text:
[“मन की बात”- “मनोगतम्” - इति कार्यक्रमस्य संस्कृत-भाषिकानुवादः ]
Tuesday, 2 October 2018
‘मनोगतम्’ – ४८ ‘मन की बात’(48-वीं कड़ी) प्रसारणतिथि: - ३०-०९-२०१८
[“मन की बात”- “मनोगतम्” - इति कार्यक्रमस्य संस्कृत-भाषिकानुवादः ]
- भाषान्तर-कर्ता - डॉ.बलदेवानन्द-सागरः
मम प्रियाः देशवासिनः! नमस्कारः | कदाचिदेव भवेद् कश्चन भारतीयः यो हि अस्मदीयानां सशस्त्र-बलानां सैनिकानां कृते गौरवं नैवानुभवेत् | प्रत्येकमपि भारतीयः, भवतु नाम सः कस्यचन क्षेत्रस्य, जातेः, धर्मस्य, पथः, भाषायाः वा – अस्मदीयान् सैनिकान् प्रति निज-प्रसन्नतां प्रकटयितुं समर्थनञ्च प्रदर्शयितुं सर्वदैव तत्परो भवति | गतदिने एव भारतस्य सपाद-शत-कोटिः देशवासिनः, पराक्रमपर्व आयोजितवन्तः | वयं वर्ष-द्वय-पूर्वं विहितं surgical strike-इति शस्त्र-निपातनं स्मृतवन्तः, यदा अस्मदीयाः सैनिकाः अस्माकं राष्ट्रमभिलक्ष्य आतङ्कवाद-व्याजेन छद्म-युद्ध-निरतान् धृष्टान् सम्यक् उत्तरितवन्तः | देशस्य नाना-स्थानेषु अस्मत्-सशस्त्र-बलानि प्रदर्शनीः आयोजयेयुः येन देशस्य समधिकाः नागरिकाः विशेषेण युव-जनाः नूनमिदम् अवगच्छेयुः यत् अस्मदीया शक्तिः नाम किमस्ति ? कियन्तो वयं क्षमाः ? तथा च, केन प्रकारेण अस्माकं भटाः निज-प्राणान् पणीकृत्य अस्मान् देशवासिनो रक्षन्ति | पराक्रम-पर्व-सदृशः दिवसः अस्मदीय-सशस्त्र-सेनानां गौरवपूर्ण-रिक्थ-विषये यूनः स्मारयति, तथा च, देशस्य एकताम् अखण्डताञ्च सुनिश्चेतुं अस्मान् प्रेरयति | अहमपि वीराणां भूमौ राजस्थाने जोधपुरे एकस्मिन् कार्यक्रमे सहभागित्वमावहम्, साम्प्रतमिदं सुनिश्चितं यद् अस्माकं सैनिकाः तान् सर्वान्नपि समीचीनं प्रत्युत्तरिष्यन्ति ये हि अस्मदीये राष्ट्रेsस्मिन् शान्तेः उन्नतेश्च परिवेशं प्रणाशयितुं प्रयतिष्यन्ते | वयं शान्तौ विश्वसिमः तथा चैनां प्रवर्धयितुं प्रतिबद्धाः स्मः, किञ्च सम्मान-सामञ्जस्यं कृत्वा राष्ट्रस्य च सम्प्रभुतां पणीकृत्य न कदाचिदपि| भारतं सर्वदैव शान्तिं प्रति वचनबद्धं समर्पितञ्च अवर्तत | विंशतौ शताब्दे विश्वयुद्ध-द्वये अस्माकं लक्षाधिकाः सैनिकाः शान्तिं प्रति नैजं सर्वोच्चं बलिदानं कृतवन्तः तथा चेदं बलिदानं तदानुष्ठितं, यदा आभ्यां युद्धाभ्यां न वयं साक्षात्-सम्पृक्ताः आस्मः | न वयं कदापि कस्यचन भूमेः अभिलाषिणः समभवाम | एषासीत् शान्तिं प्रति अस्मदीया प्रतिबद्धता | कतिपय-दिनेभ्यः प्रागेव सेप्टेम्बर-मासे त्रयोविंशे दिने वयं इस्राइलस्य Haifa-युद्धस्य शत-वर्ष-पूर्तौ सत्यां मैसूर-हैदराबाद-जोधपुर-शक्ति-समूहानां अस्मदीयान् वीर-सैनिकान् अस्मराम, ये हि आक्रान्तृभ्यः Haifa-क्षेत्रं मुक्तमकुर्वन् | अयमपि शान्ति-दिशि अस्माकं सैनिकैः समाचरितः अन्यतमः पराक्रम एवासीत् | अद्यत्वेsपि संयुक्त-राष्ट्र-संघस्य पृथक्-पृथक् शान्ति-संधारक-बलानां कृते भारतं सर्वाधिक-सैनिक-प्रेषकेषु देशेषु अन्यतमोsस्ति | दशकेभ्यः अस्माकं वीर-सैनिकाः नीलं शिरस्त्राणं परिधाय विश्वस्मिन् विश्वे शान्तिं सन्धारयितुं महत्त्वाधायिनीं भूमिकां निरवहन् |
मम प्रियाः देशवासिनः, नभसः कथा तु अनुपमा एव भवति, नात्र किमपि आश्चर्यं यन्नभसि निज-शक्तिं प्रदर्श्य भारतीय-वायुसेना देशवासिनांप्रत्येकमपि ध्यानमाकर्षयत्, सुरक्षा-विषये अस्मान् आश्वासयत् | गणतन्त्र-दिवसीय-समारोहावसरे जनाः सामूहिक-प्रयाणस्य यत् प्रदर्शनम् अतितराम् आतुरतया अवलोकयितुं समुत्सुकाः भवन्ति, तेष्वन्यतमम् अस्ति Fly Past-इति नभसि वायुयानानां सहभागित्वं यस्मिन् अस्मदीया वायुसेना विस्मयकराणि कौतुक-कार्याणि कृत्वा निज-शक्तिं प्रदर्शयति | ओक्टोबर-मासे वयं ‘वायुसेना-दिवस’मायोजयामः| विगते शताब्दे षड्भिः विमान-चालकैः ऊनविंशतिना च सैनिकैः सार्धं लघु-समारम्भेण समेधमाना अस्मदीयैषा वायुसेना साम्प्रतम् एकविंश-शताब्दस्य साहसिकतमासु शक्तिशालिनीषु च वायुसेनासु अन्यतमा परिगण्यते | नूनम् एषास्ति स्मरणीया एका यात्रा | देशार्थं निज-सेवा-प्रदायिनां सर्वेषां वायुसेना-योद्धॄणां तेषाञ्च कुटुम्बानां कृतेsहं हार्दिकम् अभिनन्दनम् अर्पयामि | विगते शताब्दे सप्तचत्वारिंशे वर्षे, यदा पाकिस्तानस्य आक्रमणकारिणः अप्रत्याशितम् आक्रान्तुमारभन्त, तदा एषैव वायुसेनासीत् या नाम श्रीनगरम् अस्मात् आक्रमणात् संरक्षितुं सुनिश्चित्य भारतीय-सैनिकान् उपकरणानि च युद्ध-क्षेत्रं यावत् काले एव प्रापितवती| इयमेव वायुसेना विगते शताब्दे पञ्च-षष्टि-तमे वर्षेsपि अरीन् सम्यक्तया पराभूतवती | विगते शताब्दे एकसप्ततितमे वर्षे सञ्जातं बांग्लादेशस्य स्वतन्त्रता-युद्धं को नाम नैव जानाति ? विगते शताब्दे नवनवति-तमे वर्षे करगिल-क्षेत्रे अवैध-प्रवेशकानां नियन्त्रणम् अपाकर्तुमपि वायुसेनायाः भूमिका महत्त्वाधायिनी आसीत् | Tiger Hill- इति क्षेत्रे शत्रूणाम् आस्थानकेषु अहर्निशं प्रक्षेप्यास्रैः आक्रम्य वायुसेना एषा तेषां बलं धूलिसात्कृतवती| भवन्तु नाम सुरक्षा-साहाय्य-कार्याणि आहोस्वित् आपदा-प्रबन्धन-कर्माणि ! अस्मदीयाः वायुसैनिकाः सर्वदैव तत्पराः भवन्ति | तेषां प्रशंसार्ह-कार्याणां कृते देशोsयं कृतज्ञोsस्ति | झञ्झावात-व्रात्या-प्रभञ्जन-जलपूर-वनाग्नि-सदृशीं प्राकृतिकापदं प्रतीकर्तुं देशवासिभ्यश्च साहाय्यं प्रापयितुं तेषां समर्पण-भावः सर्वदैव अद्भुत आसीत् | देशस्य gender equality- इति स्त्री-पुंसोः समानतां सुनिश्चेतुं वायुसेना उदाहरणं स्थापितवती, तथा च, स्वीयानि प्रत्येकमपि विभागस्य द्वाराणि देशस्य दुहितॄणां कृते अनावृतानि व्यदधात् | अधुना वायुसेना महिलानां कृते अल्प-कालिक-नियुक्त्या सार्धं स्थायि-नियुक्तेः विकल्पमपि प्रावधत्ते, एतद्-विषयिणी च घोषणा, ऐषमः ओगस्ट-मासे पञ्चदशे दिनाङ्के रक्त-दुर्गस्य प्राचीरेभ्यः मया एव कृतासीत्| भारतं सगर्वं कथयितुं शक्नोति यत् भारतस्य सेनानां सशस्त्र-बलेषु पुरुष-शक्तिरेव नैव, स्त्री-शक्तिरपि तावन्-मात्रिकं योगदानं विदधाति | नारी सशक्तन्तु अस्त्येव, सम्प्रति सशस्त्रमपि सञ्जायते |
मम प्रियाः देशवासिनः! विगतेषु दिनेषु अभिलाष-टोमी (Abhilash Tomy)-इति अस्मदीय-नौसेनायाः अन्यतमाधिकारी जीवन-मृत्योः मध्ये युद्ध्यति स्म | अशेष-देशः चिन्तितः आसीत् यत् केन प्रकारेण टोमी-महोदयः संरक्षितो भवेदिति | किमु भवन्तो जानन्ति यद् अभिलाष-टोमी-वर्यः साहसी वीरश्चाधिकारी अस्ति ? सः एकाकी कस्यचन आधुनिक-प्रविधेः रहितां लघु-नौकाम् आरुह्य विश्व-भ्रमणस्य कृते प्रयातः प्रथमः भारतीयः आसीत् | विगतेभ्यः अशीति-दिनेभ्यः असौ दक्षिण-हिन्द-महासागरे Golden Globe Race-इति वैश्विक-सुवर्ण-स्पर्धायां सहभागित्वं निर्वोढुं सागरे निज-गतिं सन्धारयन् अग्रेसरति स्म, परञ्च भीषण-सामुद्रिक-झञ्झावातेन कष्टाकीर्णः सन् सः काठिन्यम् अन्वभवत्, परञ्च भारतस्य नौसेनायाः वीरोsयं समुद्र-मध्ये अनेक-दिनानि यावत् संघर्ष-निरतः सन् युद्ध्यति स्म| सः सागरे पेय-जलम् अशनं विनैव जीवनार्थं युद्ध्यति स्म| परञ्च जीवनार्थं पराभवं नैव स्वीकृतवान् | साहसस्य, संकल्प -स्य, शक्तेः, पराक्रमस्य चाद्भुतमुदाहरणम् ! – कतिपय-दिवसेभ्यः प्राक्, अभिलाष-वर्यः समुद्रात् समुद्धृत्य बहिः आनीतः, तदाहं तेन साकं दूरभाषेण सम्भाषितवान् | पूर्वमपि तमहं अमिलम् | एतादृक्-सङ्कटात् समुद्धरणानन्तरमपि तस्य समुत्साहः साहसञ्च अद्भुतमासीत्, पुनरेकवारम् एतादृक्-पराक्रममनुष्ठातुं स्वीय-संकल्प-विषये सः मां बोधि- तवान् | देशस्य युव-सन्ततेः कृतेsसौ प्रेरणा-स्रोतस्त्वेन वर्तते | अभिलाष-टोमी-वर्यस्य उत्तम-स्वास्थ्यस्य कृतेsहं प्रार्थये, तथा च, तस्य साहसं,पराक्रमः,संकल्प-शक्तिः संघ- र्षविजययोश्च कृते तस्य या अदम्या शक्तिः, सा नूनं युव-जनान् प्रेरयिष्यति|
मम प्रियाः देशवासिनः, अस्माकं देशे न तादृशः कश्चन दिवसः यस्य किञ्चित् माहात्म्यं न स्यात्, सर्वस्मिन्नपि दिने किमपि किमपि पर्व भवति, हिन्दु- स्थानस्य कस्मिञ्चिदपि कोणे किमपि किमपि प्रचलत्येव | नातिचिरं वयं गणेशो- त्सवमायोजितवन्तः, अपि चेतः परं ‘दुर्गा-पूजायाः’ सज्जताः आरप्स्यन्ते | तदनु ‘दीपा -वल्ल्याः’ प्रकाश-चाक-चिक्यम् अवलोकयितुं शक्ष्यते| एतेषाम् उत्सवानामायोजनार्थं जनाः अवकाशनिरताः अपि भवन्ति | यद्यपि वयं परिपार्श्ववर्तिनः तादृशान् अपि जनान् पश्यामः ये हि उत्सवावसरेsपि निज-नियुक्त-कार्याणि कुर्वन्ति | निज-कुटुम्बा-वश्यकताः, पारिवारिकाणां प्रसन्नताः, सुखानि दुःखानि च परिभावयितुं उत्सवेषु च सह- भागित्वस्य न्यूनान् एव अवसरान् एते लभन्ते|भवतु नाम धारासार-वृष्टिः वा उग्रतमः निदाघः, यत्र कुत्रापि किमपि परिदेवनं वा कष्टं जायते चेत्ते सर्वप्रथमम् अस्माकं कृते तत्र समुपस्थिताः भवन्ति| वयं तान् पश्यामः, परञ्च एतान् विषयान् अधिकृत्य वयम् अवधानं नैव दद्मः – तथा चैते सन्ति अस्मदीयाः वीराः रक्षि-कार्मिकाः | अद्याहं गौरव- पूर्ण-रीत्या अस्मदीयान् वीरान् रक्षिकर्मिणः स्मरामि, तथा च, शनैः शनैः अशेष-देशोs- पि एवम् अभ्यसेदिति वाञ्छामि | वयं देशवासिनः तान् सगौरवं सर्वदैव स्मरेम | विभि -न्नराज्येषु केन्द्रीय-रक्षिबलेषु च कार्यनिरतान् एतान् लक्षशो रक्षिकार्मिकान् अभिवन्दे, युगपदेव तेषां कुटुम्ब-जनेभ्योsपि प्रणमामि| देशार्थं स्वीयं सर्वस्वमपि समर्पितानां रक्षि- कर्मिणां सम्माननार्थं प्रतिवर्षम् ओक्टोबर-मासे एकविंशतौ दिने ‘आरक्षि-स्मृति-दिवसः’ आयोज्यते | विगते शताब्दे ऊनषष्टि-तमे वर्षे ओक्टोबर-मासे एकविंशतौ दिने भारत-चीन-सीम्नि गोलिका-प्रहारैः अस्मदीयाः दश रक्षि-कर्मिणः हुतात्मनो जाताः | दिवसोs- यं तेषामेव स्मृतौ आमान्यते| किं भवन्तः जानन्ति यत् स्वाधीनतायाः प्राप्तेः अनन्तरं साम्प्रतं यावत् प्रायेण पञ्च-सहस्रं रक्षि-कार्मिकाः – देशस्य, समाजस्य, सामान्य-जनाना- ञ्च रक्षार्थं नैजान् प्राणान् अर्पितवन्तः | अहं देशस्य तेभ्यो महद्भ्यः जनेभ्यः, तेषाञ्च सर्वोच्च-बलिदानाय श्रद्धाञ्जलिम् अर्पयामि, अपि च तेषां परिजनानां समर्पणेsस्मिन् बहुमूल्य-योगदानार्थमपि देशः गौरवमनुभवति|भारतस्य शान्ति-सुरक्षयोः कृते अस्मदी- याः रक्षिकर्मिणः विपरीत-परिस्थितिष्वपि प्रत्येकमपि समाह्वानानि सम्मुखीकुर्वन्तः निजकर्तव्यानि निभालयन्ति|भवन्तु नाम ते आतंकवादं पराजेतुं कर्तव्य-निरताः जम्मू- कश्मीररक्षिवीराः वा अर्धसैनिकबलानां भटाः वा छत्तीसगढ़क्षेत्रे नक्सलवादिनः सम्मुखी- कुर्वन्तः रक्षिणः| अपराध-नियमनस्य विषयो वा भवेत्, परिवहन-सम्भालनस्य दायित्वं वा स्यात्, आहोस्वित् कुम्भ-मेला स्याद् वा, भगवतो जगन्नाथस्य यात्रा भवेत्, वा अमरनाथयात्रा, उताहो सबरीमालायात्रा स्यात्, वा मुहर्रम-सामूहिक-प्रयाणं भवेत् | अस्य देशस्य किञ्चिदपि धार्मिकं पर्व एतादृशं नैव भवति, कानिचिद् वा एतादृन्शि धार्मिका- योजनानि नैव भवन्ति, यत्र कोटिशः श्रद्धालूनां साहाय्यस्य समाह्वान-पूर्णानि कार्याणि एते रक्षिणः निपुणतया नैव निभालयन्ति | अस्माकं मध्ये लक्षशोsविख्याताः नायकाः सन्ति ये न केनापि प्रोत्साह्यन्ते, येषां पृष्ठं न केनापि समातोद्यते,न कदापि कश्चन तान् पृच्छति यत् भ्रात! यातायातं सम्भालयितुं कियतीः होराः पर्यन्तं स्थितोऽसि? वर्षायां क्लिन्नोsपि कार्यं करोषि? किं रुग्णतायाः भीतिः नैवास्ति? भवन्तः एतद् ज्ञात्वा आश्चर्यमनुभविष्यन्ति यत् अस्मदीयाः रक्षिणः चीन-नेपाल-भूटान-बांग्लादेशैः सम्पृक्तायाः प्रायेण सार्ध-द्वादश-शत-किलोमीटर-दीर्घायाः सीमायाः सुरक्षायै सर्वाग्र- गामिनो वर्तन्ते| एतेषु ITBP- इति भारत-तिबेट-सीम-रक्षिणोsपि समाविष्टाः सन्ति ये हि ओक्टोबर-मासे चतुर्विंशे दिनाङ्के स्वीयं स्थापना-दिवसमायोजयिष्यन्ति | अवसरे- sस्मिन् अहं तेभ्योsपि शुभं कामये | ओक्टोबर-मासे एकविंशे दिनाङ्के आरक्षि-स्मार- कम् उद्घाटयिष्यामि यत्र हि देशवासिनः अस्माकं सुरक्षायां संलग्नान् रक्षिकर्मिणः प्रति निज-कृतज्ञतामभिव्यञ्जयितुं शक्ष्यन्ति | नैकवारं अस्मदीयाः रक्षिणः असामाजि- कतत्वानि सरलतया निवारयितुं शक्नुवन्ति परञ्च समाजस्य मध्ये स्वीयां छविं प्रति- ष्ठापयितुं तेsनारतं संघर्षमनुतिष्ठन्ति|अहं भारतस्य नागरिकान् निवेदयामि– अस्माकं रक्षिबलम् अस्मदीयायै सुरक्षायै कियन्मात्रिकं प्रयतते, वयमपि तेषां कृते किञ्चित् तादृशं करवाम| यदि केनापि रक्षिबलाधिकारिणा वा रक्षिणा साकं सञ्जाताः भवतां सुखदाः अनुभवाः सन्ति चेत्, अवश्यं सामाजिक-सञ्चार-माध्यमेषु स्वीयैः परिवार-मित्रैः साकं तान् पौनःपुनिकं संविभाजयेयुः, जनान् विज्ञापयेयुः, तथा च, प्रत्येकमपि नागरि- कस्य कदाचित्तु रक्षिणा साकं भद्रानुभवः सञ्जातः एव स्यात् | वयं नूनं अस्माकं रक्षिकर्मिणोsभिलक्ष्य गौरवमनुभवेम ये हि विनैव क्लान्तिं, विनैव विश्रमं, सधैर्यञ्च निज-कर्तव्यानि निभालयन्ति, येन देशवासिनः ससुखं जीवितुं शक्नुयुः|
मम प्रियाः देशवासिनः, ओक्टोबर-मासस्य द्वितीय-दिनं – अस्मदीय-राष्ट्र- स्य कृते अस्य दिवसस्य किं महत्वमस्तीति, प्रत्येकं बालोsपि जानाति|ऐषमः ओक्टो- बर-मासस्य द्वितीय-दिनस्य अपरमेकं वैशिष्ट्यमस्ति | इतः परं वयं वर्ष-द्वयं यावत् महात्मनः गान्धिनः सार्धैक-शत-वर्षीयायाः जयन्त्याः निमित्तार्थं विश्वस्मिन्नपि विश्वे अनेक-विधान् कार्यक्रमान् आयोजयिष्यामः| महात्मगान्धिनः विचाराः कृत्स्नमपि विश्वं प्रेरितवन्तः | Dr. Martin Luther King Junior इति वा Nelson Mandela-सदृश्यो महत्यो विभूतयो वा भवन्तु, सर्वेsपि गान्धि-महात्मनो विचारेभ्यः शक्तिमवाप्नुवन्, तथा च, निज-नागरिकाणां समानता-सम्मानयोः अधिकारं प्रापयितुं ते सुदीर्घ-संघर्षम- नुष्ठातुम् अशक्नुवन् | अद्यतने ‘मन की बात’-प्रसारणे, अहं भवद्भिः साकं पूज्य-बापू-चरणस्य अपरमेकं महत्वपूर्ण-कार्यं चर्चितुं वाञ्छामि यद्धि अधिकाधिकाः देशवासिनः नूनम् अवगच्छेयुः|विगते शताब्दे एकचत्वारिंशत्तमे वर्षे, महात्मगान्धी रचनात्मक-कार्यक्रम-रूपेण काँश्चन विचारान् लेखितुमारभत | अनन्तरं विगते शताब्दे पञ्चचत्वा- रिंशत्तमे वर्षे, यदा स्वतन्त्रता-संग्रामः तीव्रतरः जातः तदा सः तेषां विचाराणां परिष्कृ- तां प्रतिं सज्जीकृतवान्| पूज्य-बापूः कृषकाणां, ग्रामाणां, श्रमिकाणाञ्च अधिकाररक्षाम्, स्वच्छताम्, शिक्षायाः प्रसार-सदृशान् चानेक-विध-विषयान् अभिलक्ष्य निज-विचारान् देशवासिनां सम्मुखम् उपास्थापयत् | इदं हि गान्धि-चार्टर-(Gandhi Charter)-इति गान्धि-समुद्घोणापत्रमपि निगद्यते | पूज्यबापूः लोक-संग्राहकः आसीत् | जनैः साकं संयोजनम्, जनानाञ्च संयुतिकरणमिति- बापू-चरणस्य विशेषतासीत्, इदन्तु तस्य स्व- भावे एवासीत् | इयं हि तस्य व्यक्तित्वस्य सर्वोत्कृष्टा अनुपमा च विशेषता सर्वैरपि अनुभूता | सः प्रत्येकमपि जनम् अन्वभावयत् यत् सः देशस्य कृते सर्वाधिकं महत्व- पूर्णः नितराञ्च आवश्यकः अस्ति | स्वतन्त्रता-संग्रामे तस्य उत्कृष्ट-योगदानमिदमेव आसीत् यत् सः एतं व्यापक-जनान्दोलनं व्यदधात् | स्वतन्त्रता-संग्रामस्य आन्दोलने महात्म-गान्धिनः आह्वानमाधृत्य समाजस्य प्रत्येकमपि क्षेत्रस्य, वर्गस्य च जनाः आत्मानं समर्पितवन्तः | बापू-वर्यः अस्मभ्यं सर्वेभ्यः प्रेरणादायकं मन्त्रं प्रादात् यो हि प्रायेण, गान्धि-महात्मनः सिद्ध-यन्त्रत्वेन ज्ञायते स्म | एतदर्थं गान्धि-महात्मना प्रोक्त- मासीत्, “अहं भवद्भ्यः युक्तिमेकां ददामि, यदा-कदाचिदपि, भवन्तः सन्देह-सन्दोहेन अभिभूताः वा भवताम् अहम्-भावः भवत्सु अधिकरोति, तदा युक्तिमेनां प्रयुङ्ध्वम्, यं निर्धनतमं निर्बलतमञ्च जनं भवान् अपश्यत्, तस्याकृतिं स्मृत्वा निजान्तःकरणं पृच्छतु यत् यं पद-क्षेपं कर्तुं भवान् विचारयति, सः तस्य जनस्य कृते कियान् समुपयोगी भविष्यति ? किन्तेन, सः लाभान्वितो भविता? किं तेन सः निज-जीवनं भाग्यञ्च नियन्तुं शक्ष्यति? अर्थात् किं तेन ते कोटि-कोटि-जनाः स्वराज्यमधिगन्तुं शक्ष्यन्ति, येषां उदराणि क्षुधा-व्याकुलानि सन्ति, आत्मा चातृप्तश्चास्ति| तदा भवन्तः अवगमिष्यन्ति यद् भवतां सन्देहाः अपाकृताः सन्ति, अहंकारश्च विगलितो जातः इति|”
मम प्रियाः देशवासिनः, गान्धि-महात्मनः एषा युक्तिः अद्यत्वेsपि तावती एव महत्वपूर्णास्ति | अद्यत्वे देशे समेधमानः मध्यम-वर्गः, समेधमाना च तेषाम् आर्थिकी शक्तिः, संवर्धमाना च क्रयक्षमता, किं वयं यत्किमपि क्रेतुं यामस्तदा क्षणं यावत् पूज्य-बापूं स्मर्तुं शक्नुमः! किं पूज्य-बापू-वर्यस्य तामुक्तिं स्मर्तुं शक्नुमः? किं वयं वस्तूनां क्रयावसरे विचारयितुं शक्नुमः यदहं यत् वस्तु क्रीणामि, तेन मम देशस्य कस्यचित् नागरिकस्य लाभो भविता? कस्यचनाननं प्रसन्नं भविष्यति? को नाम भाग्यशाली भविता यस्य प्रत्यक्षं वा अप्रत्यक्षं, भवतः क्रयेण लाभो भविता? तथा च, निर्धनतमस्य लाभो भविष्यति चेत्, मम प्रसन्नता अत्यधिका भविता|गान्धि-महात्म- नः एनां युक्तिं स्मरन्तः आगम्यमानेषु दिनेषु यदापि वयं किञ्चित् क्रीणेम, गान्धिमहात्मनः सार्धैक-शततमां जयन्तीमायोजयामस्तदा नूनं वयं परिभावयेम यद् अस्माकं प्रत्येकमपि क्रयजातं कस्यचन देशवासिनः किञ्चिद् भद्रत्वाय एव स्यात्, एतेष्वपि ये निज-स्वेद-कणान् प्रस्रावितवन्तः, ये निज-धनं विनिवेशितवन्तः, ये स्वीय-प्रतिभां प्रयुक्तवन्तः, ते नूनं किञ्चित्-किञ्चिदपि लाभजातमवाप्नुयुः | एषैव आसीत् गान्धिनः युक्तिः, अयमेवासीत् गान्धिनः सन्देशः तथा चाहं विश्वसिमि यत् यो हि निर्धनतमः दुर्बलतमश्च जनः, तस्य जीवने भवतां लघुरपि पदक्षेपः बृहन्तं परिणाम- मानेतुम् अर्हति |
मम प्रियाः देशवासिनः, यदा गान्धि-चरणः अवोचत् यत् स्वच्छताम् आचरि- ष्यति चेत् स्वतन्त्रता अवाप्स्यते| स्यात् सः नैव जानाति स्म यत् कथमिदं सम्भवि- ष्यति – परञ्चैतत् सम्पन्नम्, भारतं स्वतन्त्रतामवाप्नोत् | एवंरीत्या सम्प्रति अस्मान् इदं प्रतीयते यत् ममामुना कार्येण अपि देशस्य आर्थिकोन्नतौ, आर्थिक-क्षमीकरणे,निर्ध- नताविरोधिनि संघर्षे, निर्धनाय शक्ति-प्रदाने च मम बृहद्-योगदानं भवितुमर्हति तथा चाहम् अवगच्छामि यत् अद्यतने युगे इयमेव परमार्थेन सत्या देशभक्तिरस्ति, अयमे- व पूज्य-बापू-वर्याय कार्याञ्जलिः वर्तते | यथा – विशेषावसरेषु खादी-हस्तवेमोत्पादान् क्रेतुं नूनं विचारयेयुः,एवं हि अनेकेभ्यः तन्तुवायेभ्यः साहाय्यं प्रापयितुं शक्ष्यते| कथ्यते यत् श्रीलाल-बहादुर-शास्त्री पुरातनानां जीर्ण-शीर्णानामपि खादी-वस्त्राणां सन्धारणं करो- ति स्म यतोहि तत्र कस्यचन श्रमः निगूढोsस्ति| सः कथयति स्म यत् एतानि सर्वाणि खादीवस्त्राणि अतितरां श्रमेण निर्मितानि सन्ति – एतेषां प्रत्येकमपि सूत्रं समुपयोक्त- व्यम् | देशेन साकं प्रसक्तिः देशवासिनः प्रति च प्रेम-भावः लघु-कायस्य अस्य महा-मानवस्य प्रत्येकमपि नाडीषु प्रवहतः स्म | दिन-द्वयानन्तरं पूज्य-बापू-वर्येण साकमेव वयं शास्त्रि-महोदयस्यापि जयन्तीम् आयोजयिष्यामः| शास्त्रि-महोदयस्य नाम-श्रवण-पुरस्सरं अस्माकं भारतवासिनां मनस्सु असीम-श्रद्धा-भावः समुद्द्रवति | तस्य सौम्य-व्यक्तित्वं प्रत्येकमपि देशवासिनं गौरवाप्लावितं विदधाति|
श्रीलाल-बहादुर-शास्त्रिणः इयं विशेषतासीत् यदसौ बहिस्तः अतितरां विनम्रः प्रतीयते स्म परन्तु आभ्यन्तरमसौ शिलावत् दृढ-निश्चयी आसीत् | ‘जयतु युवा जयतु कृषकः’ इत्ययं समाघोषः तस्य विराट्व्यक्तित्वस्य अभिज्ञानात्मकः| राष्ट्रं प्रति तस्य निःस्वार्थ-तपस्यायाः प्रतिफलमिदं यत् प्रायेण सार्धैक-वर्षीये संक्षिप्ते कार्यकाले, असौ देशस्य युवकान् कृषकान् च सफलता-शिखरमारोढुं मन्त्रं प्रादात् |
मम प्रियाः देशवासिनः, अद्य वयं यदा पूज्य-बापूं स्मरामस्तदा इदं सुतरां स्वाभाविकं यत् स्वच्छता-विषयं विना स्थातुं नैव शक्नुमः| सेप्टेम्बर-मासे पञ्चदशे- sह्नि ‘स्वच्छता एव सेवा’ इत्यभियानमारब्धम् | कोटिशो जनाः अमुना अभियानेन संयुताः जाताः, अहमपि सौभाग्यमवाप्नवं यत् दिल्ल्याः अम्बेडकर-विद्यालये बालैः साकं स्वच्छतायै श्रमदानं कुर्यामिति| अहं तं विद्यालयं गतवान्, यस्य आधारशिला स्वयं पूज्यबाबा-साहबेन स्थापितासीत्| सम्पूर्णेsपि देशे प्रत्येकमपि वर्गस्य जनाः अस्मिन् पञ्चदशेsह्नि अमुना श्रमदानेन संयुताः अभूवन् | विविधाः संस्थाः अपि एतदर्थं सोत्साहं नैजं योगदानमकुर्वन् | विद्यालयीयाः महाविद्यालयीयाश्च छात्राः, NCC-NSS-युव-संघटन-सञ्चार-समूह-निगमाश्चेति सर्वेsपि, व्यापकाधारेण स्वच्छतायै श्रमदानमकुर्वन् | एतदर्थम् अहम् एतेभ्यः सर्वेभ्यः स्वच्छता-प्रेमिभ्यः देशवासिभ्यः भूरिशो हार्दिकं वर्धापनं वितरामि | आगच्छन्तु, दूरभाष-सम्भाषणमेकं शृण्मः –
“नमस्कारः | मम नाम शैतानसिंहः, राजस्थानस्य बीकानेर-जनपदे, पूगल-तालुकातः ब्रवीमि |अहं प्रज्ञा-चक्षुः अस्मि | नयन-द्वयेनापि किमपि द्रष्टुं नैव शक्नोमि | पूर्णतया प्रज्ञाचक्षुरस्मि | तर्हि यत् कथयितुमिच्छामि तदिदमेव यत् ‘मन की बात’-कार्यक्रमे मोदि-वर्येण यः पदक्षेपः आरब्धः, नूनं सः उत्तमोत्तमः | वयं प्रज्ञा- चक्षवः शौच-गमनार्थं कष्टानि अनुभवन्तः स्मः | साम्प्रतं किमस्ति यत् प्रत्येकमपि गृहे शौचालयो विनिर्मितः, अत एवात्र वयम् अतितरां लाभान्विताः सञ्जाताः | पदक्षे- पोsयं नूनं उत्तमोत्तमः, कार्यमिदम् इतः परमपि प्रवर्तेत|”
भूरिशो धन्यवादाः, भवता अतितरां महत्वाधायिनी कथा प्रोक्ता, प्रत्येकमपि जीवने स्वच्छतायाः नैजं महत्वं भवति, अपि च, ‘स्वच्छ-भारताभियान’स्यान्तर्गतं भव- तः गृहे शौचालयो विनिर्मितः, तेन च भवान् सौविध्यमनुभवति, इतः परम् अस्माकं सर्वेषां कृते प्रसन्नतायाः अपरः को नाम विषयः स्यात्|तथा च, कदाचिद् अमुना अभि- यानेन सम्बद्धाः जनाः अपि एतदनुमातुं नैवापारयन् यत् कश्चन प्रज्ञाचक्षुः अस्तीति कृत्वा शौचालयस्य अभावात् पूर्वं कियत्-काठिन्यमनुभवन् जीवनं यापयति स्म, तथा च, शौचालय-निर्माणानन्तरं भवतः कृते कियत् सुविधाकरमिदं बृहद्-वरदानं सिद्धम् | स्याद् भवान् अपि पक्षमेनं संयोजयन् दूरभाषं नैवाकरिष्यत् चेत्, अमुना स्वच्छताभि- यानेन सम्बद्धानामवधानमपि एतादृक्-संवेद्य-पक्षं प्रति नैवाभविष्यत्| अहं भवतः दूर- भाषस्य कृते, विशेषेण भवते धन्यवादं व्याहरामि |
मम प्रियाः देशवासिनः, ‘स्वच्छ-भारत-कार्यक्रमः’ केवलं देशे एव नैव, परञ्च कृत्स्नेsपि जगति सफल-गाथात्वेन सिद्धोsस्ति यस्य विषये सर्वेsपि परिचर्चन्ते, क्रमेsस्मिन् भारतम् ऐतिहासिकं, जगतः श्रेष्ठं स्वच्छता-सम्मेलनम् आयोजयति|‘महा- त्मगान्धि-अन्ताराष्ट्रिय-स्वच्छता-सम्मेलनम्’ अर्थात् ‘Mahatma Gandhi International Sanitation Convention’, यत्र अशेष-जगतः स्वच्छता-मन्त्रिणः एतत्-क्षेत्र-सम्बद्धाश्च विशेषज्ञाः सम्भूय स्वच्छता-विषयकान् स्वीयान् प्रयोगान् अनुभवान् च संविभाजयन्ति| ‘महात्मगान्धि-अन्ताराष्ट्रिय-स्वच्छता-सम्मेलनस्य’ समापनं ऐषमः ओक्टोबर-मासीये द्वितीये दिने बापू-वर्यस्य सार्धैक-शत-वर्षीयस्य जयन्ती-समारोहस्य शुभारम्भेण सहैव भविता |
मम प्रियाः देशवासिनः, संस्कृतवाङ्मये एका उक्तिरस्ति - ‘न्यायमूलं स्वराज्यं स्यात्’ अर्थात् स्वराज्यस्य मूले न्यायो भवति, यदा न्यायस्य चर्चा भवति, तदा मानवाधिकाराणां भावः तत्र पूर्णतया समाहितो जायते | शोषितानां पीडितानां वञ्चितानाञ्च शान्ति-स्वतन्त्रयोः कृते, तेभ्यश्च न्यायं सुनिश्चेतुमिदम् विशेषेण अनि- वार्यमस्ति | डॉ० बाबा-साहब-अम्बेडकरेण प्रदत्ते संविधाने निर्धनानां मैलिकाधिका- राणां रक्षायै अनेकानि प्रावधानानि विहितानि | तस्य तया दृष्ट्या प्रेरितः सन् विगते शताब्दे ओक्टोबर-मासे द्वादशे दिने ‘National Human Rights Commission’ (NHRC) अर्थात् ‘राष्ट्रिय-मानवाधिकारायोगः’ सङ्घटितः | कतिपय-दिनानन्तरं अस्यायोगस्य पञ्चविंशति-वर्षाणि पूर्णतां यास्यन्ति | आयोगोsयं न केवलं मानवाधिकारान् अरक्षत् परञ्च मानवीय-गरिमाणमपि अवर्धयत् | अस्माकं प्राण-प्रियः नेता अस्मदीय-देशस्य पूर्वप्रधानमंत्री श्री-अटलबिहारीवाजपेयी स्पष्टमिदम् अकथयत् यत् मानवाधिकारो हि अस्माकं कृते काचिद् अपरा अवधारणा नैवास्ति | अस्माकं ‘राष्ट्रिय-मानवाधिकारायो- गस्य’ प्रतीक-चिन्हे वैदिककालस्य आदर्शसूत्रं “सर्वे भवन्तु सुखिनः” इत्यङ्कितमस्ति | आयोगोsयं मानवाधिकाराणां विषये व्यापिनीं जागृतिं व्यरचयत्, युगपदेव अस्य दुरुप- योगमवरोद्धुम् अयं प्रशंसनीयां भूमिकां निरवहत् | पञ्च-विंशति-वर्षीय-यात्रायामस्याम् अयं हि देशवासिषु आशा-विश्वासयोः परिवेशं व्यरचयत् | कस्यचन स्वस्थसमाजस्य, उत्तमानां लोकतान्त्रिक-मूल्यानाञ्च कृते एषा महती आशाप्रदायिनी घटनास्तीति नूनमहम् अवगच्छामि | साम्प्रतं राष्ट्रिय-स्तरे मानवाधिकार-कार्यैः साकमेव षड्विंशतौ राज्येषु मानवाधिकारायोगाश्चापि सङ्घटिताः सन्ति | समाज-रूपेण अस्माकं कृते मानवाधिकाराणां महत्वमवबोद्धुं आचरितुञ्च परमावश्यकम् – अयमेव ‘सर्वेषां सहभावः – सर्वेषां विकासः’- इति सूत्रस्य आधारोsस्ति|
मम प्रियाः देशवासिनः, ओक्टोबर-मासो भवेत्, श्रीजय-प्रकाश-नारायणस्य जन्म-जयन्ती स्यात्, राजमातुः विजयाराजेसिन्धिया-महाभागायाः जन्म-शताब्दी-वर्षञ्च प्रारभेत – एते सर्वेsपि महापुरुषाः अस्मान् अनारतं प्रेरयन्ति, एतेभ्यो नमोनमः, तथा च ओक्टोबरस्य अन्तिमे दिने सरदार-वल्लभ-साहबस्य जयन्ती वर्तते, आगामिनि ‘मन की बात’-कार्यक्रमेsहं विस्तरेण सम्भाषिष्ये परञ्च अद्याहम् अवश्यमिदम् उल्लेखयितुं वाञ्छामि यतो हि विगतेभ्यः कतिचन-वर्षेभ्यः सरदार-साहबस्य जन्म-जयन्त्यवसरे ओक्टोबरस्य अन्तिमे दिने ‘Run for Unity’- इति ‘एकतायै धावनम्’ हिन्दुस्थानस्य प्रत्येकमपि लघूनि बृहति च पुरे, ग्रामेषु उपनगरेषु चायोज्यते| अस्मिन् वर्षेsपि वयं प्रयत्नपूर्वकं स्वीये ग्रामे, नगरे, पुरे, उपनगरे, महानगरे च ‘एकतायै धावनम्’ आयोज- येम | ‘एकतायै धावनम्’ इत्येवास्ति सरदार-साहबस्य स्मरणस्य उत्तम-मार्गः, यतो हि असौ आजीवनं देशस्य एकतायै कार्याणि आचरत् | साग्रहमहम् तत्रभवतः निवेदयामि यत् ओक्टोबरस्य अन्तिमे दिने ‘Run for Unity’- ‘एकतायै धावनम्’- इत्यस्य माध्यमेन समाजस्य प्रत्येकमपि वर्गं देशस्य प्रत्येकमपि चैकांशम् एकता-सूत्रेण बध्नातुम् अस्म- दीयान् प्रयासान् सम्बलयन्तु, अयमेव च तस्य कृते उत्तमोत्तमः समुचितश्च श्रद्धाञ्ज- लिः भविता |
मम प्रियाः देशवासिनः, नवरात्रिः भवतु वा दुर्गापूजा स्यात्, विजयदशमी वा भवेद्, एतेषां पवित्र-पर्वणां कृते अहं भवद्भ्यः सर्वेभ्यः भूरिशः हार्दिकीः मङ्गल-कामनाः अर्पयामि | धन्यवादाः !!
‘मनोगतम्-४८’ “मन की बात-४८” - प्रसारण-तिथिः – ३०-०९-२०१८
संस्कृत-भाषान्तरणम् -
द्वारा- डॉ.बलदेवानन्द-सागरः
Cell- 9810 5622 77
Email - baldevanand.sagar@gmail.com


c: text/html

text:
जनसञ्चारमाध्यमेन प्रतियोगितया संस्कृतशिक्षणम्
आमुखपटले संस्कृतज्ञानवर्धकं जीवन्तप्रश्नोत्तरिप्रतियोगिता-
३४
जनसञ्चारमाध्यमेन शिक्षणाय संस्कृतस्य प्रचाराय-प्रसाराय च आमुखपटले संस्कृतज्ञानवर्धकं जीवन्तप्रश्नोत्तरिप्रतियोगिता "online संस्कृतशिक्षणम्" (https://www.facebook.com/
groups/214643672457937/) इति आमुखपटलसमूहे प्रत्येकं रविवासरे आयोज्यते । एषा प्रतियोगिता प्रत्येकं रविवासरे रात्रौ नववादनत: दशवादनपर्यन्तं भवति । अस्यां प्रतियोगितायां संस्कृतस्य दश प्रश्नाः भवन्ति । अस्या: प्रतियोगिताया: आयोजकौ गुजरातत: जगदीश: डाभी, विश्वस्य वृत्तान्तम् च स्त: । सहायका: अमित: ओली, प्रकाश रंजन मिश्र:, डॉ. नरेन्द्र: राणा च सन्ति ।
अस्या: प्रतियोगिताया: पुरस्कारस्य प्रायोजकौ विजयकुमार: छिब्बर: - देहली, बिहारत: अभिषेककुमार: दूबे च स्त: । गतरविवासरे २९/०७/२०१८ तमे दिनाङ्के प्रतियोगितायाम् २०५ जनाः आहत्य उत्तराणि दत्तवन्तः तेषु नियमानुसारेण सम्यक्तया त्रयः जनाः उत्तरं दत्तवन्त: तेषां नामानि --प्रथमा विजयिनी निरुपमा प्रधान: (ओडिशा) द्वितीय विजेता आशीष कंसवाल: (उत्तराखण्ड) तृतीय विजेता पंकज पाण्डेय: (हरियाणा) च ।
आगामिनी प्रतियोगिता ०५/०८/२०१८ तमे दिनाङ्के रात्रौ ९:०० वादने भविष्यति।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
इगुवास्सुजलपातः
इगुवास्सु जलपातः (पुर्तगाली: Cataratas do Iguaçu; स्पैनिश: Cataratas del Iguazú; इगुवासु एवम् इगुवाझ् अन्यनामानि) दक्षिण-अमेरिकाभूभागस्य ब्रासील- अर्जन्टीनादेशयो: सीमामध्ये प्रवहति इगुवास्सुनदी। तस्याः अनेका: समूहजलपाताः सन्ति। विश्वस्य नैसर्गिक-अद्भुतेषु अन्यतमम् इति परिगणयन्ति। एते जलपाताः इगुवास्सुनदीं उपरितनीय-इगुवास्सु एवम् अधस्तरीय-इगुवास्सु इति विभाजयन्ति। बाह्यप्रपञ्चं प्रति अस्य जलपातस्य परिचयश्रेयः १५४१ तमे वर्षे अल्बर् न्यूनेज् कबेज विबाका नाम स्पेन्देशीयस्य भवति। इगुवास्सु जलपातसमूहे आहत्य द्विशतोत्तर पञ्चसप्तत्यधिकजलपाताः सन्ति। एते इगुवास्सुनदीं अनुसृत्य २.७ कि.मी. दूरं यावत् व्यस्ताः। जलपातेऽस्मिन् केचन ८२ मी औनात्यवन्तः (२६९पादोन्नतवन्तः)। बहूनां जलपातानाम् औन्नत्यं ६४ मीटरमितम् (२२०पादमितम्)। जलपातेषु २/३अंशमिताः अर्जन्टीनादेशे सन्ति अन्ये ब्रासीलदेशे। इगुवास्सुजलपातप्रदेशः ब्रासील- अर्जन्टीनादेशयो: राष्ट्रिय-उद्यानयोः व्याप्तौ अस्ति। राष्ट्रिय-उद्यानम् एतत् युनेस्कोद्वारा क्रमशः १९८४ तमे वर्षे तथा १९८६ तमे वर्षे विश्वपरम्परास्थानेषु उद्दघोषितम्।
इगुवास्सुजलपातस्य वीक्षणसौलभ्यार्थम् उभयदेशौ अपि अनेकान् पादमार्गान् युक्तस्थले निर्मितवन्तः स्तः। अस्मिन् जलपाते जलक्रीडा – अश्मारोहणादिसाहसक्रीडानाम् आनुकूल्यम् अस्ति । इगुवास्सुजलपातः नयागराजलपातस्य सादृश्यं भजते । तथैव विक्टोरियाजलपातेन साकं अस्य तुलना अपि क्रियते । इगुवास्सुजलपातः जगति विस्तृतः जलपातः इति ख्यातः । किन्तु एषः २७०विभिन्नधाराभिः युक्तः अस्ति । अतः २६०० मी. विस्तृतः विक्टोरिया-एकधारावान् जलपातः एव श्रेष्ठतम: इति वादोऽपि अस्ति । इगुवास्सुजलपाते विश्वे एव अधिकवार्षिकजलप्रवाहः भवति । अस्य जलपातस्य सामान्यप्रवाहपरिमाणं तावत् प्रतिक्षणं २३०० तः २५५० घ.मी भवति । स्वस्य विशिष्ट- U -आकारात् इगुवास्सु जलपातः दर्शकाणां अतिविशालम् एवम् अद्भुतं दृश्यं कल्पयति ।


text:
सूत्रच्छेद:
दिवः - षष्ठ्येकवचनम् , कर्म - प्रथमैकवचनम् , च - अव्ययम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
पूर्वेण करणसंज्ञायां करनसंज्ञायां प्राप्तायाम् कर्मसंज्ञा विधीयते। दिवः साधकतमं यत् कारकम् तत् कर्मसंज्ञम् भवति, चकारात् करणसंज्ञम् च। अक्षान् दीव्यति, अक्षैर् दीव्यति।
`दीव्यति` इति। `हलि च` 8|2|77
इति दीर्घः॥
ननु चाक्षान् दीव्यतीत्यत्र पातयतीत्यर्थस्तत्र कर्मत्वं सिद्धम्; अक्षैर्दीव्यतीति, क्रिडतीत्यर्थः, तत्र करणत्वं सिद्धम्, किमर्थमिदमित्याशाङ्क्याह--पूर्वेण करणसंज्ञायामिति। अक्षैः क्रीडतीत्यस्यामेव विवक्षायामक्षान् दीव्यतीतीष्यते, अत्र च करणसंज्ञैव प्राप्नोति, अक्षान्पातयतीत्यत्र चार्थेऽक्षैर्दीव्यतीति नेष्यते, अतः साधकतमस्यैव करणसंज्ञायां प्राप्तायामयमारम्भ इत्यर्थः। अथ किमर्थश्चकारः? करणसंज्ञापि यथा स्यात् नैतदस्ति प्रयोजनम्; वक्ष्यमाणमन्यतरस्यांग्रहणमिहैव करिष्यामि, तत्राह--चकारात्करणसंज्ञं चेति। युगपत्संज्ञाद्वयं यथा स्यादिति भावः। अन्यतरस्यांग्रहणे तु पर्यायः स्यात्--यदा कर्म न तदा करणम्, यदा करणं न तदा कर्म; चकारातु युगपदेव संज्ञाद्वयं भवतीत्यर्थः। यौगपद्यप्रयोजनं मनसा दीव्यतीति कर्मत्वादण् प्रत्ययः, करणत्वाच्च तृतीयाठ्मनसः संज्ञायाम्ऽ इत्यलुक्-मनसा देवः। इह चाक्षैर्देअवयते देवदतो यज्ञदतेनेति, अक्षैरिति तृतीयाप्रयोगेऽपि धातोः सकर्मकत्वाद् ठ्गतिबुद्धिऽ इत्यादिनाऽण्यन्तावस्थायां कर्तुर्यज्ञदतस्य कर्मसंज्ञा न भवति, ठणावकर्मकात्ऽ इति परस्मैपदं च। यदि तर्हि समावेशः- अक्षान् दीव्यतीति परत्वात् तृतीया प्राप्नोति; पर्याये तु नायं दोषः, कर्मसंज्ञापक्षे करणसंज्ञाया अभावात्। समावेशे तु करणसंज्ञाया अवकाशः-विदेवना अक्षाः, ठ्करणाधिकरणयोश्चऽ इति ल्युट्; कर्मसंज्ञाया अवकाशः-दीव्यन्ते भवताक्षाः, ठ्भावकर्मणोःऽ इति यगात्मनेपदे; अक्षानित्यत्र भयसंज्ञाकार्यप्रसङ्गे परत्वातृतीया स्यात्, नैष दोषः; कार्यकालं हि संज्ञापरिभाषम्, ततश्च ठ्कर्मणि द्वितीयाऽ इत्यत्र यदस्योपस्थानं तदनवकाशमिति द्वितीया भविष्यति। अयं तर्हि समावेशे दोषः- दीव्यन्तेऽक्षा इति कर्मण्यभिहितेऽपि करणस्यानभिहितत्वातृतीया स्यात्, देवना अक्षा इति ल्युटा करणस्याभिधानेऽपि कर्मणोऽनभिधानेन द्वितीया स्यात्? नैष दोषः; एकैव कारकशक्तिः संज्ञाद्वययोगिनी। ततश्यैकस्मिन् कारकेऽभिहिते कारकान्तरमप्यभिहितमेव भवति; शक्तेरेकत्वात्॥
सिद्धान्तकौमुदी
दिवः साधकतमं कारकं कर्मसंज्ञं स्याच्चात्करणसंज्ञम् । अक्षैरक्षान्वा दीव्यति ॥
दिवः कर्म च। साधकतममित्यनुवर्तते। तदाह--दिवः साधकतममिति। दिवुधात्वर्थं प्रति साधकतममित्यर्थः। चादिति। चकारात्करणसंज्ञकमित्यपि लभ्यत इत्यर्थः।
द्विद्रोणेनेति। द्वयोर्द्रोणयोः समाहारो द्विद्रेणम्। पात्रादित्वात्स्त्रित्वाऽभावः। द्रोणद्वयसम्बन्धि धान्यमित्यर्थः। इह षष्ठी प्राप्ता। द्विद्रोणपरिमितधान्यार्थे मूल्ये द्विद्रोणशब्दः, तस्य च क्रयं प्रति करणत्वमितीहापि तृतीया सिद्धेति दिक्। चादिति। करणशब्दानुवृत्त्या, `परिक्रयणे संप्रदानमन्यतरस्या`मित्युत्तरसूत्रस्थाऽन्यतरस्याङ्ग्रहणापकर्षणेन वा संज्ञयोः पर्यायत्वे लब्धे चग्रहणं समुच्चयार्थम्। तेन `मनसा दीव्यती`ति `मनसदिव`इत्यत्र कर्मण्यण्, करणे तृतीया चोभयं युगपत्सिध्यति। `मनसः संज्ञायाम्`इत्यलुक्। किञ्च `अक्षैर्देवयते देवदत्तो यज्ञदत्तेने`त्यत्र सकर्मकत्वादणि कर्तुर्णौ `गतिबुद्धी`त्यनेन कर्मत्वं न, `अणावकर्मका`दिति परस्मैपदमपि न भवति। ननु कर्मकरणसंज्ञासमावेशस्य `मानसादेव`इत्यत्र क-तार्थत्वादक्षान्दीव्यतीत्यत्र परत्वातृतीयैव स्यान्न तु द्वितीयेति चेत्?, अत्राहुः--कार्यकालपक्षे `कर्मणि द्वितीये`त्यत्र यदस्योपस्थानं तस्यानवकाशत्वाद्द्वितीयेति। स्यादेतत्--`दीव्यन्तेऽक्षा`इत्यत्राभिहितेऽपि कर्मणि करणत्वस्याऽनभिधानातृतीयं स्यात्। तथा `देवना अक्षा`इत्यत्र ल्युटा करणत्वस्याभिधानेऽप#इ कर्मणोऽनभिधानद्द्वितीया स्यात्। मैवम्। एकाव ह्यत्र शक्तिः संज्ञाद्वययोगिनी, तथा चैकस्यां शक्तावभिहितायामन्यस्या अप्यभिधानादुभयत्राप्यभिधानमेव, न त्वन भिहितत्वम्।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
अणावकर्मकाच्चित्तवत्कर्तृकात्
सूत्रच्छेद:
अणौ - सप्तम्येकवचनम् , अकर्मकात् - पञ्चम्येकवचनम् , चित्तवत्कर्तृकात् - पञ्चम्येकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
णेः इति वर्तते। कर्त्रभिप्रायक्रियाफलविवक्षायाम् आत्मनेपदापवादः परस्मैपदं विधीयते। अण्यन्तो यो धतुरकर्मकश्चित्तवत्कर्तृकश्च तस्माद् ण्यन्तात् परस्मैपदं भवति। आस्ते देवदत्तः, आसयति देवदत्तम्। शेते देवदत्तः, शाययति देवदत्तम्। अणौ इति किम्? चेतयमानं प्रयोजयति चेतयते, इति केचित् प्रत्युदाहरन्ति तद्युक्तम्। हेतुमण्णिचो विधिः। प्रतिषेधो ऽपि प्रत्यासत्तेस् तस्य एव न्याय्यः। तस्मादिह चेतयति इति परस्मैपदेन एव भवितव्यम्। इदं तु प्रत्युदहरणम् आरोहयमाणं प्रयुड्क्ते आरोहयते। अकर्मकातिति किम्? कठं कुर्वाणं प्रयुङ्क्ते कारयते। चितवत्कर्तृकातिति किम्? शुष्यन्ति व्रीहयः, शोषयते व्रीहीनातपः।
`चेतयमानम्` इति। `चिती संज्ञाने` (धातुपाठः-39), चौरादिकः। अयञ्चाकर्मकश्चित्तवत्कर्तृकश्च। `हेतुमण्णिचो विधिः` इति। बुधादेः 1|3|86
सूत्रादिह णिज्ग्रहणमनुवत्र्तते, स च हेतुमण्णिजेव; बुधादिभ्योऽन्यस्य णिचोऽसम्भवात्। यतश्च हेतुमण्णिचो विधिः, प्रत्यासत्तेस्तस्यैव प्रतिषेधो युक्तः। यथाभूत एव विधिभाक्; तथाभूतेनैव प्रतिषेधभाजा भवितव्यम्; प्रत्यासत्तेः। तथा हि-- ब्राआह्मणाः प्रवेश्यन्तामन्यताधीयानेभ्य इत्युक्ते यताजातीयकानां प्रवेशो विहितस्तथाजातीयकानामेव प्रत्यासत्तेः पर्युदासो विज्ञायते। `{आरोह्रमाणः`- इति मुद्रितः पाठः।} आरोह्रमाणम्` इति। णेरणावादि 1|3|67
सूत्रेणात्मनेपदम्। यद्यप्यत्र हस्तिपकान् प्रति हस्तिनः प्रयोजकत्वे विवक्षिते णिज्विहितः, तथापि ण्यन्तावस्थायां हस्तिपकाः प्रयोज्यत्वेन न विवक्ष्यन्ते; अन्यथा ह्रणौ यत्कर्म तदेव णौ कत्र्ता न स्यात्। तत्र प्रयोज्यत्वाविवक्षायामारोह्र-माण इत्यस्य स्वयमेवारोहयतीत्येषोऽर्थो भवति। तमारोहयमाणं यदान्यः प्रयुङ्क्ते, तदा द्वितीयो हेतुमण्णिच्। तदन्तात् `णिचश्च` 1|3|74
इत्यात्मनेपदं भवति। तेनारोहयत इति युक्तमेव प्रत्युदाहरणम्॥
अणाविति किमिति। ण्यन्तस्य प्रयोज्येन कर्मणा सकर्मकत्वमवश्यम्भावीति मन्यमानस्य प्रश्नः। चेतयमानमिति। ठ्चिती संज्ञानेऽ चुरादिः। हेतुमण्णिचो विधिरिति। बुधादिसूत्रादिह णिज्ग्रहणमनुवर्तते, बुधादिभ्यश्च हेतुमत्येव णिच् सम्भवति, तस्मादिहापि तस्यैव ग्रहणमिति भावः। तत्र यथा-ठ्ब्राह्मण आनीयन्तामन्यत्रानधीयानेभ्यःऽ इत्युक्ते प्रत्यासतेर्यदध्ययनं ब्रह्मणानां सम्भवति तदधीयानेभ्य इति गम्यते, न त्वध्येत्वयमात्रमधीयानेभ्य इति, तद्वदिहापि तस्यैव गम्यते यज्जातीयस्य विधौ ग्रहणमिति। आरोहयमाणमिति। ठ्णेरणौऽ इत्यात्मनेपदं शानच् तत्रैवास्याकर्मकत्वमुपपादितम्। प्रयुङ् क्त इति पाठः। प्रयोजयतीति पाठे णेरर्थो मृग्यः॥
सिद्धान्तकौमुदी
ण्यान्तात्परस्मैपदं स्यात् । शेते कृष्णस्तं गोपी शाययति ॥
अणावकर्मकात्। ण्यन्तादिति शेषपूरणम्, णेरित्यनुवृत्तेरिति भावः। अणौ यो दातुरकर्मकः, चित्तवत्कर्तृकश्च, तस्माण्ण्यन्तात्परस्मैपदमिति यावत्। चित्तवत्कर्तृकादिति किम् ?। व्रीहयः शुष्यन्ति, तान् शोषयते। अकर्मकात्किम् ?। कटं करोति तं प्रयुङ्क्ते।कटं कारयति।
अणावकर्मकात्। क्रियाफलस्य कर्तृगमित्वविवक्षायामात्मनेपदे प्राप्ते परस्मैपदार्थमिदम्। अणाविति किम् ?। हेतुमण्यन्तादकर्मकात्परस्मैपद[मिति] नियमो मा भूत्। आरोह्यमाणं प्रयुङ्क्ते आरोहयते। न्यग्भवन्तं प्रेरयतीत्यर्थः। `णेरणौ` इतिसूत्रे उदाहरणत्वेन य आरोहयतिकर्मको निर्णीस्तस्माद्द्वितीये णिचि प्रत्युदाहरणमिदम्। केचित्तु अणाविति किम्। चुरादिण्यन्तात्परस्मैपदनियमो माभूत्। तद्यथा पुट्ट प्वुट्ट अल्पीभावे। पुट्टयति। चुट्टयति। अल्पीभवतीत्यर्थः। अकर्मकाविमौ। ततो हेतुमण्णिचि--पुट्टयते चुट्टयते। इति प्रत्युदाहरणन्ति, तद्भाष्यादिविरुद्धम्। तथाहि बुधादिसूत्रादिह णेरिति वर्तते, बुधादिभ्यश्च हेतुमण्णिरेव संभवतीति तदन्तादेवायं विधिः। अणाविति प्रतिषेधोऽपि प्रत्यास्त्तेस्तस्यैव न्याय्यः। तेन चुरादिण्यन्ताद्धेतुमण्णौ परस्मपैदं भवत्येवेति भाष्यादौ स्थितम्। तथा च हेतुमण्णेः प्राग्योऽकर्मको हेतुमण्ण्यन्तभिन्नस्तस्माद्धेतुमण्णावात्मनेपदं नेति फलितोऽर्थः। अकर्मकात्किम्?। कटं यः करोति तं प्रयुङ्क्ते कटं कारयति। चित्तवत्कर्तृकादिति किम् ?। शुष्यन्ति व्रीहयस्ताञ्शोषयते।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
अणावकर्मकाच्चित्तवत्कर्तृकात् अणावकर्मकादिति चुरादिणिचो ण्यन्तात्परस्मैपदवचनम् ।। 1 ।। अणावकर्मकादिति चुरादिणिचो ण्यन्तात्परस्मैपदं वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् चेतयमानं प्रयोजयति चेतयति । यदि तर्ह्यत्रापीष्यते अणिग्रहणमिदानीं किमर्थं स्यात् ? अकर्मकग्रहणमण्यन्तविशेषणं यथा विज्ञायेत । अथाऽक्रियमाणेऽणिग्रहणे अकर्मकग्रहणं कस्य विशेषणं स्यात् ? णेरिति वर्तते। ण्यन्तविशेषणं स्यात् । तत्र को दोषः ? इहैव यथा स्यात् ‐ चेतयमानं प्रयोजयति चेतयति । इह न स्यात् ‐ आसयति शाययतीति । सिद्धं त्वतस्मिण्णाविति वचनात् ।। 2 ।। सिद्धमेतत् । कथम् ? अतस्मिण्णौ यः अकर्मकस्तत्रेति वक्तव्यम् । सिद्ध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते । यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तम् अणावकर्मकादिति चुरादिणिचो ण्यन्तात्परस्मैपदवचनमिति । नैषः दोषः । अणाविति कस्येदं णेर्ग्रहणम् । यस्माण्णेः प्राक्कर्म कर्ता वा विद्यते । न चैतस्माण्णेः प्राक्कर्म कर्ता वा विद्यते ।। 88 ।।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३४९
व्याकरणम्[सम्पाद्यताम्]
स्कन्द उवाच
वक्ष्ये व्याकरणं सारं सिद्धशब्दस्वरूपकम् ।
कात्यायनविबोधाय बालानां बोधनाय च ।। ३४९.१ ।।
प्रत्याहारादिकाः संज्ञाः शास्त्रसंव्यवहारगाः ।
अ ई उ ण ऋ लृ क ए ङ ऐ औ च ह य व र ट ण
न ञ म ङ ण नम झ भ ञ घ ध ष ज ब ग ड द श
ख फ छ ठ थ च ट त क प य श ष स र ह ल इति
प्रत्याहारः ।
उपदेश इद्धलन्तं भवेदजनुनासिकः ।। ३४९.१ ।।
आदिवर्णो गृह्यमाणोऽप्यन्त्येनेता सहैव तु ।
तयोर्मद्यगतानां स्याद् ग्राहकः स्वस्य तद्यथा ।। ३४९.१ ।।
ण् एङ् अट् छव् झम् भष् अक् इक् अण् इण् यण् परेण
णकारेण । अम् यम् ङ्म अच् इच् ऐच् अय् झय् खय् जव्
झव् खव् चव् शव् अस् हस् वस् भस् अल् हल् बल् रल् झल्
सल् इति प्रत्याहारः ।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये व्याकरणे प्रत्याहारो नामोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः।।


text:
ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग्
(कालः – ०८. १०. १८८३ तः)
एषः ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् (Otto Heinrich Warburg) श्वासोच्छ्वासस्य विषयस्य संशोधकः । अयम् ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् १८८३ तमे वर्षे अक्टोबर् मासस्य ८ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । १९०६ वर्षे पालिप्टैड् विषये संशोधनं कृत्वा "डाक्टरेट्” प्राप्तवान् । तदनन्तरं जीवविज्ञानम् अधीत्य १९११ वर्षे वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । सः अङ्गांशेषु यः श्वासोच्छ्वासः जायते तद्विषये आसक्तः आसीत् । प्रायः सार्धैकशतकतः पूर्वम् एव लेवासिये श्वासोच्छ्वासस्य वायौ विद्यमानस्य आम्लजनकस्य च सम्बन्धः अस्ति । अनन्तरं जीवकोशान् प्रति आम्लजनकं प्रापयति रक्ते विद्यमानं हिमोग्लोबिन् इति संशोधितवान् आसीत् । किन्तु आम्लजनकस्य प्रयोजनं किम् इति विवरणं न ज्ञातम् आसीत् ।
एषः ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् १९२३ तमे वर्षे "मानोमीटर्” नामकम् उपकरणं निर्मितवान् । तस्य उपकरणस्य साहाय्येन जीवताम् अङ्गांशानां श्वासोच्छ्वासं परीक्षितवान् । आम्लजनक्स्य तथा इङ्गालस्य डै आक्सैडस्य च विनिमयम् अपि विवृतवान् । १९२५ तमे वर्षे प्रयोगान् कृत्वा रक्तस्य हिमोग्लोबिन् मध्ये विद्यमानः अयसः अंशः "हेमि”-समूहः एव आम्लजनकं जीवकोशान् प्रति प्रापयति इति ज्ञापितवान् । श्वासोच्छ्वासस्य विषये कृतस्य अस्य संशोधनस्य निमित्तम् अयम् ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् "नोबेल्” पुरस्कारम् अपि प्राप्तवान् । १९३० तमे वर्षे एषः ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् "डिहैड्रोजिनेषन्” प्रतिक्रियाणां विषये संशोधनम् आरब्धवान् । विटमिन् सदृशान् 'प्लावो एन्जैम्’ इत्येकं संयुक्तं वस्तु पृथक् कृतवान् । अनन्तरं विटमिन् इत्याख्यानां रचनां कार्यं च विवृतवान् । अनन्तरं श्वासोच्छ्वासस्य विषये ये प्रयोगः कृताः आसन् तान् "क्यान्सर्”-रोगस्य दिशि परिवर्तितवान् । क्यान्सर्-रोगस्य कारणं तु सूक्ष्माणुजीविनः एव इति राबर्ट् कोह् तथा [लूयीस् पाश्चर्|[लूयिस् पाश्चरस्य]] संशोधनैः सिद्धम् आसीत् । विटमिन् तथा हार्मोन् इत्याख्यानाम् अभावेन शरीरस्य चयापचयकार्यस्य हानिः भवति । क्यान्सर् अपि तादृशः कश्चन अभावस्य रोगः इति तदा जनानां चिन्तनम् आसीत् । एषः ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् सामान्यस्य मनुष्यस्य अङ्गांशाः कियता प्रमाणेन आम्लजनकं स्वीकुर्वन्ति, क्यान्सर्-रोगेण पीडितस्य मनुष्यस्य अङ्गांशाः च कियता प्रमाणेन आम्लजनकं स्वीकुर्वन्ति इति परीक्षां कृतवान् । तेन क्यान्सर्-रोगेण पीडितानां मनुष्याणाम् अङ्गांशाः न्यूनप्रमाणेन आम्लजनकं स्वीकुर्वन्ति इति ज्ञातम् । तदर्थं ते आम्लजनकरहितां क्रियाम् (ग्लैकोलेज्) अनुसरन्ति इत्यपि संशोधितवान् । किन्तु अस्य ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्गस्य प्रयोगाः क्यान्सर्-रोगस्य कारणस्य संशोधनदिशि न अनुवर्तिताः एव । तथापि तस्य संशोधनानि अग्रिमविज्ञानिनां मार्गदर्शकाणि अभवन् ।


text:
९ ॥ योगिनिर्णयप्रकरणम् ॥
यद् यद् भाव्यते तत् तद् भावनाप्रकर्षपर्यन्ते स्फुटाभं संभवति । यथा
कामुकस्य कामिन्याकारः । भाव्यन्ते च परमपुरुषार्थिना क्षणिकत्वे नैरात्म्यादयो
वस्तुधर्मा इति । अत्रेदं चिन्त्यते भवतु भावनया मानसी स्फुटाभता, केवलं भूताभूतार्थ
साधारणत्वाद् भावनोद्भूतवै56b शद्यस्यापि संवादनियमानुपपत्तेः कुतः प्रामाण्यमिति
कथं प्रत्यक्षता योगिज्ञानस्येति ?
अथानुमानव्यवस्थापितवस्तुभावनायास्तद्व्यभिचारशङ्काविरहात् तज्जस्यापि
ज्ञानस्य कुतः शङ्कावकाश इति चेत् ? आस्तां तावदनुमानपौरुषप्रत्याशा, प्रत्यक्षेणापि
विद्युद्दहनादिकं गृहीत्वा भावनाप्रकर्षपर्यन्तजातं स्थिरतरतदाकारं च ज्ञानं भवेद् यावन्न
विपरीतभावनाभियोगपर्यन्तः । अस्तं गतश्च तद्विषय इति कथं प्रमाणोपनीतवस्तु
गोचरत्वेऽपि संवादाश्वासः ? अनस्तङ्गमेऽपि वा तावत्कालमनलस्य नावस्थानियमः ।
समुद्रादेरप्येवम् । महीरुहादीनां चाल्पाल्पकालेन वैसदृश्यं दृश्यते । महीधरादीनां च
दहनाशनिप्रभृतिभिः । भावना तु यामवस्थामभिनिविश्य भवति तदेकावस्थानियतः
स्फुटाभाव इति तद्विषयापेक्षया भ्रान्तिराकारभेदादिति न प्रामाण्यं न च प्रत्यक्षता ।
यदा च हालिक एव हव्याशनमनुमाय भावनया स्फुट्येत्, तदा न तद् योगिज्ञानं परमार्थ
विषयत्वाभावादिति प्रत्यक्षान्तरप्रसङ्गः ।
अत्रोच्यते । न हि तावदियमनन्तराशंका संभविनी । भावना हि रागशोकाद्यावे
शाद् वा स्वयमुपनमेत्, प्रयोजनानुरोधाद् वा प्रेक्षवता संचिन्त्यारभ्येत ? तत्र परमप्रयो
जनवार्ताविरहाद्दाहपाकादिमात्रमनुमितेनैव हुतभुजा तद्देशोपसर्पणात् सिद्धम्, अनुपमृष्ट
देशेऽपि भावनावैफल्यम् । पुरस्तात्तु भाविते परिस्फुरति तदर्थापेक्षया भ्रान्तिः । एवं
शोकाद्युपनतायामपि भावनायाम् । तत् कथं प्रत्यक्षान्तरप्रसङ्गसङ्गतिः ?
अस्तु वा यथा कथञ्चित् तादृगर्थभावना, शिरसि शृङ्गभावनावत् । अथाप्य
भ्रमपक्षे योगिज्ञान एवान्तर्भावः । योगो हि समाधिर्मनस एकाग्रतालक्षण इति न
दोषः । शृङ्गाकारस्फुटोभावे तु पृथ्वी कृत्स्नेत्यादिवदप्रत्यक्षतैव निरालम्बनत्वात् । यद्
वार्तिकम्,
यत् पुनरस्तं गतेऽपि वस्तुन्याकारान्तरभाजि वा स्थिराकारतया भावना,
यस्य निरालम्बनत्वमापादितं सर्वस्य, तदपि वस्तुभावनापक्षे शोभते, न वस्तुधर्म
भावनापक्षे । वस्तुधर्माश्च क्षणिकत्वादयः संसारवैराग्यात् स्फुटीभावभाजो भावयितु
मुपक्रान्ताः । अथैकत्र प्रमाणपरिशुद्धेऽपि भावनाजनितवैशद्यस्य वस्तुनि विसंवाद
संदर्शनादन्यत्रापि क आश्वासः, प्रमाणपरिशुद्धिमन्तरेणाश्वासहेतोरप्यस्याभावात्,
तस्याश्च संवादनियतावसामर्थ्यात् ? तन्न, स्थिरास्थिरविषयत्वेन विशेषात् । अस्थिरं
हि वस्तु प्रध्वंसविकाराभ्यां ग्रस्यत इति न संवादः, 57a वस्तुधर्मास्तु
क्षणिकत्वादयो न कदाचिद्विच्छिद्यन्त इति तद्विषयः स्फुटीभावः सर्वदा सालम्बन
एव ।
नन्वेतदपि न युक्तम् । न हि क्षणिकत्वादिकं नाम किञ्चिदस्ति वस्तु, सत्त्वे वा
तदेव नित्यमासक्तमिति सर्वमयत्नशीर्णम् । अवस्तुत्वे च तदेव निरालम्बनत्वम् । तस्माद्
भवन्मतेऽपि क्षणिकत्वं नाम क्षणिका एव भावराशयोऽपरामृष्टभेदाः भेदान्तरतिरस्कारे
णोच्यन्ते । तथा च सति क्षणिकत्वभावनेत्यपि क्षणिकपदार्थसार्थभावनेत्येवार्थः । तावता
तान्येव वस्तूनि भाव्यमानानि स्फुटीभवन्तीति स एव दोषः । अथाभिन्नान्यपि क्षणिकत्वा
दीनि भिन्नानीव तावत्प्रतिभान्ति ? तथाप्यध्यवसायाद् वस्तुगतान्येव भाव्यन्त इति न
तद्दोषान्मुक्तिः, तटस्थतया भावयितुमशक्यत्वात् । तथा च त्रुट्यद्रूपमेतद् वस्तुजातमित्यय
मेवाकारो भावनायाः ।
तत्कथं वस्तुतत्त्वभावनापक्षेऽपि वस्तुसंस्पर्शपरिहारः ? परिहारे चावस्त्वन्तर
भावनैव स्यान्न धर्मभावना । सत्यम् । यद्यपि वस्तुतत्त्वभावनयापि सामान्येनाक्षिप्तं वस्तु,
तथापि न तस्य स्फुटीभावः, तत्त्वमात्रतात्पर्यपर्यवसानात् । तत्त्वभावनैव हि स्फुटीभवन्ती
संसारापसारणसरणिः । न हि कामिनीकलेवरं साक्षात्कृतं रागसंकोचमाचरति, किं
त्वनित्यदुःखादित्वमेव । अतस्तत्रैव तात्पर्यात् तदेव वैशद्यमापद्यते भावनया, न वस्तु ।
ननु तत्र तात्पर्येऽपि वस्तुधर्मः स्फुटीभवति न वस्त्विति का सङ्गतिः, भावनया द्वयोरपि
क्रोडीकरणात् ? कीदृशो वा धर्मिणमस्पृशतो धर्ममात्रस्य स्फुटीभावः ? तदेतदाकाश
चित्रणम् न खलु हालिकस्यापि प्रत्ययमातनोति ।
नैष दोषः, धर्मिणः स्फुटीभावमस्पृशतोऽपि धर्ममात्रस्य स्फुटीभावदर्शनात् ।
केवलं वस्तुप्रत्यासत्त्यनपेक्ष्य न स्फुटस्फुरणमिति स्यात् । स्फुटीभावोऽपि तस्य तद्विषय
सन्निधौ यत्नमनपेक्ष्य झगिति तज्ज्ञाने तत्तदाकारस्फुरणं नाम, वस्तुप्रत्त्यासत्त्यपेक्षा तु
न क्षीयते, धर्मत्वादेव, प्रियत्वादिवत् । तथा हि निम्बरसादौ तावत् प्रियत्वमभ्यस्यमानं
स्फुटीभवद्दृष्टम् । न च निम्बादेः स धर्म इति तद्भावनया निम्बाद्यपि स्वजन्मदेशस्थं
रसनाप्रसङ्गि वा स्फुटं स्फुरदस्ति यावन्न विपर्ययभावनाभियोगप्रकर्षः । न च स्फुटीभूतं
प्रियत्वमपि तटस्थमुपलभ्यते निम्बाद्यनुभवमनपेक्ष्य, किं तु यदा यदा निम्बाद्यनुभवः
तदा तदा झगिति प्रियत्वमनुभवविषयः, न प्रागिवोद्वेजकमनुभयं वेत्येष एव धर्म
स्फुटीभावार्थः ।
यथा हि कामिन्यादिवस्तुनि स्फुटीभूतेऽपि न यथा समयसिद्धस्तत्त्वस्फुटीभावः,
तथा तत्त्वभावनयापि न वस्तुस्फुटीभाव उभयोः परस्पराव्यभिचारेऽपीति कीदृशो
दोषः ? अथ न बाह्यधर्मः प्रियत्वमसाधारणत्वाद् भावनाधेयत्वाच्चेति चेत् ? कस्य
पुनरयं धर्मोऽस्तु प्रियत्वादिः प्रत्यात्मवेद्यत्वेनापह्नोतुमशक्यः ? ज्ञानस्य 57b चेत् ?
बाह्यस्य प्रियत्वमभ्यस्यमानं ज्ञानस्य स्फुटीभवतीति क एष न्यायः ? उत्कृष्टमिदं निम्बा
दिति भावनाकारोऽपि न तज्ज्ञानमुत्कृष्टमिति । अथापि ज्ञानस्यैव प्रियतया स्फुटीभावे
न जातु कश्चिदप्रियमनुभवेत् । न हि बहिरिव ज्ञानमपि कादाचित्कसन्निधानम् ।
ज्ञानस्यापि कस्यचिदेव प्रियत्वव्यक्तिरिति चेत् ? किंकृतः पुनरयं विभागः ? यद्यभ्यास
कृतः, यत्रैवाभ्यासो बाह्ये तत्रैव भवतु । तदनपेक्षायां कस्यचिदपि प्रत्यासत्तिविप्रकर्षा
भावान्मनोमात्रमधिष्ठानीभूतमिति न कश्चिद्विशेषः ।
बाह्ये तु विशिष्टजातिनिम्बादिकमभ्यासविषयीकृतमिति नातिप्रसङ्गः । ज्ञान
मपि तर्हि भावितनिम्बगोचरमेव प्रत्यासन्नमिति विशेषः । एवं तर्हीदमायातम्, यद्वस्तु
केनचिद् रूपेण भाव्यते तद्वस्तु विहाय तत्प्रत्यासन्नस्य स्फुटीभाव इति कामिनीं भाव
यतस्तत्प्रत्यासन्नस्य पित्रादेरेव स्फुटीभावप्रसङ्गो न कामिन्याः । अथ विषयस्य विष
यिणा ज्ञानेन सह विशिष्टैव काचित्प्रत्यासत्तिः ? एवमपि निम्बे प्रियतया अभ्यस्यमाने
तज्ज्ञानं प्रियतया स्फुरतीति निम्बादिकं प्राग्वदप्रियमेव भवेत् । ततो यथा सर्पादाव
प्रिये परिहाराङ्गतया तन्निश्चयः प्रिय एव न सर्पादिस्तथेदमपीति कृतं भावनया ।
अथ भावनाबलात् प्रियाकारमेव तद्विषयं ज्ञानमुपजायत इति कल्पना ? एवं
सति निम्बरसः प्रियो भाव्यत इति तद्विषयज्ञानमेव प्रियाकारं भाव्यत इत्यापन्नम् ।
326
स्फुटाभतापि तस्य तद्विषयोपनिधौ तद्ग्राहिज्ञानस्य झगिति यत्नमनपेक्ष्य प्रियाकार
स्फुरणम्, न विषयस्यैवासन्निहितस्य साक्षाद्भावः । एवं क्षोणीधरादयोऽपि क्षणिनो
भाव्यन्त इति तद्विषयज्ञानमेव क्षणिकाकारं भाव्यत इति । तस्यापि स्फुटीभावो
भूधरादिसन्निधौ तद्ग्राहकस्य क्षणिकाकारोदयो न भूधरादेरसन्निहितस्यापि स्फुटी
भावः । इयमेव धर्मभावना शब्दार्थनिष्ठेति न प्रस्तुतवस्तुक्षतिः ।
वस्तुतस्तु प्रियत्वं नाम सुखकरत्वम् । तत्र यद्विषये यस्य प्रियत्वभावना
तच्चित्तसन्तानं भावनापरिष्कृतमुपादानमुपादाय स विषयः सहकारी सुखमुत्पादयतीति
स्थितौ न सर्वं प्रियत्वम् । तत्र प्रीणकत्वं तु तस्यैव धर्मः, सर्वं च प्रतीति न दोषः ।
स चाभ्यासादेव । एवं कृपादिष्वपि मानसेषु धर्मेषु योज्यम् । दुःखिनमुद्धरामीति
दुःखिपरोद्धरणभावनायाः स्फुटीभावस्तद्विषयसन्निधौ झगिति तत् ज्ञानं तदनुरूपा
नुष्ठानप्रसवहेतुः । एवं शुचिकपालभावानायामपि नैर्घृण्यस्फुटीभावो नाम कर्परोप
सर्पणे वेदितव्यः । न तु संबन्धिनैब प्रत्यासन्नेनेतरेण वा सहस्फु58a रत्ता ।
यथोक्तं सर्वज्ञसिद्धौ,
तस्मात् क्षणिकत्वधर्माभ्यासेऽपि प्रकर्षगामिनि यावदनुभवितव्यमनेन, तावत्
त्रुट्यद्रूपमस्मदादिदर्शनविलक्षणमेव । यथास्माकमत्यन्तसदृशेऽपि भिन्नदेशपटुतर
भेदानुकारि दर्शनं विकल्पश्च झगित्येव तथा स्यात्, अनुष्ठानं वा तदनुरूपम्, एवं
योगिनः क्षणभेदिनि भावद्वये दर्शनविकल्पौ । स्थैर्यादिभ्रमोद्भवरागादिकलङ्कानङ्कितं
चास्य चेत इति इयती तस्य स्फुटाभता ।
ननु परिभाषामात्रमेतत् इयत्येव तस्य प्रकर्षगतिरिति । तथादृष्टत्वादिति
नोत्तरम् । यद्यपि दृष्टमेवं तथापि तावतैव स्थितिरिति न शक्यं प्रस्तुते । कदाचिदति
रिच्यमानः प्रकर्षो विषयेणैव सह स्फुटयेदिति न पूर्वदोषशोषः । प्रियत्वादावपि च
कदाचिदन्यैव निष्ठेति चेत् ? भवत्विति भावनया अभिमतां स्थितिमुल्लङ्घ्य स्फुटी
भावशङ्का । यस्तु प्रेक्षापूर्वकारी स्वार्थं परार्थं वा भावनाभियुक्तः, तस्य तावतैव
कृतार्थत्वं जातमिति किमिति श्रमान्तरमाविशेत्, अनर्थकत्वादनर्थकरत्वाच्च ? यथा
भोज्यभैषज्यादिष्वभिमतपाकप्राप्तौ । यथा चात्र संभवत्यपि पाकान्तरेऽभिमते ताव
327
तैव पाकप्रकर्षपर्यन्तव्यवहारः, तथा प्रस्तुतेऽपीति न कश्चिद्दोषः । तदेवं यद्यपि धर्मिविषय
भावनायाः स्फुटीभावो विसंवादसंवासी स्थैर्यविपर्ययाद्विषयस्य, तथापि न यथोक्तधर्मगोच
रायास्तदाशङ्केति स्थितम् । यद्येवमनुचितः कामिनीदृष्टान्त इति न चोद्यम्, भावनाया
वैशद्यमात्रनिदर्शनस्य विवक्षितत्वात् । अत एव वार्तिकम्,
इत्याह ।
तत्तर्हि योगिज्ञानमिन्द्रियज्ञानाद्भिन्नमभिन्नं वा ? किं चातः ? अभेदपक्षे न योगि
ज्ञानं नाम प्रत्यक्षभेदः, इन्द्रियज्ञानेनैव संग्रहात् । न च भावनोपस्कृतसन्तानस्य तथोदयाद्
भेदव्यवस्था, रसायनादिसंस्कारापेक्षयापि प्रत्यक्षान्तरव्यवस्थाप्रसङ्गात् । भेदपक्षे च
भावनासंभवं क्षणिकत्वसाक्षात्कारिज्ञानमन्यदन्यथेति साध्वी शुद्धिः, इन्द्रियज्ञानस्यापि
तदवस्थायामस्थैर्यसाक्षात्करणे कृतं योगिज्ञानेन । न च तस्याकस्मिकः क्षणिकत्वबोधः ।
भावनोद्भतवैशद्यस्य हि तद्वोधः । न चेन्द्रियज्ञाने भावना, अपि तु मनसः । तामन्तरेणापि
साक्षात् क्रियालाभे च भावनावैयर्थ्यम् ।
किं च भिन्नकालं वा तद्द्वयमभिन्नकालं वा ? तत्राभिन्नकालत्वमनुपपन्नम् ।
इन्द्रियज्ञानोपनीतस्य हि धर्मिणः क्षणिकता साक्षात्कर्तव्या भावनाभाविनाऽनुभवेन ।
अन्यथा धर्मिणं धर्मं च स्वातन्त्र्येण 58b साक्षात्कुर्वतो धर्मिद्वारकं दूषणमनिवार्यम् ।
न च धर्मभावनाया वस्तुसाक्षात्कारव्यापारो निम्बादिवदिति निवेदितमेतत् ।
तस्मादिन्द्रियज्ञानगोचरादधिक एव तत्त्वसाक्षात्कार इति प्रथममिन्द्रियज्ञानं धर्मिग्राहि,
पश्चान्मानसं क्षणिकताग्राहीति नियतः कालभेदः । कालभेदे च प्राचीनापेक्षया पश्चिमस्य
गृहीतग्राहित्वादप्रामाण्यमेकार्थत्वे । भिन्नार्थत्वे त्विन्द्रियज्ञानगोचरादन्यत्र प्रवर्तमानं
स्वातन्त्र्येण धर्मिणमुपस्थापयतीति न च प्राच्यदोषान्मुक्तिरिति ।
अत्र ब्रूमः । प्रथमपक्षे तावन्न वस्तुदूषणम्, तादृक्पुरुषविशेषस्य साध्यस्य
सिद्धत्वात् । व्यवस्थादूषणमपि नास्ति, साध्यतयैव तादृशादशविशेषस्य लोकातिक्रान्त
रूपत्वे तत्साधनविशेषप्रतिपादनाय पृथग्जनसाधारणेन्द्रियज्ञानाद् भेदेन निर्देशात् ।
न चेन्द्रियज्ञानशब्देन कोष्ठशुद्ध्या रसायनादिजनितविशेषस्येव संग्रहमात्रेण शास्त्र
साफल्यम् । अत एवाञ्जनादिकृतविशेषापेक्षयापि न भेदनिर्देशः, लोकातिक्रान्त
328
रूपस्य विशेषस्याभावात् । प्रयोजनापेक्षया हि बहुलमेकप्रकारसंग्राह्यस्यापि प्रकारभेद
निर्देश इष्यत एव, यथा संप्रयुक्तसंस्कारस्कन्धसंगृहीतयोरपि वेदनासंज्ञयोः, विकल्प
संगृहीतस्यापि क्लिष्टमनोज्ञानस्य । तस्मान्नेन्द्रिययोगिज्ञानयोरभेदपक्षे तावद्दोषः । तदेव
धर्मिरूपापेक्षयेन्द्रियज्ञानं धर्मापेक्षया योगिज्ञानं, यथा धर्मिप्रत्यक्षमेव निषेधापेक्षया
नुपलब्धिः ।
भेदकपक्षेऽपि न तावत् स्थैर्येतरस्फुरणकृतोपालम्भसंभवः इन्द्रियज्ञानेनापि
वस्तु सर्वात्मना गृह्णता त्रुट्यद्रूपस्यैव ग्रहणात् । अध्यवसायोऽपि पूर्वं दुर्लभः स
संप्रति भावनाबलावलम्बिना मनसा आसादितपाटवेन घटित इति विशेषः ।
नन्विन्द्रियस्यापि तद्दशायां निरतिशयविशेषलाभाद् दूरसूक्ष्माद्यनुभवं को निवारयति
बाह्ययोगिवत्, तिरश्चामपि कुतश्चित् कर्माक्षेपान्मात्रया तथोपलब्धेः ? विद्यमानानां
च क्षणानामवश्यं वैसदृश्यमणीयोऽपि संभवि, अन्यथा सर्वात्मना सादृश्ये तत्त्व
प्रसङ्गात् । तत् तथाविधसूक्ष्मभेदावधारणधूर्येणाक्षविज्ञानेनैव साध्यसिद्धेरनर्थकं
योगिज्ञानम् ।
एतेन दुःखानात्मादिसाक्षात्कारो व्याख्यातः । पुरुषवपुषा चेन्द्रियमन्तरेण
भवितुमशक्यमिति योगिज्ञानमनुत्पादनीयमस्तु । तदप्ययुक्तम् । न हि संभावना
मात्रोपनीतं नेत्रबलमवलम्ब्य संव्यवहारिणा प्रेक्षेण प्रमाणपरायणो मार्गः परिहर्तु
शक्यः । तदभ्याससहकारिकमेव वा तथाविधेन्द्रियशक्तिसाधनमित्यपरिहार्येण योगिज्ञानेन
समानकक्षतायामपि इन्द्रियज्ञानस्य न कश्चिद् दोषः । वैयर्थ्य59a मेकस्येति चेत् ?
कतरेण पुनः स्वकारणोपनिधानधर्मणोरनयोः स्वव्यापारवैयर्थ्यभयान्निवर्तितव्यम्,
बीजादिष्विवान्त्यक्षणप्राप्तेषु ।
अप्रामाण्यमेकस्यास्त्विति चेत् ? बीजादिष्वप्येकस्याकारणत्वमस्तु । सर्वषां
समानसामर्थ्यानां कतमदेकमकारणमवस्थापयितुं शक्यमिति चेत् ? परिच्छेदबलवतो
र्ज्ञानयोरपि किमेकमप्रमाणीक्रियताम् । परस्परापेक्षया मा भूदुभयमपि प्रमाणमिति चेत् ?
बीजादिष्वपि नैकमपि कारणत्वमस्त्विति समानम् । गृहीतग्राहित्वं नाम नास्त्येव । तर्हि
दोष इति चेत्—न, कालभेदेन तस्य स्वीकारात् । गृहीतग्रहणं हि तदुच्यते, न गृह्यमाणस्य,
यथा कृतस्य करणस्वीकारेऽकारकत्वम्, न तु क्रियमाणकरणे बीजादिवदेव । तस्मादभिन्न
कालपक्षे नैष दोषः ।
ननु तथाप्याकारद्वयस्फुरणप्रसङ्ग इति चेत् ? सत्यम्, सत्यज्ञानाकारस्तावद्धन्त
समानदेशः, अन्यथा भ्रमत्वप्रसङ्गात् । अतस्तावाकारावप्रतिघौ कया रीत्या स्फुरत इति
को निर्णेतुं क्षमः, यदाह,
इति ? तस्माद् दृष्टान्ताभावात् किमिवानिष्टं किमिव वा न दोष इत्युभयोरपि नावसरः ।
समसमयतया तर्हीन्द्रियज्ञानानपेक्षायां स्वातन्त्र्यदोष उक्तः कथं परिहर्तव्यः ? इन्द्रियापेक्षयैव
परिहरिष्यत इति नोत्तरम् । तदा हि तदपीन्द्रियज्ञानमेव स्यात्, तद्व्यापारानुविधानात् ।
न योगिज्ञानं नाम किञ्चित् ।
तद्वरमेकमेव स्वीकृतमिति न भेदपक्षः क्षमः । नैवम्, तथा हि मा भूदिन्द्रिया
पेक्षा । वीक्षणं तु यथा स्वसामर्थ्यानुरूपां योग्यदेशावस्थितिमपेक्ष्य स्वविज्ञानजनने
प्रवर्तते तथा मनैन्द्रियमपि प्रवर्तिष्यते, अप्राप्यकारिताया उभयोः साधारणत्वात्,
अर्थवत्तायाश्च मनसोऽपि तदानीमिष्टत्वात् । पृथग्जनसन्तानस्य तु न तादृशी शक्तिः
यतो नेत्रश्रोत्रवन्मनोऽपि तादृङ्मर्यादया योग्यदेशस्थमर्थसहकारिणमासाद्य वेदनम्
उत्पादयेदिति नातिप्रसङ्गः । तद्दशायां तु श्रुतिनयनयोरिव मनसोऽपि कियद्दूरेण
विषयसन्निधिव्यवस्थेति क एवं प्रमातुं क्षमः ? केवलमेतावदुच्यते, यावत्तेन शक्यम्
अधिगन्तुं स्वाकारार्पणसहं सहकारि वस्तु तावदितरजनासाधारणत्रुट्यद्रूपतया तस्य
गोचरीभवति । तथा च सति वस्त्वाकारो वस्तुकृत एव न भावनाजनित इति न
विसंवादशङ्का ।
ननु चक्षुरादेस्तावद्दूरतरगोचरीकरणे दृष्टा शक्तिः, मनसस्तु नेन्द्रियातिक्रमेण
सर्वविषयस्येति चेत्—न, परचित्तज्ञानादीनां संभवात् । तदपि नेष्टमेकेषामिति
चेत् ? अदृष्टमात्रेण प्रतिक्षेपायोगात् । उपायाभावादिति चेत् ? उपायाभावेऽपि
नानुपलम्भमात्रादन्य उपायः । तस्माद् यद्येवं स्यात् तदा योगि59b नामिन्द्रियमनो
ज्ञानयोर्भेदपक्षेऽपि न निर्वाह इत्युपक्षेपार्थः । निर्वाहस्त्वन्यथाऽपि दर्शित एव । एवं
च सति कालभेदपक्षेऽपि न दोषः, यदि सा प्रथमं मनोज्ञानवृत्तिः, यदि
चेन्द्रियपथातिक्रमेण वृत्तिः । इन्द्रियज्ञानं तु तस्य तदपेक्षया प्रामाण्यविरहेऽपि न
व्यथयतीत्यलं विस्तरेण ।
तदेवं योगिज्ञाने तत्त्वभावनाधिकारादर्थाकारोऽर्थकृत एव । भावनया पुनस्तदीय
सन्ताने नेत्र इवाञ्जनविशेषेण शक्तिरतिशयवती काचिदर्पिता ययेतरजनासाधारणं
दर्शनमस्य । यथोक्तं प्राक् । यदि तर्हि विषयजन्यमेव योगिज्ञानमतीतानागतपरिज्ञानस्य
का वार्ता ? तदेतत्प्रस्तावानवगाहनस्य फलम् । उपयुक्तसर्वज्ञाधिकारेण हि वस्तुधर्मभाव
नोपक्षेपः कृतः । न सर्वसर्वज्ञपक्षापेक्षया ततोऽतीतानागतमप्रतीयमानमपि न बाधकम् ।
तावतैव दुःखनिरोधसिद्धेः, परस्मै च निष्कम्पदेशनावतारात् ।
यत् पुनः कणिकायां क्षणिकादितत्त्वभावनाद्वारेण तद्धर्मिणां समस्तवस्तूनामेव
भावनया तदाकारज्ञानोत्पादनात्साक्षात्करणमुत्थाप्य दूषणमभिधीयते योगिज्ञानस्य,
तदवधीरणीयमेव, वार्तिकभाष्यादिवादबहिर्भावात् । अन्यथारब्धैव नित्यदुःखादिभावना,
सा च सर्वसर्वज्ञत्वमेवार्पयतीति यद्यभिप्रेतं स्यात्, कथं यत्नेनोत्थाप्य तत्परिहारो
वार्तिके,
इत्यादिना भाष्ये च ? यदि पुनस्तदवस्थाप्राप्तौ निरावरणान्तःकरणस्य कारुण्यातिशयात्
सर्वाकारपरार्थप्रार्थनपरतया सकलगोचरचारिणि चेतसि चिरविरूढोत्साहस्य तादृगुपाय
विशेषाधिगमो भविष्यति, यमनुतिष्ठतः प्रतिपरमाणु सर्ववस्तुविषयं यथादेशकालं प्रत्यव
स्थानुकारि स्फुटतरं ज्ञानमुदीयात् । तदा न तावद्वस्तुव्यभिचारकृतं विसंवादित्वम्, नापि
निरालम्बनत्वम्, वस्तूनामेव प्रतिभासनात् ।
अथोत्पत्तिसारूप्याभ्यामालम्बनव्यवस्था,
इति वचनात्, ततः सारूप्यमेकमकिञ्चित्करमिति कथमनालम्बनत्वपरिहारः ?
तदयुक्तम्, तत् खलु लक्षणं पृथग्जनापेक्षया बहिरर्थं प्रति समसमयभाविना
नुपकार्येण ज्ञानेन ग्रहणनिषेधपरम्, तथा प्रस्तावात् । तत्त्वतस्तु यदेव यत्र प्रतिभासते
तदेव तस्यालम्बनमुच्यते । यथेन्द्रियप्रत्यक्षे बाह्यमन्यत्र स्वाकारः, प्रतिभासवशात्
331
प्रत्यक्षस्य ग्रहणाग्रहणे इति हि प्रथमपरिच्छेदवृत्तिः । तत्र बाह्यस्य प्रतिभासो नाम
तदाकारोत्पत्तिमात्रम् । तथा हि बहिर्विच्छिन्नाकारोदयसंवेदनमात्रादिदं दृष्टमिति
भवति । न खलु तत्संकल्पकाले उत्पत्तिरपरापेक्ष्यते, 60a तस्याः पश्चान्निश्चेयत्वात्
फलप्राप्त्या वा अभ्यासेन वा । स च तदाकारोदय इन्द्रियप्रत्यक्षेऽर्थाद् भ्रमे विप्लवात् ।
विकल्पे वासनातः । तत्रार्थजन्ये संवादोऽन्यत्र विपर्ययो बहिरपेक्षया, स्वरूपे सर्वत्र
संवादनियमात् । ततोऽभिप्रेतसंवादे वेदने तदुत्पत्तिमन्तरेण न संवादो नापि ताद्रूप्यमिति
तत्र तदुत्पत्तिप्रार्थना । अतएव तदाकारतैव प्रामाण्यम्, सारूप्यतदुत्पत्ती च संवेद्यलक्षण
मित्युभयमविरोधि ।
यत्र तु भावनाविशेषबलादेव देवताधिपत्यात् सत्यस्वप्नवदर्थाकारमर्थयाथात्म्य
नान्तरोयकं ज्ञानम्, तत्र न किञ्चित् तदुत्पत्त्या । यद् वार्तिकम्—
इति । तस्माद् बाह्ये पृथग्जनस्य सारूप्योत्पत्तिभ्यां वेद्यस्थितिः योगिनः सारूप्यमात्रे
णापि । स्वरूपे योग्यतामात्रेणैवेति न्यायः । 2517भाविभूतयोस्तर्हि यदि स्वरूपस्फुरणं
वर्तमानतैव स्यात् ।
अथ स्वरूपमसन्निहितं ज्ञानमेव तदाकारमिति निरालम्बनं नियमेन, तदपि
नास्ति । यस्मादसन्निहितेऽप्यर्थे भावनाबलाच्चेत् तद्देशकालानुकारि विज्ञानं कथमना
लम्बनम् ? स्फुरणरीतिविशेषेण तु कालभेदविकल्पोदयात् तदनुरूपानुष्ठाने नियतत्वात्
तत्प्राप्तेः । यद्भाष्यम्,
इति । यद्वा संचित्यैव कालभेदभागिवस्तुरूपप्रतीतये समाधिसमापत्तेर्व्युत्थाने काल
भेदाध्यवसायः । यथोक्तम्,
इत्यादि । क्रमेण त्वनाभोगमपि ज्ञानमविरोधि । ज्ञानमात्रस्य तत्त्वतः स्फुरणाच्च न
332
वर्तमानताप्रसङ्गः, यथा निराकारवादे वस्तुस्वरूपस्यैव स्फुरणादिति । यद्यपि च
वर्तमानेऽपि ज्ञानाकारस्यैव स्फुरणं तथापि वर्तमानतयैवाध्यवसायस्तत्र । एवं
दूरासन्नादिभेदेऽपि वेदितव्यम् । तत्र यथाध्यवसायप्राप्तौ नियमेन संवादात् प्रामाण्यम्
अन्यदा विपर्ययः यथा स्वप्नकामिन्यादौ । प्रतिभास्वर्गसाधनाग्निष्टोमादिविकल्पे च
भाविनः स्पष्टरूपस्य प्रतिभासाभावादेव न चिन्ता । न च तत्र प्रेक्षव्यावहारिकस्य
प्राप्तिनियमनिश्चयोऽस्ति ।
प्रस्तुतेऽपि को निश्चय इति चेत् ? कस्य पुनरत्र निश्चयश्चिन्त्यते, तस्य तदन्यस्य
वा ? यदि तस्य, तदा यथाभ्यासात् परितो निरस्तविभ्रमाशङ्के साधनज्ञाने पृथग्जनस्य
तथा योगिनोऽप्यत्यन्ताभ्यासाद् भाविभूतादिप्रतिभासः केन वार्यते ? अथान्यस्य,
तदेदमायातम् । यावदन्यस्य न प्रामाण्यबोधस्तावन्न प्रमाणम् । यावच्च न प्रमाणं
तावन्नान्यस्य प्रामाण्यबोधोऽभ्रान्त इति न किञ्चित्प्रमाणं स्यात् । तन्नाभिवेशपारवश्येन
किञ्चित् । तस्मादुपायविशेष60b सचिवभावनाभेदस्याहत्यास्फुरणात् तादृक्सिद्धावेव
संशयो, न तु सिद्धेऽपि निरालम्बनत्वादिदोषैरुपद्रवः शक्यः ।
यच्च विकल्पेन बाह्यस्याग्रहणेऽप्यध्यवसेयतया स्फुटीभावमाशंक्य, यदनुमानेन
गृह्यते यच्चाध्यवसोयते ते द्वेऽन्यनिवृत्ती न वस्तुनी, स्वलक्षणावगाहित्वेऽभिलापसंसर्गयोग्य
प्रतिभासानुपपत्तेरित्याह, तदप्यसंबद्धम् । तथा हि, यथा तथा वा बौद्धसिद्धान्तगन्धेन
व्यवहारः, कामिन्याकारविकल्पभावनवत् क्षणिकाकारस्यापि पर्यन्ते विशदोपादेयक्षण
प्रसवस्तु दुर्निवारः । यदि पुनरीदृगपोहस्थितिः क्षणिकविकल्पैकतल्पशायिनी न कामिन्यादि
विकल्पमन्वेतीत्युपपादयिष्यसि तथैव ग्रहीष्यामः । न चाध्यवसेयमवस्तुनिवृत्तिमात्रं वा ।
धर्मोत्तरेऽपि हि मते स्वलक्षणमध्यवसेयमिति स्थितिः ।
ननु वह्निः प्रतीतो मयेत्यध्यवसायाकारः । तत्र च स्वलक्षणस्फुरणमिति
साहसम्, विकल्पाध्यवसाययोरेकार्थत्वात् । सत्यम्, न तु तत्र स्फुरतीति तावता
स्वलक्षणमध्यवसितमुच्यते । अस्फुरणे तर्ह्यबोधात् कथमवसायः ? स्फुरणेऽपि प्रति
भास एवासौ, कथमध्यवसायः ? न च प्रतिभासाध्यवसायावप्येकार्थौ । प्रतिभासो
हि साक्षात् स्फुरणमस्फुरणेऽपि प्रवृत्तिविषयीकरणमेकव्यावृत्युल्लेखसामर्थ्यादध्यवसायो
भाष्यमतः । अतो यदनुरूपमनुष्ठानं तदध्यवसेयम्, प्रतिभासमानरूपाननुप्रविष्टमेव ।
तच्च क्वचिदारोपितमात्रम् । क्वचिद्वस्तुरूपम् । प्रकृतं तु प्रमाणव्यापारस्वीकाराद् वस्तु
रूपमेवेति कथमुच्यते निवृत्तिमात्रमवस्तु वाध्यवसेयमित्यास्तां तावदनारब्धनिर्बन्धः ।
333
प्रतिभासोऽपि विकल्पे व्यावृत्ताकारस्य, न व्यावृत्तिमात्रस्य यद्यनुभवानुसारः । सर्वदा
यद् वा तद् वा राक्षसादि प्रतिभासेत । भावनया पुनरध्यवसिताकारेण परिणतिः
अबाध्या तत्रारोपितमात्रेऽध्यवसेये निरालम्बनत्वम् । सति तु तदेवालम्बनं यथानन्तर
मुक्तम् ॥
यत्त्वाह, अर्थस्यालम्बनप्रत्ययत्वं विज्ञानं प्रतीन्द्रियापेक्षत्वेन व्याप्तम् । तच्चा
स्मात् स्वविरुद्धोपलब्ध्या निवर्तमानमालम्बनप्रत्ययत्वमप्यर्थस्य निवर्तयतीति, तत्रा
लम्बनप्रत्ययत्वेन्द्रियापेक्षत्वयोर्व्याप्यकभावमप्रसाध्य प्रमाणेन व्यापकविरुद्धोप
लब्धिं स्फुटयतीति महद्वैदग्ध्यम् । तथा दर्शनादिति चेत् ? दर्शनादर्शनमेव तर्हि
प्रमाणीकृत्य स्थीयताम्, किमेवंविधप्रमाणोपन्यासव्यसनेन ? तस्मादिन्द्रियमन
पेक्ष्यापि यद्यालम्बनभावं भावः स्वीकुर्यात् न बाधकमुत्पश्यामः । अथात्रोक्तमेव न
खल्विन्धनविशेषो धूमहेतुरिति विनापि दहनं सहस्रेणापि संस्कारैर्धूममाधत्ते । तदा
धाने वा समस्तकार्यहेत्वनुमानोच्छेदप्रसङ्गः । तस्मात् ज्ञानमपीन्द्रियसापेक्षादर्थाद्
उत्पत्तिधर्मकम् ।
इन्द्रियव्यापारविरहे च समस्ता61a परकारणसन्निधावसन्निधीयमानसत्ताकं
तत्प्रतिबद्धं सिद्धमिति कथमिन्द्रियानपेक्ष्यस्यार्थस्य स्वविज्ञानं प्रत्यालम्बनभाव
इति चेत् ? एतदपि परचित्तज्ञानसंभवेन प्रतिव्यूढम् । इष्टाश्च परचित्तवेदिनश्चार्वाक
मीमांसकव्यतिरिक्तैः । चार्वाकादेरपि सन्देहान्नापरा गतिः । सन्देहे च विपक्षादेकान्त
व्यावृत्तेरयोगः । ननु ज्ञानकार्यस्येन्द्रियापेक्षानियमादेव नान्यत्र सन्देहो दहनापेक्ष
धूमवत् । यद्येवं रूपज्ञानस्य वीक्षणापेक्षणे यादृशी सामग्री सा न संचरणविशेषस्य
चरणापेक्षणे कलयापि हीयते, तत् कथं न धूमदृष्टान्तश्चरणविरहिणामुरगादीनां
गमननिषेधाय प्रभुरभूत् ? कथं वा करादिव्यापारसङ्गि सावेगमन्त्रोद्गारपरम्परा
साध्यमेकेषां विषशमनादिकार्यं समाधिमात्रादन्यस्य ? न चैवं धूमोऽपि क्वचिदिन्धने
दहनानपेक्षोदयो दृष्टो यतोऽत्रापि तथा शङ्क्येत ।
तस्माद् बहिर्भुवो भावा यथा हेतुफलभावेनोपलम्भभाजः ते तथैव नियत
वृत्तयः । चित्तसन्तानस्य तु विचित्रकर्माभिसंस्कारसामर्थ्याद् विचित्र एव विवर्तः ।
अतस्तदाश्रयकार्यमेकत्र यावदपेक्षं तावदपेक्षमन्यत्रापीति न नियन्तुं शक्यम् । तत्
कथं परचित्तवेदनादेरभाव एव ? यदि च धूमवदनलमनपेक्ष्य नेन्द्रियं बुद्धिः, तदा
स्वविषयेऽप्युत्कर्षघोषणावीक्षणादीनां दीनैव स्यात् । तथा हि यावद्देशं दहनेन्धनादि
334
धूमादिसाधनमुपलब्धं न तावद्देशातिक्रमे समर्थम् । एवं यावद्देशेऽस्माकं विषये
न्द्रियादिवेदनमुत्पादितवत् कथं तदतिक्रमे गृध्रादीनामुत्पादयेत् ? उत्पादने वा नेन्धन
दहनादिकक्षां क्षमते चित्तसन्तानाश्रया सामग्री । नापि धूमकक्षां बुद्धिः ।
अतः सहकारिणोऽतिव्यवधानवद्वैकल्येऽपि किं न कुतश्चित् विशेषात्
संभाव्यते ? जातिकृतोऽसौ विभागः, न चित्तसन्तानाश्रयादिति चेत्—न, जातिरपि
हि विचित्रकर्माधिपत्यादेव विचित्रस्वरूपोपसंहारस्वभावा, कर्म च न चित्तादन्यदिति
न चित्ताश्रयत्वपरिहारः । अथेन्द्रियस्य प्राप्यकारितया सर्वैव विज्ञानजननसामग्री
साधारणदेशेत्युच्यते । तथापि कस्मात् पुनस्तावद् दूरदेशस्थितिमति क्वचिल्लोचन
रुढांशश्लेषः क्वचिदर्वागेव विश्राम इति किमत्र वक्तव्यं कर्माधिपत्यादन्यत्र ? तस्मात्
तदाश्रयस्य चित्तसन्तानस्य चित्रैव शक्तिः ।
न हि बहिरपि शक्यमेवम् । अन्यथा सदृशप्रदेशस्थायिनोः प्रदीपयोरल्पकस्य
कस्यचिद् दूरसारिणी किरणसंहतिरितरस्य पुनरर्वाचीनचारिणी स्यात् । अथ मन्त्र
प्रभावादेवमपि स्यात्, सरीसृपदृशा च मान्द्यमादधातीति चेत् ? स तर्हि चित्त
सन्ततेरेव प्रभावः । मन्त्रेऽपि पुरुषमाहात्म्यकृत एव । यथा वार्तिके निर्णीतम्,
अपौरुषेयत्वेऽपि मन्त्राणां न पुरुषनिरपेक्षाणां 61b शक्तिः । ततश्च पुरुष एव
मन्त्राद्युपायेन बाह्यवस्तुशक्तिव्यवस्थां दुस्थयतीति आयातमिति प्रस्तुते किमसंभावनम् ?
यथा च लोचनापेक्षः पदार्थस्यालम्बनभावो दृष्ट इति तन्नियत इष्टः, तथालोकापेक्षोऽपि
दृष्ट इति न संतमसे पश्येयुरुलूकादयः । तथा दृष्टत्वान्न दोष इति चेत् ? तथा
दृष्टत्वादेव हतोऽसि । तथा हि नेत्रालोकयोः समानेऽप्यपेक्षासाधनन्याये चित्तस्या
चिन्त्यशक्तितया अन्यतरोल्लङ्घनदर्शनमन्यदपि शङ्कया कलङ्कयति । न त्वदर्शने शक्य
मेवम् । अथ तादृशि ज्ञानत्वसामान्यवन्त्यपि कार्याणीतरजातिभेदभाञ्जीति नानपेक्ष्य
साधनसामग्रीभेदमुदियुरित्युच्यते ।
केन पुनः प्रकृतज्ञानस्याप्यलौकिकस्य पृथग्जनज्ञानेन सहैकजातितायां प्र
तारितोऽसि ? असत्त्वादेव तर्हि तस्य न जातिभेद इति चेत् ? असत्त्वमिति जातिभेदा
भावादेवेन्द्रियापेक्षया नियमसंभवादितीतरेतराश्रयः । तस्मात् साधारणकर्मनिर्जा
तानामस्मदादीनामनुभवभेदं प्रतीन्द्रियापेक्षत्वमालम्बनत्वस्य व्यापकमपि न स्व
निवृत्त्या अनुभवमात्रं प्रति निवर्तकं भवितुमर्हति, विशेषोद्देशेनैव व्याप्तिसिद्धेः ।
अथानुभवमात्रमेकीकृत्य व्याप्तिरिष्यते ? तदा विपर्ययाधकाभावात् व्याप्तिरेव न
335
सिध्यति हेतुफलनियमाश्रयस्तु ध्वस्तो धूमादिसाधारण्यानुपपत्तेर्विचित्रकर्माभिसं
स्कारादचिन्त्यशक्तिस्वान्तसन्तानसंभाविनोऽनुभवमात्रस्य । विशेषाश्रये च न सर्वोप
संहारवती व्याप्तिरिति स एव दोषो विशेषवत्त्वं नाम ।
यदप्ययमाह2519, भावनायाश्चाभूतार्थाया अर्थानपेक्षाया एव विशदज्ञानजनन
सामर्थ्यमुपलब्धं कामातुरादिवर्तिन्या इति भूतार्थापि तन्निरपेक्षैव समर्थेति नार्थस्य
आलम्बनप्रत्थयत्वं शक्यावगममिति । तत्रापि केयमर्थनिरपेक्षता ? किमर्थाविषयत्वं
साक्षादर्थाप्रतिभासो वा, यद् वा अर्थाहेतुत्वमथार्थव्यभिचार इति पक्षाः । प्रथमपक्षे
भूतार्थत्वमविषयत्वं चेति व्याहतम्, तत्प्र भवानुमानस्येव तस्याप्यध्यवसायापेक्षया
तद्विषयत्वात् । प्रतिभासापेक्षया तु मा भूत् तद्विषयत्वं तस्यास्तज्जनितज्ञानस्यैव तदिष्टे
रिति न द्वितीयोऽपि पक्षः । तृतीयोऽसंभवी, स्वप्रभवानुमानद्वारेण तस्यापि भूतार्थ
कार्यत्वात् । अतएव व्यभिचारोऽपि सिद्ध इति न चतुर्थः । अतस्तज्जविशदज्ञानस्य
संवादनियमादर्थस्य कथमालम्बनत्वमशक्यावगमम् ? तस्मात् प्राचीनरीत्यैव चोद्यं
चारु, परिहारश्चोक्त एव ।
यच्चानेन 2520पुरस्तात्तना एवास्य विषयक्षणा ग्राह्या युज्यन्ते न पूर्वतरा इत्यादिना
भूतानागतबोधिनिषेधाय प्रयत्तं, तत् प्रागेव प्रत्यादिष्टम् । प्रकृतसर्वज्ञपक्षे तु यावन्तो
ज्ञानमुपजनयन्तः स्वज्ञानगोचरतामनुभवन्ति 62a तावन्तः क्षणिकदुःखानात्मा
कारेणैवेत्येतावतैव साध्यसिद्धिः । प्रतीतातीतेषु स्मरणं भाविनि संभावनेवेति ।
यद्यतीते स्मरणमेव, तत् कथं समुदयाकाराणां स्फुटीभाव इति चेत् ? पञ्चस्कन्धा
एवोत्तरापेक्षया समुदयः । तत्रायमेव समुदयाकारस्फुटी भावो यदभिमुखीभूतेषु परा
पेक्षया झगिति तदनुरूपविकल्पानुष्ठानादिप्रसवहेतुः स्फुरणरीतिः काचित्, यया पृथग्
जनाद्विभागभागी भवति पूर्ववत् । अतीतेषु च तथैव पटुतरस्मरणोदयः । परानपेक्ष
स्वरूपमात्रेण तु क्षणिकाद्याकारैर्दुःखसत्यप्रतीतिः । ननु विकल्पा नामसहसंभवस्वभाव
त्वाद् यदा दुःखाकाराणामवसायः, तदा न समुदयाकाराणाम्, पश्चाच्च निर्विषयः
अवसाय इति चेत् ? सत्यमेतदेकैकसत्यस्यापि नाकारचतुष्टयविकल्पनमेककालम् ।
न च काचिदेवं क्षतिः । ग्रहणरीतिविशेष एव हि स्फुटीभूतसकलाकारः साक्षात्कारणम् ।
यतो बीजविकल्पावकीर्णाभिमतविकल्पक्रमाविर्भावः । यथा हि नीलचलविकचादि
विशेषणमुत्पलं पश्यतो जनस्य न विकल्पक्रमेण तद्विषयसकलाकारसाक्षात्क्रिया
336
व्याघातः, तथा प्रस्तुतेऽप्युन्नेयः । अपरस्पराश्च क्षणास्तवैवापरापरैरनुभवैः साक्षा
त् यन्ते । विकल्पाश्च यथाभिमतं प्रवर्तन्ते गृहीतानुसन्धानरूपाः । अनुभवेनैव च
सार्वज्ञस्थितिरिति वेदितव्यम् । एवं निरोधधर्ममार्गसत्ययोरपि स्वसंवेदनेन वेदने
सकलमूह्यम् ॥
यच्च सर्ववस्तुनो मिथः कथञ्चित् साक्षात् पारम्पर्येण च संबन्धद्वारकं कतिपय
दर्शने सर्वदर्शनस्य दूषणं तदनभ्युपगमेनैव गतम् । संबन्धद्वारकस्तु विशेषणतया
समस्तवस्तुविषयः सङ्कल्पो यदि तदवस्थायां जन्मपरम्परास्मरणसंभवे भवेत्, न
दोषमुत्पश्यामः । यथाभ्यासवतो हुताशादिदर्शने झगित्येव एधस्य कार्यं हेतुश्च
पावकस्यायमिति विकल्पः, तथा विकल्पगृहीतानां भावनाप्रकर्षे वैशद्यमप्यस्तु । न तु
संबन्धमात्रेणैकदर्शनादन्यदर्शनं सङ्गिरामहे । मा भूद् वा वैशद्यमपि सर्वविषय
विकल्पमात्रेणैव संवादिना सार्वज्ञ्यकार्यपर्याप्तेस्तदवस्थस्य । अथवा 2521स्वालम्बन
प्रत्ययमात्रगोचरमेवाविकल्पकं समस्तवस्तुविशिष्टालम्बनाध्यवसायहेतुः । तेनावसाया
नुगतव्यापारमविकल्पमपि समस्तवस्तुविषयं भवति । यदाह,
एतत्त्वाशङ्क्य यदाह कतिपयवस्त्ववलम्बनस्यानुभवस्य कुतस्त्य एष महिमा
यतः समस्तवस्त्ववसायः ? रागाद्यावरणविगमादिति चेत् ? तर्हि यथावद् वस्तूनि
62b पश्येत्, न तु पुनरस्मादशेषवस्तुव्यवसायनिर्माणकौशलमस्य युज्यते । तत्त्वा
वरकता हि सुलभा मलानां न पुनर्विजल्पनिर्माणप्रतिबन्धतेति ।
अत्र पर्यनुयोगः, किं तावद् वस्तुनि दृश्यमाने विकल्पप्रतिबन्ध एव न दृष्ट उत
क्लेशकृतो वेति ? तच्च द्वयं नास्ति । न ह्यनुभववत् सर्वाकारकल्पनं क्वचित् । न च
तद्विकल्पवैकल्यं क्लेशानन्तरेण । यदा हि प्रिये वस्तुनि दृष्टे दोषवत्यपि दोषा
विकल्पनं, तदा व्यक्तं रागो हेतुः । यदा पुनरप्रिये गुणवत्यपि गुणाविकल्पनं,
तदा द्वेषः । अनभ्यासे तु सर्वसद्रूपाविकल्पनं मोहकृतमेव । न च कम्बलादिवदा
वरणम्, किं तु सन्तानवैगुण्याधानेन । ततो यथा यथा मोहादिपराजयः तथा तथा
यत्नेन वैगुण्यव्यावृत्त्या तावत्सु आकारेषु यदा धियो व्यवसायभाजः पर्यन्ते सर्वा
कारेषु सर्ववस्तुषु यदि स्युर्न कश्चिद्विरोधः । बुद्धिपाटवपरम्परया दृष्टेषु स्मृतेष्वपि
337
स्मरणसंभवादीक्षमाणेषु च गाढतरस्मरणसंस्काराधानादनाद्यनन्तत्वाज्जन्मनः, एकप्र
कारनिश्चयस्य च तज्जातीयाशेषनिश्चयस्वभावत्वान्न सर्वविषयसङ्कल्पानुदयकृतो दोषः ।
यच्चेदमूचे, 2523अप्रमाणं च तन्नितान्तविशदाभत्वे सति भावनाजनितत्वात् ।
यन्नितान्तविशदाभत्वे सति भावनाजं विज्ञानं तदप्रमाणम्, यथा अनुमितभावित
विषयविशदं ज्ञानमिति । तत्र वह्नेरनुमाय भावनैव नास्तीति दर्शितत्वात् दृष्टान्ता
भावः ।
यच्चानेन2524 काव्यायितम्, अस्ति चेह शिशिरभरसंभृतजडिममन्थरतरकाय
काण्डस्यानुमितवह्निभावनाभियोग इति । तत्र यदि जाड्यातुरतया स्वयं चित्तावेशाद्
भावनोपनतिः, तदा क्वानुमानवार्ता ? अनुमानं हि प्रवृत्तिपाटवभृता प्रार्थ्यते । तद
वस्थस्य तथा अशक्तौ च किं भावनया ? स्फुटीभाव एव वा पुरस्तादस्तु क्वानुमानाव
काशः ? न हि कामुको यावन्न कामिनीमनुमिमीते, तावन्न भावनायामभियुज्यत
इत्यस्ति संभवः । तस्मात् जाड्यातुरस्य भावनाजनितवैशद्यमग्निज्ञानमात्रमस्तु
दृष्टान्तः । तदपि कामिनीदृष्टान्तेन स्वकाव्यालंकृतेन गतम् । न चैकस्य भावनाभुवो
ज्ञानस्य विसंवादादप्रामाण्येऽप्रामाण्यमन्यस्य संवादिनोऽपीति न्यायः, इन्द्रियोदय
स्यापि सर्वस्य केशादिविप्लववदप्रामाण्यप्रसङ्गात् ।
यच्च भावनाप्रकर्षलक्षणस्य कारणस्य साम्येन फलयोरपि दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः
साम्यनियमाय प्रपञ्चितम्, तत्रापि किं न चक्षुरेव द्विचन्द्रैकचन्द्रदर्शनयोः समानं
कारणमुत्पश्यसि ? तिमिरोपघातानुपघातकृतो विशेषश्चक्षुषोरिति चेत् ? भावनयोरपि
भूताभूतविषयत्वेन किं न भेदः ? चक्षुषि तिमिरकृतो विकार एव कश्चिद् भेदकः,
भावनाया तद्वैशद्ये वा कश्चित् स्वरूपभेदोऽभेदेऽपि विषयस्येति चेत्—न, संवादेतर
कारणत्वेन शक्ति63a भेदस्यैव बलीयसः संभवे किमपरेण ? सविषेतरयोरिव
अन्नयो रूपरसदृष्टीनामभेदेन हेतुहेत्वाभासभाविन्योरिव वा साध्यबुद्ध्योस्तत्कृतप्र
वृत्त्योश्च किं च लोचनेऽपि न विकार इत्येव दोषः अञ्जनजनितेऽपि विकारी दोष
व्यवस्थाप्रसङ्गात् । किं तु भ्रान्तिहेतुतयेति शक्तिकृत एव तत्रापि भेदः । तदेवं भावना
प्रकर्षेण स्फुटाभत्वमेव साध्यते न प्रामाण्यम्, यतो दृष्टान्तासिद्ध्यादिदोषावकाशः ।
प्रामाण्यं तु भूतार्थत्वेन संवादात् प्रत्यक्षत्वं च कल्पनापोढाभ्रान्तत्वेनेति तावतैवास्या
शेषोऽप्यविद्यादुष्टनयः प्रतिहतो वेदितव्यः ॥
न्यायप्रकीर्णककारस्याप्यभूतविषयतोपलम्भस्तावत् क्षणभङ्गादिसाधनादेव प्रति
व्यूढः । यच्चानुमानस्य विकल्पतां प्रस्तुत्याह, 2525तत्र यावद्विकल्पैरुपदर्शितं तत् सर्वमसत्,
शब्दसंसृष्टत्वात् । तस्मिश्च भाव्यमाने असत्ये तावकस्य विकल्पस्य भावनयोपहिते
विशदभावे शब्दसंसृष्टग्राह्यत्वनिमित्तं विकल्पकत्वं व्यावर्तते । तद्व्यावृत्तौ च ग्राह्य
सर्वशब्दसंसृष्टं निवर्तते । अतो निर्विकल्पकमपि योगिज्ञानं निर्विषयं प्रसक्तमिति ।
तत्र किमिदं निर्विषयत्वं नाम ? ग्राह्याकारभ्रंशादनाकारता वा, यद् वान्या
कारता, अथ तदाकारत्वेऽपि तद्वस्तुरूपासंसर्गितेति ? प्रथमपक्षस्तावदसंभवी, ज्ञानस्य
निराकारत्वानुपपत्तेः, कामिन्यादौ भावनया तदाकारस्यैव वैशद्यदर्शनात् । अतएव न
द्वितीयोऽपि पक्षः । यदयमेवाह शोकातुरस्यापि निरुद्धेन्द्रियव्यापारस्य तनयभावनया
पित्रादिप्रतिभासप्रसङ्गादिति । केवलं न चास्मिन् संसृष्टे भाव्यमाने स्फुटमन्यद्रूपं
भवतीति प्रस्तुत्याकुलः प्रलाप एषः । अनेन हि भावनया सर्वथा स्फुटीभाव एव
निषिद्धः, विकल्पमन्तरेण भावनानुपपत्तेः । विकल्पस्य च शब्दसंसर्गमन्तरेणेति क्व
स्फ्टीभावः ? तनयभावनायां च पित्रादिप्रतिभासप्रसङ्गवादिना तनयप्रतिभासोऽनु
ज्ञात एव । अन्यथा तनयाभावनयापि तनयप्रतिभासप्रसङ्गादित्यभिदधीत । न
चानिष्टिमात्रं दृष्टापलापाय प्रभवति ।
तथा च कणिकाकार एव कामिन्याकारवैशद्यं कामुकस्य वचनचेष्टाविशेष
काव्यरचनया2526 द्रढयति स्म । स्वयं चायं भावनयोपहिते विशदभावे इत्यादिवचनं
केनाकारेण चरितार्थीकुर्यात् ? तस्मादन्यभावनया नान्यस्फुटीभाव इत्यध्यवसेया
पेक्षया अन्यत्वव्यवस्थापनं साधु । न विकल्परूपस्य गोचराभिमतस्य च परस्परम्,
तयोरेकताध्यासात् । स्पष्टीभावोऽपि हि बहिरभिमतस्य पर्यन्ते विकल्पोपादेयक्षण
स्यैव स्फुटस्योदयः । तावतैव स विषयस्तेन साक्षात्कृत इति व्यवहारः । केवलं सति
वस्तुनि तदाकारज्ञानं संवादि, विसंवादि त्वसतीति चिन्तितप्रायम् ।
63b अत एव तृतीयोऽपि विकल्पः प्रत्युक्तः । संवादसाक्षात्क्रियाभ्यामन्यस्य
ज्ञानेन वस्तुरूपसंस्पर्शस्य निर्वक्तुमशक्तेः । अपि च तनयभावनायामित्यत्र कस्तनय
भावनार्थः ? तनयस्य पुनः पुनश्चेतसि निवेशनमिति चेत् ? चेतसि निवेशनार्थोऽपि
तदाकारविकल्पनमेव । एवं तर्हि यदयं प्रलपति क्षणिकत्वे भाव्ये समारोपिते वास्तवं
339
क्षणिकत्वमेव योगिज्ञानप्रतिभासीति चेत्—न, सत्त्वासत्त्वयोरेकत्वाभावात्मके हि
भेदे सत्यसत्यभावनेऽपि यदि सत्यप्रतिभासः, स तर्हि सत्यतनयाभ्यासेऽपि शब्द
साम्यादभेदिनस्तनयसंज्ञकस्य कस्यचिदपरस्य स्वरूपप्रतिभासप्रसङ्गः । तस्मादभूत
विषयादभ्यासान्निर्विकल्पकमपि संवादान्न प्रमाणमिति, तदपि ध्वस्तम्, समारोपित
भावनाया एवाभावात् ।
यथा हि, तनयस्तनय इति विकल्पाभ्यासस्तथा यदि समारोपितं क्षणिकत्वं
समारोपितं क्षणिकत्वमिति विकल्पः, तदा समारोपितक्षणिकभावना भवेत्, न चैवम् ।
किं तु क्षणिकाः संस्कारा इति । ततः सत्थतनयवद् वास्तवमेव क्षणिकत्वं भाव्यते ।
सत्यतनयभावनाया वा अन्य आकारो वक्तव्यः । क्षणिकविकल्पेन क्षणिकस्वलक्षणास्पर्शात्
कथं तद्विकल्पो भावना वेति तनयविकल्पेऽपि समानम् । अध्यवसेयापेक्षया तद्विकल्पत्व
व्यवस्था च समानैव । न हि तनयविकल्पेऽप्यारोपिताद् अन्यस्य प्रतिभासः । तदयं
तनयभावनायामारोपितशब्दसंसृष्टप्रतिभासेऽपि सत्यतनयस्फुटीभावमिच्छन् प्रस्तुतं
प्रतिक्षिपतीति किमन्यन्मोहमहाग्रहग्रासीभावात् ।
एतच्च विकल्पस्फुरदारोपितापेक्षया बाह्यत्वमात्रेण सत्यभावनासाम्यमुक्तम् ।
बाह्यापेक्षया तु शोकातुरस्य तनयभावनमभूतभावनैव । अत एव तदभूतं पुरः स्फुरत्
तनयाकारं तदा तादृक्तनयाभावादप्रमाणम् । क्षणिकभावना तु सदा तत्प्रकृतित्वाद्
धर्माणां भूतविषयैवेति, तज्जनितवैशद्यमविसंवादात् प्रमाणम् । अथ विकल्पस्यावस्तु
विषयतया तनये तनयभावनेऽपि भिन्नमेव वैशद्यमापद्यते नास्मन्मत इति हृदिस्थम् ।
तदपि हृदय एव जीर्यतु । योगिनिर्णयो हि प्रारब्ध एषः, तस्य चोभयथापि न
क्षतिः । अपोहस्यापि प्रमाणेन परिशुद्धावध्यवसेयस्यैव वैशद्यं दृष्टमिति किमत्र क्रिय
ताम् ? अनुमाने वस्तुनिर्भासाभावात् कथं तदपेक्षया प्रमाणपरिशुद्धिरिति चेत् ?
प्रस्तावान्तरमेतत् ।
यच्चेदम्2527, अपि च भाव्यस्य वस्तुनः पुनः पुनश्चेतसि निवेशनमभ्यासः । स च
ब्रह्मचर्येण तपसा सादरदीर्घकालनिरन्तरमासेवितो दृढभूमिरस्फुटाकारस्य विकल्पस्य
स्फुटाभत्वजनन इष्टः । स च क्षणिकनैरात्म्यवादिना द्रढयितुमशक्यः । तथा हि,
भाव्यग्राही 64a यादृशो विकल्प उत्पन्नस्तादृश एव निरन्वयं निरुध्यते । तस्मिंश्च
निरुद्धे पुनरुत्पद्यमानः प्रत्ययस्तादृश एवापूर्व उत्पद्यते । तदनेन पर्यायेण कल्पसहस्रे
340
अप्यपूर्वोत्पत्तेरविशेषान्न तज्जन्यः संस्कारोऽभ्यास उत्पद्यते । एतेन विशिष्टविज्ञानो
त्पादोऽभ्यासो व्याख्यातः । निरन्वयनिरुद्धं हि पूर्वविज्ञानं कथमुत्तरोत्तरावस्थान्तरं
विशिष्टं जनयेत् ? सर्वथा क्रमभाविभिः प्रत्ययैरवस्थितमेव रूपं शक्यं संस्कर्तुमिति ।
तदेतदसंगतम् । 2528न हि यादृश एव भाव्यग्राही प्रत्ययः प्रथमो निरन्वयनिरुद्धः,
तादृश एवापर उत्पद्यत इति नियमनिश्चयकारणं किञ्चिदस्ति चण्डदेवतास्पर्शादन्यत् ।
क्षणिकत्वादिति चेत् ? ननु क्षणिकत्वं स्थायितया विरुध्यते, न विसदृशोत्पादेन । तद्धि
प्राचीनं निरन्वयनिरोधि यथा सदृशं क्षणान्तरमारभते, तथा यदि सामग्रीभेदलेशतो
विशेषलेशनिवेशिक्षणान्तरमुत्पादयति तदा का क्षतिः ? न हि भवत इव भावस्यापि
क्षणिकतायां प्रद्वेषः । अस्ति चेहापि लेशेन सामग्रीभेदः । तथा हि क्षणिकाः सर्वसंस्कारा
इत्यनुवादमात्रापेक्षया संसारदुःखक्षयार्थितया भावनायामभिप्रयुज्यमानस्य विशिष्ट एव
संकल्पः, सोऽपि विशिष्टमणुमात्रयातिरिक्तं जनयति यावत्तरतमादिक्रमेणान्तिमात्
फललाभः, बीजादिवत् । यदि तु व्यासङ्गादयो मध्यमध्यासीरन् मन्दतादितारतम्यमेव
स्यात् । यद् भाष्यम्,
इति । निरन्वयविनाशे तर्हि प्राचीनविशेषासंक्रमणाद् द्वितीयस्य कुतो विशेषलाभः ? एवं
तर्हि सामग्र्यन्तरेऽपि तादृशा विशेषेण भवितव्यम्, अस्य तत्रासंक्रमणात् । तस्मादसन्नपि
स विशेषः कारणबलादुदपादि यथा, तथायमपि । समानस्तर्हि तेनायमिति चेत्—न,
हेतुविशेषात् फलविशेषस्य दुर्निवारत्वात् ।
तथा हि प्रथमो विशेषस्तादृग्विशेषविनाकृतादुत्पन्नः । अयं तु तादृशविशेष
सचिवादिति कथं समानः स्यात् ? अन्वयस्तु विचारासह एव । यो हि हेतुतः संक्रान्तो
भागस्तत्र नापरस्य हेतोर्व्यापारः, य एव व्यापारः स पूर्वमसन्नेव । एवं यदङ्गस्य
निरोधो न तस्य स्थितिः, स्थितिमतश्च न निरोधः । तत्कथं सान्वये निरोधजन्मनी ?
तेन सहवृत्तेरिति चेत् ? आकाशेनापि सान्वयत्वकल्पनाप्रसङ्गात् । उभयकालानुवृत्ति
मात्रजन्यस्य सहार्थस्याभावात् । तच्च कलसकपालयोर्निधनसंभवकालेऽन्तरालस्य न
341
वार्यते । शेषं तु प्रक्रियामात्रघोषणं प्रमाणपरिपन्थीति किं तेन ? हरिपदवदवस्थिते
त्वात्मन्युत्कर्षापकर्षायोग इति बहुशश्चर्वितमास्तां तावत् ।
यच्चाह, 2529किं च चित्तमेकाग्रमवस्थापयितुं विक्षेपत्यागार्थमभ्यासोऽनुष्ठीयते,
न च 64b क्षणिकवादिनां विक्षिप्तं चित्तमस्ति, प्रत्यर्थ नियततया सर्वस्यैकाग्र
त्वादिति । तदप्यसंबद्धम् । अनुभवसिद्धं हि चेतसः कस्यचित् तत्त्वसंमुखीकरणम्,
कस्यचिद् विपर्ययः, कार्यादिमात्रपरामर्शोऽपरस्येति । 2530तत्र नैरात्म्यादितत्त्वपराङ्मुखं
सर्वमेव चित्तं विक्षिप्तमुच्यते । उक्तक्रमेण तु तत्त्वेकनिष्ठं समाहितमित्येतावता किं न
पर्याप्तम् ? यदवश्यमेकस्यैव विचित्रगोचरचारित्वमन्वेषितव्यम् । अथ च तत्त्व
साक्षात्क्रियाकालात् प्रागहमित्येकाकारावग्रहसंभवाद् व्यावहारिकं तदप्यस्ति, यतो
ममैव दोषक्षयो भावीति मार्गाभ्यासप्रवृत्तिरव्याहृता भवति । प्राप्यसंकल्पो हि सर्वत्र
प्रवर्तकः । स चेदस्ति वस्तुतथाभावव्यतिरेकेऽपि कः प्रवृत्तिं निवर्तयति ? येन हि
तर्हि तथानुमानेन निश्चितं क्षणिकतादि तस्य प्रवृत्तिरिति चेत् ? निश्चयस्य सात्मीभावा
भावादनाद्यविद्यावासनावशीकृतेन चेतसा निश्चयानुचितस्यैव व्यवहारस्य प्रवर्तनात् ।
अतएव दर्शनमार्गेऽपि लब्धे भावनामार्गापेक्षणमुक्तं वार्तिकेऽन्वेषणीयम् । तस्मात्
तत्फललाभादर्वागभ्यासोऽविद्ययेव संपाद्यते । अभ्यासाच्च सिद्धः सर्वज्ञ इति ॥
2531न्यायभूषणस्य च योगाचारपक्षापेक्षया दूषणमप्रस्तुतम्, बहिरर्थमभ्युपगम्यैव
साधनप्रक्रमात् । तत्रापि सर्वसर्वज्ञपक्षोपक्षिप्तो बाधस्तदनभ्युपगमादेव निरस्तः ।
न चासौ बाध एव, संशयमात्रसाधनत्वात् । तथा हि, यत्तावदतीतानागतविषयत्व
निषेधार्थमुक्तम्, न ह्यसतः कश्चिदाकारोऽस्तीति, सत्यमिदानीमेवमेतत् । ततस्तज्जन्य
ज्ञानेनाग्रहणमपि सत्यम् । सत्यस्वप्नादिवदन्यथापि तु संभावना न शक्यनिषेधेति
दर्शितम् । न च यथेदानीं न कश्चिदाकारस्तथा कालान्तरेऽपि भूतभाविनोः । तथा
सति भूतभावित्वमपि न स्यात्, करिकेसरवत् । अभ्रमाविसंवादौ च प्रागेव
चिन्तितौ ॥
यत्पुनराह, 2532न चाविसंवादित्वमपि त्वन्मते युक्तम्, यतः प्राप्यार्थदर्शकत्वं वा
प्रवृत्तिविषयोपदर्शकत्वं वावभातार्थक्रियानिष्पत्तिर्वा भवतामविसंवादित्वमभिप्रेतम् ।
न चैतदतीताद्यर्थज्ञानस्य संभवति, वर्तमानार्थज्ञानस्यापि क्षणिकत्वपक्षे नोपपद्यत
342
एवेति । तदपीर्ष्यापारवश्यमात्रम्, उपपत्तिविधुरत्वाद् । यदि तावद् भाविभूतयोः
कालव्यवधानेन तथोच्यते, तदा देशव्यवधानेऽपि एष प्रसङ्ग इति प्रवृत्तियोग्यदेशेऽपि
प्रदर्शकमप्रमाणं स्यात् । तदस्ति तावदिति चेत् ? अन्यदपि, भावि भूतं वा तत्काले
नास्तीति चेत् ? तद्देशे वर्तमानमपि नास्तीति समानम् । अर्थक्रियापि यथा तद्देश
सन्निधौ तथा तत्कालसन्निधाविति न कश्चिद् विशेषः । वर्तमानस्य क्षणिकत्वेऽपि
एकत्वारोपसामर्थ्यान्न व्यावहारिकं प्रति प्रमाणतायाः क्षतिः, तदभिप्रायात् संवादस्य
व्यवस्थितत्वादिति ॥
यच्च कौमारिलैः 65a सर्वसर्वविदि कारणानुपलब्धिमुपक्रम्य तस्य कारणम्
इन्द्रियज्ञानं वा मानसं वा भावनाबलजं वा, भावनाबलजमपि चाक्षुषं मानसं वेति
विकल्प्य दूषणमारब्धम्, तत् संभावनादौर्बल्याविष्करणमात्रं नाभावनिश्चयफलम्,
यथेन्द्रियापेक्षालम्बनत्वचिन्तायां चर्चितम् । न च कारणानुपलब्धेरनिश्चयः फलम्,
तत एव धर्माधर्मविषयेऽपि भावनाबलजस्य बलमपलपितुमशक्यम् । ततः काशिका
कारस्यापि 2533योगिनां धर्माधर्मयोरपरोक्षप्रतिभासं ज्ञानं नास्ति, इन्द्रियसन्निकर्षा
भावादस्मदादिवदित्यनुमानमनैकान्तिकम्, विपक्षव्यावृत्तेरेकान्तेन प्रतिपत्तुमशक्य
त्वात् । किं च धर्माधर्मज्ञानमिति कर्मफलसंबन्धमात्रपरिज्ञानमेतत् । तच्च जाति
स्मरत्वसंभवे दुर्निवारम् । ततः परिज्ञानसंभवात् भावनापरिनिष्पत्तौ इदं सुवर्णाद्येवं
प्रयुज्यमानमेतत्साधनमिति झगिति विकल्पोत्पादनपटीयः प्रत्यक्षमुदयमासादयेदिति
किमनुपपन्नम् ? केवलं जातिस्मृतौ प्रतिपत्तव्यम् । तत्र चादर्शनमात्रमप्रमाणमिति न
सर्वथा निषेधाभिधानं साधु । यथा हि सन्निपातादिभिरभ्यस्तविस्मरणसंभवेऽपि
स्मरणमपि केषाञ्चिद् दृष्टम्, तथा गर्भावासपीडयापि कस्यचित् प्रज्ञातैक्ष्ण्यात्
पुण्योदयात् पीडामान्द्याच्च समनन्तरजातिस्मरणमपि भवत् सर्वथा निषेद्धुमशक्यम्
अचार्वाकेण ।
संभवे चास्यानेकजन्मान्तरगोचरीकरणस्यापि संभवात् क्रमेण सर्वविषय
संकल्पसंभवाविरोधाद् विषयानवगमकृतो भावनानुदयदोषः परिहृतः, आगमाच्च
लोकसन्निवेशं यथावत् परिगृह्य भावनासंभवात् । यद्यपि नागमः प्रमाणम्, तथापि
गम्भीरप्रमाणान्तरसंवादसंदर्शिनः श्रद्धावतः किं न संभवेत् ? तत्प्रमेयस्यावैतथ्ये च
सिद्धं साध्यम् । समुदायविकल्पाभ्यामेवावयवस्यापि स्फुटीभावो दृष्ट एव । क्रमेण
सूक्ष्माद्यभिव्यक्तिश्चेति ।
एतेन तदपि निरस्तं यदभ्यस्तैकशास्त्रस्यान्यत्राशक्तिरुभया वा बहु बहुधाप्रति
रूपते परमपुरुषार्था पदादिभिः2534 । न ह्यत्र विमतिः । इदं पुनरस्ति, प्रथमशास्त्राभ्यासे
प्रयासो यावान् न तावान् विजातीयाभिधेयेऽप्यन्यत्र । एवं पाटवप्रकर्षपरम्परायाम्
अश्रुतेऽपि कस्यचित् तथा प्रकर्षो यथा नान्यस्य श्रुतेऽपि । ततो जन्मान्तरस्मृतिसंभवे
भूयोऽभ्यासादनभ्यस्तेष्वपि वस्तुरूपेषूहापोहसंभवान्न निःक्लेशावस्थः परार्थसमर्थतया
तावतैव स्थास्यति । यद् वा सर्वसंकल्पसंभवाद् भावनाभियुक्ता व्यक्तीकरिष्यन्ति
सर्व स्वेच्छातो योगिनः । अत एव सर्वावगतिपक्षे भावनानर्थक्योद्भावनमप्यनर्थकम्,
निष्पन्नावश्यकार्य65b चतुरार्यसत्यभावनस्य सर्वविषयानुमानसंभवे स्वेच्छायाः
प्रतिपादनात् ।
अथ सर्ववस्तुसाक्षात्कारेऽन्यदेव सुखं परार्थसाधनं वेति पश्येन्न भावनया
परिखेदः कश्चित्तदवस्थस्य सुकरश्च सर्वस्फुटीभावः संभवतीति महोदधिनापि नाधिकं
किञ्चिदुक्तम् । उक्तं च तावतैव प्रत्युक्तम् । तस्माद् यथा यथा चिन्त्यते संशयमात्र
फलः सर्वविदि दूषणोपन्यासो नैकान्तेन बाधे विकल्पः । प्रकृतसर्वज्ञस्य तु साधन
मेकान्तेनैव । तत्रापि न देशकालपुरुषनियम इति चेत्—न, तदपेक्षायां साधनस्य
अप्रयुक्तत्वात् । सर्वथापवादिनं प्रति हि साधनमेतत् । तच्च देशाद्यनियमेऽपि कृतार्थम् ।
तथा चैवंविधमुद्भेदितमस्माभिः सर्वज्ञसिद्धाविति ॥
- प्र. वा. २. २८६ ↩
- ↩
- ↩
-
तुल० रत्न० निब० पृः १९↩
-
त. स. ३६२८ ?↩
-
वाचस्पतिर्न्यायकणिकायाम्, पृः १४६; तुल० रत्न० निब० पृः १०.↩
-
न्या० क० पृः १४९;↩
तुल० रत्न० निब० पृः १०-११
-
न्या० क० पृः १५०; तुल० रत्न० निब० पृः ११↩
- प्र. वा. २. १०७ ↩
-
न्या० क०, पृः १५२; तुल० रत्न० निव० पृः १२.↩
-
न्या० क० पृः १५२; तुल० रत्न० निब० पृः १३↩
-
तुल० रत्न० निब० पृः १३↩
-
न्या० क० पृः १४८; तुल० रत्न निब० पृः ९-१०↩
-
तुल० रत्न० निब० पृः १३-४,↩
-
तुल० रत्न० निब० पृः १९.↩
-
तुल० रत्न० निब पृः १४.↩
-
तुल० सैव, पृः १९,↩
-
तुल० सैव०, पृः १९,↩
-
तुल०↩
सैवु, पृः १४
-
श्लो० वा० काशिका, प्रथमसंपुटे पृः २१८↩
-
वाक्येऽत्र पाठाशुद्धिः ।↩


text:
सूत्रच्छेद:
उच्चैः - अव्ययम् , उदात्तः - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
उच्चै: अच् उदात्त:
सूत्रार्थ:
उच्चारणस्थानस्य यः ऊर्ध्वभागः, तस्मात् यः स्वरः निष्पद्यते सः "उदात्त"संज्ञकः भवति ।
प्रत्येकस्य स्वरस्य विशिष्टम् उच्चारणस्थानम् अस्ति । यथा - अकारस्य कण्ठः, इकारस्य तालु, आदयः । प्रत्येकस्य उच्चारणस्थानस्य भागद्वयं कृतम् अस्ति । यदि स्वरस्य उच्चारणम् तस्य स्थानस्य केवलम् ऊर्ध्वभागात् भवति, तर्हि सः स्वरः "उदात्तः" अस्ति इति उच्यते । उदात्तस्वरस्य लेखनसमये स्वरस्य अधः उपरि वा किमपि चिह्नम् न प्रस्थाप्यते ।
ज्ञातव्यम् - सर्वेषाम् वर्णानाम् उच्चारणस्थानानि अस्मिन् लेखे
दत्तानि सन्ति ।
One-line meaning in English
A vowel that is pronounced only using the upper-half portion of its उच्चारणस्थान is known as उदात्त.
काशिकावृत्तिः
अचिति वर्तते। उदात्ताऽदिशब्दाः स्वरे वर्णधर्मे लोकवेदयोः प्रसिद्धा एव। ते इह तद्गुणे ऽचि परिभाष्यन्ते। उच्चैरुपलभ्यमानो यो ऽच् स उदात्तसंज्ञो भवति। उच्चैः इति च श्रुतिप्रकर्षो न गृह्यते, उच्चैर् भाषते, उचैः पठति इति। किं तर्हि? स्थानकृतम् उच्चत्वं संज्ञिनो विशेषणम्। ताल्वादिषु हि भागवत्सु स्थानेषु वर्णा निष्पद्यन्ते। तत्र यः समाने स्थाने ऊर्ध्वभगनिष्पन्नो ऽच् स उदात्तसंज्ञो भवति। यस्मिन्नुचार्यमाणे गात्राणामायामो निग्रहो भवति, रूक्षता अस्निग्धता स्वरस्य, संवृतता क्ण्ठविवरस्य। ये। ते। के। उदात्तप्रदेशाःआद्युदात्तश्च 3|1|3
इत्येवम् आदयः।
उदात्तादयो लोकवेदयोः प्रसिद्धाः। तत् किं संज्ञाकरणेनेति यश्चोदयेत् तंप्रत्याह-- `उदात्तादिशब्दाः` इत्यादि। आदिशब्देनानुदात्तस्वरितयोः परिग्रहः।एवकारो भिन्नक्रमो वर्णधर्मे इत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः। लोकवेदयोरुदात्तादयः शब्दा वर्णनां यो धर्मः = गुणस्तत्रैव प्रसिद्धाः, न तु तद्वित्यचि। तस्मादिह व्याकरण उदात्तादयो धर्मा यस्याचस्तद्गुणेऽचि संज्ञाप्यन्ते = परिभाष्यन्ते; अन्यथा प्रदेशेषूदात्तादिशब्दश्रवणाद्वर्णधर्म एव गृह्रेत, न तद्वानजित्यभिप्रायः।उच्चैरिति श्रुतिप्रकर्षेऽस्ति-- श्रुतिप्रकर्षवत्युच्चैर्भाषते उच्चः पठतीति। अस्ति च प्रमाणाधिकरणवाची उच्चैः स्थितो देवदत्त इति, उच्चैर्नाम प्रमाणम्, तस्य तदधिकरणं तदिहोच्चैः शब्देनोच्यते। तदिह द्वितीयस्योच्चैः शब्दस्यार्थो गृह्रते, नेतरस्येति दर्शयितुमाह-- `उच्चैः` इति। उच्चैर्भाषते इत्येवमादौ तु वाक्ये प्रयुक्तस्योच्चैः शब्दस्य योऽर्थः श्रुतिप्रकर्षः स उच्चैरित्यत्र न गृह्रते। यदि गृह्रेत, उपांशुप्रयोग उदात्तादिसंज्ञा न स्यात्; प्रकर्षाभावात्, प्रकर्षस्थितत्वादुदात्तादयो न विशिष्येरन्। य एव हि कञ्चित् प्रत्युच्चैर्भवति, स एव हि कञ्चित्प्रतति नीचैर्भवति। एवञ्च सर्वमुदात्तं स्यात्, अनुदात्ततमोऽपि चेष्यत इत्यभिप्राय।`स्थानकृतम्` इत्यादि। उच्यता नाम प्रमाणविशेषः, तदधिकरणभूतस्थानमुच्चैर्भवति। एवञ्च सर्वनमुदात्तं न स्यात्। अनुदात्तमुच्चैरुच्यत इत्यर्थः।`भागवत्सु` इति। भागा अवयवा येषां तानि भागवन्ति। ते भागास्ताल्वादिषु स्थानेष्वौत्तराधर्येण व्यवस्थिताः। स्थानमुच्चैः शब्देनोच्यते, तत् कुतः संज्ञिन उच्चैस्त्वविशेषणम्? उच्चैस्थाननिष्पन्नत्वात्। तत्र समाने स्थान उच्चैरूध्र्वभागे योनिष्पन्नः स उदात्तसंज्ञो भवति। यदि स्थाने य ऊध्र्वभागनिष्पन्नोऽच् स उदात्तसंज्ञो भवतीत्येतावदुच्यते, एवञ्च स एवानवस्थितदोषः। तथा हि- अल्पशरीरेषु य एव ताल्वादिभाग उच्चैर्भवति, स एव महाशरीरेषु ताल्वादिभागापेक्षया नीचैर्भवति। अतः `समान` इत्येतत् स्थानविशेषणमुक्तम्। एतच्च् लघ्वर्थत्वात् संज्ञाकरणस्यैकाक्षरायां संज्ञायां कर्तव्यायामनेकाक्षरसंज्ञाकरणाल्लभ्यते। ग्रन्थाधिक्यादर्थाधिक्यं भवतीति। ननु च ग्रन्थाधिक्यादत्र कश्चिदाचार्यस्याधिकोऽर्थोऽभिप्रेत इत्येतावन्मात्रं प्रतीयते, समानत्वमित्येषोऽर्थ विशेषः कुतो लभ्यते? अविच्छिन्नादुपदेशपारम्पर्यात्। तत् पुनः समानत्वं वक्त्रभिन्नत्वाद्वेदितव्यम्; न तु ताल्वादिस्थानस्याभिन्नत्वात्; अन्यथा तालव्यमेवापेक्ष्योदात्तः स्यात्, न तु कण्ठादीन्। वक्तुरभेदात् तद्द्वारेण भिन्नानामपि ताल्वादीनां समानत्वेऽपि विज्ञायमान एष दोषो न भवति। किंलक्षणः पुनरसावुच्चभागनिष्पन्नोऽजित्याह-- `यस्मिन्` इत्यादि। `आयामः` इत्यस्य विवरणं `निग्रहः` इति। निग्रहः = स्तब्धता। संवृतकण्ठता = कण्ठविवरस्य संवृतता। अत एव शनैर्निष्क्रामन् वायुर्गलावयवाञ्शोषयति। रूक्षता भवत्यस्निग्धता।`ये ते के` इति। यत्तत्कशब्देभ्यस्त्यदाद्यत्वम्, `अतो गुणे` 6|1|94
पररूपत्वम्,`जसः शी` 7|1|17
, `आद्गुणः` 6|1|84
। अत्र प्रातिपदिकस्वरेण प्रकृतिरूदात्ता। `अनुदात्तौ सुप्पितौ` 3|1|4
इति विभक्तिस्वरः। एकादेशस्तु `एकादेश उदात्तेनोदात्तः` 8|1|5
इति॥
उदातादिशब्दा इत्यादि । सत्यं प्रसिद्धा एव ते, कुत्र प्रसिद्धाः ? धर्ममात्रे स्वरे, न तु तद्वत्यचि । ततस्च ऽउदातादनुदातस्य स्वरितःऽ इति स्वरिताख्यस्य धर्मस्यैव विधिः स्यात्, न च धर्मधर्मिणोः स्थान्यादेशभावः संभवतीति ऽषष्ठी स्थानेयोगाऽ इत्यस्यानुपस्थानात् तदङ्गभूतम् ऽतस्मादित्युतरस्यऽ इत्येतदपि न प्रवर्तेतेति पूर्वस्याप्यचः स्वरितप्रसङ्गः । स्यादेतत्-यथा ऽकृपो रो लःऽ इत्यत्र ऋकारस्य रेफस्य लृकारस्थे लकारेऽपि विहिते कृत्स्नस्य वर्णस्य कृत्स्न एव वर्णो भवति, तद्वदिहापि धर्मिणोरेव स्थान्यादेशभावो भविष्यतीति युक्तं तत्र रेफलकारावृकारलृकारयोरात्मभूतौ न तावन्तरेण तावुच्चारयितुं शक्यौ, इह तूदातादिकमन्तरेणाप्यच उच्चारणं शक्यम्, दृष्ट्ंअ च भाषायामिति धर्ममात्रमेवादेशः स्यात् । नन्वेवं स्थिते स्थान्यपि धर्म एवेति युक्त एव परिभाषाव्यापारः, सत्यम्; वर्णमात्रधर्मोऽयमुदातादिरिति व्यामोहनिवर्तनेनाचामेवायं धर्मो न हलामिति दर्शयितुमिदमारब्धम् । अत एव वर्णधर्मे इति सामान्येनोक्तम् । तद्गुणेऽचीति । स उदातादिर्गुणो यस्य । एतेन वस्तुतोऽज्धर्मत्वमुदातादेर्दर्शितम् । तथा हि, अन्तरेणापि हलमच एष धर्मा दृश्यते-आ ते पितर्मरुतां सुम्नमेरु, यथा आकारस्य, नान्तरेणयं व्यञ्जनस्योच्चारणमपि भवति, कुत एव स्वरः ! यदि च हलामप्येते गुणास्ततो हलामचां च पृथक् स्वरोऽप्युपलभ्येत । यतस्तु खल्वचामेव स्वरमनुविदधति हलस्ततो निश्चीयते-अजुपरागादेषु स्वरप्रतिभासो न स्वत इति । अजुपरगश्च पूर्वपरसंनिधानेऽपि परेणैव भवति, न पूर्वेण । परिभाष्यन्त इति । केचिदाहुः-प्रदेशे लोकप्रसिद्ध्या हलामचां च ग्रहणे प्राप्तेऽचामेव ग्रहणं नियम्यते इति परिभाषेयमिति । अन्ये तु -धर्मिण्यप्रसिद्धत्वात् संज्ञात्वेन परिभाष्यन्ते इति व्याचक्षते । उच्चै रित्यस्याधिकरणप्रधानत्वात् क्रियापेक्षत्वाच्चाधिकरणस्योपलभ्यमान इत्युक्तम् ॥ श्रुतिप्रर्षो न गृह्यत इति । यदि गृह्यते उपांशुप्रयोगे न स्यादित्यव्याप्तिः, श्रुतिप्रकर्षस्य चानवस्थितत्वाद्यदेव कञ्चित्प्रत्युच्चैस्तदेव कञ्चित्प्रति नीचैरिति सर्वमुदातं स्यात्, सर्वं चानुदातमित्यमतिव्याप्तिव्यस्था च स्याद् इति भावः । स्थानकृतमित्यादि । उच्चता नाम प्रमाणविशेष ऊर्ध्वतापर्यातः, तत्र ताल्वादिबसंन्धो वर्णानामन्तरङ्ग इति स्थानसंबन्धिन्युच्चता गृह्यते, तत्कृतमुच्चैस्त्वं संज्ञिनो विशेषणम् । ननु पूर्वमुच्चैरुपलभ्यमान इति ताल्वादिस्थानवृत्तिरुच्चैः-शब्दो दर्शितः, इह तूच्चैःस्थाननिषपन्नत्वाद् अजेवोच्चैरित्युच्यते इति उक्तिविरोधः, न; पूर्वमक्षरार्थ उक्तः, इह तु वस्त्वर्थो व्याख्यातः । ननु चोच्चैः स्थान उपलभ्यमान इत्याश्रितेऽपि प्रांशुपुरुषोच्चारितोऽनुदातोप्युदात एव स्याद्, वामनपुरुषोच्चारित उदातोऽप्यमुदातः स्यात्; तत्रान्योऽन्यमुच्चतानीचतायोगाद्, अत आह-ताल्वादिषु हीति । ताल्वादीनि स्थानानि भागवन्ति, भागाश्चौतराधर्येण व्यवस्थिताः । तत्र यः समान इति । एकपर्यायोऽयं समान शब्दः । तेनायमर्थः-एकस्मिंस्ताल्वादिके स्थाने ऊर्ध्वाधरभगयुक्ते ऊर्ध्वभागेनोच्चार्यमाणोऽजदातसंज्ञो भवति । एवं चोच्चैरित्यस्योर्ध्वभाग इत्यर्थः । सर्वश्चायमर्थो लोकप्रसिद्धेरेव लभ्यते, सूत्रं तु व्यामोहनिवृत्यर्थम् । ऊर्ध्वभागनिष्पतेरप्रत्यक्षत्वात् तन्निश्चये लिङ्गमाह-यस्मिन्निति । आयाम इत्यस्य विवरणं निग्रहः । रूक्षतेत्यस्य विवरणम् अस्निग्धतेति । संवृततेति । अणुता । अत एव वायुः शनैर्निष्क्रामन् गलावयवान् शोषयतीति स्वरस्य रूक्षता भवति । ये ते के इति । यतत्किंभ्यो जसि त्यादद्यत्वम्, ऽजसः शीऽ, आद्गुणः,ऽएकादेश उदातेनोदातः ऽ ॥
सिद्धान्तकौमुदी
ताल्वादिषु सभागेषु स्थानेषूर्ध्वभागे निष्पन्नोऽजुदात्तसंज्ञः स्यात् । आ ये ॥
उदात्तसंज्ञामाह--उच्चैरुदात्तः। नादधर्मविशेष उच्चैस्त्वं नेह विवक्षितम्, उपांशूच्चार्यमाणे अव्याप्तेः। किन्तूच्चैश्शब्दोऽधिकरणशक्ति प्रधान ऊर्ध्वभागे इत्यर्थे वर्तते। ऊर्ध्वावयवस्य चावयव्यपेक्षायां तालुकण्ठादिवर्णाभिव्यक्तिस्थानानामित्यर्थाल्लभ्यते। उकालोऽजिति सूत्रादजित्यनुवर्तते, तदेतदाह-ताल्वादिष्वित्यादिना। सभागेष्विति। ताल्वादीनां सावयवत्वकथनमूर्ध्वभागे इत्यस्योपपादनार्थम्, तेषाम् अखण्डत्वे `ऊर्ध्वभागे` इत्यनुपपत्तेः। उदात्तमुदाहरति-आ ये इति। `आये मित्रावरुणा` इत्यृचि आकार एकारश्च उदात्त इत्यर्थः।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
उच्चैरुदात्तः ।। अथ षष्ठीनिर्दिष्टाज्ग्रहणानुवृत्तिविचाराधिकरणम् ।। किं षष्ठीनिर्दिष्टमज्ग्रहणमनुवर्तते, उताहो न? किं चातः? यद्यनुवर्तते हल्स्वरप्राप्तौ व्यञ्जनमविद्यमानवद्भवति इत्येषा परिभाषा न प्रकल्पते। कथं हलो नाम स्वरप्राप्तिः स्यात्। एवं तर्हि निवृत्तम्। बहून्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि। ।। अथ प्रथमानिर्दिष्टामज्ग्रहणानुवृत्तिविचाराधिकरणम् ।। अथ प्रथमानिर्दिष्टमज्ग्रहणमनुवर्तते, उताहो न? किं चार्थोऽनुवृत्त्या? बाढमर्थः। यद्येते व्यञ्जनस्यापि गुणा लक्ष्यन्ते। ननु च प्रत्यक्षमुपलभ्यन्ते- इषे त्वोर्जे त्वा। नैते व्यञ्जनस्य गुणाः, किन्त्वच एव। तत्सामीप्यात्तु व्यञ्जनमपि तद्गुणमुपलभ्यते। तद्यथा- द्वयो रक्तयोर्वस्त्रयोर्मध्ये शुक्लं वस्त्रं तद्गुणमुपलभ्यते। बदरपिटके रिक्तको लोहकंसस्तद्गुण उपलभ्यते। कुतो नु खल्वेतत्- अच एते गुणाः, तत्सामीप्यात्तु व्यञ्जनमपि तद्गुणमुपलभ्यते, न पुर्नव्यञ्जनस्यैते गुणाः स्युस्तत्सामीप्यात्त्वजपि तद्गुण उपलभ्येत इति? अन्तरेणापि व्यञ्जनमच एवैते गुणा लक्ष्यन्ते, न पुनरन्तरेणाचं व्यञ्जनस्योच्चारणमपि भवति। अन्वर्थं खल्वपि निर्वचनम्- स्वयं राजन्त इति स्वराः, अन्वग्भवति व्यञ्जनमिति। - उच्चनीचस्यानवस्थितत्वात्सञ्ज्ञाऽप्रसिद्धिः - इदमुच्चनीचमनवस्थितपदार्थकम्, तदेव हि कञ्चित्प्रत्युच्चैर्भवति, कञ्चित्प्रति नीचैः। एवं हि कश्चित्कञ्चिदधीयानमाह- किमुच्चै रोरूयसे शनैर्वर्ततामिति। तमेव तथाऽधीयानमपर आह किमन्तर्दन्तकेनाधीषे उच्चैर्वर्ततामिति। एवमुच्चनीचमनवस्थितपदार्थकम्, तस्यानवस्थितत्वात्सञ्ज्ञाया अप्रसिद्धिः। एवं तर्हि लक्षणं करिष्यते- आयामो दारुण्यमणुता खस्येति उच्चैःकराणि शब्दस्य। आयामो गात्राणां निग्रहः। दारुण्यं स्वरस्य दारुणता रूक्षता। अणुता खस्य कण्ठस्य संवृतता। उच्चैः कराणि शब्दस्य। अन्ववसर्गो मार्दवमुरुता खस्येति नीचैः कराणि शब्दस्य। अन्ववसर्गो गात्राणां शिथिलता। मार्दवं स्वरस्य मृदुता स्निग्धता। उरुता खस्य महत्ता कण्ठस्येति नीचैःकराणि शब्दस्य। एतदप्यनैकान्तिकम्। यद्ध्यल्पप्रमाणस्य सर्वोच्चैस्तद्धि महाप्राणस्य सर्वनीचैः। - सिद्धं तु समानप्रक्रमवचनात् - सिद्धमेतत्। कथम्? समाने प्रक्रम इति वक्तव्यम्। कः पुनः प्रक्रमः? उरः कण्ठः शिर इति ।। उच्चैरुदात्तः ।। 29 ।।


text:
तन्त्रिसमवाये चोदनातः समानानामेकतन्त्र्यमतुल्येषु तुभेदः स्याद्विधिप्रक्रमतादर्थ्यात् श्रुतिकालनिर्देशात् ॥१ -१॥
गिणकालविकाराच्च तन्त्रभेदः स्यात् ॥१ -२॥
तन्त्रमध्ये विधानाद्वा मुख्यतन्त्रेण सिद्धिःस्यात्तन्त्रार्थस्याविशिष्टत्वात् ॥१ -३॥
विकाराच्च न भेदः स्यादर्थस्याविकृतत्वात् ॥१ -४॥
एकेषां वाशक्यत्वात् ॥१ -५॥
आहोपुरीषकं स्यात् ॥१ -६॥
एकाग्निवच्च दर्शनम् ॥१ -७॥
जैमिनेः परतन्त्रत्वापत्तेः स्वतन्त्रप्रतिषेधः स्यात् ॥१ -८॥
नानार्थत्वात्सोमे दर्शपूर्णमासप्रक -तीनां वेदिकर्म स्यात् ॥१ -९॥
अकर्म वा कृतदूषा स्यात् ॥१ -१०॥
पात्रेषु च प्रसङ्गः स्याद्धोमार्थत्वात् ॥१ -११॥
न्याय्यानि वा प्रयुक्तत्वादप्रयुक्ते प्रसङ्गः स्यात् ॥१ -१२॥
शामित्रे च पशुपुरोडाशो न स्यादितरस्य प्रयुक्तत्वात् ॥१ -१३॥
श्रपणं वाग्निहोत्रस्य शालामुखीये न स्यात्प्राजहितस्य विद्यनानत्वात् ॥१ -१४॥
हविर्धाने निर्वपणार्थं साधयेतां प्रयुक्तत्वात् ॥१ -१५॥
असिद्धिर्वान्यदेशत्वात्प्रधानवैगुण्यादवैगुण्ये प्रसङ्गः स्यात् ॥१ -१६॥
अनसाञ्च दर्शनात् ॥१ -१७॥
तद्युक्तत्व च कालभेदात् ॥१ -१८॥
मन्त्राश्च सन्निपातित्वात् ॥१ -१९॥
धारणार्थत्वात्सोमे ऽग्न्यन्वाधानं न विद्यते ॥१ -२०॥
तथा व्रतमपेतत्वात् ॥१ -२१॥
विप्रतिषेधाच्च ॥१ -२२॥
सत्यवदिति चेत् ॥१ -२३॥
न संयोगपृथक्त्वात् ॥१ -२४॥
ग्रहार्थं च पूर्वमिष्टेस्तदर्थत्वात् ॥१ -२५॥
शेषवदिति चेन्न वैश्वदेवो हि स्याद्व्यपदेशात् ॥१ -२६॥
न गुणार्थत्वात् ॥१ -२७॥
सन्नहनञ्च वृत्तत्वात् ॥१ -२८॥
अन्यविधानादारण्यभोजनं न स्यादुभयं हि बृत्त्यर्थम् ॥१ -२९॥
शेषभक्षास्तथेति चेन्नान्यार्थत्वात् ॥१ -३०॥
भृत्वाच्च परिक्रयः ॥१ -३१॥
शेषभक्षास्तथेति चेत् ॥१ -३२॥
न कर्मसंयोगात् ॥१ -३३॥
प्रवृत्तवरणात्प्रति तन्त्रवरणात्प्रतितन्त्रवरणं होतु क्रियेत ॥१ -३४॥
ब्रह्मापीति चेत् ॥१ -३५॥
न प्राङ्नियमात्तदर्थं हि ॥१ -३६॥
विर्दिष्टस्येति चेत् ॥१ -३७॥
न श्रुतत्वात् ॥१ -३८॥
हीतुस्तथेति चेत् ॥१ -३९॥
न कर्मसंयोगात् ॥१ -४०॥
यज्ञोत्पत्त्युपदेशे विष्ठितकर्मप्रयोगभेदात्प्रतितन्त्रं क्रियेत ॥१ -४१॥
देशपृथक्त्वान्मन्त्रोव्यावर्तते ॥१ -४२॥
सन्नहनहरणे तथेति चेत् ॥१ -४३॥
नान्यार्थत्वात् ॥१ -४४॥
विहारो लौकिकानामर्थं साधयेत्प्रभुत्वात् ॥२-१॥
मांसपाकप्रतिषेधश्च तद्वत् ॥२ -२॥
निर्देशाद्वा वैदिकानां स्यात् ॥२ -३॥
सति चोपासनस्य दर्शनात् ॥२ -४॥
अभावदर्शनाच्च ॥२ -५॥
मांसपाको विहितप्रतिषेधः स्यादाहुतिसंयोगात् ॥२ -६॥
वाक्यशेषो वा दक्षिणस्मिन्नमारभ्यविधानस्य ॥२ -७॥
सवनीये छिद्रापिधानार्थत्वात्पशुपुरोडाशो न स्याद्न्येषामेवमर्थत्वात् ॥२ -८॥
क्रिया वा देवतार्थत्वात् ॥२ -९॥
लिङ्गदर्शनात् ॥२ -१०॥
हविष्कृत्सवनीयेषु न स्यात्प्रकृतौ यदि सर्वार्था पशुं प्रत्याहूता सा कुर्याद्वुद्यमानत्वात् ॥२ -११॥
पशौ तु संस्कृते विधानात् ॥२ -१२॥
योगाद्वा यज्ञाय तद्विमोके विसर्गः स्यात् ॥२ -१३॥
निशि यज्ञे प्राकृतस्याप्रवृत्तिः स्यात्प्रत्यक्षशिष्टत्वात् ॥२ -१४॥
कालवाक्यभेदाच्च तन्त्रभेदः स्यात् ॥२ -१५॥
वेद्युद्धननव्रतंविप्रतिषेधात्त देव स्यात् ॥२ -१६॥
तत्रंमध्ये विधानाद्वा तत्तन्त्रा सवनीयवत् ॥२ -१७॥
वेगुण्यादिध्मवर्हिर्नसाधयेदग्न्य्वाधानं च यदि देवतार्थम् ॥२ -१८॥
अग्न्यन्वाधानं च यदि देवतार्थम् ॥२ -१९॥
आरम्भणीया विकृतौ न स्यात्प्रकृतिकालमध्यत्वात् कृता पुमस्तदर्थेन ॥२ -२०॥
सकृदाऽरम्भसंयोगात् ॥२ -२१॥
स्याद्वा कालस्याशेषभूतत्वात् ॥२ -२२॥
आरंभविभागाच्च ॥२ -२३॥
विप्रतिषिद्धधर्माणां समवाये भूयसां स्यात्सधर्मकत्वम् ॥२ -२४॥
मुख्यं वा पूर्वचोदनाल्लोकवत् ॥२ -२५॥
तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥२ -२६॥
अङ्गगुणविरोधे च तादर्थ्यात् ॥२ -२७॥
परिधेद्व्यर्थत्वाद भयधर्मा स्यात् ॥२ -२८॥
यौप्यस्तु विरोधे स्यान्मुख्यानन्तर्यात् ॥२ -२९॥
इतरो वा तस्य तत्र विधानादुभयोश्चाङ्गसंयोगः ॥२ -३०॥
पशुसवनीयेषु विकल्पः स्याद्वैकृतश्तेदुभयोपश्रुतिभूतत्वात् ॥१ -३१॥
पाशुकं वा तस्य वैशेषिकाम्नानात्तदनर्थकं विकल्पे स्यात् ॥१ -३२॥
पशोश्च विप्रकर्षस्तन्त्रमध्ये विधानात् ॥२ -३३॥
अपूर्वं च प्रकृतौ समानतन्त्रा चेदनित्यत्वादनर्थकं हि स्यात् ॥२ -३४॥
अधिकश्च गुणः साधारणे ऽविरोधात्कांस्यभोजिवदमुख्ये ऽपि ॥२ -३५॥
तत्प्रवृत्त्या तु तन्त्रस्य नियमः स्याद्यथा पाशुकं सूक्तपाकेन ॥२ -३६॥
न वाविरोधात् ॥२ -३७॥
अशास्त्रलक्षणत्वाच्च ॥२ -३८॥
विश्र्वजिति वत्सत्वङ्नामधेयादितर था तन्त्रभूय त्वादहतं स्यात् ॥३-१॥
अविरोधी वा उपरिवासो हि वत्सत्वक् ॥३ -२॥
अनुनुर्वाप्येषु भूयस्त्वेन तन्त्रनियमः स्याच्छ्विष्ठकृद्दर्शनाच्च ॥३ -३॥
आगन्तुकत्वाद्वा स्वधर्मा स्याच्छ्रुतिविशेषादितरस्य च मुख्यत्वात् ॥३ -४॥
स्वस्थानत्वाच्च ॥३ -५॥
स्विष्टकृच्छ्रपणान्नेतिचोद्विकारः पवमानवत् ॥३ -६॥
अविकारो वा प्रकृतिवच्चोदनां प्रति भानाच्च ॥३ -७॥
एक कर्मणिशिष्टत्वाद्गुणानां सर्वकर्म स्यात् ॥३ -८॥
एकार्थास्तुविकल्पेरन् ,मुच्चये ह्यावृत्तिः स्यात्प्रधानस्य ॥३ -९॥
अभ्यस्योतार्थवत्त्वादिति चेत् ॥३ -१०॥
नाश्रुतत्वाद्धि विकल्पवच्चदर्शयति कालान्तरे ऽर्थवत्त्वं स्यात् ॥३ -११॥
प्रायश्चित्तेषुचैकार्थ्यान्निष्पन्नेनाभिसंयोगस्तस्मात् सर्वस्य निर्घातः ॥३ -१२॥
समुच्चयस्तु दोषार्थः ॥३ -१३॥
मन्त्राणाङ्कर्मसंयोगः स्वधर्मेण प्रयोगः स्याद्धर्मस्य तन्निमित्तत्वात् ॥३ -१४॥
विद्यांप्रतिविधिनाद्वा सर्वकारणं प्रयोगः स्यात् कर्मार्तत्वात् प्रयोगस्य ॥३ -१५॥
भाषास्वरोपदेशादैरवत् प्रायवचनप्रतिषेधः ॥३ -१६॥
मन्त्रोपदेशोवा न भाषिकस्य प्रायोपपत्तेर्भाषिकश्रुतिः ॥३ -१७॥
विकारः कारणाग्रहणे तन्न्यायत्वाद् दृष्टे ऽप्येवम् ॥३ -१८॥
तदुत्पत्तेर्वा प्रवचनलक्षणत्वात् ॥३ -१९॥
मन्त्राणां करणार्थत्वान्मन्त्रान्तेन कर्मादिसन्निपातः स्यात्सर्वस्य वचनार्थत्वात् ॥३ -२०॥
सन्ततवचनाद्धारायामादिसंयोगः ॥३ -२१॥
करमसन्तानो वा नानाकर्मत्वादितरस्याशक्चत्वात् ॥३ -२२॥
आघारे च दीर्घधारत्वात् ॥३ -२३॥ मन्त्राणां सन्निपातित्वादेकार्थानांविकल्पः स्यात् ॥३ -२४॥
संख्याविहितेषु समुच्चयो ऽसन्निपातित्वात् ॥३ -२५॥
ब्राह्मणविहितेषु च संख्यावत्सर्वेषामुपदिष्ठत्वात् ॥३ -३६॥
याज्यावषद्कारयोश्र्त समुच्चयदर्शनं तद्वत् ॥३ -२७॥
विकल्पो वा समुच्चयस्याश्रुतित्वात् ॥३ -२८॥
गुणार्थत्वादुपदेशस्य ॥३ -२९॥
वषट्कारे नानार्थत्वात्समुच्चयो हौत्रास्तु विकल्पेरन्नेकार्थत्वात् ॥३ -३०॥
क्रियमाणानुवादित्वात् समुच्चयो वा हौत्राणाम् ॥३ -३१॥
समुच्चयं च दर्शयति ॥३ -३२॥
जपाश्चाकर्मसंयुक्ताः स्तुत्याशीरभिधानाश्च याजमानेषु समुच्चयः स्यादाशीःपृथक्त्वात् ॥४-१॥
समुच्चयं च दर्शयति ॥४ -२॥
याज्यानुवाक्यासु तु विकल्पः स्याद्देवतीपलक्षणार्थत्वात् ॥४ -३॥
लिङ्गदर्शनाच्च ॥४ -४॥
क्रयेषु ति विकल्पः स्यादेकार्थत्वात् ॥४ -५॥
समुच्चयो वा प्रयोगद्रव्यसमवायात् ॥४ -६॥
समुच्चयञ्चदर्शयति ॥४ -७॥
संस्कारे च तत्प्रधानत्वात् ॥४ -८॥
संख्यासु तु विकल्पः स्याच्छ्रुतिप्रतिधात् ॥४ -९॥
द्रव्यविकारात्तु पूर्ववदर्थकर्म स्यात्तया विकल्पेन नियमप्रधानत्वात् ॥४ -१०॥
द्रव्यत्वे ऽपि समुच्चयो द्रव्यस्य कर्मनिष्पत्तेः प्रतिपशु कर्मभेदादेवं सति यथाप्रकृति ॥४ -११॥
कपाले ऽपि तथेतिचेत् ॥४ -१२॥
न कर्मणः परार्थत्वात् ॥४ -१३॥
प्रतिपत्तिस्तु शेषत्वात् ॥४ -१४॥
शृते ऽपि पूर्ववत्स्यात् ॥४ -१५॥
मवायात्तसमात्तेनार्थकर्म स्यात् ॥४ -१६॥
उखायां काम्यनित्यसमुच्चयो नियोगे कामदर्शनात् ॥४ -१७॥
तस्यत देवतार्थत्वात् ॥४ -१८॥
विकारो वा नित्यस्याग्नेः काम्येन तदुक्तहेतुः ॥४ -१९॥
वचनादसंस्कृतेषु कर्म स्यात् ॥४ -२०॥
संसर्गे चापि दोषः स्यात् ॥४ -२१॥
वचनादिति चेदथेतरस्मिन्नुत्सर्गापरिग्रहः कर्मणःकृतत्वात् ॥४ -२२॥
स आहवनीयः स्यादाहुतिसंयोगात् ॥४ -२३॥
अन्यो वोद्धृत्याहरणात् तस्मिन्त्संस्कारकर्म शिष्टत्वात् ॥४ -२४॥
स्थानात्तु परिलुप्येरन् ॥४ -२५॥
नित्याधारणे विकल्पो न ह्यकस्मात्प्रतिषेधः स्यात् ॥४ -२६॥
नित्यधारणाद्वा प्रतिषेधो गतश्रियः ॥४ -२७॥
परार्थान्योकः प्रतियन्तिवत् सत्राहीनयो यजमानगणे ऽनियमो ऽविशेषात् ॥४ -२८॥
मुख्यो वाविप्रतिषेधात् ॥४ -२९॥
सत्रे गृहपतिरसंयोगाद्धौत्रवदाम्नायवचनाच्च ॥४ -३०॥
सर्वैः वा तदर्थत्वात् ॥४ -३१॥
विप्रतिषेधे परम् ॥४ -३२॥
हौत्रे परार्थत्वात् ॥४ -३३॥
वचनं परम् ॥४ -३४॥
प्रभुत्वादार्त्विज्यं सर्ववर्णानां स्यात् ॥४ -३५॥
स्मृतेर्वा स्याद्व्राह्मणानाम् ॥४ -३६॥
फलचमसविधानाच्चेतरेषाम् ॥४ -३७॥
सान्नाय्येप्येवं प्रतिषेधः सौमपीयहेतुत्वात् ॥४ -३८॥
चतुर्धाकरणे च विर्देशात् ॥४ -३९॥
अन्वाहहर्ये च दर्शनात् ॥४ -४०॥