text:
आहारः
आहारः ( ( शृणु) /ˈɑːhɑːrəhə/) (हिन्दी: आहार, आङ्ग्ल: Diet) नाम “आहर्यते गलादधो नीयत इति आहारः” [१] । आहारः जन्तूनां जीवनस्य महत्त्वपूर्णं पोषकतत्त्वं वर्तते । यः अन्ननलिकया आह्रियते, सः आहारः कथ्यते । आहारस्वास्थ्ययोः परस्परः सम्बन्धः वर्तते । आहारेण सुस्वास्थ्यं प्राप्यते । दुषिताहारेण, असन्तुलिताहारेण च स्वास्थ्ये हानिः अपि जायते । अतः आहारः एव जीवनस्य कारणम् इति । गीतायामपि लिखितम् अस्ति यत् -
आहारः जीविनां जीवनस्य प्रधानम् अङ्गम् । “आह्रियन्ते इति आहाराः” इति वयं जानीमः एव । बाह्यं किञ्चन वस्तु शरीरस्य अन्तः प्रविश्य तत्रैव अन्तर्भूत्वा अस्माकं स्वरूपस्य निर्माणस्य कारणं भवति । अन्नस्य सूक्ष्मभागात् एव मनसः निर्मितिः भवति । अद्य वयम् एवं स्मः इत्यस्य पृष्ठभूमिकायाम् अस्माभिः सेवितः आहारः एव अस्ति इति ज्ञायते चेत् आहारस्य महत्त्वम् अवगतम् इति अर्थः । गर्भादारभ्य मरणपर्यन्तं जीवनार्थम् अस्मात् पञ्चभौतिकप्रपञ्चात् यद्यत् स्वीकुर्मः तत्सर्वम् अपि आहारः एव । न केवलम् उदरम्भरणार्थम् अवश्यभूतानि घन-द्रवरूपाणि अन्नक्षीरादीनि आहारत्वेन उच्यन्ते अपि तु जलं, वायुः, प्रकाशः, आकाशः, औष्ण्यम् इत्यादीनि अपि आहारः एव । अन्नक्षीरादीनि न सन्ति चेदपि कतिपय दिनानि जीवामः किन्तु जलमेव नास्ति चेत् कति दिनानि जीवामः ? जलं नास्ति चेदपि कथञ्चित् कतिपय दिनानि जीवामः, वायुरेव नास्ति चेत् कति निमेषान् जीवामः ? यदि आकाशेण स्वस्मिन् किञ्चिन्मात्रेण अपि अवकाशः न कल्पितः स्यात् तर्हि कुत्र अस्माकं जीवनम् ? अतः अस्माकं देहस्य धारणपोषणांशाः पृथ्वी, अप्, तेजस्, वायुः, आकाशः इत्येतैः पञ्चभूतैः निर्मिताः सन्ति । देहस्य मूलघटकाः शुक्रशोणिताः अपि एतैः पञ्चभूतैः एव बाह्यरूपं प्राप्नुवन् । भगवतः सृष्टौ असंख्याः आहारपदार्थाः सन्ति एव । तत्सर्वम् अपि मनुष्यमात्रस्य उपयोगाय इत्येव न निर्मितं भगवता । कालानुगुणं मनुष्यस्य उपयोगाय न भवेयुः इत्यपि न । अत्र काचित् व्यवस्था आवश्यकी । “अहं कः ? मम शरीरस्य सहजाः गुणाः के ? वात-पित्त-श्लेष्मेषु प्रधानधातुः कः मम शरीरे ? मम मनः कीदृशम् ? सत्त्वं,रजस्, तमस् इत्येतेषु प्राधान्यं कस्य ? देहस्य मनसः च आरोग्यकरी स्थितिः का ? अनारोग्यकरी स्थितिः का ? देहे विद्यमाना बाल्याद्यवस्था का ? मम कार्यं कीदृशम् ? कः कालः ? देशः कः ? स्त्री वा पुरुषो वा ? मम वर्णव्यवस्था का ? इत्यादीनां बहुविधानां परिस्थितीनाम् अनुगुणम् अस्माकम् आहारस्य निर्णयः भवति । तथा चेदेव सः आहारः अस्माकं शरीरं मनः च सम्यग्रूपेण पालयति ।
सृष्टेः विकासस्य अन्तिमं पदम् एव “पृथ्वी” । एतस्याम् अन्यानि सर्वाणि भूतानि (अप्, तेजस्, वायुः, आकाशः च) प्रमाणतारतम्येन निहितानि सन्ति । अतः एव सा पृथ्वी “विश्वम्भरा” इति उच्यते । स्वस्य शरीरात् जीवकोटिनां निमित्तम् आवश्यकं द्रव-द्रव्यादिकं यच्छन्ती जीवनस्य आश्रयभूता सा “अवनिः” इत्यपि उच्यते । सा न केवलं शरीरस्य पालनं करोति अपि तु देहस्य धारणपोषणकार्ये जीवस्य सारथिरूपेण स्थित्वा देहरथं नयमानं मनः अपि निरूपयति । एवं पृथिव्याः पात्रं सुमहत् अस्ति । अतः एव सा मातृरूपिणी इति उक्तम् अस्माकं पूर्वजैः । “माता भूमिः पुत्रोहं पृथिव्याः” इत्यत्र भूमिः अथवा पृथ्वी माता, अहं तस्याः पुत्रः इति निर्दिष्टम् । भूमातुः उपकारः महान् । तम् उपकारं वर्णयितुं पदानि एव अपर्याप्तानि स्युः अस्माकं पदसङ्ग्रहे । अनन्तसंख्याकानां जीविनां निमित्तं तेषां देहस्य, इन्द्रियाणां, मनसः च स्वरूपस्य स्वभावस्य च अनुगुणम् असंख्यविधान् घन-द्रवरूपान् आहारपदार्थान् सृजति सा । तस्याः भूमातुः अनुग्रहादेव सर्वेपि जीविनः मनसः शरीरस्य पोषणाय वर्धनाय च निरन्तरम् आहारं प्राप्नुवन्ति । जीवः रसरूपस्य परमात्मनः किञ्चित् स्फुलिङ्गम् । प्रत्येकः अपि जीवः रसरूपस्य परमात्मनः अनुभवस्य प्राप्त्यर्थम् आवश्यकीं स्थितिं प्राप्नोति इत्यत्र भूमातुः योगदानं वर्णनातीतम् । सृष्टौ शिखरसदृशाय मानवाय तु रसरूपस्य परमात्मनः परंज्योतिरूपस्य अनुभवस्य प्राप्त्यर्थम् अनुकूलकराणां देहेन्द्रियाणां मनोवृत्तीनां च पालनपोषणाय अनेकान् रसमयान् पदार्थान् यच्छन्ती सा “रसा” इति एव निर्दिष्टा ।
भूमौ प्राप्यमाणेषु आहारपदार्थेषु मधुरः, आम्लः, लवणः, कटुः, कषायः, तिक्तः इति षड् विधेषु रसेषु कश्चन रसः तु भवति एव । तण्डुलाः, गोधूमाः, मुद्गाः, माषाः, शाकानि, फलानि, मूलानि, पुष्पाणि, धान्यानि एवं सस्यजन्याः आहाराः ये सन्ति तेषु सर्वेषु एते षड्रसाः विभिन्नप्रमाणेन सन्ति । तेषां पदार्थानां विभिन्नप्रमाणेन योजनेन बहुविधाः आहाराः सिद्धाः भवन्ति । ते सर्वे अपि अस्माकं शरीरं मनः च पोषयन्ति । ते एव आहाराः देहस्य घटकाणां रसं, रक्तं, मांसं, मज्जा, मेदः, शुक्रम्, अस्थि इत्याख्यान् सप्तधातून् वर्धयन्तः मनसः आरोग्यं पोषयन्तः, हृदये अपि रसं पूरयन्तः सन्ति । विभिन्नेन प्रमाणेन रसानां योजनेन यथा आहारस्य नूतनानि रूपाणि सृष्टानि सन्ति तथैव पदार्थानां संयोगेन अपि आहारस्य नवरूपाणि सृष्टानि सन्ति । एवं रसानां सम्यग्रूपस्य संयोगेन सज्जीकृतः आहारः मनः देहेन्द्रियाणि च सन्तर्पयति ।
अन्तर्विषयाः
- १ आहारस्य महत्त्वम्
- २ आहारस्य प्रकाराः
- ३ आहारस्य विभिन्नविधाः
- ४ आहारद्रव्याणि
- ५ आहारपदार्थाः
- ६ षड्रसयुक्तः आहारः
- ७ षड्रसानां पाञ्चभौतिकी प्रकृतिः[४२]
- ८ सामान्याहारे विभिन्नतत्त्वानां प्रमाणम्
- ९ आहारस्य लाभः
- १० आहारस्य नियमाः
- ११ सम्बद्धाः लेखाः
- १२ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
- १३ सन्दर्भः
आहारस्य महत्त्वम्[सम्पादयतु]
अस्माकं शरीरं पृथ्व्यप्तेजोवाय्वाकाशाख्यैः पञ्चमहाभूतैः निर्मितम् अस्ति । एतेभ्यः पञ्चमहाभूतेभ्यः एव दोषाः उत्पद्यन्ते । वाय्वाकाशाभ्यां वातस्य, तेजसः पित्तस्य, पृथ्वीजलाभ्यां कफस्य च उत्पत्तिर्भवति[२] । अतः वातपित्तवासैः शरीरं स्थिरं भवति । किन्तु एतेषां विकृतस्थित्या शरीरे बहवः विकाराः अपि उत्पद्यन्ते । आहारनिद्राब्रह्मचर्यैः शरीराय आरोग्यं प्राप्यते । अतः एते उपस्तम्भाः कथ्यन्ते । तेषु आहारः प्रमुखः वर्तते [३]। प्राणिषु अन्नम् एव प्राणः वर्तते । अन्नाय एव सर्वे जनाः कार्यरताः सन्ति ।
वैज्ञानिकैः अपि आहारस्य ए, बी, सी, डी, ई इति विटामिन् रूपेण विभागः कृतः । शरीरे रोगाणाम् उत्त्पत्तौ सत्यां कस्य विटामिन् इत्यस्य आवश्यकता वर्तते इति चिकित्सकाः उपदिशन्ति । अतः शास्त्रे एका उक्तिः अस्ति यत् – “धर्मार्थकाममोक्षाणाम् आरोग्यं मूलमुत्तमम्” इति [४]। अर्थात् धर्मः, अर्थः, कामः, मोक्षः इत्येतेषां पुरुषार्थाणां प्राप्त्यर्थं शरीरं निरोगी भवेत् इति आवश्यकम् ।
अन्नेन जीवानाम् उत्पत्तिः भवति । अतः तैत्तिरीयोपनिषदि अपि लिखितम् अस्ति यत् -
उपर्युक्ते श्लोके अपि अन्नस्य महत्वं प्रतिपादितम् अस्ति । तेषां जीवानां वृद्धिः अपि तेन अन्नेन एव भवति । चरकाचार्येण अपि उक्तं यत् – “अन्नं वै प्राणाः” अर्थात् अन्नं प्राणात्मकं वर्तते इति [५]। योग्यकाले जीर्णाजीर्णस्य विचारानुसारेण योग्यप्रमाणेन एव आहारः ग्राह्यः । तेजः, आयुः उत्साहः, स्मृतिः ओजः इत्यादयः आहारेण एव प्राप्यन्ते ।
यथा यज्ञकर्मणि योग्यहुतिर्द्रव्याणाम् आहुतिभिः यज्ञाग्निः सौख्यदः भवति, तथैव योग्याहारेण अस्माकं जठराग्निः अपि सौख्यकरः भवति [६]। योग्याहारेण मानवः शतायुः भवति । यः मनुष्यः सर्वदा नियमितरूपेण आहारं स्वीकरोति सः रोगरहितः भवति ।
भारते ६४ कलासु पाकशास्त्रम् अपि एकम् । “सा विद्या या विमुक्तये” इति उक्त्यनुसारम् आहारः अपि मुक्तिप्रदायकः । अतः एव पाकशास्त्रम् अपि विद्यासु अन्तर्गतम् । तस्मात् एव उच्यते –
- “आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः ।
- स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः ॥“इति ।
एवम् आहारस्य व्याप्तिः उदरतृप्तितः मोक्षप्राप्तिपर्यन्तम् अपि विस्तृता अस्ति । मोक्षस्य विषयः परित्यक्तः चेत् अपि इदानीम् अस्माभिः सेव्यमानः आहारः अस्माकम् आरोग्यस्य रक्षणे अपि असमर्थः अस्ति इति वयम् अपि जानीमः एव । पाकशास्त्रम् अपि तदा एव विद्या भवति यदा पदार्थाः धर्ममार्गेण प्राप्यन्ते । अथवा न्यायमार्गेण अर्जितेन धनेन स्वीकृताः स्युः । ते अपि पदार्थाः सहजस्वभावयुक्ताः भवेयुः । तादृशानां पदार्थानां सम्यक् योजनस्य ज्ञानम् अपि पाचकस्य स्यात् । “ऋषिरेव विजानाति द्रव्यसंयोगजं फलम्” इति उक्तिः एव अस्ति । द्वयोः पदार्थयोः योजनेन अमृतसदृशः आहारः सिद्धः भवेत्, कदाचित् विरुद्धं परिणामं जनयत् विषम् अपि सिद्धं भवेत् । विषम् इति उक्तौ तदा एव मूर्छां वा मरणं प्राप्यते इति न । धातुवैषम्येन अहितं परिणामं जनयति चेत् तदपि विषम् इत्येव उच्यते । उदाहरणार्थम् – मधु-घृतयोः समप्रमाणेन योजनं विषरूपं प्राप्नोति । पायसं नाम पयसा निर्मितः मधुररसप्रधानः द्रवपदार्थः । किन्तु तदेव पायसं मुद्गक्षीरयोः मिश्रणेन निर्मितं चेत् विषतुल्यम् एव । एवं पदार्थानां घटकस्वभावादपि भिन्नः हितकरः वा अहितकरः वा परिणामः सम्भवति तेषां योजनेन । तदर्थम् एव अस्माकं पूर्वजाः ऋषयः योगदृष्ट्या परिशील्य योगस्य भोगस्य च अनुगुणम् एव आहारनिर्माणस्य क्रमं सृष्टवन्तः । तं क्रमम् अपूर्वविद्यायाः रूपेण वर्धितवन्तः च । पुराणेषु इतिहासेषु च अपूर्वां पाकविद्यां जानन्तः बहवः दृश्यन्ते । तेषु नलः, भीमः च प्रख्यातौ । दौर्भाग्यं नाम अद्य तादृशी प्राचीना पाकविद्या विस्म्रियमाणा अस्ति । सर्वे अपि इच्छानुसारं पदार्थान् योजयित्वा नूतनान् आहारान् सृजन्तः सन्ति तस्य परिणामम् अजानन्तः एव ।
आहारस्य प्रकाराः[सम्पादयतु]
आहारभक्षणेन शरीरस्य सर्वाणि अङ्गानि पुष्टानि भवन्ति । अन्नेन शरीरस्य शक्तिः अपि वर्धते । तादृशस्य आहारस्य प्रकारद्वयं वर्तते[७] । सम्यगाहारः, असम्यगाहारः च ।
सम्यक् आहारः[सम्पादयतु]
यः आहारः प्रमाणयुक्तः, विधिपूर्वकः गृह्यते, सः सम्यगाहारः कथ्यते । एकैकस्य जीवस्य जठराग्निबलं भिन्नं वर्तते [८]। अतः सर्वेषां जीवानां जठराग्नेः बलानुसारम् आहारस्य प्रमाणं चिन्तनीयम् ।
विधिपूर्वकाहारे तु भक्ष्यपदार्थानां भोक्तुं सम्यक्तया विचारः कर्त्तव्यः । आहारस्य विधौ विशेषप्रकारकं ज्ञानम् आवश्यकं भवति । आहारे द्वादश-अशनप्रकारकं ज्ञानम् अपि आवश्यकं भवति । तदनुसारमेव आहारः ग्राह्यः । सः एव विधिपूर्वकः आहारः, सम्यगाहारश्च कथ्यते[९] ।
अस्माकं शरीरस्य आवश्यकतानुसारं शारीरिकवृद्ध्यर्थं, सुस्वास्थ्यार्थं च पोषकतत्त्वानि गृहीतानि भवन्ति । कानिचिदपि पोषकतत्त्वानि आवश्यकतायाः अधिकानि न्यूनानि वा न भवेयुः इति । अस्माकम् आहारे पर्याप्तमात्रायां रुक्षांशः, जलं च भवितव्यम् । एतादृशः आहारः संतुलितः आहारः कथ्यते[१०] ।
सम्यक् आहारः एव अस्माकं शरीरस्य अवयवान् पुष्णाति, संरक्षति च । अवयवेषु याः क्षतयः भवेयुः, ताः क्षतीः पूरयति । शरीरस्य शक्तिं वर्धयति, जीवयति च । तथापि अष्टप्रकारकाणां विशेषायतनानां भोजने विचारः कर्त्तव्यः[११] ।
- प्रकृतिः – आहारद्रव्याणां स्वाभाविकः गुणः ‘प्रकृतिः’ कथ्यते । स्वभावः अपि अपरं नाम ।
- करणम् – स्वाभाविकानां द्रव्याणां अभिसंस्कारः ‘करणम्’ इति कथ्यते ।
- संयोगः – द्वयोः बहूनां वा द्रव्याणां एकीकरणं ‘संयोगः’ कथ्यते ।
- राशिः – सर्वग्रहाणां, परिग्रहाणां, मात्रामात्रफलस्य निश्चयः ‘राशिः’ इति कथ्यते ।
- देशः – द्रव्याणाम् उत्पत्तिस्थानस्य विचारः कर्त्तव्यः । स्थानं शुद्धम् अशुद्धं वा स्यात् इति चिन्तनीयं भवति । तेभ्यः शुद्धद्रव्येभ्यः शरीरे रोगाः न उत्पद्यन्ते ।
- कालः – यः कालः येषां द्रव्याणां निर्धारितः स्यात्, तस्मिन् काले एव तानि द्रव्याणि भक्ष्याणि भवन्ति । तेन कारणेन स्वास्थ्यविकाराः न जायन्ते ।
- उपयोगसंस्था – अर्थात् द्रव्याणाम् उपयोगस्य नियमाः ज्ञातव्याः, द्रव्याणि जीर्णानि भवेयुः इति विचारः कर्त्तव्यः । अजीर्णानां द्रव्याणां भक्षणे आन्तरिकरोगाः उत्पद्यन्ते[१२] ।
- उपयोक्ता – यः जनः आहारस्य उपयोगं करोति सः उपयोक्ता कथ्यते ।
सम्यगाहारस्य द्वादशः प्रकाराः[१३][सम्पादयतु]
१ शीताहारः, २ उष्णाहारः, ३ स्निग्धाहारः, ४ रुक्षाहारः, ५ द्रवाहारः, ६ शुष्काहारः, ७ एककालाहारः, ८ समाग्न्याहारः, ९ औषधद्वैष्याहारः, १० मन्दाग्न्याहारः, ११ यथर्तुदत्ताहारः, १२ वृत्त्यर्थाहारः
असम्यक् आहारः[सम्पादयतु]
यः मात्रारहितः, अविधिपूर्वकः आहारः भवति, सः असम्यगाहारः कथ्यते । मात्रारहितः अर्थात् मात्रायाः अल्पत्वम् अधिकत्वं वा इति । अविधिपूर्वकम् अर्थात् यस्मिन् आहारे सामान्यनियमानां पालनं न भवति सः इति । यस्मिन् आहारे आत्मनः हिताहितं अपि न विचार्यते सः अविधिपूर्वकः आहारः कथ्यते[१४] ।
भगवता श्रीकृष्णेन तु श्रीमद्भगवद्गीतायाः पञ्चदशे अध्याये कथितं यत् –
“पचाम्यन्नं चतुर्विधम्” इत्यनुसारं भक्ष्यं, भोज्यं, लेह्यं, चोष्यम् च चतुर्विधम् अन्नम् वर्तते । एतादृशम् आहारज्ञानं क्षेमकरं भवति ।
आहारः स्वास्थ्यनाशाय स्वास्थ्यरक्षणाय च भवति । यदि सम्यगाहारः स्यात्, तर्हि स्वास्थ्यरक्षणं भविष्यति । किन्तु यदि असम्यगाहारः क्रियते तर्हि स्वास्थ्यस्य नाशः भवितुं शक्यते [१५]।
आहारस्य विभिन्नविधाः[सम्पादयतु]
आहारः प्रधानतया द्विधा विभज्यते । शाकाहारः मांसाहारः च इति । सामान्यतया सस्यजन्यः आहारः शाकाहारः, प्राणिजन्यः आहारः मांसाहारः इति उच्यते ।
एतं भेदं विहाय अपि आहारः त्रिविधः भवति इति उक्तम् अस्ति । सात्विकः आहारः, राजसिकः आहारः, तामसिकः आहारः च इति । भगवद्गीतायां तेषां त्रयाणाम् अपि आहाराणां विवरणं कृतम् अस्ति भगवता श्रीकृष्णेन ।
- “कट्वाम्ल-लवणात्युष्ण-तीक्ष्ण-रूक्षविदाहिनः ।
- आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥“
कटुप्रधानः, आम्लप्रधानः, लवणप्रधानः, अत्युष्णः, तीक्ष्णः, रूक्षः वा आहारः राजसिकः । सः शोकं मोहं च जनयति इति ।
- “यातयामं गतरसं पूतिपर्युषितं च यत् ।
- उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ।“
निर्माणानन्तरं यामः अतीतः, रसहीनः, दुर्गन्धयुक्तः, पर्युषितः, उच्छिष्टः, अमेध्यः वा आहारः तामसिकः इति ।
- “आयुस्सत्व-बलारोग्य-सुख-प्रीति-विवर्धनाः ।
- रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्विकप्रियाः ॥“
आयुः, सत्त्वं, मनोबलं, देहबलम्, आरोग्यं, सुखं, प्रीतिं वा जनयन् घृतमिश्रितः, हृदयस्य हितकरः वा आहारः सात्त्विकः इति ।
तथैव आहारे औषधगुणः अस्ति इति यं कमपि आहारं सेवन्ते इदानीन्तनाः जनाः । तथा न करणीयम् । यत् सेवनीयं तदेव सेवनीयं, नान्यत् । किञ्चन सुभाषितम् औषधगुणयुक्तम् इति शुनकस्य मांसं कोपि विचक्षणः न सेवते इति वदति ।
- "रसवीर्यविपाका हि श्वमांसस्यापि वैद्यके ।
- कथिता इति तत् किं स्यात् भक्षणीयं विचक्षणैः ॥"
अतः औषधीयगुणयुक्ताः अपि राजसिकः वा तामसिकः वा आहाराः न सेवनीयाः एव । सात्त्विकस्य आहारस्य सेवनेन गुणस्वभावाः अपि सात्त्विकाः भवन्ति । राजसिकस्य तामसिकस्य वा आहारस्य वा सेवनेन गुणस्वभावाः अपि तद्वत् एव भवन्ति । तेन गृहं सङ्घर्षस्य क्षेत्रं भवति । तदपेक्षया राजसिकस्य वा तामसिकस्य वा आहारस्य स्थाने तदौषधीयगुणयुक्तः सात्त्विकः अन्यः कोपि आहारः सेवनीयः बुद्धिमता ।
आहारद्रव्याणि[सम्पादयतु]
द्वादशप्रकारकाणि आहारद्रव्याणि भवन्ति । आचार्यचरकेण चरकसंहितायां द्वादशप्रकाराः वर्णिताः सन्ति यथा –
१ शूकधान्यं, २ शमीधान्यं, ३ मांसवर्गः, ४ शाकवर्गः, ५ फलवर्गः, ६ मद्यवर्गः, ७ जलवर्गः, ८ गोरसवर्गः, ९ हरितवर्गः, १० इक्षुविकारवर्गः, ११ स्नेहवर्गः एते आहारस्य प्रकाराः सन्ति [१६]। एतेषु वर्गेषु शाकाहारः मांसाहारः इत्येतौ द्वौ प्रकारौ स्तः । मांसवर्गं विहाय सर्वे वर्गाः शाकाहारस्य वर्गाः सन्ति । केवल मांसवर्गः एव मांसाहारे ज्ञातव्यः ।
शूकधान्यम् (Cereals)[सम्पादयतु]
अस्मिन् वर्गे गोधूमः, अक्षताः, यवः इत्यादीनि प्रमुखानि धान्यानि सन्ति । तानि शरीरबलप्राप्तये मुख्यानि धान्यानि सन्ति । तैः धान्यैः ७० तः ८० प्रतिशतं बलं प्राप्तुं शक्यते । कार्बोहाइड्रेट्-तत्त्वं शूकधान्येषु मुख्यत्वेन प्राप्यते । प्रोटीन्-तत्त्वं ६७ तः ७२ प्रतिशतं प्राप्यते । क्षार-तत्त्वं तु अल्पमात्रायाम् एव प्राप्यते । शूकधान्येषु “विटामीन्-सी” इत्येतत् तत्त्वं स्वल्पमात्रायां स्थितं भवति । किन्तु “विटामीन्-बी” एतत्तत्त्वं नैवोपलभ्यते[१७] ।
शीतः, स्निग्धः, स्वादुः, त्रिदोषघ्नः, स्थिरात्मकः च तेषां धान्यानां गुणाः सन्ति ।
शमीधान्यम् (Pulse-or Di-cotyledons)[सम्पादयतु]
प्रायः द्विदलधान्यानि शामीधान्यवर्गे गण्यन्ते । मुद्गाः, माषाः, तिलानि इत्यादीनि द्विदलधान्यानि सन्ति । शमीधान्येषु प्रोटीन्-तत्त्वस्य आधिक्यं भवति[१८] । तेभ्यः धान्येभ्यः “विटामिन्-सी” इति एतत्तत्त्वं प्राप्यते ।
कषायः, मधुरः, रुक्षः, लघुः, विपाके कटुः, विशदः, कफपित्तनाशकः, वॄष्यः, वातहरः च शमीधान्यानां गुणाः सन्ति [१९]।
मांसवर्गः (Non-vegetable)[सम्पादयतु]
मांसवर्गे अष्टप्रकारकाः मांसजीवाः सन्ति ते-
- प्रसहपशुपक्षीगणः - ये जीवाः आहारं दृष्ट्वा बलाद् अपहृत्य खादन्ति, ते प्रसहपशुपक्षीगणस्य जीवाः कथ्यन्ते ।
- भूमिशयजीवाः – ये जीवाः बिलाश्रिताः भवन्ति, ते भूमिशयजीवाः कथ्यन्ते ।
- आनूपजीवाः – अनूपप्रदेशाश्रयिणः ये जीवाः सन्ति ते आनूपजीवाः कथ्यन्ते ।
- जलचरजीवाः – ये जीवाः जलाश्रयिणः सन्ति, ते जलचरजीवाः कथ्यन्ते ।
- वन्यजीवाः – ये जीवाः अरण्ये निवसन्ति, ते वन्यजीवाः कथ्यन्ते ।
- विष्किरजीवाः – ये जीवाः चञ्चुपादाभ्याम् आहारम् गवेष्यमाणाः सन्ति ते जीवाः विष्किरजीवाः कथ्यन्ते ।
- पशुपक्षिणः – ये जीवाः चञ्चुपादाभ्यां पुनः पुनः आधानं कृत्वा भक्षयन्ति ते ।
- वारिजाः - ये जीवाः नित्यं जले एव निवसन्ति, ते वारिजाः कथ्यन्ते[२०] ।
एते जीवाः भक्ष्यमाणाः भवन्ति । किन्तु तेषां भक्षणे बहवः विषयाः विचारणीयाः भवन्ति । “सद्योहतं वयस्थं च, शुद्धं सुरभि शस्यते” एतादृशं मांसं भक्षणयोग्यं भवति[२१] ।
एतादृशं मांसं कदाऽपि नैव भक्ष्यम् । मांसस्य परीक्षणं कृत्वा एव भक्ष्यम् । चरः, शरीरावयवाः, स्वभावः, धातवः, क्रियाः, लिङ्गं, प्रमाणं, संस्कारः, मात्रा इत्यादीनि नवविधानि परीक्षणानि सन्ति । यदि परिक्षणं न क्रियते, तर्हि रोगाः भवितुं शक्नुवन्ति[२२] ।
पञ्चप्रकारैः मांसस्य सञ्चयः भवति यथा - १ शुष्कीकरणे (Drying of Dehydration), धूमने (smoking), शितलीकरणे (cold), उष्णीकरणे (heat), रासायणिकप्रक्रियया (chemical) च[२३] । किन्तु “न हिन्स्यात्सर्वजीवाः” इति न्यायेन मांसभक्षणं नैव कर्त्तव्यम् ।
शाकवर्गः (Vegetables)[सम्पादयतु]
शाकः (व्यञ्जनं), हरितशाकः (पर्णयुक्तव्यञ्जनम्) इत्येतौ शाकवर्गस्य द्वौ प्रकारौ स्तः । पटोलः, धामागर्वः, तुम्बी, सुकन्दकः, पलाण्डुः, पुष्पवरं, बिम्बिका, कुष्माण्डः, कर्कोट, सुषती, कारवेल्लं, कर्कटी इत्यादयः शाकवर्गे विद्यन्ते[२४] ।
फलवर्गः (Fruits)[सम्पादयतु]
नारङ्गः, नारिकेलः, पनसः, दाडिमः, द्राक्षा, मधुरा, राजादनः, शिंचितिका, सीताफलम्, आमलकः, आम्रं, कदलीफलं, दन्तशठफलं, चिर्भिटं, तोयफला इत्यादीनि सर्वाणि फलानि फलवर्गे भवन्ति । फलवर्गस्य सर्वेभ्यः फलेभ्यः विटामिन्-तत्त्वानि प्राप्यन्ते[२५] । अतः शास्त्रनियमानुसारं फलानां भक्षणं कर्त्तव्यम् ।
उपर्युक्ते श्लोके फलस्य परीक्षणानि प्रदत्तानि सन्ति । अतः अपक्वफलानि न खादितव्यानि इति । फलवर्गे शुष्कफलानि अपि भवन्ति यथा – अङ्कोलः, एला, मागघी, गोक्षुरकः, चन्द्रशूरः, चित्रकोटः, जातिः, चोचं, प्रियालं, मिश्रेया, महौषधम् च[२७] ।
मद्यवर्गः (Alcoholic Drinks)[सम्पादयतु]
यवासवः, मध्वासवः, द्राक्षासवः च मद्यवर्गे विद्यते ।
औषधालये निर्मितानाम् आसवानां परीक्षणं कृत्वा एव उपयोगः कर्त्तव्यः[२८] ।
जलवर्गः[सम्पादयतु]
जलं षड्गुणयुक्तं भवति यथा – शीतं, शुचिः, शिवं, निर्मलम् च । मधुरता, बलदता, कफहरता, वातहरता, वृष्यं, स्निग्धता इत्यादयः अपि जलस्य सामान्यगुणाः भवन्ति । उष्णजलं, शीतजलं, समोष्णजलं, नारिकेलोदकं, नद्युदकम् इत्यादयः जलस्य प्रकाराः सन्ति[२९] ।
गोरसवर्गः[सम्पादयतु]
गोभ्यः प्राप्ताः रसाः गोरसाः उच्यन्ते । यथा – दुग्धं, दधि, तक्रं, घृतम् इत्यादयः गोरसवर्गे सन्ति । गव्यत्वेन एतेषां रसानां समावेशः भवन्ति[३०] ।
हरितवर्गः[सम्पादयतु]
दलमालिनी, पालङ्की, मारीषः इत्यादीनि पर्णयुक्तव्यञ्जनानि भवन्ति । तानि हरितशाकानि इति कथ्यन्ते । सर्वाणि व्यञ्जनानि स्निग्धलवणमरिचादिभिः पच्यानि भवन्ति [३१]।
इक्षुविकारवर्गः[सम्पादयतु]
इक्षुदण्डेभ्यः रसः प्राप्यते । तेन रसेन शर्करा, गुडः इत्यादयः पदार्थाः निर्मीयन्ते । मधुरोर्जायाः उत्पादने इक्षुदण्डः प्रयुज्यते[३२] ।
स्निग्धवर्गः (Oil and Fats)[सम्पादयतु]
नवनीतं, घृतं, वनस्पतिघृतं (Hydrogenated oil), वानस्पतितैलम् (Vegetable oils), तिलेभ्यः, कार्पासात्, सूर्यमुखिनः प्राप्तानि तैलानि स्निग्धवर्गे समाविष्टानि भवन्ति । एतेषां तैलानां भक्षणेन A.D.I. नामकं विटामिन्-तत्त्वं प्राप्यते[३३] ।
आहारपदार्थाः[सम्पादयतु]
पाकशालायां कार्यं कुर्वद्भिः सर्वैः अपि तत्र विद्यमानानां नित्योपयोगीनां पदार्थानां सर्वेषाम् अपि गुणस्य, धर्मस्य च ज्ञानं भवेत् । भारते तु पूर्वं गृहिण्यः सर्वाः तादृशं ज्ञानं श्रवणद्वारा एव प्राप्नुवन्ति स्म । स्मृतिद्वारा एव अग्रिमान् पाठयन्ति स्म च । अयं पदार्थः उष्णप्रधानः, अयं च वायुकारकः, अयम् अजीर्णकारी, अयं हितकारकः इति पदार्थानां गुणं धर्मं च जानन्त्यः स्मरन्त्यः एव योग्यप्रमाणेन आवश्यकतानुसारं तेषाम् उपयोगं कुर्वन्ति स्म ताः । कस्मिंश्चित् अपि विश्वविद्यालये दीर्घकालीनं शिक्षणं न प्राप्तवत्यः आसन् ताः पाकशास्त्रविषये । तथापि गृहे विद्यमानानां सर्वेषाम् आरोग्यरक्षणं कुर्वन्ति स्म ताः । यतः ताः विवेकमतयः आसन्, सम्यक् पाकविद्यां च जानन्ति स्म । सामान्यतया जायमानस्य ज्वरस्य, पीनसस्य, अजीर्णस्य, वमनस्य, शरीरवेदनायाः, शिरोवेदनायाः वा औषधं गृहे विद्यमानं शुण्ठीं, मरीचं, हरिद्रां, मधु, घृतं वा आहारपदार्थम् एव उपयुज्य निर्मान्ति स्म पूर्वम् । इदानीं तत्सर्वम् अपि विपरीतं जातम् अस्ति । लघु लघु विषयार्थम् अपि वैद्यान् एव पश्यन्ति, गुलिकाः द्रवरूपम् औषधं वा सेवन्ते । एतत् किमपि शुभलक्षणं न । “भारतस्य आहारसम्पत्तिः विशिष्टा” इति ज्ञानं सर्वेषां भवेत् अस्माकम् । तदर्थम् एव नित्योपयोगीनां प्रमुखाणां सात्त्विकानाम् आहारपदार्थानां काञ्चित् आवलीं वयम् एवं सज्जीकर्तुं शाक्नुमः ।
राष्ट्रनायकस्य गृहं परितः सुभद्रा रक्षणव्यवस्था भवति, अन्ये अन्तः न प्रविशेयुः इति । तथैव अस्माकं शरीरनामकस्य राष्ट्रस्य नायकः आत्मा । आत्मनः हानिकारकाणि वस्तूनि आहाररूपेण अपि अन्तः न प्रविशेयुः । तदर्थम् आत्मरक्षणस्य व्यवस्था अपि अस्माभिः कल्पनीया । जिह्वायाः चापल्यस्य वशीभूत्वा आत्मनः हानिकारकाः अपि आहाराः रुचिकराः इति यदा चिन्त्यते तदा एव अनर्थपरम्परा आरप्स्यते । भारतीयपरम्परायाम् आदर्शभूतः आहारक्रमः आत्मना इन्द्रियैः च सम्मतः आहारक्रमः एव । अस्माकं जीवने मुख्यं पात्रं वहतः आहारस्य विषये अस्माभिः दीयमानं महत्त्वम् अपर्याप्तम् एव । जिह्वायाः चापल्यस्य वशीभूताः वयं सर्वोत्कृष्टं भारतीयम् आहारज्ञानं परित्यज्य राजसं तामसं वा आहारं सेवमानाः दैवत्वात् दानवतायाः दिशि गच्छन्तः स्मः । भारते जन्म प्राप्य अपि वयं भारताः न जाताः एव । अस्माकं पितृपितामहैः अनुसृतः प्रशस्तः आहारमार्गः अस्माभिः अपि अनुसरणीयः । तदा एव वयमपि ते इव महान्तः भवामः । विभिन्नेषु प्रदेशेषु विभिन्नाः आहारपदार्थाः वर्धन्ते । वातावरणम् अपि विभिन्नेषु प्रदेशेषु विभिन्नम् एव भवति । अतः तत्तत् वातावरणानुगुणं तत्र तत्र ये अहारपदार्थाः वर्धन्ते तेषाम् उपयोगः क्रियते । अतः एतानि विहाय इतोऽपि आहारपदार्थाः सन्ति एव । एषा आवली न परिपूर्णा ।
षड्रसयुक्तः आहारः[सम्पादयतु]
आहारे रसाः षड्प्रकारकाः भवन्ति । भोजने यथाप्रमाणं रसानां ग्रहणं करणीयम् भवति । यथा – मधुरः, अम्लः, लवणः, कटुः, तिक्तः, कषायः च षड्रसाः सन्ति ।
मधुररसः[सम्पादयतु]
शुक्राभिवर्धनं, आयुष्यम्, षडिन्द्रियप्रसादनम्, बलवर्णकरः, पित्तविषमारुत्तघ्नः, त्वच्यः, केश्यः, कण्ठ्यः, बल्यः, प्रीणनः, जीवनः, तर्पणः, बृंहणः, स्थैर्यकरः, क्षीणक्षतसन्धानकरः, घ्राणमुखकण्ठौष्ठजिह्मप्रह्लादनः, दाहमूर्च्छाप्रशमनः, पिपीलिकानांज् इष्टतमः स्निग्धः गुरुः शीतः इत्यादयः गुणाः मधुररसाहारे भवन्ति[३४] ।
अम्लरसः[सम्पादयतु]
अम्लरसः देहं बृंहयति, अग्निं दीपयति, भुक्तं रोचयति, मनः बोधयति, इन्द्रियाणि दृढीकरोति, बलं वर्धयति, वातम् अनुलोमयति, हृदयं तर्पयति, आस्यम् आस्रावयति, भुक्तं अपकर्षयति च । स्निग्धः, लघुः, उष्णः च अम्लरसस्य गुणाः सन्ति[३५] ।
लवणरसः[सम्पादयतु]
लवणरसः क्लेदनः, वातहरः, आस्यम् आस्रावयति, कफं विष्यन्दयति, मार्गान् विशोधयति, शरीरावयवान् मृदूकरोति, आहारं रोचयति च [३६]।
कटुरसः[सम्पादयतु]
कटुरसः अग्निं दीपयति, भुक्तं शोषयति, घ्राणम् आस्रावयति, चक्षुः विरेचयति, इन्द्रियाणि स्फुटीकरोति, अशनं रोचयति, कण्डुः विनाशयति, व्रणान् अवसादयति, क्रिमीन् हिनस्ति, श्लेष्माणं शमयति च । लघुः उष्णः रुक्षः च कटुरस्य गुणाः सन्ति [३७]।
तिक्तरसः[सम्पादयतु]
विषघ्नः, कृमिघ्नः, ज्वरघ्नः, दीपनः, मांसयोः स्थिरीकरणम्, पाचनम्, स्तन्यशोधनम्, लेखनम्, रुक्षः शीतः लघुः इत्यादयः तिक्तरसस्य गुणाः सन्ति [३८]।
कषायरसः[सम्पादयतु]
संशमनः, पीडनोरोपणः, शोषणः, स्तम्भनः, श्लेष्मरक्तपित्तप्रशमनः, शरीरक्लेदस्योपयोक्ता, रुक्षः, शीतः, गुरुः इत्यादयः कषायरस्य गुणाः सन्ति [३९]।
एतेषु षड्रसेषु “गुरुः, लघुः, शीतः उष्णः, स्निग्धः, रुक्षः, मन्दः, तीक्ष्णः, स्थिरः, सरः, मृदुः, कठिनः, विशदः, पिच्छलः, श्लक्ष्णः, स्वरः, सूक्ष्मः, स्थूलः, सान्द्रः, द्रवः एते विंशतिः गुणाः भवन्ति[४०] । सर्वे रसाः पाञ्चभौतिकाः भवन्ति । अर्थात् षड्रसानां प्रकृतिः पृथ्वीजलवाय्वाकाशाग्निभिः निर्मिता भवति ।
आहारः षड्रसैः युक्तः भवेत् इति शास्त्रे निहितम् अस्ति । तेन स्वास्थ्ये लाभः भवति । भोजनस्य प्रारम्भे नित्यं लवणार्द्रकः भक्ष्यः । तदनन्तरं भोजने सर्वप्रथमं द्रवरूपं ग्राह्यं, मध्ये कठोररूपं, अन्ते च पुनः द्रवरूपं ग्राह्यम् । पूर्वं मधुररसीयाः पदार्थाः ग्राह्याः, मध्ये अम्ललवणयुताः पदार्थाः, अन्ते च कटुतिक्तकषायाः पदार्थाः ग्राह्याः इति शास्त्रे नियमः[४१] ।
षड्रसानां पाञ्चभौतिकी प्रकृतिः[४२][सम्पादयतु]
- मधुररसः – पृथ्वीजलयोः संसर्गेण मधुररसः उत्पद्यते ।
- अम्लरसः – पञ्चमहाभूतेषु अग्निपृथ्व्योः संसर्गेण अम्लरसः भवति ।
- लवणरसः – पञ्चमहाभूतेषु अग्निजले लवणरसे निहिते भवतः ।
- कटुरसः – अग्निवाय्वाख्ये तत्त्वे कटुरसे प्राप्येते ।
- तिक्तरसः – वाय्वाकाशतत्त्वे तिक्तरसे प्राप्येते ।
- कषायरसः – कषायरसः पृथ्वीवायुतत्त्वयुतः भवति ।
सामान्याहारे विभिन्नतत्त्वानां प्रमाणम्[सम्पादयतु]
प्रोभूजनं, कार्बोजः, वसा, खानिजलवणं, जलं, जीवनीयतत्त्वानि एतानि तत्त्वानि आहारेषु सप्रमाणं भवेयुः । तदर्थं तेषां तत्त्वानां प्रमाणमपि ज्ञातव्यं भवति [४३]।
- शरीरस्य सञ्चालनाय शक्तेः, उष्मायाः आवश्यकता वर्तते । अतः कार्बोजेन, वसया, प्रोभूजेन च शक्तिः, उष्मा च प्राप्यते ।
- प्रोभूजनेन, खानिजतत्त्वेन, जलेन च शरीरस्य स्नायूनां वृद्धिः, क्षतिपूर्तिः च भवति ।
- जीवनीयतत्त्वैः, खानिजतत्त्वेन, जलेन च शरीरे शक्तिसञ्चारः भवति[४४] ।
आहारस्य लाभः[सम्पादयतु]
यदि आहारः विचारपूर्वकः क्रियते तर्हि सः सर्वदा लाभकरः, आनन्दकरः, सुखदः, मनः प्रसन्नताधायकः, वीर्यदः, बलदः, पुष्टिदः, सन्तोषप्रदः, हर्षदः, संस्कारदः, वातहरः, अस्थिसन्धानकरः, श्लेष्मरक्तपित्तप्रशमनः, विषघ्नः, कृमिघ्नः, अग्निप्रदीपकः, शरीरावयवान् मृदुकरः च भवति[४५] ।
अतः उक्तं च – “देहः आहारसम्भवः” इति । आहारः बलकारकः अपि अस्ति । आहारेण आयुः, तेजः, उत्साहः, स्मृतिः, ओजः, अग्निः च विवर्धते ।
अपरम् अपि उक्तं च - “यच्चाप्रियमपथ्यं च नियतं तन्न भक्षयेत्” अर्थात् यः आहारः अप्रियः, अनित्यः भवेत् सः आहारः न भक्ष्यः । अतः हितभुक्, मितभुक्, ऋतभुक् इत्यनेन नियमेन एव आहारः भक्ष्यः । तदैव मानवः लाभान्वितः भवति । अजीर्णे भोजनं वर्ज्यम् अस्ति । सः अहिताहारः अपि कथ्यते । अहिताहारः भक्षणे हानिकारकः भवति[४६] ।
आहारस्य नियमाः[सम्पादयतु]
मानवजीवनैः आहारस्य आवश्यकता सर्वदा भवति । आहारेण शरीरस्य विकासः, मानसिकविकासः च शक्यः भवति । आहारेण एव जठराग्निः अपि प्रदीप्तः भवति[४७] ।
आहारभक्षणे बहवः नियमाः भवन्ति । तेषु केचित् नियमाः अत्र प्रदत्ताः सन्ति ।
करौ पादौ च प्रक्षाल्य एव भोजनं करणीयम् इति सर्वप्रथमः नियमः । कारणं करपादप्रक्षालनेन स्वच्छता भवति । तेन आयुष्यवृद्धिः अपि जायते [४८]। तदनन्तरं कस्मिन् पात्रे भोजनं कर्त्तव्यम् इति अपि चिन्तनीयम् । अतः सुवर्णपात्रे, पलाशपत्रे, पद्मपत्रे च आहारः स्वीकर्त्तव्यः । किन्तु मृत्तिकायाः पात्रे, लोहपात्रे, ताम्रपात्रे च भोजनं न करणीयं । एतानि पात्राणि शास्त्रे निषिद्धानि सन्ति [४९]। एतेषु वर्ज्यपात्रेषु भोजनेन मनुष्यः नरकं प्राप्नोति ।
भोजनसमये दिग्विचारः अपि करणीयः । पूर्वाभिमुखम्, उत्तराभिमुखं वा उपविश्य एव भोजनं करणीयम् । पात्रे भोजनं कथं कुत्र वा परिवेषणीयम् इत्यपि विचारणीयं भवति । यथा पात्रस्य मध्ये घृतयुक्तम् अन्नं, पात्रस्य वामतः भक्ष्यं भोज्यं चाहारः, पात्रस्य दक्षिणे पायसं, पात्रस्य पुरतः शाकानि च परिवेषणीयानि भवन्ति[५०] ।
यत् भोजनं केशैः, नखैः वा दूषितं भवेत् , तत् भोजनं न स्वीकर्त्तव्यम् । “अति सर्वत्र वर्जयेत्” इति नियमानुसारम् अति भोजनम् अपि न कर्त्तव्यम्[५१] । लवणादीनि व्यञ्जनानि हस्तदत्तानि न भक्षयेत् इति नियमः अपि अनुसरणीयः । जलं वामहस्र्ते धृत्वा दक्षिणमणिबन्धे निधाय पिबेत् ।
बुभुक्षायां सत्याम् एव भोजनं ग्राह्यम् । बुभुक्षायाः तृप्तिपर्यन्तम् एव भक्ष्यम् । एकाग्रचित्तेन, शान्त्या च भोजनं कुर्यात् । भोजने खाद्यपदार्थानां मात्रा अधिका मा भवेत् इति चिन्तनीयम्[५२] । सामान्यभोजनं, अल्पाहारः च स्वीकर्त्तव्यः । भोजनसमये जलं न पिबेत् । भोजनस्य ३० निमिषेभ्यः पूर्वं, ५० निमिषेभ्यः पश्चात् वा जलं पिबेत् ।
अपच्यं भोजनम् अपि न कुर्यात् । भक्ष्यपदार्थाः प्रक्षाल्यैव उपयुज्याः । मौनेन एव भोजनं करणीयम् । अत्युष्णं, अतिशीतलं वा भोजनं न ग्राह्यम् । तेन भोजनेन जठराग्निः प्रभावितः भवति [५३]। पाचने अपि दुष्करं भवति । भोजनसमये चलचित्रं, दूरदर्शनं वा मा पश्येत् ।
उष्णं भोजनं स्वादिष्टं भवति । उष्णभोजनेन पाचने सहाय्यं भवति । आहारे ७०% कठोरं, ३०% द्रवं च भोजनं भवेत् । भोजनानन्तरं होरात्रयानन्तरम् एव शयनं करणीयम्[५४] । तेन पाचने सारल्यं भवति । अन्यथा अजीर्णता भवितुं शक्यते ।
अस्माकं शरीरस्य पाचनशक्तिः निर्धारिता भवति । मनुष्यजीवने मांसाहारः वर्ज्यः अस्ति । अतः मांसाहारः न भक्ष्यः । शाकाहारेण शरीरस्य बलं वर्धते । तण्डुलाः, मुद्गाः इत्यादयः उपाहारः कथ्यन्ते [५५]। उपाहारः अधिकमात्रायां स्वीकर्त्तव्यः ।
चरकसंहितानुसारं भोजनस्य दशनियमाः[५६][सम्पादयतु]
- उष्णाहारः स्वीकर्त्तव्यः । उष्णाहारेण जठराग्निः अधिकः प्रदीप्तः भवति । तेन शीघ्रतया भोजनं पचति ।
- स्निग्धाहारः ग्राह्यः । स्निग्धाहारः शरीरं पोषयति, इन्द्रियाणि दृढीकरोति च ।
- मात्रापूर्वकः आहारः ग्राह्यः । शरीरस्य पाचनशक्तेः अनुकूलः आहारः स्वीकर्त्तव्यः । उचितमात्रायाम् आहारेण स्वास्थ्यसंरक्षणं भवति ।
- पाचनानन्तरम् एव भोजनं स्वीकरणीयम् ।
- अविरुद्धवीर्ययुतः आहारः ग्राह्यः । परस्परविरुद्धवीर्याहारेण रोगाः उत्पद्यन्ते ।
- अनुकूलस्थाने आहारः ग्राह्यः । यत्स्थानं प्रियं भवेत्, तत्रैव भोक्तव्यम् । यदाहारः प्रियः भवेत्, तदाहारः एव भक्ष्यः ।
- शीघ्रतया न भक्ष्यम् । शीघ्रभक्षणेन पाचने विलम्बः भवति ।
- मन्दगत्या न भक्ष्यम् । मन्दभक्षणेन भोजने तृप्तिः न भवति । तेन कारणेन आहारः शीतलः, पाकः विषमश्च भवति ।
- एकाग्रचित्तेन आहारः ग्राह्यः । एकाग्रचित्तेन भोजनस्य पाचने सारल्यं भवति ।
- आत्मशक्तेः अनुसारम् आहारः स्वीकर्त्तव्यः । आहारः लाभकरः, हानिकरः वा अस्ति इति चिन्तनीयम् । तदनन्तरं शक्तेः अनुसारम् आहारः ग्राह्यः । तादृशः आहारः हितकरः भवति ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
सन्दर्भः[सम्पादयतु]
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६०.
- ↑ वैद्य सुरेश चतुर्वेदी. आहार चिकित्सा. सुबोध पब्लिकेशन्स्. p. ७. ISBN 8170780098.
- ↑ वैद्य सुरेश चतुर्वेदी. आहार चिकित्सा. सुबोध पब्लिकेशन्स्. p. ७. ISBN 8170780098.
- ↑ वैद्य सुरेश चतुर्वेदी. आहार चिकित्सा. सुबोध पब्लिकेशन्स्. p. ८. ISBN 8170780098.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६०.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६०.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६१.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६१.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६१.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसन्धान और प्रशिक्षण परिषद् (2010). विज्ञान (कक्षा ६). राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसन्धान और प्रशिक्षण परिषद्. p. १४. ISBN 8174505261.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसन्धान और प्रशिक्षण परिषद् (2010). विज्ञान (कक्षा ६). राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसन्धान और प्रशिक्षण परिषद्. p. ६५. ISBN 8174505261.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसन्धान और प्रशिक्षण परिषद् (2010). विज्ञान (कक्षा ६). राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसन्धान और प्रशिक्षण परिषद्. p. ६६. ISBN 8174505261.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६६.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६१.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६६.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६२.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६२.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६२.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६२.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६२.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६३.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६३.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६३.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६३.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६३.
- ↑ "sushruta sutra sthan". peterffreund.com. Retrieved २० जनवरी २०१५.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६३.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६३.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६४.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६४.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६३.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६४.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६४.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६४.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६४.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६४.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६४.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६५.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६५.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६५.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६५.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६५.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६६.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६७.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६९.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ६९.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ७०.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ७०.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ७०.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ७१.
- ↑ आयुर्वेदः (मध्यमा १). 1. गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल. २०११. p. ७१.
- ↑ "a premier health wikipedia भोजन करने के आवश्यक नियम (Necessary rule of taking FOOD)". maintainbodyfitness.blogspot.in. Retrieved २९ जनवरी २०१५.
- ↑ "a premier health wikipedia भोजन करने के आवश्यक नियम (Necessary rule of taking FOOD)". maintainbodyfitness.blogspot.in. Retrieved २९ जनवरी २०१५.
- ↑ "Health for all Dr. Vyas – भोजन के नियम, जिन्हे अपना कर सौ वर्ष जियें". healthforalldrvyas.blogspot.in. Retrieved २९ जनवरी २०१५.
- ↑ "Health for all Dr. Vyas – भोजन के नियम, जिन्हे अपना कर सौ वर्ष जियें". healthforalldrvyas.blogspot.in. Retrieved २९ जनवरी २०१५.
- ↑ "चरक सहिंता से उद्धृत भोजन करने के दस अनमोल नियम (अखिल विश्व गायत्री परिवार)". hindi.awgp.org. Retrieved २९ जनवरी २०१५.
योजनीया]]


c: text/html

text:
बसवेश्वरः
भक्तः बसवेश्वरः(बसवण्णः) कर्णाटकस्य सांस्कृतिक इतिहासे बसवण्णस्य महोन्नतस्थानम् अस्ति । तस्य जीवने धार्मिक्यः, सामजिक्यः वैचारिक्यः एवं साहित्यक्यः क्रान्तयः जाताः। ८०० वर्षाणां पूर्वतनाः बसवेश्वरस्य सन्देशाः अस्माकं जीवने समुचितमार्गदर्शनरूपेण सन्ति । कन्नडसाहित्यक्षेत्रे बसवण्णः युगपुरुषः इति वक्तुं शक्यते । साहित्यक्षेत्रे महत्वपूर्णा क्रान्तिः एव कृता बसवेश्वरेण । स्वस्य ज्ञानं तथा दैवज्ञानं सर्वे यथा अवगच्छेयुः तथा सरलया शैल्या विचारयुक्तैः रसयुक्तवचनैः बोधितवान् । ज्ञानसम्पत्तिः केवल एकस्य एव न भवति । तस्य जातिभेदः वा, लिङगभेदः वा नास्ति । सामान्यजनाः अपि ज्ञानं प्राप्तुं शक्नुवन्ति । सरलशैल्या वचनानि लिखितवान् बसवण्णः । यथा वचनं तथा कृतिः इतिवत् व्यक्तिस्वातन्त्र्यस्य धैर्यं अन्येन केनापि कविना न कृतम् । पूर्वतनकवयः आश्रयदातृणां श्लाघनार्थं वा, मृतानां स्मरणार्थं वा, काव्यानि रचयन्ति स्म । किन्तु बसवण्णः तथा तस्य समकालिनः वचनकाराः नित्यसत्ययुक्तस्य लोकस्य वक्रता द्र्ष्ट्या निखरैः वचनैः लिखितवन्तः । सामान्याः जनाः सन्मार्गे प्रवर्तयेयुः इति बसवण्णस्य आशयः आसीत् । बसवण्णः बिजापुरमण्डलस्य बागेवाडी ग्रामे मादरसस्य तथा मादलाम्बायाः पुत्रः । एतत् स्थानम् इदानीं बसवनबागेवाडी इत्येव प्रख्यातम् अस्ति । वीरशैवानां पवित्रं यात्रास्थलम् एतत् । बिज्जलस्य मन्त्रिरूपेण कल्याणक्रान्तेः कारणकर्ता भूत्वा युगपुरुषः इति प्रख्यातः जातः । अस्पृश्यतयाः निवारणं जातिभेदानां निर्मूलनं , शीलयुक्तजनानां वर्धनम् एतस्य लक्ष्यम् आसीत् ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २२६< अग्निपुराणम्
राजधर्माःसम्पाद्यताम्
पुष्कर उवाच
स्वमेव कर्म दैवाख्यं विद्धि देहान्तराजितं ।
तस्मात् पौरुषमेवेह श्रेष्ठमाहुर्मनीषिणः ।। २२६.१ ।।
प्रतिकूलं तथा दैवं पौरुषेण विहन्यते ।
सात्त्विकात् कर्म्मणः पूर्वात् सिद्धिः स्यात्पौरुषं विना ।। २२६.२ ।।
पौरुषं दैवसम्पत्त्या काले फलति भार्गव ।
दैवं पुरुषकारश्च द्वयं पुंसः फलावहं ।। २२६.३ ।।
कृषेर्वृष्टिसमायोगात् काले स्युः फलसिद्धयः ।
सधर्म्मं पौरुषं कुर्यान्नालसो न च दैववान् ।। २२६.४ ।।
सामादिभिरुपायैस्तु सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः ।
साम चोपप्रदानञ्च चभेददण्डौ तथापरौ ।। २२६.५ ।।
मायोपेक्षेन्द्रजालञ्च उपायाः सप्त ताञ्च्छृणु ।
द्विविधं काथितं साम तथ्यञ्चातत्यमेव च ।। २२६.६ ।।
तत्राप्यतथ्यं साधूनामाक्रोशायैव जायते ।
महाकुलीना ह्यृजवो धर्मनित्या जितेन्द्रियाः ।। २२६.७ ।।
सामसाध्या अतथ्यैश्च गृह्यन्ते राक्षसा अपि ।
तथा तदुपकाराणां कृतानाञ्चैव वर्णनं ।। २२६.८ ।।
परस्परन्तु ये द्विष्टाः क्रुद्धभीतावमानिताः ।
तेषाम्भेदं प्रयुञ्जीत परमं दर्शंयेद्भयं१ ।। २२६.९ ।।
आत्मीयान् दर्शयेदाशां येन दोषेण बिभ्यति ।
परास्तेनैव ते भेद्या रक्ष्यो वै ज्ञातिभेदकः ।। २२६.१० ।।
सामन्तकोषो वाह्यस्तु मन्त्रामात्यात्मजादिकः२ ।
अन्तःकोषञ्चोपशाम्यं कुर्वन् शत्रोश्च तं जयेत् ।। २२६.११ ।।
उपायश्रेष्ठं दानं स्याद्दानादुभयलोकभाक् ।
न सोऽस्ति नाम दानेन वशगो यो न जायते ।। २२६.१२ ।।
दानवानेव शक्नोति संहतान् भेदितुं परान् ।
त्रयासाध्यं साधयेत्तं दण्डेन च कृतेन च ।। २२६.१३ ।।
दण्डे सर्वं स्थितं दण्डो नाशयेद् दुष्प्रणीकृतः ।
अदण्ड्यान् दण्डयन्नस्येद्दण्ड्यान् राजाप्यदण्डयन् ।। २२६.१४ ।।
देवदैत्योरगनराः सिद्धा भूताः पतत्रिणः ।
उत्क्रमेयुः स्वमर्यादां यदि दण्डान् न पालयेत् ।। २२६.१५ ।।
यस्माददान्तान् दमयत्यदण्ड्यान्दण्डयत्यपि ।
दमनाद्दम्डनाच्चैव तस्माद्दण्डं विदुर्बुधाः ।। २२६.१६ ।।
तेजसा दुर्न्निरीक्ष्यो हि राजा भास्करवत्ततः।
लोकप्रसादं गच्छेत दर्शनाच्चन्द्रवत्ततः ।। २२६.१७ ।।
जगद्व्याप्नोति वै चारैरतो राजा समीरणः ।
दोषनिग्रहकारित्वाद्राजा वैवस्वतः प्रभुः ।। २२६.१८ ।।
यदा दहति दुर्बुद्धिं तदा भवति पावकः ।
यदा दानं द्विजातिभ्या दद्यात् तस्माद्धनेश्वरः ।। २२६.१९ ।।
धनधाराप्रवर्षित्वाद्देवादौ वरुणः स्मृतः ।
क्षमया धारयंल्लोकान् पार्यिवः पार्थिवो भवेत् ।। २२६.२० ।।
उत्साहमन्त्रशक्त्याद्यै रक्षेद्यस्माद्धरिस्ततः ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये सामाद्युपायो नाम षड्विशत्वधिकद्विशततमोऽध्यायः ।


text:
वेणीसंहार नाटकम् ।।
ग्रन्थनाम - वेणीसंहार
विधा - नाटकम्
उपजीव्यम् - महाभारतम्
रचनाकार: - भट्टनारायण:
नायक: - मध्यमपाण्डव: भीम:
प्रतिनायक: - ज्येष्ठकौरव: दुर्योधन:
नायिका - याज्ञसेनी द्रौपदी
प्रधानरस: - वीररस:
प्रमुखगुण: - ओजगुण:
रीति: - गौडी रीति:
वृत्ति: - आरभटी वृत्ति:
प्रथमांकसारसंक्षेप: - भगवत: कृष्णस्य कौरवसभायां सन्धिप्रस्तावप्रस्तोतुं प्रस्थानम् । भीमस्य पंचग्रामाणां सन्धिप्रस्तावविषये रोष: । भीमस्य शस्त्रागारं प्रति प्रस्थानम् । तत्र द्रौपद्या सह विविधवार्तालाप: । कंचुकीद्वारा दुर्योधनस्य संन्धिप्रस्ताव-अस्वीकरणम् कृष्णाय च बन्धनप्रयत्नम् इति सूचना-प्रदानम् । भीमस्य सहदेवेन सह युद्धभूमिप्रस्थानम् ।
द्वितीयांकसारसंक्षेप: - भीष्म-अभिमन्यु-आदि प्रमुख-वीराणां वीरगति: । दुर्योधनस्य पत्न्यु: भानुमत्या: सूर्यनारायणस्य व्रतम् । दुर्योधनेन व्रतभंगम् । अर्जुनस्य जयद्रथवधाय प्रतिज्ञा । जयद्रथपत्नीदु:शलाया: विलाप: । दुर्योधनस्य आश्वासनं युद्धभूमौ प्रस्थानं च ।
तृतीयांकसारसंक्षेप: - द्रोणाचार्यस्य वीरगति: । अश्वत्थामाविलाप: । कृपाचार्येण समाश्वसनम् । कर्णस्य द्रोणाचार्यं प्रति अपभाषणं, दुर्योधनस्य समर्थनं च । कृपाचार्येण सेनापतिरूपेण अश्वत्थामा-चयन-प्रस्ताव: । दुर्योधनस्य अस्वीकरणं पुनश्च कर्णाय सेनापतित्वप्रदानम् । अश्वत्थामह: प्रतिज्ञा यावत् कर्ण: न मरिष्यति शस्त्रादिकं न गृह्णामीति । दुर्योधनस्य विपत्तौ प्रतिज्ञां विस्मृत्य अश्वत्थामह: शस्त्रग्रहणप्रयत्न: । आकाशवाण्या प्रतिशेध: । अश्वत्थामह: पश्चाताप: ।
चतुर्थांकसारसंक्षेप: - युद्धभूमौ मूर्छितदुर्योधनं स्यन्दने आरोह्य सूतेन युद्धभूमात् पलायनम् । दुर्योधनस्य 99 अनुजानां वीरगति: । कर्णपुत्र-वृषसेनस्य वीरगति: । धृतराष्ट्र-गान्धारी-संजय-प्रवेश: । दुर्योधनस्य विलपनम् यत् ज्येष्ठानां पुरत: कथं गच्छानि इति । अनन्तरं सूतेन सह प्रस्थानम् ।
पंचमांकसारसंक्षेप: - धृतराष्ट्र-गान्धार्यो: दुर्योधनस्य समीपं गत्वा तस्यालिंगनम् । दुर्योधनविलाप: । कर्णवधसूचना । दुर्योधनस्य एकाकी रणस्थले प्रस्थानम् । भीमार्जुनौ दुर्योधनं अन्वेष्यन्तौ तत्र गच्छत: । दुर्योधनस्य गदायुद्धाय भीमाय पन्थाह्वानम् । अर्जुनस्य अपवारणम् । अश्वत्थामाप्रवेश: । दुर्योधनेन निन्दित: अश्वत्थामाप्रस्थानम् । धृतराष्ट्र-गान्धारी-सहितम् दुर्योधनस्य शल्यशिविराय प्रस्थानम् ।
षष्ठांकसारसंक्षेप: - गुप्तचरै: दुर्योधनस्यान्वेषणम् । भीमेन सह गदायुद्धम् । चार्वाकराक्षसस्य कपटमुनिवेश: युधिष्ठिराय च भीमवधस्य मिथ्यासूचना । युधिष्ठिरस्य द्रौपद्या सह अग्निसमाधि-सज्जा । कोलाहलेन सह विजयीभीमसेनस्य प्रवेश: । युधिष्ठिरेण भीमस्य प्रगाढालिंगनम् । कृष्णार्जुनयो: प्रवेेश: । व्यास-वाल्मीकि-आदि मुनीभि: युधिष्ठिरस्य राज्याभिषेक: । सर्वेषां श्रीकृष्णं प्रति कृतज्ञता-ज्ञापनम् । भरतवाक्यम् ।
इति


text:
संस्कॄतम् जालपत्रे सुश्वागतम्
संस्कृतभाषा भारतीय परम्परा तथा वृधेः आधारः । अस्माकं वृधेः, परम्परा, जीवनमुल्यवोध निमितं प्रतिदिन जीवने संस्कृतभाषायाः आवश्यकम्
अस्ति । वेदः, रामायणं, महाभारतं, श्रीमद्भग्वद्गीता आदि धर्मग्रन्थाः संस्कृतभाषायां लिखितम् । इमे ग्रन्थाः निसन्देह अन्यग्रन्थाणाम् अपेक्षा
मह्तरं भवन्ति ।
संस्कृतभाषा दशसहस्र वर्षादपि पूरातनम् । सहस्रवर्षव्यापि इयं भाषा अस्माकं कथितभाषा आसीत् । इयं संस्कृभाषा सर्वभाषाणां जननी अपि
भवति । कथं इयं मुख्यभाषा तथा महत्वपूर्ण भवति सा स्वयम् कथयति । यदा अस्माकं भाषाज्ञानम् भविष्यति तदा वयम् अस्माकं भाषायाः
परम्परायाः ग्रन्थाणां च प्रशंशा तथा ज्ञान्तुं समर्थाः भविष्यामः ।
अतः आगच्छन्तु प्रतिदिन-जीवने वयं शुद्धं संस्कृतं कथयिष्यामः ।
अस्माकं मूललक्षम् संस्कृतकथनं प्रसारणं च ।
शुध्दसरलकथनाय अस्माकं जालपत्रे भाषाज्ञानं, व्याकरणं, सथा शब्दकोषम् अस्ति । संस्कृत कथनाय एषाम् आवश्यकता उपलभ्यते ।
अस्मिन् जालपत्रे संसाधनम् एवं शिक्षण विभागे वयं विभिन्नानि संस्थानि, विद्यालयां, विश्वविद्यालयां च विषये सुचितं कुर्मः ।
अयं जालपत्र संस्कृताध्यनाय उत्तमं संसाधनं भविष्यति इति अस्माकम् आशा तथा उद्यमम् ।


text:
सूत्रच्छेद:
सुँ-आदिषु - सप्तमीबहुवचनम् , असर्वनामस्थाने - सप्तम्येकवचनम्
अनुवृत्ति:
पदम् [1|4|14
] - प्रथमैकवचनम्
, अङ्गम् [1|4|13
] - प्रथमैकवचनम्
अधिकार:
आकडारात् एका संज्ञा [1|4|1
]
सम्पूर्णसूत्रम्
असर्वनामस्थाने सुँ-आदिषु अङ्गम् पदम्
सूत्रार्थ:
असर्वनामस्थानसंज्ञके सुँ-आदि-प्रत्यये परे अङ्गस्य पदसंज्ञा भवति ।
चतुर्थाध्यायस्य प्रथमपादे स्वौजस्... 4|1|2
अस्मिन् सूत्रे सुँ-प्रत्ययः दत्तः अस्ति । अस्मात् आरभ्य प्रत्ययाधिकारस्य समाप्तिपर्यन्तम् ये केऽपि प्रत्ययाः पाठिताः सन्ति, तेषाम् सर्वेषाम् ग्रहणम् अस्मिन् सूत्रे "सुँ-आदि" इत्यनेन कृतम् अस्ति । एतेषु ये प्रत्ययाः "सर्वनामस्थान" संज्ञकाः सन्ति, तान् विहाय अन्येषु परेषु अङ्गस्य वर्तमानसूत्रेण पदसंज्ञा भवति ।
के प्रत्ययाः "सर्वनामस्थान"-संज्ञकाः?
- सुडनपुँसकस्य 1|1|43
इत्यनेन पुँल्लिङ्गात् स्त्रीलिङ्गात् च शब्दात् विद्यमानाः सुँ/औ/जस्/अम्/औट् -एते पञ्च प्रत्ययाः सर्वनामस्थानसंज्ञां प्राप्नुवन्ति ।
- शि सर्वनामस्थानम् 1|1|42
इत्यनेन नपुँसकलिङ्गात् विद्यमानौ जस् तथा शस्-प्रत्ययौ सर्वनामस्थानसंज्ञकौ स्तः ।
एतान् विहाय चतुर्थाध्याये पञ्चमाध्याये वा पाठितः अन्यः कोऽपि प्रत्ययः अग्रे अस्ति चेत् अङ्गस्य पदसंज्ञा भवति ।
कानिचन उदाहरणानि एतादृशानि -
1. "राम + भ्याम्" इत्यत्र राम-शब्दस्य पदसंज्ञा भवति, यतः अत्र उपस्थितः भ्याम्-प्रत्ययः चतुर्थाध्याये पाठितः अस्ति, सर्वनामस्थानसंज्ञकः च नास्ति ।
2. "राम + सुँ" इत्यत्र राम-शब्दस्य पदसंज्ञा न भवति, यतः सुँ-प्रत्ययः अत्र सर्वनामस्थानसंज्ञकः अस्ति ।
3. "फल + सुँ" इत्यत्र फल-शब्दस्य पदसंज्ञा भवति, यतः सुँ-प्रत्ययः अत्र सर्वनामस्थानसंज्ञकः नास्ति । (नपुँसकात् परस्य केवलं जस्-शस्-प्रत्यययोः एव सर्वनामस्थानसंज्ञा भवति ।)
4. "सत्य + णिच्" इत्यत्र सत्य-शब्दस्य पदसंज्ञा नास्ति, यतः णिच्-प्रत्ययः चतुर्थाध्याये पञ्चमाध्याये वा पाठितः नास्ति, तृतीयाध्याये सत्यापपाश... 3|1|25
इत्यत्र पाठितः अस्ति ।
ज्ञातव्यम् - वर्तमानसूत्रेण यकारादौ अजादौ वा प्रत्यये परे अङ्गस्य पदसंज्ञायाम् प्राप्तायाम् यचि भम् 1|4|18
इत्यनेन तस्याः निषेधं कृत्वा भसंज्ञा भवति । अतः "राम + ओस्" एतादृशेषु स्थलेषु राम-शब्दस्य पदसंज्ञा न भवति ।
One-line meaning in English
If a प्रत्यय which is not a सर्वनामस्थान and which is specified in the fourth or fifth chapter gets attached to an अङ्ग , the अङ्ग gets the term पद.
काशिकावृत्तिः
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
अत्र यदि सप्तमीबहुवचनादारभ्य आ कपः प्रत्यया गृह्रेरन्, तदा `असर्वनामस्थाने` इति प्रतिषेदं न कुर्यात्; प्राप्त्यभावात्। कृतश्चासावतोऽवसीयते प्रथमैकवचनादारभ्या कपः प्रत्ययाः स्वादयो गृह्रन्त इत्यत आह-- `स्वादिष्विति सुशब्दादेकवचनादारभ्य` इति। `राजत्वम्, राजता` इति। `तस्य भावस्त्वतलौ` 5|1|118
। `राजतरः` इति। `द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयसुनौ` 5|3|57
इति तरप्। `राजतमः` इति। `अतिशायने` 5|3|55
इत्यादिना तमप्।`राजानौ,राजानः` इति। अत्र पदसंज्ञाया अभावान्नलोपो न भवति। यद्येवम्, राजत्यत्रापि न स्यात्, प्रत्ययलक्षणेनासर्वनामस्थान इति पदसंज्ञाया अभावात्,नैष दोषः; आचार्यप्रवृत्तिज्र्ञापयति-- भवति सौ परतः पदसंज्ञेति, यदयम् `नङिसम्बुद्धयोः` 8|2|8
इति प्रतिषेधं शास्ति। अत्र सम्बुद्धिशब्दोऽनर्थकः स्यात्, पदत्वाभावादेव नलोपस्याप्राप्तेः। अथ वा -- `असर्वनामस्थाने` इति पर्युदासोऽयम्, न प्रसज्यप्रतिषेधः,तेन सर्वनामस्थानादन्यत्र पदसंज्ञा विधीयते; न तु सर्वनामस्थानं प्रतिषिध्यते। तेन तत्र पूर्वसूत्रेण सौ परे पदसंज्ञा भविष्यति। अथ वा- प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि न दोषः, यस्मात् `अनन्तरस्य विधिर्वा प्रतिषेधो वा`(व्या।प।12) इत्यनन्तरा या प्राप्तिः सा प्रतिषिध्यते; न व्यवहिता। तेन `सुप्तिङन्तं पदम्` 1|4|14
इत्यकारलोपः॥
स्वादिष्विति सुशब्दादेकवचनादिति। सप्तमीबहुवचनादारभ्य ग्रहणं न भवति; ठसर्वनामस्थानेऽ इति निषेधात्, यदि हि राजश्रित इत्यादौ सर्वनामस्थाने ठ्सुबन्तम्ऽ इति प्राप्तायाः संज्ञायाः निषेधोऽभीष्टः स्यात्, तत्रैव ठसर्वनामस्थानेऽ इति ब्रूयात्। अथ राजवानित्यादावन्तर्वर्तिनिषेध इति चेद्, न; लुमता लुप्ते प्रत्ययलक्षणाभावात्, ठ्तसौ मत्वर्थेऽ इति पदसंज्ञाबाधनाय भसंज्ञाविधानाच्च। आ कप इति। यदि पुनः सप्तमीबहुवचनपर्यन्ता एकविंशतिः प्रत्यया गृह्यएरन्, तदा सुब्ग्रहणमेव कुर्याद्, अनुवर्तयेद्वा; ठसर्वनामस्थानेऽ इत्यनेन सम्बन्धात्सप्तम्या विपरिणामात् सिद्धम्। किमथ पुनरा कपः प्रत्यया गृह्यन्ते, यावता सुबन्तातद्धितोत्पतिः समर्थाधिकारात्, स्वार्थिका अपि सुबन्तादेव,ठ्घकालतनेषुऽ इति लिङ्गत्, ततश्च राजत्वं राजतेत्यादावन्तर्वर्तिन्या विभक्त्या सुबन्तं पदमित्येव सिद्धम्? सत्यम्; भसंज्ञार्थं त्वा कपः प्रत्यया गृहीताः। राजत्वमित्यादि। सुबन्तत्वेऽपि। परत्वादनेन पदत्वं युक्तमित्येषामुपन्यासः। राजानौ, राजान इति। अत्रापदत्वान्नलोपाभावः, राजेत्यत्र तु प्रत्ययलक्षणेन निषेधो न भवति ठ्न ङसिम्बुद्ध्योःऽ इति लिङ्गान्नैतल्लिङ्गमुपपद्यते। हे वर्मन्निति नपुंसके लुमता लुप्ते सर्वनामस्थाने निषेधाभावादस्त्येव पदत्वमिति तत्रार्थवान् प्रतिषेधः। एवं तर्हि नायं प्रसज्यप्रतिषेधः- सर्वनामस्थाने नेति, किं तर्हि? पर्युदासोऽयम्-पदन्यत्सर्वनामस्थानदिति। सर्वनामस्थाने न विधिर्न प्रतिषेधः; यदि केनचित्प्राप्नोति, भवत्येव, पूर्वेण प्राप्नोति, अथ वा-अनन्तरा या प्राप्तिः सा प्रतिषिध्यते । कुतः पुनरेतद्? ठनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वाऽ। अथ वा-ठ्सर्वनामस्थानेऽ इत्यत्र यचीत्यपकृष्य सम्बध्यते, तेन यजादौ पदसंज्ञा निषिध्यते, न हलादाविति राजेत्याते, स्वादौ, एवं हि ठसर्वनामस्थानेऽ इति न वक्तव्यं भवति? उतरार्थ सुठ।ल्पि नपुंसके भसंज्ञा यथा स्यात्, साम्नी इत्यत्र मा भूद्। भसञ्ज्ञा ठ्विभाषा ङिश्योःऽ ईति वचनसामर्थ्यादेवाभस्याप्यल्लोपो भविष्यति। तत्रायमप्यर्थो यस्येत्यादौ ठ्श्यां प्रतिषेधःऽ इति न वक्तव्यं भवति; अभत्वादेव सिद्धम्। इह तर्हि सुपदी ब्राह्मणकुले इति पद्भावो न स्यादभत्वात्, इह च सामानि पश्येति भत्वादल्लोपः स्यादिति यथान्यासमेवास्तु॥
सिद्धान्तकौमुदी
कप्प्रत्ययवधिषु स्वादिष्वसर्वनामस्थानेषु परतः पूर्वं पदसंज्ञं स्यात् ॥
तदेतदाह--स्वादिपञ्चेति। स्वादिष्वस। `असर्वनामस्थाने`इति बहुत्वेऽप्येकवचनमार्षम्। कप्प्रत्ययावधिष्विति। पञ्चमाध्यायान्ते विधीयमानकप्प्रत्ययोत्तरावधिकेष्वित्यर्थः। तत्र च व्याख्यानमेव शरणम्। एवं च दत्-असित्यत्र दत्शब्दस्य सुबन्तत्वाऽभावेन पदत्वाऽभावेऽप्यनेन सूत्रेण पदत्वात् `झलां जशोऽन्ते` इति तकारस्य जश्त्वं स्यादित्याक्षेपः सूचितः।
स्वादिष्वसर्वनाम। `सु`रत्र सप्तमीबहुवचनमिति न शङ्क्यम् , किंतु `असर्वनामस्थाने` इति पर्युदासात्प्रथमैकवचनमेव। `सुपी`त्येव सिद्धे आदिग्रहणमधिकपरिग्रहार्थमित्याशयेनाह -कप्प्रत्ययावधिष्विति। नन्वेवं-राजे`त्यत्र नलोपो न स्यात्प्रत्ययलक्षणेन सर्वनामस्थानपरतया पदत्वाऽभावात्। नैष दोषः। सौ परतः `स्वादिषु` इत्यनेन पदत्वाऽसंभवेऽपि सुब्विशिष्टस्य `सुप्तिङ्न्त`मितित पदसंज्ञायां हल्ङ्यादिना सुलोपे एकदेशविकृतन्यायेन नकारान्तस्य पदत्वात्। यदि तु `स्वादिषु` इतियोगेन स्वादिषु परेषु पूर्वं पदं भवतीति पूर्वस्य पदसंज्ञां विधाय `यचि भ`मित्यत्र `यची`ति च्छित्त्वायजादौ सर्वनामस्थाने परतः पूर्वं पदं नेति निषिध्यते, तदा औजसादिषुपदसंज्ञाऽभावेऽपि सौ परतः पदत्वसंभवात् `राजे`त्यादौ नलोपे कार्ये न काप्यनुपपत्तिः।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
कप्प्रत्ययावधिषु स्वादिष्वसर्वनामस्थानेषु पूर्वं पदं स्यात्॥
महाभाष्यम्
स्वादिष्वसर्वनामस्थाने (257) असर्वनामस्थान इत्युच्यते तत्र ते राजा तक्षा असर्वनामस्थान इति प्रतिषेधः प्रसज्येत। नाप्रतिषेधात् ।। 1 ।। नाऽयं प्रसज्यप्रतिषेधः ‐ सर्वनामस्थाने नेति । किं तर्हि ? पर्युदासोऽयम् ‐ यदन्यत्सर्वनामस्थानादिति । सर्वनामस्थानेऽव्यापारः । यदि केनचित्प्राप्नोति तेन भविष्यति । पूर्वेण च प्राप्नोति। अप्राप्तेर्वा।। 2 ।। अथवाऽनन्तरा या प्राप्तिः सा प्रतिषिध्यते । कुत एतत् ? अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति । पूर्वा प्राप्तिरप्रतिषिद्धा, तया भविष्यति। ननु चेयं प्राप्तिः पूर्वां प्राप्तिं बाधते । नोत्सहते प्रतिषिद्धा सती बाधितुम् । योगविभागद्वा ।। 3 ।। अथ वा योगविभागः करिष्यते ‐ स्वादिषु पूर्वं पदसंज्ञं भवति । ततः सर्वनामस्थानेऽयचिपूर्वं पदसंज्ञं भवति । ततः भम् भसंज्ञं च भवति यजादावसर्वनामस्थान इति। यदि तर्हि सावपि पदं भवति, एचः प्लुतविकारे पदान्तग्रहणं चोदितम्। इह माभूत् ‐ भद्रं करोषि गौरिति । तस्मिन्क्रियमाणेऽपि प्राप्नोति । वाक्यपदयोरन्त्यस्येत्येवं तत् । भुवद्वद्भ्यो धारयद्वद्भ्यः पदसंज्ञा।। 4 ।। एतयोः पदसंज्ञा वक्तव्या । भुवद्वद्भ्यः धारयद्वद्भ्यः ।। 17 ।।


text:
वयः चत्वारः पुस्तकशतं पठति प्रतिदिनम्।
-विशेष वार्ताः
कालोगच्छति धीमताम्।
व्यसनेन च मूर्खाणां
निद्रया कलहेन वा ॥
इति श्लोकः प्रसिद्धः खलु ? पुस्तकवाचने उत्सुकाः लोके बहवः सन्ति। किन्तु प्रतिदिनं शतम् पुस्तकानि वाचयितुं शाक्यते वा ? शक्यते इत्यस्य निदर्शनभूतः चतुर्वयस्कः बालकः अस्ति। चिक्कागो नगरस्थः कलेब् ग्रीन् इति नामकः बालकः।
एकस्मिन् दिने तेन उक्तम् तस्मै वाचनाय शतं पुस्तकानि आवश्यकानि इति। तस्य पित्रा सैलसेन सा क्रीड़ा-वाक्यमिति चिन्तितम्। पुत्रस्य दृढनिश्चयेन प्रभावितः पिता तस्मै साहाय्यमकरोत्। सार्धद्विहोराभ्यः पुस्तकशतं वाचयितुं तस्य प्रयत्नः सफलतामवाप। तथा कलेब् ग्रीनस्य वाचनं तस्य पिता सैलसः एव मुखपुस्तिकायं तस्मिन्नेव काले प्रसारयत् ।
मम नाम कलेब् ग्रीन् अहं शतं पुस्तकानि इदानीं पठामि इति उक्त्वा एव चलनमुद्रिका प्रारभते। त्रयघण्डा-परिमितं चलन मुद्रिका सम्प्रेषणं दृष्वा बहवः जनाः रोचते इति मुद्रया मुखपुस्तिकायाम् मुद्राङ्कनम् अकरोत् ।


text:
उपनिषदां महत्वम्। Upanishad ka Mahatva in Sanskrit
उपनिषद्- शब्दार्थः उप-नि-उपसर्गपूर्वकात् विशरण-गत्यवसादनार्थकात्। षद्लृ (सद्) धातोः क्विपि उपनिषत्-शब्दो निष्पद्यते। उप-समीपे नि-निश्चयेन, सद्स्थानम् इति, तत्त्वज्ञानार्थ गुरोः समीपे सविनयं स्थिति: उपनिषद् इत्युच्यते। तत्त्वज्ञानप्रतिपादनाद् एतद्विषयका ग्रन्था अपि उपनिषद इत्युच्यन्ते। उपनिषद्-शब्दार्थों ब्रह्मविद्येत्यपि गृह्यते। सद्धातोः अर्थत्रयम् आश्रित्य उपनिषच्छब्दार्थो निरूप्यते यद् या संसारबीजभूताम्। अविद्यां नाशयति, यया ब्रह्मप्राप्तिः ब्रह्मज्ञानं वा भवति, यया च मानव-दु:खावसादो भवति, सा उपनिषदिति। अतएव श्रीशंकराचार्यः अविद्यानाशनं दु:खनिरोधं ब्रह्मप्राप्ति च, इत्यर्थत्रयम् आश्रित्य उपनिषशब्दं ब्रह्मविद्याद्योतकत्वेन स्वीकरोति। गौण्या वृत्त्या च ब्रह्मविद्याप्रतिपादक ग्रन्था अपि उपनिषच्छब्दवाच्याः।
उपनिषद संख्या- यद्यपि उपनिषदां संख्या शतद्वयपर्यन्तं मन्यते, तथापि तत्र एकादशोपनिषद एव मुख्यत्वेन मन्यन्ते। तद्यथा-ईश-केन-कठ-प्रश्न-मुण्डकमाण्डूक्यतैत्तिरीय-ऐतरेय-छान्दोग्य-बृहदारण्यक-श्वेताश्वतराः। श्रीशंकराचार्योऽपि एतासामेव भाष्यमकरोत्। प्रत्येका उपनिषत् केनापि वेदेन संबद्धा वर्तते।
विषयानुसारम् 108 उपनिषदां षट्सु भागेषु विभाजनं क्रियते। (1) वेदान्त विषयसंबद्धाः-24, (2) योगसिद्धान्तसंबद्धाः-20, (3) सांख्यसिद्धान्तसंबद्धाः-17 (4) वैष्णवसिदान्तसंबद्धाः-14, (5) शैवसिद्धान्तसंबद्धाः-15, (6) शाक्तसिद्धान्तसंबद्धाः-18
उपनिषदा महत्त्वम् - उपनिषदां महत्त्वं न केवलं भारतीयैः, अपितु पाश्चात्त्यैरपि मनीषिभिनिर्विवादम् उरीक्रियते। उपनिषदो हि भवाब्धिसंतारिकाः, आधि-व्याधि-संतप्त-मानस-संतर्षिकाः, मायामोह-निबद्ध-जीवाधिविनाशन-हेतवः, तात्त्विक-ज्ञानप्रभा-संतानेन मानवान्त:करण-प्रदीपिकाः, सुख-शान्तिसाधिकाः, अभ्युदयनिःश्रेयसावातिहेतवश्च सन्ति। अध्यात्ममीमांसाया देदीप्यमान-रत्नभूता इमाः। सर्वेष्वपि भारतीयेषु दर्शनेषु आसां प्रभावः स्फुटमवलोक्यते। सर्वैरपि मनीषिभिः, धर्मप्रवर्तकैः, तत्त्वज्ञः, आचारशिक्षकः धर्मशास्त्रकारश्च उपनिषदा महत्त्वं स्वीयदृष्ट्या स्वीक्रियते। भारत-सर्वस्वभूता इमा उपनिषदो न केवलं स्वप्रभया भारतमेव विद्योतयन्ति, अपितु सकलमपि भुवनं तरणिवदाभया भासयन्ति।
भारतीयसंस्कृतौ अध्यात्मतत्त्वस्य समन्वयस्य श्रेयः उपनिषदामेव। एता हि दु:खाधिव्याधि-विशीर्ण-जगद्-दु:खनिवृत्त्य, पापविमुक्तये, आनन्दावाप्तये, निर्वाणप्राप्तये च राजमार्ग प्रदर्शयन्ति। जराधिव्याधि-पीडितो मानवः स्वाभीष्ट-लक्ष्य-प्राप्तये उपनिषदामेव शरणं कामयते। अतएव उपनिषदां देशे विदेशे च शतमुखं स्तुतिः संश्रूयते।
उपनिषत्सु अध्यात्मम् - उपनिषदो हि अध्यात्मविद्यायाः स्रोत:स्वरूपाः। एतदुद्भूता नानानिर्झरिण्यो नानाशास्त्र-धर्मशास्त्र-आचारशास्त्र-नीतिशास्त्रादि-रूपेण सकलमपि भुवनं भागीरथीप्रवाह इव पावयन्ति। अध्यात्मप्रधानायां प्रस्थानत्रय्याम् उपनिषदो मूर्धन्यभूताः। प्रस्थानत्रय्याम् अन्यद् द्वयं ग्रन्धरत्नं गीता ब्रह्मसूत्रं चेति परिगण्यते। वस्तुतो गीता ब्रह्मसूत्रं चेति इयमपि उपनिषदाश्रयमेव। एवं प्रस्थानत्रय्याम् उपनिषद एव परमप्रमाणत्वेन संग्राह्याः।
मुण्डकोपनिषदि वेदादीनां गणना अपराविद्यायां वर्तते, उपनिषदां पराविद्यायाम्। अपरा विद्या लौकिकविषयप्रधाना, परा च ब्रह्मज्ञानप्रधाना। अतएवोच्यते-
तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः, अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते।
उपनिषदां महत्त्वमवधार्यैव 17 तम-शताब्द्यां दाराशिकोहो नाम राजकुमारः 50 उपनिषदा पारसीकभाषायाम् अनुवादं विदधे। तन्मूलकमेव त्वेल दुपेरां-नाकफ्रेंचविदुषा विहितं लेटिनभाषानुवादम् अधीत्य शर्मण्यदेशीयो विद्वान् प्रसिद्धदार्शनिकः शोपेनहावर-महाभाग उपनिषदां गुणानुवादं कुर्वन्नाह-एता उपनिषदो मम जीवनस्य शान्ति-साधिकाः, मरणानन्तरं चापि शान्तिसाधिका भविष्यन्ति।
It has been the solace of my life and will be the solace of my death.
उपनिषदां विषयाः - उपनिषत्सु भारतीयतत्त्वज्ञानां सात्त्विकचिन्तनस्य प्रायशः सकलोऽपि संग्रहः समुपस्थाप्यते। उपनिषत्सु मुख्यत्वेन वर्णिता विषयाः समासतः सन्ति- किं ब्रह्म, के ईश्वरः, जीवात्मनः किं स्वरूपम्, जीवात्मनः किं लक्ष्यम्, जीवो ब्रह्मणो भिन्नोऽभित्रो वा, कथं च भिन्नत्वम् अभिन्नत्वं वा, सृष्टे: मूलरूपं किम्, कथं जगतः प्रादुर्भावः, कथं जगतः प्रलयः, अध्यात्मज्ञानस्य आवश्यकता, अध्यात्मेन कि साध्यते, अध्यात्मेन च कथं मोक्षावाप्तिः, कानि च मोक्षस्य साधनानि, निवृत्तिमार्गस्य काऽऽवश्यकता, ज्ञानमार्गेण किं साध्यते, ब्रह्मसाक्षात्कारस्य के लाभाः, इत्यादयः।
उपनिषदां महत्त्वबोधकाः केचन विषया अत्र समासत उपस्थाप्यन्ते। विनश्वरे जगति एक सत् अविनश्वरं च वस्तु ब्रह्मैव, तदेव जीवनेऽन्वेषितव्यम्।
अस्थूलमनवहस्वमदीर्घम् अरसमगन्धम्-अस्मिन्नु खल्वक्षरे गाग्र्याकाश ओतश्च प्रोतश्च।—बृहदारण्यक० 3.8.8।
तस्य ब्रह्मणः सत्तयैव वाक्वक्षुमेन आदिक स्वकर्म कर्तुं प्रभवन्ति।
यन्मनसा न मनुते, येनार्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि, नेदं यदिदमुपासते।
जीवनेऽस्मिन् यदि ब्रह्मज्ञानं न स्यात् तर्हि जीवनं निष्फलमेव । तत्त्वज्ञानेन ब्रह्मदर्शनेन च जीवो मुक्तिं लभते-
इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति, न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः।
भूतेषु भूतेषु विचिन्त्य धीराः, प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति।।
कठोपनिषदि ब्रह्मप्राप्तः साधु साधनं वर्ण्य॑ते। रूपकम् आश्रित्याभिधीयते यत्शरीरेऽस्मिन् आत्मा रथी, शरीरं रथः, बुद्धिः सारथिः, मन: प्रग्रहः, इन्द्रियाणि हयाः, संयमेनेन्द्रियाश्वान् वशे कृत्वा रथिनम् आत्मानं प्रेक्षेत-
आत्मानं रथिनं विद्धि, शरीरं रथमेव तु।
बुद्धि तु सारथिं विद्धि, मनः प्रग्रहमेव च॥
इन्द्रियाणि हयान्याहुर्विषयांस्तेषु गोचरान्।
आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं, भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः।।
ब्रह्मणोऽनिर्वचनीयत्वम् आश्रित्यैव उपनिषत्सु नेति-नेति प्रोच्यते। ब्रह्मसाक्षात्कार एव उपनिषदां चरमं लक्ष्यम्। ब्रह्मसाक्षात्कारेणैव सर्वपापनिरोधो मोक्षावाप्तिश्च-
तमेव विदित्वातिमृत्युमेति, नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय। (श्वेताश्व० 3.8)
उपनिषत्सु वेदाभिमतः जैतवादोऽपि प्रस्तूयते। तत्रैक ईश्वरः अभोक्ता साक्षिरूपश्च, द्वितीयो जीवः कर्मफलभोक्ता, तृतीया प्रकृतिश्च अचेतना। दृष्टान्तरूपेण प्रकृतिः वृक्षः, जीवेश्वरौ च तत्रस्थौ पक्षिणौ।
द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया, समानं वृक्ष परिषस्वजाते।
तयोरन्यः पिप्पलं स्वावत्यनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति ।।
वेदान्तप्रतिपादितस्य ‘तत्त्वमसि' इति महावाक्यस्य मूलं छान्दोग्योपनिषदि प्राप्यते-
तत् सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो।
भगवद्गीतायां मुख्यतः प्रतिपादितस्य निष्कामकर्मयोगस्य मूलम् ईशोपनिषदि प्राप्यते-
कुर्वन्नेवेह कर्माणि, जिजीविषेच्छतं समाः।
एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति, न कर्म लिप्यते नरे।।
विश्वबन्धुत्वस्योपदेश ईशोपनिषदि उपलभ्यते-
यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति।
सर्वभूतेषु चात्मानं, ततो न विजुगुप्सते॥
ज्ञानकर्ममार्गयोः समन्वयेनैव सुखसाधनत्वं सिध्यति-
अविद्यया मृत्यु तीत्व, विद्ययाऽमृतमश्नुते।
उपनिषत्सु वेदानां सारभागः सरलयाऽभिव्यक्त्या प्रश्नोत्तररूपेण आख्यायिकासमन्वयेन च रुचिरां शैलीम् आश्रित्य प्रतिपाद्यते। उपनिषद एता: जीवने शान्तिप्रदायिकाः, आधिव्याधिनिरोधिकाः, मनसः शान्तिदाः, आत्मनश्च प्रसादिकाः, अविद्यान्धतमसविनाशनात् ज्ञानप्रभाप्रसारिकाः, सर्वशास्त्रमूर्धन्यत्वेन समादृताश्च सन्तीति एतासां महत्त्वम् अक्षुण्णं निर्विवादं च।


text:
भासनोपसम्भाषाज्ञानयत्नविमत्युपमन्त्रणेषु वदः
सूत्रच्छेद:
भासनोपसम्भाषाज्ञानयत्नविमत्युपमन्त्रणेषु - सप्तमीबहुवचनम् , वदः - पञ्चम्येकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
शेषात् कर्तरि परस्मैपदे प्राप्ते भासनाऽदिशु विशेषणेषु सत्सु वदतेरात्मनेपदं भवति। भासनं दीप्तिः वदते चार्वी लोकायते। भासमानो दीप्यमानस् तत्र पदार्थान् व्यक्तीकरोति इत्यर्थः। उपसम्भाषा उपसान्त्वनम् कर्मकरानुपवदते। उपसान्त्वयति इत्यर्थः। ज्ञानं सम्यगवबोधः वदते चार्वी लोकायते। जानाति वदितुम् इत्यर्थः। यत्न उत्साहः क्षेत्रे वदते। गेहे वदते। तद्विषयम् उत्साहम् आविष्करोति इत्यर्थः। विमतिर्नानामतिः क्षेत्रे विवदन्ते। गेहे विवदन्ते। विमतिपतिता विचित्रं भाषन्ते इत्यर्थः। उपमन्त्रणं रहस्युपच्छन्दनम् कुलभार्याम् उपवदते। परदारानुपवदते। उपच्छन्दय्ति इत्यर्थः। एतेषु इति किम्? यत् किञ्चिद् वदति।
`{भासनादिषु विशेषणेषु` इत्येव-काशिका, पदमञ्जरी च।} भासनादिष्वर्थेषु विशेषणेषु` इति। अत्रापि किंस्विद्विशिष्यते वदत्यर्थोऽनेनेति विशेषणम्? किंस्विद्वदत्यर्थ एव, विशेषणं ह्रर्थान्तराद्विशिष्यते व्यवच्छिद्यत इति कृत्वा? तत्रोपसम्भाषोपलसान्त्वनमुपमन्त्रणञ्च द्वितीयेनार्थेन वदत्यर्थ एव विशेषणम्। परिशिष्टानि तु भासनादीनि प्रथमेनार्थेन विशेषणानि। `भासनमान` इत्यादिना भासनं वदत्यर्थस्य लक्षणभावेन हेतुभावेन वा विशेषणमिति दर्शयति। तथा ह्रत्र भासमान इति `लक्षणहेत्वोः क्रियायाः` 3|2|126
इत्यनेन शानजादेशो विहितः। `जानाति` इत्यादिना ज्ञानं वदत्यर्थस्य विषयिभावेन विशेषणमिति दर्शयति। ज्ञानेन ह्रसौ वदितुं जानाति। अत्र येन ज्ञानेन वदनं वदत्यर्थस्य हेतुभावेन तत्र तेनैव विषयेण परिच्छेद्येन विषयीभवति। `तद्विषयम्` इत्यादिना यत्र आविष्करणस्य वदत्यर्थस्य हेतुभावेन विशेषणमित्याचष्टे। उत्साहो ह्राविष्क्रियमाण आदिष्करणक्रियायाः कर्माख्यं साधनं भवति, साधनं च हेतुः; कारकाणां क्रियानिमित्तत्वात्। `विमतिपतिताः` इत्यादिना विमतिर्भाषणस्य वदत्यर्थस्य हेतुभावेन विशेषणमिति दर्शयति। सत्यां विमतौ विचित्रं नानाप्रकारं भाषन्ते। यदि ह्रभिन्ना मतिः स्यादभिन्नमेव भाषेरन्। `उपच्छन्दयति` इति। `भद्रे भजस्य मामिदं ते दास्यामि` इत्येवमादिभिरभिष्टेऽर्थे प्रवत्र्तयतीत्यर्थः॥
भासनादिष्विति। अत्रापि किञ्चिद्धातोर्विशेषणम्, किञ्चिद्धात्वर्थस्य। उपसान्त्वनम् उ उपच्छन्दनम्, धातोः, भासनादि धात्वर्थस्य । भासमान इति । हेतौ लटः शानजादेशप्रयोगेण भासनं हेतुत्वेन विशेषणमित्याह । शिष्यैः स्तूयमानो भासते। तथा चोपर्युपरि शास्त्रार्थस्य प्रतिभासनात् सुष्ठुअ वदनं भवति, तेजोभङ्गे तु न शक्नुयाद्वदितुम्। जानाति वदितुमिति। ठ्शकवृषऽ इत्यादिना तुमुन्, अत्र वदत्यर्थो ज्ञानस्य विषयः, ज्ञानं विषयि। तद्विषयमित्यादि। अत्र यत्नस्याविष्करणरूपस्य वदत्यर्थस्य कर्म। विमतिपतिता इति हेतुगर्भविशेषणं प्रयुञ्जानो विमतिर्हेतुत्वेन विशेषणमित्याह। विमतौ हि सत्यां विचित्रभाषणरूपो वदत्यर्थो निवर्तते। उपच्छन्दयतीति। ठ्भद्रे भजस्व मास्, इदं ते दास्यामिऽ इति, स्वाभिलषिते प्रवर्तयतीत्यर्थः॥
सिद्धान्तकौमुदी
उपसंभाषोपमन्त्रणे धातोर्वाच्ये । इतरे प्रयोगोपाधयः । शास्त्रे वदते । भासमानो ब्रवीतीत्यर्थः । उपसंभाषोपसान्त्वनम् । भृत्यानुपवदते । सान्त्वयतीत्यर्थः । ज्ञाने । शास्त्रे वदते । यत्ने । क्षेत्रे । वदते । विमतौ । क्षेत्रे विवदन्ते । उपमन्त्रणमुपच्छन्दनम् । उपवदते । प्रार्थयत इत्यर्थः ॥
भासनोपसंभाषा। `आत्मनेपद`मिति शेषः। इतरे इति। भासनज्ञानादय इत्यर्थः। प्रयोगोपाधय इति। इदं `सम्माननोत्सञ्जने`त्यत्र व्याख्यातं प्राक्। भासनं तु तत्तदाक्षेपेषु समाधानाय नवनवयुक्त्युल्लेखः। शास्त्रे वदते इति। विषयसप्तम्येषा इति। भासमान इति। नवनवयुक्तीरुल्लिखतीत्यर्थः। शास्त्रे वदते इति - विषसप्तमी। व्यवहरतीत्यर्थः। व्यवहारश्च ज्ञानं विना न संभवतीति ज्ञानमार्थिकम्। ज्ञात्वा व्यवहरतीति फलितम्. क्षेत्रे विवदन्ते इति। विरुद्धं व्यवहरन्तीत्यर्थः। विरुद्धव्यवहारश्च वैमत्यमूलक इति विमतिरार्थिकी। उपवदते इति। उपपूर्वस्य वदेः प्रार्थनमर्थः। तदाह-- प्रार्थयते इत्यर्थ इत।
भसनोपसंभाषा। एषु किम् ?। य�त्कचिद्वदति।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
अजन्तस्येत्येव। श्रीपं ज्ञानवत्॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
2 वर्ष से 10 वर्ष तक की कन्या का पूजन कर भोजन कराएँ।
प्रार्थना-ॐ सर्वस्वरूपे सर्वेशे सर्वशक्तिस्वरूपिणि। पूजां गृहाण कौमारि! जगन्मातर्नमोऽस्तु ते।।
आरती- ॐ नीराजनं सुमाङ्ल्यं कर्पूरेण समन्वितम्।
चन्द्रार्कवह्निसदृशं महादेवि नमोऽस्तु ते।।
पुष्पांजलि- ॐदुर्गे स्मृता हरसि भीतिमशेषजन्तोः
स्वस्थैः स्मृता मतिमतीवशुभां ददासि।
दारिद्रîदुःखभयहारिणि का त्वदन्या
सर्वोपकारकरणाय सदार्द्रचित्ता।।
प्रदक्षिणा- ॐ नमस्ते देवि-देवेशि! नमस्ते ईप्सितप्रदे!।
नमस्ते जगतां धात्रि! नमस्ते भक्तवत्सले!।।
साष्टांगप्रणाम- ॐनमः सर्वहितार्थायै जगदाधारहेतवे।
साष्टाङ्गोऽयं प्रणामस्तु प्रयत्नेन मया कृतः।।
प्रार्थना- ॐपुत्रन्देहि धनं देहि सौभाग्यं देहि मङ्ले।
अन्याँý सर्वकामाँश्च देहि देवि! नमोऽस्तु ते।।
विसर्जन- ॐ इमां पूजां मया देवि यथाशक्तîुपपादिताम्।
रक्षार्थं त्वं समादाय व्रज स्थानमनुत्तमम्।।