text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३००
ग्रहहृन्मन्त्रादिकम्[सम्पाद्यताम्]
अग्निरुवाच
ग्रहापहारमन्त्रादीन् वक्ष्ये ग्रहविमर्दनान् ।
हर्षेच्छाभयशोकादिविरुद्धाशुचिभोजनात् ।। ३००.१ ।।
गुरुदेवादिकोषाच्च पञ्चोन्मादा भवन्त्यऽथ ।
त्रिदोषजाः सन्निपाता आगन्तुरिति ते स्मृताः ।। ३००.२ ।।
देवादयो ग्रहा जाता रुद्रक्रोधादनेकधा ।
सरित्सरस्तड़ागादौ शैलोपवनसेतुषु ।। ३००.३ ।।
नदीसङ्गे शून्यगृहे विलद्वार्य्येकवृक्षके ।
ग्रहा गृह्णन्ति पुंसश्च श्रइयः सुप्ताञ्च गर्भिणीम् ।। ३००.४ ।।
आसन्नपुष्पान्नग्नाञ्च ऋतुस्नानं करोति या ।
अवमानं नृणं वैरं विघ्नं भाग्यविपर्य्ययः ।। ३००.५ ।।
देवतागुरुधर्म्मादिसदाचारादिलङ्घनम् ।
पतनं शैलवृक्षादेर्विधुन्वन्मूर्द्धजं मुहुः ।। ३००.६ ।।
रुदन्नृत्यति रक्ताक्षो हूंरुपोऽनुग्रही नरः ।
उद्विग्नः शूलदाहार्त्तः क्षुत्तृष्णार्त्तः शिरोर्त्तिमान् ।। ३००.७ ।।
देहि दहीति योचेत बलिकामग्रही नरः ।
स्त्रीमालाभोगस्नानेच्छुरतिकामग्रही नरः ।। ३००.८ ।।
महासुदर्शनो व्योमव्यापी विटपनासिकः ।
पातालनारसिंहाद्या चण्डीमन्त्रा ग्रहार्दनाः ।। ३००.९ ।।
पृश्नीहिङ्गुवचाचक्रशिरीषटयितम्परम् ।
पाशाङ्कुशधरं देवमक्षमालाकपालिनम् ।। ३००.१० ।।
खकट्टाङ्गाव्जादिशक्तिञ्च दधानं चतुराननम् ।
अन्तर्वाह्यादिखट्टाङ्गपद्मस्थं रविमण्डले ।। ३००.११ ।।
आदित्यादियुतं प्रार्च्य उदितेर्केऽर्घ्यकंददेत् ।
श्वासविषाग्निविप्रकुण्डीहृल्लेखासकलो भृगुः ।। ३००.१२ ।।
अर्काय भूर्भुवः स्वश्च ज्वालिनीं कुलमुद्गरम् ।
पद्मासनोऽरुणो रक्तवस्त्रसद्युतिविश्वका ।। ३००.१३ ।।
उदारः पद्मधृग्दोर्भ्यां सौम्यः सर्व्वाङ्गभूषितः ।
रक्ता हृदादयः सौम्या वरदाः पद्मधारिणः ।। ३००.१४ ।।
विद्युत्पुञ्जनिभं वस्त्रं श्वेतः सौम्योऽरुणः कुजः ।
बुधस्तद्वद्गुरुः पीतः शुक्लः शुक्रः शनैश्चरः ।। ३००.१५ ।।
कृष्णाङ्गारनिभो राहुर्धूम्रः सौम्योऽरुणः कुजः ।
वामोरुवामहस्तान्ते दक्षहस्ताभयप्रदा ।। ३००.१६ ।।
स्वनामाद्यन्तु वीजास्ते हस्तौ संशोध्य चास्त्रतः ।
अङ्गुष्ठादौ तले नेत्रे हृदाद्यं व्यापकं न्यसेत् ।। ३००.१७ ।।
मूलवीजैस्त्रिभिः प्राणध्यायकं न्यस्य साङ्गकम् ।
प्रक्षाल्य पात्रमस्त्रेण मूलेनापूर्य्य वारिणा ।। ३००.१८ ।।
गन्वपुष्पाक्षतं न्यस्य दूर्व्वामर्घ्यञ्च मन्त्रयेत् ।
आत्मानं तेन सम्प्रोक्ष्य पूजाद्रव्यञ्च वै ध्रुवम् ।। ३००.१९ ।।
प्रभूतं विमलं सारमाराध्यं परमं सुखम् ।
पिठाद्यान् कल्पयेदेतान् हृदा मध्ये विदिक्षु च ।। ३००.२० ।।
पीठोपरि हृदा मध्ये दिक्षु चैव विदिक्षु च ।
पीठोपरि हृदाब्जञ्च केशवेष्वष्टशक्तयः ।। ३००.२१ ।।
वां दीप्तां वीं तथा सूक्ष्मां वुञ्चयां वूञअच भद्रिकां ।
वें विभूतीं वैं विमलां वोमसिघातविद्युताम् ।। ३००.२२ ।।
वौं सर्वतोमुखीं वं पीठं वः प्रार्च्य रविं यजेत् ।
आवाह्य दद्यात् पाद्यादि हृत्षड़ङ्गेन सुव्रत ।। ३००.२३ ।।
खकरौ दण्डिनौ चण्डौ मज्जा दशनसंयुता ।
मांसदीर्घा जरद्वायुहृदैतत् सर्वदं रवेः ।। ३००.२४ ।।
वह्नीशरक्षो मरुतां दिक्षु पूज्या हृदादयः ।
स्वमन्त्रैः कर्णिकान्तस्था दिक्ष्वस्त्रं पुरतः सदृक् ।। ३००.२५ ।।
पूर्व्वादिदिक्षु सम्पूज्याश्चन्द्रज्ञगुरुभार्गवाः ।
नस्याञ्जनादि कुर्वीत साजमूत्रैर्ग्रहापहैः ।। ३००.२६ ।।
पाठापथ्यावचाशिग्रुसिन्धुव्योषैः पृथक् फलैः ।
अजाक्षीराढके पक्कसर्पिः सर्वग्रहान् हरेत् ।। ३००.२७ ।।
वृश्चिकालीफलीकुष्ठं लवणानि च शार्ङ्गकम् ।
अपस्मारविनाशाय तज्जलं त्वभिभोजयेत् ।। ३००.२८ ।।
विदारीकुशकाशेक्षुक्काथजं पाययेत् पयः ।
द्रोणे सयष्टिकुष्माण्डरसे सर्पिश्च संस्कृतौ ।। ३००.२९ ।।
पञ्चगव्यं घृतं दद्वद्योगं ज्वहरहं श्रृणु ।
ओं भस्मास्त्राय विद्महे एकदंष्ट्राय धीमहि तन्नो ज्वरः प्रचोदयात् ।
कृष्णोषणनिशारास्नाद्राक्षातैलं गुडं लिहेत् ।। ३००.३० ।।
श्वासवानथ वा भार्गीं सयष्टिमधुसर्पिषा ।
पाठा तिक्ता कणा भार्गी अथवा मधुना लिहेत् ।। ३००.३१ ।।
धात्री विश्वसिता कृष्णा मुस्ता खर्जूरमागधी ।
पिवरश्चेति हिक्काघ्नं तत् त्रयं मधुना लिहेत् ।। ३००.३२ ।।
कामली जीरमाण्डूकीनिशाधात्रीरसं पिवेत् ।
व्योषपद्मकत्रिफलाकिड़ङ्गदेवदारवः ।
रास्नाचूर्णं समं खण्डैर्जग्ध्वा कासहरं ध्रुवम् ।। ३००.३३ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये ग्रहहृन्मन्त्रादिकं नामत्रिशततमोऽध्यायः ।।


c: text/html

text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३५५
समासः[सम्पाद्यताम्]
स्कन्ध उवाच
षोढ़ा समासं वक्ष्यामि अष्टाविंशातिधा पुनः ।
नित्यानित्यविभागेन लुगलोपेन च द्विधा ।। ३५५.१ ।।
कुम्भकारश्च नित्यः स्याद्धेमकारादिकस्तथा ।
राज्ञः पुमान्राजपुमान् नित्योऽयञ्च समासकः ।। ३५५.२ ।।
कष्टश्रितो लुक्समासः कण्ठेकालादिकस्त्वलुक् ।
स्यादष्टधा तत्पुरुषः प्रथमाद्यसुपा सह ।। ३५५.३ ।।
प्रथमातत्पुरुषोऽयं पूर्व्वं कायस्य विग्रहे ।
पूर्वकायोऽपरकायो ह्यधरोत्तरकायकः ।। ३५५.४ ।।
अर्द्धं कणाया अर्द्धकणा भिक्षातुर्य्यमथेदृशम् ।
आपन्नजीविकस्तद्वत् द्वितीया चाधराश्रितः ।। ३५५.५ ।।
वर्षम्भोग्यो वर्षभोग्यो धान्यार्थश्च तृतीयया ।
चतुर्थो स्याद्विषणुबलिर्वृकभीतिश्च पञ्चमी ।। ३५५.६ ।।
राज्ञः पुमान् राजपुमान् षष्ठी वृक्षफलं तथा ।
सप्तमी चाक्षशौण्डोऽयमहितो नञ्समासकः ।। ३५५.७ ।।
कर्मधारयः सप्तधा नीलोत्पलमुखाः स्मृताः ।
विशेषणपूर्व्वपदो विशेष्योत्तरतस्तथा ।। ३५५.८ ।।
वैयाकरणखसूचिः शीतोष्णं द्विपदं शुभम् ।
उपमानपूर्वपदः शङ्खपाण्डर इत्यपि ।। ३५५.९ ।।
उपमानोत्तरपदः पुरुषव्याघ्र इत्यपि ।
सम्भावनापूर्वपदो गुणवृद्धिरितीदृशम् ।। ३५५.१० ।।
गुण इति वृद्धिर्वाच्या सुहृदेव सुबन्धुकः ।
सवधारणपूर्वपदो बहुव्रीहिश्च सप्तधा ।। ३५५.११ ।।
द्विपदश्च बहुव्रीहिरारूढ़भवनो नरः ।
अर्च्चिताशेषपूर्व्वोऽयं बह्वङ्घ्रिः परिकीर्त्तितः ।। ३५५.१२ ।।
एते विप्राश्चोपदशाः सङ्ख्योत्तरपदस्त्वयम् ।
सङ्ख्योभयपदो यद्वद्द्वित्रा द्व्येकत्रयो नरः ।। ३५५.१३ ।।
सहपूर्षपदोऽयं स्यात् समूलोद्धृतकस्तरुः ।
व्यतिहारलक्षणार्थः केशाकेशि नखानखि ।। ३५५.१४ ।।
दिग्लक्ष्या स्याद्दक्षिणपूर्व्वा द्विगुराभाषितो द्विधा ।
एकवद्भावि द्विश्रृङ्गं पञ्चमूली त्वनेकधा ।। ३५५.१५ ।।
द्वन्द्वः समासो द्विविखधो हीतरेतरयोगकः ।
रुद्रविष्णू समाहारो भेरीपटहमीदृशम् ।। ३५५.१६ ।।
द्विधाख्यातोऽव्ययीभावो नामपूर्वपदो यथा ।
शाकस्य मात्रा शाकप्रति यथाऽव्ययपूर्व्यकः ।। ३५५.१७ ।।
उपकुम्भञ्चोपरथ्यं प्राधान्येन चतुर्विंधः ।
उत्तरपदार्थमुख्यो द्वन्द्वश्चोभयमुख्यकः ।।
पूर्वार्थेशोऽव्ययीभावो बहुव्रीहिश्च वाह्यगः ।। ३५५.१८ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये व्याकरणे समासो नाम पञ्चपञ्चाशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सूत्रम्
तदर्हम्॥ ५।१।११६
काशिका-वृत्तिः
तदर्हम् ५।१।११७
ततिति द्वितीयासमर्थातर्हम् इत्येतस्मिन्नर्थे वतिः प्रत्ययो भवति। राजानम् अर्हति राजवत् पालनम्। ब्राह्मणवतृषिवत्। क्षत्रियवत्।
न्यासः
तदर्हम्?। , ५।१।११६
अरहतीत्यर्थः। क्रियाग्रहणमिहानुवत्र्तते, ततोऽस्यामेवर्हणक्रियायां कर्तृभूतायां प्रत्ययो विधीयत इति। यत्रासौ प्रत्ययार्थत्वेन विवक्ष्यते, तत्र वाक्यमेव भवति--ब्राआहृणमर्हतीति॥
बाल-मनोरमा
तदर्हम् १७५७, ५।१।११६
तदर्हम्। अर्हतीत्यर्हम्। पचाद्यच्। तदिति कर्मणि द्वितीयान्तम्, लब्धुं योग्यं भवतीत्यर्थात्। कृद्योगलक्षणषष्ठ()भावस्तु आर्षः। वतिरित्यनुवर्तते। द्वितीयान्तादर्हतीत्यर्थे वतिः स्यादित्यर्थः। विधिमर्हतीति। विधिं लब्धुं योग्यं भवतीत्यर्थः। विधिबत्पूज्यत इति। "हरि"रिति शेषः। विंधिं लब्धु योग्यं हरिपूजनमित्यर्थः। विहितं प्रकारमनतिक्रान्तमिति यावत्। मण्डूकप्लुत्येति। पूर्वसूत्रे अननुवृत्तेरिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
तदर्हम् १३५४, ५।१।११६
तदर्हम्। अर्हतीत्यहम्। पचाद्यच्। यद्यपि कृद्योगे कर्मणि षष्ठ()आ भवितव्यम्, तथापि अत्र सौत्रो विभक्तिव्यत्यय इत्येके। "कर्तृकर्मणो"रिति षष्ठ()आ अनित्यत्वे ज्ञापकमिदम्। तेन च "धायैरामोदमुत्तम"मिति भट्टिप्रयोगः सङ्गच्छत इति तु कारकेष्ववोटाम। द्वितीयान्तादेव प्रत्यय इति स्फुटीकर्तुं तिङन्तेन वगृह्णाति----विधिमर्हतीति। कथं तर्हि "ततो यथावद्विहिताध्वराये "कि असत्त्वार्थकस्य कर्मत्वाऽसंभवेन द्वितीयान्तत्वाऽभावादिति चेत्। अत्राहुः----यथाशब्दो वृत्तिविषये सत्त्वार्थकः, "तथात्वं" "यथात्व"मित्यादिषु त्वतलादिदर्शनात्। अन्यथा षष्ठ()पि नास्तीति त्वतलौ न स्याताम्। तथा च द्वितीयान्ताद्यशब्दादर्हार्थे वतिः। योग्यतामर्हतीति विधानमित्यर्थाक्रियायोगोऽपि सुलभ इति।


text:
कार्ल् लाण्ड्स्टैनर्
(कालः – १४. ०६. १८६८ तः २६. ०६. १९४३)
अयं कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् (Karl Landsteiner) रक्तसमूहानां शोधकः । अयं कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् १८६८ तमे वर्षे जून्-मासस्य १४ दिनाङ्के आस्ट्रियादेशस्य वियन्नानगरे जन्म प्राप्नोत् । कार्ल् लाण्ड्स्टैनरस्य बाल्ये एव पिता दिवं गतः आसीत् । तस्य माता एव तं पालितवती । सः १८९१ तमे वर्षे वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । एमिल्फिशर् सदृशानां प्रतिभावतां समूहे कार्यं कृतवान् आसीत् एषः कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् । यूरोप्-देशस्य प्रसिद्धेषु बहुषु प्रयोगालयेषु कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् कार्यं कुर्वन् अनुभवं सम्पादितवान् । तदनन्तरं वियन्नानगरस्य आरोग्य-संशोधन–संस्थायां कार्यम् आरब्धवान् । तदा समाजे रक्तेषु भेदाः भवन्ति इति, ते च भेदाः आनुवंशिकरूपेण आगच्छन्ति इति सामान्यं ज्ञानम् आसीत् । किन्तु तद्विषये वैज्ञनिकं विवरणं न जानन्ति स्म । तदा क्रियमाणं रक्तपूरणम् अपि अवैज्ञानिकम् आसीत् । रक्तपूरणस्य अनन्तरम् अपि बहुविधाः समस्याः जायन्ते स्म ।
अयं कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् १९०० तमे वर्षे बहूनां जनानां रक्तं पृथक् पृथक् सङ्गृह्य संशोधनम् आरब्धवान् । प्रथमं रक्ते विद्यमानं द्रवयुक्तं भागं, घनवस्तुयुक्तं भागं च पृथक् अकरोत् । अनन्तरम् एकस्मिन् रक्ते अपरं रक्तं योजयित्वा सूक्ष्मदर्शकेण अपश्यत् । तदवसरे कदाचित् रक्तद्वयं यदा योजयति तदा रक्तकणाः रक्तरसे प्रसृताः सन्तः चलन्ति स्म । कदाचित् च रक्तद्वयम् अपि सम्मिल्य पिण्डवत् भवति स्म । एवं द्वयोः रक्तयोः सम्मेलनं सः कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् "अग्लुटिनेषन्” इति अवदत् । केषाञ्चन जनानां रक्तस्य रक्तकणानाम् उपरि किञ्चन रोधजनकवस्तु भवति (Antigen) । तथैव केषाञ्चन जनानां रक्तस्य रक्तरसे किञ्चन रोधवस्तु (Antibody) भवति । तयोः रोधजनकवस्तु–रोधवस्त्वोः मध्ये सम्यक् समञ्जनं भवति चेत् रक्तकणाः रक्तरसे प्रसृताः सन्तः चलन्ति । अन्यथा परस्परं पिण्डवत् सम्मेलनं भवति । अस्य प्रयोगस्य आधारेण अयं कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् रक्ते त्रिविधं समूहं संशोधितवान् । अग्रे डिकास्टेल्लो तथा स्फूर्टि इत्याख्यौ चतुर्थं समूहम् अपि संशोधितवन्तौ । ते च चत्वारः रक्तसमूहाः 'ए', 'बि’, 'एबि’, तथा च 'ओ' ।
अस्य कार्ल् लाण्ड्स्टैनरस्य संशोधनेन रक्तपूरणं सुलभम् अभवत् । तेन मरणोन्मुखाः अपि जीवितवन्तः । 'एम्’, 'एन्’, तथा 'एम् एन्’ नामकानां रक्तस्य समूहानां संशोधनगणे अपि एषः कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् आसीत् । एषः कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् १९४३ तमे वर्षे जून्-मासस्य २६ तमे दिनाङ्के प्रयोगालये कार्यकरणावसरे एव हृदयाघातेन मरणं प्राप्नोत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Karl Landsteiner at Biography.com
- Biography at the Nobel e-Museum
- 1946 Lasker award for clinical medicine
- Key Participants: Karl Landsteiner — It's in the Blood! A Documentary History of Linus Pauling, Hemoglobin, and Sickle Cell Anemia
- National Academy of Sciences Biographical Memoir


text:
विधि -विधान सहित
ॐ अस्य श्री पञ्च-मुख वीर-हनुमन्त कवच श्रोत्र मंत्रस्य ब्रह्मा ऋषि ,गायत्री छंद ,पञ्च मुखी श्री वीर हनुमान देवता,रां बीजं ,मं शक्ति,चंद्र कीलकं , पंचमुख्यान्तर्गत श्री हनुमन्त कृपा प्रसाद प्राप्तर्थ्य कवच पाठे विनियोगाय नमः सर्वांगे।
कर-न्यास
ॐ रां अंगुष्ठाभ्यां नमः , ॐ रीं तर्जनीभ्यां नमः ,ॐ रुं मध्यभ्यां नमः , ॐ रें अनामिकाभ्यां नमः ,ॐ रों कनिष्ठाभ्यां नमः ,ॐ रं करतल कर प्रस्ठाभ्यां नमः ।
हृदयादि शडांग न्यास
ॐ रां हृदयाय नमः , ॐ रीं शिरसे स्वाहा ,ॐ रुं शिखायै वषट , ॐ रें कवचाय हूँ , ॐ रौं नेत्रयाय वौषट , ॐ रः अस्त्राय फट्ट।
दिग्बन्ध
ॐ भूर्भुवः स्वः ॐ कं खं गं घँ डं चं छं जं झं त्रं टं ठं डं ढं णं तं थं दं धं नं पं फं बं भं यं रं लं वं शं षं सं हं क्षं स्वाहा ।( दशो दिशाओं में दृष्टिपात करते हुए अपने चारों और तीन चुटकी बजाए तथा अस्त्र मुद्रा निर्मित कर बाये हाथ की हथेली पर तीन ताली बजाये।
ध्यान
वंदे वानर नरसिंह खग्राट क्रोडाश्ववक्तृनविंतं ।
दिव्यालङ्क्रणं त्रिपंच नयनं दैदीप्यमानं ऋचा।
हस्ताब्जैरसिखेट पुस्तकं सुधा कुम्भ अंगशादीन्हलान्।
खटवाडगं फणिभूरूहं दश भुजं सर्वारिदपार्पहम ।
पञ्च वक्त्र महा भीम त्रिपंच नयनैरयुतम्।
दशभिर्बाहुभिरयुक्तं सर्व कामार्थ सिद्धिदम।।
पूर्व दिशा को मुख -
पूर्वे तु वानर वक्त्रं कोटि सूर्य समप्रभम ।
द्रष्टा कराल वदनं भृकुटि कुटिलेक्षणं ।।
दक्षिण दिशा को मुख -
अस्यैव दक्षिणे वक्त्र नारसिंघम महाद्भुतं।
अत्युग्र तेजो जवलितं भीसणं भय नाशनम।।
पश्चिम दिशा की मुख-
पश्चिमे गरुड़ वक्त्रं व्रज-तुण्ड महा-बलम
सर्व-नाग-प्रश्मन्न विष क्रंत्तनम ।।
उतर दिशा को मुख -
उत्तरे सुकर वक्त्रं कृष्णदित्य महोज्वलंम
पाताल सिद्धिद नृणाम ज्वर-रोगादि नाशनम ।।
उध्र्व दिशा को मुख -
उध्र्व हयानं घोरं दानवान्तकरं परम
येन वक्त्रेण विपेंद्र सर्व -विद्याविनिर्ययु ।।
खडंग त्रिशूलं खट्वांग पाशांकुश पर्वतम
खेटांगसिनीपुस्तम च सुधा कुम्भ कळं तथा
एतन्यायुद्ध जातानि धार्यन्तं भजमहे।
प्रेतासनोपविस्ठ तु दिव्याभरण भूषितं।
दिव्य मलाम्बर धरं दिव्य गन्धानुलेपनम् ।।
सर्वेश्वर्यमयं देवमनन्तं विश्वतो मुखम् ।
एवं ध्यायेत पञ्च मुखं सर्व काम फल प्रदम्।।
पंचास्यमचयुतमनेक विचित्र विर्यम् ।
श्री शंख चक्र रमणीय भुजाग्र देशम ।।
पिताम्बरं मुकुटं कुण्डलं नुपुरांगम ।
उदधैतिं कपि वरं हृदि भावयामि
चंद्रार्द्ध चरणावरबिंद युगलं कौपीन मौजी धरम।
नाभ्यां वैकटि सूत्र बद्ध वसनं यज्ञोपवीतं शुभम् ।।
हस्ताभ्यामवलमव्यम चांचलि पुटं हारावलिं कुण्डलम् ।
विभद्रवीर्यम शिखं प्रसन्न वदनं विद्याजनेयं भजे।
ॐ मर्कटेश महोत्साह सर्व शोक विनाशन।
शत्रुंसंहार मां रक्ष श्रियं दापय में प्रभो ।।
ॐ पूर्व दिशायां श्री कपि मुखाय श्री वीर हनुमंते नमः।ॐ रं दुताय विदमहे पवन-पुत्राय धीमहि तन्नो वीर प्रचोदयात।ॐ हरी-मर्कट महा-मर्कटाय हूँ फट् ।ॐ वं वं वं वं वं फट् घे घे घे स्वाहा ।ॐ पञ्च वादनाय पूर्वे कपि मुखाय श्री वीर हनुमंते नमः।
ॐ दक्षिण दिशायां श्री नरसिंह मुखाय श्री वीर-हनुमंते नमः।ॐ व्रज-नाखाय तीक्ष्ण द्रष्टाय च धीमहि तन्नो नारसिंह प्रचोदयात।ॐ हरि-मार्केट महा मर्कटाय हूँ फट् ।ॐ फं फं फं फं फं हुं फट् घे घे घे स्वाहा।ॐ पञ्च वदनाय दक्षिणे श्री नारसिंह-मुखाय श्री वीर-हनुमंते नमः।
ॐ पश्चिम -दिशायां श्री गरुड़-मुखाय श्री वीर-हनुमंते नमः।ॐ वीनता सुताय विदमहे सुवर्ण-पक्षाय च धीमहि तन्नो गरुड़ प्रचोदयात। ॐ हरि मर्कट महा-मर्कटाय हूँ फट् ।ॐ खं खं खं खं खं हूँ फट् घे घे घे मारणाय स्वाहा।ॐ पञ्च वदनाय पश्चिमे श्री गरुड़ मुखाय श्री वीर-हनुमंते नमः।
ॐ उत्तर-दिशायां श्री वाराह -मुखाय श्री वीर हनुमंते नमः।ॐ नारायणाय विदमहे विष्णु-स्वरूपाय च धीमहि वराहः प्रचोदयात ।ॐ हरि-मर्कट महा मर्कटाय हूँ फट् ।ॐ ठं ठं ठं ठं ठं हूँ फट् घे घे घे स्तम्भनाय स्वाहा।ॐ पञ्च वादनाय उत्तरे श्री वराह-मुखाय श्री वीर हनुमंते नमः।
ॐ उध्र्व दिशायां श्री अश्व-मुखाय श्री वीर हनुमंते नमः। ॐ बागीश्वराय विदमहे हयग्रीवराय च धीमहि तन्नो हंसः प्रचोदयात।ॐ हरि-मर्कट महा मर्कटाय हूँ फट्।ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ हूँ फट् घे घे घे आकर्षण- सकल सम्पत्कराय स्वाहा। ॐ पञ्च वादनाय उधर्वे श्री अश्व-मुखाय श्री वीर-हनुमंते नमः ।
दिशान्तर्गत श्री पञ्च-मुख श्री हनुमन्त के प्रथक प्रथक मुख के मन्त्र पाठ----
ॐ हरि-मर्कट महा मर्कटाय हूँ फट् घे घे घे स्वाहा।ॐ नमो भगवते पञ्च वादनाय पूर्वे श्री कपि-मुखाय ॐ नमो श्री वीर-हनुमंते ॐ ठं ठं ठं ठं ठं सकल शत्रु विनाशाय सर्व शत्रु संघारणाय महा बलाय हूँ फट् घे घे घे स्वाहा।
ॐ हरि-मर्कट महा-मर्कटाय हूँ फट् घे घे घे स्वाहा।ॐ नमो भगवते पञ्च वादनाय दक्षिणे कराल वदन श्री नारसिंह -मुखाय ॐ नमो श्री वीर हनुमंते ॐ हं हं हं हं हं सकल भूत-प्रेत-दमनाय ब्रह्म-हत्या समंध बाधा निवरणाय महा-बलाय हूँ फट् घे घे घे स्वाहा ।
ॐ हरि-मर्कट महा-मर्कटाय हूँ फट् घे घे घे स्वाहा ।ॐ नमो भगवते पञ्च वादनाय पश्चिमे श्री गरुड़-मुखाय ॐ नमो श्री वीर हनुमंते ॐ मं मं मं मं मं महा रुद्राय सकल रोग-विष हरणाय महा बलाय हूँ फट् घे घे घे स्वाहा ।
ॐ हरि-मर्कट महा मर्कटाय हूँ फट् घे घे घे स्वाहा।ॐ नमो भगवते पञ्च वदनाय उत्तरे श्री आदि वराहः-मुखाय ॐ नमो श्री वीर हनुमंते ॐ लं लं लं लं लं लक्ष्मण प्राण-दात्रे लंका-पुरी दाहनाय सकल संपत-कराय पुत्र-पौत्रादि वृद्धि कराय महा बलाय हूँ फट् घे घे घे स्वाहा।
ॐ हरि-मर्कट महा मर्कटाय हूँ फट् घे घे घे स्वाहा।ॐ नमो भगवते पञ्च वदनाय ऊध्र्व दिशे श्री अश्व मुखाय श्री नमो श्री वीर-हनुमंते आईएम रुं रुं रुं रुं रुं रूद्र मूर्तये वेद विद्या स्वरूपिणे सकल-लोक कारणाय महा बलाय हूँ फट् घे घे घे स्वाहा ।
ॐ नमो भगवते अंजेनाय महा बलाय हूँ फट् घे घे घे स्वाहा।ॐ नमो भगवते श्री वीर-हनुमंते प्रबल पराक्रमाय आक्रान्ताय सकल दिग्मंडलाय शोभितान्याय धवलीकृताय जगत्तराय, व्रज देहाय,रुद्रावताराय, लंका-पुरी दाहनाय, उद्धिलंगकनाय,सेतु-बंधनाय,दश-कंठ-शिराक्रांताया,सिताआश्वासनाय,अनंत-कोटि-ब्रह्माण्ड-नायकाय,महा-बलाय,वायु-पुत्राय,अंजनी-देवी गर्भ-सम्भूताय,श्री राम लक्ष्मणानंदकराया ,कपि-सैन्य प्रिय-कराया,सुग्रीव सहायकारण कार्य-साधकाय,पर्वतोत्पातनाय,कुमार-ब्रह्मचारिणे,गंभीर-शब्दोदयाय ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं सर्व-दुष्ट-गृह निवर्णाय,सर्व-रोग ज्वरोच्चाटनाय, डाकिनी-शाकिनी-विध्वंसनाय ॐ ह्रीं श्रीं ॐ ह्रां ह्रीं ह्रुं ह्रैं ह्रौं ह्रं हूँ फट् घे घे घे स्वाहा।
ॐ नमो भगवते आंजनेयाय महा बलाय हूँ फट् घे घे घे स्वाहा।ॐ नमो भगवते श्री वीर-हनुमंते महा बलाय ,सर्व -दोष निवर्णाय,सर्व-दुष्ट-गृह-रोगानुच्चाटनाय,सर्व-भूत-मंडलादि सर्व-दुष्ट मंडलोच्चाटनाय-उच्चाटनाय ॐ ह्रीं श्रीं ॐ ह्रां ह्रीं ह्रुं ह्रैं ह्रौं ह्रः हूँ फट् घे घे घे स्वाहा।
ॐ नमो भगवते आंजनेयाय महा-,,बलाय हूँ फट् घे घे घे स्वाहा।ॐ नमो भगवते श्री वीर -हनुमंते सर्व -भूत ज्वर,सर्व-प्रेत-ज्वर, एकाहिक-ज्वर,द्वाहिक-ज्वर, त्र्याहिक-ज्वर,चातुर्थिक ज्वर,संतप्त-विषम ज्वर,गुप्त-ज्वर,ताप-ज्वर,शीत-ज्वर,माहेश्वरी-ज्वर,वैष्णवी ज्वरादि सर्व ज्वारान् छिंदि-छिंदि, भिन्दि- भिन्दि,यक्ष-राक्षसान भूत-प्रेत-वेताल-पिसाचन् उच्चाटोच्चाटय ॐ ह्रीं श्रीं ॐ ह्रां ह्रीं ह्रुं ह्रैं ह्रौं ह्रः हूँ फट् घे घे घे स्वाहा ।
ॐ नमो भगवते आंजनेयाय महा बलाय हूँ फट् घे घे घे स्वाहा।ॐ नमो भगवते श्री वीर-हनुमंते ॐ ह्रां ह्रीं ह्रुं ह्रैं ह्रौं ह्रः आहो-आहो असई-असई एहि-एहि ॐ ओहो ॐ ह्रीं श्रीं ॐ ह्रां ह्रीं ह्रुं ह्रैं ह्रौं ह्रः हूँ फट् घे घे घे स्वाहा।
ॐ नमो भगवते आंजनेयाय महा बलाय हूँ फट् घे घे घे स्वाहा।ॐ नमो भगवते श्री वीर-हनुमंते सिंह -शार्दुल व्याघ्र गण्ड भेरुण्ड पुरुषामृगणां आसानिर्वासिनो आक्रमण कुरु कुरु ,सर्व रोगान निवारय-निवारय ,हरय हरय,आक्रोशय-आक्रोशय, सर्व-शत्रुन मर्दय मर्दय उन्माद भयं छिन्दी-छिन्दी, भिन्दि-भिन्दि,विषादय-विषादय मारय मारय, शोषय शोषय ,मोहय,-मोहय,ज्वालय ज्वालय,प्रहराय-प्रहराय,मम सकल -रोगान छेदय-छेदय ॐ ह्रीं श्रीं ॐ ह्रां ह्रीं ह्रुं ह्रैं ह्रौं ह्रः हूँ फट् घे घे घे स्वाहा।
ॐ नमो भगवते आंजनेयाय महा बलाय हूँ फट् घे घे घे स्वाहा।ॐ नमो भगवते श्री वीर-हनुमंते सर्व-रोग दुस्ट-ग्राहान उच्चाटय-उच्चाटय पर बलान क्षोभ्य-क्षोभ्य सर्व-कार्याणि साधय साधय, श्रृंखला-बंधन मोक्षय मोक्षय ,काराग्रहादिभ्यः मोचय मोचय ,शिर-शूल,कर्ण-शूल,अक्षि-शूल,कुक्षी-शूल,पार्श्व,-शूलादि महा-रोगान निवारय-निवारय सर्व-शत्रु कुलं संघारय संघारय,नाग-पाशं काटय-काटय, निर्मूलय-निर्मूलय ॐ अनंत-वासुकि-तक्षक-कार्कोटकालिय-कुलिक-पदम्-महापदम-कुमुद-जलचर,रात्रिचर,दिवाचरादि सर्व-विषं निर्विष कुरु,सर्व रोगनिवारणं कुरु,निवारण कुरु,सर्व-वश्यं कुरु वश्यं कुरु,सर्व-दुष्ट-जन मुख-स्तम्भनं कुरु स्तम्भनं कुरु,सर्वराज-भयं, चोर-भयं, अग्नि-भयं प्रशमनं कुरु,प्रशमनं कुरु,सर्व पर-यंत्र,पर-मन्त्र,पर-तंत्र,पर-विद्या प्राकट्य-प्राकट्य, छेदय-छेदय,संत्रास्य-संत्रास्य ,मम सर्व-विद्या प्रकटय-प्रकटय ,पोष्य-पोष्य सर्वारिष्ट शमय-शमय मम सर्व-शत्रुन प्रहारय-प्रहराय मर्दय-मर्दय,संघारय-संघारय, तापय-तापय,सर्व-रोग पिशाच-बाधान् निवारय-निवारय विष-बाधा निवारय निवारय,असाध्य-कार्य साध्य-साध्य ॐ ह्रीं श्रीं ॐ ह्रां ह्रीं ह्रुं ह्रैं ह्रौं ह्रः हूँ फट् घे घे घे स्वाहा
फल श्रुति।
एक बार नित्य पाठ से सर्व शत्रु निवारण, दो बार पाठ से सर्व शत्रु वशीकरण, तीन बार पाठ से सर्व सम्पति, चार बार पाठ से सर्व रोग निवारण पञ्च बार पाठ से पुत्र-पौत्र प्राप्ति, छे बार पाठ से सर्व-देव वशीकरण,सात बार नित्य पाठ से सर्व शौभाग्य प्राप्ति,आठ बार नित्य पाठ से ईस्ट सिद्धि, नो बार नित्य पाठ से सर्व राज्य भोग और दस बार नित्य पाठ से त्रैलोक्य ज्ञान की प्राप्ति होती है।
जय श्री राम ।
आचार्य अनिल वर्मा
ज्योतिष ,वास्तु व् मन्त्र तंत्र मर्मज्ञ
981171536, 8826098989
www.aryaastrologer.com


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २९०
कल्पानां कीर्त्तनम्।
मनुरुवाच।
कल्पमानं त्वया प्रोक्तं मन्वन्तरयुगेषु च।
इदानीं कल्पनामानि समासात् कथयाच्युत! ।। २९०.१
मत्स्य उवाच।
कल्पानां कीर्तनं वक्ष्ये महापातकनाशनम्।
यस्यानुकीर्तनादेव वेदपुण्येन युज्यते ।। २९०.२
प्रथमं श्वेतकल्पस्तु द्वितीयो नीललोहितः।
वामदेवस्तृतीयस्तु ततोराथन्तरोऽपरः ।। २९०.३
रौरवः पञ्चमः प्रोक्तः षष्ठो देव इति स्मृतः।
सप्तमोऽथ बृहत्कल्पः कन्दर्पोऽष्टम उच्यते ।। २९०.४
सद्योऽथ नवमः प्रोक्तः ईशानो दशमः स्मृतः।
तम एकादशः प्रोक्तः तथा सारस्वतः परः ।। २९०.५
त्रयोदश उदानस्तु गारुड़ोऽथ चतुर्दशः।
कौर्मः पञ्चदशः प्रोक्तः पौर्णमास्यामजायत ।। २९०.६
षोड़शो नारसिंहस्तु समानस्तु ततोऽपरः।
आग्नेयोऽष्टादशः प्रोक्तः सोमकल्पस्तथापरः ।। २९०.७
मानवो विंशतिः प्रोक्तस्तत् पुमानिति चापरः।
वैकुण्ठश्चापरस्तद्वल्लक्ष्मीकल्पस्तथापरः ।। २९०.८
चतुर्विंशतिमः प्रोक्तः सावित्री कल्पसंज्ञकः।
पञ्चविंशस्ततो घोरो वाराहस्तु ततोऽपरः ।। २९०.९
सप्तविंशोऽथ वैराजो गौरि कल्पस्तथापरः।
माहेश्वरस्तु स प्रोक्त स्त्रिपुरो यत्र घातितः ।। २९०.१०
पितृकल्पस्तथान्ते तु या कुहूर्ब्रह्मणः परा।
इत्येवं ब्रह्मणो मासः सर्वपातकनाशनः ।। २९०.११
आदावेव हि माहात्म्यं यस्मिन्यस्य विधीयते।
तस्य कल्पस्य तन्नाम विहितं ब्रह्मणा पुरा ।। २९०.१२
सङ्कीर्णास्तामसाश्चैव राजसाः सात्विकास्तथा।
रजस्तमो मयास्तद्वदेते त्रिंशदुदाहृताः ।। २९०.१३
सङ्कीर्णेषु सरस्वत्याः पितृणां व्युष्टिरुच्यते।
अग्नेः शिवस्य माहात्म्यं तामसेषु दिवाकरे ।। २९०.१४
राजसेषु च माहात्म्यमधिकं ब्रह्मणः स्मृतम्।
यस्मिन् कल्पे तु यत् प्रोक्तं पुराणं ब्रह्मणा पुरा ।। २९०.१५
तस्य तस्य तु माहात्म्यं तत्स्वरूपेण वर्ण्यते।
सात्विकेष्वधिकं तद्वद्विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ।। २९०.१६
तथैव योगसंसिद्धा गमिष्यन्ति परां गतिम्।
ब्राह्मं पाद्ममिमं यस्तु पठेत् पर्वणि पर्वणि ।। २९०.१७
तस्य धर्मे मतिर्ब्रह्म करोति विपुलां श्रियम्।
यस्तु दद्यादिमान् कृत्वा हैमान् पर्वणि पर्वणि ।। २९०.१८
ब्रह्मविष्णुपुरे वासं मुनिभिः पूज्यते दिवि।
सर्वपापक्षयकरं कल्पदानं यतो भवेत् ।। २९०.१९
मुनिरूपांस्ततः कृत्वा दद्यात् कल्पान् विचक्षणः।
पुराणसंहिता चेयं तव भूप! मयोदिता ।। २९०.२०
सर्वपापहरा नित्यमारोग्य श्रीफलप्रदा।
ब्रह्मसंवत्सरशतादेकाहं शैवमुच्यते ।। २९०.२१
शिववर्षशतादेकं निमेषं वैष्णवं विदुः।
यदा सविष्णुर्जागर्ति तदेदं चेष्टते जगत् ।। २९०.२२
यदा स्वपिति शान्तात्मा तदा सर्वं निमीलति।
इत्युक्त्वा देवदेवेशो मत्स्यरूपी जनार्दनः ।। २९०.२३
पश्यतां सर्वभूतानां तत्रैवान्तरधीयत।
वैवस्वतो हि भगवान् विसृज्य विविधाः प्रजाः ।। २९०.२४
स्वान्तरं पालयामास मार्तण्डकुलवर्द्धनः।
यस्य मन्वन्तरञ्चैतदधुना चानुवर्तते ।। २९०.२५
पुण्यं पवित्रमेतद्वः कथितं मत्स्य भाषितम्।
पुराणं सर्वशास्राणां यदेतन्मूर्ध्नि संस्थितम्।। २९०.२६


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ४८
ययातिपुत्राणामन्वयवर्णनम्।
सूत उवाच।
तुर्वसोस्तु सुतो गर्भो गोभानुस्तस्य चात्मजः।
गो भानोस्तु सुतो वीर स्त्रिसारिरपराजितः।। ४८.१ ।।
करन्धमस्तु त्रैसारिर्भरतस्तस्य चात्मजः।
दुष्यन्तः पौरवस्यापि तस्य पुत्रो ह्यकल्मषः।। ४८.२ ।।
एवं ययाति शापेन जरा संक्रमणे पुरा।
तुर्वसोः पौरवं वंशं प्रविवेश पुरा किलः।। ४८.३ ।।
दुष्यन्तस्य तु दायादो वरूथो नाम पार्थिवः।
वरूथात्तु तथा वीरः सन्धानस्तस्य चात्मजः।। ४८.४ ।।
पाण्ड्यश्च केरलश्चैव चोलः कर्णस्तथैव च।
तेषां जनपदास्फीताः पाण्ड्याश्चोलाः सकेरलाः।। ४८.५ ।।
द्रुह्यस्य तनयौ शूरौ सेतुः केतुस्तथैव च।
सेतु पुत्रः शरद्वांस्तु गन्दारस्तस्य चात्मजः।। ४८.६ ।।
ख्यायते यस्य नाम्नासौ गन्धारविषयो महान्।
आरट्टदेशजास्तस्य तुरगा वाजिनां वराः।। ४८.७ ।।
गन्धारपुत्रो धर्म्मस्तु घृतस्तस्यात्मजोऽभवत्।
घृताच्च विदुषो जज्ञे प्रचेतास्तस्य चात्मजः।। ४८.८ ।।
प्रचेतसः पुत्रशतं राजानः सर्व एव ते।
म्लेच्छराष्ट्राधिपाः सर्वे उदीचीं दिशमाश्रिताः।। ४८.९ ।।
अनोश्चैव सुता वीरास्त्रयः परमधार्मिकाः।
सभानरश्चाक्षुषश्च परमेषु तथैव च।। ४८.१० ।।
सभानरस्य पुत्रस्तु विद्वान् कोलाहलो नृपः।
कोलाहलस्य धर्मात्मा सञ्जयो नाम विश्रुतः।। ४८.११ ।।
सञ्जयस्याभवत् पुत्रो वीरो नाम पुरञ्जयः।
जनमेजयो महाराज! पुरञ्जय सुतोऽभवत्।। ४८.१२ ।।
जनमेजयस्य राजर्षे महाशालोऽभवत् सुतः।
आसीदिन्द्रसमो राजा प्रतिष्ठित यशाभवत्।। ४८.१३ ।।
महामना) सुतस्तस्य महाशालस्य धार्मिकः।
सप्तद्वीपेश्वरो जज्ञे चक्रवर्त्ती महामनाः।। ४८.१४ ।।
महामनास्तु द्वौ पुत्रौ जनयामास विश्रुतौ।
उशीनरञ्च धर्मज्ञं तितिक्षुं चैव तावुभौ।। ४८.१५ ।।
उशीनरस्य पुत्रस्तु पञ्चराजर्षि सम्भवाः।
भृशा कृशानवा दर्शा या च देवी द्रृषद्वती।। ४८.१६ ।।
उशीनरस्य पुत्रास्तु तासु जाताः कुलोद्वहाः।
तपसा ते तु महता जाता वृद्धस्य धार्मिकाः।। ४८.१७ ।।
भृशायास्तु नृगः पुत्रो नवाया नव एव च।
कृशायास्तु कृशो जज्ञे दर्शायाः सुव्रतोऽभवत्।।
द्रृषद्वत्याः सुतश्चापि शिबिरौशीनरो नृपः।। ४८.१८ ।।
शिवेस्तु शिवयः पुत्राश्चत्वारो लोकविश्रुताः।
पृथुदर्भः सुवीरश्च केकयो भद्रकस्तथा।। ४८.१९ ।।
तेषां जनपदाः स्फीताः केकयाभद्रकास्तथा।
सौवीराश्चैव पौराश्च नृगस्य केकयास्तथा।। ४८.२० ।।
सुव्रतस्य तथाम्बष्ठा कृशस्य वृषला पुरी।
नवस्य नवराष्ट्रन्तु तितिक्षोस्तु प्रजां श्रृणु।। ४८.२१ ।।
तितिक्षुरभवद्राजा पूर्वस्यां दिशि विश्रुतः।
वृषद्रथः सुतस्तस्य तस्य सेनोऽभवत् सुतः।। ४८.२२ ।।
सेनस्य सुतपा जज्ञे सुतपस्तनयो बलिः।
जातो मानुषयोन्यान्तु क्षीणे वंशे प्रजेच्छया।। ४८.२३ ।।
महायोगी तु स बलिर्बद्धो बन्धैर्महात्मना।
पुत्रानुत्पादयामास क्षेत्रजान् पञ्च पार्थिवान्।। ४८.२४ ।।
अङ्गं स जनयामास वङ्गं सह्यं तथैव च।
पुण्ड्रं कलिङ्गं च तथा बालेयं क्षेत्रमुच्यते।।
बालेया ब्राह्मणाश्चैव तस्य वंशकराः प्रभौ।। ४८.२५ ।।
बलेश्च ब्रह्मणा दत्तो वरः प्रीतेन धीमतः।
महायोगित्वमायुश्च कल्पस्य परिमाणकम्।। ४८.२६ ।।
संग्रामे चाप्यजेयत्वं धर्मे चैवोत्तमा मतिः।
त्रैकाल्यदर्शनं चैव प्राधान्यं प्रसवे तथा।। ४८.२७ ।।
जयञ्चाप्रतिमं युद्धे धर्मे तत्त्वार्थ दर्शनम्।
चतुरो नियतान् वर्णान् स वै स्थापयिता प्रभुः।। ४८.२८ ।।
तेषाञ्च पञ्च दायादावङ्गाङ्गाः सुह्यकास्तथा।
पुण्ड्राः कलिङ्गाश्च तथा अङ्गस्य तु निबोधत।। ४८.२९ ।।
मुनय ऊचुः।
कथं बलेः सुता जाताः पञ्च तस्य महात्मनः।
किं नाम्नी महिषी तस्य जनिता कतमो ऋषिः।। ४८.३० ।।
कथं चोत्पादितास्तेन तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्।
माहात्म्यञ्च प्रभावञ्च निखिलेन वदस्व तत्।। ४८.३१ ।।
सूत उवाच।
अथोशिज इति ख्यात आसीद्विद्वानृषिः पुरा।
पत्नी वै ममता नाम बभूवास्य महात्मनः।। ४८.३२ ।।
उशिजस्य यवीयान् वै भ्रातृपत्नीमकामयत्।
बृहस्पतिर्म्महातेजा ममतामेत्य कामतः।। ४८.३३ ।।
उवाच मम तातन्तु देवरं वरवर्णिनी।
अन्तर्वन्यस्मि ते भ्रातुर्ज्येष्ठस्य तु विरम्यताम्।। ४८.३४ ।।
अयं तु मे महाभाग! गर्भः कुप्येत् बृहस्पते !।
औशिजो भ्रातृजन्यस्ते सोपाङ्गं वेदमुद्गिरन्।। ४८.३५ ।।
अमोघरेतास्त्वञ्चापि न मां भजितुमर्हसि।
अस्मिन्नेव गते काले यथा वा मन्यसे प्रभो!।। ४८.३६ ।।
एवमुक्तस्तथा सम्यक् बृहत्तेजा बृहस्पतिः।
कामात्मा स महात्मापि नमनः सोऽभ्यवारयत्।। ४८.३७ ।।
सम्बभूवैव धर्मात्मा तया सार्द्धमकामया।
उत्सृजन्तं तु तद्रेतो वाचं गर्भोऽभ्यभाषत।। ४८.३८ ।।
भो तात! वाचामधिप! द्वयोर्नास्तीह संस्थितिः।
अमोघरेतास्त्वञ्चापि पूर्वं चाहमिहागतः।। ४८.३९ ।।
सोऽशपत्तं ततः क्रुद्ध एवमुक्तो बृहस्पतिः।
पुत्रं ज्येष्ठस्य वै भ्रातुर्गर्भस्थं भगवानृषिः।। ४८.४० ।।
यस्मात्त्वमीद्रृशे काले गर्भस्थोऽपि निषेधसि।
मामेव मुक्तवांस्तस्मात् तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि।। ४८.४१ ।।
ततो दीर्घतमा नाम शापाद्रृषिरजायत।
अतोंऽशजो बृहत्कीर्त्ति बृहस्पतिरिवोजसा।। ४८.४२ ।।
ऊर्ध्वरेतास्ततोऽसौ वै वसते भ्रातुराश्रमे।
स धर्मान् सौरभेयास्तु वृषभाच्छ्रुतवांस्ततः।। ४८.४३ ।।
तस्य भ्राता पितृव्यो श्चकार भरणं तथा।
तस्मिन्निवसतस्तस्य यद्रृच्छैवागतो वृषः।। ४८.४४ ।।
यज्ञार्थमाहृतान् दर्भां श्चषाद सुरभीकृतः।
जग्राह तं दीर्घतमाः श्रृङ्गयोस्तु चतुष्पदम्।। ४८.४५ ।।
तेनासौ निगृहीतश्च न चचाल पदात्पदम्।
ततोऽब्रवीद् वृषस्तं वै मुञ्च मां बलिनां वर।। ४८.४६ ।।
न मया सादितस्तात! बलवांस्त्वत्समः क्वचित्।
मम चान्यः समोवापि न हि मे बलसंख्यया।।
मुञ्च तातेति च पुनः प्रीतस्तेऽहं वरं वृणु।। ४८.४७ ।।
एवमुक्तोऽब्रवीदेनं जीवन्मे त्वं क्व यास्यसि।
एष त्वां न विमोक्ष्यामि परस्वादं चतुष्पदम्।। ४८.४८ ।।
वृषभ उवाच।
नास्माकं विद्यते। तात! पातकं स्तेयमेव च।
भक्ष्याभक्ष्यं तथा चैव पेयापेयं तथैव च।। ४८.४९ ।।
द्विपदां बहवो ह्येते धर्म एष गवां स्मृतः।
कार्याकार्ये न वा गम्यागमनञ्च तथैव च।। ४८.५० ।।
सूत उवाच।
गवां धर्म्मन्तु वै श्रुत्वा सम्भ्रान्तस्तु विसृज्यतम्।
शक्त्यान्नपानदानात्तु गोपतिं सम्प्रसादयन्।। ४८.५१ ।।
प्रसादिते गते तस्मिन् गोधर्मं भक्तितस्तु सः।
मनसैव समादध्यौ तन्निष्ठस्तत्परो हि सः।। ४८.५२ ।।
ततो यवीयसः पत्नीं गौतमस्याभ्यपद्यत।
कृतावलोपान्तां मत्वा सोऽनड्वानिव न क्षमे।। ४८.५३ ।।
गोधर्म्मन्तु परं मत्वा स्नुषान्तामभ्यपद्यत।
निर्भर्त्स्य चैनं रुद्ध्वा च बाहुभ्यां सम्प्रगृह्य च।। ४८.५४ ।।
भाव्यमर्थन्तु तं ज्ञात्वा माहात्म्यात्तमुवाच सा।
विपर्ययन्तु त्वं लब्ध्वा अनड्वानिव वर्त्तसे।। ४८.५५ ।।
गम्यागम्यं न जानीषे गोधर्मात् प्रार्थयन् सुताम्।
दुर्वृत्तं त्वान्त्यजाम्यद्य गच्छ त्वं स्वेन कर्म्मणा।। ४८.५६ ।।
काष्ठे समुद्रे प्रक्षिप्य गङ्गाम्भसि समुत्सृजत्।
यस्मात्त्वमन्धोवृद्धश्च भर्त्तव्योदुरधिष्ठितः।। ४८.५७ ।।
तमुह्यमानं वेगेन स्रोतसोऽभ्यासमागतः।
जग्राह तं स धर्मात्मा बलिर्वैरोचनिस्तदा।। ४८.५८ ।।
अन्तः पुरे जुगोप्यैनं भक्ष्यभोज्यैश्च तर्पयन्।
प्रीतश्चैवं वरेणैवच्छन्दयामास वै बलिम्।। ४८.५९ ।।
तस्माच्च स वरं वव्रे पुत्रार्थे दानवर्षभः।
सन्तानार्थं महाभाग! भार्य्यायां मम मानद।।
पुत्रान् धर्मार्थतत्त्वज्ञानुत्पादयितुमर्हसि।। ४८.६० ।।
एवमुक्तोऽर्थ देवर्षिस्तथास्त्वित्युक्तवान् प्रभुः।
स तस्य राजा स्वां भार्य्यां सुदेष्णां नाम प्राहिणोत्।
अन्धं वृद्धञ्च तं ज्ञात्वा न सा देवी जगाम ह।। ४८.६१ ।।
शूद्रान्धात्रेयिकां तस्मै अन्धाय प्राहिणोत्तदा।
तस्यां काक्षीवदादींश्च शूद्रयोनावृषिर्वशी।। ४८.६२ ।।
जनयामास धर्मात्मा शूद्रानित्येवमादिकम्।
उवाच तं बली राजा द्रृष्ट्वा काक्षीवदादिकान्।। ४८.६३ ।।
प्रवीणानृषिधर्म्मस्य चेश्वरान् ब्रह्मवादिनः।
विद्वान् प्रत्यक्षधर्माणां बुद्धिमान् वृत्तिमान् शुचीन्।। ४८.६४ ।।
ममैवचेति होवाच तं दीर्घतमसं बलिः।
नेत्युवाच मुनिस्तं वै ममैवमितिचाब्रवीत्।। ४८.६५ ।।
उत्पन्नाः शूद्रयोनौ तु भवच्छन्दे सुरोत्तम।
अन्धं वृद्धञ्च मां ज्ञात्वा सुदेष्णा महिषी तव।।
प्राहिणोदवमानान् मे शूद्रां धात्रेयिकां नृप।। ४८.६६ ।।
ततः प्रसादयामास बलिस्तमृषिसत्तमम्।
बलिः सुदेष्णान्तां भार्य्यां भर्त्सयामास दानवः।। ४८.६७ ।।
पुनश्चैनामलङ्कृत्य ऋषये प्रत्यपादयत्।
तां स दीर्घतमा देवीं तथा कृतवतीं तदा।। ४८.६८ ।।
दध्ना लवणमिश्रेण स्वसक्तं मधुकेन तु।
लिहमाम जुगुप्सन्ती आपादतलमस्तकम्।।
ततस्त्वं प्राप्स्यसे देवि! पुत्रान् वै मनसेप्सितान्।। ४८.६९ ।।
तस्य सा तद्वचो देवी सर्वं कृतवती तदा।
तस्य सा पानमासाद्य देवी परिहरत्तदा।। ४८.७० ।।
तामुवाच ततः सोऽथ यत्ते परिहृतं शुभे।
विना पानं कुमारन्तु जनयिष्यसि पूर्वजम्।। ४८.७१ ।।
सुदेष्णोवाच।
नार्हसि त्वं महाभाग! पुत्रं मे दातुमीद्रृशम्।
तोषितश्च यथाशक्त्या प्रसादं कुरु मे प्रभो।। ४८.७२ ।।
तथापचाराद्देव्येष नान्यथा भविता शुभे।
नैव दास्यति पुत्रस्ते पौत्रो वै दास्यते फलम्।। ४८.७३ ।।
तस्यापानं विना चैव योग्यभावो भविष्यति।
तस्माद्दीर्गतमाङ्गेषु कुक्षौ स्पृष्ट्वेदमब्रवीत्।। ४८.७४ ।।
प्राशितं यद्यदग्रेषु न सोपस्थं शुचिस्मिते।
तेन तिष्ठन्ति ते गर्भो पौर्णमास्यामि वोडुराट्।। ४९.७५ ।।
भविष्यन्ति कुमारास्ते पञ्चदेवसुतोपमाः।
तेजस्विनः सुवृत्ताश्च यज्वानो धार्मिकाश्चते।। ४८.७६ ।।
सूत उवाच।
तदंशस्तु सुदेष्णाया ज्येष्ठः पुत्रो व्यजायत।
अङ्गस्तथा कलिङ्गश्च पुण्ड्रः सुह्मस्तथैव च।। ४८.७७ ।।
वङ्गराजस्तु पञ्चैते बलेः पुत्राश्च क्षेत्रजाः।
इत्येते दीर्घतमसा बलेर्दत्ताः सुतास्तथा।। ४८.७८ ।।
प्रतिष्ठामागतानां हि ब्राह्मण्यं कारयंस्ततः।
ततो मानुषयोन्यां स जनयामास वै प्रजाः।। ४८.७९ ।।
ततस्तं दीर्घतमसं सुरभिर्वाक्यमब्रवीत्।
विचार्य यस्माद् गोधर्मं प्रमाणन्ते कृतं विभो।। ४८.८० ।।
भक्त्या चानन्ययाऽस्मासु तेन प्रीतास्मि तेऽनघ।
तस्मात्तुभ्यन्तमोदीर्घमाघ्रायापनुदामि वै।। ४८.८१ ।।
बार्हस्पत्यस्तथैवैष पाप्मा वै तिष्ठति त्वयि।
जरां मृत्युं तमश्चैव आघ्रायापनुदामि ते।। ४८.८२ ।।
सद्यः स घ्रातमात्रस्तु असितोमुनिसत्तम!।
आयुष्यमांश्च वपुष्मांश्च चक्षुष्मांश्च ततोऽभवत्।। ४८.८३ ।।
गोभ्याहते तमसि वै गौतमस्तु ततोऽभवत्।
काक्षीवांस्तु ततो गत्वा सहपित्रा गिरिव्रजम्।। ४८.८४ ।।
द्रृष्ट्वा स्पृष्ट्वा पितुः सो वै ह्युपविष्टश्चिरन्तपः।
ततः कालेन महता तपसा भावितस्तु सः।। ४८.८५ ।।
विधूय मातृजं कायं ब्राह्मण्यं प्राप्तवान् विभुः।
ततोऽब्रवीत्पिता तं वै पुत्रवानस्म्यहं त्वया ।। ४८.८६ ।।
सत्पुत्रेण तु धर्मज्ञ! कृतार्थोऽहं यशस्विना।
मुक्त्वात्मानं ततोऽसौ वै प्राप्तवान् ब्रह्मणः क्षयम्।। ४८.८७ ।।
ब्राह्मण्यं प्राप्य काक्षीवान् सहस्रमसृजत् सुतान्।
कौष्माण्डा गौतमाश्चैव स्मृताः काक्षीवतः सुताः।। ४८.८८ ।।
इत्येष दीर्घतमसो बलेर्वैरोचनस्य च।
समागमो वः कथितः सन्ततिश्चोभयोस्तथा।। ४८.८९ ।।
बलिस्तानभिनन्द्याह पञ्चपुत्रानकल्मषान्।
कृतार्थः सोऽपि धर्मात्मा योगमायावृतः स्वयम्।। ४८.९० ।।
अद्रृश्यः सर्वभूतानां कालापेक्षः स वै प्रभुः।
तत्राङ्गस्य तु दायादो राजासीद्दधिवाहनः।। ४८.९१ ।।
दधिवाहनपुत्रस्तु राजा दिविरथः स्मृतः।
आसीद्दिविरथापत्यं विद्वान् धर्मरथोनृपः।। ४८.९२ ।।
स हि धर्मरथः श्रीमांस्तेन विष्णुपदे गिरौ।
सोमः शुक्रेण वै राज्ञा सहपीतो महात्मना।। ४८.९३ ।।
अथ धर्मरथस्याभूत् पुत्रश्चित्ररथः किल।
तस्य सत्यरथः पुत्रस्तस्माद्दशरथः किल।। ४८.९४ ।।
लोमपाद इति ख्यातस्तस्य शान्ता सुताभवत्।
अथ दाशरथिर्वीरश्चतुरङ्गो महायशाः।। ४८.९५ ।।
ऋष्यश्रृङ्गप्रसादेन जज्ञे स्वकुलवर्धनः।
चतुरङ्गस्य पुत्रस्तु पृथुलाक्ष इति स्मृतः।। ४८.९६ ।।
पृथुलाक्षसुतश्चापि चम्पनामा बभूव ह।
चम्पस्य तु पुरी चम्पा पूर्व या मालिनोऽभवत्।। ४८.९७ ।।
पूर्णभद्रप्रसादेन हर्यङ्गोऽस्य सुतोऽभवत्।
जज्ञे विभाण्डकाच्चास्य वारणः शत्रुवारणः।। ४८.९८ ।।
अवतारयामास महीं मन्त्रैर्वाहनमुत्तमम्।
हर्यङ्गस्य तु दायादो जातो भद्ररथः किलः।। ४८.९९ ।।
अथ भद्ररथस्यासीत् बृहत् कर्मा जनेश्वरः।
बृहद्भानुः सुतस्तस्य तस्माज्जज्ञे महात्मवान्।। ४८.१०० ।।
बृहद्भानुस्तु राजेन्द्रो जनयामास वै सुतम्।
नाम्ना जयद्रथं नाम तस्मात् बृहद्रथो नृपः।। ४८.१०१ ।।
आसीत् बृह्द्रथाच्चैव विश्वजिज्जनमेजयः।
दायादस्तस्य चाङ्गो वै तस्मात् कर्णोऽभवन्नृपः।। ४८.१०२ ।।
कर्णस्य वृषसेनस्तु पृथुसेनस्तथात्मजः।
एतेऽङ्गस्यात्मजाः सर्वे राजानः कीर्तिता मया।।
विस्तरेणानुपूर्व्याच्च पूरोस्तु श्रृणुत द्विजाः।। ४८.१०३ ।।
ऋषय ऊचुः।
कथं सूतात्मजः कर्णः कथमङ्गस्य चात्मजः।
एतदिच्छामहे श्रोतुमत्यन्तकुशलोह्यसि।। ४८.१०४ ।।
सूत उवाच।
बृहद्भानुसुतो जज्ञे राजा नाम्ना बृहन्मनाः।
तस्य पत्नीद्वयं ह्यासीच्छैव्यस्य तनये ह्युभे।।
यशोदेवी च सत्या च तयोर्वंशञ्च मे श्रृणु।। ४८.१०५ ।।
जयद्रथन्तु राजानं यशोदेवी ह्यजीजनत्।
सा बृहन्मनसः सत्या विजयं नाम विश्रुतम्।। ४८.१०६ ।।
विजयस्य बृहत्पुत्रस्तस्य पुत्रो बृहद्रथः।
बृहद्रथस्य पुत्रस्तु सत्यकर्मा महामनाः।। ४८.१०७ ।।
सत्यकर्मणोऽधिरथः सूतश्चाऽधिरथः स्मृतः।
यः कर्णं प्रतिजग्राह तेन कर्णस्तु सूतजः।।
तच्चेदं सर्वमाख्यातं कर्णं प्रति यथोदितम्।। ४८.१०८ ।।


text:
न तातो न माता न बन्धुर्न दाता, न पुत्रो न पुत्री न भृत्यो न भर्ता।
न जाया न विद्या न वृत्तिर्ममैव, गतिस्त्वं गतिस्त्वं त्वमेका भवानि।।1।।
भवाब्धावपारे महादु:खभीरु:, पपात प्रकामी प्रलोभी प्रमत्त:।
कुसंसार-पाश-प्रबद्ध: सदाSहं, गतिस्त्वं गतिस्त्वं त्वमेका भवानि।।2।।
न जानामि दानं न च ध्यान-योगं, न जानामि तन्त्रं न च स्तोत्र-मन्त्रम्।
न जानामि पूजां न च न्यासयोगम्, गतिस्त्वं गतिस्त्वं त्वमेका भवानि।।3।।
न जानामि पुण्य़ं न जानामि तीर्थं, न जानामि मुक्तिं लयं वा कदाचित्।
न जानामि भक्तिं व्रतं वाSपि मातर्गतिस्त्वं गतिस्त्वं त्वमेका भवानि।।4।।
कुकुर्मी कुसंगी कुबुद्धि कुदास:, कुलाचारहीन: कदाचारलीन:।
कुदृष्टि: कुवाक्यप्रबन्ध: सदाSहं, गतिस्त्वं गतिस्त्वं त्वमेका भवानि।।5।।
प्रजेशं रमेशं महेशं सुरेशं, दिनेशं निशीथेश्वरं वा कदाचित्।
न जानामि चाSन्यत् सदाSहं शरण्ये, गतिस्त्वं गतिस्त्वं त्वमेका भवानि।।6।।
विवादे विषादे प्रमादे प्रवासे, जले चाSनले पर्वते शत्रुमध्ये।
अरण्ये शरण्ये सदा मां प्रपाहि, गतिस्त्वं गतिस्त्वं त्वमेका भवानि।।7।।
अनाथो दरिद्रो जरा-रोगयुक्तो, महाक्षीणदीन: सदा जाड्यवक्त्र:।
विपत्तौ प्रविष्ट: प्रणष्ट: सदाSहं, गतिस्त्वं गतिस्त्वं त्वमेका भवानि।।8।।
इति श्रीमच्छंकराचार्यकृतं भवान्यष्टकं सम्पूर्णम्।।


text:
भारतस्य संविधानम्
भारतस्य संविधानं नाम प्रजानां प्रशासनस्य नियमानुशासनानां ग्रन्थः । सर्वकारस्य मूलरचनस्य मार्गदशकम् एतत् संविधानम् । एतत् क्रि.श.१९४७तमे वर्षे डिसेम्बर् मासस्य ९दिनाङ्कात् क्रि.श.१९४९तमवर्षस्य नवेम्बर् २६दिनाङ्कपर्यन्तं भारतसंविधानरचनकार्यम् अनुवृत्तम् । क्रि.श.१९५०तमे वर्षे जनवरिमासस्य २६दिनाङ्के कार्ये अनुष्ठितम् । अतः भारते प्रतिवर्षं तद्दिनं गणराज्योत्सवः आचर्यते । भारतीयसंविधानस्य ४४४विधयः १० अनुच्छेदाः च विद्यन्ते । नैकाः परिष्काराः अस्य अभवन् । विश्वस्य लिखितेषु संविधानेषु भारतस्य संविधानग्रन्थः अतिबृहत् अस्ति । अस्य संविधानस्य आङ्ग्लभाषायाः आवृत्तौ १,१७,३६९पदानि सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
संविधानस्य गरिमासम्पाद्यताम्
संविधानं तु देशस्य प्रजाप्रशासनव्यवस्थायाः तन्नाम सर्वकारस्य रचनस्य निर्वहणस्य च नियमान् सूचयति । एतत् सर्वकारस्य कार्याङ्गं, शासकाङ्गं, न्यायाङ्गम् इति अङ्गत्रयं व्यवस्थापयति । संविधानं तु प्रत्येकम् अङ्गस्य अधिकारस्य व्याप्तिं निर्दिश्य उत्तरदायित्वं च निश्चिनोति । भिन्नेषु अङ्गेषु पारस्परिकसम्बन्धं नियन्त्रयति । सर्वर्कारः संविधानानुगुणमेव शासनं रचयति । देशस्य लक्ष्यं प्रजाप्रभुत्वम्, समाजवादः, जात्यतीतत्वम्, राष्ट्रियसमग्रता इति संविधानं स्पष्टं करोति । संविधानं प्रजानां मूलभूतान् अधिकारान् कर्तव्यानि च बोधयति ।
इतिहासःसम्पाद्यताम्
द्वितीयमहायुद्धम् क्रि.श.१९४५तमे वर्षे मे मासस्य नवमे दिने [[युरोप्]नगरे पर्यवसानम् अवाप्नोत् । तस्मिन् एव वर्षे जुलै मासे युनैटेड् किङ्ग्डम्राज्ये नूतनः सर्वकारः अधिकारारूढः । अयं सर्वकारः भारतीयनीतिः (इण्डियन् पालिसि) इति नियमम् उद्घुष्य संविधानस्य परिरेखं निर्मातुं समितिमेकाम् अरचयत् । जनत्रयस्य ब्रिटिष्-मन्त्रिणां गणः भारतपारतन्त्र्यस्य परिहारं शोधितुम् भारतमागच्छत् । क्रि.श.१९४६तमे वर्षे ब्रिटिष् सम्पुटसमित्या अयं गणः क्याबिनेट् मिशन् (Cabinet Mission) इति नामाङ्कितः। संविधानस्य स्वरूपं चिन्तयित्वा संविधानस्य परिरेखस्य रचनाय समित्या अनुसरणीयस्य कार्यविधानस्य स्पष्टं चित्रम् अयच्छत् । ब्रिटिष्-भारतस्य २९६विधानसभायाः स्थानेषु निर्वाचनं क्रि.श.१९४६तमे वर्षे अगस्ट्-मासे समाप्तम् । क्रि.श.१९४७तमवर्षस्य अगस्ट्मासस्य १५ तमे दिनाङ्के यदा भारतदेशः स्वतन्त्रः अभवत् तदा संविधानरचनसमितिः अपि सम्पूर्णस्वतन्त्रा अभवत् । समितिः क्रि.श.१९४७तमे वर्षे डिसेम्बर्मासस्य ९ दिने कार्यस्य आरम्भम् अकरोत् ।
संविधानरचनसभासम्पाद्यताम्
भारतीयप्रजाः प्रान्तीयसभासदस्यान् चितवन्तः ते सदस्याः संविधानरचनसभायः सदस्यान् चितवन्तः । भारतस्य संविधानरचनसभायां विविधप्रदेशानां विविधसमुदायानां जनाः विविधाः राजनैतिकचिन्तनशीलाः आसन् । जवाहरलाल नेह्रू, सरदार् वल्लभभायी पटेल्, मौलान अब्दुल् कलाम् आजाद्, श्यामप्रसाद् मुखर्जी इत्यादयः संविधानरचनस्य चिन्तनसभायां भागम् अवहन् । परिशिष्टवर्गस्य त्रिंशत् अंशिकाः जानाः अपि आसन् । आङ्ग्लभारतीयजनानां प्रतिनिधिः फ्राङ्क् एण्टनि पार्सिजनानां प्रतिनिधिः एच्.पि.मोदि इत्यादयः अपि आसन् । क्रैस्तानां प्रतिनिधिः हरेन्द्रकुमार् मुखर्जी अल्पसङ्ख्याकसमितेः अध्यक्षः अभवत् । सरोजिनि नैडु विजयलक्ष्मी पण्डित् प्रधाने महिलासदस्ये आस्ताम् । डा.सच्चिदानन्द सिन्हा संविधानसभायाः प्रथमः अध्यक्षः अभवत् । डा.राजेन्द्रपरसाद्महोदयः द्वितीयः अध्यक्षः अभवत् । डा.बि.आर्.अम्बेड्कर्महोदयः संविधानपरिरेखसमितेः अध्यक्षरूपेण चितः । संविधानरचनस्य समावेशः द्विवर्षोत्तरं ११मासाः, १८दिनानि समचलत् । अस्मिन् समावेशे सार्वजनिकानां पत्रिकाजनानां च मुक्तः प्रवेशावकाशः आसीत् ।
आशयचिन्तनम्सम्पाद्यताम्
संविधानस्य मूलतत्त्वानि जवाहरलाल नेह्रूमहोदयः स्वस्य आशयचिन्तनम्" इति पुस्तके स्पष्टं लिखितवान् ।
-
- भारतदेशः स्वतन्त्रः सार्वभौमः गणराज्यम् च ।
- भारतदेशः नाम ब्रिटिष् भारतस्य प्रदेशयुकः, भारतस्य एकीकृतताज्यनि, अपि च भारते अन्तगन्तुम् इच्छुकप्रदेशानां समूहः ।
- राज्यसमूहे आगन्तुम् इच्छुकानि स्वायत्तघटाकानि भवेयुः ते सर्वाधिकारान् कर्वव्यानि च सञ्चालयितुम् अर्हाः भवन्ति ।
- स्वतन्त्रः सार्वभौमः भारतदेशः तस्य सांविधानिकाः सर्वे अधिकारिणाः अधिकरणानि च भारतस्य प्राजा एव भवन्ति ।
- भारतस्य प्रजानां सामाजिकः आर्थिकः राजकीयः च न्यायः समानः । तेषां शासनस्य पुरतः सामानस्थानमानाः अवकाशाः भवन्ति । अपि च शसननियमाः सार्वजनिकसदाचारेषु मितवचनम्, अभिव्यक्तिः, विश्वासः, भक्तिः,पूजाः, उद्योगाः, सहवासः, कर्म, एतेषां मूलभूताधिकारः कर्तव्यानि च आस्वासितानि दीयते चापि ।
- अल्पसङ्ख्यातानां पश्चगानाम् अरण्यवासिनां दीनानां परिशिष्टजातीयानां च योग्या सुरक्षा भवति ।
- भरतस्य पञ्चभूतात्मकः परिसरः शासननियमानुगुणं परिरक्ष्यते ।
- अस्य देशस्य मुनुकुलस्य उद्धारार्थं सम्पूर्णतया मनः पूर्वकं प्रयत्नः विधीयते ।
वैशिष्ट्यानिसम्पाद्यताम्
भारतदेशस्य लिखितः संविधानग्रन्थः अन्यदेशानाम् अपेक्षया विभिन्नः अतिविशिष्टः चास्ति ।
समाजोत्थनस्य श्रद्धासम्पाद्यताम्
भारतीयसंविधानास्य मुक्तप्रजाप्रभुत्वस्य सिद्धन्तस्य निरूपणेषु पश्चिमात्यन्यायशास्त्रस्य प्रभावः गणनीयप्रमाणेन अस्ति । किन्तु भारते तदानीन्तनकाले विद्यमानस्य सामाजिकयाः असमानतायाः निर्मूनस्य उद्देशाः समाजोत्थानस्य आकाङ्क्षाः तत्त्वानि नियोजितानि । संविधनतज्ञः पाश्चात्त्यः ग्रानिव्ल् आस्टिनन् सरोवोद्धारार्थं समाजस्य पुनश्चेनयितुं च इतोपि उत्तमः संविधानग्रन्थः जगति कुत्रापि नास्ति इति उक्तवान् ।
केन्द्रीकरणम्सम्पाद्यताम्
संविधानास्य अधीने अधिकारसूत्राणि प्रधानमन्त्रिणः हस्तगतानि सन्ति । भारते अनेकाः जातयः अनेकाः विभागः प्रान्तभेदाः इत्यादिवैविध्यम् अस्ति चेदपि केन्द्रीकरणं तु संविधाने विनिविष्टम् । महात्मागान्धिमहोदयस्य अनुयायिनः प्रदेशिकप्राधान्ययुक्तं विकेन्द्रीकृता पञ्जायतपद्धतिः अनुष्ठानयोग्या इति अभिप्रायुताः आसन् । किन्तु जवाहरलाल नेह्रू अनुयायिनां प्रभावः अधिकः भूत्वा प्रबला केन्द्रीकृतसांसदीयराज्यानाम् एकीकरणव्यवस्था प्रचालिता । संविधानस्थापनायाः अनन्तरं क्रमेण प्रन्त्याः जनविभागः च स्व वैशेष्येन अधिकधिकारम् ऐच्छन् । एषा प्रगतिः संविधानस्य संविधानस्य केन्द्रीकरणतत्त्वस्य असम्मतम् अस्ति । किन्तु संविधाने अन्वितानाम् भारतीयनिर्वाचनप्राधिकारः, सर्वोच्चन्यायालयः इत्यादीनां समतोलनं रक्षितम् । कालक्रमेण प्रान्तीयाः राजकीयपक्षाः प्रबल्यमप्नुवति अतः केन्द्रे अम्मिश्रसर्वकारः अधिकारं प्राप्नोति । अनेन अधिकारः विकेन्द्रीकृतः सम्भवति ।
अन्यदेशसंविधानेभ्यः अङ्ग्रीकृतानिसम्पाद्यताम्
- वेस्ट्मिनिस्टर् पद्दतिः ।
- एकस्वाम्यपौरत्वम् ।
- न्यायस्य प्रभुत्वम् ।
- लोकसभाध्यक्षः तस्य पात्रं च ।
- शासनरचविधानम् ।
- न्यायनिर्धारस्य कार्यविधानम्
- मूलभूताधिकाराः ।
- राज्यानाम् एकीकरणस्य सर्वकारः ।
- न्यायाङ्गस्य स्वातन्त्र्यम् । शासकाङ्गनिर्णयस्य परिशीलनाधिकारः ।
- राष्ट्रपतिः एव महासेनापरमाधिकारी ।
- न्यायनिर्णयस्य कार्यशैली ।
- सर्वकारीयकार्यविधानस्य सांवधानिकप्रक्रिया ।
- स्वातन्त्र्यम्, समानता, भ्रातृत्त्वम् इत्यादयः आदर्शगुणाः ।
- रज्यानाम् एकीकरणेन प्रबलः केन्द्रसर्वकारः ।
- केन्द्रसर्वकारे राज्यसर्वकारस्य नियन्त्रणम् ।
- प्रस्तुतविषयानाम् आवली ।
- रज्ययोः मध्ये अनिर्बद्धं वाणिज्यम् ।
- मूलभूताधिकाराः ।
- सर्वकारीयकार्यनियमस्य आग्रहः ।
- मूलभूतानि कर्तव्यानि ।
- आपत्कालीनव्यवस्था ।
सांविधानिकपीठिकासम्पाद्यताम्
भारतस्य संविधाने पीठिकाभागः एवं वर्तते ।
इयं पीठिका भारतस्य संविधानस्य कश्चन भागः न । यतो हि एतां न्यायालये प्रयोक्तुं न शक्यते । संविधाने द्वन्द्वः यदि भवति तर्हि अनया पीठिकया परिहर्तुं शक्यते । अतःसर्वोच्चन्यायालयः एतां संविधानस्य अंशः इति परिगणितवान् । पूर्वं पीठिकायां सार्वभौमं प्रजाप्रभुत्वं गणराज्यम् इति आसीत् । यदा अस्य संविधानस्य क्रि.श.१९७६तमवर्षे परिष्कारः कृतः तदा 'समाजवदी' 'जात्यतीतः' इति पदे योजिते ।
पीठिकियाः महत्त्वम्सम्पाद्यताम्
पीठिकायां कानिचन वाक्यानि भारतस्य संविधानस्य कानिचन मूलभूतमौल्यानि सात्विकांशान् च प्रदर्शयन्ति । पीठिका अस्य संविधानस्य दिक्सूची इव कार्यं करोति । न्यायाधीशाः अनेन एव मार्गेण संविधानं व्याख्याय समुन्नयति । पीठिकायां केचन अंशाः परिष्करं नार्हन्ति इति सर्वोच्चन्यायालयेन दृढीकृतम् ।
पीठिकापदनिरूपणम्सम्पाद्यताम्
सार्वभौमःसम्पाद्यताम्
सार्वभौमः इति पदस्य अर्थः अत्र परमाधिकारः अथवा स्वातन्त्र्यम् इति । भारतदेशः आन्तर्ये बाह्ये च स्वतन्त्रः इति भावः । बाह्यरूपेण कस्यचितपि देशस्य श्क्तेः अधीनः नास्ति । अपि च आन्तरङ्गिकरूपेण मुक्तः एव । प्रजाभिः चिताः एव जनाः सर्वकारं सञ्चालयन्ति ।
समाजवादीसम्पाद्यताम्
समाजवादी इति पदं क्रि.श.१९७६तमे वर्षे ४२तमे परिष्कारे योजितम् । अस्य अर्थः सामाजिकम् आर्थिकं च समानता सर्वत्र भवति इति । सामाजिकं समानता नाम धर्मस्य जात्याः लिङ्गस्य भाषायाः च आधारेण तरतमभावः न प्रदर्शनीयः । सर्वेषामपि सर्वत्र समानाः अवकाशाः इति । आर्थिकसमानता नाम भारतसर्वकारः सर्वेषामपि समानम् अवकाशं सर्वेषामपि योग्यं जीवनस्तरं प्रकल्पयितुं यतते । इत्युक्ते कस्यचित् सुखीराज्यस्य निर्माणे देशः बद्धकङ्कणः इति ।
जात्यतीतःसम्पाद्यताम्
पीठिकायाम् उपयुक्तस्य जात्यतीतः पदस्य अयमर्थं सर्वधर्ममतकुलानां स्वे स्वे परम्पराः आचारन् पापयितुं समानः अवकाशः इति । क्रि.श.१९७६तमे वर्षे कृते ४२तमे परिष्कारे एतत् पदं संविधाने योजितम् । अस्मिन् देशे प्रत्येकं जनस्य स्वस्य मतस्य धर्मस्य वा स्वीकारे प्रचारे च अधिकारः अस्ति । तथैव परेषां धर्मस्य मतस्य वा विषये हस्तक्षेपं न कुर्यात् । सर्वकारेण कस्यचिदपि धर्मस्य मतस्य विषये पक्षपाती न भवेत् । सर्वकारीयशालासु यस्य कस्यापि मतस्य प्रचारः न करणीयः इति ।
प्रजापभुत्वम्सम्पाद्यताम्
प्रजाप्रभुत्वम् पदस्य अयमर्थः अस्मिन् भारते देशे राज्यसर्वकाररचनार्थं केन्द्रसर्वकारस्य निर्माणार्थं च देशस्य प्रजाः एव स्वमतदानेन निर्वाचनेषु चयनं कुर्वन्ति । भरतस्य सर्वेजनाः येषाम् अयुः १८वर्षादधिकं भवति ते शसनबद्धमतं दातुं शक्नुवन्ति । अत्र धर्मस्य मतस्य कुलस्य जातेः लिङ्गस्य शिक्षायाः वा भेदेन विना मताधिकारम् अर्हन्ति ।
=गणतन्त्रम्सम्पाद्यताम्
गणतन्त्रं राजाधिकरस्य विरुद्धम् अस्ति । प्रभुप्रशासने कश्चिदेकः राज्यस्य परमाधिकारी भवति । पितुः अनन्तरं पुत्रः इति वंशपारम्पर्यस्य आधारेण राजानः भवन्ति । प्रजाप्रभुत्वपद्धतौ तु प्रजा एव प्रभवः भवन्ति । प्रजप्रभुत्वस्य गणतन्त्रे राज्यस्य मुख्यं निर्दिष्टकलावधिपर्यन्तं शासनाधिकरी इति चयनं कुर्वन्ति । राष्ट्रपतिः ५वर्षाणि यावत् अधिकारे तिष्ठति ।
अनुच्छेदाःसम्पाद्यताम्
संविधाने अनुच्छेदान् परिष्कारपूर्वकं योजयितुं शक्यते । इदानीं विद्यामानाः १२अनुच्छेदाः सपरिष्काराः भवन्ति । राज्यसर्वकाराणां केन्द्रपसाशितप्रदेशानां च अधिकारस्य परमावधिः, उन्नताधिकारिणां वेतनं, प्रमाणवचनस्य विधयः राज्यसभा, राज्यानां विधानपरिषत्, उन्नतसदनम्, प्रतिराज्यं निर्वाचनस्थानानं सङ्ख्यानिश्चयः, अनुसूचितविभागानां प्रशसनस्य नियन्त्रणस्य च विशेषव्यवस्थायाः निर्माणम्, अस्स्मराज्यस्य वनवसिनां प्रदेशस्य प्रसासस्य व्यवस्थायाः प्रकल्पनम् । केन्द्रसर्वकारस्य राज्यसर्वकारस्य च उत्तरदायित्वस्य आवली, अधिकृताः भाषाः, स्थनम् अवधेः च प्रगतिः, भारतेन सह सिक्किंराज्यस्य संयोगः, संसत्सदस्याः विधानसभासदस्यानां पक्षान्तरं विरुध्य विशेषनियमसर्जनम्, ग्रामीणाभिवृद्धिः, नगरपरियोजनाः ।
परिष्काराःसम्पाद्यताम्
भरतस्य संविधानस्य परिष्कर्तुम् एवं प्रक्रियाः सन्ति ।
- संसदि सामान्यबहुमतेन । इत्युक्ते सति यदा संविधानस्य नुच्छेदः परिष्कारम् अपेक्ष्य संसदि प्रस्तूयते तदा सांसदानां सख्ङ्ख्यायाः अर्धाधिकाः अनुमोदयन्ति तदा परिष्कारस्य विषयं राष्ट्रपतेः अनुमतिप्राप्त्यर्थे प्रेषयितुं शक्यते ।
- संसदि विशेषबहुमतेन शक्येते परिष्कारः । यदा संसदि अर्धाधिकसङ्ख्याकाः सांसदाः उपस्थिताः भवन्ति । तेषु ३भागेषु भागद्वयम् अङ्गीकरोति चेत् तदा अपि परिष्कारस्य विषयं राष्ट्रपतेः अनुमतिप्राप्त्यर्थे प्रेषयितुं शक्यते ।
- केन्द्रराज्ययोः सम्बन्धविषयेऽपि उपर्युक्तविधानेन एव परिष्कारः शक्यते । अनेन सह कनिष्टपक्षे सर्वेषु राज्येषु अर्धसङ्खाकानि राज्यानि विशेषबहुमां साधयन्ति चेत् परिष्कारस्य विषयं राष्ट्रपतेः अनुमतिप्राप्त्यर्थे प्रेषयितुं शक्यते ।
उपर्युक्तविधानेन संविधानस्य परिष्कारः कठिणप्रक्रिया चेदपि भारतस्य संविधानं प्रपञ्चे एव अत्यधिकपरिष्कारयुक्तसंविधानेषु अन्यतमम् अस्ति । सर्वप्रथमः परिष्कारः भारते देशे संविधानरचनस्य वर्षपूर्णात् पूर्वम् एव अभवत् । तदन्तरदिनेषु सामान्यतः वर्षे परिष्कारद्वयं सम्भवति । अन्यदेशे विशेषशासननियमेन (ordinance) यथा नूतननियमान् अनुष्ठाने आनयन्ति तथा भारते कर्तुं न शक्यते यतः भारतस्यसंविधानम् अतीवविस्तृतः अस्ति । अत्र नूतनशासननियमाः संविधानस्य परिष्कारद्वारा एव आनीयन्ते ।
लेखनानिसम्पाद्यताम्
- प्रथमः भागःभागः - - लेखनानि १- ४ केन्द्रसर्वकारः तस्य प्रशासनं च ।
- द्वितीयः भागः - लेखनानि ५- ११ पौरत्वम् ।
- तृतीयः भागः - लेखनानि १२- ३५ मूलभूताधिकाराः
-
- लेखनानि १४- १८ समानताधिकारः
- लेखनानि १९- २२ स्वातन्त्र्याधिकारः
- लेखनानि २३-२४ परिशोषणविरोधाधिकारः
- लेखनानि २५-२८ धार्मिकस्वातन्त्र्याधिकारः
- लेखनानि २९-३१ सांस्कृतिकः शैक्षणिकः चाधिकारः
- लेखनानि ३२-३५ सांविधानिकपरिहाराधिकारः
- भागः - ४ - सर्वकारस्य कार्यनीतेः सांविधानिकप्रक्रियायुक्तानि लेखनानि ३६ - ५१
- भागः - ४(ए) लेखनम् ५१ अ युक्तम् - प्रत्येकं भारतीयस्य मूलभूताधिकारान् कर्वव्यानि च युक्तानि ।
- भागः - ५ - केन्द्रसर्वकारस्य विषये लेखनयुक्तम्
- अध्यायः - १ - लेखनानि ५२-७८ कार्याङ्गस्य विषये
-
- लेखनानि ५२-७३ भारतस्य राष्ट्रपतिः, भारतस्य उपराष्ट्रपतिः एतयोः विषये ।
- लेखनानि ७४-७५ मन्त्रिपरिषदः विषये
- लेखनम् ७६भारतस्य मुख्यः अटार्नी (व्यवहारपण्डितः)
- लेखनानि ७७-७८ सर्वकारस्यव्यवहारनिर्वहणविषये ।
- अध्यायः - २ - लेखनानि ७९-१२२ भारतस्य संसदःविषये.
-
- लेखनानि ७९-८८ संसदः संविधानस्य विषये ।
- लेखनानि ८९-९८ संसदः अधिकारव्याप्तिविषये ।
- लेखनानि ९९-१०० व्यवहारन् प्रचालनविषये ।
- लेखनानि १०१-१०४ सदस्यानाम् उच्चाटनविषये ।
- लेखनानि १०५-१०६संसत्सदस्यानाम् अधिकारः सौकर्यानि, विशेषाधिकाराणां विषये ।
- लेखनानि १०७-१११ शासकाङ्गस्य कार्यविधानस्य विषये ।
- लेखनानि ११२-११७ आर्थिकविचाराणां कार्यविधानस्य विषये ।
- लेखनानि ११८-१२२ सामान्यकार्यविधानस्य विषये ।
-
- अध्यायः - ३ - लेखनम् १२३ राष्ट्रपतेः शासकाङ्गाधिकारस्य विषये ।
-
- लेखनम् १२३ संसदः विरामकाले राष्ट्रपतेः सुग्रिवाज्ञा संप्रेषणस्य विषये ।
-
- अध्यायः - ४ - लेखनानि १२४-१४७ केन्द्रस्य न्यायाङ्गस्य विषये
-
- लेखनानि १२४-१४७ सर्वोच्चन्यायालयस्य (सुप्रीं कोर्ट्) रचनस्य विषये ।
-
- अध्यायः - ५ - लेखनानि १४८-१५१ भारतस्य कण्ट्रोल् अडिटर् जलरल् विषये ।
-
- लेखनानि १४८ - १५१ काम्प्ट्रोलर् - आडिटर् जनरल्अधिकराणां कर्त्वयानां च विषये ।
-
- भागः - ६ - राज्यानां विषये लेखनानि ।
- अध्यायः - १ - लेखनम् १५२ भारतराज्यस्य सामान्यव्याख्यानम् ।
-
- लेखनम् १५२ - भारतस्य राज्यानां व्याख्यानात् जम्मुकाश्मीरयोः बहिष्करणस्य विषये ।
-
- अध्यायः - ೨ - लेखनानि १५२-१६७ कार्याङ्गस्य विषये
-
- लेखनानि १५३-१६२ राज्यपालस्य विषये,
- लेखनानि १६३-१६४ मन्त्रिपरिषदः विषये ।
- लेखनम् १६५ राज्यस्य अड्वोकेट् जनरल् नियोजनविषये ।
- लेखनानि १६६-१६७ सर्वकारस्य व्यवहाराणां निर्वहणस्य विषये ।
-
- अध्यायः - ३ - लेखनानि १६८ - २१२ राज्यानां शासकाङ्गास्य विषये ।
-
- लेखनानि १६८ - १७७ सामान्यः सन्देशः ।
- लेखनानि १७८ - १८७ राज्यस्य शासकाङ्गस्य अधिकारिणां विषये ।
- लेखनानि १८८ - १८९ कार्यनिर्वहणस्य विषये ।
- लेखनानि १९० - १९२ सदस्यानां निवारणविषये ।
- लेखनानि १९४ - १९५ सभायाः तस्याः सदास्यानां च अधिकारस्य सौलभ्यानां शासननियमैः सुरक्षायाः विषये ।
- लेखनानि १९६ - २०१ सासकाङ्गस्य कार्यविधानस्य विषये ।
- लेखनानि २०२ - २०७ आर्थिकविषयाणां कार्यविधानस्य विषये ।
- लेखनानि २०८ - २१२ अन्यसामान्यकार्यविधानस्य विषये ।
-
- अध्यायः - ४ - लेखनम् २१३ राज्यपलस्य शासकाङ्गाधिकारस्य विषये ।
-
- लेखनम् २१३ - राष्ट्रपतये संसत्सभाकलापकालेषु विधेयकानि दातुम् अधिकारदानस्य विषये ।
-
- अध्यायः - ५ - लेखनानि २१४ - २३१ राज्यानाम् उच्चन्यायालयानां विषये ।
-
- लेखनानि २१४ - २३१ राज्यानां उच्चन्यायालयानां विषये एव ।
-
- अध्यायः - ६ - लेखनानि २३३ - २३७ अधीनन्यायालयानां विषये ।
-
- लेखनानि २३३ - २३७ अधीनन्यायालयानां विषये ।
-
- भागः - ७ - प्रथमानुच्छेदस्य बि भगे विद्यमानस्य राज्यानां विषये ।
-
- लेखनम् २३८ लेखनम् २३८तमस्य परिष्कारः । तस्य स्थाने संविधानस्य (सप्तमः) परिष्कारशासननियमः १९५६ एस् २९ अनुच्छेदः ।
- भागः - ८ - केन्द्रप्रशासितप्रदेशानां विषये लेखनानि ।
-
- लेखनानि २३९ - २४२ प्रशासनम्, सचिवसम्पुटस्य रचनम्, उच्चन्यायालयविषये ।
- भागः - ९ - पञ्चायतरज्यस्य विषषये लेखनानि ।
-
- लेखनानि २४३ - २४३ओ ग्रामसभा पञ्चायतराज्यपद्धतिविषये ।
- भागः - ९ए - नगरपालिकानां विषये लेखनानि ।
-
- लेखनानि २४३पि - २४३ज़ेड् जि नगरपालिकानां विषये ।
- भागः - १० - परिशिष्टसमूहानां प्रदेशस्य विषये लेखनानि ।
-
- लेखनानि २४४ - २४४ए प्रशासनम्, सचिवसम्पुटस्य रचनम्, शासनसभानां विषये ।
- भागः - ११ - केन्द्रराज्ययोः मध्ये विद्यमानसम्बन्धविषये ।
- अध्यायः - १ - लेखनानि २४५ - २५५ शासकाङ्गस्य अधिकारस्य वितरणविषये ।
-
- लेखनानि २४५ - २५५ शासकाङ्गस्य सम्बन्धानां विवरणविषये ।
-
- अध्यायः - २ - लेखनानि २५७ - २६२ प्रशसनस्य सम्बन्धाः ।
-
- लेखनानि २५६ - २६१ - सामान्यम् ।
- लेखनानि २६२ - जलस्य विवादानां विषये ।
- लेखनानि २६३ - राज्यानां मध्ये संयोजनानां विषये ।
-
- अध्यायः - १- लेखनानि २६४ -२९१ आर्धिकविषये ।
-
- लेखनानि २६४ - २६७ सामान्यम् ।
- लेखनानि २६८ - २८१ केन्द्रराज्ययोः मध्ये आयस्य वितरणविषये ।
- लेखनानि २८२ - २९१ अन्यार्थव्यवश्तायाः पूर्वसिद्धताः ।
-
- अध्यायः - २ - लेखनानि २९२ - २९३ ॠणानां विषये ।
-
- लेखनानि २९२ - २९३ राज्यानाम् ऋणग्रहणविषये ।
-
- अध्यायः - ३ - लेखनानि २९४ - ३०० सम्पत्तिः, सन्धयः, अधिकाराः, दायित्वानि, परिदेवनानि इत्यादिविषये ।
-
- लेखनानि २९४ - ३०० सम्पत्तीनाम् अधिकाराः, दायितानि उत्तराधिकाराः ।
-
- अध्यायः - ೪ - लेखनम् ३००ए सम्पत्तेः अधिकाराणां विषये ।
-
- लेखनम् ३००ए - नियमबाहिरसम्पत्सङ्ग्रहस्य नियन्त्रणविषये ।
-
- भागः - १३ - भारतस्य अन्तः एव वाणिज्योद्यमस्य विषये लेखनानि ।
-
- लेखनानि ३०१ - ३०५ वाणिज्यस्य स्वातन्त्र्यं अपि च तस्मिन् विषये राज्यानां निर्बन्धाधिकारस्य विषये ।
- लेखनम् ३०६ - निरस्तम् - तस्य स्थाने संविधानस्य सप्रमः परिष्कारस्य शासननियमः १९५६ एस्. २९ तस्य अनुच्छेदः ।
- लेखनम् ३०७ - लेखनम् ३०१ - ३०४ एतयोः मध्ये विद्यमानास्य कार्यप्रचालनस्य प्राधिकारनिर्माणस्य विषये ।
- भागः - १४ - राज्यकेन्द्रयोः सेवाप्रकल्पानां विषये ।
- अध्यायः - ५ - लेखनानि ३०८ - ३१४ विविधसेवानां विषये
-
- लेखनानि ३०८ - ३०१३ सेवानां विषये
- लेखनम् ३१४ - निरस्तम् - तस्य स्थाने अष्टाविंशतितमः परिष्कारस्य शासननियमः १९७२एस्. ३ ।
-
- अध्यायः - ३ - लेखनानि ३१५ - ३२३ लोकसेवायोगानां विषये ।
-
- लेखनानि ३१५ - ३२३ लोकसेवायोगानां विषये ।
-
- भागः - १४ए - आयोगानां विषये लेखनानि ।
-
- लेखनानि ३२३ए - ३२३बि
- भागः - १५ - निर्वाचनस्य विषये विविधाः लेखाः स्नति ।
-
- लेखनम्ೆಗಳು ೩೨೪ - ३२९ निर्वाचनानां विषये ।
- लेखनम् ३२९ए - निरस्तम् - तस्य स्थाने संविधानस्य ४४तमस्य परिष्कारस्य शासननियमः १९७८एस्. ३६ ।
- भागः - १६ - केषाञ्चन वर्गीयानां कृते विशेषसौकर्यप्रल्पनस्य विषये ।
-
- लेखनानि ३३० -३४२ आरक्षणस्य विषये ।
- भागः - १७ - अधिकृतभाषाणां विषये लेखनानि
- अध्यायः - १ - लेखनानि ३४२ - २४४ केन्दस्य भाषाणां विषये ।
-
- लेखनानि ३४३ - ३४४ केन्द्रस्य अधिकृतभाषाणां विषये ।
- अध्यायः - ೨ - लेखनानि ३४५ - ३४७ प्रान्तीयभाषाणां विषये ।
-
- लेखनानि ३४५ -३४७ प्रान्तीयभाषाणां विषये ।
-
- अध्यायः - ३ - लेखनानि ३४८ - ३४९ सर्वोच्चन्यायालयः, उच्चन्यायालयाः एतेषां भाषाणां विषये ।
-
- लेखनानि ३४८ - ३४९ सर्वोच्चन्यायालयः, उच्चन्यायालयाः एतेषां भाषाणां विषये ।
-
- अध्यायः - ४ - लेखनानि ३५० - ३५१ विशेषनिदेशकानां विषये ।
-
- लेखनम् ३५० - आक्षेपावेदनस्य भाषायाः विषये ।
- लेखनम् ३५०ए - मातृभाषाया प्राथमिकशीक्षाप्रदानस्य विषये ।
- लेखनम् ३५१ - हिन्दीभाषायाः संवर्धनस्य निदेशः ।
-
- भागः - १८ - आपत्कालात् पूर्वतनव्यवस्थानां विषये लेखनानि ।
-
- लेखनानि ३५२ - ३५९ - आपत्कालीनस्थितेः पूर्वसन्नाहः ।
- लेखनम् ३५९ए - निरस्तम् । तस्य स्थाने संविधानस्य ६३तमस्य परिष्कारस्य शासननियमः १९८९ एस्.३ ।
- लेखनम् ३६० - आर्थिकापत्कालात् पूर्वसन्नाहः ।
- भागः - १९ - अन्यविषयाः ।
-
- लेखनानि ३६१ - ३६१ए - अन्यविषयाः ।
- लेखनम् ३६२ - निरस्तम् । तस्य स्थाने संविधानस्य २७तमस्य परिष्कारस्य शासननियमः १९७१एस्. २ ।
- लेखनानि ३६३ - ३६७ - अन्याः ।
- भागः - २० - संविधानस्य परिष्कारस्य विषयकलेखनानि।
-
- लेखनम् ३६८ - शासनसभायाः संविधानपरिष्काराधिकारः अपिच परिक्षरस्य विधानानि ।
- भागः - २० - तात्कालिकाः विशेषाः च पूर्वसन्नाहाः ।
-
- लेखनानि ३६९ -३७८ए तात्कालिकाः विशेषाः च पूर्वसन्नाहाः ।
- लेखनानि ३७९ - ३९१ - निरस्तम् । तस्य स्थाने संविधानस्य २७तमस्य परिष्कारस्य शासननियमः १९५६एस्. २९ अनुच्छेदः च ।
- लेखनम् ३९२ - सङ्कटकालं परिहर्तुं राष्ट्रपतेः अधिकाराः ।
- भागः - २२ - सङ्क्षिप्तशीर्षिकाः प्रारम्बास्य दिनम् । आरम्भदिनम्, हिन्दीभाषायाः अधिकृतपठ्यम् । निरस्तनम् इत्यदिषु विषयेषु लेखनानि ।
-
- लेखनानि ३९३ -३९५ आरम्भदिनम्, हिन्दीभाषायाः अधिकृतपठ्यम् । निरस्तनम् [१]
टीकाःसम्पाद्यताम्
पाश्चात्त्यसंविधानेन प्रेतिरः भारतस्य संविधानं तेभ्यः विभिन्नम् एव अस्ति । यतः शासकाङ्गम् एव देशस्य शासननियमरचनस्य अङ्गम् इव संविधानं वदति । अनेन शासकाङ्गं तु कार्याङ्गस्य न्यायाङ्गस्य च अपेक्षया बलवत् अस्ति । संविधानस्य मूलभूतः विन्यासः दृढः अस्ति । किन्तु अधिकारलोलुपानां दुरुपयोगाय अपि अवकाशः अस्तीति आक्षेपः श्रूयते । देशेस्मिन् प्रवर्धमानः भ्रष्टाचारः दारिद्र्यं सामाजिकसमस्यः च अस्य साक्षिणः ।


text:
एकदा कश्चिद् राजा कस्यचन पण्डितस्य वैदुष्ये प्रसन्नो भूत्वा तमेकं महिषीं दातुम् आज्ञापितवान्। राजभृत्याः तमेकं जरठां महिषीं अयच्छन्। पण्डितः तां महिषीं नीत्वा राजसमक्षं गत्वा स्वमुखं महिष्याः कर्णयोः समीपं स्थापितवान्। तद् विलोक्य राज्ञा पृष्टं “हे पण्डित, इयं महिषी भवन्तं किं उक्तवती? इति॥ महिष्याः उत्तररूपेण पण्डितः महीपतिं श्लोकमेनं श्रावितवान् –
भर्ता मे महिषासुरः कृतयुगे देव्या भवान्या हत-
स्तस्मात्तद्दिनतो भवामि विधवा वैधव्यधर्मा ह्यहम्।
दन्ता मे गलिताः कुचा विगलिता भग्नं विषाणद्वयम्
वृद्धायां मयि गर्भसंभवविधिं पृच्छन्न किं लज्जसे॥
पण्डितस्य प्रत्युत्पन्नमतित्वात् प्रसन्नो भूत्वा राजा तस्मै एकां यौवनयुक्तां महिषीं अदापयत्॥
प्रसंगोऽयं चौधरी रामसिंहेन विरचितात् “सुभाषितमञ्जूषा” इत्यस्मात् पुस्तकादुद्धृतः।


text:
गतयोर्द्वयोर्निबन्धयो: वैदिकवत्सरारम्भस्य विषये, वैदिकपरम्परायां प्रयुक्तानां समयमानानां विषये, वैदिकाधिमासस्य च विषये विस्तरेणोपस्थापितम्। तयोश्च प्रसङ्गप्राप्ता वेदाङ्गज्योतिषस्था: श्लोकास्तेषां व्याख्याश्च प्रस्तुता:। नूतनवैदिकवत्सरारम्भश्च गतायां शुक्लप्रतिपदायां (दिसम्बर १८ तमे दिने) आसीत्। अस्मिन्नवसरे वेदाङ्गज्योतिषग्रन्थस्य विषयेऽस्मिन् तृतीये निबन्धे चर्चा क्रियते।
ज्योतिषपदस्य प्रायोगिकोऽर्थ:
ज्योतिषमिति बहूनां जनानां मनसि फलादेशपरकं शास्त्रमिति भ्रमो दृश्यते। भविष्यज्ञाने रुचि: स्वाभाविकी च। कतिपये तद्विषयज्ञाश्च तेषां फलादेशविधायकं शास्त्रमेव वैदिकज्योतिषमिति वदन्ति। परं मुख्यायां वैदिकपरम्परायां ज्योतिषमिति कालविधानशास्त्रमेव यथा वेदाङ्गज्योतिषे वर्णितम् । यद्यपि वैदिकपरम्परायां शकुनादीनां विचारो वर्तते, परं तज्ज्योतिषमिति सामान्यरूपेण न कथ्यते। जन्मपत्रिकानिर्माणे फलादेशादिषु च प्रयुक्तस्य आधुनिकस्य फलितज्योतिषस्य मूलञ्च स्पष्टतया न ज्ञायते। नक्षत्रदर्शस्योल्लेखो वेदेऽपि वर्तते(१) परम् अधुना प्रयुज्यमानस्य फलितज्योतिषस्य अर्वाचीनत्वात् परम्परया फलादेशपरका: नाक्षत्रा जना निन्दिता (२,३) इति च कारणात् नक्षत्रदर्शेति पदं वैदिकपरम्परायां कालविधानार्थं ये नक्षत्रदर्शनं कुर्वन्ति स्म तेषां कृते प्रयुक्तमिति ज्ञायते।
वेदाङ्गज्योतिषग्रन्थस्य वेदाङ्गत्वम्
षष्ठस्य वेदाङ्गस्य ज्योतिषस्य मुख्यो ग्रन्थ: क इत्यत्र वैदिकपरम्पराया अनभिज्ञेषु अर्वाचीने काले भ्रम: प्रसरन् दृश्यते। परं वैदिकपरम्परया आगतो वेदाङ्गज्योतिषग्रन्थ एव वेदाङ्गत्वं भजतीत्यत्र प्रमाणानि प्रस्तूयन्ते।
“पञ्चसंवत्सरमयम्” इत्यादिकस्य ग्रन्थस्य वेदाङ्गज्योतिषग्रन्थत्वं मुख्यरूपेण स्वाध्यायाऽध्ययनपरायणानां नित्यब्रह्मयज्ञकारिणां वैदिकानां परम्परया एवाऽवगम्यते। प्रचरत्सु आह्निककृत्यसङ्ग्रहेषु ब्रह्मयज्ञरूप-स्वाध्यायाध्ययनप्रकरणे षण्णां वेदाङ्गानां मध्ये ज्योतिषरूपस्य वेदाङ्गस्य “पञ्चसंवत्सरमयम्” इत्येव प्रतीकः सङ्गृहीतो दृश्यते। लौगाक्षिस्मृतौ, देवीभागवते (११।२०।९) शिवपुराणे (६।१२।९१) चाऽयं प्रतीक: स्वाध्यायप्रकरणे प्रोक्त:(४)।
एतस्या: परम्पराया वहनं निकटभूतकालेऽपि क्रियमाणमिति शङ्करबालकृष्णदीक्षितादिलिखितेभ्यो विवरणेभ्योऽपि ज्ञायते । शङ्करबालकृष्णः कथयति “भारतस्य सर्वेषु प्रान्तेषु ब्राह्मणानां वेदाङ्गज्योतिषग्रन्थस्य पाठः समानोऽस्ति। वैदिका एतं ग्रन्थं साक्षाद् वेदान् न्यूनं न मन्यन्ते” इति(५ )। तथैव आन्ध्रदेशजो वैदिको ज्यौतिषिकश्च धूलिपालकुलजः अर्कसोमयाजी “वेदाङ्गज्यौतिषमिति कश्चिद् ग्रन्थो वर्तते महात्मना लगधेन प्रवर्तित इति प्रतिपादितः यद्यपि याजुषमार्चं चेति वेदाङ्गज्यौतिषं द्विविधं प्रसिद्धं लोके, यथा वेदस् तथैवेदमद्याऽपि कण्ठे वर्तते बहूनां वेदपण्डितानाम्”(६) इति प्रतिपादयति । सुधाकरद्विवेदिनाऽपि “षडङ्गपाठः पुण्यपुञ्जोत्पादक इति समवगम्याऽधीयते लोका इदं वेदचक्षूरूपं याजुषमार्चं च ज्यौतिषमपि”(७) इत्युक्तमस्ति । अन्यस्य कस्याऽपि ज्योतिषग्रन्थस्य तादृशी अध्ययनपरम्परा नाऽस्ति। एतावता च “पञ्चसंवत्सरमयम्” इत्यादेर् ग्रन्थस्य वेदाङ्गज्योतिषग्रन्थत्वं सर्वैरास्तिकैर् जनै: सुदीर्घया परम्परया निश्शङ्कतया मन्यते इति ज्ञायते।
वेदाङ्गज्योतिषग्रन्थस्य पाठभेदा:
आर्चपाठो याजुषश्चेति वेदाङ्गज्योतिषस्य द्वौ पाठौ परम्परया आगतौ प्राप्येते। तयो: क्रमेण षट्त्रिंशत्, चतुश्चत्वारिंशच्च श्लोका: सन्ति। याजुषज्योतिषस्य ४३ तमो लगधमुनेर्नामयुक्त: श्लोक: कतिपयेषु हस्तलिखितपुस्तकेषु श्लोकसङ्ख्यां विना लिखितो दृश्यते परं नेपालदेशे प्राप्तेषु हस्तलिखितपुस्तकेषु सर्वत्र श्लोकसङ्ख्यया सहित एव लिखित इति तस्य श्लोकस्य याजुषवेदाङ्गस्य मूलपाठे समावेशो निश्चित:। आर्चपाठे स्थिता: पञ्चैव श्लोका याजुषे पाठे न पठिता:। याजुषपाठस्थास्त्रयोदश श्लोकाश्च आर्चपाठे न पठिता: । द्वावेव पाठौ परम्परया गुरुमुखपूर्वकादध्ययनादागताविति उभयोरपि बहूनां हस्तलेखानामुपब्धत्वात् विज्ञायते। उपलभ्यमानेषु हस्तलेखेषु पाठभेदाश्च बहवो दृश्यन्ते। उभयो: कतिपये पाठभेदा: कुप्पन्नाशास्त्रिमहोदयेन कृते व्याख्याने पूर्णपाठयो: सहैव प्रदर्शिता: प्राप्यन्ते(८)। आर्चपाठे याजुषपाठापेक्षया पदानां विकृतयोऽधिकतरा दृश्यन्ते। आर्चज्योतिषप्रतिपादिते याजुषज्योतिषप्रतिपादिते च युगगणना-सिद्धान्ते एव भेदोऽस्तीति वदत: प्रभाकरव्यङ्कटेश-होलेमहाशयस्य आर्चज्योतिषे ऊनविंशतिवर्षाणां युगमिति सिद्धान्तोऽस्तीति व्याख्या (९ ) वैदिकपरम्पराविरुद्धा, वेदवेदाङ्गेषु स्मृतिषु अन्येषु च शास्त्रेषु पञ्चवत्सराणां पञ्चवत्सरात्मकस्यैव युगस्य च प्रतिपादनात्।
आथर्वणज्योतिषनामकस्तृतीयो ग्रन्थोऽथर्वेदसम्बद्धत्वेन लभ्यते परं तस्मिन् सप्तानां वासराणामपि प्रयोगस्य दृश्यमानत्वात् स ग्रन्थोऽर्वाचीनोऽथवा तत्र प्रक्षिप्तांशा: सन्तीति वक्तुं शक्यते। तत्र च कालविधानापेक्षया शुभाशुभविचारादय एव सन्तीति तस्य ग्रन्थस्याऽत्र चर्चा न कृता ।
वेदाङ्गज्योतिषस्य पुरातनी परम्परा
यथा वेदानां वैदिकयज्ञस्य च परम्परा अत्यन्तं प्राचीना तथैव वेदाङ्गज्योतिषस्याऽपीति सुखेन बोद्धुं शक्यते। पुराकाले दिवाकरमधुच्छन्दमुखैः कृता वेदाङ्गज्योतिषशास्त्रग्रन्था आसन्निति “ज्योतिश्शास्त्रं तु सुमहन् महामुनिसुरोत्तमैः। दिवाकरमधुच्छन्दमुखैरन्यैश् च कारितम् ।।” इति मार्कण्डेयस्मृतौ वेदाङ्गप्रतिपादनप्रकरणे स्थिताद् वचनाद् (१०) ज्ञायते, नारदसंहितादिषु ग्रन्थेषु ब्रह्मवसिष्ठादयः प्राचीना ज्योतिषशास्त्रप्रवर्तका उक्ता इति तेषामपि ग्रन्था प्राचीने काले आसन्निति ज्ञायते, तथापीदानीं प्राचीनतमो वेदाङ्गज्योतिषशास्त्रग्रन्थो लगधमुनिप्रोक्तः “पञ्चसंवत्सरमयम्” इत्यादिको ग्रन्थ एवोपलभ्यते ।
लगधमुनिप्रोक्तवेदाङ्गज्योतिषग्रन्थरचनाकाल:
लगधमुनिप्रोक्तवेदाङ्गज्योतिषग्रन्थरचनाकालस्य विषये सुधाकरद्विवेदिना “अस्य रचना च भारतात् पूर्वं मन्मते” इत्युक्तम् (७)।
शङ्करबालकृष्णदीक्षितश्च “क्रैस्तवर्षारम्भात् पूर्वं १४१०तमे वर्षे धनिष्ठाया भोगः ९ राशय इति गणिताद् आगच्छति, अतः सिद्धं यत् तस्मिन् वर्षे धनिष्ठाया आरम्भे उत्तरायणारम्भोऽभूदिति । एवं च वेदाङ्गज्योतिषस्याऽयमेव समयो निश्चितो भवति” इति ब्रवीति (११ )।
वेदाङ्गज्योतिषस्य दीपिकाख्याया व्याख्यायाः कर्त्रा शामशास्त्रिणा तत्र प्रारम्भे लगधप्रोक्तवेदाङ्गज्योतिषरचनाकालविषये—
वेदाङ्गज्योतिषं लोके यज्ञकालार्थसिद्धये ।
प्रणीतं शककालात् प्राग् वत्सराणां सहस्रके ।।
इत्युक्तम् (१२ )।
पाश्चात्त्यै: कोलब्रूक-याकोबिप्रभृतिभिरपि “पञ्चसंवत्सरमयम्” इत्यादेर् लगधप्रोक्तवेदाङ्गज्योतिषग्रन्थस्य रचनायाः समयः प्रायेण शङ्करबालकृष्णदीक्षितोक्तसमयेन तुल्य एव स्वीकृत इति कुन्दनलालशर्मणोक्तमस्ति(१३)। आधुनिकेन सुसङ्गणकमाध्यमेन कृतेनाध्ययनेन वेदाङ्गज्योतिषोक्त उत्तरायणे सूर्यस्य धनिष्ठाप्रवेशकाल: क्रैस्तवर्षारम्भात् १८०० वर्षपूर्वं सम्भवतीति दृश्यते इति नरहरिणा आचारेण प्रकाशिते निबन्धे ज्ञापितम् (१४)।
एवमुपलभ्यमानेषु ज्योतिषग्रन्थेषु लगधप्रोक्तो वेदाङ्गज्योतिषग्रन्थ एव प्राचीनतम इति सर्वैरनुज्ञायते इति सुस्पष्टं भवति ।
वेदाङ्गज्योतिषग्रन्थकारो लगधमुनि:
वेदाङ्गज्योतिषस्य वर्तमानकाले उपलब्धयोर् द्वयोरपि पाठयोस्तद्ग्रन्थोपदेशकत्वेन लगधनामकस्य महात्मन उल्लेख: प्राप्यते (याजुषे पाठे ४३ तमे श्लोके, आर्चे पाठे च द्वितीये २९तमे च श्लोके)। यथा अन्येषामपि मुनीनां कवीनां वाऽपि देशकालादिविषये विवरणं न प्राप्यते तथैव लगधमुनेर्विषयेऽपि किमपि निश्चयेन न ज्ञायते। केवलं धर्मरक्षणभावनया एव विद्याया: संरक्षणं कुर्वतां महात्मनां स्वपरिचयख्यापने न काऽपि रुचिर्भवति स्मेति कारणमत्रेति परम्परया ज्ञायते। केचिद् द्वयोरेव पाठयो: प्रथमे श्लोके वर्तमानं शुचीति पदं लगधमुनेः शिष्यस्येति वदन्ति। परं तस्य पदस्य विशेषणत्वमेव समीचीनतरमिति प्रतिभाति। लगधमुनेर्देश: कश्मीरदेश: सम्भवतीति दिनमानस्य ह्रासवृद्धिविषये वेदाङ्ज्योतिषप्रतिपादनं दृष्ट्वा कैश्चिद् अनुमीयते। परं परम्परया एव दिनमानं अयनयो: षण्मुहूर्तै: ह्रासं वृद्धिं वा गच्छतीति उक्तमित्यप्यनुमातुं शक्यते पतञ्जलिना व्याकरणमहाभाष्यकारेणाऽपि “षण् मुहुर्ताश्चराचरा:, ते कदाचिदहर् गच्छन्ति कदाचिद् रात्रिम्” इति महाभाष्ये (२।१।२८) उक्तत्वात्।
वेदाङ्गज्योतिषं वैदिकी गणितपरम्परा च
शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति षट्सु वेदाङ्गेषु कल्पशास्त्रान्तर्गतानि शुल्बसूत्राणि ज्यामितिविद्यायाः सर्वप्राचीना ग्रन्था: सन्ति। यजुर्वेदशाखासम्बद्धानि कात्यायन-बौधायना-ऽऽपस्तम्ब-मैत्रायणीय-मानव-वाराह-हिरण्यकेशि-वाधूलशुल्बसूत्राणि अधुना उपलभ्यन्ते। यज्ञेषु वेदिनिर्माणाय शुल्बसूत्रोक्तानां सूत्राणां प्रयोगोऽनिवार्य इति तेषामध्ययनमध्यापनञ्च सम्यक् प्रचलति स्म याज्ञिकेष्विति ज्ञायते। अधुना पाइथागोरसनामकस्य पाश्चात्त्यस्य गणितज्ञस्य नाम्ना प्रचारितो जात्यत्रिभुजे भुजस्य कोटेश्च वर्गयोर्योग: कर्णस्य वर्गसमो भवति (तस्मात् कयोरपि द्वयोर्मानयोर् ज्ञाने सति तृतीयस्य मानं ज्ञातुं शक्यते) इति सिद्धान्त: शुल्बसूत्रोक्त एव।
वैदिकपरम्परायां गणितं ज्योतिषस्य पर्यायरूपेणाऽपि प्रयुज्यते स्म इति वेदाङ्गज्योतिषस्य याजुषात् पाठाद् ज्ञायते।
यथा शिखा मयूराणां नागानां मणयो यथा
तद्वद् वेदाङ्गशास्त्राणां गणितं मूर्धनि स्थितम् ।।४।।
याजुषे वेदाङ्गज्योतिषे (आर्चे पाठे गणितस्य स्थाने ज्योतिषमिति पदं वर्तते)।
यद्यपि वेदेष्वपि प्रसङ्गानुरूपा गणितस्य प्रयोगा दृश्यन्ते परं वेदाङ्गज्योतिषं शुल्बसूत्राणि च विहाय गणितविषयका अन्ये प्राचीना ग्रन्था दुर्दैवाद् अधुना नैव लभ्यन्ते । परमेतावताऽपि प्राचीने समये भारतवर्षे गणितस्याऽध्यापनं वेदाङ्गज्योतिषे शुल्बसूत्रे चाऽऽधृत्य सम्यग् भवति स्मेति नि:शङ्कतया वक्तुं शक्यते। पूर्णानां भिन्नसङ्ख्यानाञ्च सङ्कलनम्, व्यवकलनम्, गुणनम्, विभजनम्, त्रैराशिकनियमादयश्च सङ्ख्यागणितविषया वेदाङ्गज्योतिषे अन्तर्भूता: सन्ति। पाणिनीये व्याकरणे छन्द:शास्त्रेऽपि च गणितस्य सिद्धान्ताः प्रयुक्ता: सन्ति।
मध्यकालिकानां गणितज्योतिषज्ञानां वेदाङ्ज्योतिषविषयेषु भ्रमा:
मध्यकाले वेदाङ्गेष्वन्यतमस्य वेदाङ्गज्योतिषस्याध्यापने प्रयोगे च शैथिल्यं जातं दृश्यते। एतस्मात् कारणाद् मध्यकालिकैर् ज्योतिषगणनार्थं केवलं गणितस्य ज्ञानस्य प्रयोगं कर्तुं वाञ्छद्भि: कतिपयैर्गणितज्ञैर् वैदिकपरम्पराया अज्ञानाद् वेदेषु प्रतिपादितस्य पञ्चसंवत्सरात्मकयुगस्य सिद्धान्ते आधृतं वेदाङ्गरूपम् आर्षग्रन्थमेव विरुध्य स्वमतस्थापनमपि कृतं दृश्यते।
गणितज्ञत्वेन ख्यातिं गतो ब्रह्मगुप्त: स्वकीये ब्राह्मस्फुटसिद्धान्ते तन्त्रपरीक्षाऽध्याये आह–
युगमाहु: पञ्चाब्दं रविशशिनो: संहिताङ्गकारा यद्।
अधिमासाऽवमरात्रस्फुटतिथ्यज्ञानतस् तदसत् ।।२।। इति।
एतेन ब्रह्मगुप्तस्य वेदविषयकमज्ञानमेव सर्वथा स्पष्टं भवति न तु वेदाङ्गज्योतिषस्य असत्त्वम्। वेदेष्वेव पञ्चाब्दस्य युगस्य पञ्च अब्दनामानि उक्तानि(१५ )।
वेदेषु तिथीनामहोरात्रत्वमपि पौन: पुन्येनोक्तम्। वैदिकपरम्परायां तिथिर् न कदापि द्विर्भवति, चतुर्दशीं विहाय न काऽपि तिथिस् त्रुट्यति वा। केवलम् अयनान्ते एवाधिकमासो भवितुं शक्नोति वेदाङ्गज्योतिषानुसारमिति च अस्या: शृङ्खलाया द्वितीये भागे विशदीकृतमेव। तस्माद् ब्रह्मगुप्तादीनां सम्मता अधुना प्रचलिता: स्फुटतिथयोऽधिमासदयश्च वस्तुतो वैदिकानां कृते अस्वीकार्या एव वेदवेदाङ्गविरुद्धत्वात् । एतेनैव प्रकारेण प्रख्यातेन गणितफलितज्योतिषज्ञेन वराहमिहिरेण पञ्चसिद्धान्तिकायां करणावतारे चतुर्थे श्लोके वेदाङ्गानुसारी पैतामहसिद्धान्तो दूरविभ्रष्ट इति यदुक्तं तदपि वैदिकपरम्परानुकूलस्य वेदाङ्गज्योतिषस्य उपायप्रदर्शने उद्देश्यमिति च सर्वथा अज्ञात्वैवेति बोध्यम्। वैदिकपरम्परायां केवलं गणितेन कालज्ञानं नैव क्रियते, चन्द्रसूर्ययो: प्रत्यक्षदर्शनेन कालशोधनं क्रियते इति पूर्वमेव व्याख्यातं शतपथब्राह्मणादिभ्य उदाहरणानि प्रदर्श्य।
वेदाङ्गज्योतिषे प्रतिपादिता विषया:
वेदेषूल्लिखितं पञ्चवर्षात्मकं युगमाधृत्य वेदाङ्गज्योतिषग्रन्थ: प्रवृत्त इति
माघशुक्लप्रपन्नस्य पौषकृष्णसमापिन:।
युगस्य पञ्चवर्षस्य कालज्ञानं प्रचक्षते।। ५।।
इति वेदाङ्गज्योतिषे उक्तम्। पूर्वमेवोल्लिखितं ब्रह्मगुप्तेन पञ्चवर्षात्मकस्य युगस्य वैदिकीं परम्परामज्ञात्वा वेदाङ्गज्योतिषं प्रति अज्ञानमूलको निरर्थकश्च आक्षेप: कृत इति। वैदिककृत्यानां कालनिर्धारणार्थकमावश्यका: सौरचान्द्रा: (सूर्यचारसापेक्षा: चान्द्रगणनानिबद्धा:) युगवत्सराऽयनमासा: वेदाङ्गज्योतिषे प्रतिपादिता:। पर्वकाले अहोरात्रस्य प्रथमे पादे पतिते सति चतुर्दश्या: तिथेरेव गणनायां हेयत्वप्रतिपादनेन तिथीनामहोरात्रत्वस्य वैदिकी परम्परा च व्याख्याता। चान्द्रनक्षत्राणां सौरनक्षत्राणाञ्च ज्ञानर्थं विधिरपि तत्र प्रोक्त: । नक्षत्राणाम् उग्रत्वं क्रूरत्वञ्च एकेनैव श्लोकेन याजुषे पाठे प्रतिपादितम्।अन्येषां शुद्धानां सौराणां मानानाञ्च गणनार्थं सूत्राणां प्रतिपादनमपि याजुषवेदाङ्गज्योतिषस्य अन्त्ये भागे कृतमस्ति । आदियुगस्य उदाहरणान्येव सर्वासु गणनासु प्रयुक्तानि। प्रचलिताया निरयण(ऋतुनिरपेक्ष)गणनाया अपेक्षया पृथक् सिद्धान्तेषु आधृतत्वात् तिथेश्चाहोरात्रव्यापकत्वाद् वेदाङ्गज्योतिषोक्ता एता: गणना: प्रचलिताया गणनाया भिद्यन्ते । वेदाङ्गप्रतिपादितस्य वैदिकपरम्पराप्राप्तस्य दैवदिनानुरूपस्य सौरायणसापेक्षत्वेन शुक्लप्रतिपदातः व्यवहार्यस्य वत्सरारम्भस्य, अयनारम्भस्य, ऋत्वारम्भस्य च विषये वैदिकाधिमासस्य च विषये पूर्वमेव लिखितम्। बुधभौमादीनामन्येषां ग्रहाणां ग्रहणस्य चोल्लेखोऽपि वेदाङ्गज्योतिषे न कृतस्तेषां वैदिककालगणानायां भूमिकाया अभावात्। सप्तानां वासराधिपानाम्, द्वादशानां राशीनाम्, तेषु आधृतानां सौरमासनाम्नां वाप्युल्लेखो वेदाङ्ज्योतिषे न प्राप्यते, एतेषामर्वाचीनत्वात् । कौटलीयेऽर्थशास्त्रे कालगणनाप्रसङ्गेऽपि न समाविष्टा इत्येतेषामर्वाचीनत्वं सुखेन बोद्धुं शक्यते।
वेदाङ्गज्योतिषस्य व्याख्याने प्रयोगे च काठिन्यस्य कारणानि
यदा वर्तमानकाले उपलब्धं वेदाङ्गज्योतिषं रचितं तदा तु वैदिकै: परम्परया एव कालगणनार्थमावश्यकानि वेदाङ्गज्योतिषे अनुक्तान्यपि सूत्राणि प्रयुज्य कालविधानं क्रियते स्मेति
इत्युपायसमुद्देशो भूयोप्येनं प्रकल्पयेत्।
ज्ञेयराशिं गताभ्यस्तं विभजेज् ज्ञातराशिना ।। ४२।। इत्यस्माद् वेदाङ्गज्योतिषवचनादपि ज्ञायते । बहव: सिद्धान्ता: परम्परया एव ज्ञाता भवन्तीति ग्रन्थलाघवं कर्तुं नोक्ता:। मुख्यान् सिद्धान्तानेव अज्ञात्वा कतिपयैर् ह्विट्निप्रभृतिभि: पाश्चात्त्यैर् “वेदाङ्गज्योतिषं निरर्थकैर् वचनै: परिपूर्णमस्ति तत्र परिश्रमश्च निरर्थक:” इति मूढतापूर्णं जल्पितमपि दृश्यते(१६)।
एतस्य च स्पष्टोदाहरणमधिकमासगणनायामिति पूर्वतने निबन्धे व्यलेखि। एतेन न केवलं संस्कृतभाषाया: परं वैदिकशास्त्राणाम्, गणितस्य, नक्षत्रसूर्यचन्द्रगतिरूपस्य ज्योतिषस्याऽपि गभीरेण ज्ञानेनैव वेदाङ्गज्योतिषवर्णितानां मुख्यानामपि सिद्धान्तानां व्याख्या व्यवहारे प्रयोगश्चाऽधुना सम्भवतीति स्पष्टम्। एतस्य अन्यदुदाहरणं वेदाङ्गज्योतिषे कृतम् आदियुगवर्णनमस्ति ।
उपायप्रदर्शनार्थं कृतस्य आदियुगवर्णनस्य औत्सर्गिरूपेण व्याख्या न सम्भवति । वेदाङ्गज्योतिषे प्रतिपादितस्य आदियुगस्यार्थे भ्रमस्य कारणाद् काश्चन अयथार्था: कल्पना: कृता दृश्यन्ते वेदाङ्गज्योतिषे व्याख्याकारै:। उदाहरणरूपेण वर्णितम् आदियुगं श्रविष्ठानक्षत्रविन्दौ सूर्ये उत्तरायणं प्राप्ते तस्मिन्नेव दिने शुक्लप्रतिपदि च पतिते सति प्रारब्धं युगमिति ज्ञायते न तु यस्यकस्याऽपि युगस्यादि:(१७)। परम्परया अयनार्धे अयनचलने पूर्णे (४८६ अब्देषु) वेदाङ्गज्योतिषस्य नव्य: पाठ: परिकल्प्यते स्मेति अनुमीयते। वर्तमाने तु अर्धाधिकानां त्रयाणां नक्षत्राणामयनचलनं जातम् । परं मुख्यानां सिद्धान्तानां प्रयोगस्तु कर्तुं सर्वथा शक्य एव निरयणगणनादीन् परित्यज्य वैदिकपरम्परानुकूलतिथिपत्रनिर्माणायेति आगामिनिबन्धेषु दर्शयिष्यते ।
वेदाङ्गज्योतिषे प्रयुक्तानि मानानि
वेदाङ्गज्योतिषे गणनार्थं मुख्यरूपेण मध्यममानानि प्रयुक्तानि। तत्र प्रतिपादितेषु चान्द्रमध्यममानेषु वास्तविकमध्यममानेषु च गणितदृष्ट्याऽपि अशुद्धि: अत्यल्पा एव(१८)। न केवलमेतद् गणनाया: सरलतायै परं वैदिकस्य आकाशदर्शनस्य परम्पराया: कारणादपीति गते द्वितीये निबन्धे उदाहरणेन स्पष्टं कृतमेव। अमावास्यादिनस्य प्रत्यक्षदर्शनेन निर्धारणस्य परम्परया अशुद्धिर् व्यवहारे तु न भवति स्म। अपवादरूपेण सौरं वर्षमानं ३६६ दिनानामिति यदुक्तं तदपि गणिते सरलता भवेदिति कारणेनैवेति वेदाङ्गज्योतिषस्य शैल्या ज्ञाने सति सुखेन वक्तुं शक्यते । सौरो वत्सरो व्यवहारे न प्रयुज्यते स्म, तस्य वास्तविकं मानञ्च शङ्कुच्छायया दिनमानस्य वाऽपि मापनं कृत्वा ज्ञायते स्मेति च तत्रैवोपस्थापितम्।
इत्थं वेदाङ्गज्योतिषग्रन्थस्य वेदाङ्गत्वम्, सर्वथा वेदसम्मतत्वम्, तत्रोपदिष्टानां पञ्चाब्दयुगवत्सरारम्भादीनां मुख्यानां कालगणनासिद्धान्तानां वैदिकधर्मावलम्बिभि: सर्वथाऽनुपालनीयत्वमपि च स्पष्टमिति शम्।
(अस्या: शृङ्खलाया अन्यस्मिन् भागे वेदाङ्गज्योतिषस्य व्याख्यानानि, प्रचलितेषु सूर्यसिद्धान्तादिषु वर्तमानानां कतिपयानां सिद्धान्तानां वेदवेदाङ्गविरुद्धत्वञ्चाऽधिकृत्य विस्तृतरूपेण उपस्थापनं भविता ।)
स्थलनिर्देशनानि (जालस्थानसङ्केता आङ्लभाषास्थलनिर्देशेषु सन्ति)
- शुक्लयजुर्वेदस्य माध्यन्दिनीय-वाजसनेयि-संहिता (३०।१०) काण्ववाजसनेयि-संहिता (३४।१०)
- मनुस्मृति: (३।१६२)
- महाभारतम्। शान्तिपर्वणि (७६।६)
- वेदाङ्गज्योतिषम् (लगधमुनिप्रोक्तं यजुर्वेदिनां परम्परयाऽऽगतं सोमाकरभाष्येण कौण्डिन्न्यायनव्याख्यानेन हिन्दिभाषानुवादेन च युतम् )
व्याख्याकार: सम्पादकश्च -शिवराज आचार्य: कौण्डिन्न्यायन: । चौखम्बाविद्याभवनम्, वाराणसी (२००५ क्रै.) ३३-३८पृष्ठेषु।
- भारतीय- ज्योतिष । मूललेखक: शङ्करबालकृष्णदीक्षित:। शिवनाथ झारखण्डिना हिन्द्यामनुदितम्। हिन्दी-समिति:, लखनऊ ( तृतीयं संस्करणम् १९७५ क्रैस्ताब्दे) ९३ पृष्ठे। (आङ्लभाषानुवादो जालस्थाने उपलभ्यते)
- ज्योतिर्विज्ञानम्। रचयिता- अर्कसोमयाजी श्रीधूलिपाल: । वाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालय: वाराणसी (१९६४ क्रै.) ५ पृष्ठे ।
- याजुषज्यौतिषम् आर्चज्यौतिषं च( सोमाकरभाष्येण सुधाकरभाष्येण तल्लघुविवरणेन च सहितम्) । व्याख्याकार: सुधाकर द्विवेदी। मेडिकल-हाल-प्रेस वाराणस्यां (१९०८ क्रै. १९६४तमे वैक्रमाब्दे प्रकाशिते) भूमिकायां प्रथमे पृष्ठे।
- लगधकृतं वेदाङ्गज्योतिषम् । (आङ्लभाषायाम्) व्याख्याकार: सम्पादकश्च- कुप्पन्नाशास्त्री ।सम्पादक: केभीशर्मा। भारतीय-राष्ट्रिय-विज्ञान-प्रतिष्ठानम् (अकादमी) देहलीनगरम् १९८५ क्रै. । (जालस्थाने उपलभ्यते)
- वेदाङ्गज्योतिष (आङ्लभाषायाम्)। व्याख्याकार: प्रभाकरव्यङ्कटेश-होले। बाबासाहेब-आप्टे-स्मारकसमिति:, नागपुरम् १९९० क्रै.(?) , २२-३४, ५१-६२, ८१-८४, ९४-९६, द्वितीये परिशिष्टे १-१४ पृष्ठेषु च। (जालस्थाने उपलभ्यते)
- स्मृतिसन्दर्भे सङ्कलिता मार्कण्डेयस्मृति:। मनसुखरायमोरप्रकाशिता,कालिकतानगरम् १९५७ क्रै.। षष्ठे भागे २२ पृष्ठे ।
- भारतीय- ज्योतिष । मूललेखक: शङ्करबालकृष्णदीक्षित:। शिवनाथ झारखण्डिना हिन्द्यामनुदितम्। हिन्दी-समिति:, लखनऊ ( तृतीयं संस्करणम् १९७५ क्रै.) १२२ पृष्ठे। (आङ्लभाषानुवादो जालस्थाने उपलभ्यते)
- वेदाङ्गज्यौतिषम् द्विभागात्मकम् । आङ्लभाषानुवादेन दीपिकाव्याख्यया च सहितम्। अनुवादको व्याख्याकारश्च शामशास्त्री । राजकीय-शाखा-मुद्रणालय:, मैसुरुनगरम् , १९३६ क्रै. । संस्कृतभागस्य प्रथमे पृष्ठे ।
- वैदिक वाङ्मय का विवेचनात्मक बृहद् इतिहास। लेखक:- कुन्दनलालशर्मा। विश्वेश्वरानन्द-वैदिक-शोध-संस्थानम्, होश्यारपुरम् १९८३ क्रै. । वेदाङ्गेतिहासप्रतिपादके षष्ठे खण्डे १४२ पृष्ठे ।
- वेदाङ्गज्योतिषकालनिर्धारणे पुनर्विचार आवश्यक: (आङ्लभाषायाम्)। लेखक: नरहरि: आचार:। भारतीय-विज्ञानेतिहास-शोधपत्रिका, २००० क्रै. ३५(३); १७३-१८३ पृष्ठेषु। (जालस्थाने उपलभ्यते)
- माध्यन्दिनीय-वाजसनेयि- शुक्लयजुर्वेदसंहिता (२७।४५,३०।१५), शतपथब्राह्मणम् (८।१।४।८), काठककृष्णयजुर्वेदसंहिता (१३।१५, ३९।६,४०।६) मैत्रायणीयकृष्णयजुर्वेदसंहिता (४।९।१८), तैत्तिरीयकृष्णयजुर्वेदसंहिता (५।५।७।२-४)
- लगधकृतं वेदाङ्गज्योतिषम् । (आङ्लभाषायाम्) व्याख्याकार: सम्पादकश्च- कुप्पन्नाशास्त्री ।सम्पादक: केभीशर्मा। भारतीय-राष्ट्रिय-विज्ञान-प्रतिष्ठानम् (अकादमी) देहलीनगरम् १९८५ क्रै. । परिचयभागे १७ पृष्ठे (जालस्थाने उपलभ्यते)
- वेदाङ्गज्योतिषम् (लगधमुनिप्रोक्तं यजुर्वेदिनां परम्परयाऽऽगतं सोमाकरभाष्येण कौण्डिन्न्यायनव्याख्यानेन हिन्दिभाषानुवादेन च युतम् ) व्याख्याकार: सम्पादकश्च- शिवराज आचार्य: कौण्डिन्न्यायन: । चौखम्बाविद्याभवनम्, वाराणसी (२००५ क्रै.) २५३-२६८ पृष्ठेषु
- तत्रैव ३०७ पृष्ठे ।
Vedic chronology 3: Vedanga Jyotisha texts as sixth Vedanga
In the previous two articles we had discussed about the beginning of year in soni-lunar Uttarayana i.e. on seasonal Magha Shukla Pratipada, the units of time and correct way of insertion of intercalary month (Adhikamasa) according to Vedic tradition. We discussed some of the verses of Vedanga Jyotisha (abbreviated as VJ in this series) in the context of those discussions. On the occasion of the beginning of Vedic New Year (on December 18) we are discussing about VJ itself, which provides the theoretical foundation of the Vedic calendar.
Traditional meaning of Jyotisha
The term Jyotisha is now popularly used for the system utilized for prediction of future or past. The interest of people in future predictions is quite natural. Many astrologers refer to their knowledge system as Vedic astrology or Vaidik Jyotish. But as per Vedic tradition, Jyotisha is the science for keeping time or calendar based on the sun and the moon which repeats in cycles. In Vedic tradition also, there are plenty of descriptions of natural signs predicting good or bad omen which come under Shakuna Vidya or Shakuna Shastra rather than Jyotisha. The root of what is mostly but wrongly referred as “Vedic astrology” used in personal horoscopes and prediction of future is not very clear. As it uses the weekdays and 12 zodiac signs which are very much recent in comparison to the VJ, the literature and practice of predictive astrology, better termed Falita Jyotisha appears to have been invented much later. We have a term Nakshatradarsha, or one who watches celestial bodies (constellations, stars, the Sun and the Moon) in Vedas too (1). This term appears to mean those who watch them for keeping correct time as required since those who predict future based on stars are shunned In Vedic tradition (2, 3). The oldest available text on Jyotisha or astronomy for chronological purpose is Vedanga Jyotisha (VJ) by a Muni (sage) named Lagadha whose details are not available.
Tradition of Vedanga Jyotisha as Vedanga
From medieval times there has been confusion regarding the authentic text of Vedanga Jyotisha among people not acquainted with traditional Vedic learning. But among Vedic scholars, the two versions of VJ that have been transferred by oral tradition have been known to be the authentic texts of Vedanga Jyotisha without any doubt. Mention of the Prateek or first term of first verse of VJ i.e. “Pancha-Samvatsaramayam” found in various authentic texts e.g. Ahnikas (Texts describing daily rituals ), Laugakshi Smriti, Devibhagavata, Shiva purana etc. while prescribing texts to be recited for BrahmaYajna (Yajna of study) support this tradition of recitation proving these two versions of VJ to be the sixth Vedanga (ancillary texts to Vedas)(4). We get to know about the living oral tradition of VJ as it is mentioned by eminent writers while describing the status of VJ. Shankar Balakrishna Dikshit mentions “There is an interesting thing about Rig-Jyotisha which is widely in recited by Vaidic Brahmins. It is worth noting that a number of verses contain words giving erroneous meaning. The words are incorrect; still it is interesting to see that these are recited throughout Bharata in same way… It is no wonder that people regard the text with same veneration as the Vedas (5). Arkasomayaji Dhulipala, an Andhra scholar and astronomer, writes “A text called VJ known to be compiled by Sage Lagadha is in two versions called Yajusha and Archa texts. This is in the memory of many Veda-scholars even today”(6). Sudhakara Dvivedi writes “Recitation of the six ancillary texts (Vedangas) is well known to be an act of Punya by people, thus reciting both the Yajusha and Archa versions, taken as eyes among the Vedangas”(7). There is no such tradition of any other Jyotisha text other than VJ.
Hence there is no doubt on authenticity of both the versions of VJ to be the actual texts of sixth Vedanga i.e. Jyotisha.
Textual variations in VJ
Two versions of VJ are available- Yajusha (YVJ) related to Yajurveda and Archa (RVJ) related to Rigveda. Though the order of verses is quite different, both the versions are similar in content. YVJ has 44 verses (some authors consider it to have 43 verses because in some manuscripts, the verse appearing just before the last verse is unnumbered. It is numbered as 43rd verse in all ancient manuscripts found in Nepal, proving it to be authentic verse) while RJV has 36 verses only. Among 36 verses of the Archa version, only 5 verses are not found in the Yajusha version whereas 13 verses of the Yajusha version are not included in the Archa version. From the point of view of grammatical errors, numbers of errors that have crept in in available manuscripts as well as oral rendering are much more in the Archa version. Both the versions with notes listing variations found in some of the manuscripts are given by Prof TSK Sastry in his book on Vedanga Jyotisha (8).
PV. Holay attempted to show that RVJ has different concept of Yuga of 19 years unlike YVJ which has Yuga of 5 years (9, 10). But the attempt is based on hypothetical interpretation of some of the verses of RVJ which are not backed by any evidence and clearly against the Vedic lore of 5 year Yuga without any possibility of alternative of 19 year Yuga (11, 12).
Atharvana Jyotisha considered to be related to Atharva Veda and mainly dealing with auspiciousness/inauspiciousness of time and other phenomena, is entirely different from these two versions of VJ and contains newer elements like weekdays etc. which confirm at least some of the verses are added much recently in it.
Older versions of VJ
We know that tradition of Vedas and Yajnas is since prehistoric times (dating them is largely futile) and so is the tradition of VJ. There is mention of “Great sages named Divakara and Madhuchchhandamukha and others” as compilers/teachers of Jyotisha in Markandeya Smriti (13). As the current version of VJ is accepted to be at least 3400 year old, these sages must have been compilers of older versions of VJ fitting to their respective ages. This can also be inferred from internal evidence within the extant versions of VJ (YVJ verse 42, RVJ verse 24) which clearly states that “All this is to show example (of how to maintain the calendar), this should be done time to time, known parameter to be used to find new value by rule of three (by dividing product of known and unknown by third known parameter when their relation is known)”.
Dating of extant version of VJ
According to famous astronomer and mathematician Sudhakara Dvivedi, the date of extant version of VJ is before the compilation of Mahabharata (7). Shankar Balakrishna Dikshit fixed the date of VJ to be 1410 BC based on winter solstice occurring on the beginning of Dhanishtha constellation as mentioned in VJ (14). According to R. Shamashastry, the date is 1000 years before the Shaka era (15). Western researchers like Colebrooke and Yakobi also accepted the dating suggested by Shankar Balakrishna Dikshit as mentioned by Kundan Lal Sharma (16). More recently, using planetarium computer program simulating the ancient sky, winter solstice point in VJ has been shown to be referring to the sky of 1800 BC (17).
Thus we can conclusively say that among the available astronomy or Jyotisha texts, VJ texts remain the most ancient authentic texts.
Compiler of extant version of VJ
The name of compiler or teacher of both the versions of VJ is known to be a sage named Lagadha. This is mentions in both of the versions of VJ (in 2nd and 29th verse of AVJ and 43rd verse of YVJ). As with other sages or poets of yore, his details are not available. This is significant as our tradition has laid emphasis on preservation and inheritance of knowledge rather than using it for personal fame. Some think the term Shuchi which means clean/pure and comes in the first verse of both the versions, signifies a person who learnt Jyotisha from sage Lagadha and compiled both the versions. However, there is no sound ground for considering the term signifying a person.
Ancient mathematics and VJ
Vedic tradition has strong mathematical tradition within it. The six limbs or ancillary texts that support the Vedas are called Vedangas which are grouped under Shiksha, Kalpa, Vyakarana, Nirukta, Chhanda and Jyotisha.
The tradition of mathematics is evident from Shulbasutras that come under Kalpa (the second Vedanga) and VJ which is sixth among Vedangas. At least 8 different Shulbasutra texts belonging to different branches of Yajurveda are still available (see Sanskrit part for their list). It is also noteworthy that the term Ganita has been used in the Yajusha version (verse 4) while describing the importance of Jyotisha among the Vedangas- “Similar to the crest of peacock and pearl of great serpents on the top, Ganita (Jyotisha) is on the top of Vedangas”
The Shulbasutras deal mainly with geometry and used for construction of different types of Vedi (altar) in Yajnas. They are quite advanced in geometry and include what is now referred as Pythagorean Theorem erroneously. Though we do not have texts available from our ancient mathematicians other than the Shulbasutras and two versions of VJ, we can definitely say that the study of Vedangas included practical knowledge of mathematics as applicable to daily life including keeping calendar. The basic processes of arithmetic that include addition, subtraction, multiplication, division and unitary method (rule of three) for whole numbers as well as fractions are included within the processes and methods described in VJ. In Ashtadhyayi (Paninian grammar) and Chhandashastra too, mathematical concepts are used here and there.
Misconceptions of medieval mathematicians regarding VJ
Mathematicians like Brahmagupta and Varahamihira, preoccupied by accuracy of calculation and newer definitions of some calendrical parameters (most of which are not acceptable to followers of the Vedas), explicitly criticize VJ. In Brahmasphuta-Siddhanta Brahmagupta says – “The Yuga of Soni-lunar five years explained by compilers of Vedanga is wrong as they lacked the knowledge of correct method of insertion of Adhikamasa(intercalary month), correctly dropped Tithi and calculation of Sphuta tithi (exact Tithi)”(18). This points to the fact that he was not aware of the five year Yuga in the Vedas themselves (11,12), Vedic system of reckoning Tithi from Sunrise to next sunrise and the method of insertion of Adhikamasa in Vedic system (which has been discussed in the second article in this series). Actually the system of dropping and repeating any Tithi based on Sphuta Tithi calculation as well as the system of Adhikamasa calculation based on Zodiac based Solar months as practiced currently is not acceptable in Vedic tradition as it goes against the tradition elucidated in VJ.
Varahamihira in his Panchasiddhantika comments that Paitamaha Siddhanta (which is based on VJ) is grossly corrupt in calculation (Dooravibhrashta) (19), again based merely on mathematical premises which shows his poor knowledge of Vedic system of calendar calculation based on mean calculation backed up strongly by direct observation which is clearly evident from Brahmana part of Vedas (discussed in second article in this series).
Subject matter of and parameters in VJ
The main purpose of VJ is clearly stated as finding correct time for Yajna (verse 3). VJ is composed in the form of verses mostly in Anushtup metre (Each quadrant having 8 syllables i.e. 32 syllables in a verse). The subject matter of the short texts is thus limited to time keeping as required for doing Yajna and other rituals in correct time. Concept of five year Yuga as found in the Vedas has been stated and beginning of year as well as Yuga is from season based (not sidereal) Magha Shukla Pratipada (Verse 4). These parameters described are strictly based on the Vedas and Vedic tradition. In short, Yuga (specific period of 5 year starting from year called Samvatsara), soni-lunar year (with 12 lunar months/13 lunar months in a year with Adhikamasa), Ayana (half year), Ritu i.e. season (with 2 lunar months in general and 3 lunar months when there is Adhikamasa), month(basically lunar for application, also Savana, solar and sidereal months, mainly for calculation), Paksha (fortnight consisting of 15 days generally, 14 days when a day i.e. Chaturdashi has to be dropped) and Tithi ( day based on moon but counted from sunrise to sunrise) and Nakshatra i.e. constellations( lunar and solar) are the basic parameters of discussion in VJ taking example of the very first Yuga in consideration (AdiYuga). Pure solar parameters are also described towards the end in the Yajusha version of VJ(which is more systematic and better preserved in correct form) to keep the soni-lunar (season based) nature of the calendar unlike the Nirayana calendar in current use which lags behind season, as discussed in the first article of this series. Planets like Mercury, Mars, Jupiter, Saturn etc. and eclipses are not even mentioned in VJ as they have no application in keeping calendar as per Vedic tradition. The seven week days and 12 zodiacs are not included as they are relatively new concepts not found even in texts written much later like Kautaliya Arthashastra.
Discussion on the beginning of the soni-lunar year, Ayanas and Adhikamasa has already been done in previous two articles in this series.
Difficulties in interpretation and practical use of VJ
As we discussed above, well established tradition of using VJ for keeping calendar was in vogue in till the time of compilation of extant version of VJ and most probably till few centuries after that. Many important rules or exceptions to the stated rules are missing in the work as they were assumed to be transferred by tradition and were considered unnecessary to be included in a handbook so as to make it as short as possible. This lead to the real problem faced in deciphering the correct meaning of the verses and intention of the text today. Whitney referring VJ as “Unintelligible rubbish” without understanding the background and tradition is not only an example of western attempt to discredit Vedic tradition but also an example of how superficial study leads to failure in interpretation of ancient texts (20). Sound knowledge of Sanskrit, Vedas and Vedic tradition along with grasp of mathematics, astronomy and attitude of research into unpublished manuscripts are basic requirements in interpretation of VJ as demanded by nature of the text. One very conspicuous example is correct way of insertion of Adhikamasa, which was discussed in second part of the series in detail. Similarly the concept of “Adi Yuga” (first among the Yugas) has also caused much confusion. This concept has been used for setting example characterized by co-incidence of solar Uttarayana (winter solstice day) and Shukla pratipada while reaching the beginning of Shravistha (Dhanistha) Nakshatra which was taken as beginning of observation for the calendar described in the available versions of VJ.
The style of VJ demands compilation of newer versions time to time as precession of solstices takes place by a full Nakshatra in about 972 years. Looking into the example of Maitrayaneeya Aranyaka, discussed in last part of the series, where winter solstice is said to start in the middle of Dhanistha, we may presume that there could be tradition of compiling new version after precession of half of Nakshatra is complete or so. Because the tradition was lost for various reasons, we now have the version which was compiled more than 3400 years back and the point where sun enters Uttarayana has shifted by three and half Nakshatras. Still the basic theoretical expositions are very much applicable without limitation of time. Therefore calendar according to VJ can still be followed leaving behind the current Nirayana calendar which has important additional deviations from Vedic tradition. This will be discussed in detail in future articles.
Nature of the values given in VJ
The values given in VJ are almost always mean values and instantaneous values (Spashta Mana) are not used in calculation. The errors in lunar mean values are very small (21). Being shorter than the actual mean value, possibility of missing the point of New moon is largely prevented in this system while observing for New Moon. New moon day (Amavasya) as previously discussed, was decided by observation removing the possibility of accumulation of such errors.
As we have already discussed mathematicians like Brahmagupta declare VJ to be corrupt (Asat) on the basis of the use of mean value only for calculation without understanding the Vedic tradition. Obvious exception to mean value is solar year (not used in actual practice in Vedic tradition) which is mentioned to be of 366 days and has caused much agony or criticism from many researchers. As solar parameters are not used in practice except for the equinoxes and solstices which are confirmed by observation, this even value given for easier yet rough calculation does not affect the actual calendar and has already been discussed in previous articles.
Thus it is clear that available VJ texts are the most ancient authentic texts on chronological astronomy or Jyotisha (as sixth Vedanga) and the theoretical foundation put forth by VJ being based on Vedas and Vedic tradition, is the basis for correct reckoning of calendar for followers of the Vedas.
(In the next article in this series, traditional commentaries and attempts to decipher VJ along with differences between parameters and methods used in Jyotisha texts like Suryasiddhanta and those used in VJ or Vedic tradition will be discussed.)
Note: The Verse numbers referred in the article refer to the number in the Yajusha version of Vedanga Jyotisha unless otherwise specified.
References
- Madhyandineeya Samhita (30/10)and Kanva Samhita (34/10) (Shukla-Yajurveda)
- Manusmriti 3/162
- Mahabharata, Shantiparva 76/6
- Kaundinnyayana, Shivaraja Acharya. Yajusham Vedanga Jyotisham with Kaundinnyayana and Somakara’s Sanskrit commentaries and Hindi translation. Chaukhamba Vidyabhavan, 2005. pp 33-38
- Dikshit, Shankar Balakrishna. Bharatiya Jyotish, Hindi translation (By Shivanath Jharakhandi) Third edition. Hindi Samiti Uttar Pradesh 1975. p.93. English Translation available from: https://archive.org/details/BharatiyaJyotishSastra1
- Dhulipala, Arkasomayajin. Jyotirvijnanam, Varanaseya Sanskrit Visvavidyalaya 1964. p.5
- Dvivedin, Sudhakara. Yajusha Jyautisha with the Bhasyas of Somakara and Sudhakara Dvivedin, And Archa Jyautisha with the Bhasya of Sudhakara Dvivedin and Professor Muralidhar Jha’s explanatory notes. Medical Hall Press, Varanasi 1908,p.1
- Sastry TSK, Sharma KV. Vedanga Jyotisha of Lagadha, Indian National Science Academy, 1985. Available from:http://www.insa.nic.in/writereaddata/UpLoadedFiles/IJHS/Vol19_3_10_SupplementVedangjyotishaofLagdha.pdf
- Holay PV. The distinctive features of Rik-Jyotisha. Bulletin of Astrological Society India (1998) 26, 51-59. Available from:http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1998BASI…26…51H&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf
- Holay PV. Vedic Astronomy (Vedanga Jyotisha, Prehistoric Puzzle) Shree Babasaheb Apte Smarak Samiti, Nagpur 1990(?). 22-34, 51-62, 81-84, 94-96, Supplement II pp.1-14. Available from: https://archive.org/details/VedangaJyotisha
- Reference no. 4. pp.79-87.
- Achar, BN Narahari. Enigma of five-year Yuga of Vedanga Jyotisha. Indian Journal of history of Science 1998. 33(2) Available from: http://www.insa.nic.in/writereaddata/UpLoadedFiles/IJHS/Vol33_2_2_BNNAchar.pdf
- Markandaya Smriti. In: Smriti Sandarbha. ( Volume VI ) Manasukha Raya Mor, Clive Row Calcatta-1, 1957. p22
- Reference no. 5, p.122
- Shamashastry R. Vedanga Jyautisha (Edited with his own English translation and Sanskrit commentary) Govt. Branch press, Mysore 1936. Sanskrit part p.1
- Sharma, Kundan Lal. Vaidik Vanmaya ka Vivechanatmak Brihat Itihas (VEDANGA: A critical and comprehensive History of Vedic literature Vol VI). Vishveshvaranand Vedic Research Institute, Hoshiarpur 1983. p.142
- Achar, BN Narahari. A case for revising date of Vedanga Jyotisha. Indian Journal of history of Science 2000. 35(3), 173-83. Available from: http://www.insa.nic.in/writereaddata/UpLoadedFiles/IJHS/Vol35_3_1_BNNAchar.pdf
- Brahmasphutasiddhanta. Tantraparikshadhyaya. Verse no. 2.
- Panchasiddhantika. Karanavatara (first chapter) Verse no. 4.
- Quoted in reference no.8 Introduction, p.17
- Reference no. 4. p.307
Featured Image: Wikipedia


text:
निमेषाः II
इक्ष्वाकु राजपुत्रः निभिः । सः धर्मात्मा जातु सहस्रसंवत्सरं सत्रमेकमारभत । तदर्थं कुलपुरोहितं वसिष्ठं होतारं वरयामास । तस्य वरणस्यानुष्ठाने आत्मनोऽसामर्थ्यं प्रकटयन् वसिष्ठ आह राजन् ! नाक पतिना सहस्राक्षेण पञ्चशतवर्षानुष्ठेययागार्थं प्रथमतरमेवाहं वृतो अस्मि । अतः नाधुना तव सत्रे होतृपदवीमधिरोढु समर्थः । तत्परिसंवाप्त्यनन्तरमागतस्तवापि ऋत्विग् भविष्यामीति । निमिस्तु निश्चितकाल एव गौतमादिभिर्यागमकरोत् । समाप्ते चामरपतियागे त्वरावाम् त्वरावान् वसिष्ठः निमेर्निकटमागतः । सत्रशालायां गौतमं होतारं विलोक्य नितरां क्रुद्धः निभिरयं विदेहो भविष्यतीति शापं ददौ । निमेशरीरं सद्यो मृतमिव तस्थौ । यज्ञसमाप्तौ भाग्रहणायागताम् देवान् ऋ त्विज प्रार्थयामासुः यजमानाय वरो दीयताम् इति । देवैः रुज्जीवितः निमिरब्रवीत् भोः देवाः यद्यपि भवतां कृपयाऽह जीवितोऽस्मि । तथापि शरीरस्य प्राणवियोगयदा क दा वा सहज एव । किं जगत्यन्दूदुःखमस्ति यच्छरीरात्मनोर्वियोगात् । तदहं सक ललोचनेषु वस्तुमिच्छामि, न पुनः शरीरग्रहणम् इति । राज्ञः प्रार्थनामनुसृत्य देवैरसावशेषभूतानां प्राणिनाम् नेत्रेषु वासं कारितः । ततो भूतानि उन्मेषनिमेषं चक्रुः । इयं कथा विष्णुपुराणोक्ता । मत्स्यपुराणे कथेयमन्यथैव वर्णिता । एक दा वसिष्ठः कुलाचार्यः निमेः प्रासादमाजगाम । तदा राजा स्त्रीभिः द्यूतक्रीडायामासक्त आसीत् । क्रीडामग्नः तस्यर्षेः पूजां न कृतवान् । तेन क्रु द्धः वसिष्ठः तं विरेता भव इति शप्तवान् । राजापि त मुनिं तथैव शेपे । परस्परं शप्तौ तौ शापनाशाय जगत्पतिं ब्रह्माणं जग्मतुः । ब्रह्मण आदेशान्निभिः भूतानां लोचनेषु अवसत् । तदारभ्य लोकानां जनाः निमेषा अभवत् ।
इति
आचार्य शशांक शेखर शुल्ब


text:
एकदा वैकुण्ठनाथो विष्णुः लक्ष्मीदेवीं अपृच्छत् “किमर्थं भवती ब्राह्मणानां गृहेषु न निवसति?” इति।
तस्याः प्रत्युत्तरं एकस्मिन् श्लोके केनापि सुकविना लिखितम्। अस्मिन् श्लोके लक्ष्मीः वदति किमर्थं सा (सम्प्दाः) ब्राह्मणगृहेषु न वर्तते इति।
पीतः क्रुद्धेन तातश्चरणतलहतो वल्लभो येन रोषाद्
आबाल्याद् विप्रवर्यैः स्ववदनविवरे धार्यते वैरिणी मे।
गेहं मे छेदयन्ति प्रतिदिवसमुमाकान्तपूजानिमित्तं
तस्मात् खिन्ना सदाहं द्विजकुलनिलयं नाथ युक्तं त्यजामि॥
श्लोकस्यास्य संक्षेपेण विवरणं अत्र दीयते।
पीतः क्रुद्धेन तातः – पुरा अगस्त्यः क्रुद्धो भूत्वा मत्पितरं समुद्रं पीतवान्। अगस्त्यः ब्राह्मणः आसीत्।
चरणतलहतो वल्लभो येन रोषाद् – भृगुमुनिः एकदा रोषाद् पादतलेन विष्णुं प्रहृतवान्। भृगुरपि ब्राह्मणः आसीत्।
आबाल्याद् विप्रवर्यैः स्ववदनविवरे धार्यते वैरिणी मे – विप्राः बाल्यतः मम वैरिणीं सरस्वतीमेव तेषां मुखेषु धार्यन्ते। अर्थात् ते सर्वदा वाग्देव्या एव उपासनां कुर्वन्ति।
गेहं मे छेदयन्ति प्रतिदिवसमुमाकान्तपूजानिमित्तं – ब्राह्मणाः शिवपूजार्थं प्रतिदिनं मम गृहं (कमलं) छेदयन्ति।
अन्तिमपादं तु सुव्यक्तं इत्यतः टीप्पणी नावश्यका।


text:
इन्दिरा गान्धी
इन्दिरा प्रियदर्शिनी गान्धी (१९१७-१९९३) प्रयागे जाता । पठितुं सा गुरुदेवरवीन्द्रनाथ ठाकुरस्य शान्तिनिकेतन विद्यापीठम् अगच्छत् । ततः युरोपमहाद्वीपं गतवती ।
सा भारतस्य प्रधानमन्त्रिणी आसीत् । भारतदेशे सा एका एव महिला वित्तमन्त्रालये प्रमुखमन्त्रिपदं भूषितवती । तस्या: शासनकाले भारतदेशे प्रथमम् अण्वस्त्रपरीक्षणं कृतम् ।
इयं १९६६ तमात् वर्षात् १९७७ तमवर्षपर्यन्तं त्रिवारं भारतस्य प्रधानमन्त्रिणी आसीत् । तदनन्तरं १९८० तम वर्षतः १९८४ तस्याः हत्याकाण्डपर्यन्तं मन्त्री आसीत् । सा आहत्य १५ वर्षकालं प्रधानमन्त्रीस्थानं समलङ्करोत् । सा भारतस्य प्रथमा महिला प्रधानमन्त्री आसीत् इदानीमपि तत्स्थानं रिकतमेवास्ति । एतस्याः मोहनदासगान्धीमहाभागस्य च सम्बन्धः एव नास्ति ।
एषा प्रभावीनेहरुकुले जाता प्रबलराजनैतिकवातावरणे वर्धिता च । मोतिलालनेहरु अस्याः पितामहः । भारतीय स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य प्रमुखः आसीत् सः । स्वतन्त्रभारतस्य प्रधानमन्त्री जवहरलालनेहरु एव अस्याः पिता । १९४१ तमे वर्षे आक्सफर्डतः.[१] भारतं प्रति आगत्य एषा भारतीयस्वातन्त्रसंग्रामे पात्रम् ऊढवती । १९५० तमे वर्षे प्रथमप्रधानमन्त्री तस्य पिता यदा आसीत् तदा एषा तस्य वैयक्तिकसहायिका भूत्वा सेवां कृतवती । १९६४ तमे वर्षे तस्याः पिता दिवङ्गतः । भारतस्य राष्ट्रपतिना एतस्याः राज्यसभासदस्यत्वं प्राप्तम् । ततः वार्ताप्रसारमन्त्रिपदवीं लालबहादूरशास्त्रीसचिवालये प्राप्तम् ।
सा सहस्राब्दे: महिला(Woman of the Millennium) इति बी बी सी संस्थया प्रशस्तिः दत्ता आसीत् [२]। शास्त्रिमहोदयस्य निधनं तु अनिरीक्षितमासीत् । ततः इन्दिरागान्धी प्रधानमन्त्री अभूत् । एनाम् एतत्पदव्यां स्थापयितुं काङ्ग्रेसपक्षस्य अध्यक्षः कापरमहाभागस्य एव मुख्यप्रात्रमस्ति । सा जनानुरागी भूत्वा सिद्धान्तस्थापनं कृतवती । सा निर्वाचने विजयं प्राप्य स्वसामर्थ्यं प्रदर्शितवती । सा कृषिकार्यार्थं कृषिकान् प्रोत्साहितवती । १९७१ तमे वर्षे जाते भारतपाकिस्थानयोः युद्धे भारतेन निर्णायकः विजयः प्राप्तः । तदा इन्दिरा प्रधानी आसीत् । परन्तु तस्मिन् सन्दर्भे भारते असुरक्षितता सर्वत्र कोलाहलमयवातावरणं च आसीत् । तदा सा देशे आपत्कालिकीं परिस्थितिं धोषितवती । दीर्धकालीनं निरङ्कुशप्रभुत्वम् आसीत् तस्याः । अतः पूर्वं कदापि अपजयमेव न दृष्टवता कांग्रेस्पक्षेण १९७७ तमे वर्षे सार्वत्रिकनिर्वाचने पराभवः प्राप्तः ।
पुनः १९८० तमे वर्षे काङ्ग्रेस्पक्षेण अधिकारः प्राप्रः । पुनः इन्दिरा एव आगतवती॥ १९८४ तमे वर्षे जून्मासे नेक्स्लेट्स् जनानां बन्धनं कर्तुम् इन्दिरा सिक्कजनानां पवित्रं स्थलं स्वर्णमन्दिरं प्रवेष्टुम् आदिदेश । एतत् सिक्कजनानां महतः क्रोधस्य कारणं जातम् । तस्मात् १९८४ तमे वर्षे अक्टोबर् मासस्य ३१ तमे दिनाङ्के तस्याः हननं कृतम् ।
अन्तर्विषयाः
प्रारम्भिकजीवनम्[सम्पादयतु]
इन्दिरा नेहरुगान्धी १९१७ तमे वर्षे नवेम्बर् मासे १९ दिनाङ्के पण्डितजवहरलाल नेहरु तथा कमलानेहरु दम्पत्योः पुत्रीरूपेण जन्म प्राप्नोत् । सा एकमात्रपुत्री आसीत् । नेहरु महोदयस्य काश्मीरपाण्डितकुलम् । यदा इन्दिरा जाता तदा पितामहः मोतिलाः तथा पिता जवहरलालनेहरु उभौ अपि राजकीयनेतारौ आस्ताम् । बाल्ये गृहे तीव्रराजनैतिकवातावरणम् आसीत् । एतस्याः पिता स्वात्मचरित्रं 'टुवर्डस् फ्रीडम्’ इति पुस्तके एवं उल्लिखितवान् अस्ति - 'यदा अहं कारागृहे आसम् तदा आरक्षकः पुनः पुनः गृहमागत्य सर्वकारेण दापितस्य शुल्कस्य निमित्तं पीठोपकरणानि स्वीकृत्य गच्छन्ति स्म । ममपुत्री चतुर्वर्षीया एतत् दृष्ट्वा खिन्ना भूता बहु असन्तोषं प्रकटितवती । आरक्षकां प्रति अवरोधः यः दर्शितः तया तत् दर्शयति यत् दृष्टं प्रायः तस्याः मनसि आरक्षकाणां व्यवस्थायां विभिन्ना द्दष्टिः एव जायते इति मम खेदः" ।
इन्दिरा युवकानां युवतीनां कृते वानरसेना्-आन्दोलनं प्रारब्धवती । तत् भारतीयस्वातन्त्र्यसंग्रामे मुख्यपात्रम् आवहत । एतेन भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस् पक्षे सूक्ष्म समाचाराणं प्रकटनं निर्बान्धितविचाराणां प्रकटनम् इत्यादि कार्यद्वारा साहाय्यमभवत् । ध्वजपथसञ्चलनं तथा आन्दोलनानि तत्र तत्र अभवन् । शालास्यूते एव प्रमुखकार्यक्रमाणां कार्यसूची पितृगृहात् आरक्षकद्वारा एव रहसि इन्दिरा प्रेषितवती । एवमेव १९३० तमवर्षस्य क्रान्तेः एतदेव मूलस्रोतः अभवत् ।
यूरोपदेशे विद्याभ्यासः[सम्पादयतु]
इन्दिरायाः माता कमलनेहरु दायरोगेण पीडिता आसीत् । कथञ्चित् चिरकालात् दुःखम् अनुभूथ १९३६ तमे वर्षे सा दिवङ्गता । तदा इन्दिरा अष्टादवर्षीया आसीत् । सा यदा इङ्ग्लेण्डमध्ये आक्सफर्डविद्यालये सोमरविल्लेकलाशालायां १९३० तमे वर्षे पठन्ती आसीत् तदा लण्डन्मूलस्य तीव्रगमी स्वातन्त्रपम् 'इण्डियालीग्’ इत्यस्य सदस्या आसीत् ।
१९४० तमे वर्षे प्रारम्भिकदिनेषु इन्दिरा श्वासकोशरोगपीडिता भूत्वा तस्य निवारणार्थं स्विट्सर्लण्ड्देशे गृहे अवसत् । तदा सा दीर्धं पत्रं पित्रे लिखन्ती आसीत् पितृपुत्र्योः मध्ये राजनैतिकी चर्चा पत्रद्वारा चलदासीत् ।
यदा सा युरोप्खण्डे आसीत् तदा क्रियाशीलं फार्सीतरुणं फिरोजगान्धिं दृष्टवती सः मोहनदासगान्धेः दत्तकपुत्रः । तयोः सम्पर्कः गाढः जातः । यतः सोऽपि कुटुम्बसदस्यः इवासीत् ।
फिरोजगान्धिना साकं विवाहः[सम्पादयतु]
इन्दिरा फिरोज भारतं प्रति यदा आगतौ तदा तयोः प्रीतिः परस्परमासीत् । वैद्यस्य सूचनामपि उल्लङ्घ्य परिणेतुमैच्छत् । फिरोजस्य सरलमनोभावः हास्यप्रज्ञा आत्मविश्वासश्च इन्दिराम् आकर्षत् । नेहरु एतावत् शीघ्रं तस्याः विवाहं कर्तुं नेच्छति स्म । तदर्थं तन्निवारणाय महात्मागान्धिम् आश्रितवान् । एतत्सर्वं व्यर्थमभवत् । १९४२ तमे वर्षे मार्च-मासे तयोः विवाहः हैन्दवरीत्या समभवत्.[३] ।
फिरोज इन्दिरा च भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस् पक्षस्य सदस्यौ आस्ताम् । १९०४ तमे वर्षे सञ्जाते भारतात् निर्गच्छ इत्येतस्मिन् आन्दोलने द्वावपि भाम् ऊढ्वा कारागृहं गतवन्तौ । स्वातन्त्र्यानन्तरं फिरोज निर्वाचने भाड्म् ऊढवान् उत्तरप्रदेशी संसत्सदस्यः अभवत् । तयोः पुत्रद्वयं राजीवः, सञ्जीवश्च । गच्छता कालेन तयोः मध्ये भिन्नाभिप्रायाः अधिकाः जाताः । विच्छेदनपर्यन्तमागतम् परन्तु तावता एव फिरोजस्य अस्वास्थ्यकारणतः तत् स्थगितम् । फिरोजस्य मरणं १९६० तमे वर्षे सेप्टेम्बरमासे अभवत् तावत्पर्यन्तं द्वावपि एकत्र सम्यक् कालं यापितवन्तौ ।
भारतीयराष्ट्रियकांग्रेस्पक्षस्य अध्यक्षा[सम्पादयतु]
१९५९ तथा १९६० तमे वर्षे भारतीयराष्ट्रियकांग्रेस्पक्षे अध्यक्षारूपेण निर्वाचिता जाता । अधिकारावधौ घटानाविशेषाः किमपि नासन् । स्वपितुः कार्यकारी समितिमुख्यस्था भूत्वा कार्यं कृतवती । नेहरु स्वजनपक्षपातं विरुध्य कार्यं करोति स्म । गान्धी १९६२ तमस्य निर्वाचने भागं न ऊढवती ।
वार्ताप्रसारमन्त्री[सम्पादयतु]
१९६४ तमे वर्षे मे २७ तमे दिनाङ्के नेहरु दिवंगतः । नूतनप्रधानमन्त्रिणः लालबहाद्धूरशास्त्री महोदयस्य आग्रहेण इन्दिरा निर्वाचने भागं गृहीतवती सर्वकारं च प्रविषृवती । सा वार्ताप्रसारमन्त्रीणी अभवत् [४]।
यदा हिन्दी राष्ट्रभाषात्वेन उदघोषिता तदा तमिलुनाडु राज्ये कोलाहलः जातः । तस्मिन्नवसरे तमिलुनाडु राज्यस्य राजधानी मद्रासनगरं इन्दिरा गतवती । तत्र प्रमुखान् दृष्ट्वा तैः साकं चर्चां कृत्वा तेषां कोपशमनं कृतवती । कोलाहलकारणतः यत्र यत्र नष्टानि जातानि तत्र पुननिर्माणकार्यं स्वयं कारितवती । एतस्याः राजनैतिककलाकौशलं व्यक्तित्वनैपुण्यं च श्लाधनीयमासीत् ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ "Exhibit celebrates 120 years of South Asians at Oxford". University of Oxford. 22 April 2010. Retrieved 24 December 2012.
- ↑ "Indira Gandhi 'greatest woman'", BBC News, 1 December 1999. Retrieved on 31 July 2013.
- ↑ "Sonia assures help for father-in-law’s grave". Indianexpress.com. 21 November 2005. Retrieved 31 July 2013.
- ↑ Gandhi, Indira. (1982) My Truth


text:
पौरस्त्यानामोजःपद्यविषयमुदाहरन्नाह—
50 वारुणी पश्चिमा दिक । भातीति गम्यते । किभूता ? अस्तस्य पर्वतस्य मस्तके शिरसि शिखरे पर्यस्तः पतितः समस्तो निरवशेषः, दिनपरिणतेः तत्र संहारात् । अर्कस्यादित्यस्यांशूनां रश्मीनां संस्तरः सन्तानो यस्यामिति समासबाहुल्यं सामान्येन दर्शितम् । विशे[षेणा]तिप्रसङ्गात् । एवंविधा कथमिव भातीत्याह—पीनेत्यादि । पीने महति स्तने पयोधरे स्थितं सक्तम् आताम्रं लोहितं कम्रं कान्तं वस्त्रं वसनं यस्यास्तथेति भाति । इह लोहितत्वं शब्दोपात्तमाताम्रशब्दप्रयोगात् । पूर्वं तु न्यायोपात्तम्, अस्तपर्वतपतितानामादित्यरश्मीनां लोहितत्वाव्यभिचारात् । न चेदृशी नेयं यथोक्तं प्राक् । अत एवोक्तम्—न हि प्रतीतिः सुलभा शब्दन्यायविलङ्घिनी ।65 अस्तपर्वतः स्तनसदृशो वारुण्याः । अर्कांशुसंस्तर[स्तत्र] पतितः ताम्रवस्त्रतुल्य इति द्रष्ट30b व्यम् ॥
- १. ७५↩