text:
ज्ञानी जैल सिंह
श्रीज्ञानी जैल सिंह ( ( शृणु) /ˈdʒŋɑːniː dʒɛɪlə sɪnɡə/) (पञ्जाबी: ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ, हिन्दी: ज्ञानी जैल सिंह, आङ्ग्ल: Gaini Zail Singh) भारतस्य सप्तमः राष्ट्रपतिः । अस्य नाम्ना ‘ऑपरेशन् ब्लू स्टार्’ इत्यस्य, सिक्खविरोधिहिंसायाः च स्मरणं भवत्येव । भारतस्य तयोः हृद्व्रणयोः दोषी कः इति पञ्चत्रिंशत्वर्षपश्चाद् अद्यापि प्रश्न एवास्ति । अतः देशजनाः खिन्नमनसा श्रीज्ञानी जैल सिंह इत्येनं स्मरन्तः सन्ति । परन्तु सत्यता तु अस्ति यत्, देशस्य हृदि यथा ‘ऑपरेशन् ब्लू स्टार्’ इत्यस्य, सिक्खहिंसायाः च पीडा अस्ति, तथैव तस्य हृदि अपि आसीत् । स्वयं सः, तस्य पुत्री च बहुवारं तयोः व्रणयोः विषये स्वपीडां देशस्य सम्मुखम् उपास्थापयत् । (अधः यत् चलच्चित्रस्य परिसन्धिः अस्ति, ताम् अवश्यमेव पश्यन्तु । भवतां सत्यतायाः सम्यक् ज्ञानं भविष्यति ।) सः देशभक्तः, धार्मिकसिक्ख-जनः, योग्यराष्ट्रपतिः च आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ जन्म, बाल्यञ्च
- २ विवाहः, परिवारश्च
- ३ स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे श्रीज्ञानी
- ४ भारतस्वतन्त्रतानन्तरं श्रीज्ञानी
- ५ मुख्यमन्त्रित्वेन श्रीज्ञानी
- ६ राष्ट्रपतिप्रत्याशी श्रीज्ञानी
- ७ राष्ट्रपतित्वेन श्रीज्ञीनी
- ८ मृत्युः
- ९ सम्बद्धाः लेखाः
- १० बाह्यानुबन्धाः
जन्म, बाल्यञ्च[सम्पादयतु]
१९१६ तमस्य वर्षस्य ‘मई’-मासस्य पञ्चमे (५/५/१९१६) दिनाङ्के पञ्जाबराज्यस्य फरीदकोटमण्डलस्य कोटपुरा-पत्तनात् किञ्चित् दूरस्थे सन्धवान-ग्रामे श्रीज्ञानिनः जन्म अभवत् । तस्य पितुः, मातुः च नाम क्रमेण किशन सिंह, बीबी इन्द कौर च आसीत् । तयोः कनिष्ठतमः पुत्रः एव श्रीज्ञानी जैल सिंह ।
किशन सिंह अत्यन्तः निर्धनः आसीत् । अतः स्वपरिवारस्य पोषणं सः परिश्रमेण करोति स्म । श्रीज्ञानी यदा एकादशमासीयः आसीत्, तदैव तस्य मातुः देहान्तः अभवत् । परिवारस्य स्थितिः सुदृढा नासीत् इत्यतः पत्न्याः निधनेन सम्पूर्णस्य परिवारस्य दायित्वं किशन सिंह इत्यस्योपरि आपतितम् । सः कृषिकार्यस्य, परिवारस्य च दायित्वं ओढुं प्रयासम् अकरोत्, परन्तु असफलः अभवत् । अन्ततो गत्वा सः स्वश्यालीं (wife’s sister) स्वपुत्रस्य पालनार्थं न्यवेदयत् । तस्य श्याली बीबी दया कौर श्रीज्ञानिनः पालनस्य दायित्वं स्व्यकरोत् । सा तं पुत्रवदेव पालयन्ती आसीत् । पञ्चदशवर्षवयसः पर्यन्तं श्रीज्ञानी स्वमातृभगिनीम् एव मातृत्वेन पश्यति स्म । ततः तस्य ज्ञानमभूत् यत्, "एषा तु मम मातृभगिनी" इति ।
किशन सिंह धार्मिकस्वभावी आसीत् । सः नित्यं गुरुग्रन्थसाहिब पठति स्म । तस्य संस्काराः तस्य पुत्रे अपि आसन् । गुरुग्रन्थसाहिब अनुसारं मुगल-राज्ञाम् अत्याचारात् हिन्दुधर्मस्य रक्षणं कर्तुं खालसासम्प्रदायस्य स्थापना अभवत् इति गुरुग्रन्थसाहिब इत्यस्य मर्मं श्रीज्ञानी बाल्यकालादेव जानाति स्म । सिक्खगुरूणां जीवनचरित्रस्य श्रावणकाले गुरून् प्रति आदरभावेन तस्य पितुः अक्षिणि अश्रूणि दृष्ट्वा श्रीज्ञानी अपि धर्मस्य दायित्वं सम्यक् अवगच्छति स्म । पितुः धर्मभावना, देशभक्तिः श्रीज्ञानिनः शरीरे रक्तत्वेन सञ्चरति स्म ।
पठने श्रीज्ञानिनः रुचिः नासीत् । अतः बाल्यकाले श्रीज्ञानिनः औपचारिकशिक्षा तु सम्यग्तया न जाता एव । परन्तु पितुः धर्मशिक्षा तेन सम्यक् अधीता । सः नित्यं स्वपित्रा सह गुरुग्रन्थसाहिब इत्यस्य पठनम् आरभत । स्वल्पे काले एव गुरुग्रन्थसाहिब-पुस्तकं कण्ठस्थं जातं तस्य । पित्रा सह सोऽपि कीर्तनं प्रारभत । पितुः सान्निध्ये तेन सिक्खसम्प्रदायस्य इतिहासः, सिक्खसिद्धान्तश्च अधीतः । अतः तस्य औपचारिकशिक्षणस्य अभावः न केनापि अनुभूतः ।
१९२७ तमे वर्षे द्वादशवर्षीयः श्रीज्ञानी केनचित् आत्मघातिरोगेण ग्रस्तः अभवत् । कोऽपि वैद्यः तं रोगमुक्तं कर्तुं न शक्तः । एकस्मिन् दिने वैद्यः तस्य पितरम् अवदत्, “अहं यावत् कर्तुं शक्नोमि स्म, तावदमहम् अकर्वम् । परन्तु अधुना मम हस्ते किमपि नास्ति” इति । वैद्यस्य गमनानन्तरं किशन सिंह गुरुग्रन्थसाहिब इत्यस्य समीपम् उपविश्य प्रार्थयत्, “हे वाहे गुरो ! मम पुत्रं रक्षस्व । मम पुत्रस्य रक्षा यदि करोषि, तर्हि तं तुभ्यमेव समर्पयिष्ये इति प्रतिज्ञां करोम्यहम्” । आर्तभावेन तेन कृता ईश्वरप्रार्थना भगवता श्रुता । श्रीज्ञानी स्वस्थः अभवत् । ततः तस्य पिता वचनानुसारं तं भजन-कीर्तन-सेवादिकार्येषु न्ययोजयत् । शनैः शनैः श्रीज्ञानिनः धर्मस्य ज्ञानम् एतावत् दृढम् अभूत् यत्, सर्वे तस्मै ज्ञानी इति उपाधिम् अयच्छन् । सः यदा चतुर्दशवर्षीयः आसीत्, तदारभ्य ज्ञानी इति उपाधिना सह एव तम् आह्वयन्ति स्म जनाः ।
विवाहः, परिवारश्च[सम्पादयतु]
श्रीज्ञानी ग्रामं ग्रामं भ्रमन् कीर्तन-गुरुचरित्रकथन-सेवादिकार्याणि करोति स्म । तेन सह बहूनि धर्मप्रियाणि मित्राणि अपि संलग्नानि आसन् । यत्र कुत्रापि कीर्तनं भवति स्म, तत्र सर्वाणि मित्राणि एकसाकमेव गच्छन्ति स्म । मार्गे धर्मस्य, देशस्य च चर्चाः अपि भवन्ति स्म । १९३१ तमस्य वर्षस्य 'मार्च'-मासस्य त्रयोदशे (२३/३/१९३१) दिनाङ्के यदा भगत सिंह इत्यस्य हननं कृतम् आङ्ग्लैः, तदा सर्वैः मित्रैः "क्रान्तिकारिभिः मिलित्वा देशस्वतन्त्रतायाः कार्यं कर्तव्यम्" इति निश्चितम् । परन्तु श्रीज्ञानिनः आयुः न्यूनः आसीत् । अतः क्रान्तिकारिणां दले सः अन्तर्भवनाय अयोग्यः सिद्धः । क्रान्तिकारिणां दले पुत्रस्य रुचिः उद्भूता इति समाचारान् अश्रृणोत् किशन सिंह । पुत्रस्य निर्णयं ज्ञात्वा श्रीज्ञानिनः पिता तस्य विवाहस्य निर्णयम् अकरोत् । श्रीज्ञानी यदा पञ्चवर्षीयः आसीत्, तदैव तस्य विवाहः बीबी प्रधान कौर इत्यनया सह निश्चितः आसीत् । युवा श्रीज्ञानी बाल्यकाले निश्चितं तं विवाहं न अङ्ग्यकरोत् । परन्तु मातृभगिनी वात्सल्येन तम् अबोधयत् । ततः १९३४ तमे वर्षे अष्टादशवर्षस्य वयसि सः बीबी प्रधान कौर इत्यनया सह विवाहम् अकरोत् । तयोः चत्वारः शिशवः जाताः । एकः पुत्रः, त्रिस्रः पुत्र्यः च ।
स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे श्रीज्ञानी[सम्पादयतु]
आदरणीयानाम् आग्रहेण श्रीज्ञानिना विवाहस्तु कृतः, परन्तु देशस्वतन्त्रतायाः विचाराः तस्य मानसपटलात् न गताः । भारतस्य पराधीनता तम् अशान्तं, क्षुब्धं च करोति स्म । तस्य दुःखे वर्धनं तु तदा भवति स्म, यदा देशस्य जनाः एव आङ्ग्लानां साहाय्यं कुर्वन्तः आसन् इति सः पश्यति स्म । पारिवारिकबन्धनात् बद्धः सः आङ्ग्लविरोधाय क्रान्तिकारिवत् कार्यं कर्तुं न शक्नोति स्म । परन्तु तस्य पार्श्वे धर्मस्य शक्तिः तु आसीदेव । सः यत्र कुत्रापि कीर्तनाय गच्छति स्म, तत्र देशस्वतन्त्रतायै जनजागृतिं करोति स्म । फरीदकोट-पत्तनस्य राजा दमनकारी आसीत् । सः आङ्ग्लानां साहाय्यं कुर्वन् देशजनान् एव पीडयति स्म । अतः श्रीज्ञानी मुहुर्मुहुः जनसामान्यानाम् आह्वानम् अकरोत् । सः स्वभाषणे फरीदकोट इत्यस्य राज्ञः, आङ्ग्लानां च विरोधं कर्तुं जनसामान्यान् अबोधयत् । तस्य भाषणं श्रोतुं बहवः जनाः गच्छन्ति स्म । तत् दृष्ट्वा एकेन देशभक्तेन "अकाली-दलस्य सदस्यः भवतु" इति परामर्शः तस्मै दत्तः । अतः १९३७ तमे वर्षे सः अकाली-दलस्य सदस्यः अभवत् ।
श्रीज्ञानिनः भाषणैः प्रभाविताः अकाली-दलस्य सदस्याः तस्मै अध्यक्षस्य स्थानम् अयच्छन् । अकाली-दलस्य मुख्यवक्तिः तदा मास्टर् तारा सिंह आसीत् । तस्य सम्पर्केण श्रीज्ञानिनः बोधः जातः यत्, “देशेऽस्मिन् राजशासनस्य अन्तः करणीयश्चेत् कोङ्ग्रेस-पक्षस्य सदस्यः भवितव्यम्” इति । अकालीदलस्य, कोङ्ग्रेसपक्षस्य च सदस्यो भूत्वा सः नित्यम् एकम् आङ्ग्लविरोधिभाषणं करोति स्म । तस्य भाषणे आङ्ग्लविरोधेन सह राजशासनस्य विरोधः अपि भवति स्म । श्रीज्ञानिनः भाषणैः भीतः फरीदकोट इत्यस्य राजा तं बन्दिनम् अकरोत् । सः श्रीज्ञानिने पञ्चवर्षं यावत् कारावासस्य दण्डम् अयच्छत् ।
पञ्चवर्षानन्तरम् अर्थात् १९४३ तमे वर्षे श्रीज्ञानी कारागारात् मुक्तः अभवत् । सः यदा कारागारात् बहिः आगतः, तदा देशे भारतस्वतन्त्रतायाः वातावरणमासीत् । महात्मना “भारत छोडो”-आन्दोलनस्य घोषणा कृता आसीत् । सर्वेषाम् अक्षिणि भारतस्वतन्त्रतायाः स्वप्नः आसीत् । परन्तु आङ्ग्लैः राजशासितेभ्यः प्रदेशेभ्यः क्रान्तिकारिदमनस्य आज्ञा दत्ता आसीत् । अतः श्रीज्ञानी दलं निर्मितुम् अशक्तः अभवत् । सः अन्यजनानां साहाय्यं प्राप्तुं लाहोर-महानगरम् अगच्छत् । तदा तस्य पुरातनेन मार्गदर्शकेन मास्टर् तारा सिंह इत्यनेन सह तस्य पुनः सम्पर्कः अभवत् । सः सिक्ख मिशनरी कॉलज् इत्यस्य प्रधानाचार्यस्य समीपं श्रीज्ञानिनं प्रैषयत् । तत्र श्रीज्ञानी वर्षत्रयं यावत् स्थित्वा सिक्खसम्प्रदायस्य प्रचारस्य कार्यम् अकरोत् ।
१९४६ तमे वर्षे भारतस्य स्वतन्त्रतायाः दिनस्य यदा घोषणा अभवत्, तदा श्रीज्ञानी पुनः फरीदकोट अगच्छत् । सः तत्र लोकहितकारिसर्वकाररचनायाः सङ्कल्पम् अकरोत् । तस्य सङ्कल्पस्य जनाः स्वागतम् अकुर्वन् । १९४७ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य पञ्चदशे दिनाङ्के भारतस्य स्वतन्त्रतानन्तरमपि राजशासितप्रदेशाः क्रान्तिकारिणां दमनं नास्थगयन् । राज्ञः अत्याचारैः त्रस्तः श्रीज्ञानी अभूतपूर्वं निर्णयम् अकरोत् । १९४८ तमस्य वर्षस्य 'मार्च'-मासस्य प्रथमे दिनाङ्के फरीदकोट इत्यस्य न्यायालय-कोषागार-सचिवालय-आरक्षकभवनानि जनाधिकारे कर्तुं तानि भवनानि स्वस्य अधिकारे अनयत् सः । फरीदकोट इत्यस्य राजा तदा मलेरकोटला इत्येतत् स्थलं गतः आसीत् । ततः प्रतिगत्वा सः पुनः सर्वं स्वाधिकारम् अकरोत्, श्रीज्ञानिने च सश्रमकारागारस्य दण्डम् अयच्छत् । लोहपुरुष-नेहरू इत्यनयोः हस्तक्षेपेण विंशतिदिनानन्तरमेव राजा श्रीज्ञानिनं कारागारात् प्रामुञ्चयत् । ततः लोहपुरुषस्य सत्प्रयासैः १९४८ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य पञ्चदशे दिनाङ्के भारतगणराज्ये फरीदकोट विलीनम् अभवत् ।
भारतस्वतन्त्रतानन्तरं श्रीज्ञानी[सम्पादयतु]
सर्वेषां हृदि भारतस्वतन्त्रतायाः उल्लासः आसीत् । परन्तु देशविभाजनेन सः उल्लासः शोके परिवर्तितः । धर्माधारितेन देशविभाजनेन देशस्य प्रशासनिकव्यवस्था शिथिला अभवत् । आभारते अराजकतायाः वातावरणमासीत् । परन्तु सीमाप्रदेशत्वात् पञ्जाबराज्ये अराजकता अधिका आसीत् । पाकिस्थानात् भारतम् आगच्छन्तः जनाः पञ्जाबराज्ये एव निवसन्ति स्म । पञ्जाबराज्यस्य समस्यां निराकर्तुं भारतसर्वकारेण ‘पेप्सू’-नामकस्य (पेप्सू (PEPSU) – पटियाला एण्ड ईस्ट पञ्जाब स्टेट्स यूनियन्) राज्यस्य रचना कृता । तस्य राज्यस्य मुख्यमन्त्री ज्ञान सिंह रारेवाला आसीत् । परन्तु भारतसर्वकारेण महत्वपूर्णस्य 'राजस्व'-मन्त्रालयस्य दायित्वं श्रीज्ञानिने प्रदत्तम् । ततः तत् पेप्सू-राज्यं पञ्जाबराज्ये अन्तर्निहितं सर्वकारेण । ततः १९५१ तमे वर्षे पञ्जाबराज्ये कोङ्गेस-पक्षस्य सर्वकारस्य रचना अभवत् । तस्मिन् सर्वकारे श्रीज्ञानी कृषिमन्त्री आसीत् । १९५६ तमे वर्षे राज्यसभायाः सदस्यत्वं सम्प्राप्य श्रीज्ञानी देहली-महानगरे स्वनिवासं निश्चितम् अकरोत् । १९६२ वर्षपर्यन्तं देहली-महानगरे स्थित्वापि सः पञ्जाबराज्यस्य विकासार्थम् अविरतं प्रयत्नशीलः आसीत् । १९६० तः १९७२ पर्यन्तं सः पञ्जाबराज्यस्य विभिन्नेषु स्थानेषु कार्यम् अकरोत् । १९७२ तमस्य वर्षस्य 'मार्च'-मासस्य सप्तदशे (१७/३/१९७२) दिनाङ्के सः पञ्जाबराज्यस्य मुख्यमन्त्रिपदं व्यभूषयत् ।
मुख्यमन्त्रित्वेन श्रीज्ञानी[सम्पादयतु]
यदा श्रीज्ञानी पञ्जाबराज्यस्य मुख्यमन्त्री आसीत्, तदा पञ्जाबराज्यस्य औद्योगिकप्रगतिः अवर्धत । तस्य कार्यकालः कृषिक्षेत्रे हरितक्रान्तेः (green revolution) कालः आसीत् । भारतस्वतन्त्रतासङ्ग्रामे ये क्रान्तिकारिणः भागम् अवहन्, तेषां गृहं गत्वा तेषां सम्मानम् अकरोत् सः । भारतस्वतन्त्रतासङ्ग्रामाय ये क्रान्तिकारिणः स्वप्राणाहुतिम् अयच्छन्, तेषां परिवारेभ्यः योग्यधनराशिः प्रदत्ता तेन । सिक्खसम्प्रदायं प्रति स्वादरं प्रकटयितुं पञ्जाबराज्ये गोविन्द सिंह-मार्गस्य निर्माणं कारितं तेन । सः गोविन्द सिंह-मार्गः पञ्जाबराज्यस्य नवतिः (९०) पवित्रधामानि योजयति । सः मार्गः त्रिशताधिकद्वात्रिंशत् (३३२) ग्रामान् अपि योजयति । सिक्खसम्प्रदायस्य द्वे अत्यन्तपवित्रस्थाने अर्थात् आनन्दपुरे स्थितं श्रीकेशगढ-गुरुद्वारं (तत्र श्रीगुरु गोविन्द सिंह इत्यनेन खालसा-सम्प्रदायस्य स्थापना कृता आसीत् ।) दमदमा-गुरुद्वारं च योजयति सः मार्गः ।
राष्ट्रपतिप्रत्याशी श्रीज्ञानी[सम्पादयतु]
१९८० तमे वर्षे भारतस्य गृहमन्त्रिपदं व्यभूषयत् सः । परन्तु गृहमन्त्रित्वेन सः वर्षद्वयम् एव कार्यम् अकरोत् । १९८२ तमे वर्षे श्रीनीलं सञ्जीव रेड्डि इत्यस्य राष्ट्रपतित्वेन कार्यकालः पूर्णः अभवत् । अतः तत्कालीनः प्रधामन्त्री इन्दिरा गान्धी स्वपक्षस्य राष्ट्रपतिप्रत्याशित्वेन श्रीज्ञानिनः नाम औद्घोषयत् । तस्याः उद्देशः स्पष्टः आसीत् यत्, “अल्पसङ्ख्यकसिक्खजनेषु यदि कोऽपि राष्ट्रपतिः भविष्यति, तर्हि पक्षस्य मतसङ्ख्यायां वृद्धिः भविष्यति” इति । एवं विचिन्त्य सा राष्ट्रपतिप्रत्याशित्वेन श्रीज्ञानिनः नाम औद्घोषयत् । ततः श्रीज्ञानी गृहमन्त्रिपदस्य त्यागपत्रम् अयच्छत्, राष्ट्रपतिप्रत्याशित्वेन नामाङ्कनञ्च अकरोत् । श्रीज्ञानिनः नामोद्घोषानन्तरं विपक्षेणापि हंसराज खन्ना-नामकः राष्ट्रपतिप्रत्याशित्वेन घोषितः । १९८२ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य पञ्चदशे (१५/७/१९८२) दिनाङ्के राष्ट्रपतिनिर्वाचने श्रीज्ञानी पादोनपञ्चलक्षमतैः विजयी अभवत् । १९८२ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य पञ्चविंशति(२५)तमे दिनाङ्के उच्चतमन्यायालयस्य मुख्यन्यायाधीशः श्री वी. वी. चन्द्रचूड श्रीज्ञानिना राष्ट्रपतित्वेन शपथम् अकारयत् । एवं श्रीज्ञानी भारतगणराज्यस्य सप्तमः राष्ट्रपतिः अभवत् ।
राष्ट्रपतित्वेन श्रीज्ञीनी[सम्पादयतु]
कर्मनिष्ठया, ईश्वरस्योपरि श्रद्धया, व्यावहारिकज्ञानेन च लघुकुटीरे प्राप्तजन्मः श्रीज्ञानी भारतगणराज्यस्य सर्वोच्चसांविधानिकपदे आरूढः । सः भारतगणराज्यस्य उत्कृष्टतमेषु भवनेषु अन्यतमे राष्ट्रपतिभवने न्यवसत् । राष्ट्रपतित्वेन वर्षद्वयमेव सः शान्त्या कार्यम् अकरोत् । ततः श्रीज्ञानिनः राष्ट्रपतित्वेन वर्षत्रयस्य कार्यकालस्य जनसामान्यैः, राजनीतिज्ञैः च कठोरनिन्दा कृता अस्ति ।
'ऑपरेशन् ब्लू स्टार्'[सम्पादयतु]
पृष्ठभूमिः[सम्पादयतु]
राजनैतिकस्वार्थेन ग्रस्ताः नेतारः देशद्रोहिनाम्, उत्कोचकानाम्, आतङ्कवादिनाञ्च साहाय्येन स्वसत्तायाः रक्षणं, वर्धनं च साधयन्ति इत्यस्य प्रमुखोदाहरणत्वेन 'ऑपरेशन् ब्लू स्टार्', सिक्खविरोधिहिंसा च अस्ति । पञ्जाबराज्ये अकालीदलस्य वर्चस्वम् आसीत् । कोङ्ग्रेस-पक्षस्य विजयस्य आशा अपि नासीत् । तस्मिन् काले कोङ्ग्रेस-सर्वकारेण यः व्यक्तिः अकालीदलविरुद्धं कोङ्ग्रस-पक्षाय मतवृद्धिं कर्तुं शक्नुयात्, तादृशस्य व्यक्तेः अन्वेषणं प्रारब्धम् । अकालीदलस्य विरोधी भिण्डरवाला इत्यस्य व्यक्तेः परिचयः अभवत् तेषाम् । पञ्जाबराज्ये कोङ्ग्रेस-पक्षः भिण्डरवाला इत्यस्य समर्थनं करोति चेत्, कोङ्ग्रेस-पक्षस्य विजयः भवति इति आशा आसीत् । अतः इन्दिरा गान्धी राजनैतिकरीत्या, आर्थिकरीत्या च भिण्डरवाला इत्यस्य समर्थनम् अकरोत् । पञ्जाबराज्यस्य निर्वाचने भिण्डरवाला बहुमतेन अजयत । सः जानाति स्म यत्, “मम पृष्ठे यावत् इन्दिरा गान्धी अस्ति, तावत् मम कोऽपि अहितं कर्तुं न शक्ष्यति” इति । अतः सः स्वस्य महत्वाकाक्षां पूरयितुम् असांविधानिककार्याणि, सिक्खसम्प्रदायविरोधीनि कार्याणि च प्रारभत । मुगल-राज्ञाम् अत्याचारात् हिन्दुधर्मस्य रक्षणं कर्तुं खालसासम्प्रदायस्य स्थापना अभवत् इति गुरु ग्रन्थ साहिब इत्यस्य मर्मं सः व्यस्मरत् । भारतगणराज्यात् पञ्जाबराज्यं भिन्नं, हिन्दुधर्मात् सिक्खजनाः भिन्नाः इति सः प्रचारं प्रारभत । 'खलिस्थान' इति भिन्नस्य राष्ट्रस्य सः घोषणाम् अकरोत् ।
‘ऑपरेशन् ब्लू स्टार्’-दिनानि[सम्पादयतु]
इन्दिरा गान्धी इत्यनया या धनराशिः भिण्डरवाला इत्यनेन प्राप्ता आसीत्, तस्याः धनराशेः उपयोगः सः आयुधक्रयणाय, आतङ्कवादिदलं निर्मितुं च अकरोत् । सायुधं गुरुद्वारप्रवेशे निषेधः अस्ति । सिक्खसम्प्रदायस्य कृते कार्यं कुर्वन् अस्मि इति मिथ्या आडम्बरं कुर्वन् भिण्डरवाला धर्मविरोधी, राष्ट्रविरोधी च कार्यम् अकरोत् । सः आयुधानि गुरुद्वारस्य पवित्रे परिसरे गौपयत् । तस्मिन् परिसरे अनेकाः आतङ्कवादिनः अपि आसन् । पञ्जाबराज्यस्य जनाः भिण्डरवाला इत्यस्य बहुविरोधम् अकुर्वन् । परन्तु ये केऽपि तस्य सम्मुखं विरोधं प्रादर्शयन्, तान् सर्वान् सः अमारयत् । पञ्जाबराज्यस्य अत्यन्तहिंसकवातावरणस्य सूचना केन्द्रसर्वकारेण प्राप्ता । केन्द्रसर्वकारस्य अनेकैः जनैः तस्य एतादृशस्य दुःसाहसस्य कृते साम-दान-भेदादीनाम् उपयोगः कृतः । परन्तु केन्द्रात् प्राप्तसंरक्षणः सः केन्द्रसर्वकारमेव युद्धाय आह्वयन् आसीत् । बहवः नेतारः, समाचारपत्रस्य सम्पादकाः, धर्मगुरवः तं मिलित्वा "देशद्रोहम्, अधर्माचरणं च मा कुरु" इति अबोधयन् । परन्तु सः न कस्यापि कथनम् अङ्ग्यकरोत् । अन्ततो गत्वा इन्दिरा गान्धी आतङ्कवादशमनार्थं सैन्यस्य साहाय्यं स्वयकरोत् । सैन्यबलं गुरुद्वारस्य पवित्रपरिसरं प्रविश्य आतङ्कवादिनः मारयेयुः इति आदेशः इन्दिरा गान्धी इत्यनया दत्तः । सैन्यबलेन गुरुद्वारे स्थितानाम् आतङ्कवादिनाम् उन्मूलनं कर्तुम् एका योजना कृता । तस्याः योजनायाः नाम आसीत् ‘ऑपरेशन् ब्लू स्टार्’ इति । ‘ऑपरेशन् ब्लू स्टार्’ इत्यस्यै योजनायै इन्दिरा गान्धी सैन्यबलस्य सेनापतेः अर्थात् राष्ट्रपतेः अङ्गीकारं स्वयकरोत् । (प्रमाणं नास्ति ।)
१९८४ तमस्य वर्षस्य 'जून'-मासस्य तृतीये (३/६/१९८४) दिनाङ्के ‘ऑपरेशन् ब्लू स्टार्’ इति योजनायाः प्रारम्भः अभवत् । षड् दिनानि यावत् अर्थात् अष्टम(८)दिनाङ्कपर्यन्तं भारतीयसैन्यस्य, गुरुद्वारे निगूढानां (hidden) आतङ्कवादिनां च मध्ये सशस्त्रयुद्धम् अभूत् । तस्मिन् युद्धे भारतीयसैन्येन शतघ्न्याः (cannon), युद्धविमानानां, रासायणिकशस्त्राणां चोपयोगः कृतः । ‘ऑपरेशन् ब्लू स्टार्’ इत्यस्याः योजनायाः प्रमुखः कुलदीप सिंह बरार अकथयत्, “एतस्मिन् युद्धे दव्यशीतिः (८२) सैनिकाः स्वप्राणाहुतिम् अयच्छन्, विंशत्यधिकद्विशतं (२२०) सैनिकाः आहताः (injure) अभवन्, द्विनवत्यधिकचतुःशतं (४९२) नागरिकाः मृताश्च” इति । (परन्तु संशोधने सा सङ्ख्या पञ्चसहस्राधिका (५०००) इति सिद्धम् अभवत् ।) ।
भिण्डरवाला इत्यस्य मृत्योः अनन्तरम् एव समाप्ता ‘ऑपरेशन् ब्लू स्टार्’ इतीयं योजना । तस्याः योजनायाः समाप्त्या सह भिन्नराष्ट्रस्य 'खलि'स्थानस्य निराधारयाचना अपि मृता । परन्तु षड्दिनं यावत् सुवर्णमन्दिरे याः गोलिकाः अचलन्, ताभिः अकाल तख्त-नामकं गुरुद्वारस्य पवित्रस्थानं नष्टम्, अपवित्रं चाभवत् । तेन सिक्खसम्प्रदायस्य जनेषु बहुरोषः आसीत् । साप्रदायिकभावनायाः हननस्य, गुरुद्वारस्य पवित्रस्थलस्य नाशस्य च दण्डत्वेन इन्दिरा गान्धी इत्यस्याः हननं तस्याः सिक्ख-आरक्षकाभ्यां कृतम् । तौ आरक्षकौः त्रयस्त्रिंशत् (३३) गोलिकाः अचालयन् इन्दिरा गान्धी इत्यस्याः उपरि । तासु त्रयस्त्रिंशत् (३३) गोलिकासु त्रयोविंशतिः (२३) तस्याः शरीरं विभेद्य गताः, सप्त गोलिकाश्च (७) तस्याः शरीरे एव आसन् । १९८४ तमस्य वर्षस्य 'अक्तूबर'-मासस्य एकत्रिंशत्तमे दिनाङ्के इन्दिरा गान्धी इत्यस्याः मृत्युः तस्याः निवासस्थाने एव अभवत् । तस्याः करुणहत्यानन्तरं देशे सिक्खविरोधिभावः उद्भूतः इति कथनमासीत् केन्द्रसर्वकारस्य । तस्य सिक्खविरोधिभावस्य फलमेवासीत् १९८४ तमस्य वर्षस्य सिक्खविरोधिनी साम्प्रदायिकहिंसा ।
‘ऑपरेशन् ब्लू स्टार्’ इत्येतस्यै योजनायै इन्दिरा गान्धी सैन्यबलस्य सेनापतेः अर्थात् राष्ट्रपतेः अङ्गीकारं स्व्यकरोत् इत्यस्य केन्द्रसर्वकारस्य कथनस्य खण्डनं कुर्वन्त्याः श्रीज्ञानिनः पुत्र्याः कथनमस्ति यत्, “‘ऑपरेशन् ब्लू स्टार्’ इत्येतस्यै योजनायै श्रीज्ञानी अनुमतिं नायच्छत् । तस्य तु ज्ञानमेव नासीत् एतादृश्याः योजनायाः विषये । श्रीज्ञानी तु धार्मिकः सिक्खानुयायी, देशभक्तः च आसीत् । सः एतादृश्याः योजनायाः कृते अनुमतिं सर्वथा नैव ददाति । योजनायाः आरम्भानन्तरमेव तेन ज्ञातम् योजनायाः विषये” इति । (अधः यत् चलच्चित्रस्य परिसन्धिः अस्ति, ताम् अवश्यमेव पश्यन्तु । भवतां सत्यतायाः सम्यक् ज्ञानं भविष्यति ।)
सिक्खविरोधिनी साम्प्रदायिकहिंसा[सम्पादयतु]
१९८४ तमस्य वर्षस्य सिक्खविरद्धहिंसायाम् अनेकाः सिक्खजनाः मृताः । आलोचकानां कथनमस्ति यत्, “जलियावाला-नरहत्याः अपि भयावहः आसीत्, १९८४ तमस्य वर्षस्य सिक्खविरोधिनरहत्या” इति । हिन्दुधर्मस्य रक्षणार्थं यस्य सम्प्रदायस्य स्थापना अभवत्, तस्य सम्प्रदायस्य जनानां हननं हिन्दुजनाः एव अकुर्वन् इति सत्तालोलुपाः नेतारः आक्षिपन् । परन्तु सत्यता तु भिन्ना एवासीत् । (अधः यत् चलच्चित्रस्य परिसन्धिः अस्ति, ताम् अवश्यमेव पश्यन्तु । भवतां सत्यतायाः सम्यक् ज्ञानं भविष्यति ।)
इन्दिरा गान्धी इत्यस्याः मृत्योः अनन्तरं तस्याः पुत्रः राजीव गान्धी भारतस्य प्रधानमन्त्री अभवत् । इन्दिरा गान्धी यस्मिन् दिने मृता, तस्मिन् दिने सायं सार्धपञ्चवादने एव सः प्रधानमन्त्रित्वेन शपथम् अकरोत् । भारतगणराज्यस्य सम्मानरक्षणस्य, प्रधामन्त्रिपदस्य गौरवस्य रक्षणस्य च शपथं श्रीज्ञानी एव अकारयत् । परन्तु तस्माद्दिनादेव देहली-महानगरे सिक्खजनानां निर्ममहननस्य प्रारभन्त । दिनत्रयं यावत् आरक्षकाः, सैनिकाः, व्यवस्थापकाश्च देहली-महानगरं हिंसकजनानां हस्ते अयच्छन् । तेषां क्रूराणां पार्श्वे मतदातॄणां सूचिः आसीत् । मतदातॄणां सूचिं पश्यन्तः ते हिंसकजनाः सिक्खजनानां गृहं प्रविश्य बाल-वृद्ध-महिलानां हननम् अकुर्वन् । या मतदातॄणां गुप्तसूचिः सर्वकारस्य पार्श्वे एव भवेत्, सा सूचिः तैः हिंसकजनैः कुतः प्राप्ता इत्यस्य आलोचकानां प्रश्नस्य अद्यापि उत्तरं न लभ्यते । तस्यां साम्प्रदायिकहिंसायां अष्टसहस्राधिकाः (८०००+) निर्दोषसिक्खजनाः मृताः इति सर्वकारेण उद्घोषितम् । परन्तु संशोधनेन देशस्य ज्ञानम् अभवत् यत्, “तस्यां हिंसायां त्रिसहस्राधिकानां (३०००+) जनानां हननं तु देहली-महानगरे एव अभवत्” इति ।
बहूनाम् आलोचकानां कथनमासीत् यत्, “सिक्खजनानां प्रतिनिधिः अर्थात् श्रीज्ञानी जैल सिंह भारतगणराज्यस्य सर्वोच्चसंविधानिकस्थाने स्थित्वापि सिक्खविरोधहिंसायाः विषये कमपि निर्णयं नाकरोत्” इति । परन्तु सत्यता भिन्ना एव आसीत् । राष्ट्रपतिः सेनात्रयस्य सेनापतिः अस्ति । परन्तु साक्षात् सः कमपि कस्मिंश्चित् कार्ये सल्लग्नयितुम्, अपाकर्तुं च न प्रभवति । सः हिंसायाः विषये बहुवारं प्रधामन्त्रिकार्यालयं दूरवाणीम् अकरोत् । परन्तु तस्य दूरवाण्याः उत्तरम् एव न कोऽपि अयच्छत् । दिनत्रयं तस्य मानसिकस्थितिः अतीव दयनीया आसीत् । भारतगणराज्यस्य सर्वोच्चसंविधानिकस्थाने स्थित्वापि सः असांविधानिकं कार्यं स्थगयितम् अशक्तः आसीत् । सिक्खविरोधहिंसासमये तस्य स्थितिः किदृशी आसीत् इत्यस्य वर्णनं तस्य पुत्री एकस्मिन् साक्षात्कारे अकरोत् । (अधः यत् चलच्चित्रस्य परिसन्धिः अस्ति, ताम् अवश्यमेव पश्यन्तु । भवतां सत्यतायाः सम्यक् ज्ञानं भविष्यति ।)
१९८४ तमस्य वर्षस्य हिंसायाः दोषिणः शिक्षां प्राप्नुयुः इति देहली उच्चन्यायलये एकः अभियोगः पीडितैः कृतः । देहली उच्चन्यायालयेन एतावता एकमेव उल्लेखनीयं वाक्यम् उक्तमस्ति यत् -
ततः अद्यपर्यन्तम् अस्य अभियोगस्य कृते न्यायप्रक्रिया अग्रे नाभवत् । त्रिंशद्वर्षानन्तरम् २०१४ तमे वर्षे U.P.A. उपाध्यक्षेण राहुल गान्धी इत्यनेन अङ्गीकृतं यत्, “१९८४ तमस्य वर्षस्य सिक्खविरोधिहिंसायां कोङ्ग्रेसपक्षस्य तत्कालीनाः नेतारः सम्मिलिताः आसन्” इति । तस्य अङ्गीकरणानन्तरमपि दोषिणः शिक्षां न प्राप्नुवन् इति खेदस्य विषयः ।
श्रीज्ञानी ‘ऑपरेशन् ब्लू स्टार्’ इत्यनया योजनया, सिक्खविरोधिहिंसया च दुःखितः आसीत् । सः स्वस्य दुःखं पत्रमाध्यमेन राजीव गान्धी इत्यस्य सम्मुखं प्रकटम् अकरोत् । परन्तु स्वस्य पत्रस्य उत्तरं सः कदापि न प्रापत् । १९८७ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य पञ्चविंशतितमे दिनाङ्के राष्ट्रपतित्वेन कार्यकालसमाप्त्यनन्तरम् उद्विग्नमनसा सः राष्ट्रपतिभवनम् अत्यजत् । परन्तु गमनकाले तस्य मुखे चिन्ता-शोक-क्रोधान् सर्वे सहसा अपश्यन् ।
मृत्युः[सम्पादयतु]
राष्ट्रपतिभवनात् निर्गत्य सः देहली-महानगरस्य सर्क्युलर्-मार्गस्थे स्वगृहे वासम् आरभत । सः राजनीतिक्षेत्रेऽपि सक्रियः आसीत् । परन्तु १९९४ तमस्य वर्षस्य 'नवम्बर'-मासस्य पञ्चविंशतितमे दिनाङ्के मार्गदुर्घटनायां सः आहतः अभवत् । सप्तविंशतिदिनं यावत् सः मूर्च्छितः (in coma) आसीत् । ततः १९९४ तमस्य वर्षस्य 'दिसम्बर'-मासस्य पञ्चविंशतितमे दिनाङ्के तस्य मृत्युः अभवत् ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
सिक्खविरोधिनी साम्प्रदायिकहिंसा
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
http://www.youtube.com/watch?v=OcgvFhED7cM
http://timesofindia.indiatimes.com/india/Rahul-Gandhi-says-some-Congressmen-probably-involved-in-1984-riots/articleshow/29455660.cms
http://www.youtube.com/watch?v=YNsB85JNszQ
http://www.youtube.com/watch?v=Zb01XTXPfLg
http://www.youtube.com/watch?v=_iFSfvaCifs
http://www.youtube.com/watch?v=MZN5LrBtBrs
http://www.youtube.com/watch?v=_iFSfvaCifs


c: text/html

text:
प्रधानमन्त्री-जीवनज्योति-अभिरक्षायोजना
अस्मिन् प्रधानमन्त्रीजीवनज्योतिअभिरक्षायोजनायाः सूचना प्रदत्ता।
अस्यां अभिरक्षायोजनायां प्रतिवर्षं नवीनीकरणीयं वार्षिकसुरक्षया सह कस्माच्चिदपि कारणाद् मृत्यौ सति जीवन-अभिरक्षाकवचस्य संस्तुतिः कृता। इयं योजना भारतीय-जीवन-अभिरक्षा-निगमेन (एलआईसी) प्रशासिता भविष्यति तथाच च अन्यजीवन-अभिरक्षा-संस्थाः आवश्यकस्वीकृतेरनन्तरं वित्तकोशान् संलग्नीभूय एतादृश्याम् अभिसन्धौ उत्पादं प्रदास्यन्ति। सहभागिवित्तकोषाः तादृशीं अन्यां जीवनाभिरक्षासंस्थां संलग्नीकृत्य स्वग्राहकेभ्यः इयं योजनां प्रवर्तयितुं शक्नुवन्ति।
कवरेजसीमा
सहभागिवित्तकोशानां 18-50वर्षीयाः सर्वे संचितलेखाधारकाः अस्मिन् अधिकारिणः भविष्यन्ति। कस्यचिदपि व्यक्तेः एकस्मिन् विविधवित्तकोषेषु संचयलेखाः स्युश्चेत् तस्मिन् परिस्थितौ सः केवलं एकयैव लेखया अस्यां योजनायां संभागं ग्रहीतुं शक्नोति। लेखायै आधारपत्रप्राथमिककेवाईसी भविष्यति।
नामाङ्कनस्यावधिः- प्रारम्भे एकजून् 2015तः 31मई2016पर्यन्तं सुरक्षात्मिकावधये 31मई-2015पर्यन्तम् अस्यां योजनायां ग्राहकैः नामनिवेशः करणीयः भविष्यति तथा च स्वतःनाम्नः सहमतिर्देया भविष्यति। संभावितकवचस्य कृते विलम्बेन नामाङ्कनं 31अगस्त2015पर्यन्तं सम्भावितं भविष्यति यस्य अवधिः भारतसर्वकारेण त्रिमासाय अर्थात् 30नवम्बर्2015पर्यन्तं अग्रसारयितुं शक्यते। ये अनन्तरं सम्मिलितुमिच्छन्ति ते पूर्णवार्षिकप्रीमियम्-इत्यनेन सह निर्धारितप्रारूपे उत्तमस्वास्थ्यस्य स्वप्रमाणपत्रं प्रस्तूय सम्भावितकवचं प्राप्तुं शक्नुवन्ति।
नामनिवेशसाधनम्
कवचं 1जूनतः 31मईपर्यन्तम् एकवर्षाय भविष्यति यस्मिन् सम्मिलिते सति ... नासमत..... संचयलेखायाः स्वतःनामद्वारा नामाङ्कनं/शोधनं कर्तुं निर्धारितप्रपत्रेषु प्रतिवर्षं 31मईपर्यन्तं प्रारम्भिकवर्षाय उक्तरूपे अपवादेन सह विकल्पप्रस्तुतिरनिवार्या भविष्यति। सम्भावितकवचस्य विलम्बितनामाङ्कनं पूर्णवार्षिकशोधनेन सह उत्तमस्वास्थ्यप्रमाणपत्रं प्रस्तूय सम्भविष्यति। एतां योजनां त्यक्तारः जनाः कस्मिंश्चिदपि समये भविष्यवर्षेषु निर्धारितप्रपत्रेषु उत्तमस्वास्थ्यघोषणया सह अस्यां योजनायां पुनःप्रवेष्टुं शक्न्वन्ति। आगामिवर्षेषु पात्रश्रेण्यां नवसदस्यः वर्तामाने वा पात्रव्यक्तिः यः पूर्वं अस्यां योजनायां न सम्मिलितः आसीत् उत यैः अंशदानं विरमितमासीत्, अस्यां योजनायां यदि स प्रवर्तमानः अस्ति तर्हि उत्तमस्वास्थ्यघोषणया सह प्रविष्टुं शक्नुवन्ति।
लाभः
कस्माच्चिदपि कारणात् सदस्ये मृते सति 2लक्षरुप्यकाणि देयानि भविष्यन्ति। प्रीमियम्- रू.330/-प्रतिसदस्यं प्रतिवर्षम्। अस्यां योजनायां दत्तविकल्पानुसारं प्रीमियम् एकस्मिन् भागे स्वतःनामसुविधामाध्यमेन लेखाधारकस्य सञ्चयलेखायाः वार्षिकव्याप्त्यवधेः 31मईमासे ततः पूर्वं वा स्वीकरिष्यते। 31मईतः परं सम्भावितकवचाय विलम्बितनामाङ्कनं पूर्णवार्षिकवृद्धेः परिशोधनेन सह उत्तमस्वास्थ्यसम्बन्धिप्रमाणपत्रं प्रस्तूय सम्भविष्यति। वार्षिकाधिकारानुभवस्याधारे प्रीमियम् इत्यस्य समीक्षा विधास्यते। अतिशयप्रकारकानपेक्षितप्रतिकूलपरिणामानतिरिच्य अयं प्रयतिष्यते यत् प्रथमत्रिवर्षेषु प्रीमियम् इति न वर्धनीयम्।
पात्रातायाः अभिसन्धिः
क-सहभागिवित्तकोशानां संचयलेखाधारकाः येषां आयु 18वर्ष(पूर्णं)तः 50वर्षं (जन्मदिवसस्य निकटतमायुः) इत्यनयोः मध्ये स्थीयते तथा च उक्तसाधनरूपेण योजनायां प्रविष्टुं/स्वतःनाम्ने सहमतिः दद्युः ते अस्यां योजनायां सम्मिलितुं शक्नुवन्ति। ख-ये जनाः प्रारम्भिकनामाङ्कनावधेरनन्तरं 31अगस्त्2015 या 30नवम्बर्2015पर्यन्तं विस्तारितावधिपर्यन्तं योऽपि विषयः स्यात्, योजनायां सम्मिलन्तः सन्ति तैः एकं आत्मप्रमाणीकरणं अनिवार्यतया दातव्यम् यत् तेषां स्वास्थ्यं उत्तमं अस्ति तथा च केनचिदपि गभीररोगेण यथा नामाङ्कनसमयसहमतिसह-घोषणापत्रे उल्लिखितं तेन ग्रस्ताः न सन्ति। प्रधानमन्त्रीजीवनज्योति-अभिरक्षायोजनायाः मुख्यतथ्यानि-
मास्टरपॉलिसीधारकः
सहभागिवित्तकोषाः मास्टरपॉलिसीधारकाः भविष्यन्ति। सहभागिवित्तकोशैस्ह परामर्शानन्तरं जीवन-अभिरक्षा-निगमेन/ अन्यसंस्थया एकं सरलं ग्राहकानुकूलं प्रशासनं स्वामित्वनिश्चितीकरणस्य प्रक्रियायै अन्तिमं रूपं प्रदास्यते।
आश्वासनस्य समाप्तिः
सदस्यस्य जीवने आश्वासनं निम्नलिखितघटनासु कस्यांचिदपि एकस्यां घटिते सति समाप्तं भविष्यति तथा च तस्मिन् परिस्थितौ न कश्चन लाभः देयः भविष्यति-
- 55वर्षस्य आयौ (जन्मदिवसस्य निकटतमायुः) सति अभिसन्धितया इदं यत् तत्तिथिपर्यन्तं (प्रवेशः यद्यपि 50वर्षस्य आयोरनन्तरं न सम्भविष्यति) वार्षिकनवीनीकरणं भवेत्।
- वित्तकोषेन सह लेखायाः समाप्ते सति अभिरक्षाकवचस्य नैरन्तर्यं संचालनाय पर्याप्तराशेरभावे सति।
- यदि सदस्यः एलआईसी/अन्यसंस्थया सह एकाधिकलेखामाध्यमेन अधिकृतः तथा एलआईसी/अन्यसंस्थया अपरिज्ञाने एव प्रीमियम् लभते तर्हि अभिरक्षाकवचं 2लक्षरुप्यकाय प्रतिबन्धितं भविष्यति तथाच प्रीमियम् अधिग्रहणाय उत्तरदायिभविष्यति।
- यदि बीमाकवर्-इति देयतिथौ कस्माच्चित् तकनीकिकारणात् (यथा पर्याप्तराशेरभावात् प्रशासनिककारणात्) समाप्तं भवति तत्तदा पूर्णवार्षिकप्रीमियम-उत्तमस्वास्थ्यस्य सन्तोषजनकवचनेन पुनः निरन्तरीक्रियते।
- सहभागिवित्तकोषः नियमितनामाङ्कनविषयेषु प्रतिवर्षं 30जून् वा ततः पूर्वं वा तथा अन्यविषयेषु प्राप्तमासे प्रीमियम प्रवर्तयिष्यति
प्रशासनम्
उपरोक्ताभिसन्ध्यनुसारम् इयं योजना एलआईसीपेंशन्-समूहयोजनाईकाईद्वारा/अन्याभिरक्षासंस्थया प्रशासिता भविष्यति। डाटाप्रवाहस्य प्रक्रिया डाटापरफॉर्मा च पृथक्तया सूचयिष्यते। लेखाधारकेभ्यः देयतिथौ ततःपूर्वं वा स्वतःनामेतिप्रक्रियया विकल्पानुसारं नियतवार्षिकप्रीमियम्-इत्यस्य नियतभाक्ग्रहणस्य उत्तरदायित्वं सहभागिवित्तकोषस्य भविष्यति। सदस्याः योजनायां प्रवर्तमाने सति प्रतिवर्षं स्वतःनामहेतुः एकवारं मैरिट् इत्यममुमपि प्रदातुं शक्नुवन्ति। निर्धारितप्रारूपे नामाङ्कप्रपत्रं/ स्वतःनाम/सहमतिसहघोषणापत्रं सहभागिवित्तकोषात् उपलप्स्यते निधास्यन्ते च। स्वामित्वविषयेषु एलआईसी/अभिरक्षासंस्था अस्य प्रस्तुतीकरणार्थं वक्तुं शक्नोति। एलआईसी/अभिरक्षासंस्था कस्मिंश्चिदपि समये एतानि पत्राणि संदर्शनाय अधिकारी वर्तते। पावतेः पावती-सह-अभिरक्षा-प्रमाणपत्रत्वेन निर्गमनं क्रियते। आवश्यकतानुसारं वार्षिकाधारे अंशाकनसाहाय्यार्थं इयं योजना अनुभवस्य नेतृत्वं धारयिष्यति।
प्रीमियम-इत्यस्य विनियोगः
एलआईसी/अभिरक्षासंस्थाभ्यः बीमाप्रीमियम् – रू.289/प्रतिवर्षं प्रतिसदस्यम्। बीसी/माइक्रो/निगमितेभ्यः/अभिकर्तृभ्यः व्ययप्रतिपूर्तिः- रु.30/-प्रतिवर्षं प्रतिसदस्यम्। सहभागिवित्तकोषेभ्यः प्रशासनिकव्ययप्रतिपूर्तिः- रु.11/-प्रतिवर्षं प्रतिसदस्यम्। अस्याः योजनायाः प्रस्ताववती प्रारम्भतिथिः 01जून्-2015 भविष्यति। उत्तरवतीवार्षिकनवीनीकरणतिथिः प्रत्यनुक्रमिकवर्षे जूनमासस्य प्रथमदिनाङ्के भविष्यति। यदि तादृशी स्थितिः स्यात्तर्हि अग्रमिनवीनीकरणतिथेः प्रारम्भात् प्राक् इयं योजना समापयितुं शक्यते।
स्रोतः- पोर्टलविषयसामग्रीसमूहः

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सह्यः
भारतस्य पश्चिमे भागे दक्षिणोत्तरदिशि सागरतीरे स्थितः अस्ति गिरिगह्वरप्रदेशयुक्तः सह्याद्रिः । कोङ्कणसीमायाः रत्नगिरितः मौनतपस्विनः कन्याकुमारीशक्तिपीठपर्यन्तं प्रसृतः धीमान् गिरिकूटः अयं सह्याद्रिः । पुराणेषु उल्लिखितेषु सप्तकुलपर्वतेषु अयम् अपि अन्यतमः । अस्माकं पर्वतेषु औन्नत्ये हिमालयस्य अनन्तरस्थाने अस्ति सह्याद्रिः । तापीनद्याः तीरतः कुमारीपीठपर्यन्तं पृसृता एषा पर्वतश्रेणी त्रिधा विभक्ता अस्ति । तापीतः दक्षिणदिशि ८०० मैलपर्यन्तं विद्यमानः पर्वतभागः प्रधानपर्वतः “सह्याद्रिः” । अनन्तरं १६मैलपर्यन्तं “पालघाटी”खातम् अस्ति । तदनन्तरं कुमारीक्षेत्रं यावत् २०० मैलपर्यन्तं विद्यमानः “मलयः” इति उच्यते ।
सह्यशिखराणां माकिम् औन्नत्यं ४००० पादमितम् । कळ्सूबायीइत्याख्यस्य महाराष्ट्रे विद्यमानस्य सह्यशिखरस्य औन्नत्यं ५४२७ पादमितम् । कर्णाटके एते सह्यपर्वताः ६०००-८००० पादमितम् उन्नताः सन्ति । नीलगिरेः मध्यभागे विद्यमानः “दोड्डबेट्ट”शिखरं ८१२५ पादमितम् उन्नतम् अस्ति ।
हिन्दुसाम्राज्यस्य संस्थापकः शिवाजिमहाराजः जन्म प्राप्नोत् अस्य एव पर्वतस्य गर्भभूते शिवनेरिप्रदेशे । “शिवनश्वद रणकुणितद गीत, स्वामिसमर्थर सुरसङ्गीत” (शिवाजेः अश्वस्य रणनृत्यगीतं, स्वामिसमर्थरामदासस्य सुरसङ्गीतम्) द्वयम् अपि श्रुतवान् पर्वतः सह्याद्रिः । सिंहगढं, पन्नाळं, विशालं, प्रतापं, पुरन्दरं, चाकणं, तोरणं, कल्याणं, रायगढम् इत्यादीनि आदिलषाहि-मुगलषाहि-जनानां हृदयभेदनं कृतानि अभेद्यानि ऐतिहासिकानि दुर्गाणि सन्ति अत्र । सह्यपर्वतस्य ब्रह्मगिरौ विद्यमाने त्र्यम्बकक्षेत्रे गौतमऋषेः तपसः प्रभावात् गोदावरी जन्म प्राप्नोत् । कृष्णा भीमा च नद्यौ अपि सह्याद्रिसलिलम् एव । एताभिः सह वैनगङ्गा, तापी, प्रवरा, मुळा, नीरा, वेणा, कोयना, तुङ्गभद्रा, वरदा, कावेरी, घटप्रभा, मलप्रभा, काली, गङ्गावली, वासिष्ठी, वेदवती, सीता, नन्दिनी, नलिनी, मलापहारी इत्यादयः शताधिकाः नदीप्रवाहाः प्रवहन्तः सन्ति सह्याद्रिगर्भतः । एतासां सर्वासां नदीनां पिता इव विद्यमानः सह्याद्रिः दक्षिणभारतीयानां जीवनाधारः । दक्षिणभारतस्य वृष्टि-फलोदयाः अस्य पर्वतस्य कृपावलम्बिनः । असंख्यानां वनस्पतीनाम्, ओषधीनां, गहनारण्यानाम् आश्रयभूतः अयं सह्याद्रिः अस्माकं भाग्यमेव ।
हिमालयः औन्नत्ये वैशाल्ये च सह्याद्रेः अपेक्षया महान् चेदपि वयसा ज्येष्ठः सह्याद्रिरेव । भारतवर्षस्य मूलाधारस्य सह्याद्रेः इतिहासः हिमगिरेः इतिहासस्य अपेक्षया प्राचीनः अस्ति । हिमालयः इव सह्याद्रिः अपि देवभूमिः । ज्योतिर्लिङ्गानि सह्याद्रेः वैशिष्ट्यानि । द्वादशज्योतिर्लिङेषु षट् सन्ति सह्याद्रेः उपत्यकायाम् । भूगर्भे जायमानानि परिवर्तनानि अग्निज्वालायाः स्फोटानि च तदा तदा एतेषां लिङ्गानां द्वारा प्रकटितानि ।
अयं सह्याद्रिः रामस्य सीतायाः लक्ष्मणस्य च चरणस्पर्शेन पुनीतः जातः । रामः, सीता, लक्ष्मणः च वनवासस्य महान्तं कालं यापितवन्तः पञ्चवटीक्षेत्रे । तत् पञ्चवटीक्षेत्रम् अस्ति अस्मिन् सह्यपर्वते । तस्मिन् एव क्षेत्रे शूर्वणखायाः नासिकाच्छेदः सञ्जातः । तस्मात् एव कारणात् पञ्चवटीक्षेत्रं “नासिक्” इति नाम प्राप्नोत् । “जनस्थान”नामके स्थाने एव खरदूषणयोः वधं, मारीचसंहारः, सीतापहरणम् इत्यादयः घटनाः सञ्जाताः । गोदावर्याः मूलम् अपि एतदेव । ज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमस्य त्र्यम्बकेश्वरस्य क्षेत्रम् अपि एतदेव । पण्डरापुरं, महाबलेश्वरम्, वालुकेश्वरं, करवीरं, सज्जनगढं (स्वामिनः समर्थरामदासस्य तपोभूमिः), पुणे, शिरडि, अष्टविनायकक्षेत्राणि, परली, भीमशङ्करं, नागनाथम्, अजन्ता, एल्लोरा, नान्देडं (गुरु-गोविन्द-सिंहस्य स्मारकं), प्रतिष्ठानम् (शालिवाहनस्य राजधानी) इत्यादीनि असंख्यानि पौराणिकानि ऐतिहासिकानि च तीर्थक्षेत्राणि सन्ति अस्मिन् पर्वते । अस्मिन् एव पर्वते दैत्ययोः अतिबल-महाबलयोः संहारः अभवत् । अत्रत्ये प्रतापगढे दैत्यस्य, देवस्य अपि अपेक्षया महान् इति आत्मानं मन्यमानस्य अफजलखानस्य वधम् अभवत् । सिंहगढे शिवाजेः आप्तस्य तानाजिमालसुरस्य बलिदानम् अभवत् । पन्हाळसमीपस्थे “पावनखिण्डि”नामके स्थाने एव शिवाजिमहाराजस्य रक्षणार्थं सूर्योदयात् सूर्यास्तपर्यन्तम् अपि हस्तद्वयेन अपि खड्गं गृहीत्वा युद्धं कृतवतः ज्येष्ठस्य सेनानायकस्य “बाजिप्रभु-देशपाण्डे” इत्यस्य बलिदानम् अपि अभवत् । हिन्दुधर्म-संस्कृत्योः रक्षणार्थं परिवारम् एव बलिं कृतवान् गुरु-गोविन्दसिंहः अग्रिमयुद्धार्थं “बन्दा-बैरागि” इत्यस्मै प्रेरणाम् अयच्छत् अस्मिन् एव गोदावरीतीरे विद्यमाने नान्देडक्षेत्रे । तस्य गुरु-गोविन्दसिंहस्य बलिदानम् अपि अत्रैव अभवत् । कश्यपस्य, अत्रेः, भरद्वाजस्य, गौतमस्य, अगस्त्यस्य इत्यादीनां श्रेष्ठानाम् ऋषीणां जीवनेन सह अपि महान् सम्बन्धः आसीत् सह्याद्रेः । एतादृशस्य अस्य सह्यपर्वतस्य स्मरणेन हृदयं पुलकितं न जायते किम् ?


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३८०
अद्वैतब्रह्मविज्ञानम्[सम्पाद्यताम्]
अग्निरुवाच
अद्वैतब्रह्मविज्ञानं वक्ष्ये यद्भवतोऽगदत् ।
शालग्रामे तपश्चक्रे वासुदेवार्चनादिकृत् ।। ३८०.१ ।।
मृगसङ्गान्मृगो बूत्वा ह्यन्तकाले स्मरन् मृगं ।
जातिस्मरो मृगस्त्यक्त्वा देहं योगात्स्वतोऽभवत् ।। ३८०.२ ।।
अद्वैतब्रह्मभूतश्च जडवल्लोकमाचरत् ।
क्षत्ताऽसौ वीरराजस्य विष्टियोगममन्यत ।। ३८०.३ ।।
उवाह शिविकामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः ।
गृहीतो विष्टिना ज्ञानी उवाहात्मक्षयाय तं ।। ३८०.४ ।।
ययौ जड़गतिः पश्चाद् ये त्वन्ये त्वरितं ययुः ।
शीघ्रान् शीघ्रगतीन् दृष्ट्वा अशीघ्रं तं नृपोऽव्रवीत् ।। ३८०.५ ।।
राजोवाच
किं श्रान्तोऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढ़ा शिविका मम ।
किमायाससहो न त्वं पीवानसि निरीक्ष्यसे ।। ३८०.६ ।।
ब्राह्मण उवाच
नाहं पीवान्न वैषोढ़ा शिविका भवतो मया ।
न श्रान्तोऽस्मि न वायासो वोढव्योऽसि महीपते ।। ३८०.७ ।।
भूमौ पादयुगन्तस्थौ जङ्घे पादद्वये स्थिते ।
उरू जङ्घाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम् ।। ३८०.८ ।।
वक्षःस्थलं तथा वाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ ।
स्कन्धस्थितेयं शिविका मम भावोऽत्र किं कृतः ।। ३८०.९ ।।
शिविकायां स्थितञ्चेदं देहं त्वदुपलक्षितं ।
तत्र त्वमहमप्यत्र प्रोच्यते चेदमन्यथा ।। ३८०.१० ।।
अहं त्वञ्च तथान्यं च भूतैरुह्याम पार्थिव ।
गुणप्रवाहपतितो गुणवर्गो हि यात्ययं ।। ३८०.११ ।।
कर्म्मवश्या गुणाश्चैते सत्वाद्याः पृथिवीपते ।
अविद्यासञ्चितं कर्म तच्चाशेषेषु जन्तुषु ।। ३८०.१२ ।।
आत्मा शुद्धोऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः ।
प्रवृद्ध्यपचयौ नाम्य एकस्याखिलजन्तुषु ।। ३८०.१३ ।।
यदा नोपचयस्तस्य यदा नापचयो नृप।
तदा पीवानसीति त्वं कया युक्त्या त्वयेरितं ।। ३८०.१४ ।।
भूजङ्घापादकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता ।
शिविकेयं तथा स्कन्धे तदा भावः समस्त्वया ।। ३८०.१५ ।।
तदन्यजन्तुभिर्भूप शिविसोत्थानकर्मणा ।
शैलद्रव्यगृहोत्थोपि पृथिवीसम्भवोपि वा ।। ३८०.१६ ।।
यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर्नृप ।
सोढ़व्यः स महाभारः कतरो नृपते मया ।। ३८०.१७ ।।
यद्द्रव्या शिविका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः ।
भवतो मेऽखिलस्यास्य समत्वेनोपबृंहितः ।। ३८०.१८ ।।
तच्छ्रु त्वोवाच राजा तं गृहीत्वाङ्घ्री क्षमाप्य च ।
प्रसादं कुरु त्वक्त्वेमां शिविकां ब्रूहि श्रृण्वते ।
यो भवान् यन्निमित्तं वा यदागमनकारणम् ।। ३८०.१९ ।।
श्रूयतां कोहमित्येतद्वक्तु नैव च शक्यते ।
उपभोगनिमित्तञ्च सर्वत्रागमनक्रिया ।। ३८०.२० ।।
सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देशाद्युपपादकौ ।
धर्माघर्मोद्भवौ भोक्तुं जन्तुर्देशादिमृच्छति ।। ३८०.२१ ।।
राजोवाच
योऽस्ति सोहमिति ब्रह्मन् कथं वक्तुं न शक्यते ।
आत्मन्येष न दोषाय शब्कदोहमिति यो द्विज ।। ३८०.२२ ।।
शब्दोहमित्रि दोषाय नात्मन्येष तथैव तत् ।
अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिलक्षणः ।। ३८०.२३ ।।
यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः ।
तदा हि को भवान् कोहमित्येतद्विफलं वचः ।। ३८०.२४ ।।
त्वं राजा शिविका चेयं वयं वाहाः पुरःसराः ।
अयञ्च भवतो लोको न सदेनन्नृपोच्यते ।। ३८०.२५ ।।
वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिविका त्वदधिष्ठता ।
का वृक्षसंज्ञा जातास्य दारुसंज्ञाथ वा नृप ।। ३८०.२६ ।।
वृक्षारूढ़ो महाराजो नायं वदति चेतनः ।
न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिविकागतं ।। ३८०.२७ ।।
शिविकादारुसङ्घातो रचनास्थितिसंस्थितः ।
अन्विष्यतां नृपश्रेष्ट तद्भेदे शिविका त्वया ।। ३८०.२८ ।।
पुमान् स्त्री गौरयं वाजी कुञ्जरो विहगस्तरुः ।
देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु ।। ३८०.२९ ।।
जिह्वा व्रवीत्यहमिति दन्तौष्ठौ तालुकं नृप ।
एते नाहं यतः सर्व्वेवाङ्निपादनहेतवः ।। ३८०.३० ।।
किं हेतुभिर्वदत्येषा वागेवाहमिति स्वयं ।
तथापि वाङ्नाहमेतदुक्तं मिथ्या न युज्यते ।। ३८०.३१ ।।
पिण्डः पृथग् यतः पुंसः शिरःपाय्वादिलक्षणः ।
ततोऽहमिति कुत्रैतां संज्ञां राजन् करोम्यहं ।। ३८०.३२ ।।
यदन्योऽस्ति परः कोपि मत्तः पार्थिवसत्तम ।
तदेषोहमयं चान्यो वक्तुमेवमपीष्यते ।। ३८०.३३ ।।
परमार्थभेदो न नगो न पशुर्नच पादपः ।
शरीराश्च विभेदाश्च य एते कर्मयोनयः ।। ३८०.३४ ।।
यस्तु राजेत् यल्लोके यच्च राजभटात्मकम् ।
तच्चान्यच्च नृपेत्थन्तु न सत् सम्यगनामयं ।। ३८०.३५ ।।
त्वं राजा सर्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपोरिपुः ।
पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वां भूप वदाम्यहं ।। ३८०.३६ ।।
त्वं किमेतच्छिरः किन्नु शिरस्तव तथोदरं ।
किमु पादादिकं त्वं वै तवैतत् किं महीपते ।। ३८०.३७ ।।
समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः ।
कोहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिन्तय पार्थिव ।।
तच्छ्रत्वोवाच राजा तमवधूतं द्विजं हरिं ।। ३८०.३८ ।।
श्रेयोऽर्थमुद्यतः प्रष्ट्रं कपिलर्षिमहं द्विज ।
तस्याशः कपिलर्षेस्त्वं मत् कृते ज्ञानदो भुवि ।।
ज्ञानवीच्युदधेर्यस्माद्यच्छ्रेयस्तच्च मे वद ।। ३८०.३९ ।।
ब्राह्मण उवाच
भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थन्न पृच्छसि ।
श्रेयांस्यपरमार्थानि अशेषाण्येव भूपते ।। ३८०.४० ।।
देवताराधनं कृत्वा धनसम्पत्तिमिच्छति ।
पुत्रानिच्छति राज्यञ्च श्रेयस्तस्यैव किं नृपः ।। ३८०.४१ ।।
विवेकिनस्तु संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः ।
यज्ञादिका क्रिया न स्यात् नास्ति द्रव्योपपत्तिता ।। ३८०.४२ ।।
परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते ।
एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः ।। ३८०.४३ ।।
जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतोऽव्ययः ।
परं ज्ञानमयोऽसङ्गी गुणजात्यादिभिर्विभुः ।। ३८०.४४ ।।
निदाघऋतुसंवादं वदामि द्विज तं श्रृणु२ ।
ऋतुर्ब्रह्मसुतो ज्ञानी तच्छिष्योऽभूत् पुलत्स्यजः ।। ३८०.४५ ।।
निदाघः प्राप्तविद्योऽस्मान्नगरे वै पुरे स्थितः ।
देविकायास्तटे तञ्च तर्कयामास वै ऋतुः ।। ३८०.४६ ।।
दिव्ये वर्षसहस्रेऽगान्निदाघमवलोकितुं ।
निदाघो वैश्वदेवान्ते भुक्त्वान्नं शिष्यमब्रवीत् ।।
भुक्तन्ते तृप्तिरुत्पन्ना तुष्टिदा साऽक्षया यतः ।। ३८०.४७ ।।
ऋतुरुवाच ।
क्षुदस्ति यस्य भुक्तेऽन्ने तुष्टिर्ब्राह्मण जायते ।
न मे क्षुदभवत्तृप्तिं कस्मात्त्वं परिपृच्छसि ।। ३८०.४८ ।।
क्षुत्तृष्णे देहधर्म्माख्ये न ममैते यतो द्विज ।
पृष्टोहं यत्त्वाया ब्रूयां३ तृप्तिरस्त्येव मे सदा ।। ३८०.४९ ।।
पुमान् सर्वगतो व्यापी आकाशवदयं यतः ।
अतोऽहं प्रत्यगात्मास्मीत्येतदर्थे भवेत् कथं४ ।। ३८०.५० ।।
सोऽहं गान्ता५ न चागन्ता नैकदेशनिकेतनः ।
त्वं चान्यो न भवेन्नापि नान्यस्त्वक्तोऽस्मि वा प्यहं ।। ३८०.५१ ।।
मृण्मयं हि गृहं यद्वन्मृदालिप्तं स्थिरीभबेत् ।
पार्थिवोऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः ।। ३८०.५२ ।।
ऋतुरस्मि तवाचार्य्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज ।
इहागतोऽहं यास्यामि परमार्थस्तवोदितः ।। ३८०.५३ ।।
एकमेवमिदं विद्धि न भेदः सकलं जगत् ।
वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः ।। ३८०.५४ ।।
ऋतुर्वर्षसहस्रान्ते पुनस्तन्नगरं ययौ ।
निदाघं नगरप्रान्ते एकान्ते स्थितमव्रवीत् ।।
एकान्ते स्थीयते कस्मान्निदाघं ऋतुरव्रवीत् ।। ३८०.५५ ।।
निदाघ उवाच
भो विप्र जनसंवादो महानेष नरेश्वर ।
प्रविवीक्ष्य पुरं रम्यं तेनात्र स्थीयते मया ।। ३८०.५६ ।।
ऋतुरुवाच
नराधिपोऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः ।
कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ त्वमभिज्ञो द्विजोत्तम ।। ३८०.५७ ।।
योऽयं गजेन्द्रमुन्मत्तमद्रिश्रृङ्गसमुत्थितं ।
अधिरूढ़ो नरेन्द्रोऽयं परिवारस्तथेतरः६ ।। ३८०.५८ ।।
गजो योऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्य्येष स भूपतिः ।
ऋतुराह गजः कोऽत्र राजा चाह निदाघकः ।। ३८०.५९ ।।
ऋतुर्निदाघ आरुढ़ो दृष्टान्तं पश्य वाहनं ।
उपर्य्यहं यथा राज त्वमधः कुञ्जरो यथा ।। ३८०.६० ।।
ऋतुः७ प्राह निदाघन्तं कतमस्त्वामहं वदे ।
उक्तो निदाघस्तन्नत्वा प्राह मे त्वं गुरुर्घ्रुवम् ।। ३८०.६१ ।।
नात्यस्माद्द्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा ।
ऋतुः प्राह निदाघन्तं ब्रह्मज्ञानाय चागतः ।
परमार्थं सारभूतमद्वैतं दर्शितं मया ।। ३८०.६२ ।।
ब्राह्मण उवाच
निदाघोऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरोऽभवत् ।
सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनि ।। ३८०.६३ ।।
अवाप मुक्ति ज्ञानात्स तथा त्वं मुक्तिमाप्स्यसि ।
एकः समस्तं त्वञ्चाहं विष्णुः सर्वगतो यतः ।। ३८०.६४ ।।
पीतनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते तमः ।
भ्रान्तिदृष्टिभिरात्मापि तथैकः स पृथक् पृथक् ।। ३८०.६५ ।।
अग्निरुवाच
मुक्तिं ह्यवाप भवतो ज्ञानसारेण भूपतिः८ ।
संसाराज्ञानवृक्षारिज्ञानं ब्रह्मेति चिन्तय ।। ३८०.६६ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये अद्वैतब्रह्मविज्ञानं नामाशीत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥


text:
अजन्तागुहाः
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
जगत्प्रसिद्धाः अजन्तागुहाः महाराष्ट्रस्य औरङ्गाबाद्नगरतः १०० कि.मी. परिमिते द्वरे सन्ति । गुहा शब्दस्य श्रवणमात्रेण आश्चर्यभावः कुतूहलं च उद्भवेत् विशेषतः बालेषु । अजन्तागुहानां दर्शनेन सः भावः न उद्भवेत् । यतः क्रि.पू.२०० वर्षे निर्मिताः एताः गुहाः बौद्धभिक्षुणां निवासस्थानानि आसन् । ते साधनेतरावधौ चित्रशिल्पकलाभिः गुहानाम् अन्तर्भागाणाम् अलङ्करणे रताः भवन्ति स्म । सहजतया एव कलाकृतयः बुद्धस्य पूर्वजीवनसम्बद्धाः पूर्वजन्मसम्बद्धाः च भवन्ति स्म । सर्वासु अपि कलाकृतिषु धार्मिकच्छाया परिद्दश्यते स्म् । भिक्षुभिः उपयुक्तानां वर्णादीनाम् उत्कृष्टताया: कारणतः शताधिकानां वर्षाणाम् अनन्तरम् अपि तत्रत्याः कलाकृतयः नावीन्ययुक्ताः इत्येव भान्ति । वर्णाः नशयमानाः सन्ति इति यदा लक्षितं तदा प्राचीनकलाकृतयः रक्षणीयाः एव इति महान् प्रयासः आचरितः । ब्रिटीश-आखेटकैः एताः गुहाः १८१९ तमे वर्षे अभिज्ञाताः । ईस्ट्-इण्डियाकम्पनीजनैः एतासां कलाकृतीनां प्रतिकृतिप्राप्तये प्रयासः कृते । अत्र ३० गुहाः सन्ति । तासु ५ गुहाः ‘चैत्यगृहणि’ इति निर्दिश्यन्ते । अवशिष्टाः ‘विहाराः’ ‘आश्रमाः’ इति वा निर्दिश्यन्ते । घनशिलाभ्यः एताः गुहाः उत्खाताः स्युः इति भाव्यते । प्रवेशद्वाराणि तु उत्कृष्टाभिः कलाकृतिभः विशेषतः अलङ्कृतानि द्दश्यन्ते । ‘एताः अजन्तागुहाः बौद्धमतीयायाः कलायाः अत्युत्कृष्टाश्रयभूताः’ इति वर्णयन्त्या युनेस्कोसंस्थया १९८३ तमे वर्षे एतासां गुहानां विवरणं जागतिकानां पारम्परिकाणां स्थलानाम् आवल्यां योजितम् अस्ति ।
गुहादेवालयाः[सम्पादयतु]
एल्लोरा, अजन्ता इत्यादिषु गुहादेवालयेषु स्थितानि भितिचित्राणि भवतां मनः आकृष्टवन्ति स्युः एव । कठिनासु अपि शीलासु एताः गुहाः कथं निर्मिताः स्युः इति आश्चर्यं स्यात् खलु भवताम् । भवन्तः कदाचित् वा विहाराय समुद्रतीरं गतवन्तः स्युः एव खलु ? जलक्रीडायाः अनन्तरं सिकताभिः नीडादिकं रचितवन्तः स्युः अपि । तदवसरे भवद्भिः आदौ सिकताराशिः निर्मितः स्यात् । ततः प्रकोष्ठादयः निर्मिताः स्युः सिकतानाम् अपनयनेन । एवमेव निर्मियन्ते शिलागुहाः अपि । शीलागुहासु मन्दिरस्य निर्माणम् अपि एतेनैव क्रमेण भवत् । इष्टिकायाः उपरि इष्टिकानां स्थापनं तत्र न भवति । भारते शिलाकर्तनपुरस्सरं गुहादीनां निर्माणस्य आरम्भः अभवत् २००० वर्षेभ्यः पूर्वम् । आदौ पर्वतस्थायाः शिलायाः उपरि निर्मीयमाणायाः रचनायाः बाह्यं रुपं रेखया चित्र्यते । ततः अनपेक्षितान् भागान् अपनीय रचनानिर्माणं क्रियते । आदौ ऊर्ध्वभागस्य (छ्देः) निर्माणं भवति, ततः अवशिष्टाः भागाः निर्मीयन्ते । केरलमुम्बयीप्रभृतिषु स्थलेषु द्दश्यमानाः गुहाः १९०० वर्षेभ्यः पूर्वं रचिताः । परस्पराभिमुखतया रचिताः अत्रत्याः स्तम्भाः चित्ताकर्षकाः सन्ति । अनपेक्षितान् शिलाभागान् ये अपनयन्ति ते प्रायः भवन्ति वृत्तिनिपुणाः । एवं हि विश्वस्यते यत् एल्लोरास्थं कैलासमन्दिरं निर्मितवान् शिल्पी प्रायः स्वयमपि न जानति स्म यत् मया निर्मितं मन्दिरम् एवम् अपूर्वं भवेत् इति ।
अजन्ता– उन्नतकलास्थानम्[सम्पादयतु]
विश्वविख्यातं कलाकेन्द्रं बौद्धानां श्रेष्ठं स्थानम् अजन्तागुहासु अस्ति । बहुवर्षाणि यावत् अज्ञातमेव एवासीत् । क्रिस्ताब्दे १८१९ तमे वर्षे आङ्गलाधिकारिणः मृगयां कर्तुम् एतत्प्रदेशम् आगतवन्तः । तदा अज्ञातम् एतत्स्थलं कुतूहलकारि सञ्जातम् । अपूर्वम् एतत्स्थानं ते अधिकारिणः सम्यक् दृष्ट्वा सर्वेषा दर्शनाय व्यवस्थां कृतवन्तः । महाराष्ट्रराज्ये औरङ्गाबाद्नगरसमीपे जलगां प्रदेशस्य निकटे पर्वतप्रदेशे वने एतदपूर्वं स्थानम् अस्ति देवनिर्मिते प्रकृतिमन्दिरे मानवनिर्मितं कल्पस्थानं सौन्दर्यावासस्थानमस्ति । पूर्वं बौद्धसंन्यासिनः अत्र गुहासु मोक्षसाधनाय कार्याणि कुर्वन्तः अत्र एव निवासं कृतवन्तः । क्रमशः एकैका गुहा निर्मिता अभवत् । अत्र स्तम्भेषु द्वारेषु भित्तिषु च अपूर्वा शिल्पकलाकृतिः मनोहारिणी अस्ति । प्रायशः क्रिस्ताब्दे द्वितीये शतके तथा अष्टमे शतके निर्मितम् अद्भुतकलादर्शकस्थानम् एतदस्ति । बौद्धगुहाः अतिप्राचीनाः वर्णचित्रयुक्ताः सन्ति । आहत्य २९ गुहाः अत्र सन्ति । षट्सु गुहासु आकर्षकाणि चित्राणि रचितानि सन्ति । बौद्धपुराणविषयाः वर्णचित्रेषु दर्शिताः सन्ति । बुद्धस्य जीवनविशेषाः पूर्वजन्मकथाः (जातककथाः ) विविधरीत्या चित्रिताः सन्ति । प्रथमा गुहा प्राचीना विशिष्टा च अस्ति । अत्र सिद्धार्थस्य गृहत्यागसमयस्य चित्रणमस्ति । सिद्धार्थः पद्मपाणिः किरीटधारी च अस्ति । द्वारे एव यक्षदम्पती काशिराजनागराजस्य च चित्राणि सन्ति । प्रत्येका गुहापि भारतीयसंस्कृतेः प्रतीकास्ति । सर्वत्र प्रकृतिपूजां पश्यामः । सप्तमी गुहा बुद्धविहारः अस्ति ।१९ तम्यां गुहायां बुद्धस्य आकर्षकयुक्ताः बृहन्मूर्तयः सन्ति । गुहासुन्दरीणां केशालङ्कारः वस्त्राभरणानि मनमोहकानि सन्ति । गुहासु चित्रविषयाः जातककथाधारिताः सन्ति । अजन्तागुहासु बुद्धस्य पूजास्थाने प्रकृतिः, शिल्पकला, चित्रकला च दर्शनीयाः सन्ति । चित्रेषु जीवप्रपञ्चस्य दर्शनं भवति । वृक्षाः तरवः विकसत्कुसुमानि, विविधाः पक्षिणः, सुन्दरमृगाः, गम्भीराः गजाः, सुन्दराः अलङ्कृतमण्डपाः, गृहाणि, महाद्वाराणि, राजगृहाणि, एतेषु क्रीडन्तः ध्यानस्थाः जीवविशेषाः, एतेषां मध्ये ध्यानस्यः बुध्ददेवः दृश्यते । उत्तरभित्यां स्थितं बोधिसत्वपद्यपाणेः चित्रं विश्वे एव अतिसुन्दरचित्रमिति विख्यातमस्ति । अन्यचित्रे इम्मडिपुलकेशिः पार्सिराजदूताय राजसभाङ्गणे दर्शनं यच्छन् अस्ति । एषा चित्रशाला, चित्रकलोपासनाकेन्द्रं सौन्दर्योपासकानाम् अपूर्वं स्थानं पवित्रस्थलं चासीत् ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
औरङ्गाबादतः १०६ कि.मी । जलगांतः ६० कि.मी । फर्दापुर समीपेऽस्ति । अत्र सोमवासरे राष्ट्रीयविरामदिनेषु च प्रवेशावकाशः नास्ति । मार्गर्दर्शकाः सन्ति । गुहासु प्रकाशः विपुलः नास्ति । अतः करदीपः (Torch) आवश्यकः ।
वीथिका[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Ajanta Caves, Ellora Caves, Aurangabad Caves
- Ajanta: Written in the Stone. Documentary by Laurence Castle based on Walter Spink's finding.
- [१]
- Ajanta: Some Kind of Miracle. Documentary by Laurence Castle, the history of Ajanta.
- [www.youtube.com/watch?v=S8I6YXGcRKI]
- National Geographic feature
- An essay on Ajanta Caves from the online travel magazine travelmag.co.uk (May 10, 2009)
- Video of the caves MTDC site
- Ajanta Caves in UNESCO List
- "Ajanta", Jacques-Edouard Berger Foundation, World Art Treasures (choose French or English)
- Frontline Article On Ajanta Paintings
- Photographs of the Ajanta caves-paintings and sculpture, IndiaMonuments.org
- Article on Ajanta from the Travel section of the New York Times (November 5, 2006)
- photos of the Ajanta caves
- Photographs
- Video Travelogue on Ajanta Cave Temples
- The Herbert Offen Research Collection of the Phillips Library at the Peabody Essex Museum
- Ajanta Caves - rock cut Buddhist temples | Wondermondo
- 360 degree virtual tour of Ajanta caves


text:
वाल्मीकिः
वाल्मीकिमहर्षिः (Valmiki Maharshi) श्रीमद्रामायणस्य कर्ता । अयम् आदिकविरित्युच्यते ।अस्य पिता प्रचेताः। रत्नाकरः इति वाल्मीकेः मूलं नाम । प्रचेतसः पुत्रः इति कारणेन प्राचेतसः इति अस्य अपरं नाम । जन्मना अयं व्याधः आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
रत्नाकरः वाल्मीकिरभूत्.....[सम्पादयतु]
रत्नाकरः अरण्यमार्गे गच्छतः जनान् भाययित्वा चौर्यं कृत्वा जीवति स्म । एकदा तस्मिन् मार्गे नारदमहर्षिःसमागतः । नारदमहर्षिं दृष्ट्वा चौर्यं कर्तुं रत्नाकरः तत्सकाशं गतवान् । रत्नाकरः यथार्थमवगच्छति । ज्ञानोदयः सञ्जायते ।
शीर्षकपाठ्यांशः[सम्पादयतु]
शोकः श्लोकत्वमागतः[सम्पादयतु]
एकदा वाल्मिकिमहर्षिः शिष्येण भारद्वाजेन सह स्नानार्थं तमसानदीं प्रति गतवान् आसीत् । स्वप्रियतमस्य वियोगेन बहु दुःखितां पक्षिणीं दृष्ट्वा आर्द्रचित्तः वाल्मीकिः झटिति तस्मै व्याधाय शापं प्रायच्छत् ।तस्य मुखात् शापः श्लोकरूपेण निःसृतः । स च -
- मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः ।
- यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधि: काममोहितम्॥ इति ॥
आश्रमे आश्रिता सीता[सम्पादयतु]
रावणवधानन्तरं कस्यचन रजकस्य वचनं श्रुत्वा रामेण सीता परित्यक्ता । तस्मिन्नवसरे वाल्मीकिमुनेः आश्रमे सीता आश्रिताऽभूत् । आश्रमे एव कुशलवयोः जननमभवत् । बालकयोः शस्त्राभ्यासः शास्त्राभ्यासश्च वाल्मीकिमुनिना एव कारितः । अपि च बालकौ समग्रं रामायणं कण्ठस्थीकृतवन्तौ।


text:
कोल्कत्ताबङ्गलुरुदलयोः विजयः
-रजीष् नम्पीशः
बङ्गलुरु > विवो ऐ पि एल् २०१८ सपर्यायां ह्यः सम्पन्नक्रीडयोः कोल्कत्ताबङ्गलुरुदलयोः विजयः। कोल्कत्तादलं ३१ धावनाङ्कैः पञ्जाबदलं पराजयत्। प्रथमक्रीडनवेलायां कोल्कत्ता ६ क्रीडकानां नष्टेन २४५ इति अस्याः सपर्यायाः बृहदङ्कान् समपादयत्। कोल्कत्तादलाय सुनिल् नरैन् ३६ कन्दुकेभ्यः ७५ धावनाङ्कान्, नायकः कार्तिक् २३ कन्दुकेभ्यः ५० धावनाङ्कान् च प्राप्तवन्तौ। प्रतिक्रीडनावसरे पन्जाबदलाय राहुलः अश्विन् च उत्तमरीत्या क्रीडितवन्तौ। किन्तु अन्यैः कैरपि सामर्थ्यं न प्रकटितम्। अङ्कस्थितिः- कोल्कत्ता नैट् रैडेर्स् २४५/६ किङ्स् इलवन् पञ्जाब् २१४/८. अन्यस्यां क्रीडायां बङ्गलुरुदलं ५ क्रीडकैः दल्हीदलं पराजयत्। ऋषभपन्तस्य प्रकटनेन दल्हीदलं ४ क्रीडकानां नष्टेन १८१ धावनाङ्काः समपादयत्। पन्त् ६१ धावनाङ्कान् प्राप्तवान्। प्रतिक्रीडनावसरे बङ्गलुरुदलं कोहलि-डिविलेर्स् सख्ययोः प्रकटनेन ५ क्रीडकानां नष्टेन विजयं प्रापयत्। कोह्लिः७० ,डिविलेर्स् ७२ च धावनाङ्कान् प्राप्तवन्तौ। अङ्कस्थितिः- दल्ही डेर्डेविल्स् १८१/४ रोयल् चलञ्चेर्स् बङ्गलुरु-१८७/५.


text:
लवनीयम्
अन्तर्विषयाः
परिचयः[सम्पादयतु]
लवनीयवृक्षः सामान्यप्रमाणस्य तरुः । अस्य मूलं वेस्ट् इण्डीस् द्वीपसमूहः । इदानीं भारतदेशे सर्वत्र प्रारोपयन्ति । विशेषतः कर्णाटकराज्ये फलकृषौ प्रधानपात्रं वहति । आङ्ग्लभाषया बुल्लोक् हार्ट् (Bullock's Heart) इति वन्दन्ति । भारतीयासु बह्वसु भाषासु रामफलम्/सीताफलम् इति वदन्ति । अस्य जातौ दशाधिकाः भेदाः सन्ति ।
सस्यशास्त्रस्य वर्गीकरणम्[सम्पादयतु]
अनोनासि (Anonaceae) कुटुम्बसम्बद्धस्य लवनीयस्य वैज्ञानिकं नाम (Anona reticulata) अनोन रेटिक्युलेट इति ।
गुणलक्षणानि[सम्पादयतु]
नित्यहरिद्वर्णयुक्तस्य अस्य शाखाविशाखाः अधिकाः भवन्ति । किन्तु अधिकम् औन्नत्यं न भवति । अस्य फलानि अतीव मधुराणि भवन्ति ।
प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
आहारार्थं अस्य फलानां सङ्ग्रहः । भारतीयविपणिषु अस्य फलानाम् अभ्यर्थना अधिका अस्ति अतः मौल्यं सर्वदा अधिकमेव भवति । अस्य कृष्या कृषकाः लाभमाप्नुवन्ति ।


text:
अध्याय ११२
श्रीकृष्ण उवाच ॥ अथातो वृंताकविधिं व्याख्यास्यामः । संवत्सरं च षण्मासांस्त्रीन्मासान्वा न भक्षयेत् । अथ् भरण्यां मघायां वा एकरात्रोपवासं कृत्वा स्थंख्डिले देवानाहूय गंधधूपुष्पनैवेद्यदीपादिनी । दर्भपाणिर्गधोदकेनावाहयेत् । यमराजानमावाहयामि । कालमावाहयामि । नीलमावाहयामि । चित्रगुप्तमावाहयामि । वैवस्वतमावाहयामि । मृत्युमावाहयामि । परमेष्ठित मावाहयामीति । ततोग्निमुपससाधाय तिलाज्ये जुहुयात् । यमराजाय स्वाहा । कालाय स्वाहा । नीलाय स्वाहा । चित्रगुप्ताय स्वाहा । वैवस्वताय स्वाहा । मृत्यवे स्वाहा । परमेष्ठिने स्वाहेति । अग्निर्मुधैत्याहुतीस्त्वष्टाशतं हुत्वा स्विष्टकृतिं कृत्वा प्रायश्चित्तं हुत्वा ब्राह्मणः स्वयमेवकरोति । इतरेषामाचार्यः । अथ सौवर्ण तृंताकं ब्राह्मणाय निवेदयेत् । कृष्णवृषभं गां च दद्यात् । कर्णवेष्टांगुलीयके च्छत्रोपानहौ कृष्णयुगं कृष्णकंबलं च दद्यात् । ब्राह्मणन्भोजयित्वा आशिषो वाचयेत् । पौंडकाश्वमेधफलसवाप्नोति । सप्तकोटिसहस्त्राणि नाकपृष्टे महीयते । सप्तजन्मांतरं यावद्यमलोकं न पश्यतीत्याह भगवान्बौधायनः । वृंताकमप्रतिहन्तान्तरहेमसिद्धं दद्यादद्विजाय घृततक्रसमन्वितं यः । कृत्वा व्रतं वत्सरमासमेकं याम्यं न पश्यति पुरं पुरुषः कदाचित् १ [४७९०] इति श्रीभविष्ये महापुराणे उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरुंवादे वृंताव्रतविंधि वर्णनं नाम द्वादशोत्तरशतमोऽध्यायः ॥११२॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सचिनतेण्डुलकरः प्रसिद्धः कश्चन क्रिकेट्क्रीडापटुः । जगत्प्रसिद्धः मुष्टियुद्धपटुः मोहमदालिः आत्मनिर्वेदं विना घोषयति – “अहम् अस्मि अतीव प्रतिभाशाली” इति। नम्रवाग्मिना सचिनतेण्डुलकरेण कदापि न उच्यते यत् ‘क्रिकेट्क्षेत्रे, महाप्रतिभाशाली अस्मि अहम् एव’ इति । किन्तु निस्सन्देहं सः तथा अस्ति एव। सः जागतिकक्रिकेटक्षेत्रस्य केन्द्रबिन्दुः जातः अक्टोबरमासस्य १७ दिनाङ्के मोहाल्यां, यत्र आस्ट्रेलिया भारतयोः द्वितीयं टेस्ट् प्रवृत्तम् ।
वेस्ट-इण्डिसदेशीयेन ब्रियानलारेण ११,९५३ धावनाङ्कान् प्राप्य यः जागतिकविक्रमः प्रतिष्ठापितः आसीत् तम् अपि अतिशय्य सचिनेन विक्रमः क्रियेत इति केनापि न ऊहितम् आसीत् । सचिनस्य क्रीडाङ्गणप्रवेशावसरे लारस्य जागतिकविक्रमस्य भङ्गाय १५ धावनाङ्कमात्रम् अपेक्षितम् आसीत् । चायविरामतः पूर्वं सचिनेन १३ धावनाङ्काः प्राप्ताः । पीटरसिडलस्य प्रथमं कन्दुकक्षेपणं प्राप्य तेन धावनम् आरब्धम् । द्वितीयं धावनाङ्कम् आसाद्य तेन तृतीयस्य निमित्तं धावनम् अनुवर्तितम्।


text:
हनूमान् श्रीरामदासत्वेन ख्यातः कपिवीरः सन् रामायणे अतीव प्रधानं पात्रं भजते । अस्य माता अञ्जनादेवी । पिता केसरिः ।शिवः पार्वत्याः गर्भं नाभिप्रदेशात् निष्कास्य वायुना पुत्रप्राप्त्यर्थं तपः आचरन्त्याःगौतमपुत्र्याः अञ्जनायाः हस्ते स्थपितवान् ।अञ्जना तद्गर्भं गीर्णवती । तेन कारणेन पराक्रमशालिनः हनूमतः जन्म अभवत् । शिवांशसम्भूतस्य हनूमतः आञ्जनेयः इति अपरं नाम ।वायुपुत्रः बाल्यकाले फलभ्रान्त्यासूर्यं खादितुम् Read More
शिवः सनातनधर्मस्य प्रमुखः देवः अस्ति। सः एव विश्वनाशकोऽस्ति। तस्य सती, पार्वती द्वे भार्ये। सः भस्मेन अवलिप्तः। नीलकण्ठः सः कण्ठे सर्पं धरति। तस्य त्रीणि नेत्राणि सन्ति। सः स्वजटासु गङ्गां मुकुटे च शशिनं धरति। तस्य करे डमरु-त्रिशूलश्च शोभते। त्रिशूलः त्रिगुणान् निर्दिशति। शिवः व्याघ्रचर्म वस्त्रमिव परिगृह्णाति । सः पञ्चाननः इति नाम्ना अपि प्रसिद्धः। Read More
दुर्गा देव्याः पार्वत्याः अपरं रूपम् । भारते देशे सनातनधर्मस्य अनुयानिनः शक्तसम्प्रदाये भगवतीं दुर्गां जगतः पराशक्तिः इति विश्वसन्ति । शाक्तसाम्प्रदायस्य जनाः भगवन्तं देवीरूपेण पश्यन्ति । उपनिषत्सु उमा हैमवती इति दुर्गायाः वर्णनम् अस्ति । पुराणेषु दुर्गाम् आदिशक्तिः इति उक्तम् । वास्तवे दुर्गा शिवस्य पत्न्याः पार्वत्याः किञ्चित् रूपम् एव यस्याः उत्पतिः राक्षसानां नाशार्थम् Read More
कृष्णः भारतीयसम्प्रदाये सनातनधर्मे च वासुदेवः श्रीकृष्णः स्वयं भगवान् परमतत्त्वं च ।। कृष्णो श्रीभगवतो लीलावताररूपः।। कृष्णस्तु स्वयं भगवान् इति कथ्यते। कर्षति आकर्षति इति कृष्णः, मेघश्यामवर्णीयः इति तस्य नामस्य अर्थः। मृत्युलोके इह श्रीकृष्णः द्वापरयुगे पाश्चैमिकवर्षे ३१०२ ईसापूर्वे मथुरानगरस्य कारागृहे ऽवतृतः। तस्य माता देवकी पिता वसुदेवश्च ।तदा कंसः देवक्या: भ्राता मथुरानरेश: आसीत् । Read More
गणेशः प्रसिद्धा हिन्दुदेवता । शिवपार्वत्योः प्रथमः पुत्रः भवति। गणः नाम समूहः, गणानाम् ईशः गणेशः इति। सः विनायकः इति नाम्नि अपि प्रसिद्धः। सः गजवक्त्रः वर्तते। स एव विघ्ननाशकः। अतः एव सः कार्यारम्भे पूज्यते । सः भक्तप्रियदेवः। तस्य भक्ताः गाणपतेः इति ख्याताः। गणेशोपनिषद् गणेशपुराणं मुद्गलपुराणं च तस्य स्तुतिं कुर्वन्ति। सः न केवलं Read More


text:
Saturday, December 27, 2014
Sanskrit blog: New Year Aspirations
नववर्षशुभाकाङ्क्षा
परधर्मसहिष्णुता जने नववर्षे सततं प्रवर्धताम् ।
निजधर्मविकासकर्मणि प्रभवेन्नान्यमतप्रदूषणम् ॥
जिघांसां परित्यज्य मैत्रीं श्रयामो
युयुत्सां परित्यज्य सन्धेर्विधानम् ।
मिथो प्रेम एवास्मदुच्छ्रायमार्गः
न चेत्सर्वतो हानिमाप्नोति लोकः ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 4:17 AM 0 comments
Saturday, December 20, 2014
Sanskrit blog: Humour-109
हास्यसीकरः-१०९
कस्मिंश्चित् ग्रामे कयोश्चन दम्पत्योः सुतरां प्रतीपौ बालौ आस्ताम् । प्रायेण ग्रामे यदि किमपि दुष्टकर्म सम्पद्यते चेत् तत् तयोः बालयोः एव कर्म इति प्रथितमभवत् । तयोः व्यथितौ पितरौ ग्रामस्य अचिरमागतस्य पूजकस्य समीपं गत्वा स्वबालयोः विषये समभाषेताम् । पूजकः बालयोः प्रतीपत्वशमने साहाय्यं ददामीति सनिश्चयमकथयत्, “अलं शोकेन । बालयोः एकैकं मिथः संभाषयिष्ये” इति । प्रथमं भ्रात्रोः कनीयान् पूजकं समुपयातः ।पूजकः गम्भीरस्वरेन तमवदत्, “पीठे उपविश” इति । बालः तथाकरोत् ।पूजकः पुनरवदत्, “ईश्वरः कुत्र? वद” बालः मौनमाश्रयत् । पूजकः पुनः उच्चैः अपृच्छत्’ “ईश्वरः कुत्र? शीघ्रं वद” । तदापि बालः न किमप्यवदत् । पूजकः उच्चैस्तरपृच्छत्, “ईश्वरः कुत्र?” । तदा भीतः बालः सहसा गृहमधावत् । अग्रजस्य कोष्ठं प्रविश्य द्वारं प्यदधाच्च । कोष्ठे स्थितः अग्रजः अपृच्छत्, “किमभवत्?” इति । बालः ससाध्वसमवदत्, “इदानीं महति कृच्छ्रे पतितौ आवाम् । प्रायेण ईश्वरः नष्टः । पूजकः आवामेव कारणमिति मन्यते खलु” इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:00 AM 0 comments
Saturday, December 13, 2014
Sanskrit blog: An ode to scientific spirit-3
विज्ञानसंस्कृतिः-३
प्रक्रियामुपयुज्य गणितस्य समुचिते
प्रतिरूपसर्जने सरलतामवलम्ब्य
दृष्टतथ्यानां निरूपणे सक्षमाः
नूत्नतथ्याविष्करणनिपुणकल्पनाः
विरचयन् विज्ञानसंस्कृतिर्विजयते
तत्संस्कृतेरेव ताडयत जयडिण्डिमम् ॥ ३ ॥
विश्वस्य तत्त्वमतिसरलं च सुन्दरम्
मन्यमानास्तस्य मार्गणे शेमुषीं
सततं प्रयुज्य ते सत्यसंशोधकाः
विज्ञानगतिपथे प्राचलन् रंहसा
नाशयन्तो मौढ्यजालानि सर्वथा
तत्संस्कृतेरेव ताडयत जयडिंडिमम् ॥ ४ ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 1:55 AM 0 comments
Saturday, December 6, 2014
Sanskrit blog: An ode to scientific spirit-2
विज्ञानसंस्कृतिः-२
किं ववौ मारुतो मन्थरं मृदुलं च
किं रवेरातपः प्रखरतां नाभजत्
किं पुष्पवृष्टिरभवन्नभोमण्डलात्
गलिलियो गलिलै यदा जनिमवाप्तवान्
यस्माद् हि विज्ञानसंस्कृतिः प्रारभत
तत्संस्कृतेरेव ताडयत जयडिण्डिमम् ॥ २ ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 2:51 AM 0 comments
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
தோடகாஷ்டகம் தமிழில் பொருள்; Meaning of thotakashtakam in tamil
Script will be added soon
மகாபெரியவா 1968 சம்ஸ்க்ருதத்தில் சங்கர ஜயந்தி அன்று செய்த அனுக்ரஹ பாஷணம் Mahaperiyava anugraha bhaashanam during 1968 Shankara Jayanthi in Samskritham and Telugu
आदि शङ्कराचार्या: गुरु पुङ्गवा: | गुरु श्रेष्ठाः | तेषां वैशाख मास शुक्ल पक्षीय पूर्णिमा दिवसे, पूर्णिमा मध्ये, शंकर जयन्ति उत्सव: | पञ्चम्यां तेषां जन्मदिनम् | केचित् जन्मोत्सवरूपेण वैशाख शुक्ल प्रथमां आरभ्य पञ्चमी पर्यन्तं उत्सवं कुर्वन्ति | अन्येऽपि केचित् तेषां जन्मदिनोत्सवं पञ्चमीं आरभ्य पूर्णिमा पर्यन्तं कुर्वन्ति | पञ्चम्या: पूर्वमपि पञ्चम्या: अनन्तरमपि कुर्वन्ति | ते गुरु पुङ्गवा: | गुरु श्रेष्ठाः | तेषां सुरेश्वराचार्या: पद्मपादाचार्या: हस्तामलकाचार्या: तोटकाचार्या: इति चत्वार: प्रधानशिष्या: | परन्तु शंकर विजयग्रन्थेषु षट्सहस्रं शिष्या: आचार्यं अन्वसरन् अनुसृतवन्त: इति ज्ञायते | ते गुरु पुङ्गवा: इत्युक्तम् | तेषां शिष्येषु तोटकाचार्यै: एकं अष्टकं विरचितम् | तत्र एवमेव गुरुपुंगव पुंगवकेतन ते | गुरुपुंगव पुंगवकेतन ते | समतामयतां नहि कोऽपि सुधीः । समतामयतां नहि कोऽपि सुधीः । शरणागतवत्सल तत्त्वनिधे भव शंकर देशिक मे शरणम् ॥ शरणागतवत्सल तत्त्वनिधे भव शंकर देशिक मे शरणम् ॥ इति श्लोकोपि उपलभ्यते | तेषां तोटकाचार्याणां गुरुभक्तिरसपूर्णानां अयं श्लोक: | भव शंकर देशिक मे शरणम् इति, अस्माकं तोटकाचार्याणां अयं स्लोकमेव शरणम् | शरणागतवत्सला: भगवद्पादा: | तेषां चरणं शरणमिति तोटकाचार्या: | अस्मात् प्रपञ्चस्यैव सर्वविध दु:खानामपि निवर्तकस्य अद्वैत तत्वस्य निधिरूपा: श्रीशंकर भगवद्पादा: | अथ एव तैरुक्तं ‘तत्वनिधे’ इति | शंकर भगवद्पादानां उपदेश: सश्रद्धं हृदये क्रियते चेत् सर्व दु:खानामपि हानि: | हृदयं तत्क्षण एव आन्दपूरितं भवति | क्रमेण अभ्यासेन आत्मा आनन्दमयो भवति | ततोऽपि आनन्दरूपो भवति | एतादृश महानुग्रह भाजनं भवाम: सर्वेऽपि वयम् | एतत् शंकर जयन्ती महोत्सव पुण्यकाले इति शुभम् |


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १४७
तारकासुरोपाक्यानवर्णनम्।
वराङ्ग्युवाच।
त्रासितास्म्यपविद्धास्मि ताडिता पीडितास्मि च।
रौद्रेण देवराजेन नष्टनाथेव भूरिशः ।। १४७.१
दुःखपारमपश्यन्ती प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिता।
पुत्रं मे तारकं देहि दुःख शोक महार्णवात् ।। १४७.२
एवमुक्तः स दैत्येन्द्रः कोपव्याकुल लोचनः।
शक्तोऽपि देवराजस्य प्रतिकर्तुं महासुरः ।। १४७.३
तपः कर्तुं पुनर्दैत्यो व्यवस्यत महाबलः।
ज्ञात्वा तु तस्य संकल्पं ब्रह्मा क्रूरतरं पुनः ।। १४७.४
आजगाम तदा तत्र यत्रासौ दितिनन्दनः।
उवाच तस्मै भगवान् प्रभुर्मधुरया गिरा ।। १४७.५
ब्रह्मोवाच।
किमर्थं पुत्रभूयस्त्वं नियमं क्रूरमिच्छसि।
आहाराभिमुखो दैत्यस्तन्नो ब्रूहि महाव्रत ।। १४७.६
यावदब्दसहस्रेण निराहारस्य यत् फलम्।
क्षणेनैकेन तल्लब्धा त्यत्त्वा हारमुपस्थितम् ।। १४७.७
त्यागो ह्यप्राप्तकामानां कामेभ्यो न तथा गुरुः।
यथा प्राप्तं परित्यज्य कामं कमललोचन ।। १४७.८
श्रुत्वैतद् ब्रह्मणो वाक्यं दैत्यः प्राञ्जलिरब्रवीत्।
चिन्तयंस्तपसा युक्तो हृदि ब्रह्ममुखेरितम् ।। १४७.९
वज्राङ्ग उवाच।
उत्थितेन मया दृष्टा समाधानात् त्वदाज्ञया।
महिषी भीषिता दीना रुदन्ती शाखिनस्तले ।। १४७.१०
सा मयोक्ता तु तन्वङ्गी दूयमानेन चेतसा।
किमेव वर्त्तसे भीरु! वद त्वं किञ्चिकीर्षसि ।। १४७.११
इत्युक्ता सा मया देव! प्रोवाच स्खलिताक्षरम्।
वाक्यं वाचस्पते! भीता तन्वङ्गी हेतुसंहितम् ।। १४७.१२
वराङ्ग्युवाच।
त्रासितास्म्यपविद्धास्मि कर्षिता पीडितास्मि च।
रौद्रेण देवराजेन नष्टनाथेव भूरिशः ।। १४७.१३
दुःखस्यान्तमपश्यन्ती प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिता।
पुत्रं मे तारकं देहि ह्यस्माद्दुःखमहार्णवात् ।। १४७.१४
एवमुक्तस्तु संक्षुब्धस्तस्याः पुत्रार्थमुद्यतः।
तपो घोरं करिष्यामि जयाय त्रिदिवौकसाम् ।। १४७.१५
एतच्छ्रुत्वा वचो देवः पद्मगर्भोद्भवस्तदा।
उवाच दैत्यराजानं प्रसन्नश्चतुराननः ।। १४७.१६
ब्रह्मोवाच।
अलन्ते तपसा वत्स! मा क्लेशे दुस्तरे विश।
पुत्रस्ते तारको नाम भविष्यति महाबलः ।। १४७.१७
देवसीमन्तिनी कान्त धम्मिल्लस्य विमोक्षण।
इत्युक्तो दैत्यनाथस्तु प्रणिपत्य पितामहम् ।। १४७.१८
आगत्यानन्दयामास महिषीं हर्षिताननः।
तौ दम्पती कृतार्थौ तु जग्मतुः स्वाश्रमं मुदा ।। १४७.१९
वज्राङ्गनाहितं गर्भं वराङ्गा वरवर्णिनी।
पूर्णं वर्षसहस्रञ्च दधारोदर एव हि ।। १४७.२०
ततो वर्षसहस्रान्ते वराङ्गी सुषुवे सुतम्।
जायमाने तु दैत्येन्द्रे तस्मिन् लोकभयङ्करे ।। १४७.२१
चचाल सकला पृथ्वी समुद्राश्च चकम्पिरे।
चेलुर्महीधराः सर्वे ववुर्वाताश्च भीषणाः ।। १४७.२२
जेपुर्जप्यं मुनिवरा नेदुर्व्यालमृगा अपि।
चन्द्रसूर्या जहुः कान्तिं सनीहारा दिशोऽभवन् ।। १४७.२३
जाते महासुरे तस्मिन् सर्वे चापि महासुराः।
आजग्मुर्दृषितास्तत्र तथाचासुर योषितः ।। १४७.२४
जग्मुः हर्षसमाविष्टा ननृतुश्चासुराङ्गनाः।
ततो महोत्सवो जातो दानवानां द्विजोत्तमाः।। १४७.२५
विषण्ण मनसो देवाः समहेन्द्रास्तदाभवन्।
वराङ्गी स्वसुतं दृष्ट्वा हर्षेणापूरिता तदा ।। १४७.२६
बहु मेने न देत्येन्द्र विजयन्तु तदैव सा।
जातमात्रस्तु दैत्येन्द्रस्तारकश्चण्डविक्रमः ।। १४७.२७
अभिषिक्तोऽसुरैः सर्वैः कुजम्भमहिषादिभिः।
सर्वासुरमहाराज्ये पृथिवी तुलन क्षमैः ।। १४७.२८
स तु प्राप्य महाराज्यं तारको मुनिसत्तमाः।
उवाच दानवश्रेष्ठान् युक्तियुक्तमिदं वचः ।। १४७.२९


text:
कौपीनपंचक
वेदांतवाक्येषु सदा रमंतो भिक्षान्नमात्रेण च तुष्टिमंत: ।
अशोकवंत: करूणैकवंत: कोपीनवंत: खलु भाग्यवंत: ॥१॥
मूलंतरो: केवलमाश्रयंत: पाणिद्वये भोक्तुममंत्रवंत: ।
कंथामपि स्त्रीरिव कुत्सयंत: । कौपीनवंत: खलु भाग्यवंत: ॥२॥
देहाभिमानं परिह्रत्य दूरादात्मानमात्मन्यवलोकयंत: ।
अहर्निशं ब्रम्हाणि ये रमंत: कौपीनवंत: खलु भाग्यवंत: ॥३॥
स्वानंदभावे परितुष्टिमंत: सशांतसर्वेंन्द्रियवृत्तिमंत: ।
नांतं न मध्यं न बहि: स्मरंत: कौपीनवंत: खलु भाग्यवंत: ॥४॥
पंचाक्षरं पावनमुच्चरंत: पतीं पशूनां ह्रदि भावयंत: ।
भिक्षाशनो दिक्षु परिभ्रमंत: कौपीनवंत: खलु भाग्यवंत: ॥५॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
गुरुवासरः (01-03-18) चतुर्दशी💝
✍प्रस्तावविषयः-- कन्यादानम्🧚🏻♀
कन्यादानं विवाहस्य अपर नामम | कन्यायाः मातपितरौ वरं महाविष्णु स्वरूपं भाव्या (मत्वा?) स्वयं पुत्रिकां दानं कुर्वन्तौ | एतत कन्यादानं विवाह कार्यक्रमे मुख्य प्रसङ्गा अस्ति | अतः विवाहस्य अपर नामं कन्यादानम | सर्व दानेषु कन्यादानं अत्युत्तमम इति मन्यते | स्व पुत्रिकां यः कश्चित् अन्य कुटुम्बे त्यजनं बहु कष्टम भवति मातपितरौ | 'कन्या' काचित अचेतनं वास्तु नास्ति न जीव जंतु | परन्तु जनाः किमर्धं 'कन्यादानं' इति शब्दम प्रयोगम कुर्वन्ति ? एतत चर्चा यत्र तत्र यदा कदपि कारणीयम | अन्यानि दानानि इव कन्यादानान्तराम 'न मम' इति वाक्यं न उच्यते | दानान्तरमपि स्व पुत्रिका स्वपुत्रिका हि वर्तते खलु !
--पुरुषोत्तमः शिष्ट्ला


text:
फ़रवरी 2, 2007
कटीलुक्षेत्रमहिमा
भारतात् प्रत्यागतोऽस्मि। समयः कथं व्यतीत इत्येव न जाने । मम मातापिताभ्रातॄन् मेलितवान् । मात्रा पचितानि मधुराणि भक्षितवान् च।
अस्मिन् प्रवासे मया एकः विशेषः कार्यक्रमः वीक्षितः । यक्षगानम् (अधिकानि विवरणानि आवश्यकानि चेत् wikipedia पश्यतु) !! प्रसङ्गमासीत् कटीलुक्षेत्रमहिमा । मयापि पूर्वं न श्रुता एषा कथा । यक्षगाने प्रस्ताविता कथा एवमासीत् ।
शुम्बासुरस्य सेनाधिपतिः अरुणासुरः स्वामिनः मृत्योरनन्तरं पलायति । अनन्तरं सः तपः कृत्वा सरस्वतीसमेतब्रह्माणं साक्षात्करोति । केनापि द्विपदिना वा चतुष्पदिना वा अस्त्रेण वा मम मृत्युः मा भवतु इति वरं प्राप्नोति ब्रह्मणः । अपि च सरस्वतीं प्रणम्य गायत्रीमन्त्रोपदेशं प्राप्नोति । एतं मन्त्रं सदा जप । तेन मन्त्रेण रक्षितो भवसि इति निर्दशति च । एतेन प्रकारेण वरं च मन्त्रोपदेशं प्राप्तः अरुणासुरः चण्डप्रचण्डयोः साहाय्येन सेनां सज्जीकृत्य स्वर्गं जेतुं प्रस्थानं करोति । तं पराजयितुमशक्ता देवाः शिवविष्णुभ्यां प्रेरिताः देवीं प्रार्थयन्ति । देवी प्रत्यक्षीभूत्वा तान् सूचयति सोऽसुरः गायत्रीमन्त्रजपे निरतोऽस्ति । अतः मन्त्रेण रक्षितः । यदि तस्य जपभङ्गः भवति अहं तं संहर्तुं शक्नोमि इति ।
देवैः प्रार्थितः बृहस्पतिः अरुणासुरस्य आस्थानं गत्वा तस्य प्रशंसां कृत्वा तस्य अहङ्कारं प्रचोदयित्वा जपत्यागं कारयति । अनन्तरं देवी सुन्दरस्त्रीरूपधारी उद्याने आगमिष्यति । चण्डप्रचण्डाभ्यां दृष्टा सा युवती । सा एव स्वर्गाधिपत्युः अरुणासुरस्य पत्नी भवितुमर्हन्ति इति निश्चितवन्तौ अरुणासुरं सूचयतः । तां दृष्ट्वा मोहितः स तां परिणेतुमिच्छति । तदा भवतः स्वामिनं सम्हारितवती देवी अहमेव इति वदति सा युवती । प्रतीकारकामी सः तां सम्हर्तुं चण्डप्रचण्डौ प्रेषयति । तौ देवी सम्हरति । तदा स एव युद्धाय समागच्छति । ब्रह्मणा वरेण रक्षितं तं सम्हर्तुं देवी षत्पदिरूपं धरति सम्हरति च ।
इन्द्रादिदेवता आगत्य तदा तां पूजयन्ति शामयन्ति च । सा तान् अनुगृह्य जनान् अनुग्रहीतुं तत्रैव कटीलुक्षेत्रे प्रतिष्ठिता भवति ।
अधिकानि विवरणानि kateel इति google search द्वारा अपि लभन्ते ।
1 टिप्पणी »
-
aruNAsuraH vA ? ummmmmm…..
tasya alter ego idAnIm bhUmandalE vasatI 🙂


text:
अथ विष्णुदत्तोद्धारो नाम तृतीयाष्टके षष्ठोsध्याय:
हरि: ॐ ॥
एवं त्वान्यद्ब्रुवे कश्चिद्वेदशर्मा द्विजोsभवत् ॥
सुशीलस्तत्सुतो दैवात्सप्तब्रह्मग्रहैर्वृत: ॥१॥
दुर्धरान्दुरभिप्रायान्परस्परजयैषिण: ॥
सूपायैर्न शशाकैतान्समुद्धर्तुं शुशोच स: ॥२॥
ग्रहाविष्टोsरुदन्मुह्यन्नृत्यन्धावन्हसन्रुषा ॥
नानाचेष्टा व्यधादेवं स्वार्थाद्भ्रष्ट: स दैवत: ॥३॥
कदाचिद्वैश्वदेवान्ते तद्गृहे धूलिधूसर: ॥
भिक्षुको भस्मलिप्ताङ्गो मलिनो मक्षिकावृत: ॥४॥
दुर्गन्ध: प्राप तेजस्वी तस्मै भिक्षा ददौ द्विज: ॥
छन्नात्मा कोयमित्युक्त्वा पृष्ठलग्नोsभवद्द्विज: ॥५॥
भिक्षुस्तं ताडितमपि काष्ठलोष्ठेष्टिकोपलै: ॥
पश्चाद्धावन्तमूचे किं कार्यं प्राप्तेन ते मया ॥६॥
इत्युक्तो दु:खित: पुत्रमुक्त्यै तं प्रार्थयद्द्विज: ॥
प्रादुर्भूयात्मना दत्तो दत्त्वा सप्त मनूञ्जगौ ॥७॥
एकैकेनैषामेकैकं क्रमाद्ग्रहमपाकुरु ॥
यथा ज्ञानावृती: शास्त्रै: क्रमादुन्मूलयन्त्यमू: ।८॥
न ह्यन्योन्यविरुद्धास्ते जय्या एकेन दुर्गहा: ॥
तथैभिस्ताञ्जहीत्युक्त्वा देवोsदृश्योsभवत्क्षणात् ॥९॥
ततस्तुष्ट: स धामैत्य यथा दत्तोदितं व्यधात् ॥
एकैकमन्त्रेणैकैकमेकैकेन दिनेन स: ॥१०॥
मन्त्रशास्त्रविधानेन क्रमाद्ग्रहमपाकरोत् ॥
शोकाद्येकैकवारेण नष्टमेकैकनिर्गमे ॥११॥
पूर्ववत्सोsष्टह्नयासीत्ततोsभ्यासाद्ययौ गतिम् ॥
शास्त्रं क्षुद्रमपीदं तु मोक्षोपकृतये न किम् ॥१२॥
मातापुरे विष्णुदत्तशर्मा पत्न्या सुशीलया ॥
न्यवसद्गृहिधर्मेण दत्तभक्तो महामति: ॥१३॥
तद्द्वार्यश्वत्थवृक्षेsभूद्ब्रह्मरक्षो दिने दिने ॥
विप्रत्यक्तं भूतबलिं बुभुजेsपीडयन्न तौ ॥१४॥
तेनान्ये पीडिता लोका: शान्तो विप्रान्नसेवनात् ॥
कदाचिद्वैश्वदेवान्ते प्रादुरास स्वरूपत: ॥१५॥
दृष्ट्वात्मानं करालं स भीतं ज्ञात्वाssह मञ्जुवाक् ॥
विप्र मा भीर्वृणीष्वेष्टं राक्षसोsहं त्वदन्नभुक् ॥१६॥
स्वपत्न्यभिमतेनाह श्रीदत्तं दर्शयापरम् ॥
न काङ्क्षेsत्र परत्रापीत्युक्त: प्राह स राक्षस: ॥१७॥
तदाख्यापि न मे श्राव्या तथापि कथयामि ते ॥
तुष्टोsस्मि प्रतिकर्तुं ते प्रयत्नाद्दर्शयाम्यत: ॥१८॥
विश्वात्मा दुर्धरो देवैरपि तं भक्तिगम्यमित् ॥
आत्मानं चेत्क्षमं ज्ञातुं कृतकृत्यो भविष्यसि ॥१९॥
एकदोन्मत्तवच्छ्रीशं ज्ञात्वां मद्यापणस्थितम् ॥
आहूयाह द्विजं रक्षो विद्धि तं योगिदैवतम् ॥२०॥
विप्रस्त्ववेक्ष्य तं हीनं मेनेsदृश्योsभवत्तदा ॥
खिन्नोsगाद्धाम तं रक्ष: प्राह दुर्भाग्य किं कृतम् ॥२१॥
शासितोsपि पुरा विप्र मोहितोsसि कथं वद ॥
संदेक्ष्ये पुनरप्येनं सावधान इतो भव ॥२२॥
अथैकदाssह रक्षोsङ्ग श्ववृतो धूलिधूसर: ॥
तमात्मक्रीडमात्मानं विध्द्यात्मरतिमुत्तमम् ॥२३॥
रक्षोभिरपि य: स्मर्तृमशक्योsहं तु दैवत: ॥
रक्षोsभवं विप्रकोपात्तद्भक्तोsपि तत: स्मरे ॥२४॥
विप्रोsप्यथास्थिभूषं तं रक्ताक्षं संमुखोsगमत् ॥
तेनास्थ्रा ताडितोsधावत्स भीतो जीवितेच्छाया ॥२५॥
रक्षोsवदत्परं दैवं मन्ये यत्नो निरर्थक: ॥
मिथ्याssत्मताडनात्का ते हानिर्विप्र विचारय ॥२६॥
भूयोsपि दर्शयिष्ये ते कार्यं साधय यत्नत: ॥
किं कार्यमिति पृच्छेच्चेत्प्रसन्न: स तदा वद ॥२७॥
दर्शश्राद्धे क्षणं दास्ये प्रसाद: क्रियतामिति ॥
अथैकदाssह रक्षो य: श्वभ्यो मृतखरामिषम् ॥२८॥
दत्त उत्कृत्य तं विद्धि देवं सत्यं वचो मम ॥
पत्न्यापि शिक्षितो धैर्याद्गत्वा तच्चरणेsग्रहीत् ॥२९॥
मांसास्थिताडितोsप्युक्तो मुञ्च मुञ्च व्रजेत्यपि ॥
धैर्यात्स्वार्थपरो विप्रो ववन्दे न मुमोच तम् ॥३०॥
दीनमार्तं द्विजं धीरं ज्ञात्वाssह कृपया प्रभु: ॥
आगतोsसि त्रिवारं किं कार्यं व्रात्येन ते मया ॥३१॥
श्राद्धे निमन्त्रयामीति द्विजेनोक्तोsवदद्बत ॥
पितरोsध: पतिष्यन्ति श्राद्धेsनाचारयोजनात् ॥३२॥
द्विजोsब्रवीत्किमाचारैर्लभ्यन्तेsन्यैश्च का क्षति: ॥
तवेशस्याप्तकामस्य किमसक्तस्य कर्मभि: ॥३३॥
इत्युक्त ओं तथेत्युक्त्वा स्वरूपेण स्थितोsवदत् ॥
निमन्त्र्यान्यं च मत्कल्पं पाकशुद्धिर्विंधीयताम् ॥३४॥
सुस्नात: शुचिरेष्यामि त्वद्वेश्म कुतुपक्षणे ॥
न श्मशानं न मांसास्थि तत्रापश्यद्द्विजस्तदा ॥३५॥
श्मशानं योगभू: श्वानो वेदा: शास्त्राणि वायसा: ॥
दृष्टो द्विजेनावधूत: साक्षाद्दत्तस्त्रिरूपधृक ॥३६॥
द्विजो नत्वाssह धन्योsस्मि धन्यौ मे पितरौ कुलम् ॥
यत्पुण्यौघादपि कुधीरद्राक्षं ते पदं महत् ॥३७॥
इत्युक्त्वा स द्रुतं गेहं गत्वा पत्न्यै शशंस तत् ॥
सापि हृष्टा सती पाकं विधिना कर्तुमारभत् ॥३८॥
क्क मृग्योsन्यो द्विजस्तुल्य इत्युक्तो राक्षसोsब्रवीत् ॥
यत्रायातीश्वरस्तत्र समायान्त्यखिला: सुरा: ॥३९॥
तथाप्यर्कं गृहपतिं वह्निं वाsत्र निमन्त्रय ॥
कार्यं ते साधितं सर्वं प्रसादे मां न विस्मर ॥४०॥
तथेत्युक्त्वा स पत्न्यै तच्छशंसात्रान्तरेsत्रिज: ॥
श्रीश एत्याह मत्कल्प: कोssन्यो विप्रो वद द्विज ॥४१॥
स्वासनेsत्रास्यतामन्यो विप्र आयास्यतीति तम् ॥
उक्त्वा सती बहिर्गत्वाssजुहावार्कं प्रणम्य सा ॥४२॥
सर्वात्मन्धीर सवित: करोषि त्वं सचेतनम् ॥
विश्वं जडमपीहाद्य देवागच्छ दयस्व न: ॥४३॥
इत्यर्क: प्रार्थितो विप्ररूपी प्रापात्रिजोsवदत् ॥
देवहीनं कथं श्राद्धं तृतीयोsन्विष्यतां तथा ॥४४॥
सती गृहपतिं प्राह कर्माध्यक्षांशतोsधुना ॥
एहीत्युक्तोsग्निरप्याप तत्कल्पो विश्वरूपधृक् ॥४५॥
दैवेsग्निमुपवेश्येशं पित्र्येsर्कं च यथाविधि ॥
व्यधाच्छ्राद्धं मुदा भुक्तास्तृप्ता: स्मेत्यवदंस्त्रय: ॥४६॥
आचान्तेष्वक्षयं दत्वा तमष्टशतनामभि: ॥
नत्वाssह राक्षसोक्त्या व: कृतकृत्योsस्मि दर्शनात् ॥४७॥
दत्त: प्राहैतु रक्षोsपि मदुच्छिष्टाशनाद्गतिम् ॥
मुक्तास्ते पितर: पत्न्या सिद्धस्त्वं चैहि सद्गतिम् ॥४८॥
दत्वा विद्या ययौ दत्त: स्वर्यानं कामगं च क: ॥
उभयर्धीश्च शुष्मैवं तेजीयान्सोभवत्कृती ॥४९॥
अलङ्हयशासनोsभीष्टभागभूच्छास्त्रदृग्द्विज: ॥
रक्षोप्युच्छिष्टभुड्मुक्त एवं शास्त्रक्रमाद्गति: ॥५०॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाहस्र्यां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेव्यां उपासनाकाण्डे तृतीयाष्टके षष्ठोsध्याय: ॥६॥
॥ इति श्रीदत्त० विष्णुदत्तोद्धारो नाम तृतीयाष्टके षष्टोध्याय: ॥३।६॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
नेता जी सुभाष चन्द्र बोसस्य जन्मदिवसस्य हर्दिकी शुभ कामनाः
नेताजी सुभाषचन्द्रबोसः (१८९७-१९४५) युगपुरुषः अस्ति। सः भारतभूमेः स्वतंत्रः कृतुम् निजप्राणान् अत्यजत्। सः बाल्यकालातेव बुद्धिमा आसीत्। प्ररम्भे तस्य पिता अङ्लशास्नस्य समर्थकः आसीत् परन्तु सुभाषः बाल्यकालातेव अङ्लशासनस्य विरोधिः आसीत्। सुभाषः स्वतंत्रभारतं अइच्छत्।
द्वितीयविश्वयुद्धे सः आज़ादहिन्दफ़ौज़स्य सर्वोच्यसेनापति असीत। रासबिहारीबोसः सुभाषम् दक्षिणोत्तरजम्बुद्वीपस्य क्रान्तेः नेतृत्वम् अयच्छत्। सः दक्षिणोत्तरजम्बुद्वीपात् पुर्वोत्तरभारते अङ्गलराज्ये आक्रमणम् अकरोत्।
बाल्यकालः विद्यार्थीजीवनं चओड़िशायाः प्रसिद्धनगरे कटके सः अजंमत्। तस्य पितुः नाम जानकीनाथः, मातुः नाम पारवती च आस्तां। जिलाधीशात् कलयेण जानकीनाथः अपि विरोधिः अभवत्। अतः सः काङ्ग्रेसे अपि असङ्गच्छत्।
सुभाषस्य कुटुम्बः विशालः आसीत्। कुटुम्बे १४ बालाः आसीत्। पंचवर्षस्य आयौ सुभाषः कटकस्य एका अङ्गलभाषाविद्यालयम् असङ्गच्छत्। विद्यालयस्य दृष्टिकोणः अङ्गलदेशेव सम आसीत्। तत्र तस्य जातियभेदभावम् सहनं अकरोत्। तत्र अङ्गलबालकानाम् स्थानम् भारतस्य बालकेभ्यः उच्चानाम् आसीत्। तत् पश्चात् तं भारतीयविद्यालये अप्रविष्टत्। विद्यालस्य प्रधानः बेनीमाधवः सुभाषम् अप्रभावत्।
१५ वर्षस्य आयौ सुभाषः विवेकानन्दस्य शिक्षात् अप्रभावत्। १६ वर्षस्य अयौ सुभाषः मैट्रिकस्य परीक्षा उत्तीर्णः अकरोत्। तत् पश्चात् सः अङ्लदेशे I.C.S. परिक्षापि उत्तीर्णः।
राजनीतौ प्रवेशःचित्तरंन्नजनदासः सुभाषस्य राजनीतेः गुरुः अस्ति। १९२३ वर्षे सः अखिलभारतिययुवाकाङ्ग्रेसस्य अध्यक्षः अभवत्। सः देशबन्धेः समाचारपत्रस्य फ़ोर्वडस्य(Forward) सम्पादकः अपि अभवत्। १९२५ वर्षे सः बंदिम् अभवत्।
१९२७ वर्षे सः बंदिगृहात् अरीणात्। मध्यत्रिंशदशके सः फिरङ्गद्वीपे अभ्रमत्। १९३८ वर्षे सः काङ्गरेसस्य अध्यक्षः अभवत्।
विचारधारासः युद्धेण भारतस्य स्वतंत्रतया पोषकः आसीत्। अतः महात्मा गान्धिः तस्य विरोधिः आसीत। गान्धिणा विरोधेन सः काङ्ग्रेसाध्यक्षपदात् अनिष्क्रमत्। सः समाजवादी नेता आसीत्।
सुभाषं रूसस्य क्रन्तिणा प्रभावः अकरोत्।
द्वितीयविश्वयुद्धम्तत् पश्चात् सः फ़ोर्वडब्लोकस्य नामनः राजनैतिकडलम् अगठत्। द्वितीयविश्वयुद्धे सः अफ़गानिस्तानस्य रूसस्य च मार्गात् जर्मनीम् अगच्छत्। तत्र सः हिटलरस्य समर्थनात् भारतस्य युद्धबन्दिभिः सेना अगठत्। शनैः शनैः सः आनुभवत् जरमन्याः युद्धे विजयः न संभवति। तदा एव सः रासबिहारीबोसस्य संदेशम् लभते। संदेशः दक्षिणोत्तरजम्बुद्वीपस्य भारतस्य स्वातंत्रताआन्दोलनस्य नेतृत्वस्य प्रार्थना आसीत्। तत् पश्चात् सः नाज़ीआज्ञात् ब्रुडनवात् जापान अगच्छत्। तत्र जापानस्य प्रधनमंत्री सेनापति तोजो सुभाषेण आकर्षणं अकरोति। तोजो सुभाषः मित्रे अभवत्। तत् पश्चात् सः सिंगापोरम् अगच्छत्। तत्र सः आज़ादहिन्दफ़ौज़स्य भारतस्य स्वतंत्रतासंघस्य च नेता अभवत्।
सुभाषः अति प्रभावकः नेता आसीत्। अतः जना सेनाम् असङ्गच्छत्। सुभाषः अवदत्- "यूयम् मह्यम् रक्तम् यच्छ, अहं वः स्वाधीनता यच्छिष्यति।"
युद्धम् स्वर्गवासः चजापानस्य सैनिकैः सह आज़ादहिन्दफ़ौज़ः भारतस्य सीमायाम् आक्रमणम् अकरोत्। जापानम् अंडमान-निकोबार द्वीपसमूहम् अत्रान्तरे अजयत्। तत् पश्चात् इदम् स्वतंत्रभारतस्य प्रथमराज्य अभवत्।
सुभाषस्य सेनायाः अधुना मणिपुरस्य कोहीमायाः निकटम् आसीत्। तत्र मित्रराष्ट्रानाम् सेना आज़ादहिन्दफ़ौज़म् जापानस्य सेनाम् जयति। तत् पश्चात अमेरीका जापाने अण्वस्त्रस्य प्रयोगम् अकरोत्। अतः जापानम् स्व पराजयम् आदत्ते।
परन्तु आज़ादहिन्दफ़ौज़ः स्व पराजयम् आदत्ते! सुभाषः विमानात् रूसम् गमतुम् अइच्छत्। परन्तु विमानदुर्घाटनया स्वर्गवासं अभवत्। अतः अधुना आज़ादहिन्दफ़ौज़ः अपि समर्पणम् अकरोत्। परन्तु अखिलभारतस्य विरोधेण अङ्गलसरकार आज़ादहिन्दफ़ौज़स्य सैनिकाः मुक्तम अकरोत्।
स्वधीनतायाम् योगदानम्सुभाषस्य स्वधीनतायाम् योदानम् अद्वीतिय अस्ति। केचित् बुधाः अवदत्, सुभाषस्य भयात् एव भारतम् स्वाधीनताम् अप्राप्तनोत्।
अयं लेखः विकिपीडियातः स्वीकृतः अस्ति ! तत्र गन्तुम कृपया अत्र नोदयतु


text:
हिन्दीभाषा
हिन्दीभाषा सांविधानिकरूपेण भारतस्य प्रथमा राजभाषा विद्यते । भारते अत्यधिकैः जनैः भाष्यमाणा अवगम्यमाना च भाषा विद्यते । विश्वे अधिकं भाषमाणायाः चीनीभाषायाः अनन्तरं स्थानं हिन्दीभाषायाः । उत्तरभारते अस्याः उपयोगः अधिकः । भारते अन्येषु देशेषु च विद्यमानाः हिन्दीभाषाभाषिणः ६० कोट्यधिकाः सन्ति । एते हिन्दीभाषया सम्भाषन्ते, पठन्ति, लिखन्ति च । फिजी, मारिशस्, गयाना, सूरीनाम् इत्येतेषु देशेषु अधिकाः, नेपालदेशे केचन च हिन्दीभाषया सम्भाषन्ते । हिन्दीभाषा राष्ट्रभाषा, राजभाषा, सम्पर्कभाषा, जनभाषा इत्यादीनि सोपानानि आरुह्य विश्वभाषास्थानस्य अलङ्करणे अग्रेसरा वर्तते । भाषाविकासक्षेत्रे कृतपरिश्रमवतां भाषाविज्ञानिनां भविष्यवाणी हिन्दीभाषाप्रेमिणां सन्तोषदायिका अस्ति । ते वदन्ति यत् विश्वस्तरे अन्ताराष्ट्रियमहत्त्वम् आप्नुवत्सु भाषासु हिन्दी प्रमुखा अस्ति इति ।
अन्तर्विषयाः
शब्दानां व्युत्पत्तिः[सम्पादयतु]
हिन्दीशब्दस्य मूलं संस्कृतस्य सिन्धुशब्दः इति मन्यते । 'सिन्धु'इत्येषः शब्दः सिन्धुनदीं सिन्धुनदीं परितः विद्यमानां भूमिं च निर्दिशति । अयं सिन्धुशब्दः इरानीयानां मुखे 'हिन्दु' इति जातम् । ततः हिन्दी, हिन्द इति जातम् । अग्रे इरानीयाः भारतस्य बहु भागं यदा आक्रान्तवन्तः तदा 'हिन्द्'शब्देन पूर्णं भारतं निर्देष्टुम् आरब्धवन्तः । इरानीभाषायाः 'ईक'प्रत्ययस्य योजनेन 'हिन्दीक' (हिन्दस्य) इति जातम् । यूनानीशब्दस्य 'इन्दिका'शब्दस्य आङ्ग्लशब्दः 'इण्डिया'इति जातम् ।
हिन्दीभाषा उर्दुभाषा च[सम्पादयतु]
भाषाकोविदाः हिन्दी उर्दूभाषा च समाना इति मन्यन्ते । हिन्दीभाषा देवनागरीलिप्या लिख्यते । अस्याः शब्दाः अधिकतया संस्कृतशब्दाः एव । उर्दूभाषा फारसीलिप्या लिख्यते । फारसि-अरबीभाषयोः प्रभावः अस्याः उपरि अधिकतया विद्यते । व्याकरणदृष्ट्या हिन्दी-उर्दुभाषयोः शतप्रतिशतं समानता विद्यते । उर्दूभाषायाः केचन विशेषध्वनयः अरबी-फारसीसम्बद्धाः । अतः उर्दुभाषा हिन्दीभाषायाः काचित् विशेषशैली इति चिन्तयितुं शक्या ।
परिवारः[सम्पादयतु]
हिन्दीभाषा हिन्द-युरोपीयभाषापरिवारे अन्तर्भवति । इयं हिन्द्-इरानीशाखायाः हिन्द्-आर्य-उपशाखायां वर्गीकृता अस्ति । हिन्द-आर्यभाषाः संस्कृतभाषोत्पन्नाः सन्ति । उर्दू, कश्मीरी, बंगाली, उड़िया, पंजाबी, रोमानी, मराठी नेपाली इत्यादयः भाषाः हिन्द-आर्यभाषाः सन्ति ।
निर्माणकालः[सम्पादयतु]
अपभ्रंशस्य समाप्तेः अनन्तरम् आधुनिकभाषाणां जन्मकालः 'सङ्क्रान्तिकालः'इति निर्देष्टुं शक्यः । हिन्दीभाषायाः स्वरूपं शौरसेनी-अर्धमागधीभाषयोः अपभ्रंशात् विकसितमस्ति । १० शतके अस्याः भाषायाः स्वतन्त्रास्तित्वं दृश्यते ।
अपभ्रंशस्य सम्बन्धे 'देशी'शब्दस्य प्रयोगः आधिक्येन श्रूयते । वस्तुतः 'देशी'शब्दः देशीशब्दं देशीभाषां च निर्दिशति । प्रश्नः अस्ति - देशीयशब्दः कस्याः भाषायाः ? इति । भरतमुनिः नाट्यशास्त्रे ये शब्दाः संस्कृतस्य तत्समो वा तद्भवो वा न विद्यन्ते तान् देशीशब्देन निर्दिशति । 'देशी'शब्दाः जनैः भाषितभाषायां रूढिगताः भवन्ति । ते सामान्यतः अपभ्रंशाः एव भवन्ति । जनभाषा व्याकरणनियमान् न अनुसरन्ति अपि तु व्याकरणमेव जनभाषाप्रवृत्तेः विश्लेषणं करोति । प्राकृतव्याकरणं संस्कृतस्य अनुसरणम् अकरोत् । संस्कृतं प्रकृतिः मन्यते । अतः ये शब्दाः तस्य नियमानुसारं न भवेयुः ते सर्वे देशीशब्दाः इति निर्दिश्यन्ते ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
हिन्दीसाहित्यस्य इतिहासः अत्यन्तं विस्तृतः प्राचीनश्च विद्यते । अयं कालः त्रिधा विभक्तुं शक्या ।
आरम्भकालः[सम्पादयतु]
तुलना[सम्पादयतु]
इयं भाषा संस्कृतभाषायाः साक्षात् पुत्री । अध: कानिचलहिन्दीवाक्यानि, तेषां प्रचलितं संस्कृतस्यरूपञ्च प्रदत्तम् ।
- नहीं, मिलता नहीं. / न हि, न प्राप्यते।
- मित्र से मिल. / मित्रेण मिल।
- कितना मूल्य हुआ? / कियत् मूल्यम् अभवत् ?
- खरीदनें में बहुत रुपये लगेंगे। / क्रयणार्थं बहूनि रुप्यकाणि आवश्यकानि।
- तुम सफाई पर ध्यान नहीं देते. / त्वं स्वच्छताया: विषये ध्यानं न ददासि।
- मैं चिन्तित हूं. / अहं चिन्तितः अस्मि।
- क्षण में सब करता हूं./ क्षणाभ्यन्तरे सर्वं करोमि।
- मैं आज गीता पढता हूं. / अहं अद्य गीतां पठामि।
- यौवन में बंदरिया सुन्दरी. / यौवने मर्कटी सुन्दरी।
- ग्राम में कृषक बसते हैं. / ग्रामे कृषका: वसन्ति।
- काल की कुटिल गति. / कालस्य कुटिला गतिः।
- आशा दुःख का कारण है/ आशा दु:खस्य कारणम्।
- मूल नष्ट हो जाने पर न तो फल, न पुष्प होते हैं/ नष्टे मूले नैव फलं न च पुष्पम्।
लेखका:[सम्पादयतु]
- तुलसीदास
- मीरा बाई
- भारतेन्दु हरीश्चन्द्र
- सुमित्रा नन्दन पन्त
- मैथिलि शरण गुप्त
- सूर्यकान्त त्रिपाठी निराला
- जयशंकर प्रसाद
- महादेवी वर्मा
- अज्ञेय
- मनोज
बाह्यगवाक्षा:[सम्पादयतु]
- हिन्दी विकिपीडिया
- Janmaanas Ek Hindi Manch(Hindi Language Forum)
- फिल्म-गीत
- हिन्दीसाहित्यस्य संस्कृतेः भाषापत्रिकाः ।
- अभिव्यक्तिपत्रिकाः
- हिन्दीसाहित्यम्
- हिन्दीगगनम्
- हिन्दीसाहित्यम्
- हिन्दीनिबन्धाः
- अमराः लेखका:
- ↑ Central Hindi Directorate regulates the use of Devanagari script and Hindi spelling in India. Source: Central Hindi Directorate: Introduction