text:
राष्ट्रियछात्रवृत्तयः पुरस्कारः च
अयं खण्डः शिक्षायां बालप्रतिभायाः प्रोत्साहनार्थं राष्ट्रियछात्रवृत्तिपुरस्कारस्य सूचनां प्रयच्छति।
राष्ट्रियशैक्षणिकानुसन्धानप्रशिक्षणपरिषत्(एनसीइआरटी) मात्रात्मकगुणात्मकशैक्षणिकविकासं प्रोत्साहयति। असमानतां दूरीकर्तुं सर्वेभ्यः छात्रेभ्यः समानशैक्षणिकावसरं प्रदातुं प्रयतते। एनसीईआरटी छात्रेषु शैक्षणिकप्रतिभां राष्ट्रियप्रतिभाखोजयोजनामाध्यमेन प्रकाशयति। इयं कलात्मक-अन्वेषणपूर्णप्रतिभायै चाचानेहरुछात्रवृत्तिमाध्यमेन कलात्मकविशिष्टताम् अपि प्रशंसति।
राष्ट्रियछात्रवृत्तयः
अष्टमकक्षायै राष्ट्रियप्रतिभाखोजपरीक्षा
छात्रवृत्तयः
संचालितपरीक्षायाः आधारे अष्टमकक्षायाः परीक्षायाम् उपविष्टानां छात्राणां प्रत्येकसमूहे एकसहस्रछात्रवृत्तयः प्रदास्यन्ते।
योग्यता
तत्र राज्येषु संघशासितप्रदेशेषु मान्यताप्राप्तविद्यालयस्य अष्टमकक्षायाः अध्येतारः छात्राः संचालितपरीक्षायां भागं ग्रहीतुं योग्याः। अस्मिन् स्थानीयतायाः प्रतिबन्धो नास्ति।
परीक्षायोजना-
अष्टमकक्षायै लिखितपरीक्षायाः स्वरूपमित्थं भविष्यति-
1.मानसिकयोग्यतापरीक्षा रऔ (मैट)
2.विद्वत्तायोग्यतापरीक्षा (सैट)यस्मिन् सामाजिकविज्ञान-विज्ञान-गणितविषयेभ्यः प्रश्नाः प्रष्टुं शक्यन्ते।
द्वितीयचरणे राष्ट्रियस्तरे परीक्षायाम्-
- मानिसकयोग्यतापरीक्षा (मैट)
- विद्वत्तायोग्यतापरीक्षा (सैट) यस्मिन् सामाजिकविज्ञान-विज्ञान-गणितविषयेभ्यः प्रश्नाः प्रष्टुं शक्यन्ते।
- साक्षात्कारः राष्ट्रस्तरीयलिखितपरीक्षायां सफलछात्रा एव साक्षात्काराय आमन्त्र्यन्ते।
राष्ट्रियप्रतिभाखोजयोजना
योग्यता - केन्द्रियविद्यालय-नवोदयविद्यालय-सैनिकस्कूलसहितकेषाञ्चिदपि मान्यताप्राप्तविद्यालयानां दशमकक्षायामध्ययनरताः सर्वे छात्राः तस्मात् राज्यात् यत्र विद्यालयः स्थितः वर्तते, राज्यस्तरीयपरीक्षायां प्रतिभागं ग्रहीतुं योग्याः सन्ति। अस्मिन् स्थानीयतायाः प्रतिबन्धः नास्ति।
आवेदप्रक्रिया - समग्रे देशे दशमकक्षीयाः छात्राः उपर्युक्तायाः परीक्षायाः विषये स्वराज्य-सङ्घशासितप्रदेशसर्वकारेण प्रकाशितसूचनायै समाचारपत्राणि विद्यालयं च पश्येयुः तथा च विज्ञापने वर्णितसूचनानुसारं अग्रेसरभवन्तु।परीक्षा- एनसीईआरटीद्वारासंचाल्यमाने द्विस्तरीयपरीक्षणे आवश्यकसंख्यायां प्रतिनिधीनां नाङ्कनाय राज्यस्तरीयपरीक्षायां द्वौ भागौ भवतः-
भागः 1. मानसिकयोग्यतापरीक्षा (मैच)
भागः2.विद्वत्तायोग्यतापरीक्षा (सैट)
ओलंपियाड्
नेशनलसाईबरओलिंपियाड्
योग्यता - सीबीएसई, आईसीएसई-राज्यशिक्षापरिषत्सम्बद्ध-आङ्ग्लमाध्यमिकविद्यालयेषु तृतीयतःद्वादशकक्षायाम् अध्ययनरताः छात्राः नेशनलसाईबरओलिंपियाड् इत्यस्मिन् भागं प्रतिग्रहीतुं योग्याः। नवमतः द्वादशकक्षावर्गीयाः तादृशाः छात्राः, ये कला-वाणिज्य-विज्ञानेषु स्वभविष्यं निर्मातुम् इच्छन्ति,अस्यां प्रतियोगितायां भागं ग्रहीतुमर्हन्ति। यतोहि अस्मिन् छात्राणां सङ्गणककुशलता परीक्ष्यते।
राष्ट्रियविज्ञआन-ओलम्पियाड्(राष्ट्रिय-साइंस-ओलम्पियाड्)- छात्राणां निबन्धनम्- इयं स्पर्धा तृतीयतः द्वादशकक्षापर्यन्तं अध्ययनरतेभ्यः छात्रेभ्यः वर्तते। तथाच सम्बन्धितविद्यालयेन निर्दिष्टे प्रपत्रे निबन्धनं प्रेषणीयं भवति।
राष्ट्रिय-गणितीय-ओलम्पियाड्(नेशनल-मैथमैटिकल-ओलम्पियाड्)- राष्ट्रियस्तरे गणित-ओलम्पियाड् 1976 तमाद् वर्षतः राष्ट्रियोच्चतरगणिपरिषदः (एनबीएचएम- नेशनलबोर्ड फार हायरमैथमैटिक्स) प्रमुखा गतिविधिः प्रयासश्च अस्ति। अस्याः गतिविधेः मुख्यमुद्देश्यं वर्तते हाईस्कूलतः बालकेषु गणितीयप्रतिभायाः अन्वेषणमिति। एनबीएचएमद्वारा प्रत्येकस्मिन् वर्षे प्रवर्तमाने अन्ताराष्ट्रिय-गणित-ओलम्पियाड्प्रतिस्पर्धायां प्रतिभागं कर्तुं भारतीयप्रतिनिधिसमूहस्य चयनस्य प्रशिक्षणस्य च उत्तरदायित्वं ऊह्यते। अलिम्पियाड्प्रतियोगितायाः आयोजनाय देशः षोडशक्षेत्रेषु विभाजितः। अन्ताराष्ट्रिय-गणित-ओलम्पियाड्प्रतिस्पर्धायां भारतस्य प्रतिभागितायै ओलम्पियाड्कार्यक्रमे निम्नलिखितचरणानि भवन्ति-
प्रथमचरणम्- क्षेत्रीयगणित-ओलम्पियाड् (आरएमओ)-देशस्य विभिन्नक्षेत्रेषु सामान्यतया प्रतिवर्षं सितंबर-दिसम्बरमासयोः प्रथमरविवासरमध्ये आरएमओ आयोज्यते। आरएमओ प्रतिस्पर्धायां प्रतिभागाय सर्वेषां विद्यालयानां एकादशकक्षीयाः छात्राः अर्हाः सन्ति। अस्यां त्रिहोरात्मिका परीक्षा आयोज्यते यस्यां षट् सप्त वा प्रश्नाः भवन्ति।
द्वितीयं चरणम्- भारतीयराष्ट्रियगणित-ओलम्पियाड् (आइएनएमओ)- आइएनएमओ प्रतिवर्षं फरवरीमासस्य प्रथमरविवासरे विविधक्षेत्राणां केन्द्रेषु भवति। आरएमओइत्यस्याधारे विविधक्षेत्राणां चयनितछात्रा एव आइएनएमओ-प्रतिस्पर्धायां प्रतिभागाय अर्हाः भवन्ति। आइएनएमओ चतुर्होरात्मिका इयं लिखितपरीक्षा। प्रश्नपत्रं च केन्द्रियस्तरे निर्मीयते समग्रे देशे च समानं भवति। आइएनएमओ-प्रतिस्पर्धायां सर्वोच्चस्थानम् अधिग्रहीतानां छात्राणां कृते प्रमाणपत्राणि वितीर्यन्ते।–
तृतीयं चरणम्- अन्ताराष्ट्रियगणित-ओलम्पियाड् प्रशिक्षणशिविरम् (आइएमोटीसी) यूएनएमओ-प्रमाणपत्रधारकाः प्रतिवर्षं मईजूनमासयोः -आयोज्यमाणे मासीयप्रशिक्षणशिविरे आमन्त्र्यन्ते। एतदतिरिक्तं गतवर्षस्य तादृशाः आइएनएमओ-प्रमाणपत्रधारकाः यैः पूर्णवर्षं दूरस्थशिक्षा सन्तोषपूर्वकं सम्पन्ना, ते द्वितीयचक्रस्य प्रशिक्षणार्थं पुनः आमन्त्र्यन्ते। शिविरावधौ आयोजितचयनपरीक्षायां अङ्कान् आधृत्य कनीय-वरीयसमूहयोः सर्वश्रेष्ठानां षड् छात्राणां चयनम् अन्तर्राष्ट्रियगणित-ओलम्पियाड्प्रतिस्पर्धायै भारतस्य प्रतिनिधत्वेन क्रियते।
चतुर्थं चरणम्- अन्तरराष्ट्रियगणितओलम्पियाड् (आइएमओ)-शिविरस्यान्ते चयनितषड्सदस्यीयसमूहः एकेन नेतृणा एकेन च उपनेतृणा सह आइएमओ-प्रतिस्पर्धायां भारतस्य प्रतिनिधित्वं करोति। या सामान्यतया जुलाईमासे विविधेषु देशेषु आयोज्यते। आइएमओ सार्द्धचत्वारिहोरात्मकं लिखितपरीक्षाद्यम् आयोजयति। या च द्वयो दिवसयोः न्यूनातिन्यूनं एकदिवसान्तरालात् सम्पद्यते। आइएमओस्थानं गमनागमने प्रायः द्विसप्ताहात्मकः समयः अपेक्ष्यते। आइएमओ-प्रतिस्पर्धायां स्वर्णरजतकांस्यपदक-विजेतारः भारतीयसमूहस्य छात्राः अग्रिमवर्षस्य शिविरान्ते आयोजितौपचारिकसमारोहे एनबीएचएमद्वारा क्रमशः पञ्चसहस्र-चतुःसहस्र-त्रिसहस्ररूप्यकैः पुरस्क्रियन्ते। मानवसंसाधनविकासमन्त्रालयः अष्टसदस्यीयभारतीयप्रतिनिधिमण्डलस्य विदेशयात्रायाः व्ययं वहति। अपरतः एनबीएचएम(डीएई) देशे सर्वेषां कार्यक्रमाणाम् अन्तर्राष्ट्रियप्रतिभागितायाश्च सम्बन्धिव्ययं वहति। गणित-ओलम्पियाड्प्रतिस्पर्धायै पाठ्यक्रमः- गणित-ओलम्पियाड्प्रतिस्पर्धायाः पाठ्यक्रमत्वेन (क्षेत्रीय-राष्ट्रिय-अन्ताराष्ट्रिय) प्री-डिग्रीमहाविद्यालयीयगणितं वर्तते। जटिलतायाः स्तरः आरएमओतः आइएनएमओ पुनः आइएमओपर्यन्तं भवति।
गणित-ओलम्पियाड्प्रतिस्पर्धायै कानिचन अनुशंसितपुस्तकानि सन्ति-
- मैथमैटिक्स ओलम्पियाड् प्राइमर, वी.कृष्णामूर्ति, सी.आर.प्रानेसचर, के.एन.रंगनाथन, बी.जे. वेंकटचला च , द्वारा इंटरलाईन पब्लिशिंग प्राईवेट लिमिटेड् बेंगलुरु
- चैलेंज एंड थ्रिल ऑफ प्रीकालेज मैथेमेटिक्स, वी.कृष्णामूर्ति, सी.आर.प्रानेसचर, के.एन.रंगनाथन, बी.जे.वेंकटचला च, द्वारा न्यु एज इन्टरनेशनल पब्लिशर्स,नवदेहली।
गणित-ओलम्पियाड्परीक्षायोजनायाः समग्रसूचनायै अत्र क्लिक् कुर्वन्तु।
राष्ट्रिययोग्यताछात्रवृत्तियोजना
क्रियान्वयनम्
राष्ट्रियछात्रवृत्तियोजनायाः आरम्भः 1961-62 सत्रात् अभवत्। अस्याः योजनायाः उद्देश्यं निर्धनमेधाविछात्राणां मैट्रिककक्षोपरान्तम् अध्ययनार्थं छात्रवृत्तिप्रदानमस्ति। तस्मात् निर्धनतायामपि ते अध्ययने प्रवृत्ताः स्युः। ग्रामीणक्षेत्रेषु षष्टमतः द्वादशकक्षायाः मेधाविनां छात्राणां कृते इयं छात्रवृत्तियोजना 1971-72तमादब्दात् आरब्धा। यस्योद्देश्यं अध्ययनाय समानावसराणामुपलब्धिः वर्तते। नवमयोजनां यावत् एताः योजनाः केन्द्रद्वारा प्रायोजितयोजनारूपत्वेन प्रवर्तिताः आसन्। इमां प्रवर्तयितुं विभागेन एताः समाहृत्य राष्ट्रिययोग्यताछात्रवृत्तियोजना इति निर्मिता। इयं संशोधितयोजना अर्हतामानक-छात्रवृत्तिरनुपातादिषु परिवर्तनस्य निर्धारणं करोति।
उद्देश्यम्
अस्यायोजनायाः उद्देश्यमस्ति- नवम-दशमकक्षायां अध्ययनरतेभ्यः ग्रामीणक्षेत्राणां योग्यछात्रेभ्यः मैट्रिकतः स्नातकोत्तरपर्यन्तं शासकीयविद्यालय-कालेज-विश्वविद्यालयेषु वित्तीयसहायताप्रदानम्।
विषयक्षेत्रम्
नवमदशमकक्षीयछात्रवृत्तयः ग्रामीणक्षेत्राणां विद्यालय-शासकीयविद्यालय-विकासखण्डस्थितविद्यालयेषु अध्ययनरतेभ्यः छात्रभ्यः उपलब्धाः सन्ति। छात्रवृत्तिः तेनैव प्रादेशिकसर्वकारेण केन्द्र्शासितप्रदेशसर्वकारेण वा दीयते यत्रत्यः छात्रः निवासी भवति अथवा यत्र तेन छात्रेण परीक्षा उत्तीर्णा, यस्मिन्नाधारे तस्मै छात्रवृत्तिर्दीयते। ग्रामीणक्षेत्रेषु विद्यालयानां परिज्ञानं राज्यशासनेन केन्द्रशासितप्रदेशस्य प्रशासनद्वारा वा भविष्यति।
क्षेत्रं योग्यता च
नवमदशमकक्षीयछात्रवृत्तयः केवलं ग्रामीणक्षेत्राणां शासकीयविद्यालयेषु अध्ययनरतेभ्यः विद्यार्थिभ्यः उपलब्धाः भविष्यन्ति। ये छात्राः निम्नलिखितवर्गेषु विज्ञान-वाणिज्यविषययोः कुलयोगतया 60प्रतिशतम् अङ्कं मानिविकीवर्गे 55प्रतिशतम् अङ्कं तदधिकं वा प्राप्तवन्तः, ते एव अन्याभिसन्ध्यनुसारं राष्ट्रियोग्यताछात्रवृत्तियोजनायै पात्रत्वेन स्वीकृताः भविष्यन्ति—
- 10कक्षा- हाईस्कूल/मैट्रिक/10+2 स्तरस्नातक विद्याथिर्भ्यः छात्रवृत्तिप्रदातुम्
- 10+2प्रणाल्यनुसारं सीनियससेकेंडरीबोर्डपरीक्षायाः द्वादशं स्नातकं वा, तदनुवर्तिपाठ्यक्रमाणां प्रथमवर्षे छात्रवृत्तिप्रदानाय कोऽपि छात्र यः राष्ट्रिययोग्यताछात्रवृत्तिभाक् अस्ति अध्ययनार्थम् अन्यां कामपि छात्रवृत्तिं न स्वीकर्तुं शक्नोति। ये छात्राः व्यवसायरताः सन्ति ते एतस्यै छात्रवृत्त्यै अनर्हाः सन्ति।
अस्यां योजनायां छात्रवृत्तिप्राप्त्यवधौ विद्यार्थी यस्मिन् संस्थाने अध्ययरतः भवेत् तत्र शुल्के लाभः प्राप्स्यति। अनेन सह ते छात्राः यैः छात्रवृत्तिरावेदनात् एकवर्षपूर्वम् अर्हतादायिनिपरीक्षा उत्तीर्णा कृता स्यात्, ते अस्यै अनर्हाः भविष्यन्ति।
अभिभावकानाम् आयसीमा
अस्यां योजनायां सर्वासु श्रेणिषु छात्रवृत्तिः केवलं तस्मै एव छात्राय प्रदास्यते, यस्य अभिभावकस्य समस्तस्रोतृभ्यः प्राप्तवार्षिकः आयः एकलक्षरूप्यकात् अधिकं न स्यात्।
सम्बन्धितस्रोतःएनसीईआरटी ।


c: text/html

text:
यह हनुमान तांडव स्त्रोत सावधानी से पढ़ना चाहिए। इसके पढ़ने से हर तरह के संकट, रोग, शोक आदि सभी तत्काल प्रभाव से समाप्त हो जाते हैं।
वन्दे सिन्दूरवर्णाभं लोहिताम्बरभूषितम् ।
रक्ताङ्गरागशोभाढ्यं शोणापुच्छं कपीश्वरम्॥
भजे समीरनन्दनं, सुभक्तचित्तरञ्जनं, दिनेशरूपभक्षकं, समस्तभक्तरक्षकम् ।
सुकण्ठकार्यसाधकं, विपक्षपक्षबाधकं, समुद्रपारगामिनं, नमामि सिद्धकामिनम् ॥ १॥
सुशङ्कितं सुकण्ठभुक्तवान् हि यो हितं वचस्त्वमाशु धैर्य्यमाश्रयात्र वो भयं कदापि न ।
इति प्लवङ्गनाथभाषितं निशम्य वानराऽधिनाथ आप शं तदा, स रामदूत आश्रयः ॥ २॥
सुदीर्घबाहुलोचनेन, पुच्छगुच्छशोभिना, भुजद्वयेन सोदरीं निजांसयुग्ममास्थितौ ।
कृतौ हि कोसलाधिपौ, कपीशराजसन्निधौ, विदहजेशलक्ष्मणौ, स मे शिवं करोत्वरम् ॥ ३॥
सुशब्दशास्त्रपारगं, विलोक्य रामचन्द्रमाः, कपीश नाथसेवकं, समस्तनीतिमार्गगम् ।
प्रशस्य लक्ष्मणं प्रति, प्रलम्बबाहुभूषितः कपीन्द्रसख्यमाकरोत्, स्वकार्यसाधकः प्रभुः ॥ ४॥
प्रचण्डवेगधारिणं, नगेन्द्रगर्वहारिणं, फणीशमातृगर्वहृद्दृशास्यवासनाशकृत् ।
विभीषणेन सख्यकृद्विदेह जातितापहृत्, सुकण्ठकार्यसाधकं, नमामि यातुधतकम् ॥ ५॥
नमामि पुष्पमौलिनं, सुवर्णवर्णधारिणं गदायुधेन भूषितं, किरीटकुण्डलान्वितम् ।
सुपुच्छगुच्छतुच्छलंकदाहकं सुनायकं विपक्षपक्षराक्षसेन्द्र-सर्ववंशनाशकम् ॥ ६॥
रघूत्तमस्य सेवकं नमामि लक्ष्मणप्रियं दिनेशवंशभूषणस्य मुद्रीकाप्रदर्शकम् ।
विदेहजातिशोकतापहारिणम् प्रहारिणम् सुसूक्ष्मरूपधारिणं नमामि दीर्घरूपिणम् ॥ ७॥
नभस्वदात्मजेन भास्वता त्वया कृता महासहा यता यया द्वयोर्हितं ह्यभूत्स्वकृत्यतः ।
सुकण्ठ आप तारकां रघूत्तमो विदेहजां निपात्य वालिनं प्रभुस्ततो दशाननं खलम् ॥ ८॥
इमं स्तवं कुजेऽह्नि यः पठेत्सुचेतसा नरः
कपीशनाथसेवको भुनक्तिसर्वसम्पदः ।
प्लवङ्गराजसत्कृपाकताक्षभाजनस्सदा
न शत्रुतो भयं भवेत्कदापि तस्य नुस्त्विह ॥ ९॥
नेत्राङ्गनन्दधरणीवत्सरेऽनङ्गवासरे ।
लोकेश्वराख्यभट्टेन हनुमत्ताण्डवं कृतम् ॥ १०॥
ॐ इति श्री हनुमत्ताण्डव स्तोत्रम्॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
क्षीरम्
एषः आहारपदार्थः प्रायः जगति सर्वत्र अस्ति एव । क्षीरम् इति अपि उच्यमानम् एतत् दुग्धम् आङ्लभाषायां Milk इति उच्यते । अयम् आहारपदार्थः न सस्यजन्यः, अपि तु प्राणिजन्यः आहारः । अन्ये प्राणिजन्याः आहाराः तामसे वा राजसिके वा आहारे अन्तर्भवन्ति । परन्तु दुग्धं न तथा । एतत् यद्यपि प्राणिजन्यं तथापि सात्त्विकः आहारः । न केवलं तावत् अपि तु दुग्धं भूलोकस्य अमृतम् इति उच्यते । परिपूर्णः आहारः इति उच्यते । शिशुतः वृद्धपर्यन्तं सर्वेषां पथ्यः आहारः अपि । यतः देहस्य सप्तानां धातूनाम् ओजः, गोक्षीरे विद्यमानाः गुणाः च समानाः । अतः एव दुग्धं जीवनीयेषु द्रव्येषु, रसानीयेषु द्रव्येषु अग्रगण्यम् अस्ति । देवपूजासु नैवेद्यरूपेण अपि उपयुज्यते दुग्धम् । पायसेषु, पञ्चगव्ये, पञ्चामृते च दुग्धं योजयन्ति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य दुग्धस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
एतत् दुग्धं पाके रुचौ च मधुरं स्निग्धं च । वातं पित्तं च शमयति । देहे कफं शीतं धातून् च वर्धयति । व्रणितानां, श्रान्तानां, दुर्बलानां, श्रमिकाणां च मेध्यं दुग्धम् । बलवर्धकं च ।
- “स्वादु शीतं मृदु स्निग्धं बहुलं श्लक्ष्णपिच्चिलम् ।
- गुरु मन्द प्रसन्नं च गव्यं दशगुणं पयः ॥
- तदेव गुणमेवोजः सामान्यादभिवर्धयेत् ।
- प्रवरं जीवनीयानां क्षीरमुक्तं रसायनम् ॥“ (चरकसूत्रम् २७-२१८)
शास्त्रकाराः अष्टविधं दुग्धं वदन्ति । अष्टानां प्राणिनां दुग्धस्य उपयोगं च वदन्ति । तत्रापि गोक्षीरं सर्वेषु अत्यन्तं श्रेष्ठम् इति ।
- १. आधुनिकस्य विज्ञानस्य अनुसारम् अपि दुग्धं परिपूर्णः आहारः । यतः दुग्धे प्रोटीन्, विटामिन्, बि काम्प्लेक्स्, केचन खनिजांशाः च महता प्रमाणेन सन्ति ।
- २. अस्माकं शरीरे विद्यमानेषु सप्तधातुषु रसधातुवर्धकम् अस्ति दुग्धम् ।
- ३. ज्वरपीडितानाम् अग्रगण्यः पथ्याहारः दुग्धम् ।
- ४. दुग्धं शिरोभ्रमणं, शुष्ककासं, पिपासां, बुभुक्षां, मूत्रबाधां, रक्ततिक्तं च शमयति ।
- ५. प्रसूतिकासु क्षीरं वर्धयति दुग्धम् ।
- ६. दुग्धं बलवर्धकम् इति कारणात् व्रणितानां, श्रान्तानां, दुर्बलानां, श्रमिकाणां च मेध्यं दुग्धम् ।
- ७. कफवर्धकम् इत्यस्मात् कफरोगिणाम् अपथ्यं दुग्धम् ।
- ८. ताम्बूलसेवनात् पूर्वं परं च दुग्धं न सेवनीयम् ।
- ९. उष्णदुग्धे निम्बूकरसं योजयित्वा, अनन्तरं तस्य शोषणेन प्राप्यमाणः द्रवः अतिसाररोगार्थम् उत्तमम् औषधम् ।
- १०. रात्रौ विद्यमानस्य शीतगुणस्य, तमोगुणस्य च कारणात् प्रातः प्राप्यमाणं दुग्धं पचनार्थं जडम् । उदरपीडां च जनयति ।
- ११. दिने गावः सर्वत्र चरन्ति, अटन्ति, आतपे भ्रमन्ति च । तस्मात् कारणात् सायं प्राप्यमाणं दुग्धं वातानुलोमम् । नेत्रस्य हितकरं, पथ्यं च । तृप्तिम् अपि जनयति ।
- “प्रायः प्रभाविकं क्षीरं गुरु विष्टम्भि शीतलम् ।
- वातानुलोमी श्रान्तिघ्नं चक्षुष्यं चापराह्निकम् ।“ (सुश्रुत.सू. ४५)
- १२. प्राणिनाम् आहारस्य, विहारस्य, स्वभावस्य च भेदात् दुग्धस्य अपि स्वभावः परिवर्तते । उदाहरणार्थम् – अजक्षीरम् अजस्य स्वभावकारणतः पचनार्थं लघु, कटुविपाकं च । कफं, धातून्, मेधस् च न्यूनीकरोति ।
- १३. अधिका जीर्णशक्तिः अस्ति चेत्, निद्रा न आगच्छति चेत्, उष्णप्रकृतियुक्तानां च महिष्याः दुग्धं हितकरं भवति ।
- १४. दोहनस्य अनन्तरं तथैव संस्थापितं दुग्धं जीर्णार्थं कठिनम् ।
- १५. दोहनानन्तरम् उष्णीकृतं (धारोष्णम्) दुग्धम् अत्युत्तमम् ।
- १६. अत्यन्तम् उष्णीकृतं दुग्धम् अपि गुरु भवति । पचनार्थं जडं भवति च ।
- १७. दोहनानुक्षणम् उपयुज्यते चेत् तत् दुग्धम् अमृतसमं भवति ।
- १८. क्षीरेण सह लवणयुक्तः, आम्लयुक्तः वा आहारः सर्वथा न सेवनीयः ।
- १९. कदलीफलेन सह अपि दुग्धं न सेवनीयम् ।
- २०. दुग्धेन सह कुळित्थः, माषः, तुवरी, मूलकं, लकुचं, लशुनं, श्वेततुलसी, वन्यतुलसी इत्यादयः आहारपदार्थाः उपयुक्ताः चेत् कुष्ठादयः धातुदूषिताः व्याधयः भवन्ति ।
- २१. धेनूनां वर्णानुसारं कपिलवर्णस्य धेनोः दुग्धं पथ्यतरम् ।


text:
मन्त्रोक्तस्यार्थस्य विस्तरानुवादीदं ब्राह्मणमारभ्यते । ऋषिप्रश्नप्रतिवाचनाख्यायिका तु विद्यास्तुतये । एवं संवत्सरब्रह्मचर्यसंवासादितपोयुक्तैर्ग्राह्या, पिप्पलादवत्सर्वज्ञकल्पैराचार्यैः वक्तव्या च, न येन केनचिदिति विद्यां स्तौति । ब्रह्मचर्यादिसाधनसूचनाच्च तत्कर्तव्यता स्यात् —
सुकेशा च भारद्वाजः शैब्यश्च सत्यकामः सौर्यायणी च गार्ग्यः कौसल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते ह समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्नाः ॥ १ ॥
सुकेशा च नामतः, भरद्वाजस्यापत्यं भारद्वाजः । शैब्यश्च शिबेरपत्यं शैब्यः, सत्यकामो नामतः । सौर्यायणी सूर्यस्यापत्यं सौर्यः, तस्यापत्यं सौर्यायणिः ; छान्दसं सौर्यायणीति ; गार्ग्यः गर्गगोत्रोत्पन्नः । कौसल्यश्च नामतः, अश्वलस्यापत्यमाश्वलायनः । भार्गवः भृगोर्गोत्रापत्यं भार्गवः, वैदर्भिः विदर्भेषु भवः । कबन्धी नामतः, कत्यस्यापत्यं कात्यायनः ; विद्यमानः प्रपितामहो यस्य सः ; युवप्रत्ययः । ते ह एते ब्रह्मपराः अपरं ब्रह्म परत्वेन गताः, तदनुष्ठाननिष्ठाश्च ब्रह्मनिष्ठाः, परं ब्रह्म अन्वेषमाणाः किं तत् यन्नित्यं विज्ञेयमिति तत्प्राप्त्यर्थं यथाकामं यतिष्याम इत्येवं तदन्वेषणं कुर्वन्तः, तदधिगमाय एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति आचार्यमुपजग्मुः । कथम् ? ते ह समित्पाणयः समिद्भारगृहीतहस्ताः सन्तः, भगवन्तं पूजावन्तं पिप्पलादमाचार्यम् उपसन्नाः उपजग्मुः ॥
तान्ह स ऋषिरुवाच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान्पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति ॥ २ ॥
तान् एवमुपगतान् सः ह किल ऋषिः उवाच भूयः पुनरेव — यद्यपि यूयं पूर्वं तपस्विन एव, तथापीह तपसा इन्द्रियसंयमेन विशेषतो ब्रह्मचर्येण श्रद्धया च आस्तिक्यबुद्ध्या आदरवन्तः संवत्सरं कालं संवत्स्यथ सम्यग्गुरुशुश्रूषापराः सन्तो वत्स्यथ । ततः यथाकामं यो यस्य कामस्तमनतिक्रम्य यद्विषये यस्य जिज्ञासा तद्विषयान् प्रश्नान् पृच्छत । यदि तद्युष्मत्पृष्टं विज्ञास्यामः । अनुद्धतत्वप्रदर्शनार्थो यदि - शब्दो नाज्ञानसंशयार्थः प्रश्ननिर्णयादवसीयते सर्वं ह वो वः पृष्टार्थं वक्ष्याम इति ॥
अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ भगवन्कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥ ३ ॥
अथ संवत्सरादूर्ध्वं कबन्धी कात्यायनः उपेत्य उपगम्य पप्रच्छ पृष्टवान् — हे भगवन् , कुतः कस्मात् ह वै इमाः ब्राह्मणाद्याः प्रजाः प्रजायन्ते उत्पद्यन्ते इति । अपरविद्याकर्मणोः समुच्चितयोर्यत्कार्यं या गतिस्तद्वक्तव्यमिति तदर्थोऽयं प्रश्नः ॥
तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते रयिं च प्राणं चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति ॥ ४ ॥
तस्मै एवं पृष्टवते स ह उवाच तदपाकरणायाह — प्रजाकामः प्रजाः आत्मनः सिसृक्षुः वै, प्रजापतिः सर्वात्मा सन् जगत्स्रक्ष्यामीत्येवं विज्ञानवान्यथोक्तकारी तद्भावभाविताः कल्पादौ निर्वृत्तो हिरण्यगर्भः, सृज्यमानानां प्रजानां स्थावरजङ्गमानां पतिः सन् , जन्मान्तरभावितं ज्ञानं श्रुतिप्रकाशितार्थविषयं तपः, अन्वालोचयत् अतप्यत । अथ तु सः एवं तपः तप्त्वा श्रौतं ज्ञानमन्वालोच्य, सृष्टिसाधनभूतं मिथुनम् उत्पादयते मिथुनं द्वन्द्वमुत्पादितवान् रयिं च सोममन्नं प्राणं च अग्निमत्तारम् इत्येतौ अग्नीषोमौ अत्रन्नभूतौ मे मम बहुधा अनेकधा प्रजाः करिष्यतः इति एवं सञ्चिन्त्य अण्डोत्पत्तिक्रमेण सूर्याचन्द्रमसावकल्पयत् ॥
आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत्सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥ ५ ॥
तत्र आदित्यः ह वै प्राणः अत्ता अग्निः । रयिरेव चन्द्रमाः । रयिरेवान्नं सोम एव । तदेतदेकमत्ता अग्निश्चान्नं च प्रजापतिरेकं तु मिथुनम् ; गुणप्रधानकृतो भेदः । कथम् ? रयिर्वै अन्नमेव एतत् सर्वम् । किं तत् ? यत् मूर्तं च स्थूलं च अमूर्तं च सूक्ष्मं च । मूर्तामूर्ते अत्त्रन्नरूपे अपि रयिरेव । तस्मात् प्रविभक्तादमूर्तात् यदन्यन्मूर्तरूपं मूर्तिः, सैव रयिः अन्नम् अमूर्तेन अत्त्रा अद्यमानत्वात् ॥
अथादित्य उदयन्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान्प्राणान्रश्मिषु संनिधत्ते । यद्दक्षिणां यत्प्रतीचीं यदुदीचीं यदधो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत्सर्वं, प्रकाशयति तेन, सर्वान्प्राणान्रश्मिषु संनिधत्ते ॥ ६ ॥
तथा अमूर्तोऽपि प्राणोऽत्ता सर्वमेव यच्चाद्यम् । कथम् ? अथ आदित्यः उदयन् उद्गच्छन् प्राणिनां चक्षुर्गोचरमागच्छन् यत्प्राचीं दिशं स्वप्रकाशेन प्रविशति व्याप्नोति, तेन स्वात्मव्याप्त्या सर्वान्तःस्थान् प्राणान् प्राच्यानन्नभूतान् रश्मिषु स्वात्मावभासरूपेषु व्याप्तिमत्सु व्याप्तत्वात्प्राणिनः संनिधत्ते संनिवेशयति आत्मभूतान्करोतीत्यर्थः । तथैव यत्प्रविशति दक्षिणां यत्प्रतीचीं यदुदीचीम् अधः ऊर्ध्वं यत्प्रविशति यच्च अन्तरा दिशः कोणदिशोऽवान्तरदिशः यच्चान्यत् सर्वं प्रकाशयति, तेन स्वप्रकाशव्याप्त्या सर्वान् सर्वदिक्स्थान् प्राणान् रश्मिषु संनिधत्ते ॥
स एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽग्निरुदयते । तदेतदृचाभ्युक्तम् ॥ ७ ॥
स एषः अत्ता प्राणो वैश्वानरः सर्वात्मा विश्वरूपः विश्वात्मत्वाच्च प्राणः अग्निश्च स एवात्ता उदयते उद्गच्छति प्रत्यहं सर्वा दिशः आत्मसात्कुर्वन् । तदेतत् उक्तं वस्तु ऋचा मन्त्रेणापि अभ्युक्तम् ॥
विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् ।
सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ८ ॥
विश्वरूपं सर्वरूपं हरिणं रश्मिवन्तं जातवेदसं जातप्रज्ञानं परायणं सर्वप्राणाश्रयं ज्योतिः सर्वप्राणिनां चक्षुर्भूतम् एकम् अद्वितीयं तपन्तं तापक्रियां कुर्वाणं स्वात्मानं सूर्यं विज्ञातवन्तो ब्रह्मविदः । कोऽसौ यं विज्ञातवन्तः ? सहस्ररश्मिः अनेकरश्मिः शतधा अनेकधा प्राणिभेदेन वर्तमानः प्राणः प्रजानाम् उदयति एषः सूर्यः ॥
संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च । तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते । त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयिर्यः पितृयाणः ॥ ९ ॥
यश्चासौ चन्द्रमा मूर्तिरन्नममूर्तिश्च प्राणोऽत्तादित्यस्तदेतदेकं मिथुनं सर्वं कथं प्रजाः करिष्यत इति, उच्यते — तदेव कालः संवत्सरो वै प्रजापतिः, तन्निर्वर्त्यत्वात्संवत्सरस्य । चन्द्रादित्यनिर्वर्त्यतिथ्यहोरात्रसमुदायो हि संवत्सरः तदनन्यत्वाद्रयिप्राणैतन्मिथुनात्मक एवेत्युच्यते । तत्कथम् ? तस्य संवत्सरस्य प्रजापतेः अयने मार्गौ द्वौ दक्षिणं चोत्तरं च । प्रसिद्धे ह्ययने षण्मासलक्षणे, याभ्यां दक्षिणेनोत्तरेण च याति सविता केवलकर्मिणां ज्ञानसंयुक्तकर्मवतां च लोकान्विदधत् । कथम् ? तत् तत्र च ब्राह्मणादिषु ये ह वै ऋषयः तदुपासत इति । क्रियाविशेषणो द्वितीयस्तच्छब्दः । इष्टं च पूर्तं च इष्टापूर्ते इत्यादि कृतमेवोपासते नाकृतं नित्यम् , ते चान्द्रमसमेव चन्द्रमसि भवं प्रजापतेर्मिथुनात्मकस्यांशं रयिमन्नभूतं लोकम् अभिजयन्ते कृतरूपत्वाच्चान्द्रमसस्य । ते एव च कृतक्षयात् पुनरावर्तन्ते इमं लोकं हीनतरं वा विशन्तीति ह्युक्तम् । यस्मादेवं प्रजापतिमन्नात्मकं फलत्वेनाभिनिर्वर्तयन्ति चन्द्रमिष्टापूर्तकर्मणा प्रजाकामाः प्रजार्थिनः एते ऋषयः स्वर्गद्रष्टारः गृहस्थाः, तस्मात्स्वकृतमेव दक्षिणं दक्षिणायनोपलक्षितं चन्द्रं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयिः अन्नम् , यः पितृयाणः पितृयाणोपलक्षितश्चन्द्रः ॥
अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययात्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते । एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत्परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधः । तदेष श्लोकः ॥ १० ॥
अथ उत्तरेण अयनेन प्रजापतेरंशं प्राणमत्तारम् आदित्यम् अभिजयन्ते । केन ? तपसा इन्द्रियजयेन । विशेषतो ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्यया च प्रजापत्यात्मविषयया आत्मानं प्राणं सूर्यं जगतः तस्थुषश्च अन्विष्य अहमस्मीति विदित्वा आदित्यम् अभिजयन्ते अभिप्राप्नुवन्ति । एतद्वै आयतनं सर्वप्राणानां सामान्यमायतनम् आश्रयः एतत् अमृतम् अविनाशि अभयम् अत एव भयवर्जितम् न चन्द्रवत्क्षयवृद्धिभयवत् ; एतत् परायणं परा गतिर्विद्यावतां कर्मिणां च ज्ञानवताम् एतस्मान्न पुनरावर्तन्ते यथेतरे केवलकर्मिण इति यस्मात् एषः अविदुषां निरोधः, आदित्याद्धि निरुद्धा अविद्वांसः । नैते संवत्सरमादित्यमात्मानं प्राणमभिप्राप्नुवन्ति । स हि संवत्सरः कालात्मा अविदुषां निरोधः । तत् तत्रास्मिन्नर्थे एषः श्लोकः मन्त्रः ॥
पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् ।
अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति ॥ ११ ॥
पञ्चपादं पञ्च ऋतवः पादा इवास्य संवत्सरात्मन आदित्यस्य, तैर्ह्यसौ पादैरिव ऋतुभिरावर्तते । हेमन्तशिशिरावेकीकृत्येयं कल्पना । पितरं सर्वस्य जनयितृत्वात्पितृत्वं तस्य ; द्वादशाकृतिं द्वादश मासा आकृतयोऽवयवा आकरणं वा अवयविकरणमस्य द्वादशमासैः तं द्वादशाकृतिम् , दिवः द्युलोकात् परे ऊर्ध्वे अर्धे स्थाने तृतीयस्यां दिवीत्यर्थः ; पुरीषिणं पुरीषवन्तम् उदकवन्तम् आहुः कालविदः । अथ तमेवान्ये इमे उ परे कालविदः विचक्षणं निपुणं सर्वज्ञं सप्तचक्रे सप्तहयरूपे चक्रे सन्ततगतिमति कालात्मनि षडरे षडृतुमति आहुः सर्वमिदं जगत्कथयन्ति — अर्पितम् अरा इव रथनाभौ निविष्टमिति । यदि पञ्चपादो द्वादशाकृतिर्यदि वा सप्तचक्रः षडरः सर्वथापि संवत्सरः कालात्मा प्रजापतिश्चन्द्रादित्यलक्षणो जगतः कारणम् ॥
मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्लः प्राणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन् ॥ १२ ॥
यस्मिन्निदं प्रोतं विश्वं स एव प्रजापतिः संवत्सराख्यः स्वावयवे मासे कृत्स्नः परिसमाप्यते । मासो वै प्रजापतिः यथोक्तलक्षण एव मिथुनात्मकः । तस्य मासात्मनः प्रजापतेरेको भागः कृष्णपक्ष एव रयिः अन्नं चन्द्रमाः अपरो भागः शुक्लः शुक्लपक्षः प्राणः आदित्योऽत्ताग्निर्यस्माच्छुक्लपक्षात्मानं प्राणं सर्वमेव पश्यन्ति, तस्मात्प्राणदर्शिन एते ऋषयः कृष्णपक्षेऽपीष्टं यागं कुर्वन्तः शुक्लपक्ष एव कुर्वन्ति । प्राणव्यतिरेकेण कृष्णपक्षस्तैर्न दृश्यते यस्मात् ; इतरे तु प्राणं न पश्यन्तीत्यदर्शनलक्षणं कृष्णात्मानमेव पश्यन्ति । इतरे इतरस्मिन्कृष्णपक्ष एव कुर्वन्ति शुक्ले कुर्वन्तोऽपि ॥
अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते ॥ १३ ॥
सोऽपि मासात्मा प्रजापतिः स्वावयवे अहोरात्रे परिसमाप्यते । अहोरात्रो वै प्रजापतिः पूर्ववत् । तस्यापि अहरेव प्राणः अत्ता अग्निः रात्रिरेव रयिः पूर्ववदेव । प्राणम् अहरात्मानं वै एते प्रस्कन्दन्ति निर्गमयन्ति शोषयन्ति वा स्वात्मनो विच्छिद्यापनयन्ति । के ? ये दिवा अहनि रत्या रतिकारणभूतया सह स्त्रिया संयुज्यन्ते मैथुनमाचरन्ति मूढाः । यत एवं तस्मात्तन्न कर्तव्यमिति प्रतिषेधः प्रासङ्गिकः । यत् रात्रौ संयुज्यन्ते रत्या ऋतौ ब्रह्मचर्यमेव तदिति प्रशस्तत्वात् रात्रौ भार्यागमनं कर्तव्यमित्ययमपि प्रासङ्गिको विधिः ॥
अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तद्रेतस्तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥ १४ ॥
प्रकृतं तूच्यते सोऽहोरात्रात्मकः प्रजापतिर्व्रीहियवाद्यन्नात्मना व्यवस्थितः एवं क्रमेण परिणम्य । तत् अन्नं वै प्रजापतिः । कथम् ? ततः तस्मात् ह वै रेतः नृबीजं तत्प्रजाकारणं तस्मात् योषिति सिक्तात् इमाः मनुष्यादिलक्षणाः प्रजाः प्रजायन्ते यत्पृष्टं कुतो ह वै प्रजाः प्रजायन्त इति । तदेवं चन्द्रादित्यमिथुनादिक्रमेण अहोरात्रान्तेन अन्नरेतोद्वारेण इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति निर्णीतम् ॥
तद्ये ह वै तत्प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते । तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां
तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥
तत् तत्रैवं सति ये गृहस्थाः । ह वै इति प्रसिद्धस्मरणार्थौ निपातौ । तत् प्रजापतेर्व्रतं प्रजापतिव्रतम् ऋतौ भार्यागमनं चरन्ति कुर्वन्ति, तेषां दृष्टं फलमिदम् । किम् ? ते मिथुनं पुत्रं दुहितरं च उत्पादयन्ते । अदृष्टं च फलमिष्टापूर्तदत्तकारिणां तेषामेव एषः यश्चान्द्रमसो ब्रह्मलोकः पितृयाणलक्षणः येषां तपः स्नातकव्रतादि ब्रह्मचर्यम् ऋतोरन्यत्र मैथुनासमाचरणं येषु च सत्यम् अनृतवर्जनं प्रतिष्ठितम् अव्यभिचारितया वर्तते नित्यमेव ॥
तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न माया चेति ॥ १६ ॥
यस्तु पुनरादित्योपलक्षित उत्तरायणः प्राणात्मभावो विरजः शुद्धो न चन्द्रब्रह्मलोकवद्रजस्वलो वृद्धिक्षयादियुक्तः असौ तेषाम् , केषामिति, उच्यते — यथा गृहस्थानामनेकविरुद्धसंव्यवहारप्रयोजनवत्त्वात् जिह्मं कौटिल्यं वक्रभावोऽवश्यम्भावि तथा न येषु जिह्मम् , यथा च गृहस्थानां क्रीडादिनिमित्तमनृतमवर्जनीयं तथा न येषु तत् तथा माया गृहस्थानामिव न येषु विद्यते । माया नाम बहिरन्यथात्मानं प्रकाश्यान्यथैव कार्यं करोति, सा माया मिथ्याचाररूपा । मायेत्येवमादयो दोषा येष्वेकाकिषु ब्रह्मचारिवानप्रस्थभिक्षुषु निमित्ताभावान्न विद्यन्ते, तत्साधनानुरूप्येणैव तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोक इत्येषा ज्ञानयुक्तकर्मवतां गतिः । पूर्वोक्तस्तु ब्रह्मलोकः केवलकर्मिणां चन्द्रलक्षण इति ॥
इति प्रथमप्रश्नभाष्यम् ॥


text:
Wednesday, 14 April 2010
आशापाशशतैर्बद्ध:
संसारचक्रे निबद्धा: मुमुक्षव: किल वयम्। कस्मात् वयं मुमुक्षवो न मुक्ता:। कोऽस्मान् बध्नाति? कथञ्जातीयकेन पाशेन? स्वयमेवात्मानं बध्नीमो वयम्। नेतर: कोऽप्यस्मान् बन्धुं समर्थ:। किं पाशभूतम्? इति चेत् आशा। रात्रिर्गमिष्यति सुप्रभातं भविष्यति इत्यादिरूपा। तया बद्धा: पुष्पसदृशकोमलकोषम् अपि भेत्तुम् नेच्छाम:, नोत्सहामहे, नोत्तिष्ठाम:। अपेक्षते मुक्तये केवलं धैर्यम्। वर्तमानस्थितिं यथावस्थाम् अङ्गीकर्तुम्। अपेक्षते सहसोत्थाय अस्माकं मनोराज्यमात्रस्य भेद:। तावति कृते वर्तमाने वास्तवे मुक्तिरेव अस्ति अस्माकम्!
कदा वा एतत् सत्यम् अनुभवस्तरे ज्ञास्यते मया?
कदा वा एतत् सत्यम् अनुभवस्तरे ज्ञास्यते मया?
Posted by संस्कृत-किंकर: at 22:20 No comments:
Saturday, 10 April 2010
अद्य आलस्यग्रस्त: इव अस्मि किम् अधुना करवाणि
मासेऽस्मिन् पुस्तकानुवादकार्यं पूर्णतां प्रति नेयम्। भा.प्रौ.सं इत्यस्य परीक्षे स्त: अष्टादशे अष्टाविंशतौ च। MPhil कार्यं सार्धैकवर्षं विलम्बितम् अस्ति। कथञ्चित् अस्मिन् मासे समापनीयम् इति कृतसङ्कल्पोऽस्मि। पुनश्च मे-मासे प्रशिक्षणशिबिरं गमिष्यामि। ह....! कियत् दु:खदम् इदं सुभाषितं यत् - उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथै:। हे ईश्वर, त्वन्तु सर्वसमर्थोऽसि कस्ममन्न मनोरथसिद्धानि एव कार्याणि तव सृष्टौ? कस्मान्न कल्पवृक्षान् भूमौ अवतारयसि? अहह... कष्टं भो:।
Posted by संस्कृत-किंकर: at 01:24 1 comment:
Thursday, 8 April 2010
समाप्तम् अनुवादकार्यम्।
अन्तत: समाप्तम् अस्ति भो: जना: मे अनुवादकार्यम्। न न। नहि पूर्णतया। अद्यापि प्रथमं लेखनं समाप्तम्। परन्तु नहि अनेन पुस्तकानुवादकार्यं पूर्णतां गतम्। अधुना कैश्चित् तत् पठनीयम्। तत्र लेखनदोशा: परिमार्ष्टव्या:। सूचना: देया:। तदनु इतोऽपि कानिचन परिवर्तननि आनेष्यन्ते अस्माभि:। तत: प्रकाशतां गमिष्यति मम अयं मनस: पुत्रक:। पश्यामस्तावत् कदा इदं सर्वमपि समाप्तिम् याति।
सम्प्रति केचन उक्ता: सन्ति। परन्तु जम्भीरा: पाठका: केनचिदेव दैवानुकम्पितेन प्राप्यन्ते। नतु सर्वैरपि। अस्तु! पथितं मया यत्त्वय लिखितम्। सधु अस्ति। इत्युक्त्वा पलायन्ते प्रयाश: सर्वे। तत् पश्याम: कीदृग्दैवप्रसाद: लभ्यते अनेन कार्येण। अथवा उक्तं खलु कृष्णेन - अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्। विविधाश्च पोऋथक् चेष्टा: दैवञ्चैवात्र पञ्चमम्।। तदिदानीं पञ्चमस्यैव आनुकूल्यं प्रतीक्ष्यते। अन्यच्चतुष्ट्वं यन्मदायत्तम् तत् यथाशक्ति यथामति अनुष्ठितम् इति मे भाव:।
सम्प्रति केचन उक्ता: सन्ति। परन्तु जम्भीरा: पाठका: केनचिदेव दैवानुकम्पितेन प्राप्यन्ते। नतु सर्वैरपि। अस्तु! पथितं मया यत्त्वय लिखितम्। सधु अस्ति। इत्युक्त्वा पलायन्ते प्रयाश: सर्वे। तत् पश्याम: कीदृग्दैवप्रसाद: लभ्यते अनेन कार्येण। अथवा उक्तं खलु कृष्णेन - अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्। विविधाश्च पोऋथक् चेष्टा: दैवञ्चैवात्र पञ्चमम्।। तदिदानीं पञ्चमस्यैव आनुकूल्यं प्रतीक्ष्यते। अन्यच्चतुष्ट्वं यन्मदायत्तम् तत् यथाशक्ति यथामति अनुष्ठितम् इति मे भाव:।
Posted by संस्कृत-किंकर: at 13:32 No comments:
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
भगवत: श्रीरामस्य जन्मोत्सवे हार्दिकी शुभकामना: ।।
अद्य रामनवमी । भगवत: श्रीरामचन्द्रस्य जन्मदिवस: । रामस्य जन्म अयोध्यानगर्याम् अभवत् इति वयं सर्वे जानिम: एव ।
अयोध्यायां अद्य महत् हर्षोल्लास: अस्ति । तत्र भगवत: श्रीरामस्य जन्मदिवसस्य महोत्सव: अतिआनन्देन उत्साहेन च कुर्वन्ति । मध्याह्नकाले यदा 12 वादनं जातं , साक्षात् श्रीकनकभवनस्य द्वारं उद्घटितम् । सर्वे मिलित्वा भगवत: श्रीरामस्य जयनादं कृतवन्त: । सम्पूर्णा पुरी उल्लासेन पूरिता अभवत् । नार्य: मंगलगानं कृतवत्य:, नरा: प्रदक्षिणां कुर्वन् व्रतादिकं धृतवन्त: ।
अद्य आनन्दस्य दिवस: । भवन्त: अपि भगवत: जन्मस्य आनन्दं स्वीकुर्वन्तु । रामजन्मनवम्या: हार्दिकी शुभकामना: ।।।


text:
तत्त्वम् (रसायनशास्त्रम्)
तत्त्वं शुद्धः रासायनिकपदार्थः अस्ति। एतत् समाणाम् परमाणूणाम् रचयति। स्वर्णः, लोहः, ताम्रम्, कौकिलीयम्, अम्लकरः च सामान्यानि प्रधानानि च तत्तवानि सन्ति। भिन्नानाम् तत्त्वानाम् भिन्नानि परमाणुअङ्कानि सन्ति। परमाणुअङ्कानि एव तत्त्वान् भिन्नानि भवन्ति।
११८ तत्त्वानि सन् २०११ ज्येष्ठमासम् यावत्पर्यन्तम् मानवाः अबोधन्।
केवलम् ९२ तत्त्वानि पृथ्वीलोके विरले अस्ति।
तत्त्वानि निर्माणानि[सम्पादयतु]
यदा ब्रह्माण्डम् अरचयत्, ऊर्जा अपि अरचयत्। ऊर्जायाः तत्त्वस्य निबिडं रूपम् एव अस्ति। यदा ऊर्जा निबिडः अभवत्, तदा तत्त्वं अरचयत्। प्ररंभे केवलम् हाईड्रोजम् एव अरचयत्। परन्तु परमाणुप्रतिक्रियाभ्यः नव तत्त्वानि अरचयत्। एषा परमाणुप्रतिक्रियाभ्यः विशालतारायाम् भवति। यदा विशालतारा अस्फुटत् तदा नव पदार्थाः ब्रह्माण्डे प्रसारयति।
यादा विशालतारायाम् जलजनम् इन्धनः समाप्नोति, तदा एषा हीलियमस्य प्रयोगः करन्ति। शनैः शनैः तारायाः इन्धनः भारयुक्तः भवति। यदा लोहाः रचयन्ति, तदा एषा स्फुटति। अतः ब्रह्माण्डे भारयुक्तानि तत्त्वानि न्यूनानि सन्ति। एतत् विस्फोटम् अङ्गलभाषे सुपरनोवा वदति।


text:
संदेश
January, 2012 की पोस्ट दिखाई जा रही हैं
संस्कृतजगत् संस्कृत-हिन्दी-अंग्रेजी-शब्दकोश का शुभारम्भ अब संस्कृत-हिन्दी-अंग्रेजी के शब्द प्राप्त करें आसानी से यह सुविधा अभी आनलाइन ही उपलब्ध, किन्तु भविष्य में आॅफलाइन भी होगी प्राप्त शब्दकोश में शब्दों का प्रवेश अभी प्रक्रियाधीन शब्दों को हिन्दी, संस्कृत अथवा अंग्रेजी में खोज सकने की सुविधा हिन्दी न लिख सकने की दशा में हिन्दी का शब्द अंग्रेजी अक्षरों में खोजें । शब्दकोश पर जाने के लिये यहाँ क्लिक करें ।
मण्डलक्रम: - मण्डलक्रमस्य अवान्तरविभाजनम् अनुवाकेषु सूक्तेषु च अस्ति । सम्पूर्णे ऋग्वेदे 10 मण्डलानि सन्ति । मण्डलस्य एषा एव संख्या ऋग्वेदस्य 'दाशतयी' इति अभिधानकारणम् । प्रत्येकं मण्डलं कश्मिश्चित् अनुवाके विभक्तम् अस्ति । प्रत्येके अनुवाके कानिचन् सूक्तानि सन्ति, प्रत्येकेषु सूक्तेषु च अनुपातत: 10 ऋचा: सन्ति ।ऋक्-संहितायां सम्पूर्ण 85 अनुवाका: सन्ति 1017 सूक्तानि च सन्ति । ऐतिहासिकआधारस्य कारणेन आधुनिकविदुषां मध्ये मण्डलक्रम: विशेषलोकप्रिय: अस्ति । शौनककृत अनुवाकानुक्रमणी अनुसारेण ऋचानां पूर्णसंख्या 10]580-1@4 इति अस्ति ।ऋचां दश सहस्राणि ऋचां पंचशतानि च ।ऋचामशीति: पादश्च पारणं संप्रकीर्तितम् ।।आधुनिकगणनानुसारं ऋग्वेदे सम्पूर्णं ऋचा: 10]417 सन्ति । अस्मिन् बालखिल्यसूक्तानि अपि सम्मिलितानि सन्ति । प्रक्षेपम् अपवारितुम् अनुक्रमणीकारा: ऋक्-संहिताया: शब्दसंख्या अपि गणितवन्त: । तदनुसारं ऋचासु 1]53]826 शब्दा: आगता: सन्ति । शाकल्यदृष्टे: पदलक्षमेकं सार्धं च वेदे त्रिसहर्सयुक्तम् । शतानि चाष्टौ दशकेद्वयं च पदानि षट् चेति हि चर्चितानि ।।…
ऋग्वेदस्य व्यवस्था विषयविन्यास: च - अष्टकक्रम:
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
ऋग्वेदस्य अभिप्राय: - स: वेद: यस्मिन् ऋचानां प्राधान्यं भवति । ऋचा: इत्युक्ते पद्यात्मकमन्त्रा: - 'तेषामृग्यत्रार्थवशेन पाद-व्यवस्था' । अनेन प्रकारेण ऋग्वेदसंहिता ऋचानां संकलितनिधि: अस्ति । अस्य विभाजनम् 'अष्टक क्रम' अथ च 'मण्डल क्रम' इति द्विधा अस्ति ।अष्टकक्रम: - अष्टकविभाजनं पाठसौविध्याय कृतमासीत् । कृत्रिमविभाजनम् अस्ति एतत् । अष्टकक्रमस्य अवान्तरविभाजनम् अस्ति - अध्याय: वर्ग: च । सम्पूर्णे ऋग्वेदे अष्ट अष्टकानि सन्ति, सर्वाणि अष्टकानि प्राय: सामान्यपरिमाणस्यैव सन्ति । प्रत्येकस्मिन् अष्टके अष्ट-अध्याया: सन्ति, प्रत्येकस्मिन् अध्याये केचन् वर्गा: सन्ति । प्रत्येकस्मिन् वर्गे पंचानां मन्त्राणाम् अनुपात: अस्ति । अध्यायानां पूर्णसंख्या 64 अस्ति, वर्गा: च 2006 सन्ति ।निम्नतालिकायां वर्गाणां ऋचाणां च सम्बन्ध: द्रष्टुं शक्यमस्ति । ऋचा:वर्गसंख्यापूर्णसंख्या1112243972914174696512076035634620767119833859472919योग:200610417इति अष्टकक्रम: ।
ऋग्वेद: - सामान्यपरिचय: शाखाविस्तारं च
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
वैदिकवाड्.मये ऋग्वेदस्य पाठ-प्राथम्येन विहितमस्ति, यथा छान्दोग्योपनिषदे उक्तमस्ति - 'ऋग्वेदं भगवोध्येमि यजुर्वेदं सामवेदमाथर्वणं चतुर्थम्'(1.1.5)। तैत्तिरीयसंहितायां तु एवमपि निगदितमस्ति यत् यज्ञे यत् किमपि यजुष्-सामाभ्यां क्रियते तत् शिथिलं किन्तु ऋग्भि: कृतं तु दृढम् - 'यद् वैयज्ञस्य साम्ना यजुषा क्रियते शिथिलं तद् यद् ऋचा तद् दृढम्' (तै.स. 6.5.10.3) ।ऋग्वेदस्य शाखा: -अध्ययनप्रसारकारणात् कालान्तरे एकस्या: एव मन्त्रसंहिताया: अनेका: शाखा: अभवन् । एकस्य वेदस्य सर्वासु शाखासु वस्तुत: मूलवेद: तु अभिन्न: एवासीत् । एतेषु केषांचन् मन्त्राणां न्यूनाधिक्यं, पौर्वापर्यं, पाठ-व्यतिक्रम:, उच्चारणभेद:, अनुष्ठानविधे: च पार्थक्यम् एव प्राय: भवति, यथा पं. सत्यव्रत सामश्रमीवर्येण निगदितम् 'वेदशाखाभेदो न मन्वाद्यध्यायभेदतुल्य:, प्रत्युत भिन्नकाललिखितानां भिन्नदेशीयानामेकग्रन्थानामपि बहुतरादर्शपुस्तकानां यथाभवत्येव पाठादिभेद: प्रायस्तथैव' (वेदत्रयी परिचय:, पृ.42)।पतंजले: व्याकरणमहाभाष्यगत कथनानुसारं ऋग्वेदस्य कदाचित् 21 शाखा: आसन् - …
वेदानाम् आविर्भाव:
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
भारतीयविद्वान्स: केनचित् पुरुषेण तु वेदानाम् उत्पत्ति: रचना वा नैव मन्यन्ते । तेषामनुसारं मन्त्रै: सह येषां नामानि आगतानि सन्ति ते तु द्रष्टार: न तु रचयिता । सायणाचार्यानुसारं एते द्रष्टार: उत ऋषय: अतीन्द्रियार्थानां साक्षात्कर्तार: सन्ति -'अतीन्द्रियार्थद्रष्टारो हि ऋषय:' । यास्कस्य कथनमपि महत्वपूर्णमेव -'साक्षात्कृतधर्माणं ऋषयो बभूवु: । तेवरेभ्योसाक्षात्कृतधर्मेभ्य उपदेशेन मन्त्रान् सम्प्रादु: (निरुक्तम् 1.2) ।ग्रन्थरूपेण वेदा: मानव-समूहे कथम् आगतवन्त: इति एतस्मिन् विषये 40 मता: प्रचलिता: सन्ति, येषां वर्गीकरणं त्रिषु वर्गेषु कर्तुं शक्यमस्ति ।1- वेदा: स्वत: आविर्भूत: अतएव अपौरुषेया: । पूर्वमीमांसाकार जैमिनि: तस्य भाष्यकार: शबरस्वामिवर्य: वार्तिककार: कुमारिलभट्टवर्य: च अस्य विशदविवेचनं कृतवन्त: सन्ति । 2- न्याय-वैशेषिक दर्शनेषु ईश्वर: एव वेदस्य रचयिता इति स्वीकृत: अस्ति । तेषामनुसारे प्रत्येकस्य ग्रन्थस्य रचयिता भवति एव अत: वेदस्य रचयिता तु केवलं ईश्वर: एव यतोहि वेदस्य वाक्यरचना अतएवबुद्धिपूर्णा अस्ति - 'बुद्धिपूर्वा …
वेदानां विभिन्नानि नामानि ।
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
वेदग्रन्थानां कानिचन् इतोपि नामानि सन्ति । वेदं श्रुति:, त्रयी, छन्दस्, निगम, आम्नाय, स्वाध्याय: च अपि कथ्यते ।श्रुति: - गुरुमुखात् प्राप्ते सति श्रुति: इति कथ्यते ।त्रयी - रचनात्रैविध्यकारणात् (ऋचा, यजुष्, सामन्) त्रयी इति कथ्यते । छन्दस् - छन्द: इत्युक्ते बन्धनं - छन्दान्सि छादनात् । छन्दान्सि मनोभावान् आच्छन्नं कुर्वन्ति । निघण्टौ छन्दस्य कान्ति इत्यपि अर्थ: प्राप्यते । पूजाया: अर्थे अपि छन्द: प्रयुज्यते । अग्रे छन्दस्य विशिष्टार्थ: साममन्त्राणां प्रति अभवत् ।निगम - अस्यार्थ: वेदानां अर्थवत्ता इति अस्ति । एतत् नाम वेदानां गम्भीरअर्थवत्तां प्रकटयति । आम्नाय/समाम्नाय – 'म्ना' धातो: प्रयोग: अभ्यासार्थे भवति । इमौ वेदानां दैनन्दिनअभ्यासविषये वदत: ।स्वाध्याय: - वेदानां प्रतिदिनं सम्यकरूपेण अध्ययनं भवति स्म अत: ।इति
वेदा:
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
वेदग्रन्था: अस्माकं भारतस्य एव न अपितु विश्वसाहित्यस्य प्राचीनतमा: ग्रन्था: सन्ति । सम्प्रति एतेषां ग्रन्थानां प्राचीनताया: विषये न केवलं भारतीया: मनीषिण: अपितु पाश्चात्य-मनीषिण: अपि मन्यन्ते । वेदानां विषये इत्यपि उक्तमस्ति यत् एते ग्रन्था: न केवलं हिन्दुधर्मस्य मूलम् अपितु सर्वधर्माणां मूलमेव । वेदोखिलो धर्ममूलम्वेदानां महत्वगायनं कुर्वन् एक: श्लोक: प्रतिपादित: अस्ति ।प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न वुध्यते एनं विदन्ति वेदेन तस्माद्वेदस्य वेदता ।।अर्थात् यत् किमपि प्रत्यक्षे उत अनुमित्या ज्ञातुं शक्यं न भवति तेषां विषये ये ग्रन्था: वेदयन्ति ते एव वेदा: कथ्यन्ते ।वेद शब्द: विद् धातुना सह् घंय(च वर्गस्य अन्तिम: वर्ण:) प्रत्यय योजनेन निष्पन्नो भवति ।विद् धातो: प्रयोग: लाभे, ज्ञाने, सत्तायाम्, विचारणे च भवति । अनेन वेदस्य सामान्यार्थ: भवति तत् ज्ञानं येन धर्मार्थकाममोक्षा: इति पुरुषार्थचतुष्टया: ज्ञायन्ते, लभन्ते, विचारयन्ति च ते एव वेदा: । विदन्ति विन्दते लभते धर्मादिपुरुषार्थान् अनेन इति वेद:वेदानां विषये आचार्य सायण: लिखति …
अन्धेरनगरी चौपट राजा नाटकस्य प्रदर्शनम्
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
गणतन्त्रदिवसस्य हार्दिकी शुभकामना:
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
26 जनवरी 1950 इति अस्मिन् दिवसे एव अस्माकं भारतस्य गणतन्त्रं पूर्णरूपेण क्रियान्वितम् अभवत् । गणतन्त्रस्य पूर्णक्रियान्वयनं इत्यस्यार्थ: पूर्णस्वतन्त्रता । तत: पूर्वं स्वतन्त्रताया: उद्घोषणा तु आसीत् किन्तु शासनकार्यस्य चालका: अस्माकं भारतीया: न अपितु वैदेशिका: एव आसन् । केवलं नाम आसीत् अस्माकं स्वतन्त्रताया: । अस्माकं संविधानमपि नासीत् । 26 जनवरी 1950 इति दिवसे एव अस्माकं संविधानं पूर्णरूपेण कार्ये आगतम् । तदारभ्य वयं पूर्णरूपेण स्वतन्त्रा: अभवाम ।
बहव: क्रान्तिकारिण: अस्यैव दिवसस्य कृते आत्मन: रक्तं जलवद् पातितवन्त: । किन्तु तेषु केषुचित् एव अस्माकं मध्ये अवशिष्टा: अभवन् राष्ट्रस्य स्वतन्त्रतावसरे । तेषां बलिदानिनां योगदानं तु अविस्मरणीयमेव । धन्या: ते महापुरुषा: ये आत्मोत्सर्गं कृत्वा अस्माकं जीवनं स्वतन्त्रं कृतवन्त: । ते एव सदर्थेषु भारतस्य भगवन्त: ।
तेषां कृते अस्माकं सर्वेषां नमनम्
जय हिन्द
बहव: क्रान्तिकारिण: अस्यैव दिवसस्य कृते आत्मन: रक्तं जलवद् पातितवन्त: । किन्तु तेषु केषुचित् एव अस्माकं मध्ये अवशिष्टा: अभवन् राष्ट्रस्य स्वतन्त्रतावसरे । तेषां बलिदानिनां योगदानं तु अविस्मरणीयमेव । धन्या: ते महापुरुषा: ये आत्मोत्सर्गं कृत्वा अस्माकं जीवनं स्वतन्त्रं कृतवन्त: । ते एव सदर्थेषु भारतस्य भगवन्त: ।
तेषां कृते अस्माकं सर्वेषां नमनम्
जय हिन्द
नेता जी सुभाष चन्द्र बोसस्य जन्मदिवसस्य हर्दिकी शुभ कामनाः
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
सुभाषचन्द्रबोसः सुभाषचंद्रबोसः
नेताजी सुभाषचंद्रबोसः
आज़ादहिन्दफ़ौज़स्य सर्वोच्यसेनापतेः समवस्त्रे।जन्मदिनम्२३ पूर्वमाघः १८९७जन्मस्थानम्कटकम्, ओड़िशामरणदिनम्१८ श्रावणः १९४५मरणस्थानम्ताईवानजन्मराज्यम्अङ्लभारतम्विचारधारासमाजवादराजकीयपक्षःफ़ोर्वडब्लोकमतम्हिन्दुधर्मःतुम मुझे खून दो, मैं तुम्हे आज़ादी दुँगा
नेताजी सुभाषचन्द्रबोसः (१८९७-१९४५) युगपुरुषः अस्ति। सः भारतभूमेः स्वतंत्रः कृतुम् निजप्राणान् अत्यजत्। सः बाल्यकालातेव बुद्धिमा आसीत्। प्ररम्भे तस्य पिता अङ्लशास्नस्य समर्थकः आसीत् परन्तु सुभाषः बाल्यकालातेव अङ्लशासनस्य विरोधिः आसीत्। सुभाषः स्वतंत्रभारतं अइच्छत्।
द्वितीयविश्वयुद्धे सः आज़ादहिन्दफ़ौज़स्यसर्वोच्यसेनापति असीत। रासबिहारीबोसः सुभाषम् दक्षिणोत्तरजम्बुद्वीपस्य क्रान्तेः नेतृत्वम् अयच्छत्। सः दक्षिणोत्तरजम्बुद्वीपात् पुर्वोत्तरभारते अङ्गलराज्ये आक्रमणम् अकरोत्।
बाल्यकालः विद्यार्थीजीवनं चओड़िशायाः प्रसिद्धनगरे कटके सः अजंमत्। तस्य पितुः नाम जानकीनाथः, मातुः नाम पारवती च आस्तां। जिलाधीशात् कलयेण जानकीनाथः अपि विरोधिः अभवत्। अतः सः काङ्ग्रेसे अपि असङ्गच्छत्।
सुभाषस्य कुटु…
नेताजी सुभाषचंद्रबोसः
आज़ादहिन्दफ़ौज़स्य सर्वोच्यसेनापतेः समवस्त्रे।जन्मदिनम्२३ पूर्वमाघः १८९७जन्मस्थानम्कटकम्, ओड़िशामरणदिनम्१८ श्रावणः १९४५मरणस्थानम्ताईवानजन्मराज्यम्अङ्लभारतम्विचारधारासमाजवादराजकीयपक्षःफ़ोर्वडब्लोकमतम्हिन्दुधर्मःतुम मुझे खून दो, मैं तुम्हे आज़ादी दुँगा
नेताजी सुभाषचन्द्रबोसः (१८९७-१९४५) युगपुरुषः अस्ति। सः भारतभूमेः स्वतंत्रः कृतुम् निजप्राणान् अत्यजत्। सः बाल्यकालातेव बुद्धिमा आसीत्। प्ररम्भे तस्य पिता अङ्लशास्नस्य समर्थकः आसीत् परन्तु सुभाषः बाल्यकालातेव अङ्लशासनस्य विरोधिः आसीत्। सुभाषः स्वतंत्रभारतं अइच्छत्।
द्वितीयविश्वयुद्धे सः आज़ादहिन्दफ़ौज़स्यसर्वोच्यसेनापति असीत। रासबिहारीबोसः सुभाषम् दक्षिणोत्तरजम्बुद्वीपस्य क्रान्तेः नेतृत्वम् अयच्छत्। सः दक्षिणोत्तरजम्बुद्वीपात् पुर्वोत्तरभारते अङ्गलराज्ये आक्रमणम् अकरोत्।
बाल्यकालः विद्यार्थीजीवनं चओड़िशायाः प्रसिद्धनगरे कटके सः अजंमत्। तस्य पितुः नाम जानकीनाथः, मातुः नाम पारवती च आस्तां। जिलाधीशात् कलयेण जानकीनाथः अपि विरोधिः अभवत्। अतः सः काङ्ग्रेसे अपि असङ्गच्छत्।
सुभाषस्य कुटु…
विभक्ति प्रकरणम् (प्रथमा विभक्ति:)
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
प्रथमा विभक्ति: - (1) प्रातिपदिकार्थ-लिंग-परिमाण-वचनमात्रे प्रथमा – प्रातिपदिकार्थे, लिंगमात्रे, संख्यामात्रे च प्रथमा स्यात् ।
उदाहरणम् – गौ: गोष्ठम् आगच्छति । अत्र ‘गो’ इति प्रातिपदिकस्य अर्थ: गोत्वविशिष्ट: गौ: इति ।
सम्बोधने च –सम्बोधनस्य अर्थे अपि प्रथमा विभक्ति: भवति ।
यथा – हे राम हे रामौ हे रामा:
* कर्तृवाच्ये कर्तरि प्रथमा भवति तथा च कर्मवाच्ये कर्मणि प्रथमा भवति ।
यथा – राम: पठति । रामेण पठ्यते ।
संस्कृतजगत्
उदाहरणम् – गौ: गोष्ठम् आगच्छति । अत्र ‘गो’ इति प्रातिपदिकस्य अर्थ: गोत्वविशिष्ट: गौ: इति ।
सम्बोधने च –सम्बोधनस्य अर्थे अपि प्रथमा विभक्ति: भवति ।
यथा – हे राम हे रामौ हे रामा:
* कर्तृवाच्ये कर्तरि प्रथमा भवति तथा च कर्मवाच्ये कर्मणि प्रथमा भवति ।
यथा – राम: पठति । रामेण पठ्यते ।
संस्कृतजगत्
कारकप्रकरणम् (धात्वर्थ:)
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
धात्वर्ध:
धातु: - धातू द्वौ - तिड.: कृतश्च । ‘पचति’ इत्यादौ तिड.न्ते प्रकृति: ‘पच् धातु:’, प्रत्यय: च ‘तिड.’ इति । एवमेव ‘पचन्’ इत्यादौ कृदन्ते प्रकृति: प्रत्यय: च भवत: । अत्र ‘पच् धातु:’, प्रत्यय: च ‘कृत्’ ।
तिड.न्तम् – प्रकृति:, प्रत्यय: च
कृदन्तम् – प्रकृति:, प्रत्यय: च
धातु: फलं व्यापारं च बोधयति ।
यथा – ‘पचति’ इत्यत्र पच् धातु: अस्ति । स: पच् धातु: विक्लित्तिरूपं फलं (विक्लिति: = मृदुविशदत्वम् । तण्डुलादौ जायमान: विकार: इति यावत्) तदनुकूलव्यापारं च बोधयति । एवं च पच् धातो: अर्थ: विक्लित्यनुकूलव्यापार: इति ।
संस्कृतजगत्
धातु: - धातू द्वौ - तिड.: कृतश्च । ‘पचति’ इत्यादौ तिड.न्ते प्रकृति: ‘पच् धातु:’, प्रत्यय: च ‘तिड.’ इति । एवमेव ‘पचन्’ इत्यादौ कृदन्ते प्रकृति: प्रत्यय: च भवत: । अत्र ‘पच् धातु:’, प्रत्यय: च ‘कृत्’ ।
तिड.न्तम् – प्रकृति:, प्रत्यय: च
कृदन्तम् – प्रकृति:, प्रत्यय: च
धातु: फलं व्यापारं च बोधयति ।
यथा – ‘पचति’ इत्यत्र पच् धातु: अस्ति । स: पच् धातु: विक्लित्तिरूपं फलं (विक्लिति: = मृदुविशदत्वम् । तण्डुलादौ जायमान: विकार: इति यावत्) तदनुकूलव्यापारं च बोधयति । एवं च पच् धातो: अर्थ: विक्लित्यनुकूलव्यापार: इति ।
संस्कृतजगत्
कारक प्रकरणम् (सम्प्रदानम्, अपादानम्, अधिकरणम् च) - Karak Prakaranam (Sampradanam, Apadanam and Adhikaranam)
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
सम्प्रदानम्
कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम् – दानकर्मणा यं विशेषरूपेण तुष्यति तस्य सम्प्रदानसंज्ञा भवति । ‘क्रियया यमभिप्रैति सोSपि सम्प्रदानम्’अनेन वार्तिकेन – कर्ता क्रियाद्वारा यस्य विशेषरूपेण उन्मुखी भवति, तस्यापि सम्प्रदानसंज्ञा भवति इति ।
उदाहरणम् – विप्राय गां ददाति । अस्मिन् वाक्ये दानकर्मणा विप्रं तुष्यति अतएव विप्रस्य सम्प्रदान संज्ञा अभवत् ।
अपादानम्
ध्रुवमपायेSपादानम् – अपायस्य (पार्थक्यस्य) अवस्थायां ध्रुवस्य (अचलस्य) अपादानसंज्ञा भवति ।
उदाहरणम् – बालक: ग्रामात् आयाति । अत्र बालकस्य ग्रामात् पार्थक्यं भवति अत: ‘ग्राम’ इति शब्दस्य अपादानसंज्ञा अभवत् ।
अधिकरणम्
आधारोSधिकरणम् – कर्त्रा कर्मणा वा विद्यमानक्रियाया: य: आधार: भवति स: अधिकरणं कथ्यते । अर्थात् यस्मिन् स्थाने कर्त्रा कर्मणा वा द्वारा क्रियाया: सम्पादनं भवति, तदधिकरणं कथ्यते ।
उदाहरणम् – स्थाल्यां पचति । अस्मिन् वाक्ये पाचनकार्यस्य आधार: स्थालिका अस्ति अत: स्थालिकाया: अधिकरणसंज्ञा अभवत् ।
संस्कृतजगत्
कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम् – दानकर्मणा यं विशेषरूपेण तुष्यति तस्य सम्प्रदानसंज्ञा भवति । ‘क्रियया यमभिप्रैति सोSपि सम्प्रदानम्’अनेन वार्तिकेन – कर्ता क्रियाद्वारा यस्य विशेषरूपेण उन्मुखी भवति, तस्यापि सम्प्रदानसंज्ञा भवति इति ।
उदाहरणम् – विप्राय गां ददाति । अस्मिन् वाक्ये दानकर्मणा विप्रं तुष्यति अतएव विप्रस्य सम्प्रदान संज्ञा अभवत् ।
अपादानम्
ध्रुवमपायेSपादानम् – अपायस्य (पार्थक्यस्य) अवस्थायां ध्रुवस्य (अचलस्य) अपादानसंज्ञा भवति ।
उदाहरणम् – बालक: ग्रामात् आयाति । अत्र बालकस्य ग्रामात् पार्थक्यं भवति अत: ‘ग्राम’ इति शब्दस्य अपादानसंज्ञा अभवत् ।
अधिकरणम्
आधारोSधिकरणम् – कर्त्रा कर्मणा वा विद्यमानक्रियाया: य: आधार: भवति स: अधिकरणं कथ्यते । अर्थात् यस्मिन् स्थाने कर्त्रा कर्मणा वा द्वारा क्रियाया: सम्पादनं भवति, तदधिकरणं कथ्यते ।
उदाहरणम् – स्थाल्यां पचति । अस्मिन् वाक्ये पाचनकार्यस्य आधार: स्थालिका अस्ति अत: स्थालिकाया: अधिकरणसंज्ञा अभवत् ।
संस्कृतजगत्
कारक प्रकरणम् (कर्ता, कर्म, करणं च)
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
कर्ता
स्वतन्त्र: कर्ता – क्रियायां स्वातन्त्र्येण विवक्षित: अर्थ: कर्ता स्यात् इति सूत्रार्थ: । स्वातन्त्र्यं नाम व्यापाराश्रयत्वम् ।
उदाहरणम् – बाल: खादति । खादधातो: अर्थ: भक्षणक्रिया । सा क्रिया बाले तिष्ठति अत: क्रियाया: आश्रय: बालक: । अत: बालक: एव कर्ता इति ।
कर्म
कर्तुरीप्सिततमं कर्म – कर्ता क्रियया यं विशेषरूपेण इच्छति तस्य कर्मसंज्ञा भवति ।
उदाहरणम् – स: ग्रामं गच्छति । अस्मिन् वाक्ये कर्तु: इप्सिततमं ‘ग्रामम्’ अस्ति अत: ग्रामस्य कर्मसंज्ञा भवति । ‘’अनभिहिते’’ सूत्रेण यत्र कर्म अनुक्तं भवेत् तत्रापि अनेन सूत्रेण कर्मकारकस्यैव विधानं अभवत् ।
करणम्
साधकतमं करणम् – क्रियाया: सिद्धौ प्रकृष्टोपकारकं (सर्वाधिकं सहायकम्) कारकं करणसंज्ञं स्यात् इति ।
उदाहरणम् – रामेण बाणेन हतो बाली । अस्मिन् वाक्ये हनन क्रियायां कर्तु: सर्वाधिकं सहायकं ‘वाणम्’ अस्ति अत: बाणस्य करणसंज्ञा अस्ति ।
संस्कृतजगत्
स्वतन्त्र: कर्ता – क्रियायां स्वातन्त्र्येण विवक्षित: अर्थ: कर्ता स्यात् इति सूत्रार्थ: । स्वातन्त्र्यं नाम व्यापाराश्रयत्वम् ।
उदाहरणम् – बाल: खादति । खादधातो: अर्थ: भक्षणक्रिया । सा क्रिया बाले तिष्ठति अत: क्रियाया: आश्रय: बालक: । अत: बालक: एव कर्ता इति ।
कर्म
कर्तुरीप्सिततमं कर्म – कर्ता क्रियया यं विशेषरूपेण इच्छति तस्य कर्मसंज्ञा भवति ।
उदाहरणम् – स: ग्रामं गच्छति । अस्मिन् वाक्ये कर्तु: इप्सिततमं ‘ग्रामम्’ अस्ति अत: ग्रामस्य कर्मसंज्ञा भवति । ‘’अनभिहिते’’ सूत्रेण यत्र कर्म अनुक्तं भवेत् तत्रापि अनेन सूत्रेण कर्मकारकस्यैव विधानं अभवत् ।
करणम्
साधकतमं करणम् – क्रियाया: सिद्धौ प्रकृष्टोपकारकं (सर्वाधिकं सहायकम्) कारकं करणसंज्ञं स्यात् इति ।
उदाहरणम् – रामेण बाणेन हतो बाली । अस्मिन् वाक्ये हनन क्रियायां कर्तु: सर्वाधिकं सहायकं ‘वाणम्’ अस्ति अत: बाणस्य करणसंज्ञा अस्ति ।
संस्कृतजगत्
कथा दुर्गासप्तशती - Katha Durga Saptshati Music edition
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
कथा दुर्गासप्तशती - Katha Durga Saptshati Music edition
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
ब्लागरपृष्ठस्य नूतनी आवंटन सुविधा ।
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
सम्भवत: अस्या: सुविधाया: विषये भवन्त: पूर्वमेव जानियु: । मया तु अद्यैव दृष्टम् अत: चिन्तितं यत् भवन्त: सूचयामि । ब्लागरपृष्ठस्य साक्षात् गूगलपृष्ठे आवंटनस्य (Share) सुविधा सम्प्रति सम्प्राप्ता अस्ति ।
भवत्सु प्रायश: सर्वे एव ब्लागर इत्यस्य पृष्ठे लेखनाय ब्लागर डैशबोर्ड इत्यस्यैव प्रयोग: कुर्वन्ति । पुनश्च तत् गूगलप्लससामाजिकपृष्ठे प्रेषयितुं एकत्रत्य प्रतिकृत्वा (Copy) अन्यत्र संयोजयन्ति (Past) । किन्तु अधुना तु यदा भवन्त: लेखनं प्रकाशयन्ति, साक्षात् एव एकं नूतनं वातायनम् (Window) उद्घटति ।
उपरि दत्ते चित्रे साक्षात् गूगलप्लसपृष्ठे प्रापयितुं वातायनम् उद्घटिष्यति । सम्प्रति साक्षात् शेयर इति विकल्पे नोदनं कृत्वा गूगलप्लसपृष्ठे प्रकाशयतु ।
एवं किमपि एवं विधा दृष्यते गूगलप्लसपृष्ठस्योपरि । ---
लेखप्रकाशनानन्तरं यदि आवंटयितुम् इच्छति चेत् अध: दत्तचित्रे यथा दर्शितमस्ति तथैव क्रियताम् ।
सम्प्रति गूगलप्लसपृष्ठे लेखप्रकाशनं सामान्यमेव ।
संस्कृतजगत्
भवत्सु प्रायश: सर्वे एव ब्लागर इत्यस्य पृष्ठे लेखनाय ब्लागर डैशबोर्ड इत्यस्यैव प्रयोग: कुर्वन्ति । पुनश्च तत् गूगलप्लससामाजिकपृष्ठे प्रेषयितुं एकत्रत्य प्रतिकृत्वा (Copy) अन्यत्र संयोजयन्ति (Past) । किन्तु अधुना तु यदा भवन्त: लेखनं प्रकाशयन्ति, साक्षात् एव एकं नूतनं वातायनम् (Window) उद्घटति ।
उपरि दत्ते चित्रे साक्षात् गूगलप्लसपृष्ठे प्रापयितुं वातायनम् उद्घटिष्यति । सम्प्रति साक्षात् शेयर इति विकल्पे नोदनं कृत्वा गूगलप्लसपृष्ठे प्रकाशयतु ।
एवं किमपि एवं विधा दृष्यते गूगलप्लसपृष्ठस्योपरि । ---
लेखप्रकाशनानन्तरं यदि आवंटयितुम् इच्छति चेत् अध: दत्तचित्रे यथा दर्शितमस्ति तथैव क्रियताम् ।
सम्प्रति गूगलप्लसपृष्ठे लेखप्रकाशनं सामान्यमेव ।
संस्कृतजगत्
कारक प्रकरणम्
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
कारकम् अक्षरम् – न क्षीयते इति अक्षरम् । पदम्– सुप्तिड्.न्तं पदम् । क्रमवतां वर्णानां समूह: पदम् । वाक्यम् – एकतिड्. वाक्यम् । अथवा कारकान्विता क्रिया वाक्यम् । कारकम् – क्रियान्वयित्वं कारकत्वम् । अन्वय: - सम्बन्ध: इति । क्रियया सह सम्बन्ध: अस्ति यस्य तत् कारकम् इति । कारकाणि षड् सन्ति । कर्ता कर्म च करणं सम्प्रदानं तथैव च । अपादानाधिकरणमित्याहु: कारकाणि षट् ।। कर्ता, कर्म, करणम्, सम्प्रदानम्, अपादानम्, अधिकरणम् च । सम्बन्ध: कारके न गण्यते यतोहि अस्य क्रियया सह साक्षात् सम्बन्ध: नास्ति । 1-पाचक: पचति – अत्र पाचक: (कर्ता) पाचनक्रियायाम् अन्वेति अत: कारकसंज्ञां धारयति । 2-गां स्पृशति – अत्र गौ: (कर्म) स्पर्शनक्रियायाम् अन्वेति अत: कारकसंज्ञां धारयति । 3-परशुना छिनत्ति – अत्र परशु: (करणम्) छेदनक्रियायाम् अन्वेति अत: कारकसंज्ञां धारयति । 4-बालाय फलं ददाति – अत्र बाल: (सम्प्रदानम्) दानक्रियायाम् अन्वेति अत: कारकसंज्ञां धारयति । 5-प्रासादात् पतति – अत्र प्रासाद: (अपादानम्) पतनक्रियायाम् अन्वेति अत: कारकसंज्ञां धारयति ।


text:
नाग
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
नागम्, क्ली, (नगे पर्व्वते भवम् । नग + अण् ।) रङ्गम् । सीसकम् । (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “नागं महाबलं चीनं पिष्टं योगेष्टसीसकम् ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) करणविशेषः । इति मेदिनी । गे, ९ ॥ नाग- करणजातफलम् । तथा, -- “नागोद्भवो नागधनाभिलाषी वक्रोक्तिजालो नितरां कुशीलः । क्रोधाग्निसन्तापितबन्धुवर्गो भर्गोपमः स्यात् किल रङ्गभूमौ ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ रङ्गसीसकार्थे क्वचित् पुंलिङ्गोऽपि दृश्यते । पाक- हीनयोस्तयोर्दोषो यथा, -- “पाकहीनौ नागवङ्गौ कुष्ठगुल्मरुजाकरौ । मेहपाण्डुकरौ वातकफमृत्युकरौ पुनः ॥” तयोर्मारणं यथा, -- “अश्वत्थचिञ्चात्वक्चूर्णं चतुर्थांशेन निःक्षिपेत् । मृत्पात्रे विद्रुते नागे लौहदर्व्या च चालयेत् ॥ यामैकेन भवेद्भस्म तत्तुल्याञ्च मनःशिलाम् । काञ्जिकेन द्वयं पिष्ट्वा पचेद्दृढपुटेन च ॥ स्वाङ्गशीतं पुनः पृष्ट्वा शिलया काञ्जिके न च ॥ पुनः पुटेच्छरावाभ्यामेवं षड्भिः पुटैर्मृतिः ॥” नागः सिन्दूरवर्णाभो म्रियते सर्व्वकार्य्यकृत् । सतिक्तमधुरो नागो मृतो भवति भस्मसात् ॥ आयुःकीर्त्तिं वीर्य्यवृद्धिं करोति सेवनात् सदा । रोगान् हन्ति मृतो नागो वङ्गवद्गुणकारकः ॥” इति सुखबोधः ॥
नागः, पुं, (नगे भवः । नग + अण् । यद्बा, दह- त्यस्मात् विषाग्निनेति । दह + “दहेर्गो लोपो- दश्च नः ।” उणां ५ । ६१ । गः । अन्तलोपः । दस्य नः । बाहुलकात् नकारस्य ना ।) पन्नगः । (यथा, विष्णुपुराणे । १ । ९ । ९६ । “जगृहुश्च विषं नागाः क्षीरोदाच्च समुत्थितम् ॥”) हस्ती । (यथा, रघुः । ४ । ८३ । “भेजे भिन्नकटैर्नागैरन्यानुपरुरोध यैः ॥”) क्रूरचारी । मेघः । नागकेशरः । पुन्नागः । नागदन्तकः । मुस्तकः । देहानिलप्रभेदः । “उद्गारे नाग इत्युक्तो नीलजीमूतसन्निभः ॥” इति शारदातिलकटीका ॥ उत्तरपदस्थिते श्रेष्ठः । इति मेदिनी । गे, १० ॥ (सीसकम् । अस्योत्पत्तिर्नामानि गुणाश्च । यथा, भावप्रकाशस्य पूर्ब्बखण्डे प्रथमे भागे । “दृष्ट्वा भोगिसुतां रम्यां वासुकिस्तु मुमोच यत् । वीर्य्यं जातस्ततो नागः सर्व्वरोगापहो नृणाम् ॥” “नागस्तु नागशततुल्यबलं ददाति व्याधिं विनाशयति जीवनमातनोति । वह्निं प्रदीपयति कामबलं करोति मृत्युञ्च नाशयति सन्ततसेवितः सः ॥ पाकेन हीनौ किलवङ्गनागौ कुष्ठानि गुल्मांश्च तथातिकष्टान् । कण्डूं प्रमेहानिलसादशोथः भगन्दरादीन् कुरुतः प्रयुक्तौ ॥”) ताम्बूली । देशभेदः । इति नानार्थटीकायां भरतः ॥ पर्व्वतविशेषः । (यथा, विष्णुपुराणे । २ । २ । २८ । “शङ्खकूटोऽथ ऋषभो हंषो नागस्तथापरः । कालाञ्जराद्याश्च तथा उत्तरे केसराचलाः ॥”) नगे गिरौ चन्दनादितरौ वा भवः । न गच्छ- यथा नान्यस्य भूर्लोके पाताले वापि पन्नग ! ॥ प्रणेतारौ भवन्तौ च सर्व्वस्यास्य भविष्यतः । पाताले देवलोके च भूर्लोके चैव पन्नगौ ॥ इत्युक्ता सा तदा देवी सर्व्वजिह्वा सरस्वती । जगामादर्शनं सद्यो नागस्य कमलेक्षणा ॥” इति मार्कण्डेयपुराणम् ॥ कालियवंशनागहनने दोषो यथा, -- “तद्वंशजातान् सर्पांश्च हन्ति यो मानवाधमः । ब्रह्महत्यासमं पापं भविता तस्य निश्चितम् ॥ मत्पादपद्मचिह्ने यः करोति दण्डताडनम् । द्बिगुणं ब्रह्महत्याया भविता तस्य किल्विषम् ॥ लक्ष्मीर्यास्यति तद्गेहात् शापं दत्त्वा सुदारुणम् । वंशायुर्यशसां हानिर्भविता तस्य निश्चितम् ॥ ध्रवं वर्षशतं कालसूत्रं यास्यति मद्भिया ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे श्रीकृष्णजन्मखण्डे १९ अः ॥ वास्तुनागशुद्धिर्यथा, -- “वास्तुप्रमाणेन तु गात्रकेण वामेन शेते खलु नित्यकालम् । त्रिभिस्तु मासैः परिवृत्य पार्श्वं तं वास्तुनागं प्रवदन्ति सिद्धाः ॥ भाद्रादिके वासवदिक्शिराः स्या- न्मार्गादिकेषु त्रिषु याम्यमूर्द्धा । प्रत्यक्शिराः स्यात् खलु फाल्गुनादौ ज्यैष्टादिकौवेरशिराः स नागः ॥ मूर्द्ध्निं घाते भवेन्मृत्युः पृष्ठे स्यात् पुत्त्रभार्य्ययोः । जघनेऽर्थक्षयं विद्यात् सर्व्वसम्पत्तथोदरे ॥ एकं नागोडुसंशुद्धौ द्वे चेद्दक्षिणपश्चिमे । त्रिशालं पूर्ब्बतो हीनं कुर्य्याद्बा सौम्यवर्ज्जितम् ॥ केचिद्दक्षिणभागे तु वदन्त्येकं गृहं बुधाः । न कोणेषु गृहं कुर्य्यान्नाप्यन्त्ये नापि मध्यतः ॥ कोणे च धनहानिः स्यादन्ते रिपुभयं भवेत् । मध्ये च सर्व्वनाशः स्यात्तस्मादेतद्विवर्ज्जयेत् ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
नाग पुं।
नागाः
समानार्थक:नाग,काद्रवेय,गज,भोगवती
1।8।4।1।2
विष्वक्संतमसं नागाः काद्रवेयास्तदीश्वराः। शेषोऽनन्तो वासुकिस्तु सर्पराजोऽथ गोनसे॥
स्वामी : नागराजः
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, मनुष्येतरः, जन्तुः, सरीसृपः
नाग पुं।
हस्तिः
समानार्थक:दन्तिन्,दन्तावल,हस्तिन्,द्विरद,अनेकप,द्विप,मतङ्गज,गज,नाग,कुञ्जर,वारण,करिन्,इभ,स्तम्बेरम,पद्मिन्,गज,करेणु,पीलु
2।8।34।2।3
दन्ती दन्तावलो हस्ती द्विरदोऽनेकपो द्विपः। मतङ्गजो गजो नागः कुञ्जरो वारणः करी॥
अवयव : गजगण्डः,मदजलम्,गजमस्तकौ,गजललाटम्,गजनेत्रगोलकम्,गजापाङ्गदेशः,गजकर्णमूलम्,गजकुम्भाधोभागः,वाहित्थाधोभागदन्तमध्यम्,गजस्कन्धदेशः,गजमुखादिस्थबिन्दुसमूहः,गजपार्श्वभागः,अग्रभागः,गजजङ्घापूर्वभागः,गजजङ्घापरोभागः,हस्तिगर्जनम्,करिहस्तः,इभदन्तः
पत्नी : हस्तिनी
स्वामी : हस्तिपकः
सम्बन्धि2 : गजतोदनदण्डः,गजबन्धनस्तम्भः,गजशृङ्खला,गजाङ्कुशः,गजमध्यबन्धनचर्मरज्जुः,गजसज्जीकरणम्,गजपृष्टवर्ती_चित्रकम्बलः,गजबन्धनशाला,हस्तिपकः
वैशिष्ट्यवत् : मदजलम्
जन्य : करिपोतः
वृत्तिवान् : हस्तिपकः
: इन्द्रहस्तिः, पूर्वदिग्गजः, आग्नेयदिग्गजः, दक्षिणदिग्गजः, नैरृतदिग्गजः, पश्चिमदिग्गजः, वायव्यदिग्गजः, उत्तरदिग्गजः, ईशानदिग्गजः, यूथमुख्यहस्तिः, अन्तर्मदहस्तिः, करिपोतः, मत्तगजः, गतमतगजः, हस्तिः
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, मनुष्येतरः, जन्तुः, स्तनपायी
नाग पुं।
सीसकम्
समानार्थक:नाग,सीसक,योगेष्ट,वप्र
2।9।105।2।1
डिण्डीरोऽब्धिकफः फेनः सिन्दूरं नागसंभवम्. नागसीसकयोगेष्टवप्राणि त्रपु पिञ्चटम्.।
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलनिर्जीवः, मूलकम्
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
नाग¦ न॰ नगे पर्वते भवः अण् न गच्छति अगः न अगोवा।
१ वङ्गे
२ सीसके
३ तिथ्यर्द्धरूपकरणभेदे च मेदि॰करणशब्दे
१६
९० पृष्ठे दृश्यम्। सीसके पुंस्त्वमपोतिवैद्यकम्। अस्योत्पत्तिर्भावप्र॰ दर्शिता यथा
“दृष्ट्वा भोगिसुतां रम्यां वासुकिस्तु मुमोच यत्। वीर्य्यंजातस्तती नागः सर्वरोगापहो नृणाम्। सीसं वङ्ग-गुणं ज्ञेयं विशेषान्मेहनाशनम्”।
“नागस्तु नागशततुल्य-[Page4009-b+ 38] बलं ददाति व्याधिं विनाशयति जीवनमातनोति। वह्निंप्रदीपयति कामवलं करोति मृत्युञ्च नाशयति सन्तत-सेवितः सः”। भावप्र॰ पाकहीनयोर्वङ्गसीसयोर्दोषो यथा
“पाकेन हीनौ किल वङ्गनागौ कुष्ठानि गुल्मांश्च तथा-तिकष्टान्। कण्डूप्रमेहानलमान्द्यशोथभगन्दरादीन्कुरुतः प्रभुक्तौ”। नागभस्मप्रकारो यथा
“ताम्बूलर-ससंपिष्टं शिलालेपात् पुनःपुनः। द्वात्रिंशद्भिः पुटै-र्नागो निरुत्थं भस्म जायते”। प्रकारान्तरेण यथा
“अश्वत्थचिञ्चात्वक्चूर्णं चतुर्थांशेन निःक्षिपेत्। मृत्-पात्रे विद्रुतो नागो लौहदर्व्या च चालितः। यामै-केन मवेद्भस्म तत्तुल्या स्यान्मनःशिला। काञ्जिकेन समंपिष्ट्वा पचेद् दृढपुटेन च। स्वाङ्गशीतं पुनः पिष्ट्वा शि-लायां काञ्जिकेन च। पुनः पुटशरावाभ्यामेवं षड्भिःपुटैः मृतिः। नागः सिन्दूरवर्णाभो म्रियते सर्वका-र्यकृत्। सतिक्तमधुरो नागो मृतो भवति भस्मसात्। आयुः कीर्तिं वीर्यवृद्धिं करोति सेवनात् सदा। रोगान् हन्ति मृतो नागो वङ्गवद्गुणकारकः”
४ सर्पे
५ हस्तिनि
६ मेघे
७ नागकेशरे
८ पुन्नागे
९ नागदन्तिके
१० मुस्तके
११ देहस्थेऽनिलभेदे च पु॰
१२ क्रूराकारे त्रि॰। मेदि॰
“उद्गारे नाग इत्युक्तो नीलजीमूतसन्निभः” सा॰ति॰ टीका पदार्थादर्शे। अत्र नागशब्दस्य सर्पगजजाति-वाचकत्वे द्विलिङ्गत्वम्। तत्र जातिवाचकत्वात् स्त्रियांङीष्। जानपदादिसूत्रे स्थौल्यगुणयोगादन्यत्र प्रयोगेस्त्रियां ङीष्। दीर्घगुणयोगादन्यत्र प्रयोगे स्त्रियां टाप्इति भेदः।
१३ देशभेदे
१४ ताम्बूल्यां च पु॰ भरतः। मनुष्याकारः फणालाङ्गूलयुक्तः कर्कोटादिर्नागः देवयो-निभेदः। तेषामुत्पत्त्यादिकं वराहपु॰ उक्तं यथा
“सृजता ब्रह्मणा सृष्टिं मरीचिः सूतिकारणम्। प्रथमं मनसां ध्यातस्तस्य पुत्रस्तु कश्यपः। तस्य दाक्षा-यणी भार्य्या कद्रुर्नाम शुचिस्मिता। मारीचो जनया-मास तस्यां पुत्रान् महाबलान्। अनन्तं वासुकिञ्चैवकम्बलञ्च महाबलम्। कर्कोटकञ्च राजेन्द्र! पद्मं चान्यंसरीसृपम्। महापद्मं तथा शङ्खं कुलिकञ्चापराजि-तम्। एते कश्यपदायादाः प्रधानाः परिकीर्त्तिताः। एतेषान्तु प्रसूत्या तु इदमापूरितं जगत्। कुटिला-हीनकर्माणस्तीक्ष्णास्योत्थविषोल्वणाः। दृष्ट्या संदृश्यमनुजान् भस्म कुर्युः क्षणाद्ध्रुवम्” एवं प्रजानाशे ब्रह्मणआदेशात् ते पातालस्थानं जन्मुः यथाह तत्रैव[Page4010-a+ 38]
“अहं करोमि वो नागाः समयं मनुजैः सह। तदेकमनसः सर्वे शृणुध्वं मम शासनम्। पातालं वितल-ञ्चैव सुतलाख्यं तृजीयकम्। दत्तं वै वस्तुकामानां गृहंतत्र गमिष्यथ। तत्र भोगान् बहुविधान् भुञ्जध्वं ममशासनात्। तिष्ठध्वं सप्तमं यावद्रात्र्यन्ततः पुनःपुनः। ततो वैवस्वतस्यादौ काश्यपेया भविष्यथ। दायादाः सर्वदेवानां सुपर्णस्य च धीमतः। तदा प्रसूतिर्वः सर्वाभोक्ष्यते चित्रभानुना। भवतां नैव दोषोऽयं भविष्यतिन संशयः। ये वै क्रूरा भोगिनो दुर्विनीतास्तेषामन्तोभविता नान्यथैतत्। कालं प्राप्तं भक्षयध्वं दशध्वंतथा परान् चापकृतोमनुष्यान्। भन्त्रौधघैर्गारुडमण्डलैश्च बुद्धैर्दृष्टा मानवा ये चरन्ति। तेषां भीतैर्व-र्त्तितव्यं न चान्या चिन्ता कार्या चान्यथा वो विनाशः। इतीरिते ब्रह्मणा ते भुजङ्गा जग्मुःस्थानं क्ष्मातलाख्यंहि सर्वे। तस्थुर्भोगान् भुञ्जमानाः समग्रान् रसातलेलीलया संस्थितास्ते। एवं शापं ते तु लब्ध्वा प्रसा-दञ्च चतुर्मुखात्। तस्थुः पातालनिलये मुदितेनान्तरा-त्मना। एतत् सर्वञ्च पञ्चम्यां तेषां जातं महात्मनाम्। अतस्त्वियं तिथिर्धन्या सर्वपापहरी शुभा। एतस्यांसंयतो यस्तु अम्लन्तु परिवर्जयेत्। क्षीरेण स्नापये-न्नागांस्तस्य यास्यन्ति मित्रताम्”। नागाश्च प्रा{??}नभा॰ आ॰
३५ अ॰ दर्शिता ततएवावसेयाः। तेषां केषाञ्चित्जनमेजयस्य सर्पसत्रे नाशो भविष्यतीति मातृशापकथाभा॰ आ॰
२० अ॰
“ततः पुत्रसहस्रन्तु कद्रुर्जिह्मं चि-कीर्षती। आह्वयामास च तदा बाला भूत्वाऽञ्जनप्रभाः। आविशध्वं हयं क्षिप्रं दासी न स्यामहं यथा। नाभ्य-पद्यन्त ये वाक्यं तान् शशाप भुजङ्गमान्। सर्पसत्रेवर्त्तमाने पावको वः प्रधक्ष्यति। जनमेजयस्य राजर्षेःपाण्डवेयस्य धीमतः। शापमेनन्तु शुश्राव स्वयमेवपितामहः। अतिक्रूरं समुत्सृष्टं कद्र्वा दैवादतीव हि। सार्द्धं दैवगणैः सर्वैर्वाचं तामन्वमोदत। बहुत्वं प्रेक्ष्यसर्पाणां प्रजानां हितकाम्यया। तिग्मवीर्यविषा ह्येतेदन्दशूकाः महाबलाः। तेषां तीक्ष्णविषत्वाद्धि प्रजा-नाञ्च हि{??}। युक्तं मात्राकृतं तेषां परपीडोप-सर्पिणामु अन्येषामपि सत्वानां नित्यं दोषपरास्तुये। तेषां प्राणान्तिकौ दण्{??} देवेन विनिपात्यते। एवंसम्भाष्य देवैस्तु पूज्य कद्रूञ्च तां तदा। आहूय कश्यपंदेव इदं वचनमब्रवीत्। यदेते दन्दशूकाश्च सर्पा जाता-[Page4010-b+ 38] स्त्वयाऽनघ। विषोल्वणा महाभोगा मात्रा शप्ताःपरन्तप। तत्र मन्युस्त्वया तात न कर्त्तव्यः कथञ्चन। दृष्टं पुरातनं ह्येतद्यज्ञे सर्पविनाशनम्। इत्युक्त्वासृष्टिकृद्देवस्तं प्रसादा प्रजापतिम्। प्रादाद्विषहरींविद्यां कश्यपाय महात्मने!” कम्बलाश्वतरनागयोः स-रस्वत्या गानवरप्राप्तिर्यथा
“एवं स्तुता तदा देवी वि-ष्णोर्जिह्वा सरस्वती। प्रत्युवाच महात्मानं नागमश्व-तरं ततः” सरस्वत्युवाच
“वरन्ते कम्बलं भ्रातःग्रयच्छाम्युरगाधिप!। तदुच्यतां प्रदास्यामि यत्ते मनसिबर्त्तते”। अश्वतर उवाच
“सहायं देहि देवि! त्वं पूर्बंकम्बलमेव मे। समस्तस्वरसम्बद्धमुभयोः संप्रयच्छ च” सरस्वत्युवाच
“सप्तस्वरा ग्रामरागाः सप्त पन्नगसत्तम। गीतकानि च सप्तैव तावत्यश्चापि मूर्च्छनाः। तानाश्चै-कोनपञ्चाशत्तथा ग्रामत्रयञ्च यत्। एतत् सर्वं भवान्गाता कम्बलश्चैव ते सखा। ज्ञास्यते मत्प्रसादेन भुज-ङ्गेन्द्र! परन्तथा। चतुर्विधं ददे तालं त्रिःप्रकारं लय-त्रयम्। यतित्रयं तथातोद्यं मया दत्तं चतुर्विधम्। एतद्भवान् मत्प्रसादात् पन्नगेन्दापरञ्च यत्। अस्यान्त-र्गतमापन्नं स्वरव्यञ्जनयोश्च यत्। तदशेषं मया दत्तंभवतः कम्बलस्य च। यथा नान्यस्य भूर्लोके पातालेवापि गन्नग!। प्रणेतारौ भवन्तौ च सर्वस्यास्य भवि-ष्यतः। पाताले देवलोके च भूर्लोके चैव पन्नगौ। इत्युक्त्वा सा तदा देवी सर्वजिह्वा सरस्वती। जगामा-दर्शनं सद्यो नागस्य कमलेक्षणा” मार्कण्डेयपुराणम्।
“नार्गरिवालूनशटं मृगेन्द्रम्” किरा॰
“अधिनागं प्रज-विनोविकशत्पिच्छचारवः”
“नागं पूनर्मृदुसलीलनि-मीलिताक्षम्” माथः।
१६ अश्लेषानक्षत्रे
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
नाग¦ m. (-गः) Na4ga or demi-god so called, having a human face, with the tail of a serpent, and the expanded neck of the Koluber Na4ga; the race of these beings is said to have sprung from KADRU, the the wife of KA4SYAPA, in order to people Pa4ta4la or the regions below the earth.
2. A serpent in general or especially the specta- cle snake, or cobra capella, (Coluber Na4ga.)
3. An elephant.
4. A cruel or tyrannical person.
5. A cloud.
6. (In composition,) Pre- eminent.
7. A pin or nail projecting from a wall to hang any thing upon.
8. A small tree, (Mesua ferrea.)
9. A sort of grass, (Cyperus pertenuis.)
10. A tree used in dying, (Rottleria tinctoria.)
11. One of the airs of the body, that which is expelled by belching.
12. Betel or Pa4n.
13. The name of a country.
14. A shark. n. (-गं)
1. Tin.
2. Lead.
3. One of the stronomical periods called Karan4as; it is one of those termed invariable, and always corresponds to the last half of A4mavasya or new moon.
4. The effects of that period on any thing done or happening during it. E. नग a moun- tain, and अण् affix; living or produced in mountainous regions, &c. नगे पर्वते भवः अण् न गच्छति अगः न अगो वा |
Apte[सम्पाद्यताम्]
नाग [nāga], a. (-गी f.) Serpentine, formed of snakes, snaky.
Elephantine. -गः [न गच्छति इत्यगः न अगो नागः]
A snake in general, particularly the cobra; नासुरो$यं न वा नागः Ki.15.12.
A fabulous serpentdemon or semi-divine being, having the face of a man and the tail of a serpent, and said to inhabit the Pātāla; अनन्तश्चास्मि नागानाम् Bg.1.29; R.15.83.
An elephant; दिङ्नागानां पथि परिहरन् स्थूलहस्तावलेपान् Me.14,36; Si.4.63; V.4.25.
A shark.
A cruel or tyrannical person.
(At the end of comp.) Any pre-eminent or distinguished person, e. g. पुरुषनागः .
A cloud.
A peg projecting from a wall to hang anything upon.
N. of several plants as Mesua Roxburghii, Rottlera Tictoria, Piper betel; (Mar. नागचाफा, नागकेशर, पानवेल, नागरमोथा etc.); Bhāg.8.2.18; Rām.7. 42.4.
One of the five vital airs of the body, that which is expelled by eructation.
The number 'seven'.
A trumpet (see नागवेला).
गम् Tin.
Lead.
One of the astronomical periods (Karaṇas) called ध्रुव
The effects of that period on anything done during it.
The asterism called आश्लेषा.
A captivating act of females (स्त्रीबन्धः), gesticulation; L. D. B.
A kind of coitus; Nm.
गी A female Nāga.
A female elephant; -Comp. -अङ्गम् Hastināpura.
अङ्गना a female elephant.
the proboscis of an elephant. -अञ्चला, -अञ्जना = नागयष्टि q. v. -अञ्जना a female elephant. -अधिपः an epithet of Śeṣa.
अन्तकः, अरातिः, अरिः an epithet of Garuḍa.
a lion.
अशनः a peacock; Pt.1.159.
a lion. -आख्यः = नागकेसर q. v. -आननः an epithet of Ganeśa.-आनन्दम् a drama by Śrīharṣa. -आरूढ a. Riding upon an elephant. -आह्वः Hastināpura. -इन्द्रः 1 a lordly or superior elephant; नागेन्द्रहस्तास्त्वचि कर्कशत्वात... कदलीविशेषाः Ku.
36.
Airāvata, Indra's elephant; कुथेन नागेन्द्रमिवेन्द्रवाहनम् Śi.
an epithet of Śeṣa.
ईशः an epithet of Śeṣa.
N. of the author of Paribhāṣenduśekhara and several other works.
N. of Patañjali.
उदम्, उदरम् a breast-plate.
a peculiar disease of pregnancy (गर्भोपद्रवभेद). -कन्यका, -कन्या a serpent-virgin. -कर्णः the castor-oil plant.-किंजल्कः = नागकेसर q. v. -कुमारी Rubia Munjiṣṭā (Mar. मंजिष्ठ). -केतुः An epithet of Karṇa (?); समरमधि- गतार्थः प्रस्थितो नागकेतुः Karṇabhāra 1.3. -केसरः N. of a tree with fragrant flowers, Mesua Roxburghii; कतकं नक्रनखरं नलदं नागकेसरम् Śiva B.3.14. -रम् a kind of steel. -गर्भम् red lead. -चूडः an epithet of Śiva.
जम् red lead.
tin. -जिह्विका red arsenic.-जीवनम् tin. (-नः) orpiment.
दन्तः, दन्तकः ivory.
a peg or bracket projecting from a wall and used to hang things upon; N.18.15.
दन्ती a kind of sun-flower.
a harlot. -द्वीपम् N. of a द्वीप in Bharatavarṣa. -नक्षत्रम्, -नायकम् the constellation called Āśleṣā. (-कः) the lord of serpents; अनन्तो वासुकिः पद्मो महापद्मो$पि नक्षकः । कर्कोटः कुलिकः शङ्ख इत्यष्टौ नागनायकाः ॥ Trikāṇdaśeṣa. -नामकम् Tin. -नामन् m. holy basil (तुलसी). -नासा the proboscis of an elephant. -निर्यूहः a large pin or bracket projecting from a wall.
पञ्चमी N. of a festival on the fifth day in the bright half of Śrāvaṇa.
the fifth day in the dark half of Āsāḍha. -पतिः an epithet of (1) Airāvata. (2) Śesa.-पदः a mode of sexual enjoyment (रतिबन्ध). पादौ स्कन्धे तथा हस्ते क्षिपेल्लिङ्गं भगे लघु । कामयेत् कामुको नारीं बन्धो नागपदो मतः ॥ Ratimañjarī. -पर्णी the betel plant.
पाशः a sort of magical noose used in battle to entangle an enemy.
N. of the noose or weapon of Varuṇa.-पाशकः a kind of coitus (रतिबन्ध). स्वजङ्घाद्वयमध्यस्थां हस्ताभ्यां धारयन् कुचौ । रमेन्निःशङ्कितो नारीं बन्धो$यं नागपाशकः ॥ Ratimañjarī.
पुरम् Hastināpura.
N. of a city in Pātāla.
पुष्पः the Champaka tree.
the Punnāga tree.
बन्धः a snake as a chain.
N. of a metre, resembling the coilings of a snake. -बन्धकः an elephant-catcher. -बन्धुः the holy fig-tree. -बलः an epithet of Bhīma. -भूषणः an epithet of Śiva.
मण्डलिकः a snake-keeper.
a snake-catcher. -मल्लः an epithet of Airāvata. -मारः a species of pot-herb (Mar. माका). -यष्टिः f.,
यष्टिका a graduated pole or post for showing the depth of water in a newly-dug pond.
a boring-rod driven into the earth. -रक्तम्, -रेणुः red lead. -रङ्गः the orange.
राजः an epithet of Śeṣa.
a large elephant; अधस्तान्नागराजाय सोमायोर्ध्वं दिशं ददौ Hariv. -रिपुः (see नागान्तकः) Garuḍa; शार्ङ्गचक्रायुधः खड्गी सर्वनागरिपुध्वजः Mb.13.147.15. -रुकः the orange tree.
लता the penis.
the piper betel. -वल्लरी, -वल्ली piper betel. -वेला the hour when a serpent-like instrument is blown; नागवेलायामागन्तव्य...... । यस्मिन् ग्रामे न नागाः...... तस्मिन्नपि स एव कालः । तत्र हि आगमनं क्रियते । ŚB. on MS.1.8.69. -लोकः the world of serpents, the race of serpents collectively, one of the regions below the earth called Pātāla.
वारिकः a royal elephant.
an elephant-driver.
the chief of a herd of elephants.
the chief person in an assembly. -वीथी that part of the moon's path which contains the asterisms अश्विनी, भरणी and कृत्तिका; अश्विनी कृत्तिका याम्या नागवीथीति शब्दिता V. P.-संभवम्, -संभूतम् red lead. ...... मञ्जिष्ठां नागसंभवम् Śiva. B.3.19. -साह्वयम् Hastināpura.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
नाग m. (prob. neither fr. न-गnor fr. नग्न)a snake , ( esp. ) Coluber Naga S3Br. MBh. etc.
नाग m. ( f. ईSuparn2. )a नागor serpent-demon (the race of कद्रुor सु-रसाinhabiting the waters or the city भोग-वतीunder the earth ; they are supposed to have a human face with serpent-like lower extremities [see esp. Na1g. v , 17 RTL. 233 etc. ] ; their kings are शेष, वासुकि, and तक्षकib. 323 ; 7 or 8 of the नागs are particularly mentioned MBh. Ka1v. etc. ; with Buddhists they are also represented as ordinary men MWB. 220 )
नाग m. N. of the numbers 7( Su1ryas. )or 8( Hcat. )
नाग m. a cruel man L.
नाग m. one of the 5 airs of the human body (which is expelled by eructation) Veda7ntas.
नाग m. (sg. also collect.)an elephant( f( ई). , ifc. f( आ). ) Ka1v. BhP. etc.
नाग m. the best or most excellent of any kind( ifc. ) L. (See. ऋषभ, व्याघ्रetc. )
नाग m. shark L.
नाग m. cloud L.
नाग m. N. of sev. plants (Mesua Roxburghii , Rottlera Tinctoria etc. ) L.
नाग m. N. of a serpent-demon VP.
नाग m. of a साध्यHariv.
नाग m. of a teacher Buddh.
नाग m. of a dynasty of 9 or 10 princes VP.
नाग m. of sev. authors (also -शर्मन्and -भट्ट) Col.
नाग m. of sev. other men Ra1jat.
नाग m. of a mountain Pur.
नाग m. of a district L.
नाग m. = -दन्त(below) L.
नाग f( आand ई). N. of sev. women Ra1jat.
नाग n. ( m. L. )tin , lead Bhpr.
नाग n. a kind of talc ib.
नाग n. a kind of coitus L.
नाग n. N. of the 3rd invariable करण(See. s.v. ) Su1ryas. Var.
नाग n. of the effects of that period on anything happening during it W.
नाग n. of a district of भारत-वर्षGol.
नाग mf( आ, or ई)n. formed of snakes , relating to serpents or -sserpents-demons , snaky , serpentine , serpent-like MBh. etc. (with आसनn. a partic. attitude in sitting Cat. ; आf. [ scil. वीथी] = नाग-व्, below Var. )
नाग mf( आ, or ई)n. belonging to an elephant , elephantine (as urine) Sus3r.
Purana index[सम्पाद्यताम्]
(I)--Mt. north of the महाभद्र lake; फलकम्:F1: भा. V. १६. २६; वा. ३६. ३१.फलकम्:/F on the north of Meru. फलकम्:F2: Vi. II. 2. ३०.फलकम्:/F [page२-218+ ४०]
(II)--as the यज्ञोपवीत of शिव, as a source of मूर्छन (Music). Br. III. ३२. १९; ६१. ५३.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
NĀGA I : An asura (demon). (See under Nāgāstra).
_______________________________
*2nd word in left half of page 514 (+offset) in original book.
NĀGA II : A class of serpents. It is stated in Vālmīki Rāmāyaṇa, Araṇya Kāṇḍa, Sarga 14, that of the ten daughters of Kaśyapa, from Surasā, the nāgas and from Kadrū, the Uragas (both are serpents) came into the world.
_______________________________
*3rd word in left half of page 514 (+offset) in original book.
Vedic Index of Names and Subjects[सम्पाद्यताम्]
Nāga appears once in the Śatapatha Brāhmaṇa[१] in the form mahānāga, where ‘great snake’ or ‘great elephant’ may be meant. In the Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad,[२] and in a citation found in the Aitareya Brāhmaṇa[३] the sense of ‘elephant’ is clearly intended. In the Sūtras[४] the mythic Nāga already occurs.
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-कल्पद्रुमः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-अमरकोशः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-वाचस्पत्यम्
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-शब्दसागरः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Apte
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Monier-Williams
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Purana index
- संस्कतशब्दाः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Purana Encyclopedia
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Vedic Index of Names and Subjects


text:
यु आर् अनन्तमूर्ति
कन्नडे षष्ठः ज्ञानपीठप्रशास्तिविजेता यु.आर्. अनन्तमूर्तिमहोदयः (U.R. Ananthamurthy) । तस्य पूर्णं नामधेयं डा. उडुपि राजगोपालाचार्य अनन्तमूर्तिः । सर्वेषां कृते स्वस्य मातृभाषया एव प्राथमिकशिक्षणम् आवश्यकम् इति प्रतिपादयति अनन्तमूर्तिः। ’विदेशीयाः बहु भाषाः ज्ञातवन्तः वयं, अस्माकं निकटे विद्यमानाः अन्यप्रान्तीयभाषाः न जानीम” इति आश्चर्यं दर्शयति । जगतः अन्यभाषाणां काश्चन प्रमुखानां कृतीनाम् आंगलभाषया अनुवादः कर्तुं न शक्यः इति तस्य अभिप्रायः । कन्नडलेखकः भारतीयसाहित्यविमर्शकः च अनन्तमूर्तिः आत्मानं कन्नड- संस्कृत्याः "क्रिटिकल् इन्सैडर् " इति घोषयति। तस्य बहुचर्चितसस्कार कादम्बरी द्वारा भारतीयसाहित्यक्षेत्रे , चलनचित्ररङ्गे च नूतनं विवादम् एव सृष्टवान्।
जन्म[सम्पादयतु]
सः शिवमोग्ग मण्डले , तीर्थहळ्ळीसमीपे स्थिते मेळिगे ग्रामे जन्म प्राप्तवान् । द्वौ ज्ञानपीठप्रशस्तिविजेतौ (कुवेम्पु, अनन्तमूर्तिः च) तीर्थहळ्ळी उपमण्ड्ले जातौ । तस्य जन्म १९३२ तमे वर्षे डिसेम्बर् मासे २२ तमे दिनाङ्के अभवत् । तस्य मातापितरौ सत्यम्मा (सत्यभामा), राजगोपालाचर्यः च।
विद्याभ्यासः[सम्पादयतु]
दूर्वासपुरस्य साम्प्रदायिकसंस्कृतपाठशालायां विद्याभ्यासम् आरब्धवान् । अनन्तमूर्ते पठनम् अनन्तर तीर्थहळ्ळी, मैसूरुनगरे च अनुवर्तितम्। । मैसूरुविश्वविद्यालयतः आंग्लसाहित्ये एम्.ए.पदवीं प्राप्तवान् सः उन्नतविद्याभ्यासार्थं इंग्लण्ड्देशम् आगच्छत् । कामन्वेल्थ- विद्यार्थिवेतनं प्राप्य सः बर्मिग् ह्याम् विश्वविद्यालयतः आंग्लभाषा तथा तौलनिकसाहित्यम् इति विषये १९६६ तमे पि.एच.डि पदवीम् अलभत् ।
वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
१९७० तः मैसूरुविश्वाविद्यालयस्य आंग्लविभागे उपन्यासकः भूत्वा, प्राध्यापकः च भूत्वा कार्यं कृतवान् अनन्तमूर्तिः १९८७ तमे वर्षे केरलस्य कोट्टायं प्रदेशस्य महात्मागन्धिविश्वविद्यालयस्य उपकुलपतिः आसीत् । १९९२ -९३ तमवर्षपर्यन्तं न्याषनल् बुक् ट्रस्ट् आफ् इन्डिया संस्थायाः अध्यक्षः आसीत् । १९९२ तमे वर्षे सः केन्द्रसाहित्य-आकाडेमि- अध्यक्षः इति चितः अभवत् । गोकाकमहोदयस्य अनन्तरम् एतस्याः संस्थायाः अध्यक्षरूपेण चितः द्वितीयः कर्णाटकीयः एषः। अनन्तमूर्तिः देशविदेशानं बहुषु विश्वाविद्यालयेषु सन्दर्शकप्राध्यापकः आसीत् । जवहरलालनेहरुविश्वविद्यालये , जर्मनीदेशस्य तूबिङ्गेन- विश्वविद्यालये, अमेरिकदेशस्य ऐयोवाविश्वविद्यालये, टफट् -विश्वविद्यालये, कोल्हापुरस्य शिवाजिविश्वविद्यालये प्राध्यापकः आसीत् । लेखकः भाषणकारः अनन्तमूर्तिः देशस्य अन्तः बहिः च अनेकासु गोष्ठीषु भागम् अवहत् । १९८० तमे वर्षे सोवियत् रषिया, हङ्गेरी, पश्चिम-जर्मनी, फ्रान्स- देशान् गत्वा भारतीयलेखकानां सङ्घस्य सदस्यः अभवत् । मार्क्सवादेन प्रभावितः सः स्वस्य अभिप्रायाणां परीक्षणार्थं अत्र सर्वत्र उत्तमम् अवसरं प्राप्तवान्। कस्याश्चित् सोवियत् पत्रिकायाः परामर्शकसमितेः सदस्यः सन् १९८९तमे वर्षे मास्कोनगरं गतवान्। १९९३ तमे चीना देशं गत्वा भारतीय लेखकानां परिवारस्य नायकः अभवत् । न केवलं तावत् देशविदेशेषु अनेकवेदिकासु शताधिकान् उपन्यासान् दत्तवान् ।अनन्तमूर्तिः कन्नडस्य अनेकसाहित्यदिग्गजानां आकाशवाण्यां दूरदर्शने च सन्दर्शनम् अकरोत् । मैसूरुआकशवाण्यां गोपालकृष्ण- अडिगः, शिवरामकारन्तः, आर्. के नारायणः, आर्. के लक्ष्मणः, जनरल् कारियप्पः इत्यादि- महोदयानां साक्षात्कारं कृतवान् । शिवरामकारन्तः, गोपालकृष्णअडिगः, मास्तिवेंकटेश-अय्यङ्गारादीनां च साक्ष्यचित्रेषु दूरदर्शनस्य संन्दर्शको भूत्वा भागम् अवहत् ।
साहित्यम्[सम्पादयतु]
अनन्तमूर्तिः कन्नडस्य लेखकः , विमर्शकः इति च प्रसिद्धः अस्ति । १९५५ तमे वर्षे एन्देन्दू मुगियद कथे कथा सङ्कलनेन तस्य साहित्य- कृषिः आरब्धा । तस्य अन्यानि कथा सङ्कलनानि -मौनी, प्रश्नः, आकाशः-बेक्कु(मार्जालः) च । एताभिः सर्वाभिः कथाभिः युक्तं मूरु दशकद कथेगळु इति पुस्तकं १९८९ तमे वर्षे प्रकटितम् । ज्येष्ठः समाजवादी राजकारणी जे.एच्.पटेलस्य समीपवर्तिः अनन्तमूर्तिः , शान्तवेरीगोपलगौडः, लोहिया इत्येताभ्यां लेखकाभ्यां नितरां प्रभावितः आसीत् । तस्य लेखनेषु एतयोः प्रभावः नितरां दृश्यते । १९६५ तमे तस्य संस्कारनामिका प्रथमा कादम्बरी प्रकटिता । यदा सा प्रकटिता, तथा चलनचित्ररूपेण आगता तदा सर्वत्र विवादाः उत्पन्नाः। विवादास्पदा एषा कादम्बरी अनेकासु देशीयविदेशीयभाषासु भाषान्तरिता अस्ति । तस्य इतराः कादम्बर्यः भारतीपुर, अवस्थे, भव च ।आवाहने इति एकं नाटकम् अलिखत् । २५ पद्यानि मिथुन अज्जन हेगल सुक्कुगळु इति तस्य पद्यसङ्कलनानि। प्रबन्धसङ्गलनानि -प्रज्ञे, परिसरः पूर्वापरः समक्षमः च । आंग्लभाषया अपि सः अनेक प्रबन्धान् लिखित्वा देश-विदेशस्य साहित्य पत्रिकासु प्राकटयत् ।१९८१ तमे वर्षे राजकीय- सांस्कृतिक- साहित्यिकविषयान् अधिकृत्य रुजुवातु इति त्रैमासिकम् आरब्धवान् । अनन्तमूर्ति महोदयस्य अनेककथाः कन्नड साहिन्यविमर्शकानाम् अवधानम् आकृष्य चर्चास्पदाः, विवादास्पदाः च जाताः सन्ति । तासु सूर्यकुदुरे' नविलुगळु, बर, घटश्राद्ध, तायी, हुलिय हेङ्गरुळु च प्रमुखाः। संस्कारः , अवस्थे, बर, घटश्राद्ध इत्येतानि तस्य कादम्बरी-आधारितचलनचित्राणि। एतानि चित्राणि राष्ट्रिय-अन्ताराष्ट्रियस्तरे च प्रशस्तिं अलभन् । घटश्राद्धम् आधारीकृत्य "दीक्षा" इति हिन्दी चलनचित्रमपि आगतम् । संस्कार-घटश्राद्धचित्राभ्यां भारतसर्वकारस्य स्वर्णकमलप्रशस्तिः प्राप्ता अस्ति।
प्रशस्तयः[सम्पादयतु]
संस्कार- घटश्राद्ध- बरचित्रेभ्यः अन्युत्तमकथाः इति प्रशस्तिः अनन्तमूर्तिना प्राप्ता अस्ति । कर्नाटकसाहित्यअकाडेमीप्रशस्तिः, १९८४ तमे वर्षे कर्णाटकराज्योत्सवप्रशस्तिः ,१९९२ तमे वर्षे केन्द्रसाहित्यअकाडेमीप्रशस्तिः, १९९४ तमे वर्षे मास्तिप्राशस्तिः च तेन प्राप्ता अस्ति। १९९४ तमे वर्षे प्राप्ता ज्ञानपीठप्रशस्तिः सर्वासां प्रशस्तीनां कलशप्राया अस्ति ।


text:
तेनिमण्डलम्
तेनिमण्डलं (Theni District) (तमिऴ्: தேனி மாவட்டம்) दक्षिणभारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य ३२ मण्डलेषु अन्यतमम् । अस्य केन्द्रस्थानं तेनिनगरम् ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
१९९६ तमवर्षस्य जनवरीमासस्य प्रथमदिनाङ्के प्राक्तनमधुरैमण्डलस्य विभागेन तेनिमण्डलं निर्मितम् । नवदशशतकात् प्राक् अस्मिन् प्रान्ते जनवसतिः विरला आसीत् । १८८६ तमे वर्षे मुल्लैपेरियार्जलबन्धयोजनया पेरियार्नद्याः जलं कुम्बं, दर्याम् आनीय मुल्लैनद्या सह योजयितुं प्रयत्नः कृतः । अनेन कुम्बं, दर्यां जनवसतेः आनुकूल्यम् अभवत् । १८९० तः १९२० वर्षयोः मध्ये बहवः जनाः सपीपस्थेभ्यः शुष्कप्रदेशेभ्यः अत्र आगत्य वासं कृतवन्तः । ततः परं तेनिप्रान्ते औद्यमिकाभिवृद्धिः वेगेन जाता ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
तेनिमण्डलस्य विस्तारः २८८९ चतुरश्रकिलोमीटर् । इदं मण्डलं पश्चिमघट्टानां पादे अस्ति । अस्य मण्डलस्य उत्तरभागे दिण्डुक्कलमण्डलं, पूर्वभागे मधुरैमण्डलं, नैर्ऋत्ये विरुदुनगरमण्डलं, पश्चिमे केरलराज्यस्य इडुक्किमण्डलं च अस्ति ।
नैसर्गिकतया मण्डले द्वौ भूगोलिकपरिसरौ दृश्येते । पेरियकुळम्, उत्तमपाळैयम्, आण्डिपट्टि, उपमण्डलेषु गिरिप्रदेशाः सन्ति। यत्र गिरिनिर्झरैः पोषितः सस्यराशिः भवति । अन्यः परिसरः तु कुम्बं, दरीप्रदेशः ।
वैगै, कोट्टगुडि, सुरुळियार्, वरगनदी, मञ्जलार्, वरट्टरुनद्यः अस्मिन् मण्डले प्रवहन्ति । मण्डलस्य प्रमुखाः जलाशयाः वैगैजलबन्धः, मञ्जळारुजलबन्धः, सोत्तुप्परैजलबन्धः, षण्मुगनदीजलबन्धः, मणलारुजलबन्धः, मेल्मणलारुजलबन्धः च ।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं तेनिमण्डलस्य जनसंख्या १,२४३,६८४ । भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य ३८६ तमं स्थानम् । मण्डले जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ४३३ (११२० प्रतिचतुरश्रमैल्) अस्ति । २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धेः प्रमाणं १३.६९% आसीत् । तेनिमण्डले पुं, स्त्री अनुपातः १०००:९९०, साक्षरताप्रमाणं च ७७.६२% अस्ति । जनसंख्यादृष्ट्या तेनि, अल्लिनगरं, बोडिनायकनूरुः च बृहत्तमे पत्तने ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
तेनिमण्डले पञ्च उपमण्डलानि सन्ति। तानि –
- १) तेनिः
- २) पेरियकुळम्
- ३) आण्डिपट्टिः
- ४) उत्तमपाळैयम्
- ५) बोडिनायकनूरुः
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
कृषिप्रधानम् इदं मण्डलम् । भूभागस्य ४०.३३% कृषिभूमिः अस्ति । अत्रत्यानि प्रमुखाणि सस्यानि इक्षुः, तण्डुलः, मिलेट्, कलायः, तिलः, कौशेयः, कदली, नारिकेलः, टी, काफ़ी, एला, द्राक्षाः, आम्राः च ।
कुम्बं, दरी द्राक्षाकृषेः प्रधानं स्थलम् । अत्र प्रतिवर्षं ४००० कृषिकाः प्रायः ९०,००० टन् परिमितं मस्कट्, द्राक्षाः, १०,००० टन् परिमितं थाम्सन् निर्बीजद्राक्षाः च रोपयन्ति । आवर्षं द्राक्षाकृषिः भवति इति अस्य मण्डलस्य विशेषः । कार्पाससंस्करणकेन्द्राणि, शर्करागाराणि च मण्डले अधिकसंख्यायां दृश्यन्ते । एलाकृषेः कारणेन बोडिनायकनूरुः ‘एलानगरी’ इत्येव प्रसिद्धः अस्ति । उत्तमपाळैये टी कृषिः अधिकतया भवति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
वैगैजलबन्धः[सम्पादयतु]
तेनिमण्डलस्य आण्डिपट्टे समीपे अयं जलबन्धः वैगैनद्यां निर्मितः अस्ति । अनेन जलबन्धेन मधुरै, दिण्डुक्कलमण्डलयोः कृषिजलं, मधुरै, आण्डिपट्टिपत्तनयोः पेयजलं च प्राप्यते । जलबन्धस्य समीपे तमिऴ्नाडुसर्वकारस्य कृषिसंशोधनकेन्द्रम् अस्ति ।
सुरुळिजलधारा[सम्पादयतु]
इयं जलधारा तेनिपत्तनात् ५६ किलोमीटर् दूरे अस्ति । इयं द्विस्तरीया जलधारा । सुरुळिनदी मेघमलैपर्वतप्रदेशात् प्रवहति । जलधारायाः औन्नत्यं १५० पादाः (४६ मीटर् - प्रथमस्तरे) + ४० पादाः (१२ मीटर् - द्वितीयस्तरे) अस्ति । जलधारायाः समीपे प्रणवाकारकः सुरुळिवेलप्पर् (सुब्रह्मण्य) देवालयः अस्ति । जलधारायाः ८०० मीटर् उपरि कैलासनाथस्य गुहादेवालयः अस्ति ।
मेघमलै[सम्पादयतु]
इयं पर्वतश्रेणिः पश्चिमघट्टानां भागः । अत्र बहूनि एलाक्षेत्राणि, टीक्षेत्राणि च दृश्यन्ते । समुद्रस्तरात् १५०० मीटर् औनत्त्यम् अस्य प्रदेशस्य ।
कुम्बक्करैजलधारा[सम्पादयतु]
इयं जलधारा पऴनिगिरीणां चरणभागे पेरियकुळतः ९ किलोमीटर् दूरे अस्ति । अत्र प्रवहन्ती नदी पाम्बारुः ।
षण्मुगनदीजलबन्धः[सम्पादयतु]
अयं जलबन्धः तेनिमण्डले रायनपट्टे समीपं षण्मुगनद्यां निर्मितः अस्ति । जलबन्धात् मेघमलैपर्वतश्रेण्याः सुन्दरं दृश्यं दृग्गोचरं भवति ।
मण्डले आचर्यमाणानि पर्वदिनानि[सम्पादयतु]
तेनिमण्डले उत्तमपाळैये आचर्यमाणः ‘रम्ज़ान् पेरु नाळ् तोऴुहै’ बहुप्रसिद्धः । मेमासे वीरपाण्डौ कौमारियम्मदेवालयस्य उत्सवः, भद्रकाळिपुरे ‘भद्रकाळियम्मन् चित्तिरै तिरुविऴा’, तेनौ वीरप्प अय्यनार् उत्सवः, कूचनूरे शनीश्वरदेवालयस्य उत्सवः, देवतनपट्टौ कामाक्षी अम्मन् उत्सवः च मण्डलस्य अस्य प्रधानाः उत्सवाः । पोङ्गल् पर्व (मकरसङ्क्रमणम्) अस्मिन् मण्डले महता वैभवेन आचर्यते । अस्मिन् सन्दर्भे पल्लवरायनपट्टौ, अय्यम्पट्टौ, पुदुपट्टौ च ‘जल्लिकट्टु’ आचरणं भवति । चित्रापौर्णमीपर्वं गुडलूरुसमीपे श्रीमङ्गलादेविकन्नगिदेवालये मेमासे सम्भ्रमेण आचर्यते । आनैमलैयन्पट्टौ क्रिस्मस्-नववर्षारम्भौ सम्यक् आचर्यन्ते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Theni District
- Census 2001
- Statistical Hand Book
- Theni District Information
- Theni District Information
- Theni
- ↑ "2011 Census of India" (Excel). Indian government. 16 April 2011.


text:
२४ नक्षत्रे
१. उत्तराषाढायै नमः । उत्तराषाढां आवाहयामि । २. श्रवणाय नमः श्रवणं आवाहयामि । ३. धनिष्ठायै नमः। धनिष्ठां आवाहयामि ४. शततारकायै नमः। शततारकां आवाहयामि ।
५. पूर्वाभाद्रपदायै नमः । पुर्वाभाद्रपदां आवाहयामि । ६. उत्तराभाद्रपदायै नमः । उत्तराभाद्रपदां आवाहयामि । ७. रेवत्यै नमः । रेवतीं आवाहयामि ८. अश्विन्यै नमः। अश्विनीं आवाहयामि । ९. भरण्यै नमः। भरणीं आवाहयामि ।
१०. कृत्तिकायै नमः। कृत्तिकां आवाहयामि । ११. रोहिण्यै नमः रोहिणीं आवाहयामि । १२. मृगशीर्षाय नमः। मृगशीर्षं आवाहयामि । १३. आर्दायै नमः। आर्द्रां आवाहयामि ।
१४. पुनर्वसवे नमः । पुनर्वसुं आवाहयामि । १५. पुष्पाय नमः। पुष्पं आवाहयामि । १६. आश्लेषायै नमः। आश्लेषां आवाहयामि । १७. मघायै नमः मघां आवाहयामि ।
१८. पूर्वाये नमः। पूर्वां आवाहयामि । २२. स्वात्यै नमः। स्वातीं आवाहयामि । २३. विशाखायै नमः । विशाखां आवाहयामि । २४. अनुराधायै नमः । अनुराधां आवाहयामि ।
( किंवा वरील नक्षत्रांच्या २४ नक्षत्रदेवता )
१. विश्वेभ्यो देवभ्यो नमः । विश्वान् आवाहयामि । २. विष्णवे नमः । विष्णुं आवाहयामि । ३. वसवे नमः । वसुन् आवाहयामि । ४. वरूणाय नम:
वरूणं आवाहयामि । ५. अजैकपादाय नमः। अजैकपादं आवाहयामि । ६. अहिर्बुध्न्याय नमः। अहिर्बुध्न्यं आवाहयामि । ७. पूष्णे नमः। पूषणं आवाहयामि । ८. अश्विभ्यां नमः। अश्विनौ आवाहयामि । ९. यमाय नमः । यमं आवाहयामि । १०. अग्नेय नमः । अग्निं आवाहयामि । ११. प्रजापतये नमः । प्रजापतिं आवाहयामि । सोमाय नमः। सोमं आवाहयामि । १३. रुद्राय नमः । रुद्रं आवाहयामि । १४. अदितये नमः । अदितिं आवाहयामि । १५. बृहस्पतये नमः । बृहस्पतिं आवाहयामि । १६. सर्पेभ्यो नमः । सर्पान् आवाहयामि । १७. पितृभ्यो नमः । पितृन् आवाहयामि । १८. भगाय नमः । भगं आवाहयामि । १९. अर्यमणे नमः । अर्यमणं आवाहयामि । २०. सवित्रे नमः । सवितारं आवाहयामि । २१ त्वष्ट्रे नमः। त्वष्टारं आवाहयामि । २२. वायवे नमः। वायुं आवाहयामि । २३. इंद्राग्नीभ्यो नमः । इंद्राग्नी आवाहयामि । २४ मित्राय नमः । मित्रं आवाहयामि ।
यानंतर अष्ट दिक्पाल देवता स्थापन कराव्यात.
१. इंद्राय नमः । इंद्रं आवाहयामि । २. अग्नेय नमः । अग्निं आवाहयामि । ३. यमाय नमः । यमं आवाहयामि । ४. निऋतये नमः । निऋतिं आवाहयामि । ५. वरुणाय नमः। वरुणं आवाहयामि. । ६. वायवे नमः । वायुं आवाहयामि । ७. सोमाय नमः । सोम आवाहयामि । ८. ईशानाय नमः । ईशानं आवाहयामि ।
( वरील सर्व आवाहित देवतांची षोडशोपचारे पूजा करावी. )


text:
प्रतिदिन पारस चैनल पर पू॰ श्री ज्ञानमती माताजी षट्खण्डागम ग्रंथ का सार भक्तों को अपनी सरस एवं सरल वाणी से प्रदान कर रही है|
प.पू.आ. श्री चंदनामती माताजी द्वारा जैन धर्म का प्रारंभिक ज्ञान प्राप्त करें | 6 मई 2018 से प्रतिदिन पारस चैनल के सीधे प्रसारण पर प्रातः 6 से 7 बजे तक |
04.लघु यागमण्डल विधानम्
विषय सूची
- १ लघु यागमण्डल विधानम्
- २ कर्णिका में अर्हंत पूजा
- ३ सिद्ध पूजा
- ४ आचार्य पूजा
- ५ उपाध्याय पूजा
- ६ साधु पूजा
- ७ तीन चैबीसी अर्घ्य
- ८ अर्हंतमंगलादि चार अर्घ्य
- ९ जिनधर्म पूजा
- १० जिनागम पूजा
- ११ जिनचैत्य पूजा
- १२ जिनचैत्यालय पूजा
- १३ अनादिसिद्ध मंत्र
- १४ मंगलाष्टक स्थापना
- १५ अष्ट आयुध स्थापना
- १६ आठ पताका स्थापना
- १७ अष्टकलश स्थापना
लघु यागमण्डल विधानम्
ॐ परब्रह्मणे नमो नमः स्वस्ति स्वस्ति जीव जीव नंद नंद वद्र्धस्व वद्र्धस्व विजयस्व विजयस्व अनुशाधि अनुशाधि पुनीहि पुनीहि पुण्याहं पुण्याहं मांगल्यं मांगल्यं पुष्पांजलिः (पुष्पांजलि क्षेपण करें)।
त्रिभुवन साधर्मिकाध्येषणाय समंतात् पुष्पाक्षतं क्षिपेत्।
शब्दब्रह्मावर्जनाय कर्णिकामध्ये पुष्पांजलिं क्षिपेत्।
परब्रह्मयज्ञप्रतिज्ञापनाय कर्णिकान्तः पुष्पांजलिं क्षिपेत्।
कर्णिका में अर्हंत पूजा
ॐ ह्रीं अर्हं श्रीं परब्रह्मन् अर्हत्परमेष्ठिन्! अत्र तिष्ठ तिष्ठ ठः ठः।
ॐ ह्रीं अर्हं श्रीं परब्रह्मन् अर्हत्परमेष्ठिन्! अत्र मम सन्निहितो भव भव वषट्।
ॐ ह्रीं अर्हं श्रीं अर्हत्परमेष्ठिने अनन्तानन्तज्ञानशक्तये जलं निर्वपामीति स्वाहा। (ऐसे ही चंदन आदि आठों द्रव्य चढ़ाएँ।)
सिद्ध पूजा
ॐ ह्रीं श्री सिद्धपरमेष्ठिन्! अत्र तिष्ठ तिष्ठ ठः ठः।
ॐ ह्रीं श्री सिद्धपरमेष्ठिन्! अत्र मम सन्निहितो भव भव वषट्।
ॐ ह्रीं श्री सिद्धपरमेष्ठिने जलं निर्वपामीति स्वाहा। (ऐसे ही चंदन आदि आठों द्रव्य चढ़ाएँ।)
आचार्य पूजा
ॐ ह्रीं श्रीमदाचार्यपरमेष्ठिन्! अत्र तिष्ठ तिष्ठ ठः ठः।
ॐ ह्रीं श्रीमदाचार्यपरमेष्ठिन्! अत्र मम सन्निहितो भव भव वषट्।
ॐ ह्रीं श्रीमदाचार्यपरमेष्ठिने जलं निर्वपामीति स्वाहा। (इसी मंत्र से चंदन आदि आठों द्रव्य चढ़ाएँ।)
उपाध्याय पूजा
ॐ ह्रीं श्री उपाध्यायपरमेष्ठिन्! अत्र तिष्ठ तिष्ठ ठः ठः।
ॐ ह्रीं श्री उपाध्यायपरमेष्ठिन्! अत्र मम सन्निहितो भव भव वषट्।
ॐ ह्रीं श्री उपाध्यायपरमेष्ठिने जलं निर्वपामीति स्वाहा। (इसी मंत्र से चंदन आदि आठों द्रव्य चढ़ाएँ।)
साधु पूजा
ॐ ह्रीं श्री सर्वसाधुपरमेष्ठिन्! अत्र तिष्ठ तिष्ठ ठः ठः।
ॐ ह्रीं श्री सर्वसाधुपरमेष्ठिन्! अत्र मम सन्निहितो भव भव वषट्।
ॐ ह्रीं श्री सर्वसाधुपरमेष्ठिने जलं निर्वपामीति स्वाहा। (इसी मंत्र से चंदन आदि आठों द्रव्य चढ़ाएँ।)
तीन चैबीसी अर्घ्य
ॐ ह्रीं वृषभाजितादिवर्तमानार्हत्परमेष्ठिभ्यः अघ्र्यं निर्वपामीति स्वाहा।
ॐ ह्रीं महापद्मसुरदेवादिअनागतकालतीर्थंकरेभ्यः अघ्र्यं निर्वपामीति स्वाहा।
अर्हंतमंगलादि चार अर्घ्य
ॐ ह्रीं र्हं श्रीं सिद्धमंगललोकोत्तमशरणेभ्यो अघ्र्यं निर्वपामीति स्वाहा।
ॐ ह्रीं र्हं श्रीं साधुमंगललोकोत्तमशरणेभ्यो अघ्र्यं निर्वपामीति स्वाहा।
जिनधर्म पूजा
ॐ ह्रीं र्हं श्रीं सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रात्मकधर्म! अत्र तिष्ठ तिष्ठ ठः ठः।
ॐ ह्रीं र्हं श्रीं सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रात्मकधर्म! अत्र मम सन्निहितो भव भव वषट्।
ॐ ह्रीं सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रात्मकधर्माय जलं निर्वपामीति स्वाहा। (इसी मंत्र से चंदन आदि आठों द्रव्य चढ़ाएँ।)
जिनागम पूजा
ॐ ह्रीं श्री जिनागम! अत्र तिष्ठ तिष्ठ ठः ठः।
ॐ ह्रीं श्री जिनागम! अत्र मम सन्निहितो भव भव वषट्।
ॐ ह्रीं श्री जिनागमाय जलं निर्वपामीति स्वाहा। (इसी मंत्र से चंदन आदि आठों द्रव्य चढ़ाएँ।)
जिनचैत्य पूजा
ॐ ह्रीं र्हं श्रीं जगत्त्रयवर्तिजिनबिम्बसमूह!अत्र तिष्ठ तिष्ठ ठः ठः।
ॐ ह्रीं र्हं श्रीं जगत्त्रयवर्तिजिनबिम्बसमूह!अत्र मम सन्निहितो भव भव वषट्।
ॐ ह्रीं जगत्त्रयवर्तिजिनबिम्बसमूहाय जलं निर्वपामीति स्वाहा। (इसी मंत्र से चंदन आदि आठों द्रव्य चढ़ाएँ।)
जिनचैत्यालय पूजा
ॐ ह्रीं र्हं श्री जगत्त्रयवर्तिजिनचैत्यालयसमूह! अत्र तिष्ठ तिष्ठ ठः ठः।
ॐ ह्रीं र्हं श्री जगत्त्रयवर्तिजिनचैत्यालयसमूह! अत्र मम सन्निहितो भव भव वषट्।
ॐ ह्रीं जगत्त्रयवर्तिजिनचैत्यालयसमूहाय जलं निर्वपामीति स्वाहा। (इसी मंत्र से चंदन आदि आठों द्रव्य चढ़ाएँ।)
अनादिसिद्ध मंत्र
ॐ णमो अरिहंताणं। णमो सिद्धाणं। णमो आइरियाणं। णमो उवज्झायाणं। णमो लोए सव्वसाहूणं। चत्तारि मंगलं-अरिहंत मंगलं। सिद्ध मंगलं। साहु मंगलं। केवलिपण्णत्तो धम्मो मंगलं। चत्तारि लोगुत्तमा-अरिहंत लोगुत्तमा। अरिहंत लोगुत्तमा। सिद्ध लोगुत्तमा। साहु लोगुत्तमा। केवलिपण्णत्तो धम्मो लोगुत्तमा। चत्तारि सरणं पव्वज्जामि-अरिहंत सरणं पव्वज्जामि। सिद्ध सरणं पव्वज्जामि। साहु सरणं पव्वज्जामि। केवलिपण्णत्तो धम्मो सरणं पव्वज्जामि। ह्रौं शान्तिं कुरु कुरु स्वाहा। (इस अनादि सिद्धमंत्र से 21 बार पुष्पों से जप करें।)
ॐ ह्रीं रोहिण्यादि षोडशविद्यादेवताभ्यः इदं अघ्र्यं यजामहे प्रतिगृह्यतां प्रतिगृह्यतां इति स्वाहा।
ॐ ह्रीं मरूदेव्यादि जिनमातृभ्यः इदं अघ्र्यं यजामहे प्रतिगृह्यतां प्रतिगृह्यतां इति स्वाहा।
ॐ ह्रीं सौधर्मेन्द्रादिद्वात्रिंशत् इन्द्रेभ्यः इदं अघ्र्यं यजामहे प्रतिगृह्यतां प्रतिगृह्यतां इति स्वाहा।
ॐ ह्रीं यक्षवैश्वानर आदि पंचदशतिथि देवताभ्यः इदं अघ्र्यं यजामहे प्रतिगृह्यतां प्रतिगृह्यतां इति स्वाहा।
ॐ ह्रीं सूर्यादिनवग्रहदेवेभ्यः इदं अघ्र्यं यजामहे प्रतिगृह्यतां प्रतिगृह्यतां इति स्वाहा।
ॐ ह्रीं गोमुखादि चतुर्विंशतियक्षेभ्यः इदं अघ्र्यं यजामहे प्रतिगृह्यतां प्रतिगृह्यतां इति स्वाहा।
ॐ ह्रीं चक्रेश्वर्यादिचतुर्विंशतियक्षीभ्यः इदं अघ्र्यं यजामहे प्रतिगृह्यतां प्रतिगृह्यतां इति स्वाहा।
ॐ ह्रीं श्री ह्रीं धृति आदि अष्टादिक्कन्यकाभ्यः इदं अघ्र्यं यजामहे प्रतिगृह्यतां प्रतिगृह्यतां इति स्वाहा।
ॐ ह्रीं इन्द्रादिदशदिक्पालकेभ्यः इदं अघ्र्यं यजामहे प्रतिगृह्यतां प्रतिगृह्यतां इति स्वाहा।
ॐ ह्रीं सोमयमवरुणकुबेरनाम चतुद्र्वारपालकेभ्यः इदं अघ्र्यं यजामहे प्रतिगृह्यतां प्रतिगृह्यतां इति स्वाहा।
ॐ ह्रीं विजयवैजयंत जयंतापराजितनामचतुर्दिग्द्वाररक्षकेभ्यः इदं अघ्र्यं यजामहे प्रतिगृह्यतां प्रतिगृह्यतां इति स्वाहा।
ॐ ह्रीं दशदिशाधिनाथ जम्बूद्वीपाधिपति अनावृतयक्षाय इदं अघ्र्यं यजामहे प्रतिगृह्यतां प्रतिगृह्यतां इति स्वाहा।
ॐ ह्रीं लौकांतिकदेवेभ्यः पुष्पांजलिं। इदं अघ्र्यं यजामहे प्रतिगृह्यतां प्रतिगृह्यतां इति स्वाहा।
ॐ ह्रीं अहमिन्द्रदेवेभ्यः पुष्पांजलिं। इदं अघ्र्यं यजामहे प्रतिगृह्यतां प्रतिगृह्यतां इति स्वाहा।
मंगलाष्टक स्थापना
(एक-एक मंत्र बोलकर वेदी में एक-एक मंगलद्रव्य स्थापित करें) 1. ॐ श्वेतच्छत्राश्रियै स्वाहा।
2. ॐ अब्दश्रियै स्वाहा।
3. ॐ ध्वजाश्रियै स्वाहा।
4. ॐ चामरश्रियै स्वाहा।
5. ॐ तोरणाश्रियै स्वाहा।
6. ॐ तालवृंतश्रियै स्वाहा।
7. ॐ नंद्यावर्तश्रियै स्वाहा।
8. ॐ दीपश्रियै स्वाहा।
अष्ट आयुध स्थापना
1. ॐ इन्द्राण्यै स्वाहा। (पूर्व में वज्र)
2. ॐ वैष्णव्यै स्वाहा। (दक्षिण में चक्र)
3. ॐ कौमायै स्वाहा। (पश्चिम में तलवार)
4. ॐ वाराहिकायै स्वाहा। (उत्तर में हल)
5. ॐ ब्रह्माण्यै स्वाहा। (आग्नेय में मुद्गर)
6. ॐ लक्ष्म्यै स्वाहा। (नैऋत्य में गदा)
7. ॐ चामुण्ड्यै स्वाहा। (वायव्य में दण्ड)
8. ॐ रुद्राण्यै स्वाहा। (ईशान में भिण्डिमाल)
आठ पताका स्थापना
1. ॐ प्रभावत्यै स्वाहा। (पूर्व में पीली ध्वजा)
2. ॐ पद्मायै स्वाहा। (आग्नेय में लाल ध्वजा)
3. ॐ मेघमालिन्यै स्वाहा। (दक्षिण में काली ध्वजा)
4. ॐ मनोहरायै स्वाहा। (नैऋत में हरी ध्वजा)
5. ॐ चन्द्रमालायै स्वाहा। (पश्चिम में श्वेत ध्वजा)
6. ॐ सुप्रभायै स्वाहा। (वायव्य में नीली ध्वजा)
7. ॐ जयायै स्वाहा। (उत्तर में काली ध्वजा)
8. ॐ विजयायै स्वाहा। (ईशान में पंचवर्णी ध्वजा)
अष्टकलश स्थापना
वाणचतुष्टय स्थापना
आग्नेयादिविदिक्षु वाणान् स्थापयामि स्वाहा। (चारों कोनों पर वाण स्थापित करें)
ॐ सिद्धार्थपुंज स्थापनं करोमि स्वाहा। (चारों कोनों पर सरसों के पुंज स्थापित करें)
ॐ यवारक स्थापनं करोमि स्वाहा। (मंडल के ऊपर धान्यांकुरों के कुंडे स्थापित करें)
शिला स्थापना
ॐ सर्वजनानंदकारिणि सौभाग्यवति! तिष्ठ तिष्ठ स्वाहा। (मंडल पर शिला-लोढा सहित रखें।)
पूर्णाघ्र्य
ॐ ह्रीं यंत्रस्थापितसर्वदेवताभ्यः पूर्णाघ्र्यं यजामहे प्रतिगृह्यतां प्रतिगृह्यतां यजमानप्रभृतीनां शांतिं कुरुत कुरुत स्वाहा।
अनादिसिद्ध मंत्र
ॐ णमो अरिहंताणं। णमो सिद्धाणं। णमो आइरियाणं। णमो उवज्झायाणं। णमो लोए सव्वसाहूणं। चत्तारि मंगलं-अरिहंत मंगलं। सिद्ध मंगलं। साहु मंगलं। केवलिपण्णत्तो धम्मो मंगलं। चत्तारि लोगुत्तमा-अरिहंत लोगुत्तमा। सिद्ध लोगुत्तमा। साहु लोगुत्तमा। केवलिपण्णत्तो धम्मो लोगुत्तमा। चत्तारि सरणं पव्वज्जामि-अरिहंत सरणं पव्वज्जामि। सिद्ध सरणं पव्वज्जामि। साहु सरणं पव्वज्जामि। केवलिपण्णत्तो धम्मो सरणं पव्वज्जामि। ह्रौं शान्तिं कुरु कुरु स्वाहा।
।। इति लघुयागमण्डल विधानम्।।


text:
पोलोक्रीडा
अश्वारुढकन्दुकक्रीडा (POLO) अश्वक्रीडायाः अन्यतमाक्रीडा ।
अन्तर्विषयाः
ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः[सम्पादयतु]
इदं क्रीडनं विशुद्धरुपेण भारतीयं विद्यते । यदि नाम परम्परायाः प्राचीनतया दृष्टया वीक्ष्यते चेदस्येतिहासः परः सहस्त्रवर्षप्राचीनमस्ति । अस्य क्रीडनस्य प्राचीनं नाम 'चौगान्’ इत्यस्ति नवीनमभिधानं च 'पोलो’ वर्तते । पोलो शब्दस्योत्पत्तिः सम्भवतः तिब्बतदेशस्य 'पुलू’ शब्दतः सञ्जाता । त्रिविष्टप्रदेशे पुलूनामक एको वृक्षः प्राप्यते यस्य मूलैः पोलोक्रीडनस्य कन्दुको निर्मीयते स्म । चौगान-पदस्यार्थश्च हाकीतुल्या यष्टिरस्ति यां हस्ते धृत्वाऽश्वारोही कन्दुकं ताडयति क्रीडति च ।
अस्य क्रीड्नस्यारम्भः कदा कुत्र चाभवदिति विषये नास्ति मतैक्यं सर्वेषाम् । कश्चन कथयति यद द्विसहस्रवर्षेभ्यः पूर्वमिदं क्रीडनम् 'ईरान्’ देशे क्रीडयते स्म तथा तत एव भारतमागात । अन्यः कश्चन च कथयन्ति यदिदं विशुद्धं भारतीय मेवास्ति तथा भारतादेव समस्ते जगति प्रचरितम्, परं तावत् तु सर्वेऽपि स्वीकुर्वन्ति यन् मणिपुर-काश्मीर|काश्मीर]] -ईरान्- प्रभृतीनां साहित्येऽस्य क्रीडनस्य वर्णनमुपलभ्यते । भारते सर्वतः प्रथममिदं क्रीडनं प्रतियोगितारुपेण सिलचर-नगरे १८५३ -५४ तमेशवीयवर्षेऽभूत् ।
मुगलसम्राजां कालेऽपि पोलो-क्रीडनस्यातीव प्रगतिरभूत । सम्राड बाबरः पोलो -क्रीडनस्यात्यन्तमनुराग्यवर्तत । अनेकवारं सोऽश्वान्निपत्याहतोऽप्यभूत् । तेषु दिवसेषु देहल्यां स्रुध्नपुरे (आगरानगरे) च चोगान -क्रीडनस्य प्रतियोगिता आयोज्यन्ते स्म । सम्राजोऽकबरस्य समयेऽपि क्रीडाया अस्यै पूर्णं प्रोत्साहनमदीयत तथाऽस्यै क्रीडायै नवीनानि क्रीडाङ्ग्णानि निर्मापितानि । श्रूयते यत सम्राडकबरः स्वकीयान्तःपुरस्य नारीभिः सह पोलो क्रीडनं विधत्ते स्म । तदानीं जीर्णशीर्णैः वस्त्रखण्डैः कन्दुकं निर्मान्ति स्म तथैकया प्रलम्बयाऽग्रतो वलितमुखया यष्टिकया च क्रीडन्ति स्म । सम्राज्ञी नूरजहां-महाभागाऽपि विशिष्य क्रीडायामस्यां रुचिमत्यासीत् । क्षत्रियनार्योऽपि क्रीडनेऽस्मिन् सहयोगिन्योऽभवन् । ईरानदेशीयासु महिलासु 'सुलतान् अमीरखुसरो’ महानुभावस्य पत्नी तथा तदीया राजपुत्र्यपि परमनुरागं धारयन्त्यावभूताम् । देहल्याः कुतुबमीनारनिर्माता कुतुबुद्दीन ऎबकोऽपि क्रीडाया अस्याः परमानुराग्यासीत् तस्य मृत्युरपि 'चौगान' क्रीडायमश्चात पतनानन्तरमभूत् । ड्यूक प्राफ एडिनबरामहोदयः साम्प्रतमपि पोलो -क्रीडायामियाननुरज्यति यत् तेन 'ग्रेड पार्क' (विशालोद्याने) पोलो -क्रीडाक्षेत्रं निर्मितमस्ति तथा तन्मनसि यदा स्वसमानेन क्रीडकेन सह स्पर्धाया इच्छा भवति तदा स भारतमागच्छति ।
भारतेनास्यां क्रीडायां विश्वविजेतृत्वगौरवमद्यापि धार्यते । भारतस्य विश्वविजयि पोलो -क्रीडकदलस्य नायकाः स्वर्गीया जयपुरमहाराजा निदर्शनभूता आसन् । तेषामस्यां क्रीडायामनुरागवशादेव तैरुक्तमासीद् -‘भारते पोलो -क्रीडकानां न्यूनता नास्ति किन्तु न्यूनता विद्यते पोलोक्रीडार्थं समुचितानां क्षेत्राणाम्, उत्तमजातीयानामश्वानाञ्च ।" इति । भारतेन १९३१ तः १९३९ ई. पर्यन्तं नववर्षाणि यावद् विश्वविजेतृत्वगौरवं प्राप्तमासीत् । इयं क्रीडा वस्तुतो राज्ञां महाराजानां क्रीडास्ति यतोऽस्या मश्चस्य क्र्यः क्रीडाभ्यासादयश्चातीव व्ययसाध्याः सन्ति । अस्याः क्रीडायाः सामान्यतो नियमास्त एव सन्ति ये पूर्वं वर्णिता अतो न प्रपञ्च्यते ।
-
- मानवस्य च पशोश्च मिश्रितं, क्रीडनं किमपि चित्रचित्रकृत ।
- एकमेव भुवि विद्यते न्विदं, क्रीडाकेषु विदितं सदोन्नतम् ॥
जलकन्दुक क्रीडा(Water Polo)[सम्पादयतु]
भूमौ यथा पोलो क्रीडा विधीयते तथैव जले 'पोलोक्रीडा’ भवति । सप्त ७ क्रीडकानां दलं तावतामेव प्रतिदलं च जले सन्तरत् परस्परं सीमप्रवेशाय कन्दुकं ताडयति । एतस्यां क्रीडकानां स्फूर्तिः तरणशक्तिस्तथा तीव्रवेगेन जलवारणपटुताऽऽश्यकाः सन्ति ।
त्रिकन्दुकिकासन्धानक्रीडा(बिलियर्ड Billiards)[सम्पादयतु]
अस्यां क्रीडायां तिस्रः कन्दुकिका भवन्ति, तास्वेका शोणवर्णा तथा द्वश्वेते । एतासां सन्धानायैका लम्ब-शङ्कुमुखी प्रलम्बा यष्टिका प्रयुज्यते यां पाइण्टर् (Pointer) इति कथयन्ति । कीडार्थामेकं लम्बचतुरस्रं १२*६ १/२' मितमष्टपात् काष्ठपीठं -यस्या भूमेरुच्चता २' ९ १/२ तः २’१० १/२ मिता भवति निर्मीयते ।
द्वाविंशतिकन्दुकिकक्रीडा(स्नूकर Snooker)[सम्पादयतु]
अस्यां क्रीडायां पञ्चदश १५ रक्तवर्णाः कन्दुकिकास्तथा ६ अन्यवर्णशालिन्यः एका च कृष्णा इत्थं द्वाविशतिसङ्ख्यकाः कन्दुकिका भवन्ति । पूर्वोक्ते क्रीडापीठ एवेयं क्रीडितुं शक्यते सन्धानयष्टिकाऽपि पूर्वोक्तरुपैव भवति ।
अश्वारुढकन्दुकक्रीडाश्लोकः[सम्पादयतु]
-
-
- अश्चारोहणपूर्वकं नियतया यष्टयाऽग्रतः कन्दुकं
- सन्ताडयापरखेलकस्य नियतक्षेत्रे प्रवेष्टुं रताः ।
- पोलो क्रीडनतत्परा विजयिनः स्पर्धासु लब्धोत्सवाः
- सानन्दं द्विविधां स्वकीयकृतिभिर्व्यञ्जन्त्यहो नैपुणीम् ॥
-
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरंगिणी


text: पदस्य सुबन्तस्य तिङन्तस्य वा प्रयोगो व्यवहारः पदप्रयोगः, लक्ष्यते [यत्] तदिति लक्ष्यमुदाहरणम् । लक्षणं शब्दशासनम्, लक्ष्यते अनेन शब्दरूपमिति कृत्वा । तयोः ते एव वा पद्धतिः मार्गः, ततो व्यवहारप्रवृत्तेः । अनालक्ष्या अदृश्या, अभावात् । लक्ष्यलक्षणपद्धतिर्यस्मिन् स तादृश अशिष्टैरनाप्तैः स्वीकृतः । इत्यनूद्य शब्दहीनं तद्विज्ञेयमिति विधीयते । यः पुनरेवंभूतोऽपि पदप्रयोगः शिष्टैरिष्यते शास्त्रे काव्ये वा, क्वचित् प्रयुक्तत्वात् । स शिष्टैः शास्त्रकारैस्तत्प्रज्ञैर्वा इष्टस्तु आप्तप्रयुक्तः पुनः न दुष्यति, तेषां सर्वथेह प्रमाणत्वात् । अनन्तो हि शब्दराशिः । तत्र कश्चिच्छब्दः शब्दानुशासनाद् गृह्यते । कश्चिदाप्तप्रयोगात् तत्कल्पात् । शब्दानुशासनमपि आप्तोपदेश इति न कश्चिदनयोर्विशेषः अत एवोक्तम् — शिष्टेष्टस्तु न दुष्यतीति ॥