text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २२
श्राद्धयोग्यतीर्थानांवर्णनम्।
ऋषय ऊचुः।
कस्मिन् काले च तच्छ्राद्धमनन्तफलदं भवेत्।
कस्मिन् वासरभागे तु श्राद्धकृच्छ्राद्धमाचरेत् ।। २२.१ ।।
तीर्थेषु केषु च कृतं श्राद्धं बहुफलं भवेत्।
सूत उवाच।
अपराह्णे तु संप्राप्ते अभिजिद्रौहिणोदये।। २२.२ ।।
यत्किञ्चिद्दीयते तत्र तदक्षयमुदाहृतम्।
तीर्थानि कानि शस्तानि पितृणां वल्लभानि च।। २२.३ ।।
नामतस्तानि वक्ष्यामि संक्षेपेण द्विजोत्तमाः!।
पितृतीर्थं गया नाम सर्वतीर्थवरं शुभम्।। २२.४ ।।
यत्रास्ते देवदेवेशः स्वयमेव पितामहः।
तत्रैषा पितृभिर्गीता गाथा भागमभीप्सुभिः।। २२.५ ।।
एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत्।
यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्।। २२.६ ।।
तथावाराणसी पुण्या पितॄणां वल्लभा सदा।
यत्राविमुक्तसान्निध्यं भुक्ति मुक्ति फलप्रदम्।। २२.७ ।।
पितॄणां वल्लभं तद्वत् पुण्यञ्च विमलेश्वरम्।
पितृतीर्थं प्रयागन्तु सर्वकाम फलप्रदम्।। २२.८ ।।
वटेश्वरस्तु भगवान् माधवेन समन्वितः।
योगनिद्राशयस्तद्वत् सदा वसति केशवः।। २२.९ ।।
दशाश्वमेधिकं पुण्यं गङ्गा द्वारं तथैव च।
नन्दाथ ललिता तद्वत्तीर्थं मायापुरी शुभा।। २२.१० ।।
तथा मित्रपदं नाम ततः केदारमुत्तमम्।
गङ्गा सागरमित्याहुः सर्वतीर्थमयं शुभम्।। २२.११ ।।
तीर्थं ब्रह्मसरस्तद्वच्छतद्रु सलिले ह्रदे।
तीर्थन्तु नैमिषं नाम सर्वतीर्थफलप्रदम्।। २२.१२ ।।
गङ्गोद्भेदस्तु गोमत्यां यत्रोद्भूतः सनातनः।
तथा यज्ञवराहस्तु देवदेवश्च शूलभृत्।। २२.१३ ।।
यत्र तत्काञ्चनं द्वारमष्टादशभुजो हरः।
नेमिस्तु हरिचक्रस्य शीर्णा यत्राभवत्पुरा।। २२.१४ ।।
तदेतन्नैमिषारण्यं सर्वतीर्थनिषेवितम्।
देवदेवस्य तत्रापि वाराहस्य तु दर्शनम्।। २२.१५ ।।
यः प्रयाति स पूतात्मा नारायणपदं व्रजेत्।
कृतशौचं महापुण्यं सर्वपापनिषूदनम्।। २२.१६ ।।
यत्रास्ते नारसिंहस्तु स्वयमेव जनार्दनः।
तीर्थमिक्षुमती नाम पितॄणां वल्लभं सदा।। २२.१७ ।।
सङ्गमे यत्र तिष्ठन्ति गङ्गायाः पितरः सदा।
कुरुक्षेत्रं महापुण्यं सर्वतीर्थ समन्वितम्।। २२.१८ ।।
तथा च सरयूः पुण्या सर्वदेवनमस्कृता।
इरावती नदी तद्वत् पितृतीर्थाधिवासिनी।। २२.१९ ।।
यमुना देविका काली चन्द्रभागा दृषद्वती।
नदी वेणुमती पुण्या परा वेत्रवती तथा।। २२.२० ।।
पितॄणां वल्लभा ह्येताः श्राद्धे कोटिगुणा मताः।
जम्बूमार्गं महापुण्यं यत्र मार्गो हि लक्ष्यते।। २२.२१ ।।
अद्यापि पितृतीर्थं तत् सर्वकामफलप्रदम्।
नीलकुण्डमितिख्यातं पितृतीर्थं द्विजोत्तमाः!।। २२.२२ ।।
तथा रुद्रसरः पुण्यं सरोमानसमेव च।
मन्दाकिनी तथाच्छोदा विपाशाथ सरस्वती।। २२.२३ ।।
पूर्वे मित्रपदन्तद्वत् वैद्यनाथं महाफलम्।
क्षिप्रा नदी महाकालस्तथा कालञ्जरं शुभम्।। २२.२४ ।।
वंशोद्भेदं हरोद्भेदं गङ्गोद्भेदं महाफलम्।
भद्रेश्वरं विष्णुपदं नर्मदा द्वारमेव च।। २२. २५ ।।
गयापिण्डप्रदानेन समान्याहुर्महर्षयः।
एतानि पितृतीर्थानि सर्वपापहराणि च।। २२.२६ ।।
स्मरणादपि लोकानां किमु श्राद्धकृतां नृणाम्।
ओङ्कारं पितृतीर्थञ्च कावेरी कपिलोदकम्।। २२.२७ ।।
सम्भेदश्चण्डवेगायास्तथैवामर कण्टकम्।
कुरुक्षेत्राच्छतगुणं तस्मिन् स्नानादिकं भवेत्।। २२.२८ ।।
शुक्रतीर्थञ्च विख्यातं तीर्थं सोमेश्वरं परम्।
सर्वव्याधिहरं पुण्यं शतकोटि फलाधिकम्।। २२.२९ ।।
श्राद्धे दाने तथा होमे स्वाध्याये जलसन्निधौ।
कायावरोहणं नाम तथा चर्मण्वतीनदी।। २२.३० ।।
गोमती वरुणा तद्वत्तीर्थमौशनसम्परम्।
भैरवं भृगुतुङ्गञ्च गौरीतीर्थमनुत्तमम्।। २२.३१ ।।
तीर्थं वैनायकं नाम भद्रेश्वरमतः परम्।
तथा पापहरं नाम पुण्याथ तपती नदी।। २२.३२ ।।
मूलतापीपयोष्णी च पयोष्णीसङ्गमस्तथा।
महावोधिः पाटला च नागतीर्थमवन्तिका।। २२.३३ ।।
तथा वेणा नदी पुण्या महाशालं तथैव च।
महारुद्रं महालिङ्गं दशार्णा च नदी शुभा।। २२.३४ ।।
शतरुद्रा शताह्वा च तथा विश्वपदं परम्।
अङ्गारवाहिका तद्वन्नदौ तौ शोणघर्घरौ।। २२.३५ ।।
कालिका च नदी पुण्या वितस्ता च नदी तथा।
एतानि पितृतीर्थानि शस्यन्ते स्नानदानयोः।। २२.३६ ।।
श्राद्धमेतेषु यद्दत्तन्तदनन्तफलं स्मृतम्।
द्रोणी वाटनदी धारा सरित् क्षीरनदी तथा।। २२.३७ ।।
गोकर्णं गजकर्णञ्च तथा च पुरुषोत्तमः।
द्वारका कृष्णतीर्थञ्च तथार्बुदसरस्वती।। २२.३८ ।।
नदी मणिमती नाम तथा च गिरिकर्णिका।
धूतपापं तथा तीर्थं समुद्रो दक्षिणस्तथा।। २२.३९ ।।
एतेषु पितृतीर्थेषु श्राद्धमानन्त्यमश्नुते।
तीर्थं मेघकरं नाम स्वयमेव जनार्दनः।। २२.४० ।।
यत्र शार्ङ्गधरो विष्णुर्मेखलायामवस्थितः।
तथा मन्डोदरी तीर्थं तीर्थं चम्पा नदी शुभा।। २२.४१ ।।
तथा सा मलनाथश्च महाशाल नदी तथा।
चक्रवाकं चर्म्मकोटं तथा जन्मेश्वरं महत्।। २२.४२ ।।
अर्जुनं त्रिपुरं चैव सिद्धेश्वरमतः परम्।
श्रीशैलं शाङ्करं तीर्थं नारसिंहमतः परम्।। २२ .४३ ।।
महेन्द्रञ्च तथा पुण्यमथ श्रीरङ्गसंज्ञितम्।
एतेष्वपि सदा श्राद्धमनन्तफलदं स्मृतम्।। २२.४४ ।।
दर्शनादपि चैतानि सद्यः पापहराणि वै।
तुङ्गभद्रा नदी पुण्या तथा भीमरथी सरित्।। २२.४५ ।।
भीमेश्वरं कृष्णवेणा कावेरी कुड्मलानदी।
नदी गोदावरी नाम त्रिसन्ध्या तीर्थमुत्तमम्।। २२.४६ ।।
तीर्थं त्रैयम्बकं नाम सर्वतीर्थ नमस्कृतम्।
यत्रास्ते भगवानीशः स्वयमेव त्रिलोचनः।। २२.४७ ।।
श्राद्धमेतेषु सर्वेषु कोटिकोटिगुणं भवेत्।
स्मरणादपि पापानि नश्यन्ति शतधा द्विजः।। २२.४८ ।।
श्रीपर्णी ताम्रपर्णी च जया तीर्थमनुत्तमम्।
तथा मत्स्यनदी पुण्या शिवधारं तथैव च।। २२.४९ ।।
भद्रतीर्थञ्च विख्यातं पम्पातीर्थञ्च शाश्वतम्।
पुण्यं रामेश्वरं तद्वदेलापुरमलं पुरम्।। २२.५० ।।
अङ्गभूतञ्च विख्यातमानन्दकमलं बुधम्।
आम्रातकेश्वरं तद्वदेकाम्भकमतः परम्। २२.५१ ।।
गोवर्धनं हरिश्चन्द्रं कृपुचन्द्रं पृथूदकम्।
सहस्राक्षं हिरण्याक्षं तथा च कदली नदी।। २२. ५२ ।।
रामाधिवासस्तत्रापि तथा सौमित्रिसङ्गमः।
इन्द्रकीलं महानादन्तथा च प्रियमेलकम्।। २२.५३ ।।
एतान्यपि सदा श्राद्धे प्रशस्तान्यधिकानि तु।
एतेषु सर्वदेवानां सान्निध्यं द्रृश्यते यतः।। २२.५४ ।।
दानमेतेषु सर्वेषु दत्तं कोटिशताधिकम्।
बाहुदा च नदी पुण्या तथा सिद्धवनं शुभम्।। २२.५५ ।।
तीर्थं पाशुपतं नाम नदी पार्वतिका शुभा।
श्राद्धमेतेषु सर्वेषु दत्तं कोटिशतोत्तरम्।। २२.५६ ।।
तथैव पितृतीर्थन्तु यत्र गोदावरी नदी।
युतालिङ्गसहस्रेण सर्वान्तरजलावहा।। २२.५७ ।।
जामदग्न्यस्य तत्तीर्थं क्रमादायातमुत्तमम्।
प्रतीकस्य भयाद्भिन्नं यत्र गोदावरी नदी।। २२.५८ ।।
तत्तीर्थं हव्यकव्यानामप्सरो युगसंज्ञितम्।
श्राद्धाग्निकार्यदानेषु तथा कोटि शताधिकम्।। २२.५९ ।।
तथा सहस्रलिङ्गञ्च राघवेश्वरमुत्तमम्।
सेन्द्रफेना नदी पुण्या यत्रेन्द्रः पतितः पुरा।। २२.६० ।।
निहत्य नमुचिं शक्रस्तपसा स्वर्गमाप्तवान्।
तत्र दत्तं नरैः श्राद्धमनन्तफलदं भवेत्।। २२.६१ ।।
तीर्थन्तु पुष्करं नाम शालग्रामं तथैव च।
सोमपानञ्च विख्यातं यत्र वैश्वानरालयम्।। २२.६२ ।।
तीर्थं सारस्वतं नाम स्वामितीर्थं तथैव च।
मलन्दरा नदीपुण्या कोशिकी चन्द्रिका तथा।। २२.६३ ।।
वैदर्भावाथ वैरा च पयोष्णी प्राङ्मुखापरा।
कावेरी चोत्तरापुण्या तथाजालन्धरो गिरिः।। २२.६४ ।।
एतेषु श्राद्धतीर्थेषु श्राद्धमानन्त्यमश्नुते।
लोहदण्डं तथा तीर्थं चित्रकूटस्तथैव च।। २२.६५ ।।
विन्ध्ययोगश्च गङ्गायास्तथा नदीतटं शुभम्।
कुब्जाम्रन्तु तथा तीर्थं उर्वशी पुलिनं तथा।। २२.६६ ।।
संसारमोचनं तीर्थं तथैव ऋणमोचनम्।
एतेषु पितृतीर्थेषु श्राद्धमानन्त्यमश्नुते।। २२.६७ ।।
अट्टहासं तथा तीर्थं गौतमेश्वरमेव च।
तथा वशिष्ठं तीर्थन्तु हारितं तु ततः परम्।। २२. ६८ ।।
ब्रह्मावर्तं कुशावर्तं हयतीर्थं तथैव च।
पिण्डाारकञ्च विख्यातं शङ्खोद्धारं तथैव च।। २२.६९ ।।
घण्टेाश्वरं बिल्वकञ्च नीलपर्वतमेव च।
तथा च धरणी तीर्थं रामतीर्थं तथैव च।। २२. ७० ।।
अश्वतीर्थञ्च विख्यातमनन्तं श्राद्धदानयोः।
तीर्थं वेदशिरो नाम तथैवौघवती नदी।। २२.७१ ।।
तीर्थं वसुप्रदं नाम च्छागलाण्डं तथैव च।
एतेषु श्राद्धदातारः प्रयान्ति परमं पदम्।। २२.७२ ।।
तथा च बदरी तीर्थं गणतीर्थं तथैव च।
जयन्तं विजयञ्चैव शुक्रतीर्थं तथैव च।। २२.७३ ।।
श्रीपतेश्च तथा तीर्थं तीर्थं रैवतकं तथा।
तथैव शारदा तीर्थं भद्रकालेश्वरं तथा।। २२.७४ ।।
वैकुण्ठतीर्थञ्च परं भीमेश्वरमथापि वा।
एतेषु श्राद्धदातारः प्रयान्ति परमां गतिम्।। २२.७५ ।।
तीर्थं मातृगृहं नाम करवीरपुरं तथा।
कुशेशरञ्च विख्यातं गौरी शिखरमेव च।। २२. ७६ ।।
नकुलेशस्य तीर्थञ्च कर्दमालं तथैव च।
दिण्डिपुण्यकरं तद्वत् पुण्डरीकपुरं तथा।। २२.७७ ।।
सप्त गोदावरी तीर्थं सर्वतीर्थेश्वरेश्वरम्।
तत्र श्राद्धं प्रदातव्यमनन्तफलमीप्सुभिः।। २२.७८ ।।
एषतूद्देशतः प्रोक्तस्तीर्थानां संग्रहो मया।
वागीशोऽपि न शक्नोति विस्तरान् किमु मानुषः।। २२.७९ ।।
सत्यं तीर्थं दया तीर्थं तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः।
वर्णाश्रमाणां गेहेऽपि तीर्थन्तु समुदाहृतम्।। २२. ८० ।।
एतत्तीर्थेषु यच्छ्राद्धं तत्कोटि गुणमिष्यते।
यस्मात्तस्मात् प्रयत्नेन तीर्थे श्राद्धं समाचरेत्।। २२ .८१ ।।
प्रातः कालो मुहूर्तांस्त्रीन् सङ्गवस्तावदेव तु।
मध्याह्न स्त्रिमुहूर्तस्यादपराह्णस्ततः परम्।। २२.८२ ।।
सायाह्नस्त्रिमुहूर्तः स्याच्छ्राद्धं तत्र न कारयेत्।
राक्षसी नाम सा वेला गर्हिता सर्वकर्मसु।। २२.८३ ।।
अह्नो मुहूर्तो विख्याता दश पञ्च च सर्वदा।
तत्राष्टमो मुहूर्तो यः सकालः कुतपः स्मृतः।। २२.८४ ।।
मध्याह्ने सर्वदा यस्मान्मन्दीभवति भास्करः।
तस्मादनन्तफलद स्तदारम्भो भविष्यति।। २२.८५ ।।
मध्याह्नखड्ग पात्रञ्च तथा नेपालकम्बलः।
रूप्यं दर्भास्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः।। २२.८६ ।।
पापं कुत्सितमित्याहुस्तस्य सन्तापकारिणः।
अष्टावेतेयतस्तस्मात् कुतपा इति विश्रुता।। २२.८७ ।।
ऊर्ध्वं मुहूर्तात् कुतपाद्यन्मुहूर्तचतुष्टयम्।
मुहूर्तपञ्चकञ्चैतत् स्वधाभवनमिष्यते।। २२.८८ ।।
विष्णोर्देहसमुद्भूताः कुशाः कृष्णास्तिलास्तथा।
श्राद्धस्य रक्षणायालमेतत् प्राहुर्दिवौकसः।। २२.८९ ।।
तिलोदकाञ्जलिर्देय जलस्थैस्तीर्थवासिभिः।
सदर्भहस्तेनैकेन श्राद्धमेवं विशिष्यते।। २२.९० ।।
श्राद्धसाधनकाले तु पाणिनैकेन दीयते।
तर्पणन्तू भयेनैव विधिरेष सदा स्मृतः।। २२.९१ ।।
पुण्यं पवित्रामायुष्यं सर्वपापविनाशनम्।
पुरा मत्स्येन कथितन्तीर्थश्राद्धानुकीर्तनम्।।
श्रृणोति यः पठेद्वापि श्रीमान् सञ्जायते नरः।। २२.९२ ।।
श्राद्धकाले च वक्तव्यं तथा तीर्थनिवासिभिः।
सर्वपापोपशान्त्यर्थमलक्ष्मीनाशनं परम्।। २२.९३ ।।
इदं पवित्रं यशयो निधानमिदं महापापहरञ्च पुंसाम्।
ब्रह्मार्करुद्रैरपि पूजितञ्च श्राद्धस्य माहात्म्यमुशन्ति तज्ज्ञाः।। २२.९४ ।।


c: text/html

text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २४२
मनुमत्स्यसंवादे स्वप्नदर्शनवर्णनम्।
मनुरुवाच।
स्वप्नाख्यानं कथं देव! गमने प्रत्युपस्थिते।
दृश्यन्ते विविधाकाराः कथन् तेषां फलं भवेत् ।। २४२.१ ।।
मत्स्य उवाच।
इदीनीं कथयिष्यामि निमित्तं स्वप्नदर्शने।
नाभिं विनान्यगात्रेषु तृणवृक्षसमुद्भवः ।। २४२.२ ।।
चूर्णनं मूर्ध्नि कांस्यानां मुण्डनं नग्नता तथा।
मलिनाम्बरधारित्वमभ्यङ्गः पङ्कदिग्धता ।। २४२.३ ।।
उच्चात् प्रपतनञ्चैव दोलारोहणमेव च ।
अर्जनं पक्कलोहानां हयानामपि मारणम् ।। २४२.४ ।।
रक्तपुष्पद्रुमाणाञ्च मण्डलस्य तथैव च।
वराहर्क्षखरोष्ट्राणां तथा चारोहणक्रिया ।। २४२.५ ।।
भक्षणं पक्वमांसानां तैरस्य कृसरस्य च।
नर्तनं हसनञ्चैव विवाहो गीतमेव च।। २४२.६ ।।
तन्त्रीवाद्य विहीनानां वाद्यानामभिवादनम्।
स्रोतोऽवगाहगमनं स्नानं गोमयवारिणा ।। २४२.७ ।।
पङ्कोदकेन च तथा मही तोयेन चाप्यथ।
मातुः प्रवेशो जठरे चितारोहणमेव च ।। २४२.८ ।।
शक्रध्वजाभिपतनं पतनं शशिसूर्ययोः।
दिव्यान्तरिक्षभौमानामुत्पातानाञ्च दर्शनम् ।। २४२.९ ।।
देवद्विजातिभूपाल गुरूणां क्रोध एव च।
आलिङ्गनं कुमारीणां पुरुषाणाञ्च मैथुनम् ।। २४२.१० ।।
हानिश्चैव स्वगात्राणां विरेकवमनक्रिया।
दक्षिणाशाभिगमनं व्याधिनाभिभवस्तथा ।। २४२.११ ।।
फलापहानिश्च तथा पुष्पहानिस्तथैव च।
गृहाणाञ्चैव पातश्च गृहसम्मार्जनन्तथा ।। २४२.१२ ।।
क्रीड़ा पिशाचक्रव्याद वानरर्क्षनरैरपि।
परादभिभवश्चैव तस्माच्च व्यसनोद्भवः ।। २४२.१३ ।।
काषायवस्त्रधारित्वं तद्वत् स्त्री क्रीड़नन्तथा।
स्नेहपानावगाहौ च रक्तमाल्यानुलेपनम् ।। २४२.१४ ।।
एवमादीनि चान्यानि दुःस्वप्नानि विनिर्दिशेत्।
एतां सङ्कथनं धन्यं भूयः प्रस्वापनन्तथा ।। २४२.१५ ।।
कल्कस्नानन्तिलैः होमो ब्राह्मणानाञ्च पूजनम्।
स्तुतिश्च वासुदेवस्य तथा तस्यैव पूजनम् ।। २४२.१६ ।।
नागेन्द्रमोक्षश्रवणं ज्ञेयं दुःस्वप्नाशनम्।
स्वप्नस्तु प्रथमे यामे सम्वत्सरविपाकिनः ।। २४२.१७ ।।
षड्भिर्मासैः द्वितीये तु त्रिभिर्मासैस्तृतीयके।
चतुर्थं मासमात्रेण पश्यतो नात्र संशयः ।। २४२.१८ ।।
अरुणोदयवेलायां दशाहेन फलम्भवेत्।
एकस्यां यदि वा रात्रौ शुभं वा यदि वाशुभम् ।। २४२.१९ ।।
पश्चाद् वटस्तु यस्तत्र तस्य पाकं विनिर्दिशेत्।
तस्माच्छोभनके स्वप्ने पश्चात् स्वप्नो न पश्यति ।। २४२.२० ।।
शैलप्रासादनागाश्व वृषभारोहणं हितम्।
द्रुमाणां श्वेतपुष्पाणां गमने च तथा द्विज! ।। २४२.२१ ।।
द्रुमतृणोद्भवो नाभौ तथैव बहुबाहुता।
तथैव बहुशीर्षत्वं फलितोद्भव एव च ।। २४२.२२ ।।
सुशुक्लमाल्यधारित्वं सुशुक्लाम्बरधारिता।
चन्द्रार्कताराग्रहणं परिमार्जनमेव च ।। २४२.२३ ।।
शक्रध्वजालिङ्गनञ्च तदुच्छ्रायक्रिया तथा।
भूम्यम्बुधानां ग्रसनं शत्रूणाञ्च वधक्रिया ।। २४२.२४ ।।
जयो विवादे द्यूते च संग्रामे च तथा द्विज!।
भक्षणञ्चार्द्रमांसानां मत्स्यानां पायसस्य च ।। २४२.२५ ।।
दर्शनं रुधिरस्यापि स्नानं वा रुधिरेण च।
सुरारुधिरमद्यानां पानं क्षीरस्य चाथवा ।। २४२.२६ ।।
अन्त्रेर्वा वेष्टनं भूमौ निर्मलं गगनं तथा।
मुखेन दोहनं शस्तं महिषीणां तथा गवाम् ।। २४२.२७ ।।
सिंहीनां हस्तिनीनाञ्च वडवानां तथैव च।
प्रसादो देवविप्रेभ्यो गुरुभ्यश्च तथा शुभः ।। २४२.२८ ।।
अम्भसा त्वभिषेकस्तु गवां श्रृङ्गश्रितेन वा।
चन्द्राद् भ्रष्टेन वा राजन्! ज्ञेयो राज्यप्रदो हि सः ।। २४२.२९ ।।
राज्याभिषेकश्च तथा छेदनं शिरसस्तथा।
मरणं वह्निदाहश्च वह्निदाहो गृहादिषु ।। २४२.३० ।।
लब्धिश्च राज्यलिङ्गानां तन्त्रीवाद्याभिवादनम्।
तथोदकानां तरणं तथा विषमलङ्घनम् ।। २४२.३१ ।।
हस्तिनीवडवानाञ्च गवाञ्च प्रसवो गृहे।
आरोहणमथाश्वानां रोदनञ्च तथा शुभम्।। २४२.३२ ।।
वरस्त्रीणां तथालाभः तथालिङ्गनमेव च।
निगडैर्बन्धनं धन्यं तथा विष्ठानुलेपनम् ।। २४२.३३ ।।
जीवितां भूमिपालानां सुहृदामपि दर्शनम्।
दर्शं देवतानाञ्च विमलानां तथाम्भसाम् ।। २४२.३४ ।।
शुभान्यथैतानि नरस्तु दृष्ट्वा प्राप्नोत्ययत्नाद् ध्रुवमर्थलाभम्।
स्वप्नानि वै धर्मभृतां वरिष्ठ! व्याधेर्विमोक्षञ्च तथाऽऽतुरोऽपि ।। २४२.३५ ।।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
पाठ्यक्रमनिर्णयभूमिः
सम्प्रदायानुसारेण व्याकरणशास्त्रमधिजिगीषूणां कृते एषः पाठ्यक्रमः परिकल्पितः । पाणिनीये वैदुष्यं प्रेप्सुभिः प्राधान्येन अवगन्तव्याः अंशाः सन्ति अष्टाध्याय्याः क्रमः, शब्दसिद्धिप्रक्रिया, सूत्राणां लक्ष्यसाधकत्वपरीक्षा, आर्थिकविचाराः चेति । सम्प्रति भारतदेशे अनेकाः व्यकरणाध्य्यनपद्धतयो दरीदृश्यन्ते यत्र एतेषामंशनां क्वचित् कश्चिदाद्रियते । इहास्माभिः ताः पद्धतीरवलोक्य, तदीयैर्गुणैश्छात्राः यथा युज्येरन् तथायं पाठ्यक्रमः परिकल्पितः ।
तत्र सौत्रक्रमज्ञानाय व्याकरणाध्ययनप्राणभूतमष्टाध्याय्याः स्मरणमादौ क्रियते ।
ततः सूत्रार्थज्ञानं, लक्ष्ये तत्समन्वयं च साधयितुं सिद्धान्तकौमुदी अधीयते । सिद्धान्तकौमुद्याः अध्ययनावसरे मध्ये एव, पौष्पी तिङन्तप्रक्रियापद्धतिः बोध्यते, यया पाणिनीयप्रक्रियायाः स्वारस्ये ज्ञाते तिङन्तप्रकरणस्याध्ययने सौकर्यं कल्प्यते । ततः सूत्रार्थानामुपरि प्रौढविचारपरे द्वे व्याख्ये, प्रौढमनोरमा-लघुशब्देन्दुशेखराख्ये अध्याप्येते यत्र प्राधान्येन शब्दसिद्धिप्रक्रियायाः वैशद्येन विमर्शः इतरैः सहकारिभिर्विषयैः सह कृतः । एतेन शब्दसिद्धिप्रक्रियायां पाटवं छात्रा अवाप्नुयुः ।
तत उत्तरं महाभाष्यस्य आद्यानि नवाह्निकानि, समर्थाह्निकं, कारकाह्निकं च अध्याप्यन्ते । अत्र सूत्रस्य अतिव्याप्त्यव्याप्त्यादिविचाराः, प्रत्याख्यानानि, उपसंख्यानानि इति सर्वस्यास्य परिचयो भवति । अनेन शास्त्रस्य सर्वात्मना परीक्षणं भवति ।
ततः आर्थिकविषयाणां परिचयाय वैयाकरणभूषणसारः, लघुमञ्जूषायाः सुबर्थविचारात्मको भागश्च अध्याप्येते । एतन्मध्ये वाक्यपदीयमपि अध्याप्यते यत्र व्याकरणस्य आर्थिकभागस्य मूलभूता अंशा निरूपिताः ।
एतावता अधीतेन छात्राः प्रायेण व्याकरणविषयस्य कस्यापि ग्रन्थस्य अवलोकने अवगमने विमर्शे च सामर्थ्यमाप्नुवन्ति । एतावती अध्ययनपद्धतिः अन्याभिः सभाभिः संचाल्यमानासु परीक्षासु भागग्रहणे छात्राणां सामर्थ्यं भवेदिति धिया, काञ्ची-वेदवेदान्तशास्त्रसभया तेनलीनगर्यां संचाल्यमानां परीक्षापद्धतिं मनसि निधाय कल्पिता ।
व्याकरणाध्ययनस्य मुख्यमुद्देश्यं भवति शब्दानां साधुत्वपरीक्षा । सा च स्वस्य इतरेषां च प्रयोगेषु । सा च विना प्रामाणिकप्रयोगावलोकनं न शक्यते कर्तुमिति तदर्थं प्राचीनानामर्वाचीनानां च विदुषां प्रयोगपरिचयाय काव्यमप्यत्र अनिवार्यविषयतया निवेशितम् । एवं व्याकरणाध्ययने अपेक्षितस्य न्यायशास्त्रस्य परिचयाय दीपिकासहितः तर्कसंग्रहोऽपि पाठ्यक्रमे निवेशितः ।
ततः छात्राणां संवहनगणकयन्त्रप्रयोगादिकौशलवर्धनाय अन्ये च विषयाः निवेशिताः ।
प्रवेशार्हता – व्याकरणशास्त्रस्य प्रौढाध्ययनेच्छया अस्मिन् विभागे प्रवेशमिच्छन्तः छात्राः संस्कृतभाषया संभाषणे, पठने, अवगमने च समर्थाः स्युः । साहित्यप्रवेशः, प्राक्शास्त्री, उत्तरमध्यमा इत्येतासु, एतत्समानासु अन्यासु वा परीक्षासु उत्तीर्णाः अत्र प्रवेशमर्हन्ति । ये संस्कृतभाषाज्ञानवन्त एतासु परीक्षासु भागमगृहीतवन्तोऽपि प्रवेशमिच्छन्ति तेषां परीक्षां कृत्वा चयनं करिष्यते ।
Courses offered in Shastri + Acharya five years programme
Total number of credits (five year integrated programme) – 198
Total number of credits in Shastri programme – 116
Total number of credits in Acharya programme – 82


text:
This Page is courtesy of Sanskrit Documents List. Please send your corrections
mRutyunjaya kavacha .. महामृत्युंजय कवच .. श्री गणेशाय नमः । भैरव उवाच । श्रृणुष्व परमेशानि कवचं मन्मुखोदितम । महामृत्युञ जयस्यास्य न देयं परमाद्भुतम ॥ १॥ यं धृत्वा यं पठित्वा च श्रुत्वा च कवचोत्तमम । त्रैलोक्याधिपतिर्भूत्वा सुखितो.अस्मि महेश्वरि ॥ २॥ तदेववर्णयिष्यामि तव प्रीत्या वरानने । तथापि परमं तत्वं न दातव्यं दुरात्मने ॥ ३॥
अस्य श्रीमहामृत्युञ जयकवचस्य श्रीभैरव ऋषिः\, गायत्रीच्हन्दः\, श्रीमहामृत्युञ जयो महारुद्रो देवता\, ॐ बीजं\, जूं शक तिः\, सः कीलकं\, ह्रौमिति तत्वं\, चतुर्वर्गसाधने मृत्युञ जयकवचपाठे विनियोगः । चन्द्रमण्डलमध्यस्थं रुद्रं भाले विचिन्त्य तम । तत्रस्थं चिन्तयेत साध्यं मृत्युं प्राप्तो.अपि जीवति ॥ १॥ ॐ जूं सः ह्रौं शिरः पातु देवो मृत्युञ जयो मम । ॐ श्रीं शिवो ललाटं मे ॐ ह्रौं भ्रुवौ सदाशिवः ॥ २॥ नीलकण्ठो.अवतान्नेत्रे कपर्दी मे.अवताच्च्ह्रुती । त्रिलोचनो.अवताद गण्डौ नासां मे त्रिपुरान्तकः ॥ ३॥ मुखं पीयूषघटभृदोष्ठौ मे कृत्तिकाम्बरः । हनुं मे हाटकेशनो मुखं बटुकभैरवः ॥ ४॥ कन्धरां कालमथनो गलं गणप्रियो.अवतु । स्कन्धौ स्कन्दपिता पातु हस्तौ मे गिरिशो.अवतु ॥ ५॥ नखान मे गिरिजानाथः पायादङ्गुलिसंयुतान । स्तनौ तारापतिः पातु वक्षः पशुपतिर्मम ॥ ६॥ कुक्षिं कुबेरवरदः पार्श्वौ मे मारशासनः । शर्वः पातु तथा नाभिं शूली पृष्ठं ममावतु ॥ ७॥ शिश्र्नं मे शङ्करः पातु गुह्यं गुह्यकवल्लभः । कटिं कालान्तकः पायादूरू मे.अन्धकघातकः ॥ ८॥ जागरूको.अवताज्जानू जङ्घे मे कालभैरवः । गुल्फो पायाज्जटाधारी पादौ मृत्युञ जयो.अवतु ॥ ९॥ पादादिमूर्धपर्यन्तमघोरः पातु मे सदा । शिरसः पादपर्यन्तं सद्योजातो ममावतु ॥ १०॥ रक्षाहीनं नामहीनं वपुः पात्वमृतेश्वरः । पूर्वे बलविकरणो दक्षिणे कालशासनः ॥ ११॥ पश्चिमे पार्वतीनाथो ह्युत्तरे मां मनोन्मनः । ऐशान्यामीश्वरः पायादाग्नेय्यामग्निलोचनः ॥ १२॥ नैऋत्यां शम्भुरव्यान्मां वायव्यां वायुवाहनः । उर्ध्वे बलप्रमथनः पाताले परमेश्वरः ॥ १३॥ दशदिक्षु सदा पातु महामृत्युञ जयश्च माम । रणे राजकुले द्यूते विषमे प्राणसंशये ॥ १४॥ पायाद ओं जूं महारुद्रो देवदेवो दशाक्षरः । प्रभाते पातु मां ब्रह्मा मध्याह्ने भैरवो.अवतु ॥ १५॥ सायं सर्वेश्वरः पातु निशायां नित्यचेतनः । अर्धरात्रे महादेवो निशान्ते मां महोमयः ॥ १६॥ सर्वदा सर्वतः पातु ॐ जूं सः ह्रौं मृत्युञ जयः । इतीदं कवचं पुण्यं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम ॥ १७॥
सर्वमन त्रमयं गुह्यं सर्वतन त्रेषु गोपितम । पुण्यं पुण्यप्रदं दिव्यं देवदेवाधिदैवतम ॥ १८॥ य इदं च पठेन्मन त्री कवचं वार्चयेत ततः । तस्य हस्ते महादेवि त्र्यम्बकस्याष्ट सिद्धयः ॥ १९॥ रणे धृत्वा चरेद्युद्धं हत्वा शत्रूञ जयं लभेत । जयं कृत्वा गृहं देवि सम्प्राप्स्यति सुखी पुनः ॥ २०॥ महाभये महारोगे महामारीभये तथा । दुर्भिक्षे शत्रुसंहारे पठेत कवचमादरात ॥ २१॥ सर्व तत प्रशमं याति मृत्युञ जयप्रसादतः । धनं पुत्रान सुखं लक्ष्मीमारोग्यं सर्वसम्पदः ॥ २२॥ प्राप्नोति साधकः सद्यो देवि सत्यं न संशयः इतीदं कवचं पुण्यं महामृत्युञ जयस्य तु । गोप्यं सिद्धिप्रदं गुह्यं गोपनीयं स्वयोनिवत ॥ २३॥ । इति श्रीरुद्रयामले तन त्रे श्रीदेवीरहस्ये मृत्युञ जयकवचं सम्पूर्णम ।


text:
Sunday, July 29, 2007
लास-वेगस्
दिनत्रयानन्तरं उद्योगे विरामदिनं भवति इति ज्ञात्वा, झटिति लास-वेगसं गमिष्यावः इति निश्चितम्। त्वरया विमान-चितिकां क्रीत्वा, वास-व्यवस्था अपि सिद्धीकृता। आवयोः द्वयोः अपि प्रथमगमनं तत्र प्रति। एवं, किम् अपेक्षणीयम् इति अज्ञातम्। विश्वे प्रसिद्धम् अक्षप्रियस्थलं तु एतत् एव। तस्य ख्यातिः तु सर्वत्र प्रसृता। अस्य स्थलस्य उद्देश्य-वाक्यं अस्ति--लासवेगसि प्रवृत्तम्, अत्रैव स्थीयते--इति। एवं न केवलं अक्षक्रीडा, गोचर-ग्राहकाः, इन्द्रिय-उत्तेजकाः प्रदर्शिन्यः सर्वत्र वर्तन्ते।
उदाहरणम् यथा--इन्द्रजालिनः तु सर्वत्र सन्ति। सामान्यतया ते किञ्चन वस्तु प्रदर्श्य, तस्य अन्तर्धानं कारयन्ति। तदेव लासवेगसि अपि। किन्तु सामान्यवस्तूनां अन्तर्धानं न कारयन्ति। बृहतः उन्नतस्य स्थूलस्य वस्तुनः एव अन्तर्धानं कारयन्ति . . . यतः एवं वस्तु ते इन्द्रजालिनः कुत्र वा गोपयन्ति?
लासवेगसि, एकः प्रधान-मार्गः, यस्य द्वयोः अपि पक्षयोः विविधानि अक्षस्थलानि। जनान् आक्रष्टुं एवं व्यवस्था कृता। प्रतिभवनं किमपि विषयम् उद्दिश्य, सम्बद्ध-वस्तूनि, चित्राणि सर्वाणि स्थापयन्ति। कथम् एतत्?
पुरा ईज्यिप्त-देशे राज्ञां त्रिकोणाकार-भवनानि प्रचुराणि आसन्। अतः अत्र लासवेगसि अपि एकं भवनं तथा एव निर्मितम्। अन्ते भित्तौ अपि सम्भद्ध चित्राणि एव, यथा कोऽपि चिन्तयेत्--अहं तु ईज्यिप्त-देशं गतः--इति। एवं न्यूयार्क्, प्यारिस्, ग्रीस्, अन्यानि स्थलानि उद्दिश्य भवनानि निर्मितानि। कल्पन-शक्तिः अस्ति चेत्, किमपि कर्तुं शक्यते मानवैः। किन्तु, अत्र लासवेगसि, तामस-स्वभावान् एव भोजयति सर्वम्। तथापि विश्वस्य गम्येषु स्थलेषु अन्यतमं तु लासवेगस् एव!
उदाहरणम् यथा--इन्द्रजालिनः तु सर्वत्र सन्ति। सामान्यतया ते किञ्चन वस्तु प्रदर्श्य, तस्य अन्तर्धानं कारयन्ति। तदेव लासवेगसि अपि। किन्तु सामान्यवस्तूनां अन्तर्धानं न कारयन्ति। बृहतः उन्नतस्य स्थूलस्य वस्तुनः एव अन्तर्धानं कारयन्ति . . . यतः एवं वस्तु ते इन्द्रजालिनः कुत्र वा गोपयन्ति?
लासवेगसि, एकः प्रधान-मार्गः, यस्य द्वयोः अपि पक्षयोः विविधानि अक्षस्थलानि। जनान् आक्रष्टुं एवं व्यवस्था कृता। प्रतिभवनं किमपि विषयम् उद्दिश्य, सम्बद्ध-वस्तूनि, चित्राणि सर्वाणि स्थापयन्ति। कथम् एतत्?
पुरा ईज्यिप्त-देशे राज्ञां त्रिकोणाकार-भवनानि प्रचुराणि आसन्। अतः अत्र लासवेगसि अपि एकं भवनं तथा एव निर्मितम्। अन्ते भित्तौ अपि सम्भद्ध चित्राणि एव, यथा कोऽपि चिन्तयेत्--अहं तु ईज्यिप्त-देशं गतः--इति। एवं न्यूयार्क्, प्यारिस्, ग्रीस्, अन्यानि स्थलानि उद्दिश्य भवनानि निर्मितानि। कल्पन-शक्तिः अस्ति चेत्, किमपि कर्तुं शक्यते मानवैः। किन्तु, अत्र लासवेगसि, तामस-स्वभावान् एव भोजयति सर्वम्। तथापि विश्वस्य गम्येषु स्थलेषु अन्यतमं तु लासवेगस् एव!
विश्ववाणी
युवकानां कल्पनशक्तिः, स्वप्नशक्तिः, उत्सुक्ता च श्रेष्ठतरा। कतिपय-वर्षेभ्यः पुर्वं अमेरिका-देशे सम्भाषण-संस्कृत-कार्यम् आरब्धम्। तस्य परिणामः कः? बहूनां व्यवहार-संस्कृत-ज्ञानम्। अपि च, एका युवती सौम्या नाम्ना कार्यकर्त्री अस्मिन् वर्षे संस्कृताय सम्पूर्ण-समयार्पणम् कुर्वती अस्ति। एवं बहूनां भारतीय-युवकानां, या रुचिः अन्तर्हितम् आसित्, अद्यत्वे तस्याः प्रकटनम्। बहूनि प्रयत्नानि प्रचलन्ति। तेषु अन्यतमम्--विद्यालयीयानां छात्राणां नूतना पत्रिका, विश्ववाणी नाम्ना, संस्कृत-माध्यमेन! तस्याः पत्रिकायाः सम्पादिका का? सा एव सौम्या जोयिसा!
Monday, July 23, 2007
पुष्पोत्सवः
सप्ताहान्ते, आवाभ्यां लवण्डर् नाम्ना पुष्पोत्सवः गतः । पूर्वं तत्रत्या सर्वेषां जीवन-वृत्तिः क्षीर-दोहने आसीत् । किन्तु सः व्यवहारः नष्टः । यतः भूमिः कृषक्षेत्रयोग्या, पुष्पाणि वपणीयानि इति निश्चितम् । सुव्यवस्था कृता चेत् सर्वेभ्यः अतिथयः आगच्छन्ति इति सङ्कल्प्य एकादशवर्षीयः उत्सवः अयम् । रमणीय-क्षेत्रे, शान्त-वातावरणे मधुरस्य दृश्यस्य पानं कृतम् । सुगन्धः नयनाभ्याम् आघ्रातुं शक्यते इव । यद्यपि बहूनि नगरानि वर्तन्ते तत्र, प्रकृतिः अस्पृष्टा इव भाति । उन्नताः शाल-वृक्षाः नयनगोचरात् अतिक्रामकाः । हरितवर्णावृतं सर्वम् । मृगाः निश्चिन्तया चरन्ति । अपूर्वं दृश्यम् इदम् । तन्मध्ये गानं, नृत्यं, आहारः च । सप्ताहान्ते यावत् देवाः इव सर्वे रमन्ते ।
Friday, July 20, 2007
स्थूलत्वम् इष्टम्
विश्वे विभिन्नाः सम्प्रदायाः। सर्वेपि अपरिचितस्य सम्प्रदायस्य दृष्ट्याम् आश्चर्यम् अनुभूयते। विश्व-पश्चिमे जनस्वास्थ्य-वर्धनाय बहु प्रयन्तं प्रचलति। सामान्य-दृष्ट्या, यस्याः कृशता, सा एव सुन्दरी, सुमध्यमा। पत्नी-रूपेण सा एव अपेक्षिता। ततः सर्वेऽपि न्यूनातिन्यूनं खादन्तः व्यावामशालां गन्तुं इच्छन्ति--यद्यपि व्यायाम-गमनम् अप्रचुरः। किन्तु, आफ्रिकायां न तथा। अत्र क्षीण-कृशता तु दारिद्र्यं सूचयति। अतः स्थूलत्वं अभिलषितम्। कश्चन जनपदाधिकारिणः विवाहः निश्चितः। किन्तु, तेन सूचितम् -- विवाहात् पूर्वम् कन्यायाः भारः द्विगुणितव्यः इति! एवम् एव कृतम् अपि!
Monday, July 16, 2007
बालैः एव कर्तुं शक्यते
सर्वत्र, केचन जनाः बहु वेगेन यानं चालयन्ति। तस्य परिणामः तु दुर्घटनाः, याभिः निर्दोषिनः क्षताः हताः वा भवेयुः। अतः बहुषु स्थलेषु आरक्षकाः यानत्वरायाः मानं कुर्वन्ति। कुत्रचित्, कश्चन आरक्षकः बहु उत्साहेन इदं कार्यं अकरोत्। सः आरक्षकयाने एव सदा तिष्ठति। आरक्षकयाने स्थिते यन्त्रं अतिक्रमणयानस्य चित्रं गृहीत्वा, अनन्तरं दोषिभ्यः स्वयमेव दण्डपत्रं प्रेषयति। कैश्चन बालैः बहु वारं दण्डपत्रं प्राप्तम्।
तेषु कैश्चन धीरैः बालकैः एवं कृतम् -- एकः बालकः आरक्षकं प्रति गत्वा, आरक्षकस्य अवधानं गृहीत्वा अपनीतवान्। तदा अन्ये बालकाः यानस्य व्यक्ति-फलकम् (license plate) अहरन्। तत् स्वयाने स्थापयित्वा त्वरया यानं अचालयत्। कालान्तरेण पत्रालयात् आरक्षकेन दण्ड-पत्रं प्राप्तम् !
तेषु कैश्चन धीरैः बालकैः एवं कृतम् -- एकः बालकः आरक्षकं प्रति गत्वा, आरक्षकस्य अवधानं गृहीत्वा अपनीतवान्। तदा अन्ये बालकाः यानस्य व्यक्ति-फलकम् (license plate) अहरन्। तत् स्वयाने स्थापयित्वा त्वरया यानं अचालयत्। कालान्तरेण पत्रालयात् आरक्षकेन दण्ड-पत्रं प्राप्तम् !
Sunday, July 15, 2007
आकाङ्क्षा
पद्ये गद्ये वा, सुलभेन अन्वयज्ञानाय प्रश्नरूपेण तत्तत्पद-संयोजनोपायस्य "आकाङ्क्षा" इति संज्ञा। एकैकस्मिन् अपि वाक्ये क्रमेण प्रश्नाः प्रष्टव्याः--
एकैकस्मिन् अपि वाक्ये "पूर्णक्रियापदम्" पूर्वं ज्ञातव्यम् ।
कर्तुः आकाङ्क्षा -- कः? (का /किम्) इति प्रश्नः प्रष्टव्यः।
कर्मणः आकाङ्क्षा -- कम्? (कौ/कान्/काम्/किम्) इति प्रश्नः प्रष्टव्यः।
कर्तृविशेषणस्य आकाङ्क्षा -- कथंभूतः, कीदृशः इति प्रश्नः प्रष्टव्यः।
कर्मविशेषणस्य आकाङ्क्षा -- कथंभूतम्, कीदृशम् इति प्रश्नः प्रष्टव्यः।
क्रियाविशेषणस्य आकाङ्क्षा -- कदा, कुत्र, कथम्, कुतः, किमर्थम् इत्यादयः प्रश्नाः प्रष्टव्याः। यथा --
वागर्थाविव सम्पृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये ।
जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥
पूर्णक्रियापदम् -- वन्दे।
कर्तुः आकाङ्क्षा -- कः वन्दे? [अहं] वन्दे।
कर्मणः आकाङ्क्षा -- कौ वन्दे? पार्वतीपरमेश्वरौ वन्दे।
कर्तृविशेषणस्य आकाङ्क्षा -- कथं भूतः अहम्?
कर्मविशेषणस्य आकाङ्क्षा --कथं भूतौ पार्वतीपरमेश्वरौ?
वागर्थौ इव सम्पृक्तौ, जगतः पितरौ।
क्रियाविशेषणस्य आकाङ्क्षा -- किमर्थं वन्दे? वागर्थप्रतिपत्तये वन्दे।
अन्वयः -- [अहं] वागर्थौ इव सम्पृक्तौ, जगतः पितरौ, पार्वतीपरमेश्वरौ, वागर्थप्रतिपत्तये वन्दे॥
एकैकस्मिन् अपि वाक्ये "पूर्णक्रियापदम्" पूर्वं ज्ञातव्यम् ।
कर्तुः आकाङ्क्षा -- कः? (का /किम्) इति प्रश्नः प्रष्टव्यः।
कर्मणः आकाङ्क्षा -- कम्? (कौ/कान्/काम्/किम्) इति प्रश्नः प्रष्टव्यः।
कर्तृविशेषणस्य आकाङ्क्षा -- कथंभूतः, कीदृशः इति प्रश्नः प्रष्टव्यः।
कर्मविशेषणस्य आकाङ्क्षा -- कथंभूतम्, कीदृशम् इति प्रश्नः प्रष्टव्यः।
क्रियाविशेषणस्य आकाङ्क्षा -- कदा, कुत्र, कथम्, कुतः, किमर्थम् इत्यादयः प्रश्नाः प्रष्टव्याः। यथा --
वागर्थाविव सम्पृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये ।
जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥
पूर्णक्रियापदम् -- वन्दे।
कर्तुः आकाङ्क्षा -- कः वन्दे? [अहं] वन्दे।
कर्मणः आकाङ्क्षा -- कौ वन्दे? पार्वतीपरमेश्वरौ वन्दे।
कर्तृविशेषणस्य आकाङ्क्षा -- कथं भूतः अहम्?
कर्मविशेषणस्य आकाङ्क्षा --कथं भूतौ पार्वतीपरमेश्वरौ?
वागर्थौ इव सम्पृक्तौ, जगतः पितरौ।
क्रियाविशेषणस्य आकाङ्क्षा -- किमर्थं वन्दे? वागर्थप्रतिपत्तये वन्दे।
अन्वयः -- [अहं] वागर्थौ इव सम्पृक्तौ, जगतः पितरौ, पार्वतीपरमेश्वरौ, वागर्थप्रतिपत्तये वन्दे॥
Saturday, July 14, 2007
हरिपुत्रः
१९९७-तमे वर्षे "हारी पाटर्" नाम्ना पुस्तकमाला आरब्धा । अत्र मित्रमण्डले, हरिपुत्रः इति नाम-परिवर्तनम् । एकस्य एकादश-वर्षीयस्य बालकस्य जीवनकथा इयम् । बहूनां बालकानां उत्सुकता अस्मिन् पुस्तकगुच्छे । बहुत्र, पठने अनुत्सुकितैः बालकैः अपि इदम् एव पुस्तकं पठितम् । अतः शिक्षकाः अपि इमां पुस्तकमालाम् आश्लाघयन्ति । पुस्तकमालायाः अन्तिम-मणिः अग्रिम सप्ताहान्ते आविश्वम् उपलभ्यते । क्रमेन प्रतिपुस्तकं, तस्य चलच्चित्रनिर्माणम् । चतुर्थपुस्तकस्य चलच्चित्रस्य प्रथमदर्शनाय रात्रौ अगच्छम् । प्रायेण सर्वे बालकाः युवकाः वा । यद्यपि अर्धरात्रौ, तथापि तेषां सम्पूर्ण-उत्सुकता । मातापितरः अदृष्टाः, ते प्रायः सुखनिद्रा-मग्नाः ! चित्रस्य आरम्भात् पूर्वम् एकेन बालकेन क्रोशितम् -- अद्य मम मित्रस्य अस्याः जन्मदिनम् । झटिति, "जन्मदिनम् इदम्" गीतम् सर्वैः उच्चैः गीतम् । यदा बालाः पुनः चलच्चित्रम् (अन्यत् वा) प्रतीक्षामाणाः भवेयुः, पुनः एवं प्रथमदर्शनार्थं गन्तुम् इच्छामि । वार्तावरणं सम्पूर्णतया भिन्नं भवति ।
Tuesday, July 10, 2007
शतायुः कथं भवेत्?
कोऽपि शताभिषिक्तः वृद्धः, युवकेन पृष्टः--भवान् चिरञ्जीवी एव। किं रहस्यम्?--इति।
वृद्धः -- प्रतिदिनं बहिः व्यायाम-चलनार्थं गच्छामि।
युवकः -- प्रतिदिनम्? क्लिष्टकरं कलु?
वृद्धः -- पञ्चसप्ततिवर्षेभ्यः पूर्वं मम विवाहः जातः। अग्रिम-रात्रौ एव निश्चितम्। आवयोः प्रतियुद्धं, तस्य समनन्तरं दोषी गृहस्य बहिः गच्छेत्। . . .
वृद्धः -- प्रतिदिनं बहिः व्यायाम-चलनार्थं गच्छामि।
युवकः -- प्रतिदिनम्? क्लिष्टकरं कलु?
वृद्धः -- पञ्चसप्ततिवर्षेभ्यः पूर्वं मम विवाहः जातः। अग्रिम-रात्रौ एव निश्चितम्। आवयोः प्रतियुद्धं, तस्य समनन्तरं दोषी गृहस्य बहिः गच्छेत्। . . .
Sunday, July 08, 2007
न कोऽपि हिन्दुः भवेत्
मलेस्या-देशे, हिन्दू दम्पती। विवाहस्य समनन्तरम् मत-परिवर्तनं कृत्वा ईस्लाम-मतम् अवलम्बितं ताभ्याम्। तयोः एकः शिशुः जातः। किन्तु, तस्याः शिशोः पालनं सर्वथा हिन्दुना मातामह्या कृतम्। आजीवनं अस्याः महिलायाः हिन्दु-व्यवहारः, यथा मातामह्याः। मलेस्या-देशे, केनापि ईस्लाम-मतीयेन, कदाऽपि मत-परिवर्तनं न कर्तुं शक्यते। सर्वकारः दण्डनं कर्तुं सिद्धः, हननम् अपि कर्तुं सिद्धः, किन्तु ईस्लामात् मत-परिवर्तनं कदापि न अङ्गीक्रियते। यतः एषा मातामह्या हिन्दुना पोषिता रेवती नाम्ना महिला ईस्लाम-पितृभ्यां जाता, सा हिन्दु-मतम् इदानीं अवलम्बितुं न शक्यते इति सर्वकारेण उद्घोषितम्--यद्यपि वस्तुतया पितरौ हिन्दू एव, अपि तु सा स्वयं हिन्दुः इति आजीवनम् विश्वसिति रेवती! तस्याः मनःशोधनाय (!) षट्सु मासेषु कारा-गृहे तां बन्धयित्वा, तस्याः ईस्लाम-व्यवहारः बलात्कारेण कृतः। मांसाहारः अपि। एषा अस्ति स्थितिः विश्वे। किन्तु एषु ईस्लाम-देशेषु एवं भवति चेत्, को वा क्रन्दति?
अवश्यमेव तृप्तिः
अमेरिका देशे, एकः न्यायाधीशः स्वीयम् ऊरुकं प्रक्षालनार्थं रजकाय अददत्। रजकः सपत्नीकः कोरीया-देशात् सप्त-वर्षेभ्यः पूर्वम् आगत्य, रजक-कार्यं कुर्वन् सुखेन जीवनम् यापयति स्म। किन्तु , न्यायाधीशस्य ऊरुकस्य प्रत्यर्पणे इयं घटना। इदं ऊरुकं अपरस्य, न तु मम इति न्यायाधीशः उच्चैः क्रन्दति--यद्यपि सः प्रमाणं दर्शयितुम् अशक्तः। यतः आपण-भित्तौ "अवश्यमेव तृप्तिः" इति फलकं अवर्तत, सः न्यायाधीशः रजकं न्यायालयं नीत्वा, तत्र विरोधम् अकरोत्। यतः मया तृप्तिः अप्राप्ता, भवता रजकेन दण्डनम्--१,०००,००० डालराणि--दातव्यम् इति सः उदघोषयत्! विलक्षणम् अस्य न्यायाधीशस्य व्यवहारः!
Thursday, July 05, 2007
अद्वैत-तत्त्वम्
मित्रेण इयं वार्ता सूचिता --
केरलीय-विश्वविद्यालयस्य अध्यापकेन क.महेश्वरन्.नायर् महोदयेन सरल-संस्कृतेन अद्वैत-तत्त्व-नाम्ना उपन्यासः कृतः। अस्य भाषणस्य ध्वनिमुद्रिका अत्र लभ्यते। संस्कृतमित्रमण्डल-श्रोतृषु आनन्द-तरङ्गान् अजनयत्, इयं संस्कृताध्यापकस्य संस्कृत-व्याख्या।
केरलीय-विश्वविद्यालयस्य अध्यापकेन क.महेश्वरन्.नायर् महोदयेन सरल-संस्कृतेन अद्वैत-तत्त्व-नाम्ना उपन्यासः कृतः। अस्य भाषणस्य ध्वनिमुद्रिका अत्र लभ्यते। संस्कृतमित्रमण्डल-श्रोतृषु आनन्द-तरङ्गान् अजनयत्, इयं संस्कृताध्यापकस्य संस्कृत-व्याख्या।
Monday, July 02, 2007
जीवन-लक्ष्यम्
प्रति-प्राणी, बहूनि कार्याणि करोति। अक्रियायाम् अज्ञानिना केनाऽपि क्षणं यावदपि स्थातुं न शक्यते। इदं तु जीवनस्वभावम्। तर्हि यावान् समयः वर्तते, तेन किं करणीयम् इति प्रश्नः भाति। आधुनिकं व्यवहार-चिन्तनम् अधः चित्रे स्पष्टतया वर्णितम्। सुखनिद्रा बहूनाम् अभिलाषः। जीवन-लक्ष्यम् एव नास्ति। अन्तिम-श्वास-स्थानं कुत्र भवेत् इति विषये चिन्तनम् अकृतम्। किन्तु कैः मार्गैः न जीवितुम् इच्छामः, तस्य दीर्घा आवलिः रचिता। इदं हास्यं कलु?
Sunday, July 01, 2007
आई-दूरवाणी
शुक्रवासर-भोजानाय बहिर्गतः। महान् सङ्कीर्णः। महान् कोलाहलः। उत्सुकितानां जनानां महती पङ्क्तिः। आश्चर्यमयं दृष्यं कुतः इति अचिन्तयम्। तदा स्मृतम् यत् "एपल्" आपणस्य उपकण्ठे तिष्ठन्ति इमे जनाः। अधुनात् नूतन-वस्तु--आई-पाड् नाम्ना दूरवाणी--सर्वैः क्रेतुं शक्यते। प्रायः इयं वार्ता श्रुतपूर्वा एव, यतः अस्य वस्तुनः मनोरथत्वं जननाय बहु प्रयत्नं कृतम्। बहुत्र अस्य प्रयत्नस्य सफलता दृष्टा च। किन्तु, एवं परिणामः कुतः इति सम्यक्तया अवगन्तुं न शक्यते मया। मूल्यम् अधिकम्। अपि तु, इदम् वस्तु अपूर्वः नास्ति। बहवः आधुनिक-दूरवाण्यः अपि समान-कार्यं कुर्वन्ति ... आकाशवाण्या श्रुतं यत् एकः युवकः स्वस्य कारयानस्य विक्रयणं कृत्वा आई-पाड् क्रेतुम् इच्छति इति। अयो मूढता!
हनुमता सूर्यः निगीर्णः (३)
भागाः -- प्रथमः, द्वितीयः, तृतीयः
पुनः ऐरावतमपि श्वेतं फलं मत्वा खादितुं तद्दिशि वर्द्धितवान्, किन्तु तत्कालम् एव इन्द्रः तत्-हनौ वज्रेण प्रहृतवान्। तदानीं कपिः मूर्च्छितः अभवत्। मूर्च्छितः भूत्वा कपिः सूर्यमण्डलं परिक्रमन् आसीत्। राहुणा सूर्यः ग्रस्तः। देवराजः अपि स्वपुरं प्राविशत्। किन्तु कपेः पिता पवनदेवः तस्य शरीरम् अरक्षत्। मन्दराचलस्य गुहायां पुत्रं स्वाङ्के निधाय उपाविशत्। तदानीं पवनदेवः स्वगतिं समेत्य स्थिरः अभवत्। सः पवनदेवः तदानीं पुत्रस्य अवस्थां विलोक्य परमव्यथितः आसीत्। क्रोधेन सः स्वर्गलोकम् असुरलोकं च स्वगत्या रहितं कृतवान्। तयोः लोकयोः हाहाकारः व्याप्तः अभवत्। ब्रह्मादिदेवताः तां गुहाम् आगत्य पवनदेवं प्रार्थितवन्तः। ब्रह्मा च स्वकमण्डलोः जलेन कपिम् अभिसिञ्चितवान्। तदानीं शिशुः कपिः नेत्रे उन्मील्य ब्रह्माणं प्रणमाम।
ब्रह्मा तस्मिन् काले कपेः हनुं स्वकरेण स्पृष्ट्वा तन्नामकरणं हनुमान् इति कृतवान्। अथ च श्रीराघवेन्द्रचरणयोः अविचलभक्तेः वरदानम् अपि प्रायच्छत्। पवनदेवः अपि प्रसन्नः भूत्वा सर्वत्र सञ्चरितः अभवत्। इन्द्रः अपि कपये वरदानम् अयच्छत् यत् मम वज्रं शस्त्रास्त्राणि च तव काञ्चित् बाधां प्रापयितुं न शक्ष्यन्ति। इत्थं समुपस्थिताः सर्वे देवाः स्व-स्वशक्तिं कपये समर्पितवन्तः।
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
सामवेदः
सामवेद इत्यत्र गीतिरूपा मन्त्राः विद्यन्ते। अतः सः उपासनाकाण्डपरो वेदः गीयते। यज्ञे चत्वारो ऋत्विजो भवन्ति -१ होता, २ अध्वर्युः ३ उद्गाता, ४ ब्रह्मा, होता-आह्वानकर्त्ता, स हि यज्ञावसरे प्रकान्तदेवतानां प्रशंसाय रचितान् मन्त्रान् उच्चरयन् देवताः आह्वयति, तत्कार्याय सङ्कलिता मन्त्राः स्तुतिरूपतया ऋचः समाख्याताः, तेषां संग्रह एव ऋग्वेदः। अध्वर्युर्विधिवद्यज्ञं सम्पादयति, तत्रावश्यकमन्त्रा यजूंषि, तत्संग्रहो यजुर्वेदः उद्गाता –उच्चस्वरेण गानकर्त्ता, स हि स्वरबद्धान् मन्त्रान् उच्चैर्गायति, तदपेक्षितमन्त्रसंग्रहः सामवेदः। ब्रह्मा –यज्ञनिरीक्षकः कृताकृत्वेक्षणकर्मा, स हि सर्वविधमन्त्रज्ञः तदपेक्षितो मन्त्रराशिरथर्ववेद इति कथ्यते।
सामवेदस्य गानप्रचुरता प्रथिता, ऋच एव गीयन्ते, सामवेदे १५४९ मन्त्रा सन्ति, तेषु ७५ मन्त्रा ईदृशा ये ‘ऋग्वेदे’ न प्राप्यन्ते, शेषाः सर्वेऽप्युभयवेदसाधारणाः। सामवेदगतमन्त्राणां सप्त स्वराः, यतस्ते गीयन्ते, ऋग्वेदे पुनस्तेषामेव मन्त्राणां त्रय एव स्वराः एतावानेव उभयवेदसाधारणानां साममन्त्राणामृग्वेदमन्त्रेभ्यो भेदः।
अन्तर्विषयाः
- १ प्रशंसा
- २ कालः
- ३ सामवेदस्य व्याख्या
- ४ सामविभागः
- ५ विषयाः
- ६ ऋक्-सामयोः सम्बन्धस्य मीमांसा
- ७ सामस्य स्वराः
- ८ सामगानस्य पद्धतिः
- ९ सामवेदस्य शाखाः
- १० सामवेदीयब्राह्मणानि
- ११ श्रौतयागग्रन्थाः
- १२ सामवेदविमर्शः
- १३ स्तोमः, विष्टुतिः च
- १४ सामवेदस्य पदकाराः
- १५ सम्बद्धाः लेखाः
- १६ सन्दर्भः
प्रशंसा[सम्पादयतु]
'सामानि यो वेति स वेदतत्त्वम्' इत्येतद् बृहद्देवतायाः कथनं तन्महिमानमुच्चैर्गीयते। गीतायां भगवान् कृष्णः अाह- ‘वेदानां सामवेदोऽस्मि' इति। वेदस्यास्य उद्देश्यमस्ति - गानपूर्वकमुपासनम्। साम्प्रतमस्य गरीयसो वेदस्य त्रिस्र एव शाखाः प्राप्यन्ते। ताश्च इमाः - कौथुमीया, राणायणीया, जैमिनीया च। ऋग्वेदे, अथर्ववेदे चापि सामवेदस्य प्रशंसा अस्ति। एकस्मिन् मन्त्रे स्पष्टोक्तिरियमस्ति - 'यो जागार तमृचः कामयन्ते, यो जागार तमु सामानि यन्ति'।[१] अपरस्मिन् मन्त्रे खग-कुल-कलरव-इव सामगायनं मधुरं भवति इति कथितम् — 'उद्गातेव शकुने साम गायसि'।[२] अङ्गिरा-ऋषेः सामस्योल्लेखः अनेकशो लभते— 'अङ्गिरसां सामभिः स्तूयमानाः'।[३] अथर्ववेदस्य अनेकस्थलेषु सामवेदस्य न केवलं विशिष्टा स्तुतिरेव अस्ति, अपि तु परमात्मभूतोच्छिष्टात् स्कम्भाच्चास्य सामवेदस्य आविर्भूतस्योल्लेखो लभते। कश्चन ऋषिः पृच्छति — यस्य स्कम्भस्य साम लोमोऽस्ति कतमः सः स्कम्भोऽस्ति? इति।[४] अन्यस्मिन् मन्त्रे ऋग्वेदेन सह सामवेदस्याऽपि अाविर्भावः उच्छिष्टादेव प्रदर्शितोऽस्ति – 'ऋचः सामानि छन्दांसि.............उच्छिष्टात्तु यज्ञिरे सर्वे'।[५] अपरस्मिन् मन्त्रे कर्मणः साधनभूतस्य ऋग्वेदस्य सामवेदस्य च स्तुतेः विधानमस्ति– 'ऋचं साम यजामहे यासां कर्माणि कुर्वते'।[६]
कालः[सम्पादयतु]
सामवेदस्य विभिन्नमभिधानं प्राचीनवैदिकसाहित्ये समुपलब्धं भवति, येनास्य सामवेदस्य प्राचीनता असन्दिग्धरूपेण सिद्धा भवति। ऋग्वेदे वैरूप-बृहत्-रैवत-गायत्र-भद्रादीनां साम्नानाम् अभिधानं प्राप्यते। यजुर्वेदे रथन्तर-वैराज-वैखानस-वामदेव्य-शाक्वर-रैवत-अभीवर्तिनामुल्लेखो लभते। एतरेयब्राह्मणे नौधस-रौरय-यौधाजय-अग्निष्टोमीयप्रभूतीनां विशिष्टसाम्नाम् अभिधानस्य निर्देशोऽअस्ति। अनेन सामगायनं प्राचीनकालादेव समायाति इति अनुमीयते। ऋग्वेदस्यापि समये एतेषां विशिष्टगायनानाम् अस्तित्वं प्रतीयते।
सामवेदस्य व्याख्या[सम्पादयतु]
साम-सान्त्वेन इति धातोः निष्पन्नं सामपदम्। सा इति ऋक्सूचकतया अम इति गानम्। स्वरादिव्यञ्जकतया च व्याख्यां केचिद् वदन्ति। सामशब्दस्य प्रयोगः द्वयोरर्थयोरेव प्राप्यते। ऋग्मन्त्राणामुपरि गायनमेव वस्तुतः सामशब्दस्य वाच्योऽस्ति। किञ्च ऋग्मन्त्रेभ्योऽपि सामशब्दस्य प्रयोगो लभते। सामसंहितायाः सङ्कलनमुद्गातृ-नामके ऋत्विजे कृतमस्ति। उद्गाता अयं देवतायाः स्तुतिपरकमन्त्रान् एव आवश्यकतानुसारेण विविधस्वरेषु गायति। अतः समस्याधारः ऋग्मन्त्रा एव भवन्ति।[७] ऋक्सामयोः प्रग्राहमिदं पारस्परिकसम्बन्धं सूचयितुम् उभयोर्मध्ये दाम्पत्यभावस्य अपि कल्पना वर्तते अत्र। पतिः सन्तानोत्पादनाय पत्न्याः आह्वाहनं कुर्वन् कथयति- सामरूपोऽहं पतिरस्मि त्वञ्च ऋग्रूपा पत्नी असि। अहमाकाशोऽस्मि त्वञ्च पृथिव्यसि। अतः आगच्छ। आवां मिलित्वा प्रजानाम् उत्पादनं कुर्वः।
अमोहमस्मि सा त्वं द्यौरहं पृथिवी त्वम्।
मनोहमस्मि वाक्त्वं ताविह सं भवाव प्रजामा जनयावहै।[८]
सामशब्दस्यैका सुष्ठु निरुक्तिः बृहदारण्यकोपनिषदि वर्त्तते— ‘सा च अमश्चेति तत्साम्नः सामत्वम्’।[९] 'सा'-शब्दस्यार्थो भवति ‘ऋक्' तथा ‘अम'-शब्दस्य अर्थोऽस्ति गान्धारादयः स्वराः। अतः सामशब्दस्य व्युत्पत्तिलभ्यार्थोऽभवत्– ऋचा सह सम्बद्धस्वरप्रधानगायनम् - ‘तया सह सम्बद्धः अमो नामस्वरः यत्र वर्त्तते तत्साम' इति। यासामृचामुपरि सामगानं भवति ता ऋचः वेदज्ञाः ‘सामयोनिः' नाम्ना जानन्ति। अत्र स्मरणीयमस्ति यदिदं सामसंहितायाः वर्णनमस्ति। इदं तासां सामऋचां सङ्गाहमात्रमेवाऽस्ति अर्थात् सामसंहितायां केवलं सामोपयोगिनां मन्त्राणां सङ्कलनमेवास्ति, तेषां गायनानां नास्ति, यत्सामवेदस्य मुख्यं वाच्यमस्ति।
नामकरणस्य कारणम्[सम्पादयतु]
विशिष्टानां ऋषीणां नाम्ना सामवेदस्य नाम सम्बद्धं, तर्हि किं ते ऋषयस्तेषां साम्नां कर्त्तरिः न सन्ति ? अस्योत्तरमस्ति यत्, येन साम्ना सर्वप्रथमं यमृषिं स्वेष्टस्य प्राप्तिरभवत्, तस्य साम्नः असौ ऋषिः कथितः । ताण्ड्यब्राह्मणेऽस्य तथ्यस्य द्योतकः स्पष्टप्रमाणं प्राप्यते। 'वृषाशोणो अभिकनिष्क्रदत्'।[१०] ऋचः वसिष्ठनामकरणस्य इदमेव कारणमस्ति । वीडुपुत्रवसिष्ठः अनेन साम्ना स्तुतिं कृत्वा अनायासेन स्वर्गं प्राप्तवान् - ‘वासिष्ठं भवति, वशिष्ठो वा एतेन वैडवः स्तुत्वाञ्जसा स्वर्गं लोकमपश्यत् ।'[११], ‘तं वोदस्ममृतीषहं'[१२] मन्त्रोपरि ‘नौधससाम्नो नामकरणस्य एवंविधेव कारणमन्यत्र कथितम्।[१३] फलतः इष्टसिद्धिनिमित्तकत्वेन साम्नाम् ऋषिपरकं नाम भवति, रचनाहेतुत्वेन तु तन्नास्ति ।
सामविभागः[सम्पादयतु]
सामान्यतया सामगानस्य पञ्चविभागाः भवन्ति ।
(१) प्रस्तावः – मन्त्रस्य प्रारम्भिकभागोऽयं भवति । प्रस्तावोऽयं ‘हूं'- शब्दात् प्रारम्भो भवति । प्रस्तोतानामकः ऋत्विग् अस्य गानं करोति ।
(२) उद्गीथः –साम्न प्रधानः ऋत्विक् उद्गाता एनं गायति । अस्यारम्भः ‘ॐ'-शब्दात् भवति ।
(३) प्रतीहारः - प्रतीहारशब्दस्यार्थो भवति सङ्कलनकर्ता, प्रतिहतनामकः ऋत्विगेन गीयते। अस्य यदा कदा खण्डद्वयमपि भवति ।
(४) उपद्रवः - यमुद्गाता गायति तदेवोपद्रवः ।
(५) निधनः - प्रस्तोतृ-उद्गातृ-प्रतिहर्त्तारः त्रयो मिलित्वैव अस्य गानं कुर्वन्ति । उदाहरणार्थं सामवेदस्य प्रथमोऽयं मन्त्रः - 'अग्न आ याहि वीतये गृणानो हव्यदातये। निहोता सत्सि बहिर्षि॥'[१४] अस्य मन्त्रस्योपरि यस्य सामस्य गानं भविष्यति, तस्य निम्नलिखितानि पञ्चानाङ्गानि भवन्ति।
( १ ) हुँ ओग्नाई (प्रस्तावः)।
(२) ओम् आयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये (उद्गीथः)।
( ३ ) नि होता सत्सि बर्हिषि ओम् (प्रतिहारः)। (अस्य प्रतिहारस्याऽपि द्वौ भेदौ स्तः।)
( ४ ) नि होता सत्सिव (उपद्रवः)।
( ५ ) हिंषि ओम् (निधनः)।
अस्य साम्नः यदा वारत्रयं गानं भवति, तदा तं स्तोमः कथ्यते । सामगायनाय कर्हिचित् स्वरं विकृतं परिवर्तितं च करणीयं भवति । यथा पूर्वमन्त्रस्य 'अग्न' गायने परिवर्त्तितरूपं— 'ओग्नाई' भवति । गायने स्वरपूर्त्र्यर्थं यदा कदा निरर्थकं पदमपि सङ्कलितं भवति । यथा- अौ, हौ, वा, हा इत्यादि । एताः स्तोमाः भवन्ति । छान्दोग्योपनिषदनुसारेण सप्तविधं साम भवति । यथा-
(1) हिङ्कारः,
(२) प्रस्तावः,
(३) आदिः,
(४) उद्गीथः,
(५) प्रतिहारः,
(६) उपद्रवः,
(७) निधनश्चेति ।
उपरि निर्दिष्टस्य पञ्चविधसामस्य एव अवान्तरभेदकरणेन एतेषां सप्तविधसामानाम् उत्पत्तिर्भवति।
गानम्
गीतमस्यपर्कम्–
ओग्नाई । आया ही ऽ ३ । वो इ तो या ऽ २ ३ । तोया ऽ २ इ । गृणानो ह । व्यदातो या ऽ २ ३ । तो या ५२ इ । ना इ होता सा ऽ २ ३ । त्सा ऽ २ ३ । वा ऽ २ ३, ४ औ हो वा । हो ऽ २ ३ ४ षी । १ ।।
विषयाः[सम्पादयतु]
सामवेदस्य द्वौ प्रधानौ भागौ स्तः — आर्चिकः, गानञ्च । आर्चिकस्य शाब्दिकार्थोऽस्ति – ऋक्-समूहः । सोऽपि द्विधा विभज्यते —पूर्वार्चिकमुत्तराचिकञ्चेति । पूर्वाचिकमेव छन्दः, छन्दसी, छन्दसिका चेति त्रिभिरपि नामभिरभिधीयते । विषयानुसारं पूर्वाचिकं चतुर्षु भागेषु विभज्यते - आग्नेयपर्व (अग्निसम्बन्धिनीभिर्ऋग्भिरुपेतम् ), ऐन्द्रपर्व ( इन्द्रसम्बन्धिनीभिऋग्भिर्युतम् ), पवमानपर्व (सोमविषयकम्), आरण्यकञ्चेति । पूर्वार्चिके षट् प्रपाठकाः अथवा अध्यायाः सन्ति । प्रतिप्रपाठकं द्वौ अर्द्धौ वा खण्डौ स्तस्तथा प्रतिखण्डं एकदशतिः प्रतिदशत्यां ऋचः सन्ति । प्रथमाध्यायादारभ्य पञ्चमाध्यायपर्यन्तस्य ऋचस्तु ‘सामगान' नाम्ना ख्याताः सन्ति, किञ्च षष्ठाध्यायस्य ऋचः अरण्ये एव गीयन्ते। अतोऽत्रासां ऋचाम् एकत्र सङ्ग्रहोऽस्ति । अस्यान्ते परिशिष्टरूपेण 'महानाम्नी' इत्याख्याः दशऋचः सन्ति । अनेन प्रकारेण पूर्वार्चिके मन्त्राणां संख्या पञ्चाशदधिकषट्शतं (६५०) अस्ति।
उत्तरार्चिकं तु अनुष्ठाननिर्देशकम्। तस्य बहवो विभागाः - दशरात्रं, संवत्सरम्, ऐकाहम्, अहीनं, सत्रं, प्रायश्चित्तं, क्षुगद्रञ्चेति प्रमुखास्तत्र भेदाः सन्ति। अस्मिन्नुत्तरार्चिके नवप्रपाठकाः सन्ति। प्रथमपञ्चप्रपाठकेषु द्वौ द्वौ भागौ स्तः, यौ प्रपाठकाद्धनाम्ना ख्यातौ स्तः, किञ्च अन्तिमचतुर्षु प्रपाठकेषु त्रयस्त्रयोऽर्द्धाः सन्ति। राणायणीयशाखानुसारम् अयमस्ति भेदः। उत्तरार्चिकस्य समग्रमन्त्राणां सङ्ख्या (१२२५) पञ्चविंशत्यधिकद्वादशशतमस्ति। अतरुभयोरार्चिकयोः सम्मिलितानां मन्त्राणां सङ्ख्या (१८७५) पञ्चसप्तत्यधिकाष्टादशशतमस्ति।
ऋक्-सामयोः सम्बन्धस्य मीमांसा[सम्पादयतु]
सामवेदस्य गानप्रचुरता प्रथिता, ऋच एव गीयन्ते, सामवेदे १८७५ मन्त्राः सन्ति, तेषु ७५ मन्त्राः ईदृशाः ये ऋग्वेदे न प्राप्यन्ते, शेषाः सर्वेऽप्युभयवेदसाधारणाः । सामवेदागतमन्त्राणां ससस्वराः, यतस्ते गीयन्ते, ऋग्वेदे पुनस्तेषामेव मन्त्राणां त्रय एव स्वराः, मुख्यत एतावान् एव उभयवेदसाधारणानां साममन्त्राणामृग्वेदमन्त्रेभ्यो भेदोऽस्ति ।
सामवेदस्य ऋक्षु ऋग्वेदस्य ऋग्भिः अधिकतरम् आंशिकसाम्यमेवाऽस्ति । ऋग्वेदस्य- 'अग्ने युक्ष्वा हि ये तवाश्वासो देवसाधवः अरं वहन्ति मन्यवे'[१५], सामवेदे - 'अग्ने युक्ष्वा हि ये तवाश्वासो देवसाधवः । अरं वहन्त्याशवः' अनेन रूपेण पठितोऽस्ति । ऋग्वेदस्य मन्त्रांशः 'अपोमहि व्ययति चक्षसे तमोज्योतिष्कृणोति सूनरी'[१६], सामवेदे- 'अपोमहि वृणुते चक्षुषा तमो ज्योतिष् कृणोति सूनरी' इत्यनेन रूपेण मिलति । अस्यांशिकसाम्यस्य तथा मन्त्रेषु पादव्यत्ययस्य अनेकान्युदाहरणानि सन्ति सामवेदे । यदि एताः ऋचः ऋग्वेदादेव सङ्गृहीताः भवेयुस्तर्हि ताः तस्मिन्नेव रूपे तथा तस्मिन्नेव क्रमे सङ्गृहीता भवन्ति ।
यद्येता ऋचः गायनार्थमेव सामवेदे सङ्गृहीताः सन्ति, तर्हि केवलं तावदेव मन्त्राणामृग्वेदात् सङ्कलनं कर्त्तव्यमासीत् यावद् गातुं वा सामाय अपेक्षितो भवेयुरिति । प्रत्युत अत्र सामसंहितायां विपरीतमस्य प्रायः (४५०) पञ्चाशदधिकचतुःशतमन्त्रा ईदृशाः सन्ति, येषामुपरि गानस्य काऽपि व्यवस्था नास्ति। ईदृशां गानानपेक्षितमन्त्राणां सङ्कलनं सामसंहितायां कथं कृतमिति?
यदि सामसंहितायाः मन्त्राः ऋग्वेदादेव सङ्गृहीताश्चेत्, तेषां रूपमेव नास्ति प्रत्युत तेषां स्वरनिर्देशोऽपि तद्वदेव भवितव्यम् । ऋग्वेदे उदात्तानुदात्तस्वरिताः स्वराः सन्ति, किञ्च सामवेदे तेषां निर्देशः १, २ तथा ३ अङ्कैः कृतः । नारदीयशिक्षानुसारेणैते स्वराः क्रमशः मध्यम-गान्धार-ऋषभ-स्वराः मन्यन्ते। एते स्वराः अङ्गुष्ठ-तर्जनी-मध्यमाख्यानाम् अङ्गुलीनां मध्यमपर्वोपरि अङ्गुष्ठस्य स्पशं कुर्वन् प्रदर्श्यन्ते । साममन्त्राणाम् उच्चारणम् ऋग्मन्त्राणाम् उच्चारणान्नितान्तं भिन्नं भवति ।
यदि सामवेदः ऋग्वेदादनन्तरस्य रचना, तर्हि तदा ऋग्वेदस्यानेकेषु स्थलेषु सामवेदस्योल्लेखः कथं लभते? ‘अङ्गिरसां सामभिः स्तूयमानाः'[१७], ‘उद्गातेव शकुने साम गायति'[१८], ‘इन्द्राय सामगायत विप्राय बृहते बृहत्'[१९] इत्यादिषु मन्त्रेषु सामान्यसाम्नोऽपि उल्लेखो नास्ति, प्रत्युत ‘बृहत्साम' इव विशिष्टसाम्नोऽपि उल्लेखो वर्तते। ऐतरेयब्राह्मणस्य स्पष्टकथनमस्ति यत्, सृष्ट्याः आरम्भे ऋक् साम्नोरस्तित्वमासीदिति।[२०] नैतावदेव, यज्ञसम्पादनाय अध्वर्युस्तथा ब्रह्मानामकस्य ऋत्विजा सह उद्गातुरपि सत्ता सर्वथा मान्याऽस्ति । एतेषां चतुर्णामृत्विजां समुपस्थितावेव यशसम्पत्तेः सिद्धिर्भवेत् । उद्गातुः कार्यं तु सामगानमेवाऽस्ति । तर्हि साम्न अर्वाचीनता कथं विश्वसनीया भवेत् ? मनुना लिखितं यत्, यज्ञसिद्धये वह्नेः, वायोः तथा सूर्यात् क्रमशः ऋक्, यजुस्तथा। सामवेदानां दोहनं कृतम्।[२१] 'त्रयं ब्रह्म सनातनम्' इति कथने वेदाय प्रयुक्तं सनातनविशेषणपदं वेदानां नित्यतां तथा अनादितां प्रकटयति । दोहनशब्दादपि अस्यैव तथ्यस्य सम्पुष्टिर्भवेत् ।
सामस्य स्वराः[सम्पादयतु]
सामवेदस्य एकसहस्रं शाखाः आसन्। प्रपञ्चहृदयकारस्य काले द्वादशशाखाः विहाय अन्याः नष्टाः इदानीन्तु केवलं तिस्रः शाखाः समुपलभ्यन्ते। सङ्गीतस्य उद्भवः सामगानात् इति विचक्षणा आचक्षते। सामगानेऽपि सप्तस्वराः एव भवन्ति। ते आधुनिकशास्त्रीयसङ्गीतसंविधानात् आरोहावरोहणक्रमे किञ्चिदिव व्यत्यस्ताः दृश्यन्ते। खरहरप्रियारागतुल्याः सामगानस्वराः कुष्ठं (प्रथमं), द्वितीयं, तृतीयं (मध्यमम्), चतुर्थं, मन्द्रं (पञ्चमम्), अतिस्वायं (षष्ठम्), अतिस्वरम् (अन्यं) एते सप्तस्वराः। सामगानालापने गायकैः हस्ताङ्गुलीभिः मुद्राः अभिनीयन्ते एताभ्यः मुद्राभ्यः स्वरस्थानानि मात्राश्च प्रतीयन्ते।
सामगानस्य पद्धतिः[सम्पादयतु]
एतेषां सामयोनिमन्त्राणाम् अाश्रयं गृहीत्वा ऋषिभिः गान-मन्त्राणां रचना कृताऽस्ति । गानस्तु चतुर्धा भवति -
१. (ग्रामः) वेयगानम् (अस्यैवापरं नाम प्रकृतिगानम्),
२. आरण्यकगानम्
३. ऊहगानम् ,
४. ऊह्यगानं वा रहस्यगानम्
पूर्वार्चिकस्य प्रथमपञ्चमाध्यायगत-मन्त्राणामुपरि वेयगानं भवति । आरण्यकपर्वे निर्दिष्टमन्त्राणामुपरि आरण्यकगानं भवति । ऊहगानमूह्यगानञ्चोत्तरार्चिके उल्लिखितमन्त्राणामुपरि मुख्यतया भवति । विभिन्नशाखायामेतेषां मन्त्राणां संख्याऽपि विभिक्षा एव भवन्ति । सर्वाधिकगानानि जैमिनीयशाखायामेवोपलब्धानि सन्ति ।
भारतीयसङ्गीतशास्त्रस्य मूलमेतेष्वेव सामगानेषु उपर्यवलम्बितमस्ति । सामगानपद्धत्या रहस्यज्ञानम् अप्यधुना तथैव दुरूहोऽस्ति, यथा भारतीयसङ्गीतशास्त्रस्य ज्ञानरहस्यमस्ति । नारदीयशिक्षानुसारेण सामवेदस्य स्वरमण्डलानि निम्नलिखितान्येव सन्ति —
सामगानेष्वेता एव सप्ताङ्कास्तत्तत्स्वराणां स्वरूपं सूचयन्ति । साममन्त्रेषु उपरि प्रदत्ताङ्कानां व्यवस्था विभिन्नप्रकारका एवेति । सामयोनिमन्त्रान् सामगानेषु परिवर्तनेऽनेकविधानि सङ्गीतानुकूलपरिवर्तनानि च भवन्ति । एतानि परिवर्तनानि च सामविकाराः कथ्यन्ते । सामविकारास्तु षट्संख्यकाः भवन्ति ।
१. विकारः - शब्दस्य परिवर्तनम्। 'अग्ने' इत्येतत्पदस्थाने ‘आग्नायि' इति पदम् ।
२. विश्लेषणम् — एकपदस्य पृथक्करणम् । यथा—'तये' इत्येतत्पदस्थाने 'तोयितीया' २यि ।
३. विकर्षणम् - एकस्वरस्य दीर्घकालपर्यन्तं विभिन्नोच्चारणम् । ये = या २ ३ यि ।
४. अभ्यासः - कस्यापि पदस्य भृशमुच्चारणम् (पौनःपुन्येन) । यथा- 'तोयायि' पदस्य वारद्वयमुच्चारणम् ।
५. विरामः - सौकर्य्याय कस्यापि पदस्य मध्ये विरामः । यथा - 'गृणानि हव्यदातये' इत्यस्मिन् पदे हकारोपरि विरामः ।
६. स्तोमः - 'औ' 'होवा' 'हाउआ' इत्यादिगानानुकूलपदानि ।
एते विकाराः भाषाशास्त्रस्य दृष्ट्याऽपि नितान्तं मननीयाः सन्ति ।
ऊहगानस्य प्रकृतिः वेयगानमस्ति । ऊह्यगानस्य प्रकृतिः किंवा योनिरारण्यगानम्भवति । अस्य तात्पर्यमस्ति यद्वेयगाने प्रयुक्तस्वरादीनामाश्रयं गृहीत्वा एव ऊहगानस्य निर्माणं भवति तथा अरण्यगानस्य स्वररागादीनामाधारेण ऊह्यगानस्य रचनाऽभवत् इति। एतेषां चतुर्णां गानानां स्वरूपस्य पार्थक्यं तेषां नामकरणेनैव स्पष्टो भवति । वेयगानस्य अपर नाम ग्रामे गेयगानमस्ति, अर्थात् गानमिदं कस्मिंश्चिदपि ग्रामे अथवा समाजे गेयं भवति, किञ्च आरण्यगानान्तर्गतसामगानम् अरण्ये एव गेयं भवति । सामवेदीनां मान्यताऽस्ति यद्, आरण्यगानस्य स्तोममीदृग् विलक्षणं तथा विचित्रं भवति यद्, ग्रामे यदि तस्य गानं भवेत्, तर्हि तत्रानर्थस्य सम्भावना भवति इति। इमानि गानानि एवंविधपवित्राणि भवन्ति यदरण्यस्य पवित्रवातावरणे एव तेषां गायनं कर्तुं शक्यते, तदैव तेषां समुचितप्रभावोत्पादनं भवति । 'ऊह'- शब्दस्यार्थों भवति-'ऊहनम्' । कस्मिंश्चिद् अप्यवसरविशेषे मन्त्राणां सामयिकपरिवर्तनम् । अनया व्याख्यया 'ऊहगानम्' सोमयागस्य अवसरे प्रयोजनीयसामानां नाम वर्त्तते । ऊह्यगानस्य सम्पूर्णं नाम ऊह्यमर्थात् रहस्यगानमस्ति । रहस्यात्मकत्वेन गानमिदम् आरण्यगानस्य विकृतिगानं मन्यते । अारण्यज्ञानम् इवेदमपि गानं रहस्यात्मकं भवति । अत एव समाजमध्ये सर्वसाधारणसम्मुखे गानमिदं निषिद्धमस्ति ।
मन्त्राणामुपरि निश्चितमेव सामं भवति । साममिदं नानियतम् अपि तु नियतमेवास्ति। नियमनस्य बीजं वैदिकप्रसिद्ध एव स्वीकर्तृं शक्यते। सामवेदे पठितानां समग्राणाम् ऋचामुपरि सामं भवतु। एवंविधः न कोऽपि नियमोऽस्ति । कतिपयानामृचामुपरि सामस्य सर्वथा अभावोऽस्ति । ऋचः उत्तरार्चिके एव प्राप्यन्ते। यथा - ‘यत्र वाणाः सम्पतन्ति कुमाराः विशिखा इव'[२२], ‘भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः'[२३], 'अाशुः शिशानो वृषभो न भीमः'[२४]। गानग्रन्थेषु आसामृचामुपरि न किमपि गानमस्ति । एवंविधाः अनेकऋचः सन्ति, यासु चतुर्विधं गानं भवति । तेऽपि भिन्नप्रकारस्य सन्ति। यथा- 'अयारुचा हरिण्या'।[२५] तथा ‘अयं पूषारयिर्मगाः’।[२६] अस्याः उपरि पूर्वोक्तं चतुर्विधं गानं प्राप्यते। न तावदेतावदेव एकस्या एव ऋचः उपरि प्रयुक्तस्य सामानां संख्या एकषष्टिः ( ६१ ) वर्त्तते । गानान्येतानि ‘पुनानः सोमधारया'[२७] मन्त्रस्य उपरि गानं भवति । अस्य अपरा संख्या (५९) ऊनषष्टिरस्ति या 'पुरोजिती वोऔधसः'[२८] ऋचः उपरि अधिष्ठिताः भवन्ति । तृतीया संख्या सामानां (४८) अष्टाचत्वारिशदस्ति । ‘यः धारया पावकया'[२९] मन्त्रस्योपरि गायति । ऋचः गानस्य पञ्चविंशतिः संख्याः तु अनेकाः सन्ति । एतेषां विशिष्टसामानां स्थित्यास्तथा संख्यायाः नियमनं तु प्राचीनवैदिकपरम्परायाः उपर्येव आश्रिता अस्ति।
सामवेदस्य शाखाः[सम्पादयतु]
सामवेदस्य एकसहस्रशाखाः सन्ति विदुषामभिप्रायः। यथोक्तं पतञ्जलिना – “सहस्रवर्त्मा सामवेदः” इति। सामवेदस्य आद्याचार्यः जैमिनि एव भवतीति स्वीक्रियते। तदनन्तरं तत्पुत्राः शिष्याश्च सामाध्ययनं कृत्वा सामशाखानां विस्तारं कृतवन्तः। तेषु कतिपयानां नामानि उपलब्धानि। यथा –सुमन्तु –सुन्वान् –सुनु –हिरण्यनाभ –पौषञ्जि-कार्त्ता –लौगाक्षि –माङ्गलिकुल्य –कुसीद –कुक्षीप्रमुखाः। अधुना प्रपञ्चहृदय –दिव्यावदान-चरणव्यूह-जैमिनिगृह्यसूत्रादीनां पर्यालोचनया ज्ञायते यत्, सामवेदस्य त्रयोदशशाखाः सन्ति। तेषु त्रयाणामाचार्याणां शाखा एव समुपलभ्यन्ते। यथा – कौथुमीयशाखा-राणायनीयशाखा-जैमिनियशाखाः।
कौथुम-शाखा[सम्पादयतु]
अस्याः संहिता लोकप्रियाऽस्ति । अस्याः ताण्ड्यनामकशाखाऽपि लभते। यस्याः विशिष्टः प्रभावः प्रसारश्चातीतकाले अासीत् । अाचार्यशङ्करः स्ववेदान्तभाष्यस्य अनेकस्थलेषु अस्य चर्चां कृतवान् अस्ति । चर्चेयमस्य गौरवस्य महत्त्वस्य च सूचिकाऽस्ति । पञ्चविंशतिकाण्डात्मकः विपुलकायः ताण्ड्यब्राह्मणग्रन्थः अस्याः शाखायाः एव वर्त्तते । सुप्रसिद्धछान्दोग्योपनिषदपि अनया शाखया सम्बद्धाऽस्ति - ‘यथा ताण्डिनामुपनिषदि षष्ठे प्रपाठके स आत्मा',[३०] ‘स अात्मा......... छान्दोग्य उपनिषद्[३१] तथा ‘अन्येऽपि शाखिनः ताण्डिनः शाट्यायिनः'[३२]। अस्य स्पष्टनिर्देशः शङ्कराचार्येण स्वभाष्ये कृतः ।
राणायनीयशाखा[सम्पादयतु]
अस्याः संहिता कौथुमीयात् कथमपि भिन्ना नास्ति । मन्त्रगणनादृष्ट्या उभावपि समाने स्तः । केवलमुच्चारणे यत्र कुत्र पार्थक्यमुपलब्धो भवति । कौथुमीयाः जनाः यत्र ‘हाड' तथा, 'राइ' इत्येतत्पदमुच्चारयन्ति तत्र राणायणीयगणाः 'हाबु' तथा ‘रायी' इत्युच्चारणं कुर्वन्ति । राणायणीयेषु एकावान्तरशाखा सात्यमुग्रि वर्तते; अस्य उच्चारणस्येका विशेषता भाषाविज्ञानदृष्ट्या नितान्तम् आलोचनीयाऽस्ति । अापिशली शिक्षाकृता तथा महाभाष्यकारेण च स्पष्टतया निर्देशितं यत्, सात्यमुग्रिजना एकारस्योकारस्य च स्थाने हृस्वोच्चारणं कुर्वन्ति । यथा - ‘छन्दोगानां सात्यमुग्रिराणायणीया ह्रस्वानि पठन्ति॥'[३३]
ननु च भोश्छन्दोगानां सात्यमुग्रि-राणायणीया अर्धमेकारं........अर्धमोकारं च अधीयते। सुजाते ए अश्वसूनृते। अध्वर्वो ओ अद्रिभिः सुतम्'।[३४]
जैमिनीय शाखा[सम्पादयतु]
अस्याः शाखायाः समग्रांशाः, ब्राह्मण-श्रौत-गृह्यसूत्रसहिताः समुपलब्धाः सन्ति । जैमिनीयसंहिता नागराक्षरेऽपि लाहौरनगरात् प्रकाशिताऽभवत् । अस्याः मन्त्राणां संख्या १६८७ वर्तते । तवलकारशाखा अस्या एव अवान्तरशाखा वर्तते । तवलकारोऽयं जैमिनिऋषेः पट्टशिष्यः आसीत् । जैमिनीयसामगानस्य प्रथमप्रकाशन संस्कृतविश्वविद्यालयवाराणसीतोऽभवत् । सामगानमिदं पूर्वार्चिकेन सम्बद्धमस्ति । अस्य त्रयो भागाः सन्ति - आग्नेयः, ऐन्द्रः, पवमानश्चेति । एतेष्वादिमस्य चान्तिमस्य च पर्वस्य – विशेषविभागो नास्ति, किञ्चैन्द्रपर्वस्य चत्वारो भागाः सन्ति । सम्पूर्णग्रन्थे गानसंख्या १,२२४ वर्तते । कौथुमीयसामसंहितातः जैमिनीयसामसंहितायाः पाठे सर्वथा भेदी नास्ति, किञ्च गानप्रकारस्तु सर्वथा भिन्ना एवास्ति । अद्यपर्यन्तं केवलमस्य प्रथमभाग एव प्रकाशितोऽस्ति। द्वितीयखण्डस्तु हस्तलेखे एवास्ति ।
सामवेदीयब्राह्मणानि[सम्पादयतु]
सामवेदस्य ब्राह्मणानां सङ्ख्या इतरवेदेनां ब्राह्मणापेक्षया अत्यधिकाऽस्ति। सामवेदीयब्राह्मणानां संख्या सायणाचार्यमतानुसारेण निम्नलिखिताऽस्ति
‘अष्टौ हि ब्राह्मणग्रन्थाः प्रौढं ब्राह्मणमादिमम्।
षड्विंशाख्यं द्वितीयं स्यात् ततः सामविधिर्भवेत् ॥
आर्षेयं देवताध्यायो भवेदुपनिषत् ततः।
संहितोपनिषद् वंशो ग्रन्था अष्टावितीरिताः॥'
(१) प्रौढब्राह्मणम् (ताण्ड्यपञ्चविंशब्राह्मणम्),
(२) षड्विंशब्राह्मणम्,
(३) सामविधिः (सामविधानम्),
(४) आर्षेयब्राह्मणम्,
(५) देवताध्यायः,
(६) उपनिषद्ब्राह्मणम्,
(८) वंशब्राह्मणम्,
(९) जैमिनीयब्राह्मणम्।
सम्भवतः एतेष्वनेकब्राह्मणेषु एकस्यैव विस्तृतसामब्राह्मणस्य विविधा भागाः भवन्तु, ये कारणवशात् सम्प्रति स्वतन्त्ररूपेणाऽस्माकं सम्मुखे सन्ति। तथाप्येतेषां पारस्परिकसंवलनस्य प्रामाण्यं एतेषां ब्राह्मणानामनुशीलनेनैव भवति।
श्रौतयागग्रन्थाः[सम्पादयतु]
सामवेदस्य श्रौतयागेन सह सम्बद्धाः अनेके ग्रन्था उपलभ्यन्ते । एतेषु ग्रन्थेषु कतिपयाः हस्तलिखितरूपेणेव सन्ति।
(१) कल्पानुपदसूत्रम् - कल्पानुपदसूत्रे द्वौ प्रपाठकौ स्तः । प्रत्येकं प्रपाठकः द्वादशपटलेषु विभक्तोऽस्ति । अार्षेयकल्पस्य, क्षुद्रसूत्रस्य च परिशिष्टम् इवेदं प्रतीतं भवति । यतोऽत्र नामनिर्देशं विनैव उभाभ्यां ग्रन्थाभ्याम् उद्धरणानि सङ्गृहीतानि सन्ति । सूत्रमिदं सभाष्यं काशीतः प्रकाशितमस्ति ।
(२) उपग्रन्थसूत्रम् - ग्रन्थेऽस्मिन् चत्वारः प्रपाठकाः सन्ति । सायणानुसारेण (ताण्ड्य० ७॥४॥८) कात्यायन एवास्य कर्त्ताऽस्ति । अस्य अन्तिमप्रपाठकसामप्रतिहारभागस्य परिचायकः स्वतन्त्रो ग्रन्थोऽस्ति । अवशिष्टप्रपाठकास्तु क्षुद्रसूत्रस्यैव परिशिष्टभागो, यो हि सत्यव्रतसामश्रमीमहोदयेन 'उषा'-नाम्नि पत्रिकायां १८९७ ख्रीष्टाब्दे कलकत्तानगरीतः प्रकाशितोऽस्ति ।
(३) अनुपदसूत्रम् - ग्रन्थोऽयं दशप्रपाठकेषु विभक्तोऽस्ति । पञ्चविंशब्राह्मणस्यायं संक्षिप्ता व्याख्याऽस्ति (अप्रकाशितम् ) ।।
(४) निदानसूत्रम् - दशप्रपाठकेषु विभक्तमिदं सूत्रमस्ति । अस्य ग्रन्थस्य प्रणेता पतञ्जलिः मन्यते। ताण्ड्यभाष्ये (१४॥५॥१२) सायणेन यानि उद्धरणानि दत्तानि, तानि निदानसूत्रे लभन्ते -
'तथा निरालम्बरूपता भगवता पतञ्जलिना उक्तं सप्तमेऽहन्यर्कः कृताकृतो भवत्यब्राह्मणविहितत्वादिति ॥'
उद्धरणमिदं निदानसूत्रे (४७) उपलब्धं भवति ।
(५) उपनिदानसूत्रम् - अस्मिन् सूत्रे द्वौ प्रपाठकौ स्तः । अस्मिन् प्रथमतः छन्दसां सामान्यवर्णनमस्ति । तदनन्तरम् उभयोः आर्चिकयोः मन्त्राणां छन्दसां विवरणमस्ति (अप्रकाशितम्) ।
(६) पञ्चविधानसूत्रम् - सूत्रेऽस्मिन् द्वौ प्रपाठकौ स्तः । साम्नः पञ्चविभागानां यद्वर्णनं प्राप्यते, तेषां विभाजनप्रकाराणामत्र वर्णनमस्ति।
(७) लघु-ऋक्तन्त्रसङ्ग्रहः - ऋक्तन्त्रस्य संक्षिप्तं संस्करणं न भूत्वा ग्रन्थोऽयं स्वतन्त्रोऽस्ति । अस्मिन् संहितापाठं पदपाठरूपेण परिणतमस्ति । अनेन परिणतेन या विशिष्टता परिलक्षिताऽभवत् तस्यैको विपुलः सङ्ग्रहोऽत्र प्रस्तुतोऽस्ति । अत्र एतादृशानां मन्त्राणां निर्देशोऽस्ति, यत्र संहितायां ‘ष' इत्यस्ति तत्र पदपाठे ‘स' इत्यस्ति।[३५] यत्र संहितायां 'ष्ट' इति पदमस्ति, तत्र पदपाठे 'स्त' इति भवति।[३६] अनेनैव प्रकारेण गुण-वृद्धि-पूर्वरूप-प्रकृतिभावादीनां स्थलानां निर्देशोऽस्ति । मन्त्राणां सरूपज्ञानाय नितान्तमुपादेयोऽस्ति ( प्रकाशितः ) ।
(८) सामसप्तलक्षणम् - अस्मिन् पद्यबद्धलघुकायिके ग्रन्थे सामसम्बन्धिज्ञातव्यतथ्यानां सङ्कलनमस्ति ( प्रकाशितम् ) ।
सामवेदविमर्शः[सम्पादयतु]
‘साम'-शब्दस्तु रूढोऽस्ति । अस्यार्थः गानमथवा गीतिरस्ति । अस्मिन् सन्दर्भे जैमिनिनाऽप्युक्तम्- ‘गीतिषु सामाख्या' इति।[३७] सामगानविशेषस्य रथन्तरम्, बृहदादि च नामकरणमस्ति । सामशब्दस्तु सामान्यगानवाचकोऽस्ति तथा रथन्तर-बृहदादिशब्दास्तु विशेषगानवाचकाः सन्ति । रथन्तर-बृहदादिनामकरणस्य प्रयोजकः अध्येतृप्रसिद्ध एवास्ति । गायत्र्यादिषु सर्वेषु छन्दःसु सामगानमस्ति । उदाहरणार्थम् — 'अग्न आयाहि वीतये'[३८], अस्य गायत्रीच्छन्दसः ऋचामुपरि वेयगाने साममस्ति।[३९]
'पुरुत्वादाशिव'[४०], अस्योष्णिकछन्दस्क-ऋचामुपरि वेयगाने[४१] सामस्ति । ‘यज्ञयज्ञा वो'[४२], अस्य बृहतीच्छन्दसः ऋचामुपरि वेयगाने[४३] सामगानमस्ति । ‘स्वादोरित्थ विषुवतो'[४४], अस्य पङ्क्तिच्छन्दस्क-ऋचामुपरि वेयगाने[४५] ‘अाजुहोता हविषा'[४६], अस्य त्रिष्टुप्छन्दसः ऋचामुपरि वेयगाने[४७], ‘चित्र इच्छिषो'[४८], अस्य जगतीच्छन्दसः ऋचामुपरि वेयगाने[४९] सामगानमस्ति । अनेन प्रकारेणैव अतिजगती-शक्वरी-अतिशक्वरी-अष्टि-अत्यष्टिप्रभूतीनामतिच्छन्दक-ऋचामुपरि सामगानमस्ति । साम्नः परस्परवैशिष्ट्य-विकार-विश्लेषण-विकर्षण-अभ्यास-विराम-स्तोमादीनां कारणम्भवति ।
यज्ञेषु औद्गातृगणस्य चतुर्णामृत्विजां कार्यकलापेषु क्वापि भिन्नता क्वचिच्च सहकारिताऽपि भवति । अस्य विधानं श्रौतसूत्रेण अवगन्तुं शक्यते । साम्नां यज्ञेषु क्वचित् केवलं प्रस्तोत्रे क्वचिच्चोद्गात्रे गानविधानमस्ति । क्वचिच्च प्रस्ताव-उद्गीथ-प्रतीहार-उपद्रव-निधनरूपैः गानस्य पञ्चविभागं कृत्वा विभिन्नांशाय ऋत्विग्भिः उच्चारण्यविधिरस्ति ।
पूर्वार्चिकस्य उत्तरार्चिके नैतदेव सम्बन्धमस्ति यदुत्तरार्चिके यत्प्रगाथः किंवा ऋचां सूक्तानि सन्ति, तास्वधिकतराः प्राक् ऋचः पूर्वार्चिके पठिताः सन्ति । पूर्वार्चिके नानाविधसाम्नां योनिभूताः ऋचः पठिताः सन्ति, तथोत्तरार्चिके प्रगाथतृचादिसूक्तानि पठितानि सन्ति । एकस्मिन् प्रगाथात्मके वा तृचाद्यात्मके पर्याप्तपर्यालोचनं कृतवन्तः डा० कैलेण्डरमहोदयस्तु पूर्वमुत्तरार्चिकम् एव उभयोः मध्ये अपेक्षाकृतप्राचीनतरम् अमन्यत्, किञ्च सम्प्रति सः पूर्वमतं भ्रान्तं मत्वा तं त्यक्तवान् । सामविधानब्राह्मणे उत्तरार्चिकस्य मन्त्राणामुद्धरणं कुत्राऽपि न दृश्यते । अथर्वपरिशिष्टस्य[५०] अनुसारेण पूर्वार्चकस्य उपान्ता ऋगेव सामवेदस्य अन्तिमा ऋगस्ति।[५१] अस्य एव प्रमाणस्य आधारे डॉ० ओल्डनवर्गमहोदयेन पूर्वार्चिकं पूर्वतरं स्वीकृतम्। उत्तरार्चिकस्तु निश्चितरूपेण यज्ञोपयोगिनामृचाम् अवान्तरकालिकः सङ्ग्रह एवास्ति । एतावदेव नास्ति, प्रत्युत अस्योपरि आश्रितम् ऊह्यगानमूहगानश्च तैः सामवेदीयग्रन्थस्य पश्चाद् विरचितं मन्यते। ते एतान् गानग्रन्थान् ताण्ड्यब्राह्मणात्पश्चात्, लाटयायनश्रौतसूत्राद् पश्वाद्, आर्षेयकल्पसूत्रात्, पुष्यसूत्रादपि पश्चाद्वर्त्तिनी रचनाज्ञातुं आग्रहं कुर्वन्ति। ब्राह्मायणश्रौतसूत्रस्य टीकाकारः धन्वी वदति-ऊहयानन्तु सूत्रकारादपि पश्चान्निर्मित्तम् अभवत्।
स्तोमः, विष्टुतिः च[सम्पादयतु]
शस्त्र-स्तोत्रयोर्मध्ये अन्तरं भवति । शस्त्रस्य लक्षणमस्ति - 'अप्रणीतमन्त्रसाध्या स्तुतिः शस्त्रम्॥' अर्थात् गायनं विना मन्त्रेण सम्पादिता स्तुतिः। शस्त्रम् ऋग्वेदे भवति, स्तोत्रं तु सामवेदे । स्तोत्रस्य स्पष्टार्थो भवति– 'प्रगीतमन्त्रसाध्यास्तुतिः स्तोत्रम्'। स्तोत्रमपि स्तुत्याः एकं प्रकारान्तरं भवति । स्तोमानां प्रयोगोऽपि यज्ञयागेषु भवति । अस्य विशेषवर्णनं ताण्ड्यब्राह्मणे कृतमस्ति । स्तोमस्य संख्या त्रिवृत्-पञ्चदश-सप्तदश-एकविंश-त्रिणव-त्रयस्त्रिंश-चतुविंश-चत्वारिंश-अष्टचत्वारिंशादि नवा सन्ति । स्तोमोऽयं प्रायः तृचानामुपरि भवति । तृचमेनं त्रिपर्याये गानस्य नियमोऽस्ति। तृतीयपर्याये एव स्तोमस्य स्वरूपं निष्पन्नं भवति । अस्याः वृत्तिजन्यगानप्रकारस्य संज्ञा विष्टुतिरर्थात् विशेषस्तुतिरस्ति । एतेषां नवस्तोमानां समग्रविष्टुत्याः संख्यायां (२८) अष्टाविंशतिरस्ति । अस्य विशेषवर्णनं ताण्ड्यब्राह्मणस्य द्वितीये तृतीये च अध्याये उल्लिखितम् अस्ति।
सामवेदस्य पदकाराः[सम्पादयतु]
गाग्र्यः सामवेदस्य पदकारः अस्ति, यस्य नाम, कार्यं च अनेकेषु प्राचीनग्रन्थेषु उपलब्धं भवति। निरुक्ते (४।३४ ) 'मेहन'-शब्दस्य प्रसङ्गे एका रोचकी वार्ता वर्तते। दुर्गाचार्यस्य अत्र कथनमस्ति यत्, ऋग्वेदिनां मतानुसारेण अयमेकमेव पदोऽस्ति, किञ्च सामवेदिनां मतानुसारेणात्र पदत्रयमस्ति ( म + इह + न )। यास्केन तु उभयोः पदकारयोः मतानामेकत्र समीकरणं कृतम्। यथा - ‘‘बह्वचानां 'मेहना' इत्येक पदम्। छन्दोगानां त्रीण्येतानि पदानि - 'म+ इह+न' इति। तदुभयं पश्यता भाष्यकारेणोभयोः शाकल्यगाग्र्ययोः अभिप्रायौ अनुविहितौ इति।[५२] स्कन्दस्वामिनः अपीयमेव सम्मतिः अस्ति — ‘एकमिति शाकल्यः त्रीणीति गाग्र्यः॥' गाग्र्यस्य पदपाठानाम् इयमेव विशेषताऽस्ति यत्, एतेषां पदानां छेदः अत्यधिकमात्रायां वर्त्तते। यथा ‘मित्रस्य’ पदपाठोऽस्ति—‘मि+त्रम्’ ‘अन्ये' इत्येतस्य पदस्य 'अन् + ये' 'समुद्र' इत्येतस्य पदस्य ‘सम्+उद्रम्' एतान् पदपाठान् प्रामाणिकं मत्वा यास्कस्तु स्वनिरुक्ते ‘प्रमीतेः त्रायते इति मित्रः (१०॥२१ ) – मरणात्त्रायते इति, अर्थात् वर्षादानात् इति मित्रः=सूर्यः।' तथा--‘समुद्द्रवन्ति अस्माद् अापः = जलम्, यस्मिन् प्रवहति असौ समुद्र इति ( २॥१० )।' गाग्र्यस्य इयं विशेषता ध्यातव्या।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
सन्दर्भः[सम्पादयतु]
- ↑ (ऋ० वे० ५॥४४॥१४)
- ↑ ( २॥४३॥२ )
- ↑ ( ऋ० वे० १।१०७।।२ )
- ↑ 'सामानि यस्य लोमानि' ....... स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः ?' (अथर्ववे० १०।। ७॥२०)
- ↑ (अथ० वे० ११॥७॥२४)
- ↑ ( अ० वे० ७॥५४।१ )
- ↑ ( ऋचि अष्यूवं साम-छा० उ० १॥६॥१ )
- ↑ (बृह० उ० ६॥५॥२०; अ० वे० १४॥२॥७ ऐ० ब्रा० ८॥२७ )
- ↑ (बृह० उ०१।३।२२)
- ↑ ( ऋ० ९॥९७॥१३ )
- ↑ ( ताण्डयब्राह्म० ११॥८॥१३ )
- ↑ ( ९॥८८॥१ )
- ↑ ( ताण्डय० ७॥१०॥१० )
- ↑ सामवेदः/कौथुमीया/संहिता/पूर्वार्चिकः/छन्द आर्चिकः/1.1.1 प्रथमप्रपाठकः/1.1.1.1 प्रथमा दशतिः
- ↑ ( ६॥१६॥४३ )
- ↑ ( ७॥८१॥१ )
- ↑ ( ऋ० १ · १०६॥२)
- ↑ (२॥४३॥२)
- ↑ (८॥९८१)
- ↑ (ऋक् च वा इदमग्रे सामञ्चात्ताम् ( २॥२३ ))
- ↑ ( मनु० १॥२३ )
- ↑ (सा० वे० सं० १८६६)
- ↑ ( साम० सं० १८७४ )
- ↑ (सा० सं० १८४९)
- ↑ ( सा० सं० ४६३ )
- ↑ (सा० सं० ५४६ एवं ८१८)
- ↑ (ऋ० ९॥१०७॥४, सा० सं० ५११ )
- ↑ (सा० सं० ५४५)
- ↑ (सा० सं० ६९८)
- ↑ (शा० भा० ३।३।३६)
- ↑ (६८॥७)
- ↑ (शा० भा० ३॥४॥२७)
- ↑ ( आपि० शि० )
- ↑ (सामवेद १॥१॥८॥३ ) ( महाभाष्यम्-१॥१॥४॥४८ )
- ↑ ( श्लो० २५-३९ )
- ↑ (श्लो० ४०-४३)
- ↑ ( जै० सू० २॥१॥३६ )
- ↑ (छन्द आर्थिकः १॥१॥१ )
- ↑ ( १॥१॥१ )
- ↑ (छ० आ० २।१।१)
- ↑ (२॥२॥१९)
- ↑ ( छं० अा० १।१॥३५ )
- ↑ ( १॥२॥२७ )
- ↑ (छ० अा० ५॥१॥(१९)
- ↑ ( ११॥ १॥६ )
- ↑ (छ० अा० १॥२॥९)
- ↑ ( २॥१॥३४ )
- ↑ (छं० आा० १॥२॥१० )
- ↑ ( २॥१॥३५ )
- ↑ ( ४६॥३॥६)
- ↑ ( सा० सं० ५८४ )
- ↑ दुर्गवृत्ति-वेङ्कटेश्वरसंस्करणम्, पृ० २७६


text:
सहयुक्तेSप्रधाने - तृतीया विभक्ति: ।।
सहयुक्तेSप्रधाने
सहार्थेन युक्ते अप्रधाने तृतीया स्यात् ।
सह् (साथ) तस्य समानार्थीशब्दै: सह च (साकं, समं, सार्धं) अप्रधाने तृतीया विभक्तिप्रयोग: क्रियते ।
प्रधानम् - क्रियाया: कर्ता यस्य साक्षात् सम्बन्ध: क्रियया सह भवतु ।
अप्रधानम् - यस्य क्रियया सह सम्बन्ध: अर्थस्याधारेण ज्ञायते ।
उदाहरणम् -
पुत्रेण सह पिता आगत: ।
अत्र पिता प्रधानकर्ता । प्रधानकर्तु: सहाय्यं करोति अप्रधानकर्ता (पुत्र:) । अत: पुत्रशब्दे (सह) योगकारणात् तृतीया विभक्ति: सन (पुत्रेण) इति योजितम् ।
उपाध्याया: छात्रै: समं स्नाति ।
उपाध्याय (शिक्षक) छात्रों के साथ नहाता है ।
इति