text:
सर्वाकारज्ञताधिकारः प्रथमः
Technical Details
प्रज्ञापारमितोपदेशशास्त्रे
आचर्यहरिभद्रकृता
अभिसमयालङ्कारवृत्तिः स्फुटार्था
सर्वाकारज्ञताधिकारः प्रथमः
नमः सर्वबुद्धबोधिसत्त्वेभ्यः
मंगलाचरणम्
प्रज्ञापारमितायै यस्यास्तदलङ्कारकारिकाणाम्।
सर्वालङ्करणार्थं क्रियते व्याख्या नमस्तस्यै॥१॥
जगदासङ्गसङ्गेन त्वार्यासङ्गेन तायिना।
आकर्ण्याजितनाथात्तन्महाशास्त्रं व्यभज्यत॥२॥
जगद्धितपरो बन्धुः वसुबन्धुः स्वकाशयम्।
चान्तर्ज्ञेयं समाश्रित्य तद्व्याख्यामकरोत्ततः॥३॥
आर्यान्तर्गणितः ख्यातो विमुक्तिरिति तत्कृताम्।
अकृतामिव तां द्रष्ट्वा चक्रेऽन्यां मध्यया धिया॥४॥
ततो विमुक्तिसेनेन शास्त्राण्यप्राप्य सर्वशः।
श्रद्धाभूमिस्थितेनापि व्याख्याता स्वमनीषया॥५॥
एवं विद्वद्वरैः प्रोक्ते किञ्चन्नैयून्यमीक्ष्यते।
अस्मिन् सर्वं सुसम्पन्नं महदाश्चर्यकारकम्॥६॥
अयं सुदुर्लभः पन्थाः गम्भीरश्च यथार्थकः।
सुविमृश्यश्च विद्वद्भिः प्राप्तो बुद्धानुकम्पया॥७॥
सर्वथा मम नास्त्येव गोचरोऽप्यहमुत्सहे।
पुण्यविध्यनुकूलत्वात् स्वपरोपचिकीर्षया॥ ८॥
आर्यमैत्रेयः सदाचारानुवृत्तिमात्मनः प्रख्यापयन् स्वप्रतिसंविज्ज्ञानेन प्रज्ञापारमिताविषयकः प्रसाद एव सर्वश्रेयः प्राप्तिप्रधानहेतुरित्यवधृत्य परं निरतिशयानन्तगुणरत्नाकरभगवत्यां प्रवर्तयितुं प्रसादोत्पादनाय तावदादौ यथागुणाभिधानपुरःसुरं जननीं नमस्कुर्वन्नाह -
या सर्वज्ञतया नयत्युपशमं शान्तैषिणः श्रावकान्
या मार्गज्ञतया जगद्धितकृतां लोकार्थसम्पादिका।
सर्वाकारमिदं वदन्ति मुनयो विश्वं यया संगता-
स्तस्यै श्रावकबोधिसत्त्वगणिनो बुद्धस्य मात्रे नमः॥१॥
अनया कारिकया अस्याः अतिशयमाहात्म्यवत्त्वम् अमिहितम्। तच्छ्रुत्वा तावच्छ्रद्धानुसारिणः अस्यां निःसंशयमचिरेण श्रद्धामुत्पादयन्ति। धर्मानुसारिणोऽपि एकानेकस्वभाववियुक्तत्वादित्यादिप्रमाणेन अनुत्पन्नवस्तुमार्गाकारपरिज्ञानकारिकार्थलक्षणजनन्यां बाधाम् अदृष्ट्वा त्रिसर्वज्ञतास्वरूपत्रयात्मिका बुद्धादिनिर्मात्री प्रज्ञापारमितावश्यमेव सम्भविनीत्यवधृत्य तस्यां प्रसादमुत्पादयन्ति। तस्यां प्रसादेन तद्गुणाभिलाषिणः उभयविधा अपि पुद्गलाः तत्तदाश्रितप्रवचनधारणाद्यर्थं सर्वथा अत्यन्तमाद्रियन्ते। ततः श्रुतमयादिज्ञानोत्पादक्रमेण सुश्रेयोऽधिगताःभवन्ति। अत एव भगवत्यां प्रदास एव सर्वश्रेयोऽधिगमहेतुः।
तत्र तिसृभिः सर्वज्ञताभिरष्टावर्थाः सङ्गृहीता भवन्ति। ताभिश्च वक्षमाणविधिना सर्वार्थाः सम्पत्स्यन्त इति मनसि निधाय त्रिसर्वज्ञताभिः प्रज्ञापारमितां स्तौति। श्रावकः, तत्पक्षनिक्षिप्तः किञ्चिद्विमोक्षाधिकः एकक्रम निर्दिष्टः प्रत्येकबुद्धश्च निर्वाणभिलाषिणौ, तयो अनुत्पन्नसर्ववस्तुज्ञतया सोपधिनिरुपधिलक्षणद्विविधनिर्वाणप्रापिका या, यावत्संसारं जगद्धितकृतां बोधिसत्त्वानामनुत्पन्नसर्वमार्गज्ञतया सर्वलोकार्थसम्पादिका या, अनुत्पन्नसर्वाकारज्ञतया यया सङ्गताः संयतकायाः प्रधानयोगीश्वरा बुद्धाः सर्वथा चरितप्रतिपक्षसर्वधर्मचक्रान् प्रवर्तयन्ति। तस्यै श्रावकादिपरिवृतबुद्धानामुत्पायित्र्यै मात्रे नमः। एवं नमस्कारस्तुतिपूवकेणाभिसमयालङ्कारशास्त्रेण वस्तु-प्रतिपक्षाकारेषु कस्मिंश्चिदेकस्मिन् (पक्षे) संगृहीते, प्रथमपक्षे तावत्तदर्थपरिश्रमवैयर्थ्यम्। तथा हि न हि तदस्ति इह प्रज्ञापारमितायां वस्तुजातं यन्न लक्षणशास्त्रेषु उक्तपूर्वम्। द्वितीये व्यवदानवस्तु (मात्र) सङ्ग्रहात् सांक्लेशिकवस्त्वसंग्रहाच्च न ज्ञायते कस्यायं प्रतिपक्ष इति। तृतीते निर्वस्तुकाकारमात्रसंग्रहादर्थाधिगमशून्यादिह किञ्चिदपि नोक्तमिति व्यर्थ एव (शास्त्ररचनायासः)इतिनापरेशङ्किष्यन्तेकिम्इतिचेत् ? तन्नः, यतो हि यथाक्रमं श्रावक-प्रत्येकबुद्ध-बोधिसत्त्वानुत्तरबुद्धानां त्रिसर्वज्ञतायां समस्ताभिसमयानां संग्रहणेन पक्षत्रयस्यापि संगृहीतत्वात्।
यथा मध्यमजिनजनन्यां-" सुभूते ! श्रावकप्रत्येकबुद्धयोः सर्वज्ञता, बोधिसत्त्वानां मार्गज्ञता, तथागतार्हत्सम्यक्सम्बुद्धानां सर्वाकारज्ञता। भगवन् किमर्थं सर्वज्ञता श्रावक-प्रत्येक बुद्धयोः ? सुभूते ! सर्वे हि यावन्तो बाह्याभ्यन्तरधर्माः, तावत एव श्रावकप्रत्येकबुद्धा जानन्ति, न तु मार्गेण, नापि सर्वाकारेण, अतः सर्वज्ञता श्रावक-प्रत्येक-बुद्धयोरिति। भगवन्, किमर्थं मार्गज्ञता बोधिसत्त्वानाम् ? सुभूते ! बोधिसत्त्वैः, यं श्रावकस्य मार्गः, याः प्रत्येकबुद्धस्य मार्गः, यो बुद्धस्य मार्गः सर्वे मार्गा उत्पाद्यन्ते ज्ञायन्ते च। तेऽपि परिपूर्यन्ते, तेषां मार्गाणां क्रियापि क्रियते। न यावत् प्रणिधानपरिसमाप्तिः, सत्त्वपरिपाकः, बुद्धक्षेत्रपरिशुद्धिर्वा क्रियते, न तावत्तेषां सम्यग्भूतान्तसाक्षात्कारः, अतः मार्गज्ञता बोधिसत्त्वानाम्। भगवन्, किमर्थं सर्वाकारज्ञता तथागतस्यार्हतः सम्यक्सम्बुद्धस्य? सुभूते, येन आकारेण, येन लिङ्गेन, येन निमित्तेन प्रख्याता धर्माः, तमाकारं तल्लिङ्गं तन्निमित्तं तथागता अवगच्छन्ति, अतः तथागतस्य अर्हतः सम्यक्सम्बुद्धस्य सर्वाकारज्ञतेति।" एवं संक्षिप्तायामपि (जिनजनन्यां)-"श्रावकभूमावपि शिक्षितुकामेनापि" इत्यादिकमाह। विस्तृतायामपि विस्तरेणाभिहितम्।
तत्र सर्वज्ञता हि रूपादिधर्मानित्यताद्यधिष्ठाना आत्ममोहप्रहाणफला; मार्गज्ञता सर्वयाननिर्याणा तत्त्वासाक्षात्काराधिष्ठाना असंगृहीतसत्त्वसंग्रहादिफलाः; सर्वाकारज्ञता सर्वधर्मानुत्पादाधिष्ठाना आकाशधातुपर्यन्ताविच्छिन्नसत्त्वार्थफला भूतान्ताधिगमवासनाप्रतिसन्धिप्रहाणात्मिका।
इत्थमभिसमयालङ्कारे सर्ववस्तुप्रतिपक्षाकारसंग्रहणेनाशेषाभिसमयनिर्देशः कृत इतीदमुपपद्यते।
ग्रन्थारम्भप्रयोजनम्
मन्दधीजनानां तु विस्तृतमध्मसंक्षिप्तासु भगवतीषु (संक्षिप्तमध्यविस्तृत) रुचिसम्पन्नसत्त्वहितेच्छया करुणामयेन तत्तज्जिनजनन्यां सकलप्रज्ञापारमितार्थाष्टाभिसमयक्रमो देशित एव, भगवत आर्याजितजिनस्य तन्निदर्शने किं प्रयोजनमितिशङ्कानिराकरणार्थसन्देहोत्पादनेन प्रवृत्त्यङ्गं स्वीयशास्त्राभिधेय-प्रयोजनप्रयोजनप्रयोजनान्तर्भूतसम्बन्धांश्च प्रदर्शयन्नाह -
सर्वाकारज्ञतामार्गंः शासित्रा योऽत्र देशितः।
धीमन्तो वीक्षिषीरंस्तमनालीढं परैरिति॥२॥
स्मृतौ चाधाय सूत्रार्थं धर्मचर्यां दशात्मिकाम्।
सुखेन प्रतिपत्सीरन्नित्यारम्भप्रयोजनम्॥३॥
इति। सर्वाकारज्ञतैव हि बुद्धत्वमार्ग इति सर्वेषामभिसमयानामुपलक्षणत्वात्तस्यामेव तात्पर्यम्। त्रिप्रातिहार्यैः सकलजनानुशासकेन भगवता जिनजननीत्रये योऽभिधेयो देशितः, स अभिधानाभिधेयोपायोपेयप्रतिपत्तिरूपेण सम्बद्धः, बाह्येतरवीतरागादिभिः सर्वधर्मनैरात्म्यानभ्यस्तैः श्रुतमयादिप्रज्ञाक्रमेणानालीढ इति सुव्यवस्थापिते वासनासम्भूतस्मृतिज्ञाने बोधिचित्तदानप्रतिपत्त्याचारमष्टाभिसमयात्मकमशेषप्रज्ञापारमितासूत्रार्थं सम्यगाधाय सर्वत्रगधर्मधात्वधिगमलक्षणप्रमुदितभूम्याद्यधिगमक्रमेण सर्वाकारं साक्षात्कुर्यादिति प्रयोजनप्रयोजनाय विनेया अभिलषितप्रज्ञापारमितार्थबोधिचित्तप्रतिपत्त्यादिलक्षणानि सुखेन प्रतिपत्सीरन्निति शास्त्रारम्भप्रयोजनम्॥
प्रज्ञापारमितायाः कायिकव्यवस्थापनम्
एवं सम्बन्धादीन् व्याहृत्य विनेयानां सुखेन प्रतिपत्तये सुप्रविभक्तस्यापि शास्त्रार्थस्य असंलुलितत्वेन व्याख्यानसौकर्यमवलोक्य पञ्चदशभिः कारिकाभिः समासव्यासनिर्देशेन प्रज्ञापारमितायाः कायिकव्यवस्थापनमाह -
प्रज्ञापारमिताष्टाभिः पदार्थैः समुदीरिता।
सर्वाकारज्ञता मार्गज्ञता सर्वज्ञता ततः॥४॥
सर्वाकाराभिसम्बोधो मूर्धप्राप्तोऽनुपूर्विकः।
एकक्षणाभिसम्बोधो धर्मकायश्च तेऽष्टधा॥५॥
चित्तोत्पादोऽववादश्च निर्वेधाङ्गं चतुर्विधम्।
आधारः प्रतिपत्तेश्च धर्मधातुस्वभावकः॥६॥
आलम्बनं समुद्देशः सन्नाहप्रस्थितिक्रिये।
सम्भाराश्च सनिर्याणाः सर्वाकारज्ञता मुनेः॥७॥
श्यामीकरणतादीनि शिष्यखड्गपथौ च यौ।
महानुशंसो दृङ्मार्ग ऐहिकामुत्रिकैर्गुणैः॥८॥
कारित्रमधिमुक्तिश्च स्तुतस्तोभितशंसिताः।
परिणामेऽनुमोदे च मनस्कारावनुत्तमौ॥९॥
निर्हारः शुद्धिरत्यन्तमित्ययं भावनापथः।
विज्ञानां बोधिसत्त्वानामिति मार्गज्ञतोदिता॥१०॥
प्रज्ञया न भवे स्थानं कृपया न शमे स्थितिः।
अनुपायेन दूरत्वपायेनाविदूरता॥११॥
विपक्षप्रतिपक्षौ च प्रयोगः समतास्य च।
दृङ्मार्गः श्रावकादीनामिति सर्वज्ञतेष्यते॥१२॥
आकाराः सप्रयोगाश्च गुणा दोषाः सलक्षणाः।
मोक्षनिर्वेधभागीये शैक्षोऽवैवर्तिको गणः॥१३॥
समताभवशान्त्योश्च क्षेत्रशुद्धिरनुत्तरा।
सर्वाकाराभिसम्बोध एष सोपायकौशलः॥१४॥
लिङ्गं तस्य विवृद्धिश्च निरूढिश्चित्तसंस्थितिः।
चतुर्धा च विकल्पस्य प्रतिपक्षश्चतुर्विधः॥१५॥
प्रत्येकं दर्शनाख्ये च भावनाख्ये च वर्त्मनि।
आनन्तर्यसमाधिश्च सह विप्रतिपत्तिभिः॥१६॥
मूर्धाभिसमयस्त्रेधा दशधा चानुपूर्विकः।
एकक्षणाभिसम्बोधो लक्षणेन चतुर्विधः॥१७॥
स्वाभाविकः ससांभोगो नैर्याणिकोऽपरस्तथा।
धर्मकायः सकारित्रश्चतुर्धा समुदीरितः॥१८॥
इति। तत्र प्रथमकारिकाद्वयेन अष्टवस्तूनां संग्रहात् समासनिर्देशः, ततः त्रयोदशकारिकाभिः तस्यैवार्थं संगृह्य विस्तरेण व्याख्यानं भवति। इत्थं संक्षेपविस्तराभ्यां भाषितत्वेन सुभाषितम्। पिण्डार्थकारिकाणामेव शास्त्रप्रणेत्रा 'चित्तोत्पादः परार्थाय' -इत्यादिवक्ष्यमाणसकलशास्त्रेण व्याख्यास्यमानत्वात् तद्व्याख्यानेनैव व्याख्यानं सञ्चिन्त्य वीप्साभयेन नात्रैता व्याख्याताः।
सर्वाकारज्ञता
१ चित्तोत्पादः
इत्थं सकलपिण्डार्थ निर्दिश्य बोधिं प्राप्तुकामैर्बोधिसत्त्वैः फलभूतत्वात् सर्वाकारज्ञताधिगन्तव्येत्यादौ सर्वाकारज्ञतासंग्रहकारिकां व्याख्यातुकामः सालम्बनं चित्तोत्पादस्वरूपमाह-
चित्तोत्पादः परार्थाय सम्यक्सम्बोधिकामता।
बुद्धो भूत्वा यथाभव्यतया परार्थं प्रति यत्नं कुर्यामिति परार्थाय सम्यक्सम्बोध्यधिकामतालक्षणः प्रणिधिप्रस्थानस्वभावो द्विविधश्चित्तोत्पादः। सम्यक्सम्बोधिकामता च तत्प्रार्थना कुशलो धर्मच्छन्दश्चैतसिकः। विशिष्टविषयप्रतिभासमुत्पद्यमानं चित्तं "चित्तोत्पादः" इति कथं स (चैतसिकः) चित्तोत्पादो भवेत् ? सत्यमेतत्। किन्तु कुशलधर्मच्छन्दलक्षणायां प्रार्थनायां सत्यां बोधिचित्तमुत्पद्यत इति कारणेनात्र कार्यं निर्दिष्टमेवं प्रार्थयितुः बोधिसत्त्वस्य सर्वे कुशला धर्मा वृद्धिं यान्तीति ज्ञापनाय चोपचारः समाश्रित इत्यदोषः। अन्यप्रकारेण प्रणिधानं प्रार्थना वा सम्यक्सम्बोधिकामता तत्सहचरितचित्तोत्पादः प्रार्थनयातिदिश्यते। एवञ्च प्रणिधानसहगतं तच्चित्तमुत्पद्यत इति ज्ञापनाय वा॥
केयं सम्यक्-संबोधिः ? कश्च परार्थो यत्कामतात्मको यदर्थश्चित्तोत्पाद इति चेत् ? उच्यते -
समासव्यासतः सा च यथासूत्रं स चोच्यते॥१९॥
तिसृष्वपि जिनजननीषु प्रज्ञापारमितायां दानादौ च देयदायकप्रतिग्राहकाद्यनुपलब्धिः प्रतिपत्तव्येति ज्ञापनार्थकेन; यथाभव्यसर्वसत्त्वान् निर्वाणे, मत्सरिणश्च दानादौ प्रतिष्ठापयितुकामेनास्यां प्रज्ञापारमितायां प्रतिपत्तव्यमितिप्रदर्शनपरेण वचनेन (वाक्येन) सूत्रार्थाविरुद्धेन समासव्यासतः परार्था सम्यक्सम्बोधिः निर्दिष्टा। इत्थं 'चित्तोत्पादः परार्थाय सम्यक्सम्बोधिकामता' ज्ञातव्या। सर्वाकरग्रन्थतात्पर्यार्थनिर्देशावसरे सर्वं कथितं तथापि बहुवक्तव्यमाशङ्क्य न (अत्र प्रधानतः) समुल्लिखितम्।
एवं सालम्बनं चित्तोत्पादस्वरूपमभिधायेदानीं तस्य द्वाविंशतिप्रभेदान् द्वाभ्यामन्तरश्लोकाभ्यामाह-
भूहेमचन्द्रज्वलनैर्निधिरत्नाकरार्णवैः।
वज्राचलौषधीमित्रैश्चिन्तामण्यर्कगीतिभिः॥२०॥
नृपगञ्जमहामार्गयानप्रस्रवणोदकैः।
आनन्दोक्तिनदीमैघैर्द्वाविंशतिविधः स च॥२१॥
छन्द-आशय-अध्याशय-प्रयोग-दान-शील-क्षान्ति-वीर्य-ध्यान-प्रज्ञा-उपाय-कौशल-प्रणिधान-बल-ज्ञान-अभिज्ञा-पुण्यज्ञान-बोधिपक्षानुकूलधर्म-करुणाविपश्यना-धारणीप्रतिभान-धर्मोत्सव-एकयान-धर्मकायैः सहगतः (चित्तोत्पादः) यथाक्रमं पृथिवी-कल्याणसुवर्ण-शुक्लपक्षवनचन्द्र-
ज्वलन-महानिधान-रत्नाकर-महार्णव-वज्रपर्वतराज-भैषज्य-कल्याणमित्र-चिन्तामणि-आदित्य-धर्ममधुरसंगीति-महाराज-
कोष्ठागार-महामार्ग-यान प्रस्रवणोदक-
आनन्दोक्ति-नदीधारा-मेघैः-सदृशः; सर्वशुक्लधर्मप्रतिष्ठाभूतत्वात्, बोधिपर्यान्ताविकारित्वात्, सकलशुक्लधर्मविवृद्धिगमनात्, त्रिसर्वज्ञतावरणेन्धनदाहकत्वात्, सर्वसत्त्वसंतर्पणात्, गुणरत्नानामाश्रयभावात्, सर्वानिष्टोपनिपातैरक्षोभ्यत्वात्, संप्रत्ययदार्ढ्येनाभेद्यत्वात्, आलम्बनविक्षेपेणानिष्कम्प्यत्वात्, क्लेशज्ञेयावरणव्याधिप्रशमनात्, सर्वावस्थासु सत्त्वार्थापरित्यागात्, यथाप्रणिधानं फलसमृद्धेः, विनेयजनस्य परिपाचनात्, विनेयावर्जन करधर्मदेशकत्वात्, अव्याहतप्रभावत्वेन परार्थानुष्ठानात्, बहुपुण्यज्ञानसंभारकोशस्थानत्वात्, सर्वार्ययातानुयातत्वात्, संसारनिर्वाणान्यतरापातेन सुखसंवाहनात्, श्रुताश्रुतधर्मधारणादक्षयत्वात्, मोक्षकामानां विनेयानां प्रियश्रावणात्, असंभिन्न-ः परकार्यक्रियात्वात्, तुषितभवनवासादिसन्दर्शनयोग्यत्वात् यथासंख्यं भवति। इत्येवं 'भूहेमचन्द्रज्वलनैतिर' त्यादिभिः द्वाविंशतिश्चित्तोत्पादा व्याख्याताः।
तत्र प्रथमास्त्रयो मृदुमध्याधिमात्रतयादिकर्मिकभूमिसङ्गृहीताः। ततः एकः प्रथमभूमिप्रवेशमार्गसङ्गृहीतः। तदन्तरं दश प्रमुदितादिदशभूमिसङ्गृहीता दर्शनभावनामार्गगोचराः। ततः पञ्च विशेषमार्गसङ्गृहीताः। तदन्तरं त्रयं चित्तोत्पादाः प्रयोगमौलपृष्ठद्वारेण बुद्धभूमिसङ्गृहीताः। इति चित्तोत्पादभेदः आदिकर्मिकभूमिमारभ्य यावद् बुद्धभूमि सङ्गृहीतः।
२ - अववादः
प्रसङ्गागत (चित्तोत्पाद) - भेदमभिधाय उत्पादितप्रथमादिबोधिचित्ताय यथाकालं बोधिसत्त्वाय प्रार्थितार्थबोधिचित्तोत्पादाय तदाक्षिप्तधर्मसिद्धये प्राप्तगुणपरिरक्षणेनाभिवृद्धये चोपदेशोऽववाद इत्यत आह-
प्रतिपत्तौ च सत्येषु बुद्धरत्नादिषु त्रिषु।
असक्तावपरिश्रान्तौ प्रतिपत्सम्परिग्रहे॥२२॥
चक्षुःषु पञ्चसु ज्ञेयः षड्स्वभिज्ञागुणेषु च।
दृङ्मार्गे भावनाख्ये चेत्यववादो दशात्मकः॥२३॥
यथोक्तप्रभेदबोधिचित्तप्रतिपत्तौ संवृतिपरमार्थसत्यानतिक्रमेण श्रावकाद्यसाधारणतयाऽनुपलम्भयोगेन वर्तनमिति शिक्षणं प्रतिपत्त्यववादः।
दुःखे फलभूतरूपादिशून्यताप्रज्ञापारमितयोस्तथतारूपत्वादैकात्म्यमिति। समुदये शून्यताहेतुभूतरूपाद्योरव्यतिरिक्तत्वेन रूपादिर्न समुदयनिरोधसंक्लेशव्यवदानधर्मी इति। निरोधे शून्यतायामुत्पादनिरोधसंक्लेशव्यवदानहानिवृद्ध्यादिरहितायान्न रूपं यावन्नाविद्योत्पादो नाविद्यानिरोधो न बुद्धो बोधिरिति। मार्गे दानादिपारमिताभिरात्मनोऽध्यात्मशून्यतादीनां बहिर्धाशून्यतादिभिः पूर्वान्तापरान्तयोश्च परस्परं न युक्तायुक्तत्वेन प्रतिपत्तिरित्युपदेशः सत्याववादः।
बुद्धे बुद्धबोध्योरेकत्वलक्षणत्वेन बुद्धकरधर्मलक्षणसर्वाकारज्ञताया अनुपलम्भे रूपाद्ययोजनेनालम्ब्यालम्बकसमताज्ञानमिति। धर्मे त्रिसर्वज्ञतासंगृहीतसमस्तवस्तुप्रतिपक्षाकारसङ्ग्रहैः सर्वधर्माणां सङ्गृहीतानां निःस्वभावतेति। संघे बुद्धरत्नान्तर्गतत्वेनार्हद्वर्ज्येषु फलस्थप्रतिपन्नकभेदेन सप्तसु महापुरुषेषु प्रत्येकबुद्धेन सहाष्टासु मृद्विन्द्रियादिभेदेन विंशतिसंख्यावच्छिन्नेष्यार्यावैवर्त्तिकबोधिसत्त्वशैक्षेष्वनुत्पादतया प्रवृत्तिरित्युपदेशो रत्नत्रयाववादः।
आरब्धवीर्यतया यथोक्तार्थानुष्ठानं प्रति कायादिसुखल्लिकत्वेन कस्यचिदभिनिवेशः स्यादित्यसक्तौ कायादीनामस्वभावतया देशनाववादः।
चिरतरकालाभ्यासेनापि समीहितार्थानिष्पत्तावुत्त्रसनजातीयस्य परिखेदः स्यादित्यपरिश्रान्तौ रूपादेर्यावत् सम्यक्सम्बोधेरमननतया देशनाववादः।
दशदिगवस्थितबुद्धादिभ्यः प्रत्यर्थं मार्गोपदेशे गृह्यमाणे चित्तावलीनता स्यादिति प्रतिपत्सम्परिग्रहे धर्माणां प्रकृत्यजातत्वेन शिक्षणमववादः।
मांसवैपाकिकदिव्यप्रज्ञाधर्मबुद्धचक्षुषां यथासंख्यं प्रतिनियतवस्तुसर्वसत्त्वच्युत्युपपत्तिसर्वधर्माविकल्पानां सर्वार्यपुद्गलाधिगमसर्वाकारसर्वधर्माभिसम्बोधविषयाणां तथतयैकत्वेन प्रतिपत्तिरिति शिक्षणं पञ्चचक्षुरववादः।
ऋद्धिदिव्यश्रोत्रपरचित्तज्ञानपूर्वनिवासानुस्मृत्यभिसंस्कारिकदिव्यचक्षुरास्रवक्षयज्ञानाभिज्ञानां पृथिवीकम्पनादिसर्वलोकधातुस्थसूक्ष्मतरशब्दश्रवणसरागादिपरचित्तपरिज्ञानस्वपरपूर्वानेकजात्यनुस्मरणसर्वरूपदर्शनक्लेश-ज्ञेयावरणप्रहाणकारित्राणामादिशान्तत्वेनावबोध इति देशना षडभिज्ञाववादः।
चतुःसत्यसङ्गृहीतषोडशक्षणस्वभावं दर्शनमार्गं धर्मान्वयज्ञानक्षान्तिज्ञानात्मकं सर्वधर्मनिःस्वभावबोधेन मायाकार इव सर्वत्रानभिनिविष्टमूर्तिस्तत्प्रहातव्यवस्तुप्रतिपक्षत्वेन योगी विभावयतीति देशना दर्शनमार्गाववादः।
संस्कृतासंस्कृतयोरेकरूपत्वेन परस्परमशक्यव्यतिरेकप्रज्ञप्तिवद् यथोक्तदर्शनमार्गसंमुखीकृतवस्त्वव्यतिरेकालम्बनाद् दर्शनभावनयोरपृथग्भाव इति न लाक्षणिकं भावनामार्गव्यवस्थानम्, अथ च स तत्प्रहातव्यवस्तुप्रतिपक्षत्वेन विभाव्यते प्रतीत्यसमुत्पादधर्मतयेति देशना भावनामार्गाववाद इत्येवं बोधिचित्ततदाक्षित्पधर्मस्वभावप्रज्ञापारमितायां या प्रतिपत्तिरनुपलम्भाकारा, तस्या यदालम्बनं चत्वार्यसत्यानि, य आश्रयस्त्रीणि शरणानि, यो विशेषगमनहेतुरसक्तिः, योऽव्यावृत्तिगमनहेतुपरिश्रान्तिः, योऽनन्ययानगमनहेतुः प्रतिपत्संपरिग्रहः, योऽपरप्रत्यगामित्वहेतुः पञ्च चक्षूंषिः, यः सर्वाकारज्ञतापरिपूरिहेतुः षडभिज्ञाः, यौ निष्ठाहेतू दर्शनभावनामार्गौ, तत्सर्वमववादप्रकरणे निर्दिष्टमेतावतैव सर्वोऽर्थः सम्पन्न इति दशविधोऽववादः।
संघरत्नाधिकारे तत्सुबोधाय द्वौ अन्तरश्लोकौ इत्याह -
मृदुतीक्ष्णेन्द्रियै श्रद्धादृष्टिप्राप्तौ कुलङ्कुलौ।
एकवीच्यन्तरोत्पद्य काराकाराकनिष्ठगाः॥२४॥
प्लुतास्त्रयो भवस्याग्रपरमो रूपरागहा।
दृष्टधर्मशमः कायसाक्षी खड्गश्च विंशतिः॥२५॥
वक्ष्यमाणमार्गज्ञतासङ्गृहीतषोडशक्षणदर्शनमार्गम् आश्रित्य श्रद्धाधर्मानुसारिभेदेन प्रथमफलप्रतिपन्नको द्विविधः। ततः स्रोत आपन्नः। ततो देवमनुष्यकुलंकुलत्वेन स एवान्यो द्विविधः। ततो द्वितीयफलप्रतिपन्नको मृदुतीक्ष्णेन्द्रिय एवैकः श्रद्धादृष्टिप्राप्तः। ततः सकृदागामी। ततः स एकवीचिकोऽपरः। ततं तृतीयफलप्रतिपन्नकः पूर्ववच्छद्धादृष्टिप्राप्तः। ततः अनागामी अन्तराभवे उपपद्य, अभिसंस्कारे अनभिसंस्कारे च परिनिर्वायीति चतुर्धा। ततं एवाकनिष्ठगः प्लुतार्धप्लुतसर्वस्थानच्युतत्वेनोर्ध्वावक्रान्तापरस्त्रिविधः। ततः स एव भवाग्रगस्तु रूपवीतरागो दृष्टधर्मशमः कायसाक्षीति अपरो द्विविधः। ततोऽर्हत्त्वफलप्रतिपन्नकः। ततः प्रत्येकबुद्ध इति विंशतिः।
३-निर्वेधाङ्गम्
लब्धाववादस्यैवमादिकर्मिकस्य निर्वेधाङ्गभवनमिति निर्वेधाङ्गमाह -
आलम्बनत आकाराद्धेतुत्वात्सम्परिग्रहात्।
चतुर्विकल्पसंयोगं यथास्वं भजतां सताम्॥२६॥
श्रावकेभ्यः सखड्गेभ्यो बोधिसत्त्वस्य तायिनः।
मृदुमध्याधिमात्राणामूष्मादीनां विशिष्टता॥२७॥
बोधिसत्त्वानां श्रुतादिप्रकर्षप्राप्तमोक्षभागीयश्रद्धादिलक्षणकुशलमूलादूर्ध्वं चतुःसत्यप्रतिवेधानुकूलानि च चतुर्निर्वेधभागीयानि लौकिकभावनामयानि ऊष्मप्राप्त इति कुशलमूलम्, ततो मूर्धप्राप्तः, ततः क्षान्तिप्राप्तः, ततोऽग्रधर्म इति मृद्वादिक्रमेण उत्पादोऽथवा बोधिसत्त्वसम्बद्धमृद्विन्द्रियादिपुद्गलभेदेन वक्ष्यमाणमृदुमध्याधिमात्रालम्बनविशिष्टवस्त्वात्मकचतुःसत्यालम्बनधर्मदर्शनप्रतिपक्षत्वेनानभिनिवेशाद्याकारविशेषात् यानत्रयाधिगमहेतुत्वविशेषादुपायकौशलकल्याणमित्रलक्षणसम्परिग्रहाद् दर्शनभावनामार्गाभ्यां प्रहातव्या ग्राह्यग्राहकचतुर्विकल्पाः वक्षमाणनयसम्बन्धेनोत्पन्नाः श्रावकादीनामूष्मादिभ्यो विशिष्टाः। तेषामूष्मादिकुशलमूलं न्याये रूपणादिलक्षणवस्त्वात्मकचतुःसत्यालम्बनमात्मदर्शनप्रतिपक्षत्वेनानित्याद्याकारप्रतिपन्नं स्वयानाधिगमहेतुभूतं सम्परिग्रहरहितं, चतुर्विधो विकल्पोऽसंसृष्टो भवतीति व्यवस्थापनात्। बोधिसत्त्वानां निर्वेधभागीयानि उपायकौशलबलेन क्वचित् हेतुना, क्वचित् फलेन, क्वचित् स्वरूपतया, क्वचिद् धर्मताकारेण यथाभव्यतया चतुःसत्यवस्त्वालम्बनमिति वेदितव्यम्। संक्षिप्तव्याख्यामात्रं वक्तुकामेन न प्रपञ्चितम्। यत इदमेव व्यवस्थापनं ह्यतोऽन्ययानमाश्रित्य कुत्रापि दूषणं नाभिधातव्यम्।
आलम्बनाकारयोः का विशेषता इत्यत आलम्बनाकारौ सप्तमिः अन्तरश्लोकैराह -
आलम्बनमनित्यादि सत्याधारं तदाकृतिः।
निषेधोऽभिनिवेशादेर्हेतुर्यानत्रयाप्तये॥ २८॥
रूपाद्यायव्ययौ विष्ठास्थिती प्रज्ञप्त्यवाच्यते।
तत्र मृदुन अनित्यादिषोडशाकारं दुःखादिचतुःसत्याधारमालम्बनम्। दुःखादिसत्याभिनिवेशालम्बनादीनां निषेधः तदाकृतिः। यानत्रयाधिगमप्राप्तये हेतुभावः सर्वेषामेवोष्मादीनां वेदितव्यः।
अधिमुक्तिना तत्त्वमनस्कारेण च यथासंख्यं रूपादीनां प्रतिपत्तेः निषेधस्य चानुपलम्भनं न समनुदर्शनमिति मध्यस्यालम्बनम्।
सर्वनामधेयाभावेन प्रबन्धविसदृशप्रबन्धसदृशप्रवृत्तिलक्षणयोरभाव इत्याकृतिः।
रूपमारभ्य यावद्बुद्ध इति सर्वधर्मसाङ्केतिको व्यावहारिकधर्म इत्यधिमात्रस्यालम्बनम्। कुशलादिधर्मता न केनचिद् वचनीया इत्याकृतिः। इत्यालम्बनाकारवन्निर्विकल्पज्ञानाग्नेः पूर्वरूपत्वादूष्मगतं त्रिविधम्।
रूपादावस्थितिस्तेषां तद्भावेनास्वभावता॥ २९॥
तयोर्मिथःस्वभावत्वं तदनित्याद्यसंस्थितिः।
तासां तद्भावशून्यत्वं मिथः स्वाभाव्यमेतयोः॥३०॥
अनुद्ग्रहो यो धर्माणां तन्निमित्तासमीक्षणम्।
परीक्षणञ्च प्रज्ञायाः सर्वंस्यानुपलम्भतः॥३१॥
इति। अत्र स्वभावशून्यतया रूपादीनां रूपादिस्वभावेनापगतस्वभावता, ततः रूपाद्यस्थानमिति मृदुन आलम्बनम्।
परमार्थेन रूपादिसर्वधर्मशून्यतयोः परस्परमेकं रूपमिति शून्यतायामनित्यत्वादीनामभावेन रूपादौ न नित्यानित्यादिभिः स्थानमित्याकारः।
धर्मधातुरूपतयानित्यादिशून्यतानां स्वनिःस्वभावत्वादनित्यादिशून्यतानां परस्परमैकात्म्यमिति मध्यस्यालम्बनम्। यं स्वभावप्रतिषेधेनास्वीकारो रूपादीनां स आकार इति।
स्वभावाभावतयैव नीलादिनिमित्तादर्शनं रूपादीनामिति अधिमात्रस्यालम्बनम्। सम्यग्धर्मप्रविचयत्वेन प्रज्ञायाः सर्ववस्तुनोऽनुपलम्भतया निरूपणमित्याकारः। इत्यालम्बनाकारवच्चलकुशलमूलमूर्धत्वान्मूर्धगतं त्रिविधम्।
रूपादेरस्वभावत्वं तदभावस्वभावता।
तदजातिरनिर्याणं शुद्धिस्तदनिमित्तता॥३२॥
तन्निमित्तानधिष्ठानानधिमुक्तिरसंज्ञतां।
इति। अत्र शून्यता रूपलक्ष्यलक्षणयोरेकत्वेनास्वभावो रूपादीनामिति मृदुन आलम्बनम्। आलम्बकजनं प्रति अभावस्वभावता रूपादीनामित्याकारः।
प्रकृत्यस्वभावत्वेन रूपादीनामनुत्पादानिरोधाविति(मध्यस्य) आलम्बनम्। सर्वधर्मस्वरूपावबोधेन कायादीनां सर्वाकारविशुद्धिरित्याकारः।
स्वसामान्यलक्षणानुपपत्त्या सर्वधर्माणामनिमित्तत्वमिति अधिमात्रस्यालम्बनम्। प्रकृत्यैव रूपादिनिमित्तानामाश्रयरहितत्वेनाधिमोक्षमनस्कारानधिमोक्षतत्त्वमनस्कारापरिज्ञानमिति आकारः। इत्यालम्बनाकारवदपायाभावेनाधिमात्रधर्मक्षमणात् क्षान्तिगतं त्रिविधम्।
समाधिस्तस्य कारित्रं व्याकृतिर्मननाक्षयः॥३३॥
मिथस्त्रिकस्य स्वाभाव्यं समाधेरविकल्पना।
इति निर्वेधभागीयं मृदुमध्याधिमात्रतः॥३४॥
इति। अत्र सर्वधर्माणामनुत्पादस्य वीरंगमादीनाञ्च समाधिर्भावनीय इति मृदुन आलम्बनम्। स्वप्रणिधानपुण्यज्ञानधर्मधातुबलेनानाभोगात्सर्वलोकधातुषु यथाभव्यतया समाधेर्व्यापारः प्रवर्तत इत्याकारः।
धर्मतैषा सम्यक्प्रतिपन्नसमाधेर्योगिनो बुद्धैर्व्याकरणं क्रियत इति मध्यस्यालम्बनम्। सर्वविकल्पानुपपत्त्या विदितसमाधिस्वरूपस्य बोधिसत्त्वस्याहं समाहितं इत्यादिज्ञानं न सम्भवतीत्याकारः।
धर्मतया समाधिबोधिसत्त्वप्रज्ञापारमितार्थत्रयस्य परस्परमेकं रूपमित्यधिमात्रस्यालम्बनम्। सर्वधर्माविद्यमानत्वेन समाधेरविकल्पनं परमोपाय इत्याकारः। इत्यालम्बनाकारवल्लौकिकसर्वधर्माग्रत्वादग्रधर्माख्यं त्रिविधम्।
आलम्बनमनित्यादि सत्याधारमतिरिच्य आलम्बनविशिष्टाकारयोः धर्मधर्म्यभिधाने सत्यपि आलम्बनविशिष्टाकारयोः धर्माभिधानेन सर्वत्र उच्यमाने ऋते विशिष्टान्तरपरिहारापरिहारौ नानयोः कश्चित् प्रतिविशेष इति न्यायात्। अथवा कारिकाच्छन्दानुरोधेन भिन्नाभिधानेऽपि अभिनिवेशादिनिषेधयुक्तयोः तत्त्वतः विधानप्रतिषेधरहितत्वाद् दुःखादिसत्यान्तर्गतमेवालम्बनमाकारश्च क्रियेते। तथैवापरत्रापि बोद्धव्यम्।
चतुर्विकल्पसंयोगस्य स्फुटार्थावबोधाय द्वौ अन्तरश्लोकौ आह-
द्वैविध्यं ग्राह्यकल्पस्य वस्तुतत्प्रतिपक्षतः।
मोहराश्यादिभेदेन प्रत्येकं नवधा तु सः॥३५॥
इति। सांक्लेशिकवस्त्वधिष्ठानत्वेन प्रतिपक्षाधिष्ठानत्वेन च प्रकारद्वयेऽविद्याव्यवदानस्कन्धादिप्रभेदा नवधा।
द्रव्यप्रज्ञप्त्यधिष्ठानो द्विविधो ग्राहको मतः।
स्वतन्त्रात्मादिरूपेण स्कन्धाद्याश्रयतस्तथा॥३६॥
इति। अत्र पुद्गलद्रव्यसत्पुरुषप्रज्ञप्तिसदुपलम्भत्वेन द्विविधो ग्राहकविकल्पोऽपि। स्वतन्त्रात्मस्कन्धाद्युपलम्भेन प्रत्येकं नवप्रकारो भवति।
तत्रायमेव संक्षेपार्थः - संक्लेशवस्त्वधिष्ठानाः (यथा) -अविद्या-रूपादि-स्कन्ध-नामरूपाभिनिवेश-अन्तद्वयसक्ति-संक्लेशव्यवदानाज्ञान-आर्यमार्गाप्रतिष्ठान-उपलम्भ-आत्मादि-विशुद्ध्युत्पादादिग्राह्यविकल्पाः।
प्रतिपक्षाधिष्ठाना-राशि-आयद्वार-गोत्र-उत्पाद-शून्यता-पारमितार्थ-दर्शन-भावना-अशैक्षमार्गाश्चेति ग्राह्यविकल्पाः।
पुद्गलद्रव्यसदधिष्ठानाः - स्वतन्त्रात्म-एक-कारण-द्रष्टाद्यात्म-संक्लेश-वैराग्य-दर्शन-भावना- कृतार्थाधाराश्चेति ग्राहकविकल्पाः।
प्रज्ञप्तिसत्पुरुषाधिष्ठानाः- स्कन्ध-आयतन- धातु - प्रतीत्यसमुत्पाद -व्यवदान- दर्शन- भावना -विशेष- अशैक्षमार्गाश्चेति ग्राहकविकल्पाः।
इत्येवं चतुर्विकल्पाश्चतुर्निवेधभागीयैर्यथाक्रमं संयुक्ता भवन्ति।
सम्बद्धकारिकानुसारम् उक्तपूर्वेऽपि सम्परिग्रहे तद्बलेन यथोक्तविशेषो भवतीति दर्शनाय तदनन्तरमन्तरश्लोकः -
चित्तानवलीनत्वादि नैःस्वाभाव्यादिदेशकः।
तद्विपक्षपरित्यागः सर्वथा सम्परिग्रहः।३७॥
चित्तानबलीनत्वानुत्त्रासादिनोपायकौशल्येन यथाशयं मात्सर्यादिविपक्षधर्मवियुक्तः समस्तवस्तुनैरात्म्यादिदेशकः कल्याणमित्रमिति सम्परिग्रहः।
४-प्रतिपत्तेराधारः
प्रतिपत्तिमतो यथोक्तनिर्वेधभागीयमन्यदपि दर्शनमार्गादिकमिति प्रतिपत्तेराधारमाह-
षोढाधिगमधर्मस्य प्रतिपक्षप्रहाणयोः।
तयोः पर्युपयोगस्य प्रज्ञायाः कृपया सह॥३८॥
शिष्यासाधारणत्वस्य परार्थानुक्रमस्य च।
ज्ञानस्यायत्नवृत्तेश्च प्रतिष्ठा गोत्रमुच्यते॥३९॥
तत्रादौ तावच्चतुर्विधलौकिकनिर्वेधभागीयानामुत्पादाधारः। ततो लोकोत्तरदर्शनभावनामार्गयोः। ततस्तदुत्पत्तिबलेन चौरनिष्कासनकपाटपिधानवत् समकालं समस्तप्रतिपक्षोत्पादविपक्षनिरोधयोः। ततस्तदनुपलब्ध्या तदुत्पादनिरोधयुक्तविकल्पापगमस्य। ततं पूर्वप्रणिधानदानाद्युपायकौशल्यबलेन संसारनिर्वाणाप्रतिष्ठानयोः प्रज्ञाकरुणयोः। ततस्तदुत्पत्त्या श्रावकाद्यसाधारणधर्मस्य। ततो यथाशयमवतारणाद्यभिसन्धिद्वारेण यानत्रयप्रतिष्ठापनलक्षणपरार्थानुक्रमस्य। ततो यावदासंसारं निर्निमित्तानाभोगपरार्थज्ञानस्य चाधारः। अयमेवानुक्रमः। अनेनैव सर्व पुरुषार्थाः सम्पद्यन्ते।
प्रतिपत्तिधर्मावस्थान्तरभेदेन त्रयोदशविधो बोधिसत्त्वो यथोक्तधर्माधारो धर्मधातुस्वभाव एव गोत्रमिति निर्दिष्टम्।
यदि धर्मधातोरेवार्यधर्माधिगमाय हेतुत्वात्तदात्मको बोधिसत्त्वः प्रकृतिस्थमनुत्तरबुद्धधर्माणां गोत्रम्, तदा तत्सामान्यवर्तित्वाद् 'न बोधिसत्त्व एवेति' मन्दबुद्धि पुरुषं प्रत्याशंक्य अन्तरश्लोकमाह-
धर्मधातोरसम्भेदाद् गोत्रभेदो न युज्यते।
यथा श्रावकयानाद्यधिगमक्रमेणालम्बेत तथार्यधर्माधिगमाय धर्मधातोर्हेतुभावेन व्यवस्थापनाद् गोत्रत्वेन व्यपदेश इत्यपि समाधिः दृश्यते, तथापि सौकर्यात् लौकिकदृष्टान्तेनापि समाध्यन्तरमाह -
आधेयधर्मभेदात्तु तद्भेदः परिगीयते॥४०॥
यथैकमृद्द्रव्याभिनिर्वृत्तैकतेजःपरिपक्वाधारघटादेराधेयक्षौद्रशर्करादिभाजनत्वेन भेदस्तद्बद् यानत्रयसङ्गृहीताधिगन्तव्याधेयधर्मनानात्वेनाधारनानात्वं निर्दिष्टमिति।
५- आलम्बनम्
यथोक्तप्रतिपत्त्याधारस्य किमालम्बनमित्याह -
आलम्बनं सर्वधर्मास्ते पुनः कुशलादयः।
लौकिकाधिगमाख्याश्च ये च लोकोत्तरा मताः॥ ४१॥
सास्रवानस्रवा धर्माः संस्कृतासंस्कृताश्च ये।
शिष्यसाधारणा धर्मा ये चासाधारणा मुनेः॥४२॥
तत्रादौ तावत् सामान्येन (सर्वधर्माः) कुशलाकुशलाव्याकृताः यथाक्रमं श्रामण्यताप्राणातिपाताद्यव्याकृतकायकर्मादयः। ततस्तेषामेव लौकिकादिद्विविधस्यावशिष्टाश्चत्त्वारो भेदाः, यथासंख्यं बालपृथग्जनसम्बद्धाः पञ्च स्कन्धाः, सर्वार्यजनसंगृहीतानि चत्वारि ध्यानानि, आत्मदर्शनाप्रतिपक्षत्वेन पञ्चोपादानस्कन्धाः। तद्दर्शनप्रतिपक्षत्वेन चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि। हेतुप्रत्ययाधीनाः कामादिधातवः। कारणानपेक्षाः तथता। सर्वार्यजनसन्तानप्रभवानि चतुर्ध्यानानि। सम्यक्सम्बुद्धसन्तानोदयधर्मीणि दशबलानि इत्येवमधिगमानुक्रमेण सर्वधर्मा यथावदालम्ब्यन्त इत्यालम्बनमेकादशविधम्।
६-समुद्देशः
तादृशालम्बनप्रतिपत्तेः कः समुद्देश इति समुद्देशमाह-
सर्वसत्त्वाग्रता चित्तप्रहाणाधिगमत्रये।
त्रिभिर्महत्त्वैरुद्देशो विज्ञेयोऽयं स्वयम्भुवाम्॥४३॥
सर्वथा सर्वाकारज्ञतापरिज्ञानेन भविष्यद्बुद्धबोधिसत्त्वानां सर्वसत्त्व (राशि)-अखिलसत्त्व (निकाय) -अग्रताचित्तमहत्त्वं प्रहाणमहत्त्वमधिगममहत्त्वञ्चाधिकृत्य प्रतिपत्तौ प्रवृत्तत्वान्महत्त्वान्महत्त्वत्रययुक्तत्वाच्च त्रिविधः समुद्देशो ज्ञातव्यः।
७-सन्नाहप्रतिपत्तिः
इत्येवं प्रतिपत्त्याधारादीन् अभिधाय किञ्च तत्स्वरूपमिति चेत् ? सा त्रिसर्वज्ञताविषये सामान्येन शुक्लधर्माधिष्ठाना, सर्वाकाराभिसम्बोधादौ चतुर्विधेऽभिसमये प्रत्यभिसमयं षट्पारमिताधिष्ठाना च क्रिया परिपत्तिः। एवं यथावत् प्रयोगदर्शनभावनाविशेषमार्गस्वभावानां प्रतिपत्तिलक्षणानां सन्नाहप्रस्थानसम्भारनिर्याणानां मध्ये वीर्यरूपतया सन्नाहप्रतिपत्तिं प्रथमामाह-
दानादौ षड्विधे तेषां प्रत्येकं संग्रहेण या।
सन्नाहप्रतिपत्तिः षा षड्भिः षट्कैर्यथोदिता॥४४॥
इति। धर्मदानादिदाने श्रावकादिमनस्कारपरिवर्जनम्, सर्वजनाप्रियवादित्वक्षान्तिः, छन्दजननम्, यानान्तराव्यवकीर्णैकाग्रतानुत्तरसम्यक्सम्बोधिपरिणामना यथाक्रमं देयाद्यनुपलम्भसन्नाहत्वेन क्रियन्ते। तथैव शीलस्य रक्षणम्, क्षान्तेः सम्पादनम्, वीर्यस्य प्रारम्भः, ध्यानस्य आराधनम्, प्रज्ञाया भावना इत्येवं दानादिषट्पारमितासु प्रत्येकं दानादौ संगृहीतासु षड्भिः षट्कैः षट्त्रिंशद्विद्या भवन्ति दानादिसाधर्म्याच्च षट् सन्नाहप्रतिपत्तयो भवन्ति।
८-प्रस्थानप्रतिपत्तिः
कृतसन्नाहस्यैवं प्रस्थानमिति प्रस्थानप्रतिपत्तिं द्वितीयामाह -
ध्यानारूप्येषु दानादौ मार्गै मैत्र्यादिकेषु च।
गतोपलम्भयोगे च त्रिमण्डलविशुद्धिषु॥४५॥
उद्देशे षट्स्वभिज्ञासु सर्वाकारज्ञतानये।
प्रस्थानप्रतिपज्ज्ञेया महायानाधिरोहिणो॥४६॥
ध्यानारूप्यसमापत्ति-दानादिषट्पारमिता-दर्शनभावनाशैक्षविशेषमार्ग-चतुरप्रमाण- अनुपलम्भयोग-सर्ववस्तुत्रिमण्डलविशुद्धि-उद्देश-षडभिज्ञा-सर्वाकारज्ञतासु सम्यग्व्यवस्थितिलक्षणा हि समस्तमहायानधर्माक्रमणस्वभावा प्रस्थानप्रतिपत्तिः नवधा।
९-सम्भारप्रतिपत्तिः
कृतप्रस्थानस्यैवं सम्भार इति सम्भारप्रतिपत्तिं तृतीयामाह-
दया दानाधिकं षट्कं शमथः सविदर्शनं।
युगनद्धश्च यो मार्गं उपाये यच्च कौशलम्॥४७॥
ज्ञानं पुण्यं मार्गश्च धारणी भूमयो दश।
प्रतिपक्षश्च विज्ञेयः सम्भारप्रतिपत्क्रमः॥४८॥
महाकरुण-दान-शील-वीर्य-ध्यान-प्रज्ञा-शमथ-विदर्शना-युगनद्धमार्ग- उपायकौशल- ज्ञान- पुण्य- दर्शनादिमार्ग- वचनादिधारणी- भूमि- प्रतिपक्षाणामनुपलम्भेन संवृतिसत्यानतिक्रमेण समस्तमहायानार्थप्रतिपत्तेरेभिः करुणादिभिः सम्यक्-प्रतिपत्स्वाभाव्यात् महाबोधिग्रहणात् महाकरुणादिसम्भारा इति सप्तदश सम्भारप्रतिपत्तयः। तत्र ज्ञानसम्भारः आध्यात्मिक-बाह्य- तदुभय-शून्यता-महत्- परमार्थ- संस्कृत- असंस्कृत- अतीतानन्त- अनवराग्र- अनवकार- प्रकृति-सर्वधर्म- लक्षण-अनुपलम्भ- अभावस्वभाव- भाव- अभाव- स्वभाव- परभावशून्यतानां भेदेन विंशतिधा।
आध्यात्मिकत्वबाह्यत्वोभयशून्यत्वतस्तथा।
दिङ्निर्वाणार्थतश्चैव संस्कृतासंस्कृतत्वतः॥१॥
अत्यन्तानवराग्रत्वानवकाराकृतात्वतः।
सर्वधर्मत्वलक्ष्मत्वाभ्यतीतादित्वतः पुनः॥२॥
सांयोगिकत्वभावत्वाकाशशून्यस्वभावतः।
स्वस्वभाववियुक्तत्वाद् विंशतिः शून्यता मताः॥३॥
भूमिसम्भारेण दशभूभय इति परिष्क्रियमाणानां धर्माणां संदर्शनाय त्रयोविंशतिरन्तरश्लोका कथ्यन्ते-
१. प्रमुदिता भूमिः
लभ्यते प्रथमा भूमिर्दशधा परिकर्मणा।
आशयो हितवस्तुत्वं सत्त्वेषु समचित्तता॥४९॥
त्यागः सेवा च मित्राणां सद्धर्मालम्बनैषणा।
सदा नैष्क्रम्यचित्तत्वं बुद्धकायगता स्पृहा॥ ५०॥
धर्मस्य देशना सत्यं दशमं वाक्यमिष्यते।
ज्ञेयञ्च परिकर्मैषां स्वभावानुपलम्भतः॥५१॥
इति। यथावत् सर्ववस्तुषु अकौटिल्याशयः, स्व-परप्रयोजने हितत्वम्, सर्वसत्त्वेषु समचित्तता, सर्वस्वपरित्यागः, कल्याणमित्रारागणम्, यानत्रयसङ्गृहीत सद्धर्मालम्बनपर्येष्टिः, गृहवासानभिरतिः, अनुत्तरबुद्धकायगता स्पृहा, सद्धर्मप्रकाशनम्, सत्यवादितेत्येवमेभिर्दशभिर्लक्षणधर्मैः सर्वथोत्पद्यमानत्त्वात् परिकर्मभिः कारणविशेषैः स्वभावानुपलम्भतया कृतविशेषलक्षणपरिकर्मभिरेव प्रथमा प्रमुदिता भूमिः प्राप्यते।
२- विमला भूमिः
शीलं कृतज्ञता क्षान्ति प्रमोद्यं महती कृपा।
गौरवं गुरुशुश्रूषा वीर्यं दानादिकेऽष्टमम्॥५२॥
इति कुशलधर्म-सत्त्वार्थक्रिया-संवरशीलानि, परकृतोपकारस्य अविस्मरणम् (अविप्रणाशनम्), परकृतापकारादौ क्षान्तिः, कुशलधर्मस्याराधनेऽविप्रतिसारः, सर्वजनेषु मैत्री, उपाध्यायादिषु प्रणमनम्, कल्याणमित्रनिर्दिष्टधर्मसाधना, दानादिषट्पारमितासु पर्येष्टिरित्येवं कृतपरिकर्मविशेषेणाष्टप्रकारधर्मेण द्वितीया विमला भूमिरधिगम्यते।
३. प्रभाकरी भूमिः
अतृप्तता श्रुते दानं धर्मस्य च निरामिषम्।
बुद्धक्षेत्रस्य संशुद्धिः संसारापरिखेदिता॥५३॥
ह्रीरपत्राप्यमित्येतत् पञ्चधा मननात्मकम्।
इति। सद्धर्मश्रवणे तृप्तेरज्ञानम्, लाभादिनिरपेक्षचित्तेन सद्धर्मप्रकाशनम्, स्वबुद्धक्षेत्राश्रयाश्रितसंशोधनम्, उपकृतसत्त्ववैपरीत्यादिदर्शनेन न परिखेदापत्तिः, स्वपरापेक्षया अकुशलधर्माकरणमित्येवं पञ्चधा परिकर्मणा पूर्ववत् कृतानवबुध्यमानस्वभावपरिकर्मणा तृतीया प्रभाकरी भूमिरवबुध्यते।
४. अर्चिष्मती भूमिः
वनाशाऽल्पेच्छता तुष्टिर्धूतसंलेखसेवनम्॥५४॥
शिक्षाया अपरित्यागः कामानां विजुगुप्सनम्।
निर्वित्सर्वास्तिसन्त्यागोऽनवलीनानपेक्षते॥५५॥
इति। अरण्यावासः, अप्राप्तलाभेषु अनभिलाषः, प्राप्तलाभेष्वनधिकाभ्यर्थना, भिक्षादिधौतगुणसंवरणम्, गृहीतशिक्षाणां प्राणादिभ्योऽपि अपरित्यजनम्, कामगुणेषु दोषोपलम्भदर्शनेन निन्दनम्, विनेयानुसारेण निर्वाणे प्रवणत्वम्, सर्वस्वपरित्यागः, कुशलसाधने चित्तासंकोचः, सर्ववस्त्वनपेक्षणमित्येवं पूर्ववद्दशप्रकारेण चतुर्थी अर्चिष्मती भूमिरभिरूह्यते।
५. सुदुर्जया भूमिः
संस्तवं कुलमात्सर्यं स्थानं सङ्गणिकावहम्।
आत्मोत्कर्षपरावज्ञे कर्ममार्गान् दशाशुभान्॥५६॥
मानं स्तम्भं विपर्यासं विमतिं क्लेशमर्षणम्।
विवर्जयन् समाप्नोति दशैतान् पञ्चमीं भुवम्॥५७॥
इति। लाभाद्यर्थं गृहिप्रव्रजितादिभिः संवासः, श्राद्धकुलानुपदर्शनम्, जनाकीर्णनगरादि, स्वप्रशंसनपरनिन्दने, दशाकुशलकर्मपथाः, श्रुताद्यभिमानः, पराप्रणमनम्, कुशलाकुशलविपरीताभीनिवेशः, मिथ्यादृष्ट्यादिकुमतिः, सर्वरागादिसर्वक्लेशाभिमुखीकरणं चेत्येवंलक्षणान् दशधर्मान् विवर्जयन् अर्थादाक्षिप्तविपर्ययधर्मेण दशप्रकारपरिकर्मणा पूर्ववत् पञ्चमी सुदुर्जया भूमिराक्रम्यते।
६. अभिमुखी भूमिः
दानशीलक्षमावीर्यध्यानप्रज्ञाप्रपूरणात्।
शिष्यखड्गस्पृहात्रासचेतसां परिवर्जकः॥५८॥
याचितोऽनवलीनश्च सर्वत्यागेऽप्यदुर्मनाः।
कृशोऽपि नार्थिनां क्षेप्ता षष्ठीं भूमिं समश्नुते॥५९॥
दानादिषट्पारमितापरिपूरणेन श्रावकप्रत्येकबुद्धाभिलाषस्य स्वभावानुपलम्भोत्त्त्रासस्य च याचकजनप्रार्थनासंकोचस्य स्वरसप्रवृत्तसर्वार्थत्यागदौर्मनस्यस्य दारिद्र्यादर्थिजनप्रतिक्षेपचित्तस्य च वर्जनेनेत्येवं द्वादशभिः परिकर्मभिः पूर्ववत् षष्ठी अभिमुखी भूमिराज्ञायते।
७. दूरङ्गमा भूमिः
आत्मसत्त्वग्रहो जीवपुद्गलोच्छेदशाश्वतः।
निमित्तहेत्वोः स्कन्धेषु धातुष्वायतनेषु च॥६०॥
त्रैधातुके प्रतिष्ठानं सक्तिरालीनचित्तता।
रत्नत्रितयशीलेषु तद्दृष्ट्यभिनिवेशिता॥६१॥
शून्यतायां विवादश्च तद्विरोधश्च विंशतिः।
कलङ्का यस्य विच्छिन्नाः सप्तमीमेत्यसौ भुवम्॥६२॥
इति। आत्मसत्त्वजीवपुद्गलोच्छेदशाश्वतनिमित्तहेतुस्कन्धधात्वायतनत्रैधातुकाधिष्ठानसक्त्यालीनचित्तबुद्धधर्मसंघशीलदृष्ट्यभिनिवेश-शून्यताविवादविरोधोद्भावनाग्रहोत्सृष्टयश्चेत्येवं विंशतिप्रकारकलङ्कापगमादाक्षिप्तविपर्ययधर्मेण विंशतिप्रकारेण परिकर्मधर्मेण पूर्ववत् सप्तमी दूरङ्गमा भूमिः समीयते।
अर्थाक्षिप्तधर्मतानिर्देशायाह-
त्रिविमोक्षमुखज्ञानं त्रिमण्डलविशुद्धता।
करुणामनना धर्मसमतैकनयज्ञता॥६३॥
अनुत्पादक्षमाज्ञानं धर्माणामेकधेरणा।
कल्पनायाः समुद्धातः संज्ञादृक्क्लेशवर्जनम्॥६४॥
शमथस्य च निध्यप्तिः कौशलञ्च विदर्शने।
चित्तस्य दान्तता ज्ञानं सर्वत्राप्रतिघाति च॥६५॥
सक्तेरभूमिर्यत्रेच्छं क्षेत्रान्तरगतिः समम्।
सर्वत्र स्वात्मभावस्य दर्शनञ्चेति विंशतिः॥ ६६॥
शून्यताऽनिमित्ताप्रणिहितविमोक्षमुखसम्यग्ज्ञानम्, दशकुशलकर्मपथेषु वधवध्यघातकानुपलम्भादि, सर्वसत्त्वालम्बनकरुणा, वस्त्वनुपलम्भः, सर्वधर्मसमतावबोधः, महायानैकयानावबोधः, अनुत्पादपरिज्ञानम्, गम्भीरधर्मनिध्यानक्षान्त्यवगमः, सर्वज्ञेयानां महायानोपायमुखेन प्रकाशनम्, सर्वकल्पनोच्छेदः, निमित्तोद्ग्रहणविकल्पाभावसत्कायादिपञ्चदृष्टिसन्त्यागः, रागादिक्लेशवर्जनानि, शमथभावना, प्रज्ञाकौशल्यम्, चित्तोपशमः, रूपाद्यप्रतिघातज्ञानम्, अभिनिवेशास्थानम्, यथेष्टसमकालबुद्धक्षेत्रगमनम्, विनेयानुरूपं सर्वत्र स्वकायप्रकाशनमिति विंशतिप्रकारेणानेन परिकर्मधर्मेणापि पूर्ववत् सप्तमी भूमिः समीयते।
८. अचला भूमिः
सर्वसत्त्वमनोज्ञानमभिज्ञाक्रीडनं शुभा।
बुद्धक्षेत्रस्य निष्पत्तिर्बुद्धसेवापरीक्षणे॥६७॥
अक्षज्ञानं जिनक्षेत्रशुद्धिर्मायोपमा स्थितिः।
सञ्चिन्त्य च भवादानमिदं कर्माष्टघोदितम्॥६८॥
इति। यथावत्सर्वसत्त्वचित्तचरितज्ञानम्, लोकधातौ ऋद्ध्यभिज्ञाभिः क्रीडनम्, आधारबुद्धक्षेत्रसुवर्णादिभावपरिणामः, सर्वाकारधर्मपरीक्षणेन बुद्धरागणम्, दिव्यचक्षुषो निष्पत्तिः, आधेयबुद्धक्षेत्रसत्त्वपरिशोधनम्, सर्वत्र मायोपमतावस्थानम्, सर्वसत्त्वार्थदर्शनाद बुद्धिपूर्वकजन्मग्रहणञ्चेत्येवमष्टप्रकारधर्मेण परिकर्मणा पूर्ववदष्टमी अचला भूमिरनुभूयते।
९. साधुमती भूमिः
प्रणिधानान्यनन्तानि देवादीनां रूतज्ञता।
नदीव प्रतिभानानां गर्भावक्रान्तिरुत्तमा॥६९॥
कुलजात्योश्च गोत्रस्य परिवारस्य जन्मनः।
नैष्क्रम्यबोधिवृक्षाणां गुणपूरे स्वसम्पदः॥७०॥
इति। अनन्तप्रणिधानम्, देवादिसर्वसत्त्वरुतज्ञानम्, नद्युपमिताक्षयप्रतिभानम्, सर्वजनप्रशस्तगर्भावक्रमणम्, राजादिस्थानम्, आदित्याद्यन्वयः, मात्रादिसुसम्बन्धज्ञातिः, स्वविधेयपरिवारः, शक्राद्यभिनन्दितोत्पादः, बुद्धादिसञ्चोदननिष्क्रमणम्, चिन्तामणिसदृशाश्वत्थवृक्षादिः, बुद्धबुद्धधर्मस्वभावगुणपरिपूरणञ्चेत्येवं सम्पत्तिलक्षणैर्द्वादशभिः परिकर्मभिः पूर्ववत्कृतपरिकर्मविशेषैर्नवमी साधुमती भूमिः साक्षात्क्रियते।
१०. धर्ममेघा भूमिः
हेतुभूमित्वेन तत्परिकर्माण्येवं निर्दिश्य फलभूमित्वेन पृथक् तान्यनभिधाय सङ्ग्रहणेन दशमभूमिलक्षणमाह-
नवभूमीरतिक्रम्य बुद्धभूमौ प्रतिष्ठते।
येन ज्ञानेन सा ज्ञेया दशमी बोधिसत्त्वभूः॥७१॥
इति। श्रावकादिगोत्र-प्रथमफलप्रतिपन्नक-स्रोत-आपन्न-सकृदागामि-अनागामि-अर्हतामिति षण्णां नयत्रयव्यवस्थापनाभिप्रायेण शेषसङ्गृहीतापन्नकत्रयस्य प्रत्येकबुद्धस्य च यथाक्रमं गोत्र-अष्टमक-दर्शन-तनु-वीतराग-कृतविकल्प-श्रावक- प्रत्येकबुद्धभूमयः, बोधिसत्त्वानां यथोक्ता नवविधेत्येवं नवभूमीरतिक्रम्य दशम्यां पुनः भूमौ बोधिसत्त्वो बुद्ध एव वक्तव्यो न तु सम्यक्सम्बुद्ध इति वचनात् बुद्धभूमौ येन प्रणिधानज्ञानेनावतिष्ठते सा एव दशमी बोधिसत्त्वभूमिः ज्ञेया।
(प्रतिपक्षसम्भारः)
प्रतिपक्षसम्भारार्थं अन्तरश्लोकमाह-
प्रतिपक्षोऽष्टधा ज्ञेयो दर्शनाभ्यासमार्गयोः।
ग्राह्यग्राहकविकल्पानामष्टानामुपशान्तये॥७२॥
इति। सांक्लेशिकवस्तुमात्रप्रतिपक्षाधिष्ठानग्राह्यविकल्पद्वयस्य द्रव्यपुद्गलप्रज्ञप्तिपुरुषाधिष्ठानग्राहकविकल्पद्वयस्य च दर्शनमार्गभावनामार्गयोः प्रहाणाद् ग्राह्यग्राहकाष्टविकल्पोपशान्तये सत्यद्वयमाश्रित्य साक्षात्करणीया विपक्षभेदेन मार्गद्वयावस्थायामेव अष्टविधाः प्रतिपक्षाः।
१०. निर्याणप्रतिपतिः
सम्भृतसम्भारस्यैवं निर्याणमिति निर्याणप्रतिपत्तिं चतुर्थींमाह-
उद्देशे समतायाञ्च सत्त्वार्थे यत्नवर्जने।
अत्यन्ताय च निर्याणं निर्याणं प्राप्तिलक्षणम्॥७३॥
सर्वाकारज्ञतायाञ्च निर्याणं मार्गगोचरम्।
निर्याणप्रतिपज्ज्ञेया सेयमष्टविधात्मिका॥७४॥
इति। यथोक्त उद्देशः , सर्वधर्मसमता, सत्त्वार्थकरणम्, अनिमित्तसर्वक्रियाकारित्वेनानाभोगः, शाश्वतोच्छेदरहितावस्थाविशेषः, त्रियानसर्वार्थप्राप्तिः, यथोक्तसर्वाकारज्ञता तद्विशिष्टमार्ग इत्येवं निर्यातव्यवस्तुषु प्रतिविशिष्टान्यधर्माभावेन सर्वानुपलम्भतया एभिरष्टाभिर्निर्याणप्रतिपत्तिः अष्टधा भवति।
इति अभिसमयालङ्कारे नाम प्रज्ञापारमिताशास्त्रे प्रथमाधिकारवृत्तिः।


c: text/html

text:
आवामपि तत्र न्यायार्थं गतवतौ ! मेरठस्थसंस्कृतभारत्याः गजक-पट्टिका-आपणः , हिमाचलप्रदेशस्य टोपिकाSपणः, अन्यानां केषाञ्चित् युतकापणः इत्यादि आपणाः अपि ग्रामं भूषयन्ति स्म |
Wednesday, February 2, 2011
वदतु संस्कृतम्, जयतु भारतम् ! (२)
द्वितीयदिने रात्रौ मुम्बयां प्रति आगमनाय रेल-आरक्षणं कृतमासीत | अत: मेलायां शीघ्रं प्राप्तव्यं इति चिन्तयित्वा अहं शन्तनुना सह IIScतः नववादने एव निर्गतवान् |
द्वितीयदिने सम्यक समयं दत्वा शनै: शनै: समग्रां ग्रन्थप्रदर्षिनीं अटितवन्तौ आवाम् | ज्ञानगङ्गा प्रदर्शिनीं अपि सविस्तरां अवालोकयाव | संस्कृतभाषायां अमितं ज्ञानं अस्ति इति सर्वे जानीम | एतादृश संस्कृतभाषाबद्धस्य ज्ञानस्य विषये याः संस्था: संशोधनं कुर्वन्ति तेषां कृते अवकाशः आसीत् एषा प्रदशिनी | IITB, IIMB, ISRO संस्कृत-भारती तथा च अन्ये नैकाः संस्थाः तत्र भागं गृहीतवन्तः | प्रमुखतया भित्तीपत्रक-प्रदर्शिनी एषा | काचित् संस्थाः ग्रन्थोल्लिखितयन्त्रान् पुनर्निर्माय सप्रयोगं अपि पुरातनज्ञानस्य अन्वेक्षणं शक्यं इति प्रदर्शितवतयः | महाभारतप्रसिद्धाः चक्रव्यूहः, मकरव्यूहः इत्यादीनां प्रतिकृतयः अपि आसन् ज्ञानगङ्गायाम् |
महत्त्व पूर्णं आकर्षणं तु संस्कृतग्रामम् | सम्मेलनस्थले एके विभागे लघु-ग्रामं एव निर्मितवन्तः आयोजकाः | अद्यतन काले अपि सर्वे व्यवहाराः संस्कृतेन कर्तुं शक्यते इत्येतस्य प्रात्यक्षिकं एव तत् ग्रामम् | तत्र विद्यालयः, समीकरणागारः (garage), नैके आपणाः, तथा च ग्रामन्यायालयं आसीत् | विद्यालये "मम नाम महेशः | भवतः नाम किं ? ... भवत्याः नाम किं ?" इति संवादः अनितरं प्रचलति स्म -- यतः तत्र आप्रातः रात्रिपर्यन्तं पञ्चनिमिषात्मकाः संभाषणवर्गाः प्रचलिताः आसन् | विशेषतया उल्लेखनीयं तु ग्रामन्यायालयम् | तत्र च एकः स्वयंसेवकः सदैव सरपञ्च/न्यायाधीश रूपेण विराजमानः आसीत् | ये जनाः द्रष्टुं गच्छन्ति तेषां एव मिथ्याकलहानां (pseudo-quarrels) निवारणं करोति, न्यायं च ददाति स्म सः |
आवामपि तत्र न्यायार्थं गतवतौ ! मेरठस्थसंस्कृतभारत्याः गजक-पट्टिका-आपणः , हिमाचलप्रदेशस्य टोपिकाSपणः, अन्यानां केषाञ्चित् युतकापणः इत्यादि आपणाः अपि ग्रामं भूषयन्ति स्म |
एका पारंपारिक परीक्षा अपि अष्टम दिनाङ्के आसीत् - शलाका परीक्षा | पुरा गुरुकुले एतावती परीक्षा पद्धतिः आसीत् | तत्र छात्र: विदित ग्रन्थस्य समग्रं अध्ययनं करोति, परीक्षासमये परीक्षकः तत् ग्रन्थस्य कस्मिन्नपि पृष्ठे शलाकां स्थापयति | तदा छात्रेण तत् पृष्ठं मुखोद्गतं अस्ति इति प्रदर्शनीयं; अनन्तरं च तद्विषयस्य सविस्तरा मौखिकी परीक्षा भविष्यति | एषा परीक्षा तु मया न् दृष्टा | अहो मम दुर्भाग्यं |
कविसंमेलनम्, युवासंमेलनम्, महिलासंमेलनम्, परिचर्चाः इत्यादयः उपकार्यक्रमाः अपि संपन्नाः| मेलायां त्रिशताधिक नूतन संस्कृतपुस्तकानां प्रकाशनमपि अवर्तत | चतुष्कोटिरुप्यकाणां पुस्तकविक्रयः अपि अभवत् मेलायाम् | उत्तराञ्चलराज्यस्य द्वितीया राज्यभाषा तु संस्कृतमस्ति एव , किन्तु संस्कृतभाषा व्यवहारभाषा भवितुमर्हति, भवेच्च इति विश्वासः अददात् एषा मेला | तत्र सततं घोषायमानया वाग्गर्जनया अहं लेखनं समापयामि --
जयतु जयतु संस्कृतभाषा ; वदतु वदतु संस्कृतभाषा !
जयतु जयतु संस्कृतभाषा ; वदतु वदतु संस्कृतभाषा !
वदतु संस्कृतम्, जयतु भारतम् !
(Please read through at least one paragraph even if you don't know Samskrit, you will get to know that you actually know the language!)
द्वारा पोस्ट केलेले Makarand MK येथे 10:37 4 comments: या पोस्टचे दुवे
Subscribe to: Posts (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
॥ हंसोपनिषत् ॥
हंसाख्योपनिषत्प्रोक्तनादालिर्यत्र विश्रमेत् ।
तदाधारं निराधारं ब्रह्ममात्रमहं महः ॥
ॐ पूर्णमद इति शान्तिः ॥
गौतम उवाच ।
भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
ब्रह्मविद्याप्रबोधो हि केनोपायेन जायते ॥ १॥
सनत्कुमार उवाच ।
विचार्य सर्ववेदेषु मतं ज्ञात्वा पिनाकिनः ।
पार्वत्या कथितं तत्त्वं शृणु गौतम तन्मम ॥ २॥
अनाख्येयमिदं गुह्यं योगिनां कोशसंनिभम् ।
हंसस्याकृतिविस्तारं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ ३॥
अथ हंसपरमहंसनिर्णयं व्याख्यास्यामः ।
ब्रह्मचारिणे शान्ताय दान्ताय गुरुभक्ताय ।
हंसहंसेति सदा ध्यायन्सर्वेषु देहेषु व्याप्य वर्तते ॥
यथा ह्यग्निः काष्ठेषु तिलेषु तैलमिव तं विदित्वा
मृत्युमत्येति ।
गुदमवष्टभ्याधाराद्वायुमुत्थाप्यस्वाधिष्ठां त्रिः
प्रदिक्षिणीकृत्य मणिपूरकं च गत्वा अनाहतमतिक्रम्य
विशुद्धौ
प्राणान्निरुध्याज्ञामनुध्यायन्ब्रह्मरन्ध्रं ध्यायन्
त्रिमात्रोऽहमित्येवं सर्वदा ध्यायन् । अथो
नादमाधाराद्ब्रह्मरन्ध्रपर्यन्तं शुद्धस्फटिकसङ्काशं
स वै ब्रह्म परमात्मेत्युच्यते ॥ १॥
अथ हंस ऋषिः । अव्यक्ता गायत्री छन्दः । परमहंसो
देवता । अहमिति बीजम् । स इति शक्तिः ।
सोऽहमिति कीलकम् । षट् सङ्ख्यया
अहोरात्रयोरेकविंशतिसहस्राणि षट् शतान्यधिकानि
भवन्ति ।
सूर्याय सोमाय निरञ्जनाय निराभासाय तनु सूक्ष्मं
प्रचोदयादिति अग्नीषोमाभ्यां वौषट्
हृदयाद्यङ्गन्यासकरन्यासौ भवतः । एवं कृत्वा हृदये
अष्टदले हंसात्मानं ध्यायेत् । अग्नीषोमौ
पक्षावोङ्कारः शिरो बिन्दुस्तु नेत्रं मुखं रुद्रो रुद्राणी
चरणौ बाहू कालश्चाग्निश्चोभे पार्श्वे भवतः ।
पश्यत्यनागारश्च शिष्टोभयपार्श्वे भवतः । एषोऽसौ
परमहंसो भानुकोटिप्रतीकाशः । येनेदं व्याप्तम् ।
तस्याष्टधा वृत्तिर्भवति । पूर्वदले पुण्ये मतिः आग्नेये
निद्रालस्यादयो भवन्ति याम्ये क्रूरे मतिः नैरृते पापे
मनीषा वारुण्यां क्रीडा वायव्ये गमनादौ बुद्धिः सौम्ये
रतिप्रीतिः ईशाने द्रव्यादानं मध्ये वैराग्यं केसरे
जाग्रदवस्था कर्णिकायां स्वप्नं लिङ्गे सुषुप्तिः पद्मत्यागे
तुरीयं यदा हंसो नादे लीनो भवति तदा
तुर्यातीतमुन्मननमजपोपसंहारमित्यभिधीयते । एवं सर्वं
हंसवशात्तस्मान्मनो हंसो विचार्यते । स एव जपकोट्या
नादमनुभवति एवं सर्वं हंसवशान्नादो दशविधो जायते
। चिणीति प्रथमः । चिञ्चिणीति द्वितीयः ।
घण्टानादस्तृतीयः । शङ्खनादश्चतुर्थः ।
पञ्चमतन्त्रीनादः । षष्ठस्तालनादः । सप्तमो वेणुनादः
। अष्टमो मृदङ्गनादः । नवमो भेरीनादः ।
दशमो मेघनादः । नवमं परित्यज्य दशममेवाभ्यसेत् ।
प्रथमे चिञ्चिणीगात्रं द्वितीये गात्रभञ्जनम् । तृतीये
खेदनं याति चतुर्थे कम्पते शिरः ॥
पञ्चमे स्रवते तालु षष्ठेऽमृतनिषेवणम् । सप्तमे
गूढविज्ञानं परा वाचा तथाष्टमे ॥
अदृश्यं नवमे देहं दिव्यं चक्षुस्तथामलम् । दशमे
परमं ब्रह्म भवेद्ब्रह्मात्मसंनिधौ ॥
तस्मिन्मनो विलीयते मनसि सङ्कल्पविकल्पे दग्धे पुण्यपापे
सदाशिवः शक्त्यात्मा सर्वत्रावस्थितः स्वयंज्योतिः शुद्धो
बुद्धो नित्यो निरञ्जनः शान्तः प्रकाशत इति ॥
इति वेदप्रवचनं वेदप्रवचनम् ॥ २॥
ॐ पूर्णमद इति शान्तिः ॥
इति हंसोपनिषत्समाप्ता ॥
Encoded and proofread by Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com
% Text title : Hansa Upanishad
% File name : hansa.itx
% itxtitle : ha.nsopaniShat
% engtitle : Hansa Upanishad 15
% Category : upanishhat
% Location : doc_upanishhat
% Sublocation : upanishhat
% Author : Vedic Tradition
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/religion/hinduism
% Transliterated by : Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com
% Proofread by : Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com
% Description-comments : 15/108; Shukla-Yajur-Veda, Yoga Upanishad
% Latest update : September 29, 1999
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org
BACK TO TOP


text:
यथार्थरूपा भगवद्गीता
कस्यापि पुस्तकस्य एकलक्षप्रतिकृतय: यदि विक्रीयन्ते तर्हि स च कश्चन विशेष: एव । एवं सति कोटिप्रतिकृतय: यदि विक्रीयन्ते...? तदपि गीताया: ..? अन्ताराष्ट्रियकृष्णप्रज्ञासङ्घस्य संस्थापकेन भक्तिवेदान्तप्रभुपादस्वामिवर्येण लिखतं यथार्थरूपा भगवद्गीता (ड्डञडञञिट्ठडठठदञ - थ ड्ढद ड्ढथ) इत्याख्यस्य पुस्तकस्य कोट्यधिका: प्रतिकृतय: एतावता विक्रीता: सन्ति । मूलत: आग्लभाषया लिखित: एष: ग्रन्थ: फ्रेञ्च्, जर्मन्, स्प्यानिष्, रषियन्, चैनीस्, अरेबिक्, हीब्रू, डच्, पोर्चुगीस्, इटालियन् - इत्यादिभि: चत्वाशिंदिधिकाभि: विदेशीयभाषाभि: प्राय: सर्वाभि: अपि भारतीयभाषाभि: अनूदित: सन् नैकवारं प्रकाशित: अस्ति ।
हिन्दीभाषया 9,88,000 प्रतिकृतय: (त्रिंशद्वारं मुद्रिता:), मराठीभाषया 7,20,000 प्रतिकृतय: (अष्टवारं मुद्रिता:), मलयाळभाषया 4,50,000 प्रतिकृतय: (अष्टवारं मुद्रिता:), वङ्गभाषया 2,12,000 प्रतिकृतय: (अष्टवारं मुद्रिता:), ओडियाभाषया 1,75,000 प्रतिकृतय:, तमिलुभाषया 1,15,000 प्रतिकृतय:, तेलुगुभाषया 2,60,000 प्रतिकृतय:, कन्नडभाषया ...... प्रतिकृतय: - इत्येवं तस्य पुस्तकस्य विक्रीतानां प्रतिकृतीनां गणना उपलभ्यते । श्रीमद्भगवद्गीताया: अष्टादश-अध्यायानां सर्वेऽपि 700 श्लोका: अत्र अनूदिता:, आधुनिकदृष्ट्या च व्याख्याता: सन्ति ।
1896तमे क्रिस्ताब्दे कल्कत्तानगरे प्राप्तजन्मा अभयचरण डेवर्य: गौडीयमठ-संस्थापनाचार्यस्य श्रीशीलभक्तिसिद्धान्तसरस्वती-स्वामिन: आदेशानुसारं तस्य शिष्यत्वं स्वीकृतवान् । तस्य एव आज्ञाम् अनुसृत्य अभय: वेदज्ञानस्य प्रसाराय स्वीयं जीवनमेव समर्पितवान् । स: आदौ ‘ब्याक् टु गाड् हेड्’- इत्र्याख्याया: आंग्लपत्रिकाया: आरम्भम् अकरोत् । तद्द्वारा वेदान्तविचारान् आंग्लभाषया जनेभ्य: प्रापयितुं स: प्रयत्नम् अकरोत् । तेषु एव दिनेषु भगवद्गीताम् अधिकृत्य स: विशेषाध्ययनम् अकरोत् । तत: भगवद्गीताया: व्याख्यानलेखनं तद्विषये प्रवचनकरणं च अकरोत् । केषाञ्चित् वर्षाणाम् अनन्तरं वृन्दावने शास्त्रोक्तरीत्या संन्यासदीक्षां स्वीकृत्य अभयचरण डे अभय-चरणारविन्दभक्तिवेदान्तस्वामी इति नूतनं नाम प्राप्नोत् । तन्मध्ये श्रीमद्भागवतस्यापि आंग्लभाषया व्याख्यानलेखनं स: आरभत । 1967 तमे क्रिस्ताब्दे स्वीये सप्ततितमे वयसि भक्तिवेदान्तस्वामी रिक्तहस्त: सन् एव अमेरिकाम् अगच्छत् । तत: एकस्य वर्षस्य अनन्तरं तत्र एव ‘अन्ताराष्ट्रियकृष्णप्रज्ञासङ्घ’स्य संस्थापनम् अकरोत् । श्रीमद्भगवद्गीताया: श्रीमद्भागवतस्य च आधारेण जायमाना कृष्णप्रज्ञा एव आधुनिक-जगत: सर्वासामपि समस्यानां परिहारोपाय: इति दृढं विश्वसन्ति तत्सम्प्रदायवादिन: ।
‘औषधसेवनसमये वेद्यस्य सूचनाम् अनुसृत्य स: यथा आदिशति तथैव सेवनं करणीयम् । अन्यथा अपेक्षितं फलं न सिध्यति । एवमेव गीताया: अनुसन्धानसमयेऽपि भगवति गीताचार्ये पूर्णविश्वासेन तेन निर्दिष्टेन क्रमेण एव करणीयम् । अन्यथा गीताध्ययनेन किमपि फलं न सिध्यति । गीताया: यथार्थरूपत्वं ज्ञापयितुमेव मया एष: ग्रन्थ: विरचित:’ इति यथार्थरूपा भगवद्गीता इत्याख्यस्य अस्य ग्रन्थस्य आदौ निवेदयति ग्रन्थकार: ।
1966 तमे क्रिस्ताब्दे न्यूयार्कनगरे एतस्य पुस्तकस्य प्रथमं मुद्रणं प्राचलत् । विश्वविख्याता ‘मेक्मिलन्’प्रकाशनसंस्था प्रथम-मुद्रणावसरे एव अस्य एकलक्ष-प्रतिकृतीनां मुद्रणम् अकरोत् । 1976तमे क्रिस्ताब्दे एतदर्थमेण भक्तिवेदान्तपुस्तकन्यास: संस्थापित: । तेन अस्य ग्रन्थस्य पञ्चदशलक्षप्रतिकृतय: मुद्रिता: । एतावता अस्य पुस्तकस्य 75लक्षाधिका: आंग्लभाषा-प्रतिकृतय: विक्रिीता: सन्ति । पुस्तकविक्रयणस्य इतिहासे एष: निश्चयेनापि कश्चन विक्रम: एव । गोरखपुरस्थेन गीता-मुद्रणालयेन तु एतदेव कार्यं क्रियमाणम् अस्ति बहुभ्य: वर्षेभ्य: । भगवद्गीतापुस्तक-प्रकाशनद्वारा अन्ताराष्ट्रियकृष्णप्रज्ञासङ्घेनापि तदेव श्लाघनीयं कार्यम् अनुवर्तमानम् अस्ति इत्येतत् महते सन्तोषाय ।
External links[सम्पादयतु]
- Bhagavad-Gītā As It Is at Krishna.com
- "Online Bhagavad-Gītā As It Is in English and other languages" at Online Bhaktivedanta Vedabase.
- Bhagavad-Gītā As It Is at Bhaktivedanta VedaBase Network.
- Bhagavad-gītā As It Is at Vanisource.
- Bhagavad-gītā As It Is - Macmillan 1972 Edition at PrabhupadaBooks.com
- Bhagavad Gita As It Is 1972, Macmillan (Buy Online) at RadhikaStore.com


text:
191 संप्रति परिवृत्तेश्च परिवृत्तेरपि रूपस्य निरूपणं किञ्चित् संक्षिप्तं क्रियत इति ॥
तव भुजेन भुजगराजभोगायमानेन शस्त्रैः कृपाणादिभिः प्रहारं ददता प्रयच्छता भूभुजां राज्ञाम् । पूजानुग्रहनिन्दा[घात]दानस्य दानत्वाभावात् न चतुर्थी । चिरं दीर्घमर्जितं सञ्चितं कुमुदवत् पाण्डुरं यशस्तेषां भूभुजां सम्बन्धि हृतं गृहीतम् । अत्र प्रहारेण कर्मणा यशोरूपो गुणो विनिर्मितः । इतीदृशी परिवृत्तिरनुगन्तव्या ।
इत्यपरमुदाहरणम् ।
आशिषमाविष्कुर्वन्नाह—
अभिलषिते वाञ्छिते वस्तुनि क्वचित् क्रियाविशेषे आशंसनं प्रार्थनमित्यनूद्य आशीर्नाम विज्ञायत इति विधीयते । यथेत्युदाहरति— परमं पारमार्थिकं सकलकल्पनामलविकलं ज्योतिः संवेदनं सर्वपदार्थतत्त्वप्रकाशकत्वात् वाचो मनसश्चाविकल्पत्वात् न गोचरो न विषय इत्यवाङ्मनसगोचरः । अवाङ्मनसगोचरमित्यपि पठ्यते । तत्र न विद्यते वाङ्मनसयोर्गोचरो विषयभावो ग्राहकत्वमस्येति व्याख्येयम् । वो युष्मान् पातु रक्षतु । अत्राभिलषितं रक्षणमाशस्यत इति ।


text:
सर्वाकारज्ञताचर्यापरिवर्तो नाम प्रथमः
Technical Details
रत्नाकरशान्तिविरचिता
आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः
सारतमाख्या पञ्जिका
I
॥सर्वाकारज्ञताचर्यापरिवर्तो नाम प्रथमः॥
नमः सर्वबुद्धबोधिसत्त्वेभ्यः।
भवति बहुतरार्के केवलं यस्य लोके
दिनमुदयसमृद्ध्या रात्रिरस्तङ्गमेन।
प्रतिविषयविसारी शुद्धिमानस्तु वंशः (?)
स गुरुगुणनिधेर्वो जायतां बुद्धबोधः॥
.............नमः शरणं दशबलास्ते वा (?)॥
यस्याः कतिपयवर्णा धृताः कर्णपुटैरपि।
बोधेर्भवन्ति बीजानि जिनमाता प्यत्यसौ।
मैत्रेयस्य विभोरलंकृतिमयः पोतो यदर्थार्णवे
निर्णीतं बहुविस्तराकृतिसमैर्यस्या निजांशेरपि।
व्याचष्टे वचसा स्फुटेन लघुना मन्दोऽपि रत्नाकारः
प्रज्ञापारमितां.......न महतां (तीं) तामष्टसाहस्रिकाम्॥
अथ कस्मादियं व्याख्यायते ?
सूत्रं गेयं व्याकरणं गाथा उदानं निदानं अवदानं इतिवृत्तकं जातकं वैपुल्यं अद्भुता धर्माः उपदेशाश्चेति।
तत्र सूत्रं कतमत् ? यत्र [गम्भीर]पदैरर्थसूचनम्। गेयं कतमत् ? सूत्रमेव [यद्गीयते]। यच्च नेयार्थं सूत्रं तदपि गेयं गम्यत्वात्। व्याकरणं [कतमत् ? यत्र] श्रावकोऽभ्यतीतः कालगत उपपत्तौ व्याक्रियते। यच्च नीतार्थं सूत्रं तेन हि [स्फुटाभिप्रायेण] व्याख्यानात्। गाथा कतमा ? यत्र [द्विपदा त्रिपदा चतुष्पदा पञ्चपदा] षट्पदा च। उदानं कतमत् ? यदुद्दिश्य भाषितम्। सोत्पत्तिशिक्षाप्रज्ञप्तिभाषितं वा। अवदानं कतमत् ? सदृष्टान्तकभाषितम्। इतिवृत्तकं कतमत् ? पूर्वयोगप्रतिसंयुक्तम्। [जातकं कतमत् ? बोधिसत्त्वचर्याप्रतिसंयुक्तम्। वैपुल्यं कतमत् ?] यद्बोधिसत्त्वपिटकप्रतिसंयुक्तम्। सर्वसत्त्वहितसुखाधिष्ठानत्वात्। अद्भूता धर्माः कतमे ? यत्र श्रावकबोधिसत्त्वबुद्धानामाश्चर्याद्भुता धर्मा देश्यन्ते। उपदेशाः कतमे ? यत्राविपरीतं धर्मलक्षणमुपदिश्यते [तत्रोपदेशेऽन्तर्गतेयं भगवती सूत्ररत्नम्।]
परमपुरुषार्थसाधनस्य परमगम्भीरस्य धर्मस्य सर्वैराकारैः सूचनात्। अथैषा कतिभिः पदार्थैरभिधेयैर्दर्शिता ? कतमे वत इति प्रश्ने शास्त्रम्-
[1] प्रज्ञापारमिताष्टाभिः पदार्थैः समुदीरिता।
सर्वाकारज्ञता मार्गज्ञता सर्वज्ञता [ततः]॥१-३॥
[2] [सर्वा]काराभिसम्बोधो मूर्द्धप्राप्तोऽनुपूर्विकः।
एकक्षणाभिसम्बोधो धर्मकायश्च तेऽष्टधा॥१-४॥
इति। स्वार्थे ‘धा’ प्रत्ययः। इमे तेऽष्टावित्यर्थः। बोध्यभिमुखः सम्यग्बोधि‘ऽभिसम्बोधः’। अत एवा.......। अभिसमीयते सप्तभिः प्राप्यते यतः। मूर्धा प्रकर्षः। तं प्राप्तो ‘मूर्धप्राप्तः’। अनुपूर्वमनुक्रमः। तद्योगात् ‘अनुपूर्विकः’। उभयत्रापि ‘सम्बोध’ इति वर्तते।
पुनः शास्त्रम्-
[3] लक्षणं [तत्प्रयोगस्तत्प्रकर्षस्तदनुक्रमः।]
[तन्निष्ठा तद्विपाकश्चेत्यन्यः षोढार्थ] संग्रहः॥९-१॥
अथवा........षडर्थाः। यत आदौ त्रिविधा सर्वज्ञता तत् ‘लक्षणं’ प्रज्ञापारमितायाः। ततश्चत्वारोऽस्याः प्रयोगः प्रयोगप्रकर्षः प्रयोगानुक्रमः प्रयोगनिष्ठा चेति। ........।
पुनः शास्त्रम्-
[4] विषयास्त्रितयो हेतुः प्रयोगश्चतुरात्मकः।
धर्मकायः फलं कर्मेत्यन्यस्त्रेधार्थसंग्रहः॥९-२॥
अथवाऽतिसंक्षेपतोऽस्यां त्रयोऽर्थाः। तथा हि त्रिविधः प्रयोगविषयः सर्वज्ञतात्रयश्च [तद्धेतुः] ‘विषयः’। ‘प्रयोगश्चतुरात्मक’। सर्वाकारा हि सम्बोधादिः। तस्य हेतोः ‘फलं धर्मकायः’ तत् ‘कर्म’ च।
तदेवमष्टौ षट् त्रयो वाऽस्य सूत्रस्यार्थाः साकल्येन। प्राधान्येन पुनरेक एव वार्थः। अन्यथा एकवाक्यतापि न स्यात्। दशदाडिमादिपसमूहवत्। अवयवार्थैः परस्परो[पर]क्तस्य स्वार्थेन (?) एकत्वादुपसंहारात्। तस्मात् सम्बद्धान्(नु)गुणोपायात्। सम्यक्सम्बोधिरत्र प्राधान्येनोच्यत इत्येके। तदसत्। यतः सम्यक्सम्बोधिः श्रावकपिटकेऽप्यतिप्रतीतत्वादजिज्ञासिता। प्रज्ञापारमिता तु तत्राविदितत्वाज्जिज्ञासितेति। सैव [शास्त्रे प्राधान्येन]अभिधीयते। [दुरधिमोक्षा] गम्भीरत्वात्। भगवतस्तु वचनात् [प्रतिलब्धाद्] अधिमुच्यते..............। ततोऽपीयं प्राधान्येन भगवता वक्तव्या। यथा यथा चेयमधिमच्यते तथा तथा बोधेरासन्नीभवति। ततोऽपीयं प्राधान्येन वचनीया। अष्टासु चाभिसमयेषु यथा [सारं तथेयं] विस्तरेणोच्यमाना कथं प्राधान्येन नोच्यते ? प्रज्ञापारमितैव मार्गः सम्बोधेः। शेषाणामपि तथैव मार्गीकरणात्। इत्येवमियमुच्यमाना सुतरां प्राधान्येनोच्यत इत्यलमतिविस्तरेण। अत एव प्राधान्येन व्यपदेशादेतत्सूत्रं प्रज्ञापारमिता। [न सम्यक्सम्बोधि]रिति। तस्मात्प्रज्ञापारमितैवः.......।
एवं मयेत्यादि। अथ कस्येदं वचनम् ? संङ्गीतिकारस्य। सङ्गीतत्वेन लोके संप्रत्ययार्थम्। तत्किं ........प्रक्षेपः ? नैवम्। भगवदाज्ञयैवं तेन पाठात्। उक्तं हि भगवता [श्रुतं मया] इति सङ्गीतिकारः अडकवतीनिवासी वज्रपाणिर्महाबोधिसत्त्वः। स हि भाद्रकल्पिकानां तथागतानां रूपकायस्य धर्मकायस्य च रक्षाधिकृतः पृष्ठतोऽवगतः। एवं ते (तैः ?) प्रत्यर्पितशासनश्च.......।.............
.......... यतोऽस्यामच्यु (?)तसमाधिनिश्रितो महान् धर्मावभासस्तस्मात् प्रभाकरी। यतोऽस्यां बोधिपक्ष्यैः संक्लेशेन्धनदहनं तस्मादर्चिष्मती। यतोऽस्यां लौकिकलोकोत्तरयोर्विद्याऽसत्यज्ञानयोरन्योन्यविरोधाद्दुष्करः परिजयस्तस्मात्सुदुर्जया। यतोऽस्यां प्रतीत्यसमुत्पादप्रविचयादभिमुखो भवत्यसङ्गमुखाख्यः प्रज्ञापारमिताविहारस्तस्मादभिमुखी। यतोऽस्यां बोधिपक्ष्यसत्य[प्रतीत्य] समुत्पादालम्बनो निर्निमित्तविहार आभोगवाही तस्माद्दूरंगमा। यतोऽस्यां स एव स्वरसवाहित्वादचलः तस्मादचला। यतोऽस्यां प्रतिसंविभ्दिर्धार्मकथिकत्वाद्बोधिसत्त्वः साधुस्तस्मात् साधुमती। यतोऽस्यां बोधिसत्त्वोऽभिषिच्यते यौ[व]राज्याय तस्माद्धर्ममेघा। ..........एताः प्रत्येकं षड्भिः पारमिताभिः संगृहीताः यथाक्रमम्।
एतासु दश पारमिता अतिरिच्यते।
कतमा दश ?
“दानं शीलं क्षमा वीर्य ध्यानं प्रज्ञा उपायता।
प्रणिधानं बलं ज्ञानमेताः पारमिता दश॥”
तत्र यत्पारमितोपचितस्य कुशलमूलस्यानुत्तरायां सम्यक्सम्बोधौ सम्यक्परिणामनमुपादाय पारमिता तेनोपायेन तस्याक्षयीकरणात्। आह च। “आबोधे क्षयमिति स्वल्पमपि न बोधिपरिणतं कुशलम्। आसमन्तात्पतितः पयोनिधौ सलिलबिद्नुरिव” इति। भद्रचर्यादिकं प्रणिधानपारमिता यया प्रतिजन्म यत्पारमिताश्चरति। भावनाबलं प्रतिसंख्यानबलं च बलपारमिता। यया प्रत्यहं प्रतिक्षणं ताश्चरति। यथाभिप्रायमयथारुतं महायानस्य परिज्ञानं ज्ञानपारमिता।
भूमीनां विस्तर आर्यदशभूमकादौ। परिकर्माणि पुनरासां महत्योर्भगवत्योरुद्दिष्टानि निर्दिष्टानि च भूमीनां परिकर्माण्यधिकृत्य शास्त्रे त्रयोविंशतिः श्लोकाः। तानि यथाभूमि पृथक्कृत्य वक्ष्यामः।
[5] लभ्यते दशमा (प्रथमा) भूमिदर्शधा परिकर्मणा।
आशयो हितवस्तुत्वं सत्त्वेषु समचित्तता॥१-४८॥
[6] त्यागः सेवा च मित्राणां सद्धर्मालम्बनैषणा।
सदा नैष्क्रम्यचित्तत्वं बुद्धकायगता स्पृहा॥१-४९॥
[7] धर्मस्य देशना सत्यं दशमं वाक्यमिष्यते।
ज्ञेयं च परिकर्मैषां स्वभावानुपलम्भतः॥१-५०॥
‘दशधा’ इति दशविधेन। तच्चाशयादि॥ ‘आशयः’ श्रद्धाछन्दौ। ‘हितवस्तुत्वं’ सर्वसत्त्वहितैषिता। हेतुरस्याः ‘सत्त्वेषु प्रशमचित्तता’। ‘त्यागो’ दानपारमिता। ‘एषणा’ पर्येषणा। सा च ‘सद्धर्मालम्बना’ धर्मपर्येष्टिरित्यर्थः। गृहवासान्निष्क्रमणं निष्क्रमः। स्वार्थे ष्यञ् ‘नैष्क्रम्यं’ तच्चित्तता। ‘स्पृहा’ इत्यत्र सदेति वर्तते। ‘सत्यं’ चोक्तमिति सत्यवचनं तद्दशमम्। ‘एषां’ इत्याशयादीनाम्॥
[8] शीलं कृतज्ञता क्षान्तिः प्रामोद्यं महती कृपा।
गौरवं गुरुशुश्रूषा वीर्यं दानादिकेऽष्टमम्॥१-५१॥
‘शीलं’ शीलपरिशुद्धिः। ‘क्षान्तिः’ क्षान्तिबलम्। प्रमोद एव ‘प्रामोद्यम्’ ‘महती’ सर्वसत्त्वापरित्यागितया। ‘गौरवं’ गौरवार्हेषु। ‘गुरूशुश्रूषा’ कल्याणमित्रेष शास्तृसंज्ञा। ‘दानादिके’ इति पारमितासु। ‘अष्टम’ ग्रहणादष्टावेव परिकर्माणि द्वितीयायाम्।
[9] अतृप्तता श्रुते दानं धर्मस्य च निरामिषम्।
बुद्धक्षेत्रस्य संशुद्धिः संसारोपरिखेदिता॥१-५२॥
[10] ह्रीरपत्राप्यमित्येतत् पञ्चधाऽमननात्मकम्।
‘श्रुतं’ बाहुश्रुत्यम्। ‘संशुद्धिः’ परिशुद्धिः। सा तस्यामेव पुण्यपरिणामनात्। ‘अमननात्मकं’ तेनामननात्। ‘पञ्चधा’ इति वचनात् पञ्चैव परिकर्माणि तृतीयायाम्।
वनाशाल्पेच्छता तुष्टिर्धुतसंलेखसेवनम्॥१-५३॥
[11] शिक्षाय अपरित्यागः कामानां विजुगुप्सनम्।
निर्वित्सर्वास्तिसंत्यागा[वन]वलीन[त्वान्]पेक्षते॥१-५४॥
वनस्य (‘वानाशा’) अरण्यवासस्तत्कार्यत्वात्। ‘तुष्टिः’ सन्तुष्टिः। ‘धुत’ गुण ‘संलेखस्य’ ‘सेवनं’ अनुत्सर्गः। ‘निर्वित्सर्वास्तिसंत्यागौ’ इति निर्वेदः सर्वसतां त्यागश्च। ‘अ[नव]लीनत्वानपेक्षते’ इति। अनवलीनचित्तता सर्ववस्तुनिरपेक्षता च। अनवलीनत्वं असंकुचुतत्वम्। दशेति वक्ष्यमान(ण)मनुवर्तते। ततो दशैव परिकर्माणि चतुर्थ्याम्।
[12] संस्तवं कुलमात्सर्य स्थानं सङ्गणिकावहम्।
आत्मोत्कर्षपरावज्ञे कर्ममार्गान् दशाशुभान्॥१-५५॥
[13] मानं स्तम्भं विपर्यासं विमतिं क्लेशमर्षणम्।
विवर्ज[य]न् समाप्नोति दशैतान् पञ्चमीं भुवम्॥१-५६॥
‘संस्तवो’ गृहिप्रव्रजितैः। ‘कुलेषु’ उपसं[क्र]मणीयागृहेषु ‘मात्सर्यम्’। ‘सङ्गणिका’ अप्रतिरूपकथा। ‘उत्कर्षणम्’। ‘अवज्ञा’ पंसनम्। ‘कर्ममार्गाः’ ‘कर्मपथाः’। ‘मानः’ चित्तोन्नतिः। ‘स्तम्भो’ गुरूष्वप्रणतकायता। ‘विपर्यासो’ विपरातार्थग्राहः। ‘विमतिः’ विचिकित्सा। ‘क्लेशमर्षणं’ रागद्वेषमोहाधिवासनम्। ‘एतान्’ इति संस्तवादीन्।
[14] दानशीलक्षमावीर्यध्यानप्रज्ञा प्रपूरकः।
शिष्यखड्गस्पृहात्रासचेतसां परिवर्जकः॥१-५७॥
[15] याचितोऽनवलीनश्च सर्वत्यागेप्यदुर्मनाः।
कृशोऽपि नार्थिनां क्षेप्ता षष्ठीं भूमिं समश्नुते॥१-५८॥
षण्णां पारमितानां प्रत्येकं पूरक इति षड्धर्माः। श्रावकस्पृहायाः प्रत्येकबुद्धस्पृहायाः परित(त्र)सनचित्तस्य च परिवर्जक इति त्रयः। याचितस्यानबलीनचित्तता, सर्वस्वत्यागेऽप्यदौर्मनस्य, दौर्बल्येपि न याचकानां क्षेप इति त्रयः। एभिर्द्वादशभिर्धर्मैः षष्ठिं भूमिं प्राप्नोति।
[16] आत्मसत्त्वग्रहो जीवपुद्गलोच्छेदशाश्वते।
निमित्तहेत्वोः स्कन्धेषु धातुष्वायतनेषु च॥१-५९॥
[17] त्रैधातुके प्रतिष्ठानं सक्तिरालीनचित्तता।
रत्नत्रितयशीलेषु तद्दृष्ट्यभिनिवेशिता॥१-६०॥
[18] शून्यतयां विशा(षा)दश्च तद्विरोधश्च विंशतिः।
कलङ्का यस्य विच्छिन्नाः सप्तमीमेत्यसौ भुवम्॥१-६१॥
[19] त्रिविमोक्षमुखज्ञानं त्रिमण्डलविशुद्धिता।
करुणा मनना धर्मसमतैकनयज्ञता॥१-६२॥
[20] अनुत्पादक्षमाज्ञानं धर्माणामेकधेरणा।
कल्पनायाः समुद्घातः संज्ञादृक्लेशवर्जनम्॥१-६३॥
[21] शमथस्य च निध्यप्तिः कौशलं च विदर्शने।
चित्तस्य दान्तता ज्ञानं सर्वत्राप्रतिघाति च॥१-६४॥
[22] श(स)क्तेरभूमिर्यत्रेच्छं क्षेत्रान्तरगतिः समम्।
सर्वत्र स्वात्मभावस्य दर्शनं चेति [विंशतिः]॥१-६५॥
द्वितीयात् 'विंशति' शब्दादूर्ध्वं गुणाः......आत्मग्रहादयो ‘विंशतिः’। ‘कलङ्काः’ दोषाः। यस्य ‘विच्छिन्नाः’ प्रहीणाः। त्रिविमोक्षमुखज्ञानादयश्च विंशतिः गुनाः (णाः) परिपूर्णाः स सप्तमीं भूमिं प्राप्नोतीति समासतोऽर्थः।
‘ ग्रहो’ऽभिनिवेषः(शः)। तस्य विशेषणमात्मादिरायतनपर्यन्तः।
शाश्वतोच्छेद..........................रत्नादि (?) दृष्टिः। तस्यां ‘अभिनिवेषि (शि)ता’ निश्रयः। ‘विषादः’ खेदः। ‘तद्विरोधः’ शून्यताया बाधनम्। ‘समं’ इति सहेत्यर्थः।
तत्र कलङ्कनिर्देशानामा(म)र्थः। आत्मग्राहः। सत्त्वग्राहः। जीवग्राहः। पुद्गलग्राहः। उच्छेदग्राहः। शाश्वतग्राहः। निमित्तग्राहः। हेतुग्राहः। स्कन्धग्राहः। [धातुग्राहः। आयतनग्राहः।] त्रैधातुके अध्यवसानम्। त्रैधातुके आलयः। बुद्धिदृष्टिनिश्रयः। धर्मदृष्टिनिश्रयः। सङ्घदृष्टिनिश्रयः। शीलदृष्टिनिश्रयः। शून्या धर्मा इति विषाढः। शन्यताविरोधश्चेति।
गुणानिर्देशानामर्थः। शून्यतापरिपूर्तिः। आनिमित्तसाक्षात्क्रिया। अप्रणिहितज्ञानम्। [त्रिमण्डलविशुद्धिता। करुणा। मनना]। सर्वधर्मसमतादर्शनम्। भूतनयप्रतिवेधः। अनुत्पादक्षान्तिज्ञानम्। एकनयनिर्देशः। सर्वधर्माणां कल्पनासमुद्धातः। संज्ञादृष्टिविवर्तः। क्लेशविवर्तः। शमथनिध्यप्तिः। विपश्यनाकौशल्यम्। दातुचित्तता। अनुनयस्याभूमिः। यथेच्छक्षेत्रगमनम्। तत्र चबुद्धपर्षन्मण्डे[स्वात्मभाव]दर्शनमिति॥
[23] [सर्वसत्त्वमनोज्ञान] मभिज्ञाक्रीडनं शुभा।
बुद्धक्षेत्रस्य निष्पत्तिर्बुद्धसेवापरीक्षणे॥१-६६॥
[24] अक्षज्ञानं जिनक्षेत्रशुद्धिर्मायोपमा स्थितिः।
सञ्चिन्त्य च भवादानमिदं कर्माष्टधोदितम्॥१-६७॥
इति। ‘शुभा निष्पत्तिः’ इति सम्बन्धः। परिशुद्धेत्यर्थः। ‘अष्टाधा’ इति वचनात् आष्टवेव परिकर्माण्यष्टम्याम्। तद्यथा। सर्वसत्त्वचित्तानुप्रवेशः। अभिज्ञाचित्ता [नुक्रिडनम्।]। बुद्धक्षेत्रनिष्पादनम्। बुद्धानां सेवा च परीक्षणं चेत्येकीक्रियते। इन्द्रियपरापरज्ञानम्। बुद्धक्षेत्रपरिशोधनम्। मायोपमस्य समाधेरभीक्ष्णं समापत्तिः सञ्चित्य भवो[प]पत्तिश्च। द्विविधं बुद्धक्षेत्रम्। आदौ भाजनलोकः पश्चात् सत्त्वलोक इति।
[25] प्रणिधानान्यनन्तानि देवादीनां रुतज्ञता।
नदीव प्रतिभानानां गर्भावक्रान्तिरुत्तमा॥१-६८॥
[26] कुलजात्योश्च गोत्रस्य परिवारस्य जन्मनः।
नैष्क्रम्यबोधिवृक्षाणां गुणपूरेश्च संपदः॥१-६९॥
अष्टमानन्तरं नवमी। तस्याः परिकर्माणि द्वादश। अनन्तं प्रणिधानम्। देवादिरुतज्ञानम्। परिपूर्णं प्रतिभानम्। गर्भावक्रान्तिसम्पत्। कुलसंपत्। जातिसंपत्। गोत्रसंपत्। परिवारसंपत्। जन्मसंपत्। नैष्क्रम्यसंपत्। बोधिवृक्षसंपत्। गुणपूरिसम्पच्च।
[27] नवभूमीरतिक्रम्य बुद्धभूमौ प्रतिष्ठते।
येन ज्ञानेन सा ज्ञेया दशमी बोधिसत्त्वभूः॥१-७०॥
‘नवभूमीः’ इति गोत्रादिभूमिः। तत्र गोत्रभूमिः निर्वाणगोत्रकाणम्। अष्टमकभूमिः श्रोतआपत्तिफलप्रतिपन्नकस्य। दर्शनभूमिः श्रोतआपन्नस्य। तनुभूमिः सकृदागमिनः। वीतरागभूमिरनागामिनः। “कृतं करणीयं” इति ज्ञानात् कृतावी अर्हन्। तस्य भूमिः कृताविभूमिः। श्रावकभूमिः श्रावकस्य। सैव षड्विधा प्रत्येकबुद्धस्य। बोधिसत्त्वभूमिः बोधिसत्त्वस्य। पूर्वोक्ता नवभूमयः। एता नवभूमीरतिक्रम्य येन ज्ञानेन बोधिसत्त्वो बुद्धभूमौ प्रतिष्ठितो भवति सा दशमि बोधिसत्त्वभूमिः। इति भूमिसम्भरः।
प्रति[पक्ष]मधिकृत्य शास्त्रम्-
[28] प्रतिपक्षोऽष्टधा ज्ञेयो दर्शनाभ्यासमार्गयोः।
ग्राह्यग्राहविकल्पानामष्टानामुपशान्तये॥१-७१॥
‘अभ्यासो’ भावना। ग्राह्यो, ग्राहकः। दर्शनमार्गे द्वौ ग्राह्यविकल्पौ। वस्तुमात्राधिष्ठानः प्रतिपक्षधिष्ठानश्च। द्वौ ग्राहकविकल्पौ। पुद्गलद्रव्याधिष्ठानः पुद्गलप्रज्ञप्त्यधिष्ठानश्च। [एवं भावनामार्गे विकल्प]प्रहाणाय अष्टौ प्रतिपक्षाः। प्रतिपक्षसम्भारः॥
तत्र दर्शनमार्गे तथतादीनां रूपादीनां स्वप्नादीनां च ग्राह्यवस्तूनामुपलम्भो विकल्पः। तद्धर्मतोपलम्भलक्षणोऽनुपलम्भः प्रतिपक्षः। दानादीनां बुद्धधर्मपर्यन्तानां प्रतिपक्षवस्तूनामुपलम्भो विकल्पः। अनुपलम्भः प्रतिपक्षः। अ................अनुपलम्भप्रतिपक्षः। नामसंकेतव्यवहारादेरुपलम्भो विकल्पः। अनुपलम्भः प्रतिपक्षः। भावनामार्गे तु न स्थिता नास्थिताः सर्वधर्मा अस्थानयोगेन। धर्मधातुयोगेनेत्यर्थः। इति ग्राह्यवस्तूनामनुपलम्भः। दानादीनां प्रतिपक्षवस्तूनामनुपलम्भः। श्रोत आपन्न.......पुद्गलप्रज्ञप्त्याश्रयाणां श्रोतआपत्तिफलादीनामनुपलम्भः। इति प्रतिपक्षसंभारः। समाप्ता च संभारप्रतिपत्तिः॥
निर्यास्यतीत्येतेन निर्याणप्रतिपत्तिः प्रस्ताविता। तामधिकृत्य शास्त्रम्-
[29] उद्देशे समतायां च सत्त्वार्थे यत्नवर्जने।
अत्यन्ताय च निर्याणं निर्याणं प्राप्तिलक्षणम्॥१-७२॥
[30] सर्वाकारज्ञातायां च निर्याणं मार्गगोचरम्।
निर्याणप्रतिपज्ज्ञेया सेयमष्टविधात्मिका॥१-७३॥
एतदाह। एवमुक्ते इत्यादिना सुभूतिरवोचदिति। किमवोचत ? महायानमित्यादि। यस्मादनेन सदेवमानुषासुरं लोकमभिभूय बोधिसत्त्वो निर्यास्यति। तस्मादिदं यानं महायानमित्युच्यते। अभिभूय निर्यास्यतीति समानकाले क्त्वाप्रत्ययः। संमील्य हसतीत्यादिवत्। कस्मादसौ सर्वलोकमभिभवति ? तदलभ्यस्य माहात्म्यस्य लाभात्। किं पुनस्तत् ? सत्त्वराशेरग्रतासंपादनम्। सत्त्वराशिमहत्तया प्रहाणमहत्तया अधिगममहत्तया च महत्। इतीदमुद्देशनिर्याणम्॥
आकाशमहत्तया तन्महायानमिति। तद् यानं महदुच्यत इति सम्बन्धः। आकाशसमतयेति। कथं समता ? यथाकाशं न दिग्भिर्भिद्यते। अवर्णसंस्थानमप्रतिघमनिर्दर्शनमनन्तममध्यन्न हीयते न वर्धते नोत्पद्यते न निरुध्यते न कामधातुपर्यापन्नं न रूपधातुपर्यापन्नं नारूप्यधतुपर्यापन्नम्। तथैव महायानम्। तस्माद्यथाकाशसमतया महत्तद्यानम्। इति समतानिर्याणम्।
यथा आकाशे इत्यादि। आकाश अवकाशोऽन्तर्भावात्। महायाने अवकाशः। तेन तेषामर्थकरणात्। लोकधातुभिः संख्याभिर्दिग्भिश्चापरिच्छिन्नत्वात्। अप्रमेया असंख्येया अपरिमाणाः। पर्यायेणेति प्रकारेण। कथं च तावतामवकाशः यतः सत्त्वासत्तया आकाशासत्ता। आकाशासत्तया महायानासत्ता। महायानासत्तया सर्वधर्मासत्ता। इति हि सत्त्वाश्चाकाशं च महायानं च सर्वधर्माश्चारूपिणोऽनिदर्शना अप्रतिघा एकलक्षणा यदुतालक्षणाः। एवमियता सत्त्वानां महायाने अवकाशः। इति सत्त्वार्थनिर्याणम्॥
नैवास्येत्यादि। आगमः आगमनम्। निर्गमः निर्गमनम्। स्थानं गतिनिवृत्तिः। त्रयं महायानस्य नास्ति। अचला हि सर्वधर्माः। यतस्तेषां प्रकृतिर्न क्वचिद्गच्छति न कुतश्चिदागच्छति न क्वचित्तिष्ठति। परिष्यन्दश्चाभोगः। इति अनाभोगनिर्याणम्।
एवमस्येत्यादि। एवमित्याकाशस्यैव। अस्येति महायानस्य। पूर्वान्त इत्यतीतोऽर्थः। अपरान्त इत्यनागतोऽर्थः। मध्यः प्रत्युत्पन्नः। त्रयमप्येतन्महायानस्य नोपलभ्यते। त्रयध्वसमं तद्यानं तस्मान्महायानम्। कथं त्र्यध्वसमम् ? यतोऽतीतोऽर्थोतीतार्थेना (न) शून्यः। अनागतोऽर्थोऽनागतार्थेना(न) शून्यः। अनागतोऽर्थोऽनागतार्थेना(न) शून्यः। प्रत्युत्पन्नः प्रत्युत्पन्नेन। त्र्यध्वसमता त्र्यध्वसमतया। महायानं महायानेन। बोधिसत्त्वो बोधिसत्त्वेन शून्यः। न च शून्यता अतीता व अनागता वा प्रत्युत्पन्ना वा। न तस्यां संक्लेश उपलभ्यते न व्यवदानम्। न संसारो न निर्वाणम्। तस्मात् त्रयध्वसमं तद्यानम्। इत्यन्ताभावादत्यन्तनिर्याणम्।
अथ खलु भगवान् इत्यादि। अत्र भगवानाह। यानशब्दार्थनिर्देशे सुभूतेः साधुकारं दत्वा अत्र शिक्षित्वेत्यादिना प्राप्तिनिर्याणं प्ररतौति। अत्र सर्वज्ञतेति सर्वाकारज्ञता। अथ खल्वित्यादिना पूर्णस्य प्रश्नः। प्रज्ञापारमिताधिकारे महायानस्य परेषामप्रस्तुतत्वाशङ्कानिवृत्त्यर्थः। बुद्धानुभावाद् भगवन् इत्येतत्पर्यन्तेन परिहारः। अनुलोमं निर्दिशसि इति त्वं हि अर्वधर्मान् महायाननिःस्वभावान् निर्दिशसि। निःस्वभावताज्ञानं च तेषां प्रज्ञापारमितैव। तस्मादनुलोमं निर्दिशसीति भावः। अपि तु खलु पुनरित्यादिना प्रकृतमेव प्राप्तिनिर्याणमधिकृत्य तस्यां पाप्तौ द्वादशविशेषान् द्वादशभिर्वाक्यैराह। अत एव विशेषद्योतनार्थोऽपितुशब्दः। तत्र अपि तु खल्वित्यादि प्रथमम्। तत्कस्येत्यादि द्वितीयम्। रूपं बोधिसत्त्व इत्यादि तृतीयम्। एवं भगवन्नित्यादि चतुर्थम्। बुद्ध इत्यादि पञ्चमम्। यथा आत्मेत्यादि षष्ठम्। एवमभावस्वभावाः सर्वधर्मा इति सप्तमम्। कतमत्तदित्याद्यष्टमम्। एवमेतेषामित्यादि नवमम्। तत्किमित्यादि दशमम्। न चेत्याद्येकादशम्। स चेत्यादि द्वादशम्। कल्पितेषु अनभिनिवेशाभ्यासनिष्ठायां तदभिनिवेशजन्मनः परन्तत्रस्य सर्वथा निवृत्तौ सर्वाकरज्ञता बोधिसत्त्वेन प्राप्यत इति समुदायार्थः।
अवयवार्थस्तूच्यते। उक्तं भगवता “अत्र महायाने शिक्षित्वा अतीतानागतप्रत्युत्पन्ना बोधिसत्त्व महासत्त्वाः सर्वाकारज्ञतामनुप्राप्ता अनुप्राप्स्यन्ति अनुप्राप्नुवन्ति चेति। तत्र न पूर्वान्त उपलभ्यते नापरान्तो न मध्यः। ततो न सत्त्वा न सर्वधर्मा न बोधिसत्त्वः” इति। सत्त्वाश्च सर्वधर्माश्च बोधिसत्त्वश्च पूर्वान्तापरान्तमध्यानि च सर्वमेतदद्वैधीकारम्। तस्मात्पूर्वान्तादिषु बोधिसत्त्वो नोपैतीति प्रथमस्यार्थः। तत्कस्य हेतोरिति। तत्पूर्वान्तादीनामसत्त्वं कुतः ? हेतुमाह। रूपापर्यन्ततयेत्यादि। रूपादय आकाश(श)समाः। रूपादिशून्यतामुपादाय। अत एतेऽपर्यन्ताः। पूर्वान्तापरान्तमध्यरहिताः। एवं बोधिसत्त्व इति द्वितीयस्यर्थः॥
रूपादिकं बोधिसत्त्व इति नोपैति नावगच्छति। यस्मात् इदमपि न विद्यते नोपलभ्यते रूपादि शून्यतामुपादाय। न हि शून्यताया रूपादिकमस्ति नापि बोधिसत्त्व इति तृतीयस्यार्थः॥
एवमिति प्रतिभासमानेन रूपेण। बोधिसत्त्वधर्ममिति। बोधिसत्त्वाख्यरूपादि। सर्वेणेति स्कन्धधात्वादिवर्गभेदेन। सर्वेण सर्वमिति सर्वयथा भवति पूर्णावयवत्वाद् वर्गाणाम्। पुनः सर्वमिति तेषु वर्गेष्वेकैकम्। सर्वं सर्वथेति स्वेन स्वेन इतरेतरैश्च सर्वैरनुपलभमानः। तैः शून्यत्वात्। सर्वज्ञतामपीति सर्वाकारभूतामपि। सोऽहम् इत्यादि। तं धर्ममिति बोधिसत्त्वाख्यम्। प्रकरणाद्गम्यते प्रज्ञापारमितामपि सर्वाकारज्ञतामपीति। धर्ममिति बोधिसत्त्वाख्यम्। धर्मेणेति प्रज्ञापारमिताख्येन। धर्मे इति सर्वाकारज्ञताख्ये प्राप्तस्य। अववदिष्यामि प्राप्तये। नैव कश्चित्केनचित्क्वचिदित्यर्थः। एवमेव वादाभाव अनुष्ठानाभावान्न कस्चिन्न केनचिन्न क्वचित्प्राप्नोतीति चतुर्थस्यार्थः॥
बुद्ध इति बुद्धत्वं सर्वाकारज्ञतेत्यर्थः। नामधेयमात्रमिति। अर्थशून्यं नाम। तथाहि नार्थस्य स्वभावो नाम प्राक्सङ्केतार्थमात्रदर्शनात्। नापि नाम्नः स्वभावोर्थः। अविदितार्थस्य नाम्नः केवलस्यैव प्रतीतेः। असत्येपि चार्थे शब्दप्रयोगात्। निरर्थकं नाम। अत एव तच्च नामधेयमनभिनिवृत्तं नामधेयत्वेनासिद्धम्। अतोऽनभिनिवृत्तेन बोधिसत्त्वनाम्ना अनभिनिर्वृत्तं सर्वाकारज्ञता नाम न प्राप्यत इति पञ्चमस्यार्थः।
एवं तावत्पञ्चभिर्वाक्यैर्धर्मनैरात्म्यमुखेन नामधेयमुखेन च कल्पितस्य प्राप्तिः प्रतिषिद्धा। पुगलनैरात्म्यमुखेनापि तत्प्रतिषेधाय षष्ठं चोक्तम्। यथा आत्मा आत्मेति च भगवन्नुच्यते आत्यन्ततया च भगवन्ननभिनिर्वृत्त आत्मेति। अत्यन्ततयेत्येकान्तेन। अनभिनिर्वृत्त इत्यसद्भूतः। यथालक्षणमसत्त्वात्। यथाशब्दात् प्रकरणाच्च गम्यते तथ सर्वधर्मा बोधिसत्त्वश्चेति॥
परतन्त्रस्वभावमधिकृत्य सप्तमं चोक्तम्। एवमभावस्वभावाः सर्वधर्मः इति। कुतः एतत् ? यतो महत्योर्भगवत्योर्द्वादशभिरेभिर्वाक्यैरुद्देशः सुभूतिना कृते तत एषां द्वादशानामभिधानकारणप्रश्नेषु शरिपुत्रेण कृतेषु थविरसुभूतिः कारणानि क्रमेण ब्रुवाणः सप्तमस्थानकेन कारणेन ‘अभावस्वभावाः सर्वधर्मा इति’ प्रश्नमनुद्याभावस्वभावतायां कारणमुक्त्वा ‘अनेन पर्यायेण, शारिपुत्र, अभावस्वभावाः सर्वधर्माः’ इत्युपसंहारं कृतवान्। तत एष पाठः प्रतीयते। सुभूतेः प्रश्नानुवादकारणाख्यानतदुपसंहारा इह ज्ञापका न तूद्देशः। उद्देशेऽपि सप्तमवाक्यस्य प्रायेण पाठभ्रंसा(शा)त्। यतः सप्तमवाक्ये त्रयो विप्लवाः कालेन जाताः। उत्तरेण ग्रन्थेन सहैकवाक्यता प्रथमो विप्लवः। एकवाक्यतार्थे प्रथमां विभक्तिमपनीय षष्ठिविभक्तिः कृतेति द्वितीयो विप्लवः। अभावस्वभावतां चापनीय अस्वभावत पठितेति तृतीयो विप्लवः। अर्थं ब्रूमः। एवमिति परतन्त्रेण स्वभावेन अभावस्वभाव एषामिति अभावस्वभावाः सर्वधर्माः। यदाह। नास्ति सम्योगिकः स्वभावः प्रतीत्यसमुत्पन्नत्वादिति। कारणसंनिधिः संयोगस्तस्मिन् सत्येव भवतीति संयोगिकः। संयोगिको यः स्वभावः सोऽभावः कारणवियोगे सत्यभावात्। अपि च। यः प्रतीत्यसमुत्पन्नः सोऽनित्यत्वात् पश्चादभावः। न च विद्यमानस्य पश्चादभावो घटते विरोधात्। तस्मादेकक्षण एव यो भावः स एकक्षणान्तरेष्वभावः। तस्मादभाव एषां स्वभावः। किं च, यदनित्यं तत् दुःखं दुःखं च प्रहातव्यम्। ततोऽप्यभावस्वभाव एषाम्। तस्मात्परतन्त्रेणापि स्वभावेन बोधिसत्त्वो न प्राप्नोतीति सप्तमस्यार्थः॥
नन्वियमभावस्वभावता कल्पितस्यापि रूपादेः प्राप्नोति। यतः कुलालाद घटः कुविन्दात्पट उत्पद्यमानो दृश्यते। अत आह। कतमत्तदित्यादि। कतमत्तत्कल्पितम्। रूपादि यत् अ[न]भिनिर्धूत्तम्। नैव किञ्चित् सर्वं कल्पितमसंस्कृतमित्यर्थः। अत एव निर्देशवाक्ये सुभूतिना युक्तिरुक्ता-असंस्कृताः सर्वधर्माः संस्कर्तुरभावादिति। कुलालकुविन्दादेरपि कल्पितस्यासत्वादित्यर्थः। तस्मात्कल्पितस्योत्पादनिरोधादिप्रतिषेधोऽष्टमस्यार्थः।
अस्यां तु भगवत्यां ग्राह्यतापि कल्पितस्य प्रतिषिद्धा। बालग्राह्यत्वात् तस्य। अष्टमादूर्ध्वं त्रीणी वाक्यानि परिनिष्पन्नं स्वभावमधिकृत्य एवमित्यादि। एवमिति कल्पितेन स्वभावेन एतेषामिति परत्नत्ररूपाणां या अस्वभावता शून्यता साऽनभिनिर्वृत्तिरिति। स परिनिष्पन्नस्वभाव इत्यर्थः। यद्येवं तदा धर्मताया धर्मादव्यतिरेकाद् भ्रान्तिक्षये शून्यतापि क्षीयेत। अथ शून्यता शाश्वती तदा तदव्यतिरेकाद् भ्रान्तिक्षये शून्यतापि क्षीयेत। अथ शून्यता शाश्वती तदा तदव्यतिरेकाद् भ्रान्तिरपि शास्व(श्व)ती भवेदित्यत आह। या चेत्यादि। यत्परिनिष्पन्नं रूपं न ते भ्रान्तिस्वभावाः परतन्त्रा धर्मा इत्यर्थः। तदेवं शून्यतायाः परतन्त्रादव्यतिरेकप्रतिषेधो नवमस्यार्थः॥
तत्किमित्यादि। अव्यतिरेके निषिद्धे व्यतिरेकः स्यात्। तत्किमिति तदा कथम्। अनभिनिर्वृत्तिमिति शून्यतामात्रं बोधिसत्त्वम्। अनभिनिर्वृत्त्यामिति शून्यतामात्रं प्रज्ञापारमितायामववदिष्यामि। न कथंचित्। नहि जात शक्योऽववदितुम्। नापि जातोऽर्थः प्रज्ञापारमितेति व्यतिरेकप्रतिषेधो दशमस्यार्थः।
ननु परतन्त्ररूपं भ्रान्तिरेव। निर्वृत्तायां च भ्रान्तौ प्राप्तिस्तदा क आश्रयः शून्यतायाः ? अथ निराश्रया न तर्हि कस्यचित् धर्मता। को वा तस्याः शशविषाणाद्विशेष ? शशविषाणकल्पस्य च बोधिसत्त्वस्य कुतः प्राप्तिरित्याह। न चेत्यादि। सर्वधर्मा इति ज्ञेयाः स्कन्धादयः। बुद्धधर्मा इति प्राप्तव्या दशबलवैशारद्यादयः। बोधिसत्त्वधर्मा इति पूर्वलब्धा गुणाः। यो वा बोधाय चरेदिति बोधिसत्त्वः। सर्व एते प्राप्तिकालेऽनभिन्रिवृतितोऽन्यत्रेति शून्यताव्यतिरेकेण नोपलभ्यन्ते। सुविशुद्धज्ञानाव्यतिरेकिणी सर्वशून्यतैव तदानीं ख्यातीत्यर्थः। इदमप्यनेन सूचितम्। य एष बुद्धबोधिसत्त्वपृथग्जनावस्थानगामित्वाद्धर्मधातुवदेव शास्व(श्व)तप्रकाशस्तस्यासौ धर्मता। यावत्परतन्त्रस्तावत्परतन्त्रधर्मता उच्यते। परतो बुद्धधर्मता। स्वाभाविकश्च कायो बुद्धानामुच्यत इत्यमेकदशस्यार्थः।
द्वादशं व्यक्तम्। स चेदित्यत आरभ्य तत्कस्य हेतोरित्यतः प्राक्। अत्र चित्तं नावलीयत इत्यादिभिः पञ्चभिः पदैः शमथस्य पञ्चाकारा उच्यन्ते। न भग्नपृष्ठी भवतीति। एकपदेन चत्वार आकाराः। शमयति व्युपशमयति एकोतीकरोति चित्तं समादधातीति। एषामभावे समाधये चित्तस्य पश्चाभ्दङ्गप्रसङ्गात्। अतस्तैरेव चतुर्भिः पृष्ठभङ्गप्रतिषेधात् न भग्नपृष्ठीभवति मानसम्। एवं षड्भिः पदैर्नवाकारः शमथ उक्तः। भूतप्रत्यवेक्षणालोकः उद्योतः। उद्योतात् त्रासस्तदकरणम्। अकरणे[न] प्रतिषेधकरणात्। ततो नोत्तस्यतीत्येकेन पदेन विपश्यना। न सन्त्रस्यति न सन्त्रासमापद्यत इति पदद्वयेन युगनद्धो मार्गः। तथा हि न संत्रस्यतीति न समाधेस्त्रस्यति तदत्यागादिति शमथाङ्गः। संप्रज्ञानात् त्रासः संत्रासः। तन्नापद्यत इति विपश्यनाङ्गः। चरति प्रज्ञापारमितायामिति उद्देशः। शेषेण निर्देशः। भावयतीति शमथेन। उपपरीक्षत इति विपश्यनया। उपनिध्यायतीत्युपनिरीक्षमाणो निपुणं ध्यायति युगनद्धेन मार्गेणेति। द्वादशस्यार्थः।
अस्योपपत्तये त्रयोदशं चोक्तम्। तत्कस्य हेतोरित्यत आरभ्य प्राक् सर्वाकारज्ञतानिर्याणा(णा)त्। तत्कस्य हेतोरिति प्रश्नः। उत्तरं यस्मिन्हीत्यादि। इमान् धर्मानिति सर्वधर्मान् प्रज्ञापारमितायां संमुखीभूतायाम्। रूपं कल्पितं यावद्विज्ञानं यावद्बुद्धधर्मान् नोपैतीति नोपलभते, तदप्रतिभासात्। नोपगच्छति न विकल्पयति निर्विकल्पत्वात् प्रज्ञापारमितायः। इति स्वभावविकल्पौ प्रतिषिद्धौ। विशेषविकल्पौ प्रतिषेद्धुमाहः। न रूपादेरुत्पादनिरोधौ। पूर्व्वमुत्पन्नो रूपादिरिदानीं निरुद्ध इति न पश्यति। कल्पितस्य हि यथालक्षणमसत्वादुत्पादनिरोधौ न स्तः। तस्मादुभौ न पश्यति। ननु परतन्त्रस्यानिवृत्तौ दुष्परिहरः कल्पितस्य प्रतिभासः। तत्कुतस्तन्नोपेति ? अथ षड्भिर्वाक्यैः कल्पितेष्वनभिनिवेशाभ्यासात्तदभिनिवेशजन्मनः परतन्त्रस्य तदानीं निर्वृतिरिष्यते। अपूर्वस्यानुत्पदात्पूर्वस्य च स्वरसेन व्ययात्। तौ तर्ह्यनुत्पादव्ययौ तस्य स्वभावौ अभावस्वभावाः सर्वधर्मा इति परतन्त्रं स्वभावमधिकृत्य वचनात्। सर्वमेतच्चेतसि निधाय पृच्छति तत्कस्य हेतोरिति। उत्तरं तथा हित्यादि। यौ हि रूपादेरनुत्पादव्ययौ तौ तस्याभावौ। अभावौ च न भावौ विरोधात्। यत्पुनरुक्तमभावस्वभावाः परतन्त्रा इति। अभावद्वयव्यभिचारस्तत्र स्वभावार्थो न पुनस्तादात्म्यं विरोधात्। एवमभेदं प्रतिषिध्य भेदप्रतिषेधायाह। इत्यनुत्पादव्ययौ च रूपादिश्च अद्वयमेतद् अद्वैधीकारमिति। ननु तदानीं रूपादेरभावादद्वयीभावो न युक्त इत्यत आह। यत्पुनरित्यादि। नट्र परतन्त्रं रूपादि गृह्यते। किं तर्हि ? यदद्वयमुत्पादव्ययविरहात् परिनिष्पन्नमित्यर्थः। परिनिष्पन्नो हि स्वभावो धर्माणां कल्पिताभावलक्षणः। अनुत्पादव्ययावपि धर्माणामभावलक्षणौ। तत एकरसत्वादेषां त्रयाणामद्वयीभाव इति भावः। इति प्राप्तिनिर्याणम्॥
सर्वाकारज्ञातानिर्याणमिदानीं वक्तव्यम्। तत्रादौ चत्वारो धर्मा उपपरीक्षणीयाः। कतमो बोधिसत्त्वः कतमा सर्वाकारज्ञता कतमा प्रज्ञापारमिता कतमा उपपरीक्षणेति। तत्र बोधिरेव सत्त्वस्तेनोच्यते बोधिसत्त्वः। तया बोध्या यत्सर्वधर्माणां सर्वाकारज्ञानं निरभिनिवेशं सा तत्र सर्वाकारज्ञता। आरता आरमिता। ग्रसितस्कभितादिवच्छान्दस इहागमः। विकल्पाद्यः (द्ये)पान्तीति पाः। विकल्पप्रतिपक्षा धर्माः। तेभ्योऽप्यारता विरता या प्रज्ञा सेह प्रज्ञापारमिता। यत्सर्वधर्मान्नित्यसुखात्मशान्तशून्यनिमित्तप्रणिहितविविक्तानां प्रत्येकं तद्विपरीतानां च षोडषानामाराणां प्रतिषेधेन व्युपपरीक्षते। तदत्रोपपरीक्षणं महत्योर्भगवत्योरुक्तम्। तत्रोर्ध्वमधरमुपपरीक्षणं तयोरुक्तम्। तदेवास्यां दर्शयितुमाह। एवं भगवन्नित्यतः प्रभृति अथ खल्वायुष्मान् इत्यतः प्राक्। अर्थः पूर्ववत्। अथ खल्वायुष्मानित्यदि। तेन हीति येनाद्वयस्यैषा गणाना कृता। अद्वयश्च धर्मधातुः। तेन कारणेन बोधिसत्त्वोप्यनुत्पादः। उत्पादविरहाद्धर्मधातुरित्यर्थः। परतन्त्रस्तु स्वभावो नेह गण्यते। तस्य परमार्थत्वात्। परमार्थस्य नेहाधिकारात्। कोत्र दोष इति चेदाह। यदि चेत् इत्यादि। दुष्करस्य कर्मणश्चारिका चरणम्। तां किं कस्माच्चरति ? प्रयोगवीर्येण। आस्टां प्रयोगवीर्यम्। यानि दुःखानि करचरणशिरः शरीरदानानि सत्वानां कृतशः सत्त्वानामर्थाय तानि वा प्रत्यनुभवितुं कस्मादुत्सहेत। संनाहवीर्येणापि तदा दुष्करचारिकां न चरेन्न वाद्यवसेत्। तथा हि कारणपरतन्त्रत्वेनापरमार्थत्वात्। अपरमार्थस्य चानभ्यसनीयत्वात्। विशेषतो दुष्करस्येति चोद्यम्। एवमुक्त इत्यादिना सुभूतेःपरिष्काराः। तत्रानभ्युपगमेन प्रथमो नाहमित्यादिना। यो हि दुष्करचारिकामिच्छति तस्य सा न स्यादित्यनिष्टापादनं दोषः स्यात्। न हीति। कुतो नेच्छसीति चेत्। दुष्करसंज्ञया दुष्करं चरतो विप्रतिसारिणः सम्यक्सम्बोधेर्व्यावृत्तिप्रसङ्गात्। नापीत्यादिना द्वितीयः परिहारः। न भवतीति न निष्पद्यत इत्यर्थः। अपि तु इत्यादिना तृतीयः। पुनरपरमित्यादिना चतुर्थः। यथा आत्मेत्यादि। सर्वदुःखानि सर्वसाश्रवाः पञ्चस्कन्धाः। तेभ्यः सर्वेभ्यः परिमोचयितव्याः। सर्वेणेति धातुगतियोन्यादिभेदेन। सर्वेण सर्वमिति सर्व यथा भवति तिसृभिर्दुःखाताभिः। सर्वथेति सर्वव्यवसायैः सर्वमिति निरवशेषं मोचयितव्याः। दुःखस्कन्धादिति दुःखराशेः। चित्तप्रदोषः प्रतिघः। यथा आत्मा न विद्यते सर्वेणेति आत्मसत्त्वजीवपोषपुरुषादिभेदेन। सर्वेण सर्व यथा भवति दृश्यादृश्यभेदात्। सर्वथेति स्कन्धधात्वादिभ्यो भेदेन। अभेदेन च। कथमभेदेन सर्वं यथा भवति ? प्रतिवर्गं समस्तेभ्यो व्यस्तेभ्यश्च यथा आत्मा तथा सर्वधर्मा न विद्यन्ते। सर्वेणेति स्कन्धधात्वादिवर्गभेदेन सर्वेण सर्व यथा भवति। वर्गाणां परिपूर्णावयवत्वात्। पुनःसर्व यथा भवति प्रतिवर्ग ते सर्व इत्यर्थः। सर्वथेति। सर्वेषु प्रभेदेषु आत्मनि परेषु च समस्तव्यस्तेष्वित्यर्थः। तदेवं दुष्कर-चारिकाचरणा भावप्रसङ्ग(ङ्गाः) चत्वार उक्ताः। चतुर्थेन परिहारेणैतदपि सूचितम्। दुष्करचारिकाया अप्यनुत्पाद एव तत्त्वं तदेव तत्त्वं पश्यता सा चरितव्या यतासौ शक्ता च भवेन्महाफला च। अनुत्पादे सर्वदुःखानामप्रतिभासनात् तत्त्वदर्शनाच्च। सर्वाकारसर्वधर्मविकल्पप्रबिषेधाय हेतुः स्थविरो यदप्यायुष्मान् इत्येतदारभ्य सन्निहितादेवमुक्तःशब्दात् प्राक्। अत्र सर्वज्ञतापीति सर्वाकारज्ञतापि बुद्धोपीत्यर्थः। ततः प्राप्तिविकल्पप्रतिषेधार्थमाह। एवमुक्त इत्यत आरभ्य अत्यंतं प्रतिभातीति यावत्। सर्वज्ञतेति सर्वाकारज्ञता अनुप्राप्तैव भवतीत्यादित एव सर्वेषां धर्मधातुमात्रत्वात् धर्मधातोश्च प्रकृत्यैव सर्वथा विशुद्धत्वादिति भावः। एवमुक्त इत्यादिना सुभूतेरुत्तरम्। अनुत्पन्नस्य धर्मस्येति बोधिसत्त्वाख्यस्य धर्मधातोः। प्राप्तिमिति प्राप्तत्वं। नाहमिच्छामि नाप्यभिसमयमिति नापि प्राप्ताभिसमयम्। यदिहीच्छेयं तदानुत्पादमिच्छतो मे प्राप्तिः प्रसज्येत। नैव त्विच्छामीति न युक्तः प्राप्तिप्रसङ्गः। युक्तिमप्याह नापीत्यादिना। सर्व एव धर्मोऽनुत्पाद इत्यस्मिन् पक्षे ह्येषः प्रसङ्गः। तत्र अनुत्पन्नेन बोधिसत्त्वेन अनुत्पन्ना सर्वाकारज्ञता नापि प्राप्यते। अयुक्तत्वादिति भावः। उभयोरणा[ना]दिमत्त्वेन प्राप्त्ययोगात्। आहेति शारिपुत्र आह। किं पुनरित्यादि। यस्तूभयोरनुत्पन्नत्वे प्राप्तिरयुक्ता। तत्किमन्यतरोत्पत्तौ युक्तेत्यर्थः। आहेति सुभूतिरन्यतरोत्पत्तिपक्षं विमोचयितुमाह किं पुनरित्यादि। एवकारो भिन्नक्रमत्वादन्तं नेतव्यः। अनुत्पन्नो धर्मः पश्चादुत्पन्नो वा स्यात् पश्चादनुत्पन्न एव वा। तत्र द्वीतीयविकल्पे कथमन्यतरोत्पतिः ? आद्ये तु विकल्पे धर्मधातोरुत्पत्तिविरोध इति भावः। तस्मादुभयोरनुत्पादात् साधूक्तं नाप्यनुत्पन्नेन धर्मेणानुत्पन्ना प्राप्तिः प्राप्यत इति युक्तः प्राप्तिविकल्पप्रतिषेधः। तस्मात्सर्वधर्माणां परमार्थो धर्मधातुः। स च प्रकृतिप्रभास्वरत्वादनादिनिधनत्वाच्च न प्राप्यते नापि प्राप्नोति, केवलं द्रष्टव्यः। यत्तस्य दर्शनं सैव कल्पितानां सर्वधर्माणामनुपलब्धिः। सैव निरतिशया प्रज्ञापारमिता। तया परिकल्पितधर्माभिनिवेशक्षयात्तदभिनिवेशहेतुकाः सर्वावरणसंग्राहिणः सर्वाभूतपरिकल्पाः परतन्त्राख्याः क्रियन्ते। पूर्वेषां स्वरसनिरोधात्। कारणाभावेन परेषामनुत्पादात्। ततः प्रकृतिप्रभास्वरोपि बोधिसत्त्वाख्यो धर्मधातुरागन्तुकैरावरणमलैर्मलिनीकृतः। तेन तेषां क्षये सति तत्र क्षयलक्षणा विशुद्धिरपूर्वत्वात् प्राप्यते। तद्यथा प्रकृत्या विशुद्धमाकाशमागन्तुकैस्तुहिनरजस्तमोऽभ्रधूमादिभिरावरणैर्मलिनीक्रियते। पश्चात्तदपाये [क्षय ?]लक्षणा विशुद्धिस्तेन प्राप्यते। सर्वविभ्रमनिवृत्तौ च सुविशुद्धसर्वधर्मधर्मताज्ञानलक्षणा सर्वाकारज्ञता यापूर्वत्वाव्दोधिसत्त्वेन लभ्यते। सैव तस्या विशुद्धेरात्मभूतायाः संवेदनाप्राप्त्यभिसमयः संपद्यत इति सिद्धान्तः।
तत्रेदानीमागन्तुकावरणविशुद्धिः स्थविराभ्यां वक्तव्या। तां शारिपुत्र आरभते। आहेति शारिपुत्र आह। किं पुनरित्यादि। उत्पद्यत इत्युत्पादः। पर[त]न्त्रः स्वभावः। किं पुनः पश्चादनुत्पादः ? कारणाभावादनुत्पत्तेरित्येक पक्षः। उताहोऽनुत्पादः ? सर्वाकारज्ञता तेषां धर्मः। पूर्वमनुत्पन्नत्वाद्यः पश्चादुत्पद्यत इति द्वितीयपक्षः। तत्राद्ये पक्षे अनुत्पन्नायाः सर्वाकारज्ञतायाः कुतः प्राप्तिः ? द्वितीयपक्षे सर्वाकारज्ञतायाः कारणं वक्तव्यम्। अभूतपरिकल्पश्च शाश्वतो भवेत् क्षयाभावादिति भावः। सुभूतिराहेति परिहारमाह। उत्पाद उत्पत्तिः धर्मः सर्वाकारज्ञतायाः। अनुत्पादोऽनुत्पत्तिः धर्मोऽभूतपरिकल्पस्येति य एष भेदः। नासौ प्रतिभाति जल्पितुं न रोचते वक्तुम्। सर्वधर्मशून्यतालम्बने चित्तसन्ताने यैव सर्वभ्रान्तीनां निवृत्तिः सैव सर्वाकारज्ञताया उत्पत्तिः। अतोऽस्या न कारणं वक्तव्यम्। नाप्यभूतपरिकल्पः शाश्वतो भवतीति भावः। शारिपुत्र आहेति। जल्पविकल्पप्रतिषेधायाह। अनुत्पादोपीत्यादि। अनुत्पादः प्रमान(णा)सिद्धत्वात्प्रतिभात्येव रोचत एव वक्तुम्। कुतो न प्रतिभातीति काङ्क्षा प्रश्नः। आहेति सुभूतिरुत्तरमाह। अनुत्पाद एवेत्यादि। जल्प इति मानसः शब्दः। प्रतिभातीति जल्पाभिधेयं वस्तु। प्रतिभानमिति सजल्पा बुद्धिः। त्रयमेतदनुत्पाद एव सर्वाकारज्ञतायां धर्मताशरीरेणैव सर्वधर्माणां तस्यां प्रतिभासादिति भावः। एवमेव अत्यन्तं प्रतिभातीत्युपसंहारः। इति सर्वाकारज्ञतानिर्याणम्॥
एवमुक्त इत्यादिना शारिपुत्रः प्रकृतमेव सुभूतेर्वचनं प्रशंसन्मार्गनिर्याणप्रस्तावनां करोति। स्थापयितव्यो निःसंशयं गणयितव्यः। यतो यत एवेति यत्र यत्रैव स्थाने निःसरति उत्तरति न चलति न भ्रश्यति न वि[रो]धयति न व्याकुलयति। एवमुक्त इति। एवं प्रस्तावनायां कृतायां एतद् इति मार्गनिर्याणे। अनिश्रिता अनभिनिविष्टा धर्मा यैस्तथोक्ताः। न व्यतिवर्तन्त इति न भ्रस्य(श्य)न्ति। एवमुक्त इति सर्वधर्मानिश्रिततायामुक्तयाम्। अत्रेति अनन्तरोक्ता सर्वधर्माऽनिश्रिता चासौ परमत्वात्पारमिता च। कतमेति षण्णां पारमितानां मध्ये कतमा। सार्वयानिकी यानत्रयसाधारणी। यश्चैषा प्रज्ञापारमितैव। न तहर्यस्येत्यत आह। सर्वधर्मेत्यादि सुगमम्। इति हीति यत एवं तस्मात्। अवलीनत्वं विषादः कांक्षायितत्वं संशयालुता। दन्धायितत्वमप्रतिपत्तिः। अन्यथात्वं पराङ्मुखीभावः मनसिकारेणेति निर्विकल्पेन मनसा। कथमायुष्मन्नित्यादि विकल्पकं मनसिकारं मत्वा शारिपुत्रस्यायं प्रश्नो मनसिकारेण विहरन्तीति यावत्।
तत ऊर्ध्वं एवमुक्त इत्यादिना सुभूतेः साधुकारपूर्वकं वचनम्। तत्र विस्तरेण चोद्यकरणात् साधुकारः। अपि त्वित्यादिना परिहारः। अर्थ एवेति। अस्मदिष्टमेव। इच्छालक्षणत्वादर्थस्य। भूतपदाभिधानेनेति विकल्पमनसिकारस्य विपर्ययो भूतपदं भूतं वस्तु। तस्याभिधानेन सविस्तरेण। अनिष्टापादनं हि। चोद्यम्। नेष्टाभिधानमित्युपालम्भः। युक्तितश्चेयमिच्छति दर्शयितुं स्वयमेव पृच्छति। तत्कस्येत्यादि। तभ्दू तपदं कुतः ? सत्त्व आत्मा स इह दृष्टान्तः। मनसिकारो विकल्पः। स दार्ष्टान्तिकः। अस्वभावतादिर्वैदितव्येति साधारणं हेतुकं नेतव्यः। तत्र अस्वभावता स्वलक्षणशून्यता। लक्षणमनयोर्ग्राहकत्वम्। अतश्च यथा आत्मनोऽस्वभावता तथा मनसिकारस्यापि। ग्राहकत्वायोगादिति हेतुः। शेषेषु अस्वभावत्वादिति हेतुः। सभ्दावो भावत्वं तद्विरहोऽसद्भावता। विविक्तता अभावता अचिन्त्यता तदीयचिन्तायां निर्विषयत्वात्। अनभिसंबोधनता सम्यग्ज्ञानाविषयत। अयथाभूतार्थत्वेन मिथ्यावस्तुत्वेना भिसंबोधनं संयग्ज्ञानमस्येति अयथाभुतार्थाभिसंबोधनता। अनेनेति यथोक्तेन। एवंरूपेणेति भूतार्थप्रत्यवेक्षकेण। विहारेणेति शमथरूपेण। इतिशब्दः परिवर्तपरिसमाप्त्यर्थः॥
सर्वाकारज्ञतायां चर्या चरणम्। चित्तोत्पादादयो दशार्थाः। तद्द्योतकः परिवर्तस्तत्परिवर्तः॥
[आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः] सारतमानाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकरशान्तिविरचितायां प्रथमः परिवर्तः॥


text:
जैमिनीयं ब्राह्मणम्/काण्डम् १/०६१-०७०
- - -यद् अग्नयो ऽनुगच्छेयुः किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति। तम् उ हैक उल्मुकाद् एव निर्मन्थन्ति। यतो वै मनुष्यस्यान्ततो नश्यति ततो वाव स तस्य प्रायश्चित्तिम् इच्छत इति वदन्तः। तद् उ तथा न विद्यात्। उल्मुकं ह्य् एव तत आदाय चरेद् उल्मुकस्य वावव्रश्चम्। इत्थम् एव कुर्यात्। उल्मुकाद् एवापच्छिद्यारण्योर् अभिविमन्थेत्। उप ह तं कामम् आप्नोति य उल्मुकमथ्यायाम् उपो तं यो ऽरण्योः॥
अथो खल्व् आहुर् यद् आहवनीय उद्धृतो ऽनुगच्छेत् किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति। अनुगतो वा एष तावद् भवति यावद् गार्हपत्यो नानुगच्छति। स यद्य् अपि बह्व् इव कृत्वो ऽनुगच्छेत् पुनः पुनर् एवैनम् उद्धरेत्। एतद् एवात्र कर्म॥
अथो खल्व् आहुर् यद् आहवनीय उद्धृत गार्हपत्यो ऽनुगच्छेत् किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति। तम् उ हैके तत एव प्राञ्चम् उद्धरन्ति। तद् उ तथा न कुर्यात्। यो ऽङ्ग तत्र ब्रूयात् प्राचो न्वा अयं यजमानस्य प्राणान् प्रावृक्षन् मरिष्यत्य् अयं यजमान इति तथा हैव स्यात्॥
तम् उ हैके तत एव प्रत्यञ्चम् आहरन्ति। प्राणो वै गार्हपत्यो ऽपान आहवनीयः। संविदानौ वा इमौ प्राणापानाव् अन्नम् अत्त इति वदन्तः। अथो गृहो वै गार्हपत्यः। प्रतिष्ठो वै गृहाः। स य एनं तत्र ब्रूयात् प्र न्वा अयम् अस्यै प्रतिष्ठाया अच्योष्ट मरिष्यत्य् अयं यजमान इति तथा हैव स्यात्॥
तम् उ हैके गार्हपत्य एवम् अवधित्वोपसमादधति। तद् उ तथा न कुर्यात्। यो ह तत्र ब्रूयाद् अग्नाव् अध्य् अग्निम् अजीजनत् क्षिप्रे ऽस्य द्विषन् भ्रातृव्यो जनिष्यत इति तथा हैव स्यात्॥
तम् उ हैके ऽनुगमय्य मन्थन्ति। तद् उ तथा न कुर्यात्। यो ह तत्र ब्रूयाद् अपि यत् परिशिष्टम् अभूत् तद् अजीजसन् नास्य दायादश् चन परिशेक्ष्यत इति तथा हैव स्यात्॥
इत्थम् एव कुर्यात्। अरण्योर् एव समारोहयेत
अयं ते योनिर् ऋत्वियो यतो जातो अरोचथाः।
तं जानन्न् अग्न आरोहाथा नो वर्धया रयिम् अथा नो वर्धया गिरः॥
इति। वास उदवसाय जुह्वद् वसेत्। नवावसाने हास्योभयतोरात्रं हुतं भवति नो कांचन परिचक्षां कुरुते॥
स प्रातर् भस्मोद्धृत्य शकृत्पिण्डेन परिलिप्य यथायथम् अग्नीन् आदधीत। एतद् एवात्र कर्म॥
अथो खल्व् आहुर् यद् आहवनीयम् अनुद्धृतम् -- ॥1.61॥
-- अभ्य् अस्तम् इयात् किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति। एतस्माद् ध वै विश्वे देवा अपक्रामन्ति यस्याहवनीयम् अनुद्धृतम् अभ्य् अस्तम् एति। स दर्भेण सुवर्णं हिरण्यं प्रबध्य पश्चाद् धरेत्। तद् एतस्य रूपं क्रियते य एष तपति। अह्नो वा एतद् रूपम्। तद् अह्नो रूपं क्रियते। अथेध्मम् आदीप्य प्राञ्चं हरेयुः। तम् उपसमाधाय चतुर्गृहीतम् आज्यं गृहीत्वा विश्वेभ्यो देवेभ्यस् स्वाहा इति जुहुयात्। तद् यथा वा अदवद आवसथवासिनं क्रुद्धं यन्तम् उक्षवेहता वानुमन्त्रयेतान्येन वा प्रियेण धाम्नैवम् एव तद् विश्वान् देवान् अनुमन्त्रयते। ते हास्मै सर्व एवाक्रुद्धा भवन्ति॥ अथो खल्व् आहुर् यद् आहवनीयम् अनुद्धृतम् -- ॥1.62॥
--अभ्युदियात् किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति। एतस्माद् ध वै विश्वे देवा अपक्रामन्ति यस्याहवनीयम् अनुद्धृतम् अभ्युदेति। स दर्भेण रजतं हिरण्यं प्रबध्य पुरस्ताद् धरेत्। तच् चन्द्रमसो रूपं क्रियते। रात्रेर् वा एतद् रूपम्। तद् रात्रे रूपं क्रियते। अथेध्मम् आदीप्यान्वञ्चं हरेयुः। तम् उपसमाधाय चतुर्गृहीतम् आज्यं गृहीत्वा विश्वेभ्यो देवेभ्यस् स्वाहा इति जुहुयात्। यत्र वै दीप्तं तत्रैतद् इह गार्हपत्य इत्य् एव विद्वान् उद्धरेत्। असाव् एव बन्धु। अथ हैक आहुर् एत ह वै स्वर्गं लोकं पश्यन्तो जुह्वति य आदित्यम् इति। स यो वा त्वै गतश्रीस् स्याद् यो वास्माल् लोकात् क्षिप्रे प्रजिगांस्ते स उदितहोमी स्यात्॥
अथो खल्व् आहुः -- ॥1.63॥
--यद् अग्नयस् संसृज्येरन् किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति। स यदि परस्ताद् अन्यो ऽभिदहन्न् एयात् स विद्यात् परस्तान्मा शुक्रम् आगात् प्रजातिर् मे भूयस्य् अभूच् छ्रेयान् भविष्यामीति। तथा हैव स्यात्। यदि त्व् अस्य हृदयं विलिखेद् अग्नये विविचय इष्टिं निर्वपेत्। एता एव पञ्चदश सामिधेनीर् वार्त्रघ्नाव् आज्यभागौ विराजौ संयाज्ये। अथैते याज्यापुरोनुवाक्ये
वि ते विष्वग् वातजूतासो अग्ने भामासश् शुचे शुचयश् चरन्ति।
तुविम्रक्षासो दिव्या नवग्वा वना वनन्ति धृषता रुजन्तः॥
इति। अथ याज्या
त्वाम् अग्ने मानुषीर् ईळते विशो होत्राविदं विविचिं रत्नधातमम्।
गुहा सन्तं सुभग विश्वदर्शतं तुविष्मणसं सुयजं घृतश्रियम्॥
इति। अथो हैनया पाप्मना व्यावृत्स्यमानो यजेत। क्षिप्रे हैव पाप्मनो व्यावर्तते॥
यदि त्व् अयम् इतो ऽभिदहन्न् एयाद् अग्नये संवर्गायेष्टिं निर्वपेत्। एता एव पञ्चदश सामिधेनीर् वार्त्रघ्नाव् आज्यभागौ विराजौ संयाज्ये। अथैते याज्यापुरोनुवाक्ये -- ॥1.64॥
-- मा नो अस्मिन् महाधने परा वर्ग् भारभृद् यथा।
सं वर्गं सं रयिं जय॥
इति। अथ याज्या
परस्या अधि संवतो अवरं अभ्य् आ तर।
यत्राहम् अस्मि तं अव॥
इति। अथो हैनया यद् भ्रातृव्यस्य संविवृक्षेत तत्कामो यजेत। क्षिप्रे हैवास्य संवृंक्ते॥
अथो खल्व् आहुर् यद् अग्नाव् अग्निम् अभ्युद्धरेत् किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति। अग्नये ऽग्निमत इष्टिं निर्वपेत्। एता एव पञ्चदश सामिधेनीर् वार्त्रघ्नाव् आज्यभागौ विराजौ संयाज्ये। अथैते याज्यापुरोनुवाक्ये
अग्निनाग्निस् समिध्यते कविर् गृहपतिर् युवा।
हव्यवाड् जुह्वास्यः॥
इति। अथ याज्या
त्वं ह्य् अग्ने अग्निना विप्रो विप्रेण सन् सता।
सखा सख्या समिध्यसे॥
इति। अथो हैनया ब्रह्मवर्चसकामो यजेत। तेजस्वी हैव ब्रह्मवर्चसी भवति॥
अथो खल्व् आहुर् यद् आहवनीयगार्हपत्यौ संसृज्येयातां किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति। अग्नये वीतय इष्टिं निर्वपेत्। एता एव पञ्चदश सामिधेनीर् वार्त्रघ्नाव् आज्यभागौ विराजौ संयाज्ये। अथैते याज्यापुरोनुवाक्ये
अग्न आ याहि वीतये गृणानो हव्यदातये। नि होता सत्सि बर्हिषि॥
इति। अथ याज्या
यो अग्निं देववीतये हविष्मं आविवासति।
तस्मै पावक मृडय॥
इति। तस्मै पावक मृडय इति॥1.65॥
जैमिनीयं ब्राह्मणम्
(अग्निष्टोमम्)
प्रजननं ज्योतिः। अग्निर् देवतानां ज्योतिः। विराड् वाच्य् अग्नौ संतिष्ठते। विराजं संपद्यते। तस्माद् एष ज्योतिर् उच्यते। द्वौ स्तोमौ प्रातस्सवनं वहतो यथा चक्षुश् च प्राणश् च तथा तत्। द्वौ स्तोमौ माध्यंदिनं सवनं वहतो यथा च श्रोत्रं च बाहू च तथा तत्। द्वौ स्तोमौ तृतीयसवनं वहंतो यथा मध्यं च प्रतिष्ठा च तथा तत्।
हिंकारेण वै ज्योतिषा देवास् त्रिवृते ब्रह्मवर्चसाय ज्योतिर् अदधुः। त्रिवृता ब्रह्मवर्चसेन पञ्चदशायौजसे वीर्याय ज्योतिर् अदधुः। पञ्चदशेनौजसा वीर्येण सप्तदशाय प्रजायै पशुभ्यः प्रजननाय ज्योतिर् अदधुः। सप्तदशेन प्रजया पशुभिः प्रजनेनैकविंशाय प्रतिष्ठायै ज्योतिर् अदधुः॥
स्तोमो वा एतत्। स्तोमे ज्योतिर् दधत इति। तस्माज् ज्योतिष्टोम इत्य् आख्यायते। अथ यत् स्तोमस्तोमं सवनम् अभिप्रणयति तस्माज् ज्योतिष्टोम इत्य् आख्यायते। अथो यद् यज्ञस् संस्तुतो विराजम् अभिसंपद्यते-ज्योतिर् विराट्-तस्माज् ज्योतिष्टोम इत्य् आख्यायते॥1.66॥
अस्थूरिर् वा एष यज्ञः पुरुषसंमितः। यत्काम एनम् आहरते सम् अस्मै काम ऋध्यते। अस्थूरिणा हि तत्र गच्छति यत्र जिगमिषति॥
प्रजापतिर् यत् प्रजा असृजत ता अग्निष्टोमेनासृजत। दशमेन च वै स ता अग्निष्टोमस्य स्तोत्रेणासृजत दशमेन च मासा संवत्सरस्य। ता द्वादशेन चैवाग्निष्टोमस्य स्तोत्रेण पर्यगृह्णाद द्वादशेन च मासा संवत्सरस्य। तस्मात् पशवो दशमासो गर्भान् बिभ्रति। त एकादशम् अनुप्रजायन्ते। न का चन द्वादशम् अतिहरति। परिगृहीता हि तेन॥
तासां परिगृहीतानाम् अश्वतरो ऽत्यप्लवत। तस्यानुहाय रेत आदत्त। तद् गर्दभे न्यमार्ट् तद् बडवायां तत् पशुषु तद ओषधीषु। तस्माद् गर्दभो द्विरेतास् तस्माद् बडवा द्विरेताः। तस्मात् पशवो द्वौ द्वौ जनयन्ति। तस्माद् ओषधयो ऽनभ्यक्ता रेभन्ति। तस्माद् अश्वतरो बर्हिषि न देयः। अति ह्य् अप्लवताप ह्य् अक्रामत्। आत्त रेता ह्य् अप्रजा हि। षोडशिनस् स्तोत्रे देयः। अतिरिक्तो वै षोडशि स्तोत्राणाम् अतिरिक्तो ऽश्वतरः पशूनाम्। अतिरिक्त एवा तद् अतिरिक्तं दधति यज्ञस्य सलोमतायै। स य एवं विद्वान् अग्निष्टोमेनोद्गायति प्राजाताः प्रजा जनयति परि प्रजाता गृह्णाति। ज्येष्ठयज्ञो वा एष प्रजापतियज्ञो यद् अग्निष्टोमः। अश्नुते ज्यैष्ठयं श्रैष्ठयं य एवं वेद॥1.67॥
प्रजापतिर् वावेदम् अग्र आसीत्। जनो ह वै प्रजापतिर् देवता। सो ऽकामयत बहुस् स्याम प्रजायेय भूमानं गच्छेयम् इति। स शीर्षत एव मुखतस् त्रिवृतं स्तोमम् असृजत गायत्रीं छन्दो रथन्तरं सामाग्निं देवतां ब्राह्मणं मनुष्यम् अजं पशुम्। तस्माद् ब्राह्मणो गायत्रीछन्दा आग्नेयो देवतया। तस्माद् उ मुखं प्रजानाम्। मुखाद् ध्य् एनम् असृजत॥
सो ऽकामयत प्रैव जायेयेति। स बाहुभ्याम् एवोरसः पञ्चदशं स्तोमम् असृजत त्रिष्टुभं छन्दो बृहत् सामेन्द्रं देवतां राजन्यं मनुष्यम् अश्वं पशुम्। तस्माद् राजन्यस् त्रिष्टुप्छन्दा ऐन्द्रो देवतया। तस्माद् उ बाहुभ्यां वीर्ये करोति। बाहुभ्यां ह्य् एनम् उरसो वीर्याद् असृजत॥
सो ऽकामयत प्रैव जायेयेति॥1.68॥
स उदराद् एव मध्यतस् सप्तदशं स्तोमम् असृजत जगतीं छन्दो वामदेव्यं साम विश्वान् देवान् देवतां वैश्यं मनुष्यं गां पशुम्। तस्माद् वैश्यो जगतीछन्दा वैश्वदेवो देवतया। तस्माद् उ प्रजनिष्णुः। उदराद् ध्य् एनं प्रजननाद् असृजत॥
सो ऽकामयत प्रैव जायेयेति। स पद्भयाम् एव प्रतिष्ठाया एकविंशं स्तोमम् असृजतानुष्टुभं छन्दो यज्ञायज्ञीयं साम न कां चन देवतां शूद्रं मनुष्यम् अवि पशुम्। तस्माच् छूद्रो ऽनुष्टुप्छन्दा वेश्मपतिदेवः। तस्माद् उ पादावनेज्येनैव जिजीविषति। पद्भयां ह्य् एनं प्रतिष्ठाया असृजत॥
एतया वै सृष्टया प्रजापतिः प्रजा असृजत। स य एतद् एवं वेद भूमानम् एव प्रजया पशुभिर् गच्छति। तस्माद् व् एतं यज्ञं भूयिष्ठं प्रशंसन्ति यद् अग्निष्टोमम्। प्रजापतियज्ञो ह्य् एषः॥1.69॥
प्रजापतिः प्रजाभ्य ऊर्जं व्यभजत्। तद् उदुम्बरस् समभवत्। प्रजापतिर् उद्गाता प्राजापत्य उदुम्बरः। वृणुते ऽन्यान् ऋत्विजो नोद्गातारम्। यद् उद्गाता प्रथमेन कर्मणौदुम्बरीम् अन्वारभते स्वयैव तद् देवतायात्मानम् आर्त्विज्याय वृणीते। ताम् अन्वारभते आयोष् ट्वा सदने सादयाम्य् अवतश् छायायां समुद्रस्य हृदये॥ नमस् समुद्राय नमस् समुद्रस्य चक्षसे॥ मा मा योनोर्वां हासीः इति। यद् आह आयोष् ट्वा सदने सादयामि इति-यज्ञो वा आयुः - तस्यैतत् सदनं क्रियते। अवतश् छायायाम् इति। यज्ञो वा अवतिः। तस्यैषा छाया क्रियते यत् सदः। समुद्रस्य हृदये इति। मध्यतो वा आत्मनो हृदयम्। तस्मान् मध्यतस् सदस औदुम्बरीम् ईयते। नमस् समुद्राय नमस् समुद्रस्य चक्षसे इति। वाग् वै समुद्रो मनस् समुद्रस्य चक्षः। एताभ्याम् एवैतद् देवताभ्यां नमस्करोति। आर्त्विज्यं करिष्यन् मा मा योनोर्वां हासीः। इति-साम वै योनोर्वाम्-साम्न एवैतन् नमस्करोति। आर्त्विज्यं करिष्यन् नैनं सामावहते। न सामन्याम् आर्तिम् आर्छति। न साम्नो हीयते य एवं विद्वान् साम्ने नमस्करोति। य एवैनम् उपवदति स आर्तिम् आर्छति॥1.70॥


text:
28b दाह—न हीत्यादि । हिशब्दो यस्मादर्थे । यतः प्रतीतिरर्थस्यावगमः शब्दं वाचकं न्यायसामर्थ्यं च तादृशमनुपदर्शनाल्लङ्घयति त्यजत्यनुपादा[ना]दिति, शब्दन्यायविंलङ्घिनी न सुलभा न प्राप्यते कस्यचिद् विंवक्षामात्रेण तादृशेन । तस्मान्नेच्छन्ति मूलहानेः । न्यायोपात्तः शब्दोपात्तो वा योऽर्थो न भवति स न प्रतीयतेऽन्तस्तत्त्वमात्रेणेत्यर्थः । तस्मात् शब्दादर्थाद्वा प्रतीतार्थमनेयं तद्विपरीतं तु नेयमिति स्थितम् ॥
उदारत्वं निर्दिशन्नाह—
यस्मिन् कस्मिंश्चित् उक्ते प्रयुक्ते कश्चिद्विवक्षिंतो गुणो विशेषस्त्यागादिलक्षण उक्तर्षवानधिमात्रः प्रतीयते अवगम्यते तत् काव्यमुदाराह्वयमुदारं नाम वेदितव्यमिति विधिः । उदारमित्याह्वयः संज्ञा यस्येति विग्रहः । यद्येवं स एवोत्कर्षवान् गुण उदारोऽस्तु, काव्यं कथमुदारमुच्यते इति चेदाह—तेनेत्यादि । यतस्तेनोत्कर्षवता गुणेन वाच्यत्वेनापिं रूपेण सर्वा पद्धतिः सर्वं तत्काव्यं विवक्षितं यत्किञ्चित् सनाथा युक्ता, तस्मादुदारगुणयोगात् सर्वं तत् काव्यमुदारमिति द्रष्टव्यम् ॥


text:
११ अशोकवर्णावदानम्
Technical Details
११ अशोकवर्णावदानम्।
एवं मया श्रुतम्। एकस्मिन् समये भगवान् सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राजभी राजमात्रैर्धनिभिः पौरैः श्रेष्ठिभिः सार्थवाहैर्देवैर्नागैरसुरैर्यक्षैर्गरुडैः किन्नरैर्महोरगैरिति देवनागयक्षासुरगरुडकिन्नरमहोरगाभ्यर्चितो बुद्धो भगवान् ज्ञातो महापुण्यो लाभी चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्काराणां सश्रावकसंघो वैशाल्यां विहरति स्म मर्कटह्रदतीरे कूटागारशालायाम्। तेन खलु समयेन वैशालिका लिच्छवय इदमेवंरूपं क्रियाकारमकार्षुः-पञ्चदश्यां भवन्तः पक्षस्य अष्टम्यां चतुर्दश्यां च प्राणिनो हन्तव्याः यत्कारणमेयुर्मनुष्या मांसमन्वेषन्त इति। तेन खलु समयेन अन्यतमो गोघातको महान्तं वृषभमादाय नगरान्निष्क्रमति प्रघातयितुम्। तमेनं महाजनकायः पृष्ठतः पृष्ठतः समनुबद्धो मांसार्थी कथयति- शीघ्रमेनं वृषं घातय, वयं मांसेनार्थिन इति। स कथयति - एवं करिष्यामि, किं तु मुहूर्तमुदीक्षध्वमिति। ततो वृष ईदृशमनार्यं वचो दुरुक्तं श्रुत्वा भीतस्त्रस्तः संविग्न आहृष्टरोमकूप इतश्चामुतश्च संभ्रान्तो निरीक्षते, चिन्तयति च-को मां कृच्छ्रसंकटसंबाधप्राप्तमत्राणमशरणमिष्टेन जीवितेनाच्छादयेदिति। स चैवं विह्वलवदनस्त्राणान्वेषी तिष्ठति। भगवांश्च पूर्वाह्णे निवास्य पात्रचीवरमादाय भिक्षुगणपरिवृतो भिक्षुसंघपुरस्कृतो वैशालीं पिण्डाय प्राविशत्। अथासौ ददर्श बुद्धं भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समलंकृतमशीत्यानुव्यञ्जनैर्विराजितगात्रं व्यामप्रभालंकृतं सूर्यसहस्रातिरेकप्रभं महापुरुषलक्षणैः समलंकृतमशीत्यानुव्यञ्जनैर्विराजितगात्रं व्यामप्रभालंकृतं सूर्यसहस्रातिरेकप्रभं जङ्गममिव रत्नपर्वतं समन्ततो भद्रकम्। सहदर्शनैश्चास्य भगवतोऽन्तिके चित्तमभिप्रसन्नम्। प्रसन्नचित्तश्च संलक्षयति-प्रासादिकोऽयं सत्त्वविशेषः। शक्ष्यत्येषो मम प्राणपरित्राणं कर्तुम्। यन्न्वहमेनमुपसंक्रमेयमिति। अथ स वृषो भगवत्यवेक्षावान् प्रतिबद्धचित्तः एषो मे शरणमिति सहस्रैव तानि दृढानि वरत्रकाणि बन्धनानि छित्त्वा प्रधावन् येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः। उपसंक्रम्योभाभ्यां जानुभ्यां भगवतः पादयोर्निपत्य पादौ जिह्वया निलेढुमारब्धः। स चास्य रौद्रकर्मा गोघातकः पृष्ठतः पृष्ठतः समनुबद्ध एव शस्त्रव्यग्रहस्तः। ततो भगवांस्तं रौद्रकर्माणं गोघातकमिदमवोचत् -कुरुष्व त्वं भोः पुरुष अनेन गोवृषभेण सार्धं सात्म्यम्। जीवितेनाच्छादयेति। स कथयति- नाहं भदन्त प्रभवाम्येनं जीवितेनाच्छादयितुम्। तत्कस्य हेतोः ? मया एष बहुना मूल्येन क्रीतः। पुत्रदारं च मे बहु पोषितव्यमिति। भगवानाह-यदि मूल्यं दीयते, प्रतिमुञ्चसीति ?। स कथयति-प्रतिमोक्ष्यामि भगवन्निति। अथ भगवांल्लौकिकचित्तमुत्पादयति-अहो बत शक्रो देवेन्द्रस्त्रीणि कार्षापणसहस्राण्यादायागच्छेदिति। सहचित्तोत्पादाद्भगवतः शक्रो देवेन्द्रः कार्षापणसहस्रत्रयमादाय भगवतः पुरस्तादस्थात्। अथ भगवान् शक्रं देवेन्द्रमिदमवोचत्-अनुप्रयच्छ कौशिक अस्य गोघातकस्य त्रिगुणं मूल्यम्। अदाच्छक्रो देवेन्द्रस्तस्य गोघातकस्य कार्षापणत्रयसरस्रं वृषमूल्यम्। अथ गोघातकः कार्षापणसहस्रत्रयं वृषमूल्यं गृहीत्वा हृष्टस्तुष्टः प्रमुदितो भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा तं गोवृषं बन्धनान्मुक्त्वा प्रक्रान्तः। शक्रो देवेन्द्रो भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा तत्रैवान्तर्हितः॥
अथ गोवृषो गतप्रत्यागतप्राणो भूयस्या मात्रया भगवत्यभिप्रसन्नो भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य पृष्ठतः पृष्ठतः समनुबद्धो भगवतो मुखं व्यवलोकयमानोऽस्थात्। अथ भगवान् स्मितमकार्षीत्। धर्मता खलु यस्मिन् समये बुद्धा भगवन्तः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति, तस्मिन् समये नीलपीतलोहितावदाताः पुष्पपरागपद्मरागवज्रवैदूर्यमुसारगल्वार्कलोहितकादक्षिणावर्तशङ्खशिलाप्रवालजातरूपरजतवर्णा अर्चिषो मुखान्निश्चार्य काश्चिदधस्ताद्गच्छन्ति, काश्चिदुपरिष्टाद्गच्छन्ति। या अधस्ताद्गच्छन्ति, ताः संजीवं कालसूत्रं रौरवं महारौरवं तपनं प्रतापनमवीचिमर्बुदं निरर्बुदमटटं हहवं हुहुवमुत्पलं पद्मं महापद्मपर्यन्तान् नरकान् गत्वा ये उष्णनरकास्तेषु शीतीभूत्वा निपतन्ति, ये शीतनरकास्तेषूष्णीभूत्वा निपतन्ति। तेन तेषां सत्त्वानां कारणाविशेषाः प्रतिप्रस्रभ्यन्ते। तेषामेवं भवति- किं नु वयं भवन्त इतश्च्युताः, आहोस्विदन्यत्रोपपन्ना इति। तेषां प्रसादसंजननार्थं भगवान् निर्मितं विसर्जयति। तेषां निर्मितं दृष्ट्वा एवं भवति - न ह्येव वयं भवन्त इतश्च्युताः, नाप्यन्यत्रोपपन्ना इति। अपि त्वयमपूर्वदर्शनः सत्त्वः, अस्यानुभावेनास्माकं कारणाविशेषाः प्रतिप्रस्रब्धा इति। ते निर्मिते चित्तमभिप्रसाद्य तन्नरकवेदनीयं कर्म क्षपयित्वा देवमनुष्येषु प्रतिसंधिं गृह्णन्ति यत्र सत्यानां भाजनभूता भवन्ति। या उपरिष्टाद्गच्छन्ति, ताश्चातुर्महाराजकायिकान् देवांस्त्रायस्त्रिंशान् यामांस्तुषितान् निर्माणरतीन् परनिर्मितवशवर्तिनो ब्रह्मकायिकान् ब्रह्मपुरोहितान् महाब्रह्मणः परीत्ताभानप्रमाणाभानाभास्वरान् परीत्तशुभानप्रमाणशुभान् शुभकृत्स्नाननभ्रकान् पुण्यप्रसवान् बृहत्फलानबृहानतपान् सुदृशान् सुदर्शनानकनिष्ठपर्यन्तान् देवान् गत्वा अनित्यं दुःखं शून्यमनात्मेत्युद्धोषयन्ति। गाथाद्वयं भाषन्ते-
आरभध्वं निष्क्रामत युज्यध्वं बुद्धशासने।
धुनीत मृत्युनः सैन्यं नडागारमिव कुञ्जरः॥१॥
यो ह्यस्मिन् धर्मविनये अप्रमत्तश्चरिष्यति।
प्रहाय जातिसंसारं दुःखस्यान्तं करिष्यति॥२॥ इति।
अथ ता अर्चिषस्त्रिसाहस्रमहासाहस्रं लोकधातुमन्वाहिण्ड्य भगवन्तमेव पृष्ठतः पृष्ठतः समनुगच्छन्ति। तद्यदि भगवानतीतं कर्म व्याकर्तुकामो भवति, भगवतः पृष्ठतोऽन्तर्धीयन्ते। अनागतं व्याकर्तुकामो भवति, पुरस्तादन्तर्धीयन्ते। नरकोपपत्तिं व्याकर्तुकामो भवति, पादतलेऽन्तर्धीयन्ते। तिर्यगुपपत्तिं व्याकर्तुकामो भवति, पार्ष्ण्यामन्तर्धीयन्ते। प्रेतोपपत्तिं व्याकर्तुकामो भवति, पादाङ्गुष्ठेऽन्तर्धीयन्ते। मनुष्योपपत्तिं व्याकर्तुकामो भवति, जानुनोरन्तर्धीयन्ते। बलचक्रवर्तिराज्यं व्याकर्तुकामो भवति, वामे करतलेऽन्तर्धीयन्ते। चक्रवर्तिराज्यं व्याकर्तुकामो भवति, दक्षिणे करतलेऽन्तर्धीयन्ते। देवोपपत्तिं व्याकर्तुकामो भवति, नाभ्यामन्तर्धीयन्ते। श्रावकबोधिं व्याकर्तुकामो भवति, आस्येऽन्तर्धीयन्ते। प्रत्येकां बोधिं व्याकर्तुकामो भवति, ऊर्णायामन्तर्धीयन्ते। अनुत्तरां सम्यक्संबोधिं व्याकर्तुकामो भवति, उष्णीषेऽन्तर्धीयन्ते। अथ ता अर्चिषो भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य भगवत ऊर्णायामन्तर्हिताः॥
अथायुष्मानानन्दः कृतकरपुटो भगवन्तं पप्रच्छ-
नानाविधो रङ्गसहस्रचित्रो
वक्त्रान्तरान्निष्कसितः कलापः।
अवभासिता येन दिशः समन्ता-
द्दिवाकरेणोदयता यथैव॥३॥
गाथां च भाषते-
विगतोद्भवा दैन्यमदप्रहीणा
बुद्धा जगत्युत्तमहेतुभूताः।
नाकारणं शङ्खमृणालगौरं
स्मितमुपदर्शयन्ति जिना जितारयः॥४॥
तत्कालं स्वयमधिगम्य धीर बुद्ध्या
श्रोतॄणां श्रमण जिनेन्द्र काङ्क्षितानाम्।
धीराभिर्मुनिवृष वाग्भिरुत्तमाभि-
रुत्पन्नं व्यपनय संशयं शुभाभिः॥५॥
नाकस्माल्लवणजलाद्रिराजधैर्याः
संबुद्धाः स्मितमुपदर्शयन्ति नाथाः।
यस्यार्थे स्मितमुपदर्शयन्ति धीरा-
स्तं श्रोतुं समभिलषन्ति ते जनौघाः॥६॥ इति॥
भगवानाह -एवमेतदानन्द, एवमेतत्। नाहेत्वप्रत्ययमानन्द तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति। दृष्टस्ते आनन्द अयं गोवृषः ? दृष्टो भदन्त। एष आनन्द गोवृषस्तथागतस्यान्तिके प्रसन्नचित्तः सप्तमे दिवसे कालं कृत्वा चातुर्महाराजिकेषु देवेषूपपत्स्यते। वैश्रवणस्य महाराजस्य पुत्रो भविष्यति। ततश्च्युत्वा त्रायस्त्रिंशेषु देवेषूपपत्स्यते। शक्रस्य देवेन्द्रस्य पुत्रो भविष्यति। ततश्च्युत्वा यामेषु देवेषूपपत्स्यते। यामस्य देवस्य पुत्रो भविष्यति। ततश्च्युत्वा तुषितेषु देवेषूपपत्स्यते। स तुषितस्य देवस्य पुत्रो भविष्यति। ततश्च्युत्वा निर्माणरतिषु देवेषूपपत्स्यते। सुनिर्मितस्य देवपुत्रस्य पुत्रो भविष्यति। ततश्च्युत्वा परनिर्मितवशवर्तिषु देवेषूपपत्स्यते। वशवर्तिनो देवपुत्रस्य पुत्रो भविष्यति। तदनया संतत्या नवनवतिकल्पसहस्राणि विनिपातं न गमिष्यति। ततः कामावचरेषु देवेषु दिव्यं सुखमनुभूय पश्चिमे भवे पश्चिमे निकेते समुच्छ्रये पश्चिमे आत्मभावप्रतिलम्भे मनुष्यत्वं प्रतिलभ्य राजा भविष्यति अशोकवर्णो नाम चक्रवर्ती चतुरर्णवान्तविजेता धार्मिको धर्मराजः सप्तरत्नसमन्वागतः। तस्येमान्येवंरूपाणि सप्त रत्नानि भविष्यन्ति। तद्यथा-चक्ररत्नं हस्तिरत्नमश्वरत्नं मणिरत्नं स्त्रीरत्नं गृहपतिरत्नं परिणायकरत्नमेव सप्तमम्। पूर्णं चास्य भविष्यति सहस्रं पुत्राणां शूराणां वीराणां वराङ्गरूपिणा परसैन्यप्रमर्दकानाम्। स इमामेव समुद्रपर्यन्तां महापृथिवीमखिलामकण्टकामनुत्पीडामदण्डेनाशस्त्रेण धर्म्येण समयेनाभिनिर्जित्य अध्यावत्स्यति। सोऽपरेण समयेन दानानि दत्वा चक्रवर्तिराज्यमपहाय केशश्मश्रूण्यवतार्य काषायाणि वस्त्राणि ...सम्यगेव श्रद्धया अगारादनगारिकां प्रव्रज्य प्रत्येकां बोधिं साक्षात्करिष्यति, अशोकवर्णो नाम प्रत्येकबुद्धो भविष्यति। अथायुष्मानानन्दः कृतकरपुटो भगवन्तं पप्रच्छ-किं भदन्त अनेन गोवृषेण कर्म कृतं येन तिर्यग्योनावुपपन्नः, किं कर्म कृतं येन दिव्यमानुषसुखमनुभूय प्रत्येकां बोधिमधिगमिष्यति ? भगवानाह - अनेनैव आनन्द गोवृषेण कर्माणि कृतान्युपचितानि लब्धसंभाराणि परिणतप्रत्ययानि ओघवत्प्रत्युपस्थितान्यवश्यंभावीनि। गोवृषेण कर्माणि कृतान्युपचितानि। कोऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति ? न ह्यानन्द कर्माणि कृतान्युपचितानि बाह्ये पृथिवीधातौ विपच्यन्ते, नाब्धातौ, न तेजोधातौ, न वायुधातौ, अपि तूपात्तेष्वेव स्कन्धधात्वायतनेषु कर्माणि कृतानि विपच्यन्ते शुभाशुभानि च।
न प्रणश्यन्ति कर्माणि अपि कल्पशतैरपि।
सामग्रीं प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम्॥७॥
भूतपूर्वमानन्द अतीतेऽध्वनि एकनवते कल्पे विपश्यी नाम सम्यक्संबुद्धो लोक उदपादि विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवान्। स बन्धुमतीं राजधानीमुपनिश्रित्य विहरति, अन्यतमस्मिन् वनषण्डे। तस्य नातिदूरे षष्टिभिक्षवः प्रतिवसन्त्यारण्यकाः पिण्डपातिकाः। सर्वे च वीतरागा विगतद्वेषा विगतमोहा यावत् पञ्चमात्राणि धूर्तकशतानि तेन तेनाहिण्ड्यमानानि तं प्रदेशमनुप्राप्तानि। तेषामेतदभवत्-एते हि प्रव्रजिता महात्मानः ईदृशेषु स्थानेष्वभिरमन्ते। यद्येषां जीवितोपच्छेदं न करिष्यामः, न भूय एतस्मिन् प्रदेशे स्वस्थैर्विहर्तव्यं भविष्यति। यद्यप्येते महात्मानः सर्वसत्त्वहितोदयप्रवृत्ता न परेषामारोचयिष्यन्ति, तथाप्येषां प्रधानपुरुषा उपसंक्रमिष्यन्ति। तेऽस्माकं राज्ञः समर्पयिष्यन्ति। तत्रास्माभिश्चारकावरुद्धैर्मर्तव्यं भविष्यति। कथमत्र प्रतिपत्तव्यमिति ? एकस्तत्रैव निर्घृणहृदयस्त्यक्तपरलोकः। स कथयति-अघातयित्वा एतान् कुतः क्षेम इति ? तैस्ते जीविताद्व्यपरोपिताः। ते चैतत्कर्म कृत्वा पापकमकुशलमेकनवतिकल्पानपायेषूपपन्नाः। यद्भूयसा तु नरकेषु तिर्यग्योनौ उपपन्नाश्च सन्तो नित्यं शस्त्रेण प्रघातिताः। तत्र योऽसौ चौरस्तेषां समादापकः, स एवायं गोवृषः। तस्य कर्मणो विपाकेन इयन्तं कालं न कदाचित् सुगतौ उपपन्नः। यत्पुनरिदानीं ममान्तिके चित्तं प्रसादितम् , तस्य कर्मणो विपाकेन दिव्यं मानुषं सुखमनुभूय प्रत्येकां बोधिमधिगमिष्यति। एवं हि आनन्द तथागतानां चित्तप्रसादोऽप्यचिन्त्यविपाकः, किं पुनः प्रणिधानम्। तस्मात्तर्हि आनन्द एवं शिक्षितव्यं यत्स्तोकस्तोकं मुहूर्तमुहूर्तमन्ततोऽच्छटासंघातमात्रमपि तथागतमाकारतः समनुस्मरिष्यामीत्येवं ते आनन्द शिक्षितव्यम्।
अथायुष्मान् आनन्दो भगवतो भाषितमभ्यानन्द्यानुमोद्य भिक्षूणां पुरस्ताद्गाथा भाषते-
अहो नाथस्य कारुण्यं सर्वज्ञस्य हितैषिणः।
सुकृतेनैव वात्सल्यं यस्येदृशमहाद्भुतम्॥ ८॥
आपन्नो हि परं कृच्छ्रं गोवृषो येन मोचितः।
व्याकृतश्च भवे दिव्ये प्रत्येकश्च जिनो ह्यसौ॥ ९॥ इति॥
इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनसस्ते भिक्षवो भाषितमभ्यनन्दन्।
इति श्रीदिव्यावदानेऽशोकवर्णावदानमेकादशमम्॥


text:
हन्टर् प्रक्रिया
वर्ष १८८७ मध्यॆ , निल्सेन् ऎवं पेट्टेर्सेन् इति नाम्नै परिशोधकौ क्षारातु ( sodium ) उपयोज्य टैटानियं चतुर्नीरेयस्य निर्नीरेयनं (dechlorination ) कृत्वा टैटानियस्य उत्पादन प्रक्रिया प्रकटितवन्तौ । एषया प्रक्रियया व्यापारार्थं १९१० वर्षॆ हण्टर् नाम परिशोधक: वाणिज्यक उत्पादन रीत्या: आविष्करणं कृतवान । अत: ' हण्टर् प्रक्रिया ' इति प्रसिद्धा अभवत् । एषा लोहस्य उत्पादन चरित्रॆ प्रप्रधम प्रक्रिया आसीत् । एषाया: रसायनिक समीकरणम् एवमस्ति -
TiCl4 + 4Na = Ti + 4NaCl
एषायां प्रतिक्रियायां क्षारातु उच्च तापमानॆ द्रव्य रूपेण भवति । क्षारातु जलेन सह केवलं स्पर्षा भवतिचेत् विस्फोटक रसायन प्रतिक्रिया भवति । तदर्थं क्षारातु: पालनं, द्रवीकरणं, तस्य विसर्जनं, उत्पादित टैटानियस्य शुद्धी अपि बहु कष्टाय ऎव इति कारणेन एषा प्रक्रिया बहु प्रमादास्पदा आसीत् । क्षारातु: अधिक मूल्यं, तस्य परिमित उपलब्धी कारणेन, उत्पादित टैटानियस्य मूल्यं अपि अधिकमासीत् । एतेन कारणेन एषा प्रक्रिया अधुना प्रचलिता नास्ति ।