c: text/html

text:
धाराह्यनुग्रहाष्टकम्
ईश्वर उवाच मातर्जगद्रचन- नाटक- सूत्रधार स्त्वद्रूपमाकलयितुं परमार्थतोऽयम् ।
ईशोऽप्यमीश्वरपदं समुपैति तादृक् कोऽन्यः स्तवं किमिव तावकमादधातु ॥ १ ॥
नामानि किन्तु गृणतस्तव लोकतुण्डे नाडम्बरं स्पृशति दण्डधरस्य दण्डः ।
यल्लेशलम्बित- भवाम्बुनिधिर्यतो यत् त्वन्नामसंसृतिरियं ननु नः स्तुतिस्ते ॥ २ ॥
त्वच्चिन्तनादर- समुल्लसदप्रमेया- ऽऽनन्दोदयात् समुदितः स्फुटरामहर्षः ।
मातर्नमामि सुदिनानि सदेत्यमुं त्वा- मभ्यर्थयेऽर्थमिति पूरयताद् दयालो ॥ ३ ॥
इन्द्रेन्दुमौलि- विजि- केशवमौलिरत्न- रोचिश्चयोज्ज्वलित पादसरोजयुग्मे ।
चेतो मतौ मम सदा प्रतिविम्बिता त्वं भूया भवानि विदधातु सदोरुहारे ॥ ४ ॥
लीलोद्धृतक्षितितलस्य वराहमूर्ते- र्वाराहमूर्तिरखिलार्थकरी त्वमेव ।
प्रालेयरश्मिसुकलोल्लसितावतंसा त्वं देवि वामतनुभागहरा रहस्य ॥ ५ ॥
त्वामम्ब तप्तकन कोज्ज्वलकान्तिमन्त- र्ये चिन्तयन्ति युवतीतनुमागलान्ताम् ।
चक्रायुधत्रिनयनाम्बरपोतृवक्त्रां तेषां पदाम्बुजयुगं प्रणमन्ति देवाः ॥ ६ ॥
त्वत्सेवनस्खलित पापचयस्य घास- र्मोक्षोऽपि यत्र न सतां गणनानुफैति ।
देवासुरोरगनृपालनमस्य पाद- स्तत्र श्रियः पटुगिरः कियषेवमस्तु ॥ ७ ॥
किं दुष्करं त्वयि मनोविषयं गतायां किं दुर्लभं त्वयि विधानवदर्चितायाम् ।
किं दुष्करं त्वयि सकृत्स्मृतिमागतायां किं दुर्जयं त्वयि कृतस्तुतिवादपुसाम् ॥ ८ ॥
॥ इति श्री धाराह्यनुग्रहाष्टकं सम्पूर्णम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
अथ अष्टमाध्यायस्य गद्याभ्यासः
Prosaic study of 8th Chapter
(पदच्छेदान्वयसहितः परिच्छेदान्वितः)
With detailing of words and word-components, syntactical rearrangement and paraphrasing
अर्जुन उवाच ।
किं तद् ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।
अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ॥ ८- १॥
अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन ।
प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥ ८- २॥
(1) अर्जुनः उवाच – पुरुषोत्तम तत् ब्रह्म किम् ? अध्यात्मम् किम् ? कर्म किम् ? किम् अधिभूतम् (इति) प्रोक्तम् ? किम् अधिदैवम् (इति) उच्यते ? ॥८-१॥ मधुसूदन अत्र अस्मिन् देहे अधियज्ञः कः कथम् ? प्रयाण-काले च नियत-आत्मभिः कथम् ज्ञेयः असि ? ॥८-२॥
श्रीभगवानुवाच ।
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥ ८- ३॥
अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ।
अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥ ८- ४॥
अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।
यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ ८- ५॥
(2) श्री-भगवान् उवाच – ब्रह्म अक्षरम् परमम् | स्व-भावः अध्यात्मम् उच्यते | भूत-भाव-उद्भव-करः विसर्गः कर्म-संज्ञितः ॥८-३॥ अधिभूतम् (तु) क्षरः भावः | पुरुषः च अधिदैवतम् | (भोः) देहभृताम् वर अत्र देहे अहम् एव अधियज्ञः ॥८-४॥ अन्तकाले च यः माम् एव स्मरन् कलेवरम् मुक्त्वा प्रयाति सः मत्-भावम् याति | अत्र संशयः न अस्ति ॥८-५॥
यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।
तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥ ८- ६॥
तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयः ॥ ८- ७॥ or असंशयम्
(3) कौन्तेय यम् यम् अपि भावम् अन्ते स्मरन् कलेवरम् त्यजति वा सदा तत्-भाव-भावितः तम् तम् एव (भावम्) एति ॥८-६॥ तस्मात् सर्वेषु कालेषु माम् अनुस्मर युध्य च । मयि अर्पित-मनो-बुद्धिः अ-संशयः (/अ-संशयम्) माम् एव एष्यसि ॥८-७॥
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।
परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥ ८- ८॥
(4) पार्थ अभ्यास-योग-युक्तेन न-अन्य-गामिना चेतसा अनुचिन्तयन् परमम् दिव्यम् पुरुषम् याति ॥८-८॥
कविं पुराणमनुशासितारमणोरणीयं समनुस्मरेद्यः ।
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥ ८- ९॥
प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ ८- १०॥
(5) यः भक्त्या युक्तः प्रयाण-काले अ-चलेन मनसा योग-बलेन च एव भ्रुवोः मध्ये प्राणम् आवेश्य कविम् पुराणम् अनुशासितारम् अणोः अणीयम् सम्यक् सम्-अनुस्मरेत् सः तम् सर्वस्य धातारम् अ-चिन्त्य-रूपम् आदित्य-वर्णम् तमसः परस्तात् दिव्यम् परम् पुरुषम् उप-एति ॥८-९॥+॥८-१०॥
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ८- ११॥
(6) वेद-विदः यत् अक्षरम् वदन्ति वीत-रागाः यतयः यत् विशन्ति यत्-इच्छन्तः ब्रह्म-चर्यम् चरन्ति तत् पदम् (अहम्) ते संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥८-११॥
सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।
मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥ ८- १२॥
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् ।
यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥ ८- १३॥
(7) यः सर्व-द्वाराणि संयम्य मनः हृदि निरुध्य च आत्मनः प्राणम् मूर्ध्नि आधाय योग-धारणाम् आस्थितः ॐ-इति एक-अक्षरम् ब्रह्म व्याहरन् माम् अनुस्मरन् देहम् त्यजन् प्रयाति सः परमाम् गतिम् याति ॥८-१२॥+॥८-१३॥
अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।
तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ ८- १४॥
(8) पार्थ यः सततम् अन्-अन्य-चेताः नित्यशः माम् स्मरति तस्य नित्य-युक्तस्य योगिनः अहम् सु-लभः ॥८-१४॥
मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।
नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥ ८- १५॥
आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।
मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ८- १६॥
(9) माम् उपेत्य परमां संसिद्धिं गताः महा-आत्मानः दुःख-आलयम् अ-शाश्वतम् पुनर्-जन्म न आप्नुवब्ति ॥८-१५॥ अर्जुन आ-ब्रह्म-भुवनात् लोकाः पुनर्-आवर्तिनः | कौन्तेय माम् उपेत्य तु पुनर्-जन्म न विद्यते ॥८-१६॥
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद् ब्रह्मणो विदुः ।
रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ ८- १७॥
अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।
रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥ ८- १८॥
भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।
रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥ ८- १९॥
(10) यत् ब्रह्मणः सहस्र-युग-पर्यन्तम् अहः युग-सहस्र-अन्ताम् रात्रिम् (ये) विदुः ते जनाः अहो-रात्र-विदः ॥८-१७॥ अहर्-आगमे सर्वाः व्यक्तयः अ-व्यक्तात् प्रभवन्ति | रात्रि-आगमे तत्र एव अ-व्यक्त-संज्ञके प्रलीयन्ते ॥८-१८॥ पार्थ सः एव अयम् अ-वशः भूत-ग्रामः भूत्वा भूत्वा रात्रि-आगमे प्रलीयते अहर्-आगमे प्रभवति ॥८-१९॥
परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः ।
यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ ८- २०॥
अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ ८- २१॥
पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।
यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ ८- २२॥
(11) तस्मात् तु परः यः अन्यः अव्यक्तात् सनातनः अ-व्यक्तः भावः सः सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥८-२०॥ अव्यक्तः अक्षरः इति उक्तः | तम् परमाम् गतिम् आहुः | यम् प्राप्य न निवर्तन्ते तत् मम परमम् धाम ॥८-२१॥ पार्थ भूतानि यस्य अन्तःस्थानि येन इदम् सर्वम् ततम् सः परः पुरुषः तु अन्-अन्यया भक्त्या लभ्यः ॥८-२२॥
यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।
प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ ८- २३॥
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ ८- २४॥
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।
तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥ ८- २५॥
शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।
एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः ॥ ८- २६॥
नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन ।
तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥ ८- २७॥
(12) भरत-ऋषभ प्रयाताः योगिनः तु यत्र काले अन-आवृत्तिम् आवृत्तिम् च यान्ति तम् कालम् वक्ष्यामि ॥८-२३॥ अग्निः ज्योतिः अहः शुक्लः उत्तर-अयनम् (इति) षण्-मासाः तत्र प्रयाताः ब्रह्म-विदः जनाः ब्रह्म गच्छन्ति ॥८-२४॥ धूमः रात्रिः तथा कृष्णः दक्षिण-अयनम् (इति) षण्-मासाः तत्र योगी चान्द्रमसम् ज्योतिः प्राप्य निवर्तते ॥८-२५॥ एते हि शुक्ल-कृष्णे गती जगतः शाश्वते मते | एकया (जगत्) अन्-आवृत्तिम् याति अन्यया पुनः आवर्तते ॥८-२६॥ पार्थ एते सृती जानन् कश्चन योगी न मुह्यति | अर्जुन तस्मात् सर्वेषु कालेषु योग-युक्तः भव ॥८-२७॥
वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।
अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥ ८- २८॥
(13) यत् एव पुण्य-फलम् वेदेषु यज्ञेषु तपःसु दानेषु च प्रदिष्टम् तत् सर्वम् इदम् अत्येति (इति) विदित्वा योगी परम् आद्यम् च स्थानम् उपैति ॥८-२८॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
अक्षरब्रह्मयोगो नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८॥
(14) ॐ तत् सत् | इति श्रीमत्-भगवत्-गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्म-विद्यायाम् योग-शास्त्रे श्री-कृष्ण-अर्जुन-संवादे (अयम्) अष्टमः अध्यायः नाम अक्षर-ब्रह्म-योगः ॥८॥
शुभमस्तु |
-o-O-o-


text:
सार्कांशाविह कुरु पक्ष तिक्षयेऽर्कव्यवर्को चरमथ केवलाद्य्वगोर्यत् ॥
षड्बाणैर्वित्दृतमिदं क्रमाल्लवाद्यं स्वर्णं स्याद्य्वगुरविगोलयोः पृथक्तत् ॥१॥
त्रिभायनलवार्न्वितारुणचराहतं द्य्वक्षभाहतेः कृतित्दृतं धनर्णमसमैकगोले व्यगोः ॥
खखानलविशेषितः सरसभायनार्कोदयः शरद्विकत्दृतो धनाधनमनल्पकाल्पोदये ॥२॥
द्युमितिप्रतिपद्रमान्तरं यच्छरभक्तं स्वमृणं दिनेऽधिकोने ॥
धनमत्र चतुष्कसंस्कृतिश्र्चेत्तपनास्ते विधुरीक्ष्यतेऽन्यथा न ॥३॥
इह , पक्षतिक्षये , अर्कव्यग्वर्को , सार्काशौ , कुरु । अथ , केवलात्व्यगोः , यत् चरम् , (साधितम् ), इदम् , षड्बाणैः , विहृतम् (कार्य्यम् तदा ) लवाद्यम् (फलम् ), क्रमात् , व्यगुरविगोलयोः , स्वर्णम् , स्यात् , तत् , पृथक (स्थाप्यम् , ततः ) त्रिभायनलवान्विता रुणचराहतम् , (ततः ) द्य्वक्षभाहतेः , कृतिहृतम् (कार्य्यम् , ततः ) व्यगोः , असमैकागोले , धनणम् (कार्थ्यम् ,) (तत् , फलम् , पृथक , स्थाप्यम् ) सरसभायनार्कोदयः खखानलविशेषितः , शरद्विकहृतः , (तदा , यत् , फलम् , तत् ) अनल्पकाल्पोदये , धनाधनम् (कार्थ्यम् ) । अन्न चतुष्कसंस्कृतिः धनम् चेत् (तदा ) तपनास्ते विधुः , ईक्ष्यते अन्यथा , न ॥१ -३॥
चक्राढ्यो मधुवक्रमासनिचयो विश्र्वाप्तचक्रोनितो द्विघ्नो युग्दशमासधूर्जटिदिनैर्भैः शेषितो भच्युतः ॥
द्य्वाप्तः स्याद्धमुखः पृथक्तिथिलवैरूनोऽस्य बाह्वंशकार्काप्तांशोनयुतो धटाचरसभे मासाधिकः स्यान्मधोः ॥४॥
तिथिदिनरहिताढ्योऽसौ द्विधा तैश्र्च मासैः क्रमश इह भवेतां भंत्रिणोऽस्तोदयौ च ॥ऽऽ॥
मधुवक्रभासानिचयः , चक्राढ्यः , (कार्य्यः ), (ततः ) विश्वाप्तचक्रोनितः , (कार्य्यः ), (ततः ) द्विघ्नः , (कार्य्य ) (ततः ) दशमासधूर्जटिदिनैः , युक् , भैः , शेषितः , (ततः ) भच्युतः , (ततः ) द्य्वाप्तः , भमुखः , स्यात् , (सः ) पृथक् (स्थाप्यः ), तिथिलवै ऊनः (कार्य्यः ), अस्य , बाह्वंशकार्काप्ताशोनयुतः , धटाजरसभे , मधोः , मासाधिकः , स्यात् । असौ , च , द्विधा , तिथिदिनरहिताढ्यः , तैः , मासैः , इह , मन्त्रिणः , क्रमशः , अस्तोदयौ , च भवेताम् ॥४॥ऽऽ॥
अथ मधुमुखमासाः सप्तभूनिघ्नचकैः सवशरयुगलवाढ्यैः संयुता मार्गणघ्नाः ॥
उदधिरससमेताश्छिद्रखेगामितष्टा नवनवपरिशुद्धाः पञ्चभक्ताः पृथक्स्थाः ॥
रसगुणदिनहीनाढ्या द्विधा चैत्रतस्तैर्भृगुजहरिदिगस्ताम्बूदयौ स्तः क्रमेण ॥५॥
नवमासभघस्रतोऽल्पपुष्टाः पृथगास्थाः क्रमशस्त तैर्युतोनाः ॥
द्वेधा युगवासरोनयुक्तास्तोयास्तैन्द्र्य़ुदयौ क्रमाद् भृगोः स्तः ॥६॥
अथ , मधुमुखमासाः , स्वशरयुगलवाढ्यैः , सप्तभूनिघ्नचक्रैः , संयुताः , (ततः ) मार्गणघ्नाः , (ततः ) उदधिरससमेताः , (ततः ) छिद्रखेगामितष्टाः , (शेषाः ,) नवनवपरिशुद्धाः , (ततः , शेषाः ) पंचभक्ताः , पृथक्स्थाः (कार्य्याः ) । (ते , अत्र ) द्विधा , रसगुणदिनहीनाढ्याः (कार्य्याः ) तैः , चैत्रतः , क्रमेण , हरिदिगस्ताम्बूदयौ , स्तः (ते ) पृथगास्थाः , (यदि ) नवमासभघस्रतः , अल्पपुष्टाः , (स्युः , तदा ) तु , तैः , युतोनाः , (कार्य्याः ), (ततः ते ) द्वेधा युगवासरोनयुक्ताः , क्रमात् , भृगोः तोयास्तैन्द्रयुदयौ , स्तः ॥५॥६॥
मासैर्नखैर्व्यरिदिनैरुदयास्तकालः शुक्रस्य शुद्ध्य़ति गुरोर्यदि साधविश्र्वैः ॥
सोऽन्यो भवेन्मधुमुखादथ तैर्युतश्र्चत्स्यात्तत्परोऽथ पुरतोऽपि विलोमशुद्ध्य़ा ॥७॥
नखैः , मासैः , व्यरिदिनैः , शुक्रस्य , उदयास्तकालः , शुद्ध्य़ति , यदि , गुरोः , (तदा ), साद्धविश्र्वः , (शुद्ध्य़ति ), अथ , यदि मधुमुखात् , तैः , युतः , चेत् , (तदा ), सः , अन्यः , भवेत् , अथ , बिलोमशुद्ध्य़ा , तत्परः , अथ , परतः , अपि , स्यात् ॥७॥
लघुगोऽल्प इनादुदेति पूर्व भूयान् भूरिगतिर्ग्रहः प्रतीच्याम् ॥
भूयॉंल्लघुगः परत्र चास्तं प्राच्यां भूरिजवो लय प्रयति ॥८॥
लघुगः , इनात् , अल्पः , ग्रहः पूर्वे , उदेति , भूरिगतिः , (इनात्भूयान् ,) (ग्रहः ) प्रतच्याम् , उदेति , लघुगः , भूयान् (ग्रहः ) परत्र , अस्तम् , प्रयाति , भूरिजवः , (अल्पः ) च , प्राच्यां , लयम् , प्रयति ॥८॥
प्रथमे व्यगुचन्द्रदोर्गृहेंशाः स्वदलांढ्यास्त्वपरे नगाब्धियुक्ताः ॥
चरमे दलिता नगाद्रियुक्ता व्यगुविधुदिग्विशिखोऽङ्गुलादिकः स्यात् ॥९॥
व्यगुचन्द्रदोर्गृहे , प्रथमे , अंशाः , स्वदलाढ्याः , (कार्य्याः ) अपरे तु , नगाब्धियुक्ताः , (कार्य्याः ) चरमे , (च , प्रथमम् ) दलिताः , (ततः ) नागाद्रियुक्ताः , (कार्य्याः , सः ) अंगुलादिकः , व्यगुर्विधुदिग्विशिखः , स्यात् ॥९॥
नृपतिथिमनुविश्र्वरुद्रगोऽद्रिश्रुतिवसुधाः शरखण्डकानि तैर्यत् ॥
व्यगुविधुभुजतोऽपमोक्तिवद्वाव्यगुविधुदिग्विशिखोऽङ्गुलादिकःस्यात् ॥१०॥
नृपतिथिमनुविश्वरुद्रगोऽद्रिश्रुतिवसुधाः , सरखण्डकानि (भवन्ति ) तैः , व्यगुविधुभुजतः , यत् , अपमोक्तिवत् (भवति , तत् ) अंगुलादिकः व्यगुविधुदिग्विशिखः भवति वा ॥१०॥
भास्करा नगभवो गुणचन्द्रा भूभवो दिविषदस्तिथयोऽब्जात् ॥
प्राक्तनैर्निगदिताः समयांशा वक्रिणोर्भृगुविदोः क्षितिहीनाः ॥११॥
भास्कराः नगभुवः , गुणचन्द्राः , भुभुवः , दिविषदः , तिथयः , (एते ) प्राक्तनैः , अब्जात् , समयांशाः , निगदिताः , वक्रिणोः भृगुविदोः , क्षितिहीनाः , भवन्ति ॥११॥
खाम्बुधयः खयमाः खभुजङ्गाः खाङ्गमिताः खदशक्रमशः स्युः ॥
पातलवाः कुसुताद् बुधभृग्वोर्मध्यमचञ्चलकेन्द्रविहीनाः ॥१२॥
खाम्बुधयः , खयमाः , खभुजङ्गाः , खांगमिताः , खदश (एते ) क्रमशः कुसुतात् , पालतवाः , (स्युः ) बुधभृगवोः , मध्यमचञ्चलकेंद्रविहीनाः (स्युः ) ॥१२॥
कुद्वित्र्यब्धियुगाश्र्विनो दलचयश्र्चेत्षङ्भपुष्टं चलं केन्द्रं चक्रविशुद्धमस्य भमितार्धैंक्यं लवघ्नागतात् ॥
त्रिंशल्लब्धयुतं कुजात्कुयमलाब्धीन्द्वद्रिभक्तं क्रमात्तद्धीना धृतिरिष्विला गुणभुवो गोब्जा इनाद्राक्छुतिः ॥१३॥
कुद्वित्र्यब्धियुगाश्र्विनः , दलचयः , (स्यात् ) चलम् , केन्द्रम् , षड्भषुष्टम् , चेत् , तदा ), चक्रविशुद्धम् , (कार्य्यम् ); अस्य , भमितार्द्धैक्यम् , लवघ्नागतात् , त्रिंशल्लब्धयुतम्
( कार्य्यम् ), ( ततः ) कुजात् , कुयमलाब्धीन्द्वद्रिभक्तम् , ( कार्य्यम् ), ( तदा , यत् , फलम् , तद्धीनाः ), धृतिः , इष्विलाः , गुणभुवः गोब्जा५ , इनाः , द्राक्छ्रुतिः , ( स्यात् ) ॥१३॥
मन्दस्पष्टखगात्स्वपातरहितात्क्रान्त्यंशकाः केवलात् कर्णाप्तास्त्रियमाहता अथ गुरोश्र्चेल्लोचनाप्ताः पुनः ॥
स्वांघ्रयूना असृजोऽङ्गुलादिकशरः पातोनदिक्स्यादसौ त्रिघ्नः स्यात्कलिकादिकः स्फुटतरस्तत्संस्कृतश्र्चापमः ॥१४॥
स्वपातरहितात , मन्दस्पष्टखगात् , केवलात् , क्रान्त्यंशकाः (साध्याः ) (ते ), त्रियमाहताः , (ततः ), कर्णाप्ताः , (कार्य्याः ) अथ गुरोः , चेत् , (तर्हि ), लोचनाप्ताः , (कार्य्याः ) असृजः (चेत् ), तर्हि , (द्य्वाप्ताः ), पुनः , स्वाङ्घ्रयूनाः , (सन्तः ) पातोनदिक् अंगुलादिकशरः , स्यात् , असौ , त्रिघ्नः , कलिकादिकः , (स्यात् ), तत्संस्कृतः , च , अपमः , स्फुटतरः , (भवति ) ॥१४॥
वक्रास्ताद्यं तिथिपटगतं तद्दिनेऽस्योक्तकेन्द्रं स्यात्तच्चाल्पं त्वभिमतदिने स्वाशुकेन्द्रोक्तगत्या ॥
तस्मात्प्राग्वच्चलफलमिदं चालितस्पष्टखेटे व्यस्तं देयं मृदुजफलभाक्स्यात्ततो वा शराद्यम् ॥१५॥
तिथिपटगतम् , वक्रास्त द्यम् , तद्दिने , अस्य , उक्तकेन्द्रम् , स्यात् , तत् , तु , अभिमतदिने , स्वाशुकेन्द्रोक्तगत्या , च , अल्पम् , तस्मात् , प्राग्वत् , चलफलम् , साघ्यम् , इदम् , चालितस्पष्टखेटे , व्यस्तम् , देयम् (सः ), मृदुजफलभाक् , (भवति ) ततः वा , शराद्यम् , साध्यम् ॥१५॥
प्राक्रिभेण वर्जितात्संयुतात्तु पश्र्चिमे ॥
खेटतोपमाक्षयोः संस्कृतिर्नता लवाः ॥१६॥
षट्शैलाष्टनवार्कधृत्यदितिजाः खण्डानि कार्य्यं नतांशांशांशप्रमखण्डकैक्यमगतोच्छिष्टांशघाताद्युतम् ॥
आशाप्त्या रवित्दृच्छराङ्गुलहत लिप्ता ग्रहे ता नतांशेष्वोः स्वर्णमभिन्नभिन्नदिशि स व्यस्तं परे दृग्ग्रहः ॥१७॥
प्राक् , त्रिभेण , वर्जितात् , पश्र्चिमे , तु , संयुतात् , खेटतः , क्रांतिः , (साध्या ) अपमाक्षयोः , संस्कृतिः , नताः , लवाः , (स्युः ) ॥१६॥
षट्शैलाष्टनवार्कधृत्यदितिजाः , (एतानि ) खण्डानि , नतांशांशांशप्रमखण्डकैक्यम् , कार्य्यम् , अगतोच्छिष्टांशघ तात् , आशाप्त्या , युतम् शरांगुलहतम् , रविहृत् , लिप्ताः , (भवंति ) ताः , नतांशेष्वोः , अभिन्नभिन्नदिशि , ग्रहे , स्वर्णम् , (देयाः ), परे , व्यस्तम् , (देयाः ) सः दृग्ग्रहः , (भवति ) ॥१७॥
कल्प्योऽल्पो रविरर्कदृक्खचरयोरन्यश्र्च लग्नं तयोर्मध्ये स्युर्घटिकाश्र्च पूर्ववदिमाः पश्र्चात्स चक्रार्द्धयोः ॥
षड्घ्नाः काललवा अमीभिरधिकैर्गम्योऽस्त ऊनैर्गतः प्रोक्तेभ्योऽभ्यधिर्कर्गतः समुदयो न्यूनैस्तु गम्यो भवेत् ॥१८॥
रविः , अर्कदृक्खचरयोः , अल्पः , कल्प्यः , (यः ) अन्यः , च , (तस्य ,) लग्नम् , (कल्प्यम् ,) तयोः , मध्ये , च , (अयनांशान् दत्त्वा ,) पूर्ववत् , (कालः , साध्यः ,) पश्चात् , चक्रोर्द्धयोः , सः , (साध्यः ,) इमाः , घटिकाः , च , षड्घ्नाः , काललवाः , स्युः , अभीभिः , अधिकैः , अस्तः , गम्यः , ऊनैः , गतः , (भवेत् ) समुदयः , (तु ,) प्रोक्तेभ्यः , अभ्यधिकैः , गतः , न्यूनैः , गम्यः , भवेत् ॥१८॥
खभ्राग्निभिर्विनिहिताः कथितेष्टकालभागान्तरस्य कलिका रविभोदयाप्ताः ॥
तत्सप्तमेन परतोऽथ जवान्तराप्ता योगेन वक्रिणि दिनान्युदयास्तयोः स्युः ॥१९॥
कथितेष्टकालभागान्तरस्य , कलिकाः , खाभ्राग्निभिः , विनिहिताः , (ततः ), रविभोदयाप्ताः , अथ , परतः , तत्सप्तमेन , (भक्ताः , ततः ), जवान्तराप्ताः , (भक्ताः ), वक्रिणि , (ग्रहे ) योगेन , (भक्ताः ), उदयास्तयोः , दिनादि , स्युः ॥१९॥
स्यात्खाभ्राग्न्युदयान्तरं भवित्दृतं स्वर्णं पृथूनोदये यत्तत्संस्कृतदृष्टिकर्म्मलवतः प्राणांशसंस्कारिताः ।
पूर्वोक्ता भृगुचन्द्रयोः क्षणलवाः स्पष्टा भृगोश्र्चोनिता द्वाभ्यां तैरुदयास्तदृष्टिसमता स्याल्लक्षितैषा मया ॥२०॥
खाभ्राग्न्युदयान्तरम् , भविहृतम् , (तत् ), यत् , (फलम् ) स्यात् , (तत् ) पृथूनोदये स्वर्णम् , (का र्यम् ), तत्संस्कृतदृष्टि , कर्म्मलवतः , प्राणांशसंस्कारिताः , पूर्वोक्ताः , क्षणलवाः , स्पष्टाः , (स्युः ), भृगोः , च , द्वाभ्याम् , ऊनिताः , (कार्य्याः ,) तैः , (शुक्रचन्द्रयोः ), उदयास्तदृष्टिसमता , स्यात् , एषा , लक्षिता ॥२०॥
पलभाष्टवधोनसंयुता गजशैला वसुखेचरा लवाः ॥
इह तावति भास्करे क्रमाद्धटजोऽस्तं ह्युदयं च गच्छति ॥२१॥
गजशैलाः , वसुखेचराः , लवाः , पलभाष्टवधोनसंयुताः , (कार्य्याः ) तावति , भास्करे (सति ), इह क्रमात् , घटजः , हि , अस्तम् , उदयम् च गच्छति ॥२१॥
खेचरोऽर्कास्तकाले सषड्भार्कतो योऽधिकोऽल्पोऽर्कतो निश्युदेतीह सः ॥
अस्तमेत्यन्यन्यथाऽथो विधेयः क्रमात्पूर्वपश्र्चात्स्थदृक्कर्म्मभाक्स ग्रहः ॥२२॥
अर्कास्तकाले , यः , खचरः , सषड्भार्कतः , अधिकः , (वा , यः , केवलात् ,) अर्कतः , अल्पः , सः , इह , निशि , उदेति , अन्यथा , अस्तम् , एति , अथो , सः , ग्रहः , क्रमात् , पूर्वपश्र्चात्स्थदृक्कर्म्मभाक् , विधेयः ॥२२॥
उद्रमे यातकालः खगात्त्वस्तके षड्भयुक्तात्सषड्भार्कभोग्यान्वितः ॥
युक्तमध्योदयोऽस्योद्रमास्ते भवेद्रात्रियातोऽथ तत्कालखेटात्स्फुटः ॥२३॥
उद्रमें , (सति ), खगात् , यातकालः , (साध्यः ,) अस्तके , तु , षड्भयुक्तात् , (यातकालः , साध्यः ), सषडमार्कंभोग्यान्वितः , युक्तमध्योदयः , अस्य , उद्रमास्ते , रात्रियातः , भवेत् , अथ , तत्कालखेटात् , स्फुटः (स्यात् ) ॥२३॥
इन्दोस्तु गोपलाढ्योनः कार्य्योऽथ प्रतिनाडिकम् ।
युतो द्विद्विपलैः स्पष्टः किं स्यात्तात्कालिकेन्दुना ॥२४॥
इन्दोः , (उदयास्तकालः ), गोपलाढ्योनः , (कार्य्यः ), अथ , तु , प्रतिनाडिकम् , द्विद्विपलैः , युक्तः , स्पष्टः , (भवति ), (पुनः ), तात्कालिकेन्दुना , किम् , स्यात् ॥२४॥
इति श्रीगणकवर्यपण्डितगणेशदेवज्ञकृतौ ग्रहलाघवकरणग्रन्थे पश्र्चिमोत्तरदेशीय मुरादाबादवास्तव्यकाशीस्थराजकीयसंस्कृत
विद्यालयप्रधानाध्यापक -पंडितस्वामिराममिश्रशास्त्रिसान्निध्याधिगतविद्यभारद्वाजगोत्रोत्पन्नगौडवंशावतंसश्रीयुतभोलानाथनूजपंडितरामस्वरूपशर्म्मणा कृतया सान्वयभाषाटीका सहितः अस्तो दयाधिकारः समाप्तिमितः ॥९॥


text:
08/02/2018
ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪರಂಧಾಮನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುವ ಮುನ್ನ ದಾರುಕನನ್ನು ಹಸ್ತಿನಾವತಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಜುನ ಬರಬೇಕೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುತ್ತಾನೆ. ವೇಗದಿಂದ ಅರ್ಜುನ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟ ತಕ್ಷಣ ಧರ್ಮರಾಜನಿಗೆ ಹತ್ತಾರು ರೀತಿಯ ಅಪಶಕುನಗಳು ಕಾಣಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳ ಕುರಿತ ವಿವರಣೆ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಣೆಗೊಂಡ ಭಾಗವತ ಮತ್ತು ಭಾಗವತತಾತ್ಪರ್ಯದ ವಚನಗಳು — अथ त्रयोदशोऽध्यायः सूत उवाच — सम्प्रस्थिते द्वारकायां जिष्णौ बन्धुदिदृक्षया। ज्ञातुं च मायामनुष्यस्य वासुदेवस्य विचेष्टितम् ।। १ ।। व्यतीताः कतिचिन्मासास्तदा नाsयात् ततोऽर्जुनः। ददर्श घोररूपाणि निमित्तानि भृगूद्वह ।। २ ।। भागवततात्पर्यम् — मासशब्देनाहान्युच्यन्ते। तथाहि महाभारते। “अहस्तु मासशब्दोक्त यत्र चिन्तायुतं व्रजेत् । एवं संवत्सराद्यं च विपरीते विपर्ययः” इति नाममहोदधौ ।। २ ।। कालस्य च गतिं रौद्रां विपर्यस्तर्तुधर्मिणः। पापीयसीं नृणां वार्तां क्रोधलोभानृतात्मनाम् ।। ३ ।। जिह्मप्रायं व्यवहृतं साध्यमिश्रं च सौहृदम्। पितृमातृसुहृद्भ्रातृदम्पतीनां च कल्किताम् ।। ४ ।। निमित्तान्यप्यरिष्टानि काले त्वनुगते नृणाम्। लोभाद्यधर्मप्रकृतिं दृष्ट्वोवाचानुजं नृपः ।। ५ ।। युधिष्ठिर उवाच — सम्प्रेषिते द्वारकायां जिष्णौ बन्धुदिदृक्षया। ज्ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम् ।। ६ ।। गताः सप्ताधुना मासा भीमसेन तवानुजः। नाऽयाति कस्य वा हेतोर्नाहं वेदेदमञ्जसा ।। ७ ।। अपि देवर्षिणाsदिष्टः स कालोऽयमुपस्थितः। यदात्मनोऽङ्गमाक्रीडं भगवानुत्सिसृक्षति ।। ८ ।। भागवततात्पर्यम् — अङ्गं पृथिवीम् । “यदा त्यागादिरुच्येत पृथिव्याद्याङ्गकल्पना । तदा ज्ञेया न हि स्वाङ्गं कदाचिद् विष्णुरुत्सृजेत्” इति ब्रह्मतर्के । येषां नः सम्पदो राज्यं दाराः प्राणाः कुलं प्रजाः। आसन् सपत्नविजयो लोकाश्च यदनुग्रहात् ।। ९ ।। पश्योत्पातान् नरव्याघ्र भौमान् दिव्यान् सदैहिकान्। दारुणान् शंसतोऽदूराद् भयं नो बुद्धिमोहनम् ।। १० ।। ऊर्वक्षिबाहवो मह्यं स्फुरन्त्यङ्ग पुनःपुनः। वेपथुश्चापि हृदये आराद् दास्यन्ति विप्रियम् ।। ११ ।। शिवैषोद्यन्तमादित्यमभिरौत्यनलानना। मामङ्ग सारमेयोऽयमभिधावत्यभीतवत् ।। १२ ।। शस्ताः कुर्वन्ति मां सव्यं दक्षिणं पशवोऽपरे। वाहांश्च पुरुषव्याघ्र लक्षये रुदतो मम ।। १३ ।। मृत्युदूतः कपोतोऽग्नावुलूकः क्षपयन् मनः। प्रत्युलूकश्च हुङ्कारैर्विनिद्रौ शून्यमिच्छतः ।। १४ ।। भागवततात्पर्यम् — अग्नौ पदं करोति । “यदुलूको वदति मोघमेतद् यत् कपोतः पदमग्नौ कृणोति” इति हि श्रुतिः। धूम्रा दिशः परिधयः कम्पते भूः सहाद्रिभिः। निर्घातश्च महांस्तात साकं च स्तनयित्नुभिः ।। १५ ।। वायुर्वाति खरस्पर्शो रजसा विसृजंस्तमः। असृग् वर्षन्ति जलदा बीभत्समिव सर्वतः ।। १६ ।। सूर्यं हतप्रभं पश्य ग्रहमर्दं मिथो दिवि। ससङ्कुले तु भगणे ज्वलिते इव रोदसी ।। १७ ।। नद्यो नदाश्च क्षुभिताः सरांसि च मनांसि च। न ज्वलत्यग्निराज्येन कालोऽयं किं विधास्यति ।। १८ ।। न पिबन्ति स्तनं वत्सा न दुह्यन्ति च मातरः। रुदन्त्यश्रुमुखा गावो न हृष्यन्त्यृषभा व्रजे। दैवतानि रुदन्तीव स्विद्यन्ति ह्युच्चलन्ति च ।। १९ ।। इमे जनपदा ग्रामाः पुरोद्यानाकराश्रमाः। भ्रष्टश्रियो निरानन्दाः किमघं दर्शयन्ति नः ।। २० ।। मन्य एतैर्महोत्पातैर्नूनं भगवतः पदैः। अनन्यपुरुषस्त्रीभिर्हीना भूर्हतसौभगा ।। २१ ।। इति चिन्तयतस्तस्य दृष्टारिष्टेन चेतसा। राज्ञः प्रत्यागमद् ब्रह्मन् यदुपुर्याः कपिध्वजः ।। २२ ।।
Play Time: 51:15
Size: 7.60 MB


text:
इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव्
(कालः – १४. ०९. १८४९ तः २७. ०२ .१९३६)
अयम् इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् (Ivan Petrovich Pavalov) सोपाधिकप्रतिवर्तनस्य संशोधकः । अयम् एव रष्यादेशे "नोबेल्” पुरस्कारं प्राप्तवान् प्रथमः विज्ञानी । अयं १८४९ तमे वर्षे सेप्टेम्बरमासस्य १४ दिनाङ्के रष्यादेशस्य रैजान् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । अस्य पिता क्रैस्तधर्मगुरुः आसीत् । एषः इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् १८७५ तमे वर्षे विज्ञानस्य विषये डिप्लोमापदवीं प्राप्नोत् । चार्ल्स् डार्विनस्य "जीवजातेः उदयः” इति पुस्तकात् प्रभावितः इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् स्वयम् अपि विज्ञानिना भवितव्यम् इति निर्णियम् अकरोत् । एषः इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् १८७९ तमे वर्षे वैद्यशिक्षणं समाप्य शरीरविज्ञानस्य प्रयोगशालायां संशोधनकार्यस्य अनुवर्तनम् अकरोत् । १८८४ तमात् वर्षात् वर्षद्वयं यावत् जर्मन्-देशे अध्ययनम् अकरोत् । अध्ययनं समाप्य ततः रष्यादेशं प्रति प्रतिनिवृत्तः इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् सैण्ट् पिटर्स् बर्ग् नगरे शरीरविज्ञानस्य विभागे प्राध्यापकपदं प्राप्नोत् । सः इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् यदा विद्यार्थी आसीत् तदा एव कस्यचित् शशस्य मेदोजीरकग्रन्थेः नाडीं संशोध्य, तां नाडीं कर्तयित्वा, तदनन्तरं जातानां परिणामानां विषये प्रबन्धं लिखित्वा स्वर्णपदकं प्राप्तवान् आसीत् । अनन्तरं हृदयस्य कार्यनिर्वहणे नाडीजालस्य प्रभावं विशदीकृत्य प्रौढं प्रबन्धं लिखित्वा १८३३ तमे वर्षे वैद्यपदवीं प्राप्नोत् इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् ।
मानवस्य अङ्गक्रियासु मानसिकानां प्रतिवर्तनानां विषये इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् विशिष्टान् प्रयोगान् अकरोत् । तदर्थं शुनकम् उपयुज्य तेन कृताः निश्चित-प्रतिवर्तनस्य प्रयोगाः प्रसिद्धाः जाताः । सः प्रतिदिनं शुनकस्य कृते आहारदानसमये प्रथमं घण्टानादं कृत्वा अनन्तरम् आहारं ददाति स्म । आहारसेवनस्य समये तस्य शुनकस्य मुखात् लाला स्रवति स्म । आहारं पश्यति चेत् अपि लाला स्रवति स्म । कालान्तरे घण्टानादस्य श्रवणस्य अनन्तरम् आहारः नास्ति चेत् अपि शुनकस्य मुखात् लाला स्रवति स्म । एवं प्रतिवर्तनस्य नियन्त्रणं शक्यते इति इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् अदर्शयत् । घण्टानादस्य श्रवणेन एव लाला स्रवति इत्येतां क्रियां सः निश्चितं प्रतिवर्तनम् (कण्डीषन्ड् रिफ्लेक्स्) इति अवदत् । शुनकः घण्टानादस्य आहारस्य सम्बन्धं ज्ञातवान् । तदनुगुणं जठररसस्य उत्पादनक्रियायां मनसः (नाडीसमूहस्य) प्रभावोऽपि अस्ति इति अंशः अनेन प्रयोगेण सिद्धः अभवत् । अयम् इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् नाडीसमूहस्य पचनक्रियायाः सम्बन्धं दर्शयित्वा अस्माकं शरीरस्य सर्वाः अपि क्रियाः नाडीसमूहेन एव नियन्त्र्यन्ते इति वादं प्रस्तुतवान् । पचनक्रियायाः सम्बद्धस्य अस्य इवान् पेत्रोविच् पाव्लोवस्य प्रबन्धस्य कृते १९०४ वर्षे "नोबेल्” पुरस्कारः प्राप्तः । रष्यादेशे अपि बहूनि उपायनानि प्राप्तानि । तथैव लण्डन्-नगरस्य रायल् सोसैटि–सदस्यत्वम् अपि प्राप्तम् । एतत् सोपाधिकप्रतिवर्तनम् एव प्राणिनां मनोविज्ञानस्य संशोधनस्य आधारः अभवत् । रष्यादेशस्य सर्वकारः तस्य इवान् पेत्रोविच् पाव्लोवस्य प्रयोगशालायाः विस्तरणार्थम्, अपेक्षितानाम् आनुकूल्यानां कल्पनार्थं च धनसाहाय्यम् अकरोत् । तावत्पर्यन्तं प्राणिनां विषये प्रयोगान् कृतवान् इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् मानवानां विषये संशोधनम् आरब्धवान् । सः तदर्थं मस्तिष्करोगेण पीडितान्, बुद्धिहीनान् च चितवान् । रष्यादेशस्य सर्वकारः लेनिन्-ग्राड्-नगरस्य समीपे अस्य इवान् पेत्रोविच् पाव्लोवस्य नाम्ना विज्ञाननगरस्य एकस्य आरम्भम् अकरोत् । स्वस्य जीवनस्य अन्तिमेषु दिनेषु इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् तत्र स्थित्वा मानवानां नाडीव्याधिविषये प्रयोगान् अकरोत् । रक्तपरिचलनस्य विषये अपि अभ्यस्तवान् ।
अनेन इवान् पेत्रोविच् पाव्लोवेन शुनकस्य विषये कृताः प्रगोगाः बालानां शिक्षणस्य निरूपणे अपि साहाय्यम् अकुर्वन् । माता वा पिता वा तडित्तः, शुनकात्, आरक्षकात् वा भीतः भवति चेत् बालाः अपि तेभ्यः बिभ्यति । मातापितरौ धैर्यवन्तौ चेत् बालाः अपि धैर्यवन्तः भवन्ति । तथैव बालाः अपि ज्येष्ठेषु प्रभावं जनयन्ति । रोदनम्, आक्रोशनं वा क्रियते चेत् यदिष्यते तत् प्राप्यते इति ज्ञानेन बालाः हठम् अधिकं कुर्वन्ति । इत्येतादृशानां बालानां ज्येष्ठानां वा व्यवहारस्य निरूपणाय मार्गम् अकल्पयन् इवान् पेत्रोविच् पाव्लोवस्य प्रयोगाः । अस्य इवान् पेत्रोविच् पाव्लोवस्य प्रायोगाः यशस्वितां प्राप्तुम् एकदशककालः अपेक्षितः अभवत् । तथापि सः कार्यरतः एव सन् साधितवान् । सः इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् कार्यकरणावसरे एव ८७ तमे वयसि १९३६ तमे वर्षे फेब्रवरीमासस्य २७ तमे दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।


text:
कादशार्थाः
स्यादभ्रमांसी तुलसी हरिद्रा तालं तथा रोचनहेमं ।
जनप्रिया योजनवल्लिका स्यात्समल्लिका चन्द्रशशी च गौर्यां ॥३३.१
दूर्वा निशा ऋद्धिवचा प्रिया च सा माषपर्णी शिमिरोचना त्वथ ।
त्रायन्तिका जीवनिका महाबला मङ्गल्यकायां इति चन्द्रमाह्वयाः ॥३३.२
प्रियङ्गुछिन्ना त्रिवृता कणाह्वया वन्दाकदूर्वा तुलसी च नीलिनी ।
दुर्गा खगः कस्तुरिकृष्णसारिवा श्यामा महीन्दुः कथिता भिषग्वरैः ॥३३.३
इत्थं विचिन्त्य विनिवेशिततत्तदेकानेकार्थनामगणसंग्रहपूर्णं एनं ।
वर्गं विचार्य भिषजा बहुभक्तिभाजा ज्ञेया स्वयं प्रकरणानुगुणाः प्रयोगाः ॥३३.४
एको यश्च मनस्विनां अचतुरो यश्च द्वयोरश्विनो स्त्र्यक्षाच्चाचतुरो नृपञ्चवदनो नाम्नारिषण्णां जयी ।
एकार्थादिरमुष्य नामरचनाचूडामणौ यस्त्रयोविंशोऽसौ समपूरि सार्धं अमुना ग्रन्थेन वर्गो महान् ॥३३.५
Translation - भाषांतर
N/A


text:
बी.एड. प्रवेश परीक्षाया: कृते विद्यालयेषु रिक्तय: पश्यन्तु- Know Available Seats Of B.ed Colleges ..
गतलेखे बी.एड. प्रवेशपरीक्षाया: आमन्त्रणपत्रं तलपूरयितुं मया श्रृंखला: दत्ता: आसन् । अद्य एका इतोपि आवश्यकी नूतनी च सूचना स्वीकृत्य अहम् आगतोस्मि । भवन्त: जानन्ति एव यत् अद्य आरभ्य प्रवेशप्रक्रिया जायमाना अस्ति । अद्य 12000 पर्यन्तं क्रमांकं प्राप्तवन्त: सन्ति ये जना: तेषां प्रवेशप्रक्रिया जायमाना अस्ति । अस्यां प्रक्रियायां एते जना: निकटस्थे केन्द्रे गत्वा स्व विद्यालयविकल्पं चिन्हितं करिष्यन्ति । अनन्तरं तेन माध्यमेन एव तेषां विद्यालयावंटनं भविष्यति ।
अद्यतनीया सूचना एषा एव अस्ति यत् यदि भवत: प्राप्तिक्रमांकं अधिकम् अस्ति अथ च भवान् ज्ञातुम् इच्छति यत् य: विद्यालय: भवान् इच्छति तस्मिन् रिक्तय: सन्ति उत न चेत् भवते किं करणीयम् । विद्यालयेषु रिक्त-आसन्धसंख्या ज्ञातुं भवन्त: अध: दत्तश्रृंखलाया: उपरि नोदयन्तु ।
।। विद्यालयानां रिक्त-आसन्द्धसंख्या जानन्तु ।।
Know Available Seats Of B.ed Colleges


text:
बलाद्धोमधेनहर्तुरर्जुनस्य परशुरामेण वधो नाम चतुर्थाष्टके षष्ठोsध्याय:
हरि: ॐ ॥ पिबत: प्रत्यहं सोमं राज्ञो धर्मात्मनोsस्य च ॥
ब्रह्मण्यसापि धीर्भ्रष्टा मुनिशापेन दैवत: ॥१॥
विहितार्थोsपि राजासौ ब्रह्मण्योsपि सुनीतीमान् ॥
वशीकृतो भाविनायमपराधं व्यधादृषे: ॥२॥
ब्रह्मादयोsपि सर्वज्ञा भाविनैव वशीकृता: ॥
अवश्यंभाविताप्येषा स्वयमीशेन निर्मिता ॥३॥
कुमारशापदग्धास्ते पेतुर्भुव्यजपार्षदा: ॥
चन्द्रेन्द्रभृगुदक्षाद्या भाविनैवेह वञ्चिता: ॥४॥
नारदाद्या अपि विधिं नातिक्रामन्ति तद्वशा: ॥
का कथा तु मनुष्याणां बलीयान्विधिरेष हि ॥५॥
बलिष्ठेsस्मिन्नपि कुतो हानिस्तत्त्वविद: सत: ॥
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नान्पोति किल्बिषम् ॥६॥
यदा सिद्धोsभवद्योगी सोsर्जुन: प्राह तं गुरुम् ॥
नेदं त्वां रोचते मृत्युर्न मे रोगान्न हीनत: ॥
भूयाद्भवादृशादेव राज्ञेत्थं याचितं तदा ॥८॥
श्रीश: स्वांशेन तत्सिध्द्या अवतीर्य द्विजन्मना ॥
जन्घे ख्यात्याधिको रामो भार्गवोsपि स्वसेवकम् ॥९॥
दोष: क ईश्वरस्यात्र कल्प्यतेsत्र जगद्भ्रम: ॥
ईश: सर्गस्थितिलयान्करोतीति भ्रमो ह्यसन् ॥१०॥
ईश: कर्तास्य सर्वस्य हर्ता भर्ता जनार्दन: ॥
बालवत्क्रीडति सदा तेन बन्ध: कुतो विभो: ॥११॥
उत्पन्नस्यापि सर्वस्य ध्रुवो नाशोsध्रुवत्वत: ॥
किं विनष्टं हि भक्तस्य देहे नष्टे चिदात्मन: ॥१२॥
ज्ञस्यापि यावदारब्धं चेष्टा भवति तेन किम् ॥
हीयते तस्य स ज्ञानकाल एव स्थितिं गत: ॥१३॥
कर्मणैवेश्वरोsप्यत्र चेष्टते न स्वभावत: ॥
न तेन बाध्यते तस्मान्नात्र दोषो द्वयोरपि ॥१४॥
एकदा रथमारुह्य सम्राड् राजा स पर्यटन् ॥
क्रीडित्वा सुचिरं हर्षाच्चतुरङ्गबलान्वित: ॥१५॥
मार्गे निवृत्त: सोsद्राक्षीज्जमदग्न्याश्रमं शुभम् ॥
द्वित्रैर्मित्रैर्युतो राजा पादचारी तमाविशत् ॥१६॥
दृष्ट्वाssश्रमे मूर्तिमन्तं शिवयेव शिवं नृप: ॥
जमदग्निं तपोदीप्तं साध्व्या रेणुकयान्वितम् ॥१७॥
तं नमस्कृत्य भक्त्यैव मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिर्नृप: ॥
स्तुत्वा स्तोत्रैश्च विविधैर्नत्वापि च पुन: पुन: ॥१८॥
तदाज्ञया तत्पुरतो विनयावनतो नृप: ॥
उपविश्याथ पप्रच्छ कुशलं सोsपि तं तथा ॥१९॥
राजाssह राष्ट्रकोशादौ धर्मे सर्वत्र चाप्यहो ॥
भवत्प्रसादास्त्वस्त्यस्ति धन्यो वो दर्शनादहम् ॥२०॥
इत्युक्त: स ऋषि: स्नेहादातिथ्येन निमन्त्र्य तम् ॥
ससैन्यं तर्पयामास स्वन्नैर्धेनुप्रसादत: ॥२१॥
दृष्ट्वा तद्वैभवं राजा भाविनाssकृष्टचेतन: ॥
ऋषिं पप्रच्छ चैश्वर्यं कुत ईदृक् तव प्रभो ॥२२॥
स प्राह कामधुगियं सदा मे सर्वकामदा ॥
राजाssह दीयतांमे सा निष्क्रयं ते ददाम्यहम् ॥२३॥
बहुमूल्यं धनं रत्नं भूमिं गाश्चाप्यनेकधा ॥
गृहाणेति प्रार्थितोsपि स धेनुं न ददौ मुनि: ॥२४॥
मुनि: शान्तिपरोsयं मे किं करिष्यत्यतो बलात् ॥
नयामीति विचिन्त्याशु हठात्तां धेनुमाददे ॥२५॥
रत्नं धनं बहुविधं दत्तमप्यात्मवान्मुनि: ॥
न स्वीचकार भूयोsपि धीमाञ्छान्तिपरोsभवत् ॥२६॥
ततोsनयत्स्वनगरं तां धेनुं सोsर्जुनो मुदा ॥
अत्रान्तरे वनाद्राम आययौ ससमित्कुश: ॥२७॥
सोदरै: कथितं श्रुत्वा धेन्वाकर्षणमप्रियम् ॥
भृशं चुकोप भूपाय वृद्धमन्युर्महाबल: ॥२८॥
पितरं प्राह मद्वीर्यं मश्य लोकान्दिधक्षत: ॥
राजा चोरोsयमुन्मत्तो ब्रह्मद्वेषी सुगर्वित: ॥२९॥
सबलं तं निहन्म्यद्य शास्तास्म्युत्पथगामिनाम् ॥
तदर्थमवतीर्णोsहं नैव जानाति मां खल: ॥३०॥
इत्युक्त्वा क्षत्रमुच्छेत्तुं रामो रक्तान्तलोचन: ॥
प्रविशन्तं पुरं भूपं निर्धार्याह गभीरवाक् ॥३१॥
रे चोर चोर दुष्टाद्य क्क यास्यसि मदग्रत: ॥
धेनुं क्क नेष्यसि क्षेत्रे किमु क्षत्राधमोचितम् ॥३२॥
इत्युक्त: स सुधी रामं ज्ञात्वा विष्णुं नृपोsर्जुन: ॥
क्षात्रधर्मेण तुष्ट्वामुं प्रयास्ये तत्पदं परम् ॥३३॥
इति कृत्वा मतिं भूपो युद्धाय प्रैरयद्भटान् ॥
स्वशक्त्या तेsपि युयुधू रामेण परमात्मना ॥३४॥
युध्यमानान्महावीर्यान्क्रुद्धो राम: प्रतापवान् ॥
क्षणाज्जघान नि:शेषं नैशं ध्वान्तमिवारुण: ॥३५॥
देवा दैत्या अपि न मे संमुखे स्थातुमीश्वरा: ॥
नाद्यापि कोsपि शक्तो मां जेतुं मर्त्यस्य का कथा ॥३६॥
तथाप्यद्य द्विजो जेतुं समर्थो मामयं नहि ॥
द्विजोsवतीर्णो विष्णुर्वा इति योत्स्ये द्विजन्मना ॥३७॥
इति निश्चित्य सहसा योद्भुमभ्याययौ नृप: ॥
युयुधे विविधास्त्रै: स श्रीदत्तं संस्मरन्हृदि ॥३८॥
जगर्ज सिंहनादेन ववर्ष शरपञ्जरान् ॥
आच्छादयामास रामं महीध्रमिव तोयद: ॥३९॥
स सहस्रकरो दीप्तो दुर्धर्षस्तेजसार्जुन: ॥
रेजे रथीव मार्तण्डो दुर्निरीक्ष्य: प्रतापवान् ॥४०॥
तुतोष रामस्तद्धस्तलाघवं वीक्ष्य हर्षित: ॥
वातोsभ्राणीव तद्बाणान्निरस्य च धनूंषि च ॥४१॥
छित्त्वेक्षूनिव तत्तेज: शमयित्वा परश्वधी ॥
विरथीकृत्य तद्बाहूंश्चिच्छेद द्रोरिवाङ्कुरान् ॥४२॥
दत्तात्रेयप्रसादेन निर्गतैरपरै: पुन: ॥
बाहुभिर्युयुधे वीरो महाबलपराक्रम: ॥४३॥
पुनश्चिच्छेद रामोsपि पुनस्ते निर्ययु: करा: ॥
आग्नेयास्त्रेण रामोsथ शोषयामास निर्गमम् ॥४४॥
तदा सस्मार हृदये राजा तत्त्वं गुरूदितम् ॥
अन्तर्बहिर्व्यवह्रुतीर्विस्मृतत्यैकाग्र्यमास्थित: ॥४५॥
न छिन्द्यमानमप्येतद्ब्रह्मभूतोsर्जुन: शिर: ॥
परश्वधाच्छिन्नशीर्षं पपात भुवि तद्वपु: ॥४६॥
विमानस्था: सुरा: सर्वे संग्रामं प्रेक्ष्य दारुणम् ॥
अतर्क्यं तत्प्रयाणं च पुष्पाणि ववृषुर्मुदा ॥४७॥
जीवन्नेव स मुक्तोsपि कैवल्यं परमं ययौ ॥
योगीश्वरप्रसादेन नित्यमुक्तोsर्जुन: स च ॥४८॥
स्वस्वहेतौ लयं जग्मु: सर्वास्तस्य कला: स्वयम् ॥
श्रीदत्तेनैकतां प्राप राजा युक्त: समाधिना ॥४९॥
धेनुमादाय रामोपि तातमेत्य न्यवेदेयत् ॥
पित्रादिष्टोsकरोद्रामो राड्वात्थाघनिष्कृतिम् ॥५०॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसहस्र्यां संहितायां वासुदेव्यां उपासनाकाण्डे चतुर्थाष्टके षष्ठोsध्याय: ॥६॥
॥ इति श्रीदत्त० अर्जुनस्य परशुरामेण वधो नाम चतुर्थाष्टके षष्ठोsध्याय: ॥४।६॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
कुसुमायुधाख्यायिका
ततो मुनीन्द्रमामन्त्र्य विलङ्घ्य विकटाटवीम् ।
बहूपवाससंतप्ताः प्राप्ता वयमिमां भुवम् ॥१॥
इहाप्यस्य तरोर्भुक्त्वा फलानि फलतां गताः ।
मुक्तास्त्वद्दर्शनात्सर्वे पश्यामस्त्वामनामयम् ॥२॥
व्याघ्रसेनेन कथितां कथां श्रुत्वेति विस्मितः ।
मृगाङ्कदत्तः प्रययौ नत्वा हेरम्बपादपम् ॥३॥
विन्ध्याटवीमतिक्रम्य श्रुतधिप्रमुखैः सह ।
विन्ध्यशैलं परित्यज्य तथा गन्धवतीं नदीम् ॥४॥
करवीरं समासाद्य भूतवेतालसंकुलम् ।
महाकालं प्रणम्याशु ददर्शोज्जयिनीम निशि ॥५॥
पूर्णेन्दुविहितालोकैस्तां पुरीं वीक्ष्य दुर्गमाम् ।
दुर्गयन्त्रायुधोपेतां सुभटैः परिपालिताम् ॥६॥
संकल्पैरप्यनाधृष्यामलङ्घ्यां मारुतैरपि ।
अचिन्तयत्स सचिवैस्तां शशाङ्कवतीं स्मरन् ॥७॥
राजा कन्दर्पसेनोऽयं रक्तामात्यो महाधनः ।
इयं पुरी च दुर्भेद्या नात्रोपायः प्रगल्भते ॥८॥
अयं मे विपुलः क्लेशः प्रायो निष्फलतां गतः ।
अधन्यैः प्राप्यते नाम सा शशाङ्कवती कथम् ॥९॥
इति ध्यात्वा नृपसुतः स्मरशोकाकुलोऽभवत् ।
ततः सस्मार वेतालं तत्र विक्रमकेसरी ॥१०॥
[उपस्थितः स वै ध्यातः किं करोमीत्यभाषत ।
कथयामास च पुनः कथमाश्चर्यशालिनीम् ॥११॥
सखे मन्दर्पनामाहं विप्रो रत्नपु.................. ।
प्रावषेण्यधनश्यामे काले यातो महाटवीम् ॥१२॥
तत्राथ मतिचक्रेण केलिसङ्केतमानिना ।
स प्रासादं विलोक्यैव नीतोऽहं व्योमगामिना ॥१३॥
क्कचिद्द्विजालयोपान्ते मां विधाय गतास्तथा ।
देवीषु द्विजकन्यायास्तत्रोद्वाहमहोत्सवे ॥१४॥
लग्ने पूर्वाशके प्राप्ते वरे दैवाङ्गनागते ।
सह्यो विभूषणजुषे मह्यं कन्यां ददुर्द्विजाः ॥१५॥
अहं स मानसां नाम तामवापं मनोभुवः ।
हरनेत्राग्निदग्धस्य निर्बापणनदीमिव ॥१६॥
तया प्रणयशालिन्या यावत्प्राप्तोऽस्मि निर्वृतिम् ।
समेत्य मतिचक्रेण नीतस्तावद्विहायसा ॥१७॥
द्वितीये देवताचक्रे व्योमप्राप्तेऽथ तत्पुरः ।
संप्रवृत्ते च तद्युद्धे पतितोऽहं त्वदन्तिकात् ॥१८॥
न जाने चन्दवदना सा क्कस्ते का च भूरियम् ।
अत्युक्त्वा बाष्पसंपूर्णलोचनस्तं मुहुर्मुहुः ।
समाश्वास्य ययौ प्रातस्तेनैव सहितः शनैः ॥१९॥
ततो दूरतरं गत्वा मीनान्ददृशतुर्जनैः ।
विनिकृतान्महाकायान्निर्गतान्तौ वराङ्गनाम् ॥२०॥
संत्रासविह्वलां बालां तां दृष्ट्वा हरिणेक्षणाम् ।
प्रत्यभिज्ञाय कन्दर्पः पप्रच्छाशु सुमानसाम् ॥२१॥
किमिदं चन्द्रवदने स्वप्नतुल्यं विचेष्टितम् ।
इति पृष्टावदद्बाला कन्दर्पं सा विलज्जिता ॥२२॥
अयि त्वयि हृते नाथ तदा तैः खेचरेर्गणैः ।
इयं विरहदुःखार्ता निमग्ना वाहिनीजले ॥२३॥
निगीर्णा तेन मत्स्येन ततः केनाद्य मोचिता ।
कथं वेत्ति न जानेऽहं प्रमाणमधुना भवान् ॥२४॥
इति श्रुत्वेव सोत्कण्ठां कण्ठे जग्राह तां प्रियाम् ।
कन्दर्प इव कन्दर्पो विललास रतिं.................. ॥२५॥
सुमानसायास्त्द्देशनिवासी मातुलो द्विजः ।
यक्षस्वामी निनायाशु हृष्टस्तां स्वगृहं ततः ॥२६॥
दयितासंगतं दृष्ट्वा कन्दर्पं तत्र केसटः ।
विश्वस्य तां रूपवतीं सस्मार विरहातुरः ॥२७॥
यज्ञस्वामी तमालोक्य वियोगं त्वङ्गतापितम् ।
उवाच मा कृथाः शोकमचिरात्प्राप्स्यसि प्रियाम् ॥२८॥
अभूच्चण्डपुरे विप्रः सोमस्वामीति विश्रुतम् ।
बभूव तनया तस्य दक्षा कमललोचना ॥२९॥
दृष्टिबद्धानुरागैव सा सौन्दर्यविशेषकम् ।
कुसुमायुधनामानं द्विजपुत्रमचिन्तयत् ॥३०॥
सा तं सखीमुखेनाह मामद्यैव निशामुखे ।
तयान्यथाह तातेन वितीर्णा.............तद्वशा ॥३१॥
इत्यर्थितस्तया हृष्टो मित्रमश्वतयीसुतम् ।
स विसृज्य जहाराशु गूढां कमललोचनाम् ॥३२॥
अविनीताभिधानोऽथ नीत्वा तां स्तबकस्तनीम् ।
मित्रद्रोहोद्यतः प्राह तां मन्मथशराहताम् ॥।३३॥
भज मामनवद्याङ्गि विक्लीबं कुसुमायुधम् ।
मद्वाहुबलमाश्रित्य स सर्वत्र प्रगल्भते ॥३४॥
इति सा सहसैवोक्ता तेन.............. ।
प्रच्छाद्य प्राह कोदोषस्त्वं ममाभ्यधिकः प्रियः ॥३५॥
किंतूचितविधानेन त्वयोद्वाहमहं भजे ।
आनयोत्सवसामग्रीं त्वं विक्रीयाङ्गुलीयकम् ॥३६॥
इति श्रुत्वा गते तस्मिंस्ततः कमललोचना ।
विवेश त्रासात्स्वधिया मालाकारनिवेशनम् ॥३७॥
सोऽपि प्रतिनिवृत्तोऽथ तामदृष्ट्वा विषण्णधीः ।
कुसुमायुधमभ्येत्य सानायातेत्यभाषत ॥३८॥
ततो विरहसंतप्तो दुःखितः कुसुमायुधः ।
बभ्राम विपुलोच्छ्वासो विवशेनेव वक्षितः (?) ॥३९॥
ततः कदाचिदुद्याने मालाकारगृहान्तिके ।
तां कान्तां प्रत्यभिज्ञाय कृतोद्वाहो मुदं ययौ ॥४०॥
स तां रतिमिव प्राप्य प्रहृष्टः कुसुमायुधः ।
नवसंभोगसाम्राज्यं भेजे लीलावतीसखः ॥४१॥
इति कुसुमायुधाख्यायिका ॥२९॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
कालिदासः एकदा रात्रौ छद्मवेषं धृत्वा नगरे अटन् आसीत्। परेद्युः प्रातः काले भोजराजस्यापि कुत्रापि गन्तव्यमासीत्। राज्ञः शिबिकां वोढुं वाहकाः अपर्याप्ता इत्यतः राजभटाः नगरवीथिषु अटन्तं छद्मवेषधारिणं कालिदासं शिबिकां वोढुं नियुक्तवन्तः। एतादृशे कर्मसु कालिदासस्य अभ्यासः नासीत् इत्यतः सः अचिरात् एव श्रान्तः अभवत्।
श्रान्तं कालिदासं वीक्ष्य कारुणिकः भोजराजः अपृच्छत् “अयं आन्दोलिकादण्डस्तव बाधति वा न वा” इति। कालिदासः प्रत्यवदत् “नायमान्दोलिकादण्डः तव बाधति बाधते” इति। तत् श्रुत्वा, एषः शिबिकावाहकः न सामान्यः कोऽपि परन्तु मम प्रेष्ठः कालिदास एव इति ज्ञात्वा भोजराजः कालिदासं शिबिकायां आसनं प्रदत्तवान्।
भोजराजेन प्रयुक्तः “बाधति” शब्दः सदोषः आसीत् इति सुव्यक्तम्।


text:
टिहरीगढवालमण्डलम्
टिहरीगढवालमण्डलम् ( ( शृणु) /ˈtɪhərɪɡədhəvɑːləməndələm/) (हिन्दी: टिहरीगढवाल जिला, आङ्ग्ल: Tehri Gadwal District) उत्तराखण्डराज्यस्य गढवालविभागे स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति टिहरी इति नगरम् । टिहरीगढवालमण्डलं कृषि-जलपात-वन्यविविधता-शिक्षणादिभ्यः प्रख्यातमस्ति ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
टिहरीगढवालमण्डलस्य विस्तारः ४,०८० च.कि.मी.-मितः अस्ति । उत्तराखण्डराज्यस्य उत्तरभागे इदं मण्डलमस्ति । अस्योत्तरदिशि उत्तरकाशीमण्डलं, दक्षिणदिशि पौरीगढवालमण्डलं, पूर्वदिशि रुद्रप्रयागमण्डलं, पश्चिमदिशि देहरादूनमण्डलम् अस्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
टिहरीगढवालमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ६,१८,९३१ अस्ति । अत्र २,९७,९८६ पुरुषाः, ३,२०,९४५ स्त्रियः, ८४,६५७ बालकाः (४४,६३४ बालकाः, ४०,०२३ बालिकाः च) सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १९० जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १७० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २.३५% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-१०७७ अस्ति । अत्र साक्षरता ८७.३६% अस्ति । अत्र लिङ्गानुगुणं साक्षरतानुपातः पुं – ८९.७६% स्त्री - ६४.२८% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि- टिहरी, धनौली, प्रतापनगर, घंसाली, जखनीधर, नरेन्द्रनगर, देवप्रयाग
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि विक्षणीयस्थलानि सन्ति । यथा-
- बुधकेदार
- देवप्रयागः
- खट्लिङ् ग्लेसियर्
- नरेन्द्रनगर
- चम्बा
- धनौली
- कुञ्जपुरी
- टिहरी-नगर
- सुरकन्दादेवी
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
http://www.mapsofindia.com/maps/uttaranchal/districts/tehrigarhwal.htm


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २१०
सावित्र्युपाख्यानम्।
मत्स्य उवाच।
तस्य पाटयतः काष्ठं जज्ञे शिरसि वेदना।
स वेदनार्तः सङ्गम्य भार्या वचनमब्रवीत् ।। २१०.१ ।।
आयासेन ममानेन जाता शिरसि वेदना।
तमश्च प्रविशामीव न च जानामि किञ्चन ।। २१०.२ ।।
त्वदुत्सङ्गे शिरः कृत्वा स्वप्तुमिच्छामि सांप्रतम्।
राजपुत्रीमेवमुक्त्वा तदा सुष्वाप पार्थिवः ।। २१०.३ ।।
तदुत्सङ्गे शिरः कृत्वा निद्रयाविललोचनः।
पतिव्रता महाभागा ततः सा राजकन्यका ।। २१०.४ ।।
ददर्श धर्मराजं तु स्वयं तं देशमागतम्।
नीलोत्पलदलश्यामं पीताम्बरधरं प्रभुम् ।। २१०.५ ।।
विद्युल्लतानिबद्धाङ्गं सतोयमिव तोयदम्।
किरीटेनार्कवर्णेन कुण्डलैश्च विरजितम् ।। २१०.६ ।।
हारभारर्पितोरस्कं तथाङ्गद विभूषितम्।
तथानुगम्यमानं च कालेन सह मृत्युना ।। २१०.७ ।।
स तु संप्राप्य तं देशं देहात्सत्यवतस्तदा।
अंगुष्ठमात्रं पुरुषं पाशबद्धं वशंगतम् ।। २१०.८ ।।
आकृष्य दक्षिणामाशां प्रययौ सत्वरं तदा।
सावित्र्यपि वरारोहा दृष्ट्वा तं गतजीवितम् ।। २१०.९ ।।
अनुवव्राज गच्छन्तन्धर्मराजमतन्द्रिता।
कृताञ्जलिरुवाचाथ हृदयेन प्रवेपता ।। २१०.१० ।।
इमं लोकं मातृभक्त्या पितृभक्त्यातु मध्यमम्।
गुरुं शुश्रूषया चैव ब्रह्मलोकं समश्नुते ।। २१०.११ ।।
सर्वे तस्यादृता धर्मा यस्यै ते त्रय आदृताः।
अनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः।। २१०.१२ ।।
यावत्त्रयस्ते जीवेयुस्तावन्नान्यं समाचरेत्।
तेषां च नित्यं शुश्रूषां कुर्यात् प्रिय हिते रतः ।। २१०.१३ ।।
तेषामनुपरोधेन पारतन्त्र्यं यदाऽऽचरेत्।
तत्तन्निवेदयेत्तेभ्यो मनोवचनकर्मभिः।
त्रिष्वप्येतेषु कृत्यं हि पुरुषस्य समस्यते ।। २१०.१४ ।।
यम उवाच।
कृतेन कामेन निवर्त्तयाशु धर्मा न तेभ्योऽपि हि उच्यते च।
ममोपरोधस्तव चक्लमः स्यात्तथाऽधुना तेन तव ब्रवीमि ।। २१०.१५ ।।
गुरुपूजरतिर्भक्ता त्वञ्च साध्वी पतिव्रता।
विनिवर्तस्व धर्मज्ञे! ग्लानिर्भवति तेऽधुना ।। २१०.१६ ।।
सावित्र्युवाच।
पतिर्हि दैवतं स्त्रीणां पतिरेव परायणम्।
अनुगम्यः स्त्रिया साध्व्या पतिः प्राणधनेश्वरः ।। २१०.१७ ।।
मितन्ददाति हि पिता मितं भ्राता मितं सुतः।
अमितस्य च दातारं भर्त्तारं का न पूजयेत् ।। २१०.१८ ।।
नीयते यत्र भर्त्ता मे स्वयं वा यत्र गच्छति।
मयापि तत्र गन्तव्यं यथाशक्ति सुरोत्तम! ।। २१०.१९ ।।
पतिमादाय गच्छन्तमनुगन्तुमहं यदा।
त्वां देव! न हि शक्ष्यामि तदा त्यक्ष्यामि जीवितम् ।। २१०.२० ।।
मनस्विनी तु या काचित् वैधव्याक्षरदूषिता।
मुहूर्त्तमपि जीवेत मण्डनार्हा ह्यमण्डिता ।। २१०.२१ ।।
यम उवाच
पतिव्रते! महाभागे! परितुष्टोऽस्मि ते शुभे!।
विना सत्यव्रतः प्राणैर्वरं वरय माचिरम् ।। २१०.२२ ।।
सावित्र्युवाच।
विनष्टचक्षुषो राज्यं चक्षुषा सह कारय।
च्युतराष्ट्रस्य धर्मज्ञ! श्वशुरस्य महात्मनः ।। २१०.२३ ।।
यम उवाच।
दूरे पथे गच्छ निवर्त भद्रे! भविष्यतीदं सकलं त्वयोक्तम्।
ममोपरोधस्तव च क्लमः स्यात्तथाधुना तेन तव ब्रवीमि ।। २१०.२४ ।।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २६५
देवप्रतिष्ठाविधिवर्णनम्।
सूत उवाच।
अतः परं प्रवक्ष्यामि मूर्तिपानान्तु लक्षणम्।
स्थापकस्य समासेन लक्षणं श्रुणुत द्विजाः ! ।। २६५.१
सर्वावयवसम्पूर्णो वेदमन्त्रविशारदः।
पुराणवेत्ता तत्वज्ञो दम्भलोभविवर्जितः ।। २६५.२
कृष्णसारमये देशे उत्पन्नश्च शुभाकृतिः।
शौचाचारपरो नित्यं पाषण्डकुलनिस्पृहः ।। २६५.३
समः शत्रौ च मित्रे च ब्रह्मोपेन्द्रहरप्रियः।
ऊहापोहार्थतत्वज्ञो वास्तुशास्त्रस्य पारगः ।। २६५.४
आचार्य्यस्तु भवेन्नित्यं सर्वदोषविवर्जितः।
मूर्तिपास्तु द्विजाश्चैव कुलीना ऋजवस्तथा ।। २६५.५
द्वात्रिंशत् षोडशाथापि अष्टौ वा श्रुतिपारगाः।
ज्येष्ठमध्यकनिष्ठेषु मूर्तिपावः प्रकीर्तिता ।। २६५.६
ततो लिङ्गमथार्चां वा नीत्वा स्नपनमण्डपम्।
नीतमङ्गलशब्देन स्नपनं तत्र कारयेत् ।। २६५.७
पञ्चगव्यकषायेण मृद्भिर्भस्मोदकेन वा।
शौचं तत्र प्रकुर्वीत वेदमन्त्र चतुष्टयात् ।। २६५.८
समुद्रज्येष्ठमन्त्रेण आपोदिव्येति चापरः।
यासां राजेतिमन्त्रस्तु आपोहिष्ठेति चापरः ।। २६५.९
एवं स्नाप्य ततो देवं पूज्य गन्धानुलेपनैः।
प्रच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन अभिवस्त्रेत्युदाहृतम् ।। २६५.१०
उत्थापयेत्ततो देवमुत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते!।
अमूरुजेति च तथा रथे तिष्ठेति चापरः ।। २६५.११
रथे ब्रह्मरते वापि धृतां शिल्पिगणेन तु।
आरोप्य च ततो विद्वानाकृष्णेन प्रवेशयेत् ।। २६५.१२
ततः प्रास्तीर्य्य शय्यायां स्थापयेच्छनकैर्बुधः।
कुशानास्तीर्य पुष्पाणि स्थापयेत् प्राङ्मुखं ततः ।। २६५.१३
ततस्तु निद्राकलशं वस्त्रकाञ्चन-संयतम्।
शिरोभागेतु देवस्य जपन्नेवं निधापयेत् ।। २६५.१४
आपोदेवीति मन्त्रेण आपोऽस्मान् मातरोऽपि च।
ततो दुकूलपट्टैश्चाच्छाद्य नेत्रोपधानकम् ।। २६५.१५
दद्यच्छिरसि देवस्य कौशेयं वा विचक्षणः।
मधुनासर्पिषाभ्यज्य पूज्यसिध्यार्थकैस्ततः ।। २६५.१६
आप्यायस्वेति मन्त्रेण याते रुद्रशिवेति च।
उपविश्यार्चयेद्देवं गन्धपुष्पैः समन्ततः ।। २६५.१७
सितं प्रतिसरं दद्यात् बार्हस्पत्येति मन्त्रतः।
दुकूलपट्टैः कार्पासैर्नानाचित्रै रथापि वा ।। २६५.१८
आच्छाद्य देवं सर्वत्र छत्रचामरदर्पणम्।
पार्श्वतः स्थापयेत्तत्र वितानं पुष्पसंयुतम् ।। २६५.१९
रत्नान्योषधयस्तत्र गृहोपकरणानि च।
भाजनानि विचित्राणि शयनान्यासनानि च ।। २६५.२०
अभित्वा शूरमन्त्रेण यथा विभवतो न्यसेत्।
क्षीरं क्षौद्रं घृतं तद्वत् भक्ष्यभोज्यान्य(न्न)पायसैः ।। २६५.२१
षड्विधैश्च रसैस्तद्वत् समन्तात् परिपूजयेत्।
बलिं दद्यात् प्रयत्नेन मन्त्रेणानेन भूरिशः ।। २६५.२२
त्र्यम्बकं यजामेह इति सर्वतः शनकैर्भुवि।
मूर्तिपान् स्थापयेत् पश्चात् सर्वदिक्षु विचक्षणः ।। २६५.२३
चतुरो द्वारपालांश्च द्वारेषु विनिवेशयेत्।
श्रीसूक्तं पावमानञ्च सोमसूक्तं सुमङ्गलम् ।। २६५.२४
तथा च शान्तिकाध्यायमिन्द्रसूक्तं तथैव च।
रक्षोघ्नञ्च तथा सूक्तं पूर्वतो बह्वृचो जपेत् ।। २६५.२५
रौद्रं पुरुषसूक्तञ्च श्लोकाध्यायं सशक्रियम्।
तथैव मण्डलाध्यायमध्वर्युर्दक्षिणे जपेत् ।। २६५.२६
वामदेवं बृहत्साम ज्येष्ठसाम रथन्तरम्।
तथा पुरुषसूक्तञ्च रुद्रसूक्तं सशान्तिकम् ।। २६५.२७
भारुण्डानि च सामानि च्छन्दोगः पश्चिमे जपेत्।
अथर्वोऽङ्गिरसं तद्वन्नीलं रौद्रं तथैव च।। २६५.२८
तथा पराजिता देवी सप्तसूक्तं सरौद्रकम्।
तथैव शान्तिकाध्यायमथर्वां चोत्तरे जपेत् ।। २६५.२९
शिरःस्थाने तु देवस्य स्थापको होममाचरेत्।
शान्तिकैः पौष्टिकैस्तद्वन् मन्त्रैर्व्याहृतिपूर्वकैः ।। २६५.३०
पलाशो दुम्बराश्वत्थ अपामार्गः शमी तथा।
हुत्वा सहस्रमेकैकं देवं पादे तु संस्पृशेत् ।। २६५.३१
ततो होमसहस्रेण हुत्वा हुत्वा ततस्ततः।
नाभिमध्यं तथा वक्षः शिरश्चाप्यालभेत् पुनः ।। २६५.३२
हस्तमात्रेषु कुण्डेषु मूर्तिपाः सर्वतो दिशम्।
समेखलेषु ते कुर्युर्योनिवक्त्रेषु चादरात् ।। २६५.३३
वितस्ति मात्रा योनिः स्यद् गजोष्ठसदृशी तथा।
आयताच्छिद्रसंयुक्ता पार्श्वतः कलयोच्छ्रिता ।। २६५.३४
कुण्डात् कलानुसारेण सर्वतश्चतुरङ्गुला।
विस्तारेणोच्छ्रयातद्वच्चतुरस्रा समा भवेत् ।। २६५.३५
वेदी भित्तिं परित्यज्य त्रयोदशभिरंगुलैः।
एवं नवसु कुण्डेषु लक्षणञ्चैव दृश्यते ।। २६५.३६
आग्नेय शाक्रयाम्येषु होतव्यमुदगाननैः।
शान्तयो लोकपालेभ्यो मूर्तिभ्यः क्रमशस्तथा ।। २६५.३७
तथा मूर्त्यधिदेवानां होमं कुर्यात् समाहितः।
वसुधा वसुरेता च यजमानो दिवाकरः ।। २६५.३८
जलं वायु स्तथा सोम आकाशश्चाष्टमः स्मृतः।
देवस्य मूर्तयस्त्वष्टा वेताः कुण्डेषु संस्मरेत् ।। २६५.३९
एतासामधिपान्वक्ष्ये पवित्रान् मूर्ति नामतः।
पृथ्वीं पाति सर्वश्च पशुपश्चाग्निमेव च ।। २६५.४०
यजमानं तथैवोग्रो रुद्रश्चादित्यमेव च।
भवो जलं सदा पाति वायुमीशान एव च ।। २६५.४१
महादेवस्तथा चन्द्र भीमश्चाकाशमेव च।
सर्वदेवप्रतिष्ठासु मूर्तिपा ह्येत एव च ।। २६५.४२
एतेभ्यो वैदिकैर्मन्त्रेर्यथास्वं होममाचरेत्।
तथा शान्तिघटं कुर्य्यात् प्रतिकुण्डेषु सन्न्यसेत् ।। २६५.४३
शतान्ते वा सहस्रान्ते सम्पूर्णाहुतिरिष्यते।
समपादः पृथिव्यान्तु प्रशान्तात्मा विनिक्षिपेत् ।। २६५.४४
आहुतीनान्तु सम्पातं पूर्णकुम्भेषु वै न्यसेत्।
मूलमध्योत्तमाङ्गेषु देवं तेनावसेचयेत् ।। २६५.४५
स्थितश्च स्नापयेत्तेन सम्पाताहुतिवारिणा।
प्रतियामेषु धूपन्तु नैवद्यञ्चदनोदकम् ।। २६५.४६
पुनः पुनः प्रकुर्वीत होमः कार्यः पुनः पुनः।
पुनः पुनश्च दातव्या यजमानेन दक्षिणा ।। २६५.४७
सितवस्त्रैश्च ते सर्वे पूजनीयाः समन्ततः।
विचित्रैर्हेमकटकैः हेमसूत्रांगुलीयकैः ।। २६५.४८
वासोभिः शयनीयैश्च परिधाप्याः स्वशक्तितः।
भोजनञ्चापि दातव्यं यावत् स्यादधिवासनम् ।। २६५.४९
बलिस्त्रिसन्ध्यं दातव्यो भूतेभ्यः सर्वतो दिशम्।
ब्राह्मणान् भोजयेत् पूर्वं शेषान् वर्णांस्तु कामतः ।। २६५.५०
रात्रौ महोत्सवः कार्यो नृत्यगीतकमङ्गलैः।
सदा पूज्याः प्रयत्नेन चतुर्थी कर्म यावता ।। २६५.५१
त्रिरात्रमेकरात्रं वा पञ्चरात्रमथापि वा।
सप्तरात्रमथो कुर्य्यात् क्वचित्सद्योऽधिवासनम्
सर्वयज्ञफलो यस्मादधिवासोत्सवः सदा ।। २६५.५२


text:
Saturday, January 26, 2013
Sanskrit blog: Thus spake Timmu, the dull-headed.
मूढतिम्मुरुवाच
इष्टका जानाति किं सौधकल्पनाम्
सा विगलिता तर्हि भित्तिछिद्रं स्यात् ।
इष्टकामात्रमसि सृष्टिसौधेऽस्मिन्
वक्रासि चेत् पतसि मूढतिम्मो ।। ५३२ ॥
(Translation of verse 532 of "Mankutimmana kagga" of Sri.DVG in Kannada)
ಕಟ್ಟಡದ ಪರಿಯನಿಟ್ಟಿಗೆಯೆಂತು ಕಂಡೀತು
ಗಟ್ಟಿ ನಿಲದದು ಬೀಳೆ ಗೋಡೆ ಬಿರಿಯುವುದು |
ಸೃಷ್ಟಿಕೋಟೆಯಲಿ ನೀನೊಂದಿಟಿಗೆ; ಸೊಟ್ಟಾಗೆ
ಪೆಟ್ಟು ತಿನ್ನುವೆ ಜೋಕೆ- ಮಂಕುತಿಮ್ಮ || ೫೩೨ ||
- - - -
Posted by G S S Murthy at 9:40 PM 1 comments
Saturday, January 19, 2013
Sanskrit blog: Hunour-64
हास्यसीकरः-६४
वृद्धदम्पती अन्यदम्पत्योः गृहे भोजनं स्वीकृतवन्तौ । भोजनानन्तरं पत्नी महानसं गते, पती तु भोजनगृहे एव संलपन्तौ आस्ताम् ।
वृद्धः इतरमवदत्, “ह्यः आवां कांश्चन भोजनशालां गतौ यत्र भोजनं रसवत्तरमासीत् ।“
इतरः अपृच्छत्, “तद्भोजनालयस्य नाम किम्?”
वृद्धः चिरमचिन्तयत्, परंतु तन्नाम स्मृतिपथं नागच्छत् । तदा वृद्धः इतरमपृच्छत्, “भोः, तत्पुष्पस्य नाम किं यत् श्वेतवर्णं मनोहरगन्धि निदाघकाले भूरि प्रभवति च?“
इतरः अपृच्छत्, “मल्लिका इति नाम किम्?” इति ।
वृद्धः प्रत्यवदत्, “आम्, तदेव, उपकृतोऽस्मि” इति ।
वृद्धः तदा महानसदिशि पश्यन् उच्चैरवदत्, “मल्लिके, मल्लिके, तद्भोजनशालायाः नाम किम्, यत्र आवां ह्यः भोजनमकुर्व?” इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 10:17 PM 0 comments
Sunday, January 13, 2013
Sanskrit blog: A wise saying
सुभाषितम्
प्रखररविमयूखैः फुल्लतां याति पुष्पम्
परिणमति विशुद्धं स्वर्णमग्नौ प्रतप्तम् ।
प्रभवति नवनीतं मन्थनात् तक्रपात्रेप्रबलबुधविवादात् जायते विश्वतत्त्वम् ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 2:56 AM 0 comments
Saturday, January 5, 2013
Sanskrit blog: Humour-63
हास्यसीकरः-६३
कृपण एकः सततम् अर्जितधने स्तोकं धनं व्यययित्वा, किञ्चिद्धनं भार्यायै प्रदाय शेषं धनं एकस्यां पेटिकायां निक्षिपति स्म । अवसानकाले सन्निहिते भार्यामवदत्, “प्रिये, मम धनप्रियता तव ज्ञाता एव । मयि उपरते मम सधनां धनपेटिकां मया सह निवेश्य भूगतां कुरु ।“ भार्या अवदत्, “प्रिय, निस्संशयं तथैव करोमि, अलं चिन्तया” इति ।
कृपणः असूनत्यजत् । विधेया अपि तु स्वार्थपरा भार्या तस्य धनपेटिकात् धनमादाय बैंके (bank) स्वसंख्याने (account) न्यस्य तद्धनसमानमौल्यं चैकं (cheque) भर्तृनाम्नि विलिख्य तत् धनपेटिकायां न्यक्षिपत् भर्तुः शवेन साकं भूगतमकरोच्च ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 4:45 PM 2 comments
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
पञ्चभूतानि
पञ्चभूतानि ब्रह्माण्डनिर्माणे कारणीभूतानि इति हिन्दू, बौद्धधर्मयोश्च अभिप्रायः सिद्धान्तश्च। एतदर्थमेव प्रपञ्च इति व्यवहारः लोके अस्ति। भारतीयनाम् आध्यात्मिकपरम्परायाम् उल्लिखितरीत्या आयुर्वेदः, वास्तुकला, उन्नतप्रज्ञा च मूलभूतानि पञ्चभूतानि भवन्ति । पुरातनकालादारभ्य पवित्रग्रन्थेषु पञ्चभूतानां विशये उल्लेखाः सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
पञ्चभूतानि[सम्पादयतु]
एतानि पञ्चभूतानि विश्वे मूलवस्तूनि भवन्ति। विश्वे तथा देहेच समप्रमाणे पञ्चभूतानि भवन्ति। पञ्चभूतानां विश्वे देहे च यदा समप्रमाणेन व्यत्यासो जायते तदा प्राकृतिकदोषाः सम्भवन्ति । एवं देहे रोगादीनाम् अभिव्यक्तिश्च भवंति ।
भारतीयानां सम्प्रदाये पञ्चभूतानाम् अपि एकैकदेवता विशेषः निर्दिष्टः अस्ति।
पृथिवी[सम्पादयतु]
पृथिवी पञ्चभूतेषु अन्यतमा भवति। वर्णयुक्ता, गन्धयुक्ताच भवति। चक्रः- मूलाधारः, देवः- गणेशः, बीजम् -लाम् कार्यम् – वर्जनम् इन्द्रियम्- घ्राणम्
जलम्[सम्पादयतु]
जलं पञ्चभूतेषु अन्यतमं भवति। श्वेतवर्णयुक्तं भवति। चक्रः - स्वाधिष्ठानम् देवः- विष्णुः, बीजम् - वाम् कार्यम् – सन्तानोत्पत्ति इन्द्रियम्- जिह्वा
अग्निः[सम्पादयतु]
अग्निः पञ्चभूतेषु अन्यतमः भवति। रक्तवर्णयुक्तः भवति। चक्रः - मणिपूरः देवः- सूर्यः, बीजम् - राम् कार्यम् – चलनम् इन्द्रियम्- त्वक्
वायुः[सम्पादयतु]
वायुः पञ्चभूतेषु अन्यतमः भवति। चक्रः -अनाहत देवः- शिवः, बीजम् - याम् कार्यम् – निर्वहणम् इन्द्रियम्- त्वक्
आकाशः[सम्पादयतु]
आकाशः पञ्चभूतेषु अन्यतमः भवति। चक्रः -विशुद्धः देवता- देवी, बीजम् - हाम् कार्यम् – सम्पर्कः(कण्ठः) इन्द्रियम्- श्रवणेन्द्रियम्
दार्शनिकानाम् अभिप्रायः[सम्पादयतु]
पृथिव्यप्तेजो वाय्वाकाशात्मकानि पञ्चमहाभूतानि । तत्र पञ्चगुणा पृथिवी । चतुर्गुणा आपः । त्रिगुणं तेजः । द्विगुणो वायुः । एकगुणम् आकाशम् । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धवती पृथिवी । शब्दस्पर्शरूपरसवत्य आपः । शब्दस्पर्शरूपवत्तेजः । शब्दस्पर्शवान् वायुः । शब्दवदाकशम् । तत्र पृथिवी धारणे - आपः क्लेदने - तेजः - पाचने - वायुर्व्यूहने - आकाशमवकाशदाने भवन्ति । तत्र खमित्याकाशः - आकाशाच्छब्दः - सौषिर्यम् । अनिलात्स्पर्शः - प्राणादयश्च । दृष्टिः - पाकः - प्रकाशः - ऊष्मा - पित्तं च तेजसः । स्नेहः - क्लेदः - शैत्यम् - रसः - रसनं चोदकात् । घ्राणवान् गन्धः - सङ्घातश्च भूमेः । एतेषां पञ्चमहाभूतानां लक्षणं सङ्ग्रहेणैवमुक्तम् । एतेषां मूलकारणं चिच्छक्तिरेव इति आर्याणां सिद्धान्तः । यथा चोक्तं - पृथ्व्यादितत्त्वेषु भवान् प्रतिष्ठितो ध्वनिस्स्वरूपो गगने विशेषतः । वायौ द्विधा तेजसि च त्रिधा जले चतुः क्षितौ पञ्चगुणः प्रधानः ।
-
-
- खरद्रवचलोष्णत्वं भूजलानिलतेजसाम् ।
- आकाशस्याप्रतीघातो दृष्टं लिङ्गं यथाक्रमम् ॥
- लक्षणं सर्वमेतद्धि स्पर्शनेन्द्रियगोचरम् ।
- तन्मात्रापञ्चकं यत्तु तन्नूनं भूतपञ्चकं ॥
-
अधिष्ठानभूतं सूक्ष्मशरीरम् । अस्मदादीनां स्थूलशरीरं पार्थिवमेव । अन्यानि भूतान्युपष्टम्भकानि ।
पञ्चभूतक्षेत्राणि[सम्पादयतु]
भारते पञ्चभूतानां द्योतकानि पञ्च क्षेत्राणि सन्ति। एतेषां "पञ्चभूतक्षेत्राणि” इति व्यवहारः अस्ति। प्रत्येकस्य पृथिव्यादीनां भूतानाम् एकैकं क्षेत्रं निर्दिष्टम् अस्ति।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २०१
ऋषीणामाख्याने निमेराख्यानवर्णनम्।
मत्स्य उवाच।
वसिष्ठस्तु महातेजा निमे पूर्वपुरोहितः।
बभूव पार्थिवश्रेष्ठ! यज्ञास्तस्य समन्ततः ।। २०१.१ ।।
श्रान्तात्मा पार्थिवश्रेष्ठ! विशश्राम तदा गुरुः।
तं गत्वा पार्थिवश्रेष्ठो निमिर्वचनमब्रवीत् ।। २०१.२ ।।
भगवन्यष्टुमिच्छामि तन्मां याजयमाचिरम्।
तमुवाच महातेजा वसिष्ठः पार्थिवोत्तमम् ।। २०१.३ ।।
कञ्चित्कालं प्रतीक्षस्व तव यज्ञैः सुसत्तमैः।
श्रान्तोऽस्मि राजन्! विश्रम्य याजयिष्यामि ते नृपः ।। २०१.४ ।।
एवमुक्तः प्रत्युवाच वसिष्ठं नृपसत्तम!।
पारलौकिककार्ये तु कः प्रतीक्षितुमुत्सहेत् ।। २०१.५ ।।
न च मे सौहृदं ब्रह्मन्! कृतान्तेन बलीयसा।
धर्मकार्ये त्वरा कार्या चलं यस्माद्धि जीवितम् ।। २०१.६ ।।
धर्मपथ्यौदनो जन्तुर्मृतोऽपि सुखमश्नुते।
श्वः कार्य्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्निकम् ।। २०१.७ ।।
न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतञ्चास्य न वा कृतम्।
क्षेत्रापणगृहासक्तमन्यत्र गतमानसम् ।। २०१.८ ।।
वृकश्चोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति।
नैकान्तेन प्रियः कश्चित्द्वेष्य चास्य न विद्यते ।। २०१.९ ।।
आयुष्ये कर्मणि क्षीणे प्रसह्य हरते जनम्।
प्राणवायोश्चलत्वञ्च त्वया विदितमेव च ।। २०१.१० ।।
यदत्र जीव्यते ब्रह्मन्! क्षणमात्रन्तदद्भुतम्।
शरीरं शाश्वतं मन्ये विद्याभ्यासे धनार्जने ।। २०१.११ ।।
अशाश्वतं धर्मकार्ये ऋणवानस्मि सङ्कटे।
सोऽहं संभृत सम्भारो भवन्मूलमुपागतः ।। २०१.१२ ।।
नचेद्याजयसे मां त्वं अन्यं यास्यामि याजकम्।
एवमुक्तस्तदा तेन निमिना ब्राह्मणोत्तमः ।। २०१.१३ ।।
शशाप तं निमिं क्रोधाद्विदेहस्त्वं भविष्यसि।
श्रान्तं मां त्वं समुत्सृज्य यस्मादन्यं द्विजोत्तमम् ।। २०१.१४ ।।
धर्मज्ञस्तु नरेन्द्र! त्वं याजकं कर्तुमिच्छसि।
निमिस्तं प्रत्युवाचाथ धर्मकार्यरतस्य मे ।। २०१.१५ ।।
विघ्नङ्करोषि नान्येन याजनं च तथेच्छसि।
शापं ददासि यस्मात्वं विदेहोऽथ भविष्यसि ।। २०१.१६ ।।
एवमुक्ते तु तौ जातौ विदेहौ द्विजपार्थिवौ।
देहहीनौ तयोर्जीवौ ब्रह्मणमुपजग्मतुः ।। २०१.१७ ।।
तावागतौ समीक्ष्याथ ब्रह्मा वचनमब्रवीत्।
अद्य प्रभृति ते स्थानं निमि जीव ददाम्यहम् ।। २०१.१८ ।।
नेत्र पक्ष्मसु सर्वेषां त्वं वसिष्यसि पार्थिव।
त्वत् सम्बन्धात्तथा तेषां निमेषः सम्भविष्यति ।। २०१.१९ ।।
चालयिष्यन्ति तु तदा नेत्र पक्ष्माणि मानवाः।
एवमुक्ते मनुष्याणां नेत्र पक्ष्मसु सर्वशः ।। २०१.२० ।।
जगाम निमिजीवस्तु वरदानात् स्वयम्भुवः।
वसिष्ठ जीवं भगवान् ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ।। २०१.२१ ।।
मित्रावरुणयोः पुत्रो वसिष्ठ! त्वं भविष्यसि।
वसिष्ठेति च ते नाम तत्रापि च भविष्यति ।। २०१.२२ ।।
जन्मद्वयमतीतञ्च तत्रापि त्वं स्मरिष्यसि।
एतस्मिन्नेव काले तु मित्रश्च वरुणस्तथा ।। २०१.२३ ।।
बदर्याश्रममासाद्य तपस्तेपतुरव्ययम्।
तपस्यतोस्तयोरेवं कदाचिन्माधवे ऋतौ ।। २०१.२४ ।।
पुष्पितद्रुमसंस्थाने शुभे द्वयितमारुते।
उर्वशी तु वरारोहा कुर्वती कुसुमोच्चयम् ।। २०१.२५ ।।
सुसूक्ष्मरक्तवसना तयोर्दृष्टिपथङ्गता।
तां दृष्ट्वा सुमुखीं सुभ्रं नीलनीरजलोचनाम् ।। २०१.२६ ।।
उभौ चुक्षुभतुर्धैर्यात्तद्रूपपरिमोहितौ।
तपस्यतोस्तयो वीर्यमस्खलच्च मृगासने ।। २०१.२७ ।।
स्कन्नं रेतस्ततो दृष्ट्वा शापभीतौ परस्परम्।
चक्रतुः कलशे शुक्रं तोयपूर्णे मनोरमे ।। २०१.२८ ।।
तस्मादृषिवरौ जातौ तेजसा प्रतिमौ भुवि।
वसिष्ठश्चाप्यगस्त्यश्च मित्रावरुणयोर्द्वयोः ।। २०१.२९ ।।
वसिष्ठस्तूपयेमेऽथ भगिनीं नारदस्य तु।
अरुन्धतीं वरारोहां तस्यां शक्तिमजीजनत् ।। २०१.३० ।।
शक्तेः पराशरः पुत्रस्तस्य वंशं निबोध मे।
यस्य द्वैपायनः पुत्रः स्वयं विष्णुरजायत ।। २०१.३१ ।।
प्रकाशो जनितो येन लोके भारत चन्द्रमाः।
पराशरस्य तस्य त्वं श्रृणु वंशमनुत्तमम् ।। २०१.३२ ।।
काण्डषपो वाहनपो जैह्मपो भौमतापनः।
गोपालिरेषां पञ्चम एते गौराः पराशराः ।। २०१.३३ ।।
प्रपोहयावाह्य मयाः ख्याते याः कौतुजातयः।
हर्यश्विः पञ्चमो ह्येषां नीलाज्ञेयाः पराशराः ।। २०१.३४ ।।
कार्ष्णायनाः कपि सुखाः काकेयस्था जपातयः।
पुष्करः पञ्चमश्चैषां कृष्णाज्ञेयाः पराशराः ।। २०१.३५ ।।
आविष्टायन वालेया स्वायष्टाश्चोपयाश्च ये।
इषीकहस्ताश्चैते वै पञ्चश्वेताः पराशराः ।। २०१.३६ ।।
पाटिको बादरिश्चैवस्तम्बा वै क्रोधनायनाः।
क्षैमिरेषां पञ्चमस्तु एते श्यामाः पराशराः ।। २०१.३७ ।।
खल्यायनाः वार्ष्णायनास्तैलेयः खलु यूथपाः।
तन्तिरेषां पञ्चमस्तु एते धूम्राः पराशराः ।। २०१.३८ ।।
उक्तास्तवैते नृप! वंशमुख्याः पराशराः सूर्यसमप्रभावाः।
येषां तु नाम्ना परिकीर्तितेन पापं समग्रं पुरुषो जहाति ।। २०१.३९ ।।


text:
नळसरोवरम्
नळसरोवरः (गुजराती: નળ સરોવર, आङ्ग्ल: Nal Sarovar) गुजरातराज्यस्य मध्यभागे स्थिते अहमदाबादमण्डले अस्ति । अहमदाबाद् इत्यस्मात् महानगरात् ६४ किलोमीटर्दूरे साणन्दनामकस्य ग्रामस्य समीपे विद्यमानः नळसरोवरः किञ्चन पक्षिधाम अपि । विशेषतः हरिद्वर्णयुक्तः, तृणवृक्षादिभिः पूर्णः एषः प्रदेशः । गुजरातराज्ये विद्यमानेषु सरोवरेषु नळसरोवरः अतीव विशालः, सुन्दरः, नयनमनोहरः, सुप्रसिद्धः च अस्ति ।
नळसरोवरपक्षिधाम[सम्पादयतु]
गुजरातराज्ये विद्यमानं नळसरोवरपक्षिधाम न केवलं गुजरातराज्ये, अपि तु समग्रे भारते, समग्रे विश्वे च सुप्रसिद्धम् । नळसरोवरः, तं परितः विद्यमानः परिसरश्च नळसरोवरपक्षिधाम्नि अन्तर्भवति । अस्य विस्तृतिः १३० किलोमीटर्परिमितिः अस्ति । प्रत्यग्रवर्षेषु अत्र २५० पक्षिजातयः दृष्टाः सन्ति । पक्षिप्रेमिभ्यः इदं पक्षिधाम स्वर्गसदृशमेव वर्तते । विशेषतः शैत्यकाले अत्र शताधिकाः पक्षिजातयः नानादेशेभ्यः समागच्छन्ति । अतीव विरलाः सारसबकाः केवलम् अत्रैव दृश्यन्ते । एवमेव विश्वे विरलातिविरलाः गृध्राः अपि अत्र कदाचित् दृश्यन्ते । युग्मदूरेक्षिका('बैनोक्युलर्')साहाय्येन यदा सरोवरे पश्यामः तदा जलचरपक्षिणां दर्शनं जायते । यत्र पर्यटकेभ्यः सरोवरप्रवेशाय अनुमतिः अस्ति, तत्र नौकाः, नौकाचालकाश्च तिष्ठन्ति । नौकासु उपविश्य सरोवरे विहर्तुं शक्यते । स्थानिकाः झाटपढारकोलीजातिजनाः नौकासु पर्यटकान् पक्षिणां समीपं नयन्ति । सरोवरे बहवः चक्रवाकाः अपि दृश्यन्ते । सरोवरे विद्यमानाः द्वीपाः केषाञ्चन पक्षिणां वासस्थानानि वर्तन्ते । 'फ्लेमिङ्गो', 'स्टोर्क्', 'ऐबिस्', 'स्पून्बिल्', 'मार्ष् हेरियर्', 'ग्रेटर् स्पोटेड् ईगल्', 'ओस्प्रे', 'पलस् फिश् ईगल्' इत्येते विदेशीयपक्षिणः अत्र दृश्यन्ते ।


text:
Chinnamasta (छिन्नमस्ता )
Chinnamastra Mantra Sadhana Evam Siddhi
For Astrology, Chinnamastra Mantra Diksha & Sadhana guidance email to shaktisadhna@yahoo.com or call us on 9410030994, 9540674788
Ekakshara Mantra of Ma Chinnamastika ( Bija Mantra )
Shri Chinanamastika Triyakshara Mantra
छिन्नमस्तिका की उत्पत्ति
हज़ारों साल पहले राक्षसों एवं दैत्यों से मानव एवं देवता आतंकित थे। उसी समय मानव मां शक्ति को याद करने लगे। तब पार्वती (शक्ति) का ‘छिन्नमस्तिका’ के रूप में अवतरण हुआ। छिन्नमस्तिका का दूसरा नाम ‘प्रचण्ड चण्डिका’ भी है। फिर मां छिन्नमस्तिका खड़ग से राक्षसों-दैत्यों का संहार करने लगीं। यहां तक कि भूख-प्यास का भी ख्याल नहीं रहा, सिर्फ पापियों का नाश करना चाहती थीं। रक्त की नदियां बहने लगीं। पृथ्वी में हाहाकार मच गया। मां अपना प्रचण्ड रूप धारण कर कर चुकी थीं। पापियों के अलावा निर्दोषों का भी वध करने लगीं। तब सभी देवता प्रचण्ड शक्ति से घबड़ाकर भगवान शिव के पास गये और शिव से प्रार्थना करने लगे कि मां छिन्नमस्तिका का प्रचण्ड रूप को रोकें, नहीं तो पृथ्वी पर उथल-पुथल हो जायेगी।
देवताओं की प्रार्थना सुनकर भगवान शिव मां छिन्नमस्तिका के पास पहुंचे। मां छिन्नमस्तिका भगवान शिव को देखकर बोली- “हे नाथ! मुझे भूख सता रही है। अपनी भूख कैसे मिटाऊं?” भगवान शिव ने कहा कि- “आप पूरे ब्रह्माण्ड की देवी हैं। आप तो खुद एक शक्ति हैं। तब भगवान शिव ने उपाय बताया कि आप अपनी गर्दन को खड़ग से काटकर निकलते हुए ‘शोनित’ (रक्त) को पान करें तो आपकी भूख मिट जायेगी।” तब मां छिन्नमस्तिका ने शिव की बात सुनकर तुरंत अपनी गर्दन को खड़ग से काटकर सिर को बाएं हाथ में ले लिया। गर्दन और सिर अलग हो जाने से गर्दन से खून की तीन धाराएं निकलीं, जो बाएं-दाएं ‘डाकिनी’-‘शाकिनी’ थीं। दो धाराएं उन दोनों की मुख में चली गयीं तथा बीच में तीसरी धारा मां के मुख में चली गयी, जिससे मां तृप्त हो गयीं।
॥ श्रीछिन्नमस्ताष्टोत्तरशतनामस्तोत्रम् ॥
श्रीपार्वत्युवाच —
नाम्नां सहस्रमं परमं छिन्नमस्ता-प्रियं शुभम् ।
कथितं भवता शम्भो सद्यः शत्रु-निकृन्तनम् ॥ १॥
पुनः पृच्छाम्यहं देव कृपां कुरु ममोपरि ।
सहस्र-नाम-पाठे च अशक्तो यः पुमान् भवेत् ॥ २॥
तेन किं पठ्यते नाथ तन्मे ब्रूहि कृपा-मय ।
श्री सदाशिव उवाच –
अष्टोत्तर-शतं नाम्नां पठ्यते तेन सर्वदा ॥ ३॥
सहस्र्-नाम-पाठस्य फलं प्राप्नोति निश्चितम् ।
ॐ अस्य श्रीछिन्नमस्ताष्टोत्तर-शत-नाअम-स्तोत्रस्य सदाशिव
ऋषिरनुष्टुप् छन्दः श्रीछिन्नमस्ता देवता
मम-सकल-सिद्धि-प्राप्तये जपे विनियोगः ॥
ॐ छिन्नमस्ता महाविद्या महाभीमा महोदरी ।
चण्डेश्वरी चण्ड-माता चण्ड-मुण्ड्-प्रभञ्जिनी ॥ ४॥
महाचण्डा चण्ड-रूपा चण्डिका चण्ड-खण्डिनी ।
क्रोधिनी क्रोध-जननी क्रोध-रूपा कुहू कला ॥ ५॥
कोपातुरा कोपयुता जोप-संहार-कारिणी ।
वज्र-वैरोचनी वज्रा वज्र-कल्पा च डाकिनी ॥ ६॥
डाकिनी कर्म-निरता डाकिनी कर्म-पूजिता ।
डाकिनी सङ्ग-निरता डाकिनी प्रेम-पूरिता ॥ ७॥
खट्वाङ्ग-धारिणी खर्वा खड्ग-खप्पर-धारिणी ।
प्रेतासना प्रेत-युता प्रेत-सङ्ग-विहारिणी ॥ ८॥
छिन्न-मुण्ड-धरा छिन्न-चण्ड-विद्या च चित्रिणी ।
घोर-रूपा घोर-दृष्टर्घोर-रावा घनोवरी ॥ ९॥
योगिनी योग-निरता जप-यज्ञ-परायणा ।
योनि-चक्र-मयी योनिर्योनि-चक्र-प्रवर्तिनी ॥ १०॥
योनि-मुद्रा-योनि-गम्या योनि-यन्त्र-निवासिनी ।
यन्त्र-रूपा यन्त्र-मयी यन्त्रेशी यन्त्र-पूजिता ॥ ११॥
कीर्त्या कर्पादनी काली कङ्काली कल-कारिणी ।
आरक्ता रक्त-नयना रक्त-पान-परायणा ॥ १२॥
भवानी भूतिदा भूतिर्भूति-दात्री च भैरवी ।
भैरवाचार-निरता भूत-भैरव-सेविता ॥ १३॥
भीमा भीमेश्वरी देवी भीम-नाद-परायणा ।
भवाराध्या भव-नुता भव-सागर-तारिणी ॥ १४॥
भद्र-काली भद्र-तनुर्भद्र-रूपा च भद्रिका ।
भद्र-रूपा महा-भद्रा सुभद्रा भद्रपालिनी ॥ १५॥
सुभव्या भव्य-वदना सुमुखी सिद्ध-सेविता ।
सिद्धिदा सिद्धि-निवहा सिद्धासिद्ध-निषेविता ॥ १६॥
शुभदा शुभफ़्गा शुद्धा शुद्ध-सत्वा-शुभावहा ।
श्रेष्ठा दृष्ठि-मयी देवी दृष्ठि-संहार-कारिणी ॥ १७॥
शर्वाणी सर्वगा सर्वा सर्व-मङ्गल-कारिणी ।
शिवा शान्ता शान्ति-रूपा मृडानी मदानतुरा ॥ १८॥
इति ते कथितं देवि स्तोत्रं परम-दुर्लभमं ।
गुह्याद्-गुह्य-तरं गोप्यं गोपनियं प्रयत्नतः ॥ १९॥
किमत्र बहुनोक्तेन त्वदग्रं प्राण-वल्लभे ।
मारणं मोहनं देवि ह्युच्चाटनमतः परमं ॥ २०॥
स्तम्भनादिक-कर्माणि ऋद्धयः सिद्धयोऽपि च ।
त्रिकाल-पठनादस्य सर्वे सिध्यन्त्यसंशयः ॥ २१॥
महोत्तमं स्तोत्रमिदं वरानने मयेरितं नित्य मनन्य-बुद्धयः ।
पठन्ति ये भक्ति-युता नरोत्तमा भवेन्न तेषां रिपुभिः पराजयः ॥ २२॥
॥ इति श्रीछिन्नमस्ताष्टोत्तरशतनाम स्तोत्रम् ॥
॥ श्रीछिन्नमस्ताकवचम् ॥
श्रीगणेशाय नमः ।
देव्युवाच ।
कथिताच्छिन्नमस्ताया या या विद्या सुगोपिताः ।
त्वया नाथेन जीवेश श्रुताश्चाधिगता मया ॥ १॥
इदानीं श्रोतुमिच्छामि कवचं सर्वसूचितम् ।
त्रैलोक्यविजयं नाम कृपया कथ्यतां प्रभो ॥ २॥
भैरव उवाच ।
श्रुणु वक्ष्यामि देवेशि सर्वदेवनमस्कृते ।
त्रैलोक्यविजयं नाम कवचं सर्वमोहनम् ॥ ३॥
सर्वविद्यामयं साक्षात्सुरात्सुरजयप्रदम् ।
धारणात्पठनादीशस्त्रैलोक्यविजयी विभुः ॥ ४॥
ब्रह्मा नारायणो रुद्रो धारणात्पठनाद्यतः ।
कर्ता पाता च संहर्ता भुवनानां सुरेश्वरि ॥ ५॥
न देयं परशिष्येभ्योऽभक्तेभ्योऽपि विशेषतः ।
देयं शिष्याय भक्ताय प्राणेभ्योऽप्यधिकाय च ॥ ६॥
देव्याश्च च्छिन्नमस्तायाः कवचस्य च भैरवः ।
ऋषिस्तु स्याद्विराट् छन्दो देवता च्छिन्नमस्तका ॥ ७॥
त्रैलोक्यविजये मुक्तौ विनियोगः प्रकीर्तितः ।
हुंकारो मे शिरः पातु छिन्नमस्ता बलप्रदा ॥ ८॥
ह्रां ह्रूं ऐं त्र्यक्षरी पातु भालं वक्त्रं दिगम्बरा ।
श्रीं ह्रीं ह्रूं ऐं दृशौ पातु मुण्डं कर्त्रिधरापि सा ॥ ९॥
सा विद्या प्रणवाद्यन्ता श्रुतियुग्मं सदाऽवतु ।
वज्रवैरोचनीये हुं फट् स्वाहा च ध्रुवादिका ॥ १०॥
घ्राणं पातु च्छिन्नमस्ता मुण्डकर्त्रिविधारिणी ।
श्रीमायाकूर्चवाग्बीजैर्वज्रवैरोचनीयह्रूं ॥ ११॥
हूं फट् स्वाहा महाविद्या षोडशी ब्रह्मरूपिणी ।
स्वपार्श्र्वे वर्णिनी चासृग्धारां पाययती मुदा ॥ १२॥
वदनं सर्वदा पातु च्छिन्नमस्ता स्वशक्तिका ।
मुण्डकर्त्रिधरा रक्ता साधकाभीष्टदायिनी ॥ १३॥
वर्णिनी डाकिनीयुक्ता सापि मामभितोऽवतु ।
रामाद्या पातु जिह्वां च लज्जाद्या पातु कण्ठकम् ॥ १४॥
कूर्चाद्या हृदयं पातु वागाद्या स्तनयुग्मकम् ।
रमया पुटिता विद्या पार्श्वौ पातु सुरेश्र्वरी ॥ १५॥
मायया पुटिता पातु नाभिदेशे दिगम्बरा ।
कूर्चेण पुटिता देवी पृष्ठदेशे सदाऽवतु ॥ १६॥
वाग्बीजपुटिता चैषा मध्यं पातु सशक्तिका ।
ईश्वरी कूर्चवाग्बीजैर्वज्रवैरोचनीयह्रूं ॥ १७॥
हूंफट् स्वाहा महाविद्या कोटिसूर्य्यसमप्रभा ।
छिन्नमस्ता सदा पायादुरुयुग्मं सशक्तिका ॥ १८॥
ह्रीं ह्रूं वर्णिनी जानुं श्रीं ह्रीं च डाकिनी पदम् ।
सर्वविद्यास्थिता नित्या सर्वाङ्गं मे सदाऽवतु ॥ १९॥
प्राच्यां पायादेकलिङ्गा योगिनी पावकेऽवतु ।
डाकिनी दक्षिणे पातु श्रीमहाभैरवी च माम् ॥ २०॥
नैरृत्यां सततं पातु भैरवी पश्चिमेऽवतु ।
इन्द्राक्षी पातु वायव्येऽसिताङ्गी पातु चोत्तरे ॥ २१॥
संहारिणी सदा पातु शिवकोणे सकर्त्रिका ।
इत्यष्टशक्तयः पान्तु दिग्विदिक्षु सकर्त्रिकाः ॥ २२॥
क्रीं क्रीं क्रीं पातु सा पूर्वं ह्रीं ह्रीं मां पातु पावके ।
ह्रूं ह्रूं मां दक्षिणे पातु दक्षिणे कालिकाऽवतु ॥ २३॥
क्रीं क्रीं क्रीं चैव नैरृत्यां ह्रीं ह्रीं च पश्चिमेऽवतु ।
ह्रूं ह्रूं पातु मरुत्कोणे स्वाहा पातु सदोत्तरे ॥ २४॥
महाकाली खड्गहस्ता रक्षःकोणे सदाऽवतु ।
तारो माया वधूः कूर्चं फट् कारोऽयं महामनुः ॥ २५॥
खड्गकर्त्रिधरा तारा चोर्ध्वदेशं सदाऽवतु ।
ह्रीं स्त्रीं हूं फट् च पाताले मां पातु चैकजटा सती ।
तारा तु सहिता खेऽव्यान्महानीलसरस्वती ॥ २६॥
इति ते कथितं देव्याः कवचं मन्त्रविग्रहम् ।
यद्धृत्वा पठनान्भीमः क्रोधाख्यो भैरवः स्मृतः ॥ २७॥
सुरासुरमुनीन्द्राणां कर्ता हर्ता भवेत्स्वयम् ।
यस्याज्ञया मधुमती याति सा साधकालयम् ॥ २८॥
भूतिन्याद्याश्च डाकिन्यो यक्षिण्याद्याश्च खेचराः ।
आज्ञां गृह्णंति तास्तस्य कवचस्य प्रसादतः ॥ २९॥
एतदेवं परं ब्रह्मकवचं मन्मुखोदितम् ।
देवीमभ्यर्च गन्धाद्यैर्मूलेनैव पठेत्सकृत् ॥ ३०॥
संवत्सरकृतायास्तु पूजायाः फलमाप्नुयात् ।
भूर्जे विलिखितं चैतद्गुटिकां काञ्चनस्थिताम् ॥ ३१॥
धारयेद्दक्षिणे बाहौ कण्ठे वा यदि वान्यतः ।
सर्वैश्वर्ययुतो भूत्वा त्रैलोक्यं वशमानयेत् ॥ ३२॥
तस्य गेहे वसेल्लक्ष्मीर्वाणी च वदनाम्बुजे ।
ब्रह्मास्त्रादीनि शस्त्राणि तद्गात्रे यान्ति सौम्यताम् ॥ ३३॥
इदं कवचमज्ञात्वा यो भजेच्छिन्नमस्तकाम् ।
सोऽपि शत्रप्रहारेण मृत्युमाप्नोति सत्वरम् ॥ ३४॥
॥ इति श्रीभैरवतन्त्रे भैरवभैरवीसंवादे
त्रैलोक्यविजयं नाम छिन्नमस्ताकवचं सम्पूर्णम् ॥
॥ श्रीछिन्नमस्ताअष्टोत्तरशतनामावली ॥
श्रीछिन्नमस्तायै नमः ।
श्रीमहाविद्यायै नमः ।
श्रीमहाभीमायै नमः ।
श्रीमहोदर्यै नमः ।
श्रीचण्डेश्वर्यै नमः ।
श्रीचण्डमात्रे नमः ।
श्रीचण्डमुण्डप्रभञ्जिन्यै नमः ।
श्रीमहाचण्डायै नमः ।
श्रीचण्डरूपायै नमः ।
श्रीचण्डिकायै नमः । १०
श्रीचण्डखण्डिन्यै नमः ।
श्रीक्रोधिन्यै नमः ।
श्रीक्रोधजनन्यै नमः ।
श्रीक्रोधरूपायै नमः ।
श्रीकुहवे नमः ।
श्रीकलायै नमः ।
श्रीकोपातुरायै नमः ।
श्रीकोपयुतायै नमः ।
श्रीकोपसंहारकारिण्यै नमः ।
श्रीवज्रवैरोचन्यै नमः । २०
श्रीवज्रायै नमः ।
श्रीवज्रकल्पायै नमः ।
श्रीडाकिन्यै नमः ।
श्रीडाकिनीकर्मनिरतायै नमः ।
श्रीडाकिनीकर्मपूजितायै नमः ।
श्रीडाकिनीसङ्गनिरतायै नमः ।
श्रीडाकिनीप्रेमपूरितायै नमः ।
श्रीखट्वाङ्गधारिण्यै नमः ।
श्रीखर्वायै नमः ।
श्रीखड्गधारिण्यै नमः । ३०
श्रीखप्परधारिण्यै नमः ।
श्रीप्रेतासनायै नमः ।
श्रीप्रेतयुतायै नमः ।
श्रीप्रेतसङ्गविहारिण्यै नमः ।
श्रीछिन्नमुण्डधरायै नमः ।
श्रीछिन्नचण्डविद्यायै नमः ।
श्रीचित्रिण्यै नमः ।
श्रीघोररूपायै नमः ।
श्रीघोरदृष्ट्यै नमः ।
श्रीघोररावायै नमः । ४०
श्रीघनोदर्यै नमः ।
श्रीयोगिन्यै नमः ।
श्रीयोगनिरतायै नमः ।
श्रीजपयज्ञपरायणायै नमः ।
श्रीयोनिचक्रमय्यै नमः ।
श्रीयोनये नमः ।
श्रीयोनिचक्रप्रवर्तिन्यै नमः ।
श्रीयोनिमुद्रायै नमः ।
श्रीयोनिगम्यायै नमः ।
श्रीयोनियन्त्रनिवासिन्यै नमः । ५०
श्रीयन्त्ररूपायै नमः ।
श्रीयन्त्रमय्यै नमः ।
श्रीयन्त्रेश्यै नमः ।
श्रीयन्त्रपूजितायै नमः ।
श्रीकीर्त्यायै नमः ।
श्रीकपर्दिन्यै नमः ।
श्रीकाल्यै नमः ।
श्रीकङ्काल्यै नमः ।
श्रीकलकारिण्यै नमः ।
श्रीआरक्तायै नमः । ६०
श्रीरक्तनयनायै नमः ।
श्रीरक्तपानपरायणायै नमः ।
श्रीभवान्यै नमः ।
श्रीभूतिदायै नमः ।
श्रीभूत्यै नमः ।
श्रीभूतिदात्र्यै नमः ।
श्रीभैरव्यै नमः ।
श्रीभैरवाचारनिरतायै नमः ।
श्रीभूतसेवितायै नमः ।
श्रीभैरवसेवितायै नमः । ७०
श्रीभीमायै नमः ।
श्रीभीमेश्वरीदेव्यै नमः ।
श्रीभीमनादपरायणायै नमः ।
श्रीभवाराध्यायै नमः ।
श्रीभवनुतायै नमः ।
श्रीभवसागरतारिण्यै नमः ।
श्रीभद्रकाल्यै नमः ।
श्रीभद्रतनवे नमः ।
श्रीभद्ररूपायै नमः ।
श्रीभद्रिकाभद्ररूपायै नमः । ८०
श्रीमहाभद्रायै नमः ।
श्रीसुभद्रायै नमः ।
श्रीभद्रपालिन्यै नमः ।
श्रीसुभव्यायै नमः ।
श्रीभव्यवदनायै नमः ।
श्रीसुमुख्यै नमः ।
श्रीसिद्धसेवितायै नमः ।
श्रीसिद्धिदायै नमः ।
श्रीसिद्धिनिवहायै नमः ।
श्रीसिद्धनिषेवितायै नमः । ९०
श्रीअसिद्धनिषेवितायै नमः ।
श्रीशुभदायै नमः ।
श्रीशुभगायै नमः ।
श्रीशुद्धायै नमः ।
श्रीशुद्धसत्त्वायै नमः ।
श्रीशुभावहायै नमः ।
श्रीश्रेष्ठायै नमः ।
श्रीदृष्टिमयीदेव्यै नमः ।
श्रीदृष्टिसंहारकारिण्यै नमः ।
श्रीशर्वाण्यै नमः । १००
श्रीसर्वगायै नमः ।
श्रीसर्वायै नमः ।
श्रीसर्वमङ्गलकारिण्यै नमः ।
श्रीशिवायै नमः ।
श्रीशान्तायै नमः ।
श्रीशान्तिरूपायै नमः ।
श्रीमृडान्यै नमः ।
श्रीमदनातुरायै नमः । १०८
॥ श्रीछिन्नमस्तास्तोत्रम् ॥
श्रीगणेशाय नमः ।
आनन्दयित्रि परमेश्वरि वेदगर्भे
मातः पुरन्दरपुरान्तरलब्धनेत्रे ।
लक्ष्मीमशेषजगतां परिभावयन्तः
सन्तो भजन्ति भवतीं धनदेशलब्ध्यै ॥ १॥
लज्जानुगां विमलविद्रुमकान्तिकान्तां
कान्तानुरागरसिकाः परमेश्वरि त्वाम् ।
ये भावयन्ति मनसा मनुजास्त एते
सीमन्तिनीभिरनिशं परिभाव्यमानाः ॥ २॥
मायामयीं निखिलपातककोटिकूटविद्राविणीं
भृशमसंशयिनो भजन्ति ।
त्वां पद्मसुन्दरतनुं तरुणारुणास्यां
पाशाङ्कुशाभयवराद्यकरां वरास्त्रैः ॥ ३॥
ते तर्ककर्कशधियः श्रुतिशास्त्रशिल्पैश्छन्दोऽ-
भिशोभितमुखाः सकलागमज्ञाः ।
सर्वज्ञलब्धविभवाः कुमुदेन्दुवर्णां
ये वाग्भवे च भवतीं परिभावयन्ति ॥ ४॥
वज्रपणुन्नहृदया समयद्रुहस्ते
वैरोचने मदनमन्दिरगास्यमातः ।
मायाद्वयानुगतविग्रहभूषिताऽसि
दिव्यास्त्रवह्निवनितानुगताऽसि धन्ये ॥ ५॥
वृत्तत्रयाष्टदलवह्निपुरःसरस्य
मार्तण्डमण्डलगतां परिभावयन्ति ।
ये वह्निकूटसदृशीं मणिपूरकान्तस्ते
कालकण्टकविडम्बनचञ्चवः स्युः ॥ ६॥
कालागरुभ्रमरचन्दनकुण्डगोल-
खण्डैरनङ्गमदनोद्भवमादनीभिः ।
सिन्दूरकुङ्कुमपटीरहिमैर्विधाय
सन्मण्डलं तदुपरीह यजेन्मृडानीम् ॥ ७॥
चञ्चत्तडिन्मिहिरकोटिकरां विचेला-
मुद्यत्कबन्धरुधिरां द्विभुजां त्रिनेत्राम् ।
वामे विकीर्णकचशीर्षकरे परे तामीडे
परं परमकर्त्रिकया समेताम् ॥ ८॥
कामेश्वराङ्गनिलयां कलया
सुधांशोर्विभ्राजमानहृदयामपरे स्मरन्ति ।
सुप्ताहिराजसदृशीं परमेश्वरस्थां
त्वामाद्रिराजतनये च समानमानाः ॥ ९॥
लिङ्गत्रयोपरिगतामपि वह्निचक्र-
पीठानुगां सरसिजासनसन्निविष्टाम् ।
सुप्तां प्रबोध्य भवतीं मनुजा
गुरूक्तहूँकारवायुवशिभिर्मनसा भजन्ति ॥ १०॥।
शुभ्रासि शान्तिककथासु तथैव पीता
स्तम्भे रिपोरथ च शुभ्रतरासि मातः ।
उच्चाटनेऽप्यसितकर्मसुकर्मणि त्वं
संसेव्यसे स्फटिककान्तिरनन्तचारे ॥ ११॥
त्वामुत्पलैर्मधुयुतैर्मधुनोपनीतैर्गव्यैः
पयोविलुलितैः शतमेव कुण्डे ।
साज्यैश्च तोषयति यः पुरुषस्त्रिसन्ध्यं
षण्मासतो भवति शक्रसमो हि भूमौ ॥ १२॥
जाग्रत्स्वपन्नपि शिवे तव मन्त्रराजमेवं
विचिन्तयति यो मनसा विधिज्ञः ।
संसारसागरसमृद्धरणे वहित्रं चित्रं
न भूतजननेऽपि जगत्सु पुंसः ॥ १३॥
इयं विद्या वन्द्या हरिहरविरिञ्चिप्रभृतिभिः
पुरारातेरन्तः पुरमिदमगम्यं पशुजनैः ।
सुधामन्दानन्दैः पशुपतिसमानव्यसनिभिः
सुधासेव्यैः सद्भिर्गुरुचरणसंसारचतुरैः ॥ १४॥
कुण्डे वा मण्डले वा शुचिरथ मनुना भावयत्येव मन्त्री
संस्थाप्योच्चैर्जुहोति प्रसवसुफलदैः पद्मपालाशकानाम् ।
हैमं क्षीरैस्तिलैर्वां समधुककुसुमैर्मालतीबन्धुजातीश्वेतैरब्धं
सकानामपि वरसमिधा सम्पदे सर्वसिद्ध्यै ॥ १५॥
अन्धः साज्यं समांसं दधियुतमथवा योऽन्वहं यामिनीनां
मध्ये देव्यै ददाति प्रभवति गृहगा श्रीरमुष्यावखण्डा ।
आज्यं मांसं सरक्तं तिलयुतमथवा तण्डुलं पायसं वा हुत्वा
मांसं त्रिसन्ध्यं स भवति मनुजो भूतिभिर्भूतनाथः ॥ १६॥
इदं देव्याः स्तोत्रं पठति मनुजो यस्त्रिसमयं
शुचिर्भूत्वा विश्वे भवति धनदो वासवसमः ।
वशा भूपाः कान्ता निखिलरिपुहन्तुः सुरगणा
भवन्त्युच्चैर्वाचो यदिह ननु मासैस्त्रिभिरपि ॥ १७॥
इति श्रीशङ्कराचार्यविरचितः प्रचण्डचण्डिकास्तवराजः समाप्तः ॥
-
very nice……


text:
तिरुवनन्तपुरम् जिल्ला
तिरुवनन्तपुरम् जिल्ला भारतया केरल राज्यया छगू जिल्ला ख।
प्रशासन[सम्पादन]
- जिल्ला पञ्चायत
तिरुवनन्तपुरं जिल्ला पञ्चायत
- कर्पोरेसन
तिरुवनन्तपुरं
- नगरसभा
आऱ्ऱिङ्ङल्, नॆटुमङ्ङाट्, नॆय्याऱ्ऱिन्कर, वर्क्कल
- तालूक
तिरुवनन्तपुरं, नॆटुमङ्ङाट्, चिऱयिन्कीऴ्, नॆय्याऱ्ऱिन्कर
- ब्लक पञ्चायत
अतियन्नूर्, चिऱयिन्कीऴ् , कऴक्कूट्टं, किळिमानूर्, नॆटुमङ्ङाट्, नेमं, पाऱशाल, पॆरुङ्कटविळ, वामनपुरं, वर्क्कल, वॆळ्ळनाट्
- ग्राम पञ्चायत
अम्पूरि, आनाट्, अण्टूर्क्कोणं, अञ्चुतॆङ्ङ्, अरुविक्कर, अर्यनाट्, आर्यङ्कोट्, अतियन्नूर्, अऴूर्, बालरामपुरं, चॆम्मरुति, चॆङ्कल्, चॆऱुन्नियूर्, चिऱयिन्कीऴ्, इटव, इलकमण्, कटय्क्कावूर्, कठिनंकुळं, कल्लऱ, कळ्ळिक्काट्, कल्लियूर्, काञ्ञिरंकुळं, करकुळं, करवारं, कारोट्, करुंकुळं, काट्टाक्कट, कऴक्कूट्टं, किळिमानूर्, किऴुविलं, कॊल्लयिल्, कोट्टुक्कल्, कुळत्तूर्, कुन्नत्तुकाल्, कुऱ्ऱिच्चल्, मटवूर्, मलयिन्कीऴ्, मणम्पूर्, मंगलपुरं, माणिक्कल्, मऱनल्लूर् , मुदाक्कल्, नगरूर्, नन्दियोट्, नावायिक्कुळं , नॆल्लनाट्, ऒऱ्ऱशेखरमंगलं, ऒऱ्ऱूर्, पळ्ळिच्चल्, पळ्ळिक्कल्, पनवूर्, पाङ्ङोट्, पाऱशाल, पऴयकुन्नुम्मेल्, पॆरिङ्ङमल, पॆरुङ्कटविळ, पूवच्चल्, पूवार्, पोत्तन्कोट्, पुळिमात्त्, पुल्लम्पाऱ, तिरुपुऱं, तॊळिक्कोट्, उऴमलय्क्कल्, वक्कं, वामनपुरं, वॆळ्ळनाट्, वॆळ्ळऱट, वॆम्पायं, वॆङ्ङानूर्, वॆट्टूर्, विळप्पिल्, विळवूर्क्कल्, वितुर
- नियमसभामण्डल
वर्क्कल, आऱ्ऱिङ्ङल्, चिऱयन्कीऴ्, नॆटुमङ्ङाट्, वामनपुरं, कऴक्कूट्टं, वट्टियूर्क्काव्, तिरुवनन्तपुरं, नेमं, अरुविक्कर, पाऱश्शाल, काट्टाक्कट, कोवळं, नॆय्याऱ्ऱिन्कर ़


text:
Agnihotra references अग्निहोत्र संदर्भ
अग्निहोत्र
संदर्भ
*यो वा अग्निहोत्रं वैश्वदेवं षोडशकलं पशुषु प्रतिष्ठितं वेद – ऐ.ब्रा. ५.२६
*तस्मादपत्नीकोऽप्यग्निहोत्रमाहरेत्। - ऐ.ब्रा. ७.९
*याव॑दग्निहो॒त्रमासीत्तावा॑नग्निष्टो॒मो - - - तै.सं. १.६.९.१
*यज्ञमुखं वाऽअग्निहोत्रम्। - तै.सं. १.६.१०.२
*घर्मो वा एष प्रवृज्यते यदग्निहोत्रम्। - तै.ब्रा. २.१.३.२, काठक सं. ६.३
*एष वा अग्निहोत्रस्य स्थाणुर्यत् पूर्वाहुतिः। - तै.ब्रा. २.१.४.३
*किं देवत्यमग्निहोत्रमिति वैश्वदेवमिति ब्रूयात् – तै.ब्रा. २.१.४.६
*असँँस्थितो वा एष यज्ञो यदग्निहोत्रम्। - तै.ब्रा. २.१.४.९
*अ॒ग्नि॒हो॒त्रप्रा॑यणा य॒ज्ञाः। किं प्रा॑यणमग्निहो॒त्रमिति॑। व॒त्सो वा अ॑ग्निहो॒त्रस्य॒ प्राय॑णम्। अ॒ग्नि॒हो॒त्रं य॒ज्ञानाम्। - तै.ब्रा. २.१.५.१
*अग्नेर्हुतादजनीति। तदग्निहोत्रस्याग्निहोत्रत्वम्। - तै.ब्रा. २.१.६.३
*गौर्वा अग्निहोत्रम्। - तै.ब्रा. २.१.६.३
*सर्व्वाभ्यो वा एष देवताभ्यो जुहोति योऽग्निहोत्रं जुहोति। - तै.ब्रा. २.१.८.३
*अग्निहोत्रं वै दशहोतुर्निदानम्। - तै.ब्रा. २.२.११.६
*रेतो वा एतद् वाजिनमाहिताग्नेः यदग्निहोत्रम्। - तै.ब्रा. ३.७.३.६
*सूर्यो ह वा अग्निहोत्रम्। - मा.श. २.३.१.१
*नौर्ह वाऽएषा स्वर्ग्या यदग्निहोत्रं तस्याऽएतस्यै नावः स्वर्ग्याया आहवनीयश्चैव गार्हपत्यश्च नौमण्डे ऽअथैष एव नावाजो यत्क्षीरहोता। - मा.श. २.३.३.१५
*स यो हैवं विद्वानग्निहोत्रं च जुहोति दर्शपूर्णमासाभ्यां च यजते मासि मासि हैवास्याश्वमेधेनेष्टं भवति। - मा.श. ११.२.५.५
*किमिति (अग्निहोत्रम्) पय एवेति। यत्पयो न स्यात् केन जुहुया इति व्रीहियवाभ्यामिति यदु व्रीहियवौ न स्यातां केन जुहुया इति या अन्या ओषधय इति यदन्या ओषधयो न स्युः केन जुहुया इति या आरण्या ओषधय इति यदारण्या ओषधयो न स्युः केन जुहुया इति वानस्पत्येनेति यद्वानस्पत्यं न स्यात्केन जुहुया इत्यद्भिरित यदापो न स्युः केन जुहुया इति। स होवाच। न वाऽइह तर्हि किं चनासीदथैतदहूयतैव सत्यँँ श्रद्धायामिति। - मा.श. ११.३.१.२
*प्राण एव अग्निहोत्रम्। - मा.श. ११.३.१.८
*षण्मिथुनब्राह्मणम्—यो ह वा अग्निहोत्र षण्मिथुनानि वेद। मिथुनेन मिथुनेन ह प्रजायते सर्वाभिः प्रजातिभिः। यजमानश्च पत्नी च तदेकं मिथुनम्। तस्मादस्य पत्नीवदग्निहोत्रं स्यात्। एतन्मिथुनमुपाप्नवानीति। वत्सश्चाग्निहोत्री च तदेकं मिथुनम्। तस्मादस्य पुंवत्साऽग्निहोत्री स्यात्। एतन्मिथुनमुपाप्नवानीति। स्थाली चांगाराश्च तदेकं मिथुनम्। स्रुक् च स्रुवश्च तदेकं मिथुनम्। आहवनीयश्च समिच्च तदेकं मिथुनम्। आहुतिश्च स्वाहाकारश्च तदेकं मिथुनम्। - मा.श. ११.३.२.१
यह अन्वेषणीय है कि अग्निहोत्र में मिथुन को इतना महत्त्व क्यों दिया गया है। हो सकता है कि मिथुन से तात्पर्य कार्य-कारण से हो। जहां कार्य-कारण की भी प्रतीति नहीं होती, सब घटनाएं केवल द्यूत प्रतीत होती हैं, वह स्थिति अग्निहोत्र से भी नीचे है। कार्य-कारण की स्थिति को सत्य स्थिति कहा जा सकता है(कलियुग में धर्मरूप वृषभ का केवल सत्य पाद शेष रह जाता है)।
*एतद्वै जरामर्यँँ सत्त्रं यदग्निहोत्रं जरया वा ह्येवास्मान्मुच्यन्ते मृत्युना वा – मा.श. १२.४.१.१
*स्वर्ग्यं वा एतद्यदग्निहोत्रम्। - मा.श. १२.४.२.७
*मुखं वाऽएतद्यज्ञानां यदग्निहोत्रम्। - मा.श. १४.३.१.२९
*अग्नेर्वै गुप्त्या ऽग्निहोत्रँँ हूयते, यत्सायं जुहोति तेनैनं रात्र्यै रमयति, यत्प्रातस्तेनाह्ने। - काठक सं. ६.१
*ब्रह्माजुहोत् सत्यमजुहोदमुमेव तदादित्यमजुहोदेष ह्येवाग्निहोत्रम्। - काठ.सं. ६.१
*यदि पयो न विन्देदाज्येन (अग्निहोत्रं) जुहुयात् तद्ध्यप्रतिषेक्यम् अपशव्यमीश्वरम् अस्याशान्तँँ शुचा पशून्निर्दहः। - काठ.सं. ६.३
*यदि पयो न विन्देद्यवाग्वा(अग्निहोत्रं) जुहुयात् तद्धि प्रतिषेक्यँँ शान्तं मिथुनं पशव्यमापश्च तण्डुलाश्च। - काठ.सं. ६.३, कपिष्ठल कठ सं. ४.२
*हविर्वा एतद् यद् अग्निहोत्रम्। - काठ.सं. ६.४
*यद्यवाग्वाग्निहोत्रं जुहोत्यमुमेव तदादित्यं जुहोत्येष(आदित्यः) ह्येवाग्निहोत्रम्। - काठ.सं. ६.३
*अग्नौ ज्योतिर्ज्योतिरग्ना इति सायमग्निहोत्रं जुहुयाद्गर्भिण्या वाचा गर्भं दधाति मिथुनया वाचा गर्भं दधाति सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिस्सूर्य इति प्रातस्तं गर्भिण्या वाचा मिथुनया प्रजनयति यन्निरुक्तं चानिरुक्तं च तन्मिथुनं यद्यजुषा च मनसा च तन्मिथुनं – काठ.सं. ६.५
*यज्जुहोति तद्देवानां यदुद्दिशति तेन रुद्रँ शमयति यन्निमार्ष्टि तत् पितॄणां यत् प्राश्नाति तन्मनुष्याणां तस्मात् अग्निहोत्रं वैश्वदेवमुच्यते। - काठक सं. ६.५
*इध्मो वा एषोऽग्निहोत्रस्य यत् समित् – काठ.सं. ६.५
*अम्नः सूर्ये निम्रुक्ते सायमग्निहोत्रं जुहुयात्। उपोदयँँ सूर्यस्य प्रातः। - काठक सं. ६.५
*अग्नये चैव सायं(जुहोमि), प्रजापतये चेत्यब्रवीत्, सूर्याय च प्रातः प्रजापतये चेति। - काठक सं. ६.६
*न राजन्यस्याग्निहोत्रमस्त्यव्रत्यो हि स हन्ति व्रतम्। - काठ.सं. ६.६
*उद्भूतिर्वा एतत् प्रभूतिर्यदग्निहोत्रम्। - काठ.सं. ६.७
*प्रजननं वा एतद् यदग्निहोत्रम्, अग्निः प्रजनयिता। - काठ.सं. ६.७
*भूर्भुवः स्वरग्नौ ज्योतिर्ज्योतिरग्ना इत्यग्निहोत्रं जुहुयात्। - काठ.सं. ६.७
*यर्ह्ययं (रुद्रः) देवाः प्रजा अभिमन्येत सजूर्जातवेदो दिवा पृथिव्या हविषो वीही स्वाहेति द्वादश रात्रीरग्निहोत्रं जुहुयात्। - काठ.सं. ६.७, कपि.कठ सं. ४.६
*रेतो वा एतद् यदग्निहोत्रम्। - काठ.सं. ६.७
*सृष्टिर् वा एतद्यदग्निहोत्रम्। - काठ.सं. ६.७
*सायमहुतेऽग्निहोत्रेऽग्निहोत्रिणा नाशितव्यं - - - प्रातरहुते नाशितव्यं। - मै.सं. १.५.७
*सददि वा एष ददाति योऽग्निहोत्रं जुहोति। - मै.सं. १.५.१२
*अग्नये वा एतद् (अग्निहोत्रं) धृत्यै गुप्त्यै हूयते, यत् सायं जुहोति रात्र्यै तेन दाधार, यत्प्रातरह्ने तेन। - मै.सं. १.८.१
*स्वा ह्येनं वागभ्यवदत् , तत् अग्निहोत्रे स्वाहाकारः। - मै.सं. १.८.१
*होत्रा वै देवेभ्योऽपाक्रामन्नग्निहोत्रे भागधेयमिछमाना यदग्निहोत्रमित्याह तेन होत्रा आभजति तेनैना भागिनीः करोत्येषा वा अग्रेऽग्ना आहुतिराहूयत तदग्निहोत्रस्याग्निहोत्रत्वम्। - मै.सं. १.८.१
*अग्निहोत्रे वै सर्वे यज्ञक्रतवः। - मै.सं. १.८.६
*योऽग्निहोत्रं जुहोति स हविष्मान्। - मै.सं. १.८.६
*ब्राह्मणस्यैव(अग्निहोत्रम्) होतव्यम् - - - अथो य ऋतमिव सत्यमिव चरेत् तस्य होतव्यमनुसन्तत्यै। - मै.सं. १.८.७
*अग्निहोत्रं वै दशहोता। - मै.सं. १.९.५
*आयुषे कमग्निहोत्रँँ हूयते सर्वमायुरेति य एवं वेद – मै.सं. १.९.५
*द्विर्ह्यग्निहोत्रँँ हूयते – मै.सं. ३.६.१०
*यदग्निहोत्रमासीत्तद् व्रतमुपायँँस्तमाद् द्वि व्रतेन भवितव्यम्। - मै.सं. ३.६.१०
*अग्निहोत्रेण वै देवाः स्वर्गं लोकमायन्। - काठक संकलन ५६
*अग्निहोत्रेऽश्वमेधस्याप्तिः। - काण्व श.ब्रा. ३.१.८.२
*सोऽमृतत्वं गच्छति य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति। - जै.ब्रा. १.२
*तद्व वा अपराजितं यदग्निहोत्रम्। न ह वै पराजयते य एवं वेद। - जै.ब्रा. १.४
*तदेतदपर्यन्तं यद् अग्निहोत्रम्। - जै.ब्रा. १.४
*ब्रह्म वा अग्निहोत्रम्। - जै.ब्रा. १.५
*अन्नं वा अग्निहोत्रम्। - जै.ब्रा. १.६
*तदेतत् प्राजापत्यं(वैश्वदेवम्) यदग्निहोत्रम्। - जै.ब्रा. १.६
*सर्वस्मात्पाप्मनो निर्मुच्यते स य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति। - जै.ब्रा. १.९
*तस्मादाहुः प्राणोऽग्निहोत्रमिति। - जै.ब्रा. १.२०
*रौद्रं गवि (पयः) वायव्यमुपसृष्टम् आश्विनं दुह्यमानम् अग्नीषोमीयं दुग्धं पौष्णाः प्रेन्दवो मैत्रश्शरो वारुणमधिश्रितं वैष्णवं प्रतिष्ठाप्यमानं वैश्वदेवमुन्नीतं सवितुः प्रक्रान्तं द्यावापृथिव्योरुपसन्नम् इन्द्राग्न्योः पूर्वाहुतिः प्रजापतेरुत्तरा। तदेतत्सप्तदशमग्निहोत्रम्। - जै.ब्रा. १.२१
*त्रयोऽग्निहोत्रे स्थाणव इति ह स्माह शाण्डिल्यः। यदप्रदीप्तायां समिधि जुहोति स स्थाणुः। यदेनामपराध्नोति स स्थाणुः यदेने संसृजति स स्थाणुः। - जै.ब्रा. १.२१
*तद्वै तदग्निहोत्रं त्र्यहमेव पयसा जुहुयात्। तद्वा अग्निष्टोमस्य रूपम्। - जै.ब्रा. १.३८
*न वै किलान्यत्राग्निहोत्राल्लोकजित्या अवकाशोऽस्ति। - जै.ब्रा. १.४४
*दीर्घसत्त्रं ह वा एत उपयन्ति येऽग्निहोत्रं जुह्वति। एतद्ध वै सत्त्रं जरामूरीयम्। जरया वा ह्येवास्मान्मुच्यते मृत्युना वा। - जै.ब्रा. १.५१
*तद्वै तदग्निहोत्रं त्र्यहमेव दध्ना जुहुयात्. तद्वै वाजपेयस्य रूपम्। - जै.ब्रा. १.३८
*प्राजापत्यम् अग्निहोत्रम्। - जै.ब्रा. १.६०
*अथ ह ततः पुराऽहोरात्रे संश्लिष्टे एवासतुरव्याकृते, ते उ अग्निहोत्रेण एव व्याकृते। - जै.ब्रा. १.२१२
*तद्यद्दीक्षोपसत्सु स्वाहेति व्रतयति तेनास्य दीक्षोपसत्स्वनन्तरितमग्निहोत्रं भवति। यदुपाँँश्वन्तर्यामावुदितेऽन्यं जुह्वत्यनुदितेऽन्यं, तेन सुत्यायाम्। - जै.ब्रा. २.३८
*तदेतद्वैराजं दशविधमग्निहोत्रं भवति, तस्य प्राण एवाहवनीयोऽपानो गार्हपत्यो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो मनो धूमो मन्युरर्चिर्दन्ता अङ्गाराश्श्रद्धा पयो वाक् समित् सत्यमाहुतिः प्रज्ञात्मा स रसः। - शां.आ. १०.८
*दुग्धेन सायं प्रातरग्निहोत्रं जुहुयात्। - कौ.ब्रा. ४.१४
*यवाग्वैव सायंप्रातरग्निहोत्रं जुहुयात्। - कौ.ब्रा. ४.१४
*यत्पयसाग्निहोत्रं जुहोत्यममुमेव तदादित्यं जुहोति। - कपिष्ठल कठ सं. ४.२
*यज्जुहोति तद्देवानाम्। यन्निमार्ष्टि तत्पितॄणाम्। यत् प्राश्नाति तन्मनुष्याणाम्। तस्मादग्निहोत्रं वैश्वदेवमुच्यते। - कपिष्ठल कठ सं. ४.४
*अधिवृक्षसूर्य आविःसूर्ये वा धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छेत्युपवेषमादाय गार्हपत्यमभिमन्त्रयते सुगार्हपत्य इति। अथैनं बोधयत्युद्बुध्यस्वाग्ने प्रति जागृह्येनमिष्टापूर्ते संसृजेथामयं च। अस्मिन्सधस्थे अध्युत्तरस्मिन्विश्वे देवा यजमानश्च सीदतेति। उद्धरेत्येव सायमाह यजमानः। उद्धरेति प्रातः। - आप.श्रौ.सू. ६.१.२
*स्वयं यजमान इध्मानाहरति विश्वदानीमाभरन्तो नातुरेण मनसा। अग्ने मा ते प्रतिवेशा रिषामेत्येतया। यदग्ने यानि कानि चेत्येताभिः पञ्चभिः प्रतिमन्त्रमग्निषु महत इध्मानादधाति। आहवनीये वर्षिष्ठम्। - आप.श्रौ.सू. ६.२.२
*वाचा त्वा होत्रा प्राणेनोद्गात्रा चक्षुषाध्वर्युणा मनसा ब्रह्मणा श्रोत्रेणाग्नीधैतैस्त्वा पञ्चभिर्दैव्यैर्ऋत्विग्भिरुद्धरामीति गार्हपत्यादाहवनीयं ज्वलन्तमुद्धरति। - आप.श्रौ.सू. ६.२.६


text:
Wednesday, August 29, 2007
युद्धम् (फल-गुलिकाभिः)
Monday, August 27, 2007
जाह्नवी
Saturday, August 25, 2007
धर्मश्रीः
बैरप्प-महोदयस्य ख्यातिः कन्नद-भाषा-क्षेत्रे सर्वत्र प्रसारिता। तेन लिखितस्य "धर्मश्रीः" नाम्ना पुस्तकस्य अनुवादः संस्कृतेन अपि कृतः। २००५ वर्षे, तेन अनुवादेन "साहित्या-अकेदेमी" पारितोषितं प्राप्तम्। कदाऽपि पठामि चिन्तयन् गतवर्षे तत्पुस्तकं क्रीतम्। कतिपय-दिनेभ्यः पूर्वं पठनम् आरब्धम् . . . अद्य प्रथमावृत्तिः समाप्ता। पठनं समाप्तं इति न उक्तम्। चिन्तार्हे गाम्भीरविषये लिखितम् इदं पुस्तकम्।
कल्पितस्य सत्यनारायणस्य जिवन-कथा एषा। जीवनमध्ये, मतपरिवर्तनं कृत्वा, तेन काश्चन बाधाः अनुभूताः। अस्मिन् विषये अस्य सत्यनारायणस्य चिन्तनरीतिः, बन्धूनां, मित्राणां, सहोद्योगिनां, परितस्य समाजस्य प्रतिवचनं, प्रतिक्रिया च बोधितम्। एषः विषयः अस्माभिः अपरिचितः इति न। किन्तु, सर्वासां क्रियानां परिणामः कः इति सर्वदा विचारः न क्रियते। पुस्तक-पठनम् इदं निश्चयेन मतपरिवर्तने विचार-तरङ्गान् जनयति।
Friday, August 24, 2007
मित्राणि
दूरात्, एकः ज्येष्ठकार्यकर्ता विमानेन आगच्छति। अहं तस्य चालकेन युक्तः। विमानपत्तने प्रतीक्षमानोऽहं, सः अदृष्टः। कथम् एतत् इति चिन्तयन् तं दूरभाषाम् अकरवम्। सः वदति--निर्दिष्टस्थले अस्मि--इति। सोऽहं तत्रैव अपि...कथम् एतत्? ज्येष्ठः मुख-वस्त्राणां वर्णनं कर्तुं कथं प्रष्टव्यः? आचारः न त्यक्तव्यः खलु! समीपस्थाः भारतीयाः बहवः। तेषु दूरवाण्या सम्भाषणं कुर्वन्तः द्वित्राः। एवं तर्हि, मया उक्तम् -- भवतः पृष्ठोऽस्मि, कृपया अर्धवृत्तिं करोतु, हस्त-कम्पमानं माम् अभिजानातु--इति। वस्तुतया तदनन्तरम् एव तस्य परिचयः मया प्राप्तः!!
Monday, August 13, 2007
आकाङ्क्षा रघुवंशे
निवर्त्य राजा दयितां दयालुः
तां सौरभेयीं सुरभिर्यशोभिः ।
पयोधरीभूतचतुः समुद्राम्
जुगोप गोरूपधरामिवोर्वीम् ॥२.३॥
दयालुः सः राजा तां सौरभेयीं जुगोप ररक्ष।
किं कृत्वा? दयितां निवर्त्य।
कथंभूतो राजा? यशोभिः सुरभिः श्रेष्ठः।
धेनुं कामिव? गोरूपधराम् उर्वीमिव।
कथंभूता उर्वी? पयोधरीभूतचतुःसमुद्रां, पयसा अधरीभूताः चत्वारः समुद्राः यस्याः सा, ताम्।
उर्वीपक्षे अपयोधराः पयोधराः सम्पन्नाः चत्वारः समुद्राः यस्याः सा, ताम्।
उदर-निमित्तं बहुकृत-वेषम्
मेलनम्
Wednesday, August 01, 2007
स्तरः कः
- संस्कृतं पठित्वा अवगमनं, अनुवादं पठित्वा अवगमनं, तयोः महदन्तरम्। अनुवादेन रसबोधनं कठिनम्।
- यत्र मूलावगमनं कठिनम् , तत्र अनुवादं पठित्वा संस्कृतस्य पुनःपठनं--तस्य महान् लाभः। यतः सूक्ष्म-भावः तु कृत्रिमे कदाऽपि न भवत्येव।
- छन्दसि लिखितं, तस्य अनुवादं कः लेखितुं समर्थः?


text:
Monday, November 29, 2010
प्रकरणग्रन्थपठनम्
प्रायशः सर्वेषां संस्कृतज्ञानां वेदान्ते रुचिः भवति, अल्पीयसीम् अपि। प्रसिद्धं प्रस्थानत्रयम् -- उपनिषदः, ब्रह्मसूत्रं, भगवद्गीता -- चेति। किन्तु तत्र तत्र सूत्रता मृग्या अनुपलभ्या वा सामान्यैः गुरुविहीनैः अस्माभिः। अतः काचित् टीकाऽपि आश्रयणीया भवति। अद्यत्वे सर्वेषां ग्रन्थानाम् अनुवादः क्रियते। तादृशी भाषान्तरटीका संगृह्यते सर्वविधच्छात्रैः। कुतः संस्कृतस्य आवश्यकता ?
भूतकाले संस्कृतलोकविदुषां स्थितिः दृढतरा अवर्तत। नाम, षड् दर्शनेषु (विशेषतया तर्कशास्त्रे) कुशलता आसीत्। अद्य, सर्वं शिथिलायते। उदाह्रियते -- क्वचित् पुरस्कृतवैयाकरणः परिपृष्टः -- कालिदासकृत्यवगमाय कुतः मल्लिनाथस्यैव आश्रयः इति।
तदा भणितम् -- निर्दोषवचनं तस्य। अन्याः टीकाः वर्त्तन्ते यासां गुणाः अवश्यं स्युः, किन्तु क्वचित् क्वचित् दोषाः अपि स्फुटाः स्युः। मा तादृशीं टीकाम् आहृत्य अहं दोषप्रदर्शनाय प्रार्थनीयः, यतो हि तदन्वेषणाय महान् प्रयासो विधेयो भवति -- इति।
एवं, बहवः गुणवन्तः अनुवादाः सन्ति, किन्तु तेऽपि दोषवन्तः स्युः। परम्परागतानां कृतीनां तु परिशीलनं सूक्ष्मतया कृतम्। नाम, कालाग्निपरीक्षिताः ताः। अतः तासाम् उपादेयत्वम्।
प्रस्थानत्रयपठनात् पूर्वं द्वित्राः प्रकरणग्रन्थाः पठनीयाः। किन्तु तत्र चिन्ता उदेति। उक्तं महेशानन्दगिरिवर्येण -- ग्रन्थानामभावे कथं पठनं पाठनं वा सिद्ध्येदिति भृशं चिन्तयन्तः खिन्नाः वयं भगवन्तं भूतभावनं शङ्करं प्रार्थितवन्तः -- इति। प्रयासः अयं सफलतां गतश्च। तैः प्रकरणद्वादशी, प्रकरणाष्टकं नामकौ ग्रन्थौ प्रकाशितौ यत्र अद्वैतवेदान्तस्य प्रकरणकुसुमगुच्छं संग्रहीतं, सर्वं टीकोपेतं च। http://books.arshavidya.org द्वारा उपलभ्यते। तत्र "prakaranadvadashi" अन्वेष्टव्यम्।
प्रकरणाष्टके आदिमग्रन्थः अपरोक्षानुभूतिः। सरलभाषा अस्याः। कदाचित् कस्यचन आचार्यस्य प्रवचनं श्रुत्वा, मुदितोऽभवं, यतो हि कृतौ अनुक्ताः नैके अंशाः अनेन आचार्येन वर्णिताः। अतीते च काले, प्राप्तायां च टीकायां, ज्ञातं यत् सर्वोऽपि अनुक्तांशः टीकायामपि स्फुटं गतः इति। नात्र कार्या विचारणा, ननु् ?
टीकायाः गुणमात्रसूचना अस्मल्लक्ष्यम्।
भूतकाले संस्कृतलोकविदुषां स्थितिः दृढतरा अवर्तत। नाम, षड् दर्शनेषु (विशेषतया तर्कशास्त्रे) कुशलता आसीत्। अद्य, सर्वं शिथिलायते। उदाह्रियते -- क्वचित् पुरस्कृतवैयाकरणः परिपृष्टः -- कालिदासकृत्यवगमाय कुतः मल्लिनाथस्यैव आश्रयः इति।
तदा भणितम् -- निर्दोषवचनं तस्य। अन्याः टीकाः वर्त्तन्ते यासां गुणाः अवश्यं स्युः, किन्तु क्वचित् क्वचित् दोषाः अपि स्फुटाः स्युः। मा तादृशीं टीकाम् आहृत्य अहं दोषप्रदर्शनाय प्रार्थनीयः, यतो हि तदन्वेषणाय महान् प्रयासो विधेयो भवति -- इति।
एवं, बहवः गुणवन्तः अनुवादाः सन्ति, किन्तु तेऽपि दोषवन्तः स्युः। परम्परागतानां कृतीनां तु परिशीलनं सूक्ष्मतया कृतम्। नाम, कालाग्निपरीक्षिताः ताः। अतः तासाम् उपादेयत्वम्।
प्रस्थानत्रयपठनात् पूर्वं द्वित्राः प्रकरणग्रन्थाः पठनीयाः। किन्तु तत्र चिन्ता उदेति। उक्तं महेशानन्दगिरिवर्येण -- ग्रन्थानामभावे कथं पठनं पाठनं वा सिद्ध्येदिति भृशं चिन्तयन्तः खिन्नाः वयं भगवन्तं भूतभावनं शङ्करं प्रार्थितवन्तः -- इति। प्रयासः अयं सफलतां गतश्च। तैः प्रकरणद्वादशी, प्रकरणाष्टकं नामकौ ग्रन्थौ प्रकाशितौ यत्र अद्वैतवेदान्तस्य प्रकरणकुसुमगुच्छं संग्रहीतं, सर्वं टीकोपेतं च। http://books.arshavidya.org द्वारा उपलभ्यते। तत्र "prakaranadvadashi" अन्वेष्टव्यम्।
प्रकरणाष्टके आदिमग्रन्थः अपरोक्षानुभूतिः। सरलभाषा अस्याः। कदाचित् कस्यचन आचार्यस्य प्रवचनं श्रुत्वा, मुदितोऽभवं, यतो हि कृतौ अनुक्ताः नैके अंशाः अनेन आचार्येन वर्णिताः। अतीते च काले, प्राप्तायां च टीकायां, ज्ञातं यत् सर्वोऽपि अनुक्तांशः टीकायामपि स्फुटं गतः इति। नात्र कार्या विचारणा, ननु् ?
टीकायाः गुणमात्रसूचना अस्मल्लक्ष्यम्।
Sunday, November 21, 2010
अधिकारः
सिंहावलोकनन्यायः प्रसिद्धः। सिंहः अग्रेगम्यमानः सन्नपि क्वचित् पृष्ठभागे दृष्टिं प्रसारयति। तथैव कर्तुं गुरवः उपदिशन्ति। प्रतिदिनं रात्रौ शयनात् प्राक् विचार्यं -- किं सुकृतं, किं दुष्कृतं चेति। किम् अनुकार्यं, किं परिष्कार्यं चेति। एवमेव सर्वाभिः संस्थाभिः नियमितरूपेण विहङ्गमालोकनं सिंहावलोकनं च करणीयम्।
अद्य कञ्चन ग्रन्थं पठ्यमानः आसम्, यत्र अन्वयपूरणार्थम् अग्रिमश्लोकस्य किञ्चन पदम् आवश्यकम् आसीत्। एतादृशं तु बहुत्र सहजम्। क्वचित् कृत्रिमम् अपि सहते, अन्वयबोधार्थम्। तादृक् कश्चन अवसरः, किञ्चन श्लोकद्वयम्।
भाष्ये तु स्पष्टीकृतम् -- "वक्ष्यमाणं [पदं] सिंहावलोकन्यायेन अनुषञ्जनीयम्" इति। पुनश्च टीकाकारेण कश्चन श्लोकः उद्धृतः। तद्यथा --
सिंहावलोकिताख्यश्च मण्डूकप्लुतिरेव च ।
गङ्गास्रोत इति ख्याता अधिकारास्त्रयो मताः ॥
एवं त्रयः प्रयोगाः। यदा पदम् अग्रिमश्लोकेऽपि अनुषज्यते, गङ्गास्रोतः। यदा पदं पूर्वश्लोकेऽपि अनुषज्यते, सिंहावलोकः। यदा श्लोकं निरस्य अग्रे पुनः तिष्ठति, मण्डूकप्लुतिः।
अद्य कञ्चन ग्रन्थं पठ्यमानः आसम्, यत्र अन्वयपूरणार्थम् अग्रिमश्लोकस्य किञ्चन पदम् आवश्यकम् आसीत्। एतादृशं तु बहुत्र सहजम्। क्वचित् कृत्रिमम् अपि सहते, अन्वयबोधार्थम्। तादृक् कश्चन अवसरः, किञ्चन श्लोकद्वयम्।
भाष्ये तु स्पष्टीकृतम् -- "वक्ष्यमाणं [पदं] सिंहावलोकन्यायेन अनुषञ्जनीयम्" इति। पुनश्च टीकाकारेण कश्चन श्लोकः उद्धृतः। तद्यथा --
सिंहावलोकिताख्यश्च मण्डूकप्लुतिरेव च ।
गङ्गास्रोत इति ख्याता अधिकारास्त्रयो मताः ॥
एवं त्रयः प्रयोगाः। यदा पदम् अग्रिमश्लोकेऽपि अनुषज्यते, गङ्गास्रोतः। यदा पदं पूर्वश्लोकेऽपि अनुषज्यते, सिंहावलोकः। यदा श्लोकं निरस्य अग्रे पुनः तिष्ठति, मण्डूकप्लुतिः।
Friday, November 19, 2010
अनुवादः
आन्तर्जालक्षेत्रे कस्मिंश्चित्, कस्यचन ग्रन्थस्य उपस्थापनं कृतम्। अतः सः ग्रन्थः बहुभिः संस्कृतानुरागिभिः परिशीलितः। कृतो वा तलस्पर्शः। भवतु नाम। ग्रन्थोऽयं उपनिषत्प्रसाद-नामकः स्वामिना भास्करानन्द-सरस्वती-वर्येण विरचितः। मुखोपनिषदां सरला व्याख्या इयं, प्रथमावृत्त्यै। प्रथमावृत्तिग्रन्थेषु मम प्रीतिः वर्त्तते। कथञ्चित् अद्य छात्रैः मूलं पठ्यते, पक्षान्तरे प्रसिद्धभाष्यं किञ्चन। मध्ये तु बहुशून्यम्। किन्तु अवश्यं सर्वशास्त्रसोपानानि सन्ति, ते च ग्रन्थाः संस्कृतभाषया अपि विरचिताः सन्ति इति मे विश्वासः। अयं कश्चन उदाहारः। उपनिषदां पठने तु अपरा अपि प्रसिद्धतरा सरला व्याख्या विद्यते -- सा च अमरदासविरचिता उपनिषन्मनिप्रभा। भास्करानन्दस्वामिनः उपनिषत्प्रसादग्रन्थम् उपलभ्य मन्दस्मितोऽहं सञ्जातः। किमिति? शीर्षके अयं ग्रन्थः अनुवादग्रन्थः इति निवेदितम्। सामान्यतया अनुवादः नाम भाषान्तरप्रयोगः। अत्र तु अनुवादः संस्कृतभाषया एव कृतः। साधु ननु?
[ यदि भवतां पठितॄणां कुतूहलं विद्यते, उपनिषत्प्रसादारोपः कृतः अन्तर्जाले। पठ्यताम् -- http://groups.google.com/group/samskrita/msg/7ff8c270337fee76?hl=en ]
[ यदि भवतां पठितॄणां कुतूहलं विद्यते, उपनिषत्प्रसादारोपः कृतः अन्तर्जाले। पठ्यताम् -- http://groups.google.com/group/samskrita/msg/7ff8c270337fee76?hl=en ]
Tuesday, November 16, 2010
स्वर्णदशा
कदाचित् अस्मदितिहासं स्मरन्तः वयं गुणं गुणयामः, दोषान् उपप्रेक्षामहे च। वस्तुतया विस्मरणशक्तिः करुणामयेश्वरस्य कश्चन वरः। बहुत्र आदर्शपुरुषान् उन्नीय, पूजाभावना उत्पाद्येत, यस्मात् आवयोः अन्तरं कल्प्यते। ततः अस्माभिः न कश्चन प्रयासः करणीयः ननु? किन्तु तथ्यम् अन्यथा विद्यते। सर्वेणापि सर्वस्यामपि अवस्थायां प्रयाशः करणीयः, यस्मात् स्वोद्धारः शक्यः। उपनिषदि ईदृशः कथाः भूरि श्रूयन्ते। श्वेतकेतुः विख्याता वैदिकव्यक्तिः ननु? तत्र पूर्वावस्था वर्ण्यते --
भर्त्सयन् बालकान् अन्यान् बहुशोऽपि च ताडयन् ।
स्त्रियो विप्रांश्च पश्वादीन् संप्रयाति द्रुतं तथा ।
बाल एव जनं सर्वं दुःखयन्नत्यशिक्षितः ॥
इतिहासोल्लेखः एकः एव -- कृते प्रयत्ने किं न लभेत -- इति॥
भर्त्सयन् बालकान् अन्यान् बहुशोऽपि च ताडयन् ।
स्त्रियो विप्रांश्च पश्वादीन् संप्रयाति द्रुतं तथा ।
बाल एव जनं सर्वं दुःखयन्नत्यशिक्षितः ॥
इतिहासोल्लेखः एकः एव -- कृते प्रयत्ने किं न लभेत -- इति॥
Wednesday, November 10, 2010
सुरुचिः
वाङ्मयं विशालम् अपारं च। तत्र वासनाच्छादितः सर्वपठिताऽपि रुचिकरं किञ्चित् प्राप्येत एव।
बहुशः संस्कृतकृतयः दीर्घाः भवन्ति। अधिकोक्तिः अतिशयोक्तिश्च विद्यते इव। यदि मूलभाषया संस्कृतेनैव पठ्यते, न कापि न्यूनता अनुभूयते, यतो हि सहजम् एव इदं कथासु। किन्तु, यदा अनुवादः पठ्यते व्यर्थता भाति या आधुनिकैः बहुभिः उपेक्ष्यते। उदाहारः कश्चित् -- योगवासिष्ठे सुरुचिः नाम काचित् स्त्री हिमवतः शिखरे उपविष्टा वर्त्तते। संस्कृतक्षेत्रे सर्वक्षेत्रवर्णनम् अपेक्षितं ननु कविभिः? एवं च सति अग्रिमश्लोकोक्तिः तदेव क्षेत्रवर्णनम्। अतः, अयं च श्लोकः अनुवादे बहुत्र जहितो विद्यते।
रमन्ते कामसंतप्ताः किन्नर्यो यत्र किन्नरैः ।
स्वर्धुन्योघेन संसृष्टे महाघौघविनाशिना ॥ १,१,२०
स्वर्धुनी = आकाशनदी गङ्गा, अघौघः = पापराशिः। भूलोके यत्र पापनाशिन्या गङ्गानद्या आविर्भूयते, तत्रैव किन्नराः कामक्रीडां कुर्वन्ति इति। तादृक् अद्भुतं स्वर्गसमं वातावरणम् इति।
किन्तु, अर्थान्तरं निजं सुन्दरतमं मे भाति। वेदान्ततत्त्वं एव मूलबीजम् उप्तं श्लोकेऽस्मिन्। किम् ईदृशं किञ्चित् भवतां पठितॄणां दृष्टिगोचरम् आयाति? यद्येवं, कृपया स्वमतं प्रेषयन्तु। (अन्यथाऽपि स्वमतप्रकाशो भवतु)। स्वमतम् अग्रे मयाऽपि कतिपयदिवसाभ्यन्तरे प्रकाश्यते।
देवक्रीडा इयं ननु? एके श्लोकं त्यजन्ति, अन्ये तमेव श्लोकं पूजयन्ति।
बहुशः संस्कृतकृतयः दीर्घाः भवन्ति। अधिकोक्तिः अतिशयोक्तिश्च विद्यते इव। यदि मूलभाषया संस्कृतेनैव पठ्यते, न कापि न्यूनता अनुभूयते, यतो हि सहजम् एव इदं कथासु। किन्तु, यदा अनुवादः पठ्यते व्यर्थता भाति या आधुनिकैः बहुभिः उपेक्ष्यते। उदाहारः कश्चित् -- योगवासिष्ठे सुरुचिः नाम काचित् स्त्री हिमवतः शिखरे उपविष्टा वर्त्तते। संस्कृतक्षेत्रे सर्वक्षेत्रवर्णनम् अपेक्षितं ननु कविभिः? एवं च सति अग्रिमश्लोकोक्तिः तदेव क्षेत्रवर्णनम्। अतः, अयं च श्लोकः अनुवादे बहुत्र जहितो विद्यते।
रमन्ते कामसंतप्ताः किन्नर्यो यत्र किन्नरैः ।
स्वर्धुन्योघेन संसृष्टे महाघौघविनाशिना ॥ १,१,२०
स्वर्धुनी = आकाशनदी गङ्गा, अघौघः = पापराशिः। भूलोके यत्र पापनाशिन्या गङ्गानद्या आविर्भूयते, तत्रैव किन्नराः कामक्रीडां कुर्वन्ति इति। तादृक् अद्भुतं स्वर्गसमं वातावरणम् इति।
किन्तु, अर्थान्तरं निजं सुन्दरतमं मे भाति। वेदान्ततत्त्वं एव मूलबीजम् उप्तं श्लोकेऽस्मिन्। किम् ईदृशं किञ्चित् भवतां पठितॄणां दृष्टिगोचरम् आयाति? यद्येवं, कृपया स्वमतं प्रेषयन्तु। (अन्यथाऽपि स्वमतप्रकाशो भवतु)। स्वमतम् अग्रे मयाऽपि कतिपयदिवसाभ्यन्तरे प्रकाश्यते।
देवक्रीडा इयं ननु? एके श्लोकं त्यजन्ति, अन्ये तमेव श्लोकं पूजयन्ति।
Tuesday, November 09, 2010
सर्वोऽपि गुरुः
अस्मदाचार्यबोधः यत् सर्वोऽपि लोकः गुरुः इति। नाम, सर्वस्याम् अपि व्यक्त्यां गुणाः सन्ति। सर्वस्याः अपि व्यक्त्याः परिशीलनात् स्वपरिष्कारः स्वोद्धारश्च शक्यः, सः तस्मात् आचरणीयः। सर्वशास्त्रोक्तिः यत् आदौ साधकेन प्रयासः करणीयः, तदनु स्वयं प्रकृतिः गुरुं प्रेषयति, पठनावसरो वा कल्पयति चेति। उपनिषद्सु अपि बहुचित्रितम् इदम्। छान्दोग्योपनिषदि सत्यकामः गुरुम् उपससार। तदा गुरुसेवार्थं गोवृन्दवृद्धौ नियुक्तः असौ। वर्षगणः अतीतः। तदनु स्वयम् अग्निना अयं वटुः बोधितः। अग्रे मानवेतरेभ्यः केभ्यश्चित् पुनः अयं वटुः बोधितः। एवमेव सज्जनैः सर्वत्र दॄष्टिः प्रसार्यते। दोषान्वेषने नैव, प्रत्युत आदर्शगुणान्वीक्षणे, यस्मात् स्वजीवने प्रयोगः विधेयः। प्रकृतिः एव प्रधानगुरुः।
Wednesday, November 03, 2010
साधना
प्रख्यातेन स्वामिना शिवानन्देन उच्यते यत् साधना च अभ्यासश्च पर्यायपदे इति। नाम, साधना = अभ्यासः। तां साधनां विना, तम् अभ्यासं विना न किञ्चित् फलति। सर्वक्षेत्रतथ्यम् इदम्। पदं एकैकम् अग्रे संस्थाप्य चलनाभ्यासः शैशवे। तदेव सातत्येन क्रियमाणं धावनाभ्यासः बाल्ये। स्वामिना उच्यते यत् वेदान्तक्षेत्रे बहवः कुतूहलिनः सन्ति, किन्तु कृताभ्यासाः आत्मविचारवन्तः अङ्गुलीगणनीयाः इति। संस्कृतक्षेत्रेऽपि कृताभ्यासाः अभ्यस्तचतुर्विधसोपानाः न्यूनाः। चत्वारि सोपानानि -- श्रवणं, भाषणं, पठनं, लेखनम् -- चेति। यस्मिन् कस्मिन् सर्वस्मिन् अपि क्षेत्रे कृताभ्यासाः साधनावन्तः अग्रेसराः भवेम। न केवलं कुतूहलं प्रत्युत अभ्यासश्च क्रियताम्। प्रयोगः करणीयः। इदम् एव सार्वकालिकन्यायः श्रीकृष्णशास्त्रिणा "ज्ञाने धर्मः उत प्रयोगे" नामके ग्रन्थेऽपि सरलसंस्कृतभाषया अङ्कितः। संस्कृतभारत्या एव प्रकाशितोऽयं ग्रन्थः।
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
वर्णक्रमदर्पणम्
प्रणम्य शंभोश्चरणाब्जयुग्मं वाण्या गणेशस्य तथा गुरूणां
सतां मुदे तित्तिरिसंहितायां करोमि वर्णक्रमदर्पणाख्यम् १
तत्रादौ प्रातिशाख्योक्तानि पारिभाषिकसूत्राणि प्रदर्श्यन्ते । अथ वर्णसमाम्नायः । अथशब्दो मंगळार्थः ।
तथोक्तं--
ओंकारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा
कंठं भित्वा विनिर्यातौ तस्मान्मांगळिकावुभौ ॥
इति यद्वा आनंतयोर्थोथ शब्दः । तथोक्तं लिंगानुशासने--
मंगळानंतरंभे प्रश्नकार्त्स्न्येष्वभो अथ ॥
इति । पदाद्ध्ययने जाते सति लक्षणस्यावसरत्वात्तदभ्यासः कर्तव्य इत्यनंतर्यार्थः । संहिताध्ययनं प्रथमं कर्तव्यमनंतरं पदाद्ध्ययनं ततः प्रथमाद्ध्ययनमिति विज्ञेयम्
अन्तिमाः श्लोकाः
दृष्ट्वा यमा निवर्तन्ते अत्यन्तसूक्ष्ममाचरेत्
सरेफे वा हकारे वा द्विर्भावो जायते क्वचित् ॥
न च वर्गद्वितीयस्य न चतुर्थे कदाचन ।
इति । स्पर्शोर्ध्वो भक्तिर्वातो सषयोगे व्यंजनयोर्मध्ये ।
ह्रस्वान्नादो द्विमात्र स्यादन्यत्रत्वेकमात्रिक ।
इति । हरिः ओम् । श्रीकृष्णार्पणमस्तु
इति वर्णक्रमदर्पणं समाप्तम्


text:
विषयैक्यप्रसक्तं पौनरुक्त्यं परिहरति—
व्याकीर्णे विक्षिप्ते 38विस्तृते च शास्त्रे अल्पबुद्धीनां व्यामोहो भवति पुंसाम् । तेन तस्य नाट्यवेदस्यार्थस्तत्पदैरेव संक्षिप्य ऋजुवृत्त्या क्रियत इति ।
स्वकृतेरेव विषयकथनपरतया प्रतिभासमानस्योत्तरस्य श्लोकस्य39 तात्पर्यमाह विषयैक्येति । 40एकवक्तृकत्वेऽपि विषयैक्यमेव पौनरुक्त्यप्रयोजकम् । तस्यैव41 वक्तुर्भिन्नार्थवाक्यकथने पौनरुक्त्याभावात् । पुनःशब्दोऽप्युक्ता5 पेक्षया संगच्छते । ततः शास्त्रेण 42सह विषयैक्यप्रसक्तं पौनरुक्त्यमुत्तरश्लोकेन परिहरतीत्यर्थः । ननु शास्त्रेणोक्तस्य त्वयापि 43कथने किं प्रयोजनम् । अत आह व्याकीर्ण इति । यद्यपि शास्त्रेणोक्तोऽयमर्थः, तथापि तेन विक्षेपाद् विस्तरतश्चोक्तमर्थमहं44 संक्षेपेणार्जवेन च वदामीत्यर्थः । 45उत्तरोक्तपरिहारद्वयकटाक्षेण व्याचष्टे व्याकीर्णे विक्षिप्ते विस्तृते चेति । बुद्धेर्मान्द्यं नाम 46न विषयाणामग्रहः । किं तु अल्पविषयत्वम् । तेनाह अल्पबुद्धीनामिति । अल्पस्य बुद्धिरल्पबुद्धिः । अल्पविषया बुद्धिरित्यर्थः । विक्षिप्ते विभ्रमो भवति । विस्तीर्णे विस्मरणम्47 । उभयसंग्रहार्थं व्यामोह इत्युक्तम् । तस्येत्यत्र तद्वृत्तेन48 नाट्यवेदः परामृश्यते इत्याह तस्य नाट्यवेदस्येति । यद्यप्ययमर्थः विक्षिप्ते विभ्रमो भवतीति पूर्वश्लोकेनैव सूचितः, तथापि विक्षेपे विस्तरे च दर्शिते सति परिहारापेक्षा भवतीत्ययमेव परिहारः ।
-
MSS. of Avaloka read vistīrṇe instead of vistṛte and matimoho instead of vyāmoho. N.S.P. vistīrṇe ca rasaśāstre mandabuddhīnāṃ puṃsāṃ matimoho bhavati.↩
-
T.MS. omits ślokasya.↩
-
Tri.MS. gives this reading. M.G.T. reads ekavaktṛivo ’pi. T.MS. reads ekavaktṛkaraṇatve ’pi.↩
-
Here M.G.T. is corrupt.↩
-
T. MS. omits saha.↩
-
M.G.T. reads vacane, Tri. MS. vivacane.↩
-
M.G.T. omits aham.↩
-
M.G.T. reads uttarottaraparihāra- etc.↩
-
T. MS. omits na.↩
-
M.G.T. and Tri.MS. give vistāraṇam.↩
-
tadvṛttam means tacchabdaḥ (vibhaktyantaḥ), just as yadvṛttaṃ means yacchabdaḥ, and kiṃvṛttaṃ kiṃśabdaḥ. See the kārikā about uddeśya and vidheya:↩yadvṛttayogaḥ prāthamyam ityādy uddeśyalakṣaṇam |tadvṛttayogaḥ paścāttvaṃ syād vidheyasya lakṣaṇam ||


text:
चन्द्रशेखर आजाद संस्कृत निबंध। Chandrashekhar Azad Sanskrit Essay
चन्द्रशेखरस्य जन्म उन्नावजनपदे बदरका नामक ग्राम अभवत्। तस्य पितुः नाम श्री बैजनाथः आसीत्। यदा चन्द्रशेखरः एकादशवर्ष देशीयः आसीत् 'जलियांवाला' काण्डस्य नृशंसताम श्रुत्वा सः क्रूरशासनस्य उन्मूलनस्य प्रतिज्ञां अकरोत्। चतुर्दशवं सः अध्ययन त्यक्त्वा स्वतंत्रता आन्दोलने प्रवेश अकरोत्। प्राप्तये अयं बहुवारं कारागारं अगच्छत्। वाराणस्यां क्वींसकॉलेज प्रसिद्धस्य संस्कृतमहाविद्यालये अयं बहिष्कारान्दोलनं समचालयत्। 1931 तमे वर्षे फरवरी मासस्य सप्तविंशे दिनांके स्वमित्रेण सुखदेवराजेन सह उपविशन् नाटबावरेण अन्ये च राजपुरुषाः तं सर्वतः सहसा आक्राम्यन्। घंटैकं उभयतः गुलिकावृष्टिः सञ्जाताः। एकतः एकाकी आज़ादः अन्यतः वः बहवः शत्रवः। यदा गुटिकाः समाप्तप्रायाः अभवन् तदा अंतिमया गुलिकया आत्मानं हत्या स्वकीयम् 'आजाद' इति नाम सार्थकम् अकरोत्।
SHARE THIS


text:
15/02/2018
ಕಲಿಯನ್ನು ನಿಗ್ರಹ ಮಾಡಲು ಹೊರಟ ಪರೀಕ್ಷಿದ್ರಾಜರು ಹೋದೆಡೆಯಲ್ಲ ತಮ್ಮ ತಾತಂದಿರ ಗುಣಗಳನ್ನು, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು, ಅವರ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಸಂಚಾರ ಮಾಡುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಕಾಲದ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಮೂರು ಕಾಲು ಕುಂಟಾಗಿ ಒಂದು ಕಾಲಿನ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ದೇಹದ ಭಾರ ಹಾಕಿ ಎತ್ತಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಧರ್ಮಪುರುಷನನ್ನು, ಗೋವಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದುಃಖಿತರಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಭೂದೇವಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಸ್ವರೂಪರಾದ ಭೂದೇವಿ ಬೇರೆ, ಭೂಮಿಗೆ ಅಭಿಮಾನಿಯಾದ ಭೂದೇವಿ ಬೇರೆ ಎಂಬ ತತ್ವವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿ, ಆ ಭೂದೇವಿಗೆ ಧರ್ಮಪುರುಷ ಮಾಡುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಣೆಗೊಂಡ ಭಾಗವತ ಮತ್ತು ಭಾಗವತತಾತ್ಪರ್ಯದ ವಚನಗಳು — सूत उवाच — यदा परीक्षित् कुरुजाङ्गले वसन् कलिं प्रविष्टं निजचक्रवर्तिते। निशम्य वार्तामनतिप्रियां ततः शरासनं संयुगरोचिराददे ।। १० ।। स्वलङ्कृतं श्यामतुरङ्गयोजितं रथं मृगेन्द्रध्वजमास्थितः पुरात्। वृतो रथाश्वद्विपपत्तियुक्तया स्वसेनया दिग्विजयाय निर्गतः ।। ११ ।। भद्राश्वं केतुमालं च भारतं चोत्तरान् कुरून्। किम्पुरुषादीनि वर्षाणि विजित्य जगृहे बलिम् ।। १२ ।। तत्रतत्रोपशृण्वानः स्वपूर्वेषां महात्मनाम्। प्रगीयमानं पुरतः कृष्णमाहात्म्यसूचनम् ।। १३ ।। आत्मानं च परित्रातमश्वत्थाम्नोऽस्त्रतेजसः। स्नेहं च वृष्णिपार्थानां तेषां भक्तिं च केशवे ।। १४ ।। तेभ्यः परमसन्तुष्टः प्रीत्युज्जृम्भितलोचनः। महाधनानि वासांसि ददौ हारान् महामनाः ।। १५ ।। सारथ्यपारषदसेवनसख्यदौत्य- वीरासनानुगमनस्तवनप्रणामैः। स्निग्धेषु पाण्डुषु जगत्प्रणतस्य विष्णोः भक्तिं करोति नृपतिश्चरणारविन्दे ।। १६ ।। भागवततात्पर्यम् — स्निग्धेषु पाण्डुषु विष्णोः सारथ्यादिभिर्विशेषतो भक्तिं करोति । तस्यैवं वर्तमानस्य पूर्वेषां वृत्तिमन्वहम्। नातिदूरे किलाश्चर्यं यदाsसीत् तन्निबोध मे ।। १७ ।। धर्मः पदैकेन चरन् विच्छायामुपलभ्य गाम्। पृच्छति स्माश्रुवदनां विवत्सामिव मातरम् ।। १८ ।। धर्म उवाच — कच्चिद् भद्रेऽनामयमात्मनस्ते विच्छायाsसि म्लायत यन्मुखेन। आलक्षये भवतीमन्तराधिं दूरेबन्धुं शोचसि कञ्चनेव ।। १९ ।। पादैर्न्यूनं शोचसि मैकपाद- मुताsत्मानं वा वृषलैर्भोक्ष्यमाणम्। अथो सुरादीन् हृतयज्ञभागान् प्रजा उत स्विन्मघवत्यवर्षति ।। २० ।। अरक्ष्यमाणाः स्त्रिय उर्वि बालान् शोचस्यथो पुरुषादैरिवार्तान्। वाचं देवीं ब्रह्मकुले कुकर्म- ण्यब्रह्मण्ये राजकुले कुलाग्र्यान् ।। २१ ।। किं क्षत्रबन्धून् कलिनोपसृष्टान् राष्ट्राणि वा तैरवरोपितानि। इतस्ततो वाशनपानवास- स्नानव्यवायोत्सुखजीवलोकम् ।। २२ ।। यद् बाधते भूरिभरावतार- कृतावतारस्य हरेर्धरित्रि। अन्तर्हितस्य स्मरती विसृष्टा कर्माणि निर्वाणविलम्बितानि ।। २३ ।। इदं ममाsचक्ष्व तवाधिमूलं वसुन्धरे येन विकर्शितासि। कालेन वा ते बलिनां बलीयसा सुरार्चितं किं प्रभुणाssद्य सौभगम् ।। २४ ।।
Play Time: 33:08
Size: 7.60 MB


text:
परिसरप्रेमी
यदा अहं कार्बेट् महोदयस्य कथां प्रथमवारं मम पितामहात् श्रुतवान् तदा एषः अपि भारतीय-विचारान् केवलं कुतूहलदृष्ट्या पश्यत्सु पाश्चात्त्येषु अन्यतमः इति मम चिन्तनम् आसीत् । वयं सर्वे भारते जिम् कार्बेट् राष्ट्रिय-उद्यानस्य (Jim Corbett National Park) विषयं श्रुतवन्तः । अस्मासु केचन तत्र गतवन्तः स्युः अपि । आङ्ग्लभाषीयः जिम् कार्बेट् जन्मनः भारतीयः । नैनीताल-प्रदेशे तस्य वर्धनम् अभवत् । बाल्ये एव सः प्रकृत्याम् अनुरक्तः । यदा सः द्वादश-वर्षीयः आसीत् तदा एव पक्षिणां मृगाणां च विषये तस्य महत् ज्ञानम् आसीत् । कुतूहली, धैर्यवान् च कार्बेट् बालकः सन् अपि दण्डकारण्ये एकाकी एव अहोरात्रं सञ्चरति स्म । तस्मिन् समये नरभक्षकाः व्याघ्राः कुमाऊँ प्रदेशे जनान् पीडयन्ति स्म । तेषां संहारार्थं कृतस्य कार्यस्य अनुभवाः कथारूपेण लिखितम् अस्ति कार्बेट्-महोदयेन । तासु कथासु रुद्रप्रयागस्य नरभक्षकस्य कथा विश्वप्रसिद्धा, बह्वीषु भाषासु अनूदिता च अस्ति । रुद्रप्रयागस्य नरभक्षकव्याघ्रः सम्पूर्णकुमाऊँ प्रदेशं अष्टवर्षाणि यावत् अपीडयत् । शताधिकजनाः हताः तेन । प्रतिदिनं तस्य व्याघ्रस्य वार्ताः जगतः प्रमुख-वार्तापत्रिकासु प्रकटिताः भवन्ति स्म । मृतेषु बहवः बदरीनाथ-केदारनाथ-तीर्थस्थले गच्छन्तः यात्रिकाः आसन् । स्वप्राणान् अगणयन् कार्बेट् व्याघ्रं हन्तुं त्रिवारं प्रयत्नं कृतवान् । अन्ते १९२६ वर्षे सः सफलः अभवत् ।
परन्तु केवलं पीडानिवारणार्थं मृगया करणीया इति तस्य अभिमतम् आसीत् । जीवनस्य परार्धे सः गोलिकास्त्रं (gun) त्यक्त्वा चित्रग्राहकयन्त्रम् उपयुज्य मृगयां कर्तुम् आरब्धवान् । जीवनपर्यन्तं सः तत्रत्यानां जनानां जीवनपरिवर्तनार्थं प्रकृति-संरक्षणार्थं च प्रयत्नं कृतवान् । तस्य मरणादनन्तरमपि बहुकालपर्यन्तं तत्रत्याः जनाः कार्बेट् आगत्य तेषां कष्टनिवारणं करोति इति चिन्तयन्ति स्म । इदानीमपि कार्बेट् महोदयेन लिखितानि पुस्तकानि जनेषु प्रकृति-प्रेम जनयन्ति । कथम् अस्माभिः कृतैः दोषैः व्याघ्राः नरभक्षकाः भवन्ति इति तेषु पुस्तकेषु सः रमणीयशैल्या विवृणोति । भारतीय-आचारविचारेषु ज्ञानं गौरवं च दृश्येते तेन लिखितेषु पुस्तकेषु । तस्य स्मारकरूपेण १९५४ संवत्सरे भारतीयसर्वकारेण तदा उत्तरप्रदेशे स्थिताय अरण्याय जिम् कार्बेट् राष्ट्रिय-उद्यानम् इति नाम दत्तम् ।
लोके साहसिनः सन्ति बहवः । कल्पनासामर्थ्येन रोमाञ्चकारिणीं कथां लेखितुं समर्थाः लेखकाः अपि सन्ति । परन्तु साहसिनः तथा मनोरञ्जक-लेखकाः जनाः विरलाः । जिम् कार्बेट् तेषु एकः ।


text:
अध्याय १३
-वीर्यस्तम्भकरी वटी-
श्रीवासमस्तकीनाग केसरं च लवंगकम् ।
कंकोलं तुलसीबीजं खुरासान्यहीफेनकम् ॥१॥
जावित्रिकाब्धिशोषं च करभागुरुकुंकुमम् ।
कङ्कोलकतुगाक्षीरी जातीफलसमांशकान् ॥२॥
सर्वाण्येवं विचूर्ण्याथ नालिकेरोदरे क्षिपेत् ।
दुग्धमध्ये विपाच्यैनं दिनान्येवं हि पञ्च च ॥३॥
नालिकेरफलाद्ग्राह्यं मर्दयेन्मधुना सह ।
गुटिका कोलमात्रा हि भक्षणीया निशामुखे ॥४॥
वीर्यस्तंभं करोत्युग्रं चतुर्यामावधिं तथा ॥५॥
-शुक्रस्तम्भकरी वटी-
लवंगं शुद्धकर्पूरं जातीपत्रं फलं तथा ।
कुङ्कुमं स्वर्णबीजं च धूर्तपर्णं प्रसूनकम् ॥६॥
मूलं त्वक्चाब्धिशोषस्य सर्वाण्येकत्र मर्दयेत् ।
गोदुग्धे शोधनीयं च भागमेकं प्रकल्पयेत् ॥७॥
भृङ्गीपत्त्रभवं चूर्णं भागैकं स्वर्णगैरिकम् ।
भावनां पोस्ततोयेन एकविंशतिसंख्यया ॥८॥
कारयेन्मतिमान्वैद्य शुक्रस्तंभकरीं वटीम् ॥९॥
-रेतस्तम्भकरी वटी-
जातीफलार्ककरहाटलवङ्गशुण्ठीकङ्कोलकेशरकणाहरिचन्दनानि एतै समानमहिफेनमनेन चाभ्रं श्वेतं निधाय मधुना वटकान्विदध्यात् ।
माषद्वयोन्मितममुं निशि भक्षयित्वा मृष्टं पयस्तदनु माहिषमाशु पीत्वा कुर्वन्तु कामुकजना प्रतिरुद्धपाताश्चेतांसि तानि चकितानि कलावतीनाम् ॥१०॥
-वीर्यस्तम्भकरी लेपवटी-
स्कन्धदेशाच्च संजातं वीर्यं दर्दुरसंभवम् ।
घनसारेण संयुक्तं करहाटस्य चूर्णकम् ॥११॥
संमर्द्य कारयेच्चूर्णं वटीं मुद्गप्रमाणकाम् ।
संघर्ष्य मुखतोयेन लिंगलेपं प्रकारयेत् ॥१२॥
यामार्धं धारयेद्बिन्दुं सत्यं गुरुवचो यथा ॥१३॥
-शुक्रस्तम्भकचूर्णम्-
पोस्तकं पलमेकं वै शुंठीकर्ष सिता पलैका च ।
कर्षमिता त्वक्पयसा पीतं रेतो ध्रुवं धत्ते ॥१४॥
श्रीगङ्गाधरभक्तिसक्तमनसो विद्याविनोदाम्बुधे श्रीगोडान्वयपद्मनाभसुधियस्तस्यात्मजेनाप्ययम् ।
सद्वैद्येन यशोधरेण कविना विद्वज्जनानन्दकृद्ग्रन्थोऽयं ग्रथित करोतु सततं सौख्यं सतां मानसे ॥१५॥
देशानां सुरराष्ट्रं उत्तमतमं तत्रापि जीर्णाभिध प्राकारोऽस्ति स वेदशास्त्रनिरतैर्विप्रैश्च संशोभित ।
तस्मिन्शंभुपदारविन्दरतिकृच्छ्रीपद्मनाभ स्वयं तत्पुत्रेण यशोधरेण कविना ग्रंथ स्वयं निर्मित ॥१६॥
संबोधाय सतां सुखाय सरुजां शिष्यार्थसंसिद्धये वैद्यानामुपजीवनाय विदुषां उद्वेगनाशाय वै ।
श्रीमद्दुर्गपुरातनेऽतिनिपुण श्रीपद्मनाभात्मज श्रीमद्भट्टयशोधर कविवरो ग्रन्थ स्वयं निर्ममे ॥१७॥
Translation - भाषांतर
N/A