text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुर्थ्यौ चेष्टायामनध्वनि॥ २।३।१२
पदच्छेदः॥
गत्यर्थकर्मणि ७।१ द्वितीयाचतुर्थ्यौ १।१ चेष्टायामम् ७।१ अनध्वनि ७।१ अनभिहिते ७।१ १
काशिका-वृत्तिः
गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुर्थ्यौ चेष्टायाम् अनध्वनि २।३।१२
गत्यर्थानां धातूनां चेष्ताक्रियाणां परिस्पन्दक्रियाणां कर्मणि कारके ऽध्ववर्जिते द्वितीयाचतुर्थ्यौ भवतः। ग्रामं गच्छति, ग्रामाय गच्छति। ग्रामं व्रजति, ग्रामाय व्रजति। गत्यर्थग्रहणं किम्? ओदनम् पचति। कर्मणि इति किम्? अश्वेन व्रजति। देष्टायम् इति किम्? मनसा पाटलिपुत्रं गच्छति। अनध्वनि इति किम्? अध्वानं गच्छति। अध्वनीत्यर्थग्रहनम्। पन्थानं गच्छति। मार्गं गच्छति। आस्थितप्रतिषेधश्चायं विज्ञेयः। आस्थितः सम्प्राप्तः, आक्रान्त उच्यते। यत्र तु उत्पथेन पन्थानं गच्छति, तत्र भवितव्यम् एव चतुर्थ्या, पथे गच्छति इति। द्वितीयाग्रहनं किम्? न चत्र्थ्येव विक्ल्प्येत, अपवादविषये ऽपि यथा स्यात्। ग्रामम् गन्ता ग्रामाय गन्ता। कृद्योगलक्षणा षष्ठी न भवति।
न्यासः
गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुथ्र्यौ चेष्टायामनध्वनि। , २।३।१२
यदि क्रियामात्रमिह चेष्टाशब्देनोच्यते तदा चेष्टाग्रहणमपार्थकम्। सर्वो हि धातुः क्रियावचनः। तस्माद्विशेषणं पादानसामथ्र्यात् परिस्पन्दवचनोऽयं चेष्टाशब्दो विज्ञायते, इत्याह-- "परिस्पन्दक्रियाणाम्" इति। परिस्पन्दः = शरीरव्यापारः, सा क्रिया येषां ते तथोक्ताः।
"अध्वनीत्यर्थग्रहणम्" इति। अर्थप्रधानत्वन्निर्देशस्य, सप्तमीनिर्देशाच्च। यदीह स्वरूपग्रहणं स्यात् "अनध्वनः" इति कुर्यात्। "आस्थितप्रतिषेधश्चायं {विज्ञेयः- काशिका।} विज्ञायते इति। येन देशविशेषेण प्राप्यं ग्रामादिकं प्राप्यते स देशविशेषो लोकेऽध्वेति रूढः। केन च प्राप्यं प्राप्यते? यः पन्था आक्रान्तस्तेन। तस्मात् तस्यैवायं प्रतिषेधः। यदा तु स एवोत्पथेन प्राप्यते तदा तस्य पथोऽध्वव्यपदेशो न भवतीति भवत्येव तत्र चतुर्थी। "द्वितीयाग्रहणं किम्" इति। कर्मणि कारके चतुर्थ्यां विकल्पितायां पक्षे न्यायप्राप्तैव द्वितीयेति भावः। तत् क्रियते बाधकबाधनार्थम्। "अपवादविषयेऽपि यथा स्यात्" इति। अथार्थग्रहणं किमर्थम्, न गतिकर्मणीत्येवोच्येत, यावता गतिरर्थ एव? नैतदस्ति; या गतिर्गमिनैव शब्दान्तरसन्निधानाद्यनपेक्षतयोच्यते तत्र यथा स्यात्। पादविहरणात्मिका च या गतिः प्रधानभूता तस्या एवग्रहणं यथा स्यादित्येवमर्थम्। तेनेह न भवति-- स्त्रियं गच्छति, अजां ग्रामं नयति। अत्र हि गमेमँथुनमथः स्त्रीशब्दसन्निधानाद्गम्यते, न तु गमेः केवलात्। नयतेश्च प्रापणमेवार्थः प्रदानभूतः, तद्विशेषणन्तु प्रादविहणमप्रधानम्। यद्येवम्,ग्रामं गमयति ग्रामाय गमयतीति णन्ते गुणभूतत्वाद्गमर्न सिध्यति, गमेरत्र प्रेषणाध्येषणादिको ह्रर्थः प्राधान्यमनुगच्छति, नैष दोषः ; न ह्रत्र ग्रामो ण्यन्तस्य कर्म, किं तर्हि? गमेरेव॥
बाल-मनोरमा
गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुथ्र्यौ चेष्टायामनध्वनि ५७७, २।३।१२
गत्यर्थ। शारीरपरिस्पन्दः-चेष्टा। मनसेति। अत्र शारीरचेष्टाया अभावान्न द्वितीयाचतुथ्र्यौ, किन्तु द्वितीयैवेति भावः। "आस्थितप्रतिषेधो वक्तव्यः" इति वार्तिकमर्थतः सङ्गृह्णाति-गन्त्राऽधिष्ठिते इति
। गन्त्राक्रान्ते अध्वन्येव अनध्वनीत्ययं निषेध इत्यर्थः। यथा-पन्थानं गच्छतीति। पन्थानं प्राप्नोतीत्यर्थः। अत्र पथः प्राप्त्याश्रयत्वेन गन्त्राधिष्ठित्वान्निषेधः। अस्य वार्तिकस्य प्रयोजनमाह-यदा त्विति। उत्पथादिति। अमार्गादित्यर्थः। ल्यब्लोपे पञ्चमी। उज्जयिनीं प्राप्तुं प्रस्थितो मोहात्तन्मार्गात्प्रच्युतो मार्गान्तरं प्रविष्टः। तं परित्यज्य पुनरुज्जयिनीमार्ग आक्रमितुमिष्यते, तदाऽनध्वनीति निषेधाऽभावाच्चतुथ्र्यपि भवत्येवेत्यर्थः। तादृशं लक्ष्यं दर्शयति--उत्पथेन पथे गच्छतीति। "उत्पथेने"त्यनन्तरं "गन्तुमशक्त" इति शेषः। उत्पथेन उज्जयिनीं प्राप्तुमशक्त उत्पथं परित्यज्य उज्जयिनीमार्गं प्रवेष्टुं तदीयं मार्गमनुसरतीत्यर्थः। अत्र उज्जयिनीमार्गस्य गन्त्राधिष्ठितत्वाऽभावादनध्वनीति निषेधो न भवति, अतश्चतुर्थी भवति, पक्षे द्वितीया चेति भावः। इति चतुर्थी।
तत्त्व-बोधिनी
गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुथ्र्यौ चेष्टायामनध्वनि ५१८, २।३।१२
गत्यर्थकर्मणि। गत्यर्थेति किम्()। ओदनं पचति। कर्मणीति किम्()। अ()ओन व्रजति। "अनध्वनि" इत्यत्राध्वनीति न स्वरूपग्रहणम्। तथा हि सति "अनध्वनः" इत्येवाऽवक्ष्यत्। किं त्वर्थग्रहणं, सप्तमीनिर्देशात्, कर्मणीत्यनेन सामानाधिकरण्यात्। अर्थेस्यैव हि कर्मत्वं संभवति न शब्दस्वरूपस्य, तेनाऽध्ववचिनां सर्वेषामेव निषेधः। तथा च वार्तिकम्---अध्वन्यर्थग्रहणमिति। गन्त्राधिष्ठित एवेति। "आस्थितप्रतिषेधो वक्तव्यः" इति वार्तिकादिति भावः
। आस्थितः--संप्राप्तः। पन्थानां गच्छतीत्यत्र हि पन्थाः प्राप्त एवेति न पक्षे चतुर्थी। यदा त्वप्राप्तत्वेन विवक्षा तदा पक्षे भवत्येव सा। इह अनध्वनीत्यपनीय "असंप्राप्ते" इति पूर्यते। तेन "स्त्रियं गच्छती"त्यत्र स्त्री प्राप्तैवेति न चतुर्थी। अत्र व्याचक्षते--"अजां नयति ग्राम"मित्यत्र तु न भवत्येव चतुर्थी, अगत्यर्थत्वात्। आक्षेपादिना ह्रत्र प्रतीयते गतिर्न त्वसौ नयतेरर्थः, प्रापणवाचित्वादिति। "गत्यर्थकर्मणि [चतुर्थी] वा" इति वक्तव्ये द्वितीयाग्रहणमपवादविषयेऽपि द्वितीया यथा स्यादित्येतदर्थं, तेन "ग्रामं गन्ते" त्यत्र कृद्योगलक्षणा षष्ठी न भवतीति वृत्तिकृतोक्तम्
। इति चतुर्थी।


c: text/html

text:
सूत्रम्
आर्द्धधातुके॥ २।४।३५
काशिका-वृत्तिः
आर्धधातुके २।४।३५
आर्धधातुके इत्यधिकारो ऽयम्, ण्यक्षत्रियाऽर्षञितो यूनि लुगणिञोः २।४।५८
इति यावत्। यदित ऊर्ध्वम् अनुक्रमिष्यमस्तदार्धधातुके वेदितव्यम्। वक्ष्यति हनो वध लिङि २।४।४२
वध्यात्। आर्धधातुके इति किम्?
हन्यात्। विषयसप्तमी च इयं, न परसप्तमी। तेन आर्धधातुकविवक्षायाम् आदेशेषु कृतेषु पश्चाद् यथाप्राप्तं प्रत्यया भवन्ति। भव्यम्। प्रवेयम्। आख्येयम्।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
आर्धधातुके ५६५, २।४।३५
इत्यधिकृत्य॥
न्यासः
आर्धधातुके। , २।४।३५
"दध्यात्" इति। आशिषि लिङ। "लिङाशिषि" ३।४।११६
इत्यार्धधातुकसंज्ञा। "हन्यात्" इति। "विधिनिमन्त्रण" ३।३।१६१
इत्यादिना लिङ। "विषयसप्तमी चेयम्" इति। यदि परसप्तमी स्यात् तदा भव्यमित्यादि न सिद्ध्यति। तथा हि-- हलन्तत्वादस्त्यादीनाम् "ऋहलोण्र्यत्" ३।१।१२४
इति ण्यति कृते तस्मिन् परतः "अस्तेर्भूः" २।४।५२
, "अजेव्र्यघञपोः" २।४।५६
"चक्षिङः ख्याञ्" २।४।५४
इत्येते आदेशाः स्युतः। तत्र द्वयोर्वृद्धौ कृतायां तृतीयस्य युकि कृते भाव्यं प्रवैयमाख्याय्यमित्यनिष्टं रूपं स्यात्। विषयसप्तम्यां त्वस्यामाद्र्धधातुकत्वे विवक्षिते प्रागेव प्रत्ययोत्पत्तेरादेशाः स्युः। ततोऽजन्तत्वात् "अचो यत्" ३।१।९७
इति यति "ईद्यति" ६।४।६५
इतीत्वे कृते सर्वेषां गुणेऽस्त्यादेशस्य "धातोस्तन्निमित्तस्यैव" ६।१।७७
इत्यवादेशे च भव्यं प्रवेयमाख्येयमिति सिद्ध्यति। तस्माद्विषयसप्तमीयम्, न परसप्तमी। कथं पुनर्विषयसप्तमीयं लभ्यते, यावता "तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य" १।१।६५
इति परिभाषोपस्थानात् परसप्तम्येव न्याय्या, न विषयसप्तमी?
नैतदस्ति; "आर्धधातुके" २।४।३५
इति सामान्यनिर्देशात्, न च सामान्ये पौर्वापर्यमस्ति। ब#उद्ध्या पौर्वापर्यमस्तीति चेत्?
नैवम्; एवं हि गौरवं स्यात्। अथ वा-- "अचो यत्" ३।१।९७
इत्यज्ग्रहणं ज्ञापकम्-- विषयसप्तमीयमिति। "पश्चाद्यथाप्राप्तम्" इत्यादि। आदेशेषु कृतेषूत्तरकालं यो यतः प्राप्नोति स ततो भवतीत्यर्थः॥
बाल-मनोरमा
आद्र्धधातुके २६३, २।४।३५
आद्र्धधातुके। इत्यधिकृत्येति। "अदो जग्धि"रित्यादिविधयो वक्ष्यन्ते" इति शेषः। तदधिकारस्थं सूत्रमाह--

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सूत्रम्
चित्याग्निचित्ये च॥ ३।१।१३२
काशिका-वृत्तिः
चित्याग्निचित्ये च ३।१।१३२
चित्यशब्दो ऽग्निचित्याशब्दश्च निपात्येते। नीयते ऽसौ चित्यो ऽग्निः। अग्निचयनम् एव अग्निचित्या। भावे यकरप्रत्ययः तुक् च। तेन अनतोदात्तत्वं भवति। अग्नावित्येव। चेयम् अन्यत्।
न्यासः
चित्याग्निचित्ये च। , ३।१।१३२
"तेनान्तोदात्तत्वं भवति" इति। यत्प्रत्ययान्तनिपातने हि प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तत्वं पदस्य भवति। ण्यति तु सति तित्स्वरितत्वं भवति। तस्मात् प्रकृतं त्यक्त्वा यप्रत्ययो निपात्यत इति भावः॥
बाल-मनोरमा
चित्याग्निचित्ये च ७१०, ३।१।१३२
चित्याग्निचित्ये च। चित्यश्च अग्निचित्या चेति द्वन्द्वः। अग्नौ निपात्येते। चित्योऽग्निरिति। कर्मणि ण्यत्,तुकच निपात्यते। अग्नेश्चयमिति। अग्निशब्दे षष्ठ()न्ते उपपदे चिणो ण्यत्,तुक् च। स्त्रीत्वं लोकात्। "प्रैषातिसर्गे"ति व्याख्यातमपि स्मार्यते। गम्यमिति। "पोरदुपधा"दिति ण्यदपवादः क्यप्। ननु सामान्येन बावकर्मणोर्विहितानां कृत्यानां प्रैषादिषु तदभावे च सिद्धेः प्रैषादिषु कृत्यविधिव्र्यर्थ इत्यत कृत्यानां प्रेषाद्यभावे भावकर्मणोश्चरितार्थत्वात्। अतः प्रैषादिषु कृत्यानां लोटा कृत्यानां बाधनिवृत्त्ये पुनः कृत्यविधिरित्यर्थः। ननु वासरूपविधिनैव लोटा प्रैषादिषु कृत्यानां बाधो न भविष्यतीत्यत आह-- स्त्र्यधिकारादूध्र्वमिति। "स्त्रियां क्ति"न्नित्यत ऊध्र्वमित्यर्थः। "प्राक् स्त्रिया वासरूपविधिः" इति भाष्यम्। ननु स्त्र्यधिकारादूध्र्वं वाऽसरूपवदेरप्रवृत्तौ "स्त्रियां क्ति"न्निति सामान्यविहितस्य कित्नः "षिद्भिदादिभ्योऽभि" ति विशेषविहितेन नित्यबाधः स्यात्, ततः -- क्षमा क्षान्ति, भिदा भित्तिरित्यादि न स्यादित्यत आह-- क्वचिन्नेति। "क्वचि"दित्यस्याऽनिर्धारणादाह-- तेनेति। सिद्धमिति। एषु वासरूपविधित्यत्र सङ्कोच इति भावः। अत्र व्याख्यानमेव शरणम्। अर्हे कृत्यतृचश्चेति। प्राग्व्याख्यातं विशेषविवक्षया स्मार्यते। "लिङ्यदी"त्यतो लिङनुकर्षार्थश्चकार इत्युक्तं प्राक्। ननु अर्हे अनर्हे च सामान्यविधानादेव अर्हेऽपि कृत्यतृचोः सिद्धयोः पुनस्तद्विधिव्र्यर्थ इत्यत आह-- लिङा बाधेति। "अर्हे चे"त्येतावत्येव उक्ते चकारानुकृष्टस्य लिङ एवार्हे विधिः स्यात्, तथा च अर्हे कृत्यतृचोर्विधिर्न स्यात्, अर्हे विशेषविहितेन लिङा बाधात्, अनर्हे कृत्यतृचोश्चरितार्थत्वात्। वासरूपविधिस्तु स्त्र्यधिकारादूर्द्ध्वं न प्रवर्तते इत्युक्तमेव। अतो लिङा बाधा मा भूदिति कृत्यतृचोर्विधिरित्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
चित्याग्निचित्ये च ५९१, ३।१।१३२
चित्योऽग्निरिति। चिनोतेः कर्मणि क्यप्। यतोऽपवादः। इह सूत्रे अग्नावित्यनुवर्तते, तच्च चित्यशब्दस्यैव विशेषणं, न द्वितीयस्य। तस्य भावार्थकत्वेनाऽग्निवाचकत्वाऽसंभवात्। अग्नेरन्यत्र चेयमित्येव। शब्दकौस्तुभादौ तु अग्निचित्येत्यत्र भावे यकारप्रत्ययस्तुक् च निपात्यते न तु क्यप्। तेनान्तोदात्तत्वं भवति। क्यपि तुकृते क्यपः पित्त्वादनुदात्तत्वे धातुस्वरेण चित्य इवाद्युदात्तः स्यादिति स्थितम्। ननु वासरूपविधना कृत्या अपि भविष्यन्तीत्यत आह-- स्त्र्यधिकारादूध्र्वमित्यादि। क्तल्युडिति। हसितं हसनं छात्रस्य। "नपुंसके भावे क्तः" "ल्युट् चे" त्यनयोर्विषये भावे इति घञ्न। इच्छति भोक्तुम्। अत्र "इच्छार्थेषु लिङ्लोटौ" इति लोण्न। लिङ् तु भवत्येव,"समानकर्तृकेषु तुमुन्" लिङ् चे"ति वचनात्। ईषत्पानः। "अतो यु"जिति युच्। अत्र "ईषद्दुःसुषु"इति खल् न। लिङा बाधेति। चकारेण "लिङ् यदी"त्यतो लङनुकृष्यत इति भावः।


text:
सूत्रम्
न दुहस्नुनमां यक्चिणौ॥ ३।१।८९
काशिका-वृत्तिः
न दुहस्नुनमां यक्चिणौ ३।१।८९
दुह सनु नम् इत् येतेषं कर्मकर्तरि यक्चिणौ कर्मवद्भावापदिष्टौ न भवतः। दुहेरनेन यक् प्रतिषिध्यते। चिण् तु दुहश्च ३।१।६३
इति पूर्वम् एव विभाषितः। दुग्धे गौः स्वयम् एव। अदुग्ध गौः स्वयम् एव। अदोहि गौः स्वयम् एव। प्रस्नुते गौः स्वयम् एव। प्रास्नोष्ट गौः स्वयम् एव। नमते दण्डः स्वयम् एव। अन्ंस्त दण्डः स्वयम् एव। यक्चिणोः प्रतिषेधे णिश्रन्थिग्रन्थिब्रूञ्। आत्मनेपदाकर्मकाणाम् उपसङ्ख्यानम्। कारयति कटं देवदत्तः। कारयते कटः स्वयम् एव। अचीकरत् कटं देवदत्तः। अचीकरत कटः स्वयम् एव। उत्पुच्छयते गां गोपः। उत्पुच्छयते गौः स्वयम् एव। उदपुपुच्छत गौः स्वयम् एव। श्रथ्नाति ग्रन्थं देवदत्तः। श्रथ्नीते ग्रन्थः स्वयम् एव। अश्रन्थिष्ट ग्रन्थः स्वयम् एव। ग्रथ्नाति श्लोकं देवदत्तः। ग्रथ्नीते श्लोकः स्वयम् एव। अग्रन्थिष्ट श्लोकः स्वयम् एव। ब्रवीति श्लोकं देवदत्तः। ब्रूते श्लोकः स्वयम् एव। अवोचत् श्लोकं देवदत्तः। अवोचत श्लोकः स्वयम् एव। आत्मनेपदविधाने ऽकर्मकाणाम् आहन्ति माणवकं देवदत्तः। आहते माणवकः स्वयम् एव। आवधिष्ट मानवकः स्वयम् एव, आहत इति वा। विकुर्वते सैन्धवाः स्वयम् एव। व्यकृषत सैन्धवः स्वयम् एव।
न्यासः
न दुहस्नुनमां यक्चिणौ। , ३।१।८९
"कर्मकत्र्तरि यक्चिणानुपदिष्टौ न भवतः" इति। कर्मकत्र्तरीति विशेषणम्। "कर्मवत् कर्मणा तुल्यक्रियः" ३।१।८७
इति प्राप्तयोर्यक्चिणोरयं प्रतिषेधः, न तु चिण्वद्भावकर्मणोः। "सार्वधातुके यक्" ३।१।६७
इति च। शुद्धे कर्मणि यौ प्राप्तौ तयोरपीति दर्शनार्थम्। एतच्च "अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा" (व्या।प।१९) इति परिभाषया लभ्यते। "दुग्धे" इति। यकि प्रतिषिद्धे शप्, तस्यादादित्वाल्लुक्। पूर्ववद् घत्वघत्वजश्त्वानि। "अदुग्ध" इति। लुङ। चिणि प्रतिषिद्धे क्सः, तस्य "लुग्वा" ७।३।७३
इत्यादिना लुक्। "प्रस्नुते" इति। "{ष्णु प्ररुआवणे" धा।पा।} स्नु प्ररुआवणे" (धा।पा।१०३८), पूर्ववच्छपो लुक्। "प्रास्नोष्ट" इति। लुङ। "नमते" इति। "णम प्रह्वत्वे शब्दे" (धा।पा।९८१)। अन्तर्भावितण्यर्थोऽत्र नमिः कर्मणि वत्र्तत इति वेदितव्यम्। एवं हि कर्मस्थक्रियो भवति; अन्यथा कर्त्तृस्थक्रियत्वात् प्राप्तिर्नास्त्येवेति प्रतिषेधोऽनर्थकः स्यात्। अन्तर्भावितव्यर्थस्तु कर्मस्थक्रियो भवति-- नमति दण्डं देवदत्तः। "नमते दण्डः स्वयमेव" इति। यथा ण्यन्तावस्थायाम्। "यक्चिणोः प्रतिषेधे" इत्यादि। यक्चिणोः प्रतिषेधे कत्र्तव्ये श्रन्थ्यादीनामपि तस्य प्रतिषेधस्योपसंख्यानम् = प्रतिपादनं कत्र्तव्यमित्यर्थः। प्रतिपादनं तु नेति योगविभागादिष्टसिद्ध्यर्थात् कत्र्तव्यम्। णीति हेतुमण्णिच इतरस्य च णेग्र्रहणम्। हेतुमण्णिच्। "कारयति" कटं देवदत्तः। कारयते कटः स्यवमेव" इति। यकि प्रतिषिद्धे शप्। "अचीकरत कटः स्वयमेवट इति। चिणि प्रतिषिद्धे "णिश्रि" ३।१।४८
इत्यादिना चङ,णौ चङ्युपधाया ह्यस्वः" ७।४।१
इति ह्यस्वः। "चङि" ६।१।११
इति द्विर्वचनम्, अभ्यासकार्यम्। इतरो णिः-- "पुच्छभाण्ड चीवराण्णिङ" ३।१।२०
। "उत्पुच्छयते गां गोपः। उत्पुच्छयते गौः स्वयमेव" (इति)। यकि प्रतिषिद्धे शप्। एवमुत्तरत्रापि वेदितव्यम्। "उदपुपुच्छत गौः स्वयमेव" इति। चिणि प्रतिषिद्धे पूर्ववच्चङ। एवमुत्तरत्रापि वेदितव्यम्। "श्रन्थ ग्रन्थ सन्दर्भे" (धा।पा।१५१२,१५१३)। चुरादौ ग्रन्थिश्रन्थी पठ()एते (धा।पा।१८३७,१८३८)। "आ धृषाद्वा" (धा।पा।१८०५ अनन्तरम्) इति विभाषाणिचौ। तयोर्यदा णिज् नास्ति तदोदाहरणे; अन्यथा णीत्येवं सिद्धिः। ग्रन्थि ग्रन्थं देवदत्तः। ग्रन्थते ग्रन्थः स्वयमेव। अग्रन्थिष्ट ग्रन्थः स्वयमेव। श्रन्थति मेखलां देवदत्तः। श्रन्थते मेखला स्वयमेव। "श्रन्थ ग्रन्थ सन्दर्भे" (धा।पा।१५१२,१५१३) इतिक्र्यादावपि पठ()एते, तयोरप्ययं प्रतिषेधः--- श्रथ्नीते मेखलां देवदत्तः, श्रन्थीते मेखला स्वयमेव। "ई हल्यघोः" ६।४।११३
इतीत्त्वम्। अश्रन्थिष्ट मेखला स्वयमेव। ग्रथ्नीते ग्रन्थं देवदत्तः। ग्रन्थीते ग्रन्थः स्वयमेव। अग्रन्थिष्ट ग्रन्थः स्वयमेव। ब्राऊते कथां देवदत्तः। ब्राऊते कथा स्वयमेव। पूर्ववच्छपो लुक्। अवोचत कथां देवदत्तः। अवोचत कथा स्वयमेव। "ब्राउवो वचिः" २।४।५३
इति वचिरादेशः, "अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योषऽङ" ३।१।५२
इत्यङादेशः; "वच उम्" ७।४।२०
। अन्तर्भावितण्यर्थत्वात् कर्मस्थक्रियात्वं वेदितव्यम्। "आत्मनेपदाकर्मकाणाम्" इति। आत्मनेपदविधावकर्मका ये धातवो गृह्रन्ते त आत्मनेपदाकर्मकाः। "विकुर्वते सैन्धवाः स्वयमेव" इति। "आत्मनेपदेष्वनतः" ७।१।५
इत्यदादेशः। "व्यकृषत सैन्धवाः स्वयमेव" इत्यत्रापि कृञो विपूर्वात् "अकर्मकाच्च" १।३।३५
इत्यात्मनेपदविधानादात्मनेपदाकर्मकत्वम्। अत्रापि वल्गने वत्र्तमानः करोतिरन्तर्भावितण्यर्थः कर्मस्थकियो भवति॥
बाल-मनोरमा
न दुहस्नुनमां यक्चिणौ ५९२, ३।१।८९
न दुह। दुह स्नु नम् एषां द्वन्द्वः। कर्मकर्तरीति। एतत्तु नाऽनुवृत्तिलभ्यं, पूर्वत्रानुपलम्भात्। किंतु "कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः" इति समभिव्याहारलभ्यमेव। "अचः कर्मकर्तरी"त्यतो मण्डूकप्लुत्या तदनुवृत्तिर्वा। दुहेरनेनेति। "न दुहस्नुनमा"मित्यनेन दुहेः कर्मकर्तरि यक एव निषेधः। चिण्तु "दुहश्चे"ति वक्ष्यमाणसूत्रेण विकल्पितो वक्ष्यते इत्यर्थः। कर्मकर्तरि तशब्दे परे दुहेश्चिण्वेति तदर्थः। "चिण्तु विकल्पेनेष्यते" इति क्वचित्पाठः। दुग्धे इत्यत्र प्रक्रियां दर्शयति-- शप् लुगिति। दुहेः कर्मकर्तरि यकि निषिद्धे शप्प्रवर्तते, तस्य "अदिप्रभतिभ्यः" इति लुगित्यर्थः। "गौः पयो दुग्धे इति। गौः स्वयमेव पय उत्सृजतीत्यर्थः। कर्मकर्तृभूतायां गवि लट्। स्वरितेत्त्वेऽपि "भावकर्मणो"रित्यात्मनेदमेव। "न दुहेति न यक्। गांपयो दुग्धे इति तु नोदाह्मतम्, "गौणे कर्मणि दुह्रादेर्लादयो मताः"इत्युक्तेः। अचः कर्मकर्तरि। "च्लेः सि"जित्यतश्च्लेरिति, "चिण् ते पदः"इत्यतश्चिण्ते इति, "दीपजने"त्यतोऽन्यतरस्यामिति चानुवर्तते। "धातोरेकाचः" इत्यतोऽनुवृत्तस्य धातुग्रहणस्य अचा विशेषतत्वात्तदन्तविधिः। तदाह-- अजन्तादित्यादिना। अकारीति। "कटः स्वयमेवे"ति शेषः। कर्मकर्तरि लुङ्। च्लेश्चिण्। वृद्धिः। रपरत्वम्। "चिणो लु"गिति तशब्दस्य लुक्। अकृतेति। चिणभावपक्षे "ह्यस्वादङ्गा"दिति सिचो लोपः।
तत्त्व-बोधिनी
न दुहस्नुनमां यक्चिणौ ४८७, ३।१।८९
दुहिपच्योरिति। द्विकर्मकत्वादनयोरेकस्य कर्मणः कर्तृत्वविवक्षायाममि सकर्मकत्वान्निषेधे प्राप्तेऽयमारम्भः। गौः पयो दुग्धे इति। अत्र कर्मवद्भावेनात्मनेपदं नित्यं। "गौणे कर्मणि दुह्रादेः" इत्युक्तत्वान्मुख्यकर्मणः कर्तृत्वविवक्षायां पयो गां दुग्धे इति नोदाह्मतमित्याहुः। एवं च "प्रधाने नीहकृष्वहा"मित्युक्तत्वात्तुल्यन्यायेन न्यादीनां मुख्यकर्मण एव कर्तृत्वविवक्षेति फलितम्।


text:
सूत्रम्
ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च॥ ३।३।५८
काशिका-वृत्तिः
ग्रहवृदृनिश्चिगमश् च ३।३।५८
ग्रहादिभ्यः धातुभ्यः अप् प्रत्ययो भवति। घञो ऽपवादः। निश्चिनोतेः तु अचो ऽपवादः। ग्रहः। वरः। दरः। निश्चयः। गमः। निश्चिग्रहनं स्वरार्थं। विशिरण्योरुपसङ्ख्यानम्। वशः। रणः। घञर्थे कविधानं स्थास्नापाव्यधिहनियुध्यर्थम्। प्रतिष्ठन्ते ऽस्मिनिति प्रस्थः पर्वतस्य। प्रस्नाति अस्मिन् प्रस्नः। प्रपिबन्ति अस्याम् इति प्रपा। आविध्यन्ति तेन इति आविधः। विहन्यन्ते ऽस्मिनिति विघ्नः। आयुध्यते अनेन इति आयुधम्।
न्यासः
ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च। , ३।३।५८
"वृ" इति वृङ्वृञोः सामान्येन ग्रहणम्। "दृ"इति। "दृङ आदरे" (धा।पा।१४११)। "निश्चिनोतेस्तवचोऽपवादः" इति। "एरच्" ३।३।५६
इति प्राप्तस्य। अथ निश्चिग्रहणं किमर्थम्, यावता नास्मादच्यपि वा विहिते कश्चिद्विशेषोऽस्ति, तदेव हि रूपमुभयत्रापि समापद्यत इत्याह-- "निश्चिग्रहणं स्वरार्थम्" इति। अनुदात्तार्थमित्यर्थः। ननु च "हस्तादाने चेरस्तेये" ३।३।४०
इति चिनीतेर्घञ् विधीयमानो न स्यात्, निष्पूर्वादपि प्राप्नोति, अतस्तद्बाधनार्थमपि निश्चिग्रहणं युक्तम्?
नैतदस्ति; निष्पूर्वादपि हि चिनोतेश्चैष घञ् पूर्वविप्रतिषेधेनेष्यते। ननु च स्वरार्थमपि निश्चिग्रहणं नोपपद्यतएव, तथापि "गतिकारकोपपदात् कृत्" ६।२।१३८
इत्युत्तरपदप्रकृतिस्वरे प्राप्ते" अन्तः"६।२।१४२
, "थाथघञ्क्ताजबित्रकाणाम्" ६।२।१४३
इत्यन्तोदात्तत्वेनैव भाव्यते। तथा चापि प्रत्ययेऽपि सत्यनुदात्तत्वेनैव भवितव्यम्?
नैष दोषः;निश्चिग्रहणसामथ्र्यात थाथादिस्वरस्तस्मिन् विषये न भवति। तस्मिन्नसत्युत्तरपदे प्रकृतिभावेनावस्थितेऽपोऽनुदात्तत्वाद्धातोश्चान्तोदात्तत्वान्निश्चय इति पदं कृत्स्वरेण मध्योदात्त्#ं भवति, अचि सत्यन्तोदात्तं स्यात्।
"वशिरण्योः" इत्यादि। "वश कान्तौ" (धा।पा।१०८०), "रण" (धा।पा।४४५) इति शब्दार्थः, अणरणेत्यादयः शब्दार्थाः (धा।पा।४४४-४५३) धातवः। तयोर्वशिरण्योरप उपसंख्यानम् = प्रतिपादनं कर्तव्यम्। तत्रेदं प्रतिपादनम् -- चकारोऽत्रानुक्तसमुच्चयार्थः क्रियते, तेन वशिरण्योरप्यब्भविष्यति।
"घञर्थे क" इत्यादि। घञर्थो भावः कर्त्तृवर्जितञ्च कराकम्, तत्र कप्रत्ययस्य विधानं कत्र्तव्यं स्थाद्यर्थम्। एतत्तु "कृत्यल्युटो बहुलम्"३।३।११३
इत्येव सिद्धम्। "पा" इति लुग्विकरणपरिभाषया (व्या।प।५०) पानार्थस्य ग्रहणम्, न रक्षणार्थस्य। "प्रस्थः" इति। "आतो लोप इटि च" ६।४।६४
इत्याकारलोपः। "प्रश्नः" इति। "ष्णा शौचे" (धा।पा।१०५२)। "आविधः" इति। "व्यध ताडने" (धा।पा।११८१)। "ग्रहिज्या" ६।१।१६
ईत्यादिसूत्रेण सम्प्रसारणम्। "विघ्नः"इति। "गमहन" ६।४।९८
इत्यादिनोपधालोपः, "हो हन्तेः"७।३।५४
इत्यादिना कुत्वम्। "आयुधम्" इति। "युध सम्प्रहारे" (धा।पा।११७३)॥
तत्त्व-बोधिनी
ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च १५४३, ३।३।५८
वशिरण्योरिति। घञि प्राप्ते वचनम्। वशनं वशः। रणन्ति शब्दं कुर्वन्त्यस्मिन्निति रणः = सङ्ग्रामः।


text:
देवी पञ्चरत्नम्
प्रातः स्मरामि ललिता वदनारविन्दं बिम्बाधरं पृथल-मौक्तिक शोभिनासम् ।
आकर्ण-दीर्घ-नयनं मणिकुण्डलाढ्यं मन्दस्मितं मृगमदोज्ज्वल-फाल-देशम् ॥१॥
प्रातर्भजामि ललिता-भुज-कल्पवल्लीं रत्नांगुळीय-लसदंगुळि-पल्लवाढ्याम् ।
माणिक्य-हेम-वलयांगद-शोभमानां पुंड्रेक्षु-चाप-कुसुमेषु-सृणीं दधानाम् ॥२॥
प्रातर्नमामि ललिता-चरणारविन्दं भक्तेष्ट-दान-निरतं भवसिन्धु-पोतम् ।
पद्मासनादि-सुरनायक-पूजनीयं पद्मांकुश-ध्वज-सुदर्शन-लाञ्चनाढ्यम् ॥३॥
प्रातस्तुवे परशिवां ललितां भवानीं त्रय्यन्त-वेद्य-विभवां करुणानवद्याम् ।
विश्वस्य सृष्टि-विलय-स्थिति-हेतु-भूतां विश्वेश्वरीं निगमवाङ्मनसातिदूराम् ॥४॥
प्रातर्वदामि ललिते तव पुण्यनाम कामेश्वरीति कमलेति महेश्वरीति ।
श्री शांभवीति जगताम् जननी परेति वाग्देवतेति वचसा त्रिपुरेश्वरीति ॥५॥
यः श्लोकपञ्चकमिदं ललिताम्बिकायाः सौभाग्यदं सुललितं पठति प्रभाते ।
तस्मै ददाति ललिता झडिति प्रसन्ना विद्यां श्रियं विमलसौख्यमनन्तकीर्तिम् ॥६॥
॥इति श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ देवीपञ्चरत्नं संपूर्णम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
यदि भारतदेशे कोऽपि जनः ख्याति इच्छति तर्हि सः नरेन्द्रमोदीवर्यम् अपवदतु। अन्नाहजारेवर्यः इदम् अधुना अवागच्छत्। सः अनेकेभ्यः वर्षेभ्यः भ्रष्टाचारम् अपाकर्तुं यतति किन्तु तं तस्मिन् कार्ये साफल्यं न अलभत्। अन्नाहजारेवर्यः एकः महान् पुरुषः अस्ति। तेन भ्रष्टाचारनिवारणस्य कार्यम् एव करणीयम्। नरेन्द्रमोदीवर्यं हन्तुं नैकाः जानाः उद्युक्ताः सन्ति ते नरेन्द्रवर्यं हनिष्यन्ति तस्मिन् विषये कापि शङ्का नास्ति। भ्रष्टाचारनिवारणाय अत्यल्पाः जनाः सन्ति तस्मात् अन्नाहजारेवर्येण तत् कार्यम् एव करणीयम्।
२०११-०५-२८ शनिवासरः (2011-05-28 Saturday)
अवशिष्टं कार्यं कदा करिष्यसि। अधुनैव सर्वं कार्यं समापय।
अवशिष्टेषु विषयेषु आवां चर्चयावः। अनेकाः विषयाः अस्माभिः पूर्वमेव अनुमोदिताः।
ते अवशिष्टेषु विषयेषु चर्चयन्ति।
२०११-०५-२७ शुक्रवासरः (2011-05-27 Friday)
दक्षिणे राजति अम्मा पूर्वे दीदी उत्तरप्रदेशे बहनजी।
दिल्लीनगरे चाची अखण्डभारते तु राजति मेडम।
गृहे राजति भार्या इदं खलु नारीराज्यम्॥
२०११-०५-२६ गुरुवासरः (2011-05-26 Thursday)
अकाले अत्र अतिशीतता अभवत्। प्रायः मई-मासे अस्मात् शीतता न भवति। अद्य जलं न वर्षति प्रातःकाले एव सूर्यदेवस्य दर्शनम् अभवत् किन्तु अतिवेगकरं वातम् अस्ति। बहिः गत्वा एव कथं शीततायाः आक्रमणम् अस्ति इति ज्ञास्यामि।
२०११-०५-२५ बुधवासरः (2011-05-25 Wednesday)
अद्य प्रातः पादोनसप्तवादने दिव्यांशुः संयानेन केन्बरानगरतः सिडनीनगरम् अगच्छत्। मम व्याख्यानं अष्टवादने आसीत् तस्मात् तं संयानस्थले अवतीर्य अहं कार्यालयम् आगच्छम्।
२०११-०५-२४ मङ्गलवासरः (2011-05-24 Tuesday)
अधुना अत्र केन्बरानगरे जलं वर्षति। यदा प्रातःकाले वर्षति तदा यातायातं मन्दगती भवति। यदा मार्गे सम्मर्दः न भवति तदा गृहात् कार्यालयं गमनाय विंशति-निमिषाः भवन्ति। किन्तु अद्य अहं मन्ये गमनाय एकहोरा भविष्यति।
२०११-०५-२३ सोमवासरः (2011-05-23 Monday)
अद्य ज्वलितायाः वाद्यवृन्दः एकस्मिन् समारोहे सहभागित्वम् अकरोत्। तस्याः वृन्दं स्वर्णपदकः प्राप्तवान्।
२०११-०५-२२ रविवासरः (2011-05-22 Sunday)
पाकिस्तानदेशे एकः बालकः न्यायाधीशस्य सम्मुखः अभवत्। तस्य बालकस्य उपरि लघुमूल्यस्य वस्तु चोरितकस्य आरोपः आसीत्। न्यायाधीशेन बालकः पृष्टः कथं अस्य लघुमूल्यस्य वस्तुने त्वया अपराधः कृतः इति। बालकः प्रत्यावदत् मया श्रुतम् अस्मिन् देशे चोरीकरणम् अधुना अपराधः नस्ति इति। न्यायाधीशः अवदत् तस्मै जनैः महाचोरी कर्तव्या लघुचोरी तु अपराधः एव इति।
२०११-०५-२१ शनिवासरः (2011-05-21 Saturday)
मम मनः अन्यत्र व्यापृतम् आसीत् तस्मात् चिरकालात् किमपि न लिखितम्। अद्य प्रभृतिः पुनः लेखनं करिष्यामि।
२०११-०५-२० शुक्रवासरः (2011-05-20 Friday)
अद्य सामान्यकार्यात् निवर्तनम् कृत्वा क्रीयायोगस्य अनुशीलनाय सिडनीनगरे एकस्मिन् निवेशने अगच्छम्। मया सह केन्बरानगरतः अन्ये द्वौ साधकौ अपि आस्ताम्। वयं केन्बरानगरतः प्रातः अष्टवादने आरभ्य सार्ध-एकादशवादने सिडनीनगरं प्राप्तवन्तः।
२०११-०३-२९ मङ्गलवासरः (2011-03-29 Tuesday)
अद्य कार्यालये अहम् अतीव व्यस्तः आसम्। एकस्मै उपवेशनाय पञ्जीकरणम् अकरवम्। तत् परं पञ्चशोधपत्राणि प्रैषयम्। श्वः प्रभृतिः सप्ताहन्ततः कार्यालयं न गमिष्यामि तस्मात् सर्वाणि कार्याणि अद्यैव कर्तव्यानि।
२०११-०३-२८ सोमवासरः (2011-03-28 Monday)
अद्य मया अनेकानि कार्याणि कर्तव्यानि। मया चिन्तितं गृहे स्थात्वा करिष्यामि इति। किन्तु गृहे कार्यं न भवति। दूरदर्शनम् अस्ति शय्या अस्ति पत्रिकाः सन्ति अनेकाः विक्षेपाः सन्ति तस्मात् कार्यालयं गत्वा एव कार्यं करवाणि।
२०११-०३-२७ रविवासरः (2011-03-27 Sunday)
अद्य पृथिवीहोरा आसीत् यदा विद्युत्दीपकानां निर्वाणं कर्तव्यम्। तस्यां होरायां वयं गृहस्य बहीः राष्ट्रीय-ओस्ट्रेलिया-विश्वविद्यालये एकस्मिन् कार्यक्रमे अगच्छाम। गृहं प्रत्यागम्य मया द्वे दीपके प्रकाशमाने दृष्टे। यदा वयं गृहात् बहिः गच्छामः तदा अहम् अनेकवारं पृच्छामि अपि सर्वणि दीपकानि निर्वाणानि सन्ति ते सदैव आम् इति कथयन्ति किन्तु तस्मात् न भवति। अद्य अस्माकम् अधिवासिनः कदाचित् अचिन्तयन् इमे जनाः पर्यावरणाय न चिन्तयन्ति इति।
२०११-०३-२६ शनिवासरः (2011-03-26 Saturday)


text:
[संस्कृतं- भारतस्य जीवनम्] अग्रिम जनगणनार्थं एकं आवश्यकनिर्देश:
सर्वे भारतीयानां प्रति मम एकं निवेदनं अस्ति । यदि भवन्त: स्वीकरिष्यन्ति चेत् न केवलं संस्कृतस्य अपितु सम्पूर्ण भारतस्य, भारतीय संस्कृते: च कल्याणाय एव भविष्यति।
आगामी जनगणनायां सर्वे संस्कृतज्ञा: कृपया स्व मातृभाषास्थाने संस्कृतम् एव लिखेयु: तथा ये स्वकीयं अल्पसंस्कृतविज्ञ: इति मन्यन्ते तेषां प्रति मम कथनं अस्ति यत् वयं सर्वे दैनिक जीवने कस्याचित् अपि भाषाया: वाचने संस्कृत शब्दानां प्रयोग: कुर्म: एव । न केवल भारतीय भाषासु अपितु वैदेशिकभाषासु अपि संस्कृतस्य शब्दा न्यूनाधिका: गृहीता: एव सन्ति यथा आग्लभाषाया: गो शब्द:- इत्यस्य अर्थ: गमनं इति भवति खलु । गो इत्यस्य संस्कृत व्युत्पत्ति: गच्छति इति गो इति अस्ति ।
अत: यदि वयं संस्कृतम् इति अस्माकं मातृ अथवा द्वितीय भाषा इति लिखाम: चेत् न कापि हानि: अपितु लाभाय एव ।
अत्र मम किमपि दुराग्रह: नास्ति अपितु अहं केवलं अस्माकं भारतस्य, भारतीयसंस्कृते: च विषये एव चिन्तयन् एवं निर्दिशामि ।
मम आशय: केवलं एष: एव यत् यत् सम्मानं वयं विदेशी भाषानां कृते दद्म: तत् सम्मानं अस्माकं भारतीय भाषाम् एव मिलेत इति ।
संस्कृत भाषा अस्माकं जननी चेत् यदि वयं अस्या: संरक्षणं न कुर्म: तर्हि अस्माकं दौर्भाग्यं एव ।
भवन्त: सर्वे मम निवेदनं स्वीकरिष्यन्ति इति आशामहे ।
हिन्दी भाषायां पठितुं अत्र बलाघात: करणीय:
।। भवतां आभार:।।


text:
सूत्र ५
स्याच्चैकस्य ब्रम्हाशब्दवत् ॥५॥
स्याच्चैकस्य ब्रम्हाशब्दवत् ।
इंद पदोत्तरं सूत्रम् । स्यादेतत् ।
कथं पुनरेकस्य संभूतशब्दस्य तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाश: संभूत इत्यस्मिन्नधिकारे परेपु तेज:प्रभतिष्वनुवर्तमानस्यमुख्यत्वं संभवत्याकासे च गौणत्वमिति ।
अत उत्तरमुच्यते ।
स्याच्चैकस्यापि संभूतशब्दस्य विषयविशेषवशाद्नौणो मुख्यश्च प्रयोगो ब्रम्हाशब्दवत् ।
यथैकस्यापि ब्रम्हाशब्दस्य तपसा ब्रम्हा विजिज्ञासस्व तपो ब्रम्होत्यस्मिन्नधिकारेऽन्नादिषुगौण: प्रयोग आनन्दे च मुख्यो यथा च तपसि ब्रम्हाविज्ञानसाधने ब्रम्हाशब्दो भक्त्या प्रयुज्यतेऽञ्जसा तु विज्ञेये ब्रम्हाणि तद्वत् ।
कथं पुनरनुत्पत्तौ नभस एकमेवाद्वितीयमितीयं प्रतिज्ञा समर्थ्यते ।
ननु नभसा द्वितीयेन सद्वितीयं ब्रम्हा प्राप्नोति कथं च ब्रम्हाणि विदिते सर्वं विदितं स्यादिति ।
तदुच्यते । एकमेवेति तावत्स्त्रकार्यापेक्षयोपपद्यते ।
यथा लोके कश्चित्कुम्भकारकुले पूर्वेद्युर्मृद्दण्डचक्रादीनि चोपलभ्यापरेद्युश्च नानाविधान्यमत्राणि प्रसारितान्युपलभ्य ब्रूयान्मृदेवैकाकिनी पूर्वेद्युरासीदिति स च तयावधारणया मृत्कार्यजातमेव पूर्वेद्युर्नासीदित्यभिप्रेयान्न दण्डचक्रादि तद्वत् ।
अद्वितीयश्रुतिरधिष्ठात्रन्तरं वारयति यथा मृदोऽमत्रप्रकृते: कुम्भकारोऽधिष्ठातास्तीति ।
न च नभसाऽपि द्वितीयेन सद्वितीयं ब्रम्हा प्रसज्यते ।
लक्षणान्यत्वनिमित्तं हि नानात्वम् ।
न च प्रागुत्पत्तेर्ब्रम्हानभसोर्लक्षणान्यत्वमस्ति ।
क्षीरोदकयोरिव संमृष्टयोर्व्यापित्वामूर्तत्वादिधर्मसामान्यात् ।
सर्गकाले तु ब्रम्हा जगदुतत्पादयितुं यतते स्तिमितमितरत्तिष्ठतितेनान्यत्वमवसीयते ।
तथा चाकांशशरीरं ब्रम्होत्यादिश्रुतिभ्योऽपि ब्रम्हाकाशयोरभेदोपचारसिद्धि: ।
अत एव च ब्रम्हाविज्ञानेन सर्वविज्ञानसिद्धि: ।
अपि च सर्वं कार्यंमुत्पद्यमानमाकाशेनाव्यतिरिक्तदेशकालमेवोत्पद्यते ब्रम्हाणा चाव्यतिरिक्तदेशकालमेवाकाशं भवतीत्यतो ब्रम्हाणा अत्कार्येण च विज्ञातेन सह विज्ञातमेवाकाशं भवति ।
यथा क्षीरपूर्णे घटे कतिचिदब्बिन्दव: प्रक्षिप्ता: सन्त: क्षीरग्रहणेनैव गृहीता भवन्ति न हि क्षीरग्रहणादब्विन्दुग्रहणं परिशिष्यत एवं ब्रम्हाणा तत्कार्यैश्चाव्यतिरिक्तदेशकालत्वाद्रृहीतमेव ब्रम्हाग्रहणेन नभो भवति ।
तस्माद्भाक्तं नभस: संभवश्रवणमिति ॥५॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सूत्र १
तथा प्राणा: ॥१॥
वियदादिविषय: श्रुतिविप्रतिषेधस्तृतीयेन पादेन परिहृत: ।
चतुर्थेनेदानीं प्राणविषय: परिहिरयते ।
तत्र तावत्तत्तेजोऽसृजतेति तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाश: संभूत इति चैवमादिषूत्पत्तिप्रकरणेषु प्राणानामुत्पत्तिर्नान्नायते ।
क्वचिच्चानुत्पत्तिरेवैषामान्नायते ।
असद्वा इदमग्र आसीत्तदाहु: किंतदसदासीदित्यृषयो वाव तेऽग्रेऽसदासीत् ।
तदाहु: के ते ऋषय इति ।
प्राणा वाव ऋषय इति ।
अत्र प्रागुत्पत्ते: प्राणानां सद्भावश्रवणात् ।
अन्यत्र तु प्राणानामप्युत्पत्ति: पठयते ।
यथाग्नेर्ज्वलत: क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवमेवैतस्मादात्मन: सर्वे प्राणा इति ।
एतस्माज्जायते प्राणो मन: सर्वेन्द्रियाणि चेति ।
सप्तप्राणा: प्रभवन्ति तस्मादिति ।
स प्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्धां खं वायुर्ज्योतिराप: पृथिवीन्द्रियं मनोऽन्नमिति चैवमादिप्रदेशेषु ।
तत्र तत्र श्रुतिविप्रतिषेषादन्यतरनिर्धारणकारणानिरूपणाच्चाप्रतिपत्ति: प्राप्नोति ।
अथवा प्रागुत्पत्ते: सद्भावश्रवणाद्नौणी प्राणानामुत्पत्तिश्रुतिरिति प्राप्नोति ।
अत उत्तरमिदं पठति ।
तथा प्राणा इति ।
कथं पुनरत्र तथेत्यक्षरानुलोम्यं प्रकृतोपमानाभावात् ।
सर्वगतात्मबहुत्ववादिदूषणमतीतानन्तरपादान्ते प्रकृतं तत्तावन्नोपमानं संभवति सादृश्याभावात् ।
सादृश्ये हि सत्युपमानं स्यात् ।
यथा सिंहस्तथा बलवर्मेति ।
अदृष्टसाम्य प्रतिपादनार्थमिति यद्युच्येत यथाऽदृष्टस्य सर्वात्मसंनिधावुत्पद्यमानस्यानियतत्वमेवं प्राणानामपि सर्वात्मन: प्रत्यनियतत्वमिति ।
तदपि देहानियमेनैवोक्तत्वात्पुनरुक्तं भवेत् ।
न च जीवेन प्राणा उपमीयेरन्सिद्धान्तविरोधात् ।
जीवस्य हयनुत्पत्तिराख्याता ।
प्राणानां तूत्पत्तिराचिख्यासिता ।
तस्मात्तथेत्यसंबद्धमिव प्रतिभाति । न ।
उदाहरणोपात्तेनाप्युपमानेन संबन्धोपपत्ते: ।
अत्र प्राणोत्पत्तिवादिवाक्यजातमुदाहरणम् - एतस्मादात्मन: सर्वे प्राणा: सर्वे लोका: सर्वे देवा: सर्वाणि भूतानि च व्युच्चरन्त्येवंजातीयकम् ।
तत्र यथा लोकादय: परस्मादब्रम्हाण उत्पद्यन्ते तथा प्राणा अपीत्यर्थ: ।
तथा एतस्माज्जायते प्राणो मन: सर्वेन्द्रियाणि च ।
खं वायुर्जोतिराप: पृथिवी विश्वस्य धारिणीत्येवमादिष्वपि खादिवत्प्राणानामुत्पत्तिरितिद्रष्टव्यम् ।
अथवा पानव्यापच्च तद्वदित्येवमादिषु व्यवहितोपमानसंबन्धस्याप्याश्रितत्वात्।
यथातीतानन्तरपादाद्युक्ता वियदादय: परस्य ब्रम्हाणो विकारा: समधिगतास्तथा प्राणा अपि परस्य ब्रम्हाणो विकारा इति योजयितव्यम् ।
क: पुन: प्राणानां विकारत्वे हेतु: ।
श्रुतत्व मेव ।
ननु केपुचित्प्रदेशेषु न प्राणानामुत्पत्ति: श्रूयत इत्युक्तम् ।
तदयुक्तम् ।
प्रदेशान्तरेषु श्रवणात् ।
न हि क्वचिदश्रवणमन्यत्र श्रुतं निवारयितुमुत्सहते ।
तस्माच्छ्रुतत्वाविशेषादाकाशादिवत्प्राणा अप्युत्पद्यन्ते इति सूक्तम् ॥१॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
एकः स एव परिपालयताज्जगन्ति
गौरीगिरीशचरितानुकृतिं दधानः।
आभाति यो दशनशून्यमुखैकदेश-
देहार्धहारितवधूक इवैकदन्तः॥
वसुकल्पस्य (सुभाषितरत्नकोषः ९४)
गणेशः एकः एव जगन्ति सर्वाणि विश्वानि परिपालयतात् रक्षतु। सोऽयं एकदन्तः इति प्रसिद्धः। कस्मात् इयम् चमत्कारिणी आकृतिः? इदं किञ्चन परमरहस्यं यत् अयं गणेशः अनया आकृत्या स्वमातापितरौ गौरीगिरीशौ पार्वतीपरमेश्वरौ अनुकरोति। तयोः आकृतिं रूपं दधानो वर्तते इति। कथमिति चेत्, उच्यते।
यथा अर्धनारीश्वरस्वरूपेण शिवः पार्वती च प्रसिद्धौ, तादृशम् एव रूपम् अनुकर्तुम् एकदन्तः इव भाति इति कवेः आशयः। दशनशून्येन दन्तरहितेन मुखैकदेशेन मुखवामभागेन देहार्धहारितवधूकः इव देहार्धः अर्धं देहस्य हारितं स्वायत्तीकृतं वध्वा स्वपत्न्या यस्य तादृशः सोऽयम् एकदन्तः इति आभाति।
को वा वध्वा अभिभूतः सन् सर्वजगत्परिपालकोऽपि एकदन्तः न स्यात्?


text:
सूत्रम्
ननौ पृष्टप्रतिवचने॥ ३।२।१२०
काशिका-वृत्तिः
ननौ पृष्टप्रतिवचने ३।२।१२०
अनद्यतने परोक्षे इति निवृत्तम्। भूतसामान्ये विधिरयम्। ननुशब्दे उपपदे प्रश्नपूर्वके प्रतिवचने भूते ऽर्थे लट् प्रययो भवति। लुङो ऽपवादः। अकार्षीः कटं देवदत्त? ननु करोमि भोः। अवोचस् तत्र किंचिद् देवदत्त? ननु ब्रवीमि भोः। पृष्टप्रतिवचने इति किम्? ननु अकार्षीत् माणवकः।
न्यासः
ननौ पृष्टप्रतिवचने। , ३।२।१२०
"पृष्टप्रतिवचने" इति। प्रश्नः = पृष्टम्, भावे निष्ठा। पृष्टपूर्वकप्रतिवचनं पृष्टप्रतिवचनम्, शाकपार्थिवादित्वन्मध्यमपदलोपी समासः। "अनद्यतने परोक्ष इति निवृत्तम्" इति। अस्वरितत्वात्। "अकार्षीः कटं देवदत्त" इत्येष प्रश्नः। "ननु करोमि भोः"इत्येतत् प्रश्नपूर्वकं प्रतिवचनम्। "अवोचस्तत्र किञ्चिद्देवदत्त"इत्येष प्रश्नः। "ननु करोमि भोः"इत्येतत् प्रश्नपूर्वकं प्रतिवचनम्।
"नन्वकार्षीत्" इति। प्रश्नपूर्वकं प्रतिवचनं न भवतीति लुङेव भवति। ननु च प्रतिवचनं सर्वं प्रश्नपूर्वकमेवु, तदनर्थकं पृष्टग्रहणम्, व्यवच्छेद्याभावात्?
नैतदिष्टम् ;प्रतिवचनशब्दोऽयमस्त्येव पृष्टान्वाख्याने-- यः प्रश्नमन्तरेण न भवति; अस्त्यव्ययीभावे-- वचनं वचनं प्रतिवचनम्, यथार्थे "अव्ययम्" २।१।६
इति वीप्सायामव्ययीभावः;अस्ति समाधिवचनः-- प्रतिपूर्वस्य वचेः समाधाविति दर्शनात्, तथा हि वक्तारो वदन्ति-- यदननाभिहितं तन्मया प्रयुक्तमिति, परिष्कृतमित्यर्थः; तदेवमनेकार्थे प्रतिवचनशब्द-, यदि पृष्टग्रहणं न क्रियते सर्वेष्वर्थेषु स्यात्। अ()स्मस्तु क्रियमाणे प्रश्नपूर्वो यः प्रतिवचनशब्दः, स एव गृह्रते, नान्य इति न भव्तयानर्थक्यम्॥
"नाकर्षम्िति। पूर्ववदम्भावः॥
बाल-मनोरमा
ननौ पृष्टप्रतिवचने ६०४, ३।२।१२०
ननौ पृष्ट। निवृत्तमिति। व्याख्यानादिति भावः। अकार्षीः किमिति प्रश्नः। ननु करोमीत्युत्तरम्। अकार्षमित्यर्थः। नन्विति संबोधने।
तत्त्व-बोधिनी
ननौ पृष्टप्रतिवचने ४९६, ३।२।१२०
ननौ। पृष्टस्यप्रतिवचनमिति विग्रहः। समाहारद्वन्द्वे तूभयत्र स्यात्िष्यते च प्रतिवचने एव लट्। तदाह-- ननु करोमीति। न च पृष्टग्रहणं व्यर्थं यावता प्रश्नपूर्वकमेव प्रतिवचनं भवतीति वाच्यम्, विरुद्धमपि वचनं प्रतिवचनं , चवनाभिमुख्यमपि प्रतिवचनमिति पृष्टग्रहणं कर्तव्यमिति कैयटे स्थितत्वात्।


text:
बसवनबागेवाडी
बसवनबागेवाडी(Basavana Bagevadi) कर्णाटकराज्ये बिजापुरमण्डले विद्यमानं किञ्चन नगरम् । महात्मनः बसवेश्वरस्य जन्मस्थानम् एतत् । द्वादशशतके जातः एषः धार्मिकक्रान्तिकारः । वीरशैवमतस्य च प्रवर्तकः । इदानीम् अपि वीरशैवानां पवित्रं तीर्थक्षेत्रम् अस्ति एतत् । तस्य जन्मस्थाने सुन्दरं मन्दिरं निर्मितम् अस्ति । कर्णाटकस्य प्रसिद्धशिवशरणक्षेत्रेषु बसवनबागेवाडि अपि अन्यतमम् । युगपुरुषः, भक्तिभण्डारी, विचारवादी, मानवतावादी, समाजवादी, समाजोद्धारकः, स्त्रीसमानतावादी कन्नडसाहित्यस्य नूतनदृष्टिदाता, क्रान्तिकारी, महामहिमवान् बसवण्णः बसवनबागेवाडीनगरे जातः ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
शतमानेभ्यः प्राक् एषः एकः अग्रहारः आसीत् । वेदाध्ययनं प्रचलति स्म । अत्रत्याः बाह्मणाः बहवः शैवाः आसन् । तेषु साख्यायनगोत्रस्य मादरसः अन्यतमः आसीत् । तस्य पत्नी मादलाम्बिका । एतयोः पुत्रः बसवण्णः । एषः नन्दिप्रसादतः जन्म प्राप्तवान् । श्रीशङ्कराचार्यः यथा शङ्ककरस्य अवतारः इति श्रीमध्वाचार्यः मारुतेः अवतारः इति च परिभाव्यते तथैव बसवण्णः नन्दिनः अवतारः इति भाव्यते । एषः द्वितीयः शम्भुः इत्यपि कथ्यते ।
मादलाम्बिका बागेवाडिक्षेत्रस्य शिवदेवालये प्रतिमासं प्रदोषकाले श्रेष्ठं नन्दिव्रतं करोति स्म । ततः बसवण्णस्य जन्म अभवत् । एषः ग्रामः बहु प्राचीनः । एतस्य ग्रामस्य पौराणिकपृष्ठभूमिका अपि अस्ति । इदानीमेषः ग्रामः बिजापुरमण्डले एकं तालूकुकेन्द्रम् । अत्र एकशतविंशतिग्रामाः सन्ति । कर्णाटके ’वाडी’ इति अन्तिमाक्षरयुक्तग्रामाः बहवः सन्ति । हरळवाडि, नसिरवाडि, शुक्रवाडि, तन्बाकवाडि इत्यादयः । एतेषु वाडिषु बागेवाडेः पवित्रं स्थानम् अस्ति । वाडी इत्युक्ते पट्टणं, ग्रामः, ग्रामस्य भागः, लघुग्रामः इत्यादयः अर्थाः सन्ति ।
बागेवाडि क्रि.श. ६६५ तमे वर्षे अस्तित्वे आसीत् इति ज्ञायते । बसवनबागेवाडि ग्रामे शिवाराधनेन सह जैनधर्मः अपि प्रचारे आसीदिति ज्ञायते । बसवण्णस्य दैवीशक्तिविषये जनानाम् अचलविश्र्वासः अस्ति । भक्तानां श्रद्धापूर्णभक्त्या इष्टार्थः सिद्ध्यति इति जनाः वदन्ति । एतद्विषये गीतं श्रूयते । चेन्नम्मायाः भक्त्या बसवण्णः सन्तुष्टः । तस्याः मुग्धभक्त्या मृत्तिकायाः बसवमूर्तिः रूपिता । तत्रैव महिमामूर्तेः देवालयः सञ्जातः । बसवण्णव्रतकारणतः चेन्नम्मायाः गानकारणतश्र्च दैवानुग्रहः लब्धः । अर्चनया सन्तानभाग्यं लभ्यते इति प्रथा अत्र अस्ति ।
बसवण्णः यत्र जातः प्रवृद्धश्र्च तद्गृहं सर्वकारेण राष्ट्रियस्मारकं कृतम् । बसवनबागेवाड्यां विशाले स्थले बसवण्णस्य सुन्दरः देवालयः निर्मितः । कर्णाटकराज्ये गोहत्यारहितम् एकमात्रपट्टणम् अस्ति बसवनबागेवाडी । अत्र अहिंसा नियमपूर्वकम् आचर्यते । बसवनबागेवाडिमध्ये दर्शनीयानि स्थानानि इङ्गळेश्र्वरम्, जायवाडगी, मुळवाडः च । एते ग्रामाः ऐतिहासिकदृष्ट्या, पौराणिकदृष्ट्या च प्रसिद्धाः ।
इङ्गळेश्र्वरग्रामः बसवनबागेवाडितः १० कि.मी दूरे अस्ति । आरम्भदिनेषु बसवनबागेवाडिं इङ्ळेश्र्वरबागेवाडि इति आह्वयन्ति स्म । बसवण्णस्य जननान्तरं बसवनबागेवाडि इति प्रसिद्धं जातम् । इङ्गळेश्र्वरं बागेवाडी च बसवण्णस्य व्यक्तित्वम् अरूपयत् । बसवण्णः अत्रैव बाल्यं यापितवान् ।
जायवाडगी - एतदेकं धार्मिकक्षेत्रम् । बसवनबागेवाडितः १० कि.मी दूरे एषः ग्रामः अस्ति । कृषिकाः वृषभान् देवालयं प्रति आनीय प्रदक्षिणं कारयन्ति । ततः एते वृषभाः दृढाः भवन्ति इति तेषां विश्र्वासः ।
- * मुळवाड – गौरीशङ्करोत्सवकारणतः एषः ग्रामः प्रसिद्धः । एतस्मिन् उत्सवे बालान् देवस्थानात् क्षिप्त्वा आच्छादकेन गृह्णन्ती । एषा एका विलक्षणसेवा अत्र आचर्यते ।
- * कोल्हार - एतं ग्रामं दक्षिणवारणसी इति वदन्ति ।
- * आलमट्टि - एतत् राष्ट्रस्तरस्य सुन्दरं प्रवासिकेन्द्रम् ।
- * मनगूळि - अत्र चालुक्यकालस्य रामेश्वरदेवालयः अस्ति । बसवनबागेवाडि-उपमण्डलस्थः देवरहिप्परगीग्रामः अपि ऐतिहासिकमहत्वं प्राप्नोत् ।
एवं बसवनबागेवाडी-उपमण्डलं प्रसिद्धग्रामयुक्तं सत् शिवशरणानां क्षेत्रम् अस्ति । द्वादशशतके अत्र जन्म प्राप्य एतं ग्रामं बसवण्णः पवित्रीकृतवान् । एषः मानवतावादी आसीत् । तेन ज्वालितः दीपः इदानीं प्रपञ्चमेव प्रकाशयति । बागेवाडिशिवलिगशिवयोगिनां शिष्याः अनेकैः ऐन्द्रजालिककार्यैः (अलौकिककार्यैः) जनमानसे अविस्मरणीयाः सन्ति । एते महात्मानः शतं वर्षाणि जीवितवन्तः । एतेऽपि बसवत्त्वं प्रसार्य बसवनबागेवाडिकीर्तिं वर्धितवन्तः ।
बसवण्णः क्रि.श ११३०-३१ समये बागेवाड्यां जन्म प्राप्तवान् । एतस्य देवराजः इति सहोदरः, नाराम्मा इति सहोदरी च आसीत् । एते अष्टवर्षाणि स्वबाल्यम् अत्रैव यापितवन्तः । बसवण्णः आरम्भदिनेषु बागेवाडिमध्ये आसीत् । ततः इङ्गळेश्र्वरम् आगतवान् । ततः कप्पडिसङ्गमम् आगतवान् तावत् क्रीडन् गायन् नन्दन् प्रवृद्धः ।
एषा साधुसज्जनानां शिवशरणानां पुण्यभूमिः । बहवः कवयः, सज्जनाः स्वकीयकाव्यपुराणादिषु एतं ग्रामम् उल्लिखितवन्तः । भीमकविः, लक्कण्णदन्डेशः इत्यादयः बसवनबागेवाडिक्षेत्रं स्वग्रन्थेषु चित्रितवन्तः । बसवपुराणे, शिवतत्वचिन्तामणौ बसवबेळगुग्रन्थे च बसवनबागेवाडिविषये सुन्दरं चित्रणम् अस्ति ।उन्नतदुगैः, विशालाभि वीथीभिः, आकाशचुम्बिगोपुरैः, सुन्दरैः मन्दिरैः बसवनबागेवाडि शोभते स्म इति कवयः एतत् क्षेत्रं श्लाघितवन्तः ।
बसवेश्र्वरदेवालयः[सम्पादयतु]
बसवनबागेवाडि-बसकस्थानकसमीपे बसवेश्र्वरदेवालयः पूर्वाभिमुखं स्थितः अस्ति । एषः देवालयः प्राकारेण आवृतः अस्ति । एषः देवालयः ११-१२ शतके निर्मितः स्यादिति ज्ञायते । एतस्मिन् ग्रामे महादेवस्य, गजपतेः, मारूतेः च देवालयाः सन्ति । अत्र विठोबमन्दिरे राघवेन्द्रस्वामिनां वृन्दावनम् अस्ति । बागेवाडिग्रामे कुम्बारोणिमध्ये रामलिङ्गेश्र्वरस्य देवालयः अस्ति । बागेवाड्यां बसवण्णकूपः, सारङ्गकूपः इति प्रसिद्धौ कूपौ स्तः । एतस्मिन् ग्रामे १६ मठाः आसन् इति श्रूयते । विविधमतावलम्बिनां देवालयाः अपि सन्ति । अत्र खाजी अम्बरदर्गा, खाजा अमीन् उद्दीन् दर्गाश्र्च सन्ति । उरुस् नामकाः उत्सवाः अत्र प्रचलन्ति ।
बसवनबागेवाडिसम्बद्धानि शासनानि उपलब्धानि । एतैः शासनैः बागेवाडयाः प्राचीनतां ज्ञातुं शक्नुमः । शासनेषु बसवण्णस्य पितुः नाम उल्लिखितमस्ति । कानिचन शासनानि देवनागरीलिप्या सन्ति । शासनैः बागेवाड्याः बसवेश्र्वरदेवालयः प्राचीनः इति ज्ञायते । बसवः इत्यस्य त्रिषु अक्षरेषु महती शक्तिः अस्ति भक्तैः विश्वस्यते । एतया शक्त्या मनुष्यस्य व्यक्तित्वं शुद्धं भवति । बसवण्णः यदा बसवनबागेवाडीतः प्रस्थितवान् तदा भूम्या एव सम्भाषितम् इति ऐतिह्यम् अस्ति ।


text:
मेदकमण्डलम्
मेदकमण्डलम् (Medak district)आन्ध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकमण्डलं अस्ति। अस्य मण्डलस्य केन्द्रं सङ्गारेड्डि-नगरम् ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
शातवाहनैः, बादामीचालक्यैः , कुतुब्शाहीवंशजैः, निजांनवाब्जनैः पालितमिदं सुरम्यं मण्डलं मेदक् इत्याख्यम् । मेदक्-पट्टणे प्रतापरुद्रेण निर्मितं दुर्गमेकम्, सिध्दक्-सेनानिभिः निर्मिता सिध्दिपेटा इति चारित्रकं कथनम् । गोल्कोण्डासुल्तानैः गुल्पानाबाद् इति अभिधाने कृते सति निजां नवाबजनाः मेदक् इति व्यवहृतवन्तः । १९४८ तमे वर्षे भाग्यनगरराज्ये -१९५६ तमे वर्षे आन्ध्रप्रदेशराज्ये च भागभूतम् आसीत् । अत्र निरक्षरता (अशिक्षता), निर्धनता, वर्षाभावः च इत्यादयः समस्याः सदा जनान् पीडयन्ति । १९३० तमे वर्षे जोगिपेटायाम् आन्ध्रमहासभायाः प्रथमः समावेशः सुरवरं प्रतापरेड्डिवर्यस्य आध्यक्ष्ये प्रचालितः । तेन साहित्य-सांस्कृतिक-ग्रन्थालयोद्यमः संचालितः ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
अस्य प्राच्यां वरङ्गल्-नल्गोण्डामण्डले, पश्चिमे कर्णाटकराज्यम्, उत्तरे करींनगर-निजामाबाद् मण्डले, दक्षिणे च हैदराबाद्-रङ्गारेड्डिमण्डले च वर्तन्ते । ८.९६% अरण्य- भूम्यां देवदारुः लभ्यते । “ ७” राजमार्गः , “ ९” राजमार्गः च निर्मितौ । १८८६ तमे वर्षे हैदराबाद्-रेल्मार्गः निर्मितः यः एतस्मात् मण्डलात् गम्यते ।
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
एरण्डः, कलायः, आढकी, माषः, मुद्गः इत्यादीनां सेद्यं भवति । इदमिदानीमेव विश्वस्य आर्थिकसहकारेण दुकूलपरिश्रमाः वर्धमानाः सन्ति । रामचन्द्रापुरसमीपे बि. हेच् –इ.एल्., पटानचेरुसमीपे बि.डि.एल्, एद्दुमैदारन्तसमीपे आयुधकर्मागारः, मेदकप्रान्ते च इक्षुकर्मागारः स्थापिताः । रामचन्द्रापुरसमीपे इक्रिशाट्-केन्द्रम् १९७२ तमात् वर्षात् सस्यक्षेत्रेषु शोधकार्यं करोति । मञ्जीरानदीद्वारा, घनापूर्, रायनपल्ली, बोगम्पल्ली, पेद्दवागु च इत्यादिजलसेतूनां द्वारा च जलव्यवस्था कल्प्यते । शङ्करपल्ली, पापन्नपेटा, आन्दोल, जहीराबाद्, पैकापूर् इत्यादिप्रान्तेषु खनिजसम्पद् वर्तते ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
जोगिपेटस्थं जैनमन्दिरम्, मेदक्-मण्डलान्तर्गतं दुर्गं, कोण्डापुरस्थ- पुरावस्तुशाला, मञ्जीरासेतुः च अवश्यं संदर्शनीयाः । उस्मानिया-विश्वविद्यालयस्य परिधौ अत्रत्याः विद्यासंस्थाः प्रचाल्यन्ते ।
तालूकाः[सम्पादयतु]
बाह्यनुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Official site
- विकिट्रेवले Medak (district) यात्रा मार्गदर्शिका
- Grievance redressal solution-Public grievance redressal solution


text:
सि डि देशमुख
चिन्तामण् द्वारकानाथ देशमुखवर्यः( Chintaman D Deshmukh) भारतस्य प्रमुखः अर्थशास्त्रज्ञः आसीत् । सः सी. डि. देशमुख् इत्येव प्रसिद्धः आसीत् । अयं 'भारतीयरिसर्व् बेङ्क्' ( Reserve Bank Of India) नामकस्य वित्तकोशस्य प्रथमप्रशासकः अपि आसीत् । १९४३ तमे वर्षे आङ्ग्लसर्वकारपरतया रिसर्ववित्तकोशे अध्यक्षपदवीं अलङ्कृतवान् । स्वातन्त्र्यानन्तरं सः केन्द्रसर्वकारस्य सचिवमण्डले ६ वर्षाणि यावत् अर्थसचिवत्वेन सेवां कृतवान् ।
अन्तर्विषयाः
प्रारम्भिकजीवनम्[सम्पादयतु]
१८९६ तमे वर्षे जनवरीमासस्य १४ दिनाङ्के महाराष्ट्रराज्यस्य रायगढदुर्गस्य समीपस्थे 'नाटा'नामके ग्रामे देशमुखवर्यः अजायत । एतस्य पिता द्वारकानाथगणेशः सुप्रसिद्धः न्यायवादी आसीत् । माता भागीरथीबाई । एतेषां पूर्णकुटुम्बः एव समाजसेवाकार्ये निरतः आसीत् । बाल्यादारभ्य देशमुखवर्यः प्रतिभान्वितः उत्तमविद्यार्थी च आसीत् । सः मुम्बैविश्वविद्यालयस्य दशमकक्षापरीक्षायां राष्ट्रियस्तरे प्रथमस्थानं प्राप्तवान् । १९१७तमे वर्षे ब्रिटेन्-देशस्य 'केम्ब्रिज् जीसस् विद्यालयतः' सस्यशास्त्रे 'फ़्रान्क् स्मार्ट्' पदकेन सह विज्ञानपदवीं प्राप्तवान् । १९१८तमे वर्षे लन्डन्-नगरे 'ई सि एस्' परीक्षायां प्रथमस्थानं प्राप्तवान् ।
वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
- १९३९तमे वर्षे देशमुखवर्यः रिसर्व्-बेङ्क् मध्ये लयसन्-अधिकरिरूपेण तदनन्तरं कार्यदर्शिरूपेण कार्यम् आरब्धवान् । १९४३- १९५०तमवर्षपर्यन्तं सः वित्तकोशस्य मुख्याधिकारिपदं निरूढवान् ।
- १९४४तमे वर्षे 'ब्रेटन-उड्स्' सम्मेलने भारतस्य प्रतिनिधिरूपेण भागं स्वीकृतवान् । सम्मेलनस्य परिणामतः अन्ताराष्ट्रिय-आर्थिकनिधिः (IMF) (इन्टर्नाशनल् बेङ्क् फ़ार् रिकन्स्ट्रक्षन् आण्ड् डेवेलप्मेण्ट्)(IBRD) नामकं संस्थाद्वयं स्थापितम् । तदनन्तरं देशमुखवर्यः एकवर्षपर्यन्तम् एतयोः संस्थयोः सदस्यः आसीत् । १९५१तमे वर्षे प्यारिस्-नगरे एतयोः संयुक्ताश्रयेण वार्षिकसम्मेलनं सञ्जातम् । तत्र देशमुखवर्यः अध्यक्षः आसीत् ।
- आङ्ग्लसर्वकारतः भारतदेशः यदा विभक्तः तदा देशमुखवर्यः विभक्तराष्ट्रद्वयस्य वित्तकोशीयव्यवहारान् आमूलाग्रं परिशीलितवान् । १९४९तमे वर्षे जनवरी मासे देशमुखवर्यस्य मार्गदर्शनेन रिसर्व् बेङ्क् संस्थायाः राष्ट्रीकरणं जातम् ।
- १९५०तः १९५६तमवर्षपर्यन्तं देशमुखवर्यः भारतसर्वकारस्य अर्थसचिवत्वेन कार्यं कृतवान् । आर्थिकप्रवृत्तीनाम् अध्ययनार्थं संशोधनविभागमेकं स्थापितवान् । सचिवपदस्य कृते त्यागपत्रं दत्त्वा सः विश्वविद्यालयानाम् अनुदानायोगस्य पूर्णावधि-अध्यक्षरूपेण नियुक्तः । तदनन्तरं देहलीविश्वविद्यालयस्य कुलपतिः अभवत् ।
वैयक्तिकजीवनम्[सम्पादयतु]
देशमुखवर्यः एकाम् आङ्ग्लकन्याम् ऊढवान् । एतयोः एका पुत्री अपि जाता । किन्तु भारतस्य स्वातन्त्र्यानन्तरं सा इङ्ग्लेण्ड्देशं प्रति गतवती । अनन्तरं देशमुखवर्यः दुर्गाबाई इत्याख्यां कन्यां परिणीतवान् । सा काङ्ग्रेस्पक्षस्य सदस्या स्वातन्त्रयोधा च ।
१९८२ तमे वर्षे अक्टोबर् मासस्य २ दिनाङ्के देशमुखवर्यः दिवङ्गतः ।
पुरस्काराः[सम्पादयतु]
- १९३७तमे संवत्सरे CIE (Companion of the Order of the Indian Empire)-संस्थायां देशमुखवर्यः नियुक्तः ।
- १९४४तमे संवत्सरे, आङ्ग्लसर्वकारतः 'नैट्-हुड्' (Knighthood) उपाधिं प्राप्तवान् ।
- १९५७तमे संवत्सरे,कोल्कताविश्वविद्यालयपरतया विज्ञानविषये गौरवडाक्टरेट्-पदवीं प्राप्तवान् । [२]
- १९५९तमे संवत्सरे, रमोन् मैग्सेसे-पुरस्कारं प्राप्तवान् । [३])
- १९७५तमे संवत्सरे, भारतीयसर्वकारतः पद्मविभूषणप्रशस्तिं प्राप्तवान् ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ http://photodivision.gov.in/waterMarkdetails.asp?id=14554.jpg
- ↑ Honoris Causa
- ↑ "The Ramon Magsaysay Awardees by Name". The Ramon Magsaysay Foundation. Retrieved 2006-12-08.


text:
सूत्रम्
द्व्यजृद्ब्राह्मणर्क्प्रथमाध्वरपुरश्चरण- नामाख्याताट्ठक्॥ ४।३।७२
काशिका-वृत्तिः
द्व्यजृद्ब्राह्मणर्क्प्रथमाध्वरपुरश्चरणनामाख्याताट् ठक् ४।३।७२
द्व्यजादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो व्याख्यातव्यनामभ्यो भवव्याख्यानयोरर्थयोः ठक् प्रत्ययो भवति। अणादेरपवादः। द्व्यचस् तावत् ऐष्टिकः। पाशुकः। ऋकारान्तात् चातुर्होतृकः। पाञ्चहोतृकः। ब्राह्मण ब्राह्मणिकः। ऋक् आर्चिकः। प्रथम प्राथमिकः। अध्वर आध्वरिकः। पुरश्चरण पौरश्चरणिकः। नामाख्यातग्रहणं सङ्घातविगृहीतार्थम्। नामिकः। आख्यातिकः। नामख्यातिकः।
न्यासः
द्व्यजृद्?ब्राआहृणर्क्प्रथमाध्वरपुरश्चरणनामाख्याताट्ठक्। , ४।३।७२
"अणोरपवादः" इति। आदिशब्देन ठञः। तत्र य ऋकारान्ता उद्गातृप्रभृतयो बह्वचोऽन्तोदात्तस्तेभ्यष्ठञोऽपवादः। ब्राआहृणप्रथमाध्वरेभ्योऽपि ठञ एव। तेऽपि बर्वचः प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्ताः। नामाख्यातशब्दादपि समस्तात् तस्यैव। सोऽपि बह्वच्, समासस्वरेणान्तोदात्तश्च। परिशिष्टेभ्योऽणः। "पांशुकम्, पाञ्चहोतृकम्" इति। "इसुसुक्तान्तात् कः" ७।३।५१
। पञ्चहोतृचतुर्होतृशब्दाविगन्ते "द्विगौ" ६।२।२९
इतिपूर्वपदप्रकृतिस्वरेणाद्युदात्तौ। पूर्वपदं हि "न्रः संख्यायाः" (फि।सू।२।२८) इत्युदात्तम्। पुरश्चरणशब्दोल्युडन्तः कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण ६।२।१३८
मध्योदात्तः। आख्यातशब्दः "गतिरनन्तरः" ६।२।४९
इत्याद्युदात्तः।
"सङ्गातविगुहीतार्थम्" इति। तच्चैकशेषसमासाश्रयणाल्लभ्यत इति वेदितव्यम्॥
बाल-मनोरमा
द्व्यजृद्ब्राआहृणर्क्प्रथमाध्वरपुरश्चरणनामाख्याताट्ठक् १४३०, ४।३।७२
द्व्यजृद्ब्राआहृण। द्व्यच्, ऋत्, ब्राआहृण, ऋक्, प्रथम, अध्वर, पुरश्चरण, नामन्स, आख्यात एभ्यष्ठक्स्यात्तस्य व्याख्याने, तत्र भवे च। शैषिक इति। शेषस्य व्याख्यानस्तत्र भवो वेत्यर्थः। पाशुक इति।पशुयागप्रतिपादकग्रन्थः। पशुः, तस्य व्याख्यानस्तत्र भवो वेत्यर्थः। उकः परत्वाट्ठस्य कः। ऋत इति। उदाह्यियत इत्यर्थः। चातुर्होतृक इति। "चित्तिः रुआउक्" इत्यादयो मन्त्राश्चतुर्होतारस्तैत्तिरीये प्रसिद्धाः। तेषां व्याख्यानस्तत्र भवो वेत्यर्थः। ब्राआहृणिकः, आर्चिक इति। ब्राआहृणानि मन्त्रव्यतिरिक्तवेदभागाः, तेषामृचां वा व्याख्यानः, तत्र भवो वेत्यर्थः। ब्राआहृणिकः, आर्चिक इति। ब्राआहृणानि मन्त्रव्यतिरिक्तवेदभागाः, तेषामृचां वा व्याख्यानः, तत्र भवो वेत्यर्थः। इत्यादीति। प्राथमिकः, आध्वरिकः, पौरश्चरणिकः, नामिकः, आख्यातिकः।
तत्त्व-बोधिनी
व्द्यजृद्ब्राआहृणर्क्प्रथमाध्वरपुरश्चरणनामाख्याताट्ठक् ११२०, ४।३।७२
व्द्यजृत्। अणोऽपवादः। चातुर्होतृक इति। "पृथिवीहोता द्यौरध्वर्यु"रित्यादिमन्त्रस्य चतुर्होतेति नामधेयम्। इत्यादीति। आदिशब्दात्प्रथमिकः। आध्वरिकः। पौरश्चरणिकः। "नामख्यातग्रहणं सङ्घातविगृहीतार्थ"मिति वार्तिकम्। तत्र नामशब्दात् व्द्यच्त्वादेव सिद्धे विगृहीतग्रहणमाख्यातार्थमिति ज्ञेयम्। नामिकः। आख्यातिकः। नामाख्यातिकः।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
अधिरीश्वरे॥ १।४।९६
पदच्छेदः॥
अधिः १।१ ९७ ईश्वरे ७।१ कर्मप्रवचनीयाः १।३ ८२ निपाताः १।३ ४६
काशिका-वृत्तिः
अधिरीश्वरे १।४।९७
ईश्वरः स्वामी, स च स्वम् अपेक्षते। तदयम् स्वस्वामिसम्बन्धे अधिः कर्मप्रवचनीयसंज्ञो भवति। तत्र कदाचित् स्वामिनः कर्मप्रवचनीयविभक्तिः सप्तमी भवति, कदाचित् स्वात्। अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चालाः। अधि पञ्चालेषु ब्रह्मदत्तः।
न्यासः
अधिरी�आरे , १।४।९६
"तदयं स्वस्वामिसम्बन्धे" इति। परिलपालनादिक्रियाजनितोऽत्र सम्बन्धः। "तत्र" इत्यादि। सर्वत्र हि सम्बन्धे किञ्चिदनूद्यते, किञ्चिदाख्यायते। यत्प्रसिद्धं तदनूद्यते, यदप्रसिद्धं तदाख्यायते = विधीयते; ज्ञाप्यते; यथा-- यः कुण्()डली स देवदत्त इति। कुण्डलित्वानुवादेन देवदत्तनुवादेन देवदत्तत्वं विधीयते। यच्च विधीयते तत्प्रधानम्, इतरदप्रधानं विशेषमम्। तत्र यदा स्वमप्रसिद्धत्वाद्विधीयते तदा स्वामी प्रधानत्वाद्वयतिरेकमापद्यत इति तत इव कर्मप्रवचनीयसंज्ञायुक्तत्वाद्व्यतिरेकनिबन्धनविभक्तो षष्ठ()आं प्राप्तायां तदपवादः "यस्मादधिकं यस्य चे()आरवचनं तत्र सप्तमी" २।३।९
इति सप्तमी भवति। तयैव सम्बन्धस्य द्योतितत्वात् स्वात् प्रथमैव भवति, न सप्तमी। यदा तु स्वाम्यप्रसिद्धत्वात् विधीयते, तदा विपर्ययो वेदितव्यः॥
बाल-मनोरमा
अधिरी�आरे ६३६, १।४।९६
अधेः कर्मप्रवचनीयकार्यं वक्ष्यन्कर्मप्रवचनीयसंज्ञामाह--अधिरी()आरे। ई()आरशब्देन इ()आरत्वं स्वस्वामिभावसंबन्धात्मकं विवक्षितम्। "कर्मप्रवचनीयाः" इत्यधिकृतमेकवचनान्ततया विपरिणम्यते। तदाह--स्वस्वामीति।


text:
सूत्रम्
उपज्ञोपक्रमं तदाद्याचिख्यासायाम्॥ २।४।२१
काशिका-वृत्तिः
उपज्ञाउपक्रमम् तदाद्याचिख्यासायाम् २।४।२१
उप्ज्ञायते इत्युपज्ञा। उपक्रम्यते इत्युपक्रमः। उपज्जा च उपक्रमश्च उपज्ञोपक्रमम्। तदन्तस् तत्पुरुषो नपुंसकलिङ्गो भवति तदाद्याचिख्यासायाम्, तयोरुपज्ञोपक्रमयोरादेराचिख्यासायां गम्यमानायाम्। आख्यातुम् इच्छा आचिख्यासा। यद्युपज्ञेयस्य उपक्रम्यस्य च अर्थस्य आदिराख्यातुम् इष्यते तत एतद् भवति। पाणिन्युपज्ञमकालकं व्याकरणम्। पाणिनेरुपज्ञानेन प्रथम् अतः प्रणीतम् अकालकं व्याकरणम्। व्याड्युपज्ञं दशहुष्करणम्। आद्योपक्रमं प्रासादः। नन्दोपक्रमाणि मानानि। दर्शनीयोपक्रमं सुकुमारम्। उपज्ञाउपक्रमम् इति किम्? वाल्मीकिश्लोकाः। तदाद्याचिख्यासायाम् इति किम्? देवदत्तोपज्ञो रथः। यज्ञदत्तोपक्रमो रथः।
न्यासः
उपज्ञोपक्रमं तदाद्याचिख्यासायाम्। , २।४।२१
"उपज्ञायत इत्युपज्ञा" इति। "आतश्चपसर्गे" ३।३।१०६
इति कर्मण्यङ। "उपक्रम्यत इत्युपक्रमः"। अत्र "अकत्र्तरि च कारके संज्ञायाम्" ३।३।१९
इति कर्मणि घञ्। "नोदात्तोपदेशस्य" ७।३।३४
इत्यादिना वृद्धिनिषेधः। "यद्यप्युपज्ञेयस्योपक्रम्यस्य च" इत्यादि। उपज्ञेयः = परिज्ञेयः। उपक्रमः = उपक्रमितव्यः। आदिः = प्राथम्यम्। "पाणिन्युपज्ञम्" इति। षष्ठीसमासः। तेन तत्प्रथमतः प्रणीतम्। "अकालम्" इति। स स्वस्मिन् व्याकरणे कालाधिकारं न कृतवान्। "व्याड()उपज्ञं दशहुष्करणम्" इति। व्यडिरप्यत्र युगपत्कालभाविनां विधीनां मध्ये दश हुष्करणानि कृत्वा परिभाषितवान् पूर्वं पूर्वं कालमिति। वाल्मीकेः श्लोका वाल्मीकिश्लोका इति षष्ठीसमासः॥
बाल-मनोरमा
उपज्ञोपक्रमं तदाद्याचिख्यासायाम् ८१४, २।४।२१
तदाह--उपज्ञान्त उपक्रमान्तश्चेति। तच्छब्देन उपज्ञोपक्रमौ विवक्षितौ। आदिशब्दो भावप्रधानः प्राथम्ये वर्तते। तयोरादिः=प्राथम्यं--तदादिः। तस्य आचिख्यासा=आख्यातुमिच्छा। विवक्षायामिति यावत्। तदाह--तयोरादिरित्यादि। पाणिनेरुपज्ञेति। कर्तरि षष्ठी। पाणिन्युपज्ञं ग्रन्थ इति। पाणिनिना प्रथमं ज्ञायमान इत्यर्थः। इदं प्रकरणं परवलिङ्गत्वस्य विशेष्यनिघ्नत्वस्य चापवादः। नन्दोपक्रमं द्रोण इति। नन्देनारभ्यमाण इत्यर्थः। कर्तरि षष्ठ()आ समासः।
तत्त्व-बोधिनी
उपज्ञोपक्रमं तदाद्याचिख्यासायाम् ७१४, २।४।२१
उपज्ञो। उपज्ञायत इत्युपज्ञा। "आतश्चोपसर्गे"इति कर्मण्यङ्। उपक्रम्यत इत्युपकमः। कर्मणि घञ्। "नोदत्तोपदेशस्ये"ति वृद्धिप्रतिषेधः। उपज्ञा च उपक्रमश्चेति समाहारद्वन्द्वः। स चानुवर्तमानस्य तत्पुरुषस्य विशेषणम्। तच्छब्देन उपज्ञोक्रमौ परामृश्यते। तदेतत्सकलमभिप्रेत्याह---उपज्ञान्त इत्यादि। आख्यातुमिच्छा आचिख्यासेतीच्छसना इह विवक्षैव शब्दप्रवृत्तौ नियामिका, न चु वस्तुस्थितिरिति ज्ञाप्यते। तेन "त्वदुपक्रमं सौजन्य]मित्याद्यपि सिध्यति। पाणिनेरिति। कर्तरि पष्ठी। नन्दोपक्रममिति। नन्दस्योपक्रममिति विग्रहः।


text:
सूत्रम्
लिङर्थे लेट्॥ ३।४।७
काशिका-वृत्तिः
लिङर्थे लेट् ३।४।७
छन्दसि अन्यतरस्याम् इति वर्तते। लिङर्थे, यत्र लिङ् विधीयते विध्यादिः, हेतुहेतुमतोर् लिङ् ३।३।१५६
इत्येवम् आदिः, तत्र छन्दसि विषये ऽन्यतरस्यां लेट् प्रत्ययो भवति। जोषिषत् तारिषत्। मन्दिषत्। नेता इन्द्रो नेषत्। तक्षिषत्। पताति दिद्युत्। प्रजापतिरुदधिं च्यावयाति।
न्यासः
लिङर्थे लेट्। , ३।४।७
"नेषत्"। "तक्षिषत्" इति। नयतेस्तक्षते श्च लेट्, तिप्, "इतश्च लोपः परस्म #ऐपदेषु" )३।४।९७) इतीकारलोपः, "सिब् बहुलं लेटि"३।१।३४
इति सिप्, "लेटोऽडाटौ" ३।४।९४
इत्याट्। तक्षिषदित्यत्र "आर्धधातुकस्य" ७।२।३५
इत्यादिनेट्। जोषिषदित्यादीन्युदाहरणानि "सिब् बहुलं लेटि"( ३।१।३४) इत्यत्र व्युत्पादितानि॥


text:
सूत्रम्
पादोऽन्यतरस्याम्॥ ४।१।८
काशिका-वृत्तिः
पादो ऽन्यतरस्याम् ४।१।८
पादः इति कृतसमासान्तः पादशब्दो निर्दिश्यते। पादन्तात् प्रातिपदिकादन्यतरस्यां स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति। द्विपात्, द्विपदी। त्रिपात्। त्रिपदी। चतुष्पाद्, चतुष्पदी।
न्यासः
पादोऽन्यतरस्याम्। , ४।१।८
"पाद इति कृतसमासान्तः पादशब्दो निर्दिश्यते" इति। अथ "पद गतौ" (धा।पा।११६९) इत्यस्माण्ण्यन्तात् "अन्येभ्योऽपि दृश्यते" (३।२।१७८) इति क्विपि कृते यत् पादिति रूपं निष्पद्यते रूपं निष्पद्यते तस्य ग्रहणं कस्मान्न विज्ञायते?
विज्ञायते यदि पादयतेः क्विब् दृश्येत्, स तु न दृश्यते; अनभिधानात्। "द्विपात्, द्विपदी" इति। द्वौ पादादस्या इति बहुव्रीहिः। "पादस्य लोपः" ५।४।१३८
इत्यनुवत्र्तमाने "संख्यासुपूर्वस्य" ५।४।१४०
इत्यकारलोपः, "पादः पत्" ६।४।१३०
इति पद्भावः॥
बाल-मनोरमा
पादोऽन्यतरस्याम् ४५१, ४।१।८
पादो। कृतसमासान्त इति। अन्तलोपात्मके समासान्ते कृते परिशिष्टः पाच्छशब्द इह गृह्रत इत्यर्थः। तदन्तादिति। पाच्छब्दान्तादित्यर्थः। "पाद" इति पञ्चम्यन्तेन "प्रातिपदिका"दित्यधिकृतस्य विशेषणादिति भावः। ङीब्वा स्यादिति। "ऋन्नेभ्यः" इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः। द्विपदीति। द्वौ पादौ यस्या इति बहुव्रीहिः। "सङ्ख्यासुपूर्वस्ये"ति पादशब्दान्तस्याऽकारस्य लोपः। ङीपि भत्वात् "पादः पत्"। द्विपदिति रूपम्। ङीबभावे तुद्विपादिति।
तत्त्व-बोधिनी
पादोऽन्यतरस्याम् ४०६, ४।१।८
द्विपादिति। द्वौ पादौ यस्या इति बहुव्रीहौ "बहुधीवरीति। "बहवो धीवानो यस्यां नगर्या"मिति विग्रहः। पक्षे डाबिति। "डाबुभाभ्या"मिति सूत्रेण। तथाच द्विवचने "बहुधीवर्यौ""बहुधीवानौ""बहुधीवे"इति रुपत्रयं भवतीति भावः।


text:
॥ श्रीलक्ष्मीस्तोत्रं अगस्त्यरचितम् ॥
संकलन ः डाॅ। मनस्वी श्रीविद्यालंकार `मनस्वी'
ऋषिवर अगस्त द्वारा रचित श्रीलक्ष्मी स्तोत्र यह स्तोत्र अत्यंत
फलदायी है ।
जय पद्मपलाशाक्षि जय त्वं श्रीपतिप्रिये ।
जय मातर्महालक्ष्मि संसारार्णवतारिणि ॥
महालक्ष्मि नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं सुरेश्वरि ।
हरिप्रिये नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं दयानिधे ॥
पद्मालये नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं च सर्वदे ।
सर्वभूतहितार्थाय वसुवृष्टिं सदा कुरु ॥
जगन्मातर्नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं दयानिधे ।
दयावति नमस्तुभ्यं विश्वेश्वरि नमोऽस्तु ते ॥
नमः क्षीरार्णवसुते नमस्त्रैलोक्यधारिणि ।
वसुवृष्टे नमस्तुभ्यं रक्ष मां शरणागतं ॥
रक्ष त्वं देवदेवेशि देवदेवस्य वल्लभे ।
दरिद्रात्त्राहि मां लक्ष्मि कृपां कुरु ममोपरि ॥
नमस्त्रैलोक्यजननि नमस्त्रैलोक्यपावनि ।
ब्रह्मादयो नमस्ते त्वां जगदानन्ददायिनि ॥
विष्णुप्रिये नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं जगद्धिते ।
आर्तहन्त्रि नमस्तुभ्यं समृद्धिं कुरु मे सदा ॥
अब्जवासे नमस्तुभ्यं चपलायै नमो नमः ।
चंचलायै नमस्तुभ्यं ललितायै नमो नमः ॥
नमः प्रद्युम्नजननि मातुस्तुभ्यं नमो नमः ।
परिपालय भो मातर्मां तुभ्यं शरणागतं ॥
शरण्ये त्वां प्रपन्नोऽस्मि कमले कमलालये ।
त्राहि त्राहि महालक्ष्मि परित्राणपरायणे ॥
पाण्डित्यं शोभते नैव न शोभन्ति गुणा नरे ।
शीलत्वं नैव शोभेत महालक्ष्मि त्वया विना ॥
तावद्विराजते रूपं तावच्छीलं विराजते ।
तावद्गुणा नराणां च यावल्लक्ष्मीः प्रसीदति ॥
लक्ष्मित्वयालंकृतमानवा ये पापैर्विमुक्ता नृपलोकमान्याः ।
गुणैर्विहीना गुणिनो भवन्ति दुशीलिनः शीलवतां वरिष्ठाः ॥
लक्ष्मीर्भूषयते रूपं लक्ष्मीर्भूषयते कुलं ।
लक्ष्मीर्भूषयते विद्यां सर्वाल्लक्ष्मीर्विशिष्यते ॥
लक्ष्मि त्वद्गुणकीर्तनेन कमलाभूर्यात्यलं जिह्मतां ।
रुद्राद्या रविचन्द्रदेवपतयो वक्तुं च नैव क्षमाः ॥
अस्माभिस्तव रूपलक्षणगुणान्वक्तुं कथं शक्यते ।
मातर्मां परिपाहि विश्वजननि कृत्वा ममेष्टं ध्रुवं ॥
दीनार्तिभीतं भवतापपीडितं धनैर्विहीनं तव पार्श्वमागतं ।
कृपानिधित्वान्मम लक्ष्मि सत्वरं धनप्रदानाद्धन्नायकं कुरु ॥
मां विलोक्य जननि हरिप्रिये । निर्धनं त्वत्समीपमागतं ॥
देहि मे झटिति लक्ष्मि । कराग्रं वस्त्रकांचनवरान्नमद्भुतं ॥
त्वमेव जननी लक्ष्मि पिता लक्ष्मि त्वमेव च ॥
त्राहि त्राहि महालक्ष्मि त्राहि त्राहि सुरेश्वरि ।
त्राहि त्राहि जगन्मातर्दरिद्रात्त्राहि वेगतः ॥
नमस्तुभ्यं जगद्धात्रि नमस्तुभ्यं नमो नमः ।
धर्माधारे नमस्तुभ्यं नमः सम्पत्तिदायिनी ॥
दरिद्रार्णवमग्नोऽहं निमग्नोऽहं रसातले ।
मज्जन्तं मां करे धृत्वा सूद्धर त्वं रमे द्रुतं ॥
किं लक्ष्मि बहुनोक्तेन जल्पितेन पुनः पुनः ।
अन्यन्मे शरणं नास्ति सत्यं सत्यं हरिप्रिये ॥
एतच्श्रुत्वाऽगस्तिवाक्यं हृष्यमाण हरिप्रिया ।
उवाच मधुरां वाणीं तुष्टाहं तव सर्वदा ॥
लक्ष्मीरुवाच
यत्त्वयोक्तमिदं स्तोत्रं यः पठिष्यति मानवः ।
शृणोति च महाभागस्तस्याहं वशवर्तिनी ॥
नित्यं पठति यो भक्त्या त्वलक्ष्मीस्तस्य नश्यति ।
रणश्च नश्यते तीव्रं वियोगं नैव पश्यति ॥
यः पठेत्प्रातरुत्थाय श्रद्धा-भक्तिसमन्वितः ।
गृहे तस्य सदा स्थास्ये नित्यं श्रीपतिना सह ॥
सुखसौभाग्यसम्पन्नो मनस्वी बुद्धिमान् भवेत् ।
पुत्रवान् गुणवान् श्रेष्ठो भोगभोक्ता च मानवः ॥
इदं स्तोत्रं महापुण्यं लक्ष्म्यगस्तिप्रकीर्तितं ।
विष्णुप्रसादजननं चतुर्वर्गफलप्रदं ॥
राजद्वारे जयश्चैव शत्रोश्चैव पराजयः ।
भूतप्रेतपिशाचानां व्याघ्राणां न भयं तथा ॥
न शस्त्रानलतोयौघाद्भयं तस्य प्रजायते ।
दुर्वृत्तानां च पापानां बहुहानिकरं परं ॥
मन्दुराकरिशालासु गवां गोष्ठे समाहितः ।
पठेत्तद्दोषशान्त्यर्थं महापातकनाशनं ॥
सर्वसौख्यकरं नृणामायुरारोग्यदं तथा ।
अगस्रिआमुनिना प्रोक्तं प्रजानां हितकाम्यया ॥
॥ इत्यगस्तिविरचितं लक्ष्मीस्तोत्रं सम्पूर्णं ॥
Visit http://www.webdunia.com for additional texts with Hindi meanings.
BACK TO TOP
% Text title : agastya rachita shrIlakShmI stotra
% File name : agastilaxmii.itx
% itxtitle : lakShmIstotram (agastya rachitam)
% engtitle : agastya rachita shrIlakShmI stotra
% Category : devii, lakShmI, stotra, agastya
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% SubDeity : lakShmI
% Texttype : stotra
% Author : agasti
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : http://www.webdunia.com
% Proofread by : http://www.webdunia.com
% Indexextra : (agastya)
% Latest update : November 22, 2001
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
ऋषिपञ्चमीव्रताङ्गपूजाविधि
॥ ऋषिपञ्चमीव्रताङ्गपूजाविधि: ॥
पञ्चमी मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या, दिनद्वये तद्वयाप्तावव्याप्तौ वा पूर्वैव । तस्यां मध्याह्नसमये नद्यादौ गत्वा, आचम्य देशकालौ स्मृत्वा, ऋषिपञ्चमीव्रताङ्गभूतं दन्तधावनपूर्वकं स्नानविर्धि करिष्ये । अष्टोत्तरशतं सप्त वा अपामार्गसमिधो गृहीत्वा, आयुर्षलं यशो वर्च: प्रजा:पशुवसूनि च । ब्रह्मप्रज्ञां च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते ॥ इति सम्प्रार्थ्य, मुखदुर्गन्धिनाशाय दन्तानां च विशुद्धये । ष्ठीवनाय च गात्राणां कुर्वेऽहं देन्तधावनम् ॥ इति मन्त्रेण दन्तान् संशोध्य, केशवाय नम इत्यादिपञ्चभिर्नाममन्त्रै: पञ्चगव्यं सम्पाद्य तैरेव मन्त्रै: मृत्स्नानपूर्वकं स्नायात् । सुवासिनीभिस्तु दन्तान् संशोध्य, तिलामलककल्केन केशान् संशोध्य स्नातव्यमिति विशेष: । आचम्य, तत: शुक्लवाससी परिधाय मौनेन गृहमागत्य शुद्धदेशे भूमिं गोमयेनोपलिप्य रङ्गवल्लयादिभिरलङकृते पीठे प्रादेशमात्रै: साग्रै: सप्तभि: कुशै: प्रदक्षिणग्रन्थि विधाय सप्तऋषीन् सम्पाद्य, तेषु अथवा अक्षतपुञ्जेषु उदकसंस्थमावाह्य पूजां कुर्यात् । आचम्य देशकालौ स्मृत्वा, मया ज्ञानत: अज्ञानतो वा प्रथमऋतुदर्शनादारम्य रजस्वलावस्थायां कृतभाण्डादिसम्पर्कजनितदोषेण दुर्योनित्वादिसमस्तदोषपरिहारार्थं अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिप्रीत्यर्थं ऋषिपञ्चमीव्रताङ्गत्वेन विहितं यथामिलितषोडशोपचारद्रव्यै: पूजनमहं करिष्ये । आदौ निर्विघ्नतासिध्यर्थं महागणपतिपूजनं कलशघण्टापूजनं च करिष्ये । महागणपतिं सम्पूज्य वक्रतुण्डेति प्रार्थयेत् । कलशपूजनादिसम्भारप्रोक्षणान्तं कृत्वा, उदकसंस्थं आवाहयेत् ।
१. कश्यपाय नम: कश्यपं आ० ।
२. अत्रये नम: अत्रिंआवा० ।
३. भरद्वाजाय० भरद्वाजंआ० ।
४. विश्वामित्रा० विश्वामित्रं० ।
५. गौतमाय नम: गौतमं आ० ।
६. जमदग्नये० जमदग्निं० ।
७. वसिष्ठाय० वसिष्ठंआ० ।
८. अरुन्धत्यै नम: अरुन्धतीं० ।
ध्यायेत् । मूर्तिं ब्रह्मण्यदेवस्य ब्रह्मणस्तेज उत्तमम् ॥ सूर्यकोटिप्रतीकाशं ब्रह्मवृन्दं विचिन्तये ॥ ब्रह्मसूत्रं सोत्तरीयं बिभ्रतोऽजिनदण्डकम् । कमण्डलुधरान् सप्त चिन्तयामि मुनीश्वरान् ॥ अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषीन् ध्यायामि । कुशासने पवित्रेऽस्मिंस्तिष्ठन्तु मुनिसत्तमा: । अरुन्धत्या समेताश्च जटामुकुटधारिण: ॥ अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नम: । आसनं० । गन्धपुष्पाक्षतैर्युक्तं पाद्यं गृह्लन्तु भो द्विजा: । प्रसादं कुरुत प्रीतास्तुष्टा: सन्तु सदा मम ॥ पाद्यं० ॥ नभस्ये शुक्लपञ्चम्यामर्चिता ऋषिसत्तमा: । दहन्तु पापं मे सर्वं गृह्लन्त्वर्ध्यं नमो नम: । अर्ध्यं० ॥ लोकानां तुष्टिकर्तारो यूयं सर्वे तपोधना: । नमो वो धर्मविज्ञेभ्यो महर्षिभ्यो नमो नम: ॥ आचमनं० ॥ इदं क्षीरं समानीतं सर्वेषां पुष्टिकारकम् । ऋषयो दीयते भक्त्या स्नानार्थं प्रति० ॥ पयस्नानं० ॥ गोदुग्धं विकृतं देवा दधिरूपं गुणालयम् । स्नानार्थं च प्रयच्छामि गृ० ॥ दधिस्नानं० ॥ इदं मयार्पितं सर्पि: प्रियं सर्वदिवौकसाम् । सर्वेषां हविषां श्रेष्ठं घृतं स्नानाय गृ० ॥ घृतस्नानं० ॥ पुष्पेभ्य: सारमादाय मक्षिकाभि: कृतं मधु । एतद्ददामि वो देवा मधु स्नानाय गृ० ॥ मधुस्नानं० ॥ अथेक्षुरससम्भुता शर्करा जगतां प्रिया । मया दत्ता गृहाणेमां स्नानार्थं ऋषिसत्तमा: ॥ शर्करास्नानं० ॥ मन्दाकिन्या: समानीतं हेमाम्भोरुहवासितम् । तोयमेतद् गन्धयुक्तं स्नानार्थं प्रति० ॥ स्नानं० ॥ नाममन्त्रेण गन्धादिपञ्चोपचारपूजां कृत्वा अभिषेक: । सर्वे नित्यं तपोनिष्ठा ब्रह्मज्ञा: सत्यवादिन: । वस्त्राणि प्रतिगृह्लन्तु । मुक्तिदा: सन्तु मे सदा ॥ वस्त्राणि० ॥ नानामन्त्रै: समुद्भतं त्रिवृतं ब्रह्मसूत्रकम् । प्रत्येकं च प्रयच्छामि ऋषय: प्रति० ॥ यज्ञोपवीतानि० ॥ कुङ्कुमागरुकर्पूरसुगन्धैर्मिश्रितं शुभम् । गन्धाढय चन्दनं दिव्यं गृह्लन्तु ऋषिसत्तमा: ॥ चन्दनं० ॥ शुभ्राक्षताश्च सम्पूर्णा: प्रक्षाल्य च नियोजिता: । शोभायै वो मया दत्ता गृह्यन्तां मुनिसत्तमा: ॥ अक्षतान्० ॥ कण्ठसूत्रं ताडपत्र हरिद्रां कुङ्कुमाञ्जनम । सिन्दूरादि प्रदास्यामि सौभाग्यं देहि मेऽव्ययम् ॥ अरुन्धत्यै नम: सौभाग्यद्रव्यं स० ॥ मालतीचम्पकादीनि तुलस्यादीनि वै द्विजा: । मयाऽऽहृतानि पुष्पाणि पूजार्थं प्रति ॥ पुष्पाणि० ॥ वनस्पति० धूपोऽयं प्रति० ॥ धूपं० ॥ सुवर्तिघृतसंयुक्तमन्धकारविनाशनम् । दीपोऽयं गृह्यतां विप्रा भक्त्या चैव मयार्पितम् ॥ दीपं० ॥ नानापक्वान्नसंयुक्तं रसै: षडभि: समन्वितम् । गृह्लन्तु ऋषय: सर्वं निवेद्यं वसुदायका: ॥ नैवेद्यं० ॥ मध्येपानीयं० । हस्तप्रक्षालनं० । मुखप्र० । मृगनाभिसमायुक्तं कदलीसम्भवान्वितम् । गृह्यन्तां मुनय: सर्वे हस्तोद्वर्तनकं तथा ॥ करोद्वर्तनं० ॥ नारिकेलं च क्रमुकं पक्वं च कदलीफलम् । उर्वारुकं च खर्जूरीफलानि प्रति० ॥ फलानि स० । पूगीफलं म० । ताम्बूलं० । हिरण्यगर्भग० दक्षिणां० ॥ अग्निर्ज्योती रविर्ज्योतिरात्मज्योतिस्तथैव च । त्वमेव सर्वज्योतींषि आर्तिक्यं प्रति० ॥ आर्तिक्यदीपं द० ॥ ऋषय: सर्वलोकेशा: प्रजासर्जनकारिण: । नराणामृषिरूपेण सर्वपापप्रणाशना: ॥ यानि कानि च० प्रदक्षिणां० ॥ नमोऽस्तु ऋषिवृन्देभ्यो देवर्षिभ्यो नमो नम: ॥ सर्वपापहरेभ्यो हित वेदविद्भयो नमो नम: ॥ नमस्कारान्० ॥ कश्यपोऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ गौतम; । जमदग्निर्वसिष्ठश्च साध्वी चैवाप्यरुन्धती ॥ पुष्पाञ्जलिं स० ॥ एते सप्तर्षय: सर्वे भक्त्या सम्पूजिता मया । सर्वे पापं व्यपोहन्तु ज्ञानतोऽज्ञानत: कृतम् ॥ प्रार्थनां० ॥ अथार्ध्यविधि: ॥ अर्ध्यपात्रे गन्धाक्षतफलहिरण्योदकं प्रक्षिप्य अष्टावर्ध्यान्दद्यात् । तत्र मन्त्रा:--- कश्यपाय नमस्तुभ्यं सर्वभूतहिताय च । नारीणां पापनाशाय ऋषिरूपधराय च ॥ कश्यपाय नम: इदमर्ध्यं० स० ॥१॥
अत्रये च नमस्तुभ्यं सर्वभूतहितैषिणे । तपोरूपाय सत्याय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये ॥ अत्रये० इदमर्ध्यं स० ॥२॥
भरद्वाज नमस्तुभ्यं सदाध्यानपरायण । महाजटिल धर्मात्मन् पातकं हर मे सदा ॥ भरद्वाजाय० इदम० ॥३॥
विश्वामित्र नमस्तुभ्यं ज्वलन्मुख महाव्रत । अध्यक्षीकृतगायत्री तपोरूप नमोऽस्तु ते ॥ विश्वामित्राय० इदम० ॥४॥
गौतम: सर्वभूतानामृषीणां च महाप्रिय । कृतानां कर्मणां चैव सम्प्रदायप्रवर्तक ॥ गौतमाय० इदमध्यं स० ॥५॥
जमदग्निर्महातेजास्तपसा ज्वलनप्रभ । लोकेषु धर्मसिध्यर्थं निवर्तयतु मे ह्यघम् ॥ जमदग्नये० इदमर्ध्यं० ॥६॥
नमस्तुभ्यं वसिष्ठाय जटिलाय महात्मने । धर्मरूपाय सत्याय लोकानां हितकारिणे ॥ वसिष्ठाय० इदमर्ध्यं० ॥७॥
अरुन्धति नमस्तुभ्यं महापातकनाशिनि । पतिव्रतानां सर्वासां धर्मशीलप्रवर्तके ॥ अरुन्धत्यै० इदमर्ध्यं० ॥८॥
यस्य स्मृ० । अनेन पूजनेन अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषय: प्रीयन्ताम् । अद्य० र्थं कृताया: पूजाया: साङ्गतासिध्यर्थं अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिप्रीत्यर्थं ब्राह्मणाय सप्तशाकदानं सौभाग्यवायनदानं च क० । तदङ्गं ब्राह्मणपूजनं करिष्णे । आसनादिपूजां कृत्वा स्वस्त्यस्तु । दीर्घ० । विप्राय वे० इदं सप्तशाकदानं ब्राह्मणाय तुभ्यमहं सम्प्रददे । प्र०प्र० । सौभाग्यवायनदानमन्त्र:--- भवन्त: प्रतिगृह्लन्तु ज्योतीरूपास्तपोधना: । उभयोस्तारका: सन्तु वायनस्प प्रदानत: ॥ इदं सौभाग्यवायनदानं सदक्षिणाकं सताम्बूलं सधान्यं अमुक्तशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं सम्प्रददे । प्र०प्र० । अनेन वायनदानाख्येन कर्मणा अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषय: प्रीयन्ताम् । न्यूनातिरिक्तानि परिस्फुटानि यानीह कर्माणि मया कृतानि । क्षम्याणि चैतानि मम क्षमध्वं प्रयात तुष्टा: पुनरागमाय ॥ यान्तु देव० इति विसर्जयेत् । कृतस्य० दम्पतीब्राह्मणान् भोजयिष्ये ॥
॥ अथ ऋषिपञ्चमीव्रतकथाप्रारम्भ: ॥
युधिष्ठिर उवाच ॥ श्रुतानि देवदेवेश व्रतानि सुबहून च । साम्प्रतं मेऽन्यदाचक्ष्व व्रतं पापप्रणाशनम् ॥ श्रीकृष्ण उ० ॥ अथान्यदपि राजेन्द्र पञ्चमीमृषिसंजिताम् । कथयिष्यामि यत्कृत्वा नारी पापात्प्रमुच्यते ॥ सुधिष्ठिर उ० ॥ कीद्दशी पञ्चमी कृष्ण कथं च ऋषिसंज्ञिता । पातकान्मुच्यते कस्मान्नारी यदुकुलोद्भव ॥ पापानि च बहून्यत्र विद्यन्ते किल केशव । कथं वा ऋषिपञ्चम्यां नारी कस्मात् प्रमुच्यते ॥ कृष्ण उवाच ॥ अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि या स्त्री जाता रजस्वला । दुष्टा स्पृशति भाण्डानि गृहकर्मणि संस्थिता ॥ प्राप्नोति सा महापापं सत्यं सा नरकं व्रजेत् । श्रृणु तत्कारणं यस्माद्वर्जनीया रजस्वला ॥ प्रोत्सार्य गृहतो दूरं चातुर्वर्ण्येन भारत । ब्रह्महत्यां पुरा शक्रो वृत्रं हत्वा ह्यवाप च ॥ तया वै राजशार्दूल व्रीडितो वृत्रसूदन: । ब्रह्माणं समुपागच्छदात्मन: शुद्धिकारणात् ॥ शुद्धिं शक्रस्य राजेन्द्र प्रहृष्टेनान्तरात्मना । विभज्य ब्रह्महत्यां तु चतुर्धा च चतुर्मुख: ॥ प्राक्षिपद्राजशार्दुल चतु:स्थानेषु वै तदा । वह्नौ प्रथमज्वालासु नदीषु प्रथमोदके ॥१०॥
पर्वताग्रे वृक्षजातौ नारीरजसि पार्थिव । ततो रजस्वला नारी प्रोत्सार्य च प्रयत्नत: ॥ ब्रह्मण: शासनात्यार्थ चातुर्वर्ण्येन सर्वदा । प्रधमेऽहनि चाण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातकी ॥ तृतीये रजकी प्रोक्ता चतुर्थेऽहनि शुध्यति । भ्रर्यु: शुद्धा चतुर्थेऽह्नि दैवे पित्र्ये च पञ्चमे ॥ अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि जातं सम्पर्कपातकम् । तत्पापसंक्षयार्थं वै कार्येयमृषिपञ्चमी ॥ सर्वपापप्रशमनी सर्वोपद्रवनाशिनी । ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रस्त्रीभि: कार्या विशेषत: ॥ कृष्ण उवा० ॥ अत्रार्थे यत्पुरावृत्तं प्रवक्ष्यामि कथानकम् । पुरा कृतयुगे राजा विदर्भायां बभूव ह ॥ श्येनजिन्नामराजर्षिश्चातुर्वर्ण्यानुपालक: । तस्य देशे वसन्विप्रो वेदवेदाङ्गपारग: ॥ सुमित्रो नाम राजेन्द्र सर्वभूतहिते रत: । कृषिवृत्यां सदा युक्त: कुटुम्वपरिपालक: ॥ तस्य भार्या सुसाध्वी च पतिशुश्रूषणेरता । जयश्रीर्नाम विख्याता बहुभृत्यसुहृज्जना ॥ अतिचिन्तान्विता सा च प्रावृटकाले सुमध्यमा । क्षेत्रादिषु रता साध्वी व्याकुलीकृतमानसा ॥२०॥
एकदा सात्मन: प्राप्तमृतुकालं व्यलोकयत् । रजस्वलापि सा राजन् गृहकर्म चकार ह ॥ भाण्डादीन्यस्पृशद्राजन्नृतौ प्राप्तेऽपि भामिनी । कालेन बहुना साध्वी पञ्चत्वमगमत्तदा ॥ तस्या भर्तापि विप्रोऽसौ कालधर्ममुपेयिवान् । एवं तौ दम्पती राजन्स्वकर्मवशगौ तदा ॥ भार्या तस्य जयश्री: सा ऋतुसम्पर्कदोषत: । शुनियोनिसमुत्पन्ना सुमित्रोऽपि नरेश्वर ॥ तस्या: सम्पर्कवशगौ सदा ॥ ऋतुसम्पर्कदोषेण तिर्यग्योनिमुपागतौ । स्वधर्माचरणाज्जातावुभो जातिस्मरौ तथा ॥ सुतस्यैव गृहे राजन्स्मरन्तौ पूर्वपातकम् । सुमित्रस्य च पुत्रोऽभूद गुरुशुश्रूषणे रत: ॥ सुमतिर्नाम धर्मज्ञो देवतातिथिपूजक: । अथ क्षयाहे सम्प्राप्ते पितुस्तु सुमतिस्तदा ॥ भायीं चन्द्रवतीं प्राह सुमति: श्रद्धयान्वित: । अद्य सांवत्सरदिनं पितुर्मे चारुहासिनि ॥ भोजनीया द्विजा भीरु पाकशुद्धिर्विधीयताम् । तया कृता पाकशुद्धि: सुमतेर्भर्तुराज्ञया ॥३०॥
मुक्तं पायसभाण्डे वै सर्पेण गरलं तत: । द्दष्ट्वा ब्रह्मवधाद्भीता शुनी भाण्डानि साऽस्पृशत् ॥ द्विजभार्या च तां द्दष्ट्वा उल्मुकेन जघान ह । भाण्डादीनि च प्रक्षाल्य त्यक्त्वा पाकं सुमध्यमा ॥ पुन: पाकं च कृत्वा तु श्राद्धं कृत्वा विधानत: । ततो भुक्तेषु विप्रेषु विप्रेषु नोच्छिष्टं च ददौ बहि: ॥ भूमौ क्षिसं तदा शुन्या उपवासस्ततोऽभवत् । ततो रात्र्यां प्रवृत्तायां सा शुनी क्षुधिता भृशम् ॥ बलीवर्दमुपागत्य भर्तारमिदमब्रवीत् । वुभुक्षिताद्य हे भर्तर्न दत्तं भोजनादिकम् ॥ ग्रासादिकं च न प्राप्तं क्षुधा मां बाधते भृशम् । अन्यस्मिन्दिवसे पुत्रो मम लंह्यं ददात्यसौ ॥ अद्य मह्यं किमप्येष उच्छिष्टमपि नो ददौ । पायसान्ने पपाताद्य गरलं सर्पसम्भवम् ॥ मया विचिन्त्य मनसा मरिष्यन्ति द्विजोत्तमा: । संस्पृष्टं पायसं गत्वा बध्वाऽहं ताडिता भृशम् ॥ दुःखितं तेन मे गात्रं कर्टिभग्ना करोमि किम् । तत: प्राह स चानडवान् भद्रे ते पापसङ्ग्रहात ॥ किं करोमि ह्यशक्तोऽहं भारवाहोऽद्यसंस्थित: । अद्याहमात्मजक्षेत्रे वाहिता सकलं दिनम् ॥४०॥
मारितश्चात्मजेनाहं मुखं बध्वा बुभुक्षित: । वृथा श्राद्धं कृतं तेन जाताद्य मम कष्टता ॥ कृष्ण उवा० ॥ तयो: संवदतोरेवं मातापित्रोश्व भारत । श्रुत्वा पुत्रस्तदा वाक्यं यदुक्तं च तदोभयो: ॥ ततो रजन्यां तत्कालमभयोर्भोजनं ददौ । पितरौ तौ विदित्वा तु दत्तवान्सुमतिस्तदा ॥ तदाऽसौ दु:खित: पुत्रो ज्ञात्वाऽवस्थां तदा तयो: । मातापित्रोस्तु राजेन्द्र तदाऽसौ प्रस्थितो वनम् ॥ ज्ञातुमिच्छामि कष्टं वै मातापित्रोश्च भारत । तत्र गत्वा ज्ञानवृद्धान् ऋषीन् परमधार्मिकान् ॥ प्रणिपत्याब्रवीद्वाक्यं हितं चैव तदा तयो: । सुमतिरुवाच । कथयध्वं विप्रवर्या: प्रश्नमेकं समाहित: ॥ केन कर्मविपाकेन पितरौ मे तपोधना: । इमामवस्थां सम्प्राप्तौ मुच्येते पातकात्कथम् ॥ ऋषय ऊचु: । तव माता पुरा विप्र स्वगृहे बालभावत: ॥ प्राप्तं ऋतुं विदित्वा तु सम्पर्कमकरोद द्विज । तेन कर्मविपाकेन शुनियोनिमुपागता ॥ पितापि स्पर्शदोषेण बलीबर्दो बभूव ह । एतयोर्मुक्तिकामार्थं कुरु त्वमृषिपञ्चमीम् ॥५०॥
भार्यया सह विप्रेन्द्र ऋषीन्सम्पूज्य यत्नत: । आचरस्व व्रतं तत्र सप्तवर्षं द्विजोत्तम ॥ अन्ते चोद्यापनं कुर्याद्वित्तशाठयाविवर्जित: । शाकाहारस्तु कर्तव्यो नीवारै: श्यामकैस्तथा ॥ कन्दं वाथ फलं मूलं हलकृष्टं न भक्षयेत् । प्राप्य भाद्रपदे मासि शुक्लपक्षस्य पञ्चमी ॥ तस्यां मध्याह्नसमये नद्यादौ विमले जले । कृत्वापामार्गसमिधा दन्तधावनमादित: ॥ आयुर्बलं यशो वर्च: प्रजा: पशुवसूनि च । ब्रह्मप्रज्ञां च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते ॥ सम्प्रार्थ्यानेन मन्त्रेण कुर्याद्वै दन्तधावनम् । मुखदुर्गन्धिनाशाय दन्तानां च विशुद्धये ॥ ष्ठीवनाय च गात्राणां कुर्वेऽहं दन्तधावनम् । अनेन दन्तान्संशोध्य स्नायान्मृत्स्नानपूर्वकम् ॥ तिलामलककल्केन केशान्संशोध्य यत्नत: । परिधाय नवे शुद्धे वाससी च समाहित: ॥ विधाय नित्यकर्माणि दत्वा द्वारवती मृषीन् । स्नापयेद्विधिवद्भक्त्या पञ्चामृतरसै: शुभै: ॥ चन्दनागरुकर्पूरैर्विलिप्य च सुगन्धिभि: । पूजयेद्विविधै: पुष्पैर्गन्धधूपादिदीपकै: ॥६०॥
समाच्छाद्य शुभैर्वस्त्रै: सोपवीतैर्यथाविधि । ततो नैवेद्यसम्पन्नैरर्ध्यं दद्याच्छुभै: फलै: ॥ पूजयस्व ऋषीन् दिव्यानरुन्धत्या समन्वितान् । कश्यपोऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ गौतम: ॥ जमदग्निर्वसिष्ठश्च साध्वी चैवाप्यरुन्धती । मन्त्रेणानेन सप्तर्षीन्पूजयेत्सुसमाहित: ॥ व्रतेन ऋषिपञ्चम्या: कृतेनैव द्विजोत्तम । ऋतुसम्पर्कजो दोष:क्षयं याति न संशय: ॥ श्रीकृष्ण उवा० ॥ तच्छुत्वा सुमतिर्वाक्यं परमं ऋषिभाषितम् । गृहमेत्य व्रतं चक्रे सभार्य: श्रद्धयान्वित: ॥ व्रतं तु ऋषिपञ्चम्या: सर्वपापप्रणाशनम् । कृत्वा सर्वं यथोक्तं च मातापित्रो: फलं ददौ ॥ व्रतपुण्यप्रभावेण माता तस्य श्वयोनित: । मुक्ता नृपतिशार्दूल विमानवरसंस्थिता ॥ दिव्याम्बरधरा भूत्वा गता स्वर्गं च भारत । पितापि स मृतो ऽगच्छत्सुमते: पशुयोनित: ॥ स्वर्गं प्राप्तो महाराज व्रतस्यास्य प्रभावत: । कायिकं वाचिकं वापि मानसं यच्च दुष्कृतम् ॥ तत्सर्वं विलयं याति व्रतस्यास्य प्रभावत: । अस्य यज्जायते पुण्यं तच्छुणुष्व नृपोत्तम ॥७०॥
सर्वव्रतेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् । सर्वदानेषु द्त्तेषु तदेतदव्रतचारणात् ॥ कुरुते या व्रतं नारी सा भवेत्सुखभोगिनी । रूपलावण्ययुक्ता च पुत्रपौत्रादिसंयुता ॥ इह लोके सुखं भूयात्परत्र च परां गतिम् । एतत्ते कथितं राजन्व्रतानामुत्तमं व्रतम् ॥ सर्व सम्पत्प्रदं चैव नारीणां पापनाशनम् । धनं यशश्च स्वर्गं च पुत्रानपि युधिष्ठिर ॥ पठतां श्रृण्वतां चापि सर्वपापप्रणाशनम् ॥७४॥
इति श्रीभविष्योत्तरपुराणे ऋषिपञ्चमीव्रतकथा सम्पूर्णा ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
प्राणाः परित्यजत काममदक्षिणं माम्
रे दक्षिणा भवत मद्वचनं कुरुध्वम् ।
शीघ्रं न याति यदि तन्मुषिताः स्थ नूनम्
याता सुदूरमधुना गजगामिनी सा ॥
श्रीहर्षस्य रत्वावली (४.3)
प्रसङ्गोऽयं – नाटकेऽस्मिन् विदूषकः प्रविश्य मौनम् अवलम्बते। तदा राजा पृच्छति – “वयस्य, किं न कथयसि”? विदूषकस्य प्रतिवचनं “अप्रियम् इति निवेदयितुं न पारयामि” श्रुत्वा, स्वयम् एव स्वकान्तायाः प्राणत्यागं तर्कयति – “उत्सृष्टजीविता सा। हा प्रिये! सागरिके!”। तदा च सास्रं (सबाष्पं सगद्गदं) विलपति श्लोकेन अनेन।
हे प्राणाः! नूनं मां करुणारहितं त्यक्त्वा, मदादेशानुसूरम् इच्छानुकूलं गच्छत प्रियां सागरिकां प्रति। नो चेत्, अवश्यं एव मद्वत् वञ्चिताः भवत यूयम्। सा सागरिका सुदूरं जगगामिनी अप्रतिहतगन्त्री अधुनापि वर्तते … शीघ्रं गच्छत इति।
इदम् अपि कविवरेण्येन शङ्करेण उद्धृतम्। कथञ्चित् सरलोऽयं हृदयस्पर्शी श्लोकः अन्येषां अनुवादविघ्नभूतः इति।


text:
इह खेलति पूतनेति कृत्या
शिशुहत्यानिरता पुरोपकण्ठे ।
तदहर्निशमत्र रक्षणीयो
नयनानन्दकरः सुतस्त्वयाऽयम् ॥३.२१॥
अन्वयः ॥ इह पुरोपकण्ठे शिशुहत्यानिरता पूतना इति कृत्वा खेलति, तत् अत्र त्वया नयनानन्दकरः अयं सुतः अहर्निशं रक्षणीयः॥
विलासिनी ॥ इहेति॥ इह अस्मिन् प्रदेशे पुरस्य उपकण्ठे समीपे शिशुहत्यायां बालवधे नितरा तत्परा पूतनेति पूतनाख्या कृत्या पिशाची खेलति सलीलं सञ्चरति। शिशुमारणमेव अस्याः क्रीडेति भावः। तत् तत्माद्धेतोः अत्र अस्मिन् समये त्वया नयनयोः आनन्दकरः अयं सुतः पुत्रः अहर्निशं अहनि निशायां च रक्षणीयः रक्षितुमर्हः॥
तिप्पणीः ॥ पुरस्य उपकण्ठः पुरोपकण्ठः। शिशुहत्यायां निरता शिशुहत्यानिरता। अहनि निशायां च अहर्हिशम्॥


text:
भारतस्य प्रतिनिधिः विवेकानन्दः ।
वाग्देवीं सरस्वतीं मनसा प्रणम्य ``अमेरिका-देशस्य भगिनीभ्रातरः'' इत्युक्त्वा १८९३-तमे संवत्सरे सेप्टेम्बर्-मासस्य ११ दिनाङ्के भाषणम् आरब्धवान् भारतस्य सनातनहिन्दुधर्मस्य प्रतिनिधिः स्वामी विवेकानन्दः । यावत् एतत् वाक्यं तेन उक्तं तावत् झटिति तत्र विद्यमानाः द्वित्रसहस्रं जनाः सर्वे उच्चैः करताडनं कुर्वन्तः उत्थितवन्तः । यदा सर्वे निमिषद्वयानन्तरम् आसनेषु उपविष्टवन्तः तदा विवेकानन्दः भाषणम् अनुवर्तितवान् । अतीव पुरातनस्य हिन्दुधर्मस्य विविधानि मतानि समीकृत्य तस्य सारांशं श्रीमद्भगवद्गीतायाः ``ये यथा मां प्रपद्यन्ते तान् तथैव भजाम्यहम्'' इत्यस्य श्लोकस्य रूपेण प्रदर्शितवान् । एतद् अनुसृत्य ``प्रपञ्चे विविधेषु धर्मेषु मतेषु च कलहः मा भवेत् । अस्याः सभायाः उद्देशः तदेव भवतु'' इत्युक्त्वा समापितवान् । parliament of religions मध्ये दत्तेन एतेन व्याख्यानेन विवेकानन्दः बहु-प्रसिद्धिं प्राप्तवान् । तदनन्तरं सः तस्मिन् सम्मेलने पञ्चषानि भाषणानि दत्तवान् । तस्य भाषणेषु जनानां महती प्रीतिः आसीत् । विवेकानन्दस्य भाषणं श्रोतुम् उत्सुकाः भागिनः आदिनं सम्मेलने उपविशेयुः इति मन्यमानाः सभाधिकारिणः विवेकानन्दस्य व्याख्यानं दिनान्ते आयोजयन्ति स्म । दिनान्ते अपि यदा सः उपन्यासं ददाति स्म तदा प्रकोष्ठः पूरितः भवति स्म । न केवलं धर्मसम्मेलने अपि तु बहिरपि वार्तापत्रिकासु तस्य प्रसिद्धिः प्रवृद्धा । सर्वत्र ``भारतस्य हिन्दुसन्न्यासी'' इति नाम्ना भित्तिपत्राणि दृश्यन्ते स्म ।
मे-मासे एव सः भारतात् निर्गत्य अमेरिकादेशं प्राप्तवान् । अतीव सुन्दरं तं देशं दृष्ट्वा विवेकानन्दः मुग्धः अभवत् । आकाशं स्पृशन्ति उन्नतानि भवनानि आश्चर्येण पश्यन् मनुष्याणां शक्तिं श्लाघते स्म । विज्ञानस्य उपयोगेन जीवने कियत् सौख्यं भवति इति तेन अवगतम् । चिकागो-नगरं प्राप्य सः ज्ञातवान् यत् धर्मसम्मेलनं सेप्टेम्बेर्-पर्यन्तं न आरभ्यते । सः तु सन्न्यासी । आध्यात्मिकविषयेषु यावत् ज्ञानं तावत् संसारव्यवहारे नैव खलु ! सेप्टेम्बेर्-पर्यन्तं कुत्र निवसेत्? तथा च चिकागो-नगरे व्ययः अधिकः । तत्र जीवनं कठिनमेव । स्वस्यधर्माधिपतेः परिचयपत्रेण विना सम्मेलने प्रवेशः नास्ति इति अपि तेन ज्ञातम् । हिन्दुधर्मस्य तु एकः धर्माधिपतिः न वर्तते । परिचयपत्रं कुतः प्राप्स्यते? अतः सर्वं भगवते समर्प्य चिकागो-नगरात् बोस्टन्-नगरं गतवान् । तत्र हार्वर्ड् विश्वविद्यालयस्य कैश्चन प्राध्यापकैः सह तस्य संपर्कः अभवत् । तेषु प्रोफ़ेसर् जान् रैट् इति महोदयेन सह विवेकानन्दस्य स्नेहः प्रवृद्धः । तस्य महती इच्छा आसीत् विवेकानन्दः धर्मसम्मेलनं गच्छतु इति । ``किन्तु मम समीपे परिचयपत्रं नास्ति'' इति निवेदितवान् विवेकानन्दः । तदा जान् रैट् महोदयः अवदत् ``हे स्वामिन् ! भवतः परिचयः आवश्यकः चेत् सूर्यस्य ज्वालनाधिकारः कुतः इति प्रक्ष्यते इव'' इति । तदनन्तरं विवेकनन्दाय परिचयपत्रमपि दत्तवान् । तस्मिन् लिखितं आसीत् - ``एषः अस्माकम् अमेरिकादेशस्य सर्वेभ्यः विद्वद्भ्योऽपि उत्तमः विद्वान् अस्ति'' । एतत् नीत्वा विवेकानन्दः चिकागो पुनः गतवान् । तत्राऽपि तस्य विचित्रवस्त्रधारणकारणेन अनेकान् अपमानान् अनुभूतवान् । एवं कष्टानि सोढ्वा कथमपि parliament of religions प्राप्तवान् । अद्य अज्ञातः भिक्षुकः श्वः जगत्प्रसिद्धः स्वामी !
सम्मेलनानन्तरम् अमेरिकासमाजे ख्यातिः प्राप्ता । न केवलं विवेकानन्देन अपि तु यावत्भारतदेशेन भारतीयधर्मेण संस्कृत्या च । पार्लिमेन्ट् ओफ़् रिलिजियन्स् द्वारा भारतस्य प्राचीनसंस्कृतेः आधुनिकपश्चिमस्य वैज्ञानिकसंस्कृत्या सह मेलनं संभवम् आसीत् । यस्मिन् काले विज्ञानप्रभावात् धर्मस्य आध्यात्मिकस्य च ग्लानिः वर्तते स्म तदा विवेकानन्दस्य विदेशप्रवासेन अन्धविश्वासरहितायाः पवित्राध्यात्मिकतायाः पुनरुज्जीवनं सार्थकम् अभवत् । तस्य प्रभावः इदानीमपि स्पष्टं दृश्यते ।
लोककल्याणार्थं यावत् आवश्यकता विज्ञानस्य तावत् धर्मस्य अपि इति विवेकानन्देन दर्शितम् । पाश्चात्यसमाजः विवेकानन्दम् आश्चर्येण पश्यति स्म । तदानीन्तन भारतस्य अधोगतिः एव लोकेन दृष्टा । भारतदेशः आङ्लदेशस्य दासदेशः अपि । तादृशे देशे उपयोगकरं किं वा लभ्येत? विवेकानन्दस्य आविर्भावेन अन्यदेशानां भारतं प्रति दृष्टिकोणे परिवर्तनं जातम् । अनेके तत्त्वज्ञाः समाजसेवकाः वैज्ञानिकाः इत्यादयः विवेकानन्दस्य मित्राणि अभवन् ।
सर्ववेदान्तस्य चतुर्विधान् पुरातनान् योगान् लोकाय पाठितवान् विवेकानन्दः । भगवद्गीतायां भगवता बोधितः कर्मयोगः सर्वोपनिषत्सु ऋषिमुनिभिः कथितः ज्ञानयोगः पतञ्जलिमहर्षिणा दर्शितः राजयोगः नारदमुनिना प्रोक्तः भक्तियोगः च विवेकानन्देन आधुनिकभाषया उपदिष्टाः । अमेरिकादेशे आङ्ग्लदेशे युरोपखण्डे च पर्यटनं कुर्वन् प्राचीनं धर्मं जगते पाठितवान् आचार्यः विवेकानन्दः । केषाञ्चन शिष्याणाम् अपि सः आध्यात्मिकशिक्षणं कृतवान् ।
किन्तु तस्य हृदयं तु भारतस्य दीनस्थितेः विषये एव मग्नम् । अत्र अमेरिका देशे धनस्य जलवत् व्ययः तत्र भारते विस्तीर्णं दारिद्र्यम् । यद्यपि राजभवनमिव गृहे अतिथिरूपेण निवसति स्म तथापि स्वदेशस्य परिस्थितिं चिन्तयन् अश्रूणि स्रावयन् शय्यां त्यक्त्वा भूतले एव निद्राति स्म । यत् किञ्चिदपि धनं तेन लब्धं तत् सर्वं भारतस्य अभिवृद्ध्यर्थं व्ययीकरोति स्म । सः इच्छति स्म यत् पाश्चात्यविज्ञानसामर्थ्येन भारतस्य अभिवृद्धिः भवेत् अपि च भारतस्य आध्यात्मिकज्ञानेन अन्यदेशानां कल्याणं भवतु इति । एवं परस्परसाहाय्येन लोककल्याणं भवतु इति ।
चतुर्णां वर्षाणाम् अनन्तरं तस्य मनः भारतं प्रत्यागन्तुम् उत्सुकम् अभवत् । १८९७-तमे संवत्सरे सः आङ्ग्लदेशात् भारतं प्रति यात्रा नौकायानेन आरब्धवान् । निर्गमनात् पूर्वम् एकः सज्जनः विवेकानन्दम् अपृच्छत् ``स्वामिन्, एतावन्तं कालं वैभवपूर्णेषु पश्चिमदेशेषु वासं कृत्वा इदानीं पुनः धनरहितभारतं प्रति भवतः कीदृशः विचारः?'' इति । विवेकानन्दः अवदत् ``अत्र आगमनात् पूर्वं भारते मम प्रीतिः आसीत् । किन्तु इदानीं मम कृते भारतं पुण्यभूमिः अस्ति परमपवित्रतीर्थस्थलम् इव अस्ति च । तस्य प्रत्येकः अणुः अपि मम कृते पवित्रतमः'' इति ।
भारते विवेकानन्दस्य प्रभावः कथम् आसीत् इति अग्रे पश्यामः ।


text:
2 स्वार्थानुमानम्
Technical Details
स्वार्थानुमानम्
अनुमानस्य द्वैविध्यम् स्वार्थानुमानलक्षणम्
अनुमानं द्विविधम् - स्वार्थं परार्थं च। स्वस्मै यत्तत् स्वार्थमनुमानं ज्ञानात्मकम्। पर्वतादौ धर्मिणि धूमादिकं दृष्ट्वा यस्य प्रतिपत्तुः वह्निज्ञानमुत्पद्यते, स एव तेन ज्ञानेन परोक्षमर्थं प्रतिपद्यते नान्य इति स्वार्थानुमानमुच्यते। परस्मै यत्तत् परार्थम्। परार्थानुमानं वचनात्मकम्। त्रिरुपलिङ्गप्रतिपादकं वचनं परं प्रतिपादयति ज्ञापयतीति कृत्वा वचनमप्यनुमानशब्देनोच्यते , उपचारात् , यथा आयुर्घृतमिति।
अनुमानस्य कार्यम्
तत्र स्वार्थ त्रिरुपलिङ्गाद्यदनुमेये ज्ञानम्। रुपत्रययुक्ताल्लिङ्गादनुमेये परोक्षविषये यद् ज्ञानं र्पतिपत्तुरुत्पद्यते , तत् स्वार्थानुमानम्। तच्च धर्मविशेष सम्बन्धितया साध्याविनाभावित्वनिश्चय इत्येके। अग्न्यध्यवसाय इत्यन्ये।
लिङ्गस्य त्रिरुपत्वम्
सम्प्रति लिङ्गस्य त्रिरुपत्वमुच्यते - अनुमेये सत्वमेव निश्चितम्। अनुमेये पर्वतादौ धर्मिणि लिङ्गस्यास्तित्वमेव निश्चितं , तदेकं रुपं पक्षधर्मतासंज्ञकम्। अत्र सत्त्वग्रहणेनासिध्दस्य निरासः , यथा -अनित्यश्शब्दश्चाक्षुषत्वात् , चाक्षुषत्वं चक्षुर्विज्ञानग्राह्यत्वमुच्यते , तच्च शब्दे धर्मिणि नास्ति। एवकारेण पक्षैकदेशासिध्दस्य निरासः , यथा दिगम्बरप्रयोगः - चेतनास्तरवः स्वापात्। पत्रसङ्कोचलक्षणो हि स्वापः , स च सर्वेषु तरुष्वसिध्दः। निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धासिद्धस्य निरासः , यथा - अग्निरत्र वाष्पादित्वेन सन्दिह्यमानाद् भूतसंघातात्। सत्वशब्दात्पश्चादेवकारेण असाधारणस्य निरासः , यथा- अनित्यश्शब्दः श्रावणत्वात् घटवत्॥
सपक्षनिरुपणम्
सपक्ष एव सत्त्वं निश्चितमिति वर्तते। समानः पक्षः सपक्षः। पक्षेण सह सदृशो दृष्टान्तधर्मीत्यर्थः। सपक्ष एव सत्वं निश्चितमित्यन्वयसंज्ञकं द्वितीयं रुपम्। अत्र सत्त्वग्रहणेन विरुध्दस्य निरासः , यथा - शब्दो नित्यः कृतकत्वात् घटवत्। कृतकत्व हि नित्यत्वविपक्षेणानित्यत्वेन व्याप्तमिति विरुध्दमुच्यते। एवकारेण साधारणस्य निरासः, यथा - नित्यश्शब्दः प्रमेयत्वात् घटवत्। प्रमेयत्वं हि विकल्पविषयीकृतत्वम् , तच्च सपक्षे आकाशादौ विपक्षे च घटादौ सर्वत्रास्तीति साधारणमुच्यते। सत्त्वशब्दात् पूर्वस्मिन्नेवकारेण सर्वसपक्षाव्यापिनोऽपि प्रयत्नानन्तरीयकस्य हेतुत्वं कथितम्। यथा - अनित्यश्शव्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वाद्घटवद्विद्युद्वत्। निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धान्वयस्य निरासः , यथा - असर्वज्ञोऽयं कश्चित् वक्तृत्वादिष्टपुरु षवत्। इष्टपुरुषे सपक्षे च वक्तृत्वमसर्वज्ञत्वेन व्याप्तमव्याप्तं वा न ज्ञायते॥
विपक्षनिरुपणम्
असपक्षे चासत्त्वमेव निश्चितम्। न सपक्षोऽसपक्षः। तत्रासत्त्वमेव निश्चितं व्यतिरेकसंज्ञकं तृतीयं रुपम्। अत्राप्यसत्त्वग्रहणेन विरुध्दस्य निरासः। यथा नित्यश्शब्दः कृतकत्वाद्घटवत्। विरुध्दो हि विपक्षेऽस्ति। एवकारेण साधारणस्य विपक्षैकदेशवृत्तेर्निरासः। प्रयत्नानन्तरीयकत्वे साध्ये अनित्यत्वं विपक्षैकदेशे विधुदादावस्ति। आकाशादौ नास्ति। ततो नियमेनास्य निरासः। असत्त्ववचनात्पूर्वस्मिन्नवधारणे अयमर्थः स्यात्। विपक्ष एव यो नास्ति स हेतुः। तथा च प्रयत्नानन्तरीयकत्वं सपक्षेऽपि नास्ति , ततो न हेतुः स्यात् , ततः पूर्व न कृतमिति। निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकस्य निरासः। यथाऽवीतरागोऽयं पुरुषो वक्तृत्वात् , रथ्यापुरुषवत्। यत्राऽवीतरागत्वं नास्ति तत्र वक्तृत्वमपि नास्ति , यथोपलखण्डे। यदि नाम पाषणखण्डादुभयं व्यावृत्तं तथापि न ज्ञायते किमवीतरागत्वनिवृत्त्या पाषणखण्डाद्बक्तृत्वं निवृत्तं , अहोस्वित् स्वत एवेति। ततः सन्दिग्धव्यतिरेकोऽयमनैकान्तिकः। असत्त्वशब्दात्पश्चादेवकारेण विपक्षैकदेशवृत्तेर्निरासः। यथा - प्रयत्नानन्तरीयकश्शब्दोऽनित्यत्वात्। अनित्यत्वं विपक्षादाकाशान्निवृत्तं , न विद्युतः। ततो विपक्षैकदेशवृत्तित्वमस्य॥
त्रिरुपप्रयोगस्य प्रयोजनम्
ननु सपक्ष एव सत्त्यमित्युक्ते सामार्थ्यादेवासपक्षे चासत्त्वमिति गम्यते। तत्किमर्थमुभयोरुपादनमिति चेत् ? विपक्षनियमार्थमिति पूर्ववृद्धाः। ते च त्रिविध एव विपक्षो भवतीति मन्यन्ते। साध्याभावमात्रं , साध्यादन्यः , साध्येन सह विरुद्धश्च।प्रयोगनियमार्थमिति केचित्। अन्वयप्रयोगो व्यतिरेकप्रयोगो वा नियमवानेकः प्रयोक्तव्यो न द्वावपीति। साधर्म्यवैधर्म्यप्रयोगसूचनार्थमिति केचित्।
त्रिलिङ्गभेदनिरुपणम्
त्रिरुपाणि च त्रीण्येव लिङ्गानि। त्रीणि रुपाणि येषां तानि त्रिरुपाणि त्रीण्येव लिङ्गानि। कार्यं त्रिरुपं लिङ्गम्। स्वाभावस्त्रिरुपं लिङ्गम्। अनुपलब्धिस्त्रिरुपं लिङ्गम्। साधनं ज्ञापकं हेतुर्व्याप्यं चेति लिङ्गापरनामानि।
कार्यहेतुनिरुपणम्
तत्र कार्यं यथा - यत्र धूमस्तत्राग्निर्यथा महानसे , धूमश्चात्रेति। व्याप्तिपक्षधर्मतासंज्ञकं द्वयवयवमेव साधनवाक्यं सौगतानाम्। अन्ये तु प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तोपनयनिगमनं चेति पञ्चावयवं साधनवाक्यमाहुः। उपन्यासश्चेदृशः - अग्निरत्र , धूमात् , यत्र धूमस्तत्राग्निर्यथा महानसे , तथा चायं, तस्मादग्निरिति। एतच्चायुक्तम्। प्रतिज्ञावचनमात्रात्सम्बन्धरहितात् साध्यप्रतिपत्तेरयोगात्। सम्बन्धाभावस्तु शब्दार्थयोः सम्बन्धदूषणे प्रतिपादितत्वान्न पुनरुच्यते। प्रतिज्ञामन्तरेण पञ्चप्यन्तहेतुप्रयोगोऽप्ययुक्तः। हेतुं विनोपनयदृष्टान्तावप्ययुक्तौ। यत्र प्रतिज्ञैव नास्ति तत्र प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनं कुतो भविष्यतीति सर्वमामूलं विशीर्णम्।
कार्यसम्बन्धनिरपणम्
अयं च कार्यहेतुर्विषयभेदेन त्रिविधः। अग्न्यादौ साध्ये धूमादिः त्रिविधप्रत्यक्षानुपलम्भेन निश्चेतव्यः। चक्षुरादौ साध्ये ज्ञानं कादाचित्कार्योत्पादान्निश्चीयते। रुपादौ साध्ये रसादिरेकसामग्र्यधीनतया निश्चीयते, यथा मातुलुङ्गफ़ले रसाद्रूपानुमानम्। न रुपाद्रसानुमानम्। अत्र रुपे जनयितव्ये पूर्वकं रुपमुपादानम्। रसस्तु सहकारिकारणम्। पूर्वपुञ्जादुत्तरपुञ्जस्योत्पत्तौ न्याय एषः। ननूपादानसहकारिकारणयोरन्वयव्यतिरेकानुविधानस्य कार्यं प्रति तुल्यत्वात्को भेदः ? उच्यते, यद्विक्रियया यन्निष्पत्तिरेकसन्ताने तत्कार्यं प्रतिपूर्वकमुपादानम्। यत्सन्तानान्तरे विशेषोदयनिमित्तं तत्सहकारिकारणम्। यथा शाल्यङ्कुरे जनयितव्ये शालिबीजमुपादानम् , क्षितिसलिलादि तत्र सहकारि। तदेवं कार्यहेतुस्तदुत्पत्तिसम्बन्धाद् गमक इति स्थितम्॥
स्वभावहेतुनिरुपणम्
स्वभावो यथा - स्वभावः स्वसत्तामात्रभाविनि साध्यधर्मे यो हेतुरुच्यते स तस्य साध्यस्य धर्मस्य स्वभावो बोद्धव्यः। यथा- वृक्षव्यवहारयोग्योऽयं शिंशपाव्यवहारयोग्यत्वात्। अयमिति पुरः परिदृश्यमानः पदार्थो धर्मी। शिंशपाव्यवहारयोग्यत्वादिति हेतुः। शिंशपाव्यवहारयोग्यत्वादिति कोऽर्थः ? शाखापत्रवर्णसंस्थानविशेषव्यवहारयोग्यत्वादित्यर्थः। वृक्षव्यवहारयोग्यत्वं साध्यम्। नन्वेकत्वे साध्यसाधनभावो न युक्तः , प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वात् ? न। अभेदेऽपि कश्चित्प्रतिपत्ता शिंशपाव्यवहारं कृत्वा तत्र वृक्षव्यवहारं प्राक् कृतमपि व्यामोहात् किञ्चिदारोप्य पुनर्न करोति। स इदानिं स्वभावहेतुना व्यवहार्यते। तस्मादेतयोः परमार्थत एकत्वेऽपि विकल्पबुद्धौ व्यावृत्तिसमाश्रयेण समुत्पन्नायां भेदेन प्रतिभासनात् साध्यसाधनत्वं न विरुध्यत इति॥
अनुपलब्धिहेतुनिरुपणम्
अनुपलब्धिर्यथा - नास्तीह प्रदेशे घटः , उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेः। उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्येति दृश्यस्येत्यर्थः।
नन्वसतः कथं दृश्यता ? एकेन्द्रियज्ञानग्राह्यो प्रदेशादावुपलभ्यमाने यदि घटः स्यात् दृश्य एव भवेदिति। उपलम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यात् दृश्तया सम्भावितः , न तु दृश्य एव। तस्यानुपलब्धेरिति हेतुः। स चैकज्ञानसंसर्गिपदार्थादेकज्ञानसंसर्गिपदार्थोपलम्भाद्वा निश्चीयत इति तदुभयं कर्मकर्तृभावेन पर्युदासवृत्त्या अनुपलब्धिरुच्यते , न तु प्रसज्यवृत्त्या उपलब्धिनिवृत्तिमात्रम्। तद्धि स्वयमेव न किञ्चिदिति कथं साधनं स्यात्। नापि प्रतिषेध्यादन्यस्य ज्ञानमात्रम् , रुपोपलम्भादपि नारङ्गरसनिषेधप्रसङ्गात्। तस्मान्निषेध्यादन्यद्विशिष्टमेव वस्तुद्वयं प्रदेशः प्रदेशज्ञानं वाऽनुपलब्धिरिति स्थितम्।
अभावोऽसाध्यः
अत एवाभावो न साध्यते। तस्य घटविविक्तप्रदेशग्राहिणा प्रत्यक्षेणैव सिद्धत्वात्। अभावव्यवहारस्तु मृढं प्रति अनुलम्भेन साध्यते। तथा हि - कश्चिन्मूढो रजःप्रभृतिषु सांख्यप्रसिद्धेषु गुणेष्वनुपलम्भेन प्रवर्त्तिताभावब्यवहारोऽपि पुनः सर्वं सर्वत्रास्तीति स्वसिद्धान्ताभ्यासात् क्वाऽपि प्रदेशादौ घटानुपलम्भे सत्यपि नाभावव्यवहारं करोतीत्यनुपलम्भेन त्रिविधो व्यवहारः कार्यते। तत्र निः शङ्कगमनागमनलक्षणः कायिको व्यवहारः। घटो नास्तीति वाचिकः। ईदृश एव अन्तर्जल्पाकारो मानसिकश्चेति।
अनुपलब्धेर्तादात्म्यतदुत्पत्तिसम्बन्धनिरुपणम्
अनुपलम्भस्य कर्मधर्मपक्षे साध्येन सह [सादृश्ये] तादात्म्यलक्षण एव सम्बन्धो बोद्धव्यः। कर्तृधर्मपक्षे तु तदुत्पत्तिः। तथा हि - घटविविक्तप्रदेशः प्रदेशज्ञानं वाऽनुपलब्धिरित्युक्तम्। असद्व्यवहारयोग्यत्वं च तस्य स्वभावः [न कार्य ] ज्ञानं तु प्रदेशस्य कार्यमिति॥
अनुपलब्धेर्व्यपदेशः
ननु यद्यनुपलब्धेरपि तादात्म्यतदुत्पत्ती एव सम्बन्धौ , कथं तर्हि कार्यस्वभावाभ्यामनुपलब्धेर्भेदः ? प्रतिषेधसाधनात् भेदौ न वस्तुतः। यथोक्तमाचार्येण -
अत्र द्वौ वस्तुसाधनौ , एकः प्रतिषेधहेतुः इति।
उपलव्धिलक्षणप्राप्तत्वविशिष्टेन देशविपकृष्टे सुमेर्वादौ कालविप्रकृष्टे भविष्यच्छङ्खचक्रवर्त्यादौ स्वभावविप्रकृष्टे पिशाचादावनुपलम्भमात्रसम्भवेऽपि नाभावव्यवहार इत्युक्तं भवति।
अनुपलब्धेर्वर्तमानकाले अनागतकाले च प्रमाणम्
इयं चानुपलब्धिर्वर्तमानकाले प्रमाणं विशिष्टस्मरणसद्भावेऽतीतकाले च , अनागतकालेत्वनुपलब्धिः स्वयमेव सन्दिग्धरुपा। ततो न प्रमाणम्। [अनयाऽनुलब्ध्याऽभावव्यहारः साध्यते, न त्वभावः। तस्य प्रत्यक्षेणैव सिध्दत्वादित्युक्तं प्राक् ] यथाऽऽहन्यायवादी -
अमूढस्मृतिसंस्कारस्यातीतस्य वर्तमानस्य च प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्य
निवृत्तिरनुपलब्धि रभावव्यवहारसाधनी इति।
अनुपलब्धिभेदाः
तत्र यदा दूरत्वान्निषेध्यस्यायोग्यदेशत्वं स्यात् , तदा दृश्यानुपलब्धिः साक्षात्प्रयोक्तुं न शक्यत इति कार्यानुपलब्ध्यादयः प्रयुज्यन्ते। अत एवेयं प्रयोगभेदेन षोडशधा भवति। (१) तत्र स्वभावानुपलब्धिर्यथा- नास्त्यत्र धूमः , उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेः। प्रतिषेध्यस्य धूमस्य यः स्वभावः तस्येहानुपलब्धिः। (२) कार्यानुपलब्धिर्यथा- नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि धूमकारणानि सन्ति , धूमाभावात्। प्रतिषेध्यानां हि धूमकारणानां कार्य धूमः , तस्येहानुपलब्धिः। (३) कारणानुपलव्धिर्यथा- नास्त्यत्र धूमः दहनाभावात्। प्रतिषेध्यस्य धूमस्य कारणं दहनः , तस्येहानुपलब्धिः। (४) व्यापकानुपलब्धिर्यथा - नात्र शिंशपा , वृक्षाभावात्। प्रतिषेध्यायाः शिंपायाः व्यापको वृक्षः , तास्येहानुपलब्धिः। (५) स्वभावविरुद्धोपलब्धिर्यथा- नात्र शीतस्पर्शः , वह्नेरिति। प्रतिषेध्यस्य् शीतस्पर्शस्य यः
स्वभावः तस्य विरुध्दो वह्निः तस्य चेहोपलब्धिः।(६) कार्यविरुद्धोपलव्दिर्यथा -नेहाप्रतिबध्दसामर्थ्यानि शीतकारणानि सन्ति , वह्नेरिति। अन्त्यदशाप्राप्तमेव कारणं कार्यं जनयति , न सर्वं कारणाम् , ततो विशेषणोपादानम्। प्रतिषेध्यानां शीतकारणानां कार्यं शीतं , तस्य विरुद्धो वह्निः , तस्येहोपलब्धिः। (७) कारणविरुद्धोपलब्धिर्यथा -नास्य रोमहर्षादिविशेषाः सन्ति , सन्निहितदहनविशेषत्वात्। प्रतिषेध्यानां रोमहर्षादिविशेषाणां कारणं शीत , तस्य विरुद्धो दहनविशेषः , तस्य चेहोपलब्धिः। (८) व्यापकविरुद्धोपलव्धिर्यथा - नात्र तुषारस्पर्शः , दहनात्। प्रतिषेध्यस्य तुषारस्पर्शस्य व्यापकं शीतं , तस्य विरुद्धो दहनविशेषः तस्येहोपलब्धिः। (९) स्वभावविरुद्धकार्योपलब्धिर्यथा, नात्र शीतस्पर्शः, धूमात्। प्रतिषेध्यस्य शीतस्पर्शस्य यः स्वभावस्तस्य विरुद्धोऽग्निः, तस्य कार्य धूमः , तस्य चेहोपलब्धिः। (१०) कार्यविरुद्धकार्योपलब्धिर्यथा-नेहाप्रतिबध्दसामर्थ्यानि शीतकारंणानि सन्ति धूमादिति। प्रतिषेध्यानां शीतकारणानां कार्यं शीतं , तस्य विरुद्धो वह्निः , तस्य कार्यं धूमः , तस्य चेहोपलब्धिः। (११) कारणविरुद्धकार्योपलब्धिर्यथा -न रोमहर्षादिविशेषयुक्त स्पर्शवानयं प्रदेशो धूमादिति। प्रतिषेध्यानां हि रोमहर्षादिस्पर्शविशेषाणां कारणं शीतम् , तस्य विरुद्धोऽग्निः , तस्य कार्यं धूमः, तस्य चेहोपलब्धिः। (१२) व्यापकविरुद्धकार्योपलब्धिर्यथा - नात्र तुषारस्पर्शः , धूमादिति। निषेध्यस्य तुषारस्पर्शस्य व्यापकं शीतम् , तस्य विरुद्धोऽग्निः , तस्य कार्यं धूमः , तस्य चेहोपलब्धिः।
(१३) स्वभावविरुद्धव्याप्तोपलब्धिर्यथा - नात्र वह्निः , तुषारस्पर्शात्। प्रतिषेध्यस्य हि वह्नेर्यः स्वभावस्तस्य विरुद्धं शीतम् , तेन व्याप्तस्तुषारस्पर्शः , तस्य चेहोपलब्धिः। (१४) कार्यविरुद्ध - व्याप्तोपलब्धिर्यथा - नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि वह्निकारणानि सन्ति , तुषारस्पर्शादिति। प्रतिषेध्यानां वह्निकारणानां कार्यं वह्निः , तस्य विरुद्धं शीतम् , तेन व्याप्तस्तुषारस्पर्शः , तस्य चेहोपलब्धिः। (१५) कारणविरुद्धव्याप्तोपलब्धिर्यथा - नात्र धूमस्तुषारस्पर्शादिति। प्रतिषेध्यस्य धूमस्य यत्कारणमग्निः , तस्य विरुद्धं शीतम् , तेन व्याप्तस्तुषारस्पर्शः , तस्य चेहोपलब्धिः।
(१६) व्यापकविरुद्ध -व्याप्तोपलब्धिर्यथा - नायं नित्यः , कदाचित्कार्यकारित्वात्। प्रतिषेध्यस्य नित्यत्वस्य निरतिशयत्वं व्यापकं, तस्य विरुद्धं सातिशयत्वं , तेन व्याप्तं कदाचित्कार्यकारित्वं , तस्य चेहोपलब्धिः।
एते च कार्यानुपलब्ध्यादयः पञ्चदश प्रयोगाः स्वभावानुपलब्धिस्वभावा एव प्रतिपत्तव्याः। प्रयुक्तिभेदेन परं भेदः। तत्र स्वभावानुपलम्भेनासद् व्यवहारयोग्यत्वं साध्यते, न त्वाभावः। तस्य च प्रत्यक्षेणैव सिद्धत्वात्। अपरैश्च सर्वैरभावोऽभावब्यवहारश्च साध्यते , तेषां परोक्षविषयत्वात्॥
इति तर्कभाषायां स्वार्थानुमानपरिच्छेदो द्वितीयः समाप्तः॥


text:
वेम्बनाड् सरोवरम्
केरळराज्ये स्थितमेतत् दक्षिण-एशिया राष्ट्रेष्वेव अतीव बृहत् अस्ति अमेरिकादेशे स्थितेषु लेक् सुपीरियर् समानतां प्राप्नोति एतत् । केरलराज्ये कोट्टायम्-अलप्पुळ्-एर्णाकुलमण्डलेषु एतत् सरोवरम् व्याप्तम् अस्ति । अस्य विस्तारः २०५ चतुरस्र कि.मीटरमितः । अस्मिन् सरोवरे भागद्वयम् अस्ति । एकः भागः मधुरजलयुक्तः । अन्यः भागः लवणजलयुक्तः । पेरियार्-मीनचिल्-पम्पानद्यः च अत्र समुद्रं प्रविशन्ति । अतः एकः भागः समुद्रः इत्येव कथयितुं शक्यः । अस्मात् सरोवरात् अनेकनालाः रचिताः सन्ति । तत्र तत्र जलस्थानानि सृष्टानि सन्ति । अस्मात् सरोवरात् जलयानेन अनेकेषां नगराणां सम्पर्कः साध्यः अस्ति । क्विलान् (८ घण्टाः) चङ्गनचेरी (३ घण्टाः), कुमारकम् (३ घण्टाः) कोच्ची (४ घण्टाः) स्थलानि प्रति नौकायानेन गन्तुं शक्यते । विविधाः नौकाः सन्ति । नौकागृहम् अपि अस्ति । जले आधुनिकरीत्या नौकागृहे वासः कर्तुं शक्यते नैकाविहारः अतीव आनन्ददायकः विषयः अत्र ।
अन्तर्विषयाः
कुमारकम्[सम्पादयतु]
एतत् किञ्चन पक्षिधाम अस्ति । द्विहेक्टर् विस्तीर्णे एतत् पक्षिधाम अस्ति । अत्र क्रिस्ताब्दे १८१८ तमे वर्षे हेन्री बाकर् महोदयः एतत् पक्षिधामवषये ज्ञात्वा अभिवृध्दिकार्याणि कृतवान् । निसर्गरमणीये अत्र स्थलए गोहेरान्स, इण्डियन् हार्टर् वैटऎविस्, पर्पलहेरान् इत्यादि पक्षिणः वसन्ति । १३५ अधिक जातीयाः पक्षिणः अत्र निवसन्ति । एतत् कोटायम् नगरतः १२ कि.मी दूरे अस्ति । प्रातः २० वादनतः सायङ्काले ६ वादनं यावत् प्रवेशः अस्ति । केरळसर्वकारेण अत्र पूर्वजलविहाराय व्यवस्था कल्पिता अस्ति ।कोल्लं प्रदेशतः अलेप्पी- पर्यन्तं नौकायानं कर्तुं शक्यते । अष्टघण्टाः यावत् नौकायानं भवति । यथा स्पेन्देशे ‘बुल् फैट’ (वृषभयुध्दम्) भवति तथैव अस्मिन् प्रदेशे प्रसिध्दम् अस्ति स्नेक् बोट रेस्’ नौकायानस्पर्धा ‘प्रचलति । अनेके जनाः गायन्तः नौकायानं चालयन्ति । जनप्रियास्पर्धा एषा प्रतिवर्षम् आगस्टमासस्य द्वितीये शनिवासरे भवति ।
मार्गाः[सम्पादयतु]
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
कोच्चीविमाननिस्थानतः ७८ कि.मी
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
कोट्टायम् निस्थानतः १० कि.मी
भूमार्गः[सम्पादयतु]
कोच्चीतः ८५ कि.मी। राष्ट्रियमार्गः- ४७ क्विलानतः चङ्गनचेरीतः वाहनसम्पर्के अस्ति ।
वसतिव्यवस्था[सम्पादयतु]
गोल्डन् वाटर् रेसार्ट[सम्पादयतु]
अस्मिन् वसतिगृहे केरळभोजनव्यवस्था अस्ति सर्वविधव्यञ्जनानां आस्वादस्य अवकाशः अस्ति । सायङ्काले सांस्कृतिककार्यक्रमाः प्रचलन्ति । मोहिनीयाट्टम्, कळरी सङ्गीतम् इत्यादिकं प्रचलन्ति । एतादृशनि अन्यानि उपहारवसतिगृहाणि नाम राडिसन् प्लाझा रेसार्ट्, मायारेसार्ट इत्यादीनि सन्ति ।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
स्तोकान्तिकदूरार्थकृच्छ्राणि क्तेन॥ २।१।३८
पदच्छेदः॥
स्तोकान्तिकदूरार्थकृच्छ्राणि १।३ क्तेन ३। पञ्चमी १।१ ३६ तत्पुरुषः १।१ २१ विभाषा १।१ ११ सह ० ४ सुपा ३।१ ४ समासः १।१ ३ सुप् १।१ २
काशिका-वृत्तिः
स्तोकान्तिकदूरार्थकृच्छ्राणि क्तेन २।१।३९
स्तोक अन्तिक दूर इत्येवम् अर्थाः शब्दाः कृच्छ्रशब्दश्च पञ्चम्यन्ताः क्तान्तेन सह समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति। स्तोकान् मुक्तः। अन्तिकादागतः। अभ्याशादागतः। दूरादागतः। विप्रकृष्टादागतः। कृच्छ्रान् मुक्तः। कृच्छ्राल् लब्धः। पञ्चम्याः स्तोकाऽदिभ्यः ६।३।२
इत्यलुक्। शतसहत्रौ परेणेति वक्तव्यम्
। शतात् परे परश्शताः। सहस्रात् परे परस्सहस्राः। राजदन्तादित्वात् परनिपातः। निपातनात् सुडागमः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
स्तोकान्तिकदूरार्थकृच्छ्राणि क्तेन ९३२, २।१।३८
न्यासः
स्तोकान्तिकदूरार्थकृच्छ्राणि क्तेन। , २।१।३८
"स्तोकान्मुक्तः; कृच्छ्रान्मुक्तः" इति। "करणे स्तोकाल्पकृच्छ्र" २।३।३३
इत्यादिना पञ्चमी। "अन्तिकादागतः, दूरादागतः" इति। दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च" २।३।३५
इत्यनेन॥
बाल-मनोरमा
स्तोकान्तिकदूरार्थकृछ्रणि क्तेन ६९२, २।१।३८
स्तोकान्तिक। स्तोक-अन्तिक-दूर-एतदर्थकानि, कृच्छ्र एतानि पञ्चम्यन्तानि क्तप्रत्ययान्तेन समस्यन्त इत्यर्थः। अर्थग्रहणं स्तोकान्तिकदूरेषु संबध्यते। अल्पान्मुक्त इति। स्तोकपर्यायस्योदाहरणम्। अभ्याशादागत इति। अन्तिकपर्यायस्योदाहरणम्। विप्रकृष्टादागत इति। दूरशब्दपर्याय उदाहार्यः। "करणे च स्तोके"ति पञ्चमी। "दूरादागत" इत्यत्र तु "दूरान्तिकार्थेभ्यः" इति पञ्चमी। अत्र "सुपो धात्वि"ति लुकमाशङ्क्याह--पञ्चम्याः स्तोकादिभ्य इत्यलुगिति।
तत्त्व-बोधिनी
स्तोकान्तिकदूरार्थकृच्छ्राणि क्तेन ६१४, २।१।३८
स्तोकान्मुक्त इत्यादि। "करणे च स्तोकाल्पे"ति पञ्चमी। "दूरादागत" इत्यादौ तु "दूरान्तिकार्थेभ्यः"इत्यनेन।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
एकवचनं संबुद्धिः॥ २।३।४९
पदच्छेदः॥
एकवचनम् १।१ संबुद्धिः १।१ आमन्त्रितम् १।१ ४८
काशिका-वृत्तिः
एकवचनं सम्बुद्धिः २।३।४९
आमन्त्रितप्रथमाया यदेकवानं, तत् सम्बुद्धिसंज्ञं भवति। हे पटो। हे देवदत्त। सम्बुद्धिप्रदेशाः एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः ६।१।६७
इत्येवम् आदयः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
एकवचनं सम्बुद्धिः १३२, २।३।४९
सम्बोधने प्रथमाया एकवचनं सम्बुद्धिसंज्ञं स्यात्॥
न्यासः
एकवचनं सम्बुद्धिः। , २।३।४९
"हे पटो, हे देवदत्त" इति। अत्र सम्बुद्धिसंज्ञायां सत्याम्, "सम्बुद्धौ च" ७।३।१०६
इत्यधिकृत्य "ह्यस्वस्य गुणः" ७।३।१०८
इति गुणे "एङ ह्यस्वात् सम्बुद्धेः" ६।१।६७
इति सोर्लोपो यथायोगं भवति। अथ सुग्रहणमेव कस्मान्न कृतम्, न च सप्तमीबहुवचनस्य प्रसङ्गः, सम्बोधनप्रथमाधिकारात्?
सत्यम्; किन्तु नैतदस्ति; प्रत्ययमात्रस्य संज्ञाविधानार्थमेकवचनग्रहणं कृतम्-- हे पचनम्, हेपचमानेति; अन्यथा हि पूर्वेण यथा तदन्तस्य संज्ञा विहिता तथेहापि स्यात्। न चेहासंज्ञिनः कश्चिद्विशेषोऽङ्गीक्रियत इति सुशब्देन तदन्तमेव लक्ष्यते, ततश्च तदन्तकस्यैव संज्ञा स्यात्। तथा "एङ ह्यस्वात् सम्बुद्धेः" ६।१।६७
इति सोर्लोपो विधीयमानः "आदेः परस्य" १।१।५३
इत्यादेरेव स्यात्; प्रत्ययमात्रस्य न स्यात्। तस्मात् प्रत्ययमात्रस्य संज्ञा यथा स्यादित्येवमर्थमेकवचनग्रहणम्॥
बाल-मनोरमा
एकवचनं संबुद्धिः १९१, २।३।४९
हे रामसिति स्थिते, "एङ्ह्यस्वात्संबुद्धेः" इति लोपं विधास्यन् संबुद्धिसंज्ञामाह--एकवचनम्। "प्रातिपदिकार्थलिङ्गे"त्यतः "प्रथमे"त्यनुवृत्तं षष्ठ()आ विपरिणम्यते। "संबोधने चे"त्यतः संबोधने इत्यनुवर्तते। तदाह-संबोधने इति। "सुः संबुद्धि"रित्येव सुवचम्। प्रथमाग्रहणानुवृत्तेः सप्तमीबहुवचनस्य सुपो न ग्रहणम्। नचात्र प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तग्रहणं शङ्क्यम्। "ह्यस्वस्य गुणः" इति संबुद्धौ परतोऽङ्गस्य गुणविधिबलात्, संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिनिषेधाच्च। एतेन तदन्तसंज्ञानिवृत्त्यर्थमेकवचनग्रहणमित्यपास्तम्।
तत्त्व-बोधिनी
एकवचनं संबुद्धिः। १५९, २।३।४९
एकवचनम्। "सुः संबुद्धि"रित्येव सुवचम्। न च सप्तमीबहुवचनेऽतिप्रसङ्गः। "संबोधने प्रथमे"त्यधिकारादेव तदभावादिति नव्याः। अत्र व्याचख्युः--"सुः संबुद्धि"रिति वाच्ये एकवचनग्रहणमेकोऽर्थ उच्यते येन तावन्मात्रस्य प्रत्ययस्य संज्ञार्थम्। अन्यथा "सामत्रित"मिति पूर्वसूत्रे तदन्तस्यामत्रितसंज्ञा कृतेति प्रक्रमाऽभेदाय इयमपि संज्ञा तदन्तस्यैव स्यादिति। एङ्ह्यस्वात्संबुद्धेः। यद्यत्र "हल्ङ्याब्भ्य" इत्यतो हलमननुवर्त्त्य "एङन्ताद्ध्रस्वान्ताच्चाङ्गात्परस्याः संबुद्धेरलोप" इति व्याख्यायेत, हलनुवृत्तावप्यङ्गात्परा या संबुद्धिः तस्या यद्धलिति वा, उभयथापि "हे ज्ञाने"ति न सिध्येत्। लोपात्परत्वात्सोरतोऽभि कृते परत्वान्नित्यत्वाच्च अमि पूर्वत्वे च कृते एकादेशस्य परादिवद्भावे ह्यस्वान्तात्परत्वाभावात्, पूर्वान्तवद्भावे अम एवाभावादुभयत आश्रयणे नान्तादिवदिति निषेधादतो व्याचष्टे-एङन्तादित्वादिना चेदित्यन्तेन।


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.४५
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.४५ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
दिवस्परि प्रथमं जज्ञे अग्निरस्मद्द्वितीयं परि जातवेदाः । तृतीयमप्सु नृमणा अजस्रमिन्धान एनं जरते स्वाधीः ॥१॥ विद्मा ते अग्ने त्रेधा त्रयाणि विद्मा ते धाम विभृता पुरुत्रा । विद्मा ते नाम परमं गुहा यद्विद्मा तमुत्सं यत आजगन्थ ॥२॥ समुद्रे त्वा नृमणा अप्स्वन्तर्नृचक्षा ईधे दिवो अग्न ऊधन् । तृतीये त्वा रजसि तस्थिवांसमपामुपस्थे महिषा अवर्धन् ॥३॥ अक्रन्ददग्नि स्तनयन्निव द्यौः क्षामा रेरिहद्वीरुधः समञ्जन् । सद्यो जज्ञानो वि हीमिद्धो अख्यदा रोदसी भानुना भात्यन्तः ॥४॥ श्रीणामुदारो धरुणो रयीणां मनीषाणां प्रार्पणः सोमगोपाः । वसुः सूनुः सहसो अप्सु राजा वि भात्यग्र उषसामिधानः ॥५॥ विश्वस्य केतुर्भुवनस्य गर्भ आ रोदसी अपृणाज्जायमानः । वीळुं चिदद्रिमभिनत्परायञ्जना यदग्निमयजन्त पञ्च ॥६॥ उशिक्पावको अरतिः सुमेधा मर्तेष्वग्निरमृतो नि धायि । इयर्ति धूममरुषं भरिभ्रदुच्छुक्रेण शोचिषा द्यामिनक्षन् ॥७॥ दृशानो रुक्म उर्विया व्यद्यौद्दुर्मर्षमायुः श्रिये रुचानः । अग्निरमृतो अभवद्वयोभिर्यदेनं द्यौर्जनयत्सुरेताः ॥८॥ यस्ते अद्य कृणवद्भद्रशोचेऽपूपं देव घृतवन्तमग्ने । प्र तं नय प्रतरं वस्यो अच्छाभि सुम्नं देवभक्तं यविष्ठ ॥९॥ आ तं भज सौश्रवसेष्वग्न उक्थौक्थ आ भज शस्यमाने । प्रियः सूर्ये प्रियो अग्ना भवात्युज्जातेन भिनददुज्जनित्वैः ॥१०॥ त्वामग्ने यजमाना अनु द्यून्विश्वा वसु दधिरे वार्याणि । त्वया सह द्रविणमिच्छमाना व्रजं गोमन्तमुशिजो वि वव्रुः ॥११॥ अस्ताव्यग्निर्नरां सुशेवो वैश्वानर ऋषिभिः सोमगोपाः । अद्वेषे द्यावापृथिवी हुवेम देवा धत्त रयिमस्मे सुवीरम् ॥१२॥


text: ॥४.३३॥ क्षणानन्तर्यात्मा परिणामस्यापरान्तेनावसानेन गृह्यते क्रमः । न ह्यननुभूतक्रमक्षणा पुराणता वस्त्रस्यान्ते भवति । नित्येषु च क्रमो दृष्टः । द्वयी चेयं नित्यता कूटस्थनित्यता परिणामिनित्यता च । तत्र कूटस्थनित्यता पुरुषस्य । परिणामिनित्यता गुणानाम् । यस्मिन्परिणम्यमाने तत्त्वं न विहन्यते तन्नित्यम् । उभयस्य च तत्त्वानभिघातान्नित्यत्वम् । तत्र गुणधर्मेषु बुद्ध्यादिषु परिणामापरान्तनिर्ग्राह्यः क्रमो लब्धपर्यवसानो नित्येषु धर्मिषु गुणेष्वलब्धपर्यवसानः । कूटस्थनित्येषु स्वरूपमात्रप्रतिष्ठेषु मुक्तपुरुषेषु स्वरूपास्तिता क्रमेणैवानुभूयत इति तत्राप्यलब्धपर्यवसानः शब्दपृष्ठेनास्तिक्रियामुपादाय कल्पित इति । अथास्य संसारस्य स्थित्या गत्या च गुणेषु वर्तमानस्यास्ति क्रमसमाप्तिर्न वेति । अवचनीयमेतत् । कथम् । अस्ति प्रश्न कान्तवचनीयः सर्वो जातो मरिष्यति मृत्वा जनिष्यत इति । ओ३म् भो इति । अथ सर्वो जातो मरिष्यतीति मृत्वा जनिष्यत इति । विभज्यवचनीयमेतत् । प्रत्युदितख्यातिः क्षीणतृष्णाः कुशलो न जनिष्यत इतरस्तु जनिष्यते । तथा मनुष्यजातिः श्रेयसी न वा श्रेयसीत्येवं परिपृष्टे विभज्य वचनीयः प्रश्नः पशूनधिकृत्य श्रेयसी देवानृषींश्चाधिकृत्य नेति । अयं त्वचनीयः प्रश्नः संसारोऽयमन्तवानथानन्त इति । कुशलस्याति संसारक्रमपरिसमाप्तिर्नेतरस्येति अन्यतरावधारणे दोषः । तस्माद्व्याकरणीय वायं प्रश्न इति । गुणाधिकारक्रमसमाप्ता कवल्यमुक्त । तत्स्वरूपमवधार्यते –


text:
मङ्गलः
अन्तर्विषयाः
परिचयः[सम्पादयतु]
मङ्गलः(Mars) सूर्यमण्डलस्य तृतीयः ग्रहः अस्ति। मङ्गलस्य वर्णः रक्तः अस्ति । अतः अस्य ’अङ्गारकः’ इति कथयन्ति । अस्य ग्रहस्य व्यासः भवति ४२०० मैल्-परिमितम् । अयं ग्रहः सूर्यात् २२८,०००,००० कि मी (१४२,०००,०००मैल्) परिमिते दूरे विद्यते । अस्य ग्रहस्य वातावरणे स्वस्य भ्रमणाय अयं ग्रहः ३७ निमेषाधिक २४ घण्टाः स्वीकरोति । सूर्यं परितः भ्रमणाय ६८७ दिनानि स्वीकरोति। अस्य ग्रहस्य फोबोस्-डैमोस्(Phobos-Deimos) -नामकौ द्वौ उपग्रहौ स्तः । विलक्षणरूपयुक्तौ इमौ उपग्रहौ पूर्वं लघुग्रहरूपेण (अस्टेरायिड्स्) स्याताम् इति ऊह्यते । भूग्रहात् मङ्गलग्रहः साक्षात् द्रष्टुं शक्यः । मङ्गलस्य गोचरप्रमाणं (apparent magnitude)- २.९पर्यन्तं भवति । भूम्याः दर्शनेन शुक्रः, चन्द्रः, सूर्यश्च मङ्गलस्य अपेक्षया अधिकाः प्रकाशमानाः दृश्यन्ते । किन्तु वर्षे कानिचन दिनानि गुरुग्रहः मङ्गलस्य अपेक्षया अधिकप्रकाशमानः दृश्यते ।
ऐदम्प्राथम्येन १९६४ तमे वर्षे जातस्य म्यारिनर्-मङ्गलयानतः पूर्वं बहुभिः ऊहितम् आसीत् यत् मङ्गलग्रहे यथेष्टं जलं द्रवरूपेण उपलभ्येत इति । मङ्गलध्रुवाणां समीपे दृष्टाः शिथिल-गाढचिह्नानि आकारे पौनः पुन्येन परिवर्तमानानि आसन्। अपि च, जलनालाः इव दृश्यमानाः गाढपट्टिकाः अपि दृष्टाः। मङ्गलग्रहे जलराशिः स्यात् इत्येतस्याः आशापूर्णायाः प्रतीक्षायाः इदमेव कारणं स्यात्।
वस्तुतः एताः पट्टिकाः न आसन् एव, भ्रममात्रम् इति आनन्तरीयविश्लेषणैः अवगतम् । तथापि भूग्रहं विहाय मङ्गलग्रहे एव जलस्य (जीवजन्तोश्च) अस्तित्वं सम्भाव्यते। अतः अद्यत्वे अपि तत्र सूक्ष्मजीविनाम् अभिज्ञानाय प्रयत्नः प्रचलति । मङ्गलस्य दैनन्दिनचलनम् ऋतुमानादयः भूमेः विद्यमानानां सादृश्यं भजते। सौरमण्डले विद्यमानस्य अत्युन्नतः पर्वतः ओलिम्पस् मान्स्(यश्च पर्वतः गौरीशङ्करस्य अपेक्षया त्रिगुणितोन्नतः वर्तते), अतिगभीरा दरी म्यारिनेरिस्-खातम्, ध्रुवप्रदेशे हिमवलयाश्च अस्मिन् ग्रहे दृश्यन्ते। केभ्यश्चित् वर्षेभ्यः पूर्वमपि अस्मिन् ग्रहे जलं द्रवरूपेण स्यात् इति केचन आधाराः कथयन्ति ।
अद्यत्वे मङ्गलं परितः मङ्गल-ग्लोबल्-समीक्षकः, मङ्गल-ओडिस्सि, मङ्गल-एक्स्प्रेस्, मङ्गल-गुप्तचर-परिभ्रमकः इत्येताः ४ गगननौकाः(spacecraft) परिभ्रमन्तः सन्ति । अपि च मङ्गलस्य बहिरावरणे स्पिरिट्-आपर्चुनिटि-नामकौ पर्यटकौ अपि कार्यं निर्वहन्तौ स्तः ।
भौतिकलक्षणानि[सम्पादयतु]
लौहमलेन युक्तात् उपरितनभागात् प्रतिफलितः अस्य प्रकाशः रक्तवर्णीयः भवति । तस्मात् एव अयं ग्रहः रक्तग्रहः(Red Planet) इति उच्यते । मङ्गलग्रहस्य व्यासः भूमेः व्यासस्य अर्धभागमितः अस्ति । मङ्गलग्रहस्य घनत्वं न्यूनमस्ति इत्यतः तत्रत्यः द्रव्यराशिः भूमेः दशांशः अस्ति । किन्तु मङ्गलस्य बाह्यविस्तारः भूमेः शुष्कभूतलविस्तारसमः अस्ति । मङ्गलग्रहः गात्रे द्रव्यराशौ च यद्यपि बुधग्रहस्य अपेक्षया बृहत्तरः तथापि बुधस्य गुरुत्वबलम् अधिकं वर्तते । अस्य कारणम् अस्ति बुधस्य नैबिड्याधिक्यम् । रोमन् जनाः एतं मङ्गलग्रहं स्वयुद्धदेवतायः नाम्ना मार्स् इत्येव नामाङ्कितवन्तः । ईजिप्त् जनाः हर् देशर् इति नाम्ना अभिजानन्ति यस्य अर्थः रक्तवर्णः एव । भारतीयानां भावानुगुणं अयं भूमिपुत्रः मङ्गलः । रक्तवर्णेन शोभमानः ग्रहः मङ्गलः। संस्कृतभाषया अस्य अङ्गारकः इत्यपि नाम अस्ति। अङ्गारस्य वर्णः रक्तः एव । प्राचीनभारतीयाः अस्य ग्रहस्य वर्णः रुधिरवर्णः इति जानन्तिस्म इति वक्तुं शक्यते । मङ्गलस्य वर्णः रक्तः यतः अत्र प्रसृतानि अयसा युंक्तपदार्थस्य रजांसि। तानि सूक्ष्मस्तररूपेण मङ्गलस्य परिसरे प्रसृतानि भवन्ति अतः मङ्गलः रक्तवर्णेन दृश्यते। मङ्गलः शीतलं मरुस्थलम् । अस्य ग्रहस्य बाह्यकायस्य मुख्यांशः शिलाः। अस्य व्यासः भूमेः अर्धं भवति । भूमिरिव शुष्कप्रदेशाः अपि सन्ति । सर्वषाम् ॠतूनां वयुमण्डलम् अत्र भवति यथा भूमौ । अस्य कारणं तु अस्य आवर्तनाक्षांशः भूमिः इव २३० प्रमाणेन वक्रः अस्ति । ग्रहस्य ध्रुवप्रदेशेषु तुषारकिरीटं, ज्वालामुखिनः, महादर्यः च सन्ति । ऋतुमानानुगुणं हिममुकुटस्य विस्तारः सङ्कोचः वा भवति । अस्य वातवरणं पुनः पुनः परिवर्तते इति छिद्रितप्रदेशाः सूचयन्ति। अस्य शीतलं शिथिलं च वायुमण्डलं सूचयति यत् अत्र जलस्य बिन्दुरपि नास्ति इति ।
संशोधः[सम्पादयतु]
३.५दशलक्षवर्षेभ्यः पूर्वं महापूरः आगतस्य लक्षणानि सन्त्यपि कुतः आगतं जलं कति दिनानि आसीत् इति कोऽपि न जानाति। क्रि.श.अ२००२तम वर्षात् अनन्तरं नासा संस्थया प्रेषितात् ओडिस्सी इति उपग्रहात् प्राप्तसूचनानुगुणम् अधिकजलनिक्षेपाः ध्रुवीयभागे सन्ति। अधिकप्रमाणेन जलं हिमशिलारूपेण अस्ति। यदि समग्रे ग्रहे हिमशिलाः सन्ति तर्हि अन्तर्जलम् अवश्यं भवति स्म । किन्तु हैमशिलाः केवलं ध्रुवप्रदेशे सन्ति । क्रि.श.२००४तमे वर्षे अपर्चुनिटि स्फिरिट् चेति गगननौके कानिचन निर्दिष्टरासायनिकरचनानि, खनिजांशान् शोधयित्वा नौकावतरणस्थले जलांशः अस्तीति सूचितम् । सौरमण्डलस्य बुधः, शुक्रः,भूमिः इव मङ्गलस्य बाह्यकायः ज्वालामुख्या, शुक्तीनां स्थानान्तरेण, जञ्झावातेन परिवर्तितः । ज्वालामुखिनः पर्वताः दशलक्षवर्षेभ्यः पूर्वम् उत्पन्नः इति वक्तुं शाक्यते। सौरव्यूहस्य अतिमहान् ज्वालमुखी पर्वतः ओलिम्पस् मान्स् अपि च अतिनिम्नदरी वल्लेस् मारिनेरिस् अस्मिन् ग्रहे एव स्तः ।
रूपं चलनं च[सम्पादयतु]
मङ्गलस्य सञ्चलपथः अण्डाकारेण अथवा दीर्घवृत्ताकारेण अस्ति । अतः सूर्यस्य अन्तरे भूमेः अपेक्षया अधिकः व्यत्यासः भवति । अतः ऋतुमानः बहुव्यत्यस्तः भवति। मङ्गलग्रहस्य बाह्यरूपं भूमितः सम्पूर्णं दृष्टुं न शक्यते चेदपि दूरदर्शकयन्त्रेण पश्यति चेत् अस्य ग्रहस्य ध्रुवप्रदेशे हिमटोपिकाः दृग्गोचराः भवन्ति । मङ्गलग्रहस्य फोबोस् डैमोस् चेति उपग्रहद्वयम् अस्ति। एतौ मङ्गलस्य गुरुत्वाकर्षणात् बद्धौ क्षुद्रग्रहौ । एतयोः द्रव्यराशिः न्यूना अस्ति इति कारणेण गोलकाकारे न स्तः । मङ्गलग्रहः सौरव्यूहस्य कश्चन सङ्कीर्णः ग्रहः इति विज्ञानिनाम् अभिप्रायः। अस्य ग्रहस्य कन्तक्षेत्रं नास्तीति वादः । किन्तु नासा प्रेषितस्य मार्स् ग्लोबल् सर्वेयर् नाकानुगुणं दक्षिणगोलार्धस्य शुक्तिप्रदेशे केवलम् अत्यधिकं कान्तक्षेत्रमस्ति ।
भूविवरणानि[सम्पादयतु]
कक्षा परिभ्रमणञ्च[सम्पादयतु]
उपग्रहौ[सम्पादयतु]
जीवराशिः[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्दाः[सम्पादयतु]
- मङ्गलः
- Mars Exploration Program
- On Mars: Exploration of the Red Planet 1958–1978 from the NASA History Office.
- Mars Unearthed—Comparisons of terrains between Earth and Mars
- Be on Mars—Anaglyphs from the Mars Rovers (3D)
- Mars articles in Planetary Science Research Discoveries
- Geody Mars—World's search engine that supports NASA World Wind, Celestia, and other applications
- Mars Society—The Mars Society, an international organization dedicated to the study, exploration, and settlement of Mars.
- New Papers about Martian Geomorphology
- How far is it to Mars?
Media
- Video - Mars (National Oceanic and Atmospheric Administration).
- Video (04:32) – Evidence for "Vigorously" Flowing Water on Ancient Mars (September, 2012).
- Panoramic View of Gale Crater on Mars (4 billion pixels) (March, 2013).
- Panoramic Views of Mars (Curiosity Rover 1 and Curiosty Rover 2).
- Computer Simulated Flight into Mariner Valley.
- 3D-Flight into Mariner Valley.
- Mars Astronomy Cast episode #52, includes full transcript.
- 15 Amazing Pictures of the Red Planet – slideshow at The Huffington Post.
- Storm Front.
- Buried basins.
- Dunes. source.
- Mars. source.
Cartographic resources
- Mars nomenclature and Mars map with feature names from the USGS planetary nomenclature page
- PDS Map-a-planet
- Viking Photomap
- MOLA (topographic) map
- 3D maps of Mars in NASA World Wind
- Google Mars—Interactive image of Mars