text:
मैथिल साम्प्रदायिक सरस्वती पूजा-विधिः
[जे दीक्षा नेने छथि ओएह टा एहि विधिसँ पूजा करबाक अधिकारी छथि। ई पूजा विधि म.म. रुद्रधरक वर्षकृत्य आ पं. रमाकान्त ठाकुरक पौरोहित्यकर्मसारक आधार पर मैथिलीमे पूजानिर्देश कए बनाओल गेल अछि।]
पूर्व दिन निरामिष एकभुक्त कए प्रतिमा आदि पूजा-सामग्रीक संकलन करी।
पूजाक दिन अपन नित्यकर्म कए (सूर्यादिपंचदेवताक आ विष्णुक पूजा कए) कुश, तिल आ जल लए-
ॐ तत्सत् ॐ विष्णुः विष्णुः।
संकल्प- ॐ अद्य माघे मकरार्के शुक्लपक्षे पञ्चम्यां तिथौ अमुकगोत्रस्य-अमुकशर्मणः सदारापत्यस्य अतुलविभूतिपुत्रपौत्रादिसद्विद्या- लाभपूर्वकसरस्वतीप्रीतिकामो लक्ष्म्याद्यङ्गदेवतापूजनपूर्वकसरस्वतीपूजन महङ्करिष्ये।।
प्रतिमा मे, घटक जलमे, शालग्राममे, फोटोमे अथवा आइनामे सरस्वती कें स्नान कराए।
सां एहि मन्त्र सँ मूर्तिमे आँखिक स्पर्श कए, आँखि दए तीन बेरि प्राणायाम करी।
मूर्तिक हृदय पर दहिना हाथ दए वामा हाथ सँ कच्छप-मुद्रा बनाए एहि मन्त्र सँ ध्यान करी। (एकर तात्पर्य जे कच्छप मुद्रा मे दहिना हाथ सँ पहिने स्पर्श केलाक बाद नीचाँ सँ वामा हाथ लगाए कच्छप मुद्रा बनाबी जाहिसँ दहिना हाथ ऊपर रहए।)
ॐ तरुण-शकलमिन्दोर्बिभ्रती शुभ्रक्रान्तिः।
कुचभर-नमिताङ्गी सन्निषण्णा सिताब्जे।
निजकर-कमलोद्यल्लेखनीपुस्तकश्रीः।
सकलविभवसिद्ध्यै पातु वाग्देवता नः।।
ध्यान कए प्राण-प्रतिष्ठा करी।
तेकुशा हाथ मे लए नीचाँ लिखल मन्त्र पढी।
ॐ आँ ह्रीं क्रीं यं रं लं वं शं षं सं हौं हं सः श्रीसरस्वतीदेव्या इह प्राणाः।
ॐ आँ ह्रीं क्रीं यं रं लं वं शं षं सं हौं हं सः श्रीसरस्वतीदेव्या इह प्राणाः।
ॐ आँ ह्रीं क्रीं यं रं लं वं शं षं सं हौं हं सः श्रीसरस्वतीदेव्या इह स्थितिः।
ॐ आँ ह्रीं क्रीं यं रं लं वं शं षं सं हौं हं सः इह श्री सरस्वतीदेव्याः सर्वेन्द्रियाणि।
ॐ आँ ह्रीं क्रीं यं रं लं वं शं षं सं हौं हं सः श्रीसरस्वतीदेव्या वाङ्मनः चक्षुः श्रोत्रघ्राणप्राणा इहागत्य सुखं चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा।
ॐ मनोजूतिर्जुषतामाज्यस्य बृहस्पतिर्यज्ञमिमन्तनोत्वरिष्टं यज्ञं समिमन्दधातु विश्वेदेवास इह मादयन्तामोम् प्रतिष्ठ।। ॐ सरस्वतीदेवि! इहागच्छ इह सुप्रतिष्ठिता भव।।
ॐ अस्यै प्राणाः प्रतिष्ठन्तु अस्यै प्राणाः अस्यै प्राणाः क्षरन्तु च।
अस्यै देवत्वसंख्यायै स्वाहा।।
देवीक हृदय पर हाथ धेने सां ई मूलमन्त्र तीन बेरि जप कए, देवीक शरीरक अङ्गन्यास आ करन्यास कए,
ऐँ एहि बीज सँ संनिरोधनी मुद्रा देखाबी आ सां एहि मूलमन्त्रसँ पुष्पाञ्जलि दी।
कलश स्थापना
तखनि आसन पर बैसि कलश स्थापित करी। जल छीटि, बीचमे पूजा करी।
आवाहन- अक्षत लए, ॐ कलशाधारशक्ते इहागच्छ इह तिष्ठ।
जल- एतानि पाद्यार्घाचमनीय स्नानीयपुनराचमनीयानि ॐ कलशाधारशक्तये नमः।
श्रीखण्ड चानन- इदमनुलेपनं कलशाधारशक्तये नमः।
रक्तचानन- इदं रक्तचन्दनम् कलशाधारशक्तये नमः।
रोली- इदं कुङ्कुमं कलशाधारशक्तये नमः।
सिन्दूर- इदं सिन्दूरं कलशाधारशक्तये नमः।
अक्षत- इदमक्षतं कलशाधारशक्तये नमः।
फूल- एतानि पुष्पाणि कलशाधारशक्तये नमः।
नैवेद्य- एतानि नानाविधनैवेद्यानि कलशाधारशक्तये नमः।
आचमन- इदमाचमनीयं कलशाधारशक्तये नमः।
पुष्पाञ्जलि- एष पुष्पाञ्जलिः कलशाधारशक्तये नमः।
भूमिक स्पर्श कए,
ॐ भूरसि भूमिरसि अदितिरसि विश्वधाया विश्वस्य भुवनस्य धर्त्री।
पृथिवीं यच्छ पृथिवीं ह पृथ्वीं मा हिंसीः।
गायक गोबरसँ निपबाक मन्त्र-
ॐ मानस्तोके तनये मानऽआयुषि मानो गोषु मानोऽअश्वेषुरीरिषः।
मानोव्वीरान् रुद्रभामिनोव्वधीर्हविष्मन्तः सदमित्त्वा हवामहे।
गंगाजल छिटबाक मन्त्र-
वेद्या वेदिः समाप्यते बर्हिषा बर्हि इन्द्रियम्।
यूपेन यूपऽआप्यते प्रणीतोऽअग्निरग्निना।।
एकर बाद एहि पर पिठारसँ अष्टदल कमल बनाबी। कमलक बीच मे धान अथवा जौ राखी, तकर मन्त्र- धान्यमसि धिनुहि देवान् प्राणय त्वोदानाय त्वा व्यानाय त्वा। दीर्घामनु प्रसितिमायुषे धां देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृभ्णात्वच्छिद्रेण पाणिना चक्षुषे त्वा महीनां पयोऽसि।
खाली कलश रखबाक मन्त्र- ॐ आ जिघ्र कलशं मह्या त्वा विशन्त्वन्दवः पुनुरूर्जा नि वर्तस्व सा नः सहस्त्रं धुक्ष्वोरुधारा पयस्वती पुनर्मा विशाताद्रयिः।
कलश पर दही आ अक्षतक लेप करी। तकर मन्त्र- ॐ दधिक्राव्णोऽअकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः। सुरभि नो मुखाकरत्प्रण आयूंषि तारिषत्।
लोटासँ कलश में जल भरबाक मन्त्र- ॐ वरुणस्योत्तम्भनमसि वरुणस्य स्कम्भ सज्र्जनीस्थो वरुणस्य ऋतसदन्यसि वरुणस्य ऋतसदनमसि वरुणस्य ऋतसदनमासीद।
पंचरत्न- ॐसरत्नानि दाशुषे अरातिसहिता भगो भाग्यन्य तत्र मीमहे।
सप्तमृत्तिका- ॐ उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना। नमस्ते सर्वदेवानां प्रभुवारिणि सुव्रते।
सर्वौषधी- ॐ या ओषधीः पूर्व्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा।
मनैनु बभ्रूणामहं शतं धामानि सप्त च।
श्रीखण्ड चानन-
ॐ गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम्।
ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्नये श्रियम्।
सुपारी-
ॐ याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः।
बृहस्पति प्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्वं हसः।।
पंचपल्लव अथवा केवल आमक पल्लव-
ॐ अम्बे अम्बिके अम्बालिके न मानयति कश्चनः।
ससस्त्यश्वकः सुभद्रिकाम् काम्पीलवासिनीम्।
दूबि-
ॐ काण्डात् काण्डात् प्ररोहन्ती परुषः परुषस्परि।
एवानो दूर्वे प्रतनु सहस्रेण शतेन च।
गंगाजल-
ॐ इमम्मे वरुण श्रुधीहवमदद्या च मृडय त्वामवस्युराचके।
गंगाद्याः सरितः सर्वाः समुद्राश्च सरांसि च।
सर्वे समुद्राः सरितः सरांसि दलदायकाः।
आयान्तु यजमानस्य दुरितक्षयकारकाः।।
ॐ आपो हि ष्ठा मयोभुवः, ता नऽऊर्जे दधातन। महे रणाय चक्षसे।
ॐ यो वः शिवतमो रसः, तस्य भाजयतेह नः। उशतीरिव मातरः।
ॐ तस्माऽअरंगमामवो, यस्य क्षयाय जिन्वथ। आपो जन यथा च नः।
पानक पात- ॐ प्राणाय स्वाहा। ॐ अपानाय स्वाहा। ॐव्यानाय स्वाहा।
पाइ- ॐ हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत्। स दाधार पृथ्वीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम।
नारिकेर- ॐ याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः। बृहस्पति प्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्वं हसः।
वस्त्र- ॐ युवा सुवासाः परिवीत आगात् स उ श्रेयान् भवति जायमानः। तं धीरासः कवय उन्नयन्ति स्वाध्यो मनसा देवयन्तः।
कलशक कात अरवा चाउर भरल ढकना राखी- ॐ धान्यमसि धिनुहि देवान् प्राणाय त्वोदानाय त्वा व्यानाय त्वा। दीर्घामनु प्रसितिमायुषे धां देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृभ्णात्वच्छिद्रेण पाणिना चक्षुषे त्वा महीनां पयोऽसि।
ओहि धान पर दीप राखी- ॐ अग्निर्ज्योतिः ज्योतिरग्निः स्वाहा। सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिः सूर्यः स्वाहा। अग्निर्वर्चो ज्योतिर्वर्चः स्वाहा। सूर्यो वर्चो ज्योतिः वर्चः स्वाहा। ज्योतिः सूर्यः सूर्यो ज्योतिः स्वाहा।
दही आ अक्षत लए कलशक स्पर्श करैत- ॐ मनोजूतिर्जुषता माज्यस्य बृहस्पतिर्यज्ञमिमं तन्नोत्वरिष्टं यज्ञं समिमं दधातु। विश्वे देवास इह मादयन्तामों प्रतिष्ठ। कलशस्थितगणेशादिदेवता इह सुप्रतिष्ठिता भवन्तु।
ॐ कलशस्थितगणेशादिदेवताभ्यो नमः एहि मन्त्रसँ कलश पर पूजा करी।
इति कलशस्थापन विधि।
कलश स्थापित कए विघ्नापसारण करी। भूमि पर वामा पयरक एंडी तीन पटकि कए दए, तीन बेरि ताली बजाए, आँखि गुड़ाड़ि कए चारूकात देखि, ॐ फट् एहि मन्त्रसँ तीन बेरि ताली बजा कए दसो दिशा मे चुटकी बजाबी।
चानन आ फूलसँ हाथ कें शोधित कए नाराच मुद्रासँ ओकरा ईशानकोण में फेंकि आसन पर बैसी-
ॐ पृथ्वीति मन्त्रस्य मेरुपृष्ठ ऋषिः, सुतलं छन्दः, कूर्माे देवता आसनोपवेशने विनियोगः।।
ॐपृथ्वि त्वया धृता लोकाः देवि त्वं विष्णुना धृता।
त्वं च धारय मां नित्यं पवित्रं कुरु चासनम्।।
ॐ आधारशक्तिकमलासनाय नमः।
एहि तरहें आसनक पूजा कए
ॐ अस्त्राय फट् ई मन्त्र पढ़ैत पूर्व अथवा उत्तरमुख बैसि
वाम भागमे- ॐ गुरुभ्यो नमः।
दहिन भागमे- ॐ गणेशाय नमः।
सोझाँमे- ॐ सरस्वत्यै नमः। एहि मन्त्रसँ एक एक फूल राखी।
तकर बाद ऋष्यादिन्यास करी-
बिचला तीन आँगुरसँ माथक स्पर्श करी- ॐ ब्रह्मणे ऋषये नमः।
बिचला तीन आँगुरसँ मुखक स्पर्श करी- ॐ गायत्रीच्छन्दसे नमः।
बिचला तीन आँगुरसँ हृदयक स्पर्श करी- ॐ ऐं सरस्वतीदेवतायै नमः।
तकर बाद ऐं एहि बीजमन्त्रसँ तीन बेरि प्राणायाम कए कराङ्गन्यास करी। यथा-
आं हृदयाय नमः।। बिचला तीन आँगुरसँ हृदयक स्पर्श करी
ईं शिरसे स्वाहा। बिचला तीन आँगुरसँ माथक स्पर्श करी
ॐ शिखायै वषट्। बिचला तीन आँगुरसँ टीकक स्पर्श करी
ऐं कवचाय हुम्। दूनू हाथक बिचला तीन आँगुरसँ उलटा कए दूनू कान्हक स्पर्श करी। (दहिना हाथसँ वामा कान्ह आ वामा हाथसँ दहिना कान्ह।)
ॐ नेत्रत्रयाय वौषट्। अनामिका सँ वामा आँखि, मध्यमासँ भोंह आ तर्जनीसँ दहिना आँखिक स्पर्श करी।
अः अस्त्राय फट्।। दहिना हाथ कें पाँछा दिस सँ घुमाए वामा तरहत्थी पर बिचला तीन आँगुरसँ थपडी बजाबी।
एहि प्रकारें करन्यास कए यथाशक्ति प्राणायाम कए सामान्यार्घ स्थापित करी। अपन वामा कात मे रक्त चाननसँ त्रिकोण लीखि, फूल, अक्षत चाननसँ पूजा करी
ॐआधारशक्तये नमः। ॐअनन्ताय नमः। ॐकूर्माय नमः, ॐपृथिव्यै नमः।
एहि प्रकारें पूजा कए, ओतए शंखक बैसना राखि, फट् एहि मन्त्रसँ शंख कें ओहि बैसना पर स्थापित कए शंखक तीन भाग जलसँ भरि,
अंकुश मुद्रासँ-
ॐ गङ्गे च यमुने चैव गोदावरी सरस्वती।
नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेस्मिन् संनिधिं कुरु।
तीर्थक आवाहन कए सां एहि मन्त्रसँ ओहि में चानन, पूल, अक्षत दए, धेनुमुद्रा देखा कए आठ बेरि सां जपि, ओहि जलसँ अपना कें आ आनो सामग्री कें सिक्त कए दी।
तखनि पंचोपचारसँ निम्नलिखित देवताक पूजा करी
सूर्य- भगवन् सूर्य इहागच्छ इह तिष्ठ। एतानि पाद्यार्घाचमनीय स्नानीयपुनराचमनीयानि ॐ भगवते श्री सूर्याय नमः। इदमनुलेपनं भगवते श्री सूर्याय नमः। इदं रक्तचन्दनम् भगवते श्री सूर्याय नमः। इदं कुङ्कुमं भगवते श्री सूर्याय नमः। इदमक्षतं भगवते श्री सूर्याय नमः। एतानि पुष्पाणि भगवते श्री सूर्याय नमः। एतानि नानाविधनैवेद्यानि भगवते श्री सूर्याय नमः। इदमाचमनीयं भगवते श्री सूर्याय नमः। एष पुष्पाञ्जलिः भगवते श्री सूर्याय नमः।
विष्णु- भगवन् विष्णो इहागच्छ इह तिष्ठ। एतानि पाद्यार्घाचमनीय स्नानीयपुनराचमनीयानि ॐ भगवते श्री विष्णवे नमः। इदमनुलेपनं भगवते श्री विष्णवे नमः। एते यवतिलाः भगवते श्रीविष्णवे नमः। एतानि पुष्पाणि भगवते श्री विष्णवे नमः। एतानि नानाविधनैवेद्यानि भगवते श्री विष्णवे नमः। इदमाचमनीयं भगवते श्री विष्णवे नमः। एष पुष्पाञ्जलिः भगवते श्री विष्णवे नमः।
शिव- भगवन् शिव इहागच्छ इह तिष्ठ। एतानि पाद्यार्घाचमनीय स्नानीयपुनराचमनीयानि ॐ भगवते शिवाय नमः। इदमनुलेपनं भगवते शिवाय नमः। इदं रक्तचन्दनम् भगवते शिवाय नमः। इदं कुङ्कुमं भगवते शिवाय नमः। इदमक्षतं भगवते शिवाय नमः। एतानि पुष्पाणि भगवते शिवाय नमः। एतानि नानाविधनैवेद्यानि भगवते श्री शिवाय। इदमाचमनीयं भगवते शिवाय नमः। एष पुष्पाञ्जलिः भगवते शिवाय नमः।
दुर्गा- भगवति दुर्गे देवि इहागच्छ इह तिष्ठ। एतानि पाद्यार्घाचमनीय स्नानीयपुनराचमनीयानि ॐ भगवत्यै दुर्गादेव्यै नमः। इदमनुलेपनं भगवत्यै दुर्गादेव्यै नमः। इदं रक्तचन्दनम् भगवत्यै दुर्गादेव्यै नमः। इदं कुङ्कुमं भगवत्यै दुर्गादेव्यै नमः। इदं सिन्दूरं भगवत्यै दुर्गादेव्यै नमः। इदमक्षतं भगवत्यै दुर्गादेव्यै नमः। एतानि पुष्पाणि भगवत्यै दुर्गादेव्यै नमः। एतानि नानाविधनैवेद्यानि भगवत्यै दुर्गादेव्यै नमः। इदमाचमनीयं भगवत्यै दुर्गादेव्यै नमः। एष पुष्पाञ्जलिः भगवत्यै दुर्गादेव्यै नमः।
अग्नि- भगवन् अग्निदेव इहागच्छ इह तिष्ठ। एतानि पाद्यार्घाचमनीय स्नानीयपुनराचमनीयानि ॐ भगवते अग्निदेवाय नमः। इदमनुलेपनं भगवते अग्निदेवाय नमः। इदं रक्तचन्दनम् भगवते भगवते अग्निदेवाय नमः। इदं कुङ्कुमं भगवते भगवते अग्निदेवाय नमः। इदमक्षतं भगवते भगवते अग्निदेवाय नमः। एतानि पुष्पाणि भगवते भगवते अग्निदेवाय नमः। एतानि नानाविधनैवेद्यानि भगवते भगवते अग्निदेवाय नमः।इदमाचमनीयं भगवते भगवते अग्निदेवाय नमः। एष पुष्पा×जलिः भगवते भगवते अग्निदेवाय नमः।
केशव- भगवन् श्रीकेशव इहागच्छ इह तिष्ठ। एतानि पाद्यार्घाचमनीय स्नानीयपुनराचमनीयानि ॐ भगवते श्रीकेशवाय नमः। इदमनुलेपनं भगवते श्रीकेशवाय नमः। एते यव-तिलाः भगवते श्रीकेशवाय नमः। एतानि पुष्पाणि भगवते श्रीकेशवाय नमः। एतानि नानाविधनैवेद्यानि भगवते श्रीकेशवाय नमः। इदमाचमनीयं भगवते श्रीकेशवाय नमः। एष पुष्पाञ्जलिः भगवते श्रीकेशवाय नमः।
कौशिकी- भगवति कौशिकि देवि इहागच्छ इह तिष्ठ। एतानि पाद्यार्घाचमनीय स्नानीयपुनराचमनीयानि ॐ भगवत्यै कौशिक्यै नमः। इदमनुलेपनं भगवत्यै कौशिक्यै नमः। इदं रक्तचन्दनम् भगवत्यै कौशिक्यै नमः। इदं कुङ्कुमं भगवत्यै कौशिक्यै नमः। इदं सिन्दूरं भगवत्यै कौशिक्यै नमः। इदमक्षतं भगवत्यै कौशिक्यै नमः। एतानि पुष्पाणि भगवत्यै कौशिक्यै नमः। एतानि नानाविधनैवेद्यानि भगवत्यै कौशिक्यै नमः। इदमाचमनीयं भगवत्यै कौशिक्यै नमः। एष पुष्पाञ्जलिः भगवत्यै कौशिक्यै नमः।
आदित्यादिनवग्रह- आदित्यादिनवग्रहाः इहागच्छत इह तिष्ठत। एतानि पाद्यार्घाचमनीय स्नानीयपुनराचमनीयानि ॐ आदित्यादिनवग्रहेभ्यो नमः। इदमनुलेपनं आदित्यादिनवग्रहेभ्यो नमः। इदं रक्तचन्दनम् आदित्यादिनवग्रहेभ्यो नमः। इदं कुङ्कुमं आदित्यादिनवग्रहेभ्यो नमः। इदमक्षतं आदित्यादिनवग्रहेभ्यो नमः। एतानि पुष्पाणि आदित्यादिनवग्रहेभ्यो नमः। एतानि नानाविधनैवेद्यानि आदित्यादिनवग्रहेभ्यो नमः। इदमाचमनीयं आदित्यादिनवग्रहेभ्यो नमः। एष पुष्पाञ्जलिः आदित्यादिनवग्रहेभ्यो नमः।
इन्द्रादिशदिक्पाल- इन्द्रादिदशदिक्पालाः इहागच्छत इह तिष्ठत। एतानि पाद्यार्घाचमनीय स्नानीयपुनराचमनीयानि ॐ इन्द्रादिदशदिक्पालेभ्यो नमः। इदमनुलेपनं ॐ इन्द्रादिदशदिक्पालेभ्यो नमः। इदं रक्तचन्दनम् ॐ इन्द्रादिदशदिक्पालेभ्यो नमः। इदं कुङ्कुमं ॐ इन्द्रादिदशदिक्पालेभ्यो नमः। इदमक्षतं ॐ इन्द्रादिदशदिक्पालेभ्यो नमः। एतानि पुष्पाणि ॐ इन्द्रादिदशदिक्पालेभ्यो नमः। एतानि नानाविधनैवेद्यानि ॐ इन्द्रादिदशदिक्पालेभ्यो नमः। इदमाचमनीयं ॐ इन्द्रादिदशदिक्पालेभ्यो नमः। एष पुष्पाञ्जलिः ॐ इन्द्रादिदशदिक्पालेभ्यो नमः।
तखनि लक्ष्मीक ध्यान करी-
ॐ पाशाक्षमालिकाम्भोज शृणिभिर्याम्यसौम्ययोः।
प्रसनास्थां ध्यायेच्च श्रियं त्रैलोक्यमातरम्।
गौरवर्णां सुरूपाञ्च सर्वालङ्कारभूषिताम्।
रौक्मपद्मव्यग्रकरां वरदां दक्षिणेन तु।
ध्यान कए पाद्य आदि उपलब्ध वस्तुसँ ॐ लक्ष्मीदेव्यै नमः एहिसँ पूजा कए,
ॐ लक्ष्मीदेव्यै नमः ई दस बेरि जप करी।
ॐ नमस्ते सर्वदेवानां वरदासि हरिप्रिये।
या गतिस्त्वत्प्रपन्नानां सा मे भूयात्त्वदच्र्चनात्।
एहिसँ पुष्पाञ्जलि दए स्तोत्र आदि पाठ कए लक्ष्मीकें प्रणाम करी।
सरस्वतीक पूजा
ध्यान-
ॐ तरुणशकलमिन्दोर्बिभ्रती शुभ्रक्रान्तिः।
कुचभर-नमिताङ्गी सन्निषण्णा सिताब्जे।
निजकर-कमलोद्यल्लेखनीपुस्तकश्रीः।
सकलविभवसिद्ध्यै पातु वाग्देवता नः।।
ध्यान कए अपन माथ पर एकटा फूल राखि मनहिं मन सरस्वतीक पूजा करी। तकर बाद,
ॐ ऐं भगवति सरस्वति स्वकीयगणसहिते इहागच्छ इहागच्छ, इह तिष्ठ, इह सन्निधेहि इह सन्निरुद्धा भव, अत्राधिष्ठानं कुरु, मम पूजां गृहाण स्थां स्थीं स्थिरा भव।।
एहिसँ आवाहन कए-
जल- इदं पाद्यम् ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः।
अघ्र्य- एषोर्घ्यः ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः। (अरघा मे जल, चानन, अक्षत, दूबि, दूध, दही, कुषक अगिला भाग, पीरा सरिसब, तिल दए)
जल- इदमाचमनीयम् ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः।
जल- इदं स्नानीयम् ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः।
जल- इदं पुनराचमनीयम् ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः।
वस्त्र- इदं शुक्लवस्त्रं बृहस्पतिदैवतम् ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः।
श्रीखण्ड चानन- इदमनुलेपनम् ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः।
सिन्दूर- इदं सिन्दूरम् ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः।
अबीर- इदम् अबीरकं ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः।
अक्षत- इदमक्षतम् ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः।
फूल- एतानि पुष्पाणि ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः।
आमक मज्जर- इदम् आम्रमञ्जरीकं ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः।
माला- इदं माल्यम् ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः।
आभूषण- इदं भूषणम् ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः।
सौन्दर्य-प्रसाधन- एतानि नानाविधसौन्दर्यप्रसाधनानि ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः।
धूप- एष धूपः ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः।
दीप- एष दीपः ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः।
नैवेद्य- एतानि नानाविधनैवेद्यानि ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः।
फल- एतानि नानाविधफलानि ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः।
पकमान- एतानि नानाविधपक्वान्नानि ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः।
जल- इदमाचमनीयम् ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः।
फूल- ॐ पुष्पं मनोहरं दिव्य सुगन्धं देवनिर्मितम्।
हृद्यमद्भुतमाघ्रेयं देवि! तत् प्रतिगृह्यताम्।। एष पुष्पाञ्जलिः ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः
एहि प्रकारें षोडशोपचारसँ सरस्वतीक पूजा करी।
तकर बाद पुस्तक पर- ॐ पुस्तकाय नमः एहि मन्त्रसँ पञ्चोपचारसँ पूजा करी।
मोसिदानी पर ॐ मस्याधाराय नमः। एहि मन्त्रसँ पञ्चोपचारसँ पूजा करी।
कलम पर ॐ लेखन्यै नमः। एहि मन्त्रसँ पञ्चोपचारसँ पूजा करी।
चक्कू पर ॐ सर्वशस्त्रेभ्यो नमः। एहि मन्त्रसँ पञ्चोपचारसँ पूजा करी।
ॐ अस्त्रेभ्यो नमः। एहि मन्त्रसँ पञ्चोपचारसँ पूजा करी।
आरती कए पुष्पाञ्जलि दी
ॐ यथा न देवो भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः।
त्वां परित्यज्यं सन्तिष्ठेत्तथा भव वरप्रदा।।
वेदाः पुराणशास्त्राणि नृत्यगीतादिकं च यत्।
न विहीनं त्वया देवि तथा मे सन्तु सिद्धयः।।
विशदकुसुमतुष्टा पुण्डरीकोपविष्टा धवलवसनवेशा मालतीबद्धकेशा।
शशधरकरवर्णा सुभ्रताटङ्ककर्णा जयति जितसमस्ता, भारती वेणुहस्ता।
पुष्पाञ्जलिक बाद प्रणाम करी
ॐ सरस्वत्यै नमो नित्यं भद्रकाल्यै नमोनमः।
वेदवेदान्तवेदाङ्गविद्यास्थानेभ्य एव च (स्वाहा)।।
एहिसँ प्रणाम कए प्रार्थना करी।
ॐ लक्ष्मीर्मेधा धरापुष्टिर्गौरी तुष्टिः प्रभा धृतिः।
एताभिः पाहि तनुभिरष्टाभिर्मां सरस्वति।।
रूपं देहि यशो देहि भाग्यं भवगति! देहि मे।
धर्मान् देहि धनं देहि सर्वाविद्याः प्रदेहि मे।।
सा मे वसतु जिह्वायां वीणां पुस्तकधारिणी।
मुरारिवल्लभा देवि! सर्वशुक्ला सरस्वती।।
भद्रकाल्यै नमो नित्यं सरस्वत्यै नमो नमः।
वेदवेदान्त-वेदाङ्ग-विद्यां देहि नमोस्तु ते।।
एहिसँ प्रार्थना कए प्रणाम करी।
नाच-गान करैत दिन-राति बिताए, भोरे विसर्जन करी।
तखनि कुश, तिल आ जल लए-
ॐ कृतैतत्साङ्गसपरिवार सरस्वती-पूजनकर्म-प्रतिष्ठार्थमेतावद्द्रव्यमूल्यक- हिरण्यमग्निदैवतं यथानामगोत्राय ब्राह्मणाय दक्षिणामहं ददे ब्राह्मणकें दय दी।
।।इति सरस्वतीपूजाविधिः।।


c: text/html

text:
मंगलवार, 4 मार्च 2014
देव पूजा विधि Part-8 शालग्राम-पूजन
शालग्राम तथा प्रतिष्ठित मूर्तियों में आवाहन न करें, केवल पुष्प छोडे़।
आवाहन- ॐ सहश्रशीर्षा01 आवाहयामि
आसन- ॐ पुरुषऽ एवेद Ủ0 आसनं समर्पयामि
पाद्य- ॐ एतावानस्य0 पाद्यं समर्पयामि।
अर्घ्य- ॐ त्रिपादूध्र्व0 अघ्र्यं समर्पयामि।
आचमन- ॐ ततो विराडजायत0 आचमनं समर्पयामि।
स्नान- ॐ तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः0 स्नानं समर्पयामि। (दुग्ध, दधि, घृत, मधु और शर्करास्नान के बाद शुद्धोदकस्नान कराएँ।)
दूध स्नान-ॐ पयः पृथिव्यां पयऽ ओषधीषु पयो दिव्यन्तरिक्षे पयोधाः। पयस्वतीः प्रदिशः सन्तु मह्यम्।। दुग्धस्नानं समर्पयामि।
दही स्नान-ॐ दधिक्राव्णोऽ अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः। सुरभिनो मुखा करत्प्रणऽ आयू Ủ षि तारिषत्।। दधिस्नानं समर्पयामि।
घृत स्नान-ॐ घृतं घृतपावानः पिबत वसां वसापावानः पिबतान्तरिक्षस्य हविरसि स्वाहा। दिशः प्रदिशऽ आदिशो विदिशऽ उद्दिशो दिग्भ्यः स्वाहा।। घृतस्नानं समर्पयामि।
मधु स्नान-ॐ मधुवाताऽ ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः। माध्वीर्नः
सन्त्वोषधीः।। मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिव Ủ रजः। मधुद्यौरस्तु नः पिता।। मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमाँऽ2 अस्तु सूर्यः। माध्वीर्गावो भवन्तु नः।।
मधुस्नानं समर्पयामि।
शर्करा स्नान-ॐ अपा Ủ रसमुद्वयस Ủ सूर्ये सन्त समाहितम्। अपा Ủ रसस्य यो रसस्तं वो गृह्णाम्युत्तमपुपयाम गृहीतोऽसीन्द्राय त्वा जुष्टं गृह्णाम्येष ते योनिरिन्द्राय त्वा जुष्टतमम्।। शर्करास्नानं स.।
पञ्चामृत स्नान- ॐ पझ्नद्यः सरस्वतीमपियन्ति सश्रोतसः। सरस्वती तु पझ्धा सो देशेऽभवत्सरित्।। पञ्चामृतस्ना. सम.।
शुद्धोदक स्नान-ॐ कावेरी नर्मदा वेणी तुङ्गभद्रा सरस्वती।
गङ्गा च यमुना चैव ताभ्यः स्नानार्थमाहृतम्।।
गृहाण त्वं रमाकान्त स्नानाय श्रद्धया जलम्।। शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि।
वस्त्र-ॐ तस्माद्यज्ञात्0 वस्त्रोपवस्त्रंा समर्पयामि।
यज्ञोपवीत- ॐ तस्मादश्वा0 यज्ञोपवीतं समर्पयामि।
मधुपर्क-ॐ दधि मध्वाज्यसंयुक्तं पात्रयुग्म-समन्वितम्।
मधुपर्कं गृहाण त्वं वरदो भव शोभन।। मधुपर्कं स0,
आचमनीयं जलं समर्पयामि
गन्ध-ॐ तं यज्ञं0 गन्धं समर्पयामि।
अक्षत- (श्वेत तिल चढ़ाएं चावल नहीं) ॐ अक्षन्नमीमदन्त ह्यव प्रियाऽ
अधूषत। अस्तोषत स्वभानवो विप्रा नविष्ठया मती यो जान्विन्द्र ते हरी।। अक्षतान् समर्पयामि।
पुष्प-ॐ इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रोधा निदधे पदम्। समूढमस्य पा Ủ सुरे स्वाहा।। पुष्पं समर्पयामि।
पुष्पमाला-ॐ ओषधीः प्रतिमोदध्वं पुष्पवतीः प्रसूवरीः। अश्वाऽ इव सजित्वरीर्वीरुधः पारयिष्णवः।।
पुष्पमाल्यां समर्पयामि।
तुलसीपत्रा-ॐ यत्पुरुषं0 तुलसीं हेमरूपां च रत्नरूपां च मञ्जरीम्।
भवमोक्षप्रदां तुभ्यमर्पयामि हरिप्रियाम्।।
ॐ विष्णोः कर्माणि पश्यत यतो व्रतानि पस्पशे। इन्द्रस्य युज्यः सखा।। तुलसीपत्रां समर्पयामि।
दूर्वा-विष्ण्वादिसर्वदेवानां दूर्वे त्वं प्रीतिदा सदा।
क्षीरसागरसम्भूते ! वंशवृद्धिकरी भव।। दूर्वां समर्पयामि।
शमीपत्रा-शमी शमयते पापं शमी शत्रुाविनाशिनी।
धारिण्यर्जुनबाणानां रामस्य प्रियवादिनी। शमीपत्रां समर्पयामि।
आभूषण-रत्नकङ्कणवैदूर्यमुक्ताहारादिकानि च।
सुप्रसन्नेन मनसा दत्तानि स्वीकुरुष्व भोः।। आभूषणानि समर्पयामि। अबीर और गुलाल-नानापरिमलैर्द्रव्यैर्निर्मितं चूर्णमुत्तमम्।
अबीर नामकं चूर्णं गन्धं चारु प्रगृह्यताम्।। अबीरं समर्पयामि।
सुगन्धतैल-तैलानि च सुगन्धीनि द्रव्याणि विविधानि च।
मया दत्तानि लेपार्थं गृहाण परमेश्वर।। सुगन्धतैलं समर्पयामि।
धूप-ॐ ब्राह्मणोऽस्य0 ॐ धूरसि धूर्व धूर्वन्तं धूर्व तं योऽस्मान् धूर्वति तं धूर्वयं वयं धूर्वामः। देवानामसि वह्नितम Ủ सस्नितमं पप्रितमं जुष्टतमं देवहूतमम्।। धूपमाघ्रापयामि।
दीप-ॐ चन्द्रमा0 दीपं दर्शयामि।
नैवेद्य-तुलसीदल डालकर आगे लिखी पाँच ग्रास-मुद्राएँ दिखाएँ।
प्राणाय स्वाहा-कनिष्ठा, अनामिका और अंगूठा मिलाएँ।
अपानाय स्वाहा- अनामिका, मध्यमा और अंगूठा मिलाएँ।
व्यानाय स्वाहा-मध्यमा, तर्जनी और अंगूठा मिलाएँ।
उदानाय स्वाहा-तर्जनी, मध्यमा, अनामिका और अंगूठा मिलाएँ।
समानाय स्वाहा-सभी अंगुलियां अंगूठे से मिलाएँ।
ॐ नाभ्या0 नैवेद्यं निवेदयामि।
पानीयजल एलोशीरलवङ्गादि कर्पूरपरिवासितम्।
प्राशनार्थ कृतं तोयं गृहाण परमेश्वर।। मध्ये पानीयं जलं समर्पयामि।
ऋतुफल-बीजपूराम्र- मनस-खर्जुरी-कदली-फलम्।
नारिकेल फलं दिव्यं गृहाण परमेश्वर।। ऋतुफलं समर्पयामि।
आचमन-कर्पूरवासितं तोयं मन्दाकिन्याः समाहृतम्।
आचम्यतां जगन्नाथ मया दत्तं हि भक्तितः।। आचमनीयं जलं समर्पयामि।
नारियल-फलेन फलितं सर्वं त्रौलोक्यं सचराचरम्।
तस्मात् फलप्रदानेन पूर्णाः सन्तु मनोरथाः।। अखण्डं ऋतुफलं सम0।
ताम्बूल-पूगीफल-ॐ यत्पुरुषेण0 ताम्बूलं समर्पयामि। दक्षिणा-पूजाफलसमृद्धîर्थं दक्षिणा च तवाग्रतः।
स्थापिता तेन मे प्रीतः पूर्णान् कुरु मनोरथान्।। दक्षिणां समर्पयामि।
आरती- कदलीगर्भसम्भूतं कर्पूरन्तु प्रदीपितम्।
आरार्तिकमहं कुर्वे पश्य मां वरदो भव।।
पुष्पांजलि
ॐ यज्ञेन यज्ञ0 ॐ राजाधिराजाय प्रसह्य साहिने नमो वयं वैश्रवणाय कुर्महे। स मे कामान् काम कामाय मह्यं कामेश्वरो वैश्रवणो ददातु।। कुबेराय वैश्रवणाय महाराजाय नमः। ॐ स्वस्ति साम्राज्यं भौज्यं स्वाराज्यं वैराज्यं पारमेष्ठ्यं राज्यं महाराज्यमाधिपत्यमयं समन्तपर्यायी स्यात् सार्वभौमः सार्वायुष आन्तादापरार्धात् पृथिव्यै समुद्रपर्यन्ताया एकराडिति। तदप्येषश्लोकोऽभिगीतो मरुतः परिवेष्टारो मरुत्तस्यावसन् गृहे। आवीक्षितस्य कामप्रेर्विश्वेदेवाः सभासद इति।। ॐ विश्तश्चक्षुरुत विश्तोमुखो विश्तोबाहुरुत विश्वतस्पात्। सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रौद्र्यावाभूमी जनयन् देवऽ एकः।। ॐ तत्पुरुषाय विद्महे नारायणाय धीमहि तन्नो विष्णुः प्रचोदयात्।।
कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्धîात्मना वाऽनुसृतस्वभावात्।
करोमि यद्यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पये तत्।। पुष्पाञ्जलिं समर्पयामि।।
प्रदक्षिणा- ॐ ये तीर्थानि प्रचरन्ति सृकाहस्ता निषङ्गिणः।
तेषां Ủ सहश्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि।।
क्षमा-प्रार्थना- मन्त्राहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन!।
यत्पूजितं मया देव! परिपूर्णं तदस्तु मे।।
यदक्षरपदभ्रष्टं मात्राहीनं च यद्भवेत्।
तत्सर्वं क्षम्यतां देव! प्रसीद परमेश्वर!।।
विसर्जन- यजमानहितार्थाय पुनरागमनाय च।
गच्छन्तु च सुरश्रेष्ठाः! स्वस्थानं परमेश्वराः!।।
यजमान-आशीर्वाद-मन्त्रा-अक्षतान् विप्रहस्तात्तु नित्यं गृह्णन्ति ये नराः।
चत्वारि तेषां वर्धन्ते आयुः कीर्तिर्यशो बलम्।।
मन्त्रार्थाः सफलाः सन्तु पूर्णाः सन्तु मनोरथाः।
शत्राूणां बुद्धिनाशोस्तु मित्राणामुदयस्तव।।
ॐ श्रीर्वचस्वमायुमायुष्यमारोज्ञमाविधात्
पवमानं महीयते। धनं धान्यं पशुं बहुपुत्रलाभं
शतसम्वत्सरं दीर्घमायुः।।।। इति।।
सदस्यता लें टिप्पणियाँ भेजें (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सूत्र २६
हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात्कुशाछन्द: स्तुत्युपगानवतदुक्तम् ॥२६॥
हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात्कुशाछन्द: स्तुत्युपगानवत्तदुक्तम् ॥
अस्ति ताण्डिनां श्रुति: - अश्व इव रोमाणि विधूय पां चन्द्र इव राहोर्मुखात्प्रच्य धूत्वा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रम्हालोकमभिसंभवांइति ।
तथाऽऽथर्वणिकानां तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्त: परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यमिति ।
तथा शाटयायनिन: पठन्ति तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुह्रद: साधुकृत्यां द्विषन्त: पापकृत्यामिति ।
तथा च कौषीतकिन: - तत्सुकृतदुष्कृते विधूनुते तस्य प्रिया ज्ञातय: सुकृतमुपयत्न्यप्रिया दुष्कृतमिति ।
तदिह क्वचित्सुकृतदुष्कृतयोर्हानं श्रूयते क्वचित्तयोरेव विभागेन प्रियैरप्रियैश्चोपायनं क्वचित्तूभयमपि हानमुपायनं च ।
तद्यत्रोभयं श्रूयते तत्र तावन्न किंचिद्वक्तव्यमस्ति यत्राप्युपायनमेव श्रूयते न हानं तत्राप्यर्थादेव हानं संनिपतति ।
अन्यैरात्मीययो: सुकृतदुष्कृतयोरुपेयमानयोरावश्यकत्वात्तद्धानस्य ।
यत्र तु हानमेव श्रूयते नोपायनं तत्रोपायनं संनिपतेद्वा न वेति विचिकित्सायामश्रवणादसंनिपात: ।
विद्यान्तरगोचरत्वाच्च शाखान्तरीयस्य श्रवणस्य ।
अपि चात्मकर्तृकं तूपायनं सुकृतदुष्कृतयोर्हानं परकर्तृकं तूपायनं तयोरसत्यावश्यकभावे कथं हानेनोपायनमाक्षिप्येत ।
तस्मादसंनिपातो हानावुपायनस्येति ।
अस्यां प्राप्तौ पठति हानौ त्विति ।
हानौ त्वेतस्यां केवलायामपि श्रूयमाणायामुपायनं संनिपतितुमर्हति ।
तच्छेषत्वात् ।
हानशब्दशेषो हयुपायनशब्द: समधिगत: कौषीतकिरहस्ये ।
तस्मादन्यत्र केवलहानशब्दश्रवणेऽप्युपायनानुवृत्ति: ।
यदुक्तमश्रवणाद्विद्यान्तरगोचरत्वादनावस्यकत्वाच्चासंनिपात इति ।
तदुच्यते ।
भवेदेषा व्यवस्थोक्तिर्यद्यनुष्ठेयंकिंचिदन्यत्र श्रुतमन्यत्र निनीष्येत ।
न त्विह हानमुपायनं वाऽनुष्ठेयत्वेन संकीर्त्यते विद्यास्तुत्यर्थं त्वनयो: संकीर्तनमित्थं महाभागा विद्या यत्सामर्थ्यादस्य विदुष: सुकृतदुष्कृते संसारकारणभूते विधूयेते ते चास्य सुह्रद्द्विषत्सु निविशेते इति ।
स्तुत्यर्थे चास्मिन्संकीर्तने हानानन्तरभावित्वेनोपायनस्य क्वचिच्छुतत्वादन्यत्रापि हानश्रुतावुपायनानुवृत्तिं मन्यते स्तुतिप्रकर्षलाभाय ।
प्रसिद्धा चार्थवादान्तरापेक्षाऽर्थवादान्तरप्रवृत्ति: - एकविंशो वा इतोऽसावादित्य इत्येवमादिषु ।
कथं हीहैकविंशताऽऽदित्यस्याभिधीयेतानपेक्ष्यमाणेऽर्थवादान्तरे द्वादश मासा: पञ्चर्तवस्त्रय इमे लोका असावादित्य एकविंशत्येतस्मिन् ।
तथा त्रिष्टुभौ भवत: सेन्द्रियत्वायेत्येवमादिवादेष्विन्द्रियं वै त्रिष्टुबित्येवमाद्यर्थवादान्तरापेक्षा द्दश्यते ।
विद्यास्तुत्यर्थत्वाच्चास्योपायनवादस्य कथमन्यदीये सुकृतदुष्कृते अन्यैरुपेयेते इति नातीवाभिनिवेष्टव्यम् ।
उपायनशब्दशेषत्वादिति तु शब्दं समुच्चारयन्स्तुत्यर्थामेव हानावुपायनानुवृत्तिं सूचयति ।
गुणोपसंहारविवक्षायां हयुपायनार्थस्यैव हानावनुवृत्तिं ब्रूयात् ।
तस्माद्नुणोपसंहारविचारप्रसङ्गेन स्तुत्युपसंहारप्रदर्शनार्थमिदं सूत्रम् ।
कुशाछन्द: स्तुत्युपगानवदित्युपमोपादानम् ।
तद्यथा भाल्लविमां कुशा वानस्पत्या: स्थ ता मा पातेत्येतस्मिन्निगमे कुशानामविशेषेण वनस्पतियोनित्वेन श्रवणे शाटयायनिनामौदुम्बरा इति विशेषवचनादोदुम्बर्य: कुशा आश्रीयन्ते ।
यथा च क्वचिद्देवासुरच्छन्दसामविशेषेण पौर्वापर्यप्रसङ्गे देवच्छदांसि पूर्वाणीति पैङ्गयाम्नायात्प्रतीयन्ते ।
यथा च षोडशिस्तोत्रे केषांचित्कालाविशेषप्राप्तौ समयाध्युषिते सूर्य इत्यार्चश्रुते: कालविशेषप्रतिपत्ति: ।
यथैव चाविशेषेणोपगानं केचित्समामनन्ति विशेषेण भाल्लविन: ।
यथैतेषु कुशादिषु श्रुत्यन्तरगतावशेषान्वय एवं हानावप्युपायनान्वय इत्यर्थ: ।
श्रुत्यन्तरकृतं हि विशेषं श्रुत्यन्तरेऽनभ्युपगच्छत: सर्वत्रेव विकल्प: स्यात् ।
स चान्याय्य: सत्यां गतौ ।
तदुक्तं द्वादशलक्षण्याम्अपि तु वाक्यशेषत्वादितरपर्युदास: स्यात्प्रतिषेधे विकल्प: स्यादिति ।
अथ वैतास्वेव विधूननश्रुतिष्वेतेने सूत्रेणैतच्चिन्तयितव्यं किमनेन विधूननवचनेन सुकृतदुष्कृतयोर्हानमभिधीयते किं वाऽर्थान्तरमिति ।
तत्र चैवं प्रापयितव्यम् ।
न हानं विधूननमभिधीयते ।
धूञकम्पन ति स्मरणात् ।
दोधूयन्ते ध्वजाग्राणीति च वायुना चाल्यमानेषु ध्वजाग्रेषु प्रयोगदर्शनात् ।
तस्माच्चालनं विधूननमभिधीयते ।
चालनं तु सुकृतदुष्कृतयो: कंचित्कालं फलप्रतिबन्धात् ।
इत्येवं प्रापय्य प्रविवक्तव्यम् ।
हानावेवैष विधूननशब्दो वर्तितुमर्हति ।
उपायनशब्दशेषत्वात् ।
न हि परपरिग्रहभूतौयो: सुकृतदुष्कृतयोरप्रहीणयो: परैरुपायनं संभवति ।
यद्यपीदं परकीययो: सुकृतदुष्कृतयो: परैरुपायनं नाञ्जसं संभाव्यते तथाऽपि तत्संकीर्तनात्तावत्तदानुगुण्येन हानमेव विधूननं नामेति निर्णेतुं शक्यतो ।
क्वचिदपि चे विधूननसन्निधावुपायनं श्रूयमाणं कुशाछन्द: स्तुत्युपगानवद्विधूननश्रुत्या सर्वत्रापेक्षमाणं सार्वत्रिकं निर्णयकारणं संपद्यते ।
न च चालनं ध्यजाग्रवत्सुकृतदुष्कृतयोर्मुख्यं संभवति ।
अद्रव्यत्वात् ।
अश्वश्च रोमाणि विधून्वानस्त्यजन्रज: सहवै तेन रोमाण्यपि जीर्णानि शातयति ।
अश्व इव रोमाणि विधूय पापमिति च ब्राम्हाणम् ।
अनेकार्थत्वाभ्युपगमाच्च धातूनां न स्मरणविरोध: ।
तदुक्तमिति व्याख्यातम् ॥२६॥१५॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अध्याय १४
मिथ्याहार-विहारेण विशेषेण विरोधिना ।
साधु-निन्दा-वधान्य-स्व-हरणाद्यैश् च सेवितैः ॥१॥
पाप्मभिः कर्मभिः सद्यः प्राक्तनैर् वेरिता मलाः ।
सिराः प्रपद्य तिर्यग्-गास् त्वग्-लसीकासृग्-आमिषम् ॥२॥
प्राक्तनैः प्रेरिता मलाः दूषयन्ति श्लथी-कृत्य निश्चरन्तस् ततो बहिः ।
त्वचः कुर्वन्ति वैवर्ण्यं दुष्टाः कुष्ठम् उशन्ति तत् ॥३॥
दूषयन्तः श्लथी-कृत्य कालेनोपेक्षितं यस्मात् सर्वं कुष्णाति तद् वपुः ।
प्रपद्य धातून् व्याप्यान्तः सर्वान् संक्लेद्य चावहेत् ॥४॥
स-स्वेद-क्लेद-संकोथान् कृमीन् सूक्ष्मान् सु-दारुणान् ।
रोम-त्वक्-स्नायु-धमनी-तरुणास्थीनि यैः क्रमात् ॥५॥
भक्षयेच् छ्वित्रम् अस्माच् च कुष्ठ-बाह्यम् उदाहृतम् ।
कुष्ठानि सप्त-धा दोषैः पृथङ् मिश्रैः समागतैः ॥६॥
पृथग् द्वन्द्वैः समागतैः सर्वेष्व् अपि त्रि-दोषेषु व्यपदेशो ऽधिक-त्वतः ।
वातेन कुष्ठं कापालं पित्ताद् औदुम्बरं कफात् ॥७॥
मण्डलाख्यं विचर्ची च ऋक्षाख्यं वात-पित्त-जम् ।
चर्मैक-कुष्ठ-किटिभ-सिध्मालस-विपादिकाः ॥८॥
ऋक्षाक्षं वात-पित्त-जम् वात-श्लेष्मोद्भवाः श्लेष्म-पित्ताद् दद्रू-शतारुषी ।
पुण्डरीकं स-विस्फोटं पामा चर्म-दलं तथा ॥९॥
सर्वैः स्यात् काकणं पूर्वं त्रिकं दद्रु स-काकणम् ।
पुण्डरीकर्क्ष-जिह्वे च महा-कुष्ठानि सप्त तु ॥१०॥
त्रिकं दद्रूः स-काकणा पुण्डरीकर्श्य-जिह्वे च अति-श्लक्ष्ण-खर-स्पर्श-खेदा-स्वेद-वि-वर्ण-ताः ।
दाहः कण्डूस् त्वचि स्वापस् तोदः कोठोन्नतिः श्रमः ॥११॥
व्रणानाम् अधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश् चिर-स्थितिः ।
रूढानाम् अपि रूक्ष-त्वं निमित्ते ऽल्पे ऽपि कोपनम् ॥१२॥
रोम-हर्षो ऽसृजः कार्ष्ण्यम् कुष्ठ-लक्षणम् अग्र-जम् ।
कृष्णारुण-कपालाभं रूक्षं सुप्तं खरं तनु ॥१३॥
विस्तृता-सम-पर्य्-अन्तं हृषितैर् रोमभिश् चितम् ।
तोदाढ्यम् अल्प-कण्डूकं कापालं शीघ्र-सर्पि च ॥१४॥
दूषितैर् रोमभिश् चितम् पक्वोदुम्बर-ताम्र-त्वग्-रोम गौर-सिरा-चितम् ।
बहलं बहल-क्लेद-रक्तं दाह-रुजाधिकम् ॥१५॥
रोम गौर-सिरा-ततम् बहुलं बहुल-क्लेद- आशूत्थानावदरण-कृमि विद्याद् उदुम्बरम् ।
स्थिरं स्त्यानं गुरु स्निग्धं श्वेत-रक्तम् अन्-आशु-गम् ॥१६॥
अन्यो-ऽन्य-सक्तम् उत्सन्नं बहु-कण्डू-स्रुति-क्रिमि ।
श्लक्ष्ण-पीताभ-पर्य्-अन्तं मण्डलं परिमण्डलम् ॥१७॥
अन्यो-ऽन्य-सक्तम् उच्छूनं अन्यो-ऽन्य-सक्तम् उत्सङ्गं स-कण्डू-पिटिका श्यावा लसीकाढ्या विचर्चिका ।
परुषं तनु रक्तान्तम् अन्तः-श्यावं समुन्नतम् ॥१८॥
स-तोद-दाह-रुक्-क्लेदं कर्कशैः पिटिकैश् चितम् ।
ऋक्ष-जिह्वाकृति प्रोक्तम् ऋक्ष-जिह्वं बहु-क्रिमि ॥१९॥
ऋश्य-जिह्वाकृति प्रोक्तम् ऋश्य-जिह्वं बहु-क्रिमि हस्ति-चर्म-खर-स्पर्शं चर्मैकाख्यं महाश्रयम् ।
अ-स्वेदं मत्स्य-शकल-संनिभं किटिभं पुनः ॥२०॥
रूक्षं किण-खर-स्पर्शं कण्डू-मत् परुषासितम् ।
सिध्मं रूक्षं बहिः स्निग्धम् अन्तर् घृष्टं रजः किरेत् ॥२१॥
श्लक्ष्ण-स्पर्शं तनु श्वेत-ताम्रं दौग्धिक-पुष्प-वत् ।
प्रायेण चोर्ध्व-काये स्याद् गण्डैः कण्डू-युतैश् चितम् ॥२२॥
रक्तैर् अलसकं पाणि-पाद-दार्यो विपादिकाः ।
तीव्रार्त्यो मन्द-कण्ड्वश् च स-राग-पिटिकाचिताः ॥२३॥
दीर्घ-प्रताना दूर्वा-वद् अतसी-कुसुम-च्छविः ।
उत्सन्न-मण्डला दद्रूः कण्डू-मत्य् अनुषङ्गिणी ॥२४॥
स्थूल-मूलं स-दाहार्ति रक्त-श्यावं बहु-व्रणम् ।
शतारुः क्लेद-जन्त्व्-आढ्यं प्राय-शः पर्व-जन्म च ॥२५॥
रक्तान्तम् अन्तरा पाण्डु कण्डू-दाह-रुजान्वितम् ।
सोत्सेधम् आचितं रक्तैः पद्म-पत्त्रम् इवांशुभिः ॥२६॥
घन-भूरि-लसीकासृक्-प्रायम् आशु विभेदि च ।
पुण्डरीकं तनु-त्वग्भिश् चितं स्फोटैः सितारुणैः ॥२७॥
विस्फोटं पिटिकाः पामा कण्डू-क्लेद-रुजाधिकाः ।
सूक्ष्माः श्यावारुणा बह्व्यः प्रायः स्फिक्-पाणि-कूर्परे ॥२८॥
स-स्फोटम् अ-स्पर्श-सहं कण्डूषा-तोद-दाह-वत् ।
रक्तं दलच् चर्म-दलं काकणं तीव्र-दाह-रुक् ॥२९॥
पूर्वं रक्तं च कृष्णं च काकणन्ती-फलोपमम् ।
कुष्ठ-लिङ्गैर् युतं सर्वैर् नैक-वर्णं ततो भवेत् ॥३०॥
दोष-भेदीय-विहितैर् आदिशेल् लिङ्ग-कर्मभिः ।
कुष्ठेषु दोषोल्बण-तां सर्व-दोषोल्बणं त्यजेत् ॥३१॥
रिष्टोक्तं यच् च यच् चास्थि-मज्ज-शुक्र-समाश्रयम् ।
याप्यं मेदो-गतं कृच्छ्रं पित्त-द्वन्द्वास्र-मांस-गम् ॥३२॥
अ-कृच्छ्रं कफ-वाताढ्यं त्वक्-स्थम् एक-मलं च यत् ।
तत्र त्वचि स्थिते कुष्ठे तोद-वैवर्ण्य-रूक्ष-ताः ॥३३॥
स्वेद-स्वाप-श्वयथवः शोणिते पिशिते पुनः ।
पाणि-पादाश्रिताः स्फोटाः क्लेदः संधिषु चाधिकम् ॥३४॥
कौण्यं गति-क्षयो ऽङ्गानां दलनं स्याच् च मेदसि ।
नासा-भङ्गो ऽस्थि-मज्ज-स्थे नेत्र-रागः स्वर-क्षयः ॥३५॥
क्षते च कृमयः शुक्रे स्व-दारापत्य-बाधनम् ।
यथा-पूर्वं च सर्वाणि स्युर् लिङ्गान्य् असृग्-आदिषु ॥३६॥
स्व-दारापत्य-धावनम् कुष्ठैक-संभवं श्वित्रं किलासं दारुणं च तत् ।
निर्दिष्टम् अ-परिस्रावि त्रि-धातूद्भव-संश्रयम् ॥३७॥
किलासं चारुणं च तत् वाताद् रूक्षारुणं पित्तात् ताम्रं कमल-पत्त्र-वत् ।
स-दाहं रोम-विध्वंसि कफाच् छ्वेतं घनं गुरु ॥३८॥
स-कण्डु च क्रमाद् रक्त-मांस-मेदःसु चादिशेत् ।
वर्णेनैवेदृग् उभयं कृच्छ्रं तच् चोत्तरोत्तरम् ॥३९॥
अ-शुक्ल-रोमा-बहलम् अ-संसृष्टं मिथो नवम् ।
अन्-अग्नि-दग्ध-जं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यम् अतो ऽन्य-था ॥४०॥
अ-शुक्ल-रोमा-बहुलम् अ-संसृष्टम् अथो नवम् गुह्य-पाणि-तलौष्ठेषु जातम् अप्य् अ-चिरन्-तनम् ।
स्पर्शैकाहार-शय्यादि-सेवनात् प्राय-शो गदाः ॥४१॥
सर्वे संचारिणो नेत्र-त्वग्-विकारा विशेषतः ।
कृमयस् तु द्वि-धा प्रोक्ता बाह्याभ्यन्तर-भेदतः ॥४२॥
बहिर्-मल-कफासृग्-विड्-जन्म-भेदाच् चतुर्-विधाः ।
नामतो विंशति-विधा बाह्यास् तत्रा-मृजोद्भवाः ॥४३॥
बाह्यास् तत्र मलोद्भवाः बाह्यास् तत्रासृग्-उद्भवाः तिल-प्रमाण-संस्थान-वर्णाः केशाम्बराश्रयाः ।
बहु-पादाश् च सूक्ष्माश् च यूका लिक्षाश् च नामतः ॥४४॥
द्वि-धा ते कोठ-पिटिका-कण्डू-गण्डान् प्रकुर्वते ।
कुष्ठैक-हेतवो ऽन्तर्-जाः श्लेष्म-जास् तेषु चाधिकम् ॥४५॥
मधुरान्न-गुड-क्षीर-दधि-सक्तु-नवौदनैः ।
शकृज्-जा बहु-विड्-धान्य-पर्ण-शाकोलकादिभिः ॥४६॥
मधुराम्ल-गुड-क्षीर- १४.४पर्ण-शाकौकुलादिभिः कफाद् आमाशये जाता वृद्धाः सर्पन्ति सर्वतः ।
पृथु-ब्रध्न-निभाः के-चित् के-चिद् गण्डू-पदोपमाः ॥४७॥
रूढ-धान्याङ्कुराकारास् तनु-दीर्घास् तथाणवः ।
श्वेतास् ताम्रावभासाश् च नामतः सप्त-धा तु ते ॥४८॥
अन्त्रादा उदरावेष्टा हृदयादा महा-कुहाः ।
कुरवो दर्भ-कुसुमाः सु-गन्धास् ते च कुर्वते ॥४९॥
अन्त्रादा उदराविष्टा हृदयादा महा-रुहाः चुरवो दर्भ-कुसुमाः हृल्-लासम् आस्य-स्रवणम् अ-विपाकम् अ-रोचकम् ।
मूर्छा-छर्दि-ज्वरानाह-कार्श्य-क्षवथु-पीनसान् ॥५०॥
रक्त-वाहि-सिरोत्थाना रक्त-जा जन्तवो ऽणवः ।
अ-पादा वृत्त-ताम्राश् च सौक्ष्म्यात् के-चिद् अ-दर्शनाः ॥५१॥
रक्त-वाहि-सिरा-स्थानाद् रक्त-वाहि-सिरा-स्थाना केशादा रोम-विध्वंसा रोम-द्वीपा उदुम्बराः ।
षट् ते कुष्ठैक-कर्माणः सह-सौरस-मातरः ॥५२॥
द्च् सह-जा रस-मातरः पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्ते ऽधो-विसर्पिणः ।
वृद्धाः सन्तो भवेयुश् च ते यदामाशयोन्-मुखाः ॥५३॥
वृद्धास् ते स्युर् भवेयुश् च तदास्योद्गार-निःश्वासा विड्-गन्धानुविधायिनः ।
पृथु-वृत्त-तनु-स्थूलाः श्याव-पीत-सितासिताः ॥५४॥
ते पञ्च नाम्ना कृमयः ककेरुक-मकेरुकाः ।
सौसुरादाः सुलूनाख्या लेलिहा जनयन्ति च ॥५५॥
सौसुरादाः शलूनाख्या विड्-भेद-शूल-विष्टम्भ-कार्श्य-पारुष्य-पाण्डु-ताः ।
रोम-हर्षाग्नि-सदन-गुद-कण्डूर् विनिर्गमात् ॥५६॥
गुद-कण्डूर् विनिर्गताः १४.५गुद-कण्डूर् वि-मार्ग-गाः
Translation - भाषांतर
N/A


text:
20a यत्तर्हि पादे विजातीयवत्त्वं संकीर्णं तदविषममिति कश्चित् मन्यते तन्निषेधार्थं पादमात्रेणापि विषममुदाहरन्नाह—
चन्दनानां तरूणां प्रणयः परिचयः सादेश्यात् । ततस्तेनोद्गन्धिः उद्गतो गन्धोऽस्येति चन्दनगन्वगर्भः सुरभिः शिशिरोऽपि वा । निरस्तं समाधिंनिर्विकारत्वं येनोपनीतमन्मथविकारत्वात् स मन्दो मृदुर्मलयमारुतो दक्षिणपवनः । [वररामामुखानिलै]रुत्तमस्त्रीवदनश्वसनैः सह स्पर्द्धते [तान्] निगृह्णाति सुरभितया मृदुत्वेन [रुद्ध]मद्धैर्यतया च साम्यात् । स्पर्द्धायाश्च समानविषयत्वात् तैरुपमीयत इति यावत् । अत्र तृतीयपादेन स्फुटत्वेन विजातीयेन मध्यमबन्धं पादत्रयं संसृष्टमिति विषममेवेदृशम् । एतदेव सजातीयैकपादप्रवेशे समं जायते । तद्यथा—


text:
नवग्रह पीठाच्या ईशान्येस कलश स्थापन
नवग्रह पीठाच्या ईशान्येस पुण्याहवाचनातील सर्वोषामाश्रया भूमि०
इत्यादी सर्व मंत्रांनी वास्तुपीठ कलश जसा स्थापन केला त्याप्रमाणे कलश स्थापन करावा. वरुण पूजा करावी. त्यानंतर वरुणाची प्रार्थना करावी.
देवदानव संवादे मथ्यमाने महोदधौ । उत्पन्नौऽसि तदा कुंभ विधृतो विष्णुना स्वयम् ।
यानंतर नवग्रहांचे आवाहन करावे.
नवग्रह आवाहन मंत्र
(सूर्याचे मुख पूर्वेला असते.)
१. जपाकुसुम संकाशं काश्यपेयं महद्दुतिं । तमोरों सर्व पापघ्नं प्रणतोऽस्मि दिवाकरम् ।
कलिंग देशोद्भव काश्यपसगोत्र भो सूर्य इहागच्छ इह तिष्ठ । सूर्याय नमः । सूर्यं आवाहयामि ।
(सोमाचे मुख पश्चिमेस असते)
२. दधिशंख तुषाराभं क्षीरोदार्णव संभव । नमामि शशिनं सोमं शंभोर्मुकुट भूषणं ।
यमुना तीरोद्भव आत्रेयसगोत्र भो सोम इहागच्छ इह तिष्ठ । सोमाय नमः । सोमं आवाहयामि ।
(मंगळाचे मुख दक्षिणेस असते.)
३. धरणी गर्भ संभूतं विद्युत्कांति समप्रभम् । कुमारं शक्तिहस्तं च मंगलं प्रणमाम्यहम् ।
अवंति देशोद्भव भारद्वाजसगोत्र भो भौम इहागच्छ इह तिष्ठ । भौमाय नमः । भौमं आवाहयामि ।
(बुधाचे मुख उत्तरेस असते.)
४. प्रियंगु कलिका श्यामं रूपेणा प्रतिमं बुधं । सौम्यं सौम्य गुणोपेतं तं बुधं प्रणमाम्यहम् ।
मगध देशोद्भव आत्रेयसगोत्र भो बुध इहागच्छ इह तिष्ठ । बुधाय नमः । बुधं आवाहयामि ।
(गुरूचे मुख उत्तरेस असते.)
५. देवानांच ऋषिणांच गुरुं कांचन संन्निभं । बुद्धिभूतं त्रिलोकेशं तं नमामि बृहस्पतिं ।
सिंधु देशोद्भव आंगिरसगोत्र भो बृहस्पति इहागच्छ इह तिष्ठ । बृहस्पतये नमः । बृहस्पतिं आवाहयामि ।
(शुक्राचे मुख पूर्वेला असते.)
६. हिमकुंद मृणालाभं दैत्यानां परमं गुरुं । सर्व शास्त्र प्रवक्तारं भार्गवं प्रणमाम्यहम् ।
भोजकटक देशोद्भव भार्गवसगोत्र भो शुक्र इहा गच्छ इह तिष्ठ । शुक्राय नमः । शुक्रं आवाहयामि ।
(शनिचे मुख पश्चिमेस असते.)
७. नीलांजन समाभासं रविपुत्रं यमाग्रजम् । छायामार्तंड संभूतं तं नमामि शनैश्चरम् ।
सौराष्ट्र देशोद्भव काश्यपसगोत्र भो शनैश्चर इहा गच्छ इह तिष्ठ । शनैश्चराय नमः । शनैश्चरं आवाहयामि ।
(राहूचे मुख दक्षिणेस असते.)
८. अर्धकायं महावीर्यं चंद्रादित्य विमर्दनम् । सिंहिका गर्भ संभूतं तं राहुं प्रणमाम्यहम् ।
राठिनापुरोद्भव पैठीनसगोत्र भो राहू इहा गच्छ इह तिष्ठ । राहवे नमः । राहुं आवाहयामि ।
(केतूचे मुख दक्षिणेस असते.)
९. पलाशपुष्प संकाशं तारकाग्रह मस्तकं । रौद्रं रौद्रात्मकं घोरं तं केतु प्रणमाम्यहम् ।
अंतर्वेदी समुद्भवं जैमिनिसगोत्र भो केतू इहा गच्छ इह तिष्ठ । केतवे नमः । केतुं आवाहयामि ।
नवग्रहांच्या उजव्या अंगास असलेल्या अधिदेवता.
ग्रहांची मुखे ज्या दिशेस असतात त्याप्रमाणे उजवी बाजू धरावी.
रविच्या उजव्या अंगास रुद्र (ईश्वर) अधिदेवता-
१. रुद्रोदेवो वृषारूढश्चतुर्बाहु स्त्रिलोचनः । त्रिशूल खट्वा वरदा भयपाणिर्नमामि ते । ईश्वराय नमः । ईश्वरं आवाहयामि ।
२. सर्व मंगल मांगल्ये शिवे सर्वार्थ साधिके । शरण्ये त्र्यंबके गौरि नारायणि नमोऽस्तुते । उमायै नमः । उमां आवाहयामि ।
मंगळाच्या उजव्या अंगास स्कंद अधिदेवता-
३. रक्तांबर बर्हिवाहं चतुर्बाहुं षडानन । कुक्कुट ध्वज घंटा शक्त्युपेतं प्रणमाम्यहम् । स्कंदाय नमः स्कंद आवाहयामि ।
बुधाच्या उजव्या अंगास नारायण आधिदेवता-
४. कौमोदकी पद्मशंख चक्रोपेतं चतुर्भुजं । नमामि पुरुषं देवं पन्नगाशन वाहनम् । नारायणाय नमः । नारायणं आवाहयामि ।
गुरूच्या उजव्या अंगास ब्रह्मा अधिदेवता-
५.रक्तवर्णश्चतुर्बाहुं हंसारूढश्चतुर्मुखः । पद्माक्ष सूत्र वरदा भय पाणीर्नमामि तं । ब्रह्मणे नमः । ब्रह्माणं आवाहयामि ।
शुक्राच्या उजव्या अंगास इंद्र अधिदेवता-
६. इंद्रः सुरपतिः श्रेष्ठो वज्रहस्तो महाबलः । शतयज्ञाधिपो देवस्तस्मै नित्यं नमो नमः । इंद्राय नमः । इंद्रं आवाहयामि ।
शनिच्या उजव्या अंगास यम अधिदेवता-
७. दंडहस्तं यमं देवं महामहिष वाहनम् । वैवस्वतं पितृपतिं नौमि नित्यं महाबलम् । यमाय नमः । यमं आवाहयामि ।
राहूच्या उजव्या अंगास काल अधिदेवता-
८. कराल वदनं भीमं पाश दंडधरं सदा । सर्पवृश्चिक रोमाणं तं कालं प्रणमाम्यहम् । कालाय नमः । कालं आवाहयामि ।
केतूच्या उजव्या अंगास चित्रगुप्त अधिदेवता-
९. उदीच्य वेषः सौम्यश्च लेखनी पत्र संयुतः । चित्रगुप्तो लिपिकरस्तस्मै नित्यं नमो नमः । चित्रगुप्ताय नमः । चित्रगुप्तं आवाहयामि ।
नवग्रहांच्या डाव्या अंगास असलेल्या प्रत्यधिदेवता
रविच्या डाव्या अंगास अग्नि प्रत्यधिदेवता-
१. आग्न्येः पुरुषोरक्तः सर्व देव मयोऽव्ययः । धूम्रकेतू रजोध्यक्षस्तस्मै नित्यं नमो नमः । अग्नये नमः । अग्निं आवाहयामि ।
सोमाच्या डाव्या अंगास आप प्रत्यधिदेवता-
२. स्त्रीरूपाः पाश कलश हस्ता मकर वाहनाः । श्वेता मौक्तिक भूषाढ्या अद्भ्यस्ताभ्यो नमो नमः । अद्भ्यो नमः । अपः आवाहयामि ।
मंगळाच्या डाव्या अंगास भूमि प्रत्यधिदेवता-
३. सवेषामाश्रया भूमिर्वराहे समुद्धृता । अनंत सस्य दात्री या तां नमामि वसुंधराम् । भूम्यै नमः । भूमिं आवाहयामि ।
बुधाच्या डाव्या अंगास विष्णु प्रत्यधिदेवता-
४. कौमोदकी गदापद्म शंखोपेतं चतुर्भुजं । नमामि विष्णुं देवेशं कृष्णं गरुडवाहनं । विष्णवे नमः । विष्णुं आवाहयामि ।
गुरूच्या डाव्या अंगास इंद्र प्रत्यधिदेवता-
५. चतुर्दंत गजारूढं वज्रांकुश धरं सुरं । शचीपति नौमि नित्यं नानाभरणं भूषितं । इंद्राय नमः । इंद्रं आवाहयामि ।
शुक्राच्या डाव्या अंगास इंद्राणी प्रत्यधिदेवता -
६. शक्रप्रिया या संतान मंजरी वरदायुधा । इंद्राणी द्विभुजा देवी तस्मै नित्यं नमो नमः । इंद्राण्यै नमः । इंद्राणीं आवाहयामि ।
शनिच्या डाव्या अंगास प्रजापति प्रत्यधिदेवता-
७. स्रुवाक्षमाला करक पुस्तकाढ्यं चतुर्भुजम् । प्रजापतिं हंसयान मेकवक्त्रं नमामि तं । प्रजापतये नमः । प्रजापतिं आवाहयामि ।
राहूच्या डाव्या अंगास सर्प प्रत्यधिदेवता-
८. अनंतो वासुकिश्चैव कालियो मणिभद्रकः । शंखश्च शंखपालश्च कर्कोटक धनंजयौ । धृतराष्ट्रश्च ये सर्पास्तेभ्यो नित्यं नमो नमः ।
सर्पेभ्यो नमः । सर्पान् आवाहयामि ।
केतूच्या डाव्या अंगास ब्रह्मा प्रत्यधिदेवता-
९. यज्ञाध्यक्षश्चतुर्मूर्तिर्वेदावासः पितामहः । पद्मयोनिश्चतुर्वक्त्रस्तस्मै नित्यं नमो नमः । ब्रह्मणे नमः ब्रह्माणं आवाहयामि ।
क्रतु साद्गुण्य देवता
(सूर्याजवळ दक्षिणेकडून उत्तरेकडे)
१. अभीप्सितार्थ सिध्यर्थं पूजितो यः सुरासुरैः । सर्व विघ्न हरस्तस्मै गणाधिपतये नमः । गणपतये नमः । गणपतिं आवाहयामि ।
२. तामग्नि वर्णां तपसाज्वल्म्तीं सर्व कामदां । भक्तानां वरदां नित्यं दुर्गादेवीं नमाम्यहं । दुर्गायै नमः । दुर्गां आवाहयामि ।
३. वरदान ध्वजधरो धावध्दरिण पृष्ठगः । धुम्रवर्णश्चयो वायुस्तस्मै नित्यं नमो नमः । वायवे नमः । वायुं आवाहयामि ।
४. चंद्रार्कौपेतमाकाशं षंधंनीलोत्पलप्रभं । नीलांबर दरं चैव तस्मै नित्यं नमो नमः । आकाशाय नमः । आकाशं आवाहयामि ।
५. सर्वैद्यावश्विनौदेवौ द्विभुजौ शुक्लवर्णकौ । सुधाकलश संयुक्तौ वंदे करक धारिणौ । अश्विभ्यां नमः । अश्विनौ आवाहयामि ।
६. शूलव्याल कपाल दुंदुभिधनुर्घंटासि चर्मायुधो । दिग्वासा असितः सुदंष्ट्रभृकुटी वक्राननः कोपनः । सर्पव्रात युतांग ऊर्ध्व चिकुरस्त्रक्षोऽहि कौपिनको ।
यः स्यात्क्षेत्रपतिः सनोस्तु सुखदस्तस्मै नमः सर्वदा । क्षेत्रपालाय नमः । क्षेत्रपालं आवाहयामि ।
७. वास्तोष्पते नमस्तुभ्यं भूशैय्या भिरत प्रभो । प्रसीद पाहि मां देव सर्वारिष्टं विनाशय । वास्तोष्पतये नमः । वास्तोष्पतिं आवाहयामि ।
क्रतु संरक्षक देवता
१. इंद्रः सुरपतिः श्रेष्ठो वज्रहस्तो महाबलः । शतयज्ञाधिपो देवस्तस्मै नित्यं नमो नमः । इंद्राय नमः । इंद्रं आवाहयामि ।
२. आग्नेयः पुरुषोरक्तः सर्व देव मयोऽव्ययः । धूम्रकेतू रजोऽध्यक्शस्तस्मै नित्यं नमो नमः । अग्नये नमः । अग्निं आवाहयामि ।
३. दंडहस्तं यमं देवं महामहिष वाहनम् । वैवस्वतं पितृपतिं नौमि नित्यं महालबम् । यमाय नमः । यमं आवाहयामि ।
४. निऋतिं खङ्गहस्तं च सर्व लोकैक पावनम् । नरवाहनमत्युग्रं वंदेऽहं कालिकाप्रियं । निऋतये नमः । निऋतिं आवाहयामि ।
५. वरुणं पाशहस्तंच यादसांपतिमीश्वरं । अपांपति महं वंदे देवं मकर वाहनम् । वरुणाय नमः । वरुणं आवाहयामि ।
६. अनाकारो महौजाश्च यश्चादृष्ट गतिर्दिवि । जगत्पूज्यो जगत्प्राणस्तं वायुं प्रणमाम्यहम् । वायवे नमः । वायुं आवाहयामि ।
७. सर्व नक्षत्र मध्ये तु सोमो राजा व्यवस्थितः । तस्मै नक्षत्रपतये देवाय सततं नमः । सोमाय नमः । सोमं आवाहयामि ।
८. सर्वाधिपो महादेव ईशानश्चंद्र शेखरः । शूलपाणिर्विरूपाक्षस्तस्मै नित्यं नमो नमः । ईशानाय नमः । ईशानं आवाहयामि ।
यानंतर
आदित्यादि नवग्रह देवतोभ्यो नमः ।
असे म्हणून नवग्रहांची षोडशोपचारे पूजा करावी. पूजा झाल्यावर यजमान पती पत्नीच्या हस्ते पंचोपचार पूजा करावी.


text:
श्रीसूर्यो देवता । सर्वपापक्षयपूर्वकसर्वरोगोपशमनार्थे पाठे विनियोगः ।
ऋष्यादिन्यास
श्रीवसिष्ठऋषये नमः शिरसि । अनुष्टुप्छन्दसे नमः मुखे । श्रीसूर्यदेवाय नमः हृदि । सर्वपापक्षयपूर्वकसर्वरोगापशमनार्थे पाठे विनियोगाय नमः अञ्जलौ ।
ध्यानं
ॐ रथस्थं चिन्तयेद् भानुं द्विभुजं रक्तवाससे ।
दाडिमीपुष्पसङ्काशं पद्मादिभिः अलङ्कृतम् ॥
मानस पूजनं एवं स्तोत्रपाठ
ॐ विकर्तनो विवस्वांश्च मार्तण्डो भास्करो रविः ।
लोकप्रकाशकः श्रीमान् लोकचक्षु ग्रहेश्वरः ॥
लोकसाक्षी त्रिलोकेशः कर्ता हर्ता तमिस्रहा ।
तपनः तापनः चैव शुचिः सप्ताश्ववाहनः ॥
गभस्तिहस्तो ब्रध्नश्च सर्वदेवनमस्कृतः ।
एकविंशतिः इत्येष स्तव इष्टः सदा मम ॥
॥ फलश्रुतिः ॥
श्रीः आरोग्यकरः चैव धनवृद्धियशस्करः ।
स्तवराज इति ख्यातः त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥
यः एतेन महाबहो द्वे सन्ध्ये स्तिमितोदये ।
स्तौति मां प्रणतो भूत्वा सर्व पापैः प्रमुच्यते ॥
कायिकं वाचिकं चैव मानसं यच्च दुष्कृतम् ।
एकजप्येन तत् सर्वं प्रणश्यति ममाग्रतः ॥
एकजप्यश्च होमश्च सन्ध्योपासनमेव च ।
बलिमन्त्रोऽर्घ्यमन्त्रश्च धूपमन्त्रस्तथैव च ॥
अन्नप्रदाने स्नाने च प्रणिपाति प्रदक्षिणे ।
पूजितोऽयं महामन्त्रः सर्वव्याधिहरः शुभः ॥
एवं उक्तवा तु भगवानः भास्करो जगदीश्वरः ।
आमन्त्र्य कृष्णतनयं तत्रैवान्तरधीयत ॥
साम्बोऽपि स्तवराजेन स्तुत्वा सप्ताश्ववाहनः ।
पूतात्मा नीरुजः श्रीमान् तस्माद्रोगाद्विमुक्तवान् ॥
भगवान् सूर्यनामावली
१. विकर्तन २. विवस्वान् ३. मार्तण्ड ४. भास्कर ५. रवि ६. लोकप्रकाशक ७. श्रीमान् ८. लोकचक्षु ९. ग्रहेश्वर १०. लोकसाक्षी ११. त्रिलोकेश १२. कर्ता १३. हर्ता १४. तमिस्रहा १५. तपन १६. तापन १७. शुचि १८. सप्ताश्ववाहन १९. गभस्तिहस्त २०. ब्रघ्न ( ब्रह्मा ) २१. सर्वदेवनमस्कृत इति ।


text:
अटल बिहारी वाजपेयी
२५ डिसेम्बर १९२४ मध्ये जातः अटलबिहारी वाजपेयी महोदयः भारतीयः राजनीतिज्ञः । सः भारतस्य दशमः प्रधानमन्त्री । कवि-राजनेता अटलबिहारी वाजपेयी (Atal Bihari Vajpayee) (२५ दिसम्बर,१९२४) शराश्विनग्रहभास्करमिते ग्वालियरनगरे श्रीमती कृष्णादेवी-कृष्णबिहारी वाजपेयी महाभागयोः पुत्रत्वेन जन्म अलभत । जनता पार्टी सञ्चालिते राज्यशासने सः परराष्ट्र मन्त्री आसीत् । भारतस्य संसदि लोकसभायां सः उत्तमः संसत्पटुः इति सम्मानितः। १९९६ तमे वर्षे १३ दिनानि, १९९८ तमे वर्षे १३ मासान् यावत्, पुनः १९९८ तः - २००४ तमवर्षपर्यन्तं पञ्च वर्षाणि यावच्च सः भरतवर्षस्य प्रधानमन्त्रिपदम् अलङ्कृतवान् [१]। श्रीवाजपेयीमहोदयः ९ वारं लोकसभायां निर्वाचितः दिवारं च राज्यसभायाम् । अयं स्वयमेव एकः विक्रमः । २००९ पर्यन्तं सः लोकसभासदस्यरूपेण कार्यरतः आसीत् । तदनन्तरं कदाचित् अस्वास्थ्यकारणात् सक्रियराजकारणात् निवृत्तः ।
अन्तर्विषयाः
- १ बाल्यं शिक्षणञ्च
- २ राजनैतिकजीवनम्
- ३ नेहरु महोदयस्य प्रशंसोद्वारः
- ४ प्रथमकार्यावधिः
- ५ द्वितीयकार्यावधिः
- ६ कवित्त्वम्
- ७ अन्यानि श्रेष्ठकार्याणि
- ८ पुरस्काराः
- ९ कृतयः
- १० आधाराः
- ११ अग्रिमाध्ययनाय
- १२ टिप्पणी
- १३ बाह्यशृङ्खलाः
बाल्यं शिक्षणञ्च[सम्पादयतु]
अटलबिहारिवाजपेयिमहोदयः १९२४ तमे वर्षे डिसम्बर्मासस्य २५ तमे दिनाङ्के जन्म अलभत । पितुः नाम कृष्णबिहारिवाजपेयी, माता कृष्णादेवी च । पिता विद्यालयशिक्षकः कविश्च आसीत् । अटलबिहारी वाजपेयिमहोदयस्य पितामहः पण्डितश्यामलालवाजपेयी । अटल्महोदयः पदवीशिक्षणं विक्टोरियाकलाशालायां प्राप्तवान् । हिन्दी-आङ्ग्ल-संस्कृतभाषासु अपि पाण्डित्यं प्राप्तवान् । स्नातकोत्तरपदवीं कान्पुरस्य डि ए वि कलाशालातः प्राप्तवान् । तदुत्तरं राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घं प्रचारकरूपेण प्रविष्टवान् । वीर-अर्जुन पाञ्चजन्य इति पत्रिकाद्वये पत्रकर्तृरूपेण अपि कविरूपेण च कार्यम् अकरोत् । सङ्घस्य अन्ये प्रचारकाः इव ब्रह्मचारिरूपेण तिष्ठन् स्वस्य सम्पूर्णं जीवनं राष्ट्राय समार्पयत् ।
कान्पुरस्य लक्ष्मीबाईमहाविद्यालयतः स्नातकोत्तरपदवीं प्राप्तवान् । भारतराजनीतिक्षेत्रे बहुकालं यावत् सक्रियः आसीत् । स्नातकोत्तरपदव्याः प्राप्तेः अनन्तरम् १९४२ तमे वर्षे "निर्गच्छ्त भारतात्“(Quit India movement )आन्दोलनसमये भारतीयजनसङ्घस्य संस्थापकः श्यामप्रसादमुखर्जिवर्यस्य निकटवर्ती सन् भारतस्य राजनीतिक्षेत्रे सक्रियः अभवत् ।
राजनैतिकजीवनम्[सम्पादयतु]
श्री वाजपेयी महोदयस्य राजनीतेः प्रथमः संपर्कः १९४२ मध्ये जातः । "निर्गच्छ्त भारतात्“ इति आन्दोलनसमये सः गृहीतः (बन्दीकृतः) शीघ्रमेव सः भारतीयजनसंघस्य तदानींतननेतुः श्यामाप्रसाढ् मुखर्जी महोदयस्य निकटवर्ती अनुगामी एवं साहाय्यकः अभवत् । काश्मीरमध्ये काश्मीरेतर भारतीयाभ्यागतान् प्रति हीनः व्यवहारः कृतः इति मत्वा निषेध दर्शनार्थं यदा श्री मुखर्जीमहोदयः १९५३ मध्ये आमरणम् उपोषणं अकरोत् तदा श्री वाजपेयी महोदयः तस्य पार्श्वे (तेन सहैव) विद्यमानः आसीत् । मुखर्जी महोदयस्य उपोषणेन निषेधेन च शतियुद्ध जगति राष्ट्रिय सुरक्षायाः यः केंद्रबिंदुः आसीत् सः समाप्तः विशेषेण च तदा यदा प्रतिवेशी देशः चीनः परमाणुशक्तिधारकः आसीत् । (१९७४ मध्ये यदा भारतः पोखरण इत्यत्र भूतलान्तर्गतं परमाणु परीक्षणं कृतवान् तदैव भारतः षष्ठः परमाणुशक्तिधारकः देशः अभवत् । यद्यपि राष्ट्रिय स्वयंसेवक संधस्योपरि सर्वकारः राजनैतिकप्रहारं क्रुतवनिति १९७९ मध्ये सः (वाजपेयी महोदयः) त्यागपत्रं दत्तवान् तावत्पर्यन्तं एकः अनुभवी नयविशारदः आदरणीयः राजनैतिकः नेता इति सः लब्धप्रतिष्ठः आसीत् । तस्य कार्यकाले १९७७ मध्ये संयुक्तराष्ट्रसंधसय सर्वसाधारण्सभायां हिन्दी भाषायां भाषमाणः सः प्रथमः वक्ता अभवत् । तस्यैव मते सः क्षणः तस्य जीवनस्य अतीव अविस्मरणीयः क्षणः आसीत् ।
भारतीय जनता पक्षस्य अभ्युदयः[सम्पादयतु]
जनतापक्ष सर्वकारः अधिककालपर्यन्तं शासनरतः भवितुं न अशक्नोत् । श्री मोरारजीदेसाई महोदयः प्रधानमंत्री पदत्यागमकरोत् । तदनन्तरं जनता पक्षः शीघ्रमेव लयं प्राप्त्ः । संयुक्तसर्वकारस्य निर्वहणार्थं भारतीय जनसंधेन राजनैतिकसंस्थायाः उपयोगः कृतः अपि च जनतापक्षस्य अन्तर्गतैः परश्चरविनाशिभिः कलहैः सः पक्षः अतीव उच्छेषित (श्रान्तः) अभूत ।
१९८० मध्ये श्री अटलबिहारी वाजपेयीमहोदयः भारतीय जनसंधस्य एवं राष्ट्रिय स्वयं सेवक संधस्य बहुभिः सहचरैः विशेषतया तस्य् दीर्घकालीनाभ्यां निकटवर्तिभ्यां लाल कृष्ण आडवाणी एवं श्री भैरोसिंह शेखावत महोदयाभ्यां सह भारतीय जनता पक्षं स्थापितवान् । श्री वाजपेयी तस्य पक्षस्य प्रथमः अध्यक्षः अभवत् । जनतापक्षस्य सर्वकारस्य अनन्तरं आगतस्य अनुगामिनः कांग्रेस पक्षस्य (कांग्रेस) सर्वकारस्य भारतीय जनता पक्षः तीव्रः निन्दकः आसीत् । सः पक्षः पंजाबराज्ये सिखानां युद्धप्रवृत्तेः विरोधमकरोत् । तथैव राष्ट्रहितं विहाय मुद्धप्रवृत्तिं पोषयते विभजनकारिणे भ्रष्ट्रे राजकारणे श्रीमती इंदिरा गांधी महोदया एव दोषार्हा इति अधोषयत् । नेतुः दारासिंहस्य मते श्री वाजपेयीमहोदयस्तु हिन्दुसिखानाम् मध्ये ऎक्यमानयत् ।
यदा १९८४ मध्ये प्रधानमंत्री इंदिरा गांधी महोदयायाः हननं तस्याः द्वाभ्यां सुरक्षाकर्मिभ्यां कृता तदा देहलीमध्ये सिखानां प्रति हिंसा आरब्धा । यद्यपि ब्लू स्टार् आपरेशनस्य सः कदापि समर्थकः नासीत् तथापि भारतीय जनतापक्षः हिंसायाः तीव्रः निषेधः अकरोत् । राजधान्यां अस्मिन् बीमत्से (जधन्ये) नरसंहारे ३००० अधिकाः सिखाः हताः । स्वनेतुः मृत्योः प्रतिशोधम् इच्छन्तः ये ईडियन् नैशनल् कांग्रेस अनुगामिनः आसन् तेभ्यः सिखानां संरक्षणं प्रतिपादितवान् इति श्री वाजपेयी महोदयः श्लाधितः । सः सिखानां संरक्षकः इति श्रुतः च । १९८४ निर्वाचने भारतीय जनता पक्षः लोकसभायां केवलं द्वौ सदस्यशेषः आसीत् (केवलं द्वौ सदस्यौ एव अवशिष्टौ ) तथापि भारतीय राजकारणस्य मुख्यप्रवाहे पक्षः सुप्रतिष्ठितः आसीत् एवं च शीघ्रमेव राष्ट्रे सर्वत्र भारतीययुवकान् आकर्षयितुं पक्षस्य संगठनस्य विस्तारं कर्तुं आरभत् । अस्मिन् कालावधौ वाजपेयी महोदयः पक्षस्य अध्यक्षरुपेण केंद्रस्थाने आसीत् संसदि विपक्षस्य नेता च आसीत् ।
राम जन्मभूमि मन्दिर आन्दोलनस्य भारतीय जनता पक्षः राजनैतिक स्वरः आसीत् । इदम् आन्दोलनं विश्वहिन्दुपरिषद तथा राष्ट्रिय स्वयंसेवकसंघस्य व्यवसायिनां अपक्रममासीत् । अयोध्यायां बाबरी मस्जिदस्थले श्रीराम् मन्दिरं निर्मातुं तेषां मनीषा आसीत् । हिन्दु व्यवसाथिनः इदं स्थलं भगवतः श्रीरामस्य जन्मभूमिः आसीत् इति अमन्यन्त अतः हिन्दुत्वस्य अतिपवित्रं स्थानं भवितुमर्हति इति तेषां मान्यता अभवत् ।
६ डिसेम्बर् १९९२ दिवसे विश्वहिंदुपरिषदः भारतीय जनता पक्षस्य व्यवसाथिन संघटित निषेधः भित्त्वा उन्मादमये आक्रमणे परिवर्तितः एवं च मास्जिदवास्तु निर्मलं नाशितम् । आगाभिषु सप्ताहेषु देशे विविध क्षेत्रेषु हिन्दु मुस्लिमानां मध्ये हिंसा तरङ्गाः उद्भूताः सहस्राधिकाः जनाः हताः । विश्वहिन्दु परिषद् बहिष्कृता । विध्वंसस्य प्रोत्साहनं (उत्तेजनं) कृतं इति श्री लालकृष्ण अडवाणि सहिताः भारतीय जनता पक्षस्य बहवः नेतारः कञ्धित्कालं गृहीताः । यद्यपि संवेदनशीलविजयानां राजनीतिकरणं बहुभिः भर्त्सितम् तथापि लक्षाधिकानां पारंपरिकानां हिदूनां समर्थनं पक्षेन प्राप्तम् तथैव राष्ट्रिय महत्त्वमपि ।
गुजरात तथा महाराष्ट्र राज्ययोः मार्च १९९५ विधानसभा निर्वाचनयोः विजयः , १९९४ मध्ये कर्नाटके निर्वचने उत्तमं प्रदर्शनं भा. ज. पक्षं केंद्रस्थाने प्रत्यस्थापयत् । नो म्बर, १९९५ मध्ये मुम्बय्यां भा. ज. पक्षस्य सत्रे भा.ज.प. अध्यक्षः श्री अडवाणी महोदयः अधोषयत् यत् यदि भा.ज.प. १९९६ मध्ये संसदीयनिर्वाचने विजयी अभविष्यत् तर्हि श्री वाजपेयी महोदयः प्रधानमंत्री अभविष्यत् इति ।
भारतीयजनसङ्घस्य संस्थापकेषु अन्यतमः वाजपेयिमहोदयः १९६८ तः १९७३ पर्यन्तं जनसङ्घस्य नायकः आसीत् । तदुत्तरं १९५७ तमे वर्षे लोकसाभां प्रत्यपि चितः अभवत् । मोरारजी देसायिसर्वकारे १९७७ तमस्य वर्षस्य मार्च्मासतः १९७९ तमस्य वर्षस्य जुलैमासपर्यन्तं विदेशिमन्त्रिरूपेण कार्यं निरवहत् । १९८० तमे वर्षे जनतापक्षं नूतनतया निर्मिते भारतीयजनतापक्षे लीनम् अकरोत् । भारतीयजनतापक्षस्य नेतृरूपेण १९८० तः १९८४ वर्षपर्यन्तं, १९८६ तः १९९३ वर्षपर्यन्तं, १९९६ तमे वर्षे च कार्यम् अकरोत् । १० लोकसभायाः विरोधपक्षस्य नायकत्वं निरूढवान् ।
नेहरु महोदयस्य प्रशंसोद्वारः[सम्पादयतु]
१९५७ मध्ये यदा श्री अटलबिहारी महोदयः प्रथमतः लोकसभायां निर्वाचितः तदा लोकसभायां तस्य प्रथम कार्यकाले तस्य वक्तृत्वकौशलेन जवाहरलाल नेहरूमहोदयः तावान् प्रभावितः यत् सः भविष्यवाणीमवदत् यत् ‘अयं युवकः एकस्मिन् दिने प्रधानमंत्री भवेत् ’ इति । पुनः एकदा प्रधानमंत्री श्री जवाहरलाल नेहरुमहोदयः अभ्यागताङ्ग्लप्रधानमंत्रिणा सह श्री वाजपेयीमहोदयस्य परिचयं कारयन् अवदत् - 'अयं विपक्षस्य नेता सदैव मां निन्दति । परं अहं तास्मिन् उज्ज्वलं भविष्यं पश्यामि ।’ इति ।
प्रथमकार्यावधिः[सम्पादयतु]
हिन्दुत्वभावतरङ्गैः १९९० तमे वर्षस्य आदिमभागे भारतीयजनतापक्षेण महती शक्तिः प्राप्ता । १९९६ तमे वर्षे जाते लोकसभानिर्वाचने भारतीयजनतापक्षः बृहत्तमपक्षत्वेन चितं जातम् । तदानीन्तनः राष्ट्रपतिः शङ्करदयालशर्मा सर्वकाररचनाय वाजपेयिमहोदयाय आह्वानम् अयच्छत् । वाजपेयिवर्यः देशस्य ११ तमप्रधानमन्त्रित्वेन प्रतिज्ञां स्व्यकरोत् । किन्तु अन्येषां पक्षाणां समर्थनं न प्राप्तम् इत्यतः बहुत्वस्य प्रदर्शने भारतीयजनतापक्षः विफलः जातः । अतः १३ दिनानाम् अनन्तरं तेन प्रधानमन्त्रिस्थानाय त्यागपत्रं दत्तम् ।
द्वितीयकार्यावधिः[सम्पादयतु]
१९९८ तमे जाते लोकसभानिर्वाचने अपि भारतीयजनतापक्षः बहुत्वं प्राप्नोत् । अस्मिन् अवसरे बहवः रजकीयपक्षाः मिलित्वा 'राष्ट्रियजनतान्त्रिकमैत्रिकूटम्' आरचयन् । १९९८ तमे वर्षे अक्टोबर्मासस्य १३ दिनाङ्के द्वितीयवारं प्रधानमन्त्रिस्थानम् अलङ्कृतवान् अयम् [२]। १३ मासानाम् अनन्तरं जयललितायाः नायकत्वे ए ऐ ए डि एम् के पक्षः समर्थनं प्रतिस्व्यकरोत् इत्यतः सर्वकारः एकस्मात् अङ्कात् बहुत्वच्युतः जातः [३]।
कवित्त्वम्[सम्पादयतु]
वाजपेयिमहोदयः न केवलं नेता अपि तु कविः । हिन्दीभाषाया तेन अनेकाः कविताः रचिताः । एतस्य २१ कवितानां सङ्कलनम् आङ्ग्लभाषायामपि Twenty-One Poems इति नाम्ना अनूदितम् । २००५ तमे वर्षे राजनैतिकक्षेत्रात् निवृत्तः जातः । अनेन नैके ग्रन्थाः आरचिताः । १९९२ तमे वर्षे पद्मविभूषणप्रशस्तिः, १९९४ तमे वर्षे लोकमान्यतिलकप्रशस्तिः इत्याद्याः तेन प्राप्ताः ।
अन्यानि श्रेष्ठकार्याणि[सम्पादयतु]
परमाणुस्फोटकपरीक्षणम्[सम्पादयतु]
मे १७७८ मध्ये भारतः राजस्थानास्थिते पोखरणक्षेत्रे भूतलान्तरीतं (भूगर्भन्तर्गतं) पञ्च परमाणु परीक्षणानि स्वस्य अधिकारावधौ सः कृतवान् । एतैः पञ्च परीक्षणैः सर्वं जगत् स्तब्धं आश्वर्यचकितं चाभवन् । तदानीं सर्वकारः एक मासं यावदेव प्रशासनरतः आसीत्, अयं विशेषः ।
रशीया फ्रान्स देशौ स्वसंरक्षणर्थं परमाणुशक्तेः धारणस्य भारतस्य अधिकारस्य अनुमोदनं कृतवन्तौ । परम् अमेरिका, कनडा, जपान, ब्रिटेन एवञ्च यूरोपीयदेशैः भारताय युद्धसामग्र्याः विक्रयणस्योपरि, प्रतिबन्धाः निक्षिप्ताः ।
भारतपाकिस्थानयोः सम्बन्धसेतुरूपेण तेन लाहोर्-लोकयानसेवा आरब्धा । १५ सहस्रकिलोमीटर्मितः 'सुवर्णचतुष्पथ'नामकस्य राष्ट्रियमुख्यमार्गस्य निर्माणम् अल्पे समये एव यत् समापितं तत् असामान्यं वर्तते [४]। प्रधानमन्त्रिग्रामसडक्योजनायाः अनुष्ठानद्वारा प्रतिग्रामं मार्गकल्पनाय व्यवस्था कृता । 'सर्वशिक्षाभियान'द्वारा सर्वः अपि अक्षरज्ञः स्यात् इत्येषः तस्य प्रयत्नः तस्य दूरदृष्टियुतं चिन्तनं द्योतयति ।
भारतस्य राजनैतिकनायकेषु अतिश्रेष्ठः, गौरवान्वितः नायकमणिः इति राजनैतिकविरोधिभिः अपि अभिज्ञातः अस्ति अटलबिहारी वाजपेयी । १९७७ तमे वर्षे जनतासङ्घस्य सर्वकारे विदेशाङ्गसचिवरूपेण चितः सः अमेरिकासंसत्सदने हिन्दीभाषया भाषणम् अकरोत् इत्येषः विशेषः ।
पुरस्काराः[सम्पादयतु]
- 1992,पद्मविभूषणप्रशस्तिः
- 1993, कानपुरविश्वविद्यालयात् डि लिट्
- 1994, लोकमान्यतिलकप्रशस्तिः
- 1994, Best Parliamentarian Award
- 1994, Bharat Ratna Pandit Govind Vallabh Pant Award
- 2014, भरतरत्नकृते नामितम्
कृतयः[सम्पादयतु]
सामाजिक्यः राजनैतिक्यः[सम्पादयतु]
- Nayi chunauti, naya avasara (Hindi Edition). (2002). ISBN 978-81-7016-501-9.
- India's Perspectives on ASEAN and the Asia-Pacific Region. (2003). ISBN 978-981-230-172-7.
- NEW DIMENSIONS OF INDIA'S FOREIGN POLICY. (1979).
- Decisive days. (1999).
- When will atrocities on Harijans stop?: A.B. Vajpayee's speech in Rajya Sabha. (1988).
- Heal the wounds: Vajpayee's appeal on Assam tragedy to the parliament. (1983).
- National integration. (1961).
- Sakti se santi. (1999).
- Rajaniti ki rapatili rahem. (1997).
- Vicara-bindu (Hindi Edition). (2000). ISBN 978-81-7016-475-3.
- Bindu-bindu vicara. (1997).
- Kucha lekha, kucha bhashana. (1996).
- Back to square one. (1998).
- Dynamics of an open society. (1977).
- Na dainyam na palayanam (Hindi Edition). (1998).
- Bindu-bindu vicara (Hindi Edition). (1997).
- Kucha lekha, kucha bhashana (Hindi Edition). (1996).
- Sekyularavada: Bharatiya parikalpana (Da. Rajendra Prasada Smaraka vyakhyanamala). (1996).
आत्मचरितम्[सम्पादयतु]
- Atal Bihari Vajpayee, meri samsadiya yatra (Hindi Edition). (1999). ISBN 978-81-7315-281-8.
- Four decades in parliament. (1996).
- Atala Bihari Vajpayee, samsada mem tina dasaka. (1992).
- Pradhanamantri Atala Bihari Vajapeyi, chune hue bhashana. (2000).
- Values, vision & verses of Vajpayee: India's man of destiny. (2001).
- India's foreign policy: New dimensions. (1977).
- Assam problem: Repression no solution. (1981).
- Suvasita pushpa: Atala Bihari Vajapeyi ke sreshtatama bhashana. (1997).
- A"
पद्यासाहित्यम्[सम्पादयतु]
- Twenty-One Poems. (2003). ISBN 978-0-670-04917-2.
- Kya khoya kya paya: Atala Vihari Vajapeyi, vyaktitva aura kavitaem (Hindi Edition). (1999). ISBN 978-81-7028-335-5.
- Meri ikyavana kavitaem. (1995).
- Meri ikyavana kavitaem (Hindi Edition). (1995).
- Sreshtha kabita. (1997).
- Nayi Disha - an album with Jagjit Singh (1999)
- Samvedna - an album with Jagjit Singh (2002)
भाषणानि[सम्पादयतु]
- Prime Minister Atal Bihari Vajpayee, selected speeches. (2000). ISBN 978-81-230-0834-9.
- President's addresses, 1980-1986. (2000).
- Presidential address. (1986).
- Presidential address: Bharatiya Pratinidhi Sabha session, Bhagalpur (Bihar), 5 6 & 7 May 1972. (1972).
- Atal Bihari Vajpayee and Pokhran Test.
आधाराः[सम्पादयतु]
अग्रिमाध्ययनाय[सम्पादयतु]
- L.K. Advani. My Country My Life. (2008). ISBN 978-81-291-1363-4.
- M.P. Kamal. Bateshwar to Prime Minister House - An Interesting Description of Different Aspects of Atalji's . (2003). ISBN 978-81-7604-600-8.
- G.N.S. Raghavan. New Era in the Indian Polity, A Study of Atal Bihari Vajpayee and the BJP. (1996). ISBN 978-81-212-0539-9.
- P. R Trivedi. Atal Bihari Vajpayee: The man India needs : the most appropriate leader for the twentyfirst century. (2000). ISBN 978-81-7696-001-4.
- Sujata K. Dass. Atal Bihari Vajpayee. (2004). ISBN 978-81-7835-277-0.
- Chandrika Prasad Sharma. Poet politician Atal Bihari Vajpayee: A biography. (1998). ASIN: B0006FD11E.
- Sheila Vazirani. Atal Bihari Vajpayee; profile & personal views (Know thy leaders). (1967). ASIN: B0006FFBV2.
- Dr. C.P. Thakur. India Under Atal Behari Vajpayee: The BJP Era.(1999). ISBN 978-81-7476-250-4
- Sita Ram Sharma. Prime Minister Atal Behari Vajpayee: Commitment to power. (1998). ISBN 978-81-85809-24-3.
- Bhagwat S. Goyal Values, Vision & Verses of Vajpayee: India's Man of Destiny 2001 Srijan Prakashan R-6/233 Rajnagar Ghaziabad 201002 ISBN 81-87996-00-5.
- Darshan Singh. Atal Behari Vajpayee: The arch of India. (2001). ISBN 978-81-86405-25-3.
- Yogesh Atal. Mandate for political transition: Reemergence of Vaypayee. (2000). ASIN: B0006FEIHA.
- Sujata K. Das. Atal Bihari Vajpayee. (2004). ISBN 978-81-7835-277-0.
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ ""Prime Ministers of India"". Retrieved 20 अगस्त 2014.
- ↑ ""Atal Bihari Vajpayee: India's new prime minister"". BBC News. 3 March 1998. Retrieved 20 अगस्त 2014.
- ↑ ""South Asia Vajpayee's thirteen months"". BBC News. 17 April 1999. Retrieved 20 अगस्त 2014.
- ↑ ""NDA regime constructed 50% of national highways laid in last 30 years: Centre"". The Times of India. Retrieved 20 अगस्त 2014.
बाह्यशृङ्खलाः[सम्पादयतु]
- Profile Govt. of India
- Profile at BBC News
- Annotated Bibliography for Atal Bihari Vajpayee from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues
- फलकम्:NYTtopic
- Atal Bihari Vajpayee collected news and commentary at The Times of India
- Complete List of Poems by Atala Bihari Bajpai
- अटलजी की रचनाएँ
- BJP website
- A. B. Vajpayee at BJP leaders, India
- Atalji's life journey poems and songs collection
- Read few poems of Atal Bihari Vajpayee in Hindi Script
- अटल बिहारी वाजपेयी at the Internet Movie Database


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.६२
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.६२ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
ये यज्ञेन दक्षिणया समक्ता इन्द्रस्य सख्यममृतत्वमानश । तेभ्यो भद्रमङ्गिरसो वो अस्तु प्रति गृभ्णीत मानवं सुमेधसः ॥१॥ य उदाजन्पितरो गोमयं वस्वृतेनाभिन्दन्परिवत्सरे वलम् । दीर्घायुत्वमङ्गिरसो वो अस्तु प्रति गृभ्णीत मानवं सुमेधसः ॥२॥ य ऋतेन सूर्यमारोहयन्दिव्यप्रथयन्पृथिवीं मातरं वि । सुप्रजास्त्वमङ्गिरसो वो अस्तु प्रति गृभ्णीत मानवं सुमेधसः ॥३॥ अयं नाभा वदति वल्गु वो गृहे देवपुत्रा ऋषयस्तच्छृणोतन । सुब्रह्मण्यमङ्गिरसो वो अस्तु प्रति गृभ्णीत मानवं सुमेधसः ॥४॥ विरूपास इदृषयस्त इद्गम्भीरवेपसः । ते अङ्गिरसः सूनवस्ते अग्नेः परि जज्ञिरे ॥५॥ ये अग्नेः परि जज्ञिरे विरूपासो दिवस्परि । नवग्वो नु दशग्वो अङ्गिरस्तमो सचा देवेषु मंहते ॥६॥ इन्द्रेण युजा निः सृजन्त वाघतो व्रजं गोमन्तमश्विनम् । सहस्रं मे ददतो अष्टकर्ण्यः श्रवो देवेष्वक्रत ॥७॥ प्र नूनं जायतामयं मनुस्तोक्मेव रोहतु । यः सहस्रं शताश्वं सद्यो दानाय मंहते ॥८॥ न तमश्नोति कश्चन दिव इव सान्वारभम् । सावर्ण्यस्य दक्षिणा वि सिन्धुरिव पप्रथे ॥९॥ उत दासा परिविषे स्मद्दिष्टी गोपरीणसा । यदुस्तुर्वश्च मामहे ॥१०॥ सहस्रदा ग्रामणीर्मा रिषन्मनुः सूर्येणास्य यतमानैतु दक्षिणा । सावर्णेर्देवाः प्र तिरन्त्वायुर्यस्मिन्नश्रान्ता असनाम वाजम् ॥११॥


text:
शुक्लयजुर्वेद:
शुक्लयजुर्वेदेन सम्बद्धा संहिता वाजसनेयि संहिता अस्ति । अस्या: द्वे शाखे स्त: - माध्यन्दिनीया संहिता, काण्व संहिता च । वाजसनेय: याज्ञवल्क्यस्य एव पितृ-परम्परागतं नाम अस्ति । वाजसनि नाम तस्य पितु: आसीत् इति । पुराणेषु तस्य पितु: नाम क्वचित् देवरात: इत्यपि प्राप्यते । सम्भवत: अन्नदानकारणात् एव तस्य उपाधि: 'वाजसनि:' इति अभवत् ।
माध्यन्दिनीया शाखाया: प्रसार: सरयूतटवर्ती क्षेत्रेषु - काशी, कोसल, लखनउ इत्येतेषां परित: अधिकं प्राप्यते ।
माध्यन्दिन संहिता - एषा शाखा उत्तरभारते विशिष्टरूपेण प्रतिष्ठिता अभवत् । महर्षिवैशम्पायनेन यजुर्वेदस्य अध्ययनं याज्ञवल्क्य: तेन च महर्षि मध्यन्दिन: अकरोत् । महर्षि मध्यन्दिनेन एव अधिकं विस्तारं प्राप्ते सति अस्या: शाखाया: नाम माध्यन्दिनीया इति अभवत् । अद्य प्राय: यजुर्वेदस्य या शाखा प्राप्यते सा माध्यन्दिनीया एव ।
अस्यां संहितायां 40 अध्याया: तथा च 1975 मन्त्राणि सन्ति येषु 15 खिला: सन्ति । 40तम: अध्याय: इशावास्योपनिषद् इति कथ्यते । एषा संहिता द्वे भागे विभक्ता अस्ति - पूर्वविंशति:, उत्तरविंशति: च । प्रथम 20 अध्याया: पूर्वविंशति:, अंतिम 20 अध्याया: उत्तरविंशति: चेति कथ्यन्ते । प्रत्येकेषु अध्यायेषु काश्चन् कण्डिका: सन्ति येषाम् अन्तर्गतं कानिचन् मन्त्राणि सन्ति ।
काण्व संहिता - अस्या: संहिताया: सम्बन्ध: महर्षिकण्वत: अस्ति । ऋग्वेदस्य प्रथम, अष्टम, नवम च मण्डलेषु कण्ववंशीयानां मन्त्राणि प्राचुर्येण सन्ति । एतेषां निवासविषये काण्वशाखायाम् एव कुरु-पांचालप्रदेशयो: नामोल्लेख: अस्ति - 'एष व: कुरवो राजा, एष व: पांचालो राजा' (11.11) । आदित्यपुराणानुसारं शाखाप्रवर्तक: कण्व: बौधायनस्य पुत्र: एवं च याज्ञवल्क्यस्य शिष्य: आसीत् ।
बोधायन पितृत्वाच्च प्रशिष्यत्वाद बृहस्पते: ।
शिष्यत्वाद याज्ञवल्क्यस्य कण्वोभून्महतो महान् ।।
काण्वशाखीय: मन्त्राणाम् उच्चारणं ऋग्वेदीयमन्त्रवदैव कुर्वन्ति । केवलं काश्चन् भेदा: सन्ति ।
वाजसनेयिसंहितासदृशम् एव अस्याम् अपि 40 अध्याया: सन्ति । किन्तु अनुवाकानां संख्या 328 मन्त्राणि च 2086 सन्ति । शंकराचार्येण अस्यान्तर्गतस्य: ईशोपनिषदस्य अनुमोदनं कृतमस्ति । मन्त्रदृष्ट्या अपि उभयो: संहितयो: मध्ये क्रमभेद: अस्ति । एवंविधा अस्यां संहितायां माध्यन्दिने: अपेक्षया 111 मन्त्राणि अधिकानि सन्ति । इति


text:
सूत्र २३
अशमादिवच्च तदनुपपत्ति: ॥२३॥
अशमादिवच्च तदनुपपत्ति: ।
यथा च लोके पृथिवीत्वसामान्यान्वितानामप्यश्मनां केचिन्महार्हा मणयो वज्रवैदूर्यादयोऽन्ये मध्यमवीर्या: सूर्यकान्तादयोऽन्ये प्रहीणा: श्ववायसप्रक्षेपणार्हा: पाषाणा इत्यनेकविधं विचित्र्यं द्दश्यते ।
यथा चैकपृथिवीव्यपाश्रयाणामपि बीजानां बहुविधं पत्रपुष्पफलगन्धरसादिवचित्र्यं चन्दनकिंपाकादिषूपलक्ष्यते ।
यथा चैकस्याप्यन्नरसस्य लोहितादीनि केशलोमादीनि च विचित्राणि कार्याणि भवन्ति ।
एवमेकस्यापि ब्रम्हाणो ब्रम्हाणो जीवप्राज्ञपृथकत्वं कार्यवैचित्र्यं चोपपद्यत इत्यतस्तदनुपपत्ति: ।
परपरिकल्पितदोषानुपपत्तिरित्यर्थ: ।
श्रुतेश्च प्रामाण्याद्विकारस्य च वाचारम्भणमात्रत्वात्स्वप्नद्दश्यभाववैचित्र्यवच्चेत्यभ्युच्चय: ॥२३॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २३४
शान्तिविधानवर्णनम्।
गर्ग उवाच।
नगरादपसर्पन्ते समीपमुपयान्ति च।
नद्यो ह्रद प्रस्रवाणि विरसाश्च भवन्ति च ।। २३४.१ ।।
विवर्णं कलुषन्तप्तं फेनवज्जन्तु सङ्कुलम्।
स्नेहं क्षीरं सुरां रक्तं वहन्ते वा कुलोदकाः ।। २३४.२ ।।
षण्मासाभ्यन्तरे तत्र परचक्रभयम्भवेत्।
जलाशया नदन्ते वा प्रज्वलन्ति कथञ्चन ।। २३४.३ ।।
विमुञ्चन्ति तथा ब्रह्मन्! ज्वालाधूमरजांसि च।
अथवा ते जलोत्पत्तिः सुसत्वा वा जलाशयाः ।। २३४.४ ।।
सङ्गीतशब्दाः श्रूयन्ते जनमारभयम्भवेत्।
दिव्यमम्भोमयं सर्पिर्मधुतैलावसेचनम् ।। २३४.५ ।।
जप्तव्या वारुणा मन्त्रास्तैश्च होमो जले भवेत् ।। २३४.६ ।।
मध्वाज्ययुक्तं परमान्नमत्र देयं द्विजानां द्विज भोजनार्थम्।
गावश्च देयाः सितवस्त्रयुक्तास्तथोदकुम्भाः सलिलाघशान्त्यै ।। २३४.७ ।।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३१२
त्वरिताविद्या[सम्पाद्यताम्]
अग्निरुवाच
विद्याप्रस्तावमाख्यास्ये धर्म्मकामादिसिद्धिदम् ।
नवकोष्ठविभागेन विद्याभेदञ्च विन्दति ।। ३१२.१ ।।
अनुलोमविलोमेन समस्तव्यस्तयोगतः ।
कर्णाविकर्णयोगेन अत ऊद्र्ध्वं विभागशः ।। ३१२.२ ।।
त्रित्रिकेण च योगेन देव्या सन्नद्धविग्रहः ।
जानाति सिद्धिदान्मन्त्रान् प्रस्तावान्निर्गतान् बहून् ।। ३१२.३ ।।
शास्त्रे शास्त्रे स्मृता मन्त्राः प्रयोगास्तत्र दुर्ल्लभाः ।
गुरुः स्यात् प्रथमो वर्णः पूर्व्वेद्युर्न च वर्ण्यते ।। ३१२.४ ।।
प्रस्तावे तत्र चैकार्णा द्व्यर्णस्त्र्यर्णादयोऽभवन् ।
तिर्य्यगूद्र्ध्वगता रेखाश्चतुरश्चतुरो भजेत् ।। ३१२.५ ।।
नव कोष्ठा भवन्त्येवं मध्यदेशे तथा इमान् ।
प्रदक्षिणेन संस्थाप्य प्रस्तावं भेदयेत्ततः ।। ३१२.६ ।।
प्र्स्तावक्रमयोगेन प्रस्तावं यस्तु विन्दति ।
करमुष्टिस्थितास्तस्य साधकस्य हि सिद्धयः ।। ३१२.७ ।।
त्रैलोक्यं पादमूले स्यान्नवखण्डां भुवं लभेत् ।
कपाले तु समालिख्य शिवतत्त्वं समन्ततः ।। ३१२.८ ।।
श्मशानकर्पटे वाथ वाह्यं निष्क्रम्य मन्त्रवित् ।
तस्य मध्ये लिखेन्नाम कर्णिकोपरि संस्थितम् ।। ३१२.९ ।।
तापयेत्खादिराङ्गारैर्भूर्जमाक्रम्य पादयोः ।
सप्ताहादानयेत् सर्व्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। ३१२.१० ।।
वज्रसम्पुटगर्भे तु द्वादशारे तु लेखयेत् ।
मध्ये गर्भगतं नाम सदाशिवविदर्मितम् ।। ३१२.११ ।।
कुड्ये१ फलकके वाथ शिलापट्टे हरिद्रया।
मुखस्तम्भं गतिस्तम्भं सैन्यस्तम्भन्तु जायते ।। ३१२.१२ ।।
विषरक्तेन संलिख्य शमशाने कर्परे बुधः ।
षट्कोणं दण्डमाक्रान्तं समन्ताच्छक्तियोजितम् ।। ३१२.१३ ।।
मारयेदचिरादेष श्मशाने निहतं रिपुं ।
छेदं करोति राष्ट्रस्य चक्रमध्ये न्यसेद्रिपुं ।। ३१२.१४ ।।
चक्रधाराङ्गतां शक्तिं रिपुनाम्ना रिपुं हरेत् ।
तार्क्ष्येणैव चु वीजेन खड्गमध्ये तु लोखयेत् ।। ३१२.१५ ।।
विदर्भरिपुनामाथ श्मशानाङ्गारलेखितम् ।
सप्ताहात्साधयेद्देशं ताडयेत् प्रेतभस्मना ।। ३१२.१६ ।।
भेदने छेदने चैव मारणेषु शिवो भवेत् ।
तारकं नेत्रमुद्देष्टं शान्तिपुष्टी नियोजयेत् ।। ३१२.१७।।
दहनादिप्रयोगोयं शाकिनीञ्चैव कर्षयेत् ।
मध्यादिवारुणीं यावद्वक्रतुण्डसमन्वितः ।। ३१२.१८ ।।
कुष्ठाद्या व्याधयो ये तु नाशयेत्तान्न संशयः ।
मध्यादिउत्तरान्तन्तु करालीबन्धनाज्जपेत् ।। ३१२.१९ ।।
रक्षयेदात्मनो विद्यां प्रतिवादी यदा शिवः ।
वारुण्यादि ततो न्यस्य ज्वरकाशविनाशनम् ।। ३१२.२० ।.
सौम्यादि मध्यमान्तन्तु गुरुत्वं जायते वटे ।
पूर्व्वादि मध्यमान्तन्तु लघुत्वं कुरुते क्षणात् ।। ३१२.२१ ।।
भूर्ज्जे रोचनया लिख्य एतद्वज्राकुलं पुरम् ।
क्रमस्थैर्म्मन्त्रवीजैस्तु रक्षां देहेषु कारयेत् ।। ३१२.२२ ।।
वेष्टिता भावहेम्ना च रक्षेयं मृत्युनाशिनी ।
विघ्नपापारिदमनी सौभाग्यायुःप्रदा धृता ।। ३१२.२३ ।।
द्यूते रणे च जयदा शक्रसैन्ये न संशयः ।
बन्ध्यानां पुत्रदा ह्येणा चिन्तामणिरिवापरा ।। ३१२.२४ ।।
साधयेत् परराष्ट्राणि राज्यञ्च पृथिवीं जयेत् ।
फट् स्त्रीं क्षें हूँ लक्षज्प्याद्यक्षादिर्वशगो भवेत् ।। ३१२.२५ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये त्वरिताविद्या नाम द्वादशाधिकत्रिशततमो
ऽध्यायः ।।


text:
अन्यजन्मान्तरकृतं पुंसां कर्मओओत्नोते {ष् .ब् कर्म पुंसां } शुभाशुभम् ।
यत् तस्य शुकुनः पाकं निवेदयति गच्छताम् ॥
ग्राम्यारण्याम्बुभूव्योमद्युनिशोभयचारिणः ।
रुतयातेक्षितोक्तेषु ग्राह्यः पुंस्त्रीनपुंसकाः ।
पृथग्जात्य् अनवस्थानाद् एषां व्यक्तिर् न लभ्यतेओओत्नोते {ष् .द् लक्ष्यते } ।
सामान्यलक्षणोद्द्शे श्लोकाव् ऋषिकृताव् इमौ ॥
पीनोन्नतविकृष्टाङ्गाःओओत्नोते {ष् .अ -अङ्गाः } पृथुग्रीवाः सवक्षसःओओत्नोते {ष् .ब् स्थिरविक्रमाः } ।
स्वल्पगम्भीरविरुताः पुमांसः स्थिरविक्रमाः ॥
तनुग्रीवशिरोनासाःओओत्नोते {ष् .अ तनूरस्कशिरोग्रीवाः } सूक्ष्मास्यपदविक्रमाः ।
प्रसन्नओओत्नोते {ष् .च् प्रसक्त -}मृदुभाषिण्यः स्त्रियो ऽतो ऽन्यं नपुंसकम् ॥
ग्राम्यारण्यप्रचाराद्यं लोकाद् एवोपलक्षयेत् ।
संविक्षिप्सुर् अहं वच्मि यात्रामात्रप्रयोजनम् ॥
पथ्यात्मानं नृपं सैन्ये पुरे चोद्दिश्य देवताम् ।
सार्थे प्र्धानं साम्ये तुओओत्नोते {ष् .द् स्याज् } जातिविद्यावयोधिकम् ॥
मुक्तप्राप्तैष्यसूर्यासुओओत्नोते {ष् .अ -अर्कासु } फलं दिक्षु तथाविधम् ।
अङ्गारदीप्तधूमिन्यस् ताश् च शान्तास् ततो ऽपराः ॥
तत्पञ्चमदिशां तुल्यं फलंओओत्नोते {ष् .ब् शुभं } त्रैकाल्यम् आदिशेत् ।
परिशेषदिशोर् वाच्यं यथासन्नं शुभाशुभम् ॥
शीघ्रम् आसन्ननिम्नस्थैश् चिराद् उन्नतदूरगैः ।
स्थानवृध्युपघाताश् च तद्वद् ब्रूयात् फलं बुधःओओत्नोते {ष् .द् पुनः } ॥
क्षणतिथ्युडुवातार्कैर् दैवदीप्तो यथोत्तरम् ।
क्रियादीप्तो गतिस्थानभावस्वरविचेष्टितैः ॥
दशधैवं प्रशान्तो ऽपि सौम्यस् तृणफलाशनः ।
मांसामेध्याशनो रौद्रो विमिश्रो ऽन्नाशनः स्मृतः ॥
हर्म्यप्रासादमाङ्गल्यओओत्नोते {ष् .अ -मङ्गल्य -}मनोज्ञस्थानसंस्थिताः ।
श्रेष्ठा मधुरसक्षीरफलपुष्पद्रुमेषु च ॥
स्वकाले गिरितोयस्था बलिनो द्युनिशाचराः ।
क्लीवस्त्रीपुरुषाश् चैव बलिनः स्युर् यथोत्तरम् ॥
जवजातिबलस्थानहर्षसत्त्वैर् बलान्विताःओओत्नोते {ष् .ब् स्वरान्विताः } ।
स्वभूमाव् अनुलोमाश् च तदूनाः स्युर् विवर्जिताः ॥
क (म्स् .कु )क्कुटेभचिरिल्ल्यश्ओओत्नोते {ष् -पिरिल्यश् } च शिखिवञ्जुलच्छिक्कराः ।
बलिनः सिंहनादाश् च कूटपूरी च पूर्वतः ॥
क्रोष्टुकोलूकहारीतकाककोकर्क्षपिङ्गलाः ।
कपोतरुदिताक्रन्द्र (म्स् .आक्रन्द )क्रूरशब्दाश् च याम्यतः ॥
गोशशक्रौञ्चलोमाशहंसोत्क्रोशकपिञ्जलाः ।
विडालोत्सववादित्रगीतहासाश् च वारुणाः ॥
शतपत्रकुरङ्गाखुमृगैकशफकोकिलाः ।
चाषशल्यकपुण्याहघण्टाशंखरवा उदक् ॥
न ग्राम्यो ऽरण्यगो ग्राह्यो नारण्यो ग्रामसंस्थितः ।
दिवाचरो न शर्वर्यां न च नक्तंचरो दिवा ॥
द्वन्द्वरोगार्दितत्रस्तकलहामिषकांक्षिणः ।
आपगान्तरिता मत्ता न ग्राह्याः शकुनाः क्वचित् ॥
रोहिताश्वाजवालेयकुरङ्गोष्ट्रमृगाः शशाः ।
निष्फलाः शिशिरे ज्ञेया वस्नते काककोकिलौ ॥
न तु भ्राद्रपदे ग्राह्याः सूकराश् चओओत्नोते {ष् .ब् स्व } वृकादय ।
शरद्य् अब्जादगोक्रौञ्चाः श्रावणे हस्तिचातकौ ॥
व्याघ्रर्क्षवानरद्वीपिमहिषाः सविलेशयाः ।
हेमन्ते निष्फला ज्ञेया बालाः सर्वे विमानुषाः ॥
ऐन्द्रानलदिशोर् मध्ये त्रिभागेषु व्यवस्थिताः ।
कोशाध्यक्षानलाजीवितपोयुक्ताः प्रदक्षिणम् ॥
शिल्पी भिक्षुर् विवस्त्रा स्त्री याम्यानलदिगन्तरे ।
परतश् चापि मातङ्गगोपधर्मसमाश्रयाः ॥
नैरृतीवारुणीमध्ये प्रमदाः सूतितस्कराः ।
शाक्तिकःओओत्नोते {ष् .च् शौण्डिकः } शाकुनिर् हिंस्रो वायवीपश्चिमान्तरे ॥
विषघातकगोस्वामिकुहकज्ञास् ततः परम् ।
धनवानीक्षणीकश् च मालाकारस् ततः परम्ओओत्नोते {ष् .द् परं ततः } ॥
वैष्णवश् चरकश् चैव वाजिनाम् रक्षणे रतः ।
एवं द्वात्रिंशतो भेदाः पूर्वदिग्भिः सहोदिताः ॥
राजा कुमारो नेता च दूतः श्रेष्ठी चरो द्विजः ।
गजाध्यक्षश् च पूर्वाद्याः क्षत्रियाद्याश् चतुर्दिशः ॥
गच्छतस् तिष्ठतो वापि दिशि यस्यां व्यवस्थितः ।
विरौति शकुनो वाच्यस् तद्दिग्जेन समागमः ॥
भिन्नभैरवदीनार्तपरुषाक्षमजर्जराः ।
स्वरा नेष्टाः शुभाः शान्ता हृष्टप्रकृतिपूरिताः ॥
शिवाश्यामारलाछुच्छुपिङ्गलागृहगोधिकाः ।
सूकरी परपुष्टा च पुन्नामानश् वामतह् ॥
स्त्रीसंज्ञा भासभषककपिश्रीकर्णच्छित्कराः ।
शिखिश्रीकण्ठपिप्पीकारुरुश्येनाश् च दक्षिणा ॥
क्ष्वेडास्फोटितपुण्याहगीतशंखाम्बुनिःस्वनाः ।
सतूर्याध्वयनाः पुंवत् स्त्रीवद् अन्या गिरः शुभाः ॥
ग्राम्यौ मध्यमषड्जौ तु गान्धारश् चेति शोभनाः ।
षड्जौमध्यमगान्धारा ऋषभश् च स्वरा हिताः ॥
रुतकीर्तनदृष्टेषु भारद्वाजाजबर्हिणः ।
धन्यौ नकुलचाषौ च सरटः पापदो ऽग्रतः ॥
जाहकाहिशशक्रोडगोधानां कीर्तनं शुभम् ।
रुतसंदर्शनं नेष्टं प्रतीपं वानरर्क्षयोः ॥
ओजाः प्रदक्षिणं शस्ता मृगाः सनकुलाण्डजाः ।
चाषं सनकुलं वामं भृगुर् आहापराह्नतः ॥
छित्करःओओत्नोते {ष् .अ छिक्करः } कूटपूरी च पिरिली (?) चाह्नि दक्षिणाः ।
अपसव्यं सदा शस्ता दंष्ट्रिणः सविलेशयाः ॥
श्रेष्ठे हयसिते प्राच्यां शवमांसे च दक्षिणे ।
कन्दकादधिनी पश्चाद् उदग् गा विप्रसाधवः ॥
जालश्वचरणौ नेष्टौ प्राग् याम्ये शस्त्रघातकौ ।
पश्चाद् आसवषण्डौ च खलासनहलान्य् उदक् ॥
कर्मसङ्गमयुद्धेषु प्रवेशे नष्टमार्गने ।
यानव्यत्यस्तगा ग्राह्या विशेषश् चात्र कथ्यतेओओत्नोते {ष् .द् वक्ष्यते } ॥
दिवा प्रस्थानवद् ग्राह्याः कुरङ्गरुरुवानराः ।
अह्नस् तु प्रथमे भागे चाषवञ्जुलकुक्कुटाह् ॥
पश्चिमे शर्वरीभागे नप्तृकोकूकपिङ्गलाह् ।
सर्व एव विपर्यस्था ग्राह्याः सार्थेषु योषिताम् ॥
नृपसन्दर्शने ग्राह्याः प्रवेशे ऽपि प्रयाणवत् ।
गिर्यरण्यप्रवेशेषु नदीनां चावगाहने ॥
वामदक्षिणगौ शस्तौ यौ तु ताव् अग्रपृष्ठगौ ।
क्रीयादीप्तौ विनाशाय यातुः प्रैघसंज्ञितौ ॥
ताव् एव तु यथाभागं प्रशान्तरुतचेष्टितौ ।
शकुनौ शकुनद्वारसंज्ञिताव् अर्थसिद्धये ॥
केचित् तु शकुनद्वारम् इच्छन्त्य् उभयतः स्थितैः ।
शकुनैर् एकजातीयैः शान्तचेष्टाविराविभिः ॥
विसर्जयति यद्य् एक एकश् च प्रतिषेधति ।
स विरोधो ऽशुभो यातुर् ग्राह्यो वा बलवत्तरः ॥
पूर्वं प्रावेशिको भूत्वा पुनः प्रास्थानिको भवेत् ।
सुखेन सिद्धिम् आचष्टे प्रवेशे तद्विपर्ययात् ॥
विसृज्य शकुनः पूर्वं स एव निरुणद्धि चेत् ।
प्राह यातुर् अरेर् मृत्युं समरंओओत्नोते {ष् .द् डमरं } रोगम् एव च ॥
अपसव्यास् तु शकुना दीप्ता भयनिवेदिनः ।
आरम्भे शकुनो दीप्तो वृषान्तेओओत्नोते {ष् .द् वर्षान्तस् } तद्भयंकरः ॥
तिथिवायुअर्कभस्थानचेष्टादीप्ता यथाक्रमम् ।
धनसैन्यबलाङ्गेष्टकर्मणां स्युर् भयंकराः ॥
जीमूतध्वनिदीप्तेषु भयं भवति मारुतात् ।
उभयोः सन्ध्ययोर् दीप्ताः शस्त्रोद्भवभयंकराः ॥
चिताकेशकपालेषु मृत्युबन्धवधप्रदाः ।
कण्टकीकाष्ठभस्मस्थाः कलहायासदुःखदाः ॥
अप्रसिद्धिं भयं वापि निःसाराश्मव्यवस्थिताह् ।
कुर्वन्ति शकुना दीप्ताः शान्ता याप्यफलास् तु ते ॥
आसिद्धिसिद्धिदौओओत्नोते {ष् .अ असिद्धिसिद्धिदौ , आसिद्धिसिद्धिदौ éई éġôङ् é"éKह्̲ éóéॠ éई üCष् éḵÅ]éश् éŌôङ् é—ü} ज्ञेयौ निर्हाराहारकारिणौ ।
स्थानात् क्रोशन्ओओत्नोते {ष् .च् रुवन् } व्रजेद् यात्रां शंसते त्व् अन्यथागमम् ॥
कलहः स्वरदीप्तेषु स्थानदीप्तेषु विग्रहः ।
उच्चम् आदौ ध्वनिंओओत्नोते {ष् .च् स्वरं } कृत्वा नीचं पश्चाच् च दोषकृत् ॥
एकस्थाने रुवन् दीप्तः सप्ताहाद् ग्रामनाशकृत्ओओत्नोते {ष् ग्रामघातकः } ।
पुरदेशनृपाणां च ऋत्वर्धायनवत्सरात् ॥
सर्वे दुर्भिक्षकर्तारः स्वजातिपिशिताशनाः ।
सर्पमूषिकमार्जारपृथुरोमविवर्जिताः ॥
परयोनिषु गच्छन्तो मैथुनम् देशनाशनाः ।
अन्यत्र वेशरोत्पत्तेर् नृणां वाजातिमैथुनात् ॥
बन्धघातवधानिओओत्नोते {ष् .अ -भयानि } स्युः पादोरुमस्तकाभिगैःओओत्नोते {ष् .ब् पादोरूमस्तकान्तिगैः } ।
अप्सस्यपिशितान्नआदैर् वर्गमोषक्षतग्रहाः ॥
इष्टं वा गोरसान्नं वा भारद्वाजस्य दर्शने ।
चाषस्य पूर्णवक्त्रस्य महान् लाभः प्रदक्षिणे ॥
वामदक्षिणगः श्रेष्ठः पुरस्ताच् च कपिंजलः ।
तित्तिरिः पृष्ठतः श्रेष्ठः सर्वत्रान्यत्र गर्हितः ॥
अनुलोमो वृषो नर्दन् धन्यो गौर् महिषस् तथा ।
गमनप्रतिषेधाय खरः प्रत्युरसि स्थितः ॥
उलूकी वामतः क्षेम्या दक्षिणेन च कोकिला ।
शर्करिश् च (?) मयूरश् च शस्यते दक्षिणे सदा ॥
वृकाः शृगालाः शार्दूला विडाला गर्दभाः शुनः ।
वामतो ऽर्थकरा ज्जेयाः कुरङ्गा दक्षिणेन च ॥
रिक्तकुम्बो ऽनुकूलश् च शस्तो ऽम्भोर्थी यियासतः ।
चौर्यविद्यावणिग्वित्तम् उद्यतानां विशेषतः ॥


text:
एवं शब्दालङ्कारस्वभावाः काव्यगुणा यथावत् प्रतिपादि[ताः] । दोषा अपि केचिदसाधारणवैदर्भमार्गसम्भविनः श्लेषादयः । संप्रति सर्वमार्गसाधारणानुपदर्शयन्नाह—
अपगतोऽर्थः अभिधेयो वाक्यसम्बन्धि यत इत्यपार्थम् । विरुद्धः पूर्वापराहतः अर्थोऽभिधेयो यस्मिन्निति व्यर्थम् । एकः स एव प्रतिपादितोऽर्थोऽभिधेयः पुनर्यस्मिन् प्रतिपाद्यते तदेकार्थम् । संशयोऽर्थविषयः, किमयमर्थोऽयं वेत्युभयार्थावलम्बी प्रत्ययः, तेन [स]ह वर्तते तज्जनकत्वादिति ससंशयम् । अपगतः क्रमो यथोद्देशं प्रत्याम्नायत इत्यपक्रमम् । शब्देन शब्दविद्याप्रसिद्धेन पदेन हीनं रहितं तद्विपक्षयोगादिति शब्दहीनम् । यतेः छन्दःशास्त्रविहितात् विगमात् भ्रष्टमपगतमिति यतिभ्रष्टम् । भिन्नं252 छन्दोविचितिविद्यारूढं वृत्तं पद्यं जातेरपि विरोधसम्भवात् यस्मिन्निति भिन्नवृत्तम् । विगतः सन्धिः शब्दशास्त्रप्रसिद्धो यणादेशादिर्यस्मिन्नितिं विसन्धिकम् ॥
देशः पर्वतादिः । कालो दिवसादिः । कला नृत्यगीतादिविद्याः । लोकश्च सत्त्वलोको भाजनलोको वा चित्रप्रचारः । न्यायश्चान्वीक्षिकी । आगमश्च वेदादिः । देशकालकलालोकन्यायागमाः । तैर्विरोधो बाधा विद्यतेऽस्मिन्निति देशकालकलालोकन्यायागमविरोधि च तत्तद्व्यवस्थातिक्रमात् । विरोधीत्येतद्देशादिभिः प्रत्येकं सम्बन्धनीयम् । चकार उक्तसमुच्चये । इत्येते अनन्तरोद्दिष्टा दशैव । अन्यूनानतिरिक्ता दोषा गुणविपक्षत्वाद् वर्ज्याः शास्त्रचक्षुषा दृष्ट्वा परिहर्तव्याः । सूरिभिः प्रतिपत्तृभिः । कुत्र ? काव्येषु पूर्वोक्तरूपेषु । काव्यविशेषदोषाणामपि क्वचित् केषाञ्चित् प्रतिनियमात् । तत्सम्भवित्वात् काव्यदोषास्ते, यथा हेतुसम्भ[वि]नो113a ऽसिद्धादयो हेतुदोषाः । यथा चाराञ्जिकादयो धान्यसम्भविनो धान्यदोषा उच्यन्ते लोके । अत्रापार्थादयो यदा भावप्रधानाः, तदा अपार्थत्वादयो दूषणानीति भावसाधनेन दोषाः । दूषयन्ति वा काव्यव्यपदेशमात्रेण क्वचिद् वा अपवादविषये काव्यमेवेति तत्त्वात् अन्यत्रेति दोषाः । यद्वक्षति—
- ३. १२८↩


text:
- - - -
Saturday, November 24, 2012
Sanskrit blog: Mahatma Gandhi and his sandal
महात्मा गान्धिः तस्य उपानच्चमहात्मा गान्धिः कदाचन रेल्-याने प्रयाति स्म । रेल्-प्रकोष्ठस्य द्वारि तिष्ठन् बहिः प्रकृतिसौन्दर्यमनुभवन् आसीत् । सपदि तस्य उपानदेका पादात् निरगलत् रेलयानात् अपततच्च । गान्धिवर्यः झटिति अन्यामुपानहं च पादात् विमोच्य बहिः प्राक्षिपत् । तस्य सहचरः तमपृच्छत्, “आर्य, कुतस्त्वया अन्या उपानदपि बहिः प्रक्षिप्ता?” । गान्धिवर्यः विहस्य अवदत्, “ एकया उपानहा मम किं कार्यम्? यदि कश्चन बहिः उपानहौ पश्यति, तस्मै ते उपयुक्ते भवेताम् “ इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:49 AM 0 comments
Saturday, November 17, 2012
Sanskrit blog: Humour-60
हास्यसीकरः-६०
विमानसंस्थया बहुवारं विमाने प्रयाणं कुर्वतां उद्योगिप्रमुखानां प्रोत्साहनार्थं नव्यः शुल्कपत्रवितरणक्रमः अनुष्ठितः । सः यथा:- उद्योगिप्रमुखस्य शुल्कपत्रेण सह तस्य पत्न्यै निःशुल्कं शुल्कपत्रं दत्तम् । उत्सुकाः उद्योगिप्रमुखाः सर्वे नूतनवितरणयोजनामनुसृत्य स्त्रीभ्यः सह प्रयाणमकुर्वन् । प्रयाणानन्तरं विमानसंस्था उद्योगिप्रमुखानां पत्नीभ्यः पत्रमेकमलिखत्, “मान्ये, भवत्याः विमानयानं सुखकरमासीदिति आशंसामहे। कृपया भवत्याः प्रयाणमुद्दिश्य अस्मभ्यं किञ्चित् भवती लिखतु” इति । सर्वैः पत्नीभिः उत्तराणि प्रेषितानि । सर्वेषु उत्तरपत्रेषु इदमेव लिखितं “किम् प्रयाणम्?” ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 9:55 PM 0 comments
Tuesday, November 13, 2012
Sanskrit blog: Festival of lights-2
दीपोत्सवः-२
आस्फोटयन् स्फोटकरान् सलीलम्
सशब्दधूमाग्निषु मोदमानाः |
पोगण्डसंघा जनयन्ति भीतिम्
वृद्धेषु बालासु तथार्भकेषु ॥ ७ ॥
कन्या रताः सुन्दररङ्गवल्ली-
-निरूपणे दैवतमन्दिरेषु ।
रथ्यासु गेहेषु चतुष्पथेषुप्रदर्शयन्त्यः स्वकलासु कौशलम् ॥ ८ ॥
रजोप्रमृष्टाः चिरदीपपादपाः
भजन्ति नूत्नां विरजस्स्फुरत्प्रभाम् ।
गृहाग्रदेशे नवदीपशृङ्खलाः
नक्षत्रशोभाः निशि संप्रदीपिताः ॥ ९ ॥
कान्तां नवोढां रमणः प्रसादयन्
उपायनैराभरणैर्दुकूलैः ।
मिथो रतेच्छां मदनेषुविद्धः
दृष्ट्यैव तस्यै प्रकटीकरोति ॥ १० ॥
लक्ष्मीं समस्तद्रविणप्रदात्रीम्
तस्याः कटाक्षं हृदि याचमानाः ।
भजन्ति भक्त्यापणिका विपण्याम्
श्रेयस्करी सैव सदा जनानाम् ॥ ११ ॥
नव्यं दुकूलं च विभूषणं च
भर्त्रा प्रदत्तं परिधाय साध्वी ।
स्वाद्यानि भक्ष्याणि विधातुकामा
महानसे कार्यरताऽऽप्रदोषम् ॥ १२ ॥
विद्युत्प्रदीपावलिदीप्तसौधाः
मुष्णन्ति कान्तिं खलु देवपुर्याः ।
सर्वत्र लोको मुदितः प्रहृष्टः
दीपावलीपर्वणि संप्रवृत्ते ॥ १३ ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 2:28 AM 0 comments
Sunday, November 11, 2012
Sanskrit blog: Festival of lights-1
दीपोत्सवः
प्रावृट् प्रयाता शिशिरो न चागतः
वृक्षा हरित्पर्णमया वनान्ते ।
रोमाञ्चितोर्वी नवशाद्वलावृता
प्रतीक्षते द्राक् शरदः समागमम् ॥ १ ॥
नद्यो भृशं पङ्किलवालुकायुता
चलन्ति पद्यासु दृढं कृषीवलाः ।
श्यामप्रभाशोभितकाननानि
दीपोत्सवे संप्रति संप्रवृत्ते ॥ २ ॥
दृष्ट्वा प्रपूर्णां सरसीं जलेन
कृषीवलो नन्दति फुल्लनेत्रः ।
तटाकवीचीषु विधाय सौधान्
मनोहरान् दैवदयां प्रशंसन् ॥ ३ ॥
मन्दानिलप्रेङ्खितसस्यमञ्जरीः
संवीक्ष्य बालार्कमयूखहासे ।
मुदा मनो नृत्यति कर्षकस्य
मृत्स्नां करौ संस्पृशतो सुदीर्घम् ॥ ४ ॥
संखाद्य शादं गवि सन्निवृत्ते
श्रुत्वा स्वमातुः कलकण्ठनादम् ।
वत्सो द्रुतं कृन्तति रज्जुबन्धम्
अम्बां सहर्षं त्वरयाभ्युपैति ॥ ५॥
तं स्फीतनेत्रं प्रसभं निरोद्धुम्
मूढा मुधा धावति यष्टिहस्ता ।
व्यर्थप्रयत्ना खलु घोषकन्या ।
स स्तन्यपाने नितरां प्रवृत्तः ॥ ६ ॥
(अनुवर्तते)
- -- -
Posted by G S S Murthy at 2:02 AM 0 comments
Saturday, November 3, 2012
Sanskrit blog: Humour-59
हास्यसीकरः-५९
क्रैस्तप्रार्थनामन्दिरे रविवासरे प्रार्थनानन्तरं मन्दिरस्य धारणार्थं धनसंग्रहणं कुर्वन्ति । तदा विपर्यस्तशिरस्त्राणमेकं एकस्य हस्तात् अन्यस्य हस्तं प्रतिपादयन्ति । सर्वे यथाशक्ति धनं शिरस्त्राणे निवेशयन्ति ।एकस्मिन् प्रार्थनामन्दिरे प्रार्थनानन्तरमर्चकः शिरस्त्राणं धनसंग्रहणाय भक्तवृन्दे निहितवान् । त्रयः कृपणाः वयस्याः धनदाने अनिच्छवः एकत्र तत्र आसन् । यदा शिरस्त्राणमपश्यन्, तदा तेष्वेकः मूर्छितवत् सहसा ध्ररायामपतत्, अन्यौ द्वौ पतितं तं वहन्तौ द्रुतं मन्दिरात् बहिः अगच्छताम् ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:27 AM 2 comments
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
प्रत्येकस्य गृहस्थस्य जीवने क्लेशाः बहवः सन्ति। परमेश्चरस्यापि कुटुम्बे एतादृशाः क्लेशाः सन्तीति कश्चित् कविः अनेन श्लोकेन वर्णयति –
अत्तुं वाञ्छति वाहनं गणपतेराखुं क्षुधार्त्तः फणी
तं च क्रौञ्चरिपोः शिखी च गिरिजासिंहोऽपि नागाननम्।
गौरी जन्हुसुतामसूयति कलानाथं कपालाननो
निर्विण्णः स पपौ कुटुम्बकलहादीशोऽपि हालाहलम्॥
ईशस्य अवस्था एतादृशी चेत् सामान्यानां जनानां कुटुम्बजीवनं कियत् क्लेशकरं स्यात् इति वयं ऊहितुं शक्नुमः॥
आखुः – मूषकः, क्रौञ्चरिपुः – कार्तिकेयः/स्कन्दः (पुरा देवेन्द्रस्कन्दयोः विवादवेलायां क्रौञ्चो नाम पर्वतः देवेन्द्रस्य कृते अनृतं उक्तवान्। स्कन्दः क्रुद्धो भूत्वा क्रौञ्चं प्रहृतवान् इति पौराणिकाः वदन्ति। अतः कार्तिकेयः क्रौञ्चरिपुरित्यप्यभिधीयते।), नागाननः – गणेशः, जन्हुसुता – गंगा, कलानाथः – चन्द्रमा, कपालाननः – शंभोः भूतविशेषः


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ४५
स्यमन्तकमणिसंक्षिप्तचरित्रम्।
सूत उवाच।
गान्धारी चैव माद्री च वृष्णिभार्ये बभूवतुः।
गान्धारी जनयामास सुमित्रं मित्रनन्दनम्।। ४५.१ ।।
माद्री युधाजितं पुत्रं ततो वै देवमीढुषम्।
अनमित्रं शिबिं चैव पञ्चमं कृतलक्षणम्।। ४५.२ ।।
अनमित्रसुतो निघ्नो निघ्नस्यापि तु द्वौ सुतौ।
प्रसेनश्चमहावीर्यः शक्तिसेनश्च तावुभौ।। ४५.३ ।।
स्यमन्तकः प्रसेनस्य मणिरत्नमनुत्तमम्।
पृथिव्यां सर्वरत्नानां राजा वै सोऽभवन्मणिः।। ४५.४ ।।
हृदि कृत्वा तु बहुशो मणिन्तमभियाचितम्।
गोविन्दोऽपि न तं लेभे शक्तोऽपि न जहार सः।। ४५.५।।
कदाचिन्मृगयां यातः प्रसेनस्तेन भूषितः।
यथाशब्दं स शुश्राव बिले सत्वेन पूरिते।। ४५.६ ।।
ततः प्रविश्य स बिलं प्रसेनो ऋक्षमैक्षत।
ऋक्षः प्रसेनञ्च तथा ऋक्षं चैव प्रसेनजित्।। ४५.७ ।।
हत्वा ऋक्षः प्रसेनन्तु ततस्तं मणिमाददात्।
अदृष्टस्तु हतस्तेन अन्तर्बिलगतस्तदा।। ४५.८ ।।
प्रसेनन्तु हतं ज्ञात्वा गोविन्दः परिशङ्कितः।
गोविन्देन हतो व्यक्तं प्रसेनो मणिकारणात्।। ४५.९ ।।
प्रसेनस्तु गतोऽरण्यं मणिरत्नेन भूषितः।
तं द्रृष्ट्वा स हतस्तेन गोविन्दः प्रत्युवाच ह।।
हन्मि चैनं दुराचारं शत्रुभूतं हि वृष्णिषु।। ४५.१० ।।
अथ दीर्घेण कालेन मृगयां निर्गतः पुनः।
यद्रृच्छया च गोविन्दो बिलस्याभ्यासमागमत्।। ४५.११ ।।
तं दृष्ट्वा तु महाशब्दं स चक्रे ऋक्षराट् बली।
शब्दं श्रुत्वा तु गोविन्दः खङ्गपाणिः प्रविश्य सः।।
अपश्यज्जाम्बवन्तं तं ऋक्षराजं महाबलम्।। ४५.१२ ।।
ततस्तूर्णं हृषीकेशस्तमृक्षपतिमञ्जसा।
जाम्बवन्तं स जग्राह क्रोध संरक्त लोचनः।। ४५.१३ ।।
तुष्टावैनं तदा ऋक्षः कर्मभिः वैष्णवैः प्रभुम्।
देवाहस्य सुतो विद्वान् जज्ञे कम्बलबर्हिषः।। ४५.१४।।
इच्छेच्चक्र प्रहारेण त्वत्तोऽहं मरणं प्रभो!।
कन्याचेयं मम शुभा भर्त्तारं त्वामवाप्नुयात्।।
योऽयं मणिः प्रसेनन्तु हत्वा प्राप्तो मया प्रभो।। ४५.१५ ।।
ततः सजाम्बवन्तं तं हत्वा चक्रेण वै प्रभुः।
कृतकर्मा महाबाहुः सकन्यं मणिमाहरत्।। ४५.१६ ।।
ददौ सत्राजितायैनं सर्वं सात्वतसंसदि।
तेन मिथ्यापवादेन सन्तप्ता ये जनार्दने।। ४५.१७ ।।
ततस्ते यादवाः सर्वे वासुदेवमथाब्रुवन्।
अस्माकन्तु मतिर्ह्यासीत् प्रसेनस्तु त्वया हतः।। ४५.१८ ।।
कैकेयस्य सुता भार्या दश सत्राजितः शुभाः।
तासूत्पन्नाः सुतास्तस्य सर्वलोकेषु विश्रुताः।।
ख्यातिमन्ते महावीर्य्या भङ्गकारस्तु पूर्वजः।। ४५.१९ ।।
अथ व्रतवती तस्मात् भङ्गकारात्तु पूर्वजात्।
सुषुवे सुकुमारीस्तु तिस्रः कमललोचनाः।। ४५.२० ।।
सत्यभामा वरास्त्रीणां व्रतिनी च दृढव्रता।
तथा पद्मावती चैव ताश्च कृष्णायसोऽददात्।। ४५.२१ ।।
अनमित्रात् शनिर्जज्ञे कनिष्ठाद् वृष्णिनन्दनात्।
सत्यवांस्तस्य पुत्रस्तु सात्यकिस्तस्य चात्मजः।। ४५.२२ ।।
सत्यवान्युयुधानस्तु शिनेर्नप्ता प्रतापवान्।
असङ्गोयुयुधानस्य द्युम्निस्तस्यात्मजोऽभवत्।। ४५.२३ ।।
द्युम्नेर्युगन्धरः पुत्र इति शैन्याः प्रकीर्त्तिताः।
अनमित्रान्वयो ह्येष व्याख्यातो वृष्णिवंशजः।। ४५.२४ ।।
अनमित्रस्य संज्ञज्ञे पृथ्व्यां वीरो युधाजितः।
अन्यौ तु तनयो वीरौ बृषभः क्षत्र एव च।। ४५.२५ ।।
वृषभः काशिराजस्य सुतां बार्यामविन्दत।
जयन्तस्तु जयन्त्यान्तु पुत्रः समभवच्छुभः।। ४५.२६ ।।
सदा यज्ञोऽति वीरश्च श्रुतवानतिथिप्रियः।
अक्रूरः सुषुवे तस्मात्सदा यज्ञोऽतिदक्षिणः।। ४५.२७ ।।
रत्ना कन्या च शौर्यस्य अक्रूरस्तामवाप्तवान्।
पुत्रानुत्पादयामास एकादशमहाबलान्।। ४५.२८ ।।
उपलम्भः सदालम्भो वृकलो वीर्य्य एव च।
सिरी ततो महापक्षः शत्रुध्नो वारिमेजयः।। ४५.२९ ।।
धर्म्मभृद्धर्म्मवर्माणौ धृष्टमानस्तथैव च।
सर्वे च प्रतिहोतारो रत्नायां जज्ञिरे च ते।। ४५.३० ।।
अक्रूरादुग्रसेनायां सुतौ द्वौ कुलवर्द्धनौ।
देववानुपदेवश्च जज्ञाते देवसन्निभौ।। ४५.३१ ।।
अश्विन्यां च ततः पुत्राः पृथुर्विपृथुरेव च।
अश्वत्थामा सुबाहुश्च सुपार्श्वकगवेषणौ।। ४५.३२ ।।
वृष्टिनेमिः सुधर्मा च तथा शर्यातिरेव च।
अभूमिर्वर्जभूमिश्च श्रमिष्ठः श्रवणस्तथा।। ४५.३३ ।।
इमां मिथ्याभिशस्तिं यो वेदकृष्णादपोहिताम्।
न स मिथ्याभिशापेन अभिशाप्योऽथ केनचित्।। ४५.३४ ।।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ३८
ययात्यष्टकसम्वादवर्णनम्।
ययातिरुवाच।
अहं ययातिर्नहुषस्य पुत्रः पूरो पिता सर्वभूतावमानात्।
प्रभ्रंशितोऽहं सुरसिद्धलोकात् परिच्युतः प्रपताम्यल्पपुण्यः।। ३८.१ ।।
अहं हि पूर्वो वयसा भवद्भ्य स्तेनाभिवादं भवतां प्रयुञ्जे।
यो विद्यया तपसा जन्मना वा वृद्धः स वै सम्भवति द्विजानाम्।। ३८.२ ।।
अष्टक उवाच।
अवदीस्त्वं वयसास्मि वृद्ध इति वै राजन्नधिकः कथञ्चित्।
यो वै विद्वांस्तपसा च वृद्धः स एव पूज्यो भवति द्विजानाम्।। ३८.३ ।।
ययातिरुवाच।
प्रतिकूलं कर्म्मणां पापमाहुस्तद्वर्तिनां प्रवणं पापलोकम्।
सन्तो सतो नानुवर्तन्त ते वै यदात्मनैषां प्रतिकूलवादी।। ३८.४ ।।
अभूद्धनं मे विपुलं महद्वै विचेष्टमानोऽधिगन्ता तदस्मि।
एवं प्रधार्य्यात्महिते निविष्टो यो वर्तते सविजानाति धीरः।। ३८.५ ।।
नानाभावा बहवो जीवलोके दैवाधीना नष्टचेष्टाधिकाराः।
तत्तत् प्राप्य न विहन्येन धीरो दिष्टं बलीय इति मत्वात्मबुध्या।। ३८.६ ।।
सुखं हि जन्तुर्यदिवापि दुःखं दैवाधीनं विन्दन्ति नात्मशक्त्या।
तस्मादिष्टं बलवन्मन्यमानो न संज्वरेन्नापि हृष्येत् कदाचित्।। ३८.७ ।।
भवेन मुह्याम्यष्टकाहं कदाचित् सन्तापो मे मानसो नास्ति कश्चित्
धाता यथा मां विदधाति लोके ध्रुवं तथाहं भवितेति मत्वा।। ३८.८ ।।
संस्वेदजा ह्यण्डजा ह्युद्भिदश्च सरीसृपाः कृमयोऽप्यप्सु मत्स्याः।
तथाश्मानस्तृणकाष्ठञ्च सर्वं दिष्टक्षये स्वां प्रकृतिं भजन्ते।। ३८.९ ।।
अनित्यतां सुखदुःखस्य बुध्वा कस्मात्सन्तापमष्टकाहं भजेयम्।
किं कुर्य्यां वै किञ्च कृत्वा न तप्ये तस्मात्सन्तापं वर्जयाम्यप्रमत्तः।। ३८.१०।।
शौनक उवाच।
एवं ब्रुवाणं नृपतिं ययातिमथाष्टकः पुनरेवान्वपृच्छत्।
मातामहं सर्वगुणोपपन्नं यत्र स्थितं स्वर्गलोके यथावत्।। ३८.११ ।।
अष्टक उवाच।
ये ये लोकाः पार्थिवेन्द्रप्रधाना स्त्वया भुक्ता यञ्च कालं यथा च।
तन्मे राजन् ब्रूहि सर्वं यथावत् क्षेत्रज्ञवद् भाषसे त्वं हि धर्मम्।। ३८.१२ ।।
ययातिरुवाच।
राजाहमासन्त्विह सार्वभौमस्ततो लोकान् महतश्चार्जयं वै।
तत्राव संवर्षसहस्रमात्रं ततो लोकान् परमानभ्युपेतः।। ३८.१३ ।।
ततः पुरीं पुरुहूतस्य रम्यां सहस्रद्वारां शतयोजनान्ताम्।
अध्यावसं वर्षसहस्रमात्रं ततो लोकान् परमानभ्युपेतः।। ३८.१४ ।।
ततो दिव्यमजरं प्राप्यलोकं प्रजापतेर्लोकपतेर्दुरापम्।
तत्रावसं वर्षसहस्रमात्रं ततो लोकान् परमानभ्युपेतः।। ३८.१५ ।।
देवस्य देवस्य निवेशने च विजित्य लोकान् न्यवसं यथेष्टम्।
संपूज्यमानस्त्रिदशैः समस्तै स्तुल्य प्रभावद्युतिरीश्वराणाम्।। ३८.१६ ।।
तथा वसन्नन्दनकामरूपी संवत्सराणामयुतं शतानाम्।
सहाप्सरोभिर्विचरन् पुण्यगन्धान् पश्यन्नगान् पुष्पितांश्चारुरूपान्।। ३८.१७ ।।
तत्र स्थितं मां देवसुखेषु सक्तं कालेऽतीते महति ततोऽतिमात्रम्।
दूतो देवानामब्रवीदुग्ररूपो ध्वंसेत्युच्चैस्त्रिः प्लुतेन स्वरेण।। ३८.१८ ।।
एतावन्मे विदितं राजसिंह ततो भ्रष्टोऽहं नन्दनात् क्षीणपुण्यः।
वाचोऽश्रौषञ्चान्तरिक्षे सुराणामनुक्रोशाच्छोचतां मां नरेन्द्र।। ३८.१९ ।।
अकस्माद्वै क्षीणपुण्यो ययातिः पतत्यसौ पुण्यकृत् पुण्यकीर्त्तिः।
तानब्रुवं पतमानस्तदाहं सतां मध्ये निपतेयं कथन्नु।। ३८.२० ।।
तैराख्यातां भवतां यज्ञभूमिं समीक्ष्य चैनामहमागतोऽस्मि।
हविर्गन्धैर्दर्शितां यज्ञभूमिं धूमापाङ्गं परिगृह्य प्रतीताम्।। ३८.२१ ।।