचिवाय दातव्या इति नियमः अस्ति [२१] । प्रश्नकर्ता येषां प्रश्नानां लिखितोत्तरम् इच्छति, तेषां प्रश्नानां समीपं तारकस्य (*) चिह्नं स्थापयति । प्रश्नकर्ता येषां प्रश्नानां मौखिकमाध्यमेन उत्तरम् इच्छति, तेषां प्रश्नानां समीपं किमपि चिह्नं न स्थापयति । लोकसभाराज्यसभयोः प्रक्रियायाः नियमेषु प्रश्नानां कारणानि लिखितानि सन्ति । तेषाम् आधारेणैव प्रश्नाः भवेयुः इत्यपि नियमः [२२] ।
प्रश्नानां ग्राह्यतायाः, योग्यतायाः च निर्णयं लोकसभाध्यक्षः करोति । सः अयोग्यप्रश्नान् निराकर्तुं समर्थः भवति । लोकहितं ध्यात्वा दशदिनं पुरा अनुक्त्वापि महत्त्वपूर्णं प्रश्नं प्रष्टुं प्रभवति संसद्सदस्यः ।
संसदीयः सङ्कल्पः (Parliamentary Resolutions)[सम्पादयतु]
विधानमण्डलेषु प्रस्थापितैः प्रश्नैः जनसमान्यानाम् आवश्यकताः सर्वेषां सम्मुखम् आगच्छन्ति । अनेन शासनपक्षः जागरूकतया कार्यं कर्तुं प्रभवति । अनेन विधेयकेषु, नीतिषु च परिवर्तनम् अपि भवितुम् अर्हति । परन्तु सङ्कल्पस्य स्वीकारः सर्वकारेण करणीयः इति अनिवार्यं न भवति । सङ्कल्पस्य गम्भीरतां, जनहितं च अनुलक्ष्य सङ्कल्पस्य स्वीकारास्वीकारं करोति । को ऽ पि मन्त्री यदि सङ्कल्पं कर्तुम् इच्छति, तर्हि पूर्वसूचनायाः आवश्यकता न भवति । परन्तु यदि मन्त्रिणं विहाय अन्यः को ऽ पि सदस्य सङ्कल्पं कर्तुम् इच्छति, तर्हि तेन पञ्चदशदिनात् प्राक् सभाध्यक्षाय लिखितस्वरूपेण सूचना दातव्यः इति नियमः । तयो सूचनया सह सङ्कपस्य एकं पत्रम् अपि योजनीयम् । सङ्कल्पस्य विषये वक्तुम् इच्छुकः सदस्यः पञ्चदशनिमेषाणां समयं प्राप्नोति । यदि सङ्कल्पविषये चर्चा आवश्यकी, तर्हि चर्चा भवितुम् अर्हति । संसदि ये सङ्क्लपाः सिद्धाः भवन्ति, तेषाम् एका प्रतिकृतिः सम्बन्धितमन्त्रिणा पार्श्वे अपि भवति [२३] ।
संसदः संयुक्ताधिवेशनम्[सम्पादयतु]
संसदः उभयोः सदनयोः संयुक्ताधिवेशनम् एव संसदः संयुक्ताधिवेशनत्वेन प्रसिद्धम् अस्ति । सामान्यतः संयुक्ताधिवेशनस्य आह्वानं राष्ट्रपतिः करोति । सः निम्नस्थित्यानुगुणं संयुक्ताधिवेशनम् आह्वयति –
- लोकसभायाः सामान्यनिर्वाचनानन्तरं प्रप्रथमसत्रस्य आसम्भे यदा राष्ट्रपतिः अभिभाषणं ददाति, तदा..
- प्रत्येकवर्षस्य प्रथमसत्रस्य आरम्भे यदा राष्ट्रपतिः अभिभाषण ददाति, तदा..
- कस्यचित् विधेयकस्य विषये यदा उभयोः सदनयोः मतभेदः उद्भवति, तदा..
- भारतीयसंविधानस्य १०८ अनुच्छेदे उभयोः सदनयोः संयुक्ताधिवेशनविषये उल्लिखितम् अस्ति । सामान्यतः सनयोः मतान्तरस्य निराकरणं प्राप्तुं संयुक्ताधिवेशनस्य प्रावधानम् अस्ति [२४] । तानि मतान्तराणि निम्नानि भवेयुः –
- एकेन सदनेन कस्यचित् विधेयकस्य समर्थनं कृत्वा सिद्धकृतः परन्तु अन्येन सदनेन तस्य विधेयकस्य विरोधः कृतः चेत्..
- कस्यचित् विधेयकस्य विषये एकस्मिन् सदने षण्मासाधिकस्य समयः गच्छति चेत्... राष्ट्रपतिः संयुक्ताधिवेशनस्य आयोजनं संसदः मुख्यखण्डे करोति । तस्य संयुक्ताधिवेशनस्य अध्यक्षत्वं लोकसभायाः अध्यक्षः करोति ।
संयुक्ताधिवेशनस्य काले यदि लोकसभाध्यक्षः अनुपस्थितः भवति, तर्हि राष्ट्रपतिना निर्दिष्टः व्यक्तिः अध्यक्षतां करोति [२५] । यदि लोकसभाध्यक्षः अनुपस्थितौ को ऽ पि विधेयकः संयुक्ताधिवेशने चर्चनीयः भवति, तर्हि लोकसभाध्यक्षस्य परामर्शं स्वीकृत्य अधिवेशनस्य निर्णयं राज्यसभायाः सभापतिः करोति ।
लोकसभाध्यक्षः यदि संयुक्ताधिवेशनस्य निर्णयं करोति, तर्हि सः उभयोः सदनयोः विचारभेदं ज्ञात्वा निर्णयं करोति । सः स्वनिर्णयं कर्तुं स्वतन्त्रः भवति । लोकसभायाः महासचिवः एकैकस्य संयुक्ताधिवेशनस्य क्रियाकलापं योग्यरीत्या लिखति । ततः सः यथाशीघ्रं तस्य प्रकाशनं करोति । तत्प्रकाशितं साहित्यम् अध्यक्षाय अपि महासचिवः यच्छति ।
संसदः भाषा[सम्पादयतु]
सामान्यतः संसदः कार्यवाही आङ्ग्लभाषायाम् उत हिन्दीभाषायां भवति । परन्तु लोकसभाध्यक्षः, राज्सभायाः सभापतिः सदनस्य सदस्येभ्यः अन्यभाषायां वक्तुम् अनुमतिं दातुं शक्नोति ।
महाभियोगः[सम्पादयतु]
राष्ट्रपतेः कार्यकालः पञ्चवर्षीय इति भारतीयसंविधाने उद्घोषितमस्ति । परन्तु राष्ट्रपतिना भारतीयसंविधानस्य अतिक्रमणे कृते तस्योपरि महाभियोगः (Impeachment) भवति । राष्ट्रपतौ महाभियोगप्रक्रिया निम्नरीत्या चलति –
राष्ट्रपतेः महाभियोगस्य प्रक्रिया संसदः द्वयोः सभयोः चलति, किन्तु अस्याः प्रक्रियायाः आरम्भः उभयोः कस्यांश्चिदपि एकस्यां सभायां भवितुमर्हति । महाभियोगप्रक्रिया यस्यां सभायां प्रारभ्यते, तस्यां सभायां राष्ट्रपतेः उपरि आरोपकर्तॄणां सदस्यानां सङ्ख्या तस्याः सभायाः पूर्णसङ्ख्यायां सपादा भवितव्या एव । राष्ट्रपतिविरुद्धं ये आरोपाः सन्ति, तान् आरोपान् एकस्मिन् व्यपदेशे (Notice) लिखित्वा ते सदस्याः राष्ट्रपतये प्रेषयन्ति । व्यपदेशप्रेषणात् चतुर्दशे (१४) दिने संसदि तस्य व्यपदेशस्योपरि चर्चा प्रारभते । यस्याः सभायाः सदस्याः व्यपदेशं राष्ट्रपतेः कृते प्रेषितवन्तः, तस्याः सभायाः पादोनप्रतिशतं जनाः महाभियोगस्य समर्थनं कुर्युः इति नियमः । तं व्यपदेशं द्वितीयसभायां चर्चार्थं प्रेषयति तत्सभाध्यक्षः । प्रक्रियाकाले अधिकृतवाक्कीलस्य साहाय्येन राष्ट्रपतिः स्वस्य पक्षम् उपस्थापयितुं शक्नोति । द्वितीयसभायां महाभियोगस्य प्रस्तावस्योपरि यदा चर्चा प्रारभते, तदा चर्चया सह प्रमाणस्य एकत्रीकरणप्रक्रिया, प्रमाणस्य प्रामाणिकत्वस्य प्रक्रिया च प्रारभते । राष्ट्रपतिः दोषी इति प्रमाणानुसारं सिद्धं चेत्, राष्ट्रपतेः उपरि महाभियोगः अपि सिद्धः इत्येव । महाभियोगे सिद्धे सति महाभियोगस्य प्रप्रथमव्यपदेशस्य दिनाङ्कात् राष्ट्रपतिः स्वपदात् निष्कासितः इति परिगण्यते (मन्यते) । यदि राष्ट्रपतिः संविधानम् अतिक्रमते, तर्हि सः दण्डनीय एव । अन्यथा तु राष्ट्रपतिः अदण्डनीय एव ।
भारतस्य सौभाग्यमस्ति यत्, वर्तमानकालपर्यन्तं न कस्यापि राष्ट्रपतेः उपरि संविधानोल्लङ्घनारोपः नाभवत् । एतदेवास्माकं राष्ट्रपतेः उच्चनैतिकतां सद्धयति ।
संसद्भवनम्[सम्पादयतु]
भारतगणराज्यस्य संसद्भवनम् आधुनिकशिल्पकलायाः, आधुनिकस्थापत्यकलायाः च उत्कृष्टम् उदाहरण् अस्ति । संसद्भवनस्य निर्माणं रत्तमृत्तिकायाः प्रस्तरैः कृतम् अस्ति । संसद्भवनस्य जालिकाः लोहेन निर्मिताः सन्ति । संसद्भवनस्य द्वाराणि अपि लोहेन निर्मितानि सन्ति । प्रख्यातेन स्थापत्यकलाशास्त्रिणा एडवीन् लुट्येन्स् इत्यनेन हर्बर्ट् बेकरे इत्यनेन सह मिलित्वा संसद्भवनस्य परिकल्पना कृता आसीत् । १९२१ तमस्य वर्षस्य 'फरवरी'-मासस्य द्वादशे () दिनाङ्के ड्युक् ऑव् कोनाहट् इत्यस्य हस्ताभ्यां संसद्भवस्य शीलान्यासः अभवत् । ततः षड्वर्षाणाम् अविरतपरिश्रमेण ८३ कोटिरूप्यकाणां व्ययेन संसद्भवनस्य सम्पूर्णं निर्माणं पूर्णम् अभवत् । १९२७ तमस्य वर्षस्य 'जनवरी'-मासस्य अष्टादशे () दिनाङ्के संसद्भवनस्य उद्घाटनं तत्कालीनस्य गवर्नर् जनरल् लॉर्ड् इर्विन् इत्यस्य हस्ताभ्याम् अभवत् । भारतगणराज्यस्य विक्षणीयस्थलेषु संसद्भवनस्यापि गणना भवति ।
२००१ संसद्भवनस्योपरि आक्रमणम्[सम्पादयतु]
२००१ तमस्य वर्षस्य दिसम्बर्-मासस्य त्रयोदशे (१३/१२/२००१) दिनाङ्के भारतीयसंसदि आतङ्कवादिनः आक्रमणम् अकुर्वन् [२६] । तस्य आक्रमणस्य कृते उत्तरदायिनौ सङ्घटनौ लश्कर्-ए-तैय्यबा, जैैश्-ए-मोहम्मद् च आस्ताम् [२७] । तस्मिन् आतङ्कवाद्याक्रमणे द्वादशजनानां मृत्युः अभवत् । तेषु पञ्च सैनिकाः, एकः नागरिकः अपि अन्तर्भवति । तथा च अष्टादशजनाः आहताः [२८] ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- http://parliamentofindia.nic.in/
- http://india.gov.in/my-government/indian-parliament
- http://164.100.47.132/LssNew/our%20parliament/parliament.htm
- http://www.elections.in/government/parliament.html
उद्धरणम्[सम्पादयतु]
- ↑ "राज्यसभाध्यक्षः". rajyasabha.nic.in. Retrieved ३०-७-२०१५.
- ↑ "राज्यसभायाः उपाध्यक्षः". Retrieved ३०-७-२०१५.
- ↑ ३.० ३.१ "भारतीयसंविधानम्, अनुच्छेदः ७९". भारतगणराज्यम्. २६/१/१९५०.
- ↑ डॉ. बसन्ती लाल बावेल. संसदीय प्रजातन्त्र में विपक्ष की भूमिका. पृष्ठम् २१, २२१. हिन्दी ग्रन्थ अकादमी जयपुर.
- ↑ डॉ. प्रभुदत्त शर्मा. तुलनात्मक राजनीति. पृष्ठम् २२०, २२१. कॉलेज बुक डिपो जयपुर.
- ↑ ६.० ६.१ "भारतीयसंविधानम्, अनुच्छेदः ८१". भारतगणराज्यम्. २६/१/१९५०.
- ↑ सदस्यसङ्ख्या. VII १२६०. C.A.D.
- ↑ ८.० ८.१ "भारतीयसंविधानम्, अनुच्छेदः ३३ ए". भारतगणराज्यम्. २६/१/१९५०.
- ↑ "पञ्चायती व्यवस्था". ११/३/२०१०. Retrieved १५/९/२०१४.
- ↑ डॉ. मधुसुदन चतुर्वेदी. भारतीय प्रशान. पृष्ठम् २२०, २२१. पीसीपी पिंक सिटि पबलिसर्स जयपुर.
- ↑ Paper in the President Secretariat, Quoted by Misra Panchanad, in The Making of Indian Republic ; 1966. Misra Panchanad. p.194.
- ↑ Memorandum on the Principles of Inion Constitution; Quoted by Misra Panchanand. Misra Panchanad. p.193.
- ↑ C.A.D बी. एन्. राव्. VII ७ ७२. C.A.D.
- ↑ Memorandum on the Principles of Inion Constitution; Quoted by Misra Panchanand. Misra Panchanad. p.197.
- ↑ Ibid. p.198.
- ↑ C.A.D. VII p.१२४. C.A.D.
- ↑ "भारतीयसंविधानम्, अनुच्छेदः ८४". भारतगणराज्यम्. २६/१/१९५०.
- ↑ "भारतीयसंविधानम्, अनुच्छेदः १०३". भारतगणराज्यम्. २६/१/१९५०.
- ↑ K.C. Legislatures. The chief instument in this (Law-Making) Work is the Committee System.. p.91.
- ↑ राज्य सभा प्रकिया नियम सङ्ख्या ३८ पृ. १८, लोक सभा प्रकिया नियम सङ्ख्या ३२ पृ. १९.
- ↑ राज्य सभा प्रकिया नियम सङ्ख्या ३३, लोक सभा प्रकिया नियम सङ्ख्या ३९.
- ↑ राज्य सभा प्रकिया नियम, अध्याय ७ पृ. ९/१९, लोक सभा प्रकिया नियम, अध्याय ७ पृ. १८-२९.
- ↑ राज्य सभा प्रकिया, अध्याय १३, नियम १७०-१८३ पृ. ७५-७९, लोक सभा प्रकिया, अध्याय ११, नियम १५४-१६६, पृ. १५४-१६६.
- ↑ "भारतीयसंविधानम्, अनुच्छेदः १०८". भारतगणराज्यम्. २६/१/१९५०.
- ↑ "भारतीयसंविधानम्, अनुच्छेदः ११८". भारतगणराज्यम्. २६/१/१९५०.
- ↑ "Govt blames LeT for Parliament attack". Rediff.com (14 December 2001). Retrieved 8 September 2011.
- ↑ Embassy of India – Washington DC (official website) United States of America. Indianembassy.org. Retrieved 8 September 2011.
- ↑ "Terrorists attack Parliament; five intruders, six cops killed". 2006. . Rediff India. 13 December. 2001


text:
- - - -
Saturday, July 30, 2011
Sanskrit blog: Humour_19
हास्यसीकरः_१९
चन्द्रदत्तसूर्यदत्तौ वयस्यौ पादकन्दुकक्रीडासक्तौ परस्परं संलपन्तौ आस्ताम् ।
चन्द्रदत्तः: वयस्य, अपि स्वर्गे पादकन्दुकक्रीडा प्रचलति ?
सूर्यदत्तः: न जाने, परंतु यद्यहं त्वत्तः पूर्वं स्वर्गं गच्छेयं तदा तत्र सा क्रीडा प्रचलति न वा इत्युदन्तं तुभ्यम् आगत्य निवेदयामि ।
चन्द्रदत्तः: बाढम्, यद्यहं त्वत्तः पूर्वं स्वर्गं गच्छेयं अहमपि तथैव करोमि ।
विधिवशात् सूर्यदत्तः चन्द्रदत्तात् पूर्वं दिवमगात् । कतिपयदिवसानन्तरं सूर्यदत्तः चन्द्रदत्तस्य प्रत्यक्षमभवत्त् ।
चन्द्रदत्तः : वयस्य, स्वर्गादागतः किम्?
सूर्यदत्तः :बाढम्
चन्द्रदत्तः: स्वर्गे का वार्ता? तत्र पादकन्दुकक्रीडा प्रचलति किम्?
सूर्यदत्तः: वयस्य, तुभ्यं वार्ताद्वयमानयामि । एका शुभा अन्या अशुभा ।
चन्द्रदत्तः: स्वर्गे पादकन्दुकक्रीडा प्रचलतीति शुभा वार्ता ।
सूर्यदत्तः : तुष्टोऽस्मि । का भवेदशुभा वार्ता ?चन्द्रदत्तः : आगामिनि रविवासरे अत्र त्वं क्रीडिष्यसि ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 5:51 AM
Subscribe to: Post Comments (Atom)