text:
एकादशी
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
एकादशी, स्त्री, (एकादशानां पूरणी । एकादश + डडन्तात् ङीप् ।) तिथिविशेषः । सा तु शुक्लपक्षे सूर्य्यमण्डलात् चन्द्रमण्डलस्य निर्गमरूपैकादश- कलाक्रियारूपा । कृष्णपक्षे सूर्य्यमण्डले चन्द्रमण्ड- लस्य प्रवेशरूपैकादशकलाक्रियारूपा । तत्पर्य्यायः । हरिवासरम् २ । हरिदिनम् ३ । इति स्मृतिः ॥ तत्र जातफलम् । “क्रोधोत्कटः क्लेशसहः सुभाषी यागादिकर्त्ता स्वजनैकभर्त्ता । महामतिर्देवगुरुप्रियः स्या- देकादशीजो मनुजोऽतिहृष्टः” ॥ इति कोष्टीप्रदीपः ॥ * ॥ तत्र उपवासविधिः । पारणदिने द्वादशीलाभे सर्व्वएव पूर्णां त्यक्त्वा खण्डामुपवसेयुः । तदलाभे गृही प्रर्ब्बां तनन्यः परां-विधवापि उपवसेत् । पूर्णा तु । “उदयात् प्राक् यदा विप्र मुहूर्त्तद्वयसंयुता । संपूर्णैकादशी ज्ञेया तत्रैवोपवसेद् गृही” ॥ इति गारुडोक्ता ॥ यदा तु पूर्ब्बदिने दशम्या पर- दिने द्वादश्या युक्तैकादशी तदा उत्तरामुपोष्य द्वादश्यां पारणं कुर्य्यात् । परदिने द्वादश्यनिर्गमे त्रयोदश्यामपि । यदा तु सूर्य्योदयानन्तरं दशमी- युतैकादशी अथ च परदिने न निःसरति तदा तां विहाय द्वादशीमुपवसेत् । यदा तु सूर्य्योदय- प्राक्कालीनदशमीविद्धैकादशी परदिने च न निः- चैत्रस्य कृष्णैकादशी पापमोचनी ९ शुक्ला का- मदा १० । वैशाखस्य कृष्णैकादशी वरूथिनी ११ शुक्ला मोहनी १२ । ज्यैष्ठस्य कृष्णैकादशी अपरा १३ शुक्ला निर्जला १४ । आषाढस्य कृष्णैकादशी योगिनी १५ शुक्ला पद्मा १६ । श्रावणस्य कृष्णै- कादशी कामिका १७ शुक्ला पुत्त्रदा १८ । भाद्रस्य कृष्णैकादशी अजा १९ शुक्ला वामना २० । आश्विनस्य कृष्णैकादशी इन्दिरा २१ शुक्ला पापा- ङ्कुशा २२ । कार्त्तिकस्य कृष्णैकादशी रमा २३ शुक्ला प्रबोधिनी २४ । मलमासस्य शुक्लैकादशी सुमद्रा २५ कृष्णा कमला २६ ॥ * ॥ इत्येकादशी- प्रकरणं समाप्तम् ॥ (संख्याविशेषः । एगार इति भाषा । यथा महाभारते ६ । १६ । २१ । “एकादशी धार्त्तराष्ट्री कौरवाणां महाचमूः” ॥)
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
एकादशी¦ त्रि॰ एकादशानां पूरणी उभयपक्षीयप्रतिपदादितः[Page1488-a+ 38] एकादेशपूरण्यां तिथौ। यत्र हि हरिवासरव्रतम्। अस्यांव्रतस्य नित्यत्वादिसमर्थनतद्व्रतकालव्यवस्थादि कालमा॰दर्शितं यथा
“अथैकादशी निर्णीयते। तत्रैकादश्यामुप-वासविधिवाक्येषु नित्यशब्दसदाशब्दादीनां नित्यत्वसा-धकानां स्मरणान्नित्यत्वसिद्धिः। तानि च साधकानिसंग्रहकारेण संगृहीतानि।
“नित्यं सदा यावदायुर्नकदाचिदतिक्रमेत्। उपेत्याऽतिक्रमे दोषश्रुतेरत्यागनोद-नात्। फलाश्रुतेर्वीप्सया च तन्नित्यमिति कीर्त्तितम्”। अत्रच नित्यशब्दादीन्यष्टौ नित्यत्वसाधकानि। नित्यशब्द उदा-हृतो गारूडपुराणे
“उपोष्यैकादशी नित्यं पक्षयो-रुभयोरपीति”। सदाशब्द उक्तः सनत्कुमारसंहितायाम्
“एकादशी सदोपोष्या पक्षयोः शुक्लकृष्णयोरिति” याव-दायुःशब्द उक्तो विष्णु रहस्ये
“द्वादशी न प्रमोक्तव्यायावदायुः सुवृत्तिभिरिति”। आग्नेयपुराणेऽपि
“उपो-ष्यैकादशी राजन्! यावदायुः सुवृत्तिभिरिति” अतिक्र-मनिषेधः कण्वेन दर्शितः
“एकादश्यामुपवसेन्न कदाचि-दतिक्रमेदिति” विष्णुनापि
“एकादश्यां न भुञ्जीत क-दाचिदपि मानवः” इति। अकरणे दोषमाह सनत्कुमारः
“न करोति हि यो मूढ एक दश्यामुपोषणम्। स नरोनरकं याति रौरवन्तमसावृतम्। एकाटश्यां मुनिश्रेष्ठ! योभुङ्क्ते मूढचेतनः। प्रतिमासं स भुङ्क्ते तु किल्विषं श्वादि-विट्समम्। निष्कृतिर्म द्यपस्योक्ता धर्मशास्त्रे मनीषिभिः। एकादश्यन्नकामस्य निष्कृतिः क्वापि नोदिता। मद्यपानात्मुनिश्रेष्ठ! पातैव नरकं व्रजेत्। एकाश्यन्नकामस्तु पितृभिःसह मज्जतीति” नारदीये
“पापानि कानि चिद् यानिब्रह्महत्यासमानि च। अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति संप्राप्तेहरिवासरे। तानि पापान्युपाश्नाति भुञ्जानो हरिवा-सरे” इति स्कान्दे
“मातृहा पितृहा चैव भ्रातृहागुरुहा तथा। एकादश्यां तु यो भुङ्क्ते पक्षयोरुभयोर-पीति” अकरण इवासमापने दोष उक्तो विष्णुरहस्ये।
“परिगृह्य व्रतं सम्यगेकादश्यादिकं नरः। न समा-पयते तस्य गतिः पापीयसी भवेदिति” अत्यागनोदनादर्शिता विष्णुरहस्ये
“परामापदमापन्नोऽहर्षे वा समुप-स्थिते। सूतके मृतके चैव न त्यजेत् द्वादशीव्रतमिति” विस्पष्टं फलाश्रवणञ्च केषुचिद्वाक्येषु तत्र कात्यायनः
“ए-कादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपीति” स्कान्देऽपि
“उपोष्यैकादशी सम्यक् पक्षयोरुभयोरपीति” कूर्मपुरा-णेऽपि
“वदन्तीह पुराणानि भूयोभूयो वरानने!। न[Page1488-b+ 38] भक्तोव्यं न भक्तीव्यं संप्राप्ते हरिवासरे” वोप्सामाह स-नत्कुमारः
“पक्षे पक्षे च कर्त्तव्यमेकादश्यामुपोषण-मिति” नारदोऽपि
“नित्यं भक्तिसमायुक्तैर्नरैर्विष्णुपरा-यणैः। पक्षे पक्षे च कर्त्तव्यमेकादश्यामुपोषणमिति” तदेवं नित्यशब्दादिभिर्हेतुभिरुपवासस्य नित्यत्वं सिद्धम्। काम्यत्वं च सायुज्यादिश्रवणादवगम्यते तदुक्तं विष्णु-रहस्ये
“यदीच्छेद्विष्णु सायुज्यं सुतान् सम्पदमात्मनः। एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपीति”। कूर्मपुराणे-ऽपि
“यदीच्छेद्विष्णुसायुज्यं श्रियं सन्ततिमात्मनः। एका-दश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपीति” कात्यायनः
“संसा-रसागरोत्तारमिच्छन् विष्णुपरायणः। ऐश्वर्य्यं सन्ततिं खर्गं मुक्तिं वा यद्यदिच्छति। एकादश्यां न भुञ्जीत प-क्षयोरुभयोरपीति” स्कन्दपुराणे
“यदीच्छेद्विपुलान्भोगान् मुक्तिं चात्यन्तदुर्लभाम्। एकादश्यामुपवसेत् पक्ष-येरुभयोरपीति” नारदोऽपि
“एकादशीसमं किञ्चित्पापत्राणं न विद्यते। स्वर्गमोक्षप्रदा ह्येषा राज्यपुत्रप्रदा-यिनी। सुकलत्रप्रदा ह्येषा शरीरारोग्यदायिनीति”। तदेवं फलश्रवणात् काम्यत्वं सिद्धम्। ननु काम्यत्वमनित्य-त्वमसति कामे परित्यक्तुं शक्यत्वात् तथा सत्येकस्य क-र्मणोनित्यत्वकाम्यत्वाभ्यां द्वैरूप्याङ्गीकारे नित्यानित्यसंयो-गविरोधः, नायं दोषः स्वादिरादिवत् प्रमाणद्वयेन द्वैरूप्यो-पपत्तेः। तथा हि।
“खादिरो यूपो भवतीति” क्रतौनित्यः खादिरो विहितः।
“खादिरं वीर्यकामस्य यूपंकुर्वीतेति” तस्मिन्नेव क्रतौ काम्यत्वेनानित्यः खादिरो-विहतः। तत्र यथा प्रमाणद्वयसम्बन्धादेकस्यापि खादिरस्यद्वैरूप्यमङ्गीकृतं तद्वदत्रापि द्विविधप्रमाणसद्भावादुपवासस्यद्वैरूप्यं किं न स्यात्?। ननु विषमोदृष्टान्तः नित्यः खादिरःक्रत्वर्थः काम्यस्तु पुरुषार्थः। उपवासस्तु नित्योऽपि पुरु-षार्थ एव तस्य खादिरवत् क्रत्वङ्गत बोधकप्रमाणाभावात्,वाढम्। अस्तु एवं वैषम्यं, प्रयोजकं तु द्वैरूप्ये प्रमाणद्वयमस्त्येव। सूत्रकारेण प्रमाणद्वयस्यैव द्वैरूप्यसाधकत्वोप-न्यासात्। तथा च सूत्रम्
“एकस्य तूभयत्वे संयोग-पृथक्त्वमिति” (जै॰)। अतः केवलपुरुषार्थस्याप्युपवासस्यद्वैरूप्यमविरुद्धम्। यदि बुध्यारोहस्य सदृशो दृष्टान्तोऽपेक्षितः तर्ह्यग्निहोत्रादिर्दृ ष्टान्तोऽस्तु। न ह्यग्निहोत्रंक्रत्वर्थं तस्य स्वयमेव क्रतुत्वात्। तस्य च नित्यकाम्यत्वे-वाक्यद्वयादवगम्येते।
“यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोतीति” नित्यत्वावगमकं वाक्यम्।
“अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः” [Page1489-a+ 38] इति च काम्यत्वावगमकम्। तस्य च क्रत्वर्थत्वाभावेनकेवलपुरुषार्थतैव। अतोऽग्निहोत्रे नित्यत्वं काम्यत्वंचेति द्वैरुप्यमस्ति। तत्र शब्दान्तराभ्यासादिकर्मभेदहेत्व-भावेनैकस्यैव कर्मणः सतः प्रयोगभेदोऽवगन्तव्यः। प्रयोगभेदश्च यावज्जीषाधिकरणे निर्णीतः। तस्य चाधि-करणस्य संग्राहकावेतौ श्लोकौ भवतः।
“यावज्जीवं जुहो-तीति धर्मः कर्मणि पुंसि वा। कालःपुरुषधर्मोऽतः काम्यएकः प्रयुज्यताम्। न कालो जीवनं तेन निमित्तप्रवि-भागतः। काम्यः प्रयेगभिन्नः स्याद्यावज्जीवप्रयोगतः” इति। अयमर्थः
“अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम” इति। काम्या-ग्निहोत्रं श्रूयते तथा वाक्यान्तरं पठ्यते
“यावज्जीवमग्नि-होत्रं जुहोतीति” तत्र संशयः। किं यावज्जीवमित्यनेना-धिकारान्तरं नोद्यते किं वा काम्याग्निहोत्रे गुणविधि-रिति। यदर्थमर्थान्तरचिन्ता किं यावज्जीवमित्यस्यार्थःकर्मधर्मः उत पुरुषधर्म इति। यावज्जीवशब्देन पुरुषा-युषपरिमितः कालोऽभिधीयते। काम्येन चाग्निहोत्रेणकालविशेष आकाङ्क्षितः। तस्य च कालस्यानेन समर्पणदयं कर्मधर्मः। तस्मात्गुणविधिः। तथा चाग्नि-होत्रस्य काम्यप्रयोगः एक एक न त्वन्योनित्यप्रयोग इतिप्राप्ते, ब्रूमः यावज्जीवशब्दो न कालस्य वाचकः। किन्तुलक्षकः। वाच्यार्थस्तु कृत्स्नजीवनं तच्च न कर्म्मधर्मत्वेन वि-धातुं शक्यं पुरुषधर्मत्वादिति जीविधातुः प्राणधारणामभि-धत्ते न तु कालम्। प्राणधारणं च पुरुषधर्मः कालस्यतदसम्भवात्। तेन स्वर्गकामनेव जीवनमपि किञ्चिन्निमि-त्तम्। तस्मादधिकारान्तरनोदना। तथा सति जीवन-निमित्तो नित्यप्रयोगः कामनिमित्तः कादाचित्कप्रयोगश्च परस्परं भिद्येते इति सिद्ध्वान्तः। अनेनाग्निहोत्र-न्यायेन प्रकृतस्याप्युपवासस्य निमित्तभेदेन नित्यप्रयोगःकाम्यप्रयोगश्चास्तु। नन्वेकस्य कर्मणः कालभेदेन कर्त्तृ-भेदेन वा विना द्वौ प्रयोगौ न सम्भवतः। न चात्र काल-भेदः संभवति नित्यकाम्योपवासयोरेकादश्यामेव विधा-नात्। नाप्यत्र कर्त्तृभेदोऽस्ति। यद्यपि काम्यं परित्यज्यकेवलं नित्यमनुष्ठातुं शक्यं तथापि काम्यमनुतिष्ठासुनानित्यस्य परित्यक्तुमशक्यत्वात्। अतः कर्त्रैक्यात् कालै-क्याच्च नित्यकाम्यरूपौ द्वौ प्रयोगौ न घटेते। नायंदोषः, विविदिषाधिकरणन्यायेन सकृदेवानुत्तिष्ठतः प्र-योगद्वयसिद्धेः। तस्य चाधिकरणस्य संग्राहकावेतौश्लोकौ भवतः
“विद्यार्थमाश्रमार्थं च द्विःप्रयोगोऽथ वा[Page1489-b+ 38] सकृत्। प्रयोजनविभेदेन प्रयोगोऽपि विभिद्यते। श्राद्धंभुक्त्या यथा तृप्तिर्विद्यार्थेनाश्रमस्तथा। अनित्यनित्यसंयोग उक्तिभ्यां खादिरे मतः” इति। अयमर्थः
“तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणाविविदिषन्ति यज्ञेनदानेन तपसा नाशकेनेति” श्रुतिवाक्येन यज्ञादय आत्म-विद्योदयाय विहिवाः गृहस्थाद्याश्रमधर्मत्वन्तु यज्ञादीनांसर्वश्रुतिस्मृतिषु प्रसिद्धम्। तत्र संशयः किं यज्ञार्दानांद्विःप्रयोग? उत सकृदिति?। तत्रप्रयोजनभेदात् प्रयोगभेद इतिपूर्वपक्षः। निमन्त्रितेन ब्राह्मणेन क्रियमाणभोजनेन यथा अन्यकर्तृकश्राद्धनिष्पत्तिः स्वतृप्तिश्च न चद्विर्भुज्यते। तद्वद्ब्रह्मविद्यार्थमनुष्ठितेन कर्मणा प्रयोजन-द्वयं सिध्यति। न च नित्यानित्यसंयोगविरोधः खादिर-वद्वाक्यद्वयेन तदुपपत्तेः। तच्च पूर्वमुपपादितं तस्मात्सकृदेव प्रयोग इति। एवमत्रापि सकृदेवोपवासं कुर्वतःकाम्यप्रयोगोनित्यप्रयोगश्चेत्युभयं सिध्यति। ननु सकृद-नुष्ठानेनानेकार्थसिद्धिर्द्वेधा भवति तन्त्रेण वा प्रसङ्गेन वा। तद्यथा दर्शपूर्णमासयोः षण्णां प्रधानयागानां मध्ये त्रयाणांसकृत्सकृदनुष्ठितेन प्रायाजाद्यङ्गेनोपकारः सिध्यति। तदिदं तन्त्रम्। पश्वर्थमनुष्ठितेन प्रयाजादिना पशुतन्त्रम-ध्यपातिनः पशुपुरोडाशस्याप्युपकारः सिध्यति सोऽयंप्रसङ्गः। एवं सति प्रकृतेऽपि तन्त्रप्रसङ्गयोः कतरस्योपादानमिति चेत्। प्रसङ्गस्येति ब्रूमः। काम्यप्रयोगेणैवनित्यप्रयोगस्यापि सिद्धत्वात् तथा च स्मृतिः।
“काम्येऽपिनित्यसिद्धिः स्यात् प्रसङ्गेनोभयात्मकः इति” तदेवमेकाद-श्युपवासस्य नित्यत्वकाम्यत्वलक्षणद्वैरूप्ये विरोधाभावात्द्वैरूप्यमभ्युपेयमिति स्थितम्। ( अत्रोपवासाङ्गतिथिनिर्णयस्य वेधाधीनत्वात् प्रथमं दश-मीवेधो निरूप्यते। स च बेधस्त्रिविधः अरुणोदयबेधःसूर्य्योदयबेधः पञ्चदशनाडीवेधश्चेति। तत्रारुणोदयबेधोभविष्यत्पुराणे दर्शितः।
“अरुणोदयकाले तु दशमी यदिदृश्यते। सा विद्धैकादशी तत्र पापमूलमुपोषणमिति”।
“अरुणोदयवेलायां दिशो गन्धो भवेद्यदि। दुष्टं तत्तु-प्रयत्नेन वर्जनीयं नराधिप!”। गारुडपुराणेऽपि
“दशमीवेधसंयुक्तो यदि स्यादरुणोदयः। नैवोपोष्यं वै-ष्णवेन तद्विनैकादशीव्रतमिति”। अरुणोदयस्य प्रमाणंस्कान्दनारदाभ्यामुक्तम्।
“उदयात् प्राक्चतस्रस्तु नाडिकाअरुणोदय” इति। तस्मिन्नरुणोदये बेघा बहुविधा। ते च प्रश्रोत्तराभ्यां ब्रह्मवैवर्त्ते दर्शिताः।
“कीदृशस्तु भवे-[Page1490-a+ 38] द्वेधो योगोविप्रेन्द्र! कीदृशः?। योगवेधौ समाचक्ष्व याभ्यांदुष्टमुपोषणम्। चतस्रोघटिकाः प्रातररुणोदयनिश्चयः। चतुष्टयविमागोऽत्र वेधादीनां किलोदितः। अरुणोदयवेधःस्यात्सार्द्धन्तु घटिकात्रयम्। अतिवेधोद्विघटिकः प्र-भासन्दर्शनाद्रवेः। महाबेधीऽपि तत्रैव दृश्यतेऽर्को नदृश्यते। तुरीयस्तत्र विहितोयोगः सूर्य्योदये सतीति”। अयमर्थः बेधातिबेधमहाबेधयोगाश्चत्वारौपवासस्य-दूषकाः। तत्र रवेः प्रभासन्दर्शनात्पूर्ब्बं सार्द्वघटिकात्रयमेकादश्या व्याप्तं ततः प्राचीने घटिकार्द्धे अरुणो-दयसम्बन्धिनि दशमीसद्भावे वेध इत्युच्यते। यदासूर्य्यदर्शनात्पूर्ब्बं घटिकाद्वयमुपरितनमेकादशीव्याप्तंपूर्ब्बं तु घटिकाद्वयं दशमीव्याप्तं तदाऽतिवेध इ-त्युच्यते। यदा सूर्य्योदयस्य दर्शनादर्शनसन्देहकालमेकादशी व्याप्तोति ततः प्राक् कृत्स्नोऽरुणोदयकालोदशमीव्याप्तस्यदा महावेधः। यदा सूर्य्योदये स्पष्टे सतिपश्चादेकादशी प्रवृत्ता ततः प्राच्यामुदयवेलायां दशमीविद्यते तदा योगशब्देनाभिधेयोदोषोभवति। स च वेधा-द्यपेक्षया तुरीयोभवतीति। नन्वरुणोदयात्पूर्ब्बमपियदि मध्यरात्रानन्तर दशमीकला विद्येत तदा नोपबासस्तदभावे तूपवास कर्त्तव्यः। तथा च स्मृतिः
“अ-र्द्भरात्रात्परा यत्र एकादश्युपलभ्यते। तत्रोपवासः क-र्त्तव्यो न तु वै दशमीकलेति” अतोयथानिर्दिष्टेभ्य स्त्रि-भ्योऽन्योऽपि कश्चिद्वेधोऽस्तीति चेत् मैवम्। अर्द्धरात्रवेधोऽपि यदा वर्ज्यस्तदा किमु वक्तव्यम् अरुणोदयवेधइति वक्तुमर्धरात्रवेधौपन्यस्तो न तु वेधाभिप्रायेण। तदेव ब्रह्मवैवर्त्ते शौनकेन स्पष्टीकृतम्।
“अर्द्धरात्रेतु केषाञ्चिद्दशम्या वेध इष्यते। अरुणोदयवेलायां नावकाशोविचारणे। कापालवेध इत्याहुराचार्या ये हरिप्रियाः!न तन्मम मतं यस्मात्त्रियामा रात्रिरिष्यत्” इति। य एतेवेधातिवेधमहावेधयोगाःपूर्ब्बमभिहितास्तेषु त्रयोऽरुणो-दयवेधाश्चतुर्थौदयवेधः। तञ्चोदयवेधङ्कण्वोऽप्याह
“उदयोपरिविद्धा तु दशम्यैकादशी यदा। दानवेम्यः प्रीण-नार्थं दत्तवान्पाकशासन इति”। स्मृत्यन्तरेऽपि।
“दश-म्याः प्रान्तमादाय यदोदेति दिवाकरः। तेन स्पृष्टंहरिदिनं दत्तं जम्भासुराय त्विति”। पञ्चदशनाडीवेथ-स्तु स्कन्दपुराणे दर्शितः
“नागोद्वादशनाडीभिर्दिक् पञ्चदवभिस्तथा। भूतोऽष्टादशनाडीभिर्दूषयत्युत्तरान्ति-थिमिति”। तदेवं बेधत्रयं निरूपितम्। तत्र पञ्च-[Page1490-b+ 38] दशनीडीवेधस्यं वेधान्तरस्य च विषयव्यवस्था निगमेदर्शिता।
“सर्वप्रकारवेधोऽयमुपबासस्य दूषकः। सार्द्ध-सप्तमुहूर्त्तस्तु वेधोऽयं बाधते व्रतमिति”। सर्व्वप्रकार इ-त्यत्रं प्रकारशब्देन कलाकाष्ठादयोवेधातिवेधादयो वागृह्यन्ते नात्र तिथ्यन्तरवत्त्रिमुहूर्त्तत्वं वेधेऽपेक्षितंकिन्तु लवकलाकाष्ठादिकमपि ग्राह्यम्। तदुक्तं नार-दीये।
“लवादिवेधे विप्रेन्द्र! दशम्यैकादशीं त्यजेत्। सु-राया विन्दुना पृक्तं गङ्गाम्भ इव निर्मलमिति”। स्कन्द-पुराणेऽपि
“कलाकाष्ठादिगत्यैव दृश्यते दशमी विभो,। एकादश्यां न कर्त्तव्यं व्रतं राजन्! कदाचनेति”। स्मृत्य-न्तरेऽपि।
“कलार्द्धेनापि विद्धा स्याद्दशम्यैकादशी यदि। तदाप्येकादशीं हित्वा द्वादशीं समुपोषयेदिति”। सोऽयंकलाकाष्ठादिवेधोऽरुणोदये सूर्य्योदये च समानः। त-त्रारुणोदयवेधीवैष्णवविषयः। तच्च गारुडपुराणे विस्प-ष्टमवगम्यते।
“दशमीशेषसंयुक्तोयदि स्यादरुणोदयः। नैपोपीव्यं वैष्णवेन तद्विनैकादशीब्रतमिति”। वैस्व नसपञ्चरात्रादिवैष्णवागमोक्तदीक्षां प्राप्तोवैष्णवः। अतएव स्कन्दपुराणे वैष्णवस्वरूपमभिहितम्
“परामापद-मापन्नोऽहर्षे वा समुपस्थिते। नैकादशीन्त्यजेद्यातु यस्यदीक्षाऽस्ति वैष्णवो। समात्मा सर्ब्बजीवेषु निजाचारा-दविच्युतः। विष्ण्वर्पिताखिलाचारः स हि वैष्णव उच्यते” इति। विष्णुपुराणेऽपि।
“न चलति निजकर्मणोयःसममतिरात्मसुहृद्विपक्षपक्षे। न हरति न च हन्ति क-ञ्चिदुच्चैः सितमनसं तमवेहि विष्णुभक्तमिति”। ( यथोक्तगुणसम्पन्नो वैष्णवदीक्षां प्राप्तोयस्तं प्रति तिथि-वेधोनिर्णीयते। एकादशी द्विविधा अरुणोदयवेधवती शुद्धा-चेति। तत्र वेधवती सर्व्वा त्याज्या।
“तद्विनैकीदशीब्रत-मिति” गारुडपुराणे सामान्येन प्रतिषेधात्। विशेषतस्तु संपृक्तादिभेदेन प्रतिषेधीद्रष्टव्यः य एते वेधाति-वेधमहावेधयोगाख्यादोषाः पूर्वमुक्तास्तेषु सत्स्वेका-दशी संपृक्तसंदिग्धसंयुक्तसंकीर्णनामभिर्व्यवह्रियते। अरु-णोदयस्य प्रथमघटिकायां दशमीसद्भावे वेध इत्युक्तः। स च द्विविधः। घटिकाप्रारम्भे कृत्स्रघटिकायां चदशमीवृत्तिभेदात्। तत्र प्रारम्भमात्रदशमीयुक्तैकादशीसंपृक्तेत्युच्यते। कृत्स्रघटिकावर्त्तिदशमीसद्भावयुक्तैका-दशी सन्दिग्धा। अरुणोदयप्रथममुहूर्त्तादधोदशमोव्या-प्तिरतिवेधस्तदुपेतैकादशी संयुक्तेत्युच्यते। सूर्य्यमण्डल-दर्शनसन्देहवेलायां दशमीसद्भावे महावेधः तद्यु-[Page1491-a+ 38] क्तैदकाशी संकीर्णेत्युच्यते। ता एताः संपृक्तादयश्चतस्रोऽपि त्याज्याः। तथा च गोभिलः
“अरुणोदय-वेलायां यदिदशमीसङ्गता। संपृक्तैकादशी तान्तुमोहिन्यै दत्तवान् प्रभुरिति”। गारुडपुराणे
“उदया-त्प्राक् त्रिघटिकाव्यापिन्येकादशी यदि। संदिग्धैकादशीनाम वर्ज्येयं धर्म्मकाङ्क्षिभिः। उदयात्प्रागमुहूर्त्तेन-व्यापिन्येकादशी यदा। संयुक्तैकादशी नाम वर्जयेद्धर्म-वृद्धये। आदित्योदयवेलाया आरभ्य षष्टिनाडिका। सं-कीर्णैकादशी नाम त्याज्या धर्म्मफलेप्सुभिः। पुत्रपौत्रप्रवृ-द्ध्यर्थन्द्वादश्यामुपवासयेत्। तत्र क्रतुशतं पुण्यं त्रयोद-श्यां तु पारणमिति”। यद्यपि पूर्व्वत्र वेधवाक्ये
“सार्द्धंतु घटिकात्रयम्” इत्युक्तम् अत्र तु सन्दिग्धैकादशीवाक्येत्रिघटिकेत्युक्तं तथापि नैतावता वैषभ्येण विरोधः श-ङ्कनीयः शास्त्रद्वयस्याऽपि दशमीवेधत्यागपरत्वात्। तदेवं सामान्यविशेषाभ्यां प्रतिषिद्धचादरुणोदयविद्धैका-दशी वैष्णवेन परित्याज्या। यस्तु योगस ज्ञकश्चतुर्थोयोगस्तस्य त्याज्यत्वमर्थात्सिद्धम्। अरुणोदयवेधोऽपियदा त्यज्यते तदा किमु” वक्तव्यं सूर्य्योदयवेध इति। वच-नन्त्वत्र कण्वप्रोक्तं पूर्व्वमेवोदाहृतम्। या तु चतुर्विधवेधरहिता शुद्धैकादशी सा द्विविधा। आधिक्येन युक्तातद्रहिता चेति। आधिक्य च त्रिविधम् एकाद-श्याधिक्यं द्वादश्याधिक्यमुमयाधिक्यं चेति। त्रिष्व-प्येतेषु पक्षेषु अरुणोदयमारभ्य प्रवृत्तां शुद्धामप्ये-कादशीं परित्यज्य परेद्युरुपवासः कर्त्तव्यः। तत्रैका-दश्याधिक्ये नारदः
“सपूर्णैकादशी यत्र द्वादश्यांवृद्धिगामिनी। द्वादश्यां लङ्घनं काय्य न्त्रयोदश्यां तु पार-णमिति”। स्मृत्यन्तरेऽपि
“एकादशी यदा पूर्णा परतःपुनरेव सा। पुण्यं क्रतुशतस्योक्तं त्रयोदश्यां तु पारणमिति” विष्णुरहस्येऽपि
“एकादशीकलाप्राप्ता येन द्वादश्युपो-षिता। तस्य क्रतुशतं प्रोक्तं त्रयोदश्यान्तु पारणमिति” द्वादश्याधिक्ये व्यास आह
“एकादशो यदा लप्ता परतोद्वादशी भवेत्! उपोष्या द्वादशी तत्र यदीच्छेत् परमांगतिम्” उभयाधिक्ये गुरुराह
“संपूर्णैकादशी यत्रप्रभाते पुनरेव सा। तत्रोपोष्या द्वितीया तु परतोद्वादशी यदीति” नारदोऽपि
“संपूर्णैकादशी यत्रप्रभाते पुनरेव सा। सर्तैरेवोत्तरा कार्य्या परतो द्वादशीयदीति” स्मृत्यन्तरेऽपि
“एकादशी यदा पूर्णा परतोद्वादशी यदि। एकादशीं परित्यज्य द्वादशीं समुप्रो-[Page1491-b+ 38] षयेदिति”। उभयाधिक्यरहितायां न कोऽपि सन्दे-होऽस्ति। इति वैष्णवदीक्षायुक्तानामेकादशी निर्णीता। ( अथ श्रौतस्मार्त्तपर्यवसितानां पञ्चरात्रादिदीक्षार-हितानाम् एकादशी निर्णीयते। अरुणोदयवेधस्यवैष्णवविपयत्वे व्यवस्थिते सत्युदयवेधः स्मार्त्तानुष्ठान-विषयत्वेन परिशिष्यते। अतएव स्मर्यते
“अतिवेधामहावेधा ये वेधास्तिथिषु स्मृताः। सर्वेऽप्यवेधा विज्ञेयावेधः सूर्य्योदये मतः” इति। एवञ्च सति सूर्य्योदयवेधमपेक्ष्यैकादशी द्विधा भिद्यते शुद्धा विद्वा चेति। तत्रश्रुद्धायां पूर्ववच्चत्वारोभेदा भवन्ति एकदश्याधिक्यंद्वादश्या-घिक्यमुभयाधिक्यमनुभयाधिक्यं चेति। एवं विद्ध्वा-यामपि चत्वारोभेदा उन्नेयाः। शुद्धायामेकादश्याधिक्येद्वयोस्तिथ्योरुपवासयोग्यतामाह वृद्धवशिष्टः
“संपूर्णे-कादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा। लुप्यते द्वादशी तस्मिन्नु-पवासः कथम्भवेत्?। उपोष्ये द्वे तिथी तत्र विष्णु प्री-णनतत्परैरिति”। उभयोग्धिकारिभेदेन व्यवस्था स्कन्द-पुराणे दर्शिता
“प्रथमेऽहनि संपूर्णा व्याप्याहोरात्रसं-युता। द्वादश्यां च तथा तात! दृश्यते पुनरेव च। पूर्व्वा-कार्या गृहस्थैस्तु यतिभिस्तूत्तरा तिथिरिति” एतच्चपरेद्युर्द्वादश्यभावविषयम् तथा च स्मृत्यन्तरे।
“पुनःप्रभातसमये घटिकैका यदा भवेत्। अत्रोपवासो वि-हितश्चतुर्थाश्रमवासिनाम्। विधवायाश्च तत्रैव परतोद्वादशी न चेदिति”। गारुडपुराणेऽपि
“पुनः प्रभा-तसमये घटिकैका यदा भवेत्। अत्रोपवासो विहितोवनस्थस्य यतेस्तथा। विधवायाश्च तत्रैव परतो द्वा-दशी न चेदिति”। पुराणान्तरे
“एकादशी यदापूर्णा परतः पुनरेव सा। पुण्यं क्रतुशतस्योक्तं त्र-योदश्यान्तु पारणमिति” एवमेकादश्याधिक्यपक्षे गृहित-त्योर्व्यवस्थाऽभिहिता। द्वादश्याधिक्ये पूर्वेद्युरुपवासमाहनारदः
“न चेदेकादशी विष्णौ द्वादशी परतः स्थिता। उ-पोष्यैकादशी तत्र यदीच्छेत् परमं पदमिति”। स्कन्दपुराणेऽपि
“शुद्धा यदा समा हीना समहीनाऽधिकोत्तरा। एकादश्यामुपवसेन्न शुद्धां वैष्णवीमपीति” दशमीवेधरहिता-शुद्धैकादशी यदा परेद्युरुदयादूर्द्धं नास्ति किन्तुदये समा त-तोन्यूना वा द्वयोरपीत्यर्थः। एवं च सति प्रकृते द्वादश्या-धिक्येऽपि एकादशी समन्यूनयोरन्यतरत्वात् प्रथमैवोपो-ष्येत्युक्तं भवति। उभयाधिक्ये परेद्यु रुपवासो गारु-डपुराणे दर्शितः
“संपूर्णैकादशो यत्र अपाते पुनरे-[Page1492-a+ 38] व सा। तत्रोपोष्या परायुष्या परतो द्वादशी यदीति” वराहपुराणेऽपि।
“एकादशी विष्णुना चेत् द्वादशी परतःस्थिता। उपोष्या द्वादशी तत्र यदीच्छेत् परमं पदमिति” स्मृत्यन्तरेऽपि
“संपर्णैकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा। वैष्णवी च त्रयोदश्यां घटिकैकापि दृश्यते। गृहस्थोऽपिपरां कुर्यात् पूर्वां नोपवसेतदा। पूर्णाप्येकादशी त्यज्यावर्द्धते द्वितयं यदीति” एवमेकैकाधिक्ये द्वितयाधिक्येऽपिनिर्णयो दर्शितः। अनुभयाधिक्ये तु नास्ति सन्देहः। इति शुद्धायां चत्वारोभेदाव्यवस्थिताः। अथ विद्वायांचत्वारोभेदा व्यवस्थाप्यन्ते। तत्राप्येकादश्याधिक्ये पूर्व-वद्गृहियत्यार्व्यवस्था द्रष्टव्या। तदाह प्रचेताः
“एकादशीविवृद्धा चेच्छुक्ले कृष्णेऽविशेषतः। उत्तरान्तु यतिः कुर्यात्पूर्वामुपवसेद्गृहीति” नचैतद्वाक्यं शुद्धाधिक्ये चरितार्थ-मिति शङ्कनीयम् बाधकाभावेन विद्धाधिक्येऽपितद्वननप्रवृत्तेर्निवारयितुमशक्यत्वात्। द्वादश्याधिक्येपरेद्युरुपवासः। तदाह व्यासः
“एकादशी यदा लुप्तापरतो द्वादशी भवेत्। उपोष्या द्वादशी तत्र यदीच्छेत्परमां गतिमिति” लुप्ता आदौ दशमीमिश्रितत्वात् परतो-वृद्ध्यभावाच्च क्षयं गतेति यावत्। उभयाधिक्येऽपि परे-द्युरुपवासः। तदुक्तं भविष्यपुराणे
“एकादशीं दिशा युक्तांवर्द्धमाने विवर्ज्जयेत्। क्षयमार्गस्थिते सोमे कुर्वीत दशमीयुतामिति” उभयानाधिक्ये तु नैवास्ति सन्देहः कोट्य-न्तराभावात्। न च विद्धत्वादस्ति सन्देह इति वाच्यंकोट्यन्तराभावे विद्धाया अप्युपादेयत्वात्। तथा च विष्णु-रहस्ये
“एकादशी भवेत् काचिद्दशम्या दूषिता तिथिः। वृद्धिपक्षे भवेद्दोषः क्षयपक्षेऽतिपुण्यदेति”। इति विद्धाभे-दाव्यवस्थापिताः। अत्र शुद्धाविद्धयोरप्येष निर्णयसंग्रहः। एकादशीद्वादश्योरुभयोरपि वृद्धौ परेद्यु रुपवासः। द्व-योरप्यवृद्धौ पूर्वेद्युः। एकादशीमात्रवृद्धौ गृहियत्यो-र्व्यवस्था। द्वादशीमात्रवृद्धौ शुद्धायां सर्वेषां पूर्वेद्युः वि-द्धायां परेद्युरिति” तदेवं शास्त्रार्थे व्यवस्थिते यावन्ति मु-निवाक्यानि विधायकानि निषेधकानि सर्वाणि तान्यविरो-धेन व्यवस्थापनीयानि। तत्र व्यवस्थापनप्रकारं दर्शयामःस्कन्दपुराणे
“प्रतिपत्प्रभृयः सर्वा उदयादोदया-द्रवेः। संपूर्णा इति विख्याता हरिवासरवर्जिताः” इतिहरिवारेषु तु संपूर्णत्वं प्रकारन्तरेणोक्तं गारुड-पुराणे
“उदयात् प्राग्यदा विप्र! मुहूर्त्तद्वयसंयुता। सं-पूर्णैकादशी ज्ञेया तत्रैवोपवसेद्गृहीति” भविष्यपुराणे-[Page1492-b+ 38] ऽपि
“आदित्योदयवेलायां प्राङ्मुहूर्त्तद्वयान्विता। एकादशी तु संपूर्णा विद्धाऽन्या परिकल्पितेति”। तदेत-द्वचनद्वयमरुणोदयवेधोपजीवनेन प्रवृत्तत्वाद्वैष्णवविषयम्। दशमीवेधे निन्दकानि तु वचनानि द्विविधान्युप-लभ्यन्ते। कानिचिदरुणोदयानुवादेन प्रवृत्तानि, कानि-चित्तदननुवादेनेति। यथा भविष्यपुराणे
“अरु-णोदयकाले तु दशमी यदि दृश्यते। तत्र नैकादशी कार्याधर्मकामार्थनाशिनीति” कौत्सः
“अरुणोदयवेलायांविद्धा गान्धार्य्युपोषिता। तस्याः पुत्रशतं नष्टं तस्मात् तां-परिवर्जयेदिति” एतादृशानि सर्वाणि वैष्णवविषयाणिद्रष्टव्यानि। अरुणोदयानुवादमन्तरेण दशमीविद्धा-निन्दकानि च कानिचिद्वचनान्युपलभ्यन्ते तद्यथानारदः
“दशम्यनुगता यत्र तिथिरेकादशी भवेत्। तत्रोपवासे नाशश्च परेत्य नरकं व्रजेदिति” ब्रह्मवैवर्त्ते
“दशमीशेषसंयुक्तां यः करोति विभूढधीः। एकादशीफलं तस्य नश्येत् द्वादशवार्षिकमिति” बिष्णुरहस्येऽपि
“दशमीशेषसंयुक्तामुपोष्यैकादशीं किल। संवत्सकृतेनेहनरोधर्मेण मुच्यते” इति ईदृशानि सर्वाण्यपि वेधविषयेवैष्णवविषयाण्यण्यविषये तूभयाधिक्ये द्वादश्याधिक्ये चसर्वपुरुषविषयाणि द्रष्टव्यानि। दशमीविद्धाभ्यनुज्ञाप-कानि च कानिचिद्वचनान्युपलभ्यन्ते तद्यथा स्कन्द-पुराणे
“त्रयोदश्यां न लभ्येत द्वादशी यदि किञ्चन। उपोर्ष्यकादशी तत्र दशमीमिश्रितापि चेति” स्मृत्यन्तरे
“उपोष्यैकादशी तत्र द्वादशी न भवेद्यदि। दशम्यापि हिमिश्रैव एकादश्येव धर्मकृदिति” वृहद्वशिष्ठः
“द्वा-दशी स्वल्पस्वल्पापि यदि न स्यात् परेऽहनि। दशमीमि-श्रिता कार्या महापातकनाशिनीति” ऋष्यशृङ्गः
“एका-दशी न लभ्येत सकला द्वादशी भवेत्। उपाष्यैकादशीविद्धा ऋषिरुद्दालकोऽब्रवीदिति” हारीतोऽपि
“त्रयो-दश्यां यदा नष्ट द्वादशीघटिकाद्वयम्। दशम्यैकादशीविद्धा सैवोपोष्या सदा तिथिरिति” एतादृशानि वाक्यानिसर्वाणि अनुभयाधिक्ये सर्वपुरुषविषयाणि एकादश्याधिक्येतु स्मार्त्तगृहस्थविषयाणि द्रष्टव्यानि नत्वेतानि वैष्णबवि-षयाणि वैष्णवप्रकरणेषु विद्धाभ्यनुज्ञाया अदर्शनात्। संपूर्णेकादशीपरित्यागविषयाणि कानिचिद्वचनाम्युपल-भ्यन्ते। तद्यथा स्कन्दपुराणे
“एकादशी भवेत् पूर्णापरतो द्वादशी यदि। तदा ह्यैकादशीं त्यक्त्वा द्वादशीं समु-पोषयेदिति” तथा कालिकापुराणे
“एकादशी यदा[Page1493-a+ 38] पूर्णा परतो द्वादशी भवेत्। उपोष्या द्वादशीतत्र तिथिवृद्धिः प्रशस्यत इति” गारुडपुराणे
“पूर्णाभवेद् यदा नन्दा भद्रा चौ विवर्द्धते। तदोपोष्या तु भद्रास्यात् तियिवृद्धिप्रशस्तिव इति”। एवादृशानि सर्वाणिवैष्णवविषयाणि। दिनत्रयविषयाणि कानिचिद्वचनान्यु-पलभ्यन्ते। यदाह नारदः
“यदि दैवात्तु संसिध्येदेकादश्यांतिथित्रयम्। तत्र क्रतु शतं पुण्यं द्वादशीपारणे भ-वेदिति” कूर्मपुराणेऽपि
“द्विसृगेकदाशी यत्र तत्र सन्नि-हिवो हरिः। तामेवोपवसेत् काममकामो विष्णुतत्परः” इति अत्राद्यन्तयोर्दशमीद्वादश्यौ मध्ये एकादशीत्येतद्दि-नत्रय यदाप्रोति तदा परतो द्वादश्या वृद्धिरवृद्धिश्चेत्युभयंसम्भवति। तत्र यद्यवृद्धिस्तदा यथोक्तं दिनत्रयमुपोष्यम्। तदुक्तं पुराणान्तरे
“दिनत्रयमृते! देवि नोपोष्या दशमीयुता। सैवोपोष्या मदा पुण्या परतश्चेत् त्रयोदशीति” द्वादशीवृद्धौ
“एकादशी यदा लुप्ता” इत्यनेन व्यासवचनेन परे-द्युरुपवास इति पूर्वमेव निर्णीतं यदा त्वाद्यन्तयोरेकादशीत्रयोदश्योर्मध्ये द्वादशीत्येतादृशं दिनत्रयं तदा ना-रदेन स्मर्य्यते
“एकादशी द्वादशी च रात्रिशेषे त्रयो-दशी। तत्र क्रतुशतं पुण्यं त्रयोदश्यां तु पार-णम्”।
“एकादशी द्वादशी च रात्रिशषे त्रयोदशी। त्रिस्पृशा नाम सा प्रोक्ता ब्रह्महत्यां व्यपोहतीति”। तदेतद्वैष्णवविषयं यतिविषयं वा द्रष्टव्यम्। गृहस्थे तुतन्निषिद्धम् तथा च कूर्मपुराणे
“एकादशी द्वादशी चरात्रिशेषे त्रयोदशी। उपवास न कुर्वीत पुत्रपौत्र-समन्वितः” एति पद्मपुराणे
“एकादशी द्वादशी चरात्रिशेषे त्रयोदशी। त्र्यहस्पृग्यदहोरात्रं नोपोष्यंतत् सुतार्थिभिरिति” यत्तु ऋष्यशृङ्गेणोक्तम्।
“अवि-द्धानि निषिद्धैश्च न लभ्यन्ते दिनानि तु। मुहूर्त्तौ पञ्च-भिर्विद्धा ग्राह्यैवैकादशी तिथिः। तदर्द्ध विद्धान्यन्यानिदिनान्युपवसेद्बुधः। पूर्ब्बविद्धा न कर्त्तव्या षष्ठ्येकाद-श्यथाष्टमी। एकादशीं तु कुर्वीत क्षीयते द्वादशी यदीति” अत्र निंषेधो यतिविषयः, विधिर्गृहस्थविषयः वेधवाहुल्येहेयत्वशङ्का मा भूदिति पञ्चभिर्भुहूर्त्तौरित्युक्तम्। तदेवंनानाविधवचनस्य व्यवस्थापनप्रकारी व्युत्पादितः। अन-या व्युत्पत्त्या मन्दबुद्धिरपि व्यवस्थापयितुं शक्लोत्येव। इत्युपवासतिथिर्निरूपिता। ( अथाधिकारी निरूप्यते तत्र नारदः
“अष्टाव्दा-दधिको मर्त्योह्यपूर्णाशीतिहायनः। भुङ्क्ते यो मानवो[Page1493-b+ 38] मोहादेकादश्यां स पापकृदिति” कात्यायनोऽपि
“अष्टवर्षाधिको मर्त्यो ह्यशीतिन्यूनवत्संरः। एकादश्या-मुपवसेत् पक्षयोरुभयोरपीति”। गृहस्थस्य तु शुक्लै-क्वादश्यामेव नित्योपवासः यथा कूर्मपुराणे
“एकादश्यांन भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि। वानप्रस्थो यतिश्चैव शुक्ला-मेव सदा गृहीति” भविष्योत्तरेऽपि
“एकादश्यां न भुञ्जीतपक्षयोरुभयोरपि। ब्रह्मचारी च नारी च श्रुक्लामेव सदागृहीति” नारी विधवा तस्या एव यतिधर्मत्वात्। पति-मत्यास्तू पवासं निषेधति विष्णुः
“पत्यौजीवति या नारीउपोष्य व्रतमाचरेत्। आयुष्यं हरते भर्त्तुर्नरकं चैव ग-च्छतीति” मनुः
“नास्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न व्रतं नाप्यु-पोषणमिति” मार्कण्डेयपुराणे
“नारी खल्वननुज्ञाताभर्त्त्रा पित्रा सुतेन वा। निष्फलं तु भवेत् तस्या यत्-करोति व्रतादिकमिति” आदिशब्दाद्वस्त्रालङ्कारगन्धधू-पाञ्जनानामुपसंग्रहः मनुः
“पुष्पालङ्कारवस्त्राणि गन्ध-धूपानुलेपनमिति” पत्युरनुमत्या व्रतादिष्वधिकारिणीभवति तदाह कात्यायनः।
“भार्या पत्युर्मतेनैव व्रतादीना-चरेत् सदेति” शुक्लामेवेत्येवकारः कृष्णैकादश्य मुपवास-निषेधपरः। तथा च कूर्मपुराणे
“संक्रान्त्यां कृष्णपक्षे चरविशुक्रदिने तथा। एकादश्यां न कुर्वीत उपवासञ्च पा-रणमिति” गौतमोऽपि
“आदित्येऽहनि संक्रान्त्यामसितै-कादशीषु च। व्यतीपाते कृते श्राद्धे पुत्री नोपवसेद्गृ-हीति”। अत्रपुत्रीति विशेषणं पुत्रवतो दोषविशेषप्रतिपा-दनार्थम् तथा च पद्मपुराणं
“संक्रान्त्यामुपवासेन पारणे-न युधिष्ठिर!। एकादश्यां च कृष्णायां ज्येष्ठःपुत्रोविनश्यति” नारदीयेऽपि
“इन्दुक्षयेऽकसंक्रान्त्यामेकादश्यां सितेतरे। उपवासं न कुर्वीत यदीच्छेत्सन्ततिन्धुवामिति”। अत्र सं-क्रान्त्यादिषूपवासस्य निषेधः संक्रान्त्यादिनिमित्तक-स्य। तथाच कात्यायनः
“एकादर्शीषु कृष्णासु रविसंक्रमणे तथा। चन्द्रसूर्य्योपरागे च न कुर्य्यात्पुत्रवान्गृही। तत्प्रयुक्तोपवासस्य निषेधोऽयमुदाहृतः। निभित्ता-न्तरयुक्तस्य न विधिर्ननिषेधनमिति” जैमिनिरपि
“तन्निमित्तोपवासस्य निषेधोऽयमुदाहृतः। नानुषङ्गकृतो-ग्राह्योयतोनित्यमुपोषणमिति”। अयमर्थः एकादश्युप-वासस्य नित्यत्वात्स क्रान्त्याद्यपवासस्य च काम्यत्वात्काम्यो-पवासनिषेधे सति न नित्योपयासनिषेथः सिध्यतीति। संक्रान्त्यादिनिमित्तश्चोपवासः संवत्तेनीक्तः।
“अमावास्या-द्बादशी च संक्रान्तिश्च पिशेषतः। एताः प्रशस्तास्तिथ-[Page1494-a+ 38] यो भानुव रस्तथैव च। अत्र स्नानं जपोहोमो देवतानांच पूजनम्। उपवासस्तथा दानमेकैकं पावनं स्मृतमि-ति”। गृहस्थस्य तु शुक्ल यामेव नित्योपवास इत्युक्तम्। नैमित्तिककाम्योपवासौ तु कृष्णायामपि कर्त्तव्यौ। तत्रनैमित्तिकः स्मृत्यन्तरे पठ्यते।
“शयनीबोधनीमध्ये याकृष्णैकादशी भवेत्। सैवोपोष्या गृहस्थेन नान्या कृष्णाकदाचनेति”। काम्यस्तु स्कन्दपुराणे
“पितॄणां गतिम-न्विच्छन् कृष्णायां समुपोषयेदिति” सनत्कुमारः
“भानुवारेण संयुक्ता कृष्णा संक्रान्तिसंयुता। एकादशीसदोपोष्या सर्वसंपत्करी तिथिरिति”। मत्स्यपुराणेऽपि
“एकादश्यां तु कृष्णायामुपोष्य बिधिवन्नरः। पुत्रानायुःसमृद्धिं च साम्राज्यं च स गच्छतीति”। दिनक्षये पुत्रवतोगृहस्थस्योपवासोऽपि निषिद्धः तथा च पितामहः
“एकादश्यां दिनक्षये उपवासं करोति यः। तस्य पुत्राविन-श्यन्ति मघायां पिण्डदोयथेति”। मत्स्यपुराणेऽपि
“दिनक्षयेऽर्कसंक्रान्तौ ग्रहणे चन्द्रसूर्य्ययोः। उपवासं नकुर्वीत पुत्रपौत्रससन्वितः” इति। दिनक्षयलक्षणं प-द्मपुराणे
“द्वौ तिथ्यन्तावेकवारे यस्मिन् स स्याद्दिनक्षयः” इति। वशिष्ठोऽपि
“एकस्मिन् सावने त्वह्नि तिथीनां त्रित-यं यदा। तदा दिनक्षयः प्रोक्तस्तत्र साहस्रिकं फलमिति”। फलमत्रोपवासव्यतिरिक्तदानादिजन्यं द्रष्टव्यम् उ-पवासस्य निषिद्धत्वात्। ईदृशे विषये किं कर्त्तव्यमि-त्याकाङ्क्षायां वायुपुराणे पठ्यते
“उपवासे निषिद्धे तुभक्ष्यं किञ्चित्प्रकल्पयेत्। न दुष्यत्युपवासेन उपवासफ-लम्भवेत्”।
“नक्तं हविष्यान्नमनोदनं वा फलन्तिलाःक्षीरमथाम्बु वाज्यम्। यत्पञ्चगव्यं यदि वापि वायुः प्र-शस्तमत्रोत्तरमुत्तरं चेति”। उपवासासमर्थस्त्वेकभ-क्तादीनि कुर्य्यात् तथा च स्मृतिः।
“उपवासेत्व शक्तानाम-शीतेरूर्ध्वजीविनाम्। एकभक्तादिकं कार्यमाह बौधायनोभुनिरिति”। मार्कण्डेयपुराणे
“एकभक्तेन नक्तेन तथै-वायाचितेन च। उपवासेन दानेन न निर्द्वादशिकोभ-वेदिति”। कूर्म्मपुराणेऽपि
“एकभक्तेन नक्तेन क्षीणवृद्धा-तुरःक्षिपेत्। नातिक्रामेद्द्वादशीन्तु उपवासव्रतेन चेति”। स्मृत्यन्तरेऽपि
“एकभक्तेन नक्तेन बालवृद्धातुरः क्षिपेत्। पयोमूलं फलं वाऽपि न निर्द्वादशिकोभवेदिति”। भविष्ये-पुराणेऽपि
“एकादश्यातुपवसेन्नक्तं वापि समाचरे-दिति”। नित्यकाम्ययोरशक्तास्तु प्रतिनिधिभिर्व्र तङ्कारयेयुः। तथा च विष्ण रहस्ये
“असामार्थ्ये शरीरस्य व्रते च समु[Page1494-b+ 38] पस्थिते। कारयेद्धर्मपत्नीं वा पुत्रं वा विनयान्वित-मिति”। पैठीनसिः
“भार्य्या पत्युर्व्रतं कुर्य्याद्भार्य्यायाश्चपतिर्व्र तत्। असामर्थ्ये परस्ताभ्यां व्रतभङ्गो न जायते” इति। स्कन्दपुराणे
“पुत्रं वा विनयोपेतं भगिनीं भ्रा-तरन्तथा। एषामभावएवान्यं ब्राह्मणं विनियोजयेत्”। अन्यत्रापि
“भ्रातरं भगिनीं शिष्यं कारयेद्ब्राह्मणादिभिरिति”। स्मृत्यन्तरेऽपि
“पितृमातृपतिभ्रातृश्वश्रूगु-र्वार्य्यभूभुजाम्। अदृष्टार्थमुपोषित्वा स्वयञ्च फलभाग्भवे-दिति” कात्यायनः।
“पितृमातृस्वसृभ्रातृगुर्वर्थे चविशेषतः। उपवासं प्रकुर्बाणः पुण्यं शतगुणं लभेत्। द-क्षिणा नात्र दातव्या शुश्रूषा विहिता च सा। नारीच पतिमुद्दिश्य एकादश्यामुपोषिता। पुण्यं शतगुणंप्राहुर्मुनयः पारदर्शिनः। उपपासफलंतस्याः पतिःप्राप्तोत्यसंशयम्। राज्यस्थक्षत्रियार्थे च एकादश्या-मुपोषितः। पुरोधाः क्षत्रियस्यार्द्धं फलं पाप्रोतिनिश्चितम्। पितामहादीनुदिश्य एकादश्यामुपोषणे। कृतेते तु फलं विप्राः! समग्रंसमवाप्नुयुः। कर्त्ता दशगुणंपुण्यं प्राप्नोत्यत्र न संशयः। यमुदिश्य कृतंसोपि सं-पूर्णं फलमाप्नुयादिति”। प्रतिनिधौ च कश्चिद्विशेषःस्मृतौ
“काम्ये प्रतिनिधिर्नास्ति नित्ये नैमित्तिके च सः। काम्येऽप्युपक्रमादूर्द्ध्वं क्वचित्प्रतिनिधिं विदुरिति”। अयमर्थःनित्यं नैमित्तिकं च प्रतिनिधिनाप्युपक्रम्य कारयेत् काम्यंतु स्वसामर्थ्यं परीक्ष्य स्वयमेबोपक्रम्य कुर्य्यात् असामर्थ्येउपक्रमादूर्द्धं प्रतिनिधिनापि तत् कारयेत्। ( उपवासाकरणे प्रायश्चित्तं स्मर्य्यते
“अष्टम्याञ्च चतु-र्दश्यां दिवा भुक्त्वैन्दवं चरेत्। एकादश्यां दिवा रात्रौनक्तञ्चैव तु पर्वणीति” स्मृत्यन्तरे
“अर्के पर्वद्वयेरात्रौ चतुर्दश्यष्टमीदिवा। एकादश्यामहोरात्रं भुक्त्वाचान्द्रायणञ्चरेत्”। अथ काम्योपवासक्रमः तत्राङ्गिराः
“सायमाद्यन्तयोरह्नोःसायं प्रातश्च मध्यमे। उपवासफलं प्रेसुर्जह्याद्भक्तचतुष्ट-यम्” इति। देवलः
“दशम्यामेकभक्तस्तु मांसमैथुनवर्जितःएकादशीमुपवसेत् पक्षयोरुभयोरपि। देवतास्तस्य तुष्यन्तिकामितं चास्य सिध्वतीति” वृहस्पतिरपि
“दिवानिद्रा प-रान्नं च पुनर्भोजनमैथुने। क्षौद्रं कांस्यामिषं तैलं द्वा-दश्यामष्ट वर्जयेदिति” कूर्मपुराणे
“कांस्य मांसं मसूरांश्चचणकान् कोरदूषकान्। शाकं नधु परान्नञ्च त्यजेदुपव-सन् स्त्रियमिति” स्मृत्यन्तरेऽपि
“शाकं मांसं मसूरांश्च[Page1495-a+ 38] पुनर्भोजनमैथुने। द्यूतमन्यम्बुपानञ्च दशम्यां वैष्णवस्त्य-जेदिति” विष्णुधर्मोत्तरे
“असम्भाष्यान् हि सम्भाष्य तुलस्यतसिकादलम्। आमलक्याः फलं वापि पारणे प्राश्य शुध्यति”
“असकृज्जलपानं च दिवास्वापञ्च मैथुनम्। ताम्बूलचर्वणंमांसं वर्ज्जयेत् व्रतवासरे” इति च। वसिष्ठः
“उपवासे तथाश्राद्धे न खादेद् दन्तधावनम्। दन्तानां काष्ठसंयोगोहन्तिसप्त कुला नि चेति” दन्तधावने प्रायश्चित्तं च विष्णुरहस्ये
“श्राद्धोपवासदिवसे खादित्वा दन्तधावनम्। गायत्र्याःशतसंपूतमम्बु प्राश्य विशुद्ध्यतीति” हारीतः
“पतितपाष-ण्डिनास्तिकसम्भाषणमनृताश्लीलादिकमुपवासादिषु वर्ज-येदिति” कूर्मपुराणे
“बहिर्ग्रामान्त्यजान् सूतिं पतितञ्चरजस्वलाम्। न स्पृशेन्नामिभाषेत नेक्षेत व्रतवासरे” इतिविष्णुरहस्ये
“स्मृत्यालोकनगन्धादिस्वादनं परिकीर्त्तनम्। अन्नस्य वर्जयेत् सर्वं ग्रासानाञ्चाभिकाङ्क्षणम्। गात्राभ्यङ्गंशिरोऽभ्यङ्गं ताम्बूलं चानुलेपनम्। व्रतस्थो वर्ज्जयेत् सर्वंयच्चान्यत्र निराकृतभिति” ब्रह्माण्डपुराणे
“कांस्यं मांसंसुरां क्षौद्रं लोभं वितथभाषणम्। व्यायामञ्च प्रवासञ्चदिवास्वप्नं तथाञ्जनम्। तिलपिष्टं मसूरांश्च द्वादशै-तानि वैष्णवः। द्वादश्यां वर्ज्जयेन्नित्यं सर्वपापैः प्र-मुच्यते” इति। ( एकादश्यां श्राद्धं कृत्वापि न भोक्तव्यं तदाहकात्यायनः
“उपवासो यदा नित्यः श्राद्धं नैमित्तिकंभवेत्। उपवासं तदा कुर्य्यादाघ्राय पितृसेवितमिति” तथा
“मातापित्रोः क्षये प्राप्ते भवेदेकादशी यदां। अभ्यर्च्य पितृदेवांस्तु आजिघ्रेत् पितृसेवितमिति” यत्तु वचनम्
“श्राद्धं कृत्वा तु यो विप्रो न भुङक्ते पि-तृसेवितम्। हविर्देवा न गृह्णन्ति कव्यञ्च पितरस्तथेति” तदेकादशीव्यर्तिरिक्तविषयम् आघ्राणेनापि भोजनकार्य्यं सि-ध्यति तस्य भोजनकार्य्ये विधानात्”( सूतकादौ दानार्चनरहितमुपवासमात्रं कुर्य्यात् तदुक्तंकूर्म्मपुराणे
“काम्योपवासे प्रक्तान्ते त्वन्तरा मृतसूतके। तत्रसाम्यं ब्रतं कुर्य्यात्दानार्चनविवर्जितम्” इति वराहपुराणे
“सूतके च नरः स्रात्वा प्रणम्य मनसा हरिम्। एका-दश्यां न भुञ्जीत व्रतमेवं न लुप्यते। मृतके न च भुञ्जीतएकादश्यां सदा नरः। द्वादश्यान्तु समश्रीयात्स्रात्वा वि-ष्णुं प्रणम्य चेति”। तत्र परित्यक्तं देवार्चनं सूतकान्तेकुर्य्यात् तदुक्तं मत्स्यपुराणे
“सूतकान्ते न स्रात्वा पूजा-यित्वा जनार्द्दनम्। दानं दत्त्वा विधानेन व्रतस्य फलम-[Page1495-b+ 38] श्नुते” इति। स्त्रीणां रजोदर्शनेऽपि न व्रतत्यागः किन्तुदेवतार्च्चनादिरहितं सूतकादाविवोपवासमात्रं कर्य्यंतदाह पुलस्त्वः
“एकादश्यां न भुञ्जीत नारी दृष्टे रजस्य-ऽपि” इति। ऋष्यशृङ्गः
“संप्रवृत्तेऽपि रजसि
२ त्याज्यंद्वादशीव्रतमिति”। सत्यव्रतोऽपि
“प्रारब्धदीर्घतपसां नारी-णां चेद्रजोभवेत्। न तत्रापि व्रतस्य स्यादुपरोधः कदा-चनेति” शुद्ध्यनन्तरं देवतार्च्चनादिकं कुर्य्यात् तथा चस्मृतिः
“स्रात्वा भर्तुश्चतुर्थेऽह्नि शुद्धा स्यात्परिचारणे। पञ्चमेऽहनि शुद्धा स्याद्दैवे पित्र्ये च कर्म्मणीति”( नित्योपवासप्रकारो विष्णुरहस्येऽभिहितः
“अथ नित्योप-वासी चेत्सायं प्रातर्भुजिक्रियाम्। वर्जयेन्मतिमात्विप्रः संप्राप्ते हरिवासरे” इति ब्रह्मवैवर्त्तेऽपि
“इतिविज्ञाय कुर्वीत नित्यमेकादशीव्रतम्। विशेषनियमाशक्तो-ऽहोरात्रं भुक्तिवर्जितः। निगृहीतेन्द्रियः श्रद्धास-हायोविष्णुतत्परः। उपोष्यैकादशीं पापान्मुच्यते नात्रसंशयः”। शक्तौ सत्यां नियमानाचरेत् तथा च कात्या-यनः
“शक्तिमांस्तु ततः कुर्य्यान्नियमं सविशेषणमिति”। ( यदा द्वादश्यां श्रवणनक्षत्रम्भवेत् तदा शुद्धैकादशी-मपि परित्यज्य द्वादश्यामेवोपवसेत् तथा च नारदीये
“शुक्ला वा यदि वा कृष्णा द्वादशी श्रवणान्विता। तयोरेवोपवासश्च त्रयोदश्यां च पारणमिति” तथा
“एकदश्यान्त्वविद्धायां संप्राप्ते श्रवणे तदा। उपोष्या-द्वादशी शुद्धा सर्व्वपापक्षयावहेति” यदा पारणपर्याप्ताद्वादशी स्यात्तदा तस्यामेव पारणा कार्य्या न तु त्रयोदश्यांतदुक्तम्
“भवेद्यत्र त्रयोदश्यां द्वादश्यास्तु कलाद्वयम्। द्वादश द्वादशीर्हन्ति त्रयोदश्यां तु पारणम्। कलाद्वयंत्रयं वापि द्वादशीं न त्वतिक्रमेत्। पारणे मरणे नॄणां ति-थिस्तात्कालिकी स्मृतेति” ननु द्वादश्यतिक्रमेऽपि नास्तिदोषः
“सा तिथिः सकला ज्ञेयेति
“वचने साकल्यविधा-मादिति चेत् मैवं साकल्यस्य स्नानादिविषयत्वात्वाक्यशेषे
“स्नानदानजपादिषु” इत्यभिधानात्। पारणे तुसाकल्यवचनं न प्रवर्त्तते
“तिथिस्तात्कालिकी ज्ञेयेत्युक्तेः( अल्पद्वादशीकाले यदा पारणन्तदा सद्भिः प्रागेव-सर्व्वाः क्रियाः कर्त्तव्याः तदुक्तं नारदीये
“अल्पायामधविप्रेन्द्र! द्वादश्यामरुणोदये। स्नात्वार्चनाक्रियाः कार्य्या-दानहोमादिसंयुताः। एतस्मात्कारणाद्विप! प्रत्यूषे-स्नानमाचरेत्। पितृतर्पणसंयुक्तं स्वल्पां दृष्ट्वा च द्वा-दशीम्। महाहानिकरी ह्येषा द्वादशी लङ्घिता नृ[Page1496-a+ 38] णाम्। करोति धर्म्महरणमस्नातेव सरस्वतीति” गरुड-पुराणेऽपि
“यदा स्वल्पा द्वादशी स्यादपकर्षोभुजेर्भवेत्। प्रातर्मध्याह्निकस्यापि तत्र स्यादपकर्षणमिति”। स्कन्दपुरा-णेऽपि
“यदा भवेदतीवाल्पा द्वादशी पारणादिने। ऊषः-काले द्वयं कुर्य्यात् प्रातर्मध्याह्निकञ्चयदिति”। तत्र पारणासम्भवे अद्भिः पारणङ्कुर्य्यात् तदाह कात्यायनः
“सन्ध्या-दिकम्भवेन्नित्यं पारणन्तु निमित्ततः। अद्भिस्तु पार-यित्वाथ नैत्यिकान्ते भुजिर्भवेदिति” देवलोऽपि
“सङ्कटे वि-षमे प्राप्ते द्वादश्यां पारयेत्कथम्?। अद्भिस्तु पारणङ्कुर्या-त्पुनर्भुक्तं न दोषकृदिति”। यथा कलयापि द्वादशी नास्तितदात्रयोदश्यामपि पारणङ्कुर्य्यात् तदुक्तं नारदाये
“त्रयोदश्यां तु शुद्धायां पारणं पृथिवीफलम्। शतयज्ञा-धिकं वापि नरः प्राप्नोत्यसंशयमिति”। पारणञ्च नै-वेद्यमिश्रितङ्कुर्य्यात् तदुक्तं स्कन्दपुराणे
“कृत्वा चैवो-पवासन्तु योऽश्नाति द्वादशादिने। नैवेद्यं तुलसीमिश्रंहत्याकोटिविनाशनमिति”। ( अस्यामेकादश्यां यान्युपवासप्रतिनिधिरूपाणि एकभ-क्तनक्तायाचितदानानि तेषां प्रतिपद्युक्तन्यायेनोप-वासतिथावेवानुष्ठानं, य नि तु स्वतन्त्राण्येकभक्तनक्तादीनि तेषां पूर्ब्बोक्तन्यायेन मध्याह्नादिव्यापितिथिग्रहण-प्राप्नौ दशमीविद्धा प्रतिषिध्यते द्वादशीकल्पे
“पूर्णाविद्धां-दिनार्द्धेन नन्दां पूर्णामपि त्यजेत्। यदीच्छेदात्मसन्तानंनियमेषु चतुर्ष्वपि। नोपोषितं च नक्तञ्च नैकभक्तमयाचितम्। गन्दायां पूर्णविद्धायां कुर्य्यादैश्वर्य्यमोहितः। एकादशीयुता शस्ता द्वादश्या समुपोषणे। नक्ते चायाचिते नित्य-मेकभक्ते तथाऽनघ!। नक्तञ्चायाचितं तात! नैकभक्त-मुपाहरेत्। दशमीसहिते दानमनर्थं हरिवासरे” इतिदिनार्द्धेन सार्द्धसप्तमुहूर्त्तैरित्यर्थः। एतदेवाभिप्रेत्य
“दिक्पञ्चदशमिस्तथेति” उदाहृतम्। तथा
“सार्द्धसप्तमुहूर्त्तेस्तुवेधोऽयं बाधते व्रतमिति” एतदूनवेधे तु तिय्यन्तरव-न्मध्याह्नादिव्याप्तिर्ग्रहीतव्या”। ( अत्राधिकारिविशेष हरि॰ भ॰ आग्नेये
“गृहस्थोव्रह्मचारी वा आहिताग्निर्यमिस्तथा। एकादश्यं न भुञ्जीतपक्षयो रुमयोरपि”। पाद्मोत्तरखण्डे
“वर्णानामाश्रमाणा-ञ्च स्त्रीणाञ्च वरवर्णिनि! एकादश्युपवासस्तु कर्त्तव्योनात्रसंशयः”।
“एतस्मात् कारणाद्विप्र! एकादश्य मुपेष-णम्। कुर्य्यान्नरोवा नारी वा पक्षयोरुभयोरपि” विष्णु-धर्म्मोत्तरीयम्
“वैष्णवों वाथ शैवोवा कुर्य्यादेकादशीव्रतम्”। [Page1496-b+ 38] सौरपुराणम्
“वैष्णवोवाथ शैवोवा सौरोऽप्येतत् सेमाचरेत्”। स्कान्दम्।
“न शैवोन च सौरोवांनाश्रमी तीर्थसेवकः। योभुङ्क्ते वासरे विष्णोः श्वपचादधिको हि सः। विप्रिथं तेन मे गोरि! कृतं दुष्टेन पापिना। मद्-भक्तिबलमाश्रित्य येन भुक्तं हरेर्दिने”।
“विधवा याभवेन्नारी भुञ्जीतैकादशीदिने। तस्यास्तु सुकृतं नश्येत्भ्रूणैत्या दिनेदिने” कात्या॰। एकादशीं विनारण्डा यतिश्च सुमहातपाः। पच्यते ह्यन्धतामिस्रेयावदाहूतसंप्लवम्” नारदीयम्।
“सधवायास्तु पत्य-नुमत्या सह वाधिकारः।
“सपुत्रश्च सभार्य्यश्च स्वजनैर्भक्तिसंयुतः। एकादश्यामुपवसेत् पक्षयोरुभयोरपि” विष्णुध॰। तदनुमत्या सधवाया अधिकारिता कालमा॰दर्शिता। (
“वैष्णवस्योभयपक्षयोर्निंत्याधिकारः यथाह तत्त्वसागरे।
“यथा शुक्ला तथा कृष्णा यथा कृष्णा तथेतरा। तुल्ये तेमनुते यस्तु सवै वैष्णव उच्यते” एवमेव ए॰ त॰ रघु॰।
“व्याधिभिः परिमूतानां पित्ताधिकशरीरिणाम्। त्रिंशद्वषांधिकानाञ्च नक्तादिपरिकल्पनम्” मार्क॰ पु॰। प्रागुक्तकालमाधवमतानुसारिण्येकादशीव्रतकालादिव्यवस्थासर्वदेशवासिभिः प्रायेणाद्रियते। गीडनिवासिभिस्तु रघु-नन्दनोक्ता व्यवस्थाद्रियते। तन्मतसिद्धव्यवस्था तु एकादशीत॰ धृतवचनजातादनुसन्धेया तत्र संक्षेपस्तत्रं दर्शितो यथा
“तत्र संक्षेपः पारणादिने द्वादशीलाभे सर्व्वएव पूर्णांत्यक्त्वा खण्डामुपवसेत् तदलाभे गृहो पूर्ब्बां तदन्यःपरांविधवापि। यदा तु पूर्ब्बदिने दशम्या उत्तरदिनेद्वादश्या युक्तैकादशी तदोत्तरामुपोष्य द्वादश्यां पारणंकुर्य्यात्। परदिने द्वादशानिर्गमे त्रयोदश्यामपीति। यदा तु सूर्य्योदयानन्तरं दशमीयुतैकादशी अथ च पर-दिने न निःसरति तदा तां विहाय द्धादश मुपवसेत्। (अत्रमाधवमते भेदः) यदा तु सूर्य्योदयात् प्राक्कालीनदशमीविद्धैकादशी परदिने न नि सरति तदातामुपवसेत्। यदा तु तथाविधा सती परदिनेऽपि निः-सरति तत्परदिने च द्वादशी तदा तां विहाय खण्डा-मुपोष्य द्वादश्यां पारयेत्। यदा तु पूर्व्वदिने तद्विद्धैका-दशी परदिने च द्वादशी तदा षष्टिदण्डात्मिकां विद्धा-मुपोष्य परदिने द्वादश्याः प्रथमपादमुत्तीर्प्य पारयेत्। वैष्णवस्तु तत्रापि शुक्लपक्षे परामुपोष्य त्रयोदश्यां वार-येदिति। [Page1497-a+ 38]( सर्व्वस्यां कृष्णैकादश्यां वैष्णवानां सपुत्त्राणांगृहस्त्रानामप्युपवासोनित्यः। ब्राह्मणस्य तु विशेषतो-नित्यः। वैष्णवेतरेषान्तु तादृशानां हरिशयनमध्यवर्त्ति-नीषु कृष्णैकादशीषूपवासोनित्यः। अपुत्त्रवतां गृहि-णान्तु सर्व्वास्वेव नित्याधिकारः। काम्योपवासे तु अ-विशेषेणैव सर्व्वेषामधिकारः। नित्योपवासे तु रविसं-क्रमादिदोषोनास्ति अष्टाब्दादधिकोमर्त्योह्यपूर्ण्णाशीतिवत्-सरोनित्याधिकारी विधवायास्तु सर्व्वास्वेव निव्याधिकारः। ( अत्र मलमासादिदोषोनास्ति। यथा ज्योतिः परा-शरः
“अनादिदेवतार्च्चासु कालदोषोन विद्यते। नित्य-स्वाध्याययोगे च तथैवैकादशीव्रते” एका॰ त॰ रघु॰। ( अत्र विशेषोहेमाद्रौ स्कान्दे।
“एकादशी कला यत्र द्वा-दशी च क्षयं गता। नक्तं तत्र प्रकुर्व्वीत नीपवासंगृहाश्रमी”। अत्रोपवासविधायकसामान्यशास्त्रस्यनक्तविधायकविशेषशास्त्रेण बाधः।
“एकादशी कला-प्येका द्वादशी यत्र लुप्यते। तत्रोपवासं कुर्वीत निष्-कामोविष्णुतत्परः” तत्रैव स्कान्दम्।
“तत्र पूर्वापर-वचनपर्य्यालोचनया नक्तविधानं कामिनः काम्योपवासव्रतविषयं, निष्कामस्य, नित्योपवासार्थिनो विष्णुपरायणस्यगृहस्थस्याप्युपवासः” ए॰ त॰ रघु॰। वाचस्पतिमते
“निष्कामस्तु गृही कुर्य्यादुत्तरैकादशीं तथा। सका-मस्तु तदा पूर्वां कुर्य्याद्बौधायनोऽब्रवीत्” विष्णुरहस्यात्सकामेन तत्र दशमीविद्धा कार्य्या निष्कामेण द्वादशी-युक्तोपोष्येतिभेदः। ( वेधविषये हेमाद्रो तु सार्द्धघटिकात्रयोक्तिरष्टाविंशति-मानरात्रिविषया महत्तरास्तु रात्रीरपेक्ष्य चत्रस्रोध-टिकाग्राह्या
“निशःप्रान्ते तु यामार्द्धे देववादित्रवादने। सारस्वतानध्ययने चारुणोदय उच्यते इति” स्मृतेरित्युक्तम्। हेमाद्रिमतानुसारेण निण्ण॰ सि॰ एकादशीभेदा अष्टा-दशेत्युक्त्वा तद्व्यवस्था तत्रोक्ता यथा
“शुद्धा विद्धा द्वयी नन्दा त्रेधा न्यूनसमाधिकैः। षट्प्र-काराः पुनस्त्रेधा द्वादश्यूनसमाधिकाः” इत्यष्टादशैकादशीभेदाः तत्र शुद्धाधिकन्यूनद्वादशिका शुद्धाधिकसमद्वादशिकाच सकामैः पूर्वा निःकामैरुत्तरा कार्या
“प्रथमेऽहनिसंपूर्णेति” पूर्वोक्तस्कान्दात्
“ऊनद्वादशिकायां तु विष्णु-प्रीतिकार्मैरुपवासद्वयं कार्य्यम्
“संपूर्णैकादशी यत्र प्रभातेपुनरेव सा। लुप्यते द्वादशी तस्मिन्नुपवासः कथं भवेत्?। उपोष्ये द्वे तिथी तत्र विष्णुप्रीणनतत्परैरिति” वृद्धवसि-[Page1497-b+ 38] ष्ठोक्तेः।
“शुद्धन्यूना शुद्धाधिका शुद्धसमा विद्धन्यूना विद्धसमाधिकद्वादशिका च सर्वेषां परैवेति” हेमाद्रिः मदनरत्नंतु शुद्धाधिका परा।
“संपूर्णैकादशी यत्रेति” पूर्वोक्तेः।
“शुद्धा यदा समा हीना समा हीबाधिकोत्तरा। एकादशीमुपवसेन्न शुद्धां वैष्णवीमपीति” स्कान्दात् अत्र शुद्धा एकादशी, उत्तरा दृदशी
“नचेदेकादशी विष्णाविति” नारदो-क्तेश्च। यत्तु
“अविद्धापि च विद्धा स्यादिति” पद्मम्तच्छुद्धाधिकापरम्। यत्तु
“संपूर्णैकादशी त्याज्या परतोद्वादशो यदि। उपोष्या द्वादशी शुद्धा द्वादश्य मेव पार-णम्” इत्यादि तद्वैष्णवपरम्। स्मार्त्तानां तु पूर्वैवेत्युक्तम्। विद्धन्यूना समद्वादशिका तु मुमुक्षूणां पुत्रवतां च परा अ-न्येषाञ्च पूर्वा। पुत्रवतोऽपि पूर्वोति मदनरत्ने। विद्धसमासमद्वादशिकोनद्वादशिका च मुमुक्षुभिः पराऽन्यैः पूर्वाकार्या।
“दशमी मिश्रिता पूर्वा द्वादशी यदि लुप्यते। शु-द्धैव द्वादशी राजन्नुपोष्या मोक्षकाङ्क्षिभिरिति” व्यासोक्तेःमोक्षकाङ्क्षिग्रहणादन्येषां पूर्वैव।
“पारणाहे न लभ्येतद्वादशी कलयापि चेत्। उदानीं दशमीविद्धाप्युपोष्यैक-दशी तिथिरिति” ऋष्यशृङ्गोक्तेश्च। विद्धाधिका समद्वा-दशिका च सर्वेषां परैव माधवमते त्वत्र गृहिणःपूर्वा यतेरुत्तरा
“सर्वत्रैकादशी कार्य्या द्वादशीमिश्रितानरैः। प्रातर्भवतु वा मा वा यतो नित्यमुपोषणमिति” पाद्मोक्तेः। विद्धाधिका न्यूनद्वादशिका मोक्षपरैः विष्णु-प्रीतिकामैः परा कार्य्या गृहस्थेन तु नक्त कार्य्यम्
“एकादशी द्वादशी च रात्रिशेषे त्रयोदशी। उपवासं नकुर्वीत पुत्रपौत्रसमन्वित” इति कौर्मे दिनक्षये उपवासनिषेधात्।
“दशम्यैकादशी विद्ध्वा द्वादशी च क्षयंगता। क्षीणा सा द्वादशी ज्ञेया नक्तं तु गृहिणः स्मृत-मिति” वृद्धशातातपोक्तेश्च गृहिणः पूर्वत्रोपवासः। ए-कादश्याः शुद्धन्यूनत्वे शुद्धसमत्वे वा द्वादश्या न्यूनसम-त्वयोरेकादश्यामुपवासः। यानि तु
“दशम्यनुगता हन्तिद्वादशद्वादशीफलम्। धर्मापत्यधनायूंषि त्रयोदश्यां तुपारणमिति” कौर्मादीनि दशमीवेधत्रयोदश पारणयोर्नि-षेधकानि तानि विहितभिन्नपराणि अत्र मूलवचनानितद्व्यवस्था चाकरे ज्ञेया। यत्तु कालहेमाद्रौ
“बहुवाक्य-विरोधेन सन्देहो जायते यदा। द्वादशी तु तदा ग्राह्यात्रयोदश्यां तु पारणमिति” मार्कण्डेयोक्तेः
“सन्दिग्धेषुच वाक्येषु द्वादशीं समुपोवयेत्। विवादेषु च सर्वेषु द्वा-दश्यां समुपोषणम्। पारणं च त्रयोदश्यामाज्ञेयः मा-[Page1498-a+ 38] मकी मुने!” इति पाद्मोक्तेश्च वेधसन्देहे ज्योतिर्विदां विप्रतिपत्तौ वा परा कार्य्येत्यक्तम्। तद्वैष्णवविषयम्”(
“अथात्रोपयुक्तं किञ्चिदुच्यते। तत्र दशम्यामे-कादशीयोगे दशमीमध्य एव भोजनम्।
“एकादश्यां नभुञ्जीतेति” तस्या एव निमित्तत्वात्,
“निषेधस्तु निवृत्तात्माकालमात्रमपेक्षत” इति देवलोक्तेश्च। केचित्तु एकादशीव्रताङ्गत्वेन पूर्वेद्युरेका क्तविधानाद्विधिस्पृष्टे च विषये नि-षेधानवकाशेन काम्यव्रताङ्गे न भोजननिषेध प्रवर्त्तते तेनैकादशीमध्येऽपि पूर्वदिने भोजनमित्याहुः” निर्ण्ण॰ सि॰। तत्रैकादशीदिवसे श्राद्धप्राप्तौ विशेषः नि॰ सि॰ उक्तः( माधवीये
“उपवासो यदा नित्यः” इत्यादि प्रागुक्तकात्यायनवाक्यमाश्रित्य उपवासदिनेश्राद्धं कृत्वा श्राद्धशेषघ्राणं कार्य्यमिति व्यवस्थाप्योक्तम्।
“हेमाद्र्यादिसर्वनिब-न्धेष्ववम्। एतेनैकादशीनिमित्तकं व्वाद्धं द्वादश्यां कार्य्य-मिति” वदन्तः परास्ताः किञ्च, महालये।
“स पक्षःसकलः पूज्यः श्राद्धषोडशकं प्रतीति, श्रुतं षोडशत्वम्। पौषैकादश्यां च मन्वादिश्राद्धं, क्षयाहापरिज्ञाने च कृ-ष्णैकादश्यां विहितं श्राद्धं बाधितमेव स्यात्। यदपिस्मृतिचन्द्रिकास्थं पठन्ति।
“अन्नाश्रितानि पापानितद्भोक्तुर्दातुरेव वा। मज्जन्ति पितरस्तस्य नरके शाश्वतीःसमा” इति। तस्यापि रागप्राप्तभुजिगोचरस्य वैधं श्राद्धंगोचरयतां महत्साहसमित्यलम्। योऽपि
“अकृतश्राद्ध-निचया जलपिण्डविनाकृताः” इति लघुनारदीये एका-दश्यां श्राद्धादिनिषेधः स मातापितृभिन्नविषयः पूर्ववाक्येतद्ग्रहणात्”( हरिभक्तिविलासानुसारिणस्तु वैष्णवदीक्षावतां तद्दिनेश्राद्धनिषेधः द्वादश्यां तत् करणीयमिति वदन्ति यथा
“अथोपवासदिने श्राद्धनिषेधः। पाद्मे पुष्करखण्डे
“ए-कादश्यां यदा राम! श्राद्धं नैमित्तिकं भवेत्। तद्दिनं तुपरित्यज्य द्वादश्यां श्राद्धमाचरेत्”। तत्रैवोत्तरखण्डे
“एकादश्यान्तु प्राप्तायां मातापित्रोर्मृताहनि। द्वाद-दश्यां तत् प्रदातव्यं नोपवासदिने क्वचित्। गर्हि-तान्नं नचाश्नन्ति पितरश्च दिसौकसः”। स्कान्दे
“एकादशी यदा नित्या श्राद्धं नैमित्तिकं भवेत्। उपवासंतदा कुर्य्यात् द्वादश्यां श्राद्धमाचरेत्”। ब्रह्मवैवर्त्ते।
“ये कुर्व्वन्ति महीपाल! श्राद्धं त्वेकादशीदिने। त्रयस्तेनरकं यान्ति दाता भोक्ता परेतकः”। हरिभक्ति॰धृतवाक्यानि। [Page1498-b+ 38]
“एकादश्यां यदा रामेत्यादिना उपवासदिने श्राद्धं नि-षिद्धम्। यच्च स्कान्दादौ
“श्राद्धदिनं समासाद्य उप-वासो यदा भवेत्। तदा कृत्वा तु वै श्राद्धं भुक्तशेषन्तुयद्भवेत्। तत् सर्व्वं दक्षिणे पाणौ गृहीत्वान्नं शिखि-ध्वज!। अवजिघ्रेदनेनाथ भवेत् श्राद्धं शिखिध्वज!। पितॄणां तृप्तिदं तात! व्रतभङ्गो न विद्यते” इत्यादि। तच्च वैष्णवेतरविषयं मन्तव्यम् वैष्णवपितॄणामपि श्री-विष्णुदिने श्राद्धभक्षणायोगादिति” तट्टीका। अत्रेदं बोध्यं स्मृतिचन्द्रिकास्थवचनेन हरिभक्तिविलास-धृतचवनचतुष्टयेन च उपवासदिने श्राद्धनिषेधात् प्रागुक्तकात्यायनस्कान्दादिवचनेन श्राद्धशेषभोजनासम्भवेऽपिआघ्राणमात्राङ्गकतया श्राद्धविधानात् परस्परं विरोधस्त-योर्विरोधपरिहाराय कर्त्तृभेदविषयकत्वमवश्य कल्पनीयंतद्विना तदपरिहारात् तत्र वैष्णवेतरविषतया आघ्रा-णाङ्गश्राद्धस्य, वैष्णवविषयकतया च श्राद्धनिषेधस्य कल्पनंयुक्त न च विनिगमनाविरहेण वैपरीत्यं शङ्कनीयंवैष्णवस्य सत्वगुणाधिकविष्णोः सेवकत्वेन सात्विकपुरा-णीक्तविधेरेव ग्राह्यतया सात्विकपुराणेषु च पाद्मस्य की-र्त्तनात् वैष्णवैः पाद्मोक्तविधेरेव ग्रह्यतौचित्येन स्कान्दस्यतामसत्वेन तदुक्तविधेस्ततरैर्ग्राह्यतौचित्येन च विनिगमना-सम्भवात्” पाद्मस्कान्दयोर्यथा सात्विकतामसत्वं तथोक्तम्” मात्स्यं कौर्म्मं तथा लैङ्गं शैवं स्कान्दं तथैव च। आग्ने-यञ्च षडेतानि तामसानि निबोधत। बैष्णवं नारदीतञ्चतथा भागवतं शुभम्। गारुडञ्च तथा पाद्मं वाराहं शु-भदर्शने। सात्विकानि पुराणानि विज्ञेयानि शुभानि षट्” पद्मपु॰। एवञ्च सति पाद्मवाक्यस्य वैष्णवविषयकत्वनि-श्चये स्कान्दकात्यायनादिवाक्यस्य तदितरविषयत्वं निर्श्ची-यते। निर्ण्णयसिन्धुकृता श्राद्धनिषेधवाक्यस्य माता-पितृश्राद्धव्यतिरिक्तविषयकत्वं यत्कल्पितं तन्न मनोरयमंपाद्मोक्तवाक्ये गर्हितान्नं न गृह्णन्ती पितरैति पितृमात्र-स्याग्रहणोक्तेः सर्व्वश्राद्धस्यैव निषेधात् मातापित्रोर्मृताह-नात्यादिपाद्मोत्तरवचने तयोरपि श्राद्धनिषेधात्। तेनकैमुतिकन्यायेनेतरश्राद्धस्यापि निषेधः सूपपन्न एव। किञ्चशेषभोजननिमित्तकालयोरुभयोप्यरङ्गतया स्मार्त्तानां शेष-भोजनरूपार्ङ्गबाधः वैष्णवानां तु कालबाध इत्युभयोरपि-एकतरबाधस्य शास्त्रबोधिततया न दूषकत्वम्। स्मार्त्तैरपिग्रस्तोदया दिनिमित्तकोपवासदिने श्राद्धं निषिध्य ग्रहणात्परेद्युः श्राद्धविधानेन कालरूपाङ्गवाधस्य तत्र स्वीकारात तद्ध-[Page1499-a+ 38] दत्रापि एकादश्युपवासदिनसम्भविमृताहरूपकालबाधेनो-त्तरदिने श्राद्धविधानेनावैष्भ्यम्। तथा च
“ग्रस्तोदयेयदा चन्द्रे प्रत्यव्द समुप्रस्थितम्। तद्दिने चोपवासः स्यात्प्रत्यव्दं तु परेऽहनि”
“ग्रस्तावेवास्तमानं तु रवीन्दू प्राप्नुतोयदि। प्रत्यव्दं तु तदा कार्य्यं परेऽहन्येव सर्व्वदा” नि॰सि॰ धृतवचनैः निमित्तकालबाधेनापरेद्युः श्राद्धकालः। एतेन एकादशीव्रतदिवसे श्राद्धनिषेधे विघ्नपतितश्राद्धस्यकृष्णैकश्यां विधानम् अश्वयुक्कृष्णपक्षनिमित्तकषोडश-श्राद्धविधानञ्च निर्विषयं स्यादित्यापत्तिरपास्ता विषयभेदेनव्यवस्थासम्भवात्। तथाहि विघ्नपतितश्राद्धे श्रा-द्धकालव्याप्तैकादशीतिथिमात्रस्य निमित्तता तस्य व्रत-दिवसात् पूर्ब्बेद्युरपि कदाचित् सम्भवेन तद्रूपविषय-लाभेन निर्विषयत्वाभावात् क्वचिदेकदिने तत्प्रसक्तावपिसामान्यमुखेन प्रवृत्तशास्त्रस्य उपवासदिनव्यतिरिक्ततिथि-खण्डविषयकत्वकल्पनेनाविरोधः। किञ्चात्र कर्त्तृभेदेन-व्यतस्थाप्युपपद्यते वैष्णवेतरसपुत्रगृहस्थस्य कृष्णैकाद-श्युपवासस्य नित्यत्वाभावेन तत्परं श्राद्धविधानं, वैष्णव-विषयः श्राद्धनिषेध इति कर्त्तृभेदसम्भवात्। अश्वयु-क्कृष्णपक्षनिमित्तकषोडशश्राद्धविधानमपि न निर्विषयंतिथिह्रासादिवशादेकसावनदिवसे तत्रविहितश्राद्धद्वय-वद् वैष्णवैः द्वादश्यां श्राद्धद्वयकरणेन षोडशसंख्या-पूर्त्तिसम्मवात्। पौषैकाकाशारूपमन्वादिनिमित्तकश्राद्धस्यापि नैमित्तिकतया मन्वादिकृत्यत्वेन पूर्व्वाह्णे विहि-तत्वेन उपवासदिन एव तत्खण्डस्यैव लाभसम्भवेन पूर्ब्ब-दिवसे च तदसम्भवेन विरोधप्रसङ्गेऽपि वैष्णवानां द्वादश्यामेव मृताहश्राद्धस्येव तस्य कर्त्तव्यता वैष्णवेतरगृहस्थस्यतद्दिने कर्त्तव्यतेति कर्त्तृभेदात् व्यवस्थाया नानुपपत्तिः। ( पाद्मे नैमित्तिकमित्युक्तेः ब्रह्मवैवर्त्ते परेतकइत्युक्तेश्च आद्यश्राद्धमपि एकादश्युपवासदिवसे वैष्णवैर्नकर्त्तव्यमेव।
“एकोद्दिष्टं तु यत् श्राद्धं तन्नैमित्तिकमु-च्यते। तदप्यदैवविकं कार्य्यमयुग्मानाशयेद् द्विजान्” इतिभविष्य पु॰ एकोद्दिष्टस्य नैमित्तिकत्वेन परिभाषितत्वात्-प्रेतोद्देश्यकश्राद्धस्य च एकोद्दिष्टत्वाच्च तस्यापि तद्दिनेनिषेध एव प्रेतश्राद्धस्य यथैकोद्दिष्टत्वं तथैकोद्दिष्टशब्देवक्ष्यते इत्थं स्मार्त्तवैष्णवकर्त्तृभेदात् व्यवस्थाभेदः।
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
एकादशी f. the eleventh day of a fortnight (on which fasting is considered an indispensable observance and very efficacious) MBh. Katha1s. etc.
एकादशी f. presentation of offerings to पितृs or deceased ancestors on the eleventh day after their death (on which occasion Brahmans are fed , and the period of impurity for a Brahman terminates)
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
EKĀDAŚĪ : The eleventh day after a new moon or full moon day. The vrata observed on this day is called the Ekādaśī vrata. King Ambarīṣa observed very strictly and continuously the Ekādaśī Vrata to obtain the status of Indra. (See under Ambarīṣa). (Navama Skandha, Bhāgavata). This vrata would fetch food for the hungry and salvation for those who are in search of it. (Agni Purāṇa). The method of observing this vrata is detailed below:
Those who observe the Ekādaśī vrata should be on a regulated diet excluding meat and avoid sexual acts on the Daśamī day, the day preceding Ekādaśī. On both the Ekādaśī days in a month one should not take any food at all. The period which combines Ekādaśī with Dvādaśī (the twelfth day) is called Harivāsara because of the presence of Viṣṇu at that time. That is a good time for doing sacred yajñas. That day where there is only a small portion of Ekādaśī and the rest Dvādasī is the best day for yajñas. Trayodaśī (the thirteenth day) is good for breaking the fast. The day which merges Dvādaśī into Trayodaśī is the best day for breaking the fast. Do not observe the Vrata on a day which combines Daśamī with Ekādaśī. Hell is the result if one does so.
Completely abstaining from food on the Ekādaśī day you should take food on the Dvādaśī day. As you take your food you should pray like this: “Bhuṅkṣyehaṁ Puṇḍarīkākṣa śaraṇaṁ me bhavācyuta”. (Oh, Puṇḍa- rīkākṣa, I am going to break my fast. Oh, Bhagavan, let you be my heaven). If an Ekādaśī comes on a Pūyaṁ--Puṣya--day in the bright half of the month that day should on any account be observed. That day would give the observer unlimited good result and that Ekādaśī is qualified as Pāpanāśinī (destroyer of all evils). When Ekādaśī and Dvādaśī happen to combine on a Tiruvoṇam (Śrāvaṇa) day the Ekādaśī is qualified as Vijayā. That day gives prosperity to devotees. It is also called Vijayā if an Ekādaśī comes in the month of Phālguna (March) on a Pūyaṁ (Puṣya) day. The wise extol this day as one promising crores of good effects. On the Ekādaśī day you should do Viṣṇu Pūjā which is productive of universal happiness. He who does so will acquire children and wealth in this world and attain Viṣṇuloka on death. (Chapter 178, Agni Purāṇa)
_______________________________
*3rd word in right half of page 267 (+offset) in original book.


c: text/html

text:
वाली
वाली सुग्रीवस्य अग्रजः । एकदा ऋक्षरजाः एकस्मिन् सरसि स्नात्वा स्त्रीरूपं प्राप्तवान् । तं दृष्ट्वा आकृष्टः इन्द्रः वालिनः पिता । तारा अस्य पत्नी । अङ्गदः वालिनः पुत्रः । महापराक्रमवान् अयम् एकवारं रावणमपि पराजितवानासीत् ।
अन्तर्विषयाः
वरप्राप्तिः[सम्पादयतु]
वालिनः कृते देवेन्द्रः वररूपेण एकं सुवर्णहारं दत्तवान् आसीत् । तं हारं धृत्वा युद्धार्थं यदि गच्छति तर्हि तत्पुरतः विद्यमानस्य विरोधिनः तदर्धं बलं वाली प्राप्नोति स्म ।
मुनिशापः[सम्पादयतु]
एकदा मयासुरपुत्रः दुन्दुभिनामकः दैत्यः महिषवेषं धृत्वा युद्धार्थं किष्किन्धामागतवान् । वाली तेन सह युद्धं कृत्वा मारितवान् । तस्य मृतशरीरं सुदूरं क्षिप्तवान् ।ऋष्यमूकपर्वते मतङ्गनामा मुनिः तपः आचरन् आसीत् । वालिना क्षिप्तं शरीरं मुनेः आश्रमप्रदेशे पतितम् । कुपितः मुनिः,यदि ऋष्यमूकपर्वतं प्रति वालिनः आगमनं भवति तर्हि तस्य मरणं भवत्विति शापं ददाति ।
भ्रातृकलहः[सम्पादयतु]
मायावीनामा कश्चन असुरः वालिना सह युद्धार्थं किष्किन्धामागतवान् । तेन सह एकस्यां गुहायां वाली युद्धं कुर्वाण आसीत् । युद्धं बहुकालपर्यन्तं प्राचलत् । सुग्रीवः गुहायाः बहिः प्रतीक्षमाणः आसीत्। गुहातः रक्तप्रवाह आरब्धः । अग्रजः मृत इति विचिन्त्य सुग्रीवः किष्किन्धामागत्य सिंहासनमधिरूढः । किञ्चित्कालानन्तरं प्रत्यागतः वाली सिंहासने उपविष्टं सुग्रीवं दृष्ट्वा कुपितो भूत्वा अनुजं सुग्रीवं सिंहासनात् आकृष्य कलहमारब्धवान् । वालिनः भयात् सुग्रीवः ऋष्यमूकपर्वतं प्रति पलायितवान् । वाली सुग्रीवस्य पत्न्या रुमया सह रममाण आसीत् ।
वालीवधः[सम्पादयतु]
सीतापहरणानन्तरं सीतामन्विषन् ऋष्यमूकपर्वतमागतस्य श्रीरामचन्द्रस्य सुग्रीवेण सह मेलनमभवत् । तेन सह मैत्री च समजायत । सीतान्वेषणे सुग्रीवः वानरसैन्येन सह स्वस्य साहाय्यमाचरितवान् । अग्रजं वालिनं हन्तुं सुग्रीवः श्रीरामस्य साहाय्यं प्रार्थितवान् । श्रीरामः सुग्रीवमुखात् वालिनः बलविषयिणीं वार्तां ज्ञात्वा वालिनं युद्धार्थमाह्वातुं प्रेरितवान् । वालीसुग्रीवयोः युद्धावसरे श्रीरामः निलीय शराघातेन वालिनः वधं समाचरितवान् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Mahabharata, Book III: Vana Parva, Section 278: online text for the section of the Mahabharata describing Rama's alliance with Sugriva and the killing of Vali.
- Ramayana, Book IV, Canto 16: online text for the section of the Ramayana of Valmiki describing Bali's death at the hands of Rama.
- Photographs of a bas relief at the temple of Banteay Srei in Cambodia depicting the combat between Vali and Sugriva.
- Valmiki Ramayana Kishkindha Kanda Prose Sagara 11

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
कन्याः
अष्टवर्षादारभ्य चतुर्दशपर्यन्ता आयुविशिष्टा कुमारी कन्या इत्युच्यते । स्मृत्यनुसारं दशवर्षिया कन्या भवेत् । दशवर्षा भवेत् कन्या अत ऊर्ध्वं रजस्वला इति मनुस्मृतिः । कन्यते दीप्यते या सा कन्या । (कन्+यक्+टाप्) । वयस्का कन्या वर्या इत्युच्यते । अवद्यपण्यवर्या गर्ह्यपणितव्यानिरोधेषु (३/१/१०१) इति सूत्रेण अनिरोधार्ये वर्याशब्दः निपात्यते । वर्येति स्त्रियां निपात्यते । वर्येति स्त्रियां निपात्यते अनिरोधश्चेद् भवति । अनिरोधः – अप्रतिवन्धः, यथा –शतेन वर्या, सहस्त्रेण वर्या । यः कोऽपि तस्यै विवाहप्रार्थनां कर्त्तुं शक्नोति । एतदर्थं कोऽपि विरोधो नासीत् । पतिंवरा कन्याः – महाभाष्यकारस्य समये कन्या स्वयं पतिं वरयति । पतिचयनाय कन्यायाः सम्मतिः आवश्यकी आसीत् । अतएव पतिंवरा कन्या इत्युदाहरणं प्रदत्तं पतञ्जलिना । (म्. भा. -३/२/४३) अथर्ववेदे एतादृशी प्रथा प्रचलिता आसीत् । यथा – ब्रह्मचर्येण कन्या युवानं विन्दते पतिम् (अथर्व -११/५/१८) । ऋग्वेदेऽपि- भद्रा वधूर्भवति यत् सुपेशाः, स्वयं सा मित्रं वनुते जने चित् (ऋ. १०/२७/१२) इति मन्त्रः प्राप्यते । या वधूः स्वयमात्मनैव जनेचित् जनमध्येऽवस्थितिमिति मित्रं प्रियमर्जुननलादिकं पतिं वनुते याचते इत्यर्थः कृतः सायणेन । अनेन स्वयंवरविवाहः प्रदर्शितः । अभिरुपस्य वरस्यान्वेषणाय पितरो याचते इत्यर्थः कृतः सायणेन । अनेन स्वयंवरविवाहः प्रदर्शितः। अभिरुपस्य वरस्यान्वेषणाय पितरो यतमाना आसन् । यथाशक्ति आभिरुपतमाय वराय कन्यां प्रदत्तवन्तः । अतः पतञ्जलिना उक्तम् –अभिरुपाय कन्या देयेति न चानभिरुपे प्रवृत्तिरस्ति, तत्र अभिरुपतमायेति गम्यते –(म. भा. १/४/४२) ।


text:
औरङ्गजेब
अबुल मुज़फ्फर मुहिउद्दीन मुहम्मद औरङ्गजेबः (आलमगीर) (४ नवम्बर १६१८ – ३ मार्च १७०७) इति नाम्ना प्रसिद्धः आसीत्। अयं मोघल साम्राज्यस्य ६ राजा आसीत्। अस्य शासनकालः १६५८ तः १७०७ पर्यन्तम् आसीत्। अस्य मरणपर्यन्तं सः शासनं कृतवान्। भारतीय उपखण्डेषु अर्धशतकापेक्षया अधिकः कालः औरङ्गजेबः शासितवान् आसीत्। अकबरस्यानन्तरम् अयमेव अधिककालं यावत् शासनं कृतवान्। स्व जीवितकाले दक्षिणभारतपर्यन्तं साम्रज्यस्य विस्तारकरणे अस्य महान् प्रयासः आसीत्। किन्तु अस्य मरणानन्तरम् मोघलसाम्राज्यस्य उत्तमस्थितिः नासीत्। अस्य शासनकाले मोघलसाम्राज्यस्य उत्तमास्थितिः आसीत्। ऐतिहासिकानं वर्णनम् एवमासीत् अस्य साम्राज्यम् अस्य शासनकाले धनधान्येन पूर्णम् आसीत्। औरङ्गजेबः स्वसाम्राज्ये इस्लाम् आधारितनियमान् स्थापितवान्। आदौ यवनजनानाम् उपरि करम् अधिकं स्थापितवान् आसीत्। स्वजानानाङ्कृते अपि अधिककरस्थापितः प्रथमः राजा आसीत्। औरङ्गजेबः हिन्दूदेवालयान् नाशितवान् आसीत्। एवं गुरुतेज् बहद्दूरम् मारितवान् आसीत्।
अन्तर्विषयाः
जीवनम्[सम्पादयतु]
औरङ्गजेबः ४ नवम्बरमासे १६१८ तमे संवत्सरे अजायत्। पितरौ शाहजान्, मुमताज् भवतः। तृतीयः पुत्रः भवति अयम्। आगरानगरे अयं अरबी तथा फारसी भाषयोः अध्ययनं कृतवान्। औरङ्गजेबः पवित्रं जीवनं व्यापितवान् आसीत्। स्व व्यक्तिगतजीवने सः एकः आदर्शः व्यक्तिः आसीत्। अयं दुर्गुणमुक्तः आसीत्। अहारव्यवहारादिशु नियमपालनम् करोतिस्म। प्रशासनचतुरः आसीत् औरङ्गजेबः। प्रशासनं कुर्वन् स्वधर्मकार्येषु अपि प्रवृत्तिः आसीत्।
धर्मनिष्ठा[सम्पादयतु]
पवित्रखुरानग्रन्थः स्वसाम्राज्यस्य शासनाय आधारग्रन्थः आसीत्। धनक्रिडा, नौरोज उत्सवाचरणम्, मादकद्रव्यकृषिः (गाञ्जा) गीतभजनादीनि अस्य प्रदेशे निशेधितानि आसन्। १६६८ तमे संवत्सरे स्वस्य देशे हिन्दूनाम् उत्सवादिकं नाचरणीयानि इति आदेशं कृतवान् आसीत्। १६६९ तमे संवत्सरे हिन्दूदेवालयानां नाशः करणीयः इति आदेशं कृतवान् आसीत्। नगरेषु “मुहतसिबस्य” (सार्वजनिकसदाचारनिरीक्षकः) नियुक्तिं कृतवान् आसीत्। तेन धर्मरक्षणं सुलभतया कर्तुं शक्यते इति अस्य आशयः आसीत्। १६६९ तमे संवत्सरे काशीविश्वनाथमन्दिरम्, एवं "मथुराकेश्वव राय् मन्दिरं" नाशितवान् आसीत्।
मुख्यांशाः[सम्पादयतु]
- औरङ्गजेबः १६६७ तमे संवत्सरे बादशाहीमस्जीदस्य निर्माणं कृतवान् आसीत्।
- औरङ्गजेबः १६६८ तमे संवत्सरे रबियादुर्रानी स्मरणार्थं मृतस्मारकस्य निर्माणं कृतवान् आसीत्।
- औरङ्गजेबः रक्तदुर्गे मौक्तिकमस्जिदस्य निर्माणम् कृतवान् आसीत्।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Aurangzeb, as he was according to Mughal Records
- Article on Aurganzeb from MANAS group page, UCLA
- The Tragedy of Aureng-zebe Text of John Dryden's drama, based loosely on Aurangzeb and the Mughal court, 1675
- Coins of Aurangzeb


text:
The shivarAtri vrata (Why observed ?) is observed specially in the night of kR^iShNa paksha chaturdashi of month kumba - mAsi (mid Feb - mid Mar) (Sivaratri dates for the current year). The complete night of shivaratri is spent in the worship of the Lord. In the four quarters (yAmas - 3 hours) of the nightspecial prayers are done. The pUja procedure given here is short, but the chanting of shrI rudram or other stotras or the Holy Five Syllables could be done throughout the night.
Perform gaNapati pUja praying for no hurdles to the pUja. Do the sa.nkalpaM as prescribed below: ममोपात्त समस्त दुरित क्शयद्वार श्री परमेश्वर प्रीत्यर्त्तम शुभे शोभने मुहूर्ते आद्यब्रह्मणः द्वितीयपरार्धे श्वेत वराहकल्पे वैवस्वत मन्वंतरे कलियुगे प्रथमपादे जंबू द्वीपे भारतवर्षे भरतखण्डे अस्मिन वर्तमाने व्यवहारिक - नामेन संवत्सरे उत्तरायने शिशिर ऋतौ कुम्ब मासे कृष्ण पशे चतुर्धश्याम सुभतितौ - वासर युक्तायाम शुभनशत्र शुभयोग शुभकरण एवंगुण विशेषण विशिष्टायां शुभतिथौ शिवरात्रि पुण्यकाले श्री परमेश्वर प्रीत्यर्थं मम शेमस्थैर्य विजयायुरारोग्यैश्वर्यापि वृद्ध्यर्थं धर्मार्थ काममोश चतुर्विध फलपुरुषार्थ सिद्ध्यर्थं इष्ट काम्यार्थ सिद्ध्यर्थं मम समस्त दुरितोप शान्त्यर्थं समस्त मङ्गळ वाप्त्यर्थं श्री साम्ब सदाशिव प्रसादेन सकुटुम्बस्य घ्य़ान वैराग्य मोक्श प्राप्त्यर्त्तम वर्षे वर्षे प्रयुक्त शिवरात्रि पुण्यकाले सम्ब परमेश्व पूजाम करिष्ये ॥ नमः ।
चन्द्र कॊठि प्रतीकाशं त्रिनेत्रं चन्द्र भूषणम.ह । आपिङ्गळ जटजूटं रत्न मौळि विराजितम.ह ॥ नीलग्रीवं उताराङ्गं तारहारोप शोभितम.ह । वरदाभय हस्तञ्च हरिणञ्च परश्वतम.ह ॥ ततानं नाग वलयं केयूराङ्गत मुद्रकम.ह । व्याघ्र चर्म परीतानं रत्न सिंहासन स्थितम.ह ॥ आगच्च देवदेवेश मर्त्यलोक हितेच्चया । पूजयामि विदानेन प्रसन्नः सुमुखो भव ॥ उमा महेश्वरं द्यायामि । आवाहयामि ॥
पादासनं कुरु प्राघ्य़ निर्मलं स्वर्ण निर्मितम.ह । भूषितं विवितैः रत्नैः कुरु त्वं पादुकासनम.ह ॥ उमा महेश्वराय नमः । रत्नासनं समर्पयामि ॥ गङ्गादि सर्व तीर्थेभ्यः मया प्रार्त्तनयाहृतम.ह । तोयम ऎतत सुकस्पर्शम पाद्यार्थम प्रदिगृह्यताम.ह ॥ उमा महेश्वराय नमः । पाद्यं समर्पयामि ॥ गन्धोदकेन पुष्पेण चन्दनेन सुगन्धिना । अर्घ्यं कृहाण देवेश भक्तिं मे ह्यचलां कुरु ॥ उमा महेश्वराय नमः । अर्घ्यं समर्पयामि ॥ कर्पूरोशीर सुरभि शीतळं विमलं जलम.ह । गङ्गायास्तु समानीतं गृहाणाचमणीयकम.ह ॥ उमा महेश्वराय नमः । आचमनीयं समर्पयामि ॥ रसोसि रस्य वर्गेषु सुक रूपोसि शङ्कर । मधुपर्कं जगन्नाथ दास्ये तुभ्यं महेश्वर ॥ उमा महेश्वराय नमः । मधुपर्कं समर्पयामि ॥ पयोदधि कृतञ्चैव मधुशर्करया समम.ह । पञ्चामृतेन स्नपनं कारये त्वां जगत्पते ॥ उमा महेश्वराय नमः । पञ्चामृत स्नानं समर्पयामि ॥ मन्धाकिनियाः समानीतं हेमांबोरुह वासितम.ह । स्नानाय ते मया भक्त्या नीरं स्वीकृयतां विभो ॥ उमा महेश्वराय नमः । शुद्दोदक स्नानम समर्पयामि । स्नानानन्तरं आचमनीयं समर्पयामि ॥ वस्त्रं सूक्श्मं तुकूलेच देवानामपि दुर्लभम.ह । गृहाण त्वम उमाकान्त प्रसन्नो भव सर्वता ॥ उमा महेश्वराय नमः । वस्त्रं समर्पयामि ॥ यघ्य़ोपवीतं सहजं ब्रह्मणा निर्मितं पुरा । आयुष्यं भव वर्चस्यं उपवीतं गृहाण भो ॥ उमा महेश्वराय नमः । यघ्य़ोपवीतं समर्पयामि ॥ श्रीकण्ठं चन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरम.ह । विलेपनं सुरश्रेष्ट मत्दत्तम प्रति गृह्यताम.ह ॥ उमा महेश्वराय नमः । गन्धं समर्पयामि ॥ अक्शदान चन्द्र वर्णापान शालेयान सदिलान शुभान । अलञ्कारार्थमानीदान धारयस्य महाप्रभो ॥ उमा महेश्वराय नमः । अक्शदान समर्पयामि ॥ माल्यातीनि सुगन्धीनि मलद्यातीनि वै प्रभो । मयाहृदानि पुष्पाणि पूजार्थं तव शञ्कर ॥ उमा महेश्वराय नमः । पुष्पमालां समर्पयामि ॥ ॥ अङ्ग पूज ॥ शिवाय नमः । पादौ पूजयामि । शर्वाय नमः । कुल्पौ पूजयामि । रुद्राय नमः । जानुनी पूजयामि । ईशानाय नमः । जङ्घे पूजयामि । परमात्मने नमः । ऊरू पूजयामि । हराय नमः । जघनं पूजयामि । ईश्वराय नमः । गुह्यं पूजयामि । स्वर्ण रेतसे नमः । कटिं पूजयामि । महेश्वराय नमः । नाभिं पूजयामि । परमेश्वराय नमः । उदरं पूजयामि । स्फटिकाभरणाय नमः । वक्शस्थलं पूजयामि । त्रिपुरहन्त्रे नमः । भाहून पूजयामि । सर्वास्त्र धारिणे नमः । हस्तान पूजयामि । नीलकण्ठाय नमः । कण्ठं पूजयामि । वाचस्पतये नमः । मुखं पूजयामि । त्र्यम्बकाय नमः । नेत्राणि पूजयामि । फाल चन्द्राय नमः । ललाटं पूजयामि । गङ्गाधराय नमः । जटामण्डलं पूजयामि । सदाशिवाय नमः । शिरः पूजयामि । सर्वेश्वराय नमः । सर्वाण्यङ्गानि पूजयामि ।
साम्ब परमेश्वराय नमः । नानावित परिमळपत्र पुष्पाणि समर्पयामि ॥ ॥ उत्तराङ्ग पूज ॥ वनस्पतिरसोद्भूतः गन्धाढ्यश्च मनोहरः । आग्रेयः सर्वदेवानां धूपोयं प्रतिगृह्यताम.ह ॥ उमा महेश्वराय नमः । धूपं आग्रापयामि ॥ साज्यं त्रिवर्त्ति सम्युक्तं वह्निना योजितं मया । दीपं गृहाण देवेश त्रैलोक्य तिमिरापहम.ह ॥ उमा महेश्वराय नमः । दीपं दर्शयामि ॥ नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु । शिवेप्सितं वरं देहि परत्र च परां गतिम.ह ॥ उमा महेश्वराय नमः । महानैवेद्यं समर्पयामि ॥ ॐ भूर्भुवस्सुवः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि दियो यो नः प्रचोदयात.ह । ॐ देव सवितः प्रसूव सत्यं त्वर्थेन परिशिञ्चामि । अमृतोपस्तरणमसि । ॐ प्राणयस्वाहा । ॐ अपानायस्वाहा । ॐ व्यानाय स्वाहा । ॐ उदानाय स्वाहा । ॐ समानाय स्वाहा । ॐ ब्रह्मणे स्वाहा । ब्रह्मणि म आत्मा अमृतत्वाय । अमृताभितानमसि ॥ नैवेद्यानन्तरं आचमनीयं समर्पयामि । पूगीफल समायुक्तं नागवल्ली दळैर युतम.ह । कर्पूर चूर्ण संयुक्तं तांबूलं प्रतिगृह्यताम.ह ॥ उमा महेश्वराय नमः । कर्पूर तांबूलं समर्पयामि ॥ चक्शुर्तं सर्वलोकानां तिमिरस्य निवारणम.ह । आर्दिग्यं कल्पितं भक्त्या गृहाण परमेश्वर ॥ उमा महेश्वराय नमः । कर्पूर नीराञ्जनं समर्पयामि । आचमनीयं समर्पयामि ॥ यानिकानिच पापानि जन्मान्तर कृतानि च । तानि तानि विनश्यन्ति प्रदक्शिण पते पते ॥ उमा महेश्वराय नमः । प्रदक्शिणं समर्पयामि ॥ पुष्पाञ्जलिं प्रदास्यामि गृहाण करुणानिदे । नीलकण्ठ विरूपाक्श वामार्द गिरिज प्रभो ॥ उमा महेश्वराय नमः । पुष्पाञ्जलिं समर्पयामि । मन्त्रपुष्पं स्वर्णपुष्पं समर्पयामि ॥ मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वर । यत्पूजितं मया देव परिपूर्णम ततस्तु ते ॥ वन्दे शम्भुमुमापतिं सुरगुरुं वन्दे जगत्कारणम.ह वन्दे पन्नगभूषणं मृगधरं वन्दे पशूणाम पतिम.ह । वन्दे सूर्य शशांकवह्नि नयनं वन्दे मुकुन्द प्रियम.ह वन्दे भक्त जनाश्रयञ्च वरदं वन्दे शिवं शङ्करम.ह ॥ नमःशिवाभ्यां नव यौवनाभ्यां परस्पराश्लिष्ट वपुर धराभ्याम.ह । नगेन्द्र कन्या वृष केतनाभ्यां नमो नमःशङ्कर पार्वतीभ्याम.ह ॥ ॥ अर्घ्यम ॥ शुक्लाम्बरधरं विशःणुं शशिवर्णं चतुर्भुजं । प्रसन्न वदनं द्यायेत सर्वविग्नोपशान्तये ॥ ममोपात्त समस्त दुरित क्शयद्वार श्री परमेश्वर प्रीत्यर्त्तं । मया चरित शिवरात्रि व्रदपूजान्ते क्शीरार्घ्य प्रदानं उपायदानञ्च करिष्ये ॥ नमो विश्वस्वरूपाय विश्वसृष्ट्यादि कारक । गङ्गाधर नमस्तुभ्यं गृहाणार्घ्यं मयार्पितम.ह ॥ उमा महेश्वराय नमः । इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं ॥ नमःशिवाय शान्ताय सर्वपापहरायच । शिवरात्रौ मया दत्तम गृहाणार्घ्यं प्रसीत मे ॥ उमा महेश्वराय नमः । इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं ॥ दुःख दारिद्र्य पापैश्च दग्तोहं पार्वतीपते । मां त्वं पाहि ,अहाभाहो गृहणार्घ्यं नमोस्तु ते ॥ उमा महेश्वराय नमः । इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं ॥ शिवाय शिवरूपाय भक्तानां शिवदायक । इदमर्घ्यं प्रदास्यामि प्रसन्नो भव सर्वता ॥ उमा महेश्वराय नमः । इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं ॥ अंबिकायै नमस्तुभ्यं नमस्ते देवि पार्वति । अम्बिके वरदे देवि गृह्णीदार्घ्यं प्रसीद मे ॥ पार्वत्यै नमः । इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं ॥ सुब्रःमण्य महाभग कार्तिकेय सुरेश्वर । इदमर्घ्यं प्रदास्यामि सुप्रीतो वरदो भव ॥ सुब्रह्मण्याय नमः । इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं ॥ चण्डिकेशाय नमः । इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं इदमर्घ्यं ॥ अनेन अर्घ्य प्रदानेन भगवान सर्वदेवात्मकः सपरिवार संब परमेश्वरः प्रीयताम.ह ॥ ॥ उपायन दानम ॥ सांबशिव स्वरूपस्य ब्राह्मणस्य इतमासनं । अमीते गन्धाः ॥(Give tAMbUlaM, dakshiNa etc with the following mantra)
हिरण्यगर्भ गर्भस्तं हेमबीजं विभावसोः । अनन्तपुण्य फलतं अतः शान्तिं प्रयच्च मे ॥ इदमुपायनं सदक्शिणाकं सतांबूलं सांबशिवप्रीतिं काममानः तुभ्यमहं सम्प्रतते न मम ॥Perform Salutation
ॐ समस्त लॊक सुखिनो भवन्तु ॥ । ॐ तत्सत ब्रह्मार्पणमस्तु ।
See Also:


text:
कृत्तिका
रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते कृत्तिका । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् भरणी भवति द्वितीयं नक्षत्रम् ।
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।
अन्तर्विषयाः
आकृतिः[सम्पादयतु]
कृत्तिका क्षुरापट्नम् - क्षौरिकस्य क्षुरस्य आकृतौ विद्यमानानि षट् नक्षत्राणि ।
सम्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
आ ई ऊ ए - कृत्तिकानक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्[सम्पादयतु]
- कृत्तिकास्वग्निमादधीत, एतदग्नेर्नक्षत्रं, मुखं वैतन् नक्षत्राणाम् ।
- यः कृत्तिकास्वग्निमाधत्ते, मुख्य एव भवति ॥
- कृत्तिकाः प्रथमं विशाखे उत्तमं, एतानि देव नक्षत्राणि ।
- अग्निर्नः पातु कृत्तिकाः, नक्षत्रं देवमिन्द्रियम् ॥
- यस्य भान्ति रश्मयो यस्य केतवः यस्येमाविश्वा भुवनानि सर्वाः ।
- यः कृत्तिकाभिरभिसंवसानः अग्निर्नो देवः सुविते दधातु ॥ (तैत्तिरीयब्राह्मण ३-१-१)
- अग्नेः कृत्तिकाः शुक्रं परस्तात्, ज्योतिरधस्तात् ।
- यः कृत्तिकासु अग्निमाधत्ते ब्रह्मवर्चसी तेजस्वी भवति ॥ (तैत्तिरीयब्राह्मण १-५-१)
कृत्तिकानक्षत्रस्य अधिपतिः अग्निः । वैदिकसाहित्ये अग्निः प्रधानदेवता । ऋग्वेदे अग्निसम्बद्धाः सूक्ताः द्विशताधिकाः सन्ति । ऋग्वेद-सामवेदःसामवेदयोः आरम्भः एव अग्निशब्दात् भवति । वेदे कृत्तिकानक्षत्रमेव प्रथमम् इति यत् निर्दिष्टं तस्य कारणम् एतदेव स्यात् । कृत्तिकानक्षत्रस्य प्रथमचरणस्य अक्षरम् अकारः एव । चतुर्णामपि चरणानां स्वराक्षराणि एव निर्दिष्टानि सन्ति । विंशोत्तरी-अष्टोत्तरी-योगिनी इत्यादिदशानाम् आरम्भबिन्दुः भवति कृत्तिकानक्षत्रम् । तैत्तिरीयब्राह्मणे एवम् उल्लिखितम् अस्ति यत् इदं नक्षत्रम् अग्निनक्षत्रम्, देवनक्षत्रम्, नक्षत्रेषु प्रमुखतममिति । अस्माकं रक्षाकर्तुः अग्निदेवस्य इन्द्रियरूपमस्ति कृत्तिकानक्षत्रम् । अस्मिन् नक्षत्रे अग्नेः प्रज्ज्वालनं यः करोति सः भवति प्रमुखः । कृत्तिकानक्षत्रे उष्यमाणः अग्निः कर्मफलं यच्छति ।
- एकं द्वे त्रीणि चत्वारि नक्षत्राणि कृत्तिका एव भूयिष्ठाः ।
- तद् भूमानमुपैति, तस्मात् कृत्तिकास्वादधीत ॥
- एताह वै प्राच्यै दिशो न च्यवन्ते, सर्वाणि चान्यानि
- नक्षत्राणि च्यवन्ते तस्मात् ॥
शतपथब्राह्मणे एवम् उल्लिखितमस्ति - अन्येषु नक्षत्रसमूहेषु त्रिचतुराः ताराः एव सन्ति, किन्तु अस्मिन् अनेकाः वर्तन्ते । अतः अस्मिन् नक्षत्रे यः अग्न्याधानं कुर्यात् सः पवित्रः । अन्यानि नक्षत्राणि अन्यदिशि उदिताः भवन्ति किन्तु कृत्तिका तु पूर्वदिशि एव उदेति ।
आश्रिताः पदार्थाः[सम्पादयतु]
- आग्नेये सितकुसुमाहिताग्निमन्त्रज्ञसूत्रभाष्यज्ञाः ।
- आकरिकनापितद्विजघटकारपुरोहिताब्दज्ञाः ॥
सितकुसुमानि श्वेतपुष्पाणि । आहिताग्निराहित आरोपितोऽग्निर्येन, अग्नित्रयोपचारकाः । मन्त्रज्ञा मन्त्रविदः । एवं सूत्रज्ञा यज्ञशास्त्रविदः । भाष्यज्ञा वैयाकरणाः । आकरः अर्थोत्पत्तिस्थानम्, तत्र नियुक्त आकरिकः । नापितः श्मश्रुकर्मकरः । द्विजो ब्राह्मणः । घटकारः, कुम्भकारः । पुरोहितः पुरोधाः । अब्दज्ञो ज्योतिषिकः । एते आग्नेये कृत्तिकायां समाश्रिताः ।
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
- अग्निपरिग्रहसाहसरिपुवधदहनास्त्रशस्त्रकर्माद्यम् ।
- धातुर्वादविधानं विवादलोहाश्म बहुलायाम् ॥
कृत्तिकानक्षत्रे अग्निहोत्रं, साहसकर्म, शत्रुवधः, अग्नि-अस्त्र-शस्त्रकार्याणि, धातुकार्यं, वाद्यवादनम्, विवादः, लोहशिलादीनि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
मृदुतीक्ष्णसंज्ञकनक्षत्राणि[सम्पादयतु]
- हौतभुजं सविशाखं मृदुतीक्ष्णं तद्विमिश्रफलकारि ।
अथ साधारणे नक्षत्रे ताभ्यां यानि च कर्माणि कारयेत्, तथा चराणि नक्षत्राणि तैश्च यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह - हौतभुजं कृत्तिका । हुतं भुङ्क्ते हुतभुगग्निः । हुतभुज इदं हौतभुजम् । तस्येदमित्यण् । तद्धितेष्वचामादेरिति वृद्धिः । तच्च सविशाखं विशाखासहितम् । एतन्नक्षत्रद्वयं मृदुतीक्ष्णं मृदुसाधारणमित्यर्थः । तच्च विमिश्रफलकारि विमिश्रफलं करोति । मृदूनि दारुणानि च कर्माणि कुर्यादित्यर्थः ।


text:
हीरोफिलस्
हीरोफिलस् (कालः – क्रि. पू. ३०० तः क्रि. पू. २५०)
अयं हीरोफिलस् (Herophilos) प्रसिद्धः अङ्गरचनाशास्त्रज्ञः । अलेक्साण्ड्रियानगरं यदा ग्रीक्-संस्कृतेः प्रमुखम् आधारभूतं स्थानम् आसीत् तदा तत्र भौतविज्ञानिनः जीवविज्ञानिनः च अत्यद्भुतानि संशोधनानि अकुर्वन् । तत्समये तत्र विद्यमानेषु प्रमुखेषु विज्ञानिषु अयं हीरोफिलस् अपि अन्यतमः । शरीरस्य परीक्षार्थं सार्वजनिकानां पुरतः प्रथमवारम् अङ्गच्छेदं कृतवान् अयं हीरोफिलस् एव । 'शरीरस्य अपेक्षया आत्मा एव प्रमुखम्’ इति वदतः प्लेटो – मतस्य अनुयायिनां दृष्ट्या शरीरस्य छेदनं न अपराधः । परन्तु ईजिप्त् – मूल्निवासिनां दृष्ट्या शरीरस्य छेदनम् अक्षम्यः, अधर्म्यः, अपराधः च । अतः तदानीन्तने काले शरीरस्य छेदनं कृत्वा परीक्षां न कुर्वन्ति स्म ।
अयं हीरोफिलस् मस्तिष्कस्य विषये गभीरम् अध्ययनम् अकरोत् । अनेकान् प्रयोगान् अपि अकरोत् । सः नाडीः संवेदनात्मिकाः नाड्यः, क्रियात्मिकाः नाड्यः च इति द्विधा विभक्तवान् । एषः हीरोफिलस् नेत्रस्य अक्षिपटं, लघु अन्त्रस्य आरम्भिकं भागं च विवृतवान् । अयं हीरोफिलस् स्त्रीजननाङ्गम् अपि परीक्ष्य अण्डाशयं, गर्भाशयं च विवृतवान् अपि । मलिनरक्तनाड्याः शुद्धरक्तनाड्याः च भेदान् अपि सम्यक् परिशील्य विवृतवान् अपि । अयं हीरोफिलस् एव पाश्चात्यजगतः प्रथमः अङ्गविज्ञानी ।


text:
मुम्बई-उपनगर-मण्डलम्
मुम्बई-उपनगर-मण्डलं (मराठी: मुम्बई उपनगर जिल्हा, आङ्ग्ल: Mumbai Suburban District) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बान्द्रा (पूर्व) इत्येतन्नगरम् । १ ओक्टोबर् १९९० दिनाङ्के अस्य परिसरस्य मण्डलत्वेन स्थापना कृता ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
मुम्बई-उपनगर-मण्डलस्य विस्तारः ३६९ च.कि.मी. मितः अस्ति । इदं मण्डलं महाराष्ट्रराज्यस्य पश्चिमभागे अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि मुम्बईमण्डलं, पश्चिम-दक्षिणदिशोः अरबी सागरः अस्ति । उत्तरदिशि ठाणेमण्डलम् अस्ति । अस्मिन्मण्डले प्रवहन्ती प्रमुखनदी मिठी ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
मुम्बई-उपनगर-मण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ९३,५६,९६२ अस्ति । अत्र ५०,३१,३२३ पुरुषाः, ४३,२५,६३९ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रति च.कि.मी. २०,९८० जनाः निवसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रति च.कि.मी. २०,९८० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ८.२१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-८६० अस्ति । अत्र साक्षरता ८९.९१% अस्ति ।
ऐतिहासिकं किञ्चित्[सम्पादयतु]
पुरा मुम्बईपरिसरः सप्तद्वीपानां समूहः आसीत् । परिसरोऽयं १७ शतके पुर्तगाल-शासकानाम् आधिपत्ये आसीत् । एतैः शासकैः अयं मुम्बईपरिसरः विवाहे उपहाररूपेण राजा-द्वितीय-चार्ल्स इत्यस्मै दत्तः । ततः आङ्ग्लाधिपत्यं स्थापितम् अत्र । आङ्ग्लप्रशासने जेराल्ड आञ्जिअर (द्वितीय गव्हर्नर) इत्यनेन द्वीपानां योजनेन एकसन्धपरिसरः निर्मापितः । तत्र वस्त्रोद्यमाः, रेलमार्गाः, रेलस्थानकानि, नौकास्थानकानि च निर्मापितानि । १८ शतकेऽपि परिसरोऽयं ख्यातकीर्तः आसीत् ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
- अन्धेरी
- बोरीवली
- कुर्ला
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
मण्डलेऽस्मिन् आङ्ग्लप्रशासनकालात् प्रगतिः जाता इति दृश्यते । नगरे पाश्चिमात्यसंस्कृत्याः बहुप्रभावः दृश्यते ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
- 'माउण्ट मेरी' क्रिस्तप्रार्थनास्थलम्
- कन्हेरी लयनानि
- जोगेश्वरी लयनानि
- 'फेण्टसी लेण्ड'
- 'एस्सेल् वल्ड', 'वाटर किङ्गडम्'
- सञ्जय गान्धी राष्ट्रियोद्यानम्
- आरे कोलनी
- 'फिल्म सिटी'
- 'सान्ताक्रुझ' विमानपत्तम्
- सहारा अन्ताराष्ट्रिय विमानपत्तनम्
- तुलसी-तडागः
- विहार-तडागः
- पवई-तडागः
- मिठी-नदी
- दहिसर नदी
- भारतीय-प्रौद्योगिकी-संस्थानम्(IIT), पवई
- भाभा-अणुसंशोधन-केन्द्रम्
- Hindustan & Bharat Petroleum Refineries


text:
१८४६
१८४६ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
- अस्मिन् वर्षे बोस्टन् म्याचुषेट्स् - प्रदेशे दन्तवैद्यः विलियं थामस् ग्रीन् मार्टन् नामकः दन्तचिकित्सायाम् "ईथर्" इत्येतत् निश्चेतनौषधत्वेन बहिरङ्गरूपेण प्रथमवारं यशस्वितया उपयुक्तवान् ।
- अस्मिन्नेव वर्षे जर्मनीदेशीयः जीवविज्ञानी ह्यूगो वान् मोल् नामकः जीवकोशेषु विद्यमानस्य जीवद्रव्यस्य "प्रोटोप्लासम्" इति नामकरणम् अकरोत् ।
- डेन्मार्क्-देशस्य वैद्यः पीटर् पानुं नामकः "दडार"रोगस्य विषये "फेरो"द्वीपेषु संशोधनं कृत्वा "सः रोगः एकवारम् आगतः चेत् पुनः न आगच्छति, किन्तु सः परस्परम् एकस्मात् एकं प्रति प्रसारितः भवति" इति विवृणोत् ।


text:
सन्तत च पूर्व प्रजाति यत् अस्मकम् उत्थम पूर्ववर्तिता अस्ति !
परिवर्तिन् आवश्यकताम् सर्वेषम् स्वगतम् कुर्मः !
विखेद तन्त्रम्श हि ग्राहिकाय स्पर्धित लभा !
समर्पणथय तन्त्रांश, प्रति सप्ताहात् प्रति मासिक रुपेन, काल-श्रेणी आद्यता भवति !
कार्यवता च विस्ताराः सम्भूय कर्य करनम् !
सर्वेषाम् हेतु नियुक्त तन्त्रांश निर्माणम् !
विस्ताराय परिसर च आधार दत्वा कर्य समाप्तस्य आत्मविश्वास !
मुख मुख सम्भाषणम् हि प्रसिध रुपः सन्देश परिवृत्तनय !
कर्मिन् तन्त्रांश येव प्रगतियः प्राथमिक खारी !
प्रायोजक , विस्ताराः च भोक्तृ सर्वदा सम्भूय स्यात् !
लाक्षणिक विशिष्टतायाः सतत प्रतीक्षा च चित्रितोपयोजकसम्पर्कः विखेदं प्रचिनोति !
सरलता -- असमाप्त कर्यानाम् मुल्य अधिकतनम् -- अत्यावश्यक अस्ति !
उत्तम सुवह्नि येव प्रसिध स्थापत्य, आवश्यकता च वैचित्र्य समर्पणम् भवति !
सर्वदा, युगम् स्वयम् पलोत्पादक रुपम् अवगत्य, स्वयम् विकृति


text:
गदग
कर्णाटकस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति गदगमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति गदग-बेटगेरीनगरम् ।
गदगनगरं कर्णाटकप्रान्तस्थं प्रमुखनगरं मण्डलकेन्द्रं च । गदगनगरं कन्नडभाषाकवेः कुमारव्यासस्य जन्मस्थलम्। अस्मिन् नगरे वीरनारायण देवालयः अस्ति। गदग -कृतपुरम् इति पूर्वं प्रसिद्धम् एतत् नगरम् । अत्र होय्सळराजेन विष्णुवर्धनेन निर्मितं श्रीवीरनारायणामन्दिरम् अत्यन्तं प्रसिद्धम् अस्ति । विशाले प्राङ्गणे सुन्दरदेवालयः महाद्वारे गोपुरं च स्तः । गोपुरं विजयनगरशैल्या अस्ति । श्रीवीरनारायणमूर्तिः योत्रमुद्रायुक्ता शङ्खचक्रगदाहस्ता, कर्णकुण्डलकिरीटधारिणी च अस्ति । शिलास्थम्भाः आकर्षकाः सन्ति । कविः कुमारव्यासः (नारणप्पा) कर्णाटभारतकथामञ्जरी महाकाव्यम् अत्रैव लिखितवान् । कोळीवाड इति ग्रामः समीपे अस्ति । ततैव कविः कुमारव्यासः जन्म प्राप्तवान् । सः श्रेष्ठ हरिभक्तः । गदगनगरे त्रिकूटेश्वरदेवालयोऽपि कश्चन शिलादेवालयः । हरिहरब्रह्मणां त्रिलिङ्गानि अत्र सन्ति । अत्र स्थिते सरस्वतीमन्दिरे प्रत्येकस्तम्भेषु भिन्नभिन्नशिलपकलावैभवं पश्यामः । मन्दिरे शिलपकला अपूर्वाऽस्ति । श्री जगद्गुरुतोण्टदार्यमठोऽपि अत्र अस्ति अन्धानाम् अक्षयदाता श्री पञ्चाक्षरीगवायी गदगनगरे राज्ये च प्रसिद्धः। गदगनगरतः समीपे (१२ कि.मी)दूरे वेङ्कटापुरग्रामे सुन्दरः श्रीवेङ्कटेश्वरदेवालयः अस्ति । मदलगट्टा प्रदेशे मुण्डरगी समीपे कृष्णाशिलायां निर्मितः हनुमान् प्रसिद्धः अस्ति । एषः महाभारतकालीनः विग्रहः। एतस्याः मूर्तेः योजनं जीर्णोध्दारः च श्रीव्यासरायस्वामिना कृतम् । अन्यानि दर्शानीयानि स्थानानि सरस्वतीदेवालयः, त्रिकूटेश्वरदेवालयः, वीरनारायणदेवालयः, जैनमन्दिरे, श्रीतोण्टदार्यमठः, हालकेरे अन्नदानेश्वरमठः, शिवानन्दमठः, वीरेश्वरपुण्याश्रमः च प्रसिद्धानि प्रेक्षणीयस्थानानि सन्ति ।
मार्गः- बेङ्गळूरुतः ४७९ कि.मी धारवाडतः ८० कि.मी हुब्बळ्ळीतः ५८ कि.मी हुब्बळ्ळी-गुन्तकल् रेलमार्गे गदगनिस्थानम् अस्ति।


text:
निर्गुण्डिसस्यम्
इदं निर्गुण्डिसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । अयं भारतस्य सर्वेषु अपि प्रदेशेषु वर्धते । अस्य सस्यस्य पर्णेषु वर्णरहितः, गन्धयुक्तः, भाष्पीभवनयोग्यः कश्चन तैलांशः, तथा च “रेसिन्” नामकः अंशः च भवतः । अस्य फलस्य बीजे “आर्ग्यानिक् आसिड्”, “मेलिक् आसिड्”, अत्यल्पेन प्रमाणेन क्षारपदार्थः च भवन्ति । अस्य निर्गुण्डिसस्यस्य पर्णं, मूलं, पुष्पं, बीजं चापि औषधत्वेन उपयुज्यन्ते । अस्य सस्यस्य बीजेभ्यः तैलम् अपि निर्मीयते ।
इतरभाषासु अस्य निर्गुण्डिसस्यस्य नामानि[सम्पादयतु]
इदं निर्गुण्डिसस्यम् आङ्ग्लभाषया vitex Negundo इति उच्यते । इदं हिन्दीभाषया“सम्बालु”, “निन्धुवार”, “मेलुडि” इति वा उच्यते । तत् सस्यं तेलुगुभाषया“तेल्लावाबली” अथवा “बावली” इति, तमिळ्भाषया “नोच्चि” इति, मलयाळभाषया “करिनोच्चु” इति, मराठीभाषया“लिङ्गड्” अथवा “निगड्” इति, कन्नडभाषया“लेक्के” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य निर्गुण्डिसस्यस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अस्य निर्गुण्डिसस्यस्य रसः कटुः, तिक्तः, कषायः च । सः उष्णवीर्यः, विपाके कटुः , लघुः च । १. इदं निर्गुण्डिसस्यं बुभुक्षां वर्धयति, वेदनां निवारयति च । २. इदं कफं, वातं च परिहरति । ३. निर्गुण्डिसस्यं मूत्रम् आवर्तं च वर्धयति । ४. अस्य उपयोगेन शोथः, विषं चापि अपगच्छति । ५. इदं ज्वरम्, आमवातं, कासम्, अजीर्णं च निवारयति । ६. अस्य उपयोगेन महिलानां श्वेतस्रावः, चर्मरोगः, व्रणः च अपगच्छति । ७. पादे ज्वलनं जायते चेत् अस्य निर्गुण्डिसस्यस्य पर्णानि बद्धव्यानि । ८. शिरोवेदनायां सत्याम् अस्य पर्णानि सम्पेष्य लेपनीयानि। अथवा अस्य पुष्पस्य चूर्णं नस्यवत् नासिकया जिघ्रातव्यम् । ९. कीलवेदनायां, शोथे, व्रणे, चर्मरोगेषु च अस्य मूलेभ्यः अथवा पर्णेभ्यः निर्मितं तैलम् उपयोक्तव्यम् । १०. कर्णवेदनायाम् अपि अस्य तैलं कर्णे स्थाप्यते । ११. कर्णस्रावः जायते चेत् अस्य तैलं मधुना सह कर्णे स्थापनीयम् । १२. ज्वरावसरे शरीरात् दुर्गन्धः निस्सरति चेत् शरीरे अस्य कषायस्य लेपनेन दुर्गन्धः निर्गच्छति । ज्वलनम् अपि अपगच्छति । कषायस्य पानम् अपि शक्यते । १३. “सैयाटिक” (Sciatica) इत्यस्मिन् नाडीरोगे अपि अस्य कषायं पातुं दीयते ।


text:
साङ्ख्यदर्शनम्
सांख्यदर्शनं (Sāṃkhya) प्राचीनतमं दर्शनमस्ति । अस्य सांख्यशास्त्रस्य प्रवर्तकः भगवान् कपिलः । वेदेषु यद्यपि स्पष्टरूपेण सांख्यस्य पारिभाषिकपदानाम् उपलिब्धिर्न भवति तथापि बृहदारण्यक-कठोपनिषद्-श्वेताश्वतर-प्रभृतिषु ग्रन्थेषु सांख्यतत्त्वानां स्पष्टं दर्शनं भवति । यद्यपि तास्वेव उपनिषत्सु इतरदर्शनानां मूलबीजान्यपि उपलभ्यन्ते तथापि अनेन दर्शनानां वैदिकस्रोतसां समर्थनमेव भवति । कपिलकृतेन सांख्यसूत्रेण विज्ञायते यत् सूत्रकाल एव सांख्यतत्त्वानि पर्याप्तं प्रसृतानि आसन् तेषां सुरक्षायै निश्चितमनाः कपिलः तत्सन्दर्भितं सकलं ज्ञानं सूत्ररूपेण सङ्कलितवान् । शास्त्रेऽस्मिन् संक्षेपतः तत्त्वचतुष्टयस्य अस्तित्वमभ्युपगतम् । तानि यथा- प्रकृतिः, प्रकृतिविकृत्युभयात्मकम्, केवलविकृतिः, अनुभयात्मिकम् चेति । प्रकृतिः मूलप्रकृतिः अथवा प्रधानमित्युच्यते । यतः सा एव सकलप्रपञ्चस्य मूलकारणभूता भवति । प्रकर्षेण करोति - कार्यमुत्पादयति इति प्रकृतिः इति तस्याः व्युत्पत्तिः । अथवा या स्वभिन्नतत्वान्तराणाम् उत्पत्तिं करोति सा प्रकृतिरिति । प्रकृतिरित्यत्र ’प्र’ इति शब्देन प्रकर्षस्य प्रतीतिर्द्योत्यते, स तु प्रकर्षः तत्वारम्भकः भवति । अत्रेदानीमयं प्रश्नः उदेति यत् घटस्य मृत्तिका प्रकृतिः इति व्यवहारोऽयं लोके दृष्टः, यदि घटप्रकृतिमृत्तिका तर्हि मृत्तिकाभिन्नत्वेन तत्वान्तरभूतः घटः इति परं न सिध्यति अथापि घटप्रकृतिमृत्तिका इति कथमुच्यते इति चेत्, उच्यते । यद्यपि मृत्तिका घटप्रकृतिः वस्तुतः तथापि प्रकृतिशब्देन प्रकर्षाविवक्षया केवलोपादानकारणमेव प्रकृतित्वेन स्वीकृत्य उक्तदृष्टान्ते व्यवहारः। अनेन एतत्सिद्धं भवति यत् स्वभिन्नतत्वान्तरोत्पत्तौ कारणात्मिका या सा प्रकृतिरिति एतल्लक्षणं तस्याः सामान्यलक्षणं भविष्यतीति ।
अन्तर्विषयाः
- १ शब्दनिष्पत्तिः
- २ सांख्यदर्शनस्य तत्त्वमीमांसा
- ३ सत्कार्यवादः
- ४ मूलप्रकृतेरस्तित्वे प्रमाणानि
- ५ अहङ्कारविचारः
- ६ पुरुषतत्त्वम्
- ७ पुरुषतत्त्वस्य अस्तित्वे प्रमाणानि
- ८ प्रमाणतत्त्वमीमांसा
- ९ मोक्षविचारः
- १० सूक्ष्मशरीरनिरूपणम्
- ११ सांख्यस्य आचार्यपरम्परा ग्रन्थपरम्परा च
- १२ सम्बद्धपुटानि
- १३ अध्ययनकेन्द्राणि
- १४ आधाराः
- १५ बाह्यानुबन्धाः
शब्दनिष्पत्तिः[सम्पादयतु]
सांख्यशब्दस्य निष्पत्तिः सम् उपसर्गपूर्वकं ख्याधातोः सञ्जाता । अस्यार्थोऽस्तिसम्यग्विचाराणामुपस्थापकं शास्त्रम् । अस्मिन् एव शास्त्रे सर्वप्रथमं तत्त्वानां संख्या परिभाषिताऽस्ति । अत एवास्य नाम संख्यमित्यस्ति इत्यपि केचन प्रतिपादयन्ति तथापि एषा व्युत्पत्तिर्ग्राह्या नैव प्रतीयते । यतो हि एतद्विपरीतं प्रकृतिपुरुषयोर्भेदरूपस्य विवेकस्य ज्ञापकं शास्त्रं सांख्यशास्त्रमस्ति । पुरा इदं प्रसिद्धमवर्तत यत् सांख्यज्ञानं विना कश्चिदपि विद्वान् न भविंतु शक्नोति । स्वयं कपिलोऽपि आदिविद्वान् इति नाम्ना प्रसिद्धोऽस्ति । अन्यदर्शनानाम् अपेक्षया सांख्यस्य चिन्तनम् अधिकं मनोवैज्ञानिकम् अस्ति । यावत् इतरदर्शनानां दृष्टिर्न याति तावत् सांख्यस्य प्रारम्भो भवति । तात्त्विकदृष्ट्या यत्र न्यायवैशेषिकप्रभृतिभिर्दर्शनैः सूक्ष्मतत्त्वेषु विचारो विहितस्तत्र सांख्येन सूक्ष्मतमानि तत्त्वानि विचारितानि प्रस्तुतानि च । आचार्यपरम्परायाः दृष्टिकोणेन ग्रन्थपरम्पराया च प्रतीयते यत् सांख्यमेव अपेक्षाकृतम् अधिकप्राचीनं समृद्धं चास्ति ।
सांख्यदर्शनस्य तत्त्वमीमांसा[सम्पादयतु]
सांख्यशास्त्रे मुख्यतः त्रीणि तत्त्वानि प्रतिपादितानि सन्ति-व्यक्ततत्त्वम्, अव्यक्ततत्त्वं, ज्ञप्तत्त्वञ्च । एषां त्रयाणां तात्विकेन विज्ञानेन एव दुःखानाम् आत्यन्तिकी निवृत्तिर्भवति । व्यक्ततत्त्वानि त्रयोविंशतिर्वर्तन्ते । महत्, अहङ्कारः, मनस्, पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, पञ्च तन्मात्राः, पञ्च महाभूतानि चेति । मूलप्रकृतिरव्यक्तमस्ति सा च जडात्मिका विद्यते । ‘ज्ञ’ संज्ञकं पुरुषतत्त्वं व्यक्ताव्यक्तयोः परे तिष्ठति । एवं पञ्चविंशतितत्त्वानि[१] सांख्यस्य प्रतिपाद्यमस्ति । एषां सांख्योक्ततत्त्वानां वर्गीकरणं एवं प्रकारेण कृतं-मूलप्रकृतिरविकृतिरस्ति[२], महदाद्याः सप्त प्रकृतिविकृतयः सन्ति । षोडशतत्त्वानि न प्रकृतिर्वर्तन्ते न च विकृतिरेव सन्ति । पुरुषतत्त्वं न केनापि उत्पद्यते, न च कञ्चिद् उत्पादयति ।
सांख्योक्तं पुरुषतत्त्वं चेतनमस्ति । तदतिरिक्तानि व्यक्ताव्यक्तानि तत्त्वानि जडात्मिकानि सन्ति । पुरुषः निष्क्रियो निर्गुणो निर्लिप्तश्च वर्तते । यद्यपि अन्यानि चतुर्विंशतितत्त्वानि त्रिगुणात्मिकानि सन्ति तथापि पुरुषापेक्षया तानि अप्रधाननि वर्तन्ते । त्रिविधं तत्त्वमेव जगतः सूक्ष्मपदार्थारूपं भवति । त्रीणि तत्त्वानि एव कार्यकारणरूपेण परिणतानि सन्ति ।
सांख्यसिद्धान्तानुसारम् अस्य दृश्यमाणस्य जगतो मूले त्रयाणां गुणानाम् अवस्थितिरस्ति । अर्थात् सम्पूर्णं विश्वं सत्त्वरजस्तमसां परिणामोऽस्ति । एषां त्रयाणां गुणानां तारतम्येनैव वस्तुतः स्वरूपम् उत्पद्यते विनश्यति च । त्रिषु गुणेषु सत्त्वगुणः प्रकाशकोऽस्ति लघुश्च वर्तते । रजोगुणः चाञ्चल्ययुक्तः उत्तेजकश्च कथितः । तमोगुणः आवरणकः गुरुश्च विद्यते । संसारे सर्वेषां पदार्थानां त्रिगुणात्मकतया परिणामित्वं स्वाभाविकमस्ति । सांख्ये परिणामरहितं केवलं पुरुषतत्त्वमस्ति । पदार्थानां परिणामः त्रिविधः प्रतिपादितः – धर्मपरिणामः, लक्षणपरिणामः, अवस्थापरिणामश्च । धर्मपरिणामो यथा मृत्तिकया घटः, लक्षणपरिणामो यथा अतीतः वर्तमानः भविष्यत् वेति कालभेदः, अवस्थापरिणामो यथा बाल्य-यौवन-वार्धक्याद्या अवस्थाः ।
सांख्योक्ता प्रकृतिः नित्या सततपरिणामिनी अस्ति । एवं सत्त्वरजस्तामसां त्रयाणां गुणानां साम्यावस्था प्रकृतिः कथ्यते । एषैव व्यक्तावस्थायां सृष्टिरस्ति । सृष्टिः कार्यरूपा विद्यते । मूल प्रकृतिश्च तस्या कारणमस्ति । तथापि सांख्ये सत्कार्यवादस्य सिद्धान्तोऽभिमतः । सत्कार्यवादस्य सिद्धान्तानुसारेण कार्यं सत् वर्तते कारणे तस्य सत्वं सिद्ध्यति । कर्मणः कदापि विनाशो नैव भवति अपितु कारणरूपे तस्य तिरोभावो भवति ।
सत्कार्यवादः[सम्पादयतु]
ईश्वरकृष्णेन सत्कार्यवादस्य सिद्धिः एवं प्रकारेण विहिता-
(१) असदकरणात् - अर्थात् यत् सत् नास्ति तस्मिन् उत्पादनक्षमताया अभावो भवति यथा शशश्रृङ्गम् ।
(२) उपादानग्रहणात् - प्रत्येकं कार्यस्य कृते उपादानस्य ग्रहणं क्रियते यथा पटस्य कृते तन्तवः । कार्येण असम्बद्धं कारणं कदापि तत्कार्यम् उत्पादयिंतु न शक्नोति ।
(३) सर्वसम्भवाभावात् - केनापि कारणेन कस्यापि कार्यस्योत्पत्तिर्नैव भविंतु शक्नोति । अनेनेदं ज्ञायते यत् कार्यं कारणे कारणव्यापारात् पूर्वमपि विद्यमानं भवति ।
(४) शक्तस्य शक्यकरणात्- कस्मिंश्चिदपि कारणे तत्स्मम्बन्धिनं कार्यम् उत्पादयितुं क्षमता भवति । तदैव तत्कार्यम् उत्पद्यते । अर्थात् तत् कार्यं तस्मिन् शक्ते कारणे नित्यं स्थितं भवति । व्यापारेण सह तद्व्यक्तं भवति ।
(५) कारणाभावात् - कार्यं कारणे तादात्म्यसम्बन्धेन भवति, अतो यदि कारणमस्ति तर्हि तस्मिन् तादात्म्यसम्बन्धेन कार्यमपि विद्यमानं भवति । यतोहि यदि कारणं सत् अस्ति तर्हि तस्मिन् कार्यमपि सत् एव व्यक्तं भविष्यति । अन्यथा तु कार्यकारणयोः तादात्म्यसम्बन्धः असिद्धो भवेत् ।
एभिः कारणैः सिद्ध्यति यत् इदम् आखिलं जगत् अव्यक्तावस्थायाम् अव्यक्तप्रकृतौ तादात्म्यसम्बन्धेन स्थितं भवति । गुणवैषम्येण च उत्पन्नपरिमाणरूपं कारणं व्यापारान्तरं व्यक्तं भवति । न च नूतनरूपेण उत्पद्यते यथा कच्छपस्य अङ्गानि शीतसमाधेरनन्तरं व्यक्तानि जायन्ते सः च क्रियाशीलो भवति, शीतकाले पुनः आत्मनः अवयवानि निरोद्धुं निष्क्रियोऽपि भवति । एवमेव सांख्यमतेन सृष्टिः परिणामरूपिणि कार्यव्यापारे जाते जगद्रूपेण व्यक्ता भवति, कारणव्यापारे अवरुद्धे सति च सा स्वकारणेष्वेव तिरोहिता जायते ।
गुणानां साम्यावस्था एव प्रकृतिरस्ति । यद्यपि क्रियाशीलस्य रजोगुणस्य हेतोः साम्यावस्थायाः स्थैर्यम् असम्भवम् अस्ति तथापि गुणप्रभावात् तत् नियन्त्रितं भवति । तदा प्रकृतेरपि उपरामो भवति तथापि जीवानां जन्मजन्मान्तरयोः कर्म यथासमयं फलोन्मुखि भूत्वा तमोगुणस्य अवरोधम् अपाकरोति, येन रजोगुणस्वभावात् प्रकृतौ पुनर्विक्षोभः उद्भवति प्रकृतिरपि महादादिरूपेषु व्यक्ता जायते । इयमेव सृष्टिक्रमः । अस्मिन् सृष्टिक्रमे तमोगुणः अवरोधरूपेण संलग्नोभवति, रजोगुणः क्षोभकरत्वात् व्यस्तो भवति । यथाकालं स एव प्रधानरूपेण व्यक्तो भवति । पुरुषरूपिणः चैतन्यस्य बिम्बमपि तदनु रूपतया सात्त्विकसृष्टौ उपयोगि प्रतीयते ।
महत् तत्त्वम्- यद्यपि महत् तत्त्वमपि त्रिगुणात्मकमस्ति तथापि इदम् अध्यवसायात्मकम् अर्थात् निश्चयात्मकं भवति, इदं मूलप्रकृत्या उत्पद्यते अतः विकृतिरस्ति, किन्तु अनया अहंकारतत्त्वमपि उत्पद्यते, अतः प्रकृतिरप्यस्ति । महत् तत्त्वस्यैव अपरं नाम बुद्धिरस्ति । बुद्धिश्च द्विधा कथिता-सात्त्विकी, तामसी च । बुद्धेः सात्त्विकस्वरूपे धर्मो ज्ञानं विरागः ऐश्वर्यञ्चेति चत्वारि वैशिष्ट्यानि भवन्ति, बुद्धेः तामसिकस्वरूपे अधर्मः अज्ञानं रागः अनैश्वर्यञ्चेति चत्वारि तद्विरुद्धानि वैशिष्ट्यानि भवन्ति । इदं बुद्धितत्त्वमेव भोगस्य साधनमस्ति । इदमेव च प्रकृति पुरुषयोर्भेदं व्यनक्ति ।
अहङ्कारतत्त्वम्- बुद्धित्त्वात् अहङ्कारस्य उत्पत्तिर्भवति । इदम् अभिमानस्वरूपम् अहं इत्यादिरूपेण भावात्मकं चास्ति । यद्यपि सत्त्वादयः त्रयो गुणाः परस्परं विरुद्धाः सन्ति, किन्तु त्रयाणां परस्परं सहयोगं विना किमपि कार्यं न सम्पद्यते । अतएव त्रयाणां मध्ये एकस्य अवस्थानं न भवति केवलं प्राधान्येनैव तन्नाम गृह्यते । अहङ्कारेऽपि त्रयो गुणा निहिताः सन्ति । अयम् अहङ्कारो बुद्ध्या उत्पन्नो भवति अतः विकृतिरस्ति, किन्तु अस्मात् अन्येषां तत्त्वानाम् उत्पत्तिरपि जायते, अतः प्रकृतिरप्यस्ति ।
अहङ्कारोऽपि वैकृतो भूतादेरथवा तैजसभेदात् त्रिविधो भवति । एकादशेन्द्रियाणाम् अहङ्कारो वैकृत इत्युच्यते । अस्मिन् सत्वगुणस्य प्राधान्यं भवति । तमोगुणप्रधानोऽहङ्कारः भूतादिसंज्ञको भवति । अरमात् पञ्चतन्मात्रा उत्पद्यन्ते । रजोगुणप्रधानोऽहङ्कारस्तैजसो भवति ।
इन्द्रियाणि- सांख्यदर्शने एकादश इन्द्रियाणि अभिमतानि सन्ति । एषु पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि,मनश्च गृह्यन्ते । इमानि वैकृत-अहङ्कारात् उत्पन्नानि सन्ति अतएव अहङ्कारस्य विकृतिरुच्यते । एकस्यैव तत्त्वस्य एकस्वभावात् उत्पत्तेरन्तरमपि एकादशेन्द्रियाणां स्वभावे गुणपरिणामात् भेदोऽस्ति ।
ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च सन्ति-श्रोत्रं त्वक् चक्षुः रसना घ्राणं चेति । एतान्येव बुद्धीन्द्रियाणि उच्यन्ते । एषां विषयाः सन्ति-शब्दः स्पर्शः रूपं रसः गन्धश्चेति । कर्मेन्द्रियाणि अपि पञ्च वर्तन्ते-वाक्, पाणिः, पादौ, पायुः, उपस्थश्चेति । एषां विषयाः सन्ति-वचनम्, आदानम्, विहरणम्, उत्सर्गः, आनन्दश्चेति ।
मनः इन्द्रियम् उभयात्मकं भवति । यतो हि मनो विना ज्ञानेन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि च नैव प्रवर्तन्ते । यदा मनः ज्ञानेन्द्रियैः सह ज्ञानस्य विषयान् गृह्वाति तदा ज्ञानेन्द्रियं भवति, यदा च कर्मेन्द्रियैः सह क्रियोत्पादनं करोति तदा कर्मेन्द्रियं भवति । इदं सङ्कल्पविकल्पात्मकं भवति अतो यथा बुद्धिः निश्चयात्मिका भवति तदिदं निश्चयात्मकं न भवति ।
तन्मात्राः- अहङ्कारस्य तामसाद् रूपात् पञ्च तन्मात्रा उद्भवन्ति । ‘तन्मात्र’ शब्दस्य तात्पर्यमस्ति तदेव इति तन्मात्रम् । शब्दः स्पर्शः रूपं रसो गन्धश्च तन्मात्राः सन्ति । एता एव सूक्ष्मभूतान्यपि सन्ति । इमा अहङ्कारात् अभिव्यक्ताः सन्ति, अतः विकृतिरूपा वर्तन्ते । आभ्य एव स्थूलभूतानि व्यक्तानि भवन्ति, अतः प्रकृतिरूपा अपि सन्ति ।
पञ्चमहाभूतानि - पञ्च तन्मात्राभ्यः पृथकृ-पृथक् क्रमशः शब्दात् आकाशः, स्पर्शाद् वायुः, रूपात् तेजः, रसात् जलम्, गन्धात् पृथ्वी चेति पञ्चमहाभूतानि व्यक्तानि भवन्ति । इमे स्थूलपदार्थाः पञ्चतन्मात्राणां विकृतयः सन्ति । सांख्यशास्त्रे कथिता इमे सर्वे व्यक्तपदार्थाः अनित्याः सन्ति । एषु आश्रितत्त्वमपि विद्यते । एते लिङ्गरूपा अर्थात् हेतुभूता अपि सन्ति । इमे त्रिगुणात्मकाः प्रकृतिकार्यतया जडाश्चापि वर्तन्ते ।
मूलप्रकृतेरस्तित्वे प्रमाणानि[सम्पादयतु]
व्यक्ततत्त्वानि परिमितानि सन्ति किन्तु मूलप्रकृतिः व्यापिकाऽस्ति । व्यक्ततत्त्वानाम् अनेकत्वे या समन्वयात्मकता विद्यते तयापि मूलप्रकृतेः सिद्धिर्भवति । शक्यनुकूलया प्रवृत्त्या अपि मूलप्रकृतिः सिद्ध्यति । सृष्टौ कार्यकारणभावेनापि मूलकारणतया प्रकृतेः सिद्धिर्भवति । जगतः नानात्वे तत्कारणभूते अव्यक्ते च तादात्म्येनापि प्रकृतिसिद्धिर्जायते ।
अव्यक्ते प्रायः व्यक्तप्रकृतेः सर्वेषां धर्माणां विपर्ययो भवति । स एकः अनाश्रितश्चास्ति । अर्थात् अव्यक्तं व्यक्तापेक्षया प्रायेण भिन्नमस्ति, किन्तु ‘कारणगुणात्मकत्वात्कार्यस्य’ इत्याधारेण काश्चन विशेषता व्यक्ताव्यक्तयोः तुल्याः सन्ति । यथा त्रिगुणमचेतनमित्यादि ।
अहङ्कारविचारः[सम्पादयतु]
अहङ्कारस्योत्पत्तिः पूर्वमेव प्रतिपादिता । अयमहङ्कारः बुद्धिविशेषात्मकः । अहन्ता इति अहमाकारात्मिका बुद्धिः,इदन्ता इति इदमाकारात्मिका बुद्धिः अयं व्यवहारः एव बुद्धिविशेषः इत्युच्यते । अहन्ता बुद्धिं विना इदन्ताबुद्धिः नोदेति, अतः अहन्ताबुद्धिविशेषभूताहङ्कारस्योत्पत्तिरिति सिध्यति । अस्मिनप्यहङ्कारे सत्वादिगुणानामुत्कर्षापकर्षेण त्रयः भेदाः उत्पद्यन्ते । यथा, सात्विकभेदस्य वैकारिकः इति, राजसभेदस्य तैजसः इति, तामसभेदस्य भौतिकः इत्यभ्युपगमः । यत्र रजस्तमगुणयोः तिरोहितत्वेन उत्कृष्टत्वेन सत्वगुणः विराजते तत्र सात्विकाहङ्कारस्य स्थितिर्भवति । एवमन्यत्रापि । सात्विकाहङ्कारः रजोगुणसहायेन प्रवृत्त्यात्मकधर्मभूतानामेकादशेन्द्रियाणामुत्पत्तिं करोति । पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, एकं मनः इति एकादशेन्द्रियाणि । भवति चैवमहङ्गारविचारः ।
पुरुषतत्त्वम्[सम्पादयतु]
पुरुषतत्त्वं प्रत्यक्षानुमानादिभिः प्रमाणैः सिद्धं नैव भवितुं शक्नोति तस्य सिद्धिः केवलं शब्दप्रमाणेनैव भवति । पुरुषतत्त्वम् अहैतुकंनित्यं सर्वव्यापि निष्क्रियं गुणातीतं चास्ति । पुरुषः एकोऽस्ति अनेको वेति विषये सांख्यशास्त्रस्य टीकाकारेषु पर्याप्तं मतभेदो दृश्यते । अस्य कारणमिदमस्ति यत् एकस्मिन् आत्मनि स्वीकृते सति लोके सर्वेषां प्राणिनाम् एक एव व्यापारो भवेत् किन्तु जन्म-मरण-करणादिक्रियाणाम् एकस्मिन् काले एव अनेकताम् अवलोक्य इदमेव वक्तुं शक्यते यत् प्रतिशरीरम् आत्मा भिन्नोऽस्ति ।
पुरुषतत्त्वस्य अस्तित्वे प्रमाणानि[सम्पादयतु]
पुरुषतत्त्वस्य सिद्धौ सांख्यशास्त्रं प्रायेण अनुमानस्य आश्रयं गृह्णाति । तत्रोक्तं प्रत्येकं संघातः अन्यस्य कृते भवति यथा विष्ठरथादि । जीवन्मुक्तदशायां गुणत्रयस्य अभावात् इदं दृश्यमाणं जगत् आधेयमस्ति । अस्य कृतेऽधिष्ठानस्य आवश्यकता भवति । इदं व्यक्तं जगत् योग्यमस्ति । अस्मै भोक्तुरावश्यकतया कैवल्यार्थ क्रियामाणं प्रयत्नं च दृष्ट्वा कस्यचित् चैतन्यतत्त्वस्यैवानुमानं भवति । इदं चैतसन्यतत्त्वं प्रतिशरीरं पृथक् पृथक् वर्तते ।
अस्यैव पुरुषतत्त्वस्य बिम्बः महत् तत्त्वे निपतति । तदा महत्तत्त्वं जडीभूतमपि चेतनवत् प्रतीयते । तदानीं तस्य बिम्बस्य प्रतिबिम्बः पुरुषे निपतति । तस्मात् पुरुषोऽपि बुद्धिधर्मभ्यो मुक्त इव प्रतीतिविषयो भवति । एषैव अविद्येति उच्यते । इदमेव बन्धस्य कारणमस्ति ।
प्रमाणतत्त्वमीमांसा[सम्पादयतु]
सांख्यदर्शने प्रमेयतत्त्वानां ज्ञानाय प्रमाणानाम् अनिवार्यता स्वीक्रियते । सांख्यमतेन प्रमाणानि त्रीणि सन्ति-दृष्टम्, अनुमानम्, आप्तवचनञ्चेति । इतरशास्त्रेषु यानि अतिरिक्तानि प्रमाणान्युक्तानि तेषामेषु त्रिष्वेव अन्तर्भावोऽत्र कृतः ।
प्रत्यक्षम्- सांख्यकारिकायां प्रत्यक्षस्य लक्षणमस्ति- प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्टः । अर्थात् ज्ञानेन्द्रियाणां स्वस्वविषयैः सह यः संयोगोऽस्ति, तेनोत्पन्नं ज्ञानं प्रत्यक्षं भवति ।
अनुमानम्- तल्लिङ्गिपूर्वकमनुमानम् इति अनुमानलक्षणम् । अर्थात् यत्र लिङ्गेन लिङ्गिनो ज्ञानं विधीयते तत्र तत्प्रमाणम् अनुमानमिति उच्यते । अस्य त्रयो भेदाः सन्ति-पूर्ववत्, शेषवत्, सामान्यतोदृष्टं चेति । कारणेन कार्यस्य अनुमानं पूर्ववत् भवति, कार्येण कारणस्य अनुमानं शेषवद् भवति । अतीन्द्रियादिविषयाणां ज्ञाने सामन्यतोदृष्टम् अनुमानं भवति ।
शब्दप्रमाणम्- आप्तश्रुतिराप्तवचनतु इति शब्दप्रमाणस्य लक्षणम् अस्ति ।
मोक्षविचारः[सम्पादयतु]
निस्सङ्गः पुरुषः अविद्या च नित्यतत्त्वे स्तः । एतदर्थमनयोः संयोगोऽपि अनादिरेव मन्यते । प्रकृतिरपि अनादि जडा वास्ति । पुरुषस्य प्रतिबिम्बेन प्रकृतिरथवा तदुत्पन्नं महत् तत्त्वम् आत्मानं चेतनवत् अवगच्छति । एवं महतः प्रतिबिम्बः पुरुषे निपतति, ततः प्रकृतिधर्मान् पुरुषः स्वगतानेव अवगच्छति अर्थात् ये सुखदुःखादयः प्रकृताः परिणामाः सन्ति । पुरुषः तान् जानाति । अनेन सः कर्त्तृभोक्त्रादिरूपेण विज्ञायते । अयमेव पुरुषस्य अयथार्थरूपः बन्धोऽस्ति । पुरुषोऽस्मात् कल्पितबन्धनात् मुक्तो भूत्वा आत्मनः स्वरूपम् अभिज्ञातवान् । प्रकृतेः स्वरूपज्ञानमेव विवेकख्यातिरस्ति । उभयोः प्रकृतिपुरुषयोः आत्मनः स्वरूपे अवस्थितिरेव मुक्तिर्विद्यते ।
एवं जगत्कर्त्तृत्वादयः सर्वे धर्माः प्रकृतेरेव सन्ति । पुरुषस्तु साक्षिमात्रमस्ति । तस्य दृष्टृत्वम् अकर्त्तृत्वं भोक्तृत्वं चापि मन्यते । एतद्वीपरीतं सर्वे धर्माः मूलप्रकृतौ सन्ति । अथायं प्रश्नो जायते यत् प्रकृतिरचेतनाऽस्ति तथापि कर्तव्यरूपो धर्मस्तस्यां कथं घटते । अस्मिन् विषये ईश्वरकृष्णो लिखति-पुरुषस्य साक्षित्वे कर्त्तृत्वादयो धर्माः मूलप्रकृतावपि स्वाभाविकाः सन्ति । यथा धेनोः स्तनेषु वत्सवृद्ध्यर्थम् अभिवृद्धये जडमपि दुग्धं स्वतः प्रवर्तते । एवं प्रकारेण प्रतिपुरुषं मुक्तये प्रकृतिः स्वभावतो महदादेः सृष्टिं करोति । अत्र तस्य स्वकीयं किमपि स्वार्थम् न विद्यते ।
सूक्ष्मशरीरनिरूपणम्[सम्पादयतु]
एकस्मिन् जन्मनि मुक्तिः सम्भवा नास्ति इति विचारेण सांख्यशास्त्रे एतादृशी विचारधारा विकसिता यत् चेतनो जीवात्मा अनेकानि जन्मानि गृह्णाति । तदा प्रकृतिः बुद्धेरष्टभिर्भावैः सह एकस्मात् शरीरात् अन्यस्मिन् शरीरे प्रविष्टा भवति । एषा प्रक्रिया स्थूलशरीरेण सम्भवा नास्ति, अतः शरीरान्तः स्थितं यत् सूक्ष्मशरीरं वर्तते तदेव शरीरत् निष्क्रमणं करोति । सूक्ष्मशरीरे पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, पञ्च तन्मात्राः, मनः, बुद्धिः, अहङ्कारश्चेति अष्टादशतत्त्वानि सन्ति । इदमेव सूक्ष्मशरीरं पुरुषस्य भोगाय नानारूपाणि धारयति । स्थूलशरीरं विना सूक्ष्मशरीरं भोगाय न क्षमते । सः स्थूलशरीरस्याश्रयम् अवश्यमेव गृह्वाति । इदं सूक्ष्मशरीरम् अप्रतिहतगतिकं भवति ।
सांख्यस्य आचार्यपरम्परा ग्रन्थपरम्परा च[सम्पादयतु]
(१) कपिलः तत्कृतं सांख्यसूत्रं तत्त्वसमाससूत्रं च- सांख्यदर्शनस्य प्रवर्तकः महर्षिः कपिलः अवर्तत । सांख्यतत्त्वानां सर्वप्रथमं विवेचनम् अनेनैव विहितम् । कपिलः पौराणिकेषु अष्टचत्वारिंशत्सु अवतारेषु परिगणितम् आसीत् । अनेनैव उपनिषद्भ्यः सांख्यतत्त्वानि पृथक् कृत्वा तानि सूत्ररूपेण आकलितम् । कपिलस्य विषये प्रायेणेदं प्रसिद्धमस्ति यत् सः निर्माणकायं धृत्वा आसुरिः सांख्यतत्त्वानाम् उपदेशं प्रददौ । कपिलस्य कर्त्तृत्वेनैव सांख्यसूत्राणां प्रसिद्धिरस्ति । सांख्यसूत्राणां रचना कपिलेनैव विहिता, किन्तु तेन आसुरये यः सांख्योपदेशः प्रदत्तः स एव सांख्यसूत्ररूपेण प्रचलितोऽभविष्यत् । कपिलस्य नाम्ना एकाऽन्या रचना तत्त्वसमाससूत्रमपि उपलभ्यते । तत्त्वसमासे केवलं द्वाविंशति सूत्राणि सन्ति । सांख्यसूत्रे तु सप्तत्रिंशदुत्तरपञ्चशतानि सूत्राणि षट्सु अध्यायेषु विभक्तानि सन्ति । अस्य प्रथमाध्याये सांख्यविषयस्य स्थापना विहिता । द्वितीयाध्याये प्रकृतेः कार्याणां निरूपणम् अस्ति । तृतीयाध्याये वैराग्यस्य प्रतिपादनमस्ति । चतुर्थाध्याये सांख्यतत्त्वबोधस्य उदाहरणमस्ति । पञ्चमाध्याये विमतपरिहारो वर्तते । षष्ठाध्याये सांख्यसिद्धान्तानां परिचयः प्रदत्तः ।
(२) आसुरिः- अयं कपिलस्य साक्षात् शिष्यः आसीत् । अस्य काचिदपि रचना नैवोपलभ्यते किन्तु स्याद्वादमञ्जरीग्रन्थे एकः श्लोकः आसुरेर्नाम्ना उद्धृतोऽस्ति, तेन ज्ञायते यत् आसुरेः काचिद् रचनाऽवश्यमेवासीत् इति ।
(३) पञ्चशिखः- अयम् आसुरेः शिष्यः आसीत् । सांख्यदर्शनमयं व्यवस्थापितवान् । अस्य रचना षष्टितन्त्र नाम्ना प्रसिद्धा वर्तते । ‘षष्टितन्त्र’ नामकरणस्य सन्दर्भे विदुषाम् विचारेण अनेकानि कारणानि वर्तन्ते । महाभारतेऽपि पञ्चशिखस्य सिद्धान्तानाम् उल्लेखोऽस्ति येन षष्टितन्त्रस्य प्राचीनता परिलक्ष्यते ।
(४) विन्ध्यवासी- विन्ध्यवासी सांख्यशास्त्रस्य प्रतिष्ठित आचार्य आसीत् । यद्यपि केचन विद्वास इदं प्रतिपादितवन्तो यत् विन्ध्यवासी एव ईश्वरकृष्णः आसीत् इति । किन्तु तेषामिदं मतं प्रामाणिकं नास्ति यतो हि अस्योल्लेखः भोजवृत्ति-श्लोकवार्तिक-मेधातिथिभाष्य-अभिनवभारति-इत्यादिषु ग्रन्थेषु स्पष्टरूपेण प्राप्यते । अस्य कस्याश्चिदपि रचनाया उल्लेख इतिहासे उपलब्धो नास्ति तथापि अतिवाहिकशरीरेण मृत्योरुपरान्तं जीवः क्वचिद् गच्छति अयं सिद्धान्तोऽनेन मान्यो नावर्तत ।
अस्मिन् एव कालखण्डे वार्षगण्यं, जैगीषव्यः वोढु, देवल प्रभृतीनां सांख्यविदुषामपि उल्लेखः प्राप्यते किन्तु प्रामाणिकसामग्र्याः अभावे तेषामेतिहासिकस्थानस्य निर्धारणं कठिनमस्ति । यद्यपि वार्षगण्यः पञ्चपर्वाया अविद्यायाः प्रवक्तृरूपे वाचस्पतिमिश्र उल्लिखितवान् । महाभारते असितदेवलयोः संवादेन देवलस्यापि व्यक्तित्वं सिद्ध्यति । (५) विज्ञानभिक्षुः- विज्ञानभिक्षुरपि ऐतिहासिकः सांख्यविद्वान् अस्ति । अस्य स्थितिकालः षोडशशताब्दी इति मन्यते । सांख्यप्रवचनभाष्यमपि अस्यैव कृतिरस्ति । योगवार्तिके ब्रह्मसूत्रे च विज्ञानामृतभाष्यमपि अस्य कृतिरूपेण उपलभ्यते । अस्य विदुषो विचारैः वेदान्तसाम्यताः सन्ति, अतः उभयविधशास्त्राणां समन्वयपरकोऽयं मन्यते ।
(६) ईश्वरकृष्णः- ईश्वरकृष्णः सांख्यकारिकायाः रचयिता भवति । ईश्वरकृष्णस्य स्थितिकालः ईस्वीपूर्व द्वितीयशताब्दी इति मन्यते । पञ्चशिखस्य पश्चात् ईश्वरकृष्ण एव सर्वसम्मतः सांख्यतत्त्ववेत्ताऽस्ति । षष्टितन्त्रस्य आधारं गृहीत्वा अनेन सांख्यकारिका विरचिता । सांख्यकारिका वर्तमाने सर्वाधिकं लोकप्रियः ग्रन्थोऽस्ति । इयमेव रचना कनकसप्तति सांख्यसप्तति सुवर्णसप्तति चापि उच्यते ।
सांख्यकारिकायां द्वासप्ततिः कारिकाः सन्ति । आसु कारिकासु आचार्यगौडपादस्य गौडपादभाष्यमुपलभ्यते । सांख्यकारिकायाः अनेके टीकाग्रन्थाः अपि विद्यन्ते । वाचस्पतिमिश्रस्य सांख्यतत्त्वकौमुदी, माठराचार्यस्य माठरवृत्तिः, शङ्कराचार्यस्य जयमङ्गलाटीका टीकाग्रन्थेषु विशिष्टा वर्तन्ते । नारायणतीर्थविरचिता चन्द्रिकाटीका, हरिहरारण्यककृता सांख्ययोगसरलाख्या बँगलाटीका, युक्तिदीपिका टीका चापि सम्प्रति उपलभ्यन्ते ।
सम्बद्धपुटानि[सम्पादयतु]
अध्ययनकेन्द्राणि[सम्पादयतु]
आधाराः[सम्पादयतु]
- ↑ मूलप्रकृतिरविकृतिः महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त ।
षोडकस्तुविकारो नप्रकृतिर्नविकृतिः पुरुषः ॥ सांख्यकारिका, ईश्वरकृष्णः. १
- ↑ मूलप्रकृतिरविकृतिः महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त ।
षोडकस्तुविकारो नप्रकृतिर्नविकृतिः पुरुषः ॥ सांख्यकारिका, ईश्वरकृष्णः. १
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- सांख्यसूत्र का सम्पूर्ण पाठ (देवनागरी में)
- सांख्यतत्त्व कौमुदी (रमाशंकर भट्टाचार्य)
- सांख्य दर्शन(सौरभ आत्रेय)
- Sankhya philosophy (archive)
- Comparison between Indian and Greek cosmology
- Maharshi Vyasa and Sankhya Shastra
- PDF file of Ishwarkrishna's sankhyakarikaa - 200BC (in Sanskrit) available for research purposes only
- Sankya - The Sacred Doctrine
- सांख्य का सार (दिनेशराय द्विवेदी)
- परवर्ती साँख्य में 25वें तत्त्व 'पुरुष' का प्रवेश
- Origin and Development of the Samkhya System of Thought by Pulinbihari Chakravarti M.A., Curator of Manuscripts, The Asiatic Society, Calcutta.
- Sankhya philosophy (archive)
- Kak, Subhash (2003) Greek and Indian Cosmology: Review of Early History
- PDF file of Ishwarkrishna's sankhyakarikaa – 200BC (in Sanskrit) available for research purposes only
- Complete Lectures on Sankya Shastra of Kapila maharishi at ShastraNethralaya