text:
बुद्ध
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
बुद्धः, पुं, (बुध्यते स्म इति । बुध + क्त । यद्वा भावे क्त बुद्धं ज्ञानमस्यास्तीति अर्शआद्यच् ।) भगवदवतारविशेषः । स तु दशावतारान्तर्गत- नवमावतारः । यथा, -- “ततः कलौ संप्रवृत्ते संमोहाय सुरद्विषाम् । बुद्धो नाम्नाञ्जनमुतः कीकटेषु भविष्यति ॥” इति श्रीभागवते १ स्कन्धे ३ अध्यायः ॥ अञ्जनस्य सुतः । अजिनसुत इति पाठे अजि- नोऽपि स एव । कीटकेषु मध्ये गयाप्रदेशे । इति श्रीधरस्वामी ॥ तत्पर्य्यायः । सर्व्वज्ञः २ सुगतः ३ धर्म्मराजः ४ तथागतः ५ समन्त- भद्रः ६ भगवान् ७ मारजित् ८ लोकजित् ९ जिनः १० षडभिज्ञः ११ दशबलः १२ अद्वय- वादी १३ विनायकः १४ मुनीन्द्रः १५ श्रीघनः १६ शास्ता १७ मुनिः १८ । इत्यमरः । १ । १ । १३ ॥ धर्म्मः १९ त्रिकालज्ञः २० धातुः २१ बोधि- सत्त्वः २२ महाबोधिः २३ आर्य्यः २४ पञ्च- ज्ञानः २५ दशार्हः २६ दशभूमिगः २७ चतु- स्त्रिंशज्जातकज्ञः २८ दशपारमिताधरः २९ द्वादशाक्षः ३० त्रिकायः ३१ संगुप्तः ३२ दया- कूर्च्चः ३३ खजित् ३४ विज्ञानमातृकः ३५ महामैत्रः ३६ । इति हेमचन्द्रः । २ । १४६ ॥ धर्म्मचक्रः ३७ महामुनिः ३८ असमः ३९ खसमः ४० मैत्री ४१ बलः ४२ गुणाकरः ४३ अकनिष्ठः ४४ त्रिशरणः ४५ बुधः ४६ वक्री ४७ वागाशनिः ४८ जितारिः ४९ अर्हणः ५० अर्हन् ५१ महासुखः ५२ । इति शब्दरत्ना- वली ॥ महाबलः ५३ । इति जटाधरः ॥ * ॥ ईश्वरनिरूपणे बुद्धविशेषाणां मतमाह । सर्व्वज्ञ इति सौगताः । निरावरण इति दिगम्बराः । लोकव्यवहारसिद्ध इति चार्व्वाकाः । शरीराण्येव चेतनानि गौरोऽहं जानामीत्यादिज्ञानेन गौर वत्त्वज्ञानवत्त्वयोः सामानाधिकरण्यानुभवा- दिति चार्व्वाकाणां मतञ्च । तेषां मते जगतः क्षणभङ्गुरत्वं नन्वस्तु क्षणभङ्गः पूर्ब्बपुञ्जाच्चोत्तर- पुञ्जोत्पत्तिस्तथा च पुञ्जनिष्ठ एव कुर्व्वद्रूप- त्वाख्यजातिविशेषः स्मरणजनकतावच्छेदक इति न दोषः । इति कुसुमाञ्जलिप्रथमस्तवक- टीकायां रामभद्रः ॥ * ॥ बुद्धानां दशविध मतभेदमाह । “वदन्ति पुत्त्र आत्मेति १ दृढप्राकृतबुद्धयः । देह आत्मेति २ चार्व्वाका इन्द्रियाण्यपरे ३ च ते ॥ तेऽन्ये प्राण ४ स्ततोऽन्ये ते मन ५ आत्मेति वादिनः । बुद्धिरात्मेति ६ बौद्धा वै शून्यमात्मेति ७ तेऽपरे ॥ याज्ञिका यज्ञपुरुषं सर्व्वज्ञं ८ स्रौगता विदुः । निरावरण ९ माहुर्यं दिगम्बरमतानुगाः ॥ चार्वाकाश्चापि लोकानां व्यवहारप्रसिद्ध- कम् १० ॥” इत्यात्मप्रकाशः ॥ * ॥ पण्डितः । बुधिते, त्रि । इति मेदिनी । धे, १० ॥ (बुद्धावतारस्य विवरणं यथा, --
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
बुद्ध पुं।
बुद्धः
समानार्थक:सर्वज्ञ,सुगत,बुद्ध,धर्मराज,तथागत,समन्तभद्र,भगवत्,मारजित्,लोकजित्,जिन,षडभिज्ञ,दशबल,अद्वयवादिन्,विनायक,मुनीन्द्र,श्रीघन,शास्तृ,मुनि
1।1।13।1।3
सर्वज्ञः सुगतो बुद्धो धर्मराजस्तथागतः। समन्तभद्रो भगवान्मारजिल्लोकजिज्जिनः॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, आत्मा, ऋषिः
बुद्ध वि।
अवगतम्
समानार्थक:बुद्ध,बुधित,मनित,विदित,प्रतिपन्न,अवसित,अवगत
3।1।108।1।1
बुद्धं बुधितं मनितं विदितं प्रतिपन्नमवसितावगते। उरीकृतमुररीकृतमङ्गीकृतमाश्रुतं प्रतिज्ञातम्.।
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
बुद्ध¦ पु॰ बुध क्त।
१ भगवतोऽवतारभेदे येन वेदतत्कर्मणोर्निन्दा-कृता।
२ जानरिते,
३ ज्ञातवति च त्रि॰।
४ षण्डिते पु॰ मेदि॰। युद्धश्च विष्णोः चतुर्विशत्यवतारभध्ये एकविं नोऽततारोयथोक्तं
“ततः कलौ संप्रकृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम्। बुद्धो नाम्नाऽञ्जनसुतः कीकटेषु भविष्यति” भाग॰ स्क॰। बुद्धेन प्रोक्तम् अण् तद्वेति अण्। बौद्धप्रोक्तशास्त्रे तद-भित्ते च त्रि॰। तद्दर्शनभेदतन्मतादिकं सर्वद॰ दं॰ दर्शितंयथा
“अत्र बीर्द्धरभिधीयते यदभ्यधायि अविनाभावो दुर्बोधइति तदसाधीयः तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामविनाभावस्य सु-ज्ञानत्वात्। तदुक्तम्
“कार्य्यकारणभावाद्वा स्वभावाद् वानियामाकात्। अबिवाभावनियमो दर्शनान्तरदर्शनादिति” अन्वयव्यतिरेकावविनाभावनिश्चायकाविति। ननु पक्षे सा-ध्यसाधनयोरव्यभिचारो दुरवधारणो भवेत्, भविष्यति,भूते अनुपलभ्यमाने च व्यभिचारशङ्काया अनिवार-णात्। ननु तथाविधस्थले तावकेऽपि मते व्यभि-चारशङ्का दुष्परिहरेति चेत् मैवं वोचः विनापिकारण कार्य्यमुत्पद्यतामित्येवंविधायाः शङ्कायाव्याधातावधिकतया निवृत्तत्वात्। तदेव ह्याशङ्क्येत यस्मि-न्नाशङक्यमाने व्याघातादयो नावतरेयुः तदुक्तम्।
“व्याघातावधिराशङ्केति” तस्मात् तदतपत्तिनिश्चयेन अवि-नाभावो निश्चीयते तदुत्पत्तिनिश्चयश्च कार्य्यहेत्वोः प्रत्यक्षो-पलम्भानुपलम्भपञ्चकनिबन्धनः। कार्य्यस्योत्पत्तेः प्रागनु-पलम्भः
१ कारणोपलम्भे
२ सत्युपलम्भः
३ उपलब्धस्य पश्चात्कारणानुपलम्भात्
४ अनुपलम्भ
५ इति पञ्चकारण्या धूमधूम-ध्वजयोः कार्य्यकारणभावो निसीयते। तथा तादात्म्यनि-सयिनाप्यविनाभावो निसीयते यदि शिंशपा वृक्षत्वमतिपतेत्स्वात्मानमेव ब्रह्मादिति विपक्षे वाधकप्रवृत्तेः। अप्रवृत्ते[Page4579-a+ 38] तु बाधके भूयःसहभावोपलम्भेऽपि व्यभिचारशङ्कायाःको निवारयिता। शिंशपावृक्षयोश्च तादात्म्यनिश्चयोवृक्षोऽर्यं शिंशपेति सामानाधिकरण्यबलादुपपद्यते। न ह्यत्यन्ताभेदे तत् सम्भवति पर्य्यायत्वेन युगपदपिप्रयोगायोगात् नाप्यत्यन्तभेदे गवाश्वयोरिवानुपलम्भात्। तस्मात् कार्य्यात्मानौ कारणमात्मानमनुमापयत इतिसिद्धम्। यदि कश्चित् प्रामाण्यमनुमानस्य नाङ्गीकुर्य्यात्तं प्रतिव्रूयात् अनुभानं न भवतीत्येतावन्मात्रं प्रमाणं तत्रन किञ्चन साधनमुपन्यस्यते उपन्यस्यते वा। न प्रथमःएकाकिनी प्रतिज्ञा हि प्रतिज्ञातं न साधयेष्टिति न्यायात्। नापि चरमः अनुमानं प्रमाणं न भवतीति ब्रुवाणेनत्वया अशिरस्कवचनस्योपन्यासे मम माता बन्ध्येतिवद्व्याघातापातात्। किञ्च प्रमाणतदामासव्यवस्थापनं तत्-समानजातीयत्वादिति वदता भवतैव स्वीकृतं स्वभावा-नुमानम्। परगता विप्रतिपत्तिस्तु वचनलिङ्गेनेतिब्रुवता कार्य्यलिङ्गकमनुमानम्। अनुपलद्ध्या कञ्चिदर्थंपातषधयतानुपलब्धिलिङ्गकमनुमानम्। तथाचोक्तं तथा-गतैः
“प्रमाणान्तरसामान्यस्थिरत्वान्यधियां गतेः। प्रमा-णान्तरसद्भावः प्रतिषेधाच्च कस्यचिदिति” पराक्रान्तञ्चात्रसूरिभिरिति ग्रन्थभूयस्त्वभ्यादुपरम्यते। ते च बौद्धा-चतुर्विधया भावनया परमपुरुषार्थं कथयन्ति। ते चमाध्यमिकयोगाचारसौत्रान्तिकवैभाषिकसंज्ञाभिः प्रसिद्धाबौद्धा यथाक्रमं सर्वशून्यत्व--बाह्यशून्यत्वबाह्यर्थानुमेयत्वबाह्यार्थप्रत्यक्षत्रवादानातिष्ठन्ते। यद्यपि भगवान् बुद्धएक एव बोधयिता तथापि बोद्धव्यानां बुद्धिभेदाच्चातु-र्विध्यं यथा गतोऽस्तमर्क इत्युक्ते जारचौरानूचाना-दयः स्वेष्टानुसारेणाभिसरणपरस्वहरणसदाचरणादिस-मयं बुध्यन्ते। सर्वं क्षणिकं क्षणिकम्, दुखं दुःखं,स्वलक्षणं स्वलंक्षणं, शून्यं शन्यमिति भावनाचतुष्टपमुपदिष्टं द्रष्टव्यम्। तत्र क्षणिकत्वं भीलादिक्षणानांसत्त्वेनानुमातव्यं यत् सत् तत् क्षणिकं यथा जलधरपटल सन्तश्चामी भावा इति। न चायमसिद्धो हेतुः अर्थक्रियाकारित्वलक्षणस्य सत्त्वस्य नीलादिक्षणानां प्रत्यक्षसिद्धत्वात् व्यापकव्यावृत्त्या व्याप्यव्यावृत्तिन्यायेन व्यापकफमाक्रमव्यावृत्तावक्षणिकात् सत्त्वव्यावृत्तेः सिद्धत्वाञ्च। तच्चार्थाक्रियाकारित्वं क्रमाक्रमाभ्यां व्याप्तं न च क्रमा-क्रमाभ्यामन्यः प्रकारः समस्ति
“परम्परविरोधे हि न प्रका-रान्तरस्थितिः। नैकताप्रि विरुद्धानामुक्तिमात्रविरोधतः” [Page4579-b+ 38] इति न्यायेन व्याथातस्योद्भटत्वात्। तौ च क्रमाक्रमौस्थायिनः सकाशाद् व्यावर्त्तमानौ अर्थक्रियामपि व्याव-र्त्तयन्तौ क्षणिकत्वपक्ष एव सत्तं व्यवस्थापयत इतिसिद्धम्। नन्वक्षणिकस्यार्थक्रियाकारित्वं किं न स्यादितिचेत् तदयुक्त विकल्पासहत्वात् तथा हि वर्त्तमानाथ-क्रियाकरणकाले अतीतातागतयोः किमर्थक्रिययोःस्थायिनः सामर्थ्यमस्तिः? नो वा? आद्ये तयोरनिरा॰करणप्रसङ्गः समर्थस्य क्षेपायोगात् यत् यदा यत्करण-समर्थं तत् तदा तत्करोत्येव यथा समग्री स्वकार्य्यंसमर्थश्चायं भावः इति प्रसङ्गानुमानाच्च। द्वितीयेऽपिकदापिनि कुर्य्यात् सामर्थ्यमात्रानुबन्धित्वादर्थक्रियाकारि-त्वस्य यत् यदा यन्न करोति तत् तदा तत्रासमर्थंयथा हि शिलाशकलमङ्कुरे, न चैष वर्त्तमानार्थक्रिया॰करणकाले वृत्तवर्त्तिष्यमाणे अर्थक्रिये करोतीतितद्विपर्य्ययाच्च। ननु क्रमवत्सहकारिणः स्थायिनःअतीतानागतयोः क्रमेण क्रमणमुपपद्यते इति चेत्तत्रेदं भवान् पृष्टो व्याचष्टां सहकारिणः किं भाव-स्योपकुर्वन्ति? न वा? न चेत् नापेक्षणीयास्ते अकि-ञ्चित्कुर्वतां तेषां तादर्थ्यायोगात्। उपकारकत्वपक्षेसोऽयमुपकारः किं भावाद्भिद्यते? न वा? भेदपक्षेआगन्तुकस्यैब तस्य कारणत्वे स्यात् न भावस्याक्षणि-कस्य, आगन्तुकातिशयान्ववव्यतिरेकानुविधायित्वात्कार्य्यस्य। तदुक्तम्
“वर्षातपाभ्यां किं व्योम्नश्चर्मण्यस्तितयोः फलम्?। चर्मोपमश्च सोऽनित्यः खतुल्यश्चेदसत्-फल इति”। अथ भावस्तैः सहकारिभिः सहैव कार्य्यंकरोतीति स्वभाव इति चेत् अङ्ग तर्हि सहारिणोन जह्यात् प्रत्युत पलायमानानपि पाशेन बद्घा कृत्यंकार्य्यं कुर्य्यात् स्वभावस्यानपायात्। किञ्च सह-कारिजन्योऽतिशयः किमतिशयान्वरमारभते न वा उभ-यथापि प्रागुक्तदूषणपापाणवर्षणप्रसङ्गः। अतिशयान्त-रारम्भपक्षे बहुमुखानवस्थादौस्थ्यमपि स्यात् अतिशयेजनयितव्ये सहकार्य्यन्तरापेक्षायां तत्परम्परापात इ-त्येकानवस्थास्थेया, तथाहि सहकारिभिः सलिल-पवनादिभिः पदार्थसार्थैराधीयमाने वीजस्यातिशंये वीज-मुत्पादकमभ्यु पेयम् अपरथा तदभावेऽप्यतिशयः प्रादुर्भ-येत् वीजञ्चातिशयमादधानं सहकारिसापेक्षमेवाधचअन्यथा सर्वदोपकारापत्तौ अङ्कुरस्यापि सदोदयः प्रस-ज्येत। तस्मादतिशयार्थमपेक्षमाणैः सहकारिभिरद्वि-[Page4580-a+ 38] शयान्तरमाधेयं वीजे, तस्मिन्नत्युपकारे पूर्वन्यायेनसहकारिसापेक्षस्य वीज{??} जनकत्वे सहकारिसम्पा-द्यवीजगतातिशयानवस्था प्रथमा व्यवस्थिता। अथोप-कारः कार्य्यार्थमपेक्ष्यमाणोऽपि वीजादिनिरपेक्षं कार्य्यंजनयति तत्सापेक्षो वा। प्रथमे वीजादरहेतुत्वमाप॰तेत्। द्वितीये अपेक्ष्यमाणेन वीजादिना उपकारे अति-शय आधेयः एवं तत्र तत्रापीति वीजादिजन्याति-शयनिष्ठातिशयपरम्परापात इति द्वितीयानवस्था स्थिराभवेत्। एवमपेक्ष्यमाणेनोपकारेण वीजादौ धर्मिण्युप-कारान्तरमाधेयमित्युपकाराधेयवीजातिशयाश्रयातिशय-परम्परापात इति तृतीयानवस्था दुरवस्था स्यात्। अथ भावादभिन्नोऽतिशयः सहकारिभिराधीयत इत्य-भ्युपगम्यते तर्हि प्राचीनो भावोऽनतिशयात्मा निवृत्तःअन्यश्चातिशयात्मा कुर्वद्रूपादिपदवेदनीयो जायत इतिकलितं ममापि मनोरथद्रुमेण। तस्मादक्षणिकस्यार्थ-क्रिया दुर्घटा। नाप्यक्रमेण घटते विकल्पासहत्वात्। तथा हि युगपत्सकलकार्य्यकरणसमर्थः स भावस्तदुत्तर-कालमनुवर्त्तते न वा। प्रथमे तत्कालवत् कालान्तरेऽपितावत्कार्य्यकरणमापतेत्। द्वितीये स्थायित्ववृत्त्याशामूषिकभक्षितवोजादावङ्करादिजननप्रार्थनामनुहरेत्। यत्विरुद्धधर्माध्यस्तं तन्नाना यथा शीतोष्णे। विरुद्ध-धर्माध्यस्तश्चायमिति जलधरे प्रतिबन्धसिद्धिः। न चायमसिद्धो हेतुः, स्थायिनि कालभेदेन सामर्थ्यासाम-र्थ्ययोः प्रसङ्गतद्विपर्य्ययसिद्धत्वान् तत्रासामर्थ्यसाधकौप्रसङ्गतद्विर्य्ययौ प्रागुक्तौ सामर्थ्यसाधकावभिधीयेतेयद्यदा यज्जननासमर्थं तत् तदा तन्न करोति यथाशिकाशकलमङ्कुरम् असमर्य{??}यं वर्त्तमानार्थक्रिया-करणकाले अतीतानागतयोरर्थक्रिययोरिति प्रसङ्गःयद्यदा यत् करोति तत् तदा तत्र समर्थं यथा सा-मग्रो स्वकार्य्येति, करोति चायमतीतानागतकाले तत्-कालवर्त्तिन्यावर्थक्रिये भाव इति प्रसङ्गव्यत्ययः विप-र्ध्ययः। तस्माद् विपक्षे क्रमयौगपद्यव्यावृत्त्या व्याप-कानुपलम्भेनाधिगतव्यतिरेकव्याप्तिक प्रसङ्गतद्विप-र्य्ययबलात् गृहीतान्वयव्याप्तिकं सत्त्वं क्षणिकत्व-पक्ष एव व्यवस्थास्यतीति सिद्धम्। तदुक्तं ज्ञान-श्रिया
“यत् सत्तत् क्षणिकं यथा जलधरः सन्तश्चभावा अमी सत्ताशक्तिरिहार्थकर्मणि मितेः सिद्धेषुसिद्धा न सा। नाप्येकैव विधाऽन्ययः परकृतेनापि[Page4580-b+ 38] क्रियादिर्भवेत् द्वेधापि क्षणभङ्गसङ्गतिरतः साध्ये चविश्राम्यतीति”। न च कणभक्षाक्षन्वरणादिपक्षकक्षी-कारेण सत्तासामान्ययोगित्वमेव सत्त्वमिति मन्तव्यंसामान्यविशेषसमवायानामसत्त्वप्रसङ्गात्। न च तत्रस्वरूपसत्तानिबन्धनः सद्व्यवहारः प्रयोजकगौरवा-पत्तेः अनुगतत्वाननुगतत्वविकल्पपराहतेश्च, सर्षपमही-धरादिषु विलक्षणेषु क्षणेष्वनुगतस्याकारस्य मणिषु सूत्र-वद्भूतगणेषु गुणवच्चाप्रतिभासनाच्च। किञ्च सामान्यंसर्वगतं स्वाश्रयसर्वगतं वा प्रथमे सर्ववस्तुसङ्करप्रसङ्गःअपसिद्धन्तापत्तिश्च यतः प्रोक्तं प्रशस्तपादेन
“स्वविषय-सर्वगतमिति। किञ्च विद्यमाने घटे वर्त्तमानं सामा-न्यमन्यत्र जायमानेन संबधमानं तस्यादागच्छत् मब-ध्यते अनागच्छत् वा आद्ये द्रव्यत्पापत्तिः द्वितीये स-म्बन्धानुपपत्तिः। किञ्च विनष्टे घटे सामान्यमत्रति-ष्ठते, विनश्यति, स्थानान्तरं गच्छति वा प्रथमे निरा-धारत्यापत्तिः, द्वितीये नित्यत्ववाचोयुक्त्ययुक्तिः, तृतीयेद्रष्टव्यत्वप्रसक्तिः इत्यादि दूषणग्रहग्रस्तत्वात् सामान्य-मप्रामाणिकम्।
“अन्यत्र वर्त्तमानस्य ततोऽन्यस्थान-जन्मनि। तस्मादचलतः स्थानाद् वृत्तिरित्यतियुक्तता। यत्रासौ वर्त्तते भावस्तेन संबध्यते न तु। तद्देशिनञ्चध्याप्नोति किमप्येतन् महाद्भुतम्। न याति न चतत्रासीदस्ति पश्चान्नचांशवत्। जहाति पूर्वं नाधार-महो व्यसनसन्ततिरिति” अनुवृत्तप्रत्ययः किमालम्बनइति चेत् अङ्ग अन्यापोहालम्बन एवेति सन्तोष्टव्यमा-युष्मतेति अलमतिप्रसङ्गेन। सर्वस्य ससारस्य दुःखा-त्मकत्वं सर्वतीर्थकरसम्मतम् अन्यथा तन्निविवर्त्तयिषूणांतेषां तन्निवृत्युपाये प्रवृत्त्यनुपपत्तेः। तस्मात् सर्वंदुःखं दुःखमिति भावनीयम्। ननु किंवदिति पृष्टेदृष्टान्तः कथनीय इति चेन्मैवं स्वलक्षणानां क्षणानांक्षणिकतया सालक्षण्याभावात् नैनेन सदृशमपरमितिवक्तुमशक्यत्वात्। ततः स्वलक्षणं स्वलक्षणमितिभाविनीयम्। एवं शन्यं शून्यमपि मावनीयं स्वप्नेजागरणे च न मया दृष्टमिदं रजतादीति विशिष्ट-निषेघस्योपलम्भात्। यदि दृष्टं सत् तदा तद्विशिष्टस्यदर्शनखेदन्ताया अधिष्ठानस्य च तस्मिन्नध्यस्तस्य रजत-त्वादेस्तत्सम्बन्धस्य च समवायादेः सत्त्वं स्यात् नचैतदिष्टं कस्यचिद् वादिनः। न चार्द्धजरतीयसुचितंस हि कुक्कुट्या एको भागः पाकाय अपरो भागः प्रस-[Page4581-a+ 38] वाय कल्प्यतामिति कल्प्यते। तस्मादध्यस्ताधिष्ठान-तत्सम्बन्धदर्शनद्रष्टृणां मध्ये एकस्यानेकस्य वा अ-सत्त्वे निषेधविषयत्वेन सर्वस्यासत्त्वं बलादापतेदिति। (माध्यमिकाः) भगवतोपदिष्टे माध्यमिकास्तावदुत्तमप्रज्ञा इत्थ-मचीकथन् भिक्षुपादप्रसारणन्यायेन क्षणभङ्गाद्यभिधान-मुखेन स्थायित्वानुकूलेवेदनीयत्वानुगतसर्वसत्यत्वभ्रमव्याव-र्त्तनेन सर्वशून्यतायामेव पर्य्यवसानम्। अतस्तत्त्वं सदस-दुभयानुभयात्मकचतुष्कोटिविनिर्मुक्तं शून्यमेव। तथा हियदि घटादेः सत्त्वं स्वभावस्तर्हि कारकव्यापारवैयर्थ्यम्। असत्त्वं सवभाव इति पक्षे प्राचीन एव दोषः प्रादुःष्यात्। यथोक्तम्
“न सतः कारणापेक्षा व्योमादेरिवयुज्यते। कार्य्यस्यसम्भवो हेतुः खपुष्पादेरिवासतः” इतिविरोधादितरौ पक्षावनुपपन्नौ तदुक्तं भगवता लङ्कारतारे
“बुद्ध्या विविच्यमानानां स्वमावो नावधार्य्यते। अतोनिरभिलप्यास्ते निःस्वभावाश्च दर्शिताः” इति।
“इदं वस्तुबलायतं यद्वदन्ति विपश्चितः। यथा यथार्थाश्चिन्त्यन्तेविशीर्य्यन्ते तथा तथेति” च। न क्वचिदपि पक्षेव्यवतिष्ठत इत्यर्थः। दृष्टार्थव्यवहारश्च न स्वप्नव्यवहार-वत् संवृत्त्या सङ्गच्छते। अतएवोक्तन्न
“परिव्राट्कामुकशुनामेकस्यां प्रमदातनौ। कुणपः कामिनी भक्ष्य इतितिस्रो विकल्पना इति। ” तदेवं भावनाचतुष्टयवशान्नि-खिलवासनानिवृत्तौ निर्वाणं शून्यरूपं सेत्स्यतीतिवयं कृतार्थाः नास्माकसुपदेश्यं किञ्चिदस्तीति। शिव्यै-स्तावद्योगश्चाचारश्चेति द्वयं करणीयम्। तत्रापाप्त-स्यार्थस्य प्राप्तये पर्य्यनुयोगो योगः गुरूक्तस्यार्थस्याङ्गीकर-णमाच्चारः गुरूक्तस्याङ्गीकरणादुत्तमाः पर्य्यनुयोगस्या-करणादपमाश्च अतस्तेषां माध्यमिका इति प्रसिद्धिः। (योगाचाराः) गुरूक्तमावनाचतुष्टयं बाह्यार्थस्य शून्यत्वंचाङ्गीकृत्यान्तरस्य शून्यत्वञ्चाङ्गीकृतं कथमिति?पर्य्यनुयोगस्य करणात् केषाञ्चिद् योगाचारप्रथा एषाहि तेषां परिभाषा स्वयंवेदनं तावदङ्गीकार्य्यम् अन्यथाजगदान्ध्यं प्रसज्येत। तत्कीर्त्तितं धर्म्मकीर्त्तिना
“अप्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्थदृष्टिः प्रसिध्यतीति। ” वाह्यंग्राह्यं नोदपद्यत एव विकल्पानुपपत्तेः। अर्थो ज्ञान-ग्राह्यो भावादुत्पन्नो भवति अनुत्पन्नो वा, न पूर्वः उत्पन्नम्भ स्थित्यभावात् नापरः अनुत्पन्नस्यासत्त्वात्। अथ-मन्येथाः अतीत एवार्थो ज्ञानग्राह्यः तज्जनकत्वादितितदपि बालमाषितं वर्त्तमानतावभासविरोधात् इन्द्रिया-[Page4581-b+ 38] देरपि ग्राह्यत्वप्रसङ्गाच्च। किञ्च ग्राह्यः कि परमाणु-रूपोऽर्थः अवयविरूपो वा। त चरमः कृत्म्रैकदेशवि-कल्पादिना तन्निराकरणात्। न प्रथमः अतीन्द्रियत्वात्षट्केन युगपद्योगस्य बाधकत्वाच्च। यथोक्तम्
“षट्केनयुगपद् योगात् परमाणोः षडंशता। तेषामप्येकदेशत्वेपिण्डः स्यादणुमात्रकः” इति। तस्मात् स्वव्यतिरिक्त-ग्राह्यविरहात्तदात्मिफा बुद्धिः स्वयमेव स्वात्मरूपपका-शिका प्रकाशवदिति सिद्धम्। तदुक्तम्
“नान्योऽनुभाव्योबुद्ध्यास्ति तस्या नानुभवोऽपरः। ग्राह्यग्राहकवैधुर्य्यात्स्वयं सैव प्रकाशते इति। ” ग्राह्यग्राहकयोरभेदश्चानु-मातव्यः यद्वेद्यते येन वेदनेन तत्ततो न भिद्यते यथाज्ञानेनात्मा, वेद्यन्ते तैश्च नीलादयः। भेदं हि सत्य-धुना अनेनार्थस्य सम्बन्धितं न स्यात् तादात्म्यस्य निय-महेतोरभावात् तदुत्पत्तेरनियामकत्वात् यश्चायं ग्राह्य-ग्राहकसंवित्तीनां पृथगवभासः स एकस्मिंश्चन्द्रमसिद्वित्वावभास इव भ्रमः अत्राप्यनादिरविच्छिन्नप्रवाहा भेद-वामनैव निमित्तम्। यघोक्तम्
“सहोपलम्भनियमा-दभेदो नीलतद्धियोः। भेदश्च भ्रान्तिविज्ञानैर्दृश्येतेन्दा-विवाद्वये” इति।
“अविभागोऽपि बुद्ध्यात्मा विपर्यासित-दर्शनैः। ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते” इति च। न च रसवीर्य्यविपाकादिसमानमाशामोदकोपार्जितमो-दकानां स्यादिति वेदितव्यं वस्तुतो वेद्यवेदकाकार-विधुराया अपि बुद्धेर्व्यवहर्तृपरिज्ञानानुरोधेन विभिन्न-ग्राह्यग्राहकाकाररूपवत्तया तिमिराद्युपहताक्षाणां केशे-न्द्रनाडीज्ञानाभेदवदनाद्युपप्लवबासनासामर्थ्याद् व्यवस्थो-पपत्तेः पर्य्यनुयोगायोगात्। यथोक्तम्
“अवेद्यवेदका-कारा यथा भ्रान्तैर्निरीक्ष्यते। विभक्तलक्षणग्राह्यग्राह-काकारविप्लवा। तथा कृतय्य्वस्थेयं केशादिज्ञानभेद-वत्। यदा तदा न सञ्चोद्या ग्राह्यग्राहकलक्षणेति” तस्माद् बुद्धिरेवानादिवासनावशादनेकाकारावभासत इतिसिद्धम्
१ ततश्च प्रागुक्तभावनाप्रचयबलान्निखिलवास-नोच्छेदविगलितविवधविषयाकारोपप्लवविशुद्धविज्ञानोदयोमहोदय इति। (सौत्रान्तिकाः) अन्ये तु मन्यन्ते यथोक्तं वाह्यं वस्तु-जातं नास्तीति तदयुक्त प्रमाणाभावात्। न चसहोपलम्भनियमः प्रमाणमिति वक्तव्यं वेद्यवेदकयो-रभेदसाधकत्वेनाभिमतस्य तस्याप्रयोजकत्वेन सन्दिग्ध-विपक्षव्यावृत्तिकत्वात्। ननु भेदे महीपलम्भनियमात्मकं[Page4582-a+ 38] साधन न स्यादिति चेन्न ज्ञानस्यान्तर्मुखतथा चभेदेन प्रतिभासमानतया एकदेशत्वैककालत्वलक्षणसहत्व-नियमासम्भवाच्च नीलार्थस्य ज्ञानाकारत्वे अहमितिप्रतिभासः स्यात् नत्विदमिति प्रतिपत्तिः प्रत्ययाव्य-तिरेकात्। अथोच्यते ज्ञानस्वरूपोऽपि नीलाकारोभ्रान्त्या बहिर्वद्भेदेन प्रतिभासत इति न च तत्राह-मुल्लेख इति यथोक्तम्
“परिच्छेदान्तराद् योऽयं भागोबहिरिव स्थितः। ज्ञानस्याभेदिनो भेदप्रतिभासोऽप्यु-पप्लवः” इति।
“यदन्तर्ज्ञेयतत्त्वं तद् वहिर्वदवभासत इतिच” --तदयुक्तं बाह्यार्थाबावे तदुत्पत्तिरहिततया बहिर्व-दित्युपमानोक्तेरयुक्तेः न हि वसुमित्रो बन्ध्यापुत्रवदब-भासत इति प्रेक्षावानाचक्षीत। भेदप्रतिभासस्य भ्रान्तत्वेअभेदप्रतिभासस्य प्रामाण्यं, तत्प्रामाण्ये च भेदप्रति-भासस्य भ्रान्तत्वमिति परस्पराअश्रयप्रसङ्गाच्च। अविसंवा-दान्नीलतादिकमेव संविदाना बाह्यमेवोपाददते जगत्यु-पेक्षन्ते चान्तरमिति व्यवस्थादर्शनाच्च। एवञ्चायमभेद-साधको हेतुर्गोमयपायसीयन्यायवदाभासतां भजेत् अतोचहिर्वदिति वदता बाह्यं ग्राह्यमेवेति भावनीयमितिभवदीय एव वाणो भवन्तं प्रहरेत्। ननु ज्ञानाभि-न्नकालस्यार्थस्य बाह्यत्वमनुपपन्नमिति चेत् तदनुपपन्नम्इन्द्रियसन्निकृष्टस्य विषयस्योत्पाद्ये ज्ञाने स्वाकार-समर्पकतया समर्पितेन चाकारेण तस्यार्थस्यानुमेयतोप-पत्तेः अतएव पर्य्यनुयोगपरिहारौ समग्राहिषाताम्।
“भिन्नकालं कथं ग्राह्यमिति चेत् ग्राह्यतां विदुः। हेतुत्वमेव च व्यक्तेर्ज्ञानाकारार्पणक्षममिति” तथा चयथा पुष्ट्या भोजनमनुमीयते यथा च भाषया देशःयथा वा सम्भ्रमेण स्नेहः तथा ज्ञानाकारेण ज्ञेयमनु-मेयम्। तदुक्तम्
“अर्द्धेन घटयत्येनां न हि मुक्त्वाऽ-र्द्धरूपताम्। तस्मात् प्रमेयाधिगतेः प्रमाणं मेयरूप-तेति” न हि वित्तिसत्तैव तद्वेदना युक्ता तस्याः सर्व-त्राविशेषात् तान्तु सारूप्यमाविशत् सरूपयितुं घटये-दिति च। तथा च बाह्यार्थसद्भावे प्रयोगः ये य-स्मिन् सत्यपि कादाचित्काः ते सर्वे तदतिरिक्तसापेक्षाःयथा अविवक्षति, अजिगमिषति मयि वचनगमनप्रति-भासा विवक्षुजिगमिषुपुरुषान्तरसन्तानसापेक्षाः तथाच विवादाध्यासिताः प्रवृत्तिप्रत्ययाः सत्यप्यालयविज्ञानेकदाचिदेव नीलाद्युल्लेखना इति। तत्रालयविज्ञानंनामाहमास्पदं विज्ञानं, नीलाद्यल्लेखि च प्रवृत्ति-[Page4582-b+ 38] विज्ञानम्। यथोक्तम्
“तत् स्यादालयविज्ञानं यद्-भवेदहमास्प्यदम्। तत् स्यात् प्रवित्तिविज्ञानं यन्नी-लादिकमुल्लिखेदिति” तस्मादालयविज्ञानसन्तानातिरिक्तःकादाचित्कः प्रवृत्तिविज्ञानहेतुर्बाह्योऽर्थो ग्राह्य एवन वासनापरिपाकप्रत्ययः कादाचित्कत्वात् कदाचि-दुत्पाद इति वेदितव्यम्। विज्ञानवादिनये हि वास-नानामेकसन्तानवर्त्तिनामालयविज्ञानानां तत्तत्प्रवृत्ति-जननशक्तिः तस्याश्च स्वकार्य्योत्पादं प्रत्याभिमुख्यंपरिपाकः तस्य च प्रत्ययः कारणं स्वसन्तानवर्त्तिपूर्वक्षणःकक्षीक्रियते सन्तानान्तरनिबन्धनत्वानङ्गीकारात्। ततश्चप्रवृत्तिज्ञानजननालयविज्ञानवृत्तिवासनापरिपाकं प्रतिसर्वऽप्यालयविज्ञानवर्त्तिनः क्षणाः समर्था एवेति वक्त-व्यम्। न चेदेव कोऽपि न समर्थः स्यादालयविज्ञान-सन्तानवर्त्तित्वाविशेषात्। सर्वे समर्था इति पक्षे कार्य्य-क्षेपानुपपत्तिः ततश्च कादाचित्कत्वनिर्वाहाय शब्दस्पर्श-रूपरसगन्धविषयाः सुखादिविषयाः षडपि प्रत्ययाश्चतुरःप्रत्ययान् प्रतीत्योत्पद्यन्ते इति चत्रेणानिच्छताप्यच्छ-मतिना स्वानुभवमानाच्छाद्य परिच्छेत्त्यव्यम्। ते चत्वारःप्रत्ययाः आलम्बनसमन्तरसहकार्य्यधिपतिरूपाः तत्रज्ञानपदवेदनीयस्य चित्तस्य नीलालम्बनप्रत्ययात् नीला-कारता भवति, समनन्तरप्रत्ययात् प्राचीनज्ञानाद् बोध-रूपता, सहकारिप्रत्ययादालोकात्, चक्षुषोऽधिपति-प्रत्ययाद्विषयग्रहणप्रतिनियमः विदितस्य ज्ञानस्य रसा-दिसाधारण्यप्राप्तेर्नियमकं चक्षुरधिपतिर्भवितुमर्हतिलोके नियामकस्याधिपतित्वोपलम्भात्। एवं चित्तचैत्तात्मकानां सुखादीनां चत्वारि कारणानि द्रष्टव्यानि। एवं चित्तचैत्तात्मकस्कन्धः पञ्चविधः रूपविज्ञानवेदना-संज्ञासंस्कारसंज्ञकः। तत्र अरूप्यन्ते एभिर्विषया इतिच व्युत्पत्त्या सविषयाणीन्द्रियाणि रूपस्कन्धः। आल-यविज्ञानप्रवृत्तिबिज्ञानप्रवाहो विज्ञानस्कन्धः। प्रागुक्त-स्कन्धद्वयअम्बन्धजन्यः सुखदुःखादिप्रत्ययपवाहो वेदनास्कन्धः। गौरित्यादिशब्दल्लि खिसविज्ञानप्रवाहः संज्ञा-स्कन्धः। वेदनास्कन्धनिबन्धना रामद्वेषादयः क्लेशा उप-क्लेशाश्च मदमानादयो धर्माधर्मौ च संस्कारस्कन्धः। तदिदं सर्वं दुखं दुःखस्यायतनं दुःखसाधनञ्चेतिभावयित्वा तन्निरोधोपायं तत्त्वज्ञानं सम्पादयेत्। अतएवोक्तं
“दुःखसमुदायनिरोधमार्गाश्चत्वारः बुद्धाभिमतानितत्त्वानि”। तत्र दुःखं प्रसिद्ध्वं, समुदायो दुःखकारण,[Page4583-a+ 38] तद् द्विविधं प्रत्ययोपनिबन्धनो हेतूपनिबन्धनश्च। तत्रप्रत्ययोपनिबन्धनस्य संग्राहकं सूत्रम्
“इदं कार्य्यंये अन्ये हेतवः प्रत्ययन्ति” गच्छति तेषामयमानानां हेतूनां भावः प्रत्ययत्वं, कारणसमवायः तन्मात्रस्य फलं, नचेतनस्य कस्यचिदिति सूत्रार्थः। यथा वीजहेतुरङ्कुरोधातूनां षण्णां समवायाज्जायते। तत्र पृथिवीधातुरङ्कुरस्यकाठिन्यं गन्धञ्च जनयति, अब्धातुः स्नेहं रसञ्च जन-यति, तेजोधातुः रूपमौष्ण्यञ्च, वायुधातुः स्पर्शनंचलनञ्च, आकाशधातुरवकाशं शब्दञ्च ऋतुधातुर्यथा-योगं पृथिव्यादिकम्। हेतूपनिबन्धनस्य च संग्राहकंसूत्रम्
“उत्पादाद् वा तथागतानामनुत्पादाद् वा स्थितै-वैषां धर्माणां धर्मता धर्मस्थितिता धर्मनियामकताच प्रतीत्य समुत्पादानुलोमतेति”। तथागतानां बुद्धानांमते धर्माणां कार्य्यकारणरूपाणां या धर्मता कार्य्य-कारणभावरूपा एषोत्पादादनुत्पादाद् वा स्थिता, य-स्मिन् सति यदुत्पद्यते तत् तस्य कारणस्य कार्य्य-मिति धर्मतेत्यस्य विवरणं, धर्मस्य कार्य्यस्य कारणा-नतिक्रमेण स्थितिः स्वार्थिकस्तल्प्रत्ययः। धर्मस्यकारणस्य कार्य्यं प्रति नियामकता। नन्वयं कार्य्य-कारणभावश्चेतनमन्तरेण न सम्भवतीति अत उक्तं का-रणे सति तत्प्रतीत्य प्राप्य समुत्पादे अनुलोमता अ-नुसारिता या सैव धर्मता उत्पादादनुत्पादाद् वा ध-र्धाणां स्थिता। न चात्र कश्चिच्चेतनोऽधिष्ठातोपलभ्यतइति सूत्रार्थः। यथा प्रतीत्य समुत्पादस्य हेतूपनि-बन्धः वीजादङ्कुरोऽङ्कुरात् काण्डं काण्डान्नालोनालाद्गर्भस्ततः शूकं ततः पुष्पं ततः फलम्। न चात्रषाह्ये समुदाये कारणं वीजादि कार्य्यमङ्कुरादि चे-तायते अहमङ्कुरं निर्वर्त्तयामि अहं वीजेन निर्वर्त्तितइति। एवमध्यात्मिकेष्वपि कारणद्वयमवगन्तव्यम्। पुरःस्थिते प्रमेयाब्धौ ग्रन्थविस्तरभियोपरम्यते। तदु-भ{??}रोघः तदनन्तरं विमलज्ञानोदयो वा मुक्तिःत{??}रोधोपायो मार्गः स च तत्त्वज्ञानं तच्च प्राचीन-{??}
१ नाबलाद् भवतीति परमं रहस्यम्। सूत्रान्तंपृच्छतां कथितं भवन्तश्च सूत्रस्यान्तं पृष्टवन्तः सौत्रा-न्तिका भवन्त्विति भगवताभिहिततया सौत्रान्तिकसंज्ञाःसञ्जाताः। (वैभाषिकाः) केचन बौद्धाबाह्येषु रूपादिषु आन्तरेषु सखादिषुस्कन्धषु सत्स्वपि तत्रानास्थामुत्पादयितु सर्वं शून्य-[Page4583-b+ 38] मिति, प्राथमिकान् विनेयानचीकथत् भगवान्,द्वितीयांस्तु विज्ञानमात्रग्रहाविष्टान् विज्ञानमेवैकं स-दिति, तृतीयानुभयं सत्यमित्यास्थितान् विज्ञेयमनु-मेयमिति, सेयं विरुद्धा भाषेति वर्णयन्तो वैभापि-काख्यया ख्याताः। एषा हि तेषां परिभाषा समुन्मि-षति। विज्ञेयानुमेयत्ववादे प्रात्यक्षिकस्य कस्यचिदप्यर्थस्या-ऽभावेन व्याप्तिसंवेदनस्थानाभावेनानुमानप्रवृत्त्यनुपपत्तिःसकललोकानुभवविरोधश्च। ततश्चार्थो द्विविधः ग्रा-ह्योऽध्यवसेयश्च तत्र ग्रहणं निर्विकल्पकरूपं प्रमाणंकल्पनापोढत्वात्, अध्यवसायः सविकल्य करूपोऽप्रमाणंकल्पनाज्ञानत्वात्। तदुक्तम्
“कल्पनापोढमभ्रान्तं प्र-त्यक्षं निर्विकल्पकम्। विकल्पो वस्तुनिर्भासादसंवादा-दुपप्लवः” इति।
“ग्राह्यं वस्तु प्रमाणं हि ग्रहणं यदि-तोऽन्यथा। न तद्वस्तु न तन्मानं शब्दलिङ्गेन्द्रियादिज-मिति च” ननु सविकल्पकस्याप्रामाण्ये कथं गतःप्रवृत्तस्यार्थप्राप्तिः संवादश्चोपपद्येयातामिति चेन्न तद्भद्रंमणिप्रभाविषयमणिविकल्पन्यायेन पारपम्पर्य्येणार्थप्रति-लम्भसम्भवेन तदुपपत्तेः। अवशिष्टं सौत्रान्तिकप्रस्तावेप्रपञ्चितमिति नेह प्रतन्यते। न च विनेयाशयानु-रोधेनोपदेशभेदः साम्प्रदायिको न मवतीति भणित्यव्यंयतो भणितं बोधचित्तविवरणे
“देशना लोकनाथानांसत्त्वाशयवशानुगाः। भिद्यन्ते बहुधा लोके उपायै-र्बहुमिः किल। गम्भीरोत्तानभेदेन क्वचिच्चोभयलक्षणाः। भिन्ना हि देशनाऽभिन्ना शून्यताऽद्वयलक्षणेति। द्वादशायतनपूजा श्रेयस्करीति बौद्धनये प्रसिद्धम्।
“अर्था-नुपार्ज्य बहुशो द्वादशायतनानि वै। परितः पूजनी-यानि किसन्यैरिह पूजितैः। ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चैवतथा कर्मेन्द्रियाणि च। मनोबद्धिरिति प्रोक्तं द्वादशा-यतनं बुधैरिति”। विवेकविलामे बौद्धमतमित्थमध्य-धायि।
“बौद्धानां सुगतो देवो विश्वञ्च क्षणभङ्गुरम्। आर्य्यसत्त्वाख्यया तत्त्वचतुष्टयमिदं क्रमात्। दुःखमा-यतनञ्चैव ततः समुदयो मतः। मार्गचेत्यस्य च व्याख्याक्रमेण श्रूयतामतः। दुःखं संसारिण स्कन्धास्ते चपञ्च प्रकीर्त्तिताः। विज्ञानं येदना संज्ञा संस्कारो रूप-मेव च। पञ्चेन्द्रियाणि शब्दाद्या विषयः पञ्च मान-सम्। धर्मायतनमेतानि द्वादशायतनानि तु। रागा-दीनां गणोऽयं स्यात् ममुदेति नृणां हृदि। आत्मा-त्मीयस्वभावाख्यः स स्यात् समुदयः पुनः। क्षणिकाः[Page4584-a+ 38] सर्वसंस्कारा इति या वासना स्थिरा। स मार्ग इतिविज्ञेयः स च मोक्षोऽभिधीयते। प्रत्यक्षमनुमानञ्च प्र-माणद्वितयं तथा। चतुःप्रस्थानिका बौद्धाः ख्यातावैभाषिकादयः। अर्थो ज्ञानान्वितो वैभाषिकैश्च बहुम-न्यते। मौत्रान्तिकेन प्रत्यक्षग्राह्योऽर्थो न बहिर्मतः। आकारसहिता बुद्धिर्योगाचारस्य सम्मता। केवलांसंविदं स्वस्थां मन्यन्ते मध्यमाः पुनः। रागादिज्ञान-सन्तानवासनाच्छेदसम्भवा। चतुर्णामपि बौद्धानां मुक्ति-रेषा प्रकीर्त्तिता। कृत्तिः कमण्डलुर्मौण्ड्यं चोरंपूर्वाह्णभोजनम्। सङ्घो रक्ताम्बरत्वञ्च शिश्रिये बौद्ध-भिक्षुभिरिति”।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
बुद्ध¦ mfn. (-द्धः-द्धा-द्धं) Known, understood. m. (-द्धः)
1. A generic name for a deified teacher of the Baudd'ha sect, amongst whom numer- ous Budd'has are reckoned; the name is especially applied to the 9th incarnation of VISHN4U and the apparent founder of the reli- gion of the Baudd'has; the term is often confounded but impro- perly, with a Jina: see जिन।
2. A sage, a wise or learned man. E. बुध् to know, aff. क्तः see बुध |
Apte[सम्पाद्यताम्]
बुद्ध [buddha], p. p. [बुध्-क्त]
Known, understood, perceived.
Awakened, awake.
Observed.
Enlightened, wise; एवमेव मनुष्येन्द्र धर्मं त्यक्त्वाल्पकं नरः । बृहन्तं धर्ममाप्नोति स बुद्ध इति निश्चितम् ॥ Mb.3.33.67; (see बुध्).
Expanded (विकसित); सरःसु बुद्धाम्बुजभूषणेषु विक्षोभ्य विक्षोभ्य जलं पिबन्ति Rām.4.3.41;5.14.24.
द्धः A wise or learned man, a sage.
(With Buddhists) A wise or enlightened person who, by perfect knowledge of the truth, is absolved from all existence, and who reveals to the world the method of obtaining the Nirvāṇa or final emancipation before obtaining it himself;
'The enlightened', N. of Śākyasimha, the celebrated founder of the Bauddha religion; (he is said to have been born at Kapilavastu and to have died in 543 B. C.; he is sometimes regarded as the ninth incarnation of Viṣṇu; thus Jayadeva says: निन्दसि यज्ञविधेरहह श्रुतिजातं सदयहृदय दर्शितपशुघातं केशव धृतबुद्धशरीर जय जगदीश हरे Gīt.1); क्वचिद्बुद्धः कल्किर्विहरसि कुभारापहतये Viṣṇu-mahimna 4; ततः कलौ संप्रवृत्ते संमोहाय सुरद्विषाम् । बुद्धो नाम्नाञ्जनसुतः कीकटेषु भविष्यति Bhāg.
The Supreme Soul (परमात्मा); अथ बुद्धमथा- बुद्धमिमं गुणविधिं शृणु Mb.12.38.1. -द्धम् Knowledge.-Comp. -अन्तः waking condition, the being awake; स वा एष एतस्मिन् बुद्धान्ते रत्वा Bṛi. Up.4.3.17. -आगमः the doctrines and tenets of the Bauddha religion.-उपासकः a worshipper of Buddha. -गया N. of a sacred place of pilgrimage. -गुरुः a Buddhist spiritual teacher. -मार्गः the doctrines and tenets of Buddha, Buddhism.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
बुद्ध बुद्धिSee. cols. 2 and 3.
बुद्ध mfn. awakened , awake MBh.
बुद्ध mfn. expanded , blown Sa1mavBr.
बुद्ध mfn. conscious , intelligent , clever , wise ( opp. to मूढ) MBh. Ka1v. etc.
बुद्ध mfn. learnt , known , understood A1past. MBh. (" by " , usually instr. , but also gen. according to Pa1n2. 2-2 , 12 ; 3 , 67 Sch. )
बुद्ध m. a wise or learned man , sage W.
बुद्ध m. (with Buddhists) a fully enlightened man who has achieved perfect knowledge of the truth and thereby is liberated from all existence and before his own attainment of निर्वाणreveals the method of obtaining it , ( esp. ) the principal बुद्धof the present age (born at कपिल-वस्तुabout the year 500 B.C. his father , शुद्धोदन, of the शाक्यtribe or family , being the राजof that district , and his mother , माया- देवी, being the daughter of राजसु-प्रबुद्धMWB. 19 etc. ; hence he belonged to the क्षत्रियcaste and his original name शाक्य-मुनिor शाक्य-सिंहwas really his family name , while that of गौतमwas taken from the race to which his family belonged ; for his other names See. ib. 23 ; he is said to have died when he was 80 years of age , prob. about 420 B.C. ib. 49 n. 1 ; he was preceded by 3 mythical बुद्धs of the present कल्प, or by 24 , reckoning previous कल्प, or according to others by 6 principal बुद्धs ib. 136 ; sometimes he is regarded as the 9th incarnation of विष्णुHariv. Ka1v. Var. etc. )
बुद्ध n. knowledge BhP. ( B. बुद्धि).
Purana index[सम्पाद्यताम्]
(I)--the २०थ् अवतार् of विष्णु after the advent of Kali; born of Ajana (अञ्जन-भा। प्।) in the land of कीक- टस्; फलकम्:F1: भा. I. 3. २४; VI. 8. १९.फलकम्:/F Hari addressed as; फलकम्:F2: Ib. X. ४०. २२.फलकम्:/F according to म्। प्। the 9th incarna- tion. फलकम्:F3: M. ४७. २४७; ५४. १९; २८५. 7.फलकम्:/F
(II)--a son of Bautya Manu. Br. IV. 1. ११४.
(III)--one of the names of शिव. वा. ३०. २१६; ५४. ७१; ९७. १७२; Br. III. ७२. १७७.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
BUDDHA : The founder of Buddhism. Some consider him to be an incarnation of Viṣṇu. In days of old in a battle the devas were defeated by the asuras and the gods approached Viṣṇu with their grievance. Mahā- viṣṇu incarnated as the son of Śuddhodana with the name Gautamabuddha (Siddhārtha). Then he went to the asuras and made them reject the Vedas and the laws thereof. All the Daityas (Asuras) became Bud- dhists. There is a story in Agnipurāṇa, Chapter 16, that thus it was the purpose of Buddha to convert every asura to Buddhism and send him to hell.
The story given above is in accordance with the Purā- ṇas. The following are the facts gained by historic investigations.
Gautama Buddha was born in B.C. 560, in Kapilavastu near the Himālayas. His father was Śuddhodana. He was born in the family of the Śākyas. The word ‘Śākya’ is another form of the word Kṣatriya. The real name of Buddha was Siddhārtha. Śuddhodana brought up his son in such a way that he should not be subjected to any sort of mental pain or worry. So he kept Buddha aloof from the outer world. Thus he spent his childhood in comfort and pleasure. Once by chance he happened to see a sick man, an old man and a dead body. The sight made him thoughtful. He began to think upon a way to remove sorrow and pain from the world and to bring about peace and comfort.
The change that appeared in the son worried the father. So at the age of sixteen he made Siddhārtha marry Yaśodharā. A son was born to them. But the mind of Siddhārtha was restless, distressed and agi- tated. One day Siddhārtha discarded everything and went out of the palace alone.
Siddhārtha wandered from place to place learning from various teachers. But he did not find peace. Once on a full-moon day while he was sitting in medi- tation under a banian tree he got ‘Bodha’. (insight or conviction). From that day onwards he began to be known by the name ‘Buddha’. After that he came to Kāśi, and told his disciples how he got Bodha or con- viction. The number of his followers increased day by day. Thus Buddhism came into being. Buddha said that the reason for pain and sorrow in the world was desire and that sorrow could be exterminated only by controlling and overcoming all desire. To attain Eternal Bliss one should be true and righteous in thought, deed and word and that ‘Not Killing’ was the foundation of righteousness. Buddhism spread everywhere in Bhārata.
Gautama Buddha died at the age of eighty.
_______________________________
*4th word in left half of page 165 (+offset) in original book.


c: text/html

text:
शारदालिपिः
शारदालिपिः( Sharada वा Śāradā script) कश्मीरप्रदेशस्य एका पुरातना लिपिः । इयं च लिपिः प्राचीनब्राह्मीलिपेः परिवृत्तं रूपम् ।
अन्तर्विषयाः
परिचयः[सम्पादयतु]
शारदालिपेः उपयोगः भारतीय-उपमहाद्वीपस्य उत्तरपश्चिमप्रदेशपर्यन्तं सीमितः आसीत् । शारदालिपेः उद्भवकालः प्रायः क्रैस्तवीय तृतीयशतके अभूत् । क्रैस्तवीय नवशतकतः पञ्चदशशतकपर्यन्तम् अस्याः लिपेः स्वर्णयुगः आसीत् । चीनदेशीयपर्याटकः 'अल् बरुणी' स्वभारतभ्रमणविषयकग्रन्थे अस्याः लिपेर्नाम सिद्धमातृका इति उल्लिखितवान् । अस्य कारणमासीत् शारदावर्णमालायाः प्रारम्भः सर्वदा "ओम् स्वस्ति सिद्धम्" इति लेखनपश्चात् एव भवति । कश्मीरप्रदेशस्य अधिष्ठात्री देवी 'शारदा' ततः प्रदेशस्य नाम 'शारदादेशः' 'शारदमण्डलम्' वा उच्यते स्म । वस्तुतः शारदादेशे उयुज्यमाना लिपिः 'शारदा' नामप्राप्ता इति विद्वज्जनमतम् । पञ्चदशशतकानन्तरं शारदालिपेः प्रयोगः बहुन्यूनः अभवत् । नागरी-गुरुमुखी-टाकरीलिपीणां जननस्रोतः एषा एव लिपिः ।
वर्णमाला[सम्पादयतु]
स्वरवर्णाः[सम्पादयतु]
व्यञ्जनवर्णाः[सम्पादयतु]
लिपेरुत्पत्तिः[सम्पादयतु]
दक्षिण-एशियाभूखण्डस्य हिमालयपार्वत्यप्रदेशस्य प्राचीनलिपिषु 'शारदा' अतीव समादृता । उत्तरब्राह्मीलिपितः अस्याः लिपेर्जन्म जातम् इति विदुषां मतम् । एषा लिपिः बहुषु देशेषु (पाकिस्ताने,अफगानिस्ताने, कज़ाकिस्ताने अपि) प्रचलिता आसीत् । शारदालिपिना रचिताः बहुपाण्डुलिपयः विभिन्नदेशेषु विद्यन्ते । शारदालिपिना रचितमातृकानां सम्पादनतः तथा शिलालेखोद्धारतः हिमालयप्रदेशस्य संस्कृतिः इतिहासश्च इतोपि सुस्पष्टतया ज्ञायते ।
विस्तारः गुरुत्वञ्च[सम्पादयतु]
काबुलप्रदेशे (वर्तमाने अफगानिस्ताने) प्राप्तशिलालेखतः प्रसिद्धस्य हिन्दुराजवंशस्य विषये ज्ञायते । 'ओहिन्द'-'गिल्गिट्' राजवंशयोः इतिहासोऽपि अस्याः लिपेः आविष्करणानन्तरं ज्ञातः । क्रैस्तवीय नवमशतकानन्तरवर्तीकाले भाषासाहित्ये तथा विविधशास्त्रेषु कश्मीरप्रदेशः मूर्धनीरूपेण स्थितः आसीत् एवं बह्व्यः कृतयः अनया लिपिना रचिताः आसन् । न तु केवलं शास्त्रकृतयः राजाभिलेखा-राजमुद्रास्वपि शारदालिपेः प्रयोगः आसीत् । एतादृशानि गूढकारणानि अस्याः लिपेः सूक्ष्माध्ययनं प्रति शोधकर्तारं प्रेरयति । प्राचीनब्राह्मी तथा खरोष्ठीलिपिसदृशः अस्याः लिपेर्कालः प्रारम्भिकमध्ययुगे आसीत् । प्राचीनयुगतः मध्ययुगीय-सामाजिकपरिवर्तनकाले एषा लिपिः संयोगसूत्ररूपेण स्थिता । तदानीन्तनस्य हिमालयप्रदेशस्य साहित्य-संस्कृतेः वाहिका एषा एव लिपिः आसीत् । दौर्भाग्यवशतः क्रैस्तवीय पञ्चदश-शतकानन्तरवर्तीकाले एषा गुरुत्वपूर्णा लिपिः लुप्ता जाता ।
प्रतिनिधिलिपयः[सम्पादयतु]
ब्राह्मीलिपिः प्राचीनभारतस्य राष्ट्रियलिपिरासीत् । एषा लिपिः समयावर्तनेन सह बहुपरिवर्तनस्य स्तराणाम् अतिक्रमणं कृतवती । शारदालिपेरपि विकृतयः आगतासीत् ततः पृथक् लिपीनां जननम् अभवत् । शारदालिपेः प्रतिनिधिलिपयः यथा- नागरीलिपिः, बाङ्गलालिपिः, ओडियालिपिः, माराठीलिपिः इत्याद्याः । वस्तुतः एताः लिपयः उत्तरब्राह्मीतः विकासिताः आसन् ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Monday, December 31, 2012
New Year Good-wishes
नववर्षशुभाकाङ्क्षा
शुभवर्त्मनि वर्ततां मनः प्रियमेव प्रवदाम सर्वदा ।करवाम हितं रमापतिर्नववर्षे वितनोतु शं भुवि॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:45 AM 2 comments
Saturday, December 22, 2012
A wise saying
सुभाषितम्
सम्मार्जनीं स्वरसनां खलु मन्यमानाः
केचित् स्वचित्तशुचितां पुरुषा यतन्ते ।
कुर्वन्त एव कलुषं परमानसं ते
दूष्य़ा भवन्ति परिमार्जनधूलिदिग्धाः ॥
Some people considering that their tongue is a broom indeed try to clean their minds.While they soil the mind of an other person (in doing so), they become condemnable smeared by the dust caused by the cleaning.
- - - -
Posted by G S S Murthy at 9:07 PM 0 comments
Saturday, December 15, 2012
Sanskrit blog: Humour-62
हास्यसीकरः-६२
परस्थलवासी कश्चन उपाहारालयं गत्वा परिचारिकामाहूय तां वदति, “ भोः,शृणु, मह्यं कवोष्णां काफ़ीं, अर्धपक्वमपूपद्वयं च कृपया आनय” इति ।
परिचारिका मनाक् चकिताऽपि ग्राहकसमीप्सितमाज्ञां मन्यमाना तथैव कवोष्णां काफ़ीमर्धपक्वमपूपद्वयं च आनयति, भोजनफलकस्योपरि निवेशयति च ।तदा सः ग्राहकः तां वदति, “ मम गृहनिर्गमनात् प्रभृति बहूनि दिनान्यतीतानि । गृहोत्कण्ठा मां बाधते । अत्र आसने उपविश्य मां यथामति मद्गृहिणीवत् गर्हस्व“ इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:15 AM 0 comments
Saturday, December 8, 2012
Sanskrit blog: A lady's smile
स्मितचन्द्रिका
तस्या मुखेन्दोः स्मितचन्द्रिका सा
विनाशयन्ती स्वमरीचिजालैः।
चिन्तातमः प्रेक्षकमानसाब्धौ
आनन्दवीचीर्जनयाञ्चकार ॥That moonlight of smile from her moon face destroyed the darkness of worries and created waves of happiness in the ocean of minds of observers.
- - - -
Posted by G S S Murthy at 2:22 AM 0 comments
Saturday, December 1, 2012
Sanskrit blog: Humour-61
हास्यसीकरः-६१
भार्या: कुतस्त्वं सर्वदा तव हस्तस्यूते मम चित्रं निवेश्य उद्योगालयं गच्छसि?
भर्ता: प्रिये, यदा उद्योगस्थले कृच्छ्राणि सम्भवन्ति तदा त्वदीयचित्रावलोकनेन तानि सुगमानि भासन्ते ।
भार्या: अहो मम अद्भुतशक्तिः ।भर्ता: (नीचस्वरेण) बाढम्, तव चित्रं पश्यन् चिन्तयामि, “ अस्याः कठिनतरा बाधा कास्ति?” इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 7:24 AM 0 comments
Saturday, November 24, 2012
Sanskrit blog: Mahatma Gandhi and his sandal
महात्मा गान्धिः तस्य उपानच्चमहात्मा गान्धिः कदाचन रेल्-याने प्रयाति स्म । रेल्-प्रकोष्ठस्य द्वारि तिष्ठन् बहिः प्रकृतिसौन्दर्यमनुभवन् आसीत् । सपदि तस्य उपानदेका पादात् निरगलत् रेलयानात् अपततच्च । गान्धिवर्यः झटिति अन्यामुपानहं च पादात् विमोच्य बहिः प्राक्षिपत् । तस्य सहचरः तमपृच्छत्, “आर्य, कुतस्त्वया अन्या उपानदपि बहिः प्रक्षिप्ता?” । गान्धिवर्यः विहस्य अवदत्, “ एकया उपानहा मम किं कार्यम्? यदि कश्चन बहिः उपानहौ पश्यति, तस्मै ते उपयुक्ते भवेताम् “ इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:49 AM 0 comments
Saturday, November 17, 2012
Sanskrit blog: Humour-60
हास्यसीकरः-६०
विमानसंस्थया बहुवारं विमाने प्रयाणं कुर्वतां उद्योगिप्रमुखानां प्रोत्साहनार्थं नव्यः शुल्कपत्रवितरणक्रमः अनुष्ठितः । सः यथा:- उद्योगिप्रमुखस्य शुल्कपत्रेण सह तस्य पत्न्यै निःशुल्कं शुल्कपत्रं दत्तम् । उत्सुकाः उद्योगिप्रमुखाः सर्वे नूतनवितरणयोजनामनुसृत्य स्त्रीभ्यः सह प्रयाणमकुर्वन् । प्रयाणानन्तरं विमानसंस्था उद्योगिप्रमुखानां पत्नीभ्यः पत्रमेकमलिखत्, “मान्ये, भवत्याः विमानयानं सुखकरमासीदिति आशंसामहे। कृपया भवत्याः प्रयाणमुद्दिश्य अस्मभ्यं किञ्चित् भवती लिखतु” इति । सर्वैः पत्नीभिः उत्तराणि प्रेषितानि । सर्वेषु उत्तरपत्रेषु इदमेव लिखितं “किम् प्रयाणम्?” ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 9:55 PM 0 comments
Tuesday, November 13, 2012
Sanskrit blog: Festival of lights-2
दीपोत्सवः-२
आस्फोटयन् स्फोटकरान् सलीलम्
सशब्दधूमाग्निषु मोदमानाः |
पोगण्डसंघा जनयन्ति भीतिम्
वृद्धेषु बालासु तथार्भकेषु ॥ ७ ॥
कन्या रताः सुन्दररङ्गवल्ली-
-निरूपणे दैवतमन्दिरेषु ।
रथ्यासु गेहेषु चतुष्पथेषुप्रदर्शयन्त्यः स्वकलासु कौशलम् ॥ ८ ॥
रजोप्रमृष्टाः चिरदीपपादपाः
भजन्ति नूत्नां विरजस्स्फुरत्प्रभाम् ।
गृहाग्रदेशे नवदीपशृङ्खलाः
नक्षत्रशोभाः निशि संप्रदीपिताः ॥ ९ ॥
कान्तां नवोढां रमणः प्रसादयन्
उपायनैराभरणैर्दुकूलैः ।
मिथो रतेच्छां मदनेषुविद्धः
दृष्ट्यैव तस्यै प्रकटीकरोति ॥ १० ॥
लक्ष्मीं समस्तद्रविणप्रदात्रीम्
तस्याः कटाक्षं हृदि याचमानाः ।
भजन्ति भक्त्यापणिका विपण्याम्
श्रेयस्करी सैव सदा जनानाम् ॥ ११ ॥
नव्यं दुकूलं च विभूषणं च
भर्त्रा प्रदत्तं परिधाय साध्वी ।
स्वाद्यानि भक्ष्याणि विधातुकामा
महानसे कार्यरताऽऽप्रदोषम् ॥ १२ ॥
विद्युत्प्रदीपावलिदीप्तसौधाः
मुष्णन्ति कान्तिं खलु देवपुर्याः ।
सर्वत्र लोको मुदितः प्रहृष्टः
दीपावलीपर्वणि संप्रवृत्ते ॥ १३ ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 2:28 AM 0 comments
Sunday, November 11, 2012
Sanskrit blog: Festival of lights-1
दीपोत्सवः
प्रावृट् प्रयाता शिशिरो न चागतः
वृक्षा हरित्पर्णमया वनान्ते ।
रोमाञ्चितोर्वी नवशाद्वलावृता
प्रतीक्षते द्राक् शरदः समागमम् ॥ १ ॥
नद्यो भृशं पङ्किलवालुकायुता
चलन्ति पद्यासु दृढं कृषीवलाः ।
श्यामप्रभाशोभितकाननानि
दीपोत्सवे संप्रति संप्रवृत्ते ॥ २ ॥
दृष्ट्वा प्रपूर्णां सरसीं जलेन
कृषीवलो नन्दति फुल्लनेत्रः ।
तटाकवीचीषु विधाय सौधान्
मनोहरान् दैवदयां प्रशंसन् ॥ ३ ॥
मन्दानिलप्रेङ्खितसस्यमञ्जरीः
संवीक्ष्य बालार्कमयूखहासे ।
मुदा मनो नृत्यति कर्षकस्य
मृत्स्नां करौ संस्पृशतो सुदीर्घम् ॥ ४ ॥
संखाद्य शादं गवि सन्निवृत्ते
श्रुत्वा स्वमातुः कलकण्ठनादम् ।
वत्सो द्रुतं कृन्तति रज्जुबन्धम्
अम्बां सहर्षं त्वरयाभ्युपैति ॥ ५॥
तं स्फीतनेत्रं प्रसभं निरोद्धुम्
मूढा मुधा धावति यष्टिहस्ता ।
व्यर्थप्रयत्ना खलु घोषकन्या ।
स स्तन्यपाने नितरां प्रवृत्तः ॥ ६ ॥
(अनुवर्तते)
- -- -
Posted by G S S Murthy at 2:02 AM 0 comments
Saturday, November 3, 2012
Sanskrit blog: Humour-59
हास्यसीकरः-५९
क्रैस्तप्रार्थनामन्दिरे रविवासरे प्रार्थनानन्तरं मन्दिरस्य धारणार्थं धनसंग्रहणं कुर्वन्ति । तदा विपर्यस्तशिरस्त्राणमेकं एकस्य हस्तात् अन्यस्य हस्तं प्रतिपादयन्ति । सर्वे यथाशक्ति धनं शिरस्त्राणे निवेशयन्ति ।एकस्मिन् प्रार्थनामन्दिरे प्रार्थनानन्तरमर्चकः शिरस्त्राणं धनसंग्रहणाय भक्तवृन्दे निहितवान् । त्रयः कृपणाः वयस्याः धनदाने अनिच्छवः एकत्र तत्र आसन् । यदा शिरस्त्राणमपश्यन्, तदा तेष्वेकः मूर्छितवत् सहसा ध्ररायामपतत्, अन्यौ द्वौ पतितं तं वहन्तौ द्रुतं मन्दिरात् बहिः अगच्छताम् ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:27 AM 2 comments
Saturday, October 27, 2012
Sanskrit blog: A witty saying
सुभाषितम्
कोऽपि न हि पाठयत्युद्गिरणमग्न्यगम्
न च कूलनाशनं वारिधितरङ्गम् ।
न तु वृक्षभञ्जनं वात्यां युवानम्
गेहिनीवरणं च सहजापदस्तानि ॥
A rough rendering of the following witty remark:
Nobody teaches Volcanoes to erupt,
Tsunamis to devastate,
Hurricanes to sway around
& no one teaches How to choose a Wife,
NATURAL DISASTERS JUST HAPPEN..
Tsunamis to devastate,
Hurricanes to sway around
& no one teaches How to choose a Wife,
NATURAL DISASTERS JUST HAPPEN..
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:27 AM 1 comments
Saturday, October 20, 2012
Sanskrit blog: Humour-58
हास्यसीकरः-५८
पृच्छकः कोट्यधीश्वरं पृच्छति, “आर्य, तव कोट्यधीश्वरत्वस्य किम् कारणम्?”
कोट्यधीश्वरः, “ मम धर्मपत्नी एव कारणम्”
पृच्छकः: “ तव धर्मपत्नी वनितामणिः खलु । तव विवाहात् पूर्वं त्वं किमभवः?”कोट्यधीश्वरः, “अहं दशकोट्यधीश्वरः अभवम्” ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 8:32 AM 0 comments
Saturday, October 13, 2012
Talking frog
वचनशीलः मण्डूकःवृद्धः धीवरः कश्चित् स्वप्लवे उपविश्य मत्स्यान् गृह्णाति स्म । तदा वाणीं शुश्राव, “माम् उद्धर” इति । परितः दृष्टिं प्रससार, परं तु कमपि नापश्यत् । स्वप्ने पश्यामि किमित्यचिन्तयत् । पुनः सा वाणी एव, “माम् उद्धर” इति । तदा जले प्लवमानं मण्डूकमेकमपश्यत् । “कच्चित् त्वं मां वदसि?” इत्यपृच्छत् धीवरः । “बाढम्, अहं त्वां वदामि” इत्यवदत् मण्डूकः । “मामुद्धृत्य मां चुम्ब । तदा अहं सुन्दरी कन्या भविष्यामि । तव पत्नी भविष्यामि । तव मित्राणि सुन्दरीसहितं त्वां सासूयं द्रक्ष्यन्ति” इति । वृद्धधीवरः क्षणकालं विचिन्त्य तं मण्डूकम् उद्धृत्य स्वकञ्चुककोषे न्यक्षिपत् । मण्डूकः अवदत्, “मूर्ख, त्वं मां नाश्रौषीः? मां चुम्ब, तव सुन्दरी भार्या भविष्यामि “ इति । वृद्धधीवरः विहस्य प्रत्यवदत्, “मम वयसि वचनशीलः मण्डूक एव वरम्” इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 4:18 AM 1 comments
Saturday, October 6, 2012
Sanskrit blog: Humour-57
हास्यसीकरः-५७
कश्चित् पुरुषः तमनुसृत्य भषतः शुनकात् भीतः धावति । शुनकस्तु भषन् तमभिधावति ।
अन्य एकः तं पुरुषं वदति, “रे, कुतः भषतः शुनकात् भीतः धावसि? न जानासि किम् यत् भषनशीलः शुनकः न दशति, दशनशीलः शुनकः न भषतीति?” इति ।पुरुषः प्रत्यवदत् “अहं ध्रुवं जानामि । परं तु अयं शुनकः तमाभाणकं जानाति वा न वा इति संशयग्रस्तः धावामि” इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 5:17 AM 0 comments
Sunday, September 30, 2012
Sanskrit blog: A story of evolution
अन्या सृष्टिकथा
प्रथमे दिवसे ईश्वरः श्वानं सृष्ट्वा तमभणत्,
“ गृहस्य पुरतः आप्रातः आसायं तिष्ठन् भषसि । तव जीवितावधिः वर्षाणां विंशतिः भविष्यति” इति । श्वा प्रत्युवाच, “प्रभो, भषन् विंशतिः वर्षाणि कालयापनं दुष्करं खलु । अतः मह्यं दशवर्षाण्येव देहि । मम दत्तजीवितस्य दशवर्षाणि प्रतिनिवर्तयामि”
ईश्वरः अवदत्, “तथास्तु” ।
द्वितीये दिवसे ईश्वरः वानरमसृजत् तमवदच्च, “ विनोदमयानि हास्यकराणि चेष्टितानि कुर्वन् कालं यापय । तव आयुः विंशतिः वर्षाणि भविष्यति” इति । वानरः प्रत्युवाच, “प्रभो, दुष्करं खलु विंशतिवर्षपर्यन्तं जीवनं हास्यकरचेष्टितानि कुर्वन् । दशवर्षैरलम् । मम आयुषः दशवर्षाणि प्रतिनिवर्तयामि” इति । ईश्वरः अवदत्, “तथास्तु” ।
ईश्वरः तृतीये दिवसे धेनुमसृजत् तामवदच्च, “ त्वं आप्रातः आसायं कर्षकेण सह क्षेत्रं गत्वा प्रखरातपे क्षेत्रकर्माणि करोषि । वत्सान् जनयसि कर्षकाय पयश्च ददासि च । तुभ्यं षष्ठिवर्षमितमायुः ददामि’ इति । धेनुः प्रत्यवदत्, “देव, दुःखभूयिष्ठं जीवितं विंशतिवर्षमितमेव पर्याप्तम् । मम आयुषः चत्वारिंशद्वर्षाणि प्रतिनिवर्तयामि” इति । ईश्वरः अनुमेने ।
चतुर्थे दिवसे ईश्वरः मानवमसृजत् तमवदच्च, “ यथेच्छं भुञ्जानः स्वपन् क्रीडन् कालं यापय । तुभ्यं विंशतिवर्षमितम् आयुः ददामि” इति । मानवः प्रत्यवदत्, “ईश्वर, विंशतिवर्षमितम् आयुः स्वल्पं खलु । श्वाप्रतिनिवर्तितदशवर्षाणि, वानरप्रतिनिवर्तितदशवर्षाणि धेनुप्रतिनिवर्तितचत्वारिंशद्वर्षाणि च मह्यं देहि” इति ।
ईश्वरः विहस्य अवदत्, “तथास्तु” ।
अत एव मानवः विंशतिवर्षादनन्तरं चत्वारिंशद् वर्षाणि धेनुवत् कुटुम्बसंरक्षणाय श्राम्यति, पश्चात् दशवर्षाणि वानरवत् पौत्रदौहित्रान् तोषयति, अन्ते दशवर्षाणि सारमेयवत् गृहस्यबहिः किमपि जल्पन् तिष्ठति खलु ।- - - -
My other bog Sans-Eng
Posted by G S S Murthy at 8:39 AM 0 comments
Sanskrit blog: Children - a poem by Khalil Gibran
शिशवः
शिशुं परिष्वज्य जगाद माता,
“शिशून् समुद्दिश्य निरूपय प्रभो” ।
“तवार्भकास्ते न भवन्ति मातः
आत्मस्पृहालोः खलु जीवितस्य ॥
भवन्त्यपत्यानि बहिः प्रयान्ति
द्वारेण ते त्वन्न भवेयुरत्र ।
त्वत्स्वं न ते यद्यपि ते वसन्ति
साकं त्वया कांश्चन वत्सरान् वै ॥
वात्सल्यदात्री न तु चिन्तनानां
दात्री भवेः ते स्वमनोऽधिराजाः ।
तद्विग्रहान् त्वं खलु वासयेः चिरम्
परं तु नात्मानि कदापि तेषां ॥
श्वोभाविलोके हि वसन्ति तानि
स्वप्नेऽप्यगम्यं भुवनं त्वया तत् ।
यतस्व मा त्वत्सदृशांश्च कर्तुम्
तत्साम्यमाप्तुं यदि चेत् यतेथाः ॥
कालः स्थितो नैव सदाग्रगामी
कदापि न ह्यस्तनमार्गवर्ती ।
त्वं कार्मुकं त्वच्छिशवस्तु बाणाः
धन्वीश्वरो लक्ष्यमनन्तमार्गे ॥
पश्यन् स्वशक्त्या धनुरानमय्य
तान् लीलया मुञ्चति दूरलक्ष्ये ।
तुष्टा भवेस्त्वं नमिता महेशः
प्रेम्णा शिशून् त्वां च सदैव पश्येत्” ॥
--
Above is a rough rendering of the following famous poem of Khalil Gibran:
Children
And a woman who held a babe against her bosom said, 'Speak to us of Children.'
And he said:
Your children are not your children.
They are the sons and daughters of Life's longing for itself.
They come through you but not from you,
Your children are not your children.
They are the sons and daughters of Life's longing for itself.
They come through you but not from you,
And though they are with you, yet they belong not to you.You may give them your love but not your thoughts.
For they have their own thoughts.
You may house their bodies but not their souls,
For their souls dwell in the house of tomorrow, which you cannot visit, not even in your dreams.
You may strive to be like them, but seek not to make them like you.
You may house their bodies but not their souls,
For their souls dwell in the house of tomorrow, which you cannot visit, not even in your dreams.
You may strive to be like them, but seek not to make them like you.
For life goes not backward nor tarries with yesterday.
You are the bows from which your children as living arrows are sent forth.
The archer sees the mark upon the path of the infinite, and He bends you with His might that His arrows may go swift and far.Khalil Gibran
Let your bending in the archer's hand be for gladness;
For even as he loves the arrow that flies, so He loves also the bow that is stable.
Let your bending in the archer's hand be for gladness;
For even as he loves the arrow that flies, so He loves also the bow that is stable.
- - - -
Posted by G S S Murthy at 5:08 AM 0 comments
Saturday, September 22, 2012
Sanskrit blog: Humour-56
हास्यसीकरः-५६
कश्चन वृद्धः कश्चन युवा च विपण्यां परस्परमकस्मात् समघट्टयेताम् । वृद्धः अवदत्, “क्षम्यताम् । भवन्तमहं नादर्शम् । मम पत्नी अस्मिन् जनौघे मम दृष्टिपथात् लुप्ता । तां मृगयामि ।“ इति । युवा प्रत्यवदत्, “ किञ्चित्करमेतत् । अहमपि मम भार्यां मृगयामि। सा चिराय मम दृष्टिपथात् लुप्ता ।“ वृद्धः अवदत्, “किंरूपा सा ? तस्याः मार्गणे अहं तव सहायः भवेयम्” इति । युवा सगर्वं सदुःखं च अवदत्, “सा वरारोहा कुम्भस्तनी पृथुश्रोणी करतलोदरी खलु । भवतः भार्या किंरूपा?” इति । वृद्धः प्रत्यवदत्, “ मम भार्यायाः वार्ता तावदस्तु, भवतः भार्यामेव विचिनवाव” इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 9:06 AM 0 comments
Saturday, September 15, 2012
Sanskrit blog: A witty saying
सुभाषितम्
पुरुषस्य त्रयो स्वप्नाः मातृभावितचारुता ।
जायाभावितजारिण्यः पुत्रभावितवैभवम् ॥
Rough rendering of a witty saying:
Three dreams of a man: To be as handsome as his mother thinks. To be as rich as his child believes. To have as many women as his wife suspects.
- - - -
Posted by G S S Murthy at 10:53 PM 0 comments
Saturday, September 8, 2012
Sanskrit blog: Humour-55
हास्यसीकरः-५५
कस्यचित् नरस्य भार्या मृता । मृतायाः शवं शवपेटिकायां विनिवेश्य शववाहकाः शवपेटिकां शवागारमानयन् । शवागारे शवपेटिका अकस्मात् शवागारस्य भित्त्या विघट्टिता । तदा पेटिकायाः क्षीणकण्ठेन व्याह्रियमाणं किमपि क्रन्दितं श्रुतम् । यदा शववाहकैः पेटिकायाः पिधानमपावृतम् तदा सा स्त्री सजीवा इत्यवगतम् । तस्याः भर्ता विस्मितः किञ्चिद्भीतश्च तामुपचर्य गृहमानाययत् । सा ततः दशवर्षाणि जीवित्वा कालधर्ममगात् । पुनः मृतां तां शवपेटिकायां विनिवेश्य शववाहकाः शवागारमानयन् । तदा मृतायाः पतिः शववाहकानवदत्, “भोः, शवागारस्य अन्तः सावधानं चलत । पेटिका भित्त्या विघट्टेत“ इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 10:00 PM 0 comments
Saturday, September 1, 2012
Sanskrit blog: Thus spake Timmu the dull-headed
मूढतिम्मुरुवाच
क्षणतोऽपरक्षणं दिनतोऽपरं दिनं
जीवन् स्वकालस्य यापनं कुरु भोः ।
मनसि लघुता कापि सञ्चरतु शुनकवत्
स हि योगविधिरेव मूढतिम्मो ।।७६७॥
इदं मात्रागणवृत्तं मूलकृतावेव प्रयुक्तमत्र मया आप्तानाम्ना अभिहितं यस्य लक्षणोऽयम् ।
पञ्चमात्रागणाः सन्ति चत्वारोऽत्र
प्रथमपादे चापि पादे तृतीये ।
द्वितीये त्रयो सन्ति पश्चात् गुरू वै
चतुर्थे त्रयो गुरुश्चाप्ताभिधे ॥
From DVG’s “manku timmana kagga”
ಕ್ಷಣದಿಂದನುಕ್ಷಣಕೆ ದಿನದಿಂದ ಮರುದಿನಕೆ
ಅನಿತನಿತರೊಳೆ ಬದುಕುತಾಯುವನು ಕಳೆವಾ |
ಮನದ ಲಘುಸಂಚಾರವೊಂದು ಯೋಗದುಪಾಯ
ಶುನಕೋಪದೇಶವಿದು ಮಂಕುತಿಮ್ಮ || ೭೬೭ ||
Posted by G S S Murthy at 8:28 AM 0 comments
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
ऊटी
गिरिधामसु अत्यन्तं प्रसिद्धम् एतत् । एतस्य अपरं नाम उदकमण्डलम् (सरोवराणां स्थानम् )इति नीलगिरिपर्वतप्रदेशे स्थितेषु सर्वगिरिधामसु अतीव जनप्रियम् । सागतस्तरतः ७५०० पादपरिमितोन्नतस्थाने अस्ति एतत् गिरिधाम । अत्र वातावरणं सदा शीतलं भवति । ग्रीष्मकालेऽपि अधिका उष्णता न भवति । निसर्गरमणीये अस्मिन् गिरिधाम्नि ग्रीष्मसमये जनानामागमनं बहु भवति । उदकमण्डलप्रदेशे अनेकानि रमणीयानि स्थानानि सन्ति । पाटलपुष्पोद्यानम् ( Rose Garden) मुकुर्तीसरोवरं , राजगृहाणि, दोड्डबेट्ट, रेसकोर्स, टैगर हिल् इत्यादीनि प्रसिद्धानि सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
मुकुर्तिसरोवरम्[सम्पादयतु]
मुकुर्तीसरोवरे नौकाविहारः अतीव मोदाय भवति । स्वयञ्चालितनौकाविहारः सुरक्षितः सुव्यवस्थितः च अस्ति । सरोवरस्य पार्श्वे एव सुन्दरे उपवने बालानां विनोदाय विविधक्रीडानां व्यवस्था अस्ति ।
पाटलपुष्पोद्यानम्[सम्पादयतु]
अस्मिन् सहस्रसङ्ख्यया विविधवर्णात्मकानि मनोहराणि पाटलपुष्पाणि सन्ति । पाटलपुष्पेषु विरलानि यथा हरितानि कृष्णानि च पुष्पाणि अत्र द्रष्टुं शक्यानि । नयनानन्दकरे अस्मिन् उद्याने पुष्पसस्यानि सुचारुरूपेण आरोपितानि सन्ति ।
दोड्डबेट्ट[सम्पादयतु]
अत्युन्नतप्रदेशः इत्यतः दोड्डबेट्ट (महापर्वतः) इति प्रसिध्दः । दक्षिणभारते तृतीयः उन्नतः पर्वतः एषः ।अस्योन्नतिः सागरतीरस्तरतः ६४० पादपरिमिता अस्ति । अत्र अश्वारोहणं कर्तुं शक्यते ।
बोटानिकल् गार्डन्[सम्पादयतु]
उदकमण्डलनगरे स्थितेषु प्रेक्षणीयस्थलेषु बोटानिकल् गार्डन् (सस्योद्यानम्) अतीव सुन्दरम् अस्ति । राजगृहस्य समीपे एतदस्ति । क्रिस्ताब्दस्य १८४३ तमे वर्षे अस्य निर्माणं कृतमस्ति । उद्यानस्य विस्तारः २२ हेक्टेरमितः अस्ति । अत्रत्यानि पुष्पाणि सस्यानि च अतीव सुन्दराणि सन्ति । लण्डननगरे स्थितम् के.ई.डब्ल्यु-उद्यानमिव एतदस्ति । विविधभागेषु इटालियन्, जपानीस् पुष्पसस्यानि सन्ति । कश्चन प्राचीनवृक्षकाण्डम् उद्याने अस्ति । एतत् अतीवप्राचीनम् अत्यद्भुतम् इति कथयन्ति ।यतः एतस्य कालः कतिचनकोटीवर्षप्राचीनः । उद्याने सहस्त्रसङ्ख्यया विविधजातीयाः वृक्षाः सन्ति । आलङ्कारिकाणि सस्यानि, प्राणिरुपेण व्यवस्थितानि सस्यानि सन्ति ।अत्र सस्यमयूरः, सस्यचिक्रोडः मिक्कीमौस्, कुब्जसस्यानि च आकर्षणीयानि सन्ति । विविधवर्णानां सस्यानि अत्र सन्ति । तृणावृतां भूमिं विविधाकृतौ संस्कृतानां सस्यानां वैभवम् अत्र पश्यामः । प्रतिवर्षम् अत्र फलपुष्पप्रदर्शनं भवति । आर्किड् सस्यानि औषधीसस्यानि विदेशीयसस्यानि अपि सन्ति । भारतमातुः सुन्दरं कृतकचित्रम् अत्रास्ति । तथैव सस्यैः निर्मितम् राज्यसीमावैभवम् अत्र दृष्टुं शक्नुमः । उदकमण्डलसमीपे कलहतीजलपातः, पौकारजलबन्धः, डाल्फिननोस् (१० कि.मी) सिम्सपार्क, कोयागिरि (२६ कि.मी) गाल्फ् क्रीडाङ्गणम्, लोज जलपातम्, कूनूरु गिरिधाम (२९ कि.मी) इत्यादीनि च दर्शनीयानि सन्ति । उदकमण्डले सर्वस्थानानां दर्शनाय स्वायत्तवाहनव्यवस्था कर्तुं शक्यते । रात्रौ सदा शैत्यम् भवति। दिने ग्रीष्मकालेऽपि अधिका उष्णता न भवति । समीपे ‘टी एस्टेट्स्’(चायोद्यानानि) सुन्दररुपेण विराजन्ते ।
मार्गः[सम्पादयतु]
वायुमार्गः[सम्पादयतु]
कोयम्बत्तूरुसमीपे स्थितं विमाननिस्थानम् ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
चेन्नैतः नीलगिरि एक्स्प्रेस् ( ब्ल्यू मौण्टन् एक्स्प्रेस्) यानम् । ऊटीनगरे धूमशकटनिस्थानम् अस्ति ।
भूमार्गः[सम्पादयतु]
हासन, मैसूरु, मेटुपाळ्यं, चेन्नैतः वाहनसौलभ्यम् अस्ति । मैसूरुतः एकदिनप्रवासव्यवस्था अस्ति । ऊटीदृश्यवैभवस्य वीक्षणार्थं सर्वकारीयव्यवस्थापि अस्ति ।
व्यवस्थाः[सम्पादयतु]
ऊटीनगरे वसतिगृहाणि उपहारगृहाणि दासप्रकाशहोटेल, होटेल् तमिळ्नाडु इत्यादीनि सन्ति ।
- ↑ "About Municipality". municipality.tn.gov.in. Unknown parameter
|access-date=ignored (help)
- ↑ "Census 2011". GOI.
- ↑ "Ooty: In the Lap of the Nilgiris". batchmates.com. Unknown parameter
|access-date=ignored (help)


text:
भाग १
१.०१
दुर्ग.राष्ट्रयोः कण्टक.शोधनम् उक्तम् ॥
१.०२
राज.राज्ययोर् वक्ष्यामः ॥
१.०३
राजानम् अवगृह्य_उपजीविनः शत्रु.साधारणा वा ये मुख्यास् तेषु गूढ.पुरुष.प्रणिधिः कृत्य.पक्ष.उपग्रहो वा सिद्धिः यथा.उक्तं पुरस्ताद्, उपजापो_अपसर्पो वा यथा पारग्रामिके वक्ष्यामः ॥
१.०४
राज्य.उपघातिनस् तु वल्लभाः संहता वा ये मुख्याः प्रकाशम् अशक्याः प्रतिषेद्धुं दूष्याः तेषु धर्म.रुचिर् उपांशु.दण्डं प्रयुञ्जीत ॥
१.०५
दूष्य.महा.मात्र.भ्रातरम् असत्.कृतं सत्त्री प्रोत्साह्य राजानं दर्शयेत् ॥
१.०६
तं राजा दूष्य.द्रव्य.उपभोग.अतिसर्गेण दूष्ये विक्रमयेत् ॥
१.०७
शस्त्रेण रसेन वा विक्रान्तं तत्र_एव घातयेद् "भ्रातृ.घातको_अयम्" इति ॥
१.०८
तेन पारशवः परिचारिका.पुत्रश् च व्याख्यातौ ॥
१.०९
दूष्यं.महामात्रं वा सत्त्रि.प्रोत्साहितो भ्राता दायं याचेत ॥
१.१०
तं दूष्य.गृह.प्रतिद्वारि रात्राव् उपशयानम् अन्यत्र वा वसन्तं तीक्ष्णो हन्ता ब्रूयाद् "हतो_अयं दाय.कामुकः" इति ॥
१.११
ततो हत.पक्षम् उपगृह्य_इतरं निगृह्णीयात् ॥
१.१२
दूष्य.समीपस्था वा सत्त्रिणो भ्रातरं दायं याचमानं घातेन परिभर्त्सयेयुः ॥
१.१३
तं रात्रौ इति समानम् ॥
१.१४
दूष्य.महा.मात्रयोर् वा यः पुत्रः पितुः पिता वा पुत्रस्य दारान् अधिचरति, भ्राता वा भ्रातुः, तयोः कापटिक.मुखः कलहः पूर्वेण व्याख्यातः ॥
१.१५
दूष्य.महा.मात्र.पुत्रम् आत्म.संभावितं वा सत्त्री "राज.पुत्रस् त्वम्, शत्रु.भयाद् इह न्यस्तो_असि" इत्य् उपजपेत् ॥
१.१६
प्रतिपन्नं राजा रहसि पूजयेत् "प्राप्त.यौवराज्य.कालं त्वां महा.मात्र.भयान् न_अभिषिञ्चामि" इति ॥
१.१७
तं सत्त्री महा.मात्र.वधे योजयेत् ॥
१.१८
विक्रान्तं तत्र_एव घातयेत् "पितृ.घातको_अयम्" इति ॥
१.१९
भिक्षुकी वा दूष्य.भार्यां सांवदनिकीभिर् औषधीभिः संवास्य रसेन_अतिसंदध्यात् ॥
१.२०
इत्य् आप्य.प्रयोगः ॥
१.२१
दूष्य.महा.मात्रम् अटवीं पर.ग्रामं वा हन्तुं कान्तार.व्यवहिते वा देशे राष्ट्र.पालम् अन्त.पालं वा स्थापयितुं नागर.स्थानं वा कुपितम् अवग्राहितुं सार्थ.अतिवाह्यं प्रत्यन्ते वा स-प्रत्यादेयम् आदातुं फल्गु.बलं तीक्ष्ण.युक्तं प्रेषयेत् ॥
१.२२
रात्रौ दिवा वा युद्धे प्रवृत्ते तीक्ष्णाः प्रतिरोधक.व्यञ्जना वा हन्युः "अभियोगे हतः" इति ॥
१.२३
यात्रा.विहार.गतो वा दूष्य.महा.मात्रान् दर्शनाय_आह्वयेत् ॥
१.२४
ते गूढ.शस्त्रैस् तीक्ष्णैः सह प्रविष्टा मध्यम.कक्ष्यायाम् आत्म.विचयम् अन्तः.प्रवेशन.अर्थं दद्युः ॥
१.२५
ततो दौवारिक.अभिगृहीतास् तीक्ष्णाः "दूष्य.प्रयुक्ताः स्म" इति ब्रूयुः ॥
१.२६
ते तद्.अभिविख्याप्य दूष्यान् हन्युः ॥
१.२७
तीक्ष्ण.स्थाने च_अन्ये वध्याः ॥
१.२८
बहिर्.विहार.गतो वा दूष्यान् आसन्न.आवासान् पूजयेत् ॥
१.२९
तेषां देवी.व्यञ्जना वा दुःस्त्री रात्राव् आवासेषु गृह्येत_इति समानं पूर्वेण ॥
१.३०
दूष्य.महा.मात्रं वा "सूदो भक्ष.कारो वा ते शोभनः" इति स्तवेन भक्ष्य.भोज्यं याचेत, बहिर् वा क्वचिद् अध्व.गतः पानीयम् ॥
१.३१
तद्.उभयं रसेन योजयित्वा प्रतिस्वादने ताव् एव_उपयोजयेत् ॥
१.३२
तद्.अभिविख्याप्य "रसदौ" इति घातयेत् ॥
१.३३
अभिचार.शीलं वा सिद्ध.व्यञ्जनो "गोधा.कूर्म.कर्कटक.कूटानां लक्षण्यानाम् अन्यतम.प्राशनेन मनोरथान् अवाप्स्यसि" इति ग्राहयेत् ॥
१.३४
प्रतिपन्नं कर्मणि रसेन लोह.मुसलैर् वा घातयेत् "कर्म.व्यापदा हतः" इति ॥
१.३५
चिकित्सक.व्यञ्जनो वा दौरात्मिकम् असाध्यं वा व्याधिं दूष्यस्य स्थापयित्वा भैषज्य.आहार.योगेषु रसेन_अतिसंदध्यात् ॥
१.३६
सूद.आरालिक.व्यञ्जना वा प्रणिहिता दूष्यं रसेन_अतिसंदध्युः ॥
१.३७
इत्य् उपनिषत्.प्रतिषेधः ॥
१.३८
उभय.दूष्य.प्रतिषेधस् तु ॥
१.३९
यत्र दूष्यः प्रतिषेद्धव्यस् तत्र दूष्यम् एव फल्गु.बल.तीक्ष्ण.युक्तं प्रेषयेत्, गच्छ, अमुष्मिन् दुर्गे राष्ट्रे वा सैन्यम् उत्थापय हिरण्यं वा, वल्लभाद् वा हिरण्यम् आहारय, वल्लभ.कन्यां वा प्रसह्य_आनय, दुर्ग.सेतु.वणिक्.पथ.शून्य.निवेश.खनि.द्रव्य.हस्ति.वन.कर्मणाम् अन्यतमद् वा कारय राष्ट्र.पाल्यम् अन्त.पाल्यं वा_ यश् च त्वा प्रतिषेधयेन् न वा ते साहाय्यं दद्यात् स बन्धव्यः स्यात्" इति ॥
१.४०
तथैव_इतरेषां प्रेषयेद् "अमुष्य_अविनयः प्रतिषेद्धव्यः" इति ॥
१.४१
तम् एतेषु कलह.स्थानेषु कर्म.प्रतिघातेषु वा विवदमानं तीक्ष्णाः शस्त्रं पातयित्वा प्रच्छन्नं हन्युः ॥
१.४२
तेन दोषेण_इतरे नियन्तव्याः ॥
१.४३
पुराणां ग्रामाणां कुलानां वा दूष्याणां सीमा.क्षेत्र.खल.वेश्म.मर्यादासु द्रव्य.उपकरण.सस्य.वाहन.हिंसासु प्रेक्षा.कृत्य_उत्सवेषु वा समुत्पन्ने कलहे तीक्ष्णैर् उत्पादिते वा तीक्ष्णाः शस्त्रं पातयित्वा ब्रूयुः "एवं क्रियन्ते ये_अमुना कलहायन्ते॒ इति ॥
१.४४
तेन दोषेण_इतरे नियन्तव्याः ॥
१.४५
येषां वा दूष्याणां जात.मूलाः कलहास् तेषां क्षेत्र.खल.वेश्मान्य् आदीपयित्वा बन्धु.संबन्धिषु वाहनेषु वा तीक्ष्णाः शस्त्रं पातयित्वा तथैव ब्रूयुः "अमुना प्रयुक्ताः स्मः" इति ॥
४.४६
तेन दोषेण_इतरे नियन्तव्याः ॥
१.४७
दुर्ग.राष्ट्र.दूष्यान् वा सत्त्रिणः परस्परस्य_आवेशनिकान् कारयेयुः ॥
१.४८
तत्र रसदा रसं दद्युः ॥
१.४९
तेन दोषेण_इतरे नियन्तव्याः ॥
१.५०
भिक्षुकी वा दूष्य.राष्ट्र.मुख्यं "दूष्य.राष्ट्र.मुख्यस्य भार्या स्नुषा दुहिता वा कामयते" इत्य् उपजपेत् ॥
१.५१
प्रतिपन्नस्य_आभरणम् आदाय स्वामिने दर्शयेत् "असौ ते मुख्यो यौवन.उत्सिक्तो भार्यां स्नुषां दुहितरं वा_अभिमन्यते" इति ॥
१.५२
तयोः कलहो रात्रौ इति समानम् ॥
१.५३
दूष्य.दण्ड.उपनतेषु तु - युव.राजः सेना.पतिर् वा किंचिद् अपकृत्य_अपक्रान्तो विक्रमेत ॥
१.५४
ततो राजा दूष्य.दण्ड.उपनतान् एव प्रेषयेत् फल्गु.बल.तीक्ष्ण.युक्तान् इति समानाः सर्व एव योगाः ॥
१.५५
तेषां च पुत्रेष्व् अनुक्षियत्सु यो निर्विकारः स पितृ.दायं लभेत ॥
१.५६
एवम् अस्य पुत्र.पौत्रान् अनुवर्तते राज्यम् अपास्त.पुरुष.दोषम् ॥
१.५७
स्व.पक्षे पर.पक्षे वा तूष्णीं दण्डं प्रयोजयेत् ।
१.५७
आयत्यां च तदात्वे च क्षमावान् अविशङ्कितः ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
बागलकोटेमण्डलम्
बागलकोटेमण्डलम् (Bagalkot) कर्णाटकराज्ये विद्यमानं किञ्चन मण्डलम् । उत्तरकर्णाटकस्य प्रसिद्धं मण्डलम् एतत् । क्रि.श.१९९७ तमे वर्षे मान्यस्य जे. एच्. पटेलस्य मन्त्रिमण्डलस्य काले एतत् नूतनमण्डलम् इति उद्घोषितम् ।
अन्तर्विषयाः
- १ विस्तीर्णता
- २ उपमण्डलानि-६
- ३ इतिहासः
- ४ आहारः
- ५ कृषिः
- ६ नद्यः
- ७ दर्शनीयानि क्षेत्राणि
- ८ बाह्यसम्पकतन्तुः
विस्तीर्णता[सम्पादयतु]
- ६५९४ च.कि.मी ।
उपमण्डलानि-६[सम्पादयतु]
जमखण्डि, मुधोल, बीलगि, बागलकोटे, बादामि, हुनगुन्द, एतानि षट् उपमण्डलानि अस्मिन् मण्डले भवन्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
इतिहासानुगुणं एतत् चालुक्यचक्रवर्तिभिः परिपालितम् । चालुक्यशैलीदेवालयाः अस्मिन् मण्डले सन्ति । मराठानां शातवाहनानां च नाणकानि अत्र उत्खनने उपलब्धानि । द्वितीयशतके भारतं प्रति आगतेन प्टोलेमि इति महाभागेन बादामी इण्डी कल्केरी प्रदेशाः उल्लिखिताः सन्ति । चालुक्यराजस्य प्रथमपुलकेशेः प्रशासनकेन्द्रं बागलकोटेनगरम् आसीत् इति ज्ञायते । कालान्तरे चालुक्यान् जित्वा राष्ट्रकूटाः अत्र प्रशासनम् अकुर्वन् इति अपि वैदेशिकप्रतिनिधीनाम् उल्लेखेन जानीमः । कन्नडभाषा एव एतेषां जनानां प्रदेशिकभाषा। भाषणशैली विशिष्टा अस्ति ।
आहारः[सम्पादयतु]
यावानलः, गोधूमः च एतेषां प्रधानः आहारः ।
कृषिः[सम्पादयतु]
कृषिप्रधानस्य अस्य मण्डलस्य वाणिज्यमपि समृद्धम् एव अस्ति । ६५% जनाः कृषिम् आश्रित्य एव जीवनं निर्वहन्ति । ८०% महिलाः कृषिकर्म कुर्वन्ति इत्येव विशेषः । कृष्णवर्णभूमिः कार्पासोत्पादनार्थं योग्या अस्ति । कर्णाटकस्य कृषिवाणिज्ये अस्य द्वादशः स्थानम् अस्ति । कार्पासेन सह रागि, जूर्णम् , चणकः, गोधूमः, इक्षुः, तमाखु च प्ररोहन्ति । जलबन्धेभ्यः कृष्यर्थं जलं प्राप्नुवन्ति । वर्षाधारिता कृषिः अपि प्रचलति । तन्तुवायाः अपि अत्र बहुसङ्ख्याकाः सन्ति । एते कार्पासानि चीनांशुकानि वस्त्राणि वयन्त्ति ।
नद्यः[सम्पादयतु]
दर्शनीयानि क्षेत्राणि[सम्पादयतु]
बागलकोटे बादामी बनशङ्करी महाकूटम् ऐहोळे पट्ट्दकल्लु , महालिङ्गपुरं, गलगली, कूडलसङ्गमः, शिवयोगमन्दिरं , बीळगी, शूर्पाली
१) बागलकोटेनगरम्[सम्पादयतु]
अस्य बगडगे बांघाडिकोटे इत्यादि नामानि आसन् । नगररक्षकः हुगोधिदेवः हनुमान् कोत्तलेशः इत्यपि ख्यातः अस्ति । भवानीमन्दिरं पाण्डुरङ्गमन्दिरं च आकर्षणस्य विषयः । प्राचीनः भागः जलावृतः अस्ति । नवनगरनिर्माणं कृतमस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- बेङ्गळूरुतः ४९० कि.मी ।
- गदगतः ९३ कि.मी ।
- बिजापुरतः ८६ कि.मी।
२) बादामी[सम्पादयतु]
अस्य पूर्वं वातापी इति नाम आसीत् । प्राकृतिकं सुन्दरस्थानम् एतत् शिलापर्वतयोः मध्येऽस्ति । अत्र चत्वारः गुहन्तरदेवालयाः सन्ति । पर्वतारोहणाय सोपनानि निर्मितानि सन्ति । द्वौविष्णुदेवालायौ एकः शिवदेवालयः एकः जैन देवालयः च स्थः । उन्नतपर्वतात् अगस्त्यतीर्थस्य वीक्षणम् अतीव मनोहरम् भवति । पूर्वकाले बादामी चालुक्यवंशीयानां राजधानी आसीत् । कपीनां वासस्थलमेतत् ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- गदग-सोल्लापुररेलमार्गे बादामी निस्थानम् अस्ति ।
- बेङ्गळूरुतः ५०२ कि.मी. ।
- हुब्बळ्ळीतः १२८ कि.मी.।
- बागलकोटेतः ४६ कि.मी. ।
- गदगतः ६७ कि.मी.
- बिजापुरतः १२० कि.मी ।
- समीपविमाननिस्थानम् -बेळगावी
३)ऐहोळे[सम्पादयतु]
मलप्रभानदीतीरे प्रसिद्धम् एतत् क्षेत्रमस्ति । अत्र ७० देवालयाः सन्ति लाडखान्, कोन्तिगुडि, मेगुतीगुडि, दुर्गदेवालयः च सन्ति । चालुक्यवंशीयानां प्रशासनम् अत्र आसीत् ‘शिल्पकलाचातुर्यम् अत्र पश्यामः।
मार्गः[सम्पादयतु]
- बादामीतः ४३ कि.मी ।
- पट्टदकल्लुतः ३२ कि.मी ।
४) पट्टदकल्लु[सम्पादयतु]
पूर्वं चालुक्यवंशीयानां प्रशासनम् अत्र आसीत् । अत्र दशदेवालयाः सन्ति । तेषु पापनाथः-विरूपाक्ष-मल्लिकार्जुनदेवालयाः मुख्याः सन्ति । विरूपाक्षदेवालयः विशालः अष्टमे शतके निर्मितः शिलादेवालयः । अत्र सर्वकारेण ‘पट्टदकल्लु उत्सवः’ प्रतिवर्षं सञ्चाल्यते ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- बादामीतः २९ कि.मी
५) बनशङ्करी[सम्पादयतु]
विशिष्टा शक्तिदेवता माया । "बनशङ्करी" "शाकाम्बरी" "बनदेवी" इत्यपि एतां कथयन्ति । अत्र प्राचीनः द्राविडमिश्रशैल्यां निर्मितः बनशङ्करी देवालयः अस्ति । विजयनगरसाम्राज्यकाले रचितः एषः। बनशङ्करी अस्य क्षेत्रस्य अधिदेवता अस्ति । देव्याः मूर्तिः अष्टबाहुयुता सिंहस्योपरि उपविष्टा अस्ति । प्रतिदिनं सहस्रशः जनाः अत्र आगच्छन्ति । जनवरीमासे अत्र मासं यावत् विशेषयात्रामहोत्सवः भवति । बनशङ्करीजात्रे इति जनाः कथयन्ति । देवालयस्य पुरतः पवित्रं हरिश्चन्द्रतीर्थम् इति सरः अस्ति । नवरात्रिसमये बनशङ्करीक्षेत्रे विशेषः उत्सवः भवति । पूर्णिमायां तेप्पोत्सवः भवति तन्नाम देव्याः नैकविहारोत्सवः (तेप्पोत्सव) प्रचलति । देवालये वासभोजनादिपूजाहोमादिव्यवस्था अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- बादामीतः २५ कि.मी ।
- गदगतः ५२ कि.मी ।
- हुब्बळ्ळीतः १३३ कि.मी ।
४) महाकूटः[सम्पादयतु]
एतत् क्षेत्रम् प्राचीनम् शैवक्षेत्रमस्ति अगस्त्य महर्षि अत्र स्थितवान् । सपृमे शतमाने निर्मितेः अस्मिन् देवालये गर्भ गृहे लिङ्गरुपी शिवः अस्ति । पार्श्वे एक स्वच्छणल पूर्णम सहः अस्ति । अत्र जलं सदा निर्गच्छत् दृश्यते सरोवरमध्ये पञ्चमुखीशिवस्य शिल्पमस्ति। महाशिवरात्रि पर्वे अत्र वैभवेण उत्सवः प्रचलति महाकूटेश्वर दर्शनार्यम् बहवा अत्रागच्छन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- बादामीतः ८२ कि.मी ।
५) कूडलसङ्गमम् (हुनगुन्द)[सम्पादयतु]
कृष्णामलप्रभानद्योः सङ्गमस्थानम् एतत् क्षेत्रम् । अत्र श्रीजातवेदमुनिः विद्याकेन्द्रं स्थापितवान् इति श्रूयते । महात्मा बसवेश्वरः कल्याणक्रान्तेः अनन्तरम् अत्र आगत्य कूडलसङ्गमेश्वरे ऐक्यः अभवत्। चालुक्यशैल्यां रचितः कूडलसङ्गमनाथदेवालयः ९०० वर्षप्रचीनः अस्ति अत्र शिल्पकला विशिष्टा अस्ति । गर्भगृहं दर्शनीयम् अस्ति । बसवेश्वरस्य ऐक्यमण्डपं परितः वृत्ताकारे प्राकारः अस्ति ज्ले स्थितः एषः देवालयः विशेषानुभवं ददाति । कूडलसङ्गमक्षेत्रे बृहत् सभामण्डपं शिवशरणानां मूर्तिशिल्पानि सुन्दराणि सन्ति । समीपे आलमट्टिजलाशयः उद्यानवनं च स्तः । अत्र सङ्गमजले नौकाविहारं कर्तुं व्यवस्था अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- बिजापुरतः ६७ कि.मी ।
- हुनगुन्दतः १९ कि.मी ।
- बादामीतः ७२ कि.मी.।
- बेङ्गळूरुतः ५२० कि.मी ।
- राष्टियमार्गसङ्ख्या १३


text:
विद्यार्थिनः न सन्ति- स्वाश्रययन्त्रवैज्ञानिक-कलाशालायाः पिधानं क्रियते।तिरुवनन्तपुरम्> छात्राणां न्यूनसंख्यात्वात् स्वाश्रययन्त्र वैज्ञानिक कलाशालाः पिधानं कर्तुं अनुज्ञां निवेद्य कलाशालायाः प्रबन्धकाः साङ्केतिक-वैज्ञानिक विश्वविश्वविद्यालयस्य पुरतः अनुज्ञां प्रार्थितवन्तः। तिसृभिः कलाशालाभिः पोलिटेक्निक् रूपेण परिवर्तयितुं न्यवेदनमपि प्रदत्तम्।
स्वाश्रयमण्डलेषु 120 कलाशालाः सन्ति। सर्वकारेण नियन्त्रिता द्वात्रिंशत् च । एतेषु अष्टाविंशति कलाशालासु एव छात्राः संपूर्णतया प्रवेशिताः। अन्यासु प्रतिशतं पञ्चविंशति (२५%) छात्राः एव आगच्छन्ति। शेषस्थानानि शून्यायानि वर्तन्ते|


text:
बागगुहाः
बागगुहाःपूर्वं तावत् पाण्डवगुहाः इति विख्याताः आसन् । अनन्तर बुद्धस्य चित्राणि सन्तीति कारणात् बुद्धगुहाः इति वदन्ति । अत्र बौद्धसंन्यासिनः वसन्ति स्म । बौद्धभिक्षूनां तपोभूमिः एषः । विन्ध्यपर्वतस्य निबिडारण्ये पर्वतेषु एताः गुहाः निर्मिताः सन्ति । प्रायशः पञ्चमशतकतः सप्तमशतकसमये एताः निर्मिताः इति अभिप्रायः अस्ति । अत्र नव गुहाः सन्ति । गुहायाः भित्तिषु बुद्धस्य जीवनस्य अनेकघटनानां चित्रणम् अस्ति । रङ्गमहल् इति भवनम् अतीव सुन्दरम् अस्ति । अजन्ताप्रदेशे अपि एतादृशानि वर्णचित्राणि भित्तिषु सन्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
धारतः ७० कि.मी । इन्दौरतः ११५ कि.मी मण्डुतः ५० कि.मी । बागतः ७ कि.मी । इन्दौरवडोदरामार्गे


text:
मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसञ्ज्ञितम्।
यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम॥११:१॥
भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया।
त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्॥११:२॥
एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर।
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम॥११:३॥
मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो।
योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम्॥११:४॥
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः।
नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च॥११:५॥
पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा।
बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत॥११:६॥
इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम्।
मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि॥११:७॥
न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा।
दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्॥११:८॥
एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः।
दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥११:९॥
अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम्।
अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥११:१०॥
दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्।
सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं दिश्वतोमुखम्॥११:११॥
दिवि सूर्यसस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता।
यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः॥११:१२॥
तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा।
अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥११:१३॥
ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः।
प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥११:१४॥
पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान्।
ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थमृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान्॥११:१५॥
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम्।
नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप॥११:१६॥
किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम्।
पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्य समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥११:१७॥
त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्।
त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे॥११:१८॥
अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम्।
पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्॥११:१९॥
द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः।
दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥११:२०॥
अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति।
स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः॥११:२१॥
रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च।
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥११:२२॥
रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम्।
बहूदरं बहुदम्ष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम्॥११:२३॥
नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम्।
दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥११:२४॥
दम्ष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि।
दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥११:२५॥
अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः।
भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः॥११:२६॥
वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दम्ष्ट्राकरालानि भयानकानि।
केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥११:२७॥
यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति।
तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति॥११:२८॥
यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः।
तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥११:२९॥
लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः।
तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥११:३०॥
आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद।
विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥११:३१॥
कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः।
ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥११:३२॥
तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून्भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम्।
मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥११:३३॥
द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान्।
मया हतांस्त्वं जहि मा व्याथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्॥११:३४॥
एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी।
नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य॥११:३५॥
स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च।
रक्षाम्सि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः॥११:३६॥
कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे।
अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्॥११:३७॥
त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणस्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्।
वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥११:३८॥
वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च।
नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते॥११:३९॥
नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व।
अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः॥११:४०॥
सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति।
अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात्प्रणयेन वापि॥११:४१॥
यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु।
एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥११:४२॥
पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान्।
न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव॥११:४३॥
तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम्।
पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥११:४४॥
अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे।
तदेव मे दर्शय देवरूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास॥११:४५॥
किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तमिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव।
तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥११:४६॥
मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात्।
तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥११:४७॥
न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैर्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः।
एवं रूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥११:४८॥
मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम्।
व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य॥११:४९॥
इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः।
आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥११:५०॥
दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन।
इदानीमस्मि सम्वृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥११:५१॥
सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम।
देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥११:५२॥
नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया।
शक्य एवम्विधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा॥११:५३॥
भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवम्विधोऽर्जुन।
ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥११:५४॥
मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः।
निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव॥११:५५॥
इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसम्वादे विश्वरूपदर्शनयोगो नाम एकादशोऽध्यायः॥


text:
नागगजैरावतवृषभगोजरद्गवमृगाजदहनाख्याः । अश्विन्याद्याः कैश्चित् त्रिभाः क्रमाद् वीथयः कथिताः ॥१॥
नागा तु पवनयाम्यानलानि पैतामहात् त्रिभाः तिस्रः । गोवीथ्यामश्विन्यः पौष्णं द्वे चापि भद्रपदे ॥२॥
जारद्गव्यां श्रवणात् त्रिभं मृगाख्या त्रिभं तु मैत्राद्यम् । हस्तविशाखात्वाष्ट्राणि अजैत्यषाढाद्वयं दहना ॥३॥
तिस्रः तिस्रः तासां क्रमादुदन्मध्ययाम्यमार्गस्थाः । तासामपि उत्तरमध्यदक्षिणेन स्थितैकैका ( दक्षिनावस्तितैकैका) ॥४॥
वीथीमार्गान् अपरे कथयन्ति यथास्थितान् भमार्गस्य । नक्षत्राणां तारा याम्योत्तरमध्यमाः तद्वत् ॥५॥
उत्तरमार्गो याम्यादि निगदितो मध्यमः तु भाग्याद्यः । दक्षिणमार्गो आषाढादि कैश्चिदेवं कृवा मार्गाः ॥६॥
ज्यौतिषं ( ज्योतिसं) आगमशास्त्रं विप्रतिपत्तौ न योग्यमस्माकम् । स्वयमेवा विकल्पयितुं किन्तु बहूनां मतं वक्ष्ये ॥७॥
उत्तरवीथिषु शुक्रः सुभिक्षशिवकृद् गतोऽस्तमुदयम् च ( वा) । मध्यासु मध्यफलदः कष्टफलो दक्षिणस्थासु ॥८॥
अत्युत्तमोत्तमोनं सममध्यन्यूनमधमकष्टफलम् । कष्टतरं ( तमं) सौम्याद्यासु वीथिषु यथाक्रमं ब्रूयात् ॥९॥
भरणीपूर्वं मण्डलम् ऋक्षचतुष्कं सुभिक्षकरमाद्यम् । वंगांगमहिषबाह्लिक ( वाह्लिक) कलिंगदेशेषु भयजननम् ॥१०॥
अत्रो उदितमारोहेद् ग्रहोऽपरो यदि सितं ततो हन्यात् । भद्राश्वशूरसेनकयौधेयककोटिवर्षनृपान् ॥११॥
भचतुष्टयमार्द्राद्यं द्वितीयममितांबुसस्यसंपत्त्यै । विप्राणामशुभकरं विशेषतः क्रूरचेष्टानाम् ॥१२॥
अन्येनात्राक्रान्ते म्लेच्छाटविकश्व ( काश्व) जीविगोमन्तान् । गोनर्दनीचशूद्रान् वैदेहांश्चानयः स्पृशति ॥१३॥
विचरन् मघादिपंचकमुदितः सस्यप्रणाशकृत्शुक्रः । क्षुत्तस्करभयजननो नीचोन्नतिसंकरकरश्च ॥१४॥
पित्र्याद्येऽवष्टंभो हन्त्यन्येनाविकान् शबरशूद्रान् । पुण्ड्रापरान्त्यशूलिकवनवासिद्रविडसामुद्रान् ॥१५॥
स्वात्याद्यं भत्रितयं मण्डलमेतगतुर्थमभयकरम् । ब्रह्मक्षत्रसुभिक्षाभिवृद्धये मित्रभेदाय ॥१६॥
अत्राक्रान्ते मृत्युः किरातभर्तुःपिनष्टि चैक्षुवाकून् । प्रत्यन्तावन्तिपुलिन्दतंगणान् शूरसेनांश्च ॥१७॥
ज्येष्ठाद्यं पंचर्क्षं क्षुत्तस्कररोगदम् प्रबाधयते । काश्मीराश्मकमत्स्यान् सचारुदेवीन् अवन्तींश्च ॥१८॥
अत्रारोहेद् द्रविडाभीरांबष्ठ ( आरोहेऽत्राभीरान् द्रविडांबष्ठ) त्रिगर्तसौराष्ट्रान् । नाशयन्ति सिन्धुसौवीरकांश्च काशीश्वरस्य वधः ॥१८॥
षष्ठं षण्नक्षत्रं शुभमेतन् मण्डलं धनिष्ठाद्यम् । भूरिधनगोकुलाकुलमनल्पधान्यं क्वचित् सभयम् ॥१९॥
अत्रारोहेच् ( आरोहे) शूलिकगान्धारावन्तयः प्रपीड्यन्ते । वैदेहवधः प्रत्यन्तयवनशकदासपरिवृद्धिः ॥२०॥
अपरस्यां स्वात्याद्यं ज्येष्ठाद्यं चापि मण्डलं शुभदम् । पित्र्याद्यं पूर्वस्यां शेषाणि यथोक्तफलदानि ॥२१॥
दृष्तोऽनस्तमिते ( ऽनस्तगतेऽर्के) भयकृत् क्षुद्रोगकृत् समस्तमहः । अर्धदिवसे ( दिवसं) च सेन्दुः नृपबलपुरभेदकृत्शुक्रः ॥२२॥
भिन्दन् गतोऽनलर्क्षं कूलातिक्रान्तवारिवाहाभिः । अव्यक्ततुंगनिम्ना समा सरिद्भिः भवति धात्री ॥२३॥
प्राजापत्ये शकटे भिन्ने कृत्वेव पातकं वसुधा । केशास्थिशकलशबला कापालमिव व्रतं धत्ते ॥२४॥
सौम्योपगतो रससस्यसंक्षयायोशनाः समुद्दिष्टः । आर्द्रागतः तु कोशलकलिंगहा सलिलनिकरकरः ॥२५॥
अश्मकवैदर्भाणां पुनः वसुस्थे सिते महाननयः । पुष्ये पुष्टा वृष्टिः विद्याधरगणविमर्दश्च ॥२६॥
आश्लेषासु भुजंगमदारुणपीडावहश्चरन् शुक्रः । भिन्दन् मघां महामात्रदोषकृद् भूरिवृष्टिकरः ॥२७॥
भाग्ये शबरपुलिन्दप्रध्वंसकरोऽंबुनिवहमोक्षाय । आर्यम्णे कुरुजांगलपांचालघ्नः सलिलदायी ॥२८॥
कौरवचित्रकराणां हस्ते पीडा जलस्य च निरोधः । कूपकृदण्डजपीडा चित्रास्थे शोभना वृष्टिः ॥२९॥
स्वातौ प्रभूतवृष्टिः दूतवणिग्नाविकान् स्पृशत्यनयः । एन्द्राग्नेऽपि सुवृष्टिः वणिजां च भयं विजानीयात् ॥३०॥
मैत्रे क्षत्रविरोधो ज्येष्ठायां क्षत्रमुख्यसन्तापः । मौलिकभिषजाम् मूले त्रिष्वपि चैतेष्वनावृष्टिः ॥३१॥
आप्ये सलिलजपीडा विश्वेशे व्याधयः प्रकुप्यन्ति । श्रवणे श्रवणव्याधिः पाखण्डि ( पाषण्दि) भयं धनिष्ठासु ॥३२॥
शतभिषजि शौण्डिकानामजैकभे ( अजैकपे) द्यूतजीविनां पीडां ( पीडा) । कुरुपांचालानामपि करोति चास्मिन् सितः सलिलम् ॥३३॥
आहिर्बुधिने फलमूलतापकृद् यायिनाम् च रेवत्याम् । अश्विन्यां हयपानां याम्ये तु किरातयवनानाम् ॥३४॥
चतुर्दशीं पंचदशीं ( चतुर्दशे पंचदशे तथाष्टमे) - तमिस्रपक्षस्य तिथिं ( तिथौ) भृगोः सुतः । यदा व्रजेद् दर्शनमस्तमेति वा तदा मही वारिमयीव लक्ष्यते ॥३५॥
गुरुः भृगुश्चापरपूर्वकाष्ठयोः परस्परं सप्तमराशिगौ यदा । तदा प्रजा रुग्भयशोकपीडिता न वारि पश्यन्ति पुरन्दरोज्झितम् ॥३६॥
यदा स्थिता जीवबुधारसूर्यजाः सितस्य सर्वेऽग्रपथानुवर्तिनः । नृनागविद्याधरसंगराः तदा भवन्ति वाताश्च समुच्छ्रितान्तकाः ॥३७॥
न मित्रभावे सुहृदो व्यवस्थिताः क्रियासु सम्यग् न रता द्विजातयः । न चाल्पमपि अंबु ददाति वासवो भिनत्ति वज्रेण शिरांसि भूभृताम् ॥३८॥
शनैश्चरे म्लेच्छविडालकुञ्जराः खरा महिष्योऽसितधान्यशूकराः । पुलिन्दशूद्राश्च सदक्षिणापथाः क्षयं व्रजन्त्यक्षिमरुद्गदौद्भवैः ॥३९॥
निहन्ति शुक्रः क्षितिजेऽग्रतः प्रजां ( प्रजा) हुताशशस्त्रक्षुदवृष्टितस्करैः । चराचरं व्यक्तमथौत्तरापथं दिशोऽग्निविद्युद्रजसा च पीड्येत् ॥४०॥
बृहस्पतौ हन्ति पुरःस्थिते सितः सितं समस्तं द्विजगोसुरालयान् । दिशं च पूर्वां करकासृजोऽंबुदा गले गदा भूरि भवेग शारदम् ॥॥
सौम्योऽस्तोदयोः पुरो भृगुसुतस्यावस्थितः तोयकृद् रोगान् पित्तजकामलांश ( कामलां कामलांशोः कामलाः) च कुरुते पुष्णाति च ग्रैष्मिकान् ( ग्रैष्मिकं) ।
हन्यात् प्रव्रजिताग्निहोत्रिकभिषग्रंगोपजीव्यान् हयान् वैश्यान् गाः सह वाहनैः नरपतीन् पीतानि पश्चाद् दिशम् ॥४१॥
शिखिभयमनलाभे शस्त्रकोपश्च रक्ते कनकनिकषगौरे व्याधयो दैत्यपूज्ये । हरितकपिलरूपे श्वासकासप्रकोपः पतति न सलिलं खाद् भस्मरूक्षासिताभे ॥४२॥
दधिकुमुदशशांकान्तिभृत् स्फुटविकसत्किरणो बृहत्तनुः । सुगतिः अविकृतो जयान्वितः कृतयुगरूपकरः सिताह्वयः ॥४३॥


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १३६
मयस्य महेश्वररूपस्य कालस्य प्रशंसावर्णनम्।
सूत उवाच।
मयः प्रहारं कृत्वा तु मायावी दानवर्षभः।
विवेश तूर्णं त्रिपुरमभ्रं नीलमिवाम्बरम्।। १३६.१ ।।
सदीर्घमुष्णं निःश्वस्य दानवान् वीक्ष्य मध्यगान्।
दध्यौ लोकक्षये प्राप्ते कालं काल इवापरः।। १३६.२ ।।
इन्द्रोऽपि बिभ्यते यस्य स्थितो युद्धेप्सुरग्रतः।
स चापि निधनं प्राप्तो विद्युन्माली महायशाः।। १३६.३ ।।
दुर्गं वै त्रिपुरस्यास्य न समं विद्यते पुरम्।
तस्याप्येषो नयः प्राप्तो न दुर्गं कारणं क्वचित्।। १३६.४ ।।
कालस्यैव वशे सर्वं दुर्गं दुर्गतरञ्च यत्।
काले क्रुद्धे कथं कालात्त्राणं नोऽद्य भविष्यति।। १३६.५ ।।
लोकेषु त्रिषु यत् किञ्चिद्बलं वै सर्वजन्तुषु।
कालस्य तद्वशं सर्वमिति पैतामहो विधिः।। १३६.६ ।।
अस्मिन् कः प्रभवोद्योगोह्यसन्धार्ये मितात्मनि।
लङ्घने कः समर्थः स्याद् ऋते देवं महेश्वरम्।। १३६.७ ।।
बिभेमि नेन्द्राद्धि यमाद् वरुणान्न च वित्तपात्।
स्वामी चैषान्तु देवानां दुर्जयः स महेश्वरः।। १३६.८ ।।
ऐश्वर्यस्य फलं यत्तत् प्रभुत्वस्य च यत् फलम्।
तदद्य दर्शयिष्यामि यावद्वीराः समन्ततः।। १३६.९ ।।
वापीममृततोयेन पूर्णा स्रक्ष्ये वरौषधीः।
जीविष्यन्ति तदा दैत्याः सञ्जीवनवरौषधीः।। १३६.१० ।।
इति सञ्चित्य बलवान् मयो मायाविनां वरः।
मायया ससृजे वापीं रम्भामिव पितामहः।। १३६.११ ।।
द्वियोजनायतां दीर्घां पूर्णयोजनविस्तृताम्।
आरोहसंक्रमवतीं चित्ररूपां तथैव च।। १३६.१२ ।।
इन्दोः किरणकल्पेन मृष्टेनामृतगन्धिना।
पूर्णां परमतोयेन गुणपूर्णामिवाङ्गनाम्।। १३६.१३ ।।
उत्पलैः कुमुदैः पद्मैर्वृतां कादम्बकैस्तथा।
चन्द्रभास्करवर्णाभैर्भीमैरावरणैर्वृताम्।। १३६.१४ ।।
खगैमधुररावैश्च चारुचामीकरप्रभैः।
कामैषिभिरिवाकीर्णां जीवानामरणीमिव।। १३६.१५ ।।
तां वापीं सृज्य स मयो गङ्गामिव महेश्वरः।
तस्यां प्रक्षापयामास विद्युन्मालिनमादितः।। १३६.१६ ।।
स वाप्यां मज्जितो दैत्यो देवशत्रुर्महाबलः।
उत्तस्थाविन्धनैरिद्धः सद्यो हुत इवानलः।। १३६.१७ ।।
मयस्य चाञ्जलिं कृत्वा तारकाख्योऽभिवादितः।
विद्युन्मालीति वचनं मयमुत्थाय चाब्रवीत्।। १३६.१८ ।।
क्व नन्दी सह रुद्रेण वृतः प्रथकजम्बुकैः।
युद्ध्यामो नन्दिनं पीड्य दया देहेषु का हि नः।। १३६.१९ ।।
अन्वास्यैव च रुद्रस्य भवामः प्रभविष्णवः।
तैर्वा विनिहता युद्धे भविष्यामो यमाशनाः।। १३६,२० ।।
विद्युन्मालेः निशम्यैतन्मयोवचनमूर्जितम्।
तं परिष्वज्य सार्द्राक्ष इदमाह महासुरः।। १३६.२१ ।।
विद्युन्मालिन्न मे राज्यमभिप्रेतन्न जीवितम्।
त्वया विना महाबाहो! किमन्येन महासुर!।। १३६.२२ ।।
महामृतमयी वापी ह्येषा मायाभिरीश्वर!।
सृष्टा दानवदैत्यानां हतानां जीववर्द्धिनी।। १३६.२३ ।।
दिष्ट्या त्वां दैत्य! पश्यामि यमलोकादिहागतम्।
दुर्गतावनयग्रस्तं भोक्ष्यामोऽद्य महानिधिम्।। १३६.२४ ।।
द्रृष्ट्वा द्रृष्ट्वा च तां वापीं मायया मयनिर्मिताम्।
हृष्टाननाक्षा दैत्येन्द्रा इदं वचनमब्रुवन्।। १३६.२५ ।।
दानवा! युद्द्यतेदानीं प्रमथैः सहनिर्भयाः।
मयेन निर्मितावापी हतान् सञ्जीवयिष्यति।। १३६.२६ ।।
ततः क्षुब्धाम्बुनिधिभा भेरीसानु भयङ्करी।
वाद्यमाना ननादोच्चै रौरवी सा पुनः पुनः।। १३६.२७ ।।
श्रुत्वा भेरीरवं घोरं मेघारम्भित सन्निभम्।
न्यपतन्नसुरास्तूर्णं त्रिपुराद्युद्धलालसाः।। १३६.२८ ।।
लोहरायतसौवर्णैः कटकैर्मणिराजितैः।
आमुक्तैः कुण्डलैहारैर्मुकुटैरपि चोत्कटैः।। १३६.२९ ।।
धूमायिता ह्यविरमा ज्वलन्त इव पावकाः।
आयुधानि समादाय काशिनो द्रृढविक्रमाः।। १३६.३० ।।
नृत्यमाना इव नटा गर्जंन्त इव तोयदा।
करोच्छ्राया इव गजा सिंहा इव च निर्भयाः।। १३६.३१ ।।
ह्रदा इव च गम्भीराः सूर्य्या इव प्रतापिताः।
द्रुमा इव च दैत्येन्द्रा त्रासयन्ते बलं महत्।। १३६.३२ ।।
प्रमथा अपि सोत्साहा गरुड़ोत्पात पातिनः।
युयुत्सवोऽभिधावन्ति दानवान् दानवारयः।। १३६.३३ ।।
नन्दीश्वरेण प्रमथास्तारकाख्येण दानवाः।
चक्रुः संहत्य संग्रामञ्चोद्यमाना बलेन च।। १३६.३४ ।।
तेऽसिभिश्चन्द्रसङ्काशैः शूलैश्चानलपिंगलैः।
बाणैश्च द्रृढनिर्मुक्तैरभिजघ्नुः परस्परम्।। १३०.३५ ।।
शराणां सृज्यमानानामसीनाञ्च निपात्यताम्।
रूपाण्यासन् महोल्कानां पतन्तीनामिवाम्बरात्।। १३०.३६ ।।
शक्तिभिर्भिन्नहृदया निर्दया इव पातिताः।
निरयेष्विव निर्मग्नाः कूजन्ते प्रमथासुराः।। १३६.३७ ।।
हेमकुण्डलयुक्तानि किरीटोत्कटवन्तिच।
शिरांस्युर्व्या पतन्तिस्म गिरिकूटानिवात्यये।। १३६.३८ ।।
परश्वधैः पट्टिशैश्च खङ्गैश्च परिघैस्तथा।
छिन्नाः करिवराकारा निपेतुस्ते धरातले।। १३६.३९ ।।
गर्जन्ति सहसा हृष्टाः प्रमथा भीमगर्जनाः।
साधयन्त्यपरे सिद्धा युद्धगान्धर्वमद्भुतम्।। १३६.४० ।।
बलवान् भासि प्रमथ दर्पितो भासि दानव!।
इति चोच्चारयन्वाचं वारणा रणधूर्गताः।। १३६.४१ ।।
परिघैराहता केचिद्दानवैः शङ्करानुगाः।
वमन्ते रुधिरं वक्त्रैः स्वर्णधातुमिवाचलाः।। १३६.४२ ।।
प्रमधैरपि नाराचैरसुराः सुरशत्रवः।
द्रुमैश्च गिरिश्रृङ्गैश्च गाढ़मेवाहवे हताः।। १३६.४३ ।।
सूदितानथ तान् दैत्यानन्ये दानवपुङ्गवाः।
उत्क्षिप्य चिक्षिपुर्वाप्यां मयदानव नोदिताः।। १३६.४४ ।।
ते चापि भास्वरैर्देहैः स्वर्गलोक इवामराः।
उत्तस्थुर्वापीमासाद्य सद्रूपा भरणाम्बराः।। १३६.४५ ।।
अथैके दानवाः प्राप्य वापी प्रक्षेपणादसून्।
आस्फोट्य सिंहनादञ्च कृत्वा धावंस्तथा सुराः।। १३६.४६ ।।
दानवाः प्रमथानेतान् प्रसर्पत किमासथ।
हतानपि हि वो वापी पुनरुज्जीवयिष्यति।। १३६.४७ ।।
एवं श्रुत्वा शङ्कुकर्णो वचोऽग्रग्रहसन्निभः।
द्रुतमेवेत्य देवेशमिदं वचनमब्रवीत्।। १३६.४८ ।।
सूदिताः सूदिता देव! प्रमथैरसुराह्यमी।
उत्तिष्ठन्ति पुनर्भीमाः सस्या इव जलोक्षिताः।। १३६.४९ ।।
अस्मिन् किल पुरे वापी पूर्णामृतरसाम्भसा।
निहता निहता यत्र क्षिप्ता जीवन्ति दानवाः।। १३६.५० ।।
इति विज्ञापयेद्देवं शङ्कुकर्णो महेश्वरम्।
अभवन् दानवबल उत्पाता वै सुदारुणाः।। १३६.५१ ।।
तारकाख्यः सुभीमाक्षो दारितास्यो हरिर्यथा।
अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धो महादेवरथं प्रति।। १३६.५२ ।।
त्रिपुरे तु महान्घोरो भेरीशङ्खरवो बभौ।
दानवा निः सृता द्रृष्ट्वा देवदेवरथे सुरम्।। १३६.५३ ।।
भूकम्पश्चाभवत्तत्र शताङ्गो भूगतोऽभवत्।
द्रृष्ट्वा क्षोभमगाद्रुद्रः स्वयम्भूश्च पितामहः।। १३६.५४ ।।
ताभ्यां देववरिष्ठाभ्यामन्वितः स रथोत्तमः।
अनायतनमासाद्य सीदते गुणवानिव।। १३६.५५ ।।
धातुक्षये देह इव ग्रीष्मे चाल्पमिवोदकम्।
शैथिल्यं याति स रथः स्नेहो विप्रकृतो यथा।। १३६.५६ ।।
रथादुत्पत्यात्मभूर्वै सीदन्तं तु रथोत्तमम्।
वृषरूपं महत् कृत्वा रथं जग्राह दुर्धरम्।। १३६.५७ ।।
तदा शराद्विनिष्पत्य पीतवासा जनार्दनः।
वृषरूपं महत् कृत्वा रथं जग्राह दुर्धरम्।। १३६.५८ ।।
सविषाणाभ्यां त्रैलोक्यं रथमेव महारथः।
प्रगृह्योद्वहते सज्जं कुलं कुलवहो यथा।। १३६.५९ ।।
तारकाख्योऽपि दैत्येन्द्रो गिरीन्द्र इव पक्षवान्।
अभ्यद्रवत्तदा देवं ब्रह्माणं हतवांश्च सः।। १३६.६० ।।
स तारकाख्याभिहतः प्रतोदं न्यस्य कूबरे।
विजज्वाल मुहुर्ब्रह्मा श्वासं वक्त्रात् समुद्गिरन्।। १३६.६१ ।।
तत्र दैत्यैर्महानादो दानवैरपि भैरवः।
तारकाख्यस्य पूजार्थं कृतो जलधरोपमः।। १३६.६२ ।।
रथचरणकरोऽथ महामृधे वृषभवपुर्वृषभेन्द्रपूजितः।
दितितनयबलं विमर्द्य सर्वं त्रिपुरपुरं प्रविवेश केशवः।। १३६.६३ ।।
सजलजलदराजिता समस्तां कुमुदवरोपलफुल्लपङ्कजाढ्याम्।
सुरगुरुरपिबत्पयोऽमृतन्तद्रविरिव सञ्चितशार्वरन्तमोऽन्धम्।। १३६.६४ ।।
वापीं पीत्वा सुरेन्द्राणां पीतवासाजनार्दनः।
नर्दमानो महाबाहुः प्रविवेश शरन्ततः।। १३६.६५ ।।
ततोऽसुरा भीमगणेश्वरैर्हताः प्रहारसम्बर्द्धितशोणितापगाः।
पराङ्मुखाभीममुखैः कृतारणे यथा नयाभ्युद्यततत्परैर्नरः।। १३६.६६ ।।
स तारकाख्यस्तडिमालिरेव च मयेन सार्द्धं प्रमथैरभिद्रुता।
पुरं परा वृत्यनुतेशरार्दिता यथा शरीरं पवनोदये गता।। १३६.६७ ।।
गणेश्वराभ्युद्यतदर्पकाशिनो महेन्द्रनन्दीश्वरषण्मुखायुधि।
विनेदुरुच्चैर्जहसुश्च दुर्मदा जयेम चन्द्रादि दिगीश्वरैः सह।। १३६.६८ ।।