text:
केनोपनिषद्
प्रथमः खण्डः
मूलम् (1.1)
केनेषितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः ।
केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥१॥
पदच्छेदः
केन इषितम् पतति प्रेषितम् मनः केन प्राणः प्रथमः प्र+एति युक्तः
केन इषिताम् वाचम् इमाम् वदन्ति चक्षुः श्रोत्रम् कः उ देवः युनक्ति
अन्वयः
मनः केन इषितं (च) प्रेषितं (च) (सत्) पतति ? केन युक्तः प्रथमः प्राणः प्रैति ? केन इषिताम् इमां वाचं (मनुष्याः) वदन्ति ? चक्षुः (च) श्रोत्रं (च) कः उ देवः युनक्ति ?
आकाङ्क्षा
- पतति
- किं पतति ? (कर्तृपदम्) मनः
- कथं भूत्वा ? इषितं (च) प्रेषितं (च) (सत्)
- केन इषितं प्रेषितं (च) ? केन
- प्रैति
- कः प्रैति ? प्राणः
- कीदृशः प्राणः ? प्रथमः
- कथंभूतः प्राणः ? युक्तः
- वदन्ति
- के वदन्ति ? (मनुष्याः) [इति अध्याहृतम्]
- किं वदन्ति ? इमाम्
- किं इमाम् ? वाचम्
- कथंभूतां वाचम् ? इषिताम्
- युनक्ति
- कः युनक्ति ? देवः
- कीदृशः देवः ? कः उ [उ इति अवधारणपदम्]
- किं युनक्ति ? श्रोत्रम्
- पुनः किं च युनक्ति ? चक्षुः
पदार्थः / पदविवरणम्
- इमाम् = इयम् शब्दः, स्त्रीलिङ्गः | प्रथमा इयम्, इमे, इमाः | द्वितीया इमाम्, इमे, इमाः
- इषितम् = desired
- पतति = falls (i.e., flows towards its subjects)
- प्रेषितम् = sent
- प्रैति = proceeds (to perform its respective functions)
- युनक्ति = directs
मूलम् (1.2)
श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यत्। वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः।
चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः। प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥२॥
पदच्छेदः
श्रोत्रस्य श्रोत्रम् मनसः मनः यत् वाचः ह वाचम् सः उ प्राणस्य प्राणः चक्षुषः चक्षुः अतिमुच्य धीराः प्रेत्य अस्मात् लोकात् अमृताः भवन्ति
अन्वयः
यत् श्रोत्रस्य श्रोत्रम्, मनसः मनः, वाचः ह वाचम्, सः उ प्राणस्य प्राणः । चक्षुषः चक्षुः । (एवं विदित्वा) श्रोत्रादिषु आत्मभावम् अतिमुच्य धीराः अस्मात् लोकात् प्रेत्य अमृताः भवन्ति ।
आकाङ्क्षा
- (अस्ति)
- कथंभूतः अस्ति ? प्राणः
- पुनः कथंभूतः अस्ति ? चक्षुः
- कः ? सः उ [उ इति अवधारणपदम्]
- कीदृशः सः ? यत् श्रोत्रम् (अस्ति)
- कस्य श्रोत्रम् ? श्रोत्रस्य
- पुनः कीदृशः सः ? यत् मनः (अस्ति)
- पुनः कीदृशः सः ? यत् वाचम् (अस्ति)
- कस्य वाचम् ? वाचः ह [ह इति अवधारणपदम्]
- भवन्ति
- कथंभूताः भवन्ति ? अमृताः
- के भवन्ति ? धीराः
- किं कृत्वा भवन्ति ? (विदित्वा)
- पुनः किं कृत्वा भवन्ति ? अतिमुच्य
- किम् अतिमुच्य ? आत्मभावम्
- केषु अतिमुच्य ? श्रोत्रादिषु
- पुनः किं कृत्वा भवन्ति ? प्रेत्य
- कस्मात् प्रेत्य ? अस्मात्
पदार्थः / पदविवरणम्
- अतिमुच्य = परित्यज्य
- प्रेत्य = व्यावृत्य (having desisted)
मूलम् (1.3)
न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो
न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिष्यात्।
अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि।
इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ॥
पदच्छेदः
न तत्र चक्षुः गच्छति न वाक् गच्छति न उ मनः
न विद्मः न विजानीमः यथा एतत् अनुशिष्यात्
अन्यत् एव तत् विदितात् अथो अविदितात् अधि
इति शुश्रुम पूर्वेषाम् ये नः तत् वि+आचचक्षिरे
अन्वयः
तत्र चक्षुः न गछति । न वाक् न उ मनः गच्छति । (तत्) न विद्मः । यथा एतत् अनुशिष्यात् (तत् अपि) न विजानीमः । तत् विदितात् अन्यत् एव । अथो अविदितात् अधि इति पूर्वेषां शुश्रुमः ये नः तत् व्याचचक्षिरे ।
आकाङ्क्षा
- शुश्रुमः (आसम्)
- किषां (वचनम्) शुश्रुमः ? पूर्वेषाम्
- कीदृशां पूर्वेषाम् ? ये व्याचचक्षिरे
- किं व्याचचक्षिरे ? तत्
- केभ्यः कृते व्याचचक्षिरे ? नः
- किमिति (वचनम्) ? … इति
- न गछति
- किं न गछति ? चक्षुः
- कस्मिन् (विषये) न गछति ? तत्र
- पुनः किं न गछति ? वाक्
- पुनः किं न गछति ? उ मनः
- (तत्) न विद्मः ।
- न विजानीमः
- किं न विजानीमः ? यथा अनुशिष्यात्
- (अस्ति)
- कथम् अस्ति ? अन्यत् एव
- कस्मात् अन्यत् ? विदितात्
- किम् अन्यत् अस्ति ? तत्
- अथो (अस्ति) |
पदार्थः / पदविवरणम्
- व्याचचक्षिरे = व्याख्यातवन्तः, विस्पष्टं कथितवन्तः
- विद्मः = विजानीमः
- अनुशिष्यात् = उपदिशेत्, शिष्यायेत्
- अधि = उपरि अर्थे लक्षणया अन्यत्
- अथो = संयोजकपदं चार्थे, अप्यर्थे
- एव – अवधारणपदम्
मूलम् (1.4)
यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥
पदच्छेदः
यत् वाचा अनभ्युदितम् येन वाक् अभ्युद्यते
तत् एव ब्रह्म त्वम् विद्धि न इदम् यत् इदम् उपासते
अन्वयः
यत् वाचा अनभ्युदितम्। येन वाक् अभ्युद्यते। तत् एव त्वं ब्रह्म विद्धि । यत् इदम् उपासते इदं न ।
आकाङ्क्षा
- विद्धि
- कः विद्धि ? (त्वम्)
- किमिति विद्धि ? ब्रह्म
- किं ब्रह्म विद्धि ? तत् एव
- कीदृशं तत् ? यत् अनभ्युदितम् (अस्ति)
- पुनः कीदृशं तत् ? येन अभ्युद्यते
- इदं न अस्ति
- इदं किं न अस्ति ? (ब्रह्म)
- कीदृशं इदम् ? यत् इदम् उपासते
पदार्थः / पदविवरणम्
- अनभ्युदितम् = न + अभ्युदितम् | अभि + उदितम् | अप्रकाशितम्, अनभ्युक्तम्
- अभ्युद्यते = अभि + उद्यते | चैतन्यज्योतिषा प्रकाश्यते, प्रयुज्यते
- उपासते = ध्यायन्ति
मूलम् (1.5)
यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम्।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥
पदच्छेदः
यत् मनसा न मनुते येन अहुः मनः मतम्
तत् एव ब्रह्म त्वम् विद्धि न इदम् यत् इदम् उमुपासते
अन्वयः
मनसा यत् न मनुते । येन मनः मतम् (इति ब्रह्मविदः) आहुः । तत् एव त्वं ब्रह्म विद्धि । यत् इदम् उपासते इदं न ।
आकाङ्क्षा
- विद्धि
- कः विद्धि ? (त्वम्)
- किमिति विद्धि ? ब्रह्म
- किं ब्रह्म विद्धि ? तत् एव
- कीदृशं तत् ? यत् न मनुते
- कीदृशं तत् ? येन मतम् इति आहुः
- किं मतम् इति आहुः? मनः
- मतम् इति के आहुः ? (ब्रह्मविदः)
- इदं न अस्ति
- इदं किं न अस्ति ? (ब्रह्म)
- कीदृशं इदम् ? यत् इदम् उपासते
पदार्थः / पदविवरणम्
- मनुते
- मतम्
- मनसा
- मनः = अत्र अन्तःकरणम्
मूलम् (1.6)
यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूंषि पश्यति।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥
पदच्छेदः
यत् चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूंषि पश्यति
तत् एव ब्रह्म त्वम् विद्धि न इदम् यत् इदम् उमुपासते
अन्वयः
यत् चक्शुषा न पश्यति । येन चक्षूंषि पश्यति। तत् एव त्वं ब्रह्म विद्धि। यत् इदम् उपासते इदं न ।
आकाङ्क्षा
- विद्धि
- कः विद्धि ? (त्वम्)
- किमिति विद्धि ? ब्रह्म
- किं ब्रह्म विद्धि ? तत् एव
- कीदृशं तत् ? यत् न पश्यति
- कीदृशं तत् ? येन पश्यति
- इदं न अस्ति
- इदं किं न अस्ति ? (ब्रह्म)
- कीदृशं इदम् ? यत् इदम् उपासते
पदार्थः / पदविवरणम्
मूलम् (1.7)
यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥
पदच्छेदः
यत् श्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रम् इदम् श्रुतम्
तत् एव ब्रह्म त्वम् विद्धि न इदम् यत् इदम् उमुपासते
अन्वयः
यत् श्रोत्रेण न शृणोति। येन इदं श्रोत्रं श्रुतम् । तत् एव त्वं ब्रह्म विद्धि। यत् इदम् उपासते इदं न ।
आकाङ्क्षा
- विद्धि
- कः विद्धि ? (त्वम्)
- किमिति विद्धि ? ब्रह्म
- किं ब्रह्म विद्धि ? तत् एव
- कीदृशं तत् ? यत् न शृणोति
- कीदृशं तत् ? येन श्रुतम्
- येन किं श्रुतम् ? इदम्
- इदं न अस्ति
- इदं किं न अस्ति ? (ब्रह्म)
- कीदृशं इदम् ? यत् इदम् उपासते
पदार्थः / पदविवरणम्
- श्रोत्रम् = शब्देन्द्रीयम्
मूलम् (1.8)
यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥
पदच्छेदः
यत् प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते
तत् एव ब्रह्म त्वम् विद्धि न इदम् यत् इदम् उमुपासते
अन्वयः
यत् प्राणेन न प्राणिति । येन प्राणः प्रणीयते । तत् एव त्वं ब्रह्म विद्धि। यत् इदम् उपासते इदं न ।
आकाङ्क्षा
- विद्धि
- कः विद्धि ? (त्वम्)
- किमिति विद्धि ? ब्रह्म
- किं ब्रह्म विद्धि ? तत् एव
- कीदृशं तत् ? यत् न प्राणिति
- कीदृशं तत् ? येन प्रणीयते
- इदं न अस्ति
- इदं किं न अस्ति ? (ब्रह्म)
- कीदृशं इदम् ? यत् इदम् उपासते
पदार्थः / पदविवरणम्
- प्राणिति = गन्धवत् विषयीकरोति
- प्राणेन = घ्राणेन
- प्राणः = पार्थिवनासिकापुटान्तरवस्थितः अन्तःकरणः, the organ of smell
- प्रणीयते = प्रेष्यते, is impelled
द्वितीयः खण्डः
मूलम् (2.1)
यदि मन्यसे सुवेदेति दभ्रमेवापि नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपम्।
यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥
पदच्छेदः
यदि मन्यसे सुवेद इति दभ्रम् एव अपि नूनम् त्वम् वेत्थ ब्रह्मणः रूपम् यत् अस्य त्वम् यत् अस्य देवेषु अथ नु मीमांस्यम् एव ते मन्ये वीदितम्
अन्वयः
यदि सुवेद इति मन्यसे नूनं त्वं दभ्रम् एव अपि रूपं वेत्थ । (त्वं भूतेषु) अस्य यत् (रूपं वेत्थ) अपि च देवेषु अस्य यत् (रूपं वेत्थ, तत् सर्वं दभ्रम्) एव । अथ नु ते मीमांस्यम् एव । मन्ये वीदितम् ।
आकाङ्क्षा
- वेत्थ
- कथं वेत्थ ? अपि (अपि नाम)
- कः वेत्थ ? त्वम्
- किं वेत्थ ? रूपम्
- कियत् वेत्थ ? दभ्रम् एव
- कथं दभ्रम् एव ? नूनम्
- कदा दभ्रम् एव वेत्थ ? यदि मन्यसे
- कः मन्यसे ? त्वम्
- किमिति मन्यसे ? सुवेद इति
- (तत् सर्वं दभ्रम्) एव
- किं तत् ? यत् (वेत्थ)
- कः वेत्थ ? (त्वं – अत्र शिष्यः)
- किं वेत्थ ? (रूपम्)
- कुत्र वेत्थ ? (भूतेषु)
- अपि च कुत्र वेत्थ ? अपि च देवेषु
- मीमांस्यम् एव (भवति)
- किं मीमांस्यम् ? (ब्रह्म)
- कस्य मीमांस्यम् ? ते
- कथं मीमांस्यम् ? नु
- कदा मीमांस्यम् ? अथ
- मन्ये [ इति शिष्यः वदति ]
- कः मन्ये ? अहम् (अत्र शिष्यः)
- किमिति मन्ये ? वीदितम् इति
- किं वीदितम् इति ? (ब्रह्म)
पदार्थः / पदविवरणम्
- नूनम् = निश्चयेन
- दभ्रम् = अल्पम्
- अपि = अपि नाम = प्रायः
- अथ = इदानीम्
- नु = अतः
- ते = तुभ्यम् / तव (अत्र तव)
मूलम् (2.2)
नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च।
यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥
पदच्छेदः
न अहम् मन्ये सुवेद इति न उ न वेद इति वेद च
यः नः तत् वेद तत् वेद न उ न वेद इति वेद च
अन्वयः
अहं सुवेद इति न मन्ये। न उ वेद इति न (इति) वेद च । नः यः, तत् वेद (च), न उ वेद इति न (इति) वेद च, (सः) तत् वेद ।
आकाङ्क्षा
- न मन्ये ।
- कः न मन्ये ? अहम्
- किमिति न मन्ये ? सुवेद इति
- किं सुवेद इति ? (ब्रह्म)
- कः सुवेद इति ? अहम्
- वेद च |
- कः वेद ? अहम्
- किमिति वेद ? न उ वेद इति न (इति)
- वेद
- किं वेद ? तत् (ब्रह्म)
- कः वेद ? सः
- कीदृशः सः ? यः वेद
- केषां यः ? नः
- किं वेद ? तत्
- पुनः किमिति वेद ? न उ वेद इति न (इति)
पदार्थः / पदविवरणम्
- अहं सुवेद इति न मन्ये indicates I know it as much as it can be known.
- न उ वेद इति न (इति) वेद means I know that it is not that it is not known.
- वेद = लट्लकारः एकवचनम्, प्रथमपुरुषे उत्तमपुरुषे च |
- नः = अस्मान् / अस्मभ्यम् / अस्माकम् | अत्र अस्माकम्, अस्मासु इत्यर्थे |
मूलम् (2.3)
यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः।
अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥
पदच्छेदः
यस्य अमतम् तस्य मतम् मतम् यस्य न वेद सः
अविज्ञातम् विजानताम् विज्ञातम् अविजानताम्
अन्वयः
(ब्रह्म) यस्य अमतं, तस्य मतम् | (ब्रह्म) यस्य मतं, सः न वेद । (यस्मात्) विजानतां (ब्रह्म) अविज्ञातम् | अविजानतां (ब्रह्म) विज्ञातम् |
आकाङ्क्षा
- मतम् (अस्ति)
- किं मतम् अस्ति ? (ब्रह्म)
- कस्य मतम् ? तस्य
- कीदृशस्य तस्य ? यस्य अमतम्
- न वेद
- कः न वेद ? सः
- कीदृशः सः ? यस्य मतम्
- किमर्थं एतादृशं भवति ? (यस्मात्) अविज्ञातम् अस्ति
- किम् अविज्ञातम् ? (ब्रह्म)
- केषां कृते अविज्ञातम् ? विजानताम्
- पुनः कथं अस्ति ? विज्ञातम् अस्ति
- किं विज्ञातम् ? (ब्रह्म)
- केषां कृते विज्ञातम् ? अविजानताम्
पदार्थः / पदविवरणम्
- विजानताम् = ये ब्रह्म जानन्ति तेषाम्
- अविजानताम् = ये ब्रह्म न जानन्ति तेषाम् | अत्र ये मनः, बुद्धि, इन्द्रियाणि एव आत्मा इति चिन्तयन्ति तादृशानाम् |
मूलम् (2.4)
प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते ।
आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥
पदच्छेदः
प्रतिबोधविदितम् मतम् अमृतत्वम् हि विन्दते
आत्मना विन्दते वीर्यम् विद्यया विन्दते अमृतम्
अन्वयः
(यदा ब्रह्म) प्रतिबोधविदितं भवति, (तदा तत्) मतम् | (तस्मात्) अमृतत्वं हि विन्दते । आत्मना वीर्यं विन्दते । विद्यया अमृतं विन्दते ।
आकाङ्क्षा
- मतं भवति
- किं मतं भवति ? तत् ब्रह्म
- कदा मतं भवति ? यदा प्रतिबोधविदितं भवति तदा
- किं प्रतिबोधविदितं भवति ? तत् ब्रह्म
- तस्मात् किं ? तस्मात् हि विन्दते
- विन्दते
- किं विन्दते ? वीर्यम्
- केन विन्दते ? आत्मना
- विन्दते
- किं विन्दते ? अमृतम्
- कया विन्दते ? विद्यया
पदार्थः / पदविवरणम्
- वीर्यम् = बलं, सामर्थ्यम्
- विन्दते = लभते
मूलम् (2.5)
इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः।
भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥
पदच्छेदः
इह चेत् अवेदीत् अथ सत्यम् अस्ति न चेत् इह अवेदीत् महती विनष्टिः
भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रेत्य अस्मान् लोकात् अमृता भवन्ति
अन्वयः
इह अवेदीत् चेत् अथ सत्यम् अस्ति । इह न अवेदीत् चेत् (तदा) महती विनष्टिः (भवति) । (तस्मात्) धीराः भूतेषु भूतेषु विचित्य अस्मात् लोकात् प्रेत्य अमृताः भवन्ति ।
आकाङ्क्षा
- सत्यम् अस्ति
- कदा सत्यम् अस्ति ? अवेदीत् चेत् अथ
- विनष्टिः (भवति)
- कीदृशी विनष्टिः (भवति) ? महती
- कदा विनष्टिः (भवति) ? न अवेदीत् चेत् (तदा)
- कुत्र न अवेदीत् चेत् ? इह
- (तस्मात्) किम् ? अमृताः भवन्ति
- के अमृताः भवन्ति ? धीराः
- किंकृत्वा अमृताः भवन्ति ? विचित्य
- कुत्र विचित्य ? भूतेषु भूतेषु
- पुनः किंकृत्वा अमृताः भवन्ति ? प्रेत्य
- कस्मात् प्रेत्य ? लोकात्
- कस्मात् लोकात् ? अस्मात्
पदार्थः / पदविवरणम्
- विनष्टिः = विनाशनं, जन्मजरामरणादिप्रबन्धाविच्छेदलक्षणा संसारगतिः
- विचित्य = विज्ञाय, साक्षात्कृत्य
तृतीय खण्डः
मूलम् (3.1)
ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त ।
त ऐक्शन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ॥
पदच्छेदः
ब्रह्म ह देवेभ्याः विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणः विजये देवाः अमहीयन्त
त ऐक्शन्त आस्माकम् एव अयम् विजयः अस्माकम् एव अयम् महिमा इति
अन्वयः
ब्रह्म ह देवेभ्यः विजिग्ये। तस्य ब्रह्मणः विजये देवाः अमहीयन्त । ते ऐक्शन्त विजयः अस्माकम् एव अस्माकम् एव अयं महिमा च इति ॥
आकाङ्क्षा
- विजिग्ये
- किं विजिग्ये ? ब्रह्म ह
- केभ्यः कृते विजिग्ये ? देवेभ्यः
- अमहीयन्त
- काः अमहीयन्त ? देवाः
- कस्मिन् विशये अमहीयन्त ? विजये
- कस्य विजये ? तस्य
- कस्य तस्य ? ब्रह्मणः
- ऐक्शन्त
- के ऐक्शन्त ? ते
- किमिति ऐक्शन्त ? अस्माकम् एव इति
- कः अस्माकम् एव ? विजयः
- पुनः किमिति ऐक्शन्त ? अस्माकम् एव च
- का अस्माकम् एव ? अयं महिमा
पदार्थः / पदविवरणम्
- विजिग्ये = todo
- ऐक्शन्त = मन्यन्ते
- अमहीयन्त = पूजिताः अभावन्
मूलम् (3.2)
तद्धैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥
पदच्छेदः
तत् ह एषाम् विजज्ञौ तेभ्यः ह प्रादुर्बभूव तत् न व्यजानत किम् इदम् यक्षम् इति
अन्वयः
ब्रह्म ह एषां तत् विजज्ञौ । तेभ्यः सः प्रादुर्बभूव। तत् इदं यक्षं किम् इति न व्यजानत ॥
आकाङ्क्षा
- विजज्ञौ
- कः विजज्ञौ ? ब्रह्म ह
- किं विजज्ञौ ? तत् (दर्पम् – the false pride)
- केषां तत् ? एषाम् (देवानाम्)
- प्रादुर्बभूव
- कः प्रादुर्बभूव ? सः (यक्षः)
- केभ्यः कृते प्रादुर्बभूव ? तेभ्यः (देवेभ्यः)
- न व्यजानत
- किमिति न व्यजानत ? तत् इदं यक्षं किम् इति
पदार्थः / पदविवरणम्
- विजज्ञौ = विज्ञातवत्
- व्यजानत = विज्ञातवन्तः
मूलम् (3.3)
तेऽग्निमब्रुवञ्जातवेद एतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति ।
पदच्छेदः
ते अग्निम् अब्रुबन् जातवेदः एतत् विजानीहि किम् एतत् यक्षम् इति तथा इति ।
अन्वयः
ते अग्निम् अब्रुबन् जातवेदः किम् एतत् यक्षम् इति एतत् विजानीहि । तथा इति (अग्निः उक्तवान्)॥
आकाङ्क्षा
- अब्रुबन्
- अब्रुबन् ? अग्निम्
- अब्रुबन् ? ते (देवाः)
- किमिति अब्रुबन् ? हे जातवेदः ! विजानीहि
- किं विजानीहि ? एतत्
- किमिति विजानीहि ? किम् एतत् यक्षम् इति
- (अग्निः उक्तवान्)
- किमिति (अग्निः उक्तवान्) ? तथा इति
पदार्थः / पदविवरणम्
- अब्रुबन् = todo
- जातवेदः = जातं वेत्ति इति जातवेदाः | सकारान्तः जातवेदस् शब्दः, सम्बोधनम् | प्रथमाविभक्तौ जातवेदाः |
मूलम् (3.4)
तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीत्यग्निर्वा अहमस्मीत्यब्रवीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥
पदच्छेदः
तत् अभ्यद्रवत् तमभ्यवदत् कः असि इति अग्निः अहम् अस्मि इति अब्रवीत् जातवेदाः वै अहम् अस्मि इति
सन्धिः
वै + अहम् = वायहम् (एचोऽयवायावः इति यान्तवान्त) = वा अहम् (लोपः शाकल्यस्य इति लोपः)
अन्वयः
(अग्निः) तत् अभ्यद्रवत् । तम् अभ्यवदत् कः असि इति । अहं अग्निः वै अस्मि जातवेदाः अहम् अस्मि इति अब्रवीत् ॥
आकाङ्क्षा
- अभ्यद्रवत्
- कं प्रति अभ्यद्रवत् ? तत्
- कः अभ्यद्रवत् ? (अग्निः)
- अभ्यवदत्
- कं प्रति अभ्यवदत् ? तम् (अग्निम्)
- किम् अभ्यवदत् ? (ब्रह्म)
- किमिति अभ्यद्रवत् ? कः असि इति
- अब्रवीत्
- किमिति अब्रवीत् ? अस्मि इति
- पुनः किमिति अब्रवीत् ? अस्मि इति
पदार्थः / पदविवरणम्
मूलम् (3.5)
तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदं सर्वं दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥
पदच्छेदः
तस्मिन् त्वयि किं वीर्यम् इति अपि इदं सर्वं दहेयं यत् इदं पृथिव्याम् इति
अन्वयः
तस्मिन् त्वयि किं वीर्यम् इति । पृथिव्याम् इदं यत् अस्ति इदं सर्वम् अपि दहेयम् इति ॥
आकाङ्क्षा
- किं वीर्यम् इति (ब्रह्म अपृच्छत्)
- कुत्र वीर्यम् ? तस्मिन् त्वयि
- दहेयम् इति (अग्निः अवदत्)
- किं दहेयम् ? इदं सर्वम् अपि
- किम् इदं सर्वम् ? इदं यत् अस्ति
- कूत्र यत् अस्ति ? पृथिव्याम्
पदार्थः / पदविवरणम्
मूलम् (3.6)
तस्मै तृणं निदधावेतद्दहेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्शमिति ॥
पदच्छेदः
तस्मै तृणं निदधौ एतत् दह इति तत् उपप्रेयाय सर्वजवेन तत् न शशाक दग्धुं सः तत एव निववृते न एतत् आशकं विज्ञातुं यत् तत् यक्षम् इति ॥
अन्वयः
एतत् दह इति (उक्त्वा) तस्मै तृणं निदधौ । (अग्निः) सर्वजवेन तत् उपप्रेयाय। तत् दग्धुं न शशाक । सः ततः एव निववृते । यत् तत् यक्षम् इति एतत् विज्ञातुं न आशकम् ।
आकाङ्क्षा
- निदधौ
- कः निदधौ ? ब्रह्म
- किं निदधौ ? तृणम्
- कस्मै निदधौ ? तस्मै
- किंकृत्वा निदधौ ? (उक्त्वा)
- किमिति (उक्त्वा) ? एतत् दह इति
- उपप्रेयाय
- किम् उपप्रेयाय ? तत् (तृणम्)
- कथम् उपप्रेयाय ? सर्वजवेन
- कः उपप्रेयाय ? (अग्निः)
- न शशाक
- कः न शशाक ? (अग्निः)
- किं कर्तुं न शशाक ? दग्धुम्
- किं दग्धुं न शशाक ? तत् (तृणम्)
- ततः एव निववृते
- न आशकम् (इति अग्निः अवदत्)
- किं कर्तुं न आशकम् ? एतत् विज्ञातुम्
- किमिति विज्ञातुम् ? यत् तत् यक्षम् इति
पदार्थः / पदविवरणम्
- निदधौ = स्थापितवत्
- उपप्रेयाय = समीपं गतवान्
- सर्वजवेन = सर्वोत्साहकृतेन वेगेन
मूलम् (3.7)
अथ वायुमब्रुवन् वायवेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति ॥
पदच्छेदः
अथ वायुम् अब्रुवन् वायो एतत् विजानिहि किम् एतत् यक्षम् इति तथा इति
अन्वयः
अथ वायुम् अब्रुवन् वायो किम् एतत् यक्षम् इति एतत् विजानिहि । तथा इति ।
आकाङ्क्षा
- अथ अब्रुवन्
- कं प्रति अब्रुवन् ? वायुम्
- किमिति अब्रुवन् ? वायो! विजानिहि
- किं विजानिहि ? एतत्
- किमिति विजानिहि ? किम् एतत् यक्षम् इति
- अवदत्
- कः अवदत् ? वायुः
- किमिति अवदत् ? तथा इति
पदार्थः / पदविवरणम्
मूलम् (3.8)
तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत् कोऽसीति वायुर्वा अहमस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥
पदच्छेदः
तत् अभ्यद्रवत् तम् अभ्यद्रवत् कः असि इति वायुः वै अहम् अस्मि इति अब्रवीत् मातरिश्वा वै अहम् अस्मि इति
अन्वयः
वायुः तत् अभ्यद्रवत् । तम् अभ्यवदत् कः असि इति । वायुः वै अहम् अस्मि इति मातरिश्वा वै अहम् अस्मि इति अब्रवीत् ।
आकाङ्क्षा
- अभ्यद्रवत्
- कं प्रति अभ्यद्रवत् ? तत् (ब्रह्म)
- कः अभ्यद्रवत् ? वायुः
- अभ्यवदत्
- कं प्रति अभ्यवदत् ? तम् (वायुम्)
- कः अभ्यवदत् ? (ब्रह्म)
- किमिति अभ्यवदत् ? कः असि इति
- अब्रवीत्
- कः अब्रवीत् ? (वायुः)
- किमिति अब्रवीत् ? वायुः वै अहम् अस्मि इति
- पुनः किमिति अब्रवीत् ? मातरिश्वा वै अहम् अस्मि इति
पदार्थः / पदविवरणम्
- वाति इति वायुः
- मातरि अन्तरिक्षे श्वयति इति मातारीश्वा
मूलम् (3.9)
तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदं सर्वमाददीय यदिदं पृथिव्यामिति ॥
पदच्छेदः
तस्मिन् त्वयि किम् वीर्यम् इति अपि इदम् सर्वम् आददीय यत् इदम् पृथिव्याम् इति
अन्वयः
तस्मिन् त्वयि किं वीर्यम् इति। इदं सर्वम् अपि आददीय यत् इदं पृथिव्याम् इति ॥
आकाङ्क्षा
- किं वीर्यम् इति (ब्रह्म अपृच्छत्)
- कुत्र वीर्यम् ? तस्मिन् त्वयि
- आददीय इति (वायुः अवदत्)
- किम् आददीय ? इदं सर्वम् अपि
- किम् इदं सर्वम् ? यत् इदम् अस्ति
- कुत्र अस्ति ? पृथिव्याम्
पदार्थः / पदविवरणम्
मूलम् (3.10)
तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकादातुं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥
पदच्छेदः
तस्मै तृणम् निदधौ एतत् आदत्स्व इति तद् उपप्रेयाय सर्वजवेन तत् न शशाक आदातुम् सः ततः एव निववृते न एतत् अशकम् विज्ञातुम् यत् एतत् यक्षम् इति
अन्वयः
एतत् आदत्स्व इति तस्मै तृणं निदधौ । तद् सर्वजवेन उपप्रेयाय । तत् आदातुं न शशाक । ततः सः निववृते । यत् एतत् यक्षम् एतत् विज्ञातुं न अशकम् इति ॥
आकाङ्क्षा
- निदधौ
- किं (कर्ता) निदधौ ? (ब्रह्म)
- किं (कर्म) निदधौ ? तृणम्
- कस्मै निदधौ ? तस्मै (वायवे)
- किमिति उक्त्वा निदधौ ? एतत् आदत्स्व इति
- उपप्रेयाय
- किम् उपप्रेयाय ? तत् (तृणम्)
- कथम् उपप्रेयाय ? सर्वजवेन
- कः उपप्रेयाय ? (वायुः)
- न शशाक
- कः न शशाक ? (वायुः)
- किं कर्तुं न शशाक ? आदातुम्
- किं आदातुं न शशाक ? तत् (तृणम्)
- ततः निववृते
- न आशकम् इति (वायुः अवदत्)
- किं कर्तुं न आशकम् ? एतत् विज्ञातुम्
- किमिति विज्ञातुम् ? यत् एतत् यक्षम् इति
पदार्थः / पदविवरणम्
मूलम् (3.11)
अथेन्द्रमब्रुवन् मघवन्नेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति तदभ्यद्रवत् तस्मात्तिरोदधे ॥
पदच्छेदः
अथ इन्द्रम् अब्रुवन् मघवन् एतत् विजानीहि किम् एतत् यक्षम् इति तथा इति तत् अभ्यद्रवत् तस्मात् तिरोदधे
अन्वयः
अथ इन्द्रम् अब्रुवन् मघवन् किम् एतत् यक्षम् एतत् विजानीहि । तथा इति । तत् अभ्यद्रवत् तस्मात् तिरोदधे ॥
आकाङ्क्षा
- अथ अब्रुवन्
- कं प्रति अब्रुवन् ? इन्द्रम्
- किमिति अब्रुवन् ? मघवन् ! विजानिहि
- किं विजानिहि ? एतत्
- किमिति विजानिहि ? किम् एतत् यक्षम् इति
- (अवदत्)
- कः अवदत् ? (इन्द्रः)
- किमिति अवदत् ? तथा इति
- अभ्यद्रवत्
- कं प्रति अभ्यद्रवत् ? तत्
- कः अभ्यद्रवत् ? (इन्द्रः)
- तिरोदधे
- कस्मात् तिरोदधे ? तस्मात्
- किं तिरोदधे ? (ब्रह्म)
पदार्थः / पदविवरणम्
- मघवन् = maghavaa prathamaa
- तिरोदधे = todo
मूलम् (3.12)
स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमां हैमवतीं तां होवाच किमेतद्यक्शमिति ॥
पदच्छेदः
सः तस्मिन् एव आकाशे स्त्रियम् आजगाम बहुशोभमानां उमाम् हैमवतीम् ताम् ह उवाच किम् एतत् यक्षम् इति
अन्वयः
सः तस्मिन् एव आकाशे बहुशोभमानां स्त्रियम् आजगाम । तां हैमवतीम् उमाम् उवाच ह किम् एतत् यक्षम् इति ।
आकाङ्क्षा
- आजगाम
- काम् आजगाम ? स्त्रियम्
- कीदृशां स्त्रियम् ? बहुशोभमानाम्
- कुत्र आजगाम ? तस्मिन् एव आकाशे
- कः आजगाम ? सः (इन्द्रः)
- उवाच
- कः उवाच ? (इन्द्रः)
- कां प्रति उवाच ? तां उमाम्
- किमिति उवाच ? ह किम् एतत् यक्षम् इति
पदार्थः / पदविवरणम्
चतुर्थः खण्डः
मूलम् (4.1)
सा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति ततो हैव विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥
पदच्छेदः
सा ब्रह्म इति ह उवाच ब्रह्मणः वै एतत् विजये महीयध्वं इति ततः ह एव विदाञ्चकार ब्रह्म इति
अन्वयः
सा एतत् ब्रह्म इति उवाच ह ब्रह्मणः विजये (यूयम्) एतत् महीयध्वं वै इति । ततः ह एव (एतत्) ब्रह्म इति विदाञ्चकार ॥
आकाङ्क्षा
- उवाच
- का उवाच ? सा (उमा)
- किमिति उवाच ? एतत् ब्रह्म इति
- पुनः किमिति उवाच ? महीयध्वं वै इति
- कुत्र महीयध्वम् ? एतत्+विजये
- के महीयध्वम् ? (यूयम्)
- विदाञ्चकार
- कस्मात् विदाञ्चकार ? (यतः उमा उक्तवती) ततः ह एव
- किमिति विदाञ्चकार ? (एतत्) ब्रह्म इति
- कः विदाञ्चकार ? (इन्द्रः)
पदार्थः / पदविवरणम्
- महीयध्वम् = महिमानं प्राप्नुथ you all attained the glory and rejoiced
मूलम् (4.2)
तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवान्यदग्निर्वायुरिन्द्रस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्शुस्ते ह्येनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥
पदच्छेदः
तस्मात् वै एते देवाः अतितराम् इव अन्यान् देवान् यत् अग्निः वायुः इन्द्रः ते हि एनत् नेदिष्ठं पस्पर्शुः ते हि एनत् प्रथमः विदाञ्चकार ब्रह्म इति ॥
अन्वयः
यत् ते अग्निः वायुः इन्द्रः एनत् नेदिष्ठं पस्पर्शुः ते हि एनत् ब्रह्म इति प्रथमः विदाञ्चकार । तस्मात् वै एते देवाः अन्यान् देवान् अतितराम् इव ॥
आकाङ्क्षा
- विदाञ्चकार
- कथं विदाञ्चकार ? प्रथमः
- किमिति विदाञ्चकार ? एनत् ब्रह्म इति
- के विदाञ्चकार ? ते
- के ते ? अग्निः वायुः इन्द्रः
- किमर्थं ते प्रथमः ? यत् ते पस्पर्शुः
- कथं पस्पर्शुः ? नेदिष्ठम्
- किं पस्पर्शुः ? एनत् ब्रह्म
पदार्थः / पदविवरणम्
- प्रथमः = प्रथमाः प्रधानाः
- विदाञ्चकार = विदांचक्रुः
मूलम् (4.3)
तस्माद् वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान्स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥
पदच्छेदः
तस्मात् वै इन्द्रः अतितराम् इव अन्यान् देवान् सः हि एनत् नेदिष्ठं पस्पर्श सः हि एनत् प्रथमः विदाञ्चकार ब्रह्म इति
अन्वयः
सः हि एनत् नेदिष्ठं पस्पर्श | सः हि एनत् ब्रह्म इति प्रथमः विदाञ्चकार । तस्मात् वै इन्द्रः अन्यान् देवान् अतितराम् इव ॥
आकाङ्क्षा
- पस्पर्श
- कथं पस्पर्श ? नेदिष्ठम्
- कं पस्पर्श ? एनत्
- कः पस्पर्श ? सः हि
- विदाञ्चकार
- कथं विदाञ्चकार ? प्रथमः
- किमिति विदाञ्चकार ? एनत् ब्रह्म इति
- कः विदाञ्चकार ? सः हि
- तस्मात् किम् ? तस्मात् अतितराम् इव
- कः अतितराम् ? इन्द्रः वै
- कान् अतितराम् ? अन्यान् देवान्
पदार्थः / पदविवरणम्
- अतितराम् = अतिशेतेexcelled
मूलम् (4.4)
तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो व्यद्युतदा इतीन्न्यमीमिषदा इत्यधिदैवतम् ॥
पदच्छेदः
तस्य एषः आदेशः यत् एतत् विद्युतः व्यद्युतत् आ३ इति इत् न्यमीमिषद् आ३ इति अधिदैवतम् ॥
अन्वयः
तस्य एषः आदेशः यत् एतत् विद्युतः व्यद्युतत् आ३ न्यमीमिषद् इति इत् आ३ इति अधिदैवतम् ॥
आकाङ्क्षा
- एषः आदेशः (अस्ति)
- कस्य आदेशः ? तस्य (ब्रह्मणः)
- कथम् आदेशः ? अधिदैवतम्
- किमिति आदेशः ? यत् एतत् विद्युतः व्यद्युतत् आ३ इति
- पुनः किमिति आदेशः ? न्यमीमिषद् इति इत् आ३ इति
पदार्थः / पदविवरणम्
- आदेशः = उपमोपदेशः instruction through analogy
- आ३ = इव
- विद्युतः व्यद्युतत् = flashes of lightening
- न्यमीमिषद् = wink of the eye
- अधिदैवतम् = देवताविषयम् with regards to the gods
मूलम् (4.5)
अथाध्यात्मं यद्देतद् गच्छतीव च मनोऽनेन चैतदुपस्मरत्यभीक्श्णं सङ्कल्पः ॥
पदच्छेदः
अथ अध्यात्मम् यत् एतत् गच्छति इव च मनः अनेन च एतत् उपस्मरति अभिक्षणम् सङ्कल्पः
अन्वयः
अथ अध्यात्मम् (आदेशः) । यत् एतत् गच्छति इव च मनः | एतत् अनेन अभिक्षणम् उपस्मरति सङ्कल्पः (क्रियते च) ॥
आकाङ्क्षा
- अथ अध्यात्मम् आदेशः ।
- मनः अस्ति
- कथं मनः अस्ति ? यत् गच्छति इव
- उपस्मरति
- किं उपस्मरति ? एतत् (ब्रह्म)
- केन उपस्मरति ? अनेन (मनसा)
- कथम् उपस्मरति ? अभिक्षणम्
- पुनः किं क्रियते ? सङ्कल्पः (क्रियते च)
पदार्थः / पदविवरणम्
- अध्यात्मम् = प्रत्यगात्मविषयम् with reference to the Atman
- उपस्मरति = समीपतः स्मरति
मूलम् (4.6)
तद्ध तद्वनं नाम तद्वनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदाभि हैनम् सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति॥
पदच्छेदः
तद्ध तद्वनम् नाम तद्वनम् इति उपासितव्यम् सः यः एतत् एवम् वेद अभि ह एनम् सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति
अन्वयः
तत् ह तद्वनं नाम। तस्मात् तद्वनम् इति उपासितव्यम् । स यः एतत् एवं वेद एनं सर्वाणि भूतानि अभिसंवाञ्छन्ति ॥
आकाङ्क्षा
- तद्वनं नाम (अस्ति)
- किं तद्वनम् ? तत् ह (ब्रह्म एव)
- तस्मात् किम् ? तस्मात् उपासितव्यम् (अस्ति)
- किमिति उपासितव्यम् ? तद्वनम् इति
- अभिसंवाञ्छन्ति
- कानि अभिसंवाञ्छन्ति ? सर्वाणि भूतानि
- किम् अभिसंवाञ्छन्ति ? एनम्
- कीदृशम् एनम् ? यः वेद सः
- कथं वेद ? एवम्
- किं वेद ? एतत् (ब्रह्म)
पदार्थः / पदविवरणम्
- तद्वनम् = तत् वननीयं संभजनीयम् one that is most desired
- उपासितव्यम् = चिन्तनीयम्
- संवाञ्छन्ति = प्रार्थयन्ते
मूलम् (4.7)
उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्ता त उपनिषद् ब्राह्मीं वाव त उपनिषदमब्रूमेति ॥
पदच्छेदः
उपनिषदम् भो ब्रुहि इति उक्ता ते उपनिषत् ब्राह्मीं वाव ते उपनिषदम् अब्रूम इति
अन्वयः
भोः उपनिषदं ब्रुहि इति (शिष्यः अवदत्) । ते उपनिषत् उक्ता | ब्राह्मीं वाव उपनिषदं ते अब्रूम इति (गुरुः अवदत्) ।
आकाङ्क्षा
- (शिष्यः अवदत्)
- किमिति अवदत् ? भोः ब्रुहि इति
- (गुरुः अवदत्)
- किमिति अवदत् ? उक्ता इति
- का उक्ता ? उपनिषत्
- कस्मै उक्ता ? ते (शिष्याय)
- पुनः किमिति अवदत् ? अब्रूम इति
- कस्मै अब्रूम ? ते
- काम् अब्रूम ? उपनिषदम्
- कीदृशीम् उपनिषदम् ? ब्राह्मीं वाव
पदार्थः / पदविवरणम्
- उपनिषत् = the secret knowledge
मूलम् (4.8)
तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यमायतनम् ॥
पदच्छेदः
तस्यै तपः दमः कर्म इति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यम् आयतनम्
अन्वयः
तपः दमः कर्म इति तस्यै प्रतिष्ठा । वेदाः सर्वाङ्गानि । सत्यम् आयतनम् ॥
आकाङ्क्षा
- प्रतिष्ठा अस्ति
- कस्यै प्रतिष्ठा ? तस्यै (ब्रह्मविद्यायै)
- के प्रतिष्ठा ? तपः दमः कर्म इति
- सर्वाङ्गानि अस्ति
- आयतनम् अस्ति
पदार्थः / पदविवरणम्
- प्रतिष्ठा = आश्रयः / पादम् (Basic requirement is penance, self-control and action for the chitta shuddhi)
- आयतनम् = निवासस्थानम्
मूलम् (4.9)
यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥
पदच्छेदः
यः वै एताम् एवम् वेद अपहत्य पाप्मानम् अनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति
अन्वयः
यः वै एताम् एवं वेद सः पाप्मानम् अपहत्य अनन्ते ज्येये स्वर्गे लोके प्रतितिष्ठति ॥
आकाङ्क्षा
- प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति
- कुत्र प्रतितिष्ठति ? स्वर्गे लोके
- कीदृशे स्वर्गे लोके ? ज्येये
- पुनः कीदृशे स्वर्गे लोके ? अनन्ते
- किंकृत्वा प्रतितिष्ठति ? अपहत्य
- कः प्रतितिष्ठति ? सः
- कीदृशः सः ? यः वै वेद
- कथं वेद ? एवम्
- कां वेद ? एताम् (ब्रह्मविद्याम्)
पदार्थः / पदविवरणम्
- ज्येये = ज्यायसि सर्वमहत्तरे
मूलम् (शान्तिमन्त्रम्)
ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुःश्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि ।सर्वं ब्रह्मौपनिषदं माऽहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु । तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
References:
These notes are meant only to assist the Sanskrit students. Please refer the numerous commentaries available on Kena Upanishad to understand the purport.
Other references


c: text/html

text:
वस्त्र
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
वस्त्रम्, क्ली, (वस्यते आच्छाद्यतेऽनेनेति । वस आच्छादने + “सर्व्वधातुभ्यः ष्ट्रन् ।” उणा० ४ । १५८ । इति ष्ट्रन् ।) परिधानाद्युपयुक्तकार्पासादि- निर्म्मितवस्तु । कापड इति भाषा । तत्पर्य्यायः । आच्छादनम् २ वासः ३ चेलम् ४ वसनम् ५ अंशुकम् ६ । इत्यमरः ॥ सिचयः ७ प्रोतः ८ लक्तकः ९ कर्पटः १० शाठकः ११ कशिपुः १२ । इति जटाधरः ॥ वासनम् १३ द्बिचयम् १४ प्रोतम् १५ छादम् १६ वासम् १७ । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ अस्य परिधानविधिर्यथा, भृगुः । “विकक्षोऽनुत्तरीयश्च नग्नश्चावस्त्र एव च । श्रौतं स्मार्त्तं तथा कर्म्म न नग्नश्चिन्तयेदपि ॥” विकक्षः परीधानासंवृतकच्छः । तथा च । “परीधानाद्वहिःकक्षा निबद्धा ह्यासुरी भवेत् ॥” स्मृतिः । “वामे पृष्ठे तथा नाभौ कक्षत्रयमुदाहृतम् । एभिः कक्षैः परीधत्ते यो विप्रः स शुचिः स्मृतः ॥” बौधायनः । “नाभौ धृतञ्च यद्वस्त्रमाच्छादयति जानुनी । अन्तरीयं प्रशस्तं तदच्छिन्नमुभयोस्तयोः ॥” प्रचेताः । दशा नाभौ प्रयोजयेत् । स्मृतिः । अधौतेन च वस्त्रेण नित्यनैमित्तिकीं क्रियाम् । कुर्व्वन् फलं न चाप्नोति दत्तं भवति निष्फलम् ॥” कुतपो नेपालकम्बलः ॥ * ॥ तर्पणात् पूर्ब्बं स्नानवस्त्रनिष्पीडननिषेधो यथा, -- “निष्पीडयति यः पूर्ब्बं स्नानवस्त्रन्तु तर्पणात् । निराशास्तस्य गच्छन्ति देवाः पितृगणैः सह ॥” यावालिः । “स्नानं कृत्वार्द्रवासास्तु विण्मूत्रं कुरुते यदि । प्राणायामत्रयं कृत्वा पुनः स्नानेन शुद्ध्यति ॥ * ॥ नार्द्रमेकञ्च वसनं परिदध्यात् कथञ्चन ॥” हारीतः । आर्द्रञ्च सप्तवातहतमपि शुद्ध- मिति ॥ * ॥ मदनपारिजाते पारस्करः । एकञ्चेद्वासो भवति तस्योत्तरार्द्धेन प्रच्छादय- तीति । इत्याह्निकतत्त्वम् ॥ * ॥ संक्रान्त्यादौ वस्त्रनिष्पीडननिषेधो यथा । षट्त्रिंशन्मत- निगमौ । “संक्रान्त्यां पञ्चदश्याञ्च द्वादश्यां श्राद्धवासरे । वस्त्रं न पीडतेत्तत्र न च क्षारेण योजयेत् ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
वस्त्र नपुं।
वस्त्रम्
समानार्थक:वस्त्र,आच्छादन,वास,चेल,वसन,अंशुक,कशिपु,नेत्र,अम्बर
2।6।115।2।1
पटच्चरं जीर्णवस्त्रं समौ नक्तककर्पटौ। वस्त्रमाच्छादनं वासश्चैलं वसनमंशुकम्.।
अवयव : वस्त्रयोनिः,तन्तवः
वृत्तिवान् : कञ्चुक्यादेर्निर्माता,रजकः
: क्षौमवस्त्रम्, कार्पासवस्त्रम्, कृमिकोशोत्थवस्त्रम्, मृगरोमजवस्त्रम्, छेदभोगक्षालनरहितवस्त्रम्, धौतवस्त्रयुगम्, धौतकौशेयम्, बहुमूल्यवस्त्रम्, पट्टवस्त्रम्, आच्छादितवस्त्रम्, जीर्णवस्त्रम्, शोभनवस्त्रम्, स्थूलपटः, स्त्रीपिधानपटः, कम्बलः, परिधानम्, उपरिवस्त्रम्, स्त्रीणां_कञ्चुलिशाख्यम्, प्रावरणः, अर्धोरुपिधायकवस्त्रम्, पादाग्रपर्यन्तलम्बमानवस्त्रम्, वितानम्, जवनिका, मृगरोमोत्थपटः, प्रावारः
पदार्थ-विभागः : वस्त्रम्
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
वस्त्र¦ न॰ वस--ष्ट्रन्। परिधानाद्युपयुक्ते कार्पासादौ वसने। वस्त्रधारणगुणाः यथा
“स्नातस्यानन्तरं सम्यग्वस्त्रेणतनुमार्जनम्। कान्तिप्रदं शरीरस्य कण्डूयादोषनाश-नम्। कौषेयं चित्रवस्त्रञ्च रक्तवस्त्रं तथैव च। वात-श्लेष्महरं तत्तु शीतकाले विघारयेत्। ” कौषेयं पट्टा-म्बरं तसरवस्त्रञ्च।
“मेध्यं सुशीतं पित्तघ्नं काषायंवस्त्रमुच्यते। तद्धारयेदुष्णकाले तच्चापि लघु शस्यते। ” काषायं (कोकटी) इति लोके। कषायरागरक्तं वा।
“शुक्लन्तु शुभदं वस्त्रं शीतातपनिवारणम्H। नचोष्णंनच वा शीतं तत्तु वर्षासु धारयेत्। यशस्यं काम्य-मायुष्यं श्रीमदानन्दबर्द्धनम्। त्वच्यं वशीकरं रुच्यंनवं निर्मलमम्बरम्। ” काम्यं कामोद्दीपकम्।
“कदापिन जनैः सद्भिर्धार्य्यं मलिनमम्बरम्। तत्तु कण्डूकृमिकरं ग्लान्यलक्ष्मीकरं परम्। ” अलक्ष्मीरशोभादारिद्र्यं वा। ” भावप्र॰अस्य परिधानविधिर्यथा भृगुः
“विकच्छोऽनुत्तरीयश्चनग्नश्चावस्त्र एव च। श्रौतं स्मार्त्तं तथा कर्म न नग्न-श्चिन्तयेदपि। विकच्छः परीघानाद् गलितकच्छः। तथा च
“परीधानात्वहिः कच्छा निबद्धा ह्यासुरी भवेत्” स्मृतिः
“वामे पृष्ठे तथा नाभौ कच्छत्रयमुदाहृतम्। एभिःकच्छैः परीधत्ते यो विप्रः स शुचिः स्मृतः”। वौधायनः
“नाभौ धृतञ्च यद्वस्त्रमाच्छादयति जानुनी। अन्तरीयंप्रशस्तं तदच्छिन्नमुभयोस्तयोः। ” प्रचेताः
“दशा नाभौप्रयोजयेत्” स्मृतिः
“न स्यात् कर्मणि कञ्चुकीति”। उत्तरीयधारणं चोपवीतवत्
“यथा यज्ञोपवीतञ्चधार्य्यते च द्विजोत्तमैः। तथा सन्धार्य्यते यत्नादुत्तरा-च्छादनं शुभम्” स्मृतेः। अत्र यथा द्विजोत्तमैःसव्यापसव्यत्वादिना उपवीतं धार्य्यते तथा उत्तराच्छा-दनमपि द्विजोत्तमैरिति प्रदर्शनमात्रम् प्रागुक्तभृगु-वचनेन सर्वेषां द्विवस्त्रताप्रतीतेः” पारस्करः
“एकञ्चे-द्वासो भवति तस्य उत्तरार्द्धेण प्रच्छादयतीति” आ॰त॰ रघु॰।
“वस्त्रपरीधाननक्षत्रादि
“ब्रह्मानुराधवसुतिष्यवि-शाखहस्तचित्रोत्तराग्निपवनादितिरेवतीषु। जन्मर्क्षजीवबुधशुक्रदिनोत्सवादौ धार्य्यं नवं वसनमीश्वरदेवतुष्ट्यै। ” ज्यो त॰।
“सूर्य्ये चाल्पधनं,[Page4866-a+ 38] व्रणः शशिदिने, क्लेशः सदा भूमिजे, वस्त्राणां बहुतावुधे, सुरगुरौ विद्यागमः सम्पदः। नानाभोगयुतप्रमोदशयनं विद्याङ्गना भार्गवे, शौरौस्युः खलु रोगशोककलहावस्त्रे धृते नूतने” कर्मलोचनम्। अस्य क्षारसंयोगनिषिद्धदिनानि यथा।
“मन्दमङ्गलषष्ठीषु द्वादश्यां श्राद्ध-वासरे। वस्त्राणां क्षारसंयोगात्दहत्यासप्तमं कुलम्। ” आ॰ त॰। परकीयवस्त्रधारणनिषेधो यथा
“आसनं वसनं शय्या जाया-पत्यं कमण्डलुः। आत्मनः शुचिरेतानि न परेषां कदा-चन”। ईषद्धौतादिवस्त्रस्य पश्चिमाग्रादिप्रसारितवस्त्रस्य चअधौतत्वं यथा,
“ईषद्धौतं स्त्रिया धौतं यद्धौतं रज-कस्य तु। अधौतं तद्विजानीद्दशादक्षिणपश्चिमे। ” कर्मलोचनम्। सत्यतपाः
“प्रागग्रमुदग्रं वा घौतंवस्त्रं प्रसारयेत्। पश्चिमाग्रं दक्षिणाग्रं पुनः प्रक्षा-लनात् शुचि” अत्राग्रं दशा वृक्षवत्। प्रचेताः
“स्वयंधोतेन कर्त्तव्या क्रिया धर्म्या विपश्चिता। न च रजक-घौतेन नाधौतेन भवेत् क्वचित्। पुत्रमित्रकलत्रेणस्वजातिबान्धवेन च। दासवर्गेण यद्धौतं तत् पवित्र-मिति स्थितिः”। स्नानोत्तरं उष्णीषवस्त्रस्य धार्य्यत्वंयथा उष्णीषधारणं शिरोजलापनयनाय। तेनम्नानानन्तरं धार्य्यम्। तथा च महाभारतम्
“आप्लुत-स्याधिवासेन जलेन च सुगन्धिना। राजहंसनिभं प्राप्यउष्णीषं शिथिलार्पितम्। जलक्षयनिमित्तं वै वेष्टया-मास मूर्द्धनि”। शिथिलार्पितम् अगाढबद्वम्। निषिद्ध-वस्त्राणि यथा भारते
“न स्यूतेन न दग्धेन पार-क्येण विशेषतः। मूषिकोत्कीर्णजीर्णेन कर्म कुर्य्याद्विच-क्षणः। ” नारसिंहे
“न रक्तमुल्वर्ण वासी न नीलञ्चप्रशस्यते। मलाक्तञ्च दशाहीनं वर्जयेदम्बरं बुधः। उल्वणम् उत्कटरक्तविशेषम्। आचाररत्ने उशना
“दशाहीनेन वस्त्रेण कुर्य्यात् कर्माण्यभावतः”। विष्णु-धर्मोत्तरे
“वस्त्रं नान्यधृतं धार्य्यं न रक्तं मलिनंतथा। जीर्णं वाऽपदशञ्चैव श्वेतं धार्य्यं प्रयत्नतः। उपानहं नान्यधृतां ब्रह्मसूत्रञ्च धारयेत्। न जीर्णमलव-द्वासा भवेच्च विभवे सति। ” योगियाज्ञवल्क्यः
“म्नात्वैवं वाससी धौते अक्लिन्ने परिधाय च। प्रला-ल्योरू मृदद्भिश्च हस्तौ प्रक्षालयेत्ततः। अभावे धौत-वस्त्राणां शाणक्षौमाविकानि च। कुतपो योगपट्टं वाद्विर्वासा येन वा भवेत्। अधौतेन च वस्त्रेण नित्यनैमि-[Page4866-b+ 38] त्तिकीं क्रियाम्। कुर्वन् फलं न चाप्नोति दत्तं भवतिनिष्कलम्”। कुतपो नेपालकम्बलः। तत्रापवादः
“राङ्गवे पट्टसूत्रे च सूचीविद्धं न दुष्यति” विधानपा॰
“नीलीरक्तं न दुष्यति” इति मिता॰ पाठः। तर्पणात् पूर्वंम्रानवस्त्र निष्पीडने निषेधो यथा
“निष्पीडयति यःपूर्वं स्नानवस्त्रन्तु तर्पणात्। निराशास्तस्य गच्छन्तिदेवाः पितृगणैः सह”। जावालिः
“म्नानं कृत्वार्द्रवासास्तुविण्मूत्रं कुरुते यदि। प्राणायामत्रयं कृत्वा पुनः स्नानेनशुध्यति। नार्द्रमेकञ्च वसनं परिदध्यात् कथञ्चन”। हारोतः
“आर्द्रञ्च सप्तवाताहतमपि शुद्धमिति”। संक्रान्त्यादौ वस्त्रनिष्पीडननिषेधो यथा षट्त्रिंशन्मत-निगमौ
“संक्रान्त्यां पञ्चदश्याञ्च द्वादश्यां श्राद्धवासरे। वस्त्रं न पीडयेत्तत्र नच क्षारेण योजयेत्” ति॰ त॰
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
वस्त्र¦ n. (-स्त्रं)
1. Cloth, clothes, raiment.
2. Covering, a cover. E. वस् to wear, (as clothes,) ष्ट्रन् Una4di aff.
Apte[सम्पाद्यताम्]
वस्त्रम् [vastram], [वस्-ष्ट्रन् Uṇ.4.172]
A garment, cloth, clothes, raiment; स्नातस्यानन्तरं सम्यग् वस्त्रेण तनुमार्जनम् । कान्ति- प्रदं शरीरस्य कण्डूयादोषनाशनम् ॥ कौषेयं चित्रवस्त्रं च रक्तवस्त्रं तथैव च । वातश्लेष्महरं तत्तु शीतकाले विधारयेत् ॥ मेध्यं सुशीतं पित्तघ्नं काषायं वस्त्रमुच्यते । तद्धारयेदुष्णकाले तच्चापि लघु शस्यते ॥ शुक्लं तु शुभदं वस्त्रं शीतातपनिवारणम् । न चोष्णं न च वा शीतं तत्तु वर्षासु धारयेत् ॥ Bhāva., P.
Dress, apparel.
A leaf of the cinnamon tree. -Comp. -अगारः, -रम्, -गृहम् a tent. -अञ्चलः, अन्तः the hem of a garment.
आगारम् a clothier's shop.
a tent. -आधारकः a layer of cloth (placed underneath); Suśr. -उत्कर्षणम् the act of taking off clothes.
कुट्टिमम् a tent.
an umbrella. -ग्रन्थिः the knot of the lower garment (which fastens it near the navel); cf. नीवि. -घर्घरी a cloth for straining, sieve.-धारणी a thing to hang clothes upon. -धाविन् a. washing clothes. -निर्णेजकः a washerman. -परिधानम् putting on garments, dressing. -पुत्रिका a doll, puppet.-पूत a. filtered through a cloth; वस्त्रपूतं पिवेज्जलम् Ms.6. 46. -पेशी a fringe. -भेदकः, -भेदिन् m. a tailor. -योनिः the material of cloth (as cotton). -रजकम्, -रञ्जनम् safflower. -विलासः foppery in dress. -वेशः, -वेश्मन् a tent. -वेष्टित a. well-clad.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
वस्त्र n. (or m. g. अर्धर्चा-दि; ifc. f( आ). )cloth , clothes , garment , raiment , dress , cover RV. etc.
वस्त्र n. a leaf of the cinnamon tree L.
Vedic Index of Names and Subjects[सम्पाद्यताम्]
Vastra in the Rigveda[१] and later[२] denotes ‘dress,’ ‘clothing.’ See Yāsas.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
उत्तररामचरितम्
उत्तररामचरितम् प्रसिद्धं संस्कृतनाटकम् । अस्य रचयिता भवभूतिः ।
अन्तर्विषयाः
कविपरिचयः[सम्पादयतु]
भवभूतिना स्वपरिचयार्थं स्वकृतिषु कश्चिदंशः लिखितः । तदनुसारेण तस्य पितुर्नाम नीलकण्ठः, मातुर्नाम जतुकर्णी आसीत् । भट्टगोपालः तस्य पितामहः, ज्ञाननिधिः गुरुश्च । भवभूतिः काश्यपगोत्रीयः ब्राह्मणः आसीत् । विदर्भदेशस्य पद्मपुरनगरं तस्य जन्मस्थानं वर्तते । श्रीकण्ठपदलाञ्छनो भवभूतिर्नाम’ इत्यनुसारेण श्रीकण्ठ तस्य उपाधिरासीत् । व्याकरणन्याय-मीमांसाशास्त्रेषु प्रवीणत्वात् सः पदवाक्यप्रमाणज्ञः इत्युपाधिना समलङ्कृतोऽभवत् । स्वपाण्डित्यविषये भवभूतिना स्वयमेवोद्घोषितम यत् – यं ब्राह्मणमियं देवी वाग्वश्येवानुवर्तते इति। कल्हणकृत –राजतरङ्गिण्याः अनुसारेण भवभूतिः कान्यकुब्जनृपतेः यशोवर्मणः आश्रितः आसीत् । अतः तस्य स्थितिकालः ६५० ईसवीतः ७५० इसवीयसमीपे भवेत् । महाकवेः भवभूतेः तिस्रः रचनाः प्राप्यन्ते –
- मालतीमाधवम्
- महावीरचरितम्
- उत्तररामचरितञ्च ।
उत्तररामचरितस्य कथा[सम्पादयतु]
सप्ताङ्कात्मके अस्मिन् नाटके रामायणस्य उत्तरार्धं प्रदर्शितमस्ति । अत्र रामस्य वनात् प्रत्यागमनानन्तरं राज्याभिषेकादारभ्य सीतामेलनपर्यन्तं सम्पूर्णकथा प्रदर्शिता अस्ति । वाल्मिकियरामायणे सीतायाः पातालगमनात् रामकथा दुः खपर्यवसायिनी अस्ति, परन्तु भवभूतिः नाट्यपरम्परायाः अनुकरणं कृत्वा उत्तररामचरितं सुखान्तं निर्मितवान् । तथाहि प्रथमाङ्के चित्रदर्शनं, तृतीयाङ्के छाया – सीतायाः कल्पना, सप्तमाङ्के गर्भङ्कयोजना च एतादृशीः मौलिककल्पनाः भवभूतेः काव्यसृष्टिम् अलङ्कुर्वन्ति ।
भवभूतिकृत –उत्तररामचरितस्य कथानकं वाल्मीकिरामायणमेव अनुसरति, किन्तु पद्मपुराणस्थरामकथायाः अपि प्रभावः नाटके दृश्यते । महाकविना मूलकथायां नाट्योपयोगीनि अनेकानि मौलिकपरिवर्तनानि कृतानि । तद्यथा –
- सीतायाः पातालगमनात् रामायणकथानकं दुःखान्तं , किन्तु नाट्यशास्त्रीयनियमानुसारम् उत्तररामचरितस्य कथानकं सीतारामलवकुशादीनां समागमेन सुखान्तम् ।
- प्रथमाङ्के चित्रवीथी-कल्पना, तृतीयाङ्के छायासीतायाः कल्पना’ सप्तमे अङ्के गर्भनाटकस्य कल्पना’ मौलिककल्पनाः सन्ति ।
- चतुर्थाङ्के वसिष्ठ-अरुन्धती कौशल्या –जनकादीनां वाल्मीक्याश्रमे समागमः, कौशल्याजनकयोः संवादः, पुत्रीवियोगात् जनकस्य शोकोद्गारः इत्यादीनि कवेः अद्भुतकौशलस्योदाहरणानि।
- रामायणे यज्ञाश्वहरणप्रसङ्गे लवकुशयोः रामेण सह युध्दं भवति, किन्तु उत्तररामचरिते रामेण सह युध्दवर्णनं नास्ति । युध्दं तु लवचन्द्रकेत्वोर्मध्ये भवति ।
उत्तररामचरितं भवभूतेः नाट्यप्रतिभायाः सर्वोत्तमनिदर्शनमस्ति । रामायणमाश्रित्यसप्ताङ्ककथावृत्तेः श्रीरामस्य राज्याभिषेकात् लोकापवादेन सीतानिर्वासनं ततश्च सीतारामसम्मेलनं यावत् कथा वर्णिताऽस्ति ।
नाट्यसौविध्यदृष्ट्या कथानके प्रथमांके चित्रदर्शनम्, तृतीयाङ्के छायासीतायाः कल्पना, चतुर्थाङ्के वाल्मीक्याश्रमे कौशल्या –जनकादीनां सम्मेलनम्, सप्तमेऽङ्के गर्भनाटकयोजना, सीता- रामयोः समागमश्च इत्यादयः बहवः कथाभागाः कविकल्पना –विलासप्रसूताः सन्ति ।
चरित्रचित्रणदृष्ट्यापि रामः आदर्शप्रजापालकः, सीता पतिव्रता आदर्शभारतीयाङ्गना चास्ति । वसिष्ठस्य आदर्शकुलगुरुत्वं सर्वविदितमेव । लव कुश- चन्द्रकेतूनां बालस्वभावयुक्तं चरित्रं सर्वान् आकर्षति । उत्तररामचरिते प्रधानरसः करुणो वर्तत्ते । भवभूतिकृते कारुण्ये ग्रावणोऽपि रुदन्ति, अन्येषां तु का कथा । नाटके भावपक्षस्य प्राधानयमस्ति । मानवीयमनोभावानां विश्लेषणे मार्मिकचित्रणे च भवभूतिः अद्वितीयो वर्तते ।
शैली[सम्पादयतु]
भवभूतेः शैली प्रसादमाधुर्यगुणयुक्ता, भाषा भावानुरुपास्ति । लवस्य भाषा आश्रमोचिता वर्तते, किन्तु जनकमुखात् दार्शनिकज्ञानयुक्ता एव भाषा निः सरति । भवभूतिः चरित्रचित्रणे असाधारणपटुः वर्तत्ते । नाट्यपात्रेषु सजीवता, सक्रियता, स्फूर्तिः, उत्साहः, भावप्रकाशनस्य अद्भुतसामर्थ्यं, संघर्षशक्तिश्च विद्यते । तेषु मानवोचितसर्वेऽपि गुणाः दृश्यन्ते । सीतावियोगे रामस्य करुण-विलापः, लवकुशयोः बालोचितचाञ्चल्यं, किन्तु गुरुन् प्रति आदरभावः, तमसा-आत्रेयी –वासन्ती –मुरला-इत्यादिषु नार्योचित-गुणानां स्वाभाविकवर्णनं समुपलभ्यते ।
भवभूतेः प्रत्येकमपि पात्रं सांस्कृतिकादर्शम् उपस्थापयति । यथा, रामे कर्तव्यनिष्ठा, सीतायाम् आदर्शस्त्रीत्वं लवकुशादिषु क्षत्रियोचितवीरत्वं , वाल्मीकौ शान्तिसद्भावना च प्रस्फुटी भवति ।विदूषकस्याभावात् नाटके गाम्भीर्यं परिलक्ष्यते । इत्यं भवभूतेः नाट्यपात्रेषु गम्भीरता, भावुकता, आदर्शवादिता, आत्मसंयमः कर्त्तव्यनिष्ठभावना सर्वत्र दृश्यते ।


text:
गीता सुगीता कर्तव्या। Bhagavad Gita Essay in Sanskrit
गीताया महत्त्वम् - कस्य न विदित विपश्चिता भगवद्गतिाया गुणगौरवम् गीतये। न केवलं प्रस्तवीति सवसिामपि उपनिषदां सारभागम्, अपि तु श्रुतिसारमपि प्रस्तौतितराम्। सांख्ययोगदर्शनयोः सिद्धान्तानां वैशद्येन विवेचनात् प्रतिपादनाच्च दर्शनसारसंग्रहोऽप्यत्र उपलभ्यते। वेदान्तदर्शनप्रतिपादितस्य तत्त्वमसि' इति महावाक्यस्यापि अत्रोपलम्भाद वेदान्तावगाहित्वमप्यस्य लक्ष्यते। सेयं सरलया भावाभिव्यक्ति-प्रक्रियया, भूयिष्ठयाऽर्थगभीरतया, प्रेष्ठया पद्धत्या, श्रेष्ठया विवृतिसरण्या, साधिष्ठया योग-साधनादीक्षया, वरिष्ठया आत्मविशुद्धि-शिक्षया सर्वस्यापि लोकस्य आदृतिम् अनुभवति।
दुग्धं गीतामृतम्-गीतायाम् अस्यां सर्वासामपि उपनिषदां सार: मनोज्ञया पद्धत्या साधुतरं विविच्यते। उपनिषत्सु ये भावाः केवलं दार्शनिकपद्धत्या नीरसौल्या च समभिहिताः सन्ति, ते एव भावाः साधिष्ठया भावप्रकाशनशैल्या विशदं समासतश्च प्रस्तूयन्ते। गीता न केवलम् उपनिषदामेव अपि तु समग्रस्यापि पूर्ववर्तिनो वाड्मयस्य सारम् उपस्थापयति। अत एव गीता लोकप्रिया विश्वप्रिया चाभवत्। उक्तं च-
सर्वोपनिषदो गावो, दोग्धा गोपालनन्दनः ।
पार्थो वत्सः सुधीभक्ता, दुग्धं गीतामृतं महत् ।।
गीतायाः सर्वविषयावगाहित्वेन, ज्ञान-विज्ञानसमन्वयात्, अध्यात्मविद्याचरमोत्कर्षण, जगतो विनश्वरता प्रतिपादनेन, साधनापतेः विवृत्या, आचार-विचार-शिक्षया, कर्तव्याकर्तव्य-प्रबोधनेन, निष्काम-कर्म-दीक्षया, अनासक्तियोग-शिक्षया चेयं समेषामपि विपश्चित हद्या अपचितिभाक् च संजाता।
अस्या भाषाशैली तादृशी मनोरमा, प्रसादगुणोपेता, माधुर्यावगाहिनी च यत् स्वल्पशिक्षा-प्रबुद्धोऽपि मानवोऽस्याः सामान्यमर्थम् अवगन्तुं पारयति। अतएव ‘गीता सुगीता कर्तव्या किमन्यैः शास्त्रविस्तरैः' इति वचने न संशीतिलेशोऽपि।
गीताया विषयप्रतिपादनम्- केचन दार्शनिका भावा ये दर्शनानां सारभूता आदर्शरूपाश्च सन्ति ते तथा रुचिरया भाषयाऽभिहिताः सन्ति, यथा सर्वजन-ग्राह्यत्व भजन्ते। यथा-आत्मन: अजरत्वम् अमरत्वम् अविनाशित्वं च यद् दर्शनानां सारमस्ति तत् कथमिव हृद्यरूपेण माधुर्येण च प्रस्तूयते-
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो ।
न हन्यते हन्यमाने शरीरे।।
आत्मनः अवध्यत्वं शाश्वतत्व चोपदिशता प्रोच्यते-
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि, नैनं दहति पावकः ।
न चैन क्लेदयन्त्यापो, न शोषयति मारुतः ॥
मृत्युना शरीरनाशो न त्वात्मविनाशः, अन्यजन्मधारणं जीर्णवस्त्रपरिवर्तनेन नववस्त्र-धारणमिव विज्ञेयम्। तद्यथा-
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय, नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ।।
सांख्याभिमतः सत्कार्यवादः श्लोकहुयेन साधूपस्थाप्यते।
नासतो विद्यते भावो, नाभावो विद्यते सतः ।
अव्यक्तादीनि भूतानि, व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव, तत्र का परिदेवना ॥
स्वकर्तव्यपालनं मानवस्य परम कर्तव्यम्। कर्तव्यपालनेनैव जीवनस्य साफल्यं सिद्धिलाभश्च। तद्यथा-
स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः, संसिद्धि लभते नरः ॥
कीर्तिरक्षा मानवस्य मुख्य लक्ष्यम्। अयशोदूषितस्य नरस्य जीवनेन अलम् । यशो हि परमं भूषणम्।
सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ।।
कर्म फलस्य अवश्यभावित्वम् उपपादयता साधु निरूप्यते यत् नहि कर्मनाशः, न च कर्मफले प्रत्यवायः। स्वल्पमपि सुकृतं महद्भयविनाशकम् इति।
नेहाभिकमनाशोऽस्ति, प्रत्यवायो न विद्यते ।।
स्वल्पमयस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ।।
अनासक्तभावेनैव कार्यकरणं गीतायाः परमोपदेशः। तदुच्यते-
कर्मण्येवाधिकारस्ते, मा फलेषु कदाचन।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥
अनासक्तिभावनया क्रियमाणं कर्म न बन्धनहेतुः, न च विषयोपलेपसाधनम्, अपि तु दु:ख-पाप-विनाशनत्वाद् योगरूपं सत् त्रिविधतापापहं संजायते। उच्यते च-
बुद्धियुक्तो जहातीह, उभे सुकृतदुष्कृते।
तस्माद्योगाय युज्यस्व, योगः कर्मसु कौशलम् ॥
विषयासक्तेः दुरुदत्वं. दुष्परिणामित्वं च कथमिव मनोवैज्ञानिक्या शैल्या प्रतिपाद्यते यद्-
ध्यायतो विषयान् पुंसः, सङ्गस्तेषूपजायते ।।
सङ्गात्सञ्जायते कामः, कामाक्रोधोऽभिजायते ॥
क्रोधाद्भवति सम्मोहः, सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः ।।
स्मृतिभ्रंशाद बुद्धिनाशो, बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥
इन्द्रियसंयमः साफल्यस्य साधनमिति न केनापि व्यषदेष्टुं पार्यते। अत एवोच्यते यत् संयमिन एव प्रज्ञा प्रतिष्ठिता भवति।
तस्माद्यस्य महाबाहो, निगृहीतानि सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥
कर्तव्यस्य कर्मणः अनिवार्यत्वम् उपपादयता उपस्थाप्यते यत् कर्तव्यानुष्ठानम्। अन्तरेण लोकयात्राऽपि न प्रवर्तेत।
नियतं कुरु कर्म त्वं, कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।।
शरीरयात्रापि च ते, न प्रसिद्धयेदकर्मणः ॥
यज्ञस्य महत्त्वम् उपवर्णयता तस्य सर्वाभीष्टप्रदत्वम् उपपाद्यते-
देवान् भावयतानेन, ते देवा भावयन्तु वः ।।
परस्परं भावयन्तः, श्रेयः परमवाप्स्यथ ।।
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म, नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥
आत्मसमर्पणस्य आत्मप्राप्तिसाधकत्वं प्रतिपाद्यते-
ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्मा ब्रह्मणा हुतम् ।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं, ब्रह्मकर्मसमाधिना ।।
ज्ञानस्य परमपावनत्वं सर्वकर्मनाशकत्वं सर्वदुःखनिवारकत्वं च प्रतिपाद्यते-
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि, भस्मसात्कुरुते तथा ॥
न हि ज्ञानेन सदृशं, पवित्रमिह विद्यते ।
जीवने श्रद्धायाः किं महत्त्वं किं च तदुपयोगित्वमिति निरूपयता प्रोच्यते-
श्रद्धावल्लभते ज्ञानं, तत्परः संयतेन्द्रियः ।
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ।।
युक्ताहारविहार एवं योगसाधने समर्थः। तादृशस्यैव आत्यन्तिकी दुःख-प्रहाणिः संजायते-
युक्ताहारविहारस्य, युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य, योगो भवति दुःखहा ॥
अभ्यासाद् ज्ञानम्, ज्ञानाद् ध्यानम्, ध्यानात् कर्मफलत्यागो विशिष्यते। कर्मफलत्यागः शान्तेः प्रमुखं सोपानम्।
श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ञानाद् ध्यानं विशिष्यते ।।
ध्यानात् कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥
ऊर्ध्वमूलस्याश्वत्थस्य वर्णनं दर्शनुसारसंग्रहम् उपलक्ष्यति।।
ऊर्ध्वमूलमध:शाखमश्वत्थ प्राहुरव्ययम् ।
छन्दांसि यस्य पर्णानि, यस्तं वेद स वेदवित् ।।
दैवीसम्पद आसुरीसम्पदश्च वर्णनम् आचारशास्त्रं मानवजीवनस्य कर्तव्याकर्तव्यं च प्रस्तौतितराम्। अहिंसादिगुणगणसंपृक्ता दैवी सम्पद् विमोक्षाय, हिंसा-मिथ्याभाषणादिदुर्गुण-तति-निरता आसुरी सम्पद् बन्धनाय विनाशाय च प्रवर्तेते, नात्र संशीतिः।
देवी संपद्विमोक्षाय, निबन्धायासुरी मता ॥
श्रद्धाया मनोवैज्ञानिक रूपम् उपस्थापयता प्रोच्यते यत् पुरुषोऽयं श्रद्धामयः। यादृशी मानवस्य श्रद्धा तादृशः सोऽवगन्तव्यः।
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो, यो यच्छुद्धः स एव सः।
जीवने सर्व-कर्म-परित्यागेऽपि यज्ञ-दान-तपसाम् अपरिहार्यत्वम् अवश्यकर्तव्यत्वं च गृहमेधिनां यतीनां च कृते निरूप्यते। जीवनस्य पावनत्वं त्रयाणामप्येषां फलम्।
यज्ञदानतपःकर्म, न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।।
यज्ञो दान तपश्चैव, पावनानि मनीषिणाम् ॥
स्वधर्मानुशिष्टं कर्म कथमपि न परिहेयम्। स्वधर्मे निधनमपि श्रेयोवहम्।
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः, परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वधर्म निधनं श्रेयः, परधम भयावहः ॥
सहज कर्म कौन्तेय, सदोषमपि न त्यजेत्।
एवमिह गीता प्रतिपादितानां केषांचिद् राद्धान्तानां समासतोऽत्र वर्णनम् उपस्थापितम्। एतस्यावलोकनेन निश्चप्रचम् एतत् सिध्यति यद् गीतायां सर्वेषां दर्शनानाम् उपनिषदां च सारः प्रस्तूयते। यदि केवलं गीतका एव अधीयते, विविच्यते, चिन्त्यते, लौकिकजीवने व्यवहियते च तर्हि मानवजीवनं सर्वथा सुख-शान्ति-समन्वितं सदुदर्क च भविष्यति। अतः साधूच्यते-
गीता सुगीता कर्तव्या, किमन्यैः शास्त्रविस्तरैः ।
या स्वयं पदमनाभस्य, मुखपद्माद् विनिःसृता ॥


text:
प्रज्ञां-परिमित-हृदय-सूत्र
प्रज्ञां-परिमित-हृदय-सूत्र
|| नमः सर्वज्ञाय ||
आर्यावलोकितेश्वर बोधिसत्त्वो गम्भीरायां प्रज्ञांपारमितायां चर्यां चरमाणो व्यवलोकयति स्म|
पंच स्कन्धा:ताम्श्चा स्वभावशून्यान्पश्यति स्म ||
इह शारिपुत्र रूपं शून्यता शून्यतैव रूपं|
रूपान्न पृथक् शून्यता शून्यताया न पृथग्रूपं|
यद्रूपं सा शून्यता या शून्यता तद्रूपं ||
एवमेव वेदानासंज्ञा संस्कार विज्ञानानि ||
इहं शरिपुत्र सर्वधर्माः शून्यतालक्षणा अनुत्पन्ना अनिरुद्धा
अमला विमलानोना न परिपूर्णः |
तस्माच्छारिपुत्र शून्यतायाम नरूपं नवेदना नसंज्ञा नसंस्कारा नविज्ञानानी |
न चक्षुः श्रोत्र घ्राण जिह्वा कायमनाम्सि ना रुपशब्दगन्धरस स्पर्श्तव्य धर्मः |
न चक्षुर्धातुरर्यावन्ना मनोविज्ञानधातुः ||
न विद्या नाविद्या नविद्याक्षयो नविद्याक्षयो यावन्ना जरामरणं ना जरामरणक्षयो
न दुःखसमुदयनिरोधमार्गा नज्ञानानां न प्रप्तिर्नाप्रप्ति: ||
बोधिसत्त्वस्य(श्चा?) प्रज्ञापारमितामाश्रित्य विहरति चित्तावारण:|
चित्तावरणनास्तित्वादात्रस्तो विपर्यासातिक्रान्तो निष्ठानिर्वाण: |
त्र्यध्वव्यवस्थिता सर्वबुद्धा: प्रज्ञापारमितामाश्रित्यानुत्तारां सम्याक्सम्बोधिमभिसम्बुद्धा: ||
तस्माज्ज्ञातव्यः प्रज्ञांपारमितामाहामंत्रो महाविद्यामंत्रो ऽनुत्तरमंत्रो ऽसमसममंत्र:
सर्वदु:खप्रशमन:मंत्र: सत्यममिथ्यत्वात् प्रज्ञांपारमितायामुक्तो मंत्र:|
प्रज्ञांपारमिता मंत्र:
तद्यथा | गते गते पारगते पारसंगते बोधि स्वाहा||
|| इति: प्रज्ञां-परिमित-हृदय-सूत्र सम्पूर्णम् || प्रज्ञापारमिताहृदयसुत्रम्। [विस्तरमातृका] ॥नमः सर्वज्ञाय॥ एवं मया श्रुतम्। एकस्मिन् समये भगवान् राजगृहे विहरति स्म गृध्रकूटे पर्वते महता भिक्षुसंघेन सार्धं महता च बोधिसत्त्वसंघेन। तेन खलु समयेन भगवान् गम्भीरावसंबोधं नाम समाधिं समापन्नः। तेन च समयेन आर्यावलोकितेश्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां चर्यां चरमाणः एवं व्यवलोकयति स्म। पञ्च स्कन्धांस्तांश्च स्वभावशून्यं व्यवलोकयति॥ अथायुष्मान् शारिपुत्रो बुद्धानुभावेन आर्यावलोकितेश्वरं बोधिसत्त्वमेतदवोचत्- यः कश्चित् कुलपुत्रो [वा कुलदुहिता वा अस्यां] गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां चर्यां चर्तुकामः, कथं शिक्षितव्यः ? एवमुक्ते आर्यावलोकितेश्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः आयुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत्- यः कश्चिच्छारिपुत्र कुलपुत्रो व कुलदुहिता वा [अस्यां] गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां चर्यां चर्तुकामः, तेनैवं व्यवलोकितव्यम्- पञ्च स्कन्धांस्तांश्च स्वभावशून्यान् समनुपश्यति स्म। रूपं शून्यता, शून्यतैव रूपम्। रूपान्न पृथक् शून्यता, शून्यताया न पृथग् रूपम्। यद्रूपं सा शून्यता, या शून्यता तद्रूपम्। एवं वेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानि च शून्यता। एवं शारिपुत्र सर्वधर्माः शून्यतालक्षणा अनुत्पन्ना अनिरुद्धा अमला विमला अनूना असंपूर्णाः। तस्मात्तर्हि शारिपुत्र शून्यतायां न रूपम्, न वेदना, न संज्ञा, न संस्काराः, न विज्ञानम्, न चक्षुर्न श्रोत्रं न घ्राणं न जिह्वा न कायो न मनो न रूपं न शब्दो न गन्धो न रसो न स्प्रष्टव्यं न धर्मः। न चक्षुर्धातुर्यावन्न मनोधातुर्न धर्मधातुर्न मनोविज्ञानधातुः। न विद्या नाविद्या न क्षयो यावन्न जरामरणं न जरामरणक्षयः, न दुःखसमुदयनिरोधमार्गा न ज्ञानं न प्राप्तिर्नाप्राप्तिः। तस्माच्छारिपुत्र अप्राप्तित्वेन बोधिसत्त्वानां प्रज्ञापारमितामाश्रित्य विहरति चित्तावरणः। चित्तावरणनास्तित्वादत्रस्तो विपर्यासातिक्रान्तो निष्ठनिर्वाणः। त्र्यध्वव्यवस्थिताः सर्वबुद्धाः प्रज्ञापारमितामाश्रित्य अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धाः। तस्माद् ज्ञातव्यः प्रज्ञापारमितामहामन्त्रः अनुत्तरमन्त्रः असमसममन्त्रः सर्वदुःखप्रशमनमन्त्रः सत्यममिथ्यत्वात् प्रज्ञापारमितायामुक्तो मन्त्रः। तद्यथा- गते गते पारगते पारसंगते बोधि स्वाहा। एवं शारिपुत्र गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां चर्यायां शिक्षितव्यं बोधिसत्त्वेन॥ अथ खलु भगवान् तस्मात्समाधेर्व्युत्थाय आर्यावलोकितेश्वरस्य बोधिसत्त्वस्य साधुकारमदात्- साधु साधु कुलपुत्र। एवमेतत् कुलपुत्र, एवमेतद् गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां चर्यं चर्तव्यं यथा त्वया निर्दिष्टम्। अनुमोद्यते तथागतैरर्हद्भिः॥ इदमवोचद्भगवान्। आनन्दमना आयुष्मान् शारिपुत्रः आर्यावलोकितेश्वरश्च बोधिसत्त्वः सा च सर्वावती परिषत् सदेवमानुषासुरगन्धर्वश्च लोको भगवतो भाषितमभ्यनन्दन्॥ इति प्रज्ञापारमिताहृदयसूत्रं समाप्तम्।


text:
उदयन
टिप्पणी : वैदिक
साहित्य में अग्निष्टोम ,
द्वादशाह आदि
यज्ञों के प्रारम्भ में प्रायणीय इष्टि और अन्त में उदयनीय इष्टि का सम्पादन किया
जाता है । उदयनीय इष्टि अवभृथ स्नान के पश्चात् होती है । ऐसा प्रतीत होता है कि
वत्सराज उदयन की कथा का मूल स्रोत यह उदयनीय इष्टि है और यह कथा उदयनीय इष्टि के
अन्तर - रहस्यों को समझने में उपयोगी सिद्ध होगी । ब्राह्मण ग्रन्थों में
सार्वत्रिक रूप से उल्लेख आता है ( शतपथ ब्राह्मण ३.२.३.६
,
४.५.१.२ ) कि
प्रायणीय इष्टि की देवता भी अदिति है और उदयनीय इष्टि की भी । इससे उदयन की कथा को
समझने में कोई सहायता नहीं मिलती । जैमिनीय ब्राह्मण ३.३०९ का कथन है कि अग्नि
प्रायण है ,
आदित्य उदयन है ।
यह कथन उदयन के पितामह शतानीक व पिता सहस्रानीक को समझने की कुञ्जी प्रदान करता है
। सूर्य उदय से पूर्व अनीकवती ( रश्मि युक्त ) अग्नि की उपस्थिति होती है (
अथर्ववेद १३.२.३५ ,
तैत्तिरीय
ब्राह्मण १.६.६.२ ,
शतपथ ब्राह्मण
७.५.२.२७ ) । कथासरित्सागर की कथा के अनुसार शतानीक की असुरों से लडते समय मृत्यु
हो जाती है । इससे निष्कर्ष निकलता है कि अग्नि अनीकवती इतनी बलवान नहीं है कि
असुरों से जीत सके ।
उदयन द्वारा घोषवती वीणा प्राप्त करने के संदर्भ में
,
शतपथ ब्राह्मण
३.२.३.८ आदि में उदयनीय इष्टि के अन्तर्गत विभिन्न दिशाओं में पांच देवताओं के यजन
का उल्लेख आता है । सर्वप्रथम उत्तर दिशा में पथ्या स्वस्ति
,
फिर पूर्व दिशा
में अग्नि ,
फिर दक्षिण दिशा
में सोम और पश्चिम में सविता देव का यजन किया जाता है । ब्राह्मण ग्रन्थों में
उल्लेख आता है कि वाक् ही पथ्यास्वस्ति है ( शतपथ ब्राह्मण ४.५.१.४ आदि ) । अतः यह
कहा जा सकता है कि उदयन को जो घोषवती वीणा प्राप्त हुई है
,
वह पथ्यास्वस्ति
वाक् ही है । उदयन इस वीणा की सहायता से हाथियों को
,
इरा प्राणों को वश
में करने का प्रयत्न कर रहा है। इळा शब्द शीर्षक की टिप्पणी में यह संभावना व्यक्त
की गई है कि इळा / इरा अचेतन प्राणों का प्रतीक हो सकता है । डा. फतहसिंह की भाषा
में ,
इरा ऐरावत हाथी
अहंकार का प्रतीक हो सकता है क्योंकि जब भी इन्द्र ऐरावत पर आरूढ होकर असुरों से
युद्ध करने जाता है ,
वह हार जाता है ।
उदयनीय इष्टि में अन्य दिशाओं में अग्नि ,
सोम
,
सावित्री आदि
देवताओं का यजन उदयन की कथा में किस प्रकार प्रस्फुटित हुआ है
,
यह अन्वेषणीय है ।
वासवदत्ता ,
जिसको उदयन संगीत
की शिक्षा देता है ,
और तत्पश्चात्
विवाह करता है ,
को कथासरित्सागर
में गौरी ,
प्रकृति का अंश
कहा गया है ।
संदर्भ
उदयन
१अनुहूतः पुनरेहि
विद्वानुदयनं पथः।आरोहणमाक्रमणं जीवतोजीवतोऽयनम् ॥ - अथर्ववेद५.३०.७
२तथेति देवा
अब्रुवन्। तवैव प्रायणीयस्तवोदयनीय इति। तस्मादेष आदित्य एव प्रायणीयो भवति --
आदित्य उदयनीयः। इयं ह्येवादितिः। - शतपथ ब्राह्मण ३.२.३.६
३स यदादित्यं चरुं
प्रायणीयं निर्वपति। यज्ञस्यैव दृष्ट्यै। - - - अथैभ्यः पथ्या स्वस्तिः प्रारोचत।
तामयजन्। वाग् वै पथ्या स्वस्तिः। -- - - - -अथैभ्योऽग्निः प्रारोचत। तमयजन्।- -
-यद्वै शुष्कं यज्ञस्य तदाग्नेयम्। - - - - --अथैभ्यः सोम प्रारोचत। तमयजन्।- -- -
- अथैभ्यः सविता प्रारोचत। तमयजन्। पशवो वै सविता।- - - - (विभिन्न दिशाओं में पांच
देवताओं के यजन का वर्णन)। - मा.श.३.२.३.७
४शिरो वै
यज्ञस्यातिथ्यम्। बाहू प्रायणीयोदयनीयौ। अभितो वै शिरो बाहू भवतः। तस्मादभित
आतिथ्यमेते हविषी भवतः प्रायणीयश्चोदयनीयश्च। तदाहुः - यदेव प्रायणीय क्रियेत - तद्
उदयनीये क्रियेत। यदेव प्रायणीयस्य बर्हिर्भवति - तदुदयनीयस्य बर्हिर्भवतीति। -
मा.श.३.२.३.२०
५य एव
प्रायणीयस्यर्त्विजो भवन्ति - त उदयनीयस्यर्त्विजो भवन्ति। - - - - स वै पञ्च
प्रायणीये देवता यजति,
पञ्चोदयनीये।
तस्मात् पञ्चेत्थादङ्गुलयः,
पञ्चेत्थात्। -
मा.श.३.२.३.२२
६आतिथ्येष्टिः :
शिरो वै यज्ञस्यातिथ्यम् - बाहू प्रायणीयोदयनीयौ। अभितो वै शिरो बाहू भवतः।
तस्मादभितः आतिथ्यमेते हविषी भवतः - प्रायणीयश्चोदयनीयश्च। - मा.श.३.४.१.१
७उदयनीयेष्टिः :
आदित्येन चरुणोदयनीयेन प्रचरति। तद् यदादित्यश्चरुर्भवति - यदेवैनामदो देवा
अब्रुवन् - तवैव प्रायणीयः,
तवोदयनीय इति। - -
- स यदमुत्र राजानं क्रेष्यन्नुपप्रैष्यन्यजते - तस्मात्प्रायणीयं नाम। अथ
यदत्रावभृथादुदेत्य यजते - तस्मादेतदुदयनीयं नाम। तद्वाऽएतत् समानमेव हविः -
अदित्याऽएव प्रायणीयम् - अदित्याऽउदयनीयम्। इयं ह्येवादितिः। स वै पथ्यामेवाग्रे
स्वस्तिं यजति। - - - - -सोऽग्निमेव प्रथमं यजति,
अथ सोमम्,
अथ
सवितारम्,
अथ पथ्यां
स्वस्तिम्,
अथादितिम्। -
मा.श.४.५.१.१
८चित्रं
देवानामुदगादनीकम् - इति। असौ वा आदित्य एष पुरुषः। तदेतच्चित्रं
देवानामुदेत्यनीकम्। चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः - इति।- - - -मा.श.७.५.२.२७
९सुत्याह कर्म :
तं हैके - प्रायणीय एवातिरात्रे युञ्जन्ति,
उदयनीये
विमुञ्चन्ति। संस्थारूपं वा एतत् - यद्विमोचनम्। - मा.श.९.४.४.१५
१०अथो यथा
प्रायणीयेऽतिरात्रे सामिधेनीरनूच्य ब्रूयात् - उदयनीयऽएवातोऽनुवक्ताऽस्मीति -
तादृक् तत्। - मा.श.९.४.४.१६
११देविकाहवींषि
:समिष्टयजूंषि हुत्वा,
अवभृथं यन्ति।
अवभृथादुदेत्य,
उदयनीयेन चरित्वा,
अनूबन्ध्यस्य पशुपुरोडाशमनु देविकानां हवींषि निर्वपति। - मा.श.९.५.१.३४
१२वैश्वकर्मणहोमः
: यद्वेव वैश्वकर्मणानि जुहोति। प्रायणं च ह्यग्नेरुदयनं च। सावित्राणि प्रायणम्,
वैश्वकर्मणान्युदयनम्। स यत्सावित्राण्येव जुहुयात्,
न
वैश्वकर्मणानि,
यथा प्रायणमेव
कुर्यान्नोदयनं - तादृक् तत्। अथ यद्वैश्वकर्मणान्येव जुहुयात्,
न
सावित्राणि,
यथोदयनमेव
कुर्यात्,
न प्रायणम् -
तादृक् तत्। उभयानि जुहोति - प्रायणं च तदुदयनं च करोति। अष्टावमूनि भवन्ति।
एवमिमानि। तद्यथा प्रायणं तथोदयनं करोति। स्वाहाकारोऽमीषां नवमो भवति। एवमेषाम्।
तद् यथा प्रायणं तथोदयनं करोति। आहुतिरमीषां दशमी भवति। एवमेषाम्। तद् यथा प्रायणं
तथोदयनं करोति - मा.श.९.५.१.४४
१३दीर्घसत्रं वा
एष उपैति। यो ब्रह्मचर्यमुपैति। स यामुपयन् समिधमादधाति
,सा
प्रायणीया। यां स्नास्यन्,
सोदयनीया। अथ या
अंतरेण सत्र्या एवास्य ताः। - मा.श.११.३.३.२
१४अथ ब्रह्मयज्ञः।
- - -मेधा स्रुवः। सत्यमवभृथः। स्वर्गो लोक उदयनम्। - मा.श.११.५.६.३
१५तेषां वा
उन्नेतोत्तमो दीक्षते। प्रथमोऽवभृथादुदायतामुदैति। प्राणो वा उन्नेता।
प्राणमेवैष्वेतदुभयतो दधाति। - मा.श.१२.१.१.११
१६श्रद्धाया वै
देवा दीक्षां निरमिमत। अदित्यै प्रायणीयम्। - - - - संवत्सराद्दशममहः।
प्रजापतेर्महाव्रतम्। स्वर्गाल्लोकादुदयनीयमतिरात्रम्। तदेतत्संवत्सरस्य जन्म। -
मा.श.१२.१.२.१
१७अथ
यदुदयनीयमतिरात्रमुपयन्ति। संवत्सरमेव तदाप्त्वा स्वर्गे लोके प्रतितिष्ठन्ति। -
मा.श.१२.१.३.२२
१८अध्यात्मविद्ब्राह्मणम् : पुरुषो वै संवत्सरः। तस्य पादावेव प्रायणीयोऽतिरात्रः।
- - - - - -अङ्गानि दशरात्रः। मुखं महाव्रतम्। हस्तावेवोदयनीयोऽतिरात्रः।
हस्ताभ्यां ह्युद्यन्ति। - मा.श.१२.१.४.३
१९सम्वत्सरे
समुद्रप्रतरणोपासनम् :तस्य तीर्थमेव प्रायणीयोऽतिरात्रः। तीर्थेन हि प्रस्नांति। -
- - - -तीर्थमेवोदयनीयोऽतिरात्रः। तीर्थेन ह्युत्स्नान्ति।
तद्यदुदयनीयमतिरात्रमुपयन्ति। यथा तीर्थेन समुद्रं प्रस्नाय तीर्थेनोत्स्नायुः।
तादृक्तत्~।
- मा.श.१२.२.१.५
२०अथ वा
अतोऽह्नामभ्यारोहः। प्रायणीयेनातिरात्रेणोदयनीयमतिरात्रमभ्यारोहन्ति। -
मा.श.१२.२.३.१०
२१अथ वा अतोऽह्नां
निवाहः। प्रायणीयोऽतिरात्रश्चतुर्विंशायाह्ने निवहति। - - - -दशरात्रो महाव्रताय।
महाव्रतमुदयनीयायातिरात्राय। उदयनीयोऽतिरात्रः स्वर्गाय लोकाय
प्रतिष्ठायाऽअन्नाद्याय। - मा.श.१२.२.३.११
२२गवामयनीय
संवत्सरस्य पुरुषविधोपासनम् : मुखं महाव्रतम्। उदान एवोदयनीयोऽतिरात्रः। उदानेन
ह्युद्यंति। स एष संवत्सरोऽध्यात्मं प्रतिष्ठितः। - मा.श.१२.२.४.१६
२३उदयनीयायां
संस्थितायाम्,
एकविंशतिं वशा
अनूबन्ध्या आलभते। - - - -मा.श.१३.५.४.२५
२४पुरुषमेधः :
उदयनीयायां संस्थितायाम्,
एकादश वशा
अनूबंध्या आलभते - मैत्रावरुणीः,
वैश्वदेवीः,
बार्हस्पत्याः। - मा.श.१३.६.२.१६
२५एषा उ ह जीवानां
दिगंतरेण। सप्तर्षीणां चोदयनम्। आदित्यस्य चास्तमयनम्। अमृतमेव तज्जीवेषु दधाति। -
मा.श.१३.८.१.९
२६स्वर्गं वा एतेन
लोकमुपप्रयन्ति यत्प्रायणीयस्तत्प्रायणीयस्य प्रायणीयत्वम्। प्राणो वै प्रायणीय
उदान उदयनीयः समानो होता भवति समानौ हि प्राणोदानौ प्राणानां क्लृप्त्यै प्राणानां
प्रतिप्रज्ञात्यै। - ऐतरेय ब्राह्मण १.७
२७ते (देवाः)
ऽब्रुवन्नदितिं त्वयेमं यज्ञं प्रजानामेति सा तथेत्यब्रवीत्सा वै वो वरं वृणा इति
वृणीष्वेति सैतमेव वरमवृणीत मत्प्रायणा यज्ञाः सन्तु मदुदयना इति तथेति
तस्मादादित्यश्चरुः प्रायणीयो भवत्यादित्य उदयनीयो वरवृतो ह्यस्याः। अथो एतं
वरमवृणीत मयैव प्राची दिशं प्रजानाथाग्निना दक्षिणां सोमेन प्रतीचीं
सवित्रोदीचीमिति। (पथ्यास्वस्ति आदि देवताओं का वर्णन) - - - - -ऐ.ब्रा.१.७
२८प्रायणीयस्य
निष्कासं निदध्यात्तमुदयनीयेनाभिनिर्वपेद्यज्ञस्य संतत्यै यज्ञस्याव्यवच्छेदाय। अथो
खलु यस्यामेव स्थाल्यां प्रायणीयं निर्वपेत्तस्यामुदयनीयं निर्वपेत्तावतैव यज्ञः
संततोऽव्यवच्छिन्नो भवति। - - - - - - - -याः प्रायणीयस्य पुरोनुवाक्यास्ता
उदयनीयस्य याज्याः कुर्याद्या उदयनीयस्य पुरोनुवाक्यास्ताः प्रायणीयस्य याज्याः
कुर्यात्तद्व्यतिषजत्युभयोर्लोकयोर्ऋद्ध्या - - - - - - - - - -आदित्यश्चरुः
प्रायणीयो भवत्यादित्य उदयनीयो यज्ञस्य धृत्यै यज्ञस्य बर्सनद्ध्यै
यज्ञस्याप्रस्रंसाय - - - - - -एवमेवैतद्यज्ञस्योभयतोऽन्ततोरप्रस्रंसाय बर्सौ
नह्यति यदादित्यश्चरुः प्रायणीयो भवत्यादित्य उदयनीयः। पथ्ययैवेतः स्वस्त्या
प्रयन्ति पथ्यां स्वस्तिमभ्युद्यन्ति स्वस्त्येवेतः प्रयन्ति स्वस्त्युद्यन्ति
स्वस्त्युद्यन्ति। - ऐ.ब्रा.१.११
२९स वा
एषोऽपूर्वोऽनपरो यज्ञक्रतुर्यथा रथचक्रमनन्तमेवं यदग्निष्टोमस्तस्य यथैव प्रायणं
तथोदयनम्। - - - - - - -ऐ.ब्रा.३.४३
३०यथा ह्येवास्य
प्रायणमेवमुदयनमसदिति। तदाहुर्यत्त्रिवृत्प्रायणमेकविंशमुदयनं केन ते समे इति। -
ऐ.ब्रा.३.४३
३१यो वै
संवत्सरस्यावारं च पारं च वेद स वै स्वस्ति संवत्सरस्य पारमश्नुतेऽतिरात्रो वा अस्य
प्रायणीयोऽवारमुदयनीयः - ऐ.ब्रा.४.१४
३२यो वै
संवत्सरस्यावरोधनं चोद्रोधनं च वेद स वै स्वस्ति संवत्सरस्य पारमश्नुतेऽतिरात्रो वा
अस्य प्रायणीयोऽवरोधनमुदयनीय उद्रोधनम्। - ऐ.ब्रा.४.१४
३३यो वै
संवत्सरस्य प्राणोदानौ वेद स वै स्वस्ति संवत्सरस्य पारमश्नुतेऽतिरात्रो वा अस्य
प्रायणीयः प्राण उदान उदयनीयः - ऐ.ब्रा.४.१४
३४तद्यच्चतुर्विंशेऽहन्युज्यन्ते सा युक्तिरथ यत्पुरस्तादुदयनीयस्यातिरात्रस्य
विमुच्यन्ते सा विमुक्तिः। - ऐ.ब्रा.६.२३
३५सूयते ह वा अस्य
क्षत्त्रं यो दीक्षते क्षत्त्रियः सन्स यदाऽवभृथादुदेत्य अनूबन्ध्ययेष्ट्वोदवस्यति
अथैनमुदवसानीयायां संस्थितायां पुनरभिषिञ्चन्ति। - ऐ.ब्रा.८.५
३६- - -
आदित्येभ्यस्तृतीयसवनं,
वरुणादवभृथम्,
अदितेरुदयनीयां,
मित्रावरुणाभ्यामनूबन्ध्यां, - - - -गोपथ
ब्राह्मण१.४.७
३७अथ यदुदयनीयया
यजन्ते,
अदितिमेव तद्
देवीं देवता यजन्ते। - गो.ब्रा.१.४.८
३८अहोरात्राभ्यां
वै देवा प्रायणीयमतिरात्रं निरमिमत, - - -
- -प्रजापतेर्महाव्रतं,
स्वर्गाल्लोकादुदयनीयमतिरात्रम्। तद् वा एतत् संवत्सरस्य जन्म। - गो.ब्रा.१.४.९
३९अथ यत्
प्रायणीयमतिरात्रमुपयन्ति,
अहोरात्रावेव तद्
देवौ देवते यजन्ते। - - - - - -अथ यदुदयनीयमतिरात्रमुपयन्ति,
स्वर्गमेव
तल्लोकं देवं देवतां यजन्ते। - गो.ब्रा.१.४.१०
४०- - -
-महाव्रतादुदयनीयो ऽतिरात्रः। उदयनीयो ऽतिरात्रः स्वर्गाय लोकायान्नाद्याय
प्रतिष्ठित्यै। - गो.ब्रा.१.४.१४,
१.४.२२
४१समुद्रं वा एते
प्रतरन्ति ये संवत्सराय दीक्षन्ते। तेषां तीर्थमेव प्रायणीयोऽतिरात्रः। तीर्थेन हि
प्रतरन्ति। - - - - -तेषां तीर्थमेवोदयनीयोऽतिरात्रः। तीर्थेन ह्युद्यन्ति। तद् यथा
समुद्रं तीर्थेनोदेयुस्तादृक् तत्। - गो.ब्रा.१.५.२
४२पुरुषो वाव
संवत्सरः। तस्य पादावेव प्रायणीयो ऽतिरात्रः। - - - - - -तस्य हस्तावेवोदयनीयो
ऽतिरात्रः। हस्ताभ्यां ह्युद्यन्ति। - गो.ब्रा.१.५.३
४३पुरुषो वाव
संवत्सरः। तस्य प्राण एव प्रायणीयो ऽतिरात्रः। प्राणेन हि प्रयन्ति। - - - - - मुखं
महाव्रतम्। तस्योदान एवोदयनीयोऽतिरात्रः। उदानेन ह्युद्यन्ति। - गो.ब्रा.१.५.४
४४सकृद् ध्य् एव
परस्तात् त्रिवृते हिंकुवन्ति यत् प्रायणं तद् उदयनम् असद् इति। - जैमिनीय
ब्रा.१.२३१
४५यदि द्वयह
उभयोर् अह्नोर् अहिंकृतां गायेत्। प्रायणं हि तयोर् अन्यतरद् उदयनम् अन्यतरत्। - -
- - - - - - -अथो अन्नं वै हिंकारः -- अन्नेन वै गर्भो ऽभिवर्धतेv
--
अभिवृद्ध्या एवेति। ताम् उदयने गायेद् यत् प्रायणं तद् उदयनम् असद् इति। -
जै.ब्रा.१.३१५
४६अस्मिन्न् एव
लोके प्रायणीयेनातिरात्रेण प्रतिष्ठाय प्रयन्ति। अमुष्मिन् लोक उदयनीयेनातिरात्रेण
प्रतिष्ठायोद्यन्ति। - जै.ब्रा.२.४४
४७इम एव दश प्राणा
दशरात्रः। मन एव महाव्रतीयम् अहः। उदान एवोदयनीयो ऽतिरात्रः। - जै.ब्रा.२.५८
४८अथ यां क्रीते
राजनि सुब्रह्मण्याम् आह्वयति -- - - - - - - -। अथो यत् प्रायणं तद् उदयनम् असद्
इति। - जै.ब्रा.२.८०
४९अवभृथाद् उदेत्य
श्मश्रूण्य् एव वपते न केशान्। - जै.ब्रा.२.२०४
५०वैश्वानरः
प्रायणीयोऽतिरात्रो भवति। वैश्वानरप्रायणा ह्य् अहीनास् सोमाः। - - - - - अथैष
पृष्ठ्यष् षडहो भवति। - - - - - -तत् त्व् एतस्य परिचक्षते यद् आरभमाणा एवं
पृष्ठ्यं षडहम् आरभन्ते वैश्वानर उदयनीयो ऽतिरात्रो भवति। वैश्वानरोदयना ह्य्
अहीनास् सोमाः। - जै.ब्रा.२.३३६,
३३७
५१त्रिर्
एवाश्विनं शस्तव्यम् इति,
प्रायणतो,
मध्यत
उदयनतः। एतद् ध वै समृद्धम् आश्विनं यद्रथन्तरेण संपद्यते। यद्य् एकेन संपद्येत
रथन्तरम् एव प्रायणतो मध्यत उदयनतो,
यदि द्वाभ्यां
रथन्तरम् एव प्रायणतो मध्यत उदयनतो,
यदि त्रिभी
रथन्तरम् एव प्रायणतो मध्यत उदयनतो,
न चतुर्भिस्
संपद्यते,
नो एव पञ्चभिः। -
जै.ब्रा.२.३६८
५२पुरुषं वावैतद्
आसते यत् संवत्सरम्। - - - - -इमे त्रय स्वरसामान इमे त्रयो ऽयं विषुवान् इदं
महाव्रतीयम् अहर् अयम् उदयनीयो ऽतिरात्रः। - जै.ब्रा.२.४२७
५३अयम् एव लोकः
प्रायणीयो ऽतिरात्रः। - - - - - - - -प्रजापतिर् एव महाव्रतीयम् अहर्,
असाव् एव
लोक उदयनीयो ऽतिरात्रः। - जै.ब्रा.२.४२९
५४ते यां
प्रायणीयम् अतिरात्रम् उपेत्य वसन्त्य् अस्मिन्न् एव तां लोके वसन्ति। तद् यद्
अस्मिन् लोके ऽन्नाद्यं तद् एव तेनावरुन्धते। - - - - -अथ याम् उदयनीयम् अतिरात्रम्
उपेत्य वसन्त्य् अमुष्मिन्न् एव ता लोके वसन्ति। तद् यद् अमुष्मिन् लोक ऽन्नाद्यं
तद् एव तेनावरुन्धते। - जै.ब्रा.२.४३०
५५इयम् एव दिक्
प्रायणम्,
इयम् उदयनम्।
तस्माद् असाव् आदित्य इतो ऽस्तम् एतीत उदेति। एतद् एव प्रायणं चोदयनं चानुसंचरति। -
जै.ब्रा.३.३०८
५६इदम् एव
प्रायणम्,
इदम् उदयनम्।
तस्माद् इत एव प्रयन्त्य् अत उद्यन्ति। अग्निर् एव प्रायणम्,
आदित्य
उदयनम्। - जै.ब्रा.३.३०९
५७- - - -नाक एव
दशमम् अहः। इदम् एव प्रायणम् अद उदयनम्। ते हैते लोका एवैतानि द्वादशाहस्याहानि। -
जै.ब्रा.३.३४७
५८प्रायणीयेनातिरात्रेण त्रयोदशं मासम् उपाप्नुवन्त्य्,
उदयनीयेन
संवत्सरं चतुर्दशम्। - - - - - - - - -माघो द्वादशं,
प्रायणीय
एवातिरात्रस् त्रयोदशो मास,
उदयनीयस्
संवत्सरश् चतुर्दशः। - जै.ब्रा.३.३८६
५९असौ वा
आदित्योऽग्निरनीकवान्। तस्य रश्मयोऽनीकानि। साकँ सूर्येणोद्यता निर्वपति।
साक्षादेवास्मा अनीकानि जनयति। - तैत्तिरीय ब्राह्मणम् १.६.६.२
६०हविषः याज्या :
चित्रं देवानामुदगादनीकम्। चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः। आप्रा द्यावापृथिवी
अन्तरिक्षम्। सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च। - तै.ब्रा.२.८.७.३
६१तयोरेतौ वत्सो।
अग्निश्चाऽऽदित्यश्च। रात्रेर्वत्सः। श्वेत आदित्यः। अह्नोऽग्निः। ताम्रो अरुणः। ता
अविसृष्टौ। दंपती एव भवतः। - - - - -प्रजयिष्णुः प्रजया च पशुभिश्चत भवति। य एवं
वेद। एतमुद्यन्तमपियन्तं चेति। आदित्यः पुण्यस्य वत्सः। - तैत्तिरीय आरण्यक १.१०.५
६२पृष्ठ्यषडहस्य
प्रथमे - षष्ठे अहनि : त्रिवृता प्रैति त्रिवृतोदेति प्राणो वै त्रिवृत् प्राणेनैव
प्रैति प्राणमभ्युदेति सर्वमायुरेति न पुरायुषः प्रमीयते य एतया स्तुते। - ताण्ड्य
ब्रा.३.६.३
६३षडहे
विभक्तेर्नानात्वं : येनैव रूपेण प्रयन्ति तदभ्युद्यन्ति यस्मादेषा समाना
सतीन्द्रविभक्तिर्न्नानारूपा तस्माद्यथर्त्वोषधयः पच्यन्ते। - तां.ब्रा.१०.८.१
६४पवमानस्य ते
वयमिति बहिष्पवमानस्यान्त्यं तृचं : तृच उत्तमो भवति। येनैव प्राणेन प्रयन्ति
तमभ्युद्यन्ति। तां.ब्रा.११.६.९
६५तृतीयेऽहनि
बहिष्पवमाने : तृच उत्तमो भवति येनैव प्राणेन प्रयन्ति तमभ्युद्यन्ति। -
तां.ब्रा.१२.१.१०
६६तृच उत्तमो भवति
येनैव प्राणेन प्रयन्ति तमभ्युद्यन्त्येकविंश एव स्तोमो भवति प्रतिष्ठायै
प्रतितिष्ठति। - तां.ब्रा.१२.७.१०
६७माध्यन्दिन
पवमानः : (पुनानो अक्रमीदिति) गायत्रीषु स्तुवन्ति प्रतिष्ठायै ब्रह्मवर्च्चसाय
येनैव प्राणेन प्रयन्ति तमभ्युद्यन्ति। - तां.ब्रा.१२.९.२३
६८बहिष्पवमानस्य
स्तोत्रम् (यास्ते धाना मधुश्चुत इति) : तृच उत्तमो भवति येनैव प्राणेन प्रयन्ति
तमभ्युद्यन्ति त्रिणव एव स्तोमो भवति प्रतिष्ठायै पुष्ट्यै त्रिवृद्वा एष पुष्टः। -
तां.ब्रा.१३.१.१२
६९माध्यन्दिनस्य
पवमानस्य स्तोत्रीयास्तृचः : गायत्रीषु स्तुवन्ति प्रतिष्ठायै ब्रह्मवर्च्चसाय
येनैव प्राणेन प्रयन्ति तमभ्युद्यन्ति। - तां.ब्रा.१३.३.२५
७०बहिष्पवमानस्यान्त्यं तृचं : तृच उत्तमो भवति येनैव प्राणेन प्रयन्ति
तमभ्युद्यन्ति। - तां.ब्रा.१३.७.१५
७१माध्यन्दिन
पवमानः : इहवद्वामदेव्यं भवति - - - - - गायत्रीषु स्तुवन्ति प्रतिष्ठायै
ब्रह्मवर्च्चसाय येनैव प्राणेन प्रयन्ति तमभ्युद्यन्ति। - तां.ब्रा.१३.९.२८
७२सप्तमम् अहःसु
उक्थस्तोत्रेषु : ब्रह्मवादिनो वदन्ति प्रायणतो द्विपदाः कार्य्या उदयनता इति।
उदयनत एव कार्य्या: पुरुषो वै द्विपदाः प्रतिष्ठायै। - तां.ब्रा.१३.१.२२
७३सप्तमे अहनि
माध्यन्दिन पवमाने : प्रवद्भार्गवं भवति। प्रवता वै देवाः स्वर्गं लोकं
प्रायन्नुद्वतोदायन्। - तां.ब्रा.१४.३.२४
७४माध्यन्दिनस्य
पवमानस्य स्तोम क्लृप्तिः : उद्वद्भार्गवं भवति। प्रवता वै देवा स्वर्गं लोकं
प्रायन्नुद्वतोदायन्। - तां.ब्रा.१४.९.३९
७५माध्यन्दिन
पवमानः : तदु संवदित्याहुः संवता वै देवाः स्वर्गं लोकं प्रायन्नुद्वतोदायन्। -
तां.ब्रा.१५.३.३६
७६दशमे अहनि
तृतीयस्य पृष्ठस्तोत्रीयं तृचं : उदुत्ये मधुमत्तमा इत्युद्वत्य
उदयनीयेऽहन्येतदाशिषोह्येवैतर्हि। - तां.ब्रा.१५.१०.३
७७सप्तदशस्तोमकम्
अग्निष्टोमसंस्थमेकाहम् : चतुःषष्टिमष्टाविंशतिशतमानानि उदयनीयायामिष्टौ- - - - -
तां.ब्रा.१८.३.२
७८पक्षाख्यः
क्रतुः (आद्यन्तौ स्तोमौ) : त्रिवृता प्रैति त्रिवृतोदेति प्राणो वै
त्रिवृत्प्राणेनैव प्रैति प्राणमभ्युदेति। - तां.ब्रा.१९.१०.१४
७९बहिष्पवमानस्य
सन्धिस्तोत्रगतौ स्तोमौ : त्रिवृता प्रैति त्रिवृतोदेति प्राणो वै
त्रिवृत्प्राणेनैव प्रैति प्राणमभ्युदेति। - तां.ब्रा.२०.१.६
८०अवभृथ प्रकरणम्
: प्रागुदयनीयादतिरात्रादप्सुषोमान्तमहः सत्रेषु - द्राह्यायण श्रौत सूत्र ६.४.१३
८१दीक्षणीया
इष्टिः : नेदमादिषु मार्जनमर्वागुदयनीयायाः। - आश्वलायन श्रौ.सू. ४.२.६
८२अयमेवैकाहोऽतिरात्र आदौ प्रायणीयः। एषोऽन्त्य उदयनीयः। अव्यक्तो मध्ये। -
आश्व.श्रौ.सू.११.१.२
८३दृतिवातवतोरयनम्
(सत्रम्) : प्रायणीयोऽतिरात्रः। - - - - उदयनीयोऽतिरात्रः। - आश्व.श्रौ.सू.१२.३.६
८४प्रायणीयोदयनीययोरतिरात्रयोः समस्तानालभेरन्नैन्द्राग्नमन्तर्धौ वा।- - - - - -
-वैश्वकर्मणमृषभं महाव्रते आग्नेयमुदयनीयातिरात्रे। - आश्व.श्रौ.सू.१२.७.७
८५ज्योतिष्टोमेऽवभृथकर्मप्रकरणम् : प्रायणीययोदयनीया व्याख्याता। विपर्यासो
याज्यापुरोनुवाक्यानां स्विष्टकृतः परिहाप्य। पथ्यां स्वस्तिं चतुर्थीं यजति।
तृतीयं सवितारम्।- - - - शांखायन श्रौत सूत्र ८.१२.१
८६पुरस्तादेव
कतिपयाहेन होता प्रेङ्खफलकमुत्पाटयति। तिष्ठत एवोदुम्बरस्य।
पुरस्तादादित्यस्योदयनत। - शाङ्खायन श्रौत सूत्र १७.१.४
८७महाव्रत प्रकरणे
अवभृथ कर्म : अथ प्रातरुदयनीयमतिरात्रमुपयन्ति। य एवासौ प्रायणीयः स उदयनीयः। तद्वा
सर्वान्करस्नान्संबाध्य प्रेष्यति मैत्रावरुणः। - - - -शां.श्रौ.सू.१८.२४.२
८८आज्यग्रहणकाले
ऽननूयाजे प्रायणीये चतुर्जुह्वां गृह्णाति चतुरुपभृति समानयनार्थम्। अप्रयाज
उदयनीये न जुह्वां गृह्णाति। चतुरुपभृत्यनूयाजार्थम्।- - - - - - - - पत्नीस्तु न
संयाजयेत्। ता उदयनीये संयाजयेत्। समे वा कार्ये। धारयति ध्रौवमाज्यम्। प्राग्वंशे
बर्हिः स्थालीमनिष्कसितां मेक्षणमित्युदयनीयार्थं निदधाति। - आप.श्रौ.सू.१०.२१.८
८९उदेत
प्रजामायुर्वर्चो दधाना अध स्यामसुरुभयोर्गृहेषु - - -अहते वसानावुदितः। -
आप.श्रौ.सू.१३.२२.१
९०प्रायणीयवदुदयनीया। - आप.श्रौ.सू.१३.२३.१
९१वीणागणकिनो
देवैरिमं यजमानं संगायतेति। एवं सदौपवसथात्। प्रजापतिना सुत्यासु
अवभृथोदयनीयानूबन्ध्योदवसानीयास्विति। देवैरन्ततः। - आप.श्रौ.सू.२०.८.१६
९२प्रायणीयवदुदयनीयमुपयन्ति। नात्राहीनसंततयो भवन्ति। यत्पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा
अह्ने क्रियते ता अहीनसंततयः।- - - - - अथ ग्रहक्लृप्तिः। प्रायणीयोदयनीययोर्दशमे
ऽहन्निति पृश्निप्राणग्रहान्गृह्णाति। - आप.श्रौ.सू.२१.१३.१
९३त्र्यनीकां
व्याख्यास्यामः। ऐन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदयनीयौ दशमं चाहः। - - - - -व्यoढे
त्वैन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदयनीयौ। - - - - -आग्नेयमुदयनीये। ऐन्द्राग्नं वा। - -
- - अग्निष्ठ उदयनीये पशुमुपाकरोति। - आप.श्रौ.सू.२१.१४.१
९४व्याख्यात
उदयनीयः पृष्ठ्यशमनीयश्च। अथ ग्रहक्लृप्तिः। - आप.श्रौ.सू.२१.२१.१
९५उपालम्भनम् :
प्राजापत्यमृषभं तूपरं महाव्रते। आग्नेयमुदयनीये। इति पालिङ्गायनिकाः। अथ काठकाः।
ऐकादशिनान्प्रतिविभज्याप्रतिविभज्य वा प्रायणीयोदयनीययोरालभन्ते। -
आप.श्रौ.सू.२१.२३.४
९६हिरण्यस्रजमुद्गात्रे षट्पुष्करां द्वादशपुष्करां वा यज्ञायज्ञीयस्य स्तोत्रे
ऽवभृथेष्ट्यामुदयनीयायाम् अनूबन्ध्यायामुदवसानीयायां च। - आप.श्रौ.सू.२२.१०.१
९७अमावास्यायां
प्रायणीयो ऽष्टम्यां महाव्रतं पौर्णामास्यामुदयनीयः। एतद्वा विपरीतम्। -
आप.श्रौ.सू.२३.२.३
९८आदित्यानामयनम्
: महाव्रतोदयनीयाभ्यामिति द्व्यूनो मासः पूर्यते। एतेनाङ्गिरसामयनं व्याख्यातम्। --
- - - - - - - -महाव्रतोदयनीयाभ्यामिति द्व्यूनो मासः पूर्यते। - आप.श्रौ.सू.२३.९.९
९९अग्निष्टोम
प्रातसवनम् : अथ परिकर्मिणः सँशास्त्यनुच्छिष्टीकुर्वन्त एतं चरुं व्युद्धृत्य
प्राश्नीताथैतां चरुस्थालीf
सक्षामकाषामेतन्मेक्षणमेतं वेदमेतद्बर्हिश्चतुष्टयमुदयनीयाय निधत्तादिति - - - -
-बौधायन श्रौत सूत्र ६.१२
१००अग्निचयने
अवभृथं कर्म : समुन्नय वयुनाय सिन्धूनां पतये नम इति प्रसिद्धो ऽवभृथ
उदयनीयेष्ट्येष्ट्वा मैत्रावरुणीं वशामुपाकरोति - - - - - -बौ.श्रौ.सू.१०.५९
१०१राजसूयः : - -
- -प्रसिद्धो ऽवभृथ उदयनीयेष्ट्येष्ट्वा मैत्रावरुणीं वशामुपाकरोति। -
बौ.श्रौ.सू.१२.१६
१०२राजसूयः :
शालामध्यवसाय मथित्वाग्नीन्विहृत्योदयनीयायाग्निष्टोमाय दीक्षते तस्य तिस्रो
दीक्षास्तिस्र उपसदः सप्तम्यां प्रसुतः संतिष्ठत एष उदयनीयो ऽग्निष्टोमश्चतुष्टोमः
सहस्रदक्षिण उदवसानीयान्तो - बौ.श्रौ.सू.१२.२०
१०३औपानुवाक्यम्
:उक्तमादित्यग्रहस्योद्धूननमुक्ता प्रायणीयस्य स्रुवाहुतिरुक्तोदयनीयस्योक्तं
यूपस्योपस्थानम्। - बौ.श्रौ.सू.१४.२१
१०४गवामयनम् :
प्रायणीयोदयनीयावभितो मध्ये ऽग्निष्टोमास्तद्द्वितीयं प्रजापतेरयनँ -
बौ.श्रौ.सू.१६.१६
१०५गवामयनम् :
तद्धैतदेके सारस्वतवैष्णवौ ग्रहौ गृह्णन्ति प्रायणीयादेवाग्रे
ऽतिरात्रादोदयनीयाद्वाग्वै सरस्वती यज्ञो विष्णुः - - - - - बौ.श्रौ.सू.१६.१६
१०६आ
समुदितादिहावभृथेन प्रचरत्यथामुत्रेहोदयनीयामिष्टिं निर्वपति - बौ.श्रौ.सू.१८.५०
१०७प्रायश्चित्तानि :उदयनीयस्य बर्हिषः सँस्कार इति।
असिदादानप्रभृतीन्मन्त्रान्साधयेदिति बौधायनः शुल्बप्रभृतीनिति शालीकि:
संभरणप्रभृतीनित्यौपमन्यवः। उदयनीयस्य निर्वपण इति। स्रुचि वावधाय क्षामकाषँ
स्थाल्यां वा सक्षामकाषायां निर्वपेदिति। पूर्वः कल्पो बौधायनस्योत्तरः शालीकेः।
उदयनीयस्य श्रपण इति। पयसि श्रपयेदिति बौधायनो ऽप्स्विति शालीकि:। - - -
-उदयनीयस्यासादन इति। षड्ढौत्रासादयेदिति बौधायनस्तूष्णीमिति शालीकि:। उदयनीयस्य
चर्याया इति। सूत्रं बौधायनस्याहवनीय एवोदयनीयेन चरेदिति शालीकि:। -
बौ.श्रौ.सू.२१.२५
१०८- - -तस्यै सह
सवनीयैर्वत्सापाकरणँ सह सायंदोहमुदयनीयेन चरित्वा पाणी संमृशीत - - -
-बौ.श्रौ.सू.२५.२६
१०९अथ
मथित्वाग्नीन्विहृत्योदयनीयायाग्निष्टोमाय दीक्षते तस्य तिस्रो दीक्षास्तिस्र उपसदः
सप्तम्यां प्रसुतः संतिष्ठत एष उदयनीयो अग्निष्टोमः सहस्रदक्षिणो - - -
-बौ.श्रौ.सू.२६.२
First published : 1999 AD; published on internet : 14-1-2008 AD(Pausha Shukla
Shashthee, Vikramee Samvat 2064)


text:
देवता
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
देवता, स्त्री, (देव एव । स्वार्थे तल् ।) देवं द्युतिं क्रीडांवा तनोति या । तत्पर्य्यायः । अमरः २ निर्ज्जरः ३ देवः ४ त्रिदशः ५ विबुधः ६ सुरः ७ सुपर्व्वा ८ सुमनाः ९ त्रिदिवेशः १० दिवौकाः ११ आदितेयः १२ दिविषत् १३ लेखः १४ अदिति- नन्दनः १५ आदित्यः १६ ऋभुः १७ अस्वप्नः १८ अमर्त्यः १९ अमृतान्धाः २० बर्हिर्मुखः २१ क्रतुभुक् २२ गीर्व्वाणः २३ दानवारिः २४ वृन्दारकः २५ दैवतम् २६ । इत्यमरः । १ । १ । ९ ॥ स्वाहाभुक् २७ दनुजद्विट् २८ द्युषत् २९ दौषत् ३० स्वर्गी ३१ शौभः ३२ निलिम्पः ३३ सुचि- रायुः ३४ स्थिरः ३५ । इति शब्दरत्नावली ॥ तस्याः संख्या त्रयस्त्रिंशत्कोटयः । यथा, -- “सदारा विबुधाः सर्व्वे स्वानां स्वानां गणैः सह । त्रैलोक्ये तत्त्रयस्त्रिंशत्कोटीसंख्या यथा भव ॥” इति पाद्मोत्तरखण्डम् ॥ * गणदेवता यथा, -- “आदित्यास्तुषिता विश्वसाध्याभास्वरमारुताः । महाराजिकरुद्राश्च वसवो गणदेवताः ॥ आदित्या द्वादश प्रोक्तास्तुषितास्त्रिंशदेव हि । विश्वेदेवा दश प्रोक्ताः साध्या द्वादश कीर्त्तिताः ॥ आभास्वराश्चतुःषष्टिर्वाताः पञ्चाशदूनकाः । महाराजिकनामानो द्वे शते विंशतिस्तथा । शोभनः । लग्नापेक्षया बृहस्पतिः केन्द्रस्थः शोभनः लग्नापेक्षया शुक्रस्तृतीयषष्ठैकादशस्थः शोभनः । इति ज्योतिषम् ॥ (देव + भावे तल् । देवत्वम् । यथा, ऋगवेदे । १० । २४ । ६ । “मधुमन्मे परायणं मधुमत् पुनरायनम् । ता नो देवा देवतया युवं मधुमतस्कृतम् ॥” “हे देवा देवौ द्योतमानौ ता तौ युवं युवां नोऽस्मान् मधुमतः प्रीतियुक्तान् कृतम् कुरुतम् । केनेति उच्यते । देवतया देवत्वेन अणिमादि- देवतश्वर्य्ययोगेनेत्यर्थः ।” इति तद्भाष्ये सायनः ॥)
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
देवता स्त्री।
देवः
समानार्थक:अमर,निर्जरस्,देव,त्रिदश,विबुध,सुर,सुपर्वन्,सुमनस्,त्रिदिवेश,दिवौकस्,आदितेय,दिविषद्,लेख,अदितिनन्दन,आदित्य,ऋभव,अस्वप्न,अमर्त्य,अमृतान्धस्,बर्हिर्मुख,क्रतुभुज्,गीर्वाण,दानवारि,वृन्दारक,दैवत,देवता,दिव्योपपादुक,विवस्वत्,अनिमिष
1।1।9।2।3
बर्हिर्मुखाः क्रतुभुजो गीर्वाणा दानवारयः। वृन्दारका दैवतानि पुंसि वा देवताः स्त्रियाम्.।
सम्बन्धि1 : स्वर्गः
सम्बन्धि2 : देवरथः,देवर्षिः,देवसभा,अमृतम्,देवगङ्गा,देववृक्षः,अप्सरस्,घृताचीनामाप्सरा,मेनकानामाप्सरा,रम्भानामाप्सरा,उर्वशीनामाप्सरा,तिलोत्तमानामाप्सरा,सुकेशीनामाप्सरा,मञ्जुघोषानामाप्सरा,हाहानामदेवगायकः,हूहूनामदेवगायकः,देवगायकः
: ब्रह्मा, विष्णुः, कामदेवः, शिवः, गणेशः, कार्तिकेयः, इन्द्रः, अश्विनीकुमारौ, अग्निः, यमः, वरुणः, वायुः, कुबेरः, पूर्वदिशायाः_स्वामी, आग्नेयदिशायाः_स्वामी, दक्षिणदिशायाः_स्वामी, नैरृत्यदिशायाः_स्वामी, पश्चिमदिशायाः_स्वामी, वायव्यदिशायाः_स्वामी, उत्तरदिशायाः_स्वामी, ईशानदिशायाः_स्वामी, इष्टार्थोद्यमः, वायुदेवः, मनोनिग्रहः
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, आत्मा, देवता
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
देवता¦ स्त्री देव + स्वार्थे तल्
“क्वचित् स्वार्थिका अपि प्रत्ययाःप्रकृतितो लिङ्गवचनान्यति{??}र्तन्ते” भाष्योक्तेः पुंस्त्वाति-क्रमेण स्त्रीत्वम्। देवे निर्जरे। देवतात्वञ्च
“वेदमेयत्यागो-द्देश्यत्वम् उद्देश्यत्वञ्च तस्येदमित्यारोपज्ञानविषययत्व-मिति” श्राद्धविवेकः। तच्च मन्त्रस्तुत्यत्वं वा। तदुभयं पितॄ-नामप्यस्तीति श्राद्धादौ तेषां देवतात्वम्। मन्त्रेण द्यो-त्यत्वं वा देवतात्वं यथाह ऋग्वेद भाष्योपोद्घाते माधवः
“तथा देवनार्थदीव्यतिधातुनिमित्तो देवशब्द इत्येतदाम्ना-यते।
“देवनाद्वैदेवोऽभूदिति तद्देवानां देवत्वमिति”। अतोदीव्यतीति देवः मन्त्रेण द्योत्यत इत्यर्थः।
“यस्य यस्यतु मन्त्रस्य उद्दिष्टा देवता तु या। तदाकारं भवे-त्तस्य देवत्वं देवतोच्यते” योगियाज्ञ॰। वैदिकमन्त्रभेदे देवता-भेदाः सर्वानुक्रमिकायामुक्तास्ततएवावसेयाः। तन्मूलंहेमा॰ ब्र॰ ख॰ उक्तमिह विस्तरभयानोद्धृतम्। मन्त्राणांतज्ज्ञाने फलमज्ञाने निन्दामाह हेमा॰ ब्र॰ योगियाज्ञ-
“आर्षं छन्दो दैवतञ्च विनियोगस्तथैव च। वेदितव्यं[Page3683-a+ 38] प्रयत्नेन व्राह्मणेन विशेषतः। अविदित्वा तु यः कुर्याद्यजनाध्ययनं जपम्। होममन्तर्जले दानं तस्य चाल्प-फलं भवेत्”। तथा
“यो विजानाति मन्त्राणामार्षं छ-न्दश्च दैवतम्। विनियोगं व्राह्मणञ्च मन्त्रार्थं ज्ञानकर्मच। एकैकस्य ऋषेः सोऽपि वन्द्योह्यतिथिवद्भवेत्। देव-तायाश्च सायुज्यं गच्छत्यत्र न संशयः। पूर्वोक्तेन प्र-कारेण ऋष्यादीन् वेत्ति यो द्विजः। अधिकारो भवेत्तस्यरहस्यादिषु कर्मसु”। ब्राह्मणेन मन्त्रेतरवेदभागेनसह वेदितव्यमित्यर्थः उत्तरत्र विनियोगव्राह्मण-योर्ज्ञेयतया निर्देशात्। तन्निरुक्तिरपि तेनैवोत्तरत्रदर्शिता यथा
“नैरुक्त्यं यस्य मन्त्रस्य विनियोगप्रयोजनम्। प्रतिष्ठानं स्तुतिश्चैव ब्राह्मणं तदिहोच्यते। एवं पञ्चविधं योगं जपकाले ह्यनुस्मरेत्। होमे चान्त-र्जले योगे स्वाध्याये यजने तथा” इति।
२ प्रदेयद्रव्य-स्याधिपतौ च दानशब्दे
३५
१९ पृ॰ तद्विशेषो दृश्यः। देवताभेदाश्च निरुक्ते दैवतकाण्डे उक्ता यथा(
“अग्न्यादिदेवपत्न्यन्तं देवताकाण्डमुच्यते। वाय्वादयोभगान्ताः स्युरन्तरिक्षस्थदेवताः। सूर्य्यादिदेवपत्न्यन्ताद्युस्थाना देवता इति”। त्रयस्त्रिंशत्पतिशब्दे
३३
५९ पृ॰देवतानां प्राधान्यतस्त्रयस्त्रिं शत्त्वमुक्तं किन्तु स्वस्वगण-पत्नीसहितानां तासां त्रयस्त्रिंशत्कोटिसंख्यात्वं य-थोक्तं पद्मपु॰ उत्तरख॰
“सदारा विबुधाः सर्वे स्वानां स्वानांगणैः सह। त्रैलोक्ये ते त्रयस्त्रिंशत्कोटिसंख्यतयाऽ-भवन्”। तेषां गणभेदाश्च गणदेवताशब्दे
२५
०२ पृ॰ उक्ताःदृश्याः। तन्मध्येऽधिकारिभेदेन देवताभेदा यथा
“यायस्याभिमता पुंसः सा हि तस्यैव देवता। किन्तु कार्यविशेषेण पजिता चेष्टदा नृणाम्। विशेषात् सर्वदा नायंनियमोह्यन्यथा नृप!। नृपाणां दैवतं विष्णुस्तथैव चपुरन्दरः। विप्राणामग्निरादित्यो ब्रह्मा चैव पिनाक-धृक्। देवानां दैवतं विष्णुर्दानवानां त्रिशूलभृत्। गन्धर्वाणां तथा सोमो यक्षाणामपि कथ्यते। बिद्याध-राणां वाग्देवी साध्यानां भगवान् हरिः। रक्षसांशङ्करो रुद्रः किन्नराणाञ्च पार्वती। ऋषीणां दैवतंव्रह्मा महादेवश्च क्षूलभृत्। मनूनां स्यादुमा देवी तथाविष्णुः समास्करः। गृहस्थानाञ्च सर्वे स्युर्ब्रह्मा वैब्रह्मचारिणाम्। वैखानसस्याम्बिका स्याद् यतीनाञ्ज महे-श्वरः। नतानां भगवान् रुद्रः कुष्माण्डानां विनायकः। सर्वेषां भगवान् ब्रह्मा देवदेवः प्रजापतिः। इत्येवं भग-[Page3683-b+ 38] वान् व्रह्मा स्वयं देवोऽभ्यभावत” इति कूर्म॰ पु॰। देवानांवर्णभेदा भा॰ शा॰ मोक्षधर्मे
“आदित्याः क्षत्रियास्तेषां विशश्च मरुतस्तथा। अश्विनौच स्मृतौ शूद्रौ तपस्युग्रे समास्थितौ। स्मृतास्त्वाङ्गिरसा देवा ब्राह्मणा इति निश्चयः। इत्येतत् सर्वदेवानांचातुर्वर्ण्यं प्रकीर्तितम्”। वैष्णवानां गणेशाद्यनन्तरं सन-कादिवैष्णवानां पूज्यत्वेन देवतात्वमुक्तं यथा(
“यत्र यत्र सुराः पूज्या गणेशाद्यास्तु कर्मिणाम्। विष्ण्वर्चने तत्र तत्र वैष्णवानां हि वैष्णवाः। विश्वक्सेनं ससनकं सनातनमतःपरम्। सनन्दं सनत्कुमा-रञ्च पञ्चैवं पूजयेत्ततः” पद्म॰ उत्तरख॰। देवषट्कं यथा
“गणेशञ्च दिनेशञ्च वह्निं विष्णुं शिवं शिवाम्। देव-षट्कञ्च संपूज्य नमस्कृत्य विचक्षणः” ब्रह्म॰ वै॰ प्रकृ॰। मास-विशेषे देवतामेदपूजा मन्त्रमहोदधावुक्ता यथा(
“अन्येष्वप्युपरागार्द्धोदययाम्यायनादिषु। कुर्यादल-भ्ययोगेषु विशेषाद्देवतार्चनम्। यथा यथेष्टदेवेषु नृणांभक्तिः समेधते। प्राप्यते तैरयत्नेन मनोऽभीष्टं तथातथा। शुचौ तत्तदहे कुर्याद्देवप्रस्वपनोत्सवम्। ऊर्जेतथैव देवानामुत्थापनविधिं सुधीः। माघकृष्णचतुर्दश्यांविशेषाच्छिवपूजनम्। आश्विनाद्यनवाहेषु दुर्गा पूज्यायथाविधि। गोपालं पूजयेद्विद्वान्नभःकृष्णाष्टमीदिने। रामं चैत्रे सिते पक्षे नवम्यामर्चयेत् सुधीः। वैशाखाद्यचतुर्दश्यां नरसिंहं प्रपूजयेत्। यजेच्छुक्लचतुर्थ्यान्तुगणेशं भाद्रमाघयोः। महालक्ष्मीं यजेद्विद्वान् भाद्रकृष्णाष्टमीदिने। माघस्य शुक्लसप्तम्यां विशेषाद्दिनभा-यकम्। या काचित् सप्तमी शुक्ला रविवारयुता यदि। तस्यां दिनेशं संपूज्य दद्यादर्घ्यं पुरोदितम्। तत्तत्-कल्पोदितानन्यान् देवताप्रीतिवर्द्धनान्। विशेषनिग्र-मान् कृत्वा भजेद्देवमनन्यधीः। आषा{??}ईकार्त्तिकी-मध्ये किञ्चिन्नियममाचरेत्। देवसम्प्रीतये{??}इद्वान् जपपूजादितत्परः। एवं यो भजते विष्णुं रुद्रं दुर्गां गणा-धिपम्। भास्करं श्रद्धया नित्यं स कदा{??} सीदति”। ( देशनादेशितचतुर्थ्यन्तपदनिर्देश्यत्वं देवतात्वम् अग्मयेस्वाहेत्यादिमन्त्रएव देवतेति मीमांसकाः। तन्मतञ्चपूर्वपक्षविधया शब्दचि॰ उक्ता दूषितं तच्च अविग्रहशब्दे
४५
६ पृ॰ दर्शितम्। देवतानां चैतन्ये विग्रहवत्वे वामन्त्राणामेव देवतात्वं श्राद्धवि॰ समर्थितं यथा
“विग्रहवत्वं चेन्द्रादीनामपि तिर्यगधिकरणे दर्शितं देत-[Page3684-a+ 38] तात्वं हि तथाविधानां नेष्टमिति। नन्विन्द्रादीनां वि-ग्रहवत्त्वे किं प्रमाणम्? अर्थवाद इति चेन्न तस्य सिद्धे-ऽर्थेऽप्रामाण्यात्। कथं वा विग्रहवतामदेवतात्वम्? ऐन्द्रंहविरित्यादौ तद्धितादिभिः प्रकृत्यर्थस्य देवतात्वबोधनात्इन्द्रादिपदानि च सहस्रचक्षुरादिमतीषु व्यक्तिषु मुख्यानिमन्त्रपरत्वे लक्षणाप्रसङ्गात्। उच्यते ऐन्द्रादिपदका-माधिकारिकविधिवाक्यस्थकामिश्रुतिरत्र प्रमाणम् अन्यथास्वर्गिशरोरेऽप्यनाश्वासः स्यात्। यत्राप्यर्थवादादैन्द्रादिपद-प्राप्त्यवगतिः तत्रापि तत्फलपरत्वे रात्रिसत्रन्यायएवप्रमाणं विग्रहवतामिन्द्रादीनां सन्निधानस्य प्रत्यक्षबाधि-तत्वेन तथाविधानां पूज्यत्वासम्भवात् अगत्या तदाकार-तया ध्यातस्य मन्त्रस्य लक्षितस्य देवतात्वमिति रहस्यम्। इन्द्राकारतया ध्यानादिन्द्रप्रीतिरभ्युपपन्ना। तथा चयोगियाज्ञवल्क्यः
“यस्य यस्य तु मन्त्रस्य उद्दिष्टा या चदेवता। तदाकारं भवेत्तस्य देवत्वं देवतोच्यते” इति। ननु देवानां विग्रहवत्त्वे तेषामेवाराधितानां फलदातृत्वंकुतो न भवेत्? अलमपूर्वकल्पनया। तथा च भविष्यपुराणे
“यद्यद्द्रव्यं नरोऽमृष्टमादित्याय प्रयच्छति। तत्तस्य शत-साहस्रमुत्पादयति भास्करः” याज्ञवल्क्यः
“आयुः पूजांघनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च। प्रयच्छन्ति तथाराज्यं प्रीता नृणां पितामहाः”। तथा च देवताधि-मरणसिद्धान्तविरोधः स्यात्। उच्यते देवानामिन्द्रादीनांपितॄणां वस्वादीनां युगमन्वन्तरादिभेदेन नानात्वावगमात्फलोदयकाले पूर्वस्य च्युताधिकारत्वेन फलदातृत्वा-शक्तेः। अन्यस्य चानाराधितत्वेन फलदातृत्वायोगात्तत्रापूर्वे शब्दशक्तौ वाचकशब्दसद्भावात् सर्वत्रैव तदभि-घानम् अतएव काम्ये कॢप्तशक्तिर्लिङादिर्नित्ये निषेधेचापूर्वमाहेत्युक्तम्। एवञ्चापूर्बानुप्रवेशात् सहकारितयायदि देवतापि फलदात्री न क्वचित् कोऽपि विरोधः”।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
देवता¦ f. (-ता)
1. A god, a deity or divine being.
2. Divinity; see देवत्व। E. देव divine, स्वार्थे तल् affix of the abstract: in the first case, अन् added; of whom the attribute is divinity.
Apte[सम्पाद्यताम्]
देवता [dēvatā], 1 Divine dignity or power, divinity; शाकल्य तस्य का देवतेत्यमृतमिति होवाच Bṛi. Up.3.9.1; cf. ŚB. on MS. 1.4.23;6.3.19.
A deity, god; Ku.1.1.
The image of a deity; Ms.4.13.
An idol.
An organ of sense. -Comp. -अगारः, -रम्, -आगारः, -रम्, -गृहम्, -स्थानम् a temple. -अधिपः an epithet of Indra.-अनुक्रमणी index of the Vedic deities. -अभ्यर्चनम् worshipping a deity; Ms.2.176. -आत्मन् a. of a divine nature; अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा Ku.1.1. -आयतनम्, -आलयः, -वेश्मन् n. a temple or chapel. -दर्शनम् manifestation of a deity; Nṛi. Up. -प्रतिमा the image of a god, an idol; देवताप्रतिमाश्चैव कम्पन्ति च हसन्ति च Mb. 6. 2.26. -स्नानम् the ablution of an idol.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
देवता/ देव--ता See. देवता.
देवता f. godhead , divinity (abstr. and concr.) RV. AV. Br. etc.
देवता f. image of a deity , idol Mn. iv , 130 MBh. Pur. ( ifc. -कKull. viii , 105 )
देवता f. N. of the organs of sense(See. देव) S3Br. ii , 5 , 2 , 2 etc.


text:
सूत्रच्छेद:
षष्ठी - प्रथमैकवचनम् , स्थानेयोगा - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
षष्ठी स्थानेयोगा
सूत्रार्थ:
षष्ठ्या निर्दिष्टम् शब्दस्वरूपम् यत्र सम्बन्धं न दर्शयति तत्र स्थानसंज्ञकं भवति ।
भिन्नेषु सूत्रेषु यत्र षष्ठीविभक्तेः प्रयोगः कृतः दृश्यते, तत्र यदि षष्ठीविभक्तेः अर्थः सम्बन्धम् न दर्शयति, तर्हि सः स्थानिनम् दर्शयति इति ज्ञातव्यम् । यथा - इको यणचि 6|1|77
इत्यत्र "इकः" इति षष्ठ्यन्तं पदम् अस्ति । अस्य अर्थः - "इक्-वर्णस्य स्थाने" इति स्वीकरणीयः । इत्युक्ते, अत्र "इक्-वर्णः" स्थानी अस्ति ।
यत्र षष्ठीविभक्तिः सम्बन्धम् दर्शयति तत्र तु अस्य सूत्रस्य प्रयोगः न करणीयः । यथा - तस्य लोपः 1|3|9
इत्यत्र "तस्य" इत्यस्य शब्दस्य "लोपः" इत्यनेन सह सम्बन्धः उक्तः अस्ति - "तस्य लोपः भवति" इत्यर्थः । अतः अत्र अस्य सूत्रस्य प्रयोगः न भवितुम् अर्हति ।
ज्ञातव्यम् - सूत्रमेतत् "परिभाषा"सूत्रम् अस्ति । अनियमे नियमकारिणी परिभाषा
अनेन सिद्धान्तेन परिभाषायाः प्रयोगः तत्रैव भवति यत्र कश्चन अनियमः (सन्देहः) अस्ति । अतः यत्र षष्ठीविभक्तेः अर्थः स्पष्टः अस्ति, तत्र अस्य सूत्रस्य प्रयोगः न करणीयः ।
One-line meaning in English
When the words in the षष्ठी विभक्ति do not indicate any relationship, they are considered to indicate the स्थानी.
काशिकावृत्तिः
परिभाषा इयं योगनियमार्था । इह शास्त्रे या षष्ठी अनियतयोगा श्रूयते, सा स्थानेयोगा इव भवति, नान्ययोगा । स्थानेयोगस्य निमित्तभूते सति सा प्रतिपत्तव्या । स्थानशब्दश्च प्रसङ्गवाची । यथा - दर्भाणां स्थाने शरैः प्रस्तरितव्यम् इति दर्भाणां प्रसङ्गे इति गम्यते, एवम् इहापि अस्तेः स्थाने प्रसङ्गे भूः भवति - भविता, भवितुम्, भवितव्यम् । ब्रुवः प्रसङ्गे वचिर्भवति - वक्ता, वक्तुम्, वक्तव्यम् । प्रसङ्गे सम्बन्धस्य निमित्तभूते ब्रुव इति षष्ठी । बहवो हि षष्ठ्यर्थाः स्वस्वाम्यनन्तरसमीपसमूहविकारावयवाद्याः । तत्र यावन्तः शब्दे सम्भवन्ति तेषु सर्वेषु प्राप्तेषु नियमः क्रियते - षष्ठी स्थानेयोगा इति । स्थाने योगोऽस्याः इति व्यधिकरणो बहुव्रीहिः । अत एव निपातनाच् च सप्तम्या अलुक् ॥
`योगनियमार्था` इति। योगनियमः सम्बन्धनियमः, सोऽर्थः प्रयोजनं यस्याः सातथोक्ता। यदि योगनियमार्थयम्- शास्त्रे या षष्ठी, सा स्थानेयोगैव् भवति, नान्ययोगे-ति। एवं सति `ऊदुपधाया गोहः` 6|4|89
इत्येषापि षष्ठी स्थानेयोगैव स्यात्, नावयवादयविसम्बन्धयोगा। ततश्च `अलोऽन्त्यस्य` 1|1|51
इति स्थानषष्ठआ अन्त्येऽप्युपसंहाराद् गोहश्चान्तस्य हकारस्य ऊकारः स्यात्। `उपधायाश्च` 7|1|101
इति वचनादुपधा-मात्रस्य चेत्यत आह-`इह शास्त्रे या षष्ठनियतयोगा` इत्यादि। अनियमप्रसङ्गेनियमोऽनया क्रियते। क्व चानियमप्रसङ्गः? यत्र सन्देहः; यथा-`अस्तेर्भूः` 2|4|52
इति। अत्र हि किमस्तेः स्थाने? आहोस्विदनन्तरे? इति सन्देहः, पूर्वत्र तूपधाया अवयवलक्षणस्य स्थानिनो विशिष्टावयविनो व्यवच्छिन्नत्वादवयवष्ठएवेयमिति निश्चितम्; ततो नात्रास्या व्यापारः। `स्थानेयोगैव` इति। स्थान इति निमित्तसप्तमी, योगःसम्बन्धः। तेनेदमुक्तं भवति-स्थाननिमित्तकसम्बन्धैवेति। एतदेव विस्पष्टीकुर्वन्नाह-`स्थाने योगस्य निमित्ते` इत्यादि। स्थानेयोगस् निमित्तभूते निमित्तत्वं प्राप्ते सति सा वेदितव्या। भूतशब्दो ह्रत्र प्राप्तशब्दे वर्तते; यथा- `देवभूतः` इत्यत्रदेवत्वं प्राप्त इत्यर्थः। निमित्तग्रहणं कुर्वन् सूत्रे स्थानेयोगेति निमित्तसप्त-मीयमिति दर्शयति। योगः पुनरिह स्थान्यादेशभावलक्षणः। कुत एतत्? तस्यैव स्थानि-हेतुत्वात्। स्थानशब्दोभावसाधनः, स्थितिः स्थानम्। तत् पुनस्त्रिधा- `अपकर्षः,निवृत्तिः,प्रसङ्गश्च` इति। गोस्थानेऽआओ बध्यतामित्यपकर्षः स्थानशब्दस्यास्थेयः। `श्लेष्मणः स्थाने कटुकमौषधम्` इत्यत्र निवृत्तिः। `दर्भाणां स्थाने शरैरास्तकरित-व्यम्` इति प्रसङ्गः। तत्राद्यावर्थाविह न सम्भवतः; नित्यत्वाच्छब्दार्थसम्बन्धस्य प्रथमो न सम्भवति; सामान्येनास्तेरुपदेशान्न द्वितीयः। तस्मात् तृतीय एवार्थ इति मत्वाह-`स्तानशब्दश्च` इति। प्रसङ्गस्त्वर्थक्रियानिमित्तभूतस्य कालस्यावसरः। `अस्तेस्थाने प्रसङ्गे` इति। अस्तेर्या क्रिया स्वार्थप्रतिपादनलक्षणा, तस्या निमित्तभूतस्य कालस्यावसरः प्राप्त इत्यर्थः। प्रसङ्गे सम्बन्धस्य निमित्तभूत इत्यादिना सूत्रार्थस्योदाहरणे सम्भवं दर्शयति। `ब्राउवः` इति चोपलक्षणमात्रम्। अस्तेरि-त्यादेरपि हि षष्ठी प्रसङ्ग एव सम्बन्धस्य निमित्तभाव उत्पन्ना।के पुनर्बहवः षष्ठर्थाः, यतः सम्बन्धान्तरविषयव्यवच्छेदनार्थं षष्ठआ इदमुच्यते? इत्याह-`बहवो हि` इत्यादि। शब्दे हि समीपानन्तरविकारावयवादिनिमित्ताः सम्बन्धाः सन्ति। न त्वपत्यापत्यवत्प्रभृतय इत्यतो `यावन्तः शब्दे सम्भवन्ति` इत्याह। अथ स्थानेयोग इत किमसमासः? अथ समासः? यद्यसमासः? तदा योगशब्दस्यपुंल्लिङ्गत्वात् स्त्रीलिङ्गेन निर्देशः, षष्ठीशब्देन च सामानाधिकरण्यं न प्राप्नोति; योगस्याषष्ठीत्वात्। अतः समासः किं तत्पुरुषः? आहोस्विद् बहुव्रीहिः? यदि तत्पुरुषः? तौ च पूर्वोक्तौ दोषौ स्याताम्, सप्तम्या लुकप्रसङ्गश्च। अथ बहुव्रीहिः? एवमपि लुक्प्रसङ्गोऽत्रानिवार्य एवेत्यत आह-`षष्ठी स्थानेयोगा` इत्यादि। गतार्थम्।
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
सिद्धान्तकौमुदी
अनिर्धारितसम्बन्धविशेषा षष्ठी स्थानेयोगा बोध्या । स्थानं च प्रसङ्गः ॥
षष्ठी स्थानेयोगा। स्थानं प्रसङ्ग इति वक्ष्यति। तस्मिन् वाचकतया योगो यस्याः सा स्थानेयोगा। निपातनात्सप्तम्या अलुक्। स्थानेन योगो यस्या इति वा विग्रहः। निपातनादेत्वम्। `इको यणची`त्यादौ षष्ठी स्थानरूपसम्बन्धार्थिकेत्यर्थः। लोके तावदेकशतं षष्ट�र्था आर्था यौना मौखाः रुआऔवाश्च। शब्दस्य शब्देन त्रय एव संबन्धाः--आनन्तर्यं सामीप्यं प्रसङ्गश्चेति। तत्रान्यतमार्थनिर्धारणार्थमिदं सूत्रमिति भाष्यम्। ततश्च`इको यणची`त्यादौ `इक` इति षष्ट�आ स्थानमुच्यते। तस्मिन् प्रकृत्यर्थ इक् निरूपकतयाऽन्वेति। अचि परत इकः प्रसङ्गे यण्? स्यादिति। विवरणवाक्ये त्वस्मिन् `इक` इति षष्ठी निरूपकतायामिति न पुनरुक्तिः शङ्काः। यता--`देवदत्तस्यावयवः पाणि`रिति। `ऊदुपधाया गोहः` इत्यत्र तु `गोह` इति षष्ठी न स्थानार्थिका, उपपधापदसमभिव्याहारेणाऽवयवषष्ठीत्वनिर्धारणात्, परिभाषाणां चाऽनियमे नियमनार्थमेव प्रवृत्तेः। तदेतदाह-अनिर्धारितेत्यादिना। अनिर्धारितः सम्बन्धविशेषो यस्या इति विग्रहः। तदेवमुदाह्मतप्रकृतभाष्यरीत्या`इको यणची`त्यादौ षष्ठी स्थानरूपसंबन्धविशेषार्थिकेति स्थितम्।ष मतुप्सूत्रभाष्ये त्वनन्तरादयो न षष्ठ�र्था इति स्थितम्। एवं सति स्थाने इति सप्तम्यन्तपदेन योगो यस्या इति विग्रहे स्थाने इति सप्तम्यन्तस्यानुकरणम्। षष्ठीश्रुतौ `स्थाने` इति सप्तम्यन्तं पदमुपतिष्ठत इति फलति। स्थानेन स्थानपदार्थेन योगो यस्या इति तृतीयान्तविग्रहे त्वध्याह्मतस्थानपदार्थनिरूपितसंबन्धार्थिकेत्यर्थः। `अस्तेर्भूर्भवतीति सन्देहः स्थाने अनन्तरे समीपे इति` इत्यादिप्रकृतसूत्रभाष्यस्य तु अस्तेरनन्तरे इत्यध्याह्मतानन्तरादिपदार्थनिरूपितसम्बन्धे षष्ठीत्येवार्थः। अनन्तरादीनां षष्ठ�र्थत्वं तु नास्त्येवेति प्रौढमनोरमायां हलन्त्यमिति सूत्रे स्थितम्। तद्व्याख्याने च शब्दरत्ने शब्देन्दुशेखरे च बहुधा प्रपञ्चितम्। अनिर्धारितेति किम्?। ऊदुपधाया` इत्यत्र `गोह` इति षष्ठ्याः स्थानार्थकत्वं मा भूत्। सति तु तत्रापि स्थानार्थकत्वे, गोहोऽन्त्यस्य उपधामात्रस्य च ऊत् स्यात्। ननु स्थानशब्द आधारवाची लोके प्रसिद्धः। यथा शिवस्थानं कैलासः, विष्णुस्थानं वैकुण्ठमित्यादौ। एवं च इको यणचीत्यादौ षष्ठ्याः स्थानार्थकत्वे प्रकृत्यर्थस्य तत्र निरूपकत्वेऽभेदेन वा अन्वये सति इकोऽधिकरणे यण् स्यादिति इगधिकरणको यण् स्यादिति वाऽर्थः स्यात्। तत इको निवृत्तिर्न स्यादित्यत आह--स्थानं च प्रसङ्ग इति। क्वचिदाभिचारेष्टौ `दर्भाणां स्थाने शरैःप्रस्तरितव्य`मित्यत्र स्थानशब्दस्य प्रसङ्गे दर्शनादिति भावः। एवं च तत्र यथा शरैर्दर्भा निवर्त्यन्ते, तद्वदिको यणचीत्यादावपि यणादिभिरिगादयो निवर्त्यन्ते। तत्र च यः प्रसक्तो निवर्तते स स्थानीति व्यवह्रियते, यो निवर्तयति स आदेश इति।
षष्ठी स्थानेयोगा। स्थानेन योगोऽस्या इति विग्रहः। निपातनादेत्वम्। षष्ट�आः संबन्धमात्रवाचित्वेऽपीह शास्त्रे या षष्ठी सा स्थानेयोगा बोध्या। किमविशेषेण ?, नेत्याह-अनिर्धारितसंबन्धविशेषेति। अनिर्धारितेति किम् ?, `ऊदुपधाया गोहः`, `शास इदङ्ह्मलो`रित्यादावुपधासंनिधानेनावयवषष्ठीत्वे निर्णीते `गोहः` `शास` इत्यादौ मा भूत्। सति हि तत्रापि स्थानेयोगत्वे गोहिशासिस्थाने धातुमात्रस्योपधायाश्च स्थाने ऊदितौ स्यातामिति दिक्। स्थानं च प्रसङ्ग इति। न चास्य प्रसङ्गार्थकत्वे विवदितव्यम्, `दर्भाणां स्थाने शरैः प्रस्तरितव्य`मित्युक्ते दर्भाणां प्रसङ्ग इति प्रतीतेः। एवं च `इको यणची`-त्यादाविगुच्चारणप्रसक्तौ यगुच्चारणीय इत्याद्यर्थः संपद्यते।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
षष्ठी स्थानेयोगा किमिदं स्थानेयोगेति ? स्थाने योगोऽस्याः सा स्थानेयोगा। सप्तम्यलोपो निपातनात्। तृतीयाया वा एत्वम्। स्थानेन योगोऽस्याः सा स्थानेयोगेति। किमर्थं पुनरिदमुच्यते? षष्ठी स्थानेयोगवचनं नियमार्थम्। नियमार्थोऽयमारम्भः। एकशतं षष्ठ्यर्था यावन्तो वा सन्ति ते सर्वे षष्ठ्यामुच्चारितायां प्राप्नुवन्ति। इष्यते च व्याकरणे या षष्ठी सा स्थानेयोगैव स्यादिति तच्चान्तरेण यत्नं न सिध्यतीति षष्ठ्याः स्थानेयोगवचनं नियमार्थम्। एवमर्थमिदमुच्यते। अस्ति प्रयोजनमेतत्। किं तर्हीति? ।। अवयवषष्ठ्यादिष्वतिप्रसङ्गः शासो गोह इति ।। अवयवषष्ठ्यादयस्तु न सिध्यन्ति। तत्र को दोषः। शास इदङ् हलोरिति शासेश्चान्त्यस्य स्यादुपधामात्रस्य च। ऊदुपधाया गोहः इति गोहेश्चान्त्यस्य स्यादुपधामात्रस्य च। ।। अवयवषष्ठ्यादीनां चाप्राप्तिर्योगस्यासंदिग्धत्वात्।। अवयवषष्ठ्यादीनां च नियमस्याप्राप्तिः। किं कारणम्? योगस्यासंदिग्धत्वात्। सन्देहे नियमः। न चावयवषष्ठ्यादिषु सन्देहः। किं वक्तव्यमेतत्? नहि। कथमनुच्यमानं गंस्यते? लौकिकोऽयं दृष्टान्तः। तद्यथा लोके कश्चित् कंचित् पृच्छति ग्रामान्तरं गमिष्यामि पन्थानं मे भवानुपदिशत्विति। स तस्मायाचष्टे अमुष्मिन्नवकाशे हस्तदक्षिणो ग्रहीतव्यः। अमुष्मिन्नवकाशे हस्तवाम इति। यस्तत्र तिर्यक्पथो भवति, न तस्मिन् सन्देह इति कृत्वा नासावुपदश्यते। एवमिहापि सन्देहे नियमः। न चावयवषष्ठ्यादिषु सन्देहः। अथवा स्थाने अयोगा स्थानेयोगा। किमिदमयोगेति। अव्यक्तयोगा अयोगा। अथवा योगवती योगा। का पुनर्योगवती। यस्या बहवो योगाः। कुत एतत्? भूम्नि हि मतुप् भवति। ।। विशिष्टा वा षष्ठी स्थानेयोगा।। अथवा किंचिल्लिङ्गमासज्य वक्ष्यामि इत्थं लिङ्गा षष्ठी स्थानेयोगा भवतीति। न च तल्लिङ्गमवयवषष्ठ्यादिषु करिष्यते। यद्येवं शास इदङ्हलोः। शा हौ। शासिग्रहणं कर्तव्यं स्थाने योगार्थं लिङ्गमासङ्क्ष्यामीति। न कर्तव्यम्। यदेवादः पुरस्तादवयवषष्ठ्यर्थं प्रक्लृप्तम्, एतदुत्तरत्रानुवृत्तं सत् स्थानेयोगार्थं भविष्यति। कथम्? अधिकारो नाम त्रिप्रकारः। कश्चिदेकदेशस्थः सर्वं शास्त्रमभिज्वलयति। यथा प्रदीपः सुप्रज्वलितः सर्वं वेश्माभिज्वलयति। अपरोऽधिकारो यथा रज्ज्वा अयसा वा बद्धं काष्ठमनुकृष्यते तद्वदनुकृष्यते चकारेण। अपरोऽधिकारः प्रतियोगं तस्यानिर्देशार्थ इति योगे योगे उपतिष्ठते। तद् यदैष पक्षः अधिकारः प्रतियोगं तस्यानिर्देशार्थ इति, तदा हि यदेवादः पुरस्तादवयवषष्ठ्यर्थम् एतदुत्तरत्रानुवृत्तं सत् स्थानेयोगार्थं भविष्यति। सम्प्रत्ययमात्रमेतद् भवति। न ह्यनुच्चार्य शब्दं लिङ्गं शक्यमासङ्क्तुम्। एवं तर्ह्यादेशे तल्लिङ्गं करिष्यते। तत् प्रकृतिमास्कन्त्स्यति। यदि नियमः करिष्यते। यत्रैका षष्ठी अनेकं च विशेष्यं तत्र न सिध्यति। अङ्गस्य हलः अणः सम्प्रसारणस्येति। हलपि विशेष्योऽणपि विशेष्यः। सम्प्रसारणमपि विशेष्यम्। असति पुनर्नियमे कामचारः। एकया षष्ठ्या अनेकं विशेषयितुम्। तद्यथा देवदत्तस्य पुत्रः पाणिः कम्बल इति। तस्मान्नार्थो नियमेन। ननु चोक्तम् एकशतं षष्ठ्यर्थाः यावन्तो वा सन्ति ते सर्वे षष्ठ्यामुच्चारितायां प्राप्नुवन्तीति। नैष दोषः। यद्यपि लोके बहवोऽभिसम्बन्धा आर्था यौना मौखाः स्रौवाश्चेति। शब्दस्य तु शब्देन कोऽन्योभिसम्बन्धो भवितुमर्हति अन्यदतः स्थानात्। शब्दस्यापि शब्देनानन्तरादयोऽभिसम्बन्धाः। अस्तेर्भूर्भवतीति सन्देहः स्थाने अनन्तरे समीपे इति। सन्देहमात्रमेतद् भवति। सर्वसन्देहेषु चेदमुपतिष्ठते व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्नहि सन्देहादलक्षणम् इति। स्थान इति व्याख्यास्यामः। न तर्हीदानीमयं योगो वक्तव्यः। वक्तव्यश्च। किं प्रयोजनम्? षष्ठ्यन्तं स्थानेन यथा युज्येत यतः षष्ठ्युच्चारिता। किं कृतं भवति? निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्तीति परिभाषा न कर्तव्या भवति।