text:
सूत्रच्छेदः
ह्रस्वे (सप्तम्येकवचनम्)
सम्पूर्णसूत्रम्
ह्रस्वे प्रातिपदिकात् कः
सूत्रार्थः
"ह्रस्व" इत्यस्य विशेष्यरूपेण विहितात् प्रातिपदिकात् स्वार्थे यथाविहितं प्रत्ययः भवति ।
"ह्रस्व" (यत् दीर्घः नास्ति तत्, short) इत्यस्य विशेष्यरूपेण विहितं यत् प्रातिपदिकम्, तस्मात् वर्तमानसूत्रेण स्वार्थे "क" प्रत्ययः उत तस्य अपवादः विधीयते । यथा -
1. ह्रस्वः वृक्षः इत्येव = वृक्ष + क → वृक्षकः ।
2. ह्रस्वः स्तम्भः (stem of a tree) इत्येव = स्तम्भ + क → स्तम्भकः ।
3. ह्रस्वः प्लक्षः (= किञ्चन फलम्) इत्येव = प्लक्ष + क → प्लक्षकः ।
विशेषः - अस्मिन् प्रकरणे प्रायः सर्वेषु सूत्रेषु "तिङः" इति अनुवृत्तिः स्वीकृता अस्ति । परन्तु अत्र अस्याः किमपि प्रयोजनम् न, अतः अत्र इयम् अनुवृत्तिः न स्वीक्रियते ।
ज्ञातव्यम् - पूर्वसूत्रे अल्पे 5|3|85
इत्यत्र "अल्प" इत्यस्य विशेषणरूपेण विहितात् प्रातिपदिकात् प्रत्ययविधानं कृतम् अस्ति । अस्मिन् सूत्रे "ह्रस्व" इत्यस्मिन् सन्दर्भे प्रत्ययविधानं कृतमस्ति । "अल्प" तथा "ह्रस्व" एतयोर्मध्ये सूक्ष्मः भेदः विद्यते । "अल्प" इत्यनेन प्रमाणस्य मापनं क्रियते, तथा च "ह्रस्व" इत्यनेन आयामस्य-
(अ) अल्प = little quantity ; यथा - अल्पम् तैलम् ।
(आ) ह्रस्व = short in length or size ; यथा - अल्पः पटः ।
इत्युक्ते, भाषायाम् "अल्प" तथा "ह्रस्व" शब्दाः भिन्नेषु अर्थेषु प्रयुक्ताः दृश्यन्ते । यत्र "अल्प" इति शब्दः साधु अस्ति तत्र "ह्रस्व" इत्यपि शब्दः साधु एव स्यात् इति नैव आवश्यकम् । अतएव द्वयोः अपि शब्दयोः भिन्नरूपेण ग्रहणम् क्रियते ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
ह्रस्वत्वविशिष्टे ऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् यथाविहितं प्रत्ययो भवति। दीर्घप्रतियोही ह्रस्वः। ह्रस्वो वृक्षः वृक्षकः। प्लक्षकः। स्तम्भकः।
`दीर्घप्रतियोगी ह्यस्वः` इति। स पुनर्यमपेक्ष्य दीर्घो भवति स वेदितव्यः। ननु च दीर्घत्वापचये सति ह्यस्वो भवति; यत्र दीर्घत्वापचयस्तत्राल्पतास्तीति पूर्वेणैव सिद्धम्? न सिध्यति; न ह्रयं नियोगः--यत्र दीर्घस्यापचयस्तत्राल्पत्वेन भवितव्यमिति, तथा हि--सत्यप्यपचये महत्त्वगुणयुक्तं यद्वस्तु तदमहदेव भवति, न चाल्पम्॥
यद्यपि वंशादिष्वल्पत्वह्रस्वत्वयोः समावेशो दृष्टः, तथापि घृतादिषु द्रवद्रव्येषु न कश्चिदाह--ह्रस्वं घृतम्, ह्रस्वं तैलमिति; तथा विस्तीर्णेष्वायामहीनेषु ह्रस्वः पट हत्युच्यते, न कश्चिदाह--अल्पः पट इति; तस्मादुभयनिर्देशः--ठल्पेऽ, ठ्ह्रस्वेऽ इति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
ह्रस्वो वृक्षो वृक्षकः ॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
ह्रस्वे (2244) (कनोऽधिकरणम्) (आक्षेपभाष्यम्) किमर्थमिमावुभावर्थौ निर्दिश्येते, न यदल्पं ह्रस्वमपि तद्भवति, यच्च ह्रस्वमल्पमपि तद्भवति? (समाधानभाष्यम्) नैतयोरावश्यकः समावेशः। अल्पं घृतम्, अल्पं तैलमित्युच्यते। न कश्चिदाह ‐ ह्रस्वं वृतम्, ह्रस्वं तैलमिति। तथा ह्रस्वः पटः, ह्रस्वः शाटक उच्यते, न कश्चिदाह ‐ अल्पः पटः, अल्पः शाटक इति।।


c: text/html

collection: archivebot

text:
सूत्रच्छेदः
अज्ञाते (सप्तम्येकवचनम्)
सम्पूर्णसूत्रम्
अज्ञाते प्रातिपदिकात् तिङः च कः
सूत्रार्थः
"अज्ञातः" इत्यस्य विशेषणरूपेण विहितात् प्रातिपदिकात् तिङन्तात् च स्वार्थे क-प्रत्ययः (उत तस्य अपवादः) विधीयते ।
"अज्ञातम्" (unknown) इत्यनेन यस्य पदार्थस्य निर्देशः भवति, तस्मात् प्रातिपदिकात् स्वार्थे "क" इति प्रत्ययः (उत तस्य अपवादः) विधीयते । अत्र "अज्ञात" इत्यनेन "अज्ञातः सम्बन्धः" इति अर्थः ग्रहीतव्यः - इति व्याख्यानेषु स्पष्टीक्रियते । कानिचन उदाहरणानि पश्यामश्चेत् स्पष्टं स्यात् -
1. अज्ञातः अश्वः = अश्व + क → अश्वकः । सः अश्वः, यस्य स्वामी अज्ञातः अस्ति, "अश्वक" इत्यनेन सम्बुध्यते ।
2. अज्ञातः गर्दभः = गर्दभ + क → गर्दभक ।
3. अज्ञातः उष्ट्रः = उष्ट्र + क → उष्ट्रक ।
अव्ययानाम्, सर्वनामशब्दानाम्, तथा च तिङन्तानाम् विषये अपि अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः विद्यते, परन्तु एतेभ्यः परस्य क-प्रत्ययस्य अपवादरूपेण अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक् टेः 5|3|71
इति अकच्-प्रत्ययः विधीयते, सः च अङ्गस्य टि-संज्ञकात् पूर्वम् आगच्छति । एतेषाम् विषये तु सामान्यविहिता अज्ञातता एव स्वीक्रियते, यत" "अज्ञातः सम्बन्धः" इति अर्थः अत्र साधु न भवति । उदाहरणानि एतानि -
1. अज्ञातः उच्चैः (unknown height) = उच्च् + अकच् + ऐस् → उच्चकैः ।
2. अज्ञातः शनैः (unknown slow speed) = शन् + अकच् + ऐस् → शनकैः ।
3. अज्ञाताः सर्वे (unknown all) = सर्व् + अकच् + जस् → सर्वके ।
4. अज्ञातम् पचति (someone cooks something unknown) = पचतकि । अयम् शब्दः क्रियापदरूपेणैव प्रयुज्यते । यथा - "रामः पचतकि" । "रामः अज्ञातम् पचति" इत्याशयः ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
अज्ञातविशेषः अज्ञातः। अज्ञातत्वोपाधिके ऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् तिङन्ताच् च स्वार्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति। स्वेन रूपेण ज्ञाते पदार्थे विशेषरूपेण अज्ञाते प्रत्ययविधानम् एतत्। कस्य अयम् अश्वः इति स्वस्वामिसम्बन्धेन अज्ञाते अश्वे प्रत्ययः, अश्वकः। गर्दभकः। उष्ट्रकः। एवम् अन्यत्र अपि यथायोगम् अज्ञातता विज्ञेया। उच्चकैः। नीचकैः। सर्वके। विश्वके। पचतकि। जल्पतकि।
`अज्ञातविशेषोऽज्ञातः` इति। यदि यस्यात्यन्तमज्ञानं सोऽज्ञातः स्यात्, एवं सति सर्वथा वस्तुविज्ञाना भावे प्रकृतिरेव न स्यात्, न हि सर्वथाऽविज्ञातोऽर्थः प्रयोगमर्हति; तस्मात्? स्वेन रूपेण ज्ञातस्य यस्य धर्मान्तरत्वमज्ञातं स इहाज्ञातोऽभिमत इति ज्ञायते--अविज्ञातविशेषोऽज्ञात इति। अस्यैवार्थं विस्पष्टीकर्त्तुमाह--`स्वेन` इत्यादि। स्वरूपमआत्वादि, विशेषरूपं स्वस्वामिसम्बन्धादि॥
2aa1
अज्ञात इति सामान्येनोच्यते, न च सर्वथाऽविज्ञाते शब्दप्रयोगे एवल सम्बवति, न खल्वस्व इत्यजानन्नश्वशब्दं प्रयोक्तुमर्हति, तस्माद्विशेषस्य ग्रहणमित्याह--अज्ञातविशेषो ज्ञात इति। विशेषमेव दर्शयति--स्वेन रूपेणेति। विसेषरूपेणेति अस्य विवरणम्--कस्यायमश्व इत्यादि। इहाज्ञातः प्रकृष्टः पटुअरित्यर्थद्वयविवक्षायां पश्चात्कः---पटुअतमक इति भवति। इह च कुत्सितमर्द्धपिप्पल्या इति विवक्षायाम् पूर्वं समासः, पश्चात्कः---अर्द्धपिप्पलीकेति भवति। एतेन कल्पबादयो व्याख्याताः। आह च--ठ्कविदेस्तमबादयः पूर्वविप्रतिषिद्धम् एकदेशिप्रधानश्च समासःऽ इति। इह तु च्छिन्नकतरमिति--ठनत्यन्तगतौ क्तात्ऽ इति परत्वात्कनि कृते तरब् भवति। कदाचिद् द्वन्द्वः--प्लक्षन्यग्रोधकौ, प्लक्षकन्यग्रोधकौ इति वा ॥
सिद्धान्तकौमुदी
कस्यायमश्वोऽश्वकः । उच्चकैः । नीचकैः । सर्वके । विश्वके ॥ ।ओकारसकारभकारादौ सुपि सर्वनाम्नष्टेः प्रागकच्
(वार्तिकम्) ॥ ।अन्यत्र तु सुबन्तस्य टेः प्रागकच्
(वार्तिकम्) ॥ युवकयोः । आवकयोः । युष्मकासु । अस्मकासु । युष्मकाभिः । अस्मकाभिः । ओकारेत्यादि किम् । त्वयका । मयका ॥ । अकच्प्रकरणे तूष्णीमः काम्वक्तव्यः
(वार्तिकम्) ॥ मित्त्वादन्तादचः परः । तूष्णीकामास्ते ॥शीले को मलोपश्च
(वार्तिकम्) ॥ तूष्णींशीलः तूष्णीकः । पचतकि । जल्पतकि । धकित् । हिरकुत् ॥
अज्ञाते - अज्ञाते । अज्ञातेऽर्थे विद्यमानात्सुबन्तात्स्वार्थे कप्रत्ययः स्यात् । अव्ययसर्वनाम्ना तिङन्तानां च टेः प्रागकच्स्यात् । तत्रापि ककारान्ताव्ययानां दकारोऽन्तादेशः स्यादित्यर्थः । कस्यायमिति । स्यादित्यर्थः । अज्ञातत्वाभिनयोऽयम् । अज्ञातोऽआ इति विग्रहः । उच्चकैरिति । उच्चैरित्यव्ययस्य टेः प्रागकच् । सर्वके विआके इति । ननु अव्ययसर्वनाम्नामिति सूत्रे "सुप" इत्यनुवृत्तेः सुबन्तानां सर्वनाम्नां टेः प्रागकजिति फलितम् । तथा सति युवयोः आवयोः, युष्मासु अस्मासु, युष्माभिः अस्माभिरित्यत्र सुबन्तानां टेः प्रागकजिति फलितम् । तथा सति युवयोः आवयोः, युष्मासु अस्मासु, युष्माभिः अस्माभिरित्यत्र सुबन्तानां टेः प्रागकचि युवकयोः, आवकयोः, युष्मकासु अस्मकासु, युष्मकाभिः अस्मकाभिरिति न स्युः । युवयकोः आवयकोः, युष्मासकु अस्मासकु, युष्माभकिः अस्माभकिरिति स्युः । यदि तु "सुप" इत्यननुवर्त्त्य प्रातिपदकादित्येवानुवर्त्त्यं प्रातिपदिकादेव सर्वनाम्नां टेः प्रागकजित्यर्थः स्यात् तर्हिं त्वयका मयकेति न स्यात् । त्वकया, मकया इति स्यादित्यत आह — ओकारेति । वार्तिकमिदम् । ओकारादौ सकारादौ भकारादौ च सुपि सर्वनाम्नष्टेः प्रागकच्, अन्यत्र तु सुबन्तस्यैव सर्वनाम्नष्टेः प्रागकजित्यर्थः । इदं तु वार्तिकं युष्मदस्मन्मात्रविषयकमेव, भाष्ये तथैवौदाह्मतत्वात् । अन्येषां तु सर्वनाम्नां प्रातिपदिकस्यैव टेः प्रागकच्, नतु सुबन्तानाम् । तेन सर्वकेणेत्यादि सिद्धम् । अत एवविभक्तौ परतो विहितः किमः क आदेशः साकच्कार्थः, कः कौ के इति भाष्यं सङ्गच्छते । त्वयका मयकेति । इह त्वया मयेति सुबन्तयोष्टेः प्रागकच् । प्रातिपदिकस्य टेः प्रागकचि तु त्वकया मकयेति स्यादिति भावः । काम् वक्तव्य इति । "काम्प्रत्यय" इति वृत्तिस्तु चिन्त्या, भाष्ये प्रत्ययशब्दस्याऽदर्शनात् । किं तु मित्त्वादागम एवायम् । तदाह — मित्त्वादिति । अकचोऽपवादः । तूष्णीकामिति । तूष्णीमित्यव्ययस्य ईकारादुपरि का इत्याकारान्त आगमः ।शीले इति । इदमपि वार्तिकम् ।तूष्णी॑मित्यव्ययात्कप्रत्ययः स्यान्मकारस्य लोपश्च शीले गम्ये इत्यर्थः । शीलं=स्वभावः । तूष्णीक इति । मौनस्वभाव इत्यर्थः । भाष्ये दीर्घस्यैव प्रयोगदर्शनात् "केऽणः" इति ह्यस्वो न भवति ।अव्ययसर्वनाम्ना॑मित्यत्र तिङश्चेत्यनुवृत्तेः प्रयोजनमाह — पचतकीति ।पचती॑त्यत्र इकारात्प्रागकच् । ककारदकार उच्चारणार्थः । अन्यथा इकारात्प्रागकच्प्रत्यये आद्गुणे "पचतके" इति स्यादिति भावः । जल्पतकीति ।जल्पती॑त्यस्य टेः प्रागकच् । धकिदिति ।धि॑गित्यव्ययस्य टेः प्रागकच्, कान्तस्याव्ययस्य दकारश्चान्तादेश इति बोध्यम् ।तिङश्चे॑त्यप्यनुवर्तते । अआक इति । धावनस्य असम्यक्त्वादआस्य कुत्सा बोध्या । सर्वनामाव्ययतिङन्तानि पूर्ववदुदाहार्याणि ।याप्येपाश॑विति प्रवृत्तिनिमित्तकुत्सायामेव भवति, इदं तु सूत्रमप्रवृत्तिनिमित्तकुत्सायामपीति भाष्ये स्पष्टम् ।
b23
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
कस्यायमश्वोऽश्वकः। उच्चकैः। नीचकैः। सर्वके। (ओकारसकारभकारादौ सुपि सर्वनाम्नष्टेः प्रागकच्, अन्यत्र सुबन्तस्य)। युष्मकाभिः। युवकयोः। त्वयका॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सूत्रच्छेदः
कुत्सिते (सप्तम्येकवचनम्)
सम्पूर्णसूत्रम्
कुत्सिते प्रातिपदिकात् तिङः च कः
सूत्रार्थः
"कुत्सितः" इत्यस्य विशेषणरूपेण विहितात् प्रातिपदिकात् तिङन्तात् च स्वार्थे क-प्रत्ययः तस्य अपवादः वा विधीयते ।
"कुत्सितः" (निन्दितः / bad / spoiled / inappropriate ) इत्यनेन यस्य पदार्थस्य निर्देशः भवति, तस्मात् प्रातिपदिकात् स्वार्थे "क" इति प्रत्ययः (उत तस्य अपवादः) विधीयते । यथा -
1. कुत्सितः अश्वः = अश्व + क → अश्वकः । कार्ये असमीचीनः यः अश्वः (a horse that is useless for work) तस्य निर्देशार्थम् "अश्वक" शब्दः प्रयुज्यते ।
2. कुत्सितः गर्दभः = गर्दभ + क → गर्दभक ।
3. कुत्सितः उष्ट्रः = उष्ट्र + क → उष्ट्रक ।
अव्ययानाम्, सर्वनामशब्दानाम्, तथा च तिङन्तानाम् विषये अपि अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः विद्यते, परन्तु एतेभ्यः परस्य क-प्रत्ययस्य अपवादरूपेण अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक् टेः 5|3|71
इति अकच्-प्रत्ययः विधीयते, सः च अङ्गस्य टि-संज्ञकात् पूर्वम् आगच्छति । उदाहरणानि एतानि -
1. कुत्सितः उच्चैः (inappropriate height) = उच्च् + अकच् + ऐस् → उच्चकैः ।
2. कुत्सितः शनैः (inappropriate slow speed) = शन् + अकच् + ऐस् → शनकैः ।
3. कुत्सिताः सर्वे (inappropriate all) = सर्व् + अकच् + जस् → सर्वके ।
4. कुत्सितम् पचति (someone cooks something inappropriate) = पचतकि । अयम् शब्दः क्रियापदरूपेणैव प्रयुज्यते । यथा - "रामः पचतकि" । "रामः कुत्सितम् पचति" इत्याशयः ।
ज्ञातव्यम् - अज्ञाते 5|3|73
इत्यनेन सूत्रेण "अज्ञातः" अस्मिन् अर्थेऽपि एते एव सर्वे शब्दाः सिद्ध्यन्ति । अतः सन्दर्भं दृष्ट्वैव अर्थस्य निर्णयः कर्तव्यः ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
कुत्सितो गर्हितो, निन्दितः। प्रकृत्यर्थविशेषणं च एतत्। कुत्सितस्वोपाधिके ऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् स्वार्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति। कुत्सितो ऽश्वः अश्वकः। उष्ट्रकः। गर्दभकः। उच्चकैः। नीचकैः। सर्वके। विश्वके। पचतकि। जल्पतकि।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
प्रकृत्यर्थविशेषणं चैतदिति। प्रकृत्यर्थस्यैतद्विशेषणम्, न तूपलक्षणमित्यर्थः। उपलक्षणत्वे हि यः कुत्सितस्तत्र वर्तमानादिति विज्ञायमाने इदं घृतकम्, इदं तैलकमित्यत्रेदंशब्दादपि प्राप्नोति। विशेषणत्वे त्वङ्गीकृतकुत्सात्प्रत्ययः, न त्वनुपातकुत्सात्; कुत्सिसमानाधिकरणात्। प्रत्ययार्थत्वे तु ठ्प्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थं सह ब्रूतस्तयोः प्रत्ययार्थः प्रधानम्ऽ इति प्रकृत्यर्थस्य विशेषषणत्वं कुत्सितस्य विशेष्यत्वं प्राप्नोति, विपर्ययश्च लोके गम्यते। तस्मात्प्रकृत्यर्थविशेषणमिति सुष्ठूअक्तम्। अश्वक इति। योऽश्व एव सन् तत्साध्यां क्रियां सुष्ठुअ न करोति स एवमुच्यते। स्वार्थिकेपु हि यत्र प्रवृत्तिनिमितस्य विशेषणासम्भवः, तत्राभिधेयसहचरितधर्मान्तराश्रयः प्रत्ययो भवतीत्युक्तम्। एवं च देवदतकः, डित्थक इत्यपि भवति यस्तत्साध्यामर्थं सम्यङ् नानुतिष्टति। सम्भवे त्विहापि शब्दोपातमर्माश्रयैव कुत्सा, तद्यथा--पटुअकः पण्डितक इति स्वार्थे कुत्सा; ठ्प्राप्य गाण्कडीवधन्वानं विद्धि कौरवकान् स्त्रियःऽ इति लिङ्गकुत्सा, कौरवकानिति किमेतेऽर्जुनसंनिधौ पुमांस इत्यर्थः; क्वचित्सङ्खयाकुत्सा, यथा--इदमेकमेव शनकमिति, शनभरणे यद्दुःखं तदेकस्यैव भरण इति शतत्वरूपेण कुत्सा। सर्वथाङ्गीकृतकुत्सात्प्रत्यय। अथेह कथं प्रत्ययः---कुत्सितक इति ? कथञ्च न स्यात् ? स्वशब्देनोपातत्वात् कुत्सायाः ? अनुकम्पादावर्थान्तरे भविप्यति। अथ वा--कुत्सितस्य यत्कुत्सनं तत्र प्रत्ययः। कुत्सितत्वं यदा कुत्स्यते--नास्य सम्यक्कुत्सितत्वमिति, तदेत्यर्थः। यथा--प्रकर्पस्य प्रकर्पे प्रकृष्टतम इति तमप्प्रत्ययो भवति तद्वदत्रापि। एतेनानुकम्पितशब्दादनुकम्पायां प्रत्ययो व्याख्यातः ॥
20b3
सिद्धान्तकौमुदी
कुत्सितोऽश्वोऽश्वकः ॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
कुत्सितोऽश्वोऽश्वकः॥
महाभाष्यम्
कुत्सिते (2232) (प्रत्ययानुपपत्तिप्रतिपादकभाष्यम्) इह ‐ कुत्सितकः, अनुकम्पितक इति स्वशब्देनोक्तत्वात्तस्यार्थस्य प्रत्ययो न प्राप्नोति।। (प्रत्ययोपपादकं भाष्यम्) नैष दोषः। कुत्सितस्यानुकम्पायां भविष्यत्यनुकम्पितस्य कुत्सायाम्।। (प्रकारान्तरेणापि प्रत्ययोपपादकं भाष्यम्) अथ वा ‐ स्वार्थमभिधाय शब्दो निर- पेक्षो द्रव्यमाह समवेतम्। समवेतस्य च वचने लिङ्गं वचनं विभक्तिं च ।। अभिधाय तान् विशेषान्- पेक्षमाणश्च कृत्स्नमात्मानम्। प्रियकुत्सनादिषु पुनः प्रवर्ततेऽसौ विभक्त्यन्तः।। (कुत्सितस्य प्रकृतिप्रत्ययविशेषणत्वाक्षेपभाष्यम्) कथं पुनरिदं विज्ञायते ‐ कुत्सितादीनामर्थ इति, आहोस्वित् कुत्सितादिसमानाधिकरणात्प्रातिपदिकादिति। कश्चात्र विशेषः? (5881 प्रत्ययाविशेषणत्वाक्षेपवार्तिकम्।। 1 ।।) - कुत्सितादीनामर्थे चेल्लिङ्गवचनानुपपत्तिः - (भाष्यम्) कुत्सितादीनामर्थे चेल्लिङ्गवचनयोरनुपपत्तिः। पटुकम्, पटुका, पटुकः, पटुकौ, पटुकाः ‐ इति। एकोऽयमर्थः कुत्सितं नाम तस्यैकत्वादेकवचनमेव प्राप्नोति। (वार्तिकावतरणभाष्यम्) अस्तु तर्हि कुत्सितादिसमानाधिकरणात् प्रातिपदिकादिति।। (5882 प्रकृतिविशेषणत्वाक्षेपवार्तिकम्।। 2 ।।) - कुत्सितादिसमानाधिकरणादिति चेदतिप्रसङ्गो यथा टाबादिषु - (भाष्यम्) कुत्सितादिसमानाधिकरणादिति चेदतिप्रसङ्गो भवति, यथा ‐ टाबादिषु। कथं च टाबादिषु? उक्तं तत्र ‐ स्त्रीसमानाधिकरणादिति चेद् भूतादिष्वतिप्रसङ्गः इति। एवमिहापि कुत्सितादिसमानाधिकरणादिति चेदतिप्रसङ्गो भवति ‐ इदं घृतकम्, इदं तैलकम् ‐ इदं शब्दादपि प्राप्नोति।। (5883 सिद्धान्तवार्तिकम्।। 3 ।।) - सिद्धं तु येन कुत्सितादिवचनं तद्युक्तात्स्वार्थे प्रत्ययविधानात् - (भाष्यम्) सिद्धमेतत्। कथम्? येन कुत्सितादयोऽर्था गम्यन्ते तद्युक्तात्स्वार्थे प्रत्ययो भवतीति वक्तव्यम्। सिद्ध्यति। सूत्रं तर्हि भिद्यते।। यथान्यासमेवास्तु। ननु चोक्तं ‐ कुत्सितादीनामर्थे चेल्लिङ्गवचनानुपपत्तिरिति। नैष दोषः। नायं प्रत्ययार्थः। किं तर्हि? प्रकृत्यर्थविशेषणमेतत्। कुत्सितादिषु यत्प्रातिपदिकं वर्तते तस्मात्कादयो भवन्ति। कस्मिन्नर्थे? स्वार्थ इति। स्वार्थिकाश्च प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यनुवर्तन्ते।।
2ca


text:
देवपथादिगणे विद्यमानेभ्यः शब्देभ्यः "इव" अस्मिन् सन्दर्भे विहितस्य कन्-प्रत्ययस्य लुक् भवति ।
इवे प्रतिकृतौ 5|3|96
इत्यनेन तथा संज्ञायाम् 5|3|97
इत्यनेन भिन्नेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्वार्थे कन्-प्रत्ययः उच्यते । अस्य कन्-प्रत्ययस्य देवपथादिगणस्य शब्दानां विषये वर्तमानसूत्रेण लुप् विधीयते ।
देवपथादिगणः वस्तुतः आकृतिगणः अस्ति । इत्युक्ते, अस्मिन् गणे अत्र न निर्दिष्टाः अपि केचन शब्दाः भवितुम् अर्हन्ति । गणपाठे दत्ता देवपथादिगणस्य आवली एतादृशी अस्ति -
देवपथ, हंसपथ, वारिपथ, जलपथ, राजपथ, शतपथ, सिंहगति, उष्ट्रग्रीवा, चामरज्जु, रज्जु, हस्त, इन्द्र, दण्द, पुष्प, मत्स्य । आकृतिगणोऽयम् ।
उदाहरणानि -
1. देवपथः इव इयम् प्रतिकृतिः = देवपथ + कन् → देवपथ + X → देवपथ ।
2. हस्तः इव इयम् प्रतिकृतिः = हस्त + कन् → हस्त + X → हस्त ।
5. इन्द्रः इव इयम् प्रतिकृतिः = इन्द्र + कन् → इन्द्र + X → इन्द्र ।
विशेषः - देवपथादिगणे कीदृशाः शब्दाः भवेयुः इत्यस्मिन् विषये वार्त्तिककारः एकम् श्लोकवार्त्तिकम् पाठयति - अर्चासु पूजनार्थासु चित्रकर्मध्वजेषु च। इवे प्रतिकृतौ लोपः कनो देवपथादिषु
।
इत्युक्ते, देवपथे ते शब्दाः भवितुम् अर्हन्ति ये "अर्चा", "पूजनम्", "चित्रकर्म" उत "ध्वज" एतेषु सन्दर्भेषु विधीयन्ते । यथा -
अ) अर्चार्यै / पूजनार्थे (= प्रार्थनायै / धूप-दीप-स्नानादिक्रियासु) प्रयुज्यमाना इयम् शिवः इव प्रतिकृतिः = शिव + कन् → शिव + X → शिवः ।
आ) चित्रकर्म - अर्जुन इव अर्जुनस्य इदम् चित्रकर्म = अर्जुन + कन् → अर्जुन + X → अर्जुन ।
इ) ध्वज - गरुडः इव प्रतिकृतिः विद्यते यस्मिन् ध्वजे सः = गरुड + कन् → गरुड + X → गरुडः ।
विशेषः - अस्य सूत्रस्य प्रयोगः तदा एव भवति यदा कन्-प्रत्ययः "प्रतिकृतिः" इत्यस्मिन् सन्दर्भे उत संज्ञायाः विषये विहितः अस्ति । अस्मिन्नेव प्रकरणे अग्रे विद्यमानैः सूत्रैः विहितस्य प्रत्ययस्य लुक् वर्तमानसूत्रेण न भवति ।


text:
तिङन्तादयं प्रत्ययो नेष्यते। `अकजिष्यते` इति। कथं पुनरेतयोर्भावाभावौ लभ्येते? इत्याह--`तिङश्चेत्यनुवृत्तम्` इत्यादि। उत्तरत्रैवेत्यवधारणेन त्विहानुवृत्तमपि कप्रत्ययेन सम्बन्धनीयमिति दर्शयति। तच्च पूर्वसूत्राद्वचनग्रहणेऽप्यनुवत्र्तमाने यत उत्पद्यमानेन प्रत्ययेनाज्ञातादेरर्थस्य वचनं भवति, तत्रैव तेन भवितव्यम्। न च तिङ्न्तादुत्पद्यमानेनापि कप्रत्ययेन सोऽर्थः शक्यते द्योतयितुं, अकचा तु शक्यते। तस्मात्? `तिङ्श्च` 5|3|56
इत्येतदनुवृत्तमुत्तरसूत्रेणाकचा सम्बन्धनीयम्, नेह कप्रत्ययेन। प्राग्ग्रहणमपिद्योतनार्थम्, इवग्रहणमवध्यर्थम्; अन्यथाधिकारपरिमाणं न ज्ञायते॥


text:
प्रकारस्य निर्देशार्थम् प्रकारवचने जातीयर् 5|3|69
अनेन सूत्रेण सर्वेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्वार्थे जातीयर्-प्रत्ययः भवति । परन्तु एतम् बाधित्वा स्थूलादिगणस्य शब्देभ्यः वर्तमानसूत्रेण "कन्" प्रत्ययः विधीयते ।
स्थूलादिगणः अयम् -
स्थूल, अणु, माष, इषु, कृष्ण तिलेषु (गणसूत्रम्), यव व्रीहिषु (गणसूत्रम्), पाद्यकालावदाताः सुरायाम् (गणसूत्रम्), गोमूत्र आच्छादने (गणसूत्रम्), सुराया अहौ (गणसूत्रम्), जीर्ण शालिषु (गणसूत्रम्), पत्रमूले समस्तव्यस्ते (गणसूत्रम्), कुमारीपुत्र, कुमार, श्वशुर, मणि ।
विशेषः - पदमञ्जर्यां उच्यते - "प्रकारो भेदः सादृश्यं च, उभयत्रापि यथाभिधानं कन् भवति" । अस्य अर्थः अयम् - "प्रकार" शब्दस्य द्वौ अर्थौ स्तः - भेदः (type), तथा "सादृश्यम्" (similarity) । द्वयोः अपि अर्थयोः यथायोग्यम् प्रत्ययविधानम् भवति । अतः "स्थूलक" इत्यनेन "स्थूलस्य कश्चन भेदः" तथा "स्थूलसादृश्यः एव कश्चन पदार्थः" द्वौ अपि अर्थौ विधीयेते ।
उदाहरणानि
1. स्थूलस्य प्रकारः = स्थूल + क → स्थूलक । स्थूलस्य कश्चन भेदः / स्थूलसदृशः कश्चन - इत्याशयः ।
2. अणोः प्रकारः = अणु + क → अणुक । अणोः कश्चन भेदः / अणुसदृशः कश्चन - इत्याशयः ।
3. इषोः प्रकारः = इषु + क → इषुक । इषोः (arrow) कश्चन भेदः / इषुसदृशः कश्चन - इत्याशयः ।
स्थूलादिगणे कानिचन गणसूत्राणि अपि पाठ्यन्ते । एतैः गणसूत्रैः विशिष्टेषु अर्थेषु कन्-प्रत्ययविधानम् क्रियते ।
1. कृष्ण तिलेषु - कृष्णवर्णस्य तिलानाम् निर्देशार्थम् कृष्णशब्दात् "कन्" प्रत्ययः भवति । कृष्णप्रकारस्य तिलाः ते कृष्णकाः तिलाः ।
2. यव व्रीहिषु - यवसदृशानाम् व्रीहीनाम् निर्देशार्थम् "यव" शब्दात् "कन्" प्रत्ययः भवति । यवप्रकारस्य व्रीहयः ते यवकाः व्रीहयः ।
3. पाद्यकालावदाताः सुरायाम् - "पाद्य", "काल", तथा "अवदात" एतेभ्यः शब्देभ्यः सुरायाः निर्देशार्थम् कन्-प्रत्ययः भवति । यथा - पाद्यप्रकारा (A quarter of सुरा) सुरा सा पाद्यिका सुरा । कालप्रकारा सुरा (a very old सुरा) सा कालिका सुरा । अवदातप्रकारा (white / pure / clean) सुरा सा अवदातिका सुरा ।
4. गोमूत्र आच्छादने - "गोमुत्र" शब्दात् "आच्छादन"स्य निर्देशार्थ् कन्-प्रत्ययः भवति । गोमुत्रप्रकारम् आच्छादनम् (A covering that is zigzag just like how cow-urine falls on ground - इत्याशयः) तत् गोमुत्रकम् आच्छादनम् ।
5. सुराया अहौ - "सुरा"शब्दात् "अहेः निर्देशार्थम् (सर्पस्य निर्देशार्थम्) कन्-प्रत्ययः भवति । सुराप्रकारः अहिः (A snake similar to the color of सुरा) सः सुरकः अहिः । प्रक्रियायाम् केऽणः 7|4|13
इत्यनेन "सुरा" शब्दस्य आकारस्य ह्रस्वादेशः भवति ।
6. जीर्ण शालिषु - "जीर्ण" शब्दात् शालेः निर्देशार्थम् (A type of rice) कन्-प्रत्ययः भवति । जीर्णः शालिः सः जीर्णकः ।
7. पत्रमूले समस्तव्यस्ते - पत्र, मूल, तथा पत्रमूल - त्रिभ्यः अपि शब्देभ्यः कन्-प्रत्ययः भवति । पत्रस्य प्रकारः पत्रकम् । मूलस्य प्रकारः मूलकम् । पत्रमूलस्य प्रकारः पत्रमूलकम् ।
अत्र एकम् वार्त्तिकम् अपि ज्ञातव्यम् - चञ्चद्बृहतोरुपसंख्यानम्
। इत्युक्ते, "चञ्चत्" (moving / walking) तथा "बृहत्" (सामवेदस्य कश्चन विभागः) एताभ्याम् शब्दाभ्याम् अपि कन्-प्रत्ययः भवति । चञ्चतः प्रकारः चञ्चत्कः (यः कश्चन स्थिरः अस्ति परन्तु चञ्चत्सदृशः भासते, तस्य निर्देशार्थम् अस्य शब्दस्य प्रयोगः भवति) । बृहतः प्रकारः बृहत्कः (A series of ऋचा similar to the बृहत् part of Samved)
विशेषः - अस्य वार्त्तिकस्य चञ्चबृहयोः उपसङ्ख्यानम्
इति अपि निर्देशः कैश्चन क्रियते । तेषाम् मतेन "चञ्चा" (scarecrow) तथा "बृह" (= बृहत् इत्येव, large) शब्दाभ्याम् प्रकारवचने द्योते कन्-प्रत्ययः विधीयते । यथा - चञ्चाप्रकारः चञ्चकः (यः पुरुषः चञ्चावत् शीतम् वातम् वा न सहते, तस्य निर्देशार्थम् "चञ्चक" शब्दः प्रयुज्यते । प्रक्रियायाम् केऽणः 7|4|13
इत्यनेन "चञ्चा" शब्दस्य आकारस्य ह्रस्वादेशः भवति ) । एवमेव - बृहस्य प्रकारः बृहकः ।
स्मर्तव्यम् - एतत् सूत्रम् समर्थानां प्रथमाद्वा 4|1|82
इत्यत्र पाठितायां महाविभाषायां पाठ्यते, अतः अनेन सूत्रेण उक्तः प्रत्ययः विकल्पेन भवति । अतः पक्षे "बृहस्य प्रकारः" इत्यपि प्रयोगः अपि साधु ।
2e65


text:
उपसर्गात् ससाधने धात्वर्थे वर्तमानात् स्वार्थे वतिः प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये। यदुद्वतो निवतो यासि वप्सद्। उद्गतानि निगतानि च।
उपसर्गाः प्रादयः, ते चैवमात्मकाः। यत्र क्रियावाची शब्दः प्रयुज्यते, तत्र क्रियाया विशेषका भवन्ति--आगच्छति, प्रगच्छतीति। यत्र न प्रयुज्यते, तत्र समाधनक्रियावाचकाः--सङ्कटः, उत्कट इति। क्रियावाची शब्दः प्रादीनां वत्यन्तानां प्रयोगे न प्रयुज्यते। तेन साधनो धात्वर्थेः स्वार्थः। तेन साधने धात्वर्थे वत्र्तमानादुपसर्गात्? प्रत्ययो विज्ञायति इत्याह--`समाधने धात्वर्थे` इति। यदि ह्रेवमात्मका उपसर्गाः, धात्वर्थग्रहणं न कत्र्तव्यम्? सत्यमेतत्; तत्? क्रियते विस्पष्टार्थम्। `उद्वतः, निवतः` इति। उच्छब्दात्? निश्बदात् समाधने धात्वर्थे वतिः। ननु च वतेरव्ययसंज्ञकत्वाद्विभक्तेर्लुक्? प्राप्नोति, स कस्मान्न भवति? अव्ययसंज्ञाया अनित्यत्वात्। अनित्यत्वं तु तस्याः `सत्यमेतत्; तत्? क्रियते विस्पष्टार्थम्। `उद्वतः, निवतः` इति। उच्छब्दात्? निशब्दात्? समाधने धात्वर्थे वतिः। ननु च वतेरवययसंज्ञकतवाद्विभक्तेर्लुक्? प्राप्नोति, स कस्मान्न भवति? अव्ययसंज्ञाया अनित्यत्वात्। अनित्यत्वं तु तस्याः `सर्वमिदं काण्डं स्वरादावपिं पठते` इत्यादिनाऽव्ययसंज्ञाप्रकरण एव प्रतिपादितम्॥
ससाधने धात्वर्थे इति। क्रियामात्रं धात्वर्थः, स्तत्कथं ससाधन इति लभ्यते ? उच्यते; इहार्थग्रहणं न कर्तव्यम्, धातावित्येव सिद्धम्, कथं पुनर्धातौ नामोपसर्गो वर्तेत, शब्दे शब्दासम्भवात् ? अर्थे वृत्तिर्विज्ञास्यते। तथा--धातुसम्बन्धेऽ इत्यत्र तत् क्रियते बहुव्रीहिर्यथा विज्ञायेत--धातुर्धात्वर्थः क्रिया, अर्थः प्रयोजनं यस्य साधनस्य तस्मिन्वर्तमानादिति। ठ्ससाधने धात्वर्थेऽ अत्यस्याप्ययमेवार्थः---धात्वर्थविशिष्टे साधन इति, न पुनः साधनविशिष्टे धात्वर्थ इति। उपसर्गाश्च पुनरेवमात्मकाः यदुत श्रुतायां क्रियायां तामेव विशिंषन्ति, यथा--आगच्छतीति। यत्र तु न श्रूयते तत्र क्रियाविशिष्ट्ंअ साधनमाहुः---निष्कौशाम्बिरिति, तत्र यत्र क्रिया न श्रूयते तत्र यथा स्यादित्येवमर्थं धात्वर्थ इत्युक्तम्। उद्गतानि निगतानीति। वनानां विशेष्यत्वान्नपुंसकत्वम्। उद्वतो निवत इति तु छान्दसं पुंस्त्वमिति मन्यते। यच्चास्माभिरुक्तम्-- ठ्क्रिया गुणभूता साधनं प्रधानभूतं तत्रोपसर्गस्य वृत्तिःऽ इति तदप्यतेन दर्शैत्म्। साधनशब्देन शक्तिमद् द्रव्यमुच्यते,न शक्तिमात्रमिति लिङ्गसङ्ख्यायोगादन्वर्थाव्ययसंज्ञा न भवति ॥ तस्य भावस्त्वतलौ ॥ ठ्तस्येदम्ऽ इत्यस्यापवादोऽयम्। भावशब्दोऽयम् ठ्भवतेश्चेति वक्तव्यम्ऽ इति णप्रत्ययान्तोऽस्त्येवाभिप्राये, यथा--अथं भावःऽ इति; अस्ति च पदार्थमात्रवचनः,--ठ्विचित्रा हि भावशक्तयःऽ इति; अस्ति च श्रृङ्गारादिषु--स्तायीभावः सञ्चारीभाव इति; घञन्तस्तु भवत्यर्थे कर्तृवर्जिते च कारके वर्तते। भवतिश्चानेकार्थः, तद्यथा--ठ्तत्र भवःऽ इति सतार्थः; ठ्धान्यानां भवनेऽ इत्युत्पत्यर्थः; ठित्थम्भूतेऽ इति प्राप्त्यर्थः; ठ्भूष्णुर्भूतिकामःऽ इति समृद्ध्यर्थः; ठ्यस्य च भावेन भावलक्षणम्ऽ इत्यादौ धात्वर्थमात्रवचनः; वृत्तिकारोपदर्शितश्चापरः, ततश्च ठ्तस्य भावःऽ इत्यभिप्रायादिष्वत्पिरसङ्गः? इत्यत आहभवतोऽस्मादित्यादि। यस्माद् गोत्वादेर्हेतोर्गवादौ गौरित्येवमादिकमभिधानं प्रवर्तते, गौर्गौरित्येवमादिश्चाभिन्नाकारः प्रत्ययो भवति, सोऽर्थो गवादेः शब्दस्य प्रवृत्तिनिमितमिह भावशब्देनोच्यते। तत्र भवतोऽस्मादित्यर्थप्रदर्शनमेतत्, न तु हेतौ केनचिद् घञ्वविहः। तस्मात् ठ्श्रिणीभुवोऽनुपसर्गेऽ इति करणे घञ् द्रष्टव्यः। अभिप्रायादीनां चानभिधानान्न ग्रहणम्। उक्तं च---ठ्यस्य गुणस्य भावाद् द्रव्ये शब्दनिवेशस्तदभिधाने त्वतलौऽ इति। गुएणशब्देन यावान्कश्चित्पराश्रयो भेदको जात्यादिरर्थः स सर्व इह गृह्यते। ठ्यस्य भावात्ऽ इत्येतावत्युच्यमाने पुत्रस्य भावात्पितृशब्दस्य निवेश इति पितत्वमिति पुत्रे प्रत्ययः स्यात्, पुत्रत्वमिति च पितरीति गुणग्रहणम्; भावाद् विद्यमानत्वात्। द्वव्यमिति विशेष्यभूतः सत्वभावापन्नोऽर्त उच्यते, तस्मिन् शब्दनिवेशःउशब्दस्य प्रवृत्तिः, सत्वतलोरभिधेय इत्यर्थः। तत्र ये रूपादयः शब्दा गुणमात्रवृतयस्तेभ्यो गुणसमवायिनि सामान्यविशेषे भावप्रत्ययो रूपत्वमिति। ये तु शुक्लादयो गुणगुणिवृतयो गुणगुणिनोरबेदोपचारात्, मतुब्लोपाद्वा, तेभ्यो गुणवृत्तिभ्यो गुणसमवायिनि सानान्ये भावप्रत्ययः; गुणिवृत्तिब्यस्तु गुणे। अणुमहद्दीर्घदयो नित्यं परिमाणिनि वर्तन्ते, तेभ्यः परिमाणो गुणे भावप्रत्ययः, षत्वं णत्वमिति भिन्नवर्णव्यक्तिसमवेते सामान्यविशेषे प्रत्ययः। गवादयो यदा जातिमात्रवाचिनस्तदा तेभ्यः शब्दस्वरूपे प्रत्ययः, तथा हयर्थे जातौ शब्दस्वरूपमध्यस्यते--यो गोशब्दः स शब्दार्थ इति। शब्दस्वरूपमेव तत्र प्रवृत्तिनिमितम्, नान्यत्। द्रव्यवाचिभ्यस्तु गवादिभ्यो जातौ प्रत्ययः, समासकृतद्धितास्तु यद्यपि केवलं सम्बन्धं नाभिदधति, तथापि सम्बन्धिनि वर्तमानाः सम्बन्धं प्रवृत्तिनिमितमपेक्षन्त इति तेभ्यः सम्बन्धे भावप्रत्ययः। तथा च राजपुरुषत्वमिति स्वस्वामिभावः सम्बन्धः प्रतीयते, पाचकत्वमिति क्रियाकारकसम्बन्धः, औपगवत्वमित्यादावपत्यापत्सिसम्बन्धः। केचिदौपगवत्वमित्यपत्यप्रत्ययस्य जातिमभिधेयामिच्छन्ति; तन्मते, अर्थान्तरवृत्तिस्तद्धैत उदाहार्यः--ठ्समासकृतिद्धितेषु सम्बन्धाभिधानमन्यत्र रूढ।ल्भिन्नरूपाव्यभिचरितसम्बन्धेभ्यःऽ इति, रूढिशब्दा गौरखरसप्तपर्णलोहितशाल्यादयो जातिविशेषावच्छिन्नद्रव्यवाचिन इति तेभ्यो जातावेव भावप्रत्ययः। एवं कुम्भकारत्वम्, हस्तित्वमिति अभिन्नरूपाः। शुक्लादयो मतुव्लुकि विज्ञायमाने यद्यपि तद्धितान्ताः, तथापि तेभ्यो भावप्रत्ययो गुण एव भवति; न तु सम्बन्धे गुणगुणिनोर्जातितद्वतोरिव सोऽयमित्यभिसम्बन्धेन लोकनिरूढेअन भेदसम्बन्धस्य न्यग्भावात्। ठ्गुणवचनेभ्यो लुक्ऽ इति लुग्विधानद्वारेणाबेदेनैव गुणिनामभिधानम्, न तु बेदाश्रया मत्वर्थीयोत्पतिरित्याख्यायते। अव्यभिचारि सम्भन्धात् सतो भावः सतेति जातावेव भावप्रत्ययः। न हि सद्वस्तु सतासम्बन्धं व्यभिचरतीति सतासम्बन्धानपेक्षणाद् न सम्बन्धे प्रत्ययः। राजपुरुषयोस्तु सम्बन्धस्य कादचित्कत्वातदपेक्षो राजपुरुषशब्दः स्वार्थमभिधते इति ततः सम्भन्दे प्रत्ययो युक्तः। तस्मात्सत्सु पदार्थे
11a0
ु नित्यसमवायिनि शब्दप्रवृत्तिहेतुः सतैव भावप्रत्ययवाच्या, न तु सत्सत्त्योः सम्बन्धः समवायाख्यः। धवखदिरत्वमिति जातिद्वन्द्वाज्जातिसमुदायः कुत्वमित्यादौ संज्ञास्वरूपे संज्ञिष्वध्यस्ते प्रत्ययः। अन्ये तु ठ्संज्ञासंज्ञिसम्बन्धःऽ इत्याहुः। उक्तं च---- जातिगुणाज्जातिगुणे समासकृतद्विताच्च सम्बन्धे। डित्थादेः स्वे रूपे धवखदिराज्जातिसङ्घाते ॥ इति । इह तु नानात्वम्, सहत्वम्, यौगपद्यमित्यादौ वृत्तिविषये नानाशब्दोऽसहभूतेऽर्थे वर्तते, सहशब्दश्च सहभूते, युगपच्छशब्दोऽपि युगपद्भूते, ततोऽसहभावादौ भावप्रत्ययः। एवमन्यत्रापि यथासम्भवं द्रष्टव्यम्। इह न ब्राह्मणस्य भाव इति कयुगपद्भावेन नञर्थेन च सम्बन्धे विवक्षिते पूर्वं नञ्समासः, पश्चात्वतलौ, तेनाब्राह्मणत्वमब्राह्मणतेति सतिशिष्टत्वात्वप्रत्यये नञ्समासः, पश्चात्वतलौ तेनाब्राह्मणत्वं भवति, नाव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरेणाद्यौदातत्वम्। ननु परतावत्वतलौ प्राप्नुतः, न वा सापेक्षत्वाद्ब्राणार्थो यत्र नञर्थमपेक्षते। नञ्समांसोऽपि तर्हि न प्राप्नोति, ब्राह्मणस्य भावपेक्षत्वात् ? नैवम्; प्रधानमत्र ब्राह्मणपदम्, उतरपदार्थप्रधानो हि नञ्समासः। भवति च प्रधानस्य सापेक्षस्यापि समासः, यथा--राजपुरुषोऽभिरूप इति। ठ्वा च्छन्दसिऽ च्छन्दसि विषये क्वचित्पूर्वं त्वतलौ पश्चान्नञ्समासः--अयोनित्वाय, अशिथिलत्वाय। अत्र नञ्स्वर एव भवति, क्विचिद्विपर्ययः। त्वतल्व्यतिरिक्ते भावप्रत्ययो पूर्वं स एवेष्यते, पश्चान्नञ्समासः, तेनाप्रथिमेत्यादौ सति सिष्टत्वान्नञ्स्वर एव भवति। अशौक्ल्यमित्यादौ च नञः प्रकृतावनन्तर्भावाच्छुक्लशब्दादौ वृद्धिः पूर्व नञ्समासे ठ्न नञ्पूर्वात्ऽ इति प्रतिषेधात् ष्यञेच न स्यात्, सत्यपि वा ष्यञि नञो वद्धैः स्यात् ? ज्ञापकात्सिद्धम्, यदयं युवादिषु पुरुषासे, हृदयामे इति नञ्समासे विषयभूते भावप्रत्ययप्रतिषेधं शास्ति, तज्ज्ञापयति--त्वतलापवादप्रत्ययो नञर्थापेक्षादपि परत्वान्नञ्समासं बाधित्वा भवतीति ॥
191a


text:
"इव" इति किञ्चन अव्ययम् । समानम् / तुल्यम् इति अस्य अर्थः । अस्मिन्नेव अर्थे सप्तमीसमर्थात् तथा षष्ठीसमर्थात् अनेन सूत्रेण "वति" प्रत्ययः भवति । यथा -
1. सप्तमीसमर्थस्य उदाहरणम् -
एतत् वाक्यम् स्वीकुर्मः - "मथुरायाम् यादृशः दुर्गः (fort) अस्ति, तादृशः एव द्वारकायाम् अपि वर्तते" । अस्मिन् वाक्ये द्वारकायाम् विद्यमानस्य दुर्गस्य निर्देशः मथुरायाम् विद्यमानेन दुर्गेण सह तुलनाम् कृत्वा क्रियते । अस्यां स्थितौ "मथुरायाम् इव दुर्गः द्वारकायाम् अस्ति" इति उच्यते । एवं स्थिते अत्र वर्तमानसूत्रेण "मथुरा"शब्दात् "इव" अस्मिन् अर्थे "वति" प्रत्ययः भवति - "मथुरावत् द्वारकायाम् दुर्गः (वर्तते)" - इति ।
एवमेव अन्यानि उदाहरणानि - पाटलिपुत्रवत् साकेते परिखा वर्तते । गृहे मन्दिरवत् पूजा चलति । रात्रौ दिनवत् प्रकाशः दृश्यते । सुखवत् दुःखे सन्तोषः कर्तव्यः ।
2. षष्ठीसमर्थस्य उदाहरणम् -
एतत् वाक्यम् स्वीकुर्मः - "देवदत्तस्य यादृशी धेनुः विद्यते, तादृशी एव यज्ञदत्तस्य अपि वर्तते" । अस्मिन् वाक्ये यज्ञदत्तस्य धेनोः निर्देशः देवदत्तस्य समीपे विद्यमानया धेनुना सह तुलनाम् कृत्वा कृतः अस्ति । अस्यां स्थितौ "देवदत्तस्य इव धेनुः यज्ञदत्तस्य अस्ति" इति उच्यते । एवं स्थिते अत्र वर्तमानसूत्रेण "देवदत्त"शब्दात् "इव" अस्मिन् अर्थे "वति"प्रत्ययः भवति - "देवदत्तवत् यज्ञदत्तस्य धेनुः (वर्तते)" - इति ।
एवमेव अन्यानि उदाहरणानि - रामवत् लक्ष्मणस्य पूजा कर्तव्या । नदीवत् सरसः जलम् पेयम् । सूर्यवत् चन्द्रस्य अस्तः सम्भवति । यज्ञदत्तवत् देवदत्तस्य दन्ताः ।
विशेषः - सूत्रपाठे वति-प्रत्ययः चतुर्षु अर्थेषु पाठ्यते - तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः 5|1|115
, तत्र तस्येव 5|1|116
, तदर्हम् 5|1|117
, तथा च उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थे 5|1|118
। एते चत्वारः अर्थाः सामान्यरूपेण "वत्यर्थाः" नाम्ना ज्ञायन्ते । एतेभ्यः द्वितीयः अर्थः वर्तमानसूत्रेण दीयते ।
ज्ञातव्यम् -
1. यदि क्रियायाः तुलना क्रियते, तर्हि तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः 5|1|115
इत्यनेनैव वति-प्रत्ययः भवति । वर्तमानसूत्रेण क्रियायाः तुल्यत्वे प्रत्ययविधानं न क्रियते, अपि तु द्रव्यस्य उत गुणस्य तुल्यविधाने प्रत्ययः उच्यते । तत्रापि केवलम् षष्ठीसमर्थात् सप्तमीसमर्थादेव अत्र प्रत्ययः भवति, अन्येषु विषयेषु न । यथा - "रामः यादृशः सत्यवचनी अस्ति तादृशः लक्ष्मणः अपि अस्ति" अस्मिन् वाक्ये अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः नास्ति ।
2. वति-प्रत्ययस्य विषये केचन बिन्दवः तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः 5|1|115
इत्यत्र उक्ताः सन्ति । ते अत्र संक्षेपेण निर्दिश्यन्ते । विस्तारेण पिपठिषवः तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः 5|1|115
इत्यत्र पश्येयुः ।
[अ] तद्धितश्चासर्वविभक्तिः 1|1|38
अनेन सूत्रेण वति-प्रत्ययान्तशब्दाः अव्ययसंज्ञकाः भवन्ति ।
[आ] वति-प्रत्यये परे अङ्गस्य स्वादिष्वसर्वनामस्थाने 1|4|17
इत्यनेन पदसंज्ञा भवति, अतः पदविशिष्टं कार्यम् अपि भवितुम् अर्हति ।
[इ] "वति" प्रत्यये तकारस्य इत्संज्ञा मा भूत् - इति निर्देशयितुम् इकारः स्थापितः अस्ति ।
[ई] स्त्री-शब्दात् तथा पुम्स्-शब्दात् स्त्रीपुंसाभ्यां नञ्स्नञौ भवनात् 4|1|87
इति बाधित्वा वत्यर्थेषु "वति" प्रत्ययः एव भवति ।
2836


text:
"परिमाण" इत्यस्य विशेषणरूपेण प्रयुक्ताः ये "यत्", "तत्", "एतद्" शब्दाः, तेभ्यः प्रथमासमर्थेभ्यः "अस्य" इत्यस्मिन् अर्थे "वतुप्" प्रत्ययः भवति ।
"यत्", "तत्" तथा "एतत्" एतानि सर्वनामशब्दानि यत्र "परिमाण" (= amount, quantity, magnitude) शब्दस्य "उपाधिरूपेण" (विशेषणरूपेण) प्रयुज्यन्ते, तत्र तेभ्यः "अस्य" अस्मिन् अर्थे वतुँप् प्रत्ययः भवति । यथा -
1) यत् परिमाणम् अस्य = यत् + वत् → यावत् । (till as much - इति सामान्यः अर्थः) ।
2) तत् परिमाणम् अस्य = तत् + वत् → तावत् । (till that much - इति सामान्यः अर्थः) ।
3) एतत् परिमाणम् अस्य = एतत् + वत् → एतावत् । (till this much - इति सामान्यः अर्थः) ।
"यावत्" शब्दस्य निर्माणप्रक्रिया इयम् -
यत् + वतुँप्
→ यत् + वत् [पकारस्य हलन्त्यम् 1|3|3
इति इत्संज्ञा । उँकारस्य उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1|3|2
इति इत्संज्ञा । द्वयोः तस्य लोपः 1|3|9
इति लोपः]
→ या + वत् [आ सर्वनाम्नः 6|3|91
इत्यनेन वतुँप् प्रत्यये परे सर्वनामसंज्ञकशब्दस्य आकारादेशः । अलोऽन्त्यस्य 1|1|52
इति अन्त्यादेशः]
→ यावत्
एवमेव तावत्, एतावत् एतौ शब्दौ सिद्ध्यतः ।
विशेषः -
1. "यावत्", "तावत्" , "एतावत्" एतेषां रूपाणि त्रिषु लिङ्गेषु भवन्ति -
अ) पुँल्लिगे - अस्य रूपाणि "भवत्" शब्दवत् भवन्ति । यथा - "यावान् , यावन्तौ, यावन्तः, यावन्तम्, यावन्तौ, यावतः" एतादृशम् भवन्ति । प्रथमैकवचनस्य प्रक्रिया इयम् -
यावत् + सुँ [प्रथमैकवचनस्य सुँ-प्रत्ययः]
→ यावात् + सुँ [अत्वसन्तस्य चाधातोः 6|4|14
इति उपधादीर्घः]
→ यावान् त् + सुँ [उगिदचां सर्वनामस्थाने अधातोः 7|1|70
इति नुमागमः]
→ यावान् त् [हल्ङ्याभ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6|1|68
इति सुँ-प्रत्ययस्य लोपः]
→ यावान् [संयोगान्तस्य लोपः 8|2|23
इति तकारलोपः]
आ) स्त्रीलिङ्गे - "यावत्" शब्दः स्त्रीत्वे विवक्षिते उगितश्च 4|1|6
इत्यनेन ङीप्-प्रत्ययः भवति, येन "यावती" इति प्रातिपदिक सिद्ध्यति । अस्य रूपाणि "नदी" शब्दवत् भवन्ति । यथा - यावती यावत्यौ यावत्यः, यावतीम्, यावत्यौ, यावती ।
(इ) नपुँसकलिङ्गे - "जगत्" शब्दवत् अस्य रूपाणि भवन्ति । यथा - यावत्, यावती, यावन्ति । अत्र जस्-शस्-प्रत्यययोः परयोः यद्यपि उगिदचां सर्वनामस्थाने अधातोः 7|1|70
इत्यनेन नुमागमः भवितुम् अर्हति, तथापि तद् बाधित्वा विप्रतिषेधेन नपुँसकस्य झलचः 7|1|72
इत्यनेन पुनः नुमागमः एव विधीयते ।
2. चादयोऽसत्वे 1|4|57
इत्यत्र निर्दिष्टे चादिगणे "यावत्" तथा "तावत्" एतौ शब्दौ पाठितौ स्तः । एतौ द्वौ अव्ययसंज्ञकौ शब्दौ वतुँप्-प्रत्ययान्तौ / तद्धितान्तौ न, एतयोः च वर्तमानसूत्रेण निर्देशः न क्रियते । The words यावत् and तावत् specified in the चादिगण are completely different than the words presented in this sutra. यथा - "अहम् शालाम् यावत् गच्छामि" अस्मिन् वाक्ये अव्ययसंज्ञकस्य "यावत्" शब्दस्य प्रयोगः क्रियते, न हि वतुँप्-प्रत्ययान्तस्य यावत्-शब्दस्य ।
वाक्येषु प्रयोगः -
1) त्वम् यावान् उन्नतः असि, तावान् अहमपि उन्नतः अस्मि । I am as tall as you are.
2) अस्य महिमा एतावान् । His greatness is this much.
3) यावती विद्या भवता ज्ञेया, तावती मया पूर्वमेव पाठिता । Whatever is appropriate for you to learn, I have already taught you that much.
4) सः सर्पः त्रिंशत् पादम् यावत् लम्बमानः अस्ति । That snake is thirty feet long.
विशेषः - वस्तुतः अस्मिन् सूत्रे प्रमाणे द्वयसज्दघ्नञ्मात्रचः 5|2|37
इत्यस्मात् "प्रमाण"शब्दस्य अनुवृत्तिः भवितुम् अर्हति । तथापि अत्र सा अनुवृत्तिः न स्वीक्रियते, अपितु "परिमाण" इत्यस्य विशिष्टरूपेण निर्देशः कृतः अस्ति । अतः "कः भेदः प्रमाण-परिमाणयोः?" इति प्रश्नः अत्र उद्भवति । सामान्यतः तु द्वयोः शब्दयोः अर्थः समानः एव । परन्तु सूक्ष्मरूपेण चिन्तयामश्चेत् अस्य उत्तरार्थम् भाष्यकारः अस्मिन् विषये एकम् श्लोकवार्त्तिकम् पाठयति -
"ऊर्ध्वमानं किल उन्मानम्, परिमाणं तु सर्वतः । आयामस्तु प्रमाणं स्यात्, सङ्ख्या भिन्ना तु सर्वतः" ।
अस्य अर्थः अयम् - ऊर्ध्वदिशि गृहीत्वा मापनम् येन क्रियते तत् "उन्मान" नाम्ना ज्ञायते । (उन्मान is the unit of measurement of weight. The reference here is that the weighing balance is held vertically for measuring the weight.) । आयामस्य मापनं येन भवति तत् प्रमाणम् । (प्रमाण is used for measuring distance / height / depth etc) । "परिमाण" अयम् शब्द तु सर्वेषाम् मापनानाम् विषये प्रयुज्यते, अतः तेन उन्मान-प्रमाणयोः अपि ग्रहणं भवति । The word परिमाण is used as a general term of measurement, which includes उन्मान as well as प्रमाण ।
अत्र किञ्चन वार्त्तिकम् ज्ञातव्यम् - वतुँप्-प्रकरणे युष्मद्-अस्मद्भ्याम् छन्दसि सादृश्ये उपसङ्ख्यानम्
। इत्युक्ते, "युष्मद्" तथा "अस्मद्" शब्दाभ्याम् "सादृश्यम्" अस्मिन् अर्थे वेदेषु वतुँप्-प्रत्ययः कृतः दृश्यते । यथा -
अ) ऋग्वेदे 7.32.23 - "न त्वावाँ॑ अ॒न्यो दि॒व्यो न पार्थि॑वो॒ न जा॒तो न ज॑निष्यते " ।
अत्र "त्वावान्" अयम् शब्दः "युष्मद् + वतुँप्" इत्यस्य प्रथमैकवचनम् अस्ति । अत्र वतुँप्-प्रत्ययः "सदृशः" अस्मिन् अर्थे प्रयुक्तः दृश्यते - "त्वावान्" इत्युक्ते "त्वत्-सदृशः" (similar to you) । प्रक्रिया इयम् -
युष्मद् + वतुँप्
→ युष्मद् + वत् [इत्संज्ञालोपः]
→ त्वद् + वत् [प्रत्ययोत्तरपदयोश्च 7|2|98
इति "युष्म" इत्यस्य "त्व" इति आदेशः ]
→ त्वा + वत् [आ सर्वनाम्नः 6|3|91
इति आकारादेशः]
→ त्वावत्
अस्य पुँल्लिङ्गे प्रथमैकवचनस्य रूपम् "त्वावान्" इति । प्रक्रिया इयम् -
त्वावत् + सुँ [प्रथमैकवचनस्य सुँ-प्रत्ययः]
→ त्वावात् + सुँ [अत्वसन्तस्य चाधातोः 6|4|14
इति उपधादीर्घः]
→ त्वावा न् त् + स
fe1
् [उगिदचां सर्वनामस्थाने अधातोः 7|1|70
इति नुमागमः]
→ त्वावान् त् [हल्ङ्याभ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6|1|68
इति सुँ-प्रत्ययस्य लोपः]
→ त्वावान् [संयोगान्तस्य लोपः 8|2|23
इति तकारलोपः]
आ) ऋग्वेदे 1.142.2 - "य॒ज्ञं विप्र॑स्य॒ माव॑तः शशमा॒नस्य॑ दा॒शुषः॑" ।
अत्र "मावतः" अयं शब्दः "अस्मद् + वतुँप्" इत्यस्य षष्ठ्येकवचनम् अस्ति । "मावत्" इति अत्र प्रातिपदिकम् । "मावतः" इत्युक्ते मत्सदृशस्य । प्रक्रिया इयम् -
अस्मद् + वतुँप्
→ अस्मद् + वत् [इत्संज्ञालोपः]
→ म + वत् [प्रत्ययोत्तरपदयोश्च 7|2|98
इति "अस्म" इत्यस्य "म" इति आदेशः ]
→ मा+ वत् [आ सर्वनाम्नः 6|3|91
इति आकारादेशः]
→ मावत्
→ मावत् + ङस् [षष्ठ्येकवचनस्य विवक्षायाम् ङस्-प्रत्ययः]
→ मावत् + अस् [इत्संज्ञालोपः]
→ मावतः [ससजुषो रुँः 8|2|66
इति रुँत्वम्, खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8|3|15
इति विसर्गः]
स्मर्तव्यम् -
1. "वतुँप्-प्रत्ययान्तशब्दाः बहुगणवतुडति सङ्ख्या 1|1|23
इत्यनेन "सङ्ख्या" संज्ञां प्राप्नुवन्ति । अतः "यावत्, तावत्, एतावत्" एतेषाम् अपि "सङ्ख्या"संज्ञा भवति ।
2. वर्तमानसूत्रेण उक्तः "वतुँप्" प्रत्ययः , तथा च तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः 5|1|115
इत्येतेन उक्तः "वति"-प्रत्ययः - द्वयोः अपि दृश्यरूपम् "वत्" इति समानमेव विद्यते । परन्तु द्वावपि प्रत्ययौ, तयोः अर्थौ, तयोः उदाहरणानि च सम्पूर्णरूपेण भिन्नानि सन्ति इति स्मर्तव्यम् ।
4000


text:
"तुल्यम्" इत्युक्ते "समानम्" (similar / comparable) । कस्यचन पदार्थस्य क्रिया केनचित् अन्येन सह समाना / तुल्या अस्ति, तर्हि तस्य पदार्थस्य निर्देशं कर्तुम् "येन सह तुल्यम्" तस्मात् प्रातिपदिकात् "वति" प्रत्ययः भवति ।
यथा - "अयम् देवदत्तः क्षत्रियः, परन्तु यथा ब्राह्मणः अध्ययनं करोति तथैव अयमपि करोति" अस्मिन् अर्थे "देवदत्तः ब्राह्मणवत् अधीते" इति प्रयोगः क्रियते । "ब्राह्मणेन तुल्यम् अधीते सः ब्राह्मणवत्" - इति अत्र विग्रहवाक्यम् । अत्र अध्ययनक्रियायाः समानता / तुल्यभावः उक्तः अस्ति, अतः "वति" प्रत्ययस्य प्रयोगः भवति ।
प्रक्रिया इयम् -
ब्राह्मणेन तुल्यम् अधीते
= ब्राह्मण + वति
→ ब्राह्मण + वत् [इकारः उच्चारणार्थः, अतः तस्य लोपः भवति]
→ ब्राह्मणवत्
तथैव - द्रोणः क्षत्रियवत् युद्ध्यति । आञ्जनेयः पवनवत् डयते । लक्ष्मणः रामवत् आचरति ।
विशेषः - सूत्रपाठे वति-प्रत्ययः चतुर्षु अर्थेषु पाठ्यते - तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः 5|1|115
, तत्र तस्येव 5|1|116
, तदर्हम् 5|1|117
, तथा च उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थे 5|1|118
। एते चत्वारः अर्थाः सामान्यरूपेण "वत्यर्थाः" नाम्ना ज्ञायन्ते । एतेभ्यः प्रथमः अर्थः वर्तमानसूत्रेण दीयते ।
ज्ञातव्यम् -
1. द्वयोः पदार्थयोः तुलना भिन्नैः प्रकारैः भवितुम् अर्हति । यथा - गुणस्य आधारेण, क्रियायाः आधारेण, द्रव्यस्य आधारेण - आदयः । एतेभ्यः केवलं क्रियायाः आधारेण तुलना क्रियते चेदेव वर्तमानसूत्रेण "वति" प्रत्ययः क्रियते । गुणस्य आधारेण / द्रव्यस्य आधारेण तुलना भवति चेत् अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः नास्ति । यथा - "अयम् देवदत्तः यज्ञदत्तेन तुल्यः स्थूलः" अस्मिन् वाक्ये देवदत्त-यज्ञदत्तयोः तुलना "स्थुलता" इति गुणम् अनुसृत्य कृता अस्ति, न हि क्रियाम् अनुसृत्य । अतः अत्र "वति" प्रत्ययः न प्रयुज्यते । इत्युक्ते, "देवदत्तः यज्ञदत्तवत् स्थूलः" इति अशुद्धम् वाक्यम् अस्ति । तथैव, "अयम् देवदत्तः यज्ञदत्तेन तुल्यः धनिकः अस्ति" अस्मिन् वाक्ये देवदत्त-यज्ञदत्तयोः तुलना "धनम्" इति द्रव्यम् अनुसृत्य कृता अस्ति, न हि क्रियाम् अनुसृत्य। अतः अत्रापि वर्तमानसूत्रस्य प्रसक्तिः नास्ति ।
2. तद्धितश्चासर्वविभक्तिः 1|1|38
अनेन सूत्रेण वति-प्रत्ययान्तशब्दाः अव्ययसंज्ञकाः भवन्ति । इत्युक्ते, एतेभ्यः विहितः सुप्-प्रत्ययः अव्ययादाप्सुपः 2|4|82
इत्यनेन लुप्यति । यथा -
अ) ब्राह्मणवत् आचरन्तम् देवदत्तम् रामः वदति ।
आ) ब्राह्मणवत् आचरता देवदत्तेन कार्यं क्रियते ।
इ) ब्राह्मणवत् आचरते देवदत्ताय धनम् ददामि ।
आदयः ।
3. वति-प्रत्यये परे अङ्गस्य स्वादिष्वसर्वनामस्थाने 1|4|17
इत्यनेन पदसंज्ञा भवति, अतः पदविशिष्टं कार्यम् अपि भवितुम् अर्हति । यथा -
अ) राज्ञा तुल्यं शास्ते सः
= राजन् + वति
→ राज + वत् [नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8|2|7
इति नकारलोपः]
→ राजवत्
देवदत्तः राजवत् शास्ते - इत्युक्ते यथा राजा शासनं करोति तथैव देवदत्तः अपि करोति ।
आ) मरुता तुल्यं वहति सः
= मरुत् + वत्
→ मरुद् + वत् [झलां जशोऽन्ते 8|2|39
इति पदान्त-तकारस्य दकारः]
→ मरुद्वत्
हनुमान् मरुद्वत् वहति ।
स्मर्तव्यम् - "मरुत्वत्" इति कश्चन भिन्नः शब्दः अस्ति । मरुत्-शब्दात् तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप् 5|2|94
इत्यनेन मतुप्-प्रत्ययं कृत्वा "मरुत्वत्" शब्दः जायते । अयम् "मरुत्वत्" शब्दः अव्ययसंज्ञकः नास्ति । अस्य अर्थः अपि भिन्नः - "मरुत् अस्मिन् अस्ति तत् मरुत्वत्" । "मरुत्वत्" तथा "मरुद्वत्" द्वयोर्मध्ये सम्भ्रमः न कदापि कर्तव्यः ।
विशेषः - एतादृशानाम् सूक्ष्मभेदानाम् सम्यक् अध्ययनार्थमेव व्याकरणम् अध्येतव्यम् इति पस्पशाह्निके भाष्यकारः वदति ।
4. "वति" प्रत्यये इकारः इत्संज्ञकः नास्ति, यतः तस्य इत्संज्ञायाः किमपि प्रयोजनम् न । अत्र इकारः केवलम् उच्चारणार्थः स्थापितः अस्ति । किमर्थम् अयम् आवश्यकः ? यदि केवलम् "वत्" इति प्रत्ययविधानम् क्रियते, तर्हि प्रत्ययान्ते विद्यमानस्य तकारस्य हलन्त्यम् 1|3|3
इत्यनेन इत्संज्ञा लोपश्च भवेत् - यः न इष्यते । अतः अस्य तकारस्य इत्संज्ञा मा भूत् - इति निर्देशयितुम् अत्र इकारः स्थाप्यते ।
5. तद्धिताधिकारे तस्यापत्यम् 4|1|92
इत्यस्मात् आरभ्य धान्यानां भवने क्षेत्रे खञ् 5|2|1
इति यावत् ये अर्थाः पाठ्यन्ते तेषु सर्वेषु "स्त्री"शब्दात् तथा "पुम्स्" शब्दात् स्त्रीपुंसाभ्याम् नञ्स्नञौ भवनात् 4|1|87
अनेन सूत्रेण सर्वान् अपवादान् बाधित्वा "नञ्" तथा "स्नञ्" प्रत्ययौ एव भवतः । यथा - स्त्रीणाम् अपत्यम् / समूहः / विकारः / .. = स्त्रैणम् । परन्तु "वति"प्रत्ययस्य ये चत्वारः अर्थाः प्रोक्ताः सन्ति, तेषाम् विषये एताभ्याम् शब्दाभ्याम् नञ्/स्नञ्-प्रत्ययौ बाधित्वा "वति" प्रत्ययः एव भवति । अस्मिन् विषये अष्टाध्याय्यां विशिष्टं सूत्रं न विद्यते, परन्तु आचार्यः स्वयम् स्त्री पुंवच्च 1|2|66
तथा स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनूङ् समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियाऽऽदिषु 6|3|34
एतयोः सूत्रयोः "पुंवत्" शब्दस्य प्रयोगं करोति । एतदेव ज्ञापकम् स्वीकृत्य "स्त्री" तथा "पुम्स्" शब्दाभ्याम् चतुर्षु वत्यर्थेषु "वति" प्रत्ययः उच्यते । यथा - स्त्रिया तुल्यम् चलति सः "स्त्रीवत्" चलति, पुंसा तुल्यं भाषते सा पुंवत् भाषते - इति । "
e99
ुंवत्" शब्दस्य प्रक्रिया इयम् -
पुम्स् + वत्
→ पुम् + वत् [अङ्गस्य स्वादिष्वसर्वनामस्थाने 1|4|17
इति पदसंज्ञा । संयोगान्तस्य लोपः 8|2|23
इति सकारलोपः]
→ पुं + वत् [मोऽनुस्वारः 8|3|23
इति मकारस्य अनुस्वारः]
→ पुंवत् ।
6. अग्रिमसूत्रे (तत्र तस्येव 5|1|116
इत्यत्र) वर्तमानसूत्रस्य विषये पदमञ्जरीकारः वदति - "तुल्यार्थैरिति या तृतीया तयेवशब्दयोगे सर्वे विभक्त्यर्था व्याप्ताः" । इत्युक्ते, वर्तमानसूत्रेण निर्दिष्टम् क्रियातुल्यत्वम् यद्यपि तृतीयासमर्थात् उच्यते, तथापि "इव" इति शब्दस्य प्रयोगं कृत्वा सर्वाः विभक्तयः अत्र तृतीयया उपलक्ष्यन्ते । यथा -
[प्रथमा] - ब्राह्मण इव अधीते (studies like a brahmin) = ब्राह्मणेन तुल्यम् अधीते = ब्राह्मणवत् अधीते ।
[द्वितीया] - ब्राह्मणम् इव पश्यति (Sees someone as if he is a brahmin) = ब्राह्मणेन तुल्यम् पश्यति = ब्राह्मणवत् पश्यति ।
[तृतीया] - ब्राह्मणेन इव अधीतम् (Studied like a brahmin) = ब्राह्मणेन तुल्यम् अधीतम् = ब्राह्मणवत् अधीतम् ।
[चतुर्थी] - ब्राह्मणाय इव ददाति (Donates just like one would donate to a brahmin) = ब्राह्मणेन तुल्यम् ददाति = ब्राह्मणवत् ददाति ।
[पञ्चमी] - ब्राह्मणात् इव अधीते (Studies from someone as if he would study from a brahmin) = ब्राह्मणेन तुल्यम् अधीते = ब्राह्मणवत् अधीते ।
[षष्ठी] - ब्राह्मणस्य इव स्वम् (The existence / everything associated with a person is just like a brahmin) = ब्राह्मणेन तुल्यम् वर्तते = ब्राह्मणवत् वर्तते ।
[सप्तमी] - ब्राह्मणे इव वर्तते (Something exists in someone as if it would exist in a brahmin) = ब्राह्मणेन तुल्यम् वर्तते = ब्राह्मणवत् वर्तते ।
4000


text:
"अर्हति" अस्मिन् अर्थे क्रियायाः निर्देशे कर्त्तव्ये द्वितीयासमर्थात् वति-प्रत्ययः भवति ।
अस्य सूत्रस्य अर्थज्ञानात् पूर्वम् केचन बिन्दवः ज्ञातव्याः -
1. अस्मिन् सूत्रे "अर्हम्" इति विद्यमानः शब्दः "अर्ह" इत्यस्य प्रथमैकवचनम् । "अर्ह" अयम् शब्दः अर्ह्-धातोः नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः 3|1|134
इत्यनेन अच्-प्रत्ययं कृत्वा सिद्ध्यति । अर्हति सः अर्हः । अस्मिन्नेव अर्थे द्वितीयासमर्थात् वति-प्रत्ययः विधीयते ।
2. नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः 3|1|134
इत्यनेन अच्-प्रत्यये कृते कर्ता वस्तुतः कर्तृकर्मणोः कृति 2|3|65
इत्यने षष्ठीविभक्तौ भवेत् । यथा - "आसनम् अर्हति सः आसनस्य अर्हः" इति । परन्तु अस्मिन् सूत्रे द्वितीया प्रयुज्यते । अतः अस्य सूत्रस्य सम्यक् अर्थम् कारयितुम् "अर्हः" इत्यस्य स्थाने विग्रहवाक्ये "अर्हति" इत्यस्यैव प्रयोगः क्रियते । यथा - "आसनम् अर्हति" इति ।
3. तेन तुल्यम् क्रिया चेद्वतिः 5|1|115
इत्यस्मात् "क्रिया" इत्यस्य अनुवृत्तिः अस्मिन् सूत्रे भवति । अपि च, एतम् शब्दं सप्तम्या विपरिणम्यते । इत्युक्ते, "अर्हति" अस्मिन् अर्थे क्रियायाः विषये एव अस्य सूत्रस्य प्रयोगः भवति, न हि "गुणस्य / वस्तुनः / पदार्थस्य विषये ।
एकम् उदाहरणम् पश्यामश्चेत् स्पष्टतरं स्यात् । कश्चन देवदत्तः यः स्वयम् ब्राह्मणः अस्ति, सः ब्राह्मणम् यावत् एव (समीचीनम्) वर्तनम् करोति - इति चिन्तयामः ।अस्यां स्थितौ "देवदत्तस्य वर्तनम् ब्राह्मणम् अर्हति" इति प्रयोगः भाषायां भवति । "ब्राह्मणम् अर्हति" इत्यत्र "वर्तन"क्रियायाः योग्यता उक्ता अस्ति । अतः अत्र वर्तमानसूत्रस्य प्रयोगं कृत्वा "देवदत्तः ब्राह्मणवत् वर्तते" इति उच्यते ।
अन्यानि अपि उदाहरणानि अग्रे वक्ष्यन्ते; परन्तु तस्मात् पूर्वम् अत्र कश्चन बिन्दुः ज्ञातव्यः । वस्तुतः उपरिनिर्दिष्टे उदाहरणे "देवदत्तः ब्राह्मणेन तुल्यम् वर्तते" इति वाक्यं क्रियते चेत् तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः 5|1|115
इत्यनेनापि "वति"प्रत्ययविधानम् भवति । इत्युक्ते, सामान्यरूपेण "ताम् क्रियाम् अर्हति" इत्यस्य स्थाने "तेन तुल्यम् क्रियां करोति" इति वाक्यपरिवर्तनं कृत्वा नित्यमेव तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः 5|1|115
इत्यनेन वति-प्रत्ययं कर्तुम् शक्यते । एवमस्ति चेत् वर्तमानसूत्रम् निरर्थकमेव स्यात् - इति भासते । परन्तु भाष्यकारः तु अस्य सूत्रस्य समर्थनमेव करोति । अस्य स्पष्टीकरणम् भाष्यकारेण एतादृशम् दीयते - तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः 5|1|115 इत्यत्र "यदाऽन्येन कर्तव्यां क्रियामन्यः करोति तदा प्रत्यय उत्पाद्यते"; अपितु वर्तमानसूत्रे "आत्म-अर्हायाम् क्रियायाम् प्रत्ययः उत्पाद्यते"
। कः अस्य अर्थः ? भाष्यकारस्य मतेन तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः 5|1|115
इत्यस्य प्रसक्तिः तदा वर्तते यदा "अन्येन कर्तव्या क्रिया अन्यः करोति" । यथा, "देवदत्तः स्वयम् राजा नास्ति, परन्तु राजा यथा शासनम् करोति तथैव सोऽपि शासनम् करोति" - अस्याम् अवस्थायाम् देवदत्तः "अन्येन कर्तव्या क्रिया स्वयं करोति", अतः अत्र तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः 5|1|115
इत्यनेन वति-प्रत्ययं कृत्वा "देवदत्तः राजवत् शास्ते" इति प्रयोगः भवति । परन्तु वर्तमानसूत्रे "आत्म-अर्हायाम् क्रियायाम्" प्रत्ययः उत्पाद्यते । इत्युक्ते, "देवदत्तः, यः स्वयम् एकः राजा अस्ति, सः तादृशम् शासनम् करोति यादृशम् राज्ञा कर्तव्यम्" - इत्यत्र देवदत्तः "स्वेन कर्तव्या क्रिया एव करोति" । अस्यां स्थितौ अत्र काऽपि तुलना एव न वर्तते; अतः च अत्र तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः 5|1|115
इत्यस्य प्रसक्तिः अपि नास्ति । अस्याम् अवस्थायाम् "वति" प्रत्ययं कारयितुम् "राजानम् अर्हति देवदत्तः" इति उक्त्वा वर्तमानसूत्रम् प्रयुज्यते, अतश्च "देवदत्तः राजवत् अर्हति " इति प्रयोगः सिद्ध्यति । अतः भाष्यकारस्य मतेन वर्तमानसूत्रम् आवश्यकमेव । अस्मिन् विषये अधिकः विस्तारः तु जिज्ञासुभिः प्रदीपोद्योते द्रष्टव्यः ।
इदानीम् अन्यानि उदाहरणानि स्पष्टरूपेण दातुम् शक्यन्ते -
1. देवदत्तेन प्रजायाः कृतम् पालनम् राजानम् अर्हति (इत्युक्ते, यथा राजा पालयति तथैव देवदत्तः अपि पालयति)। अतः देवदत्तः "राजवत्" प्रजाम् पालयति ।
2. रामेण कृता इयम् पूजा विधिम् अर्हति (इत्युक्ते, विधिम् अनुसृत्य एव पूजा कृता अस्ति) । अतः रामः "विधिवत्" पूजयति ।
3. वसिष्ठेन कृतम् तपः ऋषिम् अर्हति । अतः वसिष्ठः "ऋषिवत्" तपते । वसिष्ठः स्वयम् एकः ऋषिः एव, अतः "आत्म-अर्हायाम् क्रियायाम्" प्रत्ययः उत्पाद्यते ।
4. कृष्णेन शत्रूणाम् कृतम् हननम् क्षत्रियम् अर्हति । अतः कृष्णः "क्षत्रियवत्" हन्ति ।
विशेषः - सूत्रपाठे वति-प्रत्ययः चतुर्षु अर्थेषु पाठ्यते - तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः 5|1|115
, तत्र तस्येव 5|1|116
, तदर्हम् 5|1|117
, तथा च उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थे 5|1|118
। एते चत्वारः अर्थाः सामान्यरूपेण "वत्यर्थाः" नाम्ना ज्ञायन्ते । एतेभ्यः तृतीयः अर्थः वर्तमानसूत्रेण दीयते ।
ज्ञातव्यम् - वति-प्रत्ययस्य विषये केचन बिन्दवः तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः 5|1|115
इत्यत्र उक्ताः सन्ति । ते अत्र संक्षेपेण निर्दिश्यन्ते । विस्तारेण पिपठिषवः तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः 5|1|115
इत्यत्र पश्येयुः ।
[अ] तद्धितश्चासर्वविभक्तिः 1|1|38
अनेन सूत्रेण वति-प्रत्ययान्तशब्दाः अव्ययसंज्ञकाः भवन्ति
450
[आ] वति-प्रत्यये परे अङ्गस्य स्वादिष्वसर्वनामस्थाने 1|4|17
इत्यनेन पदसंज्ञा भवति, अतः पदविशिष्टं कार्यम् अपि भवितुम् अर्हति ।
[इ] "वति" प्रत्यये तकारस्य इत्संज्ञा मा भूत् - इति निर्देशयितुम् इकारः स्थापितः अस्ति ।
[ई] स्त्री-शब्दात् तथा पुम्स्-शब्दात् स्त्रीपुंसाभ्यां नञ्स्नञौ भवनात् 4|1|87
इति बाधित्वा वत्यर्थेषु "वति" प्रत्ययः एव भवति ।
2ce2


text:
"अस्य" तथा "अस्मिन्" एतयोः अर्थयोः "अस्ति" इत्यनेन निर्दिश्यमानात् प्रथमासमर्थात् मतुँप्-प्रत्ययः विधीयते ।
अस्मिन् सूत्रे द्वौ प्रत्ययार्थौ उच्येते - "अस्य" तथा "अस्मिन्" । यत्र प्रकृतिः "अस्ति" इत्यनेन निर्दिश्यते, तद्वाचिनः प्रथमासमर्थात् शब्दात् वर्तमानसूत्रेण औत्सर्गिकरूपेण "मतुँप्" इति प्रत्ययः विधीयते । "मतुँप्" प्रत्यये पकार-उकारयोः इत्संज्ञा लोपश्च भवति, अतः "मत्" इति प्रत्ययस्य दृश्यरूपम् प्रक्रियायाम् प्रयुज्यते ।
उदाहरणानि एतानि -
1. गावः अस्य सन्ति सः "गोमान्" देवदत्तः । अत्र देवदत्तस्य निर्देशः "अस्य" इति षष्ठीनिर्देशेन , तथा च "सन्ति" इत्यस्य निर्देशेन क्रियते, अतः वर्तमानसूत्रेण प्रथमासमर्थात् "गो" शब्दात् देवदत्तस्य निर्देशं कर्तुम् मतुँप् प्रत्ययः भवति । गो + मतुँप् → गोमत् । तस्य पुँल्लिङ्गे प्रथमैकवचनम् "गोमान्" इति भवति ।
2. वह्निः यस्मिन् अस्ति सः "वह्निमान्" पर्वतः । अत्र पर्वतस्य निर्देशः "अस्मिन्" इति सप्तमीनिर्देशेन, तथा च "अस्ति" इत्यस्य प्रयोगेण क्रियते, अतः वर्तमानसूत्रेण प्रथमासमर्थात् "वह्नि" शब्दात् पर्वतस्य निर्देशं कर्तुम् "मतुँप्" प्रत्ययः भवति । वह्नि + मतुँप् → वह्निमत् । अस्य पुँल्लिङ्गस्य प्रथमैकवचनम् "वह्निमान्" इति ।
3. शक्तिः अस्याम् अस्ति सा शक्तिमती काली । "शक्ति" शब्दात् मतुँप्-प्रत्यये कृते "शक्तिमत्" इति प्रातिपदिकम् सिद्ध्यति । स्त्रीत्वे विवक्षिते उगितश्च 4|1|6
इति ङीप्-प्रत्ययं कृत्वा "शक्तिमती" इति रूपं सिद्ध्यति ।
5. पशवः यस्मिन् सन्ति तत् पशुमत् गृहम् । अत्र "पशुमत्" इति नपुँसकलिङ्गस्य प्रथमैकवचनम् ।
6. वृक्षाः यस्मिन् सन्ति सः वृक्षवान् पर्वतः । अत्र "वृक्ष + मतुँप्" इति स्थिते मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः 8|2|9
इत्यनेन मकारस्य वकारादेशं कृत्वा "वृक्षवान्" इति रूपं सिद्ध्यति ।
7. भाः (illumination) यस्मिन् अस्ति सा भास्वती रजनी । अत्रापि मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः 8|2|9
इत्यनेन मकारस्य वकारादेशः, तथा च स्त्रीत्वे विवक्षते उगितश्च 4|1|6
इति ङीप्-प्रत्ययं कृत्वा "भास्वती" इति रूपं सिद्ध्यति ।
अस्य सूत्रस्य विषये केचन बिन्दवः ज्ञेयाः -
1. अस्मिन् सूत्रे "अस्ति" इति निर्दिश्यते । अतः वर्तमाने विवक्षिते एव अस्य सूत्रस्य प्रयोगः भवति । यथा - . गावः अस्य सन्ति सः "गोमान्" देवदत्तः । "गावः अस्य आसन्" उत "गावः अस्य स्युः" एतेषु अर्थेषु वर्तमानसूत्रस्य प्रयोगः न क्रियते ।
2. अस्मिन् सूत्रे "अस्य" तथा "अस्मिन्" एतौ द्वौ अर्थौ उच्येते, परन्तु समर्थविभक्तिः "तत्" इति एका एव अस्ति । अस्यां स्थितौ "तत् अस्य अस्ति" तथा "तत् अस्मिन् अस्ति" इति द्वयोः अर्थयोः भिन्नरूपेण विधानं मत्त्वा एतयोः द्वयोः अपि पृथग्-रूपेण प्रयोगः भवितुम् अर्हति । इत्युक्ते, केवलम् "अस्य अस्ति" अस्मिन् अर्थे अपि मतुँप्-प्रत्ययः भवति (यथा - गोमान् देवदत्तः), तथा च केवलम् "अस्मिन् अस्ति" इत्यत्रापि मतुँप्-प्रत्ययः भवितुम् अर्हति (यथा - वह्निमान् पर्वतः) । कुत्रचित् द्वावपि अर्थौ सकृदेव प्रवर्तेते, तत्रापि सूत्रमिदम् भवितुम् अर्हति (यथा - शाखाः अस्य अस्मिन् वा सन्ति सः शाखावान् वृक्षः) । अस्मिन् विषये तदस्य तदस्मिन् स्यादिति 5|1|16
इत्यत्रापि विस्तारेण चर्चा कृता अस्ति ।
3. अस्मिन् सूत्रे "इति" अस्य शब्दस्य ग्रहणम् "विशेषविषयस्य" निर्देशार्थम् क्रियते । इत्युक्ते, केषुचन विशिष्ट-विषयेषु एव अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः वर्तते, सर्वेषु विषयेषु न - इति अत्र आशयः अस्ति । अस्मिन् विषये वार्त्तिककारः एकं श्लोकवार्त्तिकम् पाठयति - भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने ।
संसर्गेऽस्ति विवक्षायां भवन्ति मतुबादयः ॥
इत्युक्ते, वार्त्तिककारस्य मतेन अस्य सूत्रस्य प्रयोगः "भूमा", "निन्दा", "प्रशंसा", "नित्ययोग", "अतिशायन", तथा "संसर्ग" - एतेषु षट्सु विषयेषु एव भवति । यथा -
(अ) भूमा (बहु / विपुलम् - इति अर्थः) । यथा - बहवः गावः सन्ति अस्य सः गोमान् देवदत्तः ।
(आ) निन्दा (शरीरस्य किञ्चन वैचित्र्यम् - इति अर्थः) । यथा - कुष्ठम् अस्ति यस्य सः कुष्ठी । अत्र "कुष्ठ" शब्दात् मत्वर्थे अत इनिठनौ 5|2|115
इत्यनेन "इनि" प्रत्ययः भवति ।
(इ) प्रशंसा । यथा - प्रशस्तम् रूपम् अस्ति अस्याः सा रूपवती कन्या । अत्र मतुँप्-प्रत्ययस्य मकारस्य मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः 8|2|9
इत्यनेन वकारादेशः भवति ।
(ई) नित्ययोग (नित्यसम्बन्धः / permanent contact इत्यर्थः) । यथा - क्षीरम् (milky juice / sap) अस्य अस्ति सः क्षीरी वृक्षः । अत्र मत्वर्थे अत इनिठनौ 5|2|115
इत्यनेन "इनि" प्रत्ययः भवति ।
(उ) अतिशायन (सामान्यपरिमाणस्य अपेक्षया अधिकम्, beyond the normal measures इत्यर्थः) । यथा - अतिशयेन उदरम् अस्ति यस्याः सा उदरिणी कन्या । ("अतिशायन" इति शब्दः आर्षप्रयोगः अस्ति, अतः विग्रहवाक्ये "अतिशय" इत्यस्यैव प्रयोगः क्रियते) ।
(ऊ) संसर्ग (तीव्रसंयोगः, close contact /ownership इति अर्थः) । यथा - दण्डः अस्य अस्ति सः दण्डी साधुः ।
एतान् विहाय अन्यविषयस्य विवक्षायाम् "मतुँप्" प्रत्ययस्य प्रयोगः न भवति । यथा - कस्मिंश्चित् गृहे यदि दण्डः स्थाप्यते, तर्हि "दण्डः अस्ति अस्मिन् गृहे" इत्यत्र दण्ड-शब्दात् मतुँप्-प्रत्ययः (तस्य अपवादः वा) न विधीयते (अतः च "दण्डि गृहम्" इति प्रयोगः न सिद्ध्यति), यतः अत्र एतेषु अर्थेषु कोऽपि अर्थः न विवक्षितः अस्ति ।
4. उपरिनिर्दिष्टे श्लोकवार्त्तिके "अस्ति" इति शब्दः अपि निर्दिष्टः अस्ति । केचन पण्डिताः अयम् "अस्ति"शब्दः अव्यवयवाची अस्ति इति मत्वा "अस्ति + मतुँप् → अस्तिमत्" इति रूपं साधयन्ति । यः अस्ति / विद्यते सः अस्तिमान् । परन्तु एतत् चिन्तनम् भाष्यसम्मतम् नास्ति । अस्मिन् विषये अधिकं पिपठिषवः भाष्यम् उत तस्य विस्तारम् पश्येयुः ।
5. अ
4000
त्र अन्यद् अपि एकं वार्त्तिकम् ज्ञेयम् - गुणवचनेभ्यो मतुपो लुग्वक्तव्यः
। इत्युक्ते, गुणवाचिभ्यः शब्देभ्यः विहितस्य मतुँप्-प्रत्ययस्य (तस्य अपवादस्य वा) लुक् भवति । यथा - "शुक्लः गुणः अस्य अस्ति सः शुक्लः पटः । अत्र "शुक्लः" शब्दः गुणरूपेण (quality / attribute) प्रयुक्तः अस्ति अतः शुक्ल-शब्दात् विहितस्य इनि-प्रत्ययस्य अत्र लोपः भवति ।
6. वर्तमानसूत्रात् आरभ्य पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयपादस्य समाप्तिं यावत् सर्वेषु सूत्रेषु "अस्य अस्ति" तथा "अस्मिन् अस्ति" एतयोः एव अर्थयोः मतुँप्-प्रत्ययः उत तस्य अपवादाः पाठिताः सन्ति । एतौ द्वौ अर्थौ औत्सर्गिकरूपेण "मतुँप्"-प्रत्ययमेव स्वीकुर्वन्ति, अतः एतयोः "मतुबर्थौ" इति अपि अभिधानम् क्रियते । अतएव तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप् 5|2|94
इत्यस्मात् अहंशुभमोर्युस् 5|2|140
इत्येतेषाम् सर्वेषाम् सूत्राणाम् एकत्ररूपेण "मतुप्-प्रकरणम्" इति अपि संज्ञा दीयते । अस्मिन् प्रकरणे यस्मात् शब्दात् विशेषप्रत्ययविधानम् न क्रियते, तस्मात् शब्दात् वर्तमानसूत्रेण द्वयोः अपि अर्थयोः मतुँप्-प्रत्ययः एव विधीयते ।
7. यदि किञ्चन प्रातिपदिकम् मतुँप्-प्रत्ययेन निर्मितम् अस्ति, तर्हि तस्मात् प्रातिपदिकात् "अस्य अस्ति" तथा "अस्मिन् अस्ति" एतयोः अर्थयोः पुनः सः एव मतुँप्-प्रत्ययः न भवति । एतदेव स्पष्टीकर्तुम् वार्त्तिककारः एकं श्लोकवार्त्तिकं पाठयति - शैषिकात् मतुबर्थीयात् शैषिको मतुबर्थिकः ।
सरूपः प्रत्ययो नेष्टः, सन्नन्तात् न सन्निष्यते ॥
मतुबर्थीयात् पुनः सरूपः (= identical) मतुबर्थिकः प्रत्ययः न भवति इति आशयः ।
यथा - "गावः अस्य अस्ति सः गोमान्" इत्यत्र "गोमान्" शब्दः मतुबर्थे सिद्ध्यति । अयम् मतुँप्-प्रत्ययान्तः शब्दः अस्ति, अतः "गोमान् यस्मिन् अस्ति" इति स्थिते "गोमत्" शब्दात् पुनः यद्यपि मतुँप्-प्रत्ययः प्राप्नोति, तथापि सः न विधीयते ।
यत्र "असरूपः" प्रत्ययः भवति, तत्र तु तस्य प्रयोगे न बाधा विद्यते । यथा - दण्डः अस्य अस्ति सः दण्डी (= इनि-प्रत्ययः), दण्डिनः यस्याम् सन्ति सा दण्डिमती शाला (= मतुँप्-प्रत्ययः) ।
विशेषः - अस्मिन् सन्दर्भे भाष्यकारः प्रतिपादयति - तस्मात् मत्वर्थीयात् मतुबादेः प्रतिषेधो वक्त्वयः। तं चापि ब्रुवता समानवृत्तौ सरूपे इति वक्तव्यम्
। इत्युक्ते,कस्मिंश्चित् मतुबर्थे प्राप्तात् प्रातिपदिकात् तस्मिन्नेव अर्थे पुनः कोऽपि प्रत्ययः (सरूपो वा असरूपो वा) नैव भवति । यत्र अर्थभेदः वर्तते, तत्रैव असरूप-प्रत्ययविधानम् भवितुम् अर्हति । इत्युक्ते, "अस्य अस्ति" अस्मिन् अर्थे यत् प्रातिपदिकं जायते, तस्मात् पुनः केवलम् "अस्मिन् अस्ति" इत्यस्मिन् अर्थे एव प्रत्ययः भवितुम् अर्हति ; सोऽपि च असरूपः एव स्यात् - इति आशयः ।
8. मतुबर्थे विहितेषु प्रत्ययेषु परेषु तकारान्तस्य सकारान्तस्य अङ्गस्य स्वादिष्वसर्वनामस्थाने 1|4|17
इत्यनेन पदसंज्ञायां प्राप्तायाम् तां बाधित्वा तसौ मत्वर्थे 1|4|19
इत्यन्तेन भसंज्ञा भवति । यथा -
[अ] गरुतौ (wings) अस्य स्तः सः = गरुत् + मत् → गरुत्मान् खगः । अत्र "गरुत्" इत्यस्य भसंज्ञा भवति, अतः पदविशिष्टम् कार्यम् (झलां जशोऽन्ते 8|2|39
इति जश्त्वम् ) न भवति ।
[आ] विद्वांसः (experts / intelligent people) सन्ति यस्याम् सा विदुष्मती परिषद् । अत्र "विद्वस् + मतुँप्" इति स्थिते विद्वस्-शब्दस्य भसंज्ञा भवति; अतः अतः वसोः सम्प्रसारणम् 6|4|131
इत्यनेन भसंज्ञकस्य विद्वस्-शब्दस्य उपधा-वकारस्य सम्प्रसारणम् (= उकारम्) कृत्वा आदेशप्रत्यययोः 8|3|59
इत्यनेन षत्वे कृते "विदुष्मत्" इति प्रातिपदिकं जायते । यदि अत्र विद्वस्-शब्दस्य पदसंज्ञा अभविष्यत्, तर्हि वसुस्रंसुध्वंस्वनडुहां दः 8|2|72
इत्यनेन सकारस्य दकारादेशः अभविष्यत् ।
[इ] तपः अस्य अस्ति सः तपस्वी । अत्र तपःसहस्राभ्यां विनीनी 5|2|102
इत्यनेन तपस्-शब्दात् मत्वर्थे "विनिँ" प्रत्ययः भवति । "तपस् + विनिँ" इत्यत्र अङ्गस्य भसंज्ञा भवति, अतः ससजुषोः रुः 8|2|66
इति रुत्वं न विधीयते ।
9. मतुँप्-प्रत्ययान्तशब्दस्य अङ्गस्य अन्तिमवर्णः उत उपधावर्णः यदि "अ", "आ", "म्" एतेषु किञ्चन अस्ति, तर्हि प्रक्रियायाम् मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः 8|2|9
इत्यनेन मतुँप्-प्रत्ययस्य मकारस्य वकारादेशः भवति । यथा -
(अकारान्तम् अङ्गम्) - वृक्ष + मतुँप् → वृक्षवत् ।
(आकारान्तम् अङ्गम्) - माला + मतुँप् → मालावत् ।
(मकारान्तम् अङ्गम्) - किम् + मतुँप् → किंवत् ।
(अकारोपधम् अङ्गम्) - यशस् + मतुँप् → यशस्वत् ।
(आकारोपधम् अङ्गम्) - भास् + मतुँप् → भास्वत् ।
(मकारोपधम् अङ्गम्) - लक्ष्मी + मतुँप् → लक्ष्मीवत् ।
एतानि सर्वाणि प्रातिपदिकानि यद्यपि "वत्" इत्यनेन समाप्यन्ते, तथापि एतेषु "वतुँप्" प्रत्ययः नास्ति अपितु "मतुँप्" प्रत्ययः अस्ति इति ज्ञेयम् ।
विशेषः - मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः 8|2|9
अस्मिन् सूत्रे पाठिते यवादिगणे विद्यमानानाम् शब्दानाम् विषये मतुँप्-प्रत्ययस्य मकारस्य वकारादेशः न भवति ।
10. झय्-वर्णात् (= वर्गप्रथमः, वर्गद्वितीयः, वर्गतृतीयः, वर्गचतुर्थः) परस्य मतुँप्-प्रत्ययस्य मकारस्य झयः 8|2|10
इत्यनेन वकारादेशः भवति । यथा -
अ) मरुत् अस्य अस्ति सः मरुत्वान् ।
आ) विद्युत् अस्ति अस्ति सः विद्युत्वान् ।
स्मर्तव्यम् - मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः 8|2|9
अस्मिन् सूत्रे पाठिते यवादिगणे विद्यमानानाम् शब्दानाम् विषये मतुँप्-प्रत्ययस्य मकारस्य वकारादेशः न भवति । यथा - गरुत् + मत् → गरुत्मत् ।
11. मतुँप्-प्रत्ययान्तशब्दानाम् त्रिषु लिङ्गेषु रूपाणि भवन्ति । तत् इत्थम् -
[अ] मतुँप्-प्रत्यये उकारः इत्संज्ञकः अस्ति, अतः मतुँप्-प्रत्ययान्तशब्दः "उगित्" अस्ति इत्युच्यते । अस्यां स्थितौ पुँल्लिङ्गे सर्वनामस्थानसंज्ञकेषु सुप्-प्रत्ययेषु परेषु उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः 7|1|70
इत्यनेन नुमागमस्य प्रसक्तिः अस्ति, । यथा, "गोमत्" शब्दस्य पुँल्लिङ्गस्य रूपाणि "गोमान्, गोमन्तौ, गोमन्तः, गोमन्तम्, गोमन्तौ, गोमतः" इति सिद्ध्यन्ति । प्रथमैकवचनस्य प्रक्रिया इयम् -
गोमत् + सुँ
→ गोमन् त् + स् [उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः 7|1|70
इति नुमागमः]
→ गोमान् त् + स् [अत्वसन्तस्य चाधातोः 6|4|14
दीर्घादेशः]
→ गोमान् त् [हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6|1|68
इति सकारलोपः]
→ गोमान् [संयोगान्तस्य लोपः 8|2|23
इति तकारलोपः]
[आ] स्त्रीत्वे विवक्षिते उगितश्च 4|1|6
इति ङीप्-प्रत्ययं कृत्वा ईकारान्तप्रातिपदिकस्य निर्माणं
97c
भवति यस्य रूपाणि नदी-शब्दवत् भवन्ति । यथा - गोमती, गोमत्यौ, गोमत्यः ।
[इ] मतुँप्-प्रत्ययान्तस्य नपुँसकलिङ्गशब्दस्य रूपाणि "जगत्" शब्दवत् भवन्ति । यथा - गोमत् गोमती गोमन्ति । अत्र प्रथमाबहुवचनस्य द्वितीयाबहुवचनस्य च प्रक्रियायाम् उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः 7|1|70
इत्यनेन प्राप्तम् नुमागमं विप्रतिषेधेन (परत्वात्) बाधित्वा नपुँसकस्य झलचः 7|1|72
इति पुनः नुमागमः एव विधीयते ।
12. प्राग्दीव्यतीय-अधिकारे चातुरर्थिकप्रकरणे तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नि 4|2|67
इति किञ्चन सूत्रम् विद्यते । तेन सूत्रेण अपि "तद् अस्मिन् अस्ति" इत्येव अर्थः पाठ्यते, परन्तु तस्य सूत्रस्य प्रयोगः केवलं देशस्य अभिधाननिर्देशार्थम् एव क्रियते, अन्येषु विषयेषु न ।
13. "तत्, अस्य, अस्ति, अस्मिन्, इति" - एतेषां पञ्चानाम् अनुवृत्तिः अस्मात् सूत्रात् आरभ्य पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयपादस्य अन्तपर्यन्तम् गच्छति ।
248d


text:
मकारान्तान्मकारोपधादवर्णान्तादवर्णोपधाच्चोत्तरस्य मतुपो मकारसय `च` इत्ययमादेशो भवतीत्ययमर्थोऽभिमतः। स एव यथा सम्पद्यते, तथा दर्शयितुमाह--`मतोरिह` इत्यादि। अत्र मतुप कार्यित्वेनीपात्तः। स च नास्त्यन्तरेण प्रातिपदिकत्वम्; तद्विधौ प्रातिपदिकाधिकारात्? 4|1|1
। तस्मान्मतुपः पूर्वं सामथ्र्यलभ्यं प्रातिपदिकम्, तन्मकारावर्णाभ्यां मादिति विशिष्यते--मकारोऽन्तो यस्यं, अवर्णोऽन्तो यस्येति। मकारावर्णविशिष्टा या चोपधेति सामथ्र्यम्। कथम्? पूर्वं प्रातिपदिकान्तं विशिष्यते इति सम्बन्धनीयम्। मकारेण विशेषणेन, अवर्णेन विशेषणेन च विशिष्टा योपधा सा च विशिष्यते--मकार उपधा यस्य, अवर्ण उपधा यस्येति। मकारावर्णविशिष्टस्येति मतुपो विशेषणे `उपधायाश्च` इत्यत्र मा भूदिति? अस्यापेक्षितस्वल्लभ्यत इत्ययमर्थो भवतीति। इतिकरणो हेतौ। यस्मात्? सामथ्र्यप्राप्तं प्रातिपदिकमेव विशिष्यते, तस्मादयं वक्ष्यमाणोऽर्थः सूत्रस्यापि भविष्यतीति। `किंवान्` इति। किमस्यास्तीति मतुप्; `उगिदचाम्` 7|1|70
इत्यादिना नुम्, हलङ्यादिसंयोगान्तलौ (6.1.70; 8.2.23), `अत्वसन्तस्य चाधातोः` 6|4|14
इति दीर्घः।`नार्मतम्` इति। नरोऽस्य सन्तीति नृमान्, नृमत इदमिति `तस्येदम्` 4|3|120
इत्यण्, तत्र वृद्धौ कृतायां दार्मतमित्यत्रावर्णोपधमतुप्? प्रातिपदिकं जातमिति वत्वं प्राप्नीति, तत्? कस्मान्न भवति? इत्याह--`इह` इत्यादि। नार्मतमित्यत्र ह्रवर्णोपधमतुप्त्वं वृद्धिरेव, सा च बाहृतद्धितनिमित्ता। अतोऽवर्णौपधत्वस्य बहिरङ्गत्वम्, वत्वं तु प्रवृत्तिनिमित्तमिति तस्यान्तरङ्गत्वम्, असिद्धं च बहिरङ्गमन्तरङ्गे (व्या।प।42) इति, तेन नार्मत मित्यत्र वत्वं न भवति॥
2233


text:
241a
पञ्जीयनप्रक्रिया पत्राचारद्वारा संस्कृतस्य आनलाईनपञ्जीयनार्थं - अत्र नुदतु
पत्राचारद्वारा संस्कृतस्य दृश्यपाठानां निमित्तं - अत्र नुदतु
एषः पत्राचारद्वारा संस्कृतपाठ्यक्रमः भवतः गृहे उपविश्य सौलभ्यानुगुणं संस्कृतं पठितुं निर्मितः अस्ति। अत्र ४ स्तराः सन्ति। प्रतिस्तरं ६ मासात्मकः अवधिः। ते चत्वारः स्तराः
चतुर्णां स्तराणां समाप्तेः अनन्तरं भवान् /भवती संस्कृतवाङ्मयं काव्यानि, भगवद्गीताम्, अन्यदर्शनग्रन्थान् च पठितुम् अपेक्षितज्ञानं प्राप्स्यति। अपि च भवान् सरलसंस्कृतेन वक्तुं लेखान् लेखितुं च प्रभविष्यति।
यद्यपि अनिवार्यता नास्ति तथापि सूचयामः यत् अत्र प्रवेशात् पूर्वं दशदिनसंस्कृतसम्भाषणशिबिरे अवश्यमेव भागं स्वीकरोतु।
एषः पाठ्यक्रमः १६ वर्षायुसीमातः उपरिवयोपरिमितानां कृते रचितः। अत्र पूर्वयोग्यता कापि अपेक्षिता नास्ति। पाठ्यपुस्तकानि पत्राचारमाध्यमेन भवतः सङ्केतं प्रति प्रेषयामः।
प्रतिपाठ्यक्रमम् अन्ते मूल्याङ्कनाय संस्कृतभारत्या काचित् परीक्षा सञ्चाल्यते। तत्र उत्तीर्णेभ्यः प्रमाणपत्रं प्रदीयते।
स्पष्टोच्चारणज्ञानार्थं संस्कृतभारत्या प्रवेश-परिचयपाठ्यक्रमयोः निमित्तं श्रव्यसान्द्रमुद्रिका (आङ्ग्लमाध्यमस्य) प्रकाशिता। एकस्याः सन्द्रमुद्रिकायाः मूल्यं रू.75/- (रू.125/- पत्राचारव्ययः अतिरिक्तः ) 4000
पाठ्यक्रमस्य माध्यमाः – कन्नड, आङ्ग्ल, हिन्दी, मराठी, गुजराती, तमिल, मलयाल, तेलुगु, असमिया, बङ्गला, उडिया (11 माध्यमेषु )
सम्भाषणशिबिरे भागग्रहणं लाभाय भवेत्, किन्तु अनिवार्यता नास्ति।
आयुः - न्यूनातिन्यूनम् 16 वर्षाणि.
अस्मिन् स्तरे भवान्/भवती ज्ञास्यति ....
अस्मिन् स्तरे भवान्/भवती ज्ञास्यति ....
अस्मिन् स्तरे भवान्/भवती ज्ञास्यति ....
अस्मिन् स्तरे भवान्/भवती ज्ञास्यति ....
पत्राचारद्वारा संस्कृतस्य आनलाईनपञ्जीयनार्थं - नुदतु
पत्राचारद्वारा संस्कृतस्य दृश्यपाठानां निमित्तं - नुदतु
पञ्जीयनान्तरम् अधिकविवरणार्थं परीक्षा-पाठ्यपुस्तकादिविवरणार्थं भवतः/भवत्याः माध्यमभाषासम्बद्धकार्यालयं प्रति साक्षात् पृच्छन्तु। सम्पर्कसूत्रम् अत्र दत्तम् अस्ति। - सम्पर्कः
अधिकविवरणार्थम् ई-पत्त्रं प्रेषयन्तु - samskritamdelhi@gmail.com


text:
`एकवचने वत्र्तमानयोः` इति। एकार्थाभिधानविषयोयोरित्यर्थः। `त्वदीयः मदीयः` इति। `त्यदादीनि च` 1|1|74
इति वृद्धसंज्ञकत्वात्? `वृद्धाच्छः` 4|2|113
इति च्छप्रत्ययः। `त्वत्तरः, मत्तरः` इति। `द्विवचनविभदज्योपपदे तरबीयसुनौ` 5|3|57
इति तरप्। `त्वद्यति, मद्यति` इति। `सुप आत्मनः क्यच्` 3|1|8
। `त्वद्यते, मद्यते` इति। `कर्त्तुः क्यङ सलोपश्च` 3|1|11
इति क्यङ। ननु च पूर्वेणेवदेशौ सिद्धौ, तत्? किमर्थोऽयमारम्बः? इत्यत आह--`विभक्तावित्यधिकारात्` इत्यादि। `ननु च` इत्यादि देशकः। प्रकृतिप्रत्यययोः पूर्वोत्तरपदयोश्च या मध्र्ये वत्र्तते साऽन्तर्वत्तिनी विभक्तिः। नैवं शक्यम्` इतीतरः। `लुका तस्य भवितव्यम्` इति, अश्यतायां हेतुः। `सुपो धातुप्रातिपदिकयोः` 2|4|71
इति प्रागेवादेशाभ्यां लुका भवितव्यमिति, ततश्च तन्निमित्तावादेशौ न स्यातामित्यभिप्रायः। `बहिरङ्गो लुक्` इत्यादि देशकः। विभक्तिमात्रं ह्रादेशयोराश्रयः लुकस्तु धातुत्वं प्रातिपदिकत्वञ्चापरम्। तदेवं धातुप्रतिपदिकत्वे यथायोगं बाह्रप्रत्ययापेक्षत्वात्? समासापेक्षत्वाच्च बहिरङ्गे किं पुनस्तदपेक्षया लुको बहिरङ्गता? `असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे` (व्या।प।42) इत्यादेशावेव प्रथमं भविष्यतः। `एतदेवेत्यादि` इतरोऽपि। `अन्तरङ्गानपि विथीन्? बहिरङ्गो लुग्न बाधते` इति पूर्वेणैव सिद्धत्वाददेशवचनं न कुर्यात्, कृतञ्च, तदेव ज्ञापयति--`अन्तरङ्गानपि विधीन्? बहिरङ्गो लुग्? बाधते` (व्या।प।128) इति। किमेतस्य ज्ञापकस्य प्रयोजनम्? इत्यत आह--`तेन` इत्यादि। यद्ययमर्थो न ज्ञाप्यते, तदा गोमान्? प्रियोऽस्येति गोमत्प्रिय इत्यन्तरङ्गत्वाल्लुकः प्राक्? `उगिदचाम्` 7|1|70
इति नुम्? स्यात्, `अत्वसन्तस्य चाधातोः` 6|4|14
इति दीर्घत्वम्, ततश्च संयोगान्तलोपे 8|2|23
कृते गोमान्प्रिय इत्यनिष्टं रूपं प्रसज्येत। अस्मिन्? हयर्थे ज्ञापिते, अन्तरङ्गमपि नुमादिकं बहिरङ्गेण लुका बाध्यत इति न भवत्येष दोषप्रसङ्गः। एकेनादिशब्देन गोमन्तमिच्छति गोमत्यति, गोमानिवाचरति गोमत्यते--इत्यादेग्र्रहणम्। द्वितीयेन दीर्घत्वस्य हल्ङ्यादिलोपस्य 6|1|64
। यद्यन्तरङ्गत्वाद्? हल्ङ्यादिलोपः 6|1|64
स्यात्, प्रत्ययलक्षणेन नुमादिकं स्यात्, ततश्च तदेवानिष्टं रूपं स्यात्। लुकि च सति `न लुमताङ्गस्य` 1|1|62
इति प्रत्ययलक्षणप्रतषेधान्न भवति। `एवं च` इत्यादि। यत एवं बहिरङ्गोऽपि लुगन्तरङ्गानपि विधीन्? बाधने, एवञ्च कृत्वा, `त्वाहौ सौ` 7|2|94
, `यूयवयौ जसि` 7|2|93
, `तुम्यमह्रौ ङयि` 7|2|95
`तवममौ ङसि` 7|2|96
--इत्येत आदेशाः प्रत्यय उत्तरपदे च परतो न भवन्तीति। `अथ` इत्यादि। असति प्रयोजने ज्ञापकं भवति, अस्ति चास्यत्? प्रयोजनम्--एवां त्वहटीनामादेशान्तराणां बाधनम्। सत्येतस्मिन्? प्रयोजने, एतदर्थमेवेदं युक्तं विज्ञातुम्, न तु ज्ञापनार्थमिति भावः। `लक्ष्यस्थित्यपेक्षया` इति। लक्ष्यस्य व्युत्पाद्यस्य स्थितिः=स्थानं लक्ष्यस्थितिः, तद्विषयेऽपेक्षा=लक्ष्यस्थित्यपेक्षा; तथा हेतु भूतया। नेदमादेशान्तराणां बाधनार्थं विज्ञायते। गोमत्प्रियो गोमत्यतीत्येवमादिकं लक्ष्यं लोके साधुभावेनादस्थितम्। आदेशान्तरबाधनार्थे ह्रेतस्मिन्` विज्ञायमाने न संगृहतं सायत्। ज्ञापनार्थे त्वेतदपि संगृहीतं भवतत्येतद्दर्शयति---`ज्ञापनार्थे ह्रेतस्मिन्` इत्यादि। कथं पुनः सत्येवं प्रयोजने सत्यामपि लक्ष्यस्थित्यपेक्षायां ज्ञापकार्थमेतत्? शक्यं विज्ञातुम्? एवं मन्यते--प्रयोजनमेवैतन्न भवति; मपर्यन्तग्रहणस्य चकारेणानुकर्षणार्थत्वात्। तदनुकर्षणस्यैतदेव प्रयोजनम्--मपर्यन्तयोरादेशौ यथा स्यातामिति। यदि चादेशान्तराणां बाधनार्थमेतत्? स्यात्, अनुकर्षणं तस्यापार्थकं स्यात्। यद्बाधनार्थमेत्? सूत्रं प्रकल्प्यते तान्यादेशान्तराणि मपर्यन्तस्यैव प्रयुक्तानि, नान्यस्य। ततश्चान्तरेणापि मपर्यन्तग्रहणानुवृत्तिमुत्सर्
667
समानदेशत्वादपवादानां मपर्यन्तस्यैव भविष्यत इति किं मपर्यन्तस्येत्यनुवत्र्तनेन! आदेशान्तरामबाधनार्थे ह्रेतस्मिन्? सर्वादेशिवृत्त्यर्थं मपर्यन्तग्रहणमनुवत्र्तयितुं युक्तम्। तस्मादेतस्मान्मपर्यन्तग्रहणानुवत्र्तनान्नादेशान्तरबाधनमस्य प्रयोजनम्। अतो ज्ञापकं विज्ञायते। ननु च किमर्थमेषां त्वाहादीनां बाधनार्थमेतन्न विज्ञायत इति परेण देशितम्। तस्यायमभिप्रायः--मपर्यन्तस्येतत्येतन्निवर्त्त्यादेशान्तरबाधनार्थमेतत्? कस्मान्न भवतीति? तत्रायमर्थः--मपर्यन्तग्रहणस्यानुकर्षणार्थश्चकारो न कत्र्तव्यो भवति। मपर्यन्तग्रहणानुवृत्तावेतदादेशान्तरबाधनार्थं नोपपद्यते, तस्मिन्निवृत्तौ तूपपद्यत एव॥
2e83


text:
आत्मशब्दः परस्य व्यावृतिंत कुर्वाणो यस्तत्प्रतियोगिनमर्थमाचष्टे स इह परिगृह्रते, न तु योऽन्तव्र्यापारवति पुरुषे भोक्तरि वत्र्तते; स इह गृह्रमाणोऽकिञ्चित्करः स्यात्। तेनेच्छा विशिष्येत, सुबन्तं वा; तत्रेच्छा तावदात्मनः, अन्यस्य न सम्भव्तयेवेति तद्विशेषणता तस्यायुक्ता। सुबन्थमप्येषित्रान्येन वा सम्बध्यमानमात्मसम्बद्धमेव भवति; उभयोरपि तयोरात्मसम्बन्धित्वात्। तस्मात् सुबन्तविशेषणत्वमपि तस्यायुक्तमिति परप्रतियोगिवचन एव गृह्रते। एवं हि कपरनिवृत्तिः शक्यते कर्त्तुम्, नान्यथा। अत्रापीच्छायाः सन्निधानात् तयैव व्याप्यमानस्य कर्मत्वं विज्ञायते, इत्याह-- `इषिकर्मणः` इति। आत्मग्रहणेन यदीच्छा विशिष्येत तदेहापि स्यात्-- राज्ञः पुत्रमिच्छतीति। राज्ञोऽपि पुत्र इष्यमाणे सत्यात्मन एवैषितुरिच्छा भवति। तस्मासुबन्तमेवात्मगर्हणेन विशेषयितुं युक्तमिति मत्वाऽऽह-- `एषितुरात्मसम्बन्धिनः` इति। आत्मसम्बन्धित्वं तु सुबन्तस्यार्थद्वारकं वेदितव्यम्। अथैषितुरेवैतत् कुतो लभ्यते? इच्छया सन्निधीयमानयेहैषितुः सन्निधापितत्वात्। एतदपि कुतः? तेन विना तदभावात्। `पुत्रीयति` इति। `क्यचि च` 7|4|33
इतीत्त्वम्।सब्ग्रहणमिह प्रातिपदिकनिवृत्त्यर्थं वा स्यात्? धातुनिवृत्त्यर्थं वा? तत्र प्रातिपदिकनिवृत्त्यर्थं तावन्नोपपद्यते, न हि सुबन्तात् प्रत्ययोत्पत्तौ प्रातिपदिकाद्वा कश्चिद्विशेषोऽस्ति। धातुनिवृत्त्यर्थमपि न युज्यते, ततो विहितस्य सनो बाधकत्वादित्यभिप्रायेणाह-- `सुब्ग्रहणं किम्` इति, `वाक्यान्मा भुत्` इति। सुब्ग्रहणप्रयोजनमाह-- असति सुब्राग्रहणे वाक्यादपि स्यात्, अतस्तन्निवृत्त्यर्थं कृतं सुब्ग्रहणम्। अथ किमिदानीं न भवितव्यमेव महापुत्रीयतीति? भवितव्यं यदा समासे कृत एतद्वाक्यं भवति-- महापुत्रमिच्छतीति, यदात्वेतद्वाक्यं भवति-- महान्तं पुत्रमिच्छतीति, तदा न भवितव्यम्। पदसमुदायोपलक्षणञ्च वाक्यग्रहणं वेदितव्यम्। तस्मान्महान्तं पुत्रमित्यतः समुदायात् प्राप्तिराशङ्क्यते, न चैतद्वाक्यम्; अपरिसमाप्त्यर्थत्वात्। किञ्च स्यात् यद्यतः स्यात्? प्रत्ययार्थे गुणीभूतयोर्महत्पुत्रशब्दयोरसत्येकार्थीभावलक्षणेऽसामार्थ्ये समासो न स्यात्। ततश्चोत्तरपदे विधीयमानं `आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः` 6|3|45
इत्यात्त्वं न स्यात्। अथ वा-- प्रत्ययार्थे गुणीभूतस्य पुत्रशब्दस्य पूज्यमानताविशेषणं न स्यादिति `सन्महत्` 2|1|60
इत्यादिना समासो न स्यात्, तदभावादात्त्वमपि न स्यात्। अथ क्रियमाणे सुब्ग्रहणे कस्मादेवात्र न भवति, सुबन्तं ह्रेतत्? नैतत्; प्रत्ययग्रहणपरिभाषया यतः सुबूत्पन्नः सुब्ग्रहणे सति तदादेरेव ग्रहणं भवति। न चेह वाक्यात् सुबुत्पन्नः, किं तर्हि? अवयवात्। तेन वाक्यादुत्पत्तिर्न भवति। अवयवात् तर्हि पुत्रशब्दात् कस्मान्न भवति? अगमकत्वात्। वृत्तिसमानार्थेन हि वाक्येन प्रत्ययान्तेन भवितव्यम्। यश्चेह महान्तं पुत्रमिच्छतीति वाक्यनार्थः प्रतीयते नासौ प्रत्ययान्तेन। {तथा हि महान्तं पुत्रमिच्छतीति वाक्येनार्थः कञ्चित्-- वाराणसीमुद्रणम्} तथा हि महान्तं पुत्रीयतीत्युक्ते महान्तं कञ्चित् पुत्रमिवाचरतीत्येषोऽर्थो वाक्यार्थद्भिन्नजातीय ए गम्यते। `राज्ञः पुत्र मिच्छति` इति। ननु च सापेक्षत्वादसामर्थ्ये सति न भविष्यति, किमात्मग्रहणेन,कथमसामथ्र्यम्? सापेक्षमसमर्थं भवति` (चां।प।27) इति वचनात्? नैतत्। यदा तह्र्रर्थात् प्रकरणाद्वाऽनपेक्षं निज्र्ञातं भवति तदा प्राप्नोति। इह च प्राप्नोति-- पापमिच्छति, अघमिच्छतीति। अत्र हि तृतीयस्य परपदस्य प्रयोगमन्तरेणापि परस्येति गम्यते, न हि कश्चिदात्मनः पापमिच्छति। `ककार#ः` इत्यादि। असति ककारेऽस्य ग्रहणं न स्यात्; `नः क्ये` 1|4|15
इत्यत्र ककारानुबन्धवतो ग्रहणात्। चकारस्तदविघातार्थः। असति चकारे तु सति क्यच्क्यङक्यषो द्वनुबन्धका भवन्तीति सामान्यग्रहणस्य विघातो न भवति। अन्तोदात्तार्थस्तु चकारो न भवति; `घातोः` 6|1|156
इति तस्य सिद्धत्वात्। `वक्तव्यः` इति। व्याख्येय इत्यर्थः। व्याख्यानन्तु-- वेत्यनुवत्र्तमानस्य व्यवस्थितविभाषात्वमाश्रित्य कत्र्तव्यम्। तेन मान्ताव्ययेभ्यएः क्यज्न भवति।`छन्दसि` इत्यादि। छन्दसि परेच्छायामपि क्यज्भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। व्याख्यानं पुनर्यद्यं क्यचि कृते `अआआद्यस्यात्` 7|4|37
इतीत्त्वबाधनार्थमघशब्दस्येत्त्वं शास्ति तज्ज्ञापयति-- छन्दसि परेच्छायामपि क्यज्भवति। न हि कश्चिदात्मनोऽघमिच्छति। `अघायवः` इति। ज्ञापकसुत्रेणात्त्वम्, `क्याच्छन्दसि` 3|2|170
इत्युप्रत्ययः, `जसि च` 7|3|109
इति गुणः, अवादेशः॥
4000


text:
2010
संस्कृतस्य प्राथमिकशिक्षणार्थं अत्युत्तमः उपक्रमः। केवलं 10 दिनानि, प्रतिदिनं 2 होरात्मकः कालः। संस्कृतस्य पूर्वज्ञानस्य आवश्यकता नास्ति। १० दिनेषु भवान्/भवती संस्कृतेन सम्भाषितुं शक्ष्यति ।
निश्शुल्कम्
स्तराः - प्रवेशः, परिचयः, शिक्षा, कोविदः इति चत्वारः स्तराः माध्यमानि - तमिल, मलयालम्, तेलुगु, कन्नड, आङ्ग्लम्, मराठी, गुजराती, हिन्दी, बङ्गला, उडिया इत्यादिमाध्यमेषु पाठक्रमः उपलभ्यते ।
शुल्कम् रू. 300/- प्रतिस्तरम्
भगवद्गीताद्वारा संस्कृतं पठन्तु । गीतासोपानम् (2 पुस्तके), गीताप्रवेशः (3 पुस्तकानि) । एतस्मिन् विषये अधिकविवरणार्थं कृपया संस्कृतभारत्याः स्थानीयकार्यकर्तुः सम्पर्कं कुर्वन्तु।
सम्पर्कः
आवासीयप्रशिक्षणकार्यक्रमः भाषाकौशलानां प्रगतशिक्षणार्थम् । संस्कृतस्य पूर्वज्ञानम् आवश्यकम् । देहल्यां (मईमासतः फरवरीमासपर्यन्तम्), काश्यां (आवर्षम्) च भवति ।
रू.700/ - देहली,काशी


text: ५०३७ राजधानी - मेलरगः कल्याणसंलसंभूता राजधानी सुखप्रदा । आरोहणे धीना स्याद्वाहुकम्पमनोहरा । आग्नेडितस्वरैर्युक्तोऽवरोहेऽपि गवर्जिता । सर्वदा गया। राषपक्ष्यनी(?)-लरागः (मुवद्भिलन्यः ( आ } स रि ग म प ध नि स , (अव} स ध प म ग स राजबङ्गा--दशतः ४ ७ ५ ५ राजपक्षिसालुवः-देशीतलः जायते गजबझाले लघुद्वछं गुरुर्द्धते। ततस्ताले राजपक्षिसालुवे दोन्तरे पयोः। 5 ०७ राजवंकोल--देशीतलः राजिभूपः-हृतः राजवंकलमेव कुम्भं एदं पठति। मधुस्थाने ऍमुखे च हंसास्याख्याकारो यदि । राज्ञावश्चाधरः-दशकेल पुनःपुनश्च चलितो राजभूष इतीरितः। लघुर्गुरुद्वयं दौ च राजविद्याधरे मताः । श्मश्रुस्थाने तु ये इस्तः राज्ञां ३मधूनिदर्शने । S S० २ उपृथगोडुतौ तालेशजविद्याधशभिधे। राजभ्रमिः-चारी $ ० ० पाश्चात्यभाग (गतिः) तिर्यग्नमदक्षिणयोः पदोः । स री ग म ध नि स पा स स. मेण सोलुतिर्यत्र भ्रमो राजभ्रमिर्मता । नगम; राजवीरः--देशीतालः राजमञ्जरी-मेल्गगः (नटभैरवीमेलबन्य) राजवीरे गगौ दरौ। S ऽ ० { (आ) स ग म प ध प नि स . (अब) स नि ध प म नि ध म ग रे ग म ग म . जय-ताः (पाडवः--षड्जलोपः नि ध प म ग र राजमनोहरी-मेलरागः (धीरशङ्कराभरणमेलजन्यः) (आ) स रि ग म प नि स मध्यमग्रामे नरदीयतानः । ख ग म प ध नित (अव) च नि ध प म ग म रि ग रि च . राजमातण्डः-देशीतालः गुरुर्देषुटुंतताले राजमार्गोइसेइके रg५५१।अतः महादेवी तथा देवी स्त्रमिनी स्थायिनी तथा । भगिनी शिल्पारी च नाटकीयाऽथनर्तकी ॥ $ ¢ इम्भीरः राजमृगाङ्कः-देशीतालः हाळे राजमृगा तु दूतो ब्धुरथो गुरुः। अनुधारी तंसुयुक्का तथा च परिचारिका। तथा सञ्चारिणी चैव तथा प्रेषयकारि । मइधरा अतीहरी कुमारी स्थविरा तथा। आयुक्तिकेति भूपानामेष आभ्यन्तरो गणः।। ०। अd राजराजविलासः-देशीता द्विः कृत्वो लुगपैराजराजबिब्बासक । ९ } ऽ ऽ ०। ऽ ऽ रात्रिः--न; बामे निगहीनौखुवः। रेि स ५ ५ ॥ कुः


text:
नमाम्सि विद्वद्भ्यः।
गदमदचरयमश्चानुपसर्गे (३।१।१००) इति सूत्रात् अनुपसर्गस्य चरेर्धातोः 'यत्'प्रत्ययो विधीयते (ण्यतोऽपवादः)। चर्यम् इति रूपम् सिद्ध्यति।
तत्र वार्त्तिककारः 'चरेराङि चागुरौ' इत्यावपति। आचर्यो देश इति प्राप्तम्। परन्तु अभिधानलभ्यम् 'उपचर्य' इति रूपस्य विषये कापि प्रसक्तिर्नास्ति। "उपचर्यस्स्त्रिया साध्व्या सततं देववत्पतिः" इति मनुस्मृतौ पठ्यते।
एवम्सति कथम् 'उपचर्य'रूपम् साध्यम्?
प्रादिसमासेन साधनीयम् वा? यथा श्रिणीभुवोऽनुपसर्गे (३।३।२४) इति सूत्रेण श्रि, णी, भू इत्येतेभ्यो धातुभ्योऽनुपसर्गेभ्यो घञ् प्रत्ययो विधीयते, 'श्रायः, नायः, भावः' इति रूपाणि भवन्ति। उपसर्गयुक्तस्य धातोस्तु अजपावेव प्रत्ययौ भवतः - 'प्रणयः, प्रभवः' इति। तत्र 'प्रभाव' इति रूपम् 'प्रकृष्टो भावः' इति प्रादिसमासमुपकृत्य लब्धम्।
उताहोस्वित् 'उपचर्य' इत्यपि एवमेव प्रादिस्मासेन लभ्यम्? अथवा उप + चर् (कर्माणि) = उपचर्य (धातुः, उपचर्यते इति)। उपचर्य (धातुः) + अच् = उपचर्य (प्रादिपदिकम्) इति साध्यम्?
यदि काप्यन्या विधिरस्ति, निर्दिशन्तु।


text:
`अनुपसर्गे` इति। सुज्व्यत्ययेन पञ्चम्यर्थे सप्तमी। अत एवाह-- `अनुपसर्गेभ्यः` इति। अविद्यमानोपलसर्गेभ्य इत्यर्थः। अथैवं कस्मान्न विज्ञायते-- उपसर्गादन्योऽनुपसर्ग इति? अशक्यमेवं विज्ञातुम्; एवं हि विज्ञायमाने केवलेभ्यो न स्यात्। नञिवयुक्त (है।प।94) न्यायेनोपसर्गसदृशस्य सुबन्तस्य ग्रहणे सति `वदः सुपि क्यप् च` 3|1|106
इत्यत्र पुनः सुब्ग्रहणमनर्थकं स्यात्, अस्यैवानुपसर्गस्य तत्रानुवृत्तेः। तस्मात् पूर्वोक्त एवार्थो युक्तः। `नियमार्थम्` इति। अनुपसर्गादेव यथा स्यात्, सोपसर्गानमा भूदिति।`चरेः` इत्यादि। सोपसर्गार्थमिदम्- चरेर्धातोराङि चोपपदे यद्भवतीति, अगुरावभिधेये। स तु ज्ञापकादेव सिध्यतीति नोपसंख्येयः, यदयम् `आश्चर्यमनित्ये` 6|1|142
`सम्माननोत्सञ्जनाचार्यकरण` 1|3|36
इत्यादि करोति, ततो ज्ञायते-- चरेराङि चागुरौ यद्भवतीति। `आचार्यो देशः` इति गन्तव्य इत्यर्थः। गुरुः= उपनेता॥


text:
`प्राग्दीव्यत्` इत्ययुक्तोऽयं निर्देशः , यावता `दीव्यति` 4|4|2
इति वक्ष्यति, न तु दीव्यदिति, तत्र दीव्यतीशब्दस्यावधित्वेनोपादाने दीव्यतेरिति निर्देशेन भवितव्यम्? इत्यत आह-- `तदेकदेशः`इत्यादि। समस्तस्य दीव्यतिशब्दस्यावधित्वेनोपादाना#ए सति न युज्येतायं निर्देशः, न तु समस्तस्योपादानम्, अपि तु तदेकदेशस्य दीपव्यच्छब्दस्येत्यदोषः। अथ किमर्थं दीव्यद्ग्रहणं प्राग्ग्रहणञ्चत, नणित्येवाधिकारः क्रियताम्? नैवं शक्यम्ेवं हि क्रियमाणे `स्त्रीभ्यो ढक्` 4|1|120
इत्येवमादिनाऽधिकारान्तरेण विच्छिननस्याणः `तेन रक्तं रागात्` 4|2|1
इत्येवमादिषु पुनग्र्रहणं कत्र्तव्यं जायेत। अवधिनाधिकारपरिमाण आख्याते तदवधिकेष्वर्थेषु सर्वेष्वयमभ्यनुज्ञायत इतिपुनरण्ग्रहणं कत्र्तव्यं न भवति। तस्मादधिकारपरिमाणज्ञापनार्थं दीव्यद्ग्रहणं तावत्कत्र्तव्यम्। प्राग्ग्रहणमपि कत्र्तव्यमेव तस्यैवावधित्वद्योतनार्थम्। असति हि तस्मिन् `दीव्यतोऽण्` इत्युच्यमाने प्रकृतिरणो दीव्यच्छब्दो विज्ञायेत। `त्रिष्वपि दर्शनेषु` इत्यादि। कथं पुनरियमपवादविषयपरिहारेणाणः प्रवृत्तिर्लभ्यते, यावताधिकारे तस्मिन् सति प्रतियोगमुपस्थानादपवादविषयेऽप्यण् प्राप्नोति-- `अत इञ् अण् च` इति, अन्यथा हि तस्य तत्रोपादानमनर्थकं स्यात्? परिभाषापक्षेऽपि प्राग्दीव्यतोऽर्थेष्वणित्यविशेषेण परिभाषिते सामान्येन परिभाषा प्रवत्र्तमाना केनापवादविषयं परिहरेत्? विधावपि प्राग्दीव्यतो याः प्रकृतयस्ताः सर्वा इहैकध्यमुपनीयाण् विधीयमानः सर्वतः प्रवत्र्तेत, अन्यथा सर्वतो विधानमनर्थकं स्यात्? एवं मन्यते-- ज्ञापकादपवादविषये न भविष्यतीति, यदयं क्वचिद्वाग्रहणमन्यतरस्यांग्रहणञ्च करोति-- `पीलाया वा` 4|1|118
, `उदइआतोऽन्यतरस्याम् 4|2|18
इति,तज्ज्ञापयति-- नापवादविषयेऽण् भवतीति। विधौ तु भूयान् परीहारः। न हि प्राग्दीव्यतो याः प्रकृतयस्ताभ्योऽण् विधीयते, किं तर्हि? प्राग्दीव्यतो येऽर्थास्तेषु। तत्र समानार्थे प्रकृतिविशेषादुत्पाद्यमान इञणं बाधिष्यत इति। अथ किमर्थमियानवधिरुपादीयते, न प्राक् ठक इत्येवोच्येत, `प्राग्वहतेष्ठक्` 4|4|1
इत्येतस्माट्ठकः प्रागित्यर्थः? नैवं शक्यम्; `दध्नष्ठक्` 4|2|17
इत्येवमादिरपि ठगवधित्वेन विज्ञायते। `प्राक् कंसीयात्` इत्येवं तर्हि वक्तव्यम्-- `कंसीयपरशब्दयोर्यञञौ लुक् च` 4|3|168
इति,तत्र यः कंसीयशब्दस्ततः प्रागित्यर्थः? एवमप्यशक्यं वक्तुम्; `द्विगोर्लुगनपत्ये` 4|1|88
इत्येतयापि कंसीयादुत्पद्येत, ततश्च द्वयोः कंसीययोर्विकारो द्विकंस इत्यत्र लुङ्न स्यात्। तस्माद्यथान्यासमेवास्तु॥
256e


text:
`इञोऽपवादः` इति। ननु चानकारान्तेभ्योऽत्स्त्र्यादिभ्यो ये ढगादयः प्राप्नुवन्ति तदपवाद एव युक्त इत्यत आह-- `अत्त्र्यादिभ्यस्तु` इत्यादि। एकेनादिशब्देन ऋषयो जातसेनादयोऽन्धकादिषु च वत्र्तमाना उग्रसेनादयः, परिगृह्रन्ते, द्वितीयेन ण्यादयः प्रत्ययाः। तत्र ऋष्यणोऽवकाशः-- वासिष्ठः, `इतश्चानिञः` 4|1|122
इति ढकोऽवकाशः--दौलेयः;अत्त्रिशब्दादुभयप्राप्तौ परत्वाद् ढग्भवति-- आत्त्रेयः। ऋष्यणोऽवकाशः स एव, सेनान्तलक्षमस्य ण्यस्यावकाशः-- कारिषेण्यः, हारिषेण्यः;जातसेनो नाम ऋषिः, तस्मादुभयप्राप्तौ परत्वाण्ण्यो भवति--- जातसेन्यः। अन्धकाणोऽवकाशः--वासुदेवः, ण्यस्य स एव; शूरसेनो विष्वक्सेनो नाम वृष्णिः, तस्मादुभ्यप्राप्तौ परत्वाण्ण्यो भवति-- शौरसेन्यः , वैष्वक्सेन्यः। कुर्वणोऽवकाशः--नाकुलः,ण्यस्य स एव; उग्रसेनो नामान्धकः,तस्मादुभयप्राप्तौ परत्वाण्ण्यो भवति-- औग्रसेन्यः। वृष्ण्यणोऽवकाशः-- वासुदेवः, ण्यस्य स एव; शूरसेनो विष्वक्सेनो नाम वृष्णिः, तस्मादुभयप्राप्तौ परत्वाण्ण्यो भवति-- शौरसेन्यः, वैष्वक्सेन्यः। कुर्वणोऽवकाशः--नाकुलः, ण्यस्य स एव; भीमसेनो नाम कुरुः, तस्मादुभयप्राप्तौ परत्वाण्ण्यो भवति-- भैमसेन्यः।`कथं पुनः` इत्यादि चोद्यम्। `केचिदाहुः` इत्यादि चोद्यपरिहारः। `काकतालीयम्` इति। अबुद्धिपूर्वकमित्यर्थः। `सङ्कलिताः` इति। समुच्चिताः। `नित्या एव` इति। अन्धकादीनां वंशानामनादित्वात्॥


text:
वृद्धिः,आत् ऐच्- इति केचित् त्रिपदमिदं सूत्रं वर्णयन्ति। अन्ये तु, आच्च, ऐच्च् इति आदैजिति समाहारे द्वन्दोऽयमिति मत्वा वृद्धिः, आदैच् इति द्विपदम्।इतरेतरयोगे हि बहुत्वाद्बहुवचनं स्यात्। ननु च समाहारेऽपि `द्वन्द्वाच्चुदषहान्ता-त्` 5|4|106
इति टच् समासान्तः स्यात्; समासान्तविधेरनित्यत्वान्न भविष्यति। अनित्यत्वं षष्ठे ज्ञापयिष्यते। अथ `चोः कुः` 8|2|30
इति कुत्वं कस्मान्न भवति? `अय-स्मयादीनि च्छन्दसि` 1|4|20
इति भसञ्ज्ञकत्वात्। आदिशब्दस्य प्रकारवाचित्वादैच्छ-ब्दोऽयमयस्मयादिषु द्रष्टव्यः। ननु तत्र च्छन्दसीत्युच्यते, न चेदं छन्दः, तत्कुतो भसञ्ज्ञा? `छन्दोवत् सूत्राणि भवन्ति` इत्यदोषः।इहेदं सूत्रमनर्थकं वा स्याद्यथाकथञ्चिदुदात्तादिवचनवत्? साध्वनुशासनार्थवा, वृद्धिशब्दस्यादैचाञ्चानेन साधुत्वमाख्यायत इति? प्रयोगनियमार्थं वा, आदैच पर एव वृद्धिशब्दः प्रयोक्तव्य इति? आदेशार्थवा, आदैचां वृद्धिशब्द आदेशो भवति ते वा तस्येति? आगमागमिसम्बन्धार्थं वा, आदैचां वृद्धिशब्द आगमो भवति, ते वा तस्येति? विशेषणविशेष्यभावप्रसिद्ध्यर्थं वा, आदैचां वृद्धिशब्दो विशेषणम्, ते वा, तस्येति?एकविभक्तिकत्वं ह्रत्र दृष्टम्, दृष्टश्चैकविभक्तिकयोर्विशेषणविशेष्यभावः, तद्यथा नीलमुत्पलमिति; सञ्ज्ञासञ्ज्ञिसम्बन्धार्थं वा? दृश्यते हि सोऽप्येकविभक्तिकयोः, तद्यथा `अयं पनसः` इति? तत्र तावदाद्यः पक्षो नोपपद्यते। सगषिगतज्ञानातिशयो ह्राचार्यः परहितप्रतिपन्नः समाहितचेताः शिष्याणां कृतरक्षासंविधानो मङ्गलपूर्वकं महता प्रयत्नेन सूत्राणि प्रणीतवान्। तत्राशक्यमेकेन वर्णनाप्यनर्थकेन भवितुम, किं पुनरियता सूत्रप्रबन्धेन!नापि शक्यं वृद्धिशब्दस्यादैचां च साधुत्वमनेन विधीयत इति विज्ञातुम्, लक्षणान्तरेण विहितत्वात् तेषां साधुत्वस्य। तथा हि वृद्धिशब्दोऽयम-विशेषेणचोपदिष्टः। `वृधु वृद्धौ` (धातुपाठः-759) इत्यतः क्तिन्प्रत्ययः `स्त्रियां क्तिन्` 3|3|94
इति, `झषस्तथोर्धोऽधः` 8|2|40
इति धत्वम्, `झलां जश् झशि` 8|4|53
इति धकारस्य दकारः। आदैचोऽप्यक्षरसमाम्नाय उपदेशात्। ऐचोऽक्षरसमाम्नाय उपदेशः, नाकारस्येति चेत्? अवर्णजातेरुपदेशात् सोऽपि गृह्रत इत्यदोषः। अथाप्यकारव्यक्तेरुपदेशः? एवमप्यदोषः। `अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः` 1|1|68
इत्यकारेण गृह्रमाणेनाकारस्यापि ग्रहणात्। प्रयोगनियमार्थमप्येतन्नार्हति भवितुम। प्रयोगनियमार्थे ह्रेतस्मिन्? `सिचि वृद्धिः` 7|2|1
मृजेर्वृद्धिः` 7|2|114
इत्यादावनादैच्परस्य वृद्धिशब्दस्य प्रयोगो नोपपद्यते। कथं हि नाम स्वयमेव नियमं कृत्वा तमनादैच्परं प्रयुञ्जीत!अन्यस्तु प्रयोगनियमार्थमेतन्न भवतीति प्रतिपादयितुमाह- नह च प्रयोगनियमा-र्थमारभ्यत इति। ननु चायं प्रयोगनियमार्थमेवारभ्यते `ते प्राग धातोः` 1|4|80
इति? ते गत्यपसर्गसञ्ज्ञका धातोः प्रागेव प्रयोक्तव्याः इति परेण चोदिते परिहारमाह- `प्रत्याख्यायते स योगः, न वा, तथानिष्टदर्शनात्` इति। न हि प्रपचतीति प्रयोक्तव्ये कश्चित् पचति प्र इति प्रयुङ्कते। अथापि न प्रत्याख्यायेत, एवमपि न दोषः, यतः सञ्ज्ञानियमोऽयं न प्रयोगनियमः, ते प्रादयो धातोः प्राक् प्रयुज्यमाना एव गत्युपस-र्गसञ्ज्ञका भवन्तीति। अथापि प्रयोगनियमार्थं स्यात्, एवमपि न दोषः, लौकिकानां शब्दानामर्थे प्रयुक्तानां प्रयोगनियम आरभ्यते, आदैच्छब्दश्च लौकिकः, तस्य किं प्रयोगनियमार्थेन वचनेनेति? तत्र यदुक्तं `प्रत्याखायायते स योगः` इति, तदयुक्तम्। न हि सार्थकस्य प्रत्याख्यानं युक्तम्। निरर्थकः स इति चेत्? अत्राप्यनर्थकत्वाशङ्काप्रसङ्गः। यदि ह्रनर्थकान्यपि कानिचित् सूत्राणि प्रणीतवान् सूत्रकार इत्येषोऽ-ध्यवसायः स्यात्। तस्मात तस्य प्रामाण्यमभ्युपगच्छता सर्वं तत्प्रणीतं येन केनचित् प्रकारेण सार्थकमभ्युपेयम्। योऽपि सञ्ज्ञानियमपक्षमाश्रित्य परिहार उक्तः, सोऽपि वृत्त्या विरुध्यते। `ते गत्युपसर्गसञ्ज्ञका धातोः प्राक् प्रयोक्तव्याः` इत्यनेन हि वृत्तिग्रन्थेन प्रयोगनियम एवाश्रित इति स्पष्टमेवाख्यातम्। न च वृतिंत व्याख्यातुमुद्यतस्य तद्विरुद्धं व्याख्यानं युज्यते कर्तुम।यदप्युक्तं `लौकिकानां शब्दानाम्` इत्यादि, तदपि न प्रयोगनियमार्थता-शङ्कापनोदायालम्। तथा हि `विभाषा सुपो बहुच् पुरस्तातु 5|3|68
, `अव्ययसर्व-नाम्नामकच् प्राक् टेः` 5|3|71
, `कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि` 3|1|40
इत्यलौकिकानामपि बहुजादीनं शास्त्रे प्रयोगनियमो दृश्यते, तत्र भवितव्यमेवाशङ्क्या, किमेतत् प्रयोगनियमार्थम्, अथान्यार्थमित्यलमतिप्रसङ्गेन। तस्मात् पूर्वोक्त एव परीहारो युक्तः।आदेशार्थमप्येतच्छक्यते न विज्ञातुम्। यदि ह्रादैचामनेन वृद्धिशब्द आदेशो विधीयेत, य एते निर्देशाः `याति वाति द्राति प्साति` 8|4|17
इति, यश्च `रायो हलि` 7|2|85
इति, यश्च `नावो द्विगोः` 5|4|99
इति, ते नोपपद्येरन्। अथ वृद्धिशब्द-स्यादैच आदिश्येरन्, एवमपि `इद्वृद्धौ` 6|3|27
, `वृद्धिनिमित्तस्य च तद्धितस्य` 6|3|38
इत्येवमादयो निर्देशा न सम्भवेयुः। अत एवागमार्थमप्येतन्नोपपद्यते। न ह्रादैचां वृद्धिशब्द आगमे विहिते तस्य वा तेषु पूर्वोक्ता निर्देशा उपपद्यन्ते।अन्यस्त्वाह- आदेशविधाने स्थान्यादेशसम्बन्धे षष्ठआ भवितव्यम्, आगमविधानेप्यवयवावयविसम्बन्धे, न चेह षष्ठी विद्यते, तस्मात् षष्ठआ अभावान्नेदमादेशार्थम्, नाप्यागमार्थम् इति। एतच्चासम्यक्। विनाऽपि षष्ठआ `हल्ङ्याग्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्` 6|1|66
, `अनिते` 8|4|19
, `अन्तः` 8|4|19
, `उभौ साभ्यासस्य` 8|4|20
इत्
4000
यावेशविधानदर्शनात्। आगमविधानस्यापि `न य्वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वौ तु ताभ्यामैच्` 7|3|3
इति षष्ठीमन्तरेणापि दर्शनात् विशेषणविशेष्यभावप्रसिद्ध्यर्थमप्येतन्न् सम्भाव्यते। तथा हि सम्भवव्यभिचारे च सति विशेषणविशेष्यभावो भवति, नीलोत्पलवत्। न चेहादैचां वृद्धिशब्दे तस्य वा तेषु सम्भवः। ननु च यथोत्पलशब्दःसर्वत्रोत्पलार्थे वर्तमानो नीलशब्देनार्थान्तराद्वयवच्छिद्यत इति व्यवच्छिद्यमानो विशेष्यो भवति, नीलशब्दस्तु व्यवच्छिन्दन् विशेषणम्, तथानयोरपबि यो वयवच्छेद्यः स विशेष्यो भवति, यस्तु व्यवच्छेदकः स विशेषणमिति? नैतदस्ति। उभयोर्हि सार्थकत्वे सत्येतदुपपद्यते, नीलोत्पलशब्दवत्। न चादैचोऽर्थवन्तः। भवतु नामानयोर्विशेषणविशे-ष्यभावः, तथापि नैतत्सिद्ध्यर्थमिदं युक्तम्; निष्प्रयोजनत्वात्, तत्पुनः प्रकृतानुपयोगित्वात्। शब्दानुशासने हि शास्त्रे प्रकृते यग्नाम शब्दसंस्कारानुपयोगिवचनं तत्सर्वमप्रयोजनम्। शब्दसंस्कारानुपयोगित्वं त्वेतत्प्रतिपदितेन विशेषणविशेष्यभावेनवृद्धिशब्दस्यादैचां वा स्वरविशेषस्य वा रुपविशेषस्य वा संस्कारस्यासिद्धेः। विशेषणविशेष्यभाव एव तेषां संस्कार इति चेत्? यद्येवम्, अत्यल्पमिदमुच्यते`वृद्धिरादैच्` 1|1|1
इति। नीलोत्पलमित्यद्पि हि वक्तव्यम्, नीलोत्पलादिशब्दानां विशेषणविशेष्यभावप्रसिद्धये। न चोक्तम्, अतो नैष संस्कारोऽभिमत इति नास्य तादथ्र्यं सम्भाव्यते।ननु तुल्यविभक्तिकानां तद्गुणसमाध्यारोपोऽपि दृष्टः, तद्यथा `सिंहो माणवकः` इति, तस्मात् तदर्थमेतद्भविष्यतीति यत्पक्षान्तरमेके परिकल्पयाम्बभूवुः, तदर्थम-प्येतन्न भवति, तद्गुणसमाध्यारोपस्य सतोऽप्यत्र प्रकृतानुपयोगित्वेनानर्थकत्वात्। तस्मात् पारिशेष्यात् सञ्ज्ञासञ्ज्ञिसम्बन्धार्थमेवैतदित्यालोच्याह-`वृद्धिशब्दःसञ्ज्ञात्वेन` इत्यादि। भवतु नाम परिशेष्यात्तदर्थम्। एतत् कुतो लभ्यते? वृद्धि-शब्दः सञ्ज्ञा, आदैचः सञ्ज्ञिनः इति। विपर्ययः कस्मान्न भवति,आदैचः सञ्ज्ञा, वृद्धिशब्दः सञ्ज्ञी इति? नार्हति विपर्ययो भवितुम्। तथा हि, लघ्वर्थत्वात् सञ्ज्ञाकरणस्य, यस्मिन्नुच्चार्यमाणे प्रदेशेषु लाघवं भवति तस्य सञ्ज्ञार्थत्वेन भाव्यम्। वृद्धिशब्दे च विभक्तिकेऽप्युच्चार्यमाणे लाघवं भवति, नादैक्षु; यस्माद्वृद्धिशब्द उच्चार्यमाणे चतस्त्रो मात्रा भवन्ति, आदैक्षु तु पञ्च। न चादैचां प्रत्येकंसञ्ज्ञाभावाल्लाघवं भवतीति शक्यं परिकल्पयितुम्, प्रयोजनविशेषमन्तरेणैकस्थाने-सञ्ज्ञाविधानस्य निष्फलत्वात्। किञ्चावर्तिभ्यः सञ्ज्ञा भवन्ति। वृद्धिशब्दश्चावर्तते, नादैच्छब्दः तस्मान्न भवति विपर्ययः `वृद्धिशब्दः` इति। शब्दग्रहणमर्थव्यवच्छे-दार्थम्। असति हि तस्मिन् शब्दादर्थावगतेरर्थस्यैव सञ्ज्ञात्वं विज्ञायेत। यद्यपि प्रागेव सञ्ज्ञा विहिता, तथापि शिष्यप्रशिष्यप्रबन्धाद्युपरमाद्विधीयत इतिवर्तमानप्रयत्वेन् निर्देशः। यत्र समुदास्य कार्यमिच्छति तत्र उभेपदग्रहणं करोति, यथा `उभेअभ्यस्तम्` 6|1|5
इति, अन्वर्थां वा महतीं सञ्ज्ञाम्, `हलोऽन्तराः संयोगः` 1|1|7
इति। तत्र हि महती सञ्ज्ञैवमर्था क्रियते, समुदायस्यैषा सञ्ज्ञायथा स्यादिति। एतच्चोत्तरत्र व्यक्तीकरिष्यामः। इह तु न किञ्चित्तथाविधं वचनमस्ति यतः समुदायस्यै-षा सञ्ज्ञा स्यात्। तस्मादेकैकस्यैषा सञ्ज्ञेति मनसि कृत्वाह `प्रत्येककम्` इति।ननु चेहापि लाघवार्थमेकाक्षरायां सञ्ज्ञायां कर्तव्यायां वृद्धिरिति महत्याः सञ्ज्ञायाःकरणं समुदायस्य सञ्ज्ञा यथा स्यादित्येवमर्थम्? नैतदस्ति। मङ्गलार्थत्वा-दस्याः सञ्ज्ञायाः। अत एवास्याः प्रागुच्चारणम्। अन्यथा सञ्ज्ञायाः सतः कार्यिणः कार्येण भवितव्यमिति, यथा `अदेङ्गुणः` 1|1|2
इत्यादौ पूर्वसञ्ज्ञीनिर्दिष्ट-,तथेहापि निर्दिशेत्। आकारस्य गुणान्तरयुक्तयोश्चैचोः प्रत्याहारेऽसन्निवेशान्नामी वर्णा इति कस्यचिन्मन्दधियो भ्रान्तिः स्यात्, अतस्तन्निराकरणायाह-`वर्णानाम्` इत्यादि। प्रत्यासत्तेस्तद्भावितानामेवैषां सञ्ज्ञा स्यादिति कस्यचिद्विपर्ययः स्यात्, अतस्तमपाकर्तुमाह-`सामान्येन` इति। व्याप्तेन्र्यायादित्यभिप्रायः। सामान्येनेत्यस्यार्थं विस्पष्टीकर्तुमाह- `तद्भावितनाम्` इत्यादि। ते तद्भाविताःये वृद्धिशब्देनोत्पादिताः, ततोऽन्येऽतद्भाविताः। आदिति तपरकरणम्-`तपरस्तत्कालस्य` 1|1|69
इति गुणान्तरभिन्नानामपि तुल्यकालानां ग्रहणार्थं वा स्यात्, भिन्न-कालानां ग्रहणनिवृत्त्यर्थं वा? तत्र् पूर्वः पक्षस्तावन्नोपपद्यते; अभेदकत्वादिहोदात्तादीनां शास्त्रे गुणानाम। कुत एतत्? `लुङलङलृङक्ष्वडुदात्तः` 6|4|71
इत्युदात्तग्रहणात्, अन्यथा ह्रुदात्तगुणयुक्तमेवाटमुच्चारयेत्। द्वितीयोऽपि नोपपद्यते।यदि ह्राकारः सवर्णानां ग्राहकः स्यात्, ततस्तेन भिन्नकालस्याप्यवर्णस्य ग्रहणे सति तस्यापि सञ्ज्ञा मा भूदिति भिन्नकालानां ग्रहणनिवृत्त्यर्थं तपरकरणमुपपद्यते। नचासौ सवर्णानां ग्राहकः, अनण्त्वात्, तस्य पुनरक्षरसमाम्नायेऽसन्निवेशात्। तस्मादनर्थकं तपरकरणम्। ततो न कर्तव्यमेवेत्यत आह- `तपरकरणम्` इत्यादि। एचोरर्थः प्रयोजनंयसय् तत् तथोक्तम्। ननु च जातौ पदार्थे प्लुतस्यापि ग्रहणं भवति, तत्राप्यवर्णजातेः समवयात्, तत्रासति तपरकरणे तस्यापि सञ्ज्ञा स्यत्, तस्मात् तन्निवृत्तय तपरकरणं भवदाकारार्थमप्युपपद्यत एव, तत्किमुच्यते `एजर्थम्` इति? एवं मन्यते-जातिपक्षसमाश्रयणेऽपि हि दीर्घोच्चारणसामथ्र्याद्द्विमात्रा एवावर्णव्यक्तयःसमाश्रिता इति गम्यते, इतरथा हि लाघवार्थम्? `अद्` इत्येवाभिदध्यात्। न च ह्यस्वनिवृत्त्यर्थं दीर्घोच्चारणमिति शक्यते परिकल्पयितुम्, दीर्घोच्चारणेऽपि ह्यस्व-ग्रहणं प्राप्नोत्येव, तत्राप्यवर्णजातेः सम्भवादिति। न चासन्देहार्थम् `आत्` इत्युक्तम्, वर्णान्तरासाधारणत्वात्, असंहितया वा सन्देहाभावादिति। ननु च `तपरस्तत्काल-स्य` 1|1|69
इत्यत्र तः परो यस्मादिति बहुव्रीहिराश्रितः, न चात्रैच् तपरः, तत्कथं तपरकरणमैजर्थं भवतीत्यत आह- `तावपि परस्तपरः` इति। न केवलं तः परो यस्मात् स तपर इति, अपि तु तादपि यः परः सोऽपि तपर इति अपिशब्देन दर्शयति। एतदुक्तं भवति, न केवलं बहुव्रीहिरेव तत्राश्रीयते, किं तर्हि? पञ्चमीतत्पुरुषोऽपि। यता चैतदुभयमा-श्रीयते तथा तत्रैवोपपादयिष्यामः। इति करणो हेतौ यत एवं तादपि परस्तपरः, तेन तपरकरणमैजर्थमित्यर्थः।`खट्वैडकादिषु` इत्यादिना तदेवैजर्थत्वं तपरकरणस्य स्पष्टीकरोति।वृक्ष एलका `वृक्षैलका`। अक्रियमाणे ह्रत्र तपरकरणे त्रिमात्रिकस्याकारैकारसमुदायस्यस्थाने वृद्धिरेचि` 6|1|85
इति वृद्धिरान्तरतम्यात् त्रिमात्रिक एवैकारः स्यात्यदि तस्यापि वृद्धिसञ्ज्ञा स्यात्। खट्वा ओदनं खट्वौदनम्, खट्वा एलका खट्वैलका इत्यत्रापि पूर्वोत्तरसमुदाययोश्चतुर्मात्रायोश्चतुर्मात्रावकारैकारौ स्याताम्,तन्मा भूदेष दोष इति त्रिमात्रचतुर्मात्राणामैचां वृद्धिसञ्ज्ञानिवृत्तये तपरकरणं क्रियते। आआलायनः, ऐतिकायनः` इति। अआलेतिकशब्दाभ्यां `नडादिभ्यः फक्` 4|1|99
, `यस्येति च` 6|4|148
इति ल
157a
पः, `किति च` 7|2|118
इत्यादिवृद्धिः। `औपगवः` इति।उपगुशब्दात् `प्राग्दीव्यतोऽण्` 4|1|83
। `औपमन्यवः` इति। उपमन्युशब्दात `अनृष्यानन्तर्ये बिदादिभ्योऽञ्` 4|1|104
इत्यञ्, उभयत्रापि `ओर्गुणः` 6|4|146
, अवादेशः 6|1|75
, ` तद्धितेष्वचामादेः` 7|2|117
इति वृद्धिः। एतानि चत्वार्यपि तद्भावितो-दाहरणानि। ननु येऽत्र त्रयः सञ्ज्ञिनस्तेषामाद्यैस्त्रिभिर्विषयो दर्शितः, किमर्थ-श्चतुर्थोपन्यासः? केचिदाहुः- वद्धिनिमित्तभेदात्, आद्ययोरुदाहरणयोः कित्तद्धितो वृद्धेर्निमत्तम्, तृतीयेऽपि णित्, तचुर्थेऽपि ञित् इति। एतच्चायुक्तम्। तथा हि `इको गुणवृद्धी` 1|1|3
इत्यत्र`अकार्षीत्` इत्युदाह्मत्य `अहार्षीन्` इत्युदाह्मतम्`, न च तत्र वृद्धिनिमित्तभेदोऽस्ति। तथा `न धातुलोप आर्धधातुके` 1|1|4
इत्यत्रलोलुवः इत्युदाह्मत्य `पोपुवः, मरीमृजः` इत्यधिकोदाहरणोपन्यासः कृतः। न च तत्र लोपनिमित्तभेदः; प्रतिषेधनिमित्तभेदो वा अधिकोदाहरणोपन्यासस्य हेतुर्विद्यते। प्रायेणा-न्यष्वेपि च सामान्यलक्षणेषु विनापि निमित्तभेदानाधिकोदाहरणोपन्यास उपलभ्यते। योऽप्याह `ओपगव इत्यनेनैच औकारस्य विषये दर्शितेऽपि स्वरभेदादौपमन्यव इत्येतदधिकमुदाहरणमुपन्यस्तम्` इति, तस्यापि तदयुक्तम्, अत एवानन्तरोक्ताद्धेतोर्वेदितव्यम्।। यदि निमित्तभेदः, स्वरभेदो वा सर्वत्राधिकोदाहरणोपन्यासो वेदितव्यः। `शालीयः, मालीयः` इति। अतद्भावितस्योदाहरणे। अत्र हि वृद्धिसञ्ज्ञायां वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद्वृद्धम्` 1|1|72
इति वृद्धसञ्ज्ञाफं छप्रत्ययोपन्यासस्तस्या एव फलभूताया अभिव्यक्त्यर्थः। वृद्धसञ्ज्ञायां हि सत्यां ` वृद्धाच्छः` 4|2|113
इति जातादावर्थे छो विधीयते। ऐकारौकारयोस्त्वतद्भावितयोरुदाहरणं नात्र दर्शितम्, एतदनुसरसार-णैव गम्यमानत्वात्। आकारस्यातद्भावितस्य वृद्धिसञ्ज्ञायाः कार्ये दर्शिते, तयोरपि तदेव कार्यमिति तन्मुखेनैव गम्यत एव। के पुनसत्योरुदाहरणे? `रैमयम्, नौमयम्` इति। आत्रैकारौकारयोर्वृद्धिसञ्ज्ञायां सत्यां पूर्ववद्वृद्धसञ्ज्ञा। तस्यां च सत्यां रायो विकारः, नावो विकार इति `नित्यं वृद्धशरादिभ्यः` 4|3|142
इति मयड्भवति।
4000


text:
u/srivkrani • Jul 27, 2016Query regarding the famous गायत्री मन्त्रम्
विद्वद्भ्यो नमोवाकाः,
भारतीयविद्वत्परिषदि चायम् प्रश्नः मया पृष्टः।कृपया भवन्तः एतत्सम्शयम् दूरीकुर्वन्त्विति प्रार्थये।
सन्ति हि अनेकाः गायत्रीच्छन्दोबद्धाः मन्त्राः, किन्तु तेषु 'तत्सवितुर्वरेण्यम्…' इत्येकमेव 'गायत्री-मन्त्रम्' इत्यभिधानेन प्रसिद्धम् समभवत्।अस्य किम् कारणम्? सन्ध्यावन्दनादि नित्यानुष्ठानेषु सवितृदेवताकस्यास्य मन्त्रस्य विनियोग एव प्रधानकारणम् वा? पुनस्तत्रापि सन्ति बहवः सवितृदेवताकमन्त्राः।का तर्हि मन्त्रस्यास्य महता?
नमो भवते श्रीमते । ननु भारतीयविद्वत्परिषदि प्रश्नस्य ते समाधानानि लब्धानि भान्ति मे । सत्सु तत्रोपस्थितेषु विद्वद्वरेण्येषु, गणेस्मिन् ततः समाधनतरं दातुं केपि न पारयेयुः । तथापीदृशी चर्चा अत्रापि भूयादिति कृताशोस्मि ।
मन्त्रस्यास्य गायत्रीमन्त्र इत्यभिधानं पुरातनम् उत मध्यमकालीयम्?
नमाम्सि भवते। सत्यमेतद्धि बुधजननिबुधानाम् ज्ञानपिपासूनाञ्च सुधाधाराधरोदितसुदासरित् सा परिषत्।तथापि प्रश्नस्यास्य समधानानि न माम् समादधते।अत एव अधुनाઽઽधुनिकाम् इमाम् परिषदमपि आश्रये।
तैत्तिरीये महानारायणोपनिषदि सव्याहृतिरयम् मन्त्रः गायत्रीत्यभिधानसहितः उपलभ्यते।गोपथब्राह्मणे च अस्य प्रसक्तिरस्तीति मन्ये। तस्मादपि प्राक् कुत्रचित् निर्दिष्टम् वेति न जाने।यदि भवान् जानन्ति तर्हि मार्गम् दर्शयन्तविति याचे।
Wouldn't /r/hinduism be the right place for this question? I subscribed to this subreddit recently and I am not sure if in the past such questions have been answered here.


text:
u/[deleted] • Aug 28, 2016I trained my Recurrent Neural Network with Rig Vedic Hymns and it gave me out this.
Generated with seed: "ते॒ दधा॑नो नृ॒म्णा विश्वा॒न्यमे॑ दे॒वान्" ते॒ दधा॑नो नृ॒म्णा विश्वा॒न्यमे॑ दे॒वान्धा॒तिं च॑ न॒ः शर्मा॑ नि॒त्था नि॒र्मिष्ण॑वे॒ सचा॑ । वि॒श्वा नृभ॑न्ति श॒तृषु॑ । न॒हि श्रु॑तम् । त्वं म॒हस्त॑वि स्व॒राज्य॑ः कृ॒ष्णम॑ति॒र्व्यांसं॑ स॒जोष॑सो वृ॒त्रं न वि॒श्वतः॑ स॒प्तावा॑स्वहि॒त्या व॑ ॥ उ॒त द्यु॒म्ना ज॑गन्त॒ स्वेना॑म् । अ॒द्या स्वा॒र्या॑न्म॒रुत्वा॑ वा॒जिये॒भा स्तोमो॑ मामिन्व॒युर्म॥ त्वम॑ग्ने॒ स नी॒वां॑ वर्म॒वान् । स नो॑ हि॒ते दे॒वसु॑ । पृ॒ष्टा न मा॒तीरि॒र्विश्व॑स्य॒ सही॑ सु॒धात॑म्


text:
22f5
पूज्या: पेजावरमठाधीशा: श्रीविश्वेशतीर्थस्वामिन: सद्य: हरिपदं प्राप्तवन्त: । तेषां विषये लेखनस्य साहसम् अहं कथं वा कुर्याम् ?...
कालिदास: शाकुन्तले ‘या सृष्टि: स्रष्टुराद्या..... तनुभिरवतु वस्ताभिरष्टाभिरीश:’ इति मङ्गलश्लोके शिवस्य।शिवमहिम्न: स्तोत्रे ता: मूर्तय:...
येबदरीकेदारादियात्रां कुर्यु: ते केदारेश्वरं जानीयु: एव । ये यात्रां न कृतवन्त: स्यु: ते अपि केदारेश्वरस्य नाम तु श्रुतवन्त: स्यु: एव ।...
[ऐन्स्टिन्वर्येण सह सम्भूय ‘बोस्-ऐन्स्टिन्- सङ्ख्याविज्ञान’स्य प्रवर्तकत्वेन ख्यातिं गत: सत्येन्द्रनाथबोसवर्य: संस्कृतज्ञानमपि वहति...
स्पष्टं शीतलं वातावरणम् आसीत् तद्रात्रौ । हिमालयशिखराणाम् उपरि चन्द्रोदय: जात: । ज्योत्स्नायां गिरिप्रदेशस्य मार्गेषु विकीर्णा: हिमखण्डा: अपि स्पष्टतया दृश्यन्ते स्म ।मञ्चस्य पार्श्वे पुस्तकम् उष्णजलकूपीं च संस्थाप्य सुखेन शेतुम्....
देवालयेषु द्वारतोरणस्य मध्यभागे (देवविग्रहं परित:) मकरतोरणं भवति । तन्मध्ये राक्षसमुखं किञ्चन दृश्यते । तत् मुखं किमर्थं तत्र स्थाप्यते इति विषयम् अधिकृत्य स्कन्दमहापुराणे काचित् कथा वर्तते ।पुरा कीर्तिमुख: नाम राक्षस: आसीत् । स: घोरं तप:...
ग्रामे आसीत् कश्चन दुर्बलकाय: । शरीरशक्तिहीनताकारणत: स: भृतिकार्यं न प्राप्नोति स्म । स: देवं प्रार्थितवान् - ‘‘भगवन् ! मम उदरपूरणाय काञ्चित् व्यवस्थां परिकल्पयतु कृपया’’ इति ।तस्यां रात्रौ तस्य स्वप्ने प्रत्यक्षीभूय भगवान्...
कश्चन महात्मा । तस्य नाम सर्वत्र ख्यातम् अस्ति । कदाचित् कश्चन भक्त: तं द्रष्टुं तदीयं कुटीरम् आगतवान् । महात्मना सह सम्भाषणं कुर्वन् स: तस्यां रात्रौ तस्मिन् एव कुटीरे वासम् अकरोत् । शयनसमय: आगत: । महात्मा तस्मै भक्ताय....
गते मासे....[पितु: दिवङ्गते: वार्तां श्रुत्वा नन्देन महान् आघात: प्राप्त: । पितृविषयिण्य:...
शिष्य: - श्रीमन् ! ‘पूर्वतन’शब्द: साधु: किम् ? आचार्य: - तादृश: शब्द: कुत्र प्रयुक्त: दृष्ट: भवता ? शि - सामान्यव्यवहारे बहुधा दृश्यते स: । तन्नाम बहव: तस्य प्रयोगं कुर्वन्ति दैनन्दिनव्यवहारे ।...
धर्मराजस्य राजसूययागवर्णनपर: अयं श्लोक: । अस्य अयम् अर्थ: - तस्मिन् यागे धर्मराज: यद्यपि यजमान:, तथापि सर्वाणि कर्माणि अध्वर्यादय: ऋत्विज: एव कुर्वन्त: आसन् । यजमानस्य तु ...
डिसेम्बर्मासस्य चतुर्दशे दिनाङ्के शोलिङ्गनल्लूरप्रदेशस्थे सामूहिकमण्डपे गीताजयन्तीकार्यक्रम: समाचरित: । अस्मिन् कार्यक्रमे पञ्चदशाध्यायस्य पारायणं विभक्तिपाठनञ्च ...
यस्य कस्यचित् अपि विषयस्य, कस्याश्चिदपि घटनाया: वा भवन्ति विविधानि मुखानि । तत्तस्य समर्थका: स्वयुक्ती: अवलम्ब्य विषयं (घटनां वा) समर्थयन्ति । तद्विरोधिन: अपि स्वदृष्ट्यनुगुणं युक्ती: उपस्थापयन्त: तं विषयं खण्डयन्ति विरुन्धन्ति वा । समर्थनं विरोध: वा यदि वस्तुनिष्ठं भवेत् तर्हि विचारमथनं स्यात् । प्रयत्नेन कृतात् विविधानां मुखानाम् उपस्थापनात् वस्तुतत्त्वस्य...
प्रेरकसंस्कृतवाक्यालङ्कृतलोकसभाचित्रमण्डिता पुष्यसञ्चिका लब्धा । सम्पादकीयलेखपठनात् फिरोजखानविषयकम् अन्यत् मुखमपि ज्ञातम् । विरोधस्य कारणं समीचीनमेव,...


text:
युरेनस्-ग्रहः
युरेनस्(Uranus) कश्चन ग्रहः। युरेनस् ग्रहः अरुणः इति, कुत्रचित् इन्द्रः इति च उल्लिखितः दृश्यते । युरेनस्-ग्रहस्य अन्यत् नाम हर्षलः इति । अस्माकं सौरमण्डले सूर्यात् सप्तमः बृहत्तमः ग्रहः अयम्। अस्य ग्रहस्य अन्वेषणं १७८१ तमे वर्षे विलियं हर्षेल् कृतवान्। अस्य ग्रहस्य वातावरणे जलजनकम्, हीलियम्, मिथैन् इत्येतेषां संयोगः दृश्यते इत्यतः अस्य वर्णः भवति हरित् । एतं ग्रहं परितः वर्णमयैः लघुभागैः युक्तानि लघ्वाकारकाणि नव वृत्तानि दृश्यन्ते। बाह्यवृत्तानां विस्तारः १,००,००० कि मी अपेक्षया अधिकः भवति। अस्य ग्रहस्य पञ्च उपग्रहाः सन्ति - मिराण्डा एरिमल् आन्द्रियल् तिटानिया ओबेरान् च। अस्य ग्रहस्य विस्तारः ३२,००० मैल्-परिमितम्। स्वस्य परिभ्रमणाय अयं ग्रहः १६ घण्टात्मकं कालं स्वीकरोति। सूर्यं परितः भ्रमणाय ८४.०१ वर्षं स्वीकरोति। जर्मन् देशीय खगोलज्ञः बोड् ग्रीक् पुराणैः चितमेकं नाम स्थापितवान्। अस्य ग्रहाय अयं शनेः पितुः नाम युरेनस् इति स्थापितवान्। युरेनस् नाम्नैव प्रसिद्धिं प्राप्तवान्। अस्य संशोधनानन्तरं ’सर् विलियं हर्षेल्’ आस्थानस्य ज्योतिष्कः अभूत्। अनन्तरम् युरेनस् ग्रहस्य चन्द्रौ आविष्कारं कृतवान्।
युरेनस् ग्रहस्य गात्रम्[सम्पादयतु]
अयं ग्रहः भूमेः अपेक्षया विशेष दूरवृत्ते अस्तीत्यतः अस्य विषये विशिष्टज्ञानम् अप्राप्तम्। अयं (गात्रे) बृहत् कायविशिष्टः, दृष्टिगोचरश्च आसीत् , तथापि अस्माकं दृष्टिपथे नागतः। सूर्यात् प्रायः १,७८१,९००,००० मैलु अन्तरे अस्ति। गुरुसूर्ययोः दूरस्यापेक्षया द्विगुणित दूरे शनिग्रहः अस्ति। अस्य द्विगुणित दूरे युरेनस् अस्ति इति। अस्य अदूर विदूरयोः स्थानयोः व्यत्यासः एव १९९ मिलिय मैलुपरिमितमस्ति। अस्य पथः प्रायः शुद्धवृत्तोऽस्तीति वक्तुं शक्यते। ईदृश बृहत् पथे एकवारं परिक्रमणं कर्तुं ८४ वर्षाणि ६ मासाः अपेक्षन्ते इति। कष्टकरोयं पथः,(सञ्चारस्य दीर्घावदित्वात्) एकस्य जीवमाने ज्ञातुं नशक्यते इत्यतः पूर्विकानां दृष्टिपथे नागतम् इति। भूमेः अपेक्षया गात्रे ५९ भागः आधिक्यमस्य इति। अधिकभागश्चेदपि भारे भूमेः अपेक्षया केवलं १४.९ भागः भारः अधिकमस्य भवति। गुरु-शनिग्रहवत् युरेनस् ग्रहोऽपि एकं अनिलगोलकः भवति इति ऊहा। अस्य गोलकस्य व्यासः ३१,९०० मैलुपरिमितं भवति। इदृश बृहत् कायः अतीव वेगेन स्वपथे परिक्रमति इत्यतः अस्य ध्रुवयोः मध्यभागः पीनः दृश्यते इति। अस्य ग्रहाय एकवारं स्वाक्षे पथे परिक्रमणं कर्तुं १० घन्टाः ४९ निमेषाः अपेक्षन्ते।
रचना[सम्पादयतु]
एषां वस्तूनां सहायेन गुरु-शनिग्रहयोः रचना जाता, तेषां वस्तूनां सहाय्येनैव अस्य युरेनस् ग्रहस्य रचना जाता इति ऊहाऽत्र। अत्राऽपि सैव वातावरणं अस्ति यथा गुरुशुक्रग्रहयोः वातावरणम्। बहिरावरणे मिथेन् अनिलस्य धूमः अस्ति। अन्तरावरणे घनीकृतानिलाः एवं शैत्याधिक्यमपि भवेत् इति ऊहा। अयं ग्रहः प्रकाशं सम्यक्तया प्रतिफलनं करोति। अस्य प्रकाशस्य प्रायः मन्दहरितवर्णः भवति।
विचित्रगतिः[सम्पादयतु]
एतावत् कालपर्यन्तं परिचितानां ग्रहाणाम् अक्षाः स्वस्व पथाय किञ्चित् अभिनताः भवन्ति। किन्तु युरेनस् ग्रहस्य वेगः प्रतिक्षणं ४ १\२ मैलुपरिमिते वेगे कन्दुकवत् सरति। अन्यग्रहाः स्व पथाय ३ डिग्रि तः २७ डिग्रि पर्यन्तं अभिनताः भवन्ति।किन्तु ,अयं ग्रहः ९८डिग्रि अभिनतः भवति इति तु अतिशयं भवति । अन्य ग्रहाणां पथस्यापेक्षया उत्तर ध्रुवः उपरि भवति। दक्षिण ध्रुवः अधो भवति।
उपग्रहाः[सम्पादयतु]
युरेनस् ग्रहाय पञ्चचन्द्राः सन्ति इति। इतोप्येकम् अधिकं भवेदिति ऊहा । १७८७ तमे संवत्सरे हर्षेल् इत्यनेन् “टैटानियं” तथा “ओबेरान्” नामकौ उपग्रहौ अन्विष्टौ। अनन्तरं १८५१ तमे संवत्सरे “एम्ब्रियल्” “एरियल्” नामकौ एतौ उपग्रहौ दृष्टिपथे आगतौ। पञ्चमः उपग्रहः “मिराण्ड” इदानीन्तन कालीन संशोधनेन प्राप्तः इति। एते समीपवतिनः भवन्ति। एकस्मिन् एव तलभागे परिक्रमणं कुर्वन्ति।
बाह्यानुबन्दाः 2CEA [सम्पादयतु]
- Uranus at European Space Agency
- NASA's Uranus fact sheet
- Uranus Profile at NASA's Solar System Exploration site
- Planets—Uranus A kid's guide to Uranus.
- Uranus at Jet Propulsion Laboratory's planetary photojournal. (photos)
- Voyager at Uranus (photos)
- Uranus (Astronomy Cast homepage) (blog)
- Uranian system montage (photo)


text:
मानसिकरोगः
मानसिकरोगः रोगेषु अन्यतमः । मानसिकव्यत्ययः अधिकप्रमाणेन भवति चेत् सः मानसिकरोगः भवति । मनुष्यः यदा खिन्नः भवति तदा सः दुःखभावनायुक्तः भवति । अल्पावधिखिन्नस्य मनुष्यस्य चिकित्सा अनपेक्षिता । किन्तु दीर्घावधिं खिन्नतां यः अनुभवेत् तस्य मनुष्यस्य चिकित्सा अपेक्षिता भवति । खिन्नता सप्ताहद्वयं यावत् तिष्ठेत् तर्हि सा भवति चिन्तनीया । अनेन कारणेन व्यक्तेः कार्येषु , दैनन्दिनक्रियासु, तृप्तिकरसम्बन्धेषु च विपरिणामाः भवन्ति । मानसिकरोगः (खिन्नता) सामान्यतः पुरुषाणाम् अपेक्षया स्त्रीषु अधिकतया दृश्यते । डोपमिन् -सेरोटोनिन्-रासायनिके मस्तिष्के समप्रमाणेन भवेताम् । एते नरवाहकाः न्यूनाः भवन्ति चेत् मानसिकरोगः उत्पत्स्यते ।
मानसिकरोगिणः लक्षणानि[सम्पादयतु]
मानसिकास्वस्थः मन्दगत्या चलति । अलोचने अपि मन्दगतिः भवति । वैयक्तिकशुचित्वस्य अरोग्यस्य विषये च निरासक्तिः । दुःखसहितः भवति । सुलभतया अश्रूणि स्रावयति । अल्पमानसिकास्वस्थस्य कदाचित् अश्रूणि नागच्छेयुः । स्वालोचनासु विश्वासः न भवति । असहायकता व्यक्तिषु दरीदृश्यते ।
मानसिकरोगस्य कारणानि[सम्पादयतु]
मानसिकरोगोत्पत्तये नैकानि कारणानि विद्यन्ते । तेषु जैविक-मानसिक-सामाजिकानि कारणानि भवन्ति । एतैः सह शारीरकरोगाः, कौशलानां न्यूनतादीनि अपि कारणानि भवन्ति । व्यक्तिषु लभ्यानि अन्यानि कारणानि अधो निर्दिष्टानि-
- कुटुम्बे मानसिकक्लेशाः सन्ति चेत् मानसिकरोगाः भवन्ति ।
- सम्बन्धेषु उत्पत्स्यमानाः वियोगाः ।
- द्वन्द्वयुक्तमतिः । द्वन्द्वजीवनम्।
- पुनः पुनः उद्योगस्य परिवर्तनम् ।
- भावोद्वेगः आतङ्कश्च ।
- बाल्ये घटिताः दुर्घटनाः एवं लैङ्गिकदौर्जन्यम् ।
- दारिद्र्यम् ।
- (हननम् इत्यादि) अपराधी चेत् मानसिकास्वस्थः भवति ।
- उद्योगवञ्चितः चेत् व्यक्तिः मानसिकास्वस्थः भवति ।
- दीर्घकालीनव्याधियुक्ता व्यक्तिः मानसिकास्वस्थः भवति ।
- मादकपदार्थव्यसनशीलः मानसिकास्वस्थः भवति ।
- न्यूनात्माभिमानयुक्तः चेत् मानसिकास्वस्थः भवति ।
उपायाः[सम्पादयतु]
मानसिकरोगस्य निवारणोपायाः उक्ताः सन्ति ।
- मानसिकरोगनिवारकानि योगासनानि करणीयानि । योगासनैः स्वस्थः भविष्यति ।
- सन्तोषदायककार्येषु भागग्रही भवेत् तेन मानसिकस्वस्थता न भवति । ध्यानप्रार्थनादिषु प्रवृत्तिः भवेत् ।
- उत्तमैः जनैः सह मेलनम्।
- मानसिकसमस्याः भवन्ति चेत् मनोवैद्यस्य साहाय्यं स्वीकर्तव्यम् ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- NIMH.NIH.gov - National Institute of Mental Health
- International Committee of Women Leaders on Mental Health
- Psychology Dictionary
- Mental Illness Watch
- Metapsychology Online Reviews: Mental Health
- The New York Times: Mental Health & Disorders
- The Guardian: Mental Health
- Mental Illness (Stanford Encyclopedia of Philosophy)