text:
६ गर्भावक्रान्तिपरिवर्तः षष्ठः
Technical Details
६ गर्भावक्रान्तिपरिवर्तः षष्ठः।
इति हि भिक्षवः शिशिरकालविनिर्गते वैशाखमासे विशाखानक्षत्रानुगते ऋतुप्रवरे वसन्तकालसमये तरुवरपत्राकीर्णे वरप्रवरपुष्पसंकुसुमिते शीतोष्णतमोरजोविगते मृदुशाद्वले सुसंस्थिते त्रिभुवनज्येष्ठो लोकमहितो व्यवलोक्य ऋतुकालसमये पञ्चदश्यां पूर्णमास्यां पोषधगृहीताया मातुः पुष्यनक्षत्रयोगेन बोधिसत्त्वस्तुषितवरभवनाच्च्युत्वा स्मृतः संप्रजानन् पाण्डुरो गजपोतो भूत्वा षड्दन्त इन्द्रगोपकशिराः सुवर्णराजीदन्तः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोऽहीनेन्द्रियो जनन्या दक्षिणायां कुक्षाववक्रामत्। अवक्रान्तश्च स दक्षिणावचरोऽभून्न जातु वामावचरः। मायादेवी सुखशयनप्रसुप्ता इमं स्वप्नमपश्यत्—
हिमरजतनिभश्च षड्विषाणः
सुचरण चारुभुजः सुरक्तशीर्षः।
उदरमुपगतो गजप्रधानो
ललितगतिर्दृढवज्रगात्रसंधिः॥१॥
न च मम सुख जातु एवरूपं
दृष्टमपि श्रुतं नापि चानुभूतम्।
कायसुखचित्तसौख्यभावा
यथरिव ध्यानसमाहिता अभूवम्॥२॥
अथ खलु मायादेवी आभरणविगलितवसना प्रह्लादितकायचित्ता प्रीतिप्रामोद्यप्रसादप्रतिलब्धा शयनवरतलादुत्थाय नारीगणपरिवृता पुरस्कृता प्रासादवरशिखरादवतीर्य येनाशोकवनिका तेनोपजगाम। सा अशोकवनिकायां सुखोपविष्टा राज्ञः शुद्धोदनस्य दूतं प्रेषयति स्म-आगच्छतु देवो देवी ते द्रष्टुकामेति॥
अथ स राजा शुद्धोदनस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहर्षितमना आकम्पितशरीरो भद्रासनादुत्थाय अमात्यनैगमपार्षद्यबन्धुजनपरिवृतो येनाशोकवनिका तेनोपसंक्रामत्, उपसंक्रान्तश्च न शक्नोति स्म अशोकवनिकां प्रवेष्टुम्। गुरुतरमिवात्मानं मन्यते स्म। अशोकवनिकाद्वारे स्थितो मुहूर्तं संचिन्त्य तस्यां वेलायामिमां गाथामभाषत—
न स्मरि रणशौण्डि मूर्धसंस्थस्य मह्यम्
एव गुरु शरीरं मन्यमी यादृशोऽद्य।
स्वकुलगृहमद्य न प्रभोमि प्रवेष्टुं
किमिह मम भवेऽङ्गो कान्व पृच्छेय चाहम्॥३॥ इति॥
अथ खलु शुद्धावासकायिका देवपुत्रा गगनतलगता अर्धकायमभिनिर्माय राजानं गाथयाध्यभाषन्त—
व्रततपगुणयुक्तस्तिस्रलोकेषु पूज्यो
मैत्रकरुणलाभी पुण्यज्ञानाभिषिक्तः।
तुषितपुरि च्यवित्वा बोधिसत्त्वो महात्मा
नृपति तव सुतत्वं मायकुक्षौपपन्नः॥४॥
दशनख तद कृत्वा स्वं शिरं कम्पयन्तो
नृपतिरनुप्रविष्टश्चित्रिकारानुयुक्तः।
माय तद निरीक्ष्य मानदर्पोपनीतां
वदहि कुरुमि किं ते किं प्रयोगो भणाहि॥५॥
देव्याह—
हिमरजतनिकाशश्चन्द्रसूर्यातिरेकः
सुचरण सुविभक्तः षड्विषाणो महात्मा।
गजवरु दृढसंधिर्वज्रकल्पः सुरूपः
उदरि मम प्रविष्टस्तस्य हेतुं श्रुणुष्व॥६॥
वितिमिर त्रिसहस्रां पश्यमी भ्राजमानां
देवनयुत देवा ये स्तुवन्ती सयाना।
न च मम खिलदोषो नैव रोषो न मोहो
ध्यानसुखसमङ्गी जानमी शान्तचित्ता॥७॥
साधु नृपति शीघ्रं ब्राह्मणानानयास्मिन्
वेदसुपिनपाठा ये गृहेषू विधिज्ञाः।
सुपिनु मम हि येमं व्याकरी तत्त्वयुक्तं
किमिद मम भवेया श्रेयु पापं कुलस्य॥८॥
वचनमिमु श्रुणित्वा पार्थिवस्तत्क्षणेन
ब्राह्मण कृतवेदानानयच्छास्त्रपाठान्।
माय पुरत स्थित्वा ब्राह्मणानामवोचत्
सुपिन मयि ह दृष्टस्तस्य हेतुं शृणोथ॥९॥
ब्राह्मणा आहुः-ब्रूहि देवि त्वया कीदृशं स्वप्नं दृष्टम्। श्रुत्वा ज्ञास्यामः।
देव्याह—
हिमरजतनिकाशश्चन्द्रसूर्यातिरेकः
सुचरण सुविभक्तः षड्विषाणो महात्मा।
गजवरु दृढसंधिर्वज्रकल्पः सुरूपः
उदरि मम प्रविष्टस्तस्य हेतुं शृणोथ॥१०॥
वचनमिमु श्रुणित्वा ब्राह्मणा एवमाहुः
प्रीति विपुल चिन्त्या नास्ति पापं कुलस्य।
पुत्र तव जनेसी लक्षणैर्भूषिताङ्गं
राजकुलकुलीनं चक्रवर्ति महात्मं॥११॥
स च पुर विजहित्वा कामराज्यं च गेहं
प्रव्रजित निरपेक्षः सर्वलोकानुकम्पी।
बुद्धो भवति एषो दक्षिणीयस्त्रिलोके
अमृतरसवरेणा तर्पयेत् सर्वलोकम्॥१२॥
व्याकरित्व गिरं सौम्यां भुक्त्वा पार्थिवभोजनम्।
आच्छादनानि चोद्गृह्य प्रक्रान्ता ब्राह्मणास्ततः॥१३॥
इति हि भिक्षवो राजा शुद्धोदनो ब्राह्मणेभ्यो लक्षणनैमित्तिकवैपञ्चकेभ्यः स्वप्नाध्यायीपाठकेभ्यः प्रतिश्रुत्य हृष्टस्तुष्ट उदग्र आत्तमनाः प्रमुदितः प्रीतिसौमनस्यजातस्तान् ब्राह्मणान् प्रभूतेन खादनीयभोजनीयास्वादनीयेन संतर्प्य संप्रवार्याच्छादनानि च दत्वा विसर्जयति स्म। तस्यां वेलायां कपिलवस्तुनि महानगरे चतुर्षु नगरद्वारेषु सर्वनगरचत्वरशृङ्गाटकेषु च दानं दापयति स्म अन्नमन्नार्थिकेभ्यः, पानं पानार्थिकेभ्यः, वस्त्राणि वस्त्रार्थिकेभ्यः, यानानि यानार्थिकेभ्यः। एवं गन्धमाल्यविलेपनशय्योपाश्रयं प्राजीविकं प्राजीविकार्थिभ्यो यावदेव बोधिसत्त्वस्य पूजाकर्मणे॥
अथ खलु भिक्षवो राज्ञः शुद्धोदनस्यैतदभवत्- कतमस्मिन् गृहे मायादेवी सुखमनुपक्लिष्टा विहरेदिति। अथ तत्क्षणमेव चत्वारो महाराजानो राजानं शुद्धोदनमुपसंक्रम्यैवमाहुः—
अल्पोत्सुको देव भव सुखं तिष्ठ उपेक्षको।
वयं हि बोधिसत्त्वस्य वेश्म वै मापयामहे॥१४॥
अथ खलु शक्रो देवानामिन्द्रो राजानं शुद्धोदनमुपसंक्रम्यैवमाह—
हीना विमाना पालानां त्रयत्रिंशानमुत्तमाः।
वैजयन्तसमं वेश्म बोधिसत्त्वस्य दाम्यहम्॥१५॥
अथ खलु सुयामो देवपुत्रो राजानं शुद्धोदनमुसंक्रम्यैवमाह—
मदीयं भवनं दृष्ट्वा विस्मिताः शक्रकोटयः।
सुयामभवनं श्रीमद्बोधिसत्त्वस्य दाम्यहम्॥१६॥
अथ खलु संतुषितो देवपुत्रो राजानं शुद्धोदनमुपसंक्रम्यैवमाह—
यत्रैव उषितः पूर्वं तुषितेषु महायशाः।
तदेव भवनं रम्यं बोधिसत्त्वस्य दाम्यहम्॥१७॥
अथ खलु सुनिर्मितो देवपुत्रो राजानं शुद्धोदनमुपसंक्रम्यैवमाह—
मनोमयमहं श्रीमद्वश्म तद्रतनामयम्।
बोधिसत्त्वस्य पूजार्थमुपनेष्यामि पार्थिव॥१८॥
अथ खलु परनिर्मितवशवर्ती देवपुत्रो राजानं शुद्धोदनमुपसंक्रम्यैवमाह—
यावन्तः कामधातुस्था विमानाः शोभनाः क्वचित्।
भाभिस्ते मद्विमानस्य भवन्त्यभिहतप्रभाः॥१९॥
तत् प्रयच्छाम्यहं श्रीमद्वेश्म रत्नमयं शुभम्।
बोधिसत्त्वस्य पूजार्थमानयिष्यामि पार्थिव॥२०॥
दिव्यैः पुष्पैः समाकीर्णं दिव्यगन्धोपवासितम्।
उपनामयिष्ये विपुलं यत्र देवी वसिष्यति॥२१॥
इति हि भिक्षवः सर्वैः कामावचर्रैदैवेश्वरैर्बोधिसत्त्वस्य पूजार्थं कपिलाह्वये महापुरवरे स्वकस्वकानि गृहाणि मापितान्यभूवन्। राज्ञा चपि शुद्धोदनेन मनुष्यातिक्रान्तं दिव्यासंप्राप्तं गृहतरं प्रतिसंस्कारितमभूत्। तत्र बोधिसत्त्वो महासत्त्वो महाव्यूहस्य समाधेरनुभावेन सर्वेषु तेषु गृहेषु मायादेवीमुपदर्शयति स्म। अभ्यन्तरगतश्च बोधिसत्त्वो मायादेव्याः कुक्षौ दक्षिणे पार्श्वे पर्यङ्कमाभुज्य निषण्णोऽभूत्। सर्वे च ते देवेश्वरा एकैकमेवं संजानीते स्म-ममैव गृहे बोधिसत्त्वमाता प्रतिवसति नान्यत्रेति॥
तत्रेदमुच्यते—
महाव्यूहाय स्थितः समाधिये
अचिन्तिया निर्मित निर्मिणित्वा।
सर्वेष देवानभिप्राय पूरिता
नृपस्य पूर्णश्च तदा मनोरथः॥२२॥
अथ खलु तस्यां देवपर्षदि केषांचिद्देवपुत्राणामेतदभवत्-येऽपि तावच्चातुर्महाराजकायिका देवास्तेऽपि तावन्मनुष्याश्रयगतत्वेन निर्विद्यापक्रमन्ति। कः पुनर्वादो ये तदन्ये उदारतमा देवाः त्रायत्रिंशा वा यामा वा तुषिता वा। तत्कथं हि नाम सर्वलोकाभ्युद्गतो बोधिसत्त्वः शुचिर्निरामगन्धः सत्त्वरत्नः संतुषिताद्देवनिकायाच्च्युत्वा दुर्गन्धे मनुष्याश्रये दशमासान् मातुः कुक्षौ स्थित इति॥
अथ खल्वायुष्मानानन्दो बुद्धानुभावेन भगवन्तमेतदवोचत्-आश्चर्यं भगवन् यावज्जुगुप्सनीयश्च मातृग्रामस्तथागतेनोक्तो यावद्रागचरितश्च। इदं तु भगवन् आश्चर्यतरम्। कथं हि नाम सर्वलोकाभ्युद्गतो भगवान् पूर्वं बोधिसत्त्वभूत एव तुषिताद्देवनिकायाच्च्यवित्वा मनुष्याश्रये (दुर्गन्धे) मातुर्दक्षिणे (पार्श्वे) कुक्षावुपपन्न इति। नाहं भगवन् इदमुत्सहे एवं वक्तं यथैव पूर्वे भगवता व्याकृतमिति। भगवानाह-इच्छसि त्वमानन्द रत्नव्यूहं बोधिसत्त्वपरिभोगं द्रष्टुं यो मातुः कुक्षिगतस्य बोधिसत्त्वस्य परिभोगोऽभूत्। आनन्द आह-अयमस्य भगवन् कालः, अयं सुगत समयः, यत्तथागतस्तं बोधिसत्त्वपरिभोगमुपदर्शयेद् यं दृष्ट्वा प्रीतिं वेत्स्यामः॥
अथ खलु भगवांस्तथारूपनिमित्तमकरोत्, यद् ब्रह्मा सहापतिः सार्धमष्टषष्टिब्रह्मशतसहस्रैर्ब्रह्मलोकेऽन्तर्हितो भगवतः पुरतः प्रत्यस्थात्। स भगवतः पादौ शिरसाभिवन्द्य भगवन्तं त्रिप्रदक्षिणीकृत्यैकान्तेऽस्थात् प्राञ्जलीभूतो भगवन्तं नमस्यन्। तत्र खलु भगवान् जानन्नेव ब्रह्माणं सहापतिमामन्त्रयते स्म-गृहीतस्त्वया ब्रह्मन् स बोधिसत्त्वपरिभोगो दशमासिको यो मम पूर्वं बोधिसत्त्वभूतस्य मातुः कुक्षिगतस्याभूत्। ब्रह्मा आह-एवमेतद्भगवन्, एवमेतत् सुगत। भगवानाह-क्व स इदानीं ब्रह्मन्? उपदर्शय तम्। ब्रह्मा चाह-ब्रह्मलोके स भगवन्। भगवानाह-तेन हि त्वं ब्रह्मन् उपदर्शय तं दशमासिकं बोधिसत्त्वपरिभोगम्, ज्ञास्यन्ति कियत्संस्कृतमिति॥
अथ खलु ब्रह्मा सहापतिस्तान् ब्राह्मणानेतदवोचत्-तिष्ठतु तावद्भवन्तो यावद्वयं रत्नव्यूहं बोधिसत्त्वपरिभोगमानयिष्यामः॥
अथ खलु ब्रह्मा सहापतिर्भगवतः पादौ शिरसाभिवन्दित्वा भगवतः पुरतोऽन्तर्हितस्तत्क्षणमेव ब्रह्मलोके प्रत्यस्थात्॥
अथ खलु ब्रह्मा सहापतिः सुब्रह्माणं देवपुत्रमेतदवोचत्-गच्छ त्वं मार्षा इतो ब्रह्मलोकमुपादाय यावत्त्रायत्रिंशद्भवनम्-शब्दमुदीरय, घोषमनुश्रावय। रत्नव्यूहं बोधिसत्त्वपरिभोगं वयं तथागतस्यान्तिकमुपनामयिष्यामः। यो युष्माकं द्रष्टुकामः स शीघ्रमागच्छत्विति॥
अथ खलु ब्रह्मा सहापतिश्चतुरशीत्या देवकोट्या नयुतशतसहस्रः सार्धं तं रत्नव्यूहं बोधिसत्त्वपरिभोगं परिगृह्य महति ब्राह्मे विमाने त्रियोजनशतिके प्रतिष्ठाप्यानेकैर्दैवकोटीनयुतशतसहस्रैः समन्ततोऽनुपरिवार्य जम्बूद्वीपमवतारयति स्म॥
तेन खलु पुनः समयेन कामावचराणां देवानां महासंनिपातोऽभूत् भगवत्सकाशे गन्तुम्। स खलु पुन रत्नव्यूहो बोधिसत्त्वपरिभोगो दिव्यैर्वस्त्रैर्दिव्यैर्माल्यैर्दिव्यैर्गन्धैर्दिव्यैः पुष्पैर्दिव्यैर्वाद्यैर्दिव्यैश्च परिभौगैरभिसंस्कृतोऽभूत्। तावन्महेशाख्यैश्च देवैः परिवृतोऽभूद् यच्छक्रो देवानामिन्द्रः सुमेरौ(समुद्रे) स्थित्वा दूरत एव मुखे तालच्छत्रकं दत्त्वा शीर्षव्यवलोकनेनानुविलोकयति स्म उन्मेषध्यायिकया वा। न च शक्नोति स्म द्रष्टुम्। तत्कस्मात्? महेशाख्या हि देवा ब्राह्मणाः। इतरास्त्रायत्रिंशा यामास्तुषिता निर्माणरतयः परनिर्मितवशवर्तिनः। कः पुनर्वादः शक्रो देवानामिन्द्रः। मोहं ते वै यान्ति स्म॥
अथ खलु भगवांस्तं दिव्यं वाद्यनिर्घोषमन्तर्धापयति स्म। तत्कस्मात्? यत्सहश्रवणादेव जाम्बुद्वीपका मनुष्या उन्मादमापत्स्यन्त इति॥
अथ खलु चत्वारो महाराजानः शक्रं देवानामिन्द्रमुपसंक्रम्यैवमाहुः-कथं देवानामिन्द्र करिष्यामो न लभामहे रत्नव्यूहं बोधिसत्त्वपरिभोगं द्रष्टुम्। स तानवोचत्-किमहं मार्षाः करिष्यामि? अहमपि न लभे द्रष्टुम्। अपि तु खलु पुनर्मार्षा भगवत्समीपमुपनीतं द्रक्ष्यामः। ते तदा आहुः-तेन हि देवानामिन्द्र तथा कुरु यथास्य क्षिप्रं दर्शनं भवेत्। शक्र आह-आगमयत मार्षा मुहूर्तं यावदतिक्रान्तातिक्रान्ततमा देवपुत्रा भगवन्तं प्रतिसंमोदयन्ते स्म। तदेकान्ते स्थित्वा शीर्षोन्मिञ्जितकया भगवन्तमनुविलोकयन्ति स्म॥
अथ खलु ब्रह्मा सहापतिः सार्धं तैश्चतुरशीत्या देवकोटीनयुतशतसहस्रैस्तं रत्नव्यूहं बोधिसत्त्वपरिभोगं गृहीत्वा येन भगवांस्तेनोपसंक्रामयति स्म। स खलु पुन रत्नव्यूहो बोधिसत्त्वपरिभोगोऽभिरूपः प्रासादिको दर्शनीयश्चतुरस्रश्चतुष्ठूणः। उपरिष्टाच्च कूटागारसमलंकृतः। एवंप्रमाणः तद्यथापि नाम षण्मासजातो दारक उच्चैस्त्वेन। तस्य खलु पुनः कूतागारस्य मध्ये पर्यङ्कः प्रज्ञप्तः तद्यथापि नाम षण्मासजातस्य दारकस्य भित्तीफलकः। स खलु पुन रत्नव्यूहो बोधिसत्त्वपरिभोग एवं वर्णसंस्थानो यस्य न कश्चित् सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सदृशोऽस्ति आकृत्या वा वर्णेन वा। देवाः खल्वपि तं दृष्ट्वा आश्चर्यप्राप्ता अभुवन्। चक्षूंषि तेषां विभ्रमन्ति स्म। स च तथागतस्यान्तिक उपनीतोऽतीव भासते तपति विरोचते स्म। तद्यथापि नाम द्विनिर्धान्तं सुवर्णं कुशलेन कर्मकारेण सुपरिनिष्ठितमपगतकाचदोषम्, एवं (तस्मिन् समये) स कूटागारो विराजते स्म। तस्मिन् खलु पुनर्बोधिसत्त्वपरिभोगे पर्यङ्कः प्रज्ञप्तो यस्य सदेवके लोके नास्ति कश्चित् सदृशो वर्णेन वा संस्थानेन वा अन्यत्र कम्बुग्रीवाया बोधिसत्त्वस्य। यत् खलु महाब्रह्मणा चीवरं प्रावृतमभूत्, तत्तस्य बोधिसत्त्वपर्यङ्कस्याग्रतो न भासते स्म तद्यथापि नाम वातवृष्ट्याभिहतः कृष्णकम्बलः। स खलु पुनः कूटागार उरगसारचन्दनमयो यस्यैकसुवर्णधरणी साहस्रं लोकधातुं मूल्यं क्षमते, तथाविधेनोरगसारचन्दनेन स कूटागारः समन्तादनुपलिप्तः। तादृश एव द्वितीयः कूटागारः कृतो यस्तस्मिन् प्रथमे कूटागारेऽभ्यन्तरतः असक्तोऽबद्धस्थितः। तादृश एव तृतीयोऽपि कूटागारो यस्तस्मिन् द्वितीये कूटागारेऽभ्यन्तरेऽसक्तोऽबद्धस्थितः। स च पर्यङ्कस्तस्मिन् गन्धमये तृतीये कूटागारे व्यवस्थितः संप्रतिच्छन्नः। तस्य खलु पुनरुरगसारचन्दनस्यैवंरूपो वर्णः तद्यथापि नाम अभिजातस्य नीलैवडूर्यस्य। तस्य खलु पुनर्गन्धकूटागारस्योपरि समन्ताद्यावन्ति कानिचिद्दिव्यातिक्रान्तानि पुष्पाणि सन्ति, तानि सर्वाणि तस्मिन् कूटागारे बोधिसत्त्वस्य पूर्वकुशलमूलविपाकेनानुप्राप्तान्येव जायन्ते स्म। स खलु पुन रत्नव्यूहो बोधिसत्त्वपरिभोगो दृढसारोऽभेद्यो वज्रोपमः स्पर्शेन च काचिलिन्दिकसुखसंस्पर्शः। तस्मिन् खलु पुन रत्नव्यूहे बोधिसत्त्वपरिभोगे ये केचित् कामावचराणां देवानां भवनव्यूहास्ते सर्वे तस्मिन् संदृश्यन्ते स्म॥
यामेव च रात्रिं बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षिमवक्रान्तस्तामेव रात्रिमध आपस्कन्धमुपादाय अष्टषष्टियोजनशतसहस्राणि महापृथिवीं भित्त्वा यावद् ब्रह्मलोकं पद्मभ्युद्गतमभूत्। न च कश्चित्तं पद्मं पश्यति स्म अन्यत्र सारथिनरोत्तमाद्दशशतसाहस्रिकाच्च महाब्रह्मणः। यच्चेह त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातावोजो वा मण्डो व रसो वा, तत्सर्वं तस्मिन् महापद्मे मधुबिन्दुः संतिष्ठते स्म॥
तमेनं महाब्रह्मा शुभे वैडूर्यभाजने प्रक्षिप्य बोधिसत्त्वस्योपनामयति स्म। तं बोधिसत्त्वः परिगृह्य भुङ्क्ते स्म महाब्रह्मणोऽनुकम्पामुपादाय। नास्ति स कश्चित् सत्त्वः सत्त्वनिकाये यस्य स ओजोबिन्दुः परिभुक्तः सम्यक् सुखेन परिणामेदन्यत्र चरमभविकाद्बोधिसत्त्वात् सर्वबोधिसत्त्वभूमिपरिपूर्णात्। कस्य च कर्मणो विपाकेन स ओजोबिन्दुर्बोधिसत्त्वस्योपतिष्ठते स्म? दीर्घरात्रं खल्वपि बोधिसत्त्वेन पूर्वं बोधिसत्त्वचर्यां चरता ग्लानेभ्यः सत्त्वेभ्यो भैषज्यं दत्तमाशत्पराणां सत्त्वानामाशाः परिपूरिताः, शरणागताश्च न परित्यक्ताः, नित्यं चाग्रपुष्पमग्रफलमग्ररसं तथागतेभ्यस्तथागतचैत्येभ्यस्तथागतश्रावकसंघेभ्यो मातापितृभ्यश्च दत्त्वा पश्चादात्मना परिभुक्तम्। तस्य कर्मणो विपाकेन महाब्रह्मा बोधिसत्त्वस्य तं मधुबिन्दुमुपनामयति स्म॥
तस्मिन् खलु पुनः कूटागारे यानि कानिचित् सन्त्यतिक्रान्तातिक्रान्तानि मायागुणरतिक्रीडासमवसृतस्थानानि, तानि सर्वाणि तस्मिन् प्रादुर्भावानि संदृश्यन्ते स्म बोधिसत्त्वस्य पूर्वकर्मविपाकेन॥
तस्मिन् खलु पुन रत्नव्यूहे बोधिसत्त्वपरिभोगे शतसहस्रव्यूहं नाम वासोयुगं प्रादुर्भूतम्। न स कश्चित्सत्त्वः सत्त्वनिकाये संविद्यते यस्य तत्प्रादुर्भवेदन्यत्र चरमभविकाद् बोधिसत्त्वात्। न च ते केचन उदारोदारा रूपशब्दगन्धरसस्पर्शा ये तस्मिन् कूटागारे न संदृश्यन्ते स्म। सचेत्कूटागारपरिभोग एवं सुपरिभोग एवं सुपरिनिष्पन्नः सान्तरबहिरेवं सुपरिनिष्ठित एवं मृदुकश्च। तद्यथापि नाम काचिलिन्दिकसुखसंस्पर्शो निदर्शनमात्रेण, न तु तस्योपमा संविद्यते। धर्मता खल्वेषा बोधिसत्त्वस्य पूर्वकेण च प्रणिधानेन इयं चेतना ऋद्धाववश्यं बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन मनुष्यलोक उपपत्तव्यमभिनिष्क्रम्य चानुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्य धर्मचक्रं प्रवर्तयितव्यम्। यस्या मातुः कुक्षावुपपत्तिर्भवति, तस्या दक्षिणे कुक्षावादित एव रत्नव्यूहकूटागारोऽभिनिर्वर्तते। पश्चाद्बोधिसत्त्वस्तुषितेभ्यश्च्युत्त्वा तस्मिन् कूटागारे पर्यङ्कनिषण्णः संभवति। न हि चरमभविकस्य बोधिसत्त्वस्य कललार्बुदघनपेशीभावं कायः संतिष्ठते स्म। अथ तर्हि सर्वाङ्गप्रत्यङ्गलक्षणसंपन्नः संनिषण्ण एव प्रादुर्भवति। स्वप्नान्तरगता च बोधिसत्त्वमाता मायादेवी महानागकुञ्जरमवक्रान्तं संजानीते स्म॥
तस्य खलु पुनस्तथा निषण्णस्य शक्रो देवानामिन्द्रश्चत्वारश्च महाराजानोऽष्टाविंशतिश्च महायक्षसेनापतयो गुह्यकाधिपतिश्च नाम यक्षकुलं यतो वज्रपाणेरुत्पत्तिस्ते बोधिसत्त्वं मातुः कुक्षिगतं विदित्वा सततं समितमनुबद्धा भवन्ति स्म। सन्ति खलु पुनश्चतस्रो बोधिसत्त्वपरिचारका देवताः-उत्खली च नाम समुत्खली च नाम ध्वजवती च नाम प्रभावती च नाम। ता अपि बोधिसत्त्वं मातुः कुक्षिगतं विदित्वा सततं समितं रक्षन्ति स्म। शक्रोऽपि देवानामिन्द्रः सार्धं पञ्चमात्रैर्देवपुत्रशतैर्बोधिसत्त्वं मातुः कुक्षिगतं ज्ञात्वा सततं समितमनुबध्नाति स्म॥
बोधिसत्त्वस्य खलु पुनर्मातुः कुक्षिगतस्य कायस्तथाविधोऽभूत्, तद्यथापि नाम पर्वतमूर्धनि रात्रावन्धकारतमिस्रायां महानग्निस्कन्धो योजनादपि दृश्यते स्म, यावत् पञ्चभ्या योजनेभ्यो दृश्यते स्म। एवमेव बोधिसत्त्वस्य मातुः कुक्षिगतस्यात्मभावोऽभिनिर्वृत्तोऽभूत् प्रभास्वरोऽभिरूपः प्रासादिको दर्शनीयः। स तस्मिन् कूटागारे पर्यङ्कनिषण्णोऽतीव शोभते स्म। वैडूर्यप्रत्युप्तमिवाभिजातं जातरूपम्। बोधिसत्त्वस्य माता च निध्याय स्थिता पश्यति स्म कुक्षिगतं बोधिसत्त्वम्। तद्यथापि नाम महतोऽभ्रकूटाद्विद्युतो निःसृत्य महान्तमवभासं संजनयन्ति, एवमेव बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षिगतः श्रिया तेजसा वर्णेन च तं प्रथमं रत्नकूटागारमवभासयति स्म। अवभास्य द्वितीयं गन्धकूटागारमवभासयति स्म। द्वितीयं गन्धकूटागारमवभास्य तृतीयं रत्नकूटागारमवभासयति स्म। तृतीयं रत्नकूटागारमवभास्य सर्वावन्तं मातुरात्मभावमवभासयति स्म। तमवभास्य यत्र चासने निषण्णो भवति स्म तदवभासयति स्म। तदवभास्य सर्वं गृहमवभासयति स्म। सर्वं गृहमवभास्य गृहस्योपरिष्टान्निःसृत्य पूर्वां दिशमवभासयति स्म। एवं दक्षिणां पश्चिमां उत्तरामध ऊर्ध्वं समन्ताद्दशदिशः क्रोशमात्रमेकैकस्यां दिशि मातुः कुक्षिगतो बोधिसत्त्वः श्रिया तेजसा वर्णेन चावभासयति स्म॥
आगच्छन्ति स्म खलु पुनर्भिक्षवश्चत्वारो महाराजानोऽष्टाविंशच्च महायक्षसेनापतयः सार्धं पञ्चमात्रयक्षशतैः पूर्वाह्णकालसमये बोधिसत्त्वस्य दर्शनाय वन्दनाय पर्युपासनाय धर्मश्रवणाय च। तदा बोधिसत्त्वस्तानागतान् विदित्वा दक्षिणं पाणिमभ्युत्क्षिप्य एकाङ्गुलिकया आसनान्युपदर्शयति स्म। निषीदन्ति स्म ते लोकपालादयो यथाप्रज्ञप्तेष्वासनेषु। पश्यन्ति स्म बोधिसत्त्वं मातुः कुक्षिगतं जातरूपमिव विग्रहं हस्तं चालयन्तं विचालयन्तम् उत्क्षिपन्तं प्रतिष्ठापयन्तम्। ते प्रीतिप्रामोद्यप्रसादप्रतिलब्धा बोधिसत्त्वं नमस्कुर्वन्ति स्म। निषण्णांश्च तान् विदित्वा बोधिसत्त्वो धर्म्यया कथया संदर्शयति स्म समादापयति स्म समुत्तेजयति स्म संप्रहर्षयति स्म। यदा च प्रक्रमितुकामा भवन्ति तदा बोधिसत्त्वस्तेषां चेतसैव विचिन्तितं विज्ञाय दक्षिणं पाणिमुत्क्षिप्य संचारयति स्म। संचार्य विचारयति स्म। मातरं च न बाधते स्म। तदा तेषां चतुर्णां महाराजानामेवं भवति स्म-विसर्जिताः स्म वयं बोधिसत्त्वेनेति। ते बोधिसत्त्वं बोधिसत्त्वमातरं च त्रिप्रदक्षिणीकृत्य प्रक्रामन्ति स्म। अयं हेतुरयं प्रत्ययो यद्बोधिसत्त्वो रात्र्यां प्रशान्तायां दक्षिणं पाणिं संचार्य विचारयति स्म। विचार्य पुनरपि स्मृतः संप्रजानंस्तं पाणिं प्रतिष्ठापयति स्म। पुनरपरं यदा बोधिसत्त्वस्य केचिद्दर्शनायागच्छन्ति स्म स्त्रियो वा पुरुषो वा दारको वा दारिका वा, तान् बोधिसत्त्वः पूर्वतरमेव प्रतिसंमोदयते स्म, पश्चाद्बोधिसत्त्वस्य माता॥
इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षिगतः सन् सत्त्वान् प्रतिसंमोदनकुशलो भवति स्मेति। न च कश्चिद्देवो वा नागो वा यक्षो वा मनुष्यो वा अमनुष्यो वा यः शक्नोति स्म बोधिसत्त्वं पूर्वतरं प्रतिसंमोदितुम्। अथ तर्हि बोधिसत्त्व एव तावत् पूर्वतरं प्रतिसंमोदते स्म, पश्चाद्बोधिसत्त्वमाता॥
निर्गते खलु पुनः पूर्वाह्णकालसमये मध्याह्नकालसमये प्रत्युपस्थिते अथ खलु शक्रो देवानामिन्द्रो निष्क्रान्तः। अभिनिष्क्रान्ताश्च त्रायत्रिंशद्देवपुत्रा बोधिसत्त्वस्य दर्शनाय वन्दनाय पर्युपासनाय। धर्मश्रवणाय चागच्छन्ति स्म। तांश्च बोधिसत्त्वो दूरत एवागच्छतो दृष्ट्वा दक्षिणं सुवर्णवर्णं बाहुं प्रसार्य शक्रं देवानामिन्द्रं देवांश्च त्रायत्रिंशान् प्रतिसंमोदते स्म। एकाङ्गुलिकया चासनान्युपदर्शयति स्म। न च शक्नोति स्म भिक्षवः शक्रो देवानामिन्द्रो बोधिसत्त्वस्याज्ञां प्रतिरोद्धुम्। निषीदति स्म शक्रो देवानामिन्द्रस्तदन्ये च देवपुत्रा यथाप्रज्ञप्तेष्वासनेषु। तान् बोधिसत्त्वो निषण्णान् विदित्वा धर्म्यया कथया संदर्शयति स्म समादापयति स्म समुत्तेजयति स्म संप्रहर्षयति स्म। येन च बोधिसत्त्वः पाणिं संचारयति स्म, तन्मुखा बोधिसत्त्वमाता भवति स्म। ततस्तेषामेवं भवति स्म-अस्माभिः सार्धं बोधिसत्त्वः संमोदते स्म। एकैकश्चैवं संजानीते स्म-मयैव सार्धं बोधिसत्त्वः संलपति, मामेव प्रतिसंमोदते स्म इति॥
तस्मिन् खलु पुनः कूटागारे शक्रस्य देवानामिन्द्रस्य त्रायत्रिंशानां देवानां च प्रतिभासः संदृश्यते स्म। न खलु पुनरन्यत्रैवं परिशुद्धो बोधिसत्त्वपरिभोगो भवति यथा मातुः कुक्षिगतस्य बोधिसत्त्वस्य। यदा च भिक्षवः शक्रो देवानामिन्द्रस्तदन्ये च देवपुत्राः प्रक्रमितुकामा भवन्ति स्म, तदा बोधिसत्त्वस्तेषां चेतसैव चेतःपरिवितर्कमाज्ञाय दक्षिणं पाणिमुत्क्षिप्य संचारयन्ति स्म। संचार्य विचार्य पुनरपि स्मृतः संप्रजानन् प्रतिष्ठापयति स्म। मातरं च न बाधते स्म। तदा शक्रस्य देवानामिन्द्रस्यान्येषां च त्रायत्रिंशानां देवानामेवं भवति स्म-विसर्जिता वयं बोधिसत्त्वेनेति। ते बोधिसत्त्वं बोधिसत्त्वमातरं च त्रिप्रदक्षिणीकृत्य प्रक्रामन्ति स्म॥
निर्गते च खलु पुनर्भिक्षवो मध्याह्नकालसमये सायाह्नकालसमये प्रत्युपस्थिते अथ खलु ब्रह्मा सहापतिरनेकैर्ब्रह्मकायिकैर्देवपुत्रशतसहस्रैः परिवृतः पुरस्कृतस्तं दिव्यमोजोबिन्दुमादाय येन बोधिसत्त्वस्तेनोपसंक्रामति स्म बोधिसत्त्वं द्रष्टुं वन्दितुं पर्युपासितुं धर्मं च श्रोतुम्। समन्वाहरति स्म भिक्षवः बोधिसत्त्वो ब्रह्माणं सहापतिमागच्छन्तं सपरिवारम्। पुनरेव च बोधिसत्त्वो दक्षिणं सुवर्णवर्णपाणिमुत्क्षिप्य ब्रह्माणं सहापतिं ब्रह्मकायिकांश्च देवपुत्रान् प्रतिसंमोदते स्म। एकाङ्गुलिकया चासनान्युपदर्शयति स्म। न च शक्तिरस्ति भिक्षवो ब्रह्मणः सहापतेर्बोधिसत्त्वस्याज्ञां प्रतिरोद्धुम्। निषीदति स्म भिक्षवो ब्रह्मा सहापतिस्तदन्ये च ब्रह्मकायिका देवपुत्रा यथाप्रज्ञप्तेष्वासनेषु। तान् बोधिसत्त्वो निषण्णान् विदित्वा धर्म्यया कथया संदर्शयति स्म समादापयति स्म समुत्तेजयति स्म संप्रहर्षयति स्म। येन च बोधिसत्त्वः पाणिं संचारयति स्म, तन्मुखैव मायादेवी भवति स्म। ततस्तेषामेकैकस्यैवं भवति स्म-मया सार्धं बोधिसत्त्वः संलपति, मामेव प्रतिसंमोदते स्म इति। यदा च ब्रह्मा सहापतिस्तदन्ये च ब्रह्मकायिका देवपुत्रा गन्तुकामा भवन्ति स्म, तदा बोधिसत्त्वस्तेषां चेतसैव चेतःपरिवितर्कमाज्ञाय दक्षिणं सुवर्णवर्णं बाहुमुत्क्षिप्य संचारयति स्म। संचार्य विचारयति स्म। संचार्य विचार्य अवसादताकारेण पाणिं संचारयति स्म। मातरं च न बाधते स्म। ततो ब्रह्मणः सहापतेस्तदन्येषां च ब्रह्मकायिकानां देवपुत्राणामेवं भवति स्म-विसर्जिता वयं बोधिसत्त्वेनेति। ते बोधिसत्त्वं बोधिसत्त्वमातरं च त्रिप्रदक्षिणीकृत्य पुनरेव प्रक्रामन्ति स्म। बोधिसत्त्वश्च स्मृतः संप्रजानन् पाणिं प्रतिष्ठापयति स्म॥
आगच्छन्ति स्म खलु पुनर्भिक्षवः पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तराभ्यो दिग्भ्योऽधस्तादुपरिष्टात् सन्ताद्दशभ्यो दिग्भ्यो बहूनि बोधिसत्त्वशतसहस्राणि बोधिसत्त्वस्य दर्शनाय वन्दनाय पर्युपासनाय धर्मश्रवणाय च धर्मसंगीतिसंगायनाय च। तेषामागतागतानां बोधिसत्त्वः कायात् प्रभामुत्सृज्य प्रभाव्यूहानि सिंहासनान्यभिनिर्मिमीते स्म। अभिनिर्माय तान् बोधिसत्त्वांस्तेष्वासनेषु निषीदयति स्म। निषण्णांश्चैनान् विदित्वा परिपृच्छति स्म परिप्रश्नयति स्म यदुतास्यैव बोधिसत्त्वस्य महायानस्य विस्तरविभागतामुपादाय। न च तान् कश्चिदन्यः पश्यति स्म अन्यत्र सभागेभ्यो देवपुत्रेभ्यः। अयं भिक्षवो हेतुरयं प्रत्ययो येन बोधिसत्त्वः प्रशान्तायां रात्र्यां कायात् प्रभामुत्सृजति स्म॥
न खलु पुनर्भिक्षवो मायादेवी बोधिसत्त्वकुक्षिगते गुरुकायतां संजानीते स्म अन्यत्र लघुतामेव मृदुतामेव सौख्यतामेव। न चोदरगतानि दुःखानि प्रत्यनुभवति स्म। न च रागपरिदाहेन वा द्वेषपरिदाहेन वा मोहपरिदाहेन वा परिदह्यते स्म। न च कामवितर्कं वा व्यापादवितर्कं वा विहिंसावितर्कं वा वितर्कयति स्म। न च शीतं न चोष्णं वा जिघत्सां वा पिपासां वा तमो वा रजो वा क्लेशं वा संजानीते स्म पश्यति वा। न चास्या अमनापा रूपशब्दगन्धरसस्पर्शा वा आभासमागच्छन्ति स्म। न च पापकान् स्वप्नान् पश्यति स्म। न चास्याः स्त्रीमाया न शाठ्यं नेर्ष्या न स्त्रीक्लेशा बाधन्ते स्म। पञ्चशिक्षापदसमादत्ता खलु पुनः शीलवती दशकुशलकर्मपथे प्रतिष्ठिता तस्मिन् समये बोधिसत्त्वमाता भवति स्म। न च बोधिसत्त्वमातुः क्वचित् पुरुषे रागचित्तमुत्पद्यते स्म, नापि कस्यचित्पुरुषस्य बोधिसत्त्वस्य मातुरन्तिके। ये च केचित्कपिलाह्वये महापुरवरे अन्येषु वा जनपदेषु देवनागयक्षगन्धर्वासुरगरुडभूताविष्टाः स्त्रीपुरुषदारकदारिका वा, ते सर्वे बोधिसत्त्वमातुः सहदर्शनादेव स्वस्थाः स्मृतिप्रतिलब्धा भवन्ति स्म। ते चामनुष्याः क्षिप्रमेव प्रक्रामन्ति स्म। ये च केचिन्नानारोगस्पृष्टाः सत्त्वा भवन्ति स्म, वातपित्तश्लेष्मसंनिपातजै रोगैः पीड्यन्ते स्म, चक्षुरोगेण वा श्रोत्ररोगेण वा घ्राणरोगेण वा जिह्वारोगेण वा ओष्ठरोगेण वा दन्तरोगेण कण्ठरोगेण वा गलगण्डरोगेण वा उरगण्डकुष्ठकिलासशोषोन्मादापस्मारज्वरगलगण्डपिटकविसर्पविचर्चिकाद्यै रोगैः संपीड्यन्ते स्म, तेषां बोधिसत्त्वमाता दक्षिणपाणिं मूर्ध्नि प्रतिष्ठापयति स्म। ते सहप्रतिष्ठापिते पाणौ विगतव्याधयो भूत्वा स्वकस्वकानि गृहाणि गच्छन्ति स्म। अन्ततो मायादेवी तृणगुल्मकमपि धरणितलादभ्युत्क्षिप्य ग्लानेभ्यः सत्त्वेभ्योऽनुप्रयच्छति स्म। ते सहप्रतिलम्भादरोगनिर्विकारा भवन्ति स्म। यदा च मायादेवी स्वं दक्षिणं पार्श्वं प्रत्यवेक्षते स्म, तदा पश्यति स्म बोधिसत्त्वं कुक्षिगतम्, तद्यथापि नाम सुपरिशुद्ध आदर्शमण्डले मुखमण्डलं दृश्यते। दृष्ट्वा च पुनस्तुष्टा उदग्रा आत्तमना प्रमुदिता प्रीतिसौमनस्यजाता भवति स्म॥
बोधिसत्त्वस्य खलु पुनर्भिक्षवो मातुः कुक्षिगतस्याधिष्ठितं सततं समितं रात्रिंदिवं दिव्यानि तूर्याणि अभि(निर्माय) प्रनदन्ति स्म। दिव्यानि च पुष्पाणि अभिप्रवर्षन्ति स्म। कालेन देवा वर्षन्ति स्म। कालेन वायवो वान्ति स्म। कालेन ऋतवो नक्षत्राणि च परिवर्तन्ते स्म। क्षेमं च राज्यं सुभिक्षं च सुमनाकुलमनुभवति स्म। सर्वे च कपिलाह्वये महापुरवरे शाक्या अन्ये च सत्त्वाः खादन्ति स्म, पिबन्ति स्म, (रमन्ते स्म,) क्रीडन्ति स्म, प्रविचारयन्ति स्म, दानानि च ददन्ति स्म, पुण्यानि च कुर्वन्ति स्म, कौमोद्यामिव चातुर्मास्यामेकान्तरे क्रीडासुखविहारैर्विहरन्ति स्म। राजापि शुद्धोदनः संप्राप्तब्रह्मचर्योपरतराष्ट्रकार्योऽपि सुपरिशुद्धस्तपोवनगत इव धर्ममेवानुवर्तते स्म॥
एवंरूपेण भिक्षव ऋद्धिप्रातिहार्येण समन्वागतो बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षिगतोऽस्थात्। तत्र खलु भगवानायुष्मन्तमानन्दमामन्त्रयते स्म-द्रक्ष्यसि त्वमानन्द रत्नव्यूहं बोधिसत्त्वपरिभोगं यत्र बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षिगतो व्याहार्षीत्। आह-पश्येयं भगवन् पश्येयं सुगत। दर्शयति स्म तथागत आयुष्मत आनन्दस्य शक्रस्य देवानामिन्द्रस्य चतुर्णां च लोकपालानां तदन्येषां च देवमनुष्याणाम्। दृष्ट्वा च ते तुष्टा अभूवन् उदग्रा आत्तमनसः प्रमुदिताः प्रीतिसौमनस्यजाताः। स च ब्रह्मा सहापतिः पुनरेव ब्रह्मलोके समारोप्य प्रतिष्ठापयति स्म चैत्यार्थम्॥
तत्र खलु भगवान् पुनरपि भिक्षूनामन्त्रयते स्म-इति हि भिक्षवो दशमासकुक्षिगतेन बोधिसत्त्वेन षट्त्रिंशन्नयुतानि देवमनुष्याणां त्रिषु यानेषु परिपाचितान्यभूवन्। यत्रेदमुच्यते यत्—
बोधिसत्त्व अग्रसत्त्व मातुकुक्षिसंस्थितः
प्रकम्पिता च षड्विकार मेदिनी सकानना।
सुवर्णवर्ण आभ मुक्त सर्वापाय शोधिता
प्रहर्षिताश्च देवसंघ धर्मगञ्जु भेष्यते॥२३॥
सुंसंस्थितो महाविमानु नैकरत्नचित्रितो
यत्र वीरु आरुहित्व तिष्ठते विनायकः।
गन्धोत्तमेन चन्दनेन पूरितो विरोचते
यस्यैककर्षु त्रिसहस्रमूल्यरत्नपूरितो॥२४॥
महासहस्रलोकधातु हेष्वि भिन्दियित्वना
उदागतो गुणाकरस्य पद्मओजबिन्दुको।
सो सप्तरात्र पुण्यतेज ब्रह्मलोकि उद्गतो
गृहीत्व ब्रह्म ओजबिन्दु बोधिसत्त्व नामयी॥२५॥
न अस्ति सर्वसत्त्वकायि भुक्तु यो जरेय तं
अन्यत्र भूरि बोधिसत्त्व ब्रह्मकल्पसंनिभे।
अनेककल्प पुण्यतेज ओजबिन्दु संस्थितो
भुजित्व सत्त्व कायचित्त ज्ञानशुद्ध गच्छिषु॥२६॥
शक्र ब्रह्म लोकपाल पूजनाय नायकं
त्रीणि काल आगमित्व बोधिसत्त्वमन्तिकम्।
वन्दयित्व पूजयित्व धर्म शृणुते वरं
प्रदक्षिणं करित्व सर्व गच्छिषू यथागता॥२७॥
बोधिसत्त्व धर्मकाम एन्ति लोकधातुषु
प्रभावियूह आसनेषु ते निषण्ण दृश्यिषु।
परस्परं च श्रुत्व धर्म यानश्रेष्ठमुत्तमं
प्रयान्ति सर्वि हृष्टचित्त वर्णमाल भाषतो॥२८॥
ये च इष्टिदारकासु दुःखिता तदा अभूत्
भूतस्पृष्ट क्षिप्तचित्त नग्न पांशुम्रक्षिता।
ते च सर्व दृष्ट्व माय भोन्ति लब्धचेतना
स्मृतीमतीगतीउपेत गेहि गेहि गच्छिषु॥२९॥
वाततो व पित्ततो व श्लेष्मसंनिपातकैः
ये च चक्षुरोग श्रोत्ररोग कायचित्तपीडिता।
नैकरूप नैकजाति व्याधिभिश्च ये हता
स्थापिते स्म माय मूर्ध्नि पाणि भोन्ति निर्जरा॥३०॥
अथापि वा तृणस्य तूलि भूमितो गृहीत्वना
ददाति माय आतुराण सर्वि भोन्ति निर्जरा।
सौख्यप्राप्ति निर्विकार गेहि गेहि गच्छिषु
भैषज्यभूति वैद्यराजि कुक्षिसंप्रतिष्ठिते॥३१॥
यस्मि कालि मायदेवि स्वातनुं निरीक्षते
अदृशाति बोधिसत्त्व कुक्षिये प्रतिष्ठितम्।
यथैव चन्द्र अन्तरीक्ष तारकै परीवृतं
तथैव नाथु बोधिसत्त्वलक्षणैरलंकृतम्॥३२॥
नो च तस्य राग दोष नैव मोह बाधते
कामछन्दु नैव तस्य ईर्षि नैव हिंसिता।
तुष्टचित्त हृष्टचित्त प्रीति सौमनस्थिता
क्षुधापिपास शीत उष्ण नैव तस्य बाधते॥३३॥
अघट्टिताश्च नित्यकाल दिव्यतूर्य वादिषु
प्रवर्षयन्ति दिव्यपुष्प गन्धश्रेष्ठ शोभना।
देव पश्यि मानुषाश्च मानुषा अमानुषां
नो विहेठि नो विहिंसि तत्र ते परस्यरम्॥३४॥
रमन्ति सत्त्व क्रीडयन्ति अन्नपानुदेन्ति च
आनन्दशब्द घोषयन्ति हृष्टतुष्टमानसाः॥
क्षमा रजोअनाकुला च कालि देव वर्षते
तृणाश्च पुष्प ओषधीय तस्मि कालि रोहिषु॥३५॥
राजगेहि सप्तरात्र रत्नवर्ष वर्षितो
यतो दरिद्रसत्त्व गृह्य दान देन्ति भुञ्जते।
नास्ति सत्त्व यो दरिद्र यो च आसि दुःखितो
भेरुमूर्ध्नि नन्दनेव एव सत्त्व नन्दिषु॥३६॥
सो च राजु शाकियान पोषधी उपोषितो
राज्यकार्यु नो करोति धर्ममेव गोचरी।
तपोवनं च सो प्रविष्ट मायादेवी पृच्छते
कीदृशेन्ति कायि सौख्य अग्रसत्त्व धारति॥३७॥
इति श्रीललितविस्तरे गर्भावक्रान्तिपरिवर्तो नाम षष्ठमोऽध्यायः॥


c: text/html

text:
॥ तीव्रचण्डिकास्तोत्रम् ॥
अथवा श्रीमार्कण्डेयपुराणोक्त चण्डिकास्तोत्रम् ।
॥ ध्यानम् ॥
चामुण्डा प्रेतगा विकृता चाऽहि भूषणा
दंष्ट्रालि क्षीणदेहा च गर्ताक्षी कामरूपिणी ।
दिग्बाहुः क्षामकुक्षि मुशलं चक्रचामरे
अङ्कुशं विभ्रती खड्गं दक्श्ःइणे चाथ वामके ॥
खेटं पाशं धनुर्दण्डं कुठारं चापि बिभ्रती
या देवी खड्गहस्ता सकलजनपदव्यापिनी विश्वदुर्गा
श्यामाङ्गी शुक्लपाशा द्विजगणगणिता ब्रह्मदेहार्थवासा । var शुक्लनासा द्विजगणनमिता
ज्ञानानां साधयन्ती यतिगिरिगमनज्ञान दिव्य प्रबोधा var साधयित्री
सा देवी दिव्यमूर्तिः प्रदहतु दुरितं चण्डमुण्डा प्रचण्डा ॥ १॥
ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं चर्ममुण्डे शवगमनहते भीषणे भीमवक्त्रे
क्रां क्रीं क्रूं क्रोधमूर्तिर्भिः कृतस्तवमुखे रौद्रदंष्ट्राङ्कराले । var क्रोधमूर्ति विकृत कुचमुखे
कं कं कं कालरात्रिः भ्रमसि जगदिदं भक्षयन्ती ग्रसन्ती var कालधारी
हूङ्कारोच्चारयन्ती प्रदहतु दुरितं चण्डमुण्डा प्रचण्डा ॥ २॥
ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं रुद्ररूपे त्रिभुवननमिते पाशहस्ते त्रिनीत्रे
रां रीं रूं रङ्गरङ्गे किलिकिलितरवे शूलहस्ते प्रचण्डे ।
लां लीं लूं लम्बजिह्वे हसति कहकहाशुद्ध घोराट्टहासैः
कं काली कालरात्रिः प्रदहतु दुरितं चण्डमुण्डा प्रचण्डा ॥ ३॥
ॐ घ्रां घ्रीं घ्रूं घोररूपे घघघघ घटितैर्घर्घुरारावघोरे
निर्मांसी शुष्कजङ्घे पिबतु नरवसा धूम्रधूम्रायमाने ।
ॐ द्रां द्रीं द्रूं द्रावयन्ती सकलभुवि तथा यक्षगन्धर्वनागैः var तले
क्षां क्षीं क्षूं क्षोभयन्ती प्रदहतु दुरितं चण्डमुण्डा प्रचण्डा ॥ ४॥
ॐ भ्रां भ्रीं भ्रूं चण्डवर्गे हरिहरनमिते रुद्रमूर्तिश्च कीर्तिः var ज्रां ज्रीं ज्रूं
चन्द्रादित्यौ च कर्णौ जडमकुटशिरोवेष्टितां केतुमाला ।
स्रक्सर्वौ चोरगेन्द्रौ शशिकिरणनिभा तारको हार कण्ठे
सा देवी दिव्यमूर्तिः प्रदहतु दुरितं चण्डमुण्डा प्रचण्डा ॥ ५॥
ॐ खं खं खं गवस्ते वरकनकनिभे सूर्यकान्ति स्वतेजः var खड्गहस्ते
विद्युज्ज्वालावलीनां नवनिशितमहाकृत्तिका दक्षिणेन ।
वामे हस्ते कपालं वरविमलसुरापूरितं धारयन्ती
सा देवी दिव्यमूर्तिः प्रदहतु दुरितं चण्डमुण्डा प्रचण्डा ॥ ६॥
ॐ हुं हुं हुं फट् कालरात्रिः उरु (रु रु) सुरमथिनी धूम्रमारी कुमारी
ह्रां ह्रीं ह्रूं हत्तिशोरौक्षपितिकिलिकिला शब्द अट्टाट्टहासे ।
हा हा भूत प्रभूते किलिकिलितमुखा कीलयन्ती ग्रसन्ती var प्रसूते
हूङ्कारोच्चारयन्ती प्रदहतु दुरितं चण्डमुण्डा प्रचण्डा ॥ ७॥
ॐ भृङ्गी कालीकपाली परिजनसहिते चण्डिचामुण्डनित्या
रों रों रोङ्कारनित्ये शशिकरधवले कालकूटे दुरन्ते ।
ह्रुं ह्रुं ह्रुङ्कारकारी सुरगणनमिते कालकारी विकारी
त्र्यैलोक्यं वश्यकारी प्रदहतु दुरितं चण्डमुण्डा प्रचण्डा ॥ ८॥
ॐ वन्दे दण्डप्रचण्डा डमरुमणिमारणष्टोपटङ्कारघण्टै
नृत्यन्ती याट्टपातैः रटपट विभवैर्निर्मला मन्त्रमाला । var हासैः
शुष्के कुक्षे वहन्ती खरखरितसखा चार्चिनी प्रेतमाला var शुष्कौ कुक्षौ
उच्चैशैत्याट्टहासैः घरुघरितरवा त्वं चण्डमुण्डा प्रचण्डा ॥ ९॥
ॐ त्वं ब्राह्मी त्वं च रौद्री त्वं सच शिकगमना त्वं च देवी कुमारी
त्वं चक्रे चक्रहस्ता घरुघरितरवा त्वं वराहस्वरूपा ।
रौद्रे त्वं चर्ममुण्डा सकलभुवितले संस्थिते सर्वमार्गे
पाताले शैलशृङ्गे हरिहरनमिते देवी चण्डी नमस्ते ॥ १०॥
नमस्ते नमस्ते नमः
ॐ रक्षत्वं मुङ्डधारी गिरिगुहविहरे निर्झरे पर्वते वा
सङ्ग्रामे शत्रुमध्ये विशविशभविते सङ्कटे कुत्सिते वा ।
व्याघ्रे चौरे च सर्वेप्युः दधिभुवितले तथा वह्निमध्ये दुर्गे
रक्षेत्वां दिव्यमूर्तिः प्रदहतु दुरितं चण्डमुण्डा प्रचण्डा ॥ ११॥
इत्येवं बीजमन्त्रैः स्तवनमति शिवं पातकं व्याधिनाशं
प्रत्यक्षं दिव्यरूपं ग्रहगणमथनं मर्दनं शाकिनीनाम् ।
इत्येवं वेगवेगं सकलभयहरं मन्त्रमूर्तिश्च नित्यं var मन्त्रशक्तिश्च
मन्त्राणां स्तोत्रकं यः पठति स लभतौ प्रार्थितां मन्त्रसिद्धिम् ॥ १२॥
ॐ नमश्चण्डिकायै नमश्चण्डिकायै नमश्चण्डिकायै ।
॥ श्रीरागमालिकाकृते तीव्रचण्डिकास्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
॥ श्रीमार्कण्डेयपुराणोक्त चण्डिकास्तोत्रम् सम्पूर्णम् ॥
http//mysiddhashram.blogspot.com/
http//archive.org/details/ChandikaStotra
Proofread by DPD, T K Subbaramana, and
Malleswara Rao Yellapragada malleswararaoy at yahoo.com
BACK TO TOP
% Text title : tIvrachaNDikAstotra
% File name : tIvrachaNDikAstotra.itx
% itxtitle : tIvrachaNDikAstotram (mArkaNDeyapurANAntargatam)
% engtitle : tIvrachaNDikAstotra
% Category : devii, durgA, stotra
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% SubDeity : durgA
% Texttype : stotra
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Proofread by : DPD, T K Subbaramana, Malleswara Rao Yellapragada
% Description-comments : http://mysiddhashram.blogspot.com/ , https://archive.org/details/ChandikaStotra
% Source : mArkaNDeyapurANa
% Latest update : September 5, 2013, August 13, 2017
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
विंशतितमोsध्याय:
बृहदश्व उवाच ।
तथा प्रयाते तु रथे तदा भाग्ङासुरिर्नृप: ।
उत्तरीयमधोsपश्यद्भष्टं परपुरंजय: ॥१॥
तत: स त्वरमाणस्तु पटे निपतिते तदा ।
ग्रहीष्यमीति तं राजा नलमाह महामना: ॥२॥
निगृह्नीष्व महाबुध्दे हयानेतान्महाजवान् ।
वार्ष्णेयो यावदेनं मे पटमानयतामिह ॥३॥
नलस्तं प्रत्युवाचाथ दूरे भ्रष्ट: पटस्तव ।
योजनं समतिक्रान्तो नाहर्तु शक्यते पुन: ॥४॥
एवमुक्तो नलेनाथ तदा भाग्ङासुरिर्नृप: ।
आससाद वने राजन्फलवन्तं विभीतकम् ॥५॥
तं दृष्टा बाहुकं राजा त्वरमाणोsभ्यभाषत ।
ममापि सूत पश्य त्वं संख्याने परमं बलम् ॥६॥
सर्व: सर्व न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश्चन ।
नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य पुरुषे क्वचित् ॥७॥
वृक्षेsस्मिन्यानि पर्णानि फलान्यपि च बाहुक ।
पतितानि च यान्यत्र तत्रैकमधिकं शतम् ॥८॥
ततो रथमवस्थाप्य राजानं बाहुकोsब्रवीत् ।
परोक्षमिव मे राजन्कत्थसे शत्रुकर्षण ॥९॥
प्रत्यक्षं ते महाराज शातयिष्ये विभीतकम् ।
अहं हि नाभिजानामि भवेदेवं न वेति च ॥१०॥
संख्यास्यामि फलान्यस्य पश्यतस्ते जनाधिप ।
मुहूर्तमपि वार्ष्णेयो रश्मीन्यच्छतु वाजिनाम् ॥११॥
तमब्रवीन्नृप: सूतं नायं कालो विलम्बितुम ।
बाहुकस्त्वब्रवीदेनं परं यत्नं समास्थित: ॥१२॥
प्रतीक्षस्व मूहुर्त त्वमथ वा त्वरते भवान् ।
एष याति शिव: पन्था याहि वार्ष्णेयसारथि: ॥१३॥
अब्रवीदृतुपर्णस्तु सान्त्वयन्कुरुनन्दन ।
त्वमिव यन्ता नान्योsस्ति पृथिव्यामपि बाहुक ॥१४॥
त्वत्कृते यातुमिच्छामि विदर्भान्हयकोविद ।
शरणं त्वां प्रपन्नोsस्मि न विघ्नं कर्तुमर्हसि ॥१५॥
कामं च ते करिष्यामि यन्मां वक्ष्यसि बाहुक ।
विदर्भान्यदि यात्वाद्य सूर्य दर्शयितासि मे ॥१६॥
अथाब्रवीद बाहुकस्तं संख्याय च विभीतकम् ।
ततो विदर्भान्यास्यामि कुरुष्वैवं वचो मम ॥१७॥
अकाम इव तं राजा गणयस्वेत्युवाच ह ।
सोsवतीर्य रथात्तूर्ण शातयामास तं द्रुमम् ॥१८॥
तत: स विस्मयविष्टो राजानमिदब्रवीत् ।
गणयित्वा यथोक्तानि तावन्त्येव फलानि च ॥१९॥
अत्यद्भुतमिदं राजन्दृष्टवानस्मि ते बलम् ।
श्रोतुमि़च्छामि तां विद्यां ययैतज्ज्ञायते नृप ॥२०॥
तमुवाच ततो राजा त्वरितो गमने नृप: ।
विध्द्यक्षह्रदयज्ञं मां संख्याने च विशारदम् ॥२१॥
बाहुकस्तमुवाचाथ देहि विद्यामिमां मम ।
मत्तोsपि चाश्वह्रदयं गृहाण पुरुषर्षभ ॥२२॥
ऋतुपर्णस्ततो राजा बाहुकं कार्यगौरवात् ।
हयज्ञानस्य लोभाच्च तथेत्येवाब्रवीद्वच: ॥२३॥
यथोक्तं त्वं गृहाणेदमक्षाणां ह्रदयं परम् ।
निक्षेपो मेsश्वह्रदयं त्वयि तिष्ठति बाहुक ॥२४॥
तस्याक्षह्रदयज्ञस्य शरीरान्नि:सृत: कलि: ।
कर्कोटकविषं तीक्ष्णं मुखात्सततमुद्वमन् ॥२५॥
ततो विषविमुक्तात्मा स्वं रुपमकरोत्कलि: ।
तं शप्तुमैच्छत्कुपितो निषधाधिपतिर्नल: ॥२६॥
तमुवाच कलिर्भीतो वेपमान: कृताञ्जलि: ।
कोपं संयच्छ नृपते कीर्ति दास्यामि ते पराम् ॥२७॥
इन्द्रसेनस्य जननी कुपिता माशापत्पुरा ।
यदा त्वया परित्यक्ता ततोsहं भृशपीडित: ॥२८॥
अवसं त्वयि राजेन्द्र सुदु:खमपराजित ।
विषेण नागराजस्य दह्यमानो दिवानिशम् ॥२९॥
शरणं त्वां प्रपन्नोsस्मि शृणु चेदं वचो मम ।
ये च त्वां मनुजा लोके कीर्तयिष्यन्त्यतन्द्रिता: ॥३०॥
मत्प्रसूतं भयं तेषां न कदाचिद्भविष्यति ।
भयार्त शरणं यांत यदि मां त्वं न शप्स्यसे ॥३१॥
एवमुक्तो नलो राजा न्ययच्छत्कोपमात्मन: ।
ततो भीत: कलि: क्षिप्रं प्रविवेश विभीतकम् ।
कलिस्त्वन्येन नादृश्यत्कथयन्नैषधेन वै ॥३२॥
ततो गतज्वरो राजा नैषध: परवीरहा ।
रथमारुह्य तेजस्वी प्रययौ जवनैर्हयै: ॥३३॥
हयोतमानुत्पततो द्विजानिव पुन: पुन: ।
नल: संनोदयामास प्रह्रष्टेनान्तरात्मना ॥३४॥
विदर्भाभिमुखो राजा प्रययौ स महायशा: ।
नले तु समतिक्रान्ते कलिरप्यगमदगृहम् ॥३५॥
ततो गतज्वरो राजा नलोsभूत्पृथिवीपति: ।
विमुक्त: कलिना राजन्रुपमात्रवियोजित: ॥३६॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.३९
यो वां परिज्मा सुवृदश्विना रथो दोषामुषासो हव्यो हविष्मता । शश्वत्तमासस्तमु वामिदं वयं पितुर्न नाम सुहवं हवामहे ॥१॥ चोदयतं सूनृताः पिन्वतं धिय उत्पुरंधीरीरयतं तदुश्मसि । यशसं भागं कृणुतं नो अश्विना सोमं न चारुं मघवत्सु नस्कृतम् ॥२॥ अमाजुरश्चिद्भवथो युवं भगोऽनाशोश्चिदवितारापमस्य चित् । अन्धस्य चिन्नासत्या कृशस्य चिद्युवामिदाहुर्भिषजा रुतस्य चित् ॥३॥ युवं च्यवानं सनयं यथा रथं पुनर्युवानं चरथाय तक्षथुः । निष्टौग्र्यमूहथुरद्भ्यस्परि विश्वेत्ता वां सवनेषु प्रवाच्या ॥४॥ पुराणा वां वीर्या प्र ब्रवा जनेऽथो हासथुर्भिषजा मयोभुवा । ता वां नु नव्याववसे करामहेऽयं नासत्या श्रदरिर्यथा दधत् ॥५॥ इयं वामह्वे शृणुतं मे अश्विना पुत्रायेव पितरा मह्यं शिक्षतम् । अनापिरज्ञा असजात्यामतिः पुरा तस्या अभिशस्तेरव स्पृतम् ॥६॥ युवं रथेन विमदाय शुन्ध्युवं न्यूहथुः पुरुमित्रस्य योषणाम् । युवं हवं वध्रिमत्या अगच्छतं युवं सुषुतिं चक्रथुः पुरंधये ॥७॥ युवं विप्रस्य जरणामुपेयुषः पुनः कलेरकृणुतं युवद्वयः । युवं वन्दनमृश्यदादुदूपथुर्युवं सद्यो विश्पलामेतवे कृथः ॥८॥ युवं ह रेभं वृषणा गुहा हितमुदैरयतं ममृवांसमश्विना । युवमृबीसमुत तप्तमत्रय ओमन्वन्तं चक्रथुः सप्तवध्रये ॥९॥ युवं श्वेतं पेदवेऽश्विनाश्वं नवभिर्वाजैर्नवती च वाजिनम् । चर्कृत्यं ददथुर्द्रावयत्सखं भगं न नृभ्यो हव्यं मयोभुवम् ॥१०॥ न तं राजानावदिते कुतश्चन नांहो अश्नोति दुरितं नकिर्भयम् । यमश्विना सुहवा रुद्रवर्तनी पुरोरथं कृणुथः पत्न्या सह ॥११॥ आ तेन यातं मनसो जवीयसा रथं यं वामृभवश्चक्रुरश्विना । यस्य योगे दुहिता जायते दिव उभे अहनी सुदिने विवस्वतः ॥१२॥ ता वर्तिर्यातं जयुषा वि पर्वतमपिन्वतं शयवे धेनुमश्विना । वृकस्य चिद्वर्तिकामन्तरास्याद्युवं शचीभिर्ग्रसिताममुञ्चतम् ॥१३॥ एतं वां स्तोममश्विनावकर्मातक्षाम भृगवो न रथम् । न्यमृक्षाम योषणां न मर्ये नित्यं न सूनुं तनयं दधानाः ॥१४॥
टिप्पणी - भृगवो न रथम् - ऋभवो न रथम् - सायण भाष्य, तु. - ऋ. ४.१६.२०


text:
वराहपुराणम्/अध्यायः ५६
अगस्त्य उवाच ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि धन्यव्रतमनुत्तमम् ।
येन सद्यो भवेद् धन्य अधन्योऽपि हि यो भवेत् ।। ५६.१ ।।
मार्गशीर्षे सिते पक्षे प्रतिपद् या तिथिर्भवेत् ।
तस्यां नक्तं प्रकुर्वीत विष्णुमग्निं प्रपूजयेत् ।। ५६.२ ।।
वैश्वानराय पादौ तु अग्नयेत्युदरं तथा ।
हविर्भुंजाय च उरो द्रविणोदेति वै भुजो ।। ५६.३ ।।
संवर्त्तायेति च शिरो ज्वलनायेति सर्वतः ।
अभ्यर्च्यैवं विधानेन देवदेवं जनार्दनम् ।। ५६.४ ।।
तस्यैव पुरतः कुण्डं कारयित्वा विघानतः ।
होमं तत्र प्रकुर्वीत एभिर्मन्त्रैर्विचक्षणः ।। ५६.५ ।।
ततः संयावकं चान्नं भुञ्जीयाद् घृतसंयुतम् ।
कृष्णपक्षेऽप्येवमेव चातुर्मास्यं तु यावतः ।। ५६.६ ।।
चैत्रादिषु च भुञ्जीत पायसं सघृतं बुधः ।
श्रावणादिषु सक्तूंश्च ततश्चैतत् समाप्यते ।। ५६.७ ।।
समाप्ते तु व्रते वह्निं काञ्चनं कारयेद् बुधः ।
रक्तवस्त्रयुगच्छन्नं रक्तपुष्पानुलेपनम् ।। ५६.८ ।।
कुङ्कुमेन तथा लिप्य ब्राह्मणं देवदेव च ।
सर्वावयवसंपूर्णं ब्राह्मणं प्रियदर्शनम् ।। ५६.९ ।।
पूजयित्वा विधानेन रक्तवस्त्रयुगेन च ।
पश्चात् तं दापयेत् तस्य मन्त्रेणानेन बुद्धिमान् ।। ५६.१० ।।
धन्योऽस्मि धन्यकर्माऽस्मि धन्यचेष्टोऽस्मि धन्यवान् ।
धन्येनानेन चीर्णेन व्रतेन स्यां सदा सुखी ।। ५६.११ ।।
एवमुच्चार्य तं विप्रे न्यस्य कोशं महात्मनः ।
सद्यो धन्यत्वमाप्नोति योऽपि स्याद् भाग्यवर्जितः ।। ५६.१२ ।।
इह जन्मनि सौभाग्यं धनं धान्यं च पुष्कलम् ।
अनेन कृतमात्रेण जायते नात्र संशयः ।। ५६.१३ ।।
प्राग्जन्मजनितं पापमग्निर्दहति तस्य ह ।
दग्धे पापे विमुक्तात्मा इह जन्मन्यसौ भवेत् ।। ५६.१४ ।।
योऽपीदं श्रृणुयान्नित्यं यश्च भक्त्या पठेद् द्विजः ।
उभौ ताविह लोके तु धन्यौ सद्यो भविष्यतः ।। ५६.१५ ।।
श्रूयते च व्रतं चैतच्चीर्णमासीन्महात्मना ।
धनदेन पुरा कल्पे शूद्रयोनौ स्थितेन तु ।। ५६.१६ ।।
।। इति श्रीवराहपुराणे भगवच्छास्त्रे षट्पञ्चाशोऽध्यायः ।। ५६ ।।


text:
भूमिरापोऽनलो वायुः...
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
- भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।
- अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ ४ ॥
अयं भगवद्गीतायाः सप्तमोध्यायस्य ज्ञानविज्ञानयोगस्य चतुर्थः(४) श्लोकः ।
पदच्छेदः[सम्पादयतु]
भूमिः आपः अनलः वायुः खं मनो बुद्धिः एव च अहङ्कारः इति इयं मे भिन्ना प्रकृतिः अष्टधा ॥ ४ ॥
अन्वयः[सम्पादयतु]
भूमिः आपः अनलः वायुः खं मनः बुद्धिः अहङ्कारः च एव इति इयं मे प्रकृतिः अष्टधा भिन्ना ।
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
- भूमिः = पृथिवी
- आपः = जलम्
- अनलः = अग्निः
- वायुः = मरुत्
- खम् = आकाशः
- मनः = चित्तम्
- बुद्धिः एव च = मतिः च
- अहङ्कारः इति = अहङ्कारः इति
- इयम् = एषा
- मे = मम
- प्रकृतिः = शक्तिः
- अष्टधा = अष्टभिः प्रकारैः
- भिन्ना = भेदं गता (वर्तते) ।
अर्थः[सम्पादयतु]
पृथिवी जलम् अग्निः वायुः आकाशः मनः बुद्धिः अहङ्कारः च इति मम प्रकृतिः अष्टभिः प्रकारैः भिन्ना अस्ति ।


text:
सूत्रम्
विन्दुरिच्छुः॥ ३।२।१६९
काशिका-वृत्तिः
विन्दुरिच्छुः ३।२।१६९
विदेर् नुमागमः, इषेः छत्वम् उकारश्च प्रत्ययो निपात्यते तच्छीलादिषु कर्तृषु। वेदनशीलो विन्दुः। एषणशील इच्छुः।
न्यासः
विन्दुरिच्छुः। , ३।२।१६९
"विदेः" इति। "विद ज्ञाने" (धा।पा।१०६४)। इतरेषां त्वनभिधानान्निपातनसामथ्र्याद्वा ग्रहणं न भवति। "इषेः" इति। "{इष-धा।पा।} इषु इच्छायाम्" (धा।पा।१३५१) इत्येतस्य। "इष गतौ" (धा।पा।११२७) इत्यादीनां त्विषीणां पूर्ववद्()ग्रहणं न भवति। "इच्छुः" इति। छकारादेशो निपात्यते। "छे च" ६।१।७१
इति तुक्, "स्तोः श्चुना श्चुः" ८।४।३९
इति श्चुत्वम्॥
बाल-मनोरमा
विन्दुरिच्छुः ९५१, ३।२।१६९
विन्दुरिच्छुः। वेत्तेरिति। "विद ज्ञाने" इत्यस्यादुप्रत्यये प्रकृतेर्नुमागमः। इषु इच्छायामित्यस्मादुप्रत्यये षकारस्य छत्वं च निपात्यते इत्यर्थः। वेत्तीति। धातुप्रदर्शनम्। तच्छील इति। वेदनशील इत्यर्थः। इच्छतीति। "इषु इच्छाया"मिति धातुप्रदर्शनम्। एषणशील इत्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
विन्दुरिच्छुः ७८१, ३।२।१६९
विन्दुरिच्छुः। "विद ज्ञाने" इत्यस्यैव ग्रहणं नेतरेषाम्। एवमिषेरपि इच्छार्थकस्यैव ग्रहणं, नत्विष गतौ, इष आभीक्ष्ण्ये इत्यनयोः, अनभिधानान्निपातनाद्वेति भावः। बिन्दुशब्दस्तु पवर्गीयादिः-- विदि अवयवेऽस्मान्मृगय्वादित्वात्कुप्रत्यये बोध्यः।


text:
॥ गायत्रीतत्त्वस्तोत्रम् ॥
श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीगायत्रीतत्त्वमालामन्त्रस्य विश्वामित्र ऋषिः, अनुष्टुप्छदः,
परमात्मा देवता, हलो बीजानि, स्वराः शक्तयः, अव्यक्तं कीलकम्,
मम समस्तपापक्षयार्थे गायत्रीतत्त्वपाठे विनियोगः ।
चतुर्विशतितत्त्वानां यदेकं तत्त्वमुत्तमम् ।
अनुपाधि परम्ब्रह्म तत्परञ्ज्योतिरोमिति ॥ १॥
यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्ठितः ।
तस्य प्रकृतिलीनस्य तत्परञ्ज्योतिरोमिति ॥ २॥
तत्सदादिपदैर्वाच्यं परमं पदमव्ययम् ।
अभेदत्वं पदार्थस्य तत्परञ्ज्योतिरोमिति ॥ ३॥
यस्य मायांशभागेन जगदुत्पद्यतेऽखिलम् ।
तस्य सर्वोत्तमं रूपमरूपस्याभिधीमहि ॥ ४॥
न पश्यन्ति परमं पश्यन्तो हि दिवौकसः ।
तं भूतानिलदेवं तु सुपर्णमुपधावताम् ॥ ५॥
यदंशः प्रेरितो जन्तुः कर्मपाशनियन्त्रितः ।
आजन्मकृतपापानामपहन्तुं दिवौकसः ॥ ६॥
इदं महामुनिप्रोक्तं गायत्रीतत्त्वमुत्तमम् ।
यः पठेत्परया भक्त्या स याति षरमां गतिम् ॥ ७॥
सर्ववेदपुराणेषु साङ्गोपाङ्गेषु यत्फलम् ।
सकृदस्य जपादेव तत्फलं प्राप्नुयान्नरः ॥ ८॥
अभक्ष्यभक्षणात्पूतो भवति ।
अगम्यागमनात्पूतो भवति । सर्वपापेभ्यः पूतो भवति ।
प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति ।
सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति ।
मध्यन्दिनमुपयुञ्जानोऽसत्प्रतिग्रहादिना मुक्तो भवति ॥ ९॥
अनुप्लवं पुरुषाः पुरुषमभिवदन्ति यं यं काममभिध्यायति
तं तमेवाप्नोती पुत्रपौत्रान् कीर्तिसौभाग्यानि चोपलभते ।
सर्वभूतात्ममित्रं देहान्ते तद्विशिष्टो गायत्रीपरमं पदमाप्नोति ॥ १०॥
इति श्रीवेदसारे गायत्रीतत्त्वस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
Proofread by PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
% Text title : gAyatrItattvastotram
% File name : gAyatrItattvastotram.itx
% itxtitle : gAyatrItattvastotram (vedasAre)
% engtitle : gAyatrItattvastotram
% Category : devii, gAyatrI
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% SubDeity : gAyatrI
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : NA
% Proofread by : PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
% Latest update : February 4, 2017
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
॥ श्रीविश्वनाथ सुप्रभातं ॥
उत्तिष्ट भैरवस्वामिन् काशिकापुरपालक ।
श्रीविश्वनाथभक्तानां सम्पूरय मनोरथम् ॥ १॥
स्नानाय गाङ्गसलिलेऽथ समर्चनाय विश्वेश्वरस्य बहुभक्तजना उपेताः ।
श्रीकालभैरव लसन्ति भवन्निदेशं उत्तिष्ट दर्शय दशां तव सुप्रभातम् ॥ २॥
यागव्रतादिबहुपुण्यवशं यथा त्वं पापात्मनामपि तथा सुगतिप्रदाऽसि ।
कारुण्यपूरमयि शैलसुतासपत्नि मातर्भगीरथसुते तव सुप्रभातम् ॥ ३॥
दुग्धप्रवाहकमनीयतरङ्गभङ्गे पुण्यप्रवाहपरिपाथितभक्तसङ्गे ।
नित्यं तपस्विजनसेवितपादपद्मे गङ्गे शरण्यशिवदे तव सुप्रभातम् ॥ ४॥
वाराणसीस्थितगजानन दुण्ठिराज सम्प्रार्थितेऽष्टफलदानसमर्थमूर्ते ।
उत्तिष्ट विघ्नविरहाय भजामहे त्वां श्रीपार्वतीतनय भोस्तव सुप्रभातम् ॥ ५॥
पूजास्पद प्रथममेव सुरेशु मध्ये सम्पूरणे कुशल भक्तमनोरथानाम् ।
गीर्वाणबृन्दपरिपूजितपादपद्म संजायतां गणपते तव सुप्रभातम् ॥ ६॥
कात्यायनी प्रमथनाथशरीरभागे भक्तालिगीतमुखरीकृतपादपद्मे ।
ब्रह्मादिदेवगणवन्दितदिव्यशौर्ये श्रीविश्वनाथदयिते तव सुप्रभातम् ॥ ७॥
प्रातः प्रसीद विमले कमलायताक्षि कारुण्यपूर्णहृदये नमतां शरण्ये ।
निर्धूतपापनिचये सुरपूजितांघ्रे श्रीविश्वनाथदयिते तव सुप्रभातम् ॥ ८॥
सस्यानुकूलजलवर्षणकार्यहेतोः शाकम्भरीति तव नाम भुवि प्रसिद्दम् ।
सस्यातिजातमिह शुष्यति चान्नपूर्णे उत्तिष्ट सर्वफलदे तव सुप्रभातम् ॥ ९॥
सर्वोत्तमं मानवजन्म लब्ध्वा हिनस्ति जीवान् भुवि मर्त्यवर्गः ।
तद्दारणायाशु जहीहि निद्रां देव्यन्नपूर्णे तव सुप्रभातम् ॥ १०॥
श्रीकण्ठ कण्ठधृतपन्नग नीलकण्ठ सोत्कण्ठभक्तनिवहोपहितोपकण्ठ ।
उत्तिष्ट सर्वजनमङ्गलसाधनाय विश्वप्रजाप्रथितभद्र जहीहि निद्राम् ॥ ११॥
गङ्गाधराद्रितनयाप्रिय शान्तमूर्ते वेदान्तवेद्य सकलेश्वर विश्वमूर्ते ।
कूटस्थनित्य निखिलागमगीतकीर्ते देवासुरार्चित विभो तव सुप्रभातम् ॥ १२॥
श्रीविश्वनाथकरुणामृतपूर्णसिन्धो शीतांशुखण्डसमलंकृतभव्यचूड ।
भस्माङ्गरागपरिशोभितसर्वदेह वाराणसीपुरपते तव सुप्रभातम् ॥ १३॥
देवादिदेव त्रिपुरान्तक दिव्यभाव गङ्गाधर प्रमथवन्दित सुन्दराङ्ग ।
नागेन्द्रहार नतभक्तभयापहार वाराणसीपुरपते तव सुप्रभातम् ॥ १४॥
वेदान्तशास्त्रविशदीकृतदिव्यमूर्ते प्रत्यूषकालमुनिपुङ्गवगीतकीर्ते ।
त्वय्यर्पितार्जितसमस्तसुरक्षणस्य वाराणसीपुरपते तव सुप्रभातम् ॥ १५॥
कैलासवासमुनिसेवितपादपद्म गङ्गाजलौघपरिषिक्तजटाकलाप ।
वाचामगोचरविभो जटिलत्रिनेत्र वाराणसीपुरपते तव सुप्रभातम् ॥ १६॥
श्रीपार्वतीहृदयवल्लभ पञ्चवक्त्र श्रीनीलकण्ठ नृकपालकलापमाल ।
श्रीविश्वनाथमृदुपंकजमंजुपाद श्रीकाशिकापुरपते तव सुप्रभातम् ॥ १७॥
काशी त्रितापहरणी शिवसद्मभूता शर्मेश्वरी त्रिजगतां सुपुरीषु हृद्या ।
विद्याकलासु नवकौशलदानशीला श्रीकाशिकापुरपते तव सुप्रभातम् ॥ १८॥
श्रीविश्वनाथ तव पादयुगं स्मरामि गङ्गामघापहरणीं शिरशा नमामि ।
वाचं तवैव यशसाऽनघ भूषयामि वाराणसीपुरपते तव सुप्रभातम् ॥ १९॥
नारीनतेश्वरयुतं निजचारुरूपं स्त्रीगौरवं जगति वर्धयितुं तनोषि ।
गङ्गां हि धारयसि मूर्ध्नि तथैव देव वाराणसीपुरपते तव सुप्रभातम् ॥ २०॥
त्वमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव ।
त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव त्वमेव सर्वं मम देवदेव ॥
ॐ मङ्गलं भगवान् शम्भो मङ्गलम् वॄषभध्वज ।
मङ्गलं पार्वतीनाथ मङ्गलं भक्तवत्सल ॥
। एतत् श्लोकद्वयं प्राचीनकविकृतम् ।
Encoded by Subramanian Ganesh sgesh@hotmail.com
BACK TO TOP
% Text title : Morning salutations to shiva
% File name : vishwa-suprabhaatam.itx
% itxtitle : vishvanAtha suprabhAta.n
% engtitle : Morning salutations to shiva
% Category : suprabhAta, shiva
% Location : doc_shiva
% Sublocation : shiva
% Author : Traditional
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Subramanian Ganesh sgesh at hotmail.com
% Proofread by : Subramanian Ganesh sgesh at hotmail.com
% Latest update : November 29, 2000
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
The article has been translated into Sanskrit by Hiren Dave (@HerryDev12)
१९०१तमे वर्षे रवीन्द्रनाथटेगोरेण प्रस्थापिता शाला “शान्तिनिकेतनम्” गते काले विद्यापीठे रुपान्तरिता | रवीन्द्रनाथस्य स्थानः शिक्षणविदत्सु ये अधिवक्तारः यत् “योग्य-गुरु-सान्निध्ये च निसर्गे (In the laps of nature) चैव शिक्षणस्य प्राप्तिः” |
प्राचीनभारते गुरुकुलेषु आश्रमेषु शिक्षा गुरुदत्ता | ते आश्रमाः स्थिताः नागरिक-वसाहतेभ्यः दूरमेव वने, अतः ते “अरण्य-शिक्षाकेन्द्राणि” (Forest Universities) | अनाश्चर्यं यत् विश्वस्य प्राचीनतमे मौखिकज्ञाने (वेदेषु) संस्कृति-जिवजन्तु-निसर्ग-सहजीवनं च तादात्म्यं च वर्णितम् | एतेषु आश्रमेषु प्राथमिकता यत् विद्यार्थिभिः विद्याध्ययनात् प्राक्, अनन्तब्रह्माण्डे, स्वस्य अस्तित्वस्य ज्ञानप्राप्तिः अनिवार्या |
गते काले, एतेन शिक्षण-व्यवस्था-प्रसारणेन तक्षशिला च नालन्दा च बहूनि मन्दिर-शिक्षाकेन्द्राणि (दक्षिणभारते एतावत्पर्यन्तं अवशेषाः दृश्यमानाः) च आविर्भूताः | समुद्रमार्गेण वा भूमिमार्गेण वा कठिनायात्रां कृत्वापि ज्ञानेच्छुकाः चीन-कोरिया-जापान-इन्डोनेशिया-पश्चिमएशियातः भारतम् आगताः | फा-हि-यान् च ह्यु-एन्-त्साङ्ग चिव ज्ञानेच्छुकौ तु स्व-ज्ञानयात्रा-वृत्तान्तमपि गतविहितौ | केचन ज्ञानपिपासुभिः तु प्राप्तविद्याज्ञानयोः सङ्कलनं हस्तप्रतानि वा प्रतिकृतयः रूपेण स्वदेशमपि नीतवन्तः | प्राचीनकाले भारतस्य गुरुभिः च शिक्षाकेन्द्रे च शिक्षाप्राप्तेः उन्मादः अद्यतने काले अमेरिका-युरोपयोः शिक्षाकेन्द्रोन्मादः इव एव तीव्रः |
भारतस्य बहुविधशाखा-शिक्षाकेन्द्राणि विद्यापीठरूपे स्वीकर्तुं आधुनिकाः इतिहासकाराः च बुद्धिजीविनः अगम्यशङ्किताः आधुनिकेन (शिक्षणव्यवस्थाविधानं च अतिरिक्तलेखितज्ञानं च विशालतरभवनरचना च) कारणेन | अतएव सेचननीकायानां, वर्षाजलसञ्चयानां, महालयानां, अजेयदूर्गाणां, विशालमार्गाणां रचयिताः भारतीय-अभियन्तरः बुद्धिमन्तः अपि धृतसरलवस्त्राः च प्रकटवक्षभागाः इति कारणे व्यावसायिकरूपे अस्विकृताः | ते अभियन्तृभिः शिक्षाप्राप्तिः एतेषु प्रसिद्धेषु विद्यापीठेषु एव न तु अन्यस्थानेषु इति लक्षणीयम् | तथैव च व्याधिनिवारणार्थं नाना औषधमिश्रणानां च मिश्रणप्राप्तेः च मिश्रणोपयोगानां च ज्ञातरश्च चिकित्सकाश्च आध्यात्मिक-दृष्टिकोण-सुबद्धाः अपि विगणिताः भिषक्पाशाः वा यातुमन्तः वा | एतदाश्चर्यं न वा ?
शिक्षा – पवित्रः धर्मः
प्राचीनभारतजनेषु सविशेषा उत्कण्ठा ज्ञातुं – पदार्थं च तस्य स्वरूपं च भौतिकतां च आध्यात्मिकतां च तथा नाशवन्तं चैव शाश्वतं च | अतः एतान् द्रष्टिकोणान् ज्ञातुं भारतीयजनैः विज्ञानं – गणितं – चिकित्सा – इव बहुक्षेत्रान् कर्षिताः (खेटिताः) | तैत्तरियोपनिशद्वाक्यम् “आचार्य देवो भव” च इव अन्याः संस्कृतप्राप्तबहुश्लोकाः दर्शकाः गुरुशिक्षायाः यथार्थतासिद्धिम् | अक्षरज्ञानारम्भः (शिक्षारम्भः) एकः समारोहः भारते | अधुनापि बङ्गाले च दक्षिणभारते च एतस्याः परम्परायाः अवशेषाः दृश्यमानाः | बालकाय उपनयनसंस्कारः तु द्विजसंस्कारः एव यः शिक्षारम्भसूचकः अपि | पूर्णशिक्षाभ्यासे गुरुणा नगण्या गुरुदक्षिणाप्राप्तिः अतः शिक्षा न तु व्यापारार्थम् इति |
प्राचीनभारतस्य अरण्य-विद्याकेन्द्राणि
महाभारतग्रन्थे नैकानि अरण्य-शिक्षाकेन्द्राणि उल्लेखितानि यथा शौनकमुनिसञ्चालितं नैमिषारण्यम् | व्यास-वसिष्ठ-विश्वामित्रैः सञ्चालितानि केन्द्राणि अपि उल्लेखितानि | कुरुक्षेत्रस्य समीपे उपस्थिते विद्याकेन्द्रे तु स्त्री-ऋषी उल्लेखिते | पैलश्च वैशंपायनश्च सुमन्तुश्च जैमिनी च वेदव्यासस्य प्रसिद्धाः शिष्याः | ऋषिकण्वस्य आश्रमः तस्य अध्यक्षतायां केन्द्रबिन्दुः नैकानां आश्रमाणां | आश्रमेषु सर्वविद्याशाखेभ्यः विशेषज्ञाः नियुक्ताः | काश्चन शाखाः – वेदश्च वेदाङ्गानि च यज्ञाधारितशास्त्रं च न्यायशास्त्रं (Law) च भौतिकविज्ञानं (Physics) च जीवशास्त्रं (Biology) चादयः | गणित-भूमिति-ज्ञानम् अनिवार्यं विविधयज्ञरचना-निर्माणार्थम् | न कापि भेदरेखा धर्म-विज्ञानयोः मध्ये | अन्योन्यपूरकौ एव | द्रव्यगुणशास्त्रं (Properties of Matter) च प्राणिशास्त्रं (Zoology) च अन्ये शाखे | अतः अरण्यकेन्द्राणि संपूर्णशिक्षाकेन्द्राणि ये विद्याप्रदानकर्ताः विश्वदर्शनहेतवः |
भारतस्य अन्यशिक्षाकेन्द्राणि
भारते शिक्षाकेन्द्राणि यत्र तत्र सर्वत्र उपलब्धाः | उत्खननतः प्राप्तः तक्षशिला विद्यापीठः भारतस्य प्राचीनतमं विद्याकेन्द्रम् | षष्ठं शतकं तस्य कालः किन्तु अधिकप्राचीनतममपि शक्यम् | विभाजनात् परं तु पाकिस्तानस्य रावलपिण्डी-जनपदे | नालन्दा च वल्लभिश्च विक्रमशिला च पुष्पगिरिश्च जगद्दला च ओडन्तपुरी च सोमपुरं च विक्रमपुरं च रत्नगिरिश्च मिथिला च उज्जैनी च काञ्चीपुरं च अन्यानि शिक्षाकेन्द्राणि प्राचीने भारते किन्तु एषा सुचिः तु अपूर्णमेव | यावत् पर्यन्तं एतादृशानां शिक्षाकेन्द्राणां अधिकावशेषाः लभमानानि पुरातत्वकर्मिणः | शिक्षाविद्याकेन्द्रं च इष्टिका-वज्रलेप-मिश्रणतः (Brick Cement Mixed) कृतं विद्यापीठं च अन्योन्यपार्श्वे अपि शक्यम् |
श्वेतकेतुः तक्षशिलायाः विद्यार्थी कलाक्षेत्रे पदवीधारकः | व्यावहारिककलासंग्रहार्थं भारतभ्रमणं तेन कृतम् | परम्परानुसारेण महाभारतग्रन्थस्य सर्वप्रथमगानं वैशंपायेन तक्षशिलायामेव मन्यमानम् l बुद्धजातक-कथानुसारेण तक्षशिला विद्यायाः परमं धामम् | ४०५ तमे वर्षे फा-ही-यानस्य तथा ६३० तमे वर्षे ह्यु-एन्-साङ्गस्य तक्षशिलायाः अभ्यागमनम् |
कलेभ्यश्च संस्कृतभाषावृद्धये च तक्षशिलायाः योगदानम् अत्यन्तम् | कौटिल्यविरचितम् अर्थशास्त्रग्रन्थस्य रचना सञ्जाता तक्षशिलायामेव | चरकः आयुर्वेदस्य प्रणेता अपि तक्षशिलायाः विद्यार्थी च तदनन्तरं तस्मिन्नेव शिक्षकः अपि | पालिग्रन्थानुसारेण विख्यातः वैद्यश्च चिकित्सकश्च जीवकः तक्षशिलाया एव छात्रः | पाणिनिः नियमबद्धसंस्कुतव्याकरणस्य कर्ता अपि तक्षशिलायाः उत्पादः | तक्षशिलाविद्यापीठः सुविख्यातछात्राणां जननी इति निर्विवादि-सत्यम् | जातककथानुसारेण वेदज्ञानमपि पाठितं एतस्मिन् शिक्षाकेन्द्रे | अष्टादशकलाज्ञानमपि पाठितम् | एताः कलाः वैज्ञानिक-यान्त्रिक-अभिगम्याः, न तु सामान्याः | विशिष्टानि विद्यालयानि वैदकशास्त्राय च न्यायशास्त्राय च सैन्यप्रशिक्षणाय | बाणविद्या तु मनोनिता विद्या, या सम्भूय १०४ विद्यापिपासून् पाठिता | छात्रस्य आर्थिकपरिस्थितिकारणेन तेन सह कदापि कोऽपि भेदभावः न आचरितः अतः भेदभावरहिता शिक्षणव्यवस्था विद्यापीठे |
मगधराजः बिम्बिसारः एकदा नाडीव्रणरोगात् (Fistula) मुक्तः जातः जीवकेन प्रयत्नेन अतः मगध-बौद्धसंघस्य प्रमुखचिकित्सकस्य पदं जीवकं दत्तम् | उज्जैनीराज-प्रद्योतः अपि पाण्डुरोग (Jaundice) मुक्तः जीवकस्य चिकित्सातः एव | जीवकेन एकः व्यापारी शिरोवेदनातः मुक्तः इति प्रसङ्गः अपि वर्णितः l तेन रोगिणः शय्याबद्ध्वा शिरत्वचाछेदनं कृत्वा व्रणतः कृमिद्वयं निवार्य व्रणपिधानं कृतः इति शस्त्रक्रिया पूर्णिकृता | जटिल-आन्त्र-शस्त्रक्रियायामपि जीवकः श्रेष्ठश्च सिद्धश्च |
व्यावहारिकं प्रशिक्षणम् – शिक्षायाः महत्वपूर्णं घटकम्
प्रयोगशालाः प्रायोगिकपरिक्षणेभ्यः समृद्धाः l वैदकीयशाखायां औषध-वनस्पतिज्ञानस्य महत्ता l निसर्गाभ्यासः आतुरताजागृत्यर्थं श्रेष्ठः l विद्यार्थिभिः विदिताविद्या-प्रदर्शनम् अनिवार्यं यथा जीवकेन प्रदर्शिताः सफलशस्त्रक्रियाः l पूर्णे विद्याभ्यासे एतादृशाणि प्रदर्शनानि आयोजितानि जनित्रसन्मुखे अपि l शिक्षणस्य यथार्थतार्थं विद्याकेन्द्रसूचितं विपुलं परिभ्रमणमपि आवश्यकम् l मुख्यत्वे धनिकपरिवारात् आगतानां छात्राणां कृते एतादृशं परिभ्रमणम् अत्यावश्यकम् l
नालन्दा – ज्ञानस्य दीपस्तम्भः
ह्यु-एन्-साङ्ग च यीजिङ्ग च इव चीनीयात्रिकेषु लेखेषु महत्तमं वर्णनं प्राप्तं नालन्दाविद्याधामस्य l विश्वस्य सर्वकोणतः ज्ञानपिपासूणां आगमनं नालन्दाविद्याकेन्द्रे विनिस्मृतम् l प्रवेशानुमतिः नालन्दायां लेशमात्रमपि न सरलम् l ह्यु-एन्-साङ्गस्य लेखनानुसारं ज्ञातं यत् नालन्दायाः प्रवेशपरीक्षा अतीव कठिना l २०% छात्रा एव तरितुं समर्थाः तथापि ८५०० छात्राश्च १५०० शिक्षकाः नालन्दास्थिताः कोऽपि समये l बहुनि प्रशिक्षणकेन्द्राणि अपि उपलब्धानि नालन्दा-प्रवेश-परीक्षा-तरितार्थं तस्मिन् समये ये अद्यतन-स्पर्धात्मक-परीक्षा-प्रशिक्षण-केन्द्राणि इव एव l
नालन्दा-परीक्षा-उत्तीर्णाः छात्राः समाजे मानपानलब्धाः च उच्चस्थानप्राप्ताः च, अतएव नालन्दायाः प्रमाणपत्राणां अवैध-प्रतिरूपकाणि (Illegal Copies) अपि प्रचलने l सप्तमशतकपर्यन्तं विहारप्रदेशे (Bihar) नालन्दाप्रेरिताः पारस्परिक-सहयोगिनः इव विद्याकेन्द्रचतुष्टयम् l दशमशतकतः तस्मेभ्यः विक्रमशिला-विद्याकेन्द्रं नालन्दायाः स्पर्धकरूपेण विकसितम् l
विशाल-विषयश्रेणीः पाठिताः नालन्दायाम् – तात्विका (Philosophical) च प्रायोगिका (Practical) च वैज्ञानिका (Scientific) च कलात्मका (Artistic) च इतराः श्रेणयः अपि l नालन्दायां पञ्चवर्षतः पठितः ह्यु-एन्-साङ्ग-प्रमाणेन इयं विषयश्रेणिः तस्य समयस्य सर्वश्रेष्ठा विषयश्रेणिः l तेन योगशिक्षाप्राप्तिः नालन्दायाः श्रेष्ठतम-योगगुरु-शीलभद्रतः l न्यायशास्त्रं च हेतुविद्या च शब्दशास्त्रं च पाणिनिरचितं संस्कृत-व्याकरणमपि तेन पठितानि l एका वार्ता अपि तेन उल्लेखिता – काञ्चीपुरमे एकदा लङ्कातः आगतैः मुनिभिः सह गोष्ठीसमये, तस्य शीलभद्रात् प्राप्तं भारतीययोगज्ञानं उत्तमं प्रमाणितम् जातम् l
कालक्रमे नालन्दा संरक्षणप्राप्ता गुप्तवंशेन, हर्षेण तथा पालराजवंशेन l नालन्दा स्थायी-धनराशि-बद्धा, एतैः राजवंशैः, संवर्धनार्थं च ज्ञानप्रसरणार्थं च l स्थायीधनराशिकारणेन नालन्दायां गगनचुम्बीभवनानि च सुन्दराणि भवनानि च निर्मितानि तथा प्रभातसमये धूमिकाच्छादिता वेधशाला (Observatory) अपि निर्मिता l ह्यु-एन्-साङ्ग-प्रमाणेन मुख्यप्रवेशद्वारम् परितश्च विशालाङ्गणानि परितश्च उन्नतभित्तिनिर्माणम् l अष्टोपकक्षेभ्यः एकस्मिन् उपकक्षे आवागमनं शक्यम् इति रचना l गगनचुम्बीभवनानां शिखरकक्षाः इव सघनभाषिताः l उन्नतकक्षेभ्यः आकाशस्य अनेकविधऽरोहावरोह-दर्शनं, सूर्योदये च सूर्यास्ते च चन्द्रशासने च, आह्लादकानुभवः एव l अष्टमशतकस्य यशोवर्माराजस्य शिलालेखेऽपि एतादृशमेव लिखितम् l नीलकमल-मलिनरक्तकनक-पुष्पाच्छादित-पारभासी-जलाशयाः नालन्दायाः भूमिसौन्दर्याय अभिवृद्धिकराः l मदोद्धताः आम्रवृक्षाः समग्र-वातावरणाय च विद्यापीठाय शीतलकराः l समृद्धभवनानां भव्यबाह्यतायाः तु भवनानां आन्तरिक-कलात्मक-सुन्दरतया तादात्म्यम् l
वादः (Debate) – महत्वपूर्णं शिक्षाङ्गम् प्राचीने भारते
भारतस्य दार्शनिकप्रणाल्यां तर्कश्च वादश्च विशिष्टौ l एतैव प्रणालितः प्राथमिक-प्रजातन्त्रस्य जन्मः l सा प्रणालि एतावत्पर्यन्तमपि भारतस्य ग्राम्यविस्तारेषु प्रचलने l अद्यतन-विधानसभायां/लोकसभायां (Legislative Bodies) एता प्रणालिः दृश्यमाना किन्तु अधोगतरूपे एव l वादविद्या-तर्कशास्त्रोल्लेखः रामायण-महाभारत-मनुसंहिता-स्कान्दपुराण-छान्दोग्योपनिशद्-याज्ञवल्क्यसंहितायाम् l
प्राचीनग्रन्थेषु वादपरिभाषा सुविकसिता – साध्य (विषयः यः सिद्धियोग्यः), सिद्धान्तः (चर्चान्ते प्राप्तः निर्णयः), हेतुः (वादस्य कारणम्), उदाहरणम् , साधर्म्य (समानता), वैधर्म्य (असमानता), प्रत्यक्षता, अनुमानम् (Inference) , प्रमाणम् (Proof) इति l मैत्रेयरचिते वादशास्त्रटिकायां स्पष्टं यत् वादविषयस्तु अर्थसभरः न तु अर्थहीनः l अपरं च विद्वत्सभायां वा विद्वद्जनसन्मुखे एव वादस्य आयोजनं न तु इतरस्थले l संवादस्तु जयपराजय-नियम-बद्धः एव l अन्योन्यशास्त्रप्रवीणता संवादार्थं अनिवार्यम् l अभद्रभाषा तु वर्ज्या तर्हि मानमर्यादा तु ग्राह्या l अभयः च सत्यवादी च अस्खलितवक्ता इव संवादी l अधुनैव अपि सुवक्त्रे च संवादिने च एते गुणानेव प्राधान्यता l
नालन्दायां वाद-चर्चा-संवादादि आयोजिताः विद्यार्थिणां बुद्धिप्रतिभापरीक्षार्थं च तुलनात्मकाभ्यासार्थम् l यथायोग्य-विचार-तर्क-सिद्धान्त-दार्शनिकरूपदाता सन्मानितः पारितोषिकमाध्यमेन l मुक्तचर्चा-तर्कसङ्गतवादोत्तेजने प्राचीने भारते विद्याकेन्द्राणां योगदानम् अभूतपूर्वम् l प्राचीनभारतस्य राजानः अपि चर्चा-वाद-संवाद-प्रियाः खलु l राजसभायां विद्वज्जनाः च विजेता पण्डितश्च सदैव पारितोषिकेण सन्मानिताः l
नालन्दायां स्थितम् एकं समृद्धं च प्रसिद्धं च दुर्लभग्रन्थसभरम् च अतिविशालं ग्रन्थालयम् l भवनत्रयं ग्रन्थालयस्य – रत्नसागरः , रत्नदधिः , रत्नरञ्जकः इव l रत्नसागरस्तु नवाट्टी-भवनम् l सर्वनवाट्टेषु पवित्रग्रन्थाणां संग्रहः l इदानीं तु अस्मभ्यं कल्पनाविषयः एव ग्रन्थालयस्य भव्यता !!
विद्याकेन्द्रयोः स्पर्धा च सहकारश्च
प्राचीन-गुजरातराज्ये स्थिते वल्लभि-विद्याकेन्द्रं नालन्दायाः समकक्षं स्पर्धकं चापि l एतत् विद्याकेन्द्रं सुविख्यातं तस्य विषयवैविध्याय | देशविदेषेभ्यः विद्यापिपासूणां आगमनं वल्लभि-विद्याकेन्द्रे स्नातकपदवीम् (Graduate Degree) प्राप्त्यर्थम् |
अष्टमे शतके धर्मपालराजेण निर्मितं विक्रमशिला-विद्याकेन्द्रमपि नालन्दायाः स्पर्धकं तथापि सहयोगी अपि | तिब्बतदेशस्य (Tibet) संस्कृत्यै आकारदातारः प्रायेण विक्रमशिलायाः विद्यार्थिनः एव | दीपाङ्करश्रीज्ञानः मुख्यः तेषु महाजनेषु |
मिथिला-विद्याकेन्द्रं अपरं विख्यातं शिक्षा-केन्द्रं न्यायशास्त्र-विज्ञान-विषयाभ्याम् | इतिहासकारानुसारेन एतद्विद्यालये पारिवेषितस्य ज्ञानस्य चोरीतः अनुकरणं कृत्वा बाह्यविश्वाय प्रदानम् अत्यन्तं कठिनंम् कोऽपि छात्राय | अपि च वर्गे पाठितविषयग्रन्थः वा प्रतिकृतिः वा अपि वर्गात् बहिः आनेतुम् अननुमतिः |
मिथिलायाः एकाधिकारः भङ्गिकृतः नदीया-विद्याकेन्द्रेण यद् विख्यातम् न्यायशास्त्राभ्यासाय | पञ्चदशशतक-दन्तकथानुसारेन एकदा मिथिलायां वासुदेवसार्वभौमः निषिद्धः कृतः कोऽपि ग्रन्थस्य प्रतिलेखस्यार्थे | तदनन्तरं सः निष्कासितः नदीया-केन्द्रे सम्बद्धः जातः किन्तु संपूर्णः “तत्वचिन्तामणिग्रन्थः” च अधिकांशः “कुसुमाञ्जलिग्रन्थः” च स्मृतिबद्धौ कृत्वा | नदीयाकेन्द्रे सा ज्ञाननिधितः नूतना न्यायशास्त्रशाखायाः उदयः जातः तस्मात् अल्पसमये एव नदीयाकेन्द्रः प्रत्याख्यातः मिथिलाम् |
उज्जैनी-विद्याकेन्द्रम् – विज्ञानज्ञ-खगोलज्ञ-गणितज्ञ-भ्रमराणां भ्रमरवृत्तिस्थानः
खगोलशास्रे गणितशास्रे च उज्जैनीविद्याकेन्द्रेण स्वप्रतिभया विश्वे अनन्यता प्रस्थापिता | तस्मिन् शून्य-अक्षांशे (0 ̊ Latitude) एका वेधशाला स्थापिता, या समर्थिता विश्वस्य मुख्य-याम्योत्तर-रेखा (Prime Meridian) | विश्वविज्ञानधूरायाः गते युरोपखण्डहस्तके, अद्य मुख्य-याम्योत्तर-रेखा तु शून्य-रेखांशे (0 ̊ Longitude) स्थिते ग्रीनविच-स्थलः | भारतस्य कृते महाविप्लुतिरेव खलु |
वराहमिहिरस्य परम्परां अग्रे प्रेषकः ख्यातिप्राप्तः खगोलशास्त्री ब्रह्मगुप्तः अपि उज्जैनिवासी एव | त्रिकोणमिति-सिद्धान्ताः (Trigonometry) च वर्गात्मक-समीकरणं (Quadratic Equation) च चतुर्भुजस्य क्षेत्रफलं (Area of Quadrilateral) च समान्तरश्रेणी (Arithmetic Progression) इव भूरि गणितक्षेत्राः तेन खेटिताः | अपरं च आर्यभट्टस्य ज्या-कोष्टकमपि (Sine Table) तेन शुद्धिकृतम् | विश्वे सर्वप्रथमवारं शून्यस्य सङ्ख्यारूपस्वीकृतिः ब्रह्मगुप्तेन दत्ता एव | तस्य ब्रह्मस्फूटसिद्धान्तग्रन्थे शून्यस्य उल्लेखः सङ्ख्यारूपे तेन कृतः | सङ्ख्यारूप-शून्यस्य प्राथमिकानि समीकरणानि १+०=१, १-०=१, १x०=० इति अस्मिन् ग्रन्थे प्रस्थापितानि | बगदादनगर-खलिफातः अल्–मन्सुरतः एतस्य ज्ञानस्य ख्यातिः संप्राप्तः जातः | ततः एतत् ज्ञानं युरोपखण्डे प्रविष्टम् |
भास्कराचार्येण (ब्रह्मगुप्तात् परं उज्जैन्याः अधिखगोलशास्त्री) एता परम्परा चोदिता ततः परम् | सिद्धान्तशिरोमणिः च लीलावती च ग्रन्थयोः रचयिता एषः भास्कराचार्यः एव l भास्कराचार्येण यानि कानि अपि सिद्धानि तानि सर्वतः युरोपखण्डे बहुशतकेभ्यः परम् अनुसंप्राप्तः जातः – इति सुलिखितं “New Encyclopedia” ग्रन्थे J.J. O’Connor च E.F. Robertson च सुज्ञाभ्याम् | दशांश-पद्धत्या गणितग्रन्थस्य सर्वप्रथमलेखनकर्ता तु भास्कराचार्यः एव | विकलनस्य (Differential Calculus) जनकः अपि भास्कराचार्यः एव | विकलनस्य विनियोगः अपि तेन दर्शितः न्युटन-लेइब्निझयोः पूर्वमेव | इस्लामिक-गणितज्ञाः अपि प्रभाविताः भास्कराचार्यतः | (क्रमशः)
दक्षिणभारतस्य मन्दिरशिक्षाकेन्द्राणि, वैश्विकज्ञानधारां प्रभावितं कर्तुं कार्ये भारतीयविद्वतां सिंहभागः, संस्थानिकसमये कृशकाया भारतीयशिक्षणव्यवस्था च – लेखस्य द्वितीयभागे l


text:
कथा
कश्चन् आश्रमः तत धौम्यः इति महर्षिः पाठेति स्म। बहुशिष्याः तस्य समीपे पाठनार्थम् आगच्छति स्म। एकदा महती वृष्टिः आसीत्। क्षेत्रं सर्वम् अपि जलपूर्णम् आसीत्। जलप्रवाहः आसीत्। धौम्यः शिष्यं व्दति- शिष्या कृषिक्षेत्रं सर्वं जलपूर्णम् अस्ति। सर्वत्र प्रवाहः अस्ति। अतः कुत्रापि जलबन्दः नष्टः। अस्य भवान् कृषिक्षेत्रं गत्वा तत् निवारयतु। इति वदति।शिष्यः कृषिक्षेत्रं गच्छति। सर्वत्र पश्यति। एकत्र जलबन्दः नष्टः अस्ति। शिष्यः चिन्तयति। यत्र जलबन्दः नष्टः अस्ति तत्र मृत्तिकां स्थापयति। किन्तु जलप्रावाहः अधिकः अस्ति। इति कारणतः तत न तिष्ठति। बहुजलं तत्र गच्छति। अतः शिष्यः चिन्तयति, किम् करोमि।आम्। एवं करोमि। इति चिन्तयति। स्वस्य शरीरमेव तत्र स्थापयति, स्वशिरः स्थापयति। जलबंधं सम्यक करोति। एवं जलबंधं सम्यक् कर्त्तुं स्वशरीरं स्थापयित्वा तत्र जलबंधस्य समीकरणं करोति। किंचित् समयानन्तरं शिष्यः न आगतः। गुरु चिन्तयति। शिष्यः कुत्र गतः। न आगतः। इति चिन्तयित्वा कृषिक्षेत्रं गच्छति। तत्र पश्यति। शिष्यः जलबंधे स्वशरीरं स्थापयित्वा शयनं कृतवान् अस्ति। गुरुः तम् पश्यति। गुरोः शिष्यं दृष्टवा अतीव आनन्दः भवति। सः अतीव संतुष्टः तस्मै ज्ञानं ददाति। संतोषेण तम् आलिङ्गति च एवं स्वशरीरेण जलबंधनं समीकृत्य गुओः वच्नस्य परिपालनं कृतवान्। कर्त्तव्यं सम्यक कृत्वा समापितवान्। सद्वैत शिष्यः अस्ति आरुणिः इति। तस्य उद्दालकः इति अपरं नामधेयम् अस्ति। अहो शिष्यस्य कर्त्तव्यपरतः। कथायः अर्थ ज्ञातः किल।
सुभाषितम्
वयम् इदानीम् एकं सुभाषितं श्रुण्मः।
छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे।
फलान्यापि परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषाः इव॥
वयम् इदानीं यत् सुभाषितं श्रुतवन्तः तस्य अर्थः एवम् अस्ति। अस्मिन् सुभाषित सुभाषितकारः वदति, वृक्षाः सत्पुरुषाः इव- वृक्षाः सत्पुरुषाः यथा परोपकारं कुर्वन्ति तथैव कुर्वन्ति। कथम् इत्युक्त्ते वृक्षाः स्वयम् आतपे तिष्ठन्ति, स्वयं कष्टम् अनुभवन्ति, किन्तु अन्येषां जनानां छायां कल्पयन्ति। छायाम् अन्यस्य कुर्वन्ति, तिष्ठन्ति स्वयं आतपे। तस्मिन् वृक्षे यानि फलानि भवन्ति तानि फलानि अपि वृक्षाः स्वयं न खादन्ति। फलानि अपि परार्थाय। एवमेव सत्पुरुषाः यत् सम्पादयन्ति तदपि अन्येषाम् निमित्तम्। समाजनिमित्तमेव ते एतस्य उपयोगं कुर्वन्ति\ अतः वृक्षाः सत्पुरुषा इव।


text:
८ मुक्तकः
Technical Details
८ मुक्तकः।
अथ खलु सुधनः श्रेष्ठिदारकस्तमेव बोधिसत्त्वसरस्वतीधारण्यालोकव्यूहमनुविचिन्तयन्, तमेव बोधिसत्त्वमन्त्रनयसागरमवतरन्, तमेव बोधिसत्त्वचित्तव्यवदानविशुद्धिमनुस्मरन्, तमेव बोधिसत्त्वकुशलवासनोपसंहाराभिनिर्हारमभिनिर्हरन्, तदेव बोधिसत्त्वपरिपाकमुखं विशोधनयन्, तदेव बोधिसत्त्वानां सत्त्वसंग्रहज्ञानमुत्तापयन्, तामेव बोधिसत्त्वाशयबलविशुद्धिं दृढीकुर्वाणः तदेव बोधिसत्त्वाध्याशयबलमुपस्तम्भयन्, तमेव बोधिसत्त्वाधिमुक्तिवंशं परिशोधयन्, तामेव बोधिसत्त्वाशयचित्तकल्याणतां संभावयन्, तमेव बोधिसत्त्वव्यवसायमुत्तारयन्, सुधनः श्रेष्ठिदारको दृढप्रतिज्ञाप्रणिधिचित्तापरिखिन्नसंतानव्यूहोऽनिवर्त्यविक्रान्तवीर्यः प्रत्युदावर्त्यमनोव्यवसायः असंहार्यश्रद्धाबलोपेतः वज्रनारायणाभेद्यचित्तः सर्वकल्याणमित्रानुशासनीप्रदक्षिणग्राही अनुपहतप्रज्ञाविषयः समन्तमुखविशुद्धयभिमुखः अप्रतिहतज्ञानविशुद्धिगोचरः समन्तनेत्रज्ञाननयालोकः समन्तभूमिधारण्यवभासप्रतिलब्धः धर्मधातुतलभेदाभिमुखचित्तः समन्ततलाप्रतिष्ठानव्यूहविशुद्धिस्वभावविज्ञप्तः अनिकेतासमाद्वयगोचरपरमः सर्वसंज्ञाविक्रमणज्ञानमुखविशुद्धः सर्वदिक्कुलभेददिक्प्रत्यूहव्यूहः लोकतलदिग्भेदानिवर्त्यः धर्मतलदिग्भेदाप्रत्युदावर्त्यः बुद्धदिक्कुलभेददर्शनविज्ञप्तिपरमः अधदिक्कुलभेदानुगतज्ञानी रुचिरधर्मचक्रसंभृतबुद्धिः समन्तरुचिरज्ञानसमाध्याकारलोकावभासितचित्तः समन्तविषयभूम्यनुगतमनःशरीरः तथागतज्ञानविद्युदवभासितसंतानः सर्वज्ञतोर्मिप्रसादावेगसंजातः बुद्धधर्मप्रसादवेगाविरहितः तथागताधिष्ठानावेगाविष्टः सर्वबुद्धस्वचित्तानुगमालोकावभासितः सर्वलोकधातुजालस्वशरीरस्फरणप्रणिधिसमन्वागतः सर्वधर्मधातुस्वकायसमवसरणाभिनिर्हारपरमोऽनुपूर्वेण द्वादशभिर्वर्षैस्तं वनवासिजनपदमनुप्राप्तः। स तं मुक्तकं श्रेष्ठिनं परिमार्गमाणोऽद्राक्षीत्। दृष्ट्वा च पुनः सर्वशरीरेण प्रणिपत्य पुरतः प्राञ्जलिः स्थित्वा एवमाह-आर्य, लब्धा मे लाभाः, यस्य मेघकल्याणमित्रसमवधानम्। तत्कस्य हेतोः? दुर्लभदर्शनानि हि कल्याणमित्राणि दुर्लभप्रादुर्भावानि दुःप्रत्यागतानि दुरुपसंक्रमणानि दुःपर्युपास्यानि। दुरासदानि दुःसंवासानि दुरभिसाध्यानि दुरनुबन्ध्यानि कल्यानमित्राणि। तच्च मेघकल्याणमित्रसमवधानं जातम्। मया आर्य अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम्। यदुत सर्वबुद्धारागणतायै सर्वबुद्धाभिराधनतायै सर्वबुद्धदर्शनतायै सर्वबुद्धविज्ञप्तये सर्वबुद्धसमतानुगमाय सर्वबुद्धप्रणिध्यनुगमाय सर्वबुद्धप्रणिधिपरिपूरये सर्वबुद्धसमुदागमज्ञानालोकनतायै सर्वबुद्धस्वशरीराभिनिर्हरणतायै सर्वबुद्धसमुदागमस्वचर्याभिनिर्हरणतायै सर्वबुद्धविकुर्वितप्रत्यक्षाभिज्ञतायै सर्वबुद्धबलवैशारद्यपरिशुद्धये सर्वधर्मदेशनाश्रवणावितृप्ततायै सर्वबुद्धधर्मदेशनाश्रवणोद्ग्रहणतायै सर्वबुद्धधर्मदेशनासंधारणतायै सर्वबुद्धधर्मदेशनाविभजनतायै सर्वबुद्धशासनसंधारणतायै सर्वबुद्धसत्त्वैकत्वतायै सर्वबोधिसत्त्वसभागतायै सर्वबोधिसत्त्वचर्यापरिशुद्ध्ये सर्वबोधिसत्त्वपारमितापरिपूरये सर्वबोधिसत्त्वप्रणिध्यभिनिर्हारविशुद्धये सर्वबोधिसत्त्वबुद्धाधिष्ठानकोशप्रतिलाभितायै सर्वबोधिसत्त्वधर्मनिधानकोशाक्षयज्ञानालोकतायै सर्वबोधिसत्त्वनिधानकोशानुगमाय सर्वबोधिसत्त्वाप्रमाणकोशाभिनिर्हरणतायै सर्वबोधिसत्त्वमहाकरुणानिधानकोशसत्त्वविनयनिष्ठापर्यन्तगमनतायै सर्वबोधिसत्त्वविकुर्वितनिधानकोशविज्ञप्तये सर्वबोधिसत्त्ववशितानिधानकोशस्वचित्तवशवर्तनतायै सर्वबोधिसत्त्वविशुद्धिनिधानकोशसर्वाकारव्यूहतायै। एवंचित्तोऽहमार्य इहोपसंक्रान्तः, एवमभिप्रायः एवंमनोरथः एवमभिनन्द्यः एवमाशयः एवंनिध्यप्तिपरमः एवंगोचराभिमुखः एवनयानुगमाभिमुखः एवंविशुद्धिपरमः एवंव्यूहाभिप्रायः एवंप्रणतचित्तः एवंकल्याणप्रयोगः एवमभिमुखेन्द्रियः। श्रुतं च मे आर्यो बोधिसत्त्वानामववादानुशासनीं ददातीति, नयमुपदिशति, अनुगमनमवभासयति, मार्गमुपदिशति, तीर्थमवतारयति, धर्मद्वारं विवृणोति, संशयान् छिनत्ति, काङ्क्षां विनोदयति, कथंकथाशल्यमुद्धरति, विचिकित्सामलमपकर्षयति, चित्तगहनमवभासयति, चित्तमलमपहरति, चित्तसंततिं प्रसादयति, चित्तकौटिल्यमपनयति, चित्ततापं प्रह्लादयति, व्यावर्तयति, संसारचित्तं विनिवर्तयति, अकुशलेभ्यो विवर्तयति, नरकेभ्यो विवेचयति, निकेतनेभ्य उच्चालयति, अनभिनिवेशात् परिमोचयति, सर्वसङ्गेभ्य आवर्जयति, सर्वज्ञतायामभिमुखीकरोति, धर्मनगरानुप्रवेशाय आवर्तयति, महाकरुणायां प्रतिष्ठापयति, महामैत्र्यां नियोजयति, बोधिसत्त्वचर्यायां प्रवेशयति, समाधिमुखभवनतायां निवेशयति, अनुगममुखेषु स्थापयति, स्वभावनिध्यप्तौ स्फरति, बलानुगमेन विभजति सर्वजगत्समतानुगमाय चित्तम्। तद्वदतु मे आर्यः-कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम्? कथमभियोक्तव्यम्? कथं प्रयोक्तव्यम्? कथं प्रयुक्तस्य क्षिप्रं विशुध्यति बोधिसत्त्वचर्यामण्डलम्?
अथ खलु मुक्तकः श्रेष्ठी तस्यां वेलायां सर्वबुद्धक्षेत्रसमवसरणं नाम अनन्तावर्तधारणीमुखपूर्वंगमं बोधिसत्त्वसमाधिमुखं समापद्यत पूर्वकुशलमूलबलाधानेन तथागताधिष्ठानेन, मञ्जुश्रियश्च कुमारभूतस्य समन्वाहरेण ज्ञानालोकोपसंहारेण च। समनन्तरसमापन्नस्य च मुक्तकस्य श्रेष्ठिनस्तथारूपा कायपरिशुद्धिः संस्थिता यया कायपरिशुद्धया दशसु दिक्षु दशबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमा बुद्धा भगवन्तः सह बुद्धक्षेत्रपरिशुद्धया सपर्षन्मण्डलाः सह प्रभाविशुद्धया सपूर्वचर्यासंवासाः सबुद्धविकुर्विताः सप्रणिधानसंभाराः सहचर्यानिर्याणव्यूहविशुद्धया साभिसंबोधिसंदर्शनाः सहधर्मचक्रोद्दयोतनाः ससत्त्वपरिपाकाः सधर्मनिष्ठापर्यन्ताः सर्वकायेऽन्तर्गताः अनुप्रविष्टाः संदृश्यन्ते स्म। अन्योन्यासंभिन्ना अन्योन्यानावरणा अन्योन्यसुविभक्ता अन्योन्यसुव्यवस्थितनानाकल्पसंस्थाना यथावद्विज्ञप्ता नानाबुद्धक्षेत्रव्यूहाः नानाबोधिसत्त्वपर्षन्मण्डलालंकारा नानाबुद्धविकुर्वितं संदर्शयन्तः संदृश्यन्ते स्म। नानायाननयव्यवस्थाना नानाप्रणिधानमुखपरिदीपनाः क्वचिल्लोकधातौ तुषितभवनोपपन्नाः संदृश्यन्ते। सर्वबुद्धकार्यं कुर्वन्तः क्वचित्तुषितभवनाच्च्यवमानाः, क्वचिन्मातुः कुक्षिगताः विविधविकुर्वितानि संदर्शयन्तः, क्वचिज्जायमानाः बालक्रीडामुपदर्शयन्तः, क्वचिदन्तःपुरमध्यगताः, क्वचिदभिनिष्क्रामन्तः क्वचिद्बोधिमण्डवरगताः महाव्यूहविकुर्वितमारसैन्यपराजयं कुर्वन्तः संदृश्यन्ते। क्वचिद्देवनागयक्षगन्धर्वपरिवृता ब्रह्मेन्द्रैर्धर्मचक्रप्रवर्तनायाध्येष्यमाणाः, क्वचिद्धर्मचक्रं प्रवर्तयन्तः क्वचित्सर्वसत्त्वभवनगताः क्वचित्परिनिर्वायमाणाः संदृश्यन्ते। क्वचिल्लोकधातौ तथागतानां परिनिर्वृतानां धातुविभङ्गाः संदृश्यन्ते। क्वचिद्बुद्धक्षेत्रदेवमनुष्यास्तथागतचैत्यान्यलंकुर्वन्तः संदृश्यन्ते। यच्च ते बुद्धा भगवन्तो भाषन्ते नानासत्त्वनिकायेषु नानासत्त्वलोकेषु नानासत्त्वगतिषु नानासत्त्वोपपत्तिषु नानासत्त्वसंनिपातेषु नानासत्त्वकुशलमूलपरिवर्तेषु नानासत्त्वगतिपरिवर्तेषु नानासत्त्वाशयपरिवर्तेषु नानासत्त्वाधिमुक्तिपरिवर्तेषु नानासत्त्वेन्द्रियपरिवर्तेषु नानाकालपरिवर्तेषु नानासत्त्वकर्मसंभेदेषु नानासत्त्वकर्मविमात्रतासु नानासत्त्वलोकविभावनासु नानागतिचर्याविचरितेषु सत्त्वनयेषु नानाशयप्रयोगेषु सत्त्वसमुद्रेषु नानेन्द्रियविमात्रताविशुद्धेषु नानाक्लेशवासनानुशयितेषु सत्त्वप्रसरेषु विविधबुद्धिविकुर्वितसंदर्शनैर्नानानिरुक्तिभिर्नानास्वराङ्गरुतनिर्हारैर्नानासूत्रान्तनयोदाहारैर्नानाधारणीमुखपरिवर्तैर्नानाप्रतिसंविन्नय-प्रभवैर्नानासत्यनामसमुद्रपरिवर्तैः नानाबुद्धर्षभसिंहनादनैः नानासत्त्वकुशलमूलदेशनाप्रातिहार्यसंदर्शनैः नानामुखस्मृतिनिदर्शनविकुर्वितैः नानाबोधिसत्त्वव्याकरणसिंहनादैः नानातथागतधर्मचक्रविजृम्भितैः अनन्तमध्येषु पर्षन्मण्डलेषु अनन्तसंभेदेष्वन्योन्यारम्बणेषु नानाविशुद्धपर्षन्मण्डलेषु विपुलेषु सूक्ष्मपर्षन्मण्डलसमवसरणेषु योजनप्रमाणेषु दशयोजनप्रमाणेषु यावदनभिलाप्यबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमलोकधातुप्रमाणेषु पर्षन्मण्डलेषु यत्ते बुद्धा भगवन्तो धर्मं भाषन्ते सर्वस्वराङ्गरुतघोषानुगामिन्या तथागतवाचा, तं सर्वं सुधनः श्रेष्ठिदारकः शृणोति उद्गृह्णाति संधारयति प्रवर्तयति उपनिध्यायति। तच्च विकुर्वितं पश्यति, तां च अचिन्त्यां बोधिसत्त्वसमाधिवृषभिताम्॥
अथ खलु मुक्तकः श्रेष्ठी स्मृतः संप्रजानंस्तस्मात्समाधेर्व्यूत्थाय सुधनं श्रेष्ठिदारकमेतदवोचत्-अहं कुलपुत्र असङ्गव्यूहं नाम तथागतविमोक्षमायूहामि निर्यूहामि। तस्य मे कुलपुत्र असङ्गव्यूहं तथागतविमोक्षमायूहतो निर्यूहतः पूर्वस्यां दिशि जाम्बूनदप्रभासवत्यां लोकधातौ तारेश्वरराजो नाम तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः सार्धं वैरोचनगर्भबोधिसत्त्वप्रमुखेन सर्वबोधिसत्त्वपर्षन्मण्डलेन चक्षुष आभासमागच्छति। दक्षिणायां दिशि सर्वबलवेगवत्यां लोकधातौ समन्तगन्धवितानो नाम तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः सार्धं चिन्ताराजबोधिसत्त्वप्रमुखेन सर्वबोधिसत्त्वपर्षन्मण्डलेन चक्षुष आभासमागच्छति। पश्चिमायां दिशि सर्वगन्धप्रभासवत्यां लोकधातौ मेरुप्रदीपराजो नाम तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः सार्धमसङ्गचित्तबोधिसत्त्वप्रमुखेन सर्वबोधिसत्त्वपर्षन्मण्डलेन चक्षुष आभासमागच्छति। उत्तरायां दिशि काषायध्वजायां लोकधातौ वज्रप्रमर्दनो नाम तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः सार्धं वज्रपदविक्रामिबोधिसत्त्वप्रमुखेन सर्वबोधिसत्त्वपर्षन्मण्डलेन चक्षुषआभासमागच्छति। उत्तरपूर्वायां दिशि सर्वरत्नरुचिरायां लोकधातौ अनिलम्भचक्षुर्वैरोचनो नाम तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः सार्धमनिलम्भसुनिर्मितबोधिसत्त्वपूर्वंगमेन सर्वबोधिसत्त्वपर्षन्मण्डलेन चक्षुष आभासमागच्छति। पूर्वदक्षिणायां दिशि गन्धार्चिःप्रभास्वरायां लोकधातौ गन्धप्रदीपो नाम तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः सार्धं सर्वधर्मधातुतलभेदकेतुराजबोधिसत्त्वपूर्वंगमेन बोधिसत्त्वपर्षन्मण्डलेन चक्षुष आभासमागच्छति। दक्षिणपश्चिमायां दिशि सूर्यकेसरनिर्भासायां लोकधातौ समन्तमुखज्ञानविरोचनघोषो नाम तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः सार्धं समन्तकुसुमार्चिःप्रलम्बचूडबोधिसत्त्वपूर्वंगमेन सर्वबोधिसत्त्वपर्षन्मण्डलेन चक्षुष आभासमागच्छति। पश्चिमोत्तरायां दिशि गन्धालंकाररुचिरशुभगर्भायां लोकधातावप्रमाणगुणसागरप्रभो नाम तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः सार्धमसङ्गकायरश्मितेजोमतिबोधिसत्त्वपूर्वंगमेन सर्वबोधिसत्त्वपर्षन्मण्डलेन चक्षुष आभासमागच्छति। अघोदिशि रत्नसिंहावभासज्वलनायां लोकधातौ धर्मधातुविद्योतितरश्मिर्नाम् तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः सार्धं धर्मधात्वर्चिर्वैरोचनसंभवमतिबोधिसत्त्वपूर्वंगमेन सर्वबोधिसत्त्वपर्षन्मण्डलेन चक्षुष आभासमागच्छति। ऊर्ध्वायां दिशि लक्षणरुचिरवैरोचनायां लोकधातावप्रतिहतगुणकीर्तिविमोक्षप्रभराजो नाम तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः सार्धमसङ्गबलवीर्यमतिबोधिसत्त्वपूर्वंगमेन सर्वबोधिसत्त्वपर्षन्मण्डलेन चक्षुष आभासमागच्छति॥
इति हि कुलपुत्र, एतान् दश तथागतान् प्रमुखान् कृत्वा दशसु दिक्षु दशबुद्धक्षेत्रपरमाणुरजःसमांस्तथागतानर्हतः सम्यक्संबुद्धान् पश्यामि। न च ते तथागता इहागच्छन्ति, न चाहं तत्र गच्छामि। यस्यां च वेलायामिच्छामि, तस्यां वेलायां सुखावत्यां लोकधातावमिताभं तथागतं पश्यामि। चन्दनवत्यां लोकधातौ वज्राभं तथागतं पश्यामि। गन्धवत्यां लोकधातौ रत्नाभं तथागतं पश्यामि। पद्मवत्यां लोकधातौ रत्नपद्माभं तथागतं पश्यामि। कनकवत्यां लोकधातौ शान्ताभं तथागतं पश्यामि। अभिरत्यां लोकधातौ अक्षोभ्यं तथागतं पश्यामि। सुप्रतिष्ठायां लोकधातौ सिंहं तथागतं पश्यामि। आदर्शमण्डलनिभासायां लोकधातौ चन्द्रबुद्धिं तथागतं पश्यामि। रत्नश्रीहंसचित्रायां लोकधातौ वैरोचनं तथागतं पश्यामि। इति हि कुलपुत्र यस्यां यस्यां दिशि यस्यां यस्यां लोकधातौ यं यमेव तथागतं द्रष्टुमाकाङ्क्षामि, तं तमेव तथागतं पश्यामि। यस्मिन् यस्मिन्नध्वनि यस्मिन् यस्मिन्नारम्बणे यस्यां यस्यां पूर्वचयायां तथागतं द्रष्टुमाकाङ्क्षामि, यस्मिन् यस्मिन् विकुर्वितकारणे यस्मिन् यस्मिन् सत्त्वविनयकारणे यं यं तथागतं द्रष्टुमाकाङ्क्षामि, तं तमेव तथागतं पश्यामि। न च ते तथागता इहागच्छन्ति, न चाहं तत्र गच्छामि। सोऽहं कुलपुत्र न कुतश्चिदागमनतां तथागतानां प्रजानन्, न क्वचिद्गमनतां स्वकायस्य प्रजानन्, स्वप्नोपमविज्ञप्तिं च तथागतानां प्रजानन्, स्वप्नसमविचारविज्ञप्तिं स्वचित्तस्य प्रजानन्, प्रतिभाससमविज्ञप्तिं च तथागतानां प्रजानन्, अच्छोदकभाजनविज्ञप्तिं च स्वचित्तस्य प्रजानन्, मायाकृतरूपविज्ञप्तिं च तथागतानां प्रजानन्, मायोपमविज्ञप्तिं च स्वचित्तस्य प्रजानन्, प्रतिश्रुत्कागिरिघोषानुरवणतां च तथागतघोषस्य प्रजानन्, प्रतिश्रुत्कासमविज्ञप्तिं च स्वचित्तस्य प्रजानन्, एवमनुगच्छामि एवमनुस्मरामि स्वचित्ताधिष्ठानं बोधिसत्त्वानां सर्वबुद्धधर्म इति। स्वचित्ताधिष्ठानं सर्वबुद्धक्षेत्रपरिशुद्धिः, स्वचित्ताधिष्ठानं सर्वबुद्धबोधिसत्त्वचर्या, स्वचित्ताधिष्ठानं सर्वसत्त्वपरिपाकविनयः, स्वचित्ताधिष्ठानं सर्वबोधिसत्त्वप्रणिधानाभिनिर्हारः, स्वचित्ताधिष्ठानं सर्वज्ञतानगरानुप्राप्तिः, स्वचित्ताधिष्ठानमचिन्त्यबोधिसत्त्वविमोक्षविक्रीडनता, स्वचित्ताधिष्ठानं बुद्धबोध्यभिसंबोधः, स्वचित्ताधिष्ठानं समन्तधर्मधातुसमवसरणवृषभिताविकुर्वितम्, स्वचित्ताधिष्ठानं सर्वकल्पसूक्ष्मसमवसरणज्ञानमिति॥
तस्य मम कुलपुत्र एवं भवति-स्वचित्तमेवोपस्तम्भयितव्यं सर्वकुशलमूलैः। स्वचित्तमेव परिष्यन्दयितव्यं धर्ममेघैः। स्वचित्तमेव परिशोधयितव्यमारम्बणीयधर्मेभ्यः। स्वचितमेव दृढीकर्तव्यं वीर्येण। स्वचित्तमेव शमीकर्तव्यं क्षान्त्या। स्वचितमेव प्रणयितव्यं ज्ञानानुगमेषु। स्वचित्तमेवोत्तापयितव्यं प्रज्ञया। स्वचित्तमेवाभिनिर्हर्तव्यं वशिताशु। स्वचित्तमेवविपुलीकर्तव्यं बुद्धसमतायाम्। स्वचित्तमेवावभासयितव्यां दशतथागतबलैः। एतमहं कुलपुत्र असङ्गव्यूहतथागतविमोक्षं जानामि आयूहामि निर्यूहामि। किं मया शक्यं बोधिसत्त्वानामसङ्गचित्तानामसङ्गविहारगोचराणां प्रत्युत्पन्नसर्वबुद्धधर्मसंमुखावस्थितसमाधिप्रतिलब्धानामपरिनिर्वाणकोटिगतसंबोधिमुखसमाधिप्रतिलब्धानां त्र्यध्वसमतानुप्राप्तानां समन्ततलसंभेदसमाधिगोचरविधिज्ञानां सर्वबुद्धक्षेत्रसुविभक्तशरीराणामसंभिन्नबुद्धविषयविहारिणां सर्वदिगभिमुखगोचराणामपराङ्भुखज्ञानमण्डलव्यवलोकनानां चर्या ज्ञातुं गुणान् वा वक्तुम्, येषामात्मभावसर्वलोकधातुसंवर्तविवर्ताः प्रज्ञायन्ते। न चैषामात्मनि लोकधातुषु वा द्वयसंज्ञा प्रवर्तते॥
गच्छ कुलपुत्र, इहैव दक्षिणापथे मिलस्फरणं नाम जम्बूद्वीपशीर्षम्। तत्र सारध्वजो नाम भिक्षुः प्रतिवसति। तमुपसंक्रम्य परिपृच्छ-कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम्, कथं प्रयोक्तव्यम्॥
अथ खलु सुधनः श्रेष्ठिदारको मुक्तकस्य श्रेष्ठिनः पादौ शिरसाभिवन्द्य मुक्तकं श्रेष्ठिनमनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य मुक्तकस्य श्रेष्ठिनोऽसंख्यान् गुणानुदानयन् उपविचारयन्, अभिलषन्, अविजहन् रुदन् परिदेवन् कल्याणमित्रस्नेहजातः कल्याणमित्रप्रतिशरणः कल्याणमित्रारागणाभिमुखः कल्याणमित्रज्ञानमविकोपयन् कल्याणमित्राधीनां सर्वज्ञतां समनुपश्यन् कल्याणमित्रानुगताशयः कल्याणमित्रोपायसाध्योपचारः कल्याणमित्रचेतनावशर्ती, मातृसंज्ञी कल्याणमित्रेषु सर्वाहितपरिवर्जनतया, पितृसंज्ञी कल्याणमित्रेषु सर्वकुशलधर्मसंजननतया, मुक्तकस्य श्रेष्ठिनोऽन्तिकात्प्रक्रान्तः॥६॥


text:
एकान्नविंशतिमः
Technical Details
१९
१५८. तैलस्य वर्ति ज्वलिता प्रथमे निपाते
न च दग्ध वर्ति असता न विना य दग्धा।
न हि अर्चि पश्चिमनिपात स वर्ति दग्धा
असता पि पश्चिम न दह्यति दीपवर्ति॥१॥
१५९. प्रथमेव चित्त स्पृशती न च अग्रबोधि-
मसता न तस्य स्पृशता पुन शक्य भोन्ति।
न च चित्त पश्चिम शिवामनुप्रापुणाति
असता न तस्य पुन प्रापणनाय शक्यम्॥२॥
१६०. बीजातु स्तम्ब फल पुष्प समागमन्ति
सो वानिरुद्ध असतो न हि तस्य वृक्षो।
एमेव चित्त प्रथमं तु निदान बोधेः
सो वा निरुद्ध असतो न हि तस्य बोधिः॥३॥
१६१. बीजं प्रतीत्य च भवेद्यवशालिकादे-
स्तत्तत्फलं न च तदस्ति न चापि नास्ति।
उत्पत्तितो भवति बोधिरियं जिनानां
भावस्वभावविगता भवतीह माया॥४॥
१६२. उदकबिन्दु कुम्भ परिपूर्यति स्तोकस्तोकं
प्रथमे निपाति अनुपूर्व स पश्चिमेन।
एमेव चित्त प्रथमं वरबोधिहेतु-
रनुपूर्व शुक्लगुणपूर्ण भवन्ति बुद्धाः॥५॥
१६३. शून्यानिमित्तप्रणिधिं चरमाणु धर्मा
न च निर्वृतिं स्पृशति नो च निमित्तचारी।
यथ नाविको कुशल गच्छति आरपार-
मुभयान्ति अस्थितु न तिष्ठति अर्णवेस्मिन्॥६॥
१६४. एवं चरन्तु न च मन्यति बोधिसत्त्वो
अहु व्याकृतो दशबलेहि स्पृशेय बोधिम्।
न च त्रासु बोधि भवते न इहास्ति किंचि-
देवं चरन्तु चरती सुगतान प्रज्ञाम्॥७॥
१६५. कान्तारमार्गि दुरभिक्षि सव्याधि लोकां
पश्यित्व नास्ति भय उत्तरि संनहन्ते।
अपरान्तकोटि सद युक्त प्रजानमानो
अणुमात्र खेद मनसो न उपादियाति॥८॥
भगवत्यां रत्नगुणसंचयगाथायां गङ्गदेवाभगिनीपरिवर्तो नामैकान्नविंशतिमः॥


text:
॥ आचार्यचरणानां विरुदावली ॥
॥ श्रीसीतारामपदपद्ममकरन्दमधुव्रतश्रीसम्प्रदायप्रवर्तकसकलशास्त्रार्थमहार्णवमन्दरमतिश्रीमदाद्यजगद्गुरुरामानन्दाचार्यचरणारविन्दचञ्चरीकाः समस्तवैष्णवालङ्कारभूता आर्षवाङ्मयनिगमागमपुराणेतिहाससन्निहितगम्भीरतत्त्वान्वेषणतत्पराः पदवाक्यप्रमाणपारावारीणाः साङ्ख्ययोगन्यायवैशेषिकपूर्वमीमांसावेदान्तनारदशाण्डिल्यभक्तिसूत्रगीतावाल्मीकीयरामायणभागवतादिसिद्धान्तबोधपुरःसरसमधिकृताशेषतुलसीदाससाहित्यसौहित्यस्वाध्यायप्रवचनव्याख्यानपरमप्रवीणाः सनातनधर्मसंरक्षणधुरीणाश्चतुराश्रमचातुर्वर्ण्यमर्यादासंरक्षणविचक्षणा अनाद्यविच्छिन्नसद्गुरुपरम्पराप्राप्तश्रीमत्सीतारामभक्तिभागीरथीविगाहनविमलीकृतमानसाः श्रीमद्रामचरित्रमानसराजमरालाः सततं शिशुराघवलालनतत्पराः समस्तप्राच्यप्रतीच्यविद्याविनोदितविपश्चितो राष्ट्रभाषागीर्वाणगिरामहाकवयो विद्वन्मूर्धन्याः श्रीमद्रामप्रेमसाधनाधनधन्याः श्रोत्रियब्रह्मनिष्ठाः प्रस्थानत्रयीभाष्यकारा महामहोपाध्याया वाचस्पतयो जगद्गुरुरामभद्राचार्यविकलाङ्गविश्वविद्यालयस्य जीवनपर्यन्तकुलाधिपतयः श्रीचित्रकूटस्थमन्दाकिनीविमलपुलिननिवासिनः श्रीतुलसीपीठाधीश्वरा धर्मचक्रवर्तिनः श्रीमज्जगद्गुरुरामानन्दाचार्या अनन्तश्रीसमलङ्कृतस्वामिरामभद्राचार्यमहाराजा विजयन्तेतराम् ॥
This page was last modified on October 22, 2015.


text:
गतिकारकाभ्यामन्यपूर्वस्य (Different from movement or case)
एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य॥६-४-८२॥ इति सूत्रे गतिकारकाभ्यामन्यपूर्वस्य इति वार्तिकः अस्ति। तं वार्तिकम् ईश्वरचन्द्रः अर्थापयति – जिस शब्द के पूर्वपद में गतिसंज्ञक या कारक से भिन्न शब्द हो तो उक्त यण् नहीं होता है।
अनेन वार्तिकेन शुद्ध + धी + औ = शुद्धधियौ किन्तु प्र + धी + औ = प्रध्यौ – अहं न बोधामि कथं प्र इति गतिसंज्ञकः अथवा कारकः अस्ति किन्तु शुद्ध इति गतिसंज्ञकः नास्ति कारकः अपि नास्ति। कृपया बोधयतु।
२०१५-०१-०४ रविवासरः (2015-01-04 Sunday)


text:
॥ श्रीहनुमत्कवचम् ॥
॥ श्रीमदानन्दरामायणान्तर्गत श्री हनुमत् कवचं ॥
॥ ॐ श्री हनुमते नमः ॥
ॐ अस्य श्री हनुमत्कवच स्तोत्र महामन्त्रस्य,
श्री रामचन्द्र ऋषिः ।
श्री हनुमान् परमात्मा देवता ।
अनुष्टुप् छन्दः ।
मारुतात्मजेति बीजं ।
अञ्जनीसूनुरिति शक्तिः ।
लक्ष्मणप्राणदातेति कीलकं ।
रामदूतायेत्यस्त्रं ।
हनुमान् देवता इति कवचं ।
पिङ्गाक्षोमित विक्रम इति मन्त्रः ।
श्रीरामचन्द्र प्रेरणया रामचन्द्र प्रीत्यर्थं
मम सकल कामना सिद्ध्यर्थं जपे विनियोगः ॥
करन्यासः ॥
ॐ ह्रां अञ्जनीसुताय अङ्गुष्ठाभ्यां नमः ।
ॐ ह्रीं रुद्र मूर्तये तर्जनीभ्यां नमः ।
ॐ ह्रूं रामदूताय मध्यमाभ्यां नमः ।
ॐ ह्रैं वायुपुत्राय अनामिकाभ्यां नमः ।
ॐ ह्रौं अग्निगर्भाय कनिष्ठिकाभ्यां नमः ।
ॐ ह्रः ब्रह्मास्त्र निवारणाय करतल करपृष्ठाभ्यां नमः ॥
अङ्गन्यासः ॥
ॐ ह्रां अञ्जनीसुताय हृदयाय नमः ।
ॐ ह्रीं रुद्र मूर्तये शिरसे स्वाहा ।
ॐ ह्रूं रामदूताय शिकायै वषट् ।
ॐ ह्रैं वायुपुत्राय कवचाय हुं ।
ॐ ह्रौं अग्निगर्भाय नत्रत्रयाय वौषट् ।
ॐ ह्रः ब्रह्मास्त्र निवारणाय अस्त्राय फट् ।
भूर्भुवःसुवरोमिति दिग्बन्धः ॥
अथ ध्यानम् ॥
ध्यायेत्बालदिवाकरद्युतिनिभं देवारिदर्पापहं
देवेन्द्र प्रमुखं प्रशस्तयशसं देदीप्यमानं रुचा ।
सुग्रीवादि समस्तवानरयुतं सुव्यक्त तत्त्वप्रियं
संसक्तारुण लोचनं पवनजं पीताम्बरालङ्कृतं ॥ १॥
उद्यन् मार्ताण्डकोटि प्रकट रुचियुतं चारुवीरासनस्थं
मौञ्जी यज्ञोपवीताभरण रुचिशिखं शोभितं कुण्डलाङ्गं ।
भक्तानामिष्टदं तं प्रणतमुनिजनं वेदनाद प्रमोदं
ध्यायेदेवं विधेयं प्लवग कुलपतिं गोष्पदीभूत वार्धिं ॥ २॥
वज्राङ्गं पिङ्गकेशाढ्यं स्वर्णकुण्डल मण्डितं
निगूढमुपसङ्गम्य पारावार पराक्रमं ॥ ३॥
स्फटिकाभं स्वर्णकान्तिं द्विभुजं च कृताञ्जलिं ।
कुण्डल द्वय संशोभिमुखांभोजं हरिं भजे ॥ ४॥
सव्यहस्ते गदायुक्तं वामहस्ते कमण्डलुं ।
उद्यद् दक्षिण दोर्दण्डं हनुमन्तं विचिन्तयेत् ॥ ५॥
अथ मन्त्रः ॥
ॐ नमो हनुमते शोभिताननाय यशोलङ्कृताय
अञ्जनीगर्भ संभूताय ।
राम लक्ष्मणानन्दकाय ।
कपिसैन्य प्रकाशन पर्वतोत्पाटनाय ।
सुग्रीवसाह्यकरण परोच्चाटन ।
कुमार ब्रह्मचर्य ।
गंभीर शब्दोदय ।
ॐ ह्रीं सर्वदुष्टग्रह निवारणाय स्वाहा ।
ॐ नमो हनुमते एहि एहि ।
सर्वग्रह भूतानां शाकिनी डाकिनीनां
विशमदुष्टानां सर्वेषामाकर्षयाकर्षय ।
मर्दय मर्दय ।
छेदय छेदय ।
मर्त्यान् मारय मारय ।
शोषय शोषय ।
प्रज्वल प्रज्वल ।
भूत मण्डल पिशाचमण्डल निरसनाय ।
भूतज्वर प्रेतज्वर चातुर्थिकज्वर
ब्रह्मराक्षस पिशाचः छेदनः क्रिया विष्णुज्वर ।
महेशज्वरं छिन्धि छिन्धि ।
भिन्धि भिन्धि ।
अक्षिशूले शिरोभ्यन्तरे ह्यक्षिशूले गुल्मशूले
पित्तशूले ब्रह्म राक्षसकुल प्रबल
नागकुलविष निर्विषझटितिझटिति ।
ॐ ह्रीं फट् घेकेस्वाहा ।
ॐ नमो हनुमते पवनपुत्र वैश्वानरमुख
पापदृष्टि शोदा दृष्टि हनुमते घो अज्ञापुरे स्वाहा ।
स्वगृहे द्वारे पट्टके तिष्डतिष्ठेति तत्र
रोगभयं राजकुलभयं नास्ति ।
तस्योच्चारण मात्रेण सर्वे ज्वरा नश्यन्ति ।
ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं फट् घेघेस्वाहा ।
श्री रामचन्द्र उवाच-
हनुमान् पूर्वतः पातु दक्षिणे पवनात्मजः ।
अधस्तु विष्णु भक्तस्तु पातु मध्यं च पावनिः ॥ १॥
लङ्का विदाहकः पातु सर्वापद्भ्यो निरन्तरं ।
सुग्रीव सचिव: पातु मस्तकं वायुनन्दनः ॥ २॥
भालं पातु महावीरो भृवोर्मध्ये निरन्तरं ।
नेत्रे छायापहारी च पातु नः प्लवगेश्वरः ॥ ३॥
कपोले कर्णमूले च पातु श्रीरामकिङ्करः ।
नासाग्रं अञ्जनीसूनुः पातु वक्त्रं हरीश्वरः ॥ ४॥
वाचं रुद्रप्रियः पातु जिह्वां पिङ्गल लोचनः ।
पातु देवः फाल्गुनेष्टः चिबुकं दैत्यदर्पहा ॥ ५॥
पातु कण्ठं च दैत्यारिः स्कन्धौ पातु सुरार्चितः ।
भुजौ पातु महातेजाः करौ च चरणायुधः ॥ ६॥
नगरन् नखायुधः पातु कुक्षौ पातु कपीश्वरः ।
वक्षो मुद्रापहारी च पातु पार्श्वे भुजायुधः ॥ ७॥
लङ्का निभञ्जनः पातु पृष्ठदेशे निरन्तरं ।
नाभिं च रामदूतस्तु कटिं पात्वनिलात्मजः ॥ ८॥
गुह्यं पातु महाप्राज्ञो लिङ्गं पातु शिवप्रियः ।
ऊरू च जानुनी पातु लङ्काप्रसाद भञ्जनः ॥ ९॥
जङ्घे पातु कपिश्रेष्ठोः गुल्फौ पातु महाबलः ।
अचलोद्धारकः पातु पादौ भास्कर सन्निभः ॥ १०॥
अङ्गान्यमित सत्वाढ्यः पातु पादरङ्गुलीस्तथा ।
सर्वाङ्गानि महाशूरः पातु रोमाणि चाक्मवित् ॥ ११॥
हनुमत् कवचं यस्तु पठेद् विद्वान् विचक्षणः ।
स एव पुरुषश्रेष्ठो भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति ॥ १२॥
त्रिकालमेककालं वा पठेन् मासत्रयं नरः ।
सर्वान् रिपून् क्षणान् जित्वा स पुमान् श्रियमाप्नुयात् ॥ १३॥
इति श्री शतकोटिरामचरितांतर्गत
श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मिकीये मनोहरकाण्डे
श्री हनुमत्कवचं सम्पूर्णं ॥
Encoded and proofread by Antaratma antaratma at Safe-mail.net
BACK TO TOP
% Text title : hanumat_kavacham
% File name : hanumatkavachaAnanda.itx
% itxtitle : hanumatkavacham
% engtitle : hanumat kavacham
% Category : kavacha, hanumaana, vAlmIki
% Location : doc_hanumaana
% Sublocation : hanumaana
% Author : Valmiki
% Language : Sanskrit
% Subject : Hinduism/religion/traditional
% Transliterated by : Antaratma antaratma at Safe-mail.net
% Proofread by : Antaratma antaratma at Safe-mail.net
% Description-comments : from Anandaramayana
% Indexextra : (Ananda Ramayana)
% Latest update : July 4, 2006
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
॥ शिवमानसपूजा ॥
श्रीगणेशाय नमः ॥
ॐ प्रत्यक्प्रवणधीवृत्त्या हृद्गृहान्तःप्रवेशनम् ।
मण्डपान्तःप्रवेशोऽयं पूजार्थं तव शङ्कर ॥ १॥
गुरुवाक्येषु विश्वासः स्थितिरासनसंस्थितिः ।
सर्वसङ्कल्पसन्त्यागः सङ्कल्पस्तव पूजने ॥ २॥
सर्वाधारस्त्वमेवेति निश्चयः पीठपूजनम् ।
ध्यानध्यातृध्येयबाधो ध्यानमानन्दकारणम् ॥ ३॥
दृश्यप्रमार्जनं चित्तान्निर्माल्यस्य विसर्जनम् ।
अहं ब्रह्मेत्यखण्डा या वृत्तिर्धाराभिषेचनम् ॥ ४॥
पृथिव्यात्मकता दृष्टिस्तव गन्धसमर्पणम् ।
बोधोपशमवैराग्यं त्रिदलं बिल्वमर्पये ॥ ५॥
आकाशात्मकताबोधः कुसुमार्पणमीश्वर ।
जगदाकाशपुष्पाभमिति पद्मं समर्पये ॥ ६॥
वायुतेजोमयत्वं ते धूपदीपावनुत्तमौ ।
दृश्यासम्भवबोधेन निजानन्देन तृप्तता ॥ ७॥
सर्वतः प्रीतिजनकं नैवेद्यं विनिवेदये ।
जलात्मकत्वबुद्धिस्तु पीयूषं तेऽर्पये पिब ॥ ८॥
कर्तव्येष्वप्रसक्तिस्तु हस्तप्रक्षालनं तव ॥ ९॥
दुर्वासनापरित्यागस्ताम्बूलस्य समर्पणम् ।
वाचां विसर्जनं देव दक्षिणा श्रुतिसम्मता ॥ १०॥
फलाभिसन्धिराहित्यं फलार्पणमनुत्तमम् ।
अहमेव परं ब्रह्म सच्चिदानन्दलक्षणम् ॥ ११॥
एवं निदिध्यासवाक्यं स्तुतिः प्रियकरी तव ।
नामरूपाणि न त्वत्तो भिन्नानीति मतिस्तु या ॥ १२॥
तव पुष्पाञ्जलिः शम्भो सर्वत्रोत्कीर्णपुष्पकः ।
स्वप्रकाशात्मबुद्धिस्तु महानीराजनं तव ॥ १३॥
प्रादक्षिण्यं सर्वतस्ते व्याप्तिबुद्धिः स्मृतं शिव ।
त्वमेवाहमिति स्थित्या लीनता प्रणतिस्तव ॥ १४॥
शुद्धसत्त्वस्याभिवृद्धिश्छत्रं तापापनोदनम् ।
रजस्तमस्तिरस्कारश्चामरान्दोलने तव ॥ १५॥
निजानन्दपराघूर्णदोलनान्दोलने वस ।
धन्योऽहं कृतकृत्योऽहमिति गानं तव प्रियम् ॥ १६॥
निरङ्कुशं महातृप्त्या नर्तनं ते मुदे शिव ।
नानाविधैः शब्दजालैजृम्भणं वाद्यमुत्तमम् ॥ १७॥
शब्दातिगत्वबुद्धिस्तु कल्याणमिति डिण्डिमः ।
वेगवत्तरगन्ताऽसौ मनोऽश्वस्ते समर्पितः ॥ १८॥
अहम्भावमहामत्तगजेन्द्रो भूरिलक्षणः ।
तत्र देहाद्यनारोपनिष्ठा दृढतरोऽङ्कुशः ॥ १९॥
अद्वैतबोधदुर्गोऽयं यत्र शत्रुर्न कश्चन ।
जनतारामविस्तारो रमस्वात्र यथासुखम् ॥ २०॥
कल्पनासम्परित्यागो महाराज्यं समर्पये ।
भोक्तृत्वाध्यासराहित्यं वरं देहि सहस्रधा ॥ २१॥
अखण्डा तव पूजेयं सदा भवतु सर्वदा ।
आत्मत्वात्तव मे सर्वपूजैवास्ति न चान्यथा ॥ २२॥
इमां पूजां प्रतिदिनं यः पठेद्यत्रकुत्रचित् ।
सद्यः शिवमयो भूत्वा मुक्तश्चरति भूतले ॥ २३॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमत्कृष्णानन्द-
सरस्वतीविरचिता शिवमानसपूजा समाप्ता ।
Proofread by PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
BACK TO TOP
% Text title : shivamAnasapUjA
% File name : shivamAnasapUjA.itx
% itxtitle : shivamAnasapUjA (kRiShNAnandasarasvatIvirachitA)
% engtitle : shivamAnasapUjA
% Category : shiva, kRiShNAnandasarasvatI
% Location : doc_shiva
% Sublocation : shiva
% Author : Krishnanandasarasvati
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Proofread by : PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
% Description-comments : Brihatstotraratnakara 1 newer, Narayana Ram Acharya, Nirnayasagar, stotrasankhyA 225
% Latest update : March 25, 2017
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
मार्गज्ञताधिकारः द्वितीयः
Technical Details
मार्गज्ञताधिकारः द्वितीयः
१-ध्यामीकरणतादीनि
सर्वाकारज्ञताधिगमो न विना मार्गज्ञतापरिज्ञानेनेति मार्गज्ञतामाह-
ध्यामीकरणता भाभिर्देवानां योग्यतां प्रति।
विषयो नियतो व्याप्तिः स्वभावस्तस्य कर्म च॥१॥
मार्गज्ञतोत्पत्तिं प्रति योग्यतापादनाय देवादीनां स्वकर्मजप्रभायास्तथागतप्रकृतिप्रभाभिर्मलिनीकरणता निहतमानसन्तानेऽधिगम उत्पद्यत इति ज्ञापनाय कृता, अतो वक्रोक्त्याधारः कथितः। स चोत्पादितबोधिचित्त एवेति विषयप्रतिनियतो भवति। त्रियानव्यवस्थानमाभिप्रायिकम्, न लाक्षणिकमिति न्यायादनुत्तरसम्यक्सम्बोधिपर्यवसान एव सर्वो जन इत्यतो वीतरागेतरयोगिनापि बुद्धत्वप्राप्तये मार्गज्ञता भावनीयेति व्याप्तिर्भवति। सत्त्वार्थकरणप्रवृत्तत्वेनोत्पादितबोधिचित्तस्य सर्वथा क्लेशाप्रहाणमिति स्वभावो भवति। तादृशस्वभावस्य भूतकोटेरसाक्षात्करणेन प्रयोपायकौशलेन चापरिगृहीतसत्त्वस्य परिग्रहणादिनेति कारित्रम्।
२-श्रावकमार्गः
आधारादिकमेवममिधाय मार्गज्ञताधिकारे सर्वे मार्गाः परिपूरयितव्या इति श्रावकमार्गमाह-
चतुर्णामायसत्यानामाकारानुपलम्भतः।
श्रावकाणामयं मार्गो ज्ञेयो मार्गज्ञतानये॥२॥
इति। तत्र दुःखसत्यस्यानुक्रमेण अनित्यं दुःखं शून्यमनात्मेत्येतानि चत्वारि शान्ताकारलक्षणानि।
समुदयसत्यस्य हेतु-समुदय-प्रभव-प्रत्ययरूपत्वेन रोग- गण्ड- शल्य- अघाकाराः।
निर्विदे विरागाय निरोधाय च प्रतिपन्नो भवतीत्यतस्तयोः दुःखसमुदययोः प्रत्येकः पर-प्रलोपधर्मस्वरूपौ निर्विदाकारौ, चल-प्रभङ्गुरस्वरूपौ विरागाकारौ; भय-उपसर्ग-उपद्रवस्वरूपा निरोधाकाराः। निरोधसत्यस्य निरोधरूप-निरात्म-शान्त-प्रणीतरूपविविक्त-निर्याणरूपशून्यानिमित्ताप्रणिहितानभिसंस्कारा निरोधसत्याकाराः।
मार्गसत्यस्य मार्ग-न्याय-प्रतिपत्ति-नैर्याणिका इति मार्गसत्याकाराः। ततश्चैषां स्वभावानुपलम्भभावनया मार्गज्ञताधिकारे श्रावकाणां मार्गो बोधिसत्वेनैवं परिज्ञेयः।
निर्वेधभागीयाधिगमपूर्वकं चतुःसत्वपरिज्ञानमिति मार्गममिधाय निर्वेधभागीयमाह-
रूपादिस्कन्धशून्यत्वाच्छून्यतानामभेदतः।
ऊष्माणोऽनुपलम्भेन तेषां मूर्धगतं मतम्॥३॥
क्षान्तयस्तेषु नित्यादिगोस्थाननिषेधतः।
दश भूमीः समारभ्य विस्तरास्थानदेशनात्॥४॥
अग्रधर्मगतं प्रोक्तमार्यश्रावकवर्त्मनि।
तत्कस्य हेतोर्बुद्धेन बुद्ध्वा धर्मासमीक्षणात्॥५॥
रूपादिस्कन्धानां स्वस्वरूपशून्यत्वाच्छून्यतानामभेदेन, रूपादीनां पूर्ववदनुपम्भेन, एवं रूपादीनां 'न नित्यं नानित्यम्' इत्युपलम्भयोगतः स्थाननिषेधेन, यस्मात् तथागतेन बोधिमभिसम्बुध्य धर्मा न समीक्षिता इति प्रमाणपुरुषादर्शनकारणोपपत्त्या प्रमुदितभूम्यादौ विस्तरास्थानदेशनया चेति एभिराकारैर्यथाक्रमं सत्यानामुपलब्धौ निर्वेधभागीया उत्पद्यन्ते।
३-प्रत्येकबुद्धमार्गः
श्रावकमार्गानन्तरं प्रत्येकबुद्धानां मार्गाभिधाने न्यायप्राप्तेऽपि श्रावकेभ्यः कथं प्रतिविशिष्टास्ते येन तेषां मार्गभेद इत्याशङ्क्य वैशिष्ट्यप्रतिपादनार्थं तावदाह-
परोपदेशवैयर्थ्यं स्वयम्बोधात् स्वयम्भुवाम्।
गम्भीरता च ज्ञानस्य खड्गानामभिधीयते॥६॥
इति। श्रावकाः परोपदेशसापेक्षाः स्वबोधिं बुध्यन्ते; सालापधर्मदेशनया च परानपि कुशले प्रवर्तयन्तीत्यागमः। प्रत्येकबुद्धाः पुनः स्वयं पूर्वश्रुताद्यभिसंस्कारेण परोपदेशं प्रत्यनपेक्षाः स्वबोधिसमधिगच्छन्त्यतस्तेषां बुद्धाद्युपदेशनैरर्थक्यमित्येकं वैशिष्ट्यम्। शब्दोच्चारणधर्मदेशनया श्रोतृभिः क्रियते वक्तृज्ञानसामर्थ्यावबोधः। ते (प्रत्येकबुद्धाः) पुनः अशब्दोच्चारणधर्मदेशनया स्वाधिगतज्ञानादिसामर्थ्येन परान् दशकुशलादौ प्रवर्तयन्त्यतस्तेषां ज्ञानस्यानवबोधतया द्वितीयं वैशिष्ट्यमिति।
कथमशब्दोच्चारणधर्मदेशनेत्याशंक्याह-
शुश्रूषा यस्य यस्यार्थे यत्र यत्र यथा यथा।
स सोऽर्थः ख्यात्यशब्दोऽपि तस्य तस्य तथा तथा॥७॥
इति। नावितर्क्य नाविचार्य वाचं भाषत इत्यालापो विक्षेपः। स च सन्तानक्षोभमादधातीति यथा यथा बोधिसत्त्वेन 'बुद्धो भूत्वा आलापमन्तरेण धर्मदेशनां कुर्याम्' इति प्रणिधानं प्रवर्तितम्, तथा बुद्धत्वसाम्यात् प्रत्येकबुद्धावस्थायाञ्च प्रणिधानादिसामर्थ्येन यस्मिन्नर्थे येन प्रकारेण यस्य श्रवणेच्छा, तस्य विज्ञाने तेनैव प्रकारेण अशब्दोऽपि सोऽर्थः प्रतिभातीत्यशब्दधर्मदेशनोच्यते। इत्येवं वक्ष्यमाणधर्मस्य श्रोतृविज्ञाने सुनिर्माणमुत्पादश्चेत्ययं भवति धर्मदेशना शब्दार्थः।
वैशिष्ट्यमेवमभिधाय विशिष्टानां विशिष्ट एव मार्ग इति प्रकृतप्रत्येकबुद्धमार्गमाह-
ग्राह्यार्थकल्पनाहानाद् ग्राहकस्याप्रहाणतः।
आधारतश्च विज्ञेयः खड्गमार्गस्य सङ्ग्रहः॥८॥
इत्युक्तम्। प्रत्येकबुद्धस्य मार्गः यथोक्तसत्यभावनया एव, यथावस्तु प्रतीत्यसमुत्पादभावनया च। ग्राह्यग्राहकार्थविकल्पयोर्यथाक्रमं प्रहाणाप्रहाणे प्रत्येकबुद्धयानसङ्गृहीताधारधर्मवस्तुनो विशेषविशिष्टधर्माधिगमश्च बोधिसत्त्वेन परिज्ञेयो न सर्वाकारज्ञानेनेति प्रत्येकबुद्धमार्गः।
निर्वेधभागीयाधिगमे सति यथोक्तमार्ग उत्पद्यत इति निर्वेधभागीयमाह-
प्रज्ञप्तेरविरोधेन धर्मतासूचनाकृतिः।
ऊष्मगं मूर्धंगं रूपाद्यहानादिप्रभावितम्॥९॥
अध्यात्मशून्यताद्याभी रूपादेरपरिग्रहात्।
क्षान्ती रूपाद्यनुत्पादाद्याकारैरग्रधर्मता॥१०॥
इति। रूपादिसाङ्केतिकधर्मप्रज्ञप्तेरविरोधेन धर्मतायाः प्रतिपादनेनः, रूपादेः परमार्थतो न हानिवृद्ध्याद्यर्थं शिक्षणेन, स्वभावशून्यत्वात् रूपादेरध्यात्मबहिर्धादिशून्यतया अपरिग्रहणेन, रूपादेरनुत्पादानिरोधाद्याकारैश्च यथाक्रमं चतुःसत्यालम्बने निर्वेधभागीयो भवति।
४-बोधिसत्त्वमार्गः
प्रत्येकबुद्धमार्गानन्तरं बोधिसत्त्वमार्गमाह-
क्षान्तिज्ञानक्षणैः सत्यं सत्यं प्रति चतुर्विधैः।
मार्गज्ञतायां दृङ्मार्गः सानुशंसोऽयमुच्यते॥११॥
इति। मार्गज्ञताधिकारे बोधिसत्त्वेन धर्मज्ञानक्षान्तिर्धर्मज्ञानमन्वयज्ञानक्षान्तिरन्वयज्ञानं चेति चत्वारः क्षान्तिज्ञानक्षणाः प्रत्येकं दुःखादिसत्यसम्बन्धयुक्ता ऐहिकामुत्रिकैर्गुणैर्युक्ता विमावनीया इति दर्शनमार्गो महानुशंस इत्युच्यते।
कथमाकारो भावनीय इत्याह -
आधाराधेयताभावात्तथताबुद्धयोर्मिथः।
पर्यायेणाननुज्ञानं महत्ता साऽप्रमाणता॥१२॥
परिमाणान्तताभावो रूपादेरवधारणम्।
तस्यां स्थितस्य बुद्धत्वेऽनुद्ग्रहात्यागतादयः॥१३॥
मैत्र्यादि शून्यताप्राप्तिर्बुद्धत्वस्य परिग्रहः।
सर्वस्य व्यवदानस्य सर्वाधिव्याधिशातनम्॥१४॥
निर्वाणग्राहशान्तत्वं बुद्धेभ्यो रक्षणादिकम्।
अप्राणिवधमारभ्य सर्वाकारज्ञतानये॥१५॥
स्वयं स्थितस्य सत्त्वानां स्थापनं परिणामनम्।
दानादीनाञ्च सम्बोधाविति मार्गज्ञताक्षणाः॥१६॥
परमार्थतः तथताबुद्धयोराधाराधेयभावो न विद्यत इत्यतस्तयोः पर्यायेणावस्थितेरननुज्ञानम्। रूपादीनां धर्मधातुस्वभावतया महत्ता तथैव तेषामप्रमाणता। पूर्ववदाकाशापरिमाणतया तेषामपरिमाणतेत्येवं दुःखसत्याकारा भवन्ति।
रूपादीनां निःस्वभावत्वेन शाश्वतोच्छेदाद्यन्ताभावः। प्रज्ञापारमितायां स्थितस्य धर्मधातुस्वभावतया रूपादीनां तथागतत्वावधारणम्। तथैव तस्यां स्थितस्य सर्वधर्माणां नोद्ग्रहत्यागभावनादिकम्। निःस्वभावाधिमोक्षपूर्वकं चतुरप्रमाणं विभावनीयमित्येवं समुदयसत्याकारा भवन्ति।
रूपादेर्निजरूपा प्रकृत्यैव शून्यता। धर्मधातुपरिणामितकुशलमूलानां फलं तथागतत्वस्य प्रापणम्। प्रज्ञापारमितया सर्वाकारप्रतिपक्षाणां संग्रहः। तयैव बाह्याभ्यन्तरोपद्रवप्रशमनमित्येवं निरोधसत्याकारा भवन्ति।
निःस्वभावताभावनयैव रूपादिनिर्वाणाभिनिवेशस्य शान्तिः। प्रज्ञोपायकौशलप्रवृत्तस्य बुद्धेभ्यो रक्षावरणगुप्तयो भवन्ति। बुद्धत्वाभिलाषिणा स्वयं प्राणातिपातविरत्यादिपूर्वकं सर्वाकारज्ञतायां स्थित्वा तत्रैव परेषां स्थापनम्। दानादीनामक्षयं कर्तुमिच्छता सम्यक्सम्बोधौ परिणामनमित्येवं मार्गसत्यस्याकारा भवन्ति। इत्येवमेव मार्गज्ञतायाः क्षणा भवन्ति।
केचिदिह कारिकार्थोपलक्षणपरेण ग्रन्थेन आकारार्थमनुक्त्वा दर्शनमार्गषोडशक्षणोपलक्षणमेव केवलमनुकृतमिति वर्णयन्ति, एवमुक्तानुक्तनिर्वेधभागीयाद्यर्थकारिकास्वपि द्रष्टव्यमिति। तैर्भावनानुक्रमाद्यनिर्देशात् काचिदभिसमयानुपूर्वी न प्रतिपादिता। 'आलम्बनमनित्यादि सत्याधारं तदाकृतिः' इत्यादिकारिकार्थश्च कथं व्याख्येय इत्यपरे।
५-भावनामार्गकारित्रम्
दर्शनमार्गानन्तरं भावनामार्गाभिधाने सति स्वल्पवक्तत्वेन फलनिम्नत्वेन च विनेयप्रवृत्तेः तत्कारित्रं तावत्-
सर्वतो दमनं ना सर्वतः क्लेशनिर्जयः।
उपक्रमाविषह्यत्वं बोधिराधारपूज्यता॥१७॥
इत्युक्तम्। सर्वप्रकारचित्तस्वविधेयीकरणम्, कल्याणमित्रादिसर्वजननमनम्, रागाद्यभिभवः, परकृताघाताननुप्रतिपत्तेः अविषह्यत्वम्, सम्यक्सम्बोधिप्रतिपत्तिः, आधारविषयपूज्यताकारित्रञ्चेति षड्विधमेव कारित्रम्।
सास्रवो भावनामार्गः
६- भावनामार्गाधिमुक्तिः
कारित्रानन्तरं भावनामार्गः। स च सास्रवानास्रवभेदेन द्विविधः। अतः सास्रवभावनामार्गाधिमुक्तिपरिणामनानुमोदनामनस्कारेषु प्रथमं भावनामार्गाधिमुक्तिमनस्कारमाह-
अधिमुक्तिस्त्रिधा ज्ञेया स्वार्था च स्वपरार्थिका।
परार्थिकैवेत्येषा च प्रत्येकं त्रिविधेष्यते॥१८॥
मृद्वी मध्याधिमात्रा च मृदुमृद्वादिभेदतः।
सा पुनस्त्रिविधेत्येवं सप्तविंशतिधा मता॥१९॥
इति। स्वोभयपरार्थोपलम्भतया यथाधिमोक्षं दृष्टकुशलधर्मधिष्ठाना भावनामार्गाधिकारादादौ असाक्षात्क्रियारूपाधिमुक्तिः त्रिविधा सती प्रत्येकं मृद्वादिभेदेन त्रिविधा। एवमेषापि प्रत्येकं मृदुमृद्वादिभेदेन त्रिविधा। एवं नवभिस्त्रिभिरधिमुक्तिः सप्तविंशतिप्रकारा भवति।
७- भावनामार्गाधिमुक्तस्य स्तुतिः स्तोभः प्रशंसा च
तद्भावकबोधिसत्त्वस्योत्साहवर्धनाय तदधिमोक्षस्य स्त्युत्यादयो बुद्धादिभिः क्रियन्त इति स्तुतिं, स्तोभं प्रशंसाञ्चाह-
स्तुतिः स्तोभः प्रशंसा च प्रज्ञापारमितां प्रति।
अधिमोक्षस्य मात्राणां नवकैस्त्रिभिरिष्यते॥२०॥
इति। यथाधिमोक्षदृष्टधर्मलक्षणां प्रज्ञापारमितां प्रति प्रवृत्तस्याधिमोक्षमनस्कारस्य प्रथमद्वित्रिनवावस्थानां प्रत्येकं नवभिः प्रकारैरुत्तरोत्तराभिनन्दनं स्तुतिः स्तोभः प्रशंसा च इष्यते। अतस्ते स्तुत्यादयो यथाभूतार्थाधिगममात्रलक्षणा नार्थवादरूपाः।
८-परिणामना
एवमधिमोक्षस्य परिणामनासम्भवाद् द्वितीयं परिणामनामनस्कारमाह-
विशेषः परिणामस्तु तस्य कारित्रमुत्तमम्।
नोपलम्भाकृतिश्चासावविपर्यासलक्षणः॥२१॥
विविक्तो बुद्धपुण्यौघस्वभावस्मृतिगोचरः।
सोपायश्चानिमित्तश्च बुद्धैरभ्यनुमोदितः॥२२॥
त्रैधारुकाप्रपन्नश्च परिणामोऽपरस्त्रिधा।
मृदुर्मध्योऽधिमात्रश्च महापुण्योदयात्मकः॥२३॥
इति। यथोक्तो विशेषाधिमोक्षः, अनुपलम्भः, अविपर्यासः, विविक्तः, तथागतकुशलमूलौधस्वभावस्मृतिः, सोपायकौशलः, अनिमित्तः, बुद्धानुज्ञातः, त्रैधातुकाप्रपन्नः, मृदुमध्याधिमात्रश्च महापुण्योदय इत्येवमध्यारोपितमनस्कारा यथाक्रममनुत्तरसम्यक्सम्बोधिः शीलादिस्कन्ध-परिणामनाचित्त- आत्मादियुक्तवस्तु- त्रिकालबुद्धकुशल-दानादि-निमित्त- सर्वमार्ग- कामादिधातु-दशकुशलकर्मपथ-स्रोत- आपन्नाद्यनुत्तरसम्बोधिप्रस्थितानामनुपलब्धानामुपलम्भा इति त्रियानविनेयसत्त्वानां मार्गोपदेशहेतुभावव्यापारयुक्तैः सर्वसत्त्वार्थमक्षयाय चानुत्तरसम्यक्सम्बोधौ द्वादश परिणामनाः क्रियन्ते।
९-अनुमोदना
एवं परिणामयितवस्तु अभिवर्धयितव्यमिति तृतीयमनुमोदनामनस्कारमाह-
उपायानुपलम्भाभ्यां शुभमूलानुमोदना।
अनुमोदे मनस्कारभावनेह विधीयते॥२४॥
इति। संवृत्युपायेन कुशलमूलान्युपलभ्य प्रमुदितचित्तेन परमार्थतोऽनुपलम्भतयानुमोदनीयानीति।
तत्रायं समासार्थः-आकरान्निष्कृष्टः स्वर्णपिण्ड इवाधिमोक्षमनस्कारः, स्वर्णकारेण ततोऽलङ्कारकरणमिव सम्यक्सम्बोधेरङ्गकरणं परिणामनामनस्कारः, स्वपरपुण्यसमताप्राप्ति अनुमोदनामनस्कार इति।
अनास्रवो भावनामार्गः
१०-अभिनिर्हारः
सास्रवानन्तरमनास्रवो भावनामार्गः। स च द्विविध इति प्रथममभिनिर्हारलक्षणं भावनामार्गमाह-
स्वभावः श्रेष्ठता तस्य सर्वस्यानभिसंस्कृतिः।
नोपलम्भेन धर्माणामर्पणा च महार्थता॥२५॥
इति। रूपाद्यविपरीतदर्शनं स्वभावः। नान्यथा बुद्धत्वसंप्राप्तिरिति श्रेष्ठता। सर्वधर्मविशेषानुत्पादनेन अधिगमप्रयोगोऽनभिसंस्कारः। तादृशस्वभावादियुक्तमार्गधर्माणामनुपलम्भतया योगिसन्ताने समुत्पादनमर्पणा। बुद्धत्वमहार्थसाधनान्महार्थता।
११-अत्यन्तविशुद्धिः
तदनन्तरं यः परिग्रहत्यागेन प्राप्स्यमानः कस्तस्योत्पादानुत्पादहेतुरिति आकांक्षानिरासद्वारेण द्वितीयमत्यन्तविशुद्धिलक्षणमाह-
बुद्धसेवा च दानादिरुपाये यच्च कौशलम्।
हेतवोऽत्राधिमोक्षस्य धर्मव्यसनहेतवः॥२६॥
माराधिष्ठानगम्भीरधर्मतानधिमुक्तते।
स्कन्धाद्यभिनिवेशश्च पापमित्रपरिग्रहः॥२७॥
इति। बुद्धसमाराधनम्, दानादिपारमितापरिपूरणम्, शमथकौशलञ्चेति उत्पादहेतवः।
मारबाधितम्, गम्भीरधर्मानधिमोक्षः, भावग्रहः, पापमित्रसंगतिरिति अनुत्पादहेतवः।
अधिगमानधिगमहेतूनेवमुक्त्वा प्रकृतस्य सामान्येन विशुद्धिमाह-
फलशुद्धिश्च रूपादिशुद्धिरेव तयोर्द्वयोः।
अभिन्नाच्छिन्नता यस्मादिति शुद्धिरूदीरिता॥२८॥
इति। आर्यपुद्गलस्य यत् श्रामण्यताफलं तस्य सर्वविपक्षरहितत्वेन या विशुद्धिः सैव रूपादिविशुद्धिः, फलरूपादिविशुद्धिः रूपादेरात्माभिनिवेशादिविगमात्। प्रभेदत्वेन यस्मात् तद्विशुद्धिः अभिन्ना अच्छिन्ना तस्मात् स्वसामान्यलक्षणनानात्वविरहाद् एवं विशुद्धिरभिधीयते।
सामान्येन विशुद्धिमेवमभिधाय विशेषेणाह-
क्लेशज्ञेयत्रिमार्गस्य शिष्यखड्गजिनौरसाम्।
हानाद्विशुद्धिरात्यन्तिकी तु बुद्धस्य सर्वथा॥२९॥
इति। रागादिक्लेशप्रहाणात्, एतस्य ज्ञेयावरणैकदेशग्राह्यविकल्पस्य च प्रहाणात्, यानत्रयमार्गावरणप्रहाणाद् यथाक्रमं श्रावक-प्रत्येकबुद्ध-बोधिसत्त्वानां शुद्धिर्भवति। सर्वथा सवासनक्लेशज्ञेयावरणप्रहाणात् धर्मधातूद्भवानुत्तरबुद्धानां विशुद्धिरिष्यते।
मार्गज्ञताधिकारे विशुद्दिकथनप्रसङ्गादात्यन्तिकी चेतरा च बुद्धानां श्रावकादीनां च यथाक्रमं विशुद्धिः। सः कथमित्याह-
मृदुमृद्वादिको मार्गः शुद्धिर्नवसु भूमिषु।
अधिमात्राधिमात्रादेर्मलस्य प्रतिपक्षतः॥३०॥
इति। कारधातुध्यानारूप्यसमापत्तय इति नवभूमिष्वधिमात्रादिनवप्रकारविपक्षस्य प्रतिपक्षभावेन मृदुमृद्वादिमार्गो यथाक्रमं नवप्रकारः। सर्वथान्यथा च विशुद्धिहेतुत्वादात्यन्तिकी चेतरा च विशुद्धिरिति।
कथमात्यन्तिकीत्याह-
त्रिधातुप्रतिपक्षत्वं समता मानमेययोः।
मार्गस्य चेष्यते तस्य चोद्यस्य परिहारतः॥३१॥
इति। तत्राधिमात्राधिमात्रादिः प्रतिपक्षो मृदुमृद्वादिर्विपक्ष इति भवितव्यमितिचोद्यस्य वस्त्रलिप्तसूक्ष्ममलापकषर्णे रजकमहायत्नोदाहरणेन परिहारतः यथानिर्दिष्टभावनामार्गस्यात्यन्तिकी। त्रैधातुकाकारज्ञानज्ञेयानुपलम्भाद् या समता सैव समस्तप्रतिपक्षत्वादात्यन्तिकी विशुद्धिर्बुद्धस्य व्यवस्थाप्यत इति॥
अभिसमयालङ्कारे नाम प्रज्ञापारमितोपदेशशास्त्रे द्वितीयाधिकारवृत्तिः