text:
रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्/सर्गः ४०
श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः ॥४-४०॥
अथ राजा समृद्ध अर्थः सुग्रीवः प्लवगेश्वरः ।
उवाच नरशार्दूलम् रामम् परबलार्दनम् ॥४-४०-१॥
आगता विनिविष्टाः च बलिनः कामरूपिणः ।
वानरेन्द्रा महेन्द्र आभा ये मत् विषय वासिनः ॥४-४०-२॥
त इमे बहु विक्रान्तैः बलिभिः भीम विक्रमैः ।
आगता वानरा घोरा दैत्य दानव संनिभाः ॥४-४०-३॥
ख्यात कर्म अपदानाः च बलवन्तो जित क्लमाः ।
पराक्रमेषु विख्याता व्यवसायेषु च उत्तमाः ॥४-४०-४॥
पृथिवि अंबु चरा राम नाना नग निवासिनः ।
कोटि ओघाः च इमे प्राप्ता वानराः तव किंकराः ॥४-४०-५॥
निदेश वर्तिनः सर्वे सर्वे गुरु हिते स्थिताः ।
अभिप्रेतम् अनुष्ठातुम् तव शक्ष्यन्ति अरिंदम ॥४-४०-६॥
त इमे बहु साहस्रैः अनेकैः बहु विक्रमैः ।
आगता वानरा घोरा दैत्य दानव संनिभाः ॥४-४०-७॥
यत् मन्यसे नरव्याघ्र प्राप्त कालम् तत् उच्यताम् ।
तत् सैन्यम् त्वत् वशे युक्तम् आज्ञापयितुम् अर्हसि ॥४-४०-८॥
कामम् एषाम् इदम् कार्यम् विदितम् मम तत्त्वतः ।
तथा अपि तु यथा युक्तम् आज्ञापयितुम् अर्हसि ॥४-४०-९॥
तथा ब्रुवाणम् सुग्रीवम् रामो दशरथात्मजः ।
बाहुभ्याम् संपरिष्वज्य इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥४-४०-१०॥
ज्ञायताम् सौम्य वैदेही यदि जीवति वा न वा ।
स च देशो महाप्राज्ञ यस्मिन् वसति रावणः ॥४-४०-११॥
अधिगम्य तु वैदेहीम् निलयम् रावणस्य च ।
प्राप्त कालम् विधास्यामि तस्मिन् काले सह त्वया ॥४-४०-१२॥
न अहम् अस्मिन् प्रभुः कार्ये वानरेन्द्र न लक्ष्मणः ।
त्वम् अस्य हेतुः कार्यस्य प्रभुः च प्लवगेश्वर ॥४-४०-१३॥
त्वम् एव आज्ञापय विभो मम कार्य विनिश्चयम् ।
त्वम् हि जानासि यत् कार्यम् मम वीर न संशयः ॥४-४०-१४॥
सुहृद् द्वितीयो विक्रान्तः प्राज्ञः काल विशेष वित् ।
भवान् अस्मत् हिते युक्तः सुहृद् आप्तो अर्थवित्तमः ॥४-४०-१५॥
एवम् उक्तः तु सुग्रीवो विनतम् नाम यूथपम् ।
अब्रवीत् राम सांनिध्ये लक्ष्मणस्य च धीमतः ॥४-४०-१६॥
शैलाभम् मेघ निर्घोषम् ऊर्जितम् प्लवगेश्वरम् ।
सोम सूर्य निभैः सार्धम् वानरैः वानरोत्तम ॥४-४०-१७॥
देश काल नयैः युक्तः विज्ञः कार्य विनिश्चये ।
वृतः शत सहस्रेण वानराणाम् तरस्विनाम् ॥४-४०-१८॥
अधिगच्छ दिशम् पूर्वाम् स शैल वन काननाम् ।
तत्र सीताम् च वैदेहीम् निलयम् रावणस्य च ॥४-४०-१९॥
मार्गध्वम् गिरि दुर्गेषु वनेषु च नदीषु च ।
नदीम् भागीरथीम् रम्याम् सरयूम् कौशिकीम् तथा ॥४-४०-२०॥
कालिंदीम् यमुनाम् रम्याम् यामुनम् च महागिरिम् ।
सरस्वतीम् च सिंधुम् च शोणम् मणि निभ उदकम् ॥४-४०-२१॥
महीम् कालमहीम् चैव शैल कानन शोभिताम् ।
ब्रह्ममालान् विदेहान् च मालवान् काशि कोसलान् ॥४-४०-२२॥
मागधाम् च महाग्रामान् पुण्ड्रान् अंगाम् तथैव च ।
भूमिम् च कोशकाराणाम् भूमिम् च रजत आकराम् ॥४-४०-२३॥
सर्वम् च तत् विचेतव्यम् मार्गयद्भिः ततः ततः ।
रामस्य दयिताम् भार्याम् सीताम् दशरथः स्नुषाम् ॥४-४०-२४॥
समुद्रम् अवगाढान् च पर्वतान् पत्तनानि च ।
मंदरस्य च ये कोटिम् संश्रिताः केचित् आलयाः ॥४-४०-२५॥
कर्ण प्रावरणाः चैव तथा च अपि ओष्ठ कर्णकाः ।
घोर लोह मुखाः चैव जवनाः च एक पादकाः ॥४-४०-२६॥
अक्षया बलवंतः च तथैव पुरुष आदकाः ।
किराताः तीक्ष्ण चूडाः च हेमाभाः प्रिय दर्शनाः ॥४-४०-२७॥
आम मीन अशनाः चापि किराता द्वीप वासिनः ।
अंतर् जल चरा घोरा नरव्याघ्रा इति स्मृताः ॥४-४०-२८॥
एतेषाम् आश्रयाः सर्वे विचेयाः कानन ओकसः ।
गिरिभिर् ये च गम्यन्ते प्लवनेन प्लवेन च ॥४-४०-२९॥
यत्नवन्तो यव द्वीपम् सप्त राज्य उपशोभितम् ।
सुवर्ण रूप्यकम् द्वीपम् सुवर्ण आकर मण्डितम् ॥४-४०-३०॥
यव द्वीपम् अतिक्रम्य शिशिरो नाम पर्वतः ।
दिवम् स्पृशति शृन्गेण देव दानव सेवितः ॥४-४०-३१॥
एतेषाम् गिरि दुर्गेषु प्रपातेषु वनेषु च ।
मार्गध्वम् सहिताः सर्वे राम पत्नीम् यशस्विनीम् ॥४-४०-३२॥
ततो रक्त जलम् प्राप्य शोण आख्यम् शीघ्र वाहिनीम् ।
गत्वा पारम् समुद्रस्य सिद्ध चारण सेवितम् ॥४-४०-३३॥
तस्य तीर्थेषु रम्येषु विचित्रेषु वनेषु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः ॥४-४०-३४॥
पर्वत प्रभवा नद्यः सुभीम बहु निष्कुटाः ।
मार्गितव्या दरीमन्तः पर्वताः च वनानि च ॥४-४०-३५॥
ततः समुद्र द्वीपान् च सुभीमान् द्रष्टुम् अर्हथ ।
ऊर्मिमंतम् महारौद्रम् क्रोशंतम् अनिल उद्धितम् ॥४-४०-३६॥
तत्र असुरा महाकायाः छायाम् गृह्णन्ति नित्यशः ।
ब्रह्मणा समनुज्ञाता दीर्घ कालम् बुभुक्षिताः ॥४-४०-३७॥
तम् काल मेघ प्रतिमम् महोरग निषेवितम् ।
अभिगम्य महानादम् तीर्थेन एव महोदधिम् ॥४-४०-३८॥
ततो रक्तजलम् भीमम् लोहितम् नाम सागरम् ।
गत्वा प्रेक्ष्यथ ताम् चैव बृहतीम् कूटशाल्मलीम् ॥४-४०-३९॥
गृहम् च वैनतेयस्य नाना रत्न विभूषितम् ।
तत्र कैलास संकाशम् विहितम् विश्वकर्मणा ॥४-४०-४०॥
तत्र शैल निभा भीमा मन्देहा नाम राक्षसाः ।
शैल शृंगेषु लंबन्ते नाना रूपा भयावहाः ॥४-४०-४१॥
ते पतन्ति जले नित्यम् सूर्यस्य उदयनम् प्रति ।
अभितप्ताः च सूर्येण लंबन्ते स्म पुनः पुनः ॥४-४०-४२॥
निहता ब्रह्म तेजोभिः अहनि अहनि राक्षसाः ।
ततः पाण्डुर मेघाभम् क्षीरौदम् नाम सागरम् ॥४-४०-४३॥
गत्वा द्रक्ष्यथ दुर्धर्षा मुक्ता हारम् इव ऊर्मिभिः ।
तस्य मध्ये महा श्वेतो ऋषभो नाम पर्वतः ॥४-४०-४४॥
दिव्य गन्धैः कुसुमितै आचितैः च नगैः वृतः ।
सरः च राजतैः पद्मैः ज्वलितैः हेम केसरैः ॥४-४०-४५॥
नाम्ना सुदर्शनम् नाम राजहंसैः समाकुलम् ।
विबुधाः चारणा यक्षाः किन्नराः स अप्सरो गणाः ॥४-४०-४६॥
हृष्टाः समधिगच्छन्ति नलिनीम् ताम् रिरंसवः ।
क्षीरोदम् समतिक्रम्य ततो द्रक्ष्यथ वानराः ॥४-४०-४७॥
जलोदम् सागरम् शीघ्रम् सर्व भूत भयावहम् ।
तत्र तत् कोपजम् तेजः कृतम् हयमुखम् महत् ॥४-४०-४८॥
अस्य आहुः तन् महावेगम् ओदनम् स चराचरम् ।
तत्र विक्रोशताम् नादो भूतानाम् सागर ओकसाम् ।
श्रूयते च असमर्थानाम् दृष्ट्वा तत् वडवा मुखम् ॥४-४०-४९॥
स्वादु उदस्य उत्तरे देशे योजनानि त्रयोदश ।
जातरूप शिलो नाम सुमहान् कनक प्रभः ॥४-४०-५०॥
तत्र चन्द्र प्रतीकाशम् पन्नगम् धरणी धरम् ।
पद्म पत्र विशालाक्षम् ततो द्रक्ष्यध वानराः ॥४-४०-५१॥
आसीनम् पर्वतस्य अग्रे सर्व भूत नमस्कृतम् ।
सहस्र शिरसम् देवम् अनंतम् नील वाससम् ॥४-४०-५२॥
त्रिशिराः कांचनः केतुः तालः तस्य महात्मनः ।
स्थापितः पर्वतस्य अग्रे विराजति स वेदिकः ॥४-४०-५३॥
पूर्वस्याम् दिशि निर्माणम् कृतम् तत् त्रिदशेश्वरैः ।
ततः परम् हेममयः श्रीमान् उदय पर्वतः ॥४-४०-५४॥
तस्य कोटिः दिवम् स्पृष्ट्वा शत योजनम् आयता ।
जातरूपमयी दिव्या विराजति स वेदिका ॥४-४०-५५॥
सालैः तालैः तमालैः च कर्णिकारैः च पुष्पितैः ।
जातरूपमयैः दिव्यैः शोभते सूर्य सन्निभैः ॥४-४०-५६॥
तत्र योजन विस्तारम् उच्छ्रितम् दश योजनम् ।
शृंगम् सौमनसम् नाम जातरूपमयम् ध्रुवम् ॥४-४०-५७॥
तत्र पूर्वम् पदम् कृत्वा पुरा विष्णुः त्रिविक्रमे ।
द्वितीयम् शिखरम् मेरोः चकार पुरुषोत्तमः ॥४-४०-५८॥
उत्तरेण परिक्रम्य जंबू द्वीपम् दिवाकरः ।
दृश्यो भवति भूयिष्ठम् शिखरम् तन् महोच्छ्रयम् ॥४-४०-५९॥
तत्र वैखानसा नाम वालखिल्या महर्षयः ।
प्रकाशमाना दृश्यन्ते सूर्य वर्णाः तपस्विनः ॥४-४०-६०॥
अयम् सुदर्शनो द्वीपः पुरो यस्य प्रकाशते ।
तस्मिन् तेजः च चक्षुः च सर्व प्राणभृताम् अपि ॥४-४०-६१॥
शैलस्य तस्य पृष्ठेषु कंदरेषु वनेषु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः ॥४-४०-६२॥
कांचनस्य च शैलस्य सूर्यस्य च महात्मनः ।
आविष्टा तेजसा संध्या पूर्वा रक्ता प्रकाशते ॥४-४०-६३॥
पूर्वम् एतत् कृतम् द्वारम् पृथिव्या भुवनस्य च ।
सूर्यस्य उदयनम् चैव पूर्वा हि एषा दिक् उच्यते ॥४-४०-६४॥
तस्य शलस्य पृष्ठेषु निर्झरेषु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गतव्या ततः ततः ॥४-४०-६५॥
ततः परम् अगम्या स्यात् दिक् पूर्वा त्रिदश आवृता ।
रहिता चन्द्र सूर्याभ्याम् अदृश्या तिमिर आवृता ॥४-४०-६६॥
शैलेषु तेषु सर्वेषु कंदरेषु वनेषु च ।
ये च न उक्ता मयोद्देशा विचेया तेषु जानकी ॥४-४०-६७॥
एतावत् वानरैः शक्यम् गन्तुम् वानर पुंगवाः ।
अभास्करम् अमर्यादम् न जानीमः ततः परम् ॥४-४०-६८॥
अभिगम्य तु वैदेहीम् निलयम् रावणस्य च ।
मासे पूर्णे निवर्तध्वम् उदयम् प्राप्य पर्वतम् ॥४-४०-६९॥
ऊर्ध्वम् मासात् न वस्तव्यम् वसन् वध्यो भवेन् मम ।
सिद्ध अर्थाः संनिवर्तध्वम् अधिगम्य च मैथिलीम् ॥४-४०-७०॥
महेन्द्र कांताम् वन षण्ड मण्डिताम्
दिशम् चरित्वा निपुणेन वानराः ।
अवाप्य सीताम् रघु वंशज प्रियाम्
ततो निवृत्ताः सुखिनो भविष्यथ ॥४-४०-७१॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः ॥४-४०॥


c: text/html

text:
जल
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
जल, क पिधाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- परं-सकं-सेट् ।) पिधानमाच्छादनम् । क, जालयति चन्द्रं मेघः । इति दुर्गादासः ॥
जल, ज धान्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- परं-सकं-सेट् । अकं इति केचित् ।) ज, जालः जलः । धीयते अनेनेति धानं तस्य भावः धान्यं जीवनोपयोगिक्रिया । जलति लोकान् जलम् । जीवयतीत्यर्थः । धीयते आच्छाद्यते अनेनेति धानं तस्य भावः धान्यं आच्छादनक्रिया । जलति जालेन मत्स्यान् जालिक इति वा । गोविन्दभट्टस्तु धनस्य भावः धान्यं समृद्धिः । जलति धनी समृद्धः स्यादित्यर्थ इत्याह । इति दुर्गादासः ॥
जलम्, क्ली, गोकलनम् । ह्रीवेरम् । इति मेदिनी । ले, १८ ॥ (यथा, भावप्रकाशे अरोचकाधि- कारे । “जलं सकृष्णागुरुभृङ्गकेसरम् ।” इति ॥ * ॥ जलति जीवयति लोकात् जलति आच्छादयति स्वच्छं कनकमुक्ताद्यैः शुद्धं स्याद्दोषवर्ज्जितम् ॥ पर्णमूलविसग्रन्थिमुक्ताकनकशैबलैः । गोमेदेन च वस्त्रेण कुर्य्यादम्बुप्रसादनम् ॥” अथ पीतस्य जलस्य पाकावधिः । “आमं जलं जीर्य्यति याममात्रं तदर्द्धमात्रं शृतशीतलञ्च । तदर्द्धमात्रं तु शृतं कदुष्णं पयःप्रपाकेऽवधिरेष उक्तः ॥” इति भावप्रकाशे वारिवर्गः ॥ अथ जले भगवत्पूजाविधिः । “उत्तापेऽर्कांशुतो जाते शीतलेन सुगन्धिना । जलेन पूरिते पात्रे श्रीकृष्णमुपवेशयेत् ॥ नित्यार्च्चाविधिनाभ्यर्च्च्य सायं सन्ध्यामुपास्य च । देवं सिंहासने नीत्वा गन्धादिभिरथार्च्चयेत् ॥ नीराज्य देवं सर्व्वेभ्यो दत्त्वा तीर्थं भजेत् स्वयम् । द्वादश्यान्तु विशेषेण रात्रौ तोयस्थमर्च्चयेत् ॥” तन्माहात्म्यं यथा, गारुडे । “स्वर्णपात्रेऽथवा रौप्ये ताम्रेवा मृण्मयेऽपि वा । तोयस्थं योऽर्च्चयेद्भक्त्या शालग्रामसमुद्भवम् ॥ चक्राङ्कितं वा भूपाल ! निवृत्ते मधुमाधवे । प्रतिमां स महाभागस्तस्य पुण्यमनन्तकम् ॥ यावद्धराधरो लोके यावच्चन्द्रदिवाकरौ । तावत्तस्य कुले कश्चिन्न भवेद्भूप ! नारकी ॥ तस्माज्ज्यैष्ठे सदा भूप ! तोयस्थं पूजयेद्धरिम् । वीततापो नरस्तिष्ठेद्यावदाहूतसंप्लवम् ॥ कृतैः सुशीतलैस्तोयैस्तुलसीदलवासितैः । शुचिशुक्रगते काले येऽर्च्चयिष्यन्ति केशवम् ॥ जलस्थं विविधैः पुष्पैर्म्मुच्यते यमयातनात् ॥ जलस्रष्टा यतो विष्णुर्ज्जलशायी जलप्रियः । तस्माद्ग्रीष्मे विशेषेण जलस्थं पूजयेद्धरिम् ॥ नीरमध्यस्थितं कृत्वा शालग्रामसमुद्भवम् । योऽभ्यर्च्चयेन्महाभक्त्या स भवेत् कुलपावनः ॥ कर्किराशिगते सूर्य्ये मिथुनस्थे विशेषतः । येनार्च्चितो हरिर्भक्त्या जलमध्ये महीपते ! ॥ द्वादश्यान्तु विशेषेण जलस्थं जलशायिनम् । योऽभ्यर्च्चयेत् कृत तेन यज्ञकोटिशतं भुवि ॥ पात्रे गन्धादिकं कृत्वा यः क्षिपेद्गरुडध्वजम् । द्बादश्यां पूजयेद्रात्रौ मुक्तिभागी भवेन्नरः ॥” किञ्च । “घनागमे प्रकुर्व्वन्ति जलस्थं वै जनार्द्दनम् । ये नरा नृपतिश्रेष्ठ ! तेषां वै नरकं ध्रुवम् ॥” “तथैवात्युष्णसमये कालिन्द्यादौ विशेषतः । सम्पादयेद्भगवतो जलक्रीडामहोत्सवम् ॥” इति श्रीहरिभक्तिविलासे १५ विलासः ॥
जलः, त्रि, (जलति आच्छादयति विनाशयति वा ज्ञानं बुद्धिप्रतिमां वेति । जल + अच् ।) जडः । इति मेदिनी । ले, १८ ॥ (यथा, काशीखण्डे । २९ । ६६ । “जाड्यविध्वंसनकरी जगद्योनिर्ज्जलाविला ॥” “जलानां जडानामज्ञानानामित्यर्थः । आविलेव कलुषितेव आवृतेवेति वा ।” इति तट्टीका ॥)
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
जल नपुं।
जलम्
समानार्थक:अप्,वार्,वारि,सलिल,कमल,जल,पयस्,कीलाल,अमृत,जीवन,भुवन,वन,कबन्ध,उदक,पाथ,पुष्कर,सर्वतोमुख,अम्भस्,अर्णस्,तोय,पानीय,नीर,क्षीर,अम्बु,शम्बर,मेघपुष्प,घनरस,कम्,गो,काण्ड,घृत,इरा,कुश,विष
1।10।3।1।6
आपः स्त्री भूम्नि वार्वारि सलिलं कमलं जलम्. पयः कीलालममृतं जीवनं भुवनं वनम्.।
अवयव : जलकणः,मलिनजलम्
वैशिष्ट्यवत् : निर्मलः
: जलविकारः, मलिनजलम्, अर्घ्यार्थजलम्, पाद्यजलम्, शुण्डानिर्गतजलम्, ऋषिजुष्टजलम्, अब्ध्यम्बुविकृतिः
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, जलम्
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
जल¦ आच्छादादने चुरा॰ उभ॰ सक॰ सेट्। जालयति तेअजीजलत् त।
जल¦ तीक्ष्णीभवने जीवनोपयोगिक्रियायां च अक॰ भ्वा॰ पर॰ सेट्। जलति अजालीत् जजाल जेलतुः। ज्वलादि जलः जालः।
जल¦ त्रि॰ जल--अच् डस्य लोवा।
१ जडे।
२ उदके,
३ ह्रीवेरे गन्धद्रव्ये, ज्योतिषोक्ते लग्नावधिके
४ चतुर्थस्थाने,
५ पूर्वाषाडानक्षत्रे च न॰ शब्दार्थचि॰। जलञ्च पञ्चभूतान्त-र्गतभूतभेदः तद्भेदगुणादिकं सुश्रुतोक्तं अम्बुशब्दे
३२
९३
० पृष्ठे दर्शितम् घनशब्दे
२७
८६ पृष्ठे च तस्य विवृतिः।
“अपां शैत्यं तथा क्लेदो द्रवत्वं स्नेहसौम्यता। जिह्वा-भिष्यन्दनञ्चापि भौमानां श्रपणं तथा। चतुर्थमापोविज्ञेयं जिह्वाध्यात्मं प्रचक्षते। अधिभूतं रसास्तत्र सोम-स्तत्राधिदैवतम्” भा॰ आश्व॰ अ॰।
“तदङ्गनिष्यन्दजलेनलोचने”
“जलाभिलाषी जलमाददानाम्” रघुः।
“नतज्जलं यन्न सुचारुपङ्कजम्” भट्टिः
“तृषिताय रोनिणेऽपि जलं देयं तथा च
“पानीयंप्राणिनां प्राणास्तदायत्तं हि जीवनम्। तस्मात् सर्वा-स्ववस्थासु न क्वचित् वारि वार्यते। अन्नेनापि विना जन्तुःप्राणान् धारयते चिरम्। तोयाभावे पिपासार्त्तःक्षणात् प्राणैर्विमुच्यते। तृषितो मोहमायाति मोह्यत्[Page3062-b+ 38] प्राणान् विमुञ्चति। तस्माज्जलमवश्यं हि दातव्यंभेषजैः सममिति” राजवल्लभः।
“पादेन घटमुत्थाप्यभाजने पूरयेज्जलम्। तज्जलं मदिरातुल्यं भाण्डस्थंसुरया समम्” इति कर्मलोचनः तस्य दानमाहात्म्यंयथा।
“अन्ने दत्ते नरेणेह प्राणा दत्ता भवन्त्युत। प्राणदानाद्धि परमं न दानमिह विद्यते। अन्नं चापिप्रभवति पानीयात् कुरुसत्तम!। नीरजातेन हि विनान किञ्चित् संप्रवर्त्तते। अन्नौषध्यो महाराज! वीरु-धश्च जलेद्भवाः। यतः प्राणभृतां प्राणाः सम्भवन्तिविशाम्पते!। तस्मात् पानीयदानाद्वै न परं विद्यतेक्वचित्। तच्च दद्यान्नरो नित्यं यदीच्छेद्भूतिमात्मनः। धन्यं यशस्यमायुष्यं जलदानमिहोच्यते। शत्रूंश्चाप्य-वि कौत्तेय! सदा तिष्ठति तोयदः। सर्वकामानवाप्नोतिकीर्त्तिञ्चैवेह शाश्वतीम्। प्रेत्य चानन्त्यमश्नाति पापे-भ्यश्च प्रमुच्यते। तोयदो मनुजव्याघ्र! स्वर्गं गत्वामहाद्युते!। अक्षयान् समवाप्नोति लोकानित्यब्रवीन्मनुः” भा॰ शा॰ दा॰ अ॰ हेमाद्रौ दा॰ खण्डे विशेषोदृश्यः
“पानीयं प्राणिनः प्राणाः पार्नायं पावन महत्। पानीयस्य प्रदानेन तृप्तिर्भवति शाश्वती” जलदानमन्त्रःजलवर्षणज्ञानाय वर्षाद्यधिपराजाद्यानयनं तत्फलञ्चकृशिसंग्रहे दर्शितं यथा(
“वृष्टिमूला कृषिः सर्व्वा वृष्टिमूलञ्च जीवनम्। तस्मादादौ प्रयत्नेन वृष्टिज्ञानं समाचरेत्। ततो वर्षस्यराजानं मन्त्रिणं मेघमेव च। आढकं सलिलञ्चापिवृष्टिज्ञानाय शोधयेत्। शाकं त्रिगुणितं कृत्वा द्वियुतंमुनिना (
७ ) हरेत्। भागशिष्टो नृपोज्ञेयो नृपान्मलीचतुर्थकः। ” अथ नृपादिफलम्।
“चित्तलाऽर्के नापेवृष्टिर्वृष्टिरुग्रा निशापतौ। वृष्टिर्मन्दा सदा भौमे चन्द्रजेवृष्टिरुत्तमा। गुरौ च शोभना वृष्टिर्भार्गवे वृष्टिरुत्तमा। पृथिवी धूलिसम्पूर्णा वृष्टिहीना शनौ नृपे। यस्मित्संवत्सरे चैव अर्को राजा भविष्यति। शस्यहानिर्भवेत्तत्रनित्यं रोगश्च जायते। यस्मिन्नव्दे विधूराजा शस्यपूणाच मेदिनी। नैरुज्यञ्च सुवृष्टिश्च सुभिक्षं क्षितिमण्ड{??}। यस्मिन्नव्दे कुजो राजा सस्यशून्या च मेदिनी। नैरुज्यविनिवृत्तिश्च दुर्भिक्षं क्षतिमण्डले। यत्राव्दे चन्द्रजोराजा सर्वशस्या च भूर्भवेत्। धर्म्मे स्थितिर्मनःस्थैर्प्यंवृष्टिकारणमुत्तमम्। यत्राव्दे च गुरूराजा सर्व्वा रम-वती मही। नृपाणां वर्द्धनं नित्यं धनधान्यादिकं[Page3063-a+ 38] फलम्। राजा दैत्यगुरुः कुर्य्यात् सर्वशस्यं धरातलम्। संग्रामो वातवृष्टिश्च रोगोपद्रव एव च। मन्दा वृष्टिःसदा वातो राजा संवत्सरे शनिः। शाकस्य कालंत्रिगुणीकृतञ्च द्विवाणवस्वब्धिसमन्वितञ्च। राजा चमन्त्री च जलाधिपश्च शस्याधिपः स्यान्मुनिभाजितेन। (शाकस्य कालं त्रिगुणीकृतञ्च पक्षण युक्तं मुनिनाहरेच्च। सूर्य्यादि वर्षाधिपतिश्च शेषो मन्त्री चतुर्थो भवतिप्रसिद्धः। ) पाठान्तरम्। यथा वृष्टिफलं प्रोक्तं वत्-सरे ग्रहभूपतौ। तथा वृष्टिफलं ज्ञेयं विज्ञैर्वत्सर-मन्त्रिणि। ” अथ मेघानयनम्।
“शाकं वह्निसमायुक्तंवेदेन भागमाहरेत्। शेषं मेघं विजानीयादावर्त्तादियथाक्रमम्। आवर्त्तश्चैव संवर्त्तः पुष्करो द्रोण एवच। चत्वारो जलदाः प्रोक्ता आवर्त्ताद्या मनीषिभिः। एकदेशेन चावर्त्ते संवर्त्ते सर्वतो जलम्। पुष्करे दुष्करंबारि द्रोणे बहुजला मही। ” अथ जलाढक-निर्णयः।
“शतयोजनविस्तीर्णं त्रिंशद्योजनमुच्छ्रि-तम्। आढकस्य भवेन्मानं मुनिभिः परिकीर्त्तितम्। युग्माऽजगोमीनगते शशाङ्के रविर्यदा कर्कटकं प्रयाति। शताढकं कं हरिकार्म्मुकेऽर्द्धं वदन्ति कन्यामृगयोरशी-तिम्। कुलीरकुम्भालितुलाभिधाने जलाढकं षण्णवतिंवदन्ति। अनेन मानेन तु वत्सरस्य निरूप्य नीरं कृषि-कर्म्म कार्य्यम्”। एतत्सर्वं विंशत्या हरणीयम्। समुद्रे दश भागांश्च षड्भागानपि पर्बते। पृथिव्यांचतुरोभागान् सदा वर्षति वासवः। ” अथ पौषादि-मासीयवृष्टिलक्षणम्।
“सार्द्धं दिनद्वयं मानं कृत्वापौषादिना बुधः। गणयेन्मासिकीं वृष्टि{??}वृष्टिं वानिल-क्रमात्। सौम्यवारुणयोर्वृष्टिरवृष्टिः पूर्व्वयाम्ययोः। निर्व्वाते वृष्टिहानिः स्यात् सङ्कुले सङ्कुलं जलम्। एकैकंपञ्चदण्डेन मासस्य दिवसो मतः। पूर्वार्द्धे वासरी वृष्टि-रुत्तरार्द्धे च नैशिकी। दत्त्वा दण्डे पताकान्तु वात-स्यानुक्रमेण च। विज्ञेया मासिकी वृष्टिर्दृष्ट्वा वातंदिवानिशम्। धूलीभिरेव शवलीकृतमन्तरीक्षं विद्यु-च्छटाच्छुरितवारुणदिग्विभागम्। पौषे यदा भवतिमासि सिते च पक्षे तोयेन तत्र सकला प्लवते धरित्री। पौषे मासि यदा वृष्टिः कुज्झटिर्व्वा यदा भवेत्। तदादौसप्तमे मासि तां तिथिं प्लाव्यते मही। अथ माघादिफलम्। ( माघस्य सितसप्तम्यां वृष्टिर्व्वा मेघदर्शनम्। तदा संवत्सरोधन्यः सर्वशस्यफलप्रदः। सप्तम्यां स्वातियोगे यदि पतति[Page3063-b+ 38] जलं माथ क्षऽन्धकारे वायुर्व्वा चण्डवेगः सजलजलधरौगर्ज्जितो वासरे वा। विद्युन्मालाकुलं वा यदि भवतिनभो नष्टचन्द्रार्कतारं तावद्वर्षन्ति मो{??} प्लतधरणितलेयावदाकार्त्तिकान्तम्। माघे बहुलसपम्यां तथैव फाल्गु-नस्य च। चैत्र शुक्लवृतीयायां वैशाखे प्रथमेऽहनि। एतासु चण्डवातो वा तडिद्वृष्टिरथापि वा। तदा स्यात्शोभना प्रावृट् भवेत् शस्यवती क्षितिः। धनुर्मकरकुम्भेषुयदा वर्षति वासवः। तदादि सप्तमे मासि वारिपूर्णाभवेन्मही। ”( अथ चैत्रलक्षणम्। प्रतिपदि मधुमासे भानुवारःसितायां यदि भवति तदा स्याच्चित्तला वृष्टरवदे। अविरलपृथुधारासान्द्रवृष्टिप्रवाहैर्धरणितलमशेषं प्लाव्यतेसोमवारे। अवनितनयवारे नास्ति वृष्टिर्न शस्यं कवि-गुरुभृगुजानां वासरे शस्यपूर्त्तिः। जलनिधिरपि शोषंयाति वारेण शौरेर्भवति खलु धरित्री धूलिजालैरदृश्या। चैत्राद्यभागे चित्रायां भवेच्चेच्चित्तला क्षितिः। शेषे-ऽपि चैव चात्यर्थं क्ष्मा मध्ये बहुवर्षिणी( अथ वैशाखलक्षणम्। प्रवाहयुक्तनद्यान्तु दण्डंन्यस्य जले निशि। वैशाखशुक्लप्रतिप{??}थौ वृष्टिं निरू-पयत्। ओं सिद्धिरिति मन्त्रेण मन्त्रयित्वा शतद्वयम्। अङ्कयित्वा तु तं दण्डमङ्कतुल्ये जले क्षिपेत्। प्रातरु-त्थाय सहसा तदङ्कन्तु निरूपयेत्। समं चैवाधिक न्यूनंभविष्यज्जलकाङक्षया। गतवत्सरवद्वारि वन्या चैव समेभवेत्। हीने हीनं भवेद्वारि भवेद्वन्या च तादृशीअङ्काधिक्ये च द्विगुणा वृष्टिर्वन्या च जायते। इदंपराशरेणोक्तं भविष्यद्वृष्टिलक्षणम्। सूर्य्योदये विषुवतोजगतां विपत्तिर्मध्यं गते दिनकरे बहुशस्यहानिः। अस्तंगते दिनकरे तु तदर्द्धशस्यमैश्वर्य्यभोगमतुलं खल चार्द्ध-रात्रौ। तदा संवत्सरो धन्यो बहुशस्यफलप्रदः। ( अथ ज्यैष्ठलक्षणम्। ज्येष्ठादौ च सिते पक्षे आर्द्रादौदशऋक्षके। सजला निर्जला यान्ति निर्जलाः सजलाइव। रेखात्रयं समुल्लिख्य ताभिस्ताश्च विवर्द्धयेत्। त्रिशृङ्गं सर्वकोणेषु पर्वतं तत्र दापयेत्। ईशानातिदक्षिणाङ्कान् संलिखेदनलादितः। येन येनाजसंक्रान्तिस्तेन प्रावृट्फलं भवेत्। अतिवृष्टिः समुद्रे स्यादना-वृष्टिस्तु पर्वते। कक्षयोश्चित्तला वृष्टिः सुवृष्टिः शैल-सन्धिषु। (मतान्तरे। रेखातूर्य्यकमुल्लिख्य ताडितम् वेदसम्भवैः ईशानदक्षिणे शृङ्गं लिखेदनलभादितः। येन[Page3064-a+ 38] येनाजसंक्रान्तिस्तेन प्रावृट्फलं वदेत्। अश्विन्यादौ समु-द्रेषु नक्षत्रञ्च द्वयं द्वयम्। कक्षपर्वततीरेषु एकैकं परि-कीर्त्तितम्। ” )
“चित्रास्वातिविशाखासु ज्यैष्ठे मासिनिरभ्रता। तास्वेव श्रावणे मा स यदि वर्षति, वर्षति। ” अथ आषाढलक्षणम्।
“आषाणां पौर्णमास्यां सुरपति-ककुभं वाति वातः, सुवृष्टिः, शस्यध्वंसं प्रकुर्य्याद्दहनदिशिगते, मन्दवृष्टिर्यमेन। नैरृत्यां शस्यहानि, र्बरुण-दिशि जलं, वायुना वायुकोपः, कौवेर्य्यां शस्यपूर्णांप्रथयति नियतं मेदिनीं, शस्यमीशे। आषाढस्य सितेपक्षे नवम्यां यदि वर्षति। वर्षत्येव तदा देवस्तत्रावृष्टौकुतो जलम्। शुक्लाषाढीनवम्यामुदयगिरितटीनिर्मलत्वंप्रयाते स्वीयं कालं विधत्ते खरतरकिरणो मण्डलाकारमुख्यम्। जीमूतैर्वेष्टितोऽसौ यदि भवति रविर्गम्य-मानेऽस्तशैले तावत् पर्य्यन्तमेव प्रणदति जलदो यावदस्तंतुलायाः। ”( अथ श्रावणलक्षणम्।
“रोहिण्यां श्रावणे मासियदि वर्षति वासवः। तदा वृष्टिर्भवेत्तावद्यावन्नो-त्तिष्ठते हरिः। कर्कटे रोहिणीऋक्षे यदि वृष्टिर्नजायते। तदा पराशरः प्राह हाहा लोकस्य कागतिः। श्रावणे मासि रोहिण्यां न भवेद्वर्षणं यदि। विफलारम्भसंक्लेशास्तदा स्युः कृषिवृत्तयः। ”( अथ भाद्रलक्षणम्। सिंहे च भौमवारे च पर्वफल्गुनिऋक्षके। व्यतीपाते च नन्दायां तुलायां वर्षयेद्रविः। ” अथ सद्यावृष्टिज्ञानम्। जलहस्ती जलस्थो वा विकटेऽथ जलस्य वा। दृष्ट्वा पृच्छति वृष्ट्यर्थं वृष्टिः संजायतेऽचिरात्। अकस्मादन्नमादाय उचिष्ठति पिपालिका। भेकः शब्दायतेऽकस्मात्तदा वृष्टिर्भवेद्ध्रुवम्। विडालानकुलाः सर्पा ये चान्ये वा विलेशयाः। धावन्ति शरभामताः सद्यो वृष्टिर्भवेद्ध्रुवम्। कुर्वन्ति बालका मार्गेधूलीभिः सेतुबन्धनम्। मयूराश्चैव नृत्यन्ति सद्यो वृष्टिःप्रजायते। अवातवातदुष्टानां नृणामङ्गव्यथा यदि। वृक्षाद्यारोहणञ्चाहेः सद्यो वर्षणलक्षणम्। पक्षयोः शोषणंरौद्रे खगानामम्बुचारिणाम्। झिल्लीरवस्तथाकाशेसद्यो वृष्टिः प्रजायते। ”( अथ ग्रहसञ्चारे वृष्टिलक्षणम्।
“चलत्यङ्गारकेवृष्टिर्ध्रुवा वृष्टिः शनैश्चरे। वारिपूर्णां महीं कृत्वापश्चात् सञ्चरते गुरुः। ग्रहाणामुदये चास्ते तथा वक्रा-तिचारयोः। प्रायो वर्षन्ति जलदा नृपाणामुद्यमेऽपि[Page3064-b+ 38] च। चित्रामध्यगते जीवे भिन्नभाण्डमिव खवेत्। ततः स्वातीं समासाद्य महामेघ न विमुक्तति। प्रायेणो-पचितान्मेघान् स्वातिरेकाऽप्यपोहति। श्रवणे जनितंवर्षं रेवत्याञ्च विमुञ्चति। ” अथ अनावृष्टिलक्षणम्।
“ध्रुवे च वैष्णवे हस्ते मूले शक्रेचरन् कुजः। सद्यः करोत्यनावृष्टिं कृत्तिकासु मघासु च। कजपृष्ठगतो भानुर्भानुपृष्ठगतः कुजः। सूर्य्येण च युतोभौमः समुद्रमंप शोषयेत्। सद्यो निकृन्तयेद्वृष्टिं चित्रा-मध्यगतो भृगुः। अङ्गारको यदा सिंहे तद ङ्गारमयीमही। स एव रविणा युक्तः समुद्रमपि शोषयेत्। ” ज्यो॰ त॰ कश्चिद्विशेष उक्तो यथा(
“भुजबलभीमे
“व्रजति यदि कजः पतङ्गमार्गे घट इवभिन्नतलो जलं ददाति। अथ भवति दिवाकराग्रतश्चेत्प्रलयघनानपि शोषयत्यवश्यम्। यावन्मात्तण्डसूनुश्चरतिधनुरथो मन्मथं मीनकन्ये तावद्दुर्भिक्ष{??}डा भवति चमरणं क्षुत्पिपासादिघोरम्। उर्व्वी निस्तूर्य्यशब्दा शव-शिरपटलैर्नर्त्तयन्ते पिशाचाः ग्रामाः शून्या भवेयर्नर-पतिरहिता ह्यस्ति कङ्कालमाला। वक्रं करोति रविजोधरणीसुतो वा मूलर्क्षहस्तमधरेवतिमैत्रभषु। छत्रोप-भङ्गपतनादि च सैनिकानां सर्वत्र लोकमरणं जलधौत-देशः। यदा च सौरिः सुरराजमन्त्रिणा समेत्य तिष्ठेत्कचिदृक्षमण्डले। तदाङ्गवङ्गान्धककोशलेषु त्रिभागशेषांकुरुते वसुन्धराम्। तिष्ठेतां यावदेकर्क्षे वाक्पत्यवनिजौ। पदे तावत् क्षुद्रोगसंग्रामात् प्रजानां क्षयमादिशेत्”।
“आरभ्यशुक्लपतिपत्तिथिं मार्गात्तु चैत्रकं गर्भनीहारैजलदैरितिप्रावृट्परीक्षणम्। यन्नक्षत्रं गतवति विधौ जायते तत्रगर्भः पश्चादस्मान्नवतिशतके
१९ चाह्नि तस्य प्रसूतिः”। गर्भशब्दे च
२५
५१ अम्बुगर्भोवृहत्संहितोक्तो दर्शितः। वर्षणसूचकनिमित्तानि वृ॰ सं॰
२४ अ॰ उक्तानि यथा
“ज्यैष्ठ्यां समतीतायां पूर्वाषाढादिसम्प्रवृष्टेन। शुभ-मशुभं वा वाच्यं परिमाणं चाम्भसस्तज्ज्ञैः। हस्त-विशालं कुण्डकमधिकृत्याम्बुप्रमाणनिर्देशः। पञ्चाशत्पल-माढकमनेन मिनुयाज्जलं पतितम्। येन धरित्रीमुद्राजनिता वा विन्दवस्तृणाग्रेषु। वृष्टेन तेन वाच्यंपरिमाणं वारिणः प्रथमम्। केचिद्यथाभिवृष्टं दश-योजनमण्डलं वदन्त्यन्ये। गर्गवशिष्ठपराशरमतमेतद्द्वाद-शान्न परम्। येषु च भेष्वभिवृष्टं भूयस्तेष्वेव वर्षतिप्रायः। यदि नाप्या(
२० )दिषु वृष्टं सर्वेषु तदा त्वनातुष्टिः। [Page3065-a+ 38] हस्ताप्य
२० सौम्य
५ चित्रापौष्ण॰
७ धनिष्ठासु षोडश द्रोणाः। शतभिषगैन्द्र
१८ स्वातिषु चत्वारः कृत्तिकासु दश। श्रवणेप्रधानुराधाभरणीमूलेषु दश चतुर्युक्ताः। फल्गुन्यां पञ्चकतिः
२५ पुनर्वसौ विंशतिर्द्रोणाः। ऐन्द्राग्नाख्य
१६ वैश्वे
२१ च विंशतिः सार्प
९ भे दश त्र्यधिकाः।
२५ अहिर्बुध्नार्य-म्ण
१४ प्राजापत्येषु पञ्चकृति
२५ । पञ्चदशाजे
४ पुष्ये चकीर्त्तिता वाजि
१ भ दश द्वौ च। रौद्रं
६ ऽष्टादश कथिताद्रोणा निरुपद्रवेष्वेषु रविरविसुतकेतुपीडिते भे क्षिति-तनयत्रिविधाद्भुताहते च। भवति हि न शिवं न चापिवृष्टिः शुभसहिते निरुपद्रवं शिवं च। (
“वर्षाप्रश्ने जलवर्षणनिर्णयः तत्रैव
२८ अ॰ यथा
“वर्षाप्रश्ने सलिलनिलयं राशिमाश्रित्य चन्द्रो लग्नंयातो भवति यदि वा केन्द्रगः शुक्लपक्षे। सौम्यैर्दृष्टःप्रचुरमुदकं पापदृष्टोऽल्पमम्भः प्रावृट्काले सृजति नचिराच्चन्द्रवद्भार्गवोऽपि। आर्द्रं द्रव्यं स्पृशति यदि वावारि तत्सञज्ञकं वा तोयासन्नो भवति यदिबा तोय-कार्य्योन्मुखो वा। प्रष्टा, वाच्यं सलिलमचिरादस्ति निः-संशयेन पृच्छाकाले सलिलमिति वा श्रूयते यत्र शब्दः”। ( अथ स{??} वृष्टिनि नम्
“उदयशिखरिसंस्थो दुर्निरीक्ष्यो-ऽतिदीप्त्या द्रु{??} न विकाशः स्निग्धवैदूर्यव न्तिः। तद-हनि कुरुतेऽम्भस्तोयकाले विवस्वान् प्रतपति यदि वोच्चैःखं गतोऽतीव तीक्ष्णम्। विरससुदकं गोनेत्राभं वियद्वि-भला दिशो लवणविकृतिः काकाण्डाभं यदा च भवेन्नभः। पवननिगमः पोप्लूयन्ते झषाः स्थलगामिनो रसनमस-कृन्मण्डूकानां जलागमहेतवः। मार्जारा भृशमवनिंनखैर्लिखन्तो लोहानां मलनिचयः सविस्रगन्धः। रथ्यायां शिशुनिचिताश्च सेतुबन्धा। सम्प्राप्तं जलमचिरा-न्निवे{??}न्त। गिरयोऽञ्जनपुञ्जसन्निभा यदि वा बाष्पनिरुद्धकन्दराः। कृकवाकु वलोचनोपमाः परिवेषाःशशिनश्च वृष्टिदाः। विनोपघातेन पिपीलिकानामण्डो-पसंक्रान्तिरहिव्यवाथः। द्रुमाधिरोहश्च भुजङ्गमानांवृष्टेर्निमित्तानि गवां प्लुतं च। तरुशिखरोपगताःकृकलासा गगनतल स्थतवृष्टिनिपाताः। यदि च गवांरविवीक्षणमूर्द्ध्वं निपतति वारि तदा नचिरेण। येच्छन्ति विनिर्गमं गृहाद्धुन्वन्ति श्रवणान् खुरानपि। पहवः पशवच्चकुकुरा यटि चाम्भः पततीति निर्दिशेत्। यदा स्थिता गृहपटलेषु कुर्कुरा भवन्ति वा यदि विततंदिवोन्मुखाः। दिवा तडिद्यदि च पिनाकिदिगभवा[Page3065-b+ 38] तदा क्षमा भवति समातिवारिणा। शुककपोतविलो-चनसन्निभो मधु नभश्च यदा हिमदीधितिः। प्रतिशशीच यदा दिवि राजते पतति वारि तदा नचिराद्दिवः। स्त नतं निशि विद्युतो दिवा, रुधिरनिभा यदि दण्डवत्स्थिताः। पवनः परतश्च शीतलो यदि सलिलस्य तदा-गमो भवेत्। वल्लीनां गगनतलोन्मुखाः प्रबालाः स्ना-यन्ते यदि जलपांशुभिर्विहङ्गः। सेवन्ते यदि चसरीसृपास्तृणाग्राण्यासन्नो भवति तदा जलस्य पातः। मयूरशुकचामचातकसमानवर्णा यदा, जपाकुसुमपङ्कज-द्युतिमुषश्च सन्ध्याथनाः। जलोर्मिनगनक्रकच्छपवराह-मीनोपभाः प्रभूतपुटसञ्चया न तु चिरेण यच्छन्त्यपः। पर्यन्तेषु सुधाशशाङ्कधवला मध्येऽञ्जनालित्विषः स्निग्धानैकपुटाः क्षरज्जलकणाः सोपानविच्छेदिनः। माहेन्द्री-प्रभवाः प्रयान्त्यपरतः प्राक् चाम्बुपाशीद्भवा ये ते वारि-मुचस्त्यजन्ति नचिरादम्भः प्रभूतं भुवि। शक्रचाप-परिघप्रतिसूर्या रोहितोऽथ तडितः परिवेषाः। उद्ग-भास्तसमये यदि भानोरादिशेत् प्रचुरमम्बु तदाशु। यदि तित्तिरिपत्रनिभं गगनं मुदिताः प्रवदन्ति चपक्षिगणाः। उदयास्तमये सवितुर्द्युनिशं विसृजन्तिधना नचिरेण जलम्। यद्यमोथकिरणाः सहस्रगोर-स्तभूधरकरा इवोच्छ्रताः। भूसमं च रसते यदाम्बुद-स्तन्महद्भवति वृष्टिलक्षणम्। प्रावृषि शीतकरो भृगु-पुत्रात् मप्तमराशिगतः शुभदृष्टः। सूयसूतान्नवपञ्चमगोवा सप्तमगश्च जलागमनाय। प्रायो ग्रहाणामुदयास्त-काले समागमे मण्डलसंक्रमे च। पक्षक्षये तीक्ष्ण-करायनान्ते वृष्तिर्गतेऽर्के नियमेन चार्द्राम्। समागमेपतति जलं ज्ञशुक्रयोर्ज्ञजीवयोर्गुरुसितयोश्च सङ्गमेयमारयोः पवनहुताशजं भयं न दृष्टयोरसहितयोश्चसद्ग्रहैः। अग्रतः पृष्ठतो वापि ग्रहाः सूर्य्यावलम्बिनःयदा तदा प्रकुर्वन्ति महीमेकार्णवामिव”( कृषौ केदाराज्जलमोचनकाल उक्तो यथा
“नैरुज्यार्थहि धान्यानां जलं भाद्रे विमोचयेत्। मूलम त्रन्तुसंस्थाप्य कारयेज्जलमोक्षणम्। भाद्रे च जलसम्पूर्णंधान्यं विविधबाधकैः। प्रपीडितं कृषाणानां न धत्तेफलमुत्तमम्”। कृषिपराशरः।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
जल¦ r. 1st cl. (जलति)
1. To be sharp.
2. To be wealthy. r. 1st and 10th cls. (जलति जालयति-ते) To cover, to hide or veil; to cover also as with a net, to encompass. भ्वा० अक० पर० सेट् | आच्छादने चुरा० उभ० सक० सेट् |
जल¦ mfn. (-लः-ला-लं) Cold stupid, apathetic, idiotic, &c. n. (-लं)
1. Water.
2. A kind of perfume: see ह्रीवेर।
3. The uterus of a cow.
4. Frigidity, (moral, mental, or physical.)
5. The constellation called Purvashada. E. जल् to hide, to encompass, &c. affix अच्; also ल being changed to its congener ड, जड q. v.
Apte[सम्पाद्यताम्]
जल [jala], a. [जल् अच् डस्य लो वा]
Dull, cold, frigid = जड q. v.
Stupid, idiotic.
लम् Water; तातस्य कूपो$- यमिति ब्रुवाणाः क्षारं जलं कापुरुषाः पिबन्ति । Pt.1.322.
A kind of fragrant medicinal plant or perfume (ह्रीवेर).
The embryo or uterus of a cow.
The constellation called पूर्वाषाढा.
Comp. अञ्चलम् a spring.
a natural water-course.
अञ्जलिः a handful of water.
a libation of water presented to the manes of a deceased person; कुपुत्रमासाद्य कुतो जलाञ्जलिः Chāṇ 69; मानस्यापि जलाञ्जलिः सरभसं लोके न दत्तो यथा Amaru. 97 (where, जलाञ्जलिं दा means 'to leave or give up').-अटनः a heron. -अटनी a leech. -अणुकम्, -अण्डकम् the fry of fish. -अण्टकः a shark. -अत्ययः autumn (शरद्); पृष्ठतो$नुप्रयातानि मेघानिव जलात्यये Rām.2.45.22.-अधिदैवतः, -तम् an epithet of Varuṇa. (-तम्) the constellation called पूर्वाषाढा. -अधिपः an epithet of Varuṇa. -अम्बिका a well. -अर्कः the image of the sun reflected in water.
अर्णवः the rainy season.
the ocean of sweet water. -अर्थिन् a. thirsty. -अवतारः a landing-place at a river-side. -अष्ठीला a large square pond. -असुका a leech. -आकरः a spring, fountain, well. -आकाङ्क्षः, -काङ्क्षः, -काङ्क्षिन् m. an elephant.-आखुः an otter. -आगमः rain; तपति प्रावृषि सुतरामभ्यर्ण- जलागमो दिवसः Ratn.3.1. -आढ्य a. watery, marshy.-आत्मिका a leech. -आधारः a pond, lake, reservoir of water. -आयुका a leech. -आर्द्र a. wet. (-र्द्रम्) wet garment or clothes. (-र्द्रा) a fan wetted with water.-आलोका a leech. -आवर्तः eddy, whirl-pool. -आशयa.
resting or lying in water.
stupid, dull, apathetic.
(यः) a pond, lake, reservoir.
the fragrant root of a plant (उशीर).
आश्रयः a pond.
water-house. -आह्वयम् a lotus.
इन्द्रः an epithet of Varuṇa.
N. of Mahādeva.
the ocean; जलेन्द्रः पुंसि वरुणे जम्भले च महोदधौ Medinī.-इन्धनः the submarine fire. -इभः a water-elephant.
ईशः, ईश्वरः an epithet of Varuṇa; भीमोद्भवां प्रति नले च जलेश्वरे च N.
उच्छ्वासः a channel made for carrying off excess of water, drain, (cf. परीवाह).
overflow of a river. -उदरम् dropsy. -उद्भवa. aquatic. (-वा) benzoin. -उरगा, -ओकस् m., -ओकसः a leech. -कण्टकः a crocodile. -कपिः the Gangetic porpoise. -कपोतः a water-pigeon. -कर a. making or pouring forth water. (-रः) tax for water.
करङ्कः a shell.
a cocoa-nut.
a wave.
a lotus.-कल्कः mud. -कल्मषः the poison produced at the churning of the ocean; तस्यापि दर्शयामास स्ववीर्यं जलकल्मषः Bhāg.8. 7.44. -काकः the diver-bird. -कान्तः the wind. -कान्तारः an epithet of Varuṇa. -किराटः a shark. -कुक्कुटः a water-fowl; जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् Bhāg.8.2.16. (-टी) the black-headed gull. -कुन्तलः, -कोशः moss.
कूपी a spring, well.
a pond.
a whirlpool; जलकूपी कूपगर्ते पुष्करिण्यां च योषिति Medinī. -कूर्मः the porpoise.-कृत् a. Causing rain; दिवसकृतः प्रतिसूर्यो जलकृत् (मेघः) Bṛi. S. -केलिः, m. or f., -क्रीडा playing in water, splashing one another with water. -केशः moss. -क्रिया presenting libations of water to the manes of the deceased.
गुल्मः a turtle.
a quadrangular tank.
a whirlpool. -चर a. (also जलेचर) aquatic.
(रः) an aquatic animal.
any kind of water-fowl. ˚आजीवः, ˚जीवः a fisherman. -चत्वरम् a square tank.-चारिन् m.
an aquatic animal.
a fish. -ज a. born or produced in water.
(जः) an aquatic animal.
a fish; स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा Rām.2.61.22.
sea-salt.
a collective name for several signs of the zodiac.
the moon.
(जः, जम्) a shell.
the conch-shell; अधरोष्ठे निवेश्य दघ्मौ जलजं कुमारः R.7. 63,1.6; इत्यादिश्य हृषीकेशः प्रध्माय जलजोत्तमम् Bhāg.8.4. 26.
(जः) The Kaustubha gem; जलजः कौस्तुभे मीने तत् क्लीबे शङ्खपद्मयोः । Nm.
(जः) A kind of horse born in water; वाजिनो जलजाः केचिद् वह्निजातास्तथापरे । शालिहोत्र of भोज, Appendix II,12. (-जम्) a lotus. ˚आजीवः a fisherman. ˚आसनः an epithet of Brahmā; वाचस्पतिरुवाचेदं प्राञ्जलिर्जलजासनम् Ku.2.3. ˚कुसुमम् the lotus. ˚द्रव्यम् a pearl, shell or any other thing produced from the sea.
जन्तुः a fish,
any aquatic animal. -जन्तुका a leech. -जन्मन् a lotus. -जिह्वः a crocodile. -जीविन् m. a fisherman. -डिम्बः a bivalve shell.
तरङ्गः a wave.
a metal cup filled with water producing harmonic notes like a musical glass. -ताडनम् (lit.) 'beating water'; (fig.) any useless occupation. -तापिकः, -तापिन्, -तालः The Hilsa fish; L. D. B. -त्रा an umbrella.-त्रासः hydrophobia.
दः a cloud; जायन्ते विरला लोके जलदा इव सज्जनाः Pt.1.29.
camphor. ˚अशनः the Śāla tree. -आगमः the rainy season; सरस्तदा मानसं तु ववृधे जलदागमे Rām.7.12.26. ˚आभ a. black, dark. ˚कालः the rainy season. ˚क्षयः autumn. -दर्दुरः a kind of musical instrument. -देवः the constellation पूर्वाषाढा. -देवता a naiad, water-nymph. -द्रोणी a bucket. -द्वारम् A gutter, a drain, Māna.31.99.
धरः a cloud.
the ocean. -धारा a stream of water.
धिः the ocean.
a hundred billions.
the number 'four'. ˚गा a river. ˚जः the moon. ˚जा Lakṣmī, the goddess of wealth. ˚रशना the earth. -नकुलः an otter. -नरः a merman.-नाडी, -ली a water-course.
निधिः the ocean.
the number 'four'.
निर्गमः a drain, water-course.
a water-fall, descent of a spring &c. into a river below. -नीलिः moss. -पक्षिन् m. a water-fowl. -पटलम् a cloud.
पतिः the ocean.
an epithet of Varuṇa.-पथः a sea voyage; R.17.81. -पद्धतिः f. a gutter, drain. -पात्रम् 'a water-pot', drinking-vessel. -पारावतः a water-pigeon. -पित्तम् fire. -पुष्पम् an aquatic flower.
पूरः a flood of water.
a full stream of water.-पृष्ठजा moss. -प्रदानम् presenting libations of water to the manes of the deceased.
प्रपातः a water-fall.
rainy season; शरत्प्रतीक्षः क्षमतामिमं भवाञ्जलप्रपातं रिपुनिग्रहे धृतः Rām.4.27.47. -प्रलयः destruction by water. -प्रान्तः the bank of a river. -प्रायम् a country abounding with water; जलप्रायमनूपं स्यात् Ak.
प्रियः the Chātaka bird.
a fish. (-या) an epithet of Dākṣāyaṇī. -प्लवः an otter. -प्लावनम् a deluge, an inundation. -बन्धः,
बन्धकः a dam, dike, rocks or stones impeding a current. -बन्धुः a fish. -बालकः, -वालकः the Vindhya mountain. -बालिका lightning. -बिडालः an otter.-बिम्बः, -म्बम् a bubble.
बिल्वः a (quadrangular) pond, lake.
a tortoise.
a crab. -भीतिः f. hydrophobia. -भू a. produced in water. -भूः m.
a place for holding water.
a kind of camphor.-भूषणः wind. -भृत् m.
a jar.
camphor. -मक्षिका a water-insect. -मण़्डूकम् a kind of musical instrument; (= जलदर्दुर). -मद्गुः a king-fisher.
मसिः a cloud.
camphor. -मार्गः a drain, canal.-मार्जारः an otter. -मुच् m.
a cloud; Me.69.
a kind of camphor. -मूर्तिः an epithet of Śiva. -मूर्तिका hail. -मोदम् a fragrant root (उशीर).
यन्त्रम् a machine for raising water (Mar. रहाट).
a waterclock, clepsydra.
a fountain. ˚गृहम्, ˚निकेतनम्, ˚मन्दिरम् a house erected in the midst of water (a summerhouse) or one supplied with artificial fountains; क्वचिद् विचित्रं जलयन्त्रमन्दिरम् Ṛs.1.2. -यात्रा a sea-voyage.-यानम् a ship. -रङ्कुः a kind of gallinule.
रण्डः, रुण्डः a whirlpool.
a drop of water, drizzle, thin sprinkling.
a snake. -रसः sea-salt. -राशिः the ocean. -रुह्, -हम् a lotus. -रूपः a crocodile. -लता a wave, billow. -वरण्टः a watery pustule. -वाद्यम् a kind of musical instrument. -वायसः a diver-bird.-वासः residence in water. (-सम्) = उशीर q. v.
वाहः a cloud; साद्रिजलधिजलवाहपथम् Ki.12.21.
a waterbearer.
a kind of camphor. -वाहकः, -नः a watercarrier. -वाहनी an aqueduct. -विषुवम् the autumnal equinox. -वृश्चिकः a prawn. -वैकृतम् any change in the waters of rivers indicating a bad omen. -व्यधः A kind of fish; L. D. B.
व्यालः a water-snake.
a marine monster. -शयः, -शयनः, -शायिन् m. an epithet of Viṣṇu; -शय्या lying in water (a kind of religious rite); द्वादशं हि गतं वर्षं जलशय्यां समासतः Rām.7. 76.17. -शर्करा A hailstone; तीव्रैर्मरुद्गणैर्नुन्ना ववृषुर्जलशर्कराः Bhāg.1.25.9. -शुक्तिः f. a bivalve shell. -शुचि a. bathed, washed. -शूकम् moss. -शूकरः a crocodile.-शोषः drought. -समुद्रः the ocean of fresh water.-संपर्कः mixture or dilution with water. -सर्पिणी a leech. -सूचिः f.
the Gangetic porpoise.
a kind of fish.
a crow.
a water-nut.
a leech. -स्थानम्, -स्थायः a pond, lake, reservoir; कदचित्तं जलस्थायं मत्स्य- बन्धाः समन्ततः Rām.12.137.5. -स्रावः A kind of eyedisease. -हम् a small water-house (rather summerhouse) furnished with artificial fountains. -हस्तिन् m. a water-elephant. -हारिणी a drain.
हासः foam.
cuttle-fish-bone considered as the foam of the sea.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
जल mfn. = जड(See. जल्) , stupid(See. ला-द्किप, ला-शय) S3a1rn3gP. xxi ( v.l. )
जल m. ( g. ज्वला-दि)a stupid man S3is3. v , 37
जल m. N. of a man (with the patr. जातूकर्ण्य) S3a1n3khS3r. xvi , 29 , 6
जल n. (also pl. )water , any fluid Naigh. i , 12 Ya1jn5. i , 17 MBh. etc. ( ifc. f( आ). )
जल n. a kind of Andropogon Bhpr. vii , 10 , 52 and 78 ; 28 , 18
जल n. the 4th mansion (in astrol. ) VarYogay. iv , 26
जल n. a cow's embryo( गो-कलकor लन) L.
जल n. (= जड)frigidity (moral or mental or physical) W.
जल Nom. लति, to become water S3atr. xiv.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
JALA : A deity of water. In Mahābhārata, Sabhā Parva, Chapter 11, Stanza 20 it is mentioned that this deva was a luminary in the durbar of Brahmā.
_______________________________
*6th word in left half of page 338 (+offset) in original book.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
अथवा प्रस्तुतमेव तावत् सुविहितं करिष्ये ।
अथवा प्रस्तुतमेव तावत् सुविहितं करिष्ये ।इति ।
अन्ये च चित्तवृत्तिविशेषा एतेषामेव विभावानुभावस्वरूपानुप्रवेशान्न पृथग्वाच्याः ।
नन्वन्येऽपि सन्ति चित्तवृत्तिविशेषा इति तेऽपि वाच्याः । तत्राह अन्ये चेति ।
अथ स्थायी—
सजातीयविजातीयभावान्तरैरतिरस्कृतत्वेनोपनिबध्यमानो रत्यादिः स्थायी । यथा बृहत्कथायां 898नरवाहनदत्तस्य 899मदनमञ्जर्यामनुरागः तत्तदवान्तरनायिकानुरागैरतिरस्कृतः स्थायी । यथा च मालतीमाधवे श्मशानाङ्के बीभत्सेन मालत्यनुरागस्यातिरस्कारो मम हि प्राक्तनोपलम्भसंभावितात्मजन्मनः संस्कारस्यानवरतप्रबोधात् प्रतायमानस्तद्विसदृशौः प्रत्ययान्तरैरतिरस्कृतप्रवाहः प्रियतमाप्रत्ययोत्पत्तिसंतानस्तन्मयमिव करोति 900वृत्तिसारूप्यतश्चैतन्यम् इत्यादिनोपनिबद्धः । तदनेन प्रकारेण विरोधिनामविरोधिनां च समावेशो न विरोधी ।
तथा हि—कथं विरोधः ? सहानवस्थानं बाध्यबाधकभावो वा ? उभयरूपो901 न तावत् । स्वादात्मनि902तस्यैकरूपत्वेनाविर्भावात् । स्थायिनां विभावादीनां903च यदि विरोधः, तत्रापि न तावत् सहानवस्थानम् । रत्याद्युपरक्ते चेतसि स्रक्सूत्रन्यायेनाविरोधिनां व्यभिचारिणां विरोधिनां चोपनिबन्धः समस्तभावकस्वसंवेदनसिद्धः । यथैव च स्वसंवेदनसिद्धस्तथैव काव्यव्यापार
-
A.T.A. reads prākṛtasya naravāhanadattasya.↩
-
N.S.P. madanamañjūṣāyām. A.T.A. gives madanamañjaryām. The name is found as Madanamañcukā in Somadeva’s Kathāsaritsāgara, VI. 8–95. Budhasvāmin’s Bṛhatkathāślokasaṃgraha has it as madanamañjukā, VII. 17.↩
-
N.S.P., antarvṛtti-.↩
-
N.S.P. ubhayarūpeṇāpi.↩
-
This is a better reading than tādātmyasya eka-, etc. given in N.S.P.↩
-
It is not clear why it is vibhāvādīnām. As he is discussing the virodha between sthāyibhāva and vyabhicāribhāva, bhāvādīnāmperhaps would be suitable. I do not know whether vyabhicārin-sare also referred to as vibhāva-s in any text.↩


text:
बृहत्कथा
बृहत्कथा (Bruhathkatha) तु गुणाढ्येन पैशाचभाषया विरचिता वर्तते । अस्मिन् लक्षश्लोकाः वर्तन्ते । अस्मिन् पाण्डववंशस्य वत्सराजस्य पुत्रस्य नरवाहनदत्तस्य चरित्रं वर्णितम् अस्ति । अत्र अष्टादशसु लम्बकेषु नवरसभरिताभिः कथाभिः चरित्रं वर्णितम् अस्ति । सातवाहनस्य जन्मचरितस्य आधारः अस्मिन् ग्रन्थे उपलभ्यते । अग्रे क्षेमेन्द्रः इमं ग्रन्थं संस्कृतेन अनूदितवान् 'बृहत्कथामञ्जरी'नाम्ना ।
अन्तर्विषयाः
उल्लेखाः[सम्पादयतु]
संस्कृते बृहत्कथायाः सर्वप्रथम उल्लेखो दण्डिनः काव्यादर्शे प्राप्यते –
- भूतभाषामयीं प्राहुरदभुतार्थां बृहत्कथाम्
तदनन्तरं सुबन्धुर्लिखति – बृहत्कथालम्बैरिव सालभञ्जिकानिवहैः। बाणोऽप्याह धिया निबध्देयमतिद्वयी कथा। (अत्र अतिद्वयी पदं बृहत्कथां वासवदत्तां च परामृशतीति विद्वांसो वर्णयन्ति)। त्रिविक्रमभट्टेनोक्तम् – धनुषेव गुणाढ्येन निः शेषो रञ्जितो जनः । गोवर्धनो लिखति -
- अतिदीर्घजीविदोषाद् व्यासेन यशोऽपहारितं हन्त ।
- कैर्नोच्यते गुणाढयः स एव जन्मान्तरापन्नः ॥
एभिरुल्लेखैरिदं सिद्ध्यति यद् गुणाढयस्य बृहत्कथा ख्रिष्टसप्तमशतकात् प्राचीना एव । केचित् सातवाहनसमकालिकतया गुणाढयस्य प्रथमशताब्दीसम्भूततां मन्यन्ते । तत्र सातवाहनपदस्योपाधिस्वरुपतया समयव्यवस्थापकतां कत्तिपये नाङ्गीकुर्वन्ति । यदस्तु –प्रथमशतकानन्तरं सप्तमशतकात्पूर्वञ्च कश्चन समयो गुणाढ्यस्य मान्य एव । तत्र गुणाढ्यजीवनवृत्ते कातन्त्रव्याकरणप्रणेतुः शर्ववर्मणः सम्पृक्तया गुणाढ्यस्य प्रथमशताब्दीतो नातिपरवर्तित्वं विश्वसनीयं सम्भवति ।
गद्यमयी बृहत्कथा[सम्पादयतु]
दण्डिना कथाया उदाहरणभावेन बृहत्कथा स्मृता । कथायां सरसं वस्तु गद्यैरेव निवध्यते, अतो बृहत्कथा गध्यमयी सम्भवति । बृहत्कथा दण्डिना दृष्ट स्यादित्यपि सम्भाव्यते, दण्डिनः पर्याप्तप्राचीनत्वात् । हेमचन्द्रोऽपि बृहत्कथातो गद्यविशेषमुद्धृत्य गद्यमयीभावं समर्थयति । यच्च तदनुवादत्रयं पद्यमयं तेन मूलमपि पद्यमयमिति कथनं तदकिञ्चित्करम् । श्लोकानां सप्तलक्षी बृहत्कथायामिति अक्षरसंख्याबोधिकैव, न पद्यमयत्वे दृढप्रमाणमिदम् ।
प्रभावः[सम्पादयतु]
कादम्बरी-मालतीमाधवः-प्रियदर्शिके-नागानन्द-रत्नावली-पञ्चतन्त्र-मुद्राराक्षस इत्यादीनां ग्रन्थानां मूलाधाररूपेण वर्तते इयं बृहत्कथा । इयं जर्मन्-फ्रेञ्च्-भाषाभ्याम् अयं ग्रन्थः अनूदितः अस्ति ।
बृहत्कथाया वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
लोकप्रियकथासाहित्ये प्रथमकृतित्वेन, भारतीयसाहित्यकलाया भाण्डगारभावेन, अनन्तरभाविसाहित्येनोपजीवितत्वेन च बृहत्क्थाया गौरवं नितान्तविशालम् ।
भारतीयेतिहासस्य यः कालः साधनान्तरेण अप्रकाश्यमानः, तं प्रकाशयन्त्यो ब्रुहत्कथायाः कथाः यदि साधु समालोचिताः स्युस्तदा तात्कालिकी दर्शनधारा सभ्यता स्थितिश्च स्फुटीभवेदिदमप्यस्या वैशिष्ट्यम् ।
चाणक्यस्य उल्लेखः[सम्पादयतु]
- चाणक्यनाम्ना तेनाथ शकटारगृहे रहः ।
- कृत्यां विधाय सप्ताहात्सपुत्रो निहवो नृपः ॥
- 'शकटारः क्षपणकलिङ्गधारी चाणक्यमित्रं इन्दुशर्मा ।
- योगानन्दे यशः शेषे पूर्वनन्दसुतः ततः ।
- चन्द्रगुप्तः कृतो राज्ये चाणक्येन महौजसा ॥
मायुराजस्य उल्लेखः[सम्पादयतु]
'तापसवत्सराज'इत्येतस्मिन् मायुराजः रत्नावल्याः स्थाने पद्मावतीं संस्थाप्य नाटकं रचितवान् अस्ति इत्येषः उल्लेखः बृहत्कथायां दृश्यते ।
वर्णनम्[सम्पादयतु]
'भूतभाषामयीं प्राहुरद्भुतार्थां बृहत्कथाम्' इति दण्डिनः वचनम् । 'हरलीलेव नो कस्य विस्मयाय बृहत्कथा' इति बाणस्योक्तिः ।


text:
ईशावास्योपनिषत्
ईशावास्योपनिषत् (Ishavasyopanishat) शुक्लयजुर्वेदीया उपनिषत् । उपनिषत्सरणौ ईशोपनिषत् प्रथमा वर्तते । शुक्लयजुर्वेदस्य संहितोपनिषदियम् । अष्टादशमन्त्रात्मिका विद्यते ।
अन्तर्विषयाः
उपनिषत्सारः[सम्पादयतु]
शान्तिमन्त्रस्य सारांशः[सम्पादयतु]
इयम् उपनिषत् शुक्लयजुर्वेदीयकाण्वशाखीयसंहितायाम् अन्तर्भवति । पूर्णमदः पूर्णमिदमिति शान्तिपाठः आरभ्यते । अनन्तगुण-अनन्तशक्ति-अनन्तज्ञानेन युक्तः परमात्मा सर्वसम्पूर्णः । इदं व्यक्तविश्वमपि नियमबद्धमित्यतः वस्तुतः सम्पूर्णमस्ति । इदं नियमबद्धं सम्पूर्णं विश्वं सर्वसम्पूर्णेन अनन्तपरमात्मना एव उद्भूतम् । किन्तु अस्य विश्वस्य उत्पत्त्या परमात्मनि न्यूनता भवेत् किम् ? सर्वथा न । सः अनन्तः, अखण्डः, अच्युतः, परिपूर्णश्च । तस्मात् अनन्तानि ब्रह्माण्डानि सृष्टानि चेदपि तदीयाः अनन्तज्ञानगुणविक्रमाः अच्युताः तिष्ठन्ति । अनन्तसङ्ख्यया अनन्तसङ्ख्या व्यवकलितः चेदपि अनन्तसङ्ख्या एव यथा अवशिष्येत तथा परमात्मनः अनन्तत्वस्य अखण्डत्वस्य बाधा न कापि विद्यते ।
मन्त्राणां सारः[सम्पादयतु]
अस्य विश्वस्य चेतनाचेतन-सूक्ष्मासूक्ष्म-चराचराणि सकलवस्तूनि सर्वव्यापकेन परमात्मना व्याप्तानि । तस्मात् प्राप्तानि सर्वाणि अपि वस्तूनि ईशप्रसादभावनया उपयोक्तव्यानि । अस्मिन् जगति कर्तव्यनिष्ठया कर्म कुर्वन्तः शतं वर्षाणि जीवेम इति सर्वेषाम् इच्छा स्यात् । अनेन मार्गेण गम्यते चेदेव मुक्तिः । कर्मदोषेण निर्लिप्तैः भाव्यं चेदपि अयमेव मार्गः । आत्मज्ञानाय प्रयत्नम् अकुर्वन्तः मानवाः अज्ञानान्धकारावृतम् आसुरलोकं प्रविशन्ति । इदं भवेत् आत्मघातसमम् ।
आत्मनः स्वरूपम्[सम्पादयतु]
आत्मा अचलः, अखण्डश्च । मनसः अपेक्षया वेगवान् । देवताभिः अपि अगोचरः । सर्वव्यापके तस्मिन् एव वायुः तन्नाम तदीया विश्वनिर्माणशक्तिः चलनात्मकं कर्मशक्तिं स्थापयति । सः चलः अचलश्च । दूरः समीपश्च । सः सर्वेषाम् अन्तर्बाह्यव्यापी विद्यते । यदि साधकः सर्वेषु भूतेषु स्वात्मानं पश्यति अपि च स्वस्मिन् सर्वं जगत् पश्यति सः शोकाभावं प्राप्नोति । आत्मा अत्यन्तं तेजस्वी अखण्डः अशरीरः शुद्धः निष्पापः च विद्यते । स्वीयसङ्कल्पमात्रेण सः सर्वासु दिक्षु विस्तृतः भवति । सर्वज्ञः सर्वव्यापकः सः स्वयम्भू परमात्मा अनन्तकालपर्यन्तं सकलसृष्टये यथायोग्यान् नियमान् विधत्तवान् अस्ति । अस्मिन् जगति केचन व्यक्तसृष्टेः ज्ञानमात्रं प्राप्य विषयसुखवाञ्छया तस्य एव उपासनं कुर्वन्ति । तैः अज्ञानान्धकाराः अवश्यम् अनुभोक्तव्याः भवन्ति । केचन व्यक्तसृष्टिः मिथ्या इति भावयन्तः अव्यक्तोपासकाः भवन्ति । ते अपि अज्ञानान्धकारे पतिताः भवन्ति । व्यक्ताव्यक्ताः पार्थक्येन पूर्णसत्यभूताः न । ते सत्यांशमात्राः । उभाभ्यां युक्तः परमात्मा पूर्णसत्यः । क्षराक्षरयोः समन्वयेन यः परमात्मनः साक्षात्कारं प्राप्नुयात् सः सृष्टेः ज्ञानेन मृत्युलोकं तीर्त्वा अव्यक्ततत्त्वस्य ज्ञानेन अमृतत्त्वं प्राप्नोति । तेजोयुक्तस्य सूर्यस्य मुखमण्डलं स्वर्णवर्णप्रकाशेन यथा आवृतं वर्तते तथा परमात्मनः सत्यस्वरूपम् अनेन मोहकेन विश्वेन विलोपितमस्ति । अतः साधकस्य प्रार्थना वर्तते - ’हे सर्वपोषकज्ञानसूर्य ! सत्यदर्शनाय इमां मोहकमायाम् अपसारयतु । ज्ञानप्रकाशं प्रसारय । भवति मया दृश्यमानः ज्ञानमयपुरुषः एव मयि अपि वर्तते । शरीरं नश्येत् किन्तु प्राणवायुः स्वतन्त्रः वर्तते’ । ’हे ! मनः कृतं कर्म स्मर्यताम् । हे अग्निदेव, मां सन्मार्गे प्रवर्तय । यतः कर्म-कर्मफलयोः ज्ञानं भवति विद्यते । पापमुक्तं करोतु । सहस्रशः नमस्काराः ।’ इत्येषः उपनिषदः सारः ।
प्रमुखाः शब्दाः[सम्पादयतु]
- असुर्य - असुराणाम् अन्धकारयुक्तस्य
- अर्शत् - गच्छत्
- स्वित् - किञ्चित्
- अपः - कर्मबीजरूपाणि कर्मशक्तयः
- कवि - मन्त्रद्रष्टा
- सम्भूति - अव्यक्तम्
- असम्भूति - व्यक्तम्
- धीराः - धिया राति इति
- क्रतु - सङ्कल्पशक्तिः
- राय - सत्फलम्
- वयुनानि - कर्मफलानि
ईशावास्योपनिषदः महत्त्वम्[सम्पादयतु]
- इयम् उपनिषत् ज्ञानभक्तिकर्ममार्गाणां समन्वयम् उपदिशति । अत्रत्यः तत्त्वोपदेशः सर्वाङ्गपरिपूर्णः विद्यते ।
- प्रतिस्वरं तत्त्वार्थयुक्तः विद्यते । अस्य अपारं मन्त्रसामर्थ्यं विद्यते । तेषां मन्त्राणाम् अभ्यासेन मन्त्रद्रष्टॄणाम् अध्यात्मिकस्थितिः प्राप्तुं शक्या ।
- शतं वर्षाणि कर्माचरणं कुर्वन्तः एव जीवनं यापयेम । कर्मबन्धनात् मुक्तेः प्राप्त्यर्थमपि अयमेव मार्गः अनुसर्तव्यः । कर्माचरणावसरे अपि परमात्मनः एव इति भावः स्यात् ।
- परमात्मनः ज्ञानं विना क्षराक्षरयोः ज्ञानेन नित्यानन्दकरी मुक्तिः न प्राप्यते । परमात्मनः साक्षात्काराय चित्सूर्यस्य उपासना विधेया ।
- साक्षात् सत्यस्वरूपस्य दर्शनानन्तरम् अहम्भावस्य कल्पना विनश्यति । साक्षात्कारस्य प्राप्तिमात्रेण साधनं न समाप्यते । अन्तार्जागरायाः अनन्तरं शतशः प्रणम्य तस्य प्रसन्नता अस्माभिः सम्पादनीया ।
- मोक्षसाधनमार्गे गमनावसरे कर्म इत्येतत् हस्तपादमिव, भक्तिः अन्तःकरणमिव, ज्ञानमित्येतत् नेत्रे इव भवन्ति । अन्तश्शक्तेः दृष्ट्या कर्म इत्येतत् अस्माकम् इच्छाशक्तेः सङ्कल्पशक्तेः बाह्यपरिणामः, भक्तिः प्रेमभावस्य परिणतिः, ज्ञानम् अस्माकं चिच्छक्तेः निजस्वरूपम् । परमात्मना अनुगृहीतानाम् एतासां शक्तीनां समन्वयनेन अस्माभिः परमात्मनः दिशि मोक्षाय धावनीयमित्येव अस्याः उपनिषदः सारः ।
- आधुनिकजगति मानवानां विविधशक्तीनां प्रगतिः महता प्रमाणेन जाता विद्यते । किन्तु तदीया नैतिकाध्यात्मिकशक्ती न विकसिते । अहङ्कारः एव सर्वान् शास्ति । अस्याम् उपनिषदि प्रथमे श्लोके एव अहङ्कारस्य उपरि कुठाप्रहारः कृतः । ईशावास्यमिदं सर्वम् । तस्याः शक्तेः पुरतः त्वं क्षुद्राणुमात्रम् ।
- व्यक्तित्वस्य अस्तित्वं नास्ति किम् ? इति चेत् द्वितीये मन्त्रे उच्यते - ’तया परमशक्त्या यत् अनुगृहीतं तावत् भवता भोक्तव्यम् । तदतिरिक्तं न भवतः । यत् न भवदीयं तत् न अपेक्षितव्यम् । भवदीयं कर्म कुर्वन् सत्कर्मचारी इव शतं वर्षाणि जीवेयम् इति इच्छावान् भवतु’ इति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Text in Sanskrit/Devanagari on wikisource.org
- Isha Upanishad Text in Sanskrit/Devanagari with commentary by Swami Dayanand Saraswati
- Isha Upanishad Sri Aurobindo on Isha upanishad.
- GRETIL etext
- Isha Upanishad translation and commentary by Swami Paramananda
- Isa Upanishad A translation by Swami Nikhilananda
- Isha Upanishad as Shukla Yajurveda Adhyaya 40 (White Yajurveda Chapter 40) A translation by Ralph T.H. Griffith, 1899
- Isa Upanishad Gujarati translation and commentary by Yogeshwarji
- Isa Upanishad
- Isha Upanishad translation by श्री अरविन्दः, 1910.
Also see this. Similar to the previous, but with slight grammatical variations.
- Isha Upanishad Commentary by श्री अरविन्दः
- Isha Upanishad Commentary by Dr. CS Shah
- Isha Upanishad translation and commentary by P.K. Hari Hara Subramanian.
- Isha Upanishad translated by Swami Prabhavananda and Frederick Manchester.
- Isha Upanishad Invocation Translations Several translations of Purna, the Isha Upanishad Invocation.


text:
विजय् अमृतराज्
विजय् अमृत् राज्वर्यः भारतस्य निवृत्तः टेनिस्-क्रीडा क्रीडालुः अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
परिचयः[सम्पादयतु]
विजय् अमृत् राज् अन्ताराष्ट्रियः लानटेन्निस्क्रीडायाः क्षेत्रे उत्तमसाधनां कृतः प्रथमक्रीडालवः वर्तते । एषः तमिळुनाडु राज्यस्य चेन्नै नगरे १९५३ तमे वर्षे डिसेम्बर् मासस्य १४ दिनाङ्के जन्मप्राप्तवान् । तस्य माता म्यागी धैर्यम्, पिता रोबर्ट् अमृत् राज् । तस्य सहोदरौ आनन्द् अमृत् राज्,अशोक् अमृत् राज् वर्तेते । अस्य बाल्यशिक्षणं चेन्नैनगरस्य एग्मोर् स्थाने डान् बास्को विद्यालये कृतवान् । उन्नतविद्याभ्यासः लोयला विश्वविद्यालये अभवत् । विजय् अमृत् राज्, आनन्द् अमृत् राज् च १९७६ तमे वर्षे विम्बल्डन्पुरुषाणां युगलक्रीडायां उपान्त्यक्रीडा पर्यन्तं क्रीडितवन्तौ । १९८३ तमे वर्षे पद्मश्री-पुरस्कारः प्राप्तवान् ।
अन्ताराष्ट्रियचरितम्[सम्पादयतु]
क्रीडा[सम्पादयतु]
- १९७० तमे वर्षे विजय्-वर्यः प्रथमवारं ग्राण्ड् प्री टेन्निस् सर्क्यूट्क्रीडायां क्रीडितवान् ।
- १९७३ तमे वर्षे ग्राण्ड् स्लाम्क्रीडायां प्रागुपान्त्यक्रीडायाः पर्यन्तं क्रीडितवान् ।
- विम्बल्डन्-क्रीडायां जान् कोडेस्(Jan Kodeš) विरुद्धं ७-५ कुलकेषु पराजयम् अनुभूतवान् ।
- वैशाखमासे प्रचलितस्य यू एस् ओपन्क्रीडायां वर्तुलद्वये रोड् लावर्वर्यस्य(Rod Laver) विरुद्धं जयं प्राप्यवान् । परन्तु केन् रोस् वाल्(Ken Rosewall) विरुद्धं पराजयं प्राप्तवान् ।
- १९७४ तमे वर्षे फारेस्ट् हिल्स्-स्थले वर्तुलद्वये बिजार्न् बोर्ग्(Björn Borg) विरुद्धं जयं प्राप्तवान् । परन्तु केन् रोस् वाल्वर्यस्य(Ken Rosewall) विरुद्धं पुनः असफलो जातः ।
- विजय्-वर्यः अनन्तरवर्षेषु अनेकवारं ग्राण्ड् प्रिक्स्-क्रीडायां क्रीडितवान् ।
- ग्राण्ड् स्लाम्-क्रीडायां सर्वदा जयं प्राप्तुं विफलः जातः ।
- १९७४ तमे वर्षे डेविस् कप्-क्रीडायां भारतम् फिनल्स् प्राप्तुम् उत्तरदायकः आसीत् । (दुर्भाग्यवशात् भारतम् फिनल्स् न क्रीडितम् )
- १९७० तम वर्षादारभ्य १९८० तम वर्षस्य पूर्वार्धपर्यन्तं डेविस् कप्-क्रीडायां भारतस्य नायकः आसीत् ।
- १९८१ तमे वर्षे ग्राण्ड् स्लाम्-क्रीडायां जिम्मि कोन्नर्स्वर्यं(Jimmy Connors) ५ कलुकेषु पराजितवान् । प्रागुपान्त्यक्रीडापर्यन्तं क्रीडितवान् ।
- विजय्-वर्यः टेनिस्-क्रीडावृत्तिजीवने सम्प्रयुक्तक्रीडायां ३८४ वारं जयं,२९६ वारं पराजयं च प्राप्तवान् ।
- विजय्-वर्यः टेनिस्-क्रीडावृत्तिजीवने सम्प्रयुक्तक्रीडायां १६ वारं,युगलक्रीडायां १३वारं उपाधयः प्राप्तवान् ।
- १९८० तमे वर्षे जुलै मासे विश्वश्रेण्यां १६ स्थानं प्राप्तवान् ।
- १९८७ तमे वर्षे डेविस् कप्-विजेता आसीत् ।
इतरसहभागाः[सम्पादयतु]
- एषः एकः नटः अपि आसीत् ।
- एम्ऐ६(MI6) इति प्रसिद्धं आङ्ग्लचलनचित्रे नटनं कृतवान् ।
- १९८३ तमे वर्षे ओक्टोपुस्सी इति जेम्स् बाण्ड्(James Bond) इति चलनचित्रे नटनं कृतवन् ।
- स्टार् ट्रेक् IV:द वोयेज् होम्(Star Trek IV:The Voyage Home) चलनचित्रे वायुयानस्य चालकपात्रं कृतवान् ।
- एन् बि सि(NBC) इति दूरदर्शनवाहिन्यां द लास्ट् प्रेंसिङ्क्ट्(The Last Precinct), वाट् अ कण्ट्रि(What a Country) इत्यादि धारावाहिन्यां नटितवान् ।
- एषः क्रीडायाः व्याख्यातृरूपेणापि कार्यं कृतवान् ।
- मिस्स् यूनिवर्स्(Miss Universe) स्पर्धायाः निर्णायकः अपि आसीत् ।
- वर्तमानकाले सि एन् एन्-ऐ बि एन्(CNN-IBN) वाहिन्यां डैमेंशन्स् विद् विजय् अमृतराज्(Dimensions with Vijay Amritraj) इति कार्यक्रमे अतिथिपतिः(host) वर्तते ।
वैय्यक्तिकजीवनम्[सम्पादयतु]
- विजय् वर्यः श्रीलङ्का तमिळीया श्यामलायाः सह परिणीतवान् ।
- अस्य पुत्रौ प्रकाश् अमृत् राज्,विक्रम् च वर्तेते ।
- अस्य जातिः नाडर् वर्तते ।


text:
बन्धकारणशैथिल्यात्प्रचारसंवेदनाच्च चित्तस्य परशरीरावेशः ॥विभूति ३८॥
वृत्तिः —व्यापकत्वादात्मचित्तयोर्नियतकर्मवशादेव
शरीरान्तर्गतयोरेव भोक्तृभोग्यभावेन यत् संवेदनमुपजायते
स एव शरीरबन्ध इत्युच्यते । तद्यदा समाधिवशाद्बन्धकारणं
धर्माधर्माख्यं शिथिलं भवति तानवमापद्यते । चित्तस्य च
योऽसौ प्रचारो हृदयप्रवेशादिन्द्रियद्वारेण विषयाभिमुख्येन
प्रसरस्तस्य संवेदनं ज्ञानम् —इयं चित्तवहा नाडी । अनया
चित्तं वहति । इयं च प्राणादिवहाभ्यो [पा० रसप्राणादिवहाभ्यो
]नाडीभ्यो विलक्षणेति —स्वपरशरीरयोर्यदा सञ्चारं
जानाति तदा परकीयं मृतं जीवच्छरीरं वा चित्तसञ्चारद्वारेण
प्रविशति । चित्तं च परशरीरे प्रविशदिन्द्रियाण्यप्यनुवर्तन्ते
मधुकरराजमिव मक्षिकाः ।
अथ परशरीरप्रविष्टो योगी स्वशारीरवत् तेन सर्वं व्यवहरति ।
यतो व्यापकयोश्चित्तपुरुषयोर्भोगसङ्कोचे कारणं कर्म तच्चेत्
समाधिना क्षिप्तं तदा स्वातन्त्र्यात् सर्वत्रैव भोगनिष्पत्तिः ॥३८॥


text:
सूत्रच्छेद:
सम्-अव-प्र-विभ्यः - पञ्चमीबहुवचनम् , स्थः - पञ्चम्येकवचनम्
अनुवृत्ति:
आत्मनेपदम् [1|3|13
] - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
सम्-अव-प्र-विभ्यः स्थ: आत्मनेपदम्
सूत्रार्थ:
सम् + स्था, अव + स्था, प्र + स्था, वि + स्था - एते धातवः आत्मनेपदिनः ज्ञातव्याः ।
स्था (गतिनिवृतौ) अयं धातुः वस्तुतः परस्मैपदी अस्ति । परन्तु सम् / अव / प्र / वि - एतेभ्यः परस्य स्था-धातोः आत्मनेपदस्य प्रत्ययाः भवन्ति । यथा - संतिष्ठते ("समाप्तं भवति" इत्यर्थः), अवतिष्ठते ("अस्ति, आगच्छति, प्रविशति" इत्यर्थः) , प्रतिष्ठते ("स्थापना भवति / निर्गच्छति" इत्यर्थः) , वितिष्ठते ("स्थिरः भवति" इत्यर्थः) ।
वार्त्तिकम् - आङः प्रतिज्ञायामुपसंख्यानम् - "प्रतिज्ञां करोति" अस्मिन् अर्थे "आङ् + स्था" इत्यस्य आत्मनेपदं भवति । यथा - शब्दं आतिष्ठेऽहम् ("अहम् यम् शब्दम् उक्तवान्, तावदेव अनुसरामि - इति प्रतिज्ञां करोमि" इत्यर्थः)।
One-line meaning in English
The verbs - सम् + स्था, अव + स्था, प्र + स्था, वि + स्था - are all आत्मनेपदी.
काशिकावृत्तिः
सम् अव प्र वि इत्येवं पूर्वात् तिष्ठतेरात्मनेपदं भवति। संतिष्ठते। अवतिष्ठते। वितिष्ठते। आङः स्थः प्रतिज्ञाने इति वक्तव्यम्। अस्तिं सकारम् आतिष्ठते। आगमौ गुणवृद्धी आतिष्ठते।
`सन्तिष्ठते` इति। पाघ्रादिसूत्रेण 7|3|78
तिष्ठादेशः।`अस्त सकारमातिष्ठते` इति सकारमात्रमस्त धातुम् आपिशलिराचार्यः प्रतिजानीते। तथा हि -- न तस्य पाणिनेरिव `अस भुवि` (धातुपाठः-1065) इति गणपाठः, किं तर्हि? `स भुवि` इति स पठति। `आगमौ गुणवृद्धी आतिष्ठते` इति। स त्वागमौ गुणवृद्धी आतिष्ठते। एवं हि स प्रतिजनीत इत्यर्थः॥
सन्तिष्ठत इति। पाघ्रादिसूत्रेण तिष्ठादेशः। अत्राप्युपसर्गग्रहणादिह न भवति-वे तिष्ठसि, वी तिष्ठत इति। अस्तिं सकारमिति। श्तः सन्तीत्यादौ सकारमात्रस्य दर्शनात् ठ्स भुविऽ इत्यवे धातुः पाठयः, अस्तीत्यादौ पिति सार्वधातुके अडागमो विधेयः, आस्ताम् आसन्नित्यादौ आडागमः स्यात्" इति आपिशला मन्यन्ते । गुणस्य त्वागमत्वे उदाहरणं मृग्यम्॥
सिद्धान्तकौमुदी
सन्तिष्ठते । स्थाघ्वोरिच्च -(कौमुदी-2389)
। समस्थित । समस्थिषाताम् । समस्थिषत । अवतिष्ठते । प्रतिष्ठते । वितिष्टते ॥ ।आङः प्रतिज्ञायामुपसंख्यानम्
(वार्तिकम्) ॥ शब्दं नित्यमातिष्ठते । नित्यत्वेन प्रतिजानीत इत्यर्थः ॥
समवप्रविभ्यः स्थः। स्थ इति पञ्चमी। सम् अव प्र वि एभ्यः परस्मात्स्थाधातोरात्मनेपदमित्यर्थः। संतिष्ठते इति। समाप्तं भवतीत्यर्थः।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
संतिष्ठते। अवतिष्ठते। प्रतिष्ठते। वितिष्ठते॥
महाभाष्यम्
समवप्रविभ्यः स्थः आङः स्थः प्रतिज्ञाने ।। 1 ।। आङः स्थः प्रतिज्ञान इति वक्तव्यम्। अस्ति सकारमातिष्ठते। आगमौ गुणवृद्धी आतिष्ठते। विकारौ गुणवृद्धी आतिष्ठते।


text:
महाराणा प्रताप
अस्माकं पूर्वजानां स्मरणम् अस्मभ्यम् अद्भुतकार्यकरणे प्रेरणां ददाति । ये पुरुषाः स्वजीवने विशिष्टं महत्कार्यं चक्रुः ते एव भविष्यति काले जनैः संस्मर्यन्ते । तेषां जीवनघटनाः अन्येभ्यः शिक्षाप्रदाः दिक्प्रदर्शकाश्च भवन्ति । भारतभूमिः कर्मभूमिः त्यागभूमिः इति च स्वदेशीयैः विदेशीयैश्च ग्रन्थेषु बहुधा वर्ण्यते । इयं सनातनभूमिः धन्या यस्याः प्रतिपदं श्रेष्ठनरनारीणां जीवनगाथाभिः प्रतिध्वन्यते । भारतीयेतिहासे केचन तपसा ज्ञानेन ग्रन्थग्रथनेन प्रसिद्धिमापन्नाः । एते ऋषयः, मुनयः, दार्शनिकाः कवयः इत्यादिनामभिः आख्यायन्ते । अन्ये केचन शौर्येण त्यागेन देशप्रेम्णा वा आचन्द्रार्कं कीर्तिम् आर्जयन् । ब्रह्मेण तेजसा केचन भूमिम् इमां भूषयामासुः । अपरे वीराः क्षात्रेण ओजसा भारतभूमेः धर्मं संस्कृतिं जनताञ्च संररक्षुः । तादृशेषु अन्यतमः राणाप्रतापसिंहः ।
भारतस्य पश्चिमस्यां दिशि सहस्त्राधिकवर्षेभ्यः आक्रमणं भवति स्म । इमं देशं बहुसम्पदा भरितमिति मन्वानाः वैदेशिकाः तां सम्पदम् आत्मसात् कर्तुम् आगच्छन्ति स्म । तथैव वाणिज्यार्थमपि आगच्छन्ति स्म । तद्विंरुद्धं राजस्थानप्रदेशे राजपुत्राः आक्रमकानां प्रतिरोधाय महान्तं प्रयत्नं चक्रुः । एतेषां राजपुत्राणां शौर्यगाथाः महिलानां त्यागनिष्ठाः च अद्यापि यूनः स्वदेशकार्ये प्रेरयन्ति ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, साधनञ्च[सम्पादयतु]
'मेवाड' इति स्थानं राजस्थाने अत्यन्तं प्रसिद्धमासीत् । तत् स्थानं तत्र उत्पन्नानां शूरराजानां शौर्येण आत्माहुत्या च महतीं प्रसिद्धिम् आप । अत्रत्ये सिसीदियावंशे बाप्परावलः राणाहमीरः, राणासांगा प्रभृतयः शूराः जन्म लेभिरे । एतस्मिन्नेव पुण्यवंशे महाराणाप्रतापसिंहः किस्ताब्दीयचत्वारिंशदुत्तरपञ्चदशशततमे (१५४०) वर्षे जातः । तस्य पिता उदयसिंहः । तस्मिन् समये बहवो राजानः मोगलचक्रवर्तिभिः सह आयुध्य पराजयम् अनुभूय तानेव दिल्लीश्वरान् भावयन्ति स्म । केचन तेषामेव सेवया आत्मनः धन्यान् मेनिरे । तस्मिन् काले अकबरः देहल्यां शासनं करोति स्म । स अन्यराजेषु विद्यमानं परस्परकलहम् एव उपयुज्य आत्मनः शक्तिम् अवर्धयत । तेन वशीकृताः केचन राजानः तस्य सेवायां रताः आसन् । देशरक्षणार्थं सर्वदा बद्धपरिकरेषु राजपुत्रेष्वेव स्वकर्तव्यविरतेषु का कथा अन्येषां राज्ञाम् ? सर्वथा भरतभूमिः वैदेशिकपदाक्रान्ता दास्यदूषिता च आसीत् । इत्थम् अन्धतमसे सर्वत्र व्याप्ते राणाप्रतापः दीपशिखेव आत्मगौरवस्य मूर्तिरिव तस्मिन् कालखण्डे भ्राजते स्म । यद्यपि प्रतापस्य पिता उदयसिंहः प्रतापी राजा आसीत्, किन्तु तस्य दुर्बलतायाः कारणेनैव चित्तौड- मेवाडादिस्थानानि अन्यवशानि अभूवन् । पितुरनन्तरं सिंहासनम् अधिरुढः राणाप्रतापः हस्तच्युतानां प्रमुखानाम् एतेषां स्थानानां विषये पुनः प्राप्तिमार्गविषये च चिन्तयितुम् आरेभे । प्रथमं सः गण्यानां सभाम् आकारितवान् । तत्र तेषां पुरतः यावत्पर्यन्तं चित्तौडस्थानं पुनः न प्राप्स्यामि तावत्पर्यन्तं स्वर्णरजतादिपात्रेषु भोजनं न करिष्यामि, मृदुशयने न शयिष्ये, राजप्रासादे न वत्स्यामि इति प्रतिज्ञां स्वीकृतवान् । तदानीं हल्दीघाटप्रदेशे वैरिभिः सह घोरं युद्धं सम्बभूव । वैरिणां सैन्यं समुद्रोपमम् आसीत् । प्रतापः रणरङ्गे घोरम् अयुध्यत । किन्तु पूर्णजयं प्राप्तुं नाशक्तम् । स्वस्य आप्तस्य अश्चस्य चैतकाख्यस्य साहाय्यं सः सर्वदा पाप्तवान् । तेन सः आपदः आत्मानं रक्षितुं शक्तः आसीत् । अरण्यगुहाप्रदेशेषु उषित्वा स्वसङ्कल्पसिद्धये सैन्यसङ्ग्रहणम् उपाक्रमत् ।
कष्टपरम्परा[सम्पादयतु]
यदा राणाप्रतापसिंहः अरण्ये वसति स्म तदा तस्य परिवारः महत्कष्टम् अनुबभूव । एकत्र सर्वदा वैर्याक्रमणशङ्का अन्यत्र आहाराभावात् पुत्रकलत्राणां कष्टपरम्परा अतीव वेदनाकरी बभूव । एकस्मिन् दिने राणाप्रतापस्य पत्नी अरण्यतृणजूर्णेन रोटिकाः सज्जीकृत्य सर्वेभ्यः किञ्चित् - किञ्चिद्भागं दत्तवती । स्वपुत्र्यै अपि रोटिकां दत्त्वा "तस्याः अर्धमेव खादित्वा अवशिष्टमर्धं परेद्युः भक्षणार्थं रक्ष " इति सूचितवती । स्वप्रियदुहितुः परेद्युः आहारः लप्स्यते वा न वा इति शङ्कया प्रेममयी माता तथावोचत् । एतादृशं दारुणं कारुण्यपूर्णञ्च जीवनं सर्वेऽपि परिवारः व्यतीयाय । बहुभ्यः दिनेभ्यः पर्याप्ताहारस्य अलाभात् क्षुधिता बालिका तदानीमेव रोटिकां खादितुम् आरेभे । तावति काले कुतश्चित् अकस्मादागतः कश्चन अरण्यमार्जालः बालिकायाः ह्स्तात् रोटिकामाकृष्य कुत्रचित् अधावत् । बालिका महता दुःखेन आक्रन्दितुम् उपचक्रमे । एतत् करुणापूर्णं दृश्यम् अवलोक्य कठोरहृदयस्य प्रतापस्यापि मनः अद्रवत् । कष्टपरम्परायाः अपि काचन सीमा भवेत् । मानवस्य सहनशक्तिः मितियुता वर्तते । राणाप्रतापसदृशोऽपि पुरुषः एतद्दारुणं दृश्यं दृष्ट्वा सन्धिं प्रस्तोतुमनाः आसिदिति श्रूयते । सन्धिपत्रमपि प्रेषितवानिति केचन वदन्ति । किन्तु स्वीकृतां प्रतिज्ञां स्मरन् नानाविधं कष्ट्म् अनुभवन्नपि दृढमनस्को भूत्वा पुनः सैन्यशक्तिं वर्धयितुकामः सिन्धुनदीप्रदेशं जगाम । तत्र कार्यनिष्ठान् वीरराजपुत्रान् एकीकृत्य स्वसङ्कल्पसिद्ध्ये प्रायतत । तदैव एकस्मिन् दिने राजस्थानसीमाप्रान्तम् अतीत्य यदा रणाप्रतापः गच्छन्नासीत् तदा एकः वृद्धः आजगाम । सैन्यसङ्ग्रहणं तत्प्रशिक्षणञ्च बहुवित्तव्ययसाध्यं कार्यम् । महता दारिद्र्येण परितप्यमानस्य प्रतापस्य इदमेव बहुचिन्ताकारणम् आसीत् । कथञ्चित् स्वसङ्कल्पसिद्ध्ये सः कुत्रापि गन्तुं सिद्धस्सन् राजस्थानसीमामतीत्य जिगमिषुरासीत् । एनमुदन्तं श्रुत्वा भामाशाहनामा सः वृद्धः किमपि महत्कार्यं कर्तुं कालः समायातः इति भावितवान् । सः राणाप्रतापस्य पूर्वजानाम् आस्थाने अमात्यः आसीत् । सः बहुधनमपि अर्जितवान् । सः प्रतापम् उवाच -"प्रभो अहं भवद्वंशस्य सेवकः, मम हस्ते प्रभूतं धनं विद्यते । तेन भवान् पञ्चविंशतिसहस्त्रसैनिकान् द्वादंशवर्षपर्यन्तं पालयितुं प्रभविष्यति" इति । तदा प्रतापः प्रोवाच "नैतद्धनं स्वीकर्तुम् अहम् इच्छामि । कुत्रापि गत्वा धनं सङ्ग्रहिष्यामि" इति । तदा भामाशाहः प्रावोचत् "नैतद्धनं परकीयम् । देशरक्षणार्थं मया अर्जितमिदं धनं यदि सहायकं भवति तर्हि मम जीवनं सार्थकं भवेत्" इति । वृद्धस्य भामाशाहस्य वचनं श्रुत्वा आनन्देन राणाप्रतापस्य मनः कृतज्ञतापूर्णं बभूव सः तद् बहुधनं सम्प्राप्य सैन्यशक्तिसङ्ग्रहकार्यं प्रारेभे । तदानीम् अन्यतोऽपि वित्तं प्राप्तम् । तत्सर्वम् उपयुज्य सः महासैन्यं रचयामास ।
सङ्घर्षः[सम्पादयतु]
मेवाडराज्यस्य मुख्यसङ्घर्षः मुघलसेनया सह आसीत् । प्रतापस्य शासनावधौ 'अकबर'इति नामकः मुधलसम्राट् आसीत् । प्रतापस्य २५ वर्षाणां शासनकाले अकबरस्य सेनया सह अनेकवारं युद्धम् अभवत् । मुख्यं युद्धं हल्दीघाटीस्थाने अभवत्, अतः एव एतत् 'हल्दीघाटीयुद्धम्' इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति । तत् युद्धम् ईश्वीयीये १५७६ तमे वर्षे २९ तमे दिनाङ्के प्रारब्धम् । अस्मिन् युद्धे प्रतापः 'चेतक'इति नामकम् अश्वम् आरुह्य बहु शौर्यं प्रदर्शितवान् । प्रतापस्य सेना पर्वतीययुद्धेषु बहुकुशला आसीत् । अतः एव मुघलसेनायाः बहु क्षतिः अभवत् । स्थानीयजनानां विरोधस्य कारणेन मुधलसेना परावर्तिता । प्रतापस्य सैनिकाः वीराः साहसयुक्ताः च आसन् । प्रतापः अपि दृढनिश्चयवान् आसीत् । यद्यपि ईश्वरीयं १५८५ तमं वर्षं यावत् अकबरस्य सेनया सह प्रतापस्य वारं-वारं युद्धम् अभवत् । तथापि प्रतापः कदापि पराजयं न स्वीकृतवान् ।
मरणम्[सम्पादयतु]
प्रतापः स्वजन्मस्थानमेव परित्यज्य गतवानिति तस्य शत्रवः परिहासरताः आसन् । इतः परं पुनः स योद्धम् आगच्छेदिति स्वप्नेऽपि ते न चिन्तयन्ति स्म । किन्तु महाराणाप्रतापः तेषां निरीक्षां मिथ्यां कृत्वा पराक्रन्तां स्वकीयराज्यसीमाम् अपूर्वेण पराक्रमेण स्वाधीनां कर्तुम् अभ्यपतत् । हस्तच्युतान् राज्यस्य भूप्रदेशान् एकस्य अनन्तरमम् एकमिति क्रमेण जित्वा वैरिहृदये भीतिम् उत्पादयामास । 'मोही', 'गोगुन्दा', 'माण्डल', 'उदयपुरम्', 'पिण्डवाडा' इत्यादयः प्रमुखाः आसन् । १५८५ तमे वर्षे प्रतापः 'चावण्ड'नामकं स्थानं स्वराजधानीं कृतवान् । तत्र परिश्रमेण सुव्यवस्थां स्थापितवान् । तस्मिन् काले 'चावण्ड'स्थानं भवननिर्माणकलायाः, ललितकलायाः, वाणिज्यस्य, विद्यायाः च प्रमुखं स्थानम् आसीत् । तत्र संस्कृतसाहित्यस्य लेखनं अपि विद्वद्भिः कृतम् । एतावति काले एव महतीं कष्टपरम्पराम् अनुभूय जर्जरितः तस्य देहः ततः परमपि महान्तं श्रमम् अनुभवितुं समर्थः नासीत् । जयमालायाम् एकैकशः तस्य ग्रीवायां विराजमानायामपि चित्तौडजयमाला तस्य कण्ठं नालञ्चकार इति अतृप्तिरासीत् । किन्तु देहपरित्यागकाले आत्मना प्रशिक्षितान् यूनः दृष्ट्वा तैः चित्तौडप्राप्तिविषये प्रदत्ते आश्वासने विश्वस्य निश्चिन्तः सन् १५९५ तमे वर्षे जनवरीमासस्य १९ दिनाङ्के सः परमात्मनि लीनः सम्बभूव ।


text:
साक्षात् बी.एड. प्रवेश परीक्षाया: परिणाम: प्राप्नोतु–Know your b.ed. entrance exam result 2011 directly
ह्य: एव बी.एड. प्रवेश परीक्षा 2011 (B.ed. Entrance Exam Result 2011) उत्तरप्रदेशस्य परीक्षापरिणाम: आगत: । बहव: जना: स्व-स्व परीक्षापरिणाम: ज्ञातुम् इच्छन्ति प्रयासम् अपि कुर्वन्ति किन्तु जालपृष्ठस्य सम्यक अवगमनं नास्ति अत: गूगल अन्वेषक यन्त्र पृष्ठे दिवसे बहुवारम् अन्विशन्ति । अन्वेषणयन्त्रषु निश्चयेन गूगल सर्वतो दीर्घं जालपृष्ठम् अस्ति किन्तु अस्य काचित् न्यूनता अस्ति । एतत् पृष्ठं भवतां पुरत: तानि सर्वाणि पृष्ठानि दर्शयति येषु केवलं अन्वेषणवाक्यानि भवन्ति न तु मूलपृष्ठम् । अत: जना: भ्रमिता: भवन्ति ।
बी.एड. प्रवेशपरीक्षाया: साक्षात् परिणाम: ज्ञातुम् अहं भवन्त: सर्वान् तस्य पृष्ठस्य उपरि नेष्यामि यत्र भवन्त: केवलं स्व अनुक्रमांक संख्या प्रविश्य परिणाम: ज्ञातुं शक्यन्ते । परिणाम: ज्ञातुं केवलं दत्तस्य चित्रस्य रिक्तस्थाने निम्नवत् पूरयतु ।
अध: नोदयतु (Click) अथ च साक्षात् दर्शितस्य पृष्ठस्य उपरि गच्छतु ।
बी.एड. प्रवेशपरीक्षाया: परिणाम: जानातु
Know B.ed. Entrance Exam Result


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.१४३
त्यं चिदत्रिमृतजुरमर्थमश्वं न यातवे ।
कक्षीवन्तं यदी पुना रथं न कृणुथो नवम् ॥१॥
त्यं चिदश्वं न वाजिनमरेणवो यमत्नत ।
दृळ्हं ग्रन्थिं न वि ष्यतमत्रिं यविष्ठमा रजः ॥२॥
नरा दंसिष्ठवत्रये शुभ्रा सिषासतं धियः ।
अथा हि वां दिवो नरा पुन स्तोमो न विशसे ॥३॥
चिते तद्वां सुराधसा रातिः सुमतिरश्विना ।
आ यन्नः सदने पृथौ समने पर्षथो नरा ॥४॥
युवं भुज्युं समुद्र आ रजसः पार ईङ्खितम् ।
यातमच्छा पतत्रिभिर्नासत्या सातये कृतम् ॥५॥
आ वां सुम्नैः शंयू इव मंहिष्ठा विश्ववेदसा ।
समस्मे भूषतं नरोत्सं न पिप्युषीरिषः ॥६॥
सायणभाष्यम्
॥ श्रीगणेशाय नमः ।।
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
दशमे मण्डले एकादशेऽनुवाके चतुर्दश सूक्तानि व्याकृतानि । 'त्यं चित्' इति षडृचं पञ्चदशं सूक्तं संख्यपुत्रस्यात्रेरार्षमानुष्टुभमश्विदेवताकम् । तथा चानुक्रान्तं- त्यं षट् सांख्योऽत्रिराश्विनम्' इति । प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोरानुष्टुभे छन्दसीदं सूक्तम् । सूत्र्यते हि- ’आ नो विश्वाभिस्त्यं चिदत्रिमित्यानुष्टुभम् ' ( आश्व. श्रौ. ४. १५) इति ॥
त्यं चि॒दत्रि॑मृत॒जुर॒मर्थ॒मश्वं॒ न यात॑वे ।
क॒क्षीवं॑तं॒ यदी॒ पुना॒ रथं॒ न कृ॑णु॒थो नवं॑ ॥१
त्यम् । चि॒त् । अत्रि॑म् । ऋ॒त॒ऽजुर॑म् । अर्थ॑म् । अश्व॑म् । न । यात॑वे ।
क॒क्षीव॑न्तम् । यदि॑ । पुन॒रिति॑ । रथ॑म् । न । कृ॒णु॒थः । नव॑म् ॥
त्यम् । चित् । अत्रिम् । ऋतऽजुरम् । अर्थम् । अश्वम् । न । यातवे ।
कक्षीवन्तम् । यदि । पुनरिति । रथम् । न । कृणुथः । नवम् ॥
हे अश्विनौ शतद्वारे पीडायन्त्रगृहेऽसुरैः प्रक्षिप्तो बद्धाङ्गो योऽत्रिरस्ति “त्यं “चित् तमपि “अत्रिम् “ऋतजुरम् । ऋतं स्तोत्रं यज्ञो वा । तेन जीर्यन्तम् । सर्वदा युवयोः परिचरणशीलमित्यर्थः।। जीर्यतेः क्विपि ‘बहुलं छन्दसि ' इति उत्वम् ॥ यद्वा । ऋतेन प्राप्तेनासुरकृतोपद्रवेण ज्वरितं रुग्णम् ।। ‘ज्वर रोगे'। ज्वरत्वर' इत्यादिना वकारस्योपधायाश्च स्थान ऊठ्। जूरी हिंसागत्योः' इत्यस्माद्वा क्विप् । अनयोः पक्षयोश्छान्दसो ह्रस्वः ।। ईदृशं तमत्रिम् “अर्थम् अर्थनीयं प्राप्तव्यं “यातवे गन्तुं युवां कृतवन्तौ । तत्र दृष्टान्तः । “अश्वं “न । यथाश्वो बन्धाद्विमुक्तः सन् शीघ्रं गच्छति एवमयमपि युवयोः प्रसादात् असुरकृतादुपद्रवजातात् विमुच्यमानो यथास्थानमगच्छदित्यर्थः ।। ' या प्रापणे इत्यस्मात् “तुमर्थे सेसेन्°' (पा. सू. ३. ४. ९ ) इति तवेन्प्रत्ययः ॥ "यदि । अपि च इत्यर्थः । “कक्षीवन्तम् । कक्ष्या रज्जुरश्वस्य । तद्वन्तम् ।। ‘आसन्दीवदष्ठीवत् (पा. सू. ८. २. १२) इत्यादौ निपातनात् संप्रसारणम् । दीर्घतमसः पुत्रम् उशिक्प्रसूतमृषिं मन्दबुद्धिं सन्तं युवां ”पुनः “नवं पुनरभिनवप्रज्ञं “कृणुथः अकृणुतम् अकुरुतम् । “रथं “न । यथा कश्चिच्छिल्पी जीर्णं रथं पुनरभिनवं करोति तद्वत् ॥ ‘कृवि हिंसाकरणयोश्च । इदित्त्वान्नुम् । लङर्थे व्यत्ययेन लट् । ‘धिन्विकृण्व्योरच्च' इत्युप्रत्ययः । तत्संनियोगेनाकारान्तादेशश्च । तस्यातो लोपे सति स्थानिवद्भावाल्लघूपधगुणाभावः । ‘सतिशिष्टोऽपि विकरणस्वरो लसार्वधातुकस्वरं न बाधते ' ( पा. म. ६, १. १५८.११ ) इति वचनात् तिङ एव स्वरः शिष्यते । निपातैर्यद्यदिहन्त' इति निघातप्रतिषेधः ॥
त्यं चि॒दश्वं॒ न वा॒जिन॑मरे॒णवो॒ यमत्न॑त ।
दृ॒ळ्हं ग्रं॒थिं न वि ष्य॑त॒मत्रिं॒ यवि॑ष्ठ॒मा रजः॑ ॥२
त्यम् । चि॒त् । अश्व॑म् । न । वा॒जिन॑म् । अ॒रे॒णवः॑ । यम् । अत्न॑त ।
दृ॒ळ्हम् । ग्र॒न्थिम् । न । वि । स्य॒त॒म् । अत्रि॑म् । यवि॑ष्ठम् । आ । रजः॑ ॥
त्यम् । चित् । अश्वम् । न । वाजिनम् । अरेणवः । यम् । अत्नत ।
दृळ्हम् । ग्रन्थिम् । न । वि । स्यतम् । अत्रिम् । यविष्ठम् । आ । रजः ॥
“अरेणवः अहिंस्यमानाः प्रबला असुराः “वाजिनं वेगवन्तम् “अश्वं न अश्वमिव “यम् अत्रिम् “अत्नत अतन्वत बद्धमकृषत ।। तनोतेर्लुङि ‘तनिपत्योश्छन्दसि' इत्युपधालोपः। “त्यं “चित् तं च “अत्रिं "यविष्ठं युवतमं स्तुतेर्मिश्रयितृतमं वा “रजः। रजन्त्यस्मिन् जना इति रजो भूलोकः । रज इमं लोकम् “आ अभि हे अश्विनौ “वि “ष्यतं व्यमुञ्चतम् । दृढं स्थिरतरं “ग्रन्थिं "न ग्रन्थिमिव । यथा कश्चित् तादृशं ग्रन्थिमयत्नेन विमुञ्चति तथा युवां तमृषिमसुरकृताद्बन्धनात् मोचितवन्तावित्यर्थः ।। स्यतमिति ‘ षोऽन्तकर्मणि' इत्यस्माल्लङि श्यनि “ ओतः श्यनि' इत्योकारलोपे रूपम् । छान्दसोऽभावः ।। यद्वा । अत्रिं मां बन्धाद्वि ष्यतं विमुञ्चतमित्यृषिः असुरैर्बद्धः सन् अश्विनौ प्रार्थयते ।।
नरा॒ दंसि॑ष्ठा॒वत्र॑ये॒ शुभ्रा॒ सिषा॑सतं॒ धियः॑ ।
अथा॒ हि वां॑ दि॒वो न॑रा॒ पुनः॒ स्तोमो॒ न वि॒शसे॑ ॥३
नरा॑ । दंसि॑ष्ठौ । अत्र॑ये । शुभ्रा॑ । सिसा॑सतम् । धियः॑ ।
अथ॑ । हि । वा॒म् । दि॒वः । न॒रा॒ । पुन॒रिति॑ । स्तोमः॑ । न । वि॒ऽशसे॑ ॥
नरा । दंसिष्ठौ । अत्रये । शुभ्रा । सिसासतम् । धियः ।
अथ । हि । वाम् । दिवः । नरा । पुनरिति । स्तोमः । न । विऽशसे ॥
हे “नरा नरौ नेतारी “दंसिष्ठौ दर्शनीयतमौ “शुभ्रा शोभमानौ ईदृशौ हे अश्विनौ “अत्रये ऋषये मह्यं “धियः कर्माणि बुद्धीर्वा “सिषासतं दातुमिच्छतम् । षणु दाने' । यद्वा । अत्रये इति षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । अत्रेर्मम धियः स्तुतीः कर्माणि वा सिषासतं संभक्तुमिच्छतम् । सेवेथामित्यर्थः ॥ ‘वन षण संभक्तौ '। अस्मात्सनतेः सनोतेर्वा सनि ‘सनीवन्तर्ध० इति विकल्पनादिडभावे ‘जनसनखनाम्' इत्यात्वम् । शुभ्रेत्यस्यामन्त्रितस्य ' आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत्' इत्यविद्यमानवत्त्वेन पदादपरत्वेन पादादित्वात् ' तिङ्ङतिङः' इति निघाताभावः । अदुपदेशाल्लसार्वधातुकानुदात्तत्वे सनो नित्त्वादाद्युदात्तत्वम् ॥ “अथा “हि अनन्तरमेव “दिवः । दीव्यतीति स्तौतीति द्यौः स्तोता । तस्य मम “स्तोमो “न । नशब्दश्चार्थे । स्तोत्रं च हे “नरा नेतारावश्विनौ “वां युवां पुनः “विशसे । पुनरेवाद्यापि विशेषेण शंसितुं प्रभवतीति शेषः ।।।
चि॒ते तद्वां॑ सुराधसा रा॒तिः सु॑म॒तिर॑श्विना ।
आ यन्नः॒ सद॑ने पृ॒थौ सम॑ने॒ पर्ष॑थो नरा ॥४
चि॒ते । तत् । वा॒म् । सु॒ऽरा॒ध॒सा॒ । रा॒तिः । सु॒ऽम॒तिः । अ॒श्वि॒ना॒ ।
आ । यत् । नः॒ । सद॑ने । पृ॒थौ । सम॑ने । पर्ष॑थः । न॒रा॒ ॥
चिते । तत् । वाम् । सुऽराधसा । रातिः । सुऽमतिः । अश्विना ।
आ । यत् । नः । सदने । पृथौ । समने । पर्षथः । नरा ॥
हे "सुराधसा शोभनदानौ "अश्विना हे अश्विनौ "सुमतिः शोभना स्तुतिरस्मदीया “रातिः हविर्दानं च "तत् तस्मात्कारणात् "वां युवयोः "चिते ज्ञानाय भवति ।। ‘चिती संज्ञाने' । अस्मात् संपदादिलक्षणो भावे क्विप् । 'सावेकाचः” इति विभक्तेरुदात्तत्वम् ।। "यत् यस्मात्कारणात् "सदने यज्ञगृहे “पृथौ विस्तीर्णे “समने यज्ञे “नः अस्मान हे "नरा नेतारौ “आ “पर्षथः आपूरयथः अभितो रक्षथो वा तस्माद्युवामस्मदीयं परिचरणं ज्ञातवन्तावित्यनुमीमहे ॥ ‘पॄ पालनपूरणयोः ' इत्यस्माल्लेटि • सिब्बहुलम्' इति सिप् । ततः शप् ।।।
यु॒वं भु॒ज्युं स॑मु॒द्र आ रज॑सः पा॒र ईं॑खि॒तं ।
या॒तमच्छा॑ पत॒त्रिभि॒र्नास॑त्या सा॒तये॑ कृतं ॥५
यु॒वम् । भु॒ज्युम् । स॒मु॒द्रे । आ । रज॑सः । पा॒रे । ई॒ङ्खि॒तम् ।
या॒तम् । अच्छ॑ । प॒त॒त्रिऽभिः॑ । नास॑त्या । सा॒तये॑ । कृ॒त॒म् ॥
युवम् । भुज्युम् । समुद्रे । आ । रजसः । पारे । ईङ्खितम् ।
यातम् । अच्छ । पतत्रिऽभिः । नासत्या । सातये । कृतम् ॥
हे अश्विनौ "युवं युवां "समुद्रे उदधौ निमग्नं "रजसः उदकस्य "पारे प्रान्ते तरङ्गसमूहे “ईङ्खितं डोलायितम् एवंभूतं "भुज्युं तुग्रपुत्रम् "अच्छ अभि "पतत्रिभिः पक्षोपेतैर्नौविशेषैः सह “आ “यातम् आगतवन्तौ स्थः । आगत्य च हे "नासत्या सत्यस्य नेतारौ सत्यस्वभावौ वा हे अश्विनौ "सातये युवयोः संभजनाय समर्थं "कृतं पुनर्युवामकुरुतम् ।। करोतेर्लङि छान्दसो विकरणस्य लुक् । अडभावश्च । लुङि वा मन्त्रे घस' इति च्लेर्लुक् ॥
आ वां॑ सु॒म्नैः शं॒यू इ॑व॒ मंहि॑ष्ठा॒ विश्व॑वेदसा ।
सम॒स्मे भू॑षतं न॒रोत्सं॒ न पि॒प्युषी॒रिषः॑ ॥६
आ । वा॒म् । सु॒म्नैः । श॒म्यू इ॒वेति॑ श॒म्यूऽइ॑व । मंहि॑ष्ठा । विश्व॑ऽवेदसा ।
सम् । अ॒स्मे इति॑ । भू॒ष॒त॒म् । न॒रा॒ । उत्स॑म् । न । पि॒प्युषीः॑ । इषः॑ ॥
आ । वाम् । सुम्नैः । शम्यू इवेति शम्यूऽइव । मंहिष्ठा । विश्वऽवेदसा ।
सम् । अस्मे इति । भूषतम् । नरा । उत्सम् । न । पिप्युषीः । इषः ॥
हे "विश्ववेदसा सर्वज्ञौ सर्वधनौ वा हे "नरा नेतारौ “वां युवां "शंयूइव सुखयुक्तौ राजानाविव "मंहिष्ठा दातृतमावतिशयेन पूज्यौ वा सन्तौ सुम्नैः अस्मभ्यं दातव्यैः सुखैः सार्धम् "आ । उपसर्गश्रुतेर्योग्यक्रियाध्याहारः । आगच्छतम् । यद्वा । उपसर्गस्य भूषतमित्यनेन संबन्धः । मंहिष्ठेत्यपि संबोधनम् । हे मंहिष्ठा दातृतमौ उक्तगुणावश्विनौ वां युवां सुम्नैः सार्धं शंयूइव "अस्मे अस्मान् सम्यक् आ "भूषतम् अभिप्राप्नुतम् ॥' भू प्राप्तौ । अस्माल्लोटि व्यत्ययेन सिप्शपौ । यद्वा । ‘भूष अलंकारे' ॥ आ समन्तात् सम्यक् भूषतम् अलंकुरुतम् । "पिप्युषीः प्रवृद्धानि "इषः इष्यमाणानि पयांसि “उत्सं न गोरूध इव । यथा बहुभिः पयोभिः ऊधः अलंकृतं सत् दृश्यते अस्मानप्येवं बहुभिर्धनैरलंकुरुतमित्यर्थः ॥ पिप्युषीरिति प्यायतेर्लिटः क्वसुः । ‘लिड्यड्योश्च' इति पीभावः । जसि ‘वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घः । यद्वा । उत्सः प्रवाहो यथा पिप्युषीः वृद्धानीषोऽन्नान्यलंकरोति' तद्वत् ।। ॥ १ ॥


text:
क्रुधद्रुहेर्ष्याऽसूयार्थानां यं प्रति कोपः
सूत्रच्छेद:
क्रुधद्रुहेर्ष्यासूयार्थानाम् - षष्ठीबहुवचनम् , यम् - द्वितीयैकवचनम् , प्रति - अव्ययम् , कोपः - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
अमर्षः क्रोधः। अपकारो द्रोहः। अक्षमा ईर्ष्या। गुणेषु दोषाविष्करनम् असूया। क्रुधाद्यर्थानाम् प्रयोगे यं प्रति कोपः, तत् कारकं सम्प्रदानसंज्ञम् भवति। क्रोधस्तावत् कोप एव। द्रोहादयो ऽपि कोपप्रभवा एव गृह्यन्ते। तस्मात् सामान्येन विशेसणम् यं प्रति कोपः इति। देवदत्ताय क्रुध्यति। देवदत्ताय द्रुह्यति। देवदत्ताय ईर्ष्यति। देवदत्ताय असूयति। यम् प्रति कोपः इति किम्? भार्याम् ईर्ष्यति, मा एनाम् अन्यो द्राक्षीतिति।
क्रुधद्रुहावकर्मकौ, तत्र षष्ठआं प्राप्तायामयमारम्भः, इतरौ सकर्मकौ। तत्र द्वितीयायां प्राप्तायाम्। कथं पुनरेषां भिन्नार्थत्वे सति `यं प्रति कोपः` इति सामान्येन तद्विशेषणमुपपद्यत इत्याह-- `क्रोधस्तावत्` इत्यादि। सुगमम्। `क्रुद्ध्यति, द्रुह्रति` इति। `क्रुध कोपे`(धातुपाठः-1189), `द्रुह जिघांसायाम्` (धातुपाठः-1197) दैवादकौ। `ईष्र्यति` इति। `{ईक्ष्यं, सूक्ष्यं-धातुपाठः-}ईक्र्ष, सूक्र्ष, ईष्र्य ईष्र्यार्थाः` (धातुपाठः-510,509,511)। `असूयति` इति। असूयशब्दः कण्?डवादियगन्तः। `भार्यामीष्र्यति`इति। अस्ति भार्यायामीष्र्या, न तु तां प्रति कोपः। केवलं परैर्दृश्यमानां तां न क्षमते। अथास्मिन् द्वेष्टीत्यत्र कथं न भवति सम्प्रदानसंज्ञा? द्विषेरक्रोधाद्ययर्थत्वात्। अप्रीतौ ह्रेनं स्मरन्ति; तथा चाचेतनेष्वपि प्रयुज्यते-- औषदं द्वेष्टीति। नाभिनन्दतीति गम्यते॥
गुणेष्विति। शौचाचारादिषुः दाषा विष्करणमिति। दम्भादिदोषाध्यास इत्यर्थः। तत्र क्रुधद्रुहावकर्मकाविति कारकशेषत्वान्नटस्य श्रृणोतीतिवत् षष्ठ।लं प्राप्तायां वचनम्, इतरयोस्तु सकर्मकत्वाद् द्वितीया प्राप्नोति। अत्र च चितदोषरूपत्वं यद्यपि क्रोधादीनामविशिष्टम्, तथाप्यन्येषामेवञ्जातीयकानां द्वेषादीनामग्रहणार्थमवान्तरभेदविवक्षया पृथगिमे निर्दिष्टाः, न तु चितदोषार्थानामिति। तेनास्मान् द्वेष्टीत्यत्र न भवति, अनभिनन्दनं ह्यस्यार्थः। तथा चाचेतनेष्वपि प्रयुज्यते--औषधं द्वेष्टीति। कथं पुनरेकेन क्रुधिना सर्वे क्रुधादयः शक्या विशेषयितुमत आह--क्रोधस्तावदिति। भार्यामीर्ष्यतीत्यत्र केवलं परैर्द्दश्यमानां भार्यां, न तु तां प्रति कोपः॥
सिद्धान्तकौमुदी
क्रुधाद्यर्थानां प्रयोगे यं प्रति कोपः स उक्तसंज्ञः स्यात् । हरये क्रुध्यति । द्रुह्यति । ईर्ष्यति । असूयति । यं प्रति कोपः किम् ? भार्यामीर्ष्यति मैनामन्योऽद्राक्षीदिति । क्रोधोऽमर्षः । द्रोहोऽपकारः । ईर्ष्याऽक्षमा । असूया गुणेषु दोषाविष्करणम् । द्रुहादयोऽपि कोपप्रभवा एव गृह्यन्ते । अतो विशेषणं सामान्येन यं प्रति कोप इति ॥
क्रुधद्रुह। क्रुधाद्यर्थानामिति। `क्रुध क्रोधे` `द्रुह द्रोहे` श्यन्विकरणौ। `ईर्ष्य ईर्ष्यायां` शब्विकरणः। `असूञ् उपतापे` कण्ड्वादिः। एषामर्था एवार्था येषामिति विग्रहः। हरये क्रुध्यतीति। `रावणादि`रिति शेषः। हरिविषयकं कोपं करोतीत्यर्थः। घातेच्चासमनियतश्चित्तवृत्तिविशेषः कोपः। अकर्मकत्वात्षष्ठी प्राप्ता। द्रुह्यतीति। कोपाद्धरिविषयकमपकारं करोतीत्यर्थः। अकर्मकत्वात्षष्ठी प्राप्ता। अपकारो दुःखजनिका क्रिया। धात्वर्थोपसङ्ग्रहादकर्मकः। ईर्ष्यतीति। ईर्ष्या असहनम्। हरिं कोपान्न सहत इत्यर्थः। कर्मणि द्वितीया प्राप्ता। असूयति वेति। असूया गुणेषु दोषारोपः। यथाविहितकर्माचारे दम्भादिकृत्वारोपणम्। इहग कोपाद्धरिं दुर्गुणं मन्यत इत्यर्थः। मैनामिति। एनां भार्यामन्यो न पश्येदित्येतदर्थं भार्यागुणेषु दोषारोपणं करोतीत्यर्थः। नात्र भार्यां प्रति कोपः, किन्तु परेण दृश्यमानां तां न सहत इत्येव विवक्षितमिति बोध्यम्। एवंच क्रोधद्रोहेर्ष्यासूयानां कोपमूलकत्वएवेदमिति भाष्ये स्थितम्। तथाच कुप्यति कस्मै चिदित्याद्यसाध्वेव, कोपमूलकत्वाऽभावात्क्रुधार्थकत्वाऽभावाच्च। प्ररूढकोप एव हि क्रोधः, `नह्यकुपतः क्रुध्यति` इति भाष्यात्।
क्रुधद्रुह। `क्रुधे क्रोधे`, द्रुह जिघांसायाम्`, `ईर्ष्य ईर्ष्यायाम्`, असूयतिः कण्ड्वादियगन्तः, एषामर्थ इवार्थे येषां धातूनामित्यर्थः। द्रोहोऽपकार इति। द्रुह द्रोहे`इति पाठाभिप्रायेणोक्तं, जिघांसाद्रोह एवेत्यर्थतोऽनुभाषणं वा। अक्षमेति। परसंपत्त्यसहनमित्यर्थः। क्रुधद्रुहोरकर्मकत्वात्तद्योगे षष्ठी प्राप्ता, अन्ययोस्तु सकर्मकत्वाद्द्वितीया प्राप्ता। ननु चित्तदोषार्थानामित्येवास्तु, किं क्रोधादीनां विशिष्योपादानेनेति चेत्?अत्राहुः--द्विषादावतिप्रसङ्गवारणाय विशिष्योपादानम्। तेन `योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्वि ष्मः` इत्यत्र चतुर्थी न भवति। तत्र ह्यनभनन्दनं द्विषेरर्थः। अत एवाऽचेतनेषु न प्रयुज्यते `--औषधं द्वेष्टि देवदत्त`मिति। कोपप्रभवा एवेति। कथं तर्हि `कुप्यसि कस्मैचित्`इति। न हि कोपः कोपप्रभवः। अत्र व्याचख्युः--कुपिरत्र द्रोहार्थ इति। पत्ये शेते इतिवत् `क्रिययायम्---` इत्येव सिद्धे क्रुधद्रुहोग्र्रहणं चिन्त्यप्रयोजनमित्याहुः।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
क्रुधद्रुहेर्ष्याऽसूयार्थानां यं प्रति कोपः किमेत एकार्थाः, आहोस्विन्नानार्थाः ? किं चातः ? यद्येकार्थाः किमर्थं पृथङ्निर्दिश्यन्ते ? अथ नानार्थाः, कथं कुपिना शक्यन्ते विशेषयितुम् ? एवं तर्हि नानार्थाः, कुपौ त्वेषां सामान्यमस्ति । नह्यकुपितः क्रुध्यति, न वाऽकुपितो द्रुह्यति, न वाऽकुपित इर्र्ष्यति, न वाऽकुपितोऽसूयति ।। 37 ।।


text:
भगवति जलधरपक्ष्मक्षपाकरार्केक्षणे कमलनाभे । उन्मीलयति तुरंग ( तुरंगन) करिनरनीराजनं कुर्यात् ॥१॥
द्वादश्यामष्टम्यां कार्तिक ( कार्त्तिक) शुक्लस्य पंचदश्यां वा । आश्वयुजे वा कुर्यान् नीराजनसंज्ञितां शान्तिम् ॥२॥
नगरोत्तरपूर्वदिशि प्रशस्तभूमौ प्रशस्तदारुमयम् । षोडशहस्तोच्छ्रायं दशविपुलं तोरणं कार्यम् ॥३॥
सर्जौदुंबरककुभशाखामय ( शाखाककुभमयं) शान्तिसद्म कुशबहुलम् । वंशविनिर्मितमत्स्यध्वजचक्रालंकृतद्वारम् ॥४॥
प्रतिसरया तुरगाणां भल्लातकशालिकुष्ठसिद्धार्थान् । कण्ठेषु निबध्नीयात् पुष्ट्यर्थं शान्तिगृहगाणाम् ॥५॥
रविवरुणविश्वदेवप्रजेशपुरुहूतवैष्णवैः मन्त्रैः । सप्ताहं शान्तिगृहे कुर्यात्शान्तिं तुरंगाणाम् ॥६॥
अभ्यर्चिता न परुषं वक्तव्या नापि ताडनीयाः ते । पुण्याहशंखतूर्यध्वनिगीतरवैः विमुक्तभयाः ॥७॥
प्राप्ते अष्टमेऽह्नि कुर्यादुदन्मुखं तोरणस्य दक्षिणतः । कुशचीरावृतमाश्रममग्निं पुरतोऽस्य वेद्यां च ॥८॥
चन्दनकुष्ठसमंगाहरितालमनःशिलाप्रियंगुवचाः । दन्त्यमृताञ्जनरजनीसुवर्णपुष्प्यग्निपुष्पाग्नि) मन्थाश्च ॥९॥
श्वेतां सपूर्णकोशां कटंभरात्रायमाणसहदेवीः । नागकुसुमं स्वगुप्तां शतावरीं सोमराजीं च ॥१०॥
कलशेष्वेताः ( एतान्) कृत्वा संभारान् उपहरेद् वलिं ( बलिं) सम्यक् ॥॥भक्ष्यैः नानाकारैः मधुपायसयावकप्रचुरैः ॥११॥
खदिरपलाशौदुंबरकाश्मर्यश्वत्थनिर्मिताः समिधः । स्रुक् कनकाद् रजताद् वा कर्तव्या भूतिकामेन ॥१२॥
पूर्वाभिमुखः श्रीमान् वैयाघ्रे चर्मणि स्थितो राजा । तिष्ठेदनलसमीपे तुरगभिषग्दैववित्सहितः ॥१३॥
यात्रायां यदभिहितं ग्रहयज्ञविधौ महेन्द्रकेतौ च । वेदीपुरोहितानललक्षणमस्मिं तदवधार्यम् ॥१४॥
लक्षणयुक्तं तुरगं द्विरदवरं चैव दीक्षितं स्नातम् । अहतसितांबरगन्धस्रग्धूम ( धूपा) अभ्यर्चितं कृत्वा ।
आश्रमतोरणमूलं समुपनयेत् सान्त्वयन् शनैः वाचा । वादित्रशंखपुण्याहनिःस्वनापूरितदिगन्तम् ॥१५॥
यद्यानीतः तिष्ठेद् दक्षिणचरणं हयः समुत्क्षिप्य । स जयति तदा नरेन्द्रः शत्रून् नचिराद् ( अचिराद्) विना यत्नात् ॥१६॥
त्रस्यन् नैष्टो राज्ञः परिशेषं चेष्टितं द्विपहयानाम् । यात्रायां व्याख्यातं तदिह विचिन्त्यं यथायुक्ति ॥१७॥
पिण्डमभिमन्त्र्य दद्यात् पुरोहितो वाजिने स यदि जिघ्रेत् । अश्नीयाद् वा जयकृद् विपरीतोऽतोऽन्यथाभिहितः ॥१८॥
कलशौदकेषु शाखामाप्लाव्यौदुंबरीं स्पृशेत् तुरगान् । शान्तिकपौष्टिकमन्त्रैः एवं सेनां सनृपनागाम् ॥१९॥
शान्तिं राष्ट्रविवृद्ध्यै कृत्वा भूयोऽभिचारकैः मन्त्रैः । मृत्मयमरिं विभिन्द्यात्शूलेनोरःस्थले विप्रः ॥२०॥
खलिनं हयाय दद्यादभिमन्त्र्य पुरोहितः ततो राजा । आरुह्यौदक्पूर्वां यायान् नीराजितः सबलः ॥२१॥
मृदंगशंखध्वनिहृष्टकुञ्जरस्रवन्मदामोदसुगन्धमारुतः । शिरोमणिप्रान्त ( व्रात) चलत् प्रभाचयैः ज्वलन् विविस्वान् इव तोयदात्यये ॥२२॥
हंसपंक्तिभिः इतः ततोऽद्रिराट् संपतद्भिः इव शुक्लचामरैः । मृष्टगन्धपवनानुवाहिभिः धूयमानरुचिरस्रगंबरः ।
नैकवर्णमणिवज्रभूषितैः भूषितो मुकुटकुण्डलांगदैः । भूरिरत्नकिरणानुरञ्जितः शक्रकार्मुकरुचिं ( रुचं) समुद्वहन् ॥२३॥
उत्पतद्भिः इव खं तुरंगमैः दारयद्भिः इव दन्तिभिः धराम् । निर्जितारिभिः इवामरैः नरैः शक्रवत् परिवृतो व्रजेन् नृपः ॥२४॥
सवज्रमुक्ताफलभूषणोऽथवा सितस्रगुष्णीषविलेपनांबरः । धृतातपत्रो गजपृष्ठमाश्रितो घनोपरीवेन्दुतले भृगोः सुतः ॥२५॥
संप्रहृष्टनरवाजिकुञ्जरं निर्मलप्रहरणांशुभासुरम् । निर्विकारमरिपक्षभीषणं यस्य सैन्यमचिरात् स गां जयेत् ॥२६॥


text:
सुभाषितानि -1
दूरस्थोपि न दूरस्थः यो यस्य मनसि स्थितः ।
यो यस्य हृदये नास्ति समीपस्थोपि दूरतः ॥
कुर्वन्नपि व्यलीकानि यः प्रिय: प्रिय एव सः ।
अनेकदोषदुष्टोपि कायः कस्य न वल्लभः
स्वगृहॆ पूज्यतॆ मूर्खः स्वग्रामॆ पूज्यतॆ प्रभुः ।
स्वराष्ट्रॆ पूज्यतॆ राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यतॆ ॥
विदॆशॆषु धनं विद्या व्यसनॆषु धनं मतिः ।
परलॊकॆ धनं धर्मः शीलं सर्वत्र वै धनम् ॥
कर्ता कारयिता चैव। प्रेरकश्चानुमोदकः।।
सुकृते दुःश्कृते चैव। चत्वारः समभागिनः।।
गते शोको न कर्तव्यो भविष्यं नैव चिंतयेत्।
वर्तमानेन कालेन वर्तयंति विचक्षणाः॥
एतानि सुभाषितानि अस्माकं मित्रं श्रीशैलेन्द्रतिवारिवर्येण प्रषितानि सन्ति ।
तस्य हार्द: धन्यवादा: ।


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.१७५
प्र वो ग्रावाणः सविता देवः सुवतु धर्मणा ।
धूर्षु युज्यध्वं सुनुत ॥१॥
ग्रावाणो अप दुच्छुनामप सेधत दुर्मतिम् ।
उस्राः कर्तन भेषजम् ॥२॥
ग्रावाण उपरेष्वा महीयन्ते सजोषसः ।
वृष्णे दधतो वृष्ण्यम् ॥३॥
ग्रावाणः सविता नु वो देवः सुवतु धर्मणा ।
यजमानाय सुन्वते ॥४॥
सायणभाष्यम्
‘प्र वः' इति चतुर्ऋचं चतुर्विंशं सूक्तं गायत्रम् । अर्बुदस्य सर्पर्षेः पुत्र ऊर्ध्वग्रावा नामर्षिः । सोमाभिषवार्था ग्रावाणो देवता । तथा चानुक्रान्तं-प्र वश्चतुष्कमूर्ध्वग्रावार्बुदिर्ग्राव्णोऽस्तौद्गायत्रम्' इति । ग्रावस्तोत्र एतत्सूक्तम् । सूत्रितं च--- आ व ऋञ्जसे प्र वो ग्रावाण इति सूक्तयोः' ( आश्व. श्रौ. ५. १२) इति । यद्वा । इदमेकमेव सूक्तं ग्रावस्तोत्रम् । सूत्र्यते हि---* प्र वो ग्रावाण इत्येक उक्तं सर्पणम्' (आश्व. श्रौ. ५. १२ ) इति । ।
प्र वो॑ ग्रावाणः सवि॒ता दे॒वः सु॑वतु॒ धर्म॑णा ।
धू॒र्षु यु॑ज्यध्वं सुनु॒त ॥
प्र । वः । ग्रावाणः । सविता । देवः । सुवतु । धर्मणा ।
धू:ऽसु । युज्यध्वम् । सुनुत ।। १ ॥
हे vग्रावाणः सोमाभिषवार्थाः पाषाणाः वः युष्मान् सविता प्रेरकः "देवः vधर्मणा आत्मीयेन धारणेन कर्मणा vप्र vसुवतु अभिषवार्थं प्रेरयतु । ' षू प्रेरणे' । तौदादिकः । यूयं च "धूर्षु अभिषवस्थानेषु प्राच्यादिमहादिक्षु "युज्यध्वं युक्ता भवत । अनन्तरं सुनुत अभिषुणुत सोमम् ॥
ग्रावा॑णो॒ अप॑ दु॒च्छुना॒मप॑ सेधत दुर्म॒तिम् ।
उ॒स्राः क॑र्तन भेष॒जम् ॥
ग्रावाणः । अप। दुच्छुनाम् । अप । सेधत । दुःऽमतिम् ।
उस्राः । कर्तन । भेषजम् ।।२।।
हे "ग्रावाणः vदुच्छुनां दुःखकारिणीं शत्रुभूतां प्रजाम् अप vसेधत अस्मत्तोऽपगमयत । * षिधु गत्याम्'। तथा दुर्मतिं दुष्टाभिसंधिं च vअप सेधत । vभेषजं सुखमस्माकं यथा भवति तथा vउस्राः गाः vकर्तन कुरुत ॥ करोतेश्छान्दसो विकरणस्य लुक् ।' तप्तनप्तनथनाश्च' इति तनबादेशः ॥
ग्रावा॑ण॒ उप॑रे॒ष्वा म॑ही॒यन्ते॑ स॒जोष॑सः ।
वृष्णे॒ दध॑तो॒ वृष्ण्य॑म् ॥
ग्रावाणः । उपरेषु । आ । महीयन्ते । सजोषसः ।
वृष्णे । दधतः । वृष्ण्यम् ।। ३ ।।
vग्रावाणः दिक्ष्ववस्थिताः पाषाणाः सजोषसः सह प्रीयमाणाः संगताः सन्तो वा उपरेषु । उपरो नामाभिषवाय चतुर्णां ग्राव्णां मध्ये स्थापितो विस्तृतः पाषाणः । प्रदेशापेक्षं बहुवचनम् । उपरस्य प्रान्तेषु vमहीयन्ते प्रकाशन्ते । आकारः पूरणः । किं कुर्वन्तः । Vवृष्णे वर्षित्रे सोमाय vवृष्ण्यं वीर्यं दधतः प्रयच्छन्तः ॥
ग्रावा॑णः सवि॒ता नु वो॑ दे॒वः सु॑वतु॒ धर्म॑णा ।
यज॑मानाय सुन्व॒ते ॥
ग्रावाणः । सविता । नु। वः । देवः । सुवतु । धर्मणा ।
यजमानाय । सुन्वते ।। ४ ।।
vदेवः दानादिगुणयुक्तः सविता हे ग्रावाणः Vवः युष्मान् vधर्मणा आत्मीयेन धारणेन 'नु क्षिप्रं "सुवतु अभिषवे प्रेरयतु । किमर्थम् । सुन्वते सोमाभिषवं कुर्वते यजमानाय यजमानार्थम् । तस्य यागनिष्पत्तय इत्यर्थः ॥ ॥ ३३ ॥
[सम्पाद्यताम्]
टिप्पणी
सोमयागे सुत्यादिवसे माध्यन्दिन सवने ग्रावस्तुद् ऋत्विजः स्वशस्त्रस्य उच्चारणं करोति। तस्य शस्त्रस्य ऋचानां समूहः ऋग्वेदे १०.९४ सूक्ते प्रकटयति। अस्य सूक्तस्य ऋषिः अर्बुदः कार्द्रवेयः भवति एवं देवता ग्रावाणः भवति। निरुक्तोपनिषत् १.१० अनुसारेण, यदा गर्भे शुक्रस्य स्थापना भवति, तदा पंचरात्रि पर्यन्तं तस्य संज्ञा बुद्बुदं भवति, सप्तरात्रि पर्यन्तं पेशी, चत्वारिंशत् रात्रि पर्यन्तं अर्बुदं एवं पंचविशति रात्रि पर्यन्तं घनं भवति। शतपथ ब्राह्मणानुसारेण यदा वायुः पृथिवीतत्त्वे प्रवेशं करोति, तदा बुद्बुदस्य सृष्टिः भवति। बुद्बुदस्य रचनानन्तरं मृद, शर्करा, अश्मा, हिरण्यादस्य क्रमानुसारेण सृष्टिः भवति। अत्र वायुः प्राणानां रूपमस्ति। अतः यदा निरुक्तोपनिषदे बुद्बुदस्य रचनस्य कथनं प्रकटयति, अयं संकेतः भवति यत् जड तत्त्वे यदा वचसः, मनसः, प्राणस्य प्रवेशं भवति, तदा गर्भः संजायते। अर्बुदं बुद्बुदस्य एकं विकसित रूपमस्ति। अर्बुदस्य विकसिततमं रूपं ग्रावाणः सन्ति। ग्रावाणः अर्थात् दिव्याः प्राणाः। ग्रावाणः रूपाः ते प्राणाः अशुद्धात् सोमात् शुद्धस्य सोमस्य विश्लेषणं कर्तुं समर्थाः भविष्यन्ति। ग्री – विज्ञाने। अथर्ववेदे अपि अर्बुदस्य सूक्तं प्रकटयति। अनेनानुसारेण अर्बुदस्य विकसिततमं रूपं न्यर्बुदि अस्ति, अयं प्रतीयते। लौकिकां भाषायां अर्बुदं, न्यर्बुदं संख्यानां क्रमिक रूपेण वर्धिताः रूपाः भवन्ति – अर्बुदं – अरब(१००कोटि)। लक्ष्मीनारायण संहिता १.५५१ मध्ये अर्बुदाचलस्य अतिरिक्तं रहस्यं प्रकटी भवति यत् त्रिपुष्कराणां तादात्म्यं अर्बुदाचलस्य व्योम, शिखर एवं भूमि अथवा सरोवराणां सह भवति। अतः त्रिपुष्कराणां ये गुणाः सन्ति, तेषामनुसारेण अर्बुदाचलस्य गुणानां ग्रहणं अपि बोधगम्यं भवति।


text:
सम्प्रति भाविकाभिधानं किञ्चन साहित्यतत्त्वमवगाहामहे।
भाविकमिति सम्भाविततत्त्वं दण्ड्यादिभिस्तु मौलिकमेवम्।
इतिवृत्तश्रीकारणमतिलोकमनोज्ञवर्णनेङ्गितयुक्तम्॥७॥
तत्त्वस्यास्य स्वरूपनिरूपणं भामहेन सम्यगकारि। यथा—
“भाविकत्वमिति प्राहुः प्रबन्धविषयं गुणम्।
प्रत्यक्षा इव दृश्यन्ते यत्रार्था भूतभाविनः”॥ (काव्यालङ्कारः, ३.५३)
एतदनुसारं भाविकमितीदं काव्यतत्त्वं न केवलम् अलङ्कारमात्रपर्यवसायि, अपि तु काव्यप्रपञ्चे प्रकृष्टं सर्वङ्कषं च किमपि प्रबन्धगुणभूतम्। अस्मिन्नेव हि संनिवेशचातुर्यं निषीदति। अतोऽस्य प्रभावाद्भूतभविष्यत्सम्बद्धा अपि घटना वर्तमाना इव भासन्ते। काव्यस्य परमस्वारस्यभूमिस्तु कालपरिच्छेदमतीत्य यथा घटना आस्वाद्यतामाप्नुयुस्तथा
ಲಕ್ಷಣವಿವೇಚನೆ
ಭರತಮುನಿಯು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಹದಿನಾರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೂಪಕದ ಪಾಠ್ಯರಚನೆಗೆ ಅನುಕೂಲಿಸುವ ಸಾಹಿತ್ಯವಿದ್ಯಾಪ್ರಧಾನವಾದ ಕೆಲವೊಂದು ಅಂಶಗಳ ಚರ್ಚೆಗೆ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಇವುಗಳ ಪೈಕಿ ತುಂಬ ಮುಖ್ಯವಾದದ್ದು ಮೂವತ್ತಾರು ಲಕ್ಷಣಗಳ ನಿರೂಪಣೆ. ಇವನ್ನು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಅಲಂಕಾರ, ಗುಣ, ವಕ್ರತೆ ಮತ್ತು ಧ್ವನಿಪ್ರಕಾರಗಳಿಗೂ ಬೀಜಭೂತವಾದ ಕಾವ್ಯತತ್ತ್ವಗಳೆಂದು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಯದ್ಯಪಿ ಇವುಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಕ್ರಮವಾಗಲಿ, ಪರಿಷ್ಕಾರವಾಗಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರಶಾಸ್ತ್ರದ ಮುಂದಿನ ಬೆಳೆವಣಿಗೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಇವು ನಮಗೆ ಧ್ವನಿಸುವ ಬಗೆಯನ್ನು ಕಂಡಾಗ
ಕಲಾಸ್ವಾದದಲ್ಲಿ ರಸ-ಭಾವನೈರಂತರ್ಯ: ಒಂದು ಜಿಜ್ಞಾಸೆ
ಭರತನು “ರಸಾಧ್ಯಾಯ”ದಲ್ಲೊಂದೆಡೆ:
“ನ ಭಾವಹೀನೋऽಸ್ತಿ ರಸೋ ನ ಭಾವೋ ರಸವರ್ಜಿತಃ |
ಪರಸ್ಪರಕೃತಾ ಸಿದ್ಧಿರನಯೋರಭಿನಯೇ ಭವೇತ್ ||” (೬.೩೬)
ಎಂದು ಒಕ್ಕಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತ ಅಭಿನವಗುಪ್ತನು ಲೋಕದಲ್ಲೆಲ್ಲಿಯೂ ವಿಭಾವಾದಿವ್ಯವಹಾರಗಳಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲಿರುವುದೆಲ್ಲ ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣಸಂಬಂಧವೇ; ಹೀಗಾಗಿ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಭಾವಗಳ ಮತ್ತು ರಸಗಳ ಪ್ರಸ್ತಾವವಿರುತ್ತದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಹಲವೆಡೆ ಭಾವ ಮತ್ತು ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪ್ತ್ಯರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ ಆಸ್ವಾದಾರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ರಸ-ಭಾವಗಳ ನೈರಂತರ್ಯವನ್ನು ಕೇವಲ ರಸವ್ಯಾಪನ ಮತ್ತು ತದಾಸ್ವಾದನಗಳೆನ್ನುವ ಮೂಲಕ ಅದೊಂದು ಬಗೆಯ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತಸಮಾಧಾನವನ್ನೂ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆನ್ನಬಹುದು.
जगत्सन्दर्भसौन्दर्यसंवित्संस्पन्दसाक्षिणम्।
प्रणमामि सितस्मेरप्रणवं गणनायकम् ॥
Humour is a divine gift to humans. While experiencing humour is wonderful, analyzing it can be quite difficult. It’s easy to find passages in treatises of alaṅkāra-śāstra (loosely translated as ‘Indian Aesthetics’) about analysis of humour along with and in comparison with other rasas (aesthetic experiences), guṇas
संस्कृते विद्यमानानि विविधानि शास्त्राणि
सन्ति नैकानि शास्त्राण्यैहिकान्यामुष्मिकानि संस्कृते विद्यमानानि। एतेषां सर्वेषां परामर्शनं नाम बहुसमयग्रसिष्ण्विति मत्वा केवलं शृङ्गग्राहिकया भङ्ग्या कतिपयविद्यानामेव परिमितविधौ विवेचनं शक्यम्। एतेषु भाषा-व्याकरणयोः प्रायः पूर्वमेव किञ्चिदिव परामृष्टमिति मुख्यतयावशिष्टानि प्रस्तुतकालेऽपि यथावत्प्रयोजकानि कतिचिद्विलोकयामः।
अत्रेदमवधेयं यद्भारतस्य जगद्योगदानविवेचनासरे धर्म-ब्रह्म-रस इति त्रितयस्य महदस्ति प्राशस्त्यम् । तत्त्वत्रयस्यास्य स्थूलसंवादं तु पाश्चात्यलोकस्य शिव-सत्य-सुन्दर-मौल्यत्रये (Good, Truth and Beauty) द्रष्टुं शक्यम्।
"भारतस्य प्रतिष्ठे द्वे संस्कृतं संस्कृतिस्तथा"
"संस्कृतं नाम दैवी वागन्वाख्याता महर्षिभिः"
शास्त्र-काव्यप्रतिभाविलासानां व्यक्तीकरणाय परमं माध्यमं संस्कृतम्
यद्यपि भगवता पाणिनिना भाषेत्येव व्यवहृता तथापि तस्यैव महर्षेः प्रभावात् संस्कृतमिति भूत्वा राजलोह (Royal Metal) इति गीयमानस्य सुवर्णस्य नित्यकान्तिलकायमिव स्वीयं नित्यनिर्विकारशरीरं प्राप्य परिपूर्णतायाः पर्यायवत्, निस्सन्दिग्धतायाः प्रतिरूपवत्, निरुपमानसाध्यतानां साकारवत् विजृम्भते। अतो हि केवलं संस्कृतभाषायां विद्यमानं ज्ञानराशिं विहाय तस्याः शब्दरूपाणां, वाग्रूढीनां
यदृच्छास्वच्छविस्तीर्णामविच्छिन्नरसावहाम्।
अगाधापारपारम्यां श्रये संस्कृतवाहिनीम्॥
I
तदिदं मुदावहं यदाधुनिकसंस्कृतसाहित्यवरिवस्याविवेचनात्मकमत्र सत्रं प्रकल्पितम्। दिनद्वयात्मकेऽस्मिन् सारस्वतसवने समर्पितानि स्वरसानि बोधप्रदानि च नैकानि प्रस्तावनहवींषि, येन बुभुत्सवो व्युत्पिपत्सवश्च विद्वद्रसिकवैतानवह्नयः समाराधितास्स्युः। अन्यच्च प्रश्नोत्तरपुरोडाशानां संवादसोमाहुतीनां परिवादपशूनां च विनियोगेन सारस्वतसप्ततन्तुरयं सर्वथा सम्पन्न इति मन्ये।
प्रायेण सत्रेऽस्मिन् साम्प्रतिकसंस्कृतसाहितीशारदायाः करकल्पितवल्लक्या नैके नन्वेकान्तमनोहरा वैचारिकरागा निपुणं निष्पादितास्स्युः। अतो हि न मे जागर्ति कश्चिदपि नवाभिरामसमालोचनमूर्च्छनाप्रस्तुतिभ्रमः। तस्मादेव किञ्चिदिव संस्कृतसाहित्यपरम्परापरिशीलनपुरस्सरं प्रस्तूयते
A profile of the late Sanskrit and Kannada Grammarian and teacher, “Vaiyakarani” Garani Krishnacharya, part of DV Gundappa’s profiles in Jnapaka Chitrashale.
A. R. Krishna Shastri, the great savant of Kannada literature, once took a young boy to meet D. V. Gundappa (DVG). The boy, by then, had some articles to his credit. He had even taken a copy of his book for DVG’s perusal. DVG quietly glanced through it, and a


text:
मुण्डकोपनिषत्
स्वामि सच्चिदानन्देन्द्र सरस्वति, श्री
संस्करण 1 | pp 1 - 148 | 1960
- उपनिषदवतरणिकाभाष्यम् — ब्रह्मविद्यायाः सम्बन्धप्रयोजने - केवला विधैव मुक्तिसाधनम् - उपनिषदो व्याख्येयत्वोपपादनोपसंहारः ।।
- प्रथममुण्डके - प्रथमः खण्डः
- विद्यासंप्रदायकर्तृपरम्परा — संप्रदायप्रवर्तकस्य ब्रह्मणः प्रशंसा - ब्रह्मणा अथर्वणे प्रत्ता ब्रह्मविद्या - अथर्वा, अङ्गीः, भारद्वाजः - इति परम्परया अङ्गिरसा प्राप्ता विद्या ।।
- शौनकस्य प्रश्नः — शौनकस्य गुरूपसत्तिः - कस्मिन्नु इति पृष्टवतः शौनकस्याशयः ।।
- परापरविद्याविभागः — अङ्गिरस उत्तरम् - प्रतिवचनसाङ्गत्योपपत्तिः ।।
- अपरविद्यास्वरूपम् — साङ्गवेदाः अपरविद्या ।।
- परविद्यास्वरूपम् — परप्राप्तिसाधनं परविद्या - परविद्याया वेदजन्यत्वात् न वेदबाह्यत्वम् - परविद्याया अपरविद्यातो वैलक्षण्यम् - संग्रहेणाक्षरवर्णनम् - अक्षरमद्वितीयमेव जगत्कारणम् - सृष्टौ क्रमः - परविद्योपसंहारः ।।
- प्रथममुण्डके - द्वितीयः खण्डः
- ग्रन्थसम्बन्धः - अपरविद्याविषयप्रदर्शने हेतुः ।।
- अपरविद्याविषयः - कर्म — कर्ममार्गः - अग्निहोत्रम् - कर्ममार्गे विपत्तयः - सम्यगाचरितस्य कर्मणः फलम् - कर्मणः स्वर्गं परमं फलम् ।।
- केवलकर्मनिन्दा — कर्मफलस्यानित्यत्वम् - कर्मणोऽविद्याविषयत्वम् - कर्मिणामकृतार्थता - पुण्य-फलभोगेन न कृत्स्नकर्मक्षयः ।।
- अपरविद्याविषयोपसंहारः — ज्ञानयुक्तकर्मिणां गतिः - नायमात्यन्तिको मोक्षः ।।
- परविद्या गुरुमुखेनैवावगन्तव्या — विरक्तस्यैव ब्रह्मान्वेषणाधिकारः - सद्गुरुलक्षणम् - अधिकारिलक्षणम् ।।
- द्वितीयमुण्डके - प्रथमः खण्डः
- उत्तरग्रन्थसम्बन्धः ।।
- अक्षरं सर्वजगदुत्पत्तिप्रलयकारंणम् — अक्षरस्य जीवोत्पत्तिप्रलयनिमित्तत्त्वम् - सर्वविकाररहितमक्षरम् - सर्वजीवधर्मविवर्जितमक्षरम् - अन्याकृतादपि परमक्षरम् - प्राणादीनामुत्पत्तिरक्षरादेव - सृष्टिग्रन्थसम्बन्धः - अक्षरादेव विराडुत्पत्तिः - अक्षरादेव प्रजासृष्टिः - क्रियाकारकफलात्मकं सर्वमपि पुरुषादेव - कर्माङ्गान्यपि पुरुषात् - इन्द्रियार्थविज्ञानान्यपि पुरुषादेव - समुद्रादिबाह्यवस्तून्यपि पुरुषादेव ।।
- सर्वमिदं पुरुष एव
- द्वितीयमुण्डके - द्वितीयः खण्डः
- अक्षराधिगमोपायः — सर्वविकल्पास्पदस्वयंप्रकाशात्मरूपमक्षरम् - सर्वाश्रयभूतेऽक्षरे चित्तसमाधानं कर्तव्यम् - अक्षरदर्शनोपायो योगः - कथं निदिध्यासितव्यम् ? हृदयमध्ये ध्यातव्य आत्मा - आत्मा हृदयाकाशे उपलभ्यते - हृदये दृष्टस्याऽऽत्मनः सर्वतो दर्शनम् ।।
- परदर्शनविचारोपसंहारः — परमात्मज्ञानफलम् - ब्रह्मैव परमार्थसत्यम् ।।
- तृतीयमुण्डके - प्रथमः खण्डः
- उत्तरग्रन्थसम्बन्धः ।।
- परमात्मदर्शनफलम् — सुपर्णरूपकम् - आत्मदर्शनेन वीतशोकत्वम् - ज्ञानी नातिवादी भवति - ज्ञानी स्वात्मतृप्तः - नात्र ज्ञानकर्मसमुञ्चयोऽभिप्रेतः ।।
- आत्मदर्शनसाधनानि — सत्यतपःसम्यग्ज्ञानब्रह्मचर्याणि - साधनस्तुतिः - हृत्स्थब्रह्मस्वरूपम्-विशुद्धान्तःकरणेन ध्यानम् असाधारणं साधनम् ।।
- ज्ञानिनः सर्वकामावाप्तिः — ज्ञानिशुश्रूषा विभूतिप्रदा सकामानाम् ।।
- तृतीयमुण्डके - द्वितीयः खण्डः
- आत्मज्ञशुश्रूषूणां निष्कामानां मोक्षः — निष्कामानां शुश्रूषूणां मोक्षप्राप्तिः ।।
- आत्मज्ञः पर्याप्तकामः
- आत्मवरणमेव मुख्य आत्मप्राप्त्युपायः — आत्मप्राप्त्यै परमोपायः
- आत्मप्राप्त्यै सहकारिसाधनानि — बलादिसहकारिसाधनानि
- ज्ञानिनो ब्रह्मभावः — सर्वात्मना ब्रह्मप्राप्तिर्ज्ञानिनः - ज्ञानिनां न गतिपूर्विका ब्रह्मप्राप्तिः - विज्ञानात्मनः सकर्मणः परमात्मन्येकीभावः - नामरूपाभ्यां विभुक्तिः - ब्रह्मविद् ब्रह्मैव भवति ।।
- उपसंहारः — विद्यासंप्रदानविधिः
- उपनिषत्सारः
- मन्त्रानुक्रमणिका
- भाष्यस्यमुख्यशब्दसूची


text:
सूत्रच्छेद:
अलः - षष्ठ्येकवचनम् , अन्त्यस्य - षष्ठ्येकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
षष्ठी-अन्त्यस्य अल:
सूत्रार्थ:
सूत्रे यदि षष्ठीविभक्त्याः निर्दिष्टस्य शब्दस्य आदेशः उक्तः अस्ति, तर्हि सःआदेशः तस्य शब्दस्य अन्तिम-वर्णस्य स्थाने भवति ।
एतत् परिभाषासूत्रम् अस्ति । अनियमे नियमकारिणी परिभाषा
इत्यनेन परिभाषासूत्राणाम् प्रयोजनं स्पष्टीक्रियते । यत्र कस्यचन सूत्रस्य अर्थज्ञाने सन्देहः जायते, तर्हि तस्य सन्देहस्य निवारणम् परिभाषासूत्राणि कुर्वन्ति । यथा - वर्तमानसूत्रेण प्रोक्तया परिभाषया एतत् ज्ञायते, यत् - यदि कस्मिंश्चित् सूत्रे षष्ठीनिर्दिष्टस्य शब्दस्य आदेशः उक्तः अस्ति, परन्तु अयम् आदेशः "कस्य वर्णस्य भवति" अस्मिन् विषये स्पष्टरूपेण उक्तम् नास्ति, तर्हि सः आदेशः तस्य शब्दस्य केवलं अन्तिमवर्णस्यैव करणीयः ।
यथा - त्यदादीनाम् अः 7|2|102
अनेन सूत्रेण त्यदादीगणस्य शब्दानाम् "अ" इति आदेशः विधीयते । अस्मिन् सूत्रे "त्यदादीनाम्" इति षष्ठ्यन्तं पदम् अस्ति, यस्य स्थाने आदेशः प्रोक्तः अस्ति । अतः वर्तमानसूत्रेण त्यदादिगणस्य शब्दस्य अन्तिमवर्णस्य स्थाने अयम् अकारादेशः भवति इति ज्ञायते । यथा - "तत् + औ" इत्यस्य प्रक्रियायाम् -
तत् + औ
→ त अ + औ [त्यदादीनाम् अः 7|2|102
अनेन सूत्रेण त्यदादीगणस्य शब्दानाम् "अ" इति आदेशः। अलोऽन्त्यस्य 1|1|52
इत्यनेन अन्तिमवर्णस्य आदेशः]
→ त औ [अतो गुणे 6|1|97
इति पररूप-एकादेशः अकारः]
→ तौ [वृद्धिरेचि 6|1|101
इति वृद्धि-एकादेशः]
ज्ञातव्यम् - एतत् सूत्रम् औत्सर्गिकसूत्रम् अस्ति । ङिच्च 1|1|53
, आदेः परस्य 1|1|54
, अनेकाल् शित् सर्वस्य 1|1|55
एतानि त्रीणि सूत्राणि अस्य अपवादरूपेण विधीयन्ते । एतेषां सर्वेषाम् संक्षेपरूपेण अर्थः तथा परस्परेभ्यः बलाबलम् अस्मिन् लेखे
निर्दिष्टम् अस्ति ।
One-line meaning in English
In a sutra, if an आदेश is mandated for a word using षष्ठी विभक्ति, then that आदेश happens for the last letter of that word.
काशिकावृत्तिः
षष्ठीनिर्दिष्टस्य य उच्यते आदेशः, सोऽन्त्यस्य अलः स्थाने वेदितव्यः । इद् गोण्याः 1|2|50
पञ्चगोणिः, दशगोणिः ॥
अल्ग्रहणमन्त्यस्य विशेषणम्, नादेशस्य; अन्यथा ह्रलन्त्यस्येत्येवं ब्राऊयात्। आदेशः पुनरत्रैकाल्लभ्यते। अन्यस्य `अनेकाल्शित् सर्वस्य` 1|1|54
इति सर्वादेशतां वक्ष्यति। `षष्ठीनिर्दिष्टस्य` इति। सामान्यवचनेऽपि `षष्ठी स्थानेयोगा` (1।149) इत्यधिकारात् स्थानषष्ठआ निर्दिष्टस्येति वेदितव्यम्; अन्यथा टित्किन्मितोऽप्यवयवसम्बन्धषष्ठीनिर्दिष्टा विधीयमाना अन्त्यस्य स्युः। `इद् गोण्याः` 1|2|50
इति। येयं षष्ठी सान्त्यमलं नीयते- अन्त्यस्याल इत्त्वमिति। `पञ्चगोणिः` इति।पञ्चभिर्गोणीभिः क्रीत इति `तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च` 2|1|50
इति समासः। `तेनक्रीतम्` 5|1|36
इति `प्राग्वहतेष्ठक्` 4|4|1
`अध्यर्धपूर्वद्विगोर्लुगसंज्ञा-याम्` 5|1|28
इति तस्य लुक्। यद्यलोऽन्त्यस्य षष्ठीनिर्दिष्टस्यादेशो भवति,`इदोऽय् पुंसि` 7|2|111
इत्यतः `इदः` इत्यनुवृत्तेः `हलि लोपः` 7|2|113
विधीयमान इद्रूपस्य योऽन्त्यस्तस्य स्यात्। तथा च - आभ्यामिति न सिध्येत्, नैष दोषः; `नानार्थकेऽलोऽन्त्यविधिरनभ्यासविकारेषु` (व्या।प।62) इति परिभाषया न भविष्यति॥
"अलः" इति जसन्तं चेदयमर्थः स्यात्-अलात्मका आदेशा अन्त्यस्येति । तत्र रहोरजसां लोपः सर्वादेशः स्याद्--नीरजीकरोतीति । अन्त्यस्य चविशेषितत्वात् "वसुस्रंसुध्वंस्वनडुहां दः" इति दत्वं पदस्याप्यन्त्यस्य स्यात्--परमानडुद्भ्यामिति । असन्देहार्थं चालोऽन्त्यस्येति वाच्यं स्याद् । अतोऽलोन्त्यस्येत्यनेन सामानाधिकरण्यात् षष्ठ।ल्न्तमिति स्थितम् । यदि "षष्ठी स्थानेयोगा" इत्येनैकवाक्यताऽस्य स्यात्, ततोऽयमर्थः स्यात्--"इह शास्त्रे या काचन षष्ठी सान्त्यस्यालो भवति सा स्थानेयोगा इति । ततश्च "आर्द्धधातुकस्येड्वलादेः" इत्यस्याप्यन्तेऽल्यनुसंहारादार्द्धधातुकान्त्यस्यैवेट् स्यात्, स च भवन् "आद्यन्तौ टकितौ" इत्यन्त्यात्प्राक् स्यात् । "आद्यन्तौ टकितौ" इत्यनेन हि स्थानेयोगात्वमेव षष्ठ।ल बाध्यते, न पुनरन्त्येऽल्यनुसंहारोऽपि । अतो भिन्नं वाक्यम्, तदाह--षष्ठीनिर्दिष्टस्येत्यादि । सामान्यवचनेऽपि "षष्ठी स्थानेयोगा" इत्याधिकारात् स्थान षष्ठीनिर्दिष्टस्येति वेदितव्यम्; अन्यथा षष्ठीमात्रस्याधिकारे यस्य षष्ठोनिर्दिष्टस्य यत्कार्यं यथाभूतमुच्यते--आदेशरूपम्, ताअथगमरूपं वा, ततथाभूतमेव तदन्तस्य भवतीत्यर्थः स्यात् । ततश्च स एव दोषो य एकवाक्यतायाम् । अतः "षष्ठी स्थानेयोगा" इति सर्वमनुवर्त्यम् । अयञ्चार्थो भवति--श्थानषष्ठीनिर्दिष्टस्य यदुच्यते ततदन्त्यस्यालो भवति, न तस्य कृत्स्नस्य" इति । सोऽयं कार्यस्यान्त्येऽल्यनुसंहारो वृत्तिकारेण दर्शितः । यद्वा-"या स्थानेयोगा षष्ठी साऽन्त्यस्यालः" इति षष्ठ।ल एवानुसंहारो वेदितव्यः । अत्र पक्षे "डिच्च" इत्यस्यायमर्थः -"यत्र ङिदादेशो इविधीयते तत्र या षष्ठी सान्त्यस्यालः" इति । एवं सर्वत्र । कार्यानुसंहारे तु यताश्रुतमेव षष्ठयाः स्याद्, अनुसंहारे "डिच्च" इत्यादावसङ्गतिः । अतः कार्यानुसंहारो वृत्तिकारेण दर्शितः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
षष्ठीनिर्दिष्टस्यान्त्यस्याल आदेशः स्यात् ॥
अलोऽन्त्यस्य। `अ`लिति प्रत्याहारो वर्णपर्यायः। `अल` इति षष्ठ�न्तम्। `षष्ठी स्थानेयोगा` इत्यतः `षष्ठी स्थाने इत्यनुवर्तते। तच्च षष्ठीति प्रथमान्तं तृतीयान्ततया विपरिणम्यते। `निर्दिष्टस्ये`ति शेषः। `स्थाने` इत्यनन्तरं `विधीयमान` इति शेषः। स्थाने विधीयमान आदेशः षष्ठीनिर्दिष्टस्य योऽन्त्योऽल् तस्य स्यादित्यर्थः। तदाह--षष्ठीत्यादिना। `त्यदादीनामः`-यः सः। आदेश इति किम् ?, `आर्धधातुकस्येट्` तृच ऋकारात् पूर्वो मा भूत्। अल इति किम् ?। पदस्येत्यधिकृत्य विधीयमानं वसुरुआंस्विति दत्वं परमानडुभ्द्यामित्यत्राऽन्त्यस्य कृत्स्नस्य पदस्य मा भूत्।
अलोऽन्त्यस्य। स्थानषष्ठीनिर्दिष्टस्य य उच्यते सोऽन्त्यस्यालः स्थाने स्यादित्यर्थः। `त्यदादीनामः`। सः, यः। स्थानषष्ठीति किम् ?, `आर्धधातुकस्यैट्` तृच् ऋकारात्पूर्वो मा भूत्। इदं च `षष्ठी स्थाने` इत्यनुवृत्त्या लभ्यते। अल इति किम् ?, `पदस्ये`त्यधिकृत्य विधीयमानं `वसुरुआंसु` इति दत्वं परमानडुद्भयामित्यादावन्त्यस्य पदस्य मा भूत्।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
षष्ठीनिर्दिष्टाऽन्त्यस्याल आदेशः स्यात्। इति यलोपे प्राप्ते - (यणः प्रतिषेधो वाच्यः)। सुद्ध्युपास्यः। मद्धरिः। धात्रशः। लाकृतिः॥
महाभाष्यम्
अलोऽन्त्यस्य किमिदमल्ग्रहणमन्त्यविशेषणम् आहोस्विद् ‐ आदेशविशेषणम्? किं चातः? यद्यन्तविशेषणम्, आदेशोऽविशेषितो भवति। तत्र को दोषः। अनेकालप्यादेशोऽन्त्यस्य प्रसज्येत। यदि पुनरलन्त्यस्येत्युच्यते तत्रायमप्यर्थः- अनेकाल् शित्सर्वस्येत्येतन्न वक्तव्यं भवति। इदं नियमार्थं भविष्यति ‐ अलेवान्त्यस्य भवति नान्य इति। एवमप्यन्त्योऽविशेषितो भवति। तत्र को दोषः। वाक्यस्यापि पदस्याप्यन्त्यस्य प्रसज्येत। यदि खल्वप्येषोऽभिप्रायस्तन्न क्रियेतेति, अन्त्यविशेषणेपि सति तन्न करिष्यते। कथम्? ङिच्च अलोन्त्यस्येत्येतन्नियमार्थं भविष्यति- ङिदेवानेकालन्त्यस्य भवति नान्य इति। किमर्थं पुनरिदमुच्यते? ।। अलोन्त्यस्येति स्थाने विज्ञातस्यानुसंहारः।। अलोऽन्त्यस्येत्युच्यते। स्थाने विज्ञातस्यानुसंहारः क्रियते। स्थाने प्रसक्तस्येति। ।। इतरथा ह्यनिष्टप्रसङ्गः।। इतरथा ह्यनिष्टं प्रसज्येत। टित्किन्मितोऽप्यन्त्यस्य स्युः। यदि पुनरयं योगशेषो विज्ञायेत। ।। योगशेषे च।। किम्? अनिष्टं प्रसज्येत। टित्किन्मितोऽप्यन्त्यस्य स्युः। तस्मात् सुष्ठूच्यते- अलोन्त्यस्येति स्थाने विज्ञातस्यानुसंहारः। इतरथा ह्यनिष्ट प्रसङ्ग इति।


text:
- - - -
Saturday, September 28, 2013
Sanskrit blog: Humour-82
हास्यसीकरः-८२
त्रयः बालकाः परस्परं आत्मनः पितॄणां धावनरयविषये सगर्वं कत्थन्ते स्म ।
प्रथमः : अये, शृणुतं, मम पिता धनुर्धारी । तेन क्षिप्तः शरः यावत् लक्ष्यं प्राप्नोति तावदेव स एव द्रुतं धावन् लक्ष्यं प्राप्नोति ।
द्वितीयः : तद्यत्किञ्चित् खलु । शृणुतं, मम पिता गुलिकास्त्रधारी । यावत् तेन क्षिप्ता गुलिका लक्ष्यं प्राप्नोति तावदेव स एव द्रुतं धावन् लक्ष्यं प्राप्नोति ।तृतीयः : युवां कुतः कत्थेथे? शृणूतम् । मम पिता सर्वकाराधिकारी खलु । तस्य रयः अमेयः। तस्य उद्योगालयस्य पिधानवेला सायं पञ्चवादनसमयः । तथापि उद्योगालयं रयात् निष्क्रामन् अस्मद्गृहं सार्धचतुर्वादनसमय एव उपैति।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 4:04 AM
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
`सुप् तिङिति प्रत्याहारग्रहणम्` इति। युक्तं हि तिङिति प्रत्याहारग्रहणम्, अन्यस्य तिङशब्दस्याभावात्; कथं सुबिति प्रत्याहारग्रहणम्, सप्तमीबहुवचनस्य विद्यमानत्वात् तस्य ग्रहणं कस्मान्न भवतीति? नैष दोषः; ` न ङिसम्बुद्ध्योः` 8|2|8
इति प्रतिषेधात्। सप्तमीबहुवचनस्य सुपो ग्रहणे ङिसम्बुद्ध्योः पदत्वाभावान्नलोपस्य प्राप्तिरेव नास्तीति प्रतिषेधोऽर्थकः स्यात्। `ब्राआहृणाः` इति। पदत्वे च सति `ससजुषो रुः` 8|2|66
, `खरवसानयोर्विसर्जनीयः` 8|3|15
। `पठन्ति` इति। अत्र पदत्वे सति `तिङङतिङः` 8|1|28
इति निघातः।ननु च`प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य` (पु प 24) इत्यनेन `येन विधिस्तदन्तस्य` 1|1|71
इत्यनेन वाऽन्तरेणाप्यन्तग्रहणं तदन्तस्यैव संज्ञा भविष्यति, तत्किमर्थमन्तग्रहणमित्यत आह-- `पदसंज्ञायाम्` इत्यादि। यदीहान्तग्रहणेनाप्यन्यत्र संज्ञाविधौ तदन्तविधिर्नास्तीत्येषोऽर्थो न ज्ञाप्यते, तदा `तरप्तमपौ घः` 1|1|21
इत्यत्र तरबन्तस्य घसंज्ञा स्यात्, न प्रत्ययमात्रस्य। तस्मादत्रास्मिन्नर्थेऽन्तग्रहणेन ज्ञाप्यते-- अन्यत्र संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिनिषेधो यथा स्यादित्येवमर्थमन्तग्रहणम्। तेन तरप्तमपोरेव घसंज्ञा भवति, न तु तदन्तस्य। `गौरीब्राआहृणितरा` इति।अत्र गौरीशब्दस्य तरबन्ते ब्राआहृणितराशब्दे परतः `घरूपकल्प` 6|3|42
इत्यादिना ह्यस्वो न भवति; तरबन्तस्याघसंज्ञकत्वात्। प्रत्ययमात्रस्य घसंज्ञायां तत्र परतो ब्राआहृणीशब्दस्य ह्यस्वो भवत्येव॥