text:
॥ साङ्ख्यतत्त्वकौमुदी ॥
टत्त्वकौमुदि विथ् सन्स्क्रित् नोतेस् रजेश्वर शस्त्रि
कारिका १
अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां
बह्वीः प्रजाः सृजमानां नमामः ।
अजा ये तां जुषमाणां भजन्ते
जहत्येनां भुक्तभोगां नुमस्तान् ॥ १॥
कपिलाय महामुनये मुनये शिष्याय तस्य चासुरये ।
पञ्चशिखाय तथेश्वरकृष्णायैते नमस्यामः ॥ २॥
इह खलु प्रतिपित्सितमर्थं प्रतिपादयन् प्रतिपादयिताऽवधेयवचनो
भवति प्रेक्षावताम् । अप्रतिपित्सितमर्थं तु प्रतिपादयन् 'नायं
लौकिको नापि परीक्षकः' इति प्रेक्षावद्भिरुन्मत्तवदुपेक्ष्येत । स
चैषां प्रतिपित्सितोऽर्थो, यो ज्ञातः सन् परमपुरुषार्थाय कल्पते,
इति प्रारिप्सितशास्रविषयज्ञानस्य परमपुरुषार्थसाधनहेतुत्वात्
तद्विषयजिज्ञासामवतारयति-
॥ दुःखत्रयाभिघाताज्जिज्ञासा तदघातके हेतौ ।
दृष्टे सापार्था चेत् नैकान्तात्यन्ततोऽभावात् ॥ १ ॥ ॥
एवं हि शास्त्रविषयो न जिज्ञास्येत यदि दुःखं नाम जगति न स्यात्,
सद्वा न जिहासितम्, जिहासितं वा अशक्यसमुच्छेदम् । अशक्यसमुच्छेदता
च द्वेधा- दुःखस्य नित्यत्वात्, तदुच्छेदोपायापरिज्ञानाद्वा ।
शक्यसमुच्छेदत्वेऽपि च शास्त्रविषयस्य ज्ञानस्यानुपायभूतत्वाद्वा,
सुकरस्योपायान्तरस्य सद्भावाद्वा ॥
तत्र न तावद् दुःखं नास्ति, नाप्यजिहासितमित्युक्तम्- ᳚दुःखत्रयाभिघाताद्᳚
इति । दुःखानां त्रयं दुःखत्रयं । तत् खलु आध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम्,
आधिदैविकञ्च ।
तत्राध्यात्मिकं द्विविधम्, शारीरं मानसं च । शारीरं वातपित्तश्लेष्मणां
वैषम्यनिमित्तम् ।
मानसं कामक्रोधलोभमोहभयेर्ष्याविषादविषयविशेषादर्शननिबन्धनम् ।
सर्वञ्चैतदान्तरोपायसाध्यत्वादाध्यात्मिकं दुःखम् ।
बाह्योपायसाध्यं दुःखं द्वेधा, आधिभौतिकम्, आधिदैविकञ्च ।
तत्राधिभौतिकं मानुषपशुसरीसृपस्थावरनिमित्तम्, आधिदैविकं तु -
यक्षराक्षसविनायकग्रहाद्यावेशनिबन्धनम् ॥
तदेतत् प्रत्यात्मवेदनीयं दुःखं रजःपरिणामभेदो न
शक्यते प्रत्याख्यातुम् । तदनेन दुःखत्रयेणान्तःकरणवर्तिना
चेतनाशक्तेः प्रतिकूलवेदनीयतयाऽभिसंबन्धोऽभिघात इति । एतावता
प्रतिकूलवेदनीयत्वं जिहासाहेतुरुक्तः । यद्यपि न सन्निरुध्यते दुःखं,
तथापि तदभिभवः शक्यः कर्तुमित्युपरिष्टादुपपादयिष्यते ।
तस्मादुपपन्नम् ᳚तदपघातेके हेतौ᳚ इति । तस्य दुःखत्रयस्य अपघातकः
तदपघातकः । उपसर्जनस्यापि बुद्ध्या सन्निकृष्टस्य तदा परामर्शः ।
अपघातकश्च हेतुः शास्त्रप्रतिपाद्यो, नान्य इत्याशयः ॥
अत्र शङ्कते- ᳚दृष्टे साऽपार्था चेत्᳚ इति।
अयमर्थः । अस्तु तर्हि दुःखत्रयं, जिहासितं च तद् भवतु, भवतु
च तच्छक्यहानं, सहतां च शास्त्रगम्य उपायस्तदुच्छेत्तुम् ।
तथाप्यत्र प्रेक्षावतां जिज्ञासा न युक्ता, दृष्टस्यैवोपायस्य
तदुच्छेदकस्य सुकरस्य विद्यमानत्वात्, तच्छक्यहानम्, सहतां च
शास्रगम्य उपायस्तदुच्छेत्तुम् । तथाऽप्यत्र प्रेक्षावतां जिज्ञासा न
युक्ता, दृष्टस्यैवोपायस्य तदुच्छेदकस्य सुकरस्य विद्यमानत्वात् ।
तत्त्वज्ञानस्य तु अनेकजन्माभ्यासपरम्पराऽऽयाससाध्यतयाऽतिदुष्करत्वात्
।
तथा च लौकिकानामाभाणकः-
'अक्के चेन्मधु विन्देत किमर्थं पर्वतं व्रजेत् ॥
इष्टस्यार्थस्य संसिद्धौ कि विद्वान् यत्नमाचरेत्' ॥ इति ।
सन्ति चोपायाः शतशः शारीरदुःखप्रतीकारायेषत्करा
भिषजां वरैरुपदिष्टाः । मानसस्यापि सन्तापस्य प्रतीकाराय
मनोज्ञस्त्रीपानभोजनविलेपनवस्त्रालङ्कारादिविषयसम्प्राप्तिरुपायः
सुकरः । एवमाधिभौतिकस्यापि दुःखस्य
नीतिशास्त्राभ्यासकुशलतानिरत्ययस्थानाध्यासनादिः प्रतीकारहेतुरीषत्करः ।
तथाऽधिदैविकस्यापि मणिमन्त्रौषधाद्युपयोगः सुकरः प्रतीकारोपाय इति ॥
निराकरोति- ᳚न᳚ इति । कुतः ? ᳚एकान्तात्यन्ततोऽभावात्᳚ । एकान्तो -
दुःखनिवृत्तेरवश्यम्भावः, अत्यन्तो - निवृत्तस्य दुःखस्य
पुनरुत्पादः, तयोरेकान्तात्यन्तयोरभाव एकान्तात्यन्ततोऽभावः ।
षष्ठीस्थाने सार्वविभक्तिकस्तसिः ।
एतदुक्तं भवति यथाविधि
रसायनादिकामिनीनीतिशास्त्राभ्यासमन्त्राद्युपयोगेऽपि तस्य
तस्याध्यात्मिकादेर्दुःखस्य निवृत्तेरदर्शनाद् अनैकान्तिकत्वम्,
निवृत्तस्यापि पुनरुत्पत्तिदर्शनाद् अनात्यन्तिकत्वम्, इति सुकरोऽपि
ऐकान्तिकात्यन्तिकदुःखनिवृत्तेर्न दृष्ट उपाय इति नापार्था
जिज्ञासेत्यर्थः ॥
यद्यपि दुःखममङ्गलम्, तथापि तत्परिहारार्थत्वेन तदपघातो
मङ्गलमेवेति युक्तं शास्त्रादौ तत्कीर्तनमिति ॥ १॥
कारिका २
स्यादेतत् । मा भूद् दृष्ट उपायः, वैदिकस्तु ज्योतिष्टोमादिः
सहस्रसंवत्सरपर्यन्तः कर्मकलापस्तापत्रयमेकान्तमत्यन्तञ्चापनेष्यति ।
श्रुतिश्च- ᳚स्वर्गकामो यजेत᳚ इति । स्वर्गश्च-
᳚यन्न दुःखेन सम्भिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरम् ।
अभिलाषोपनीतं च तत् सुखं स्वःपदास्पदम् ॥ इति ।
(तन्त्रवार्तिकम्)
दुःखविरोधी सुखविशेषश्च स्वर्गः । स च
स्वसत्तया समूलघातमपहन्ति दुःखम् । न चैष
क्षयी । तथा हि श्रूयते- 'अपाम सोमममृता अभूम᳚
इति । तत्क्षये कुतोऽस्यामृतत्वसम्भवः ? तस्माद्वैदिकस्योपायस्य
तापत्रयप्रतीकारहेतोर्मुहूर्तयामाहोरात्रमाससंवत्सरनिर्वर्तनीयस्यानेकजन्मपरम्परायाससम्पादनीयात्
विवेकज्ञानाद् ईषत्करत्वात् पुनरपि व्यर्था जिज्ञासा इत्याशङ्क्याह-
॥ दृष्टवदानुश्रविकः, स ह्यविशुद्धिक्षयातिशययुक्तः ।
तद्विपरीतः श्रेयान् व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञानात् ॥ २ ॥ ॥
᳚दृष्ट᳚ इति । गुरुपाठादनुश्रूयते इत्यनुश्रवो वेदः । एतदुक्तं भवति-
'श्रूयत एव परं न केनापि क्रियते' इति । तत्र भव आनुश्रविकः ।
तत्र प्राप्तो ज्ञात इति यावत् । आनुश्रविकोऽपि कर्मकलापो दृष्टेन तुल्यो
वर्तते, ऐकान्तिकात्यन्तिकदुःखप्रतीकारानुपायत्वस्योभयत्रापि तुल्यत्वात् ।
यद्यपि च ᳚आनुश्रविकः᳚ इति सामान्याभिधानम्, तथापि कर्मकलापाभिप्रायं
द्रष्टव्यम्, विवेकज्ञानस्याप्यानुश्रविकत्वात् । तथा च श्रूयते-
᳚आत्मा वाऽरे ज्ञातव्यः प्रकृतितो विवेक्तव्यः᳚ (बृहदारण्यक २।४।५),
᳚न स पुनरावर्तते᳚ (छान्दोग्य ८।१५) इति ॥
अस्यां प्रतिज्ञायां हेतुमाह- ᳚स ह्यविशुद्धिक्षयातिशययुक्तः᳚ इति ।
᳚अविशुद्धिः᳚ सोमादियागस्य पशुबीजादिवधसाधनता । यथाऽऽह
स्म भगवान् पञ्चशिखाचार्यः- ᳚स्वल्पः सङ्करः सपरिहारः
सप्रत्यवमर्षः᳚ इति । 'स्वल्पः सङ्करो' ज्योतिष्टामादिजन्मनः
प्रधानापूर्वस्य स्वल्पेन पशुहिंसादिजन्मनाऽनर्थहेतुनाऽपूर्वेण सङ्करः ।
'सपरिहारः' कियताऽपि प्रायश्चित्तेन परिहर्तुं शक्यः ।
अथ च प्रमादतः प्रायश्चित्तमपि नाचरितम्, प्रधानकर्मविपाकसमये
स पच्यते । तथाऽपि यावदसावनर्थं सूते तावत् प्रत्यवमर्षेण
सहिष्णुतया सह वर्तत इति ᳚सप्रत्यवमर्षः᳚ । मृष्यन्ते हि
पुण्यसम्भारोपनीतस्वर्गसुधामहाहृदावगाहिनः कुशलाः पापमात्रोपसादितां
दुःखवह्निकणिकाम् ॥
न च- ᳚मा हिंस्यात् सर्वा भूतानि᳚ इति सामान्यशास्त्रं विशेषशास्त्रेण
᳚अग्नीषोमीयं पशुमालभेत᳚ इत्यनेन बाध्यते- इति युक्तम्, विरोधाभावात् ।
विरोधे हि बलीयसा दुर्बलो बाध्यते । न चेहास्ति कश्चिद्विरोधः,
भिन्नविषयत्वात् ।
तथा हि- ᳚न हिंस्याद्᳚ इति निषेधेन हिंसाया अनर्थहेतुभावो ज्ञाप्यते, न
त्वक्रत्वर्थत्वमपि, ᳚अग्नीषोमीयं पशुमालभेत᳚ इत्यनेन तु पशुहिंसायाः
क्रत्वर्थमुच्यते, नानर्थहेतुत्वाभावः, तथा सति वाक्यभेदप्रसङ्गात् ।
न चानर्थहेतुत्वक्रतूपकारकत्वयोः कश्चिद्विरोधोऽस्ति । हिंसा हि
पुरुषस्य दोषमावक्ष्यति, क्रतोश्चोपकरिष्यतीति ।
क्षयातिशयौ च फलगतावप्युपाये उपचरितौ । क्षयित्वं च स्वर्गादेः
'सत्त्वे सति कार्यत्वात्' अनुमितम् । ज्योतिष्टोमादयः स्वर्गमात्रस्य साधनम्,
वाजपेयादयस्तु स्वाराज्यस्येत्यतिशययुक्तत्वम् । परसम्पदुत्कर्षो हि
हीनसम्पदं पुरुषं दुःखाकरोति ॥
᳚अपाम सोमममृता अभूम᳚ इति चामृतत्वाभिधानम्
चिरस्थेमानमुपलक्षयति । यदाहुः-
᳚आभूतसम्प्लवं स्थानममृतत्वं हि भाष्यते᳚ इति ॥
अत एव च श्रुतिः-
᳚न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैकेनामृतत्वमानशुः ।
परेण नाकं निहितं गुहायां विभ्राजते यद्यतयो विशन्ति᳚ इति (महानारायण,
१०।५) ।
तथा ᳚कर्मणा मृत्युमृषयो निषेदुः प्रजावन्तो द्रविणमीहमानाः ।
तथा परे ऋषयो ये मनीषिणः परं कर्मभ्योऽमृतत्वमानशुः᳚ इति
च ॥
तदेतत् सर्वमभिप्रेत्याह- ᳚तद्विपरीतः श्रेयान्, व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञानात्᳚
इति । तस्मात् - आनुश्रविकात् दुःखपघातकोपायात् सोमपानादेरविशुद्धाद्
अनित्यसातिशयफलात् विपरीतः विशुद्धः हिंसादिसङ्कराभावात्,
नित्यनिरतिशयफलः, असकृत् पुनरावृत्तिश्रुतेः । न च
कार्यत्वेनानित्यता फलस्य युक्ता, भावकार्यस्य तथात्वात्, दुःखप्रध्वंसस्य
तु कार्यस्यापि तद्वैपरीत्यात् । न च दुःखान्तरोत्पादः, कारणाप्रवृत्तौ
कार्यस्यानुत्पादात्, विवेकज्ञानोपजननपर्यन्तत्वाच्च कारणप्रवृत्तेः ।
एतच्चोपरिष्टादुपपादयिष्यते ॥
अक्षरार्थस्तु- तस्मात् - आनुश्रविकात् दुःखापघातकाद् हेतोः, विपरीतः -
सत्त्वपुरुषान्यताप्रत्ययः साक्षात्कारो दुःखापघातको हेतुः, अत एव श्रेयान् ।
आनुश्रविको हि वेदविहितत्वात् मात्रया दुःखापघातकत्वाच्च प्रशस्यः ।
सत्त्वपुरुषान्यताप्रत्ययोऽपि प्रशस्यः । तदनयोः प्रशस्ययोर्मध्ये
सत्त्वपुरुषान्यताप्रत्ययः श्रेयान् ॥
कुतः पुनरस्योत्पत्तिः ? इत्यत आह- ᳚व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञानात्᳚ इति ।
व्यक्तं च अव्यक्तं च ज्ञश्च व्यक्ताव्यक्तज्ञाः, तेषां विज्ञानं
विवेकेन ज्ञानम्, व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञानम् । व्यक्तज्ञानपूर्वकमव्यक्तस्य
तत्कारणस्य ज्ञानम् । तयोः पारार्थ्येनात्मा परो ज्ञायते, इति
ज्ञानक्रमेणाभिधानम् ।
एतदुक्तं भवति- श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेभ्यो व्यक्तादीन् विवेकेन श्रुत्वा,
शास्त्रयुक्त्या च व्यवस्थाप्य, दीर्घकालादरनैरन्तर्यसत्कारसेवितात्
भावनामयात् विज्ञानमिति । तथा च वक्ष्यति-
एवं तत्त्वाभ्यासान्नास्मि न मे नाहमित्यपरिशेषम् ।
अविपर्ययाद्विशुद्धं केवलमुत्पद्यते ज्ञानम् ॥ इति(कारिका
६४) ॥ २॥
कारिका ३
तदेवं प्रेक्षावदपेक्षितार्थत्वेन शास्त्रारम्भं समाधाय
शास्त्रमारभमाणः श्रोतृबुद्धिसमवधानाय तदर्थं संक्षेपतः
प्रतिजानीते-
॥ मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त ।
षोडशकस्तु विकारो, न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः ॥ ३ ॥ ॥
संक्षेपतो हि शास्त्रार्थस्य चतस्रो विधाः । कश्चिदर्थः प्रकृतिरेव,
कश्चिदर्थो विकृतिरेव, कश्चित्प्रकृतिविकृतिः, कश्चिदनुभयरूपः ।
तत्र का प्रकृतिः ? इत्युक्तम्- ᳚मूलप्रकृतिरविकृतिः᳚ इति ।
प्रकरोतीति प्रकृतिः प्रधानम्, सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था, सा
अविकृतिः, प्रकृतिरेवेत्यर्थः । कुतः ? इत्युक्तम्, ᳚मूलेति᳚ मूलञ्चासौ
प्रकृतिश्चेति मूलप्रकृतिः । विश्वस्य कार्यसङ्घातस्य सा मूलम्, न
त्वस्या मूलान्तरमस्ति, अनवस्थाप्रसङ्गात् । न चानवस्थायां प्रमाणमस्तीति
भावः ॥
कतमाः पुनः प्रकृतिविकृतयः, कियत्यश्च ? इत्यत उक्तम्- ᳚महदाद्याः
प्रकृतिविकृतयः सप्त᳚ इति । प्रकृतयश्च विकृतयश्च ता इति
प्रकृतिविकृतयः सप्त ।
तथा हि- महत्तत्त्वमहङ्कारस्य प्रकृतिः, विकृतिश्च मूलप्रकृतेः ।
एवमहङ्कारतत्त्वं तन्मात्राणामिन्द्रियाणां च प्रकृतिः विकृतिश्च
महतः । एवं पञ्चतन्मात्राणि तत्त्वानि भूतानामाकाशादीनां प्रकृतयो
विकृतयश्चाहङ्कारस्य ॥
अथ का विकृतिरेव, कियती चेत्यत उक्तम्- ᳚षोडशकस्तु विकारः᳚
इति । षोडशसंख्यापरिमितो गणः षोडषकः । तुशब्दोऽवधारणे
भिन्नक्रमश्च । पञ्चमहाभूतानि एकादश इन्द्रियाणि चेति षोडशको गणो
विकार एव, न प्रकृतिरिति । यद्यपि च पृथिव्यादीनां गोघटवृक्षादयो
विकाराः, एवं तद्विकारभेदानां पयोबीजादीनां दध्यङ्कुरादयः, तथाऽपि
गवादयो बीजादयो वा न पृथिव्यादिभ्यस्तत्त्वान्तरम् । 'तत्त्वान्तरोपादानत्वं
च प्रकृतित्वम्' इहाभिप्रेतमिति न दोषः । सर्वेषां गोघटादीनां
स्थूलतेन्द्रियग्राह्यता च समेति न तत्त्वान्तरत्वम् ।
अनुभयरूपमुक्तं, तदाह - ᳚न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः᳚ इति ।
एतच्च सर्वमुपरिष्टादुपपादयिष्यते ॥ ३॥
कारिका ४
तमिममर्थं प्रामाणिकं कर्तुमभिमताः प्रमाणभेदा लक्षणीयाः । न च
सामान्यलक्षणमन्तरेण शक्यते विशेषलक्षणं कर्तुमिति प्रमाणसामान्यं
तावल्लक्षयति-
॥ दृष्टमनुमानमाप्तवचनं च, सर्वप्रमाणसिद्धत्वात् ।
त्रिविधं प्रमाणमिष्टं प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्धि ॥ ४ ॥ ॥
अत्र च 'प्रमाणम्' इति समाख्यया लक्ष्यपदम् । तन्निर्वचनं च
लक्षणम् । प्रमीयतेऽनेनेति निर्वचनात् प्रमां प्रति करणत्वमवगम्यते ।
असन्दिग्धाविपरीतानधिगतविषया चित्तवृत्तिः । बोधश्च
पौरुषेयः फलं प्रमा । तत्साधनं प्रमाणमिति । एतेन
संशयविपर्ययस्मृतिसाधनेष्वप्रमाणेष्वप्रसङ्गः ॥
संख्याविप्रतिपत्तिं निराकरोति- ᳚त्रिविधम्᳚ इति । तिस्रो विधा अस्य
प्रमाणसामान्यस्य तत् त्रिविधं, न न्यूनं, नाप्यधिकमित्यर्थः ।
विशेषलक्षणानन्तरं चैतदुपपादयिष्यामः ।
कतमाः पुनस्ता विधा ? इत्यत आह- ᳚दृष्टमनुमानमाप्तवचनं च᳚
इति । एतच्च लौकिकप्रमाणाभिप्रायम्, लोकव्युत्पादनार्थत्वाच्छास्त्रस्य,
तस्यैवात्राधिकारात् । आर्षं तु विज्ञानं योगिनामूर्ध्वस्रोतसां न
लोकव्युत्पादनायालमिति सदपि नाभिहितम्, अनधिकारात् ॥
स्यादेतत् - मा भून्न्यूनम्, अधिकं तु कस्मान्न भवति, सङ्गिरन्ते हि
प्रतिवादिन उपमानादीन्यपि प्रमाणानि, इत्यत आह- ᳚सर्वप्रमाणसिद्धत्वात्᳚
इति । एष्वेव दृष्टानुमानाप्तवचनेषु सर्वेषां प्रमाणानां सिद्धत्वात्-
अन्तर्भावादित्यर्थः । एतच्चोपपादयिष्यत इत्युक्तम् ।
अथ प्रमेयव्युत्पादनाय प्रवृत्तं शास्त्रं कस्मात् प्रमाणं सामान्यतो
विशेषतश्च लक्षयति ? इत्यत आह- ᳚प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्धि᳚ इति ।
सिद्धिः प्रतीतिः ।
सेयमार्याऽर्थक्रमानुरोधेन पाठक्रममनादृत्यैव व्याख्याता ॥ ४॥
कारिका ५
सम्प्रति प्रमाणविशेषलक्षणावसरे प्रत्यक्षस्य प्रमाणेषु ज्येष्ठत्वात्
तदधीनत्वाच्चानुमानादीनां, सर्ववादिनामविप्रतिपत्तेश्च, तदेव
तावल्लक्षयति-
॥ प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्टं, त्रिविधमनुमानमाख्यातम् ।
तल्लिङ्गलिङ्गिपूर्वकमाप्तश्रुतिराप्तवचनं तु ॥ ५ ॥ ॥
᳚प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्टम्᳚ इति । अत्र ᳚दृष्टम्᳚ इति
लक्ष्यनिर्देशः, परिशिष्टं तु लक्षणम् । समानासमानजातीयव्यवच्छेदो
लक्षणार्थः ॥
अवयवार्थस्तु- विसिन्वन्ति विषयिणमनुबध्नन्ति स्वेन रूपेण
निरूपणीयं कुर्वन्तीति यावत् । ᳚विषयाः᳚ पृथिव्यादयः सुखादयश्च,
अस्मदादीनामविषयाः तन्मात्रलक्षणाः योगिनामूर्ध्वस्रोतसां च विषयाः,
विषयं विषयं प्रति वर्तत इति प्रतिविषयम् । वृत्तिश्च सन्निकर्षः ।
अर्थसन्निकृष्टमिन्द्रियमित्यर्थः । तस्मिन् अध्यवसायः, तदाश्रित
इत्यर्थः । अध्यवसायश्च बुद्धिव्यापारो ज्ञानम्, उपात्तविषयाणामिन्द्रियाणां
वृत्तौ सत्यां बुद्धेस्तमोऽभिभवे सति यः सत्त्वसमुद्रेकः,
सोऽध्यवसाय इति वृत्तिरिति ज्ञानमिति चाख्यायते । इदं तत् प्रमाणम् ।
अनेन यश्चेतनाशक्तेरनुग्रहस्तत्फलं, प्रमा बोधः ।
बुद्धितत्त्वं हि प्राकृतत्वादचेतनमिति तदीयोऽध्यवसायोऽप्यचेतनः
घटादिवत् । एवं बुद्धितत्त्वस्य सुखादयोऽपि परिणामभेदा अचेतनाः ।
पुरुषस्तु सुखाद्यननुषङ्गी चेतनः । सोऽयं बुद्धितत्त्ववर्तिना
ज्ञानसुखादिना तत्प्रतिबिम्बितस्तच्छायापत्त्या ज्ञानसुखादिमानिव
भवतीति चेतनोऽनुगृह्यते । चितिच्छायापत्त्या चाचेतनाऽपि
बुद्धिस्तदध्यवसायोऽप्यचेतनश्चेतनवद् भवतीति । तथा च वक्ष्यति-
तस्मात्तत्संयोगादचेतनं चेतनावदिव लिङ्गम् ।
गुणकर्तृत्वेऽपि तथा कर्तेव भवत्युदासीनः ॥ (का० २१) इति ।
अत्राध्यवसायग्रहणेन संशयं व्यवच्छिनत्ति,
संशयस्यानवस्थितग्रहणेनानिश्चितरूपत्वात् । निश्चयोऽध्यवसाय
इति चानर्थान्तरम् । विषयग्रहणेन चासद्विषयं विपर्ययमपाकरोति ।
प्रतिग्रहणेन चेन्द्रियार्थसन्निकर्षसूचनादनुमानस्मृत्यादयः पराकृता
भवन्ति ।
तदेवं समानासमानजातीयव्यवच्छेदकत्वात् ᳚प्रतिविषयाध्यवसायः᳚ इति
दृष्टस्य सम्पूर्णं लक्षणम् । तन्त्रान्तरेषु लक्षणान्तराणि तैर्थिकानां
न दूषितानि, विस्तरभयादिति ।
'नानुमानं प्रमाणम्'इति वदता लोकायतिकेनाप्रतिपन्नः सन्दिग्धो विपर्यस्तो वा
पुरुषः कथं प्रतिपद्येत ? न च पुरुषान्तरगता अज्ञानसन्देहविपर्ययाः
शक्या अर्वाग्दृशा प्रत्यक्षेण प्रतिपत्तुम् । नापि प्रमाणान्तरेण,
अनभ्युपगमात् । अनवधृताज्ञानसंशयविपर्ययस्तु यं कञ्चन पुरुषं
प्रति वर्तमानोऽनवधेयवचनतया प्रेक्षावद्भिरुन्मत्तवदुपेक्ष्येत ।
तदनेनाज्ञानादयः परपुरुषवर्तिनोऽभिप्रायभेदाद्वचनभेदाद् वा
लिङ्गादनुमातव्याः, इत्यकामेनाप्यनुमानं प्रमाणमभ्युपेयम् ।
तत्र प्रत्यक्षकार्यत्वादनुमानं प्रत्यक्षानन्तरं लक्षणीयम् ।
तत्रापि सामान्यलक्षणपूर्वकत्वाद्विशेषलक्षणस्येत्यनुमानसामान्यं
तावल्लक्षयति- ᳚तल्लिङ्गलिङ्गिपूर्वकम्᳚ इति । लिङ्गं व्याप्यं, लिङ्गि
व्यापकम् । शङ्कितसमारोपितोपाधिनिराकरणेन च वस्तुस्वभावप्रतिबद्धं
व्याप्यम्, येन च प्रतिबद्धं, तद्व्यापकम् । लिङ्गलिङ्गिग्रहणेन
च विषयवाचिना विषयिणं प्रत्ययमुपलक्षयति । 'धूमादिर्व्याप्यो
वह्न्यादिर्व्यापकः' इति यः प्रत्ययस्तत्पूर्वकम् । लिङ्गिग्रहणं चावर्तनीयम् ।
तेन च लिङ्गमस्यास्तीति पक्षधर्मताज्ञानमपि दर्शितं भवति । तत्
'व्याप्यव्यापकभावपक्षधर्मताज्ञानपूर्वकमनुमानम्'इति- अनुमानसामान्यं
लक्षितम् ।
अनुमानविशेषान् तन्त्रान्तरलक्षितान् अभिमतान् स्मारयति-
᳚त्रिविधमनुमानमाख्यातम्᳚ इति, तत् सामान्यतो लक्षितमनुमानं
विशेषतस्त्रिविधं, पूर्ववत्, शेषवत्, सामान्यतो दृष्टञ्चेति ।
तत्र प्रथमं तावत् द्विविधं- वीतमवीतं च । अन्वयमुखेन प्रवर्तमानं
विधायकं वीतम्, व्यतिरेकमुखेन प्रवर्तमानं निषेधकमवीतम् ।
तत्रावीतं शेषवत् । शिष्यते परिशिष्या इति शेषः, स एव विषयतया
यस्यास्त्यनुमानज्ञानस्य तच्छेषवत् । यदाहुः- 'प्रसक्तप्रतिषेधे,
अन्यत्राप्रसङ्गात् शिष्यमाणे सम्प्रत्ययः परिशेषः' इति (न्यायभाष्यम्) ।
अस्य चावीतस्य व्यतिरेकिण उदाहरणमग्रेऽभिधास्यते ।
वीतं च द्वेधा- पूर्ववत्, सामान्यतो दृष्टं च । तत्रैकं
दृष्टस्वलक्षणसामान्यविषयं यत् तत्पूर्ववत्, पूर्वं प्रसिद्धं
दृष्टस्वलक्षणसामान्यमिति यावत्, तदस्य विषयत्वेनास्त्यनुमानस्येति
पूर्ववत् । यथा धूमात् वह्नित्वसामान्यविशेषः पर्वतेऽनुमीयते, तस्य
वह्नित्वसामान्यविशेषस्य स्वलक्षणं वह्निविशेषो दृष्टो रसवत्थाम् ।
अपरं च वीतं सामान्यतो दृष्टम्- अदृष्टस्वलक्षणसामान्यविषयम् ।
यथेन्द्रियविषयमनुमानम् । अत्र हि रूपादिविज्ञानानां क्रियात्वेन
करणवत्त्वमनुमीयते । यद्यपि करणत्वसामान्यस्य छिदादौ
वास्यादि स्वलक्षणमुपलब्धम्, तथाऽपि यज्जातीयं रूपादिज्ञाने
करणवत्त्वमनुमीयते तज्जातीयस्य करणस्य न दृष्टं स्वलक्षणं
प्रत्यक्षेण । इन्द्रियजातीयं हि तत्करणम्, नचेन्द्रियत्वसामान्यस्य
स्वलक्षणमिन्द्रियविशेषः प्रत्यक्षगोचरोऽर्वाग्दृशाम्, यथा
वह्नित्वसामान्यस्य स्वलक्षणं वह्निः । सोऽयं पूर्ववतः सामान्यतोदृष्टात्
सत्यपि वीतत्वेन तुल्यत्वे विशेषः । अत्र च दृष्टं दर्शनम्,
सामान्यत इति सामान्यस्य, सार्वविभक्तिकस्तसिः । अदृष्टस्वलक्षणस्य
सामान्यविशेषस्य दर्शनं सामान्यतोदृष्टमनुमानमित्यर्थः ।
सर्वं चैतदस्माभिर्न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकायां व्युत्पादितमिति नेहोक्तं
विस्तरभयात् ।
प्रयोजकवृद्धशब्दश्रवणसमनन्तरं
प्रयोज्यवृद्धप्रवृत्तिहेतुज्ञानानुमानपूर्वकत्वाच्छब्दार्थसम्बन्धग्रहणस्य,
स्वार्थसम्बन्धज्ञानसहकारिणश्च
शब्दस्यार्थप्रत्यायकत्वादनुमानपूर्वकत्वमित्यनुमानान्तरं
शब्दं लक्षयति- ᳚आप्तश्रुतिराप्तवचनं तु᳚ इति । आप्तवचनमिति
लक्ष्यनिर्देशः, परिशिष्टं लक्षणम् । आप्ता प्राप्ता युक्तेति यावत् । आप्ता
चासौ श्रुतिश्चेति आप्तश्रुतिः । श्रुतिः- वाक्यजनितं वाक्यार्थज्ञानम् ।
तच्च स्वतःप्रमाणम् । अपौरुषेयवेदवाक्यजनितत्वेन
सकलदोषाशङ्काविनिर्मुक्तेर्युक्तं भवति । एवं
वेदमूलस्मृतीतिहासपुराणवाक्यजनितमपि ज्ञानं युक्तं भवति ।
आदिविदुषश्च कपिलस्य कल्पादौ कल्पान्तराधीतश्रुतिविस्मरणसम्भवः,
सुप्तप्रबुद्धस्येव पूर्वेद्युरवगतानामर्थानामपरेद्युः ।
तथा च आवट्यजैगीषव्यसंवादे भगवान् जैगीषव्यो
दशमहाकल्पवर्तिजन्मस्मरणमात्मन उवाच ᳚ दशसु महाकल्पेषु
विपरिवर्तमानेन मया᳚ इत्यादिना ग्रन्थसन्दर्भेण ।
आप्तग्रहणेनायुक्ताः शाक्यभिक्षुनिर्ग्रन्थकसंसारमोचकादिनामागमाभासाः
परिहृता भवन्ति । अयुक्तत्वं चैतेषां विगानात् विच्छिन्नमूलत्वात्
प्रमाणविरुद्धार्थाभिधानाच्च, कैश्चिदेव म्लेच्छादिभिः पुरुषापसदैः
पशुप्रायैः परिग्रहाद्बोद्धव्यम् ।
तुशब्देनानुमानाद्व्यवच्छिनत्ति । वाक्यार्थो हि प्रमेयः, न
तु तद्धर्मो वाक्यम्, येन तत्र लिङ्गं भवेत् । न च वाक्यं
वाक्यार्थं बोधयत् सम्बन्धग्रहणमपेक्षते, अभिनवकविरचितस्य
वाक्यस्यादृष्टपूर्वस्याननुभूतचरवाक्यार्थबोधकत्वादिति ।
एवं प्रमाणसामान्यलक्षणेषु तद्विशेषलक्षणेषु च सत्सु, यानि
प्रमाणान्तराण्युपमानादीनि प्रतिवादिभिरभ्युपेयन्ते तान्युक्तलक्षणेष्वेव
प्रमाणेष्वन्तर्भवन्ति ।
तथा हि - उपमानं तावत् 'यथा गौस्तथा गवयः' इति वाक्यम् । तज्जनिता
धीरागम एव । योऽप्ययं 'गवयशब्दो गोसदृशस्य वाचकः' इति
प्रत्ययः, सोऽप्यनुमानमेव । यो हि शब्दो यत्र वृद्धैः प्रयुज्यते,
सोऽसति वृत्त्यन्तरे, तस्य वाचकः, यथा गोशब्दो गोत्वस्य ।
प्रयुज्यते चैवं गवयशब्दो गोसदृशे, इति तस्यैव वाचक
इति तत् ज्ञानमनुमानमेव । यत्तु गवयस्य चक्षुःसन्निकृष्टस्य
गोसादृश्यज्ञानं तत् प्रत्यक्षमेव । अत एव स्मर्यमाणायां गवि
गवयसादृश्यज्ञानं प्रत्यक्षम् । न त्वन्यद्गवि सादृश्यम् ।
अन्यच्च गवये । भूयोऽवयवसामान्ययोगो हि जात्यन्तरवर्ती जात्यन्तरे
सादृश्यमुच्यते । सामान्ययोगश्चैकः । स चेद्गवये प्रत्यक्षः,
गव्यपि तथेति नोपमानस्य प्रमेयान्तरमस्ति, यत्र प्रमाणान्तरमुपमानं
भवेत्, इति न प्रमाणान्तरमुपमानम् ।
एवमर्थापत्तिरपि न प्रमाणान्तरम् ।
तथा हि- जीवतश्चैत्रस्य गृहाभावदर्शनेन बहिर्भावस्यादृष्टस्य
कल्पनमर्थापत्तिरभिमता वृद्धानाम् । साऽप्यनुमानमेव । यदा
खल्वव्यापकः सन्नेकत्र नास्ति तदाऽन्यन्नास्ति । यदाऽव्यापक एकत्रास्ति
तदाऽन्यत्र नास्ति, इति सुकरः स्वशरीरे व्याप्तिग्रहः । तथा च
सतो गृहाभावदर्शनेन लिङ्गेन बहिर्भावदर्शनमनुमानमेव ।
न च चैत्रस्य क्वचित्सत्त्वेन गृहाभावः शक्योऽपह्नोतुम्,
येनासिद्धो गृहाभावो बहिर्भावे न हेतुः स्यात् । न च गृहाभावेन वा
सत्त्वमपह्नूयते, येन सत्त्वमेवानुपपद्यमानमात्मानं न बहिरवस्थापयेत् ।
तथा हि- चैत्रस्य गृहासत्त्वेन सत्त्वमात्रं विरुध्यते, गृहसत्त्वं
वा ? न तावद्यत्र क्वचन सत्त्वस्यास्ति विरोधो गृहासत्त्वेन,
भिन्नविषयत्वात् । देशसामान्येन गृहविशेषाक्षेपिऽपि पाक्षिक इति
सामान्यविषयतया विरोध इति चेत्, प्रमाणविनिश्चितस्य गृहेऽसत्त्वस्य
पाक्षिकतया सांशयिकेन गृहसत्त्वेन प्रतिक्षपायोगात् । नापि
प्रमाणनिश्चितो गृहाभावः पाक्षिकमस्य गृहसत्त्वं प्रतिक्षिपन्
सत्त्वमपि प्रतिक्षेप्तुं सांशयिकत्वं च व्यपनेतुर्महतीति युक्तम् ।
गृहावच्छिन्नेन चैत्राभावेन गृहसत्त्वं विरुद्ध्यते, न तु
सत्त्वमात्रम्, तस्य तत्रौदासीन्यात् । तस्माद्गृहाभावेन लिङ्गेन सिद्धेन
सतो बहिर्भावोऽनुमीयत इति युक्तम् ।
एतेन- 'विरुद्धयोः
प्रमाणयोर्विषयव्यवस्थयाऽविरोधापादनमर्थापत्तेर्विषयः'
इति निरस्तम्, अवच्छिन्नानवच्छिन्नयोर्विरोधाभावात् ।
उदाहरणान्तराणि चार्थापत्तेरेवमेवानुमानेऽन्तर्भावनीयानि ।
तस्मान्नानुमानात्प्रमाणान्तरमर्थापत्तिरिति सिद्धम् ।
एवमभावोऽपि प्रत्यक्षमेव । न हि भूतलस्य परिणामविशेषात्
कैवल्यलक्षणादन्यो घटाभावो नाम । प्रतिक्षणपरिणामिनो हि सर्वे
एव भावाः, ऋते चितिशक्तेः । स च परिणामभेद ऐन्द्रियक इति नास्ति
प्रत्यक्षानवरुद्धो विषयो यत्राऽभावाह्वयं प्रमाणान्तरमभ्युपेयेतेति ।
सम्भवस्तु, यथा खार्यां द्रोणाढकप्रस्त्याद्यवगमः । स चानुमानमेव ।
खारीत्वं हि द्रोणाद्यविनाभूतं प्रतीतं खार्यां द्रोणादिसत्त्वमवगमयति ।
यच्चानिर्दिष्टप्रवक्तृकं प्रवादपारम्पर्यमात्रम्- 'इति होचुर्वृद्धाः'
इत्यैतिह्यम् । यथा 'इह वटे यक्षः प्रतिवसति' इति, न तत् प्रमाणान्तरम् ।
अनिर्दिष्टप्रवक्तृकत्वेन सांशयिकत्वात् । आप्तवक्तृकत्वनिश्चये
त्वागम एव, इत्युपपन्नं ᳚त्रिविधम्प्रमाणम्᳚ इति ।
कारिका ६
एवं तावद्व्यक्ताव्यक्तज्ञलक्षणप्रमेयसिद्ध्यर्थं प्रमाणानि लक्षितानि ।
तत्र व्यक्तं पृथिव्यादि स्वरूपतः पांसुलपादो हालिकोऽपि प्रत्यक्षतः
प्रतिपद्यते, पूर्ववता चानुमानेन धूमादिदर्शनात् वह्न्यादीनि चेति,
तद्व्युत्पादनाय मन्दप्रयोजनं शास्त्रमिति दुरधिगममनेन व्युत्पाद्यम् ।
तत्र यत् प्रमाणं यत्र शक्तं तदुक्तलक्षणेभ्यः प्रमाणेभ्यो निष्कृष्य
दर्शयति -
॥ सामान्यतस्तु दृष्टात् अतीन्द्रियाणां प्रतीतिरनुमानात् ।
तस्मादपि चासिद्धम् परोक्षाप्तागमात् सिद्धम् ॥ ६ ॥ ॥
᳚सामान्यतः᳚ इति । तुशब्दः प्रत्यक्षपूर्ववद्भ्यां विशिनष्टि ।
सामान्यतोदृष्टादनुमानादतीन्द्रियाणां प्रधानपुरुषादीनां प्रतीतिः
- चितिच्छायापत्तिर्बुद्धेरध्यवसाय इत्यर्थः । उपलक्षणं
चैतत्, शेषवत इत्यपि द्रष्टव्यम् । तत्किं सर्वेष्वतीन्द्रियेषु
सामान्यतोदृष्टमेव प्रवर्त्तते ? तथा च यत्र तन्नासि,
महदाद्यारम्भक्रमे स्वर्गापूर्वदेवतादौ च, तत्र तेषामभावः प्राप्त
इत्यत आह - ᳚तस्मादपि᳚ इति । तस्मादपीत्येतावतैव सिद्धे चकारेण
शेषवत् इत्यपि समुच्चितम् ॥
कारिका ७
स्यादेतत्, यथा गगनकुसुमकूर्मरोमशशविषाणाद्षु
प्रत्यक्षमप्रवर्तमानं तदभावमवगमयति, एवं प्रधानादिष्वपि ।
तत्कथं तेषां सामान्यतोदृष्टादिभ्यः सिद्धिरित्यत आह -
॥ अतिदूरात् सामीप्यात् इन्द्रियघातान्मनोऽनवस्थानात् ।
सौक्ष्म्याद्व्यवधानात् अभिभवात् समानाभिहाराच्च ॥ ७ ॥ ॥
᳚अतिदूरात्᳚ इति अनुपलब्धिरिति वक्ष्यमाणं सिंहावलोकनन्यायेनानुषञ्जनीयम् ।
यथा उत्पतन् वियति अतिदूरतया सन्नपि प्रत्यक्षेण नोपलभ्यते ।
सामीप्यादित्यत्राप्यतिरनुवर्तनीयः, यथा लोचनस्थमञ्जनमतिसामीप्यान्न
दृश्यते । इन्द्रियघातोऽन्धत्वबधिरत्वादिः । ᳚मनोऽवस्थानात्᳚ यथा
कामाद्युपहतमनाः स्फीतालोकमध्यवर्तिनमिन्द्रियसन्निकृष्टमर्थं न
पश्यति । ᳚सौक्ष्म्यात्᳚ यथेन्द्रियसन्निकृष्टं परमाण्वादि प्रणिहितमना अपि
न पश्यति । व्यवधानात्- यथा कुड्यादिव्यवहितं राजदारादिकं न पश्यति ।
अभिभवात्- यथाऽहनि सौराभिर्भाभिरभिभूतं ग्रहनक्षत्रमण्डलं
न पश्यति । समानाभिहारात् - यथा तोयदविमुक्तानुदबिन्दून् जलाशये न
पश्यति ।
चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । तेनानुद्भवोऽपि सङ्गृहीतः । तद्यथा
क्षीराद्यवस्थायां दध्याद्यनुद्भवान्न पश्यति ।
एतदुक्तं भवति न प्रत्यक्षनिवृत्तिमात्राद्वस्त्वभावो भवति,
अतिप्रसङ्गात् । तथा हि - गृहाद्विनिर्गतो गृहजनमपश्यंस्तदभावं
विनिश्चिनुयात्, न त्वेवम् । अपि तु योग्यप्रत्यक्षनिवृत्तेरयमभावं
विनिश्चिनोति । न च प्रधानपुरुषादीनामस्ति प्रत्यक्षयोग्यता, इति न
तन्निवृत्तिमात्रात्तदभावनिश्चयो युक्तः प्रामाणिकानामिति ।
कारिका ८
कतमत्पुनरेतेषु कारणं प्रधानादीनामनुपलब्धौ ? इत्यत आह -
॥ सौक्ष्म्यात्तदनुपलब्धिर्नाभावात्, कार्यतस्तदुपलब्धेः ।
महदादि तच्च कार्यं प्रकृतिसरूपं विरूपं च ॥ ८ ॥ ॥
᳚सौक्ष्म्यात्᳚ इति । अथाभावादेव सप्तमरसवदेतेषामनुपलब्धिः कस्मान्न
भवति? इत्यत आह - ᳚नाभावात्᳚ इति । कुतः ? ᳚कार्यतस्तदुपलब्धेः᳚,
'तत्' इति प्रधानं परामृशति । पुरुषोपलब्धौ तु प्रमाणं वक्ष्यति,
᳚सङ्घातपरार्थत्वात्᳚ -(का० १७) इति । दृढतरप्रमाणावधारिते
हि प्रत्यक्षमप्रवर्तमानमयोग्यत्वान्न प्रवर्तते इति कल्प्यते ।
सप्तमस्तु रसो न प्रमाणेनावधारित इति न तत्र प्रत्यक्षस्यायोग्यता
शक्याऽध्यवसातुमित्यभिप्रायः ।
किं पुनस्तत्कार्यं यतः प्रधानानुमानम् ? इत्यत आह - ᳚महदादि तच्च
कार्यम्᳚ इति । एतच्च यथा गमकं तथोपरिष्टादुपपादयिष्यते । तस्य
च कार्यस्य विवेकज्ञानोपयोगिनी सारूप्यवैरूप्ये आह - ᳚प्रकृतिसरूपं
विरूपं च᳚ इति । एते तूपरिष्टाद्विभजनीये इति ।
कारिका ९
कार्यात् कारणमात्रं गम्यते । सन्ति चात्र वादिनां विप्रतिपत्तयः । तथा
हि केचिदाहुः - 'असतः सत् जातते' इति, 'एकस्य सतो विवर्तः कार्यजातं
न वस्तुसत्' इत्यपरे, अन्ये तु 'सतः असत् जायते' इति, 'सतः सत् जायते'
इति वृद्धाः ।
तत्र पूर्वस्मिन् कल्पत्रये प्रधानं न सिद्ध्यति ।
सुखदुःखमोहभेदस्वरूपपरिणामशब्दाद्यात्मकं हि जगत्कारणस्य
प्रधानत्वं सत्त्वरजस्तमःस्वभावत्वमवगमयति ।
यदि पुनरसतः सज्जायेत असत् निरूपाख्यं कारणं सुखादिरूपशब्दाद्यात्मकं
कथं स्यात् ? सदसतोस्तादात्म्यानुपपत्तेः ।
अथैकरूपस्य सतो विवर्तः शब्दादिप्रपञ्चः, तथाऽपि सतः सज्जायत
इति न स्यात् । न चास्याद्वयस्य प्रपञ्चात्मकत्वम्, अपि त्वप्रपञ्चस्य
प्रपञ्चात्मकतया प्रतीतिर्भ्रम एव ।
येषामपि कणभक्षाक्षचरणादीनां सत एव कारणादसतो जन्म, तेषामपि
सदसतोरेकत्वानुपपत्तेर्न कार्यात्मकं कारणमिति न तन्मते प्रधानसिद्धिः ।
अतः प्रधानसिद्ध्यर्थं प्रथमं तावत्सत्कार्यं प्रतिजानीते ।
॥ असदकरणादुपादानग्रहणात् सर्वसम्भवाभावात् ।
शक्तस्य शक्यकरणात् कारणभावाच्च सत् कार्यम् ॥ ९ ॥ ॥
᳚असदकरणात्᳚ इति । ᳚सत् कार्यम्᳚ कारणव्यापारात् प्रागपीति शेषः । तथा
च न सिद्धसाधनं नैयायिकतनयैरुद्भावनीयम् ।
यद्यपि बीजमृत्पिण्डादिप्रध्वंसानन्तरमङ्कुरघटाद्युत्पत्तिरुपलभ्यते,
तथाऽपि न प्रध्वंसस्य कारणत्वम्, अपि तु भावस्यैव
बीजाद्यवयवस्य । अभावात्तु भावोत्पत्तौ तस्य सर्वत्र सुलभत्वात्
सर्वदा सर्वकार्योत्पादप्रसङ्ग इत्यादि न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकायामस्माभिः
प्रतिपादितम् ।
प्रपञ्चप्रत्ययश्चासति बाधके न शक्यो मिथ्येति वदितुमिति
कणभक्षाक्षचारणमतमवशिष्यते ।
तत्रेदं प्रतिज्ञातम्, ᳚सत् कार्यम्᳚ इति । अत्र हेतुमाह ᳚असदकरणात्᳚ इति ।
असत् चेत् कारणव्यापारात् पूर्वं कार्यम्, नास्य सत्त्वं कर्तुं केनापि शक्यम् ।
न हि नीलं शिल्पिसहस्रेणापि पीतं कर्तुं शक्यते । 'सदसत्त्वे घटस्य
धर्मौ' इति चेत्, तथापि असति धर्मिणि न तस्य धर्म इति सत्त्वं
तदवस्थमेव, तथा च नात्त्वम् । असम्बद्धेनातदात्मना चासत्त्वेन
कथमसन् घटः? तस्मात् कारणव्यापारादूर्ध्वमिव ततः प्रागपि सदेव
कार्यमिति ।
कारणाच्चास्य सतोऽभिव्यक्तिरेवावशिष्यते । सतश्चाभिव्यक्तिरुपपन्ना ।
यथा पीडनेन तिलेषु तैलरूप, अवघातेन धान्येषु तण्डुलानाम्, दोहनेन
सौरभेयीषु पयसः । असतः करणे तु न निदर्शनं किञ्चिदस्ति ।
न खल्वभिव्यज्यमानं चोत्पद्यमानं वा क्वचिदसत् दृष्टम् ।
इतश्च कारणव्यापारात् प्राक् सदेव कार्यम्- ᳚उपादानग्रहणात्᳚, उपादानानि-
कारणानि, तेषां ग्रहणं - कार्येण सम्बन्धः । उपादानैः कार्यस्य
सम्बन्धादिति यावत् ।
एतदुक्तं भवति- कार्येण सम्बद्धं कारणं कार्यस्य जनकम्, सम्बन्धश्च
कार्यस्यासतो न सम्भवति, तस्मादिति ।
स्यादेतत् - असम्बद्धमेव कारणैः कार्यं कस्मान्न जन्यते ? तथा
चासदेवोत्पस्येत इत्यत आह - ᳚सर्वसम्बवाभावात्᳚ इति । असम्बद्धस्य
जन्यत्वे असम्बद्धत्वाविशेषेण सर्वं कार्यजातं सर्वस्माद्भवेत् । न
चैतदस्ति, तस्मान्नासम्बद्धमसम्बद्धेन जन्यते, अपि तु सम्बद्धं
सम्बद्धेन जन्यत इति । यथाऽऽहुः सांख्यवृद्धाः -
᳚असत्त्वे नास्ति सम्बन्धः कारणैः सत्त्वसङ्गिभिः ।
असम्बद्धस्य चोत्पत्तिमिच्छतो न व्यवस्थितिः-᳚ इति ।
स्यादेतत्- असम्बद्धमपि सत् तदेव करोति यत्र यत् कारणं शक्तं,
शक्तिश्च कार्यदर्शनादवगम्यते । तेन नाव्यवस्थेत्यत आह- ᳚शक्तस्य
शक्यकरणात्᳚ इति । सा शक्तिः शक्तकारणाश्रया, सर्वत्र वा स्यात्, शक्ये
एव वा ? सर्वत्र चेत्, तदवस्थैवाव्यवस्था । शक्ये चेत्, कथमसति
शक्ये तत्र ? इति वक्तव्यम् । शक्तिभेद एव एतादृशो यतः किञ्चिदेव
कार्यं जनयेत् न सर्वमिति चेत्, हन्त भोः ! शक्तिविशेषः कार्यसम्बद्धो
वाऽसम्बद्धो वा ? सम्बद्धत्वे नासता सम्बन्ध इति सत् कार्यम् । असम्बद्धत्वे
सैवाव्यवस्था, इति सुष्ठूक्तं ᳚शक्तस्य शक्यकरणात्᳚ इति ।
इतश्च सत् कार्यमित्याह - ᳚कारणभावाच्च᳚, कार्यस्य कारणात्मकत्वात् ।
न हि कारणाद्भिन्नं कार्यम्, कारणं च सदिति कथं तदभिन्नं
कार्यमसद्भवेत् ?
कार्यस्य कारणाभेदसाधनानि च प्रमाणानि -
(१) न पटस्तन्तुभ्यो भिद्यते, तन्तुधर्मात् । इह यद्यतो भिद्यते तत्
तस्य धर्मो न भवति, यथा गौरश्वस्य । धर्मश्च पटस्तन्तूनां,
तस्मान्नार्थान्तरम् ।
(२) उपादानोपादेयभावाच्च नार्थान्तरत्वं तन्तुपटयोः । ययोरर्थान्तरत्वं
न तयोरुपादानोपादेयभावः, यथा घटपटयोः । उपादानोपादेयभावश्च
तन्तुपटयोः । तस्मान्नार्थान्तरत्वम् ।
(३) इतश्च नार्थान्तरत्वं तन्तुपटयोः, संयोगाप्राप्त्यभावात् । अर्थान्तरत्वे
हि संयोगो दृष्टो यथा कुण्डबदरयोः, अप्राप्तिर्वा यथा हिमवद्विन्ध्ययोः ।
न चेह संयोगाप्राप्ती, तस्मान्नार्थान्तरत्वमिति ।
(४) इतश्च पटस्तन्तुभ्यो न भिद्यते, गुरुत्वान्तरकार्याग्रहणात् ।
इह यद्यस्माद्भिन्नम्, तस्मात् तस्य गुरुत्वान्तरं
कार्यं गृह्यते, यथैकपलिकस्य स्वस्तिकस्य यो
गुरुत्वकार्योऽवनतिविशेषस्तस्माद्द्विपलिकस्य स्वस्तिकस्य
गुरुत्वकार्योऽवनतिभेदोऽधिकः । न च तथा तन्तुगुरुत्वकार्यात्
पटगुरुत्वकार्यान्तरं दृश्यते । तस्मादभिन्नस्तन्तुभ्यः पट इति ।
तान्येतान्यभेदसाधनान्यवीतानि ।
एवमभेदे सिद्धे, तन्तव एव तेन संस्थानभेदेन परिणताः पटः, न
तन्तुभ्योऽर्थान्तरं पटः ।
स्वात्मनि क्रियानिरोधबुद्धिव्यपदेशार्थक्रियाभेदाश्च
नैकान्तिकं भेदं साधयितुमर्हन्ति । एकस्मिन्नपि
तत्तद्विशेषाविर्भावतिरोभावाभ्यामेतेषामविरोधात् । यथा हि कूर्मस्याङ्गानि
कूर्मशरीरे निविशमानानि तिरोभवन्ति, निःसरन्ति चाविर्भवन्ति, न तु
कूर्मतस्तदङ्गान्युत्पद्यन्ते प्रध्वंसन्ते वा । एवमेकस्या मृदः सुवर्णस्य
वा घटमुकुटादयो विशेषा निःसरन्त आविर्भवन्त उत्पद्यन्त इत्युच्यन्ते,
निविशमानास्तिरोभवन्ति विनश्यन्तीत्युच्यन्ते । न पुनरसतामुत्पादः सतां
वा निरोधः । यथाऽऽह भगवान् कृष्णद्वैपायनः -
᳚नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ᳚ (गीता २-१६ इति) ।
यथा कूर्मः स्वावयवेभ्यः सङ्कोचविकासिभ्यो न भिन्नः, एवं
घटमुकुटादयोऽपि मृत्सुवर्णादिभ्यो न भिन्नाः ।
एवञ्च 'इह तन्तुषु पटः' इति व्यपदेशो यथा 'इह वने तिलकाः'
इत्युपपन्नः ।
न चार्थक्रियाभेदोऽपि भेदमापादयति, एकस्यापि नानार्थक्रियादर्शनात् ।
यथैक एव वह्निर्दाहकः पाचकः प्रकाशकश्चेति । नाप्यर्थक्रियाव्यवस्था
वस्तुभेदे हेतुः, तेषामेव समस्तव्यस्तानामर्थक्रियाव्यवस्थादर्शनात् ।
यथा प्रत्येकं विष्टयो वर्त्मदर्शनलक्षणामर्थक्रियां कुर्वन्ति, न
तु शिबिकावहनम्, मिलितास्तु शिबिकामुद्वहन्ति, एवं तन्तवः प्रत्येकं
प्रावरणमकुर्वाणा अपि मिलिता आविर्भूतपटभावाः प्रावरिष्यन्ति ।
स्यादेतत् - आविर्भावः पटस्य कारणव्यापारात् प्राक् सन् असन् वा ? असंश्चेत्
प्राप्तं तर्ह्यसदुत्पादनम् । अथ सन्, कृतं तर्हि कारणव्यापारेण ।
न हि सति कार्ये कारणव्यापारप्रयोजनं पश्यामः । आविर्भावे
चाविर्भावान्तरकल्पनेऽनवस्थाप्रसङ्गः । तस्मादाविर्भूतपटभावास्तन्तवः
क्रियन्त इति रिक्तं वचः ।
मैवम् । अथासदुत्पद्यत इति मते केयमसदुत्पत्तिः ? सती, असती वा ? सती
चेत्, कृतं तर्हि कारणैः । असती चेत्, तस्या अप्युत्पत्त्यन्तरमित्यनवस्था
।
अथ- उत्पत्तिः पटान्नार्थान्तरम्, अपि तु पट एवासौ, तथापि यावदुक्तं
भवति 'पटः' इति, तावदुक्तं भवति 'उत्पद्यते' इति । ततश्च 'पटः'
इत्युक्ते 'उत्पद्यते' इति न वाच्यम्, पौनरुक्त्यात्, 'विनश्यति' इत्यपि न
वाच्यम्, उत्पत्तिविनाशयोर्युगपदेकत्र विरोधात् ।
तस्मादियं पटोत्पत्तिः स्वकारणसमवायो वा, स्वसत्तासमवायो वा
? उभयथाऽपि नोत्पद्यते, अथ च तदर्थानि कारणानि व्यापार्यन्ते ।
एवं सत एव पटादेराविर्भावाय कारणापेक्षेत्युपपन्नम् ।
न च पटरूपेण कारणानां सम्बन्धः, तद्रूपस्याक्रियात्वात्,
क्रियासम्बन्धित्वाच्च कारकाणाम्, अन्यथा कारणत्वाभावात् ।
तस्मात् सत् कार्यमिति पुष्कलम् ।
कारिका १०
तदेवं प्रधानसाधनानुगुणं सत्कार्यमुपपाद्य यादृशं तत्
प्रधानं साधनीयं तादृशमादर्शयितुं विवेकज्ञानोपयोगिनी
व्यक्ताव्यक्तसारूप्यवैरूप्ये तावदाह -
॥ हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम् ।
सावयवं परतन्त्रं व्यक्तं, विपरीतमव्यक्तम् ॥ १० ॥ ॥
᳚हेतुमत्᳚ इति । व्यक्तं हेतुमत्, हेतुः कारणम्, तद्वत्, यस्य च यो
हेतुस्तमुपरिष्टाद्वक्ष्यति ।
᳚अनित्यम्᳚ विनाशि, तिरोभावीति यावत् ।
᳚अव्यापि᳚ सर्वं परिणामिनं न व्याप्नोति । कारणेन हि कार्यमाविष्टम्, न
कार्येण कारणम् । न च बुद्ध्यादयः प्रधानं वेविषतीत्यव्यापकाः ।
᳚सक्रियम्᳚ परिस्पन्दवत् । तथा हि बुद्ध्यादयः उपात्तमुपात्तं देहं त्यजन्ति,
देहान्तरं चोपाददते, इति तेषां परिस्पन्दः । शरीरपृथिव्यादीनां च
परिस्पन्दः प्रसिद्ध एव ।
᳚अनेकम्᳚ प्रतिपुरुषं बुद्ध्यादीनां भेदात् । पृथिव्याद्यपि
शरीरघटादिभेदेनानेकमेव ।
᳚आश्रितम्᳚ स्वकारणमाश्रितम् । बुद्ध्यादिकार्याणामभेदेऽपि
कथञ्चिद्भेदविवक्षयाऽऽश्रयाश्रयिभावः, यथा 'इह वने तिलकाः'
इत्युक्तम् ।
᳚लिङ्गम्᳚ प्रधानस्य । यथा चैते बुद्ध्यादयः प्रधानस्य लिङ्गम्,
तथोपरिष्टाद्वक्ष्यति । प्रधानं तु न प्रधानस्य लिङ्गं पुरुषस्य
लिङ्गं भवदपीति भावः ।
᳚सावयवम्᳚ अवयनमवयवः, अवयवानामवयविनां मिथः संश्लेषो मिश्रणं
संयोग इति यावत् । अप्राप्तिपूर्विका प्राप्तिः संयोगः । तेन सह वर्तत इति
सावयवम् ।
तथा हि- पृथिव्यादयः परस्परं संयुज्यन्ते, एवमन्येऽपि, न तु
प्रधानस्य बुद्ध्यादिभिः संयोगः, तादात्म्यात् । नापि सत्त्वरजस्तमसां
परस्परं संयोगः, अप्राप्तेरभावात् ।
᳚परतन्त्रम्᳚ बुद्ध्यादि । बुद्ध्या स्वकार्येऽहङ्कारे जनयितव्ये
प्रकृत्यापूरोऽपेक्ष्यते, अन्यथा क्षीणा सती नालमहङ्कारं जनयितुमिति
स्थितिः । एवमहङ्कारादिभिरपि स्वकार्यजनने इति सर्वं स्वकार्येषु
प्रकृत्याऽऽपूरमपेक्षते । तेन परां प्रकृतिमपेक्षमाणं कारणमपि
स्वकार्यजनने परतन्त्रं व्यक्तम् ।
᳚विपरीतमव्यक्तम्᳚ व्यक्तात् । अहेतुमत्, नित्यं, व्यापि, निष्क्रियम्,
यद्यप्यव्यक्तस्यास्ति परिणामलक्षणा क्रिया, तथाऽपि परिस्पन्दो नास्ति ।
एकम्, अनाश्रितम्, अलिङ्गम्, अनवयवम्, स्वतन्त्रम्, अव्यक्तम् ।
कारिका ११
तदनेन प्रबन्धेन व्यक्ताव्यक्तयोर्वैधर्म्यमुक्तम् । सम्प्रति तयोः
साधर्म्यम्, पुरुषाच्च वैधर्म्यमाह -
॥ त्रिगुणमविवेकि विषयः सामान्यमचेतनं प्रसवधर्मि ।
व्यक्तं तथा प्रधानम्, तद्विपरीतस्तथा च पुमान् ॥ ११ ॥ ॥
᳚त्रिगुणम्᳚ इति । त्रयो गुणाः सुखदुःखमोहा अस्येति त्रिगुणम् । तदनेन
सुखादीनामात्मगुणत्वं पराभिमतमपाकृतम् ।
᳚अविवेकि᳚ । यथा प्रधानं न स्वतो विविच्यते, एवम्महदादयोऽपि न
प्रधानाद्विविच्यन्ते, तदात्मकत्वात् । अथ वा सम्भूयकारिताऽत्राविवेकिता ।
न हि किञ्चिदेकं पर्याप्तं स्वकार्ये, अपि तु सम्भूय । तत्र नैकस्मात्
यस्य कस्यचित् केनचित्सम्भव इति ॥
ये त्वाहुः - 'विज्ञानमेव हर्षविषादमोहशब्दाद्यात्मकम्, न
पुनरितोऽन्यस्तद्धर्मा' इति- तान् प्रत्याह - ᳚विषय᳚ इति । 'विषयो'
ग्राह्यः, विज्ञानाद्बहिरिति यावत् ।
अत एव ᳚सामान्यम्᳚ साधारणम्, घटादिवत् । अनेकैः पुरुषैर्गृहीतमित्यर्थः ।
विज्ञानाकारत्वे तु असाधारण्याद्विज्ञानानां वृत्तिरूपाणां,
तेऽप्यसाधारणाः स्युः, विज्ञानं यथा परेण न गृह्यते,
परबुद्धेरप्रत्यक्षत्वादित्यभिप्रायः । तथा च नर्तकीभ्रूलताभङ्गे
एकस्मिन् बहूनां प्रतिसन्धानं युक्तम् । अन्यथा तन्न स्यादिति भावः ।
᳚अचेतनम्᳚ । सर्वे एव प्रधानबुद्ध्यादयोऽचेतनाः, न तु वैनाशिकवत् -
चैतन्यं बुद्धेरित्यर्थः ।
᳚प्रसवधर्मि᳚ - प्रसवरूपो धर्मो यः सोऽस्याऽस्तीति प्रसवधर्मि ।
प्रसवधर्मेति वक्तव्ये मत्वर्थीयः प्रसवधर्मस्य नित्ययोगमाख्यातुम् ।
सरूपविरूपपरिणामाभ्यां न कदाचिदपि वियुज्यते इत्यर्थः ।
व्यक्तवृत्तमव्यक्तेऽतिदिशति - ᳚तथा प्रधानम्᳚ इति । यथा व्यक्तं
तथाऽव्यक्तमित्यर्थः ।
ताभ्यां वैधर्म्यं पुरुषस्याह - ᳚तद्विपरीतः पुमान्᳚ इति ।
स्यादेतत्- अहेतुमत्त्वनित्यत्वादि प्रधानसाधर्म्यमस्ति पुरुषस्य,
एवमनेकत्वं व्यक्तसाधर्म्यम्, तत्कथमुच्यते 'तद्विपरीतः पुमान्' इति
? अत आह - ᳚तथा च᳚ इति । चकारोऽप्यर्थः । यद्यप्यहेतुमत्त्वादिकं
साधर्म्यम्, तथाऽप्यत्रैगुण्यादिवैपरीत्यमस्त्येवेत्यर्थः ।
कारिका १२
त्रिगुणमित्युक्तम्, तत्र के ते त्रयो गुणाः ? किं च तल्लक्षणम् ? इत्यत
आह -
॥ प्रीत्यप्रीतिविषादात्मकाः प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्थाः ।
अन्योन्याभिभवाश्रयजननमिथुनवृत्तयश्च गुणाः ॥ १२ ॥ ॥
᳚गुणाः᳚ इति परार्थाः । ᳚सत्त्वं लघु प्रकाशकम्᳚ इत्यत्र च सत्त्वादयः
क्रमेण निर्देक्ष्यन्ते । तदनागतावेक्षणेन तन्त्रयुक्त्या वा प्रीत्यादीनां
यथासङ्ख्यं वेदितव्यम् ।
एतदुक्तं भवति - प्रीतिः सुखम्, प्रीत्यात्मकः सत्त्वगुणः । अप्रीतिः दुःखम्,
अप्रीत्यात्मको रजोगुणः । विषादः मोहः, विषादात्मकस्तमोगुण इत्यर्थः ।
ये तु मन्यन्ते ᳚ न प्रीतिर्दुःखाभावादतिरिच्यते, एवं दुःखमपि न
प्रीत्यभावादन्यदिति, तान् प्रति ᳚आत्म᳚ग्रहणम् ।
नेतरेतराभावाः सुखादयः, अपि तु भावाः, आत्मशब्दस्य भाववचनत्वात्,
प्रीतिरात्माभावो येषां ते प्रीत्यात्मानः । एवमन्यदपि व्याख्येयम् ।
भावरूपता चैषामनुभवसिद्धा । परस्पराभावात्मकत्वे तु
परस्पराश्रयापत्तेरेकस्याप्यसिद्धेरुभयासिद्धिरिति भावः ।
स्वरूपमेषामुक्त्वा प्रयोजनमाह - ᳚प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्थाः᳚ इति ।
अत्रापि यथासङ्ख्यमेव । रजः प्रवर्तकत्वात् सर्वत्र लघु सत्त्वं
प्रवर्तयेत्, यदि तमसा गुरुणा न नियम्येत, तमोनियतं तु क्वचिदेव
प्रवर्ततीति भवति तमो नियमार्थम् ।
प्रयोजनमुक्त्वा क्रियामाह- ᳚अन्योन्याभिभवाश्रयजननमिथुनवृत्तयश्च᳚
इति । वृत्तिः - क्रिया, सा च प्रत्येकमभिसम्बध्यते ।
᳚अन्योन्याभिभववृत्तयः᳚ एषामन्यतमेनार्थवशादुद्भूतेनान्यदभिभूयते ।
तथा हि- सत्त्वं रजस्तमसी अभिभूय शान्तामात्मनो वृत्तिं प्रतिलभते,
एवं रजः सत्त्वतमसी अभिभूय घोराम्, एवं तमः सत्त्वरजसी अभिभूय
मूढामिति ।
᳚अन्योन्याश्रयवृत्तयः᳚ । यद्यप्याधाराधेयभावेन नायमर्थो घटते,
तथाऽपि यदपेक्षया यस्य क्रिया स तस्याश्रयः ।
तथा हि- सत्त्वं प्रवृत्तिनियमावाश्रित्य रजस्तमसोः प्रकाशेनोपकरोति,
रजः प्रकाशनियमावाश्रित्य प्रवृत्त्या इतरयोः, तमः प्रकाशप्रवृत्ती
आश्रित्य नियमेनेतरयोरिति ।
᳚अन्योन्यजननवृत्तयः᳚ । अन्यतमोऽन्यतमं जनयति । जननं च
परिणामः, स च गुणानां सदृशरूपः । अत एव न हेतुमत्त्वम्,
तत्त्वान्तरस्य हेतोरभावात् । नाप्यनित्यत्वम्, तत्त्वान्तरे लयाभावात् ।
᳚अन्योन्यमिथुनवृत्तयः᳚ । अन्योन्यसहचराः अविनाभाववृत्तय इति यावत् ।
᳚चः᳚ समुच्चये । भवति चात्रागमः -
᳚अन्योन्यमिथुनाः सर्वे सर्वे सर्वत्र गामिनः ।
रजसो मिथुनं सत्त्वं सत्त्वस्य मिथुनं रजः ॥
तमसश्चापि मिथुने ते सत्त्वरजसी उभे ।
उभयोः सत्त्वरजसोर्मिथुनं तम उच्यते ॥
नैषामादिः सम्प्रयोगो वियोगो वोपलभ्यते ᳚ इति (दे। भा। ३/८) ।
कारिका १३
᳚प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्थाः᳚ इत्युक्तम्, तत्र के ते इत्थम्भूताः
कुतश्चेत्यत आह -
॥ सत्त्वं लघु प्रकाशकमिष्टमुपष्टम्भकं चलं च रजः ।
गुरु वरणकमेव तमः, प्रदीपवच्चार्थतो वृत्तिः ॥ १३ ॥ ॥
᳚सत्त्वम्᳚ इति । सत्त्वमेव लघु प्रकाशकमिष्टं साङ्ख्याचार्यैः । तत्र
कार्योद्गमने हेतुर्धर्मो लाघवं गौरवप्रतिद्वन्द्वि, यतोऽग्नेरूर्ध्वज्वलनं
भवति । तदेव लाघवं कस्यचित्तिर्यग्गमने हेतुर्भवति, यथा वायोः ।
एवं करणानां वृत्तिपटुत्वहेतुर्लाघवम्, गुरुत्वे हि मन्दानि स्युरिति
सत्त्वस्य प्रकाशात्मकत्वमुक्तम् ।
सत्त्वतमसी स्वयमक्रियतया स्वकार्यप्रवृत्तिं प्रत्यवसीदन्ती
रजसोपष्टभ्येते- अवसादात् प्रच्याव्य स्वकार्ये उत्साहं प्रयत्नं कार्येते ।
तदिदमुक्तम्- ᳚उपष्टम्भकम्᳚ इति । कस्मादित्यत उक्तम् - ᳚चलम्᳚ इति ।
तदनेन रजसः प्रवृत्त्यर्थत्वं दर्शितम् ।
रजस्तु चलतया परितस्त्रैगुण्यं चालयत् गुरुणाऽऽवृण्वता च तमसा
तत्र तत्र प्रवृत्तिप्रतिबन्धकेन क्वचिदेव प्रवर्त्यत इति ततस्ततो
व्यावृत्त्या तमो नियामकमुक्तम्- ᳚गुरु वरणकमेव तमः᳚ इति । एवकारः
प्रत्येकं भिन्नक्रमः सम्बध्यते, सत्त्वमेव, रज एव, तम एवेति ।
ननु एते परस्परविरोधशीला गुणाः सुन्दोपसुन्दवत् परस्परं
ध्वंसन्त इत्येव युक्तं प्रागेव तेषामेकक्रियाकर्तृताया इत्यत
आह- ᳚प्रदीपवच्चार्थतो वृत्तिः᳚ इति । दृष्टमेतत्, यथा
वर्त्तितैलेऽनलविरोधिनी, अथ मिलिते सहानलेन रूपप्रकाशलक्षणं
कार्यं कुरुतः । यथा च वातपित्तश्लेष्माणः परस्परविरोधिनः
शरीरधारणलक्षणकार्यकारिणः । एवं सत्त्वरजस्तमांसि मिथो
विरुद्ध्यान्यप्यनुवर्त्स्यन्ति स्वकार्यं करिष्यन्ति च ।
᳚अर्थतः᳚ इति । पुरुषार्थत इति यावत्, यथा च वक्ष्यति-
᳚पुरुषार्थ एव हेतुर्न केनचित् कार्यते करणम्᳚ इति (का० ३१)
अत्र च सुखदुःखमोहाः परस्परविरोधिनः स्वस्वानुरूपाणि
सुखदुःखमोहात्मकान्येव निमित्तानि कल्पयन्ति । तेषां च
परस्परमभिभाव्याभिभावकभावान्नानात्वम् ।
तद्यथा - एकैव स्त्री रूपयौवनकुलशीलसम्पन्ना स्वामिनं सुखाकरोति ।
तत्कस्य हेतोः ? स्वामिनं प्रति तस्याः सुखरूपसमुद्भवात् । सैव स्त्री
सपत्नीर्दुःखाकरोति, तत् कस्य हेतोः ? ताः प्रति तस्या दुःखरूपसमुद्भवात् ।
एवं पुरुषान्तरं तामविन्दमानं सैव मोहयति, तत् कस्य हेतोः ? तत्
प्रति तस्या मोहरूपसमुद्भवात् । अनया च स्त्रिया सर्वे भावा व्याख्याताः ।
तत्र यत् सुखहेतुः तत् सुखात्मकं सत्त्वम्, यत् दुःखहेतुस्तत् दुःखात्मकं
रजः, यन्मोहहेतुस्तन्मोहात्मकं तमः । सुखप्रकाशलाघवानां त्वेकस्मिन्
युगपदुद्भूतावविरोधः, सहदर्शनात् । तस्मात् सुखदुःखमोहैरिव
विरोधिभिः अविरोधिभिरेकैकगुणवृत्तिभिः सुखप्रकाशलाघवैर्न
निमित्तभेदा उन्नीयन्ते । एवं दुःखोपष्टम्भकत्वप्रवर्तकत्वैः, एवं
मोहगुरुत्वावरणैः - इति सिद्धं त्रैगुण्यमिति ।
कारिका १४
स्यादेतत् - अनुभूयमानेषु पृथिव्यादिष्वनुभवसिद्धा
भवन्त्यविवेकित्वादयः । ये पुनः सत्त्वादयो नान्युभवपथमधिरोहन्ति,
तेषां कुतस्त्यमविवेकित्वं विषयत्वमचेतनत्वं प्रसवधर्मित्वं च
? इत्यत आह -
॥ अविवेक्यादेः सिद्धिस्त्रैगुण्यातद्विपर्ययाभावात् ।
कारणगुणात्मकत्वात्कार्यस्याव्यक्तमपि सिद्धम् ॥ १४ ॥ ॥
᳚अविवेक्यादेः᳚ इति । अविवेकित्वमविवेकि । यथा 'द्व्येकयोर्द्विवचनैकवचने'
(पा। सू। १।४।२२) इत्यत्र द्वित्वैकत्वयोरिति, अन्यथा द्व्येकेष्विति स्यात् ।
कुतः पुनरविवेकित्वादेः सिद्धिरित्यत्र आह - ᳚त्रैगुण्यात्᳚ इति । ᳚यद्यत्
सुखदुःखमोहात्मकं तत्तदविवेकित्वादियोगि, यथेदमनुभूयमानं व्यक्तम्᳚
इति स्फुटत्वादन्वयो नोक्तः ।
व्यतिरेकमाह - ᳚तद्विपर्ययाभावात्᳚ इति । अविवेक्यादिविपर्यये पुरुषे
त्रैगुण्याभावात् ।
अथ वा व्यक्ताव्यक्ते पक्षीकृत्यान्वयाभावेनावीत एव हेतुस्त्रैगुण्यादिति
वक्तव्यः ।
स्यादेतत् - अव्यक्तसिद्धौ सत्यां तस्याविवेकित्वादयो धर्माः सिध्यन्ति,
अव्यक्तमेव त्वद्यापि न सिध्यति, तत्कथमविवेकित्वादिसिद्धिरत आह-
᳚कारणगुणात्मकत्वात्᳚ इति ।
अयमभिसन्धिः- कार्यं हि कारणगुणात्मकं दृष्टम्, यथा
तन्त्वादिगुणात्मकं पटादि । तथा महदादिलक्षणेनापि कार्येण
सुखदुःखमोहरूपेण स्वकारणं सुखदुःखमोहात्मकं प्रधानमव्यक्तं
सिद्धं भवति ।
कारिका १५-१६
स्यादेतत् - 'व्यक्तात् व्यक्तमुत्पद्यते' इति कणभक्षाक्षचरणतनयाः ।
परमाणवो हि व्यक्ताः, तेभ्यो द्व्यणुकादिक्रमेण पृथिव्यादिलक्षणं
कार्यं व्यक्तमारभ्यते । पृथिव्यादिषु च कारणगुणक्रमेण
रूपाद्युत्पत्तिः । तस्मात् व्यक्तात् व्यक्तस्य तद्गुणस्य चोत्पत्तेः
कृतमदृष्टचरेणाव्यक्तेनेत्यत आह -
॥ भेदानां परिमाणात् समन्वयात् शक्तितः प्रवृत्तेश्च ।
कारणकार्यविभागादविभागाद्वैश्वरूप्यस्य ॥ १५ ॥ ॥
॥ कारणमस्त्यव्यक्तम्, प्रवर्तते त्रिगुणतः समुदयाच्च ।
परिणामतः सलिलवत् प्रतिप्रतिगुणाश्रयविशेषात् ॥ १६ ॥ ॥
᳚भेदानाम्᳚ इति । भेदानां - विशेषाणां महदादीनां
भूम्यन्तानां कार्याणां कारणं- मूलकारणमस्त्यव्यक्तम् । कुतः
? ᳚कारणकार्यविभागादविभागाद्वैश्वरूप्यस्य᳚ । कारणे सत् कार्यमिति स्थितम् ।
तथा च यथा कूर्मशरीरे सन्त्येवाऽङ्गानि निःसरन्ति विभज्यन्ते-
'इदं कूर्मशरीरं, एतान्येतस्याङ्गानि'- इति । एवं निविशमानानि
तस्मिन् अव्यक्तीभवन्ति । एवं कारणामृत्पिण्डाद्धेमपिण्डाद्वा कार्याणि
घटमुकुटादीनि सन्त्येवाविर्भवन्ति विभज्यन्ते । सन्त्येव पृथिव्यादीनि
कारणात्तन्मात्रादाविर्भवन्ति विभज्यन्ते, सन्त्येव च तन्मात्राण्यहङ्कारात्
कारणात्, सन्त्येवाहङ्कारः कारणान्महतः, सन्नेव च महान् परमाव्यक्तात् ।
सोऽयं कारणात् परमाव्यक्तात् साक्षात् पारम्पर्येणान्वितस्य विश्वस्य कार्यस्य
विभागः ।
प्रतिसर्गे तु मृत्पिण्डं सुवर्णपिङ्गं वा घटमुकुटादयो
विशन्तोऽव्यक्तीभवन्ति । तत्कारणरूपमेवानभिव्यक्तं
कार्यमपेक्ष्याव्यक्तं भवति । एवं पृथिव्यादयस्तन्मात्राणि विशन्तः
स्वापेक्षया तन्मात्राण्यव्यक्तयन्ति । एवं तन्मात्राण्यहङ्कारं
विशन्त्यहङ्कारमव्यक्तयन्ति, एवमहङ्कारो महान्तमाविशन्
महान्तमव्यक्तयति, महान् प्रकृतिं स्वकारणं विशन् प्रकृतिमव्यक्तयति ।
प्रकृतेस्तु न क्वचिन्निवेश इति सा सर्वकार्याणामव्यक्तमेव ।
सोऽयमविभागः प्रकृतौ वैश्वरूप्यस्य - नानारूपस्य कार्यस्य,
स्वार्थिकः ष्यञ्, तस्मात् कारणे कार्यस्य सत एव विभागाविभागाभ्यामव्यक्तं
कारणमस्ति ।
इतश्चाव्यक्तमस्तीत्यत आह - ᳚शक्तितः प्रवृत्तेश्च᳚ इति ।
कारणशक्तितः कार्यं प्रवर्तत इति सिद्धम्, अशक्तात् कारणात्
कार्यस्यानुपपत्तेः, शक्तिश्च कारणगतो न कार्यस्याव्यक्तत्वादन्या । न हि
सत्कार्यपक्षे कार्यस्याव्याव्यक्तताया अन्यस्यां शक्तौ प्रमाणमस्ति, अयमेव हि
सिकताभ्यस्तिलानां तैलोपादानानां भेदो यदेतेष्वेवे तैलमस्त्यनागतावस्थं
न सिकतास्विति ।
स्यादेतत् - शक्तितः प्रवृत्तिः कारणकार्यविभागाविभागौ च महत एव
परमाव्यक्तत्वं साधयिष्यतः, कृतं ततः परेणाव्यक्तेनेत्यत आह -
᳚परिमाणात्᳚ इति । परिमितत्वात्, अव्यापित्वादिति यावत् । विवादाध्यासिता
महदादिभेदा अव्यक्तकारणवन्तः, परिमितत्वात्, घटादिवत् । घटादयो
हि परिमिताः मृदाद्यव्यक्तकारणका दृष्टाः । उक्तमेतद्यथा
कार्यस्याव्यक्तावस्था कारणमेवेति, यन्महतः कारणं यत् परमाव्यक्तम्,
ततः परतराव्यक्तकल्पनायां प्रमाणाभावात् ।
इतश्च विवादाध्यासिता भेदाः अव्यक्तकारणवन्तः, ᳚समन्वयात्᳚ ।
भिन्नानां समानरूपता समन्वयः । सुखदुःखमोहसमन्विता हि
बुद्ध्यादयोऽध्यवसायादिलक्षणाः प्रतीयन्ते । यानि च यद्रूपसमनुगतानि,
तानि तत्स्वभावाव्यक्तकारणानि, यथा मृद्धेमपिण्डसमनुगता घटमुकुटादयो
मृद्धेमपिण्डाव्यक्तकारणका इति कारणमस्त्यव्यक्तं भेदानामिति सिद्धम् ।
अव्यक्तं साधयित्वा अस्य प्रवृत्तिप्रकारमाह - ᳚प्रवर्तने त्रिगुणतः᳚ इति ।
प्रतिसर्गावस्थायां सत्त्वं रजस्तमश्च सदृशपरिणामानि भवन्ति ।
परिणामस्वभावा हि गुणा नापरिणम्य क्षणमप्यवतिष्ठन्ते । तस्मात् सत्त्वं
सत्त्वरूपतया, रजो रजोरूपतया, तमस्तमोरूपतया प्रतिसर्गावस्थायामपि
प्रवर्तते । तदिदमुक्तं - ᳚त्रिगुणतः᳚ इति ।
प्रवृत्त्यन्तरमाह - ᳚समुदयाच्च᳚ इति । समेत्य उदयः - 'समुदयः'
समवायः । समुदयश्च गुणानां न गुणप्रधानभावमन्तरेण
सम्भवति, न च गुणप्रधानभावो वैषम्यं विना, न
च वैषम्यमुपमर्द्योपमर्दकभावादृते, इति महदादिभावेन
प्रवृत्तिर्द्वितीया ।
स्यादेतत्- कथमेकरूपाणां गुणानामनेकरूपा
प्रवृत्तिरित्यत आह - ᳚परिणामतः सलिलवत्᳚ इति ।
यथा हि वारिदविमुक्तमुदकमेकरसमपि तत्त्द्भूविकारानासाद्य
नारिकेलतालतालीबिल्वचिरबिल्वतिन्दुकामलकप्राचीनामलककपित्थफलरसतया
परिणमन्मधुराम्ललवणतिक्तकषायकटुतया विकल्पते,
एवमेकैकगुणसमुद्भवात् प्रधानं गुणमाश्रित्याप्रधानगुणाः परिणामभेदान्
प्रवर्तयन्ति । तदिदमुक्तम्- ᳚प्रतिप्रतिगुणाश्रयविशेषात्᳚ ।
एकैकगुणाश्रयेण यो विशेषस्तस्मादित्यर्थः ।
कारिका १६
Encoded and proofread by Dhaval Patel drdhaval2785 at gmail.com


c: text/html

text:
કવચ
श्री गणेशाय नमः ॥ श्री सरस्वत्यै नमः ॥ ॐ नमश्चण्डिकायै.
मार्कण्डेय उवाच.
ॐ यद्गुह्यं परमं लोके सर्व रक्षाकरं नृणम्,
यत्न कस्यचिदाख्यात तन्मे ब्रुहि पितामह.।।१।।
ब्रह्मोवाच
अस्ति गुह्यतम विप्र सर्वभूतोपकारकम्,
देव्यास्तु कवच पुण्य तच्छृणुष्व महामुने.॥२॥
प्रथमं शैलपुत्री च द्वितीयं ब्रह्मचारिणी
तृतीयं चन्द्र घण्टेति कूष्मान्डेति चतुर्थकम्.॥३॥
पंचमं स्कंदमातेति षष्ठं कात्यायनीति च,
सप्तमं कालरात्रीति महागौरीतिचाष्टमम्.॥४॥
नवमं सिद्धिदात्री च नवदुर्गाः प्रकीर्तिताः,
उत्कान्येतानि नामानि ब्रह्मणैव महात्मना.॥५॥
अग्निना दह्यमानस्तु शत्रुमध्ये गतो रणे,
विषमे दुर्गमे चैव भयार्ताश्शरणं गताः.॥६॥
न तेषां जायते किंचिदशुभं रणसंकटे,
नापदं तस्य पश्यामि शोकदुःखभय न हि.॥७॥
यैस्तु भक्त्या स्मृता नूनं तेषां वृद्धिः प्रजायते,
ये त्वां स्मरंति देवेशि रक्षसे तान्न संशयः ॥८॥
प्रेतसंस्था तु चामुण्डा वाराही महिषासना
ऐन्द्री गजसमारूढा वैष्णवी गरूडासना ॥९॥
माहेश्वरी वृषारूढा कौमारी शिखिवाहना
लक्ष्मीः पद्मासना देवी पद्महस्ता हरिप्रिया ॥१०॥
श्वेतरूपधरा देवी ईश्वरीवृषवाहना
ब्राह्मी हंससमारूढा सर्वाभरणभूषिता ॥११॥
इत्येता मातरः सर्वाः सर्वयोगसमन्विता
नानाभरणशोभाढ्या नानारत्नोपशोभिता ॥१२॥
दृश्यन्ते रथमारूढा देव्यः क्रोधसमाकुला,
शंखं चक्रं गदां शक्तिं हलं च मुसलायुधम्.॥१३॥
खेटकं तोमर चैव परशुं पाशमेव च,
कुन्तायुधं त्रिशुलं च शारंगमायुधमुत्तमम्.॥१४॥
दैत्यानां देहनाशाय भक्तानामभयाय च,
धारयन्त्यायुधानीत्यं देवानां हिताय वै.॥१५॥
नमस्तेतु महारौद्रे महाघोरपराक्रमे
महाबले महोत्साहे महाभयविनाशिनी,॥१६॥
त्राहि मां देवि दुष्प्रेक्ष्ये शत्रुणां भयवर्धिनी
प्राच्यां रक्षतु मामैन्द्री आग्नेय्यामग्निदेवता ॥१७॥
दक्षिणेऽवतु वाराही नैऋत्यां खड्गधारिणी
प्रतीच्यां वारुणी रक्षेद् वायव्यां मृगवाहिनी ॥१८॥
उदीच्यां पातु कौबेरि ईशान्यां शुलधारिणी
उर्ध्वं ब्रह्माणी मे रक्षेत् अधस्ताद्वैष्णवी तथा ॥१९॥
एवं दश दिशो रक्षेत् चामुण्डा शववाहना
जया मे चाग्रतः पातु विजया पातु पृष्ठतः ॥२०॥
अजिता वामपार्श्वे तु दक्षिणे चापराजिता
शिखामुद्योतिनी रक्षेत् उमा मूर्ध्नि व्यवस्थिता ॥२१॥
मालाधरी ललाटे च भ्रुवौ रक्षेद्यशस्विनी
त्रिनेत्रा च भ्रुवोर्मध्ये यमघण्टा च नासिके ॥२२॥
शंखिनी चक्षूषोर्मध्ये श्रोत्रयोर्द्वारवासिनी
कपालौ कालिका रक्षेत् कर्णमूले तु शांकरी ॥२३॥
नासिकायां सुगन्धा च उत्तरोष्ठे चर्चिका
अधरे चामृतकला जिह्वाया च सरस्वती ॥२४॥
दन्तान् रक्षतु कौमारी कण्ठमध्ये तु चण्डिका
घण्टिका चित्रघण्टा च महामाया च तालुके ॥२५॥
कामाक्षी चिबुकं मे रक्षेद्वाचं मे सर्व मंगला
ग्रीवायां भद्रकाली च पृष्टवंशे धनुर्धरी ॥२६॥
नीलग्रीवा बहिःकण्ठे नलिकां नवकूबरी
स्कंधयोः खड्गिनी रक्षेद् बाहू मे वज्रधारिणी ॥२७॥
हस्तयोर्दण्डिनी रक्षेदम्बिका चांगुलीषु च
नखांछूलेश्वरी रक्षेत् कुक्षौ रक्षेत्कुलेश्चरी ॥२८॥
स्तनौ रक्षेन्महालक्ष्मीर्मनश्शोकविनाशिनी
हृदये ललितादेवी उदरे शूलधारिणी ॥२९॥
नाभौ च कामिनी रक्षेद् गुह्यं गुह्येश्वरी तथा
पूतना कामिका मेढ्रं गुदे महिषवाहिनी ॥३०॥
कटया भगवती रक्षेत् जानुनी विन्ध्यवासिनी,
जंघे महाबला रक्षेत्सर्वकामप्रदायिनी ॥३१॥
गुल्फयोर्नारसिंही च पादौ चामिततेजसि
पादांगुलीषु श्री रक्षेत्पादाधस्तलवासिनी ॥३२॥
नखान्दंष्ट्राकराली च केशांश्चैवोर्ध्वकेशिनी
रोमकूपेषु कौबैरी त्वचं वागीश्वरी तथा ॥३३॥
रक्तमज्जावसामांसान्यस्थिमेदांसि पार्वती
अन्त्राणि कालरात्रिश्च पित्तं च मुकुटेश्वरी ॥३४॥
पद्मावती पद्मकोशे कफे चूडामणिस्तथा
ज्वालामुखी नखज्वालां अभेद्या सर्वसंधिषु ॥३५॥
शुक्रं ब्रह्माणी मे रक्षेच्छायां छत्रेश्वरी तथा
अहंकारं मनोबुद्धिं रक्षेन्मे धर्मधारिणी ॥३६॥
प्राणापानौ तथा व्यानं उदानं च समानकम्
वज्रहस्ता च मे रक्षेत्प्राणं कल्याणशोभना ॥३७॥
रसे रूपे च गन्धे च शब्दे स्पर्शे च योगिनी
सत्त्वं रजस्तमस्श्चेव रक्षेन्नारायणी सदा ॥३८॥
आयू रक्षतु वाराही धर्मं रक्षतु वैष्णवी
यशः कीर्ति च लक्ष्मीं च धनं विद्यां च चक्रणी ॥३९॥
गोत्रमिन्द्राणी मे रक्षेत् पशुन्मे रक्ष चण्डिके
पुत्रान् रक्षेन्महालक्ष्मीर् भार्यां रक्षतु भैरवी ॥४०॥
पंथानं सुपथा रक्षेन्मार्गं क्षेमकरी तथा
राजद्वारे महालक्ष्मीर्विजया सर्वतः स्थिता ॥४१॥
रक्षाहीनं तु यत्स्थान वर्जितं कवचेन तु,
तत्सर्व रक्ष मे देवि जयन्ती पापनाशिनी ॥४२॥
(सर्वरक्षाकरं पूण्यं कवचं सर्वदा जपेत्
ईदं रहस्यं विप्रर्षे भक्त्या तव मयोदितम्)
पदमेकं न गच्छेत्तु यदीच्छेच्छुभमात्मनः,
कवचेनावृतो नित्यं यत्र यत्राधिगच्छति ॥४३॥
तत्र तत्रार्थलाभश्च विजयः सार्वकामिकः,
यं यं कामयते कामं तं तं प्राप्नोति निश्चितम् ॥४४॥
परमेश्वर्यमतुलं प्राप्स्यते भूतले पुमान,
निर्भयो जायते मर्त्यः संग्रामेष्वपराजितः ॥४५॥
त्रैलोक्ये तु भवेत्पूज्यः कवचेनावृतः पुमान्
ईदं तु देव्याः कवचं देवानामपि दुर्लभम् ॥४६॥
यः पठेत्प्रयतो नित्यं त्रिसंध्यं श्रद्धयान्वितः
दैवी कला भवेत्तस्य त्रैलोक्येष्वपराजितः ॥४७॥
जीवेद् वर्षशतं साग्रमपमृत्युविवर्जीतः
नश्यन्ति व्याधयः सर्वे लुताविस्फोटकादयः ॥४८॥
स्थावरं जंगमं वापि कृत्रिमं चापि यद्विषम्,
अभिचाराणि सर्वाणि मंत्रयंत्राणि भूतले ॥४९॥
भूचराः खेचराश्चेव जलजाश्चोपदेशिकाः
सहजा कूलजा माला डाकिनी शाकिनी तथा ॥५०॥
अंतरिक्षचराघोराडाकिन्यश्च महाबलाः
ग्रहभूतपिशाचाश्च यक्षगन्धर्व राक्षसाः॥५१॥
ब्रह्मराक्षसवैतालाः कूष्माण्डा भैरवादयः
नश्यन्ति दर्शनात्तस्य कवचे हृदि संस्थिते ॥५२॥
मानोन्नतिर्भवेद्राज्ञस्तेजोवृद्धिकरं परम्,
यशसा वर्धते सोऽपि कीर्ति मण्डित भूतले ॥५३॥
जपेत्सप्तशतीं चण्डीं कृत्वा तु कवचं पुरा,
यावत् भूमंडलं धत्ते सशैलवनकाननम् ॥५४॥
तावत्तिष्ठति मेदिन्यां सन्ततिः पुत्रपौत्रिकी,
देहान्ते परमं स्थानं यत्सुरैरपि दूर्लभम् ॥५५॥
प्राप्नोति पुरुपो नित्यं महामाया प्रसादतः
लभते परमं रूपं शिवेन सह मोदते ॥५६॥
इति श्री वाराहपुराणे हरिहरब्रह्मविरचितं देव्या कवचम्॥५१॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ब्रह्माण्डपुराणम्/उत्तरभागः/अध्यायः ४४
हयग्रीव उवाच
प्रविश्य तु जपस्थानमानीय निजमासनम् ।
अभ्युक्ष्य विधिवन्मन्त्रैर्गुरूक्तक्रमयोगतः ॥ ३,४४.१ ॥
स्वात्मानं देवतामूर्तिं ध्यायंस्तत्राविशेषतः ।
प्राङ्मुखो दृढमाबध्य पद्मासनमनन्यधीः ॥ ३,४४.२ ॥
त्रिखण्डामनुबध्नीयाद्गुर्वादीनभिवन्द्य च ।
द्विरुक्तबालबीजानि मध्याद्यङ्गुलिषु क्रमात् ॥ ३,४४.३ ॥
तलयोरपि विन्यस्य करशुद्धिपुरःसरम् ।
अग्निप्राकारपर्यन्तं कुर्यात्स्वास्त्रेण मन्त्रवित् ॥ ३,४४.४ ॥
प्रतिलोमेन पादाद्यमनुलोमेन कादिकम् ।
व्याप कन्यासमारोप्य व्यापयन्वाग्भवादिभिः ॥ ३,४४.५ ॥
व्यक्तैः कारमसूक्ष्मस्थूलशरीराणि कल्पयेत् ।
नाभौ हृदि भ्रुवोर्मध्ये बालाबीजान्यथ न्यसेत् ॥ ३,४४.६ ॥
मातृकां मूलपुटितां न्यसेन्नाभ्यादिषु क्रमात् ।
बालाबीजानि तान्येव द्विरावृत्त्याथ विन्यसेत् ॥ ३,४४.७ ॥
मध्यादिकरशाखासु तलयोरपि नान्यथा ।
नाभ्यादावथ विन्यस्य न्यसेदथ पदद्वये ॥ ३,४४.८ ॥
जानूरुस्फिग्गुह्यमूलनाभि हृन्मूर्धसु क्रमात् ।
नवासनानि ब्रह्माणं विष्णुं रुद्रं तथेश्वरम् ॥ ३,४४.९ ॥
सदाशिवं च पूषाणं तूलिकां च प्रकाशकम् ।
विद्यासनं च विन्यस्य हृदये दर्शयेत्ततः ॥ ३,४४.१० ॥
पद्मत्रिखण्डयोन्याख्यां मुद्रामोष्ठपुटेन च ।
वायुमापूर्य हुं हुं हुं त्विति प्राबीध्य कुण्डलीम् ॥ ३,४४.११ ॥
मन्त्रशक्त्या समुन्नीय द्वादशान्ते शिवैकताम् ।
भावयित्वा पुनस्तं च स्वस्थाने विनिवेश्य च ॥ ३,४४.१२ ॥
वाग्भवादीनि बीजानि मूलहृद्बाहुषु न्यसेत् ।
समस्तमूर्ध्नि दोर्मूलमध्याग्रेषु यथाक्रमम् ॥ ३,४४.१३ ॥
हस्तौ विन्यस्य चाङ्गेषु ह्यङ्गुष्ठादितलावधि ।
हृदयादौ च विन्यस्य कुङ्कुमं न्यासमाचरेत् ॥ ३,४४.१४ ॥
शुद्धा तृतीयबीजेन पुटितां मातृकां पुनः ।
आद्यबीजद्वयं न्यस्य ह्यन्त्यबीजं न्यसेदिति ॥ ३,४४.१५ ॥
पुनर्भूतलविन्यासमाचरेन्नातिविस्तरम् ।
वर्गाष्टकं न्यसेन्मूले नाभौ हृदयकण्ठयोः ॥ ३,४४.१६ ॥
प्रागाधायैषु शषसान्मूलहृन्मूर्द्धसु न्यसेत् ।
कक्षकट्यंसवामांसकटिहृत्सु च विन्यसेत् ॥ ३,४४.१७ ॥
प्रभूताधः षडङ्गानि दादिवर्गैस्तु विन्यसेत् ।
ऋषिस्तु शब्दब्रह्मस्याच्छन्दो भूतलिपिर्मता ॥ ३,४४.१८ ॥
श्रीमूलप्रकृतिस्त्वस्य देवता कथिता मनोः ।
अक्षस्रक्पुस्तके चोर्ध्वे पुष्पसायककार्मुके ॥ ३,४४.१९ ॥
वराभीतिकराब्जैश्च धारयन्तीमनूपमाम् ।
रक्षणाक्षमयीं मानां वहन्ती कण्ठदेशतः ॥ ३,४४.२० ॥
हारकेयूरकटकच्छन्नवीरविभूषणाम् ।
दिव्याङ्गरागसंभिन्नमणिकुण्डलमण्डिताम् ॥ ३,४४.२१ ॥
लिपिकल्पद्रुमस्याधो रूपिपङ्कजवासिनीम् ।
साक्षाल्लिपिमयीं ध्यायेद्भैरवीं भक्तवत्सलाम् ॥ ३,४४.२२ ॥
अनेककोटिदूतीभिः समन्तात्समलङ्कृताम् ।
एवं ध्यात्वा न्यसेद्भूयो भूतलेप्यक्षरान्क्रमात् ॥ ३,४४.२३ ॥
मूलाद्याज्ञावसानेषु वर्गाष्टकमथो न्यसेत् ।
शषसान्मूर्ध्नि संन्यस्य स्वरानेष्वेव विन्यसेत् ॥ ३,४४.२४ ॥
हादिरूर्ध्वादिपञ्चास्येष्वग्रे मूले च मध्यमे ।
अङ्गुलीमूलमणिबन्धयोर्देष्णोश्च पादयोः ॥ ३,४४.२५ ॥
जठरे पार्श्वयोर्दक्षवामयोर्नाभिपृष्ठयोः ।
शषसान्मूलहृन्मूर्धस्वेतान्वा लादिकान्न्य सेत् ॥ ३,४४.२६ ॥
ह्रस्वाः पञ्चाथ सन्ध्यर्णाश्चत्वारो हयरा वलौ ।
अकौ खगेनगश्चादौ क्रमोयं शिष्टवर्गके ॥ ३,४४.२७ ॥
शषसा इति विख्याता द्विचत्वारिंशदक्षराः ।
आद्यः पञ्चाक्षरो वर्गो द्वितीयश्चतुरक्षरः ॥ ३,४४.२८ ॥
पञ्चाक्षरी तु षड्वर्गी त्रिवर्णो नवमो मतः ।
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च धनेशेन्द्रयमाः क्रमात् ॥ ३,४४.२९ ॥
वरुणश्चैव सोमश्च शक्तित्रयमिमे नव ।
वर्णानामीश्वराः प्रोक्ताः क्रमो भूतलिपेरयम् ॥ ३,४४.३० ॥
एवं सृष्टौ पाठो विपरीतः संहृतावमुन्येव ।
स्थानानि योजनीयौ विसर्गबिन्दू च वर्णान्तौ ॥ ३,४४.३१ ॥
ध्यानपूर्वं ततः प्राज्ञो रत्यादिन्यासमाचरेत् ।
जपाकुसुमसंकाशाः कुङ्कुमारुणविग्रहाः ॥ ३,४४.३२ ॥
कामवामाधिरूढाङ्का ध्येयाः शरधनुर्धराः ।
रतिप्रीतियुतः कामः कामिन्याः कान्तैष्यते ॥ ३,४४.३३ ॥
कान्तिमान्मोहिनीयुक्तकामाङ्गः कलहप्रियाम् ।
अन्वेति कामचारैस्तु विलासिन्या समन्वितः ॥ ३,४४.३४ ॥
कामः कल्पलता युक्तः कामुकः श्यामवर्णया ।
शुचिस्मितान्वितः कामो बन्धको विस्मृतायुतः ॥ ३,४४.३५ ॥
रमणो विस्मिताक्ष्या च रामोऽयं लेलिहानया ।
रमण्या रतिनाथोपि दिग्वस्त्राढ्यो रतिप्रियः ॥ ३,४४.३६ ॥
वामया कुब्जया युक्तो रतिनाथो धरायुतः ।
रमाकान्तो रमोपास्यो रममाणो निशाचरः ॥ ३,४४.३७ ॥
कल्याणो मोहिनीनाथो नन्दकश्चोत्तमान्वितः ।
नन्दी सुरोत्तमाढ्यो नन्दनो नन्दयिता पुनः ॥ ३,४४.३८ ॥
सुलावण्यान्वितः पञ्चबाणो बालनिधीश्वरः ।
कलहप्रियया युक्तस्तथा रतिसखः पुनः ॥ ३,४४.३९ ॥
एकाक्ष्या पुष्पधन्वापि सुमुखेशो महाधनुः ।
नीली जडिल्यो भ्रमणः क्रमशः पालिनीपतिः ॥ ३,४४.४० ॥
भ्रममाणः शिवाकान्तो भ्रमो भ्रान्तश्च मुग्धया ।
भ्रामको रमया प्राप्तो भ्रामितो भृङ्ग इष्यते ॥ ३,४४.४१ ॥
भ्रान्ताचारो लोचनया दीर्घजिह्विकया पुनः ।
भ्रमावहं समन्वेति मोहनस्तु रतिप्रियाम् ॥ ३,४४.४२ ॥
मोहकस्तु पलाशाक्ष्या गृहिण्यां मोह इष्यते ।
विकटेशो मोहधरो वर्धनोयं धरायुतः ॥ ३,४४.४३ ॥
मदनाथोऽनूपमस्तु मन्मथो मलयान्वितः ।
मादकोह्लादिनीयुक्तः समिच्छन्विश्वतोमुखी ॥ ३,४४.४४ ॥
नायको भृङ्गपूर्वस्तु गायको नन्दिनीयुतः ।
गणकोऽनामया ज्ञेयः काल्या नर्तक इष्यते ॥ ३,४४.४५ ॥
क्ष्वेल्लकः कालकर्ण्यढ्यः कन्दर्पो मत्त इष्यते ।
नर्तकः श्यामलाकान्तो विलासी झषयान्वितः ॥ ३,४४.४६ ॥
उन्मत्तामुपसंगम्य मोदते कामवर्धनः ।
ध्यानपूर्वं ततः श्रीकण्ठादिविन्यासमाचरेत् ॥ ३,४४.४७ ॥
सिंदूरकाञ्चनसमोभयभागमर्धनारीश्वरं गिरिसुताहरभूपचिह्नम् ।
पाशद्वयाक्षवलयेष्टदहस्तमेव स्मृत्वा न्यसेल्लिपिपदेषु समीहितार्थम् ॥ ३,४४.४८ ॥
श्रीकण्ठानन्तसूक्ष्मौ च त्रिमूर्तिरमरेश्वरः ।
उर्वीशोभारभूतिश्चातिथीशः स्थाणुको हरः ॥ ३,४४.४९ ॥
चण्डीशो भौतिकः सद्योजातश्चानुग्रहेश्वरः ।
अक्रूरश्च महासेनः स्युरेते वरमूर्त्तयः ॥ ३,४४.५० ॥
ततः क्रोधीशचण्डीशौ पञ्चान्तकशिवोत्तमौ ।
तथैकरुद्रकूर्मैकनेत्राः सचतुरातनाः ॥ ३,४४.५१ ॥
अजेशः शर्वसोमेशौ हरो लागलिदारुकौ ।
अर्धनारीश्वरश्चोमाकान्तश्चापाढ्यदण्डिनौ ॥ ३,४४.५२ ॥
अत्रिर्मीनश्च मेषश्च लोहितश्च शिखी तथा ।
खड्गदण्डद्विदण्डौ च सुमहाकालव्या लिनौ ॥ ३,४४.५३ ॥
भुजङ्गेशः पिनाकी च खड्गेशश्च बकस्तथा ।
श्वेतो ह्यभ्रश्च लकुलीशिवः संवर्त्तकस्तथा ॥ ३,४४.५४ ॥
पूर्णोदरी च विरजा तृतीया शाल्म तथा ।
लोलाक्षी वर्तुलाक्षी च दीर्घङ्घोणा तथैव च ॥ ३,४४.५५ ॥
सुदीर्घमुखिगो मुख्यौ नवमी दीर्घजिह्विका ।
कुञ्जरी चौर्ध्वकेशा च द्विमुखी विकृतानना ॥ ३,४४.५६ ॥
सत्यलीलाकलाविद्यामुख्याः स्युः स्वरशक्तयः ।
महाकाली सरस्वत्यौ सर्वसिद्धिसमन्विते ॥ ३,४४.५७ ॥
गौरी त्रैलोक्यविद्या च तथा मन्त्रात्मशक्तिका ।
लंबोदरी भूतमता द्राविणी नागरी तथा ॥ ३,४४.५८ ॥
खेचरी मञ्जरी चैव रूपिणी वीरिणी तथा ।
कोटरा पूतना भद्रा काली योगिन्य एव च ॥ ३,४४.५९ ॥
शङ्खिनीगर्जिनीकालरात्रिकूर्दिन्य एव च ।
कपर्दिनी तथा वज्रा जया च सुमुखेश्वरी ॥ ३,४४.६० ॥
रेवती माधवी चैव वारुणी वायवी तथा ।
रक्षावधारिणी चान्या तथा च सहजाह्वया ॥ ३,४४.६१ ॥
लक्ष्मीश्च व्यापिनीमाये संख्याता वर्णशक्तयः ।
द्विरुक्तवालाया वर्णै रङ्गं कृत्वाथ केवलैः ॥ ३,४४.६२ ॥
षोढा न्यासं प्रकुर्वीत देवतात्मत्वसिद्धये ।
विघ्नेशादींस्तु तत्रादौ विन्यसेद्ध्यानपूर्वकम् ॥ ३,४४.६३ ॥
तरुणारुणसंकाशान्गजवक्त्रांस्त्रिलोचनान् ।
पाशाङ्कुशवराभीतिहस्ताञ्छक्तिसमन्वितान् ॥ ३,४४.६४ ॥
विघ्नेशो विघ्नराजश्च विनायकशिवोत्तमौ ।
विघ्नकृद्विघ्नहन्ता च विघ्नराढ्गणनायकः ॥ ३,४४.६५ ॥
एकदन्तो द्विदन्तश्च गजवक्त्रो निरञ्जनः ।
कपर्दवान्दीर्घमुखः शङ्कुकर्णो वृषध्वजः ॥ ३,४४.६६ ॥
गणनाथो गजेन्द्रास्यः शूर्पकर्णस्त्रिलोचनः ।
लम्बोदरो महानादश्चतुर्मूर्तिः सदाशिवः ॥ ३,४४.६७ ॥
आमोदो दुर्मदश्चैव सुमुखश्च प्रमोदकः ।
एकपादो द्विपादश्च शूरो वीरश्च षण्मुखः ॥ ३,४४.६८ ॥
वरदो नाम देवश्च वक्रतुण्डो द्विदन्तकः ।
सेनानीर्ग्रामणीर्मत्तो मत्तमूषकवाहनः ॥ ३,४४.६९ ॥
जटी मुण्डी तथा खड्गी वरेण्यो वृषकेतनः ।
भङ्यप्रियो गणेशश्च मेघनादो गणेश्वरः ॥ ३,४४.७० ॥
एते गणेशा वर्णानामेकपञ्चाशतः क्रमात् ।
श्रीश्च ह्रीश्चैव पुष्टिश्च शान्तिस्तुष्टिः सरस्वती ॥ ३,४४.७१ ॥
रतिर्मेधा तथा कान्तिः कामिनी मोहिनी तथा ।
तीव्रा च ज्वालिनी नन्दा सुयशाः कामरूपिणी ॥ ३,४४.७२ ॥
उग्रा तेजोवती सत्या विघ्नेशानी स्वरूपिणी ।
कामार्त्ता मदजिह्वा च विकटा घूर्णितानना ॥ ३,४४.७३ ॥
भूतिर्भूमिर्द्विरम्या चामारूपा मकरध्वजा ।
विकर्णभ्रुकुटी लज्जा दीर्घघोणा धनुर्धरी ॥ ३,४४.७४ ॥
तथैव यामिनी रात्रिश्चन्द्रकान्ता शशिप्रभा ।
लोलाक्षी चपला ऋज्वी दुर्भगा सुभगा शिवा ॥ ३,४४.७५ ॥
दुर्गा गुहप्रिया काली कालजिह्वा च शक्तयः ।
ग्रहन्यासं ततः कुर्याद्ध्यानपूर्वं समाहितः ॥ ३,४४.७६ ॥
वरदाभयहस्ताढ्याञ्छक्त्यालिङ्गितविग्रहान् ।
कुङ्कुमक्षीररुधिरकुन्दकाञ्चनकंबुभिः ॥ ३,४४.७७ ॥
अम्भोदधूमतिमिरैः सूर्यादीन्सदृशान्स्मरेत् ।
हृदयाधो रविं न्यस्य शीर्ष्णि सोमं दृशोः कुजम् ॥ ३,४४.७८ ॥
हृदि शुक्रं च हृन्मध्ये बुधं कण्ठे बृहस्पतिम् ।
नाभौ शनैश्चरं वक्त्रे राहुं केतुं पदद्वये ॥ ३,४४.७९ ॥
ज्वलत्कालानलप्रख्या वरदाभयपाणयः ।
तारा न्यसेत्ततो ध्यायन्सर्वाभरणभूषिताः ॥ ३,४४.८० ॥
भाले नयनयोः कर्णद्वये नासापुडद्वये ।
कण्ठे स्कन्धद्वये पश्चात्कूर्पयोर्मणिबन्धयोः ॥ ३,४४.८१ ॥
स्तनयोर्नाभिकट्यूरुजानुजङ्घापदद्वये ।
योगिनीन्यासमादध्या द्विशुद्धो हृदये तथा ॥ ३,४४.८२ ॥
नाभौ स्वाधिष्ठिते मूले भ्रूमध्ये मूर्धनि क्रमात् ।
पद्मेन्दुकर्णिकामध्ये वर्णशक्तीर्दलेष्वथ ॥ ३,४४.८३ ॥
दलाग्रेषु तु पद्मस्य मूर्ध्नि सर्वाश्च विन्यसेत् ।
अमृता नन्दिनीन्द्राणी त्वीशानी चात्युमा तथा ॥ ३,४४.८४ ॥
ऊर्ध्वकेशी ऋद्विदुषी ळकारिका तथैव च ।
एकपादात्मिकैश्वर्यकारिणी चौषधात्मिका ॥ ३,४४.८५ ॥
ततोंबिकाथो रक्षात्मिकेति षोडश शक्तयः ।
कालिका खेचरी गायत्री घण्टाधारिणी तथा ॥ ३,४४.८६ ॥
नादात्मिका च चामुण्टा छत्रिका च जया तथा ।
झङ्कारिणी च संज्ञा च टङ्कहस्ता ततः परम् ॥ ३,४४.८७ ॥
टङ्कारिणी च विज्ञेयाः शक्तयो द्वादश क्रमात् ।
डङ्कारी टङ्कारिणी च णामिनी तामसी तथा ॥ ३,४४.८८ ॥
थङ्कारिणी दया धात्री नादिनी पार्वती तथा ।
फट्कारिणी च विज्ञेयाः शक्तयो द्वयपन्नगाः ॥ ३,४४.८९ ॥
वर्धिनी च तथा भद्रा मज्जा चैव यशस्विनी ।
रमा च लामिनी चेति षडेताः शक्तयः क्रमात् ॥ ३,४४.९० ॥
नारदा श्रीस्तथा षण्ढाशश्वत्यपि च शक्तयः ।
चतस्रोऽपि तथैव द्वे हाकिनी च क्षमा तथा ॥ ३,४४.९१ ॥
ततः पादे च लिङ्गे च कुक्षौ हृद्दोःशिरस्मु च ।
दक्षा दिवामपादान्तं राशीन्मेषादिकान्न्यसेत् ॥ ३,४४.९२ ॥
ततः पीठानि पञ्चाशदेकं चक्रं मनो न्यसेत् ।
वाराणसी कामरूपं नेपालं पौण्ड्रवर्धनम् ॥ ३,४४.९३ ॥
वरस्थिरं कान्यकुब्जं पूर्णशैलं तथार्बुदम् ।
आम्रातकेश्वरैकाम्रं त्रिस्रोतः कामकोष्ठकम् ॥ ३,४४.९४ ॥
कैलासं भृगुनगरं केदारं चन्द्रपुष्करम् ।
श्रीपीठं चैकवीरां च जालन्ध्रं मालवं तथा ॥ ३,४४.९५ ॥
कुलान्नं देविकोटं च गोकर्णं मारुतेश्वरम् ।
अट्टहासं च विरजं राजवेश्म महापथम् ॥ ३,४४.९६ ॥
कोलापुरकैलापुरकालेश्वरजयन्तिकाः ।
उज्ज्यिन्यपि चित्रा च क्षीरकं हस्तिनापुरम् ॥ ३,४४.९७ ॥
उडीरां च प्रयागं च षष्टिमायापुरं तथा ।
गौरीशं सलयं चैव श्रीशैलं मरुमेव च ॥ ३,४४.९८ ॥
पुनर्गिरिवरं पश्चान्महेन्द्रं वामनं गिरिम् ।
स्याद्धिरण्यपुरं पश्चान्महालक्ष्मीपुरं तथा ॥ ३,४४.९९ ॥
पुरोद्यानं तथा छायाक्षेत्रमाहुर्मनीषिणः ।
लिपिक्रमसमायुक्तांल्लिपिस्थानेषु विन्यसेत् ॥ ३,४४.१०० ॥
अन्यान्यथीक्तस्थानेषु संयुक्तांल्लिपिसङ्कमात् ।
षोढा न्यासो मयाख्यातः साक्षादीश्वरभाषितः ॥ ३,४४.१०१ ॥
एवं विन्यस्तदेहस्तु देवताविग्रहो भवेत् ।
ततः षोढा पुरः कृत्वा श्रीचक्रन्यासमाचरेत् ॥ ३,४४.१०२ ॥
अंशाद्यानन्द्यमूर्त्यन्तं मन्त्रैस्तु व्यापकं चरेत् ।
चक्रेश्वरीं चक्रसमर्पणमन्त्रान्हृदि न्यसेत् ॥ ३,४४.१०३ ॥
अन्यान्यथोक्तस्थानेषु गणपत्यादिकान्न्यसेत् ।
दक्षिणोरुसमं वामं सर्वांश्च क्रमशो न्यसेत् ॥ ३,४४.१०४ ॥
गणेशं क्षेत्रपालं च योगिनीं बटुकं तथा ।
आदाविन्द्रादयो न्यस्याः पदाङ्गुष्ठद्वयाग्रके ॥ ३,४४.१०५ ॥
जानुपार्श्वंसमूर्धास्यपार्श्वजानुषु मूर्धनि ।
मूलाधारेऽणिमादीनां सिद्धीनां दशकं ततः ॥ ३,४४.१०६ ॥
न्यस्तव्यमंसदोः पृष्ठवक्षस्सु प्रपदोः स्फिजि ।
दोर्देशपृष्ठयोर्मूर्धपादद्वितययोः क्रमात् ॥ ३,४४.१०७ ॥
अणिमा चैव लघिमा तृतीया महिमा तथा ।
ईशित्वं च वशित्वं च प्राकाम्यं प्राप्तिरेव च ।
इच्छासिद्धी रससिद्धिर्मोक्षसिद्धिरिति स्मृताः ॥ ३,४४.१०८ ॥
ततो विप्र न्यसेद्धीमान्मातृणामष्टकं क्रमात् ।
पादाङ्गुष्ठयुगे दक्षपार्श्वे मूर्द्धनि वामतः ॥ ३,४४.१०९ ॥
वामजनौ दक्षजानौ दक्षवामांसयोस्तथा ॥ ३,४४.११० ॥
ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा ।
वाराही च तथेन्द्राणी चामुण्डा चैव सप्तमी ॥ ३,४४.११ ॥
महालक्ष्मीश्च विज्ञेया मातरो वै क्रमाद्बुधैः ।
मुद्रादेवीर्न्यसेदष्टावेष्वेव द्वे च ते पुनः ॥ ३,४४.१२ ॥
मूर्द्धार्न्ध्योरपि मुद्रास्तु सर्वसंक्षोभिणी तथा ।
सर्वविद्राविणी पश्चात्सर्वार्थाकर्षणी तथा ॥ ३,४४.१३ ॥
सर्वाद्या वशकरिणी सर्वाद्या प्रियकारिणी ।
महाङ्कुशी च सर्वाद्या सर्वाद्या खेचरी तथा ॥ ३,४४.१४ ॥
त्रिखण्डा सर्वबीजा च मूद्रा सर्वप्रपीरिका ।
योनिमुद्रेति विज्ञेयास्तत्र चक्रेश्वरीं न्यसेत् ॥ ३,४४.१५ ॥
त्रैलोक्य मोहनं चक्रं समर्प्य व्याप्य वर्ष्मणि ।
ततः कलानां नित्यानां क्रमात्षोडशकं न्यसेत् ॥ ३,४४.१६ ॥
कामाकर्षणरूपा च शब्दाकर्षणरूपिणी ।
अहङ्काराकर्षिणी च शब्दाकर्षणरूपिणी ॥ ३,४४.१७ ॥
स्पर्शाकर्षणरूपा च रूपाकर्षणरूपिणी ।
रसाकर्षणरूपा च गन्धाकर्षणरूपिणी ॥ ३,४४.१८ ॥
चित्ताकर्षणरूपा च धैर्याकर्षणरूपिणी ।
स्मृत्याकर्षणरूपा च हृदाकर्षणरूपिणी ॥ ३,४४.१९ ॥
श्रद्धाकर्षणरूपा च ह्यात्माकर्षणरूपिणी ।
अमृताकर्षिणी प्रोक्ता शरीराकर्षणी तथा ॥ ३,४४.१२० ॥
स्थानानि दक्षिणं श्रोत्रं पृष्ठमंसश्च कूर्परः ।
दक्षहस्त तलस्याथ पृष्ठं तत्स्फिक्च जानुनी ॥ ३,४४.२१ ॥
तज्जङ्घाप्रपदे वामप्रपदादिविलोमतः ।
चक्रेशीं न्यस्य चक्रं च समर्च्य व्याप्य वर्ष्मणि ॥ ३,४४.२२ ॥
न्यसेदनङ्गकुसुमदेव्यादीनामथाष्टकम् ।
शङ्खजत्रूरुजङ्घासु वामे तु प्रतिलोमतः ॥ ३,४४.२३ ॥
अनङ्गकुसुमा पश्चाद्द्वितीयानङ्ग मेखला ।
अनङ्गमदना पश्चादनङ्गमदनातुरा ॥ ३,४४.२४ ॥
अनङ्गरेखा तत्पश्चाद्वेगाख्यानङ्गपूर्विका ।
ततोऽनङ्गाङ्कुशा पश्चादनङ्गाधारमालिनी ॥ ३,४४.२५ ॥
चक्रेशीं न्यस्य चक्रं च समर्प्य व्याप्य वर्ष्मणि ।
शक्तिदेवीर्न्यसेत्सर्वसंक्षोभिण्यादिका अथ ॥ ३,४४.२६ ॥
ललाटगण्डयोरं से पादमूले च जानुनि ।
उपर्यधश्च जङ्घायां तथा वामे विलोमतः ॥ ३,४४.२७ ॥
सर्वसंक्षोभिणी शक्तिः सर्वविद्राविणी तथा ।
सर्वाद्याकर्षणी शक्तिः सर्वप्रह्लादिनी तथा ॥ ३,४४.२८ ॥
सर्वसंमोहिनी शक्तिः सर्वाद्या स्तंभिनी तथा ।
सर्वाद्या जृंभिणी शक्तिः सर्वाद्या वशकारिणी ॥ ३,४४.२९ ॥
सर्वाद्या रञ्जिनी शक्तिः सर्वाद्योन्मादिनी तथा ।
सर्वार्थसाधिनी शक्तिस्सर्वाशापूरिणी तथा ॥ ३,४४.१३० ॥
सर्वमन्त्रमयी शक्तिः सर्वद्वन्द्वक्षयङ्करा ।
चक्रेशीं न्यस्य चक्रं च समर्प्य व्याप्य वर्ष्मणि ॥ ३,४४.३१ ॥
सर्वसिद्धिप्रदादीनां दशकं चाथ विन्यसेत् ।
दक्षनासापुटे दन्तमूले दक्षस्तने तथा ॥ ३,४४.३२ ॥
कूर्परे मणिबन्धे च न्यस्येद्वामे विलोमतः ।
सर्वसिद्धिप्रदा नित्यं सर्वसंपत्प्रदा तथा ॥ ३,४४.३३ ॥
सर्वप्रियङ्करा देवी सर्वमङ्गलकारिणी ।
सर्वाघमोचिनी शक्तिः सर्वदुःखविमोचिनी ॥ ३,४४.३४ ॥
सर्व मृत्युप्रशमिनी सर्वविघ्नविनाशिनी ।
सर्वाङ्गसुन्दरी चैव सर्वसौभाग्यदायिनी ॥ ३,४४.३५ ॥
चक्रेशीं न्यस्य चक्रं च समर्प्य व्याप्य वर्ष्मणि ।
सर्वज्ञाद्यान्न्यसेद्वक्षस्यपि दन्तस्थलेष्वथ ॥ ३,४४.३६ ॥
सर्वज्ञा सर्वशक्तिश्च सर्वज्ञानप्रदा तथा ।
सर्वज्ञानमयी देवी सर्वव्याधिविनाशिनी ॥ ३,४४.३७ ॥
सर्वाधारस्वरूपा च सर्वपापहरा तथा ।
सर्वानन्दमयी देवी सर्वरक्षास्वरूपिणी ।
विज्ञेया दशमी चैव सर्वेप्सितफलप्रदा ॥ ३,४४.३८ ॥
चक्रेशीं न्यस्य चक्रं च समर्प्य व्याप्य वर्ष्मणि ।
प्राग्वामाद्याश्च विन्यस्य पक्षिण्याद्यास्ततः सुधीः ॥ ३,४४.३९ ॥
दक्षे तु चिबुके कण्ठे स्तने नाभौ च पार्श्वयोः ।
वामा विनोदिनी विद्या वशिता कामिकी मता ॥ ३,४४.१४० ॥
कामेश्वरी परा ज्ञेया मोहिनी विमला तथा ।
अरुणा जयिनी पश्चात्तथा सर्वेश्वरी मता ।
कौलिनीति समुक्तानि तासां नामानि सूरिभिः ॥ ३,४४.४१ ॥
चक्रेश्वरीं न्यसेच्चक्रं समर्प्य व्याप्य वर्ष्मणि ।
हृदि त्रिकोणं संभाव्य दिक्षु प्रागादितः क्रमात् ॥ ३,४४.४२ ॥
तद्बहिर्विन्न्यसेद्धीमानायुधानां चतुष्टयम् ।
न्यसेदग्न्यादिकोणेषु मध्ये पीठचतुष्टयम् ॥ ३,४४.४३ ॥
मध्यवृत्तंन्यसित्वा च नित्याषोडशकं न्यसेत् ।
कामेश्वरी तथा नित्या नित्या च भगमालिनी ॥ ३,४४.४४ ॥
नित्यक्लिन्ना तथा नित्या नित्या भेरुण्डिनी मता ।
वह्निवासिनिका नित्या महावज्रेश्वरी तथा ॥ ३,४४.४५ ॥
नित्या च दूती नित्या च त्वरिता तु ततः परम् ।
कुलसुन्दरिका नित्या कुल्या नित्या ततः परम् ॥ ३,४४.४६ ॥
नित्या नीलपताका च नित्या तु विजया परा ।
ततस्तु मङ्गला चैव नित्यपूर्वा प्रचक्ष्यते ॥ ३,४४.४७ ॥
प्रभामालिनिका नित्या चित्रा नित्या तथैव च ।
एतास्त्रिकोणान्तरेण पादतो हृदि विन्यसेत् ॥ ३,४४.४८ ॥
नित्या प्रमोदिनी चैव नित्या त्रिपुरसुन्दरी ।
तन्मध्ये विन्यसेद्देवीमखण्डजगदात्मिकाम् ॥ ३,४४.४९ ॥
चक्रेश्वरीं हृदि न्यस्य कृत्वा चक्रं समुद्धृतम् ।
प्रदर्श्य मुद्रां योन्याख्यां सर्वानन्दमनुं जपेत् ॥ ३,४४.१५० ॥
इत्यात्मनस्तु चक्रस्य चक्रदेवी भविष्यति ॥ ३,४४.१५१ ॥
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः
समाप्तं ललितोपाख्यानम् ।
श्रीमत्प्रतापगढपत्तनमध्यवर्त्तिश्रीरामपूर्वकगढाभिधवासिनेदम् ।
संशोधितं निखिलमान्यपुराणकं यद्ब्रह्माण्डसंज्ञमिह तद्विदुषां मुदेऽस्तु
रघुनाथेनेदं यत्क्वचिदस्ती हाप्यसंशुद्धम् ।
संशोधितमपि दयया तत्क्षन्तव्यं ह्यशेषेण
ओं नमो भगवते वासुदेवाय ।
रामाय नमः
समाप्तमिदं ब्रह्माण्डमहापुराणम् ।


text:
यत्स्वल्पमपि तद्बहु
एकस्मिन् ग्रामे रामः श्यामः इति मित्रद्वयं वसति स्म । रामस्य पिता कृषकः आसीत् । श्यामस्य पिता ग्रामे धनिकतमः व्यापारी आसीत् । रामश्यामौ तयोः बाल्यकाले सर्वदा मिलित्वा एव पठतः स्म क्रीडतः स्म च । प्राथमिक-विद्याभ्यासानन्तरं श्यामः उन्नतविद्याभ्यासार्थं ग्रामात् प्रस्थितवान् । परन्तु निर्धनस्य गृहे परिपोषितः रामः उन्नतविद्यालयं गन्तुं न शक्तवान् । तस्मिन् समये कुटुम्बपोषणस्य दायित्वम् अपि तेन वोढव्यम् आसीत् । अतः सः सर्वकारीय-कार्यालये लिपिकार-वृत्तिं प्राप्य जीवनं निर्वहति स्म ।
कानिचित् वर्षाणि अतीतानि । श्यामः उन्नतविद्याभ्यासं समाप्य एकां संस्थां व्यवस्थापितवान् । श्यामः व्यापारे निपुणः एव । तथापि यथा कथञ्चित् प्रगतिः साधनीया इति मत्वा व्यापारे दुर्नीतेः प्रयोगात् न अपसृतवान् । प्रभृतिकाले तस्य संस्था प्रभूतलाभान् प्राप्य बहुराष्ट्रिय-संस्थायां (multi-national company) पर्यवर्तत । श्यामस्य बन्धुमित्रगणं तस्य धनम् अधिकारं च दृष्ट्वा एव तस्य गौरवं करोति स्म, न तु स्नेहात् । व्यापारकारणतः व्यस्तः सन् श्यामः स्वपुत्रयोः पोषणे श्रद्धां न अददात् । अतः तौ भ्रष्टौ जातौ ।
रामस्य जीवनं तु भिन्नरीत्या प्रचलति स्म । सः कालान्तरं पदोन्नतिं प्राप्य ग्रामाधिकारी अभवत् । ग्रामजनाः तं “सज्जनः धर्मबद्धः” इति अश्लाघन्त । याचकः मित्रं वा शत्रुः वा इति अचिन्तयन् एव सः साहाय्यं करोति स्म । तस्य औदार्यं ग्रामे विख्यातम् । पितुः संरक्षणे संवर्धितौ रामस्य पुत्रौ सदाचारौ आस्ताम् । यद्यपि तस्य गृहे धनलक्ष्मीः बहुवारं न आगच्छत् तथापि संतोषलक्ष्मीः तु सर्वदा अतिष्ठत् ।
परन्तु कदाचित् रामः अनुतापम् अनुभूतवान् - “मम मित्रं श्यामः महाकार्याणि कृतवान् । तस्य नाम जगद्विख्यातम् । मां तु कूपस्थं मण्डूकमिव मम ग्रामजनान् विहाय अन्यः कोऽपि न जानाति । मम जीवनस्य सार्थकता नास्ति । मम निर्धनतायाः कारणात् मम पत्नी पुत्रौ च कष्टान् अनुभवेयुः । ते मनसि मह्यं क्रुध्येयुः” इति विचिन्त्य अखिद्यत ।
केभ्यश्चन वर्षेभ्यः अनन्तरं रामश्यामौ वृद्धौ अभवताम् । कालक्रमेण श्यामस्य भ्रष्टाचाराः विश्वविदिताः अभवन् । तस्य व्यापारः धनं कीर्तिः च क्षीणाः अभवन् । तस्य बान्धवाः वा मित्राणि वा तस्य साहाय्यं न कृतवन्तः । पत्न्या पुत्राभ्याम् अपि तिरस्कृतः सः स्वग्रामं पुनरागत्य एकाकी उषितवान् । रामः तु पुत्रपौत्रैः सह सगौरवं वार्धक्यं यापयति स्म । श्यामस्य अवस्थां ज्ञात्वा रामः अखिद्यत । मित्रं सान्त्वयितुं, तस्य साहाय्यं कर्तुं च सः एकस्मिन् दिने श्यामस्य गृहं गतवान् ।
मित्रं दृष्ट्वा श्यामः अवदत् - “मया दोषः कृतः । अहं धनेन जीवनं सार्थकं भवेत् इति चिन्तितवान् । परन्तु तत् अनृतम् इति आवयोः जीवनं दृष्ट्वा अवगतम् । सन्मार्गे गच्छन् नरः यथाशक्ति स्वल्पमेव साधयेत् अपि तत् बहु । दुष्टान् परितोषयित्वा, भ्रष्टाचारान् कृत्वा, अन्यान् पीडयित्वा महाकार्याणि कुर्याम चेदपि अन्ते कृतानां दुष्क्रियाणां फलानि अनुभवेम एव_।” मित्रस्य वचनैः अनुतापात् निवृत्तः रामः तृप्त्या गृहं गतवान् ।
अनुत्सृज्य सतां मार्गं यत् स्वल्पमपि तद्बहु ॥


text:
अण्ण मणि
अण्णमणि (२३ आगस्ट् १९१८-१६ आगस्ट् २००१) भारतीया भौतशास्त्रज्ञा, वातावरणतज्ञा च । [१] सा भारतीय-मौसम-विज्ञानविभागस्य उपनिर्देशिका आसीत् । वातावरणोपकरणानां क्षेत्रे तस्याः योगदानं महत्त्वभूतं वर्तते। सूर्यरश्मिविकिरणविषये, ओजोन्-विषये, वायुशक्तिविषये च तया संशोधनं कृतं, बहूनि शोधपत्राणि प्रस्तुतानि च । [२]
अन्तर्विषयाः
बाल्यम्[सम्पादयतु]
अण्ण मणि केरलस्य तिरुवनन्तपुरस्य पीरुमेडु-प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् ।[३] तस्याः पिता अभियन्ता आसीत् । कुटुम्बस्य अष्टसु अपत्येषु सा सप्तमम् अपत्यम् । बाल्ये पठने तस्याः महती अभिरुचिः आसीत् । सा महात्मा गान्धिवर्येण प्रभाविता आसीत् । खादिवस्त्राणि एव तया ध्रियन्ते स्म । आदौ सा वैद्यकीयशिक्षणं प्राप्तुम् इष्टवती, किन्तु अग्रे सा भौतशास्त्राध्ययनम् अकरोत् । सा चेन्नैनगरस्थेन प्रेसिडेन्सिमहाविद्यालयतः १९३९ तमे वर्षे भौत-रसायनशास्त्रयोः विज्ञानपदवीं प्राप्तवती ।
वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
प्रेसिडेन्सिमहाविद्यालयतः पदवीप्राप्तेः अनन्तरं सा सि वि रामन्वर्त्यस्य मार्गदर्शने वज्रमाणिक्ययोः प्रकाशीयगुणविषये संशोधनम् अकरोत् । [२] तया पञ्च संशोधनपत्राणि प्रस्तुतानि किन्तु तया विद्यावारिधिपदवी न प्राप्ता यतः तया भौतशास्त्रे स्नातकोत्तरपदवी न प्राप्ता आसीत् । ततः सा भौतशास्त्रे अधिकाध्ययनाय सा ब्रिटन् गतवती किन्तु सा लण्डन्नगरस्थे इम्पेरियल्-महाविद्यालये अन्तरिक्षविज्ञानस्य उपकरणानाम् अध्ययनम् अकरोत् । [३] १९४८ तमे वर्षे भारतं प्रति प्रत्यागमनानन्तरं पुणेनगरस्थे अन्तरिक्षविद्याविभागे उद्योगिनी जाता । अन्तरिक्षविद्यायाः उपकरणानां विषये तया अनेकानि शोधपत्राणि प्रस्तुतानि । सा १९७६ तमे वर्षे भारतीय-अन्तरिक्षविद्याविभागस्य उपनिर्देशिकारूपेण निवृत्ता अभवत् ।
१९९४ तमे वर्षे सा पक्षाघातेन अस्वस्था जाता, २००१ तमस्य वर्षस्य आगस्ट्मासस्य १६ दिनाङ्के तिरुवनन्तपुरे सा दिवङ्गता । [१]
प्रकाशिताः ग्रन्थाः[सम्पादयतु]
- 1992. Wind Energy Resource Survey in India, vv. 2. xi + 22 pp. Ed. Allied Publ. ISBN 8170233585, ISBN 9788170233589
- 1981. Solar Radiation over India x + 548 pp.[२]
- 1980. The Handbook for Solar Radiation data for India
पुरस्काराः[सम्पादयतु]
- 1987: medalla K.R. Ramanathan[३]
उल्लेखाः[सम्पादयतु]
- ↑ १.० १.१ Sur, Abha. "The Life and Times of a Pioneer", 14 October 2001. Retrieved on 7 October 2012.
- ↑ २.० २.१ २.२ Sur, Abha (2007). Lilavati's daughters: The women scientists of India. Indian Academy of Science. pp. 23–25. http://www.ias.ac.in/womeninscience/liladaug.html.
- ↑ ३.० ३.१ ३.२ Gupta, Aravind. "Anna Mani". Platinum Jubilee Publishing of INSA. Indian National science academy. Retrieved 7 October 2012.


text:
सूत्रम्
पितृव्यमातुलमातामहपितामहाः॥ ४।२।३५
काशिका-वृत्तिः
पितृव्यमातुलमातामहपितामहाः ४।२।३६
पितृव्यादयो निपात्यन्ते। समर्थविभक्तिः, प्रत्ययः, प्रत्ययार्थो ऽनुबन्धः इति सर्वं निपातनाद् विज्ञेयम्। पितृमातृभ्यां भ्रातर्यभिधेये व्यत् डुलचित्येतौ प्रत्ययु निपात्येते। पित्रुर् भ्राता पितृव्यः। मातुर् भ्राता मातुलः। ताभ्यां पितरि डामहच् मातरि षिच्च। ताभ्याम् एव पितरि डामहच् प्रत्ययो भवति। पितुः पिता पितामहः। मातुः पिता मातामहः। मातरि षिच्च। पितामही। मातामही। अवेर्दुग्धे सोढदूसमरीसचो वक्तव्याः। अवेर्दुग्धम् अविसोढम्, अविदूसम्, अविमरीसम्। तिलान्निष्फलात् पिञ्जपेजौ प्रत्ययौ वक्तव्यौ। निष्फलस्तिलः तिलपिञ्जः, तिलपेजः। पिञ्जश्छन्दसि डिच्च। तिल्पिञ्जं दण्डनं नडम्।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
पितृव्यमातुलमातामहपितामहाः १०४९, ४।२।३५
एते निपात्यन्ते। पितुर्भ्राता पितृव्यः। मातुर्भ्राता मातुलः। मातुः पिता मातामहः। पितुः पिता पितामहः॥
न्यासः
पितृव्यमातुमातामहपितामहाः। , ४।२।३५
"पितामही,मातामही" इति। "षिद्गौरादिभ्यश्च" ४।१।४१
इति ङीष्॥
बाल-मनोरमा
पितृव्यमातुलमातामहपितामहाः १२२४, ४।२।३५
पितृव्यमातुल। कस्मिन्नर्थे किं निपात्यते इत्यत आह--पितुभ्र्रातरि व्यदित्यादिना।
मातुल इति। मातृशब्दाड्डुलचि "टे" इति टिलोपः। मातामह इति। मातृशब्दाड्डमहचि टिलोपः। एवं पितामहः।
मातरि षिच्चेति। मातृपितृभ्यां मातरि डामहच्, स च षिद्भवतीत्यर्थः। षित्त्वफलं ङीषित्याह--मातामही पितामहीति।
अवेरिति। अवोर्दुग्धमित्यर्थे अविशब्दात् सोढः, दूस, मरीसच् एते प्रत्यया वक्तव्या इत्यर्थः। सोढसकारस्य प्रत्यटयावयवत्वात्षत्वमाशङ्क्याह--सकारापाठसामथ्र्यान्न ष इति। अन्यथा षोढ इत्येवोपदिशेदिति भावः।
तिलादिति। तिलशब्द ओषदिविशेषे मुख्य। तत्फले तु गौणः। तत्र यदा तिलशब्दो निष्फले आषधिविशेषे वर्तते, तदा तस्मात्स्वार्थे पेज, पिञ्ज इति प्रत्ययौ स्त इत्यर्थः। इति देवतार्थकाः।


text:
॥ श्रीछिन्नमस्ताहृदयम् ॥
श्रीगणेशाय नमः ।
श्रीपार्वत्युवाच ।
श्रुतं पूजादिकं सम्यग्भवद्वक्त्राब्जनिःसृतम् ।
हृदयं छिन्नमस्तायाः श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम् ॥ १॥
ॐ महादेव उवाच ।
नाद्यावधि मया प्रोक्तं कस्यापि प्राणवल्लभे ।
यत्वया परिपृष्टोऽहं वक्ष्ये प्रीत्यै तव प्रिये ॥ २॥
ॐ अस्य श्रीछिन्नमस्ताहृदयस्तोत्रमन्त्रस्य भैरव ऋषिः ,
सम्राट् छन्दः , छिन्नमस्ता देवता , हूं बीजम् ,
ॐ शक्तिः , ह्रीं कीलकं , शत्रुक्षयकरणार्थे पाठे विनियोगः ॥
ॐ भैरवऋषये नमः शिरसि ।
ॐ सम्राट्छन्दसे नमो मुखे ।
ॐ छिन्नमस्तादेवतायै नमो हृदि ।
ॐ हूं बीजाय नमो गुह्ये ।
ॐ ॐ शक्तये नमः पादयोः ।
ॐ ह्रीं कीलकाय नमो नाभौ ।
ॐ विनियोगाय नमः सर्वाङ्गे ।
इति ऋष्यादिन्यासः ।
ॐ ॐ अङ्गुष्ठाभ्यां नमः ।
ॐ हूं तर्जनीभ्यां नमः ।
ॐ ह्रीं मध्यमाभ्यां नमः ।
ॐ ऐं अनामिकाभ्यां नमः ।
ॐ क्लीं कनिष्ठिकाभ्यां नमः ।
ॐ हूं करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ।
इति करन्यासः ।
ॐ ॐ हृदयाय नमः ।
ॐ हूं शिरसे स्वाहा ।
ॐ ह्रीं शिखायै वषट् ।
ॐ ऐं कवचाय हुम् ।
ॐ क्लीं नेत्रत्रयाय वौषट् ।
ॐ हूं अस्त्राय फट् ।
इति हृदयादिषडङ्गन्यासः ।
रक्ताभां रक्तकेशीं करकमललसत्कर्त्रिकां कालकान्तिं
विच्छिन्नात्मीयमुण्डासृगरुणबहुलोदग्रधारां पिबन्तीम् ।
विघ्नाभ्रौघप्रचण्डश्वसनसमनिभां सेवितां सिद्धसङ्घैः
पद्माक्षीं छिन्नमस्तां छलकरदितिजच्छेदिनीं संस्मरामि ॥
इति ध्यानम् ।
वन्देऽहं छिन्नमस्तां तां छिन्नमुण्डधरां पराम् ।
छिन्नग्रीवोच्छटाच्छन्नां क्षौमवस्त्रपरिच्छदाम् ॥ २॥
सर्वदा सुरसङ्घेन सेविताङ्घ्रिसरोरुहाम् ।
सेवे सकलसम्पत्त्यै छिन्नमस्तां शुभप्रदाम् ॥ ३॥
यज्ञानां योगयज्ञाय या तु जाता युगे युगे ।
दानवान्तकरीं देवीं छिन्नमस्तां भजामि ताम् ॥ ४॥
वैरोचनीं वरारोहां वामदेवविवर्द्धिताम् ।
कोटिसूर्य्यप्रभां वन्दे विद्युद्वर्णाक्षिमण्डिताम् ॥ ५॥
निजकण्ठोच्छलद्रक्तधारया या मुहुर्मुहुः ।
योगिनीस्तर्पयन्त्युग्रा तस्याश्चरणमाश्रये ॥ ६॥
हूमित्येकाक्षरं मन्त्रं यदीयं युक्तमानसः ।
यो जपेत्तस्य विद्वेषी भस्मतां याति तां भजे ॥ ७॥
हूं स्वाहेति मनुं सम्यग्यः स्मरत्यर्तिमान्नरः ।
छिनत्ति च्छिन्नमस्ताया तस्य बाधां नमामि ताम् ॥ ८॥
यस्याः कटाक्षमात्रेण क्रूरभूतादयो द्रुतम् ।
दूरतः सम्पलायन्ते च्छिन्नमस्तां भजामि ताम् ॥ ९॥
क्षितितलपरिरक्षाक्षान्तरोषा सुदक्षा
छलयुतखलकक्षाच्छेदने क्षान्तिलक्ष्या ।
क्षितिदितिजसुपक्षा क्षोणिपाक्षय्यशिक्षा
जयतु जयतु चाक्षा च्छिन्नमस्तारिभक्षा ॥ १०॥
कलिकलुषकलानां कर्त्तने कर्त्रिहस्ता
सुरकुवलयकाशा मन्दभानुप्रकाशा ।
असुरकुलकलापत्रासिकाऽम्लानमूर्ति
जयतु जयतु काली च्छिन्नमस्ता कराली ॥ ११॥
भुवनभरणभूरिभ्राजमानानुभावा
भवभवविभवानां भारणोद्भातभूतिः ।
द्विजकुलकमलानां भासिनी भानुमूर्ति
भवतु भवतु वाणी च्छिन्नमस्ता भवानी ॥ १२॥
मम रिपुगणमाशु च्छेत्तुमुग्रं कृपाणं
सपदि जननि तीक्ष्णं छिन्नमुण्डं गृहाण ।
भवतु तव यशोऽलं छिन्धि शत्रून्खलान्मे
मम च परिदिशेष्टं छिन्नमस्ते क्षमस्व ॥ १३॥
छिन्नग्रीवा छिन्नमस्ता छिन्नमुण्डधराऽक्षता ।
क्षोदक्षेमकरी स्वक्षा क्षोणीशाच्छादनक्षमा ॥ १४॥
वैरोचनी वरारोहा बलिदानप्रहर्षिता ।
बलिपूजितपादाब्जा वासुदेवप्रपूजिता ॥ १५॥
इति द्वादशनामानि च्छिन्नमस्ताप्रियाणि यः ।
स्मरेत्प्रातः समुत्थाय तस्य नश्यन्ति शत्रवः ॥ १६॥
यां स्मृत्वा सन्ति सद्यः सकलसुरगणाः सर्वदा सम्पदाढ्याः
शत्रूणां सङ्घमाहत्य विशदवदनाः स्वस्थचित्ताः श्रयन्ति ।
तस्याः सङ्कल्पवन्तः सरसिजचरणां सततं संश्रयन्ति साऽऽद्या
श्रीशादिसेव्या सुफलतु सुतरं छिन्नमस्ता प्रशस्ता ॥ १७॥
इदं हृदयमज्ञात्वा हन्तुमिच्छति यो द्विषम् ।
कथं तस्याचिरं शत्रुर्नाशमेष्यति पार्वति ॥ १८॥
यदीच्छेन्नाशनं शत्रोः शीघ्रमेतत्पठेन्नरः ।
छिन्नमस्ता प्रसन्ना हि ददाति फलमीप्सितम् ॥ १९॥
शत्रुप्रशमनं पुण्यं समीप्सितफलप्रदम् ।
आयुरारोग्यदं चैव पठतां पुण्यसाधनम् ॥ २०॥
॥ इति श्रीनन्द्यावर्ते महादेवपार्वतीसंवादे
श्रीछिन्नमस्ताहृदयस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
Encoded and Proofread by Ravin Bhalekar ravibhalekar@hotmail.com
% Text title : chhinnamastAhradayam
% File name : chhinnamastaahridayam.itx
% itxtitle : ChinnamastAhRidayam
% engtitle : ChinnamastAhRidayam
% Category : hRidaya, devii, dashamahAvidyA
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% SubDeity : dashamahAvidyA
% Author : Traditional
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Ravin Bhalekar ravibhalekar at hotmail.com
% Proofread by : Ravin Bhalekar ravibhalekar at hotmail.com
% Description-comments : shrInandyAvarte mahAdevapArvatIsa.nvAde
% Latest update : August 11, 2006
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
सूत्रम्
छन्दसि वनसनरक्षिमथाम्॥ ३।२।२७
काशिका-वृत्तिः
छन्दसि वनसनरक्षिमथाम् ३।२।२७
वन षण सम्भक्तौ, रक्ष पालने, मन्थ विलोडने, एतेभ्यः कर्मण्युपपदे छन्दसि विषये इन्प्रत्ययो भवति। ब्रह्मवनिं त्वा क्षत्रवनिं सुप्रजावनिं रायस्पोषवनिं पर्यूहामि। गोसनिं वाचमुदेयम्। यौ पथिरक्षी श्वानौ। हविर्मथीनामभ्या ३ विवासताम्।
न्यासः
छन्दसि वनसनरक्षिमथाम्। , ३।२।२७
"ब्राहृवनिं त्वा क्षत्रवनिम्िति। ब्राहृ वनति, क्षत्रं वनतीत्यर्थविवक्षायामिन्प्रत्ययः। तदन्ताद्द्वितीया, तस्याः "सुपां सुलुक्" ७।१।३९
इति लुक्। युष्मच्छब्दाद्द्वितीयादिभक्तेः "त्वामौ द्वितीयायाः" ८।१।२३
इति त्वादेशः। "गोसनिम्" इति। गां सनतीत्यर्थ इन्प्रत्ययः। तदन्तादमि परे पूर्वरूपत्वम्। पन्थानं रक्षत इति "पथिरक्षी"। द्विवचनमेतत्। पूर्वसवर्णदीर्घत्वम्। "हविर्मथीनाम्" इति। हविर्मथन्तीति विगृह्र प्रत्ययः। तदन्तात् षष्ठ()आ बहुवचनम्॥


text:
सूत्रम्
नित्यं संज्ञाछन्दसोः॥ ४।१।२९
काशिका-वृत्तिः
नित्यं संज्ञाछन्दसोः ४।१।२९
अन्नन्ताद् बहुव्रीहेरुपधालोपिनः संज्ञायां विषये छन्दसि च नित्यं ङीप् प्रत्ययो भवति। विकल्पस्य अपवादः। सुराज्ञी, अतिराज्ञी नामः ग्राम। छन्दसि गौः पञ्चदाम्नी। एकदाम्नी। द्विदाम्नी। एकमूर्ध्नी। समानमूर्ध्नी।
न्यासः
नित्यं संज्ञाछन्दसोः। , ४।१।२९
नित्यग्रहणं विस्पष्टार्थम्। पूर्वणैव हि विकल्पेन ङीप् सिद्धः, तदारम्भसामथ्र्यादेव ङीब्नित्यं भविष्यति, अन्यथा हीदं वचनमनर्थकं स्यात्॥
तत्त्व-बोधिनी
नित्यं संज्ञाछन्दसोः ४३४, ४।१।२९
नित्यं सञ्ज्ञाछन्दसोः। "अन उपधालोपिनः"इति विकल्पस्याऽपवादः। आरम्भसामथ्र्यात्सिद्धेऽपि नित्यत्वे नित्यग्रहणमुत्तरत्र विकल्पाननुवृत्तितसूचनाय कृतमित्याहुः। शतमूर्न्धीति। इह "पञ्चदाम्नि"ति क्वचित्पाठः, स चाऽयुक्तः "दामहायनान्ताच्चे"त्यनेनैव सिद्धत्वात्।


text:
This paper deals with the Apoha Theory and its refutation published in the Volume titled- काश्मीरशैवदर्शनबौद्धदर्शनमीमांसा edited by Prof. Hareram Tripathi; from Shri Lal Bahadur Shastri Rashtriya Sanskrit Vidyapitha, New Delhi-2016.
अपोहस्तदपोहनं च
अपोहवादः–
बाह्यवस्तूनां वास्तविकीं नित्यां च सत्तां निराकुर्वाणाः सौगताः[i] तेषां वस्तुवत्प्रतीतिं नेत्रामयातुरस्य चन्द्रद्वयप्रतीतिवदयथार्थामुपतिष्ठन्ते। यत्सत्तत् क्षणिकमिति मन्यमानानां क्षणिकवादिनां प्रतिक्षणं नव एव भावप्रवाहोऽस्तित्वे दरीदृश्यते नास्ति च तेषां परस्परं संबन्धः प्रतीत्यसमुत्पादादृते। पूर्वं वस्तु परम् उत्पाद्य विलीयते[ii] । प्रतिक्षणं नवीभवत्स्वपि वस्तुषु या साम्यधारा प्रवहन्तीव दृश्यते अनुगतप्रतीतिकारिणी सा त्वत्यन्तवेगेन प्रवर्तमानतया क्षणिकसन्तानानां भ्रमवशात्प्रतीयते न तु तुच्छसामान्यादिकारणवशात्। तथा च तत्रभवान् धर्मकीर्तिः एकप्रत्यवमर्श एव एकरूपतायाः कारणं न तु सामान्यम्–
एकप्रत्यवमर्शस्य हेतुत्वाद्धीरभेदिनी ।
एकधीहेतुभावेन व्यक्तीनामप्यभिन्नता[1]॥
वस्तुतो बौद्धा जातिं न स्वीकुर्वते तस्य कारणं जातेर्नित्यतया स्वीकृतं स्वरूपम्। तेषाम्मतेन अनुगताकारप्रतीतेः कारणत्वेन जातिर्मन्यतामित्यस्य आवश्यकतैव न विद्यते यतः येयमनुगताकारप्रतीतिः सा भ्रमात्मिका वस्तुनः क्षणमात्रस्थायित्वात्। अतो जातिर्निरर्था।
तत्त्वविचारप्रसङ्गे तु जातिर्निराकृता। अधुना, विभिन्नमतवादिनो जातिं वाच्यतया आवश्यकीं स्वीकुर्वते । वैयाकरणनैयायिकादीनां मते जातिर्विशिष्टा वासहाया वा वाच्यत्वेन स्वीकृतैव। तेषाम्मतेन शब्दाः वस्तूनाम् जातिमवश्यमेवाभिदधति अन्यथा समान एव घटशब्दः भिन्नभिन्नघटपदार्थान् कथं प्रत्याययेत्। एवं तेषां मतौ जातिर्वाच्यापि वाच्यनियमस्य व्यस्थापिकापि वर्तते। तत्र बौद्धा संगिरन्ते– आदौ जातिर्न वाच्या तस्य असत्त्वात्, तुच्छभूतत्वात्,मनस्संरचितत्त्वाच्च[2]। अथ च भवन्तः वाच्यवाचकनियमने यां जातिं हेतुं मन्यन्ते वयं शाब्दव्यवहारं तां विनापि व्याचक्ष्महे। कथमिति चेत् अपोहप्रक्रियाद्वारा।
शब्दैः अर्थानां वाचनं न भवति तेषां क्षणमात्रस्थायित्वात् तत्र सङ्केतासंभवात्। अर्थात् यावता वयं शब्दान् प्रयुञ्ज्महे तावता यस्मै अर्थाय शब्दान् प्रयुञ्ज्महे स नास्त्येव। अतः शब्दैर्वस्तूनां वाचनं दुःशकम्। अतो सौगतैः स्थिरीक्रियते यद्वाग्व्यापारे शब्दैर्वस्तूनि नोच्यन्ते अपितु यस्मै प्रयुज्यते शब्दस्तमर्थं तद्भिन्नेभ्यो व्यावर्तयति। यतः वाचनमसम्भवम्। अष्टमशतके बङ्गप्रदेशे लब्धजनिना सौगतराद्धान्तविशारदेन शान्तरक्षितेन तत्त्वसंग्रहस्य शब्दार्थपरीक्षायां शब्दस्य पञ्चसंभावितवाच्यानि आशङ्क्य तेषा शब्दवाच्यता खण्डिता–
यतः स्वलक्षणं जातिस्तद्योगो जातिमानपि।
बुद्ध्याकारो न शब्दार्थे घटामञ्चति तत्त्वतः[3] ॥
धर्मकीर्तिः स्वलक्षणसामान्यलक्षणभेदेन विषयं द्विधा विभनक्ति तदनुगुणं च प्रत्यक्षमनुमानं च द्वयं प्रमाणं स्वीकरोति। प्रत्यक्षविषयः स्वलक्षणः,असदृशः,असाधारणः,सर्वव्यावृत्तः,शब्दाविषयः,अर्थक्रियासमर्थः क्षणिकश्चास्ति। तत्प्रतीपतया अनुमानविषयः सामान्यलक्षणः,साधारणः,शब्दविषयः,अर्थक्रियासामर्थ्यरहितश्च भवति। सामान्यलक्षणं संवृतिसत् स्वलक्षणं च परमार्थसत्। परमार्थसत्स्वलक्षणं न शाब्दज्ञानविषयः,तत्र सङ्केताभावात्[4]। अतश्शाब्दज्ञानविषयोऽवस्त्वेव। शब्दा विकल्पेभ्य उपजायन्ते विकल्पांश्चोपजनयन्ति। ते खलु अर्थं स्प्रष्टुमपि न शक्नुवन्ति। यथोक्तम् बौद्धन्यायस्यपितृभूतेन दिङ्नागेन–
विकल्पयोनयः शब्दा विकल्पाः शब्दयोनयः।
कार्यकारणता तेषां नार्थं शब्दा स्पृशन्त्यपि ॥
तथापि शब्दः अर्थमुक्तवानित्युच्यते।कथमेतदिति दिङ्नागमतमनुवदञ्शान्तरक्षितो ब्रूते– वस्तुतः शब्दो बाह्यार्थज्ञानस्य प्रतिबिम्बमुत्पादयति विकल्परूपेण यद्बाह्यार्थाध्यवसायि भवति , एतदेव व्यतिरेकव्याप्त्या वस्तून् ज्ञापयति। यदा शब्दः विकल्पप्रतिबिम्बमुत्पादयति प्रतिबिम्बं च यदा बाह्यार्थाध्यवसाये प्रवर्तते तदा कथ्यते–,अनेन स्वार्थ एवाभिधीयते, इति। एतदेवाभिधानं यत्स्वजातीयविजातीयेभ्य व्यावर्तनम्[5]।अन्यथा सर्वोऽपि शब्दव्यवहारः अनित्य एव[6]–
तिमिरोपहाताक्षो हि यथा प्राह शशिद्वयम्।
स्वसमाय तथा सर्वा शाब्दी व्यवहृतिर्मता॥
व्यापकत्वं च तस्येदमिष्टमाध्यवसायिकम्।
मिथ्यावभासिनो ह्येते प्रत्यया शब्दनिर्मिताः॥
सर्वेऽपि धर्मा अवाच्याः इति साधयितुमपोहो वर्ण्यते–
(अपोहः) साध्यते सर्वधर्माणामवाच्यत्वप्रसिद्धये[7]।
अथ च–
गुणद्रव्यक्रियाजातिसमवायाद्युपाधिभिः।
शून्यम् आरोपिताकारशब्दप्रत्ययगोचरम्[8]॥
(बाह्यज्ञानमेतैर्भेदकैर्हीनमारोपिताकाराशब्दानां प्रत्ययैश्च ग्राह्यम्।)
शब्दस्य ज्ञानस्य वा वस्तुतः विषयो नास्त्येव बाह्यजगति–
…..विषयोऽमीषां धीध्वनीनां न कश्चन[9]।
यस्य यस्य हि शब्दस्य यो यो विषय उच्यते।
स स संघटते नैव वस्तूनां सा हि धर्मता [10]॥
अतः अन्यव्यावृत्त्यैव शब्दव्यवहारोपपत्तिः सम्भवति।
केवलमभिधानस्य कृते जातेः सत्ता स्वीक्रियतामिति अविचारितरमणीयमिदम्। बौद्धैस्तत्कार्यमपोहैरेव साध्यते आकाशकुसुमवज्जातेश्च पश्चान्न भ्राम्यन्तो भवन्ति। यथाह बौद्धधर्मकीर्तिः धर्मकीर्तिः–
व्यवच्छेदोऽस्ति चेदस्य नन्वेतावत्प्रयोजनम्।
शब्दानामिति किं तत्र सामान्येनापरेण वः॥[11]
अत्रावधेयं यद्बौद्धैश्शाब्दव्यवहारस्यापलापो न क्रियतेऽपितु तत्रारोप्यमाणा या तात्त्विकता सैव निवार्यते[12]।
बाह्यरूपेण ज्ञातो बुद्ध्याकार एव शब्दार्थः[13]। ज्ञानस्य बुद्धिरूपताया यदा बाह्यवस्तुरूपेण पर्यवसानं तदा ज्ञाता विपर्यस्तः सन् तस्य क्रियाकारित्वमवैति। बाह्यमिदं नपारमार्थिकमपितु समारोपितबुद्धयाकारः। सविषयबाह्यद्रव्यादौ अध्यस्तो बुद्ध्याकारः शब्दार्थः। समारोपितमसद्भवति अवस्तुभूतत्वात्। निष्कर्षतः शब्दैः कस्यचिदपि वस्तुनो भावतयाभिधानमसंभवम्। तथा च धर्मकीर्तिः–
तद्रूपारोपगत्यान्यव्यावृत्त्यधिगते पुनः ।
शब्दार्थोऽर्थः स एवेति वचने न विरुद्ध्यते ॥[14]
स्वलक्षणस्याभिप्रायः स्वतो व्यावृत्तः, इतरव्यावर्तकं,अथवा तद्भिन्नभिन्नत्वमस्ति। प्रत्येकं पदार्थः स्वत एवान्येभ्यः पदार्थेभ्यः भिन्नः अस्ति– अयमेव तस्य स्वभावः स्वलक्षणम् वर्तते। स्व आत्मा एव लक्षणं व्यार्तको यस्य। एवं प्रत्येकपदस्यवाच्यमपोह एव।
अपोहोऽपि पर्युदासप्रसज्यभेदेन द्विविधः[15]। पर्युदासोऽपि अर्थस्य विजातीयात् व्यावृत्तस्यार्थस्य स्वलक्षणं रूपमस्ति। ज्ञानश्रीमित्रः मनुते शब्दैर्मुख्यतः निषेध एव क्रियते विधिरूपो गौणोऽर्थः निषेधमाध्यमेनैव प्रतिफलति[16]।
संक्षेपेणाधुनोच्यते। बौद्धा सर्वं वस्तुजातं क्षणिकमनित्यं च स्वीकुर्वते। तत्र शब्दस्य संकेतो भवितुं नार्हति–स्वलक्षणत्वाद्वस्तुतत्त्वस्य। अतो नास्ति शब्दार्थयोर्वाच्यवाचकभावः। किं तर्हि शब्देन क्रियते– अन्यापोहः न तु वाचनम्।
तदपोहनम्–
१–अपोहवादे प्रत्यक्षस्यापलापः दृश्यते। नास्माभिः अगौभिन्नं वस्तु बौधयितुं गौशब्द उच्चार्यते– तर्हि किम्। गावं बोधयितुम्। अथ च प्रतिपत्तापि अगौव्यावर्तनपुरस्सरं गोशब्दस्यार्थं न प्रतिपद्यतेऽपितु प्रत्यक्षतः शब्दादर्थं जानाति[iii]–
निषेधमात्रं नैवेह प्रतिभासेऽवगम्यते[17]।
विधिरूपावसायेन मतिः शाब्दी प्रवर्तते[18]॥
२–अवाचकत्वे शब्दानां प्रतिज्ञाहेत्वर्व्याघातः (उद्योतकरः)।
३– शब्दार्थम् अपोहलब्धं मन्वाना अपि बौद्धा वाक्यार्थं प्रतिभात्मकं मन्वते। तथा च दिङ्नागः–
अपोद्धारे पदस्यायं वाक्यादर्थो विवेचितः।
वाक्यार्थः प्रतिभाख्योऽयं तेनादावुपजायते[19]॥
एषः पदार्थद्वयाभ्युपगमस्तेषां सिद्धान्तानामसमर्थतामपर्याप्तता च द्योतयितुं पर्याप्ता।
४– गोशब्दो यदि गोभिन्नस्य अर्थस्य निराकृतौ गतार्थस्तर्हि गवार्थं बोधयितुं अन्यः कश्चित् शब्दः वक्त्रा प्रयुज्येत। एकेनैव शब्देन विधिनिषेधार्थमुभयं कार्यं कल्पनागौरवं प्रयोजयति। (भामहः[20])
५–यथा सामान्यवादिनः सर्वत्र गोबुद्धौ गोत्वसामान्यमुपतिष्ठन्ते तथैव भवद्भिस्तेष्वेव प्रसङ्गेषु अगोसामान्यमिव स्वीकृतम्। नास्त्येवमुभययोरन्तरं किञ्चिदपि[21]।(कुमारिलः)
६–सामान्यविशेषाभिधायकाः सर्वेऽपि शब्दाः पर्यायवचनाः स्युः। अपोहग्राह्यत्वात्। अवस्तुत्वाच्चापोहस्य तत्र भेदासंभवात्।[iv]
७–शब्दप्रयोगः सदैव तत्प्रत्याय्यनिश्चयपूर्वकमेव भवति। अपोहप्रसंगे तु अगोऽपोहनिश्चयः कस्यचिदपि न भवति। कथं पुनरस्मिन् दर्शने शब्दस्य प्रयोगः सम्भवति[22]?
८– उद्द्योतकरो ब्रूते– सर्वपदस्यापोहलब्धोऽर्थः कः भविष्यति। यावता असर्वः कश्चिदपि न भवति[23]।
९– च, तु, हि, वै इत्यादिनिपातानाम् अपोहार्थः कथं प्रतिभातु।
……………………………………………………………………………………..
बौद्धानामपोहवादः क्षणभङ्गवादजनितः जातिविरोधेन चोपोद्बलित आस्ते। सर्वधर्माणामनित्यतानुरोधं रक्षद्भिर्बौद्धै सिद्धान्तोऽयं पल्लवितः,विरोधिनां कर्कशतर्ककुठारेभ्यश्चास्य सयत्नं सुरक्षा कृता। यद्यपि क्षणभङ्गवादः धार्मिकसिद्धान्तरूपेण वैराग्यसन्धुक्षणाय मनःप्रीतिकरः प्रतिभाति तथापि तदनुरोधेनानुप्राणितः अपोहसिद्धान्तः शाब्दबोधसम्बन्धिष्वनुबन्धेषु नोत्तरन्निव प्रतिभाति। अनेकघटेभ्यः प्रयुज्यमानः घटशब्दः घटभिन्नभिन्नमेव किमर्थं द्योतयति नान्यच्च किञ्चित्? वर्तत एव तत्र काचित् समानता शब्दे तस्य व्यापारे तस्य फले च येन शब्दव्यापारः सम्भवति। बौद्धा सशपथं सामान्यं निराकुर्वाणाः अपि प्रकारान्तरेण तत्तुल्यमेव कार्यं कुर्वन्तः प्रतिभान्ति। सामान्ये च स्वीकृते तेषामपोहवादोऽपोह्यत एव।
[1] प्रमाणवार्तिकम्, स्वार्थानुमानपरिच्छेदः–१०९
[2] तद्व्यक्त्याकृतिजातीनां पदार्थत्वं यदुच्यते।तदसम्भवि सर्वासामपि नीरुपता यतः॥ (शब्दार्थपरीक्षा–८८३)
[3] शब्दार्थपरीक्षा–८७०
[4] यच्च वस्तुबलाज्ज्ञानं जायते तदपेक्षते।न संकेतं न सामान्यबुद्धिष्वेतद्विभाव्यते॥ (प्रमाणवार्तिकम्– प्रत्यक्षपरिच्छेद–४५)
तत्र स्वलक्षणं तावन्न शब्दैः प्रतिपाद्यते।संकेतव्यवहाराप्तकालव्याप्तिवियोगतः॥(शब्दार्थपरीक्षा–८७१)
[5] अर्थान्तरव्यच्छेदं कुर्वती श्रुतिरुच्यते।अभिधत्त इति स्वार्थमित्येतदविरोधि तत्॥
बाह्यार्थाध्यवसायेन प्रवृत्तं प्रतिबिम्बकम्।उत्पादयति येनेयं तेनाहेत्यपदिश्यते॥
न तु स्वलक्षणात्मानं स्पृशत्येषा विभेदिनम्। तन्मात्रांशातिरेकेण नास्त्यस्या अभिधाक्रिया॥(शब्दार्थपरीक्षा–१०१५–१०१७)
[6] शब्दार्थपरीक्षा–१२१०–१२११
[7] ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावली
[8] तत्त्वसंग्रहः २
[9] शब्दार्थपरीक्षा–८६८
[10] शब्दार्थपरीक्षा–८६९
[11] प्रमाणवार्तिकम् – ३–१७
[12] नहि सर्वथा शब्दार्थापवादोऽस्माभिः क्रियते–तस्यागोपालमपि प्रतीतत्वात्।किन्तु तात्त्विकधर्मो यः परैस्तत्रारोप्यते तस्य निषेधः क्रियते । न तु धर्मिणः। (तत्त्बसंग्रहपञ्जिका, खण्ड१, पृ.२२७)
[13] बुद्ध्याकारो बाह्यरूपतया गृहीतः शब्दार्थः।(शान्तरक्षितः)
[14] प्रमाणवार्तिकम्– २१–७
[15] तथा हि द्विविधोऽपोहः पर्युदासनिषेधतः।द्विविधः पर्युदासोऽपि बुद्ध्यात्मार्थात्म भेदतः॥ (शब्दार्थपरीक्षा–१००३)
[16] तत्त्वसंग्रह–शब्दार्थपरीक्षा की रमेशचन्द्रशर्माकृत हिन्दीव्याख्या पृष्ठ २, पादटिप्पणी १।
[17] शब्दार्थपरीक्षा–९०९
[18] शब्दार्थपरीक्षा–९१०
[19] प्रमाणसमुच्चय,वा.का.४६, Masaaki Hattori द्वारा उद्धृत,– Bhartrihari and Pratibha.
कुमारिलोऽपि– असत्यपि च बाह्येऽर्थे प्रतिभालक्षणो यथा।पदार्थोऽपि तथैव स्यात् किमपोहः प्रकल्प्यते॥
[20] यदि गौरिति शब्दश्च कृतार्थोऽन्यनिराकृतौ।जनको गवि गोबुद्धेर्मृग्यतामपरो ध्वनिः॥
न तु (?)ज्ञानफलाः शब्दा न चैकस्य फलद्वयम्। अपवादविधिज्ञानं फलमेकस्य वः कथम्॥(काव्यालङ्कारसूत्र ६–१७,१८)
[21] अगोनिवृत्तिः सामान्यं वाच्यं यैः परिकल्पितम्।गोत्वं वस्त्वेव तैरुक्तमगोपोह गिरा स्फुटम्॥(श्लोकवार्तिकम्–)
[22] इन्द्रियैर्नाप्यगोपोहः प्रथमं व्यवसीयते।नान्यत्र शब्दवृत्तिश्च किं दृष्ट्वा स प्रयुज्यताम्॥(श्लोकवार्तिकम्)
[i] बौद्धानां प्रमुखसिद्धान्तास्तत्र च तत्त्वस्थितिः –
मुख्यो माध्यमिको विवर्तमखिलं शून्यस्य मेने जगत्
योगाचारमते तु सन्ति मतयस्तासां विवर्तोऽखिलः।
अर्थोऽस्ति क्षणिकस्त्वसावनुमितो बुद्ध्येति सौत्रान्तिकः
प्रत्यक्षं क्षणभङ्गुरं च सकलं वैभाषिको मन्यते ॥
[ii] यश्चापि क्षण उत्पन्नस्तद्बलेन तदापरः॥(शब्दार्थपरीक्षा–८७७.१–२)
[iii] यदि नोपाधयः केचिद्विद्यन्ते पारमार्थिकाः।
दण्डी शुक्लश्चलत्यस्ति गौरिहेत्यादि धीध्वनी॥
स्यातां किं विषयावेतौ नानिमित्तौ च तौ मतौ ।
सर्वस्मिन्नविभागेन तयोर्वृत्तेरसंभवात्॥(शब्दार्थपरीक्षा–८६६,८६७)
प्रागगौरिति विज्ञानं गोशब्दश्राविणो भवेत्।
येनागोःप्रतिषेधाय प्रवृत्तो गौरिति ध्वनिः॥(काव्यालङ्कारसूत्र–भामह ६.१९)
[iv] भिन्नसामान्यवचना विशेषवचनाश्च ये। सर्वे भवेयुः पर्याया यद्यपोहस्य वाच्यता॥
संसृष्टैकत्वनानात्वविकल्परहितात्मनाम्।अवस्तुत्वादपोहानां नैव भेदोऽपि विद्यते॥(श्लोकवार्तिकम्)


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
यस्य चायामः॥ २।१।१५
पदच्छेदः॥
यस्य ६।१ च ० आयामः १।१ अनुः १।१ १४ लक्षणेन ३।१ १३ विभाषा १।१ ११ अव्ययीभावः १।१ ५ सह ० ४ सुपा ३।१ ४ समासः १।१ ३ सुप् १।१ २
काशिका-वृत्तिः
यस्य च आयामः २।१।१६
लक्षनेन इति वर्तते। आयामो दैर्घ्यम्। अनुर्यस्यायामवाची तेन लक्षणभूतेन सह विभाषा समस्यते, अव्ययीभावश्च समासो भवति। अनुगङ्गं वाराणसी। अनुयमौनं मथुरा। यमुनायामेन मथुरायामो लक्ष्यते। आयामः इति किम्? वृक्षमनु विध्योतते विद्युत्।
न्यासः
यस्य चायामः। , २।१।१५
अत्राप्युपचारेणायामवाचित्वादनुरेवायामशब्दनोक्तः। "अनुगङ्गं वाराणसी" इति। यद्यपि गङ्गावाराणस्यावुभे अप्यायमवत्यौ, तथाप्यायामवत्तया गङ्गायाः प्रसिद्धत्वाद्? गङ्गैवात्र लक्षणम्, न वाराणसी। प्रसिद्धं हि लक्षणं भवति, नाप्रसिद्धम्। तस्माद्ग्ङ्गयैवात्र समासो भवति, न वाराणस्या। "यमुनायामेन गथुरायामः लक्ष्यते" इति। यमुनया तद्वत्या लक्षणभूतयेति वेदितव्यम्। यस्माद्यस्यायामवाच्यनुशब्दस्तेन लक्षणभूतेन सुबन्तेन समस्यते। युमनायाश्चायामवाच्यनुशब्दः, न यमुनायामस्य। न ह्रायामस्यापर आयामोऽस्ति, तस्माद्यमुनायामेति हेतावियं तृतीया। यमुनायामेन हेतुना तद्वत्या यमुनया लक्षणयभूतया करणभावमापन्नया वा मथुरायामो लक्ष्यत इत्ययमर्थो वेदितव्यः॥
बाल-मनोरमा
यस्य चायामः ६६२, २।१।१५
यस्य चायामः। लक्षणेनेत्यनुवर्तते। अनुरित्यनुवर्त्त्य आवर्त्त्य तृतीयया विपरिणम्यते। तत्र एकं लक्षणेनेत्यत्र संबध्यते। द्वितीयं तु अनुनेत्येतत्--"यस्य चायामः" इत्यनन्तरं संबध्यते। द्योत्यत इति शेषः। आयामो दैघ्र्यम्। तदाह-यस्य दैघ्र्यमिति। यद्दैघ्र्यसदृशं दैघ्र्यमित्यर्थः। समस्यते इति। "सोऽव्ययीभाव" इत्यपि बोध्यम्। अनुगङ्गमिति-समासः। लौकिकविग्रहं दर्शयति-गङ्गाया अन्विति। इहापि लक्षणत्वं वस्तुसदेव निमित्तं न त्वनुद्योत्यम्। अतो न कर्मप्रवचनीयत्वम्। द्योत्यत्वेनान्वये तु गङ्गामन्विति युक्तम्। अनुगङ्गमित्यत्र गङ्गाशब्देन गङ्गादैघ्र्यसदृशं दैघ्र्यं लक्ष्यते। तदेवानुद्योत्यम्। तदाह--गङ्गा-दैघ्र्येति।
तत्त्व-बोधिनी
यस्य चायामः ५८७, २।१।१५
यस्य चा। इहानुरित्यनुवर्त्त्य आवर्त्त्यैकं तृतीयान्तत्वेन विपरिणमय्य व्याचष्टे--अनुनेति। लक्षणभूतेनेति। लक्षणेनेत्यनुवर्तत इति भावः। अनुगङ्गमिति। इहाऽऽयामोपलक्षणत्वं चानुना द्योत्यते, लक्ष्यं तु समासार्थः। अतएव वाराणस्याः सामानाधिकरण्यम्। एवं स्थिते फलितमाह--गङ्गादैध्र्येति। वाराणसीति। वरं च तदनश्च वरान:=श्रेष्ठोदकम्। "अनः क्लीबं जले शोके मातृस्यन्दनयोद्र्वयोः" इति रुद्ररभसौ। तस्याऽदूरे भवा। "अदूरभवश्च" इत्यण्। आदिवृद्धिः। "पूर्वपदात्संज्ञायाम्िति णत्वम्। गङ्गाया अन्विति। समासाऽभावपक्षे प्रागुक्तरीत्या गङ्गामन्वित्युदाहार्यमित्याहुः। (५८६) तिष्ठद्गुप्रभृतीनि च।२।१।१७।
तिष्ठद्गुप्रभृतीनि च। चकार एवकारार्थेष। तेनैषां वृत्त्यन्तरं न भवति। परमतिष्ठद्गु इत्यादि न भवतीत्यर्थः। तिष्ठद्गु इति। "गोस्त्रियो"रिति ह्यस्वः। प्रथमासमानाधिकरणे शत्रादेशस्याऽसंभवादाह--इह शत्रादेश इति। इत्यादीति। आदिशब्देन--खलेयवम्। खलेबुसम्। सप्तम्या अलुक्। लूनयवम्। लूयमानयवमित्यादि ग्राह्रम्।


text:
सूत्र १२
पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरेभ्य: ॥१२॥
पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरेभ्य: ।
ता आप ऐक्षन्त बहवय: स्याम प्रजायेमहीति ता अन्नमसृजन्तेति श्रूयते ।
तत्र संशय: ।
किमनेनान्नशब्देन व्रीहियवाद्यभ्यवहार्यं वौदनाद्युच्यते किं वा पृथिवीति ।
तत्र प्राप्तं तावद्व्रीहियवाद्योदनादि वा परिग्रहीतव्यमिति ।
तत्र हयन्नशब्द: प्रसिद्धो लोके ।
वाक्यशेषोप्येतमर्थमुपोदबलयति तस्माद्यत्र क्वचन वर्षति तदेव भूयिष्ठमन्नं भवतीति ।
व्रीहियवाद्येव हि सति वर्षणे बहु भवति न पृथिवीति ।
एवं प्राप्ते ब्रूम: ।
पृथिव्येवेयमन्नशब्देनाद्भयो जायमाना विवक्ष्य इति । कस्मात् ।
अधिकाराद्रूपाच्छब्दान्तराच्च ।
अधिकारस्तावत्तत्तेजोऽसृजत तदपोऽसृजतेति महाभूतविषयो वर्तते ।
तत्र क्रमप्राप्तं पृथिवीं महाभूतं विलङ्घ्य नाकस्मादव्रीहयादिपरिग्रहो न्याय्य: ।
तथा रूपमपि वाक्यशेषे पृथिव्यनुगुणं दृश्यते यत्कृष्णं तदन्नस्येति ।
न हयोदनादेरभ्यवहार्यस्य कृष्णत्वनियमोऽस्ति ।
नपि व्रीहयादीनाम् ।
ननु पृथिव्या अपि नैव कृष्णत्वनियमोऽस्ति पय:पाण्डुरस्याङ्गाररोहितस्य च क्षेत्रस्य दर्शनात् ।
नायं दोष: ।
बाहुल्यापेक्षत्वात् ।
भूयिष्ठं हि पृथिव्या: कृष्णं रूपं न तथा श्वेतरोहिते ।
पौराणिका अपि पृथिवीच्छायां शर्वरीमुपदिशन्ति सा च कृष्णाभासेत्यत: कृष्णं रूपं पृथिव्या इति श्लिष्यते ।
श्रुत्यन्तरमपि समानाधिकारमद्भय: पृथिवीति भवति ।
तद्यदपां शर आसीत्तत्समहन्यत सा पृथिव्यभवदिति च ।
पृथिव्यास्तु ब्रीहयादेरुप्त्पत्तिं दर्शयति ।
पृथिव्या ओषधय़: ।
ओषधीभ्योऽन्नमिति च ।
एवमधिकारादिषु पृथिव्या: प्रतिपादकेषु सत्सु कुतो व्रीहयादिप्रतिपत्ति: ।
प्रसिद्धिरप्यधिकारादिभिरेव बाध्यते ।
वाक्यशेषोऽपि पार्थिवत्वादन्नाद्यस्य तद्वारेण पृथिव्या एवाद्भय: प्रभवत्वं सूचयतीति द्रष्टव्यम् \
तस्मात्पृथिवीयमन्नशब्देति ॥१२॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
१२ ब्राह्मण-जातकम्
Technical Details
१२. ब्राह्मण-जातकम्
आत्मलज्जयैव सत्पुरुषा नाचारवेलां लङ्घयन्ति। तद्यथानुश्रूयते-
बोधिसत्त्वः किल कस्मिंश्चिदनुपक्रुष्टगोत्रचारित्रे स्वधर्मानुवृत्तिप्रकाशयशसि विनयाचारश्लाघिनि महति ब्राह्मणकुले जन्मपरिग्रहं चकार। स यथाक्रमं गर्भाधानपुंसवनसीमन्तोन्नयनजातकर्मादिभिः कृतसंस्कारक्रमो वेदाध्ययननिमित्तं श्रुताभिजनाचारसम्पन्ने गुरौ प्रतिवसति स्म।
तस्य श्रुतग्रहणधारणपाटवं च
भक्त्यन्वयश्च सततं स्वकुलप्रसिद्धः।
पूर्वे वयस्यपि शमाभरणा स्थितिश्च
प्रेमप्रसादसुमुखं गुरुमस्य चक्रुः॥१॥
वशीकरणमन्त्रा हि नित्यमव्याहता गुणाः।
अपि द्वेषाग्नितप्तानां किं पुनः स्वस्थचेतसाम्॥२॥
अथ तस्याध्यापकः सर्वेषामेव शिष्याणां शीलपरीक्षानिमित्तं स्वाध्यायविश्रामकालेष्वात्मनो दारिद्र्यदुःखान्यभीक्ष्णमुपवर्णयामास।
स्वजनेऽपि निराक्रन्दमुत्सवेऽपि हतानन्दम्।
धिक्प्रदानकथामन्दं दारिद्र्यमफलच्छन्दम्॥३॥
परिभवभवनं श्रमास्पदं सुखपरिवर्जितमत्यनूर्जितम्।
व्यसनमिव सदैव शोचनं धनविकलत्वमतीव दारुणम्॥४॥
अथ ते तस्य शिष्याः प्रतोदसंचोदिता इव सदश्वा गुरुस्नेहात्समुपजातसंवेगाः सम्पन्नतरं प्रभूततरं च भैक्षमुपसंहरन्ति स्म। स तानुवाच-
अलमनेनात्रभवतां परिश्रमेण। न भैक्षोपहाराः कस्यचिद्दारिद्र्यक्षामतां क्षपयन्ति। अस्मत्परिक्लेशामर्षिभिस्तु भवद्भिरयमेव यत्नो धनाहरणं प्रति युक्तः कर्त्तुं स्यात्। कुतः ?
क्षुधमन्नं जलं तर्षं मन्त्रवाक्सागदा गदान्।
हन्ति दारिद्र्यदुःखं तु सन्तत्याराधनं धनम्॥५॥
शिष्या ऊचुः-किं करिष्यामो मन्दभाग्या वयं यदेतावान्नः शक्तिप्रयामः। अपि च
भैक्षवद्यदि लभ्येररन्नुपाध्याय धनान्यपि।
नेदं दारिद्र्यदुःखं ते वयमेवं सहेमहि॥६॥
प्रतिग्रहकृशोपायं विप्राणां हि धनार्जनम्।
अप्रदाता जनश्चायमित्यगत्या हता वयम्॥७॥
अध्यापक उवाच-सन्त्यन्येऽपि शास्रपरिदृष्टा धनार्जनोपायाः। जरानिष्पीतसामर्थ्यास्तु वयमयोग्यरूपास्तत्प्रतिपत्तौ। शिष्या ऊचुः- वयमुपाध्याय जरयानुपहतपराक्रमाः। तद्यदि नस्तेषां शास्त्रविहितानामुपायानां प्रतिपत्तिसहतां मन्यसे, तदुच्यताम्। यावदध्यापनपरिश्रमस्यानृण्यं ते गच्छाम इति। अध्यापक उवाच-तरुणैरपि व्यवसायशिथिलहृदयैर्दुरभिसम्भवाः खल्वेवंविधा धनार्जनोपायाः। यदि त्वयमत्र भवतां निर्बन्धः। तच्छ्रुयतां साधुः कतम एको धनोपार्जनक्रमः।
आपद्धर्मः स्तेयमिष्टं द्विजानामापच्चान्त्या निःस्वता नाम लोके।
तस्माद् भोज्यं स्वं परेषामदुष्टैः सर्वं चैतद् ब्राह्मणानां स्वमेव॥८॥
कामं प्रसह्यापि धनानि हर्तुं शक्तिर्भवेदेव भवद्विधानाम्।
न त्वेष योगः स्वयशो हि रक्ष्यं शून्येषु तस्माद्व्यवसेयमेव॥९॥
इति मुक्तप्रग्रहास्तेन ते छात्राः परममिति तत्तस्य वचनमयुक्तमपि युक्तमिव प्रत्यश्रौषुरन्यत्र बोधिसत्त्वात्।
स हि प्रकृतिभद्रत्वात्तन्नोत्सेहेऽनुमोदितुम्।
कृत्यवत्प्रतिपन्नं तैर्व्याहन्तुं सहसैव तु॥१०॥
व्रीडावनतवदनस्तु बोधिसत्त्वो मृदु विनिश्वस्य तूष्णीमभूत्। अथ स तेषामध्यापको बोधिसत्त्वमवेक्ष्य तं विधिमनभिनन्दन्तमप्रतिक्रोशन्तं निविष्टगुणसम्भावनस्तस्मिन्महासत्त्वे किं नु खल्वयमव्यवसितत्वान्निःस्नेहतया वा मयि स्तेयं न प्रतिपद्यते, उताधर्मसंज्ञयेति समुत्पन्नविमर्शस्तत्स्वभावव्यक्तीकरणार्थं बोधिसत्त्वमुवाच-भो महाब्राह्मण !
अमी द्विजा मद्व्यसनासहिष्णवः समाश्रिता वीरमनुष्यपद्धतिम्।
भवाननुत्साहजडस्तु लभ्यते न नूनमस्मद्व्यसनेन तप्यते॥११॥
परिप्रकाशेऽप्यनिगूढविस्तरे मयात्मदुःखे वचसा विदर्शिते।
कथं नु निःसम्भ्रमदीनमानसो भवानिति स्वस्थवदेव तिष्ठति॥१२॥
अथ बोधिसत्त्वः ससम्भ्रमोऽभिवाद्योपाध्यायमुवाच-शान्तं पापम्। न खल्वहं निःस्नेहकठिनहृदयत्वादपरितप्यमानो गुरुदुःखैरेवमवस्थितः, किन्त्वसम्भवादुपाध्यायप्रदर्शितस्य क्रमस्य। न हि शक्यमदृश्यमानेन क्वचित्पापमाचरितुम्। कुतः ? रहोऽनुपपत्तेः।
नास्ति लोके रहो नाम पापं कर्म प्रकुर्वतः।
अदृश्यानि हि पश्यन्ति ननु भूतानि मानुषान्॥१३॥
कृतात्मानश्च मुनयो दिव्योन्मिषितचक्षुषः।
तानपश्यन्रहोमानी बालः पापे प्रवर्तते॥१४॥
अहं पुनर्न पश्यामि शून्यं क्वचन किञ्चन।
यत्राप्यन्यं न पश्यामि नन्वशून्यं मयैव तत्॥१५॥
परेण यच्च दृश्येत दुष्कृतं स्वयमेव वा।
सुदृष्टतरमेतत्स्याद् दृश्यते स्वयमेव यत्॥१६॥
स्वकार्यपर्याकुलमानसत्वात्पश्येन्न वान्यश्चरितं परस्य।
रागार्पितैकाग्रमतिः स्वयं तु पापं प्रकुर्वन्नियमेन वेत्ति॥१७॥
तदनेन कारणेनाहमेवं व्यवस्थित इति। अथ बोधिसत्त्वः समभिप्रसादितमनसमुपाध्यायमवेत्य पुनरुवाच-
न चात्र मे निश्चयमेति मानसं धनार्थमेवं प्रतरेद्भवानपि।
अवेत्य को नाम गुणागुणान्तरं गुणोपमर्दं धनमूल्यतां नयेत्॥१८॥
स्वाभिप्रायं खलु निवेदयामि-
कपालमादाय विवर्णवाससा वरं द्विषद्वेश्मसमृद्धिरीक्षिता।
व्यतीत्य लज्जां न तु धर्मवैशसे सुरेन्द्रतार्थेऽप्युपसंहृतं मनः॥१९॥
अथ तस्योपाध्यायः प्रहर्षविस्मयाक्षिप्तहृदय उत्थायासनात्सम्परिष्वज्यैनमुवाच-साधु साधु पुत्रक ! साधु साधु महाब्राह्मण ! प्रतिरूपमेतत्ते प्रशमालङ्कृतस्यास्य मेधाविकस्य।
निमित्तमासाद्य यदेव किञ्चन
स्वधर्ममार्गं विसृजन्ति बालिशाः।
तपःश्रुतज्ञानधनास्तु साधवो
न यान्ति कृच्छ्रे परमेऽपि विक्रियाम्॥२०॥
त्वया कुलं सममलमभ्यलङ्कृतं
समुद्यता नभ इव शारदेन्दुना।
तवार्थवत्सुचरितविश्रुतं श्रुतं
सुखोदयः सफलतया श्रमश्च मे॥२१॥
तदेवमात्मलज्जयैव सत्पुरुषा नाचारवेलां लङ्घयन्तीति ह्रीबलेनार्येण भवितव्यम्। एवं ह्रीपरिखासम्पन्न आर्यश्रावकोऽकुशलं प्रजहाति कुशलं च भावयतीत्येवमादिषु सूत्रेषूपनेयम्। ह्रीवर्णप्रतिसंयुक्तेषु लोकाधिपतेयेषु चेति।
इति ब्राह्मण-जातकं द्वादशम्।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
प्रहासे च मन्योपपदे मन्यतेरुत्तम एकवच्च॥ १।४।१०५
पदच्छेदः॥
प्रहासे ७।१ च ० मन्योपपदे ७।१ मन्यतेः ६।१ उत्तमः १।१ एकवत् ० च ० युष्मदि ७।१ १०४ उपपदे ७।१ १०४ समानाधिकरणे ७।१ १०४ स्थानिनि ७।१ १०४ अपि ० १०४ मध्यमः १।१ १०४
समासः॥
मन्ये उपपदे यस्य सः मन्योपपदः, तस्मिन् ॰ बहुव्रीहिः।
अर्थः॥
प्रहासः = परिहासः। प्रसाहे गम्यमाने मन्योपपदे धातोः युष्मदि उपपदे समानाधिकरणे स्थानिनि अपि मध्यमपुरुषः भवति, मन्यतेः धातोः च उत्तमपुरुषः भवति, सः च उत्तमः एकवद् भवति॥
उदाहरणम्॥
एहि मन्ये ओदनं भोक्ष्यसे, नहि भोक्ष्यसे, भुक्तः सोऽतिथिभिः। एहि मन्ये रथेन यास्यसि, नहि यास्यसि, यातः तेन ते पिता।
काशिका-वृत्तिः
प्रहासे च मन्यौपपदे मन्यतेरुत्तम एकवच् च १।४।१०६
प्रहासः परिहासः क्रीडा। प्रहासे गम्यमाने मन्यौपपदे धातोर् मध्यमपुरुषो भवति, मन्यतेश्चौत्तमः, स च एकवद् भवति। एहि मन्ये ओदनम् भोक्ष्यसे इति, न हि भोक्ष्यसे, भुक्तः सो ऽतिथिभिः। एहि मन्ये रथेन यास्यसि, न हि यास्यसि, यात्स्तेन ते पिता। मध्यमौत्तमयोः प्राप्तयोः उत्तममध्यमौ विधीयेते। प्रहासे इति किम्? एहि मन्यसे ओदनं भोक्ष्ये इति। सुष्ठु मन्यसे। साधु मन्यसे।
न्यासः
प्रहासे च मन्योपपदे मन्यतेरुत्तम एकवच्च , १।४।१०५
"प्रहासे गम्यमाने" इति। यत्र भूतार्थाभावाद्वञ्चनैव केवलं तत्र वक्तुरभिप्रयाविष्करणेन प्रहासो गम्यते। "मन्योपपदे" इति।मन्यतिरुपपदमुपोच्चारितं पदं यस्य स तथोक्तः। मध्यमस्य धातोर्विधानात् धातुरन्यपाद्रथो विज्ञायत इत्याह-- "धातोःट इति। "स चैकवत्" इति। यत्र द्वौ मन्तारौ बहवो वा तत्रायमेकवद्भावो विधीयते। अन्यत्र तु मन्तुरेकत्वादेवैकवचनं सिद्धम्। "मध्यमोत्तमयोः" इति। यथाक्रमं युष्मदस्मदोरुपपदयोः समानाधिकरणयोरप्रयुज्यमानयोरप्यर्थस्य विद्यमानत्वात्। यथा प्रत्युदाहरणे पूर्वकमुपपदग्रहणं युष्मच्छब्देनाभिसम्बद्धमिहानुवत्र्तेतेति तन्मन्यतिनाऽशक्यमभिसम्बन्धृमिति पुनरुपपदग्रहणं क्रियते। मन्यतेरिति श्यना निर्देशः, इत्यस्य तानादिकस्य ग्रहणं मा भूदत्येवमर्थः। तेनेनह न भवति-- एहि मनुषे रथेन यास्यामि न हि यास्यसि यातस्तेन ते पितेति। एवं हि मनोतेर्भवति॥
बाल-मनोरमा
प्रहासे च मन्योपपदे मन्यतेरुत्तम एकवच्च १३, १।४।१०५
प्रहासे च। वाक्यद्वयमिदं सूत्रम्। "प्रहासे च मन्योपपदे इति प्रथमं वाक्यम्। मध्यम इत्यनुवर्तते। मनधातुः श्यन्विकरण उपपदं यस्येति बहुव्रीहिः। मन्यपदश्रवणबलाद्धाताविति विशेष्यं लभ्यते। तदाह--मन्यधातुरित्यादिना। तस्मिन्प्रकृतिभूते सतीति। तस्माद्धातोर्लस्य स्थाने इत्यर्थः। मध्यमः स्यादिति। "अस्मद्युपपदे" इति शेषः। अस्मद्युत्तमं इत्युत्तरसूत्रात्तदनुवृत्तेः। एवं च उत्तमपुरुषापवादोऽयं मध्यमविधिः। "मन्यतेरुत्तम एकवच्चे"ति द्वितीयं वाक्यम्। तद्व्याचष्टे-- मन्यतेस्तूत्तमः स्यादिति। "युष्मद्युपपदे" इति शेषः। पूर्वसूत्रात्तदनुवृत्तेः। स चेति। सः = मन्येतरुत्तमपुरुषः,द्वित्वबहुत्वयोरपि एकवचनं लभत इत्यर्थः। मध्यमोत्तमयोव्र्यत्यासार्थमिदम्। एतत्सर्वमनुपदमेवोदाहरणे स्पष्टीभविष्यति।
तत्त्व-बोधिनी
प्रहासे च मन्योपपदे मन्यतेरुत्तम एकवच्च १२, १।४।१०५
वाक्यद्वयमिदं सूत्रम्। "प्रहासे च मन्योपपदे" इति प्रथमं वाक्यम्। मध्यम इत्यनुवर्तते। मनधातुः श्यन्विकरण उपपदं यस्येति बहुव्रीहिः। मन्यपदश्रवणबलाद्धाताविति विशेष्यं लभ्यते। तदाह-- मन्यधातुरित्यादिना। तस्मिन्प्रकृतिभूते सतीति। तस्माद्धातोर्लस्य स्थाने इत्यर्थः। मध्यमः स्यादिति। "अस्मद्युपपदे" इति शेषः। अस्मद्युत्तमं इत्युत्तरसूत्रात्तदनुवृत्तेः। एवं च उत्तमपुरुषापवादोऽयं मध्यमविधिः। "मन्यतेरुत्तम एकवच्चे"ति द्वितीयं वाक्यम्। तद्व्याचष्टे--- मन्यतेस्तूत्तमः स्यादिति। "युष्मद्युपपदे" इति शेषः। पूर्वसूत्रात्तदनुवृत्तेः। स चेति। सः = मन्यतेरुत्तमपुरुषः, द्वित्वबहुत्वयोरपि एकवचनं लभत इत्यर्थः। मद्यमोत्तमयोव्र्यत्यासार्थमिदम्। एतत्सर्वमनुवपदमेवोदाहरणे स्पष्टीभविष्यति।


text:
सूत्रम्
इञः प्राचाम्॥ २।४।६०
काशिका-वृत्तिः
इञः प्राचाम् २।४।६०
गोत्रे य इञ् तदन्ताद् युवप्रत्ययस्य लुग् भवति। गोत्रविशेषनं प्राग्ग्रहनम्, न विकल्पार्थम्। पान्नागारेरपत्यं युवा। यञिञोश्च ४।१।१०१
इति फक्, तस्य लुक्। पान्नागारिः पिता। पान्न्नगारिः पुत्रः। मन्थरैषणिः पिता। मान्थरैषणिः पुत्रः। प्राचाम् इति किम्?
दाक्षिः पिता। दाक्षायणः पुत्रः।
न्यासः
इञः प्राचाम्। , २।४।६०
अन्यत्र प्राग्ग्रहणं विकल्पार्थं दृष्टम्, अत इहापि विकल्पो मा विज्ञायीत्याह-- "गोत्रविशेषणम्" इत्यादि॥
बाल-मनोरमा
इञः प्राचाम् १०६८, २।४।६०
इञः प्राचाम्। "इञः" इति पञ्चमी। प्रत्ययत्वात्तदन्तग्रहणम्। "ण्यक्षत्रिये"त्यतो यूनि लुगित्यनुवर्तते। इञन्तात्परस्य युवप्रत्ययस्य लुगित्यर्थः। अर्थादिञो गोत्रार्थकत्वं लभ्यते। तदाह--गोत्रे य इञ्तदन्ताद्युवप्रत्ययस्य लुगिति। प्राचामिति गोत्रविशेषणं, न तु विकल्पार्थं, व्याख्यानात्। तदाह--तच्चेद्()गोत्रं प्राचां भवतीति। प्राग्देशीयमित्यर्थः। पन्नागारस्येति। प्राग्देशे पन्नागारो नाम कश्चित्, तस्य गोत्रापत्यमित्यर्थे "अत इ"ञिति इञि पान्नागारिः। पान्नागारेरपत्यं युवेत्यर्थे पान्नागारिशब्दात् "यञिञोश्चे"ति फक्। तस्यानेन लुक्। एवंच पन्नागरस्य गोत्रापत्ये युवापत्ये च पान्नागारिरित्येव रूपमित्यर्थः। प्राचां किमिति। गोत्रविशेषणं किमर्थमित्यर्थः। दाक्षिः पिता, दाक्षायणः पुत्र इति। दक्षस्य गोत्रापत्यं दाक्षिः। "अत इञ्"। तस्यापत्यं युवादाक्षायणः। "यञिञोश्चे"ति फक्। तस्य लुङ् न भवति, दाक्षिशब्दस्य प्राग्देशीयगोत्रप्रत्ययान्तत्वाऽभावेन न युवप्रत्ययस्य फकः प्राग्देशीयगोत्रार्थंकादिञः परत्वम्।