text:
आनन्द
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
आनन्दः, पुं, (आङ् + नन्द + घञ्) आह्लादः । तत् पर्य्यापः । आबन्दथुः २ शर्म्म ३ शातं ४ सुखं ५ सुत् ६ प्रीतिः ७ प्रमोदः ८ हर्षः ९ प्रमदः १० आमोदः ११ समदः १२ । इत्यमरः ॥ (यथा, उत्तरचरिते । “यत्रानन्दाश्च मोदाश्च यत्र स्निग्धाश्च सम्पदः” । मनुः । “आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन” ।) वासुदेवस्य बलविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥
आनन्दः, त्रि, (आनन्द + अर्श आदित्वात् अच् ।) आनन्दविशिष्टः । हर्षयुक्तः । सुखी । इत्यमरटीका ॥ (“गुणे शुक्लादयः पुंसि गुणिलिङ्गास्तु तद्वति” । इत्यमरोक्तेः अत्र गुणिलिङ्गः ।)
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
आनन्द पुं।
आनन्दः
समानार्थक:मुद्,प्रीति,प्रमद,हर्ष,प्रमोद,आमोद,सम्मद,आनन्दथु,आनन्द,शर्मन्,शात,सुख,माद,मद,भोग,आमोद,हन्त,जोषम्
1।4।25।1।2
स्यादानन्दथुरानन्दः शर्मशातसुखानि च। श्वःश्रेयसं शिवं भद्रं कल्याणं मङ्गलं शुभम्.।
: अतिप्रीतिः
पदार्थ-विभागः : , गुणः, मानसिकभावः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
आनन्द¦ पु॰ आ + नन्द--घञ्।
१ हर्षे सुखे
२ दुःखाभावे,
३ ब्रह्मणि च। अर्शआदित्वादच्।
४ आनन्द-वति त्रि॰
“सत्यंज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति श्रुतिः। नैयायिकाआनन्दशब्दः दुःखाभावे लाक्षणिकैत्याहुः ब्रह्मणिआनन्दाभावेऽपि दुःखाभावरूपानन्दस्य तत्र सत्त्वात् आन-न्दवत्त्वमिति ते मन्यन्ते वेदान्तिनस्तु छान्दसं नपुंसक-मिति आनन्दस्वरूपत्वमेव ब्रह्मणः दुःखाभावरूपस्यानन्दस्याधिकरणस्वरूपत्वादित्याहुः एतदभिप्रायेणैवविवरणे
“आनन्दोविषयानुभवो नित्यत्वञ्चेति सन्ति-धर्म्मा अपृथक्त्वेऽपि पृथगिवावभासन्ते इत्युक्तम्” यथा च ब्रह्मण आनन्दप्रचुरत्वादानन्दमयत्वं तथा
“आनन्दमयोऽभ्यासात्” शा॰ सू॰ भा॰ व्यवस्थापितम्त्रैत्ति॰ उप॰ आनन्दमयं प्रकृत्य
“तस्य प्रियमेव शिरो-मोदोदक्षिणः पक्षः प्रमोद उत्तरःपक्षः आनन्द आत्माब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठा”।
“तस्याप्यानन्दमयस्यात्मन इष्ट-पुत्रादिदर्शनजं प्रियं शिर इव शिरः प्राधान्यात्। मोद इति प्रियलाभनिमित्तो हर्षः। स एव च प्रकृष्टोहर्षः प्रमोदः। आनन्दः इति सुखसामान्यम्,आत्मा प्रियादीनां सुखावयवानां तेष्वनुसृतत्वादानन्दइति परं ब्रह्म। तद्धि शुभकर्म्मणा प्रत्थुपस्थाप्यमानेपुत्रमित्रादिविषयविशेषोपाधावन्तःकरणवृत्तिविशेषे तमसा। प्रच्छाद्यमाने प्रसन्नेऽभिव्यज्यते तद्विषयसुखमिति प्र-सिद्धं लोके। तद्वृत्तिविशेषप्रत्युपस्थापकस्य कर्म्मणोऽन-वस्थितत्वात्सुखस्यं क्षणिकत्वम्। तद्यदन्तःकरणं तपसा-तमोघ्नेन, विद्यया, ब्रह्मचर्य्येण, श्रद्धया च निर्मलत्वमाप-द्यते यावत्तावद्विविक्ते प्रसन्नेऽन्तःकरणविशेष आनन्द उ-ल्लस्यते विपुलीभवति। वक्ष्यति च
“रसो वै सः रसंह्येवायं लब्य्वानन्दी भवति एष हेयवानन्दयाति”
“एत-स्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति” श्रुत्यन्तरात्एवञ्च कामोपशमोत्कर्षापेक्षया शतगुणोत्तरोत्तरोत्कर्षआनर्न्दस्य वक्ष्यते। एवञ्चोत्कृष्यमाणस्यानन्दमयस्यात्मनःपरमार्थब्रह्मविज्ञानापेक्षया ब्रह्म परमेव यत्प्रकृतंसत्यज्ञानान्दलक्षणं यस्य च प्रतिपत्त्यर्थं पञ्चान्नादिमयाःकोशा उपन्यस्ताः। यच्च तेभ्योऽभ्यन्तरं येन च ते सर्वेआत्मवन्तस्तद्ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्टाः” भा॰ ब्रह्मण आनन्द-रूपरसत्वमपि तत्रैव दर्शितं यथा
“यद्वैतत् सुकृतं रसोवै सः रसं ह्येवाऽयं लब्ध्वानन्दी भवति कोह्येवा-[Page0717-b+ 38] न्यात् कः प्राण्यात् यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्एष ह्येवानन्दयाति यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्मेयऽ-निरुक्तेऽनिलयेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते” तै॰ उ॰।
“कुतो रसत्वपसिद्धिर्ब्रह्मण इत्यत आह। यद्वैतत्सुकृतंरसो वै सः। रसो नाम तृप्तिहेतुरानन्दकरो मधुरा-म्लादिः प्रसिद्धो लोके। रसमेवायं लब्ध्वा प्राप्यानन्दीसुखी भवति नासत आनन्दहेतुत्वं दृष्टं लोके। वाह्या-नन्दसाधनरहिता अप्यनीहा निरेषणा ब्राह्मणा बा-ह्यरसलाभादिव सानन्दा दृश्यन्ते विद्वांसो नूनम्। ब्रह्मैवरसस्तेषाम् तस्मादस्ति तेषामानन्दकारणं रसवद्ब्रह्म। इतश्चास्ति कुतः। प्राणनादिक्रियादर्शनात्। अयमपिहि पिण्डो जीवतः प्राणेन प्रोणिति अपानेनापानिति। एवं वायवीया ऐन्द्रियकाश्च चेष्टाः संहतैः कार्य्यकार-णैर्निर्वर्त्त्यमाना दृश्यन्ते। तच्चैकार्थवृत्तित्वेन संहननस्संहन्यमानं च नान्तरेण चेतनं संहतं सम्भवति अन्यत्रादर्श-नात्। तदाह यद्यदि एष आकाशे परमे व्योम्नि गु-हायां निहित आनन्दो न स्यान्न भवेत्को ह्येव लोकेऽ-न्यादपानचेष्टां कुर्य्यादित्यर्थः। कः प्राण्यात् प्राणनं कु-र्य्यात्तस्मादस्ति तद्ब्रह्म। यदर्थाः कार्य्य कारणप्राणना-दिचेष्टा? तत्कृत एवानन्दो लोकस्य। कुतः! एष ह्येव परआत्मा आनन्दयाति आनन्दयति सुखयति लोकं धर्मा-नुरूपम्। स एवात्मानन्दरूपोऽविद्यया परिच्छिन्नो विभा-व्यते प्राणिभिरित्यर्थः” भा॰। सर्वानन्दापेक्षया ब्रह्मरूपा-नन्दस्योत्कर्षस्तत्रैव दर्शितो यथा
“सैषानन्दस्य मीमांसाभवति। युवा स्यात् साधुयुवाध्यायिकः। आशिष्ठो दृढिष्ठोबलिष्ठः। तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्ण्णा स्यात्। स एको मानुष आनन्दः। ते ये शतं मानुषा आनन्दाःस एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः श्रोत्रियस्य चाकाम-हतस्य। ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः स एकोदेवगन्धर्वाणामानन्दः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। तेये शतं देवगन्धर्व्वाणामानन्दाः स एकः पितॄणां चिर-लोकानामानन्दः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। तेये शतं पितॄणां चिरलोकानामानन्दाः। स एकआजानजानां देवानामानन्दः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः स एकः कर्म्म-देवानामानन्दः ये कर्म्मणा देवानपि यन्ति, श्रोत्रियस्यचाकामहतस्य। ते ये शतं कर्म्मदेवानामानन्दाः स एकोदेवानामानन्दः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। ते ये शतं[Page0718-a+ 38] देवानामानन्दाः स एक इन्द्रस्यानन्दः श्रोत्रियस्यचाकामहतस्य। ते ये शतमिन्द्रस्यानन्दाः स एकोवृहस्पतेरानन्दः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। ते येशतं वृहस्पतेरानन्दाः। स एक प्रजापतेरानन्दःश्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाःस एको ब्रह्मण आनन्दः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एकः। स य एकं-वित् अस्मांल्लोकात्प्रेत्य एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रा-मति, एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रामति, एतं मनोम-यमात्मानमुपसङ्क्रामति, एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रा-मति, एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति” तैत्ति॰ उप॰
“तस्यास्य ब्रह्मण आनन्दस्यैषा मीमांसा विचारणाभवति किमानन्दस्य मीमांस्यमित्युच्यते। किमानन्दो विषय-विषयिसम्बन्धजनितो लौकिकानन्दवदाहोस्वित्स्वाभाविकइत्येवमेषानन्दस्य मीमांसा। तत्र लौकिक आनन्दोबाह्याध्यात्मिकसाधनसम्पत्तिनिमित्तौत्कृष्टः। स य एषनिर्द्दिश्यते ब्रह्मानन्दानुगमार्थम्। अनेन हि प्रसि-द्धेनानन्देन व्यावृत्तविषयबुद्धिगम्य आनन्दोऽनुगन्तुंशक्यते। लौकिकोऽप्यानन्दो ब्रह्मानन्दस्यैव मात्राऽवि-द्यया तिरस्क्रियमाणोऽविज्ञातो उत्कृष्यमाणायां चावि-द्यायां ब्रह्मादिभिः कर्म्मवशाद्यथाविज्ञानं विषयादि-साधनसम्बन्धवशो विभाव्यमानश्च लोकेऽनवस्थितो लौ-किकः सम्पद्यते स एवाविद्याकामकर्म्मापकर्षेण मनुष्यग-न्धर्वाद्युत्तरोत्तरभूमिष्वकामहतविद्वच्छ्रोत्रियप्रत्यक्षो विभा-व्यते शतगुणो त्तरोत्तरोत्कर्षेण यावद्धिरण्यगर्भस्य ब्रह्मणआनन्द इति। निरस्तेऽविद्याकृते विषयविषयिविभागे वि-द्यया स्वाभाविकः परिपूर्ण्णएक आनन्दोऽद्वैते भवतोत्ये-तमर्थं विभावयिष्यन्नाह। युवा प्रथमवयाः साधुयुवेति। साधुश्चासौ युवा चेति यूनो विशेषणम्। युवाप्यसाधुर्भवतिसाधुरप्ययुपाऽतो विशेषणं युवा स्यात्साधुयुवेति। आ-ध्यायिकोऽधीतवेदः। आशिष्ठ आशास्तृतमः। दृढिष्ठोदृढतमः। बलिष्ठो बलवत्तमः। एवमाध्यात्मिकसाधनस-भ्पन्नः। तस्येयं पृथिवी उर्वी सर्व्वा वित्तस्य वित्तेनोपभो-गसाधनेन दृष्टार्थेन च कर्म्मसाधनेन सम्पन्ना पूर्ण्णा। राजा पृथिवीपतिरित्यर्थः। तस्य च य आनन्दः स एकोमानुषो मनुष्याणां प्रकृष्ट एक आनन्दः। ते ये शतंमानुषा आनन्दाः स एको मनुष्यगन्धर्व्वाणामानन्दः। मनुष्पादानब्दाच्छतगुणेनोकृष्टो मनुष्यगन्धर्व्वाणामानन्दो[Page0718-b+ 38] भवति। मनुष्याः सन्तः कम्मविद्याविशेषाद्गन्धर्वत्वं प्राप्ताःमनुष्यगन्धर्वाः ते ह्यन्तर्धानादिशक्तिसम्पन्नाः सूक्ष्मकार्य्य-कारणाः। तस्मात्प्रतिघाताल्पत्वं तेषां द्वन्द्वप्रतिघातशक्ति-साधनसम्पत्तिश्च। ततोऽप्रतिहन्यमानस्य प्रतिकारवतोमनुष्यगन्धर्वस्य स्याच्चित्तप्रसादः। तस्य प्रसादविशेषात्सु-खविशेषाभिव्यक्तिः। एवं पूर्वस्याः पूर्वस्या भूमेरुत्तरस्या-मुत्तरस्यां भूमौ प्रसादविशेषतः शतगुणेनानन्दोत्कर्ष उप-पद्यते। प्रथमन्त्वकामहताग्रहणं मनुष्यविषयभोगकाम-नाभिहतस्य श्रोत्रियस्य मनुष्यानन्दाच्छतगुणेनानन्दोत्कर्षोमनुष्यगन्धर्वेण तुल्यो वक्तव्य इत्येवमर्थं साधु युवाध्यायिकइति श्रोत्रियत्वावृजिनत्वे गृह्येते। ते ह्यविशिष्टे स-र्व्वत्र। अकामहतत्वं तु विषयोत्कर्षापकर्षतः सुखोत्कर्षा-पकर्षाय विशिष्यते। अतोऽकामहतग्रहणम्। तद्विशेषतःशतगुणात् सुखोत्कर्षोपलब्धेरकामहतत्वस्य परमानन्दप्राप्ति-साधनत्वविधानार्थम्। व्याख्यातमन्यत्। देवगन्धर्वा जा-तित एव। चिरलोकानामिति पितॄणां पिशेषणम्। चिर-कालस्थायी लोको येषां पितॄणां ते चिरलोका इति। आजान इति देवलोकस्त स्मन्नाजाने जाता आजानजादेवाः स्मार्त्तकर्म्मविशेषतो देवस्थानेषु जाताः। कर्म्म-देवा ये वैदिकेन कर्म्मणाग्निहोत्रादिना केवलेन देवा-{??}अपि यन्ति। देवा इति त्रयस्त्रिंशद्धविर्भुजः। इन्द्रस्तेषांस्वामी तस्याचार्यो वृहस्पतिः प्रजापतिर्विराड्त्रैलोक्यशरीरो ब्रह्मा। समष्टिव्यष्टिस्वरूपः संसार-मरणानलव्यापी। यत्रैत आनन्दभेदा एकतां गच्छ-न्ति। धर्म्मश्च तन्निमित्तं ज्ञानञ्च तद्विपयमकामहतत्वंच निरतिशयं यत्र स एष हिरण्यगर्भो ब्रह्मा तस्यैवआनन्दः श्रोत्रियेणावृजिनेनाकामहतेन च संर्व्वतःप्रत्यक्षमुपलभ्यते। तस्मादेतानि त्रीणि साधनानीत्यवगम्यते। तत्र श्रोत्रियत्वृजिनत्बे नियते अकामहतत्वंतूकृष्यते इति प्रकृष्टसाधनतावगम्यते। तस्य तस्याका-महतत्वं प्रकर्षतश्चोपलभ्यमानः श्रोत्रियप्रत्यक्षो ब्रह्मणआनन्दो यस्य परमानन्दस्य भात्रा एकदेशः।
“एतस्यै-वानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति” श्रुत्यन्तरात्। स एष आनन्दो यस्य मात्रा समुद्राम्भस इव विप्रुषःप्रविभक्ता यत्रैकताङ्गताः स एष परमानन्दः स्वाभाविको-ऽद्वैतत्वात्। आनन्दानन्दिनोयायिभागोऽत्र। तदेतन्मी-मांसाफलमुपसंह्रियते स यश्चायं पुरुष इति। गुहायांनिहितः परमे व्योम्न्याकाशादिकार्य्यं सृष्ट्वाऽन्नमयान्तं[Page0719-a+ 38] तदेवातुप्रविष्ठः स य इति निर्द्दिश्यते। स एकोऽसावयंपुरुषे यश्चासावादित्ये यः परमानन्दः श्रोत्रियप्रत्यक्षोनिर्दिदी यर्स्यकदेशं ब्रह्मादीनि भूतानि सुखार्हाण्युप-जीवन्ति स यश्चासावादित्ये इति स एकः। तं मीमांसयाच सिद्धमुपसंहृतं भिन्नप्रदेशस्थघटाकाशाकाशैकत्ववत्। नन्वानन्दस्य मीमांसा प्रकृता तस्या अपि फलमुपसं-हर्त्तव्यम्, अभिन्नः स्वाभाविक आनन्दः परमात्मैव न विष-यविषयिसम्बन्धजनित इति। ननु तदनुरूपएवायंनिर्देशः स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एक इतिभिन्नाधिकरणस्थविशेषोपमर्दनेन। नन्वेवमप्यादित्यविशेष-णग्रहणमनर्थकम्। नानर्थकम्। उत्कर्षापकर्षापोहार्थत्वात्। द्वैतस्य हि यो मूर्त्तामूर्त्तलक्षणस्योत्कर्षः सवित्रभ्यन्तरगतःस चेत् पुरुषगतविशेषोपमर्द्देन परमानन्दमपेक्ष्य समो भवतिन कश्चिदुत्कर्षोऽपकर्षो वा तां गतिं गतस्येत्युभयं प्र-तिष्ठां विन्दत इत्युपन्नम्”।
“स यः कश्चिदेवं यथोक्तं ब्र-ह्मोत्सृज्योत्कर्षापकर्षमद्वैतं सत्यं ज्ञानमनन्तमस्मीति। एवशब्दस्य प्रकृतपरामर्शार्थत्वात्। स किम्? अस्माल्लोका-त्प्रेय दृष्टादृष्टविषयसमुदायो ह्ययं लोकस्तस्मादस्माल्लो-कात्प्रेत्य प्रत्यावृत्य निरपेक्षो भूत्वा एतं यथा व्याख्यातम्अन्नमयमात्मानभुपसङ्क्रामति विषयजातमन्नमयात्पिण्डात्मनो व्यतिरिक्तं न पश्यति सर्वं स्थूलभूतमन्नमयमात्मानंपश्यतीत्यर्थः। ततोऽभ्यन्तरमेतं प्राणमयं सर्व्वान्नमयात्म-स्थमविभक्तम्। अथैतं मनोमयं विज्ञानमयमानन्दमय-मात्मानमुपसंक्रामति। अथाऽदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिल-ययेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते तत्रैव नान्यत्र च” शाङ्करभाष्यम्( अत्र प्रसङ्गात् सुखदुःखादीनां स्वरूपकारणादिकंतावन्निरूप्यते प्रकृतेः सुखदुःखमोहात्मकसत्त्वरजस्तमोगु-णरूपत्वात् सुखादीनां सत्त्वादिकार्य्यत्वम्। यथोक्तंसां॰ का॰
“प्रीत्यप्रीतिविषादात्मकाः प्रकाशप्रवृत्तिनिय-मार्थाः। अन्योन्याभिभवाश्रयजननभिथुनमवृत्तयश्च गुणाः” अस्याः सां॰ कौ॰ व्याख्या।
“प्रीतिः सुखं प्रीत्यात्मकः सत्वगुणः, अप्रीतिर्दुखं अप्री-त्यात्मकोरजोगुणः, विषादो मोहः विषादात्मकस्तमोगुणइति। ये तु मन्यन्ते न प्रीति र्दुःखाभावादतिरिच्यतेएवं दुःखमपि न प्रीत्यभावादत्यदिति तान् प्रत्यात्मग्रह-णम्। नेतरेतराभावाः सुखादयः अपि तु भावाः आत्म-शब्दस्य भाववचनत्वात् प्रीतिरात्मा भावो येषां ते प्रीत्या-त्मानः। एवमन्यदपि व्याख्येयम्। भावरूपता चैषा-[Page0719-b+ 38] मनुभवसिद्धा परस्परामावात्मकत्वे तु परस्पराश्रयापत्ते-रेकस्याप्यसिद्धेरुभयासिद्धिरिति भावः। स्वरूपमेषामुक्त्वाप्रयोजनमाह प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्थाः अत्रापि यथासं-ख्यमेव। रजः प्रवर्त्तकत्वात्सर्वत्र लघु सत्वं प्रवर्त्तयेत् यदितमसा गुरुणा न नियम्येत। तमोनियतन्तु क्वचिदेव-प्रवर्त्तयतीति भवति तमो नियमार्थम्। प्रयोजनमुक्त्वाक्रियामाह अन्योन्याभिभवाश्रयजननमिथुनवृत्तयश्च वृत्तिःक्रिया सा च प्रत्येकमभिसम्बध्यते। अन्योन्याभिभववृत्तयःएषामन्यतमेनार्थवशादुद्भूतेनान्यदभिभूयते। तथा हि सत्त्वंरजस्तमसी अभिभूय शान्तामात्मनो वृत्तिं प्रतिलभतेएवं रजः सत्त्वतमसी अभिभूय घोराम्, एवं तमः सत्त्व-रजसी अभिभूय मूढामिति”।
“प्रीत्यप्रीतिविषादाद्यैर्गुणानामन्योन्यं वैधर्म्म्यम्” सां॰सूं॰।
“गुणानां सत्त्वादिद्रव्यत्रयाणामन्योन्यं सु-खदुःखविषादाद्यैर्वैधर्म्म्यम् कार्य्येषु तद्दर्शनादित्यर्थःसुखादिकं च घटादिविषयाणामपि रूपवदेव धर्म्मोऽन्तःक-रणोपादानत्वात् सर्व्वकार्य्याणां, तत्तद्गुणत्वौचित्यात्एतच्चानुपदं निरूपयिष्यते। मनसः संकल्पात्मकतावत्सत्त्वादीनां सुखाद्यात्मकता धर्म्मधर्म्म्यभेदात्” सा॰ प्र॰ भा॰।
“हेयं दुःखमनागतम्” इत्युपक्रम्य
“द्रष्टृदृश्यसंयोगो हेय-हेतुः” पात॰ सू॰ हेयस्य दुःखस्य कारणं द्रष्टृदृश्ययोः संयोगमुक्त्वा
“प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगा-पवर्गार्थं दृश्यम्” पा॰ सूत्रे दृश्यपदार्थो निरूपितः। अयमर्थः प्रकाशशीलं सत्त्वं, क्रियाशीलं रजः, प्रकाश-क्रिययोः प्रतिबन्धरूपस्थितिशीलं तमः। तत्र सत्त्वंमृदुत्वात् तप्यं, तापकं रजः रञ्जकत्वात्। एवं सत्त्व-रजसोस्तप्यतापकभावे सति तमसा मोहः सम ताप इत्येवंरूपभ्रान्तिरूपोमोहः पुरुषस्य भवति। तदिदं गुण-त्रयं स्वस्वकार्य्ये मिथः सहायमविवेकिभोग्यं विवे-कित्याज्यं परस्पराश्रयं परस्पराभिभाव्याभिभानकभावञ्चगच्छति” इत्येवं स्थिते सति करणान्तरे रजस्त-मसी अभिभूय सत्त्वं यदा प्रवर्द्धते तदा सत्त्वोद्रेकात् सुखंजायते। सत्त्वतमसी अभिभूय सति कारणान्तरे यदा रजःप्रवर्द्धते तदा रज उद्रेकात् दुःखं भवति सत्त्वरजसीअभिभूय यदा तम उद्रिक्तं भवति तदा मोहविषादादिकं जायते इति सुखादिसमुद्भवप्रकारः। तत्र कारणं धर्म्माधर्म्मादिसचिवोरागादिरेव। यथाह
“सुखानुशयी रागः” दुःखानुशयी, द्वेषः” पा॰ सू॰[Page0720-a+ 38] सुखानुभवे सति स्मृत्या तज्जातीसुखान्तरे तत्साधनेवा तृष्णा स रागः सुखमनुशेते विषयीकरोति सुखानु-शयीत्यर्थः एवं दुःखानुभवितुः स्मृत्या दुःखे तत्सा-धने वा यः क्रोधः स द्वेष इत्यर्थः। एवञ्च सुखस्यस्मरणात्मकज्ञानात् सुखे इच्छा नान्येच्छाधीना इतितस्य स्वतःप्रयोजनत्वम् अन्येच्छानधीनेच्छाविषयस्यस्यैवतथात्वात्। तत्साधने तु सुखसाधनत्वज्ञानादेवेच्छा अत-स्तस्य गौणप्रयोजनत्वम्। स्मरणात्मकदुःखज्ञानाच्च दुःखेद्वेषः तत्साधने तु तत्साधनन्त्वज्ञानात् द्वेषः यथाह भाषा॰
“सुखन्तु जगतामेव काम्यं धर्म्मेण जन्यते। अधर्म्मजन्यंदुःखं स्यात् प्रतिकूलं सचेतसाम्। निर्दुःखत्वे सुखेचेच्छा तज्ज्ञानादेव जायते। इच्छा तु तदुपाये स्यादिष्टो-पायत्वधीर्यदि। चिकीर्षा कृतिसाध्यत्वप्रकारेच्छा च याभवेत्। तद्धेतुः कृतिसाध्येष्टसाधनत्वमतिर्भवेत्। बल-वदद्विष्टहेतुत्वमतिः स्यात् प्रतिबन्धिका। तदहेतुत्वबुद्धेस्तुहेतुत्वं कस्यचिन्मते। द्विष्टसाधनताबुद्धिर्भवेद् द्वेषस्य कार-णम्”। इच्छया च तत्साधने प्रवृत्तिः। द्वेषाच्च तत्साधनेनिवृत्तिः। यत्र सुखनान्तरीयकविधया दुःखमुत्पद्यते ता-दृशे कर्म्मणि द्विष्टसाधनत्वज्ञाने सत्यपि इच्छातत्कार्ययोर्दर्शनात्बलवद्द्विष्टासाधनत्वज्ञानस्यैव इच्छायां प्रवृत्तौ च कारणत्वेनतस्य तन्नान्तरीयकत्वान्न बलवद्द्विष्टत्वम्। अतएव कण्टकिमत्स्यभक्षणादौ सतुषधान्यादिग्रहणे च प्रवृत्तिः। कामुकादेःपरदारादिगमने नरकसाधनत्वं विदुषोऽपि प्रवृत्तिस्तुतत्काले ऐहिकसुखापेक्षयां कालान्तरभाविनि नरकादौ बल-वद्द्वे षाभावेन बलवद्विष्टासाधनत्वज्ञानादेवेति न विरोधः। तत्र सुखं प्रथमं द्विविधं ज्ञानप्रसादलब्धं ब्रह्मानन्दाद्यपर-पर्य्यायं निरतिशयम्, वैषयिकं सातिशयञ्च” तच्च तैत्तिरीयश्रुतौ मनुष्यादारभ्य ब्रह्मपर्य्यान्तानाम्
७१
७ पृष्ठेप्राग्दर्शितम्सातिशयञ्च सुखं विवेकिनां दुःखमेव। यथोक्तम् विषय-तृष्णाराहित्यरूपोपरतिस्वरूपतुष्टिप्रदर्शने” सां॰ कौ॰।
“अर्ज्जनरक्षणक्षयभोगहिंसादोषदर्शनहेतुजन्मान उपरमाःपञ्च भवन्ति। तथा हि सेवादयोधनोपार्जनोपायास्तेच सेवकादीन् दुःखाकुर्वन्ति। दृप्यद्दुरीश्वरद्वाःस्थहस्तद-त्तचण्डार्द्धचन्द्रजां वेदनां भावयन् प्राज्ञः कः सेवासु प्र-सज्जते?। एवमन्येऽप्यऽर्ज्जनोपाया दुःखा इति विषयोप-परमे या तुष्टिः सैषा पारमुच्यते। तथार्जितं धनं राजै-कागारिकाग्निजलौघादिभ्योविनङ्क्ष्यतीति तद्रक्षणेमहद्दुः-खमिति भावयतोविषयोपरमे या तुष्टिः सा द्वितीया सु-[Page0720-b+ 38] पारमुच्यते। तथा महतायासेनार्जितं धनं भुज्यमानंक्षीयते इति तत्प्रक्षयं भाववतोविषयोपरमे या तुष्टिःसा तृतीया पारपारमुच्यते। एवं शब्दादिभोगाभ्या-साद्वर्द्धन्ते कामास्ते च विषयाप्राप्तौ कामिनं दुःखयन्तीतिभोगदोषं भावयतो विषयोपरमे या तुष्टिः सा चतुर्थी अ-नुत्तमाम्भ उच्यते। एवं नानुपहत्य भूतानि विषयोपभोगःसम्भवतीति हिंसादोषदर्शनाद्विषयोपरमे या तुष्टिःसा पञ्चमी उत्तमाम्भ उच्यते”।
“परिणाम तापसंस्कार-दुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव सर्वं विवेकिनः” पात॰ सूत्रेचोक्तम्। अयमर्थः परिणामोऽन्यथाभावःतापः वर्त्तमानः, संस्कारोभूतः एतान्येव दुःखानितैरिति विग्रहः तथा च विषयसुखभोगात् कामानलोवर्द्धते
“न जातु कामः कामानामुपमोगेन शाम्यति। हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्द्धते” इति भारतोक्तेःतद्वृद्धौ च सत्यां कदाचित् काम्यालाभे दुःखमवश्यंभावि कदाचिद्लाभेऽपि कुत्रश्चिद्भोगसङ्कोचे दुःखम् ततःसङ्कोचके द्वेषः ततः कामद्वेषाभ्यां पापस्योपचयात् दुःख-मवश्यं भावि। असङ्कोचे व्याधिः पापञ्च ततोदुःखम् एवंभोगस्य परिणामदुःखता। तथा सुखभोगस्य तत्सा-धनस्य नाशे तापः अनुतापः स च दुःखमेवेति तस्यतापदुःखता। तथा भोगनाशेऽपि तत्संस्कारः तिष्ठ-त्येव सति तस्मिन् तज्जातीये पुनः रागः रागे च पुण्या-पुण्यसाधनावश्यम्भावः ततः पुनः सुखदुःखभोगः ततःपुनः संस्कार इत्यनन्तदुःखसन्ततिः तथा च यथा भोग-नाशे न संस्कारो भवेत् तथा यतितव्यमिति अतएवोक्तम्
“असक्तः सुखमन्वभूत्” सर्व्वमेव विषयभोगसाधनं विषय-जन्यं सुखं च दुःखपक्षे निक्षेप्तव्यम्। तत्र हेतुः गुण-वृत्तिविपर्य्ययादिति गुणानां चित्तात्मना परिणतानांसत्त्वरजस्तमसांवृत्तीनां सुखदुःखमोहानां विरोधात् परस्प-राभिभाव्याभिभावकत्वरूपविरोधात् इति। तथा च त्रिगु-णचित्तस्य यदा रजस्तमसी सत्त्वात् किञ्चिदूने मवतःतदा ते गिथुनीभूय सत्त्वाभिभवाभिमुखे भवतः। तदानीञ्चतमसा सत्वापिधानै कृते रजसैश्वर्य्यं कामयमानेन विषयःप्रियो भवति तदा तेन सत्त्वाच्छादनेन चित्तं विक्षिप्तंभवति। यदा तु तमः प्रधानं तदा चित्तं मूढं भवतिसत्त्वोद्रेके तु सुखम् इत्येवमेकस्यैव चित्तस्य सत्त्वादि-कारणोद्रेकभेदेन सुखदुःखादिरूपता। ( सुखादिकञ्च अन्तःकरणधर्मः धर्म्मावर्म्मफलत्वात्
“शा-[Page0721-a+ 38] स्त्रदेशितं फलमनुष्ठातरीति” न्यायेन कृत्यादीनामन्तःकरण-धर्म्मत्वेन तद्धर्म्म त्वौचित्योत् पुरुषे तु तानि तदविवेकादौ-पाधिकानि
“प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्म्माणि सर्वशः। अहङ्कारविमूढात्मा वर्त्ताहमिति मन्यते” गीतोक्तेःप्रकृतिगुणानां वास्तविककर्त्तृत्वसिद्धेः।
“तस्मात् संयो-गादचेतनं चेतनावदिव लिङ्गम्। गुणकर्त्तृत्वे च तथाकर्त्ता भवत्युदासीन” इति सां॰ का॰ राजसवृत्तेः अन्तः-करणस्यैव वास्तविककर्त्तृत्वोक्तेश्च क्रियाफलस्य सुखादेरपितत्सामानाधिकरण्यम्। एतदाशयेनैव
“तत्र जरा-मरणकृतं दुःखं प्राप्नोति चेतनः पुरुषः। लिङ्गस्या-विनिवृत्तेस्तस्माद् दुःखं स्वभावेन सा॰ का॰ उक्तिः पुरुषेऔपाधिकदु खस्य सद्भावपरा”। किञ्च अन्तः-करणस्य तावत् सुखादिभिरन्वयव्यतिरेकौ सर्व्वसम्मतौइत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां सिद्धकारणभावस्य तस्योपादानत्वमेवसांख्यादिभिः कल्प्यते न पुनस्तस्य निमित्तत्वं प्रकल्प्यआत्मनस्तत्र समवायिकारणत्वकल्पनं गौरवपराहतत्वात्निर्गुणत्वादिश्रुतिविरोधाच्च। सत्यपि तस्यस्वाभाविकाकर्त्तृत्वेभोक्तृत्वमस्त्येवेति सांख्या आहुः यथोक्तं सांख्यसूत्रभाष्ययोः
“चिदवसानो भोगः” सू॰।
“पुरुषस्वरूपे चैतन्येपर्यवसानंयस्य तादृशो भोगः सिद्धिरित्यर्थः। बुद्धेर्भोगस्य व्यावर्त-नाय चिदवसान इति। चितः परिणामित्वरूपधर्म्मत्वादि-शङ्कानिरासायावसानपदम्। चितौ भोगस्य स्वरूपे पर्यव-सितत्वान्न कौटस्थ्यादिहानिरित्याशयः। तथाहि प्रमाणाख्यवृत्त्यारूढं प्रकृतिपुरुषादिकं प्रमेयं वृत्त्या सह पुरुषेप्रतिविम्बितं सद्भासते। अतोऽर्थोपरक्तवृत्तिपतिविम्बाव-च्छिन्नं स्वरूपचैतन्यमेव भानं पुरुषस्य भोगः प्रमाणस्यच फलमिति। ततश्च प्रतिबिम्बरूपेणार्थसम्बन्धे द्वारतयावृत्तीनां करणत्वमिति। तदुक्तं विष्णुपुराणे।
“गृही-तानिन्द्रियैरर्थानात्मने यः प्रयच्छति। अन्तःकरणरूपायतस्मै विश्वात्मने नमः” इति। राज्ञो हि करणवर्गःस्वामिने भोग्यजातं समर्पयतीति दृष्टमिति। भोग-शब्दार्थश्चाभ्यवहरणम् आत्मसात्करणमिति यावत्। स च देहादिचेतनान्तेषु साधारणः। विशेषस्त्वयम्। अपरिणामित्वात् पुरुषस्य विषयभोगः प्रतिबिम्बादानमात्रम्। अत्येषां तु परिणामित्वात् पुष्ट्यादिरपीति। अयमेव च परिणामरूपः पारमार्थिको भोगः पुरुषेप्रतिषिध्यते
“बुद्धेर्भोग इवात्मनीत्यादिभिरिति” मन्तव्यम्। अणिन् सूत्रे पुरुषस्यापि फलव्याप्यता सिद्धा चिद-[Page0721-b+ 38] वसानताया एवात्र भोगत्ववचनादिति ननु कर्त्तुरेव लोकेक्रियाफलभोगो दृष्टः। यथा सञ्चरत एव सञ्चारोत्थ-दुःखभोग इति तत् कथं बुद्धिकृतधर्म्मादिफलस्य सुखा-द्यात्मिकाया अर्थोपरक्तबुद्धिवृत्तेर्भोगः पुरुषे घटेतेत्या-शङ्कायामाह।
“अकर्त्तुरपि फलोपभोगोऽन्नाद्यवत्” सू॰। बुद्धिकर्म्मफलस्यापि वृत्तेरुपभोगस्तदकर्त्तुरपि पुरुषस्ययुक्तः अन्नाद्यवत्। यथान्यकृतस्यान्नादेरुपभोगो राज्ञोभवति तद्वदित्यर्थः। अविवेकस्य स्वस्वामिभावस्य वाभोगनियामकत्वात् तु नातिप्रसङ्गः। सुखदुःखादेः कर्म्म-फलत्वमभ्युपेत्य बुद्धिगतं कर्म्मफलं पुरुषो भुङ्क्त इत्यु-क्तम्। इदानीं पुरुषगतभोगस्यैव कर्म्मफलत्वं स्वीकृत्यबुद्धिकर्म्मणा पुरुष एव फलमुत्पद्यत इति मुख्यसिद्धान्त-माह।
“अविवेकाद्वा तत्सिद्धेः कर्तुः फलावगमः” सू॰। अथवा कर्तरि फलमेव न भवति सुखं भुञ्जीयेत्यादि-कामनाभिर्भोगस्यैव फलत्वात्। अतो भोक्तृनिष्ठमेव फलंभवति
“शास्त्रविहितं फलमनुष्ठातरीति” शास्त्रेषु कर्त्तुःफलावगमस्तु तत्सिद्धेरकर्तृनिष्ठाया भोगाख्यसिद्धेःकर्तृबुद्धावविवेकादित्यर्थः। योऽहं करोमि स एवाहंभुञ्ज इति हि लौकिकानुभव इति। या च सुखंमे भूयादित्यादिकामना सा पुत्रो मे भूयादितिवत्फलसाधनत्वेनैवोपपद्यते। भोगस्तु नान्यस्य साधनम्। अतः स एव फलमिति मुख्यः सिद्धान्तः। भोगस्यपुरुषखरूपत्वेऽपि वैशेषिकाणां मते श्रोत्रवत् कार्यताबोध्या सुखाद्यवच्छिन्नचितेरेव भोगत्वात्। अस्मिंश्चभोगस्य फलत्वपक्षे दुःखभोगाभाव एवापवर्गो बोध्यः। अथवा भोग्यतारूपस्वत्वसम्बन्धेन सुखदुःखाभावयोरेवफलत्वमस्तु तेन सम्बन्धेन धनादेरिव सुखादेरपि पुरुषनिष्ठ-त्वादिति” प्र॰ भा॰ युक्तञ्चैतत्
“कामः संकल्पोविचिकित्साश्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्मीरित्येत्सर्व्वं मन एवेति” श्रुत्या कामादेरन्तःकरण--धर्म्मत्वोक्तेस्तत्फलस्य सुखादेस्तद्ध-र्म्मौचित्यात् तेषां मनोधर्म्मत्वमिति सांख्यादीनां मतमेवंवेदान्तिनाम्
“तद्गुणसारदिति” शा॰ सू॰ तथैव भाष्यकृतानिर्ण्णीतत्वात्। इयांस्तु विशेषः सांख्यैर्विषयेष्वपि त्रिगुण-कार्य्यत्वात् सुखादिकमस्तीतिमन्यन्तेययोक्तम्” सां॰ कौमु-द्याम्।
“सुखदुःखमोहाः परस्परविरोधिनः स्वखानुरूपाणिसुखदुः खमोहात्मकान्येव निमित्तानि कल्पयन्ति। तेषाञ्चपरस्परमभिभाव्याभिभावकभावान्नानात्वम्। तद्यथा एकैवस्त्री रूपयौवनकुलशीलसम्पन्ना स्वामिनं सुखाकरोति तत[Page0722-a+ 38] कस्य हेतोः? स्वामिनं प्रति तस्याः सुखरूपसमुद्भवात्। सैव स्त्री सपत्नीर्दुःखाकरोति तत्कस्य हेरोः? ताः प्रतितस्या दुःखरूपसमुद्भवात्। एवं पुरुषान्तरं तामविन्दत्सैव मोहयति तत्कस्य हेतोः? तत्प्रति तस्या मोहरूप-समुद्भवात्। अनया च स्त्रिया सर्वे भावा व्याख्याताः। तत्र यत्सुखहेतुस्तत्सुखात्मकं सत्वं, यत् दुःखहेतुस्तद्-दुखात्मकं रजः, यन्मोहहेतुस्तन्भोहात्मकं तमः, मुखप्र-काशलाघवानां त्वेकस्मिन् युगपदुद्भूतावविरोधः सहद-र्शनात्। तस्मात् सुखदुःखमोहैरिव विरोधिभिरेकैकगुण-वृत्तिभिः सुखप्रकाशलाघवैर्न निमित्तभेदा उन्नीयन्ते एवंदुःखीपष्टम्भकत्वप्रवर्त्तकत्वैरेवं मोहगुरुत्वावरणैरिति सिद्धंत्रैगुण्यमिति”। सां॰ सूत्रे प्र॰ भाष्ये चोक्तम्।
“मखदुःखमोहधर्मिणी बुद्धिः सुखदुःखमोहधर्म्मात्मकद्रव्य-जन्या कार्यत्वे सति सुखदुःखमोहात्मकत्वात् कान्ता-दिवदिति कारणगुणानुसारेणैव कार्य्यगुणौवित्यं चात्रानु-कूलस्तर्कः श्रुतिस्मृतयोऽपीति मन्तव्यम्। ननु विषयेषुसुखादिमत्त्वे प्रमाणं नास्ति। अहं सुखीत्याद्येवानुभवात्तत् कथं कान्तादिविषयो दृष्टान्त इति चेन्न सुखा-द्यात्मकबुद्धिकार्य्यतया स्रक्सुखं चन्दनसुखमित्याद्यनुभवेनच विषयाणामपि सुखादिधर्मकत्वसिद्धेः श्रुतिस्मृतिप्रामा-ण्याच्च। किञ्च यस्यान्वयव्यतिरेकौ सुखादिना सह दृश्येतेतस्यैव सुखाद्युपादानत्वमपरिकल्प्यान्यस्योपादानत्वकल्पनेकारणद्वयकल्पनागौरवम्। अपि चान्योऽन्यसंवादेन प्रत्य-भिज्ञया च विषयेषु सर्बपुरुषसाधारणस्थिरसुखसिद्धिः। तत्सुखग्रहणायास्मन्नये वृत्तिनियमादिकल्पनागौरवं चफलमुखत्वान्न दोपावहम्। अन्यथा प्रत्यभिज्ञयावयव्य-सिद्धिप्रसङ्गात् त{??}रणादिकल्पनागौरवादिति। विषयेऽपिसुखादिकं च माक{??}डेये प्रोक्तम्।
“तत् सन्तु चेतस्यथवापिदेहे सुखानि दुःखानि च किं ममात्र” इति। अहंपखीपादिप्रत्ययस्तु अहं धनीत्यादीप्रत्ययवत् खखामिभावा-ख्यसम्बन्धविषयकस्तेषां प्रत्ययानां समवायसम्बन्धविषयकत्वम-मनिरासर्थं तु सुखदुः खिमूढेभ्यः पुरुषो विविच्यते शास्त्रे-ष्विति। शब्दादिषु च सुखाद्यात्मताव्यवहार एकार्थसमवा-यात्। अस्तु वा शब्दादिषु साक्षादेव सुखमुक्तप्रभाणेभ्यः। विषयगतसुखादेश्च बुद्धिमात्रग्राह्यत्वं फलबलात्। यत् तुविषयासम्प्रयोगकाले शान्तिसुखं सात्त्विकं सुषुप्त्यादौव्यज्यते तदेव बुद्धिधर्म्म आत्मसुखमुच्यत इति”। ( वैशेचिकादयस्त सुखादिकमात्मनएवधर्म्मः
“बुद्ध्यादिषट्कं[Page0722-b+ 38] संख्यादिपञ्चकं भावना तथा। घर्म्माधर्म्मौ गुणाएते आ-त्ममः स्युश्चतुर्द्दश” इति भाषा॰ उक्तेः। मनसोऽणुत्वाङ्गी-कारेण तेषां तद्गुणत्वे ज्ञानसुखादीनामप्रत्यक्षत्वापत्तेः। प्रत्यक्षे चाश्रयमहत्त्वस्य हेतुत्वात् मनसश्च ज्ञानायौगपद्ये-नाणुत्वेन महत्त्वाभावादिति युक्तिं प्रदर्श्य श्रुतौ मनो-धर्म्मत्वचनन्तु आयुर्घृतमित्यादिवदौपचारिकमित्यङ्गी-घक्रुः। तदेतन्मतमसमीचीनम् एकदा ह्रदावगाहे सकल-देहव्यापिशैत्योपलब्धेः नृत्यगीताभिनयादेरेकदा श्रवण-दर्शनादेर्दर्शनान् मनसोऽणुत्वासिद्धेः श्रौतमनोधर्म्मत्वस्यनिमित्तपरत्वकल्पनेऽपि
“अन्नमशितं त्रेधा विधीयतेतस्य यःस्थविष्ठोधातुस्तत्पुरीषं यन्मध्यमं तन्मांसं यो-ऽणिष्ठस्तन्मन” इति छा॰ उ॰ श्रुत्या
“अन्नमयं हि सौम्य!। मन” इत्युक्तस्य मनसोऽन्नविकारत्वस्य समर्थनाय प्रवृत्तयाबोधितस्य मनसोऽन्नजन्यत्वस्य अन्नभोजनोपचयापचयाभ्यांतद्वृद्धिह्रासावगतेर्नाणुमानता मनस इति आगमविरोधेअनुमानाप्रवृत्तेः अङ्गीकृतञ्च तैरपि शङ्ख{??}ष्टान्तेन प्राण्य-ङ्गत्वहेतुना नरकपालशुचित्वानुमाने
“नारं स्पृष्ट्वास्थिसंस्नेहं सचेलं जलमाविशेत्” मनुस्मृत्या बाधादप्रामाण्य-मतः प्रकृतेऽपि तथेति। मनसोऽनणुत्वाभिप्रायेणैव
“क्रमशोऽक्रमशश्च वृत्तयः” सां॰ सूत्रे मनसोऽनणुत्व-निरासेन युगपद्वृत्तयोऽङ्गीकृताः। तथा सांख्यकारिकाकौमुद्योरुक्तम्।
“युगपच्चतुष्टयस्य तु वृत्तिःक्रमशश्च तस्य निर्दिष्टा। दृष्टे तथाप्यदृष्टे त्रयस्य तत्-पूर्विका वृत्तिः” का॰
“दृष्टे यथा यदा सन्तमसान्धकारेविद्युत्सम्पातमात्राद्व्याघ्रमभिमुखमतिसन्निहितं पश्यतितदा खल्वस्यालोचनसङ्कल्पाभिमानाध्यवसाया युगपदेवप्रादुर्भवन्ति, यतस्तत उत्पत्य तत्स्थानादेकपदेऽप-सरति। क्रमशश्च यदा मन्दालोके प्रथमं तावद्वस्तु-मात्रं सम्मुग्धमालोचयति अथ प्रणिहितमनाः कर्णा-न्ताकृष्टसशरः कुञ्चितपादः शिञ्चितज्यामण्डलीकृतको-दण्डः प्रचण्डतरः पाटच्चरोऽयमिति निश्चिनोति अथ चमां प्रत्येतीत्यभिमन्यते अथाध्यवस्यति अपसरामीतः स्थाना-दिति। परोक्षे तु अन्तःकरणत्रयस्य बाह्ह्येन्द्रियवर्ज्जंवृत्तिरित्याह अदृष्टे त्रयस्य तत्पूर्विका वृत्तिः। अन्तः-करणत्रयस्य युगपत् क्रमेण च वृत्तिर्दृष्टपूर्विकेति। अनु-मानागमस्मृतयोहि परोक्षेऽर्थे दर्शनपूर्वाः प्रवर्त्तन्तेनान्यथा। यथा दृष्टे तथा, अदृष्टेऽपीति योजना” कौ॰आकरेऽस्य प्रपञ्चः। तच्च सुखं त्रिविधम्”। यथा[Page0723-a+ 38]
“सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ्य!
३६ । अभ्या-साद्रमते यत्र दुःखान्तञ्च नियच्छति। यत्तदग्रे विषमिवपरिणामेऽमृतोपमम्। तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्म-षुद्धिप्रसादजम्
३७ । विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतो-पमम्। परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम्
३८ । यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः। निद्रा-खस्यप्रमादोयं तत्तामसमुदाहृतम्
३९ । न तदस्ति पृथि-व्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः। सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तयदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः
४० ” गीतीक्तेः।
“सुखस्य त्रैविध्यंप्रतिजानीते सुखन्त्विति। स्पष्टोऽर्थः
३६ । तत्र सात्त्विकंसुखमाह अभ्यासादिति सार्द्धेन। यत्र यस्मिन् मुखेअभ्यासाद्रमते न तु विषयसुखैव सहसा रतिं प्राप्नोतियस्मिन् रममाणश्च दुःखस्यान्तमवसानं नितरां यच्छतिप्राप्नोति। कीवृशं, यत्तत् किमपि अग्रे प्रथमं विषमिवमनःसंयमाधीनत्वाद्दःखावहमिव भवति परिणामेत्त्वमृतसदृशं आत्मविषया बुद्धिरात्मबुद्धिस्तस्याः प्रसादो-रजस्तमोमयत्यागेन स्वच्छतयावस्थानं ततोजातं यत् सुखंतत्सात्त्विकं प्रोक्तं योगिभिः
३७ । राजसं सुखमाहविषयेति। विषयाणामिन्द्रियाणाञ्च संयोगात् यत्तत्प्रसिद्धं स्त्रीसंसर्गादिसुखं अमृतमुपमा यस्य तादृशंभवति। अग्रे प्रथमं परिणामे च विषतुल्यं इहामुत्रच दुःखहेतुत्वात् तत् सुखं राजसं स्मृतम्
३८ । तामसंसुखमाह यदिति। अग्ने च प्रथमक्षणे अनुबन्धे चपश्चादपि यत्सुखमात्मनो मोहकरम्। तदेवाह निद्रा चआलस्यञ्च प्रमादश्च कर्त्तव्यावधानराहित्येन ममोग्राह्य-मेतेभ्य उत्तिष्ठति यत्सुखं तत्तामसमुदाहृतम्
३९ । अनुक्तमपि संगृह्णन् प्रकरणार्थमुपसंहरति न तदितित्रिभिः। एभिः प्रकृतिसंभवैः सत्त्वादिभिर्गुणैर्मुक्तंहीनं सत्त्वं प्राणिजातम् अन्यद्वा यत् स्यात्तत् पृथिव्यां मनु-थ्यादिषु दिवि देवेषु च क्वापि नास्तीत्यर्थः” श्रीधरः। ( वैषयिके सुखदुःखे च इष्टानिष्टविषयेन्द्रियसन्निकर्षज-ज्ञानात् जायमाने अनुभूयेते क्षणिके च
“मात्रास्पर्शास्तुकौन्तेय! शीतोष्णसुखदुःखदाः। आगमापायिनोऽ-नित्यास्तांस्तितिक्षख भारत! इति गीतोक्तेः। वैषयिक-सुखस्य च क्षणिकत्वात् परिणामादिदुःखरूपत्वाच्च विवे-किभिः त्याज्यत्वमेव
“त्याज्यं सुखं विषयसङ्गमजन्म पुंसाम्” इत्युक्तेः प्रागुक्त पातञ्जलसूत्राच्च विषयेन्द्रियसंयोगाज्जातन्तुसुखं राजसं प्रागुक्तनीतावाक्यात्। तत्र विषयाश्च शब्द-[Page0723-b+ 38] स्पर्शरूपरसगन्धाः यथायथं तद्वन्तश्च तत्र शब्दविशेषरूपगीतादिषु श्रवणेन्द्रियसंबद्धेषु यत् सुखं तत् वैषयिक-मेव किंन्तु आत्मोपासनाङ्गत्वेन गीतादिकमपि चित्तै-काग्रतासम्पादुनद्वारा मोक्षसाधनंभवति तदुक्तं या-स्मृतौ मिताक्षरायाञ्च।
“यस्य पुनश्चित्तवृत्तिर्न्निराकारालम्बनतया समाधौनामिरमते तेन शब्दब्रह्मोपासनं कार्य्यमित्याह।
“यथा-विधानेन पठन् सामगानमविच्युतम्। सावधानस्तदभ्यासा-त्परंब्रह्माधिगच्छति” या॰
“खाध्यायावगतमार्गानतिक्रमेणसामगानं साम्नोगानात्मकत्वेऽपि गानमिति विशेषणम्अगीतमन्त्रव्युदासार्थम्। अविच्युतमस्खलितम्। साव-धानः सामध्वन्थनुस्यूतात्मैकाग्र्यचित्रवृत्तिः पठन् तदभ्या-सवशात्तत्र निष्णातः शब्दाकारब्रह्मण उपासने परब्रह्मा-धिगच्छति। तदुक्तम्।
“शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्मा-धिगच्छतीति”। यस्य पुनर्वैदिक्याङ्गीतौ चित्तं नामिरमतेतेन लौकिकगीतानुस्यूतात्मोपासनङ्कार्यमित्याह।
“अपरा-न्तकमुल्लोप्यं मद्रकम्प्रकरीन्तथा। औवेणकं सरोविन्दुमुत्तरङ्गी-तकागि च। ऋग्गाथापाणिकादक्षविहिता ब्रह्मगीतिका। गेयमेतत्तदभ्यासकरणान्मोक्षसंज्ञितम्” या॰। अपरान्त-कोल्लोप्यमद्रकप्रकर्य्यौवेणकसरोविन्दुसहितञ्चोत्तरमित्येतानिप्रकरणाख्यानि सप्त गीतकानि। चशब्दादासा-रितवर्द्धमानकादिमहागीतकानि गृह्यन्ते। गाथाद्या-श्चतस्रोगीतिका गृह्यन्ते। ऋग्गाथाद्याश्चतस्रोगी-तिकाइत्येतदपरान्तकादिगीतजातमध्यारोपितात्ममवम्मोक्षसाधनत्वान्मोक्षसंज्ञितं मन्तव्यम् तदभ्यासस्यैकाग्रता-पादनद्वारेणार्मैकतापत्तिकारणत्वात्। किञ्च।
“वीष्णा-वादनतत्त्वज्ञः श्रुतिजातिविशारदः। तालज्ञश्चाप्रया-सेन मोक्षमार्गं नियच्छति” या॰। भरतमुनिप्रतिपादितवीणायादनतत्त्ववेदी श्रूयत इति श्रुतिर्द्वाविंशतिविधा स-प्तस्वरेषु। तथा हि षड्जमध्यमपञ्चमाः प्रत्येकं चतुः-श्रुतय ऋषभधैवतौ प्रत्येकन्त्रिश्रुती। गान्धारनिषादौप्रत्येकं द्विश्रुती इति। जातयस्तु षड्जादयः सप्त श्रुद्धाःसङ्करजातयस्त्वेकादशेत्येवमष्टादशविधास्तासु विशारदःप्रवीणः तालैति नीतप्रमाणङ्कथ्यते तत्खरूपज्ञश्चतदनुविद्धब्रह्मोपासनतया तालादिभङ्गभयाच्चित्तवृत्ते-रात्मैकाग्रतायाः सुकरत्वादल्पायासेनैव सुक्तिपथन्नियच्छतिप्राप्नोति। चित्तविक्षेपाद्यन्तारायोपेतस्य गीतज्ञस्य फला-न्वरमाह।
“गीतज्ञोयदि योगेन नाप्नोति परमम्पदम्। [Page0724-a+ 38] रुद्रस्यानुचरोभूत्वा सह तेनैव मोदते” या॰। गीतज्ञोयदि-कथञ्चिद्योगेन परमम्पदन्न प्राप्नोति। तर्हि रुद्रस्य सचिवो-भूत्वा तेनैव सह मोदते क्रीडति” मिता॰। विवृतिर्गानशब्दे। ( सुखं दुःखञ्च न प्रतिनियवविषयजन्यं व्यक्तिभेदेनकालभेदेन देशादिभेदेन च सुखहेतोरपि दुःखहेतुत्वंदुःखहेतोरपि सुखहेतुत्वम्। तथा हि खलादिं प्रतिसाधुभिरुक्तस्य विनयवाक्यस्यापि तं प्रति दुःखहेतुत्वं कथ-मन्यथा तस्य श्रवणात् खलादेरहितकर्म्मणि प्रवृत्तिः स्यात्एवं वैरिणं प्रत्यपि सामवादस्य दुःखहेतुत्वम् एतदा-शयेनैव
“सामवादाः सकोपस्य तस्य प्रत्युत दीपकाः” इतिमाघे वर्णितम्। तथा चन्द्रकिरणनलिनभ्रमरध्वन्यादेरन्यत्रसुखकरस्यापि विरहिणं प्रति दुःखहेतुत्वम्,। एवंदुःखहेतो-र्विष्ठाहारादेरपि शूकरं प्रति सुखकरत्वम् इति तत्र न वस्तुनियमः। अतएवोक्तम्
“विषमप्यमृतं क्वचिद्भवेदमृतं वाविषमीश्वरेच्छया। हिमसेकविपत्तिरुत्र मे नलिनी पूर्व्व-निदर्शनं गता” रघुः एवं कालभेदेऽपि सुखदुःखकरयो-र्विपर्य्ययः यथा शोतकाले दुःखहेतोः ग्रीष्मे सुखहेतुत्वम्एवमग्न्यादितापस्य शीतकाले सुखकरस्य ग्रीष्मे दुःखकरत्वम्एवं देशभेदेऽपि यथा तिन्तिद्यादेरन्यत्र सेवने रोगादिदुःखदत्वं क्षारदेशे तु सुखकरत्वम् अतएवोक्तं
“किमाश्चर्य्यं क्षारदेशे प्राणदा यमदूतिकेति” यथा चवस्तुमात्रस्य त्रिगुणात्मकत्वात् व्यक्तिभेदेन कालादि-भेदेन च सत्त्वरजस्तमसां समुद्रेकात् विपर्य्यस्तरूपता-पत्तिः तथा प्रागुक्तसांख्वतत्त्वकौमुदी वाक्ये स्पष्टैव। अतएव रसादौ लोकसिद्धकारंणविपर्य्ययः” सा॰ द॰ उक्तः यथा
“हेतुत्वं शोकहर्षादेर्गतेभ्यो लोकसंश्रयात्। शोकहर्षा-दयो लोके जायन्तां नाम लौकिकाः। अलौकिकविभा-वत्वं प्राप्तेभ्यः काव्यसंश्रयात्। सुखं सञ्चायते तेभ्यःसर्व्वेभ्योऽपीति का क्षतिः। ये खलु रामवनवासादयोलोके दुःखकारणानि इत्युच्यन्ते त एव हि काव्य-नाट्यसमर्पि ता अलौकिकविभावनव्यापारवत्तया कारण-शब्दवाच्यत्वं विहायालौकिकविभावशब्दवाच्यत्वं भजन्ते। तेभ्यश्च सुरते दन्तघातादिभ्य इव सुखमेव जायते। अतश्च लौकिकशाकहर्षादिकारणेभ्यो लौकिकशोकहर्षादयोजायन्ते इति लोक एव प्रतिनियमः। काव्ये पुनः
“सर्व्वेयोऽपि विभावादिभ्यः सुखमेव जायते” इतिनियमान्न कश्चिद्दोषः। कथं तर्हि हरिश्चन्द्रादिचरितस्यकाव्यनाट्ययोरपि दर्शनश्रवणाभ्यामश्रुपातादयो जायन्तै-[Page0724-b+ 38] त्युच्यते। अश्रुपातादयस्तद्वद्द्रुतत्वाच्चेतसो मताः”। ( वैषयिकसुखेषु काव्यादिरसास्वादसुखमतीवचमत्कारा-धायकतया ब्रह्मानन्दतुल्यमित्यालङ्कारिका मन्यन्ते यथोक्तम्” सा॰ द॰।
“सत्वेद्रेकादखण्डस्वप्रकाशानन्दचिन्मयः। वेद्या-न्तरस्पर्शशून्यो ब्रह्मास्वादसहोदरः। लोकोत्तरचमत्कार-प्राणः कैश्चित् प्रमातृभिः। स्वाकारवदभिन्नत्वेनायमाखा-द्यते रसः। रजस्तमोभ्यामस्पृष्टं मनः सत्वमिहोच्यते। इत्युक्तप्रकारो बाह्यमेयविमुखतापादकः कश्चनान्तरो धर्म्मःसत्वं तस्योद्रेकः रजस्तमसी अभिभूयाविर्भावः। अत्र चहेतुस्तथाविधालौकिककाव्यार्थपरिशीलनम्। अखण्ड इत्येकएवायं विभावादिरत्यदिप्रकाशलक्षणचमत्कारात्मकः। अत्र हेतुं वक्ष्यामः। स्वप्रकाशत्वाद्यपि वक्ष्यमाणरीत्या!चिन्मय इति स्वरूपार्थे मयट्। चमत्कारश्चित्तविस्तार-रूपो विस्मयापरपर्य्यायः”।
“रसे सारश्चमत्कारः सर्व्व-त्राप्यनुभूयते। तच्चमत्कारसारत्वे सर्वत्राप्यद्भुतो रसः”।
“पुण्यवन्तः प्रमिण्वन्ति योगिवद्रससन्ततिंमिति”। यद्यपि
“स्वादः काव्यार्थसम्भेदादात्मानन्दसमुद्भवः” इत्युक्तदिशारसस्यास्वादानतिरिक्तत्वगुक्तं तथापि
“रसः खाद्यते” इतिकाल्पनिकं भेदमुररीकृत्य कर्म्मकर्त्तरि वा प्रयोगः। तदुक्तम्।
“रस्यमानतामात्रसारत्वात् प्रकाशशरीरादनन्य एव हि रस” इति च।
“आनन्दजाश्रुभिरनुस्रियमाणमार्गान्”
“स तमान-न्दमविन्दत द्विज” इति च नैषधम् एवं तत्रत्यसर्व्वसर्गेषुउपान्तिमश्लोकेषु उदा॰।
“आनन्दाद्ध्येव प्रजाः प्रजायन्तेआनन्देन जीवन्ति आनन्दे प्रविलीयन्ते” इति श्रुतिः।
५ विष्णौ।
“आनन्दीनन्दनोनन्द” विष्णुस॰।
६ आदिगुरौ-त्रिकले दगणे
७ षडिवंशैरगणै रचिते दण्डकछन्दोभेदे। आनन्दयति आ + नदि--णिच्--अच्।
८ आनन्दकरे ति॰। षष्टिसंवत्सरमध्ये अष्टाचत्वारिंशे
९ वर्षभेदे पु॰।
“निष्पत्तिःसर्व्वशस्यानां सर्वशस्यमहार्थता। घृतं तैलं समं यातिआनन्दे नन्दिनी प्रजा” ज्योति॰ तल्लक्षणम्।
१० मद्ये न॰।
११ गृहभेदे च तल्लक्ष्म गृहशब्दे वक्ष्यते।
१२ विष्णु-गणभेदे पु॰।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
आनन्द¦ m. (-न्दः)
1. Happiness, joy.
2. BALARAMA according to the Jaina system of many KRISHNAS and many BALARAMAS. n. (-न्दं) GOD, Supreme spirit, according to the Vedanta. f. (-न्दी) A plant, vul- garly A'kanpata. E. आङ् before नदि to be or make happy, घञ aff.
Apte[सम्पाद्यताम्]
आनन्दः [ānandḥ], [आनन्द्-घञ्]
Happiness, joy, delight, pleasure; आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कदाचन T. Up. supreme bliss of felicity; आनन्द एवास्य विज्ञानमात्मानन्दात्मनो हैवं सर्वे देवाः Śat. Br.
God, Supreme Spirit (ब्रह्मन्) (said to be n. also in this sense; cf. विज्ञानमानन्दं ब्रह्म Bṛi. Up.3.9.28.).
N. of the forty-eighth year of the cycle of Jupiter.
N. of Śiva.
N. of Viṣṇu.
N. of Balarāma (according to Jaina doctrines).
N. of a cousin and follower and favourite disciple of Buddha Śākyamuni, compiler of the Sūtras.
A variety of the Daṇḍaka metre. -दा, -दी N. of two plants (Mar. भाङ्ग, रानमोगरी).
दम् Wine, liquor.
A kind of house. -Comp. -अर्णवः the delight of Brahman.-काननम्, -वनम् N. of Kāśi. -गिरिः, -ज्ञानः, -ज्ञानगिरिः N of a celebrated annotator on Śaṅkarāchārya. -ज a. caused by joy (as tears). -तीर्थः N. of Madhva, the founder of a Vaiśṇava school of philosophy. -द, -कर a. exhilarating, delighting. -करः The moon; दधार सर्वात्मकमात्मभूतं काष्ठा यथानन्दकरं मनस्तः Bhāg. 1.2.18. -दत्तः [आनन्दो दत्तो येन] the membrum virile.-पटः [आनन्दजनको पटः] a bridal garment. -पूर्ण a. delighted supremely, full of bliss. (-र्णः) the Supreme Spirit. -प्रभवः semen. -भैरव a. causing both joy and fear. (-वः) N. of Śiva. -लहरिः, -री f. 'wave of enjoyment', title of a small hymn by Śaṅkarāchārya addressed to Pārvatī.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
आनन्द/ आ-नन्द m. happiness , joy , enjoyment , sensual pleasure RV. AV. VS. R. Ragh. etc.
आनन्द/ आ-नन्द mn. " pure happiness " , one of the three attributes of आत्मन्or ब्रह्मन्in the वेदान्तphilosophy Veda1ntas. etc.
आनन्द/ आ-नन्द m. (in dram. ) the thing wished for , the end of the drama([ e.g. the VIth Act in the Ven2is. ]) Sa1h. 399
आनन्द/ आ-नन्द m. a kind of flute
आनन्द/ आ-नन्द m. the sixteenth मुहूर्त
आनन्द/ आ-नन्द m. N. of शिव
आनन्द/ आ-नन्द m. of a लोकेश्वर( Buddh. )
आनन्द/ आ-नन्द m. of a बल( Jain. ) L.
आनन्द/ आ-नन्द m. of several men
आनन्द/ आ-नन्द m. of a country
आनन्द/ आ-नन्द mn. N. of the forty-eighth year of the cycle of Jupiter
आनन्द/ आ-नन्द mf( आand ई). N. of two plants L.
आनन्द/ आ-नन्द n. a kind of house
आनन्द/ आ-नन्द n. (often at the beginning and end of proper names.)
Purana index[सम्पाद्यताम्]
(I) (च्)--a kingdom adjoining the Dundubhi hill in प्लक्षद्वीप. Br. II. १४. ३९; १७. १६.
(II)--a Satya god. Br. II. ३६. ३५.
(III)--The Lord of first kalpa consisting १०० lakhs of years by name भाव; this is the place of ब्रह्मा. वा. २१. २८.
(IV)--a son of मेधातिथि; a वर्ष after his name, in प्लक्षद्वीप. वा. ३३. ३२; Vi. II. 4. 4 and 5.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
ĀNANDA : A forest on the top of the mountain Mahā- meru. It was inhabited by celestial damsels, devas, gandharvas and Maharṣis. (Chapter 93, Bhūmi Khaṇḍa, Padma Purāṇa).
_______________________________
*3rd word in left half of page 89 (+offset) in original book.
ĀNANDA (CĀKṢUṢA) : Son of Maharṣi Anamitra. It was he who was born as Cākṣuṣa, the sixth Manu. There is a story behind his birth. One day, while his mother was keeping him in her lap and caressing him the baby laughed and questioned “Oh mother why are you caressing me, but look at those two cats. They consider me as their food”. After some time one of the cats took the child away and put it in the cradle of the child of King Vikrānta. Vikrānta took the child as his for granted and reared him. At the time of Upanayana the King asked the boy to prostrate before his mother at which the boy exclaimed “Oh King, I am not your son. Your son is at some other place. By births and rebirths all of us have many mothers and so it is better to be above rebirths”. After having said so much Ānanda went to the forest and started doing penance. Brahmā appeared before him and blessing him said that he would become the sixth Manu and lead the world to righteousness. By the blessing of Brahmā Ānanda was reborn as Cākṣuṣamanu. (See under Cākṣuṣa). (Mār- kaṇḍeya Purāṇa).
_______________________________
*4th word in left half of page 89 (+offset) in original book.


c: text/html

text:
तृतीयोऽध्याय:
बृहदश्व उवाच ।
तेभ्य: पतिज्ञाय नल: करिष्य इति भारत।
अथैतान्परिपप्रच्छ कृताञ्जलिरूपस्थित: ॥१॥
के वै भवन्त: कश्चासौ यस्माहं दूत ईप्सित: ।
किं च तद्वो मया कार्य कथयध्वं यथातथम् ॥२॥
एवमुक्ते नैषधेन मघवानभ्यभाषत ।
अमरावै निबोधास्मान्दमयन्त्यर्थमागताम् ॥३॥
अहमिन्द्रोऽयमग्निश्च तथैवायमपांपति: ।
शरीरन्तकरो नृणां यमोऽयमपि पाथिव ॥४॥
त्वं वै समागतानस्मान्दमयन्यैनिवेदय ।
लोकपाला महेन्द्राद्या: समायान्ति दिदृक्षव: ॥५॥
प्राप्तुमिच्छान्ति देवास्त्वां शक्रोऽग्निर्वरुणो यम: ।
तेषामन्यतमं देवं पतित्वे वरयस्य ह ॥६॥
एवमुक्त: स शकेण नल: प्राञ्जलिरब्रवीत ।
एकार्थं समुपेतं मां न प्रेषयितुमर्हथ ॥७॥
कथं नु जातसंकल्प: स्त्रियमुत्सहते पुमान् ।
परार्थमीदृशं वक्तुं तत्क्षमन्तु महेश्वरा: ॥८॥
एवमुक्तो नैषधन मघवान्पुनरब्रवीत् ।
करिष्य इति संश्रुत्व पूर्वमस्मासु नैषध ।
न करिष्यसि कस्मात्वं व्रज नैषध मा चिरम् ॥९॥
बृहदश्व उवाच ।
एवमुक्त: स दैवैस्तैर्नैषध: पुनरब्रवीत् ।
सुरक्षितानि वेश्मानि प्रवेष्टुं कथमुत्सहे ॥१०॥
प्रवेक्ष्यसीति तं शक्र: पुनरेवाभ्यभाषत ।
जगाम स तथेत्युक्त्वा दमयन्त्या निवेशनम् ॥११॥
ददर्श तत्र वैदभीं सखीगणसमावृताम् ।
देदीप्यमानां वपुषा श्रिया च वरवर्णिनीम् ॥१२॥
अतीव सुकुमाराङ्गीं तनुमध्यां सुलोचनाम् ।
आक्षिपन्तीमिव प्रभां शशिन: स्वेन तेजसा ॥१३॥
तस्य दृष्टैव ववृधे कामस्तां चारुहासिनीम ।
सत्यं चिकीर्षमाणस्तु धारयामास हृच्छयम् ॥१४॥
ततस्ता नैषधं दृष्टा संभ्रान्ता: परमाङगना: ।
आसनेभ्य: समुत्पस्तेजसा तस्य धर्षिता: ॥१५॥
प्रशशंसुश्च सुप्रीता नलं ता विस्मयान्विता: ।
न चैनमभ्यभाषन्त मनोभिस्त्वभ्यपूजयन् ॥१६॥
अहो रूपमहो कान्तिरहौ धैर्य महात्मन: ।
कोऽयं देवोऽथवा यक्षो गन्धर्वो वा भविष्यति ॥१७॥
त तास्तं शक्नुवन्ति स्म व्याहर्तुमपि किंचन ।
तेजसा धर्षितास्तस्य लज्जावत्यो वराङगना ॥१८॥
अथैनं स्मयमानं त स्मितपूर्वाभिभाषिणी ।
दमयन्ती नलं वीरमभ्यभाषेत विस्मिता ॥१९॥
कस्त्वं सर्वानवद्याङ्ग मम हृच्छयवर्धन ।
प्राप्तोऽस्यमरवद्वीर ज्ञातुमिच्छामि तेऽनघ ॥२०॥
कथमागमनं चेह कथं चासि न लक्षित: ।
सुरक्षितं हि मे वेश्म राजा चैवोग्रशासन: ॥२१॥
एवमुक्तस्तु वैदर्भ्या नलस्तां प्रत्युवाच ह ।
नलं मां विध्दि कल्याणि देवदूतमिहागतम ॥२२॥
देवास्त्वां प्राप्तुमिच्छन्ति शक्रोऽग्निर्वरुणो यम: ।
तेषामन्यतमं देवं पतिं वरय शोभेन ॥२३॥
तेषामेव प्रभावेण प्रविष्टोऽहमलक्षित: ।
प्रविशन्तं न मां कश्चिदपश्यन्नाप्यवारयत् ॥२४॥
एतदर्थमहं भद्रे प्रेषित: सुरसत्तमै: ।
एतच्छृत्वा शुभे बुध्दिं प्रकरुष्व यथेच्छसि ॥२५॥
Translation - भाषांतर
N/A

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
पार्श्वनाथः
पार्श्वनाथः ( ( शृणु) /ˈpɑːrʃvənɑːθəhə/) (हिन्दी: पार्श्वनाथ,आङ्ग्ल: Parshvanath) जैनधर्मस्य चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु त्रयोविंशतितमः तीर्थङ्करः अस्ति । भगवतः पार्श्वनाथस्य वर्णः नीलः आसीत् । जैनधर्मानुसारं भगवतः चिह्नं सर्पः अस्ति । भगवान् पार्श्वनाथः इक्ष्वाकुवंशीयः, काश्यपगोत्रीयः च आसीत् ।
कौमारावस्थायां पार्श्वनाथस्य शरीरस्य औन्नत्यं नव (९) हस्तमात्रात्मकम् आसीत्[१] । भगवतः धार्मिकपरिवारे “पार्श्व” इत्याख्यः यक्षः, “पद्मावती” इत्याख्या यक्षिणी च आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ जन्म, परिवारश्च
- २ सर्पाणाम् उद्धारः
- ३ दीक्षा
- ४ निर्वाणम्
- ५ सम्बद्धाः लेखाः
- ६ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
- ७ सन्दर्भाः
- ८ अधिकवाचनाय
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
देवलोकस्य आयुष्यं पूर्णं कृत्वा भरतक्षेत्रस्य वाराणसी-नगर्यां मार्गशीर्ष-मासस्य कृष्णपक्षस्य दशम्यां तिथौ विशाखा-नक्षत्रे मध्यरात्रौ भगवतः पार्श्वनाथस्य जन्म अभवत् [२]।
पार्श्वनाथस्य पितुः नाम अश्वसेनः, मातुः नाम वामादेवी च आसीत् । अश्वसेनः वाराणसी-नगर्याः राजा आसीत् । अश्वसेनः एकः श्रेष्ठः राजा आसीत् । तस्य शासनकाले जनाः आनन्देन जीवन्ति स्म । एकदा फाल्गुन-मासस्य कृष्णपक्षस्य चतुर्थ्यां तिथौ विशाखा-नक्षत्रे रात्रौ अर्धसुषुप्तावस्थायां वामादेव्या तीर्थङ्करत्वसूचकाः चतुर्दश स्वप्नाः दृष्टाः । अश्वसेनः, वामादेवी च अतीव प्रसन्नौ अभवताम् । तौ स्वप्नानां फलं न जानीतः स्म । तथापि स्वप्नान् दृष्ट्वा वामादेवी प्रसन्ना जाता ।
राजा अश्वसेनः आगामिदिवसे स्वप्नशास्त्रिणः आहूतवान् । स्वप्नशास्त्रिभिः चतुर्दशस्वप्नानां फलम् उक्तं यत् – “एते स्वप्नाः असाधारणाः सन्ति । कस्यचित् तीर्थङ्करस्य जन्म भविष्यति इति स्वप्नैः ज्ञायते" । स्वप्नानां फलादेशं श्रुत्वा राजा, राज्ञी च प्रफुल्लितौ अभवताम् । राज्ये आनन्दस्य वातावरणम् अभवत् । शुभसमाचारं प्राप्य राज्ञा सम्पूर्णे राज्ये दानं प्रदत्तम् । बालकस्य जन्मनः सर्वे प्रतीक्षां कुर्वन्तः आसन् ।
नवमासानन्तरं भगवतः पार्श्वनाथस्य जन्म अभवत् । प्रसवसमये काचिदपि पीडा न जाता । यदा प्रसवः अभवत्, तदैव इन्द्राः आगतवन्तः आसन् । इन्द्रादिभिः देवैः पार्श्वनाथस्य जन्मोत्सवः आचरितः ।
यदा राजा पुत्रजन्मनः सन्देशं प्राप्तवान्, तदा पुत्रप्राप्त्याः उत्साहेन राज्ञा राज्ये पुत्रोत्सवस्य आयोजनं कृतम् । सर्वप्रथमं तु अश्वसेनः कारागारात् सर्वेभ्यः बन्दीभ्यः मुक्तिम् अददात् । उत्सवे राजा जनेभ्यः दानं यच्छति स्म । पुत्रोत्सवे लोकान्तिकदेवाः, चतुष्षष्टिः इन्द्राः चापि समुपस्थिताः आसन् । देवैः, इन्द्रैः च बालकाय आशीर्वादाः प्रदत्ताः ।
पूर्वजन्म[सम्पादयतु]
भगवतः पार्श्वनाथस्य जीवनं दशभवात्मकम् आसीत् । तेषां भवानां वर्णनम् अधः प्रदत्तम् अस्ति ।
प्रथमः, द्वितीयः च भवः[सम्पादयतु]
पोतनपुर-नगरस्य राजा अरविन्दः आसीत् । तस्य रतिसुन्दरी-नामिका पत्नी आसीत् । राज्ये विश्वभूतिः नामकः कश्चनः पुरोहितः अपि आसीत् । तस्य पत्नी अनुद्धरा आसीत् । पुरोहितस्य कमठः, मरुभूतिः इत्येतौ द्वौ पुत्रौ आस्ताम् । कमठस्य प्रकृतिः, स्वभावश्च कुटिलः आसीत् । किन्तु मरुभूतेः प्रकृतिः, स्वभावश्च भद्रः आसीत् । मरुभूतिः एव पार्श्वनाथस्य जीवः आसीत् । कमठस्य पत्न्याः नाम वरुणा, मरुभूतेः पत्न्याः नाम वसुन्धरा च आसीत् ।
पुरोहितेन विश्वभूतिना परिवारस्य दायित्वं प्रदत्तम् । अनन्तरं विश्वभूतिः दीक्षाम् अङ्गीकृतवान् । मरुभूतिः अपि हरिशचन्द्राचार्यात् श्रावकपदं प्राप्तवान् । मरुभूतेः पत्नी वसुन्धरा रूपवती आसीत् । अतः कमठः वसुन्धरायां मुग्धः जातः । कमठः महत्प्रयासेन प्रेमिकास्वरूपेण वसुन्धरां प्राप्तवान् । एकदा कमठः, वसुन्धरा च व्यभिचारं कुर्वन्तौ आस्ताम्, तदा मरुभूतिना राज्ञे तयोः आक्षेपः कृतः । राज्ञा कमठः आहूतः । तदनन्तरं राजा कमठस्य गर्दभयानेन नगरयात्राम् अकारयत् । ततः परं राज्ञा कमठः नगरात् निष्कासितः [३]।
अनेन अपमानेन कमठः तपस्यां कुर्वन् आसीत् । समयान्तरे सः उग्रतपस्वी इति नाम्ना विख्यातिं सम्प्रातत् । एकदा मरुभूतिः क्षमां याचितुं कमठस्य आश्रमं प्राप्तवान् । मरुभूतिं दृष्ट्वा एव कमठः क्रुद्धः जातः । कमठः एकां बृहत्शीलां क्षिप्त्वा मरुभूतिं जघान । शीलायाः घातेन मरुभूतेः मृत्युः अभवत् । अनन्तरं द्वितीये भवे सः विन्ध्यगिरौ करिणीनां युथपतिः अभवत् । कमठस्य पत्नी वरुणा अपि पत्युः कुकर्मभ्यः ग्रस्ता आसीत् । शोकात् वरुणायाः अपि मृत्युः जातः । सा अपि विन्ध्यगिरौ एव युथपतेः प्रियतमा करिणी अभवत् ।
तृतीयः भवः[सम्पादयतु]
पोतनपुर-नगरस्य राजा अरविन्दः स्वस्य पुत्रस्य महेन्द्रस्य राज्याभिषेकं कृत्वा तस्मै राज्यस्य दात्यित्वं प्रादात् । अनन्तरं सः दीक्षाम् अङ्गीकृतवान् । दीक्षानन्तरं सः विचरन् विन्ध्यवनं प्राप्तवान् । तत्रैव सः साधनां कर्तुम् उपविष्टः आसीत् । तस्मिन् समये सः गजः स्वस्य करिणीभिः सह सरोवरे जलक्रीडां कर्तुं ततः निर्गतः । अज्ञातमुनिं दृष्ट्वा गजः मुनेः समीपं प्रहारं कर्तुं गतः । किन्तु समीपं गत्वा मुनेः तेजसः गजः स्तब्धः जातः ।
स्वस्य अवधिज्ञानेन मुनिः गजम् अवबोधितवान् । गजस्य समीपे एका करिणी आसीत् । सा पूर्वजन्मनि कमठस्य पत्नी वरुणा आसीत् । जातिस्मरणात् परं गजः श्रावकः अभवत् । सः शुष्कतृणाणि, पत्राणि च खादति स्म । शुष्काहारेण गजस्य शरीरं दुर्बलं जातम् आसीत् ।
एकदा गजः जलं पातुं सरोवरं प्रत्यगच्छत् । सः तत्र महापङ्के (दलदल) मज्जितः । महत्प्रयासेभ्यः परम् अपि सः निष्फलः जातः । तत्र कुक्कुट-नामकः सर्पः समागतवान् । सः सर्पः गजं दंशितवान् । पूर्वजन्मनि अयं सर्पः कमठः आसीत् । पूर्वजन्मनि कमठेन स्वस्य भ्रातुः हत्या कृता आसीत् । अतः आश्रमजनैः कमठः निष्कासितः । अनन्तरं कमठस्य मृत्युः जातः । अस्मिन्जन्मनि कमठः कुक्कुट-सर्पः अभवत् । विषयुक्तेन दंशनेन गजस्य मृत्युः अभवत् । गजः अष्टमे सहस्रारनामके देवलोके महर्धिकः देवः अभवत् । सा करिणी (वरुणायाः जीवः) अपि मृत्योः अनन्तरं द्वितीये देवलोके देवी अभवत् । कमठस्य जीवः मृत्योः अनन्तरं पञ्चमे नरके नैरयिकः अभवत् [४]।
चतुर्थः, पञ्चमः च भवः[सम्पादयतु]
पूर्वविदेहस्य सुकच्छविजये तिलका-नामिका नगरी आसीत् । तस्यां नगर्यां विद्युतवेगः विद्याधरः राजा आसीत् । कनकतिलका-नामिका तस्याः पत्नी आसीत् । पार्श्वनाथस्य जीवः कनकतिलकायाः गर्भं पुत्रस्वरूपेण प्राविशत् । तस्य नाम किरणवेगः कृतम् आसीत् । यौवने प्राप्ते सति पद्मावती इत्यादिभिः राजकन्याभिः सह किरणवेगस्य विवाहः अभवत् । किरणवेगस्य विवाहानन्तरं विद्युतवेगः दीक्षितः जातः । पितुः दीक्षानन्तरं किरणवेगः नगर्याः राजा अभवत् । किरणवेगस्य पुत्रः किरणतेजः अभवत् । समयान्तरे किरणवेगः अपि किरणतेजस्य राज्याभिषेकं कृत्वा तस्मै राज्यस्य दायित्वं दत्तवान् । अनन्तरं किरणवेगेन अपि दीक्षा अङ्गीकृता ।
एकदा मुनिः किरणवेगः हिमगिरिपर्वतस्य गुहायां ध्यानस्थः आसीत् । पूर्वजन्मनः कुक्कुटसर्पः अस्मिन् जन्मनि अजगरस्वरूपेण हिमगिरिपर्वतक्षेत्रे समुद्भूतः । गुहायां ध्यानस्थं किरणवेगमुनिं दृष्ट्वा अजगरः पूर्वजन्मनः वैरं स्मृतवान् । सः अजगरः तं मुनिं ग्रसितवान् । मुनिः किरणवेगः अच्युत-नामके द्वादशे स्वर्गे देवः अभवत् । अजगरः अपि मृत्योः अनन्तरं प्रभा-नामकं षष्ठं नरकं गतः [५]।
षष्ठः, सप्तमः च भवः[सम्पादयतु]
जम्बूद्वीपस्य पश्चिममहाविदेहस्य सुकच्छविजये अश्वपुर-नामकं नगरम् आसीत् । तस्य नगरस्य राजा वज्रवीर्यः आसीत् । तस्याः पत्न्याः नाम लक्ष्मीवती इति । किरणवेगमुनेः जीवः लक्ष्मीवत्याः गर्भं पुत्रस्वरूपेण प्रविष्टः । तस्य नाम वज्रनाभः इति कृतम् आसीत् । युवावस्थां प्रविष्टे सति वज्रनाभस्य विवाहः कारितः । अनन्तरं सः राजा अभवत् । वज्रनाभस्य पुत्रः चक्रायुधः अभवत् । समयान्तरे वज्रनाभेन चक्रायुधस्य राज्याभिषेकं कृत्वा तस्मै राज्यं प्रदत्तम् आसीत् । अनन्तरं स्वयं क्षेमकरमुनेः दीक्षाम् अङ्गीकृतवान् ।
अस्मिन् जन्मनि अजगरः ज्वलनगिरेः सघनवने भीलज्ञातौ कुरङ्ग-नामके मनुष्यस्वरूपेण अभवत् । कुरङ्गः अत्यन्तं क्रूरः प्राणी आसीत् । वन्यप्राणिभिः सह अपि तस्य व्यवहारः क्रूरः एव आसीत् । एकदा वज्रनाभमुनिः विचरन् ज्वलनगिरिवनं प्राप्तवान् । सः तत्र साधनां कर्तुम् उपविष्टः आसीत् । वज्रनाभमुनिं दृष्ट्वा कुरङ्गस्य मनसि वैरभावना जागृता । अतः कुरङ्गेन बाणेन वज्रनाभमुनिः हतः । मुनिः वज्रनाभः मृत्योः अनन्तर ग्रैवेयके अहमिन्द्रः अभवत् । क्रूरः कुरङ्गः सप्तमे नरके नैरयिकः जातः [६]।
अष्टमः, नवमः च भवः[सम्पादयतु]
जम्बूद्वीपस्य पूर्वविदेहे पुराणपुरनामकं किञ्चन नगरम् आसीत् । तस्य नगरस्य राजा कुलिसबाहुः आसीत् । सुदर्शना-नामिका तस्य पत्नी आसीत् । एकदा सुदर्शना रात्रौ चतुर्दशस्वप्नान् दृष्टवती । तया कुलिसबाहवे ते स्वप्नाः श्राविताः । अनन्तरं ताभ्यां रात्रिजागरणं कृतम् ।
गर्भकालस्य समाप्त्यनन्तरं पुत्रस्य जन्म अभवत् । राजा अतीव प्रसन्नः आसीत् । अतः तेन राज्ये पुत्रोत्सवस्य घोषणा कृता । सर्वैः पुत्रोत्सवः आचरितः । तस्य नाम स्वर्णबाहुः कृतम् । समयान्तरे स्वर्णबाहुः यौवनं प्राविशत् । अतः कुलिसबाहुः स्वर्णबाहवे आदेशं प्रदत्तवान् यत् – “साम्प्रतं भवता प्रशासनस्य अनुभवः अपि करणीयः” । पितुः आदेशं स्वीकृत्य स्वर्णबाहुः प्रतिदिनं राजकार्येषु समयं यापयति स्म ।
एकदा स्वर्णबाहुः अश्वम् आरुह्य अटितुं गतः । किन्तु अश्वः नियन्त्रणहीनः अभवत् । सः स्वर्णबाहुं वनं प्रति नीतवान् । गाल्वर्षेः आश्रमस्य समीपे सः अश्वः स्तब्धः । स्वर्णबाहुः तत्र विचरन् आसीत् । तेन आश्रमस्य समीपे एकस्मिन् उद्याने क्रीडाकर्त्र्यः बह्व्यः कन्याः दृष्टाः । तासु कन्यासु एका कन्या विशिष्टा आसीत् । सा स्वरूपवती, लावण्यमयी च आसीत् । तस्य नाम पद्मा आसीत् । पद्मां दृष्ट्वा स्वर्णबाहुः आसक्तो जातः ।
चन्दनलेपितं, सुगन्धितद्रव्यलेपितं च कन्यायाः ललाटम् आसीत् । सुगन्धिना भ्रमराणां समूहः कन्यायाः मस्तकोपरि भ्रमन् आसीत् । पद्मा भ्रमरैः त्रस्ता, भीता च जाता । स्वर्णबाहु सर्वं पश्यन् आसीत् । अवसरं प्राप्य सः पद्मायाः साहाय्यार्थं समीपं गतः । स्वर्णबाहुना भ्रमराः दूरीकृताः । सर्वाः कन्याः स्वर्णबाहो आकृष्टाः अभवन् । कन्याभिः स्वर्णबाहोः परिचयः पृष्टः । स्वर्णबाहुना स्वस्य परिचयः प्रदत्तः । परिचयं श्रुत्वा सर्वे प्रफुल्लिताः जाताः । एकया कन्यया उक्तं यत् – हे राजकुमार ! वयं धन्याः स्मः । अद्यैव प्रातःकाले गाल्वर्षिः उक्तवान् आसीत् यत् – “पद्मा भाग्यवती अस्ति । अद्य स्वर्णबाहुः नामकः राजकुमारः आगत्य पद्मायाः पतिः भविष्यति । स्वर्णबाहुः साधारणः नास्ति । सः चक्रवर्ती सम्राट् भविष्यति” ।
पद्मा खेचरेन्द्र-नामकस्य राज्ञः पुत्री आसीत् । तस्याः माता रत्नावलिः आसीत् । अन्याः कन्याः पद्मायाः सख्यः आसन् । राज्ञः खेचरेन्द्रस्य मृत्योः अनन्तरं रत्नावलिः, पद्मा च आश्रमे एव निवसति स्म । आश्रमे पद्मायाः रक्षा भवेत् । अतः ते गाल्वर्षेः आश्रमे निवसतः स्म । किञ्चित् क्षणानन्तरं तत्र राज्ञी रत्नावलिः, गाल्वर्षिः च अपि समागताः । रत्नावल्या आग्रहपूर्वकं स्वर्णबाहोः पद्मया सह गान्धर्वविवाहः कारितः ।
स्वर्णबाहुम् अन्वेष्टुं सैनिकाः वनं प्राप्तवन्तः । सपत्निकं कुमारं दृष्ट्वा सर्वे सैनिकाः आश्चर्यचकिताः अभवन् । अनन्तरं स्वर्णबाहुः पत्न्या सह स्वराज्यं प्राप्तवान् । राजा कुलिसबाहुः अपि तं सपत्निकं दृष्ट्वा प्रसन्नः जातः । कुलिसबाहुना नगरे पुत्रस्य विवाहोत्सवस्य आयोजनं कृतम् । विवाहोत्सवेन सह स्वर्णबाहोः राज्याभिषेकस्य अपि आयोजनं कृतम् । कुलिसबाहुना स्वर्णबाहवे राज्यस्य दायित्वं प्रदत्तम् आसीत् । अनन्तरं कुलिसबाहुः साधनां कर्तुं दीक्षाम् अङ्गीकृतवान् ।
समयान्तरे स्वर्णबाहोः आयुधशालायां चक्ररत्नं समुद्भूतम् । तेन चक्ररत्नेन स्वर्णबाहुना सर्वे देशाः जिताः । सः सार्वभौमः चक्रवर्ती सम्राट् अभवत् । स्वर्णबाहुः दीर्घकालं यावत् राज्यस्य सञ्चालनं कृतवान् । एकदा स्वर्णबाहुः तीर्थङ्करजगन्नाथस्य दर्शनार्थं गतवान् आसीत् । तस्मिन् दिवसे तस्मै जातेः स्मरणज्ञानम् अभवत् । तेन स्वस्य पूर्वभवाः दृष्टाः । अतः सः विरक्तो जातः । स्वर्णबाहुना स्वस्य पुत्रस्य राज्याभिषेकं कृत्वा तस्मै राज्यस्य दायित्वं प्रदत्तम् । स्वयं दीक्षां प्राप्य साधनायां लीनः अभवत् । उग्रतपस्यया, साधनया च तेन महत्कर्मनिर्जरां कृत्वा तीर्थङ्करगोत्रस्य बन्धनं कृतम् ।
एकदा सः वने कायोत्सर्गं कुर्वन् आसीत् । तत्र एकः सिंहः आगतः । सः सिंहः कुरङ्गस्य जीवः आसीत् । कुरङ्गस्य जीवः सर्वासु योनिषु विचरन् सिंहयोनौ अवतीर्णः । मुनिं दृष्ट्वा सिंहः पूर्वभवस्य वैरोद्धारं स्मृतवान् । स्वस्य अन्तसमयं ज्ञात्वा मुनिः अनशनं चकार । सिंहेन मुनिः हतः । मुनेः जीवः महाप्रभनामके विमाने महर्द्धिकदेवः अभवत् [७]।
नामकरणम्[सम्पादयतु]
भगवतः पार्श्वनाथस्य जन्मनः एकादशदिनानाम् अनन्तरं राज्ञा अश्वसेनेन नामकरणसंस्कारस्य विधिः आयोजितः । नामकरणविधौ बालकस्य नामकरणं क्रियते । नामकरणस्य दिवसे अश्वसेनः प्रीतिभोजनस्य अपि आयोजनं कृतवान् आसीत् । तस्मिन् दिने जनैः उत्सवः अपि आचरितः आसीत् । स्वर्गलोकात् अपि बहवः देवाः समागताः । चतुष्षष्टिः इन्द्राः, लोकान्तिकदेवाः चापि उत्सवम् आचरितवन्तः आसीत् । उत्सवे देवानाम् उपस्थितिः आवश्यकी वर्तते । नामकरणोत्सवे नगरस्य प्रतिष्ठितजनाः अपि आमन्त्रिताः आसन् ।
राज्यस्य नागरिकाः अपि प्रसन्नाः आसन् । राजा नामकरणाय देवतानां, जनानां च परामर्शं पृष्टवान् । वामादेवी बालकं नीत्वा आयोजितं स्थलं प्राप्तवती । बालकं दृष्ट्वा जनाः स्तब्धाः अभवन् । बालकस्य तेजः विस्मयकरः आसीत् । नामकरणाय सर्वैः स्वमतानि प्रदत्तानि आसन् । सर्वेषां मतानि श्रुत्वा राजा स्वविचारम् उक्तवान् आसीत् ।
गर्भकालस्य घटनां विचार्य राज्ञा स्वस्य विचारः उक्तः यत् – “यदा अयं बालकः गर्भस्थः आसीत् तदा अहं राज्ञ्या सह उपवनं गतवान् आसम् । तदा राज्ञी अन्धकारे एकं कृष्णसर्पम् अपश्यत् । सः सर्पः राज्ञ्याः पार्श्वं (समीपं) आगछन् आसीत् । अतः राज्ञी माम् अन्यत्र नीतवती । मन्ये सः गर्भस्थस्य जीवस्य एव प्रभावः वतते ।
अतः अस्य बालकस्य नाम पार्श्वकुमारः इति करणीयम् इति । सर्वैः जनैः, देवैः च समर्थनं प्रदत्तम् । तावत् एव पार्श्वनाथः इति नाम्ना ख्यातः अस्ति [८]।
विवाहः[सम्पादयतु]
समयान्तरे पार्श्वकुमारः तरुणावस्थायां प्राविशत् । पार्श्वकुमारस्य सौन्दर्यम् अपि वर्धमानम् आसीत् । सर्वत्र तस्य सौन्दर्यस्य प्रशंसा भवन्ती आसीत् । तस्मिन् समये कुशस्थलपुरनगरम् आसीत् । तस्य नगरस्य राजा प्रसेनजित् आसीत् । प्रभावती नामिका तस्य एका पुत्री आसीत् । प्रभावती अपि पार्श्वकुमारस्य सौन्दर्यस्य चर्चां श्रुतवती । प्रशंसां श्रुत्वा सा अपि पार्श्वकुमारे आकृष्टा जाता । तया मनसि एव प्रतिज्ञा कृता यत् – “अस्मिन् जन्मनि पार्श्वकुमारः एव मे पतिः भवितव्यः । पार्श्वकुमारं विहाय जगतः सर्वे युवकाः मे भ्रातृसदृशाः सन्ति” । प्रभावत्याः पितरौ अपि प्रतिज्ञां श्रुत्वा प्रसन्नौ अभवताम् ।
प्रसेनजित् विवाहस्य सन्देशं प्रेषितुम् ऐच्छत् । तेषु दिवसेषु कलिङ्गराज्यस्य यवनः इत्याख्यः युवनरेशः प्रभावत्याः सौन्दर्यस्य प्रशंसां श्रुतवान् । अतः सः तया सह विवाहं कर्तुम् ऐच्छत् । किन्तु यदा यवनेन प्रभावत्याः प्रतिज्ञा श्रुता, तदा सः क्रुद्धः जातः । सः त्वरितमेव कुशस्थलपुरस्य प्रसेनजिते युद्धस्य सन्देशं प्रेषितवान् । सन्देशे यवनेन उक्तं यत् – “प्रभावतीं ददातु वा युद्धं करोतु” इति ।
प्रसेनजित् चिन्ताग्रस्तः आसीत् । अतः तेन अश्वसेनाय सन्देशः प्रेषितः । कन्यायाः इच्छाविहीनः विवाहः भवितुम् अशक्यः । अतः प्रसेनजित् अश्वसेनात् साहाय्यम् अयाचत । सन्देशं प्राप्य अश्वसेनः अपि क्रुद्धः जातः । अश्वसेनः स्वस्य सेनया सह युद्धं कर्तुं सज्जः अभवत् । तदा पार्श्वकुमारः आगत्य युद्धं कर्तुं पितुः आज्ञां स्वीकृतवान् ।
इन्द्रेण पार्श्वकुमाराय युद्धं कर्तुं शस्त्रैः सुसज्जः एकः रथः प्रेषितः आसीत् । तस्मिन् रथे उपविश्य पार्श्वकुमारः आकाशमार्गेण युद्धाय प्रस्थितवान् । पार्श्वकुमारस्य चरुरङ्गिणीसेना स्थलमार्गेण गतवती । पार्श्वकुमारेण युद्धम् अवरोद्धुं यवनं प्रति एकः दूतः प्रेषितः । किन्तु यवनः पार्श्वकुमारस्य पूर्वसूचनाम् अस्वीकृतवान् । यदा पार्श्वकुमारेण द्वितीयवारं दूतः प्रेषितः, तदा यवनस्य राजसभायाः वृद्धमन्त्रिणा यवनः अवबोधितः । वृद्धमन्त्री उक्तवान् यत् – “देवेन्द्रः स्वयं पार्श्वकुमारस्य सेवां करोति । अतः अस्माकं विजयः शक्यः एव नास्ति । अस्माभिः अस्माकं सेनायाः, आत्मसम्मानस्य रक्षणं करणीयम्” इति । यवनेन वृद्धमन्त्रिणः निर्णयः स्वीकृतः । युद्धम् अवरुद्ध्य कलिङ्गनरेशः यवनः पार्श्वकुमारस्य सेवां चकार ।
राजा प्रसेनजित् प्रसन्नः अभवत् । प्रसेनजिता प्रार्थना कृता यत् – “भवता राज्यस्य सङ्कटं दूरीकृतम् । इदानीं प्रभावत्या सह विवाहं कृत्वा तस्याः प्रतिज्ञाम् अपि भवान् एव पूर्णीकर्तुं समर्थः” । किन्तु पार्श्वकुमारेण प्रसेनजित् अवबोधितः यत् – “अहं भवतः राज्यस्य रक्षणार्थम् आगतवान् आसम्, न तु विवाहाय । अतः विवाहविषये कथं विचारितुं शक्नोमि” ?
पार्श्वकुमारः वाराणसी-नगरीं प्रति प्रस्थितवान् । यवनः, प्रसेनजित् च इत्येतौ अपि वाराणसीं गतवन्तौ आस्ताम् । वाराणसी-नगरीं प्राप्य प्रसेनजित् अश्वसेनाय आग्रहं कृतवान् । किन्तु अश्वसेनः उक्तवान् यत् – “ अहमपि तस्य विवाहं कर्तुम् इच्छामि । किन्तु सः अत्यन्तं विरक्तः अस्ति । अतः अहं किमपि वक्तुम् असमर्थोऽस्मि” । अन्ते अश्वसेनः बहुभिः प्रयासैः पार्श्वकुमारस्य विवाहः प्रभावत्या सह कारितवान् । पितुः आज्ञानुसारं पार्श्वकुमारेण विवाहः कृतः । किन्तु तेन राजपदं न स्वीकृतम् [९]।
सर्पाणाम् उद्धारः[सम्पादयतु]
एकदा पार्श्वकुमारः नगरस्य निरीक्षणार्थं निर्गतवान् आसीत् । तदा तेन दृष्टं यत् – “जनाः एकस्यां दिशि एव गच्छन्तः सन्ति” । अतः अनुचरेण ज्ञातं यत् – “उद्याने कमठ-नामकः कश्चन घोरतपस्वी आगतवान् अस्ति । तत्र सः पञ्चाग्निं कृत्वा साधनां कुर्वन् आसीत् । जनाः तस्य दर्शनार्थं गच्छन्तः सन्ति” । पार्श्वकुमारः अपि तत्र गतवान् । तत्र पार्श्वनाथेन दृष्टं यत् – “अग्नेः विशालज्वाला ज्वलन्ती अस्ति” । पार्श्वनाथेन स्वस्य अवधिज्ञानेन नागदम्पती दृष्टौ । तौ नागदम्पती अग्नौ ज्वलन्तौ आस्ताम्” । पार्श्वनाथेन तपस्वी उक्तः यत् – “अहिंसा परमो धर्मः । अहिंसां विना धर्मः एव न भवति । भवता प्रज्वालिते अग्नौ नागदम्पती ज्वलन्तौ स्तः” । अनन्तरं पार्श्वनाथेन तत्काष्ठं छेदितं, यस्मिन् नागदम्पती ज्वलन्तौ आस्ताम् । यदा नागदम्पती काष्ठात् बहिरागतवन्तौ, तदा पार्श्वनाथः तौ नमस्कृतवान् । पार्श्वनाथेन नागदम्पतीभ्यां नमस्कारमहामन्त्रः श्रावितः । तस्मिन् एव समये नागदम्पतू मृतौ । मृत्योः अनन्तरं तौ धरणेन्द्रः, पद्मावती च इत्येतन्नामकौ नागकुमारदेवानाम् इन्द्रः, इन्द्राणी च अभवताम् ।
तपस्विनः प्रभावः न्यूनः जातः । सर्वत्र तस्य तिरस्कारः अभवत् । तेन खिन्नः तपस्वी अनशनं चकार । अन्ते तस्य मृत्युः अभवत् । मृत्योः अनन्तरं सः मेघमालीदेवः अभवत् [१०]।
दीक्षा[सम्पादयतु]
पार्श्वनाथस्य मनसि वैराग्यस्य भावना उद्भूता । अतः सः विरक्तः जातः । सः दीक्षायाः समयं ज्ञातवान् आसीत् । पार्श्वनाथः वार्षिकीदानं कर्तुं सज्जः अभवत् । स्वर्गलोकात् लोकान्तिकदेवाः, चतुष्षष्टिः इन्द्राः च तत्र समागताः । इन्द्रैः, देवैः च वार्षिकीदानस्य व्यवस्था कृता । ततः परं भगवता पार्श्वनाथेन वार्षिकीदानम् आरब्धम् । एकवर्षं यावत् तेन वार्षिकीदानं कृतमासीत् । वार्षिकीदाने सः सुवर्णमुद्रिकानां दानं कुर्वन् आसीत् । नगरजनाः वा अन्ये केचन अपि दानं स्वीकर्तुं शक्नुवन्ति स्म । दूरनगरात् अपि बहवः जनाः आगत्य दानं स्वीकुर्वन्ति स्म ।
राज्ञः दीक्षाप्रसङ्गेन जनाः विरक्ताः, दुःखिनश्च अभवन् । यदा वार्षिकीदानं पूर्णमभवत्, तदा मार्गशीर्ष-मासस्य कृष्णपक्षस्य एकादश्यां तिथौ विशाखा-नक्षत्रे भगवान् पार्श्वनाथः शतं जनैः सह वाराणसी-नगर्याः उद्यानं प्राप्तवान् । उद्याने देवाः, इन्द्राः चापि समुपस्थिताः आसन् । सर्वेषां समक्षं भगवता पार्श्वनाथेन दीक्षा स्वीकृता [११]। दीक्षायाः दिवसे भगवान् अठ्ठम-तपः कृतवान् । अपरे दिने भगवता पार्श्वनाथेन कोपट-नगरस्य धन्य-नामकस्य गृहस्थस्य गृहे प्रथमः क्षीराहारः गृहीतः ।
समभावः[सम्पादयतु]
भगवान् सर्वत्र विचरन् आसीत् । सः केवलं साधनायां लीनः आसीत् । एकदा सः शिवपुरी-नगरं प्राप्तवान् । तत्र सः कोशावने ध्यानस्थः अभवत् । किञ्चित्समयान्तरे भगवान् तापसाश्रमं प्रापत् । तत्रापि भगवान् पार्श्वनाथः एकस्य वटवृक्षस्याधः ध्यानमग्नः अभवत् ।
कमठेन तपस्विना स्वस्य अवधिज्ञानेन पार्श्वनाथः दृष्टः । पूर्वजन्मनः वैरोद्धारं स्मृत्वा भगवते कष्टं प्रदातुं कमठः पार्श्वनाथस्य समीपं गतवान् । सर्वप्रथमं कमठेन सिंहस्य, व्याघ्रस्य, सर्पस्य च रूपं धृत्वा भगवते कष्टं प्रदत्तम् । तथापि पार्श्वनाथः मेरुपर्वतः इव अचलः आसीत् ।
वैफल्यं प्राप्ते सति कमठः क्रुद्धो जातः । अतः सः मायया अतिवृष्टिं चकार । भगवान् ध्यानस्थः आसीत् । अतः सः स्थिरः आसीत् । अतिवृष्ट्या स्थलं जलमग्नम् अभवत् । भगवान् तिष्ठन् एव साधनां कुर्वन् आसीत् । अतः जलं भगवतः नासिका पर्यन्तम् आगतम् ।
किञ्चित्क्षणानन्तरं धरणेन्द्रः अपि स्वस्य अवधिज्ञानेन इमां स्थितिं ज्ञातवान् । तत्क्षणमेव धरणेन्द्रः स्वस्य पत्न्या सह पार्श्वनाथस्य समीपं गतवान् । धरणेन्द्रेण भगवतः पार्श्वनाथस्य पदयोः अधः एकं कमलं रचितम् । स्वयं सप्तफणयुतः सन् भगवतः पार्श्वनाथस्य मस्तकोपरि छत्रम् अस्थापयत् । तथापि भगवतः मनसि समभावः एव आसीत् । कमठः निरन्तरं वृष्टिं कुर्वन् आसीत् । तदा धरणेन्द्रेण कमठः अवबोधितः यत् – “अरे दुष्ट ! भगवतः मनसि समभावः अस्ति, तथापि त्वम् इदानीमपि दुष्टतां न त्यजसि ?
धरणेन्द्रस्य वचनेन कमठः भयभीतः जातः । कमठेन वृष्टिः रोधिता । अनन्तरं पार्श्वनाथं प्रणम्य सः निर्गतवान् । धरणेन्द्रः अपि भगवतः स्तुतिं चकार । सः अपि स्वस्थानं गतवान् [१२]।
केवलज्ञानम्[सम्पादयतु]
दीक्षानन्तरं चतुरशीतिदिनानि यावत् भगवान् पार्श्वनाथः रहसि आसीत् । भगवता पार्श्वनाथेन चतुरशीतिदिनानि यावत् विविधाः तपस्याः, साधनाः च कृताः । चतुरशीतिदिनानन्तरं सः पुनः वाराणसी-नगर्याः उद्यानं प्राप्तवान् ।
वाराणसी-नगर्यां चैत्र-मासस्य कृष्णपक्षस्य चतुर्थ्यां तिथौ विशाखा-नक्षत्रे तस्मै कैवल्यज्ञानम् अभवत् [१३]। तस्मिन् दिवसे लोकान्तिकदेवाः, चतुष्षष्टिः इन्द्राः, नगरजनाः च समुपस्थिताः आसन् । सर्वैः मिलित्वा केवलमहोत्सवस्य आयोजनं कृतम्, उत्सवः आचरितः च । भगवता पार्श्वनाथेन तत्र तीर्थस्य स्थापना कृता । अतः तदा सः तीर्थङ्करपदं प्राप्तवान् ।
भगवता पार्श्वनाथेन प्रथमं प्रवचनं कृतम् । तस्मिन् प्रवचने बहवः श्रोतारः आसन् । भगवतः प्रवचनं श्रुत्वा बहवः जनाः जगतः निवृत्तिं प्राप्तवन्तः । भगवतः पार्श्वनाथस्य प्रवचनस्य तादृशः प्रभावः आसीत्, येन जनाः मुग्धाः, तल्लीनाः च अभवन् ।
धार्मिकः परिवारः[सम्पादयतु]
यदा भगवान् पार्श्वनाथः चतुर्विधसङ्घस्य (साधुः, साध्वी, श्रावकः, श्राविकाश्च) स्थापनां चकार, तदा पार्श्वनाथेन धार्मिकपरिवारस्य अपि रचना कृता[१४]।
- १० गणधराः
- १,००० केवलज्ञानिनः
- ७५० मनःपर्यवज्ञानिनः
- १,४०० अवधिज्ञानिनः
- १,१०० अवैक्रियलब्धिधारिणः
- ३५० चतुर्दशपूर्विणः
- ६०० चर्चावादिनः
- १६,००० साधवः
- ३८,००० साध्व्यः
- १,६४,००० श्रावकाः
- ३,३९,००० श्राविकाः
अयं भगवतः धार्मिकः परिवारः वर्तते । तेषु परिवारजनेषु त्रिचत्वारिंशत् गणधरेषु “शुभदत्तः” इत्याख्यः प्रथमः गणधरः आसीत् ।
चातुर्याम-धर्मः[सम्पादयतु]
भगवान् पार्श्वनाथः चातुर्याम-धर्मस्य निरूपकः आसीत् । ततः परं चतुर्विंशतितमः तीर्थङ्करः भगवान् महावीरः पञ्चमहाव्रतधर्मस्य व्याख्यां चकार । अतः भगवतः पार्श्वनाथस्य धर्मः चातुर्याम-धर्मः इति नाम्ना एव प्रसिद्धः जातः ।
चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु प्रथमः, अन्तिमश्च तीर्थङ्करः पञ्चमहाव्रतधर्मस्य प्रवर्तनं कुर्वन् आसीत् । अन्ये द्वाविंशतितीर्थङ्कराः चातुर्यामधर्मस्य प्ररूपकाः आसन् । ’चातुर्याम’, ’पञ्चयाम’ च इत्येतयोः केवलं शब्दभेदः एव वर्तते । चातुर्याम-धर्मे ब्रह्मचर्यः भिन्नं महाव्रतं न मन्यते । अपितु ब्रह्मचर्यम् अपरिग्रहमहाव्रते एव सम्मिलितम् अस्ति ।
स्त्रियः द्विपदपरिग्रहे मन्यन्ते स्म । ब्रह्मचारिणः स्त्रीणां त्यागं कुर्वन्ति । अतः ब्रह्मचर्यम् अपरिग्रहमहाव्रते एव सम्मिलितं भवति । चातुर्यामधर्मस्य विकासः एव पञ्चमहाव्रतानां धर्मः मन्यते [१५]।
अपूर्वप्रभावः[सम्पादयतु]
मिस्र, ईरान्, साइबेरीया, अफघानिस्तान् इत्यादयः देशाः पार्श्वनाथस्य व्यक्तित्वात् प्रभाविताः आसन् । तत्कालीनाः जनाः, राजानः च पार्श्वनाथस्य धर्मस्योपासनां विशेषतया कुर्वन्ति स्म । यदा चीन-देशीयः प्रसिद्धः यात्री ‘ह्वेनसांग्’ इत्याख्यः यदा तेषां प्रदेशानां यात्रां चकार, तदा तेन बहवः निर्ग्रन्थमुनयः दृष्टाः ।
महात्मनः बुद्धस्य पितृव्यः अपि भगवतः पार्श्वनाथस्य श्रमणोपासकः आसीत् । करकण्डु-इत्यादयः बौद्धराजानः अपि भगवतः पार्श्वनाथस्य शिष्यत्वं प्रापन् । केचन साहित्यकाराः कथयन्ति यत् – “महात्मना बुद्धेन षड्वर्षाणि यावत् भगवतः पार्श्वनाथस्य धर्मशासने साधना कृता आसीत्” ।
तत्कालीनेषु सर्वेषु धर्मसम्प्रदायेषु भगवतः पार्श्वनाथस्य साधनापद्धत्याः प्रभावः आसीत् । भगवतः पार्श्वनाथस्य शासनकाले शुभदत्त, आर्य हरिदत्त, आर्य समुद्रसूरि, आर्य केशीश्रमण च इत्यादयः प्रतिभाशालिनः, तपस्विनः च आचार्याः अपि अभवन् [१६]।
निर्वाणम्[सम्पादयतु]
तीर्थङ्कराः त्रिकालज्ञानिनः भवन्ति । अतः पूर्वमेव तेभ्यः समयस्य ज्ञानं भवति । यदा भगवता पार्श्वनाथेन अपि स्वस्य निर्वाणकालः ज्ञातः, तदा सः त्रयस्त्रिंशत् साधुभिः सह सम्मेदशिखरं प्राप्तवान् । तत्र सः एकमासं यावत् अनशनञ्चकार । तेन एकमासं यावत् पुनः तपस्या, साधना च कृता । एकमासानन्तरं सः शैलेशीपदं प्रापत् । शैलेशीपदस्य प्राप्त्या सर्वेषां कर्मणां नाशः अभवत् । अनन्तरं सः सिद्धत्वं प्रापत् ।
एकमासस्य अनशनान्ते श्रावण-मासस्य शुक्लपक्षस्य अष्टम्यां तिथौ विशाखा-नक्षत्रे सम्मेदशिखरे भगवतः पार्श्वनाथस्य निर्वाणम् अभवत् । भगवता सह बहुभिः मुनिभिः अपि मोक्षः प्राप्तः आसीत् [१७]।
पार्श्वनाथेन कौमारावस्थायां त्रिंशद्वर्षाणां, दीक्षायां सप्ततेः वर्षाणां च आयुः भुक्तम् । अनेन प्रकारेण तेन सम्पूर्णजीवने शतं वर्षाणि भुक्तानि आसन् [१८]।
नेमिनाथस्य निर्वाणानन्तरं पञ्चशताधिकसप्तशतोत्तरत्रयाशीतिवर्षानन्तरं पार्श्वनाथस्य मोक्षः अभवत् ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. १५३
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १७०
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १६६
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १६७
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १६७-१६८
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १६८
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १६८-१७०
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. १७०
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १७०-१७२
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १७२-१७३
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १७३
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १७५
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. १५३
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १७६-१७७
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १७६
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १७६
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. १५३
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १७७


text:
देहरादून
उत्तराखण्डराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति देहरादूनमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति डेहराडूननगरम् । देहरादून् नगरम् उत्तराखण्डस्य राजधानी प्रवासिजनाः एतं प्रदेशं द्रष्टुं मस्सूरीप्रदेशं गन्तुं च अत्र आगच्छन्ति । अत्यन्तम् उत्तमं वीक्षणस्थानमेतदस्ति। अत्रत्य अरण्यसंशोधनाकेन्द्रं विश्वे एव प्रसिद्धम् अस्ति । सर्वे आफ् इण्डिया केन्द्रमप्यस्ति । इतः ८ कि.मी. दूरे चोरगुहा(राबर्सकेव्) इति स्थलम् अपूर्वमस्ति। एतत् स्थलम् सुप्रसिद्धं प्रवासिस्थलम् भवति। भव्यानि अरण्यानि, पर्वतप्रदेशाः,नदीतीरप्रदेशाः अस्मान् आकर्षयन्ति । अत्र विद्यमानयाः नद्यायाः वैशिष्ट्यम् अस्ति। तत् किमितिचेत्, नदीतीरे विद्यमानं जलं क्षणाभ्यन्तरे अदृश्यं भवति। किञ्चित् कालानन्तरं किञ्चित् दूरं गत्वा अनन्तरम् फेनरूपेण बहिरागच्छति।
अन्यानि स्थलानि[सम्पादयतु]
समीपे [१४ कि.मी.] उष्णजलस्थानानि सहस्रधारा-प्रदेशे सन्ति। मालसिहरिणवनम् आकर्षणीयमस्ति ।
बस् मार्गः[सम्पादयतु]
हरिद्वारतः ५६ कि.मी दूरे अस्ति।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
डून् एक्सप्रेस् , मसूरी एक्सप्रेस् तः देहरादून् पर्यन्तम् गन्तुं शक्यते ।
आवासः[सम्पादयतु]
वासार्थम् उत्तमोपहारवसतगृहणि च सन्ति ।


text:
जून 10, 2007
कार्पण्यदोषोपहतः
बहुसमयानन्तरं लेखनमेकं लिखन्नस्मि । एतेषु दिनेषु किमर्थम् इति न जानामि परन्तु कश्चित् निरुत्साहः बाधते माम् । यानि कार्याणि पूर्वं मह्यं रोचन्ते स्म तानि इदानीं न रॊचन्ते । पुस्तकानां विशेषतया कथानां पठने मम विशेषा रुचिः । परन्तु पुस्तकपठनेऽपि नास्ति उत्साहः । लेखनविषये अपि नास्ति उत्साहः । अत एव न लिखितवान् अहम् । इदानीं लेखनीयमेव इति निश्चित्य लिखन्नस्मि ।
लेखितुं विषया नासन् इत्यपि नासीत् । यदा कदापि एतस्य विषये लेखनीयं चर्चा करणीया इति अचिन्तयम् । परन्तु लेखितुं चर्चितुम् अपि नोत्साहः । परन्तु अद्य लिखन्नस्मि एकं विषयम् अधिकृत्य ।
गते दिने अहम् अचिन्तयम् इदानीन्तनदिनेषु किं कुर्वन्नस्म्यहम् ? जीवने कः ध्येयः ? केषुचन कार्येषु अहम् आसक्तः अस्मि । परन्तु तैः किमपि प्रयोजनमस्ति वा ? सर्वदा प्रयोजनकरणीयानि कार्याणि एव कर्तव्यानि वा ? जगतः कल्याणार्थं किमपि करणीयम् इति स्वप्नः , महदाशा अस्ति । परन्तु यदधुना मार्गः चितः मया तेन कोऽपि परिणामः भवति वा ? उत केवलं मया जगतः किञ्चिदपि कल्याणं भविष्यति इति भ्रमेण यत् कुर्वदस्ति तत् सर्वं निष्फलं वा ? वस्तुतया मया कोऽपि मार्गः चितः ?
भगवद्गीतायाः द्वितीये अध्याये अर्जुनस्य या प्रार्थना आसीत् इदानीं सैव ममापि –
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः
पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।
यच्छ्रेयस्स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥


text:
Kanakadhara
॥कनकधारा स्तोत्रम्॥अङ्गं हरेः पुलकभूषणमाश्रयन्ती भृङ्गाङ्गनेव मुकुलाभरणं तमालम्।
अङ्गीकृताऽखिल-विभूतिरपाङ्गलीला माङ्गल्यदाऽस्तु मम मङ्गळदेवतायाः ॥१॥
मुग्धा मुहुर्विदधती वदने मुरारेः प्रेमत्रपा-प्रणहितानि गताऽऽगतानि।
मालादृशोर्मधुकरीव महोत्पले या सा मे श्रियं दिशतु सागरसम्भवायाः ॥२॥
विश्वामरेन्द्रपद-वीभ्रमदानदक्ष आनन्द-हेतुरधिकं मुरविद्विषोऽपि।
ईषन्निषीदतु मयि क्षणमीक्षणर्द्ध मिन्दीवरोदर-सहोदरमिन्दिरायाः ॥३॥
आमीलिताक्षमधिगम्य मुदा मुकुन्द आनन्दकन्दमनिमेषमनङ्गतन्त्रम्।
आकेकरस्थित-कनीनिकपक्ष्मनेत्रं भूत्यै भवेन्मम भुजङ्गशयाङ्गनायाः ॥४॥
बाह्वन्तरे मधुजितः श्रित कौस्तुभे या हारावलीव हरिनीलमयी विभाति।
कामप्रदा भगवतोऽपि कटाक्षमाला, कल्याणमावहतु मे कमलालयायाः ॥५॥
कालाम्बुदाळि-ललितोरसि कैटभारे-धाराधरे स्फुरति या तडिदङ्गनेव।
मातुः समस्तजगतां महनीयमूर्ति-भद्राणि मे दिशतु भार्गवनन्दनायाः ॥६॥
प्राप्तं पदं प्रथमतः किल यत् प्रभावान् माङ्गल्यभाजि मधुमाथिनि मन्मथेन।
मय्यापतेत्तदिह मन्थर-मीक्षणार्धं मन्दाऽलसञ्च मकरालय-कन्यकायाः ॥७॥
दद्याद् दयानुपवनो द्रविणाम्बुधारा मस्मिन्नकिञ्चन विहङ्गशिशौ विषण्णे।
दुष्कर्म-घर्ममपनीय चिराय दूरं नारायण-प्रणयिनी नयनाम्बुवाहः ॥८॥
इष्टाविशिष्टमतयोऽपि यया दयार्द्र दृष्ट्या त्रिविष्टपपदं सुलभं लभन्ते।
दृष्टिः प्रहृष्ट-कमलोदर-दीप्तिरिष्टां पुष्टिं कृषीष्ट मम पुष्करविष्टरायाः ॥९॥
गीर्देवतेति गरुडध्वजभामिनीति शाकम्भरीति शशिशेखर-वल्लभेति।
सृष्टि-स्थिति-प्रलय-केलिषु संस्थितायै तस्यै नमस्त्रिभुवनैकगुरोस्तरुण्यै ॥१०॥
श्रुत्यै नमोऽस्तु नमस्त्रिभुवनैक-फलप्रसूत्यै रत्यै नमोऽस्तु रमणीय गुणाश्रयायै।
शक्त्यै नमोऽस्तु शतपत्र निकेतनायै पुष्ट्यै नमोऽस्तु पुरुषोत्तम-वल्लभायै ॥११॥
नमोऽस्तु नालीक-निभाननायै नमोऽस्तु दुग्धोदधि-जन्मभूत्यै।
नमोऽस्तु सोमामृत-सोदरायै नमोऽस्तु नारायण-वल्लभायै ॥१२॥
नमोऽस्तु हेमाम्बुजपीठिकायै नमोऽस्तु भूमण्डलनायिकायै।
नमोऽस्तु देवादिदयापरायै नमोऽस्तु शार्ङ्गायुधवल्लभायै ॥१३॥
नमोऽस्तु देव्यै भृगुनन्दनायै नमोऽस्तु विष्णोरुरसि स्थितायै।
नमोऽस्तु लक्ष्म्यै कमलालयायै नमोऽस्तु दामोदरवल्लभायै ॥१४॥
नमोऽस्तु कान्त्यै कमलेक्षणायै नमोऽस्तु भूत्यै भुवनप्रसूत्यै।
नमोऽस्तु देवादिभिरर्चितायै नमोऽस्तु नन्दात्मजवल्लभायै ॥१५॥
सम्पत्कराणि सकलेन्द्रिय-नन्दनानि साम्राज्यदान विभवानि सरोरुहाक्षि।
त्वद्-वन्दनानि दुरिताहरणोद्यतानि मामेव मातरनिशं कलयन्तु नान्यत् ॥१६॥
यत्कटाक्ष-समुपासनाविधिः सेवकस्य सकलार्थसम्पदः।
सन्तनोति वचनाऽङ्गमानसैः स्त्वां मुरारि-हृदयेश्वरीं भजे ॥१७॥
सरसिज-निलये सरोजहस्ते धवळतरांशुक-गन्ध-माल्यशोभे।
भगवति हरिवल्लभे मनोज्ञे त्रिभुवन-भूतिकरि प्रसीद मह्यम् ॥१८॥
दिग्घस्तिभिः कनककुम्भमुखावसृष्ट स्वर्वाहिनीविमलचारु-जलप्लुताङ्गीम्।
प्रातर्नमामि जगतां जननीमशेष लोकाधिराजगृहिणीम मृताब्धिपुत्रीम् ॥१९॥
कमले कमलाक्षवल्लभे त्वं करुणापूर-तरङ्गितैरपाङ्गैः।
अवलोकय मामकिञ्चनानां प्रथमं पात्रमकृत्रिमं दयायाः ॥२०॥
स्तुवन्ति ये स्तुतिभिरमीभिरन्वहं त्रयीमयीं त्रिभुवनमातरं रमाम्।
गुणाधिका गुरुतरभाग्यभागिनो भवन्ति ते भुविबुधभाविताशयाः ॥२१॥
॥श्रीमदाध्यशङ्कराचार्यविरचितं श्री कनकधारा स्तोत्रम् समाप्तम्॥


text:
हास्यसीकरः_११
ताम्रकेशिन्यः ललनाः रूपवत्यः अपि मन्दबुद्धयः इति सर्वे आमनन्ति खलु । कदाचित् काश्चन ताम्रकेशिन्यः समेत्य कस्याञ्चित् प्रागल्भ्यस्पर्धायाम् भागमगृह्णन् । प्राश्निकः अन्यतमामपृच्छत्, “ १४ गुण्यः, ७ गुणकः, फलं किम्?” । सा अवदत्, “१४७” । इतराः ताम्रकेशिन्यः एकस्वरे उच्चैरवदन्, “प्राश्निकः अन्यं प्रश्नं पृच्छतु” इति । तासां प्रार्थनां सम्मान्य प्राश्निकः तामपृच्छत्, “ द्विपञ्चाङ्कयोः संयोजनात् फलितम् किम्?” । सा झटिति प्रत्युत्तरमदात्, “पञ्चविंशतिः” । पुनरपि सर्वा ताम्रकेशिन्यः उच्चैरभाषन्त, “ अन्यं प्रश्नं पृच्छतु” । प्राश्निकः अपृच्छत्, “ एकस्य एकं संयोजय” ।सा विचिन्त्य अवदत्, “द्वे” । इतराः प्रसभं तारस्वरेण अवदन्, “कृपया प्राश्निकः अन्यं प्रश्नं पृच्छतु” ।
_ _ _ _


text:
कथामुखम्
तद्यथा अनुश्रूयते - अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् । तत्र सकलार्थिकल्पद्रुम: प्रवरमुकुटमणिमरीचिमजराचर्चितचरणयुगल:, सकलकलापारंगतो परशक्तिर्नामराजा बभूव । तस्य त्रय: पुत्रा: परमदुर्मेधसो बहुशक्तिरुग्रशक्तिरनन्तशक्तिश्चेतिनामानो बभूवु: । अथ राजा तान् शास्त्रविमुखान् विलोक्य सचिवान् प्रोवाच - ''भो: । ज्ञातमेतद्भवद्भिर्यन्ममेते पुत्रा: शास्त्रविमुखा विवेकरहिताश्च । एत् एतान् पश्चतो मे महदपि राज्यं न सौख्यमावहति । अथवा साध्विदमुच्यते -
अजातमृममूर्खेभ्यो मृताजातौ सुतौ वरम् ।
यतस्तौ स्वल्पदु:खाय यावज्जीवं जडो दहेत् ।।
वरं गर्भस्रावो वरमृतेषु नैवाभिगमनं ।
वरं जात प्रेतो वरमपि च कन्यैव जनिता ।
वरं वन्ध्या भार्या वरमपि च गर्भेषु वसति -
र्न चा विद्वान् रूपद्रविगुणयुक्तो पि तनय: ।।
किं तया क्रियते धेन्वा न सूते न दुग्धदा
को र्थ: पुत्रेण जातेन यो न विद्वान्न भक्तिमान् ।।
वरमिहवा सुतमरणं मा मूर्खत्वं कुलप्रसूतस्य
येन विवुधजन मध्ये जारज इव लज्जते मनुज: ।।
गुणिगणगणनारम्भे न पतति कठिन ससम्भ्रमा यस्य ।
तेनाम्बायदि सुतिनि वद वन्ध्या कीदृशी भवति ।।
तदेतेषां यथा बुत्रिप्रकाशो भवति तथा को प्युपायो नुष्ठीयताम् अत्र च मद्दत्तां वृत्ति भुजानानां पण्डितानां पंचशती तिष्ठति । ततो यथा मम मनोरथा: सिद्धि यान्ति तथा नुष्ठीयताम्'' इति । तत्रैक: प्रोवाच - 'देव द्वादशभिर्वषैर्व्याकरणं श्रूयते, ततो धर्मशास्त्राणि वात्स्यायनादीनि । एवं च ततो धर्मार्थकामशास्त्राणि ज्ञायन्ते । तत: प्रतिबोधनं भवति ।'' अथ तन्मध्यत: सुमर्तिर्नाम सचिव: प्राह - ' अशाश्वतो यं जीवितव्य: विषय: । प्रभूतकालज्ञेयानिशब्दशास्त्राणि । तत्संक्षेपमात्रं शास्त्रं किंश्चिदेतेषां प्रबोधनार्थं चिन्त्यतामिति उक्तंच यत-
अनन्तपारं किल शब्दशास्त्रं स्वल्पं तथायुर्बहवश्च विघ्ना: ।
सार ततो ग्राह्यमपास्य फल्गुहंसैर्यथा क्षीरमिवाम्बुमध्यात् ।।
तदत्रास्ति विष्णुशर्मा नाम ब्राह्मण: समलशास्त्रपारंगतश्छात्रसंसदि लब्धकीर्ति: तस्मै समर्पयतु एतान् । स नूनं द्राक् प्रबुद्धान् करिष्यति' इति । सा राजा तदाकर्ष्य विष्णुशर्माणमाहूय प्रोवाच - ' भो भगवन् । मदनुग्रहार्थमेतान् अर्थशास्त्रं प्रति द्राग्यथा अनन्यसदृशान् विदधासि तथा कुरु । तदा अहं त्वां शासनशतेन योजयिष्यामि' । अथ विष्णुशर्मा तं राजानमूचे 'देव । श्रूयतां मे तथ्यवचनम् । ना हं विद्याविक्रयं शासनशतेनापि करोमि । पुनरेतांस्तव पुत्रान् मासषट्केन यदि नीतिशास्त्रज्ञान् न कारयामि तत: स्वनामत्याग करिष्यामि किं बहुना, श्रूयतां ममैष सिंहनाद: । नाहमर्थलिप्सुर्ब्रवीमि । ममाशीतिवर्षस्य व्यावृत्तसर्वेन्द्रियार्थस्य न किंचिदर्थे प्रयोजनं किन्तु त्वत्प्रार्थनाद्ध्यर्थ सरस्वतीविनोदं करिष्यामि । तल्लिख्यतामद्यतनो दिवस: । यदि अहं षण्मासाभ्यन्तरे तव पुत्रान् नीतिशास्त्रं प्रति अनन्यदृशान् न करिष्यामि ततो नार्हति देवो देवमार्ग सन्दर्शयितुम् ।'
अथासौ राजा तां ब्राह्मणस्यासंभाव्यां प्रतिज्ञां श्रुुत्वा सगचिव: प्रहृष्टो विस्मयान्वित: तस्मै सादीं तान् कुमारान् समर्प्य परां निवृतिमाजगाम । विष्णुशर्म्मणापि तानादाय तदर्थ मित्रभेद-मित्रसम्प्राप्ति-काकोलूकीय-लब्धप्रणाश-अपरीक्षितकारकाणिचेति पंच तन्त्राणि पंचयित्वा पाठितास्ते राजपुत्रा: । ते पि तानि अधीत्य मासषट्केन यथोक्ता: संवृत्ता: तत: प्रभृति एतत्पंचतन्त्रकं नाम नीतिशास्त्रं बालावबोधनार्थं भूतले प्रवृत्तम् ।
किं बहुना -
अधीते य इदं नित्यं नीतिशास्त्र शृणोति च ।
न पराभवमाप्नोति शक्रादपि कदाचन ।।
इति


text:
विकिपीडिया:प्रायः पृच्छ्यमानाः प्रश्नाः
अस्त्येषा सूची विकिपीडियायाः प्रयोगे योगदानविधौ च उत्पद्यमानानां प्रश्नानाम्। अन्येषां प्रश्नानां कृते अन्वेषणपिटकं विचारमण्डपं च यथायोग्यं प्रयोक्तव्यम्।
कथं मया लेखः/निबन्धः/पृष्ठं स्रष्टुं शक्यते?[सम्पादयतु]
नूतनस्य लेखस्य सृजनार्थं भवान् आदौ तस्य लेखस्य शीर्षकं नामधेयं वा अन्वेषणपिटके (searchbox) लिखतु। अनेन सः लेखः यदि पूर्वे विद्यते तर्हि उद्घाट्यते। यदि विद्यते सः लेखः नूतनस्य लेखस्य नावश्यकता। तस्मिन्नेव लेखे अलिखिताः सूचनाः योजयितव्याः। अथ न विद्यते चेत्सः लेखः, रक्तवर्णीयः तस्य लेखस्य नामधेयं एकस्यां सूचनायां दृश्यते। तत्रैव क्लिक्कर्त्तव्यम्। नूतनं रिक्तं लेखनस्थानम् आगच्छति। तत्रैव सम्पूर्णः लेखः यथारुचि यथाविकिपीडियाविधि च लेखितव्यम्। आदौ तस्य प्राग्दृश्यं दृष्ट्वा ततश्च 'पृष्ठं रक्ष्यताम्' इत्यत्र क्लिक्करणीयम्।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २४७
वराहावतारविषयेऽर्जुनप्रश्नः।
अर्जुन उवाच।
प्रादुर्भावान् पुराणेषु विष्णोरमिततेजसः।
सतां कथयतां विप्र वाराह इति नः श्रुतम् ।। २४७.१ ।।
न जाने तस्य चरितं न विधिं न च विस्तरम्।
न कर्मगुणसंस्थानं न चाप्यन्तं मनीषिणः ।। २४७.२ ।।
किमात्मको वराहोऽसौ किं मूर्त्तिः कस्य देवता।
किं प्रमाणः किं प्रभावः किं वा तेन पुरा कृतम् ।। २४७.३ ।।
एतन्मे शंस तत्वेन वाराहं श्रुतिविस्तरम्।
यथार्हञ्च समेतानां द्विजातीनां विशेषतः ।। २४७.४ ।।
शैनक उवाच।
एतत्ते कथयिष्यामि पुराणं ब्रह्मसम्मितम्।
महावराहचरितं कृष्णस्याद्भुतकर्मणः ।। २४७.५ ।।
यथा नारायणो राजन्! वाराहं वपुरास्थितः।
दंष्ट्रया गां समुद्रस्थामुज्जहारारिमर्दनः ।। २४७.६ ।।
छन्दोगीर्भिरुदाराभिः श्रुतिभिः समलङ्कृतः।
मनः प्रसन्नतां कृत्वा निबोध विजयाधुना ।। २४७.७ ।।
इदं पुराणं परमं पुण्यं वेदैश्च सम्मितम्।
नाना श्रुतिसमायुक्तं नास्तिकाय न कीर्त्तयेत् ।। २४७.८ ।।
पुराणं वेदमखिलं साङ्ख्यं योगञ्च वेद यः।
कार्त्स्न्येन विधिना प्रोक्तं सौख्यार्थं वै वदिष्यति ।। २४७.९ ।।
विश्वेदेवास्तथा साध्या रुद्रादित्यास्तथाश्विनौ।
प्रजानां पतयश्चैव सप्त चैव महर्षयः।। २४७.१० ।।
मनः सङ्कल्पजाश्चैव पूर्वजा ऋषयस्तथा।
वसवो मरुतश्चैव गन्धर्व्वा यक्षराक्षसाः ।। २४७.११ ।।
दैत्याः पिशाचाः नागाश्च भूतानि विविधानि च।
ब्राह्मणाः क्षत्रियाः वैश्याः शूद्राः म्लेच्छाश्च ये भुवि ।। २४७.१२ ।।
चतुष्पादानि सर्व्वाणि तिर्य्यग्योनिशतानि च।
जङ्गमानि च सत्वानि यच्चान्यज्जीवसंज्ञितम् ।। २४७.१३ ।।
पूर्णे युगसहस्रे तु ब्राह्मोऽहनि तथागते।
निर्व्वाणे सर्वभूतानां सर्वोत्पातसमुद्भवे ।। २४७.१४ ।।
हिरण्यरेतास्त्रिशिखस्ततो भूत्वा वृषाकपिः।
शिखाभिर्विधमंल्लोकानशोषयत वह्निना ।। २४७.१५ ।।
दह्यमानास्ततस्तस्य तेजोराशिभिरुद्गतैः।
विवर्णवर्णा दग्धाङ्गा हतार्चिष्मद्भिराननैः ।। २४७.१६ ।।
साङ्गोपनिषदो वेदा इतिहासपुरोगमाः।
सर्वविद्याः क्रियाश्चैव सर्वधर्मपरायणाः ।। २४७.१७ ।।
ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा प्रभवं विश्वतोमुखम्।
सर्वदेवगणाश्चैव त्रयस्त्रिंशत्तु कोटयः ।। २४७.१८ ।।
तस्मिन्नहनि संप्राप्ते तं हंसं महदक्षरम्।
प्रविशन्ति महात्मानं हरिं नारायणं प्रभुम् ।। २४७.१९ ।।
तेषां भूयः प्रवृत्तानां निधनोत्पत्तिरुच्यते।
यथा सूर्यस्य सततमुदयास्तमने इह ।। २४७.२० ।।
पूर्णे युगसहस्रान्ते सर्वे निःशेष उच्यते।
यस्मिन् जीवकृतं सर्वे निःशेषं समतिष्ठत ।। २४७.२१ ।।
संहृत्य लोकानखिलान् सदेवासुरमानुषान्।
कृत्वा सुसंस्थां भगवानास्त एक जगद्गुरुः ।। २४७.२२ ।।
स स्रष्टा सर्वभूतानां कल्पान्तेषु पुनः पुनः।
अव्ययः शाश्वतो देवो यस्य सर्वमिदं जगत् ।। २४७.२३ ।।
नष्टार्ककिरणो लोके चन्द्रग्रहविवर्जिते।
त्यक्तधूमाग्निपवने क्षीणयज्ञवषट्क्रिये ।। २४७.२४ ।।
अपक्षिगणसम्पाते सर्वप्राणिहरे पथि।
अमर्यादाकुले रौद्रे सर्वतस्तमसावृते ।। २४७.२५ ।।
अदृश्ये सर्वलोकेऽस्मिन्नभावे सर्वकर्मणाम्।
प्रशान्ते सर्वसम्पाते नष्टे वैरपरिग्रहे ।। २४७.२६ ।।
गते स्वभावसंस्थाने लोके नारायणात्मके।
परमेष्ठी हृषीकेशः शयनायोपचक्रमे ।। २४७.२७ ।।
पीतवासा लोहिताक्षः कृष्णो जीमूतन्निभः।
शिखा-सहस्र-विकच जटाभारं समुद्वहन् ।। २४७.२८ ।।
श्रीवत्सलक्षणधरं रक्तचन्दनभूषितम्।
वक्षो बिभ्रन्महाबाहुः स विष्णुरिव तोयदः ।। २४७.२९ ।।
पुण्डरीकसहस्रेण स्रगस्य शुशुभे शुभा।
पत्नी चास्य स्वयं लक्ष्मीर्देहमावृत्य तिष्ठति ।। २४७.३० ।।
ततः स्वपिति शान्तात्मा सर्वलोके शुभावहः।
किमप्यमितयोगात्मा निद्रा योगमुपागतः ।। २४७.३१ ।।
ततो युगसहस्रे तु पूर्णे स पुरुषोत्तमः।
स्वयमेव विभुर्भूत्वा बुध्यते विबुधाधिपः ।। २४७.३२ ।।
ततश्चिन्तयते भूयः सृष्टिं लोकस्य लोककृत्।
नरान् देवगणांश्चैव पारमेष्ठ्येन कर्मणा ।। २४७.३३ ।।
ततः सञ्चिन्तयन् कार्यं देवेषु समितिञ्जयः।
सम्भवं सर्वलोकस्य विदधाति सतां गतिः ।। २४७.३४ ।।
कर्ता चैव विकर्ता च संहर्ता वै प्रजापतिः।
नारायणं परं सत्यं नारायणः परं पदम् ।। २४७.३५ ।।
नारायणः परो यज्ञो नारायणः परा गतिः।
स स्वयम्भूरिति ज्ञेयः स स्रष्टा भुवनाधिपः ।। २४७.३६ ।।
स सर्वमिति विज्ञेयो ह्येष यज्ञः प्रजापतिः।
यद्वेदितव्यस्त्रिदशैस्तदेष परिकीर्त्यते ।। २४७.३७ ।।
यत्तु वेद्यं भगवतो देवा अपि न तद्विदुः।
प्रजानां पतयः सर्वे ऋषयश्च सहामरैः ।। २४७.३८ ।।
नास्यान्तमधिगच्छन्ति विचिन्वन्त इति श्रुतिः।
यदस्य परमं रूपं न तत्पश्यन्ति देवताः ।। २४७.३९ ।।
प्रादुर्भावे तु यद्रूपन्तदर्चन्ति दिवौकसः।
दर्शितं यदि तेनैव तदवेक्ष्यन्ति देवताः ।। २४७.४० ।।
यन्न दर्शितवानेष कस्तदन्वेष्टुमीहते।
ग्राम्याणां सर्वभूतानामग्निमारुतयोर्गतिः ।। २४७.४१ ।।
तेजसस्तपसश्चैव निधानममृतस्य च।
चतुराश्रमधर्मेशः चातुर्होत्र फलाशनः ।। २४७.४२ ।।
चतुःसागरपर्यन्तः चतुर्युग निवर्तकः।
तदेष संहृत्य जगत्कृत्वा गर्भस्थमात्मनः ।।
मुमोचाण्डं महायोगी धृतं वर्षसहस्रकम् ।। २४७.४३ ।।
सुरासुरद्विजभुजगाप्सरोगणैः द्रुमौषधिक्षितिधरयक्षगुह्यकैः ।
प्रजापतिः श्रुतिभिरसङ्कुलं तदा स वै सृजज्जगदिदमात्मना प्रभुः ।। २४७.४४ ।।


text:
षष्ठी देवी पूजा महत्व भगवती षष्ठी देवी शिशुओं की अधिष्ठात्री देवी हैं. जिन्हें संतान नहीं होती, उन्हें यह संतान देती है, संतान को दीर्घायु प्रदान करती हैं. बच्चों की रक्षा करना भी इनका स्वाभाविक गुण धर्म है. मूल प्रकृति के छठे अंश से यह प्रकट हुई हैं तभी इनका नाम षष्ठी देवी पड़ा है. ये…
महीना: जनवरी 2016
अंगूठे का अध्ययन
हस्त रेखा शास्त्र में अंगूठे का अत्यधिक महत्व माना गया है. इसे हथेली का राजा कहा जाए तो कोई अतिश्योक्ति नहीं होगी. अगर अंगूठा ना हो तो हम इसके बिना किसी काम के करने की कल्पना भी नहीं कर सकते हैं. आज के इस लेख में हम आपको अंगूठे की विशेषताओ के बारे में बताएंगें…
ललितापंचकम्
प्रात: स्मरामि ललितावदनारविन्दं विम्बाधरं पृथुलमौक्तिकशोभिनासम् । आकर्णदीर्घनयनं मणिकुण्डलाढ़्यं मन्दस्मितं मृगमदोज्ज्वलभालदेशम् ।।1।। प्रातर्भजामि ललिताभुजकल्पवल्लीं रक्तांगुलीयलसदंगुलिपल्लवाढ़्याम् । माणिक्यहेमवलयांगदशोभमानां पुण्ड्रेक्षुचापकुसुमेषुसृणीदधानाम् ।।2।। प्रातर्नमामि ललिताचरणारविन्दं भक्तेष्टदाननिरतं भवसिन्धुपोतम् । पद्मासनादिसुरनायकपूजनीयं पद्मांकुशध्वजसुदर्शनलांछनाढ़्यम् ।।3।। प्रात: स्तुवे परशिवां ललितां भवानीं त्रय्यन्तवेद्यविभवां करुणानवद्याम् विश्वस्य सृष्टिविलयस्थितिहेतुभूतां विद्येश्वरीं निगमवाड़्मनसातिदूराम् ।।4।। प्रातर्वदामि ललिते तव पुण्यनाम कामेश्वरीति कमलेति महेश्वरीति । श्रीशाम्भवीति जगतां जननी परेति वाग्देवतेति…
दुर्गास्तुति:
श्रीमहाभागवत पुराण के अन्तर्गत वेदों द्वारा की गई दुर्गा स्तुति श्रुतय ऊचु: दुर्गे विश्वमपि प्रसीद परमे सृष्ट्यादिकार्यत्रये ब्रह्माद्या: पुरुषास्त्रयो निजगुणैस्त्वत्स्वेच्छया कल्पिता: । नो ते कोsपि च कल्पकोsत्र भुवने विद्येत मातर्यत: क: शक्त: परिवर्णितुं तव गुणाँल्लोके भवेद्दुर्गमान ।।1।। त्वामाराध्य हरिर्निहत्य समरे दैत्यान रणे दुर्जयान त्रैलोक्यं परिपाति शम्भुरपि ते धृत्वा पदं वक्षसि । त्रैलोक्यक्षयकारकं समपिबद्यत्कालकूटं…
ग्रह और उनकी मित्रता
सभी ग्रहों की अन्य ग्रहों से नैसर्गिक मित्रता होती है जिससे वह एक-दूसरे से मित्र, शत्रु व समता का भाव रखते हैं. ग्रहों की यह मैत्री फलादेश में बहुत महत्वपूर्ण मानी जाती है क्योंकि कोई भी ग्रह तभी अच्छा कहा जाएगा जब वह अपनी उच्च, स्वराशि,मूलत्रिकोण राशि अथवा मित्र राशि में स्थित होगा. अच्छा होना…
श्रीसंकटनाशनगणेश स्तोत्रम
नारद उवाच प्रणम्य शिरसा देवं गौरीपुत्रं विनायकम । भक्तावासं स्मरेन्नित्यमायु:कामार्थसिद्धये ।।1।। प्रथमं वक्रतुंण्डं च एकदन्तं द्वितीयकम । तृतीयं कृष्णपिंगाक्षं गजवक्त्रं चतुर्थकम ।।2।। लम्बोदरं पंचमं च षष्ठं विकटमेव च । सप्तमं विघ्नराजं च धूम्रवर्णं तथाष्टमम ।।3।। नवमं भालचन्द्रं च दशमं तु गजाननम । एकादशं गणपतिं द्वादशं तु गजाननम ।।4।। द्वादशैतानि नामामि त्रिसन्ध्यं…
श्रीगणेशद्वादशनामस्तोत्रम
सुमुखश्चैकदन्तश्च कपिलो गजकर्णक: । लम्बोदरश्च विकटो विघ्ननाशो विनायक: ।।1।। धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो भालचन्द्रो गजानन: । द्वादशैतानि नामानि य: पठेच्छृणुयादपि ।।2।। विद्यारम्भे विवाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा । संग्रामे संकटे चैव विघ्नस्तस्य न जायते ।।3।। ।।इति श्रीगणेशद्वादशनामस्तोत्रं सम्पूर्णम।। हिन्दी अनुवाद सुमुख, एकदन्त, कपिल, गजकर्ण, लम्बोदर, विकट, विघ्ननाशक, विनायक, धूम्रकेतु, गणाध्यक्ष, भालचन्द्र और गजानन, ये सभी गणेश…
तत्वों के अनुसार राशियों का वर्गीकरण
तत्वों के आधार पर सभी बारह राशियों को चार भागों में बाँटा गया है. यह चार तत्व अग्नि,पृथ्वी, वायु तथा जल है. जो राशि जिस तत्व में आती है उसका स्वभाव भी उस तत्व के गुण धर्म के अनुसार हो जाता है. उदाहरण के लिए किसी जातक की राशि जलतत्व है तब उसके स्वभाव में…
श्रीगणेश जी के विभिन्न स्वरुपों का ध्यान
भगवान गणेश – Lord Ganesha सिन्दूरवर्णं द्विभुजं गणेशं लम्बोदरं पद्मदले निविष्टम । ब्रह्मादिदेवै: परिसेव्यमानं सिद्धैर्युतं तं प्रणमामि देवम ।। हिन्दी अनुवाद भगवान गणेश की अंगकान्ति सिन्दूर के समान है, उनकी दो भुजाएँ हैं, वे लम्बोदर हैं और कमल दल पर विराजमान हैं. ब्रह्मा आदि देवता उनकी सेवा में लगे हैं और वे सिद्धसमुदाय…
गायत्री स्तोत्रम
महेश्वर उवाच जयस्व देवि गायत्रि महामाये महाप्रभे । महादेवि महाभागे महासत्त्वे महोत्सवे ।।1।। दिव्यगन्धानुलिप्ताड़्गि दिव्यस्त्रग्दामभूषिते । वेदमातर्नमस्तुभ्यं त्र्यक्षरस्थे महेश्वरि ।।2।। त्रिलोकस्थे त्रितत्वस्थे त्रिवह्निस्थे त्रिशूलनि । त्रिनेत्रे भीमवक्त्रे च भीमनेत्रे भयानके ।।3।। कमलासनजे देवि सरस्वति नमोSस्तु ते । नम: पंकजपत्राक्षि महामायेSमृतस्त्रवे ।।4।। सर्वगे सर्वभूतेशि स्वाहाकारे स्वधेsम्बिके । सम्पूर्णे पूर्णचन्द्राभे भास्वरांगे भवोद्भवे ।।5।। महाविद्ये महावेद्ये महादैत्यविनाशिनी ।…
शब्दकोश
जन्म कुंडली अथवा लग्न कुंडली – Birth Chart Or Lagna Kundali किसी भी व्यक्ति के जन्म के समय आकाश में ग्रह नक्षत्रों की जो स्थिति होती है उसे जन्म अथवा लग्न कुंडली कहा जाता है अथवा जन्म के समय आकाशीय नक्शे को जन्म कुंडली कहा जाता है. जन्म के समय के ग्रहों की स्थिति को…
कामाक्षी माहात्म्यम
स्वामिपुष्करिणीतीर्थं पूर्वसिन्धुः पिनाकिनी। शिलाह्रदश्चतुर्मध्यं यावत् तुण्डीरमण्डलम् ।।1।। मध्ये तुण्डीरभूवृत्तं कम्पा-वेगवती-द्वयोः। तयोर्मध्यं कामकोष्ठं कामाक्षी तत्र वर्तते ।।2।। स एव विग्रहो देव्या मूलभूतोऽद्रिराड्भुवः। नान्योऽस्ति विग्रहो देव्याः काञ्च्यां तन्मूलविग्रहः ।।3।। जगत्कामकलाकारं नाभिस्थानं भुवः परम्। पदपद्मस्य कामाक्ष्याः महापीठमुपास्महे ।।4।। कामकोटिः स्मृतः सोऽयं कारणादेव चिन्नभः। यत्र कामकृतो धर्मो जन्तुना येन केन वा। सकृद्वाऽपि सुधर्माणां फलं फलति…


text:
Thursday, August 06, 2009
श्रावण-पौर्णिमा
ह्यः श्रावण-पौर्णिमा आसन्ना। तस्मिन्नेव मुहूर्ते, सर्वैः अपि द्विजैः वेदाध्ययनम् अनुवर्त्तनीयम्। अग्रिमदिवसे (अद्य नाम) संवत्सरप्रायश्चित्तम् अपि क्रियते। गायत्रीमन्त्रस्य अष्टोत्तरसहस्रावृत्तयः। बहुत्र बहुधा बहूनां गायत्र्युपदेशः क्रियते बाल्ये। किन्तु साधना विरला। यत्र उपासना दृढा, तत्राऽपि बहुधा मन्त्रार्थम् अविचार्य कर्तव्यतावशात्।
लेशमात्रमन्त्रार्थः तु बहुषु ग्रन्थेषु, अन्तर्जालादिषु अपि प्रकाशितः। किन्तु ततः न काऽपि तृप्तिः। अन्विष्टे सति, नानाः व्याख्याः उपलब्धाः। भाति यत् तस्य एव मन्त्रस्य अर्थः नानाविधः, साधकाधिकारवशात्। सः एव मन्त्रः सगुणेश्वरत्वेन निर्गुणेश्वरत्वेन अपि उपास्यते। अतः एव सर्वैः अपि द्विजैः उपासनीयः एव, अपवादं विना।
ज्ञानेश्वरः सुविख्यातः। तेन गीतायाः प्रसिद्धव्याख्या रचिता मराठभाषया। तस्य संस्कृतानुवादः लभ्यते, गीर्वाणज्ञानेश्वरी इति अभिधीयते। पद्यात्मकं मूलग्रन्थपदैः। अतः अस्माभिः अपि अर्थः आस्वादयितुं शक्यः। कश्चित् श्लोकः यः मह्यं रोचते --
ब्रुवतेऽनुभवस्यापि वाचालत्वेन ये कथाः ।
तेषां परीक्षासमयेऽनुभवो निष्फलो भवेत् ॥ ८-१३९
बहवः अनुभूतम् इति व्याजेन नटन्ति। वास्तविकं भिन्नम्। अस्माभिः उपासनया विश्वतथ्यं साक्षात्करणीयम्। तदर्थं पौनःपुण्येन सवितारं भावयामः। यदि भक्तिः असहजा, उपसनां कुर्मः निष्कपटभक्तिं च प्रार्थयामः।
लेशमात्रमन्त्रार्थः तु बहुषु ग्रन्थेषु, अन्तर्जालादिषु अपि प्रकाशितः। किन्तु ततः न काऽपि तृप्तिः। अन्विष्टे सति, नानाः व्याख्याः उपलब्धाः। भाति यत् तस्य एव मन्त्रस्य अर्थः नानाविधः, साधकाधिकारवशात्। सः एव मन्त्रः सगुणेश्वरत्वेन निर्गुणेश्वरत्वेन अपि उपास्यते। अतः एव सर्वैः अपि द्विजैः उपासनीयः एव, अपवादं विना।
ज्ञानेश्वरः सुविख्यातः। तेन गीतायाः प्रसिद्धव्याख्या रचिता मराठभाषया। तस्य संस्कृतानुवादः लभ्यते, गीर्वाणज्ञानेश्वरी इति अभिधीयते। पद्यात्मकं मूलग्रन्थपदैः। अतः अस्माभिः अपि अर्थः आस्वादयितुं शक्यः। कश्चित् श्लोकः यः मह्यं रोचते --
ब्रुवतेऽनुभवस्यापि वाचालत्वेन ये कथाः ।
तेषां परीक्षासमयेऽनुभवो निष्फलो भवेत् ॥ ८-१३९
बहवः अनुभूतम् इति व्याजेन नटन्ति। वास्तविकं भिन्नम्। अस्माभिः उपासनया विश्वतथ्यं साक्षात्करणीयम्। तदर्थं पौनःपुण्येन सवितारं भावयामः। यदि भक्तिः असहजा, उपसनां कुर्मः निष्कपटभक्तिं च प्रार्थयामः।
Monday, August 03, 2009
मोक्षस्य कारणम्
प्रश्नः यः पौनःपुण्येन पृच्छ्यते -- मोक्षस्य कारणं कर्म वा ज्ञानं वा इति। अद्वैतिनां मतं यत् कर्मयोगद्वारा चित्तशुद्धिः, पुनः ज्ञानेन अविद्यानाशः। सः एव भावः योगवासिष्ठायाम् अपि आदौ प्रतिपादितम्।
अगस्तिः वदति --
उभाभ्याम् अपि पक्षिभ्यां यथा खे पक्षिणां गतिः।
तथैव ज्ञानकर्मभ्यां जायते परमं पदम्॥
तात्पर्यं व्याचष्टे -- कर्मणां पूर्वभावः तु प्रवृत्ति-निवृत्तयोः युगपत् असम्भवात् विरुद्धाधिकारि-विशेषणकत्वात् च अर्थसिद्धः इति न यौगपद्यांशे दृष्टान्तः। यथा दर्पणे प्रतिबिम्बोदये मार्जनालोकौ द्वौ अपि आवश्यकौ तद्वत् कर्मकृतचित्तशुद्धिः प्रमाणजन्यवृत्तिः च अविद्यानिवृत्तौ आवश्यके अशुद्धचित्तैः शतशः श्रुतेऽपि ज्ञानफलात् अदर्शनात् इति भावः॥
अतः कर्मयोगः च ज्ञानयोगः च पक्षिणः द्वौ पक्षौ, अधिकारभेदात्। यत्र श्रेष्ठतरः योगः उच्यते, गीतायां अन्यत्र वा, अधिकारं मनसि निधाय एव उत्तरम् अपेक्षितम्। कर्मयोगः ज्ञानयोगः इत्येवं सोपानायते यथा दर्पणे प्रतिबिम्बदर्शनार्थं मार्जनम्, आलोकः च।
अगस्तिः वदति --
उभाभ्याम् अपि पक्षिभ्यां यथा खे पक्षिणां गतिः।
तथैव ज्ञानकर्मभ्यां जायते परमं पदम्॥
तात्पर्यं व्याचष्टे -- कर्मणां पूर्वभावः तु प्रवृत्ति-निवृत्तयोः युगपत् असम्भवात् विरुद्धाधिकारि-विशेषणकत्वात् च अर्थसिद्धः इति न यौगपद्यांशे दृष्टान्तः। यथा दर्पणे प्रतिबिम्बोदये मार्जनालोकौ द्वौ अपि आवश्यकौ तद्वत् कर्मकृतचित्तशुद्धिः प्रमाणजन्यवृत्तिः च अविद्यानिवृत्तौ आवश्यके अशुद्धचित्तैः शतशः श्रुतेऽपि ज्ञानफलात् अदर्शनात् इति भावः॥
अतः कर्मयोगः च ज्ञानयोगः च पक्षिणः द्वौ पक्षौ, अधिकारभेदात्। यत्र श्रेष्ठतरः योगः उच्यते, गीतायां अन्यत्र वा, अधिकारं मनसि निधाय एव उत्तरम् अपेक्षितम्। कर्मयोगः ज्ञानयोगः इत्येवं सोपानायते यथा दर्पणे प्रतिबिम्बदर्शनार्थं मार्जनम्, आलोकः च।
श्रद्धावान् -- गीता
गीतायां (६-४७) उच्यते -- यो मां मद्गतेन अन्तरात्मना श्रद्धावान् भजते, सः मे युक्ततमो मतः -- इति।
ज्ञातं सन्नपि उच्यते -- उपदेशः उत्तमः इति। कर्मयोगिभिः अत्र कृष्ण-पदस्य स्थाने, साधु-पदाश्रयः अपि स्यात्। साधु यथा -- परित्राणाय साधूनाम्। साधु-पदं विशेषणं, न तु विशेष्यम्। विशेष्येषु संस्कृतम् अपि अन्यतमं किमर्थं न? यः संस्कृतं भजति, सः युक्ततमः। केन कथंभूतः सन् भजति?
वेङ्कटनाथ-भाष्यम् -- राजानं भजते भृत्यः, तद्वत् एव किं तव भजनं? तत्र आह -- गद्गतेन अन्तरात्मना मयि प्रेमासक्तेन मनसा इत्यर्थः। भृत्यस्य हि स्वभार्यायां मनः, राज्ञि भजनम्। क्वचित् दानमानादिना राजासक्तः भृत्यः तद्गतेन एव अन्तरात्मना तं भजते, ततः तत्साधारणं व्यावर्तयितुं श्रद्धावान् इति॥
विद्वान् न केवलं संस्कृतं भजते, किन्तु प्रेम्णा भजते। पुनः प्रेम फलापेक्षया न, किन्तु निःस्वार्थभावनया। कृष्णः यथा भजनीयः, साधु संस्कृतं अपि तथैव भजनीयम्। किमपि अनपेक्षमानः प्रेम्णा। अपि, अहं संस्कृतमातुः सरस्वतीदेव्याः कर्मफलापेक्षां विना सेवां करवाणि?
ज्ञातं सन्नपि उच्यते -- उपदेशः उत्तमः इति। कर्मयोगिभिः अत्र कृष्ण-पदस्य स्थाने, साधु-पदाश्रयः अपि स्यात्। साधु यथा -- परित्राणाय साधूनाम्। साधु-पदं विशेषणं, न तु विशेष्यम्। विशेष्येषु संस्कृतम् अपि अन्यतमं किमर्थं न? यः संस्कृतं भजति, सः युक्ततमः। केन कथंभूतः सन् भजति?
वेङ्कटनाथ-भाष्यम् -- राजानं भजते भृत्यः, तद्वत् एव किं तव भजनं? तत्र आह -- गद्गतेन अन्तरात्मना मयि प्रेमासक्तेन मनसा इत्यर्थः। भृत्यस्य हि स्वभार्यायां मनः, राज्ञि भजनम्। क्वचित् दानमानादिना राजासक्तः भृत्यः तद्गतेन एव अन्तरात्मना तं भजते, ततः तत्साधारणं व्यावर्तयितुं श्रद्धावान् इति॥
विद्वान् न केवलं संस्कृतं भजते, किन्तु प्रेम्णा भजते। पुनः प्रेम फलापेक्षया न, किन्तु निःस्वार्थभावनया। कृष्णः यथा भजनीयः, साधु संस्कृतं अपि तथैव भजनीयम्। किमपि अनपेक्षमानः प्रेम्णा। अपि, अहं संस्कृतमातुः सरस्वतीदेव्याः कर्मफलापेक्षां विना सेवां करवाणि?
पश्चिमे भारते वा गौरवम्?
मित्रेण श्रुतम् इदम् -- भारते लघुतमेऽपि ग्रामे सर्वे विद्युत्सङ्केतं (email) कुर्वन्ति, यद्यपि सङ्गणककुशलता न स्यात्। विपण्यादीषु पृष्टे सति, सङ्केतं दीयते। किन्तु तद्द्वारा सम्पर्कः असम्भवः, यतो हि पठिता नास्ति। अरण्ये रोदनम् यथा। बहुधा, वयम् अमेरिका-वासिनः कमपि भारतीयग्रन्थं क्रेतुम् इच्छामः। लघ्वापणस्य विद्युत्सङ्केतं प्रति पत्रं प्रेष्यते, किन्तु कुतोऽपि न प्रत्युत्तरितम्। इदानीं मूलकारणं ज्ञातम् ! दूरवाणी एव बलवत्तरा।
किमर्थम् आचारोऽयम्? यतः सर्वेऽपि आधुनिकाः भवितुम् इच्छन्ति। आधुनिकः नाम पाश्चात्यः ननु? अस्माकं गूढेतिहासं श्रुत्वा सदा चिन्त्यते, अहं पश्चिमे स्थिते मम अनुरागः भारते। अन्ये भारते स्थिते तेषां अनुरागः पश्चिमे। अहो बत! विचित्रोऽयं विधाता।
एकदा केनाऽपि अहं पृष्टः -- किमर्थं संस्कृतेन इतिवृत्तलेखनम् -- इति। तदा उत्तरितं -- विभिन्नभाषाभिः अन्तर्जाले एतादृशलेखनम्। आहत्य, प्रत्येकं सप्त-पठितारः स्युः। प्रतिदिनं मम पत्रस्य अष्टपठितारः स्युः। अहो संस्कृतस्य प्रभावः यत् कश्चनः अधिकः पठिताऽपि स्यात्!
आदौ लेखनाभासाय पुटम् इदम् आरब्धम्। ततः मङ्गलवचनानि, मित्रप्राप्तिः, लेखने काचित् वृद्धिः -- फलानि अनेकानि। अतः एव भाषावर्गे सदा निवेद्यते -- यदि पठितॄणां गणनां विना लिख्येत, प्रभावः तु भवति एव। दोषाः तु सहजाः। तत्र यदि पठितृभिः मार्गदर्शनं क्रियते, अनुगृहीतो भवामि।
किमर्थम् आचारोऽयम्? यतः सर्वेऽपि आधुनिकाः भवितुम् इच्छन्ति। आधुनिकः नाम पाश्चात्यः ननु? अस्माकं गूढेतिहासं श्रुत्वा सदा चिन्त्यते, अहं पश्चिमे स्थिते मम अनुरागः भारते। अन्ये भारते स्थिते तेषां अनुरागः पश्चिमे। अहो बत! विचित्रोऽयं विधाता।
एकदा केनाऽपि अहं पृष्टः -- किमर्थं संस्कृतेन इतिवृत्तलेखनम् -- इति। तदा उत्तरितं -- विभिन्नभाषाभिः अन्तर्जाले एतादृशलेखनम्। आहत्य, प्रत्येकं सप्त-पठितारः स्युः। प्रतिदिनं मम पत्रस्य अष्टपठितारः स्युः। अहो संस्कृतस्य प्रभावः यत् कश्चनः अधिकः पठिताऽपि स्यात्!
आदौ लेखनाभासाय पुटम् इदम् आरब्धम्। ततः मङ्गलवचनानि, मित्रप्राप्तिः, लेखने काचित् वृद्धिः -- फलानि अनेकानि। अतः एव भाषावर्गे सदा निवेद्यते -- यदि पठितॄणां गणनां विना लिख्येत, प्रभावः तु भवति एव। दोषाः तु सहजाः। तत्र यदि पठितृभिः मार्गदर्शनं क्रियते, अनुगृहीतो भवामि।
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
भल्लातकः
एतत् भल्लातकम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन फलविशेषः, बीजविशेषः च । इदं भल्लातकम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् भल्लातकम् आङ्ग्लभाषायां Cashew इति उच्यते । एतत् भल्लातकं न केवलं भारते अपि तु जगतः सर्वेषु देशेषु प्रायः उपयुज्यते । अस्य भल्लातकस्य फलं बीजं च इति उभयम् अपि आहारत्वेन उपयुज्यते । अत्र तु भल्लातकस्य बीजस्य विषये उच्यते न तु फलस्य विषये । एतत् भल्लातकं मधुराणां भक्ष्याणां निर्माणे तथा कटूनां खाद्यानां च निर्माणे अपि उपयुज्यते । एतत् भल्लातकं Dryfruits इति यानि उच्यन्ते तेषां शुष्कफलानां गणे अन्तर्भवति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य भल्लातकस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
एतत् भल्लातकं मधुररसयुक्तम् । भल्लातकम् उष्णवीर्ययुक्तम् अपि ।
- १. एतत् भल्लातकं पित्तं कफं च वर्धयति । अतः पित्तप्रकृतियुक्ताः, कफप्रकृतियुक्ताः, पित्तजन्यैः रोगैः, कफजन्यैः रोगैः च पीडिताः भल्लातकस्य उपयोगम् अधिकप्रमाणेन न कुर्युः ।
- २. एतत् भल्लातकम् अत्यन्तं रुचिकरम् । एतत् आहारस्य रुचिं वर्धयति । तथैव खादनार्थम् अपि भल्लातकम् अत्यन्तं रुचिकरं भवति ।
- ३. एतत् भल्लातकं वातं शमयति ।
- ४. एतत् भल्लातकं शरीरस्य पुष्टिदायकम् अपि ।
- ५. वातामं, द्राक्षां, भल्लातकं च योजयित्वा लेह्यं निर्माय सेवनेन पैरुषवर्धनं भवति । एतत् लेह्यं रसायनं चापि ।
- ६. भल्लातकेन सह वातामम्, आढकीं (तुवरीम्), मुद्गदालं, चणकदालं च योजयित्वा चूर्णीकृत्य प्रतिदिनं क्षीरे तत् चूर्णं, खण्डशर्करां च मिश्रीकृत्य बालेभ्यः दातव्यम् । अनेन बालानां शरीरं बुद्धिः च वर्धते । एतत् पानीयं पातुं रुचिकरम् अपि भवति ।
- ७. अपत्यरहिताः भल्लातकं, द्राक्षां, पुत्रजीविमणिं, हरळुबीजम् इत्याख्यं बीजं च योजयित्वा लेह्यं कृत्वा पत्या, पत्न्या च नियमितरूपेण सेवनीयम् । अनेन गर्भदोषाः, शुक्रदोषाः च निवार्यन्ते । सत्सन्तानम् अपि प्राप्यते ।
- ८. एतत् भल्लातकम् उष्णवीर्ययुक्तम् अपि इति कारणतः उष्णप्रकृतियुक्ताः अपि मितेन एव सेवेरन् ।
- ९. पर्वदिनेषु देवानां नैवेद्यार्थं ये खाद्यविशेषाः निर्मिताः भवन्ति तत्र सर्वत्र सामान्यतया भल्लातकम् अपि योजितं भवति ।


text:
पद्यपाने संस्कृतपद्यमासः ३२ : समस्यापूरणम् :: रवेरगोचरं हि यत्कवेस्सुगोचरं हि तत् |
“कविर्मनीषी क्रान्तदर्शी” इति संस्कृत वाङ्गमये संस्तूयमानाः कवयः | रवेरगोचरं हि यत्कवेस्सुगोचरं हि तत् इति समस्यापादस्य हेतुः भारतीयाभाषासु तत्रापि कर्णाटभाषायां प्रसिद्धवाचोविच्छित्तिः/सुभाषितं “ರವಿ ಕಾಣದ್ದನ್ನು ಕವಿ ಕಂಡ” .
3 Responses to “पद्यपाने संस्कृतपद्यमासः ३२ : समस्यापूरणम् :: रवेरगोचरं हि यत्कवेस्सुगोचरं हि तत् |”
-
निपीतवारिजातमेघवारितेक्षणो दिवा
निशासु चास्ततल्पगश्चिराय निद्रितो रविः।
कविः सदोद्यतो वशी प्रदीपितान्तरीक्षणो
रवेरगोचरं हि यत्कवेः सुगोचरं हि तत् ।।
-
वधूर्नृपस्य पश्यक:कविस्तदाश्रय:सदा।
नृपालमंदिरांतरालनिष्प्रविष्टसुद्युती
रविर्न वीक्षते कदापि ता गृहान्तवासिनी
रवेरगोचरं हि यत्कवे:सुगोचरं हि तत्।।
-
लतां लतेव भासयत्ययं दिवाकर:करै:।
कवि:स्वचारुयुक्तियुक्तभाषितैर्मनोहरै:।।
लतां वधूमिव प्रवर्णयत्यचेतनामपि।
रवेरगोचरं हि यत्कवे:सुगोचरं हि तत्।।


text:
ज्ञानपीठप्रशस्तिः
एषा ज्ञानपीठप्रशस्ति: भारते कृतां साहित्यक्षेत्रीयाम् अपूर्वां सिद्धिम् अभिलक्ष्य दीयते प्रतिवर्षम् । ‘दि टैम्स् आफ् इण्डिया’-पत्रिकाया: प्रकाशकै: साहुजैनपरिवारीयै: ‘भारतीयज्ञानपीठ’नामक: न्यास: प्रतिष्ठापित: । श्री साहुशान्तिप्रसादजैन, श्रीमती रमा जैन च एतस्य प्रतिष्ठापकौ । एतेन न्यासेन दीयते एषा प्रशस्ति: । प्रशस्तिरेषा पञ्चलक्षरूप्यकात्मिका भवति इदानीम् । संविधानेन अनुमतया ययाकयाचिदपि भाषया कृता कृतिरचना एव एतां प्रशस्तिं प्राप्तुम् अर्हा भवति । भारतस्य लेखकानां कृते दीयमाना प्रतिष्ठिता प्रशस्तिः अस्ति। एषा प्रशस्तिः भारतस्य संविधानस्य अष्टमानुच्छेदे याः भाषाः उल्लिखिताः तासां भाषाणां अत्युत्तमभारतीयलेखकस्य कृते दीयते । एषा प्रशस्तिः १९६० तमवर्षस्य मेमासस्य २२ तमे दिनाङ्के स्थापिता । प्रथमतया एषा प्रशस्तिः १९६५ तमे वर्षे मलयालस्य लेखकाय श्रीमते जि.शङ्करकुरुपाय प्रदत्ता । विजेतारः प्रशस्तिफलकेन, पञ्चलक्षरूप्यकैः , वाग्देव्याः कांस्यप्रतिमया च सम्मानिताः भवन्ति ।
अन्तर्विषयाः
साहुशान्तिप्रसादजैन:[सम्पादयतु]
साहुशान्तिप्रसादजैनवर्य: क्रि.श.१९११ तमे वर्षे उत्तरप्रदेशे नजीबाबादनगरे जन्म प्राप्नोत् । बनारसहिन्दुविश्वविद्यालये आगराविश्वविद्यालये च तेन विज्ञानविषयिणी स्नातकपदवी प्राप्ता । वाराणस्याम् अखिलभारतीयं प्राच्यविद्यासम्मेलनं यत् प्रवृत्तं तत्र विद्वद्भि: सूचितं यत् साहित्यक्षेत्रस्य प्रोत्साहनाय राष्ट्रस्तरीया गौरववर्धिका काचित् विशिष्टा प्रशस्ति: प्रदातव्या, तदर्थं कश्चन न्यास: प्रतिष्ठापनीय: इति । तत: १९४४ तमे वर्षे फेब्रवरीमासस्य १८ दिनाङ्के ‘ज्ञानपीठप्रशस्ति’न्यास: प्रतिष्ठापित: जात: । शान्तिप्रसादजैनवर्य: अस्ति न्यासस्यास्य संस्थापकन्यासी । तस्य पत्नी रमाजैनवर्या न्यासाध्यक्षा जाता । २७.१०.१९७७ तमे वर्षे शान्तिप्रसादवर्य: दिवं गत: । क्रि.श.१९६५ तमात् वर्षात् ज्ञानपीठप्रशस्तिप्रदानप्रथा आरब्धा । आदौ प्रशस्तिमूल्यं सार्धैकलक्षरूप्यकात्मकम् आसीत् । इदानीं तु प्रशस्तिमूल्यम् अस्ति पञ्चलक्षरूप्यकात्मकम् । प्रशस्तिमेतां भारतसर्वकारः ददाति इति भ्रान्तिः अस्ति जनेषु । वस्तुतः टैंस् आफ् इण्डियास्वामिनः जैन्कुटुम्बसदस्याः एतस्याः प्रशस्त्याः स्थापकाः ।अधुनापि न्यासे सदस्येषु ते एव अधिकाः सन्ति । क्रि.श.१९८२ तः ,एतां प्रशस्तिं भारतीयसाहित्यस्य कृते यः समग्रं योगदानं करोति तादृशाय लेखकाय दीयते । एतावत् पर्यन्तम् कन्नडभाषायाः अष्टौ लेखकाः एतां प्रशस्तिं प्राप्तवन्तः ।कन्नडभाषा अधिकज्ञानपीठप्रशस्त्या पुरस्कृता अस्ति ।.हिन्दी भाषायां षट् जनाः एतां प्राशस्तिं प्राप्तवन्तः । एषा भाषा द्वितीये स्थाने अस्ति ।
प्रशस्तिभूषिताः विविधभाषाः[सम्पादयतु]
मलयाळभाषीय: जि. शङ्करकुरुपवर्य: प्रथमां ज्ञानपीठप्रशस्तिं प्राप्तवान् क्रि.श.१९६८ तमे वर्षे । क्रि.श.१९८२ तमवर्षपर्यन्तम् अपि विशिष्टसेवां कृतवत: कृतिकारस्य विशिष्टायै कृत्यै एषा प्रशस्ति: प्रदीयते स्म । किन्तु अनन्तरकाले निर्णीतं यत् समग्रां सिद्धिम् अभिलक्ष्य एव एषा प्रदातव्या इति । अद्यापि सा एव परम्परा अनुवर्तते । हिन्दीभाषया कन्नडभाषया च सप्तवारं, वङ्गभाषया पञ्चवारं, मलयाळभाषया मराठीभाषया च चतुर्वारम्, उर्दुगुजरातिभाषाभ्यां त्रिवारम्, असामिया-ओरिया-पञ्जाबी-तळिलु-तेलुगुभाषाभि: द्विवारं च एषा प्रशस्ति: प्राप्ता । ज्ञानपीठप्रशस्तिं प्राप्तवती पञ्चदशी भाषा संस्कतम् । ११.११.०८ दिनाङ्के २००५, २००६ वर्षयो: ज्ञानपीठप्रशस्ति: घोषिता ज्ञानपीठप्रशस्तिभाज: डा सीताकान्तमहापात्रस्य आध्यक्ष्येण युक्तया समित्या । २००५ तमवर्षीया प्रशस्ति: हिन्दीकविना कुन्वरनारायणवर्येण सम्प्राप्ता ।
संस्कृतभाषया प्राप्तम्[सम्पादयतु]
क्रि.श.२००६ तमवर्षीया प्रशस्ति: संस्कृतीयेन सत्यव्रतशास्त्रिवर्येण, कोङ्कणीभाषीयेण रवीन्द्रकेळकरवर्येण च सम्प्राप्ता । ४२ तमी प्रशस्ति: एषा । संस्कृतेन एषा प्रशस्ति: प्राप्ता अस्ति ऐदम्प्राथम्येन ।
ज्ञानपीठप्रशस्त्या पुरस्कृताः[सम्पादयतु]
उल्लेखाः[सम्पादयतु]
- ↑ The multi-faceted playwright, Frontline (magazine)
- ↑ "Malayalam, Urdu writers claim Jnanpith awards", The Hindu, २५ September २०१०. Retrieved on २५ September २०१०.


text:
- - - -
Saturday, July 30, 2011
Sanskrit blog: Humour_19
- - - -
Wednesday, July 27, 2011
Sanskrit blog: A hymn to Garuda
- - - -
Saturday, July 23, 2011
Sanskrit blog: Humour_18
हास्यसीकरः_१८
वृद्धौ बयस्यौ परस्परम् संलपन्तौ आस्ताम् ।
’देवदत्त, अहो कालस्य महिमा, अस्मद्वयस्येषु बहवो दिवं गताः । परंत्वहं अस्मद्वयस्यस्य ब्रह्मदत्तस्य मरणं भूयो भूयो शोचामि ।’
’कुत इत्थं, वयस्य ?’
’ब्रह्मदत्ते उपरते अहं तस्य विधवां पर्यणयं खलु ।’
- - - -
Tuesday, July 19, 2011
Sanskrit blog: An Urdu couplet
उर्दू-मुक्तकः
हर्षस्फीते बन्धुजने रुदन्नहमवातरम् ।
रोदिष्यति प्रियजने मृतिर्मेऽस्तु हसिष्यतः ॥
The above is a rendering of an Urdu couplet- fairly well known- which says, “I came to this earth crying while my relatives were joyful. Let me go out of this world joyfully, while my relatives weep.”
- - - -
Saturday, July 16, 2011
Sanskrit blog: Humour-17( A story about Einstein)
हास्यसीकरः_१७
ऐन्श्टैनः तस्य सारथिश्च
प्रथितभौतशास्त्रज्ञः ऐन्श्टैनः सापेक्षतावादमधिकृत्य वारं वारं नैकविद्यालयेषु सभाङ्गणेषु भाषते स्म । सभायां ऐन्श्टैने भाषमाणे तस्य कार्-यानस्य सारथिः सभाङ्गणस्य कस्मिंश्चन पीठे एव उपविशति स्म । गच्छत्सु दिनेषु ऐन्श्टैनस्य भाषणवाक्स्रोतः सारथेः कण्ठगतमभवत् ।
कार्-याने कदाचन तयोः सभाङ्गणं गच्छतोः, सारथिः ऐन्श्टैनमवदत्, “आर्य, यदा भवान् क्लान्तः तदा अहमेव भवतः भाषणं कर्तुं यते ।" ऐन्श्टैनः अवदत्, “तथास्तु, अद्य एव मम स्थाने मम परिधानं परिधाय त्वमेव भाषस्व । अहं तव परिधानं परिधाय सभायां उपविशामि।“ तौ तथैव अकुरुताम् । सारथिः मनागपि स्खलनम् विना बभाषे ।भाषणानन्तरं कश्चन सभ्यः कठिनं प्रश्नमेकमपृच्छत् । सारथिः असंभ्रान्तः तत्क्षणमेव “आर्य, तव प्रश्नः अतीव सरलः । मम सारथिरपि उत्तरं दातुं समर्थः,“ इति वदन् ऐन्श्टैनं अङ्गुल्या निरदिशत् ।
- - - -
Wednesday, July 13, 2011
Sanskrit blog: Mirza Ghalib
मिर्ज़ा गालिब उवाच
न बुध्यन्ते मम गिरः न भोत्स्यन्ते कदापि ते ।
देहि तेभ्यः हृदन्यं वा जिह्वामन्यां महेश मे ॥
“या रब वो न समझे हैं न समझेगे मेरी बात
दे और दिल उन को या दे मुझको ज़ुबान और ॥“ मिर्ज़ा गालिब्
“Dear God, they have not understood, nor will ever understand what I am trying to say. Either give them a new heart or give me a different tongue”
Sunday, July 10, 2011
Sanskrit blog_Humour 16
हास्यसीकरः_१६
न्यायाधीशः: कच्चित् स्वीकुरुषे यत् त्वम् चतुर्वारं परिधानविपण्याः चोरयितुं अन्तरगच्छः?
अभियुक्तः: बाढम्,प्रभो ।
न्यायाधीशः: त्वं किमचोरयः?
अभियुक्तः: परिधानमेकम्, प्रभो ।
न्यायाधीशः: चतुर्वारं त्वं भित्तिं भङ्क्त्वा विपण्याः अन्तरगच्छः, कथमेकं परिधानमेव अचोरयः ।
अभियुक्तः: किं करवाणि? त्रिवारं मुषितपरिधानवर्णः मम पत्न्यै नारोचत ।
- - - -
Thursday, July 7, 2011
Sanskrit blog: A time to believe
श्रद्धा
यदि श्रद्धालुस्त्वं परिणमति नूत्नं प्रतिदिनम्
भवेत्स्वप्नः सत्यं भवति घटना विस्मयकरा |
स्वसामर्थ्ये धैर्ये भजसि दृढतां तोषजननीम्
प्रभग्नास्वाशासु प्रभवसि च यष्टुं पुनरपि ॥
Above is a rough rendering of the following :
A Time To Believe
To believe is to know that
every day is a new beginning.
Is to trust that miracles happen,
and dreams really do come true.
To believe is to find the strength
and courage that lies within us
When it's time to pick up
the pieces and begin again.
- - -
Tuesday, July 5, 2011
Sanskrit blog: Humour-15
हास्यसीकरः_१५
अहं साक्षात्करं (television) विलोकयन् आसि । दूरवाण्याः घण्टा व्यनदत् । दूरवाण्यां ललना काचिदपृच्छत्, “ सुन्दरेण सह संलपितुमिच्छामि” ।
अहमेकाकी वसामि, मम नाम सुन्दरो न । दूरवाणीसंख्यास्खलनं व्यक्तमभवत् । तथापि विनोदाय तामहमवदम्, “सुन्दरः अधुना अत्र नास्ति । सुन्दराय अपिकश्चित्संदेशः?”
सा अवदत्, “सुन्दरः कदा पुनरागमिष्यति?”
“प्रायेण दशवादनसमये आगमिष्यति”
“भवान् श्यामः किम्?”
मम नाम श्यामः न । तथाप्यहमवदम्, “बाढम्, अपि कश्चित् सन्देशः सुन्दराय?” ईषद्प्रक्षुब्धवाण्या सा अवदत्,“ सः मामवादीत्,”अद्य रात्र्यां गृहे एव तिष्ठामि । मया सह दूरवाण्यां संलप” इति ।“.
अहमवदम्, “सः एकहोरायाः प्राक् रेखया सह विहर्तुमगच्छत्”
भूयोऽपि क्रुद्धा सा अवदत्, “रेखा का?”
“सा तस्याः प्रियवयस्या।“
“तदवगतम् । परंतु सा का?”
”अहं न जाने । अपि कश्चित् संदेशः सुन्दराय? “
“कृपया तं वक्तुमर्हसि, “गृहमागतः सः मया सह दूरवाण्यां संलपतु” इति”
“अपि भवती श्यामा?” अहमपृच्छम् ।
”श्यामा का?” तस्याः कोपः परां काष्ठां प्राप ।
” सः श्यामया सह दशवादनात् पश्चात् विहर्तुं गमिष्यति । क्षमां याचे । भवती श्यामा इत्यचिन्तयम् ।“
“सुन्दरः क्षमां याचेत न भवान् । भवान् कृपया सुन्दरं वक्तुमर्हसि, “शीला दूरवाण्यां अवादीत् यत् त्वं तया सह संल्लपितुमर्हसि इति” । सपदि तया संपर्कः त्रुटितः ।
ईश्वरः निर्दोषं सुन्दरं रक्षतु मां क्षमतां च ।
- - - -
Saturday, July 2, 2011
Sanskrit blog: Humour_14
हास्यसीकरः_१४
कश्चन ब्रह्मदत्तनामा शुण्डापाने आत्मनः चषकस्य पुरतः उपविष्टः पानमपिबन्नेव चिन्तामग्नः आसीत् । अन्यः कश्चन विश्वदत्तनामा धूर्तः तं दृष्ट्वा सपदि तं पानमपिबत् । ब्रह्मदत्तः रोदितुं प्रारभत् । विश्वदत्तः तं सान्त्वयितुमवदत्, “ भ्रातः, कुतः रोदिषि? अहं अन्यमेकं पानं तुभ्यं क्रीणामि । विनोदायैव खलु अहं तव पानमपिबम् “ इति ।
ब्रह्मदत्तः रुदन्नेव प्रत्यवदत्, “भ्रातः, किं ब्रवीमि? आप्रातः अद्य मम महती दुर्दशा । प्रातः चिराय सुप्तः उद्योगालयं वेलामतिक्रम्य गतः । मम अधीक्षकः कुपितः उद्योगात् मां निष्कासितवान् । गृहं प्रतिनिवर्तितुमुद्यतः अहं याननिःस्थानमगच्छं यत्र मम यानः केनापि चोरेण मुषितः आसीत् । भाटकयानमेकमारुह्य गृहमगच्छम् । भाटकयाने एव अहं मम धनस्यूतमनवधानेन त्यक्तवान् । गृहं गतः विटपुरुषॆण सह रममाणां मम भार्यामपश्यम् । विषण्णः किंकर्तव्यतामूढः शुण्डापानमागत्य प्राणत्यागार्थं विषपूर्णं चषकं पिपासामि । तदपि त्वं पिबसि । अहो धिङ्मां दुर्भाग्यम् ।“
- - - -