text:
संकीर्णव्रज्या
तुषारशैलाञ्जनशैलकल्पयोर् अभेदभाग् ईश्वरविश्वरूपयोः ।
शरत्पयोदस्थसितार्धतारका- पथप्रतिस्पार्धि वपुर् धिनोतु वः ४९.१ ॥१६३८॥
यद् बद्धोर्ध्वजटं यद् अस्थिमुकुटं यच् चन्द्रमन्दारयोर् धत्ते धाम च दाम च स्मितलसत्कुन्देन्द्रनीलश्रियोः ।
यत् खट्वाङ्गरथाङ्गसङ्गविकटं श्रीकण्ठवैकुण्ठयोर् वन्दे नन्दिमहोक्षतार्क्ष्यपरिषन्नानाङ्कम् एकं वपुः ४९.२ ॥१६३९॥
मा गर्वम् उद्वह कपोलतले चकास्ति कान्तस्वहस्तलिखिता मम मञ्जरीति ।
अन्यापि किं न सखि भाजनम् ईदृशानां वैरी न चेद् भवति वेपथुर् अन्तरायः ४९.३ ॥१६४०॥
चेतः कातरतां विमुञ्च झटिति स्वास्थ्यं समालम्ब्यतां प्राप्तासौ स्मरमार्गणव्रणपरित्राणौषधिः प्रेयसी ।
यस्याः श्वाससमीरसौरभपतद्भृङ्गावलीवारण- क्रीडापाणिविधूतिकङ्कणझणत्कारो मुहुर् मूर्छति ४९.४ ॥१६४१॥
कथाभिर् देशानां कथम् अपि च कालेन बहुना समायाते कान्ते सखि रजनिर् अर्धं गतवती ।
ततो यावल् लीलाप्रणयकुपितास्मि प्रकुपिता सपत्नीव प्राची दिग् इयम् अभवत् तावद् अरुणा ४९.५ ॥१६४२॥
विततकरे ऽप्य् अनुरागिणि मित्रे कोषं सदैव मुद्रयतः ।
उचितानभिज्ञकैरव कैरवहसितं न ते चरितम् ४९.६ ॥१६४३॥
पृथुकार्तस्वरपात्रं भूषितनिःशेषपरिजनं देव ।
विलसत्करेणुगहनं सम्प्रति समम् आवयोर् भवनम् ४९.७ ॥१६४४॥
गुरुर् अपि गलति विवेकः स्खलति च चित्तं विनश्यति प्रज्ञा ।
पतति पुरुषस्य धैर्यं विषयविषाघूर्णिते मनसि ४९.८ ॥१६४५॥
राजनि विद्वन्मध्ये वरसुरतसमागमे वरस्त्रीणाम् ।
साध्वसदूषितहृदयो वाक्पटुर् अपि कातरीभवति ४९.९ ॥१६४६॥
किंशुके किं शुकः कुर्यात् फलिते ऽपि बुभुक्षितः ।
अदातरि समृद्धे ऽपि किं कुर्युर् अनुजीविनः ४९.१० ॥१६४७॥
अहम् इह स्थितवत्य् अपि तावकी त्वम् अपि तत्र वसन्न् अपि मामकः ।
हृदयसंगतम् एव सुसंगतं न तनुसंगतम् आर्य सुसंगतम् ४९.११ ॥१६४८॥
द्याम् आलोकयतां कलाः कलयतां छायाः समाचिन्वतां क्लेशः केवलम् अङ्गुलीर् दलयतां मौहूर्तिकानाम् अयम् ।
धन्या सा रजनी तद् एव सुदिनं पुण्यः स एव क्षणो यत्राज्ञातचरश् चिरान् नयनयोः सीमानम् एति प्रियः ४९.१२ ॥१६४९॥
तेषां त्वं निधिर् आगसाम् असहना मानोन्नता साप्य् अतो गन्तव्यं भवया न तद् गृहम् इति त्वं वार्यसे यासि चेत् ।
गाढं मेखलया बलान् नियमितः कर्णोत्पलैस् ताडितः क्षिप्तः पादतले तदेकशरणो मन्ये चिरं स्थास्यसि ४९.१३ ॥१६५०॥
जाने सासहना स चाहम् अपकृन् मय्य् अङ्गणस्थे पुनस् तस्याः सम्भविता स साध्वसभरः को ऽपि प्रकोपापहः ।
यत्रोद्यत्पुलकैः प्रकम्पविकलैर् अङ्गैः क्व कर्णोत्पलं कुत्रात्मा क्व च मेखलेति गलति प्रायः स मानग्रहः ४९.१४ ॥१६५१॥
तुरुष्कराजभोजदेवयोः
जातानन्तरम् एव यस्य मधुरां मूर्तिश्रियं पश्यतः सद्यःपुत्रमहोत्सवागतवधूवर्गस्य शृङ्गारिणः ।
उन्नीयान्ययुवास्यकालिमकरीं तारुण्यरम्याम् इमां धन्यं जन्म सहामुनैकसमयं न प्राप्य तप्तं हृदा ४९.१५ ॥१६५२॥
वल्लणस्य
सीत्कारं शिक्षयति व्रणयत्य् अधरं तनोति रोमाञ्चम् ।
नागरकः किम् उ मिलितो न हि न हि सखि हैमनः पवनः ४९.१६ ॥१६५३॥
सव्रीडार्धनिरीक्षणं यद् उभयोर् यद् दूतिकाप्रेषणं वाद्य श्वो भविता समागम इति प्रीत्या प्रमोदश् च यः ।
प्राप्ते चैव समागमे सरभसं यच् चुम्बनालिङ्गनान्य् एतत् कामफलं तद् एव सुरतं शेषः पशूनाम् इव ४९.१७ ॥१६५४॥
पश्योदञ्चद् अवाञ्चद् अञ्चितवपुः पश्चार्धपूर्वार्धभाक् स्तब्धोत्तानितपृष्ठनिष्ठितमनाग्भुग्नाग्रलाङ्गूलभृत् ।
दंष्ट्राकोटिविसंकटास्यकुहरः कुर्वन् सटाम् उत्कटाम् उत्कर्णः कुरुते क्रमं करिपतौ क्रूराकृतिः केशरी ४९.१८ ॥१६५५॥
एते मेकलकन्यकाप्रणयिनः पातालमूलस्पृशः संत्रासं जनयन्ति विन्ध्यभिदुरा वारां प्रवाहाः पुरः ।
लीलोन्मूलितनर्तितप्रतिहतव्यावर्तितप्रेरित- त्यक्तस्वीकृतनिह्नुतप्रचलितप्रोद्धूततीरद्रुमाः ४९.१९ ॥१६५६॥
वातैः शीकरबन्धुभिः श्रुतिसुखैर् हंसावलीनिस्वनैः प्रोत्फुल्लैः कमलैः पयोभिर् अमलैर् नीत्वा जगन् निर्वृतिम् ।
पश्चात् क्षीणधनां बहिर्निजदशां दृष्ट्वा मृणालच्छलाद् अर्थिभ्यः प्रददौ नवेन्दुविशदान्य् अस्थीनि पद्माकरः ४९.२० ॥१६५७॥
विद्यते स न हि कश्चिद् उपायः सर्वलोकपरितोषकरो यः ।
सर्वथा स्वहितम् आचरणीयं किं करिष्यति जनो बहुजल्पः ४९.२१ ॥१६५८॥
चापस्यैव परं कोटि- विभवत्वं विराजते ।
यस्माल् लभन्ते लक्षाणि निर्गुणा अपि मार्गणाः ४९.२२ ॥१६५९॥
कृत्वापि कोषपानं भ्रमरयुवा पुरत एव कमलिन्याः ।
अभिलषति बकुलकलिकां मधुलिहि मलिने कुतः सत्यम् ४९.२३ ॥१६६०॥
ग्रामे ऽस्मिन् पथिकाय नैव वसतिः पान्थाधुना दीयते रात्राव् अत्र विवाहमण्डपतले पान्थः प्रसुप्तो युवा ।
तेनोद्गीय खलेन गर्जति घने स्मृत्वा प्रियां यत् कृतं तेनाद्यापि करङ्कदण्डपतनाशङ्की जनस् तिष्ठति ४९.२४ ॥१६६१॥
आतपे धृतिमता सह वध्वा यामिनीविरहिणा विहगेन ।
सेहिरे न किरणा हिमरश्मेर् दुःखिते मनसि सर्वम् असह्यम् ४९.२५ ॥१६६२॥
उन्मुद्रीकृतविश्वविस्मयभरैस् तत् तन् महार्घैर् गुणैर् दुर्गाधे हृदयाम्बुधौ तव भवेन् नः सूक्तिगङ्गा यदि ।
विश्वश्वित्रमतङ्गिनीघनरसस्यन्दिन्य् अमन्दध्वनिर् गङ्गासागरसंगमः पुनर् इवापूर्वः समुन्मीलति ४९.२६ ॥१६६३॥
एतन् मन्दविपक्वतिन्दुकफलश्यामोदरापाण्डुर- प्रान्तं हन्त पुलिन्दसुन्दरकरस्पर्शक्षमं लक्ष्यते ।
तत्फलीपतिपुत्रि कुञ्जरकुलं जीवाभयाभ्यर्थना- दीनं त्वाम् अनुनाथते कुचयुगं पत्रांशुकैर् मा पिधाः ४९.२७ ॥१६६४॥
ह्रिया सर्वस्यासौ हरति विदितास्मीति वदनं द्वयोर् दृष्ट्वालापं कलयति कथाम् आत्मविषयाम् ।
सखीषु स्मेरासु प्रकटयति वैलक्ष्यम् अधिकं प्रिया प्रायेणास्ते हृदयनिहितातङ्कविधुरा ४९.२८ ॥१६६५॥
गुणवद् अगुणवद् वा कुर्वता कर्मजातं परिणतिर् अवधार्या यत्नतः पण्डितेन ।
अतिरभसकृतानां कर्मणाम् आ विपत्तेर् भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाकः ४९.२९ ॥१६६६॥
वर्षाः कर्दमहेतवः प्रतिदिनं तापस्य मूलं शरद् धेमन्ते जडता तथैव शिशिरे ऽप्य् आयास्यते वायुना ।
चित्तोन्मादकरो वसन्तसमयो ग्रीष्मो ऽपि चण्डातपः कालः काल इति प्रहृष्यति जनः कालस्य का रम्यता ४९.३० ॥१६६७॥
दृष्टिरोधकरं यूनां यौवनप्रभवं तमः ।
अरत्नालोकसंहार्यम् अवार्यं सूर्यरश्मिभिः ४९.३१ ॥१६६८॥
आपातमात्ररसिके सरसीरुहस्य किं बीजम् अर्पयितुम् इच्छसि वापिकायाम् ।
कालः कलिर् जगद् इदं न कृतज्ञम् अज्ञे स्थित्वा हनिष्यति तवैव मुखस्य शोभाम् ४९.३२ ॥१६६९॥
अप्रियाण्य् अपि कुर्वाणो यः प्रियः प्रिय एव स ।
दग्धमन्दिरसारे ऽपि कस्य वह्नाव् अनादरः ४९.३३ ॥१६७०॥
अयं काणः शुक्रो विषमचरणः सूर्यतनयः क्षताङ्गो ऽयं राहुर् विकलमहिमा शीतकिरणः ।
अजानानस् तेषाम् अपि नियतकर्म स्वकफलं ग्रहग्रामग्रस्ता वयम् इति जनो ऽयं प्रलपति ४९.३४ ॥१६७१॥
कनकभूषणसंग्रहणोचितो यदि मणिस् त्रपुणि प्रतिबध्यते ।
न स विरौति न चापि पलायते भवति योजयितुर् वचनीयता ४९.३५ ॥१६७२॥
नमस्यामो देवान् ननु हतविधेस् ते ऽपि वशगा विधिर् वन्द्यः सो ऽपि प्रतिनियतकर्मैकफलदः ।
फलं कर्मायत्तं यदि किम् अपरैः किं च विधिना नमः सत्कर्मभ्यो विधिर् अपि न येभ्यः प्रभवति ४९.३६ ॥१६७३॥
यदा विगृह्णाति तदा हतं यशः करोति मैत्रीम् अथ दूषिता गुणाः ।
स्थितः समीक्ष्योभयता परीक्षकः करोत्य् अवज्ञोपहतं पृथग्जनम् ४९.३७ ॥१६७४॥
तृष्णे देवि नमस् तुभ्यं कृतकृत्यासि साम्प्रतम् ।
अनन्तनाम यद् रूपं तत् त्वया वामनीकृतम् ४९.३८ ॥१६७५॥
पुरा याताः केचित् तदनु चलिताः केचिद् अपरे विषादः को ऽस्माकं न हि न वयम् अप्य् अत्र गमिनः ।
मनःखेदस् त्व् एवं कथम् अकृतसंकेतविधयो महामार्गे ऽस्मिन् नो नयनपथम् एष्यन्ति सुहृदः ४९.३९ ॥१६७६॥
सन्मार्गे तावद् आस्ते प्रभवति पुरुषस् तावद् एवेन्द्रियाणां लज्जां तावद् विधत्ते विनयम् अपि समालम्बते तावद् एव ।
भ्रूचापाकृष्टमुक्ताः श्रवणपथगता नीलपक्ष्माण एते यावल् लीलावतीनां न हृदि धृतिमुषो दृष्टिबाणाः पतन्ति ४९.४० ॥१६७७॥
अध्वन्यस्य वधूर् वियोगविधुरा भर्तुः स्मरन्ती यदि प्राणान् उज्झति कस्य तन् महद् अहो संजायते किल्बिषम् ।
इत्य् एवं पथिकः करोति हृदये यावत् तरोर् मूर्धनि प्रोद्घुष्टं परपुष्टया तव तवेत्य् उच्चैर् वचो ऽनेकशः ४९.४१ ॥१६७८॥
अद्राक्षीद् अपनिद्रकोरकभरव्यानम्रवल्लीस्खलद्- धूलीदुर्दिनसूदिताम्बरम् असाव् उद्यानम् उर्वीपतिः ।
आस्थानीभवनं वसन्तनृपतेर् देवस्य चेतोभुवः सत्रागारम् अनुत्तरं मधुलिहाम् एकं प्रपामण्डपम् ४९.४२ ॥१६७९॥
मदनज्वरम् अपनेतुं कुरु सम्प्रति सततम् औषधद्वितयम् ।
बालाधरमधुपानं कुचपीडनमुष्टियोगं च ४९.४३ ॥१६८०॥
उपचारविधिज्ञो ऽपि निर्धनः किं करिष्यति ।
निरङ्कुश इवारूढो मत्तद्विरदमूर्धनि ४९.४४ ॥१६८१॥
कस्या नाम किम् अत्र नास्ति विदितं यद् वीक्ष्यमाणो ऽप्य् अयं लोको मूक इवास्ति मां प्रति पुनः सर्वो जनस् तप्यते ।
शक्यं दर्शयितुं न पूगफलवत् कृत्वा द्विधेदं वपुर् यत् सत्यं सखि वीक्षितः खलु मया नूनं चतुर्थ्याः शशी ४९.४५ ॥१६८२॥
खुराघातैः शृङ्गैः प्रतिदिनम् अलं हन्ति पथिकान् भृशं शस्योत्सादैः सकलनगराख्यातपटिमा ।
युगं नैव स्कन्धे वहति नितरां याति धरणीं वरं शून्या शाला न च पुनर् अयं दुष्टवृषभः ४९.४६ ॥१६८३॥
पूरोत्पीडे तडागस्य परीवाहः प्रतिक्रिया ।
शोकक्षोभे च हृदयं प्रलापैर् अवधार्यते ४९.४७ ॥१६८४॥
धिक् चन्दनं कैव सुधा वराकी किम् इन्दुना हारितम् अब्जकन्दैः ।
न वेद्मि तद् वस्तु यद् अत्र लोके सुताङ्गधूलेर् उपमानपात्रम् ४९.४८ ॥१६८५॥
यौवनं चलम् अपायि शरीरं गत्वरं वसु विमृश्य विशिष्टः ।
नान्यजन्मगततिक्तविपाकं दृष्टसौख्यम् अपि कर्म विधत्ते ४९.४९ ॥१६८६॥
अधो ऽधः पश्यतः कस्य महिमा नोपजायते ।
उपर्य् उपरि पश्यन्तः सर्व एव दरिद्रति ४९.५० ॥१६८७॥
तिमिरम् इदम् इन्दुबिम्बात् पूतिर् गन्धो ऽयम् अम्बुरहकोषात् ।
निन्दितम् अभिजातमुखाद् यद् अलीकं वचनम् उच्चरति ४९.५१ ॥१६८८॥
यो नीवारतृणाग्रमुष्टिकबलैः संवर्धितः शैशवे पीतं येन सरोजिनीदलपुटे होमावशिष्टं पयः ।
तद्दानासवपानमत्तमधुपव्यालोलगण्डं गजं सोत्कण्ठं सभयं च पश्यति शनैर् दूरे स्थितस् तापसः ४९.५२ ॥१६८९॥
पाणिप्रेङ्खणतो विशीर्णशिरसः स्वेदावरुग्णश्रियस् ता इत्य् आकृतिलेशतो मनसि नः किंचित् प्रतीतिं गताः ।
वैचित्र्यात् पुनर् उक्तलाञ्छनभृतः खण्डेन वाक्येन वा व्याक्षेपं कथयन्ति पक्ष्मलदृशो लेखाक्षरश्रेणयः ४९.५३ ॥१६९०॥
ताडीदलं यद् अकठोरम् इदं यद् अत्र मुद्रा स्तनाङ्कघनचन्दनपङ्कमूर्तिः ।
यद् बन्धनं बिसलतातनुतन्तवश् च कस्याश्चिद् एषा गलितस् तदनङ्गलेखः ४९.५४ ॥१६९१॥
मृणालम् एतद् वलयीकृतं तया तदीय एवैष वतंसपल्लवः ।
इदं च तस्याः कदलीदलांशुकं यद् अत्र संक्रान्त इव स्मरज्वरः ४९.५५ ॥१६९२॥
राजशेखरस्यामी
मधुर् मासो रम्यो विपिनम् अजनं त्वं च तरुणी स्फुरत्कामावेशे वयसि वयम् अप्य् आहितभराः ।
व्रजत्व् अम्बा मुग्धे क्षणम् इह विलम्बस्व यदि वा स्फुटस् तावज् जातः पिशुनवचसाम् एष विषयः ४९.५६ ॥१६९३॥
वल्लणस्य
मुनीन्दोर् वाग्बिन्दुः प्रविततसुधापूरपरमो न चेच् चिन्तापात्रे मिलति कथम् अप्य् अस्य मनसः ।
कुतः प्राप्य प्रीतिं तुहिनगिरिगर्भस्थितिजुषो ऽप्य् असह्यः सह्येत प्रियविरहदाहव्यतिकरः ४९.५७ ॥१६९४॥
धर्मकीर्तेः
सर्वस्यैव हि लोकस्य बहुमानं यद् आत्मनि ।
विष्णोर् मायासहस्रस्य इयम् एका गरीयसी ४९.५८ ॥१६९५॥
कृशः काणः खञ्जः श्रवणविकलः पुच्छरहितः क्षुधाक्षामो जीर्णः पिठरककपालार्पितगलः ।
व्रणैः पूयक्लिन्नैः क्रिमिकुलचितैर् आचिततनुः शुनीम् अभ्येति श्वा हतम् अपि निहन्त्य् एव मदनः ४९.५९ ॥१६९६॥
तरन्तो दृश्यन्ते बहव इह गम्भीरसरसि स्वसाराभ्याम् आभ्यां हृदि विदधतः कौतुकशतम् ।
प्रविश्यान्तर्लीनं किम् अपि सुविवेच्योद्धरति यश् चिरं रुद्धश्वासः स खलु पुनर् एतेषु विरलः ४९.६० ॥१६९७॥
पण्डितज्ञानश्रियः
इति संकीर्णव्रज्या
Translation - भाषांतर
N/A


c: text/html

text:
ShivA Mahimna Stotram
||शिवमहिम्न स्तोत्र श्री पुष्पदन्त विरचितं ||
ShivA Mahimna Stotram
The Shiva Mahimna Stotra is very popular among the devotees of Lord Shiva and is considered one of the best among all Stotras offered to Lord Shiva. The Shiva Mahimna Stotra is sung by the Pushhpadanta who had lost his divine powers. Pushhpadanta designed a prayer to Lord Shiva for forgiveness. In this prayer he sung the greatness of the Lord. This very prayer became well known as the `Shiva Mahimna Stotra'. Lord Shiva became pleased by this StotraM, and returned Pushhpadanta's divine powers. Whoever reads this faultless hymn of Shiva daily, with pure mind and great devotion, ultimately reaches Shiva's domain and becomes equal to him; in this world, he is endowed with children, great wealth, long life and fame .
महिम्नः पारं ते परमविदुषो यद्यसदृशी
स्तुतिर्ब्रह्मादीनामपि तदवसन्नास्त्वयि गिरः
अथाऽवाच्यः सर्वः स्वमतिपरिणामावधि गृणन्
ममाप्येष स्तोत्रे हर निरपवादः परिकरः
अतीतः पंथानं तव च महिमा वाङ्मनसयोः
अतद्व्यावृत्त्या यं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि
स कस्य स्तोतव्यः कतिविधगुणः कस्य विषयः
पदे त्वर्वाचीने पतति न मनः कस्य न वचः
मधुस्फीता वाचः परमममृतं निर्मितवतः
तव ब्रह्मन् किं वागपि सुरगुरोर्विस्मयपदम्
मम त्वेतां वाणीं गुणकथनपुण्येन भवतः
पुनामीत्यर्थेऽस्मिन् पुरमथन बुद्धिर्व्यवसिता
तवैश्वर्यं यत्तज्जगदुदयरक्षाप्रलयकृत्
त्रयीवस्तु व्यस्तं तिस्रुषु गुणभिन्नासु तनुषु
अभव्यानामस्मिन् वरद रमणीयामरमणीं
विहन्तुं व्याक्रोशीं विदधत इहैके जडधियः
किमीहः किंकायः स खलु किमुपायस्त्रिभुवनं
किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च
अतर्क्यैश्वर्ये त्वय्यनवसर दुःस्थो हतधियः
कुतर्कोऽयं कांश्चित् मुखरयति मोहाय जगतः
अजन्मानो लोकाः किमवयववन्तोऽपि जगतां
अधिष्ठातारं किं भवविधिरनादृत्य भवति
अनीशो वा कुर्याद् भुवनजनने कः परिकरो
यतो मन्दास्त्वां प्रत्यमरवर संशेरत इमे
त्रयी साङ्ख्यं योगः पशुपतिमतं वैष्णवमिति
प्रभिन्ने प्रस्थाने परमिदमदः पथ्यमिति च
रुचीनां वैचित्र्यादृजुकुटिल नानापथजुषां
नृणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव
महोक्षः खट्वाङ्गं परशुरजिनं भस्म फणिनः
कपालं चेतीयत्तव वरद तन्त्रोपकरणम्
सुरास्तां तामृद्धिं दधति तु भवद्भूप्रणिहितां
न हि स्वात्मारामं विषयमृगतृष्णा भ्रमयति
ध्रुवं कश्चित् सर्वं सकलमपरस्त्वध्रुवमिदं
परो ध्रौव्याऽध्रौव्ये जगति गदति व्यस्तविषये
समस्तेऽप्येतस्मिन् पुरमथन तैर्विस्मित इव
स्तुवन् जिह्रेमि त्वां न खलु ननु धृष्टा मुखरता
तवैश्वर्यं यत्नाद् यदुपरि विरिञ्चिर्हरिरधः
परिच्छेतुं यातावनिलमनलस्कन्धवपुषः
ततो भक्तिश्रद्धा-भरगुरु-गृणद्भ्यां गिरिश यत्
स्वयं तस्थे ताभ्यां तव किमनुवृत्तिर्न फलति
अयत्नादासाद्य त्रिभुवनमवैरव्यतिकरं
दशास्यो यद्बाहूनभृत-रणकण्डू-परवशान्
शिरःपद्मश्रेणी-रचितचरणाम्भोरुह-बलेः
स्थिरायास्त्वद्भक्तेस्त्रिपुरहर विस्फूर्जितमिदम्
अमुष्य त्वत्सेवा-समधिगतसारं भुजवनं
बलात् कैलासेऽपि त्वदधिवसतौ विक्रमयतः
अलभ्यापातालेऽप्यलसचलितांगुष्ठशिरसि
प्रतिष्ठा त्वय्यासीद् ध्रुवमुपचितो मुह्यति खलः
यदृद्धिं सुत्राम्णो वरद परमोच्चैरपि सतीं
अधश्चक्रे बाणः परिजनविधेयत्रिभुवनः
न तच्चित्रं तस्मिन् वरिवसितरि त्वच्चरणयोः
न कस्याप्युन्नत्यै भवति शिरसस्त्वय्यवनतिः
अकाण्ड-ब्रह्माण्ड-क्षयचकित-देवासुरकृपा
विधेयस्याऽऽसीद् यस्त्रिनयन विषं संहृतवतः
स कल्माषः कण्ठे तव न कुरुते न श्रियमहो
विकारोऽपि श्लाघ्यो भुवन-भय-भङ्ग-व्यसनिनः
असिद्धार्था नैव क्वचिदपि सदेवासुरनरे
निवर्तन्ते नित्यं जगति जयिनो यस्य विशिखाः
स पश्यन्नीश त्वामितरसुरसाधारणमभूत्
स्मरः स्मर्तव्यात्मा न हि वशिषु पथ्यः परिभवः
मही पादाघाताद् व्रजति सहसा संशयपदं
पदं विष्णोर्भ्राम्यद् भुज-परिघ-रुग्ण-ग्रह-गणम्
मुहुर्द्यौर्दौस्थ्यं यात्यनिभृत-जटा-ताडित-तटा
जगद्रक्षायै त्वं नटसि ननु वामैव विभुता
वियपी तारा-गण-गुणित-फेनोद्गम-रुचिः
प्रवाहो वारां यः पृषतलघुदृष्टः शिरसि ते
जगद्द्वीपाकारं जलधिवलयं तेन कृतमिति
अनेनैवोन्नेयं धृतमहिम दिव्यं तव वपुः
रथः क्षोणी यन्ता शतधृतिरगेन्द्रो धनुरथो
रथाङ्गे चन्द्रार्कौ रथ-चरण-पाणिः शर इति
दिधक्षोस्ते कोऽयं त्रिपुरतृणमाडम्बर विधिः
विधेयैः क्रीडन्त्यो न खलु परतन्त्राः प्रभुधियः
हरिस्ते साहस्रं कमल बलिमाधाय पदयोः
यदेकोने तस्मिन् निजमुदहरन्नेत्रकमलम्
गतो भक्त्युद्रेकः परिणतिमसौ चक्रवपुषः
त्रयाणां रक्षायै त्रिपुरहर जागर्ति जगताम्
क्रतौ सुप्ते जाग्रत् त्वमसि फलयोगे क्रतुमतां
क्व कर्म प्रध्वस्तं फलति पुरुषाराधनमृते
अतस्त्वां सम्प्रेक्ष्य क्रतुषु फलदान-प्रतिभुवं
श्रुतौ श्रद्धां बध्वा दृढपरिकरः कर्मसु जनः
क्रियादक्षो दक्षः क्रतुपतिरधीशस्तनुभृतां
ऋषीणामार्त्विज्यं शरणद सदस्याः सुर-गणाः
क्रतुभ्रंशस्त्वत्तः क्रतुफल-विधान-व्यसनिनः
ध्रुवं कर्तुं श्रद्धा विधुरमभिचाराय हि मखाः
Click Here To Listen The Audio Of Shiva Mahimna Stotra
Other Useful Mantras & Stotras
Shiva Mahimna Stotram
Shiva Tandava Stotram
Chandra Shekhar Ashtakam
Amogh Shiv Kavach
Comments...
Please can you send me an English translation of this stotram? Thank you.
Usha Kiran, I will try to upload the English version soon.
is their any sadhana or stotra for guru prapti.....
rahul, I suggest you to receive Deeksha from Guruji.. Mail to motilalhanda@gmail.com
Guruji I would Like to Practise Mahimna stotra and Har Har Mahadev aarti . How many times one should read this stotra ?? And Do I have to sing the Aarti or can I jus read it ??
rpgmail, once. Sing.
I would appreciate being able to hear the Shiva Mahimna Stotram sung, as I don't know the music/rythm to it, nor can I read sancrit. Thanks -Om Namah Shivaya. R.S.
Rising sun, please search youtube " shiv Mahimna stotra Mantrascience".

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
नामक्कलमण्डलम्
नामक्कल् मण्डलमं (Namakkal district) (तमिऴ्: நாமக்கல் மாவட்டம்) भारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । इदं मण्डलं १९९६ तमवर्षस्य जुलैमासस्य २५ दिने सेलंमण्डलात् पृथक्कृतम् । १९९७ तमवर्षस्य जनवरीमासस्य प्रथमदिनात् स्वतन्त्रतया कार्यारम्भं कृतवत् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रस्थानं नामक्कलपत्तनम् ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
चेर, चोळपाण्ड्यानां मध्ये प्रवृत्तस्य कलहस्य अनन्तरम् अस्मिन् मण्डले होय्सळवंशीयाः बलं प्राप्य चतुर्दशशतकपर्यन्तं शासनं कृतवन्तः । ततः १५६५ पर्यन्तं विजयनगरसाम्राज्यस्य प्रशासनम् आसीत् । १६२३ तमे वर्षे मधुरैनायकाः स्वीयं प्रशासनम् आरब्धवन्तः । तिरुमलनायकस्य द्वौ पोलिगरौ, रामचन्द्रनायकः गट्टि मुदलियारः च, सेलंप्रदेशं शासितवन्तौ । नामक्कलदुर्गः रामचन्द्रनायकेन निर्मितः । १६३५ तमवर्षस्य अनन्तरं अस्मिन् प्रदेशे क्रमशः बिजापुरस्य गोल्कोण्डायाः च मुस्लिमसुल्तानानां, मैसूरुराजानां, मराठानां, हैदरालेः च प्रशासनम् आसीत् । ततः टिप्पूसुल्तानस्य पराजयानन्तरम् अयं प्रदेशः ब्रिटिशैः आक्रान्तः अभवत् ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
नामक्कलमण्डलस्य उत्तरे सेलंमण्डलम्, पूर्वस्मिन् सेलंमण्डलस्य अत्तूरु उपमण्डलं तथा पेरम्बलूरु, तिरुच्चिराप्पळ्ळिमण्डले, दक्षिणे करूरुमण्डलम्, पश्चिमे ईरोडुमण्डलं च अस्ति । नामक्कलः तमिऴ्नाडोः वायव्यकृषिवायुगुणप्रदेशस्य भागः । कावेरी, वेल्लारुनद्योः मध्यभागे इदं मण्डलम् अस्ति ।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं नामक्कलस्य जनसंख्या १,७२१,१७९ । भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य २८२ तमं स्थानम् । अत्र जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ५०६ (१३१० प्रतिचतुरश्रमैल्) अस्ति । २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धिः १५.२५% आसीत् । नामक्कले पुं, स्त्री अनुपातः १०००:९८६, तथा साक्षरताप्रमाणं ७४.९२ अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
नामक्कलमण्डले चत्वारि उपमण्डलानि सन्ति ।
- नामक्कलः
- परमदिवेलूरुः
- राशिपुरम्
- तिरुच्चेङ्गोडे
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
कृषिः नामक्कलमण्डलस्य प्रमुखम् अङ्गम् । कृषिकार्यं प्रावृषं, कूपान्, तडागान् च आधारीकृत्य प्रवर्तते । कृषिभूमेः ९०% भागः आहारसस्यानां कृष्यर्थम् उपयुज्यते । तण्डुलः, जोळः, रागी, हरितः, माषः, मुद्गः, कलायः, एरण्डः, तिलः, इक्षुखण्डः, कार्पासः इत्यादीनि अत्रत्यानि प्रमुखानि कृष्युत्पन्नानि । नामक्कले १९५६ तः ट्रक्यान, लारीयानानां कायनिर्माणोद्यमः प्रचलति । तिरुच्चेङ्गोडे बृहद्वाहनानां कार्यनिर्माणकार्यागारैः भारते एव सुप्रसिद्धः । नामक्कले निर्मिताः ट्रक्, कायाः विदेशेभ्यः अपि विक्रीयन्ते । नामक्कले प्रायः ३०० तथा तिरुच्चेङ्गोडेप्रदेशे १०० कार्यागाराः कायनिर्माणरताः सन्ति । अनेन २५००० जनानाम् उद्योगः लभ्यते । नामक्कले कुक्कुटपालनोद्यमः अपि बृहदाकारः अस्ति । तमिऴ्नाडुनः ६५% कुक्कुटाण्डाः नामक्कले एव उत्पाद्यन्ते ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
नामक्कलशिलादुर्गः अयं दुर्गः रामचन्द्रनायकेन षोडशशतके निर्मितः । ६५ मीटर् उन्नतस्य नामगिरेः उपरि अयं दुर्गः अस्ति । अस्य विस्तारः १.५ एकर् अस्ति । नामगिरेः उभयोः पार्श्वयोः देवालयौ स्तः, नरसिंहस्वामिदेवालयः, रङ्गनाथस्वामिदेवालयः च । अत्र विद्यमाने हनूमद्देवालये १८ पादोन्नता हनूमतः एकशिलामूर्तिः अस्ति । तिरुच्चेङ्गोडे – इदं पत्तनं नामक्कलपत्तनात् ३५ किलोमीटर् दूरे अस्ति । कोङ्गुनाडोः सप्तसु शिवस्थलेषु इदम् अन्यतमम् । अत्र गिरेः उपरि अर्धनारीश्वरस्य देवालयः अस्ति । अयं देवालयः अस्य प्रान्तस्य प्राचीनतममन्दिरेषु अन्यतमः ।
कोळ्ळिमलै पर्वताः – नामक्कलपत्तनात् ४५ किलोमीटर् दूरे पूर्वघट्टप्रदेशे इमे पर्वताः सन्ति । एषाम् औन्नत्यं प्रायः १२०० मीटर् । अत्र बहूनि औषधीयसस्यानि वनस्पतयः च रोहन्ति । अरपालेश्वरदेवालयः, फलशाककृषिक्षेत्रम्, औषधीयसस्यकृषिक्षेत्रम्, अगयगङ्गाजलपातः, नौकागृहं, पेरियस्वामिदेवालयः, वीक्षणाट्टः, दूरदर्शकगृहं च अत्रत्यानि वीक्षणीयस्थलानि । अत्र प्रतिवर्षम् आगस्ट् मासे वल्विल् ओरि पर्व आचर्यते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Namakkal District
- Namakkal District website
- Namakkal District Water Supply Status (Tamilnadu Water Supply and Drainage Board)


text:
ताम्रम्
विधाः[सम्पादयतु]
ताम्रं
-
- म्लेच्छम्
- नेपालकम् - चेति द्विविधम् ।
सितकृष्णारुणप्रायम्, अतिवामि, कठोरकं, क्षालितं च म्लेच्छम् । कृष्णं, सुस्निग्धं, मृदुलं शोणं घनघातक्षमं गुरु निर्विकारं गुणश्रेष्ठं नेपालताम्रम् ।
पाण्डुरं कृष्णशोणं च लघु, स्फुटनसंयुतं रूक्षाङ्गं सदलं यत्ताम्रं तद्रसकर्माणि नेष्यते । ताम्रनिर्मलपत्राणि निम्बाम्बुसिन्धुना लिप्त्वा (सिन्धु - White borax) सौवीरकक्षेपात् ध्मात्वा विशुध्यति एकवारतः । सूक्ष्माणि ताम्रपत्राणि गोमूत्रे पञ्चयामकं क्षिप्त्वा भाण्डे रसेन तद्विगुणं गन्धकं दत्त्वा अम्लपर्णीं प्रपिष्य मर्दितं भाण्डे सम्यङ्-निरुध्य तमग्निं यामकं ज्वालयेद्यदि तदा तद्भस्मीभवति इति ताम्रभस्मविधानेषु अनेकेषु अन्यतममत्रोदाहरणाय निर्दिष्टम् ।
ताम्रस्य चिहनं Cu ( लाटिन् भाषायां Cuprum शब्दस्य संक्षिप्तं )


text:
हम्पी
कर्णाटकस्य बळ्ळारीमण्डले विद्यमानं पम्पाक्षेत्रम् (हम्पी) होसपेटे (०८३९४) विजयनगरसाम्राज्यस्य राजधानी । ज्ञानस्य पीठं, सांस्कृतिकस्थानं धार्मिकं च क्षेत्रम् । पम्पाक्षेत्रम् आधुनिककाले हम्पी इति प्रसिद्धम् अस्ति । दक्षिणकाशी इति च गौरवेण जनाः कथयन्ति । श्रीकृष्णदेवरायादीनां विजयनगरराजानां प्रशासनं वैभवोपेतम् आसीत् ।
श्री विद्यारण्येन स्थापितं विजयनगरसाम्राज्यं कर्णाटके साहित्यिकधार्मिकप्रशासनिकदृष्टया च अत्यन्तम् उत्तमम् आसीत् । पापपरिहारकं तीर्थक्षेत्रमिति च यात्रिकानाम् आकर्षकम् एतत् स्थानं तुङ्गभद्रानदीतीरे अस्ति ।
हम्पीति शब्दस्य स्मरणेन प्राचीनस्य वैभवोपेतस्य विजयनगरसाम्राज्यस्य सुन्दरकल्पना मनसि भवति । पम्पाक्षेत्रं पूर्वं विजयनगरमिति ख्यातम् विजयनगरसाम्राज्यस्य राजधानी आसीत् । तुङ्गभद्रानदीतीरे स्थितम् एतत् स्थानं कर्णाटकेतिहासे एव महत्त्वपूर्णं स्थानम् आवहति । इदानीमपि हम्पीक्षेत्रं विशिष्टमेव अस्ति ।
अत्र स्थितानां मातङ्गमौल्यवन्तहेमकूटपर्वतानां पौराणिकः आधारः अस्ति । शिलाशासनानुसारम् एतत् पम्पाक्षेत्रम् । अस्य होसपट्टण, विरूपाक्षपुर, हस्तिनापति,हम्पे, कुञ्जरकोण, विद्यानगर इत्यादिनामानि सन्ति ।
विजयनगरे अनेकराजवंशीयाः प्रशासनं कृतवन्तः । तैः निर्मितानि भवनानि देवालयाः विग्रहाः सर्वे २० चतुरस्र. कि.मीटरप्रदेशे व्याप्तानि सन्ति सप्तप्रावाराः पूर्वमासन् । शतशः देवालयाः राज्ञां निवासाः भवनानि नृत्यागाराः गोपुराणि सौधाः च अत्र आसन् । विरूपाक्षबजार् इति विपण्याः नाम आसीत् ।
दोड्डरस्तेप्रदेशे २४० पादमितः दीर्घः, १०३ पादविस्तृतः रत्नस्वर्णमौक्तिकानां वाणीज्यव्यवहाराः प्रचलन्ति स्म । देशविदेशीयाः वणिजः अत्र अगच्छन्ति स्म । विदेशीयाः अत्रत्यं वाणिज्यादिकं दृष्ट्वा स्वयात्राकथनेषु लिखितवन्तः सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
विरूपाक्षमन्दिरम्[सम्पादयतु]
श्रीविरूपाक्षदेवालयः अधुना प्रमुखम् आकर्षणकेन्द्रम् अस्ति । श्रीविरूपाक्षम् पम्पापतिः इति च कथयन्ति । देवालयस्य मुख्यद्वारे गोपुरम् अस्ति । १७० पादपरिमितोन्नतं गोपुरम् कलायुक्तं वैशिष्ट्यपूर्णं च अस्ति । पूर्वं धार्मिकाध्यात्मिकविषये अत्र व्यासरायस्वामिनः व्यासकूटः, पुरन्दरकनकदासादिदासवरेण्यैः युक्तः दासकूटः च आस्ताम् । श्रीव्यासरायस्वामी धार्मिकक्षेत्रे अत्युत्तमं कार्यं कृतवान् । आधुनिककालेऽपि प्रतिदिनम् अत्र सहस्रशः जनाः देशीयाः विदेशीयाः च दर्शनार्थम् आगच्छन्ति।
विजयविट्टलमन्दिरस्य पुरतः विद्यमानः शिलारथः (कल्लिन रथ) अतिप्रसिद्धः अस्ति । पार्श्वे इतरमण्डपानि सन्ति । विस्तरे प्रदेशे निर्मितम् एतत् तुङ्ग्भद्रानदीतीरे सुन्दरप्राङ्गणे अस्ति । तुङ्गभद्रानदीतीरे पुरन्दरमण्डपम् आकर्षकम् अस्ति । तुङ्गभद्रानदीस्नानं च अत्र सुलभम् अस्ति । बहुषु प्रदेशेषु भग्नशिलाकलाकृतयः दर्शनगोचराः भवन्ति इति यात्रिकानां दुःखकारणम् अस्ति । हम्पी क्षेत्रं चतुर्दशं कि.मीटर् विस्तीर्णे व्याप्तं प्राचीनमन्दिरैः स्मारकैः कलाकृतिभिः च विशिष्टम् अस्ति । हम्पीप्रदेशे इदानीम् अत्यन्तं दर्शनीयं नाम विरूपाक्षमन्दिरम् । अत्र पम्पापतिः श्री विरूपाक्षः आराध्यः अस्ति । मन्दिरस्य गोपुरम् अतीवोन्नतं तन्नाम १६५ पादपरिमितम् अस्ति । देवालयस्य आवरणम् १३०x३२० चतुरस्रपादपरिमितम् अस्ति ।
विरूपाक्षमन्दिरावरणे पम्पावत्याः गणपतेः च लघु मन्दिराणि सन्ति । देवालयस्य आवरणे पम्पाम्बिकामन्दिरम् अस्ति पार्श्वे सरः रमणीयम् अस्ति । विरूपाक्षमन्दिरे एकत्र प्राकारे गोपुरस्य छाया विपरीता दृश्यते एषः विषयः विस्मयजनकः अस्ति । देवालयस्य पुरतः राजमार्गः विस्तृतः अस्ति । पार्श्वे एकं सुन्दरं तटाकम् अस्ति । समीपे तुङ्गभद्रानदी प्रवहति । अनेके स्मारकाः विविधानि मूर्तिरहितमन्दिराणि शिल्पकलावैभवं प्रदर्शयन्ति । प्रमुखतया विजयविठ्ठलमन्दिरं हजारराममन्दिरं यन्त्रोद्धारकः, प्राणदेवः, उग्रनरसिंहः वीरभद्रः सर्षपगणपतिः च दर्शनीयानि सन्ति ।
कमलमहल्, चक्रतीर्थं, राज्ञीनां स्नानगृहं महानवमीदिब्ब, पुरन्दरमण्डपः, गजशाला, तुलाभारमण्डपम् इत्यादिषु सर्वेषु स्थलेषु कलाचातुर्यं पश्यामः । हम्पीक्षेत्रं सर्वत्र शिल्पकलावैभवं प्रदर्शयति ।
विठलमन्दिरे गोपुराणि संयुक्तस्तम्भाः शिलास्तम्भाः च अपूर्वाः सन्ति । शिलास्तम्भेषु सङ्गीतध्वनिः निस्सरति । पार्श्वे एकः रथः शिलानिर्मितः अस्ति चक्राणि अपि शिलामयानि सन्ति । विश्वप्रसिद्धम् अद्वितीयमिदम् ।
महानवमीदिब्ब इति किञ्चित् विशालम् मुक्तसभाङ्गणम् अस्ति । ८०x८०x२२ पादघनाकारकम् एतत् । अत्र शिलासु अतीवसुन्दरचित्राणि सन्ति । मृगयाचित्राणि नृत्यभङ्ग्यः पौराणिकचित्राणि दर्शनीयानि सन्ति । नवरात्रिसमये अत्र विविधा कार्यक्रमाः भवन्ति स्म । कमलमहल् एकम् सुन्दरं शिल्पमस्ति । हिन्दुमुस्लिम् शैलियुक्तम् एतत् द्विस्तरीयं च शिल्पमेतत् । गजशाला, राज्ञीनां स्नानगृहाणि, हजाररामदेवालयः, तुलाभारमण्डपः, सर्षपगणपतिः ३२ पादपरिमितः, चणकगणपतिः १८ पादपरिमितः, दण्डनायकनिवासाः इत्यादि दर्शकानाम् आश्चर्यं जनयन्ति । अत्र समीपे तुङ्गभद्रातीरे पुरन्दरदासमण्डपः अतीव सुन्दरः शिलामण्डपः अस्ति । समीपे एव कमलापूरे वस्तुसङ्ग्रहालयः दर्शनीयः अस्ति । हम्पीप्रदेशे कन्नडविश्वविद्यालयः स्थापितः अस्ति ।
होसपेटेनगरसमीपे दर्शनीयः तुङ्गभद्राजलाशयः अस्ति । अत्र सूर्यास्तदर्शनम् अतीव सन्तोषाय भवति । सुन्दरम् उद्यानं सङ्गीतोत्सांसि अत्र रचितानि सन्ति । जलाशये नौकाविहारः अपि साध्यः अस्ति । हम्पीक्षेत्रे शिला एव सर्वं कथयति इति विशेषज्ञाः वदन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
वायुमार्गः[सम्पादयतु]
समीपविमाननिस्थानानि बळ्ळारी हुब्बळ्ळी बेळगावी बेङ्गळूरु ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
गुन्तकल्- हुबळ्ळीमर्गे होसपेटेनिस्थानम् अस्ति । ततः २० कि.मी ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
होसपेटेनगरपर्यन्तं सर्वतः सम्पर्कः अस्ति । बेङ्गळूरुतः ३४० कि.मी ।हुब्बळ्ळीतः १५० कि.मी । वसतेः कृते होसपेटे नगरे उपाहारवसतिगृहाणि सन्ति ।


text:
सञ्जयः कुचेष्टाशीलः बालकः । परिजनानाम् आज्ञापालनं कदापि न करोति स्म । पाठशालां गन्तुम् अनुत्सुकः सदैव । प्रतिदिनं तस्य पिता तं ताडयति स्म । एकदा पिता उद्विग्नं भूत्वा अवदत् "घर्षणात् परमपि कृष्णाङगारः कृष्णः एव ।"
पितुः वाक्ता़डनेन कुप्यमानः सञ्जयः तुष्णीकृतवान् ।
सञ्जयः कृष्णाङगारः इति बालकाः तं पाठशालायां सम्बोधयन्ति स्म । यतः सञ्जयः श्यामवर्णीयः आसीत् । तातः अपि माम् कृष्णाङगारः सम्बोधयति इति मत्वा कृध्यमानः सञ्जयः गृहात् बहिः निर्गतवान्।
मार्गे पितुः मित्रस्य आपणः आसीत् । मित्रम् सुवर्णकारः आसीत् । स्नेह्युतः इति तस्य लौकिकः । आपणं गत्वा सञ्जयः अपृच्छत्, "महोदय, कृष्णाङगारः घर्षणात् परमपि कृष्णः एव । सः श्वेतः कथं भवेत्?"
महोदयः एकं निमिषं तस्य निरीक्षणं कृतवान् । आपाके फुत्कारं कृत्वा उक्तवान्, "घर्षणात् परमपि सः कृष्णः एव । किन्तु ज्वालयामः चेत् रक्तवर्णः भवति । श्वेतः भवति यदा भस्मीभवति । पश्यतु , आपाके पश्यतु । अस्माकं जगत् आपाकः इव । भस्मीभवेम चेदेव लौकिकः प्राप्यते वर्धते च । कष्टेन विना किमपि न लभते ।"
शनैः शनैः सञ्जयः कुचेष्टाः न्यूनीकृतवान् । पठने तस्य रुचिः वर्धमाना अभवत् ।


text:
।। हस्तामलक–स्तोत्रम् ।। हस्तामलकम् ।। हस्तामलकीयम् ।।
- हस्तामलकम्
- हस्तामलकम् = हस्तामलकस्य इदम् (तद्धितः)
- हस्तामलकः = हस्तामलकम् इव ज्ञानं यस्य सः
- हस्तामलकम् = हस्ते आमलकः
- हस्तामलकीयम् = हस्तामलकस्य इयम्
- हस्तामलकः = हस्तामलकम् इव ज्ञानं यस्य सः
- हस्तामलकम् = हस्तामलकस्य इदम् (तद्धितः)
Review pending – Pl. come back later to nivedita2015.wordpress.com for the updated version.
आचार्य उवाच ।
कस्त्वं शिशो कस्य कुतोऽसि गन्ता किं नाम ते त्वं कुत आगतोऽसि ।
एतन्मयोक्तं वद चार्भक त्वं मत्प्रीतये प्रीति विवर्धनोऽसि ।।१।।
पदच्छेदः
कः त्वम् शिशो कस्य कुतः असि गन्ता किम् नाम ते त्वम् कुतः आगतः असि ।
एतत् मया उक्तम् वद च अर्भक त्वं मत्प्रीतये प्रीतिविवर्धनः असि ।
अन्वयः
हे शिशो | त्वं कः (असि) | (त्वं) कस्य (असि) | कुतः गन्ता असि | ते नाम किम् | त्वं कुतः आगतः असि । एतत् मया उक्तम् | (त्वम् उत्तरं) मत्प्रीतये वद | हे अर्भक | त्वं प्रीतिविवर्धनः च असि ।
आकाङ्क्षा
- हे शिशो |
- त्वं कः (असि) |
- (त्वं) कस्य (असि) |
- कुतः गन्ता असि |
- ते नाम किम् |
- त्वं कुतः आगतः असि ।
- एतत् मया उक्तम् |
- (त्वम् उत्तरं) मत्प्रीतये वद |
- हे अर्भक |
- त्वं प्रीतिविवर्धनः च असि ।
पदार्थः
- अर्भकः = बालकः
- कुतः गन्ता असि = कस्मात् कारणात् गन्ता असि
हस्तामलक उवाच ।
नाहं मनुष्यो न च देव-यक्षौ न ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राः ।
न ब्रह्मचारी न गृही वनस्थो भिक्षुर्न चाहं निजबोधरूपः ।।२।।
पदच्छेदः
न अहम् मनुष्यः न च देव-यक्षौ न ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राः ।
न ब्रह्मचारी न गृही वनस्थः भिक्षुः न च अहम् निज-बोध-रूपः ।
अन्वयः
अहं मनुष्यः न अस्मि | अहं देव-यक्षौ च न अस्मि | ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राः न । ब्रह्मचारी न | गृही न | वनस्थः न | भिक्षुः च न | अहं निज-बोध-रूपः अस्मि ।
आकाङ्क्षा
- अहं मनुष्यः न अस्मि |
- अहं देव-यक्षौ च न अस्मि |
- अहं ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राःन अस्मि ।
- अहं ब्रह्मचारी न अस्मि |
- अहं गृही न अस्मि |
- अहं वनस्थः न अस्मि |
- अहं भिक्षुः च न अस्मि |
- अहं निज-बोध-रूपः अस्मि ।
पदार्थः
- निज-बोध-रूपः – स्वयंप्रकाशरूपः ; निज.. = स्वयम् , बोधः = ज्ञानम्
निमित्तं मनश्चक्षुरादिप्रवृत्तौ निरस्ताखिलोपाधिराकाशकल्पः ।
रविर्लोकचेष्टानिमित्तं यथा यः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।३।।
पदच्छेदः
निमित्तं मनस्-चक्षुर्-आदि-प्रवृत्तौ निरस्त-अखिल-उपाधिः आकाश-कल्पः ।
रविः लोक-चेष्टा-निमित्तं यथा यः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
अन्वयः
यथा रविः लोक-चेष्टा-निमित्तं (तथा) यः मनस्-चक्षुर्-आदि-प्रवृत्तौ निमित्तं सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः, आकाश-कल्पः निरस्त-अखिल-उपाधिः (च) आत्मा अहम् अस्मि |
आकाङ्क्षा
- निमित्तं भवति
- कस्मिन् विषये ? मनस्-चक्षुर्-आदि-प्रवृत्तौ [ प्रवृत्तौ – प्रवृत्ति स्त्री. सप्. एक. ]
- कः? यः
- कथमिव निमित्तं भवति ? यथा रविः लोक-चेष्टा-निमित्तं तथा
- यः एतादृशं निमित्तं भवति सः कः ? स: अहम् अस्मि
- कः अहम? आत्मा
- कीदृशः आत्मा ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः
- पुनः कीदृशः आत्मा ? निरस्त-अखिल-उपाधिः – devoid of all limiting adjuncts
- यदा निरस्त-अखिल-उपाधिः भवति तदा कथं भवति ? आकाश-कल्पः
- कः अहम? आत्मा
पदार्थः
- मनस्-चक्षुः-आदि = ज्ञानेन्द्रियाणि
- निमित्तम् = कारणम्
- निरस्त-अखिल-उपाधिः = स्तूल-सूक्ष्म-कारण-शारीरातीतः
- निरस्त = [ निर् + अस् “अस भुवी” + क्तप्रत्ययः] अतीतः
- आकाश-कल्पः = आकाश-तुल्यः
- नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः which is of the nature of eternal consciousness; i.e., that which is ever present and ever available
- उपलब्धि = उपलभ्यमानम्
- नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः = सत्स्वरूपः (सत्-चित्-आनन्दे विद्यमानं सत्)
श्लोकस्य सारः “अहं साक्षी” |
I am that presence which lends itself to all activities without being involved in them, just as even in space – everything is accommodated in space and still space is free from all attributes.
यमग्न्युष्णवन्नित्यबोधस्वरूपं मनश्चक्षुरादीन्यबोधात्मकानि ।
प्रवर्तन्त आश्रित्य निष्कम्पमेकं स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।४।।
पदच्छेदः
यम् अग्नि-उष्णवत् नित्य-बोध-स्वरूपं मनस्-चक्षुर्-आदीनि अबोध-आत्मकानि ।
प्रवर्तन्ते आश्रित्य निष्कम्पम् एकम् सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
अन्वयः
यम् आश्रित्य अबोधात्मकानि मनस्-चक्षुः-आदीनि प्रवर्तन्ते अग्नि-उष्णवत् नित्य-बोध-स्वरूपं नि:+कम्पम् एकम् सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः आत्मा अहम् अस्मि |
आकाङ्क्षा
- प्रवर्तन्ते
- कथमिव ? अग्नि-उष्णवत्
- कानि ? मनस्-चक्षुः-आदीनि
- कीदृशानि ? अबोधात्मकानि
- किं कृत्वा ? आश्रित्य
- कम् आश्रित्य ? यम्
- यम् आश्रित्य प्रवर्तन्ते सः कः ? सः अहम्
- सः अहंकः ? आत्मा
- कीदृशः आत्मा ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः
- सः अहंकः ? आत्मा
पदार्थः
- अबोधात्मकानि = [हेतु-गर्भ-विशेषणम्] | मनस्-चक्षुः-आदीनि अबोधात्मकत्वात् प्रवर्तन्ते |
- बोदात्मकम् = ज्ञानस्वरूपम्
- निष्कम्पम् = निस्+कम्पम् = कम्परहितम् / अचलम्
श्लोकस्य सारः “अहम् अधिष्ठानम्” | मनश्चक्षुरादिनां स्वातन्त्र्यं नास्ति |
मुखाभासको दर्पणे दृश्यमानो मुखत्वात् पृथक्त्वेन नैवास्ति वस्तु ।
चिदाभासको धीषु जीवोऽपि तद्वत् स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।५।।
पदच्छेदः
मुखाभासकः दर्पणे दृश्यमानः मुखत्वात् पृथक्त्वेन न एव अस्ति वस्तु ।
चिदाभासकः धीषु जीवः अपि तत्-वत् सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
अन्वयः
दर्पणे दृश्यमानः मुख-आभासकः मुखत्वात् पृथक्त्वेन वस्तु न एव अस्ति । धीषु दृश्यमानः चिदाभासकः जीवः अपि तत्-वत् पृथक्त्वेन वस्तु न एव अस्ति । सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः आत्मा अहम् अस्मि |
आकाङ्क्षा
- न एव अस्ति ।
- कथम् ? पृथक्त्वेन
- कस्मात् पृथक्त्वेन ? मुखत्वात्
- कः ? मुख-आभासकः
- कथम्भूतः मुख-आभासकः ? दृश्यमानः
- कुत्र दृश्यमानः ? दर्पणे
- तत्-वत् किम् ? तत्-वत् न एव अस्ति
- कथम्भूतं न अस्ति ? वस्तु
- कीदृशं वस्तु न अस्ति? पृथक्त्वेन
- कः ? जीवः अपि
- कीदृशः जीवः ? चिदाभासकः
- पुनः कीदृशः जीवः ? दृश्यमानः
- कुत्र दृश्यमानः ? धीषु
- यः तत्-वत् न एव अस्ति सः कः? सः अहम्
- सः अहंकः ? आत्मा
- कीदृशः आत्मा ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः
- सः अहंकः ? आत्मा
- कथम्भूतं न अस्ति ? वस्तु
- कथम्भूतः मुख-आभासकः ? दृश्यमानः
- कथम् ? पृथक्त्वेन
पदार्थः
- आभासकः / आभासः = प्रतिबिम्बम् |
- धीः = सुक्ष्मशरीरः
- जीवः= अत्र आत्मा नास्ति | सूक्ष्म-शरीरः चिदासः च |
श्लोकस्य सारः “चिदाभासकः मित्या”
यथा दर्पणाभाव आभासहानौ मुखं विद्यते कल्पनाहीनमेकम् ।
तथा धीवियोगे निराभासको यः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।६।।
पदच्छेदः
यथा दर्पण-अभावे आभासहानौ मुखं विद्यते कल्पना-हीनम् एकम् ।
तथा धी-वियोगे निराभासकः यः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
अन्वयः
यथा दर्पण-अभावे आभासहानौ कल्पना-हीनम् एकं मुखं विद्यते, तथा धी-वियोगे निराभासकः यः विद्यते, सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः आत्मा अहम् अस्मि |
आकाङ्क्षा
- विद्यते
- किं विद्यते ? मुखम्
- कीदृशं मुखम् ? एकम्
- पुनः कीदृशं मुखम् ? कल्पना-हीनम्
- कदा ? दर्पण-अभावे
- पुनः कदा ? आभासहानौ [ हानिः स्त्री. सप्. एक. ]
- यथा मुखं विद्यते तथा कः विद्यते ? निराभासकः
- कदा ? धी-वियोगे
- यः निराभासकः विद्यते सः कः ? सः अहम्
- सः अहंकः ? आत्मा
- कीदृशः आत्मा ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः
- सः अहंकः ? आत्मा
- किं विद्यते ? मुखम्
पदार्थः
- कल्पना-हीनम् = प्रतिबिम्ब-रहितम्
- आभास-हानौ = यदा आभासः न भवति
श्लोकस्य सारः “मनः मित्या”
The birth of this individual happens when there is an identification with the medium rather than the consciousness. One thinks “I am  ”.
मनश्चक्षुरादेर्वियुक्तः स्वयं यो मनश्चक्षुरादेर्मनश्चक्षुरादिः ।
मनश्चक्षुरादेरगम्यस्वरूपः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।७।।
पदच्छेदः
मनश्चक्षुरादेः वियुक्तः स्वयं यः मनश्चक्षुरादेः मनश्चक्षुरादिः ।
मनश्चक्षुरादेः अगम्य-स्वरूपः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
अन्वयः
यः मनश्चक्षुरादेः वियुक्तः, यः स्वयं मनश्चक्षुरादेः मनश्चक्षुरादिः, मनश्चक्षुरादेः अगम्य-स्वरूपः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
आकाङ्क्षा
- अस्मि
- कः? अहम्
- अहं कः अस्मि ? आत्मा
- कीदृशः आत्मा ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः
- कः आत्मा ? यः वियुक्तः सः
- कस्मात् वियुक्तः ? मनश्चक्षुरादेः
- पुनः कः आत्मा? यः मनश्चक्षुरादिः
- कस्य मनश्चक्षुरादिः ? स्वयं मनश्चक्षुरादेः
- पुनः कः आत्मा? यः अगम्य-स्वरूपः
- कस्य अगम्य-स्वरूपः ? मनश्चक्षुरादेः
पदार्थः
- वियुक्तः = तस्मात् भिन्नः
- अगम्यम् = अवगन्तुं न शक्ष्यम्
श्रोत्रस्य श्रोत्रम् इति केनोपनिषदि अपि अस्ति |
य एको विभाति स्वतः शुद्धचेताः प्रकाशस्वरूपोऽपि नानेव धीषु
शरावोदकस्थो यथा भानुरेकः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।८।।
पदच्छेदः
यः एकः विभाति स्वतः शुद्धचेताः प्रकाशस्वरूपः अपि नाना इव धीषु
शराव-उदक-स्थः यथा भानुः एकः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
अन्वयः
यथा शराव-उदक-स्थः भानुः एकः अपि नाना इव विभाति, तथा यः एकः प्रकाशस्वरूपः शुद्धचेताः धीषु एकः अपि नाना इव स्वतः विभाति सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
आकाङ्क्षा
- विभाति
- कथम् ? स्वतः
- कः ? प्रकाशस्वरूपः
- कथमिव विभाति ? एकः अपि नाना इव
- कुत्र नाना इव विभाति ? धीषु
- कीदृशः ? शुद्धचेताः[ चेतः – चेतस् इति नपुंसकलिङ्गः | बहुव्रीहि-समासान्ते शुद्धचेतस् इति सकारान्तः पुल्लिङ्गः प्रथमाविभक्तिः एकवचनम् ]
- कथं एकः अपि नाना इव विभाति ? यथा भानुः विभाति
- कीदृशः भानुः ? शराव-उदक-स्थः
- यः प्रकाशस्वरूपः विभाति सः कः? सः अहम्
- सः अहंकः ? आत्मा
- कीदृशः ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः
पदार्थः
- शुद्धचेताः = प्रज्ञानघनः , ज्ञानस्वरूपी
- शरावम् = पात्रम्
श्लोकस्य सारः – आत्मा एकः, अद्वैतः | नाना इव भाति | आत्मानं ज्ञातुं किमपि अन्यवस्तुनः आवश्यकता नास्ति | सः स्वप्रकाशः |
शरावम् ~= स्थूलशरीरः उदकम् ~= सुक्ष्मशरीरः; भानुः ~= आत्मा ; बिम्बम् ~= चिदाभासः ;
Notes from Swamini Swatmavidyanandaji’s lectures:
In the olden days, people were busy with the nitya and naimittika karma that there was no time for raagah and dveshah to make an appearance. Their minds were purified by these acts. So as time passed by, the agnihotra karma reduced and people started doing worship at the temples. When a lot of people come together, it encourages and becomes an inspiration for bhakti. The spirit of worship is to give up. तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसा अनाशकेन [The BrihadAraNyaka upaniShad* (4.4.22)]
The whole crux of the vedantic life is to drop those strong preferences (Raaga and Dvesha) by doing what needs to be done rather than doing what one wants to do. “I dedicate the likes and dislikes at the altar of Bhagavan and I do all that is required to be done. I accept the outcome whether favourable and not as a Prasad from Bhagavan” – should be the attitude. …. One should train oneself, observe and be alert to the purpose of one’s life and stick to it. That is svadharma.
यथाऽनेकचक्षुःप्रकाशो रविर्न क्रमेण प्रकाशीकरोति प्रकाश्यम् ।
अनेका धियो यस्तथैकः प्रबोधः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।९।।
पदच्छेदः
यथा अनेक-चक्षुः-प्रकाशः रविः न क्रमेण प्रकाशी-करोति प्रकाश्यम् ।
अनेकाः धियः यः तथा एकः प्रबोधः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
अन्वयः
यथा अनेक-चक्षुः-प्रकाशः रविः प्रकाश्यं क्रमेण न प्रकाशी-करोति, तथा यः एकः प्रबोधः अनेकाः धियः न क्रमेण प्रकाशी-करोति, सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
आकाङ्क्षा
- प्रकाशी-करोति
- कथम् ? न क्रमेण
- कः ? प्रबोधः
- कीदृशः ? एकः
- काः (कर्मपदम्) प्रकाशी-करोति ? धियः
- काः धियः ? अनेकाः
- कथमिव ? यथा रविः न क्रमेण प्रकाशी-करोति तथा
- कीदृशः रविः प्रकाशी-करोति? अनेक-चक्षुः-प्रकाशः
- किं प्रकाशी-करोति ? प्रकाश्यम्
- यः प्रकाशी-करोति सः कः? सः अहम्
- सः अहंकः ? आत्मा
- कीदृशः ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः
पदार्थः
- प्रकाशीकरोति — अप्रकाशं प्रकाशं करोति इति | च्विप्रत्ययः अभूततद्भावार्थकः भवति अर्थात् यद् वस्तु पूर्वम् तस्मिन् रूपे नासीत् किन्तु सम्प्रति परिवर्तितम् रूपम् धारयति तस्य बोधाय च्विप्रत्ययः प्रयुज्यते।
श्लोकस्य सारः “आत्मा ज्योतिषां ज्योतिः”
विवस्वत-प्रभातं यथा रूपमक्षं प्रगृह्णाति नाभातमेवं विवस्वान् ।
यदाभात आभासयत्यक्षमेकः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा।।१०।।
पदच्छेदः
विवस्वत-प्रभातम् यथा रूपम् अक्षम् प्रगृह्णाति न आभातम् एवं विवस्वान् ।
यत्-आभातः आभासयति अक्षम् एकः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
अन्वयः
यथा अक्षं विवस्वत-प्रभातं रूपं प्रगृह्णाति, न आभातम्, एवं यदाभातः एकः विवस्वान् अक्षम् आभासयति सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
आकाङ्क्षा
- अक्षम् प्रगृह्णाति
- किं प्रगृह्णाति ? रूपम्
- कीदृशं रूपम् प्रगृह्णाति? विवस्वत-प्रभातम्
- अक्षम् न प्रगृह्णाति
- किं प्रगृह्णाति ? रूपम्
- कीदृशं रूपम् न प्रगृह्णाति ? आभातम्
- तथा किम् ? एवम् आभासयति
- किम् आभासयति ? अक्षम्
- कः आभासयति ? विवस्वान्
- कीदृशः विवस्वान् ? एकः
- पुनः कीदृशः विवस्वान् ? यदाभातः
- यस्मात् विवस्वान् आभातः सः कः? यदाभातः सः अहम्
- सः अहंकः ? आत्मा
- कीदृशः ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः
- किं प्रगृह्णाति ? रूपम्
- किं प्रगृह्णाति ? रूपम्
पदार्थः
- यदाभातः = येन आभातः, येन आत्मना आभातः
श्लोकस्य सारः “आत्मा मनः प्रकाशयति” |
यथा सूर्य एकोऽप्स्वनेकश्चलासु स्थिरास्वप्यनन्वग्विभाव्यस्वरूपः
चलासु प्रभिन्नासुधीष्वेवमेकः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।११।।
पदच्छेदः
यथा सूर्यः एकः अप्सु अनेकः चलासु स्थिरासु अपि अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः
चलासु प्रभिन्नासु धीषु एवम् एकः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
अन्वयः
यथा एकः सूर्यः चलासु स्थिरासु (च) अप्सु अनेकः अपि अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः एवम् एकः प्रभिन्नासु चलासु सुधीषु अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
आकाङ्क्षा
- अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः अस्ति
- कः ? सूर्यः
- कीदृशः ? एकः
- कथम्भुतः अपि ? अनेकः अपि
- कुत्र अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः ? अप्सु [ अप् स्त्री. सप्. (नित्य) बहु. ]
- कीदृशीसु ? स्थिरासु
- अथवा कीदृशीसु ? चलासु
- यथा अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः एवं कः ? एवम् एकः अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः
- कुत्र अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः ? सुधीषु
- कीदृशीसु ? चलासु
- पुनः कीदृशीसु सुधीषु ? प्रभिन्नासु
- यः एवम् अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः सः कः ? सः अहम्
- सः अहंकः ? आत्मा
- कीदृशः ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः
- कुत्र अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः ? सुधीषु
- कः ? सूर्यः
पदार्थः
- अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः
- विभाव्यम् = चिन्तनीयम्
- अनन्वक् = न अन्वक् | न स्पृष्टम्
- अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः = अनन्वग्त्वेन विभाव्यं स्वरूपं यस्य सः
श्लोकस्य सारः “उपाधेः धर्म आत्मानं न“
घनच्छन्नदृष्टिर्घनच्छन्नमर्कम् यथा निष्प्रभं मन्यते चातिमूढः ।
तथा बद्धवद्भाति यो मूढदृष्टेः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।१२।।
पदच्छेदः
घनच्छन्न-दृष्टिः घनच्छन्नम् अर्कम् यथा निष्प्रभं मन्यते च अतिमूढः ।
तथा बद्धवत् भाति यः मूढ-दृष्टेः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
अन्वयः
यथा घनच्छन्न-दृष्टिः अतिमूढः अर्कं घनच्छन्नं निष्प्रभं च मन्यते, तथा यः मूढ-दृष्टेः (दृष्ट्या) बद्धवत् भाति, सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
आकाङ्क्षा
- मन्यते
- कः ? अतिमूढः
- कीदृशः ? घनच्छन्न-दृष्टिः
- कम् ? अर्कम्
- कथम्भूतमिति मन्यते ? घनच्छन्नम्
- पुनः कथम्भूतमिति मन्यते ? निष्प्रभं च
- यथा अतिमूढः मन्यते तथा किं भवति? भाति
- कः ? यः
- कथं भाति ? बद्धवत्
- कया भाति ? (दृष्ट्या)
- कस्याः दृष्ट्या ? मूढ-दृष्टेः
- यः बद्धवत् भाति सः कः ? सः अहम्
- सः अहंकः ? आत्मा
- कीदृशः ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः
- कः ? अतिमूढः
पदार्थः
- घनच्छन्न-दृष्टिः = धनेन मेघेन च्छन्नम् आच्छन्ना दृष्टिः यस्य सः |
श्लोकस्य सारः “अविद्या आत्मानम् आच्छन्नं न करोति” इति बन्दस्य मित्यत्त्वम् |
समस्तेषु वस्तुष्वनुस्यूतमेकं समस्तानि वस्तूनि यन्न स्पृशन्ति ।
वियद्वत्सदा शुद्धमच्छस्वरूपं स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।१३।।
पदच्छेदः
समस्तेषु वस्तुषु अनुस्यूतम् एकम् समस्तानि वस्तूनि यम् न स्पृशन्ति ।
वियद्वत् सदा शुद्धम् अच्छ-स्वरूपम् सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
अन्वयः
समस्तेषु वस्तुषु अनुस्यूतम् एकम् | समस्तानि वस्तूनि यम् न स्पृशन्ति, (तदेकं) वियद्वत् सदा शुद्धम् अच्छ-स्वरूपम् | सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।
आकाङ्क्षा
- एकम् अस्ति
- कीदृशम् ? अनुस्यूतम्
- कुत्र ? वस्तुषु
- किदृशेषु वस्तुषु ? समस्तेषु
- न स्पृशन्ति
- कानि ? वस्तूनि
- कीदृशानि वस्तूनि ? समस्तानि
- कं न स्पृशन्ति ? यम्
- कानि ? वस्तूनि
- यं न स्पृशन्ति तद् किम् ? तदेकं
- तद् कीदृशम् ? शुद्धम्
- पुनः तद् कीदृशम् ? अच्छ-स्वरूपम्
- कदा शुद्धम् अच्छ-स्वरूपं च ? सदा
- अस्मि
- कः? अहम्
- अहं कः अस्मि ? आत्मा
- कीदृशः आत्मा ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः
- कुत्र ? वस्तुषु
- कीदृशम् ? अनुस्यूतम्
पदार्थः
- अनुस्यूतम् = व्याप्तम्
- वियद्वत् = आकाशवत्
- अच्छ-स्वरूपम् = अमृत-स्वरूपम्
श्लोकस्य सारः “आत्मा असङ्गः” |
उपाधौ यथा भेदता सन्मणीनां तथा भेदता बुद्धिभेदेषु तेऽपि ।
यथा चन्द्रिकाणां जले चञ्चलत्वं तथा चञ्चलत्वं तवापीह विष्णो ।।१४।।
पदच्छेदः
उपाधौ यथा भेदता सन्मणीनाम् तथा भेदता बुद्धि-भेदेषु ते अपि ।
यथा चन्द्रिकाणां जले चञ्चलत्वम् तथा चञ्चलत्वम् तव अपि इह विष्णो ।
अन्वयः
यथा उपाधौ सन्मणीनां भेदता तथा ते अपि बुद्धि-भेदेषु भेदता | यथा जले चन्द्रिकाणां चञ्चलत्वं तथा इह तव अपि चञ्चलत्वम् | हे विष्णो |
आकाङ्क्षा
- भेदता भवति
- केषाम् ? सन्मणीनाम्
- कुत्र ? उपाधौ
- यथा सन्मणीनां भेदता तथा किम् अस्ति ? भेदता अस्ति
- कस्य ? ते अपि
- कुत्र ? बुद्धि-भेदेषु
- चञ्चलत्वम् अस्ति
- कासाम् ? चन्द्रिकाणाम्
- कुत्र ? जले
- यथा चन्द्रिकाणां चञ्चलत्वम् अस्ति तथा किमस्ति ? चञ्चलत्वम् अस्ति
- कस्य ? तव अपि
- कुत्र ? इह
- हे विष्णो
पदार्थः
- विष्णुः = सर्वव्यापि
- सन्मणी = स्फटिकः
।। इति श्रीमद् शङ्कराचार्यकृत हस्तामलकसंवादस्तोत्रं संपूर्णम् ।।
- References:
- हस्तामलकस्तोत्रम् – विकिस्रोतः – मुख्यपृष्ठम् https://sa.wikisource.org/wiki/हस्तामलकस्तोत्रम्
- English article with word to word meaning
- Hastamalakiyam by Sri Swamini Svatmavidyanandaji, Eugene, USA
- Hastamalakiyam by Swami Guruparananda in Tamil
- Hastamalakeeyam (Tamil) – Nochur Sri Venkataraman
- Hastamalakiyam Chanting – Swami Atmananda
- Ramana Maharshi’s poem in Tamil and explanation


text:
॥ अथ रसा: ॥
॥ अथ रसा: ॥
सूतकं गन्धकं लोहं विषं चित्रकपत्रकम् । वरारी रेणुका मुस्ता एला ग्रन्थिककेशरम् ॥१॥
फलत्रय़ं त्रिकटुकं शुल्बभस्म तथैव च । एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्नानि कारयेत् ॥२॥
ग्रहण्यां पाण्डुरोगे च दातव्यं मधुना सह । अतिसारे क्षये कासे प्रमेहे विषमज्वरे । नानानुपानैर्दातव्यश्चतुर्मूर्ती रसोत्तम: ॥३॥
अथ सुवर्णरसपर्पटी ।
शुद्धसूतं पलमितं तुर्यांशस्वर्णसंयुतम् । मर्दयेन्निम्बुनीरेण यावदेकत्वमाप्नुयात् ॥१॥
प्रक्षाल्योष्णाम्बुना पश्चात्पलमात्रे सुगन्धके । द्रुते लोहमये पात्रे बादरानलयोगत: ॥२॥
प्रक्षिप्य चालयेल्लोह्यां मन्दं लोहशलाकया । तत: पाकं विदित्वा तु रम्भापत्रे शनै: क्षिपेत् ॥३॥
गोमयस्थे तदुपरि रम्भापात्रेण यन्त्रयेत् । शीतं तच्चूर्णितं गुञ्जाक्रमवृद्धं निषेवयेत् ॥४॥
माषमात्रं भवेद्यावत्ततो मात्रां न वर्धयेत् । सक्षौद्रेणोषणेनैव लेहयेद्भिषगुत्तम: ॥५॥
ग्रहणीं हन्ति शोषं च सुवर्णरसपर्पटी । सद्योबलकरी शुक्रवर्धनी वन्हिदीपनी ॥ क्षयकासश्वासमेह्शूलातीसारपाण्डुनुत् ॥६॥
इति सुवर्णरसपर्पटी ॥
अथ ग्रहणीकपाट: ॥
तारमौक्तिकहेमानि सारश्चैकैकभागिकम् । द्विभागो गन्धक: सूतस्त्रिभागो मर्दयेदिमान् ॥१॥
कपित्थस्वरसैर्गाढं मृगशृड्गे तत: क्षिपेत् । पुटेन्मध्ये पुटेनैव तत उद्धृत्य मर्दयेत् ॥२॥
बलारसै: सप्तवेलपामार्गरसैस्त्रिधा । लोध्रप्रतिविषामुस्तधातकीन्द्रयवामृता ॥३॥
प्रत्येकमेततस्वरसैर्भावना स्यात् त्रिधा त्रिधा । माषमात्रं रसो देयो मधुना मरिचैस्तथा ॥४॥
हन्यात्सर्वानतीसारान् ग्रहणीं सर्वजामपि । कपाटो ग्रहणीरोगे रसोऽयं वह्निदीपन: ॥५॥
अन्यच्च ।
रसेन्द्रगन्धातिविषाभयाभ्रं क्षारत्रयं मोचरसो वचा च । जया च जम्बीररसेन पिष्टं पिण्डीकृतं स्याद्ग्रहणीकपाट: ॥१॥
अन्यच्च रसराजलक्ष्म्या: । शुद्धै: कर्कवराटकैर्गणनया भल्लातकांस्तत्समाञ्छ्रोतान्बब्लुकण्टकैर्लघुपुटैस्तस्याड्घ्रिभागं रसम् । लेलीतेन समं विचूर्ण्य जयया सप्तानुभाव्यं शिव: प्रोक्तोऽयं ग्रहणीकपाटकरसस्त्रैवल्लक्स्त्वौषधै: ॥१॥
इति ग्रहणीकपाट: ॥
अथ ग्रहणीगजकेसरी रस: ॥
गन्धं पारदमभ्रकं च दरदं लोहं च जातीफलं बिल्वं मोचरसं विषं प्रतिविषां व्योषं तथा धातकीम् । भृष्टामप्यभयां कपित्थजलदौ दीप्यानलौ दाडिमं टड्काद्भस्मकलिड्कात्कनकजं बीजं च पक्षेक्षणम् ॥१॥
एतत्तुर्यमफेनमेतदखिलं संमर्द्य संचूर्णयेद्धत्तूरच्छदजै रसैश्च मतिमान्कुर्यान्मरीचाकृतिम् । दत्ता सा ग्रहणीगदं सरुधिरं सामं सशूलं चिरातीसारं विनिहन्ति जूर्तिसहितां तीव्रां विषूचीमपि ॥२॥
दु:साध्यामपि बिम्बसीं परिहरेदुक्तानुपानैरयं नाम्ना तु ग्रहणीमतड्गजमदध्वंसीभकण्ठीरव: ॥३॥
इति ग्रहणीगजकेसरी रस: ॥ अथ रसपर्पटी ॥ शुद्धपारदगन्धाभ्यां कृता पर्पटिका नृणाम् । निहन्ती ग्रहणी क्षौद्रयुक्ता पथ्यभुजां भृशम् ॥१॥ इति रसपर्पटी ॥ अथ पञ्चामृतपर्पटीरस: ॥ लोहाभ्रार्करसं समं द्विगुणितं गन्धं पचेत्कोलिकाकाष्ठाग्नौ मृदुले निधाय सकलं लोहस्य पात्रे भिषक् ।
सर्वं गोमयमण्डले विनिहिते रम्भादले निन्यसेत्तस्योर्ध्वं कदलीदलं द्रुततरं वैद्येश्वरो निन्यसेत् ॥१॥
स्यात्पञ्चामृतपर्पटी ग्रहणिकायक्ष्मातिसारज्वरस्त्रीरुकपाण्डुगराम्लपित्तगुदजक्षुन्मान्द्यविध्वंसिनी ॥२॥
ग्रहण्यामनुपानं हि हिड्गुसैन्धवजीरकम् । जीरकम् पाण्डुगरयोरितरेषु स्वयुक्तित: ॥३॥
इति पञ्चामृतपर्पटीरस: ॥
अथ कनकसुन्दररस: ॥
मरीचबलिहिड्गुलैर्गरलपिप्पलीटड्कणै: सुवर्णभवबीजकै: समलवैर्दिनार्धावधि । जयारसविमर्दितै: कनकसुन्दर: सुन्दरि स्मृतौ ग्रहणिकाज्वरातिसृतिवह्निमान्द्यापह: ॥१॥
इति कनकसुन्दररस: ॥
अथ शड्खवटी ।
चिञ्चाक्षारपलं पटुवज्रपलं निम्बूरसे कल्कितं तस्मिञशड्खपालं प्रतप्तमसकृन्निर्वाप्य शीर्णावधि । हिड्गुव्योषपलं रसामृतबलीन्निक्षिप्य निष्कांशकान् बद्ध्वा शड्खवटी क्षयग्रहणिकारुक्पक्तिशूलादिषु ॥१॥
इति शड्खवटी ॥ अथाग्निसूनुरस: । भागो दग्धकपर्दकस्य च तथा शड्खस्य भागद्वयम् भागो गन्धकसूतर्योमिलितयो: पिष्ट्वा मरीचादपि । भागस्य त्रितयं नियोज्य सकलं निम्बूरसे चूर्णितं नाम्ना वह्निसुतो रसोऽयमचिरान्माद्यं जयेद्दारुणम् ॥१॥
घृतेन खण्डात्सह भक्षितेन क्षीणान्नरान्हस्तिस्मान्करोति । समागधीचूर्णघृतेन लीढ्वा नर: प्रमुञ्चेद् ग्रहणीविकाराद् ॥२॥
शोषज्वरारोचकशूलगुल्मान्पाण्डुदरार्शोग्रहणीविकारान् । तक्रानुपानो जयति प्रमेहान्युक्त्या प्रयुक्तोऽग्निसुतो रसेन्द्र: ॥३॥
इत्यग्निसूनुरस: ॥
अथागस्तिसूतराजो रस: ॥
रसबलिसमभागं तुल्यहिड्गलयुक्तं द्विगुणकनकबीजं नागफेनेन तुल्यम् । सकलविहितचूर्णं भावयेद्भृड्गनीरैर्ग्रहणिजलधिशोषे सूतराजो ह्यगस्ति: ॥१॥
त्रिकटुकमधुयुक्त: सर्ववान्तिं च शूलं कफपवनविकारं वह्निमान्द्यं च निद्राम् ॥१॥
घृतमरिचयुतोऽयं गुञ्जमात्र: प्रवाहीं हरति षडतिसाराञ्जीरजातीफलेन ॥२॥
इत्यगस्तिसूतराजो रस: ॥
अथ क्षारत्नाम्ररस: ॥
शड्खक्षारार्कभूतिं च वराटं लोहभस्मकम् । अयोमलं यवक्षारं टड्कणक्षारमेव च ॥१॥
त्रिकुटं सैन्धवं तुल्यं भृड्गतोयेन मर्दयेत् । आटरुषरसैर्मर्द्यमार्द्रकस्वरसेन च ॥२॥
चणमात्रां वटीं कृत्वा रसोऽयं क्षारताम्रक: । श्वासे कासे प्रतिश्याये पुराणज्वरपीडिते ॥३॥
मन्दाग्नौ ग्रहणीदोषे त्वनुपानं यथोचितम् । सेवयेत्सप्तरात्रेण नाशयेन्नात्र संशय: ॥४॥
चिरकालानुबन्धे च सेवयेन्मण्डलावधि । तत्तव्द्याधिहरं पथ्यं नियमेन समाचरेत् ॥५॥
इति क्षारताम्ररस: ॥
इति रसा: ॥
॥ अथ पथ्यम् ॥
मुद्गषष्ठिकशाली च आढकी माक्षिकं तथा । छाग्या: पयो दधि घृतं नवनीतं कपित्थकम् ॥१॥
नि:सारं दधि गोर्बिल्वं रम्भाया: कुसुमं फलम् । दाडिमं लाजकृन्मण्ड: शृड्गाटं क्षुद्रमत्स्यक: ॥२॥
एणतित्तिरलावानां शशानां क्रव्यमेव च । ग्रहण्यामातुरे पथ्यं कथितं मुनिभिर्हितम् ॥३॥
पिच्छिलानि कठोराणि गुरुण्यन्नानि यानि च । आमकृन्ति न सेव्यानि ग्रहणीरोगिभि: क्वचित् ॥४॥
इति ग्रहणीचिकित्सा ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
महाभाष्यम्
महाभाष्यं पतञ्जलिना रचित: व्याकरणस्य ग्रन्थ: अस्ति। पाणिनिमुनिः व्याकरणस्य अभूतपूर्वं ग्रन्थम् ’अष्टाध्यायीं’ रचितवान्, यश्च ग्रन्थः सूत्ररूपेण अस्ति। तस्याः वाक्यरूपेण व्याख्या कात्यायनेन कृता । पतञ्जलिः द्वयोः विस्तृतां व्याख्यां महाभाष्ये कृतवान्।
महत्त्वम्[सम्पादयतु]
संस्कृतव्याकरणक्षेत्रे पातञ्जलमहाभाष्यस्य मूर्धाभिषिक्तं स्थानं वर्तते। यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यम् इत्यादिभिः आभाणकैः इदं प्रमाणितं भवति। महान् शब्दयोगी, वाग्योगवित्, सङ्ग्रहप्रतिकञ्चुकः भाष्यकारः पतञ्जलिः वदति - इष्टमेवैतत् सङ्गृहीतं भवति इति। इष्टमित्युक्त्वा तेन ये प्रयोगाः दर्शिताः ते संस्कृतव्याकरणजगति ग्राह्याः जाताः। इष्टमिति ये प्रयोगाः न निर्दिष्टाः ते लोके प्रचारे विद्यन्ते चेदपि साधुत्वं न भजन्ते । महाराज्यं वा पालनीयम्, महाभाष्यं वा पठनीयम् इत्येतत् प्रसिद्धं वचनम् अस्य ग्रन्थस्य श्रेष्ठतां सुष्ठु ज्ञापयति । अस्मिन् व्याकरणदर्शने भाष्यकारः सूक्ष्म-गम्भीर-रूक्षणां विषयाणामपि विवरणं गुडजिह्विकान्यायेन रोचकया, आसेचनकया, सरसया, मधुरया च शैल्या कृतवान् अस्ति। लौकिकैः उपमानैः युक्ता संवादशैली, नितरां सुरक्षिता, स्तुत्या च शैली आधृता अस्ति ।
व्याकरणाध्ययनस्य आवश्यकता[सम्पादयतु]
वेदान्तो वैदिकाः शब्दा लोकान्नो लौकिकाः । किमर्थमघ्येयं व्याकरणम् इत्येतत् भाष्यकारस्य वचनं सूचयति यत् तस्मिन् अपि काले संस्कृतस्य अध्ययने व्याकरणस्य महत्त्वं न ज्ञातवन्तः आसन् इति । भर्तृहरिः अपि इदम् ऐतिहासिकसत्यं सूचयति । व्याकरणज्ञानस्य अभावेन भविष्यति काले संस्कृतस्य (वैदिक-लौकिकयोः) शुद्धतायाः रक्षणे कियान् क्लेशः भवेत् इत्येतत् भाष्यकारेण अवगतम् आसीत् । अतः सुहृद्भूतेन तेन आगमवचनपरिपालनार्थं ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षड्ङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च इति घोषितम् ।
व्याख्यानशैली[सम्पादयतु]
भाष्यकारः पतञ्जलिः सवस्य स्वोपज्ञप्रज्ञया अद्भुतेन चित्र-विचित्रेण प्रतिभाबलेन शब्दप्रयोगद्वारा सूत्रकारनिर्दिष्टपद्धतिम् अनुसरन् प्रभूतानुभूतिसम्भूतया अद्भुतसूक्ष्मबुद्ध्या शब्दसिद्धेः सुगमं मार्गं बोधयति । तदीया शैली नवनवोन्मेषशालिनी, नानाविधतर्कसमन्विता, महत्सूक्ष्मेक्षिकयुता च । शास्त्रीयसिद्धान्तं सः यथोचितरीत्या प्रतिपादयति । अस्मिन् सिद्धान्तप्रतिपादनप्रक्रियायां सः स्वस्य परिष्कृतमस्तिष्कात् उद्भूताः चिररुचिरानल्पाः कल्पनाः अपि समायोजयति । एताः निगूढाकूतिकल्पनाः गूढाशयम् अवगन्तुं न केवलं पेलावधी अपि तु व्युत्पन्नमतिः अपि कष्टम् अनुभवति । अतः एव टीकाकाराणामपि अनेकत्र मतभेदाः दृश्यन्ते ।
भाष्यकारः अनुभवी न्यायवादी इव अद्भुततर्कैः स्वस्य वादं प्रतिपादयति । अतः पूर्वपक्षस्य उपस्थापनावसरे तदीयं प्रबलं तर्कं दृष्ट्वा अप्रबुद्धः पाठकः कदाचित् चिन्तयेत् अयमेव उत्तरपक्षः इति । अग्रे उत्तरपक्षस्य उपस्थापनावसरे सः पूर्वोक्तानां तर्काणां सर्वेषां कृते समीचीनं प्रत्युत्तरं यच्छति । शिष्यबुद्धिपरीक्षार्थं व्युत्पादनार्थं वा भाष्यकारः सूत्रं विभिन्नदृष्ट्या प्रत्येकपक्षेण च दर्शयति विवृणोति च । तस्मिन् क्षणे यत् सूत्रं योग्यं भवेत् तस्य खण्डनं मण्डनं वा कृत्वा अन्तिमं निर्णयं पाठकानां कृते त्यजति । भाष्यकारस्य वैज्ञानिकी व्याख्यानशैली अत्युत्कृष्टा अस्ति यत् पूर्वपक्ष-उत्तरपक्षयोः समर्थने प्रबलतमां युक्तिं प्रदर्श्य अपि निर्णयावसरे मौनम् आश्रयति । भाष्यकारः वदति - एते दोषाः समा भूयांसो वा । तस्मान्नार्थोऽनया परिभाषया... दोषाः खल्वपि साकल्येन परिगणिताः । प्रयोजनानामुदाहरणमात्रम् । कुत एतत् । न हि दोषाणां लक्षणमस्ति । तस्माद्यान्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि तदर्थमेषा परिभाषा कर्त्तव्या, प्रतिविधेयं च दोषेषु । (पा १ १ ३९) - एवं वदन् अप्रत्यक्षरूपेण स्वस्य अभिमतं प्रकाशयति । तस्मादस्तु स एव मध्यमः पक्षः (पा १ १ ११) इति स्पष्टरूपेण अभिप्रायकथनं तु अतिविरलतया एव दृश्यते । पाठकैः शब्दरूपसिद्धिप्रक्रिया पूर्णरूपेण शङ्कासमाधानपूर्वकम् अवगता स्यात् इति धिया एव भाष्यकारेण निर्णयाः न श्राव्यन्ते इति भासते ।
ये अन्वाख्यान-प्रत्याख्यानपराः अन्तर्विरोधाः आपाततः दृश्यन्ते तस्य निगूढरहस्यस्य उत्तरं स्वयं भाष्यकारः वदति यत् - न हि दोषाः सन्तीति परिभाषा न कर्त्तव्या, सूत्रं वा न प्रणेयम् । न हि भिक्षुकाः सन्तीति स्थाल्यो नाधिश्रीयन्ते । न च मृगाः सन्तीति यवा नोप्यन्ते (पा १ १ ३९) इति । अतः एव अनेकेषां सूत्राणां प्रत्याख्यानं ज्ञात्वा अपि भाष्यकारस्य इदं कथनं सुसङ्गतं भासते - प्रमाणभूत आचार्यो दर्भपवित्रपाणिः शुचाववकाशे प्राङ्मुख उपविश्य महता प्रयत्नेन सूत्राणि प्रणयति स्म । तत्राशक्यं वर्णेनाप्यनर्थकेन भवितुम्, किम्पुनरियता सूत्रेण (पा १ १ १) । अपि च सामर्थ्ययोगान्न हि किञ्चिदस्मिन्शास्त्रे पश्यामि यदनर्थकं स्यात् (पा ६ १ ७७) ।
अस्य व्याख्यानशैली अत्यन्तं वैचित्रपूर्णा । यथाप्रसङ्गं यथाभिमतं समाधानस्य दाने तस्य क्षमता अपूर्वा । किन्तु इदं सर्वं सः पाणिनिव्याकरणस्य परिधौ एव करोति इत्येतत् स्मर्तव्यम् । भाष्यकारः सूत्रन्यासे किमपि परिवर्तनं कृत्वा लाघवेण दोषाणां परिहारं दर्शयेद् चेदपि अन्ते इदं दृढं कथयति - सिध्यत्येवं, सूत्रं तु भिद्यते । अपाणिनीयं तु भवति । यथान्यासमेवास्तु इति ।
एतदवधेयं यत् भाष्यकारः यावच्छक्यं सः पाणिनिसूत्रैः एव सर्वं निर्वहति । निरर्थकं सूत्रस्य परिवर्तनं वार्तिकानां योजनं वा सः न सहते । वार्तिककारः क्ङिति च (पा १ १ ४) सूत्रस्य क्ङितिप्रतिषेधे तन्निमित्तग्रहणस्योपसंख्यानम्, उपधारोरवीत्यर्थम् इत्युक्त्वा तन्निमित्तग्रहण इत्यद् वदति तत्सर्वम् अनावश्यकं मन्यमानः भाष्यकारः - उपधार्थेन तावन्नार्थस्तन्निमित्तग्रहणेन इति वदन् उक्तस्य प्रस्तावस्य खण्डनं करोति । किन्तु यदा पाणिनिसूत्रेण विशेषयुक्तिप्रयुक्तिभिः अन्यथासिद्धं भवेत् तत्र भाष्यकारः वार्तिककारेण सह सूत्रकारस्य अपि कदाचित् विरोधं करोति । किन्तु अयं विरोधः ईर्ष्यामूलः न अपि तु समन्वयमूलः - नासूया कर्त्तव्या यत्रानुगम आचार्येण क्रियते (पा ५ १ ५९)
प्रत्याहारकल्पनायाः विषये अपि भाष्यकारस्य स्वीया धारणा विद्यते । तदनुसारं माहेश्वरसूत्राणां पाणिनिप्रोक्तानां प्रत्ययानां धातूनामपि कदाचित् नेदं प्रत्ययग्रहणं, किन्तर्हि, प्रत्याहारग्रहणम् इति प्रत्याहारं मन्यमानः इष्टं साधयति । मात्रच् प्रत्याहारः अस्य उत्तमं निदर्शनम् ।
सूत्राणां सन्धिच्छेदविषये अपि भाष्यकारस्य कौशलम् अत्यपूर्वम् । लक्ष्यानुरोधेन यत्र यथा आवश्यकं तत्र तथैव सूत्रस्य विभागं कुर्वन् इष्टसिद्धिं सम्पादयति । किन्तु कुत्रापि दोषः यथा न स्यात् तथा साधयति इत्येतत् अवधेयम् । गर्गादिभ्यो यञ् (पा ४ १ १०५), टाङ् सिङ्सामिनात्स्याः (पा ७ १ १२) - इत्येतेषां सूत्राणां भाष्यम् अस्य प्रमाणम् । लक्ष्यदर्शनवशेन सूत्राणां न्यासपरिवर्तने योगविभागे चापि भाष्यकारस्य अपूर्वा कल्पनाशक्तिः वर्तते । ई च खनः (पा ३ १ १११) इत्येतत् सूत्रम् अस्य उदाहरणम् । भाष्यकारः अत्र ह्रस्वम् इकारं मन्यते ।
इमान्यपि दृश्यताम्[सम्पादयतु]
- पस्पशाह्निक-प्रश्नोत्तरसङ्ग्रह: (संस्कृत विकिपुस्तके)


text:
प्रातः प्रलम्बप्रमुखानमात्यान्
सर्वान् समाहूय स भोजराजः ।
सविभ्रमप्रेरितदृष्टदत्ते
स्थाने निषण्णानवदद्विनीतः ॥३.१॥
अन्वयः ॥ प्रातः सः भोजराजः प्रलम्बप्रमुखान् सर्वान् अमात्यान् समाहूय सविभ्रमप्रेरितदृष्टिदत्ते स्थाने निषण्णान् विनीतः (सन्) अवदत्॥
विलासिनी ॥ अथ अङ्कावतारन्यायेन कंसोपक्रममेव कविरुपन्यस्यति प्रातरित्यादिना -- प्रातः प्रभातसमय एव। अनेन प्रस्तुतस्य त्वरोक्ता। सः तथा विषण्णहृदयः भोजराजः कंसः प्रलम्बप्रमुखान् प्रलम्बारिष्टकेशिधेनुकादीन् अमात्यान् सचिवान् सर्वान् समस्तान्। न तु द्वित्रान्। अनेन कार्यगुरुत्वं दर्शितम्। समाहूय सम्यक् बहुमानपूर्वकमाहूय सविभ्रमं सविलासं यथा तथा प्रेरितया प्रवर्तितया दृष्ट्या दत्ते कल्पिते स्थाने प्रदेशे निषण्णान् प्राधान्यानुरूपमुपविष्टवान्। तानिति शेः। विनीतः विनयसम्पन्नस्सन् अवदत् उक्तवान्॥
तिप्पणीः ॥ भोजानां राजा भोजराजः। प्रमल्बः प्रमुखः येषां तान् प्रलम्बप्रमुखान्। सविभ्रमं यथा तथा प्रेरितया दृष्ट्या दत्ते सविभ्रमप्रेरितदृष्टीदत्ते स्थाने।


text:
पुनः ऐरावतमपि श्वेतं फलं मत्वा खादितुं तद्दिशि वर्द्धितवान्, किन्तु तत्कालम् एव इन्द्रः तत्-हनौ वज्रेण प्रहृतवान्। तदानीं कपिः मूर्च्छितः अभवत्। मूर्च्छितः भूत्वा कपिः सूर्यमण्डलं परिक्रमन् आसीत्। राहुणा सूर्यः ग्रस्तः। देवराजः अपि स्वपुरं प्राविशत्। किन्तु कपेः पिता पवनदेवः तस्य शरीरम् अरक्षत्। मन्दराचलस्य गुहायां पुत्रं स्वाङ्के निधाय उपाविशत्। तदानीं पवनदेवः स्वगतिं समेत्य स्थिरः अभवत्। सः पवनदेवः तदानीं पुत्रस्य अवस्थां विलोक्य परमव्यथितः आसीत्। क्रोधेन सः स्वर्गलोकम् असुरलोकं च स्वगत्या रहितं कृतवान्। तयोः लोकयोः हाहाकारः व्याप्तः अभवत्। ब्रह्मादिदेवताः तां गुहाम् आगत्य पवनदेवं प्रार्थितवन्तः। ब्रह्मा च स्वकमण्डलोः जलेन कपिम् अभिसिञ्चितवान्। तदानीं शिशुः कपिः नेत्रे उन्मील्य ब्रह्माणं प्रणमाम।
ब्रह्मा तस्मिन् काले कपेः हनुं स्वकरेण स्पृष्ट्वा तन्नामकरणं हनुमान् इति कृतवान्। अथ च श्रीराघवेन्द्रचरणयोः अविचलभक्तेः वरदानम् अपि प्रायच्छत्। पवनदेवः अपि प्रसन्नः भूत्वा सर्वत्र सञ्चरितः अभवत्। इन्द्रः अपि कपये वरदानम् अयच्छत् यत् मम वज्रं शस्त्रास्त्राणि च तव काञ्चित् बाधां प्रापयितुं न शक्ष्यन्ति। इत्थं समुपस्थिताः सर्वे देवाः स्व-स्वशक्तिं कपये समर्पितवन्तः।


text:
तथागतसंवादः षष्ठं प्रकरणम्
Technical Details
तथागतसंवादः षष्ठं प्रकरणम्।
अथ तस्मिन्नेव पर्षदि रत्नपाणिर्नाम बोधिसत्त्वो महासत्त्व उत्थायासनादेकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य भगवन्तमेतदवोचत्–किं कारणं भगवन्, ईदृशं निमित्तं प्रादुर्भूतं दर्शितम् ? भगवानाह–एष कुलपुत्र अवलोकितेश्वरः सुखावत्या लोकधातोरागच्छति, तस्य आगच्छमानस्येदं मयेदृशं निमित्तं प्रादुर्भूतं दर्शितम्॥
अथ रत्नपाणिर्नाम बोधिसत्त्व आह–कीदृशानि तानि निमित्तानि? दर्शयतु भगवान्। भगवानाह–यदा कुलपुत्र अवलोकितेश्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्व आगच्छति, तदा विविधानि कल्पवृक्षा विस्तरन्ति, चूतवृक्षा विस्तरन्ति, कुन्दपुष्पाणि सततं जायन्ते, चम्पकवृक्षा अभिनमन्ति। अतिपुष्पावकीर्णाः पुष्करिण्यः प्रादुर्भवन्ति। रत्नवृक्षशतानि ततो दृश्यन्ते। विविधानि पुष्पवर्षाणि पतन्ति, रत्नवर्षाणि च प्रवर्षन्ति, विविधानि च रत्नमणिमुक्तावज्रवैदूर्यशङ्खशिलाप्रवालजातरूपरजतताम्राणि प्रवर्षन्ति, दिव्यानि च वस्त्रवर्षाणि पतन्ति। तस्मिन्नेव विहारसमीपे सप्त रत्नानि प्रादूर्भूतानि। तद्यथा–हस्तिरत्नं मनिरत्नं अश्वरत्नं स्त्रीरत्नं गृहपतिरत्नं परिणायकरत्नम्। एवं सप्त रत्नानि प्रादुर्भूतानि। भूमिः सुवर्णनिर्भासा संदृश्यते। यदा आर्यावलोकितेश्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सुखावत्या लोकधातोर्निष्क्रान्तः, तदा सर्वपृथिवी षड्विकारं प्रकम्पिता॥
अथ रत्नपाणिर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तमेतदवोचत्–कस्य निमित्तानि भगवन्? भगवानाह–एष कुलपुत्र आर्यावलोकितेश्वरो महासत्त्वो बोधिसत्त्व आगच्छति, तस्यैष शुभनिमित्तमीदृशं प्रादुर्भूतम्। यदा स चलति तदा मनोरमं पद्मवर्षः पतति। तदा अवलोकितेश्वरो सहस्रपत्राणि पद्मानि सुवर्णदण्डानि वैदूर्यनिर्भासानि गृहीत्वा येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः। उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसाभिवन्द्य भगवतस्तानि पद्मान्युपनामयति स्म–इमानि ते भगवन्नमिताभेन तथागतेनार्हता सम्यक्संबुद्धेन प्रहितानि। स तथागतः पृच्छति अनातङ्कतां लघुतां सुखस्पर्शविहारितां च। ततो भगवता पद्मानि गृहीत्वा वामपार्श्वे स्थापितानि। तदा अर्यावलोकितेश्वरस्य गुणोद्भावनां कुरुते–कीदृशी त्वया अवलोकितेश्वर कर्मभूमिर्निष्पादिता सदा प्रेतेषु अवीचावुपपन्नेषु? कालसूत्ररौरवोपपन्नेषु सत्त्वेषु, हाहे तपने प्रेतायने महानरके, अग्निघटे महानरके, शाल्मलिमहानरके, अन्धकाले महानरके, शीतोदके महानरके–एवं चान्येष्वपि? महानरके ये उपपन्नाः सत्त्वास्तेषां च कर्मभूमिं दृष्ट्वा तत्र मया सत्त्वपरिपाको मे कृतः कर्तव्यश्च। कृत्वा सर्वे च अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिष्ठापयितव्याः। न च तावत् त्वयानुत्तरा सम्यक्संबोधिरभिसंबोद्धव्या, यावत्समन्ताद्दशभ्यो दिग्भ्यः सर्वाक्षणोपपन्नाः सत्त्वा अरूपविशेषे निर्वाणधातौ न प्रतिष्ठापिता भवेयुः॥
अथावलोकितेश्वरो बोधिसत्त्व इदं प्रश्नव्याहारं कृत्वा भगवतः पादौ शिरसाभिवन्द्य एकान्ते प्रकान्तः, प्रक्रमित्वा ज्वलन्निवाग्निपिण्ड आकाशेऽन्तर्हितः॥
इति तथागतसंवादो नाम षष्ठं प्रकरणम्॥


text:
कटीलु
कटीलु (Kateel) कर्णाटकराज्ये विद्यमानं किञ्चन प्रसिद्धं तीर्थक्षेत्रम् । दक्षिणकन्नडमण्डलस्य केन्द्रात् मङ्गळूरुनगरात् अनतिदूरे एव अस्ति कटीलु । अत्रत्यं प्रसिद्धं श्रीदुर्गापरमेश्वरीमन्दिरम् उडुपी-मङ्गळूरुराष्ट्रियमार्गस्य पार्श्वे अस्ति । नन्दिनीनदीतीरे प्रशान्तस्थले सुन्दरः प्राचीनः देवालयः अस्ति । एषः द्वीपदेवालयः।
गर्भगृहे शक्तिस्वरूपिणी लिङ्गाकारेण अस्ति । ततः शङ्खचक्रधारिणी चतुर्भुजा वरदाभयमुद्रायुक्ता देवी लोहबिम्बरूपेण विराजते । मूर्तिः लिङ्गस्य अपेक्षया प्राचीना न । वैष्णवाः एव अत्र अर्चकाः शाक्ततन्त्रमार्गानुसारं पूजयन्ति । अत्र विशेषदिनानि नाम मेषसंक्रमणस्य अनन्तरम् अष्टादिनानि । तथैव सिंहशुक्रवारस्य पवित्रदिनम् । जागृतशक्तिस्थलमेतत् । देवालयस्य स्तम्भेषु सुन्दरशिल्पानि प्रसिद्धः शिल्पी रञ्जाळ गोपालशेणै उत्कीर्णवान् अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
मङ्गळूरुतः २७ कि.मी दूरे विद्यते ।


text:
पुरुषोत्तमदास टण्डन
भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य योद्धा हिन्दिभाषाप्रियः,पुरूषोत्तमदासः टण्डन् (जीवितकालः - क्रि.श. १८८२तमवर्षस्य आगस्ट्मासस्य प्रथमदिनतः क्रि.श. १९६२तमवर्षस्य जुलैमासस्य प्रथमदिनपर्यन्तम् ।) इति नामकस्य जन्म भारतदेशस्य उत्तरप्रदेशराज्यस्य अलहाबादमण्डले अभवत् । अस्य पिता सालिग्रामः माता शरणप्यारी इति । एषः भारतीयराष्ट्रियान्दोलनस्य अग्रपङ्क्तेः नेता समर्पितराजनैतिकः, हिन्दीभाषायाः अनन्यसेवकः, कर्मठपत्रकर्ता, तेजस्वी वक्ता, समाजनिवर्तकः च आसीत् । हिन्दीभाषा राष्टभाषा भवतु इति आग्रहं कृतवत्सु अयम् अन्यतमः । क्रि.श. १९५०तमे वर्षे भारतीयराष्ट्रिय-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य अध्यक्षः अभवत् । भारतस्य राजनैतिके सामाजिके जीवने नूतनं चेतनं, नवं तरङ्गं, नवक्रान्तिं च आनीतवान् कर्मयोगी इति राजनीतिवलये कथयन्ति स्म । सामान्यजनानां मनसि एषः राजर्षिः इति प्रसिद्धः आसीत् । केचन वदन्ति स्वातन्त्र्यप्राप्तिः एव अस्य आद्यं लक्ष्यम् आसीत् इति । हिन्दीभाषा भारते स्वातन्त्र्यप्रापणस्य साधनम् अस्ति । स्वातन्त्र्यप्राप्तेः पश्चात् भारतस्य रक्षणस्य भाषा अस्ति इति उक्तवान् । पुरुषोत्तमदासस्य राजनीतिप्रवेशस्य कारणं तस्य अनुपमं हिन्दीभाषाप्रेम । क्रि.श. १९५१तमवर्षस्य फेब्रवरिमासस्य सप्तदशे दिने मुजफ्फरनगरस्य सुहृद्सङ्घस्य सप्तदशे वार्षिकोत्सस्य अवसरे पुरुषोत्तमदासः स्वस्य भाषणे हिन्दीभाषायाः विषयम् उक्तवान् ।
अन्तर्विषयाः
प्रारम्भिकजीवनम्[सम्पादयतु]
पुरुषोत्तमदासस्य जन्म क्रि.श. १८८२तमवर्षस्य अगस्ट्मासस्य प्रथमदिनाङ्के उत्तरप्रदेशराज्यस्य अलहाबादनगरे अभवत् । अस्य प्राथमिकी शिक्षा स्थानीये सिटि आङ्ग्लो वर्नाक्युलर् विद्यालये अभवत् । एषः क्रि.श. १८९४तमवर्षे विद्यालये माध्यमिकशिक्षायाः परीक्षां समुत्तीर्णवान् । क्रि.श. १८९७तमे वर्षे प्रौढशालायाः परीक्षायाः उत्तीर्णतायाः पश्चात् तत्कालीनरीत्यनुसारम् अस्य विवाहः मुरादाबादनिवासिनः नरोत्तमदासखन्ना इत्यस्य पुत्र्या चन्द्रमुख्या सह अभवत् । क्रि.श. १८९९तमे वर्षे काङ्ग्रेस् सङ्घटनस्य स्वयंसेवकः अभवत् । तस्मिन् एव वर्षे इण्टर्मीडियट् परीक्षाम् उत्तीर्य क्रि.श. १९००तमे वर्षे पुत्र्याः पिता अभवत् । अत्रान्तरे भारतस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामभूमौ निमग्नवान् । अग्रिमाध्ययनानर्थं एषः अलहाबादविश्वविद्यालयस्य म्योर् सेण्ट्र्ल् कालेज् प्रविष्टवान् । किन्तु स्वस्य क्रान्तिकारिककार्यकलापेन क्रि.श. १९०१तमे वर्षे महाविद्यालयतः निष्कासितः । क्रि.श. १९०३तमे वर्षे अस्य पिता दिवङ्गतः । एतादृशं सर्वं कष्टकण्ठकम् अतिक्रम्य क्रि.श. १९०४तमे वर्षे स्नातकपदवीम् आप्नोत् । क्रि.श. १९०५तमे वर्षे अस्य राजनैतिकजीवनम् आरब्धम् । क्रि.श. १९०५तमे वर्षे आरब्धे वङ्गभङ्गान्दोलनेन प्रभावितः स्वदेशिव्रतधारणम् अकरोत् । विदेशीयवस्तूनां बहिष्कारस्य रूपेण शर्कराभक्षणं त्यक्तवान् । गोपालकृष्ण गोखलेवर्यस्य अङ्गरक्षकरूपेण काङ्ग्रेस् अधिवेशने भागमवहत् । पुरुषोत्तमदासः क्रि.श. १९०६तमे वर्षे भारतीयकाङ्गेस् सङ्घटनस्य प्रतिनिधित्वेन चितः । अत्रारन्तरे लेखान् अपि रचयितुम् अरब्धवान् । लेखाः तत्कालीनपत्रिकासु अपि प्रकाशिताः । अस्मिन् समये अस्य प्रसिद्धं रचनं बन्दरसभामहाकाव्यम् इति | हिन्दीप्रभानामिकायां हिन्दीभाषापत्रिकायां तत् प्रकाशितम् । कार्यबाहुल्ये अपि स्वस्य अध्ययनं परिरक्षितवान् । क्रि.श. १९०६तमे वर्षे एल्.एल्.बी. पदवीमपि प्राप्य न्यायवादिवृत्तिम् आश्रितवान् । अग्रेपि अध्ययनं समुन्नीय स्नातकोत्तरपदवीं प्राप्य अलहाबादस्य उच्चन्यायालये तत्कालीनप्रसिद्धस्य बहादूरसप्रू वर्यस्य सहायकरूपेण न्यायवादिवृत्तिम् अनुवर्तितवान् ।
कार्यक्षेत्रम्[सम्पादयतु]
पुरुषोत्तमदासः टण्डन् अत्यन्तं मेधावी बहुमुखप्रतिभासम्पन्नः धनवान् च आसीत् । अस्य कार्यक्षेत्रं मुख्यतः त्रिषु भागेषु विभक्तम् असीत् । भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः, साहित्यम्, समाजः च इति विभागेषु कार्यं कृतवान् । स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे टण्डन् वर्यः कस्यचित् योधस्य भूमिकां कृतवान् । स्वस्य छात्रजीवने क्रि.श. १८९९तमे वर्षे काङ्ग्रेस्पक्षस्य सदस्यः सन् अलहाबादस्य भारतीयकाङ्ग्रेस्पक्षस्य प्रतिनिधित्वेन चितः । क्रि.श.१८९९तमे वर्षे जलियन्वालाबागहत्याकाण्डस्य अध्ययनं कर्तुं नियोजितस्य काङ्गेस्पक्षस्य समितौ सदस्यः अभवत् । क्रि.श. १९२०तमे वर्षे सञ्चालिते असहकारान्दोलने गान्धिमहोदयस्य आह्वानम् अङ्गीकृत्य सफलां न्यायवादिनः वृत्तिं त्यक्त्वा सङ्ग्रामभूमौ कूर्दितवान् । क्रि.श. १९३०तमे वर्षे करतिरस्कारान्दोलने भागम् वहन् बस्ती इति स्थाने आरक्षकैः बद्धः कारावारवासम् अनुभूतवान् । क्रि.श. १९३१तमे वर्षे लण्डन्नगरे आयोजिते वर्तुलोत्पीठिकासम्मेलने महात्मनः गान्धेः निर्गमनात् पूर्वं येषां स्वातन्त्रयोधानां बन्धनं कृतवन्तः तेषु एतेन सह जवाहरलालनेहरुः अपि आसीत् । क्रि.श. १९३४तमे वर्षे एषः बिहारस्य प्रादेशिककृषकसभायाः अध्यक्षपदे नियुक्तः अभवत् । बिहारस्य कृषकान्दोलनस्य विषये कारुण्यवान् पुरुषोत्तमः तेषां विकासार्थम् अनेककार्याणि कृतवान् । टण्डन् वर्यः निरन्तरं स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे निरतः आसीत् । अतः ब्रिटिश् आरक्षकाः एतं क्रि.श. १९४०तमे वर्षे एतम् एकवर्षं यावत् गृहबन्धने स्थापितवन्तः । क्रि.श. १९४२तमवर्षस्य आगस्ट्मासे अलहाबादनगरे पुनः आरक्षकैः बद्धः क्रि.श.१९४४तमे वर्षे विमुक्तः । एषा टण्डन् वर्यस्य पञ्चमी तथा अन्तिमा कारावारयात्रा अभवत् । क्रि.श. १९३७तमवर्षस्य जुलै ३१तः क्रि.श. १९५०तमवर्षस्य अगस्ट्मासस्य दशमदिनपर्यन्तम् उत्तरप्रदेशस्य विधानसभायाः प्रवक्तृरूपेण नियोजितः । क्रि.श. १९४६तमवर्षे भारतस्य संविधानरचनसभायाः सदस्यत्वेन चितः ।
साहित्यसेवा[सम्पादयतु]
पुरुषोत्तमदासस्य व्यक्तित्वस्य कर्तृत्वस्य च आकलनावसरे प्रायः अस्य साहित्यकारस्य रूपं न परिगणितम् । वस्तुतः एषः कश्चित् उच्चस्तरीयः लेखकः । अस्य रचनानि तत्कालीनेतिहासस्य शोधं कुर्वन्ति स्म । साहित्यक्षेत्रे टण्डन्वर्यः निबन्धकारः, कविः, पत्रकर्ता इति अभिज्ञातः भवति । अस्य लेखाः हिन्दीभाषायाः, धर्मस्य संस्कृतेः चेति विविधविषयैः सम्बद्धाः भवन्ति स्म । भाषासाहित्ययोः सम्बद्धलेखेषु कविता, दर्शनं, साहित्यं, हिन्दीसाहित्य का कानन, हिन्दीराष्ट्रभाषा क्यों, मातृभाषा की महत्ता, भाषा का सवाल्, गौरवशाली हिन्दी, हिन्दी की शक्ति, कवि और दार्शनिक, इत्यादयः प्रमुखाः । धर्मसंस्कृतसम्बद्धनिबन्धेषु भारतीय संस्कृति और कुम्भमेला, भारतीय संस्कृति संदेश तथा अन्य निबन्धेषु लोककल्याणकारी राज्य, धन और उसका उपयोग, स्वामी विवेकानन्द और सरदार, वल्लभ भाई पटेल इत्याद्याः प्रमुखाः कृतयः । काव्यरचनेषु बन्दर सभा महाकाव्य, कुटीर का पुष्प, स्वतन्त्रता इत्याद्याः ऐतिहासिकरीत्या मुख्याः कृतयः । एतासु कृतिषु राष्ट्रियता तथ देशभक्तिः च जागरिता अस्ति । भारतीयसंस्कृतेः परमप्रियः चेदपि राजर्षिः टण्डन्वर्यः मौढ्यस्य अन्धविश्वासस्य विरोधी आसीत् । एषः भारतीयसमाजे व्याप्तस्य दुष्टपद्धतीनां कुप्रथानां विषये कटुवचनानि वदति स्म । अस्य आत्मबलम् अद्भुतम् आसीत् येन एषः कठिणातिकठिणकार्याणि अपि अनायासेन समापयति स्म । क्रि.श. १९४८तमवर्षस्य एप्रिल्मासस्य १५तमेदिने सन्ध्याकाले सरयूनद्याः तटे वैदिकमन्त्रोच्चारणपूर्वकं महान् देवरहा बबा स्वामी अस्मै राजर्षिः इति उपाधिम् अयच्छत् । केचन अयम् उपधिः अनुचितः इति अवदन् । किन्तु ज्योतिर्मठस्य श्री शङ्कराचर्यः महास्वामी अयं शास्त्रसम्मतः इति अवदत् । अस्य पुष्टये काश्याः पण्डितसभा क्रि.श. १९४८तमे वर्षे अखिअभारतीयसांस्कृतिकसम्मेलनम् उपाधिवितरणावसरे टण्डनस्य नाम्ना सह राजर्षिः इति पदम् अविच्छिन्नं भवतु इति उदघोषयत् ।
हिन्दीभाषाप्रोत्साहनम्[सम्पादयतु]
राजर्षिः बाल्यकालादेव हिन्दीभाषायाः अनुरागी आसीत् । एषः अनुरागः प्रवर्धितः पण्डितबालकृष्णवर्येण मदनमोहनमालवीयेन् च । क्रि.श. १९१०तमवर्षे अक्टोबरमसस्य दशमे दिने काशीनगरे हिन्दीसाहित्यसम्मेलनस्य प्रथमाधिवेशनं मालवीयस्य आध्यक्ष्ये सम्पन्नम् । राजर्षिः टण्डन् सम्मेलनस्य मन्त्रित्वेन नियुक्तः आसीत्। अग्रे साहित्यसम्मेलनस्य माध्यमेन हिन्दीभाषायाः अत्यधिकां सेवामकरोत् । राजर्षिः टाण्डन् हिन्दीभाषायाः प्रसारप्रचारार्थं हिन्दीविद्यापीठं प्रयागे प्रतिष्ठापयत् । हिन्दीभाषायाः शिक्षाप्रसारः आङ्ग्लभाषाप्रभावस्य न्यूनीकरणं च अस्य पीठस्य स्थापनायाः उद्देशः आसीत् । एतत् सङ्घटानम् अनेकाः हिन्दीभाषापरीक्षाः सञ्चालयति स्म । अनेन दक्षिणभारते अपि हिन्दीभाषायाः प्रसारः अभवत् । संस्थायाः एतेषां कार्याणां प्रभावः महिलाविश्वविद्यालयस्य महिलाविद्यायस्य उपरि अभवत् । अनेकेषु महाविद्यालयेषु विश्वविद्यालयेषु च हिन्दीभाषा पाठ्यक्रमे प्रवेशिता । क्रि.श. १९४९तमे वर्षे यदा संविधानसभासम्बद्धप्रश्नः आगतः तदा काचित् विचित्रा स्थितिः उत्पन्ना । महात्मा गान्धिः तु हिन्दुस्तानीसमर्थकः एव आसीत् । पण्डितनेहरुः तथा डा.राजेन्द्रप्रसादः अन्यनेतारः च हिन्दुस्तानीपक्षे एव आसन् । किन्तु राजर्षिः पुरुषोत्तमः न पराजितः अवनतः च |परिणामतः विजयः अपि अनेन एव प्राप्तः । क्रि.श. १९४९तमवर्षस्य डिसेम्बर् मासस्य ११-१४पर्यन्तं हिन्दी तथा हिन्दुस्तानि विषये काङ्ग्रेस् सभायां घर्मचर्चा प्रचलिता । पश्चात् मतदानप्रक्रिया अभवत् । हिन्दीभाषाहिते ६२मतानि हिन्दुस्तानीहिते ३२मतानि आगतानि । पश्चात् काङ्गेस् पक्षस्य सभायां हिन्दी राष्ट्रभाषा देवनागरी राजलिपिः इति समघोषयन् । वन्देमातरं गीतं राष्ट्रगीतं कर्तुं राजर्षिः टण्डन् स्वसहयोगिभिः सह अभियानं चालितवान् । अस्य अनुमोदनपूर्वकं कोटिशः जनानां हस्ताक्षराणि स्वीकृतवान् । समर्थनपत्राणि अपि एकत्र कृतवान् ।
विवादः[सम्पादयतु]
भारतवर्षे स्वातन्त्र्यपूर्वादपि साम्प्रदायिकसमस्याः विकटरूपेण सन्त्येव । राजर्षिः भारतीयसंस्कृतेः परमभक्तः पोषकः च । अतः केचन नेतारः राजर्षेः टण्डनवर्यस्य उपरि साम्प्रदायिकः इति आक्षेपम् अकुर्वन् । भारते संस्कृतिद्वयस्य रक्षणं विश्वासघातककार्यं भवति इति राजर्षेः भावः आसीत् किन्तु अन्यमतविरोधी इति तु न । वास्तवेन टाण्डनवर्यस्य व्यक्तित्वं मानववादि आसीत् । अस्य गृहे यः बालकः अस्य सहायतां करोति स्म सः अन्यमतीयः एव आसीत् । किन्तु जनाः तम् अन्यमतविरोधी साम्प्रदायिकः इति भावयन्ति स्म ।
उल्लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- राजर्षि पुरुषोत्तमदास टण्डन (व्योम की डाक)
- पुरुषोत्तम दास टंडन पर एक संक्षिप्त आलेख
- कर्मयोगी, कालपुरुष व तपस्वी थे पुरुषोत्तम टण्डन (दैनिक जागरण)
- पुरुषोत्तम दास टंडन पर एक लेख अंग्रेज़ी में
- Opposition to Partition
- पाथ टू पार्टीशन
- Article saying that Purushottam Das Tandon shifted to Rubber Chappals
- Arrest of Nehru and Purushottam Das Tandon
- Official Website of the Legislative Assembly of Uttar Pradesh
- Official Website of Indian Parliament
- In a time warp
- राजर्षि पुरूषोत्तम दास टंडन जी के बारे में विभिन्न विद्वानों के विचार


text:
॥ विश्वलोचनचक्रपूजा ॥
ॐ नमो भगवते हनुमते रुद्रावताराय महाबलाय आञ्जनेयाय
वायुपुत्राय कोसलेन्द्रानुचराय साम्प्रतं स्वात्मानं दर्शय सत्यं वद
वद स्वाहा हां हां ॐ ॥ इति मन्त्रः ।
ॐ अस्य श्रीविश्वलोचनचक्रराजहनुमन्महामन्त्रस्य
अगस्त्यऋषिः अतिजगतीच्छन्दः । कोसलेन्द्रानुचरो महेश्वरो
हनुमान्देवता । हां बीजम् । स्वाहा शक्तिः । नमः कीलकम् ।
स्वात्मदर्शने विनियोगः ।
ऋष्यादिन्यासः ॥
ॐ अगस्त्यऋषये नमः । शिरसि ।
ॐ अतिजगतीच्छन्दसे नमः । मुखे ।
ॐ कोसलेन्द्रानुचराय महेश्वराय हनुमते देवतायै नमः । हृदि ।
ॐ हां बीजाय नमः गुह्ये ।
ॐ स्वाहा शक्तये नमः । पादयोः ।
ॐ नमः कीलकाय नमः । नाभौ ।
ॐ स्वात्मदर्शनविनियोगाय नमः सर्वाङ्गे ॥
हृदयादिषडङ्गन्यासः । ॐ नमो भगवते हां हनुमते हृदयाय नमः ।
ॐ रुद्रावताराय महाबलाय हीं हनुमते शिरसे स्वाहा ।
ॐ आञ्जनेयाय वायुपुत्राय हूं हनुमते शिखायै वषट् ।
ॐ कोसलेन्द्रानुचराय हैं हनुमते कवचाय हुम् ।
ॐ साम्प्रतं स्वात्मानं दर्शय दर्शय हौं हनुमते नेत्रत्रयाय वौषट् ।
ॐ सत्यं वद वद स्वाहा हां हां ॐ हः हनुमते अस्त्राय फट् ।
ध्यानम् ।
मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम् ।
वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शिरसा नमामि ॥
पीठदेवताप्रतिष्ठा ।
ॐ मं मण्डूकादिपरतत्त्वपीठदेवताभ्यो नमः ।
ॐ विमलायै नमः । ॐ ज्ञानायै नमः । ॐ क्रियायै नमः ।
ॐ योगायै नमः । ॐ प्रह्वायै नमः । ॐ सत्यायै नमः ।
ॐ ईशानायै नमः । मध्ये । ॐ अनुग्रहायै नमः ।
ॐ नमो भगवते रुद्राय सर्वभूतात्मने हनुमते
सर्वात्मसंयोगपद्मपीठात्मने नमः ॥ इति हनुमन्तं पीठे निधाय ।
ॐ सविन्मय परो देव परामृतरसप्रिय ।
विश्वलोचनचक्रपूजा -
अनुज्ञां हनुमन् देहि परिवारार्चनाय मे ॥ इति पुष्पाञ्जलिं दद्यात् ।
आवरणपूजा ॥ -
(मध्ये) ॐ रां रामाय नमः । रामश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः ।
(पूर्वे) ॐ हां हनुमते नमः हनुमच्छ्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः ।
(ईशान्ये) ॐ सं सुग्रीवाय नमः सुग्रीवश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः ।
(आग्नेय्ये) ॐ लं लक्ष्मणाय नमः लक्ष्मणश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः
।
ॐ अभीष्टसिद्धिं में देहि शरणागतवत्सल ।
भक्त्या समर्पये तुभ्यं प्रथमावरणार्चनम् ॥
ॐ अणिमायै नमः । अणिमाश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः ।
ॐ महिमायै नमः । महिमाश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः ।
ॐ गरिमायै नमः । गरिमाश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः ।
ॐ लघिमायै नमः । लघिमाश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः ।
ॐ प्राप्त्यै नमः । प्राप्तिश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः ।
ॐ प्राकाम्यायै नमः । प्राकाम्यश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः ।
ॐ ईशितायै नमः । ईशिताश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः ।
ॐ वशितायै नमः । वशिताश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः ।
ॐ अभीष्टसिद्धिं मे देहि शरणागतवत्सल ।
भक्त्या समर्पये तुभ्यं द्वितीयावरणार्चनम् ॥
ॐ विजयध्वजाय नमः । ॐ सिंहध्वजाय नमः । ॐ हलध्वजाय नमः ।
ॐ सुषेणाय नमः । ॐ भद्रसेनाय नमः । ॐ जयसेनाय नमः ।
ॐ विजयसेनाय नमः । ॐ गोमुखाय नमः । ॐ दधिमुखाय नमः ।
ॐ जडलाङ्गूलाय नमः । ॐ महीलाङ्गूलाय नमः । ॐ कालाय नमः ।
ॐ महाकालाय नमः । ॐ वज्रसाराय नमः । ॐ महासाराय नमः ।
ॐ मकरध्वजाय नमः ।
ॐ अभीष्टसिद्धिं मे देहि शरणागतवत्सल ।
भक्त्या समर्पये तुभ्यं तृतीयावरणार्चनम् ॥
(इतः परं वृत्ते मातृकाक्षराणि द्वारेषु दिक्पतितदायुधपूजा च
इत्यावरणपूजां कृत्वा धूपादिना सम्पूज्य स्तोत्रादिना हनूमन्तं
स्तुत्वा मालां संस्कृतामादाय हृदये धारयन् मौनी एकाग्रचित्तः
भूत्वा मूलमन्त्रं जपति ॥ )
अस्य मन्त्रस्य पुरश्चरणमेकलक्षजपः । बदलघृतैः दशांशतो होमः
।
तद्दशांशेन त्रिमधुभिः (मधुघृतशर्कराभिः) तर्पणम् ।
तद्दशांशेन गन्धवारिभिः मार्जनम् । तद्दशांशेन मोदकैः पायसेन वा
ब्राह्मणभोजनम् ।
इति मन्त्रसिद्धिः ॥
दीपपूजा-शुक्र-शनि-भौमवासरे घृतदीपं स्वर्णादिपात्रे
सुगन्धवर्त्या संयोज्य ॐ हनुमद्दीपाय नमः इति दीपं सम्पूज्य प्रज्वाल्य
कज्जलं पाययेत् ।
ॐ हनुमदञ्जनाय नमः । इति कज्जलं सम्पूज्य ततः विशाले शोभने
पात्रे द्व्यङ्गुलं वर्तुलं तदुपरि चतुरङ्गुलं चक्रवालं अलक्तकेन
विधाय,
तत्राद्यमण्डले सुगन्धेन स्नेहेन कज्जलं संयोज्य तदुपरि मण्डलं
कुङ्कुमेन संलिप्य भूर्जपत्रे मूलमन्त्रं लिखित्वा, मन्त्रान्तरे च
पत्रान्तरयोः
स्थाननिरूपकतगरादीन् अगरुकर्पूरकल्केन निरूपयेत् तदग्रे यन्त्रं
लिखित्वा तेषां मूलमन्त्रेण षोडशोपचारैः सम्पूजयेत् ॥
ॐ जयत्यतिबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ।
राजा जयति सुग्रीवो हनुमान्कार्यसाधकः ॥ इति वा मन्त्रेण सम्पूजनम् ॥
ततः स्नातं शुद्धं अखण्डितब्रह्मचर्यं अदूषितं वटुं आनीय तत्र
संस्थाप्य तस्य मन्त्रं श्रावयेत् पूजां च कारयेत् । ततः गोघृतेन
तैलेन वा दीपं प्रज्वाल्य शुचिः प्रयतः साधकः मौनेन
अष्टोत्तरशतवारं मूलमन्त्रं जपेत् ।
ततो वटुं समुत्त्थाप्य दीपकेन स्पृष्टं कृत्वा मेचकमण्डले
नेत्रं दत्वा दीपं पश्येत् । तत्र मन्त्रत्रयं जपेत् । हुं इति उच्चरन् वटुं
पृच्छेत् - किं पश्यसि? '' इति । एवं पुनः पुनः पृच्छेत् ॥
वटुः पूर्वं तेजोमण्डलं पश्यति । तत उत्तरं; तत उपवेशनम् । ततः
प्रभाम् । ततः समयदेवताः । ततः सिंहासनम् । अनन्तरं अनुक्रमं
हनूमन्तं, सुग्रीवं, लक्ष्मणं, श्रीरामं च पश्यति । ततः स्वचिन्तितं
कार्यं यजमानः वटवे श्रावयेत् । वटुः कृताञ्जलिर्भूत्वा ``भगवन्
हनुमन् मया निवेदितं कार्यं कृपया वदतु भवान् ।'' इति ब्रूयात् ।
तद्भाषितं श्रुत्वा यजमानः गुरवे निवेदयेत् । तेन सिद्ध्यसिद्धी जानीयात् ।
यदा तु वटुः किमपि न पश्यति, अन्यथा वा पश्यति गिरि-समुद्रयक्ष-
राक्षस-नर-नारी-पशु-पक्षिगणं पश्यति, तदपि तदा शुभाशुभं
तद्रूपेण जानीयात् । यद्यनिष्टं पश्यति तदा यन्त्रं वटुशिरसि
निधाय मन्त्रं जप्त्वा पुनः ``किं पश्यसि'' इति तं पृच्छेत् । ततः इष्टं
पश्यति । अनन्तरं कार्यं पृच्छेत् । चोर-जार-नारी-द्यूतादीनां प्रश्नं
न कुर्यात् ॥
शान्त्यर्थं श्वेतवस्त्रमाल्यनैवेद्योपचारैः तुष्टिं कुर्यात् ।
इतरे रक्तवस्त्राणि धारयेयुः । कार्यसिद्धिर्भवति । प्रश्नावेला
अर्धरात्रिरेव ॥
इत्यगस्त्यसंहितायां विश्वलोचनचक्रपूजाविधानं समाप्तम् ॥
From Hanumatstutimanjari, Mahaperiaval Publication
Proofread by PSA Easwaran psaeaswaran at gmail
% Text title : vishvalochanachakrapUjA
% File name : vishvalochanachakrapUjA.itx
% itxtitle : vishvalochanachakrapUjA
% engtitle : vishvalochanachakrapUjA
% Category : pUjA, hanumaana
% Location : doc_hanumaana
% Sublocation : hanumaana
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Shri Devi Kumar, refined by PSA Easwaran
% Proofread by : PSA Easwaran psaeaswaran at gmail
% Description-comments : From Hanumatstutimanjari, Mahaperiaval Publication
% Acknowledge-Permission: Mahaperiyaval Trust
% Latest update : April 24, 2016
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
गौरवशालिन: ते बलिदानिन: ।
कदाचित् कथनस्य आवश्यकता एव न स्यात् यत् अद्य क: विशिष्ट: अवसर: अस्ति । वयं प्रायश: सर्वे एव जानिम: यत् अद्यतनात् 80 वर्षाणि पूर्वं अद्य एव अस्माकं त्रय: क्रान्तिकारिण: माननीय: श्री भगतसिंह:, श्री राजगुरू:, श्री सुखदेव: गलबन्धेन निर्वापित: । अद्य स: अवसर: नास्ति किन्तु तथापि वयं सम्यकरूपेण जीवाम: एतस्य कृते तेषाम् एव बलिदानम् आसीत् । ते सदैव आदरणीया: सन्ति ।
तेषां जीवनं बहु अल्पमेव आसीत् किन्तु तस्मिन् लघु जीवने अपि ते तत् कार्यं कृतवन्त: यत् जना: बहुषु जन्मेषु न कर्तुं शक्नुवन्ति अत: निश्चयेन ते वन्दनीया: । गौरवशालिन: ते अस्माकं बलिदानिन: ।।
जय हिन्द


text:
मूलश्लोकः-73
तत्र लङ्कां समासाद्य पुरीं रावणपालिताम् । ददर्श सीतां ध्यायन्तीमशोकवनिकां गताम्।।73।।
श्लोकान्वयः –
(हनुमान्) रावणपालितां लङ्कां पुरीं समासाद्य तत्र अशोकवनिकां गतां (रामं) ध्यायन्तीं सीतां ददर्श।।73।।
मूलश्लोकः-74
निवेदयित्वाऽभिज्ञानं प्रवृत्तिं विनिवेद्य च। समाश्वास्य च वैदेहीं मर्दयामास तोरणम्।।74।।
श्लोकान्वयः –
(ततश्च हनुमान्) अभिज्ञानं निवेदयित्वा* प्रवृत्तिं च (रामस्य) विनिवेद्य वैदहीं समाश्वास्य च तोरणं मर्दयामास।।74।।
sdfsdfsdfsd
मूलश्लोकः-75
पञ्च सेनाग्रगान् हत्वा सप्त मन्त्रिसुतानपि। शूरमक्षं च निष्पिष्य ग्रहणं समुपागमत्।।75।।
श्लोकान्वयः –
(स: हनुमान्) पञ्च सेनाग्रगान् सप्त मन्त्रिसुतान् च हत्वा शूरम् अक्षम् अपि निष्पिष्य ग्रहणं समुपागमत्।।75।।
मूलश्लोकः-76
अस्त्रेणोन्मुक्तमात्मानं ज्ञात्वा पैतामहाद्वरात्। मर्षयन् राक्षसान् वीरो यन्त्रिणस्तान् यदृच्छया।।76।।
श्लोकान्वयः –
(बन्धनानन्तरं हनुमान्) पैतामहात् वरात् अस्त्रेण आत्मानम् उन्मुक्तं ज्ञात्वा यन्त्रिण: तान् राक्षसान् यदृच्छया मर्षयन् (रावणं प्राप्तवान्)।।76।।
मूलश्लोकः-77
ततो दग्ध्वा पुरीं लङ्काम् ऋते सीतां च मैथिलीम्। रामाय प्रियमाख्यातुं पुनरायान् महाकपि:।।77।।
श्लोकान्वयः –
तत: महाकपि: मैथिलीं सीताम् ऋते लङ्कां पुरीं दग्ध्वा रामाय प्रियमाख्यातुं पुन: आयात्।।77।।
मूलश्लोकः-78
सोऽभिगम्य महात्मानं कृत्वा रामं प्रदक्षिणम्। न्यवेदयदमेयात्मा दृष्टा सीतेति तत्त्वत:।।78।।
श्लोकान्वयः –
अमेयात्मा स: (महाकपि:) महात्मानम् रामम् अभिगम्य प्रदक्षिणं (च) कृत्वा सीता तत्त्वत: दृष्टा इति न्यवेदयत्।।78।।
मूलश्लोकः-79
तत: सुग्रीवसहितो गत्वा तीरं महोदधे:। समुद्रं क्षोभयामास शरैरादित्यसन्निभै:।।79।।
श्लोकान्वयः –
तत: सुग्रीवसहित: (राम:) महोदधे: तीरं गत्वा आदित्यसन्निभै: शरै: समुद्रं क्षोभयामास।।79।।
मूलश्लोकः-80
दर्शयामास चात्मानं समुद्र: सरितां पति:। समुद्रवचनाच्चैव नलं सेतुमकारयत्।।80।।
श्लोकान्वयः –
सरितां पति: समुद्र: आत्मानं दर्शयामास (राम:) समुद्रवचनात् एव च नलं सेतुम् अकारयत्।।80।।।


text:
शिवपुराण
इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृहयेत् ।
बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति ॥
भारतीय परम्परायां वेदाः नितराम् इतराणामपेक्षया स्वस्व महोन्नतस्थानं भजन्ते। वेदे निहितार्थान् स्मृतिपुराणादयः स्फुटयन्ति। वेदे निहितार्थान् पामराः अवगन्तुम् आशक्ताः इत्यतः महर्षयः वेदार्थधारां पुराणादिषु प्रवहितं हितं दृष्यते। अत्र “शृतेरिवार्थं स्मृतिरन्वगच्छत्” इति, कालिदासोक्तिः एव प्रमाणम्। जगति भासमाने भारते प्रसिद्धानि अष्टादशपुराणानि व्यासरचितानि राराजन्ते। तानि,
मद्वयं भद्वयं चैव ब्रत्रयं वचतुष्टयम् ।
अनापलिंगकूस्कानि पुराणानि प्रचक्षते ॥ इति,
उक्तानि विहाय अन्यानि पुराणानि अपि परम्परायां दरीदृश्यन्ते। तेषु शिवपुराणमपि एकम्। सामान्यतः पुराणेषु त्रयो विभागाः दृश्यन्ते। ते क्रमशः कथाभागः, कर्म उत उपासनाभागः, तत्वनिरूपणाभागश्च भवन्ति। अस्मिन् शिवपुराणेऽपि एते विभागाः सन्ति। व्यासरचितं सुन्दरं पुराणं भवति।
अस्मिन् शिवपुराणे ७ संहिताः सन्ति।
-
विद्येश्वरसंहिता – अस्यां संहितायां शिवाराधनक्रमविषये निरूपितं भवति।
-
रुद्रसंहिता – अस्यां संहितायां शिवकथा निरूपिता अस्ति।
-
शतरुद्रसंहिता – अस्यां संहितायां शिवशतावतारनिरूपणम् अस्ति।
-
कोटिरुद्रसंहिता – अस्यां संहितायां शैवसम्बन्धिततीर्थक्षेत्राणां स्वरूपनिरूपणम् अस्ति।
-
उमासंहिता – अस्यां संहितायां नरकस्वर्गादीनां विषये स्फुटतया निरूपितं दृश्यते।
-
कैलाससंहिता-
-
वायवीयसंहिता- अस्यां संहितायां प्रणवस्वरूपम्, तत्वमस्यादिमहावाक्यानां निरूपणम्, नैकानां उपनिषद् वाक्यानाम् अर्थादीनां निरूपणं कृतं दृश्यते। एवं सत्कर्मानुष्ठानम्,वेदान्तविचारान् च निरूपितं दृश्यते।


text:
पञ्चमोच्छ्वासः
१
अथ मीनकेतनसेनानायकेन मलयगिरिमहीरुहनिरन्तरावासिभुजङ्गमभुक्तावशिष्टेनेव सूक्ष्मतरेण धृतहरिचन्दनपरिमलभरेणेव मन्दगतिना दक्षिणानिलेन वियोगिहृदयस्थं मन्मथानलमुज्ज्वलयन्, सहकारकिसलयमकरन्दास्वादनरक्तकण्ठानां मधुकरकलकण्ठानां काकलीकलकलेन दिक्चक्रं वाचालयन् मानिनीमानसोत्कलिकामुपनयन् माकन्दसिन्दुवाररक्ताशोककिंशुकतिलकेषु कलिकामुपपादयन्, मदनमहोत्सवाय रसिकमनांसि समुल्लासयन्, वसन्तसमयः समाजगाम ॥१॥
२
तस्मिन्नतिरमणीये काले ऽवन्तिसुन्दरी नाम मानसारनन्दिनी प्रियवयस्यया बालचन्द्रिकया सह नगरोपान्तरम्योद्याने विहारोत्कण्ठया पौरसुन्दरीसमवायसमन्विता कस्यचिच्चूतपोतकस्य छायाशीतले सैकततले गन्धकुसुमहरिद्राक्षतचीनाम्बरादिनानाविधेन परिमलद्रव्यनिकरेण मनोभवमर्चयन्ती रेमे ॥२॥
३
तत्र रतिप्रतिकृतिमवन्तिसुन्दरीं द्रष्टुकामः काम इव वसन्तसहायः पुष्पोद्भवसमन्वितो राजवाहनस्तदुपवनं प्रविश्य तत्र तत्र मलयमारुतान्दोलितशाखानिरन्तरसमुद्भिन्नकिसलयकुसुमफलसमुल्लसितेषु रसालतरुषु कोकिलकीरालिकुलमधुकराणामालापाञ्श्रावं श्रावं किञ्चिद्विकसदिन्दीवरकह्लारकैरवराजीवराजीकेलिलोल-कलहंस-सारस-कारण्डव-चक्रवाक-चक्रवाल-कलरवव्याकुलविमलशीतलसल् इलललितानि सरांसि दर्शन्दर्शममन्दलीलया ललनासमीपमवाप ॥३॥
४
बालचन्द्रिकया ऽनिःशङ्कमित आगम्यताम्ऽ इति हस्तसंज्ञया समाहूतो निजतेजोनिर्जितपुरुहूतो राजवाहनः कृशोदर्या अवन्तिसुन्दर्या अन्तिकं समाजगाम ॥४॥
५
या वसन्तसहायेन समुत्सुकतया रते केलीशालभञ्जिकाविधित्सया कञ्चन नारीविशेषं विरच्यात्मनः क्रीडाकासारशारदारविन्दसौन्दर्येण पादद्वयम्, उद्यानवनदीर्घिकामत्तमरालिकागमनरीत्या लीलालसगतिविलासम्, तूणीरलावण्येन जङ्घे, लीलामन्दिरद्वारकदलीलालित्येन मनोज्ञमूरुयुगम्, जैत्ररथचातुर्येण घनं जघनम् किञ्चिद्विकसल्लीलावतंसकह्लारकोरककोटरानुवृत्त्या गङ्गावर्तसनाभिं नाभिम्, सौधारोहणपरिपाट्या वलित्रयम्, मौर्वीमधुकरपङ्क्तिनीलिमलीलया रोमावलिम् पूर्णसुवर्णकलशशोभया कुचद्वन्द्वम्,(लतामण्डपसौकुमार्येण बाहू), जयशङ्खाभिख्यया कण्ठम्, कमनीयकर्णपूरसहकारपल्लवरागेण प्रतिबिम्बीकृतबिम्बं रदनच्छदनं बाणायमानपुष्पलावण्येन शुचि स्मितम्, अग्रदूतिकाकलकण्ठिकाकलालापमाधुर्येण वचनजातम्, सकलसैनिकनायकमलयमारुतसौरभ्येण निःश्वासपवनम् जयध्वजमीनदर्पेण लोचनयुगलम्, चापयष्टिश्रिया भ्रूलते, प्रथमसुहृदसुधाकरस्यापनीतकलङ्कया कान्त्या वदनम्, (लीलामयूरबर्हभङ्ग्या केशपाशं) च विधाय समस्तमकरन्दकस्तूरिकासम्मितेन मलयजरसेन प्रक्षाल्य कर्पूरपरागेण सम्मृज्य निर्मितेव रराज ॥५॥
६
सा मूर्तिमतीव लक्ष्मीर्मालवेशकन्यका स्वेनैवाराध्यमानं सङ्कल्पितवरप्रदानायाविर्भूतं मूर्तिमन्तं मन्मथमिव तमालोक्य मन्दमारुतान्दोलिता लतेव मदनावेशवती चकम्पे ।
तदनु क्रीडाविश्रम्भान्निवृत्ता लज्जया कानि कान्यपि भावान्तराणि व्यधत्त ॥६॥
७
ललनाजनं सृजता विधात्रा नूनमेषा घुणाक्षरन्यायेन निर्मिता ।
नो चेदब्जभूरेवंविधो निर्माणनिपुणो यदि स्यात्तर्हि तत्समानलावण्यामन्यां तरुणीं किं न करोतिऽ इति सविस्मयानुरागं विलोकयतस्तस्य समक्षं स्थातुं लज्जिता सती किञ्चित्सखीजनान्तरितगात्रा तन्नयननाभिमुखैः किञ्चिदाकुञ्चितभ्रूलतैरपाङ्गवीक्षितैरात्मनःकुरङ्गस्यानायमानलावण्यं राजवाहनं विलोकयन्त्यतिष्ठत् ॥७॥
८
सो ऽपि तस्यास्तदोत्पादितभावरसानां सामग्र्या लब्धबलस्येव विषमशरस्य शरव्यायमाणमानसो बभूव ॥८॥
९
सा मनसीत्थमचिन्तयत्-"अनन्यसाधारणसौन्दर्येणानेन कस्यां पुरि भाग्यवतीनां तरुणीनां लोचनोत्सवः क्रियते ।
पुत्ररत्नेनामुना पुरन्ध्रीणां पुत्रवतीनां सीमन्तिनीनां का नाम सीमन्तमौक्तिकीक्रियते ।
कास्य देवी ।
किमत्रागमनकारणमस्य ।
मन्मथो मामपहसितनिजलावण्यमेनं विलोकयन्तीमसूययेवातिमात्रं मथ्नन्निजनाम सान्वयं करोति ।
किं करोमि ।
कथमयं ज्ञातव्यऽ इति ॥९॥
१०
ततो बालचन्द्रिका तयोरन्तरङ्गवृत्तिं भावविवेकैर्ज्ञात्वा कान्तासमाजसन्निधौ राजनन्दनोदन्तस्य सम्यगाख्यानमनुचितमिति लोकसाधारणैर्वाक्यैरभाषत-"भर्तृदारिके, अयं सकलकलाप्रवीणो देवतासान्निध्यकरण आहवनिपुणो भूसुरकुमारो मणिमन्त्रौषधिज्ञः परिचर्यार्हे भवत्या पूज्यताम्ऽ इति ॥१०॥
११
तदाकर्ण्य निजमनोरथमनुवदन्त्या बालचन्द्रिकया सन्तुष्टान्तरङ्गा तरङ्गावली मन्दानिलेनेव सङ्कल्पजेनाकुलीकृता राजकन्या जितमारं कुमारं समुचितासीनं विधाय सखीहस्तेन शस्तेन गन्धकुसुमाक्षतघनसारताम्बूलादिनानाजातिवस्तुनिचयेन पूजां तस्मै कारयामास ।
राजवाहनो ऽप्येवमचिन्तयत्-"नूनमेषा पूर्वजन्मनि मे जाया यज्ञवती ।
नो चेदेतस्यामेवंविधो ऽनुरागो मन्मनसि न जायेत ।
शापावसानसमये तपोनिधिदत्तं जातिस्मरत्वमावयोः समानमेव ।
तथापि कालजनितविशेषसूचकवाक्यैरस्या ज्ञानमुत्पादयिष्यामिऽिति ॥११॥
१२
तस्मिन्नेव समये को ऽपि मनोरमो राजहंसः केलीविधित्सया तदुपकण्ठमगमत् ।
समुत्सुकया राजकन्यया मरालग्रहणे नियुक्तां बालचन्द्रिकामवलोक्य समुचितो वाक्यावसर इति सम्भाषणनिपुणो राजवाहनः सलीलमलपत्-"सखि, पुरा शाम्बो नाम कश्चिन्महीवल्लभो मनोवल्लभया सह विहारवाञ्छया कमलाकरमवाप्य तत्र कोकनदकदम्बसमीपे निद्राधीनमानसं राजहंसं शनैर्गृहीत्वा बिसगुणेन तस्य चरणयुगलं निगडयित्वा कान्तामुखं सानुरागं विलोकयन्मन्दस्मितविकसितैककपोलमण्डलस्तामभाषत-"इन्दुमुखि, मया बद्धो मरालः शान्तो मुनिवदास्ते ।
स्वेच्छयानेन गम्यताम्ऽिति ॥१२॥
१३
सो ऽपि राजहंसः शाम्बमशपत्-"महीपाल, यदस्मिन्नम्बुजखण्डे ऽनुष्ठानपरायणतया परमानन्देन तिष्ठन्तं नैष्ठिकं मामकारणं राज्यगर्वेणावमानितवानसि तदेतत्पाप्मना रमणीविरहसन्तापमनुभवऽ इति ।
विषण्णवदनः शाम्बो जीवितेश्वरीविरहसहिष्णुर्भूमौ दण्डवत्प्रणम्य सविनयमभाषत-"महाभाग, यदज्ञानेनाकरवम् तत्क्षमस्वऽ इति ।
स तापसः करुणाकृष्टचेतास्तमवदत्-"राजन् । इह जन्मनि भवतः शापफलाभावो भवतु ।
मद्वचनस्यामोघतया भाविनि जनने शरीरान्तरं गतायाः अस्याः सरसिजाक्ष्या रसेन रमणो भूत्वा मुहूर्तद्वयं मच्चरणयुगलबन्धकारितया मासद्वयं शृङ्खलानिगडितचरणो रमणीवियोगविषादमनुभूय पश्चादनेककालं वल्लभया सह राज्यसुखं लभस्वऽिति ॥१३॥
१४
तदनु जातिस्मरत्वमपि तयोरन्वगृह्णात् ।
"तस्मान्मरालबन्धनं न करणीयं त्वयाऽ इति ।
सापि भर्तृदारिका तद्वचनाकर्णनाभिज्ञातस्वपुरातनजननवृत्तान्ता नूनमयं मत्प्राणवल्लभःऽ इति मनसि जानती रागपल्लवितमानसा समन्दहासमवोचत्-"सौम्य, पुरा शाम्बो यज्ञवतीसन्देशपरिपालनाय तथाविधं हंसबन्धनमकार्षीत् ।
तथाहि लोके पण्डिता अपि दाक्षिण्येनाकार्यं कुर्वन्तिऽ इति ।
कन्याकुमारावेवमन्योन्यपुरातनजनननामधेये परिचिते परस्परज्ञानाय साभिज्ञमुक्त्वा मनोजरागपूर्णमानसौ बभूवतुः ॥१४॥
१५
तस्मिन्नवसरे मालवेन्द्रमहिषी परिजनपरिवृता दुहितृकेलीविलोकनाय तं देशमवाप ।
बालचन्द्रिका तु तां दूरतो विलोक्य ससम्भ्रमं रहस्यनिर्भेदभिया हस्तसंज्ञया पुष्पोद्भवसेव्यमानं राजवाहनं वृक्षवाटिकान्तरितगात्रमकरोत् ।
सा मानसारमहिषी सखीसमेताया दुहितुर्नानाविधां विहारलीलामनुभवन्ती क्षणं स्थित्वा दुहित्रा समेता निजागारगमनायोद्युक्ता बभूव ।
मातरमनुगच्छन्ती अवन्तिसुन्दरी राजहंसकुलतिलक, विहारवाञ्छया केलिवने मदन्तिकमागतं भवन्तमकाण्डे एव विसृज्य मया समुचितमिति जनन्यनुगमनं क्रियते-तदनेन भवन्मनोरागो ऽन्यथा मा भूत्ऽ इति मरालमिव कुमारमुद्दिश्य समुचितालापकलापं वदन्ती पुनः पुनः परिवृत्तदीननयना वदनं विलोकयन्ती निजमन्दिरमगात् ॥१५॥
१६
तत्र हृदयवल्लभकथाप्रसङ्गे बालचन्द्रिकाकथिततदन्वयनामधेया मन्मथबाणपतनव्याकुलमानसा विरहवेदनया दिने दिने बहुलपक्षशशिकलेव क्षामक्षामाहारादिसकलं व्यापारं परिहृत्य रहस्यमन्दिरे मलयजरसक्षालितपल्लवकुसुमकल्पिततल्पलतावर्तितनुलता बभूव ॥१६॥
१७
तत्र तथाविधावस्थामनुभवन्तीं मन्मथानलसन्तप्तां सुकुमारीं कुमारीं निरीक्ष्य खिन्नो वयस्यगणः काञ्चनकलशसञ्चितानि हरिचन्दनोशीरघनसारमिलितानि तदभिषेककल्पितानि सलिलानि बिसतन्तुमयानि वासांसि च नलिनीदलमयानि तालवृन्तानि च सन्तापहरणानि बहूनि संपाद्य तस्याः शरीरमशिशिरयत् ।
तदपि शीतलोपचरणं सलिलमिव तप्ततैले तदङ्गदहनमेव समन्तादाविश्चकार ।
किङ्कर्तव्यतामूढां विषण्णां बालचन्द्रिकामीषदुन्मीलितेन कटाक्षवीक्षितेन बाष्पकणाकुलेन विरहानलोष्णनिःश्वासग्लपिताधरया नताङ्ग्या शनैः शनैः सगद्गदं व्यलापि-"प्रियसखि । ऽ कामः कुसुमायुधः पञ्चबाण इति नूनमसत्यमुच्यते ।
इयमहमयोमयैरसंख्यैरिषुभिरनेन हन्ये ।
सखि, चन्द्रमसं वडवानलादतितापकरं मन्ये ।
यदस्मिन्नन्तःप्रविशति शुष्यति पारावारः, सति निर्गते तदैव वर्धते ।
दोषाकरस्य दुष्कर्म किं वर्ण्यते मया ।
यदनेन निजसोदर्याः पद्मालयायाः गेहभूतमपि कमलं विहन्यते ॥१७॥
१८
विरहानलसंतप्तहृदयस्पर्शेन नूनमुष्णीकृतः स्वल्पीभवति मलयानिलः ।
नवपल्लवकल्पितं तल्पमिदमनङ्गाग्निशिखापटलमिव सन्तापं तनोस्तनोति ।
हरिचन्दनमपि पुरा निजयष्टिसंश्लेषवदुरगरदनलिप्तोल्वणगरलसंकलितमिव तापयति शरीरम् ।
तस्मादलमलमायासेन शीतलोपचारे ।
लावण्यजितमारो राजकुमार एवागदङ्कारो मन्मथज्वरापहरणे ।
सो ऽपि लब्धुमशक्यो मया ।
किं करोमिऽ इति ॥१८॥
१९
बालचन्द्रिका मनोजज्वरावस्थापरमकाष्ठां गतां कोमलाङ्गीं तां राजवाहनलावण्याधीनमानसामनन्यशरणामवेक्ष्यात्मन्यचिन्तयत्- "कुमारः सत्वरमानेतव्यो मया ।
नो चेदेनां स्मरणीयां गतिं नेष्यति मीनकेतनः ।
तत्रोद्याने कुमारयोरन्योन्यावलोकनवेलायामसमसायकः समं मुक्तसायको ऽभूत् ।
तस्मात्कुमारानयनं सुकरम्ऽ इति ।
ततो ऽवन्तिसुन्दरीरक्षणाय समयोचितकरणीयचतुरं सखीगणं नियुज्य राजकुमारमन्दिरमवाप ।
पुष्पबाणबाणतूणीरायमानमानसो ऽनङ्गतप्तावयवसंपर्कपरिम्लानपल्लवशयनमधिष्ठितो राजवाहनः प्राणेश्वरीमुद्दिश्य सह पुष्पोद्भवेन संलपन्नागतां प्रियवयस्यामालोक्य पादमूलमन्वेषणीया लतेव बालचन्द्रिकागतेति संतुष्टमना निटिलतटमण्ङनीभवदम्बुजकोरकाकृतिलसदञ्जलिपुटाम् "इतो निषीदऽ इति निर्दिष्टसमुचितासनासीनामवन्तिसुन्दरीप्रेषितं सकर्पूरं ताम्बूलं विनयेन ददतीं तां कान्तावृत्तान्तमपृच्छत् ।
तया सविनयमभाणि-"देव, क्रीडावने भवदवलोकनकालमारभ्य मन्मथमथ्यमाना पुष्पतल्पादिषु तापशमनमलभमाना वामनेनेवोन्नततरुफलमलभ्यं त्वदुरः स्थलालिङ्गनसौख्यं स्मरान्धतया लिप्सुः सा स्वयमेव पत्रिकामालिख्य "वल्लभायैनामर्पयऽ इति मां नियुक्तवतीऽ ।
राजकुमारः पत्रिकां तामादाय पपाठ- ॥१९॥
२०
’सुभग कुसुमसुकुमारं जगदनवद्यं विलोक्य ते रूपम् ।
मम मानसमभिलषति त्वं चित्तं कुरु तथा मृदुलम्ऽ ॥२०॥
२१
इति पठित्वा सादरमभाषत-"सखि, छायावन्मामनुवर्तमानस्य पुष्पोद्भवस्य वल्लभा त्वमेव तस्या मृगीदृशो बहिश्चराः प्राणा इव वर्तसे ।
त्वच्चातुर्यमस्यां क्रियालतायामालवालमभूत् ।
यत्तवाभीष्टं येन प्रियामनोरथः फलिष्यति तदखिलं करिष्यामि ।
नताङ्ग्या मन्मनः काठिन्यमाख्यातम् ।
यदा केलिवने कुरङ्गलोचना लोचनपथमवर्तत तदैषापहृतमदीयमानसा सा स्वमन्दिरमगात् ।
सा चेतसो माधुर्यकाठिन्ये स्वयमेव जानाति ।
दुष्करः कन्यान्तःपुरप्रवेशः ।
तदनुरूपमुपायमुपपाद्य श्वः परश्वो वा मताङ्गीं सङ्गमिष्यामि ।
मदुदन्तमेवमाख्याय शिरीषकुसुमसुकुमाराया यथा शरीरबाधा न जायेत तथाविधमुपायमाचरऽ इति ॥२१॥
२२
बालचन्द्रिकापि तस्य प्रेमगर्भितं वचनमाकर्ण्य संतुष्टा कन्यापुरमगच्छत् ।
राजवाहनो ऽपि यत्र हृदयवल्लभावलोकनसुखमलभत तदुद्यानं विरहविनोदाय पुष्पोद्भवसमन्वितो जगाम ।
तत्र चकोरलोचनावचितपल्लवकुसुमनिकुरम्बं महीरुहसमूहं शरदिन्दुमुख्या मन्मथसमाराधनस्थानं च नताङ्गीपदपङ्क्तिचिह्नितं शीतलसैकततलं च सुदतीभुक्तमुक्तं माधवीलतामण्डपान्तरपल्लवतल्पं च विलोकयंल्ललनातिलकविलोकनवेलाजनितशेषाणि स्मारंस्मारं मन्दमारुतकम्पितानि नवचूतपल्लवानि मदनाग्निशिखा इव चकितो दर्शन्दर्शं मनोजकर्णेजपानामिव कोकिलकीरमधुकराणां क्वणितानि श्रावं श्रावं मारविकारेण क्वचिदप्यवस्थातुमसहिष्णुः परिबभ्राम ॥२२॥
२३
तस्मिन्नवसरे धरणीसुर एकः सूक्ष्मचित्रनिवसनं स्फुरन्मणिकुण्डलमण्डितो मुण्डितमस्तकमानवसमेतश्चतुरवेशमनोरमो यदृच्छया समागतः समन्ततो ऽभ्युल्लसत्तेजोमण्डलं राजवाहनमाशीर्वादपूर्वकं ददर्श ।
राजवाहनः सादरम् को भवान्, कस्यां विद्यायां निपुणःऽ इति तं पप्रच्छ ।
स च "विद्येश्वरनामधेयो ऽहमैन्द्रजालिकविद्याकोविदो विविधदेशेषु राजमनोरञ्जनाय भ्रमन्नुज्जयिनीमद्यागतो ऽस्मिऽ इति शशंस ।
पुनरपि राजवाहनं सम्यगालोक्य "अस्यां लीलावनौ पाण्डुरतानिमित्तं किम्ऽ इति साभिप्रायं विहस्यापृच्छत् ।
पुष्पोद्भवश्च निजकार्यकरणं तर्कयन्नेनमादरेण बभाषे-"ननु सतां सख्यस्याभाषणपूर्वतया चिरं रुचिरभाषणो भवानस्माकं प्रियवयस्यो जातः ।
सुहृदामकथ्यं च किमस्ति? केलिवने ऽस्मिन्वसन्तमहोत्सवायागताया मालवेन्द्रसुताया राजनन्दनस्यास्य चाकस्मिकदर्शने ऽन्योन्यानुरगातिरेकः समजायत ।
सततसंभोगसिद्ध्यपायाभावेनासावीदृशीमवस्थामनुभवति इति ।
विद्येश्वरो लज्जाभिरामं राजकुमारमुखमभिवीक्ष्य विरचितमन्दहासो व्याजहार-"देव । भवदनुचरे मयि तिष्ठति तव कार्यमसाध्यं किमस्ति ।
अहमिन्द्रजालविद्यया मालवेन्द्रं मोहयन् पौरजनसमक्षमेव तत्तनयापरिणयं रचयित्वा कन्यान्तःपुरप्रवेशं कारयिष्यामीति वृत्तान्त एष राजकन्यकायै सखीमुखेन पूर्वमेव कथयितव्यःऽ इति ।
संतुष्टमना महीपतिरनिमित्तं मित्रं प्रकटीकृतकृत्रिमक्रियापाटवं विप्रलम्भकृत्रिमप्रेमसहजसौहार्दवेदिनं तं विद्येश्वरं सबहुमानं विससर्ज ॥२३॥
२४
अथ राजवाहनो विद्येश्वरस्य क्रियापाटवेन फलितमिव मनोरथं मन्यमानः पुष्पोद्भवेन सह स्वमन्दिरमुपेत्य सादरं बालचन्द्रिकामुखेन निजवल्लभायै महीसुरक्रियमाणं संगमोपायं वेदयित्वा कौतुकाकृष्टहृदयः "कथमिमां क्षपां क्षपयामिऽ इत्यतिष्ठत् ।
परेद्युः प्रभाते विद्येश्वरो रसभावरीतिगतिचतुरस्तादृशेन महता निजपरिजनेन सह राजभवनद्वारान्तिकमुपेत्य दौवारिकनिवेदितनिजवृत्तान्तः सहसोपगम्य सप्रणामम् "ऐन्द्रजालिकः समागतःऽ इति द्वास्थैर्विज्ञापितेन तद्दर्शनकुतूहलाविष्टेन समुत्सुकावरोधसहितेन मालवेन्द्रेण समाहूयमानो विद्येश्वरः कक्षान्तरं प्रविश्य सविनयमाशिषं दत्त्वा तदनुज्ञातः परिजनताड्यमानेषु वाद्येषु नदत्सु गायकीषु मदनकलकोकिलामञ्जुलध्वनिषु, समधिकरागरञ्जितसामाजिकमनोवृत्तिषु पिच्छिकाभ्रमणेषु, सपरिवारं परिवृत्तं भ्रामयन्मुकुलितनयनः क्षणमतिष्ठत् ।
तदनु विषमं विषमुल्बणं वमन्तः फणालङ्करणा रत्नराजिनीराजितराजमन्दिराभोगा भोगिनो भयं जनयन्तो निश्चेरुः ।
गृध्राश्च बहवस्तुण्डैरहिपतीनादाय दिवि समचरन् ॥२४॥
२५
ततो ऽग्रजन्मा नरसिंहस्य हिरण्यकशिपोर्दैत्येश्वरस्य विदारणमभिनीय महाश्चर्यान्वितं राजानमभाषत-राजन् । अवसानसमये भवता शुभसूचकं द्रष्टुमुचितम् ।
ततः कल्याणपरम्परावाप्तये भवदात्मजाकारायास्तरुण्या निखिललक्षणोपेतस्य राजनन्दनस्य विवाहः कार्यःऽ इति ।
तदवलोकनकुतूहलेन महीपालेनानुज्ञातः सः संकल्पितार्थसिद्धिसंभावनसम्फुल्लवदनः सकलमोहजनकमञ्जनं लोचनयोर्निक्षिप्य परितो व्यलोकयत् ।
सर्वेषु "तदैन्द्रजालिकमेव कर्मऽ इति साद्भुतं पश्यत्सु रागपल्लवितहृदयेन राजवाहनेन पूर्वसङ्केतसमागतामनेकभूषणभूषिताङ्गीमवन्तिसुन्दरीं वैवाहिकमन्त्रतन्त्रनैपुण्येनाग्निं साक्षीकृत्य संयोजयामास ।
क्रियावसाने सति "इन्द्रजालपुरुषाः, सर्वे गच्छन्तु भवन्तःऽ इति द्विजन्मनोच्चैरुच्यमाने सर्वे मायामानवा यथायथमन्तर्भावं गताः ।
राजवाहनो ऽपि पूर्वकल्पितेन गूढोपायचातुर्येणेन्द्रजालिकपुरुषवत्कन्यान्तःपुरं विवेश ।
मालवेन्द्रो ऽपि तदद्भुतं मन्यमानस्तस्मै वाडवाय प्रचुरतरं धनं दत्त्वा विद्येश्वरम् "इदानीं साधयऽ इति विसृज्य स्वयमन्तर्मन्दिरं जगाम ।
ततो ऽवन्तिसुन्दरी प्रियसहचरीवरपरिवारा बल्लभोपेता सुन्दरं मन्दिरं ययौ ।
एवं दैवमानुषबलेन मनोरथसाफल्यमुपेतो राजवाहनः सरसमधुरचेष्टाभिः शनैःशनैर्हरिणलोचनाया लज्जामपनयन् सुरतरागमुपनयन् रहो विश्रम्भमुपजनयन् संलापे तदनुलापपीयूषपानलोलश्चित्रचित्रं चित्तहारिणं चतुर्दशभुवनवृत्तान्तं श्रावयामास ॥२५॥
इति श्रीदण्डिनः कृतौ दशकुमारचरिते ऽवन्तिसुन्दरीपरिणयो नाम पञ्चम उच्छ्वासः
इति पूर्वपीठिका
Translation - भाषांतर
N/A


text:
द्वात्रिंशत्तमपरिवर्तः।
सम्यगधिगतानामेव समाधीनां व्यापारकथनार्थमाह। सह प्रतिलब्धानां च सुभूत इत्यादि। पुनरप्यादरोत्पादनाय परीन्दनार्थमुपोद्धातयन्नाह। तत्र खलु पुनर्भगवानित्यादि। तदनेनापीति। यस्मादार्यसदाप्ररुदितस्यैवमर्थकारिका। तस्मादनेनापि न केवलं प्रागुक्तपर्यायेणेत्यर्थः,तथागताधिष्ठानेनेति महानुशंसत्वेन बह्वन्तरायत्वात्सहसापि लिखितुमशक्या। तस्मात्तथागतानुभावेनोपोद्धातं कृत्वैवं परीन्दनामावेदयन्नाह। तस्मात्तर्ह्यानन्देत्यादि। किं निबन्धनेयं विस्तरेण परीन्दनेति। तत्कस्य हेतोरित्याशङ्क्याह। अत्र हि प्रज्ञापारमितायामित्यादि। तदेव स्पष्टयन्नाह। तत् किं मन्यस इत्यादि। एवं संक्षिप्तविस्तररुचिसत्त्वानुग्रहेण सर्वाकारज्ञतादयः सकारित्रधर्मकायावसानाः सर्व एवाष्टौ पदार्थाः समुपजाता भवन्ति। अथवा प्रथमं सर्वाकारज्ञतादित्रिसर्वज्ञताभिलक्ष्यस्थानीयत्वेन लक्षणम्। ततो वशित्वार्थं त्रिसर्वज्ञताभावनां प्रति प्रयुज्यतेऽनेनेति त्रिसर्वज्ञताप्रयोगः सर्वाकाराभिसंबोधः। ततोऽत्यभ्यासात्प्रकर्षागमनमिति त्रिसर्वज्ञताप्रकर्षावस्थो मूर्धाभिसमयः। ततोऽधिगतवस्तुनिश्रयाय व्यस्तसमस्तविभावितार्थप्रगुणीकरणमिति त्रिसर्वज्ञतानुक्रमावस्थोऽनुपूर्वाभिसमयः। ततो विशेषगमनभावात्त्रिसर्वज्ञतानिष्ठावस्थः सम्यगेकक्षणाभिसम्बोधः। ततस्तस्य फलमिति त्रिसर्वज्ञताविपाको धर्मकायः सकारित्र इत्यमुना षट्प्रकारेणार्थसङ्ग्रहेण संक्षिप्तमध्यरुचिसत्त्वानुकम्पया पूर्ववदियं जिनजननी व्याख्येया। तथा चोक्तम्।
लक्षणं तत्प्रयोगस्तत्प्रकर्षस्तदनुक्रमः।
तन्निष्ठा तद्विपाकश्चेत्यन्यः षोडार्थसङ्ग्रहः॥१॥ इति।
अथवाऽऽदौ सर्वाकारज्ञतादित्रिसर्वज्ञतास्वभावः प्रवृत्तिगोचरत्वाद्विषयः। स कथं प्रयुज्यत इति। तदनन्तरं सर्वाकाराभिसम्बोधादिश्चतुर्विधोऽभिसमयो हेतुस्वभावः प्रयोगः। तस्यैवं प्रयोगवतो विषयस्य किं फलमिति। तदनु धर्मकायः सकर्मफलमित्येवं त्रिविधेनार्थसङ्ग्रहेण संक्षिप्तसंक्षेपरुचिसत्त्वानुरोधेन तथैवेयं भगवती व्याख्येया। तथा चोक्तम्।
विषयस्त्रितयो हेतुः प्रयोगश्चतुरात्मकः।
धर्मकायः फलं कर्मेत्यन्यस्त्रेधार्थसङ्ग्रहः॥२॥ इति।
इदमवोचद्भगवानित्यादि। सान्निध्यमात्रतस्तस्य पुंसश्चिन्तामणेरिव निःसरन्ति यथाकामं कुद्र्यादिभ्यो देशना इति न्यायेन भव्यविनेयजनदैशिकत्वाध्यवसायादिमनन्तरोदितमखिलं प्रज्ञापारमितासूत्ररत्नतत्त्वमवोचदुक्तवान् भगवानात्तमना हृष्टचितः। यद्यपि चान्यैरार्यसुभूतिप्रभृतिभिरपि किञ्चिदुक्तम्,तत्तु भगवदाधिपत्यादेवेत्यदोषः। ते चार्यमैत्रेयप्रमुखा महाबोधिसत्त्वा विभक्तिविपरिणामेन सम्बन्धादात्तमनसो भाषितमभ्यनन्दन्निति सम्बन्धः। चकारः सवर्त्रोत्तरापेक्षया समुच्चयार्थः। तथार्यसुभूतिरप्यात्तमना वचनविपरिणामेन सम्बन्धाद्भाषितमभ्यनन्ददिति सम्बन्धः। एवमार्यशारिपुत्राद्यपेक्षया प्रत्येकं योज्यम्। देवमानुषासुरगन्धर्वैः सह वर्तत इति सदेवमानुषासुरगन्धर्वो लोकः। ननु च कोऽपरस्तद्व्यतिरिक्तो लोकोऽस्ति यस्तैः सह वर्तत इत्युच्यते। समुदायसमुदायिनोर्भेदापेक्षया तथावचनाददोषोऽयम्। अपि च सन्त्यन्येऽपि बहवः किन्नरमहोरगगरुडादय इत्यचोद्यमेतत्। एते सर्वेऽपि सद्धर्मश्रवणान्नान्यत् स्वहितं परहितं च गुरुतरमुपलब्धवन्तः,अतः प्रमोदकारणसद्भावात् संजातप्रमोदातिशयाः सन्तो भगवता भाषितं साधु भगवन् परमेश्वर करुणामयमूर्ते सुभाषितमिदं युष्माकं वचमित्यादिनाऽभ्यनन्दन्नित्यभिनन्दितवन्त इत्यर्थः॥
अभिसमयालङ्कारालोकायां प्रज्ञापारमिताव्याख्यायां परीन्दनापरिवर्तो नाम द्वात्रिंशत्तमः॥
सर्वैवाधिगमार्थतत्त्वपदवी सम्यक्समुद्योतिता
संक्षिप्तादिपदाभिधानकुशलैरेवं यतो नायकैः।
सर्वस्मिन् विहितश्रमैः प्रवचने ज्ञेयो विशेषस्ततः
प्रज्ञापारमितानये पुनरयं ग्रन्थात्मकः केवलः॥
आर्यासङ्गमतानुसारिसुधियां निर्मत्सराणां सतां
भद्रस्यापि गुरोर्बहुश्रुतवतो वैरोचनज्ञानिनः।
सामर्थ्यादुपजातपाटवलवो भद्रोऽकरोद्भक्तितः
स्पष्टार्थां हरिसंज्ञको भगवतीमार्यामिमां सर्वशः॥
तथ्यातथ्यविभागयुक्तिविकलज्ञानोदयात्संवृतौ
संसारार्णवपङ्कनिमग्नमनसो जाताः सदा देहिनः।
सर्वेऽमी जननीनिबन्धनकृताद्वीजान् मयाऽप्ताच्छुभात्
सर्वाकारवरा भवन्तु नियतं कायत्रयप्रापिणः॥
संबुद्धैः ससुतैरियं सुविवृता माता क्क वा संस्थिता
क्वाहं धीधनसम्पदामविषयो वाचां तथाऽगोचरः।
भूयासं जड एवमेति सततं जन्मान्तरेष्वप्यह-
मभ्युह्यैव मिदं कृतं न विदुषां युक्तं समुल्लङ्घितुम्॥
इर्ष्याशल्यवितुद्यमानहृदयाः शक्ता न कर्तुं क्षतिं
मिथ्यामानबलार्जितश्रुततया प्रज्ञावतामग्रतः।
पातालादिव खं विदूरमसतां पुंसां सताञ्चान्तरं
तस्मादेव तथाविधान् प्रति न नः सूक्ष्मापि काचिद्व्यथा॥
ख्यातो यो भुवि पुण्यकीर्त्तिनिचयो विद्वज्जनालङ्कृत-
स्तस्मिन् सर्वगुणाकरे त्रिकुटुकश्रीमद्विहारे शुभे।
दानाल्लब्धमहोदयस्य करुणादेवस्य धर्मात्मनः
सानाथ्येन सुखोपधाननिलये स्थित्वा विवेकास्पदे॥
क्रुध्यत्कुञ्जरकुम्भपीठदलनव्यासक्त्यत्यात्मनः
पुण्याभ्यासकृताभियोगजबलात्सम्यक्समादायिनः।
राज्ये राज्यभटादिवंशपतितश्रीधर्मपालस्य वै
तत्त्वालोकविधायिनी विरचिता सत्पञ्जिकेयं मया॥
योऽलङ्कारोऽभिसमये तदालोकप्रकाशिका
प्रज्ञापारमिताव्याख्या समाप्तेयं शुभोदया।
न्यूनातिरेकशङ्कायां विज्ञातव्योऽधुना बुधैः
ग्रन्थस्यास्य परिच्छेदो मातुरस्याः प्रमाणतः॥
कृतिरियमाचार्य-हरिभद्रपादानाम्॥
ये धर्मा हेतुप्रभवा हेतुं तेषां तथागतो ह्यवदत्।
तेषां च यो निरोध एवंवादी महाश्रमणः॥
The rights of the materials herein are as indicated by the source(s) cited. Rights in the compilation, indexing, and transliteration are held by University of the West where permitted by law. See Usage Policy for details.
Subscribe to our newsletter for latest updates about the canon text of our project


text:
ओँ अर्हँ
सद्गुरुभ्यो नमः
अथ द्वादशो नियमनियमारः ।
अन्ते क्षयाद् यद्येवं ततो वस्तुवत् प्रसिद्ध्यभ्युपगमः कृतो भवति । वस्तुव्यवस्था
सिद्ध्युपहितनियमानतिक्रमाद् निष्ठितं तर्हि तत्, अन्तवत्त्वात्, घटादिवस्तुवत् । निष्ठित
त्वात् कृतकत्वादारब्धमपि । एवं ते पूर्वनिर्वृत्तवस्तुनिबन्धनाः, क्रियात्वात्, अन्तवत् ।
पूर्वनयमतापरितोषकारणमुत्तरनयोत्थानम्, उत्तरोत्तरसूक्ष्मेक्षिकया च पूर्वस्य दोषदर्शनात्
स्वमतसौस्थित्या8298भिमानाच्चारम्भ इत्यत आह --अन्ते क्षयाद् यद्येवम् यदि त्वयान्ते क्षयदर्शनात् स्व8299
रसेनैव वस्तुनः क्षय एवादावप्यनुमीयते, ततः किम् ? ततो वस्तुवत् प्र8300सिद्ध्यभ्युपगमः कृतो
भवति, वस्तुनीव वस्तुवत्, यथा वस्तुनः प्रसिद्धस्य लोके स्थितस्य घटादेः क्षयो भवतीति प्रसिद्धि
स्तथा त्वयाभ्युपगतमिति प्राप्तम्, विनाशस्योत्पादस्य च प्रसिद्धवस्तुविषयत्वात् । इतरथा खरविषाण-५१९-१
स्येव स्थित्यभावे विनाशोत्पादयोरप्यभावः प्रतिसन्धानाभावात्, स्थितस्य भवत एव हि भवनमितीत्थ
मभ्युपगमस्ते ।
तस्माद् वस्तुव्यवस्थासिद्ध्युपहितनियमानतिक्रमात् इत्यस्माद्धेतोर्भवत एवोत्पाद-विनाश
प्रतिसन्धानाद् व्यवस्थितं वस्तु सिद्धं नियतमुत्पाद-विनाशव्यपदेशभाग् भ8301वतीत्येतं नियमं नातिक्रामति
खपुष्पादिवैलक्षण्येनोपहितम्, अतो वस्तुव्यवस्थासिद्ध्युपहितनियमानतिक्रमाद् निश्चयेन स्थितं
निष्ठितं व्यवस्थितमिति गृहाण त्वद्वचनादेवेत्यतश्चाह --निष्ठितं तर्हि तत्, अन्तवत्त्वात्, घटादि
वस्तुवदिति दृष्टान्तः, यथा मृत्पिण्डाद्यवस्थानामन्ते घटोऽस्त्येव अवस्थित एवान्तवत्त्वात् तथा
मृल्लोष्टाद्यवस्थास्वपि । निष्ठितत्वात्, कृतं तद् वस्तु घटादिवस्तुवदेव । ततश्च कृतकत्वादारब्ध
मपि घटादिवस्तुवदेवेति हेतुहेतुमद्भावेनाऽऽरम्भ-क्रिया-निष्ठाः सा8302धिताः उप8303संहृत्यैकत्वेनाह --एवं त
इत्यादि । आरम्भ-क्रिया-निष्ठाः पूर्वनिर्वृत्तवस्तुनिबन्धनाः, 8304क्रियात्वात्, अन्तवत्, अन्ते इवान्तवत्,
यथा अन्ते निवृत्तिकाले क्रिया भवनं जन्म आत्मलाभः सा पू8305र्वनिर्वृत्तवस्तुनिबन्धना तथा प्रारम्भादि
क्रियाः ।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः॥ १।३।८०
पदच्छेदः॥
अभिप्रत्यतिभ्यः ५।३ क्षिपः ५।१ परस्मैपदम् १।१ ७८
काशिका-वृत्तिः
अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः १।३।८०
क्षिप प्रेरणे स्वरितेत्। ततः कर्त्रभिप्रायक्रियाफलविवक्षायाम् आत्मनेपदे प्राप्ते परस्मैपदं विधीयते। अभि प्रति अति इत्येवं पूर्वात् क्षिपः परस्मैपदं भवति। अभिक्षिपति। प्रतिक्षिपति। अतिक्षिपति। अभिप्रत्यतिभ्यः इति किम्? आक्षिपते। द्वितीयम् अपि कर्तृग्रहणम् अनुवर्तते, तेन इह न भवति, अभिक्षिप्यते स्वयम् एव।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः ७४९, १।३।८०
क्षिप प्रेरणे स्वरितेत्। अभिक्षिपति॥
न्यासः
अभिप्रत्यतिभ्य क्षिपः। , १।३।८०
"अभिक्षिपति" इति। तुदादित्वाच्छःष।
बाल-मनोरमा
अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः ५७१, १।३।८०
अभिप्रति। "परस्मैपद"मिति शेषः। स्वरितेदिति। ततश्च कर्तृगामिनि फले आत्मनेपदे प्राप्ते अनेन तत्रापि परस्मैपदमिति भावः। अभिक्षिपतीति। प्रतिक्षपति अतिक्,िपतीत्यप्युदाहार्यम्।


text:
अपंगता दूरी भूता, पठनं पूर्णम् अभवत्, अधुना सहायक: यंत्री अस्ति
खरगोने धरगांव इत्यस्य धीरज पाटीदारस्य जन्मं 1992 वर्षे अभवत्, पर\च एकं वर्षस्य पश्चात् असमया घटनायां स: अपंगताया: ग्रसिता: अभवत्। धीरजस्य पादस्य विधिवत् परीक्षणम् अभवत्। विशाखापट्टनम् त: समागत: चिकित्सक: धीरजस्य इंदौरस्य चिकित्सालये केवलं त्रिंशत् निमिषे शल्यक्रिया कृतवान्। तस्य पश्चात् स: अद्य पादौ चालयति। धीरजं कदापि तस्य लघु भ्राता प्रवेश: भूमित: उत्थाय, आसन्द: शैय्या च विद्यालये उपवेश्य आगच्छति स्म। अधुना धीरज: आत्म निर्भर: अभवत् च स्वकीयं सर्वं कार्याणि स्वयमेव करोति।
धीरज: 2010-11 वर्षे द्वादशी कक्षा उत्तीर्णा पश्चात् नि:शक्ता: छात्र-छात्रा: शासनस्य उच्च शिक्षा योजनाया: सहायतया इंदौरस्य स्वामी विवेकानंद: अभियांत्रिकीय: महाविद्यालय: अभियांत्रिकी शिक्षा पूर्णा अकरोत्। महाविद्यालयस्य द्वि लक्षं दश सहस्रं रुप्यकाणां शिक्षणं शुल्कं शासनेन प्रदत्तम्। स: अत्रैव अवरुद्ध: च 2010 वर्षे गेट क्लियर इति कृत्वा केन्द्रीयं शासनस्य मौलाना आजाद: राष्ट्रीय: प्रौद्योगिकी संस्थानं भोपाले प्रवेशं नीतवान्। एमटेक कृते अपि सम्पूर्णं शुल्कं 1,07,630 रुप्यकाणि खरगोनं सामाजिकं न्यायं विभागेन पूरितम्। मास्टर ऑफ टेक्नोलॉजी इत्यस्मिन् आशीति: प्रतिशतम् अंका: प्राप्तं करणस्य पश्चात् धीरज पाटीदारस्य चयनं विद्युत् विभागे सहायक: यंत्रिण: पदे अभवत्। अधुना धीरज: करी पाडल्या स्थितं सब स्टेशन इत्यस्मिन् सहायक: यंत्री भूत्वा ग्रामीणानां समस्यानां समाधानं कुर्वन्ति।
नि:शक्ता: छात्र-छात्रा: उच्च शिक्षा दापयितुम् राज्यं शासनस्य सामाजिकं न्यायं योजनाया: अनुसारेण महाविद्यालय: शुल्कम्, निर्वाहं वेतनमानं च परिवहनं दीयते। एषा योजना 2008 वर्षे प्रारम्भा अभवत्। अस्या: योजनाया: अनुसारेण खरगोनं मण्डलस्य धीरज पाटीदारेण सहितं दश अन्या: नि:शक्तान् 2015-16 वर्षे उच्च शिक्षायै द्वि लक्षं सप्ताशीति: सहस्रं 630 रुप्यकाणां सहायता राशि: प्रदानं कृता।
-