text:
हरियाणाराज्यम्
हरियाणाराज्यं (Haryana) भारतस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति । क्रिस्ताब्दे १९६६ तमे वर्षे हरियाणा राज्यस्य उदयः अभवत् । हरियाणा राज्यं प्रवासाय उत्तमम् अस्ति । सर्वत्र उत्तममार्गाः निर्मिताः सन्ति । प्रवासिजनानाम् उत्तमभोजनवसत्यादिव्यवस्था प्रमुखस्थलेषु कल्पिता अस्ति । चण्डीगढ हरियाणाराज्यस्य राजधानी अस्ति । काल्का, अम्बाला, सूरजकुण्ड, कुरुक्षेत्रं, रेवारी, मुख्यनिस्थानानि सन्ति । अम्बाला, भिवानी, कुरुक्षेत्रं सूरजकुण्ड प्रेक्षणीयस्थलानि सन्ति । पानीपत्, गुड़गांव, फरीदाबाद औद्योगिकस्थलानि सन्ति। वस्तुतः तु चण्डीगढनगरं पञ्जाबहरियाणाराज्ययोः राजधानी अस्ति । चण्डीगढनगरस्य स्वच्छनगरं तथा उत्तमतया योजितनगरम् इति प्रसिद्धिः अस्ति । पाणिपतनगरेण एतिहासिकमहत्वं प्राप्तम् अस्ति । हिस्सार राजगृहाणि दुर्गं च अतीवाकर्षकाणि सन्ति । पिञ्जोरप्रदेशे सुन्दरवाटिकाः सन्ति।
कुरुक्षेत्रं महाभारतयुद्धस्थलमिति प्रख्यातम् अस्ति । पौराणिक पुण्यस्थलम् चास्ति । अत्र वाहनसञ्चारः सुगमः कल्पितः अस्ति । हरियाणाराज्ये सूरजकुण्ड, कर्नाल्, बडकल् लेक्, पिप्ली, पञ्चकुल इत्यादि प्रेक्षणीयानि स्थानानि सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
- १ नामकरणम्
- २ भौगोलिकम्
- ३ प्रमुखनगराणि
- ४ इतिहासः
- ५ राजनीतिः
- ६ मण्डलानि
- ७ शिक्षणम्
- ८ अर्थव्यवस्था, कृषिः च
- ९ सेचनं, विद्युदुत्पादनञ्च
- १० उद्योगः
- ११ कला, संस्कृतिश्च
- १२ वीक्षणीयस्थलानि
- १३ परिवहनम्
- १४ सम्बद्धा: विषया:
- १५ बाह्यानुबन्धाः
- १६ सन्दर्भाः
नामकरणम्[सम्पादयतु]
हरियाणा-राज्यस्य नामकरणे विभिन्नमतानि सन्ति ।
- प्राचीनकाले अस्मिन् प्रदेशे बृहदारण्यम् आसीत्, अतः इदं क्षेत्रं “हरि अरण्य” इति कथ्यते स्म । समयान्तरे “हरि अरण्य” इत्यस्य अपभ्रंशत्वात् हरियाणा इत्यभवत् ।
- अस्मिन् प्रदेशे बहवः जनाः शिवस्य उपासकाः आसन्, अतः इदं स्थलं शिवस्य हरस्य वा गृहं कथ्यते स्म । तेन “हर अरण्य” इति नाम आसीत् । समयान्तरे हरियाणा इति नाम अभवत् ।
- “आरयाणा” इत्यस्य अर्थः लुण्ठनम् इति । तस्मात् हरियाणा शब्दस्य निष्पत्तिः जाता ।
- हरितमयं क्षेत्रं प्रदेशः वा इत्यर्थे “हरियाणा” शब्दस्य व्युत्पत्तिः अभवत् ।
ई. स. १३२८ तमस्य वर्षस्य कस्मिँश्चित् संस्कृताभिलेखे हरियाणा-शब्दस्य उल्लेखः दृश्यते [१]।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
हरियाणा-राज्यस्य उत्तरदिशि हिमाचलप्रदेश-राज्यं, दक्षिणदिशि, पश्चिमदिशि च राजस्थान-राज्यम्, उत्तर-पश्चिमदिशि पञ्जाब-राज्यं, पूर्वदिशि उत्तरप्रदेश-राज्यम्, उत्तराखण्ड-राज्यं, देहली-राज्यं च स्थितम् अस्ति । यमुना-नदी हरियाणा-राज्यस्य प्रमुखा नदी अस्ति । इयं नदी हरियाणा-राज्यस्य पूर्व-भागे प्रवहति । घग्गर, टङ्गरी, मरकण्डा इत्यादयः नद्यः अपि प्रवहन्ति ।
हरियाणा-राज्यं भौगोलिकदृष्ट्या द्वयोः प्राकृतिकक्षेत्रयोः विभक्तम् अस्ति । प्रथमं - हिमालयस्य क्षेत्रं, द्वितीयं – सिन्धु-गङ्गानद्योः स्थलीयक्षेत्रेषु विभक्तम् अस्ति । अस्य राज्यस्य स्थलीयक्षेत्रम् अत्यधिकम् उर्वरम् अस्ति । किन्तु दक्षिण-पश्चिमभागः शुष्कः, सिकतामयः च अस्ति । अस्य राज्यस्य चत्वारि प्रमुखाणि भौगोलिक वैशिष्ट्यानि सन्ति । प्रथमम् - उत्तर-दिशि शिवालिक-पर्वतशृङ्खला अस्ति । द्वितीयं – घग्गर-यमुनानद्योः स्थलीयभागः द्वयोः भागयोः विभक्तः अस्ति । बाङ्गर, खादर च । तृतीयं – मरुस्थलीयः अर्धभागः । चतुर्थं – दक्षिणदिशि अरावलीपर्वतशृङ्खला [२]।
जलवायुः[सम्पादयतु]
हरियाणा-राज्ये ग्रीष्मर्तौ वातावरणम् अत्यधिकम् उष्णं, शीतर्तौ अत्यधिकं शीतलं च भवति । ग्रीष्मर्तौ हरियाणा-राज्यस्य तापमाम् अधिकतमं ५० डिग्री मात्रात्मकं भवति । वर्षतौ हरियाणा-राज्यस्य केषुचित् क्षेत्रेषु अधिकमात्रायां वर्षा भवति, केषुचित् क्षेत्रेषु अल्पमात्रायां वर्षा भवति । शिवालिक-क्षेत्रे अत्यधिकं वर्षा भवति । किन्तु अरावली-पर्वतीयक्षेत्रं शुष्कं भवति । तत्र अल्पवर्षा भवति [३]।
प्रमुखनगराणि[सम्पादयतु]
गुडगांव[सम्पादयतु]
गुडगांव-नगरं हरियाणा-राज्यस्य औद्योगिकनगरं विद्यते । अतः इदं नगरं हरियाणा-राज्यस्य आर्थिकराजधानी कथ्यते । नगरमिदं देहली-महानगरात् ३० किलोमीटर्मितं दूरे स्थितम अस्ति । तत्र “नया गुडगांव”, “पुराना गुडगांव” इत्येते द्वे नगरे स्तः । किन्तु तयोः नगरयोः भिन्नता दृश्यते । यतः “पुराना गुडगांव”-नगरे पुरातनानि भवनानि सन्ति । किन्तु “नया गुडगांव”-नगरे उच्चभवनानि दृश्यन्ते । नया गुडगांव”-नगरं विकाशीलं दृश्यते । गुडगांव-नगरं देहली-नगरस्य दक्षिण-पश्चिमदिशि स्थितम् अस्ति । पुरा गुडगांव-नगरे कृषिः क्रियते स्म । किन्तु साम्प्रतं तस्य नगरस्य जनसङ्ख्या अपि अधिका अस्ति । अस्मिन् नगरे अशीत्यधिकानि बृहद्क्रयणकेन्द्राणि (Shoping Centre) सन्ति । तानि – एम्बिएन्स् मॉल्, सिटी सेन्टर् मॉल्, प्लाजा मॉल् च । तेषु “एम्बिएन्स् मॉल्” भारतस्य बृहद्क्रयणकेन्द्रेषु दितीयः अस्ति । गुडगांव-नगरे भ्रमणार्थं बहूनि उद्यानानि अपि सन्ति । लीशर् वेली पार्क्, किङ्गडम् ऑफ् ड्रीम्स्, अप्पू घर, सुल्तानपुर पक्षी अभयारण्य, पटौदी महल च इत्यादीनि पर्यटनस्थलानि सन्ति ।
पुरा गुडगांव-नगरम् आर्थिकदृष्ट्या अविकसितम् आसीत् । किन्तु समयान्तरे अस्य नगरस्य आर्थिकः विकासः अभवत् । नगरेऽस्मिन् डी. एल्. एफ्. (DLF) इत्यनया संस्थया जनेभ्यः वृत्तिः प्रदत्ता । तेन स्थानीयजनाः धनिकाः अभवन् । गुडगांव-नगरस्य कृषकाः अपि धनिकाः अभवन् । तैः कृषकैः स्वस्य कृषिभूमिः उद्योगपतिभ्यः विक्रीता । अनेन कारणेन इदं नगरम् औद्योगिकगतिविधीनां महत्त्वपूर्णं केन्द्रं विद्यते । अस्मिन् नगरे बहुराष्ट्रियाणाम्, अन्ताराष्ट्रियाणां च व्यावसायिकसंस्थानां मुख्यालयाः अपि सन्ति । अतः इदं नगरं विकासशीलनगरेषु गण्यते ।
आवर्षं तत्र पर्यटकाः भ्रमणार्थं गच्छन्ति । किन्तु शीतर्तौ अस्य नगरस्य वातावरणं मनोहरं भवति । अतः तस्मिन् समये अधिकमात्रायां वीक्षणार्थिनः आनन्दप्राप्तये गुडगांव-नगरं गच्छन्ति । देहली-महानगरस्य “इन्दिरागान्धीराष्ट्रियविमानस्थानकं” गुडगांव-नगरस्य समीपस्थं विमानस्थानकम् अस्ति । अपरं च रेलमार्गेण, भूमार्गेण च नगरमिदं भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति ।
कुरुक्षेत्रम्[सम्पादयतु]
पौराणिककथानुसारं कुरुक्षेत्रं पौराणिकस्थलेषु अन्यतमम् अस्ति । अस्यां भूमौ पाण्डवकौरवाणां महाभारत-युद्धम् अभवत् । नगरमिदं हरियाणा-राज्यस्य मण्डलं विद्यते । कुरुक्षेत्र-मण्डलस्य मुख्यालयः कुरुक्षेत्रे एव अस्ति । नगरमिदं हरियाणा-राज्यस्य प्रसिद्धं स्थलं वर्तते । इदं नगरं हरियाणा-राज्यस्य उत्तरदिशि स्थितम् अस्ति । इदं नगरं परितः अम्बाला-नगरं, यमुनानगरं, करनाल-नगरं, कैथल-नगरं च स्थितम् अस्ति । इदं नगरं देहली-नगरेण, अमृतसर-नगरेण च सह सम्बद्धम् अस्ति । नगरमिदं राष्ट्रियराजमार्गे, रेलमार्गे च स्थितम् अस्ति । इदमेकम् ऐतिहासिकं हिन्दुतीर्थस्थलम अस्ति ।
समयान्तरे अस्य नगरस्य इतिहासस्य प्रभुत्वं वर्धमानम् अस्ति । भगवान् बुद्ध, नैकाः सिक्खधर्मगुरवः च अपि तत्र गतवन्तः आसन् । तत्र गत्वा तैः बहूनि सामाजिककार्याणि कृतानि सन्ति । अस्मिन् नगरे बहूनि धार्मिकस्थलानि सन्ति । यथा – मन्दिराणि, सिक्खोपासनागृहाणि च । एतैः स्थलैः कुरुक्षेत्रस्य आकर्षणे वृद्धिर्भवति । तत्र “ब्रह्मा सरोवर टैङ्क्” अस्ति । सूर्यग्रहणसमये श्रद्धालूनां सम्मर्दः भवति । समीपे सरोवरः अपि अस्ति । तस्मिन् सरोवरे श्रद्धालवः स्नानं कुर्वन्ति । जनाः तेषां मृतपितॄणां मोक्षार्थं पिण्डदानं कुर्वन्ति । इदं स्थलं विश्वस्य पुण्यतीर्थस्थलेषु अन्यतमम् अस्ति । यतः अस्य नगरस्य ज्योतिसार-क्षेत्रे भगवता कृष्णेन अर्जुनाय गीतोपदेशः प्रदत्तः आसीत् ।
ई. स. १९८७ तमे वर्षे “कुरुक्षेत्र विकास बोर्ड्” इत्याख्येन कृष्णा सङ्ग्रहालयः स्थापितः आसीत् । अस्मिन् सङ्ग्रहालये भगवतः श्रीकृष्णस्य प्रसङ्गात्मकानि चित्राणि, कलाकृतयः, मूर्तयः, स्मृतिचिह्नानि च सन्ति । तैः कृष्णस्य कुशलराजनीतिः, दार्शनिकता, आध्यात्मिकता, प्रेम च ज्ञायते । तत्र कृष्णसम्बद्धाः पाण्डुलिपयः अपि सन्ति । “कल्पना चावला” इत्याख्यायाः स्मृतौ “कल्पना चावला प्लानेटेरियम्” इत्याख्यं संस्थापितम् आसीत् । अनेन कृत्रिमग्रहमण्डलमाध्यमेन “कल्पना चावला” इत्याख्यायै श्रद्धाञ्जलिः प्रदीयते । अस्य नगरस्य एकस्मिन् क्षेत्रे “शेख चेहली” इत्याख्यस्य समाधिः अपि अस्ति । तत्र स्थानेश्वरमहादेवमन्दिरं विद्यते । तस्मिन् मन्दिरे शिवलिङ्गं स्थितम् अस्ति । इदं मन्दिरं कुरुक्षेत्रस्य थानेसर-क्षेत्रे स्थितम् अस्ति । तत्र नाभिकमलमन्दिरम् अपि विद्यते । तस्मिन् मन्दिरे द्वयोः भगवतोः प्रतिमे स्थिते स्तः । कुरुक्षेत्रे श्वेतशैलैः निर्मितं बिरला-मन्दिरम् अपि अस्ति । तत्र भीष्मकुण्डः अस्ति । अयं कुण्डः महाभारतकालीनः अस्ति । अयं कुण्डः ऐतिहासिकः अस्ति । अपि च कुरुक्षेत्रमण्डलस्य नारकतारी-ग्रामः विद्यते । तस्मिन् एव ग्रामे महाभारतयुद्धे भीष्मपितामहः शरशय्यायाम् आसीत् । तत् स्थानम् अपि पवित्रतमम् अस्ति । वायुमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, भूमार्गेण च कुरुक्षेत्र-नगरं प्राप्यते । अस्य नगरस्य समीपस्थं विमानस्थानकं चण्डीगढ-नगरे स्थितम् अस्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
ई. स. १९६६ तमस्य वर्षस्य नवम्बर-मासस्य प्रथमे दिनाङ्के (१ नवम्बर १९६६) हरियाणा-राज्यस्य स्थापना अभवत् । हरियाणा-राज्यस्य इतिहासः सिन्धुघाटीसभ्यतया सह सम्बद्धः अस्ति । हस्तिनापुरतः गान्धारपर्यन्तम् इदं सप्तसिन्धुक्षेत्रम् आसीत् । आर्याणाम् आगमनानन्तरम् अस्मिन् क्षेत्रे आर्याणां जनानां सङ्ख्या वर्धिता । अनन्तरं बहूनि राज्यानि स्थितानि, वैदिकसंस्कृतीनां विकासश्चाभवत् । प्रागैतिहासिककाले इदं राज्यम् आर्यसंस्कृतेः मुख्यकेन्द्रम् आसीत् । वैदिकवाङ्मये इदं राज्यं देवभूमिः कथ्यते । अस्मिन् राज्ये सरस्वती-नदी प्रवहति । सा वैदिकनदी कथ्यते । अस्मिन् राज्ये वैदिकमन्त्राणां रचना जाता । महाभारतकाले कौरव-पाण्डवानां युद्धं कुरुक्षेत्रे अभवत् । तत् कुरुक्षेत्रं हरियाणा-राज्ये स्थितम् अस्ति । मध्यकाले मुस्लिम-शासनकाले अस्मिन् प्रदेशे त्रीणि युद्धानि अभवन् । तेषु ई. स. १५२६ तमे वर्षे प्रथमं पानीपत-नामकं युद्धम् अभवत् । तस्मिन् समये बाबर-इत्याख्येन राज्ञा भारते मुघल-साम्राज्यं स्थापयितुम् इब्राहिम लोदी इत्याख्येन राज्ञा सह युद्धं कृतम् आसीत् । द्वितीयं युद्धम् ई. स. १५५६ तमे वर्षे अभवत् । तस्मिन् समये अकबर-इत्याख्येन अफगान-राजा पराजितः । एवं च तृतीयं युद्धम् ई. स. १७६१ तमे वर्षे अभवत् । ई. स. १८५७ तमे वर्षे स्वातन्त्र्यान्दोलने हरियाणा-राज्यस्य महद्योगदानम् आसीत् । ई. स. १९१९ तमे वर्षे पलवल-रेलस्थानके आङ्ग्लैः महात्मा परासेधितः [४] [५] ।
मध्यकालीनेतिहासः[सम्पादयतु]
हुण-शासनानन्तरं हर्षवर्धनेन सप्तमशताब्द्यां कुरुक्षेत्रस्य समीपे थानेसर-नामिका राजधानी स्थापिता । हर्षवर्धनस्य मृत्योः अनन्तरं प्रतिहार-राज्ञा तत्र शासनं कृतम् । तेन कन्नौज-नगरी स्वस्य राज्यस्य राजधानीत्वेन कारिता । द्वादशशताब्द्यां “पृथ्वीराज चौहान” इत्याख्येन “हांसी”, “तरावडी” च इत्येतयोः नगरयोः स्वस्य दुर्गः स्थापितः । मुहम्मद गौरी इत्याख्येन तराईन-युद्धे अत्र अधिकारः प्राप्तः । अनन्तरं दीर्घकालं यावत् देहली-साम्राज्येन अत्र शासनं कृतम् आसीत् । वैदेशिकशत्रुभिः यदा यदा देहली-साम्राज्यस्य अधिकाराय युद्धानि कृतानि, तेषु बहूनि युद्धानि हरियाणा-राज्ये अभवन् ।
राजनीतिः[सम्पादयतु]
हरियाणा-राज्ये एकं सदनात्मकं विधानमण्डलं विद्यते । राज्ये विधानसभायाः नवतिः (९०) स्थानानि (Seats) सन्ति । लोकसभायाः दश (१०) स्थानानि, राज्यसभायाः पञ्च (५) स्थानानि च सन्ति । ई. स. १९६७ तमस्य वर्षस्य नवम्बर-मासस्य द्वितीये दिनाङ्के (२ नवम्बर १९६७) हरियाणा-राज्ये राष्ट्रपतिशासनस्य आरम्भः जातः । साम्प्रतं हरियाणा-राज्ये एकविंशतिः (२१) मण्डलानि सन्ति । अस्मिन् राज्ये चत्वारः सम्भागाः सन्ति । अम्बाला, हिसार, गुडगांव, रोहतक च । “इण्डियन् नेशनल् लोक दल”, “हरियाणा विकास पार्टी”, “भारतीय राष्ट्रीय कॉङ्ग्रेस्”, भारतीय जनता पार्टी च इत्येते राज्यस्य प्रमुखाः राजनैतिकसमूहाः सन्ति । “बंसीलाल चौधरी” इत्याख्येन “हरियाणा विकास पार्टी” इत्यस्य समूहस्य स्थापना कृता [६]।
मण्डलानि[सम्पादयतु]
हरियाणा-राज्यम् एकविंशतिः मण्डलेषु विभक्तम् अस्ति ।
- फरीदाबादमण्डलम्
- पञ्चकुलामण्डलम्
- अम्बालामण्डलम्
- यमुनानगरमण्डलम्
- कुरुक्षेत्रमण्डलम्
- कैथलमण्डलम्
- करनालमण्डलम्
- पानीपतमण्डलम्
- सोनीपतमण्डलम्
- जीन्दमण्डलम्
- फतेहाबादमण्डलम्
- सिरसामण्डलम्
- हिसारमण्डलम्
- भिवानीमण्डलम्
- रोहतकमण्डलम्
- झज्जरमण्डलम्
- महेन्द्रगढमण्डलम्
- रिवाडीमण्डलम्
- गुडगांवमण्डलम्
- मेवातमण्डलम्
- पलवलमण्डलम्
शिक्षणम्[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं हरियाणा-राज्यस्य साक्षरतामानं ७६.१० प्रतिशतम् अस्ति । पुरुषस्य साक्षरतामानं ८५.५० प्रतिशतं, महिलानां साक्षरतामानं ६६.८० प्रतिशतं च अस्ति । हरियाणा-राज्यस्य गुडगांव-मण्डलस्य साक्षरतामानं सर्वाधिकम् अस्ति । तस्य मण्डलस्य साक्षरता ८४.२ प्रतिशतम् अस्ति । किन्तु मेवात-मण्डलस्य साक्षरतामानम् न्यूनतमम् अस्ति । २०११ जनगणनानुसारं मेवात-मण्डलस्य साक्षरतामानं ५६.१ प्रतिशतम् अस्ति । हरियाणा-राज्यस्य विकासाय सर्वकारेण बहवः महाविद्यालयाः, विश्वविद्यालयाः च स्थापिताः । शैक्षणिकविकासाय हरियाणा-राज्यस्य वैयक्तिकसंस्थानानाम् अपि महद्योगदानम् अस्ति । ई. स. १९६६ तमे वर्षे कलाविज्ञानयोः ४० महाविद्यालयाः आसन् । ई. स. १९९७ तमे वर्षे १४० महाविद्यालयाः अभवन् । राज्ये ३५१७ उच्चतरमाध्यमिकविद्यालयाः सन्ति । एवं च १०,१३४ आधारभूताः पाठशालाः सन्ति । एतानि सर्वाणि संस्थानानि हरियाणा-राज्यस्य ६,७५९ ग्रामेषु, ९४ पत्तनेषु च स्थितानि सन्ति । हरियाणा-राज्ये चत्वारः विश्वविद्यलयाः सन्ति । कुरुक्षेत्र-नगरे “कुरुक्षेत्र विश्वविद्यालयः”, रोहतक-नगरे “महर्षि दयानन्द विश्वविद्यालयः”, हिसार-नगरे गुरु जम्भेश्वर-विश्वविद्यालयः, हिसार-नगरे “चौधरी चरण सिंह कृषि विश्वविद्यालयः” च । अपरं च दुग्धोत्पादकानां विकासाय करनाल-नगरे “राष्ट्रीय डेयरी अनुसन्धान संस्थानं” स्थितम् अस्ति [७] [८] ।
अर्थव्यवस्था, कृषिः च[सम्पादयतु]
हरियाणा-राज्यस्य अर्थव्यवस्थायाः मुख्याधारः कृषिः एव अस्ति । अस्य राज्यस्य ७० प्रतिशतं जनाः कृषिकार्ये संलग्नाः सन्ति । हरियाणा-राज्ये कृषकाः उत्पादनकरमुक्ताः सन्ति । सर्वकारेण कृषकेभ्यः कृषिकार्यस्य उत्पादने करात् मुक्तिः प्रदत्ता । ई. स. १९७० तमे वर्षे भारतस्य राज्येषु सर्वप्रथमं हरियाणा-राज्यस्य ग्रामेषु विद्युत्सौकर्यं प्रदत्तम् आसीत् । अस्मिन् राज्ये गोधूमस्य उत्पादनं सर्वाधिकं भवति । करनाल-नगरे, कुरुक्षेत्र-नगरे च बासमती-तण्डुलाः उत्पाद्यन्ते । अस्माद् राज्यात् एव बासमती-तण्डुलानां विक्रयणं सर्वाधिकं भवति । अत्र इक्षुदण्डस्य, कार्पासस्य, लवेटिकायाः च उत्पादनम् अपि क्रियते । कृषिदृष्ट्या हरियाणा-राज्यं समृद्धम् अस्ति [९] [१०]।
सेचनं, विद्युदुत्पादनञ्च[सम्पादयतु]
हरियाणा-राज्यस्य सर्वकारः सम्पूर्णे राज्ये सेचनाय, जलस्य आपूर्तये च समानरूपेण कार्यरतः अस्ति । अतः हरियाणा-राज्यस्य सर्वकारेण विविधाः योजनाः आरब्धाः । वर्षर्तौ यमुनानद्याः अतिरिक्तजलस्य उपयोगार्थं “दादूपुर शाहाबाद वाल्वी नहर परियोजना” इतीयं योजना प्रचालिता [११]।
उद्योगः[सम्पादयतु]
हरियाणा-राज्यस्य औद्योगिकक्षेत्रं विस्तृतं, विशालं च अस्ति । राज्ये १,३४३ बृहदुद्योगस्य, ८०,००० लघूद्योगस्य च घटकाः सन्ति । हरियाणा-राज्ये विभिन्नवस्तूनाम् उत्पादनं भवति । अस्मिन् राज्ये विभिन्नप्रकारकाणाम् उपकरणानाम् उत्पादनम् अपि क्रियते । पानीपत-नगरस्य हस्तकलाकार्यस्य वस्तूनि अपि विश्वस्मिन् प्रसिद्धानि सन्ति । राज्ये बहवः यन्त्रागाराः, औद्योगिकघटकाः च अपि सन्ति । तेषां विकासाय ४,१२४ कोटि रूप्यकाणां निवेशः अभवत् । तेषु ९२,५५९ जनाः वृत्तिं प्राप्तवन्तः । “भारतीय तेल निगम” इत्याख्येन पानीपत-नगरे ५,००० कोटिरुप्यकाणां निवेशः कृतः आसीत् । अस्मिन् राज्ये मारुति, हीरो हॉण्डा इत्यादयः यानोद्योगानां विकासः अभवत् । तेषु उद्योगेषु १०,००० कोटिरुप्यकाणां निवेशः कृतः ।
हरियाणा-राज्यं “दूध-दही का प्रदेश” इति नाम्ना विख्यातम् अस्ति । “दूध की कहाडी” इत्यपि नाम्ना ज्ञायते इदं राज्यम् । ई. स. १९६७ तमे वर्षे अस्मिन् राज्ये “हरियाणा डेयरी विकास एवं मिल्क सप्लाई विभाग” इत्यस्य विभागस्य स्थापना कृता आसीत् । अस्मिन् राज्ये पशुपालनम् अपि कृषिकार्यस्य महत्त्वपूर्णः घटकः विद्यते । पशुपालने गौः, महिषी, अजा च इत्यादयः मुख्याः पशवः सन्ति । कार्पासकाणां, वनस्पतिघृतस्य, सीवनयन्त्राणां (sewing machine), यन्त्राणां, द्विचक्रिकाणां, कारयानानां, काचवस्तूनां, चीनीयवस्त्राणां, कर्गजानां च उद्योगाः हरियाणा-राज्यस्य मुख्याः उद्योगाः सन्ति [१२]।
कला, संस्कृतिश्च[सम्पादयतु]
हरियाणा-राज्यस्य सांस्कृतिकजीवने लोककथाः, लोकनृत्यानि, लोकगीतानि दृश्यन्ते । वसन्तर्तौ होली-उत्सवे जनाः परस्परं गुलालं प्रक्षिपन्ति । गुलालेन जनेषु प्रीतिः वर्धते । अस्मिन् उत्सवे जनेषु वयभेदः, जातिभेदः न भवति । हरियाणा-राज्ये भगवतः कृष्णस्य जन्मदिवसः अपि उत्साहपूर्वकम् आचर्यते । यतः अस्य राज्यस्य कुरुक्षेत्र-युद्धस्थले एव भगवता कृष्णेन अर्जुनाय श्रीमद्भगवद्गीतायाः उपदेशः प्रदत्तः आसीत् । हिसार-नगरस्य समीपे अग्रोह-तीर्थं, पेहोवा-तीर्थं च स्थितम् अस्ति । अग्रोह-तीर्थं भगवतः अग्रसेनस्य जन्मस्थलं वर्तते । अग्रसेनः अग्रवाल-समाजस्य पूर्वजः, प्रवर्तकः वा मन्यते । अग्रवाल-समाजस्य जनाः सम्पूर्णे भारते व्यापारं कुर्वन्ति । अयं समाजः सम्पूर्णे भारते विस्तृतः अस्ति । भारतस्य व्यापारिवर्गेषु अग्रवाल-समाजः प्रमुखः वर्तते । अग्रोहा-तीर्थम् अग्रसेनस्य जन्मभूमिः अस्ति । अतः अग्रवाल-समाजेन अग्रसेनस्य सम्मानत्वेन तत्र चिकित्साविद्यालयः स्थापितः । पेहोवा-तीर्थस्थलं सरस्वती-नद्याः तटे स्थितम् अस्ति । इदं स्थलं पितृश्राद्धकर्मणे महत्त्वपूर्णं पवित्रस्थलं वर्तते [१३]।
हरियाणा-राज्यं लोककथासंस्कृत्या सह संलग्नम् अस्ति । हरियाणा राज्यस्य मुख्या भाषा “हरियाणवी” अस्ति । अस्यां भाषायां “झाडुफिरी” इति नामकः प्रथमः उपन्यासः अस्ति । “चन्द्रावल” इति नामकं चलच्चित्रं हरियाणवी-भाषायाः प्रथमं चलच्चित्रम् आसीत् । हरियाणा-राज्यस्य भूमौ बहवः कवयः अभवन् । तेषु हिन्दी-भाषायाः पुष्पदन्तः अपि रोहतक-नगरे जनिं लेभे । हरिदासः, गरीबदासः, “काजी महमूद” चेत्यादयः सन्तकवयः अभवन् । “उदय भानु हंस” इत्याख्यः अस्य राज्यस्य प्रथमः राजकविः आसीत् । हरियाणा-राज्ये “पण्डित नेकीराम शर्मा” इत्याख्यः प्रसिद्धसाहित्यकारः अभवत् । सः “हरियाणा केसरी” इति नाम्ना ज्ञायते स्म । बालमुकुन्द-गुप्तः हिन्दी-भाषायाः प्रसिद्धः लेखकः आसीत् । तेन “शिवशम्भू के चिठ्ठे” इत्यस्यां रचनायां ब्रिटिश्-सर्वकारस्य विद्रोहार्थं व्यङ्ग्यात्मकलेखाः लिखिताः आसन् । अयं कविः अपि हरियाणा-राज्येन सह सम्बद्धः अस्ति [१४]। हरियाणा-राज्ये जनैः विभिन्नाः उत्सवाः आचर्यन्ते । तेषु होली, दीपावलिः, वैशाखीपर्व, गणगौर, गुग्गा पीर, साँझी च इत्यादयः उत्सवाः मुख्याः सन्ति । अस्मिन् राज्ये आवर्षं नैके उत्सवाः आचर्यन्ते । तेषु सूरजकुण्ड शिल्प मेला, गोपाल मोचन मेला, मसानी मेला च इत्यादयः प्रमुखाः उत्सवाः सन्ति । “सूरजकुण्ड शिल्प मेला” इत्यस्य उत्सवस्य प्रतिवर्षं फरवरी-मासे आयोजनं भवति । कुरुक्षेत्र-नगरे अपि प्रतिवर्षं मेला-उत्सवः आयोज्यते । अयम् उत्सवः लोकप्रियः अपि अस्ति । हरियाणा-राज्ये सूर्यग्रहणे कुरुक्षेत्रे मेला-उत्सवः आयोज्यते । बहुत्र “पशुमेला” अपि आयोज्यते । हरियाणा-राज्यस्य पारम्परिकावासानां वास्तुशिल्पकला भारते ख्याता अस्ति । तेषाम् आवासानां द्वाराणां संरचना अपि विशिष्टा वर्तते ।
“लोहरी” इति हरियाणा-राज्यस्य प्रमुखः उत्सवः अस्ति । अयम् उत्सवः मकरसङ्क्रान्तेः पूर्वम् आचर्यते । अयमुत्सवः मुलरूपेण पञ्जाब-राज्यस्य प्रमुखोत्सवः अस्ति । प्रतिवर्षं नवम्बर-मासस्य प्रथमः दिनाङ्कः हरियाणा-राज्ये स्थापनादिवसत्वेन आचर्यते । अस्मिन् दिवसे हरियाणा-राज्यस्य स्थापना अभवत् । हरियाणा-राज्यस्य पर्यटनविभागस्य स्थापना अपि अस्मिन् दिवसे एव अभवत् । हरियाणा-पञ्जाब-राज्ययोः संस्कृतिः समाना एव अस्ति । यतः पुरा हरियाणा-राज्यं पञ्जाब-राज्यस्य एव अंशः आसीत् ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
हरियाणा-राज्यं धार्मिकदृष्ट्या, ऐतिहासिकदृष्ट्या च समृद्धम् अस्ति । अस्मिन् राज्ये पौराणिककालीनानि बहूनि स्थलानि सन्ति । तत्र श्रीकृष्णेन कुरुक्षेत्रे अर्जुनाय गीतायाः उपदेशः प्रदत्तः आसीत् । अपरं च तत्र पानीपत-युद्धस्य इतिहासः अपि दृश्यमानः भवति । अतः अस्मिन् राज्ये पर्यटकाणां भ्रमणार्थं बहूनि ऐतिहासिकस्थलानि, धार्मिकस्थानानि च सन्ति । अस्मिन् राज्ये अधिकमात्रायां पर्यटकाणाम् आवागमनं भवति । अस्मिन् राज्ये मन्दिराणि, तडागाः, जलाशयाः चापि सन्ति । हरियाणा-राज्ये चत्वारिंशदधिकानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तेषु केषाञ्चित् स्थलानां सामान्यपरिचयः अधः प्रदत्तः अस्ति [१५]।
यमुनानगरम्[सम्पादयतु]
यमुनानगरं हरियाणा-राज्यस्य औद्योगिकं नगरं विद्यते । इदं नगरं स्वच्छतमं, सुन्दरं च अस्ति । अस्मिन् नगरे काष्ठकर्मणः बहवः घटकाः सन्ति । अतः नगरमिदं समृद्धं चास्ति । इदं नगरं यमुना-नद्याः तटे स्थितम् अस्ति । अस्य नगरस्य उत्तरभागः पर्वतैः आवृतः अस्ति । तत्र वनानि, नद्यः च सन्ति । अस्य नगरस्य पश्चिमदिशि, दक्षिणदिशि च अम्बाला-नगरं, कुरुक्षेत्र-नगरं, करनाल-नगरं च स्थितम् अस्ति । पुरा इदं नगरं “अब्दुल्लापुर” नाम्ना ज्ञायते स्म । ई. स. १९४७ तमे वर्षे विभाजनानन्तरं ये जनाः भारत-देशम् आगतवन्तः, तेभ्यः इदं नगरं निवासस्थानत्वेन अभवत् । हडप्पा-क्षेत्रस्य पाषाणाः अस्मिन् क्षेत्रे प्राप्यन्ते ।
यमुना-नगरस्य पूर्वभागे “कालेसर-वन्यजीवाभयारण्यं” स्थितम् अस्ति । तस्मिन् अभयारण्ये बहवः वन्यजीवाः निवसन्ति । इतः परं विभिन्नप्रकारकाः वृक्षाः अपि सन्ति । तत्र “चौधरी देवीलाल हर्बल् नेचर् पार्क्” इति उद्यानम् अपि स्थितम् अस्ति । अस्मिन् उद्याने औषधीयपादपाः बहवः उद्भवन्ति । बिलासपुर-नगरम् अस्य नगरस्य समीपे एव स्थितम् अस्ति । बिलासपुर-नगरे कपालमोचन, ऋणमोचन, सूर्यकुण्डतडागः च पवित्रतमं स्थलम् अस्ति । तत्र आदिबारी-इत्यपि एकं शान्तस्थलं वर्तते । तस्य स्थलस्य प्राकृतिकसौन्दर्यं महत्त्वपूर्णम् अस्ति । हिन्दी-भाषा, पञ्जाबी-भाषा, बाङ्गरू-भाषा च इत्यादयः यमुना-नगरस्य प्रमुखाः भाषाः सन्ति । हरियाणा-राज्यस्य चिकित्सायाः, स्वास्थस्य सेवायां यमुनानगरम् अग्रगण्यम् अस्ति । अस्मिन् नगरे शैक्षणिकसंस्थानानि अपि बहूनि सन्ति । तत्र विभिन्नमन्दिराणि, सिक्ख-उपासनागृहाणि च सन्ति ।
इदं नगरं व्यापारक्षेत्रे विकासशीलं वर्तते । औद्योगिकक्षेत्रे यमुनानगरेण उद्योगाणां विस्तारः कृतः अस्ति । व्यापारः जनानां महत्त्वपूर्णः व्यवसायः अभवत् । तत्र “रिलायन्स् इण्डस्ट्रीज्” इत्यनया संस्थया थर्मल-विद्युद्यन्त्रागारः आरब्धः । अस्मिन् नगरे बृहत्तमस्य रेलयानस्य छादितयानस्य सन्धानाय कार्यशालाः अपि सन्ति । अस्मिन् नगरे समाचारपत्रं, शर्करां च निर्मातुम् एशिया-खण्डस्य बृहत्तमः यन्त्रागारः अस्ति । तत्र काष्ठोद्योगः अपि अस्ति । अक्टूबर-मासतः मार्च-मासपर्यन्तं जनाः यमुनानगरं भ्रमणार्थं गच्छन्ति । तस्मिन् समये यमुनानगरस्य वातावरणं सुखदं भवति । धूमशकटमार्गेण, भूमार्गेण च यमुनानगरं प्राप्यते । चण्डीगढ-नगरे समीपस्थं विमानस्थानं स्थितमस्ति ।
पलवल[सम्पादयतु]
इदं नगरं हरियाणा-राज्यस्य पलवल-मण्डले स्थितम् अस्ति । दिल्ली-महानगरात् ६० किलोमीटर्मिते दूरे स्थितम् अस्ति पलवल-नगरम् । महाभारतकालीनानां पाण्डवानां शासनकाले पलवासुर-नामाख्यः कश्चन असुरः आसीत् । तस्य नाम्ना एव अस्य नगरस्य नामकरणम् अभवत् । इन्द्रप्रस्थ-राज्यस्य कस्यचित् भागत्वेन पलवल-क्षेत्रस्य उल्लेखः महाभारते प्राप्यते । भगवतः कृष्णस्य भ्रात्रा बलरामेण पलवासुरः हतः । इदं नगरं राज्ञा विक्रमादित्येन सह अपि सम्बद्धम् अस्ति । ब्रिटिश-शासनकाले इदं नगरं पञ्जाब-गुडगांवक्षेत्राभ्यां सह सम्बद्धम् आसीत् । ऐतिहासिकदृष्ट्या अपि पलवल-नगरं प्रसिद्धम् अस्ति । यतः अस्य नगरस्य बहुभिः क्रान्तिकारिभिः स्वातन्त्रतायै योगदानं प्रदत्तम आसीत् । नगरे दाऊजी इति नामकं बलरामस्य अपि मन्दिरं विद्यते । कार्पासोत्पादकेषु नगरेषु पलवल-नगरम् अन्यतमम् अस्ति । इतः कार्पासस्य सम्पूर्णदेशाय आपूर्तिः क्रियते ।
भारतस्य पञ्चवटी-नामकं प्रसिद्धं मन्दिरं पलवल-नगरे एव स्थितम् अस्ति । इदं मन्दिरं हिन्दुधर्मे अत्यधिकं महत्त्वं बिभर्ति । अन्यानि अपि बहूनि मन्दिराणि सन्ति । तानि – परशुराममन्दिरं, जागेश्वरमन्दिरं, देवीमन्दिरं च । तत्र बहूनि उद्यानानि अपि सन्ति । तानि – श्रद्धानन्द पार्क्, डी पार्क्, तिकोना पार्क्, किले वाला पार्क्, टङ्की वाला पार्क्, ताऊ देवीलाल पार्क्, दशहरा ग्राउण्ड् पार्क्, हुडा पार्क् च । एतानि पलवल-नगरस्य वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । वर्षर्तौ पलवल-नगरस्य जलवायुः अनुकूला भवति । तस्मिन् काले जनाः पलवल-नगरे भ्रमणार्थं गच्छन्ति । पलवल-नगरं भारत-देशस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । अतः सरलतया पलवल-नगरं प्राप्तुं शक्यते ।
नूह[सम्पादयतु]
नूह-नगरं हरियाणा-राज्यस्य मेवात-मण्डले स्थितम् एकं धार्मिकं स्थलं विद्यते । इदं नगरं देहली-अलवर-राजमार्गे स्थितम् अस्ति । पुरा तत्र “बहादुर सिंह” इत्याख्यस्य राज्ञः शासनम् आसीत् । तस्य शासनकाले लवणस्य व्यापारः भवति स्म । तदा इदं नगरं लवणस्य प्रमुखं व्यापारिकं केन्द्रम् आसीत् । नूह-नगरस्य प्रतिवेशिषु ग्रामेषु लवणनिर्माणं क्रियते स्म । इदानीमपि तेषां भवनानां भग्नावशेषाः स्थिताः सन्ति । नूह-नगरे “हिलता मीनार” इत्याख्यम् ऐतिहासिकं स्थलं वर्तते । तस्य स्थलस्य वास्तुकला विशिष्टा अस्ति । तत्स्थलं नूह-नगरस्य आकर्षणकेन्द्रं विद्यते । नल्लद-क्षेत्रे एकः प्राकृतिकः जलाशयः अस्ति । सः जलाशयः नूह-नगरात् २ किलोमीटर्मितं दूरे स्थितम् अस्ति । अरावली-पर्वतशृङ्खलायाः समीपे स्थितम् अस्ति इदं नगरम् । तत्र शिवमन्दिरम् अपि अस्ति । पाण्डवाः वनवासे तत्रैव विश्रामं कृतवन्तः, जलाशयस्य जलम् अपि पीतवन्तः च इति जनानां मान्यता अस्ति । सितम्बर-मासतः नवम्बर-मासपर्यन्तं बहवः जनाः भ्रमणार्थं तत्र गच्छन्ति । तस्मिन् समये नूह-नगरस्य वातावरणं मनोहरं भवति । गुडगांव-रेलस्थानकं नूह-नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकं वर्तते । गुडगाव-रेलस्थानकम् नूह-नगरात् ४५ किलोमीटर्मिते दूरे स्थितम् अस्ति ।
होडल[सम्पादयतु]
होडल-नगरं हरियाणा-राज्यस्य पलवल-मण्डले स्थितम् अस्ति । इदं नगरम् उत्तरप्रदेशस्य सीमायां स्थितम् अस्ति । होडल-नगरं देहली-नगरात् ८८ किलोमीटर्मिते, आग्रा-नगरात् १५० किलोमीटर्मिते च दूरे स्थितम् अस्ति । अस्मिन् नगरे चमेली-वनं, हनुमन्-मन्दिरं च स्थितम् अस्ति । विशेषतः मङ्गलवासरे बहवः श्रद्धालवः दर्शनार्थं तत्र गच्छन्ति । तत्र “त्यागी बाबा” इत्याख्यः अपि प्रसिद्धः अस्ति । फरवरी-मासतः अप्रैल-मासपर्यन्तं, अगस्त-मासतः नवम्बर-मासपर्यन्तं वसन्तर्तौ अधिकमात्रायां जनाः भ्रमणार्थं गच्छन्ति । राष्ट्रियराजमार्गेण इदं होडल-नगरं देहली-नगरेण, गुडगांव-नगरेण च सह सम्बद्धम् अस्ति ।
अम्बाला[सम्पादयतु]
हरियाणा-राज्यस्य एकं लघुनगरम् अस्ति अम्बाला-नगरम् । इदं नगरं द्वयोर्भागयोः विभक्तम् अस्ति । एकम् अम्बाला-नगरम्, अपरं च अम्बाला छावनी च । अम्बाला-नगरात् अम्बाला-छावनी इत्येतत् ३ किलोमीटर्मितं दूरे अस्ति । अम्बाला-नगरं गङ्गा-सिंधु-नद्यौ पृथक्करोति । अस्य नगरस्य दक्षिणदिशि टाङ्गडी-नदी, उत्तरदिशि च घग्गर-नदी च वहति । अत्र कानिचन एव पर्यटनस्थलानि सन्ति । तानि – बादशाह बाग गुरुद्वारा, शीश गञ्ज गुरुद्वारा, लखी शाह, टकवाल शाह, सेण्ट् पॉल् चर्च्, काली माता मन्दिरं च । इदं नगरं पञ्जाब-हरियाणा-राज्ययोः सीमायां स्थितम् अस्ति । “भवानी अम्बा मन्दिरम्” अस्मिन् नगरे लोकप्रियम् अस्ति । तस्य मन्दिरस्य नाम्ना एव अस्य नगरस्य नामकरणं कृतम् आसीत् । अम्बाला-नगरं रेलस्थानकानां सम्भागीयः मुख्यालयः अपि अस्ति । अनेन प्रकारेण हरियाणा-राज्यस्य प्रमुखरेलस्थानकम् अपि अस्ति । अम्बाला-नगरे वस्त्र-हट्टः भवति । सः हट्टः हरियाणा-राज्ये प्रसिद्धः अस्ति । अस्मिन् हट्टे वस्त्राणि अल्पमूल्येषु प्राप्यन्ते । तस्मिन् हट्टे सहस्राधिकाः आपणाः सन्ति । तत्र हस्तनिर्मितानि वस्त्राणि, कौशेय-वस्त्राणि च प्राप्यन्ते । अम्बाला-नगरे विज्ञान-आपणः अपि अस्ति । तस्मिन् आपणे वैज्ञानिकशल्योपकरणानि सन्ति । अतः एव नगरमिदं “वैज्ञानिकोपकरणानां नगरम्” इति कथ्यते । जनाः अक्टूबर-मासतः नवम्बर-मासपर्यन्तम् अम्बाला-नगरं गच्छन्ति । चण्डीगढ-नगरे अम्बाला-नगरस्य समीपस्थं विमानस्थानकम् अस्ति । एवं च रेलमार्गेण, भूमार्गेण च अम्बाला-नगरं विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति ।
जगाधरी[सम्पादयतु]
जगाधरी-नगरं हरियाणा-राज्यस्य यमुनानगर-मण्डले स्थितम् अस्ति । नगरमिदं धातुपात्रनिर्माणाय, एल्यूमीनियम्-धातूत्पादनाय, स्टील्-धातूत्पादनाय च प्रसिद्धम् अस्ति । अपरं च अस्मिन् नगरे काष्ठस्य व्यापारः अपि क्रियते । जगाधरी-नगरे बहूनि मन्दिराणि सन्ति । तानि- लठमार-मन्दिरं, खेडा-मन्दिरं, गौरीशङ्कर-मन्दिरं, मनसादेवी-मन्दिरं, गुगामादी-मन्दिरं च । जगाधरी-नगरे वीक्षणीयस्थलानि अपि बहूनि सन्ति । कलेसर-वन्यजीवाभयारण्यं, बिलासपुरं, पञ्चमुखीहनुमन्-मन्दिरं, कपाललोचन, छछरौली, तेजवाला, आदि बद्री, चनेटी च इत्यादीनि जगाधरी-नगरस्य आकर्षणस्य केन्द्राणि सन्ति । जगाधरी-नगरस्य जलवाष्पः उष्णकटीबन्धीयः भवति । अतः जनाः भ्रमणार्थं शीतर्तौ तत्र गच्छन्ति । जगाधरी-नगरं गन्तुं बस-यानानि प्राप्यन्ते । इदं नगरं समीपस्थैः विमानस्थानकैः, रेलस्थानकैः च सह सम्बद्धम् अस्ति ।
रेवाडी[सम्पादयतु]
इदं नगरं हरियाणा-राज्यस्य मण्डलत्वेन अपि स्थितम् अस्ति । रेवाडी-नगरं देहली-नगरात् ८२ किलोमीटर्मिते दूरे स्थितम् अस्ति । “हेमचन्द्र विक्रमादित्यः” भारतस्य अन्तिमः हिन्दुसम्राट आसीत् । सः अस्मिन् नगरे एव शिक्षणं प्राप्तवान् । राज्ञा हेमचन्द्रेण ताम्रपात्राणां, पीतलधातूनां च उद्योगाय यन्त्रागाराः स्थापिताः । अतः साम्प्रतमपि इदं नगरं धातूत्पादनाय प्रसिद्धम् अस्ति । रेवाडी-नगरे “रेवाडी हेरिटेज् स्टीम् लोकोमोटिव् सङ्ग्रहालयः” स्थितः अस्ति । तस्मिन् सङ्ग्रहालये बाष्पयन्त्राणि सन्ति । रेवाडी-नगरस्य जलवायुः अर्धशुष्कः अस्ति । तत्र त्रयः ऋतवः समानाः एव भवन्ति । रेवाडी-नगरं प्रमुखं रेलस्थानकम् अस्ति । नगरमिदं वायुमार्गेणम् भूशकटमार्गेण, भूमार्गेण च भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति ।
पञ्चकूला[सम्पादयतु]
पञ्चकूला-नगरं चण्डीगढ-नगरस्य उपग्रह-नगरम् अस्ति । अस्य नगरस्य सीमा मोहाली-नगरेण सह सम्मिलति । चण्डीमन्दिर-नामकं सेनाशिबिरं पञ्चकूला-नगरे स्थितम् अस्ति । इदं शिबिरं भारतीयसेनायाः मुख्यालयः अपि अस्ति । घग्गर-नद्याः तटे स्थितम् अस्ति इदं पञ्चकूला-नगरम् । अस्मिन् नगरे घग्गर-नद्याः पञ्च कुल्याः सन्ति । एताः कुल्याः स्थानीयजनेभ्यः अर्थसाधिकाः भवन्ति । ग्राम्यजनाः तासां कुल्यानां संरक्षणं कुर्वन्ति । पञ्चकूला-नगरस्य पूर्वदिशि, पश्चिमदिशि च हिमाचलप्रदेश-राज्यं, पश्चिमदिशि पञ्जाब-राज्यं, दक्षिणदिशि चण्डीगढ-नगरं च स्थितम् अस्ति । अस्य नगरस्य समीपे शिवालिक-पर्वतशृङ्खला अपि अस्ति । नगरेऽस्मिन् “ताऊ देवीला-क्रीडाङ्गणम्” अस्ति । इदं क्रीडाङ्गणम् “आई. पी. एल्. (IPL)” इत्यस्यै क्रीडायै प्रसिद्धम् अस्ति । अस्य नगरस्य समीपे पिञ्जौर-क्षेत्रम् अस्ति । क्षेत्रमिदम् औद्योगिकं वर्तते । तत्र “एच्. एम्. टी (HMT)” इत्याख्यः यन्त्रागारः अपि अस्ति । तत्र बहवः स्थानीयजनाः कार्यरताः सन्ति । पञ्चकूला-नगरे “मोरनी हिल्” इत्येतत् पर्वतीयक्षेत्रम् अस्ति । इदं प्राचीनस्थले स्थितम् अस्ति । शिवालिक-पर्वतशृङ्खलायाः कश्चन भागः अस्ति इदं क्षेत्रम् । शिवालिक-पर्वतशृङ्खलायाः तले बहूनि मन्दिराणि अपि सन्ति । पिञ्जौर-क्षेत्रे मुघल-उद्यानम् अस्ति । तद् उद्यानं यादवेन्द्र-उद्यानम् इति नाम्ना अपि ज्ञायते । घग्गर-नद्याः तटे सिक्ख-उपासनागृहम् अस्ति । ई. स. १८१५ तमे वर्षे निर्मितं मनसादेवी-मन्दिरं चण्डीगढ-नगरात् ८ किलोमीटर्मिते दूरे स्थितम् अस्ति । इयं देवी वरदायिनी अस्ति इति मन्यते । ३६० वर्षेभ्यः पूर्वं निर्मितं रामगढ-दुर्गम् अपि तत्र स्थितम् अस्ति । पञ्चकूला-नगरस्य जलवायुः उपोष्णकटिबन्धीयः अस्ति । अक्टूबर-मासतः नवम्बर-मासपर्यन्तं जनाः पञ्चकूला-नगरं गच्छन्ति । चण्डीगढ-नगरस्य विमानस्थानकं पञ्चकूला-नगरस्य समीपस्थं विमानस्थानकम् अस्ति । एवं च रेलमार्गेण, भूमार्गेण च देशस्य विभिन्ननगरैः सह इदं नगरं सम्बद्धम् अस्ति ।
फरीदाबाद[सम्पादयतु]
हरियाणा-राज्यस्य द्वितीयं बृहत्तमं नगरम् अस्ति फरीदाबाद-नगरम् । “बाबा फरीद” इत्याख्येन इदं नगरं स्थापितम् । अतः तस्य नाम्ना फरीदाबाद-नगरम् इति नामकरणम् अभवत् । “बाबा फरीद” इत्याख्येन तत्र एकः दुर्गः, मुस्लिम-उपासनागृहं च निर्मापितम् आसीत् । अधुनापि तेषां भग्नावशेषाः प्राप्यन्ते । इदं नगरं परितः देहली-महानगरं, गुडगांव-नगरम् उत्तरप्रदेश-राज्यं च स्थितम् अस्ति । अतः अस्य नगरस्य भौगोलिकस्थितिः महत्त्वपूर्णा अस्ति । देहली-नगरात् फरीदाबाद-नगरं २५ किलोमीटर्मिते दूरे अस्ति । इदं नगरं यमुना-नद्याः केषुचित् क्षेत्रेषु व्याप्तम् अस्ति । फरीदाबाद-नगरं हरियाणा-राज्यस्य औद्योगिककेन्द्रम् अपि अस्ति । तन्नगरे विभिन्नवस्तूनाम् उत्पादनं भवति ।
बदखल झील, सूरज-कुण्डः, राजा नाहर सिंह पैलेस, शिरडी-सांईबाबा-मन्दिरं, शिवमन्दिरं, सेण्ट् मेरी चर्च्, धौज झील, अरावली गोल्फ् कोर्स्, नाहर सिंह क्रिकेट् स्टेडियम्, टाउन् पार्क्, झरना मन्दिर गांव, मोहब्बताबाद, फरीदखान का मकबरा, वैष्णोदेवी-मन्दिरसंस्थानं, फरीदाबाद-तापीय-विद्युत्गृहं च इत्येतानि फरीदाबाद-नगरस्य समीपस्थानि प्रमुखाणि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । वर्षर्तुं विहाय फरीदाबाद-नगरस्य जलवायुः अर्द्धशुष्कः, उष्णः, शुष्कश्च भवति । वर्षर्तौ फरीदाबाद-नगरस्य वातावरणम् आर्द्रमयं भवति ।
नारनौल[सम्पादयतु]
नारनौल-नगरं हरियाणा-नगरस्य महेन्द्रगढ-मण्डले स्थितम् अस्ति । इदम् ऐतिहासिकनगरं विद्यते । महाभारते अपि अस्य नगरस्य नामोल्लेखः प्राप्यते । अकबर-राज्ञः नवरत्नेषु अन्यतमस्य बीरबल-इत्याख्यस्य जन्मस्थलं मन्यते इदं नारनौल-नगरम् । “शेर शाह सूरी” इत्याख्यस्य जन्म अपि अस्मिन् नगरे अभवत् । अस्मिन् नगरे विभिन्नौषधिभिः च्यवनप्राशः निर्मीयते । आयुर्वेदिकच्यवनप्राशाय इदं नगरं सम्पूर्णभारते प्रसिद्धम् अस्ति । “धौसी हिल्” इत्येतत् पर्वतीयक्षेत्रं नारनौल-नगरस्य प्रमुखं वीक्षणीयस्थलं वर्तते । इदं स्थलं लुप्तज्वालामुखीत्वेन मन्यते । यतः साम्प्रतमपि ततः लाक्षा प्राप्यते । वैदिककालीनस्य च्यवनर्षेः आश्रमः अपि नारनौल-नगरे स्थितः अस्ति । अतः एव इदं नगरं भारते प्रसिद्धम् अस्ति ।
नारनौल-नगरे चामुण्डादेव्याः विशिष्टं मन्दिरं विद्यते । इदं मन्दिरं प्राचीनम् अस्ति । मुघल-शासनकाले अस्मिन् मन्दिरे मुस्लिम-उपासनागृहं निर्मापितम् आसीत् । किन्तु स्वन्त्रतानन्तरम् उत्खननेन मन्दिरमिदं पुनः प्राप्तम् । भारतस्य प्रत्येकेभ्यः स्थानेभ्यः जनाः दर्शनार्थं तत्र गच्छन्ति । नारनौल-नगरस्य उत्तरभागे एकस्मिन् शैले “चोर गुम्बद” इत्येतत् प्रसिद्धस्थलम् अस्ति । तदपि नारनौल-नगरस्य पर्यटनस्थलं वर्तते । “इब्राहिम खान सूर् की कब्र”, “जल महल”, त्रिपोलिया गेटवे च इत्यादीनि अपि पर्यटनस्थलानि सन्ति । त्रिषु ऋतुषु अस्य नगरस्य वातावरणं सामान्यं भवति । अतः जनाः आवर्षं भ्रमणार्थं तत्र गच्छन्ति । नारनौल-नगरं हरियाणा-राज्यस्य अन्यनगरैः, प्रतिवेशिराज्यैः च सह भूमार्गेण सम्बद्धम् अस्ति । देहली-नगरात् नारनौल-नगरं १६८ किलोमीटर्मिते दूरे स्थितम् अस्ति । देहली-नगरे स्थितम् विमानस्थानकं नारनौल-नगरस्य समीपस्थं विमानस्थानकम् अस्ति । इदं नगरं रेलमार्गेण, भूमार्गेण, वायुमार्गेण च भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति ।
सोहना[सम्पादयतु]
सोहना-नगरं हरियाणा-राज्यस्य गुडगांव-मण्डले स्थितम् अस्ति । अत्र बहूनि पर्यटनस्थलानि सन्ति । अतः जनाः सप्ताहान्ते वीक्षणार्थं तत्र गच्छन्ति । इदं स्थलम् अरावली-पर्वतशृङ्खलासु स्थितम् अस्ति । तत्र उष्णजलस्य जलप्रपाताः अपि सन्ति । सोहना-नगरे शिवस्य एकं प्राचीनं मन्दिरं विद्यते । प्रतिवर्षं तत्र गङ्गास्नानम् इति नामकः उत्सवः आयोज्यते । सोहना-नगरस्य पर्वतशिखरे एकम् उद्यानम् अपि अस्ति । “दमदम झील” इत्येतत् स्थलं सोहना-नगरस्य प्रसिद्धम् वीक्षणीयस्थलं वर्तते । तस्य स्थलस्य प्राकृतिकं सौन्दर्यं मनोहरं वर्तते । तत्र प्रतिवर्षस्य फरवरी-मासे “विण्टेज् कार् रैली” इत्यस्याः स्पर्धायाः आयोजनम् अपि क्रियते । फरवरी-मासतः अप्रैल-मासपर्यन्तम्, अगस्त-मासतः नवम्बर-मासपर्यन्तं च वसन्तर्तौ जनाः भ्रमणार्थं तत्र गच्छन्ति । देहली-नगरात्, गुडगांव-नगरात्, पटलव-नगरात् च सोहना-नगराय बसयानानि प्राप्यन्ते । सोहना-नगरं देहली-राज्येन, राजस्थान-राज्येन, उत्तरप्रदेश-राज्येन च सह भूमार्गेण सम्बद्धम् अस्ति ।
फतेहाबाद[सम्पादयतु]
फतेहाबाद-नगरं हरियाणा-राज्यस्य मण्डलत्वेन अपि स्थितम् अस्ति । मन्यते यत् – आर्यजनाः पुरा सरस्वती-नद्याः, दृषद्वती-नद्याः तटे निवसन्ति स्म । समयान्तरे ते हिसार-नगरे, फतेहाबाद-नगरे निवासाय गतवन्तः । पुराणेषु अपि अस्य नगरस्योल्लेखः दृश्यते । पुराणेषु कथ्यते यत् – “इदं नगरं नन्दी-साम्राज्यस्य कश्चन भागः आसीत् । फतेहाबाद-नगरे अशोकस्तम्भः अपि अस्ति । तेन ज्ञायते यत् – “इदं नगरं मौर्यसाम्राज्यस्य अपि अंशः आसीत्” । पुरातत्त्वविभागेन तत्र उत्खननं कृतम् । उत्खनने प्राचीनाः पुरावशेषाः प्राप्ताः । अतः ज्ञायते यत् – “अस्मिन् नगरे प्राचीनभारतीयसंस्कृतेः प्रभावः अपि आसीत्” । चतुर्दशशताब्द्यां फिरोजशाह तुगलक इत्याख्येन शासकेन इदं नगरं स्थापितम् आसीत् । फिरोजशाह इत्याख्यस्य “फतेह खान” इत्याख्यः पुत्रः आसीत् । अतः तस्य नाम्ना अस्य नगरस्य नाम फतेहाबाद-इति कारितम् ।
फतेहाबाद-नगरे बहूनि पर्यटनस्थलानि सन्ति । तेषु अशोकस्य कीर्तिस्तम्भः प्रसिद्धम् अस्ति । किन्तु फिरोजशाह तुगलक इत्याख्येन राज्ञा अयं स्तम्भः नाशितः । फिरोजशाह इत्याख्यः स्तम्भस्य अधोभागं फतेहाबाद-नगरं नीतवान् आसीत् । अस्मिन् नगरे “हुमायूं मस्जिद्” इति मुस्लिम-उपासनागृहम् अस्ति । हुमायूम् इत्याख्येन राज्ञा एव अस्य निर्माणं कारितम् आसीत् । हुमायूम् इत्याख्यः राजा प्रतिशुक्रवासरं तत्र प्रार्थनां कर्तुं गच्छति स्म । अस्य उपासनागृहस्य निर्माणं मुघल-स्थापत्यशैल्यनुसारं कारितम् । ई. स. १५२६ तमे वर्षे अस्य निर्माणकार्यम् आरब्धम् । ई. स. १५५६ तमे वर्षे अस्य निर्माणकार्यं सम्पूर्णं जातम् । फतेहाबाद-नगरे कुणाल-क्षेत्रम् ऐतिहासिकं स्थलं वर्तते । तत्स्थलं हडप्पासंस्कृत्या सह सम्बद्धम् अस्ति । फतेहाबाद-नगरस्य समीपे बन्वाली-नामकं स्थलम् अपि अस्ति । वन्वाली इति नाम्ना अपि तत्स्थलं ज्ञायते । इदं स्थलं फतेहाबाद-नगरात् १५ किलोमीटर्मिते दूरे स्थितम् अस्ति । बन्वाली-स्थलस्य उत्खनने अपि हडप्पा-युगस्य ऐतिहासिकाः अवशेषाः प्राप्ताः । ते अवशेषाः प्रायः ४००० वर्षेभ्यः पुरातनानि सन्ति । सितम्बर-मासतः नवम्बर-मासपर्यन्तं फतेहाबाद-नगरस्य वातावरणं मनोहरं भवति । अतः जनाः तस्मिन् काले भ्रमणार्थं तत्र गच्छन्ति । फतेहाबाद-नगरं भूमार्गेण, धूमशकटमार्गेण, वायुमार्गेण च भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति ।
इतः परम् अपि हरियाणा-राज्ये बहूनि पर्यटनस्थलानि सन्ति । हरियाणा-नगरस्य समालखा-नगरे “ब्लू जे”, पानीपत-नगरे “स्काईलार्क्”, उचाना-नगरे “चक्रवर्ती झील”, पीपाली-नगरे “पराकीट”, अम्बाला-नगरे “किङ्गफिशर्”, फरीदाबाद-नगरे “मैगपाई”, होडल-नगरे “दबचिक”, धारूहेडा-नगरे “जङ्गल बबलर”, हिसार-नगरे “रेड बिशप्”, गुडगांव-नगरे “शमा”, बहादुरगढ-नगरे “गौरैया” च इत्यादीनि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।
परिवहनम्[सम्पादयतु]
"हरियाणा-राज्यस्य प्रमुखाणि नगराणि भारतदेशस्य प्रमुखनगरैः सह वायुमार्गेण, भूमार्गेण, रेलमार्गेण च सम्बद्धानि सन्ति । इदं राज्यं देहली-राज्यस्य समीपे स्थितम् अस्ति । अतः पर्यटकाः सरलतया हरियाणा-राज्यस्य पर्यटनस्थलानि प्राप्नुवन्ति । हरियाणा-राज्यस्य भूमार्गाः ३१,०१० किलोमीटर्मिताः दीर्घाः सन्ति । कालका-नगरं, कुरुक्षेत्र-नगरं, रोहतक-नगरं, जीन्द-नगरं, हिसार-नगरम्, अम्बाला-नगरं, पानीपत-नगरं, जखाल-नगरं च इत्यादिषु नगरेषु हरियाणा-राज्यस्य प्रमुखाणि रेलस्थानकानि सन्ति । जगाधरी-नगरे रेल-यानस्य कार्यशाला अपि अस्ति । अस्य राज्यस्य हिसार-नगरे, करनाल-नगरे, पिञ्जौर-नगरे, नारनौल-नगरे, भिवानी-नगरे च असैनिकविमानस्थानकानि सन्ति ।
सम्बद्धा: विषया:[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- सद्यस्कं हरियाणाराज्यम्
- हरियाणाराज्यस्य इतिहासः
- हरियाणाराज्यस्य जनाः
- हरियाणासंस्कृतिः
- हरियाणापक्षिणः
- हरियाणासर्वकारस्य अधिकृतजालस्थानम् ।
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. - १६१
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. - १६५
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. - १६६
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – १६२-१६३
- ↑ http://bharatdiscovery.org/india/हरियाणा
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – १६३
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – 166
- ↑ http://bharatdiscovery.org/india/हरियाणा
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – १६६
- ↑ http://bharatdiscovery.org/india/हरियाणा
- ↑ http://bharatdiscovery.org/india/हरियाणा
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – १६६
- ↑ http://bharatdiscovery.org/india/हरियाणा
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – १६७
- ↑ http://hindi.nativeplanet.com/sitemap/


c: text/html

text:
अथ रौद्री - शान्तेः प्रयोगदर्शनम् ।
प्रधानदेवता : मृत्यंजयरुद्रः ।
प्रतिष्ठा - पूजन - हवन - मंत्रः : मानस्तोके तनये ।
हवनीयद्रव्याणि : समिद् - आज्य - चरु - पायसानि ।
हवनसंख्या : १००८ वा १०८ वा यथाशक्ति ।
उपदेवता : मृत्युंजयत्र्यंबकः ।
प्रतिष्ठा - पूजन - हवन - मंत्रः : त्र्यंबकं यजामहे ।
हवनीयद्रव्यं : घृताक्ततिलाः ।
हवनसंख्या : १००८ वा १०८ वा यथाशक्ति ।
नक्षत्रदेवता : यजमानस्य जन्मनक्षत्रं तद् देवता ।
प्रतिष्ठा - पूजन - हवन - मंत्रः : नाममंत्रः ।
हवनीयद्रव्यं : आज्यम् ।
हवनसंख्या : २८ वा ८ वा यथाशक्ति ।
सर्वशान्तीनां संकल्पस्वरुपं एकमेव । केवलं वयः संख्याभेदः । सर्वांसु शान्तिषु हवनसमाप्तौ स्विष्टकृतात् पूर्व विविधसूक्तानि यजमानाय श्रावयेत् । अनन्तरम् स्विष्टकृतादि - प्रायश्चित्तहोमान्ते बलिदानम् पूर्णाहुतिं संस्रावादिहोमशेषं समाप्य, कलशोदकैः यजमानं अभिषिंचेत् । नूतनवस्त्रान्ते विभूतिं धृत्वा देवतां सप्तचिरंजीवांश्च प्रार्थयेत । देवतोत्तरपूजनम्, दुग्धप्राशनम्, आज्यावलोकनम्, पीठदानम्, दशदानम्, शतगुंजासुवर्णदानम्, ब्राह्मणभोजनदक्षिणादानम् इत्यादीनां संकल्पः । यजमानं सत्कृत्य ( अहेर ) नीराजनविधिः, आशीर्वादः । त्रिवारं विष्णुस्मरणेन कर्मसमाप्तिं वाचयेत् इति । अयम् उत्तरांगविधिः सर्वत्र समानः ।
Translation - भाषांतर
N/A

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
श्रीरामलीलाया: प्रदर्शनं सम्पूर्णं (श्री अनिरुद्धनगम्) - Ramlila-Aniruddh Nagar, Ambedakar Nagar..2011
महर्षि: श्री विश्वामित्र: भगवत: पूजार्चनं करोति । दानवा: आगत्य विघ्नं कुर्वन्ति । स: ध्यानेन दृष्ट्वा भगवत: श्रीरामस्य सहाय्यं प्राप्तुम् अयोध्यां गन्तुं सिद्ध भवति ।
रामलक्ष्मणौ सह मिथिलां प्रति गमनमार्गे महर्षि विश्वामित्रस्य आज्ञां प्राप्य भगवान् श्री राम पाषाणखण्डे पादस्पर्शं करोति तेन अहिल्याया: उद्धार: भवति ।
गत सप्ताहे श्रीअनिरुद्धनगरे क्रीडित: श्रीरामलीलाया: सम्प्रति अंतरजाले प्रकाशनं क्रियते । तस्मिन् क्रमे एव एतौ द्वौ चलचित्रौ । अन्ये अग्रे प्रकाशयिश्याम: ।


text:
अस्माकं परितः बहुविधजनाः । ये जनाः अस्माकं जीवन-मण्डले दृष्यन्ते, तेषां परिचयः भवेत् । प्रतिदिनं वयं दैनन्दिक-कार्यं कुर्वन्तः , बहुविधजनाः नयन-गोचरे सन्तः, हृदय-गोचरे असन्तः अपरिचिताः सन्ति । एकः निवेदकः (यः वार्तापत्रिकया वार्तां निवेदयति) बधिर-जीवनं अनुभवितुं , स्व-कर्णयोः पिधानं कृत्वा, बधिरैः सह एकस्मिन् दिने व्यवहृतवान् । प्रवृत्तस्य घटनस्य वार्ता-निवेदनं अत्र पठितुं शक्यते
। अपरस्य पदचिह्नं दृष्ट्वाऽपि तस्य जीवन-स्थितिं न अवगन्तुं शक्नुमः । विना परिचयं , इतोऽपि क्लेशः । ये जनाः नयन-गोचरे व्यवह्रियन्ते , हृदय-गोचराह्वानं कुर्वाम ।


text: बहुभिः विराड्भिः भृशं प्रकाशमानैः च तारकैः परिपूर्णम् अनन्तम् आकाशम् इव आसीत् पुस्तकमेलायाः तत् चित्रम्। लक्षशः योजनानि यावद् विस्तीर्णाः तारकाः यथा अनन्ते आकाशे प्रकाशस्य बिन्दवः इव लक्ष्यन्ते तथैव विश्वस्य विविधेभ्यः भागेभ्यः आगताः शतशः विद्वांसः मेलाम् एतां दीपयन्ति स्म। भारतस्य विविधेभ्यः भागेभ्यः प्रायः ८००० जनाः आगताः आसन्। विविधानां संस्कृतसम्बद्धसंस्थानां प्रायः ३०० पुस्तकानि प्रकाशितानि। प्रायः ६०० संस्कृतसम्भाषणशिबिराणि सम्पन्नानि। विविधानां प्रकाशकानां १५४ पुस्तकापणेभ्यः प्रायः त्रिकोटिरूप्यकाणां पुस्तकनि विक्रीतानि। संस्कृतग्रामः, संस्कृतविपणी, संस्कृतप्रदर्शनीभिः वातावरणम् ऊर्जितम् आसीत्। प्रतिसायं एस्.पी.बालसुब्रह्मण्य-सदृशाः कलाकाराः स्वकलाभिः संस्कृतम् अर्चितवन्तः। राज्यद्वयस्य मुख्यमत्रिणौ, एकस्य राज्यस्य राज्यपालः, केषाञ्चित् राज्यानां शिक्षामन्त्रिणः, मूर्धन्याः संस्कृतविद्वांसः, प्रबन्धनशास्त्रस्य दिग्गजाः, भूतपूर्व-न्यायमूर्ति-लाहोटी-सदृशाः विधिज्ञाः च उपस्थाय संस्कृतमातुः सेवनाय बद्धकटितां प्रदर्शितवन्तः। शलाकापरीक्षा, कविसम्मेलनम्, आशुकाव्यरचना, संस्कृतचित्रकला, संस्कृतगर्बा, बीहू, संस्कृतयक्षगानम्.... अवर्णनीयं प्रत्यक्षानुभववेद्यं चैव आसीत् इयं संस्कृतपुस्तकमेला!! मेलायाः कतिचनचित्राणि उपरिदत्त-जाल-सङ्केते द्रष्टुं शक्यानि।


text:
It is well-known that in Sanskrit literature, there is a whole lot of information available on various subjects. People have been coming out with information, such as Pythagoras’ theorem was expounded centuries before him by Bodhayana.
I think it is important to bring forth together SUBJECT-WISE all knowledge available in various subjects, including knowledge available in Sanskrit literature. This will save the scientists around the world from “reinventing the wheel”. People doing research have to present “literature survey” as an essential first step, to establish that one is not “reinventing the wheel”. But I do not know of any literature survey taking cognizance of information available in Sanskrit literature. That must happen.
Wikipedia has facilitated great amount of information. It has some 10,000+ pages in Sanskrit also. That number can be much larger. Much more number of pages are in fact available at http://sanskritdocuments.org/ More importantly, the information should be classified and searchable SUBJECT-WISE. I guess, it is difficult to systematically SEARCH information, available in Sanskrit on every other subject such as Astronomy, Astrology, Mathematics, Aeronautics, Ayurveda, etc., etc. I would like to be corrected, if my guess is wrong.
Here below is an attempt to put forth in Sanskrit what concepts I could compile on the subject of Astronomy. Of course this is a very miniscule, small part, hence mentioning this as Part 1.
More importantly, I have not put in references i.e. which information is available in which Sanskrit literature. I should, quote those references. But I do not know them. I earnestly solicit inputs and guidance.
I am starting with information on Astronomy खगोलविज्ञानम् . I guess much of the information on Astronomy should be available in गोलाध्यायः by भास्कराचार्यः and maybe, also in भृगुसंहिता.
With information and inputs flowing in, I may start a separate blog on Astronomy. Here is what thoughts I have on Astronomy.
खगोलविज्ञानम् (१)
खे नैकः एव सूर्यः | गीतायां भगवता उक्तम् – “दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता यदि भाः ..” | सूर्यः एका तारका | तारकाः स्वयंप्रकाशिताः सन्ति | कदाचिद्वयं आकाशे आकाशगङ्गां पश्यामः | तस्याः दर्शनं किञ्चित् सूर्यसहस्रस्यैव दर्शनम् |
प्रत्येकस्य सूर्यस्य ग्रहमाला अपि भवति | तेन प्रत्येकस्य सूर्यस्य काचित् सूर्यमालिका | प्रत्येकायां सूर्यमालिकायां तत्रस्थितः सूर्यः तस्य परितः भ्रमन्तः ग्रहाश्च | यतः सूर्याः अनेके तेन अनेकाः सूर्यमालिकाः | खगोलविज्ञानाभ्यासे तासां सर्वासां अभ्यासः करणीयः |
प्रत्येकस्यां सूर्यमालिकायां स्थिताः ग्रहाः तस्मात् सूर्यात् प्रकाशं लभन्ते | ग्रहाणां स्वीयः प्रकाशः न भवति |
प्रत्येका सूर्यमालिका बहुविस्तृता भवति | खे ये अन्तराः भवन्ति तेषां मापनाय खपरिमाणं (AU = Astronomical Unit) प्रयुज्यते | खपरिमाणस्य एककम् सार्धशतदशलक्षकिलोमीटरतावदस्ति (1 AU = 150,000,000 km) |
अस्मत्सूर्यमालिका
अस्माकं पृथिवी यस्याः सूर्यमालिकायाः ग्रहः, सा सूर्यमालिका 70 AU-तावद्विस्तृता अस्ति |
पृथिवी सूर्यात् 1 AU-तावद्दूरे अस्ति | पृथिवीगोलस्य व्यासः 12756 km-तावत् | स्पष्टं यत् सूर्यमालिकायां पृथिव्याः आकारः नगण्यः एव |
यथोक्तम्, सूर्यमालिकायां सूर्यश्च तस्य परितः भ्रमन्तः ग्रहाश्च | सूर्यस्य परितः भ्रमन्तानां ग्रहाणामपि उपग्रहाः भवन्ति | ते चन्द्राः इति कथ्यन्ते | चन्द्रा अपि ग्रहाणां सह सूर्यस्य परितः भ्रमन्ति |
पृथिवी यं सूर्यं परिभ्रमति, तस्यां सूर्यमालिकायां बुध-शुक्र-पृथिवी-मङ्गल-गुरु-शनि-युरेनस्(हर्षल)-नेप्च्यून्-प्लूटो-इति ग्रहाः सन्ति | तेषु –
- बुध-शुक्र-पृथिवी-मङ्गल-ग्रहाः अन्तर्ग्रहाः भूगोलाः सन्ति, यतः तेषु भूमिरस्ति |
- गुरु-शनि-हर्षल-नेप्च्यून्-ग्रहाः बाह्यग्रहाः वायुगोलाः सन्ति |
- प्लूटवादयः नेप्च्यून-परतः ग्रहाः हिमगोलाः सन्ति |
प्रत्येकस्य ग्रहस्य सूर्यस्य परितः परिभ्रमणस्य निश्चितः कालावधिः अस्ति | प्रत्येकस्य परिभ्रमणमार्गः अपि निश्चितः अस्ति | सः प्रायः वर्तुलाकारः वा कतिचिद्दीर्घवर्तुलाकारः भवति | ग्रहस्य भ्रमणमार्गस्य परिमितिं तथा एकस्य परिभ्रमणस्य कालावधिं ज्ञात्वा ग्रहस्य भ्रमणगतिः अपि ज्ञायते एव | सामान्यतः ज्ञातेषु बुध-शुक्र-पृथिवी-मङ्गल-गुरु-शनि-एतेषु शनिग्रहस्य गतिः मन्दतमा | अतः सः “शनैः चरति इति” शनैश्चरः एवं ज्ञायते | प्रायः यावद्दूरे कश्चिद्ग्रहः सूर्यतः, तावदधिकः तस्य एकस्य परिभ्रमणस्य कालावधिः |
ग्रहाणां सूर्यतः अन्तराणि निम्नमिव –
केषामपि वैज्ञानिकानां मतेन यद्यपि ग्रहाः सूर्यं परिभ्रमन्ति, तथापि तेषां भ्रमणमार्गाणां एकः एव केन्द्रबिन्दुः एवं न |
सर्वेषां ग्रहाणां भ्रमणवर्तुलानि सतलान्यपि न भवन्ति |
तथापि एकस्य परिभ्रमणस्य 360 अंशाः भवन्ति | त्रिंशदंशानां विभागः राशिः इति कथ्यते | मेष-वृषभ-मिथुन-कर्क-सिंह-कन्या-तुला-वृश्चिक-धनु-मकर-कुंभ-मीन-इति राशीणां द्वादश नामानि |
पृथिवीगोले विषुववृत्तं मध्यमम् अक्षवृत्तम् | विषुववृत्ततः उत्तरदक्षिणध्रुवयोः प्रत्येकस्मिन् गोलार्धे ९० अक्षवृत्तानि कल्प्यन्ते |
उत्तरदक्षिणध्रुवयोः अक्षः पृथिव्याः सूर्यपरिभ्रमणवृत्ततः २३.५ अंशतावत् अभिनतः भवति | उत्तरगोलार्धे २३.५ अंशे यदक्षवृत्तं तत्कर्कवृत्तम् | तथैव दक्षिणगोलार्धे २३.५ अंशे यदक्षवृत्तं तन्मकरवृत्तम् |
उत्तरदक्षिणध्रुवयोः यः अक्षः तं अक्षीकृत्यापि पृथिवी भ्रमति | एतद् भ्रमणम् पूर्वदिशः पश्चिमदिशं प्रति भवति | पृथिव्याः अस्य एकस्य भ्रमणस्य कालः दिनं वा दिवसः वा वासरः इति कथ्यते | एकस्मात् सूर्योदयादारभ्य परसूर्योदयपर्यन्तः कालः दिवसः इति व्याख्या समीचीना न | यतः स्थानस्य अक्षवृत्तानुसारेण एषः कालः भिन्नः भवति | ध्रुवप्रदेशेषु सः कालः षण्मासतावत् अतिदीर्घः अपि भवति |
येषु स्थानेषु एकस्मिन् दिवसे सूर्यप्रकाशः रात्रिश्च भवति तत्र यावत्काले सूर्यप्रकाशः भवति तत् अहः | सूर्यास्तात् परसूर्योदयपर्यन्तः कालः रात्रिः | अहोरात्री मिलित्वापि एकः दिवसः इति कथ्यते | तथापि एकस्य दिवसस्य या व्याख्या उपरि निर्दिष्टा सैव समीचीना, यतः तस्यां एकस्य दिवसस्य कतिसमयः अस्मिन् विषये स्थानान्तरेण कालभिन्नता न भवति |
पृथिव्याः चन्द्रः पृथिवीं परिभ्रमति | तस्य मार्गः अपि वर्तुलाकारः अस्ति | पृथिवीतः चन्द्रावलोकने चन्द्रस्य आकारः प्रतिदिनं भिन्नः दृश्यते | प्रत्येकः आकारः कला वा तिथिः इति कथ्यते |
चन्द्रस्य आकारः द्वयोः पक्षयोः चीयते अपचीयते च | यस्मिन् पक्षे आकारः चीयते सः शुक्लपक्षः | यस्मिन् पक्षे आकारः अपचीयते सः कृष्णपक्षः | शुक्लपक्षस्य अन्तिमे दिने चन्द्रः पूर्णवर्तुलाकारः दृश्यते | सा पूर्णिमा तिथिः | कृष्णपक्षस्य अन्तिमे दिने चन्द्रः नैव दृश्यते | सा अमावस्या तिथिः | प्रत्येकस्य पक्षस्य आरम्भः प्रतिपदया तिथ्या भवति | शुक्लप्रतिपदायाः आरभ्य अमावास्यान्तपर्यन्तः कालः मासः इति कथ्यते |
चैत्र–वैशाख-ज्येष्ठ-आषाढ-श्रावण-भाद्रपद-अश्विन-कार्तिक-मार्गशीर्ष-पौष-माघ-फाल्गुनेति द्वादशमासाः |
मासद्वयस्य कालः ऋतुः इति कथ्यते | चैत्रवैशाखयोः वसन्तः, ज्येष्ठ-आषाढयोः ग्रीष्मः श्रावणभाद्रपदयोः वर्षाऋतुः अश्विनकार्तिकयोः शरदृतुः मार्गशीर्षपौषयोः हेमन्तः माघफाल्गुनयोः शिशिरः |
द्वादशमासानां कालः वर्षं वा संवत्सरः इति कथ्यते | संवत्सराणां षष्टिः नामानि सन्ति | तानि क्रमशः पुनर्वर्तन्ते |
पृथिव्याः चन्द्रस्य च भ्रमणवर्तुले सतले न भवन्ति | यदा ते वर्तुले परस्परं छेदयतः तदा ग्रहणं भवति | ग्रहणं द्विविधं भवति |
- यदि भ्रमणवर्तुलयोः छेदने चन्द्रः पृथिवीसूर्ययोः मध्ये आगच्छति तदा पृथिवीतः सूर्यस्य दर्शनं खण्डशः ग्रस्तं वा पूर्णग्रस्तं वा भवति | तदेव सूर्यग्रहणम् | सूर्यग्रहणे भ्रमणवर्तुलयोः छेदबिन्दुः केतुः इति कथ्यते |
- यदि भ्रमणवर्तुलयोः छेदने पृथिवी सूर्यचन्द्रयोर्मध्ये भवति तर्हि पृथिवीतः चन्द्रस्य दर्शनं खण्डशः ग्रस्तं वा पूर्णग्रस्तं वा भवति | तदेव चन्द्रग्रहणम् | चन्द्रग्रहणे भ्रमणवर्तुलयोः छेदबिन्दुः राहुः इति कथ्यते |
- राहुकेतू ग्रहौ न | तौ केवलौ छेदबिन्दू |
सूर्यग्रहमालायां धूमकेतवः अपि भवन्ति | तेषां मार्गाणां गतीनां च सर्वथैव अनिश्चितता |
-o-O-o-


text:
पातालं गतस्य राज्ञो नागेभ्यो मदालसालब्धिर्नाम पञ्चमाष्टके द्वितीयोsध्याय:
हरि: ॐ ॥ जुषस्व बालवाक्यवत्स्तवं ममाम्ब भारति ॥
असत्सदप्यदस्त्वयि भ्रमाद्विभाति केवले ॥१॥
क्षराक्षरात्परं हि यत्त्वमेव तत्पदं ध्रुवम् ॥
जले यथोर्मिबुद्बुदास्तथा त्वयीशजीवधृक् ॥२॥
त्र्यधीश ओंकृतेsखिलं त्वमेव चास्य मङ्गलम् ॥
यदर्धमात्रमूर्जितं क्रियाविकारवर्जितम् ॥३॥
त्रिसप्तयागसाधिके सुभुक्तिमुक्तिदायिके ॥
स्वरार्णकारणे स्तव: स्वयं नु कै: कृतस्तव ॥४॥
प्रकाशकप्रकाशके श्रुतिश्रुतादिधारके ॥
त्वमेव सर्वकारणं त्वमेव सर्वतारणम् ॥५॥
सुशक्तभक्तभावितं हि येन सर्वथा ततम् ॥
तदेव धाम ते वरं यदीक्ष्यते बुधै: परम् ॥६॥
स्थिराश्चराश्च गोचरा: परत्र चात्र वाम्ब ये ॥
त्वदेव तत्समागम: प्रमाणमत्र चागम: ॥७॥
नमोस्तु ते सरस्वति ध्यवित्रि वाजिनीवति ॥
प्रसीद बुद्धिचेतने स्वभक्तहृन्निकेतने ॥८॥
स्तुतैव विष्णुजिह्वा सा प्रसन्ना सूनृतेरका ॥
प्राहाविष्कृत्य चात्मानं तुष्टास्मि वरयेप्सितम् ॥९॥
सकम्बलस्य कुरु मे साहाय्य शंभुगायने ॥
सुस्वरत्वादि यच्छेति ययाचे हि सरस्वतीम् ॥१०॥
वागीशाssहोभयोरस्तु दिव्यनादरहस्यमुत् ॥
स्तोत्रं चास्तु स्खलद्गीष्ट्वधीजाड्यादिहरं त्विदम् ॥११॥
इत्युक्त्वान्तर्दधे सा तौ कैलासं जग्मतुर्द्रुतम् ॥
सुस्वरं चैव सांगाढ्यं माधुर्यं स्वर्णमुत्तमम् ॥१२॥
कलं कालोचितं गीतं ततानद्धघनारयुक् ॥
दिव्यं मनोहरं तन्त्रीलययुक्त: सकम्बल: ॥१३॥
त्रिसंध्यं नियतो हृद्यं जगौ देवीप्रसादत: ॥
मन्दमन्दं हर: श्रुत्वा सुगीतेन तुतोष ह ॥१४॥
हारिणा गीतरागेण हरोपि प्रसभं हृत: ॥
तदग्रेsभ्येत्य तौ प्राह ब्रूतं वां किमभीप्सितम् ॥१५॥
नागोsवदत्कुलवलयाश्वपत्नी या मृता तु सा ॥
तैरेवाकारधीरूपैर्दुहितृत्वं प्रयातु मे ॥१६॥
जातिस्मरा पूर्ववत्सा क्षमाशान्त्यादिभूषिता ॥
पतिव्रता योगिमाता योगिनी ब्रह्मवादिनी ॥१७॥
प्राहेश्वरस्तथैवास्तु प्राश्नीया आत्मनाहिप ॥
श्राद्धकाले मध्यपिण्डमभिध्यायस्व तां तथा ॥१८॥
पत्प्रसादाद्यथापूर्वं नागेन्द्र भवितैव सा ॥
इत्युक्त्वा प्रययावीश: स्वधामाप्यापतुश्च तौ ॥१९॥
स चक्रेsश्वतर: शंभुप्रोक्तवत्तत्प्रसादत: ॥
जज्ञे नि:श्वासतोsथास्य पूर्ववत्सा मदालसा ॥२०॥
तां सावरोधने स्त्रीभिर्गुप्तामास्थाप्य यत्नत: ॥
पुत्रौ प्राहैकदानीतं मित्रं नृपमिहेति स: ॥२१॥
तथेत्युक्त्वापि तौ विप्ररूपिणावेत्य भूतलम् ॥
ऋतध्वजेच्छति द्रष्टुं तातस्तौ त्वेति चोचतु: ॥२२॥
वाढमित्युदितौ तेन सह तौ गोमतीं गतौ ॥
नदीमध्यान्नृपो नीत: पातालं विस्मितोsभवत् ॥२३॥
तावत्कालं नृपो मेने वानप्रस्थात्मजौ तु तौ ॥
तदैव भुजगौ दृष्ट्वा सोsपृच्छत्कौ युवामिति ॥२४॥
तस्मै निवेद्य स्वोदन्तं नागमश्वतरं वरम्॥
दर्शयामासतुर्हृष्टो ननामाहिपतिं नृप: ॥२५॥
प्रेम्णालिङ्ग्य दृढं सोsश्रुपूर्णोsवघ्राय मूर्ध्नि तम् ॥
सम्राड् भव चिरं जीव सुखेनेत्याशिषो ददौ ॥२६॥
राजाsप्याहाद्य धन्योsस्मि दर्शनं व: सुदुर्लभम् ॥
जातं मित्रप्रसादाद्धि कृतकृत्योsस्म्यसंशयम् ॥२७॥
नागोsप्याह चिराज्जातं दर्शनं तेsभिवाञ्छितम् ॥
पुत्राभ्यां ते गुणा: श्लाध्या यथा गीतास्तथैव ते ॥२८॥
यदभीष्टं वृणीष्व त्वं वरदं विद्धि मां नृप ॥
इत्युक्त: सोsब्रवीद्राजा नत्वाश्वतरमादरात् ॥२९॥
प्रसादाद्व: पितू राष्ट्रे सन्त्यर्था मेsखिला: प्रभो ॥
धर्मे मतिर्भवतु मे पितृदेवातिथिष्वपि ॥३०॥
एवमस्त्वन्यदिष्टं चेद्वृणीष्वेत्युक्त एव स: ॥
दृष्ट्वा मित्रसुखं स्वेष्टं वक्तुं ह्रीत ऋतध्वज: ॥३१॥
तदा तदिङ्गितज्ञौ तौ नागपुत्रौ समूचतु: ॥
मदालसां विना नान्यदभीष्टं चास्य भो पित: ॥३२॥
पिताssह योगो भूतानां वियोगो वाsत्र दैवत: ॥
तथापीच्छसि चेद्द्रुष्टुं दर्शयाम्यद्य ते प्रियाम् ॥३३॥
इत्युक्त्वा दर्शयामास गृहे गुप्तां मदालसाम् ॥
दृष्ट्वैव तन्मुखं राजा प्रियेत्युच्चार्य मूर्च्छित: ॥३४॥
विसंज्ञ: पतितो भूमौ चिरमुत्थाय राट् पुन: ॥
आलिङ्गितुमधावत्तां संत्यज्य स्रैणवद्ध्रियम् ॥३५॥
नागो निवार्याह भूपं नीत्या तं परिसांत्वयन् ॥
मयेयं निर्मिता माया मा स्प्राक्षीर्धृतिमावह ॥३६॥
दूरात्पश्य दिदृक्षुश्चेद्द्राङ्नश्ये: स्पर्शनादिना ॥
त्वं सन्विचारशीलोsपि कथं मुह्यसि मायया ॥३७॥
इत्थं स तेन प्रणयाद्वञ्चितोपि निरीक्ष्य ताम् ॥
हा वल्लभे इति प्रोक्त्वा मूर्च्छितो निपपात कौ ॥३८॥
विसंज्ञं पतितं भूपमाश्वास्याश्वतरोsवदत् ॥
सावधानो भवेमां ते प्रियां स्वीकुरु मा शुच: ॥३९॥
तस्मै तां विधिवद्दत्वा सरस्वत्या अनुग्रहम् ॥
श्रीधंकरप्रसादं च शशंसापि स्वचेष्टितम् ॥४०॥
मदालसापि तं कान्तं प्रतिलभ्य ननन्द तम् ॥
मृतामपि पुनर्लब्धां प्राग्वद्राजापि तां तथा ॥४१॥
दिनमेकं नृप: स्थित्वा पीत्वा स्वाद्वमृतं तत: ॥
नागान्नत्वा तदाज्ञप्त: सपत्नीकोsश्वमारुहत् ॥४२॥
तत: शीघ्रं ययौ राजा स्वपुरं समलंकृतम् ॥
सभार्य: पितरौ नत्वा कथयामास सोsखिलम् ॥४३॥
दृष्ट्वा मदालसां तन्वीं अयसा वपुषापि च ॥
पूर्ववच्छ्वशुरौ पौरा अपि जह्लादिरेsखिला: ॥४४॥
राष्ट्रे ध्वजपताकाढ्ये भूषिते च सुतोरणे ॥
सुगीतनृत्यवादित्रे समभूदुत्सवो महान् ॥४५॥
युवा कुवलयाश्वोsसौ मूर्तयेव तया मुदा ॥
चार्वङ्ग्या सुचिरं रेमे मारो रत्येव कान्तया ॥४६॥
ब्रह्मनिष्ठापि सा तन्वी विलासै: सुमनोहरै: ॥
रमयामास भूपालं चिदिव व्यावहारिकम् ॥४७॥
तत: कालेन कियता तत्पिता निधनं गत: ॥
राज्येsभिषिक्तोsमात्याद्यै राजनीत्या जुगोप स: ॥४८॥
पितृवद्राजनि प्रीतिं चक्रु: सर्वे महिष्यथ ॥
भूत्वा गर्भिण्यसूतार्कमिव पुत्रं मदालसा ॥४९॥
सा जातमात्रमपि तं तत्त्वज्ञानमपाययत् ॥
दुग्धं तु प्राणधृतय औदासीन्यात्तत: परम् ॥५०॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रियाहस्र्यां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेव्यामुपासनाकाण्डे पञ्चमाष्टके द्वितीयोsध्याय: ॥२॥
॥ इति पञ्चमाष्टके द्वितीयोsध्याय: ॥५।२॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
महाभारतम् ( Sanskrit Essay on Mahabharata )
महाभारतम् महर्षिणा वेदव्यासेन विरचितः बहुप्रसिद्धः इतिहासः विद्यते। अस्मिन् ग्रन्थे कौरव-पाण्डवानां महायुद्दं मुख्य-विषयरूपेण वर्णितमस्ति। मानवजीवनस्य धर्मार्थ-काम-मोक्ष-रूपाः समस्तपुरुषार्थाः अत्र विशालग्रन्थे सन्निवेशिताः। अस्य महाभारतस्य भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीता विद्यते। भगवता कृष्णेन मोहग्रस्तम् अर्जुनं प्रति ज्ञान-कर्म-भक्ति-विषयकः उपदेशः गीतायां प्रदत्तः। अस्यां गीतायामपि अष्टादश अध्यायाः सन्ति। मानव-जीवनस्य विविधविषयाः अत्र समीचीनतया प्रतिपादिताः सन्ति। इयं विश्वजनीन-कृतिः कालजयिनी चिरन्तनी एव
महाभारतम्(आङ्ग्लभाषा Mahabharata) महर्षिणा वेदव्यासेन विरचितः बहुप्रसिद्धः इतिहासः विद्यते। अस्मिन् ग्रन्थे कौरव-पाण्डवानां महायुद्धं मुख्य-विषयरूपेण वर्णितमस्ति। मानवजीवनस्य धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष-रूपाः समस्तपुरुषार्थाः अत्र विशालग्रन्थे सन्निवेशिताः। अस्य महाभारतस्य भीष्मपर्वणिश्रीमद्भगवद्गीता विद्यते। भगवता कृष्णेन मोहग्रस्तम् अर्जुनं प्रति ज्ञान-कर्म-भक्ति-विषयकः उपदेशः गीतायां प्रदत्तः। अस्यां गीतायामपि अष्टादश अध्यायाः सन्ति। मानव-जीवनस्य विविधविषयाः अत्र समीचीनतया प्रतिपादिताः सन्ति। इयं विश्वजनीन-कृतिः कालजयिनी चिरन्तनी एव।
महाभारतस्य रचनाकालः नामकरणञ्च
महाभारतग्रन्थः त्रिभिः सवंत्सरैः विरचितं च -
-
त्रिभिर्वर्षैः सदोत्थाय कृष्णद्वैपायनो मुनिः।
-
महाभारतमाख्यानं कृतवानिदमद्भुतम्॥
इदं प्रायः सर्वे भारतीया विद्वांसो मन्यन्ते यत् महाभारतं प्राग् जयनाम्ना ततो भारतनाम्ना ततः परतश्च महाभारतनाम्ना प्रसिद्धम् । सूक्ष्मेक्षिकयाऽवलोकनेन ज्ञायते यत् - महाभारतस्य प्रगते चरणत्रयं विद्यते। -
-
प्रथमे चरणे - जयनामकं काव्यमेतत् ८८०० श्लोकपरिमितं व्यासकृतं धर्मचर्चाम् आश्रित्य महर्षि व्यासेन स्वशिष्याय वैशम्पायनाय श्रावितमभूत्।
-
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्।
-
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत्।।
प्रत्येकस्य अध्यायस्य आदौ विद्यमानः अयं प्रसिद्धः श्लोकः इदं निरूपयति ।
-
द्वितीये चरणे - भारतनामकं महाकाव्यमेतत् वैशम्पायनकृतं २४ सहस्रश्लोकपरिमितं (चतुर्विंशतिसाहस्री) वैशम्पायनेन अर्जुनस्य प्रपौत्राय जनमेजयाय नागयज्ञे श्रावितमभूत्।
-
तृतीये चरणे - महाभारतनामकं महाकव्यमेतत् लोमहर्षपुत्रेण सौतिकेन रचितं - एकलक्षश्लोकपरिमितं नैमिषारण्ये यज्ञकाले शौनकादिभ्यः ऋषिभ्यः श्रावितमभूत्। एवञ्च आख्यानमिदं त्रिभिर्वक्तृभिः महर्षिभिः विभिन्नश्रोतृभ्यः श्रावितम्।
महाभारतस्य अन्ते विद्यमानेन श्लोकेन इदं प्रमाणितं भवति -
-
उक्तं शतसहस्राणां श्लोकानामिदमुत्तमम्।
अस्य ग्रन्थस्य नूतनतमस्य रूपस्य नाम शतसाहस्री संहिता अपि अस्ति।
महाभारतं कस्मिन् शास्त्रेऽन्तर्भवति
प्रथमं महाभारतम् इतिहासः पुराणम् आख्यानकञ्चेति नामभिः आख्यायते स्म । साम्प्रतिकास्तु महाभारतम् आचारशास्त्रम् नीतिशास्त्रम् धर्मार्थकाममोक्षाख्यचतुर्वर्गसाधनम् चामनन्ति । भारतं पञ्चमो वेदः इति सर्वत्र प्रचारितम् । सर्वत्रास्मिन् ग्रन्थे वैष्ण्वसिद्धान्तानां प्रमुखत्वेन प्रतिपादनात् महाभारतं वैष्णवस्मृतिरप्याख्यायते । महाभारतस्य अशीतिप्रतिशतभागोऽनेकविधोपदेशमयः, विंशतिप्रतिशतभाग एवेतिहासप्रतिपादक इति अस्य नीतिशास्त्रेषु गणनोचिता ।
महाभारतस्य रचनाकालः
सम्प्रत्युपलभ्यमानं महाभारतं मूलमहाभारतात् परतो बहुषु शतकेषु व्यतीतेष्वेव निर्मितं स्यादतो मूलमहाभारतस्य जयाभिधानस्य वर्तमानमहाभारतात् पूर्वकालिकत्वं निश्चितम् । अत्र वर्तमानमहाभारतस्य रचनाकालसम्बन्धे विचारणीयमस्ति, तत्र –
१. ख्रीष्टैकादशशतके जातेन क्षेमेन्द्रेण कृतो भारतमञ्जरीनामा ग्रन्थः कथायां वर्तमानमहाभारतमनुहरतीति वर्तमानमहाभारतस्य एकादशशतकपूर्वकालिकत्वं सर्वथा सिद्धम् ।
२. अष्टमशतकोत्तरार्धे जातः आद्यशङ्कराचार्यः महाभारतं स्त्रीभिः धर्मज्ञानाय अध्येयत्वेन आदिशन्ति, तेन महाभारतस्य ततः पूर्वकालिकत्वं सिद्धम् ।
३. अष्टमशतकोत्पन्नाः कुमारिलभट्टाः महाभारतस्य बहूनि पर्वाणि स्मरन्ति ।
४. सप्तमशतकोत्पन्ना बाणसुबन्धुप्रभृतयः कवयो महाभारतस्य अष्टादश पर्वाणि हरिवंशं च स्मरन्ति ।
५. कम्बोडियानामके भारतस्य प्राचीनोपनिवेशे षष्ठशतकसमीपे उत्कीर्णात् शिलालेखात् ज्ञायते यत् तत्रत्याय कस्मैचिन्मन्दिराय रामायणमहाभारतग्रन्थौ भारतेन प्रहितौ । तत्कथाप्रबन्धोऽपि भारतेन कृतः ।
६. यवबालिप्रभृतिषु द्वीपेषु षष्ठशतके महाभारतमवर्त्तत, ततोऽपि पूर्वं तिब्बतभाषायां महाभारतस्यानुवादो जातः ।
७. चतुर्थपञ्चमशतकलिखितेषु दानपत्रकेषु स्मृतिरूपेण महाभारतवचनानि निर्दिष्टानि दृष्टानि ।
८. ४६२ स्त्रीष्टोत्की-एकत्र शिलालेखे पाराशर्यव्यासस्य लक्षश्लोकात्मकस्य महाभारतप्रणेतृत्वम् उल्लिखति ।
९. सीरियादेशभाषायाम् उपलभ्यमानस्य शान्तिपर्वाध्यायत्रयस्य साक्ष्येण हर्टलमहोदयः प्रमाणयति यत् प्रचलितं महाभारतम् ई.पू. पञ्चमशतकनिबद्धात् महाभारतात् न भिद्यते इति ।
१०. डयोन क्राइसोस्तोम (Dion Chyrsostom) महोदयस्य साक्ष्येण प्रतीयते यत् ५० ख्रीष्टाब्दकाले लक्षपद्यात्मकं महाभारतं दक्षिणपथे लब्धप्रचारमासीत् इति ।
११. ख्रिष्टप्रथमशतके स्थितेन वज्रसूचीकृत्ताश्वघोषेण हरिवंशस्थ पद्यमेकमुद्धतम् । एभिः सर्वैः समुदितैरेतत् सिद्धं यत् ख्रीष्टशतकप्रारम्भे महाभारतम् अवश्यम् अवर्तत । अपि च –
(क) पाणिनिः महाभारतं जानाति स्मेति डल्ह्मैन (Dalhmann) साक्ष्येण प्रतीयते ।
(ख) ख्रीष्टपूर्वपञ्चमशतकप्रणीते आश्वलायनगृह्यसूत्रे महाभारतस्य उल्लेखो दृश्यते ।
(ग) ४०० ई.पू समये निर्मिते बौधायनधर्मसूत्रे महाभारतस्योल्लेखो दृश्यते ।
(घ) बौधायनगृह्यसूत्रे महाभारतीयं विष्णुसहस्रनामोद्ध्रियते स्म ।
(ङ) महाभारतीयशान्तिपर्वणि विष्णोर्दशावतारगणनाकालेबुद्धस्य नाम नायाति ।
(च) मेगास्थनीजप्रणीते भारतवर्णने याः कथाः ता महाभारतात् एव प्राप्ताः ।
(छ) ब्रह्म सर्वदेवज्येष्ठतया महाभारते प्रतिपादितः । पालिभाषासाहित्येन ज्ञायते यद् ब्रह्मणो ज्यैष्ठत्वं ख्रीष्टपूर्वपञ्चमशतकात् प्रागेव प्ररूढप्रचारमासीत् ।
(ज) ज्यौतिषप्रमाणैः अपि कतिपये विद्वांसः कल्पयन्ति यत् वर्त्तमानं महाभारतम् ५०० ई.पू. समयात् प्रागेव निर्मितं न ततः परम् ।
अतः सर्वसमीक्षया महाभारतम् ५०० ई.पू. समयतः परतो न निर्मितं किन्तु कदाचित् पूर्वमेव निर्मितमिति प्रतीयते ।
महाभारतकथासारांशः
महाभारतस्य संक्षेपेण वर्णिता कथा एवं वर्तते - उत्तरभारतस्य राज्ञो दुष्यन्तस्य पुत्रस्य भरतस्य वंशधरस्य शान्तनोः प्रपौत्रो -धृतराष्टपाण्डवौ आस्ताम्। अग्रजन्मा धृतराष्टः नेत्रहीनः इति हेतोः सर्वैः पाण्डुरेव राजसिंहासनेऽभिषिक्तः। कालान्तरेण पाण्डुः पञ्चत्वं प्राप्तः। तदा पञ्चपाण्डवाः - युधिष्ठिरः - भीमः - अर्जुनः - नकुलः - सहदेवश्च निखिलानि शास्त्राणि वेदाञ्च अधीतवमन्तः । प्रकृतयः युधिष्ठिस्य शौचेन, भीमसेनस्य धृत्या, अर्जुनस्य विक्रमेण, नकुलसहदेवयोः गुरुशुश्रूषया, शान्त्या विनयेन च, समेषां तेषां शौर्यगुणेन च अति सन्तुष्टा अभवन्।
पाण्डवानाम् अभ्युदयम् असहमानः दुर्योधनः छलेन तेषां राज्यम् अपहर्तुं बहुकृतप्रयत्नोऽपि विफलोऽभवत्। तदा स्वमातुलशकुनिसाहाय्येन घूतक्रीडायां कपटेन पाण्डवान् पराजित्य द्रौपदीञ्च स्वानुजेन दुःशासनेन सभामानाय्य अपमाननं कर्तुं प्रायतत । श्रीकृष्णेन रक्षिता द्रौपदी। पराजिताः पाण्डवाः कृतसमयानुसारं द्वादशवर्षपर्यन्तं वनवासस्य, एकवर्ष-अज्ञातवासस्य च कठिनाम् अवस्थाम् असहन्। ततोऽरण्यात् निवृत्य स्वराज्यम् अयाचन्त । दौत्यार्थं पाण्डवप्रतिनिधिः भूत्वा स्वयं श्रीकृष्णः गतः। परन्तु स्वार्थपरायणः दुर्योधनस्तु - ’केशव ! युद्धं विना सुच्याग्रपरिमितं भूमिमपि न दास्यामि’ इति दृढचित्तः सन् अवदत् ।
फलतः कौरव-पाण्डवानां मध्ये भयङ्करं युद्धं सञ्जातम्। कौरवाः पराजिताः, पाण्डवेषु ज्येष्ठः युधिष्ठिरः राजसिंहासनम् आरोहत् । कालक्रमेण अभिमन्योः पुत्रं परीक्षितं हस्तिनापुरस्य अधिपतिनं विधाय सर्वे पाण्डवाः द्रौपदी च हिमालयं प्रति अगच्छन् -तत्रैव कालकवलतां गताश्च।
महाभारतस्यादरः
रामायणस्य तुलनायां यद्यपि महाभारतस्य प्रचारः अल्पः तथापि महत्त्वदृष्ट्या महाभारतं विश्वस्य कस्मादपि ग्रन्थान्न हीयते । महाभारतं तदानीन्तनभारतीयसमाजनीतिप्रभृतिज्ञातव्यं बोधयति, महाभारतं तदानीन्तनीं भारतीयां सभ्यतां प्रकाशयति । प्रमाणग्रन्थतयैवास्य पञ्चमवेदसंज्ञा जाता । यथा रामायणाधारेण बहवो ग्रन्था अरच्यन्त तथैव महाभारताधारेणापि । एतत् सर्वमस्य ग्रन्थस्य महत्त्वे साक्षिभूतम् । word gedacht
महाभारतस्य विभागाः
महाभारतमष्टादशसु पर्वसु विभक्तं वर्त्तते, तस्मिंश्च आदि-सभा-वन-विराट-उद्योग-भीष्म-द्रोण-कर्ण-शल्य-सौप्तिक-स्त्री-शान्ति-अनुशासन-अश्वमेध-आश्रमवासि-महाप्रास्थानिक –स्वर्गारोहणपर्वणि सन्ति ।
अनुषङ्गतः शकुन्तलोपाख्यान –मत्स्योपाख्यान –रामोपाख्यान-शिबिकथा-सावित्रीकथा-नलोपाख्यानादीनि वर्णितानि । युद्धवर्णनमात्रं न व्यासस्य लक्ष्यमपि तु भौतिकजीवनस्यासारतां प्रकाश्य प्राणिनां मोक्षमार्गे प्रवर्त्तनमेव व्यासस्य महाभारतप्रणयने उद्देश्यमासीत्, अत एवात्र शान्तो रसः प्रधानभूतः वीरस्तु रसोऽङ्गभावं गतः ।
हरिवंशोनाम खिलपर्वापि योजयित्वा आहत्य १९३६ अध्यायाः १६८३६ श्लोकाश्च सन्ति महाभारते।अस्मिन् महाभारते एव विदुरनीतिः सनत्सुजातीयम् भगवद्गीता अनुगीत चेति चत्वारः तत्त्वोपदेशग्रन्थाः भवन्ति। विदुरनीतिः द्योगपर्वणि ३३ तः ४० अध्यायपर्यन्तम् भवति। सनत्सुजातीयं द्योगपर्वणि ४९ तः ४६, पर्यन्तम् भगवद्गीता भीष्मपर्वणि २५ तः ४२ पर्यन्तम् अनुगीता अश्वमोधीकपर्वणि १६ तः५१ पर्यन्तम् च वर्तते।
महाभारतस्य वैशिष्ट्यम्
व्यासस्य कृतिरियं सर्वैरितिहास इत्युच्यते यतोऽत्र वीराणां पुण्या गाथा वर्णिता । अयं ग्रन्थो धार्मिकग्रन्थो येन लोकः स्वकल्याणं गवेषयति । अत्रैव ग्रन्थे गीतारत्नं विद्यते या दुग्धेव प्रतीयतेऽनवरतं दुह्यमानाऽपि । गीताग्रन्थस्यादरो महाभारतस्यैव विशिष्टतां प्रमाणयति । स्वयमेव व्यासेन महाभारतस्य प्रशंसायां यदुक्तं तदक्षरशः सत्यम् –
-
यो विद्याच्चतुरो वेदान् साङ्गोपनिषदो द्विजः ।
-
न चाख्यानमिदं विद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः॥
-
श्रुत्वा त्विदमुपाख्यानं श्राव्यमन्यत्र रोचते ।
-
पुंस्कोकिलागरं श्रुत्वा रुक्षा ध्वंक्षस्य वागिव ॥
श्रीवेदव्यासस्य महत्वाकाङ्क्षेयं यद् धर्मार्थ-काम-मोक्ष-विषयकम् अखिलमपि जिज्ञासितं तथ्यम् अत्रैव लभेत, न च किञ्चिद् उच्छिष्येत इति । अतैव उच्यते -
-
धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभम्।
-
यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत् क्वचित्॥
महनीयोऽयं ग्रन्थः यथा वपुषा विशालः तथैव भावगाम्भीर्येण अर्थगौरवेण च। अतैव उच्यते -
महत्वाद् भारवत्वाच्च महाभारतमुच्यते। महाभारतं विरचय्य श्रीव्यासः ’शिष्येभ्यः कथम् अध्यापयामि’ इति यथा चिन्तामग्नः आसीत् तदा तस्य व्यथां ज्ञात्वा स्वयं लोकगुरुः भगवान् ब्रह्मा तस्य प्रीत्यर्थं लोकानां हितकाम्यया च तत्र आगच्छत्। यथाविधि तस्योपचारं कृत्वा स्वयं श्रीव्यासः स्वग्रन्थविषयेऽवदत् - ’भगवान् ! मया इदं परमपूज्यं काव्यं कृतम् । अस्मिन् काव्ये वेदरहस्यं साङ्गोपनिषदां विषयः च विस्तारेण वर्णितः । इतिहासाः - पुराणानि - भूतं -भव्यं - भविष्यं, जरा-मृत्यु-भय-व्याधि-भावाभावः, चातुर्वर्ण्यविधानं वर्ण्यधर्माः, पृथिवी - चन्द्रः - सूर्यः - तारागणः ग्रहप्रमाणाः, सत्य-त्रेता-द्वापर-कलियुगाः, ऋग्-यजुस्-सामानि सर्वमपि वर्णितम्। तीर्थानां पुण्यक्षेत्राणां च कीर्तनं, नदी-वन-पर्वत-सागरादीनां वर्णनं, सर्वमपि प्रतिपादितं विद्यते अस्मिन् ग्रन्त्थे । परन्तु एतस्य ग्रन्थस्य कोऽपि लेखकः भुवि न विद्यते। ब्रह्मा अपि प्रत्युत्तरे - 'अन्य कोऽपि अस्मात् श्रेष्ठतरं काव्यं लेखितुं न समर्थो भवति । लेखनार्थं श्रीगणेशं स्मर' इति उक्त्वा स्वधाम अगच्छत् । एवं महाभारतं श्रीव्यासेन प्रणीतं, श्रीगणेशेन लिखितम्।
महाभारतस्य विविधविषयावगाहि - ज्ञानम्, अर्थगौरवं भावगाम्भीर्यं च प्रतिपादयितुं कतिपयानि सुभाषितानि उपस्थाप्यन्ते -
दार्शनिकभावोपेताः सूक्तयः
नवहारमिदं वेश्म, त्रिस्थूणं पञ्चसाक्षिकम्, क्षेत्रज्ञाधिष्टितं (क्षेत्रज्ञ-अधिष्टितं) यो विद्वान् वेद स परः कविः ।
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा लिङ्गस्य योगेन च नित्यं याति - तम् इशम् - ईड्यम् -अनुकध्पम् - अद्यं - विराजमानं तं मूढाः न पश्यन्ति।
नीतिशिक्षाविषयकाणि सुभाषितानि
यस्मिन् यथा वर्तते यो मनुष्यः - तस्मिन् तथा वर्तितव्यं सधर्मः मायाचारो मायया वर्तितव्यः, साध्वाचारः साधुना प्रत्युपेयः
वृशं यत्नेन संरशेत् - वित्तमेति च याति च।
अक्षीणो वित्ततः, क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः।
न च दुर्बलोऽपि क्षत्रुः बलीयसा अवज्ञेयः
अल्पोऽपि दहत्यग्निः विषमल्पं हिनस्ति च।
अर्थशास्त्रीयाः सूक्तयः
धनमाहुः परं धर्मं, धने सर्वं प्रतिष्ठितम्।
जीवन्ति धनिनो लोके, मृताः ये त्वधनो नराः॥
धनान् कुलं प्रभवति, धनान् धर्मः प्रवर्धते।
नाधनस्यास्त्ययं लोको, न परः, पुरुषोत्तमः॥
राजनीतिविषयकाः सूक्तयः
राजा प्रजानां प्रथमं शरीरं - प्रजाश्च राज्ञोऽप्रतिमं शरीरम्।
राज्ञा विहीना न भवन्ति देशा, देशैर्विहीना न नृपा भवन्ति॥
राज्ञा हि पूजितो धर्मस्ततः सर्वत्र पूज्यते।
यद् यदाचरते राजा तत् प्रजाभ्यः स्म रोचते॥
एवं गुणगौरवात् सर्वविषयावगाहित्वात् आचारशिक्षणात् पावनत्वात् अयं महाभारतग्रन्थः पञ्चमो वेदः इति ख्यातः। अत एव ग्रन्थश्चयित। - स्वगुणगौरवात् -त्रिदेववद् आद्रियते सम्मान्यते च -
अचतुर्वदनो ब्रह्मा हिबाहुरपरो हरिः।
अभाललोचनः शम्भुः भगवान् बादरायणः॥
वेदानां धर्मप्रधानत्वाद्, यज्ञादिकर्मकाण्डप्रतिपादनात् अध्यात्मभावविवरणाच्च न समेषां प्रियत्वम्। वेदेषु द्विजानामेव विशिष्टा गतिः, धर्मत्वेन अभिरुचिश्च। परन्तु महाभारते सर्वेषां कृते किमपि अस्ति। सर्वमनोमोहनत्वाच्च एतद् स्त्रीशूद्रादिभ्यः अपि सुलभः। अस्य पावनत्वम्, उत्कृष्टत्वं, सर्वार्थसाधकत्वं, सर्वेभ्यः सुलभत्वञ्च प्रेक्ष्य विपश्चिद्भि - पञ्चमो वेदः ’महाभारतम्’ इति साह्लादम् उद्घोष्यते। अष्टादश पर्वेषु, अनेकोपपर्वेषु च विभक्तम् महाभारतम्। अस्य मुख्यांशाः - व्यासरहस्यम् - विदुरनीतिः - भगवद्गीता च। श्री गणेशः - यदि मम लेखनी क्षणमपि अलिखन्ती न अवतिष्टेत् - तर्हि अहं लेखको भवामि इत्यवदत् । तदा भगवान् व्यासः गूढं ग्रन्थग्रान्थिम् अरचयत् -
अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च।
अहं वेद्मि, शुको वेति, सञ्जयो वेत्ति वा न वा॥
इति सन्देहः एव - अद्यापि तच्छ्लोककूटं सुदृढं ग्रथितं, गूढत्वात् तस्य अर्थः केनापि भेत्तुं न शक्यते। अतः ’व्यासरहस्यम्’ इति ज्ञातम्। विदुरनीतिः - विदुरेण मोहग्रस्तं, दुःखितम्, अशान्तं धृतराष्ट्रं प्रति उपदिष्टा राजनीतिः विदुरनीतिरिति ख्याता। सत्यवक् विदुरः निष्पक्षपाततया धर्ममार्गद्योतकः प्रवर्तकश्चासीत्। ’प्रजागर’ नामके उपपर्वणि अष्टसु अध्यायेषु विदुरनीतिः सङ्ग्रहरूपेण निरूपिताः। विदुरस्योक्तिः न केवलं धृतराष्टम् उद्दिश्य उक्ताः, परन्तु सर्वेषां व्यक्तिजीवने उपयोगार्हा एव। महाभारतरण भूमौ मोहग्रस्तम् अर्जुनं प्रति - श्रीकृष्णेन उपदिष्टा भगवद्गीता वर्तते। सर्वोत्कृष्ट विषयस्तु अस्मिन् - ’सरस्वत्याः वृष्टिः’ इति यथोराशिविभूषिते महाभारते - अहितीयः, सर्वज्ञः, सर्वशक्तिमान्, परमयोगेश्वरः, अचिन्त्यानन्त गुणगणसम्पन्नः सृष्टि-स्थिति-प्रलयकारी, विचित्रलीलाविहारी, भक्तवत्सलः, भक्तभक्तिमान्, भक्तसर्वस्वः, निखिलरसामृतसिन्धुः, प्रेमघनविग्रहः, सच्चिदानन्दघनः वासुदेवस्य भगवतः श्रीकृष्णस्य गुणगौरवस्य मनमोल्क मधुरगीतं विद्यते - भीष्मपितामहेन उक्ते ’विष्णुसहस्रनाम’ स्तवे। एतत् सर्वं मनसि निधाय एव उद्घोष्यते -
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्।
देवी सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्॥
अधुनातने जनजीवने
संस्कृतस्य काव्यमिदम् अद्यापि जनजीवने सुविख्यातं, प्रेरणाप्रदं च तिष्ठति। दूरदर्शने 'रामायण'धारावाहिन्याः लोकप्रियताम् अनु महाभारतम् इति धारावाहिनी प्रसारिता। बी.आर.चोपडावर्येण सृष्टा इयं धारावाहिनी स्वस्य गभीराध्ययनपूर्णचित्रणात् सर्वान् आकर्षत् । दूरदर्शनयन्त्रे बहुवाहिनीभिः समृद्धे युगेऽस्मिन्नपि इयं धारावाहिनी पुनः पुनः प्रसार्यते।
इमान्यपि दृश्यताम्
भारतसावित्री
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
-
महाभारतम् (संस्कृत विकिपुस्तके)
-
Mahabharat (अंग्रेज़ी विकिस्रोते)
महाभारतम्
अनुक्रमणिका
-
महाभारतम्-०१-आदिपर्व (२६० अध्यायाः)
-
महाभारतम्-०२-सभापर्व (१०३ अध्यायाः)
-
महाभारतम्-०३-आरण्यकपर्व (३१५ अध्यायाः) (अरण्यपर्व, वनपर्व)
-
महाभारतम्-०४-विराटपर्व (७८ अध्यायाः)
-
महाभारतम्-०५-उद्योगपर्व (१९६ अध्यायाः)
-
महाभारतम्-०६-भीष्मपर्व (१२२ अध्यायाः)
-
महाभारतम्-०७-द्रोणपर्व (२०३ अध्यायाः)
-
महाभारतम्-०८-कर्णपर्व (१०१ अध्यायाः)
-
महाभारतम्-०९-शल्यपर्व (६६ अध्यायाः)
-
महाभारतम्-१०-सौप्तिकपर्व (१८ अध्यायाः)
-
महाभारतम्-११-स्त्रीपर्व (२७ अध्यायाः)
-
महाभारतम्-१२-शांतिपर्व (३७५ अध्यायाः)
-
महाभारतम्-१३-अनुशासनपर्व (२७४ अध्यायाः)
-
महाभारतम्-१४-आश्वमेधिकपर्व (११८ अध्यायाः)
-
महाभारतम्-१५-आश्रमवासिकपर्व (४१ अध्यायाः)
-
महाभारतम्-१६-मौसलपर्व (९ अध्यायाः)
-
महाभारतम्-१७-महाप्रस्थानिकपर्व (३ अध्यायाः)
-
महाभारतम्-१८-स्वर्गारोहणपर्व (६ अध्यायाः)


text:
मध्वाभदन्ताः सुविभक्तदेहा । न चौपदिग्धा न ( दिग्धाश्च) कृशाः क्षमाश्च । गात्रैः समैश्चापसमानवंशा । वराहतुल्यैः जघनैश्च भद्राः ॥१॥
वक्षोऽथ कक्षावलयः श्लथाश्च । लंबौदरः त्वग् बृहती गलश्च ॥स्थूला च कुक्षिः सह पेचकेन । सैंही च दृग् मन्दमतंगजस्य ॥२॥
मृगाः तु ह्रस्वाधरवालमेढ्राः तन्वंघ्रि ( तन्वंह्रि) कण्ठद्विजहस्तकर्णाः । स्थूलेक्षणाश्चेति यथोक्तचिह्नैः संकीर्णनागा व्यतिमिश्रचिह्नाः ॥३॥
पंचौन्नतिः सप्त मृगस्य दैर्घ्यम् अष्टौ च हस्ताः परिणाहमानम् । एकद्विवृद्धावथ मन्दभद्रौ संकीर्ननागोऽनियतप्रमाणः ॥४॥
भद्रस्य वर्णो हरितो मदश्च ( मद्स्य) मन्दस्य हारिद्रकसन्निकाशः । कृष्णो मदश्चाभिहितो मृगस्य संकीर्णनागस्य मदो विमिश्रः ॥५॥
ताम्रोष्ठतालुवदनाः कलविंकनेत्राः स्निग्ध ऊनताग्रदशनाः पृथुलायतास्याः । चापौन्नतायतनिगूढनिमग्नवंशाः तन्वेकरोमचितकूर्मसमानकुंभाः ॥६॥
विस्तीर्णकर्णहनुनाभिललाटगुह्याः कूर्मौन्नतद्विनवविंशतिभिः नखैश्च । रेखात्रयौपचितवृत्तकराः सुवाला धन्याः सुगन्धिमदपुष्करमारुताश्च ॥७॥
दीर्घांगुलिरक्तपुष्कराः सजलांभोदनिनादबृंहिणः । बृहदायतवृत्तकन्धरा धन्या भूमिपतेः मतंगजाः ॥८॥
निमर्द ( निर्मदा) अभ्यधिकहीननखांगान् कुब्जवामनकमेषविषाणान् । दृश्यकोशफलपुष्करहीनान् श्यावनीलशबलासिततालून् ॥९॥
स्वल्पवक्त्ररुहमत्कुणषण्ढान् । हस्तिनीं च गजलक्षणयुक्ताम् । गर्भिणी च नृपतिः परदेशं । प्रापयेदतिविरूपफलाः ते ॥१०॥


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २७१
कलौ भाविनृपान्वयवर्णनम्।
ऋषय ऊचुः।
पूरोर्वंशस्त्वया सूत! सभविष्यो निवेदितः।
सूर्य वंशे नृपाये तु भविष्यन्ति हि तान् वद ।। २७१.१
तथैव यादवे वंशे राजानः कीर्तिवर्धनाः।
कलौ युगे भविष्यन्ति तानपीह वदस्व नः ।। २७१.२
वंशान्ते ज्ञातयो याश्च राज्यं प्राप्स्यन्ति सुव्रताः।
ब्रूहि संक्षेपतस्तासां यथा भाव्यमनुक्रमात् ।। २७१.३
सूत उवाच।
बृहद् बलस्य दायादो वीरो राजा ह्युरुक्षयः।
उरुक्षयसुतश्चापि वत्स द्रोहो महायशाः ।। २७१.४
वत्सद्रोहात् प्रतिव्योमस्तस्य पुत्रो दिवाकरः।
तस्यैव मध्यदेशे तु अयोध्या नगरी शुभा ।। २७१.५
दिवाकरस्य भविता सहदेवो महायशाः।
सहदेवाच्च भविता ध्रुवाश्वो वै महामनाः ।। २७१.६
तस्य भाव्यो महाभागः प्रतीपाश्वश्च तत्सुतः।
प्रतीपाश्वसुतश्चापि सुप्रतीपो भविष्यति ।। २७१.७
मरुदेवः सुतस्तस्य सुनक्षत्रस्ततोऽभवत्।
किन्नराश्वः सुनक्षत्राद् भविष्यति परन्तपः ।। २७१.८
किन्नराश्वादन्तरिक्षो भविष्यति महामनाः ।
सुषेणश्चान्तरिक्षाच्च सुमित्रश्चाप्यमित्रजित् ।। २७१.९
सुमित्रजो बृहद्राजः बृहद्राजस्य वीर्यवान् ।
पुत्र कृतञ्जयो नाम धार्मिकश्च भविष्यति ।। २७१.१०
कृतञ्जयसुतो विद्वान् भविष्यति रणे जयः।
भविता सञ्जयश्चापि वीरो राजा रणे जयात् ।। २७१.११
सञ्जयस्य सुतः शाक्यः शाक्याच्छुद्धौदनो नृपः।
शुद्धौदनस्य भविता सिद्धार्थः पुष्कलः सुतः ।। २७१.१२
प्रसेनजित् ततो भाव्यः क्षुद्रको भविता ततः।
क्षुद्रकात् कुलको भाव्यः कुलकात् सुरथः स्मृतः ।। २७१.१३
सुमित्रसुरथाज्जातो अन्यस्तु भविता नृपः।
एतेचैक्ष्वाकवः प्रोक्ता भविष्या ये कलौ युगे ।। २७१.१४
बृहद्वलान्ववाये तु भविष्याः कुलवर्द्धनाः।
अत्रानुवंशश्लोकोऽयं विप्रैर्गीतः पुरातनैः ।। २७१.१५
इक्ष्वाकूणामयं वंशः सुमित्रान्तो भविष्यति।
सुमित्रं प्राप्य राजानं संस्थां प्राप्स्यति वै कलौ ।। २७१.१६
इत्येवं मानवो वंशः प्रागेव समुदाहृतः।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मागधा ये बृहद्रथाः ।। २७१.१७
पूर्वेण ये जरासन्धात् सहदेवान्वये नृपाः।
अतीता वर्त्तमानाश्च भविष्यांश्च निबोधत ।। २७१.१८
संग्रामे भारते वृत्ते सहदेवे निपातिते।
सोमाधिस्तस्य दायादो राजाऽभूत् सगिरिव्रजे ।। २७१.१९
पञ्चाशतं तताष्टौ च समा राज्यमकारयत्।
श्रुतश्रवाः चतुःषष्टिं समास्तस्यान्वयेऽभवत् ।। २७१.२०
अप्रतीपी च षट्त्रिंशत् समा राज्यमकारयत्।
चत्वारिंशत् समास्तस्य निरमित्रो दिवङ्गतः ।। २७१.२१
पञ्चाशतं समाः षट् च सुरक्षः प्राप्तवान् महीम्।
बृहत् कर्मा त्रयोविंशदब्दं राज्यमकारयत् ।। २७१.२२
सेनाजित् सम्प्रयातश्च भुक्त्वा पञ्चशतं महीम्।
श्रुतञ्जयस्तु वर्षाणि चत्वारिंशद् भविष्यति ।। २७१.२३
अष्टाविंशति वर्षाणि महीं प्राप्स्यति वै विभुः।
अष्टपञ्चाशतं षट् च राज्ये स्थास्यति वै शुचिः ।। २७१.२४
अष्टाविंशत् समा राजा क्षेमो भोक्ष्यति वै महीम्।
अनुव्रतश्चतुःषष्टि राज्यं प्राप्स्यति वीर्यवान् ।। २७१.२५
पञ्चत्रिंशतिवर्षाणि सुनेत्रो भोक्ष्यते महीम्।
भोक्ष्यते निर्वृतिश्चेमामष्टपञ्चाशतं समाः ।। २७१.२६
अष्टाविंशत् समाराज्यं त्रिनेत्रो भोक्ष्यते ततः।
चत्वारिंशत्तथाष्टौ च द्युमत्सेनो भविष्यति ।। २७१.२७
त्रयस्त्रिंशत्तु वर्षाणि महीनेत्रः प्रकाश्यते।
द्वात्रिंशत्तु समा राजा ह्यचलस्तु भविष्यति ।। २७१.२८
रिपुञ्जयस्तु वर्षाणि पञ्चाशत् प्राप्स्यते महीम्।
द्वात्रिंशति नृपाह्येते भवितारो बृहद्रथाः ।। २७१.२९
पूर्णं वर्षसहस्रन्तु तेषां राज्यं भविष्यति।
जयतां क्षत्रियाणाञ्च बालकः पुलको भवेत् ।। २७१.३०


text:
द्वितीयोपदेशः
अथासने दृधे योगी वशी हित-मिताशनः।
गुरूपदिष्ट-मार्गेण प्राणायामान् समभ्यसेत् ॥१॥
चले वाते चलं चित्तं निश्चले निश्चलं भवेत्।
योगी स्थाणुत्वम् आप्नोति ततो वायुं निरोधयेत् ॥२॥
यावद् वायुः स्थितो देहे तावज् जीवनम् उच्यते।
मरणं तस्य निष्क्रान्तिस् ततो वायुं निरोधयेत् ॥३॥
मलाकलासु नाडीषु मारुतो नैव मध्यगः।
कथं स्याद् उन्मनीभावः कार्य-सिद्धिः कथं भवेत् ॥४॥
शुद्धम् एति यदा सर्वं नाडी-चक्रं मलाकुलम्।
तदैव जायते योगी प्राण-संग्रहणे क्षमः ॥५॥
प्राणायामं ततः कुर्यान् नित्यं सात्त्विकया धिया।
यथा सुषुम्णा-नाडीस्था मलाः शुद्धिं प्रयान्ति च ॥६॥
बद्ध-पद्मासनो योगी प्राणं चन्द्रेण पूरयेत्।
धारयित्वा यथा-शक्ति भूयः सूर्येण रेचयेत् ॥७॥
प्राणं सूर्येण चाकृष्य पूरयेद् उदरं शनैः।
विधिवत् कुम्भकं कृत्वा पुनश् चन्द्रेण रेचयेत् ॥८॥
येन त्यजेत् तेन पीत्वा धारयेद् अतिरोधतः।
रेचयेच् च ततोऽन्येन शनैर् एव न वेगतः ॥९॥
प्राणं चेद् इडया पिबेन् नियमितं भूयोऽन्यथा रेचयेत् पीत्वा पिङ्गलया समीरणम् अथो बद्ध्वा त्यजेद् वामया।
सूर्य-चन्द्रमसोर् अनेन विधिनाभ्यासं सदा तन्वतां शुद्धा नाडि-गणा भवन्ति यमिनां मास-त्रयाद् ऊर्ध्वतः ॥१०॥
प्रातर् मध्यन्दिने सायम् अर्ध-रात्रे च कुम्भकान्।
शनैर् अशीति-पर्यन्तं चतुर् वारं समभ्यसेत् ॥११॥
कनीयसि भवेद् स्वेद कम्पो भवति मध्यमे।
उत्तमे स्थानम् आप्नोति ततो वायुं निबन्धयेत् ॥१२॥
जलेन श्रम-जातेन गात्र-मर्दनम् आचरेत्।
दृढता लघुता चैव तेन गात्रस्य जायते ॥१३॥
अभ्यास-काले प्रथमे शस्तं क्षीराज्य-भोजनम्।
ततोऽभ्यासे दृढीभूते न तादृङ्-नियम-ग्रहः ॥१४॥
यथा सिंहो गजो व्याघ्रो भवेद् वश्यः शनैः शनैः।
तथैव सेवितो वायुर् अन्यथा हन्ति साधकम् ॥१५॥
प्राणायामेन युक्तेन सर्व-रोग-क्षयो भवेत्।
अयुक्ताभ्यास-योगेन सर्व-रोग-समुद्गमः ॥१६॥
हिक्का श्वासश् च कासश् च शिरः-कर्णाक्षि-वेदनाः।
भवन्ति विविधाः रोगाः पवनस्य प्रकोपतः ॥१७॥
युक्तं युक्तं त्यजेद् वायुं युक्तं युक्तं च पूरयेत्।
युक्तं युक्तं च बध्नीयाद् एवं सिद्धिम् अवाप्नुयात् ॥१८॥
यदा तु नाडी-शुद्धिः स्यात् तथा चिह्नानि बाह्यतः।
कायस्य कृशता कान्तिस् तदा जायते निश्चितम् ॥१९॥
यथेष्टं धारणं वायोर् अनलस्य प्रदीपनम्।
नादाभिव्यक्तिर् आरोग्यं जायते नाडि-शोधनात् ॥२०॥
मेद-श्लेष्माधिकः पूर्वं षट्-कर्माणि समाचरेत्।
अन्यस् तु नाचरेत् तानि दोषाणां समभावतः ॥२१॥
धौतिर् बस्तिस् तथा नेतिस् त्राटकं नौलिकं तथा।
कपाल-भातिश् चैतानि षट्-कर्माणि प्रचक्षते ॥२२॥
कर्म षट्कम् इदं गोप्यं घट-शोधन-कारकम्।
विचित्र-गुण-सन्धाय पूज्यते योगि-पुङ्गवैः ॥२३॥
तत्र धौतिः- चतुर्-अङ्गुल-विस्तारं हस्त-पञ्च-दशायतम्।
गुरूपदिष्ट-मार्गेण सिक्तं वस्त्रं शनैर् ग्रसेत्।
पुनः प्रत्याहरेच् चैतद् उदितं धौति-कर्म तत् ॥२४॥
कास-श्वास-प्लीह-कुष्ठं कफरोगाश् च विंशतिः।
धौति-कर्म-प्रभावेण प्रयान्त्य् एव न संशयः ॥२५॥
अथ बस्तिः- नाभि-दघ्न-जले पायौ न्यस्त-नालोत्कटासनः।
आधाराकुञ्चनं कुर्यात् क्षालनं बस्ति-कर्म तत् ॥२६॥
गुल्म-प्लीहोदरं चापि वात-पित्त-कफोद्भवाः।
बस्ति-कर्म-प्रभावेण क्षीयन्ते सकलामयाः ॥२७॥
धान्त्वद्रियान्तः-करण-प्रसादं दधाच् च कान्तिं दहन-प्रदीप्तम्।
अशेष-दोषोपचयं निहन्याद् अभ्यस्यमानं जल-बस्ति-कर्म ॥२८॥
अथ नेतिः- सूत्रं वितस्ति-सुस्निग्धं नासानाले प्रवेशयेत्।
मुखान् निर्गमयेच् चैषा नेतिः सिद्धैर् निगद्यते ॥२९॥
कपाल-शोधिनी चैव दिव्य-दृष्टि-प्रदायिनी।
जत्रूर्ध्व-जात-रोगौघं नेतिर् आशु निहन्ति च ॥३०॥
अथ त्राटकम्- निरीक्षेन् निश्चल-दृशा सूक्ष्म-लक्ष्यं समाहितः।
अश्रु-सम्पात-पर्यन्तम् आचार्यैस् त्राटकं स्मृतम् ॥३१॥
मोचनं नेत्र-रोगाणां तन्दाद्रीणां कपाटकम्।
यत्नतस् त्राटकं गोप्यं यथा हाटक-पेटकम् ॥३२॥
अथ नौलिः- अमन्दावर्त-वेगेन तुन्दं सव्यापसव्यतः।
नतांसो भ्रामयेद् एषा नौलिः सिद्धैः प्रशस्यते ॥३३॥
मन्दाग्नि-सन्दीपन-पाचनादि-सन्धापिकानन्द-करी सदैव।
अशेष-दोष-मय-शोषणी च हठ-क्रिया मौलिर् इयं च नौलिः ॥३४॥
अथ कपालभातिः- भस्त्रावल् लोह-कारस्य रेच-पूरौ ससम्भ्रमौ।
कपालभातिर् विख्याता कफ-दोष-विशोषणी ॥३५॥
षट्-कर्म-निर्गत-स्थौल्य-कफ-दोष-मलादिकः।
प्राणायामं ततः कुर्याद् अनायासेन सिद्ध्यति ॥३६॥
प्राणायामैर् एव सर्वे प्रशुष्यन्ति मला इति।
आचार्याणां तु केषांचिद् अन्यत् कर्म न संमतम् ॥३७॥
अथ गज-करणी- उदर-गत-पदार्थम् उद्वमन्ति पवनम् अपानम् उदीर्य कण्ठ-नाले।
क्रम-परिचय-वश्य-नाडि-चक्रा गज-करणीति निगद्यते हठज्ञैः ॥३८॥
ब्रह्मादयोऽपि त्रिदशाः पवनाभ्यास-तत्पराः।
अभूवन्न् अन्तक-भ्यात् तस्मात् पवनम् अभ्यसेत् ॥३९॥
यावद् बद्धो मरुद् देहे यावच् चित्तं निराकुलम्।
यावद् दृष्टिर् भ्रुवोर् मध्ये तावत् काल-भयं कुतः ॥४०॥
विधिवत् प्राण-संयामैर् नाडी-चक्रे विशोधिते।
सुषुम्णा-वदनं भित्त्वा सुखाद् विशति मारुतः ॥४१॥
अथ मनोन्मनी- मारुते मध्य-संचारे मनः-स्थैर्यं प्रजायते।
यो मनः-सुस्थिरी-भावः सैवावस्था मनोन्मनी ॥४२॥
तत्-सिद्धये विधानज्ञाश् चित्रान् कुर्वन्ति कुम्भकान्।
विचित्र कुम्भकाभ्यासाद् विचित्रां सिद्धिम् आप्नुयात् ॥४३॥
अथ कुम्भक-भेदाः-- सूर्य-भेदनम् उज्जायी सीत्कारी शीतली तथा।
भस्त्रिका भ्रामरी मूर्च्छा प्लाविनीत्य् अष्ट-कुम्भकाः ॥४४॥
पूरकान्ते तु कर्तव्यो बन्धो जालन्धराभिधः।
कुम्भकान्ते रेचकादौ कर्तव्यस् तूड्डियानकः ॥४५॥
अधस्तात् कुञ्चनेनाशु कण्ठ-सङ्कोचने कृते।
मध्ये पश्चिम-तानेन स्यात् प्राणो ब्रह्म-नाडिगः ॥४६॥
आपानम् ऊर्ध्वम् उत्थाप्य प्राणं कण्ठाद् अधो नयेत्।
योगी जरा-विमुक्तः सन् षोडशाब्द-वया भवेत् ॥४७॥
अथ सूर्य-भेदनम्- आसने सुखदे योगी बद्ध्वा चैवासनं ततः।
दक्ष-नाड्या समाकृष्य बहिःस्थं पवनं शनैः ॥४८॥
आकेशाद् आनखाग्राच् च निरोधावधि कुम्भयेत्।
ततः शनैः सव्य-नाड्या रेचयेत् पवनं शनैः ॥४९॥
कपाल-शोधनं वात-दोष-घ्नं कृमि-दोष-हृत्।
पुनः पुनर् इदं कार्यं सूर्य-भेदनम् उत्तमम् ॥५०॥
अथ उज्जायी- मुखं संयम्य नाडीभ्याम् आकृष्य पवनं शनैः।
यथा लगति कण्ठात् तु हृदयावधि स-स्वनम् ॥५१॥
पूर्ववत् कुम्भयेत् प्राणं रेचयेद् इडया तथा।
श्लेष्म-दोष-हरं कण्ठे देहानल-विवर्धनम् ॥५२॥
नाडी-जलोदराधातु-गत-दोष-विनाशनम्।
गच्छता तिष्ठता कार्यम् उज्जाय्य् आख्यं तु कुम्भकम् ॥५३॥
अथ सीत्कारी- सीत्कां कुर्यात् तथा वक्त्रे घ्राणेनैव विजृम्भिकाम्।
एवम् अभ्यास-योगेन काम-देवो द्वितीयकः ॥५४॥
योगिनी चक्र-संमान्यः सृष्टि-संहार-कारकः।
न क्षुधा न तृषा निद्रा नैवालस्यं प्रजायते ॥५५॥
भवेत् सत्त्वं च देहस्य सर्वोपद्रव-वर्जितः।
अनेन विधिना सत्यं योगीन्द्रो भूमि-मण्डले ॥५६॥
अथ शीतली- जिह्वया वायुम् आकृष्य पूर्ववत् कुम्भ-साधनम्।
शनकैर् घ्राण-रन्ध्राभ्यां रेचयेत् पवनं सुधीः ॥५७॥
गुल्म-प्लीहादिकान् रोगान् ज्वरं पित्तं क्षुधां तृषाम्।
विषाणि शीतली नाम कुम्भिकेयं निहन्ति हि ॥५८॥
अथ भस्त्रिका- ऊर्वोर् उपरि संस्थाप्य शुभे पाद-तले उभे।
पद्मासनं भवेद् एतत् सर्व-पाप-प्रणाशनम् ॥५९॥
सम्यक् पद्मासनं बद्ध्वा सम-ग्रीवोदरः सुधीः।
मुखं संयम्य यत्नेन प्राणं घ्राणेन रेचयेत् ॥६०॥
यथा लगति हृत्-कण्ठे कपालावधि स-स्वनम्।
वेगेन पूरयेच् चापि हृत्-पद्मावधि मारुतम् ॥६१॥
पुनर् विरेचयेत् तद्वत् पूरयेच् च पुनः पुनः।
यथैव लोहकारेण भस्त्रा वेगेन चाल्यते ॥६२॥
तथैव स्व-शरीर-स्थं चालयेत् पवनं धिया।
यदा श्रमो भवेद् देहे तदा सूर्येण पूरयेत् ॥६३॥
यथोदरं भवेत् पूर्णम् अनिलेन तथा लघु।
धारयेन् नासिकां मध्या-तर्जनीभ्यां विना दृढम् ॥६४॥
विधिवत् कुम्भकं कृत्वा रेचयेद् इडयानिलम्।
वात-पित्त-श्लेष्म-हरं शरीराग्नि-विवर्धनम् ॥६५॥
कुण्डली बोधकं क्षिप्रं पवनं सुखदं हितम्।
ब्रह्म-नाडी-मुखे संस्थ-कफाद्य्-अर्गल-नाशनम् ॥६६॥
सम्यग् गात्र-समुद्भूत-ग्रन्थि-त्रय-विभेदकम्।
विशेषेणैव कर्तव्यं भस्त्राख्यं कुम्भकं त्व् इदम् ॥६७॥
अथ भ्रामरी- वेगाद् घोषं पूरकं भृङ्ग-नादं भृङ्गी-नादं रेचकं मन्द-मन्दम्।
योगीन्द्राणी̀अम् एवम् अभ्यास-योगाच् चित्ते जाता काचिद् आनन्द-लीला ॥६८॥
अथ मूर्च्छा- पूरकान्ते गाढतरं बद्ध्वा जालन्धरं शनैः।
रेचयेन् मूर्च्छाख्येयं मनो-मूर्च्छा सुख-प्रदा ॥६९॥
अथ प्लाविनी- अन्तः प्रवर्तितोदार-मारुतापूरितोदरः।
पयस्य् अगाधेऽपि सुखात् प्लवते पद्म-पत्रवत् ॥७०॥
प्राणायामस् त्रिधा प्रोक्तो रेच-पूरक-कुम्भकैः।
सहितः केवलश् चेति कुम्भको द्विविधो मतः ॥७१॥
यावत् केवल-सिद्धिः स्यात् सहितं तावद् अभ्यसेत्।
रेचकं पूरकं मुक्त्वा सुखं यद् वायु-धारणम् ॥७२॥
प्राणायामोऽयम् इत्य् उक्तः स वै केवल-कुम्भकः।
कुम्भके केवले सिद्धे रेच-पूरक-वर्जिते ॥७३॥
न तस्य दुर्लभं किंचित् त्रिषु लोकेषु विद्यते।
शक्तः केवल-कुम्भेन यथेष्टं वायु-धारणात् ॥७४॥
राज-योग-पदं चापि लभते नात्र संशयः।
कुम्भकात् कुण्डली-बोधः कुण्डली-बोधतो भवेत्।
अनर्गला सुषुम्णा च हठ-सिद्धिश् च जायते ॥७५॥
हठं विना राजयोगो राज-योगं विना हठः।
न सिध्यति ततो युग्मम् आनिष्पत्तेः समभ्यसेत् ॥७६॥
कुम्भक-प्राण-रोधान्ते कुर्याच् चित्तं निराश्रयम्।
एवम् अभ्यास-योगेन राज-योग-पदं व्रजेत् ॥७७॥
वपुः कृशत्वं वदने प्रसन्नता नाद-स्फुटत्वं नयने सुनिर्मले।
अरोगता बिन्दु-जयोऽग्नि-दीपनं नाडी-विशुद्धिर् हठ-सिद्धि-लक्षणम् ॥७८॥
इति हठ-प्रदीपिकायां द्वितीयोपदेशः
Translation - भाषांतर
N/A


text:
1. एतान् प्रयोगान् साधयत – शार्ङिञ्जयः, विद्वाँल्लिखति, प्रश्नः, शान्तः
2. सवर्णसँज्ञासूत्रं उल्लिख्य थ, म, इ, क, ड वर्णेषु कयोरपि द्वयोः स्थानम् प्रयत्नञ्च लिखत।
3. एतन्मुरारि, उत्थानम् , षट्त्सन्तः, संस्कर्ता, प्रत्यङ्ङात्मा, तच्छ्लोकेन एषु यथेच्छं चतुर्णां प्रयोगाणां सिद्धिं प्रदर्शयत।
4 वाग्घरिः, प्राङ्खषष्ठः, नॄँ:पाहि, शिवच्छाया – एते प्रयोगाः सूत्रनिर्देशेन साधु साधनीयाः।
5. तच्छिवः, कांस्कान् , भवाँस्तनोति, शिवोऽर्च्यः – एते प्रयोगाः साध्यन्ताम्।
6. सन्नच्युतः, एषोऽत्र, चक्रिँस्त्रायस्व, हरेऽव, शिवो वन्द्यः, देवा इह, एषको रुद्रः – एतेषु पञ्चानां साधुत्वं विधाय मनस् +रथ इत्यत्र सन्धौ किं रूपम् इति सप्रमाणं लिखत ।
7. शम्भू राजते. सैष दाशरथी रामः, स शम्भुः, विष्णुस्त्राता, हरिं वन्दे, षण्णाम् – एते प्रयोगाः साध्यन्ताम्


text:
परिच्छेदः ३
तथै "वैकमेवाद्वितीय" मित्यादिश्रुत्यात्मनोऽद्वितीयत्वाच्च न वेदान्तानां कर्मोपासनाप्रतिपादकत्वं
किन्खण्डैकरससच्चिदानन्दाद्वितीयबोधकत्वमेवेति ब्रह्मसमन्वयबोधपदार्थ इति यावत् ।
तस्मादुपक्रमादिलिङ्गैर्वेदान्तानां ब्रह्मपरत्वमेवेति सिद्धम् ।
उपक्रमे हि "सदेव सौम्येदमग्न आसीत्" "एकमेवाद्वितीयम्" आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीन्नान्यत्किंचनमिषत्"
"अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः" "ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ता" दित्याद्याः श्रुतयस्तदर्थश्र्च सदित्यस्तिमात्रं बोध्यते ।
एवेत्यवधारणे । किं तदवध्रियते तदाह इदमिति ।
यदिदं व्याकृतं जगदग्ने उत्पत्तेः प्राक् सदेव आसीत् अव्याकृतं सत् कारणात्मकं सदेव आसीदित्यर्थः ।
हे सौम्य प्रियदर्शनेति पित्रा पुत्रः संबोध्यते ।
बुद्धिग्राह्यं स्थूलं पृथिव्यादिप्रागुत्पत्तेर्माभूदन्यत्तु महदादिसूक्ष्ममासीदेवेति नेत्याह एकमिति ।
सतोऽन्यत्कार्यं नासीदेवेत्यर्थः ।
तथापि मृदो घटाकारपरिणामयितृकुलालवज्जन्यनिमित्तं सतोऽन्यदासीत्याशंक्याह
अद्वितीयमिति सतोऽपि चित्त्वं विना प्रधानवन्न हेतुतेत्याशंक्य श्रुत्यन्तरमुदाहृतम् ।
"आत्मा वा इदमिति" आप्नोतीत्यात्मा मूलकारणम् । वैशब्देन प्राग्वत्स्मर्यते अवशिष्टमुक्तार्थम् ।
तस्य निर्विशेषत्वार्थं श्रुत्यन्तरं तदेतदिति तच्छब्देन,
‘इंद्रोमायाभि’ रीति प्रकृत्यात्मोक्तः विधेयं ब्रह्मापेक्ष्यनपुंसकमेतद यत्तद् ब्रह्मेत्यर्थः ।
तत्किं लक्षणं तत्राह अपूर्वमिति । पूर्वं कारणं यस्य नास्ति तदपूर्वमकार्यमित्यर्थः ।
अपरं कार्यं वास्तव यस्य नास्तीत्यनपरमकारणमित्यर्थः अनन्तरं
नाम जात्यन्तरालमन्तराले यस्य नास्तीत्यनन्तरमेकरसमित्यर्थः ।
इत्येवं वैदिकलौकिकप्रतिपादितोऽद्वैतसिद्धान्त
आत्मज्ञानफलप्राप्तिरनेकजन्मार्जितपुण्यपुञ्जपरिपाकवशादात्मैक्यज्ञानं
शुद्धीविद्योपासनया च लभ्यते तत्र प्रमाणानि यथा "आचार्यवान्पुरुषो वेद" ‘यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ’
‘तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्र्नेन सेवया’ ‘उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः’
‘श्रद्धावॉंल्लभते ज्ञानं’ ‘ज्ञानिनो लभन्ते मोक्ष’ मित्याद्याः श्रुतिस्मृतयोऽपि बहुशः गायन्ति मोक्षधर्मान् ।
ज्ञानपरिपाकदशायां जीवन्मुक्तिः श्रुतिस्मृत्युक्तक्रमेण गुरुमुपसृत्य तत्प्रसादात्तदुपदेशेन ब्रह्म तत्पदार्थं
त्वंपदार्थ च विचिन्त्य वेदानतप्रतिपादनानुकूलप्रमाणसाध्यसामानाधिकरण्यन्यायेन ब्रह्मणि
पर्यवसितो भवेत्कृतकृत्यश्र्च भवेत् तत्र स्मृतिप्रमाणमवतरति ‘ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत्’ इति ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
This Page is courtesy of Sanskrit Documents List. Please send your corrections
shrI shivaananda lahari श्री शिवानन्द लहरी कलाभ्यां चूडालङ्कृतशशिकलाभ्यां निजतपः\- फलाभ्यां भक्तेश्हु प्रकटितफलाभ्यां भवतु मे । शिवाभ्यामस्तोकत्रिभुवनशिवाभ्यां हृदि पुन\- र्भवाभ्यामानन्दस्फुरदनुभवाभ्यां नतिरियम.ह ॥ १॥ गलन्ती शंभो त्वच्चरितसरितः किल्बिश्हरजो दलन्ती धीकुल्यासरणिश्हु पतन्ती विजयताम.ह । दिशन्ती संसारभ्रमणपरितापोपशमनं वसन्ती मच्चेतोहृदभुवि शिवानन्दलहरी ॥ २॥ त्रयीवेद्यं हृद्यं त्रिपुरहरमाद्यं त्रिनयनं जटाभारोदारं चलदुरगहारं मृगधरम.ह । महादेवं देवं मयि सदयभावं पशुपतिं चिदालम्बं साम्बं शिवमतिविडम्बं हृदि भजे ॥ ३॥ सहस्रं वर्तन्ते जगति विबुधाः क्शुद्रफलदा न मन्ये स्वप्ने वा तदनुसरणं तत्कृतफलम.ह । हरिब्रह्मादीनामापि निकटभाजामसुलभं चिरं याचे शंभो तव पदांभोजभजनम.ह ॥ ४॥ स्मृतौ शास्त्रे वैद्ये शकुनकवितागानफणितौ पुराणे मन्त्रे वा स्तुतिनटनहास्येश्ह्वचतुरः । कथं राघ्य़ां प्रीतिर्भवति मयि को.अहं पशुपते पशुं मां सर्वघ्य़ प्रथित कृपया पालय विभो ॥ ५॥ घटो वा मृत्पिण्डो.अप्यणुरपि च धूमो.अग्निरचलः पटो वा तन्तुर्वा परिहरति किं घोरशमनम.ह । वृथा कण्ठक्शोभं वहसि तरसा तर्कवचसा पदाम्भोजं शंभोर्भज परमसौख्यं व्रज सुधीः ॥ ६॥ मनस्ते पादाब्जे निवसतु वचः स्तोत्रफणितौ करौ चाभ्यर्चायां श्रुतिरपि कथाकर्णनविधौ । तव ध्याने बुद्धिर्नयनयुगलं मूर्तिविभवे परग्रन्थान.ह कैर्वा परमशिव जाने परमतः ॥ ७॥ यथा बुद्धिः शुक्तौ रजतमिति काचाश्मनि मणि\- र्जले पैश्ह्टे क्शीरं भवति मृगतृश्ह्णासु सलिलम.ह । तथा देवभ्रान्त्या भजति भवदन्यं जडजनो महादेवेशं त्वां मनसि च न मत्वा पशुपते ॥ ८॥ गभीरे कासारे विशति विजने घोरविपिने विशाले शैले च भ्रमति कुसुमार्थं जडमतिः । समर्प्यैकं चेतः सरसिजमुमानाथ भवते सुखेनावस्थातुं जन इह न जानाति किमहो ॥ ९॥ नरत्वं देवत्वं नगवनमृगत्वं मशकता पशुत्वं कीटत्वं भवतु विहगत्वादि जननम.ह । सदा त्वत्पादाब्जस्मरणपरमानन्दलहरी\- विहारासक्तं चेद.ह्धृदयमिह किं तेन वपुश्हा ॥ १०॥ वटुर्वा गेही वा यतिरपि जटी वा तदितरो नरो वा यः कश्चिद्भवतु भव किं तेन भवति । यदीयं हृत्पद्मं यदि भवदधीनं पशुपते तदीयस्त्वं शंभो भवसि भवभारं च वहसि ॥ ११॥ गुहायां गेहे वा बहिरपि वने वा.अद्रिशिखरे जले वा वह्नौ वा वसतु वसतेः किं वद फलम.ह । सदा यस्यैवान्तःकरणमपि शंभो तव पदे स्थितं चेद्योगो.असौ स च परमयोगी स च सुखी ॥ १२॥ असारे संसारे निजभजनदूरे जडधिया भ्रमन्तं मामन्धं परमकृपया पातुमुचितम.ह । मदन्यः को दीनस्तव कृपणरक्शातिनिपुण\- स्त्वदन्यः को वा मे त्रिजगति शरण्यः पशुपते ॥ १३॥ प्रभुस्त्वं दीनानां खलु परमबन्धुः पशुपते प्रमुख्यो.अहं तेश्हामपि किमुत बन्धुत्वमनयोः । त्वयैव क्शन्तव्याः शिव मदपराधाश्च सकलाः प्रयत्नात्कर्तव्यं मदवनमियं बन्धुसरणिः ॥ १४॥ उपेक्शा नो चेत.ह किं न हरसि भवद.ह्ध्यानविमुखां दुराशाभूयिश्ह्ठां विधिलिपिमशक्तो यदि भवान.ह । शिरस्तद्वैधात्रं न नखलु सुवृत्तं पशुपते कथं वा निर्यत्नं करनखमुखेनैव लुलितम.ह ॥ १५॥ विरिञ्चिर्दीर्घायुर्भवतु भवता तत्परशिर\- श्चतुश्ह्कं संरक्श्यं स खलु भुवि दैन्यं लिखितवान.ह । विचारः को वा मां विशद कृपया पाति शिव ते कटाक्शव्यापारः स्वयमपि च दीनावनपरः ॥ १६॥ फलाद्वा पुण्यानां मयि करुणया वा त्वयि विभो प्रसन्ने.अपि स्वामिन.ह भवदमलपादाब्जयुगलम.ह । कथं पश्येयं मां स्थगयति नमः संभ्रमजुश्हां निलिम्पानां श्रोणिर्निजकनकमाणिक्यमकुटैः ॥ १७॥ त्वमेको लोकानां परमफलदो दिव्यपदवीं वहन्तस्त्वन्मूलां पुनरपि भजन्ते हरिमुखाः । कियद्वा दाक्शिण्यं तव शिव मदाशा च कियती कदा वा मद्रक्शां वहसि करुणापूरितदृशा ॥ १८॥ दुराशाभूयिश्ह्ठे दुरधिपगृहद्वारघटके दुरन्ते संसारे दुरितनिलये दुःखजनके । मदायासं किं न व्यपनयसि कस्योपकृतये वदेयं प्रीतिश्चेत्तव शिव कृतार्थाः खलु वयम.ह ॥ १९॥ सदा मोहाटव्यां चरति युवतीनां कुचगिरौ नटत्याशाशाखास्वटति झटिति स्वैरमभितः । कपालिन.ह भिक्शो मे हृदयकपिमत्यन्तचपलं दृढं भक्त्या बद्ध्वा शिव भवदधीनं कुरु विभो ॥ २०॥ धृतिस्तंभाधारां दृढगुणनिबद्धां सगमनां विचित्रां पद्माढ्यां प्रतिदिवससन्मार्गघटिताम.ह । स्मरारे मच्चेतःस्फुटपटकुटीं प्राप्य विशदां जय स्वामिन.ह शक्त्या सह शिवगणैः सेवित विभो ॥ २१॥ प्रलोभाद्यैरर्थाहरणपरतन्त्रो धनिगृहे प्रवेशोद्युक्तस्सन.ह भ्रमति बहुधा तस्करपते । इमं चेतश्चोरं कथमिह सहे शंकर विभो तवाधीनं कृत्वा मयि निरपराधे कुरु कृपाम.ह ॥ २२॥ करोमि त्वत्पूजां सपदि सुखदो मे भव विभो विधित्वं विश्ह्णुत्वं दिशसि खलु तस्याः फलमिति । पुनश्च त्वां द्रश्ह्टुं दिवि भुवि वहन.ह पक्शिमृगता\- मदृश्ह्ट्वा तत्खेदं कथमिह सहे शंकर विभो ॥ २३॥ कदा वा कैलासे कनकमणिसौधे सहगणै\- र्वसन.ह शंभोरग्रे स्फुटघटितमूर्धाञ्जलिपुटः । विभो साम्ब स्वामिन.ह परमशिव पाहीति निगदन.ह विधातईणां कल्पान.ह क्शणमिव विनेश्ह्यामि सुखतः ॥ २४॥ स्तवैर्ब्रह्मादीनां जयजयवचोभिर्नियमिनां गणानां केलीभिर्मदकलमहोक्शस्य ककुदि । स्थितं नीलग्रीवं त्रिनयनमुमाश्लिश्ह्टवपुश्हं कदा त्वां पश्येयं करधृतमृगं खण्डपरशुम.ह ॥ २५॥ कदा वा त्वां दृश्ह्ट्वा गिरिश तव भव्याङ्घ्रियुगलं गृहीत्वा हस्ताभ्यां शिरसि नयने वक्शसि वहन.ह । समाश्लिश्ह्याघ्राय स्फुटजलजगन्धान.ह परिमला\- नलाभ्यां ब्रह्माद्यैर्मुदमनुभविश्ह्यामि हृदये ॥ २६॥ करस्थे हेमाद्रौ गिरिश निकटस्थे धनपतौ गृहस्थे स्वर्भूजा.अमरसुरभिचिन्तामणिगणे । शिरस्थे शीतांशौ चरणयुगलस्थे.अखिलशुभे कमर्थं दास्ये.अहं भवतु भवदर्थं मम मनः ॥ २७॥ सारूप्यं तव पूजने शिव महादेवेति संकीर्तने सामीप्यं शिवभक्तिधुर्यजनतासांगत्यसंभाश्हणे । सालोक्यं च चराचरात्मकतनुध्याने भवानीपते सायुज्यं मम सिद्धमत्र भवति स्वामिन.ह कृतार्थो.अस्म्यहम.ह ॥ २८॥ त्वत्पादाम्बुजमर्चयामि परमं त्वां चिन्तयाम्यन्वहं त्वामीशं शरणं व्रजामि वचसा त्वामेव याचे विभो । वीक्शां मे दिश चाक्शुश्हीं सकरुणां दिव्यैश्चिरं प्रार्थितां शंभो लोकगुरो मदीयमनसः सौख्योपदेशं कुरु ॥ २९॥ वस्त्रोद्धूतविधौ सहस्रकरता पुश्ह्पार्चने विश्ह्णुता गन्धे गन्धवहात्मता.अन्नपचने बर्हिर्मुखाध्यक्शता । पात्रे काञ्चनगर्भतास्ति मयि चेद.ह बालेन्दुचूडामणे शुश्रूश्हां करवाणि ते पशुपते स्वामिन.ह त्रिलोकीगुरो ॥ ३०॥ नालं वा परमोपकारकमिदं त्वेकं पशूनां पते पश्यन.ह कुक्शिगतान.ह चराचरगणान.ह बाह्यस्थितान.ह रक्शितुम.ह । सर्वामर्त्यपलायनौश्हधमतिज्वालाकरं भीकरं निक्शिप्तं गरलं गले न गिलितं नोद्गीर्णमेव त्वया ॥ ३१॥ ज्वालोग्रः सकलामरातिभयदः क्श्वेलः कथं वा त्वया दृश्ह्टः किं च करे धृतः करतले किं पक्वजंबूफलम.ह । जिह्वायां निहितश्च सिद्धघुटिका वा कण्ठदेशे भृतः किं ते नीलमणिर्विभूश्हणमयं शंभो महात्मन.ह वद ॥ ३२॥ नालं वा सकृदेव देव भवतः सेवा नतिर्वा नुतिः पूजा वा स्मरणं कथाश्रवणमप्यालोकनं मादृशाम.ह । स्वामिन्नस्थिरदेवतानुसरणायासेन किं लभ्यते का वा मुक्तिरितः कुतो भवति चेत.ह किं प्रार्थनीयं तदा ॥ ३३॥ किं ब्रूमस्तव साहसं पशुपते कस्यास्ति शंभो भव\- द्धैर्यं चेदृशमात्मनः स्थितिरियं चान्यैः कथं लभ्यते । भ्रश्यद्देवगणं त्रसन्मुनिगणं नश्यत्प्रपञ्चं लयं पश्यन्निर्भय एक एव विहरत्यानन्दसान्द्रो भवान.ह ॥ ३४॥ योगक्शेमधुरंधरस्य सकलश्रेयःप्रदोद्योगिनो दृश्ह्टादृश्ह्टमतोपदेशकृतिनो बाह्यान्तरव्यापिनः । सर्वघ्य़स्य दयाकरस्य भवतः किं वेदितव्यं मया शंभो त्वं परमान्तरङ्ग इति मे चित्ते स्मराम्यन्वहम.ह ॥ ३५॥ भक्तो भक्तिगुणावृते मुदमृतापूर्णे प्रसन्ने मनः कुम्भे साम्ब तवाङ्घ्रिपल्लवयुगं संस्थाप्य संवित्फलम.ह । सत्वं मन्त्रमुदीरयन्निजशरीरागारशुद्धिं वहन.ह पुण्याहं प्रकटीकरोमि रुचिरं कल्याणमापादयन.ह ॥ ३६॥ आम्नायाम्बुधिमादरेण सुमनस्संघाः समुद्यन्मनो मन्थानं दृढभक्तिरज्जुसहितं कृत्वा मथित्वा ततः । सोमं कल्पतरुं सुपर्वसुरभिं चिन्तामणिं धीमतां नित्यानन्दसुधां निरन्तररमासौभाग्यमातन्वते ॥ ३७॥ प्राक्पुण्याचलमार्गदर्शितसुधामूर्तिःप्रसन्नः शिवः सोमः सद्गुणसेवितो मृगधरः पूर्णस्तमोमोचकः । चेतः पुश्ह्करलक्शितो भवति चेदानन्दपाथोनिधिः प्रागल्भ्येन विजृम्भते सुमनसां वृत्तिस्तदा जायते ॥ ३८॥ धर्मो मे चतुरङ्घ्रिकः सुचरितः पापं विनाशं गतं कामक्रोधमदादयो विगलिताः कालाः सुखाविश्ह्कृताः । घ्य़ानानन्दमहौश्हधिः सुफलिता कैवल्यनाथे सदा मान्ये मानसपुण्डरीकनगरे राजावतंसे स्थिते ॥ ३९॥ धीयन्त्रेण वचोघटेन कविताकुल्योपकुल्याक्रमै\- रानीतैश्च सदाशिवस्य चरिताम्भोराशिदिव्यामृतैः । हृत्केदारयुताश्च भक्तिकलमाः साफल्यमातन्वते दुर्भिक्शान.ह मम सेवकस्य भगवन.ह विश्वेश भीतिः कुतः ॥ ४०॥ पापोत्पातविमोचनाय रुचिरैश्वर्याय मृत्युंजय स्तोत्रध्याननतिप्रदक्शिणसपर्यालोकनाकर्णने । जिह्वाचित्तशिरोङ.ह्घ्रिहस्तनयनश्रोत्रैरहं प्रार्थितो मामाघ्य़ापय तन्निरूपय मुहुर्मामेव मा मे.अवचः ॥ ४१॥ गाम्भीर्यं परिखापदं घनधृतिः प्राकार उद्यद.ह्गुण\- स्तोमश्चाप्तबलं घनेन्द्रियचयो द्वाराणि देहे स्थितः । विद्यावस्तुसमृद्धिरित्यखिलसामग्रीसमेते सदा दुर्गातिप्रियदेव मामकमनोदुर्गे निवासं कुरु ॥ ४२॥ मा गच्च्ह त्वमितस्ततो गिरिश भो मय्येव वासं कुरु स्वामिन्नादिकिरात मामकमनःकान्तारसीमान्तरे । वर्तन्ते बहुशो मृगा मदजुश्हो मात्सर्यमोहादय\- स्तान.ह हत्वा मृगयाविनोदरुचितालाभं च संप्राप्स्यसि ॥ ४३॥ करलग्नमृगः करीन्द्रभङ्गो घनशार्दूलविखण्डनो.अस्तजन्तुः । गिरिशो विशदाकृतिश्च चेतः\- कुहरे पञ्चमुखोस्ति मे कुतो भीः ॥ ४४॥ च्हन्दःशाखिशिखान्वितैर्द्विजवरैः संसेविते शाश्वते सौख्यापादिनि खेदभेदिनि सुधासारैः फलैर्दीपिते । चेतःपक्शिशिखामणे त्यज वृथासंचारमन्यैरलं नित्यं शंकरपादपद्मयुगलीनीडे विहारं कुरु ॥ ४५॥ आकीर्णे नखराजिकान्तिविभवैरुद्यत्सुधावैभवै\- राधौतेपि च पद्मरागललिते हंसव्रजैराश्रिते । नित्यं भक्तिवधूगणैश्च रहसि स्वेच्च्हाविहारं कुरु स्थित्वा मानसराजहंस गिरिजानाथाङ्घ्रिसौधान्तरे ॥ ४६॥ शंभुध्यानवसन्तसंगिनि हृदारामे.अघजीर्णच्च्हदाः स्रस्ता भक्तिलताच्च्हटा विलसिताः पुण्यप्रवालश्रिताः । दीप्यन्ते गुणकोरका जपवचःपुश्ह्पाणि सद्वासना घ्य़ानानन्दसुधामरन्दलहरी संवित्फलाभ्युन्नतिः ॥ ४७॥ नित्यानन्दरसालयं सुरमुनिस्वान्ताम्बुजाताश्रयं स्वच्च्हं सद.ह्द्विजसेवितं कलुश्हहृत्सद्वासनाविश्ह्कृतम.ह । शंभुध्यानसरोवरं व्रज मनो हंसावतंस स्थिरं किं क्शुद्राश्रयपल्वलभ्रमणसंजातश्रमं प्राप्स्यसि ॥ ४८॥ आनन्दामृतपूरिता हरपदाम्भोजालवालोद्यता स्थैर्योपघ्नमुपेत्य भक्तिलतिका शाखोपशाखान्विता । उच्च्हैर्मानसकायमानपटलीमाक्रम्य निश्ह्कल्मश्हा नित्याभीश्ह्टफलप्रदा भवतु मे सत्कर्मसंवर्धिता ॥ ४९॥ सन्ध्यारंभविजृम्भितं श्रुतिशिरस्थानान्तराधिश्ह्ठितं सप्रेमभ्रमराभिराममसकृत.ह सद्वासनाशोभितम.ह । भोगीन्द्राभरणं समस्तसुमनःपूज्यं गुणाविश्ह्कृतं सेवे श्रीगिरिमल्लिकार्जुनमहालिङ्गं शिवालिङ्गितं ॥ ५०॥ भृंगीच्च्हानटनोत्कटः करमदिग्राही स्फुरन्माधवा\- ह्लादो नादयुतो महासितवपुः पञ्चेश्हुणा चादृतः । सत्पक्शः सुमनोवनेश्हु स पुनः साक्शान्मदीये मनो\- राजीवे भ्रमराधिपो विहरतां श्रीशैलवासी विभु: ॥ ५१। कारुण्यामृतवर्श्हिणं घनविपद.ह्ग्रीश्ह्मच्च्हिदाकर्मठं विद्यासस्यफलोदयाय सुमनःसंसेव्यमिच्च्हाकृतिम.ह । नृत्यद्भक्तमयूरमद्रिनिलयं चञ्चज्जटामण्डलं शंभो वाञ्च्हति नीलकन्धर सदा त्वां मे मनश्चातकः ॥ ५२॥ आकाशेन शिखी समस्तफणिनां नेत्रा कलापी नता\- .अनुग्राहिप्रणवोपदेशनिनदैः केकीति यो गीयते । श्यामां शैलसमुद्भवां घनरुचिं दृश्ह्ट.ह्वा नटन्तं मुदा वेदान्तोपवने विहाररसिकं तं नीलकण्ठं भजे ॥ ५३॥ सन्ध्याघर्मदिनात्ययो हरिकराघातप्रभूतानक\- ध्वानो वारिदगर्जितं दिविश्हदां दृश्ह्टिच्च्हटा चञ्चला । भक्तानां परितोश्हबाश्ह्पविततिर्वृश्ह्टिर्मयूरी शिवा यस्मिन्नुज्ज्वलताण्डवं विजयते तं नीलकण्ठं भजे ॥ ५४॥ आद्यायामिततेजसे श्रुतिपदैर्वेद्याय साध्याय ते विद्यानन्दमयात्मने त्रिजगतः संरक्शणोद्योगिने । ध्येयायाखिलयोगिभिः सुरगणैर्गेयाय मायाविने सम्यक्ताण्डवसंभ्रमाय जटिने सेयं नतिः शंभवे ॥ ५५॥ नित्याय त्रिगुणात्मने पुरजिते कात्यायनीश्रेयसे सत्यायादिकुटुम्बिने मुनिमनः प्रत्यक्शचिन्मूर्तये । मायासृश्ह्टजगत्त्रयाय सकलाम्नायान्तसंचारिणे सायं ताण्डवसंभ्रमाय जटिने सेयं नतिः शंभवे ॥ ५६॥ नित्यं स्वोदरपोश्हणाय सकलानुद्दिश्य वित्ताशया व्यर्थं पर्यटनं करोमि भवतः सेवां न जाने विभो । मज्जन्मान्तरपुण्यपाकबलतस्त्वं शर्व सर्वान्तर\- स्तिश्ह्ठस्येव हि तेन वा पशुपते ते रक्शनीयो.अस्म्यहम.ह ॥ ५७॥ एको वारिजबान्धवः क्शितिनभो व्याप्तं तमोमण्डलं भित्वा लोचनगोचरो.अपि भवति त्वं कोटिसूर्यप्रभः । वेद्यः किन्न भवस्यहो घनतरं कीदृग्भवेन्मत्तम\- स्तत्सर्वं व्यपनीय मे पशुपते साक्शात प्रसन्नो भव ॥ ५८॥ हंसः पद्मवनं समिच्च्हति यथा नीलाम्बुदं चातकः कोकः कोकनदप्रियं प्रतिदिनं चन्द्रं चकोरस्तथा । चेतो वाञ्च्हति मामकं पशुपते चिन्मार्गमृग्यं विभो गौरीनाथ भवत्पदाब्जयुगलं कैवल्यसौख्यप्रदम.ह ॥ ५९॥ रोधस्तोयहृतः श्रमेण पथिकश्च्हायां तरोर्वृश्ह्टितो भीतः स्वस्थगृहं गृहस्थमतिथिर्दीनः प्रभुं धार्मिकम.ह । दीपं सन्तमसाकुलश्च शिखिनं शीतावृतस्त्वं तथा चेतः सर्वभयापहं व्रज सुखं शंभोः पदाम्भोरुहम.ह ॥ ६०॥ अङ्कोलं निजबीजसन्ततिरयस्कान्तोपलं सूचिका साध्वी नैजविभुं लता क्शितिरुहं सिन्धुः सरिद्वल्लभम.ह । प्राप्नोतीह यथा तथा पशुपतेः पादारविन्दद्वयं चेतोवृत्तिरुपेत्य तिश्ह्ठति सदा सा भक्तिरित्युच्यते ॥ ६१॥ आनन्दाश्रुभिरातनोति पुलकं नैर्मल्यतच्च्हादनं वाचा शङ्खमुखे स्थितैश्च जठरापूर्तिं चरित्रामृतैः । रुद्राक्शैर्भसितेन देव वपुश्हो रक्शां भवद्भावना\- पर्यङ्के विनिवेश्य भक्तिजननी भक्तार्भकं रक्शति ॥ ६२॥ मार्गावर्तितपादुका पशुपतेरङ्गस्य कूर्चायते गण्डूश्हांबुनिश्हेचनं पुररिपोर्दिव्याभिश्हेकायते । किंचिद्भक्शितमांसशेश्हकबलं नव्योपहारायते भक्तिः किं न करोत्यहो वनचरो भक्तावतंसायते ॥ ६३॥ वक्शस्ताडनमन्तकस्य कठिनापस्मारसंमर्दनं भूभृत्पर्यटनं नमस्सुरशिरःकोटीरसंघर्श्हणम.ह । कर्मेदं मृदुलस्य तावकपदद्वन्द्वस्य गौरीपते मच्चेतोमणिपादुकाविहरणं शंभो सदाङ्गीकुरु ॥ ६४॥ वक्शस्ताडनशङ्कया विचलितो वैवस्वतो निर्जराः कोटीरोज्ज्वलरत्नदीपकलिकानीराजनं कुर्वते । दृश्ह्ट्वा मुक्तिवधूस्तनोति निभृताश्लेश्हं भवानीपते यच्चेतस्तव पादपद्मभजनं तस्येह किं दुर्लभम.ह ॥ ६५॥ क्रीडार्थं सृजसि प्रपञ्चमखिलं क्रीडामृगास्ते जनाः यत्कर्माचरितं मया च भवतः प्रीत्यै भवत्येव तत.ह । शंभो स्वस्य कुतूहलस्य करणं मच्चेश्ह्टितं निश्चितं तस्मान्मामकरक्शणं पशुपते कर्तव्यमेव त्वया ॥ ६६॥ बहुविधपरितोश्हबाश्ह्पपूर\- स्फुटपुलकाङ्कितचारुभोगभूमिम.ह । चिरपदफलकाङ्क्शिसेव्यमानां परमसदाशिवभावनां प्रपद्ये ॥ ६७॥ अमितमुदमृतं मुहुर्दुहन्तीं विमलभवत्पदगोश्ह्ठमावसन्तीम.ह । सदय पशुपते सुपुण्यपाकां मम परिपालय भक्तिधेनुमेकाम.ह ॥ ६८॥ जडता पशुता कलङ्किता कुटिलचरत्वं च नास्ति मयि देव । अस्ति यदि राजमौले भवदाभरणस्य नास्मि किं पात्रम.ह ॥ ६९॥ अरहसि रहसि स्वतन्त्रबुद्ध्या वरिवसितुं सुलभः प्रसन्नमूर्तिः । अगणितफलदायकः प्रभुर्मे जगदधिको हृदि राजशेखरो.अस्ति ॥ ७०॥ आरूढभक्तिगुणकुञ्चितभावचाप\- युक्तैः शिवस्मरणबाणगणैरमोघैः । निर्जित्य किल्बिश्हरिपून.ह विजयी सुधीन्द्रः सानन्दमावहति सुस्थिरराजलक्श्मीम.ह ॥ ७१॥ ध्यानाञ्जनेन समवेक्श्य तमःप्रदेशं भित्वा महाबलिभिरीश्वरनाममन्त्रैः । दिव्याश्रितं भुजगभूश्हणमुद्वहन्ति ये पादपद्ममिह ते शिव ते कृतार्थाः ॥ ७२॥ भूदारतामुदवहद्यदपेक्शया श्री\- भूदार एव किमतः सुमते लभस्व । केदारमाकलितमुक्तिमहौश्हधीनां पादारविन्दभजनं परमेश्वरस्य । ७३॥ आशापाशक्लेशदुर्वासनादि\- भेदोद्युक्तैर्दिव्यगन्धैरमन्दैः । आशाशाटीकस्य पादारविन्दं चेतःपेटीं वासितां मे तनोतु ॥ ७४॥ कल्याणिनां सरसचित्रगतिं सवेगं सर्वेङ्गितघ्य़मनघं ध्रुवलक्शणाढ्यम.ह । चेतस्तुरङ्गमधिरुह्य चर स्मरारे नेतः समस्तजगतां वृश्हभाधिरूढ ॥ ७५॥ भक्तिर्महेशपदपुश्ह्करमावसन्ती कादम्बिनीव कुरुते परितोश्हवर्श्हम.ह । संपूरितो भवति यस्य मनस्त्तटाक\- स्तज्जन्मसस्यमखिलं सफलं च ना.अन्यत.ह ॥ ७६॥ बुद्धिःस्थिरा भवितुमीश्वरपादपद्म\- सक्ता वधूर्विरहिणीव सदा स्मरन्ती । सद्भावनास्मरणदर्शनकीर्तनादि संमोहितेव शिवमन्त्रजपेन विन्ते ॥ ७७॥ सदुपचारविधिश्ह्वनुबोधितां सविनयां सहृदयं सदुपाश्रिताम.ह । मम समुद्धर बुद्धिमिमां प्रभो वरगुणेन नवोढवधूमिव ॥ ७८॥ नित्यं योगिमनः सरोजदलसञ्चारक्शमस्त्वत्क्रमः शंभो तेन कथं कठोरयमराड.ह्वक्शःकवाटक्शतिः । अत्यन्तं मृदुलं त्वदङ्घ्रियुगलं हा मे मनश्चिन्तय\- त्येतल्लोचनगोचरं कुरु विभो हस्तेन संवाहये ॥ ७९। एश्ह्यत्येश्ह जनिं मनो.अस्य कठिनं तस्मिन्नटानीति म\- द्रक्शायै गिरिसीम्नि कोमलपदन्यासः पुराभ्यासितः । नोचेद्दिव्यगृहान्तरेश्हु सुमनस्तल्पेश्हु वेद्यादिश्हु प्रायः सत्सु शिलातलेश्हु नटनं शंभो किमर्थं तव ॥ ८०॥ कंचित्कालमुमामहेश भवतः पादारविन्दार्चनैः कंचिद्ध्यानसमाधिभिश्च नतिभिः कंचित्कथाकर्णनैः । कंचित.ह कंचिदवेक्शनैश्च नुतिभिः कंचिद्दशामीदृशीं यः प्राप्नोति मुदा त्वदर्पितमना जीवन.ह स मुक्तः खलु ॥ ८१॥ बाणत्वं वृश्हभत्वमर्धवपुश्हा भार्यात्वमार्यापते घोणित्वं सखिता मृदङ्गवहता चेत्यादि रूपं दधौ । त्वत्पादे नयनार्पणं च कृतवान.ह त्वद्देहभागो हरिः पूज्यात्पूज्यतरः स एव हि न चेत.ह को वा तदान्यो.अधिकः ॥ ८२॥ जननमृतियुतानां सेवया देवतानां न भवति सुखलेशः संशयो नास्ति तत्र । अजनिममृतरूपं साम्बमीशं भजन्ते य इह परमसौख्यं ते हि धन्या लभन्ते ॥ ८३॥ शिव तव परिचर्यासन्निधानाय गौर्या भव मम गुणधुर्यां बुद्धिकन्यां प्रदास्ये । सकलभुवनबन्धो सच्चिदानन्दसिन्धो सदय हृदयगेहे सर्वदा संवस त्वम.ह ॥ ८४॥ जलधिमथनदक्शो नैव पातालभेदी न च वनमृगयायां नैव लुब्धः प्रवीणः । अशनकुसुमभूश्हावस्त्रमुख्यां सपर्यां कथय कथमहं ते कल्पयानीन्दुमौले ॥ ८५॥ पूजाद्रव्यसमृद्धयो विरचिताः पूजां कथं कुर्महे पक्शित्वं न च वा किटित्वमपि न प्राप्तं मया दुर्लभम.ह । जाने मस्तकमङ्घ्रिपल्लवमुमाजाने न ते.अहं विभो न घ्य़ातं हि पितामहेन हरिणा तत्त्वेन तद्रूपिणा ॥ ८६॥ अशलं गरलं फणी कलापो वसनं चर्म च वाहनं महोक्शः । मम दास्यसि किं किमस्ति शंभो तव पादाम्बुजभक्तिमेव देहि ॥ ८७॥ यदा कृतांभोनिधिसेतुबन्धनः करस्थलाधःकृतपर्वताधिपः । भवानि ते लङ्घितपद्मसंभवः तदा शिवार्चास्तवभावनक्शमः ॥ ८८॥ नतिभिर्नुतिभिस्त्वमीशपूजा\- विधिभिर्ध्यानसमाधिभिर्न तुश्ह्टः । धनुश्हा मुसलेन चाश्मभिर्वा वद ते प्रीतिकरं तथा करोमि ॥ ८९॥ वचसा चरितं वदामि शंभो\- रहमुद्योगविधासु ते.अप्रसक्तः । मनसा कृतिमीश्वरस्य सेवे शिरसा चैव सदाशिवं नमामि ॥ ९०॥ आद्या.अविद्या हृद्गता निर्गतासी\- द्विद्या हृद्या हृद्गता त्वत्प्रसादात.ह । सेवे नित्यं श्रीकरं त्वत्पदाब्जं भावे मुक्तेर्भाजनं राजमौले ॥ ९१॥ दूरीकृतानि दुरितानि दुरक्शराणि दौर्भाग्यदुःखदुरहंकृतिदुर्वचांसि । सारं त्वदीयचरितं नितरां पिबन्तं गौरीश मामिह समुद्धर सत्कटाक्शैः ॥ ९२॥ सोमकलाधरमौलौ कोमलघनकन्धरे महामहसि । स्वामिनि गिरिजानाथे मामकहृदयं निरन्तरं रमताम.ह ॥ ९३॥ सा रसना ते नयने तावेव करौ स एव कृतकृत्यः । या ये यौ यो भर्गं वदतीक्शेते सदार्चतः स्मरति ॥ ९४॥ अतिमृदुलौ मम चरणा- वतिकठिनं ते मनो भवानीश । इति विचिकित्सां संत्यज शिव कथमासीद्गिरौ तथा प्रवेशः ॥ ९५॥ धैर्याङ्कुशेन निभृतं रभसादाकृश्ह्य भक्तिशृङ्खलया । पुरहर चरणालाने हृदयमदेभं बधान चिद्यन्त्रैः ॥ ९६॥ प्रचरत्यभितः प्रगल्भवृत्त्या मदवानेश्ह मनः करी गरीयान.ह । परिगृह्य नयेन भक्तिरज्ज्वा परम स्थाणुपदं दृढं नयामुम.ह ॥ ९७॥ सर्वालंकारयुक्तां सरलपदयुतां साधुवृत्तां सुवर्णां सद्भिःसंस्तूयमानां सरसगुणयुतां लक्शितां लक्शणाढ्याम.ह । उद्यद्भूश्हाविशेश्हामुपगतविनयां द्योतमानार्थरेखां कल्याणीं देव गौरीप्रिय मम कविताकन्यकां त्वं गृहाण ॥ ९८॥ इदं ते युक्तं वा परमशिव कारुण्यजलधे गतौ तिर्यग्रूपं तव पदशिरोदर्शनधिया । हरिब्रह्माणौ तौ दिवि भुवि चरन्तौ श्रमयुतौ कथं शंभो स्वामिन.ह कथय मम वेद्यो.असि पुरतः ॥ ९९॥ स्तोत्रेणालमहं प्रवच्मि न मृश्हा देवा विरिञ्चादयः स्तुत्यानं गणनाप्रसङ्गसमये त्वामग्रगण्यं विदुः । माहात्म्याग्रविचारणप्रकरणे धानातुश्हस्तोमव\- द्धूतास्त्वां विदुरुत्तमोत्तमफलं शंभो भवत्सेवकाः ॥ १००॥ ॥ इति श्रीमच्च्हङ्कराचार्यविरचित शिवानन्दलहरी समाप्ता ॥