text:
अथ पञ्चमाध्यायस्य गद्याभ्यासः
Prosaic study of 5th Chapter
(पदच्छेदान्वयसहितः परिच्छेदान्वितः)
With detailing of words and word-components, syntactical rearrangement and paraphrasing
अर्जुन उवाच ।
संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि |
यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ।।५-१।।
(१) अर्जुनः उवाच – कृष्ण कर्मणाम् संन्यासम् पुनः योगम् च शंससि | एतयोः यत् एकम् श्रेयः मे तत् सु-निश्चितम् ब्रूहि ।।५-१।।
श्रीभगवानुवाच
संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ |
तयोस्तु कर्मसंन्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते ।।५-२।।
(२) श्री-भगवान् उवाच – संन्यासः कर्म-योगः च उभौ निःश्रेयस-करौ | तयोः तु कर्म-संन्यासात् कर्म-योगः विशिष्यते ।।५-२।।
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति |
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात् प्रमुच्यते ।।५-३।।
(४) महा-बाहो यः न द्वेष्टि न काङ्क्षति सः नित्य-संन्यासी ज्ञेयः | निर्-द्वन्द्वः हि बन्धात् सुखम् प्रमुच्यते ।।५-३।।
सांख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः |
एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ।।५-४।।
यत्सांख्यैः प्राप्यते ज्ञानंस्तद्योगैरपि गम्यते |
एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ।।५-५।।
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥५-६॥
(५) सांख्य-योगौ पृथक् (इति) बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः | एकम् आस्थितः अपि उभयोः सम्यक् फलम् विन्दते (अथवा) उभयोः एकम् आस्थितः अपि सम्यक् फलम् विन्दते ।।५-४।। यत् ज्ञानम् सांख्यैः प्राप्यते तत् योगैः अपि गम्यते | सांख्यम् च योगम् च एकम् (इति) यः पश्यति सः पश्यति ।।५-५।। महा-बाहो अ-योगतः संन्यासः तु दुःखम् आप्तुम् | मुनिः योग-युक्तः (हि) न-चिरेण ब्रह्म अधिगच्छति ॥५-६॥
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ५- ७॥
नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥ ५- ८॥
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ ५- ९॥
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ ५- १०॥
(६) योग-युक्तः विशुद्ध-आत्मा विजित-आत्मा जित-इन्द्रियः सर्व-भूत-आत्म-भूत-आत्मा कुर्वन् अपि (कर्मभिः) न लिप्यते ॥ ५- ७॥ युक्तः तत्त्व-वित् पश्यन् श्रुण्वन् स्पृशन् जिघ्रन् अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन् अपि इन्द्रियाणि इन्द्रिय-अर्थेषु वर्तन्ते इति धारयन् न एव किञ्चित् करोमि इति मन्येत ॥ ५- ८॥+॥ ५- ९॥ यः कर्माणि ब्रह्मणि आधाय सङ्गम् त्यक्त्वा करोति सः पद्म-पत्रम् अम्भसा न लिप्यते इव पापेन (न लिप्यते) ॥ ५- १०॥
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥ ५- ११॥
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥ ५- १२॥
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ ५- १३॥
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ ५- १४॥
नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ ५- १५॥
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ ५- १६॥
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ ५- १७॥
(७) योगिनः कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैः इन्द्रियैः अपि आत्म-शुद्धये सङ्गम् त्यक्त्वा कर्म कुर्वन्ति ॥५-११॥ युक्तः कर्म-फलम् त्यक्त्वा नैष्ठिकीम् शान्तिम् आप्नोति | अ-युक्तः काम-कारेण फले सक्तः निबध्यते ॥५-१२॥ देही वशी (च) सर्व-कर्माणि मनसा नव-द्वारे पुरे संन्यस्य न एव कुर्वन् न कारयन् सुखम् आस्ते ॥५-१३॥ प्रभुः लोकस्य न कर्तृत्वम् सृजति न कर्माणि (सृजति) | स्व-भावः तु कर्म-फल-संयोगम् न प्रवर्तते (अथवा) स्व-भावः कर्म-फल-संयोगम् तु न प्रवर्तते ॥५-१४॥ विभुः नादत्ते कस्यचिपं न चैव सुकृतं ।विभुः कस्यचित् पापम् न आदत्ते न च एव सुकृतम् (आदत्ते) । ज्ञानम् अ-ज्ञानेन आवृतम् (भवति) | तेन जन्तवः मुह्यन्ति ॥५-१५॥ येषाम् तु तत् अज्ञानम् आत्मना ज्ञानेन नाशितम् तेषाम् तत् परम् ज्ञानम् आदित्यवत् प्रकाशयति ॥५-१६॥ तत्-बुद्धयः तत्-आत्मानः तत्-निष्ठाः तत्-परायणाः ज्ञान-निर्-धूत-कल्मषाः अ-पुनर्-आवृत्तिम् गच्छन्ति ॥५-१७॥
विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ ५- १८॥
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ ५- १९॥
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।
स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ॥५-२०॥
(८) पण्डिताः विद्या-विनय-सम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि शुनि च श्वपाके च एव समदर्शिनः ॥५-१८॥ येषाम् मनः साम्ये स्थितम् तैः इह एव सर्गः जितः | ब्रह्म निर्दोषम् समम् हि | तस्मात् ते ब्रह्मणि स्थिताः (भवन्ति) ॥५-१९॥ स्थिर-बुद्धिः अ-सम्मूढः ब्रह्म-विद् ब्रह्मणि स्थितः प्रियम् प्राप्य न प्रहृष्येत् अ-प्रियम् प्राप्य न उद्विजेत् च ॥५-२०॥
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥ ५- २१॥
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ ५- २२॥
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ ५- २३॥
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ ५- २४॥
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ ५- २५॥
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ ५- २६॥
(९) यत् बाह्य-स्पर्शेषु अ-सक्त-आत्मा आत्मनि सुखम् विन्दति, सः ब्रह्म-योग-युक्त-आत्मा अक्षयम् सुखम् अश्नुते ॥५-२१॥ कौन्तेय, ये हि भोगाः संस्पर्श-जाः ते दुःख-योनयः आदि-अन्तवन्तः एव | तेषु बुधः न रमते ॥५-२२॥ यः शरीर-विमोक्षणात् प्राक् काम-क्रोध-उद्भवम् वेगम् इह एव सोढुम् शक्नोति सः नरः युक्तः सः सुखी ॥५-२३॥ यः अन्तः-सुखः अन्तर्-आरामः तथा यः अन्तर्-ज्योतिः एव सः योगी ब्रह्म-भूतः ब्रह्म-निर्वाणम् अधिगच्छति ॥५-२४॥ क्षीण-कल्मषाः छिन्न-द्वैधाः यत-आत्मानः सर्व-भूत-हिते रताः ऋषयः ब्रह्म-निर्वाणम् लभन्ते ॥५-२५॥ काम-क्रोध-वियुक्तानाम् यत-चेतसाम् विदित-आत्मनाम् यतीनाम् ब्रह्म-निर्वाणम् अभितः वर्तते ॥५-२६॥
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ ५- २७॥
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ ५- २८॥
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ ५- २९॥
(१०) यः मुनिः सदा बाह्यान् स्पर्शान् बहिः कृत्वा, चक्षुः च भ्रुवोः अन्तरे एव (कृत्वा), नास-अभ्यन्तर-चारिणौ प्राण-अपानौ समौ कृत्वा, यत-इन्द्रिय-मनो-बुद्धिः मोक्ष-परायणः विगत-इच्छा-भय-क्रोधः सः मुक्तः एव ॥५-२७॥+॥५-२८॥ (सः) माम् यज्ञ-तपसाम् भोक्तारम्, सर्व-लोक-महा-ईश्वरम्, सर्व-भूतानाम् सु-हृदम् (इति) ज्ञात्वा शान्तिम् ऋच्छति ॥५-२९॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
कर्मसंन्यासयोगो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥
(११) ॐ तत् सत् | इति श्रीमत्-भगवत-गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्म-विद्यायाम् योग-शास्त्रे श्री-कृष्ण-अर्जुन-संवादे (अयम्) पञ्चमः अध्यायः नाम कर्म-संन्यास-योगः ॥५॥
शुभमस्तु !
-o-O-o-


c: text/html

text:
कोडगुमण्डलम्
कोडगुमण्डलं (Kodagu District) कर्णाटकराज्यस्य किञ्चन मण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति मडिकेरी नगरम् । कोडगु (कूर्ग (Coorg) इति आङ्ग्लभाषया उच्यते) कर्णाटकस्य पश्चिमाद्रिशृङ्खलायाः एकं सुन्दरं विशिष्ठं च मण्डलम् अस्ति । न्यूना जनस्ंख्या सर्वत्र सुन्दरपर्वतप्रदेशः हिमाच्छादितभूमिः निर्झराः, जलपाताः सर्वदृष्ट्या कोडगुप्रदेशः कर्णाटकस्य ’काश्मीरः’ इति कथयितुं योग्यः अस्ति । विश्वे सौन्दर्यार्थं सुप्रसिद्धेन स्काटलैण्डदेशेन सह तोलयितुं शक्यः। कावेरीनद्याः जन्मस्थानं प्रवहणभूमिः च । अतः कावेरीमण्डलम् इत्यपि ख्यातम् अस्ति । पूर्वं पृथकराज्यमासीत् । इदानीं कर्णाटकराज्ये विलीनस्य एतस्य मण्डलम् इति स्थानं कल्पितम् अस्ति । तथापि स्वकीयभाषा-संस्कृति-परम्पराणां वैशिष्ठ्यकारणतः एतस्य मण्डलस्य विशिष्ठं स्थानम् अस्ति । कन्नडभाषया कुडु नाम गिरिः इति अर्थः । गिरिकन्द्ररप्रदेशं एतं कोडगु इति कथितवन्तः । मडिकेरी (मर्केरा इति आग्ङ्गलभाषया वदन्ति) मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
कर्णाटकस्य वीरभूमिः भारतस्य स्काट्लैण्ड् इत्यादिरूपेण प्रसिद्धिः कोडगुप्रदेशस्य महत्त्वं सूचयति। पर्वतश्रेणीनां मध्ये सानुप्रदेशः निसर्गसुन्दरः अत्यन्तं रमणीयः च अस्ति । हर्मन् मौग्लिङ्ग् इत्यादयः आङ्गलाः अन्ये विदेशीयाः च कोडगुप्रदेशं मुक्तकण्ठेन सम्यक् वर्णितवन्तः सन्ति । कावेरीनद्याः जन्मस्थानं कोडगुमण्डले तलकावेरी स्थले अस्ति । कन्नडकवयः पञ्जे मङ्गेशरायः जी.पी.राजरत्नम्, सालिरामयचन्द्ररायः कोडगुप्रदेशं मनसा काव्यैः वर्णितवन्तः सन्ति । समग्रं मण्डलम् अतीवसुन्दरं भारतस्य काश्मीरसदृशम् अस्ति । कोडगुमण्डलस्य विस्तारः ४१०० चतुरस्रकि.मी अस्ति । सागरस्तरतः ३००० पादोन्नते प्रदेशे कोडगुप्रदेशः अस्ति । काफी एला मरीचम् नारङ्गम् इत्येतेषां वृक्षाणां वाटिकाः मनमोहकाः भवन्ति । अतः एव कविः द.रा. बेन्द्रेवर्यः बहूनि गीतानि रचितवान् अस्ति ।
कोडगुप्रदेशं कोडवरनाडु इत्यपि कथयन्ति । जनाः युद्धकलाचतुराः सन्ति । प्रतिगृहं योधाः सन्ति । मेजर् जनरल् कारियप्पः भारतस्य महादण्डनायकः आसीत् । जनरल् तिम्मय्यः अपि कोडगुप्रदेशीयः । कोडवजनाः दृढशरीराः व्यायामप्रियाः शूराः उन्नताः क्रिडा क्षेत्रेऽपि प्रसिद्धाः च भवन्ति । एतेषां वस्त्रधारणविधिः अपि भिना एव अस्ति ।
आवर्षम् अत्र शीतकालः इव उत्तमं वातावरणं भवति । फेब्रुवरीमासे मरीचस्य पक्वकालः । एप्रिल्मासे काफीसस्यानि पुष्पितानि भवन्ति । तदा तेषां सुगन्धः अत्यन्तम् आह्लादकरः भवति । मे मासे हरितानि बीजानि रक्तानि भवन्ति । काफी सस्ये फलानां पक्वभवनस्य कालः । मनमोहकं काफिवाटिकादृश्यं रमणीयं भवति । कावेरीनदी सदा जलपूर्णा प्रवहति । तत्र तत्र अनेके जलपाताः निर्मिताः सन्ति वर्षाकाले नदीजलं भयं जनयति । जलपातेषु अधिकं जलं तदा पतति । जूनमासे वर्षारम्भः भवति । नव रात्रिपर्यन्तं वृष्टिः भवति । तलकावेर्यां जलोद्गमः , दसरामहोत्सवः , हुत्तरिपर्व कोडगुमण्डले अतीव वैभवयुक्तानि पर्वाणि सन्ति ।
मडिकेरीतः तलकावेरी ४६ कि.मी दूरेऽसि । अत्रैव कार्वर्याः उद्गमस्थानम् अस्ति । इर्प्पुजलपातम् अब्बीफल्स् सदा जलपूर्णानि दर्शकाणां आनन्ददायकानि भवन्ति । कुशालनगरसमीपे कावेरीनिसर्गधाम सुन्दरम् अस्ति । कोडगुप्रदेशे पादचारणाय माकुट्ट, बर्पोळे नीलं पोले प्रदेशाः अतिजनप्रियाः । इग्गुतप्प, तडियण्ड् मोळ्, चिन्ननप्प शिखरारोहणं साहसयात्रा एवास्ति । तडियण्ड् मोळ् सागरस्तरतः ५००० पादोन्नतम् अस्ति । सोमवारपेटे पुष्पगिरि कुमारपर्वतशिखरं च पादचारणाय विशिष्टानि सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
विस्तीर्णता[सम्पादयतु]
४१०२ च.कि.मी.मिता ।
स्थानम्[सम्पादयतु]
अस्य मण्डलस्य पश्चिमदिशि दक्षिणकन्नडमण्डलम् , उत्तरदिशि हासनमण्डलं, पूर्वदिशि मैसूरुमण्डलं, दक्षिणदिशि केरळराज्यस्य कण्णूरुमण्डलं, च सन्ति । अस्मिन् मण्डलेपि प्रधानः उद्योगः काफीकृषिः एव । कोडगुमण्डलं पूर्वं ब्रिटिश्प्रभुत्वकाले राज्यम् एव आसीत् । कालान्तरेण ते एतत् मण्डलं मैसूरुराज्ये विलीनं कृतवन्तः ।
कृषिः[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डलेपि प्रधानः उद्योगः काफीकृषिः एव । कोडगुमण्डले मरीचिकाः, एलाः, नारङ्गाः, शालिधान्यानि च प्रधानतया प्ररोहन्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अत्र मडिकेरी, विराजपेटे, सोमवारपेटे, इति उपमण्डलत्रयम् अस्ति ।
भाषा संस्कृतिः च[सम्पादयतु]
अत्रस्थान् जनान् कोडवाः इति कन्नडे कथयन्ति । प्रशासनभाषा कन्नड एव अस्ति किन्तु कोडवतक्क् अत्र प्रादेशिका भाषा अपि जनाः भाषन्ते । मलयाळं, अरेगन्नड, तुळु, रावुल इत्याद्याः भाषाः अत्र भाष्यन्ते । कोडवभाषा इति यदस्ति तस्याः लिपिः नास्ति एव । एते सर्वे जनाः हैन्दवकृषकाः सन्ति ।
प्रेक्षणीयस्थानानि[सम्पादयतु]
कोडगुमण्डले प्रधानतया पर्यटककेन्द्रत्रयम् अस्ति । मडिकेरीमध्ये अब्बिजलपातः, ओङ्कारेश्वरमन्दिरम्, राजगद्दुगे, तलकावेरी, सोमवारपेटे मध्ये कावेरीनिसर्गधाम, कोप्पप्रदेशे स्वर्णमयदेवालयः, वीरभूमिः, दुबारे, हारङ्गिजलाशयः, चिक्लिहोळे,होन्नम्मनकेरे, मल्लळ्ळि जलपातः, वीराजपेटेप्रदेशे नागरहोळे, इर्पुजलपातः, कुन्द टि एस्टेट् च दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति ।
पवित्रस्थानानि[सम्पादयतु]
१. भागमण्डलम्[सम्पादयतु]
अस्य क्षेत्रस्य भगण्डेश्वरक्षेत्रम् इति प्रसिद्धिः अस्ति । भगण्डऋषिः अत्र तपः कृत्वा भगवतः अनुग्रहं प्राप्तवान् इति विश्वासः अस्ति। एतत् क्षेत्रम् दक्षिणप्रयागः इत्यपि कथयन्ति । अत्र कन्निका-कावेरी-सुजोतिनदीनाम् सङ्गमः अस्ति । अत्र स्नानकरणेन पुण्यसम्पादनं भवति । प्रमुखदेवालयः श्री भगण्डेश्वरदेवालयः । भगण्डमुनिना स्थापितं शिवलिङ्गम् अत्र विशिष्टम् अस्ति । प्रतिवर्षं तुलामासे तुलास्ंक्रमणसमये अत्र उत्सवः भवति । तदा बहवः यात्रिकाः गच्छन्ति ।
२.तलकावेरी[सम्पादयतु]
कावेरीनद्याः उगमस्थानं पवित्रक्षेत्रं च ब्रहमगिरिप्रदेशेऽस्ति । दक्षिणगङ्गा इति ख्याता कावेरी चौकाकारेण कासारस्य ब्रह्मकुण्डिकातः निश्चिते समये उद्भवति । तस्य ”‘तीर्थोद्भव’” इति नाम अस्ति । सूर्यस्य तुलाराशिप्रवेशसमयः एव तीर्थाद्भवमुहूर्तः अस्ति । अस्मिन् समये बहवः जनाः आगत्य तीर्थं नयन्ति ।
- मार्गः मडिकेरीतः ४८ कि.मी.
- बेङ्गलूरुतः २९७ कि.मी । मैसूरुतः १६० कि.मी भागमण्डलतः ८ कि.मी
३.मडिकेरी[सम्पादयतु]
कोडगुप्रदेशे मडिकेरीगिरिधाम सागरस्तरतः ३८०० पादोन्नते स्थलेऽस्ति । राजासीट् उद्यानं निसर्गसुन्दरं रम्यं स्थलम् । इतः सूर्यास्तदर्शनं शालीक्षेत्राणां दर्शनं, वाटिकादर्शनम् अतीव सन्तोषाय भवति । प्रतिवर्षं राजासीटप्रदेशे फलपुष्पप्रदर्शनम् अत्युत्तमतया आयोजितं भवति । उद्यानवने सन्ध्यारागनामकः कश्चन कार्यक्रमः भवति । इदानीम् अत्र लघुधूमशकटं बालानां विनोदसञ्चाराय निर्मितम् अस्ति । मडिकेरीदुर्गम् एतिहासिकं भवनमस्ति । अत्र विशालं राजगृहं, प्राच्यवस्तुसङ्ग्रहालयः, जिल्लाकेन्द्रीयन्थालयः, कोटेगणपतिदेवालयः आकर्षकाः सन्ति । दुर्गस्य रचनायाः विशेषः नाम षड्कोणाकारकः तलविन्यासः । षट्कोणेषु कोत्तलु (विशेषदर्शकस्थानम्) निर्मितम् अस्ति दर्शकस्थानं वृत्ताकारकम् अस्ति ।
राजगृहस्य मृच्छदः आङ्ग्लैः आनीतः अस्ति । सुन्दरभवनस्य द्विस्तरीयानि तोरणानि, चौकाकाराणि वातायनानि, काचकैः सम्यगलङाकृतानि सन्ति । विशालजलाशये कश्चन लघु शिलाकूर्मः अस्ति । गजाकृतयः जीवन्त्यः इव सन्ति । नगरे ओङ्कारेश्वरमन्दिरं राज्ञां मृतस्मारकाणि दर्शनीयानि सन्ति । ओङ्कारेश्वरमन्दिरं क्रिस्ताब्दे १८२० तमे वर्षे गार्थिक्-इस्लामिक् मिश्रशैल्या निर्मितम् ।
- मार्गः -कोडगुमण्डले धूमशकटमार्गः नास्ति।
- वाहनमार्गः - बेङ्गळूरुतः २६० कि.मी । मैसूरुतः १३४ कि.मी वसत्याः कृते मडिकेरी भागमण्डलम् इत्यत्र व्यवस्थाः सन्ति । (मङ्गळूरुतः १३५ कि.मी।) कुशालनगरम् इत्यादिस्थलेषु उपाहारगृहाणि सन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- ↑ १.० १.१ "Kodagu district Profile". DSERT. Retrieved 11 January 2011.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
द्यावापृथिव्योरिदम्...
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
- द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।
- दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥ २० ॥
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य विंशतितमः(२०) श्लोकः ।
पदच्छेदः[सम्पादयतु]
द्यावापृथिव्योः इदम् अन्तरं हि व्याप्तं त्वया एकेन दिशः च सर्वाः दृष्ट्वा अद्भुतं रूपम् उग्रं तव इदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥ २० ॥
अन्वयः[सम्पादयतु]
महात्मन् ! द्यावापृथिव्योः इदम् अन्तरं हि त्वया एकेन व्याप्तं सर्वाः दिशः च । तव उग्रम् उतम् इदं रूपं दृष्ट्वा लोकत्रयं प्रव्यथितम् ।
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
- महात्मन् = महानुभाव !
- द्यावापृथिव्योः = भूम्यन्तरिक्षयोः
- इदम् = असौ
- अन्तरम् = अवकाशः
- त्वया = भवता
- एकेन = केवलेन
- व्याप्तं = परिव्याप्तः
- सर्वाः = सकलाः
- दिशः च = आशाः अपि (व्याप्ताः)
- तव = ते
- उग्रम् = क्रूरम्
- उतम् = विस्मयकरम्
- इदम् = एतत्
- रूपम् = स्वरूपम्
- दृष्ट्वा = ईक्षित्वा
- लोकत्रयम् = भुवनत्रयम्
- प्रव्यथितम् = खिन्नम् ।
अर्थः[सम्पादयतु]
महात्मन् ! भूम्यन्तरिक्षयोः मध्ये वर्तमानः सर्वोऽपि अवकाशः भवता एकेन परिव्याप्तः अस्ति । सर्वाः दिशः अपि त्वयैव व्याप्ताः । तव क्रूरं विस्मयजनकं च इदं स्वरूपं दृष्ट्वा भुवनत्रयमपि किं भविष्यतीति चिन्ताकुलम् अस्ति ।


text:
रूपं महत्ते बहुवक्त्र...
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
- रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।
- बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ॥ २३ ॥
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य त्रयोविंशतितमः(२३) श्लोकः ।
पदच्छेदः[सम्पादयतु]
रूपं महत् ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथिताः तथा अहम् ॥ २३ ॥
अन्वयः[सम्पादयतु]
महाबाहो ! बहुवक्त्रनेत्रं बहुबाहूरुपादं बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं महत् ते रूपं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथिताः तथा अहम् ।
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
- महाबाहो = दीर्घबाहो !
- बहुवक्त्रनेत्रम् = अनेकाननलोचनम्
- बहुबाहूरुपादम् = असङ्ख्याकहस्तोरुचरणम्
- बहूदरम् = अनेककुक्षिम्
- बहुदंष्ट्राकरालम् = अनेकदन्तभयानकम्
- महत् = बृहत्
- ते रूपम् = तव स्वरूपम्
- दृष्ट्वा = अवलोक्य
- लोकाः = जनाः
- प्रव्यथिताः = चिन्ताकुलाः
- तथा अहम् = तथा अहम् ।
अर्थः[सम्पादयतु]
दीर्घबाहो ! तव आकारः अत्यन्तं विचित्रः । तत्र बहूनि मुखानि लोचनानि सन्ति । बहवः हस्ताः ऊरवः पादाश्च सन्ति । बहूनि उदराणि अपि सन्ति । बहुभिः दन्तैः भयानकः दृश्यसे । एतादृशस्य आकारस्य दर्शनादेव सर्वे जनाः किं भवेदिति चिन्ताम् उपगताः तथा अहम् ।


text:
भरतः (रामायणम्)
भरतः दशरथस्य पुत्रः । कैकेयी भरतस्य माता। कुशध्वजस्य पुत्री माण्डवी भरतस्य पत्नी ।
अन्तर्विषयाः
पितृभक्तिः[सम्पादयतु]
यदा दशरथेन श्रीरामस्य राज्याभिषेकः आयोजितः तदा भरतः स्वमातुलगृहं गतः आसीत् । कैकेयीवचनानुगुणं श्रीरामः वनवासार्थं गतः । शोकेन दशरथः इहलोकयात्रां समापितवान् । भरतः त्वरया अयोध्यां प्रति अगन्तव्यः इति वार्ता प्रेषिता । पूर्वस्मिन् दिने भरतः दुःस्वप्नं दृष्टवान् आसीत् । प्रेषिते पत्रे अपि राजमुद्रा न आसीत् । आगन्तुं विशेषव्यवस्था कल्पिता आसीत् । अनेन पितुः विषये बहु चिन्ताक्रान्तः अभवत् । अयोध्यागमनानन्तरं वसिष्ठः पूर्वजानां रघुवंशीयाणां मूर्तिदर्शनपूर्वकं दशरथस्य मरणं ज्ञपितवान् । तदा पितुः मरणवार्तां ज्ञात्वा बहु खिन्नः अभवत् ।भासमहाकविः स्वीयनाटके प्रसङगमेनं मनोज्ञतया चित्रितवान् [२]।
भ्रातृभक्तिः[सम्पादयतु]
यदा भरतः अयोध्यां प्रविष्टवान् तदा स्वमातुः नीचबुद्ध्या अग्रजः रामः वनं गतवान् इति ज्ञातवान् । तदा अग्रजस्य विषये विद्यमानया महत्या प्रीत्या मातुः वधं कर्तुमुद्युक्तः । वसिष्ठवचनानुगुणं वधं नाचरितवान् । स्वदेहत्यागमपि कर्तुमुद्युक्तः भरतः वसिष्ठेन वारितः ।
श्रीरामसेवकः[सम्पादयतु]
भ्रातृविहीनायाम् अयोध्यायां सिंहासने नोपविषामीति मातुः समीपे उक्त्वा श्रीराममन्विषन् वनं प्रति प्रस्थितः । कैकेयीवचनम् अल्पमिति मत्वा अयोध्यां प्रत्यागत्य सिंहासनमधिरोढुं श्रीरामस्य सकाशे विनम्रं विज्ञापयति । परं श्रीरामः नाङ्गीकुरुते । श्रीरामस्याधिष्ठाने अयोध्यासिंहासने नाहमुपाविषामीति श्रीरामस्य समीपे उक्त्वा तस्य पादुकां प्रसादरूपेण अपृच्छत् । पादुकां शिरसि वहन् अयोध्यायां राजसिंहासने संस्थाप्य श्रीरामस्य वनवासपूर्तिपर्यन्तं नन्दिग्रामे तपः आचरितवान् [३]।
पुराणेषु भरतः[सम्पादयतु]
विष्णुधर्मोत्तर पुराणे १.२०२ आख्यानमस्ति यत् सिन्धुनद्याः द्वयेषु कूलेषु शैलूषस्य गन्धर्वस्य राज्यमासीत्। भरतस्य मातुलं युधाजितं अयं न रोचते। अनेन कारणेन भरतः शैलूषेण गन्धर्वेण सह युद्धं करोति एवं तस्य राज्यध्वंसनं कृत्वा सिन्धोः द्वयेषु कूलेषु स्वपुत्राणां तक्ष एवं पुष्कलस्य राज्याभिषेकं करोति। मत्स्य ५१.८ एवं वायु २९.७ पुराणेषु उल्लेखमस्ति यत् भरताग्निः ब्रह्मौदनमस्ति।
शैलूषस्य किमर्थं भवति, अस्मिन् संदर्भे ऋग्वेद १०.१२६ सूक्तं उल्लेखनीयमस्ति। अस्य सूक्तस्य ऋषिः शिलूष-पुत्रः कुल्मलबर्हिः अथवा वामदेवस्य पुत्रः अंहोमुक् अस्ति। देवता विश्वे देवाः सन्ति। अस्मिन् सूक्ते मित्र-वरुण-अर्यमा देवत्रयेभ्यः प्रार्थना अस्ति यत् ते द्वेषतः मोचनं कुर्वन्तु इत्यादि। भागवतपुराणस्य ११.२.४६ श्लोकमस्ति –
ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च। प्रेम मैत्री कृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः।।
अर्थात् मध्यमस्य कोट्याः भक्तस्य लक्षणमयमस्ति यत् सः ईश्वरे, तस्य भक्तैः सह, बालिशेषु एवं द्विषत्सु सह क्रमशः प्रेम, मैत्री, कृपा एवं उपेक्षया सम्बन्धं स्थापितं करोति। ऋग्वेद १०.१२६ सूक्ते मित्र(मैत्री), वरुण(कृपा) एवं अर्यमा(द्वेषः) देवतानां उल्लेखमस्ति। किन्तु प्रेमस्य देवस्य उल्लेखं नास्ति। प्रेम एव ब्रह्मौदनस्य सृष्टिं करिष्यति। प्रेमस्य सृष्टिः भरतस्य माध्यमेन भविष्यति, अयं प्रस्तावः।
ऋग्वेद १०.१२६ सूक्तस्य ऋषिः कुल्मल-बर्हिः अस्ति। कुल्मलस्य किं अर्थं अस्ति, अयं विचारणीयः। अथर्ववेदे उल्लेखमस्ति – जिह्वा ज्या कुल्मलं वाङ् - -- । अन्यत्र कुल्मलं पापमस्ति। कुल्मलस्य अन्य शब्दार्थानां हेतु शब्दकोशः द्रष्टव्यमस्ति।
विष्णुधर्मोत्तरे ३.१२१.५ निर्देशमस्ति यत् अयोध्यायां रामस्य अर्चना करणीयमस्ति एवं केकयदेशे भरतस्य। केकय शब्दस्य किमर्थं भवति। पुराणेषु उल्लेखं अस्ति यत् ऋषीणामाश्रमेषु मन्त्रध्वनिं श्रुत्वा मयूराः केका ध्वनिं कुर्वन्ति। केका अर्थात् कय-कय। कय-शब्दे। अयं ध्वनिः प्रतिध्वनिरस्ति। मनुष्यस्य जीवनं द्वि-तन्त्राणां योगमस्ति – श्रुत्याः एवं स्मृत्याः। श्रुति अर्थात् ईश्वरीय वाण्याः श्रवणे कोपि रोधं नास्ति। लौकिक भाषायाम् – कोपि कार्यः आत्मायाः आवाजानुसारेण एव भविष्यति। स्मृति अर्थात् इदानीं श्रुत्याः, ईश्वरवाण्याः श्रवणं सम्भवं नास्ति। कदाचित् कस्मिंश्चित् काले यः श्रुतमासीत्, तस्य सम्यक् संरक्षणेन एव, स्मृत्या एव, आर्ष पुरुषाणां कथनानुसारेण कार्यं करणीयमस्ति। रामायणे कैकेयी अयोध्यायां अपि भरतस्य राज्यं स्थापयितुं यत्नं करोति। किन्तु अन्ततः सफलं न भवति। कारणं – अयोध्या श्रुत्याः स्थानं भवति। अष्टचक्रा नवद्वारा देवानां पूरयोध्या। स्मृत्याः स्तरे ईश्वरस्य कृपायाः ग्रहणं कठिनं भवति। अनेन कारणेन भरतस्य, भरणकस्य आवश्यकता भवति।
भरतस्य मन्दिरम्[सम्पादयतु]
ऋषिकेश नगरे भरतसंज्ञकः मन्दिरमस्ति किन्तु अत्र पूजनीय देवता भगवान् हृषीकेशः अस्ति, न राम – भ्राता भरतः। अस्य रहस्यस्य व्याख्या एवंप्रकारेण कर्तुं शक्यन्ते। पद्मपुराणे ६.२४२.९४ उल्लेखमस्ति यत् राम-भ्राता भरतः पाञ्चजन्यस्य शंखस्य अवतारः अस्ति(शत्रुघ्नः चक्रस्य)। भगवद्गीतायां १.१५ उल्लेखमस्ति –
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशंखं भीमकर्मा वृकोदरः।।
पाञ्चजन्यस्य किमर्थं भवितुं शक्यते, अयं विचारणीयः। अस्माभिः कोपि हवं, अभीप्सा भवेत्, अस्य सफलीभवनाय अयं आवश्यकं अस्ति यत् अभीप्सायाः जननं देहस्य पञ्च धातुभ्यः – लोम, असृग्, मांस, अस्थि एवं मज्जातः युगपद् एव भवेत्(द्र. ऋ. ३.५३.१६)। हृषीकेश संज्ञकस्य विष्णोः विशेषता अस्ति यत् तस्य नियन्त्रणं स्वकृष्टिषु उपरि भवति। हृषीकाणि – इन्द्रियाणि। अतएव यदा गीतायां उल्लेखमस्ति यत् हृषीकेशेन पाञ्चजन्यस्य शङ्खस्य घोषमभवत्, अयं उचितमेव। ऋषिकेश नगरस्य भरतमन्दिरस्य विषये कथनमस्ति यत् अक्षयतृतीयां तिथौ यः देवस्य १०८ परिक्रमाः करोति, तस्य कामना सफलं भवति।
आधाराः[सम्पादयतु]
- ↑ Ramayana - Conclusion, translated by Romesh C. Dutt (1899)
- ↑ द्रष्टव्यम्-प्रतिमानाटकम्-चौखम्भाप्रकाशनम्,वाराणसी
- ↑ वाल्मीकिरामायणम्
संदर्भाः[सम्पादयतु]


text:
आरण्यकग्रन्था:
सायणाचार्यानुसारं येषां ग्रन्थानां मननं-चिन्तनं ग्रामस्य/नगरस्य कोलाहलपूर्णे वातावरणे सम्भवं नासीत् अत: अरण्यस्य एकान्त, शान्तवातावरणे अध्ययनं कृतं ते ग्रन्था: एव आरण्यकग्रन्था: इति ज्ञायन्ते । एते ग्रन्था: वेदानां रहस्यानाम् उद्घाटनं, प्राणविद्यासदृशगूढविद्याया: दार्शनिकविश्लेषणं च कुर्वन्ति ।
वस्तुत: आरण्यकग्रन्था: ब्राह्मणग्रन्थानां पूरकमेव सन्ति, सहैव उपनिषदानां प्रारम्भिकभाग: च सन्ति । ब्राह्मणग्रन्थेषु जटिलयज्ञप्रक्रिया वर्णिता भवति किन्तु आरण्यकग्रन्थेषु सामान्ययज्ञानां प्रतिपादनं कृतमस्ति । एते यज्ञा: वानप्रस्थिना अपि कर्तुं शक्यं भवन्ति स्म । एवं विधा वयं वक्तुं शक्नुम: यत् मन्त्रब्राह्मणात्मकं वेदस्य यस्मिन् अंशे आध्यात्मितत्वानां मीमांसा, प्राणविद्या तथा च प्रतीकोपासनाया: विषया: वर्णिता: सन्ति; स: अंश: आरण्यक इति नाम्ना अभिधीयते । महाभारतस्य आदिपर्वे कथनमस्ति ---
''नवनीतं यथा दध्नो, मलयाच्चन्दनं यथा ।
आरण्यकं च वेदेभ्य:, औषधिभ्योSमृतं यथा ।।''
विषयवस्तु: - आरण्यकानां मुख्यप्रतिपाद्यविषय: प्राणविद्या एवं च प्रतीकोपासना अस्ति । अस्य महत्वपूर्णं विवेचनं ऐतरेय, तैत्तिरीयं च ब्राह्मणयो: प्राप्यते । ऐतरेयारण्यकस्य निम्निलिखित: अंश: अत्यन्तम् उपादेय: अस्ति - ''प्राणेन सृष्ट्वान्तरिक्षं च वायुश्च । अन्तरिक्षं वा अनुचरन्ति । अन्तरिक्षमनुश्रृण्वन्ति । वायु: अस्मै पुण्यं गन्धमावहति । एवमेतौ प्राणपितरं परिचरतोSन्तरिक्षं च वायुश्च ।'' अनेन कथनेन स्पष्टमस्ति यत् अन्तरिक्ष: वायुश्च द्वौ अपि प्राणरूपीकार्यस्य कारणौ मन्येते । प्राण: पिता अस्ति अन्तरिक्ष: वायुश्च तस्य पुत्रौ स्त: । ऋग्वेदस्य पुरुषसूक्तेपि एवंविधैव कथनं प्राप्यते - ''.......................प्राणाद्वायुरजायत् ।।
एवं विधा वयं पश्याम: यत् आरण्यकेषु तेषां महाध्यात्मिकतत्वानां संकेत: प्राप्यते, यानि उपनिषदेषु पुष्पितानि-पल्लवितानि सन्ति ।
इति


text:
यथोद्देशं लक्षणमाह—
इदमहं संपादयामि इत्यध्यवसायमात्रमारम्भ इत्युच्यते । यथा रत्नावल्याम्—17
कार्यसिद्धिहेतोः प्रयत्नादन्यः किमारम्भो नामावस्थान्तरमस्ति । तत्राह इदमहमिति । इदमहं संपादयामीति मनसा संकल्प्य हि कश्चित् कार्यार्थं व्याप्रियते । तस्मात् स संकल्प एव प्रयत्नपूर्वभावी कार्यारम्भ इत्युच्यते । तद्दर्शितम् औत्सुक्यमात्रमिति । अत एव हि 130 कार्यसाधनेच्छामात्रमाद्यप्रवृत्तिरित्युच्यते इति । ननु फलभोक्तुर्वत्सराजस्यैव कार्यारम्भेण भवितव्यम् । किमत्र यौगंधरायणेन । तत्राह सचिवायत्तसिद्धेरिति । यथा यजमानेन वृतानामृत्विजां व्यापारो यजमानस्य फलहेतुर्भवति तद्वत् वत्सराजसचिवव्यापारोऽपि वत्सराजस्य131 व्यापारो भवति । तदायत्तसिद्धित्वात् तस्येति ।


text:
नेप्चून्-ग्रहः
नेप्चून् (Neptune) कश्चन ग्रहः भवति। नेप्चून् इति निर्दिश्यमानः ग्रहः भारतीयचिन्तनाक्रमे वरुणः इति कथ्यते । १८४६ तमे वर्षे अन्विष्टः अयं ग्रहः इन्द्रः (युरेनस्) इव हरिद्वर्णीयः । अस्य ग्रहस्य द्वौ उपग्रहौ - ट्रैटन्, नेरैड् च । स्वस्य परिभ्रमणाय अयं ग्रहः २६ निमेषोत्तर १८ घण्टाः स्वीकरोति । सूर्यं परितः भ्रमणाय १६४.८ वर्षाणि स्वीकरोति । अयं सौरमण्डले अष्टमः। सूर्यात् दूरे विद्यमानः ग्रहः । व्यासानुगुणम् अयं चतुर्थः महान् ग्रहः । द्रव्यराश्यनुगुणं तृतीयः महान् ग्रहः । भूमेः द्रव्यराशेः अपेक्षया १७ गुणितम् अधिकमस्ति अस्य द्रव्यराशिः। अयं ग्रहः सूर्यात् ३०.०७ खगोलमानदूरे अस्ति। सामान्यतः अस्य दूरं २,७९३,०००,००० विदूरम्, २८१६ मिलीयमैलुपरिमितम् अस्ति। अदूरं २७९८ मिलिय मैलुपरिमितम् अस्तीति। अस्य पथः अल्पदीर्घवृत्तो भवति। तत् पथः भू पथाय १ डिग्रि ४७ निमेषाः अभिनतः अस्ति। अयं वरुणः(नेप्चून्) लघुग्रहः न। गात्रे भूमेः अपेक्षया ७२ भागः बृहत् भवति। भारे केवलं १७ भागः आधिक्यमस्य इति।
रचना[सम्पादयतु]
अस्य ग्रहस्य रचना अरुण(युरेनस्) ग्रहवत् अस्तीति ऊहा। (युरेनस्) अरुणग्रहवत् हरितनीलवर्णाभ्याम् अयं ग्रहः मिलितः अस्ति। अस्य ग्रहाय सूर्यरश्मीः अतिशयतया प्रतिफलन शक्तिः अस्ति। किन्तु सूर्यात् अस्य स्थानं गणयामश्चेत् अस्य प्राप्तेः शाखप्रकाशौ न्यूनौ इति। भूमौ एकचदर गजविस्ताराय यावत् शाखप्रकाशौ आगच्छतः, तेषु सहस्रेषु एको भागः सूर्यात् वरुणस्य एकचदरगात्रपरिमिते आगतं स्यात्। एतदपेक्षया सूर्यगोलकः तत्र विद्यमान जन्तुविशेषेभ्यः नक्षत्रगात्रे दृश्यते। अस्य गोलकस्योपरि, भूमौ उषःकाले यावान् प्रकाशः भवति तावान् प्रकाशः सूर्यात् प्रायः लभ्येत। वरुणग्रहे पूरित अनिलाः गुरुशनिग्रहयोः वस्तुने सदृशाः भवन्ति। मिथेन्,अमोनिया अनिलौ अस्मिन् वरुणवातावरणे अधिकतया दृश्यतः इति। उक्तान् विहाय भूमौ अविद्यमानाः केचन धातवः अस्मिन् सन्तीति ज्ञातमस्ति। अस्य ग्रहस्य ४१,००० कि.मि. व्यासपरिमितगोलकः भवति। अयं ग्रहः स्वपथे २९ डिग्रि अभिनतः अस्ति। १५ घण्टाः,४० निमेषाय एकवारं परिक्रमति। स्ववृत्ते एकवारं संपूर्णं परिक्रमणार्थं १९४ वर्षाणि २८० दिनानि अपेक्षन्ते। अर्थात वरुणस्य एकवर्षाय अस्माकं १९५ वर्षाणि समानानि भवन्ति। अथः तत्र विद्यमान वातावरण, शीतादीनां कल्पना अस्माकं गणनायां यान्ति इति।
चन्द्रौ[सम्पादयतु]
भूमिः चन्द्रयोः मध्ये विद्यमानान्तर दूरे,वरुणस्य परितः परिक्रम्यमाणस्य चन्द्रस्य अस्तित्वं १८४९ तमे संवत्सरे ज्ञातमिति। विलियं लासेल् इत्यनेन अस्य शोधं कृतवान्। अयं ग्रहकेन्द्रात् ३२०,००० कि.मि. दूरे अस्ति। मातृग्रहाय ५ दिनानि, २० घण्टाः, २ निमेषाः, ३८ क्षणात्मक समये एकवारं परिक्रमणं कृत्वा आगच्छति। वरुणस्य पथाय ३५-४० डिग्रि अभिनतः भूत्वा संचरतः चन्द्राय “ट्रैटन्" इति नाम। अस्यैव ग्रहम् आश्रितः अन्यः चन्द्रः भवति(द्वितीयः)। अस्यैव नाम “नेरैड्” इति। अस्य अन्वेषणं १९४९ तमे संवत्सरे डच्चदेशीय विज्ञानि जिरार्ड क्यूपर् कृतवान्।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- NASA's Neptune fact sheet
- Neptune from Bill Arnett's nineplanets.org
- Neptune Astronomy Cast episode No. 63, includes full transcript.
- Neptune Profile at NASA's Solar System Exploration site
- Planets – Neptune A children's guide to Neptune.


text:
हिन्दुदेवालयः
दैवं विना मानवः न जीवति इत्येतत् मानवस्वभावस्य अध्ययनेन ज्ञातं सत्यम् । मानवचरित्रम् इदं स्पष्टतया दर्शयति । ईश्वरः अस्ति । सः सृष्टिकर्ता, नियन्ता च । तस्य प्रेम्णा सुखं तस्य कोपेन दुःखप्राप्तिः इत्येषः विश्वासः विभिन्नरीत्या दृश्यते विश्वे विद्यमानेषु सर्वेषु मानवेषु ।
देवस्य आलयः एव देवालयः । तस्य भगवतः वासस्थानम् । अयं देवस्थानं, देवावासः, देवतागृहम्, मन्दिरम् इत्यादिभिः शब्दैः निर्दिश्यते ।
अन्तर्विषयाः
देवालयनिर्माणम्[सम्पादयतु]
भारते देवालयनिर्माणं कदा आरब्धम् इत्येतत् स्पष्टतया न ज्ञायते । वेदकाले इदं न स्यात् इति भाति । रामायण-महाभारतकालेषु विग्रहाराधनपद्धतेः देवालयनिर्माणस्य च आरम्भः जातः स्यात् । वैदिकयज्ञं यत्र क्रियते स्म सा यागशाला एव कालक्रमेण देवालयरूपं प्राप्तवती स्यात् इति भाति । प्राचीनकाले मृत्तिका काष्ठम् इत्यादिभिः सुलभनाशिभिः वस्तुभिः देवालयानां निर्माणं क्रियते स्म इति भाति । अतः एव तेषाम् अवशेषाः न लभ्यन्ते । गुहादेवालयाः शिलादेवालयाः इष्टिकादेवालयाः च अनन्तरकाले प्रादुर्भूताः । बृहदाकारता, शिल्पालङ्कारादयः तदनन्तरकालीनाः स्युः ।
विशालभारतस्य विविधेषु भागेषु विविधेषु कालेषु विभिन्नाः कालाः निर्मिताः सन्ति । तथापि तेषु सर्वेषु अपि काचित् साम्यता एकरूपता च दृश्यते । अस्य कारणम् अस्ति यत् देवालयनिर्माणं कानिचन मूलभूततत्त्वानि अनुसृत्य क्रियते । इदमस्ति किञ्चन शास्त्रम् ।
रचनाशैली[सम्पादयतु]
रचनाशैलीम् अनुसृत्य भारतीयदेवालयाः त्रिधा विभक्तुं शक्यम् ।
नागरशैली[सम्पादयतु]
पूर्वभारते उत्तरभारते च इयं शैली आधिक्येन दृश्यते । अस्यां शैल्यां गर्भगृहस्य उपरि विद्यमानं शिखरं यच्च विमानम् इति कथ्यते तत् वक्ररेखाकृतियुक्तम् उन्नतञ्च भवति ।
द्राविडशैली[सम्पादयतु]
दक्षिणभारते दृश्यमानेषु देवालयेषु इयं शैली आधृता भवति । अत्र शिखरं छिन्नाग्र-सूच्याकारस्तम्भः इव दृश्यते ।
वेसरशैली[सम्पादयतु]
अयं प्रधानतया होय्सलवंशजानां शैली विद्यते ।
प्राचीनदेवालयाः[सम्पादयतु]
गुप्तकाले (३२० - ६५० क्रि श) साञ्चि-भूमरप्रदेशेषु निर्मिताः देवालयाः प्राचीनतमाः । कर्णाटके विद्यमानाः ऐहोळे-पट्टदकल्लु-देवालयाः, महाराष्ट्रे विद्यमानः एल्लोरादेवालयाः अपि प्राचीनाः एव । एते प्रायशः क्रि श ४५०-८०० काले निर्मिताः ।
अग्रिमेषु सहस्रवर्षेषु (क्रि श ६०० - १०००) देवालयानां वर्धनं त्वरितगत्या एव प्रवृत्तम् । दक्षिणे पल्लवाः पाण्ड्याः विजयनगरराजाः, उत्तरे कलिङ्गराजाः, छन्देलाः, सोलङ्किराजाः इत्यादिनां सर्वेषां राज्ञाम् अविरतपरिश्रमस्य फलेन काञ्ची-मधुरै-विजयनगरस्य मन्दिराणि, भुवनेश्वरस्य लिङ्गराजमन्दिरं, पुरीजगन्नाथमन्दिरं, कोणार्कस्य सूर्यरथमन्दिरं, खजुराहोमन्दिराणि, गुजरातस्य मोधेरस्य सूर्यमन्दिरम् इत्यादयः निर्मिताः । अस्मिन् एव समये निर्मिताः होय्सलदेवालयाः शिल्पसौन्दर्याय जगत्प्रसिद्धाः सन्ति ।
अग्नेय-एशियायाः जाव-बालि-कम्पूचियादेशेषु क्रि श ८०० - १४०० वर्षेषु निर्मिताः देवालयाः अपि प्राचीनाः । कम्पूचियाप्रदेशस्य अङ्ग्कोर्-देवालयाः जगत्प्रसिद्धिं प्राप्तवन्तः सन्ति ।


text:
[काव्यल]क्षणमिदानीं कर्तुमारभते—
इह योनि कानिचित् काव्यानि संभवन्ति तेषां [शरीरमलङ्कारश्च] तैः पूर्वाचार्यैः लोकस्य काव्यव्युत्पत्तये क्रियाकल्पे निबद्धे । तयोः कीदृशं शरीरम् [शब्दरूपम् । अर्थे]7a नाविष्टत्वात् । यथा हि पुरुषशरीरे हारकेयूरादिरलंकारो न्यस्यते येन8 शोभते, तथा काव्यशरीरे [शब्दमयेऽप्युपमादिरर्प्य]ते, यतः शोभा । [व]क्ष्यते [च]—काव्यशोभाकरान् धर्मानलंकारान् प्रचक्षते ॥ इति ।8 पश्चादलङ्कारो वक्ष्यते । पदानां सुबन्तति[ङन्तानां आवली श्रेणी, तया] परिपूर्णं काव्यं [तस्य] श्लोकादयोऽवयवा अवान्तरवाक्यानि । कविना वक्तुमिष्टेऽभिप्रेतेऽर्थे कस्मिंश्चिद् रघुवंशादौ । व्यवच्छिन्ना गमकत्वे[न]...स्वीकृता । विशेषे[ण]... ......[शरी]रं विज्ञेयमितीष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली प्रसिद्धत्वादनूद्याप्रसिद्धं शरीरं विधीयते । यथा यः.............
- २.१↩


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २४३< अग्निपुराणम्
पुरुषलक्षणम्सम्पाद्यताम्
अग्निरुवाच
रामोक्तोक्ता मथा नीतिः स्त्रीणां राजन् नृणां वदे ।
लक्षणं यत्समुद्रेण गर्गायोक्तं यथा पुरा ।। २४३.१ ।।
समुद्र उवाच ।
पुंसाञ्च लक्षणं वक्ष्ये स्त्रीणाञ्चैव शुभाशुभं ।
एकाधिको द्विशुक्लश्च त्रिगम्भीरस्तथैव च ।। २४३.२ ।।
त्रित्रिकस्त्रिप्रलम्बश्च त्रिभिर्व्याप्नोति यस्तया ।
त्रिबलीमांस्त्रिविनतस्त्रिकालज्ञश्च सुव्रत ।। २४३.३ ।।
पुरुषः स्यात्सुलक्षण्यो विपुलश्च तथा त्रिषु ।
चतुर्ल्लेशस्तथा यश्च तथैव च चतुःसमः ।। २४३.४ ।।
चतुष्किष्कुश्चतुर्दंश्च सप्तस्नेहो नवामलः ।
दशपद्मो दशव्यूहो न्यग्रोधपरिमण्डलं ।। २४३.५ ।।
षडुन्नतोऽष्टवंशश्च सप्तस्नहो नवामलः ।
दशपद्मो दशव्यूहो न्यग्रोधपरिमण्डलः ।। २४३.६ ।।
चतुर्दशसमद्वन्द्वः षोडशाक्षश्च शस्यते ।
धर्मार्थकामसंयुक्तो धर्मो ह्येकाधिको मतः ।। २४३.७ ।।
तारकाभ्यां विना नेत्रे शुक्लदन्तो द्विशुक्लकः ।
गाम्बीरस्त्रिश्रवा नाभिः सत्त्वञ्चैकं त्रिकं स्मृतं ।। २४३.८ ।।
अनसूया दया क्षान्तिर्मङ्गलाचारयुक्तता ।
शौचं स्पृहा त्वकार्पण्यमनायासश्च शौर्य्यता ।। २४३.९ ।।
त्रित्रिकस्त्रिप्रलम्बः स्याद्वृषणो भुजयोर्नरः ।
दिग्देशजातिवर्गांश्च तेजसा यशसा श्रिया ।। २४३.१० ।।
व्याप्नोति यस्त्रिकव्यापि त्रिबलीमान्नरस्त्वसौ ।
उदरे बलयस्तिस्त्रो नरन्त्रिविनतं श्रृणु ।। २४३.११ ।।
देवतानां द्विजानाञ्च गुरूणां प्रणतस्तु यः ।
धर्मार्थकामकालज्ञस्त्रिकालज्ञोऽभिधीयते ।। २४३.१२ ।।
उरो ललाटं वक्त्रञ्च त्रिवस्तीर्णो विलेखवान् ।
द्वौ पाणी द्वौ तथा पादौ ध्वजच्छत्रादिभिर्युतौ ।। २४३.१३ ।।
अङ्गुल्यो हृदयं पृष्ठं कटिः शस्तं चतुःसमं ।
षण्णवत्यह्गुलोत्सेधश्चतुष्किष्कुप्रमाणतः ।। २४३.१४ ।।
द्रंष्ट्राश्चतस्रश्चन्द्राभाश्चतुःकृष्णं वदामि ते ।
नेत्रतारौ ब्रुवौ श्मश्रुः कृष्णाः केशास्तथैव च ।। २४३.१५ ।।
नासायां वदने स्वेदे कक्षयोर्विडगन्धकः ।
ह्रस्वं लिङ्गं तथा ग्रीवा जङ्घे स्याद्वेदह्रस्वकं ।। २४३.१६ ।।
सूक्ष्माण्यह्गुलिपर्वाणि नखकेशद्विजत्वचः ।
हनू नेत्रे ललाटे च नासा दीर्घा स्तनान्तरं ।। २४३.१७ ।।
वक्षः कक्षौ खा नासोन्नतं वक्त्रं कृकाटिका ।
स्रिग्धास्त्वक्केशदन्ताश्च लोम दृष्टिर्नखाश्च वाक् ।। २४३.१८ ।।
जान्वोरुर्वोश्च पृष्ठस्थ वंशौ द्वौ करनासयोः ।
नेत्रे नासपुटौ कर्णौ मेढ्रं पायुमुखेऽमलं ।। २४३.१९ ।।
जिह्वोष्ठे तालुनेत्रे तु हस्तपादौ नखास्तथा ।
शिश्नाग्रवक्त्रं शस्यन्ते पद्माभा दश देहिनां ।। २४३.२० ।।
पाणिपादं सुखं ग्रीवा श्रवणे हृदयं शिरः ।
ललाटमुदरं पृष्ठं वृहन्तः पूजिता दश ।। २४३.२१ ।।
प्रसारितभुजस्येह मध्यमाग्रद्वयान्तरं ।
उच्छ्रायेण समं यस्य न्यग्रोधपरिमण्डलः ।। २४३.२२ ।।
पादौ गुल्फौ स्फिचौ पर्श्वौ वङ्क्षणौ वृषणौ कुचौ ।
कर्णौष्ठे सक्थिनी जह्घे हस्तौ बाहू तथाक्षिणी ।। २४३.२३ ।।
चतुर्द्दशमद्वन्द्व एतत्सामान्यतो नरः ।
विद्याश्चतुर्द्दश द्व्यक्षैः पश्येद्यः षोडशाक्षकः ।। २४३.२४ ।।
रूक्षं शिराततं गात्रमशुभं मांसवजितं ।
दुर्गन्धिविपरीतं यच्छस्तन्दृष्ट्या प्रसन्नया ।। २४३.२५ ।।
धःयस्य मधुरा वाणी गतिर्म्मत्तेभसन्निभा ।
एककूपभवं रोम भये रक्षा सकृत् सकृत् ।। २४३.२६ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये पुरुणलक्षणं नाम त्रिचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।


text:
जगदीश चन्द्र बसु
अयं जगदीशचन्द्रबोसः (Jagadishchandra Bose, वङ्ग: জগদীশ চন্দ্র বসু; ३० नवेम्बर् १८५८- २३ नवेम्बर् १९३७) प्रसिद्धः भौतविज्ञानी, सस्यविज्ञानी च । अयं १८५८ तमे वर्षे नवेम्बर्-मासस्य ३० तमे दिनाङ्के भारतस्य मेमेन्सिङ्ग् इति प्रदेशे (इदानीं बाङ्ग्लादेशे अस्ति) जन्म प्राप्नोत् ।
अन्तर्विषयाः
प्राथमिकजीवनम्[सम्पादयतु]
अस्य पिता भार्गवचन्द्रः फरीदपुरम् इति मण्डले सहायकन्यायाधीशः आसीत् । अनेन जगदीशचन्द्रबोसेन आरम्भिकं शिक्षणं बङ्गालीभाषया एव प्राप्तम् । अनन्तरं सः शिक्षणार्थाय भारतस्य कोल्कत्तानगरम् अगच्छत् । तदवसरे तत्र ग्रामप्रदेशात् आगतम् एतं जगदीशचन्द्रबोसम् अन्ये छात्राः उपहसन्ति स्म । कदाचित् कुपितः सः जगदीशचन्द्रबोसः तेषु बलाढ्यं कञ्चित् सम्यक् प्रहृत्य उन्नीय अक्षिपत् । तदनन्तरं कोऽपि छात्रः अस्य उपहासं न अकरोत् । महाविद्यालयस्य शिक्षणं समाप्य जगदीशचन्द्रबोसेन अग्रिमस्य शिक्षणस्य निमित्तम् इङ्ग्लेण्ड्देशं प्रति गन्तव्यम् आसीत् । किन्तु गृहे आर्थिकी परिस्थितिः तावती उत्तमा न आसीत् । अनन्तरं तस्य माता आभरणानि विक्रीय तं वैद्यशिक्षणार्थं विदेशं प्रति प्रेषितवती । तत्र इङ्ग्लेण्ड्देशे लण्डन् तथा केम्ब्रिड्ज् विश्वविद्यालयेषु अयं जगदीशचन्द्रबोसः अध्ययनम् अकरोत् । तत्र भौतविज्ञानिना लार्ड् लेलिङ्गेन प्रभावितः सन् भौतशास्त्रे आसक्तः अभवत् । ततः सः भौतशास्त्रं, रसायनशास्त्रं, सस्यशास्त्रं च अपठत् ।
कर्मजीवनम्[सम्पादयतु]
इङ्ग्लेण्ड्देशतः पदवीं प्राप्य भारतं प्रत्यागतः जगदीशचन्द्रबोसः कोल्कत्तानगरस्य प्रेसिडेन्सिमहाविद्यालये १८८५ तः १९१५ पर्यन्तं भौतशास्त्रस्य अध्यापकरूपेण कार्यम् अकरोत् । तत्र तादृशं गौरवं प्राप्तवत्सु भारतीयेषु अयं जगदीशचन्द्रबोसः एव प्रथमः । तदवसरे भारते ब्रिटिश्जनानां शासनम् असीत् । प्रेसिडेन्सिमहाविद्यालये ब्रिट्श्–अध्यापकेभ्यः अधिकं वेतनं, भारतीयाय अस्मै जगदीशचन्द्रबोसाय च न्यूनं वेतनं दीयते स्म । तां पद्धतिं विरुध्य सः अहिंसात्मकं प्रतिभटनम् अपि अकरोत् । बहुकालं यावत् वेतनं विना कार्यं कुर्वन् न्यायार्थं प्रतिभटनम् अकरोत् । अन्ते ब्रिटिश्–सर्वकारः सर्वेषाम् अपि समानां व्यवस्थाम् अकल्पयत् । तदनन्तरं सः जगदीशचन्द्रबोसः "बोस् संशोधनसंस्थां” प्रतिष्ठाप्य १९१७ तः १९३७ पर्यन्तं तस्याः निदेशकत्वेन कार्यम् अकरोत् ।
शोधकर्माणि[सम्पादयतु]
प्रकाशस्य किरणान् स्फटिकद्वारा यदा प्रवाहयामः तदा ते किरणाः वक्राः सन्तः चलनगतिं परिवर्त्य प्रतिबिम्बन्ते । केषुचित् स्फटिकेषु ते किरणाः यदा प्रवाहिताः तदा तेषां प्रतिबिम्बद्वयं दृष्टम् । सः तद्विषये एव संशोधनम् अनुवर्तितवान् । तस्य जगदीशचन्द्रबोसस्य तद्विषयकः प्रथमः लेखः "द्विप्रतिबिम्बम्” बेङ्गालसङ्घस्य एष्या-सञ्चिकायां प्रकाशितः । मैक्रो–तरङ्गानाम् उत्पादकं "वेव्-गैड्”, आकाशवाण्याः तरङ्गानाम् अपेक्षया अधिकसंवेदनायुक्तं "कोहेरर्” नामकं साधनं चापि अनेन जगदीशचन्द्रबोसेन एव निर्मितम् । तस्मिन् काले संशोधनार्थम् अपेक्षितानि उपकरणानि, प्रयोगालयाः, आधारभूतानि पुस्तकानि वा न आसन् । तथापि तस्य मेधाशक्तिः तादृशी आसीत् । अस्य जगदीशचन्द्रबोसस्य प्रतिभाम् अभिज्ञातवन्तः बहवः आङ्ग्लेयाः तम् आदरेण पश्यन्ति स्म । लार्ड् केल्विन् तथा सर् ओलिवर् इत्याख्यौ जगदीशचन्द्रबोसं लण्डन्–नगरे एव वसतु इति आह्वानम् अपि दत्तवन्तौ आस्ताम् । परन्तु देशाभिमानी जगदीशचन्द्रबोसः भारते एव अवसत् ।
जीविनां निर्जीविनां च प्रतिक्रिया[सम्पादयतु]
अग्रे अयं जगदीशचन्द्रबोसः सस्यानां विषये संशोधनम् आरब्धवान् । विद्युत्–प्रेरणान्तर्गतेषु जीविषु निर्जीविषु च यत् साम्यम् आसीत् तदपि संशोधितवान् । प्राणिनाम् इव सस्यानाम् अपि जीवः अस्ति । तानि अपि व्रणितानि भवन्ति । तेषाम् अपि आघातः भवति । रासायनिकानां प्रयोगेण सस्यानि अपि प्रज्ञाहीनानि कर्तुं शक्यन्ते । इति १९०१ वर्षे लण्डन्–नगरस्थायाः रायल्–सोसैट्याः अन्ताराष्ट्रिय–विज्ञानसम्मेलने प्रत्यपादयत् । "ब्रोमेट्”युक्तं द्रवम् आचूषितस्य सस्यस्य प्रतिक्रियां प्रायोगिकरूपेण अपि अदर्शयत् । सस्यानां सूक्ष्मं संवेदनम् अपि अभिज्ञातुं "रेसोनेण्ट्” नामकम् उपकरणम् अपि निर्मितवान् । अयं जगदीशचन्द्रबोसः सस्यजीवनस्य विषये स्वेन कृतान् प्रयोगान्, तेषां प्रयोगाणां फलं चापि "जीविनां निर्जीविनां च प्रतिक्रिया” (The Reaction of Living & Nonliving) इति पुस्तके उल्लिखितवान् अस्ति । तत् पुस्तकं १९०२ वर्षे प्रकाशितम् ।
आप्टिकल् पल्स् रेकार्डर्[सम्पादयतु]
सस्यानां क्रियाणां, प्राणिनां शरीरे प्रचलन्तीनां क्रियाणां च साम्यम् अपि जगदीशचन्द्रबोसः प्रयोगाणां द्वारा एव प्रत्यपादयत् । सस्यानि श्वासकोशाणां साहाय्यं विना एव श्वासोच्छ्वासं कुर्वन्ति । जठरं विना एव आहारं जीर्णीकुर्वन्ति । स्नायुं विना, नाडीव्यूहं विना एव कार्याणि कुर्वन्ति । इत्यादीन् अंशान् अपि अयं जगदीशचन्द्रबोसः संशोधितवान् । "आप्टिकल् पल्स् रेकार्डर्” (Optical puls Recorder) नामकम् उपकरणं निर्माय सस्येषु प्रचलन्तीनां क्रियाणां संशोधनम् अकरोत् । तेन प्रयोगेण सस्यानि अपि विद्युत्–तरङ्गान् उत्पादयन्ति । तानि अपि श्रान्तानि भवन्ति । म्रियमाणं सस्यम् अत्यन्तम् अधिकप्रमाणेन प्रबलं विद्युत्–प्रवाहम् उत्पादयति । "इङ्गालस्य डै आक्सैड्” विना सस्यानि न जीवन्ति । किन्तु तस्य प्रमाणम् अधिकं भवति चेदपि म्रियन्ते । म्रियमाणं सस्यम् आम्लजनकस्य पूरणेन जीवयितुं शक्यते । इत्यादयः विषयाः ज्ञाताः अभवन् । मादकवस्तूनां सेवनेन सस्यानि अपि मदयुक्तानि समत्वहीनानि वा भवन्ति । तदवसरे निद्राय अनन्तरं जागरितानि भवन्ति च । जागरणस्य अनन्तरं तानि समस्थितिम् आप्नुवन्ति । सस्यानि अपि परिसरतः शक्तिं प्राप्य कार्याणि कुर्वन्ति । अवशिष्टां शक्तिं तथैव सङ्गृह्णन्ति इत्यपि सः जगदीशचन्द्रबोसः संशोधितवान् ।
क्रेस्कोग्राफ्[सम्पादयतु]
अयं जगदीशचन्द्रबोसः १९१८ वर्षे "क्रेस्कोग्राफ्” नामकम् उपकरणं निर्माय सस्यानां चलनं संशोधितवान् । एकनिमेषाभ्यन्तरे सस्यस्य शरीरे याः क्रियाः सम्भवन्ति ताः अपि अभिज्ञातुं समर्थम् आसीत् तत् यन्त्रम् । प्रख्यातः फ्रेञ्च् विज्ञानी अस्य जगदीशचन्द्रबोसस्य संशोधनानां फलितांशम् अवलोक्य “मूकान् अपि प्राणिनः अयं जगदीशचन्द्रबोसः वाक्चतुरान् अकरोत्” इति उक्तवान् आसीत् । सस्येषु जलस्य ऊर्ध्वचलनस्य सम्बद्धं "स्पन्दनसिद्धान्तं” (Pulsation theory) १९२३ तमे वर्षे अमण्डयत् । सस्येषु जलं जीवकोषाणां द्वारा एव ऊर्ध्वमुखं गच्छति । तदवसरे सस्येषु प्राणिनां हृदये इव सङ्कुचनं विकसनं च जायते इत्यपि तस्य यन्त्रस्य द्वारा संशोधितवान् । तेषां सर्वेषां विषयाणां प्रचारार्थं पुनः पुनः बहून् देशान् अगच्छत् । १८९७ तम् वर्षे ६ मासान् यावत् इङ्ग्लेण्ड्देशे आसीत् । अयं जगदीशचन्द्रबोसः १९०० तमे वर्षे प्यारिस्–नगरे प्रचलिते "यूरोपस्य विज्ञानगोष्ठ्याम्” अपि भागम् अवहत् । तेन जापान्, अमेरिका, यूरोप् इत्यादिषु देशेषु अपि सस्यविज्ञानं प्रसृतम् । अयं जगदीशचन्द्रबोसः न केवलं विज्ञानक्षेत्रे कार्यम् अकरोत् अपि तु बङ्गालीसाहित्यक्षेत्रे अपि महत् कार्यं कृतवान् आसीत् । १९११ वर्षे प्रवृत्तस्य बङ्गालीसाहित्यसम्मेलनस्य अध्यक्षः अपि आसीत् । तदवसरे तेन जगदीशचन्द्रबोसेन “विज्ञानं तथा साहित्यम्” इति विषयम् अधिकृत्य भाषणं कृतम् आसीत् । अस्मै जगदीशचन्द्रबोसाय लण्डन्–नगरस्य रायल्-सोसैटी १९२० तमे वर्षे "फेलोशिप्” दत्त्वा सम्माननम् अकरोत् । ब्रिटिश्–जनाः अपि तस्मै "सर्” इति बिरुदम् अदास्यन् । अयं जगदीशचन्द्रबोसः १९३७ तमे वर्षे नवेम्बर्–मासस्य २३ तमे दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Bose Institute Website
- Biography at Calcuttaweb
- SIR JAGADISH CHANDRA BOSE: the unsung Hero of Radio Communication at web.mit.edu J. C. Bose, The Unsung hero of radio communication
- JC Bose: 60 GHz in the 1890s
- Jeffrey Mervis and Pallava Bagla (1998). "Bose Credited With Key Role in Marconi's Radio Breakthrough". Science 279 (5350): 476. Bibcode 1998Sci...279..476M. doi:10.1126/science.279.5350.476. Science Magazine on Bose priority
- Article on Jagadish Chandra Bose, Banglapedia
- IEEEGHN: Jagadish Chandra Bose at www.ieeeghn.org
- ECIT Bose article at www.infinityfoundation.com
- INSA publication
- Radio history
- Vigyan Prasar article
- Frontline article
- India's Great Scientist, J. C. Bose
- Acharya Jagadis Chandra Bose at www.vigyanprasar.gov.in
- Jagadish Chandra Bose materials in the South Asian American Digital Archive (SAADA)
- Entry on Bangla science fiction by Bodhisattva Chattopadhyay in The Science Fiction Encyclopedia


text:
कथं च काव्याद् 1052रसास्वादोद्भूतिः, किमात्मा चासाविति व्युत्पाद्यते—
काव्यार्थेन विभावादिसंसृष्टस्थाय्यात्मकेन भावकचेतसः संभेदेऽन्योन्यसंवलने प्रत्यस्तमितस्वपरविभागे सति प्रबलतरस्वानन्दोद्भूतिः=स्वादः । तस्य च सामान्यात्मनैकत्वेऽपि प्रतिनियतविभावादिकारणजन्येन संभेदभेदेन चतुर्धा चित्तभूमयो भवन्ति । तद्यथा—शृङ्गारे विकासः, वीरे विस्तरः, बीभत्से क्षोभः रौद्रे विक्षेप इति । तत्रान्येषां चतुर्णां हास्याद्भुतभयानककरुणानां221 स्वसामग्रीलब्धपरिपोषान्तराणां1053 त एव चत्वारो विकासाद्याश्चेतसः संभेदाः । अत एव च—
ननु च युक्तं शृङ्गारवीरहास्यादिषु प्रमोदात्मकेषु काव्यार्थसंभेदादानन्दोद्भव इति । करुणादौ तु दुःखात्मकत्वे कथमिवासौ प्रादुःष्यात् । तथा हि—तत्र करुणात्मककाव्यश्रवणाद् दुःखाविर्भावोऽश्रुपातादयश्च रसिकानामपि प्रादुर्भवन्ति । न चैतदानन्दात्मकत्वे सति युज्यते । सत्यमेतत् । किंतु तादृश एवासावानन्दः सुखदुःखात्मको यथा प्रहरणताडनादिषु संभोगावस्थायां कुट्टमिते स्त्रीणाम् । अन्यश्च लौकिकात् करुणात् काव्यकरुणः । तथा हि—अत्रोत्तरोत्तरं रसिकानां प्रवृत्तयः । यदि च लौकिककरुणवद् दुःखात्मकत्वमेवेह स्यात् तदा न कश्चित् तत्र प्रवर्तेत । ततः करुणैकरसानां रामायणादिमाहाप्रबन्धानामुच्छेद एव भवेत् । अश्रुपातादयश्चेतिवृत्तवर्णनाकर्णनेन विनिपतितेष्टलौकिकवैक्लव्यादिबत्1057 प्रेक्षकेषु प्रादुर्भवन्तो न विरुध्यन्ते । तस्माद् रसान्तरवत् करुणस्याप्यानन्दात्मकत्वमेव ।
काव्याद् रसोत्पत्तिप्रकारः कीदृशः । किमात्मको वा रस इत्यपेक्षायां प्रतिपाद्यत इत्याह कथं चेति । स्वाद इति । काव्यार्थस्य विभावादे222 श्चेतसा संभेदात् स्वानन्दाभिव्यक्तिः स्वादः । स्वसंविदात्मैवानन्द इति कृत्वा स्वादस्वाद्ययोरविभागेन व्यपदेशः । स च जन्यमानैर्विकासविस्तरक्षोभविक्षेपात्मकैश्चित्तभूमिविशेषैर्विशिष्टश्चतुर्विधो1058 भवति । शृङ्गारवीरबीभत्सरौद्रेषु सत्सु मनसो विकासाद्याश्चतुर्विधाश्चित्तभूमयो भवन्ति । हास्यादीनामपि स्वसामग्रीलब्धपरिपोषाणां सद्भावे त एव विकासाद्याश्चत्वारो भवन्ति । अत एव शृङ्गारादिजन्यविकासाद्या एव हास्यादिषु सत्सु भवन्तीत्येतावता शृङ्गारादिभिर्हास्यादयो जायन्त इति भ्रमः1059 । ते तु वस्तुगत्या स्वसामग्रीभ्य एव जायन्ते । चतुर्विधविकासादिजनकतया1060 शृङ्गारादीनां हास्यादीनां चाष्टत्वव्यपदेशः । शृङ्गारादयोऽपि हि चतुरो विकासादीन् जनयन्ति । हास्यादयोऽपि चतुरो विकासादीन् । अतस्तेषाम् =शृङ्गारादिजन्यविकासादीनां चतुर्णां, हास्यादिजन्यविकासादीनां चतुर्णां च संकलनया अष्टत्वादष्टौ नाट्ये रसा इत्यवधारणमुपपद्यत इति । तथा व्याचष्टे काव्यार्थेनेत्यादिना । संभेदस्वरूपं कथयति अन्योन्यसंवलने सतीति । संवलनं नाम पृथग्वोधायोग्यत्वोपगमः । तदाह प्रत्यस्तमितेति । तस्य च सामान्यात्मनैकत्वेऽपीति । तस्य=रसात्मनो भेदाभावे1061 सत्यपीत्यर्थः । विकासादीनामेव भेदकारणमुक्तं प्रतिनियतविभावादिकारणजन्येन संभेदभेदेनेति ।1062 हेतुहेतुमद्भाव एवेति । संभेदापेक्षयैव हेतुहेतुमद्भावः, न पुनः शृङ्गारादयो हास्यादीनां कारणमिति शृङ्गारादीनां हास्यादीनां च कार्यकारणभावो दर्शित इत्यर्थः । एवमनभिप्रायत्वे हेतुमाह तेषामिति । कारणान्तरेण स्वस्वविभावादिसहितस्थाय्यात्मना जन्यत्वादित्यर्थः । अन्यत्रानुकृतिशब्ददर्शनात् शृङ्गाराद्यजन्यत्वं हास्यादीनां स्पष्टमित्याह शृङ्गारानुकृतिर्या त्विति । विकासादिसंभेदैकत्वस्य स्फुटीकरणादिति । शृङ्गारादिभिरपि ते विकासादयो जायन्ते हास्यादिभिरपि तादृशा इत्युभयत्रापि संभेदैकत्वस्य स्फुटीकरणादिति । संभेदानां1063 तावत्त्वादिति । अष्टानामष्टविधत्वादित्यर्थः । अष्टत्वं विरुद्वं न्यूनत्वादिति चोदयतिकथमिवासौ प्रादुःष्यादिति । कथम् असौ आनन्दः प्रादुर्भवेदित्यर्थः । परिहरति सत्यमेतदिति । लोके दुःखात्मकत्वमेव करुणस्य दृश्यत इति चेत् तत्राह अन्यश्चेति । अन्वयेन करुणस्योपादेयत्वमुक्त्वा व्यतिरेकेणाप्याह223 यदि चेति । 1064 करुणैकरसानामिति वीररसाङ्गित्वेऽपि करुणप्राचुर्येणोक्तम् । अङ्गी 1065तु वीर एवेति ।
-
N.S.P. kāvyāt svādodbhūtiḥ.↩
-
N.S.P. paripoṣāṇām in place of paripoṣāntarāṇām (of A.T.A.).↩
- ना॰ शा॰ [GOS] ६।३९↩
- ना॰ शा॰ [GOS] ६।४०↩
-
N.S.P. bhāvāt instead of tāvattvāt. After tāvattvāt some lines up to kiṃtu tādṛśa evāsāv ānandaḥ are missing in A.T.A. N.S.P. has here a number of wrong punctuation marks and expressions, which are cited by many scholars. See Bhoja’s Śṛṅgāra Prakāśa (1963), p. 436.↩
-
N.S.P. vaiklavyadarśanādivat.↩
-
Tri.MS. and A.T.A. (of Avaloka) read bhrami instead of bhūmi. Bh.Nṛ. the commentator on the S.K.Ā. seems to hold a different view regarding cittabhūmis, from that of our Bh.Nṛ. See Prof. Raghavan’s work on Ś.P. footnote on page 437, and the extract from Bh.Nṛ. (on page 423) referred to therein. Also see Note 247a to L.Ṭ.↩
-
Here bhramaḥ is found in Gr.MS. and in Tri.MS. In M.G.T. however it is not found.↩
-
Bahurūpamiśra’s interpretation of the following kārikā:↩śṛṅgāravīrabībhatsaraudreṣu manasaḥ kramāt |hāsyādbhutabhayotkarṣakaruṇānāṃ ta eva hi ||
-
Kumārasvāmin says: nanu rasāsvāde viśeṣābhāvāt kathaṃ navadhā vibhāga iti cet ? satyam. (As Vidyānātha and Kumārasvāmin accept the śānta, the word navadhā is used in the question.) yathaikasya brahmānandasya candrakāntasopānapaṅktipratibimbitacandrabimbavad upādhibedād anekadhā kalpanam, tadvad atrāpi … vibhāvādibhedād vastuta ekasyāpi nānātvam iti veditavyam. (Balamanorama Press. ed, 1950, p. 209.)↩
-
Previous printed editions read differently. But the pratīka cited by Bh.Nṛ. is also confirmed by A.T.A.↩
-
Previous editions give different readings here too. But the pratīka cited by Bh. Nṛ. is correct and is confirmed by A.T.A. also.↩
-
This is the reading in A.T.A. also.↩
-
Thus Bh. Nṛ. says clearly that vīra is the aṅgirasa in the Rāmāyaṇa. Bahurūpamiśra also says under vīrarasa thus ayaṃ vīraḥ śrīmadrāmāyaṇe tadanubandheṣu prabandheṣu uttararāmacarivarjeṣu vīracaritādiṣūdāhartavyaḥ. But Ānandavardhana in his Dhvanyāloka (under IV. 5) and Viśvanātha in his Sāhityadarpaṇa (III.5) say that karuṇa is the pradhānarasa in the Rāmāyaṇa.↩


text:
146 अथ नालिका—
यथा मुद्राराक्षसे—
744हंहो बम्हण, मा कुप्प । किं पि तुह उवज्झाओ जाणादि । किं पि अम्हारिसा जणा जाणंति । किमस्मदुपाध्यायस्य सर्वज्ञत्वमपहर्तुमिच्छसि ? 745यदि दे उवज्झाओ सव्वं जाणादि ता जाणादु दाव कस्स चंदो अणभिप्पेदो त्ति । किमनेन ज्ञातेन भवति ? चन्द्रगुप्तादपरक्तान् पुरुषान् जानामीत्युक्तं भवति746
744हंहो बम्हण, मा कुप्प । किं पि तुह उवज्झाओ जाणादि । किं पि अम्हारिसा जणा जाणंति ।
किमस्मदुपाध्यायस्य सर्वज्ञत्वमपहर्तुमिच्छसि ?
745यदि दे उवज्झाओ सव्वं जाणादि ता जाणादु दाव कस्स चंदो अणभिप्पेदो त्ति ।
किमनेन ज्ञातेन भवति ?
चन्द्रगुप्तादपरक्तान् पुरुषान् जानामीत्युक्तं भवति746


text:
श्रीमद्भागवतमहापुराणम्
श्रीमद्भागवतमहापुराणम् ( SrimadbhagavataPurana) हिन्दूधर्मस्य अनुयायिनाम् अष्टादशपुराणेषु अन्यतमम्। एतत् पुराणं श्रीमद्भागवतम् अथवा केवलं "भागवतम्" च उच्यते। पुराणस्य मुख्यवर्ण्यविषयः भक्ति योगः अस्ति। पुराणे कृष्णं सर्वेषां देवानां देव: इति वा स्वयं भगवान् इति रूपेण वा चित्रितवन्त: सन्ति। एतत् अतिरिच्य अस्मिन् पुराणे रसभावं भक्तिनिरूपणञ्च कृतवन्त: सन्ति, परम्परागतरुपेण एतस्य पुराणस्य रचयिता व्यासः । श्रीमद्भागवतम् भारतीयवाङ्मयस्य मुकुटमणिः इव अस्ति। भगवता शुकदेवेन महाराज्ञे परीक्षिताय उक्तस्य भक्तिमार्गस्य वर्णनं अस्मिन् पुस्तके अस्ति। पुराणस्य प्रत्येकं श्लोक: श्रीकृष्णप्रेम्णा सुगन्धित: अस्ति। साधन-ज्ञानं, सिद्धज्ञानं, साधन-भक्तिः, सिद्धा-भक्तिः, मर्यादा-मार्गः, अनुग्रह-मार्गः, द्वैताद्वैतसमन्वयेन सह प्रेरणादायीनि विविधानि उपाख्यानानि अद्भुतप्रकारेण सङ्गृहीतानि सन्ति। [१]
भागवतपुराणे महर्षि सूत गोस्वामी तस्य समक्षे प्रस्तुतसाधूभ्यः शौनकादिभ्यो एकां कथाम् उवाच। साधवः सूतसमक्षे भगवतः विष्णोः विभिन्नानाम् अवताराणां विषये जिज्ञासां कुर्वन्ति। सूतगोस्वामी समस्तप्रश्नानां उत्तरं ददाति। अस्मिन् ग्रन्थे द्वादश स्कन्धाः वर्तन्ते। प्रथमे स्कन्धे सर्वेषाम् अवताराणां संक्षिप्तरुपेण वर्णनं कृतमस्ति। द्वितीये स्कन्धे पुराणलक्षणानां वर्णनं कृतम्। एते लक्षणाः सर्गः, विसर्गः, स्थानं, पोषणम्, ऊतयः, मन्वन्तरम्, ईशानुकथा, निरोधः, मुक्तिः, आश्रयश्च। एतेषाम् लक्षणानाम् वर्णनं तृतीयस्कन्धादारभ्य द्वादशस्कन्धपर्यन्तं क्रमेण भवति।
विद्यावतां भागवते परीक्षा इत्युक्तेर्भागवतस्य काठिन्यं श्रुतचरम् । भागवतस्य पुराणत्वे लोकाः सन्दिहते, ते हि देवीभागवतमेवाष्टादशपुराणान्तर्गतं मन्यन्ते न श्रीमद्भागवतम् । त्रयोदशशतकोत्पन्नो वोपदेवनाम वङ्गीयो विद्वान् श्रीमदभागवतं प्रणीतवानिति कथनमपि श्रीमदभागवतस्य पुराणत्वं सन्देहे पातयतां केषाञ्चनावस्तुतत्त्वविदामेव ।
वस्तुतस्तु पुराणेषु अपेक्षितस्य ग्रन्थविस्तरस्य ‘सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चेति पुराणं पञ्चलक्षणम्’ इति स्वरुपनिर्दिशस्य च भागवते सत्त्वेन तदीयं महापुराणत्वं न सन्देहदोलाधिरुढम् श्रीमदभागवतं गायत्रिमन्त्रेणारभ्यते तेनैव च समाप्तिमाप्नोतीति मन्ये महामन्त्रसम्पुटितमिदं न केवलं पुराणमेवापि तु महापुराणम् । अष्टादशपुराणेषु गणनाऽपि भागवतशब्दसाधारण्यादुभयोः प्राप्नोति, तत्र श्रीमदभागवतमुत्कृष्टगुणशालितया प्राथम्यमर्हति ।
वोपदेवेन त्रयोदशशतकोत्पन्नेन भागवतं रचितमिति कथनं तु नितान्तनिर्मूलम् तत्र कारणान्यधो निर्दिश्यते –
- १. द्वैतमतानुयायी मध्वाचार्यो भागवतोपरि भागवततात्पर्यनिर्णयं नाम टीकाग्रन्थं व्यरचयत्, मध्वाचार्यः ११९९ ई. वर्षे जन्माग्रहीत्, अतस्त्रयोदशशतकात् पूर्वकालिकं भागवतं त्रयोदशशताब्द्यामुत्पन्नेन वोपदेवेन प्रणीतं न सम्भवति ।
- २. एकादशशतकोत्पन्नो रामानुजाचार्यो वेदान्ततत्वसारनामके स्वग्रन्थे भागवतवर्त्तिवेदस्तुतेः पद्यमुदधृतवान् ।
- ३. चित्सुखाचार्येण नवमशतकसम्भूतेन विरचिताया भागवतव्याख्याया निर्देशो मध्वाचार्यश्रीधरस्वामिविजयध्वजैः स्वग्रन्थेषु कृतः ।
- ४. दशमशतकोत्पन्नः प्रत्यभिज्ञादर्शनाचार्योऽभिनवगुप्तः स्वीयायां गीतादीकायां भागव्तस्यैकादशस्कन्धतः कतिपयपद्यानि उद्धृतवान् ।
- ५. साङ्ख्याकारिकासु माठरवृत्तिनाम्नी व्याख्या विद्यते, यस्याः अनुवादःचीनदेशभाषायां ५५७-५६९ मध्ये कदाचिदजायत, तत्र भागवतस्य श्लोकद्वयं निर्दिष्टम् ।
- ६. अष्टमशतकोत्पन्नः शङ्कराचार्यः गोविन्दाष्टक-प्रबोधसुधाकरनामकयोः स्वस्तोत्रयोः स्तुतिप्रसङ्गे यासां घटनानां चर्चामकृत ता भागवत इव स्थिताः ।
- ७. शङ्कराचार्यस्य परमगुरवः गौडपादाचार्याः पञ्चीकरणव्याख्यां ‘जगृहे पौरुषं रुपम्’ इति भागवतस्य पद्यं भागवतनामोपादानपूर्वकसुद्धृतवान् । अयं गौडपादाचार्यः षष्ठ शतकात् परतो नैव सम्भावयितुं शक्यते ।
इमानि प्रमाणानि सभेरीनादं साधयन्ति भागवतस्य षष्ठशतकात्प्राचीनताम्, तथा सति त्रयोदशशताब्दीजातेन वोपदेवेन निर्मितत्वं वक्तुरुपहासायैव केवलम् । पद्मपुराणान्तर्गत भागवतमाहात्म्यानुसारेण तु कलियुगप्रारम्भ एव भागवतस्य निर्माणं सिद्ध्यति । वोपदेवेन यदि भागवतं कृतं तदा हरिलीलामृतं मुक्ताफलं चेति ग्रन्थद्वयं कथं कृतम् ? हरिलीलामृते भागवतानुक्रमणी विद्यते, मुक्ताफलं च भागवतस्थसरसश्लोकानां संग्रहः, वोपदेवस्य भागवतरचयितृत्वे मुक्ताफलसदृशस्य ग्रन्थस्य तेनैव प्रणयनएप्यर्थमेव स्यात् ।
भागवतस्य कवितासौष्ठवम्[सम्पादयतु]
भागवतस्य पद्येषु गद्येष्वपि तादृशं चमत्कारकं सौष्ठवं प्राप्यते यत तेन विदुषां मनांसि हठादाकृष्यन्ते । नवेषु काव्यषु जातेष्वपि भागवतगता काव्यमाधुरी नापकृष्टतां गता । तत्पठतां मनांसि भागवतं काव्यमेव प्रथमं मन्यन्ते ततोऽनन्तरं पुराणादि किञ्चिदन्यत । भागवते समायातानि मथुराद्वारकाप्रभृतिनगरीवर्णनानि यथा कलायुतानि तथैव यथार्थान्यपि । केशिनो विकरालस्य रुपस्य जरासन्धभीमयोर्भीषणस्य गदायुध्दस्य च वर्णनमेकतो यदि रोमाञ्चमुदञ्चयति तदा गोपिगीतभ्रमरगीतादि पठयमानमेव हृदयं स्तिमितयति नयने उदस्रयति च । दृश्याताम –
- रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त-
- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग ।
- नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै –
- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुध्दय उन्नदन्तः॥
द्वारकावर्णनपद्येऽस्मिन् मयूराणां भ्रमस्य वर्णनं नितान्तमनोहरमिदम् । भागवतस्थितेषु वर्णनेषु चमत्कारस्तदाऽतिशयमाप्नोति यदा तत्र वर्णनेष्वपि आत्महिताधायका आध्यात्मिका उपदेशा रसवृष्टिं कुर्वते –
- गिरयो वर्षधाराभिर्हन्यमाना न विव्यथुः ।
- अभिभूयमाना विषयैर्यथाऽधोक्षजचेतसः ॥ ( १०/२०/१५)
- सरिद्भिः संगतः सिन्धुःचुक्षुभे श्वसनोर्मिवान् ।
- अपक्वयोगिनश्चित्तं कामाक्तं गुणयुग्यथा ॥ (१०/२०/१४)
रासपञ्चाध्यायी भागवतस्य काव्यकलायाः पराकाष्ठाया निदर्शनम् –
- शरदुदाशये साधुजातसत्सरसिजोदरश्रीमुषा दृशा ।
- सुरतनाथ तेऽशुल्कदासिका वरद विध्नतो नेह किं वधः ?॥
- चरसि तंयद् व्रजाच्चारयन् पशून् नलिनसुन्दरं नाय ते पदम् ।
- तृणकृशाङ्कुरैः खिद्यतीतिः नः कलिलतां मनः कान्त गच्छति ॥
ईदृशं सङ्गीतमयं हृदयोद्गारप्रकाशनक्षमं च सरसं काव्यं वस्तुतः संस्कृतसाहित्येऽपरत्र दुर्लभमिति कथनं भूतार्थकथनमेव ।
शास्त्री अतुलभाई आर रावल रणावाडा (जागीरी)=भागवतस्य टीकासम्पत्= वैष्णवदर्शनिकैः सर्वैरेव भागवतस्य व्याख्या कृता, तदयं भागवतग्रन्थो ब्रह्मसूत्रसमतां गतः । अस्य ग्रन्थस्य टीकासम्पदेवादसीयं गौरवं गमयितुमलम् –
- चित्सुखाचार्यकृता टीका, नोपलभ्यते, केवलं निर्दिश्यते ।
- श्रीधरकृता टिका, इयं प्रामाणिकी, ‘श्रीधरः सकलं वेत्ति श्रीनृसिंहप्रसादतः’ इति श्रुतेः ।
- सुदर्शनसूरिणः शुकपक्षीया टीका, श्रीवैष्णवमतपोषिका ।
- वीरराघवाचार्यस्य भागवतचन्द्रचन्दिकाटीका, श्रीवैष्णवमतपोषिका ।
- विजयध्वजकृता पदरत्नावली, माध्वमतपोषिका ।
- सनातनगोस्वामिनः बृहद्वैष्णवतोषिणी, दशमस्कन्धस्य ।
- जीवगोस्वामिनः क्रमसन्दर्भः ।
- विश्वनाथचक्रवर्तिनः सारदर्शिनी ।
- जीवगोस्वामिनः षट्सन्दर्भः, तत्त्वविवेचनग्रन्थः ।
- वल्लभाचार्यस्य सुबोधिनी, वल्लभसम्प्रदायस्य ।
- शुकदेवचार्यस्य सिध्दान्तप्रदीपः, निम्बार्कसम्प्रदायस्य ।
- श्रीहरेः हरिभक्तिरसायनं नाम पद्यमयी टीका ।
एवं वयं पश्यामो यदाचार्याः भागवतं स्वमतपोषणाय सादरं व्याचख्युः, अतोऽस्य ग्रन्थस्य सारत्त्वं प्रतीमः ।


text:
बाङ्गला भाषा
बाङ्ला भाषा (/bɛŋˈɡɔːli/[२] or बेङ्गली /bɑːŋlɑː/ (বাংলা) एका आर्यभाषा अस्ति । बाङ्ग्लादेशे, भारतस्य पश्चिमवङ्गराज्ये, त्रिपुरा-असमराज्ययोः केषुचित् मण्डलेषु च जनाः वङ्गभाषया व्यवहरन्ति । भाषापरिवारदृष्ट्या इयं हिन्द्-युरोपीयभाषापरिवारस्य सदस्या । अस्मिन् परिवारे विद्यमानाः अन्याः भाषाः - हिन्दी, नेपाली, पञ्जाबी, गुजराती, असमीया, ओडिया, मैथिली इत्यादयः । वङ्गभाषया सम्भाषणकर्तॄणां सङ्ख्या अस्ति २३ कोटिपरिमितम् । विश्वस्य अधिकैः जनैः भाष्यमाणासु भाषासु वङ्गभाषा षष्ठे स्थाने विद्यते । बाङ्ग्लादेशं भारतञ्च विहाय विश्वस्य अन्येषु भागेषु अपि अनया भाषया सम्भाषणकर्तारः अधिकाः सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
उद्भवः[सम्पादयतु]
भारतस्य अन्याः भाषाः इव वङ्गभाषायाः अपि उत्पत्तिकालः सामान्यतः १० शतकम् । मगधभाषातः पृथग्रूपस्य प्राप्तेः अनन्तरम् एव अनया भाषया गीतादीनां रचनस्य आरम्भः जातः । इयं भाषा जनानां भावानां विचाराणाम् अभिव्यक्तेः साधनं जातम् । कालक्रमेण काव्यग्रन्थानां धर्मदर्शनादीनां विषये कृतयः रचिताः जाताः । अद्यत्वे भारतीयभाषासु इयं भाषा उन्नतस्थाने विद्यते ।
भारते अधिकैः जनैः भाषमाणासु भाषासु द्वितीयस्थाने वर्तते वङ्गभाषा । भारतस्य राष्ट्रगीतं राष्ट्रगानञ्च वङ्गभाषया एव रचितमस्ति । राष्ट्रगीतं 'वन्दे मातरम्' बङ्किमचन्द्रचटर्जिवर्येण राष्ट्रगानं 'जनगणमन' रबीन्द्रनाथठाकूरेण रचितम् ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
बुद्धस्य काले उपयुज्यमानाः मागधी-प्राकृत-पालीभाषाः अग्रे जैनप्राकृत-अर्धमागधिरूपेण विकसिताः जाताः । अर्धमागधिभाषातः अपभ्रंशभाषाः उत्पन्नाः । एताः त्रिधा विभक्ताः - बिहारिभाषाः, ओरियाभाषाः, अस्सामी-बेङ्गालीभाषाः चेति ।
- वङ्गभाषायाः इतिहासे त्रयः कालघट्टाः निर्दिष्टाः -
- प्राचीनवङ्गभाषा (९००/१०००-१४०० )
प्राचीनवङ्गभाषायाः साहित्ये चर्यपदम्, भक्तिगीतानि, अमि-तुमि इत्यादीनां सर्वनामानाम् उगमः च दृश्यते । तदानीन्तनी लिपिः भाषा च अधिकतया कामरूपिभाषातः प्रभाविता आसीत्, यतः एते प्रदेशाः कामरूपसाम्राज्यस्य आधीन्ये आसीत् ।
- मध्यकालीनवङ्गभाषा (१४००-१८००)
अस्य कालस्य प्रमुखा कृतिः चण्डिदासस्य 'श्रीकृष्णकीर्तन' । संयुक्तक्रियापदानां प्रसारः, पर्शियन्प्रभावः च तदा दृश्यते ।
- नवीनवङ्गभाषा (१८०० तः) - अन्यभाषातः क्रियापदानां सर्वनाम्नां च ह्रस्वीकरणम् (उदा - तहार् - तार् (तस्य/तस्याः), कोरियाचिलो - कोरेचिलो (सः/सा कृतवान्/कृतवती)
पालीभाषायाः साम्यतां भजन्ती वङ्गभाषा संस्कृतभाषातः प्रभाविता जाता अस्ति चैतन्यप्रभोः युगे, वङ्गनवोदयकाले च । तुर्किभाषाणां प्रभावश्च दृश्यते ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ Bengali language in Asiatic Society of Bangladesh 2003
- ↑ Laurie Bauer, 2007, The Linguistics Student’s Handbook, Edinburgh
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Bangla News papers
- All bangla newspaper
- Bengali Phrasebook at Wikivoyage
- Biswas, Sailendra. Samsada Bangala abhidhana. 7th ed. Calcutta, Sahitya Samsad, 2004. Requires unicode enabled browser.
- Biswas, Sailendra. Samsad Bengali-English dictionary. 3rd ed. Calcutta, Sahitya Samsad, 2000. Requires unicode enabled browser.
- Free Bengali Unicode Solutions.
- The South Asian Literary Recordings Project, The Library of Congress. Bengali Authors.
- Bengali computing resources at TDIL


text:
सूर्यः
सूर्यः (sun) किञ्चन नक्षत्रं विद्यते । किन्तु ज्योतिष्शास्त्रदृष्ट्या अयं कश्चन ग्रहः इति निर्दिश्यते । खगोलपदार्थेषु सूर्यः अत्यन्तं प्रमुखः अस्ति । तदीयाः किरणाः भूमेः उपरि अन्येषां ग्रहाणाम् उपरि प्रकाशम् उष्णतां च प्रसरन्ति । सूर्यस्य आकर्षणपरिधौ एव अन्येषां ग्रहाणां सञ्चलनं भवति । नित्यजीवनव्यवहारे तस्य प्रभावः अस्ति अनन्यः। सूर्यं विना मानवजीवनस्य कल्पना अपि अशक्या एव। सूर्यस्य व्यासः भवति ८,६५,००० मैल्-परिमितम् । भूमेः विस्तारस्य अपेक्षया १३,००,००० गुणितम् अधिकम् । द्रव्यराशिः भूमेः अपेक्षया ३,३३,००० गुणितम् अधिकम् । अणुप्रक्रियया सूर्ये शक्त्युत्पादनं भवति । सूर्ये प्रचाल्यमानया अनया क्रियया जलजनकः हीलियं-धातुरूपेण परिवर्तिताः भवन्ति इत्यतः द्रव्यराशौ प्रत्येकस्मिन् क्षणे चत्वारि-मिलियन्-टन्-परिमितः भागः न्यूनः भवति । सूर्यः यस्यां वियद्गङ्गायां परिभ्रमति तस्याः केन्द्रभागतः बहु दूरे सीमाप्रदेशे विद्यते । वियद्गङ्गायाः केन्द्रतः सूर्यः ३०,००० ज्योतिर्वर्षाणाम् अन्तरे विद्यते ।
रविमार्गः[सम्पादयतु]
विश्वगोले रविमार्गः इत्येषः किञ्चन बृहद्-वृत्तम्। भूकेन्द्रसिद्धान्तानुगुणं भूमिः विश्वस्य केन्द्रभागे दृश्यते । आकाशे सञ्चरन्तः सर्वे अपि पदार्थाः भूमिं परितः भ्रमन्ति । रविः अपि भूमिं परितः भ्रमति इव पूर्वदिशि उदेति पश्चिमदिशि अस्तङ्गच्छति च । रवेः अयं सञ्चरणमार्गः एव (वस्तुतः अयं रविं परितः भ्रमन्त्याः भूमेः मार्गः) रविमार्गः इति कथ्यते । अत्रैव सायनराशिचक्रनिरयणराशिचक्रौ कल्प्येते|अतिन्युनदिनमानदिवसात् सायनराशिचक्रान्तर्गत मकरराशौ सूर्यः चंक्रमते | अस्मिन्नेव दिने सायनमकरे अर्क इति लिखन्ति पञ्चांगकाराः |सौरवर्षे रविमार्गे कल्पिते राशिचक्रे मकरमासादयः द्वादशाः भवन्ति | सायनमकरमासारम्भदिनात् सन्निकटात् पूर्ववर्तिशुक्लपक्षारम्भदिनात् अमान्तो चान्द्रोमासः वेदांगज्योतिषविद्भिः मन्यन्ते | अयं रविमार्गः विश्वमध्यरेखातः २३ डिग्रिपरिमितं २६ निमेषपरिमितं कोणरूपेण नतः भवति । भूमेः अक्षस्य नमनमेव अस्य कारणम्। भू-अक्ष-रविमार्गयोः सम्बद्धः समतलकोणः रविमार्गस्य वक्रता इति निर्दिश्यते। इयं प्रस्तुतं २३ डिग्रि २६ निमेष २५.२ क्षणपरिमितं च वर्तते।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Nasa SOHO (Solar & Heliospheric Observatory) satellite
- National Solar Observatory
- Astronomy Cast: The Sun
- A collection of spectacular images of the sun from various institutions (The Boston Globe)
- Satellite observations of solar luminosity
- Sun|Trek, an educational website about the Sun
- The Swedish 1-meter Solar Telescope, SST
- An animated explanation of the structure of the Sun (University of Glamorgan)
- Animation - The Future of the Sun
- Solar Conveyor Belt Speeds Up – NASA – images, link to report on Science


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १८४
वारणसीक्षेत्रमाहात्म्यम्।
महेश्वर उवाच।
सेवितं बहुभिः सिद्धैरपुनर्भवकाङ्क्षिभिः।
विदित्वा तु परं क्षेत्रमविमुक्तनिवासिनाम् ।। १८४.१ ।।
तद्गुह्यं देवदेवस्य तत्तीर्थं तत्तपोवनम्।
परं स्थानं तु ते यान्ति सम्भवन्ति न ते पुनः ।। १८४.२ ।।
ज्ञाने विहितनिष्ठानां परमानन्दमिच्छताम्।
या गतिर्विहिता सद्भिः साविमुक्ते मृतस्य तु ।। १८४.३ ।।
भवस्य प्रीतिरतुला ह्यविमुक्ते ह्यनुत्तमा।
असङ्ख्येयं फलं तत्र ह्यक्षया च गतिर्भवेत् ।। १८४.४ ।।
परं गुह्यं समाख्यातं श्मशानमिति संज्ञितम्।
अविमुक्तं न सेवन्ते वञ्चितास्ते नरा भुवि ।। १८४.५ ।।
अविमुक्ते स्थितैः पुण्यैः पांसुभिर्वायुनेरितैः।
अपि दुष्कृतकर्म्माणो यास्यन्ति परमाङ्गतिम् ।। १८४.६ ।।
मेरुमन्दरमात्रोऽपि राशिः पापस्य कर्म्मणः।
अविमुक्तं समासाद्य तत् सर्वं व्रजति क्षयम् ।। १८४.७ ।।
श्मशानमिति विख्यातमविमुक्तं शिवालयम्।
तद्गुह्यं देवदेवस्य तत्तीर्थं तत्तपोवनम् ।। १८४.८ ।।
तत्र ब्रह्मादयो देवा नारायणपुरोगमाः।
योगिनश्च तथा साध्या भगवन्तं सनातनम् ।। १८४.९ ।।
उपासन्ते शिवं मुक्ता मद्भक्ता मत्परायणाः।
या गतिर्ज्ञानतपसां या गतिर्यज्ञ याजिनाम् ।। १८४.१० ।।
अविमुक्ते मृतानान्तु सा गतिर्विहिता शुभा।
संहर्तारश्च कर्त्तारस्तस्मिन् ब्रह्मादयः सुराः ।। १८४.११ ।।
सम्राङ्विराण्मया लोका जायन्ते ह्यपुनर्भवाः।
महर्जनस्तपश्चैव सत्यलोकस्तथैव च ।। १८४.१२ ।।
मनसः परमो योगो भूतभव्यभवस्य च।
ब्रह्मादि स्थावरान्तस्य योनौ साङ्क्यादिमोक्षयोः ।। १८४.१३ ।।
येऽविमुक्तं न मुञ्चन्ति नरास्ते नैव चिन्तिताः।
उत्तमं सर्वतीर्थानां स्थानानामुत्तमञ्च यत् ।। १८४.१४ ।।
क्षेत्राणामुत्तमञ्चैव श्मशानानां तथैव च।
तटाङ्कानाञ्च सर्वेषां कूपानां स्रोतसां तथा ।। १८४.१५ ।।
शैलानामुत्तमञ्चैव तडागानां तथोत्तमम्।
पुण्यकृद् भवभक्तैश्च ह्यविमुक्तन्तु सेव्यते ।। १८४.१६ ।।
ब्रह्मणः परमं स्थानं ब्रह्मणाध्यासितञ्च यत्।
ब्रह्मणा सेवितं नित्यं ब्रह्मणा चैव रक्षितम् ।। १८४.१७ ।।
अत्रैव सप्तभुवनं काञ्चनो मेरुपर्वतः।
मनसः परमो योगः प्रीत्यर्थ ब्रह्मणः स तु ।। १८४.१८ ।।
ब्रह्मा तु तत्र भगवांस्त्रिसन्ध्यं चेश्वरे स्थितः।
पुण्यात् पुण्यतमं क्षेत्रं पुण्यकृद्भिर्निषेवितम् ।। १८४.१९ ।।
आदित्योपासनं कृत्वा विप्राश्चामरताङ्गताः।
अन्येऽपि ये त्रयोवर्णा भवभक्त्या समाहिताः ।। १८४.२० ।।
अविमुक्ते तनुन्त्यक्त्वा गच्छन्ति परमाङ्गतिम्।
अष्टौ मासान् विहारस्य यतीनां संयतात्मनाम् ।। १८४.२१ ।।
एकत्र चतुरो मासान् मासौ वा निवसेत् पुनः।
अविमुक्ते प्रविष्टानां विहारस्तु न विद्यते ।। १८४.२२ ।।
न देहो भविता तत्र दृष्टं शास्त्रे पुरातने।
मोक्षो ह्यसंशयस्तत्र पञ्चत्वन्तु गतस्य वै ।। १८४.२३ ।।
स्त्रियः पतिव्रता याश्च भवभक्ताः समाहिताः।
अविमुक्ते विमुक्तास्ता यास्यन्ति परमाङ्गतिम् ।। १८४.२४ ।।
अन्या याः कामचारिण्यः स्त्रियो भोगपरायणाः।
कालेन निधनं प्राप्ता गच्छन्ति परमाङ्गतिम् ।। १८४.२५ ।।
यत्र योगश्च मोक्षश्च प्राप्यते दुर्लभो नरैः।
अविमुक्तं समासाद्य नान्यद् गच्छेत् तपोवनम् ।। १८४.२६ ।।
सर्वात्मना तपः सेव्यं ब्राह्मणैर्नात्र संशयः।
अविमुक्ते वसेद्यस्तु मम तुल्यो भवेन्नरः ।। १८४.२७ ।।
यतो मया न मुक्तं हि त्वविमुक्तं ततः स्मृतम्।
अविमुक्तं न सेवन्ते मूढा ये तमसावृताः ।। १८४.२८ ।।
विण्मूत्ररेतसां मध्ये ते वसन्ति पुनः पुनः।
कामः क्रोधश्च लोभश्च दम्भस्तम्भोऽति मत्सरः ।। १८४.२९ ।।
निद्रा तन्द्रा तथाऽऽलस्यं पैशून्यमिति ते दश।
अविमुक्ते स्थिता विघ्नाः शक्रेण विहिताः स्वयम् ।। १८४.३० ।।
विनायकोपसर्गाश्च सततं मूर्ध्नि तिष्ठति।
पुण्यमेतद् भवेत् सर्वं भक्तानामनुकम्पया ।। १८४.३१ ।।
परं गुह्यमिति ज्ञात्वा ततः शास्त्रानुदर्शनात्।
व्याहृतं देवदेवैस्तु मुनिभिस्तत्वदर्शिभिः ।। १८४.३२ ।।
मेदसा विप्लुता भूमिरविमुक्ते तु वर्जिता।
पूता समभवत् सर्वा महादेवेन रक्षिता।। १८४.३३ ।।
संस्करस्तेन क्रियते भूमेरन्यत्र सूरिभिः।
ये भक्ता वरदं देवमक्षरं परमं पदम् ।। १८४.३४ ।।
देवदानवगन्धर्व यक्षरक्षोमहोरगाः।
अविमुक्तमुपासन्ते तन्निष्ठस्तत्परायणाः ।। १८४.३५ ।।
ते विशन्ति महादेवमाज्याहुतिरिवानलम्।
तं वै प्राप्य महादेवीमीश्वराध्युषितं शुभम् ।। १८४.३६ ।।
अविमुक्तं कृतार्थोऽस्मीत्यात्मानमुपलभ्यते।
ऋषिदेवासुरगणैर्जपहोमपरायणैः ।। १८४.३७ ।।
यतिभिर्मोक्षकामैश्च ह्यविमुक्तं निषेव्यते।
नाविमुक्ते मृतः कश्चिन्नरकं याति किल्बिषी ।। १८४.३८ ।।
ईश्वरानुगृहीता हि सर्वे यान्ति पराङ्गतिम्।
द्वियोजनमयार्द्धञ्च तत् क्षेत्रं पूर्वपश्चिमम् ।। १८४.३९ ।।
अर्द्धयोजनविस्तीर्णं दक्षिणोत्तरतः स्मृतम्।
वाराणसी तदीया च यावच्छुक्लनदी तु वै ।। १८४.४० ।।
एतत् क्षेत्रस्य विस्तारः प्रोक्तो देवेन धीमता।
लब्ध्वा योगञ्च मोक्षञ्च काङ्क्षन्तो ज्ञानमुत्तमम् ।। १८४.४१ ।।
अविमुक्तं न मुञ्चन्ति तन्निष्ठास्तत्परायणाः।
तस्मिन् वसन्ति ये मर्त्या न ते शोच्याः कदाचन ।। १८४.४२ ।।
योगक्षेत्रं तपः क्षेत्रं सिद्धगन्धर्व सेवितम्।
सरितः सागराः शैला नाविमुक्त-समाभुवि ।। १८४.४३ ।।
भूर्लोके चान्तरिक्षे च दिवि तीर्थानि यानि च।
अतीत्य वर्तते चान्यदविमुक्तं प्रभावतः ।। १८४.४४ ।।
ये तु ध्यानं समासाद्य मुक्तात्मानः समाहिताः।
सन्नियम्येन्द्रियग्रामं जपन्ति शतरुद्रियम् ।। १८४.४५ ।।
अविमुक्ते स्थिता नित्यं कृतार्थास्ते द्विजातयः।
भवभक्तिं समासाद्य रमन्ते तु सुनिश्चिताः ।। १८४.४६ ।।
संहृत्य शक्तितः कामान् विषयेभ्यो बहिः स्थिताः।
शक्तितः सर्वतो मुक्ताः शक्तितस्तपसि स्थिताः ।। १८४.४७ ।।
कारणानीह चात्मानमपुनर्भवभाविताः।
तं वै प्राप्य महात्मानमीश्वरन्निर्भयाः स्थिताः ।। १८४.४८ ।।
न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि।
अविमुक्ते तु गृह्यन्ते भवेन विभुना स्वयम् ।। १८४.४९ ।।
उत्पादितं महाक्षेत्रं सिध्यन्ते यत्र मानवाः।
उद्देशमात्रं कथिता अविमुक्तगुणास्तथा ।। १८४.५० ।।
समुद्रस्येव रत्नानामविमुक्तस्य विस्तरम्।
मोहनं तदभक्तानां भक्तानां भक्तिवर्धनम् ।। १८४.५१ ।।
मूढास्ते तु न पश्यन्ति श्मशानमिति मोहिताः।
हन्यमानोऽपि यो विद्वान् वसेद्विघ्नशतैरपि ।। १८४.५२ ।।
स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति।
जन्म मृत्यु जरा मुक्तः परं याति शिवालयाम् ।। १८४.५३ ।।
अपुनर्मरणानां हि सा गतिर्मोक्ष काङ्क्षिणाम्।
यां प्राप्य कृतकृत्यः स्यादिति मन्येत पण्डितः ।। १८४.५४ ।।
न दानैर्न तपोभिर्वा न यज्ञैर्नापि विद्यया।
प्राप्यते गतिरिष्टा या ह्यविमुक्तेतु लभ्यते ।। १८४.५५ ।।
नानावर्णा विवर्णाश्च चण्डाला ये जुगुप्सिताः।
किल्बिषैः पूर्णदेहाश्च प्रकृष्टैः पातकैस्तथा ।। १८४.५६ ।।
भेषजं परमं तेषामविमुक्तं विदुर्बुधाः।
जात्यन्तरसहस्रेषु ह्यविमुक्ते म्रियेत यः ।। १८४.५७ ।।
भक्तो विश्वेश्वरे देवे न स भूयोऽभिजायते।
यत्र चेष्टं हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।। १८४.५८ ।।
सर्वमक्षयमेतस्मिन्नविमुक्ते न संशयः।
कालेनोपरता यान्ति भवे सायुज्यमक्षयम् ।। १८४.५९ ।।
कृत्वा पापसहस्राणि पश्चात् सन्तापमेत्य वै।
यो विमुक्ते वियुज्येत स याति परमाङ्गतिम् ।। १८४.६० ।।
उत्तरं दक्षिणं चापि अयनं न विकल्पयेत्।
सर्वस्तेषां शुभः कालो ह्यविमुक्ते म्रियन्ति ये ।। १८४.६१ ।।
न यत्र कालो मीमांस्यो शुभो वा यदि वा शुभः।
तस्य देवस्य माहात्म्य-स्थानमद्भुत कर्मणः ।। १८४.६२ ।।
सर्वेषामेव नाथस्य सर्वेषां विभुना स्वयम्।
श्रुत्वेदं ऋषयः सर्वे स्कन्देन कथितं पुरा
अविमुक्ताश्रमं पुण्यं भावयेत् करणैः शुभैः ।। १८४.६३ ।।


text:
राकिणीमन्त्रः
आनन्दभैरवी उवाच
कथयामि महाकाल परमाद्भुतसाधनम् ।
कुण्डलीरुपिणी देवी राकिण्याः कुलवल्लभ ॥१॥
मानसं द्रव्यमानीय चाथवा बाह्यद्रव्यकम् ।
अनष्टह्रष्टचित्तश्च पूजयेत् सावधानतः ॥२॥
भक्त्या जपेन्मूलमन्त्रं मानसं सर्वमेव च ।
पूजयित्वा ततो जप्त्वा होमं कुर्यात् परामृतैः ॥३॥
समासैः पक्कनैवेद्यैः सुगन्धिकुसुमैस्तथा ।
स्वयम्भूकुसुमैर्नित्यमर्घ्य कृत्त्वा निवेदयेत् ॥४॥
सुमुखं पूजयेन्नित्यं मधुमांसेन शंकर ।
हुत्वा हुत्वा पुनर्हुत्वा प्राणवाय्वग्निसंगमैः ॥५॥
भ्रामयित्त्वा मनो बाह्ये स्थापयित्त्वा पुनः पुनः ।
पुनरागम्यगमनं कारयित्वा सुमङुलम् ॥६॥
वाचयित्त्वा सुवाणीभिर्याचयित्त्वा सवापिकम् ।
तर्पणं चाभिषेकञ्च केवलासवमिश्रितैः ॥७॥
मांसैर्मुद्रादिभित्स्यैः सारद्रव्यैः सपिष्टकैः ।
घृतादिसुफलैर्वापि यद् यदायाति कौलिके ॥८॥
अचला भक्तिमाप्नोति विश्वामित्रो यथा वशी ।
तत्तद्द्रव्यैः साधकेन्द्रो नित्यं सन्तर्प्य संजपेत् ॥९॥
ॐ महाकाल कृष्णेन्द्र नीलमणिनिभ राकिणी-वल्लभ कुण्डली महावीर राकिणी कैवल्य-मोक्षदात्र्यै नमः ॥ क्रां कौं क्रं क्रं क्लीं श्रीं रां रीं रुं रें रैं रों रौं रं रः स्वाहा ॥ परमवैष्णवो महाभैरवी महाविष्णुः कुलदेवता परजननिष्फल पुरुषोत्तम वासुदेव ह्रषीकेशकेशव नारायण दामोदर पंचचूड चतुर्भुजशङ्खचक्रगदाधर राकिणी सूक्ष्मा कुलकुण्डली राधिका बाह्रदेवता श्री श्रीविद्याचैतन्यानन्दमयी विश्वव्यापिका जगन्मोहिनी मूलात् प्रगच्छन्ती षड्धारभेदिनी षड्दलाकार प्रकाशिनी मनोभवा मांस मांस मांसरुधिरादिशरीरपरिवारादिक पालय पालय गोपय गोपय स्थापय स्थापय शत्रून घातय घातय ॐ हौं हौं स्थौ ह्रसौ हसकल ह्रीं सकल ह्रीं श्रीं जुहोमि नमो नमः स्वाहा ॥
एतन्मन्त्रं पाठित्त्वा च तर्पणञ्च समाचरेत् ।
तर्पणान्ते चाभिषेक सदा कुर्याच्च तान्त्रिकः ॥१०॥
मूलान्ते चाभिष्गिञ्चामि नमः स्वाहा पदं ततः ।
ततो हि प्रणमेद्धक्त्या अष्टाङुनतिभिः प्रभो ॥११॥
सहस्त्रनाम्ना स्तवनमष्टोत्तरसमन्वितम् ।
अर्धाङु राकिणीयुक्तं राकिणीकेशवस्तवम् ॥१२॥
श्रृणु तं सकलं नाथ यत्र श्रद्धा सदा तव ।
श्रवनार्थं बहूक्तं तत् कृपया ते वदाम्यहम् ॥१३॥
एतत् श्रवणमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत् ।
राकिणीसङुम् नाथ स्तवनं नाम पावनम् ॥१४॥
ये पठन्ति श्रद्धया चाश्रद्धया वा पुनः पुनः ।
तस्य सर्वः पापराशिः क्षयं याति क्षणादिह ॥१५॥
काले काले महावीरो भवत्येव हि योगिराट् ।
संसारोत्तारणे युक्तो महाबलपराक्रमः ॥१६॥
अस्य श्रीमहदानन्द कुलमङुल कालसुन्दर-कृष्णमुकुन्दनारायणकिणीकुल-कुण्डलिनीमिलन-सर्वसाधननिष्फलाय परमोक्षाय नित्यसुखाय योगसिद्धयेऽष्टोत्तर-सहस्त्रनामस्तोत्रस्य गणेश-कुलगनाधिपतिः ऋषिर्बृहतीच्छन्दः श्रीमत्कृष्ण महाकाल-पुरुषोत्तम-कुलकुण्डलिनी राधाराकिणीदेवता षड्दलाधारादिप्रकाश षट्पद्मसिद्धयर्थे जपे विनियोगः ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
गोरक्ष-शतकम्
ॐ परम-गुरवे गोरक्षनाथाय नमः ।
ॐ गोरक्ष-शतकं वक्ष्ये भव-पाश-विमुक्तये ।
आत्म-बोध-करं पुंसां विवेक-द्वार-कुञ्चिकाम् ॥१॥
एतद् विमुक्ति-सोपानम् एतत् कालस्य वञ्चनम् ।
यद् व्यावृत्तं मनो मोहाद् आसक्तं परमात्मनि ॥२॥
द्विज-सेवित-शाखस्य श्रुति-कल्प-तरोः फलम् ।
शमनं भव-तापस्य योगं भजति सज्जनः ॥३॥
आसनं प्राण-संयामः प्रत्याहारोथ धारणा ।
ध्यानं समाधिरेतानि योगाङ्गानि भवन्ति षट् ॥४॥
आसनानि तु तावन्ति यावत्यो जीव-जातयः ।
एतेषाम् अखिलान् भेदान् विजानाति महेश्वरः ॥५॥
चतुराशीति-लक्षाणां एकम् एकम् उदाहृतम् ।
ततः शिवेन पीठानां षोडेशानं शतं कृतम् ॥६॥
आसनेभ्यः समस्तेभ्यो द्वयम् एव विशिष्यते ।
एकं सिद्धासनं प्रोक्तं द्वितीयं कमलासनम् ॥७॥
योनि-स्थानकम् अङ्घ्रि-मूल-घटितं कृत्वा दृढं विन्यसेन्
मेढ्रे पादम् अथैकम् एव नियतं कृत्वा समं विग्रहम् ।
स्थाणुः संयमितेन्द्रियोचल-दृशा पश्यन् भ्रुवोरन्तरम्
एतन् मोक्ष-कवाट-भेद-जनकं सिद्धासनं प्रोच्यते ॥८॥
वामोरूपरि दक्षिणं हि चरणं संस्थाप्य वामं तथा
दक्षोरूपरि पश्चिमेन विधिना धृत्वा कराभ्यां दृढम् ।
अङ्गुष्ठौ हृदये निधाय चिबुकं नासाग्रम् आलोकयेद्
एतद्-व्याधि-विकार-हारि यमिनां पद्मासनं प्रोच्यते ॥९॥
आधारः प्रथमं चक्रं स्वाधिष्ठानं द्वितीयकम् ।
योनि-स्थानं द्वयोर्मध्ये काम-रूपं निगद्यते ॥१०॥
आधाराख्ये गुद-स्थाने पङ्कजं यच् चतुर्दलम् ।
तन्-मध्ये प्रोच्यते योनिः कामाख्या सिद्ध-वन्दिता ॥११॥
योनि-मध्ये महालिङ्गं पश्चिमाभिमुखं स्थितम् ।
मस्तके मणिवद् भिन्नं यो जानाति स योगवित् ॥१२॥
तप्त-चामीकराभासं तडिल्-लेखेव विस्फुरत् ।
चतुरस्रं पुरं वह्नेरधो-मेढ्रम् एवाभिधीयते ॥१३॥
स्व-शब्देन भवेत् प्राणः स्वाधिष्ठानं तद्-आश्रयः ।
स्वाधिष्ठानाख्यया तस्मान् मेढ्रम् एवाभिधीयते ॥१४॥
तन्तुना मणिवत् प्रोतो यत्र कन्दः सुषुम्णया ।
तन्-नाभि-मण्डलं चक्रं प्रोच्यते मणि-पूरकम् ॥१५॥
ऊर्ध्वं मेढ्राद् अधो नाभेः कन्द-योनिः स्व-गाण्डवत् ।
तत्र नाड्यः समुत्पन्नाः सहस्राणि द्विसप्ततिः ॥१६॥
तेषु नाडि-सहस्रेषु द्विसप्ततिरुदाहृताः ।
प्राधान्यात् प्राण-वाहिन्यो भूयस्तत्र दश स्मृताः ॥१७॥
इडा च पिङ्गला चैव सुषुम्णा च तृतीयका ।
गान्धारी हस्ति-जिह्वा च पूषा चैव यशस्विनी ॥१८॥
अलम्बुषा कुहूश्चैव शङ्खिनी दशमी स्मृता ।
एतन् नाडि-मयं चक्रं ज्ञातव्यं योगिभिः सदा ॥१९॥
इडा वामे स्थिता भागे पिङ्गला दक्षिणे तथा ।
सुषुम्णा मध्य-देशे तु गान्धारी वाम-चक्षुषि ॥२०॥
दक्षिणे हस्ति-जिह्वा च पूषा कर्णे च दक्षिणे ।
यशस्विनी वाम-कर्णे चासने वाप्यलम्बुषा ॥२१॥
कूहुश्च लिङ्ग-देशे तु मूल-स्थाने च शङ्खिनी ।
एवं द्वारम् उपाश्रित्य तिष्ठन्ति दश नाडिकाः ॥२२॥
सततं प्राण-वाहिन्यः सोम-सूर्याग्नि-देवताः ।
इडा-पिङ्गला-सुषुम्णा च तिस्रो नाड्य उदाहृताः ॥२३॥
प्राणापानौ समानश्च ह्युदानो व्यान एव च ।
नागः कूर्मश्च कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः ॥२४॥
नागाद्याः पञ्च विख्याताः प्राणाद्याः पञ्च वायवः ।
एते नाडि-सहस्रेषु वर्तन्ते जीव-रूपिणः ॥२५॥
प्राणापान-वशो जीवो ह्य् अधश्चोर्ध्वं च धावति ।
वाम-दक्षिण-मार्गेण चञ्चलत्वान् न दृश्यते ॥२६॥
आक्षिप्तो भुवि दण्डेन यथोच्चलति कन्दुकः ।
प्राणापान-समाक्षिप्तस्तथा जीवोनुकृष्यते ॥२७॥
रज्जु-बद्धो यथा श्येनो गतोप्याकृष्यते ।
गुण-बद्धस्तथा जीवः प्राणापानेन कृष्यते ॥२८॥
अपानः कर्षति प्राणः प्राणोपानं च कर्षति ।
ऊर्ध्वाधः संस्थिताव् एतौ यो जानाति स योगवित् ॥२९॥
कन्दोर्ध्वे कुण्डली-शक्तिरष्टधा कुण्डली-कृता ।
ब्रह्म-द्वार-मुखं नित्यं मुखेनावृत्य तिष्ठति ॥३०॥
प्रबुद्धा वह्नि-योगेन मनसा मारुता हता ।
प्रजीव-गुणम् आदाय व्रजत्य् ऊर्ध्वं सुषुम्णया ॥३१॥
महामुद्रां नमो-मुद्राम् उड्डियानं जलन्धरम् ।
मूल-बन्धं च यो वेत्ति स योगी सिद्धि-भाजनम् ॥३२॥
वक्षो-न्यस्त-हनुर्निपीड्य सुचिरं योनिं च वामाङ्घ्रिणा
हस्ताभ्याम् अवधारितं प्रसरितं पादं तथा दक्षिणम् ।
आपूर्य श्वसनेन कुक्षि-युगलं बद्ध्वा शनै रेचयेद्
एषा पातक-नाशिनी सुमहती मुद्रा न्णां प्रोच्यते ॥३३॥
कपाल-कुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा ।
भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी ॥३४॥
ऊर्ध्वं मेढ्राद् अधो नाभेरुड्डियानं प्रचक्षते ।
उड्डियान-जयो बन्धो मृत्यु-मातङ्ग-केसरी ॥३५॥
जालन्धरे कृते बन्धे कण्ठ-सङ्कोच-लक्षणे ।
न पीयूषं पतत्य् अग्नौ न च वायुः प्रकुप्यति ॥३६॥
पार्ष्णि-भागेन सम्पीड्य योनिम् आकुञ्चयेद् गुदम् ।
अपानम् ऊर्ध्वम् आकृष्य मूल-बन्धो निगद्यते ॥३७॥
यतः काल-भयात् ब्रह्मा प्राणायाम-परायणः ।
योगिनो मुनयश्चैव ततः प्राणं निबन्धयेत् ॥३८॥
चले वाते चलं सर्वं निश्चले निश्चलं भवेत् ।
योगी स्थाणुत्वम् आप्नोति ततो वायुं निबन्धयेत् ॥३९॥
षट्-त्रिंशद्-अङ्गुलं हंसः प्रयाणं कुरुते बहिः ।
वाम-दक्षिण-मार्गेण ततः प्राणोभिधीयते ॥४०॥
बद्ध-पद्मासनो योगी नमस्कृत्य गुरुं शिवम् ।
नासाग्र-दृष्टिरेकाकी प्राणायामं समभ्यसेत् ॥४१॥
प्राणो देह-स्थितो वायुरायामस्तन्-निबन्धनम् ।
एक-श्वास-मयी मात्रा तद् योगी गगनायते ॥४२॥
बद्ध-पद्मासनो योगी प्राणं चन्द्रेण पूरयेत् ।
धारयित्वा यथा-शक्ति भूयः सूर्येण रेचयेत् ॥४३॥
अमृतोदधि-सङ्काशं क्षीरोद-धवल-प्रभम् ।
ध्यात्वा चन्द्रमयं बिम्बं प्राणायामे सुखी भवेत् ॥४४॥
प्राणं सूर्येण चाकृष्य पूरयेद् उदरं शनैः ।
कुम्भयित्वा विधानेन भूयश्चन्द्रेण रेचयेत् ॥४५॥
प्रज्वलज्-ज्वलन-ज्वाला-पुञ्जम् आदित्य-मण्डलम् ।
ध्यात्वा नाभि-स्थितं योगी प्राणायामे सुखी भवेत् ॥४६॥
रेचकः पूरकश्चैव कुम्भकः प्रणवात्मकः ।
प्राणायामो भवेत् त्रेधा मात्रा द्वादश-संयुतः ॥४७॥
द्वादशाधमके मात्रा मध्यमे द्विगुणास्ततः ।
उत्तमे त्रिगुणा मात्राः प्राणायामस्य निर्णयः ॥४८॥
अधमे च घनो घर्मः कम्पो भवति मध्यमे ।
उत्तिष्ठत्य् उत्तमे योगी बद्ध-पद्मासनो मुहुः ॥४९॥
अङ्गानां मर्दनं शस्तं श्रम-संजात-वारिणा ।
कट्व्-अम्ल-लवण-त्यागी क्षीर-भोजनम् आचरेत् ॥५०॥
मन्दं मन्दं पिबेद् वायुं मन्दं मन्दं वियोजयेत् ।
नाधिकं स्तम्भयेद् वायुं न च शीघ्रं विमोचयेत् ॥५१॥
ऊर्ध्वम् आकृष्य चापानं वातं प्राणे नियोजयेत् ।
मूर्धानं नीयते शक्त्या सर्व-पापैः प्रमुच्यते ॥५२॥
प्राणायामो भवत्य् एवं पातकेन्धन-पातकः ।
एनोम्बुधि-महा-सेतुः प्रोच्यते योगिभिः सदा ॥५३॥
आसनेन रुजो हन्ति प्राणायामेन पातकम् ।
विकारं मानसं योगी प्रत्याहारेण सर्वदा ॥५४॥
चन्द्रामृत-मयीं धारां प्रत्याहारति भास्करः ।
तत्-प्रत्याहरणं तस्य प्रत्याहारः स उच्यते ॥५५॥
एका स्त्री भुज्यते द्वाभ्याम् आगता सोम-मण्डलात् ।
तृतीयो यो भवेत् ताभ्यां स भवत्य् अजरामरः ॥५६॥
नाभिदेशे भवत्य् एको भास्करो दहनात्मकः ।
अमृतात्मा स्थितो नित्यं तालुमूले च चन्द्रमाः ॥५७॥
वर्षत्य् अधोमुखश्चन्द्रो ग्रसत्य् ऊर्ध्व-मुखो रविः ।
ज्ञातव्यं करणं तत्र येन पीयूषम् आप्यते ॥५८॥
ऊर्ध्व-नाभिरधस्तालु ऊर्ध्व-भानुरधः शशी ।
करणं विपरीताख्यं गुरु-वक्त्रेण लभ्यते ॥५९॥
त्रिधा बद्धो वृषो यत्र रौरवीति महास्वनम् ।
अनाहतं च तच् चक्रं हृदये योगिनो विदुः ॥६०॥
अनाहतम् अतिक्रम्य चाक्रम्य मणिपूरकम् ।
प्राप्ते प्राणं महापद्मं योगित्वम् अमृतायते ॥६१॥
विशब्दः संस्मृतो हंसो निर्मलः शुद्ध उच्यते ।
अतः कण्ठे विशुद्धाख्ये चक्रं चक्र-विदो विदुः ॥६२॥
विशुद्धे परमे चक्रे धृत्वा सोम-कला-जलम् ।
मासेन न क्षयं याति वञ्चयित्वा मुखं रवेः ॥६३॥
सम्पीड्य रसनाग्रेण राज-दन्त-बिलं महत् ।
ध्यात्वामृतमयीं देवीं षण्-मासेन कविर्भवेत् ॥६४॥
अमृतापूर्ण-देहस्य योगिनो द्वि-त्रि-वत्सरात् ।
ऊर्ध्वं प्रवर्तते रेतोप्यणिमादि-गुणोदयः ॥६५॥
इन्धनानि यथा वह्निस्तैल-वर्ति च दीपकः ।
तथा सोमकला-पूर्णं देही देहं न मुञ्चति ॥६६॥
आसनेन समायुक्तः प्राणायामेन संयुतः ।
प्रत्याहारेण संयुक्तो धारणां च समभ्यसेत् ॥६७॥
हृदये पञ्च-भूतानां धारणां च पृथक् पृथक् ।
मनसो निश्चलत्वेन धारणा च विधीयते ॥६८॥
या पृथ्वी हरि-ताल-देश-रुचिरा पीता लकारान्विता
संयुक्ता कमलासनेन हि चतुष्कोणा हृदि स्थायिनी ।
प्राणं तत्र विनीय पञ्च-घटिकाश्चित्तान्वितं धारयेद्
एषा स्तम्भकरी सदा क्षितिजयं कुर्याद् भुवो धारणा ॥६९॥
अर्धेन्दु-प्रतिमं च कुन्द-धवलं कण्ठेम्बु-तत्तवं स्थितं
यत् पीयूष-व-कार-बीज-सहितं युक्तं सदा विष्णुना ।
प्राणं तत्र विनीय पञ्च-घटिकाश्चित्तान्वितं धारयेद्
एषा दुर्वह-काल-कूट-जरणा स्याद् वारिणी धारणा ॥७०॥
यत् ताल-स्थितम् इन्द्र-गोप-सदृशं तत्त्वं त्रिकोणोज्ज्वलं
तेजो-रेफ-मयं प्रवाल-रुचिरं रुद्रेण यत् सङ्गतम् ।
प्राणं तत्र विनीय पञ्च-घटिकाश्चित्तान्वितं धारयेद्
एषा वह्नि-जयं सदा विदधते वैश्वानरी धारणा ॥७१॥
यद् भिन्नाञ्जन-पुञ्ज-सान्निभम् इदं तत्त्वं भ्रुवोरन्तरे
वृत्तं वायुमयं य-कार-सहितं यत्रेश्वरो देवता ।
प्राणं तत्र विनीय पञ्च-घटिकाश्चित्तान्वितं धारयेद्
एषा खे गमनं करोति यमिनां स्याद् वायवी धारणा ॥७२॥
आकाशं सुविशुद्ध-वारि-सदृशं यद् ब्रह्म-रन्ध्रे स्थितं
तत्राद्येन सदा-शिवेन सहितं शान्तं ह-काराक्षरम् ।
प्राणं तत्र विनीय पञ्च-घटिकाश्चित्तान्वितं धारयेद्
एषा मोक्ष-कवाट-पाटन-पटुः प्रोक्ता नभो-धारणा ॥७३॥
स्तम्भनी द्रावणी चैव दहनी भ्रामणी तथा ।
शोषणी च भवन्त्य् एवं भूतानां पञ्च धारणाः ॥७४॥
कर्मणा मनसा वाचा धारणाः पञ्च दुर्लभाः ।
विधाय सततं योगी सर्व-पापैः प्रमुच्यते ॥७५॥ सर्वं चिन्ता-समावर्ति योगिनो हृदि वर्तते ।
यत् तत्त्वे निश्चितं चेतस्तत् तु ध्यानं प्रचक्षते ॥७६॥
द्विधा भवति तद् ध्यानं स-गुणं निर्गुणं तथा ।
सगुणं वर्ण-भेदेन निर्गुणं केवलं विदुः ॥७७॥
आधारं प्रथमं चक्रं तप्त-काञ्चन-सन्निभम् ।
नासाग्रे दृष्टिम् आदाय ध्यात्वा मुञ्चति किल्बिषम् ॥७८॥
स्वाधिष्ठानं द्वितीयं तु सन्-माणिक्य-सुशोभनम् ।
नासाग्रे दृष्टिम् आदाय ध्यात्वा मुञ्चति पातकम् ॥७९॥
तरुणादित्य-संकाशं चक्रं च मणिपूरकम् ।
नासाग्रे दृष्टिम् आदाय ध्यात्वा संक्षोभयेज् जगत् ॥८०॥
इथे श्लोक उपलब्ध नाही.
विद्युत्-प्रभावं हृत्-पद्मे प्राणायाम-विभेदनैः ।
नासाग्रे दृष्टिम् आदाय ध्यात्वा ब्रह्म-मयो भवेत् ॥८२॥
सन्ततं घण्टिका-मध्ये विशुद्धं चामृतोद्भवम् ।
नासाग्रे दृष्टिम् आदाय ध्यात्वा ब्रह्म-मयो भवेत् ॥८३॥
भ्रुवोर्मध्ये स्थितं देवं स्निग्ध-मौक्तिक-सन्निभम् ।
नासाग्रे दृष्टिम् आदाय ध्यात्वानन्दमयो भवेत् ॥८४॥
निर्गुणं च शिवं शान्तं गगने विश्वतोमुखम् ।
नासाग्रे दृष्टिम् आदाय ध्यात्वा दुःखाद् विमुच्यते ॥८५॥
गुदं मेढ्रं च नाभिं च हृत्-पद्मे च तद्-ऊर्ध्वतः ।
घण्टिकां लम्पिका-स्थानं भ्रू-मध्ये परमेश्वरम् ॥८६॥
निर्मलं गगनाकारं मरीचि-जल-सन्निभम् ।
आत्मानं सर्वगं ध्यात्वा योगी योगम् अवाप्नुयात् ॥८७॥
कथितानि यथैतानि ध्यान-स्थानानि योगिनाम् ।
उपाधि-तत्त्व-युक्तानि कुर्वन्त्य् अष्ट-गुणोदयम् ॥८८॥
उपाधिश्च तथा तत्त्वं द्वयम् एवम् उदाहृतम् ।
उपाधिः प्रोच्यते वर्णस्तत्त्वम् आत्माभिधीयते ॥८९॥
उपाधिरन्यथा-ज्ञानं तत्त्वं संस्थितम् अन्यथा ।
समस्तोपाधि-विध्वंसि सदाभ्यासेन योगिनाम् ॥९०॥
आत्म-वर्णेन भेदेन दृश्यते स्फाटिको मणिः ।
मुक्तो यः शक्ति-भेदेन सोयम् आत्मा प्रशस्यते ॥९१॥
निरातङ्कं निरालम्बं निष्प्रपञ्चं निराश्रयम् ।
निरामयं निराकारं तत्त्वं तत्त्वविदो विदुः ॥९२॥
शब्दाद्याः पञ्च या मात्रा यावत् कर्णादिषु स्मृताः ।
तावद् एव स्मृतं ध्यानं तत्-समाधिरतः परम् ॥९३॥
यदा संक्षीयते प्राणो मानसं च विलीयते ।
तदा सम-रसैकत्वं समाधिरभिधीयते ॥९४॥
इथे श्लोक उपलब्ध नाही.
धारणाः पञ्च-नाड्यस्तु ध्यानं च षष्ठि-नाडिकाः ।
दिन-द्वादशकेनैव समाधिः प्राण-संयमः ॥९६॥
न गन्धं न रसं रूपं न स्पर्शं न च निःस्वनम् ।
आत्मानं न परं वेत्ति योगी युक्तः समाधिना ॥९७॥
खाद्यते न च कालेन बाध्यते न च कर्मणा ।
साध्यते न च केनापि योगी युक्तः समाधिना ॥९८॥
निर्मलं निश्चलं नित्यं निष्क्रियं निर्गुणं महत् ।
व्योम-विज्ञानम् आनन्दं ब्रह्म ब्रह्म-विदो विदुः ॥९९॥
दुग्धे क्षीरं धृते सर्पिरग्नौ वह्निरिवार्पितः ।
अद्वयत्वं व्रजेन् नित्यं योगवित् परमे पदे ॥१००॥
भव-भय-वने वह्निर्मुक्ति-सोपान-मार्गतः ।
अद्वयत्वं व्रजेन् नित्यं योगवित् परमे पदे ॥१०१॥
गोरक्ष-शतकं समाप्तम् ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
This Page is courtesy of Sanskrit Documents List. Please send your corrections
kashi panchakam काशि पन्चकम मनोनिवृत्तिः परमोपशान्तिः सा तीर्थवर्या मणिकर्णिका च . घ्य़ानप्रवाहा विमलादिगण्गा सा काशिकाहं निजबोधरूपा .. १.. यस्यामिदं कल्पितमिन्द्रजालं चराचरं भाति मनोविलासम.ह . सच्चित्सुखैका परमात्मरूपा सा काशिकाहं निजबोधरूपा .. २.. कोशेश्हु पञ्चस्वधिराजमाना बुद्धिर्भवानी प्रतिदेहगेहम.ह . साक्शी शिवः सर्वगतो.अन्तरात्मा सा काशिकाहं निजबोधरूपा .. ३.. काश्यां हि काश्यते काशी काशी सर्वप्रकाशिका . सा काशी विदिता येन तेन प्राप्ता हि काशिका .. ४.. काशीक्शेत्रं शरीरं त्रिभुवन\-जननी व्यापिनी घ्य़ानगण्गा . भक्तिः श्रद्धा गयेयं निजगुरु\-चरणध्यानयोगः प्रयागः . विश्वेशो.अयं तुरीयः सकलजन\-मनःसाक्शिभूतो.अन्तरात्मा देहे सर्वं मदीये यदि वसति पुनस्तीर्थमन्यत्किमस्ति .. ५..


text:
सामवेद संहिता
'साम' शब्दस्य शाब्दिकार्थ: अस्ति- 'देवानां प्रशस्तिगानम्' इति । वृहदारण्यकोपनिषदे उक्तमस्ति यत् - 'सा च अमश्चेति तत्साम्न: सामत्वम् । सा ऋक् । तया सह सम्बन्ध: अमो नाम स्वरो यत्र वर्तते तत्साम ।' अर्थात् 'सा' तथा च 'अम' इत्ययो: मेलने 'साम' शब्दस्योत्पत्ति: जात: । अत्र 'सा' इत्यस्यार्थ: ऋचा एवं च अम इत्यस्यार्थ: षडज्, ऋषज्, गान्धारादय: सप्तस्वरा: । अत: ऋग्वेदस्य ऋचा: यदा स्वरै: योज्यते तदा सामस्योत्पत्ति: भवति । अनेन प्रकारेण या: ऋचा: सामै: आधाररूपेण मन्यन्ते ता: ऋचा: 'सामयोनि:' इति कथ्यन्ते । अर्थात् एता: एव ऋचा: सामस्योत्पत्तिकारणम् ।
'सामस्य' महत्वं दर्शयन् 'शतपथब्राह्मणे' उक्तमस्ति - ''नासामा यज्ञो भवति'' । अर्थात् सामै: विना यज्ञ: न भवति । 'बृहद्देवतायां' निगदितमस्ति यत् - य: मनुष्य: सामं जानाति सैव वेदस्य रहस्यं जानाति इति - ''सामानि यो वेत्ति स वेद तत्वम्'' । श्रीमद्भगवद्गीतायां भगवता श्रीकृष्णेन उक्तमस्ति - 'वेदानां सामवेदोस्मि'' (10/22) ।
सामवेदस्य परम्परा श्रीकृष्णद्वैपायन वेदव्यासस्य शिष्येन जैमिनिना प्रारभ्यते । जैमिनि: स्वपुत्रं सुमन्तुं सामवेदस्य अध्ययनं कारितम्, सुमन्तुना सुन्वानं तेन सुकर्मा सामवेदं क्रमश: प्राप्तवन्तौ । सामतर्पणसमये सामगायकानां येषां त्रयोदशाचार्यानां तर्पणं कृयते ते सन्ति - 1. राणायन, 2. सात्यमुगिव्यास, 3. भागुरि-औलुण्डि, 4. गौल्मुलवि, 5. भानुमान, 6. औपमन्यव, 7. दाराल, 7. गार्ग्य, 9. सावर्णि, 10. वार्षगणि, 11. कुथुमि, 12. शालिहोत्र, 13. जैमिनि ।
सम्प्रति राणायन, कुथुमि एवं च जैमिनि एतेषां त्रयाणां आचार्याणां शाखा: राणायनीय, कौथुमीय, जैमिनीय: च प्राप्यन्ते । सामान्यत: सम्पूर्णे भारतवर्षे एव कौथुमीया शाखा प्रचलिता अस्ति । उच्चारणभेदेन अस्या: शाखाया: द्वे पद्वत्यौ स्त: - नागरपद्धति:, मद्रपद्धति: च ।
सामवेदस्य सहस्रशाखा: आसन् इति उच्यते - सहस्रवर्त्मा सामवेद: । वर्तमानसमये अस्य तिस्र: शाखा: कौथुमीया, राणायनीया, जैमिनीया च सन्ति । कौथुमशाखानुसारं सामवेद संहिताया: द्वौ प्रमुखौ विभागौ स्त: - पूर्वार्चिकं, उत्तरार्चिकं च । अत्र आर्चिकस्य अभिप्राय: ऋचानां संग्रहणेन अस्ति । पूर्वार्चिके सर्वं 6 प्रपाठका: सन्ति एवं च उत्तरार्चिके 9 । एतेषां प्रपाठकानां विभाजनं अर्धेषु दशतिशु (अध्यायेषु खण्डेषु च) चास्ति प्रत्येके खण्डे एका देवता अथवा एकछन्दसम्बद्धा ऋचा: सन्ति । उत्तरार्चिके सम्पूर्ण मन्त्रसंख्या 1225 अस्ति पूर्वार्चिके च 650 ऋचा: सन्ति । एवं विधा कौथुमशाखायां 1875 ऋचा: सन्ति । एतेषु 1507 ऋचा: ऋग्वेदे अपि प्राप्यते । केवलं 75 मन्त्राणि सन्ति यानि स्वतन्त्ररूपेण सामवेदे एव प्राप्यन्ते ।
सामगानम् - सामगानस्य चत्वार: विधा: सन्ति । 1. ग्राम अथवा वेयगानम् (प्रकृतिगानम्), 2. अरण्यगानम्, 3. उहगानम्, 4. उह्यगानम् (रहस्यगानम्) ।
सामवेदस्थ विभिन्नप्रकारकाणि साममन्त्राणि यज्ञसम्पादन-काले गीयते । साधारणतया एतेषां पंच विभागा: सन्ति । -
1. प्रस्ताव: - एतत् मन्त्रस्य प्रारम्भिकभागम् अस्ति यत् 'हुँ'कारेण प्रारभ्यते । एतत् प्रस्तोतानामकं ऋत्विजेन गीयते ।
2. उद्गीथ: - एतत् सामस्य प्रधान ऋत्विजेन उद्गाताद्वारा गीयते । अस्य प्रारम्भे 'उँ'कार: योज्यते ।
3. प्रतीहार: - अस्यार्थ: अस्ति - द्वयं योज्यते य: । एतत् प्रतिहर्ता नामकेन ऋत्विजेन गीयते ।
4. उपद्रव: - एतदपि उद्गाताद्वारा एव गीयते ।
5. निधनम् - अस्य मन्त्रस्य द्वौ पादांशौ अथवा 'उँ'कारौ भवत: । अस्य गायनं त्रयेण अपि ऋत्विजेन क्रियते (प्रस्तोता, उद्गाता एवं च प्रतिहर्ता) ।
इति


text:
शमुँ उपशमने दिवादिगणीयः परस्मैपदी सेट् धातुः अस्ति।
अहं शाम्यामि। I am quiet. शमादिः – शमामष्टानां दीर्घः श्यनि (७.३.७४)
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति।
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते॥
हविषा – by the offering (like ghee) – हविस् + टा = हविषा – तृतीयाविभक्तिः एकवचनम्।
न जातु – never ever
कृष्णवर्त्मा इव – like the fire
२०१६-१२-२७ मङ्गलवासरः (2016-12-27 Tuesday)
क्षमूँ सहने दिवादिगणीयः परस्मैपदी सेट् धातुः अस्ति। शमादिः – शमामष्टानां दीर्घः श्यनि (७.३.७४)
अहं क्षाम्यामि। I tolerate. शमादिः – शमामष्टानां दीर्घः श्यनि (७.३.७४)
क्षान्तिः इति सहिष्णुता।
आमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः॥गीता १३.७॥
२०१६-१२-२६ सोमवासरः (2016-12-26 Monday)
अद्य समग्रविश्वे जनैः ईसामसीहजन्मदिवसपर्व आमान्यते।
आमान्यते इति संस्कृतवार्तायाम् उपयुञ्जते। आमान्यते इति पदे कः धातुः?
२०१६-१२-२५ रविवासरः (2016-12-25 Sunday)
केन्बराहिन्दूमन्दिरे प्रचलितः संस्कृतवर्गः अस्मै २०१६वर्षाय विरमति। नूतनवर्षे प्रथमे मङ्गलवासरे ३जनवरी२०१७तिथौ सायङ्काले सार्धषट्वादने वर्गः पुनः मेलिष्यति। तावत् शुभमस्तु।
२०१६-१२-१३ मङ्गलवासरः (2016-12-13 Tuesday)
एकसप्ताहपर्यन्तम् अत्र स्थित्वा आवयोः कन्या ज्वलिता अद्य सायङ्काले सिडनीनगरं प्रत्यागच्छत्। तस्याः गमनं मम हृदयं खण्डयति।
२०१६-१२-११ रविवासरः (2016-12-11 Sunday)
अद्य मन्दिरे वयं गीताजयन्ती इति उत्सवं अपालयाम। उत्सवे मम मित्रं जयशङ्करः अतिसुन्दरं प्रवचनम् अददात्। उत्सवः आनन्दकरः आसीत्।
२०१६-१२-१० शनिवासरः (2016-12-10 Saturday)
अद्य अहम् एकं गुरुकं कार्यम् अकरवम्। मम सर्वाः सञ्चिकाः सर्वाणि सङ्क्रमकाणि च अहम् एकस्मिन् नूतने सङ्गणित्रे समारोपयम् (transferred)।
२०१६-१२-०९ शुक्रवासरः (2016-12-09 Friday)
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥गीता १८.६६॥
मम प्रश्नः अस्ति शुचः इति कः लकारः। मन्ये मध्यमपुरुषः एकवचनम् अस्ति।
२०१६-१२-०८ गुरुवासरः (2016-12-08 Thursday)
शनिवासरे १०दिसेम्बर२०१६तिथौ श्रीमद्भगवद्गीताजयन्ती अस्ति। हिन्दूमन्दिरे इमां जयन्तीं परिपालयिष्यामः। सर्वे भक्ताः आमन्त्रिताः सन्ति। यदि भवान् गीताभ्यासं करोति तर्हि अस्माकं निवेदनम् अस्ति भवान् गीताविषये यत् चिन्तयति यत् भवतः गीतादर्शनम् अस्ति च तत् अस्मिन् कार्यक्रमे अन्यैः भक्तैः सह भजेत। भक्तानां प्रवचनाय प्रायः एकहोरावधिः अस्ति। यदि भवान् भजनं स्वीकरोति तर्हि प्रकाशवर्येण सह सम्पर्कं करोतु।
कार्यक्रमः अस्ति –
सायम् ६.३०-६.४५ पूजा
सायम् ६.४५-७.३० प्रवचनानि
सायम् ७.३०-७.४५ भजनानि
सायम् ७.४५-८.०० आरात्रिकम्
सायम् ८.०० प्रसादः
२०१६-१२-०७ बुधवासरः (2016-12-07 Wednesday)
अस्माकं केन्बराहिन्दूसमाजस्य स्थापना त्रिंशत् वर्षपूर्वम् अभवत्। तस्मात् आगामि-एप्रिलमासे समाजस्य त्रिंशत्तमः वार्षिकोत्सवः परिपालयिष्यामः। उत्सवे नैके कार्यक्रामः भविष्यति तेषां विवरणं यथाकालं सूचयिष्यामः।
उत्सवे समाजस्य इतिहासं प्रकाशयिष्यामः। तस्मै यदि भवतः सकाशे पूर्वतः कानिचित् भाचित्राणि सन्ति तर्हि तानि चित्राणि ददातु। पण्डितमहोदयम् अथवा समित्याः किमपि सदस्यं ददातु।
उत्सवं यावत् सर्वेषां आजीवनसदस्यानां वंशावलिं अमात्यवृत्तान्तम् अपि संग्रहीष्यामः। वयं सर्वान् आजीवनसदस्यान् निवेदयामहे स्ववंशावलिं अमात्यवृत्तन्तं च सङ्गृह्य पण्डितमहोदयम् अथवा समित्याः किमपि सदस्यं १फरवरी२०१७तिथौ पूर्वं ददातु।
२०१६-१२-०६ मङ्गलवासरः (2016-12-06 Tuesday)
इयं कथा मया धातुनामानि स्मरणाय कल्पिता।
अश्वः पुस्तकं धरति। सिंहः अश्वात् पुस्तकं हरति। हस्ती सिंहम् अपहरति। मूषकः सिंहात् पुस्तकम् आहरति अश्वम् उपहरति च। सिंहः मूषकं प्रहरति। श्वानः सर्वान् संहरति मूषकं परिहरति च। मूषकः व्यवहरति अश्वः श्वानेन सह व्याहरति च। जनः मृगाणां प्रीतिम् उदाहरति।
२०१६-१२-०५ सोमवासरः (2016-12-05 Monday)
इयं कथा मया धातुनामानि स्मरणाय कल्पिता।
मूषकः नमति। उपनेत्राभ्यां पठति। ध्वनिवर्धकेन वदति। तावत् एकः बिडालं दृष्ट्वा मूषकः धावति। मार्गे भोजनं दृष्ट्वा मूषकः खादति। बिडालः पादकन्दुकेन क्रीडति। मूषकः अन्यैः मूषकैः सह खेलति। पादकन्दुकः बालकः भवति। बालकः जपति। तत् दृष्ट्वा बिडालः हसति तस्य बालकस्य परितः भ्रमति च। बालकः चलति। तस्मात् बिडालः त्यजति। बालकः मूषकेन सह भोजनम् पचति। बिडालः भोजनम् रक्षति। भोजने अन्ये मूषकाः जीवति। भोजने गृहेषु मूषकाः वसन्ति। बिडालः मूषकान् वाञ्छति। मूषकाः बिडालं भजन्ति। अन्ते ते सर्वे मिलित्वा जल्पन्ति।
२०१६-१२-०४ रविवासरः (2016-12-04 Sunday)
इदानीम् अहं कापि ओस्ट्रेलियावासीं महिलां हिन्दीभाषां पाठयामि। सा महाप्राणव्यञ्जनानाम् उच्चारणं सम्यग् न कर्तुं शक्नोति। अद्य अस्माकं संस्कृताभ्यासवर्गे अस्याः समस्यायाः किं समाधानम् अस्ति इति मया पृष्टम्। तत् परं तस्मिन् विषये रोचकचर्चा अभवत् यस्मात् अहं बहु ज्ञानम् अप्राप्नवम्।
२०१६-१२-०३ शनिवासरः (2016-12-03 Saturday)
अद्य मम सहकर्मिणे ईयनपीटरसनवर्याय अस्माकं विभागेन अनुज्ञासम्मेलनम् आयोजितम्। सः अस्माकं शोधक्षेत्रे समग्रविश्वे धूरि तिष्ठति। तेन मम बहु साहाय्यं कृतम्। सः केन्बरानगरे एव ओस्ट्रेलियाराष्ट्रीयविश्वविद्यालयं गच्छति। आवयोः मिथः निर्देशितः एकः शोधछात्रः अस्ति तस्मात् आवां किञ्चित् कालाय मिलित्वा कार्यं करिष्यावः। तस्य अनुज्ञा मां दुःखीकरोति।
२०१६-१२-०२ शुक्रवासरः (2016-12-02 Friday)
गत रविवासरे अहं दिव्यांशुना सह मेल्बोर्ननगरम् अगच्छम्। तत्र स्मार्ट-ग्रिड इति विषये एकम् उपवेशनम् आसीत्। उपवेशने प्रायः त्रिशतम् जनाः आसन्। अस्य उपवेशनस्य कार्यसमित्याः अहम् एकं सदस्यम् आसीत् च। मया तत्र चत्वारि शोधपत्राणि प्रस्तुतीकृतानि। ततः अद्य सायम् अहं केन्बरानगरं प्रत्यागच्छम्।
२०१६-१२-०१ गुरुवासरः (2016-12-01 Thursday)
अस्मिन् सप्ताहे मया सम्पूर्णगीतापाठः मम स्मृत्या कृतः। अहं प्रत्येकस्मिन् दिवसे यदा यानेन कार्यालयं गच्छामि ततः प्रत्यागच्छमि च तस्मिन् काले यानं चालयन् मम स्मृत्या गीतापाठं करोमि। अयं क्रमः अनेकात् वर्षात् प्रचलति किन्तु मध्ये मध्ये स्खलनं भवति अलसेन आभ्यासः विरमति पाठः स्मृत्यां क्षीणः भवति च। किन्तु गतमासात् अभ्यासः सम्यग् भवति तस्मात् अस्मिन् सप्ताहे सम्पूर्णः पाठः कृतः। प्रसन्नोऽस्मि।
२०१६-११-२६ शनिवासरः (2016-11-26 Saturday)
श्रीमद्भगवद्गीतायां द्विवारम् अकृतः इति शब्दस्य उपयोगः अभवत्।
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्।
यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः॥१५।११॥
तत्रैवं सति कर्तरमात्मानं केवलं तु यः।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥१८।१६॥
२०१६-११-२५ शुक्रवासरः (2016-11-25 Friday)
परा असु
परास्तम् – निराकृतम् = प्रत्युक्तम्
परास्तवसुधा सुधाधिवसति – त्यक्तवसुन्धरा चिरमधिवसति (कि ५।२७)
परास्त – निराकृत
अप असु
अपास्यात् – जह्यात् (छोड़ दें)
चीराण्यपास्याज्जनकस्य कन्या नेयं प्रतिज्ञा मम दत्तपूर्वा।
यथासुखं गच्छतु राजपुत्री वनं समग्रा सह सर्वरत्नैः (रा २।३८।६)
जनक की पुत्री अपने वल्कलवस्त्र त्याग दें। मैं ने यह प्रतिज्ञा पहले नहीं की। राजपुत्री अपने समस्त आभरणादियों के साथ यथासुख वनप्रस्थान करें ।
(वर्तते)
२०१६-११-१२ शनिवासरः (2016-11-12 Saturday)


text:
अथैकोनविंशोsध्याय:
॥ नामधारक उवाच ॥
कर्मयोगं ज्ञानयोगसहायं चित्तशोधनं ।
उक्त्वापि भगवान्कस्मात् भक्तियोगं जगौ वद ॥१॥
॥ सिद्ध उवाच ॥
भक्तिरेवानुत्तमात्र सर्वसाधनकारिणी ।
कर्मज्ञस्याप्यभक्तस्य मोघं कर्मेत्यथाब्रवीत् ॥२॥
त्रिभिर्योगपथैरेव परस्परसहायकै: ।
ब्रह्माद्वंद्वं समं शान्तं गम्यते नैकयोगत: ॥३॥
श्रद्धालु: सात्विको भक्तो नितरां भगवत्प्रिय: ।
सकार्ममपि तद्भिन्नं शश्वत्क्षिपति दुर्भवे ॥४॥
कर्मण्यकर्म य: पश्येदकर्मण्यपि कर्म य: ।
स लोके भक्तिमान्धीमान्मुच्यते कर्मबन्धनात् ॥५॥
भक्तियोगमयं तस्य भक्तिगम्यस्य चेष्टितं ।
श्रृणु तस्मिन्दृढा भक्ति: पूता यच्छ्रवणाद्भवेत् ॥६॥
भिक्षां सशिष्यगुरव एकैक: प्रत्यहं ददौ ॥
भास्कराख्यो द्विजो दीन आययौ तत्र भक्तिमान् ॥७॥
आदाय गुरवे भिक्षां दातुकामो गुरुप्रिय: ।
स त्रिपुंभुक्तिपर्याप्तं तण्डुलादिकमाप तं ॥८॥
तद्दिने केनचिद्दत्ता भिक्षा श्रीगुरवे वरा ।
शिष्यभक्तयुजे तत्र सोपि भोक्तुं ययौ द्विज: ॥९॥
सायमेत्य मठे भिक्षाद्रव्यमादाय स द्विज: ।
सुष्वापैवं त्रिमांसं स तत्र तस्थौ सुभाविक: ॥१०॥
तं तत्रोपहसन्ति स्म प्राप्य स्वल्पान्नतो गुरुं ।
भिक्षां दातुं प्राज्यशिष्यं पुष्णाति स्वमितीतरे ॥११॥
तज्ज्ञात्वा तं प्रभु: प्राह भक्तियोगविधित्सया ।
द्राङ्मे सशिष्यभक्ताय भिक्षां देह्यद्य भाविक ॥१२॥
तच्छ्रुत्वा हृषित: शाकसितादुग्धघृतादिकं ।
स आनीय स्वयं पाकं कर्तुमारेभ उत्तमं ॥१३॥
दातुं तदान्यमप्युवतं भिक्षां देहि श्व इत्यज: ।
त निवार्याह्वयाशेषान्भोक्तुमित्याह भास्करं ॥१४॥
तच्छ्रुत्वाप्याव्हयत्तान्स त ऊचुर्लज्जसे न किं ।
पक्तान्नकणतुल्यान्न: किमाहूय करिष्यसि ॥१५॥
तच्छ्रित्वैत्य गुरुं तत्स शशंस भगवांस्तदा ।
आनयित्वात्र भोक्तव्यं सर्वैरित्याह तान्गुरु: ॥१६॥
शङ्किता अपि तद्वाक्यात्तूष्णीं स्थित्वा बहूनि ते ।
निर्माय भुक्तिपात्राणि सर्वे स्नात्वाययु: पुन: ॥१७॥
शाट्येशस्याज्ञयाच्छाद्य सिद्धान्नं तीर्थमन्त्रितं ।
सहान्यै: षड्विधं सोदाद्गरवे ब्राह्मणै: सह ॥१८॥
भक्तान्छिष्यान्स तत्रत्यांस्त्र्यपत्येष्टयुजो द्विजान् ।
गुरुं चेष्टं सुखं भोक्तुं प्रार्थयामास सादरं ॥१९॥
परमान्नान्नपौल्याज्यसूपशाकादिषड्रसै: ।
षोढान्नममितं नीत त्रिपुंपर्याप्तपाकत: ॥२०॥
नीत्वा नीत्वापि भोक्तृभ्यो दत्तं तत्र तु पूर्ववत् ।
नाप्यल्पं दातृभिस्तष्टं चेष्टा भगवतस्त्वियं ॥२१॥
भुक्तं सशेषमाकण्ठं तृप्ता: स्मोलमिति द्विजा: ।
उक्त्वोत्तस्थौ ( ? ) सहाजेन ततो गुर्वाज्ञयांघ्रिजान् ॥२२॥
हीनांश्चाहूय तेभ्योदात्कामं नान्नं व्यहीयत् ।
पशुपक्षिमृगादिभ्य: प्रकामं स उपानयत् ॥२३॥
न शिष्टास्तत्र केपीति श्रुत्वा भुक्त्वा तदाज्ञया ।
यादोभ्योदात्स शेषान्नं तदा नि:शेषतां ययौ ॥२४॥
माधुर्यं सुरसान्नस्य दुर्लभं ह्यमृतांधसां ।
स्वप्नेपि न श्रुतं रुच्यं तृप्तिरेषाप्यलौकिकी ॥२५॥
प्राक्पार्थसंकटेरण्ये निशीथेदात्स्वमायया ।
ऋषिभ्योन्नं हरिरिति श्रुतं दृष्टं त्वदोत्र तु ॥२६॥
नृणां चतु:सहस्राणि भुक्तानि स्वल्पपाकत: ।
जीवा अगणिता भुक्ता मायातर्क्येयमीशितु: ॥२७॥
भास्करोयं प्रियो भक्तो यत्प्रसादोस्य नान्यके ।
त्रिमासं सर्वदा तेन पादसंवाहनादिभि: ॥२८॥
श्रद्धाभक्त्यैव भगवान्सेवितस्तत्फलं त्विदं ।
इत्युक्त्वान्ये नरा: प्रेम्णा तुष्टुव: श्रीगुरुं परं ॥२९॥
दत्वा प्रभुर्भास्करमीप्सितं वरं प्रस्थापयामास गृहाय स द्विज: ।
ईशप्रसादात्सकलार्थयुग्ययौ सायुज्यमंते दृढभक्तियोगत: ॥३०॥
शृण्वन्यदप्यद्भुतमीशचेष्टितं गंगाव्हया तत्र तु षष्टिवत्सरा ।
साध्वी वशानर्च परेशमन्वहं भक्त्यैकदोचे स तु तां किमिच्छसि ॥३१॥
॥ गंगोवाच ॥
लोकोsपुत्रस्य न स्व:स्था लुप्तपिण्डोदकक्रिया: ।
पितरोध: पतंतीति श्रुत्वा स्वामिन्बिभेम्यहं ॥३२॥
भवेग्रे मे सुपुत्राप्त्या गतिर्भूयादितीच्छया ।
सर्वेश तेर्चनं कुर्वे पाहि मां करुणानिधे ॥३३॥
॥ श्रीगुरुरुवाच ॥
कमावर्तेन मायाब्धौ क्क भ्रमिष्यसि वेत्सि किं ।
क्केयं तत्र स्मृतिस्तेत्र पुत्रौ गंगे भविष्यत: ॥३४॥
तच्छ्रुत्वा पल्लवे ग्रंथिं बध्वोचे पुत्रवत्यहो ।
निष्कला जातिवन्ध्यापि भवेयं त्वत्प्रसादत: ॥३५॥
व्रततीर्थार्चने यातं वयो मे पुत्रकामया ।
विशेषात्सेवितोश्वत्थो मौर्ख्याद्दास्यति किं स मे ॥३६॥
॥ श्रीगुरुरुवाच ॥
ब्रह्मनारदसंवादं शृण्वात्थ यदसत्तु तत् ।
नारदाश्वत्थमूलेहं मध्येजोग्रे शिव: पुन: ॥३७॥
अवाक्प्रत्यगुदक्शाखास्त्रयाणां प्राक्समा: सुरा: ।
तीर्थाब्धयश्चांकुरेषु गोयज्ञर्षिश्रुतिद्विजा: ॥३८॥
ओंकारोंध्र्यंतशीर्षस्थ्ग इत्यश्वत्थोस्त्यसंस्कृत: ।
नार्च्य: संस्कृत्य मौंज्युक्तकालेस्मिन्सत्क्षणेर्चयेत् ॥३९॥
नार्कारशुक्रनिट्सन्ध्याकुयुक्पर्वादिषु स्पृशेत् ।
वर्णित्वमौनसत्त्वाढ्यो भजेन्नामुं वधूरपि ॥४०॥
तत्तले गोविशा लिप्ते रंजिते स्वस्ति वाचयेत् ।
संस्नाप्य सप्तकलशै: पूजयेत्स्वाधिकारत: ॥४१॥
ध्यात्वाष्टबाहुं श्रीविष्णुरूपमावेष्ट्य वाससा ।
नाममन्त्रैर्मंदगत्या शक्त्या कार्या: प्रदक्षिणा: ॥४२॥
नमेत्प्रदक्षिणायास्तु भक्त्याद्यंतसमाप्तिषु ।
पदे पदे मेधफलं दैन्यर्णार्त्यघतापहृत् ॥४३॥
ग्रहार्तिघ्नं सौरिवारे तन्नामोच्चारणं तरो ।
सदेशेपैति नु: कालमृत्यू रौद्रमनोर्जपात् ॥४४॥
तत्रातिफलदा ब्रह्मभुज्याप्लुतिजपाध्वरा: ।
पुत्रादिकामसिध्द्यै नो विलंबोक्षय्यपुण्यदात् ॥४५॥
येनेह स्थापितोश्वत्थस्तेन स्व: स्थापितं कुलं ।
येन च्छिन्नोपि वंश: स्वस्तेन च्छिन्नो न संशय: ॥४६॥
प्रदक्षिणादशांशेन हवनं तद्दशांशत: ।
कृत्वा ब्रह्मभुजिं दद्याद्धैमाश्वत्थार्थगोतिलान् ॥४७॥
सद्ब्रह्मभ्यो लभेदिष्टमित्यूचे नारदं विधि: ।
तस्मात्तं विधिना साध्वि भज द्राक्सिद्धिदोस्ति स: ॥४८॥
त्वं भीमामरजायोगे स्नात्वा षट्कूल उत्तमं ।
संगमस्थं भजाश्वत्थं सत्यं पुत्रौ भविष्यत: ॥४९॥
तथा कुर्वेपि षष्टयब्दा मत्वोक्तिं तव वेदवत् ।
इत्युक्त्वा सेश्वराश्वत्थं पत्या भेजे यथाविधि ॥५०॥
चतुर्थेन्ह्याह तत्स्वप्ने कृत्वाश्वत्थप्रदक्षिणा: ।
यद्दास्यति गुरुर्भुंक्ष्व भवेत्पुत्र इति द्विज: ॥५१॥
साप्युत्थाय तत: स्नात्वा सङ्गमं प्राप्य सद्गुरुं ।
भक्त्या प्रदक्षिणीकृत्य साश्वत्थं प्रणनाम ह ॥५२॥
दत्वा फले स तां प्राह दान देहि समाप्य सत् ।
व्रतं प्रदक्षिणारूपं फले भुंक्ष्वेष्टकामदे ॥५३॥
प्राग्युगेनेकपुत्रा: स्युरौरसो दत्तकस्त्विह ।
औरसस्तूत्तमोस्यास्य दर्शनं पितृमुक्तिदं ॥५४॥
तत्साध्वीहौरसौ पुत्रौ तारकु ते भविष्यत: ।
मदर्चनफलं त्वेतन्न संदेहोत्र शोभने ॥५५॥
तथेत्युक्त्वापि सा गेहं गत्वा चक्रे यथोदितं ।
निष्कलाप्यृतुमत्यासीन्नि:सीममहिमा प्रभो: ॥५६॥
शुद्धयूर्ध्वं सह पत्यैत्य सा प्रपूज्य गुरुं मुदा ।
गृहं गत्वा दधौ गर्भं तन्निशीशप्रसादत: ॥५७॥
स्वतंत्रसंविद्भगवान्लीलां को वेत्ति यत्स्तुतौ ।
द्विसहस्ररसज्ञोपि कुण्ठिश्चकिता श्रुति: ॥५८॥
वलीपलितवेपर्यैद्देहो विद्धो जराकृश: ।
साधत्त गर्भमित्यन्ये प्रशशंसु: परस्परं ॥५९॥
तद्भर्ता सोमनाथस्तु प्रीत्या पुंसवनादिका: ।
क्रिया व्यधात्क्रमात्पुत्रीं कालेसौषीत्तत: सती ॥६०॥
तदेयं कन्यका साध्वी सच्छीलगुणशालिनी ।
भविष्यति कुलोद्धर्त्री पुत्राढ्येत्याह दैववित् ॥६१॥
तच्छ्रुत्वा स द्विजेभ्योदादर्थवस्त्रादिकं द्विज: ।
प्रापतुर्द्वादशेह्नीशं कन्यां संस्थाप्योचे प्रणम्य सा ।
संसृतिस्थजरद्वंध्यद्रुमस्ते फलितो दृशा ॥६३॥
सेव्यते फलितोपि द्रु: पांथैश्चेत्सफलो वरं ।
वन्ध्योपि मोघफलत इति भातीश वेत्सि तत् ॥६४॥
तच्छ्रुत्वा सस्मितं कन्यामादायेशो जगाद तौ ।
शीलधीगुणपुत्राढ्या भवेत्साध्व्यखिलार्चिता ॥६५॥
कन्या लब्धोत्तमेयं वां पुत्रेच्छा चेद्भवेत्सुत: ।
मूर्ख: शतायुर्वाल्पायुर्विद्वान्वां कतर: प्रिय: ॥६६॥
सार्भो विद्वान् प्रियोल्पायुरपीत्युचतुरप्युभौ ।
तथेत्युक्त्वा स सापत्यौ गमयामास तौ प्रभु: ॥६७॥
गर्भं साप्यल्पकालेन धृत्वासूत सुतं शुभं ।
श्रद्धया निष्कलाप्येवं पुत्रौ लेभेथ किं वद ॥६८॥
विद्याविनयवान् भृत्वा पितृशुश्रूषणोद्यत: ।
धार्मिक: पंच पुत्रांस्तत्पुत्रो लब्ध्वाम्रुतं ययौ ॥६९॥
कन्यापीशप्रसादात्सा दीक्षितस्य सती शुभा ।
भूत्वा गुरूक्तवद्ब्रह्मवादिनी प्राप सद्गतिं ॥७०॥
एवं गुरुप्रभावोयं श्रद्धादृष्टयैव दृश्यते ।
सद्भक्तैर्न त्वभक्तै: स जन्मांधैरिव भास्कर: ॥७१॥
दण्डकुण्डीकरं शान्तं काषायाच्छादनं सदा ।
ध्यायंतौ यतिरूपं तं दम्पती मुक्तिमापतु: ॥७२॥
श्रद्धाभक्त्यैव सुलभा गुरुवाक्यानुवर्तिनां ।
उभयी सिद्धिरप्यन्यच्चित्रं तच्चेष्टितं श्रृणु ॥७३॥
तत्रैत्य नरहर्याख्यो विप्र: कुष्ठी जगद्गुरुं ।
प्रणत: शरणं प्राप्य प्रावोचद्गद्गदाक्षर: ॥७४॥
हरे शम्भो परानंदमूर्ते जय जयाच्युत ।
भक्तवत्सल ते कीर्ति श्रुत्वात्राप्तोस्मि सद्गुरो ॥७५॥
यजुर्विदोपि मे तुण्डं केपि नेक्षंति कुष्ठिन: ।
तीर्थार्चनजपै: कुष्ठं तन्मे नापैत्यघात्मन: ॥७६॥
कृपया तेपयायात्तदिति मत्वागतोस्म्यहं ।
नास्ति चेत्तत्प्रतीकार: शंसाग्रेसूंस्त्यजामि ते ॥७७॥
तच्छ्रुत्वा प्राक्तनाघोत्थ कुष्ठं नश्येदिति प्रभु: ।
प्रोक्त्वा शुष्कौदुम्बरैधो दृष्ट्वावोचत्स कुष्ठिनं ॥७८॥
मद्वाक्ये भक्तिमांश्चेत्तत्काष्ठमारोप्य संगमे ।
भज पल्लविते तस्मिन्छुद्धोकुष्ठो भविष्यसि ॥७९॥
ॐमित्युक्त्वा तदारोप्य श्रद्धाभक्त्या स संगमे ।
भेजे दत्वाधारबन्धं परितोंबुनिषेचनै: ॥८०॥
कृपास्य सद्यस्तव शुध्द्यभावादुक्तं फलं कष्टमिदं कुतोस्मिन्
शङ्कांकुरस्यात इदं त्यजेति जनैर्निषिद्धोप्यभजत्सदेध्मं ॥८१॥
तदैत्य ते गुरुं प्राहर्भवद्वाक्याद्द्विजो जरत् ।
भजतीध्मं बोधय तं मरिष्यत्युपवासत: ॥८२॥
॥ श्रीगुरुरुवाच ॥
करोति साधु तद्विप्रो दृढभक्त्या तरिष्यति ।
भक्तिर्हि तारकात्रैव भवसिन्धुनिमज्जत: ॥८३॥
मंत्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भि ( भे ) षजे गुरौ ।
यादृशी भावना यस्य तस्य सिद्धिस्तु तादृशी ॥८४॥
वच्मि सूतर्षिसंवादं प्राग्वृत्तं दृढभक्तिदं ।
ऋषीन्सूतो जगादेदं सिंहकेतुनृपात्मज: ॥८५॥
धनंजयाख्य: पांचाल एकदा वनमभ्यगात् ।
दृष्ट्वा स मृगयाश्रांतस्तत्र जीर्णं शिवालयं ॥८६॥
तस्थौ तत्र क्षणं साकं शबरेणानुयायिना ।
दृष्ट्वा लिंगानि रम्याणि दूत: प्राह नृपं गृहे ॥८७॥
लिङ्गं नीत्वा पूजयितुं कांक्षेज्ञोस्म्यनुशाधि मां ।
यदाज्ञापयसे देव दृढभक्त्या करोमि तत् ॥८८॥
॥ राजपुत्र उवाच ॥
संस्थाप्य सत्स्थले लिङ्गं शुचिर्भूत्वा स्त्रियान्वित: ।
भक्त्या पूजय मत्वेशमुपचारैर्यथाविधि ॥८९॥
चिताभस्मान्वहं देयं दत्तान्नं भुंक्ष्व भार्यया ।
प्रसादबुध्द्येत्युक्त्वा स पूजाविधिमुपादिशत् ॥९०॥
सोपि तुष्टो गृहीत्वैकं लिङ्गं गत्वा गृहं स्त्रिया ।
भेजे यथोपदेशं तद्भस्मादात्प्रत्यहं मुदा ॥९१॥
भस्मैकस्मिन्दिने क्कापि न लेभेभूत्स दुर्मना: ।
तद्भार्या प्राह मां दग्ध्वा शम्भवेsर्पय भस्म तत् ॥९२॥
शरीरं कृमिविड्भस्मरूपांतं क्षणभंगुरं ।
तत्साफल्यं कुरु हरे भस्मार्पणनिमित्तत: ॥९३॥
॥ शबर उवाच ॥
तिष्ठत्स्विनक्ष्माग्निषु साक्षिषु प्रिये भर्तृत्वमाश्रुत्य वृतास्यदोन्यथा ।
कुर्यां कथं तन्वि किशोरि बालिके भो साध्व्यलब्धैहिकसौख्य उत्तमे ॥९४॥
सा प्राह मोहे वितथोयमध्रुवे येन ध्रुवं साहजिकं प्रसाध्यते ।
तत्साधयास्मिन्परकीयकल्पना नास्त्येव तेर्धांगविभाग्यदो वपु: ॥९५॥
प्रोक्ते सुयुक्ते प्रियया तथेत्यसौ प्रोक्त्वा गृहे तामवरुध्द्य सालयां । दग्ध्वार्पयद्भस्म शिवाय नित्यवभ्द्रांत्या प्रसादक्षण आह्वयत्प्रियां ॥९६॥
दग्धापि साह्वानत आप पूर्ववत्तां सद्म चालोक्य स शंकितोब्रवीत् । दग्धापि गेहेन सहागता कथं सुप्तोत्थितास्मीति शबरुवाच तम् ॥९७॥
शम्भुप्रभावोस्त्विति तेन भाषिते द्राक्प्रादुरासीन्निजरूपधृक् शिव: । दौष्कुल्यदोषं परिहृत्य दर्शनात्ताभ्यां शिवोदादुभयत्र कांक्षितं ॥९८॥
भक्ते: प्रभावोयमियान्न किंचित्फलत्यृते भक्तिमतोस्य सिध्द्येत् । भक्त्येष्टमित्याह स तान्कदाचिद्गच्छन्प्रभु: स्नातुममुं ददर्श ॥९९॥
तं तादृशं प्रेक्ष्य कमण्डलुस्थक्षीरेण तत्प्रोक्ष्य स शुष्ककाष्ठं ।
ददर्श सद्दिव्यदृशा तदेध्मे सद्योंकुरा भूरिश आविरासन् ॥१००॥
दिव्यं स्वधामांकुरितं च काष्ठमदृष्टकुष्ठोग्रत आस्थितं तम् ।
दृष्ट्वा स काष्ठार्पितदृष्टिमीशं तुष्टाव सत्प्रेमभरानतांग: ॥१०१॥
कोट्यर्कभं कोटिसुचंद्रशांतं विश्वाश्रय्म देवगणार्चितांघ्रिं ।
भक्तप्रियं त्वात्रिसुतं वरेण्यं वंदे नृसिंहेश्वर पाहि मां त्वम् ॥१०२॥
मायातमोर्कं विगुणं गुणाढ्यं श्रीवल्लभं स्वीकृतभिक्षुवेषम् ।
सद्भक्तसेव्यं वरदं वरिष्ठं वंदे नृसिंहेश्वर पाहि मां त्वम् ॥१०३॥
कामादिषण्मत्तगजांकुशं त्वामानंदकंदं परतत्त्वरूपम् ।
सद्धर्मगुप्त्यै विधृतावतारं वंदे नृसिंहेश्वर पाहि मां त्वम् ॥१०४॥
सूर्येंदुगुं सज्जनकामधेनुं मृषोद्यपंचात्मकविश्वमस्मात् ।
उदेति यस्मिन्रमतेस्तमेति वंदे नृसिंहेश्वर पाहि मां त्वम् ॥१०५॥
रक्ताब्जपत्रायतकांतनेत्रं सद्दंडकुंडीपरिहापिताघम् ।
श्रितस्मितज्योत्स्नमुखेंदुशोभं वंदे नृसिंहेश्वर पाहि माम त्वम् ॥१०६॥
नित्यं त्रयीम्रुग्यपदाब्जधूलिं निनादसद्बिंदुकलास्वरूपम् ।
त्रितापतप्ताश्रितकल्पवृक्षं वंदे नृसिंहेश्वर पाहि मां त्वम् ॥१०७॥
दैन्याधिभीकष्टदवाग्निमीड्यं योगाष्टकज्ञानसमर्पणोत्कम् ।
कृष्णानदीपंचसरिद्युतिस्थं वंदे नृसिंहेश्वर पाहि मां त्वम् ॥१०८॥
अनादिमध्यांतमनंतशक्तिमतर्क्यभावं परमात्मसंज्ञम् ।
व्यतीतवाघृत्पथमद्वितीयं वंदे नृसिंहेश्वर पाहि मां त्वम् ॥१०९॥
स्तोत्रे क्क ते मेस्त्युरुगाय शक्तिश्चतुर्मुखो वै विमुखोत्र जात: ।
स्तुवन्द्विजिव्होभवदीश्वर त्वां सहस्रवक्रश्चकितोपि वेद: ॥११०॥
स्तुत्वैवं प्रणतीश्वक्रे तमाश्वास्याब्रवीद्विभु: ।
मत्परसादान्महत्वश्रीकीर्तिसत्पुत्रवान् भव ॥१११॥
शिष्योत्तम त्वं योगज्ञो भविष्यसि कुलं च ते ।
त्वद्वद्भविष्यत्यानीय वधूं तिष्ठ ध्रुवं त्विह ॥११२॥
तथेत्युक्त्वा द्विजो भार्यामानीय स तया सह ।
तत्र तस्थौ ततो लेभे पुत्रान्पुत्रीं स सत्तमान् ॥११३॥
विद्यासरस्वतीमंत्रं गुरुदत्तं जपन्वरम् ।
भेजे गुरुं भवासक्तो जीवन्मुक्तोभवद्द्विज: ॥११४॥
तत्कुलं चापि तत्तुल्यं तद्भक्तिमहिमा त्वियान् ।
त्वत्पूर्वजोपि तत्तुल्यस्तस्मात्ते मतिरीदृशी ॥११५॥
सद्गुरोस्तु प्रसादोयं भविष्यत्यपि ते कुले ।
वर्धमान: सदैवेति संविन्मे ब्राह्मण ध्रुवा ॥११६॥
इति श्रीगुरुचरिते भक्तियोगे भक्तिमहिमवर्णनं नाम प्रथमोध्याय: आदित एकोनविंशोsध्याय: ॥१९॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
ऊँकारं विन्दुसंयुक्तं नित्यं ध्यायन्ति योगिन: ।
कामदं मोक्षदं चैव ऊँकाराय नमो नम: ।।1।।
नमन्ति ऋषयो देवा नमन्त्यप्सरसां गणा: ।
नरा नमन्ति देवेशं नकाराय नमो नम: ।।2।।
महादेव महात्मानं महाध्यानं परायणम ।
महापापहरं देवं मकाराय नमो नम: ।।3।।
शिवं शान्तं जगन्नाथं लोकानुग्रहकारकम ।
शिवमेकपदं नित्यं शिकाराय नमो नम: ।।4।।
वाहनं वृषभो यस्य वासुकि: कण्ठभूषणम ।
वामे शक्तिधरं देवं वकाराय नमो नम: ।।5।।
यत्र यत्र स्थितो देव: सर्वव्यापी महेश्वर: ।
यो गुरु: सर्वदेवानां यकाराय नमो नम: ।।6।।
षडक्षरमिदं स्तोत्रं य: पठेच्छिवससन्निधौ ।
शिवलोकमवाप्नोति शिवेन सह मोदते ।।7।।
इति श्रीरुद्रयामले उमा – महेश्वर संवादे शिवषडाक्षर स्तोत्रं सम्पूर्णम ।।76।।


text:
देवेज्यो ज्ञानसुखदो भृगुर्वीर्यप्रदयकः। ऋषिभिः प्राक्तनैः प्रोक्तश्छायासूनुश्च दुःखदः॥ १३॥ devejyo jñānasukhado bhṛgurvīryapradayakaḥ | ṛṣibhiḥ prāktanaiḥ proktaśchāyāsūnuśca duḥkhadaḥ || 13||
सर्वात्मा च दिवानाथो मनः कुमुदबान्धवः। सत्त्वं कुजो बुधैः प्रोक्तो बुधो वाणीप्रदायकः॥ १२॥ sarvātmā ca divānātho manaḥ kumudabāndhavaḥ | sattvaṁ kujo...
तत्रार्कशनिभूपुत्राः क्षीणेन्दुराहुकेतवः। क्रूराः शेषग्रहा सौम्याः क्रूरः क्रूरयुतो बुधः॥ ११॥ tatrārkaśanibhūputrāḥ kṣīṇendurāhuketavaḥ | krūrāḥ śeṣagrahā saumyāḥ krūraḥ krūrayuto budhaḥ || 11||
स्वस्वदेशोद्भवैः साध्यं लग्नं राश्युदयैः स्फुटम्। अथादौ वच्मि खेटानां जातिरूपगुणानहम्॥ ९॥ svasvadeśodbhavaiḥ sādhyaṁ lagnaṁ rāśyudayaiḥ sphuṭam | athādau vacmi kheṭānāṁ jātirūpaguṇānaham...
यस्मिन् काले यतः खेटा यान्ति दृग्गणितैकताम्। तत एव स्फुटाः कार्याः दिक्कालौ च स्फुटौ विद॥ ८॥ yasmin kāle yataḥ kheṭā yānti...
संज्ञा नक्षत्रवृन्दानां ज्ञेयाः सामान्यशास्त्रतः। एतच्छास्त्रानुसारेण राशिकेटफलं ब्रुवे॥ ७॥ saṁjñā nakṣatravṛndānāṁ jñeyāḥ sāmānyaśāstrataḥ | etacchāstrānusāreṇa rāśikeeṭaphalaṁ bruve || 7||
गच्छन्तो भानि गृह्णन्ति सततं ये तु ते ग्रहः। भचक्रस्य नगश्व्यंशा अश्विन्यादिसमाह्वयाः॥ ४॥ gacchanto bhāni gṛhṇanti satataṁ ye tu te grahaḥ...
अथ ग्रहगुणस्वरूपाध्यायः॥ ३॥ atha grahaguṇasvarūpādhyāyaḥ || 3|| तेषं गुणस्वरूपाद्यं कृपया कथ्यतां पुनः॥ १॥ kathitaṁ bhavatā premṇā grahāvataraṇaṁ mune | teṣaṁ...
वर्षमासाहहोराणां पतयो बलिनस्तथा। शमंबुगुशुचंराद्या वृद्धितो वीर्यवत्तरः॥ ३८॥ varṣamāsāhahorāṇāṁ patayo balinastathā | śamaṁbuguśucaṁrādyā vṛddhito vīryavattaraḥ || 38||
कृष्णे च बलिनः क्रूराः सौम्या वीर्ययुताः सिते। सौम्यायने सौम्यखेटो बली याम्यायनेऽपरः॥ ३७॥ kṛṣṇe ca balinaḥ krūrāḥ saumyā vīryayutāḥ site |...