text:
भूमालिन्यम्
भूभागस्य भौतिक- रासायनिव – जैविकगुणेषु केषुचिद् एवं प्रकारक-मवाञ्छितं परिवर्त्तनं, येन परिवर्त्तनेन जनाः जीवाश्च प्रभाविताः भवन्ति, येन भूभागस्य गुणवत्ता उपयोगिता च नष्टं भवतः, तं परिवर्त्तनं भूप्रदूषणमिति कथ्यते ।
अन्तर्विषयाः
कारणानि[सम्पादयतु]
भूप्रदूषण- समस्या नाम भूमौ अवशिष्टपदार्थानां निक्षेपणमिति । वस्तुतः मृतिकाक्षरणेन, विविधस्त्रोतादागतैः रासायनिकप्रदूषणैः भू- उत्खननेन, ज्वालामुख्यद्गारेण वा भू-प्रदूषणं भवति । सामान्यदृष्ट्या निम्नलिखित- कारणेन भूप्रदूषणं भवति ।
-
- गृहावशिष्टेन- Domestic Wastes
- नगरपालिकाऽवशिष्टेन – Municipal Wastes
- औद्योगिकावशिष्टेन – Industrial Wastes
- कृष्यवशिष्टेन - Agricultural Wastes
- अन्य प्रकारेण – Other Wastes
गृहावशिष्टम्[सम्पादयतु]
प्रायः गृहेषु बहुप्रकारकमवशिष्टं भवति । यथा गृहमार्जनात्परं बहुप्रकारकमवशिष्टं बहिः आगच्छति । अपि च महानसगृहादपि बहुप्रकारकमवशिष्टं वहिरागच्छति । एषु अपरिष्टेषु मुख्यताः धूलिः, कर्कटं, कर्गजं, काष्ठकणं, पत्रादिकं, खण्डितं, भोजनमित्यादिकं भवति , अपि च महानसगृहावशिष्टेषु द्विदलं, चायं, डीम्बावरणं, फलावरणं, उच्छ्रिष्ट- भोजनावशिष्टं, अवशिष्टं नष्टं भोजनं वा भवति । एतेषा निस्तारणं प्रायः जनाः गृहं परितः एव कुर्वन्ति । अस्योदाहरणं ग्रामेषु द्रष्टुं शक्यते यत् गृहं परितः एव कर्कट –भण्डारं पर्वताकारः भवति । अनेन भूप्रदूषणं नूनं भवति । फलतः नागरिकाणां कर्त्तव्यमिदं भवति यत् ते गृहावशिष्टानां निस्तारणं समुचिते स्थाने कुर्युः येन भूप्रदूषणं निवारितं भविष्यति । अनवधानेनेदं प्रदूषणं भवति । अतः सर्वेषामवशिष्टानां निस्तारणं सावधानेन करणीयम् ।
नगरपरिपालिकापरिशिष्टम्[सम्पादयतु]
अवशिष्टेऽस्मिन् सर्वाणि नगरपालिकाऽवशिष्टानि आगच्छन्ति । यथा नगरस्य कर्कटं, मानव विसर्जितमवशिष्टं, पशूनां मृतशरीरं, औद्योगिकाय शिष्टञ्च । एतेषां निस्तारणं नगरं परितः क्रियते । फलतः अनेन नगरस्य पार्श्ववर्ति – भूभागः प्रदूषितः भवति । अनेन नगरस्य वायुमण्डलमपि प्रदूषितं भवति । अतः अस्य नगरपालिकावशिष्टस्य निस्तारणं सावधानेन करणीयम् । अस्य शोधनं यन्त्रमाध्यमेन करणीयम् । अनेन उर्वरकानां निर्माणं करणीयम् । अनेन ऊर्जीनिर्माणं करणीयम् । यथा पाटलिपुत्रनगरे शुलभशौचालयात् ऊर्जां प्राप्य मार्गप्रदीपः प्रज्वाल्यते । अतः अस्य निस्तारणं एवं करणीयं येन प्रदूषणस्यापेक्षया कश्चन सदुपयोगः भवेत् ।
औद्योगिकावशिष्टम्[सम्पादयतु]
देशेऽस्मिन् विभिन्नेषु नगरेषु विविध-प्रकारकानि औद्योगिकप्रतिष्ठानानि स्थापितानि सन्ति । यथा –विद्युत्प्रतिष्ठानं, लौहप्रतिष्ठानं, तैलशोधकप्रतिष्ठानं, उर्वरकप्रतिष्ठानं, विविधप्रकारकानां यौगिकानां प्रतिष्ठान् , द्रव्यानां प्रतिष्ठानं, औषध-प्रतिष्ठानमित्यादीनि । एभिः प्रतिष्ठनैः पर्यावरणं प्रदूषितं भवति । यथा एभ्यः विविधप्रकारकाणि अवशिष्टानि बहिरागत्य वायुं, जलं पृथ्वीञ्च प्रदूषयन्ति । वस्तुतः एतेषु कानिचन प्रतिष्ठानानि एवं सन्ति येभ्यः अधिकाधिकमात्राषु लौहकणं, द्रव्यमिश्रितं जलं,ऊष्णकणञ्च बहिरागत्य प्रतिष्ठानं परितः स्थितमधिकाधिकं भूभागं प्रदूषयन्ति । अस्योदाहरणं भवितुमर्हति लौह-प्रतिष्ठानम्, विद्युत्तापगृहमित्यादिकम् । अत्र औद्योगिकावशिष्टानां विशालभण्डारं द्र्ष्टुं शक्यते । इमं परितः स्थितः विशालभूभागः नष्टप्राय दृश्यते । अतः भूप्रदूषणस्य कारणमिदं महत्त्वपूर्णं प्रतिभाति । एतदर्थं चेष्टा कर्त्तव्या । सम्प्रति सन्दर्भेऽस्मिन् चेष्टा प्रचलति । यथा अवशिष्टस्य जलस्य शोधनाय सांयन्त्रं संस्थापनीयम् । विसृज्यमानेभ्यः लौहकणेभ्यः इष्टिका (ईट)निर्माणं कर्त्तव्यम् , येन निस्तारणसमस्यामपि समाधिता भविष्यति, तेषां सदुपयोगोऽपि भविष्यति । एवं प्रकारेण मूलतः औद्योगिकावशिष्टानां निस्तारणस्य प्रायशः कर्त्तव्यः न तु भण्डारणस्य । भण्डारणे समस्यावृध्दिरेव भविष्यति न तु समाधानम् । अनेन भूप्रदूषणस्य निवारणं भविष्यति ।
कृष्यवशिष्टम्[सम्पादयतु]
प्रायः दृष्यते यत् क्षेत्रेषु येषां केषामपि शस्यानामुत्पादनं यदा भवति, तदा कृषकाः शस्यकर्तनमेव कुर्वन्ति न तु मूलात् शस्यपादपकर्तनं कुर्वन्ति । फलतः शस्यकर्तनात् परं शस्यपादपाः क्षेत्रेष्वेव तिष्ठति । यथा गोधूमक्षेत्रेषु, धान्यक्षेत्रेषु, मक्काक्षेत्रेषु, अन्येषु च क्षेत्रेषु दृश्यते यत् शस्यकर्तनं तु जातं परं तेषां पादपाः क्षेत्रेष्वेव राजन्ते । ते पादपाः वर्षर्तौ जलं सम्प्राप्य विगलिताः भवन्ति । तथा विगलिताः पादपाः तं क्षेत्रं प्रदूषयन्ति । अपि च सम्प्रति क्षेत्रेषु उर्वरकाणां बहुप्रयोगं कुर्वन्ति कृषकाः । यतः न्यूनेऽपि क्षेत्रे ते अधिकं शस्यं वाञ्छन्ति । फलतः क्षेत्राणां प्राकृतिकी उर्वराशक्तिः नष्टा भवति । अपि च कृषिसंरक्षणार्थं कृषकाः क्षेत्रेषु कीटनाशकौषधीनामुपयोगः कुर्वन्ति । फलतः अनेनापि भूप्रदूषणं भवति । अतः एतेभ्यःभूसंरक्षणार्थमुपायः कर्त्तव्यः । यतोहि भारतवर्षे कृषियोग्यानां क्षेत्राणां महत्यावश्यकता वर्तते । अतः यदा क्षेत्रेषु शस्यकर्तनं भवति । तदा अवशिष्टानां शस्यपादपानां निस्तारणमवश्यं कर्त्तव्यः । क्षेत्रेषु प्राकृतिकोर्वरकाणां प्रयोगेऽधिकधिकः कर्त्तव्यम् । समये –समये क्षेत्रेषु मृत्तिकापरिवर्तनं, कर्तनं, पुरणमपि करणीयम् । क्षेत्रेभ्यः विश्रामः अपि दातव्यः ।
अन्ये प्रकाराः[सम्पादयतु]
कृषिकार्यस्य कृते मृत्तिका एकं वरसदृश –मुर्व्रकमस्ति । फलतः भूमौ कश्चन अपि समागतः विकारः कृष्यै हानिकरः भवति । भूभागस्याम्लता, क्षारीयता च तस्य विकारः भवति । अपि च अनुपयुक्तं जलमपि क्षेत्रेषु विकारः मन्यते । यतः जले रासायनिकानां, कीटनाशकानामौषधीनाञ्च मिश्रणं भवति । अतः आम्लता, क्षारीयता, जलभण्डारणञ्च क्षेत्रस्य विकारः भवति । एभिः क्षेत्रस्योपयोगिता पूर्णरुपेणांशिकरुपेण वा नष्टयति । कृष्यै तत् क्षेत्रमनुपयुक्तं भवति । इदमेव भवति भूप्रदूषणम् । एतेषां पृथकतया विवरणं सम्प्रत्युपस्थाप्यते
आम्लीयविकार:[सम्पादयतु]
अयं विकारः आर्द्रतायुक्तेषु क्षेत्रेषु प्राप्यते । वस्तुतः एवं प्रकारकेषु क्षेत्रेषु आर्द्रता अधिका भवति, फलतः यदा भूमौ हायड्रोजन (h2) आयन्स इत्यस्य आण्विकप्रगाढता अधिका भवति, तथा हायड्रोवशील (hc1) ००.२३ PH मानं सदा ७ तः न्यूनं भवति । एवम् एल्यूमीनियम् लौह- इत्यादिकं द्रव्यमयं भूत्वा पादपेभ्यः विषसदृशं भवति । अपि च मैंगनीजयौगिकस्य मात्रावध्द्या पादपानामपचयनक्रियाऽपि अवरुध्दा भवति । मृत्तिकायाः जीवाणवः अपि निष्क्रियाः भवन्ति । शस्येभ्यः कैल्शीयम-मैग्नीशियम्- मोब्लीडन्- फासफोरस – इत्यादिकानां पर्याप्तमात्रा नोपलभ्यते । फलतः शस्योत्पादनं न्यूनमेव भवति । भूमौ शीलिका क्वार्टजेत्यनयोः आधिक्येन, जैविक-पदार्थानामपघटनेन, क्षारनिक्षालनेन, अमोनियमसल्फेट् सदृशोर्वरकाणां निरन्तरप्रयोगेण भमौ आम्लतत्त्वस्य मात्रा अधिकायते । अतः भूमौ कैल्शियमित्यस्य (चूना) प्रयोगः, क्षारीयोर्वरकाणां प्रयोगः, समुचितजलनिष्काशनव्यवस्था, पोटाशयुक्तोर्वरकाणां प्रयोगश्च करणीयः । यदा कदा सहिष्णु-शस्यानामुत्पादनमपि करणीयम् । अनेन भूमिः आम्लीयविकारेभ्यः मुक्ता भवितुमर्हति ।
क्षारीयविकारः[सम्पादयतु]
अयं विकारः शुष्कार्ध्दशुष्केषु क्षेत्रेषु अधिकवष्पीकरणेन जायते । अनेन भूभागस्य वाह्यावरणे सोडियम- कैल्शीयम- मैग्नीशियम् पोटाश- क्लोराईड्स – कार्बोनेट्स-बाइकार्बिनेट्स्- नाईट्रेट्स – इत्यादयः प्राप्यन्ते । क्षारीयविकाराः भवन्ति । अस्यां मृत्तिकायां हाइड्रोक्सिल-आयन्सस्य सान्द्रता हाइड्रोजनाअयन्सस्यापेक्षया अधिका भवति । अस्याः मृत्तिकायाः पि. एच. मानं सदा ७.तः अधिकं भवति । अयं विकारः भूमौ क्षारीयलवणानां वाष्पीकरणेन, समुचितजलनिकास- व्यवस्थायाः अभावेन, निरन्तरसिञ्चनेन, सोडियमनाइट्रेट्स्- नामकोर्वरकाणां निरन्तर –प्रयोगेण चागच्छति। अस्य विकारस्य मृत्तिकायां विषयुक्तः प्रभावः भवति । पादपा अधिकधिकमात्रायां सोडियम् – इत्येनमवशोषणं कुर्वन्ति । येन तेषां विकासः वृध्दिश्च अवरुध्दः भवति । अपि चानेन भूमेः भौतिकी, रासायनिकी, जैविकी चावस्था अव्यवस्थिता भवति । फलतः शस्योत्पादनम्त्यल्पमेव भवति । अस्याः समस्यायाः समाधानाय भूमौ मृत्तिकायाः कर्तनं, निक्षालनं, प्रवहनमित्यादिकं करणीयम्
अनेन भू- आवरणे स्थितं लवणं नष्टं भवति । अपि च जिप्सम- इत्यस्य प्रयोगेण जैविकोर्वरकाणां प्रयोगेण च अस्य भूभागस्य संरक्षणं कर्तुं शक्यते । अत्र क्षार- सहिष्णु –शस्यपादपानामारोपणं लाभप्रदं भवति । तथा चानेन क्षारीयविकारोऽपि निवारिता भवति ।
रासायनिक:[सम्पादयतु]
कीटनाशक – औषधीनां भूमौ प्रभाव:- सम्प्रति सस्योत्पादनं वर्धयितुं कृषिक्षेत्रेषु विविधानामुर्वरकाणां कीटनाशक- औषधीनां- शाकनाशी-कवकनाशीद्रव्याणां प्रयोगः दिनानुदिनं वर्धते । अनेन भूमौ हानिकारकतत्वानां वृध्दिः भवति, मृत्तिका च प्रदूषिता भवति । यथा –अमोनियमसल्फेट नामकस्योर्वरकस्य क्षेत्रेषु निरन्तर प्रयोगेण भूमौ आम्लस्य मात्रा वर्धते । एवमेव सॊडियमनाइट्रेटित्यस्य निरन्तर प्रयोगेण भूमौ क्षारीय-विकारः आगच्छति । कीटनाशकेषु औषधेषु.डी.डी.टी.(DDT), बी एच.सी.(BHC), इत्यादिकानां प्रयोगेण तत्रत्याः मृत्तिकाऽपि विषयुक्ता भवति । यतः एताः विषाक्ता औषधयः सन्ति । एतेन तत्रोत्पादितेषु शस्येषु विषस्य मात्रा नूनं भवत्येव । अतः एतेषां द्रव्याणामुर्वरकाणाञ्च प्रयोगेण भूमौ विकारः जायते । अपि च भू-प्रदूषणं भवति । अस्मिन्नेव क्रमे भारतसर्वकारस्य निर्देशः अपि अस्ति । यत् खाद्यान्नेषु डी.डी.टी. बिएच.सी. इत्यादिकानां प्रयोगः न करणीयः । यतः एतेषां प्रयोगेण मृत्तिका विषयुक्ता भवति, तथा विषयुक्तमृत्तिकाषु उत्पादितः शास्योऽपि विषयुक्तः भवत्येव । अपि च अनेकेषां रोगाणामिदमेव कारणमस्ति । यथा फूड- एलर्जी । एवं यदि उर्वरकाणां प्रयोगः क्रियते तर्हि तत्रत्यमुत्पादनं स्वकीयां गुणवत्तां परित्यजति । एवं प्रकारेण रासायनिकोर्वरकाणां, कीटनाशकौषधीनाञ्च प्रयोगेण मृत्तिका प्रदूषिता तु भवत्येव अपि च मृत्तिका स्वकीयामुत्पादनक्षमतामपि परित्यजति । तथाऽस्य भूप्रदूषणस्य प्रतिकूलप्रभावः मानवजीवने स्वास्थ्ये च भवति । अतः शस्योत्पादनवृध्दयर्थं क्षेत्रेषु रासायनिकोर्वरकाणां प्रयोगः कीटनाशकौषधीनाञ्च प्रयोगः न्यूनः एव करणीयः । एतेषां स्थाने जैविकोर्वरकाणां प्रयोगमाध्यमेन, भूपरिष्करणाप्रक्रियामाध्यमेन यान्त्रिकक्रियामाध्यमेन च शास्योत्पादनवृध्दिः करणीया ।
भूप्रदूषणनियन्त्रणं भूसंरक्षणञ्च[सम्पादयतु]
भूप्रदूषणस्य कारणद्वयमस्ति । भूरक्षणं, भूप्रदूषणञ्च । भूरक्षणं द्विविधं भवति । जलेन, पवनेन च । संरक्षणोपायाः
-
- गृहावशिष्टानां निस्तारणं समुचित-प्रकारेण करणीयम् ।
- नगरपालिकावशिष्टानां निस्तारण-व्यवस्था प्रकृते प्रकरणे यथा वर्णिताऽस्ति तथा करणीया ।
- कृष्यादि – अवशिष्टानां निस्तारणं आम्लीय-क्षारीय विकाराणां परिहारश्च प्रकृते प्रकरणे वर्णितौ स्तः । अतः तथा विधिरेव करणीयः ।
- प्रदूषितेषु क्षेत्रेषु कृत्रिमोर्वरक- सहयोगेन सर्व-प्रथमं मृतिका- संशोधनं, क्षमतोत्पादनञ्च करणीयम् ।
- यदि मृत्तिका सामान्यस्थितौ समागतवती तर्हि तत्र सर्वप्रथमं भूपोषक- शास्यानामुत्पादनं करणीयम् । पुनः अन्येषां वृक्षपादपानामारोपणं भवेत् ।
- भूशोधनप्रक्रियां समाप्य तत्र कृषिकार्यं सघनवृक्षारोपणं, जलसंग्रह केन्द्रं, प्रमोदस्थलं, क्रीडाक्षेत्रं सार्वजनिकस्थलञ्च करणीयम् ।
- प्रदूषणयुक्तां भूमिं संशोध्य विविधप्रकारेण उपयोगः करणीयः । यथा – सरोवरः, क्रीडाङ्गनम्, आवासीयपरिसरेत्यादयः ।
- भूरक्षणात् संरक्षणार्थं सघनवृक्षारोपणं करणीयम् ।
- जलवायोः प्रवाहस्थले रक्षापट्टिकायाः निर्माणं कर्त्तव्यम् ।
- निष्कर्षतः वृक्षारोपणमेव सर्वोत्तमं साधनमस्ति ।


c: text/html

text:
कः पुनरेतेषां काव्येनापि संबन्धः ? न तावद् वाच्यवाचकभावः, स्वशब्दैरनावेदित्वात् । न हि शृङ्गारादिरसेषु काव्येषु शृङ्गारादिशब्दा205 रत्यादिशब्दा वा श्रूयन्ते । येन तेषां तत्परिपोषस्य वाभिधेयत्वं स्यात् । यत्रापि च श्रूयन्ते तत्रापि विभावादिद्वारकमेव रसत्वमेतेषां न स्वशब्दाभिधेयत्वमात्रेण । नापि लक्ष्यलक्षकभावः, तत्सामान्याभिधायिनस्तल्लक्षकस्य973 पदस्याप्रयोगात् । नापि 974लक्षितलक्षणया तत्प्रतिपत्तिः । 975 उक्तं च—
यथा—उपोढरागेण इत्यादि । तस्य च ध्वनेर्विवक्षितवाच्याविवक्षितवाच्यत्वेन द्वैविध्यम् । अविवक्षितवाच्योऽप्यत्यन्ततिरस्कृतस्वार्थोऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्यश्चेति द्विधा । विवक्षितवाच्यश्चासंलक्षितक्रमः 989क्रमद्योत्यश्चेति द्विविधः । तत्र रसादीनामसंलक्ष्यक्रमध्वनित्वं प्राधान्यप्रतीतौ सत्याम् । अङ्गत्वेन प्रतीतौ रसवदलंकार इति ।
स्वशब्दैरिति । रत्यादिशब्दैरित्यर्थः । तेषां तत्परिपोषस्य वेति । रत्यादिस्थायिभावानां तत्परिपोषस्य शृङ्गारादेर्वेत्यर्थः । नन्वश्रवणमनियतम् । तत्राह यत्रापि चेति । ननु विभावादिप्रतिपादकशब्दाः श्रुता रत्यादीन् तत्परिपोषं वा लक्षयिष्यन्ति । तत्राह नापीति । हेतुमाह तत्सामान्याभिधायिन इति । गोत्ववत् सामान्याभिधायी शब्दः तस्य सामान्यस्य अर्थक्रियाऽयोगादर्थक्रियाक्षमां व्यक्तिं लक्षयतीति युक्तम् । इह तु स्थायिनां रसानां वा 990लक्षणामूलस्य सामान्यस्याभिधायको न कश्चिच्छब्दोऽस्ति यतो लक्षणा स्यादिति । तत्र हीति । सामान्याभिधायिनोऽपि शब्दस्यार्थक्रियार्थिभिः प्रयुक्तस्य तस्मिन् सामान्ये अर्थक्रियाऽयोगात् सर्वत्र तत्क्षमा व्यक्तिरेव स्वार्थो भवति । तेन ‘गङ्गायां घोषः’ इत्यत्र गङ्गाशब्दार्थे स्रोतसि घोषप्रतिवासासंभवेन गङ्गाशब्दः तत्प्रतिवासयोग्यं तटं लक्षयति ।208 इह तु तथाविधा लक्षितलक्षणा न 991संभवतीति । स्वार्थे स्खलद्गतिरिति । स्वार्थतामापन्ने स्रोतसि घोषप्रतिवासासंभवेन तमुल्लङ्घ्य गच्छन्नित्यर्थः । स्वार्थाविनाभूतेति ।992 स्वार्थेन स्रोतसा यस्य न विनाभावस्तादृशं तटम् । न हि गङ्गा तटविधुरा संभवतीत्यर्थः । इह तु993 नायकादिशब्दानां लक्षणामूलभूतं स्वार्थे स्खलनं न संभवति । स्वार्थस्यैवार्थक्रियाक्षमत्वेन तदुल्लङ्घनाभावादिति । किं च सर्वत्र लक्षणायां मुख्यार्थबाधस्तद्योगश्च निमित्तम् । निरूढलक्षणायां994 तु न प्रयोजनेन भवितव्यम् । अन्यत्र तु तदवश्यंभावः । इह तु न तन्निमित्तमस्ति । न च प्रयोजनम् । तेन कथं मुख्ये विद्यमानेऽप्युपचरितमर्थमुपाददीरन्नित्याह को वेति । सिंहो माणवक इत्यादिवदिति । ‘सिंहो माणवकः’ इति हि समभिव्याहारे माणवकादावसंभवात् स्वार्थस्य, सिंहशब्दः स्वार्थाविनाभूतं तद्गतं शौर्यं लक्षयित्वापि तत्राप्यनुपपन्नस्तथाविधगुणयुक्तं देवदत्तं प्रत्याययति । तत्र देवदत्तादिपदैः समभिव्याहारानुपपत्तिः शौर्यादिगुणसंबन्धश्च निमित्तम् । विशिष्टशौर्यप्रतिपत्तिः प्रयोजनम् । न हि ‘सिंहवद् देवदत्तः शूरः’ इत्युक्ते शूरतमेन सिंहेन तादात्म्यप्रतिपत्ताविव देवदत्तस्य शौर्यं प्रतीयते । ततः सर्वत्रोपचारवृत्तौ शब्दस्य निमित्तेन प्रयोजनेन च भवितव्यमित्यर्थः । यत एव निमित्तप्रयोजनादिर्नास्ति, अत एव नायकादिशब्दानां गौणी वृत्तिरपि न संभवतीत्याह अत एवेति । यद्यप्येतत् पदगामि वृत्तित्रयमपि995 न संभवति, तथापि वाक्यमेव वाक्यार्थीभूतं रसं प्रत्याययिष्यति । तत्राह यदि चेति । वाक्याद् वाक्यार्थप्रतिपत्तौ न वृत्त्यन्तरमस्ति । किं तु वाक्यगतेषु पदेषु पदार्थप्रतिपादनेन पर्यवसितेषु प्रतिपन्नाः पदार्थाः 996परस्परमाकाङ्क्षादित्रयमूलमन्वयमवाप्य वाक्यार्थत्वेन प्रतिपद्यन्ते । पदार्थप्रतिपादनस्य शब्दमूलकत्वाच्च वाक्यार्थः शाब्दो भवति । तेन रसस्य वाक्यार्थत्वे पदपदार्थव्युत्पत्तिमात्रयुक्तचेतसां पुंसां वाक्याद् रसप्रतीतिर्भवेत् । न चैवमित्यर्थः । यद्यपि रसस्य वाक्यार्थत्वं स्थापयिष्यते, तथापि वाक्यस्योद्देश्यतया रसो वाक्यार्थः । वस्तुतस्तु विभाववाक्यानां त एव वाक्यार्थाः तत्प्रतिपत्त्यवान्तरव्यापारतया रसप्रतिपत्तेः तं प्रति पदार्थस्थानीया997 उच्यन्त इति । तर्हि रसप्रतिपत्तिः सर्वथैवा209 संभवमूला998 काल्पनिकी भवतु । तत्राह न चेति । यतो 999वाक्यान्तरपरिकल्पितपदशक्तिभ्यो मुख्यादिभ्यः सर्वथैव न रसप्रतिपत्तिर्भवति, अतस्ताभ्यः शक्तिभ्यो व्यतिरिक्तां वाक्यशक्तिं काव्येषु व्यञ्जकत्वाभिधानां ध्वन्यपरपर्यायां रसालंकारवस्तुविषयां केचिदिच्छन्तीत्याह अत इति । तामुपपादयति तथा हीति । रसादिप्रतिपत्तेरभिधादिमूलत्वं व्यवच्छिनत्ति विभावेति । न हि पदार्थं बुध्यमानानां सर्वेषां विभावादिप्रतिपत्त्यवश्यंभाव इत्यर्थः ।1000 अनुरागजन्यावस्थाविशेषानुभाववद्गिरिजालक्षणविभावोपवर्णनादेवेति । अविद्यमानेष्वपि रत्यादिपदेष्वनुरागजन्यो योऽवस्थाविशेषः तद्वान् गिरिजालक्षणो यो विभावः तन्मात्रेण रसप्रतिपत्तिरुपजायमाना न हि वाचकमूलेति युक्तमित्यर्थः । एवं रसे ध्वनिमुपपाद्य वस्तुन्यप्युपपादयति न केवलमिति । भम धम्मिअ ।
निषेधप्रतिपत्तिरिति । यद्यपि भ्रम धार्मिकेति वाक्यं स्वरूपतो विधावेव पर्यवस्यति । तथापि तस्य तात्पर्यार्थः ‘तत्र मा गाः’ इत्येव । न च तत्प्रतिपादकः शब्दोऽत्र विद्यते । ततः कथमियं प्रतिपत्तिर्वाचकत्वमूला स्यादित्यर्थः । एवं वस्तुप्रतिपत्तेंर्व्यञ्जकशक्तिमूलत्वमुक्त्वा1001 संप्रत्यलंकारप्रतिपत्तेरप्याह तथालंकारेष्वपीति । अत्रोपमा व्यज्यमानोऽलंकार1002 इत्याह इत्यादिष्विति । ननु चेयमर्थापत्तिमूला प्रतीतिः, न शक्त्यन्तरमूला यतो वाक्यस्य व्यञ्जकत्वनामा शक्तिः कल्पयितव्या भवेत् । तत्राह न चेति । हेतुमाह अनुपपद्यमानेति । यत्र हि दृष्टेनानुपपद्यमानेन केनचिदर्थेन स्वोपपादकतया किंचिदर्थान्तरमाक्षिप्यते सा खल्वर्थापत्तिः । अत्र तु वाक्यमेव 1003किमप्यर्थान्तरं ध्वनति । न तत्प्रतीतोऽर्थः कश्चित् । न त्वनुपपद्यमानेनार्थेनाक्षिप्तोऽर्थः कश्चित् । अतः कथमियं प्रतीतिरर्थापत्तिर्भवेदिति । तर्हि स1004 वाक्यस्यैव उद्देश्यतयार्थो भविष्यति । तत्राह नापीति । हेतुमाह व्यङ्गयस्येति । व्यञ्जनीयस्यार्थस्य पदार्थकक्ष्यां तत्संसर्गकक्ष्यां च विहाय210 कक्ष्यान्तरविषयत्वादित्यर्थः । तस्य तृतीयकक्ष्याविषयत्वमेवोपपादयति तथा हीत्यादिना ।
ननु तृतीयकक्ष्याविषयो ध्वन्योऽर्थो न संभवति । कुतः । अश्रूयमाणे ‘मास्य गृहे भुक्थाः’ इत्यर्थे तात्पर्यं येषां तेषां ‘विषं भुङ्क्ष्व’ इत्यादिवाक्यानां या तव तृतीयकक्ष्यात्वेनाभिमता सैव तात्पर्यार्थः प्रतीयते । न चात्र विषभोजनादिवाक्ये निषेधार्थस्य तात्पर्यविषयत्वं व्यञ्जकत्ववादिनापि नेष्यते । अत उभयवादिसिद्धत्वाद् विषभोजनादिवाक्ये तावन्निषेधस्यैव वाक्यार्थत्वं, न विधेः । तद्वद् वाक्यान्तरेष्वपि व्यङ्गयत्वेनाभिमतस्यैवार्थस्य वाक्यार्थत्वमित्यभिप्रायेणाह ननु चेति ।1005 सिद्धायां हि द्वितीयकक्ष्यायां तत्र वाक्यस्य विश्रान्तौ पर्यवसिता द्वितीयकक्ष्येति व्यङ्ग्यार्थस्य तृतीयकक्ष्याविषयत्वं भवति । अविश्रान्तौ तु वाक्यस्य सैव निषेधकक्ष्येत्याह स्वार्थेति ।1006 द्वितीयकक्ष्यायां विश्रान्तौ सत्यां हि तीयकक्ष्या भवति । अविश्रान्तौ तु सा द्वितीयकक्ष्यैव या तृतीयकक्ष्या तवाभिमता भवतीत्यर्थः । द्वितीयकक्ष्यायां विधौ कथं क्रियाकारकसंसर्गानुपपत्तिः । तत्राह प्रकरणादिति । तर्हि रसवद्वाक्येष्वपि द्वितीयकक्ष्यायामेव रसावगमोऽस्तु । तत्राह रसवद्वाक्येष्विति । अप्रतिष्ठमिति । दं वाक्यं स्वार्थे संसर्गकक्ष्यायामविश्रान्तम्, अत एवाप्रतिष्ठं यत्परतां विगाहते तत्रैव तत्परता न्याय्येति । यत्र त्विति । यत्र तु स्वार्थे क्रियाकारकसंसर्गकक्ष्यायां विश्रान्तं तावता1007 प्रतिष्ठां गतं तद् वाक्यमुपर्यपि प्रसर्पति तत्र सर्वत्र ध्वनिरेवेति स्थितिरिति । तत्र च व्यङ्ग्ये रसानां सर्वदा व्यङ्ग्यत्वम् । वस्त्वलंकारयोस्तु तत् क्वाचित्कमित्याह तत्र चेति1008 । तयोः क्व ध्वनित्वं1009 भवति । क्व वा न भवति । तत्राह तत्रापीति । व्यङ्ग्यत्वस्य क्वाचित्कत्वेऽपीत्यर्थः । यत्रार्थ इति । यत्रार्थः शब्दो वा तादृशमर्थं स्वं चार्थं चोपसर्जनीकृत्य व्यङ्क्तः तत् काव्यं ध्वनिरिति सूरिभिः कथितमिति । यत्र तु अन्यवाक्यार्थे प्रधाने गुणीभवन्ति रसादयः तत्र ते रसादयोऽलंकारा एव भवन्ति । न तु व्यङ्ग्या इति । एवंविधस्य ध्वनेः वाच्यार्थस्य विवक्षितत्वाविवक्षितत्वाभ्यां द्वैविध्यं भवति । तयोरविवक्षितवाच्योऽपि ध्वनिः अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यार्थत्वेन,211 तदभावेऽप्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यार्थत्वेन च द्विविधो भवति । अन्योऽपि विवक्षितवाच्यश्च द्विविधो भवति लक्ष्यक्रमोऽलक्ष्यक्रमश्चेति । तत्र विभागे रसादीनां प्राधान्येन प्रतिपत्तौ सत्यामसंलक्षितक्रमत्वम् । अङ्गत्वेन प्रतिपत्तौ सत्यां रसवन्नामालंकार इत्याह तस्य चेत्यादिना ।
-
N.S.P. sāmānyābhidhāyinas tu lakṣakasya.↩
-
A.T.A. nāpi lakṣyalakṣaṇayā.↩
-
The expression uktaṃ ca, and the kārikā kriyāsamanvayāyogāt, etc. the existence of which is confirmed by Bh. Nṛ.’s interpretation are missing in the N.S.P., and perhaps in other editions too. See the Laghuṭīkā and Note 210 thereon.↩
-
N.S.P. reads svārthaṃ vinā bhūtārthopalakṣitam, etc.↩
-
N.S.P. vācyāntaraparikalpita-, etc.↩
- कुमार० ३ । ६८↩
-
A.T.A. aśābdy api instead of aśabdāpi.↩
- गाथा० २ । ७५↩
-
A.T.A. vyañjananighnaiva in place of vyañjakatvanibandhanī.↩
-
N.S.P. -arthāpekṣābhāvāt.↩
-
N.S.P. reads here a very long compound beginning with padārthaviṣaya- and ending tṛtīyakakṣākrānto.↩
-
Before tatra A.T.A. gives separately na and a dash.↩
-
A.T.A. reads rasānāṃ vyaṅgyatvam eva after rasānavagamāt.↩
-
N.S.P. tāvadāgatam.↩
- ध्वन्या० १ । १३↩
- ध्वन्या० २ । ५↩
-
A.T.A. saṃlakṣitakramaś ceti instead of kramadyotyaś ca.↩
-
See Note 282 to Daśarūpāvaloka. I have note been able to find out the source of kārikā-kriyāsamanvayāyogāt, etc. quoted by Dhanika in this context. This kārikā is not found in N.S.P. and other editions too (?), but it is clearly given in A.T.A. and its existence is confirmed by Bh.Nṛ.’s interpretation.↩
-
After explaining the view that lakṣaṇā could not serve the purpose here, Dhanika introduces the discussion about the next part of the argument (of others) as nāpi lakṣitalakṣaṇayā tatpratipattiḥ. Bh.Nṛ. also uses the expression iha tu tathāvidhā lakṣitalakṣaṇā na saṃbhavatīti. This expression lakṣitalakṣaṇā is used in the sense of what also seems to be known as lakṣaṇalakṣaṇā mentioned by Mammaṭa (i.e. jahallakṣaṇā) connected with the example gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ. This has nothing to do with the paraṃparā lakṣaṇā which is also termed as lakṣitalakṣaṇā by later Naiyāyika-s, which is connected with the example dvirepha. Abhinavagupta’s remarks in the Locana: tenāyaṃ lakṣaṇalakṣaṇāyā na viṣayaḥ (on I.20, N.S.P. 1891, page 54), and again tena yat kenacit lakṣitalakṣaṇeti nāma kṛtam tad vyasanamātram (ibid. on I.4, page 18), using both the expressions lakṣitalakṣaṇā and lakṣaṇalakṣaṇā seem to take them as synonymous, being connected (in both the places) with the examples like gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ. The kārikā running as kriyāsamanvayāyogāt, etc. which is cited by Dhanika and commented on by Bh.Nṛ. is in connection with the discussion about this lakṣitalakṣaṇā.↩
-
From the pratīka and comments by Bh.Nṛ. it would appear that the reading in the Avaloka here should be svārthāvinābhūtaṃ taṭaṃ (lakṣayati or upalakṣayati). A.T.A. (of Avaloka) reads svārthā- vinābhūtalakṣaṇaṃ taṭam upalakṣayati.↩
-
T.MS. reads iha tu aśrutānāṃ nāyakādiśabdānām, whereas M.G.T. and Tri.MS. read iha tu śrutānām. Gr.MS. reads simply iha tu nāyakādiśabdānām.↩
-
Tri.MS. reads nirūḍhalakṣaṇāyāṃ tu. T.MS. and Gr.MS. read as tadyogaś ca nimittam iti rūḍhalakṣaṇāyāṃ tu, etc. M.G.T. gives it as rūḍhilakṣaṇāyāṃ tu.↩
-
About the vṛttitraya, Bh.Nṛ. explains abhidhā, lakṣaṇā, and gauṇī as the three vṛttis, as is also noted by Dhanika himself ataḥ kecid abhidhālakṣaṇāgauṇībhyaḥ, etc.↩
-
For information on the abhihitānvayavāda of the Bhāṭṭa-s, see K. K. Raja’s Indian Theories of Meaning (Adyar Library Series 91, 1963).↩
-
See the Avaloka on I.9 and Bh.Nṛ.’s comments thereon.↩
-
T.MS. reads asaṃbhavamūlā, and M.G.T. as anusaṃbhavamūlā.↩
-
vākyāntara- seems to stand for kāvyavākyād itarad vākyam. A.T.A. (of Avaloka) reads vādyantara-, etc. Bh.Nṛ’s comment however shows vākyāntara-, etc. See also Note 284 to Daśarūpāvaloka.↩
-
A.T.A. gives tathā hi instead of yathā Kumārasaṃbhave before the verse vivṛṇvatī, etc.↩
-
Only M.G.T. reads udghāṭya instead of uktvā.↩
-
Others seem to take this verse as an instance of rūpakadhvani. Ānandavardhana, the author of the verse himself, says rūpakadhvanir iti vyapadeśo, etc. in connection with this verse. Hemacandra in his commentary on the Kavyānuśāsana says similarly.↩
-
The text is not very clear here. M.G.T. is corrupt. Gr.MS. reads vākyam evamimapy arthāntaradhvanīti tatpratīto ’rthaḥ kaścit. Tri.MS. reads atra tu vākyam eva kim apy arthāntaraṃ dhvanati na tena tatpratīto ’rthaḥ kaścit. T.MS. seems to read atra tu vākyam eva kim apy arthāntara iti neti na tatpratīto ’rthaḥ kaścit. atha, etc.↩
-
sa is found only in M.G.T. eva is missing in T.MS. and Gr.MS.↩
-
All MSS. seem to read na ceti. But A.T.A. and the printed editions give nanu ca. So I preferred nanu ceti.↩
-
All MSS. are corrupt here. Some read mere svārthe. And Bh.Nṛ.’s interpretation shows that the reading tāvad āgatam given in the previous editions is not correct. tāvatā gatam is the correct reading.↩
-
All MSS. are corrupt here. Some read mere svārthe. And Bh.Nṛ.’s interpretation shows that the reading tāvad āgatam given in the previous editions is not correct. tāvatā gatam is the correct reading.↩
-
Thus according to Bh.Nṛ. tara ca should be the reading in place of evaṃ sarvatra found in print as well as in MSS.↩
-
One MS. gives as kva vyaṅgyatvaṃ bhavati, another as kvāpy aṅgatvam, and the third is corrupt.↩

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
गुरु नानक देव
गुरु नानक ( उच्चारणम् (साहाय्यम्·तथ्यानि))[१] (पञ्जाबी: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ; हिन्दी: गुरु नानक, उर्दू: گرونانک, ऐ पी ए-[ˈɡʊɾu ˈnɑnək] Gurū Nānak)'सत्यं सर्वश्रेष्ठम् । तदपेक्षया सत्यजीवनम् अतीव श्रेष्ठम् । सत्यमिदम् अङ्गीकर्तुं जातिमतकुलादयः अवरोधाः नैव भवन्ति । मानवीयता आवश्यकी 'इति वदति स्म ।
अन्तर्विषयाः
जीवनम्[सम्पादयतु]
गुरुनानकः १४६९ तमे वर्षे एप्रिल्मासस्य १५ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । अद्यत्वे इदं दिनं 'प्रकाशदिन'त्वेन आचर्यते । हिन्दु खत्रिकुटुम्बे राय् भोय् दि तल्वाडिग्रामे सः जातः । अधुना अयं प्रदेशः पाकिस्थाने लाहोरसमीपे 'ननकानासाहिब्'नामकः अस्ति । अद्यत्वे तस्य जन्मस्थानं 'गुरुद्वार जनम् अस्थान्' इति निर्दिश्यते । अस्य पिता कल्याणचन्ददासबेडी, 'कालू मेहता' इति परिचितः आसीत् । सः तल्वण्डिग्रामस्य पट्वारी (गणनापरिशोधकः) आसीत् । माता तृप्तादेवी । तस्य अग्रजा आसीत् बीबी नानकी या आसीत् धर्मपरायणा ।
नानकी जयरामेण परिणीता । ततः सा तेन सह सुल्तान्पुरम् अगच्छत् यत्र जयरामः लाहोरस्य राज्यपालस्य दौलतखान्लोदेः साहायकः आसीत् । भारतीयसम्प्रदायानुगुणं गुरुनानकः अपि अग्रजया सह सुल्तानपुरम् अगच्छत् । १६ वर्षीयः गुरुनानकः दौलतखानस्य कार्यालये एव कार्यं प्राप्नोत् ।
बाल्यकालादेव गुरुनानके प्रज्ञाविकासः दृश्यते स्म । पञ्चमे वयसि एव दैविकविषयेषु तदीया आसक्तिः दृश्यते स्म । सप्तमे वयसि तं पिता कालूमेह्ता ग्रामस्य विद्यालयं प्रेषितवान् । बालः नानकः प्रथमस्य वर्णस्य साङ्केतिकम् अर्थं शिक्षकं व्यवृणोत् । कदाचित् मध्याह्ने सुप्तवतः शिशोः नानकस्य आतपात् रक्षणाय उद्युक्तः सर्पः रायबुलारेण दृष्टः इति श्रूयते । तदारभ्य रायबुलारः गुरुनानकं दैवस्वरूपं मन्यते स्म ।
गुरुसमाजेन तस्य गुरुनानक् इति बिरुद: दत्त: । कार्तिकपूर्णिमादिने गुरुनानकजयन्ती सर्वत्र प्रचाल्यते । पिता उपनयनं कर्तुम् उद्युक्तवान् । बालः नानकः यज्ञोपवीतधारणं नाङ्गीकृतवान् । "तत् तृटयति, अपवित्रं भवति, गमनसमये नैव सहागमिष्यति" इति वदति स्म। न केवलं तत्, " दयां कार्पासं कृत्वा, सन्तृप्तिं सूत्रं कृत्वा, निग्रहं बन्धनं कृत्वा ध्रीयते चेत् तदेव यज्ञोपवीतं भवति" इति स: प्रतिवदति स्म। "तादृशं यज्ञोपवीतं यः धरति सः एव दैवानुग्रहं प्राप्नोति" इति उक्तवान् । नानकस्य भार्या सुलखनी । श्रीचन्द्रः, लक्ष्मीदासश्च तस्य पुत्रौ । 'कृषिं कुरु' इति पिता प्रार्थितवान् । "मम देहक्षेत्रे मनः कृषीवलः, शीलमेव कृषिः, विनय एव जलम्, भगवद्भक्तिरेव बीजम्, सन्तृप्तिः हलः, दारिद्र्यं सीमा । प्रेम्णा पोषणं क्रियते चेत् वृक्षोप्तत्तिः भवति" इति भागवततत्त्वं ज्ञापयति स्म । "प्रतिदिनं पञ्चविषयान् प्रार्थयामि । प्रथमं सत्यं, द्वितीयं विशुध्दजीवनं, तृतीयं दैवानुग्रहं, चतुर्थं परिशुध्दं मनः,पञ्चमं दैवचिन्तनम् " इत्यवदत् । बाह्यसौन्दर्यसहितानां कर्मणामपेक्षया आत्मसौन्दर्यमेव श्रेष्ठम् । तदेव भगवतः समीपं प्रापयतीति तस्य विश्वासः। अद्वितीयः, सद्रूपः, सत्यस्वरूपः, सर्वव्यापकः, सृष्टिकर्ता, पुरुषोत्तमः, निर्भयः, निर्वैरः, कालातीतः, अभवः, स्वयंभूः, विज्ञानदाता, दयामयः इति भगवच्छब्दस्य निर्वचनं दत्तवान् स:। जातस्य हि ध्रुवो मृत्यु:। गुरुनानकः कर्तारपुरग्रामे अन्तिमसन्देशं दत्त्वा समाधिस्थितिं प्राप्तवान् । गुरुनानकः अस्माकं प्रातःस्मरणीयेषु अन्यतमः । देहदण्डनमात्रेण का मुक्तिरविवेकिनाम्। वल्मीकताडनादेव मृतः किन्नु महोरगः ॥ गुरुनानकः (पञ्जाबी: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ; हिन्दी: गुरु नानक, उर्दु: گرونانک)(१५ एप्रिल् १४६९ - २२ सेप्टेम्बर् १५३९) सिक्खमतस्य संस्थापकः । दशसु सिक्खगुरुषु अयं प्रथमः । सिक्खजनानां विश्वासः वर्तते यत् अग्रिमाः गुरवः गुरुनानकस्य दैविकतां धार्मिकपाण्डित्यं प्राप्तवन्तः इति । अतः एव ते सर्वे अपि 'नानक'पदेनैव निर्दिश्यन्ते स्म ।
जीवनचरितम्[सम्पादयतु]
गुरुनानकस्य जीवनचरितं 'जनम साखी' 'वार' ग्रन्थयोः उपलभ्यते । समीपसहवर्तिना भाईबालेन सुप्रसिद्धः जनमसाखी ग्रन्थः लिखितः अस्ति। तस्य ग्रन्थस्य लेखनशैल्याः भाषायाः च परिशीलनेन ज्ञायते यत् मरणोत्तरं लिखितं स्यात् इति । गुरुग्रन्थसाहिबस्य लिपिकारः भाई गुरुदासः अपि गुरुनानकस्य विषये अलिखत् । इदमपि गुरुनानकस्य निर्गमनानन्तरम् एव लिखितमस्ति । जनमसाखी -ग्रन्थे यावत् विवरणम् उपलभ्यते तावत् अत्र नास्ति । जनमसाखीग्रन्थे तस्य जननावसरस्य विवरणं सूक्ष्मतया लिखितमस्ति । गुरुनानकस्य जातकं लेखितुं यः आगतः सः शिशुं नमस्कुर्वन् उक्तवान् इति - 'एतस्य जीवनदर्शनस्य भाग्यं मम नास्ति इति मे मनः खिद्यते' इति ।
सिक्खमतम्[सम्पादयतु]
स्थानीयभूस्वामी राय् बुलारः गुरुनानकस्य अग्रजा बीबीनानकी च आदौ तस्य दैवगुणान् अभिज्ञातवन्तौ । अध्ययनाय प्रवासाय च तौ नानकं प्रोत्साहितवन्तौ । सिक्खसम्प्रदाये उल्लिख्यते यत् १४९९ तमे वर्षे यदा सः ३० वर्षीयः आसीत् तदा तेन दर्शनं किञ्चित् प्राप्तम् इति । तीर्थस्नानार्थं गतः गुरुनानकः न प्रत्यागतः । तदीयानि वस्त्राणि स्थानीयतीरप्रदेशे दृष्टानि । दिनत्रयम् अतीतम् । नद्या नीतः स्यात् इति सर्वे अचिन्तयन् । दौलत्खानः नद्याः शरीरं प्राप्तुं प्रायतत । किन्तु न प्राप्तम् । चतुर्थे दिने प्रत्यक्षः गुरुनानकः मौनम् आश्रितवान् । परेद्यवि तेन घोषितम् - 'कोऽपि हिन्दुः न । न वा यवनः । कस्य मार्गम् अनुसरेयम् ? अहं देवस्य मार्गम् अनुसरामि । अहं देवेन नीतः आसम् । तत्र देवः अमृतं दत्त्वा अवदत् - 'इदं देवस्य नाम्नः महिम्ना पूर्णः । पीयताम् । अहं भवता सह अस्मि । भवति मम अनुग्रहः अस्ति । भवन्तं ये स्मरेयुः ते मम अनुग्रहभाजः भवन्ति । गम्यताम् । मम नाम् अनुभूयताम् । अन्यान् अपि बोधयतु । इदं भवतः कर्तव्यम् ।' इति । ततः सिक्खमतस्य उगमः जातः । नानकः गुरुः इति अङ्गीकृतः ।
तेन चत्वारः प्रमुखप्रवासाः कृताः इति निर्दिश्यते । आदौ तेन पूर्वदिशि असम-वङ्गप्रदेशं प्रति अगच्छत् । द्वितीये प्रवासे सः तमिलुनाडुराज्यं प्रति अगच्छत् । तृतीयप्रवासवसरे काश्मीर-लडख्-टिबेट्प्रति अगच्छत् । अन्ते तु पश्चिमदिशि भाग्दाद्-मेक्का-मदीनां प्रति अगच्छत् इति श्रूयते। गुरुनानकः अरुणाचलप्रदेशं प्रविष्टवान् । आदौ सः ल्हासा (टिबेट्) प्रदेशं तवाङ्गद्वारा भूतानतः प्राविशत् ।
वैयक्तिकजीवनम्[सम्पादयतु]
गुरुनानकस्य पत्नी माता सुलख्नी । षोडशवयसि एव तस्य विवाहः बटालानगरे जातः । तयोः पुत्रद्वयं श्रीचन्दः लक्ष्मीचन्दश्च ।
दैवे ऐक्यम्[सम्पादयतु]
'भाई लेह्ना' अग्रिमः गुरुः इति नियुक्तवान् गुरुनानकः । तस्मै गुरु अङ्गदः इति पुनः नामकरणम् अकरोत् । घोषणस्य अनन्तरं केषुचित् एव दिनेषु गुरुनानकः दैवे ऐक्यतां प्राप्नोत् । तदा तस्य वयः आसीत् ७० वर्षाणि ।
उपदेशः[सम्पादयतु]
गुरुनानकस्य उपदेशाः सिक्खधर्मग्रन्थे गुरुग्रन्थसाहिबे उपलभ्यते । नीतिबोधकाः श्लोकाः गुरुमुखौ विद्यन्ते ।
गुरुनानकः अहङ्कारस्य अपायान् व्यवृणोत् । देवनामस्मरणात् एव मुक्तिः इति बोधयति । देवस्य पूजा निस्वार्थयुता भवेत् । देवनाम व्यक्तिं शुद्धीकरोति । ततः पूजां कर्तुं शक्यते । इतः अवगम्यते यत् देवः एव कर्ता । तं विना अन्यः नास्ति इति । असत्यं कपटस्वभावश्च मानवान् अधोमार्गं नयन्ति । ततः कृतानि धार्मिककार्याणि अपि व्यर्थतां गच्छन्ति । गुरुनानकस्य उपदेशाः त्रिधा आचर्यन्ते -
- वण्ड छक्को - अन्यैः संविभज्य जीव्यताम्, अन्येषाम् आवश्यकताम् अवगत्य साहाय्यं क्रियताम् ।
- कीरत् करो - जीविका ऋजुमार्गेण अर्जयितव्या, शोषणद्वारा अन्यायमार्गेण कदापि न ।
- नाम जपना - नामजपद्वारा देवः सर्वदा भजनीयः ।
गुरुनानकः नामजपस्य अत्यन्तं महत्त्वम् अयच्छत् । 'गुरुमुख' - ज्ञानिनः आश्रयितव्याः । 'मनमुख' - मनसः इच्छानुसारं न वर्तनीयम् ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ गुरु नानक इति पदं कदाचित् भिन्ननाम-उपाधेः वाच्यं भवति । यथा बाबा नानक, नानक शाह इत्यादि ।
बाह्यशृङ्खला[सम्पादयतु]
- Guru Nanak Dev Ji
- First Sikh Guru Nanak Dev Ji
- Singh, Kirpal (First edition March 2004). "Janamsakhi Tradition - An Analaytical Study". globalsikhstudies.net. Retrieved 29 November 2010.
- Guru Nanak by Jyotsna Kamat
- http://www.youtube.com/user/GAGANJAKHU#p/u/14/MdPutY2H3ko
- http://www.sikhnugget.com/2010/09/new-documentary-on-guru-nanak.html
- Shree Guru Nanak Dev Quotes in English and Hindi


text:
पुरस्कारशोभया गिन्नस् पक्रुः
-रजीष् नम्पीशः
कोच्ची > कैरली सिनेमाप्रवर्तकाय गिन्नस् पक्रुः इति नाम्ना प्रसिद्धाय अजयकुमाराय विश्वस्य अतिवामनः सिनेमानिदेशकः इति ख्यात्या त्रयः पुरस्काराः लब्धाः। २०१३ तमे वर्षे प्रकाशितस्य 'कुट्टीं कोलुम्' इति नामकस्य चलनचित्रस्य निदेशकत्वनिर्वहणेनैव अजयकुमारः पुरस्काराय अर्हतां प्रापयत्।लिंका बुक् आफ् रेकोर्ड्,यूणिवेर्सल् रेकोर्ड् फारं,बेस्ट् आफ् इण्ड्या रेकोर्ड् इत्यादयः त्रयः पुरस्काराः एव तेन प्राप्ताः।शनिवासरे एरणाकुलं प्रस् क्लब् मध्ये संवृत्ते समारोहे पुरस्कारदानम् अभवत्।एते पुरस्काराः आत्मविश्वासेन कलामण्डले अग्रे गन्तुं प्रचोदनं ददतीति पुरस्कारान् स्वीकृत्य अजयकुमारेण अभिप्रेतम्।


text:
संस्कृतप्रशिक्षणकक्ष्याया: ईपुस्तकं तलपूरयन्तु - learn sanskrit for free - ebook download
मित्राणि
संस्कृतजगति प्रकाश्यमाना प्रशिक्षणकक्ष्या सम्प्रति समाप्ता । एषा कक्षा प्रायश: बहूनां जनानां लाभाय एव आसीत् । अस्या: प्रशिक्षणकक्ष्याया: समापनानन्तरं बहव: जना: अनुरोधं कृतवन्त: यत् अस्या: कक्ष्या: पुनरावृत्ति: भवेत् । किन्तु या कक्ष्या समाप्ता तस्या: एव पुनरावृत्ति: तु सम्भवं नास्ति अतएव अस्माभि: सम्प्रति तासां सर्वासां कक्ष्यानां एकत्रीकरणं कृत्वा एकं नूतनपुस्तकं निर्मापितम् ।
संस्कृतप्रशिक्षणम् ईपुस्तकम् (पी.डी.एफ. ग्रथनम्)
संस्कृतप्रशिक्षणम् ईपुस्तकम् (मार्ट ग्रथनम्)
संस्कृतप्रशिक्षणम् ईपुस्तकम् (उभयम्)


text:
परिच्छेदः ८
दर्शयति च भयं श्रुतिर्भेददर्शिनः "मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति"
"य एतसिन्नु दरमंतरं कुरुते अथ तस्य भयं भवति" तस्मान्न जीवब्रह्मणोर्वास्तवो
भेदस्तर्हि कुतस्तयोः स्वामिसेवकभावः वास्तव मुपजीव्यमानः भवतु तर्हि ब्रह्मात्मनोरंशांशिभावः
"यथाग्नेर्विस्फुलिंगा व्युच्चरंति" इत्यादिश्रुत्या "ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः"
इत्यादिस्मृत्या च जीवस्य ब्रह्मांशत्वप्रतिपादनात् नायं विचारसहः सिद्धांतपक्षः संभवति यतः
निरवयवस्य ब्रह्मणो वास्तवांशासंभवात् सावयवत्वे घटवन्नाशप्रसंगात् अपि च
"तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्रविशत्" अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य "नामरूपे व्याकरवाणि"
इत्यादिश्रुतिभिः ब्रह्मण एव जीवरूपेण घटाकाशादिवज्जीवरूपेणावस्थानं तत्र
अंशत्वकल्प नागंधोपि न युक्तः अंशत्वप्रतिपादकश्रुात स्मृतयस्तु अविद्याद्युपाधिसंबंधनिमित्तां
जीवत्वकल्पनां घटाकाशवदवच्छेदवादेन जलसर्यप्रतिबिम्बवदा भासवादेनाचक्षते वस्तुतः ‘तत्त्वमसि’
‘अयमात्माब्रह्म’ इत्यादिश्रुतिबलात् जीवभावव्युदासेन जीवस्य ब्रह्मत्वमेव प्रतिपादयंति यथा
वा सौरश्र्चांद्रमसो वा प्रकाश अंगुल्याद्युपाधिसंबंधेनऋजवक्रभावमिव प्रपिपद्यते यथा वाकाशादिषु
घटासंबंधात् गमनादिक्रियावभासः कल्पते यथा वोदशरावादिकंपने सूर्यः कंपमानइव कल्पते तथा
कार्यकरणसंघातरूपोपाधिसंबंधाद्ब्रह्मणि जीवभांव प्रकल्प्य प्रकाश्यकर्तृत्वभोक्तृत्वादिप्रमुखः संसारः
कल्प्यते न वस्तुतः जीवत्वं संसारित्वं वा तथा च "ब्रह्मदाशा ब्रह्मदासा ब्रह्मैवेमे कितवाः ॥
त्वं स्त्री पुमानसि त्वं कुमार उत कुमारी त्वं जीर्णोसि भवसि विश्वतो मुखः"
इत्यादि श्रुतयो कल्पनयैव चारितार्थ्याः तेन ब्रह्मणो न निर्विकारस्वरूपत्वहानिःतस्मादेक
एव सर्वेषां भूतानांमंतररात्मा जीवभावेनावस्थित इति सिद्धम् ।
ननु जीवो यदि ब्रह्मरूपस्तर्हि ब्रह्मणो विधिनिषेधाततित्वात् ब्रह्माभिन्नस्य
जीवस्यापि तथात्वात् एते अनुज्ञापरिहाराः कस्य भवेयुः ।
तथाहि "अहरहः संध्यामुपासीत" "गृहस्थः सदृशीं भार्यामुपेयात्" ब्राह्मणो न हंतव्यः’ गुर्वंगनां नोपगच्छेत्’
‘न हिंस्यात्सर्वाभूतानि’ "अग्नीषोमीयं पशुमालभेत" इत्यादयः सहस्रशो विधिनिषेधा अनवकाशाः
प्रसज्येरन् तस्माद्विधिनिषेधाधिकारी जीवो ब्रह्मभिन्नः प्रतिक्षेत्रं भिन्नः अभ्युपेयः इत्याक्षेपे समाधानं
‘देहसम्बन्धाज्ज्योतिरादिवत्’ अत्र देहसम्बन्धो नाम देहादिरयं संघातः अहमेवेत्यात्मनि
विपरीतप्रत्ययोत्पत्तिः दृष्टा च सा सर्वप्राणिनाम् अहं गच्छाम्यहमागच्छा म्यहमन्धोहंबविरो
मूकोह मित्यादिरूपा न ह्यस्या भ्रांतेः सम्यवज्ञानादन्यन्निवारकमस्ति
तस्मा दविद्यानिमित्तदेहाद्युपाधिसम्बन्धाज्जीवात्मनो विधिनिषेधनियोज्यत्वमवकल्पते
तादृशोपाधिसम्बन्धनिमित्तैव सुखित्वदुःखित्वबद्धमुक्तत्वादिव्य वस्थेत्यात्मैकत्वमनवद्यम् ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
नमो नम:।
अस्मिन् वर्षे बहुषु स्थानेषु संस्कृतदिवसस्य आयोजनम् अभवत् ।परस्परम् अपि संस्कृतेन सन्देशानाम् आदानप्रदानम् अभवत् । तत् तु शोभनम् ।
किन्तु भाषाभ्यासाय श्रवणम् आवश्यकम् ।यत्र यत्र सन्दर्भः भवति तत्र तत्र आग्रहपूर्वकं संस्कृतं श्रोतव्यम् ।आरम्भे अर्था: स्पष्टा: न स्युः शनै:शनै: मस्तिष्कस्य रचना निर्मिता भवति तदा अर्था:स्पष्टा:भविष्यन्ति। भाषायाः अभ्यास: सम्भाषणेन भवति। ये संसकृतं जानन्ति ते यदि संस्कृतेन वार्तालापं कुर्वन्ति तर्हि: द्विविध लाभः १.स्वस्य भाषापरिष्कार: भवति २.अन्येषां श्रवणाभ्यास: च भवति। तस्मात् संस्कृतेन सम्भाषणं कुरु जीवनस्य परिवर्तनं कुरु ।
भाषाभ्यासाय चत्वारि कौशलानि आवश्यकानि क्रमश: १श्रवणम् । २ सम्भाषणम्। ३ पठनम् ।४ लेखनम् । इदानीं कौशलविकासस्य प्रारम्भ: भवेत् । परस्परसहयोगेन सर्वे मिलित्वा एतत् कार्यं वर्धयाम।
जयतु भारतम् । जयतु संस्कृतम्।
जयतु संस्कृतं चिरम्। गृहे गृहे च पुनरपि।


text:
दत्तात्रेयः
दत्तात्रेयः भारतीयसनातनधर्मीयैः त्रिमूर्तिनां ब्रह्माविष्णुमहेश्वराणाम् अवतारः भगवान् इति परिगणितः । दत्त इति पदस्य अर्थः अनुग्रहीतम् इति । स्वयम् आत्मानं त्रिमूर्तयः अत्र्यनसूयादम्पतीभ्यां दत्तवन्तः । एषः अत्रेः पुत्रः अतः आत्रेयः इति नाम अपि अस्ति । अतः त्रिमूर्तिभिः दत्तः अत्रेः पुत्रः इति भावेन दत्तात्रेयः इति ख्यातः । एतस्य विषये अधिकं ज्ञातुं गुरुचरित्रम् इति ग्रन्थः पठनीयः । ईश्वरीयशक्तित्रयस्य साकारमूर्तिः दत्तात्रेयः । अतः अस्य आराधनेन अपरिमितं फलम् अचिरेण लभते । भगवान् दत्तात्रेयः आजन्म ब्रहमचारी, सर्वव्यापी, सङ्कटे पतितं भजकं क्षिप्रं विमोचयति ।
जन्म ख्यातिः च[सम्पादयतु]
दत्तात्रेयस्य जन्म महाराष्ट्रराज्यस्य माहुर् इति ग्रामे अभवत् । सह्याद्रिश्रेण्यां समचरत् इति भक्तानां विश्वासः । एषुचित् दिनेषु गणपतिसच्चिदानन्दस्वामिनः दत्तात्रेयविषये प्रचारं प्रसारं च कुर्वन् अस्ति । ७०सङ्ख्याधिकानि दत्तात्रेयमन्दिराणि अनेन निर्मितानि । चिक्कमगळूरुमण्डलस्य चन्द्रदोणपर्वतस्य प्रदेशे प्राचीनः दत्तात्रेयदेवालयः अस्ति । तत्र सू्फीसन्तः पूजां करोति स्म इति ज्ञायते । मैसूरुमहारजः दत्तत्रेयः इति कश्चित् ग्रन्थं रचितवान् । गुजरात्राज्यस्य गिरिनार् इति पर्वतप्रदेशे प्राचीनं दत्तात्रेयमन्दिरम् अस्ति ।
श्रीदत्तात्रेयस्य उपासनाविधिः[सम्पादयतु]
दत्तात्रेयस्य प्रतिमां वा चित्रम् आनीय रक्तवस्त्रे स्थापयित्वा चन्दनं लेपयित्वा पुष्पैः अलङ्कुर्वन्तु । धूपधूमं दत्त्वा, नैवेद्यं समर्प्य मङ्गलारतिं कुर्यात् । तन्नाम वेदोक्तरीत्या षोडषोपाचारपूजाम् समाचरेत् ।
श्रीदत्तात्रेयस्तोत्राणि[सम्पादयतु]
जगदुत्पति कर्त्रै च स्थिति संहार हेतवे।
भव पाश विमुक्ताय दत्तात्रेय नमो॓ऽस्तुते॥
जराजन्म विनाशाय देह शुद्धि कराय च।
दिगम्बर दयामूर्ति दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥
कर्पूरकान्ति देहाय ब्रह्ममूर्तिधराय च।
वेदशास्त्रं परिज्ञाय दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥
ह्रस्व दीर्घ कृशस्थूलं नामगोत्रा विवर्जित।
पंचभूतैकदीप्ताय दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥
यज्ञभोक्त्रे च यज्ञाय यशरूपाय तथा च वै।
यज्ञ प्रियाय सिद्धाय दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥
आदौ ब्रह्मा मध्ये विष्णु: अन्ते देव: सदाशिव:।
मूर्तिमय स्वरूपाय दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥
भोगलयाय भोगाय भोग योग्याय धारिणे।
जितेन्द्रिय जितज्ञाय दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥
दिगम्बराय दिव्याय दिव्यरूप धराय च।
सदोदित प्रब्रह्म दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥
जम्बूद्वीपे महाक्षेत्रे मातापुर निवासिने।
जयमान सता देवं दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥
भिक्षाटनं गृहे ग्रामं पात्रं हेममयं करे।
नानास्वादमयी भिक्षा दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥
ब्रह्मज्ञानमयी मुद्रा वक्त्रो चाकाश भूतले।
प्रज्ञानधन बोधाय दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥
अवधूत सदानन्द परब्रह्म स्वरूपिणे।
विदेह देह रूपाय दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥
सत्यरूप सदाचार सत्यधर्म परायण।
सत्याश्रम परोक्षाय दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥
शूल हस्ताय गदापाणे वनमाला सुकंधर।
यज्ञसूत्रधर ब्रह्मान दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥
क्षराक्षरस्वरूपाय परात्पर पराय च।
दत्तमुक्ति परस्तोत्र दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥
दत्तविद्याठ्य लक्ष्मीशं दत्तस्वात्म स्वरूपिणे।
गुणनिर्गुण रूपाय दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥
शत्रु नाश करं स्तोत्रं ज्ञान विज्ञान दायकम।
सर्वपाप शमं याति दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥
मन्त्रः[सम्पादयतु]
एतत् स्त्रोत्रं पठित्वा १०८वारं "ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां " इति मन्त्रस्य जपनं मनसि कृत्वा दशवारं " ऊँ द्रां दत्तात्रेयाय स्वाहा" इति मन्त्रं जपेत् ।


text:
गोकर्णम्
गोकर्णं (Gokarna) कर्णाटकस्य उत्तरकन्नडमण्डले विद्यमानं किञ्चन प्रसिद्धं तीर्थस्थानम् । अरब्बीसमुद्रस्य तीरे स्थितम् एतत् क्षेत्रं काशीरामेश्वरम् इव प्रसिद्धं शिवक्षेत्रम् । पूर्वं त्रेतायुगे रावणेन आनीतम् आत्मलिङ्गं वटुरूपी गणपतिः अत्र स्थापितवान् । महाबलेन रावणेन आनीतस्य लिङ्गस्य महाबलेश्वरः इति नाम । शिलादेवालयः द्राविडशैल्या निर्मितः अस्ति । महाबलेश्वरस्य वामपार्श्वे महागणपतिमन्दिरम् अस्ति । लघुहस्तपादविशिष्टः महोदरः त्रिपादपरिमितोन्नतः गणपतिः आदिपूज्यः सर्वजनानां कष्टनिवारकः इति च प्रसिद्धः । दक्षिणपार्श्वे काशीविशालाक्ष्याः मन्दिरम् अस्ति ।
उत्सवाः[सम्पादयतु]
गोकर्णक्षेत्रे शिवरात्रिपर्व, त्रिपुरदहनोत्सवः, कामदहनोत्सवः, गङ्गाष्टमी इत्यादयः विशेषोत्सवाः भवन्ति । शिवरात्रिपर्वणि महारथोत्सवः भवति । द्वादशवर्षेषु एकवारम् अष्टबन्धमहोत्सवः प्रचलति। गोकर्णक्षेत्रे कोटितीर्थं, ताम्रगौरी, पट्टेविनायकः, श्रीवेङ्कटरामदेवालयः च सन्ति । कोटितीर्थस्य पार्श्वे जनाः आत्मसंस्कारकार्याणि कुर्वन्ति । सुन्दरसागरतीरम् ॐबीच् इति च प्रसिद्धौ समुद्रस्नानयोग्यौ प्रदेशौ अत्र स्तः ।
मार्गः[सम्पादयतु]
कोङ्कणरेलयानमार्गे -गोकर्णरोडनिस्थानतः ९ कि.मी ।
- कुमटा-अङ्कोलाराष्ट्रियमार्गे (सं १७) कुमटातः २६ कि.मी
- बेङ्गळूरुतः ४३८ कि.मी।
- कारवारतः ५३ कि.मी।
- गोवातः ३० कि.मी।
- शिरसितः ७२ कि.मी।
- मुरुडेश्वरतः ८२ कि.मी ।
- दाण्डेलीतः २२० कि.मी ।
- हुब्बळ्ळीतः २६५ कि.मी।


text:
तत्र यथा –
आदौ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा – इत्यधिकरणेन शास्त्रारम्भप्रयोजकानुबन्धचतुष्टयं प्रदर्श्य अथशब्देनाधिकारिणञ्च प्रसाध्य , ततो ब्रह्मस्वरूपज्ञानाय जन्माद्यस्य यत – इति लक्षणाधिकरणं प्रवृत्तं , लक्षणेन ज्ञाते तत्स्वरूपप्रमाणजिज्ञासायां शास्त्रयोनित्वात् – इत्यधिकरणं , शास्त्रयोनित्वं कथम् – इत्यपेक्षायां तत्समर्थनाय तत्तु समन्वयात् – इत्यधिकरणं , समन्वयश्च कथम् – इत्यपेक्षायाम् अध्यायशेषः , समन्वयस्य प्रत्यक्षादिविरोधपरिहाराय द्वितीयोध्यायः , अविरुद्धेन प्रमाणेन तत्सिद्धेः तत्प्राप्तिसाधनजिज्ञासायां तन्निरूपणाय तृतीयाध्यायः , तत्प्राप्तिसाधने ज्ञातेऽफलतत्प्राप्तिसाधनानुष्ठानानुपपत्तेः तत्फलजिज्ञासायां तन्निरूपणाय फलाध्यायः ।
तथा अत्रापि –
आरम्भप्रयोजकमनुबन्धचतुष्टयं वक्ष्ये विविदिषान्यासम् – इत्यादिश्लोकेन दर्शितं , संन्यासहेतुर्वैराग्यम् – इत्यारभ्य वैराग्यभेदादिप्रदर्शनपूर्व्वकं तस्माद्वेदनाय – इत्याद्यन्तेन अधिकारी साधितः , ततो जीवन्मुक्तिस्वरूपज्ञानाय जीवतः पुरुषस्य – इत्यारभ्य तस्य निवारणम् – इत्याद्यन्तेन तल्लक्षणमुक्तं , ततो नन्वयं बन्धः किम् – इत्याद्यारभ्य अधिगमय पदम् – इत्याद्यन्तेन तत्प्रतिपादितं , ततः तत्प्रमाणजिज्ञासायां श्रुतिस्मृतिवाक्यानि – इत्यारभ्य तदेवं विमुक्तश्च विमुच्यते – इत्याद्यन्तेन प्रमाणमुक्तं , ततस्तत्साधनजिज्ञासायाम् अथ जीवन्मुक्तिसाधनम् – इत्याद्यारभ्य तस्मात् सरूपो मनोनाश – इत्याद्यन्तेन तत्साधनं निरूपितं ततस्तत्फलजिज्ञासायां केयं जीवन्मुक्तिः किं वा तत्र प्रमाणम् इत्याद्यारभ्य तस्माद्योगीश्वरश्रेष्ठत्वात् इत्याद्यन्तेन तत्दलं निरूपितम् । एवं लक्षणादिभिर्जीवन्मुक्तिसिद्धौ तत्साधकतमविद्वत्संन्यासविशेषनिरूपणाय ग्रन्थशेषः ।
– इति जीवन्मुक्तिविवेकरत्नार्थदीपिकायां श्रीस्वामिपूर्णानन्दाश्रमा जीवन्मुक्तिविवेकस्य बादरायणसूत्रानुगामित्वोपपादनपराः ।


text:
कुस्तुम्बरीपर्णम्
इदं धान्याकपत्रम् अपि भारते वर्धमानं किञ्चित् पत्रविशेषम् । इदं धान्याकपत्रम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः एव । यतः एतत् किञ्चित् सस्यम् एव । इदं धान्याकम् आङ्ग्लभाषायां Coriander इति उच्यते । अस्य धान्याकस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Coriandrum Saticiam इति । अस्य धान्याकपत्रस्य आङ्ग्लनाम अस्ति Celery इति । अस्य धान्याकस्य धान्यकं, धान्यका, धान्यं, धानी, धानेयकः, कुस्तुम्बरुः, अल्रका, छत्रधान्यं, वितन्नकं, कुस्तुम्बरी, सुगन्धी, शाकयोग्यं, सूक्ष्मपत्रं, जनप्रियं, धान्यबीजं, बीजधान्यं, वेधकम् इत्यादीनि अन्यानि अपि नामानि सन्ति । एतत् धान्याकम् अपि भारते सर्वस्य अपि गृहस्य पाकशालायां भवति एव । एतत् यथा आहारत्वेन उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । अस्य सस्यस्य पत्रं, पुष्पं, काण्डं, मूलं तथा शलाटुः च उपयुज्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य धान्याकपत्रस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
एतत् धान्याकं यदा अशुष्कं भवति तदा मधुरं, सुगन्धयुक्तं हृद्यं च भवति । यदा शुष्कं भवति तदा कषायं, तिक्तमधुरं च भवति । एतत् धान्याकं स्निग्धं, शीतवीर्यं च ।
- “आर्द्रा कुस्तुम्बरुः कुर्यात्स्वादुः सौगन्ध्यहृद्यताम् ।
- सा शुष्का मधुरा पाके स्निग्धा तृट्दाहनाशिनी ॥
- धान्यकं कासतृट्छर्दिर्ज्वरह्रुच्चक्षुषो हितम् ।
- कषायं तिक्तमधुरं हृद्यं रोचनदीपनम् ॥“ (धन्वन्तरिकोषः)
- १. इन्द्रलुप्तरोगे (शिरसि निर्दिष्टे कस्मिंश्चित् स्थाने केवलं केशानां विगलनम्) तस्मिन् स्थाने धान्याकपत्रस्य सम्यक् लेपनेन केशाः वर्धन्ते ।
- २. एतत् धान्याकपत्रं मधुना सह सेवन्ते चेत् अयसः अंशस्य न्यूनत्वेन जायमाना रक्तहीनता अपगच्छति ।
- ३. एतत् धान्याकपत्रं मलप्रवृत्तिं कारयति ।
- ४. अभिष्यन्दरोगे अपि अस्य धान्याकस्य रसं कषायं च उपयुज्यते । (कोळिकण्णुरोगः इति उच्यते कन्नडभाषायाम्, आङ्ग्लभाषायां Red eyes इति उच्यते ।)
- ५. एतत् धान्याकं शिरोवेदनां, सर्पसुत्तुरोगं च निवारयति ।
- ६. धान्याकं मुखे जातान् पिटकान् शमयति । अस्य् रसं मुखे संस्थाप्य निष्ठीवनं करणीयम् ।
- ७. नासिकातः रक्तं स्रवति चेत् अस्य धान्याकस्य रसं नासिकायां स्थापयन्ति ।
- ८. नेत्रं रक्तवर्णीयं जातं चेत् अपि धान्याकस्य कषायं नेत्रे स्थापयन्ति ।
- ९. मस्तिष्कसम्बद्धेषु रोगेषु धान्याकस्य त्वक् निष्कास्य क्षीरं योजयित्वा कषायं निर्माय दीयते । अस्य कषायस्य सेवनेन शिरोभ्रमणं, मूर्छारोगः, विस्मरणशीलता च न्यूना भवति ।
- १०. अस्य धान्याकस्य कषायम् अरुचौ, वमने, अजीर्णे, अतिसारे, उदरबाधायां, कृमिरोगे च दातुं शक्यते ।
- ११. धान्याकस्य शीतकषायं ज्वरावसरे जायमानस्य तृष्णायाः, दाहस्य वा शान्त्यर्थं दीयते ।
- १२. शिरोवेदनायां धान्याकस्य बीजस्य लेपनम् अपि क्रियते ।
- १३. रक्तसहिते अर्शिस्-रोगे अस्य धान्याकस्य कषायं यच्छन्ति ।
- १४. बहुकालपः पीड्यमाने पीनसे धान्याकम् उष्णजले योजयित्वा पातुं शक्यते ।
- १५. धान्याकस्य शीतकषायं खण्डशर्करया सह प्रातःकाले पिबन्ति चेत् अन्तर्दाहः निवारितः भवति ।
- १६. धान्याकं शुण्ठी च योजयित्वा निर्मितं कषायम् अजीर्णम् उदरबाधां च निवारयति ।
- १७. बालाः अधिकं कासन्ते चेत्, बालानाम् अस्तमायां च तण्डुलस्य प्राक्षालनजलं, धान्याकस्य चूर्णं, शर्करां च योजयित्वा दातुं शक्यते ।
- १८. एतत् धान्याकं त्रिदोषहरम् ।
- १९. धान्याकं हृदयस्य नेत्रस्य च हितकरम् ।
- २०. एतत् धान्याकं मूत्रलम्, दीपनम्, अवृष्यं, ज्वरघ्नि, रोचकं, च अस्ति ।
- २१. धान्याकं काश्यकं, ज्वलनं, शरीरस्य शुष्कत्वं च निवारयति ।
- २२. एतत् धान्याकं कफं पित्तं च नाशयति ।
- २३. अस्य धान्याकस्य उल्लेखः भावप्रकाशे, राजकोषे अपि कृतः अस्ति ।
- २४. अस्य धान्याकस्य अधिकसेवनेन शुक्रधातु क्षीयते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Apium graveolens in Plant Resources of Tropical Africa (PROTA)
- Quality standards (in PDF format), from the USDA website


text:
वेलावदर राष्ट्रियोद्यानम्
वेलावदर राष्ट्रियोद्यानम् (गुजराती: વેળાવદર કાળિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, आङ्ग्ल: Velavadar Blackbuck National Park) गुजरातराज्यस्य पश्चिमभागे अर्थात् सौराष्ट्रे स्थिते भावनगरमण्डले अस्ति । इदं राष्ट्रियोद्यानं भावनगरात् ७२ किलोमीटर्दूरे, अहमदाबाद् इत्यस्मात् महानगरात् १४० किलोमीटर्दूरे अस्ति । इदं राष्ट्रियोद्यानं ३४.५२ चतुरस्रकिलोमीटर् परिमितं विस्तृतम् अस्ति । वेलावदर राष्ट्रियोद्यानस्य 'सवन्ना'-सदृशहरितभूमौ 'ब्ल्याक्बक्'/'इण्डियन् एण्टिलोप्' अधिकसङ्ख्यायां दृश्यन्ते । अस्मिन् उद्याने अस्य प्राणिविशेषस्य महत्समूहाः एव दृश्यन्ते । इदम् उद्यानं भारतीयवृकस्य सन्तानोत्पत्तिकेन्द्रमस्ति । अस्मिन् उद्याने नीलगाय:, वन्यबिडालकः ('जङ्गल् क्याट्'), शृगालः इत्यादयः प्राणिनः अपि दृश्यन्ते । वेलावदर राष्ट्रियोद्यानं पक्षिभ्यः अपि प्रसिद्धम् अस्ति । 'स्टोलिक्स्कास् बुश्चेट्', सारसबकः इत्यादयः विरलपक्षिणः अत्र दृश्यन्ते । शैत्यकाले इदम् उद्यानम् महत्सङ्ख्याकानां 'ह्यारियर् रूस्ट्' नामकविदेशीयपक्षिणाम् आवासस्थानं भवति ।


text:
॥ श्रीदेव्युवाच ॥
श्रुतं रहस्यं देवेश ! कामाख्याया महेश्वर !
महा - शत्रु - विनाशाय, साधनं किं वद प्रभो ! ॥१॥
॥ श्रीशिव उवाच ॥
अति - गुह्यतरं देवि ! तब स्नेहाद् वितन्यते ।
महावीरः साधकेन्द्रः, प्रयोगं तु समाचरेत् ॥२॥
पूजयित्वा महादेवी, पञ्चतत्त्वेन साधकः ।
महाऽऽनन्दमयो भूत्वा, साधयेत् साधनं महत् ॥३॥
स्व - मूत्रं तु समादाय, कूर्च - बीजेन शोधयेत् ।
तर्पयेद् भैरवीं घोरां, शत्रु - नाम्ना पिवेत् स्वयम् ॥४॥
दश - दिक्षु महापीठे, प्रक्षिपेदाननेऽपि च ।
नग्नो भूत्वा भ्रमेत् तत्र, शत्रु - नाशो भवेद् ध्रुवम् ॥५॥
शुक्र - शोणित - मूत्रेषु, वीरो यदि घृणी भवेत् ।
भैरवी कुपिता तस्य, सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ॥६॥
दृष्ट्वा श्रुत्वा महेशानि ! निन्दां करोति यो नरः ।
स महानरकं याति, यावच्चन्द्र - दिवाकरौ ॥७॥
॥ श्रीकामाख्या - तन्त्रे पार्वतीश्वर - सम्वादे सप्तमः पटलः ॥


text:
नवरात्रोत्सवः
भारतीयाः उत्सवप्रियाः । वत्सरे प्रतिदिनं यः कोऽपि उत्सवः यत्र क्व अपि प्रचलत्येव । तेषु नवरात्रोत्सवः अन्यतमः । अयमेव दसरामहोत्सवः इति मैसूरुनगरे महता वैभवेन अनुष्ठीयते । अयमुत्सवः जनोऽत्साहं नितरां प्रवर्धयति । निखिलं नगरं विद्युद्दीपेन अलङ्कृतम् । जनाः मैसूरुमुखाः सन्दृश्यन्ते । सचिवाः अधिकारिणश्च इममुत्सवं यशस्विनं कर्तुं यतन्ते । महिषमण्डलं, महिषपुरं, महिषकं , महिष्वाद्रिः, महिषनाडु, मैसूनाडु, मैसूरुनाडु, महिसूरु इत्येताभिः संज्ञाभिः कालगर्भे तदा तदा प्रख्यातं नगरं सम्प्रति 'मैसूरु’ इत्येतया संज्ञया प्रथिता । पूर्वं कर्णाटकराज्यं मैसूरुनाम्ना व्यवह्रियते स्म । सम्प्रति कर्णाटकराज्यस्य 'सांस्कृतिकराजधानी’ इति प्रथां लभते । प्रवासोद्यमदृष्ट्या अनुपमः मैसूरुप्रान्तः । किं तु यावत् अभिवृद्धिः कर्तुं साध्या तावत् न प्रजाप्रतिनिधिभिः न संसाधिता । मैसूरुनगरं स्वतः सुन्दरम् । तत्र मैसूरुराजाः कारणम् । दसरावसरे इदं नगरम् अन्यादृशमिव शोभते । विजयनगरसाम्राज्येन उपक्रान्तः महानवमी-उत्सवः अत्र एतावदनुवर्तते । रात्रिनवकम् अभिव्याप्य अनुष्ठियम् इदं व्रतं महानवमी इति उच्यते । दशम्याम् उपसंहारं गच्छति । सैव दशमी विजयदशमी । एतदवसरे राजसौधस्य अन्तः बहिश्च धार्मिकसांस्कृतिक- कार्यक्रमः अनवरतं प्रचलति । तत्र अन्तः यथापूर्वं पराम्पराप्राप्तं धर्मकृत्यं श्रीमद्भिः श्रीकण्ठदत्तनरसिंहराज-ओडेयर्-वर्यै: निरुह्यते ।बहिः कर्णाटक -सर्वकारेण सांस्कृतिककार्यक्रमेण सह कृषि-उद्यम-वाणिज्यादिसम्बद्धाः कार्यक्रमाः व्यवस्थापिताः भवन्ति । उत्सवः चैतन्यदायकः उत्साहवर्धकश्च । नैसर्गिकविपत्तौ, आर्थिकसङ्करे, सामाजिकसंक्षोभे अपि अयम् उत्सवः मनस्स्थैर्यं स्थापयति । । सम्प्रति दसरामहोत्सवः वैभवशृङ्गम् अधिरोहति । अत्र नवदुर्गाः आराध्यन्ते ! जगन्मूलं मूलप्रकृतिः परिणमते तदा वैषम्यं अनिवार्यम् ।एतदर्थं गुणत्रयं नवरात्रोत्सवे महादेवी, महालक्ष्मी, महासरस्वती रूपेण समाराध्यते। किन्तु न बाह्यार्चनमात्रेण अयं लाभः अवाप्यते । तेन सः अन्तरङ्गे सदिच्छासत्क्रियासम्यग्ज्ञानं च सङ्कलनीयम् । तदैव एषा आराधना भवति । तत्र दसरावसरे चित्रकला, शिल्पकला, सङ्गीतं, नृत्यं, क्रीडा, चलच्चित्रं, जानपदीयाकला, साहित्यं, कविः, आहारः इत्येते विषया: आराधनामनोभावेन निर्वहणीया: । मैसूरुराजशासनकाले यानि भव्यानि भवनानि शिल्पकलावैभवोपेतानि निर्मितानि तानि संरक्षणमर्हन्ति । । एतेषु कृष्णराजवैद्यालयः, आयुर्वेद वैद्यालयः, युवराजकालेज्, महाराजसंस्कृतमहापाठशाला इत्यादयः गणनां अर्हन्ति । मैसूरुनगरस्य वैशिष्ट्येषु सुधर्मासंस्कृतदिनपत्रिका अपि उल्लेखनीया । विश्वेस्मिन् इयमेषा अनुपमापत्रिका । नवरात्रमहोत्सवः दशदिनं यावत् प्रचलति । उत्सवोऽयं 'दसरा" इति 'डशहरा’ इति च प्रादेशिकभाषासु उच्य्ते । भारतस्य व्सर्वेषु प्रदेशेषु एतम् उत्सवम् आचरन्ति । आश्वयुजमासस्य प्रथमदिनादारभ्य दशमीपर्यन्तम् अयम् उत्सवः भवति । तेषु दिनेषु देवीपूजायाः प्राशस्त्यम् अस्ति ।
महिषासुरः नाम राक्षसः प्रजापीडकः आसीत् । तस्य पीडाम् अशमानाः देवाः मनुष्याश्च ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् प्रार्थितवन्तः । त्रिमूर्तीनाम् इतरेषां च देवानाम् अंशैः सम्मिलितैः भगवती दुर्गादेवी आविर्भूता । सा देवीं सिंहारुढा भूत्वा महिषासुरेण सह युद्धम् अकरोत् । नवदिनपर्यन्तं युद्धं प्राचलत । दशमे दिने देवी महीषासुरसंहारं कृतवती । एतस्याः घटनायाः स्मरणार्थं नवरात्रोत्सवम् आचरन्ति । विजयदशम्याः संयोजनेन अयं दशदिनोत्सवः सम्पद्यते ।
आदिशक्तेः त्रिणी रुपाणि सन्ति ।महाकाली, महालक्ष्मीः, महासरस्वती चेति । अस्मिन् उत्सवे आदौ दिनत्रये महकाल्याः पूजा, म्ध्ये दिनत्रये महालक्ष्मयाः पूजा अन्ते दिनत्रये महासरस्वत्याः पूजा प्रचलति । दशम्यां च विजययात्रा भवति ।
विजयनगरराजाः नवरात्र्महोत्सवं वैभवेन आचरन्ति स्म । उत्सवाचरणार्थं महनव्मीवेदिकां ते निर्मितवन्तः । तस्यः वेदिकायाः अवशेषः पम्पाक्षेत्रे इदानीम् अपि द्रुश्यते । विदेशप्रवासिनः एतत् वैभवपूर्णम् उत्सवाचरणं सविस्तरम् अवर्णयन् ।
मैसूरुनगरस्य राजसु नवमः 'राजवडेयर' इति ख्यातनामधेयः राजा दशाधिकषोडशशत (१६१०)तमे क्रिस्ताब्दे नवरात्रमहोत्सवं प्रारभत । श्रीरङ्गपत्तनम् उत्सवस्य स्थानम् आसीत् । नवनवत्यधिकसप्तदशशत (१७९९) तमे वर्षे मुम्मडिकृष्णराजवडेयरमहोदयः मैसूरुनगरे नवरात्रोत्सवम् अचरितुम् आरब्धवान् । एषः उत्सवः इदानीमपि प्रतिवर्षे प्रचलति । विजयदशम्यां गजारोहोत्सवं द्रष्टुं देशविदेशतः सहस्त्रशः जनाः समायान्ति । कर्नाटकराज्ये नवरात्रोत्सवं 'जन्पदपर्व' इत्याचरन्ति । तदा सांस्कृतिककार्यक्रमान् विशेषतः आयोजयन्ति । कर्नटकसर्वाकारः दसराक्रीडोत्सवं, सङ्गीतगोष्ठीं, वस्तुप्रदर्शनं, शोभाअयात्रादिकंअ च प्रकल्पयति ।
नवरात्रसमये विशेषपूजाः प्रचलन्ति । सप्तम्यां सरस्वत्याः पूजा । तदा पुस्तकानि, सङ्गीतवध्यानि च पूजयन्ति । अनन्तरदिनं दुर्गाष्टमी । महानवम्याम् आयुधपूजा । तस्मिन् दिने डुरिका, कर्तरी, सीवनयन्त्रं, विविधवाहननि , यन्त्रोपकरणानि इत्यादीनि अर्चयन्ति । कर्नाटकराज्ये, तमिळुनाडुराज्ये च पुत्तलिकापङिक्तम् अलङ्कृत्य स्थापयन्ति । एतत् अतीव रम्यं दृश्यम् ।
विजयदशम्याः अपरं नाम विद्यादशमीति । विद्यारम्भाय विद्यादशमी प्रशस्तं दिनम् इति मन्येन्ते ।
बङ्गलराज्ये नवरात्रदिनेषु आचर्यमाणा दुर्गापूजा प्रसिद्धा । राजास्थानराज्ये महालक्ष्मी पूजयन्ति । तत्र जनाः महालक्ष्मीदेवलयं गत्वा, पूजाम् अर्पयन्ति । एषा 'जैत्रयात्रा’ इति ख्याता । महराष्ट्रराज्ये अलङ्कृतानां गजानं शोभायात्रा प्रचलति । बहुषु राज्येषु शमीपूजा, शमीपत्रवितरणं च प्रवर्तते ।
उत्तरभारते नवरात्रदिनेषु 'रमलीला’ इति प्रसिद्धम् उत्सवम् आचरन्ति । देहलीनगरे एतम् उत्सवं वैभवेन समाचरन्ति । देहलीनगरस्य अर्वेषु विभागेषु विंशतिदिनेभ्यः पूर्वमेव रामायणस्य नृत्यरुपकदर्शनानि आरभ्यन्ते । एतानि रात्रावारभ्य प्रभातपर्यन्तं प्रचलन्ति । प्रदर्शनार्थं रामलीलाप्राङ्गणं देहलीनगरे प्रधानं स्थलम् ।
रामलीलाप्राङ्गणे नवम्यामेव दशकण्ठस्य रावणस्य, कुम्भकर्णस्य , मेघनदस्य च अत्युन्न्तानां प्रतिमानां निर्माणं कुर्वन्तै । प्रतिमानिर्माणं जीर्णपर्त्रैः, वेणुभिः, कन्थाभिश्च बवति । प्रतिमासु अन्तः सहस्त्राधिकरूप्यकाणां स्फोटकानि निवेशयन्ति ।
दशमे दिने रामयणनृत्यरुपकं समाप्तं भवति, रावणस्य वधः अपि । राम-लक्ष्मणाञ्चनेयपात्रधारिणां रथेन शोभायात्रा भव्ति । ते प्राङ्गणम् आगच्छन्ति । अनन्तरं रामपात्रधारी अग्निमयं बाणं प्रमुच्य प्रत्तिमाः ज्वालयति । अनुक्षणमेव महान् प्रकाशः स्पूरति । तदैव स्फोटकानां भयानकः शब्दः श्रूयते । रावणादीनां वधसूचनार्थमिदं प्रतिमादहनम् ।
नवरात्रमहोत्सवः दुष्टशक्तिनाशस्य द्योतकः । जातिमतभेदं विना सर्वेऽपि जनाः एतस्मिन् उत्सवे भागं वहन्ति, सन्तोषं च अनुभवन्ति ।


text:
विकिमिडिया कमन्स
विकिमिडिया कमन्स वा कमन्स (अङ्ग्रेजी: Wikimedia Commons वा Commons) स्वतन्त्र प्रयोग गर्न मिल्ने तस्वीरहरू, ध्वनी र अन्य मिडिया फाइलहरूको भण्डार हो ।[२] यो विकिमिडिया फाउन्डेसनको एक आयोजना हो ।
सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]
षष्ठी देवी पूजन तथा प्रार्थना
षष्ठांशां प्रकृते: शुद्धां सुप्रतिष्ठाण्च सुव्रताम् । सुपुत्रदां च शुभदां दयारूपां जगत्प्रसूम् ।। श्वेतचम्पकवर्णाभां रत्नभूषणभूषिताम् । पवित्ररुपां परमां देवसेनां परां भजे ।।
“ऊँ ह्रीं षष्ठीदेव्यै स्वाहा”
षष्ठी देवी स्तोत्र नमो देव्यै महादेव्यै सिद्ध्यै शान्त्यै नमो नम:। शुभायै देवसेनायै षष्ठी देव्यै नमो नम: ।। वरदायै पुत्रदायै धनदायै नमो नम:। सुखदायै मोक्षदायै षष्ठी देव्यै नमो नम:।। शक्ते: षष्ठांशरुपायै सिद्धायै च नमो नम: । मायायै सिद्धयोगिन्यै षष्ठी देव्यै नमो नम:।। पारायै पारदायै च षष्ठी देव्यै नमो नम:। सारायै सारदायै च पारायै सर्व कर्मणाम।। बालाधिष्ठात्री देव्यै च षष्ठी देव्यै नमो नम:। कल्याणदायै कल्याण्यै फलदायै च कर्मणाम। प्रत्यक्षायै च भक्तानां षष्ठी देव्यै नमो नम:।। पूज्यायै स्कन्दकांतायै सर्वेषां सर्वकर्मसु। देवरक्षणकारिण्यै षष्ठी देव्यै नमो नम:।। शुद्ध सत्त्व स्वरुपायै वन्दितायै नृणां सदा । हिंसा क्रोध वर्जितायै षष्ठी देव्यै नमो नम:।। धनं देहि प्रियां देहि पुत्रं देहि सुरेश्वरि । धर्मं देहि यशो देहि षष्ठी देव्यै नमो नम:।। भूमिं देहि प्रजां देहि देहि विद्यां सुपूजिते । कल्याणं च जयं देहि षष्ठी देव्यै नमो नम:।।
केशव लुईटेल
२०७४-०७-०४ काठमाडौ नेपाल
यो पनि हेर्नुस[सम्पादन गर्ने]
- ↑ "Wikimedia.org साइट जानकारी", Alexa Internet, अभिगमन मिति २०१३-११-०१।
- ↑ उद्दरण त्रुटी: Invalid
tag; no text was provided for refs named
Endres


text:
Shani Mantra, How to Please God Shani Dev
ध्यानम् ।
दोर्भिर्धनुर्द्विशिखचर्मधरं त्रिशूलं भास्वत्किरीटमुकुटोज्ज्वलितेन्द्रनीलम् । नीलातपत्रकुसुमादिसुगन्धभूषं देवं भजे रविसुतं प्रणतोऽस्मि नित्यम्
॥ ॐ नमो भगवते शनैश्चराय मन्दगतये सूर्यपुत्राय महाकालाग्नि- सदृशाय क्रूर (कृश) देहाय गृध्रासनाय नीलरूपाय चतुर्भुजाय त्रिनेत्राय नीलाम्बरधराय नीलमालाविभूषिताय धनुराकारमण्डले प्रतिष्ठिताय काश्यपगोत्रात्मजाय माणिक्यमुक्ताभरणाय छायापुत्राय सकलमहारौद्राय सकलजगत्भयङ्कराय पङ्कुपादाय क्रूररूपाय देवासुरभयङ्कराय सौरये कृष्णवर्णाय स्थूलरोमाय अधोमुखाय नीलभद्रासनाय नीलवर्णरथारूडाय त्रिशूलधराय सर्वजनभयङ्कराय मन्दाय दं, शं, नं, मं, हुं, रक्ष रक्ष, मम शत्रून्नाशय, सर्वपीडा नाशय नाशय, विषमस्थशनैश्चरान् सुप्रीणय सुप्रीणय, सर्वज्वरान् शमय शमय, समस्तव्याधीनामोचय मोचय विमोचय, मां रक्ष रक्ष, समस्त दुष्टग्रहान् भक्षय भक्ष्य, भ्रामय भ्रामय, त्रासय त्र्रासय, बन्धय बन्धय, उन्मादयोन्मादय, दीपय दीपय, तापय तापय, सर्वविघ्नान् छिन्धि छिन्धि, डाकिनीशाकिनीभूतवेतालयक्षरक्षोगन्धर्वग्रहान् ग्रासय ग्रासय, भक्षय भक्षय, दह दह, पच पच, हन हन, विदारय विदारय, शत्रून् नाशय नाशय, सर्वपीडा नाशय नाशय, विषमस्थशनैश्चरान् सुप्रीईणय सुप्रीणय, सर्वज्वरान् शमय शमय, समस्तव्याधीन् विमोचय विमोचय, ॐ शं नं मं ह्रां फं हुं, शनैश्चराय नीलाभ्रवर्णाय नीलमेखलय सौरये नमः ॥


text:
भाग ९
९.०१
जानपदो अभिजातः स्ववग्रहः कृत.शिल्पश् चक्षुष्मान् प्राज्ञो धारयिष्णुर् दक्षो वाग्मी प्रगल्भः प्रतिपत्तिमान् उत्साह.प्रभाव.युक्तः क्लेश.सहः शुचिर् मैत्रो दृढ.भक्तिः शील.बल.आरोग्य.सत्त्व.युक्तः स्तम्भ.चापल.हीनः सम्प्रियो वैराणाम् अकर्ता_इत्य् अमात्य.सम्पत् ॥
९.०२
अतः पाद.अर्घ.गुण.हीनौ मध्यम.अवरौ ॥
९.०३
तेषां जनपद्.अभिजनम् अवग्रहं च_आप्ततः परीक्षेत, समान.विद्येभ्यः शिल्पं शास्त्र.चक्षुष्मत्तां च, कर्म.आरम्भेषु प्रज्ञां धारयिष्णुतां दाक्ष्यं च, कथा.योगेषु वाग्मित्वं प्रागल्भ्यं प्रतिभानवत्त्वं च, संवासिभ्यः शील.बल.आरोग्य.सत्त्व.योगम् अस्तम्भम् अचापलं च, प्रत्यक्षतः सम्प्रियत्वम् अवैरत्वं च ॥
९.०४
प्रत्यक्ष.परोक्ष.अनुमेया हि राज.वृत्तिः ॥
९.०५
स्वयं द्र्ष्टं प्रत्यक्षम् ॥
९.०६
पर.उपदिष्टं परोक्षम् ॥
९.०७
कर्मसु कृतेन_अकृत.अवेक्षणम् अनुमेयम् ॥
९.०८
यौगपद्यात् तु कर्मणाम् अनेकत्वाद् अनेकस्थत्वाच् च देश.काल.अत्ययो मा भूद् इति परोक्षम् अमात्यैः कारयेत् ॥ इत्य् अमात्य.कर्म ।
९.०९
पुरोहितम् उदित.उदित.कुल.शीलं स-अङ्गे वेदे दैवे निमित्ते दण्ड.नीत्यां च_अभिविनीतम् आपदां दैव.मानुषीणाम् अथर्वभिर् उपायैश् च प्रतिकर्तारं कुर्वीत ॥
९.१०
तम् आचार्यं शिष्यः पितरं पुत्रो भृत्यः स्वामिनम् इव च_अनुवर्तेत ॥
९.११
ब्राह्मणेन_एधितं क्षत्रं मन्त्रि.मन्त्र.अभिमन्त्रितम् ।
९.११
जयत्य् अजितम् अत्यन्तं शास्त्र.अनुगम.शस्त्रितम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
Atri अत्रि
अत्रि
टिप्पणी : जब तक हम मनोमय कोश तक सीमित रहते हैं, तप तक हमारी चेतना के तीन रूप होते हैं – भावनामय, क्रियामय और ज्ञानमय। मनोमय से ऊपर उठने पर, विज्ञानमय कोश में पहुंचने पर चेतना सिमट कर एकाकार हो जाती है। वही अ+त्रि= अत्रि है। अत्रि को सबका अत्ता(खाने वाला) भी कहा जाता है और उसकी निष्पत्ति अद् धातु से की जाती है – फतहसिंह
ऋग्वेद के पांचवें मण्डल के ऋषि अत्रि व उनके पुत्र हैं। अत्रि ऋषि की प्रकृति को समझने के लिए वैदिक व पौराणिक साहित्य में विभिन्न प्रयास किए गए हैं। महाभारत अनुशासन पर्व ९३.८२ में अत्रि अपने नाम की निरुक्ति करते हुए कहते हैं कि जो अरात्रि है, वही अत्रि है। जाग्रत, स्वप्न और सुषुप्ति से परे तुरीया अवस्था को अरात्रि कह सकते हैं। तब यह तीन से परे की अवस्था अत्रि कहलाएगी। पुराणों में अरात्रि की इस अवस्था की व्याख्या अत्रि-पत्नी अनसूया के रूप में की गई है। अनसूया अर्थात् अन्-असूर्या। अत्रि को तुरीयावस्था से सम्बन्धित करने की कल्पना की पुष्टि ऋग्वेद ५.४१.६ की ऋचा से होती है जहां अत्रि तुरीय ब्रह्म द्वारा राहु/स्वर्भानु से विद्ध सूर्य को प्राप्त करते हैं।
अत्रि ऋषि की एक निरुक्ति शतपथ ब्राह्मण १.४.५.१३ में की गई है जिसका निहितार्थ विचारणीय है। यहां प्रजापति द्वारा मन और वाक् के बीच मन को श्रेष्ठ घोषित करने पर वाक् के गर्भ का पतन हो जाता है जो अत्रि बनता है। चूंकि वाक् मुख से निकलती है, अतः अत्रि को मुख से सम्बन्धित माना गया है जो सर्व प्रकार के अन्न का भक्षण करता है।
जैमिनीय ब्राह्मण २.२१९ में अत्रि व अन्य ऋषियों की प्रकृति की व्याख्या के प्रयास में कहा गया है कि अत्रि की कामना है कि उनकी प्रजा भूयिष्ठ हो। गोपथ ब्राह्मण १.२.१७ इत्यादि में उल्लेख है कि राहु द्वारा ग्रस्त सूर्य की रक्षा केवल अत्रि ही कर पाए, जिसके बदले में उन्होंने अपनी प्रजा को दक्षिणा प्राप्ति का अधिकार दिलाया। अतः यज्ञ में सर्वप्रथम आत्रेय को हिरण्य दिया जाता है।
जैमिनीय ब्राह्मण २.२८१ के अनुसार पहले चार(अन्नमय, प्राणमय, मनोमय व विज्ञानमय कोश?) मिथुन हैं। यह बृहद् और रथन्तर (बहिर्मुखी व अन्तर्मुखी चेतना?) के दिव्य मिथुन हैं। पांचवें हिरण्यय कोश का मिथुन नहीं होता। अत्रि की कामना है कि यह चार कोश वीर बन जाएं। वही वीर है जो आत्मा के वीर्य के अनुदिश वीर है।
ऋग्वेद ५.४० में अत्रि द्वारा राहु/स्वर्भानु से विद्ध सूर्य की रक्षा करने का उल्लेख है। ब्राह्मण ग्रन्थों में इस आख्यान का सार्वत्रिक उल्लेख है( जैमिनीय ब्राह्मण १.८०, शतपथ ब्राह्मण ४.३.४.२१, ताण्ड्य ब्राह्मण ६.६.८ व १४.११.१५ इत्यादि)। इस आख्यान में अत्रि द्वारा सूर्य से तम का अपाहन करने पर प्रथम बार कृष्णा अवि, दूसरी बार धूम्रा अवि और तीसरी बार फल्गु अवि की उत्पत्ति हुई। ताण्ड्य ब्राह्मण १४.११.१५ के अनुसार यज्ञ में जिन दिनों को छन्दोम कहा जाता है, वही तम का रूप हैं। यहां जिस अवि का उल्लेख है, उसकी व्याख्या उपनिषदों में अविमुक्त/वाराणसी के रूप में की गई है। जाबालोपनिषद २ व ५ तथा रामोत्तरतापिन्युपनिषद ३.१ में उल्लेख है कि अत्रि ने याज्ञवल्क्य से अनन्त, अव्यक्त, परिपूर्णानन्द आत्मा को जानने का उपाय पूछा। याज्ञवल्क्य ने उन्हें उत्तर के रूप में अविमुक्त क्षेत्र की महिमा के रूप में असि और वरणा नदियों के बीच भ्रूमध्य में स्थिति वाराणसी की महिमा बताई।
ऋग्वेद १.११६.८ इत्यादि में असुरों द्वारा ऋबीस? में बद्ध अत्री की अश्विनौ द्वारा रक्षा करने का उल्लेख है। ऋग्वेद १.११२.७, १.११८.७ तथा १.१८०.४ इत्यादि के उल्लेख के अनुसार अत्रि जिस घर्म से परितप्त हो रहे थे, अश्विनौ ने उस घर्म को ओमान, मधुमान् बना दिया, अथवा उसे शीतल बना दिया(घर्म का एक रूप मनुष्य के अन्दर सर्वदा सुनाई देने वाली घॄं प्रकार की ध्वनि है। यह ओम का रूप बन जाए, यही अभीष्ट है।
ऋग्वेद की ५.७.८ इत्यादि कईं ऋचाओं में अग्नि से अत्रिवत् होकर आने की कामना की गई है। जैसे अत्रि सब कुछ भक्षण कर जाते हैं, वैसे ही अग्नि भी सब कुछ भक्षण कर जाती है।
प्रथम प्रकाशन : १९९४ ई. पुराणेषु यः कथा सर्वाधिक रूपेण प्रकटयति, तस्यां कथायां अत्रिः स्वरेतं, वीर्यं ऊर्ध्वमुखी करोति येन तत् वीर्यं तस्य चक्षुर्भ्यः स्रवति एवं सोमरूपे परिवर्तयति। दश दिशः तस्य सोमस्य प्रतिष्ठापनं कुर्वन्ति, किन्तु यदा ते दिशः सोमस्य प्रतिष्ठापने असमर्थाः भवन्ति, तदा तत् सोमः पृथिव्यामुपरि पतति। तदा प्रजापतिः तं सोमं रथोपरि प्रतिष्ठापयति। तदोपरि तत् सोमः तपः कृत्वा द्युलोक आदिषु प्रतिष्ठायाः प्राप्तिं करोति। अत्र अयं उल्लेखनीयमस्ति यत् यदा ऊर्जायाः ऊर्ध्वगतिः भविष्यति, तदा तस्याः स्रवणं न केवलं चक्षुर्भ्यः भविष्यति, अपितु श्रोत्र, नासिकादि सर्वेभ्यः खातेभ्यः भविष्यति। अतः अत्रि ऋषि संदर्भे अयं विशिष्ट स्थितिरस्ति यत् सोमस्य स्रवणं चक्षुर्भ्यां अस्ति। अस्य परिणामः अयं भविष्यति यत् देहे सर्वत्र ज्योत्स्नायाः साम्राज्यं भविष्यति। मत्स्य एवं विष्णुधर्मोत्तर पुराणे कथा अस्ति यत् कुरूप राजा पुरूरवा रूपप्राप्ति हेतु अत्र्याश्रमे तपः करोति एवं स्वदेहे नक्षत्राणां न्यासं करोति। अनेन प्रकारेण सः रूपस्य प्राप्तिं करोति। अत्रायं उल्लेखनीयः यत् पृथिव्योपरि यत् किंचित् दर्शनीयं अस्ति, तत् सर्वं ज्योतिष शास्त्रानुसारेण विभिन्न नक्षत्राणां विकृतं रूपमस्ति। अतः पुरूरवा द्वारा स्वदेहे नक्षत्राणां दर्शन तथ्यस्य निहितार्थं अयं प्रतीयते यत् सः पृथिव्योपरि दृश्यमान सर्वेषां विकृतरूपाणां सत्यदर्शनकरणे समर्थं भवति। पुराणेषु अन्य कथानुसारेण यदा स्वर्भानुः सूर्यं ग्रसति, तदा अत्रिः स्वसामर्थ्येन प्रभाकररूपेण पृथिव्योपरि प्रभायाः प्रसारं करोति। अयं संकेतः यत् पाशबद्ध स्थितिषु अपि सत्यस्य दर्शनं संभवमस्ति। भविष्यपुराणे विशिष्ट कथनमस्ति यत् सोमः षष्ठं वसुः अस्ति। तदग्रे सप्तम् वसुः प्रत्यूषमस्ति एवं अष्टमं वसुः प्रभासमस्ति। एवं प्रकारेण, यदा अत्रिः तपसा सोमस्य प्रतिष्ठां कर्तुं सफलं भवति, तदोपरि प्रत्यूष एवं प्रभासस्य साधना अपि अपेक्षितं भवति। सोमस्य तादात्म्यं ब्रह्मा सार्द्धं, प्रत्यूषस्य रुद्रेण सह एवं प्रभासस्य विष्णुना सह अस्ति। पुराणेषु सार्वत्रिक रूपेण उपलब्ध कथानुसारेण अत्रि – पत्नी अनसूया तान् त्रीन् देवान् स्वपुत्राणां रूपे आविष्करोति। अनेन प्रकारेण अत्रिः सत्, रज एवं तमोगुणोपरि नियन्त्रणं करोति। ब्रह्मा, विष्णु एवं रुद्र एव ओंकारस्य त्रयाणां मात्राणां अ(ऊर्जायाः आदानं), उ(ऊर्जायाः संरक्षणं, स्थैर्यं) एवं म(विकृत ऊर्जायाः संहरणं) अधिपतयः अपि सन्ति। एवं प्रकारेण अत्रिः स्वनामस्य निहितार्थस्य चरितार्थं करोति यत् तस्य भक्तिः त्रिगुणात्मक प्रकृत्योपरि समानरूपेण अस्ति – त्रिगुणायां प्रकृत्यां त्रिर्विष्णावश्च प्रवर्त्तते ।। तयोभक्तिः समा यस्य तेन बालोऽत्रिरुच्यते ।। ब्रह्मवैवर्त्त १.२२.१५।। सूक्ष्मरूपेण, ब्रह्मणः कार्यं असममित प्रकृत्याः सममितिकरणं अस्ति येन कारणेन सः सृष्टिकरणे समर्थं भवति। भविष्य पुराणे षष्ठम वसोः संज्ञा सोमः अस्ति। अयं उल्लेखनीयमस्ति यत् अन्येषु पुराणेषु प्रथमतः आरभ्य षष्ठम वसुपर्यन्तानां वसूनां नामानि एवं तेषां क्रमाः विभिन्नाः सन्ति। अन्येषु पुराणेषु सोमस्य स्थानं तृतीयं अथवा चतुर्थं अस्ति। अयं संकेतः यत् वसु, धनात्मक स्थिति प्रापणस्य साधनायाः चरणेषु विषये मतैक्यं नास्ति। सप्तम एवं अष्टम वसूनां उपरि सर्वेषु पुराणेषु मतैक्यं अस्ति। सप्तम प्रत्यूष वसोः पुत्रस्य नाम देवलमस्ति येन कारणेन अयं प्रतीयते यत् अयं वसुः निर्धारितस्य भाग्यस्य दिशापरिवर्तन करणे समर्थः अस्ति। अष्टम प्रभाससंज्ञक वसोः पुत्रस्य नाम विश्वकर्मास्ति, अतः अयं प्रतीयते यत् अयं वसुः पुरुषार्थस्य सर्वोच्च स्थितिरस्ति। अन्यथा, प्रभास संज्ञा प्रभाषं इंगितं करोति – स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत् व्रजेत किं। वायु पुराणे अत्रेः निरुक्ति अन्यप्रकारेण अस्ति – मरीचिः प्रथमस्तत्र मरीचिभ्यः समुत्थितः। क्रतौ तस्मिन् सुतो जज्ञे यतस्तस्मात्स वै क्रतुः ।। अहं तृतीय इत्यर्थस्तस्मादत्रिः स कीर्त्त्यते। वायु ६५.४५/२.४.४५ अत्र कथनमस्ति यत् सप्तर्षिषु मध्ये प्रथमतः मरीचि ऋषेः आविर्भावं भवति, तदनन्तरं क्रतोः ऋषेः एवं तदनन्तरं तृतीय स्थाने अत्रेः ऋषेः। अतएव अत्रेः नामस्य सार्थकता अस्ति। अयं कथनं संकेतमस्ति यत् तपः करणस्य एकं प्रकारं मरीचेः साधना अस्ति। मरीचेः साधनायां भागवतपुराणानुसारेण देवक्याः षड्गर्भ संज्ञकस्य पुत्राणां जननं भवति येषां नामानि स्मर, उद्गीथ, पतङ्ग, परिष्वङ्ग, क्षुद्रभृद् एवं घृणिः सन्ति। तान् कंसः हन्ति। तदोपरि देवक्याः सप्तम एवं अष्टम पुत्राणां आविर्भावं भवति। अयं साधनायाः एकं प्रकारमस्ति। अयं प्रतीयते यत् मरीचि – मारीच साधनायां मृगमरीचिकायाः संभावना अधिकमस्ति। द्वितीयं प्रकारं क्रतोः साधनायाः अस्ति। क्रतोः पुत्राः षष्टिसहस्राः वालखिल्याः सन्ति। वाल अर्थात् परिक्षिप्त ऊर्जा, असंहत ऊर्जा। यज्ञे तेषां कार्यं इध्महरणं अस्ति। यस्य यस्य प्रकारस्य इध्मस्य आवश्यकता इन्द्रियेभ्यः भवति, तस्य तस्य इध्मस्य आहरणं तेषां माध्यमे भविष्यति। क्रतुः कः भवति, अयं अन्वेषणीयः। सामान्य धारणानुसारेण यस्यां क्रियायां फलस्य उत्पत्तिः भवति, तस्य क्रतु संज्ञा भवति। यस्य क्रियायाः फलस्य भोगकरणं अनिवार्यं नास्ति, तस्य यज्ञ संज्ञा भवति। लेखन – भाद्रपद शुक्ल अष्टमी, विक्रम संवत् २०७३(८-९-२०१६ई.)
पुराणेषु यः कथा सर्वाधिक रूपेण प्रकटयति, तस्यां कथायां अत्रिः स्वरेतं, वीर्यं ऊर्ध्वमुखी करोति येन तत् वीर्यं तस्य चक्षुर्भ्यः स्रवति एवं सोमरूपे परिवर्तयति। दश दिशः तस्य सोमस्य प्रतिष्ठापनं कुर्वन्ति, किन्तु यदा ते दिशः सोमस्य प्रतिष्ठापने असमर्थाः भवन्ति, तदा तत् सोमः पृथिव्यामुपरि पतति। तदा प्रजापतिः तं सोमं रथोपरि प्रतिष्ठापयति। तदोपरि तत् सोमः तपः कृत्वा द्युलोक आदिषु प्रतिष्ठायाः प्राप्तिं करोति। अत्र अयं उल्लेखनीयमस्ति यत् यदा ऊर्जायाः ऊर्ध्वगतिः भविष्यति, तदा तस्याः स्रवणं न केवलं चक्षुर्भ्यः भविष्यति, अपितु श्रोत्र, नासिकादि सर्वेभ्यः खातेभ्यः भविष्यति। अतः अत्रि ऋषि संदर्भे अयं विशिष्ट स्थितिरस्ति यत् सोमस्य स्रवणं चक्षुर्भ्यां अस्ति। अस्य परिणामः अयं भविष्यति यत् देहे सर्वत्र ज्योत्स्नायाः साम्राज्यं भविष्यति। मत्स्य एवं विष्णुधर्मोत्तर पुराणे कथा अस्ति यत् कुरूप राजा पुरूरवा रूपप्राप्ति हेतु अत्र्याश्रमे तपः करोति एवं स्वदेहे नक्षत्राणां न्यासं करोति। अनेन प्रकारेण सः रूपस्य प्राप्तिं करोति। अत्रायं उल्लेखनीयः यत् पृथिव्योपरि यत् किंचित् दर्शनीयं अस्ति, तत् सर्वं ज्योतिष शास्त्रानुसारेण विभिन्न नक्षत्राणां विकृतं रूपमस्ति। अतः पुरूरवा द्वारा स्वदेहे नक्षत्राणां दर्शन तथ्यस्य निहितार्थं अयं प्रतीयते यत् सः पृथिव्योपरि दृश्यमान सर्वेषां विकृतरूपाणां सत्यदर्शनकरणे समर्थं भवति। पुराणेषु अन्य कथानुसारेण यदा स्वर्भानुः सूर्यं ग्रसति, तदा अत्रिः स्वसामर्थ्येन प्रभाकररूपेण पृथिव्योपरि प्रभायाः प्रसारं करोति। अयं संकेतः यत् पाशबद्ध स्थितिषु अपि सत्यस्य दर्शनं संभवमस्ति।
भविष्यपुराणे विशिष्ट कथनमस्ति यत् सोमः षष्ठं वसुः अस्ति। तदग्रे सप्तम् वसुः प्रत्यूषमस्ति एवं अष्टमं वसुः प्रभासमस्ति। एवं प्रकारेण, यदा अत्रिः तपसा सोमस्य प्रतिष्ठां कर्तुं सफलं भवति, तदोपरि प्रत्यूष एवं प्रभासस्य साधना अपि अपेक्षितं भवति। सोमस्य तादात्म्यं ब्रह्मा सार्द्धं, प्रत्यूषस्य रुद्रेण सह एवं प्रभासस्य विष्णुना सह अस्ति। पुराणेषु सार्वत्रिक रूपेण उपलब्ध कथानुसारेण अत्रि – पत्नी अनसूया तान् त्रीन् देवान् स्वपुत्राणां रूपे आविष्करोति। अनेन प्रकारेण अत्रिः सत्, रज एवं तमोगुणोपरि नियन्त्रणं करोति। ब्रह्मा, विष्णु एवं रुद्र एव ओंकारस्य त्रयाणां मात्राणां अ(ऊर्जायाः आदानं), उ(ऊर्जायाः संरक्षणं, स्थैर्यं) एवं म(विकृत ऊर्जायाः संहरणं) अधिपतयः अपि सन्ति। एवं प्रकारेण अत्रिः स्वनामस्य निहितार्थस्य चरितार्थं करोति यत् तस्य भक्तिः त्रिगुणात्मक प्रकृत्योपरि समानरूपेण अस्ति –
त्रिगुणायां प्रकृत्यां त्रिर्विष्णावश्च प्रवर्त्तते ।।
तयोभक्तिः समा यस्य तेन बालोऽत्रिरुच्यते ।। ब्रह्मवैवर्त्त १.२२.१५।।
सूक्ष्मरूपेण, ब्रह्मणः कार्यं असममित प्रकृत्याः सममितिकरणं अस्ति येन कारणेन सः सृष्टिकरणे समर्थं भवति। भविष्य पुराणे षष्ठम वसोः संज्ञा सोमः अस्ति। अयं उल्लेखनीयमस्ति यत् अन्येषु पुराणेषु प्रथमतः आरभ्य षष्ठम वसुपर्यन्तानां वसूनां नामानि एवं तेषां क्रमाः विभिन्नाः सन्ति। अन्येषु पुराणेषु सोमस्य स्थानं तृतीयं अथवा चतुर्थं अस्ति। अयं संकेतः यत् वसु, धनात्मक स्थिति प्रापणस्य साधनायाः चरणेषु विषये मतैक्यं नास्ति। सप्तम एवं अष्टम वसूनां उपरि सर्वेषु पुराणेषु मतैक्यं अस्ति। सप्तम प्रत्यूष वसोः पुत्रस्य नाम देवलमस्ति येन कारणेन अयं प्रतीयते यत् अयं वसुः निर्धारितस्य भाग्यस्य दिशापरिवर्तन करणे समर्थः अस्ति। अष्टम प्रभाससंज्ञक वसोः पुत्रस्य नाम विश्वकर्मास्ति, अतः अयं प्रतीयते यत् अयं वसुः पुरुषार्थस्य सर्वोच्च स्थितिरस्ति। अन्यथा, प्रभास संज्ञा प्रभाषं इंगितं करोति – स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत् व्रजेत किं।
वायु पुराणे अत्रेः निरुक्ति अन्यप्रकारेण अस्ति –
मरीचिः प्रथमस्तत्र मरीचिभ्यः समुत्थितः।
क्रतौ तस्मिन् सुतो जज्ञे यतस्तस्मात्स वै क्रतुः ।।
अहं तृतीय इत्यर्थस्तस्मादत्रिः स कीर्त्त्यते। वायु ६५.४५/२.४.४५
अत्र कथनमस्ति यत् सप्तर्षिषु मध्ये प्रथमतः मरीचि ऋषेः आविर्भावं भवति, तदनन्तरं क्रतोः ऋषेः एवं तदनन्तरं तृतीय स्थाने अत्रेः ऋषेः। अतएव अत्रेः नामस्य सार्थकता अस्ति। अयं कथनं संकेतमस्ति यत् तपः करणस्य एकं प्रकारं मरीचेः साधना अस्ति। मरीचेः साधनायां भागवतपुराणानुसारेण देवक्याः षड्गर्भ संज्ञकस्य पुत्राणां जननं भवति येषां नामानि स्मर, उद्गीथ, पतङ्ग, परिष्वङ्ग, क्षुद्रभृद् एवं घृणिः सन्ति। तान् कंसः हन्ति। तदोपरि देवक्याः सप्तम एवं अष्टम पुत्राणां आविर्भावं भवति। अयं साधनायाः एकं प्रकारमस्ति। अयं प्रतीयते यत् मरीचि – मारीच साधनायां मृगमरीचिकायाः संभावना अधिकमस्ति। द्वितीयं प्रकारं क्रतोः साधनायाः अस्ति। क्रतोः पुत्राः षष्टिसहस्राः वालखिल्याः सन्ति। वाल अर्थात् परिक्षिप्त ऊर्जा, असंहत ऊर्जा। यज्ञे तेषां कार्यं इध्महरणं अस्ति। यस्य यस्य प्रकारस्य इध्मस्य आवश्यकता इन्द्रियेभ्यः भवति, तस्य तस्य इध्मस्य आहरणं तेषां माध्यमे भविष्यति। क्रतुः कः भवति, अयं अन्वेषणीयः। सामान्य धारणानुसारेण यस्यां क्रियायां फलस्य उत्पत्तिः भवति, तस्य क्रतु संज्ञा भवति। यस्य क्रियायाः फलस्य भोगकरणं अनिवार्यं नास्ति, तस्य यज्ञ संज्ञा भवति।
लेखन – भाद्रपद शुक्ल अष्टमी, विक्रम संवत् २०७३(८-९-२०१६ई.)


text:
एकेन सूचिना सूचीकर्मः ४६ जनाः एच् ऐ वि रोगबाधिताः।
उन्नावो> उत्तरप्रदेशस्थ उन्नावोदेशे एकेन सूचिना कृते सूची प्रयोगे षट्चत्वारिंशत् (४६) जनाः एच् ऐ वि रोगबाधिताः अभवत्I गत-दशमासाभ्यन्तरे एव रोगबाधितानां संख्या एतावत् वर्धिता। एतस्य पृष्टभूमौ कृते अन्वीषणे एव निर्णायकः विशदांशाः लब्धाः। अनेन प्रकारेण चिकित्सां कृतवत्भ्यः व्याज -चिकिन्सकेभ्यः अन्वीषणम् आरब्धम् । एप्रिल् मासतः जूलैपर्यन्तं कृतान्वीषणे द्वादशजनाः (१२) रोगाणुबाधिताः इति स्पष्टः अभवत्I बंगर्मौ मण्डले एव आसीत् अयम्। नवंबर् मासे कृते अध्ययनेऽपि त्रयोदशजनाः अणु बाधिताः आसन् इत्यपि आवेदितः इति प्रधान चिकित्सकाध्यक्षेण डा एस् पि चौधरिणा उक्तम्।
गतमासे प्रवृत्ते निरीक्षणे द्वात्रिंशत् (३२) जनाः रोगबाधिताः। रोगबाधितेभ्यः षट्वयस्कः शिशुरपि अन्तर्भवति। राज्यसर्वकारेण विषयमधिकृत्य अन्वीषणं क्रियते इति उत्तरप्रदेशस्य स्वास्थ्यमन्त्रिणा सिद्धार्थ नाथसिंहेन उक्तम्।


text:
कौसल्या
कौसल्या कोसलदेशस्य भानुमतः पुत्री। दशरथस्य ज्येष्ठा पत्नी। मर्यादापुरुषोत्तमस्य रामस्य माता । विवाहानन्तरं कोसलराज्यम् दशरथस्य राज्ये एव अन्तर्गतम् । कौसल्या रामस्य माता राज्ञः दशरथस्य ज्येष्ठपत्नी च । तस्याः उल्लेखः रामायणे अयोध्याकाण्डे आगाच्छति। सा एका तपस्विनी स्त्रिः।
कौसल्यायाः मातृवात्सल्यं पतिभक्तिः च[सम्पादयतु]
रामायणे कौसल्यायाः मातृवात्सल्यं पातिव्रत्यं च आदर्शरूपेण दृश्यते । यदा दशरथमहाराजः रामं ’ वनं गन्तव्यम् ’इति सूचयति तदा कौसल्याया: हृदयं शोकाकुलं भवति । कुपिता भूत्वा सा पतिम् आक्षिपति ’वनं न गच्छतु’ इति रामं सूचयितुं वदति । परन्तु यदा रामः स्वधर्मविवरणं करोति तदा दुःखिता सा पितृवाक्यपरिपालनार्थं अनुमतिं यच्छति। तस्याः सीतायाः प्रति अपि वास्तल्यं ज्ञायते । यदा सीता रामेण सह वनं गन्तुम् उद्युक्ता तदा कौसल्या सीतायाः रक्षणं कर्तुं रामम् आज्ञापयति। कौसल्या पत्नीधर्मं सम्यक् आचरति। बहुपत्नीव्रतस्य दशरथमहाराजस्य कैकेयीं प्रति अधिकप्रीतिप्रदर्शनं दृष्ट्वा अपि कौसल्यायाः पतिं प्रति श्रद्धा न क्षीणा न भवति। यदा कैकेय्याः वचनं श्रुत्वा दशरथः रामं यैवराज्याभिषेकस्थाने वनवासाय आज्ञां ददाति तदा कौसल्या पतिं बोधयति आक्षिपति च। रामस्य वनगमनानन्तरं यदा दशरथः दुःखितः भवति तदा कौसल्याम् आश्रयति ।तदा कौसल्या पतिशोकनिवारणे पतिसेवायां च व्रतरूपेण आत्मानं नियोजयति। दशरथस्य धर्मपत्नी भूत्वा सा सदा धर्मबद्धव्यवहारं प्रदर्शयति तथा स्वधर्मपालने कदापि लोपं न करोति। एवं सा आदर्शमहिला इव दृश्यते।


text:
अद्य य: विषय: प्रकाश्यते स: अस्ति वर्षाकारणम् । सम्प्रति वेदे वर्षाया: किं किं कारणं उच्यते अस्मिन् विषये चर्चां कुर्म: ।
मन्त्र - आदह स्वधामनु पुनर्गर्भत्वमेरिरे । दधाना नाम यज्ञियम् ।। ऋग्वेद 1/6/4
अर्थ - यज्ञीयनाम धर: , धारयितुं समर्था: मरुत्देवा: वस्तुत: अन्नं कामयन् बारं-बारं मेघं गर्भरूपेण धारयन्ति ।
अर्थात् अन्नं उत्पादयितुम् एव वायु: बारं-बारं मेघस्य रूपं धारयति । मेघं भूत्वा यदा स: वर्षति तदा एव धान्यं उत्पादितं भवति ।।
मन्त्र - अपां नपातमवसे सवितारमुप स्तुहि । तस्य व्रतान्युश्मसि । । ऋग्वेद 1/22/6
अर्थ - भो ऋत्विज । भवान् अस्मान् रक्षयितुं सवितादेवस्य स्तुतिं करोतु । वयं तस्य कृते सोमयागादिकं कर्मं सम्पादयितुं इच्छाम: । स: सवितादेव: जलशोषणं कृत्वा पुन: सहस्रगुणितं वर्षां कारयति ।
अस्मिन् मन्त्रे सविता (सूर्य) देव: जलं उषित्वा पुन: सहस्रगुणितं वर्षयति इति उक्तमस्ति । अस्मिन् तु मम कापि विचारोक्ति: नैव भवेत् ।
एवं विधा यत् वैज्ञानिका: अद्य वदन्ति तत् वेदभगवत: लक्षाधिकवर्षपूर्वमेव प्रमाणितवानासीत् ।
जयतु वेद भगवान
क्रमश:......................
भवदीय: - आनन्द:


text:
अतिवृष्ट्युल्कादण्डान् परिवेषग्रहणपरिधिपूर्वांश्च । दृष्ट्वा अमावास्यायामुत्पातान् पौणमास्यां ( पूर्णमास्यां) च ॥१॥
ब्रूयादर्घविशेषान् प्रतिमासं राशिषु क्रमात् सूर्ये । अन्यतिथावुत्पाता ये ते डमरार्तये राज्ञाम् ॥२॥
मेषौपगते सूर्ये ग्रीष्मजधान्यस्य संग्रहं कृत्वा ( कुर्यात्) । वनमूलफलस्य वृषे चतुर्थमासे तयोः लाभः ॥३॥
मिथुनस्थे सर्वरसान् धान्यानि च संग्रहं समुपनीय । षष्ठे मासे विपुलं विक्रेता ( विक्रीणन्) प्राप्नुयाल्लाभम् ॥४॥
कर्किणि अर्के मधुगन्धतैलघृतफाणितानि विनिधाय । द्विगुणा द्वितीयमासे लब्धिः हीनाधिके छेदः ॥५॥
सिंहे सुवर्णमणिचर्मवर्मशस्त्राणि मौक्तिकं रजतम् । पंचममासे लब्धिः विक्रेतुः अतोऽन्यथा छेदः ॥६॥
कन्यागते दिनकरे चामरखरकरभवाजिनां क्रेता । षष्ठे मासे द्विगुणं लाभमवाप्नोति विक्रीणन् ॥७॥
तौलिनि तान्तवभाण्डं मणिकंबलकाचपीतकुसुमानि । आदद्याद् धान्यानि च वर्षार्धाद् ( षण्मासाद्) द्विगुणिता वृद्धिः ॥८॥
वृश्चिकसंस्थे सवितरि फलकन्दकमूलविविधरत्नानि । वर्षद्वयमुषितानि द्विगुणं लाभं प्रयच्छन्ति ॥९॥
चापगते गृह्णीयात् कुंकुम ( कुंकम) शंखप्रवालकाचानि । मुक्ताफलानि चा ततो वर्षार्धाद् द्विगुणतां यान्ति ॥१०॥
मृगघटसंस्थे सवितरि गृह्णीयाल् ( मृगधटगे गृह्णीयाद् दिवाकरे) लोहभाण्डधान्यानि । स्थित्वा मासं दद्याल्लाभार्थी द्विगुणमाप्नोति ॥१०॥
सवितरि झषमुपयाते मूलफलं कन्दभाण्डरत्नानि । संस्थाप्य वत्सरार्धं लाभकमिष्टं समाप्नोति ॥११॥
राशौ राशौ यस्मिन् शिशिरमयूखः सहस्रकिरणो वा । युक्तोऽधिमित्रदृष्टः तत्रायं लाभको दिष्टः ॥१२॥
सवितृसहितः संपूर्णो वा शुभैः युतवीक्षितः शिशिरकिरणः सद्योऽर्घस्य प्रवृद्धिकरः स्मृतः ।
अशुभसहितः सन्दृष्टो वा हिनस्त्यथवा रविः प्रतिगृहगतान् भावान् बुद्ध्वा वदेत् सदसत्फलम् ॥१३॥


text:
भैरवीरागः
भैरवीरागः (Bhairavi Raga) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन प्रसिद्धः रागः । सङ्गीतसमयसारग्रन्थे “देवादि प्रार्थनायाम्” इति स्पष्टं लिखितम् अस्ति । अयं रागः करुणरसः, भक्तिरसयुक्तश्च भवति । कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीते सिन्धुभैरवीरागः इति व्यवहरन्ति । सम्पूर्णजात्यासहितः भवति । षड्ज, पञ्चम स्वरौ विहाय अन्ये कोमलस्वराः भवन्ति । वादिमध्यमः तथा संवादि षड्जः स्वरः भवति । प्रायः प्रातः कालीनः रागः भवति, तथापि सार्वकालिकः भवति । सङ्गीतसम्प्रदायरीत्या सङ्गीतसभायाः अन्तिमे एनं रागं प्रस्तुवन्ति । शास्त्रीयसङ्गीतस्यापेक्षया अधिकतया गझल्, ठुमरि, भजन्,टप्पादिषु अस्य रागस्य उपयोगः भवति ।
- स्फटिकरचितपीठे रम्येकैलासशृङ्गे,
-
- विकच-कमलपत्रैः अर्चयन्ती महेशम्।
-
करतलधृतवीणा पीतवर्णायताक्षी,
-
-
- सुकविभिरियमुक्ता भैरवी भैरवस्त्रीः॥
-
- आरोहः- स रे ग म प ध नि स
- अवरोहणः- स नि ध प म ग रे स
- पक्कड- ग म प ग म, रे, स ग रे स नि ध स
अन्तर्विषयाः
सम्बद्धरागाः[सम्पादयतु]
समयः[सम्पादयतु]
प्रातः १० तः १२ वादनपर्यन्तं प्रशस्तः कालः । किन्तु सङ्गीतसम्प्रदायरीत्या सङ्गीतसभायाः अन्तिमे एनं रागं प्रस्तुवन्ति ।
थाट्[सम्पादयतु]
- भैरव


text:
मुण्डकोपनिषत्
मुण्डकोपनिषत् (Mundakopanishat) प्रमुखासु दशसु उपनिषत्सु अन्यतमा । अस्याम् उपनिषदि त्रीणि मुण्डकानि विद्यन्ते । प्रतिमुण्डकं खण्डद्वयं विद्यते । आहत्य ६४ मन्त्राः विद्यन्ते ।
अथर्ववेदीया इयमुपनिषत् मन्त्रस्थानीया विद्यते । अत्र आदौ ऋषिपरम्परया ब्रह्मविद्यायाः प्राप्तिः कथं जाता इति दर्श्यते । तत्र तावत् सर्वेषां देवानां समुदाये प्रथमत्वेन परमात्मनः सकाशात् ब्रह्मा सम्बभूव । असौ सम्पूर्णविश्वस्य ब्रह्माण्डस्य कर्ता भुवनस्य च पालकः आसीत् । सः स्वस्य ज्येष्ठपुत्राय अथर्वमहर्षये ब्रह्मविद्याम् उपदिष्टवान् । तदनन्तरम् अङ्गिमुनिः, सत्यवाहः, अङ्गिरो नाम महर्षिः च ब्रह्मविद्यां प्राप्तवन्तः । अनन्तरं शौनकः यथाशास्त्रम् अङ्गिरमुपसद्य कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति इति जिज्ञासां प्रदर्शितवान् । तदा गुरुः परापरविद्यायाः उपदेशं कृतवान् ।
अन्तर्विषयाः
उपनिषत्सारः[सम्पादयतु]
शान्तिमन्त्रः[सम्पादयतु]
-
- ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवाः।
- भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः
- स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिः।
- व्यशेम देवहितम् यदायुः।
- स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः।
- स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः।
- स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः।
- स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु
- ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
प्रथममुण्डकम्[सम्पादयतु]
प्रथममुण्डकस्य प्रथमे खण्डे ब्रह्मविद्यायाः परम्परा, परापराविद्ययोः लक्षणानि, आदिब्रह्मणः तपसा अन्ननामरूपादीनाम् उत्पत्तिः च वर्णितानि । ऋग्वेदादयः अपरविद्यायाम् अन्तर्भवन्ति, अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते इत्यनेन ब्रह्मविद्यैव परात्वेन उपन्यस्ता । तां वक्तुकामः यत्तदद्रेश्यमग्राह्यम् इत्यादिनञ्घटितपदैः उपक्रमते । तस्मिन् मन्त्रे भूतयोनिः इति पदं विद्यते । कीदृशं तत् इति दर्शयितुं यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च, तपसा चीयते ब्रह्म इत्यादिमन्त्रद्वारा जगतः सृष्टिस्थितिलयकारणीभूतस्य ब्रह्मणः निरूपणम् विद्यते ।
अग्रे द्वितीयखण्डे तावत् यज्ञप्रधानः कर्ममार्गः तस्य फलानि, तस्य हीनत्वं, ज्ञानमार्गः, तस्य फलञ्च वर्णितम् । अग्निहोत्रस्य महात्म्यं प्रदर्शितम् । यज्ञो वै श्रेष्ठतमं कर्म इत्युक्तत्वात् ऋग्यजुस्सामसु विहितानां यज्ञानां यथाविधि अनुष्ठानमेव श्रेष्ठम् इत्यतः अग्निहोत्रस्य अर्थवादः श्रूयते, “यस्याग्निहोत्रमदर्शमपौणमासम् – तस्य लोकान् हिनस्ति” इति । एतदेव कर्म यदि ईश्वरार्पणबुद्ध्या अनुतिष्ठन्ति तर्हि न लिप्तो भवति जीवः कर्मणा । ये खलु परप्राप्तये निष्कामं मनोभावं नैव दर्शयन्ति, केवलम् इष्टापूर्तम् आचरन्तः ऐहिकं पारलौकिकं वा भोगं कामयमानाः सकामं कर्माचरन्तः सन्ति, ते मूढाः वारं वारं जन्मजरामरणरूपं दुःखं प्राप्नुवन्ति । अत एव उक्तम्, “इष्टापूर्तं मन्यमानाः—लोकं हीनतरं वा विशन्ति” इति ।
द्वितीयमुण्डकम्[सम्पादयतु]
द्वितीयमुण्डकस्य प्रथमखण्डे एकस्मादेव अक्षरात् अखिलं विश्वं प्राणाः मनः रसः सर्वाणि वस्तूनि च इति ज्ञातवतः सर्वे संशयाः विनश्यन्ति इति प्रतिपादितं विद्यते । अङ्गिरा महर्षिः वदति –हे शौनक ! यथा वह्नेः सहस्रशः विस्फुलिङ्गाः प्रभवन्ति । अविनाशिनः परब्रह्मणः सकाशात् सृष्टिकाले मूर्तामूर्ताः विविधाः भावा उत्पद्यन्ते । किन्तु निर्गुणोऽयम् अजः अद्वैतः परमात्मा ब्रह्माण्डस्य बहिरन्तश्च व्याप्तः विशुद्धः एव तिष्ठति । एकोऽहं बहुस्यामिति सङ्कल्पमात्रेणैव जगत् असृजत । तथा च क्रमेण अग्नितत्वं प्रथमं सम्भूतम् । अस्मिन् अग्नितत्त्वे हि सूर्यस्य ज्योतिः विराजते । तस्मादेव वह्नेः चन्द्रमाः उत्पद्यते । चन्द्रमसः पर्जन्यः । ततोऽन्नम्, अन्नाद्भूतानि, दिशः, वेदाः, प्राणाः, चराचरं जगत् च उत्पद्यन्ते । विराट्-पुरुषस्य चराचरं जगदेव हृदयं, पृथिवी एव पादौ, परब्रह्म एव अन्तर्यामी आत्मा । द्वितीयखण्डे ईदृशमात्मानं ध्यातुं धनुषः कल्पना दीयते साधकाय, प्रणवो धनुः शरो हि आत्मा इत्यादिना । तस्य वाचकः भवति ओङ्कारः स एव धनुः । आत्माशरः । ब्रह्म एव तस्य लक्ष्यम् । अतः अप्रमत्तेन सावधानेन विवेकेन च ओङ्कारोपासनेन जीवात्मरूपशरेण ब्रह्मरूपलक्ष्यवेधनं कुरु इति गुरुः निर्दिशति शिष्यं प्रति ।
तृतीयमुण्डकम्[सम्पादयतु]
तृतीयखण्डस्य प्रथममुण्डके जीवपरमात्मनोः परस्परसम्बन्धः, अस्य संसारस्य स्वरूपञ्च विविधैः रूपकैः सुष्ठु निरूपितं वर्तते । ब्रह्मज्ञानिनः स्थितिः का, तस्याः स्थितेः प्राप्तिमार्गः कः, यैः सा स्थितिः प्राप्ता तेषां सामर्थ्यं कीदृशं, ब्रह्मज्ञानिषु श्रेष्ठाः के, ब्रह्मज्ञानिनां सामर्थ्यं कीदृशम् इत्यादयः अंशाः निरूपिताः ।
सर्वव्याप्तत्वं ब्रह्मणः दर्श्यते । उपरि वर्तते द्युलोकः । मध्ये अनन्तः आकाशः अधः पृथिवी । तत्र पुनः विद्यन्ते असंख्यकाः प्राणिनः । तदीयं व्यष्टिगतं समष्टिगतञ्च मनः प्राणः इन्द्रियाणि अन्तःकरणं च । ओतप्रोततया पुनः सकलप्राणिनां हृद्देशे सर्वाधारः आत्मा संश्रितः सन् तिलेषु तैलवत् अप्सु च विद्युदिव व्याप्तः । तस्य परमात्मनः प्रकाशमय्या भासा विश्वमिदं विभाति इति दर्शयितुं तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति इति कथितम् ।
तृतीयमुण्डकस्य द्वितीयखण्डे आत्मज्ञानं केन प्राप्यते, केन न प्राप्यते इत्येषः विषयः चर्चितः । आत्मप्रसादं विना तत् न प्राप्यते इति निर्णीतम् अस्ति अत्र । ब्रह्मज्ञानिनः पुनर्जन्मरहितम् अमृतत्त्वं प्राप्नुवन्ति, ब्रह्मणि समस्तमपि एकीभवन्ति इति विषयः निरूपितः ।
द्वा सुपर्णा इत्यादिमन्त्रभागे तावत् जीवेश्वरयोः एकस्मिन् देहे सहभावित्वमुक्तम् । जीवः (जीवात्मा) यदा शरीरासक्तः सन् देहेन्द्रियैः उपार्जितं पापपुण्यरूपं कर्मफलं भुञ्जानः सुखं दुःखं च अनुभवति तदा एव ईश्वरः (परमात्मा ) शरीरतुल्ये वृक्षे वर्तमानः निर्लिप्तः साक्षीव केवलं सर्वं पश्यन् आस्ते । किन्तु पापपुण्यरूपं कर्मफलं नैव भुड्क्ते, तदुक्तम् –तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति इति ।
प्रमुखाः शब्दार्थाः[सम्पादयतु]
साध्य - देवविशेषः
अपरा - हीनम्, न्यूनस्तरीयम्
परा - श्रेष्ठम्
शिक्षा - वर्णॊच्चारविद्या
कल्पः - यज्ञयागादीनां क्रमः, विधिः
निरुक्तम् - शब्दानां व्युत्पत्तिशास्त्रम्
अन्नम् - अखिलं जडं विश्वम्
अग्रफलम् - प्रथमफलम्
वैश्वदेवम् - अग्निद्वारा सकलदेवताभ्यः आहुतिप्रदानविधिः
सोम्य - शिष्यसम्बोधनाय शब्दविशेषः
अविद्या - कर्मविषयकं ज्ञानम्
इष्टापूर्तिः - श्रौतस्मार्तयज्ञानि लौकिकपरोपकाराश्च
सूर्यद्वारा - देवयानमार्गः (अर्चिरादि) - अनेन गमनेन पुनर्जन्म न विद्यते
भाव - सृष्टपदार्थः वस्तु वा
सोमः - देवतानां पेयम्
१५ कलाः - पञ्चभूतानि, पञ्चेन्द्रियाणि, पञ्चप्राणाश्च
गुहाग्रन्थि - हृदयस्थाः संशयग्रन्थयः
शिरोव्रतम् - श्रेष्ठव्रतम्, ब्रह्मचर्या
मुण्डकोपनिषदः वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
इयम् उपनिषत् सर्वाङ्गसुन्दरी सम्पूर्णा च वर्तते । भाषा न क्लिष्टा न वा कठिना । अत्रत्या शैली उपमारूपकादिभिः अलङ्कृता इत्यतः पठनम् आनन्ददायकं भवति । आत्मस्वरूपस्य वर्णनं - 'प्रणवो धनुः', 'द्वासुपर्णा', 'यथा सुदीप्तात्', 'यथा नद्यः' इत्यादिभिः रूपकैः मनोज्ञरूपेण कृतमस्ति ।
ब्रह्मवित्सु कः श्रेष्ठः इत्यस्य उत्तरम् एवमस्ति - 'आत्मक्रीडः आत्मरतिः क्रियावान् एष ब्रह्मविदां वरिष्ठः' इति । यज्ञयागादिकर्ममात्रे प्रवृत्तिः मूढलक्षणम् । आत्मरतः सन् इयम् आत्मक्रीडा इति भावनया यः क्रियाशीलः भवेत् सः ब्रह्मवित्सु वरिष्ठः । ब्रह्मज्ञानस्य प्राप्त्या सर्वं प्राप्तं भवेत् । अतः जीवन्मुक्तैः भूत्वा क्रियाशीलैः भवितव्यम् इति अस्याः उपनिषदः सारः ।
आत्मज्ञानं नाम सर्वज्ञानम् । तन्नाम सर्वेषां वस्तूनां विशिष्टज्ञानं न, किन्तु सामान्यज्ञानम् । आत्मज्ञानप्राप्त्या ज्ञानपिपासा एव अपगच्छति । मनः शान्तं स्थिरं प्रसन्नञ्च भवति ।
आत्मज्ञानं केन प्राप्यते, केन न इत्यस्य प्रश्नस्य उत्तरं भवति - व्याख्यानेन, बुद्ध्या, श्रवणमात्रेण ज्ञानं न प्राप्यते । दुर्बलैः, भीरुभिश्च इदं न प्राप्यते । सत्य-धर्म-ब्रह्मचर्यादिभिः ज्ञानं प्राप्यते । विशुद्धसत्त्वेन आत्मानुग्रहेण इदं ज्ञानं प्राप्यते ।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ८३
धान्यशैलदानविधिवर्णनम्।
नारद उवाच।
भगवन्! श्रोतुमिच्छामि दानमाहात्म्यमुत्तमम्।
यदक्षयं परे लोके देवर्षिगणपूजितम्।। ८३.१ ।।
उमापतिरुवाच।
मेरोः प्रदानं वक्ष्यामि दशधा मुनिपुङ्गव।
यत्प्रदानान्नरो लोकानाप्नोति सुरपूजितान्।। ८३.२ ।।
पुराणेषु च वेदेषु यज्ञेष्वायतनेषु च।
न तत्फलमधीतेषु कृतेष्विह यदश्नुते।। ८३.३ ।।
तस्माद्विधानं वक्ष्यामि पर्वतानामनुक्रमात्।
प्रथमो धान्यशैलः स्याद् द्वितीयो लवणाचलः।। ८३.४ ।।
गुड़ाचलस्तृतीयस्तु चतुर्थो हेमपर्वतः।
पञ्चमस्तिलशैलः स्यात् षष्ठः कार्पासपर्वतः।। ८३.५ ।।
सप्तमो घृतशैलश्च रत्नशैलस्तथाष्टमः।
राजतो नवमस्तद्वद्दशमः शर्कराचलः।। ८३.६ ।।
वक्ष्ये विधानमेतेषां यथावदनुपूर्वशः।
अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिन क्षये।। ८३.७ ।।
शुक्लपक्षे तृतीयायामुपरागे शशि क्षये।
विवाहोत्सवयज्ञेषु द्वादश्यामथवा पुनः।। ८३.८ ।।
शुक्लायां पञ्चदश्यां वा पुण्यर्क्षे वा विधानतः।
धान्यशैलादयो देया यथाशास्त्रं विधानतः।। ८३.९ ।।
तीर्थेष्वायतने वापि गोष्ठे वा भवनाङ्गणे।
मण्डपं कारयेद्भक्त्या चतुरस्रमुदङ्मुखम्।।
प्रागुदक् प्रवणन्तद्वत् प्राङ्कमुखञ्च विधानतः।। ८३.१० ।।
गोमयेनानुलिप्तायां भूमावास्तीर्य वै कुशान्।
तन्मध्ये पर्वतं कुर्यात् विष्कम्भपर्वतान्वितम्।। ८३.११ ।।
धान्यद्रोणसहस्रेण भवेद्गिरिरिहोत्तमः।
मध्यमः पञ्चशतिकः कनिष्ठः स्यात्त्रिभिः शतैः।। ८३.१२ ।।
मेरुर्महाव्रीहिमयस्तु मध्ये सुवर्णवृक्षत्रयसंयुतः स्यात्।
पूर्वेण मुक्ताफलवज्रयुक्तो याम्येन गोमेदकपुष्परागैः।। ८३.१३ ।।
पश्चाच्च गारुत्मतनीलरत्नैः सौम्येन वैढूर्यसरोजरागैः।
श्रीखण्डखण्डैरभितः प्रवालैर्लतान्वितः शुक्तिशिलातलः स्यात्।। ८३.१४ ।।
ब्रह्माऽथ विष्णुर्भगवान् पुरारिर्दिवाकरोऽप्यत्र हिरण्मयः स्यात्।
मूर्द्धन्यवस्थानममत्सरेण कार्यं त्वमेकैश्च पुनर्द्विजौघैः।। ८३.१५ ।।
चत्वारि श्रृङ्गाणि च राजतानि नितम्बभागेष्वपि राजतः स्यात्।
तथेक्षुवंशावृतकन्दरस्तु घृतोदकप्रस्रवणैश्च दिक्षु।। ८३.१६ ।।
शुक्लाम्बराण्यम्बुधरावली स्यात् पूर्वेण पीतानि च दक्षिणेन।
वासांसि पश्चादथकर्बुराणि रक्तानि चैवोत्तरतो घनाली।। ८३.१७ ।।
रौप्यान् महेन्द्रप्रमुखांस्तथाष्टौ संस्थाप्य लोकाधिपतीन् क्रमेण।
नानाफलानी च समन्ततः स्यान्मनोरमं माल्यविलेपनञ्च।। ८३.१८ ।।
वितानकञ्चोपरि पञ्चवर्णमम्लानपुष्पाभरणं सितञ्च।।
इत्थं निवेश्यामरशैलमग्र्यं मेरोस्तु विष्कम्भगिरीन् क्रमेण।। ८३.१९ ।।
तुरीयभागेन चतुर्दिशञ्च संस्थापयेत् पुष्पविलेपनाढ्यान्।
पूर्वेण मन्दरमनेकफलावलीभिर्युक्तं यवैः कनकभद्रकदम्बचिह्नैः।। ८३.२० ।।
कामेन काञ्चनमयेन विराजमानमाकारयेत् कुसुमवस्त्रविलेपनाढ्यम्।
क्षीरारुणोदसरसाथ वनेन चैवं रौप्येण शक्तिघटितेन विराजमानम्।। ८३.२१ ।।
याम्येन गन्धमदनश्च निवेशनीयो गोधूमसञ्चयमयः कलधौतयुक्तः।
हैमेन यज्ञपतिना घृतमानसेन वस्त्रैश्च राजतवनेन च संयुतः स्यात्।। ८३.२२ ।।
पश्चात् तिलाचलमनेकसुगन्धिपुष्प--सौवर्णपिप्पलहिरण्मयहंसयुक्तम्।
आकारयेन्द्रजतपुष्पवनेन तद्वद्वस्त्रान्वितं दधिसितोदसरस्तथाग्रे।। ८३.२३ ।।
संस्थाप्य तं विपुलशैलमथोत्तरेण शैलं सुपार्श्वमपि माषमयं सुवस्त्रम्।
पुष्पैश्च हेमवटपादपशेखरन्तमाकारयेत् कनकधेनुविराजमानम्।। ८३.२४ ।।
माक्षीकभद्रसरसाथ वनेन तद्वद्रौप्येण भास्वरवता च युतं निधाय।
होमश्चतुर्भिरथ वेदपुराणविद्भिर्दान्तैरनिन्द्यचरिताकृतिभिर्द्विजेन्द्रैः।।८३.२५।।
पूर्वेण हस्तमितमत्र विधाय कुण्डंि कार्यस्तिलैर्यववृतेन समित्कुशैश्च
रात्रौ च जागरमनुद्धतगीततुर्यैरावाहनञ्च कथयामि शिलोच्चयानाम्।। ८३.२६ ।।
त्वं सर्वदेवगणधामनिधे! विरुद्धमस्मद्गृहेष्वमरपर्वत! नाशयाशु।
क्षेमं विधत्स्व कुरु शान्तिमनुत्तमान्नः संपूजितः परमभक्तिमता मया हि।। ८३.२७ ।।
त्वमेव भगवानीशो ब्रह्म विष्णुर्दिवाकरः।
मूर्तामूर्तात्परं बीजंमतः पहि सनातन!।। ८३.२८ ।।
यस्मात्त्वलोकापालानां विश्वमूर्तेश्च मन्दिरम्।
रुद्रादित्यवसूनाञ्च तस्माच्छान्तिं प्रयच्छमे।। ८३.२९ ।।
यस्मादशून्यममरैर्नारीभिश्च शिवेन च।
तस्मात् मामुद्धराशेषदुःखसंसारसागरात्।। ८३.३० ।।
एवमभ्यर्च्य तं मेरुं मन्दरञ्चाभिपूजयेत्।
यस्माच्चैत्ररथेन त्वं भद्राश्वेन च वर्षतः।। ८३.३१ ।।
शोभसे मन्दर! क्षिप्रमतस्तुष्टिकरो भव।
यस्माच्चूड़ामणिर्जम्बू द्वीपे त्वं गन्धमादन!।। ८३.३२ ।।
गन्धर्ववनशोभावानतः कीर्तिर्दृढास्तु मे।
यस्मात्त्वं केतुमालेन वैभ्राजेन वनेन च।। ८३.३३ ।।
हिरण्मयाश्वत्थशिरास्तस्मात् पुष्टिर्ध्रुवास्तु मे।
उत्तरैः कुरुभिर्यस्मात् सावित्रेण वनेन च।।
सुपार्श्व! राजसे नित्यमतः श्रीरक्षयास्तु मे।। ९३.३४ ।।
एवमामन्त्र्य तान् सर्वान् प्रभाते विमले पुनः।
स्नात्वाऽथ गुरवे दद्यान्मध्यमं पर्वतोत्तमम्। ९३.३५ ।।
विष्कम्भपर्वतान् दद्याद्रृत्विग्भ्यः क्रमशो मुने।
गाश्च दद्याच्चतुर्विशदथवा दश नारद।। ८३.३६ ।।
नव सप्त तथाष्टौ वा पञ्च दद्यादशक्तिमान्।
एकापि गुरवे देया कपिला च पयस्विनी।। ८३.३७ ।।
पर्वतानामशेषाणामेष एव विधिः स्मृतः।
तएव पूजने मन्त्रास्तएवोपस्करा मताः।। ८३.३८ ।।
ग्रहाणां लोकपालानां ब्रह्मादीनाञ्च सर्वदा।
स्वमन्त्रेणैव सर्वेषु होमः शैलेषु पठ्यते।। ८३.३९ ।।
उपवासी भवेन्नित्यमशक्ते नक्तमिष्यते।
विधान सर्वशैलानां क्रमशः श्रृणु नारद।। ८३.४० ।।
दानकाले च ये मन्त्राः पर्वतेषु च यत्फलम्।। ८३.४१ ।।
अन्नं ब्रह्म यतः प्रोक्तमन्ने प्राणाः प्रतिष्ठिताः।
अन्नाद्भवन्ति भूतानि जगदन्नेन वर्त्तते।। ८३.४२ ।।
अन्नमेव ततो लक्ष्मीरन्नमेव जनार्दनः।
धान्यपर्वतरूपेण पाहि तस्मान्नगोत्तम।। ८३.४२ ।।
अनेन विधिना यस्तु दद्याद्धान्यमयं गिरिम्।
मन्वन्तरशतं साग्रं देवलोके महीयते।। ८३.४३ ।।
अप्सरोगणगन्धर्वैराकीर्णेन विराजता।
विमानेन दिवः पृष्ठमायाति स्म निषेवितः।।
धर्म्मक्षये राजराज्यमाप्नोतीह न संशयः।। ८३.४४ ।।


text:
कृत्वा प्रभूत सलिलमारामान् विनिवेश्य च । देवतायतन कुर्याद् यशोधर्माभिवृद्धये ॥१॥
इष्टापूर्तेन लभ्यन्ते ये लोकाः तान् बुभूषता । देवानामालयः कार्यो द्वयमपि अत्र दृश्यते ॥२॥
सलिलौद्यानयुक्तेषु कृतेष्वकृतेषु च । स्थानेष्वेतेषु सान्निध्यमुपगच्छन्ति देवताः ॥३॥
सरःसु नलिनीछत्रनिरस्तरविरश्मिषु । हसासाक्षिप्तकह्लारवीथी ( वीची, वीथी) विमलवारिषु ॥४॥
हसकारण्डवक्रौचचक्रवाकविराविषु । पर्यन्तनिचुलच्छायाविश्रान्तजलचारिषु ॥५॥
क्रौचकाचीकलापाश्च कलहसकलस्वराः ( स्वनाः) । नद्यः तोयाशुका यत्र शफरीकृतमेखलाः ॥६॥
फुल्लतीरद्रुमौत्तसाः सगमश्रोणिमण्डलाः । पुलिनाभ्युन्नतौरस्या हसवासाः ( हसहासाः) च निम्नगाः ॥७॥
वनौपान्तनदीशैलनिर्झरौपान्तभूमिषु । रमन्ते देवता नित्य पुरेषूद्यानवत्सु च ॥८॥
भूमयो ब्राह्मणादीना याः प्रोक्ता वास्तुकर्मणि । ता एव तेषा शस्यन्ते देवतायतनेष्वपि ॥९॥
चतुःषष्टिपद कार्य देवतायतन सदा । द्वार च मध्यम तस्मिन् ( तत्र) समदिक्स्थ प्रशस्यते ॥१०॥
यो विस्तारो भवेद् यस्य द्विगुणा तत्समुन्नतिः । उच्छ्रायाद् यः तृतीयाशः तेन तुल्या कटिः स्मृता ( कटिः भवेत्) ॥११॥
विस्तारार्ध भवेद् गर्भो भित्तयोऽन्याः समन्ततः । गर्भपादेन विस्तीर्ण द्वार द्विगुणमुच्छ्रितम् ॥१२॥
उच्छ्रायात् पादविस्तीर्णा शाखा तद्वदुदुबरः । विस्तारपादप्रतिम बाहुल्य शाखयोः स्मृतम् ॥१३॥
त्रिपचसप्तनवभिः शाखाभिः तत् प्रशस्यते । अधः शाखाचतुर्भागे प्रतीहारौ निवेशयेत् ॥१४॥
शेष मगल्यविहगैः श्रीवृक्षैः स्वस्तिकैः ( श्रीवृक्षस्वस्तिकैः) घटैः । मिथुनैः पत्रवल्लीभिः प्रमथैश्चौपशोभयेत् ॥१५॥
द्वारमानाष्टभागोना प्रतिमा स्यात् सपिण्डिका । द्वौ भागौ प्रतिमा तत्र तृतीयाशश्च पिण्डिका ॥१६॥
मेरुमन्दरकैलासविमानच्छन्दनन्दनाः । समुद्गपद्मगरुडनन्दिवर्धनकुञ्जराः ॥१७॥
गुहराजो वृषो हसः सर्वतोभद्रको घटः । सिहो वृत्तश्चतुष्कोणः षोडशाष्टाश्रयः तथा ॥१८॥
इत्येते विशतिः प्रोक्ताः प्रासादाः सज्ञया मया । यथोक्तानुक्रमेणैव लक्षणानि वदाम्यतः ॥१९॥
तत्र षडश्रिः मेरुः द्वादशभौमो विचित्रकुहरश्च । द्वारैः युतश्चतुर्भिः द्वात्रिशद्धस्तविस्तीर्णः ॥२०॥
त्रिशद्धस्तायामो दशभौमो मन्दरः शिखरयुक्तः । कैलासोऽपि शिखरवान् अष्टाविशोऽष्टभौमश्च ॥२१॥
जालगवाक्षकयुक्तो विमानसज्ञः त्रिसप्तकायामः । नन्दन इति षड्भौमो द्वात्रिशः षोडशाण्डयुक्तः ॥२२॥
वृत्तः समुद्गनामा पद्मः पद्माकृतिः शया अष्टौ ( शयानाष्टौ) । शृगेणैकेन भवेदेकैव च भूमिका तस्य ॥२३॥
गरुडाकृतिश्च गरुडो नन्दीति च षट्चतुष्कविस्तीर्णः । कार्यः तु ( च) सप्तभौमो विभूषितोऽण्डैः तु ( च) विशत्या ॥२४॥
कुञ्जर इति गजपृष्ठः षोडशहस्तः समन्ततो मूलात् । गुहराजः षोडशकः त्रिचन्द्रशाला भवेद् वलभी ॥२५॥
वृष एकभूमिशृगो द्वादशहस्तः समन्ततो वृत्तः । हसो हसाकारो घटोऽष्टहस्तः कलशरूपः ॥२६॥
द्वारैः युतश्चतुर्भिः बहुशिखरो भवति सर्वतोभद्रः । बहुरुचिरचन्द्रशालः षड्विशः पचभौमश्च ॥२७॥
सिहः सिहाक्रान्तो द्वादशकोणोऽष्टहस्तविस्तीर्णः । चत्वारोऽञ्जनरूपाः पचाण्डयुतः तु चतुरस्रः ( चतुरश्रः) ॥२८॥
भूमिकागुलमानेन मयस्याष्टोत्तर शतम् । सार्ध हस्तत्रय चैव कथित विश्वकर्मणा ॥२९॥
प्राहुः स्थपतयश्चात्र मतमेक विपश्चितः । कपोतपालिसयुक्ता न्यूना गच्छन्ति तुल्यताम् ॥३०॥
प्रासादलक्षणमिदम् कथित समासाद् गर्गेण यद् विरचित तदिहास्ति सर्वम् । मनुआदिभिः विरचितानि पृथूनि यानि तत्सस्पृशन् ( तत्सस्मृति) प्रति मयात्र कृतोऽधिकारः ॥३१॥


text:
Top 10 Vedic mantras lyrics
Ganesh Mantra
श्री वक्रतुण्ड महाकाय सूर्य कोटी समप्रभा निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्व-कार्येशु सर्वदा॥
ॐ श्रीम गम सौभाग्य गणपतये वर्वर्द सर्वजन्म में वषमान्य नमः॥
ॐ एकदन्ताय विद्धमहे, वक्रतुण्डाय धीमहि, तन्नो दन्ति प्रचोदयात्॥
Kubera Mantra
ॐ यक्षाय कुबेराय वैश्रवणाय धनधान्याधिपतये धनधान्यसमृद्धिं मे देहि दापय स्वाहा॥
ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं श्रीं क्लीं वित्तेश्वराय नमः॥
ॐ ह्रीं श्रीं क्रीं श्रीं कुबेराय अष्ट-लक्ष्मी मम गृहे धनं पुरय पुरय नमः॥
Lord Shiva Mantra
ॐ नमः शिवाय॥
ॐ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् उर्वारुकमिव बन्धनान् मृत्योर्मुक्षीय मामृतात्॥
ॐ तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्॥
Shri Hanuman Mantras
ॐ श्री हनुमते नमः॥
ॐ आञ्जनेयाय विद्महे वायुपुत्राय धीमहि। तन्नो हनुमत् प्रचोदयात्॥
मनोजवम् मारुततुल्यवेगम् जितेन्द्रियम् बुद्धिमताम् वरिष्ठम्। वातात्मजम् वानरयूथमुख्यम् श्रीरामदूतम् शरणम् प्रपद्ये॥


text:
घृश्णेश्वरः
द्वादश ज्योतिर्लिङ्गानाम् आवल्यां घुश्मेश्वरः द्वादशं ज्योतिर्लिङ्गम् अस्ति । एतत् क्षेत्रं महाराष्ट्रराज्ये अस्ति । सुप्रसिद्धात् एल्लोरातः अर्धमैल् दूरे अस्ति घुश्मेश्वरक्षेत्रम् । अस्मात् क्षेत्रात् अनतिदूरे धारेश्वरनामकं शिवलिङ्गम् अस्ति । अत्रैव एकनाथमहाराजस्य गुरोः श्रीजनार्दनमहाराजस्य स्मारकम् अपि अस्ति । घृष्णेश्वर-देवगिरिदुर्गयोः मध्ये सहस्रलिङ्गपातालेश्वरमन्दिरं, सूर्येश्वरमन्दिरं, सूर्यकुण्ड-शिवकुण्डनामकौ द्वौ सरोवरौ च सन्ति ।
अस्य क्षेत्रस्य विषये काचित् कथा श्रूयते – अथ कदाचित् देवगिरौ सुधर्मनामकः कश्चन ब्राह्मणः आसीत् । तस्य पत्नी सुदेहा । तयोः पुत्रः नासीत् । पुत्रप्राप्त्यर्थम् अन्यां काञ्चित् वृणोतु इति पत्युः आग्रहम् अकरोत् सुदेहा । स्वानुजया घृष्ण्या सह पत्युः विवाहम् अपि अकारयत् सा । सहोदर्योः मध्ये अन्योन्यता आसीत् । घृष्णी परमशिवभक्ता आसीत् । प्रतिदिनं सा नियतरूपेण १०१ पार्थिवशिवलिङ्गानि निर्माय तानि विधिपूर्वकं पूजयित्वा सरोवरे तेषां शिवलिङ्गानां विसर्जनं करोति स्म । शिवस्य अनुग्रहेण सा पुत्रवती सञ्जाता । पुत्रः यथा यथा वर्धितः तथा तथा दुर्दैववशात् सुदेहायाम् घृष्ण्याः पुत्रविषयिका असूया अपि अवर्धत । कालान्तरे पुत्रस्य विवाहः अपि सञ्जातः । पुत्रस्य कारणादेव गृहे मम स्थानं न्यूनं जायमानम् अस्ति इति अचिन्तयत् सुदेहा । तदनन्तरं सोढुम् अशक्ता सा पुत्रं मारयित्वा सरोवरे अक्षिपत् । तेन दुःखिता स्नुषा श्वश्र्वाः घृष्ण्याः समीपम् अगच्छत् । तदा घृष्णी शिवपूजारता आसीत् । पुत्रस्य मरणविषयं ज्ञात्वा अपि सा विचलिता न जाता । सा शिवपूजां समाप्य शिवलिङ्गानां विसर्जनार्थं सरोवरम् अगच्छत् । तदा सरोवरात् तस्याः पुत्रः उत्थाय आगतवान् । तस्य मरणेन सा यथा दुःखिता न जाता तथैव तस्य पुनरागमनेन हर्षिता अपि न जाता । सर्वम् अपि शिवस्य लीलानाटकम् इति अचिन्तयत् घृष्णी । तस्याः भक्त्या सन्तुष्टः शिवः तत्रैव प्रत्यक्षः अभवत् । तस्याः अग्रजां सुदेहां त्रिशूलेन मारयितुम् उद्युक्तं शिवम् अवरुध्य "तां क्षाम्यतु” इति प्रार्थितवती घृष्णी ।
घृष्ण्याः प्रार्थनानुसारं शिवः तत्रैव लिङ्गरूपेण अतिष्ठत् । तदेव स्थानं घुश्मेश्वरनाम्ना प्रसिद्धं सञ्जातम् ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ Grishneshwar Aurangabad GPS Govt of Maharashtra


text:
पच्ञविंशतितमोsध्याय:
बृहदश्व उवाच ।
सा नमस्कृत्य देवेभ्य: प्रहस्य नलमब्रवीत ।
अहं चैव हि यच्चान्यन्ममास्ति वसु किंचन ।
तत्सर्वैं तव विश्रब्धं कुरु प्रणयमीश्वर ॥१॥
हंसानां वचनं यत्त तन्मां दहति पार्थिव ।
त्वत्कृते हि मया वीर राजान: संनिपातिता: ॥२॥
यदि त्वं भजमानां मां प्रत्याख्यास्यसि मानद ।
विषमग्निं जलं रज्जुमास्थास्ये तव कारणात् ॥३॥
एवमुक्तस्तु वैदर्भ्या नलस्तां प्रत्युवाच ह ।
तिष्ठत्सु लोकपालेषु कथं मानुषमिच्छसि ॥४॥
येषामहं लोककृतामीश्वराणां महात्मनाम् ।
न पादरजसा तुल्यो मनस्ते तेषु वर्तताम् ॥५॥
विप्रियं ह्याचरन्मत्या देवानां मृत्युमृच्छति ।
त्राहि मामनवद्याङ्गिं वरयस्व सुरोत्तमान् ॥६॥
विरजांसि च वासांसि दिव्याश्चित्रा: स्त्रजस्तथा ।
भूषणानि च मुख्यानि देवान्प्राप्य तु भुङक्षस्व वै ॥७॥
य इमां पृथिवीं कृस्तानां संक्षिप्य ग्रसते पुन: ।
हुताशमीशं देवानां का तं न वरयेत्पतिम ॥८॥
यस्य दण्डभयास्तर्वे भूतग्रामा: समगता: ।
धर्ममेवानुरुध्यन्ति का तं न वरयेत्पतिम् ॥९॥
धर्मात्मानं महात्मानं दैत्यदानवमर्दनम् ।
महेन्द्रं सर्वदेवानां का तं न वरयेत्पतिम् ॥१०॥
क्रियतामविशङ्केन मनसा यदि मन्यसे ।
वरुणं लोकपालानां सुहृद्वाक्यमिदं शृणु ॥११॥
नैषधेनैवमुक्ता सा दमयन्ती वचोऽव्रवीत् ।
समाप्लुताभ्यां नेत्राभ्यां शोकजेनाथ वारिणा ॥१२॥
देवेभ्योऽहं नमस्कृत्य सर्वेभ्य: पृथिवीपते ।
वृणे त्वामेव भर्तारं सत्यमेतद्बवीमि ते ॥१३॥
तामुवाच ततो राजा वेपमानां कृताञ्जलिम् ।
दौत्येनागत्य कल्याणि कथं स्वार्थमिहोत्हे ॥१४॥
कथं ह्यहं पतिश्रुत्व देवतानां विशेषत: ।
परार्थे यत्नमारभ्य कथं स्वार्थमिहोत्सहे ॥१५॥
एष धर्मो यदि स्वार्थो ममापि भविता: तत: ।
एवं स्वार्थ करिष्यामि तथा भद्रे विधीयताम् ॥१६॥
ततो बाष्पाकुलां वाचं दयमन्ती शुचिस्मिता ।
प्रत्याहरन्ती शनकैर्नलं राजानमब्रवीत ॥१७॥
उपायोऽयं मया दृष्टो निरपायो नरेश्वर ।
येन दोषो न भविता तव राजन्कमंथन ॥१८॥
त्वं चैव हि नरश्रेष्ठ देवाश्चेन्द्रपुरोगमा: ।
आयान्तु सहिता: सव मम यत्र स्वयंवर ॥१९॥
ततोऽहं लोकपालानां संनिधौ त्वां नरेश्वर ।
वरयिष्ये नरव्याघ्र नैवं दोषो भविष्यति ॥२०॥
एवमुक्तस्तु वैदर्भ्या नलो राजा विशांपते ।
आजगाम पुनस्तत्र यत्र देवा: समागता: ॥२१॥
तमपश्यंस्तथायान्तं लोकपाला महेश्वरा: ।
दृष्टा चैनं ततोऽपृच्छन्वृत्तान्तं सर्वमेव तम् ॥२२॥
कच्चिददृष्टा त्वया राजन्दमयन्ती शुचिस्मिता ।
किमब्रवीच्च न: सर्वान्वद भूमिपतेऽनघ ॥२३॥
अथ तां व्युषितो रात्रिं नलो राजा स्वलंकृत: ।
वैदर्भ्या सहित: काले ददर्श वसुधाधिपम् ॥१॥
तं भीम: प्रतिजग्राह पुत्रवत्परया मुदा ।
यथार्ह पूजयित्वा च समाश्वासयत प्रभु: ॥२॥
तामर्हणां नलो राजा प्रतिगृह्य यथाविधि ।
परिचर्या स्वकां तस्मै यथावत्प्रत्यवेदयत् ॥३॥
ततो बभूव नगरे सुमहान्हर्षज: स्वन: ।
जनस्य संप्रह्रष्टस्य नलं दृष्टा तथागतम् ॥४॥
सिक्ता: सुमृष्टपुष्पाढ्या राजमार्गा: स्वलंकृता ।
द्वारि द्वारि च पौराणां पुष्पभग्ङ: प्रकल्पित : ॥५॥
ऋतुपर्णोsपि शुश्राव बाहुकच्छद्मिनं नलम् ।
दमयन्त्या समायुक्तं जह्र्षे च नराधिप: ॥६॥
तमानाय्य नल राजा क्षमयामास पार्थिवम् ।
दिष्ट्या समेतो दारै: स्वैर्भवानित्यभ्यनन्दत ॥७॥
कच्चित्त नापराधं ते कृतवानस्मि नैषध ।
अज्ञातवासं वसतो मद्गृहे वसुधाधिप ॥८॥
यदि वा बुध्दिपूर्वाणि यद्यबुध्दयापि कानिचित् ।
मया कृतान्यकार्याणि तानि त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥९॥
नल उवाच ।
न मेsपराधं कृतवांस्त्वं स्वल्पमपि पार्थिव ।
कृतेsपि च न मे कोप: क्षन्तव्यं हि मया तव ॥१०॥
पूर्व ह्यपि सखा मेsसि संबन्धी च जनाधिप ।
अत ऊर्ध्व नु भूयस्त्वं प्रीतिमाहर्तुमर्हसि ॥११॥
सर्वकामै: सुविहितै: सुखमस्म्युषितस्त्वयि ।
न तथा स्वगृहे राजन्यथा तव गृहे सदा ॥१२॥
इदं चैव हयज्ञानं त्वदीयं मयि तिष्ठति ।
तदुपाकर्तुमिच्छामि मन्यसे यदि पार्थिव ॥१३॥
बृहदश्व उवाच ।
एवमुक्त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णाय नैषध: ।
स च तां प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा ॥१४॥
गृहीत्वा चाश्वह्रदयं राजन्भाग्ङासुरिनृप: ।
सूतमन्यमुपादाय ययौ स्वपुरमेव ह ॥१५॥
ऋतुपर्णे गते राजन्नलो राजा विशांपते ।
नगरे कुण्डिने कालं नातिदीर्घमिवावसत् ॥१६॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
राजा रामण्णा
राजारामण्णः (जनवरी २८, १९२५ - सेप्टेम्बर् २४, २००४) कश्चन अणुविज्ञानी, श्रेष्ठः भौतशास्त्रज्ञः च । भारतीयाण्वस्त्रकार्यस्य आरम्भस्तरे संशोधननिर्देशनं यत् एतेन कृतं तत् महत्त्वपूर्णम् अस्ति । अस्मिन् कार्ये १९६४ तमे वर्षे आत्मानं योजितवान् अयं होमिजहाङ्गीर्भभावर्यस्य मार्गदर्शने कार्यम् अकरोत् । ततः १९६७ तमे वर्षे स्वयं निर्देशनम् अकरोत् । अण्वस्त्राणां वैज्ञानिकसंशोधनस्य अवलोकनं विस्तारः च अनेन कृतम् । १९७४ तमे वर्षे 'स्मयमानः बुद्धः' इत्येतेन गूढनाम्ना विज्ञानिगणेन अण्वस्त्रपरीक्षाः याः क्रियन्ते स्म तस्य निर्देशाधिकारी आसीत् रामण्णः ।
रामण्णः दशकचतुष्टयं यावत् भारतीयाण्वस्त्रकार्यस्य निर्देशनम् अकरोत् । अपि च भारतीयसैन्यस्य कृते औद्योगिकरक्षणकार्याणां च आरम्भं कृतवान् । दशकचतुष्टयं यावत् भारतीयाण्वस्त्रकार्यस्य संवर्धनं निर्देशनं च तेन कृतम् इत्यतः सः भारतीयाण्वस्त्रकार्यस्य पिता इति निर्दिश्यते । अस्य कार्यार्थं तेन श्रेष्ठभारतीयपौरप्रशस्तिः प्राप्ता । रामण्णः २००४ तमे वर्षे ७९ तमे वयसि मुम्बयीनगरे दिवङ्गतः । वैज्ञानिकत्वेन भौतविज्ञनित्वेन च सः भारते पाकिस्थाने च बहु प्रसिद्धः । अणु-भौतशास्त्रेस्य संवर्धने सः श्रेष्ठत्वेन परिगण्यते ।
अन्तर्विषयाः
भारतीयाण्वस्त्रकार्यम्[सम्पादयतु]
भारतीयाण्वस्त्रकार्यं १९४७ तमे वर्षे जवाहरलालनेहरूवर्येण आरब्धम् । होमी जे बाबा आदौ निर्देशकः आसीत् । भौतशास्त्रे विद्यावारिधेः प्राप्त्यनन्तरं १९५४ तमे वर्षे भारतं प्रत्यागतः रामण्णः ज्येष्ठतान्त्रिकसहायकत्वेन भाभा-अणुसंशोधनकेन्द्रं (BARC) प्राविशत् । तत्र सः होमिजहाङ्गीरभाभावर्यस्य मार्गदर्शने अण्वस्त्रपरियोजनायां कार्यम् अकरोत् ।
भाभावर्यः साक्षात् कार्यस्य विषये अवधानम् अयच्छत्, रामण्णः अण्वस्त्रप्रयोगाय योग्यस्य क्षेत्रस्य चयनाय सूचितः । सः पोख्रान्क्षेत्रे अस्य कार्यस्य आरम्भं कृतवान् । होमिभाभावर्यस्य दुरन्तमरणस्य अनन्तरं झटिति रामण्णः तस्याः योजनायाः निर्देशनाधिकारित्वेन नियोजितः । सः प्रथमाण्वस्त्रस्य निर्माणे उद्युक्तः । आरम्भविन्यासः तदीये मार्गदर्शने समाप्तः । तन्निमित्तम् अपेक्षितस्य अण्वस्त्रस्फोटकवस्तुनः निर्माणं १९७० तमे वर्षे सम्पन्नम् । प्रथमम् अण्वस्त्रं यदा सिद्धं तदा रामण्णः तदानीन्तन-प्रधानमन्त्रिण्य्याः इन्दिरागान्धेः समीपम् अगच्छत् । इन्दिरागान्धिवर्या मौखिकरूपेण अङ्गीकारम् असूचयत् । अनुपदं रामण्णः पोख्रानं प्रति अगच्छत् यत्र तेन अण्वस्त्रक्षेत्रं निर्मितम् आसीत् । अत्यन्तं रहस्येन जागरूकतया च सज्जताः कृताः । अण्वस्त्रं ट्राम्बेतः पोख्रानं प्रति आनीतम् । क्षेत्रे अण्वस्त्रं समायोजितम् इन्दिरागान्धेः आगमनात् प्राक् । १९७४ तमस्य वर्षस्य मेमासस्य प्रातःकाले रामण्णः 'स्मयमानः बुद्धः' इति गूढनाम्ना युतस्य लघ्वण्वस्त्रस्य परीक्षाम् अकरोत् । परीक्षा सफला जाता । पत्रिकासु इन्दिरया स्थितौ रामण्ण-डा होमिसेथ्नयोः भावचित्राणि सर्वत्र प्रकाशितानि । इदं साधनं पुरस्कृत्य एव भारतीयश्रेष्ठपौरप्रशस्तिः सर्वकारेण प्रदत्ता । तेन अन्तराष्ट्रियप्रसिद्धिः प्राप्ता । भारतीय वैज्ञानिकः।
तदग्रिमेषु कालेषु अण्वस्त्रवर्धनस्य अवरोधकनियमाः तेन गभीरतया आरचिताः । पाकिस्थाने सम्पन्ने वार्षिक-अन्ताराष्ट्रियभौतशास्त्रसम्मेलने अयम् अणुभौतशास्त्रविषये, अणुशक्तिविषयेषु च भाषणम् अकरोत् । भारत-पाकिस्थानयोः शान्तिस्थापनाय, अण्वस्त्रप्रयोगस्य अवरोधाय च बहु प्रयत्नम् अकरोत् । १९८० - १९९० तमेषु वर्षेषु रामण्णः रक्षणसंशोधनसंवर्धनकेन्द्रस्य (डि आर् डि ओ संस्थायाः) निर्देशकत्वेन कार्यम् अकरोत् । २००० तमे वर्षे रक्षणमन्त्रिणः वैज्ञानिकमार्गदर्शकत्वेन दायित्वं निरवहत् । १९८४ तमे वर्षे सः अन्ताराष्ट्रिय-अणुशक्ति-संस्थां प्राविशत् । तस्य ३० त्तमे सम्मेलने आध्यक्षं निरवहत् ।
राज्यमन्त्री[सम्पादयतु]
१९९० तमे वर्षे वि पि सिङ्गस्य शासनावधौ रामण्णः राज्यरक्षणसचिवत्वेन नियुक्तः । राजनैतिकजनैः प्रोत्साहितः सः निर्वाचने राज्यसभासदस्यः जातः । २००० तमे वर्षे सः बेङ्गलूरुनगरे विद्यमानस्य न्याषनल् इन्स्टिट्यूट् फार् अड्वान्स्ड् स्टडीस् संस्थायाः प्रथमनिर्देशकः जातः ।
तन्नाम्ना विद्यमानसंस्था[सम्पादयतु]
राजारामण्ण सेण्टर् फार् अड्वान्स्ड् स्टडीस्
निरूढानि दायित्वानि[सम्पादयतु]
- अध्यक्षः, निर्वहणसमितिः, भारतीयविज्ञानसंस्था, बेङ्गलूरु
- निर्वहणसमितिः, जवहरलाल नेहरू सेण्टर् फार् अड्वान्स्ड् सैण्टिफिक् रिसर्च्, बेङ्गलूरु
- अध्यक्षः, निर्वहणसमितिः, इण्डियन् इन्स्टिट्यूट् आफ् टेख्नालजि, बाम्बे
- अध्यक्षः, भारतीयराष्ट्रियविज्ञानाकडमी
- उपाध्यक्षः, इण्डीयन् अकाडेमि आफ् सैन्सस्
- निर्देशकप्रमुखः, डि आर् डि ओ
- रक्षणसंशोधनस्य कार्यदर्शी, भारतसर्वकारः
- अध्यक्षः, अणुशक्तिसंस्था
- कार्यदर्शी, अणुशक्तिविभागः
- निर्देशकः, भाभा-अणुसंशोधनकेन्द्रम्
- निर्देशकः, न्याषनल् इन्स्टिट्यूट् आफ् अड्वान्स्ड् स्टडीस्, बेङ्गलूरु
प्राप्ताः प्रशस्तयः[सम्पादयतु]
- विज्ञानतन्त्रज्ञानाय शान्तिस्वरूपभट्नागर्प्रशस्तिः, १९६३
- पद्मश्री, १९६८
- पद्मभूषण, १९७३
- पद्मविभूषण, १९७५
ग्रन्थः[सम्पादयतु]
रागे सङ्गीतविन्यासः पाश्चात्यव्यवस्था च ( The Structure of Music in Raga and Western Systems)


text:
120a लोके विज्ञायते । हेतुविद्या तर्कशास्त्रम् आत्मा यस्य स हेतुविद्यात्मको न्यायोऽत्र गृह्यते । श्रुतिः वेदः सह स्मृत्या मन्वादिप्रणीतया वर्तते इति सस्मृतिरागमो वेदितव्यः ॥
तेषु तेषु यथोक्तेषु देशादिष्वागमपर्यन्तेषु अयथारूढं तत्तद्विधिप्रतिषेधातिक्रमाद् वैपरी[त्येन] यदि किञ्चिदर्थरूपं प्रवर्तते प्रयोगेषु कवेः प्रयोक्तुः प्रमादाद् विस्मरणहेतोः यथारूढं यदि किञ्चिन्न वर्तत इत्यपि पाठः । अर्थस्तु स एव । तदेवं तद्यथा आरूढं प्रवृत्तं देशविरोधीति उच्यते । आदिशब्देन कलादिपरिग्रहः । देशादिभिर्विरोधो बाधा अस्तीति कृत्वा, देशादयोऽन्यथा व्यवस्थिताः, अन्यथा च कल्प्यन्त इति तादृशी तैर्बाध्यते ॥
कर्पूरपादपानामामर्शे[न संस]र्गेण सुरभिः सुगन्धिर्मलयानिलः । [इद]मद्रिलक्षणदेशविरुद्धमुदाहृतम्, मलयपर्वते कर्पूरसम्भूतेरयथारूढत्वात् । कलिङ्गो नाम वनमरण्यं तत्र तस्माद् वा संभूता मतङ्गजा हस्तिनः मृगप्राया मृगलक्षणा हस्तिजातिः प्राया भूयसी ये[षु] तया वा प्रायाः समधिका मृगप्रायाः । एतद् वनरूपदेशव्याहतम् । कलिङ्गवनजन्मनां हस्तिनां भद्रजाति प्रायत्वात् ॥