text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
यू स्त्र्याख्यौ नदी॥ १।४।३
पदच्छेदः॥
यू ६ स्त्र्याख्यौ १।२ ६ नदी १।१ ६
काशिका-वृत्तिः
यू स्त्र्याख्यौ नदी १।४।३
ई च ऊ च यू। अविभक्तिको निर्देशः। स्त्रियम् आचक्षते स्त्र्याख्यौ। मूलविभुजादिदर्शनात् कप्रत्ययः। ईकारान्तम् ऊकरान्तं च स्त्र्याख्यं शब्दरूपं नदीसंज्ञं भवति। ईकरान्तम् कुमारी। गौरी। लक्ष्मीः। शार्ङ्गरवी। ऊकारान्तम् ब्रह्मवन्धूः। यवागूः। यू इति किम्?
मात्रे। दुहित्रे। स्त्र्याख्यौ इति किम्?
ग्रामणीः। सेनानीः। खलपूः। आख्याग्रहणं किम्?
शब्दार्थे स्त्रीत्व एव यथा स्यात्, पदान्तराख्ये मा भूत्, ग्रामन्ये स्त्रियै। खलप्वे स्त्रियै। नदीप्रदेशाः आण्नद्याः ७।३।११२
इत्येवम् आदयः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
यू स्त्र्याख्यौ नदी १९५, १।४।३
ईदूदन्तौ नित्यस्त्रीलिङ्गौ नदीसंज्ञौ स्तः। (प्रथमलिङ्गग्रहणं च)। पूर्वं स्त्र्याख्यस्योपसर्जनत्वेऽपि नदीत्वं वक्तव्यमित्यर्थः॥
न्यासः
यू स्त्र्याख्यौ नदी। , १।४।३
"ई च ऊ च यू" इति। ननु च "दीर्घाज्जसि च" ६।१।१०१
इति प्रथमयोः पूर्वसवर्णदीर्घत्वे प्रतिषिद्धे यणादेशे सति य्वाविति भवितव्यम्। तत्कथं "यू" इति निर्देश इत्यत आह-- " अविभक्तिकोऽयं निर्देशः" इति। "सुपां सुलुक्" ७।१।३९
इति विभक्तिर्लुप्तत्वात्। नास्माद्विभक्तिर्विद्यत इत्यविभक्तिकः। "स्त्रियमाचक्षाते स्त्र्याख्यौ" इति। ननु च "कर्मण्यण्" ३।२।१
इत्यणि कृते "आतो युक् चिण्कृतोः" ७।३।३३
इति युकि च स्त्र्याख्यायाविति भवितव्यम्, तत्कथं स्त्र्याख्याविति?
"आतोऽनुपसर्गे कः" ३।२।३
इति कप्रत्यये कृत एतद्रूपमिति चेत्, न; चक्षिङोऽत्र सोपसरग्त्वादित्यत आह-- "मुलविभुजादिदर्शनात्" इति। मूलविभुजादिष्वपि कप्रत्यय इष्यते। तथा च वक्ष्यति तृतीयेऽध्याये कप्रकरणे-- "मूलविभुजादिभ्य उपसंख्यानम्" (वा।२३२) इति। तेन "स्त्र्याख्यौ" इति शब्दस्य मूलविभुजादिषु दर्शनात् कप्रत्ययः।
इहेदूतोरेवेयं संज्ञा विधीयते? तदन्तयोर्वा?
तत्र यद्याद्यः पक्ष आश्रीयेत, कृत्स्त्रियां न स्यात्-- हे लक्ष्मि, हे यवाग्विति; समुदायौ ह्रत्र स्त्र्याख्यौ, न त्वीदूताविति। इममाद्ये पक्षे दोषं दृष्ट्वा द्वितीयं पक्षमाश्रित्याह -- "ईकारान्तमूकारान्तम्" इत्यादि। ननु च "सुप्तिङन्तं पदम्"१।४।१४
इत्यत्रान्तग्रहणादन्यत्र संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिर्न लभ्यते, नैष दोषः; यदयम् "नेयङवङस्थानौ" १।४।४
इति प्रतिषेधं शास्ति; तज्ज्ञापयति-- भवतीह प्रकरणे तदन्तविधिरिति ; अन्यथा प्रतिषेधोऽनर्थकः स्यात्। न हीकारोकारमात्रं स्त्र्याख्यामियङस्थानमस्ति,किं तर्हि?
तदन्तम्। "कुमारी" इति। "वयसि प्रथमे" ४।१।२०
इति ङीष्। "गौरी" इति। "षिद्गौरादिभ्यश्च" (४।१।४१
इति ङीष्। "शार्ङरवी" इति। "शार्ङरवाद्यञो ङीन्" ४।१।७३
। "लक्ष्मीः" इति। "लक्ष दर्शनाङ्कयोः" (धा।पा।१५३८) "अवितृस्तृतन्त्रिभ्य ईः" (द।उ।१।८२) इत्यनुवत्र्तमाने "लक्षेर्मुट् च" (द।उ।१।८४) चकारादीकारश्च। "ब्राहृबन्धूः" इति। "ऊङुतः" ४।१।६६
इत्यूङप्रत्ययः। ङकारः "नोङधात्वोः" ६।१।१६९
इति विशेषणार्थः। "यवागूः" इति। "यू मिश्रणे" (धा।प।#आ१०३३) "सुयूवचिभ्योऽन्युजागूजक्()नुच्" (द।उ।१०।४) इत्यागूच्()प्रत्ययः। रूपोदाहरणान्येतानि।कार्यं तु "अम्बार्थनद्योह्र्यस्वः"७।३।१०७
इत्येवमादि।
"मात्रे, दुहित्रे" इत्यत्र नदीसंज्ञाया अभावात् "आण् नद्याः" ७।३।११२
इत्याण् न भवति। "ग्रामणीः, खलपूः" इति। पंस्येतौ वत्र्तेते। तेन नतीसंज्ञाया अभावात् "अम्बार्थनद्योह्र्यस्वः" ७।३।१०७
इति ह्यस्वो न भवति। ग्रामं नयतीति "सत्सूद्विष" ३।२।६१
इत्यादिना क्विप्। "अग्रग्रामाभ्याञ्च" (का।वा।५०६४) इति णत्वम्। खलं पुनातीति "अन्यभ्योऽपि दृश्यते" ३।२।१७८
इति क्विप्। "ग्रामण्ये स्त्रियै" इति। "एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य" ६।४।८२
इति यणाअदेशः। "खलप्वे स्त्रियै"। अत्रापि ओः सुपि" ६।४।८३
इति। अत्र स्त्रीशब्देन पदान्तरेण स्त्रीत्वं द्योत्यत इति नदीसंज्ञा न भवति, तेनाण्न भवति। इष्वशनिप्रभृतीनां तूभयलिङ्गानां शब्दार्थ एव स्त्रीत्वमिति भवत्येव नदीसंज्ञा-- इष्वै, अशन्या इति। यदि पदान्तरद्योत्ये स्त्रीत्वे नदीसंज्ञा न भवति, इह पट्वै स्त्रिया इति पटुशब्दस्य पुरुषेऽपि दृष्ट्त्वात् पदान्तरद्योत्यमत्र स्त्रीत्वमिति नदीसंज्ञा न स्यात्, नैतदस्ति; पदान्तरं हि दविविधम्- क्वचित्सामान्येन प्रवृत्तिमाशङ्कमानस्य शब्दस्य सामान्यस्याभिधेयान्तरं व्यवच्छिनत्ति, यथा-- गोशब्दस्य गवादिषु गौर्वागिति; क्वचित् प्रवृत्तिमेव करोति , यथा-- वाहीकादौ गौर्वादीक इति। अत्र यत् सामान्यस्य शब्दस्य पट्वादेः पदान्तरसम्बन्धेन विशेषेऽवस्थानं तत् पदेऽन्तर्भूतमेवेत्याख्याग्रहणेन नापनीयते। ग्रामणीशब्दस्य तु स्त्रीत्वप्रवृत्तिः पदान्तरेण क्रियते,न तु व्यवच्छिद्यते। तेनासावाख्याग्रहणेनापसार्यते। एतयोस्तु क्रियाशब्दत्वेन रूढा पुंसिमुख्या वृत्ति। पटुशब्दस्य पाटवोपादयिनः परत्र मुख्येऽपीत्यस्ति भेदः।
बाल-मनोरमा
यू स्त्र्याख्यौ नदी २६४, १।४।३
हे बहुश्रेयसी सिति स्थिते नदीकार्यं वक्ष्यन्नदीसंज्ञामाह--यूस्त्र्याख्यौ नदी। ईश्चौउश्च यू। पूर्वसवर्णदीर्घः। "दीर्घाज्जसि चे"ति निषेधाऽभावश्छान्दसः। व्याख्यानाद्दीर्घयोरेव ग्रहणम्। स्त्रियमाचक्षाते स्त्र्याख्यौ। शब्दावित्यर्थाल्लभ्यते। "यू" इतितद्विशेषणं, ततस्तदन्तविधिः। "स्त्रिया"मित्येव सिद्धे "आख्या"ग्रहणं नित्यस्त्रीलिङ्गलाभार्थम्। द्वित्वे नदीत्येकवचनं छान्दसम्। तदाह--इदूदन्तावित्यादिना। यू किम्?। मात्रे। "आण्नद्याः" इति न भवति। स्त्रीलिङ्गाविति किम्?। वातप्रम्ये। नित्येति किम्()। ग्रामण्ये।
ननु प्रकृते बहुश्रेयसीशब्दस्य पुंलिङ्गत्वात्कथं नदीसंज्ञेत्यत आह--प्रथमलिङ्गग्रहणं चेति। वार्तिकमेतत्। प्रथमस्य=समासादिवृत्तिप्रवृत्तेः पूर्वं प्रवृत्तस्य, स्त्रीलिङ्गस्य "यूस्त्र्याख्यौ" इत्यत्र ग्रहणं कर्तव्यमित्यर्थः। नन्वेवं सति समासादिवृत्त्यभावे गौर्यादिशब्दानां नदीत्वं न स्यादित्याशङ्क्य अपिशब्दमध्याह्मत्य व्याचष्टे--पूर्वमित्यादिना। समासादिवृत्तिप्रवृत्तेः पूर्वं स्त्रीलिङ्गस्य सतः वृत्तिदशायामुपसर्जनतया स्त्रीलिङ्गत्वाऽभावेऽपी नदीत्वं वक्तव्यमिति वार्तिकार्थ इति भावः। अम्बार्थनद्योह्र्यस्वः।
तत्त्व-बोधिनी
यू स्त्र्याख्यौ नदी २२६, १।४।३
यू स्त्र्याख्यौ। ई()आ ऊश्च यू। व्याख्यानाद्दीर्घयोरेव ग्रहणम्। अविभक्तिकोऽयं निर्देश इत्येके। "दीर्घाज्जसि चे"ति निषेधस्य "वा छन्दासी"ति पाक्षिकत्वात् "पर्थमयोः पूर्वसवर्णः"इति दीर्घ इत्यन्ये इह"प्रत्ययस्यैव ग्रहण"मिति परिभाषा नोपतिष्ठते। नेयङुवङ्स्थानावस्त्री" ति निषेधाल्लिङ्गात्। तेन "प्रध्यै""प्रध्य"इत्यादौ नदीकार्यं स्यादेव। स्त्रियमाचक्षाते स्त्र्याख्यौ। मूलविभुजादित्वात्काः। "चक्षिडः ख्याञ्"। "आतो लोप इटि चे"त्यालोपः। ईदुदन्तविति। इह "वर्णयोरेव संज्ञे"त्यपि पक्षोऽस्ति। "आच्छीनद्योः--"इति सूत्रस्वरसात्। तयोः स्त्र्याख्यत्वं तु ङ्यादिषु स्वतः, तन्त्रीर्लक्ष्मिरित्यादौ तु स्त्रीवाचकवर्णसमुदाये घटकत्वेन प्रवेशात्। तेन नद्यन्तादिव्यवहारो न विरुध्यते। एवं "शेषो ध्यसखी"त्यत्रापि "इवर्णोवर्णयोरेव घिसंज्ञे"ति पक्षोऽप्यस्तीति बोध्यम्। तेन "ध्यन्ताजाद्यन्तयोघ्र्यन्तं पर"मिति व्यवहारः सङ्गच्छेते। वर्णसंज्ञापक्षे "असखी"त्यस्य सखिभिन्नस्ययव इत्यर्थो न तु "सकिशब्दावयवं वर्जयित्वे"ति। तेन समुदायस्य सखिशब्दभिन्नत्वादितिसखिनोत्यादि निर्बाधमित्यवधेयम्।
"स्त्रिया"मित्येव वक्तव्ये आख्याग्रहणं नित्यस्त्रीत्वलाभार्थमित्याशयनाह-नित्यस्त्रीलिङ्गाविति
। यू किम्()।, मात्रे। स्त्र्याख्याविति किम्(), ग्रामण्येष पूर्वमिति। वृत्तेः प्रागित्यर्थः। संज्ञायां यथोद्देशपर्वृत्तौ न्यायसिद्धमिदं, कार्यकालपक्षे तु वाचमिकमित्याहुः।


c: text/html

text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
सह सुपा॥ २।१।४
पदच्छेदः॥
सह ० २१ सुपा ३।१ २१ समासः १।१ ३ सुप् १।१ २
काशिका-वृत्तिः
सह सुपा २।१।४
सुपिति वर्तते। सुपिति सह इति सुपा इति च त्रयम् अपि अधिकृतं वेदितव्यम्। यदित ऊर्ध्वम् अनुक्रमिष्यामः, तत्र इदम् उपस्थितं द्रष्टव्यम्। वक्ष्यति द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्ताऽपन्नैः २।१।२३
इति। द्वितीयान्तं श्रितादिभिः सह समस्यते, कष्टं श्रितः कष्टश्रितः। सहग्रहणं योगविभागार्थम्, तिङापि सह यथा स्यात्। अनुव्यचलत्। अनुप्रावर्षत्।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
सह सुपा ९०९, २।१।४
सुप् सुपा सह वा समस्यते॥ समासत्वात्प्रातिपदिकत्वेन सुपो लुक्। परार्थाभिधानं वृत्तिः। कृत्तद्धितसमासैकशेषसनाद्यन्तधातुरूपाः पञ्च वृत्तयः। वृत्त्यर्थावबोधकं वाक्यं विग्रहः। सच लौकिकोऽलौकिकश्चेति द्विधा। तत्र पूर्वं भूत इति लौकिकः []पूर्व अम् भूत सु’ इत्यलौकिकः। भूतपूर्वः। भूतपूर्वे चरडिति निर्देशात्पूर्वनिपातः। (इवेन समासो विभक्त्यलोपश्च)। वागर्थौ इव वागर्थाविव॥
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
इति केवलसमासः १ ९०९, २।१।४
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
अथाव्ययीभावः ९०९, २।१।४
न्यासः
सह सुपा। , २।१।४
"सहग्रहणं योगविभागार्थम्" इति; ननु चासति तस्मिन्नेकैकस्य संज्ञा स्यात्, ततश्च ऋक्पाद इत्यत्र "ऋक्पूरब्धूः पथामानक्षे" ५।४।७४
इत्यत्राकारः समासान्तः स्यात्; इह च "राजा()आः" इत्यत्र "समासस्य" ६।१।२१७
इति द्वौ स्वरौ स्याताम्, सहभूतयोरेव समाससंज्ञा यथा स्यादेकैकस्य मा भूदित्येवमर्थ सहग्रहणं कस्मान्न विज्ञायते?
एवं मन्यते-- सुपेति तृतीयैव सहार्थ गमयति, यथा "वृद्धो यूना" १।२।६५
इति। समासट इति च महती संज्ञा क्रियते-- अन्वर्थसंज्ञा यथा विज्ञायेतेति। कथं नामान्वर्थसंज्ञा क्रियते?
समसनम् = समासः, संक्षेप इत्यर्थः। संक्षेपश्चानेकवस्तुविषयः। तेनासत्यपि सहेतस्मिन् सहभूतयोरेव समाससंज्ञा भविष्यति। "न प्रत्येकम्" इति। "अनुव्यचलत्" इति। तिङन्तेनात्र समासः। अत्र "तिङङतिङः" ८।१।२८
इति निघाते कृते समाससंज्ञायां सत्यां तन्निबन्धनमन्तोदात्तत्वं भवति॥
न्यासः
अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धिव्यृद्ध्यर्थाभावात्ययासम्प्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपूव्र्ययौगपद्यसादृश्यसम्पत्तिसाकल्यान्तवचनेषु। , २।१।४
"स्त्रीष्वधिकृत्य कथा प्रवत्र्ततेऽधिस्त्रि" इति। "अनभिहिते" २।३।१
इति सूत्रे "तिङकृत्तद्धितसमासैः परिसंख्यानम्" (म।भा।१।४४१) इति परिगणनं कृतम्, तेनाधिशब्देन द्योतिते सप्तम्यर्थे स्त्रीशब्दात् सप्तमी भवति। तेन तदन्त एव समस्यते। अधिशब्दस्तु प्रथमान्तः। "अव्ययीभावश्च" २।४।१८
इति नपुंसकत्वम्। "ह्यस्वो नपुंसके" १।२।४७
इति ह्यस्वः। विभक्तिशब्देनेह कारकमुच्यते-- विभज्यते प्रातिपदिकार्थोऽनयेति कृत्वा। तच्चेहाधिकरणं विवक्षितमित्याह-- "सप्तम्यर्थे यदव्ययम्" इति।
"उपकुम्भम्" इति। समीपार्थेनोपशब्देनोपजनिते व्यतिरेके कुम्भशब्दात् षष्ठी भवतीति षष्ठ()न्तं एव समस्यते।
"समुद्रम्" इति। यदा मद्रैर्विशिष्यमाणत्वात् समृद्धेः प्राधान्यं भवति तदायं समासः। मद्राणामाधिक्येन ऋद्धिर्वत्र्तत इत्यर्थः। यदा तु मद्राः समृद्ध्या विशिष्यमाणाः प्रधानभावमनुभवन्ति तदा "कुगतिप्रादयः" २।२।१८
इत तत्पुरुषो भवति-- सुमदर्ा इति। समृद्धिमन्तो मद्रा इत्यर्थः।
"दुर्गवदिकम्" इति। गवादिकानामृद्धिविगमो वत्र्तत इत्यर्थः। ननु चार्थाभाव इत्यनेनैव तत्सिद्धम्, तथा ह्रर्थाभावो वस्त्वभावो भवत्येव, तत्कोऽत्र विशेषो येनार्थाभावात् ऋद्धिविगमस्य पृथगभिधानं क्रियते?
अयमस्ति विशेषः; उत्तरपदार्थाभावो हि द्रव्याभावः, यथा-- निर्मक्षिकमिति, मक्षिकाणामभाव उच्यते; न तु दुर्गवदिकमित्यत्र गवादिकानामभावः, किं तर्हि?
तदीयाया ऋद्धेर्विगमः।
"अर्थाभावः" इति। अर्थार्थग्रहणं किमर्थम्?
धर्माभावे प्रसज्यप्रतिषेधो मा भूत्, यथा-- न भवति ब्राआहृणोऽब्राआहृण इति। ब्राआहृणत्वं धर्मोऽत्र प्रतिषिध्यते, न तु वस्त्वभावः। किञ्च-- इतरेतराभावेच मा भूत्, गौर()आओ न भवतीति। अत्राप्यर्थान्तरत्वं प्रतिध्यते, न तु वस्त्वभावः।
"अत्ययोऽभूतत्वम् इति। अस्यैव प्रयायोऽतिक्रमः। अतिक्रमः इत्युत्पत्त्यभावः, प्रध्वंसाभाव इत्यर्थः। अर्थाभावस्तु क्वचिद्देशे सर्वदैव वस्तुनोऽभावः, न तूत्पन्नस्य पश्चादभाव इत्यत्ययोऽर्थाभावाद्भिद्यते।
"उपभोगस्य" इत्यादिनाऽर्थाभावाद्भेदं दर्शयति। अर्थाभावो हि क्वचिद्देशे कालत्रयेप्यभावः, असम्प्रति पुनरुपभोगस्य यो वत्र्तमानः कालस्तस्यैव प्रतिषेध इति भिद्यते; असम्प्रत्यर्थाभावात्। "अतितैसृकम्" इति। तिसृका नाम ग्रामः "तत्र भवः" ४।३।५३
"तत आगतः" ४।३।७४
इति वाऽण्, तैसृकम्, न तैसृकस्य वत्र्तमानः काल उपभोगस्येत्यर्थेऽतितैसृकमिति भवति।
"अनुरूपम्" इत्यत्र योग्यतायामनुशब्दः। योग्यं रूपं वहतीत्यर्थः। "प्रत्यर्थम्" इति। प्रतिशब्दोऽव्ययमत्र वीप्सायाम्, अर्थमर्थ प्रति प्रत्यर्थम्। ननु चात्र नित्यसमासत्वात् वाक्येन न भवितव्यम्?
नैतदस्ति; प्रतिशब्दस्य वीप्सायामर्थे कर्मप्रवचनीयसंज्ञा विहिता, तद्योगे द्वितीया यथा स्यादित्येवर्थम्। तस्याश्च वाक्य एव प्रयोगो नान्यत्रेति तेन सत्यपि नित्यसमासत्वे वाक्यमपि भवति। "यथाशक्ति" इति। पदार्थानतिवृत्तौ यथाशब्दः। पदमत्र शक्तशब्दस्तस्यार्थः शक्तरेव; तस्या अनतिवृत्तिरनतिक्रमः। यथाशक्ति करोतीति शक्यनतिक्रमेण करोतीत्यर्थः। "ज्येष्ठानुपूव्र्येण" इति। ज्ेयष्ठानुक्रमेणेत्यर्थः।
"सचक्रम्" इति। "अव्ययीभावे चाकाले" ६।३।८०
इति सहशब्दस्य सभावः। एवं "सकिखि" इत्यादावपि सभावो वदितव्यः।
"गुणभूतेऽपि" इत्यादि। यदि सादृश्य इति नोच्येत तदा पूर्वपदार्थप्रधानोऽव्ययीभाव इति यदा सादृश्यं विशेष्यत्वात् प्रधानं भवति तदैव स्यात्, सादृश्यं किख्याः सकिखीति गुणभूते तु न स्यात्, अस्माद्वचनाद्भवति। "सदृशः किख्या" इति। सादृश्यवतः प्राधान्यप्रदर्शनेन सादृश्यस्य गुणभावं प्रदर्शयितुं सदृशः किख्या इत्युक्तम्()। सादृश्यप्राधान्ये विवक्षिते हि सादृश्यमिति भावप्रत्ययेन युक्तो निर्देशः स्यात्। "सकिखि" इति। पूर्ववद् ह्यस्वः।
ननु च सम्पत्तिः समृद्धिरेव, तत्कथं पृथगुच्यत इत्यत आह-- "सम्पत्तिरनुरूपम्" इत्यादि। "सब्राहृवाभ्रवाणाम्" इति। तेषामनुरूप आत्मभाव इत्यर्थः। "अधिकार्थवचनेन " इति। तृणानामभ्यवहारोऽधिकार्यस्तद्वचनेन। न किञ्चिदित्यादिना वाक्येनाधिकार्थतां दर्शयति। यो हि तृणान्यभ्यवहरति स कथमन्यदभ्यवहाय्र्य परित्यज्यति !
ननु चान्तशब्दः परिसमाप्तौ वत्र्तते, तत्र च साकल्यमस्त्येव तत्कथमन्तवचनं साकल्यात्पृथगुच्यत इत्यत आह-- "{अन्तः-- काशिका} अन्तशब्दः"इत्यादि। यावतोऽध्ययनस्य परिग्रहः-- एतावन्मयाऽध्येतव्यमिति-- तदपेक्षया या समाप्तिः सोऽन्तः, स चासाकल्येऽप्यध्ययनस्य भवतीति साकल्यात् पृथगुच्यते। "साग्न्यधीते" इति। अग्निपर्यन्तमधीत इत्यर्थः। अग्नर्थो ग्रन्थस्तादथ्र्यादग्निशब्देनोच्यते। यावतोऽध्ययनस्य परिग्रहस्तस्याग्निरन्तः; न तु ततः परेणाध्ययनमेव नास्तीति। तत्तु नाधीयत इत्यसाकल्यमत्रेत्याह-- "इयम्" इत्यादि। सुबोधम्॥
बाल-मनोरमा
सह सुपा ६४१, २।१।४
सह सुपा। "सुबामन्त्रिते" इत्यतः "सु"बित्यनुवर्तते। सुबन्तं सुबन्तेन सहोच्चारितं समाससंज्ञं भवतीति फलति। एवं सति "पर्यभूषय"दित्यादौ सुबन्तस्य तिङन्तेन समासो न स्यात्। तत्राह--सहेति योगो विभज्यत इति। समाससंज्ञायां अन्वर्थत्वादेकस्याऽप्रसङ्गात्सुपेत्येतावतैव सहेति सिद्धे तद्ग्रहणं योगविभागार्थमिति भावः। "सहे"त्यत्र "सुबामन्त्रिते" इत्यतः सुबित्यनुवर्तते। प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तग्रहणम्। "समर्थः पदविधिः" इत्यतः समर्थग्रहणमनुवृत्तं तृतीयया विपरिणम्यते। तदाह--सुबन्तमित्यादिना। समस्यत इति। एकीक्रियते प्रयोक्तृभिरित्यर्थः। समाससंज्ञां लभत इति यावत्। केचित्तु सुबन्तं कर्तृ समर्थेन समस्यते, एकीभवतीत्यर्थः। कर्तरि लट्। "उपसर्गादस्यत्यूह्रो"रित्यात्मनेपदम्। समासशब्दोऽपि कर्तरि बाहुलकाद्घञन्तएव, कर्मणि घञन्तो वा। तथा सति समस्यत इति कर्तरि तिङन्तं फलितार्थकथनपरमित्याहुः। ननु "घटो भवती"त्यत्र समासे घट-भवतीत्यपि लोके प्रयोगः स्यादित्यत आह--योगविभागस्येति। कतिपयेति। कतिपयानि तिङन्तानि उत्तरपदानि यस्येति विग्रहः।पर्यभूषयदिति। समासान्तोदात्तत्वे शेषनिघात इति "कुगति" इति सूत्र#ए कैयटः। "देवो देवान् क्रतुना पर्यभूषय"दित्यत्र तु स्वरव्यत्ययो बोध्यः। अनुव्यचलदिति। "अचल"दित्यनेन वेः पूर्वं समासे सति तेन अनोः समासः। नत्वनुव्योर्युगपत्समासः, सुबित्येकत्वस्य विवक्षित्वात्। अत एव "महिष्या अजायाश्च क्षीर"मित्यत्र क्षीरशब्देन सुबन्तयोर्न समास इति कैयटः। सुपा। "सुबामन्त्रिते" इत्यतः सुबित्यनुवर्तते। "समास" इत्यधिकृतम्। तदाह--सुप्सुपेति। सुबन्तं सुबन्तेनेत्यर्थः। ततश्च पूर्वं भूत इति विग्रहे समाससंज्ञा स्थिता। समासत्वात्प्रातिपदिकसंज्ञेति। "कृत्तद्धितसमासाश्च इत्यनेने"ति शेषः।
तत्त्व-बोधिनी
सह सुपा ५६९, २।१।४
योगो विभज्यत इति। "सुबामन्त्रितो---" इत्यतः सुबित्यनुवर्तते, तदाह---सुबन्तमिति। समस्यत इति। सपूर्वादस्यतेः कर्णि तङ्। आचार्येणेति शेषः। समर्थेनेति तु सहयोगे तृतीया। समसनक्रियां प्रति सुबन्तं कर्म, न तु कर्तृ। यद्यपि सुबन्तस्य कर्तृत्वाभ्युपगमेऽपि "उपसर्गादस्यत्यूह्योः" इति वार्तिकेन समस्यत इत्यत्रात्मनेपदं लभ्यते, तथापि समास इति व्याख्येयग्रन्थे कर्तरि घञ् दुर्लभः। बाहुलकं तु अगतिकगतिरिति कर्मत्वाभ्युपगम एव ज्यायान्। स चेति। एतदपि योगविभागस्येष्टसिद्ध्यर्थत्वादेव लभ्ते। छन्दस्येवेति। यदि लोकेऽपि स्यात्तर्हि यत्प्रकुरुते इत्यादौ स्वाद्युत्पत्तिः स्यात्। लिङ्गसर्वनामनपुंसकतामभ्युपेत्य "स्वमोर्नपुंसकात्" इति लुकि कृतेऽपि "ह्यस्वो नपुंसके---"इति ह्यस्वः स्यादित्यादि दूषणं "कर्मणा यमभिप्रैती"ति सूत्रेऽस्माभिरुद्भावितम्। अनुव्यचलदिति। सुबित्येकत्वस्य विवक्षितत्वात्पर्यायेण समासो बोध्यः। समासान्तोदात्तत्वे शेषनिघात इति "कुगति---" इति सूत्रे कैयटः।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सूत्रम्
पञ्चद्दशतौ वर्गे वा॥ ५।१।५९
काशिका-वृत्तिः
पञ्चद्दशतौ वर्गे वा ५।१।६०
पञ्चत् दशतित्येतौ निपात्येते तदस्य अप्रिमाणम् इत्यस्मिन् विषये वर्गे ऽभिधेये। सङ्ख्यायाः इति कनि प्राप्ते डतिर्निपात्यते। वावचनात् पक्षे सो ऽपि भवति। पञ्च परिमाणस्य पञ्चद् वर्गः। दशद्वर्गः। पञ्चको वर्गः। दशको वर्गः।
न्यासः
पञ्चद्?दशतौ वर्गे वा। , ५।१।५९
ननु च "सङ्घ" इत्यनुवर्त्तिष्यते, किं वर्गग्रहणेन? नैतदस्ति; सङ्घशब्दो हि प्राणिसमुदाये रूढः। वर्गशब्दस्तु समूहमात्रे इति वर्गग्रहणं कत्र्तव्यम्()॥
बाल-मनोरमा
पञ्चद्दशतौ वर्गे वा १७०३, ५।१।५९
पञ्चद्दशतौ। पञ्च दश वा परिमाणमस्य वर्गस्येत्यर्थे एतौ निपात्येते इत्यर्थः। पञ्चद्वर्ग इति। पञ्च परिमाणमस्येत्यर्थे पञ्चन्शब्दाड्डतिप्रत्ययः। तत्र इकार उच्चारणार्थः। "टे"रिति टिलोपः। दशदिति। दश परिमाणमस्य वर्गस्येति विग्रहः। डतिः। डित्त्वाट्टिलोपः। एतदर्थमेव डित्त्वम्। पक्षे इति। डत्यभावपक्षे "संख्यायाः" इति कन्नित्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
पञ्चद्दशतौ वर्गे बा १३१६, ५।१।५९
पञ्चद्दशतौ। इमौ डत्यन्तावेव निपात्येते वर्गेऽभिधेये। "तदस्य परिमाण"मित्यनुवर्तत एव। दशदिति। दश परिमाणमस्य। पक्षे इति। वाग्रहणात् "संख्याया"इति कन्नपि भवतीति भावः।


text:
किं परमेश्वरस्य अस्तित्वमस्ति? किं परमेश्वर अस्तित्वमस्ति किमपि प्रमाणमस्ति?
प्रश्नः किं परमेश्वरस्य अस्तित्वमस्ति? किं परमेश्वर अस्तित्वमस्ति किमपि प्रमाणमस्ति?
उत्तरम् : परमेश्वर अस्तित्वं प्रमाणित अस्वीकृतं वा नैव कर्तुं शम्यते बाइबिल इति ग्रन्थे कथितमस्ति यत् विश्वसिन एव इदं तथ्यं स्वीकर्तल यत् परमेश्वरस्य अस्तित्वमस्ति: “किन्तु विश्वास बिना कोsपीश्वराय रोचितुं न शोक़ोति यत ईश्वरोsस्ति स्वान्वेषिलोकेभ्य: पुरस्कारं ददाति चेतिकथायाम् ईश्वरशरणागतै र्विश्वसितव्यम्” (इब्रिणस्य पत्रम् ११:६)। यदि परमेश्वरस्य इदृशी इच्छा आसीत् तर्हि एवमेवं प्रकटयति। सम्पूर्णसंसारे इदं प्रमाणीते यत् तस्य अस्तित्वमस्ति। परञ्य यदि स इत्थं करोति तर्हि विश्वासकरणस्थ नासीत् कापि आवश्यकता। यीशुना कथितं – त्वया अहं दृश्ये। एतदर्थं विश्वास: कृत:; ते धन्या: सन्ति यै: बिना दर्शनभेव मयि विश्वास: कृत: (योहनलिखित: सुसंवाद २०:२९)।
अस्य असमर्थ: नास्ति यत् परमेश्वरस्य अस्तित्वस्य किमपि प्रमाणं नास्ति। बाइबिल इदं घोषयति - “नभ: ईश्वरमहिमानं वर्णयति। नभमण्डलं तस्य हस्तकलां प्रकटयति दिवस: दिवसेन सह वार्तां करोति। रात्रि: रात्रिणे ज्ञानं शिक्षयर्ग दतर्थं न कपि भाषा बोली वा अस्ति यस्या: शब्दश्रवणं भवेत्। तस्या: स्वर: समस्त पृथ्व्यां गुञ्जित। तस्य ध्वने: वचांसि समस्त विश्वं भावत् गता: सन्ति (भजनसंहिता १९:१-४)। तारकान् प्रति द्रष्ट्वा अस्य ब्रह्माण्डस्य विशालतम् अवगम्यताम् प्रति सुन्दरतां पश्यन्तु नाम। सूर्यास्त-सुन्दरता पश्यन्तु नाम। इमानि सर्वाणि वस्तूनि सृष्टिकर्तारं परमेश्वरं प्रति संकेतयति। यदि एतत् पर्याप्तं नास्ति तर्हि स्वीकीयेषु ह्दयेषु परमेश्वराय एकं प्रमाणमस्ति। सभोपदेशक ३:११ कथयति अरमान् यत्, “...तेन मानवानां हृत्सु अनादि – अनन्तकालज्ञानम् उत्पादित:।” स्वकीयगभरीताथाम् इदृश: परिचय: अस्ति यत् जीवनात् परे किमपि अस्ति तथा च अस्मात् संसारात् परेsपि कोsपि अस्ति। बोद्धिकरूपेण वयम् एतत ज्ञानम् असत्यमस्ति इति वक्तुं शक्नुम: परञ्च अस्मासु, अस्मान् परित: परमेश्वरस्य उपस्थिति: तथापि स्पष्टरूपेण निर्मिता अस्ति। एतै: सर्वौ: तथ्यै: उद्धबोधनात् पश्चादपि बाइबिल चेतयति अस्मान् यत् केचन जना: परमेश्वरस्य अस्तित्वं न स्वीकारिष्यन्ति, “मूर्खा: स्वमनस्सु इदं कथयन्ति यत् परमेश्वर: नास्ति एवं” (भजन संहिता १४:१)। यतोहि अद्यावधि इतिहासे सर्वासु संस्कृतिसु, सर्वासु सभ्यतासु, सर्वेषु महाद्वीपेषु अधिकांशत: जनानां मतेषु इत्थं प्राप्तं यत् ते ईश्वरे विश्वसिन्ति, अस्थ विश्वासस्य किमपि कारणं तु भविष्यति एव।
परमेश्वरस्य अस्तित्वं सार्धायतुं बाइबिल आधारित तथ्यतिरिक्तं तार्किकमपि अस्ति। प्रथमं तर्क तत्वमीसमांसात्मकम् अस्ति। तत्वविज्ञानीन्तर्कस्य सार्वाधिक चर्चित रूपं आधारभूतरूपेण अस्य विचारधाराय: उपयोगं करोति यत् स्वयं परमेश्वरूपेण एव परमेश्वरस्य अस्तित्वं प्रमाणीकर्त्वयम्। तत् प्रमाणं परमेश्वरस्य परिभाषया आरभते यतोहि तस्य व्यापकताया: परे कल्पनावि कर्तुं नैव शक्यते।
पुन: इदं तर्क्यते यत् अस्तित्वे भवितव्यमेव अतिविस्तृतमस्ति अत एव य: दीर्घकल्पनीय प्राणी अस्ति तेन अस्तित्वं स्वीकर्तव्यम्। यतोहि यदि स: ईश्वरीय-अस्तित्वं नैव स्वीकरोति तर्हि तस्य अस्तित्वं क: स्वीकारिष्यति। इयं वार्ता खण्डनं करोति तस्य मते:।
द्वितीय तर्क: सोद्देश्यवादी वर्तते। इदं तर्क: घोषयति यत् ब्रह्माण्डं इदं प्रदर्शमति कोsपि ईश्वरीय सांचा अवश्यमेव भवित्वय:। उदाहरणार्थ यदि विशेषत: भूमि: सूर्यात् प्रतिमीलदूरं या निकटं अभविष्यत् तर्हि जीवनस्य सहायार्थ तावती योग्या न अभविष्यत् यावती खलु अय अस्ति। यदि अस्माकं वातवरणे विद्यमानानि तत्वोनि किञ्चिद्मात्र– भिन्नानि अभविष्यन् तर्हि पृथ्वीवासिन: जीवितप्रार्णिन: मृता: भविष्यन्ति। एकस्य एकल प्रोटीनस्य अणुसंयोगेन तस्य सम्भावना १०२४३ इत्येषु (अस्मार्थ: १० इत्यानन्तरं २४३ शून्यानाम् आगमन)। एका एकल कोशिका लक्ष-अणुमि निर्मिता भवति।
परमेश्वरस्य अस्तित्वे विषये तृतीयं तर्कमस्ति ब्रह्माण्डसम्बन्धतम् य: परिणाम: भवति तस्य पृष्ठत्: किमपि कारणं भवत्येव। इदं ब्रह्माण्डम् अस्ति अस्मिन् स्थिते प्रत्येकं वस्तु: परिणामरूपेण अस्ति। किमपि वस्तु: तादृशम अवश्यमेव भवितव्यं यत् यस्य कारणगस्ति प्रत्येकं वस्तुन: अस्तित्वकरणम्। वस्तुत: किमपि वस्तु: तादृशमपि भवितव्यं यत् कारणरहितं स्यात् यतोहि अन्यानि वस्तुनि अस्तित्वे आगन्तुं शक्नुयु:। तत् “कारणरहितं” वस्तु: एव परमेश्वर रूपेण अस्ति।
चतुर्थतर्केण इदं ज्ञायते नैतिकता। इतिहासकाले अद्यावधि प्रत्येकं संस्कृतौ काचित् व्यवस्था भवत्येव। प्रत्येक संस्कृति: सत्यासत्ययो: ज्ञानं स्थाययति। हत्या, असत्यम्, चौर्थम्, अनैतिकता आदि दोषाबू विश्वव्यपीरूपेण अस्वीकृत: सन्ति सम्यक् असभ्यक्यो: बोध: यदि परमेश्वरस्य पार्श्वे नास्ति तर्हि पुन: कुत: आयात:?
एतेषां सर्वेषामनन्तरं बाइबिल इति कथयति – तादृशा: जन्दा: सन्ति अस्मिन् लोके ये खलु परमेश्वरद्वारा स्वीकृतं ज्ञानम् अस्वीकरिष्यन्ति तथा च असत्ये एव विश्वासं करिष्यन्ति। रोमिणस्य पत्रम् १:२५ इदं घोषयति, “तै परमेश्वरीय सत्यमवि अस्तये परिवर्तितम्। तैव सृष्टि: उपासिता नैव स्रष्टा; य: खलु धन्यवादपगोस्ति। आमेन।” बाइबिल इतमवि घोषयति यत् ये ईश्वरेsविश्वसिन्ति तेषां पार्श्वे किमपि तथ्यं प्रमाणं वा नास्ति: “फलतस्तस्यानन्तश्क्तीश्वरत्वादीन्यदृश्यान्पि सृष्टिकालम आरम्य कर्म्मसु प्रकाशमानानि दृश्यनते तस्मात् तेषां दोषप्रक्षालनस्य पन्था नास्ति” (रोमिण: १:२०)।
जना ईश्वरस्य अस्तित्वं अस्वीकुर्वन्ति यत् अयं “वैज्ञानिक:” नास्ति अथवा विवादं यत् “तत्र नास्ति किञ्चित् प्रमाण:।” सत्यं करणमिदंमस्ति यत ये जना: एकवारं स्वीकुर्नन्ति यत् परमेश्वर: अस्ति तर्हि ते ईश्वर प्रति अवश्यमेव समर्पिता: सन्ति तथा च ते जानन्ति यत् परमेश्वरात् क्षमाप्राप्ते: आवश्यकता अस्ति” (रोमिणस्य पत्रम् ३:१३, ६:२३)। यदि ईश्वरस्य अस्तित्वमस्ति तर्हि तं प्रति वयं कर्माणां प्रत्युत्तरं दद्मा:। यदि अस्तित्वं नास्ति एव तर्हिं अवि वयं वस्तुं शक्नुम: यत् परमेश्वर: एव अस्मांक न्यायं करिष्योति। एतदर्थ बहव: जना: ईश्वरीय-अस्तित्वं न अडंगीकुर्वन्ति। ते प्राकृतिक विकासवाद सिद्धान्ते शक्त्या सह विश्वासं कुर्वन्त: संश्लिष्टा: भवन्ति। इदं तथ्यं स्रष्टौ परमेश्वरे विश्वासीकरणस्य परिवर्तने एकं विकल्पं प्रददाति। सर्वे जानन्त्येव यद् परमेश्वर: अस्ति। केचन जना: अस्य अस्तित्वम् असिद्धं कुर्तुं उद्ण्डतापूर्वकं प्रयासं कुर्वन्ति। यत्र अस्तित्वं प्रति स्वयमेव उत्तरदायित्व: भविन्त।
वयं कथं जानीम: यत् परमेश्वरस्य अस्तित्वमस्ति? वयं ख्रीष्टीयाजने विश्वासं कुर्भे:। अत: एव वयं जानीम: परमेश्वरस्य अस्तित्वमा यतोहि वयं प्रतिदिनं वार्तां परञ्च उच्चध्वनिना वदन्तोsपि न श्रृणुम:, परञ्च तस्य उपस्थिते: आभास: अवश्यमेव भवति। वयम् एतत् अनुभवं कर्तुं शक्नुभ:। वयं तस्य प्रेम स्नेहंवा सम्यक् रूपेण जानीम:। वयं तस्य अनुग्रहस्य अभिलाषिण: भवाम:। अस्माकं जीवने तादृश्य बहव्य: घटना: घटिता: अभवन् यासां व्याख्या परमेश्वरं विहाय अन्य कोsपि न कर्तुं शक्नोति। परमेश्वरेण वयम् आश्चार्यरूपेण रक्षिता: तथा अस्माकं जीवनम् इत्थं परिवर्तितम् यत तस्य अस्तित्वपरिचयं तथा च स्तुतिं विहाय वयं अन्यत् किमपि कर्तुं ने शक्नुम। इतेषु किमपि तथ्यं प्रेरितं कर्तुं न शक्नोति य: परिचयदान न अड्गीकुर्वन्ति यत् बहु स्पष्टमस्ति। अन्ते परमेश्वरस्य विश्वास: स्वीकर्तव्य: (इब्रिणस्य पत्रम् ११:६)। परमेश्वरे विश्वासकरणम् अंधकारे अन्धमानम् उड़यमानं नास्ति। इदं सम्यकरूपेण प्रकाशितप्रकोष्ठे सुरक्षितपग: अस्तियत्र प्राचीनादेव अधिकांशत: जनानाम् एकमतमस्ति।
संस्कृत मुख्य पृष्ठे पुन: गम्यताम्
किं परमेश्वरस्य अस्तित्वमस्ति? किं परमेश्वर अस्तित्वमस्ति किमपि प्रमाणमस्ति?


text:
विभावनामुद्भावयन्नाह—
यथोक्तौ प्रसिद्धस्य लोकप्रतीतस्य साक्षाद्दर्शनात् किञ्चित्कार्यं प्रति हेतोः कारणस्य कस्यचिद् व्यावृत्या निरासेनापक्षेपात् । कथं तर्हि कार्यसम्भव इत्याहयत्किञ्चिदनुरूपंतत्र कारणान्तरं प्रसिद्धात् कारणादन्यन्निमित्तं विभाव्यम् अवगम्यते । यत्र कारणान्तरमपि नापेक्ष्यते तत्र का गतिरित्याह- स्वाभाविकत्वं वेति । स्वाभाविकं नैसर्गिकं वस्तुधर्मसिद्धं तस्य भावः तत्त्वम् । स्वाभाविकं वा । न केवलं कारणान्तरं कार्यस्योत्प्रेक्ष्यते । विभाव्यं [चिन्तनीयं] सा तादृशी तल्लक्षणा विभावना ज्ञेया । विभाव्यते प्रकाश्यते कारणान्तरं स्वाभाविकत्वं वा अनया अस्यामिति वा विभावना तथाविधोक्तिरिति ।
तमुदारहरन्नाह—
पीताः पीतवन्तः । बहुलवचनात् कर्तरि क्तः । आरम्भे वा । अथवा
- रघुवंशे २. १↩


text:
वाग्भटः (Vagbhatta) कश्चन आलङ्कारिकः वर्तते । एषः जैनधर्मीयः असीत् । एतेन वाग्भटालङ्कारः इति अलङ्कारशास्त्रग्रन्थः, नेमिनिर्वाणनामकं महाकाव्यं च लिखितम् । अयं १२ शतमानस्य अन्त्यभागे आसीत् । गुजरातस्य जयसिंहराजः अस्य समकालीनः । सर्वासु अपि भाषासु पाण्डित्यसम्पादनाय काव्यनाटकादीनि एव साधनानि भवन्ति । काव्यनाटकेषु अलङ्कारः, रसविवरणानि च प्रभूततया उपलभ्यन्ते । अलङ्कारादीनाम् अवगमनं यथा अवश्यं तथैव तेषां दोषाणामपि अवगमनम् अपेक्ष्यते । एतेषाम् अध्ययनाय संस्कृतभाषया बहवः ग्रन्थाः उपलभ्यन्ते । किन्तु आरम्भस्तरीयं शिक्षणं प्राप्तुं सुलभग्रन्थाः विरलतया एव उपलभ्यन्ते । जनोपयोगाय अयं ग्रन्थकर्ता वाग्भटालङ्कारग्रन्थं सरलशैल्या रचितवान् अस्ति । एतं प्राकृतभाषया बाहदः इति निर्दिश्यते स्म इति अस्य ग्रन्थस्य चतुर्थे प्रकरणे सङ्करालङ्कारस्य उदाहरणे स्पष्टं भवति -
बम्भण्ड शुक्तिसपुण्ड मुत्ति अमणिण्णोपहासमूहव्व ।
सिरिवाहडत्ति तणवो आसि बुहो तस्स सोमस्स । (वाग्भटालङ्कारः, ४ परिच्छेदः, १४८ गाढः)
अस्य संस्कृतच्छाया एवमस्ति -
ब्रह्माण्डशुक्तिसम्पुटमौक्तिकमणेः प्रभासमूह इव ।
श्रीबाहड इति तनय असीद्बुधस्तस्य सोमस्य ॥
अस्य श्लोकस्य जिनवर्धनसूरेः व्याख्यानतः स्पष्टं भवति यत् अस्य पितुः नाम सोमः इति । अस्य एव श्लोकस्य 'सिंहदेवगणेः' व्याख्यानम् अस्ति - 'इदानीं ग्रन्थकार इदमलङ्कारकर्तृत्वख्यापनाय वग्भटाभिधस्य महाकवेर्महामात्यस्य तन्नामगाथयैकया दर्शयति' इति । अस्याः अवतारिकायाः परिशीलनेन ज्ञायते यत् वाग्भटः कश्चन महाकविः, महामात्यश्च आसीत् इति । अस्मिन् एव ग्रन्थे समुच्चयालङ्कारस्य उदाहरणत्वेन विद्यमाने १३२ तमे श्लोके -
अणहिल्लपाटकपुरमवनिपतिः कर्णदेवनृपसूनुः ।
श्रीकलशनामधेयः करी च रत्नानि जगतीह ॥ इति उक्तवान् अस्ति ।
नगरेषु अणहिल्लपाटकपुरम्, राजसु कर्णदेवराजस्य पुत्रः, हस्तिषु श्रीकलशः च श्रेष्ठतमाः इति वर्णितवान् अस्ति । कर्णदेवराजस्य पुत्रः जयसिंहनृपः इति व्याख्याने विद्यते । अस्य ग्रन्थस्य ४ परिच्छेदे व्यतिरेकालङ्कारस्य उदाहरणमस्ति -
अस्त्वस्तु पौरुषगुणाज्जयसिंहदेव
पृथ्वीपतेर्मृगपतेश्च समानभावः ।
किन्त्वेकतह् प्रतिभटास्समरं विहाय
सद्यो विंशति वनमस्यमशङ्कमानः ॥ (परिच्छेदः ४, श्लोकः ८५)
विंशति इत्येतत् पदं वर्तमानकालं सूचयति इत्यतः वाग्भटः जयसिंहश्च समकालीनौ इति ऊह्यते । इण्डियन् आण्टिक्वैरि ४ सम्पुटे जयसिंहस्य कालः हूणशक १०९३-११४३ इति निर्दिष्टः अस्ति । एतेन ज्ञायते यत् १०१५ तः पूर्वं १०६५ पर्यन्तं शालिवाहनशकः इति । एतेन ज्ञायते यत् जयसिंहः वाग्भटः च क्रि श १२ शतमाने स्यात् इति ।
कृतयः
१ वाग्भटालङ्कारः
२ नेमिनिर्वाणकाव्यम्
अस्मिन् महाकाव्ये १५ सर्गाः सन्ति । २४ तीर्थङ्करेषु २२ तमस्य नेमिनाथस्य चरितम् अत्र उपस्थापितम् । अयं नेमिनाथः द्वारावत्याः राज्ञः समुद्रराजस्य पुत्रः, अस्य ग्रन्थकारः प्राग्वादिवंशस्य दाहटस्य पुत्रः वाग्भटनामकः अरिच्छन्नपुरीयः इत्यपि उल्लिखितम् अस्ति । ग्रन्थस्य अन्ते 'इति श्रीवग्भटविरचिते नेमिनिर्वाणे महाकाव्ये (निर्वाणगमनम्) नाम पञ्चदशः सर्गः इति अस्ति । तदग्रे -
अरिच्छन्नपुरोत्पन्नः प्राग्वादिकुलशालिनः ।
दाहटश्च (स्य) सुतश्चक्रे प्रबन्धं वाग्भटः कविः ॥
नेमेरभूत् प्रबन्धोऽयं वाग्भटेन सुबोधिना ।
नेमेर्धर्मरहस्यास्य............. ॥ इति उक्तमस्ति ।
आदौ सोमस्य पुत्रः बाहडः इति अस्ति । अत्र दाहटस्य पुत्रः वाग्भटः इति उल्लिखितम् । 'बाहड' इत्येतत् वाग्भटः इति ज्ञायते । किन्तु सोमः कथं 'दाहटः' जातः इति न ज्ञायते ।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २९३
मन्त्रपरिभाषा[सम्पाद्यताम्]
अग्निरुवाच
मन्त्रविद्याहरिं वक्ष्ये भूक्तिमुक्तिप्रदं श्रृणु ।
विंशत्यर्णाधिका मन्त्रा मालामन्त्राः स्मृता द्विज ।। २९३.१ ।।
दशाक्षराधिका मन्त्रास्तदर्वाग्वीजसंज्ञिताः ।
वार्द्धक्ये सिद्धिदा ह्येते मालामन्त्रास्तु यौवने ।। २९३.२ ।।
पञ्चाक्षराधिका मन्त्राः सिद्धिदाः सर्वदापरे ।
स्त्रीपुंनपुसकत्वेन त्रिधाः स्युर्मन्त्रजातयः ।। २९३.३ ।।
स्त्रीमन्त्रा वह्निजायान्ता नमोन्ताश्च नपुंसकाः ।
शेषाः पुमांसस्ते शस्ता वश्योच्चाटविषेषु च ।। २९३.४ ।।
क्षुद्रक्रियामयध्वंसे स्त्रियोऽन्यत्र नपुंसकाः ।
मन्त्रावाग्नेयसौम्याख्यौ ताराद्यन्तार्द्वयोर्जपेत् ।। २९३.५ ।।
तारान्त्याग्निवियत्प्रायो मन्त्र आग्नेय इष्यते ।
शिष्टः सौम्यः प्रशस्तौ तौ कर्म्मणोः क्रूरसौम्ययोः ।। २९३.६ ।।
आग्नेयमन्त्रः सौम्यः स्यात्प्रायशोऽन्ते नमोऽन्वितः ।
सौम्यमन्त्रस्तथाग्नेयः फट्कारेणान्ततो युतः ।। २९३.७ ।।
सुप्तः प्रवुद्धमात्रो वा मन्त्रः सिद्धिं न यच्छति ।
स्वापकालो महावाहो जागरो दक्षिणावहः ।। २९३.८ ।।
आग्नेयस्य मनोः सौम्यभन्त्रस्यैतद्विपर्य्ययात् ।
प्रबोधकालं जानीयादुभयोरुभयोहहः ।। २९३.९ ।।
दुष्टर्क्षराशिविद्वेषिवर्णादीन् वर्ज्जयेन्मनून् ।
राज्यलाभोपकाराय प्रारभ्यारिः स्वरः कुरून् ।। २९३.१० ।।
गोपालककुटीं प्रायात् पूर्णामित्युदिता लिपिः ।
नक्षत्रेक्षक्रमाद्योज्या स्वरान्त्यौ रेवतीयुजौ ।। २९३.११ ।।
वेला गुरुः स्वराः शोणः कर्म्मणैवेतिभेदिताः ।
लिप्यर्णा वशिषु ज्ञेया षष्ठेशादींश्च योजयेत् ।। २९३.१२ ।।
लिपौ चतुष्पथस्थायामाख्यवर्णपदान्तराः ।
सिद्धाः साध्या द्वितीयस्थाः सुसिद्धा वैरिणः परे ।। २९३.१३ ।।
सिद्धादीन् कल्पयेदेवं सिद्धात्यन्तगुणैरपि ।
सिद्दे सिद्धो जपात् साध्यो जपपूजाहुतादिना ।। २९३.१४ ।।
सुसिद्धो द्यानमात्रेण साधकं नाशयेदरिः ।
दुष्टार्णप्रचुरो यः स्यान्मन्त्रः सर्व्वविनिन्दितः ।। २९३.१५ ।।
प्रविश्य विधिवद्दीक्षामभिषेकावसानिकाम् ।
श्रुत्वा तन्त्रं गुरोर्ल्लब्धं साधयेदीप्सितं मनुम् ।। २९३.१६ ।।
धीरो दक्षः शुचिर्भक्तो जपध्यानादितत्परः ।
सिद्धस्तपस्वी कुशलस्तन्तज्ञः सत्यभाषणः ।। २९३.१७ ।।
निग्रहानुग्रहे शक्तो गुरुरित्यभिधीयते ।
शान्तो दान्तः पटुश्चीर्णब्रह्मचर्य्यो हविष्यभुक् ।। २९३.१८ ।।
कुर्वन्नाचार्य्यशुश्रूषां सिद्धोत्साही स शिष्यकः ।
स तूपदेश्यः पुत्रश्च विनयी वसुदस्तथा ।। २९३.१९ ।।
मन्त्रन्दद्यात् सुमिद्धौ तु सहस्रं देशिकं जपेत् ।
यद्दच्छया श्रुतं मन्त्रं छलेनाथ बलेन वा ।। २९३.२० ।।
पत्रे स्थितञ्च गाथाञ्च जजयेद्यद्यनर्थकम् ।
मनत्रं यः साधयेदेकं जपहोमार्च्चनादिभिः ।। २९३.२१ ।।
क्रियाभिर्भूरिभिस्तस्य सिध्यन्ते स्वल्पसाधनात् ।
सम्यक्सिद्धैकमन्त्रस्य नासाध्यमिह किञ्चन ।। २९३.२२ ।।
बहुमन्त्रवतः पुंसः का कथा शिव एव सः ।
दशलक्षजपादेकवर्णो मन्त्रः प्रसिध्यति ।। २९३.२३ ।।
वर्णवृद्ध्या जपह्नासस्तेनान्येषां समूहयेत् ।
वीजाद् द्वित्रिगुणान्मन्त्रान्मालामन्त्रे जपक्रिया ।। २९३.२४ ।।
सङ्ख्यानुक्तौ शतं साष्टं सहस्रं वा जपादिषु ।
जपाद्दशांशं सर्व्वत्र साभिषेकं हुतं विदुः ।। २९३.२५ ।।
द्रव्यानुक्तौ घृतं होमे जपोऽशक्तस्य सर्व्वतः ।
मूलमन्त्राद्दशांशः स्यादह्गादीनां जपादिकम् ।। २९३.२६ ।।
जपात्सशक्तिमन्त्रस्य कामदा मन्त्रदेवताः ।
साधकस्य भवेत् तृप्ता ध्यानहोमार्च्चनादिना ।। २९३.२७ ।।
उच्चैर्ज्जपाद्विशिष्टः स्यादुपांशुर्द्दशभिर्गुणैः ।
जिह्वाजपे शतगुणः सहस्रो मानसः स्मृतः ।। २९३.२८ ।।
प्राङ्मुखोऽवाङ्मुखो वापि मन्त्रकर्म्म समारभेत् ।
प्रणवाद्याः सर्व्वमन्त्रा वाग्यतो विहिताशनः ।। २९३.२९ ।।
आसीनस्तु जपेन्मन्त्रान्देवताचार्य्यतुल्यदृक् ।
कुटीविविक्ता देशाः स्युर्देवालयनदीह्नदाः ।। २९३.३० ।।
सिद्धौ यवागूपूपैर्व्वा पयो भक्ष्य हविष्यकम् ।
मन्त्रस्य देवता तावत् तिथिवारेषु वै जपेत् ।। २९३.३१ ।।
कृष्णाष्टमीचतुर्द्दश्योर्ग्रहणादौ च साधकः ।
दस्रो यमोऽनलो धाता शशो रुद्रो गुरुर्दितिः ।। २९३.३२ ।।
सर्पाः पितरोऽथ भगोऽर्यमा शीतेतरद्युतिः ।
त्वष्टा मरुत इन्द्राग्नी मित्रेन्द्रौ निर्ऋतिर्ज्जलम् ।। २९३.३३ ।।
विश्वेदेवा हृषीकेशो वायवः सलिलाधिपः ।
अजैकपादहिर्व्रध्नः पूषाश्विन्यादिदेवताः ।। २९३.३४ ।
अग्निदस्रावुमा निघ्नो नागश्चन्द्रो दिवाकरः ।
मातृदुर्गा दिशामीशः कृष्णो वैवस्वतः शिवः ।। २९३.३५ ।।
पञ्चदश्याः शशाङ्कस्तु पितरस्तिथिदेवताः ।
हरो दुर्गा गुरुर्विष्णुर्ब्रह्मा लक्ष्मीर्धनेश्वरः ।। २९३.३६ ।।
एते सूर्य्यादिवारेशा लिपिन्यासोऽथ कथ्यते ।
केशान्तेषु च वृत्तेषु चक्षुषोः श्रवणद्वये ।। २९३.३७ ।।
नासागण्डौष्ठदन्तानां द्वे द्वे मूर्द्धास्ययोः क्रमात् ।
वर्णान् पञ्चसुवर्णानां वाहुचरणसन्धिषु ।। २९३.३८ ।।
पार्श्वयोः पृष्ठतो नाभौ हृदये च क्रमान्नयसेत् ।
यादींश्च हृदये न्यस्येदेषां स्युः सप्तधातवः ।। २९३.३९ ।।
त्वगसृङ्मांसकस्नायुमेदोमज्जाशुक्राणि धातवः ।
वसाः पयो वासको लिख्यन्ते चैव लिपीश्वराः ।। २९३.४० ।।
श्रीकण्ठोऽनन्तसूक्ष्मौ च त्रिमूर्त्तिरमरेश्वरः ।
अग्निशो भावभूतिश्च तिथीशः स्थानुको हरः ।। २९३.४१ ।।
दण्डीशो भौतिकः सद्योजातश्चानुग्रहेश्वरः ।
अक्रूरश्च महासेनः शरण्या देवता अमूः ।। २९३.४२ ।।
ततः क्रोधीशचण्डौ च पञ्चान्तकशिवोत्तमौ ।
तथैव रुद्रकूर्म्मौ च त्रिनेत्रौ चतुराननः ।। २९३.४३ ।।
अजेशः शर्म्मसोमेशौ तथा लाङ्गलिदारुकौ ।
अर्द्धनारीश्वरश्चोमा कान्तश्चाषाढिदण्डिनौ ।। २९३.४४ ।।
अत्रिर्म्मीनश्च मेषश्च लोहितश्च शिखी तथा ।
छगलण्डद्विरणअडौ द्वौ समहाकालवालिनौ ।। २९३.४५ ।।
भुजङ्गश्च पिनाकी च खड्गीशश्च वकः पुनः ।
स्वेतो भृगुर्लगुडीशाक्षश्च सम्बर्त्तकः स्मृतः ।। २९३.४६ ।।
रुद्रात्मशक्तान् लिखयादीन् नमोन्तान् विन्यसेत् क्रमात् ।
अङ्गनि विन्यसेत्सर्व्वे मन्त्राः साङ्गास्तु सिद्धिदाः ।। २९३.४७ ।।
हृल्लेखाव्योमसपूर्व्वाण्येतान्यङ्गानि विन्यसेत् ।
हृदादीन्यङ्गमन्त्रान्तैर्यो जपेद्धृदये नमः ।। २९३.४८ ।।
स्वाहा शिरस्यथ वषट्शिखायां कवचे च हूं ।
वौष्ट नेत्रेऽस्त्राय फट्स्यात् पञ्चाङ्गं नेत्रवर्जितम् ।। २९३.४९ ।।
निरङ्गस्यात्मना चाङ्गं न्यस्येमान्नियुतं जपेत् ।
क्रमाभ्यां देवीं वागीशीं यथोक्तांस्तु तिलान् हुनेत् ।। २९३.५० ।।
लिपिदेवी साक्षसूत्रकुम्भपुस्तकपद्मधृक् ।
कवित्वादि प्रयच्छेत् कर्म्मदौ सिद्धये न्यसेत् ।। २९३.५१ ।।
निष्कविर्निर्म्मलः सर्व्वे मन्त्राः सिध्यन्ति मातृभिः ।। २९३.५२ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये मन्त्रपरिभाषा नाम त्रिनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।


text:
Monday, October 10, 2005
पुनः स एव विचारः
तद्भवतु । इदानींतनदिवसेषु मया पठ्यमानो ग्रन्थः कविकुलगुरोः श्रीकालिदासस्य रघुवंशमहाकाव्यम् । ग्रन्थानम् उपोद्घातानि यदा दृष्टानि तत्र सर्वत्र कालिदासस्य नाम "श्री" इत्यभिदानशीर्षिकया विनाऽसीत् । तत् किमर्थम् इति न जानामि । माघस्य विचारे तु श्रीमाघः इत्यागच्छति । परन्तु न तथा कालिदासस्य विषये । मम विचारः एवमस्ति यत् कालिदासः कविकुलस्य गुरुरित्यस्मात् स सर्वॆभ्यः काव्यव्यासङ्गमग्नॆभ्योऽपि आत्मीयोऽस्ति । किं च यत आत्मीयेषु औपचारिकता न भवति कालिदासः अनल्पकाव्यश्रीयुक्तोऽपि श्रीनामशीर्षिकया विमुक्तोऽस्ति ।
अन्यत् कार्यमपि कुर्वन्नस्मि । तदस्ति विसर्गसन्धीनामभ्यासः। गते संवत्सरॆ एका चर्चा प्रवृत्ता मम चान्यसय मध्ये । तस्य संस्कृतपद्यरचनायां कृतश्रमस्य प्रश्न एवमासीत् । भगवद्गीतासु सर्वत्र "अर्जुन उवाच" इत्यागच्छति । परन्तु न "अर्जुनः उवाचे"-ति । तत् किमर्थमिति । तदा तु ऋजूत्तरं आवाभ्यां न ज्ञात्वैव चर्चा समाप्ता । तदनन्तरं किञ्चिद्व्याकरणाध्ययनसमयॆ ज्ञातं यत् "अर्जुन उवाच" इत्यत्र विसर्गसन्धिर्भवतीति । "अर्जुनः उवाच" इत्यस्मिन् पदसमूहॆ पूर्वपदः विसर्गसन्धिप्रक्रिययां स्वविसर्गं विहाय प्रक्रियासमाप्तिर्भवति । न जानामीदानीं यत् सा चर्चा मम परीक्षार्थमासीद्वेति ।
अन्यदप्यस्ति । संस्कृतभारत्याः यस्याः कायकर्तृष्वेकोऽस्मि पत्रिका सम्भाषण-सन्देश इति मासिका बेङ्गलूरुतः प्रकटिता वर्ततॆ । तत्र सुलभेन संस्कृतेन परं व्याकरणशुद्धेन सर्वाणि लेखनानि लिखितानि । परं सन्धयः पठनासौलभ्यकारणात् सर्वत्र पत्रिकयां न दृश्यन्तॆ । विशेषेण विसर्गसन्धीनां तु दर्शनमेव तत्र दुर्लभम् । तस्याः पाठकेषु एतस्य लेखनस्य (अत्रापि पश्यन्तु । तत्र तत्र सन्धयः न कृताः ) लेखकोऽप्यॆकः । स्वं सन्धिनिर्माणाभ्यासॆ नियुक्तं करवाणीत्येव लेखनमिदं लिखितम् ।
संस्कृत-ब्लाग्-लेखकाः जालविश्वे न दृश्यन्तॆ । पाठका अपि विरला इति भासतॆ । यदि केऽपि पठन्ति ममैतदरण्यरोदनं तर्हि ते कृपया प्रतिक्रियासुवाक्यैरेतं लेखकमनुगृह्णन्त्वित्याशे ।
अलं लेखनकार्येण । पुनर्मिलामः । सर्वे जनाः सुखिनो भवन्तु ।
3 comments:
- ಹೆಚ್ ಪಿ said...
-
ನಿಮ್ಮ ಬ್ಲಾಗಿನ RSS ಫೀಡ್ ನಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪೋಸ್ಟ್ ಬರುವ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಬಹಳ ಚೆನ್ನಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತೀ ಬಾರಿ ನನ್ನ ಅಗ್ರಿಗೇಟರಿನಲ್ಲಿ ಟಾಪಿಕ್ ನೋಡಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ದೌಡಾಯಿಸಿ ಬರಬೇಕು :)
- 11:20 AM
- Sham said...
-
ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಸಹಾಯ ಬೇಕಲ್ಲ ಸರ್,
ನಾನು ಹೈಸ್ಕೂಲ್ ನಲ್ಲಿ ಚೂರು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಲಿತಿದ್ದೆ. ನಿಮ್ಮ ಬ್ಲಾಗ್ ಮತ್ತೆ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಕಡೆ ತಿರುಗಲು ಪ್ರೇರಪಿಸಿದೆ. ಆದರೆ, ನಿಮ್ಮ ಬರಹ ನನಗೆ ಕ್ಲಿಷ್ಟವೆನಿಸುತ್ತಿದೆ. ನೀವು ಪದಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಬಿಡಿಸಿ ಬರೆದರೆ ನನ್ನಂತಹ noviceಗಳಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಹಾಯವಾಗುತ್ತದೆ.
- 8:48 AM
- Hari said...
-
Excellent writing in simple, saral Sanskrit. I am really impressed and consider it my lucky day today to have been able to visit your blog. By the way, I have seen some Malayalam works where "Sri Kalidasa" was referred to. Still, it was nice, reading your views. May God bless you and all whom you love!
- 3:04 AM


text:
५५ मञ्जुश्रीः
Technical Details
५५ मञ्जुश्रीः।
अथ खलु सुधनः श्रेष्ठिदारको दशोत्तरं नगरशतमटित्वा सुमनामुखदिक्प्रत्युद्देशं गत्वा अतिष्ठत् मञ्जुश्रियं कुमारभूतं चिन्तयन् अनुविलोकयन् मञ्जुश्रियः कुमारभूतस्य दर्शनमभिलषन् प्रार्थयमानः समवधानमाकाङ्क्षमाणः। अथ खलु मञ्जुश्रीः कुमारभूतो दशोत्तराद्योजनशतात्पाणिं प्रसार्य सुमनामुखनगरस्थितस्यैव सुधनस्य श्रेष्ठिदारकस्य मूर्ध्नि प्रतिष्ठाप्य एवमाह-साधु साधु कुलपुत्र न शक्यं श्रद्धेन्द्रियविरहितैः खिन्नचित्तैः लीनचित्तैरनभ्यस्तप्रयोगैः प्रत्युदावर्त्यवीर्यैरित्वरगुणसंतुष्टैरेककुशलमूलतन्मयैश्चर्याप्रणिधानाभिनिर्हाराकुशलैः कल्याणमित्रापरिगृष्टीतैर्बुद्धासमन्वाहृतैरियं धर्मता ज्ञातुम्, एष नयः एष गोचरः एष विहारो ज्ञातुं वा अवगाहयितुं वा अवतरितुं वा अधिमोक्तुं वा कल्पयितुं वा प्रत्यवगन्तुं वा प्रतिलब्धुं वा इति॥
स तं धर्मकथया संदर्शयित्वा समादाप्य समुत्तेज्य संप्रहर्षयित्वा असंख्येयधर्ममुखसमन्वागतं कृत्वा अनन्तज्ञानमहावभासप्राप्तं कृत्वा अपर्यन्तबोधिसत्त्वधारणीप्रतिभानसमाध्यभिज्ञज्ञानवेशाविष्टं कृत्वा समन्तभद्रचर्यामण्डलेऽवतारयित्वा स्वदेशे च प्रतिष्ठाप्य सुधनस्य श्रेष्ठिदारकस्यान्तिकात् प्रक्रान्तः॥५३॥


text: ॥४.१२॥ भविष्यद्व्यक्तिकमनागतमनुभूतव्यक्तिकमतीतं स्वव्यापारोपारूढं वर्तमानं, त्रयं कैतद्वस्तु ज्ञानस्य ज्ञेयम् । यदि चैतत्स्वरूपतो नाभविष्यन्नेदं निर्विषयं ज्ञानमुदपत्स्यत । तस्मादतीतानागतं स्वरूपतोऽस्तीति । किंच भोगभागीयस्य वाऽपवर्गभागीयस्य वा कर्मणः फलमुत्पित्सु यदि निरुपाख्यमिति तदुद्देशेन तेन निमित्तेन कुशलानुष्ठानं न युज्यते । सतश्च फलस्य निमित्तं वर्तमानीकरणे समर्थं नापूर्वोपजनने । सिध्दं निमित्तं नैमित्तिकस्य विशेषानुग्रहणं कुरुते नापूर्वमुत्पादयतीति । धर्मी चानेकधर्मस्वभावस्तस्य चाध्वभेदेन धमाः प्रत्यवस्थिताः । न च यथा वर्तमानं व्यक्तिविशेषापन्नं द्रव्यतोऽस्त्येवमतीतमनागतं च । कथं तर्हि, स्वेनैव व्यङ्ग्येन स्वरूपेणानागतमस्ति । स्वेन चानुभूतव्यक्तिकेन स्वरूपेणातीतमिति । वर्तमानस्यैवाध्वनः स्वरूपव्यक्तिरिति न सा भवत्यतीतानागतयोरध्वनोः । कस्य चाध्वनः समये द्वावध्वानौ धर्मिसमन्वागतौ भवत वेति नाभूत्वा भावस्त्रयाणामध्वानामिति ।


text:
विश्वे विभिन्नाः सम्प्रदायाः। सर्वेपि अपरिचितस्य सम्प्रदायस्य दृष्ट्याम् आश्चर्यम् अनुभूयते। विश्व-पश्चिमे जनस्वास्थ्य-वर्धनाय बहु प्रयन्तं प्रचलति। सामान्य-दृष्ट्या, यस्याः कृशता, सा एव सुन्दरी, सुमध्यमा। पत्नी-रूपेण सा एव अपेक्षिता। ततः सर्वेऽपि न्यूनातिन्यूनं खादन्तः व्यावामशालां गन्तुं इच्छन्ति--यद्यपि व्यायाम-गमनम् अप्रचुरः। किन्तु, आफ्रिकायां न तथा
। अत्र क्षीण-कृशता तु दारिद्र्यं सूचयति। अतः स्थूलत्वं अभिलषितम्। कश्चन जनपदाधिकारिणः विवाहः निश्चितः। किन्तु, तेन सूचितम् -- विवाहात् पूर्वम् कन्यायाः भारः द्विगुणितव्यः इति! एवम् एव कृतम् अपि!


text:
जन्माष्टमीपूजाविधि:
यत्पुरुषं० वनस्पतिरसोदभूतं कालागरुसमन्वितम् । गृहाण देवदेवेश गुणसागर गोपते ॥ धूपं ॥ ब्राह्मणो० त्वं ज्योति: सर्वदेवानां तेजस्त्वं तेजसां परम् । आत्मज्योतिर्नमस्तुभ्यं दीपोऽयं प्रति० ॥ दीपं ॥ चन्द्रमाम० नानागन्धसमायुक्तं भक्ष्यभोज्यं चतुर्विधम् । नैवेद्यार्थं मया दत्तं गृ० ॥ नैवेद्यं० ॥ आचमनं० । करोद्वर्तनं० । ताम्बूलं च सकर्पूरं पूगीफलसमन्वितम् । मुखवासकरंरम्यं प्रीतिदं प्रति० ॥ ताम्बूलं० । सौवर्णं राजतं ताम्रं नानारत्नसमन्वितम् । कर्मसादगुण्यसध्यर्थं दक्षिणा प्रतिगृह्यताम् ॥ दक्षिणां० ॥ रम्भाफलं
नारिकेलं तथैवाम्रफलानि च । पूजितोऽसि सुरश्रेष्ठ गृह्यतां कंससूदन ॥ फलं० ॥ श्रियेजा० कर्पूरनिर्मितं दीपं स्वर्णपात्रे निवेशितम् । नीराजनं मया दत्तं वरद प्रति० ॥ कर्पूरदीपं० । नाभ्याआ० । यानि कानि० प्रदक्षिणां० । सप्तास्यास० नमस्ते देवदेवेश नमस्ते करुणालय । नमस्ते सर्वभूतेश नमस्ते लोकसाक्षिणे ॥ नमस्कारान्० ॥ यज्ञेन यज्ञ० अञ्जलिस्थानि पुष्पाणि अर्पयामि जगत्पते । गृहाण सुमुखो भूत्वा जगदानन्ददायक ॥ पुष्पाञ्जलिं० ॥ सर्वोपचारपूजनसमाप्तौ द्वादशाङ्गलविस्तारं रौप्यमयं स्थण्डिलादिलिखितं प्रत्यक्षं वा रोहिणीयुतं चन्द्रम्-सोमेश्वराय सोमाय तथा सोमोद्भवाय च । सोमस्य पतये नित्यं तुभ्यं सोमाय वै नम: ॥ इति गन्धादिभि: सम्पूज्य शङ्खेन पुष्पचन्दनकुशसहितं जलमादायार्ध्यं दद्यात् । क्षीरोदार्णवसम्भूत अत्रिगोत्रसमुद्भव । गृहाणार्घ्यं शशाङ्केदं रोहिण्या सहितो मम ॥ चन्द्रमसे नम इदमर्ध्यं० ॥ ज्योत्स्नापते नमस्तुभ्यं ज्योतिषां पतये नम: । नमस्ते रोहिणीकान्त अर्ध्यं न: प्रति० ॥ चन्द्रमसे नम: इदमर्ध्यं० । तत: श्रीकृष्णायार्ध्यां दद्यात् । जात: कंसवधार्थाय भूभारोत्तारणाय च । पाण्डवानां हितार्थाय धर्मसंस्थापनाय च ॥ कौरवाणां विनाशाय दैत्यानां निधनाय च । गृहाणार्ध्यं मया दत्तं देवक्या सहितो हरे ॥ देवकीसहितश्रीकृष्णाय० इदमर्ध्यं० । तत: प्रार्थयेत् । त्राहि मां सर्वलोकेश हरे संसारसागरात् । त्राहि मां सर्वपापघ्न दुःखशोकार्णवात्प्रभो ॥ सर्वलोकेश्वर त्राहि पतितं मां भवार्णचे । त्राहि मां सर्वदुःखघ्न रोगशोकार्णवाद्धरे ॥ यस्य-स्मृत्या० । अनेन मया कृतेन पूजनेन श्रीकृष्णाद्यावाहितदेवता: प्रीयन्ताम् ॥ ततस्तां रात्रिं पुराणश्रवणादिना नयेत् । प्रात:काले उत्तरपूजां विधाय उक्तपारणानिर्णीते काले ब्राह्मणान् सम्भोज्य, ओंनमो वासुदेवाय गोब्राह्मणहिताय च । शान्तिरस्तु शिवं चास्तु इत्युक्त्वा मां विसर्जयेत् ॥ इत्यनेन देवता विसृज्य स्वयं भुञ्जीत ॥ इति जन्माष्टमीपूजाविधि: ॥
॥ अथ जन्माष्टमीकथाप्रारम्भ: ॥
इन्द्र उवाच ॥ कथयस्व रहत्यं मे व्रतानामुत्तमं व्रतम् । यन्न कस्यचिदाख्यातं तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ नारद उवाच ॥ श्रृणु देवेन्द्र वक्ष्यामि व्रतानामुत्तामं महत । कृष्णजन्माष्टमी नाम तिथि: पूर्वाधनाशिनी ॥ तस्यां कृष्णं समभ्यर्च्य सर्वपापक्षयो भवेत् । आयुरारोग्यमैश्वर्यं चतुर्वर्गश्च जायते ॥ इन्द्र उवाच ॥ का सा जन्माष्टमी ब्रह्मन् कथं देवं समर्चयेत् । कृष्ण: कोऽसौ यदर्चातो भुक्तिर्मुक्तिश्च जायते ॥ नारद उवाच ॥ पुरा यदुकुले राजा कंसो नामासुरोभवत् । विष्णुना निहतो देत्य: कालनेमिरितिश्रुत: ॥ स एव जात: कंसाख्य उग्रसेनसुतो बली । तस्यानुजा रूपवती देवकीत्येव विश्रता ॥ पिता तां बसुदेवाय ददौ शूरात्मजाय तु । गते बहु तिथे काले कंसो देवज्ञमब्रवीत् ॥ वद दैवज्ञ मे मृत्युर्भविता कीद्दश: कुत: । यदि जानामि मे मृत्युं करिष्ये तत्प्रतिक्रियाम् ॥ दैवज्ञ उवाच ॥ तवानुजा तु या बाला देवकी नाम विश्रता । तस्यास्त्वामष्टमो गर्भो हनिष्यति न संशय: ॥ माघासितचतुर्दश्यां तब मृत्युर्भविष्यति । नारद उवाच ॥ एवमुक्तस्तदा कंसश्चिन्ताशोकपरायण: ॥१०॥
भगिनीं हन्तुमारब्धो भावित्बान्न जघान ताम् । किन्तु कारागृहे क्षिप्त्वा जातं जातमहन् शिशुम् ॥ हतेषु षट्सु बोलषु देवक्या औग्रसेनिना । विस्रस्ते सप्तमे गर्भे भगवानष्टमो भवत् ॥ तत:कारागृहद्वारि सन्नद्धानसुरान्बहून् । श्रृङ्खलार्गलकीलादियत्नं बहु चकार स: ॥ कदाचिद्देवकी देवी जलाहरणकैतवात् । आगता यमुनातीरमश्वत्थस्य तले स्थिता ॥ भ्रातुदौंरात्म्यमालोक्य रुदन्ती शोककर्षिता । नन्दपत्नीं यशोदाख्यां गुर्विणीं दद्दशेन्तिके ॥ तामाहूय सखीं तत्र निजं दुःखं न्यवेदयत् । ततो नन्दवधू प्राह यदि मे कन्यका भेवत् ॥ त्वत्पुत्रसमकालं तु तदा विनिमयोऽस्तु नौ । कन्यायां त्वयि नीतायां कंसो नैनां हनिष्यति ॥ श्रुत्वा तु देवकीवाक्यं यशोदा प्रीतमानसा । विसर्जयिता शिबिरं पुन: प्रायात् त्वरान्विता ॥ ततो भाद्रासिताष्टम्यां निशीथे सुषुवे सुतम् । यशोदापि तदा कन्यां नन्दपत्नी व्यजीजनत् ॥ देवक्या नोदितस्तत्र वसुदेव: सुतं निजम् । विनिमातुं समादाय प्रययौ नन्दगोकुलम् ॥२०॥
यशोदाशयने स्थाप्य बालमादाय कन्यकाम् । पुनरागान्निजं वेश्म द्वारपालैर्न वीक्षित: ॥ ततो बालध्वनिं श्रुत्वा द्वारपालैर्निवेदितम् । निशम्य कंस: कुपित: प्रययौ देवकीगृहम् ॥ बलादाकृष्य तां कन्यां भ्रामयित्वा शिलातले । चिक्षेप सा गताऽऽकाशं सायुधाष्टभुजान्विता ॥ अब्रवीत्किं मया मन्द हतया ते भविष्यति । तव प्राणहरो जातो नन्दगोपकुलेऽर्भक: ॥ तया कथितमाकर्ण्य कंसश्चिन्तापरायण: । पूतनां प्रेषयामास राक्षसीं बालघातिनीम् ॥ योषित्त्वान्माययात्मानं नन्दगोकुलमागता । सूतीशयनतो बालमादाय प्रददौ स्तनम् ॥ बाल: स्तन्यं समप्राणैराचकर्ष निमीलयन् । तेनातिविह्णला भीता त्यक्त्वा तं प्राद्रवद्भयात् ॥ तत: कंसोऽसुरं भीमं द्विजरूपमनोदयत् । सोऽपि भिक्षाटनच्छद्मा यशोदामन्दिरं ययौ ॥ यशोदास्नापितं बालं सुप्तं वीक्ष्य द्विजं च तम् । स्नातुं गन्तुमना: सुभ्रूर्द्विजं स्थाप्य विनिर्गता ॥ ततो द्विज: समुत्थाय बालं हन्तुसमुद्यत: ॥३०॥
बालोऽप्येनं जिघृक्षन्तं भृशमाहत्य मुष्टिभि: । धृत्वा करे शिरस्तस्य दधिभाण्डे न्यवेशयत् ॥ पुनर्बालवपुर्भूत्वा सुष्वापैव स पूर्ववत् । स्नात्वाऽऽगता: यशोदा तु द्विजं द्दष्ट्व्वै ताद्दशम् ॥ दधिभाण्डगतग्रीवं निर्भत्स्यैनं व्यवासयत् । श्रुत्वा चिन्तापर: कंसो नन्दमाहूय चाब्रवीत् ॥ पारिजातप्रसूनानिश्व: प्रभाते समानय । नोचेत्त्वां निहनिष्यामि सदारपशुबान्धवम् ॥ गृहमागत्य नन्दोऽपि चिन्ताशोकपरायण: । रुरोद भृशसन्तप्तो यथोदाऽनुशुशोच तम् ॥ रुदन्तौ पितरौ वीक्ष्य श्रुत्वोदन्तं च तन्मुखात् । ययौ कन्दुकमादाय शिशुभिर्यमुनातटम् ॥ ततो निजेच्छया तोये कृष्णश्चिक्षेय कन्दुकम् । तत: कदम्बमारुह्य कन्दुकादानकौतुकी ॥ पपात यमुनातोये गत: कालियसद्मनि । नागभार्या समालोक्य बालं कोमलमब्रबीत् ॥ मनोज्ञ कोऽसि कस्यासि कथमागमनं तव । भीतोऽसि किं कुतो द्यूतो द्यूते पराजित्यागतोऽसि वा ॥ अपेक्षसेऽत्र किं ब्रूहि कालियोऽतीव निर्दय: । यदि जागर्त्ति भस्म त्वां करिष्यति न संशय: ॥४०॥
नागभार्यावच: श्रुत्वा तत: कृष्णो जगाद ताम् । सम्यक् ज्ञातं त्वया भीरु मया द्यूते पराजितम् ॥ कंसेनासं मम द्यूतं कालियस्य शिरो ग्लह: । समायातस्तदा दातुं प्रतिबोधय कालियम् ॥ तच्छुत्वा त्वरिता भीता कालियं वाक्यमब्रवीत् । किं सुप्तोऽसि चिरं मूढ द्वारे शत्रु: समागत: ॥ कालियोऽपि तत: कोपात्फूत्कारानी रयन्मुहु: । आजगाम त्वरा कृष्णं गरुडस्थं ददर्श तम् ॥ अथ भीतो हरिं ज्ञात्वा प्रणम्यानर्च भक्तित: । पारिजातोद्भवैर्मल्यैर्दिव्यै रत्नाम्बरादिभि: ॥ तत: प्रसन्नो भगवानब्रवीत्प्रणतं प्रति । अभयं तेऽस्तु मां कंसे प्रापयस्वाविचारत: ॥ ततो रुदन्तीं तत्पत्नीमाश्वास्य प्रययौ हरि: । दत्वा कंसाय माल्यानि पित्रोस्तत्सन्यवेदयत् ॥ द्दष्ट्व्वा कंसोऽपि बालस्य महिमानमलौकिकम् । भीतस्तस्य वधार्थाय दानवान् समचोदयत् ॥ अरिष्टं धेनुकं वत्सं बकं केशिनमेव च । गतास्ते विलयं सर्वे कृष्णबाहुलार्दिता: ॥ धनुर्मखमहच्छद्म कृत्वा गोपान्समाह्णयत् । अथ नन्दादयो गोपा गृहीत्वोपायनं बहु ॥५०॥
सबालवृद्धमहिला मथुरां गन्तुमुद्यता: । कृष्णोप्यागत्य मथुरां बलदेवादिभिर्वृत: ॥ अतिवाह्य निशामेकां प्रभाते गन्तुमुद्यत: । रङ्गद्वारि समासीनं महामात्रेण नोदितम् ॥ द्वीपं कुवलयापीडं ह्त्वा रङ्गे समागत: । तत्र दृष्टवा तु तौ मल्लौ घोरौ चाणूरमुष्टिकौ ॥ शलं तोशलकं चैव निजघान सलीलया । तत उत्प्लुत्य तरसा राजमञ्चं समारुहत् ॥ अपहृत्यास्य मुकुटंमञ्चाद् भूमावचिक्षिपत् । तत: पपातास्य हृदि सोऽपि प्राणानवासृजत् ॥ ततो गृहीत्वा केशेषु विचकर्ष सभातले । सोऽयं कंसवधार्थाय भगवान्कृष्णरूपधृक ॥ जातो यदुकुले तस्य व्रतं पापप्रणाशनम् । भाद्रे मास्यसिताष्टम्यामस्य व्रतमुदीरितम् ॥ मण्डपंकारयेत्तत्र तोरणाद्यैरलङ्कृतम् । तत्र संस्थाप्य देवेशं सौवर्णं शक्तित:कृतम् ॥ देवकीं वसुदेवं च यशोदां नन्दमेव च । यमुनां कालियमपि क्रुर्याच्छक्ति विनिर्मितान् ॥ हैमान्वा राजतांस्तामान्मृन्मयान्वापि कारयेत् । शक्त्या सम्पूज्य देवेशं दत्वा दानान्यनेकश: ॥६॥
उत्सवं कारयेत्तत्रगीतवाद्यादिमङ्गलै: । मरिचं पिप्पलीं शुण्ठिं जातीफललवङ्गकम् ॥ स्थापयेत्सूतिकागेहे ताम्बूलाद्यं निवेदयेत् । एवं सम्पूज्य यत्नेन रात्रौ जागरणंचरेत् ॥ प्रात: सम्पूज्य देवेशं ब्राह्मणान् भोज्य शक्तित: । व्रतं सम्पूर्णतामेति भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ सर्वपापक्षयकरं कथाश्रवणमात्रत: । नारद उवाच ॥ ईद्दग्विधं ते कथितं व्रतं पापप्रणाशनम् ॥ यस्यानुष्ठानमात्रेण सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ इति श्रीभविष्योत्तरपुराणे जन्माष्टमीव्रतकथा समाप्ता ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
यथार्थो ग्राम्यस्तथा शब्दोऽपि ग्राम्योऽस्ति, सोऽपि वर्जनीय इति दर्शयन्नाह—
न केवलमर्थे शब्दे वाचकेऽपि ग्राम्यतास्त्वेव न नास्ति । कीदृशीत्याह—सेत्यादि । सा ग्राम्यता सभ्येतरे असभ्या रथ्यापुरुषास्तेषां कीर्तनं यत् कियदसभ्यसमुदाहृतं वचनं ग्राम्यता । पदगतग्राम्यतेत्युक्तम् । यथेति निदर्शनेन व्यनक्ति—रत्युत्सवस्य निधुवनानन्दस्य निरूपणे प्रकाशने कर्त्तव्ये यकारादिपदं यकारमादिर्यस्य तच्च तत् पदं चेति विग्रहः । सुसिद्धं खल्वेतदशिष्टवचनम् ।तथाविधं सर्वं ग्राम्यं द्रष्टव्यम् । नेदमेवेति यथाशब्दस्यार्थः ॥
अन्यः शब्दे ग्राम्यताप्रकारोऽस्ति, सोऽपि वर्जनीय इति व्युत्पादयन्नाह—
पदयोः सन्धानं सङ्गतिरानन्तर्यं तस्य वृत्त्या स्थित्या । वेति समुच्चये । वाक्यस्य पदसमुदायस्यास[त्त्यादियुक्त]


text:
एकत्रिंशत्तमपरिवर्तः
तथागतानामागमनगमननिषेधेन दर्शनमार्गोत्पादनार्थं सर्वधर्मनैरात्म्यमावेदयन्नाह। एवमुक्ते धर्मोद्गत इत्यादि। तथताऽनुत्पादभूतकोटिशून्यतायथावत्ताविरागनिरोधाकाशधातुस्वभावत्वप्रतिपादनेन यथाक्रमं बुद्धानां भगवतां मायोपमसर्वाकारज्ञताद्यष्टाभिसमयप्रभावितत्वमावेदितमित्येके। अत एवाह। न हि कुलपुत्रेत्यादि। एभ्यो धर्मेभ्य इति। सर्वाकारज्ञतादिधर्मेभ्यो नान्यत्र तथागतः। किन्त्वेषामेव या तथता सा तथागत इत्यर्थः। अन्ये तु हेतूदाहरणाधिक्यादाधिक्यं निग्रहस्थानं क्षुद्रनैयायिकैरप्युच्यते। तत्कथं न्यायपरमेश्वरो भगवानुदाहरणाधिक्यमुक्तवानिति चोद्यं कृत्वा। यत्र नामैकः प्रतिपाद्यस्तत्र तत्प्रसिद्धस्यैकस्यैवाभिधानं युक्तम्। तत्र तु पर्षन्मण्डले बहवो भिन्नमतयः सन्निषणा इति। तदधिकारेण युक्तमनेकोदाहरणवचनम्। विकल्पेन वाऽमी दृष्टान्ता न समुच्चयेनेत्येवं सर्वत्राधिकवचने परिहारं वर्णयन्ति। तथा दृष्टान्तस्यैव कथनात्प्रतीत्यसमुत्पन्नत्वादिको हेतुः प्राज्ञैरभ्यूहनान्नोक्त इति। तथागतानां स्वरूपमेवं निर्दिश्य कल्पिताभिनिवेशनिषेधार्थमाह। तद्यथापि नाम कुलपुत्र पुरुष इत्यादि। मरीचिकामिति। विशिष्टादित्यरश्मिम्। पदार्थस्वरूपापरिज्ञानाद्बालजातीयः। विपरीतप्रतिपत्त्या दुष्प्रज्ञजातीयः। न पुनस्तत्रोदकं स्वभावतः संविद्यत इति। मृगतोयस्य विज्ञाने रश्मितप्तोषरमालम्बनं न भवत्यन्याकारज्ञानस्यान्यालम्बनेऽतिप्रसङ्गात्,परस्परव्यावृत्तरूपत्वात्सर्वभावानामुदकं मरीचिकायां तत्त्वतो न संविद्यते। तस्मात्तदालम्बनं ज्ञानं भ्रान्तं निर्विषयत्वादित्यर्थः। पूर्ववत् तत्कस्य हेतोरित्याशंक्याह। न हि तथागतो रूपकायतो द्रष्टव्य इति कल्पितस्यैकान्तशून्यत्वान्न रूपस्कन्धात्मकस्तथागतः। परतन्त्राभिनिवेशनिषेधार्थमाह। तद्यथापि नाम कुलपुत्र मायेत्यादि। ग्राह्यग्राहकाकारस्यालीकत्वेन निर्मितस्य नास्त्यागमनादिकमित्यर्थः। एवमेव कुलपुत्र नास्ति तथागतानामिति। परतन्त्रात्मकानम्। परिनिष्पन्नाभिनिवेशनिराकरणार्थमाह। तद्यथापि नाम कुलपुत्र पुरुषः सुप्त इत्यादि। मृषावादो हि स्वप्न इति।
सर्वत्रालम्बनं बाह्यं देशकालान्यथात्मकम्।
जन्मन्यन्यत्र तस्मिन् वा तदा कालान्तरेऽपि वा॥
तद्देशोऽन्यदेशो वा स्वप्नज्ञानस्य गोचरो न भवत्यन्याकारज्ञानस्यान्यालम्बनेऽतिप्रसङ्गात्। न चान्यद्वाह्यं रूपमुपपद्यते। अल्पीयस्यपि वेश्मनि बहुयोजनपरिमाणानां गिरितरुसारगादीनां सप्रतिघानामुपलम्भात्,तस्माद्भ्रान्तमेव तथाविधं ज्ञानमुपजायत इत्यलीकः स्वप्नः। एवमेव कुलपुत्र सर्वधर्मा इति। प्रमाणोपपनोत्पत्तिरहितत्वेन परिनिष्पन्नस्वभावाः सर्वधर्माः स्वप्नोपमाः। धर्मतामप्रजानन्त इत्यनुत्पादरूपतामनवगच्छन्तः। षङ्गतिकमिति। देवादिपञ्चगतिभ्योऽसुरगतेः पृथग्व्यवस्थापनात्। ते च भगवतः श्रावका इति।
शीलादपि वरं भ्रंशो न तु दृष्टेः कदाचन।
शीलेन गम्यते स्वर्गो दृष्ट्या याति परं पदम्॥
इति न्यायेन त एव मायोपमधर्मताधिमुक्ता भगवतः शिष्याः। कल्पितादिपदार्थत्रयतत्त्वरूपनिषेधे सति नास्त्येव तथागत इति मन्दधीजनाशङ्कामपाकुर्वन् प्रतीत्यसमुत्पन्नस्तथागतोऽस्तीत्याह। तद्यथापि नाम कुलपुत्र महासमुद्र इत्यादि। सत्त्वानां कुशलमूलान्युपादायेति। "कर्मजं लोकवैचित्र्यमि"ति वचनात् साधारणं सत्त्वानां शुभं कर्म प्रतीत्य संवृत्या कुशलमूलहेतुकत्वान्न च तान्यहेतुकानि,येषां प्रत्ययानां सतामिति सामर्थ्येनेति शेषः। न चाहेतुको बुद्धानां भगवतां काय इति बुद्धविनेयानामेव सत्त्वानां कुशलमूलवशेन निष्पत्तिगमनान्नाहेतुकः कायः। साधारणकर्मनिर्जातत्वं निर्दिश्येदानीं भगवतामसाधारणकर्मनिर्जातत्वप्रतिपादनार्थमाह। पूर्वचर्यापरिनिष्पन्न इत्यादि। तत्राधिमुक्तिचर्याभूमिप्रभावितत्वात् पूर्वचर्यापरिनिष्पन्नः प्रमुदितादिसप्तप्रयोगभूम्युपादानहेतुनिर्जातत्वाद्धेत्वधीनः। अचलादित्रिविधफलभूमिसहकारिकारणोद्गतत्वात्प्रत्ययाधीनः। समन्तप्रभाभूमिसङ्गृहीतत्वात् पूर्वकर्मविपाकादुत्पन्न इत्येवमेषामर्थभेद इति केचित्। तस्मान्न स्वाभाविकस्तथागत इत्याह। न क्वचिद्दशदिशीत्यादि।
यदर्थक्रियासमर्थं तदत्र परमार्थसत्।
इति वचनात्,प्रमाणोपपन्नकार्यकारणसम्बन्धबलात्प्रतीत्यसमुत्पन्न एव तात्त्विकस्तथागत इत्यौपलम्भिकजनाभिनिवेशनिषेधार्थमाह। तद्यथापि नाम कुलपुत्र वीणाया इत्यादि। तत्रोपधानी तन्त्रीवेष्टनिका दण्डाग्रविन्यस्ता काष्ठादिवक्रलिका,उपवाणी पार्श्वस्थितास्त्रन्त्रीविशेषाः। स च शब्दो न द्रोण्या निश्चरतीत्यादिना। न ह्येकं जनकमिति कथयति। सर्वेषां समायोगाच्छब्दः प्रज्ञप्यत इत्यनेनापि प्राज्ञप्तिकशब्दनिर्देशेन सामग्यास्तात्त्विकं जनकस्वभावं निरस्यति। एतदुक्तं। अनेकं कारणमेकं कार्यं करोत्यनेकं वा तथैकमपि कारणमनेकमेकं वा कार्यं कुर्यादिति चत्वारो विकल्पाः। तत्र यद्यनेकं कारणमेककार्यकृदिति पक्षस्तदा चक्षूरूपालोकमनस्कारादिभ्यश्चक्षुर्विज्ञानस्यैकस्योत्पत्तावभ्युपगम्यमानायां कारणभेदेऽपि कार्यस्य भेदाभावान्न कारणभेदो भेदकः कार्यस्य स्यात्। तथा च कारणाभेदाभावेऽपि कार्यस्याभेदान्न कारणाभेदः कार्यस्याभेदको भवेत्। ततश्च कारणभेदाभेदावन्वयव्यतिरेकाभ्यामनपेक्षमाणौ कार्यभेदाभेदावहेतुकौ स्याताम्। एवञ्च सति भेदाभेदाव्यतिरेकाद्विश्वस्य नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वा स्यादहेतोरन्यानपेक्षणात्। ननु सामग्री जनयित्री कार्यस्य तस्याश्च भेदाभेदानुविधानचतुराविमावन्वयव्यतिरेकानुविधायितया कार्यस्य भेदाभेदावतः कथं तावहेतुकौ भविष्यत इति चेत्। नैतत्सारम्। तथा हि न सामग्री नामान्या काचन समग्रेभ्यः किन्तर्हि समग्रा एव भावाः सामग्रीशब्दवाच्याः ते च परस्परव्यावृत्तस्वभावाश्चक्षुरादयो भिन्नाः सन्तो यद्येकमेवाभिन्नं चक्षुर्विज्ञानं कार्यमुपजनयितुं शक्तास्तदा सामग्र्यन्तरान्तःपातिनोऽपि भावाः समग्राः किमिति चक्षुर्विज्ञानस्योपजननं न कुर्युः। भिन्नत्वेन चक्षुरादिभ्यः क्षित्यादयो नोपजनयन्तीति चेत्। चक्षुरादयोऽपि परस्परं भिन्नस्वभावाः कथं जनयन्तीति वक्तव्यम्। जनकस्वाभाव्यादिति चेत्,नैवं यस्माज्जनकान्यत्वमेवाजनकत्वं व्यवस्थापितम्। तस्मादेकस्य यो जनकः स्वभावस्ततोऽपरे व्यावर्तमाना जनकाः न प्राप्नुवन्ति। जनकादन्यत्वाद्भावान्तरवत्। स्यादेतत्। न हि ब्रूमोऽन्यस्य तज्जनकरूपंनास्तीति। किन्तु यदेकस्य तज्जनकं रूपं तदन्यस्य नास्त्यन्योऽपि स्वरूपेणैव जनको न पररूपेणातद्रूपत्वात्। अतः स्वरूपाज्जनकाद्व्यावृत्त्यसिद्धेर्यथास्वं भिन्नाश्च जनकाश्च स्वभावेनेति कोऽत्र विरोधः। तथा ह्येकस्माज्जनकाद्व्यावर्तमानस्तद्रूपो न स्यान्न त्वतत्कार्यस्तेनैव च तत्कार्यं कर्तव्यं नान्येनेति कोऽत्र न्याय इति यद्येवमेकेनैव तत्कार्यं कृतमिति किमपरेषां तत्कार्यकरणे प्रयोजनम्। स्यादेतत्। न वै भावानां काचित् प्रेक्षापूर्वकारिता यतोऽयमेकोऽपि समर्थः किमत्रास्माभिरित्यपरे निवर्तेरन्। ते हि निरभिप्रायव्यापाराः स्वहेतुपरिणामोपधिधर्माणस्तत्प्रकृतेस्तथा भवन्तो नोपालम्भमर्हन्तीति। एवं तर्ह्येकेन हेतुना यः कार्यस्य स्वभावो जन्यते स एवापरेणेति प्राप्तम्। तथा च सति कारणवैलक्षण्ये कार्यवैलक्ष्यण्यादर्शनात्,कारणभेदो विसदृशस्याभिन्नस कार्यस्योत्पादकत्वेन भेदको न स्यात्। अथ मन्यसे परस्परविभिन्नमूर्तयोऽपि चक्षुरादय एव केनचित्स्वभावातिशयेन चक्षुर्विज्ञानजनने नियता नापरे क्षित्यादयः। तथा हि तेषामेव चक्षुरादीनां स स्वभावातिशयो नापरेषाम्। एतावत्तु स्यात्। कुतोऽयं स्वभावातिशयस्तेषामिति। निर्हेतुकत्वेऽनपेक्षिणो नियमाभावेनातिप्रसङ्गभयात् स स्वभावातिशयस्तेषां स्वहेतोरित्युच्यते। तस्यापि तज्जननात्मता तदन्यस्मात्स्वहेतोरित्यनादिर्हेतुपरम्परा। तस्मादेवंविधहेतुपरम्परायाश्चेष्टत्वेनानवस्थापि न क्षतिमावहति। एवं विलक्षणकारणकलापाद्विलक्षणमविलक्षणाच्चाविलक्षणं कार्यं जायत इत्येतावतैवांशेन हेतुभेदाभेदाभ्यां फलस्य भेदाभेदावुक्ताविति। नैतत्सारं। यस्माद्य एवोभयनिश्चितवाची हेतुः स एव साधनं दूषणञ्चेति न्यायादभेदाविशेषेऽपि हेतुधर्मसामर्थ्याद्यथा न सर्वं सर्वसाधकं तद्वद्भेदाविशेषेऽपि न सर्वं सर्वसाधकमित्येवसभ्युपगतहेतुफलसम्बन्धं सांख्यादिकं प्रत्युच्यमानं शोभामाधत्ते। वस्तुतत्त्वतो हेतुफलभावापवादी माध्यमिकस्तं प्रतिस्वभावातिशयस्तेषां स्वहेतोरिति हेतुधर्मसामर्थ्यलक्षणो हेतुरसिद्धः स्वपक्षसिद्धये सिद्धवत् कथमुपादीयते। अथ मतम्। हेतुधर्मसामर्थ्यानभ्युपगमे प्रत्यक्षादिविरोधो दुर्निवार इति। तदसत्। तत्त्वत इति विशेषणेन यथादर्शनमनिषेधात्। अयथादर्शनं तर्हि निषेध इति व्यक्तमिदं कूर्मरोमोत्पाटनम्। अयथादर्शनं कार्यकारणभावानभ्युपगमादिति चेत्। न तत्त्वतः प्रमाणसहायत्वेनाप्रमाणसहायस्य कार्यकारणभावस्याभ्यु पगमात्कथं नायथादर्शनमभ्युपगमः। तथा ह्येतावन्मात्रमेकमेव प्रत्यक्षे प्रतिभासते,यदुतास्मिन् सतीदं भवतीति। तच्चास्माभिरनिषिद्धमेव। यस्तु प्रमाणोपपन्नस्वरूपः कार्यकारणभावो वर्ण्यते स प्रत्यक्षसमाधिगम्यो न भवति निर्विकल्पकत्वेन प्रत्यक्षस्य प्रमाणोपपन्नस्वरूपावधारणासामर्थ्यवैकल्यात्। न च वस्तुप्रतिभासनादेव तदव्यतिरिक्ततथाविधस्वरूपस्य प्रतिभासनमिति युक्तं वक्तुमतथाविधस्वरूपस्यापि केशोण्डूकादेः प्रतिभासनात्। भ्रान्तोऽयं प्रतिभास इत्यपि मिथ्या,सत्यत्वाभिमतप्रतिभासस्यापि सत्यत्वनिबन्धनाभावात्। अर्थक्रियाकारित्वं सत्यत्वनिबन्धनमिति चेत्। नैवं,यस्मात् कार्यक्रियाकारित्वमेवार्थक्रियाकारित्वं यथोदितविधिना परमार्थतोऽनुपपद्यमानस्वरूपं संवृत्याभ्युपगतमित्यज्ञापकमेतत्। सर्वस्यैवालीकत्वे देशकालादिप्रतिनियमो न स्यादिति चेत्। स्यादेप दोषो यदि निर्हेतुकत्वमभ्युपगम्यते। यावता विचारविमर्दासहिष्णुत्वेनाविचारैकरम्यं पूर्वपूर्वस्वकारणं समाश्रित्योत्तरोत्तरमीदृशं प्रतिनियत देशकालादिसत्कार्यं प्रवर्तते। अत एव च संवृत्यापि कारण वैकल्याच्छशविषाणादीनामनुत्पत्तिः। न्यायस्य तुल्यत्वे यथादर्शनमपि किं निषेधश्चेत्,प्रत्यक्षादिविरोधोपनिपातात्। न तर्ह्ययं न्यायो बाधासम्भवादिति चेत्। नैतदेवंयथा न्यायस्तत्त्वतस्तथा बाधाऽनभ्युपगमात्। यथा च बाधा यथादर्शनं तथा न्यायाभावात्। अथ मतमनेकमेव कारणमनेकं कार्यं कुर्यादिति द्वितीयः पक्षोऽभ्युपगम्यते। कारणस्वभावविशेषस्य कार्यस्वभावविशेषे व्याप्रियमाणत्वेन कार्ये कारणव्यापारविरचितानां स्वभावविशेषाणामसंकीर्णत्वात्। तथा हि समनन्तरप्रत्ययाद्विज्ञानाच्चक्षुर्विज्ञानस्योपलम्भात्मता। तस्यैव चोपलम्भात्मनश्चक्षुरिन्द्रियाद्रूपग्रहणयोग्यताप्रतिनियमः
विषयात्तत्तुल्यरूपतेत्यभिन्नत्वेऽपि वस्तुतः कार्यस्य निर्विभक्तरूपस्य कारणानां भिन्नेभ्यः स्वभावेभ्यो भिन्ना एव विशेषा भवन्तीति न कारणभेदेऽप्यभेदस्तत्कार्यस्येति। तदयुक्तं,यस्मादुपलम्भात्मतादीनां परस्परतो भेदेऽभ्युपगम्यमाने तद्विज्ञानमेकमनेकं स्यादुपलम्भात्मतादिभ्योऽभेदादुपलम्भात्मादिस्वात्मवत्। अथा भेदस्तेभ्यो न सिद्धस्तथा च नानेकत्वं विज्ञानस्य भविष्यतीति चेत्। भेदे तेभ्योऽभ्युपगम्यमाने तद्विज्ञानं निर्हेतुकमेव स्यात्कारणव्यापारस्य विज्ञानादन्यत्रोपलम्भात्मतादिषूपयोगादेवं च नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वा भवेदिति दोषः। अथ यथोक्तदोषभयाद्भेदो नाभ्युपगम्यते। तथा च सत्युपलम्भात्मतादीनां परस्परतो भेदो न स्यादेकविज्ञानस्वरूपत्वाद्विज्ञानस्वात्मवत्। अतः कारणव्यापारविषयभेदकल्पनावैयर्थ्याद्भिन्नस्वभावेभ्यश्चक्षुरादिभ्य इत्यादिना प्रागुक्तो दोषः समापतति। अथ मतम्। कार्यस्वभावस्यानेकस्मादनुपलम्भात्मतादेर्व्यावृत्तिमतः समुत्पत्तिदर्शनाद्धर्मभेदकल्पनामास्थाय बोधात्मकान्मनस्काराद्बोधरूपतेत्यादिना कारणानुरूप्येणोपलम्भात्मतादिर्धर्मभेदः कारणव्यापारविषयभेदेन कल्पनासमारोपितः ,तस्य चासत्त्वात्तेभ्योऽभेदाज्ज्ञानस्यानेकत्वमेकस्माज्ज्ञानादनन्यत्वात्तेषामभेद इति प्रयोगद्वयेऽसिद्धो हेतुरिति। यद्येवं ते विशेषाः कल्पनोपरचितत्वेन व्योमोत्पलादय इव न हेतुव्यापारमपेक्षन्त इति कारणानां भिन्नेभ्यः स्वभावेभ्यो भिन्ना एव विशेषा भवन्तीति न युक्तमभिधातुम्। अथापेक्षन्त इति निर्बन्धस्तथा सति कल्पनाशिल्पिघटितेष्ठेवोपलम्भात्मतादिषु कारणव्यापारो व्यवस्थाप्यमानः काल्पनिक एव भूतार्थो न स्यादेवञ्च कार्यमहेतुकं कारणव्यापारस्य कल्पितस्वभावेषूपयोगात्। अथोक्तदोषभयादभिन्नमेकं कार्यं विशेषाश्च भिन्ना न च कार्यात्मव्यतिरिक्ता इति मतिः। एवन्तर्हि भिन्नाभिन्नस्वभावाध्यासितत्वाद्धर्मधर्मिणोर्वस्तुतः चन्द्रतारकादिवद्भेदान्न केवलं व्यतिरिक्तमेव सामान्यं बलादापतति,नानेकत्वयोः परस्पराहतिलक्षणोऽपि दोषः।किन्तर्हि बोधरूपादनन्यत्वेऽभ्युपगम्यमाने रूपाद्विज्ञानकार्यस्य न सम्भवो बोधरूपादन्यत्वाद्बोधरूपस्वात्मवत्। विषयाकारादनन्यत्वाद्रूपतोऽपि तस्य सम्भवो विषयाकारस्वात्मवदित्येक एव कार्ये सम्भवासम्भवौ कारणे चैकत्र जनकाजनकौ युगपत्तत्त्वतो विरुध्यते। स्यादेतत्। तथा हि कार्यमुत्पद्यमानं दृष्टमिति। तदयुक्तम्। नहि सर्वं दर्शनं बाध्यमानमपि प्रमाणेन प्रमाणं,माभूद्विचन्द्रादिदर्शनस्यापि प्रामाण्यमिति। अथैकमेव कारणमनेकं कार्यं कुर्यादिति तृतीयः पक्षोऽभ्युपगम्यते। तदयुक्तम्। एकस्मादनेककार्योत्पत्तौ न कारणाभेदः कार्यस्याभेदक इति भेदोऽपि भेदस्य न हेतुरिति भेदाभेदौ विश्वस्याहेतुकौ स्याताम्। अभिन्नस्यापि स तादृश आत्मातिशयो येनैकोऽपि हेतुरनेकं कार्यं करोतीति चेत्। स हेतुर्येनात्मातिशयेनैकं कार्यञ्जनयति किन्तेनैवापरम्। तेनैव चेत्,कथं भेदः फलस्य। अथान्येनैवं तर्हि कारणाभेदो न युक्तिमान् न ह्यात्मातिशयादन्यो भावः। स्यादेतत्,यदि कार्यस्वभावापत्त्या कारणं कार्यं जनयति,यथा सांख्यस्य तदा भवेदेकस्यानेकरूपापत्तिविरोधादनेकजननमयुक्तिमत्। यावता भेदाभेदजनननियतस्वभावकारणसन्निधिमात्रेण भेदाभेदकार्योत्पत्तौ नेदञ्चोद्यमास्कन्दति। अयमेव हि कारणभेदाभेदाभ्यां कार्यस्य भेदोऽभेदो वा यद्भेदाभेदजनननियतस्वभावात्कारणाद्भिन्नाभिन्नकार्योत्पत्तिरिति। एतदपि मिथ्या। यतोऽत्रैवेयं विचारणा क्रियते। चक्षुर्येन स्वभावेन चक्षुःक्षणं जनयति किन्तेनैव चक्षुर्विज्ञानमपि। तेनैव चेत्तदपि विज्ञानं चक्षुरेव स्याच्चक्षुर्जननस्वभावकारणजन्यत्वाच्चक्षुर्वत्। एवं येन वा स्वभावेन चक्षुर्विज्ञानं जनयति तेनैव चक्षुरपि। एवं चक्षुर्विज्ञानजननस्वभावकारणजन्यत्वाच्चक्षुरपि चक्षुर्विज्ञानं स्याच्चक्षुर्विज्ञानवत्। यदि वा प्रत्येकं चक्षुरचक्षुर्जननस्वभावकारणजन्यत्वाच्चक्षुरचक्षुःस्वभावं चक्षुः स्यात्,एवं विज्ञानाविज्ञानजननस्वभावकारणजन्यत्वाद्विज्ञानं विज्ञानाविज्ञानस्वभावं स्यात्। एवमेतदित्यभ्युपगमे च सुतरां प्रत्यक्षाद्युपहतिर्गाढ भवन्तमाश्लिष्यति। अथान्येन स्वाभावेन चक्षुश्चक्षुःक्षणं जनयत्यन्येन चक्षुर्विज्ञानमितिमतम्। तौ स्वभावौ किञ्चक्षुषो व्यतिरिक्तावथाव्यतिरिक्तौ। यदि व्यतिरिक्तौ तदा तावेवार्थक्रियालक्षणत्वाद्वस्तुनो जनकौ वस्तुनी स्यातां चक्षुस्त्ववस्तु स्यादकिञ्चित्करत्वात्। अथाव्यतिरिक्तौ तदा चक्षुषोऽप्येकाभिमतस्य भेदः स्यात्परस्परभिन्नस्वभावाव्यतिरेकात्,स्वभावद्वयवत्। तथा चैकत्वं हीयते। स्वभावयोर्वा पुनरैक्यं स्यादेकस्माच्चक्षुषोऽभिन्नत्वाच्चक्षुर्वत्तत्र चक्षुर्येन स्वभावेनेत्यादिनोक्तो दोषः। अथ मतं स्वहेतोरेकजननस्वभावमुत्पन्नं कारणं यथा कार्यमेकं जनयति तथा स्वहेतोरेवोत्पन्नमनेकं जनयतीति। एवं तु ब्रूवाणैः प्रकरणमेव विस्मृतम्। तथा हि यथैकस्यानेकजनकत्वं निराचिकीर्षितं तथैकजनकत्वमपीति किं माध्यमिकं प्रत्येवमुच्यते। अमाध्यमिकं प्रत्यपि निष्फलमिष्टत्वादेकानेकजनकत्वस्य तेन। स्यादेतत्,यदि भेदजनननियतस्वभावादभेदोत्पत्तिः न तर्हि कारणस्वभावानुविधायि कार्यं स्यादित्यहेतुकत्वप्रसङ्गः यावता चक्षुषः सकाशाद्भेदजनननियतस्वभावाच्चक्षुषो विज्ञानस्य वा चक्षुःस्वभावस्योदयात्कथं न भेदोत्पतिः। तथाहि न कारणं प्रति कार्यं परस्परविलक्षणाभिः शक्तिभिरनुगतमिति भिन्नं कार्यं करोतीत्यपितु स्वभावादिति। तमेव तत्स्वभावं पर्यनुयुज्ज्महे कोऽयं स्वभावो नाम विश्वरूपो येन प्रागुक्तानेकप्रकारविरोधेऽपि तत्तिरस्क्रियया स्वपक्षरक्षामाचरन्नपास्तान्यप्रतिसमाधानचिन्ताभारो भवान् सुखमासीत्। हेतुधर्मसामर्थ्यमिति चेत्,नैवं प्रागेव निराकृतत्वात्। परिदृश्यमानरूपतेत्यपि न वक्तव्यं,यस्माद्रूपादिनिर्भासवति प्रत्ययेऽप्रतिभासमानस्य शास्त्राद्याश्रयेण परिकल्पितरूपस्य तत्त्वोत्पत्त्याद्याकारस्य निषेधाद्यया बुद्ध्या तत्त्वं सन्ध्रियते,यस्यां वा बुद्धौ सा तादृशी लोकप्रतीतिः संवृतिरिष्टा तया सर्वमिदं प्रतीयमानस्वरूपं विश्वं सत्यं,अन्यथाऽलीकम्। अतो यथादर्शनं कार्यकारणभावो दुर्निवारस्तथा च सति यत् कैश्चिदेवं दूषणमुच्यतेऽभावः संवृतिरुत्पादो भाव इति युगपदर्थक्रियायां योग्यमयोग्यं वस्त्वभ्युपगतम्। अथोत्पादः संवृतिस्तदा संवृत्योत्पाद इत्यस्य वाक्यस्योत्पत्त्योत्पाद इत्यभ्युपगमान्न किञ्चिद्निष्टमापतितम्। तथानुत्पादः परमार्थ इत्येवं परमार्थेन नोत्पाद इत्यस्यानुत्पादेन नोत्पाद इत्यर्थः। तथा च सिद्धसाध्यतेत्यादि। तत्संवृतिलक्षणानभिज्ञतया प्रकृतानुपयोगिकेवलमभिमानादसङ्गतमुक्तम्। अथैकमेव कारण मेकं कार्यं कुर्यादिति चतुर्थः पक्षोऽभ्युपगम्यते सोऽयं नितरामेव न राजते। तथा हि चक्षुरादीनां सजातीयक्षणजनकत्वेन स्वविज्ञानजनकत्वाभावेऽन्धबधिरादित्वप्रसङ्गः स्पष्टः प्रसज्यते। स्वविज्ञानजनकत्वे चाऽभ्युपगम्यमाने चक्षुरादिजात्युच्छेदेनैकस्माज्ज्ञानक्षणादूर्ध्वं न चक्षुरादयो नापि ज्ञानमिति तदेवान्धत्वादिकमनायासेन जगतः प्राप्तम्। अतो ये प्रतीत्यसमुत्पन्नास्ते परमार्थतोऽविचारैकरमणीयास्तद्यथा मायाकारनिर्मिताः करभादयः। तथा चामी सर्वे रूपादयो भावा इति स्वभावहेतुः। यथादर्शनं प्रतीत्योत्पाददर्शनान्नासिद्धो हेतुः सपक्षे भावान्न विरुद्धः पूर्वप्रबन्धेन विपक्षे बाधकप्रमाणोपदर्शनादनैकान्तिकश्च न भवतीत्यमुना न्यायेन प्रत्ययाधीनवृत्तित्वाद्यथाशब्दः प्राज्ञप्तिकस्तथा भगवतां कायो व्यवस्थापित इति। तत्रोपादानकारणाधीनत्वेन हेत्वधीना सहकारिकारणजन्यत्वात्प्रत्ययाधीना विनेयानां कुशलमूलबलेन प्रतिभासगमनादनेककुशलमूलप्रयोगनिष्पन्ना। यथोक्तधर्मप्रत्यवेक्षायाः प्रयोजनार्थमाह। यतः कुलपुत्रेत्यादि। यस्मादेवमनन्तरोक्तक्रमेण यदा सर्वधर्माननुत्पन्नाननिरुद्धान्दर्शनमार्गाधिगमेन त्वं सम्यक् प्रज्ञास्यसि,तस्माद्भावाद्यभिनिवेशलक्षणं विपर्यासं तद्विरोधिनैःस्वाभाव्यज्ञानात्प्रहाय तन्मूलं सकलं क्लेशज्ञेयावरणं क्रमेणापाकुर्वाणः प्रथमादिभूमौ नियतो भविष्यस्यनुत्तरबोधावित्यर्थ। विनेयानामविपरीतधर्मदेशनाबलादधिगमो जात इति प्रतिपादयन्नाह। अस्मिन् खलु पुनरित्यादि। न च मे भूयो विचिकित्सा प्रवर्तत इति। एकयोगक्षेमानां मध्येऽन्यतरस्यैकस्य प्रहाणाभावाद्विचिकित्साप्रहाणे दर्शनप्रहातव्यक्लेशगणप्रहाणं धर्मनैरात्म्यदेशनाबलादधिगतदर्शनमार्गसामर्थ्येन परिदीपयत्यतोऽनुत्तरबोधिं प्रति न पुनर्विचिकित्सा प्रवर्तते। कुशलमूलपरिपूरिमुपादायेति प्रथमभूम्यधिकारेण दानपारमिताऽतिरिक्ततामुपादायेत्यर्थः। सप्तवर्षाणीति॥
न कृपा मन्दतेदानीं न च मे धर्ममत्सरः।
नाचार्यमुष्टिर्नाशक्तिर्न च मे दुःखशीलता॥
न च मे निष्ठितं शास्त्रं तर्कयामि न चान्तिकात्।
आज्ञातुं न च मे शक्ताः विनेया न च सादराः॥
न देशयामि येनेति ज्ञापयन् परितर्षयन्।
द्वौ मासौ प्रतिसंलीनो भगवानर्धमेव च॥
इति न्यायादार्यसदाप्ररुदितस्य परिशुद्धाशयताजिज्ञासार्थं सप्तवर्षाणि समापन्न एव स्थित इत्येके। दर्शनमार्गाधिगमबलेनाधिगतसप्तसम्बोध्यङ्गानां सर्वाकारपरिशोधनार्थमित्यपरे। आशयपरिशुद्ध्या भावनाबलादविपरीतनिमित्तप्रतिभासो जायत इत्याह। अथ खलु सदाप्ररुदित इत्यादि। प्रतिसंख्यायेति। एवं विचिन्त्य,ऋद्ध्याभिज्ञासम्भवेऽपि न तया पूजा कृतेति। शरीरविक्रयमूल्यग्रहणद्व्याख्येयम्। कीदृशीं प्रज्ञापारमितां देशयामासेत्यादि। तत्रेयं धर्मोद्गतस्येत्यादि। यद्यपि सर्व एव सर्वधर्मसमतादयो देशनाप्रकारा धर्मनैरात्म्यद्योतकत्वेन तुल्यास्तथापि पौरुषेयत्वाद्वक्तुरभिप्रायं कार्यतया सूत्रयेयुरमी शब्दाः,तस्मादविच्छिन्नपारम्पर्यसम्प्रदायत्वेनाभिप्रायद्योतनादेषामर्थभेदोऽवगन्तव्य इत्येके। अथ तन्मतदेव लिख्यते। तत्रादौ सर्वाकारज्ञताद्यनुपूर्वाभिसमयपर्यन्तस्य षट्प्रकाराभिसमयक्रमस्य प्रत्येकं प्रयोगदर्शनभावनामार्गस्वभावप्रतिपादनाय सर्वधर्मसमतयेत्याद्यष्टादशपदानि। तदनु चतुर्विधैकक्षणाभिसमयार्थकथनाय पृथिवीधात्वपर्यन्ततयेत्यादि पदचतुष्टयं,तदनन्तरं तु कायत्रयस्य शून्यतैकरसत्वज्ञापनार्थमाकाशधात्वपर्यन्ततयेत्येकं पदम्। अतोऽनन्तरन्तु धर्मसम्भोगनिर्माणकायत्रयस्वरूपनिवेदनार्थं विज्ञानधात्वपर्यन्ततयेत्यादि पदत्रयम्। तदनन्तरं च सम्भाराष्टाधिमुक्तिबोधिसत्त्वतथागतभूमिषु धर्मकायस्य यथाभव्यं विनेयजनप्रतिष्ठापनकर्मपरिदीपनार्थं सर्वधर्मानुपलब्धितयेत्यादि पदचतुष्टयं वेदितव्यमित्ययं समुदायार्थः। पदार्थस्तु विभक्तप्राय एवेति न पुनर्विभज्यते। आर्यधर्मोद्गताधिष्ठानेन स्वप्रणिधिपुण्यज्ञानबलाच्च श्रुतचिन्तामयज्ञानोत्पादक्रमेण यथोक्ताष्टाभिसमयस्वभावप्रज्ञापारमितादेशनाकाराः समाधयः। स्वप्नावस्थायामिव तावत्कालप्रतिभासाः सदाप्ररुदितबोधिसत्त्वस्योत्पन्ना इत्याह। अथ खलु सदाप्ररुदितस्येत्यादि। यस्मिन् समाधौ व्यवस्थितः सर्वधर्मसमतां प्रतिपद्यते स सर्वधर्मसमता नामः समाधिरेवं सर्वधर्मविविक्तश्च नाम समाधिरित्यादि वाच्यम्। सर्वथा तु यथानिर्दिष्टप्रज्ञापारमितालम्बनसमाधीनामधिगमरूपेण दृढप्रतिभासित्वेसूत्रविरोधः। तथा हि प्रथमेन कल्पासंख्येयेन सम्भारभूमिमारभ्य यावत्प्रथमा भूमिर्निष्पद्यते द्वितीयेन तु विमलाभूमिमुपादाय यावत्सप्तमी भूमिः,तृतीयेन पुनः कल्पासंख्येयेनाचलाभूमिमारभ्य यावद्बुद्धभूमिरित्येवं त्रिभिः कल्पासंख्येयैर्बुद्धत्वमधिगम्यत इति यथारुतमेव सूत्रं विरुध्यते। त्रिकसामान्यात् त्रिभिः कल्पासंख्येयैरित्युक्तं न पुनः परमार्थत इत्येवं नेयार्थसूत्रव्याख्याने नितरामेव विरोधः। तथा हि सम्भारभूमिमापूरयन्नेकं कल्पासंख्येयमतिक्रामति,तदनन्तरमधिमुक्तिचर्याभूमिं निष्पादयन् कल्पासंख्येयद्वयमतिनामयति। तदनु प्रमुदिताभूमिमुपादाय यावद्धर्ममेघां बोधिसत्त्वभूमिं प्रत्येकं त्रिभिस्त्रिभिः कल्पासंख्येयैर्बोधिसत्त्वो निष्पाद्य समन्तप्रभां बुद्धभूमिमासादयतीत्येवं त्रयस्त्रिंशता कल्पासंख्येयैर्बुद्धत्वं प्राप्यत इत्याचार्यवसुबन्धुपादाः। यथोक्ताष्टाभिसमयात्मकप्रज्ञापारमितादेशनालम्बनसमाधिबलाद्बहूनि समाधिमुखानि प्रथमायामेव भूमावधिगतानीत्यादि। एवं प्रमुखानीत्यादि। अत्र समाध्यभिनिर्हारोपाया एव समाधिमुखानि न तु समाधयः "प्रमुदितायां भूमौ समाधिशतं लभत"इति दशभूमकेऽभिहितत्वात्। समाधिस्वभावान्येव वा समाधिमुखानि। तत्र शतग्रहणस्योपलक्षणत्वादिति प्रतिपत्तव्यम्॥
अभिसमयालङ्कारालोकायां प्रज्ञापारमिताव्याख्यायां धर्मोद्गतपरिवर्तो नामैकस्त्रिंशत्तमः॥
The rights of the materials herein are as indicated by the source(s) cited. Rights in the compilation, indexing, and transliteration are held by University of the West where permitted by law. See Usage Policy for details.
Subscribe to our newsletter for latest updates about the canon text of our project


text:
गरुडपुराणम्/आचारकाण्डः/अध्यायः १३६
श्रीगरुडमहापुराणम् १३६
ब्रह्मोवाच ।
श्रवणद्वादशों वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदायिनीम् ।
एकादशी द्वादशी च श्रवणेन च संयुता ॥ १,१३६.१ ॥
विजया सा तिथिः प्रोक्ता हरिपूजादि चाक्षयम् ।
एक भक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च ॥ १,१३६.२ ॥
उपवासेन भैक्ष्येण नैवाद्बादशिको भवेत् ।
कास्यं मांसं तथा क्षौद्रं लोभं वितथभाषणम् ॥ १,१३६.३ ॥
व्यायामं च व्यवायं च दिवास्वप्नमथाञ्जनम् ।
शिलाषिष्टं मसूरं च द्वादश्यां वर्जयेन्नरः ॥ १,१३६.४ ॥
मासी भाद्रपदे शुक्ला द्वादशी श्रवणान्विता ।
महती द्वादशी ज्ञेया उपवासे महाफला ॥ १,१३६.५ ॥
संगम सरितां स्नानं बुधयुक्ता महाफला ।
कुंभे सरत्ने सजले यजेत्स्वर्णं तु वामनम् ॥ १,१३६.६ ॥
सितवस्त्रयुगच्छन्नं छत्रोपानद्युगान्वितम् ।
ओं नमो वासुदेवाय शिरः संपूजयेत्ततः ॥ १,१३६.७ ॥
श्रीधराय मुखं तद्वत्कण्ठं कृष्णाय वै नमः ।
नमः श्रीपतये वक्षो भुजौ सर्वास्त्रधारिणे ॥ १,१३६.८ ॥
व्यापकाय नमः कुक्षौ केशवायोदरं बुधः ।
त्रैलोक्यपतये मेढ्रं जङ्घे सर्वभृते नमः ॥ १,१३६.९ ॥
सर्वात्मने नमः पादौ नैवेद्यं घृतपायसम् ।
कुम्भांश्च मोदकान्दद्याज्जागरं कारयेन्निशि ॥ १,१३६.१० ॥
स्नात्वाचान्तोर्ऽचयित्वा तु कृतपुष्पाञ्जलिर्वदेत् ।
नमोनमस्ते गोविन्द बुध श्रवणसंज्ञक ! ॥ १,१३६.११ ॥
अघौघसंक्षयं कृत्वा सर्वसौख्यप्रदो भव ।
प्रीयतां देवदेवेशो विप्रेभ्यः कलशान्ददेत् ।
नद्यस्तीरेऽयः वा कुर्यात्सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ १,१३६. १२ ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे पुर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे श्रवणद्वादशीव्रतनिरूपणं नाम षट्त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः


text:
चेन्नैमण्डलम्
चेन्नैमण्डलं (Chennai district) (तमिऴ्: சென்னைமாவட்டம்) तमिऴ्नाडुराज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । विस्तारदृष्ट्या इदं मण्डलं लघुतमं, किन्तु जनसान्द्रता अत्रैव अत्यधिका । इदं नगरमण्डलम्, अर्थात्, अस्मिन् मण्डले केन्द्रस्थानम् इति किमपि नास्ति ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
चेन्नैमण्डलस्य विस्तारः १७८.२ चतुरश्रकिलोमीटर् । इदं मण्डलं भारतस्य पूर्वसमुद्रतीरसमभूमौ अस्ति । तमिऴ्नाडुराज्यस्य ईशान्यकोणे कोरमण्डलतीरे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य प्रान्तस्य पूर्वसीमा बङ्गालमहासमुद्रः । उत्तर, पश्चिमे च तिरुवळ्ळूरुमण्डलम् अस्ति । दक्षिणदिशे काञ्चिपुरमण्डलम् अस्ति ।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
२०११ तमवर्षस्य जनगणनानुगुणं चेन्नैमण्डलस्य जनसंख्या ४,६८१,०८७ । भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य २७ तमं स्थानम् । मण्डले जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् २६,९०३ अस्ति । २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धेः प्रमाणं ७.७७% आसीत् । अस्मिन् मण्डले पुं, स्त्री अनुपातः १०००:९८६, साक्षरताप्रमाणं च ९०.३३% अस्ति । इदं मण्डलं १००% नगरीकृतम् । तमिऴ्नाडुराज्यस्य १३.३०% नगरजनसंख्या चेन्नैमण्डले एव अस्ति । इदं मण्डलं राज्यस्य ‘अत्यन्तं प्रवृद्धं मण्ड्लम्’ इति घोषितम् अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
चेन्नैमण्डले पञ्च उपमण्डलानि सन्ति –
- १) एग्मोर् नुङ्गम्बाक्कम्
- २) फ़ोर्ट् तोण्डैयार्पेट्
- ३) माम्बलम् गिण्डी
- ४) मयिलापूर् तिरुवळ्ळिक्केणिः
- ५) पेरम्बूरु पुरसैवाक्कम्
वाणिज्यम्[सम्पादयतु]
फ़ोर्ब्स् पत्रिकानुसारं चेन्नैनगरं विश्वे एव अतिवेगेन वर्धमानेषु नगरेषु अन्यतमम् । भारतस्य फ़ार्चून् ५०० संस्थानां मूलस्थानेषु अस्य नगरस्य चतुर्थं स्थानम् । २४ भारतीयसंस्थानाम् इदं मूलनगरम् । वाहनसङ्गणकतन्त्रांशतन्त्रज्ञानस्वास्थ्य आर्थिकोद्यमाः अत्र प्रवृद्धाः सन्ति ।
भारतस्य वाहनोद्यमे ३०% अस्मिन् नगरे तिष्ठति । ह्युण्डाय्, रेनाल्ट्, निस्सान्, अशोक् लीलाण्ड्, डैम्लर् एजि, क्याटर्पिलर् इन्क्, कोमाट्सु लिमिटेड्, फ़ोर्ड्, बिएम्डब्ल्यु, मित्सुबिशि इत्येतासां संस्थानाम् उत्पादनाकेन्द्राणि चेन्नैनगरे सन्ति । आवडौ स्थितं भारवाहकनिर्माणकेन्द्रं सेनावाहनानि निर्माति । इण्टिग्रल् कोच् फ़्याक्टरी इत्यत्र रैलपेटिकानां निर्माणं भवति । आम्बत्तूरु पाडि औद्यमिकवलये बहूनि वस्त्रोद्यमानि सन्ति । नगरस्य दक्षिणभागे वस्त्रपादरक्षोद्यमानां विशिष्ट-आर्थिकवलयः निर्मितः अस्ति । भारतस्य चर्मण विदेशविक्रयणे ५०% चेन्नैतः भवति ।
बहूनां तन्त्रांशसंस्थानां केन्द्राणि चेन्नैनगरे सन्ति । चेन्नैनगरे विद्यमानां टैडल् पार्क् इत्येतत् एषियाखण्डे एव बृहत्तमम् ऐटि पार्क् इति कथ्यते । विश्ववित्तकोशः, स्टाण्डर्ड् चार्टर्ड् वित्तकोशः, सिटिब्याङ्क् इत्यादयः बहवः वित्तसंस्थाः अपि अत्र केन्द्राणि निर्वहन्ति । इण्डियन् ब्याङ्क्, इण्डियन् ओवर्सीस् ब्याङ्क् इत्येतयोः राष्ट्रियवित्तकोशयोः मूलस्थानं चेन्नै । चेन्नैनगरे पूर्णतया सङ्गणकीकृतं मद्रास् स्टाक् एक्स्चेञ्ज् अस्ति ।
वीक्षणीयस्थलानी[सम्पादयतु]
मेरीना समुद्रः, गान्धी समुद्रः, बेसंट् नगर् समुद्रः, वळ्ळुवर् कोट्टं, अन्ना स्मारकम्, एम्. जी. आर्. स्मारकं, राजाजी निनैवु अल्लं, गान्धी निनैवु अल्लं, अडयार् प्रान्ते प्रानिटोरियं, वण्डलूर् जन्तुप्रदर्शनशालकेन्द्राणि वर्तन्ते।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २५३
गृहनिर्माणकालवर्णनम्।
सूत उवाच।
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि गृहकालविनिर्णयम्।
यथा कालं शुभं ज्ञात्वा सदा भवनमारभेत् ।। २५३.१
चैत्रे व्याधिमवाप्नोति यो गृहं कारयेन्नरः।
वैशाखे धेनुरत्नानि ज्यैष्ठे मृत्युं तथैव च ।। २५३.२
आषाढे भृत्यरत्नानि पशुवर्गमवाप्नुयात्।
श्रावणे भृत्यलाभन्तु हानिं भाद्रपदे तथा।। २५३.३
पत्नीनाशोऽशिवने विन्द्यात्कार्तिके धनधान्यकम्।
मार्गशीर्षे तथा भक्तं पौषे तस्करतो भयम् ।। २५३.४
लाभञ्च बहुशो विन्द्यात् अग्निं माघे विनिर्दिशेत्।
फाल्गुने काञ्चनं पुत्रानिति कालबलं स्मृतम् ।। २५३.५
अश्विनी रोहिणीमूलं उत्तरात्रयमैन्दवम्।
स्वाती हस्तोऽनुराधा च गृहारम्भे प्रशस्यते ।। २५३.६
आदित्यभौमवर्ज्यास्तु सर्वे वाराः शुभावाहाः।
वर्ज्यं व्याघात शूले च व्यतीपातातिगण्डयोः ।। २५३.७
विष्कम्भगण्डपरिघ वज्रयोगेषु कारयेत्।
श्वेते मैत्रेऽथ माहेन्द्रे गान्धर्वाभिजिति रौहिणे ।। २५३.८
तथा वैराजसावित्रे मुहूर्ते गृहमारभेत्।
चन्द्रादित्यबलं लब्ध्वा शुभलग्नं निरीक्षयेत् ।। २५३.९
स्तम्भोच्छ्रयादिकर्तव्यमन्यत्तु परिवर्जयेत्।
प्रासादेष्वेवमेवं स्यात् कूपवापीषु चैव हि ।। २५३.१०
पूर्वं भूमिं परीक्षेत पश्चाद्वास्तुं प्रकल्पयेत्।
श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा चैवानुपूर्वशः। २५३.११
विप्रादेः शस्यते भूमिरतः कार्य्यं परीक्षणम्।
विप्राणां मधुरा स्वादा कटुका क्षत्रियस्य तु ।। २५३.१२
तिक्ता कषाया च तथा वैश्यशूद्रेषु शस्यते।
अरत्निमात्रेवैगर्ते स्वनुलिप्ते च सर्वशः ।। २५३.१३
घृतमामशरावस्थं कृत्वा वर्तिचतुष्टयम्।
ज्वालयेद् भूपरीक्षार्थं तत्पूर्णं सर्वदिङ्मुखम् ।। २५३.१४
दीप्तौ पूर्वादि गृह्णीयाद् वर्णानामनुपूर्वशः।
वास्तुः सामूहिको नाम दीप्यते सर्वतस्तु यः ।। २५३.१५
शुभदः सर्ववर्णानां प्रासादेषु गृहेषु च।
अरत्निमात्रमधोगर्ते परीक्ष्यं खातपूरणे ।। २५३.१६
अधिके श्रियमाप्नोति न्यूने हानिं समे समम्।
फालकृष्टेऽथवादेशे सर्वबीजानि वापयेत् ।। २५३.१७
त्रिपञ्चसप्तरात्रे च यत्रारोहन्ति तान्यपि।
ज्येष्टोत्तमा कनिष्ठा भूर्वर्जनीयतरा सदा ।। २५३.१८
पञ्चगव्यौषधिजलैः परीक्षित्वा च सेचयेत्।
एकाशीति पदं कृत्वा रेखाभिः कनकेन च ।। २५३.१९
पश्चात्पिष्टेनवालिप्य सूत्रेणालोड्य सर्वतः।
दशपूर्वायतालेखा दशचैवोत्तरायताः ।। २५३.२०
सर्ववास्तु विभागेषु विज्ञेया नवका नव।
एकाशीति पदं कृत्वा वास्तुवित्सर्ववास्तुषु ।। २५३.२१
पदस्थान् पूजयेद्देवां स्त्रिंशत्पञ्चदशैव तु।
द्वात्रिंशद्बाह्यतः पूज्याः पूज्याश्चान्तस्त्रयोदशः ।। २५३.२२
नामतस्तान् प्रवक्ष्यामि स्थानानि च निबोधत।
ईशानकोणादिषु तान् पूजयेद्धविषा नरः ।। २५३.२३
शिखीचैवाथपर्जन्यो जयन्तः कुलिशायुधः।
सूर्य्यसत्यौ भृशश्चैव आकाशो वायुरेव च।। २५३.२४
पूषा च वितथश्चैव गृहक्षतयमावुभौ।
गन्धर्वो भृङ्गराजश्च मृगः पितृगणस्तथा ।। २५३.२५
दौवारिकोऽथ सुग्रीवः पुष्पदन्तो जलाधिपः।
असुरः सोषपाणौ च रोगो हिर्मुख्य एव च ।। २५३.२६
भल्लाटः सोमसर्पौ च अदितिश्च दितिस्तथा।
बहिर्द्वार्त्रिंशदेते तु तदन्तस्तु ततः श्रुणु ।। २५३.२७
ईशानादि चतुष्कोण संस्थितान् पूजयेद् बुधः।
आपश्चैवाथ सावित्रो जयोरुद्रस्तथैव च ।। २५३.२८
मध्ये नवपदे ब्रह्मा तस्याष्टौ च समीपगान्।
साध्यानेकान्तरान् विद्यात्पूर्वाद्यान्नामतः श्रुणु ।। २५३.२९
अर्य्यमासविताचैव विवस्वान् विबुधाधिपः।
मित्रोऽथराजयक्ष्मा च तथा पृथ्वी धरःस्मृतः ।। २५३.३०
अष्टश्चापवत्सस्तु परितो ब्रह्मणः स्मृतः।
आपश्चैवापवत्सश्च पर्य्यग्नोऽग्निर्दितिस्तथा ।। २५३.३१
पदिकानान्तु वर्गोऽयमेवं कोणेष्वशेषतः।
तन्मध्ये तु बहिर्विंश द्विपदास्ते तु सर्वशः ।। २५३.३२
अर्य्यमा च विवस्वांश्च मित्रः पृथ्वीधरस्तथा।
ब्रह्मणः परितो दिक्षु त्रिपदास्ते तु सर्वशः ।। २५३.३३
वंशानिदानीं वक्ष्यामि ऋजूनपि पृथक् पृथक्।
वायुं यावत्तथा रोगात् पितृभ्यः शिखिनं पुनः ।। २५३.३४
मुख्यात्भृशं तथा शोषाद्वितथं यावदेव तु।
सुग्रीवाददितिं यावन् मृगात्पर्जन्यमेव च ।। २५३.३५
एते वंशाः समाख्याताः कविञ्च जयमेव तु।
एतेषां यस्तुसम्पातः पदं मध्यं समं तथा ।। २५३.३६
मर्मचैतत्समाख्यातं त्रिशूलं कोपगञ्च यत्।
स्तम्भं न्यासेषु वर्ज्यानि तुला विधिषु सर्वदा ।। २५३.३७
कीलोच्छिष्टोपघातादि वर्जयेद् यत्नतो जनः।
सर्वत्र वास्तुर्निर्दिष्टो पितृवैश्वानरायतः ।। २५३.३८
मूर्द्धन्यग्निः समादिष्टो मुखे चापः समाश्रितः।
पृथ्वी धरोऽर्यमा चैव स्तनयो स्तावधिष्ठितौ ।। २५३.३९
वक्षस्थले चापवत्सः पूजनीयः सदा बुधैः।
नेत्रयोदितिपर्जन्यौ श्रोत्रेऽदितिजयन्तकौ ।। २५३.४०
सर्पेन्द्रावंससंस्थौ तु पूजनीयौ प्रयत्नतः।
सूर्यसोमादयस्तद्वत् बाह्वोः पञ्च च पञ्च च ।। २५३.४१
रुद्रश्च राजयक्ष्मा च वामहस्ते समास्थितौ।
सावित्रः सविता तद्वद्धस्तं दक्षिणमास्थितौ ।। २५३.४२
विवस्वानथ मित्रश्च जठरे संव्यवस्थितौ।
पूषा च पापयक्ष्मा च हस्तयोर्मणिबन्धने ।। २५३.४३
तथैवासुरशेषौ च वामपार्श्वं समाश्रितौ।
पार्श्वेतु दक्षिणे तद्वत् वितथः सगृहक्षतः ।। २५३.४४
ऊर्वोर्यमां वुणौ ज्ञेयौ जान्वोर्गन्धर्वपुष्पकौ।
जङ्घयोर्भृगुसुग्रीवौ स्फिक्स्थौ दौवारिकौ मृगः ।। २५३.४५
जयशक्रौ तथा मेढ्रे पादयोः पितरस्तथा।
मध्ये नव पदे ब्रह्मा हृदये स तु पूज्यते ।। २५३.४६
चतुःषष्टि पदो वास्तुः प्रासादे ब्रह्मणा स्मृतः।
ब्रह्मा चतुष्पदस्तत्र कोणेष्वर्धपदास्तथा ।। २५३.४७
बहिः कोणेषु वास्तौ तु सार्धाश्चोभयसंस्थिताः।
विंशति द्विपदाश्चैव चतुःषष्टि पदे स्मृताः ।। २५३.४८
गृहारम्भेषु कण्डूतिः स्वाम्यङ्गे यत्र जायते।
शल्यं त्वपनयेत्तत्र प्रासादे भवने तथा ।। २५३.४९
सशल्यं भयदं यस्मादशल्यं शुभदायकम्।
हीनाधिकां गतावास्तो सर्वथातु विवर्जयेत् ।। २५३.५०
नगरग्रामदेशेषु सर्वत्रैवं विवर्जयेत्।
चतुः शालं त्रिशाल़ञ्च द्विशालं चैकशालकम् ।
नामतस्तान् प्रवक्ष्यामि स्वरूपेण द्विजोत्तमाः ।। २५३.५१


text:
आविश्वं जनाः नवसंवत्सरस्य स्वागतम् अकुर्वन्I
भारतसमयः सायं सार्धत्रिवादने पसफिक् समुद्रे किरिबात्ति द्वीपे आसीत् २०१८ संवत्ससरस्य प्रथम सन्दर्शनम्। तत्रत्यानां जनानाम् उपचारान् स्वीकृत्य ततः सार्ध चतुर्वादने न्यूसिलन्टस्य समावत्तिदेशे समागतः संवत्सरः। ओक् लान्टस्य कै स्तम्भं परितः पञ्चनिमेषपर्यन्तं जायमान विस्फोटकादि आह्लाद निमिषेण दशसहस्रशाः जनाः २०१८ संवत्सरं स्वागतमकुर्वन्।
एक घण्डाभ्यन्तरे ओस्ट्रेलिया देशस्य सिड्णि मेल्बण् नगरं प्रापवान् संवत्सरः। विस्फोटकेन इन्द्रचापरूपं विरच्य आसीत् तत्रत्यानां स्वागत-समारोहः। अनन्तरम् एक घण्डाभ्यन्तरेण चीना, सिंहपुरम्, इन्टोनेष्या बंग्लादेशं च संक्रम्य भारतदेशं प्राप्तः। भारतस्य प्रधान नगरेषु तारनिशादयः आयोजिताः आसन्। भारतीयानाम् अर्घ्योपचारक्रमानास्वाद्य सार्ध एकवादने दुबाय् नगरं प्राप्तः।
एक घण्डाभ्यन्तरेण मोस्को, माण्ड्रिड् च । यामस्य अन्तिमकालांशे सार्धचतुर्वादने रेम् नगरे पारीसे च प्राप्तः नवसंवत्सरः। पञ्च चत्वारिंशत् वादने लन्टनस्थाः तेषां स्वागतं सानन्दम् अकुर्वन्। इदानीं समयः सार्धदशवादनः अमेरिक्कां प्राप्य तत्रत्यानां स्नेहोष्मलतां लब्ध्वा सानन्दमास्वाद्य व्याप्यतेकालः विश्वमखिलम्।
सर्वेषां कृते सम्प्रतिवार्ता-पत्रिकायाः शुभकामनाः। गुरुपादैः अनुगृहीताः वयं भवन्तं अभिवादयामहे।


text:
फल पर संस्कृत निबंध। Essay on Fruits in Sanskrit
फलानि भक्ष्यवस्तूनि सन्ति। इमानि वृक्षेभ्यः उत्पद्यन्ते। फलानाम् अनेका जातयः सन्ति। यथा - आम्रम्, जम्बूफलम्, पेरुकम् कर्कटी इत्यादयः। एकस्याम् अपि जातौ अनेके भेदाः भवन्ति। यथा आम्रस्य बीजु, कलमी, लंगड़ा प्रभृतयः भेदाः। रूपभेदेन फलानि बहुविधानि भवन्ति। आम्रम्, जम्बूफलम्, बदरीफल चेत्यादीनि किञ्चित लंबानि भवन्ति। फलानाम् गुणा अपि विभिन्ना भवन्ति। केचन हानिकरा भवन्ति केचन लाभकरा। फलानाम् औषधार्थे उपयोगः भवन्ति। इमानि फलानि विभिन्नकालेषु पच्यन्ते। कानिचित् फलानि ग्रीष्मे, कानिचित् फलानि वर्षासु, तथा कानिचित् अन्य-समयेषु पच्यन्ते।
SHARE THIS