text:
सूत्रम्
अस्वाङ्गपूर्वपदाद्वा॥ ४।१।५३
काशिका-वृत्तिः
अस्वाङ्गपूर्वपदाद् वा ४।१।५३
अन्तोदात्तात् क्तातिति अनुवर्तते। अस्वाङ्गपूर्वपदादन्तोदात्तात् क्तान्ताद् बहुव्रीहेः स्त्रियां वा ङीष् प्रत्ययो भवति। पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्प उच्यते। शार्ङ्गजग्धी, शार्ङ्गजग्धा। पलाण्डुभक्षिती, पलाण्डुभक्षिता। सुरापीती, सुरापीता। अस्वाङ्गपूर्वपदातिति किम्? शङ्खभिन्नी। ऊरुभिन्नी। अन्तोदात्तातित्येव, वस्त्रच्छन्ना। वसनच्छन्न। बहुलं संज्ञाछन्दसोरिति वक्तव्यम्। प्रवृद्धविलूनी, प्रवृद्धविलूना। प्रवृद्धा च असौ विलूना च इति। न अयं बहुव्रीहिः।
न्यासः
अस्वाङ्गपूर्वपदाद्वा। , ४।१।५३
"अस्वाङ्गपूर्वपदात्" इति। न स्वाङ्गम् = अस्वाङ्गम्, तत् पूर्वपदं यस्य बहुव्रीहेः स तथोक्त-। "सारङ्गजग्धी" इति। "अद भक्षणे" (धा।पा।१०११), "अदो जग्धिः" २।४।३६
इत्यादिना जग्ध्यादेशः, "झषस्तथोर्धोऽधः" ८।२।४०
इति तकारस्य घत्वम्, "झरो झरि" ८।४।६४
इति घलोपः। "पलाण्डभक्षिती" इति। "भक्ष अदने" (धा।पा।१५५७), चुरादिणिच्। "सुरापीति" इति। घुमास्थादि ६।४।६६
सूत्रेणेत्वम्। सर्वत्र "जातिकालसुखादिभ्यः" ६।२।१६९
इत्यादिनोत्तरपदान्तोदात्तत्वम्।
"वस्त्रच्छन्ना, वसनच्छन्ना" इति। "छद अपवारणे" (धा।पा।१८३३) इत्यस्य चुरादिण्यन्तस्य क्तप्रत्यये "वा वान्तशान्तपूर्ण"७।२।२७
इत्यादिना च्छन्नशब्दो निपातितः। "अनाच्छादनात्" ६।२।१६९
इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वप्रतिषेधे "बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम्" ६।२।१
इति प्रकृतिस्वरे कृते "अनुदात्तं पदमेकवर्जम्" ६।१।१५२
इति शेषस्यानुदात्तत्वादिहान्तोदात्तत्वं नास्ति। पूर्वपदे एवात्राद्युदात्ते--एकं नित्स्वरेण, अपरं लित्स्वरेण। "थस आच्छादने" (धा।पा।१०२३), ष्ट्रन्प्रत्ययः--वस्त्रम्। धातोर्वसनम्--ल्युट्।
"बहुलम्" इत्यादिना संज्ञायां छन्दसि बहुलं ङीष्भवतीत्येदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। तत्र वाग्रहणस्य व्यवस्थितविभाषात्वादेव बहुलं संज्ञाच्छन्दसोर्भविष्यति। नन्व सूत्रेणैवानेनावस्य बहुव्रीहित्वाद्भविष्यति ङीष्, किमर्थं तर्हीदम्?
इत्याह-- "प्रवृद्धा च"इत्यादि। विग्रहविशेषेण तत्पुरुषं दर्शयति।
बाल-मनोरमा
अस्वाङ्गंपूर्वपदाद्वा ५०२, ४।१।५३
अस्वाङ्गपूर्वपदाद्वा। स्वाङ्गलक्षणमुत्तरसूत्रे वक्ष्यते। अस्वाङ्गं यत् पूर्वपदं तस्यात् परं यत् क्तान्तं तदन्ताद्बहुव्रीहेर्ङीष् वा स्यादिति सूत्रार्थः। यद्यपि "अस्वाङ्गं पूर्वपदं यस्य तस्मात् क्तान्तबहुव्रीहे"रित्यपि व्याख्यातुं शक्यं, तथापि उत्तरसूत्रेऽस्वाङ्गपूर्वपदादित्यनुवृत्तस्य कर्मधारयसमासाश्रयणादिहापि तथा व्याख्यानमुचितम्। ननु बहुकृता, अकृता इत्यादावपि अस्वाङ्गपूर्वपदक्तदान्तबहुव्रीहित्वान्ङीष्विकल्पः स्यादित्याशङ्क्याह--पूर्वेणेति। "बहुव्रीहेश्चान्तोदात्ता"दिति पूर्वसूत्रेण नित्यं ङीषि प्राप्ते तद्विकल्पोऽत्र विधीयत इत्यर्थः। एवं च जातिपूर्वादित्यस्य अन्तोदात्तादित्यस्य चेहापि संबन्धाद्बहुकृतेत्यादौ नातिप्रसङ्ग इति भावः। सुरापीति सुरापीतेति। सुरा पीता ययेति विग्रहः। ऊरुभिन्नीतिवत् पूर्वनिपातः। अन्तोदात्तात्किमिति। "बहुव्रीहेश्चे"त्यत्र श्रुतम्, "अस्वाङ्गपूर्वपदाद्वा" इत्यत्रानुवृत्तमपि अन्तोदात्तादित्येतत्किमर्थमिति प्रश्नः। वस्त्रच्छन्नेति। ऊरुभिन्नीतिवत्पूर्वनिपातः। अथ वस्त्रच्छन्नेत्यत्र "जातिकालसुखादिभ्यः" इत्यन्तोदात्तत्वमाशङ्क्य निरस्यति--अनाच्छादनादिति। तथाच बहुव्रीहित्वात्पूर्वपदप्रकृतिस्वरे शेषनिघातेन अनुदात्तान्तमेतदिति भावः। अत एवेति। "अस्वाङ्गपूर्वपदा"दित्यनेन "बहुव्रीहेश्चे"ति पूर्वसूत्रेण च वस्त्रच्छन्नेत्यत्र वैकल्पिको नित्यश्च ङीष् नेत्यर्थः। अन्तोदात्तत्व एवोभयोः प्रवृत्तेरिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
अस्वाङ्गुपूर्वपदाद्वा ४५३, ४।१।५३
पूर्वेण नित्यं प्राप्त इति। एतेन विकल्पोऽप्ययं जातिपूर्वादेवेति ध्वनितम्। कथं तर्हि "पुत्रहती"त्यत्र "अस्वाङ्गपूर्वपदा"दिति वा ङीषिति कैयटः, पुत्रशब्दस्याऽजातिवाचकत्वात्। अन्यथा "पुत्रादिनी"त्यत्र "सुप्यजातौ----"इति णिनिर्न स्यात्। यदि त्वदनमादः, सोऽस्यास्तीति आदिनी, पुत्राणामादीनीति विगृह्र कथंचित्साधितेऽपि "जातिकालसुखादिभ्यः"इत्यन्तोदात्तविधायकसूत्रे "जातेः किं, पुत्रायातः"इति वक्ष्यमाणमूलग्रन्थो विरुध्यत एवेति चेदुच्यते---"प्रादुर्भावविनाशाभ्यां सत्त्वस्य युगपद्गुणैः। असत्त्विलिङ्गां बह्वार्थां ता जातिं कवयो विदुः"---इति भाष्ये लक्षणान्तरमुक्तम्। "सत्त्वस्य द्रव्यस्य प्रादुर्भावविनाशाभ्यां प्रादुर्भावतिरोभावौ या प्राप्नोति। यावद्द्रव्यभाविनीत्यर्थः। गुणैर्युगपद्द्रव्येण सम्बध्यते। बह्वर्थां। सर्वव्यक्तिव्यापिनीमित्यर्थः। तां जाति"मित्यादि कैयटेन व्याख्यातम्। एवं च पुत्रत्वस्य यावद्द्रव्यभावित्वेनोक्तलक्षणलक्षितत्वाज्जातिवाचक एव पुत्रशब्द इति "अस्वङ्गेति वा ङी"षिति ग्रन्थस्तत्र न विरुध्यते। "आकृतिग्रहणा जाति"रित्यादिमुख्यपक्षाश्रयणे तु पुत्रत्वास्याऽजातित्वाज्जातेः किं, "पुत्राऽऽयात"इति ग्रन्थोऽपि सङ्गच्छत इति दिक्। केचिदर्वाचीनास्तु पुत्रहती पुत्रग्धीत्यत्र "क्तादल्पाख्याया"मित्यनेन ङीषामाहुः। सुरापीतीति। पीता सुरा यया सा। "जातिकाले"ति सूत्रवार्तिकाभ्यां निष्ठाया अन्तोदात्तत्वपरनिपातौ। वस्त्रच्छन्नेति। बहुव्रीहिस्वरेण पूर्वपदपर्कृतिस्वरे शेषनिघाते, च कृते अनुदात्तान्तोऽयम्।


c: text/html

text:
सूत्रम्
सर्वत्राण् च तलोपश्च॥ ४।३।२२
काशिका-वृत्तिः
सर्वत्र अण् च तलोपश् च ४।३।२२
हेमन्तशब्दादण् प्रत्ययो भवति, तत्संनियोगेन च अस्य तकारलोपः। हैमनं वासः। हेइमनम् उपलेपनम्। सर्वत्रग्रहणं छन्दो ऽधिकारनिवृत्त्यर्थम्। छन्दसि भाषायां च सर्वत्र एतद् भवति। ननु च छन्दसि इति न अनुवर्तिष्यते? सैवाननुवृत्तिः शब्देन अख्यायते प्रत्यत्नाधिक्येन पूर्वसूत्रे ऽपि सम्बन्धार्थम्। हैमन्तिकम् इति भाषायाम् अपि ठञं स्मरन्ति। अथ अण् च इति चकारः किम् अर्थः? अण्, यथाप्राप्तं च ऋत्वणिति। कः पुनरनयोर् विशेषः? ऋत्वणि हि तकारलोपो न अस्ति हैमन्ति पङ्क्ती पङ्क्तिः इति। तदेवं त्रीणि रूपाणि भवन्ति, हैमन्तिकम्, हैमन्तम्, हैमनम् इति।
न्यासः
सर्वत्राण् च तलोपश्च। , ४।३।२२
छन्दसि पूर्वेण ठञि प्राप्ते भाषायामपि ऋत्वणि चैतदुच्यते। "सर्वत्रग्रहणम्" इत्यादिनि सर्वत्रग्रहणस्य प्रयोजनमाचष्टे। "छन्दसि भाषायाञ्च" इत्यादिना छन्दोऽधिकारनिवृत्तेः फलं दर्शयति। "ननु च" इत्यादि। अस्वरित्वादेव च्छन्दसीति नानुवर्तिष्यते, ततो नार्थश्छनदोऽधिकारनिवृत्त्यर्थेन सर्वत्रग्रहणेनेत्यभिप्रायः। "सैव" इत्यादिना यासावस्वरितत्वादननुवृत्तिः सैव सर्वत्रेत्यनेन शब्देनाख्यायते। किमर्थमित्याह-- "प्रयत्नादिक्येन" इत्यादि। प्रत्यत्नाधिक्यमेतदेव शब्देनाख्यातम्। तेन हेतुना पूर्वसूत्रेऽपि सर्वत्रशब्दस्य सम्बन्धो यथा स्यादित्येवमर्थः शब्देनाख्यायते। कस्मात् पुनः पूर्वसूत्रेऽपि सर्वत्रग्रहणस्य सम्बन्ध इष्यते?
इत्याह-- "हैमन्तिकमिति हि" इत्यादि। हिशब्दो हेतौ। आचार्या हि हैमन्तिकमिति भाषायां ठञं स्मसन्ति। स चैवं भाषायामपि सिद्ध्यति, यदि पूर्वसूत्रेऽपि सर्वत्र ग्रहणस्य सम्बन्धो भवति। तत्र हि सति पूर्वसूत्रस्यायमर्थो भवति-- हेमन्ताच्च सर्वत्र च्छन्दसि भाषायामपि ठञ् भवतीति। "कः पुनरनयोरणो विशेषः"इति। न कश्चिदिति भावः। "ऋत्वणि हि" इत्यादिना विशेषं दर्शयति। "हैमन्ती" इति। "टिड्ढाणञ्" ४।१।१५
इति ङीप्। "तदेवम्" इत्यादि। यत एव पूर्वसूत्रेण ठञ् भवत्यनेनाण् तलोपसहितः,तेन त्रीणि रूपाणि भवन्ति॥
बाल-मनोरमा
सर्वत्राऽण् च तलोपश्च १३७०, ४।३।२२
सर्वत्राऽण्च। छन्दसीत्यनुवृत्तिनिवृत्त्यर्थं सर्वत्रग्रहणम्। लोके वेदे चेत्यर्थः। "हेमन्ताच्चे"ति पूर्वसूत्राद्धेमन्तादित्यनुवर्तते। तदाह--हेमन्तादित्यादिना। ननु "सर्वत्राऽण् तलोपश्चे"त्येव सिद्धे प्रथमचकारो व्यर्थ इत्यत आह--चकारादिति। हैमनमिति। "हेमन्ते"त्यत्र तकारात्प्राग् नकारस्यानुस्वारपरसवर्णौ स्थितौ। तत्र तकाराकारसमुदायस्य लोप इति पक्षे "अ"निति प्रकृतिभावान्न टिलोपः। तकारस्यैव लोप इति पक्षे तु अकारस्य "यस्येति चे"ति लोपे तस्य आभीयत्वेनासिद्धत्वात्स्थानिवत्त्वाद्वा न टिलोपः। हैमन्तमिति। ऋत्वणि रूपम्। अत्र न तलोपः, तस्य एतत्सूत्रप्रतिपदोक्ताऽणा संनियोगशिष्टत्वादिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
सर्वत्राऽण् च तलोपश्च १०७८, ४।३।२२
सर्वत्राण्च। हेमन्तादिति। एतच्च "हेमन्ताच्चे"त्यतोऽनुवृत्तमिति भावः। हैमनमिति। अकारविशिष्टस्य तशब्दस्य लोपे "अन्" इति प्रकृतिभावात् "नस्तद्धिते"इति टिलोपो नेति बोध्यम्। हैमन्तमिति। ऋत्वणि तकारलोपो न भवति, तस्य "सर्वत्रा"णिति प्रतिपदोक्तेन अणा सन्नियोगशिष्टत्वात्। एतच्च प्रत्याख्यातं भाष्ये। तथाहि--हेमन्तपर्यायो हेमन्शब्दोऽप्यस्ति, "हेमन्नागनीगन्ति कर्णौ" इत्यादि प्रयोगात्, ततश्च हेमन्--हेमन्त शब्दाभ्यामृत्वणि हैमनं हैमन्तमिति रूपद्वयं सिद्धम्। छन्दसि तु "हेमन्ताच्चे"ति ठञा "हैमन्तिक"मिति तृतीयमपि रूपं सिध्यति। न च विशेषविहितेन ठञा अणो बाधः शङ्क्यः। छन्दसि सर्वविधीनां वैकल्पिकत्वात्। वृत्तिकृता तु "हेमन्ताच्चे"ति सूत्रे सर्वत्रग्रहणमपकृष्य लोकेऽपि हैमन्तिकमिति स्वीकृतम्।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सूत्रम्
सेनाया वा॥ ४।४।४५
काशिका-वृत्तिः
सेनाया वा ४।४।४५
सेनाशब्दाद् वा ण्यः प्रत्ययो भवति समवायान् समवैति इत्येतस्मिन्नर्थे। ठको ऽपवादः। पक्षे सो ऽपि भवति। सेनां समवैति सैन्यः, सैनिकः।
न्यासः
सेनाया वा। , ४।४।४५
बाल-मनोरमा
सेनाया वा १५७४, ४।४।४५
सेनाया वा। ण्यः स्यादिति। शेषपूरणमिदम्। द्वितीयान्तात्सेनाशब्दात्समवैतीत्यर्थे ण्यो वा स्यादित्यर्थः। सैन्याः सैनिका इति। सेनां मेलयन्तीत्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
सेनाया वा १२१७, ४।४।४५
सैन्याः सैनिका इति। द्वितीयान्ताण्ण्यठकौ। यत्तु "सेनायां समवेता ये सैन्यास्ते सैनिकाश्च ते"इति निघण्टुषूक्तं तत्फलितार्थकथनपरं बोध्यम्।


text:
केन्बरानगरं प्रत्यागच्छाव (Returned to Canberra)
अद्य प्रातः सार्धदशवादने न्यूकासलतः निर्गम्य द्वादशवादने सिडनीनगरम् आगतम्। दिव्यांशुः ज्वलिता च सिडानीनगरे अविरमताम्। अस्माकं यानं दिव्यांशुः सिडनीनगरे एव अरक्षत् अहं मम भार्यया सह सर्वयानेन केन्बरानगरं प्रत्यागच्छं यत्र शुचिता आवयोः स्वयानेन गृहं नेतुम् आगच्छत्। यावत् सा आवयोः अपश्यत् तावत् सा आवयोः स्वयानस्य कुञ्चिकाम् अददात् अकथयत् च भवन्तौ गृहं गच्छताम् अहं मम मित्रेभिः सह मिलित्वा किञ्चित् कालपरं गृहम् आगमिष्यामि इति।
२०१७-०१-०८ रविवासरः (2017-01-08 Sunday)


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam). View this in सरल दॆवनागरी (हिंन्दी), with simplified anuswaras for easy reading.
आपो॒ हिष्ठा म॑यो॒भुवः॒ । ता न॑ ऊ॒र्जे द॑धातन । म॒हेरणा॑य॒ चक्ष॑से । यो वः॑ शि॒वत॑मो॒ रस॒स्तस्य॑ भाजयते॒ ह नः॒ । उ॒ष॒तीरि॑व मा॒तरः॑ । तस्मा॒ अरं॑गमामवो॒ यस्य॒ क्षया॑य॒ जि॑न्वथ । आपो॑ ज॒नय॑था च नः ।
पृ॒थि॒वी शा॒न्ता साग्निना॑ शा॒न्ता सामे॑ शा॒न्ता शुचग्ं॑ शमयतु । अ॒न्तरि॑क्षग्ं शा॒न्तं तद्वा॒युना॑ शा॒न्तं तन्मे॑ शा॒न्तग्ं शुचग्ं॑ शमयतु । द्यौश्शा॒न्ता॒ सादि॒त्येन॑ शा॒न्ता सा मे॑ शा॒न्ता शुचग्ं॑ शमयतु ।
पृ॒थि॒वी शान्ति॑र॒न्तरि॑क्ष॒ग्ं॒ शान्ति॒र्-द्यौ-श्शान्ति॒र्-दिश॒-श्शान्ति॑-रवान्तरदि॒शा-श्शान्ति॑ र॒ग्नि-श्शान्ति॑र्-वा॒यु-श्शान्ति॑-रादि॒त्य-श्शान्ति॑-श्चन्द्र॒मा॒-श्शान्ति॒र्-नक्ष॑त्राणि॒-श्शान्ति राप॒श्शान्ति॒-रोष॑धय॒-श्शान्ति॒र्-वन॒स्पत॑य॒-श्शान्ति॒र्-गौ॑-श्शान्ति॑-र॒जा-शान्ति-रश्व॒-श्शान्तिः॒ पुरु॑ष॒-श्शान्ति॒-ब्रह्म॒-शान्ति॑र्-ब्राह्म॒ण-श्शान्ति-शान्ति॑-रेव शान्ति-शान्ति॑-र्मे अस्तु॒ शान्तिः॑ ।
तया॒हग्ं शा॒न्त्या॒ स॑र्वशा॒न्त्या॒ मह्यं॑ द्वि॒पदे॒ चतु॑ष्पदे च॒ शान्तिं॑ करोमि शान्ति॑र्मे अस्तु॒ शान्तिः॑ ॥
एह॒ श्रीश्च॒ ह्रीश्च॒ धृति॑श्च॒ तपो॑ मे॒धा प्र॑ति॒ष्ठा श्र॒द्धा स॒त्यं धर्म॑श्चै॒तानि॒ मोत्ति॑ष्ठन्त॒-मनूत्ति॑ष्ठन्तु॒ मा मा॒ग्॒ श्रीश्च॒ ह्रीश्च॒ धृति॑श्च॒ तपो॑ मे॒धा प्र॑ति॒ष्ठा श्र॒द्धा स॒त्यं धर्म॑श्चै॒तानि॑ मा॒ मा हा॑सिषुः ।
उदायु॑षा स्वा॒युषोदो॑षदीना॒ग्ं॒ रसे॒नोत्प॒र्जन्य॑स्य॒ शुष्मे॒णोदस्थाम॒मृता॒ग्ं॒ अनु॑ । तच्चक्षु॑र्-दे॒वहि॑तं पु॒रस्ता॓च्चु॒क्रमु॒च्चर॑त् ।
पश्ये॑म श॒रद॑श्श॒तं जीवे॑म श॒रद॑श्श॒तं नन्दा॑म श॒रद॑श्श॒तं मोदा॑म श॒रद॑श्श॒तं भवा॑म श॒रद॑श्श॒तग्ं शृ॒णवा॑म श॒रद॑श्श॒तं पब्र॑वाम श॒रद॑श्श॒तमजी॑तास्याम श॒रद॑श्श॒तं जोक्च॒ सूर्यं॑ दृ॒षे ।
य उद॑गान्मह॒तोஉर्णवा॓द्-वि॒भ्राज॑मानस्सरि॒रस्य॒ मध्या॒थ्समा॑ वृष॒भो लो॑हिता॒क्षसूर्यो॑ विप॒श्चिन्मन॑सा पुनातु ॥
ब्रह्म॑ण॒श्चोत॒न्यसि॒ ब्रह्म॑ण आ॒णीस्थो॒ ब्राह्म॑ण आ॒वप॑नमसि धारि॒तेयं पृ॑थि॒वी ब्रह्म॑णा म॒ही दा॑रि॒तमे॑नेन म॒हद॒न्तरि॑क्षं॒ दिवं॑ दाधार पृथि॒वीग्ं सदेवां॒ यद॒हं वेद॒ तद॒हं धा॑रयाणि॒ मामद्वेदोஉथि॒ विस्र॑सत् ।
मे॒धा॒म॒नी॒षे मावि॒शताग्ं स॒मीची॑ भू॒तस्य॒ भव्य॒स्याव॑रुध्यै॒ सर्व॒मायु॑रयाणि॒ सर्व॒मायु॑रयाणि ।
आ॒भिर्-गी॒र्भि र्यदतो॑न ऊ॒नमाप्या॑यय हरिवो॒ वर्ध॑मानः । य॒दा स्तो॒तृभ्यो॒ महि॑ गो॒त्रा रु॒जासि॑ भूयिष्ठ॒भाजो॒ अध॑ ते स्याम । ब्रह्म॒ प्रावा॑दिष्म॒ तन्नो॒ मा हा॑सीत् ॥
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥
ॐ सं त्वा॑ सिञ्चामि॒ यजु॑षा प्र॒जामायु॒र्धनं॑ च ॥
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥
ॐ शं नो॑ मि॒त्रः शं वरु॑णः । शं नो॑ भवत्वर्य॒मा । शं न॒ इन्द्रो॒ बृह॒स्पतिः॑ । शं नो॒ विष्णु॑रुरुक्र॒मः । नमो॒ ब्रह्म॑णे । नम॑स्ते वायो । त्वमे॒व प्र॒त्यक्षं॒ ब्रह्मा॑सि । त्वामे॒व प्र॒त्यक्षं॒ ब्रह्म॑ वदिष्यामि । ऋ॒तं व॑दिष्यामि । स॒त्यं व॑दिष्यामि । तन्माम॑वतु । तद्व॒क्तार॑मवतु । अव॑तु॒ माम् । अव॑तु व॒क्तारम्॓ ॥
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥
ॐ तच्छं॒ योरावृ॑णीमहे । गा॒तुं य॒ज्ञाय॑ । गा॒तुं य॒ज्ञप॑तये । दैवी॓ स्व॒स्तिर॑स्तु नः । स्व॒स्तिर्-मानु॑षेभ्यः । ऊ॒र्ध्वं जि॑गातु भेष॒जम् । शं नो॑ अस्तु द्वि॒पदे॓ । शं चतु॒ष्पदे ।
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥
ॐ स॒ह ना॑ववतु । स॒ह नौ॑ भुनक्तु । स॒ह वी॒र्यं॑ करवावहै । ते॒ज॒स्विना॒वधी॑तमस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै॓ ॥
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥
ॐ स॒ह ना॑ववतु । स॒ह नौ॑ भुनक्तु । स॒ह वी॒र्यं॑ करवावहै । ते॒ज॒स्विना॒वधी॑तमस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै॓ ॥
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥
ॐ स॒ह ना॑ववतु । स॒ह नौ॑ भुनक्तु । स॒ह वी॒र्यं॑ करवावहै । ते॒ज॒स्विना॒वधी॑तमस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै॓ ॥
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥
– श्री रुद्रं नमकम्
– गणपति प्रार्थन घनापाठं
– शिव अष्टोत्तर शत नामावलि
– नित्य सन्ध्या वन्दनम्
– पुरुष सूक्तम्


text:
सूत्रम्
अभिज्ञावचने लृट्॥ ३।२।११२
काशिका-वृत्तिः
अभिज्ञावचने लृट् ३।२।११२
अभिज्ञा स्मृतिः। तद्वचने उपपदे भूतानद्यतने लृट् प्रत्ययो भवति। लङो ऽपवादः अभिजानासि देवदत्त कश्मीरेषु वत्स्यामः। वचनग्रहणं पर्यायार्थम्, अभिजानासि, स्मरसि, बुद्यसे, चेतयसे इति।
न्यासः
अभिज्ञावचने लृट्। , ३।२।११२
"वत्स्यामः" इति। लृट्, मस्, "स्यतासी लृलुटोः" ३।१।३३
इति स्य, पूर्ववत् सकारस्य तत्वम्, "अतो दीर्घो यञि" ७।३।१०१
इति दीर्घः। "वचनग्रहणम्" इत्यादि। असति हि वचनग्रहणेऽभिज्ञाशब्द एवोपपदे स्यात्। त()स्मस्तु यावन्तोऽभिज्ञावचनास्तेषु सर्वेषु भवति॥
बाल-मनोरमा
अभिज्ञावचने लृट् ५९७, ३।२।११२
अभिज्ञावचने लृट्। अभिज्ञा = स्मृतिः, सा उच्यते बोध्यते अनेनेति विग्रहः। तदाह--स्मृतिबोधिन्युपपदे इति। स्मृतिबोधकपदे समीपे प्रयुज्यमाने सतीत्यर्थः। "भूते" इत्यधिकृतम्। "अद्यतने ल"ङित्यतोऽनद्यतने इत्यनुवर्तते। तदाह--- भूतानद्यतने इति। लङ इति। "अनद्यतने ल"ङित्यस्यापवाद इत्यर्थः। स्मरसीति। हे कृष्ण ! गोकुले अवसामेति यत्तत्स्मरसीत्यर्थः। अत्र वाक्यार्थः कर्म। कृतं गोकुलवासं स्मरसीति यावत्। एवमिति। समरसीति पदयोग इव बुध्यसे इत्यादिस्मृतिबोधकपदयोगेऽपि लृडित्यर्थः। ननु बुध्यत्यादेः स्मृत्त्विएन रूपेण स्मृत्यर्थकत्वाऽभावात्कथमिहि लृडित्यत आह-- तेषामपीति। पर्यवसानगत्या स्मृतिबोधकत्वात्तद्योगेऽपि लृट्। एतदर्थमेव वचनग्रहणमिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
अभिज्ञावचने लृट् ४९१, ३।२।११२
अभिज्ञा। भूते इत्यधिक्रियते। "अनद्यतने ल"डित्यतोऽनद्यतन इति वर्तते। अभिज्ञा - स्मृतिः, सा उच्यते बोध्यतेऽनेनेति विग्रहः। तदाह--स्मृतिबोधिनीत्यादि। वत्स्याम इति। अवसामेत्यर्थः। "पश्य मृगो धावती"त्यत्र वाक्यार्थरूपमृगकर्तृकधावनमिव स्मरसीत्यत्र गोकुलाधिकरणकाऽस्मत्कर्तृकभूतानद्यतनवासो वाक्यार्थः कर्म। कृष्णेति संबोधनं स्मरणक्रियायां विशेषणम्। तथाच पूर्वोक्तनिवासकर्कं कृष्णसंबोध्यकं स्मरणमिति फलितोऽर्थः।


text:
सूत्रम्
तूदीशलातुरवर्मतीकूचवाराड्ढक्छण्ढञ्यकः॥ ४।३।९४
काशिका-वृत्तिः
तूदीशलातुरवर्मतीकूचवाराड् ठक्छण्ढञ्यकः ४।३।९४
तूद्यादिभ्यश्चतुर्भ्यः शब्देभ्यो यथासङ्ख्यं चत्वार एव ढक् छण् ढञ् यकित्येते प्रत्यया भवन्ति सो ऽस्य अभिजनः इत्येतस्मिन् विषये। अणो ऽपवादः। तौदेयः। शालातुरियः। वार्मतेयः। कौचवार्यः।
न्यासः
तूदीशलातुरवर्मतीकूचवाराड्ढक्छण्ढञ्यकः। , ४।३।९४
बाल-मनोरमा
तूदीसलातुरवर्मतीकूचवाराड्ढक्छण्ढञ्यकः १४५३, ४।३।९४
तुदीसलातुर। तुदी, सलातुर, वर्मती, कूचवार--एभ्यः प्रथमान्तेभ्यो ढक्, छण्, ढञ्, यक् एते स्युः अस्याभिजन इत्यर्थे।


text:
॥ श्रीराधास्तवनं गणेशकृतम् ॥
श्रिगणेश उवाच ।
तव पूजा जगन्मातर्लोकशिक्षाकरी शुभे।
ब्रह्मस्वरूपा भवती कृष्णवक्षःस्थलस्थिता ॥ १॥
यत्पादपद्ममतुतलं ध्यायन्ते ते सुदुर्लभम् ।
सुरा ब्रह्मेशशेषाद्या मुनीन्द्राः सनकादयः ॥ २॥
जिवन्मुक्ताश्च भक्ताश्च सिद्धेन्द्राः कपिलादयः ।
तस्य प्राणाभिदेवि त्वं प्रिया प्रानाधिका परा ॥ ३॥
वामाङ्गनिर्मिता राधा दक्षिणाङ्गश्च माधवः ।
महालक्ष्मीर्जगन्माता तव वामाङ्गनिर्मिता ॥ ४॥
वसोः सर्वनिवासस्य प्रसूस्त्वं परमेश्वरी ।
वेदानां जगतामेव मूलप्रकृतिरीश्वरी ॥ ५॥
सर्वाः प्रकृतिका मातः सृष्ट्यां च त्वद्विभूतयः ।
विश्वानि कार्यरूपाणि त्वं च कारणरूपिणी ॥ ६॥
प्रलये ब्रह्मणः पाते तन्निमेषो हरेरपि ।
आदौ राधां समुच्चार्य पश्चात् कृष्णं परात्परम् ॥ ७॥
स एव पण्डितो योगी गोलोकं याति लीलया ।
व्यतिक्रमे महापी ब्रह्महत्यां लभेद् ध्रुवम् ॥ ८॥
जगतां भवती माता परमात्मा पिता हरिः ।
पितुरेव गुरुर्माता पूज्या वन्द्या परत्परा ॥ ९॥
भजते देवमन्यं वा कृष्णं वा सर्वकारणम् ।
पुण्यक्षेत्रे महामूढो यदि निन्दा राधीकाम् ॥ १०॥
वंशहानिर्भवेत्तस्य दुःखशोकमिहैव च ।
पच्यते निरते घोरे याव द्रदिवाकरौ ॥ ११॥
गुरुश्च ज्ञानोद्गिरणाज्ज्ञानं स्यान्मंत्रतंत्रयोः ।
स च मन्त्रश्च तत्तन्त्रं भक्तिः स्याद् युवयोर्यतः ॥ १२॥
निशेव्य मन्त्रं देवानां जीवा जन्मनि जन्मनि ।
भक्ता भवन्ति दुर्गायाः पादपद्मे सुदुर्लभे ॥ १३॥
निषेव्य मन्त्रं शम्भोश्च जगतां कारणस्य च ।
तदा प्राप्नोति युवयोः पादपद्मं सुदुर्लभम् ॥ १४॥
युवयोः पादपद्मं च दुर्लभं प्राप्य पुण्यवान् ।
क्षणार्धं षोडशांशं च न हि मुञ्चति दैवतः ॥ १५॥
भक्त्या च युवयोर्मन्त्रं गृहीत्वा वैष्णवादपि ।
स्तवं वा कवचं वापि कर्ममूलनिकृन्तनम् ॥ १६॥
यो जपेत् परया भक्त्या पुण्यक्षेत्रे च भारते ।
पुरुषाणां सहस्रं च स्वात्मना सार्धमुद्धरेत् ॥ १७॥
गुरुमभ्यर्च्य विधिवद् वस्त्रालंकारचन्दनैः ।
कवचं धारयेद् यो हि विष्णुतुल्यो भवेद् ध्रुवम् ॥ १८॥
॥ इति श्री ब्रह्मवैवर्ते गणेशकृतं श्रीराधास्तवनं
सम्पूर्णम् ॥
Encoded by Daniel Mohanpersad danielmohanpersad98@msn.com
BACK TO TOP
% Text title : gaNeshakRitam shrIrAdhAstavanam
% File name : rAdhAgaNesha.itx
% itxtitle : rAdhAstavanam (gaNeshakRitam)
% engtitle : gaNeshakRitam shrIrAdhAstavanam
% Category : devii, radha, stotra
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% SubDeity : radha
% Texttype : stotra
% Language : Sanskrit
% Subject : hinduism/religion
% Transliterated by : Daniel Mohanpersad danielmohanpersad98 at msn.com
% Proofread by : Daniel Mohanpersad danielmohanpersad98 at msn.com
% Translated by : -
% Latest update : June 26, 2002
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
स्वल्पाक्षरा प्रज्ञापारमिता
Technical Details
स्वल्पाक्षरा प्रज्ञापारमिता।
नमः सर्वबुद्धबोधिसत्त्वेभ्यः॥
एवं मया श्रुतम्। एकस्मिन् समये भगवान् राजगृहे विहरति स्म गृध्रकूटे पर्वते महता भिक्षुसंघेन सार्धं द्वादशसाहस्रपञ्चशतैर्बोधिसत्त्वकोटिनियुतशतसहस्रैः सार्धं विहरति स्म, लोकपालादिदेवकोटिनियुतसहस्रैः परिवृतः पुरस्कृतः श्रीसिंहासने विहरति स्म॥
अथ खलु बोधिसत्त्वो महासत्त्वो आर्यावलोकितेश्वरो उत्थाय आसनादेकमंसमुत्तरासङ्गं कृत्वा दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य प्रहसितवदनो भूत्वा भगवन्तमेतदवोचत्-देशयतु भगवान् प्रज्ञापारमितां स्वल्पाक्षरां महापुण्याम्, यस्याः श्रवणमात्रेण सर्वसत्त्वाः सर्वकर्मावरणानि क्षपयिष्यन्ति, नियतं च बोधिपरायणा भविष्यन्ति। ये च सत्त्वा मन्त्रसाधने उद्युक्तास्तेषां चाविघ्नेन मन्त्राः सिध्यन्ति॥
अथ खलु भगवान् आर्यावलोकितेश्वराय बोधिसत्त्वाय महासत्त्वाय महाकरुणिकाय साधुकारमदात्-साधु साधु कुलपुत्र, यस्त्वं सर्वसत्त्वानामर्थाय हिताय सुखाय प्रधानाय च दीर्घरात्रं नियुक्तः। तेन हि त्वं कुलपुत्र शृणु, साधु च सुष्ठु च मनसि कुरु। भाषिष्येऽहं ते प्रज्ञापारमितां स्वल्पाक्षरां महापुण्याम्, यस्याः श्रवणमात्रेण सर्वसत्त्वाः सर्वकर्मावरणानि क्षपयिष्यन्ति, नियतं च बोधिपरायणा भविष्यन्ति। ये च सत्त्वा मन्त्रसाधने उद्युक्तास्तेषां चाविघ्नेनः मन्त्राः सिध्यन्ति॥
अथ खलु आर्यावलोकितेश्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तमेतदवोचत्-तेन हि सुगत भाषतु सर्वसत्त्वानामर्थाय हिताय सुखाय च॥
अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायां सर्वदुःखप्रमोचनो नाम समाधिं समापद्यते स्म, यस्य च समाधिं समापन्नस्य भगवत ऊर्णाकोशविवराल्लवादनेकानि रश्मिकोटिनियुतशतसहस्राणि निश्चरन्ति स्म। तैश्च रश्मिभिः सर्वबुद्धक्षेत्राणि परिस्फुटान्यभूवन्। ये च सत्त्वास्तया प्रभया स्पृष्टाः, ते सर्वे नियता अभूवन्ननुत्तराय सम्यक्संबोधौ। यावन्नारकाः सत्त्वाः * * * सर्वे च बुद्धक्षेत्राणि षड्विकारं प्रविचेलुः। दिव्यानि च चन्दनचूर्णवर्षाणि तथागतपादमूलं ववर्षुः॥
अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायां प्रज्ञापारमितां भाषते स्म। तद्यथा-बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन समचित्तेन भवितव्यम्। सर्वसत्त्वेषु मैत्रचित्तेन भवितव्यम्। कृतज्ञेन भवितव्यम्। कृतवेदिना च भवितव्यम्। सर्वपापविरतचित्तेन भवितव्यम्। इदं च प्रज्ञापारमिताहृदयमाग्रहीतव्यम्-नमो रत्नत्रयाय। नमः शाक्यमुनये तथागताय अर्हते सम्यक्संबुद्धाय। तद्यथा-ओं मुने मुने महामुनये स्वाहा॥ अस्याः प्रज्ञापारमिताया लाभात् मया अनुत्तरा सम्यक्संबोधिरनुप्राप्ता। सर्वबुद्धाश्च अतो निर्याताः॥ मया अपि इयमेव प्रज्ञापारमिता श्रुता महाशाक्यमुनेस्तथागतस्य साक्षात्। तेन हि त्वं सर्वबोधिसत्त्वानामग्रतो बुद्धत्वे च व्याकृतः-भविष्यसि त्वं माणव अनागतेऽध्वनि स(मन्तरश्मिसमु)द्गतः श्रीकूटराजा नाम तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविद् अनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवानां च मनुष्याणां च बुद्धो भगवान्। [बदियमपि ?] ये इदं नामधेयं श्रोष्यन्ति धारयिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति लिखययिष्यन्ति, परेभ्यश्च विस्तरेण संप्रकाशयिष्यन्ति, पुस्तकलिखितमपि कृत्वा गृहे धारयिष्यन्ति पूजयिष्यन्ति, ते सर्वे अल्पोपायेन अल्पश्रवणेन च तथागता भविष्यन्ति। तद्यथा-ओं जेय जेय पद्माभे अवमे अवमे सरसरणि धिरिधिरि देवता अनुपालनि युद्धोत्तारिणि परचक्रनिवारिणि पूरय पूरय भगवति सर्व आशा मम च सर्वसत्त्वानां च। सर्वकर्मावरणानि विशोधय, बुद्धाधिष्ठिते स्वाहा॥ इयं सा कुलपुत्र परमार्थप्रज्ञापारमिता सर्वबुद्धानां जननी बोधिसत्त्वमाता (बोधिदात्री) पापहारका। सर्वबुद्धैरपि न शक्नोति अस्यानुशंसा वक्तुं यावत्कल्पकोटिशतैरपि। अनया पठितमात्रेण सर्वपर्षन्मण्डलाभिषिक्ता भवन्ति, सर्वे च मन्त्राः अभिमुखा भवन्ति॥
अथ आर्यावलोकितेश्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तमेतदवोचत्- केन कारणेन भगवन् इयं स्वल्पाक्षरा प्रज्ञापारमिता ? भगवानाह-अल्पोपायत्वात्। येऽपि सत्त्वा मन्दास्वादाः, तेऽपि इमां प्रज्ञापारमितां स्वल्पाक्षरां धारयिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति लिखिष्यन्ति लिखयिष्यन्ति, ते सर्वे अल्पोपायेन बोधिपरायणा भविष्यन्ति। अनेन कारणेन कुलपुत्र इयं संक्षिप्ता स्वल्पाक्षरा प्रज्ञापारमिता॥
एवमुक्ते आर्यावलोकितेश्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तमेतदवोचत्- आश्चर्यं भगवन्, परमाश्चर्यं सुगत, यावदेव भगवान् सर्वसत्त्वहिताय अयं धर्मपर्यायो भाषितो मन्दपुद्गलानामेव अर्थाय हिताय सुखाय चेति॥
इदमवोचद्भगवान्। आत्तमना आर्यावलोकितेश्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः, ते च भिक्षवस्ते च बोधिसत्त्वाः सा च सर्वावती पर्षत् सदेवमानुषासुरगन्धर्वश्च लोको भगवतो भाषितमभ्यनन्दन्निति॥
स्वल्पाक्षरा प्रज्ञापारमिता समाप्ता॥


text:
कठोपनिषद्
श्रीमति वनिता रामस्वमि महोदया: कक्षा | निवेदिताया: टिप्पणी | (Review pending) (nivedita.yrsk@gmail[dot]com)
१९-८-२०१५
उपनिषद् – पृष्ठभूमिका
सर्वान् वेदान् संकलैय्य वेदव्यासै: ऋग्वेदः यजुर्वेद: सामवेद: अथर्ववेद: च इति चतुर्वेदा: कृतम् | प्रति वेदे संहिता ब्राह्मणं आरण्यकं उपनिषद् च इति वेदस्य चतुर् भागा: कृतम् | वस्तुत: संहिता ब्राह्मणं आरण्यकं च त्रय: भागा: एव सन्ति | उपनिषद् इति आरण्यकस्य अन्तिम भाग: अस्ति | वेदे ये ये आद्यात्मिक विषया: विद्यते, तान् उपनिषद: संगृह्णुवन्ति |
उपनिषद् – निर्वचनम्
यास्काचार्यस्य निरुक्ते निर्वचननानि विद्यन्ते | षड्वेदाङ्गानिषु एक: निरुक्त: | तत्र वेदानां ये पदा: सन्ति, तेषां पदानां निर्वचनानि सन्ति | (Derivation of Vedic words are present in Yaaskaa’s Nirukta)| तत्र सर्वं योगिकार्थ: न तु लौकिकार्थ: | “उप”, “नि” उपसर्गद्वय पूर्वक ‘सद्’ धातो: कृत् प्रत्ययान्त रूपम् उपनिषद् शब्द: इति निरुक्ते उपनिषद् विषये अस्ति | कथम् उपनिषद् इत्युक्ते ब्रह्मविद्या ? यथा “आयुर्वै घृतम्” इति वाक्यं, धृतेन आयु: वर्तते इति कारणात्, धृतमेव आयु: इति सूचयति, तथा उपनिषद: तादर्थ: (secondary meaning) ब्रह्मविद्या इति भवति यत: उपनिषदा ब्रह्मविद्यां वयं प्राप्नूम: | “आयुर्वै घृतम्” इत्यादिवत् तादर्थेन उपनिषद् शब्दस्य “अग्निविद्या” इत्यपि अर्थ: अस्ति |
कठोपनिषद् – पृष्ठभूमिका
प्रमुखासु दशसु उपनिषत्सु कठोपनिषत् एका अस्ति | कठोपनिषद: अन्यं अपि नाम अस्ति काठकसंहिता अथवा काठकोपनिषद् इति | एषा उपनिषद् कृष्णयजुर्वेदीय उपनिषद् | कृष्णयजुर्वेदस्य आरण्यकानन्तर या उपनिषद् आगच्छति सा एव कठोपनिषद् | यद्यपि कृष्णयजुर्वेदीय आरण्यकम् इदानीं न उपलब्यते, तथापि कठोपनिषद् कृष्णयजुर्वेदीय आरण्यकविभागस्य अन्तिम भाग: इति निश्चय: कृत: | नचिकेतस्य कथा एव कठोपनिषदि वर्तते |
अनुबन्द चतुष्टयम्
[वेद पठनस्य पूर्वं तस्य वेदस्य ऋषिः देवता छन्दस् ज्ञातव्यम् | तादृशम् एव किमपि ग्रन्तस्य पठनात् पूर्वम् अनुबन्द चतुष्टयं किमिति ज्ञातव्यम् | तथापि एव करतलन्यस्थ आमलक वत् प्रकाशत्वेन अवगम्य शास्त्राद्ययनं कर्तुं शक्नुम: | ]
- विषय: – ग्रन्थप्रतिपाद्यवेद्य वस्तु विषया विद्या | परब्रह्मविद्या |
- अधिकारी – जिज्ञासुः | एषा विद्या अवगन्तुम् इच्छव: |
(व्यासस्य ब्रह्मसूत्रे प्रथमसूत्रं “अथातो ब्रह्म जिज्ञासा” | ब्रह्मं ज्ञातुं इच्छा एव जीवनस्य मुख्य कार्यम् | अत्र “अथ” इत्युक्ते साधन चतुष्टयम् (Four Means of practice) कृत्वा इत्यर्थः | )
- प्रयोजनम् – ब्रह्मज्ञानम् | आद्यन्तिकी संसार निवृत्ति: , ब्रह्म प्राप्ति: लक्षणम् |
- संबन्द: – प्रतिपाद्य प्रतिपादक भाव संबन्द: | (proving the hypothesis)
महाभारते नचिकेतस्य कथा
महाभारते अपि कठोपनिषद: कथा दृश्यते एव | परन्तु तत्र किञ्चित् भेद: दृश्यते | उद्दालकस्य पुत्र: नचिकेत: | उद्दालक: स्वस्य सेवायां नचिकेतं उपयुङ्त: | एकदा स: पुत्रं प्रति एवं उक्तवान् | “अन्यत्र मम आशक्ति आसीत् | अथ: व्याशक्तमनसा मया कुश: (दर्भ – पवित्र तृणं) इध्मम् (उदाहरणम्, अश्वत्त वृक्षस्य समिथः) इत्यादीकं नदीतीरे विस्मृतम् | तत् स्वीकृत्य गृहम् आनय |” तेन पुत्रेण अन्विषनं कृतम् | तथापि न अवाप्तम् | नद्या: समीपे उद्दालक: निक्षिप्तवान् | नद्या: वेगात् सर्वं नद्यामेव प्राय: गतम् | नचिकेत: पुनरागतवान् | “न पश्यामि किन्चित् तत्र” इति पितरम् उक्तवान् | कोपेन उद्दालक: , “यमं पश्य |” इति झटिति पुत्रं शपितवान् | “ऋषीणां वाचम् अर्थो अनुधावति” खलु | अथ: सहसा नचिकेत: सर्वं शक्तिम् अपहाय भूमौ अपतत् | उद्दालक: एतद् दृष्ट्वा “किं मया कृतम्?” इति चिन्ताक्रान्त: अभवत् | स: तां रात्रिं परिदेवनेन तत्र एव स्थितवान् | तेन मुक्तैरक्षुभि: सिक्त: पुत्र: पुन: संज्ञां अवाप्तवान् | बहुसन्तोषेण पिता पृष्टवान् “इदानीं भवत: वपु: दिव्य शरीरं इव ज्वलति | त्वया के लोका: जिता:?” इति | “यथा भवाता उक्तं, तथैव आज्ञानुसारं यमलोकं अहं गतवान् |” इति नचिकेत: उक्तवान् | यमनचिकेतयोर्मध्ये संवाद: कठोपनिषदि यद् विद्यते तद् महाभारते नास्ति | वैवस्वत: (यम:) नचिकेतं स्वागतं कृतवान् | “अहं महर्षे: वचनम् असत्यं न करिष्यामि | परन्तु भवान् मृतवान् नास्ति | भवत: पिता यमं पश्य इत्येव उक्तवान् | भवान् गृहं प्रतिनिवर्तस्व | अहं प्रीत: अस्मि | भवान् मम अथिति: | प्रस्थानात् पूर्वं॑ अभीप्सितं वरं वृणीष्व |” इति वैवस्वत: अवदत् | नचिकेत: अवदत् “पुन्यकृतान् लोकं दृष्टुम् इच्छामि” इति | वैवस्वतोऽपि तान् लोकान् संदर्शयामास | योगारूढेन नचिकेतेन निमिशमात्रेण सर्वं दृष्टम् | गोदानं येन कृतं तेन अनुभवितव्यानि लोकानि अपि अपश्यत् | वैवस्वत: गोदानस्य महत्वमपि उक्तवान् | वैवस्वत: नाचिकेतं “नाचिकेताग्नि:” इति यज्ञं बोदयितवान् | महाभारते उद्दालकस्य पुत्रस्य नाम नाचिकेत: न तु नचिकेत: |
{ “गतं न शोचन्ति महानुभावाः” | “जातस्य मरणं द्रुवम्” | }
कठोपनिषद: विषय:
उपनिषद् शब्दस्य को अर्थ: ? क: विषय: ? “ब्रह्मयाथात्मज्ञानं अग्निविद्या च कठोपनिषद: शब्द वाच्यम् |” इति शंकराचार्य: वदति | पर अपर विद्याद्वयमपि ब्रह्मविद्यां अस्ति | परम् – इहलोक सुख: — क्षीने पुण्ये मर्त्य लोकं विशन्ति | अग्निविद्याया: प्रयोजनं किम् ? “स्वर्ग कामो यजेत |” इति उच्यते | कठोपनिषदि प्रथम वल्यां विंशतितमे श्लोकात् आरभ्य तृतीय वरे प्राधान्येन ब्रह्मयाथात्मज्ञानमेव वर्तते | अस्याम् उपनिषदि अध्यायद्वयं वर्तते । प्रत्येकस्मिन् अपि अध्याये तिस्रः वल्ल्यः विद्यन्ते । कठोपनिषदि षट् वल्ल्यः विद्यन्ते |
षट् वल्ल्यः
प्रथमवल्ल्यां नचिकेत: यम समीपं गच्छति | यम: वरत्रयं ददाति | नचिकेतसा प्रार्थितो प्रथमो वर: प्रथमवल्ल्यां अस्ति | द्वितीय वल्ल्यां नचिकेतसा प्रार्थितो द्वितीयो वर:, अग्निविद्या प्रार्थना, मृत्यो: वर धान प्रतिज्ञा, अपि च प्रीर्तेन यमेन दत्त चतुर्थोवर: अस्ति | द्वितीय वल्ल्यां यम: आत्मा तत्त्वस्य स्वरूप विवृणोति |
ॐ अथ कठोपनिषद्
ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सहवीर्यं करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु । मा विद्विषावहै ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ॐ नमो भगवते वैवस्वताय मृत्यवे ब्रह्मविद्याचार्याय नमः |
१.१.१ श्लोक:
ॐ उशन् ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ ।
तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥ १ ॥
उशन् – संतोषम् अनुभवन्
ह वै (द्वौ निपातौ) किमपि अर्थ: न विद्यते | वृत्तस्य कारणात् द्वौ निपातौ अत्र स्त: |
[ छन्दस् अक्षराणां संख्या उद्दिश्य भवति | वृत्तरत्नाकर ग्रन्तेषु छन्दस: विवरणम् अस्ति | उदाहरणम् – गायत्री छन्दसि पादत्रयं भवति, प्रति पादेषु अष्ट अक्षराणि भवन्ति | मात्र छन्दसि ह्रस्व, दीर्घ, प्लुतः इति त्रीनि मात्राणि भवन्ति | मात्र [राम, रामा, रामा+आ – १, २, ३ syllabic instances] | मात्र छन्दस् एव वृत्तम् (meter) | ]
वाजश्रवसः – वाजम् = अन्नम्; श्रव: = यश: ; वाजं श्रवो यस्य स: वाजश्रवस् | तस्य अपत्यम् अथवा गोत्रो जात: वाजश्रवसः | वाजश्रवस: इति महामुनिः यस्य पूर्वजै: अन्नदानेन यश: प्राप्त: |
सर्ववेदसं ददौ = स: विश्वजित् याग: कृतवान् | तस्मिन् यागे सर्वस्वम् दातव्यम् |
तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस = तस्य नचिकेत: नाम पुत्र: आसीत् |
At the end of his life, desiring Heaven, Vajasravasa (Natcheketas’ father), a pious man, sacrificed a few of his least valuable possessions.
१.१.२ श्लोक:
तँ ह कुमारँ सन्तं दक्षिणासु
नीयमानासु श्रद्धाविवेश सोऽमन्यत ॥ २ ॥
तँ ह कुमारँ सन्तं = यदा स: कुमार: आसीत्
दक्षिणासु नीयमानासु = यदा दक्षिणां ददाति
श्रद्धाविवेश सोऽमन्यत = श्रद्धा आविवेश: = श्रद्धा तस्मिन् प्रवेशं कृता |
सोऽमन्यत = स: गत्वा पश्यति
नचिकेत: इदानीं बाल: एव | युवक: अपि नास्ति | पिता किं करोति, किं ददाति इति द्रष्टुम् आगतवान् |
When the gifts (consisting of cows) were being led (to the priests), faith entered him (Natcheketa), who was still a boy;
4-Sep-2015
१.१.३ श्लोक:
पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः ।
अनन्दा नाम ते लोकास्तान् स गच्छति ता ददत् ॥ ३ ॥
पीतोदका = पीत+उदका: ; जग्धतृणा = जग्ध+तृणा: ; दुग्धदोहा = दुग्ध+दोहा: ; निरिन्द्रियाः = इन्द्रियेषु शक्ति एव नास्ति |
अनन्दा नाम ते लोका: स्तात् स: गच्छति ता: ददत् = न आनन्दा: अनन्दा: ; मम पिता एतादृशं गां दत्वा अनन्दा: लोका: एव गच्छति इति नचिकेत: चिन्तितवान् |
“These barren cows have yielded all their milk, ate and drunk for the last time. Joyless are the worlds attained by one who offers (give charity) such useless gifts.”
4th Sep 2015
कठोपनिषद् काठक शाकायां भवति | अथ: काठकोपनिषद् इत्यपि उच्यते | उपनिषद् अथवा वेदान्त: इति वेदस्य अन्तिम: भाग: भवति | वेदानां सारसन्ग्रहनमेव वेदान्त: | वेदान्तशब्द: ज्ञानम्, आद्यात्माज्ञानं (spiritual knowledge) परब्रह्मण: ज्ञानं इत्यादिकं सूचयति | अस्माकं जीवने आत्मज्ञानमेव प्रधानं भवति | अन्यत् सर्वम् अपि क्षणिकसुखस्य विषय: अस्ति | यदि स्थिरसुख: प्राप्तव्यम् अस्माभि: आत्मज्ञानं प्राप्तव्यम् | अस्मिन् मार्गे अस्माकं ऋषयः चतुर्विधपुरुशार्था: इति उक्ता: | धर्मार्थकाममोक्षा: चतुर्विधपुरुषार्था: भवन्ति | तत्र धर्म: तु प्रधान्पुरुशार्थ: भवति | मोक्ष: तु परमपुरुशार्थ: भवति | अर्थकामौ निमित्तकारणौ एव स्थ: | साहायकम्, माध्यम् एव (means to the end) | कामा इति सामान्य इच्छा | नचिकेत: जीवनस्य परमपुरुशार्थ: मोक्ष: इति जानाति | अत: यम: यद्यपि तं प्रति प्रचोदयति “स्त्रियः, धनं, भोगं सर्वं अहं यच्छामि | भवान् मृत्यु विषये प्रश्नं मा करोतु” इति | नचिकेत: न स्वीकृतवान् | स: वदति “अहं एतान् सर्वान् भूगान् निरर्थकान् इति अहं जानामि | अहं अध्यात्म ज्ञानं, ब्रह्मण: ज्ञानं प्राप्तुम् एव इच्छामि” इति |
१.१.४ श्लोक:
स होवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यसीति ।
द्वितीयं तृतीयं तँ होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति ॥ ४ ॥
तत: स: ह पितरं उवाच “कस्मै मां दास्यसि” इति । द्वितीयं तृतीयं तँ “मृत्यवे त्वा ददामि” इति उवाच ॥ ४ ॥
[ क्रतु: = याग: = अध्वर: = होमम् ] यागात् आनन्दा: संपद: च भवेयु: | अत्र तु क्रतु: असंपत्तिनिमित्तं अभवत् | नचिकेत: चिन्तयति “विष्वजित् यागे सर्वस्य त्याग: करनीय: | मम पिता एतावत् दानं करोति चेत् अनन्दा: लोका: एव गच्छति | सुखप्राप्ति: न भवति | सत्पुत्रेण मया अनिष्टं फलं निवारनीयम् | पितु: ऋते आत्मप्रदानम् अपि कर्तुं सिद्धोऽहं | अहं युवक: अस्मि | यत्कोपि मां प्राप्नोति तस्य कृते अहं सेवां कर्तुं शक्नोमि | यदि मां ददाति चित् मम पिता आनन्दान् लोकान् गन्तुमर्हति” इति नचिकेत: अचिन्तयत् | स: पितरम् उवाच “हे तात | मां कस्मै ददाति” इति | पिता किमपि उत्तरं न अवदत् | स: मौनेन आसीत् | स: उपेक्षमान: | औदासीन्येन दृष्ट: | बाल: पुन: पुन: अपृच्छत् | कृद्द: पिता सद्य: उवाच “त्वां अहं मृत्यवे ददामि” इति | ऋष मुखात् अनृतं न आगच्छति | “अर्थो वाचाम् अनुदावति” | पिता बहु दु:खित: अभवत् |
Side Note: यागकार्ये चत्वार: ऋत्विजः सन्ति | ते चतुर्वेदानां प्रतिनिदय: भवन्ति | अद्वर्यु: (ऋग्), हूता (यजुर्), उद्गाता (साम), ब्रह्मा (अथर्व) इति |
१.१.५ श्लोक:
बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः ।
किँ स्विद्यमस्य कर्तव्यं यन्मयाऽद्य करिष्यति ॥ ५ ॥
“यद्किंचित् मम पितरा उक्तम्, अहं प्रथम: बूत्वा करिष्यामि | कदापि अधम: न अभवत् | पितु: वचनम् असत्यं मा भूत् इति स: चिन्तितवान् | अहं यमस्य प्रयोजनं किं रूपेण भविष्यामि ? यदा अहं यमस्य सकाशं गमिष्यामि, तत्र कथं मम प्रयोजनं भवति यमाय | कथमपि प्रयोजनकारी भवामि ” इति नचिकेत: चिन्तितवान् |
१.१.६ श्लोक:
अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथाऽपरे ।
सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः ॥ ६ ॥ २००९.०१, २०१४.०१
पितरं प्रति नचिकेतस: उक्ति: | मम पितृ पितामाहा: पूर्वं यथा चिन्तितवन्त: यथा कृतवन्त: तथैव अहमपि करोमि | ऋषय: वर्तनं कथम् अभवत् ? यथा वृक्षं वा सस्यं वा पक्वं भवति तथा एव मानुषाः अपि मरणं प्राप्य पुन: जायते | एवं उक्त: नचिकेत: | अत: पिता तस्य सत्यतायै पुत्रं प्रेषयामास | स: यम भवनं गत्वा तिस्र: रात्रि: वसनम् अकरोत् | यम: कर्तव्यस्य प्रतीक: भवति | स: कर्तव्यं प्रतिनिधिं करोति | स: गृहे न आसीत् | नचिकेत: यमस्य सेवक: | अत: यमस्य आज्ञां विना स: अन्नम् न स्वीकरोति | उदकम् अपि न स्वीकरोति | आसनम् अपि न स्वीकरोति | तिस्र: रात्र्य: यजमानस्य यमस्य निरीक्षणं कृत्वा तत्र तिष्ठति |
१.१.७ श्लोक:
वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान् ।
तस्यैताँ शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥ ७ ॥
अनन्तरं यम: आगतवान् | यमं प्रति परिवारस्य अमात्यानां च उक्ति: | अथिति सेवा अवश्यं कर्तव्या | वेशेषत: कोऽपि ब्राह्मण: आगच्छति तथा विशेषतः आदरं आदित्यं करनीयम् | वैश्वानर: इत्युक्ते अग्निः | [वैश्वानरः प्रविशति अतिथि: ब्राह्मण: गृहान् ] अथिति: अभ्यागत स्वयं विष्णु: | यदि अर्ग्य पाद्यादिकं सर्वं दद्त्वा न आदरं करोमि तर्हि स: ब्राह्मण: अग्नि: भूत्वा सर्वं दहति | अत: अथिति: गृहम् आगच्छति चेत् तस्य शान्तिं कुर्वन्ति | उदकं दत्वा शान्तिं कुर्वन्ति |
१.१.८ श्लोक:
आशाप्रतीक्षे संगतँ सूनृतां चेष्टापूर्ते पुत्रपशूँश्च सर्वान् ।
एतद्वृङ्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो यस्यानश्नन्वसति ब्राह्मणो गृहे ॥ ८ ॥
अथिति सेवा अवश्यं कर्तव्या |


text:
प्रथम कुमारगुप्तः
कुमारगुप्तः पितुः विक्रमादित्यस्य विशालराज्यम् अनाहतं पालितवान्। सः दक्षः महाराजः आसीत्। सः ४१५ तमवर्षादारभ्य ४५५ वर्षपर्यन्तं प्रशासनं करोति स्म। तस्य अन्तिमदिनेषु बहुकष्टाणि अभवन्। परन्तु सः आक्रमकं पुष्यामित्रं विजित्य अश्वमेधयज्ञम् अकरोत्। तस्य विजयस्य अनन्तरं कार्तिकेयचित्रसहितानि नाणकानि मुद्रापितवान्।
प्रशासनम्[सम्पादयतु]
तस्य राज्यकाले चिरतदत्तः पुण्ड्रवर्धनभुक्तेः शासकः आसीत्। राजपुत्रः घटोत्कचः ऐरिकीणस्य शासकः बन्धुवर्मा च दशपुरस्य शासकः आस्ताम्। पृथ्विसेन: तस्य कालारम्भे मन्त्री,कुमार: अमात्यः चासीत्। ततः सः महाबलाधिकृतः अभवत्।
अभिलेखनानि[सम्पादयतु]
तस्य अनेकानि अभिलेखनानि सन्ति। तेषु बिल्सद्नगर्याम् ४१५ तमे वर्षे लेखित: शिलालेख: पुरातनः:
मरणम्[सम्पादयतु]
सः ४६७ तमे वर्षे मृत:। तस्य मरणात् अनन्तरम् गुप्तसाम्राज्यस्य अवनति: आरब्धा।


text:
TBD.
दा इत्येतस्य घुसंज्ञकस्य ददित्ययम् आदेशो भवति तकारादौ किति प्रत्यय परतः। दत्तः। दत्तवान्। दत्तिः। दः इति किम्? धीतः। धीतवान्। धेटः एतद् रूपम्। घोः इति किम्? दाप् लवने दातं बर्हिः। दैप् शोधने अवदातम् मुखम्। अयम् आदेशः थान्तः इष्यते। एवं ह्युक्तम् तान्ते दोषो दीर्घत्वं स्याद् दान्ते दोषो निष्ठानत्वम्। धान्ते दोषो धत्वप्राप्तिस्थान्ते ऽदोषस्तस्मात् थान्तम्। यदि तु दस्ति इति तकारादौ दीर्घत्वं तदा तान्ते ऽपि अदोषः। दान्तधान्तयोरपि सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य इति नत्वधत्वे न भविष्यतः इति न दोषः। अवदत्तं विदत्तम् च प्रदत्तं चादिकर्मणि। सुदत्तमनुदत्तं च निदत्तम् इति चेष्यते। अच उपसर्गात् तः 7-4-47 इति प्राप्ते निपात्यन्ते। अनुपसर्गा वा एते अवादयः क्रियान्तरविषया वेदितव्याः।
TBD.
830 घुसंज्ञकस्य दा इत्यस्य दथ् स्यात् तादौ किति. चर्त्वंम्. दत्तः..
–
727 दो दद्धोः। इहादेशः थान्त एव, न तु त-द-धान्तः, जश्त्वे कृते संहितायास्तुल्यत्वेऽपि प्रक्रियायां दोषादिति प्राञ्चः। तथा चाहुः– `तान्ते दीर्घत्वाख्यो दोषो, दान्ते दोषो निष्ठानत्वम्। धान्ते दोषो धत्वाख्यः स्यान्निर्दोषत्वात्थान्तो ग्राह्रः' इति। तदनुसारेणाह– दथ्स्यादिति। दात इति। दाप् लवने। `अदा'बिति निषेधान्न घुत्वम्। इह सर्वे प्षाः सूपपादा इत्याह— तान्तो वेत्यादिना। दीर्घापत्तिरिति। विदत्तमित्यादावुपसर्गस्येत्यर्थः। `दस्तीटत्यत्र द्वौ पक्षौ– इत्यस्य य आदेशः स तकारान्तः' `तकारादिर्वे'ति ?। तत्राद्ये पक्षेऽयं दोषो नान्त्ये इत्याशयेनोक्तदोषं परिहरति– तकारादाविति। निष्टानत्वमिति। `रदाभ्याटमित्यनेन। सन्निपातेति। तादि निमित्तीकृत्य विहतो यो दान्ताद्यादेशः स तकारविघातकनत्वादिविधेर्निमित्तं न भवतीति भावः।
वृत्तिः घुसञ्ज्ञकस्य ‘दा’ इत्यस्य ‘दथ्’ स्यात् तादौ किति । The term ‘दथ्’ is substituted in place of the (entire) verbal root √दा which has the घु-सञ्ज्ञा (ref. 1-1-20), when followed by an affix which is कित् (has ककार: as a इत्) and begins with a तकार:।
उदाहरणम् – प्रातिपदिकम् “दत्त” derived from the verbal root √दा (डुदाञ् दाने ३. १०).
दा + क्त 3-2-102, 3-4-70
= दा + त 1-3-8, 1-3-9. Note: 7-2-10 stops 7-2-35.
= दथ् + त 1-1-20, 7-4-46, 1-1-55
= दत्त 8-4-55. “दत्त” gets the प्रातिपदिक-सञ्ज्ञा by 1-2-46.


text:
वेदानां महत्त्वम्
Intro…. TO BE INCLUDED Vid ….
वेदस्य महत्त्वं अत्र वेदे गोपतब्राह्मणे एवं दृश्यते – “श्रेष्ठोहि वेद तपसा अधिजातः ब्रह्मज्ञानां हृदये संबभूव” | श्रेष्ठतमज्ञानम् वेदे एव अस्ति | वेदाः ऋषीणां हृदयगोचराः अभवन् | वेदाः अपौरुषेयाः | अस्माकं ऋषिभिः, मनसा अन्तश्चक्षुषा च, श्रुतः दृष्टः च वेदः | अतः ते ऋषयः मन्त्रद्रष्टारः | न तु मन्त्रकर्तारः | अतः ऋषिभिः श्रुताः एते वेदाः श्रुतिः इति कथ्यन्ते |
वेदः स्वतप्रामाण्यग्रन्थः | यत् वेदे अस्ति तत् सत्यम् एव | तत् शब्दप्रामाणं भवति | अस्माकं पुराणेषु उच्यते यत् वेदस्य साहाय्येन एव ब्रह्मा सृष्टिकार्यं करोति इति | वेदस्य आदिः नास्ति | वेदः अनादिः इति उच्यते | वेदस्य अन्तः अपि नास्ति | अनन्ताः वै वेदाः इति कथितम् (वेदेषु एव) |
महर्षिणा वेदव्यासेन द्वापरयुगे वेदस्य विभाजनं कृतम् | ते ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्वणवेदः चेति चत्वारः सन्ति | प्रतिवेदं संहिता, ब्राह्मणम्, आरण्यकम्, उपनिषद् चेति चत्वारः भागाः सन्ति | संहिताः वृक्षाः इति चिन्तयामश्चेत्, ब्राह्मणानि अत्र पुष्पाणि भवन्ति, आरण्यकानि अपक्वफलानि, उपनिषदः तु पक्वफलानि भवन्ति | एतदतिरिच्य आयुर्वेद-धनुर्वेद-गन्धर्ववेद-स्थापत्यवेदाख्याः चत्वारः उपवेदाः अपि सन्ति | अस्माकं संस्कृतेः स्वरूपम् एव एते उपवेदाः | नास्ति वेदात् परं शास्त्रम् इति लोकोक्तिः | सर्वविज्ञानविषयाः अपि तत्र विद्यन्ते | ते सर्वे संस्कृतभाषया एव निबद्धाः |
वेदे, विशेषतः यजुर्वेदे, यज्ञस्य प्राधान्यम् अस्ति | कः यज्ञः इति द्रष्टव्यः | “ज्ञ” इति अक्षरम् ज्ञानं सूचयति, यथा प्रकृष्टरूपेण यः जानाति सः प्रज्ञः | “य” इति अक्षरम् आश्रयं सूचयति | अस्माकं सृष्टेः आश्रयः परमात्मा एव | आश्रयस्य स्वरूपज्ञानम् एव यज्ञाचरणस्य उद्देश्यः | अतः यज्ञः इति पदम् आत्मज्ञानम् एव सूचयति | आत्मज्ञानेन जीवनस्य साफल्यं भवति |
वेदस्य अध्ययनं मौखिकरूपेण एव अभवत् | तत्र दोषवर्जनाय वेदाध्ययने एको नियमः विहितः | चतुर्वेदैः सह षडङ्गानाम् अध्ययनम् अपि करणीयम् इति | वेदानां सम्यग्ज्ञानाय एतेषां षडङ्गानां ज्ञानं अनिवार्यम् । तानि षडङ्गानि शिक्षा, छन्दस्, व्याकरणम्, निरुक्तम्, ज्योतिषम्, कल्पम् चेति  | वेदाध्ययनाय कानिचन विद्यास्थानानि भवन्ति | वेदस्य संपूर्णावगमनार्थं एतानि चतुर्वेदाः, षड्वेदाङ्गानि, मीमांसा, न्यायविस्तरः, पुराणम्, धर्मशास्त्रम्, उपवेदाः च वेदितव्यानि |
सर्वेषु शास्त्रेषु वेदाः एव श्रेष्ठाः | नदीनां वैशिष्ट्यकथनसमये ताः गाङ्गासदृश्यः इति उच्यते | क्षेत्राणां वैशिष्ट्यं वक्तुं प्रभवामश्चेत् तानि काशीसदृशानि इति वदामः | तादृशं किमपि ग्रन्थस्य अथवा ज्ञानस्य वैशिष्ट्यं वक्तव्यञ्चेत् तत् वेद इव अस्ति इत्येव वदन्ति | अस्माकं देशस्य द्वौ इतिहासौ स्तः रामायणं महाभारतं च | महाभारतम् पञ्चमो वेदः इति प्रसिद्धः | प्रचेतसपुत्रेण वाल्मीकिना विरचितस्य रामायणस्य विषये अपि उच्यते – वेदवेद्ये परे पुंसि जाते दशरथात्मजे | वेदः प्राचेतसादासीत् साक्षाद् रामायणात्मना – इति |
वेदानां महत्त्वं वक्तुम् एका घटना अपि उच्यते | कुमरिलभट्टः इति एकः पूर्वमीमाम्सकः आसीत् | एकदा कुमरील भट्टस्य रिपवः तं एकस्मात् पर्वतात् पातितवन्तः | तदा सः उत्क्तवान् यदि वेदः सत्यम् अस्ति, तर्हि मम किमपि हानिः न भविष्यति इति | उन्नतात् पर्वतात् पतनानन्तरमपि सः जीवितवान् | परन्तु तस्य एकं नयनं गतम् | किमर्थं इति चेत् तेन “यदि वेदाः सत्यं तर्हि” इति उक्तम् | अत्र किञ्चित् संशयः दृश्यते | तेन दृढनिश्चयेन “वेदाः सत्यम् | अतः” इति वक्तव्यम् आसीत् |
वेदशब्दाः आकाशे सर्वत्र सर्वदा व्याप्ताः | अस्माकं भारतीयसंस्कृतिः वेदप्रामाण्यात् वेदसंस्कृतिः इति प्रसिद्धा अस्ति | वेदोक्तयज्ञाचरणमेव अस्माकं संस्कृतिः | भारतस्य प्रतिष्ठे द्वे संस्कृतं संस्कृतिस्तथा | यद्यपि वयं वेदमन्त्राणं अर्थं न जानीमः, केवलं मन्त्रश्रवणेन एव शुभं प्राप्नुमः | यावत् पर्यन्तम् अस्माभिः वेदस्य रक्षणं क्रियते तावत् अस्माकं भारतदेशस्य समृद्धिः संरक्ष्यते | भारतं लोकगुरुः भूत्वा सर्वान् सन्मार्गे नयेत् |


text:
सूत्र २९
तदनुणसारत्वात्तुतद्वयपदेश: प्राज्ञवत् ॥२९॥
तशब्द: पक्षं व्यावर्तयति । नैतदस्त्यणुरात्मेति ।
उत्पत्त्यश्रवणात्परस्यैव तु ब्रम्हाण: प्रवेशश्रवणात्तादात्म्योपदेशाच्च परमेव ब्रम्हा जीव इत्युक्तम् ।
परमेव चेद्द्रहय जीव्स्तस्माद्यावत्परं ब्रम्हा तावानेव जीवो भवितुमर्हति परस्य च ब्रम्हाणो विभुत्वमान्नातम् ।
तस्माद्विभुर्जीव: ।
तथा च स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमय: प्राणेष्वित्येवंजातीयका जीवविषया विभुत्ववादा: श्रौता: स्मार्ताश्च समर्थिता भवन्ति ।
न चाणोर्जीवस्य सकलशरीरगता वेदनोपपद्यते ।
त्वक्संबधात्स्यादिति चेत् । न ।
कण्टकतोदनेऽपि सकलशरीरगतैव वेदना प्रसज्येत ।
त्वक्कण्टकयोर्हि संयोग: कृत्स्नयां त्वचि वर्तते त्वक्च कृत्स्नशरीरव्यापिनीति ।
पादतल एव तु कण्टकनुन्नो वेदनां प्रतिलभते ।
न चाणोर्गुणव्याप्ति रुपपद्यते गुणस्य गुणिदेशत्वात् ।
गुणत्वमेव हि गुणिनमनाश्रित्य गुणस्य हीयेत ।
प्रदीपपरभायाश्च द्रव्यान्तरत्वं व्याख्यातम् ।
गन्धोऽपि गुणत्वाभ्युपगमात्साश्रयएव संचरितुमर्हति ।
अन्यथा गुणत्वहानिप्रसङगात् ।
तथा चोक्तं भगवता द्वैपायनेन ।
उपलभ्याप्सु चेन्द्रन्धं केचिदब्रूयुरनैपुणा: ।
पृथिव्यामेव तं विद्यादपो वायुं च संश्रितमिति ।
यदि च चैतन्यं जीवस्य समस्तशरीरं व्याप्नुयान्नाणुर्जीव: स्यात् ।
चैतन्यमेव हयस्य स्वरूपमग्नेरिवौष्ण्यप्रकाशौ ।
नात्र गुणगुणिविभागो विद्यते इति ।
शरीरपरिमाणत्वं च प्रत्याख्यातम् ।
परिशेषाद्विभुर्जीव: ।
कथं तहयणुत्वादिव्यपदश इत्यत आह तदनुणसारत्वात्तु तव्द्यपदेश इति ।
तस्या बुद्धेर्गुणास्तदनुणा इच्छा द्वेष: सुखं दु:खमित्येवमादय: ।
तदनुणा: सार: प्रधानं यस्यात्मन: संसारित्वे संभवति स तदनुणसारस्तस्य भावस्तदनुणसारत्वम् ।
न हि बुद्धेर्गुणैर्विना केवलस्यात्मन: संसारित्वमस्ति ।
बुद्धयुपाधिधर्माध्यासनिमित्तं हि कर्तृत्वभोक्तृत्वादिलक्षणं संसारित्वमकर्तुरभोक्तुश्चासंसारिणो नित्यमुक्तस्य सत आत्मन: ।
तस्मात्तदनुणसारत्वादबुद्धिपरमाणेनास्य पर्माणव्यपदेश: ।
तदुत्क्रान्य्त्यादिभिश्चास्योत्क्रान्त्यादिव्यपदेशोन स्वत: ।
तथा च बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च ।
भागो जीव; स विज्ञेय: स चानन्त्याय कल्पतैत्यणुत्वं जीवस्योक्त्वा तस्यैव पुनरानन्त्यमाह ।
तच्चैवमेव समञ्जस स्याद्यद्यौपचारिकमणुत्वं जीवस्य भवेत्पारमार्थिकं चानन्त्यम् ।
न हयुभयं मुख्यमवकल्पेत ।
न चानन्त्यमौपचारिकमिति सक्यं विज्ञातुं सर्वोपनिषत्सु ब्रम्हात्मभावस्य प्रतिपिपादयिषितत्वात् ।
तथेतरस्मिन्नप्युन्माने बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैवाराग्रमात्रो हयवरोऽपि द्दष्ट इति च बुद्धिगुणसंबन्धेनैवाराग्रमात्रतां शास्ति न स्वेनैवात्मना ।
एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्य इत्यत्राऽपि न जीवस्याणुपरिमाणत्वं शिष्यते परस्यैवात्मनश्वक्षुराद्यनवग्राहयत्वेन ज्ञानप्रसादगम्यत्वेन च प्रकृतत्वात् ।
जीवस्याऽपि च मुख्याणुपरिमणत्वानुपपत्ते: ।
तस्माद्दुर्ज्ञानत्वाभिप्रायमिदमणुत्ववचनमुपाध्यभिप्रायं वा द्रष्टव्यम् ।
तथा प्रज्ञया शरीरं समारुहयेत्येवंजातीयकेष्वपि भेदोपदेशेषु बुद्धयैवोपाधिभूतया जीव: शरीरं समारुहयेत्येवं योजयितव्यम् ।
व्यपदेशमात्रं चात्र शिलापुत्रकस्य शरीरमित्यादिवत् ।
न हयत्र गुणगुणिविभागो विद्यत इत्युक्तम् ।
ह्रदयायतनत्ववचनमपि बुद्धेरवे तदायतनत्वात् ।
तथोत्क्रान्त्यादीनामप्युपाध्यायत्ततां दर्शयति कस्मिन्न्वहमुत्क्राअन्त उत्क्रन्तो भविष्यामि कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति स प्राणमसृजतेति ।
उत्क्रान्त्यभावे हि गत्यागत्योरप्यभावो विज्ञायते ।
न हयनपसृप्तस्य देहादनत्यागती स्याताम् ।
एवमुपाधिगुणसारत्वाज्जीवस्याणुत्वादिव्यपदेश: प्राज्ञवत् ।
यथा प्राज्ञस्य परमात्मन: सगुणेषूपासनेषूपाधिगुन्सारत्वादणीयस्त्वादिव्यपदेशोऽणीयान्त्रीहेर्वा यवाद्वा मनोमय: प्राणशरीर: सर्वगन्ध: सर्वरस: सत्यकाम: सत्यसंकल्प इत्येवंप्रकारस्तद्वत् ॥२९॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३५७
उणादिसिद्धरूपम्[सम्पाद्यताम्]
कुमार उवाच
उणादयोऽभिधास्यन्ते प्रत्यया धातुतः परे ।
उणि कारुश्च शिल्पी स्यात् जायुर्म्मायुश्च पित्तकं ।। ३५७.१ ।।
गोमायुर्वायुर्वेदेषु बहुलं स्युरुणादयः ।
आयुः स्वादुश्च हेत्वाद्याः किंशारुर्धान्यशूककः ।। ३५७.२ ।।
कृकवाकुः कुक्कुटः स्याद् गुरुर्भर्त्ता मरुस्तथा ।
शयुश्चाजगरो ज्ञेयः स हरायुधमुच्यते ।। ३५७.३ ।।
स्वरुद्र्वज्रं त्रपुरुसि समसारं फल्गुरीरितं ।
गृध्रश्च क्रनि किरचि मन्दिरं तिमिरं तमः ।। ३५७.४ ।।
इलचि सलिलं वारि कल्याणं भण्डिलं स्मृतं ।
बुवो विद्वान् क्कसौ स्याच्च शिविरं गुप्तसंस्थितिः ।। ३५७.५ ।।
ओतुर्विडालश्च तुनि अभिधानादुगादयः ।
कर्णः कामी च गृहभूर्वास्तुर्जैवातृकः स्मृतः ।। ३५७.६ ।।
अनड्वान् वहतेर्विनि स्याज्जातौ जीवार्णवौषधं ।
नौ वह्निरिननि हरिणः मृगः कामी च भाजनम्१ ।। ३५७.७ ।।
कम्बोजो भाजनम्भाण्डं सरण्डश्च चतुष्पदः ।
तरुरेरण्डः सङ्घातो वरूड़ः साम निर्भरं ।। ३५७.८ ।।
स्फारं प्रभूतं स्यान्नान्तप्रत्यये चीरवल्कलं ।
कातरो भीरुरुग्रस्तु प्रचण्डो जवसं तृणं ।। ३५७.९ ।।
जगच्चैव तु भूर्लोको कृशानुर्ज्योतिरर्क्ककः ।
वर्व्वरः कुटिलो धूर्त्तश्चत्वरञ्च चतुष्पथं ।। ३५७.१० ।।
चीवरं भिक्षुप्रावृत्तिरादित्यो मित्र ईरितः ।
पुत्रः सूनुः पिता तातः पृदाकुर्य्याघ्रवृश्चिके ।।
गर्त्तेऽवटोऽथ भरतो नटोऽपरेप्युणादयः ।। ३५७.११ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये व्याकरणे उणादिसिद्धरूपं नाम सप्तपञ्चाशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः॥


text:
सूत्रम्
कम्बोजाल्लुक्॥ ४।१।१७३
काशिका-वृत्तिः
कम्बोजाल् लुक् ४।१।१७५
जनपदशब्दात् क्षत्रियातित्यनेन विहितस्य अञो लुगुच्यते। कम्बोजात् प्रत्ययस्य लुक् भवति। कम्बोजः। कम्बोजादिभ्यो लुग्वचनं चोलाद्यर्थम्। चोलः। केरलः। शकः। यवनः। तस्य राजनि इत्येव, कम्बोजो राजा।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
कम्बोजाल्लुक् १०३५, ४।१।१७३
अस्मात्तद्राजस्य लुक्। कम्बोजः। कम्बोजौ। (कम्बोजादिभ्य इति वक्तव्यम्)। चोलः। शकः। केरलः। यवनः॥
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
इत्यपत्याधिकारः २ १०३५, ४।१।१७३
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
अथ रक्ताद्यर्थकाः १०३५, ४।१।१७३
न्यासः
कम्बोजाल्लुक्। , ४।१।१७३
"चोलः,शकः" इति। द्व्यञ्मगध ४।१।१६८
लक्षणस्याणो लुक्। केरल इत्यञः॥
बाल-मनोरमा
कम्बोजाल्लुक् ११७६, ४।१।१७३
कम्बोजाल्लुक्। "तद्राजा" इत्यनुवृत्तं षष्ठ()आ विपरिणम्यते। कम्बोजात्परस्य तद्राजस्य लुक् स्यादित्यर्थः। अबहुत्वार्थं सूत्रम्।
तदाह-कम्बोजः कम्बोजाविति। "जनपदशब्दा"दिति विहितस्य अञो लुक्। चोलः शक इति। चोलशकौ देशविशेषौ, राजविशेषौ च द्व्यज्लक्षणस्येति। "द्व्यञ्मगधे"ति विहितस्येत्यर्थः। केरल इति। केरलयवनशब्दौ देशराजोभयवाचिनौ। अञो लुगिति। "जनपदशब्दादिति विहितस्ये"ति शेषः। ननु "काम्बोज" इति कथं, लुक्प्रसङ्गादित्यत आह--कम्बोजाः समरे इति। दीर्घपाठे त्विति। अचां मध्ये आदेरचो दीर्घभूतस्य पाठे त्वित्यर्थः। अभिजन इति। यत्र पूर्वैरुषितं सोऽभिजन इत्यग्रे वक्ष्यति। सिन्धुतक्षेति। सिन्ध्वादौ कम्बोजशब्दस्य पाठादिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
कम्बोजाल्लुक् ९७२, ४।१।१७३
कम्बोजाल्लुक्। "तद्राजस्य बहुषु इति प्रकरण एवेदं न कृतं, द्व्येकार्थवाचकस्याऽञो लुगभावप्रसङ्गात्। यद्यपि लुगधिकारे पुनर्लुग्विधानसामथ्र्यातद्()द्व्येकयोरप्यञो लुग्भविष्यत्येवेति वक्तुं शक्यं, तथाप्यतद्राजस्यापि लुक्प्रसङ्गशङ्कापत्तेर्लाघवाऽभावाच्च चचप्रकरणे न कृतमित्याहुः। न चात्र अपत्ये लक्षणयैव "कम्बोजः कम्बोजौ"इत्यादिरूपसिद्धौ किमनेन सूत्रेणेति शङ्क्यं, "कम्बोज"इत्यादिपाक्षिकाऽनिष्टवारणाय सूत्रस्यावश्यकत्वात्।
कम्बोजादिभ्य इति वक्तव्यम्
। सिन्धुतक्षेति। कम्बोजशब्दस्य सिन्ध्वादित्वादण्। तस्य तु तद्राजत्वाऽभावल्लुङ्नेति भावः।


text:
॥ श्रीशङ्कराचार्याष्टकम् ॥
श्रीगणेशाय नमः ।
अथ श्रीशङ्कराचार्याष्टकम् ।
धर्मो ब्रह्मेत्युभयविषयं ज्ञापयत्येव वेदो
नायं लोके पुरुषमतिजः काव्यकल्पानुकल्पः ।
प्रामाण्यं च स्वयमिह भवेदित्यनूद्दिष्टवन्तं
भाष्याचार्यं प्रणमत सदा शङ्करं न्यासिवर्यम् ॥ १॥
धर्मो नित्यं विधिविषयतो ज्ञापयत्येष वेद-
स्तस्मिन्निष्ठा द्विविधमुदिता कामजाकामजाभ्याम् ।
काम्यं कर्म त्रिदिवभुवनायेत्यनूद्दिष्टवन्तं
भाष्याचार्यं प्रणमत सदा शङ्करं न्यासिवर्यम् ॥ २॥
कामापेतं भवति मनसः शोधनायात्र लोके
तस्मान्नूनं विविदिषति ना साधनैः संयुतः सन् ।
तस्माद्धर्मं चरत मनुजा इत्यनूद्दिष्टवनतं
भाष्याचार्यं प्रणमत सदा शङ्करं न्यासिवर्यम् ॥ ३॥
वेदो यस्मिन् विधिमुखभिदा षड्विधः शास्त्रसिद्धो
वैधो भेदो दशहतशतं पूर्वतन्त्रे प्रसिद्धः ।
धर्माद्यर्थः प्रमितिपुरतश्चेत्यनूद्दिष्टवन्तं
भाष्याचार्यं प्रणमत सदा शङ्करं न्यासिवर्यम् ॥ ४॥
अद्वैतार्थग्रहणपटुतां पूर्वतन्त्रानुकूलं
शास्त्राज्ज्ञात्वा कुरुत सुधियो धर्मचर्यां यथार्थम् ।
नोचेत्कष्टं नरकगमनं चेत्यनूद्दिष्टवन्तं
भाष्याचार्यं प्रणमत सदा शङ्करं न्यासिवर्यम् ॥ ५॥
द्वैतं मिथ्या यदि भवति चेत्प्राप्यतेऽद्वैतसिद्धि-
स्तस्याः प्राप्त्यै प्रथममधुना साध्यते द्वैतनिष्ठम् ।
मिथ्यात्वं यच्छ्रुतिशतगतं चेत्यनूद्दिष्टवन्तं
भाष्याचार्यं प्रणमत सदा शङ्करं न्यासिवर्यम् ॥ ६॥
नाना नेहेत्युपदिशति वाग्द्वैतमिथ्यात्वसिद्ध्यै
द्वैतं मिथ्या परिमितिगतेर्दृश्यतः स्वप्नवत्स्यात् ।
एवंरूपा ह्यनुमितिमितिशेत्यनूद्दिष्टवन्तं
भाष्याचार्यं प्रणमत सदा शङ्करं न्यासिवर्यम् ॥ ७॥
एवं मिथ्या जगदिदमिति ज्ञायतां निश्चयेन
ब्रह्माहं चेत्यलमनुभवः प्राप्यतां वेदवाक्यात् ।
शान्तो भूयात् तदनु च सुखं चेत्यनूद्दिष्टवन्तं
शान्त्यानन्दः प्रणमति यतिः शङ्कराचार्यमूर्तिम् ॥ ८॥
शान्त्यानन्दसरस्वत्या कृतं शाङ्करमष्टकम् ।
यः पठेद्भक्तिसंयुक्तः स सर्वां सिद्धिमाप्नुयात् ॥ ९॥
इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशान्त्यानन्दसरस्वतिविरचितं
श्रीशङ्कराचार्याष्टकं समाप्तम् ॥
Encoded and proofread by Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com
BACK TO TOP
% Text title : ShrI Shankaracharyashtakam
% File name : shankarAchArya8shAntAnanda.itx
% itxtitle : shrIshaNkarAchAryAShTakam (shAntAnandasarasvativirachitam)
% engtitle : ShrI Shankaracharyashtakam
% Category : aShTaka, deities_misc, gurudev, shankarAchArya
% Location : doc_deities_misc
% Sublocation : deities_misc
% SubDeity : gurudev
% Author : Swami ShAntanandasaraswati
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com
% Proofread by : Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com
% Latest update : July 14, 2016
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
॥ तुलस्युपनिषत् ॥
अध तुलस्युपनिषदं व्याख्यास्यामः । नारद ऋषिः ।
अथर्वाङ्गिराश्छन्दः । अमृता तुलसी देवता ।
सुधाबीजम् । वसुधा शक्तिः । नारायणः कीलकम् ।
श्यामां श्यामवपुर्धरां ऋक्स्वरूपां यजुर्मनसं ब्रह्माथर्वप्राणां
कल्पहस्तां पुराणपठितां अमृतोद्भवां अमृतरसमञ्जरीं अनन्तां
अनन्तरसभोगदां वैष्णवीं विष्णुवल्लभां मृत्युजन्मनिबर्हिणीं
दर्शनात्पापनाशिनीं स्पर्शनात्पावनीं अभिवन्दनाद् रोगनाशिनीं सेवनात्
मृत्युनाशिनीं वैकुण्ठार्चनात् विपद्धन्त्रीं, भक्षणात् वयुनप्रदां ,
प्रादक्षिण्यात् दारिद्र्यनाशिनीं, मूलमृल्लेपनात् महापापभञ्जिनीं
घ्राणतर्पणात् अन्तर्मलनाशिनीं य एवं वेद स वैष्णवो भवति ।
वृथा न छिन्द्यात् । दृष्ट्वा प्रदक्षिणं कुर्यात् ।
द्वादश्यां न स्पृशेत् । पर्वणि न विचिन्वेत् ।
यदि विचन्वति स विष्णुहा भवति । श्री तुलस्यै स्वाहा ।
विष्णुप्रियायै स्वाहा । अमृतायै स्वाहा ।
श्री तुलस्यै विद्महे विष्णुप्रियायै धीमहि । तन्नो अमृता प्रचोदयात् ।
अमृतेऽमृतरूपाऽसि अमृतत्वप्रदायिनि ।
त्वं मामुद्धर संसारात् क्षीरसागर कन्यके ॥ १
श्रीसखि त्वं सदानन्दे मुकुन्दस्य सदा प्रिये ।
वरदाभयहस्ताभ्यां मां विलोकय दुर्लभे ॥ २
अवृक्षवृक्षरूपाऽसि वृक्षत्चं मे विनाशय ।
तुलस्यतुलरूपाऽसि तुलाकोटिनिभेऽजरे ॥। ३
अतुले त्वत्तुलायां हि हरिरेकोऽस्ति नान्यथा ।
त्वमेव जगतां धात्री त्वमेव विष्णुवल्लभा ॥ ४
त्वमेव सुरसंसेव्या त्वमेव मोक्षदायिनी ।
त्वच्छायायां वसेल्लक्ष्मीः त्चन्मूले विष्णुरव्ययः ।
समन्ताद् देवताः सर्वाः सिद्धचारणपन्नगाः ॥ ५
यन्मूले सर्वतीर्थानि यन्मध्ये ब्रह्म देवताः ।
यदय्रे वेदशास्राणि तुलसीं तां नमाम्यहम् ॥ ६
तुलसि श्रीसखि शुभे पापहारिणि पुण्यदे ।
नमस्ते नारदनुते नारायणमनः प्रिये ॥ ७
ब्रह्मानन्दाश्रुसञ्जाते वृन्दावननिवासिनि ।
सर्वावयसम्पूर्णे अमृतोपनिषद्रसे ॥ ८
त्वं मामुद्धर कल्याणि महापापाब्धिदुस्तरात् ।
सर्वेषामपि पापानां प्रायश्चित्तं त्वमेव हि ॥
देवानां च ऋषीणां च पितॄणां त्वं सदा प्रिया ॥ ९
विना श्रीतुलसीं विप्रा येऽपि श्राद्धं प्रकुर्वते ।
वृथा भवति तच्छ्राद्धं पितॄणां नोपगच्छति ॥। १०
तुलसीपत्रमुत्सृज्य यदि पूजां करोति वै ।
आसुरी सा भवेत्पूजा विष्णुप्रीतिकरी न च ॥ ११
यज्ञं दानं जपं तीर्थं श्राद्धं वै देवतार्चनम् ।
तर्पणं मार्जनं चान्यन्न कुर्यात् तुलसीं विना ॥ १२
तुलसीदारुमणिभिर्जपः सर्वार्थसाधकः ।
एवं न वेद यः कश्चित् स विप्रः श्वपचाधमः ॥ १३
इत्याह भगवान् ब्रह्माणं नारायणः ,ब्रह्मा नारदसनकादिभ्यः,
सनकादयो वेदव्यासाय, वेदव्यासः शुकाय, शुको वामदेवाय, वामदेवो
मुनिभ्यः , मुनयो मनुभ्यः प्रोचुः ।
य एवं वेद, स स्रीहत्यायाः प्रमुच्यते, स वीरहत्यायाः प्रमुच्यते,
स ब्रह्महत्यायाः प्रमुच्यते, स महाभयात्
प्रमुच्यते, स महादुःखात्प्रमुच्यते, देहान्ते वैकुण्ठमवाप्नोति
वैकुण्ठमवाप्नोति । इत्युपनिषत् ।
Encoded and proofread by Shree Devi Kumar
% Text title : tulasyupaniShat
% File name : tulasyupaniShat.itx
% itxtitle : tulasyupaniShat
% engtitle : tulasyupaniShat
% Category : upanishhat, tulasI
% Location : doc_upanishhat
% Sublocation : upanishhat
% SubDeity : tulasI
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Shree Devi Kumar
% Proofread by : Shree Devi Kumar
% Indexextra : (TulasiPuja scanned)
% Acknowledge-Permission: Mahaperiaval Trust
% Latest update : June 12, 2017
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
भूते इत्येव। अनद्यतने इति बहुव्रीहिनिर्देशः। अविद्यमानाद्यतने भूते ऽर्थे वर्तमानाद् धातोर् लङ् प्रत्ययो भवति। अकरोत्। अहरत्। बहुव्रीहिनिर्देशः किम् अर्थः? अद्य ह्यो वा अभुक्ष्महि इति व्यामिश्रे मा भूत्। परोक्षे च लोकविज्ञाते प्रयोक्तुर् दर्शनविषये लङ् वक्तव्यः। अरुणद्यवनः साकेतम्। अरुणद् यवनो माद्यमिकानिति।
"अनद्यतने" इति। यद्ययं तत्पुरुषः स्यात् तदा पर्युदासो वा स्यात्, प्रसज्यप्रतिषेधो वा। तदा पूर्वस्मिन् पक्षेऽद्यतनाद्योऽन्यस्तस्मिन् भवितव्यम्। एवञ्च "अद्य ह्रो वाभुक्ष्मिहि" इत्यत्राप्यद्यतनव्यामिश्रे प्राप्नोति। अस्ति ह्रद्यतनानद्यतनसमुदायोऽनद्यतनादन्यः, इतरस्त्वद्यतने न भवतीत्येषोऽर्थो जायते, ततश्च भूतसामान्ये स्यात्। अनद्यतन इति अद्यतनभूतविशेषे प्रतिषेधः,न भूतसामान्ये। न हि भूतसामान्यं भूतविशेषः, तस्मात् तत्पुरुषपक्षो दोषवानिति मत्वाऽऽह-- "अनद्यतन इति बहुव्रीहिनिर्देशः" इति। अविद्यमानोऽद्यतनो यस्मिन्निति सोऽनद्यतनभूतधात्वर्थः, अत्र वत्र्तमानाल्लङ भवति, न त्वद्यतनानद्यतनसमुदाये, तत्राद्यतनैकदेशस्य सद्भावात्। भूतसामान्येऽपि न भवत्येव, विद्यते हि सामान्ये विशेषः; तस्यान्तर्भूतविशेषत्वात्। यत्राद्यतनगन्धोऽप्यस्ति तत्र लङा न भवितव्यमित्येषोऽर्थो बुहव्रीहौ सति लभ्यते। यदि तर्हि बहुव्रीहिरयम्, एवं सत्यद्यतनेऽपि प्राप्नोति, न ह्रद्यतने द्वितीयोऽद्यतनोऽस्ति?
नैतदेवम्; अद्यतनसामान्ये मुहूत्र्तादेरद्यतनविशेषस्य विद्यमानत्वात्। तस्मादद्यतनोऽविद्यमानाद्यतन इति न शक्यते वक्तुम्।
"अद्य ह्रो वा भुक्ष्महि" इति। लुङ्, "भुजोऽनवने" १।३।६६
इत्यात्मनेपदम्, महिङ्, "लिङसिचोरात्मनेपदेषु"७।२।४२
इति सिचः कित्त्वाद्गुणाभावः। "चोः कुः" ८।२।३०
इति कुत्वम्-- जकारस्य गकारः, तस्य "खरि च" ८।४।५४
इति चर्त्त्वं ककारः,पूर्ववत् षत्वम्।
"परोक्षे च" इत्यादि। परोक्षशब्दो रूढिशब्द इन्द्रियातिक्रान्तेऽर्थे वत्र्तते। परोक्षे लोकविज्ञाते = लोकप्रसिद्धे प्रयोक्तुर्दर्शनविषये लङन्तस्य यः प्रयोक्ता तस्य दर्शनविषये लङ् वक्तव्यः = व्याख्येयः
। व्याख्यानं तु-- तस्यैव बहुलग्रहणमाश्रित्य कत्र्तव्यम्। ननु च विप्रतिषिद्धमिदमुच्यते-- परोक्षेऽर्थे दर्शनविषय इ#इत,परोक्षो ह्रर्थोऽतीन्द्रिय उच्यते, इन्द्रियविषयभावापन्नस्तु दर्शनविषयः, ततो यदि परोक्षः, कथं दर्शनविषयः। यदि दर्शनविषयः कथं परोक्षः?
नैतदस्ति; शक्यदर्शनविषय इत्युक्तम्ननुभूतत्वात् परोक्ष इत्यविरोधः। अरुणत्िति। "रुधिर् आवरणे" (धा।पा।१४३८), रुधादित्वात् श्नम्, तिप्, हल्ङ्यादिना ६।१।६६
तिलोपः। साकेतावरोधस्तदानीन्तनप्रयोक्तुर्दर्शनविषयत्वात् लोकप्रसिद्धश्च,कार्यव्यासङ्गदननुभूतत्वात् परोक्षश्च। परोक्ष इति किम्?
उदगादादित्यः। "गातिस्था" २।४।७७
इत्यादिना सिचो लुक्। पूर्ववदादेशादि कार्यम्। लोकविज्ञात इति किम्?
चकार कटं देवदत्तः। प्रयोक्तुर्दर्शनविषय इति किम्?
जघान कंसं किल वासुदेवः। हन्तेः परोक्षे लिट्; द्विर्वचनम्, "अभ्यासाच्च" ७।३।५५
इति कुत्वम्-- हकारस्य घकारः। कंसवधश्चिकारालवृत्तत्वादिदानीन्तनप्रयोक्तुर्दर्शनविषयो न भवति। यस्तु कंसवधेन तुल्यकालः प्रयोक्ता स लङमेव प्रयुक्तवान्--अहन् कंसं वासुदेव इति। मूलोदाहरणेऽपि प्रयोक्ता साकेतावरोधतुल्यकालो वेदितव्यः। तस्यैव ह्रसौ दर्शनविषयः,नान्यस्य॥


text:
सूत्रम्
सिन्धुतक्षशिलाऽऽदिभ्योऽणञौ॥ ४।३।९३
काशिका-वृत्तिः
सिन्धुतक्षशिलाऽअदिभ्यो ऽणञौ ४।३।९३
आदिशब्दः प्रत्येकम् अभिसम्बध्यते। सिन्ध्वादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः तक्षशिलादिभ्यश्च यथासङ्ख्यम् अणञौ प्रत्ययौ भवतः सो ऽस्य अभिजनः इत्येतस्मिन् विषये। सैन्धवः। वार्णवः। सिन्धु। वर्णु। गन्धार। मधुमत्। कम्बोज। कश्मीर। साल्व। किष्किन्धा। गदिका। उरस। दरत्। ये तु कच्छादिषु पठ्यन्ते सिन्धुवर्णुप्रभृतयः, तेभ्यस् तत एव अणि सिद्धे मनुष्यवुञो बाधनार्थं वचनम्। तक्षशिलादिभ्यः खल्वपि ताक्षशिलः। वात्सोद्धरणः। तक्षशिला। वत्सोद्धरण। कौमेदुर। कण्डवारण। ग्रामणी। सरालक। कंस। किन्नर। संकुचित। सिंहकोष्ठ। कर्णकोष्ठ। बर्बर। अवसान।
न्यासः
सिन्धुतक्षसिलादिभ्योऽणञौ। , ४।३।९३
"प्रभृतयः" इति। प्रभृतिशब्देन मधु, वसन्त, कम्बोज, साल्व,कश्मीर-- इत्येते गृह्रन्ते। {गन्धार इति मु।पाठः गन्धारि इति प्राचीनमुद्रित पाठः।}किष्किन्धा, "{नास्ति गण पाठे}सारदि, "{उरस काशिका}उरस्, दरत्--- इत्येतेषाम् "अवृद्धादपि" ४।२।१२४
इत्यादिना वुञि प्राप्ते वचनम्। तक्षशिलादिष्वपि कौमेदुर, काण्()डवारण, ग्रामणी-- इत्येतेषां "वृद्धाच्छः" ४।२।११३
इति छे प्राप्ते। शेषाणां "प्राग्दीव्यतोऽण्" ४।१।८३
इत्यणि॥
बाल-मनोरमा
सिन्धुतक्षशिलादिभ्योऽणञौ १४५२, ४।३।९३
सिन्धुतक्ष। सैन्धव इति। सिन्धुर्देशविशेषोऽभिजनोऽस्येति विग्रहः।
तत्त्व-बोधिनी
सिन्धुतक्षशिलादिभ्योऽणञौ ११३८, ४।३।९३
सिन्धुतक्ष। सिन्धुः वर्णुः गन्धारःकम्बोजादयः सिन्ध्वादयः। ते तु प्रायेण कच्छादिष्वपि पट()न्ते। तेभ्योऽणि तत एव सिद्धे मनुष्यवुञो बाधनार्थं वचनम्। तक्षशिला वत्सोद्धरणा बर्बरेत्यादयस्तक्षशिलादयः।


text:
અધ્યાય ૩ મહિષાસુર-વધ
ध्यान
ॐ उद्यद्भानुसहस्रकान्तिमरुण क्षौमांशिरोमालिकां
रक्तालिप्तपयोधरां जपवटीं विद्यामभीतीं वरम् ।
हस्ताब्जैर्दधतीं त्रिनेत्रविलसद् वक्त्रारविन्दश्रियं
देवीं बद्धहिमांशुरत्नमुकुटां वन्देऽरविन्दस्थिताम् ॥
ॐ ऋषिरुवाच ॥१॥
निहन्यमानं तत्सैन्यमवलोक्य महासुरः
सेनानिश्चिक्षुरः कोपाद्ययौ योद्धुमथाम्बिकाम् -२
स देवीं शरवर्षेण वव”ष समरेऽसुरः
यथा मेरुगिरेः श्रृगं तोयवर्षेण तोयदः -३
तस्यच्छित्वा ततो देवी लीलयैव शरोत्करान्
जघान तुरगान् बाणैर्यन्तारं चैव वाजिनाम् -४
चिच्छेद च धनुः सद्यो ध्वजं चातिसमुच्छ्रितम्
विव्याध चैव गात्रेषु छिन्नधन्वानमाशुगैः -५
सछिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः
अभ्यधावत तां देवीं खड्गचर्मधरोऽसुरः -६
सिंहमाहत्य खड्गेन तीक्ष्णधारेण मूर्धनि
आजघान भुजे सव्ये देवीमप्यतिवेगवान् -७
तस्याः खड्गो भुजं प्राप्य पफाल नृपनंदन
ततो जग्राह शूलं स कोपादरुणलोचनः -८
चिक्षेप च ततस्तत्तु भद्रकाल्यां महासुरः
जाज्वल्यमानं तेजोभी रविबिंबमिवांबरात् -९
दृष्ट्वा तदापतच्छूलं देवी शूलममुंचत
तच्छूलं शतधा तेन नीतं स च महासुरः -१०
हते तस्मिन्महावीर्ये महिषस्य चमूपतौ
आजगाम गजारूढश्चामरस्त्रिदशार्दनः -११
सोऽपि शक्तिं मुमोचाथ देव्यास्तामम्बिका द्रुतम्
हुंकाराभिहतां भूमौ पातयामास निष्प्रभाम् -१२
भग्नां शक्तिं निपतितां दृष्ट्वा क्रोधसमन्वितः
चिक्षेप चामरः शूलं बाणैस्तदपि साच्छिनत् -१३
ततः सिंहः समुत्पत्य गजकुंभान्तरे स्थितः
बाहुयुद्धेन युयुधे तेनोच्चैस्त्रिदशारिणा १४
युद्ध्यमानौ ततस्तौ तु तस्मान्नागान्महीं गतौ
युयुधातेऽतिसंरब्धौ प्रहारैरतिदारुणैः १५
ततो वेगात्खमुत्पत्य निपत्य च मृगारिणा
करप्रहारेण शिरश्चामरस्य पृथक् कृतम् -१६
उदग्रश्च रणे देव्या शिलावृक्षादिभिर्हतः
दंतमुष्टितलैश्चैव करालश्च निपातितः -१७
देवी क्रुद्धा गदापातैश्चूर्णयामास चोद्धतम्
बाष्कलं भिन्दिपालेन बाणैस्ताम्रं तथान्धकम् -१८
उग्रास्यमुग्रवीर्यं च तथैव च महाहनुम्
त्रिनेत्रा च त्रिशूलेन जघान परमेश्वरी १९
बिडालस्यासिना कायात्पातयामास वै शीरः
दुर्घरं दुर्मुखं चोभौ शरैर्निन्ये यमक्षयम् -२०
एवं संक्षीयमाणे तु स्वसैन्ये महिषासुरः
माहिषेण स्वरूपेण त्रासयामास तान् गणान् -२१
कांश्चित्तुण्डप्रहारेण खुरक्षेपैस्तथापरान्
लांगूलताडितांश्चन्यांछृंगाभ्यां च विदारितान् -२२
वेगेन कांश्चिदपरान्नादेन भ्रमणेन च
निःश्वासपवनेनान्यान् पातयामास भूतले -२३
निपात्य प्रमथानीकमभ्यधावत सोऽसुरः
सिंहं हन्तु महादेव्याः कोपं चक्रे ततोऽम्बिका -२४
सोऽपि कोपान्महावीर्यः खुरक्षुण्णमहीतलः
शृंगाभ्यां पर्वतानुच्चंश्चिक्षेप च ननाद च -२५
वेगभ्रमणविक्षुण्णा मही तस्य व्यशीर्यत
लांगूलेनाहतश्चाब्धिः प्लावयामास सर्वतः -२६
धुतशृंगविभिन्नाश्च खंडं खंडं ययुर्घनाः
श्वासानिलास्ताः शतशो निपेतुर्नभसोऽचलाः -२७
इति क्रोधसमाध्मातमापतन्तं महासुरम्
दृष्ट्वा सा चंडिका कोपं तद्वधाय तदाकरोत् -२८
सा क्षिप्त्वा तस्य वै पाशं तं बबन्ध महासुरम्
तत्याज माहिषं रूपं सोऽपि बद्धो महामृधे -२९
ततः सिंहोऽभवत्सद्यो यावत्तस्यांबिका शिरः
छिनत्ति तावत्पुरुषः खड्गपाणिरदृश्यत -३०
तत एवसशु पुरुषं देवी चिच्छेद सायकैः
तं खड्गचर्मणा सार्धं ततः सोऽभून्महागजः -३१
करेन च महासिंहं तं क्षकर्ष जगर्ज च
कर्षतस्तु करं देवी खड्गेन निरकृन्तत -३२
ततो महासुरो भूयो माहिषं वपुरास्थितः
तथैव क्षोभयामास त्रैलोक्यं सचराचरम् -३३
ततः कृद्धा जगन्माता चण्डिका पानमुत्तमम्
पपौ पुनः पुनश्चैव जहासारुणलोचना -३४
ननर्द चासुरः सोऽपि बलवीर्यमदोद्धतः
विषाणाभ्यां च चिक्षेप चंडिकां प्रति भूधरान् -३५
सा च तान् प्रहितांस्तेन चूर्णयन्ती शरोत्करैः
उवाच तं मदोद्धूत मुखरागाकुलाक्षरम् ३६
देव्युवाच ॥३७॥
गर्ज गर्ज क्षणं मूढ मधु यावत्पिबाम्यहम्
मया त्वयि हतेऽत्रैव गर्जीष्यन्त्याशु देवताः -३८
ऋषिरुवाच ॥३९॥
एवमुक्त्वा समुत्पत्य साऽऽरूढा तं महासुरम्
पादेनाक्रम्य कंठे च शूलेनैनमताडयत् -४०
ततः सोऽपि पदाऽऽक्रान्तस्तया निजमुखात्ततः
अर्धनिष्क्रान्त एवासीद् देव्या वीर्येण संवृतः -४१
अर्धनिष्क्रान्त एवासौ युध्यमानो महासुरः
तया महासिना देव्या शिरश्छित्त्वा निपातितः -४२
ततो हाहाकृतं सर्वं दैत्यसैन्यं ननाश तत्
प्रहर्षं च परं जग्मुः सकला देवतागणाः -४३
तुष्टुवुस्तां सुरा देवी सह दिव्यैर्महर्षिभिः
जगुर्गंधर्वपतयोननृतुश्चाप्सरोगणाः -४४
ॐ इति श्री मार्कण्डेय पुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये महिषासुरवधो नाम तृतीयोऽध्यायः ॥
હવન-સામગ્રી અને ઘીની આહુતિ આપીને નાગરવેલનાં બે પાન અને મધ લગાડેલ પુષ્પ માતાઓને ચડાવવાં.
ॐ नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः ।
नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम् ॥
सांगायै सपरिवारायै सवाहनायै सायुधायै ।
अष्टाविंशतिवर्णात्मिकायै महालक्ष्म्यै महाहुतिं समर्पयामि स्वाहा ॥
मधुपुष्पं सघृतं नागवल्लीदलद्वयसहितं पूजितं जुहुयात् ॥


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३५४
कारकम्[सम्पाद्यताम्]
स्कन्द उवाच
कारकं सम्प्रवक्ष्यामि विभक्त्यर्थसमन्वितं ।
ग्रामोऽस्ति हेमहार्केह नौमि विष्णुं श्रिया सह ।। ३५४.१ ।।
स्वतन्त्रः कर्त्ता विद्यान्तं कृतिनः समुपासते ।
हेतुकर्त्तालम्भयते हितं वै कर्म्मकर्त्तरि ।। ३५४.२ ।।
स्वयं भिद्येत् प्राकृतधीः स्वयञ्च छिद्यते तरुः ।
सर्त्ताऽभिहित उत्तमः कर्त्ताऽनभिहितोऽधमः ।। ३५४.३ ।।
कर्त्ताऽनभिहितो धर्म्मः शिष्ये व्याख्यायते यथा ।
कर्त्ता पञ्चविधः प्रोक्तः कर्म्म सप्तविधं श्रुणु ।। ३५४.४ ।।
ईप्सितं कर्म्म च यथा श्रद्दधाति द्दरि यतिः ।
अनीप्सितं कर्म्म यथा अहिं लङ्घयते भृशं ।। ३५४.५ ।।
नैवेप्सितं नानीप्सितं दुग्धं सम्भक्षयन्रजः ।
भक्ष्येदप्यकथितं गोपालो दोग्धि गां पयः ।। ३५४.६ ।।
कर्त्तृ कर्माऽथ गमयेच्छिष्यं ग्रामं गुरुर्यथा ।
कर्म्म चाभिहितं पूजा क्रियते वै श्रिये हरेः ।। ३५४.७ ।।
कर्म्मानभिहितं स्तोत्रं हरेः कुर्य्यात्तु सर्व्वदं ।
करणं द्विविधं प्रोक्तं वाह्यमाभ्यन्तरं तथा ।। ३५४.८ ।।
चक्षुषा रूपं गृह्णाति वाह्यं दात्रेण तल्लुनेत् ।
सम्प्रदानं त्रिधा प्रोक्तं प्रेरकं ब्राह्मणाय गां ।। ३५४.९ ।।
नरो ददाति नृपतये दासन्तदनुमन्तृकं ।
अनिराकर्त्तृकं भर्त्रे दद्यात् पुष्पाणि सज्जनः ।। ३५४.१० ।।
अपादानं द्विधा प्रोक्तं चलमश्वात्तु धावतः ।
पतितश्चाचलं ग्रामादागच्छति स वैष्णवः ।। ३५४.११ ।।
चतुर्द्धा चाधिकरणं व्यापकन्दध्नि वै घृतम् ।
तिलेषु तैलं देवार्थमौपश्लेषिकमुच्यते ।। ३५४.१२ ।।
गृहे तिष्ठेत् कपिर्वृक्षे स्मृतं वैषयिकं यथा ।
जले मत्स्यो वने सिंहः स्मृतं सामीप्यकं यथा ।। ३५४.१३ ।।
गङ्गायां घोषो वसति औपचारिकमीदृशं ।
तृतीया वाथ वा षष्ठी स्मृताऽनभिहिते तथा ।। ३५४.१४ ।।
विष्णुः सम्पूज्यते लोकैर्गन्तव्यन्तेन तस्य वा ।
प्रथमाऽभिहितकर्त्तृ कर्म्मणोः प्रणमेद्धरिम् ।। ३५४.१५ ।।
हेतौ तृतीया चान्नेन वसेद् वृक्षाय वै जलं ।
चतुर्थी तादर्थ्येऽभिहिता पञ्चमी पर्य्युपाङ्मुखैः ।। ३५४.१६ ।।
योगे वृष्टः परि ग्रामाद्देवोऽयं बलवत् पुरा ।
पूर्व्वो ग्रामादृते विष्णोर्न मुक्तिरितरो हरेः ।। ३५४.१७ ।।
पृथग्विनाद्यैस्तृतीया पञ्चमी च तथा भवेत् ।
पृथग्ग्रामाद्विहारेण विना श्रिश्च श्रीया श्रइयः ।। ३५४.१८ ।।
कर्म्मप्रवचनीयाख्यैर्द्वितीया योगतो भवेत् ।
अन्वर्ज्जुनञ्च योद्धारो ह्यभितो ग्राममीरितं ।। ३५४.१९ ।।
नमः स्वाहास्वधास्वस्तिवषडाद्यैश्चतुर्थ्यपि ।
नमो देवाय ते स्वस्ति तुमर्थाद्भाववाचिनः ।। ३५४.२० ।।
पाकाय पक्तये याति तृतीया सहयोगके ।
हेत्वर्थे कुत्सितेऽङ्गे सा तृतीया च विशेषणे ।। ३५४.२१ ।।
पिताऽगात्सह पुत्रेण काणोऽक्ष्णा गदया हरिः ।
अर्थेन निवसेकद्भृत्यः काले भावे च सप्तमी ।। ३५४.२२ ।।
विष्णौ नते भवेन्मुक्तिर्वसन्ते स गतो हरिम् ।
नृणां स्वामी नृषु स्वामी नृणामीशः सताम्पतिः ।। ३५४.२३ ।।
नृणां साक्षी नृषु साक्षी गोषु नाथो गवाम्पतिः ।
गोषु सूतो गवां सूतो राज्ञां दायादकोऽस्विह ।। ३५४.२४ ।।
अन्नस्य१ हेतोर्वसति षष्ठी स्मृत्यर्थकर्मणि ।
मातुः स्मरति गोप्तारं नित्यं स्यात् कर्तृकर्मणोः ।।
अपां भेत्ता तव कृतिर्न निष्ठादिषु षष्ठ्यपि ।। ३५४.२५ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये व्याकरणे कारकं नाम चतुःफञ्चाशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥


text:
आर्द्रा
रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते आर्द्रा । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् आर्द्रा भवति षष्टं नक्षत्रम् ।
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।
अन्तर्विषयाः
आकृतिः[सम्पादयतु]
आर्द्रा प्रवालमेकम् - प्रवालाकृतौ विद्यमानं किञ्चन नक्षत्रम् ।
सम्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
कू खं ङ्ग छ - आर्द्रानक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्[सम्पादयतु]
- आर्द्रया रुद्रः प्रथमन एति । श्रेष्ठो देवानां पतिरघ्नियानाम् ।
- नक्षत्रमस्य हविषा विधेम । मा नः प्रजां रीरिषन् मोत वीरान् ।
- आर्द्रा नक्षत्रं जुषतां हविर्नः । प्रमुञ्चमानौ दुरितानि विश्वा ।
- अपाघशंसं नुदतामरातिम् । हेती रुद्रस्य परितो वृणुक्तु ॥
आर्द्रानक्षत्रस्य अधिपतिः रुद्रः । रुद्रस्य प्रिया आर्द्रा । तस्याः हृदयं सर्वदा दयया आर्द्रा तिष्ठति इत्यतः तस्याः नाम आर्द्रा इति । आर्द्रानक्षत्रे एव प्रथमवृष्टिः भविष्यति येन भूमिः आर्द्रा भवति, समस्ताः प्राणिनः सुखम् अनुभवन्ति । सा वृष्टिः यदा भवेत् तदा फलोदयः भवति । अतः तदनन्तरं पुनर्वसुः भवति । आर्द्रानक्षत्रसमूहे एका एव तारा अस्ति या प्रकाशमाना अस्ति । अतः एतत् आकाशमणिः इत्यपि कथ्यते । आकाशे अधिकतेजोमयः ग्रहः अस्ति रुद्रः । अस्य पार्श्वे एव विद्यते इदं नक्षत्रम् । तैत्तिरीयब्राह्मणस्य अनुसारं देवेषु श्रेष्ठः प्राणिनां स्वामी सुप्रसिद्धः देवः रुद्रः आर्द्रया सह आगच्छन् अस्ति । जनाः आर्द्रानक्षत्रस्य पूजां कुर्वन्तः सन्ति । सः अस्माकं हविः स्वीकरिष्यति । सः अस्माकं प्रजानां वीराणाञ्च रक्षणं करोति । रुद्रः आर्द्रा च पापेभ्यः मुक्तिं यच्छति शत्रुभ्यः रक्षणं करोति च ।
आश्रिताः पदार्थाः[सम्पादयतु]
- रौद्रे वधबन्धानृतपरदारस्तेयशाठ्यभेदरताः ।
- तुषधान्यतीक्ष्णमन्त्राभिचारवेतालकर्मज्ञाः ॥
वधरता घातकाः । बन्धरताः प्राणिनां ये बन्धं कुर्वन्ति । अनृतरता असत्यभाषिणः । परदाररताः परस्त्रीषु सक्ताः । स्तेयरताश्चोराः । शठाः परकार्यविमुखाः । तथा चोक्तम् -
- मनसा वचसा यश्च दृश्यतेऽकार्यतत्परः ।
- कर्मणा विपरीतश्च स शठः सद्भिरिष्यते ॥
तस्य भावः शाठ्यम् । तत्र ये रताः । एकीभूतानां पदार्थानां पृथक्करणं भेदाः । तत्र ये रताः । तुषधान्यं शालयः । तीक्ष्णाः क्रूराः । मन्त्रज्ञा मन्त्रविदः । अभिचारज्ञा वशीकरणादिकर्मविदः । वेतालकर्मज्ञा वेतालोत्थापनविद्यास्वभिज्ञाः । एते सर्वे रौद्रे आर्द्रायाम् ।
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
- प्रहरणदारुणबन्धनविग्रहविषसन्धिवह्निकर्माद्यम् ।
- छेदनदहनोच्चाटनमारणकृत्यं च रौद्रभे कुर्यात् ॥
आर्द्रानक्षत्रे प्रहारकर्म, दारुणकर्म, बन्धनं, युद्धं, विषं, सन्धिकर्म, अग्निकर्म, छेदनम्, उच्चाटनं, मारणम् इत्यादीनि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
तीक्ष्णसंज्ञकनक्षत्राणि[सम्पादयतु]
- मूलशिवशक्रभुजगाधिपानि तीक्ष्णानि तेषु सिद्ध्यन्ति ।
- अभिघातमन्त्रवेतालबन्धभेदसम्बद्धाः
अथ तीक्ष्णानि नक्षत्राणि तैर्यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह -
मूलं प्रसिद्धम् । शिवाधिपमार्द्रा । शक्राधिपं ज्येष्ठा । भुजगाधिपं सर्पदैवत्यमाश्लेषा । एतानि नक्षत्राणि तीक्ष्णानि दारुणानीत्यर्थः । तेषु तीक्ष्णेषु सिद्ध्यन्ति । के ते ? अभिघात उपद्रवः । मन्त्रो मन्त्रसाधनप्रयोगः । वेतालं वेतालोत्थापनादिकर्म । बन्धो बन्धनम् । वधस्ताडनम् । भेदः पृथ्क्करणं श्लिष्टयोर्द्वयोः । सम्बन्धो राजकुल आवेदनम् । एते सिद्ध्यन्ति ।


text:
सूत्र ११
महद्दीर्घवद्वा हरस्वपरिमण्डलाभ्याम् ॥११॥
प्रधानकारणवादो निराकृत: ।
परमाणुकारणवाद इदानीं निराकर्तव्य: ।
तत्रादौ तावद्योऽणुकारणवादिना ब्रम्हावादिनि दोष उत्प्रेक्ष्यते स प्रतिसमाधीयते ।
तत्रायं वैशेषिकाणामभ्युपगम: ।
कारणद्रव्यसमवायिनो गुणा: कार्यद्रव्ये समानजातीयं गुणान्तरमारभन्ते शुक्लेभ्यस्तन्तुभ्य: शुक्लस्य पटस्य प्रसवदर्शनात्तद्विपर्यययादर्शनाच्च ।
तस्माच्चेतनस्य ब्रम्हाणो जगत्कारणत्वेऽभ्युपगम्यमाने कार्येऽपि जगति चैतन्यं समवेयात् ।
तददर्शनात्तु न चेतनं ब्रम्हा जगत्कारणं भवितुमर्हतीति ।
इममभ्युपगमं तदीययैव प्रक्रियया व्यभिचारयति ।
महद्दीर्घवद्वा हस्वपरिमण्डलाभ्याम् ॥
एषा तेषां प्रक्रिया ।
परमाणव: किल कंचित्कालमनारब्धकार्या यथायोगं रूपादिमन्त: पारिमाण्डल्यपरिमाणाश्च तिष्ठन्ति ।
ते च पश्चाददृष्टादिपुर: सरा: संयोगसचिवाश्च सन्तो व्द्यणुकादिक्रमेण कृत्स्नं कार्यजातमारभन्ते ।
कारणगुणाश्च कार्ये गुणान्त्रम् ।
यदा द्वौ परमाणू व्द्यणुकारभेते तदा परमाणुगता रूपादिगुणविशेषा: शुक्लादयो व्द्यणुके शुक्लादीनपरनारभन्ते ।
परमाणुगुणविशेषस्तु पारिमाण्डल्यं न व्द्यणुके पारिमाण्डल्यमपरमारभते व्द्यणुकस्य परिमाणान्तरयोगाभ्युपगमात् ।
अणुत्वहरस्वत्वे हि व्द्यणुकवर्तिनी परिमाणे वर्णयन्ति ।
यदापि द्वे व्द्यणुके चतुरणुकमारभेते तदापि समानं व्द्यणुकसमवायिनां शुक्लादीनामारम्भकत्वम् ।
अणुत्वहरस्वत्वे तु व्द्यणुकसमवायिनी अपि नैवारभेते चतुरणुकस्य महत्त्वदीर्घत्वपरिमाणयोगाभ्युपगमात् ।
यदापि बहव: परमावो बहूनि वा व्द्यणुकानि व्द्यणुकसहितो वा परमाणु: कार्यमारभते तदापि समानैषा योजना ।
तदेवं यथा परमाण्प: परिमण्डलासतोऽणु हरस्वं च द्वयणुकं जायते महद्दीर्घं च त्र्यणुकादि न परिमण्डलं यथा वा व्द्यणुकादणोर्हरस्वाच्च सतो महद्दीर्घं च त्र्यणुकं जायते नाणु नो हरस्वमेवं चेतनादब्रम्हाणोऽचेतनं जगज्जनिष्यत इत्यभ्युपगमे किं तव च्छिन्नम ।
अथ मन्यसे विरोधिना परिमाणान्तरेणाक्रान्तं कार्यद्रव्यं व्द्यणुकादीत्यतो नारम्भकाणि कारणगतानि पारिमाण्डल्यादीनीत्यभ्युपगच्छामि न तु चेतनाविरोधिना गुणान्तरेण जगत आक्रान्तत्वमस्ति येन कारणगता चेतना कार्ये चेतनान्तरं नारभेत ।
न हयचेतना नाम चेतनाविरोधी कश्चिद्रुणोऽस्ति चेतनाप्रतिषेधमात्रत्वात् ।
तस्मात्पारिमाण्डल्यादिवैषम्यात्प्राप्नोति चेतनाया आरम्भकत्वमिति ।
मैवं मंस्था: । यथा कारणे विद्यमानानामपि पारिमाण्डल्यादीनामनारम्भकत्वमेवंचैतन्यस्यापीत्यस्यंशस्य समानत्वात् ।
न च परिमाणान्तराक्रान्तत्वं पारिमाण्डल्यादीनामनारम्भकत्वे कारणं प्राक्परिमाणान्तरारम्भात्पारिमाण्डल्यादीनामारम्भकत्वोपपत्ते: ।
आरब्धमपि कार्यद्रव्यं प्राग्गुणारम्भात्क्षणमात्रमगुणं तिष्ठतीत्यभ्युपगमात् ।
न च परिमाणान्तरारम्भे व्यग्राणि पारिमाण्डल्यादीनीत्यत: स्वसमानजातीयं परिमाणान्तरं नारभन्ते परिमाणान्तरस्यान्यहेतुत्वाभ्युपगमात् ।
कारणबहुत्वात्कारणमहत्त्वात्प्रचयविशेषाच्च महत् ।
तद्विपरीतमणु । एतेन दीर्घत्वहरस्वत्वे व्याख्याते । इति हि काणभुजानि सूत्राणि । नच सन्निधानविशेषात्कृतश्चित्कारणबहुत्वादीन्येवारभन्ते न पारिमाण्डल्यादीनीत्युच्येत द्रव्यान्तरे गुणान्तरे वारभ्यमाणे सर्वेषामेव कारणगुणानां स्वाश्रयसमवायाविशेषात् ।
तस्मात्स्वभावादेव पारिमाण्डल्यादीनामनारम्भकत्वं तथा चेतनाया अपीति द्रष्टव्यम् ।
संयोगाच्च द्रव्यादीनां विलक्षणानामुत्पत्तिदर्शनात्समानजातीयोत्पत्तिव्यभिचार: ।
द्रव्ये प्रकृते गुणोदाहरणमयुक्तमिति चेन्न । दृष्टान्तेन विलक्शणारम्भमात्रस्य विवक्षितत्वात् ।
न च द्रव्यस्य द्रव्यमेवोदाहर्तव्यं गुणस्य वा गुण एवेति कश्चिन्नियमे हेतुरस्ति ।
सूत्रकारोऽपि भवतां द्रव्यस्यगुणमुदाजहार प्रत्यक्षाप्रत्यक्षाणामप्रत्यक्षत्वात्संयोगस्य पञ्चात्कं न विद्यत इति ।
यथा प्रत्यक्षाप्रत्यक्षयोर्भूम्याकाशयो: समवपन्संयोगोऽप्रत्यक्ष एवं प्रत्यक्षाप्रत्यक्षेपु पञ्चसु भूतेषु समवयच्छरीरमप्रत्यक्षं स्यात् ।
प्रत्यक्षं हि शरीरम् । तस्मान्न पाञ्चभौतिकमिति ।
एतदुक्तं भवति । गुणश्च संयोगो द्रव्यं शरीरम् ।
दृश्यते त्विति चात्रापि विलक्षणोत्पत्ति: प्रपञ्चिता ।
नन्वेवं सति तेनैव तद्नतम् । नेति ब्रूम: ।
तत्साङख्यं प्रत्युक्तम् ।
एतत्तुवैसेषिकं प्रति ।
नन्वतिदेशोऽपि समानन्यायतया कृत एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याता इति ।
सत्यमेतत् ।
तस्यैव त्वयं वैशेषिकप्रक्रियारम्भे तत्प्रक्रियानुगतेन निदर्शनेन प्रपञ्च: कृत: ॥११॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य प्रार्थनायां त्रयः श्लोकाः सन्ति । प्रथमश्लोकस्य वृत्तं भुजङ्गप्रयात , अन्यद्वयस्य मेघनिर्घोष अस्ति । प्रार्थनायां त्रयोदशपंक्तयः सन्ति । द्वादशपंक्तयः संस्कृते सन्ति , अन्तिमा हिन्दिभाषायाम् (भारत माता की जय!) अस्ति । १९४०तमे वर्षे अस्याः संस्कृतप्रार्थनायाः आरम्भः जातः । तस्मात् पूर्वं प्रार्थना मराठि - हिन्दि भाषयोः आसीत् , किन्तु कार्यवर्धनान्तरं प्रार्थनायाः भाषा परिवर्तनीया इति एका गोष्ठि जाता । तस्यां गोष्ठ्याम् आद्य सरसङ्घचालकः डॉ.हेडगेवारजी, श्रीगुरजी, श्री अप्पाजी ,श्री बाबासाहेबजी , श्रीबाळासाहेबजी इत्यादयः गणमान्याः उपस्थिताः आसन् । प्रार्थनायाः संस्कृत रुपातरं श्री नरहरनारायणभिडे द्वारा १९३९तमे वर्षे फरवरीमासे जातम् । एतस्याः प्रथमवारं गानं १९४०तमस्य वर्षस्य पुणेशिक्षावर्गे अभवत् । श्री यादवरावजोषी स्वरं दत्तवान् , सः एव प्रथमं प्रार्थनायाः गानं कृतवान् ।
राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य प्रार्थनाम् अत्र श्रूयताम् ।


text:
सूत्रम्
दृशे विख्ये च॥ ३।४।११
काशिका-वृत्तिः
दृशे विख्ये च ३।४।११
तुमर्थे छन्दसि इत्येव। दृशे विख्ये इत्येतौ छन्दसि विषये निपात्येते। दृशेः केप्रत्ययः दृशे विश्वाय सूर्यम्। द्रष्टुम्। विख्ये त्वा हरामि। विख्यातुम्।
न्यासः
दृशे विख्ये च। , ३।४।११
"दृशे" इति। दृशेः केप्रत्ययः। "विख्ये" इति। विपूर्वाच्चक्षिङ ख्यातेर्वा केप्रत्ययो निपात्यते॥
बाल-मनोरमा
लिङाशिषि ६३, ३।४।११
अथाशीर्लिङि विशेषमाह--लिङाशिषि। "लि"ङिति लुप्तषष्ठीकं पदम्। तिङ्()शित्सार्वधातुमित्यतस्तिङित्यनुवर्तते। तदाह--आशिषि लिङस्तिङिति। सार्वधातुकसंज्ञाऽपवादोऽयम्। ततश्च सार्वधातुकसंज्ञाकार्यं शबादि न भवति।


text:
सूत्रम्
उदि कूले रुजिवहोः॥ ३।२।३१
काशिका-वृत्तिः
उदि कूले रुजिवहोः ३।२।३१
रुजो भङ्गे, वह प्रापणे इत्येताभ्याम् उत्पूर्वाभ्यां कूले कर्मणि उपपदे खश् प्रत्ययो भवति। कूलम् उद्रुजति इति कूलमुद्रुजो रथः। कूलमुद्वहः।
न्यासः
उदि कूले रुजिवहोः , ३।२।३१
"उदि" इति। सप्तमीयम्- उदि सति। तत्रोत्कूलशब्दयोर्विषयव्यवस्था द्रष्टव्या। "ते प्राग्धातोः" १।४।७९
इति वचनाद्धातोरनन्तरमुत्शब्दः, तस्मात् पूर्वः कूलशब्द इति। अथ वा-- "{ उदिति-- मुद्रितः पाठः} उदीति परसप्तमी-- उदि परतः कूलशब्दस्योपपदत्व इति। अथोच्छब्दस्याप्युपपदसंज्ञा कस्मान्न भवति, प्रत्येकं सप्तम्युच्चारणात्?
एषा ह्राचार्यस्य शैली यत्र प्रत्येकमुपपदत्वमस्ति तत्र समुदायात् सप्तमीमुच्चारयति, यथा-- "नाडीमुष्ट्योः ३।२।३०
इति। इह तु विपर्ययः कृत इति न भवत्युपपदत्वम्। अपि च रुजिवहोः सकर्मकत्वात् कर्मणीतीहोपतिष्ठते। न चोच्छब्दसय् कर्मत्वं सम्भवति असत्त्ववाचित्वात्। कुतस्तस्योपपदत्वम्। "कूलमुद्रुजः" इति। तुदादित्वाच्छः" "कूलमुद्वहः" इति। शप्॥
बाल-मनोरमा
उदि कूले रुजिवहोः ७५९, ३।२।३१
उदि कूले। उदीति दिग्योगपञ्चम्यर्थे सप्तमी। रुजिवहोरिति पञ्चम्यर्थे षष्ठी। "रुजो भङ्गे" तुदादिः। अत्र रुजेः सकर्मकत्वात्कर्मण्युपपदे इति लब्धं, तेन कूलं विशेष्यते, न तू च्छब्दः, तस्याऽसत्त्ववाचित्वात्। तदाह-- उत्पूर्वाभ्यामित्यादि। कूलमुद्रुज इति। सुपो लुकि मुमिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
उदि कूले रुजिवहोः ६३४, ३।२।३१
उदि कूले। ननु कूलस्येवोच्छब्दस्यापि सप्तम्यन्त्वादुपपदत्वं सयात्ततश्च रुजिवहिभ्यां सह यथासङ्ख्यं स्यादिति चेत्। अत्राहुः- नाडीमुष्ट()ओरितिवल्लाघवादुत्कूलयोरिति वक्तव्ये उदीति व्यस्तोच्चारणान्नोपपदम्
। एवं चोदीति पञ्चम्याः स्थानेसप्तमी, रुजिवहोरिति तु पञ्चम्याःस्ताने षष्ठीति। एतच्च यथासङ्ख्यसूत्रे कैयटे स्पष्टम्। किंच रुजेः सकर्मकत्वात्कर्मणीत्युपतिष्ठते, तेन कूलं विशेष्यते, नोच्चब्दः, असत्त्ववाचित्वनाऽसंभवात्। तदेतदाह-- उत्पूर्वाभ्यामित्यादिना।


text:
भारतीयसंस्कृतिः
भारतीयसंस्कृतिः तु भारतीयानां संस्कृतिः भवति । कः भारतीयः इति प्रथमतया ज्ञातव्यम् । भारतस्य अथवा हिन्दुस्थानस्य विषये बार्हस्पत्यसंहितायाम् एवम् उक्तमस्ति “हिमालयात् समारभ्य यावत् इन्दुसरोवरम् । तं देवनिर्मितं देशं हिन्दुस्थानं प्रचक्षते” इति । श्रीविष्णुमहापुराणे तु एवं प्रोक्तम् “उत्तरं यत्समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् । वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः” इति । अतः विविधाः भाषाः वदन्ति चेत् अपि विविधान् वेशान् धरन्ति चेदपि भारतदेशे सर्वे भारतीयाः भवन्ति ।
इदानीं का नाम संस्कृतिः इति ज्ञातव्यम् । मातापितृभ्यां बोधनात् गुरूणां सकाशात् च यः संस्कारः आयाति, ज्येष्ठानां जीवनक्रमं दृष्ट्वा यः संस्कारः उदेति, अध्ययनात् यः संस्कारः आयाति – एते सर्वे आगत्य काचन मानसस्थितिः संपन्ना भवति । सा मानसस्थितिरेव संस्कृतिः । सर्वसंस्कारस्य फलं संस्कृतिः भवति ।
इयं भारतीयसंस्कृतिः तु अतिप्राचीना । आवेदकालात् तस्य परम्परा आगता । भारतीयसंस्कृतेः आधारः वेदः एव । वेदऋषयः अस्माकं जीवनस्य लक्ष्यं किम्, अस्माभिः किं करणीयं, कथं करणीयम् इत्यादिविषयेषु विचारं कृत्वा अस्माभिः सनातनधर्मस्य आचरणं करणीयं इति बोधितवन्तः । अतः भारतं तु लोकगुरुः भवति । “एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः। स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन् पृथिव्यां सर्वमानवः” इति मनुस्मृत्यां कथितमस्ति । जीवनस्य लक्ष्यं ज्ञातुं च सिद्धिं प्राप्तुं च सर्वे जनाः भारतं प्रति आगच्छन्ति । अपि च अस्माकं संस्कृतिम् आचरन्ति ।
भारतीयसंस्कृतेः वैशिष्ट्यं तस्याः अतीव उदारता । धार्मिकविषये अपि उदारता अस्ति । अनेके देवाः अस्माभिः पूजिताः । तथापि अनेकासां देवतानां एकात्मरूपः परमात्मा एकः एव इति मन्यन्ते । परमात्मनः विविधशक्तयः एव इतराः देवताः । “एकं सत् विप्राः बहुधा वदन्ति” इति तेषाम् अभिप्रायः । अस्माकं संस्कृतेः दृष्ट्या देवतानां मध्ये ज्येष्ठत्व-कनिष्ठत्व-भावः नास्ति । मानवानां कृते अपि भेदभावना न । सर्वजीवराशिष्वपि आत्मा समानः एव इति मन्यन्ते । सूत्ररूपेण अस्य भारतीयसंस्कृतेः सङ्ग्रहः एवं कर्तुं शक्यते – “वैविध्ये एकता” अथवा “विविधतायाम् एकता” इति ।
भारतीयसंस्कृत्यां विविधोत्सवाः आचर्यमाणाः सन्ति । ते वैयक्तिकस्तरः सामाजिकस्तरः इति स्तरद्वये माहात्म्यं भजन्ते । वैयक्तिकस्तरे गृहे सर्वे मिलित्वा देवपूजनं कुर्वन्ति । तदनन्तरं सामाजिकस्तरे पश्यामश्चेत् सर्वे मित्रबान्धवैः मिलित्वा, उत्सवस्य शुभसंदेशं दत्त्वा, ज्येष्ठानां नमस्कारादिकं कृत्वा, भक्षणानि संविभज्य प्रत्युपकारभावेन आनन्देन च उत्सवान् आचरन्ति ।
प्रकृत्यनुरोधेन एव भवति अस्माकं भारतीयसंस्कृतिः । न तु प्रकृतिविरोधेन । महिलाः गृहं परितः रङ्गवल्ली इति रसात्मकं चित्रं यत् लिखन्ति तेन तेषां आनन्दः भवति । तत् क्षुद्रजन्तूनां भोजनमपि भवति । एतादृशम् आत्मोद्धरणाय अन्येषां हिताय च क्रियमाणानि कार्याणि भारतीयसंस्कृत्यां अन्तर्भवन्ति ।
“अतिथि देवो भव” इति न केवलं भारतीयानां कृते, परन्तु अन्यदेशीयानां कृते अपि मित्रभावं संदर्शयन्ति । “वसुदैव कुदुम्बकम्” इति विचारः भारतीयानां उदारतां प्रदर्शयति । “माता च पार्वती देवी पिता देवो महेश्वरः। बान्धवा: शिवभक्ताश्च स्वदेशो भुवनत्रयम्” इति सर्वलोकसमत्वं प्रतिपादितम् ।
एतादृशोन्नतसंस्कृतियुक्तदेशः अस्माकं भारतदेशः । अत्र भारतदेशे जन्म प्राप्तिः अस्माकं सौभाग्यमेव । वन्दे भारतमातरम् ।


text:
साधिभूताधिदैवं मां...
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
- साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।
- प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥ ३० ॥
अयं भगवद्गीतायाः सप्तमोध्यायस्य ज्ञानविज्ञानयोगस्य त्रिंशत्तमः(३०) श्लोकः ।
पदच्छेदः[सम्पादयतु]
साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः प्रयाणकाले अपि च मां ते विदुः युक्तचेतसः ॥ ३० ॥
अन्वयः[सम्पादयतु]
ये साधिभूताधिदैवं साधियज्ञं च मां विदुः ते युक्तचेतसः प्रयाणकाले अपि च मां विदुः ।
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
- ये = ये मानवाः
- साधिभूताधिदैवम् = प्रतिभूतं प्रतिदैवं च वर्तमानम्
- साधियज्ञं च = प्रतियज्ञमपि वर्तमानम्
- मां विदुः = मां जानन्ति
- ते = ते मानवाः
- युक्तचेतसः = समाहितमनसः
- प्रयाणकाले अपि च = मरणसमये अपि
- मां विदुः = मां जानन्ति ।
अर्थः[सम्पादयतु]
ये मां प्रतिभूतं प्रतिदैवं प्रतियज्ञं च वर्तमानं जानन्ति ते मानवाः समाहितमनसः मरणसमये अपि मां जानन्ति ।


text:
चलच्चित्रम्
मनोविनोदक्षेत्रेऽपि विज्ञानस्य प्रभावोऽविस्मरणीयः। चलचित्रं रूपकस्य एवं आधुनिकस्वरूपं विद्यते। रूपयतीति रूपकम्। तद्वपारोपातु रूपकम्।
तद्रूपकमभेदो यः उपमा-उपमेययो:।
उपमानोपमेययोः साम्यप्रदर्शनाय काल्पनिकोऽभेदारोपः रूपकम्।।
रूपकं संस्कृत-साहित्यस्य एकं गौरवपूर्णं अंगमस्ति। नाटकान्तं कवित्वम्। काव्येषु नाटकं रम्यम्'। इत्यनेन सिद्धयति यत्–नाट्याख्यः पञ्चमो वेदः। अवस्थानुकृतिर्नाट्यम् आधुनिकयुगे ये खलु नवीनाः नवीनाः आविष्कारा भवन्ति तेषु आविष्कारेषु 'सिनेमे"ति नाम्ना प्रसिद्धस्य चलचित्रस्य महत्त्वपूर्ण स्थानं विद्यते। अनेन आविष्कारेण जगति जनजीवने च महती क्रान्तिः समुपस्थिता। इदं चलचित्रम् अस्मिन् युगे जनजीवनस्य अभिन्नांग जातम् अस्मिन् संसारे सर्वेषु प्राणिषु मानवः खलु विवेकोन सर्वश्रेष्ठत्वं भजते। ये जनाः विवेकिनः सन्ति, श्रमार्ते सति ते खलु सर्वे मनोविनोदाय प्रयत्नानि कुर्वन्ति। ईदृशानां तेषां जनानाम् आवश्यकतां पूत्र्यर्थ वैज्ञानिकैः अनेके आविष्काराः कृता वर्तन्ते। तेषु आविष्कारेषु चलचित्रमपि एकः उत्कृष्टः आविष्कारोऽस्ति। अनेन आविष्कारेण जना: विश्रान्तिकाले मनोरञ्जनं कुवंति। इदानी चलचित्रस्य प्रभावः आबालवृद्धनरनारीसमेतानां समस्तानाम् मानवानामुपरि विराजते। चलचित्रपटे परस्परं सम्भाषणं कुर्वन्त:, नृत्यन्तः, कृद्रन्तः, गायन्तः, युध्यन्तः, नायकाः, नायिका:, शरणागतान् रक्षन्तः शूराः, प्रवहन्त्यो, नद्यः, कल्लोलवन्तः सागराः, द्योतमाना विद्युतः, वर्षन्तः गर्जन्तश्च मेघाः, विकसितानि उद्यानानि, नगराणां भग्नावशेषाः, काननानां कर्तनम् किं किं वर्णयाम: यद्-यद् मानवः विचारयति तत्सर्वं चित्रपटे द्रष्टुं शक्यते। एवं च ऐतिहासिकविषयाः भौगोलिकी चर्चा च, यथा कुत्र के के आविष्काराः कृता वैज्ञानिकैः कथं तेषामारम्भः, इत्यादिकं समस्तं वस्तुजातं द्रष्टुं दूरस्था अपि प्रभवन्ति चलचित्रपटसहकारेण ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
संस्कृतसाहित्ये गद्यपद्ययोरनन्तरं रूपकस्य प्रमुख स्थानइति कथ्यते। भारतीयपरम्परानुसारं रूपकस्योत्पत्तिः त्रेतायुगे संजाता। रूपकस्रष्टा ब्रह्मास्ति। भरतस्यानुसारं देवानां प्रार्थनया ब्रह्मदेवः ऋग्वेदात् पाठ्यम्, यजुर्वेदाभिनयम्, सामवेदात् गीतम्, अथर्ववेदाद्रसं स्वीकृत्य रूपकं रचितवानिति ज्ञायते। रूपकस्य प्रवर्त्तकः भरतमुनिः रूपक 'सार्ववार्णिकपञ्चमवेद' इति वर्णितम्। यथा-
जग्राह पाठ्यं ऋग्वेदात् सामभ्यो गीतमेव च।
यजुर्वेदादभिनयान् रसानाथर्वणादपि॥ (नाट्यशास्त्रम्)
इन्द्रध्वज-महोत्सवं पुरस्कृत्य इदं प्रथमतया भारतभूभागे अभिनयो जातम्। अत: इदं वेदतुल्यमेव। रूपकं तु दृश्यकाव्येष्वन्तर्भवति। श्रव्यकाव्य-शिक्षणे श्रवणेन्द्रियमेव कार्यं करोति। दृश्यकाव्यशिक्षणसमये श्रवणेन्द्रियं चक्षुरिन्द्रियं उभे अपि कार्यं कुरुतः। अतः श्रव्यकाव्यापेक्षया दृश्यकाव्यस्यैव अत्यधिकं प्रामुख्यम् अस्ति। नाटकस्य संस्कृते विशिष्टं स्थानं वर्त्तते। छात्राः अपि रूपकाध्ययने अहमहमिकतां प्रदर्शयन्त्येव।
नाटकम् शब्दोऽयं ‘नट्'धातोः निष्पन्नो वर्तते यस्यार्थास्सन्ति-नृत्यम्, अभिनयः, अनुकरणञ्च। लोके विद्यमानानां इतिवृत्तानां घटनानां वा चित्रणमेव नाटकम्। कालिदासेन उक्तम्‘‘नाट्यं भिन्नरुचेर्जनस्य बहुधाप्येकं समाराधनम्। चलचित्रे चतुर्विधः अभिनयो भवति,
- 1.सात्विकः,
- 2.आङ्गिकः,
- 3.वाचिकः,
- 4.आहार्यश्चेति। आचार्यभरतः मानवानां मनोरंजनार्थं श्रवणसुखदस्झ नयनाभिरामस्य चलचित्रस्य उपदेशः प्रदत्तः। यथा नाट्यशास्त्रे भरतेन लिखितम्–
दुःखार्तानां श्रमार्तानां शोकार्तानां तपस्विनाम्।
विश्रामजननं लोके नाटयमेतद् भविष्यति। (नाटयशास्त्रम्) ।
आधुनिकं चलच्चित्रम्[सम्पादयतु]
प्रारम्भिकं समये नाट्यस्य अस्य अभिनेयैः जनैः अनेकैः मञ्चैः क्रियते स्म समाजे, किन्तु अस्मिन् वैज्ञानिकयुगे अस्य खलु नाटकस्य अभिनयः चलचित्रमाध्यमेन क्रियते। मनोरञ्जनकरं च वर्तते। -
यदि वयं चलचित्रस्य आविष्कारविषये दृष्टिनिपेक्षं कुर्मः, तर्हि ज्ञायते यत् सर्वप्रथमं 1889 ईस्वीये वर्षे श्रीमता एडसिस-महाभागेन अमेरिकादेशे मूकचलचित्रस्य आविष्कारः कृतः आसीत्। भारतेऽपि 1912 ईस्वीये वर्षे मूकचलचित्रस्य सफलतया निर्माणं सञ्जातम्। तदानीं चित्रेषु वाण्यभावो दृश्यते स्म, केवलं सङ्केतेनैव सर्वाणि पात्राणि स्व-अभिप्रायं प्रकटयन्ति स्म। तदनन्तरं अनेकेषां वैज्ञानिकानां प्रयासेन मूकचलचित्रे ध्वनिरपि संयोजिता । भारतवर्षे एतत् 1923 ईस्वीये वर्षे विनिर्मितम् आसीत् ।
चलच्चित्रस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
रूपकशास्त्रे भरतमुनिना रूपकस्य त्रिणी प्रयोजनानि उक्तानि-
- हितोपदेशजनकम् - चलचित्र मनोरञ्जनपूर्वक महदुपकारकम् उपदेशम् अपि
- विश्रान्तिजनकम् - दुःखार्तानां श्रमात्तानां, शोकार्तानां, तपस्विनां कृते विश्रान्तिकल्पनम्।
- विनोदजनकम् - जनानां मनोरंजकम् । दैनन्दिन-श्रमिक-कार्मिक-कर्षक-जीवने श्रान्ताः जनाः मानसिक आनन्दं प्राप्नुवन्ति। मनोरंजनस्य साधनेषु नाटकं लोकप्रियम् अस्ति। छात्राणां शिक्षणाय -जनानां उपदेशाय च रूपकस्य प्रयोगो भवति। महाकविकालिदासेन । मालविकाग्निमित्रे कथितम्–प्रयोगप्रधानं हि नाट्यशास्त्र-रूपक-प्रयोगप्रधाना कला भवति ।
चलचित्रदर्शने गुणाः[सम्पादयतु]
सर्वधर्मान् परित्यज्य सर्वकर्माणि विहाय च चलचित्रपटस्य विलोकनाय सर्वे जनाः गच्छन्त्यहर्निशम्। चलचित्र नाट्याभिनययुक्तं लघुद्रव्यव्ययसाध्यं सर्वप्रथमं मनोरञ्जनस्य साधनम् अस्ति। प्रायः सर्वेषु नगरेषु ग्रामेषु च चलचित्रगृहाणां स्थितिः प्रतीयते। तत्र बहवः नागरिकाः चलचित्रं प्रतिदिनं पश्यन्ति। एकस्मिन् दिवसे प्रायः चलचित्रगृहे चतुः वारं चलचित्रं चाल्यते। अनेन प्रकारेण अतीव लोकप्रियम् एतत् सञ्जातम् मनोरंजनसाधनम्। तत्र मानन्दस्य यां परां कोटिं प्राप्नोति मानवः सा तु अन्यत्र दुर्लभा। अस्य कारणमिदं यत् चलचित्रेषु सर्वेषु नृत्य-गीत-वाद्य-हास्य-अभिनय-संग्रामादयः सर्वेऽपि क्रियाकलापाः यथार्थरूपेण प्रदर्श्यन्ते। अनेनैव अद्यत्वे एतत् मनोरञ्जनसाधनेषु महत्त्वपूर्णं सञ्जातम्।
यदि चलचित्रस्य प्रयोगः शिक्षाविस्तारप्रसारणे प्रशिक्षणे च क्रियेत तर्हि महान् लाभः भवितुं शक्नोति। अधुना सर्वकारेण अनेन माध्यमेन शिक्षायाः प्रसारः क्रियते। एवमेव सूचनाविभागेषु सूचनायाः प्रसारणार्थम् अपि अस्य साधनस्य उपयोगो भवति। स्वास्थ्यविभागोऽपि अस्मिन् विषये विशेष-प्रयत्नवान् दृश्यते। एतदतिरिक्तं बालानां कृते तु अस्य चलच्चित्रस्य उपयोगिता महती वर्तते। यतोहि ते अपरिपक्वबुद्धयः भवन्ति। अतः , अनेन माध्यमेन अध्ययनविषये तेषां रुचिं अधिकां उत्पादने समर्थाः भवितुं शक्नुमः वयम्। अधुना अस्माकं समाजे प्रौढशिक्षायाः प्रचारः अधिकः क्रियते। अतः अल्पज्ञाः ग्रामवासिनः अनेन माध्यमेन सहजतया शिक्षां अपेक्षितां ग्रहीतुं सक्षमाः सन्ति। अनेन प्रकारेण चलचित्रेण खलु सर्वेर्षा जनानां महान् लाभो भवति। ।
चलचित्रदर्शने दोषाः[सम्पादयतु]
यत्र बहवो गुणाः सन्ति तत्रैव तेषां मध्ये दुर्गुणाः अपि तिष्ठन्ति। यथेदं चित्रपटदर्शनं अश्लीलात्मकवर्णनकथानकदृश्यैः बालान् युवकांश्च वासनावासितान्त:करणान् करोति। तत्र गत्वा युवक-युवतयश्च विशेषतः दुर्गुणमेव गृह्णन्ति। कोचित् जनाः अधिकं धनार्जनं करणाय चलचित्रगृहेषु अश्लीलचित्राणां प्रदर्शनं कुर्वन्ति। तेषु चित्रेषु बहूनि तु नग्नानि एव भवति। ईदृशानि लज्जाकराणि चित्राणि अवलोक्य अस्माकं देशस्य निर्मातारः युवकाः कुमार्गगामिनः भवन्ति। ईदृशान् दृश्यान् विलोक्य अल्पमतिबालका: चरित्रभ्रष्टा: जायन्ते ।
प्रभावाः[सम्पादयतु]
श्रवणापेक्षया प्रत्यक्षदर्शनेन मानवानां हृत्पटले अधिकः प्रभावः भवति। अनेन प्रकारेण दर्शं दर्श चलचित्रपटमल्पज्ञाः ग्रामीणा अपि विशेषज्ञा भवितुं शक्नुवन्ति। बालानां शिक्षणेऽपि अस्य महानुपयोगः। तान् शिक्षासबन्धीनि दृश्यानि दर्शयित्वा पठनविषये तेषां रुचिमधिकां कर्तुं शक्यते। विज्ञापनानि तेषामेव माध्यमेन सफलानि भवन्ति। पत्र-पत्रिकादयोऽपि चलचित्रसन्देशं चित्रपटं च समाश्रित्य स्वकीयमाकर्षणं च वर्धयन्ति। चलचित्रभवनान संख्या तीव्रवेगेन वर्धते। भारते सहस्रसंख्यकानि चलचित्राणि निर्मितानि सन्ति। चलचित्रैः जनाः प्रसन्नतां ज्ञानञ्चाप्नुवन्ति। इदं सर्वं सदपि चलचित्रे महन्ति दूषणानि अपि सन्ति ।


text:
खण्डशर्करा
इयम् अपि भारते सर्वत्र उपयुज्यमानः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा खण्डशर्करा आङ्ग्लभाषायां Rock Sugar इति उच्यते । अस्याः खण्डशर्करायाः वैज्ञानिकं नाम अस्ति Saccharum officinarium इति । आहारत्वेन यावता प्रमाणेन उपयुज्यते तावता एव प्रमाणेन औषधत्वेन अपि उपयुज्यते खण्डशर्करा । बालेभ्यः औषधदानावसरे प्रमुखं पात्रं वहति खण्डशर्करा । शर्करायाः स्थाने सर्वत्र उपयोक्तुं शक्या खण्डशर्करा । एषा खण्डशर्करा बहुवर्णीया अपि ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः खण्डशर्करायाः स्वभावः[सम्पादयतु]
खण्डशर्करा मधुररुचियुक्ता, नेत्रस्य हितकरी, शरीरस्य वर्धिका च । एषा खण्डशर्करा स्निग्धा, शीतगुणयुक्ता च अपि ।
- “खण्डस्तु मधुरं वृष्यं चाक्षुष्यं बृंहणं हिमम् ।
- वातपित्तहरं स्निग्धं बल्यं वतिहरं परम् ॥“ (भावप्रकाशः)
- १. खण्डशर्करा अत्यन्तम् अधिकप्रमाणेन शर्करायुक्ता इति कारणात् अत्यन्तं मधुररुचियुक्ता ।
- २. खण्डशर्करा वातं पित्तं च शमयति ।
- ३. खण्डशर्करा शरीरं वर्धयति, नेत्रस्य हितं च जनयति ।
- ४. खण्डशर्करा वाजिकरिणी, स्निग्धा च ।
- ५. खण्डशर्करा वमनसमस्यायाम् अत्युत्तमम् औषधम् ।
- ६. खण्डशर्करायाः सेवनेन हृदयस्य ज्वलनं, दाहः, शिरोभ्रमणं च अपगच्छति ।
- ७. यष्टीं निम्बूकरसे योजयित्वा खण्डशर्करया सह सेवनेन शुष्ककासः अपगच्छति ।
- ८. नारिकेलपुष्पं क्षीरेण सह पेषणं कृत्वा खण्डशर्करां योजयित्वा गर्भवत्यः सेवन्ते चेत् गर्भपातस्य समस्या न्यूना भवति तथा च गर्भपुष्टिः अपि भवति ।
- ९. कफप्रकोपस्य काले तन्नाम वसन्तऋतौ, शिशिरऋतौ च शर्करा न उपयोक्तव्या ।
- १०. कफजेषु रोगेषु, कफप्रकृतियुक्ताः च शर्करायाः उपयोगं न कुर्युः ।
- ११. मधुमेहरोगे, स्थौल्यसमस्यायाम्, अग्निदौर्बल्ये, आमावस्थायां च शर्करायाः उपयोगः न करणीयः ।
- १२. शर्करां श्वेतविषम् इति वदन्ति । तस्मात् कारणात् शर्करायाः स्थाने सर्वत्र खण्डशर्करायाः उपयोगः भवितुम् अर्हति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Exploratorium.edu Recipe for rock candy as an educational exercise in crystal and candy making.


text:
कदाचिद् भोजराजः बहिः उद्यानमध्ये मार्गं प्रत्यागच्छन्तं कमपि विप्रं ददर्श। तस्य करे चर्ममयं कमण्डलुं वीक्ष्य तं च अतिदरिद्रं ज्ञात्वा मुखश्रिया विराजमानं च अवलोक्य तुरङ्गं तदग्रे निधाय आह – “विप्र, चर्मपात्रं किमर्थं पाणौ वहसि” इति। स च विप्रो नूनं मुखशोभया मृदूक्त्या एषः भोजराजः इति विचार्य आह – “वदान्यशिरोमणौ भोजे पृथिवीं शासति लोहताम्राभावः समजनि। अतः चर्मपात्रं वहामि” इति। राजा अपृच्छत् – “भोजे शासति लोहताम्राभावे को हेतुः?” इति। तदा विप्रः पठति –
अस्य श्रीभोजराजस्य द्वयमेव सुदुर्लभम्।
शत्रूणां श्रङ्खलैर्लोहं ताम्रं शासनपत्रकैः॥
ततस्तुष्टो भोजराजः तस्मै प्रत्यक्षरं लक्षं ददौ।


text:
सूत्रच्छेद:
विशेषणानाम् - षष्ठीबहुवचनम् , च - अव्ययम् , आ - अव्ययम् , जातेः - पञ्चम्येकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
लुपि इति वर्तते। लुबर्थस्य यानि विशेषणानि तेषाम् अपि च युक्तवद् व्यक्तिवचने भवतः जातिं वर्जयित्वा। पञ्चालाः रमणीयाः, बह्वन्नाः, बहुक्षीरघृताः, बहुमाल्यफलाः। गोदौ रमणीयौ, बह्वन्नौ, बहुक्षीरघृतौ, बहुमाल्यफलौ। अजातेः इति किम्? पञ्चालाः जनपदः। गोदौ ग्रामः। जात्यर्थस्य चायं युक्तवद्भावप्रतिषेधः। तेन जातिद्वारेण यानि विशेषणानि तेषाम् अपि युक्तवद्भावो न भवति। पञ्चालाः जनपदो रमणीयो, बह्वन्नः। गोदौ ग्रामो रमणीयो, बह्वन्नः इति। मनुष्यलुपि प्रतिषेधो वक्तव्यः। चञ्चा अभिरूपः। वर्ध्रिका दर्शनीयं।
पूर्वं प्रकृत्यर्थगतयोर्लिङ्गसंख्ययोर्लुबर्थेऽतिधेशात् तद्विशेषणानामपि रमणीयादीनां व्यक्तिवचनातिदेशः सिद्ध एव। यद्यपि भिन्नं विशेषणानां प्रवृत्तिनिमित्तम्; तथापि तेन भिन्नेनापि तत्र प्रवत्र्तमानानां स एव लुबर्थोऽतिदिष्टव्यक्तिवचनस्तेषामभिधेयः, तस्मात् तद्गतेनैव लिङ्गसंख्याभिधाने सिद्धे जातिप्रतिषेधार्थमिदं वचनम्। `गोदौरमणीयौ` इति। गोदौ नाम ह्यदौ, तयोरदूरभवो ग्राम इत्यर्थेऽण्। `वरणादिभ्यश्च` 4|2|81
इति लुप् तस्य।`पञ्चालाः जनपदः`। `गोदौ ग्रामः `इति। जनपदग्रामशब्दौ जातिवचनौ। ताभ्यां जातिनिमत्ताभ्यां स एव लुबर्थो जातिरूपेणोच्यत इति तयोरपि व्यक्तवचने युक्तवत् स्याताम्। ततो `जातेः` इति प्रतिषेधः।`जात्यर्थस्य` इत्यादि। जातिशब्दस्यार्थो जात्यर्थः, तस्यायम् `अजातेः` इति युक्तवद्भावप्रतिषेधः, न जातिशब्दस्यैवेत्यर्थः। किमेव सति सिद्धं भवतीत्यत आह- `तेन` इत्यादि। अर्थस्य युक्तवद्भावप्रतिषेधे सति यथा जातिशब्दस्य तत्रार्थे वत्र्तमानस्य तदीये लिङ्गसंख्ये न भवतः, तथा तद्विशेषणानामपि युक्तवद्भावो न बह्वन्न इत्यादौ न स्यात्, रमणीयादीनामजातिशब्दत्वात्। द्वारग्रहणं लुबर्थे जातिशब्द्स्य प्रवृत्तत्वात्, लुबर्थे जातिविशेषणानां साक्षादप्रवृत्तेः। तानि हि साक्षाज्जातिमेव विशेषयन्ति। तस्यां तु विशेषितायां लुबर्थोऽपि विशिष्ट एव प्रतीयत इति जातिद्वारेण तस्य तानि विशेषणानि भवन्ति। `मनुष्यलुपि` इति। मनुष्यलक्षणो यो लुप् तस्य विशेषणानां युक्तवद्भावप्रतिषेध इति। स च विभाषाग्रहणानुवृत्तेव्र्यवस्थितविभाषाविज्ञानाल्लभ्यते। `चञ्चाभिरूपः` इति। चञ्चेव मनुष्यश्चञ्चा-- `इवे प्रतिकृतौ` 5|3|96
इति कन्। तस्य `लुम् मनुष्ये` 5|3|98
इति लुप्। `अभिरूपः` इति विशेषणस्याभिधेयवल्लिङ्गवचनानि भवन्ति। `वर्ध्रिका` इति। पूर्ववत् कँल्लुपौ॥
पूर्वं प्रकृत्यर्थगतयोर्लिङ्गसङ्ख्ययोर्लुबर्थेऽतिदेशः कृतः, न तु लुबन्ते शब्दे इति तत्र वर्तमानानां विशेषणानां सिद्ध एव युक्तवद्भावः । वचनं तु जातिप्रतिषेधार्थम् । अथ व्यधिकरणानां विध्यर्थं कस्मान्न भवति, ब्रह्मदतस्य पञ्चाला इति ? ऽतत्पुरुषः समासनाधिकरणःऽ इत्यतः समानाधिकरणानुवृतेः । गोदाविति । गोदौ ह्रदौ वरणादिः, ग्रामजनपदशब्दौ जातिवाचिनौ ताभ्यां लुबर्थो जातिरूपेणोच्यते । जात्यर्थस्य चेत्यादि । जातिरूपस्य चार्थस्य, न जातिवाचिनः शब्दस्येत्यर्थः । तेन किं सिद्धं भवतीत्याह--तेनेति । द्वारग्रहणेनैतद्दर्शयति --जातौ प्रक्रान्तायां यद्विशेषणमुपनिपतितं तज्जातिमेव साक्षाद्विशिनष्टि, तद्द्वारेण तु लुबर्थो विशिष्टः प्रतीयते; तत्र विशेषणविषेष्यभावं प्रति कामचार इति रमणीयादीनां जात्युपनिपाते युक्तवद्भावो न भवति; लुबर्थो पनिपाते तु भवति । यद्येवम्, नार्थोऽनेन, लुपोऽन्यत्राप्ययं प्रकारो दृष्टः, यथा--बदरी सूक्ष्मकण्टका मधुरावृक्ष इति, मधुरादीनां बदर्युपनिपाते तल्लिङ्गसङ्ख्यायोगः, वृक्षोपनिपाते वृक्षलिङ्गसङ्ख्योगः, वृक्षस्य च नियतलिङ्गत ? एवं तर्हि यतत्रतत्रोच्यते--गुणवचनानां हि शब्दानां नाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्तीति, तदनेन क्रियते । विशेषणानां गुणवचनानामित्यर्थः । युक्तवद्व्यक्तिवचने । आश्रयवल्लिङ्गसंख्ये इत्यर्थः । यदा तु जातिविशेषणं तदा नेति । पदसंस्कारपक्षे च वाचनिकमेतत्; पदे हि पदान्तरनिरपेक्षे संस्क्रियमाणे लिङ्गसर्वनामनपुंसकं वस्त्वन्तरानपेक्षमेकत्वं च प्राप्तमिति शुक्लं पटा इति प्राप्ते भाविनो बहिरङ्गस्याश्रयस्य लिङ्गसंख्ये विधीयेते । वाक्यसंकारे त्वयमनुबाद एव; आश्रयविशेषनिष्ठत्वेन विशेषणानामपि तल्लिङ्गसंख्ययोरसिद्धत्वात् । मनुष्यलुपीति । मुनष्यलक्षणे लुबर्थे विशेषणानां प्रतिषेधः । लुबन्तस्य तु भवत्येव-चञ्चाभिरूप इति, तृणपुरुषश्चञ्चा तत्सदृशो मनुष्यश्चञ्चा ऽसंज्ञायाम्ऽ इति कन्, ऽलुम्मनुष्येऽ इति लुप् । चर्मविकारविशेषो वर्घ्रिका ॥
सिद्धान्तकौमुदी
लुबर्थस्य विशेषणानामपि तद्वल्लिङ्गवचने स्तो जातिं वर्जयित्वा । पञ्चाला रमणीयाः गोदौ रमणीयौ । अजातेः किम् । पञ्चाला जनपदः । गोदौ ग्रामः ॥ ।हरीतक्यादिषु व्यक्तिः
(वार्तिकम्) ॥ हरीतक्याः फलानि हरीतक्यः ॥खलतिकादिषु वचनम्
(वार्तिकम्) ॥ खलतिकस्य पर्वतस्यादूरभवानि खलतिकं वनानि ॥ ।मनुष्यलुपि प्रतिषेधः
(वार्तिकम्) ॥ मनुष्यलक्षणे लुबर्थे विशेषणानां न, लुबन्तस्य तु भवतीत्यर्थः । चञ्चा अभिरूपः ॥
विशेषणानां चाजातेः। कस्य विशेषणानामित्याकाङ्क्षायां लुबित्यनुवृत्तं षष्ठ�आ विपरिणतं संबध्यते। लुप्तप्रत्ययार्थस्येति लभ्यते। तदाह--लुबर्थस्येति। तद्वदिति। प्रकृतिवदित्यर्थः। `लुपि युर्तवद्व्यक्तिवचने` इत्यस्मादुत्तरं पठितमिदं सूत्रं तत्रैव व्याख्यातुमुचितम्। पञ्चाला रमणीया इति। पञ्चालानां निवासो जनपद इत्यर्थः। अत्र प्रत्ययार्थजनपदं प्रति विशेषणस्यापि रममीयशब्दस्य प्रकृतिवद्बहुवचनम्। गोदौ रमणीयाविति। गोदयोर्निवासो जनपद इत्यर्थः। अत्र प्रत्ययार्थजनपदस्य तद्विशेषणस्यापि प्रकृतिवद्द्विवचनम्। पञ्चाला जनपद इति। जनपदशब्दस्य जातिवाचित्वान्न प्रकृतिवद्बहुवचनम्। गोदौ ग्राम इति। अत्र ग्रामशब्दस्य जातिवाचित्वान्न प्रकृतिवद्द्विवचनम्।
विशेषणानां। यद्यपि सूत्रपाठे `लुपि युक्तल`दिति सत्रादनन्तरमेतत्सूत्रं पठित्वा `तदशिष्य`मित्याशब्धात्वात्तत्रैवेदं व्याख्यातुमुचितम्, तथापि जातेः प्रतिषेधमात्रपरमिदं, न तु युक्तवद्भावपरिमित्याशयेन तत्र नोक्तमित्याहुः। पञ्चाला रमणीया इति। कथं तर्हि `पञ्चाला जनपदः सुभिक्षः सम्पन्नपानीयः`इति प्रयोग इति चेत्, जनपदविशेषणत्वादित्येवेहि। पञ्चालविशेषणत्वाभ्युपगमे तु तद्वलिङ्गवचने स्त एव ---पञ्चाला जनपदाः सुभिक्षः सम्पन्नपानीया इति।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
विशेषणानां चाऽजातेः ।। जातिपदार्थान्वयनिर्णयाधिकरणम् ।। कथमिदं विज्ञायते- जातिर्यद्विशेषणमिति, आहोस्विज्जातेर्यानि विशेषणानीति? किं चातः? यदि विज्ञायते- जातिर्यद्विशेषणमिति। सिद्धम्- पञ्ञ्चाला जनपद इति। सुभिक्षः सम्पन्नपानीयो बहुमाल्यफल इति न सिद्ध्यति। अथ विज्ञायते- जातेर्यानि विशेषणानि इति। सिद्धम्- सुभिक्षः सम्पन्नपानीयो बहुमाल्यफलः इति। पञ्ञ्चाला जनपदः इति न सिद्ध्यति। एवं तर्हि नैवं विज्ञायते- जातिर्यद्विशेषणाम् इति, नापि- जातेर्यानि विशेषणानि इति। कथं तर्हि? विशेषणानां युक्तवद्भावो भवति, आ जातेः, आजातिप्रयोगात्। (अथ) किमर्थं पुनरिदमुच्यते? - विशेषणानां वचनं जातिनिवृत्त्यर्थम् - जातिनिवृत्त्यर्थोऽयमारम्भः। किमुच्यते जातिनिवृत्त्यर्थ इति। न पुनर्विशेषणानामपि युक्तवद्भावो यथा स्यादिति? - समानाधिकरणत्वात्सिद्धम् - समानाधिकरणत्वाद्विशेषणानां युक्तवद्भावो भविष्यति। यद्येवं नार्थोऽनेन। लुपोऽन्यत्रापि जातेर्युक्तवद्भावो न भवति। क्वान्यत्र? बदरी सूक्ष्मकण्टका मधुरा (वृक्षः) इति। किं पुनः कारणमन्यत्रापि जातेर्युक्तवद्भावो न भवति? आविष्टलिङ्गा जातीर्यल्लिङ्गमुपादाय प्रवर्त्तते, उत्पत्तिप्रभृत्या विनाशान्न तल्लिङ्गं जहाति। न तर्हीदानीमयं योगो वक्तव्यः? वक्तव्यश्च। किं प्रयोजनम्? इदं तत्र तत्रोच्यते- गुणवचनानां शब्दानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति इति, तदनेन क्रियते। - हरीतक्यादिषु व्यक्तिः - हरीतक्यादिषु व्यक्तिर्भवति युक्तवद्भावेन। हरीतक्याः फलानि हरीतक्यः फलानि। - खलतिकादिषु वचनम् - खलतिकादिषु वचनं भवति युक्तवद्भावेन। खलतिकस्य पर्वतस्याऽदूरभवानि वनानि खलतिकं वनानि। - मनुष्यलुपि प्रतिषेधः - मनुष्यलुपि प्रतिषेधो वक्तव्यः। चञ्ञ्चा अभिरूपः। वध्रिका दर्शनीयः ।। विशेषणानां चाऽजातेः ।। 52 ।।


text:
हनुमकोण्ड
एतत् शिल्पकलायाः महोन्नतम् स्थानमस्ति । सहस्रस्तम्भदेवालयः अतीवाकर्षकः । अत्र शिवविष्णुसूर्यदेवालयाः सन्ति । बृहन्नन्दीविग्रहः शिल्पदृष्टयापि अतीव सुन्दरः । हनुमतः कारणतः अस्य नगरस्य नाम हनुमकोण्ड इति अभवत् । काकतीयानां प्रशासनकाले द्वौ सहोदरौ हनुमय्य तथा कोण्डय्य एतस्य नगरस्य स्थापनां कृतवन्तौ इति ज्ञायते । दुष्टशक्तिभ्यः ओरुगल्लुसाम्राज्यं रक्षयितुं एताभ्यां बहूनि हनुमतः मन्दिराणि स्थापितानि ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
विशाखपट्टणं हैदराबाद् विभागे वारङ्गल् निस्थानतः ७७ कि.मी वाहनमार्गः । वाहनमार्गः खाजीपेटेएततः ६ कि.मी । हैदराबादतः १४८ कि.मी वारङ्गलतः ६६ कि.मी । वसतिव्यवस्था वारङ्गल् नगरे अस्ति ।
- पुराणानुसारं हनुमान् यदा सञ्जीविनीपर्वतं स्वीकृत्य लङ्कां प्रति प्रत्यागच्छन् आसीत् तदा कतिचन शिलाः अत्र पतिताः ।अनेन अत्रत्यः पर्वतः निर्मितः अभवत् । अतः हनुमकोण्ड इति नाम प्राप्तम् ।
- इतिहासानुसारं काकतीयानां काले हनुमकोण्डस्य उपत्यकायां वज्रस्य खनयः आसन् ।
- अत्रत्यजनानां विश्वासानुसारं हनुमकोण्डस्य समीपस्थात् महेन्द्रगिरेः हनुमान् सीतान्वेषणार्थं प्रस्थितवान्।
हनुमकोण्ड -लोकसभास्थानम् अस्ति ।


text:
अयस्कान्तचिकित्सा
अयस्कान्तचिकित्सा (Magnet therapy) चिकित्सापद्धतिषु अन्यतमा । अस्याः चिकित्सायाः द्वे पद्धती वर्तेते । एका सार्वदैहिकचिकित्सा अपरा स्थानिकचिकित्सा इति । सार्वदैहिकचिकित्सायां करतलयोः औषधादिलेपनेन चिकित्सा क्रियते । स्थानिकचिकित्सायां तु रोगग्रस्ते भागे लेपयन्ति इति विशेषः।
अन्तर्विषयाः
सार्वदैहिकचिकित्सा[सम्पादयतु]
सार्वदैहिकचिकित्सायां उत्तरदक्षिणध्रुवयोः अयस्कान्तयुगलम् स्वीकृत्य चिकित्सां कुर्वन्ति । शरीरस्य विद्युतीयसंबन्धाधारेण उत्तरध्रुवस्य अयस्कान्तं शरीरस्य दक्षिणभागे संस्थाप्य चिकित्सां कुर्वन्ति । दक्षिणध्रुवस्य अयस्कान्तं शरीरस्य वामभागे, पृष्ठभागे, अधोभागे च संस्थाप्य चिकित्सां कुर्वन्ति । उक्तनियमाः अस्यां चिकित्सायाम् एव प्रयोगार्हाः भवन्ति । नियमेषु व्यत्यासो कदापि न भवति । किन्तु स्थानिकचिकित्सायां केवलं रोगादीनां संक्रमणे, पीडायाम्, शोथे च अवधानं भवति । उत्तमपरिणामार्थं रोगः अथवा रोगस्य संक्रमणं नाभेः उपरि यदि भवति तर्हि अयस्कानयुगलम् करतलयोः स्थापयन्ति । रोगः नाभेः अधोभागे चेत् अयस्कान्तं करपृष्टयोः (भागे) स्थापयन्ति ।
स्थानिकचिकित्सा[सम्पादयतु]
अस्यां चिकित्सायां रोगः यत्र भवति तस्मिन् स्थाने एव अयस्कान्तं स्थापयन्ति । रोगस्य तीव्रतानुगुण्येन एकम्, द्वौ त्रीन् वा अयस्कान्तान् स्थापयन्ति । उदाहरणार्थं श्वासरोगस्य ग्रीवारोगस्य च तीव्रतायां सत्याम् अयस्कान्तौ स्थाप्येते । विशिष्य रोगस्य प्रमाणादिकं दृष्ट्वा अयस्कातान् स्थापयन्ति । स्थानिकरोगसंक्रमणे अपि अस्याः चिकित्सायाः उपयोगं कुर्वन्ति । रोगाणां कारणेन अङ्गुलिषु यदा वेदना आयाति तदा अङ्गुलीयकं स्थापयन्ति । तेन वेदना अपगता भवति ।
चिकित्सायाः लाभः[सम्पादयतु]
नरनारीणां गुणकारिणी चिकित्सा एषा । अस्यां चिकित्सायां वयोनिर्बन्धः नास्ति । कस्मिंश्चित् प्रदेशे, सर्वेषु समयेषु , शरीरस्य सर्वेषु अङ्गेषु सरलतया अयस्कान्तचिकित्सां कर्तुं (चिकित्सितुं) शक्यते । अयस्कान्तेन रक्तसञ्चलनं सुकरं भवति । किञ्चित् कालं यावत् शरीरे अयस्कान्तं स्थाप्यते चेत् शरीरे उष्णतायाः वृद्धिः भविष्यति । अनेन कारणेनैव शरीरे दुर्बलतायाः नाशः भविष्यति । एवं शक्तेः वर्धनमपि भविष्यति । अतः रोगी रोगमुक्तः भविष्यति । प्रत्येकस्य अङ्गस्य पीडा, शोथः च न्यूनं भविष्यति । पौनःपुन्येन चिकित्सा यदि क्रियते तर्हि रोगस्य समूलनाशः भविष्यति । केषुचित् रोगेषु द्वितीयवारम् अयस्कान्तचिकित्सायाः आवश्यकता न भवत्येव । चिकित्सार्थम् पूर्वसन्नाहः अनपेक्षितः । एकमेव अयस्कान्तं बहूनां रोगाणां चिकित्सायै उपयोक्तुं शक्यते ।
अयस्कान्तस्य चयनम्[सम्पादयतु]
अयस्कान्तस्य चयनम् अस्यां चिकित्सायां बहुमुख्यं भवति । शरीरस्य अङ्गानुगुणम् अयस्कान्तस्य चयनं करणीयं भवति । उदाहरणार्थं नेत्रे यदि अयस्कान्तः स्थापनीयः तर्हि वृत्ताकारे विद्यमानाः लघु अयस्कान्ताः अपेक्षन्ते । अतः एकस्य एव आकारस्य अयस्कान्ताः चिकित्सार्थम् अनुपयुक्ताः भवन्ति । नेत्रे एवं हृदयभागे भाररहितस्य अयस्कान्तस्य उपयोगः करणीयः भवति ।
चिकित्सानियमाः[सम्पादयतु]
चिकित्साकरणसमये रोगी भूमौ उत लोहपीठेषु शयनम् उपवेशनं वा न करणीयम् । अयस्कान्तस्य उत्तरध्रुवः उत्तरदिशि एवं दक्षिणध्रुवः दक्षिणदिशि भवेत् इति नियमः अस्ति । अनेन अयस्कान्तस्य पृथिव्याः च क्षेत्रसमानता भवति, अयस्कान्तः प्रभलश्च भवति । भिन्नयोः ध्रुवयोः अयस्कान्तयोः उपयोगः यदा क्रियते तदा रोगी पश्चिमाभिमुखी स्यात् ।
अयस्कान्तचिकित्सायाः अवधिः[सम्पादयतु]
स्थानिकचिकित्सा सार्वदैहिकचिकित्सा च १० निमेषतः ३० निमेषपर्यन्तं क्रियते । अयं क्रमः उत्तमः इति । वृद्धेभ्यः अजीर्णे, सन्धिशोथे च सप्ताहं यावत् १० निमेषाः एव चिकित्सा देया । क्रमेण ३० क्षणपर्यन्तं वर्धनीयम् । अन्येषु केषुचित् रोगेषु एषः एव क्रमः अनुसर्तव्यः भवति । मस्तिष्कादि सूक्ष्मेषु अङ्गेषु अधिकशक्तियुतानाम् अयस्कान्तानाम् उपयोगः न करणीयः । अस्याः चिकित्सायाः विपरिणामाः न भवन्ति ।
नियमाः[सम्पादयतु]
- अयस्कान्तस्य चिकित्सायाः अनुक्षणं पयोहिमं, शीतलपानीयञ्च न सेवनीयम् । अन्यथा अस्याः चिकित्सायाः प्रभावः न भवति ।
- भोजनोत्तरं घण्टाद्वयं यावत् चिकित्सा न स्वीकरणीया । अन्यथा वमनादिदोषाः भवन्ति ।
- गर्भिणीषु स्त्रीषु अधिकशक्तियुक्तानाम् अयस्कान्तानाम् उपयोगः न करणीयः । अल्पशक्तियुतानाम् अयस्कान्तानाम् उपयोगः करणीयः । किन्तु, गर्भाशयात् दूरे स्थापनीयम् । #शक्तियुक्तानाम् अयस्कान्तानां भिन्नयोः ध्रुवयोः सम्पर्कः न करणीयः ।
- चिकित्सासमये आभरणानि न भवेयुः। हस्तघटी, विद्युत् उपकरणानि च न भवेयुः। अन्यथा अयस्कन्तस्य शक्तिः क्षीणा भवति ।
- भूमौ अयस्कान्ताः न स्थापनीयाः ।
- प्रातः स्नानानन्तरं चिकित्सा देया । चिकित्सायाः समनन्तरं होराद्वयं यावत् स्नानं न करणीयम् ।
- लोहपेटिकासु अयस्कान्ताः न स्थापनीयाः ।
- अयस्कान्तस्य जलस्पर्शः न भवेत् । अन्यथा, अयस्कान्तस्य अयस्किट्टं भवति ।
- चर्मरोगस्य चिकित्साकाले अयस्कान्तस्य चर्मणः च साक्षात् स्पर्शः न भवेत् । चर्म अयस्कान्तयोः मध्ये सूक्ष्मवस्त्रस्य उपयोगः करणीयः ।
- चिकित्सासमये शरीरे अयस्कान्तस्य भारः भवेत् इति नास्ति । कासुचित् चिकित्सासु शरीरे अयस्कान्तस्य भारं स्थापयन्ति ।
- ’अयस्कान्तजल’नामके अध्याये उक्तानां नियमानां पालनं करणीयम् ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- Magnetic Therapy: Can magnets alleviate pain? by Cecil Adams — The Straight Dope
- Magnetic Therapy: Plausible Attraction? by James D. Livingston — Skeptical Inquirer
- Magnet therapy in the Skeptic's Dictionary by Robert Todd Carroll
- Magnet therapy — editorial in the British Medical Journal
- Magnet Therapy: A Skeptical View by Stephen Barrett — Quackwatch


text:
136 पूर्वं रज्यतेऽस्मिन्निति पूर्वरङ्गः 695उत्थापनादिप्रयोगः । नाट्यशालायां तात्स्थ्यात् । प्रथमं प्रयोगे तद् उत्थापनादौ पूर्वरङ्गत्वम् । तं विधाय विनिर्गते प्रथमं सूत्रधारे तद्वदेव वैष्णवस्थानकादिना प्रविश्यान्यो नटः काव्यार्थं स्थापयेत् । स च काव्यार्थस्थापनात् सूचनात् स्थापकः ।
पूर्वरङ्गशब्दार्थमाह पूर्वं रज्यतेऽस्मिन्निति। अभिनयात् पूर्वं सामाजिकैरुत्थापनादिप्रयोगे हि 696रज्यत इति । तर्हि नाट्यशालायां कथं पूर्वरङ्गशब्दप्रयोगः । तत्राह तात्स्थ्यादिति697 । तत्स्थः खलूत्थापनादिप्रयोगः । तेनेदं तात्स्थ्यमादाय नाट्यशालापि तथोच्यत इति । वैष्णवस्थानकादिना। 698विष्णुसंबन्धवेषप्रभृतिना ।
स स्थापको दिव्यं वस्तु दिव्यो भूत्वा मर्त्यं च मर्त्यरूपो भूत्वा मिश्रं च दिव्यमर्त्ययोरन्यतरो भूत्वा सूचयेत् । वस्तु बीजं मुखं पात्रं वा ।
दिव्यमर्त्ये इति। शुद्धदिव्यं वस्तु शुद्धदिव्यो भूत्वा मर्त्यं वस्तु मर्त्यो भूत्वा मिश्रं वस्तु दिव्यमर्त्ययोरन्यतरो भूत्वा=दिव्यो मर्त्यो वा भुत्वा सूचयेत् । सूचयंश्च तत्रापि वस्तु बीजं मुखं पात्रं वा सूचयेदित्यर्थः । तथा व्याचष्टे स स्थापक इत्यादिना।
वस्तु यथोदात्तराघवे—
-
Up to nāṭyaśālāyāṃ tātsthyāt is clear in A.T.A. The next line is not very clear. N.S.P. reads here pūrvaraṅgo nāṭyaśālā. tatsthaprathamaprayogavyutthāpanādau pūrvaraṅgatā. A.T.A. reading seems to be confirmed by Bh. Nṛ.↩
-
Only T.M.S. reads prayoge ’bhirajyata iti. See >Nāṭyaśāstra (G.O.S.) V. 22, etc. and Abhinavabhāratī on page 216.↩
-
N.S.P. does not give it. But according to Bh.Nṛ. it seems it has to be.↩
-
See also Abhinavabhāratī under X. 53.↩