text:
चतुर्थोऽङ्कः
॥ ततः प्रविशति प्रहारमूर्च्छितं रथस्थं दुर्योधनमपहरन्सूतः । सूतः ससंभ्रमं परिक्रामति ॥
॥ नेपथ्ये ॥
भो भो बाहुबलावलेपप्रवर्तितमहासमरदोहदाः कौरवपक्षपातपणीकृतप्राणद्रविणसंचया नरपतयः संस्तभ्यन्तां संस्तभ्यन्तां निहतदुःशासनपीतावशेषशोणितस्नपितबीभत्सवेषवृकोदरदर्शनभयपरिस्खलत्प्रहरणानि रणात्द्रवन्ति बलानि ।
सूतः:
॥ विलोक्य ॥
कथमेष धवलचपलचामरचुम्बितकनककमण्डलुना शिखरावबद्धवैजयन्तीसूचितेन हतगजवाजिनरकलेवरसहस्रसंमर्दविषमोद्घातकृतकलकलकिङ्किणीजालमालिना रथेन शरवर्षस्तम्भितपरबलपराक्रमप्रसरः प्रद्रुतमात्मबलमाश्वासयन्कृपः किरीटिनाभियुक्तमङ्गराजमनुसरति । हन्त जातमस्मद्बलानामवलम्बनं ।
॥ नेपथ्ये कलकलानन्तरम् ॥
भो भोः अस्मद्दर्शनभयस्खलितकार्मुककृपाणतोमरशक्तयः कौरवचमूभटाः पाण्डवपक्षपातिनश्च योधाः न भेतव्यं न भेतव्यं । अयमहं निहतदुःशासनपीवरोरःस्थलक्षतजासवपानमदोद्धतो रभसगामी स्तोकावशिष्टप्रतिज्ञामहोत्सवः कौरवराजस्य द्यूतनिर्जितो दासः पार्थमध्यमो भीमसेनः सर्वान्भवतः साक्षीकरोमि । श्रूयतां ।
पद्य ४.१
राज्ञो मानधनस्य कार्मुकभृतो दुर्योधनस्याग्रतः प्रत्यक्षं कुरुबान्धवस्य मिषतः कर्णस्य शल्यस्य च
पीतं तस्य मयाद्य पाण्डववधूकेशाम्बराकर्षिणः कोष्णं जीवत एव तीक्ष्णकरजक्षुण्णादसृग्वक्षसः ॥४.१॥
सूतः:
॥ श्रुत्वा सभयम् ॥
अये आसन्न एव दुरात्मा कौरवराजपुत्रमहावनोत्पातमारुतो मारुतिः । अनुपलब्धसंज्ञश्च तावदत्र महाराजः । भवतु । सुदूरमपहरामि स्यन्दनं । कदाचिद्दुःशासन इवास्मिन्नप्ययमनार्योऽनार्यमाचरिष्यति ।॥ त्वरिततरं परिक्रम्यावलोक्य च ॥
अये अयमसौ सरसीसरोजविलोलनसुरभिशीतलमातरिश्वसंवाहितसान्द्रकिसलयो न्यग्रोधपादपः । उचिता विश्रामभूरियं समरव्यापारखिन्नस्य वीरजनस्य । अत्र स्थितश्चायाचिततालवृन्तेन हरिचन्दनच्छटाशीतलेनाप्रयत्नसुरभिणा दशापरिणामयोग्येन सरसीसमीरणेनामुना गतक्लमो भविष्यति महाराजः । लूनकेतुश्चायं रथोऽनिवारित एव प्रवेक्ष्यति च्छायां ।॥ इति प्रवेशं रूपयित्वा ॥
कः कोऽत्र भोः ।॥ समन्तादवलोक्य ॥
कथं न कश्चिदत्र परिजनः । नूनं तथाविधस्य वृकोदरस्य दर्शनादेवंविधस्य च स्वामिनस्त्रासेन शिबिरसंनिवेशमेव प्रविष्टः । कष्टं भोः कष्टं ।
पद्य ४.२
दत्त्वा द्रोणेन पार्थादभयमपि न संरक्षितः सिन्धुराजः क्रूरं दुःशासनेऽस्मिन्हरिण इव कृतं भीमसेनेन कर्म
दुःसाध्यामप्यरीणां लघुमिव समरे पूरयित्वा प्रतिज्ञां नाहं मन्ये सकामं कुरुकुलविमुखं दैवमेतावतापि ॥४.२॥
॥ राजानमवलोक्य ॥
कथमद्यापि न चेतनां लभते महाराजः । भोः कष्टं ।॥ निःश्वस्य ॥
पद्य ४.३
मदकलितकरेणुभज्यमाने विपिन इव प्रकटैकशालशेषे
हतसकलकुमारके कुलेऽस्मिं स्त्वमपि विधेरवलोकितः कटाक्षैः ॥४.३॥
ननु भो हतविधे भरतकुलविमुख
पद्य ४.४
अक्षतस्य गदापाणेरनारूढस्य संशयं ।
एषापि भीमसेनस्य प्रतिज्ञा पूर्यते त्वया ॥४.४॥
दुर्योधनः:
॥ शनैरुपलब्धसंज्ञः ॥
आः शक्तिरस्ति दुरात्मनो वृकोदरहतकस्य मयि जीवति दुर्योधने प्रतिज्ञां पूरयितुं । वत्स दुःशासन न भेतव्यं न भेतव्यं । अयमहमागतोऽस्मि । ननु सूत प्रापय रथं तमेवोद्देशं यत्र वत्सो मे दुःशासनः ।
सूतः:
आयुष्मन्नक्षमाः संप्रति वाहास्ते रथमुद्वोढुं ।॥ अपवार्य ॥
मनोरथं च ।
दुर्योधनः:
॥ रथादवतीर्य सगर्वं साकूतं च ॥
कृतं स्यन्दनगमनकालातिपातेन ।
सूतः:
॥ सवैलक्ष्यं सकरुणं च ॥
मर्षयतु मर्षयत्वायुष्मान् ।
दुर्योधनः:
धिक्सूत किं रथेन । केवलमरातिविमर्दसंघट्टसंचारी दुर्योधनः खल्वहं । तद्गदामात्रसहायः समरभुवमवतरामि ।
सूतः:
आयुष्मन्नेवमेतथ् । कः संदेहः ।
दुर्योधनः:
यद्येवं किमेवं भाषसे । पश्य ।
पद्य ४.५
बालस्य मे प्रकृतिदुर्ललितस्य पापः पापं व्यवस्यति समक्षमुदायुधोऽसौ
अस्मिन्निवारयसि किं व्यवसायिनं मां क्रोधो न नाम करुणा न च तेऽस्ति लज्जा ॥४.५॥
सूतः:
॥ सकरुणं पादयोर्निपत्य ॥
एतद्विज्ञापयामि । आयुष्मन्संपूर्णप्रतिज्ञेन निवृत्तेन भवितव्यमिदानीं दुरात्मना वृकोदरहतकेन । अत एवं ब्रवीमि ।
दुर्योधनः:
॥ सहसा भूमौ पतन् ॥
हा वत्स दुःशासन हा मदाज्ञाविरोधितपाण्डव हा विक्रमैकरस हा मदङ्कदुर्ललित हा अरातिकुलगजघटामृगेन्द्र हा युवराज क्वासि । प्रयच्छ मे प्रतिवचनं ।॥ इति निःश्वस्य मोहमुपगतः ॥
सूतः:
राजन्समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।
दुर्योधनः:
॥ संज्ञां लब्ध्वा । निःश्वस्य ॥
पद्य ४.६
मुक्तो यथेष्टमुपभोगसुखेषु नैव त्वं लालितोऽपि हि मया न वृथाग्रजेन
अस्यास्तु वत्स तव हेतुरहं विपत्ते र्यत्कारितोऽस्यविनयं न च रक्षितोऽसि ॥४.६॥
॥ इति पतति ॥
सूतः:
आयुष्मन्समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।
दुर्योधनः:
धिक्सूत किमनुष्ठितं भवता ।
पद्य ४.७
रक्षणीयेन सततं बालेनाज्ञानुवर्तिना ।
दुःशासनेन भ्रात्राहमुपहारेण रक्षितः ॥४.७॥
सूतः:
महाराज मर्मभेदिभिरिषुतोमरशक्तिप्रासवर्षैर्महारथानामपहृतचेतनत्वान्निश्चेष्टः कृतो महाराज इत्यपहृतो मया रथः ।
दुर्योधनः:
सूत विरूपं कृतवानसि ।
पद्य ४.८
तस्यैव पाण्डवपशोरनुजद्विषो मे क्षोदैर्गदाशनिकृतैर्न विबोधितोऽस्मि
तामेव नाधिशयितो रुधिरार्द्रशय्यां दौःशासनीं यदहमाशु वृकोदरो वा ॥४.८॥
॥ निश्वस्य नभो विलोक्य ॥
ननु भो हतविधे कृपाविरहित भरतकुलविमुख
पद्य ४.९
अपि नाम भवेन्मृत्युर्न च हन्ता वृकोदरः ।
सूतः:
शान्तं पापं शान्तं पापं । महाराज किमिदं ।
दुर्योधनः:
पद्य ४.९
घातिताशेषबन्धोर्मे किं राज्येन जयेन वा ॥४.९॥
॥ ततः प्रविशति शरप्रहारव्रणबद्धपट्टिकालंकृतकायः सुन्दरकः ॥
सुन्दरकः:
१०२}अज्जा अबि णाम इमस्सिं उद्देसे सारहिदुदीओ दिट्ठो तुम्हेहिं महाराअदुज्जोहणो ण वेत्ति ॥निरूप्य ॥
कहं ण को बि मन्तेदि । होदु । एदाणं बद्धपरिअराणं पुरिसाणं समूहो दीसै । एत्थ गदुअ पुच्छिस्सं ।॥ परिक्रम्य विलोक्य च ॥
कहं एदे क्खु सस्सामिणो गाढप्पहारहदस्स घणसंणाहजालदुब्भेज्जमुहेहिं कङ्कवदणेहिं हिऽदो सल्लाइं उद्धरन्ति । ता ण क्खु एदे जाणन्ति । होदु । अण्णदो विचिणैस्सं ।॥ अग्रतोऽवलोक्य किंचित्परिक्रम्य ॥
इमे क्खु अबरे पहूददरा संगदा वीरमणुस्सा दीसन्ति । ता एत्थ गदुअ पुच्छिस्सं ।॥ उपगम्य ॥
हंहो जाणह तुम्हे कस्सिं उद्देसे कुरुणाहो वट्टै त्ति ।॥ दृष्ट्वा ॥
कहं एदे बि मं पेक्खिअ अहिअदरं रोअन्ति । ता ण हु एदे बि जाणन्ति । हा अदिकरुणं क्खु एत्थ वट्टै । एसा वीरमादा समलविणिहदं पुत्तां सुणिअ रत्तंसुअणिवसणाए समग्गभूसणाए वहूए सह अणुमरदि ।॥ सश्लाघम् ॥
साहु वीरमादे साहु । अण्णस्सिं बि जम्मन्तरे अणिहदपुत्तऽ हुविस्ससि । होदु । अण्णदो विचिणैस्सं ।॥ अन्यतो विलोक्य ॥
आं अबरो बहुप्पहारणिहदकॉ अकिदव्वणप्पडीआरो एव्व जोहसमूहो इमं सुण्णासणं तुलंगमं उबालहिअ रोइदि । णूणं एदाणं एत्थ एव्व सामी वाबादिदो । ता ण हु एदे बि जाणन्ति । होदु । अण्णदो गदुअ पुच्छिस्सं ।॥ सर्वतो विलोक्य ॥
कहं सव्वो एव्व अवत्थाणुरूबं विसणं अणुहवन्तो भाअधेअविमुहदाए पज्जाउलो जणो । ता कं एत्थ पुच्छिस्सं । कं वा उबालहिस्सं । होदु । सां एव्व एत्थ विचिणैस्सं ।॥ परिक्रम्य ॥
होदु । देव्वं दाणीं उबालहिस्सं । हंहो देव्व एआदसाणं अक्खोहिणीणं णाहो जेट्ठो भादुसदस्स भत्ता गङ्गेअद्दोणङ्गराअसल्लकिबकिदवम्मस्सत्थामप्पमुहस्स राअचक्कस्स सालपहुवीमण्डलेक्कणाहो महाराअदुज्जोहणो बि अण्णेसीअदि । अण्णेसीअन्तो बि ण जाणीअदि कस्सिं उद्देसे वट्टै त्ति ।॥ विचिन्त्य निःश्वस्य च ॥
अह वा किं एत्थ देव्वं उबालहामि । तस्स क्खु एदं णिब्भच्छिअविउरवाणवीअस्स अवहीरिदपिदामहहिदोबदेसङ्कुरस्स सौणिप्पोच्छाहणादिविरूढमूलस्स जदुगेहजूदविससाहिणो संभूदचिरऽलसंबद्धवेरालवालस्स पञ्चालीकेसग्गहणकुसुमस्स फलं परिणमदि ।॥ अन्यतो विलोक्य ॥
जहा एत्थ एसो विविहराणप्पहासंवलिदसूरकिरणप्पसूदसक्कचाबसहस्ससंपूरिददसदिसामुहो लूणकेदुवंसो रहो दीसै ता अहं तक्केमि अवस्सं एदिणा महाराअदुज्जोहणस्स विस्सामुद्देसेण होदव्वं । जाव णिरूबेमि ।॥ उपगम्य दृष्ट्वा निश्वस्य च ॥
कधं एआदसाणं अक्खोहिणीणं णाअको भविअ महारॉ दुज्जोहणो पाइदपुरिसो विअ असलाहणीए भूमिए उपविट्ठो चिट्ठदि । अथ वा तस्स क्खु एदं पञ्चालीकेसग्गहकुसुमस्स फलं परिणमदि ।
१०२: आर्याः अपि नामास्मिन्देशे सारथिद्वितीयो दृष्टो युष्माभिर्महाराजदुर्योधनो न वेति । कथं न कोऽपि मन्त्रयते । भवतु । एतेषां बद्धपरिकराणां पुरुषाणां समूहो दृश्यते । अत्र गत्वा प्रक्ष्यामि । कथमेते खलु स्वस्वामिनो गाढप्रहारहतस्य घनसंनाहजालदुर्भेद्यमुखैः कङ्कवदनैर्हृदयाच्छल्यान्युद्धरन्ति । तन्न खल्वेते जानन्ति । भवतु । अन्यतो विचेष्यामि । इमे खल्वपरे प्रभूततराः संगता वीरमनुष्या दृश्यन्ते । तदत्र गत्वा प्रक्ष्यामि । हंहो जानीथ यूयं कस्मिन्नुद्देशे कुरुनाथो वर्तत इति । कथमेतेऽपि मां प्रेक्ष्याधिकतरं रुदन्ति । तन्न खल्वेतेऽपि जानन्ति । हा अतिकरुणं खल्वत्र वर्तते । एषा वीरमाता समरविनिहतं पुत्रकं श्रुत्वा रक्तांशुकनिवसनया समग्रभुषणया वध्वा सहानुम्रियते । साधु वीरमातः साधु । अन्यस्मिन्नपि जन्मान्तरेऽनिहतपुत्रका भविष्यसि । भवतु । अन्यतो विचेष्यामि । अयमपरो बहुप्रहारनिहतकायोऽकृतव्रणबन्ध एव योधसमूह इमं शून्यासनं तुरंगममुपालभ्य रोदिति । नूनमेतेषामत्रैव स्वामी व्यापादितः । तन्न खल्वेतेऽपि जानन्ति । भवतु । अन्यतो गत्वा प्रक्ष्यामि । कथं सर्व एवावस्थानुरूपं व्यसनमनुभवन्भागधेयविमुखतया पर्याकुलो जनः । तत्कमत्र प्रक्ष्यामि । कं वोपालप्स्ये । भवतु । स्वयमेवात्र विचेष्यामि । भवतु । दैवमिदानीमुपालप्स्ये । हंहो दैव एकादशानामक्षौहिणीनां नाथो ज्येष्ठो भ्रातृशतस्य भर्ता गाङ्गेयद्रोणाङ्गराजशल्यकृपकृतवर्माश्वत्थामप्रमुखस्य राजचक्रस्य सकलपृथ्वीमण्डलैकनाथो महाराजदुर्योधनोऽप्यन्विष्यते । अन्विष्यमाणोऽपि न ज्ञायते कस्मिन्नुद्देशे वर्तत इति । अथ वा किमत्र दैवमुपालभे । तस्य खल्विदं
निर्भर्त्सितविदुरवचनबीजस्यावधीरितपितामहहितोपदेशाङ्कुरस्य शकुनिप्रोत्साहनादिविरूढमूलस्य जतुगृहद्यूतविषशाखिनः संभूतचिरकालसंबद्धवैरालवालस्य पाञ्चालीकेशग्रहणकुसुमस्य फलं परिणमति । यथात्रैव विविधरत्नप्रभासंवलितसूर्यकिरणप्रसूतशक्रचापसहस्रसंपूरितदशदिशामुखो लूनकेतवंशो रथो दृश्यते तथाहं तर्कयाम्यवश्यमेतेन महाराजदुर्योधनस्य विश्रामोद्देशेन भवितव्यमिति । यावन्निरूपयामि । कथमेकादशानामक्षौहिणीनां नायको भूत्वा महाराजो दुर्योधनः प्राकृतपुरुष इवाश्लाघनीयायां भूमावुपवष्टस्तिष्ठति । अथ वा तस्य खल्विदं पाञ्चालीकेशग्रहकुसुमस्य फलं परिणमति ।
॥ उपसृत्य सूतं संज्ञया पृच्छति ॥
सूतः:
॥ दृष्ट्वा ॥
अये कथं संग्रामात्सुन्दरकः प्राप्तः ।
सुन्दरकः:
१०३}॥ उपगम्य ॥
जेदु जेदु महारॉ ।
१०३: जयतु जयतु महाराजः ।
दुर्योधनः:
॥ विलोक्य ॥
अये सुन्दरकः । सुन्दरक कच्चित्कुशलमङ्गराजस्य ।
सुन्दरकः:
१०४}देव कुसलं सरीरमेत्तेण ।
१०४: देव कुशलं शरीरमात्रेण ।
दुर्योधनः:
॥ ससंभ्रमम् ॥
सुन्दरक किं किरीटिनास्य निहता धौरेया हतः सारथिर्भग्नो वा रथः ।
सुन्दरकः:
१०५}देव ण भग्गो रहो । से मणोरहो बि ।
१०५: देव न भग्नो रथः । अस्य मनोरथोऽपि ।
दुर्योधनः:
॥ सरोषम् ॥
किमविस्पष्टकथितैराकुलमपि पर्याकुलयसि मे हृदयं । तदशेषतो विस्पष्टं कथ्यतां ।
सुन्दरकः:
१०६}जं देवो आणबेदि । अए देवस्स मुउडमणिप्पहावेण अबणीदा मे रणप्पहारवेअणा ।॥ इति साटोपं परिक्रम्य ॥
सुणादु देवो । अत्थि दाणिं कुमालदुस्सासणवह ।॥ इत्यर्धोक्ते मुखमाच्छाद्य शङ्कां नाटयति ॥
१०६: यद्देव आज्ञापयति । अये देवस्य मुकुटमणिप्रभावेणापनीता मे रणप्रहारवेदना । शृणोतु देवः । अस्तीदानीं कुमारदुःशासनवध ।
सूतः:
सुन्दरक कथय । कथितमेव दैवेन ।
दुर्योधनः:
कथ्यतां । श्रुतमस्माभिः ।
सुन्दरकः:
१०७}सणादु देवो । अज्ज दाव कुमालदुस्सासणवहामरिसिदेण सामिणा अङ्गराएण कुडिलभिउडीभङ्गभीसणणिडलबट्टेण अविण्णादसंधाणमोक्खसिलीमुहसंघादवरिसिणा अभिजुत्तो सो दुराआरो मज्झमपण्डवो भीमसेणहदओ ।
१०७: शृणोतु देवः । अद्य तावत्कुमारदुःशासनवधामर्षितेन स्वामिनाङ्गराजेन कुटिलभ्रुकुटीभङ्गभीषणनिटलपट्टेनाविज्ञातसंधानमोक्षशिलीमुखसंघातवर्षिणाभियुक्तः स दुराचारो मध्यमपाण्डवो भीमसेनहतकः ।
उभौः
ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
१०८}तदो देव उहाबलमिलन्तदिप्पन्तकरितुरापदादिसमुब्भूदधूलिणिअरेण पल्लत्थगाघडासंघादेण अ वित्थरन्तेण अन्धऽरेण अन्धीकिदं उहाबलं । ण हु गगणतलं लक्खीअदि ।
१०८: ततो देव उभयबलमिलद्दीप्यमानकरितुरगपदातिसमुद्भूतधूलिनिकरेण पर्यस्तगजघटासंघातेन च विस्तीर्णमानेनान्धकारेणान्धीकृतमुभयबलं । न खलु गगनतलं लक्ष्यते ।
उभौः
ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
१०९}तदो देव दूराकट्ठिअधणुग्गुणाच्छोडणटंकारेण गम्भीरभीसणेण जाणीअदि गज्जिदं पलाजलहरेण त्ति ।
१०९: ततो देव दूराकृष्टधनुर्गुणाच्छोटनटंकारेण गम्भीरभीषणेन ज्ञायते गर्जितं प्रलयजलधरेणेति ।
दुर्योधनः:
ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
११०}तदो देव दोण्णं बि ताणं अण्णोण्णसिंहणादगज्जिदपिसुणं विविहपरिमुक्कप्पहरणाहदकवासंगलिदज्जलणविज्जुच्छडाभासुरं गम्भीरत्थणिअचापजलहरं प्पसरन्तसरधारासहस्सवरिसं जादं समरदुद्दिणं ।
११०: ततो देव द्वयोरपि तयोरन्योऽन्यसिंहनादगर्जितपिशुनं विविधपरिमुक्तप्रहरणाहतकवचसंगलितज्वलनविद्युच्छटाभासुरं गम्भीरस्तनितचापजलधरं प्रसरच्छरधारासहस्रवर्षि जातं समरदुर्दिनं ।
दुर्योधनः:
ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
१११}तदो अ देव एदस्सिं अन्तरे जेट्ठस्स भादुणो पराभवसङ्किणा धणंजएण वज्जणिग्घादणिग्घोसविसमरसिदधाअग्गट्ठिदमहावाणरो तुरंगमसंवाहणवापिदवासुदेवसङ्खचक्कासिगदालञ्छिदचौब्बाहुदण्डदुद्दंसणो आपूरिअपञ्चजण्णदेअदत्तताररसिदप्पडिरवभरिददसदिसामुहकुहरो धाविदो तं उद्देसं रहवरो ।
१११: ततश्च देव एतस्मिन्नन्तरे ज्येष्ठस्य भ्रातुः पराभवशङ्किना धनंजयेन वज्रनिर्घातनिर्घोषविषमरसितध्वजाग्रस्थितमहावानरस्तुरंगमसंवाहनव्यापृतवासुदेवशङ्खचक्रासिगदालाञ्छितचतुर्बाहुदण्डदुर्दर्शन आपूरितपाञ्चजन्यदेवदत्तताररसितप्रतिरवभरितदशदिशामुखकुहरो धावितस्तमुद्देशं रथवरः ।
दुर्योधनः:
ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
११२}तदो भीमसेणधनंजएहिं अभिजुत्तं पिदरं पेक्खिअ ससंभमं विअलिअं अवधूणिअ राणसीसां आकण्णाकट्ठिदकठिणकोदण्डजीओ दाहिणहत्थुक्खित्तसरपुङ्खविघट्टणतुवराइदसारहिओ तं देसं उबगदो कुमालविससेणो ।
११२: ततो भीमसेनधनंजयाभ्यामभियुक्तं पितरं प्रेक्ष्य ससंभ्रमं विगलितमवधूय रत्नशीर्षकमाकर्णाकृष्टकठिनकोदण्डजीवः दक्षिणहस्तोत्क्षिप्तशरपुङ्खविघट्टनत्वरितसारथिस्तं देशमुपगतः कुमारवृषसेनः ।
दुर्योधनः:
॥ सावष्ठम्भम् ॥
ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
११३}तदो अ देव तेण आअच्छन्तेण एव्व कुमालविससेणेण विदलिदासिलदासामलसिणिद्धपुङ्खेहिं कठिणकङ्कबत्तेहिं किसणवण्णेहिं साणसिलाणिसिदसामलसल्लबन्धेहिं कुसुमिदो विअ तरू मुहुत्तएण सिलीमुहेहिं पच्छादिदो धणंजास्स रहवरो ।
११३: ततश्च देव तेनागच्छतैव कुमारवृषसेनेन विदलितासिलताश्यामलस्निग्धपुङ्खैः कठिनकङ्कपत्रैः कृष्णवर्णैः शाणशिलानिशितश्यामलशल्यबन्धैः कुसुमित इव तरुर्मुहूर्तेन शिलीमुखैः प्रच्छादितो धनंजयस्य रथवरः ।
उभौः
॥ सहर्षम् ॥
ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
११४}तदो देव तिक्खविक्खित्तणिसिदभल्लबाणवरिसिणा धणंजएण ईसि विहसिअ भणिदं । अरे रे विससेण पिदुणो बि दाव दे ण जुत्तं मह कुबिदस्स अभिमुहं ठादुं । किं उण भवदो बालस्स । ता गच्छ । अबरेहिं कुमारेहिं सह ऑधेहि त्ति । एव्वं वाअं णिसमिअ गुराणाहिक्खेबेण उद्दीबिअकोबोबरत्तमुहमण्डलविअम्भिअभिउडीभङ्गभीसणेण चाबधारिणा कुमालविससेणेण बि मम्मभेदएहिं परुसविसमेहिं सुदिवहकिदप्पणएहिं णिब्भच्छिदो गण्डीवी बाणेहिं ण उण दुट्ठवाणेहिं ।
११४: ततो देव तीक्ष्णविक्षिप्तनिशितभल्लबाणवर्षिणा धनंजयेनेषद्विहस्य भणितं । अरे रे वृषसेन पितुरपि तावत्ते न युक्तं मम कुपितस्याभिमुखं स्थातुं । किं पुनर्भवतो बालस्य । तद्गच्छ । अपरैः कुमारैः सहायुध्यस्वेति । एवं वाचं निशम्य गुरुजनाधिक्षेपेणोद्दीपितकोपोपरक्तमुखमण्डलविजृम्भितभ्रुकुटीभङ्गभीषणेन चापधारिणा कुमारवृषसेनेनापि मर्मभेदकैः परुषविषमैः श्रुतिपथकृतप्रणयैर्निर्भर्त्सितो गाण्डीवी बाणैर्न पुनर्दुष्टवचनैः ।
दुर्योधनः:
साधु वृषसेन साधु । सुन्दरक ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
११५}तदो देव णिसिदसराभिघादवेअणोपजादमण्णुणा किरीटिणा चण्डगण्डीवजीआसद्दणिज्जिदवज्जणिग्घादघोसेण बाणणिपदणपडिसिद्धदंसणप्पसरेण पत्थुदं सिक्खाबलाणुरूबं किं बि अच्चलिअं ।
११५: ततो देव निशितशराभिघातवेदनोपजातमन्युना किरीटिना चण्डगाण्डीवजीवाशब्दनिर्जितवज्रनिर्घातघोषेण बाणनिपतनप्रतिषिद्धदर्शनप्रसरेण प्रस्तुतं शिक्षाबलानुरूपं किमप्याश्चर्यं ।
दुर्योधनः:
॥ साकूतम् ॥
ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
११६}तदो अ देव तं तारिसं पेक्खिअ सत्तुणो समरव्वाबारचौरत्तणं अविभाविअतूणीरमुहधणुग्गुणगमणागमणसरसंधाणमोक्खचडुलकरालेण कुमालविससेणेण बि सविसेसं पत्थुदं समलकम्म ।
११६: ततश्च देव तत्तादृशं प्रेक्ष्य शत्रोः समरव्यापारचतुरत्वमविभाविततूणीरमुखधनुर्गुणगमनागमनशरसंधानमोक्षचटुलकरतलेन कुमारवृषसेनेनापि सविशेषं प्रस्तुतं समरकर्म ।
दुर्योधनः:
ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
११७}तदो देव एत्थन्तरे विमुक्कसमरव्वाबारो मुहुत्तविस्समिदवेराणुबन्धो दोणं बि कुरुराअपण्डवबलाणं साहु कुमालविससेण साहु त्ति किदकलालो वीरलू अवलोइदुं पौत्तो ।
११७: ततो देव अत्रान्तरे विमुक्तसमरव्यापारो मुहूर्तविश्रमितवैरानुबन्धो द्वयोरपि कुरुराजपाण्डवबलयोः साधु कुमारवृषसेन साध्विति कृतकलकलो वीरलोकोऽवलोकयितुं प्रवृत्तः ।
दुर्योधनः:
॥ सविस्मयम् ॥
ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
११८}तदो अ देव अवहीरिदसालधाणुक्कचक्कपरक्कमसालिणो सुदस्स तहाविहेण समलकम्मालम्भेण हरिसरोसकरुणासंकडे वट्टमाणस्स सामिणो अङ्गराअस्स णिपडिआ सरपद्धई भीमसेणे बप्फपज्जाउला दिट्ठी कुमालविससेणे ।
११८: ततश्च देव अवधीरितसकलधानुष्कचक्रपराक्रमशालिनः सुतस्य तथाविधेन समरकर्मारम्भेण हर्षरोषकरुणासंकटे वर्तमानस्य स्वामिनोऽङ्गराजस्य निपतिता शरपद्धतिर्भीमसेने बाष्पपर्याकुला दृष्टिः कुमारवृषसेने ।
दुर्योधनः:
॥ सभयम् ॥
ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
११९}तदो अ देव उहाबलप्पौत्तसाहुकारामरिसिदेण सरवरिसप्पज्जलिदेण गण्डीविणा तुरएसु सारहिं पि रहवरे धणुं पि जीआइं पि णलिन्दलञ्छणे सिदादबत्ते बि अ वाबारिदो समं सिलीमुहासारो ।
११९: ततश्च देव उभयबलप्रवृत्तसाधुकारामर्षितेन शरवर्षप्रज्वलितेन गाण्डीविना तुरगेषु सारथावपि रथवरे धनुष्यपि जीवायामपि नरेन्द्रलाञ्छने सितातपत्रेऽपि च व्यापारितः समं शिलीमुखासारः ।
दुर्योधनः:
॥ सभयम् ॥
ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
१२०}तदो देव विरहो लूणगुणकोदण्डो परिब्भमणव्वाबारमेत्तप्पडिसिद्धसरसंपादो मण्डलेहिं विअरिदुं पौत्तो कुमालो ।
१२०: ततो देव विरथो लूनगुणकोदण्डः परिभ्रमणव्यापारमात्रप्रतिषिद्धशरसंपातो मण्डलैर्विचरितुं प्रवृत्तः कमारः ।
दुर्योधनः:
॥ साशङ्कम् ॥
ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
१२१}तदो देव सुदरहविद्धंसणामरिसुद्दीबिदेण सामिणा अङ्गराएण अगणिअभीमसेणाभिजोएण परिमुक्को धणंजास्स उबरि सिलीमुहासारो । कुमालो बि परिजणोबणीदं अण्णं रहं आरुहिअ पुणो बि पौत्तो धणंजएण सह ऑधेदुं ।
१२१: ततो देव सुतरथविध्वंसनामर्षोद्दीपितेन स्वामिनाङ्गराजेनागणितभीमसेनाभियोगेन परिमुक्तो धनंजयस्योपरि शिलीमुखासारः । कुमारोऽपि परिजनोपनीतमन्यं रथमारुह्य पुनरपि प्रवृत्तो धनंजयेन सहायोद्धुं ।
उभौः
साधु वृषसेन साधु । ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
१२२}तदो देव भणिदं अ कुमालेण रे रे तादाहिक्खेबमुहल मज्झमपण्डव मह सरा तुह सरीरं उज्झिअ अण्णस्सिं ण णिबडन्ति । त्ति भणिअ सरसहस्सेहिं पण्डवसरीरं पच्छादिअ सिंहणादेण गज्जिदुं पौत्तो ।
१२२: ततो देव भणितं च कुमारेण रे रे ताताधिक्षेपमुखर मध्यमपाण्डव मम शरास्तव शरीरमुज्झित्वान्यस्मिन्न निपतन्ति । इति भणित्वा शरसहस्रैः पाण्डवशरीरं प्रच्छाद्य सिंहनादेन गर्जितुं प्रवृत्तः ।
दुर्योधनः:
॥ सविस्मयम् ॥
अहो बालस्य पराक्रमो मुग्धस्वभावोऽपि । ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
१२३}तदो अ देव तं सरसंपादं समवधूणिअ णिसिदसराभिघादजादमण्णुणा किरीटिणा गहिदा रहुच्छङ्गादो कणन्तकणाकिङ्किणीजालझंकारविराइणी मेहोबरोहविमुक्कणहत्थलणिम्मला णिसिदसामलसिणिद्धमुही विविहराणप्पहाभासुरभीसणरमणीअदंसणा सत्ती सोबहासं विमुक्का अ कुमालाहिमुही ।
१२३: ततश्च देव तं शरसंपातं समवधूय निशितशराभिघातजातमन्युना किरीटिना गृहीता रथोत्सङ्गात्क्वणत्कनककिङ्किणीजालझंकारविराविणी मेघोपरोधविमुक्तनभस्तलनिर्मला निशितश्यामलस्निग्धमुखी विविधरत्नप्रभाभासुरभीषणरमणीयदर्शना शक्तिः सोपहासं विमुक्ता च कुमाराभिमुखी ।
दुर्योधनः:
॥ सविषादम् ॥
अहह । ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
१२४}तदो अ देव पज्जलन्तिं सत्तिं पेक्खिअ विअलिअं अङ्गराअस्स हत्थादो ससरं धणुं हिऽदो वीरसुलहो उच्छाहो णाणादो बाप्फसलिलं वाणादो रसिदं । हसिदं अ धणंजएण सिंहणादं विणादिदं विओदलेण दुक्कलं दुक्कलं त्ति आक्कन्दिदं कुरुबलेण ।
१२४: ततश्च देव प्रज्वलन्तीं शक्तिं प्रेक्ष्य विगलितमङ्गराजस्य हस्तात्सशरं धनुर्हृदयाद्वीरसुलभ उत्साहो नयनाद्बाष्पसलिलं वदनाद्रसितं । हसितं च धनंजयेन सिंहनादं विनादितं वृकोदरेण दुष्करं दुष्करमित्याक्रन्दितं कुरुबलेन ।
दुर्योधनः:
॥ सविषादम् ॥
ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
१२५}तदो देव कुमालविससेणेण आकण्णाकिट्ठणिसिदखुरप्पेहिं चिरं णिज्झाइअ अद्धपहे एव्व भाईरही विअ भावदा विसमलोअणेण तिधा किदा सत्ती ।
१२५: ततो देव कुमारवृषसेनेनाकर्णाकृष्टनिशितक्षुरप्रैश्चिरं निध्यायार्धपथ एव भागीरथीव भगवता विषमलोचनेन त्रिधा कृता शक्तिः ।
दुर्योधनः:
साधु वृषसेन साधु । ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
१२६}तदो अ देव एदस्सिं अन्तरे किदकलकलमुहरेण वीरलोअसाहुवादेण अन्तरिदो समरतूररवो । सिद्धचालणगणविमुक्ककुसुमप्पकरेण पच्छादिदं समलङ्गणं ।
१२६: ततश्च देव एतस्मिन्नन्तरे कृतकलकलमुखरेण वीरलोकसाधुवादेनान्तरितः समरतूर्यरवः । सिद्धचारणगणविमुक्तकुसुमप्रकरेण प्रच्छादितं समराङ्गणं ।
दुर्योधनः:
अहो बालस्य पराक्रमः । ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
१२७}तदो अ देव भणिअं सामिणा अङ्गराएण । भो विओदल असमत्तो तुह मह बि समलव्वाबारो । ता अणुमण्ण मं मुहुत्तां । पेक्खाम दाव वच्छस्स तुह भादुणो अ धणुव्वेदसिक्खाणिउणत्तणं । तुह बि एदं पेक्खणीअं त्ति ।
१२७: ततश्च देव भणितं स्वामिनाङ्गराजेन । भो वृकोदर असमाप्तस्तव ममापि समरव्यापारः । तदनुमन्यस्व मां मुहूर्तं । प्रेक्षावहे तावद्वत्सस्य तव भ्रातुश्च धनुर्वेदशिक्षानिपुणत्वं । तवाप्येतत्प्रेक्षणीयमिति ।
दुर्योधनः:
ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
१२८}तदो देव विरदा रणव्वाबारणिब्बन्धादो मुहुत्तां पसमिदवेरा दुवे बि पेक्खऽ जादा भीमसेणङ्गराआ ।
१२८: ततो देव विरतौ रणव्यापारनिर्बन्धान्मुहूर्तं प्रशमितवैरौ द्वावपि प्रेक्षकौ जातौ भीमसेनाङ्गराजौ ।
दुर्योधनः:
॥ साभिप्रायम् ॥
ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
१२९}तदो अ देव एदस्सिं अन्तरे सत्तिखण्डणामरिसिदेण गण्डीविणा भणिअं । अरे रे दुज्जोहणप्पमुहा ।॥ इत्यर्धोक्ते लज्जां नाटयति ॥
१२९: ततश्च देव एतस्मिन्नन्तरे शक्तिखण्डनामर्षितेन गाण्डीविना भणितं । अरे रे दुर्योधनप्रमुखाः ।
दुर्योधनः:
सुन्दरक कथ्यतां । परवचनमेतथ् ।
सुन्दरकः:
१३०}सुणादु देवो । अरे दुज्जोहणप्पमुहा कुरुबलसेणापहुणऽ अरे अविणाणोकण्णधार कण्ण तुम्हेहिं मह परोक्खं बहुहिं महोरहेहिं परिवारिअ एआई मह पुत्तओ अहिमण्णू वाबादिदो । अहं उण तुम्हाणं पेक्खन्ताणं एव्व एदं कुमालविससेणं सुमरिदव्वसेसं करोमि । त्ति भणिअ सगव्वं आप्फालिदं णेण वज्जणिग्घादणिग्घोसभीसणजीआरवं गण्डीवं । सामिणा बि सज्जीकिदं कालपुट्ठं ।
१३०: शृणोतु देवः । अरे दुर्योधनप्रमुखाः कुरुबलसेनाप्रभवः अरे अविनयनौकर्णधार कर्ण युष्माभिर्मम परोक्षं बहुभिर्महारथैः परिवृत्यैकाकी मम पुत्रकोऽभिमन्युर्व्यापादितः । अहं पुनर्युष्माकं प्रेक्षमाणानामेवैतं कुमारवृषसेनं स्मर्तव्यशेषं करोमि । इति भणित्वा सगर्वमास्फालितमनेन वज्रनिर्घातनिर्घोषभीषणजीवारवं गाण्डीवं । स्वामिनापि सज्जीकृतं कालपृष्ठं ।
दुर्योधनः:
॥ सावहित्थम् ॥
ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
१३१}तदो अ देव पडिसिद्धभीमसेणसमलकम्मालम्भेण गण्डीविणा विरैदा अङ्गराअविससेणरहकूलंकसॉ दुवे बाणणईओ । तेहिं बि दुवेहिं अण्णोण्णसिणेहदंसिदसिक्खाविसेसेहिं अहिजुत्तो सो दुराआरो मज्झमपण्डओ ।
१३१: ततश्च देव प्रतिषिद्धभीमसेनसमरकर्मारम्भेण गाण्डीविना विरचिते अङ्गराजवृषसेनरथकूलंकषे द्वे बाणनद्यौ । ताभ्यामपि द्वाभ्यामन्योऽन्यस्नेहदर्शितशिक्षाविशेषाभ्यामभियुक्तः स दुराचारो मध्यमपाण्डवः ।
दुर्योधनः:
ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
१३२}तदो अ देव गण्डीविणा ताररसिदजीआणिग्घोसमेत्तविण्णादबाणवरिसेण तह आअरिदं पत्तिहिं जह ण णहत्थलं ण सामी ण रहो ण धरणी ण कुमालो ण केदुवंसो ण बलाइं ण सारही ण तुलंगमा ण दिसॉ ण वीरलू अ लक्खीअदि ।
१३२: ततश्च देव गाण्डीविना ताररसितजीवानिर्घोषमात्रविज्ञातबाणवर्षेण तथाचरितं पत्रिभिर्यथा न नभस्तलं न स्वामी न रथो न धरणी न कुमारो न केतुवंशो न बलानि न सारथिर्न तुरंगमा न दिशो न वीरलोकश्च लक्ष्यते ।
दुर्योधनः:
॥ सविस्मयम् ॥
ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
१३३}तदो अ देव अदिक्कन्ते सरवरिसे खणमेत्तं एव्व सहरिससिंहणादे पण्डवसेण्णे सविसादमुक्कक्कन्दे कोरवबले समुत्थिदो महन्तो कलालो हा हदो कुमालविससेणो त्ति ।
१३३: ततश्च देव अतिक्रान्ते शरवर्षे क्षणमात्रमेव सहर्षसिंहनादे पाण्डवसैन्ये सविषादमुक्ताक्रन्दे कौरवबले समुत्थितो महान्कलकलो हा हतः कुमारवृषसेन इति ।
दुर्योधनः:
॥ सबाष्परोधम् ॥
ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
१३४}तदो देव पेक्खामि कुमालं हदसारहितुलंगं लूणादबत्तचाबचामरकेदुवंसं सग्गब्भट्ठं विअ सुलकुमालं एक्केण एव्व हिआमम्मभेदिणा सिलीमुहेण भिण्णदेहं रहमज्झे पल्लत्थं ।
१३४: ततो देव प्रेक्षे कुमारं हतसारथितुरंगं लूनातपत्रचापचामरकेतुवंशं स्वर्गभ्रष्टमिव सुरकुमारमेकेनैव हृदयमर्मभेदिना शिलीमुखेन भिन्नदेहं रथमध्ये पर्यस्तं ।
दुर्योधनः:
॥ सास्रम् ॥
अहह कुमार वृषसेन । अलमतः परं श्रुत्वा । हा वत्स हा मदङ्कदुर्ललित हा मदाज्ञाकर हा गदायुधप्रियशिष्य हा शौर्यसागर हा राधेयकुलप्ररोह हा प्रियदर्शन हा दुःशासननिर्विशेष हा सर्वगुरुवत्सल प्रयच्छ मे प्रतिवचनं ।
पद्य ४.१०
पर्याप्तनेत्रमचिरोदितचन्द्रकान्त मुद्भिद्यमाननवयौवनरम्यशोभं
प्राणापहारपरिवर्तितदृष्टि दृष्टं कर्णेन तत्कथमिवाननपङ्कजं ते ॥४.१०॥
सूतः:
आयुष्मन्नलमत्यन्तदुःखावेगेन ।
दुर्योधनः:
सूत पुण्यवन्तो हि दुःखभाजो भवन्ति । अस्माकं पुनः
पद्य ४.११
प्रत्यक्षं हतबन्धूनामेतत्परिभवाग्निना ।
हृदयं दह्यतेऽत्यर्थं कुतो दुःखं कुतो व्यथा ॥४.११॥
॥ इति मोहमुपगतः ॥
सूतः:
समाश्वसितु समाश्वसितु महाराजः ।॥ इति पटान्तेन वीजयति ॥
दुर्योधनः:
॥ लब्धसंज्ञः ॥
भद्र सुन्दरक ततो वयस्येन किं प्रतिपन्नमङ्गराजेन ।
सुन्दरकः:
१३५}तदो अ देव तहाविधस्स पुत्तस्स दंसणेण संगलिदं अस्सुजलं उज्झिअ अणबेक्खिदपरप्पहरणाभिओएण सामिणा अङ्गराएण अभिजुत्तो धणंजओ । तं अ सुदवहामरिसुद्दीबिदपरक्कमं विमुक्कजीविदासं तह परक्कमन्तं पेक्खिअ भीमणौलसहदेवपञ्चालप्पमुहेहिं अन्तरिदो धणंजास्स रहवरो ।
१३५: ततश्च देव तथाविधस्य पुत्रस्य दर्शनेन संगलितमश्रुजलमुज्झित्वानवेक्षितपरप्रहरणाभियोगेन स्वामिनाङ्गराजेनाभियुक्तो धनंजयः । तं च सुतवधामर्षोद्दीपितपराक्रमं विमुक्तजीविताशं तथा पराक्रमन्तं प्रेक्ष्य भीमनकुलसहदेवपाञ्चालप्रमुखैरन्तरितो धनंजयस्य रथवरः ।
दुर्योधनः:
ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
१३६}तदो देव सल्लेन भणिदं । अङ्गराअ क्खलिदतुलंगमो मथिदचक्कणेमिकूबरो दे रहो । ता ण जुत्तं भीमज्जुणेहिं सह आजुज्जिदुं । त्ति भणिअ णिवत्तिदो रहो ओदारिदो सामी सन्दणादो बहुप्पऽरं अ समस्सासिदो ।
१३६: ततो देव शल्येन भणितं । अङ्गराज स्खलिततुरंगमो मथितचक्रनेमिकूबरस्ते रथः । तन्न युक्तं भीमार्जुनाभ्यां सहायोद्धुं । इति भणित्वा निर्वर्तितो रथोऽवतारितः स्वामी स्यन्दनाद्बहुप्रकारं च समाश्वासितः ।
दुर्योधनः:
ततस्ततः ।
सुन्दरकः:
१३७}तदो अ सामिणा सुइरं विलबिअ परिअणोबणीदं अण्णं रहं पेक्खिअ दीहं णिस्ससिअ मै दिट्ठी विणिक्खित्ता । सुन्दरा एहि त्ति भणिदं अ । तदो अहं उबगदो सामिसमीबं । तदो अबणीअ सीसट्ठाणादो पट्टिअं सरीरसंगलिदेहिं सोणिअबिन्दूहिं लित्तमुहं बाणं कदुअ अवलिहिअ पेसिदो देवस्स संदेसो ।॥ इति पट्टकामर्पयति ॥
१३७: ततश्च स्वामिना सुचिरं विलप्य परिजनोपनीतमन्यं रथं प्रेक्ष्य दीर्घं निःश्वस्य मयि दृष्टिर्विनिक्षिप्ता । सुन्दरक एहीति भणितं च । ततोऽहमुपगतः स्वामिसमीपं । ततोऽपनीय शीर्षस्थानात्पट्टिकां शरीरसंगलितैः शोणितबिन्दुभिर्लिप्तमुखं बाणं कृत्वाभिलिख्य प्रेषितो देवस्य संदेशः ।
दुर्योधनः:
॥ गृहीत्वा वाचयति ॥
स्वस्ति । महाराजदुर्योधनं समराङ्गणात्कर्ण एतदन्तं कण्ठे गाढमालिङ्ग्य विज्ञापयति ।
पद्य ४.१२
अस्त्रग्रामविधौ कृती न समरेष्वस्यास्ति तुल्यः पुमा न्भ्रातृभ्योऽपि ममाधिकोऽयममुना जेयाः पृथासूनवः
त्वत्संभावित इत्यहं न च हतो दुःशासनारिर्मया त्वं दुःखप्रतिकारमेहि भुजयोर्वीर्येण बाष्पेण वा ॥४.१२॥
वयस्य कर्ण किमिदं भ्रातृशतवधदुःखितं मामपरेण वाक्शल्येन घट्टयसि । भद्र सुन्दरक अथेदानीं किमारम्भोऽङ्गराजः ।
सुन्दरकः:
१३८}देव अबणीदसरीरावरणो अत्तवहकिदणिच्चओ पुणो बि पत्थेण सह समलं मग्गेदि ।
१३८: देव अपनीतशरीरावरण आत्मवधकृतनिश्चयः पुनरपि पार्थेन सह समरं मार्गयते ।
दुर्योधनः:
॥ आवेगादासनादुत्तिष्ठन् ॥
सूत रथमुपनय । सुन्दरक त्वमपि मद्वचनात्त्वरिततरं गत्वा वयस्यमङ्गराजं प्रतिबोधय । अलमतिसाहसेन । अभिन्न एवायमावयोः संकल्पः । न खलु भवानेको जीवितपरित्यागाकाङ्क्षी । किं तु
पद्य ४.१३
हत्वा पार्थान्सलिलमशिवं बन्धुवर्गाय दत्त्वा मुक्त्वा बाष्पं सह कतिपयैर्मन्त्रिभिश्चारिभिश्च
कृत्वान्योऽन्यं सुचिरमपुनर्भावि गाढोपगूढं संत्यक्ष्यावो हततनुमिमां दुःखितौ निर्वृतौ च ॥४.१३॥
अथ च शोकं प्रति मया न किंचित्संदेष्टव्यं ।
पद्य ४.१४
वृषसेनो न ते पुत्रो न मे दुःशासनोऽनुजः ।
त्वां बोधयामि किमहं त्वं मां संस्थापयिष्यसि ॥४.१४॥
सुन्दरकः:
१३९}जं देवो आणबेदि ।॥ इति निष्क्रान्तः ॥
१३९: यद्देव आज्ञापयति ।
दुर्योधनः:
तूर्णमेव रथमुपस्थापय ।
सूतः:
॥ कर्णं दत्त्वा ॥
देव ह्रेषासंवलितो नेमिध्वनिः श्रूयते । तथा तर्कयामि नूनं परिजनोपनीतो रथः ।
दुर्योधनः:
सूत गच्छ त्वं सज्जीकुरु ।
सूतः:
यदाज्ञापयति देवः ।॥ इति निष्क्रम्य पुनः प्रविशति ॥
दुर्योधनः:
॥ विलोक्य ॥
किमिति नारूढोऽसि ।
सूतः:
एष खलु तातोऽम्बा च संजयाधिष्ठितं रथमारुह्य देवस्य समीपमुपगतौ ।
दुर्योधनः:
किं नाम तातोऽम्बा च संप्राप्तौ । कष्टमतिबीभत्समाचरितं दैवेन । सूत गच्छ त्वं स्यन्दनं तूर्णमुपहर । अहमपि तातदर्शनं परिहरन्नेकान्ते तिष्ठामि ।
सूतः:
देव त्वदेकशेषबान्धवावेतौ कथमिव न समाश्वासयसि ।
दुर्योधनः:
सूत कथमिव समाश्वासयामि विमुखभागधेयः । पश्य ।
पद्य ४.१५
अद्यैवावां रणमुपगतौ तातमम्बां च दृष्ट्वा घ्रातस्ताभ्यां शिरसि विनतोऽहं च दुःशासनश्च
तस्मिन्बाले प्रसभमरिणा प्रापिते तामवस्थां पार्श्वं पित्रोरपगतघृणः किं नु वक्ष्यामि गत्वा ॥४.१५॥
तथाप्यवश्यं वन्दनीयौ गुरू ।
॥ इति निष्क्रान्तौ ॥
इति चतुर्थोऽङ्कः ।
Translation - भाषांतर
N/A


c: text/html

text:
This Page is courtesy of Sanskrit Documents List. Please send your corrections
Shivastotra by kalki avatar कल्किकृतं शिवस्तोत्रम श्रीगणेशाय नमः . गौरीनाथं विश्वनाथं शरण्यं भूतावासं वासुकीकण्ठभूषम . त्र्यक्शं पञ्चास्यादिदेवं पुराणं वन्दे सान्द्रानन्दसन्दोहदक्शम .. १.. योगाधीशं कामनाशं करालं गङ्गासङ्गक्लिन्नमूर्धानमीशम . जटाजूटाटोपरिक्शिप्तभावं महाकालं चन्द्रभालं नमामि .. २.. श्मशानस्थं भूतवेतालसङ्गं नानाशस्त्रैः सङ्गशूलादिभिश्च . व्यग्रात्युग्रा बाहवो लोकनाशे यस्य क्रोधोद्भूतलोको.अस्तमेति .. ३.. यो भूतादिः पञ्चभूतैः सिसृक्शुस्तन्मात्रात्मा कालकर्मस्वभावैः . प्रहृत्येदं प्राप्य जीवत्वमीशो ब्रह्मानन्दे क्रीडते तं नमामि .. ४.. स्थितौ विष्णुः सर्वजिष्णुः सुरात्मा लोकान्साधून धर्मसेतून्बिभर्ति . ब्रह्माद्यंशे यो.अभिमानी गुणात्मा शब्दाद्यङ्गैस्तं परेशं नमामि .. ५.. यस्याद्न्यया वायवो वान्ति लोके ज्वलत्यग्निः सविता याति तप्यन . शीतांशुः खे तारकासंग्रहश्च प्रवर्तन्ते तं परेशं प्रपद्ये .. ६.. यस्य श्वासात्सर्वधात्री धरित्री देवो वर्षत्यम्बुकालः प्रमाता . मेरुर्मध्ये भूवनानां च भर्ता तमीशानं विश्वरूपं नमामि .. ७.. इति श्रीकल्किपुराणे कल्किकृतं शिवस्तोत्रं सम्पूर्णम.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Read Article →
शिव ताण्दव स्तोत्रम् ! Shiva Tandava Stotram ! जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले गलेऽवलम्ब्य लम्बितां भुजङ्गतुङ्गमालिकाम् । डमड्डमड्डमड्डमन्निनादवड्डमर्वयं चकार चण्डताण्डवं तनोतु नः शिवः शिवम् ॥१॥ జటాటవీగలజ్జలప్రవాహపావితస్థలే గలేవలంబ్య లంబితాం భుజంగతుంగమాలికామ్ | డమడ్డమడ్డమడ్డమన్నినాదవడ్డమర్వయం చకార చండతాండవం […]
Read Article →
महिषासुर मर्दिनि स्तोत्रम् మహిషాసుర మర్దిని స్తోత్రం Mahishasura Mardini Stotram अयि गिरिनंदिनि नंदितमेदिनि विश्वविनोदिनि नंदनुते गिरिवर विंध्य शिरोधिनिवासिनि विष्णुविलासिनि जिष्णुनुते । भगवति हे शितिकण्ठकुटुंबिनि भूरि कुटुंबिनि भूरि कृते जय जय हे […]
Read Article →
इन 24 देव शक्ति गायत्री के महा मंत्रों का स्मरण करें । इष्टसिद्धि मे मां गायत्री का ध्यान बहुत शुभ होता है। गायत्री उपासना के लिए गायत्री मंत्र बहुत ही […]
Read Article →
श्री नवदुर्गा स्तोत्र ॥देवी शैलपुत्री॥ वन्दे वाञ्छितलाभाय चन्द्रार्धकृतशेखरां। वृषारूढां शूलधरां शैलपुत्री यशस्विनीम् ॥ ॥देवी ब्रह्मचारिणी॥ दधाना करपद्माभ्यामक्षमाला कमण्डलू । देवी प्रसीदतु मयि ब्रह्मचारिण्यनुत्तमा ॥ ॥देवी चन्द्रघण्टेति॥ पिण्डजप्रवरारूढा […]
Read Article →
द्वादश ज्योतिर्लिङ्ग स्तोत्रम् ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగ స్తోత్రం DWADASA JYOTIRLINGA STOTRAM !! सौराष्ट्रे सोमनाधञ्च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम् । उज्जयिन्यां महाकालम् ॐकारेत्वमामलेश्वरम् ॥ पर्ल्यां वैद्यनाधञ्च ढाकिन्यां भीम शङ्करम् । सेतुबन्धेतु रामेशं नागेशं दारुकावने ॥ […]


text:
सूत्रच्छेद:
विभाषा - प्रथमैकवचनम् , दिक्समासे - सप्तम्येकवचनम् , बहुव्रीहौ - सप्तम्येकवचनम्
अनुवृत्ति:
सर्व-आदीनि सर्वनामानि - प्रथमाबहुवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
न बहुव्रीहौ 1|1|29
इति प्रतिषेधं वक्ष्यति । तस्मिन् नित्ये प्रतिषेधे प्राप्ते विभाषेयम् आरभ्यते । दिशां समासः दिक्समासः । दिगुपदिष्टे समासे बहुव्रीहौ विभाषा सर्वादीनि सर्वनामसंज्ञानि भवन्ति - उत्तरपूर्वस्यै, उत्तरपूर्वायै ; दक्षिणपूर्वस्यै, दक्षिणपूर्वायै । दिग्ग्रहणं किम् ? न बहुव्रीहौ 1|1|29
इति प्रतिषेधं वक्ष्यति, तत्र न ज्ञायते क्व विभाषा, क्व प्रतिषेधः इति । दिग्ग्रहणे पुनः क्रियमाणे ज्ञायते दिगुपदिष्टसमासे विभाषा, अन्यत्र प्रतिषेधः इति । समासग्रहणं किम् ? समास एव यो बहुव्रीहिः, तत्र विभाषा यथा स्यात् । बहुव्रीहिवद् भावेन यो बहुव्रीहिः, तत्र मा भूत् - दक्षिणदक्षिणस्यै देहि । बहुव्रीहौ इति किम् ? द्वन्द्वे विभाषा मा भूत् - दक्षिणौत्तरपूर्वाणाम् इति द्वन्द्वे च 1|1|32
इति नित्यं प्रतिषेधो भवति ॥
`दिगुपदिष्टे` इति। दिशामुपदिष्ट उक्तो दिगुपदिष्टः। स पुनः`दिङनामान्यन्तराले` 2|2|26
इति यः समासस्तस्यात्र ग्रहणम्। स पुनर्लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषया लभ्यते। प्रतिपदोक्तसमासाश्रयणं तु या पूर्वा दिक् सोत्तराऽस्योन्मु-ग्धस्य, `अस्मै पूर्वोत्तराय देहि` इत्यत्रा मा भूत्। `उत्तरपूर्वस्मै` इति।उत्तरस्याश्च पूर्वस्याश्च दिशोर्यदन्तरालमिति पूर्वोक्तेन सूत्रेण बहुव्रीहिः, `सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पूर्वपदस्य पुंवद्भावः` (जै।प।वृ।103) इति पूर्वपदस्य पुंवद्भावः, चतुर्थ्येकवचनम्, `सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च` 7|3|114
इति याट्, `आटश्च` 6|1|87
इति वृद्धिः।`समासग्रहणं किम्` इति। यावता न बहुव्रीहिः समासत्वं व्यभिचरत्येव, ततोऽपार्थकं विसेषणमित्यभिप्रायः। `समास एव यो बहुव्रीहि` इति। यस्यातिदेशेन बहुव्रीहिवद्भावो न विधीयते स वेदितव्यः समास एव बहुव्रीहिरिति। स पुनर्यः समासाधिकारे विहितः। `बहुव्रीहिवद्भावेन` इति। यस्यातिदेशिकं बहुव्रीहित्वं स बहुव्रीहिवद्भावेनबहुव्रीहिः। `दक्षिणदक्षिणस्यै` इति। `एकं बहुव्रीहिवत्` 7|1|9
इत्यतो बहुव्रीहिवदिति वत्र्तमाने `आबाधे च` 8|1|10
इति दक्षिणाशब्दस्य द्विर्वचनम्। बहुव्रीहि-वद्भावाच्च सुब्लुक्। अयं बहुव्रीहिवद्भावेन बहुव्रीहिरिति विभाषा न प्रवत्र्तते। योऽपि `न बहुव्रीहौ` 1|1|28
इति वक्ष्यमाणः प्रतिषेधः सोऽपीह न भवति; तत्रापि समासाधिकारात। `दक्षिणोत्तरपूर्वाणाम्` इति। अत्र `द्वन्द्वे च` 1|1|30
इति नित्य एव प्रतिषेधो भवति, तेन पक्षे सुण्न भवति। यद्येवम्, `सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे` (जै।प।वृ103) इति पुंवद्भावोऽत्र न स्यात्; नैतदस्ति; अवयवस्याद्वन्द्वत्वात्। ननु विनाऽपि बहुव्रीहिग्रहणेनात्र `द्वन्द्वे च` 1|1|30
इति प्रतिषेधेन भाव्यमेव; तदपार्थकं बहुव्रीहिग्रहणम्, नैतदस्ति; यो हि दिग्द्वन्द्वो न भवति स तस्य विषयः स्यात्। दिग्द्वन्द्वे त्वसति बहुव्रीहिग्रहणे एषैव विभाषा स्यात्। तस्माद्बहुव्री-हिग्रहणं कत्र्तव्यम्? न कत्र्तव्यम्। कस्मान्न भवति? `दक्षिणोत्तरपूर्वाणाम्` इत्यत्र प्रतिपदोक्तसमासस्येह ग्रहणात्। एवं तर्ह्रुत्तरार्थं बहुव्रीहिग्रहणम्। `न वहुव्रीहौ` 1|1|28
इत्यत्रास्य प्रयोजनं वक्ष्यति। वृत्तिकारस्य त्वेषोऽभिप्रायः- `उत्तरार्थमवश्यकत्र्तव्यम्, तदुत्तरार्थं कृतमिहापि स्पष्टार्थं भविष्यति` इति।
अत्र समासावयवानां सर्वादीनां संज्ञा विकल्प्यत इत वृतौ लक्ष्यते, यथाह- दिगुपदिष्ट इत्यादि । दिशामुपदिष्ट उक्ते "दिङ्नामान्यतराले" इत्यस्मिन्समासेऽवयवत्वेन वर्तमानानीत्यर्थः । न चावयवानां संज्ञाविकल्पे किञ्चित्प्रयोजनमस्ति, स्मायादिकं तावदङ्गाश्रयम्, काकचोश्च नास्ति विशेषः, दिग्वाचिनामकारान्तत्वात् । शर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे" इति पूर्वपदस्य पुंवद्भावोषऽपि न प्रयोजनम्, तत्र हि मात्रग्रहणं क्वचित्सर्वनामत्वेन दृष्टानां संप्रत्यसर्वनामत्वेऽपि यथा स्यात्, तथा च दक्षिणपूर्वाया इति संज्ञाभावपक्षेऽपि भवति । स्यादेतत्--अवयवानामेव संज्ञा, कार्यं तु "अङ्गाधिकारे तस्य च तदुतरपदस्य च" इति । एवमपि दक्षिणपूर्वतः, दक्षिणपूर्वत्रत्यत्र तसिलादयो न स्युः; तस्मात्सर्वाद्यन्ते बहुव्रीहौ संज्ञा विकल्प्यते । "सर्वादीनि" इत्ययं तु वृत्तिग्रन्थः शर्वाद्यन्ते प्रवर्तमाना संज्ञा सर्वादीन्यपि गोचरयति" इत्येवंपरो व्याख्येयः । यद्वा--अवयवानां संज्ञाविधानेन तदन्तस्यापि सिद्ध्यति, तदन्तविधेरभ्युपगमादिति । समासग्रहणं किमिति । न बहुव्रीहिः समासत्वं व्यभिचरतीति प्रश्नः । दक्षिणदक्षिणस्यै इति । "एकं बहुव्रीहिवत्" इत्यनुवृतौ "आबाधे च" इति दक्षिणशब्दस्य द्विर्वचनम् ङ बहुव्रीहौ" इत्ययमपि निषेधो न भवति, तत्रापि समासाधिकारात् । दक्षिणोतरपूर्वाकणामिति । असति बहुव्रीहिग्रहणे यथा ङ बहुव्रीहौ" इति प्रतिषेधं बाधते, एवं "द्वन्द्वे च" इत्येतमपि बाधेत । अथ क्रियमाणऽपि बहुव्रीहिग्रहणे या पूर्वा सोतरा यस्योन्मुग्धस्य तस्मै पूर्वोतराय देहीत्यत्र कस्मान्न भवति ? प्रतिपदोक्तो यो दिक्समासः-"दिङ्नामान्यन्तराले" इति, तस्य ग्रहणम् । यद्येवम्, तत एव हेतोर्द्वन्द्वे न भविष्यति ? सत्यम्; उतरार्थमवश्यं कर्तव्यं बहुव्रीहिग्रहणमिहापि विस्पष्टार्थं भविष्यतीति मन्यते ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अत्र सर्वनामता वा स्यात् । उत्तरपूर्वस्यै । उत्तरपूर्वायै । दिङ्नामान्यन्तराले इति प्रतिपदोक्तस्य दिक्समासस्य ग्रहणान्नेह । योत्तरा सा पूर्वा यस्या उन्मुग्धायास्तस्यै उत्तरपूर्वायै । बहुव्रीहिग्रहणं स्पष्टार्थम् । अन्तरस्यै शालायै । बाह्यायै इत्यर्थः । अपुरीत्युक्तेर्नेह । अन्तरायै नगर्यै ॥
तत्र विशेषं दर्शयितुमाह--विभाषा दिक्समासे। `सर्वादीनी`त्यतः `सर्वनाम`ग्रहणमनुवर्तते। तदाह--अत्रेति। दिक्समासे इत्यर्थः। `न बहुव्रीहौ` इत्यलौकिकविग्रहवाक्ये नित्यनिषेधे प्राप्ते विकल्पार्थमिति केचित्। गौणत्वादप्राप्ते विभाषेयमित्यन्ये। सर्वनामत्वपक्षे उदाहरति--उत्तरपूर्वस्यै इति। स्याड्ढ्रस्वौ। उत्तरपूर्वायै इति। सर्वनामत्वाऽभावपक्षे याट्। उत्तरपूर्वायाः-उत्तरपूर्वस्याः। उत्तरपूर्वासाम्--उत्त्रपूर्वाणाम्। उत्तरपूर्वस्याम्--उत्तरपूर्वायाम्। `सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः` इति मात्रग्रहणात्संप्रत्यसर्वनामत्वेऽपि पूर्वपदस्य पुंवत्त्वम्। ननूत्तरा दिगिति गत्वा मोहवशात्पूर्वा दिक् यस्याः सा उत्तरपूर्वा। `अनेकमन्यपदार्थ` इति बहुव्रीहिः। अत्रापि दिक्शब्दघटितसमासत्वात्सर्वनामताविकल्पे उत्तरपूर्वस्यै--उत्तरपूर्वायै इति रूपद्वयं स्यात्। स्याडागमस्तु नेष्यते। तत्राह--दिङ्नामानीति। `दिङ्नामान्यन्तराले` इति बहुव्रीहिः प्रतिपदोक्तो दिक्समासः, दिक्शब्दमुच्चार्यं विहितत्वात्। नतु `अनेकमन्यपदार्थे ` इति बहुव्रीहिरपि। ततश्च लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषया न तस्येह ग्रहणमित्यर्थः। योत्तरेति। उत्तराशब्दस्य पूर्वाशब्दस्य च सामानाधिकरण्यं द्योतयितुं यत्तच्छब्दौ। सामानाधिकरण्याऽभावे `अनेकमन्यपदार्थे` इति बुहुव्रीहेरसंभवात्, `बहुव्रीहिः समानाधिकरणानां वक्तव्य)` इति वचनात्। उन्मुग्धाया इति। तेन पूर्वोत्तरयोर्विरोधात्कथं सामानादिकरण्यमिति शङ्का निरस्ता। ननु `विभाषा दिक्समासे` इत्येवास्तु, बहुव्रीहिग्रहणं न कर्तव्यं, प्रतिपदोक्तत्वेन `दिङ्नामानी`ति बहुव्रीहेरेव ग्रहणसिद्धेरित्यत आह--बहुव्रीहिग्रहणं स्पष्टार्थंमिति। बाह्यायै इत्यर्थ इति। `अन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तर्धिभेदतादर्थ्ये। छिद्रात्मीयविनाबहिरवसरमध्येऽन्तरात्मनि चे`ति कोशात्। अर्थान्तरपरत्वेन तु सर्वनामत्वाऽभावान्न स्यादिति भावः। अपुरीत्युक्तेरिति। `अन्तरं बहिर्योगेति गणसूत्रे` इति शेषः।
वभाषा दिक्समासे। गौणत्वादप्राप्ते विभाषेयं, न तु `न बहुव्रीहा`विति निषेधे प्राप्ते इति भ्रमितव्यम्। तंस्याऽलौकिकप्रक्रियावाक्यान्तर्गतसर्वादिविषयत्वादस्य च समासविषयत्वात्। स्पष्टार्थमिति। प्रतिपदोक्समासविधायके `दिङामानी`ति सूत्रे `शेषो बहुव्रीहि`रित्यतो `बहुव्रीहि`रित्यधिकारादिति भावः।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
सर्वनामता वा। उत्तरपूर्वस्यै, उत्तरपूर्वायै। तीयस्येति वा सर्वनामसंज्ञा। द्वितीयस्यै, द्वितीयायै॥ एवं तृतीया॥ अम्बार्थेति ह्रस्वः। हे अम्ब। हे अक्क। हे अल्ल॥ जरा। जरसौ इत्यादि। पक्षे रमावत्॥ गोपाः, विश्वपावत्॥ मतीः। मत्या॥
महाभाष्यम्
विभाषा दिक्समासे बहुव्रीहौ दिक्ग्रहणं किमर्थम् ? न बहुव्रीहाविति प्रतिषेधं वक्ष्यति। तत्र न ज्ञायते क्व विभाषा क्व प्रतिषेध इति। दिग्ग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषो भवति। दिगुपदिष्टे विभाषा अन्यत्र प्रतिषेधः। अथ समासग्रहणं किमर्थम् ? समास एव यो बहुव्रीहिस्तत्र यथा स्याद्, बहुव्रीहिवद्भावेन यो बहुव्रीहिस्तत्र मा भूदिति। दक्षिणदक्षिणस्यै देहि। अथ बहुव्रीहिग्रहणं किमर्थम् ? द्वन्द्वे मा भूत्। दक्षिणोत्तरपूर्वाणाम् इति। नैतदस्ति प्रयोजनम्। द्वन्द्वे चेति प्रतिषेधो भविष्यति। नाप्राप्ते प्रतिषेधे इयं विभाषा आरभ्यते सा यथैव न बहुव्रीहावित्येतं प्रतिषेधं बाधते एवं द्वन्द्वे चेत्येतमपि बाधेत। न बाधेत। किं कारणम्। येन नाप्राप्ते तस्य बाधनं भवति। न चाप्राप्ते न बहुव्रीहावित्येतस्मिन् प्रतिषेधे इयं विभाषा आरभ्यते। द्वन्द्वे चेत्येतस्मिन् पुनः प्राप्ते चाप्राप्ते च। अथवा पुरस्तादपवादा अनन्तरान् विधीन्नोत्तरानि इत्येवमियं विभाषा न बहुव्रीहावित्येतं प्रतिषेधं बाधिष्यते, द्वन्द्वे चेत्येतं प्रतिषेधं न बाधिष्यते। अथवा इदं तावदयं प्रष्टव्यः, इह कस्मान्न भवति या पूर्वा सोत्तरा अस्योन्मुग्धस्य सोऽयं पूर्वोत्तर उन्मुग्धः। तस्मै पूर्वोत्तराय देहीति। लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति। यद्येवं नार्थो बहुव्रीहिग्रहणेन। द्वन्द्वे कस्मान्न भवति। लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति। उत्तरार्थं तर्हि बहुव्रीहिग्रहणं कर्तव्यम्। न कर्तव्यम्। क्रियते तत्रैव न बहुव्रीहाविति। द्वितीयं कर्तव्यम्। बहुव्रीहिरेव यो बहुव्रीहिस्तत्र यथा स्याद्, बहुव्रीहिवद्भावेन यो बहुव्रीहिस्तत्र मा भूत्। एकैकस्मै देहि। एतदपि नास्ति प्रयोजनम्। समास इति वर्तते तेन बहुव्रीहिं विशेषयिष्यामः। समासो यो बहुव्रीहिरिति। इदं तर्हि प्रयोजनम्। अवयवभूतस्यापि बहुव्रीहेः प्रतिषेधो यथा स्यात्। इह मा भूत्। वस्त्रमन्तरमेषां त इमे वस्त्रान्तराः। वसनमन्तरमेषां त इमे वसनान्तराः। वस्त्रान्तराश्च वसनान्तराश्च वस्त्रान्तरवसनान्तराः।


text:
रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्/सर्गः ५९
श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे एकोनषष्ठितमः सर्गः ॥४-५९॥
ततः तत् अमृत आस्वादम् गृध्र राजेन भाषितम् ।
निशम्य मुदितो हृष्टाः ते वचः प्लवगर्षभाः ॥४-५९-१॥
जांबवान् वानर श्रेष्ठः सह सर्वैः प्लवंगमैः ।
भू तलात् सहसा उत्थाय गृध्र राजानम् अब्रवीत् ॥४-५९-२॥
क्व सीता केन वा दृष्टा को वा हरति मैथिलीम् ।
तत् आख्यातु भवान् सर्वम् गतिः भव वन ओकसाम् ॥४-५९-३॥
को दाशरथि बाणानाम् वज्र वेग निपातिनाम् ।
स्वयम् लक्ष्मणम् मुक्तानाम् न चिंतयति विक्रमम् ॥४-५९-४॥
स हरीन् प्रति संयुक्तान् सीता श्रुति समाहितान् ।
पुनः आश्वासयन् प्रीत इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥४-५९-५॥
श्रूयताम् इह वैदेह्या यथा मे हरणम् श्रुतम् ।
येन च अपि मम आख्यातम् यत्र च आयत लोचना ॥४-५९-६॥
अहम् अस्मिन् गिरौ दुर्गे बहु योजनम् आयते ।
चिरात् निपतितो वृद्धः क्षीण प्राण पराक्रमः ॥४-५९-७॥
तम् माम् एवम् गतम् पुत्रः सुपार्श्वो नाम नामतः ।
आहारेण यथा कालम् बिभर्ति पतताम् वरः ॥४-५९-८॥
तीक्ष्ण कामाः तु गंधर्वाः तीक्ष्ण कोपा भुजंगमाः
।
मृगाणाम् तु भयम् तीक्ष्णम् ततः तीक्ष्ण क्षुधा वयम् ॥४-५९-९॥
स कदाचित् क्षुधा आर्तस्य मम आहार कान्क्षिणः ।
गत सूर्यो अहनि प्राप्तो मम पुत्रो हि अनामिषः ॥४-५९-१०॥
स मया आहार संरोधात् पीडितः प्रीति वर्धनः ।
अनुमान्य यथा तत्त्वम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥४-५९-११॥
अहम् तात यथा कालम् आमिष अर्थी खम् आप्लुतः ।
महेन्द्रस्य गिरेः द्वारम् आवृत्य च सुसमाश्रितः ॥४-५९-१२॥
तत्र सत्त्व सहस्राणाम् सागर अन्तर चारिणाम् ।
पंथानम् एको अध्यवसम् संनिरोद्धुम् अवाङ् मुखः ॥४-५९-१३॥
तत्र कश्चित् मया दृष्टः सूर्य उदय सम प्रभाम् ।
स्त्रियम् आदाय गच्छन् वै भिन्न अंजन चय उपमः ॥४-५९-१४॥
सो अहम् अभ्यवहार अर्थम् तौ दृष्ट्वा कृत निश्चयः ।
तेन साम्ना विनीतेन पन्थानम् अनुयाचितः ॥४-५९-१५॥
न हि साम उपपन्नानाम् प्रहर्ता विद्यते भुवि ।
नीचेषु अपि जनः कश्चित् किम् अङ्ग बत मत् विधः ॥४-५९-१६॥
स यातः तेजसा व्योम संक्षिपन् इव वेगतः ।
अथ अहम् खे चरैः भूतैः अभिगम्य सभाजितः ॥४-५९-१७॥
दिष्ट्या जीवति सीत इति हि अब्रुवन् माम् महर्षयः ।
कथंचित् स कलत्रः असौ गतः ते स्वस्ति असंशयम् ॥४-५९-१८॥
एवम् उक्तः ततो अहम् तैः सिद्धैः परम शोभनैः ।
स च मे रावणो राजा रक्षसाम् प्रतिवेदितः ॥४-५९-१९॥
पश्यन् दाशरथेः भार्याम् रामस्य जनक आत्मजाम् ।
भ्रष्ट आभरण कौशेयाम् शोक वेग पराजिताम् ॥४-५९-२०॥
राम लक्ष्मणयोः नाम क्रोशन्तीम् मुक्त मूर्धजाम् ।
एष काल अत्ययः तात इति वाक्यविदाम् वरः ॥४-५९-२१॥
एतत् अर्थम् समग्रम् मे सुपार्श्वः प्रत्यवेदयत् ।
तत् श्रुत्वा अपि हि मे बुद्धिः न आसीत् काचित् पराक्रमे
॥४-५९-२२॥
अपक्षो हि कथम् पक्षी कर्म किंचित् समारभेत् ।
यत् तु शक्यम् मया कर्तुम् वाक् बुद्धि गुण वर्तिना ॥४-५९-२३॥
श्रूयताम् तत्र वक्ष्यामि भवताम् पौरुष आश्रयम् ।
वाक् मतिभ्याम् हि सार्वेषाम् करिष्यामि प्रियम् हि वः ॥४-५९-२४॥
यत् हि दाशरथेः कार्यम् मम तत् न अत्र संशयः ।
तत् भवन्तो मति श्रेष्ठा बलवन्तो मनस्विनः ॥४-५९-२५॥
प्रहिताः कपि राजेन देवैः अपि दुरासदाः ।
राम लक्ष्मण बाणाः च निशिताः कंक पत्रिणः ॥४-५९-२६॥
त्रयाणाम् अपि लोकानाम् पर्याप्ताः त्राण निग्रहे ।
कामम् खलु दशग्रीवः तेजो बल समन्वितः ।
भवताम् तु समर्थानाम् न किंचित् अपि दुष्करम् ॥४-५९-२७॥
तत् अलम् काल संगेन क्रियताम् बुद्धि निश्चयः ।
न हि कर्मसु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवत् विधाः ॥४-५९-२८॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनषष्ठितमः सर्गः ॥४-५९॥


text:
रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्/सर्गः ६१
श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे एकषष्ठितमः सर्गः ॥४-६१॥
ततः तत् दारुणम् कर्म दुष्करम् साहसात् कृतम् ।
आचचक्षे मुनेः सर्वम् सूर्य अनुगमनम् तथा ॥४-६१-१॥
भगवन् व्रण युक्तत्वात् लज्जया च अकुल इन्द्रियः ।
परिश्रान्तो न शक्नोमि वचनम् परिभाषितुम् ॥४-६१-२॥
अहम् चैव जटायुः च संघर्षात् दर्प मोहितौ ।
आकाशम् पतितौ दूरात् जिज्ञासन्तौ पराक्रमम् ॥४-६१-३॥
कैलास शिखरे बद्ध्वा मुनीनाम् अग्रतः पणम् ।
रविः स्यात् अनुयातव्यो यावत् अस्तम् महागिरिम् ॥४-६१-४॥
अपि आवाम् युगपत् प्राप्तौ अपश्याव मही तले ।
रथ चक्र प्रमाणानि नगराणि पृथक् पृथक् ॥४-६१-५॥
क्वचित् वादित्र घोषः च क्वचित् भूषण निःस्वनः ।
गायन्तीः स्म अंगना बह्वीः पश्यावो रक्त वाससः ॥४-६१-६॥
तूर्णम् उत्पत्य च आकाशम् आदित्य पथम् आस्थितौ ।
आवाम् आलोकयावः तत् वनम् शाद्वल संस्थितम् ॥४-६१-७॥
उपलैः इव संछन्ना दृश्यते भूः शिल उच्चयैः ।
आपगाभिः च संवीता सूत्रैः इव वसुंधरा ॥४-६१-८॥
हिमवान् चैव विन्ध्यः च मेरुः च सुमहान् गिरिः ।
भू तले संप्रकाशन्ते नागा इव जल आशये ॥४-६१-९॥
तीव्रः स्वेदः च खेदः च भयम् च आसीत् तदा अवयोः ।
समाविशत मोहः च ततो मूर्च्छा च दारुणा ॥४-६१-१०॥
न च दिक् ज्ञायते याम्या न आग्नेयी न च वारुणी ।
युग अन्ते नियतो लोको हतो दग्ध इव अग्निना ॥४-६१-११॥
मनः च मे हतम् भूयः चक्षुः प्राप्य तु संश्रयम् ।
यत्नेन महता हि अस्मिन् मनः संधाय चक्षुषी ॥४-६१-१२॥
यत्नेन महता भूयो भास्करः प्रतिलोकितः ।
तुल्यः पृथ्वी प्रमाणेन भास्करः प्रतिभाति नौ ॥४-६१-१३॥
जटायुः माम् अनापृच्छ्य निपपात महीम् ततः ।
तम् दृष्ट्वा तूर्णम् आकाशात् आत्मानम् मुक्तवान् अहम् ॥४-६१-१४॥
पक्षभ्याम् च मया गुप्तो जटायुः न प्रदह्यत ।
प्रमादात् तत्र निर्दग्धः पतन् वायु पथात् अहम् ॥४-६१-१५॥
आशन्के तम् निपतितम् जनस्थाने जटायुषम् ।
अहम् तु पतितो विन्ध्ये दग्ध पक्षो जडी कृतः ॥४-६१-१६॥
राज्यात् हीनो भ्रात्रा च पक्षाभ्याम् विक्रमेण च ।
सर्वथा मर्तुम् एव इच्छन् पतिष्ये शिखरात् गिरेः ॥४-६१-१७॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकषष्ठितमः सर्गः ॥४-६१॥


text:
वायुपुराणम्/पूर्वार्धम्/अध्यायः ३१
।।सूत उवाच ।।
इत्येषा समनुज्ञाता कथा पापप्रणाशिनी।
या दक्षमधिकृत्येह कथा शर्वादुपागता ।। ३१.१ ।।
पितृवंशप्रसङ्गेन कथा ह्येषा प्रकीर्तिता।
पितॄणामानुपूर्व्येण देवान् वक्ष्याम्यतः परम् ।। ३१.२ ।।
त्रेतायुगमुखे पूर्वमासन् स्वायम्भुवेऽन्तरे ।
देवा यामा इति ख्याताः पूर्वं ये यज्ञसूनवः ।। ३१.३ ।।
अजिता ब्रह्मणः पुत्रा जिता जिदजिताश्च ये।
पुत्राः स्वायम्भुवस्यैते शुक्रनाम्ना मानसाः ।। ३१.४ ।।
तृप्तिमन्तो गणा ह्येते देवानान्तु त्रयः स्मृताः ।
छन्दोगास्तु त्रयस्त्रिंशत्सर्वे स्वायम्भुवस्य ह ।। ३१.५ ।।
यदुर्ययातिर्द्वौ देवौ दीधयः स्रवसो मतिः।
विभासश्च क्रतुश्चैव प्रजातिर्विशतो द्युतिः ।। ३१.६ ।।
वायसो मङ्गलश्चैव यामा द्वादश कीर्तिताः।
अभिमन्युरुग्रदृष्टिः समयोऽथ शुचिश्रवाः।
केवलो विश्वरूपश्च सुपक्षो मधुपस्तथा ।। ३१.७ ।।
तुरीयो निर्हपुश्चैव युक्तो ग्रावाजिनस्तु ते।
यमिनो विश्वदेवाद्यं यविष्ठोऽमृतवानपि ।। ३१.८ ।।
अजिरो विभुर्विभावश्च मृलिकोऽथ दिदेहकः।
श्रुतिश्रृणो बृहच्छुक्रो देवा द्वादश कीर्तिताः ।। ३१.९ ।।
आसन् स्वायम्भुवस्यैते अन्तरे सोमपायिनः।
त्विषिमन्तो गणा ह्येते वीर्यवन्तो महाबलाः ।। ३१.१० ।।
तेषामिन्द्रः सदा ह्यासीद्विश्वभुक् प्रथमो विभुः।
असुरा येतदा तेषामासन् दायादबान्धवाः ।। ३१.११ ।।
सुपर्णयक्षगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः।
अष्टौ ते पितृभिः सार्द्धं नासत्या देवयोनयः ।। ३१.१२ ।।
स्वायम्भुवेऽन्तरेऽतीताः प्रजास्त्वासां सहस्रशः।
प्रभावरूपसम्पन्ना आयुषा च बलेन च ।। ३१.१३ ।।
विस्तरादिह नोच्यन्ते मा प्रसङ्गो भवत्विह।
स्वायम्भुवो निसर्गश्च विज्ञेयः साम्प्रतं मनुः ।। ३१.१४ ।।
अतीते वर्त्तमानेन दृष्टो वैवस्वतेन सः।
प्रजाभिर्देवताभिश्च ऋषिभिः पितृभिः सह ।। ३१.१५ ।।
तेषां सप्तर्षयः पूर्वमासन्ये तान् निबोधत।
भृग्वङ्गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।। ३१.१६ ।।
अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च सप्त स्वायम्भुवेऽन्तरे।
अग्नीध्रश्चातिबाहुश्च मेधा मेधातिथिर्वसुः ।। ३१.१७ ।।
ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यः सवनः पुत्र एव च ।।
मनोः स्वायम्भुवस्यैते दश पुत्रा महौजसः ।। ३१.१८ ।।
वायुप्रोक्ता महासत्त्वा राजानः प्रथमेऽन्तरे।
सासुरन्तत्सगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम्।
सपिशाचमनुष्यञ्च सुपर्णाप्सरसाङ्गणम् ।। ३१.१९ ।।
नो शक्यमानुपूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि।
बहुत्वान्नामधेयानां सङ्ख्या तेषां कुले तथा ।। ३१.२० ।।
या वै व्रजकुलाख्यास्तु आसन् स्वायम्बुवेऽन्तरे।
कालेन बहुनातीता अयनाब्दयुगक्रमैः ।। ३१.२१ ।।
।।ऋषय ऊचुः।।
क एष भगवान् कालः सर्वभूतापहारकः।
कस्य योनिः किमादिश्च किन्तत्त्वं स किमात्मजः ।। ३१.२२ ।।
किमस्य चक्षुः का मूर्तिः के चास्यावयवाः स्मृताः।
किंनामधेयः कोऽस्यात्मा एतत् प्रब्रूहि पृच्छताम् ।। ३१.२३ ।।
।।सूत उवाच।।
श्रूयतां कालसद्भावः श्रुत्वा चैवावधार्यताम्।
सूर्ययोनिर्निमेषादिः सङ्ख्याचक्षुः स उच्यते ।। ३१.२४ ।।
मूर्त्तिरस्य त्वहोरात्रे निमेषावयवश्च सः।
संवत्सरशतं त्वस्य नाम चास्य कलात्मकम्।
साम्प्रतानागतातीतकालात्मा स प्रजापतिः ।। ३१.२५ ।।
पञ्चानां प्रविभक्तानां कालावस्थां निभोधत।
दिनार्द्धमासमासैस्तु ऋतुभिस्त्वयनैस्तथा ।। ३१.२६ ।।
संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः।
इद्वत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थश्चानुवत्सरः ।। ३१.२७ ।।
वत्सरः पञ्चमस्तेषां कालः स युगसंज्ञितः।
तेषान्तु तत्त्वं वक्ष्यामि कीर्त्त्यमानं निबोधत ।। ३१.२८ ।।
ऋतुरग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः।
आदित्ये यस्त्वसौ सारः कालाग्निः परिवत्सरः ।। ३१.२९ ।।
शुक्लकृष्णा गतिश्चापि अपां सारमयः खगः।
स इडावत्सरः सोमः पुराणे निश्चयो मतः ।। ३१.३० ।।
यश्चायं तपते लोकांस्तनुभिः सप्तसप्तभिः।
आशुकर्त्ता च लोकस्य सवायुरिति वत्सरः ।। ३१.३१ ।।
अहङ्कारात् रुदन् रुद्रः सद्भूतो ब्रह्मणस्त्रयः।
स रुद्रो वत्सरस्तेषां विजज्ञे नीललोहितः।
तेषां हि तत्त्वं वक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोधत ।। ३१.३२ ।।
अङ्गप्रत्यङ्गसंयोगात् कालात्मा प्रपितामहः।
ऋक्साम यजुषां योनिः पञ्चानां पतिरीश्वरः ।। ३१.३३ ।।
सोऽग्निर्यजुश्च सोमश्च स भूतः स प्रजापतिः।
प्रोक्तः संवत्सरश्चेति सूर्यो योऽग्निर्मनीषिभिः ।। ३१.३४ ।।
यस्मात् कालविभागानां मासर्त्वयनयोरपि।
ग्रहनक्षत्रशीतोष्णवर्षायुःकर्मणां तथा।
योजितः प्रविभागानां दिवसानाञ्च भास्करः ।। ३१.३५ ।।
वैकारिकः प्रसन्नात्मा ब्रह्मपुत्रः प्रजापतिः।
एकेनैकोऽथ दिवसो मासोऽथर्तुः पितामहः ।। ३१.३६ ।।
आदित्यः सविता भानुर्जीवनो ब्रह्मसत्कृतः।
प्रभवश्चात्य यश्चैव भूतानां तेन भास्करः ।। ३१.३७ ।।
ताराभिमानी विज्ञेयस्तृतीयः परिवत्सरः।
सोमः सर्वौषधिपतिर्यस्मात्स प्रपितामहः ।। ३१.३८ ।।
आजीवः सर्वभूतानां योगक्षेमकृदीश्वरः।
अवेक्षणाणः सततं बिभर्ति जगदंशुभिः ।। ३१.३९ ।।
तिथीनां पर्वसन्धीनां पूर्णिमादर्शयोरपि।
योनिर्निशाकरो यश्च योऽमृतात्मा प्रजापतिः ।। ३१.४० ।।
तस्मात् स पितृमान् सोम ऋग्यजुश्छन्दआत्मकः।
प्राणापानसमानाद्यैर्व्यानोदानात्मकैरपि ।। ३१.४१ ।।
कर्मभिः प्राणिनां लोके सर्वचेष्टाप्रवर्त्तकः।
प्राणापानसमानानां वायूनाञ्च प्रवर्त्तकः ।। ३१.४२ ।।
पञ्चानाञ्चेन्द्रियमनोबुद्धिस्मृति जलात्मनाम्।
समानकालकरणः क्रियाः सम्पादयन्निव ।। ३१.४३ ।।
सर्वात्मा सर्वलोकानामावहः प्रवहादिभिः।
विधाता सर्वभूतानां क्षमी नित्यं प्रभञ्जनः ।। ३१.४४ ।।
योनिरग्नेरपां भूमे रवेश्चन्द्रमसश्चयः।
वायुः प्रजापिर्भूतं लोकात्मा प्रपितामहः ।। ३१.४५ ।।
प्रजापति मुखैर्देवैः सम्यगिष्टफलार्थिभिः।
त्रिभिरेव कपालैस्तु अम्बकैरोषधिक्षये।
इज्यते भगवान् यस्मात्तस्मात्र्र्यम्बक उच्यते ।। ३१.४६ ।।
गायत्री चैव त्रिष्टुप् च जगती चैव या स्मृता।
त्र्यम्बका नामतः प्रोक्ता योनयः सवनस्य ताः ।। ३१.४७ ।।
ताभिरेकत्वभूताभिस्त्रिविधाभिः स्ववीर्यतः।
त्रिसाधनपुरोडाशस्त्रि कपालः स वै स्मृतः ।। ३१.४८ ।।
इत्येतत्पञ्चवर्षं हि युगं प्रोक्तं मनीषिभिः।
यच्चैव पञ्चधात्मा वै प्रोक्तः संवत्सरो द्विजैः।
सैकं षट्कं विजज्ञेऽथ मध्वादीनृतवःकिल ।। ३१.४९ ।।
ऋतुपुत्रार्त्तवः पञ्च इति सर्गः समासतः।
इत्येष पवमानो वै प्राणिनां जीवितानि तु ।। ३१.५० ।।
नदी वेगसमायुक्तं कालो धावति संहरन्।
अहोरात्रकरस्तस्मात् स वायुरभवत्पुनः ।। ३१.५१ ।।
एते प्रजानां पतयः प्रधानाः सर्वदेहिनाम् ।
पितरः सर्व लोकानां लोकात्मानः प्रकीर्तिताः ।। ३१.५२ ।।
ध्यायतो ब्रह्मणो वक्रादुद्यन् समभवद्भवः।
ऋषिर्विप्रो महादेवो भूतात्मा प्रपितामहः ।। ३१.५३ ।।
ईश्वरः सर्वभूतानां प्रणवायोपपद्यते।
आत्मवेशेन भूतानामङ्गप्रत्यङ्गसम्भवः ।। ३१.५४ ।।
अग्निः संवत्सरः सूर्यश्चन्द्रमा वायुरेव च।
युगाभिमानी कालात्मा नित्यं संक्षेपकृद्विभुः।
उन्मादकोऽनुग्रहकृत्स इद्वत्सर उच्यते ।। ३१.५५ ।।
रुद्राविष्टो भगवता जगत्यस्मिन् स्वतेजसा।
आश्रयाश्रयसंयोगात्तनुभिर्नामभिस्तथा ।। ३१.५६ ।।
ततस्तस्य तु वीर्येण लोकानुग्रहकारकम्।
द्वितीयं भद्रसंयोगं सन्ततस्यैककारकम् ।। ३१.५७ ।।
देवत्वञ्च पितृत्वञ्च कालत्वञ्चास्य यत्परम्।
तस्माद्वै सर्वथा भद्रस्तद्वद्भिरभिपूज्यते ।। ३१.५८ ।।
पतिः पतीनां भगवान् प्रजेशानां प्रजापतिः।
भवनः सर्वभूतानां सर्वेषां नीललोहितः।
ओषधीः प्रतिसन्धत्ते रुद्रः क्षीणाः पुनः पुनः ।। ३१.५९ ।।
इत्येषां यदपत्यं वै न तच्छक्यं प्रमाणतः।
बहुत्वात् परिसङ्ख्यातुं पुत्रपौत्रमनन्तकम् ।। ३१..६० ।।
इमं वंशं प्रजेशानां महतां पुण्यकर्मणाम्।
कीर्त्तयन् स्थिरकीर्त्तीनां महतीं सिद्धिमाप्नुयात् ।। ३१.६१ ।।
इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते देववंशवर्णनं नामै कत्रिंशोऽध्यायः ।। ३१ ।।


text:
वेलणदिवसाय अभिनन्दनानि (Good wishes for ”Velan” day)
यः इदानीं वेलेण्टाईनदिवसः इति कथ्यते मया कुत्रापि पठितं तस्य जन्म गुर्जरदेशे अभवत् इति। तस्मिन् दिवसे नार्यः स्वभर्तां वेलणम् इति अस्त्रेण ताडयन्ति स्म। गुर्जरदेशे वेल्लनी (rolling pin, बेलन) इति वेलणम् इति कथ्यते।
अन्ते इदं तथ्यं मेरियेम-वेब्स्टर-शब्दकोषेण अपि स्वीकृतम्। पश्यतु भारतीययुगलयोः मेरियेम-वेब्स्टर-शब्दकोषेण प्रकाशितम् इदं चित्रम्। अखिलविश्वे यदा कोऽपि प्रेमपाशेन बद्धयोः युगलयोः कल्पनां करोति तदा सः भारतीयं युगलम् एव चिन्तयति।
हार्दिकशुभेच्छा शुभाशयाः शुभकामनाः शुभाशीषः वर्धापनम् अभिनन्दनानि च।
२०१८-०२-१४ बुधवासरः (2018-02-14 Wednesday)


text:
काव्यादर्शः
काव्यादर्शः दण्डिनः काव्यसिद्धान्तानां व्यवस्थितरूपेण संङ्ग्राहकः प्रथमो ग्रन्थः । यद्यपि तत्पूर्ववर्तिभिः मेधावि-भामहादिभिरपि काव्यशास्त्रग्रन्थाः प्रणीता आसंस्तथापि काव्यसिद्धान्तानां व्यवस्थितः सङ्ग्रहस्तु दण्डिनैव प्रथमं प्रारब्धः । स स्वयमेव कथयति -
पूर्वशास्त्राणि संहृत्य प्रयोगानुपलभ्य च ।
यथासामर्थ्यमस्माभिः क्रियते काव्यलक्षणम्।।[१] इति ।
अन्तर्विषयाः
विषयवस्तु[सम्पादयतु]
काव्यादर्शे ३ परिच्छेदाः सन्ति । संहत्य ६६० श्लोकाः सन्ति ।
- प्रथमे परिच्छेदे काव्यलक्षणम्, काव्यविधाः, रीतिः, गुणाः, प्रतिभादयः विचाराः सन्ति ।
- द्वितीये परिच्छेदे अर्थालङ्काराः वर्णिताः ।
- तृतीये परिच्छेदे यमकादि-बन्धाः, काव्यदोषाः सन्ति ।
ग्रन्थेऽस्मिंस्त्रयः परिच्छेदाः । तत्र हि प्रथमे काव्यशरीरं द्वितीये अर्थालङ्कारास्तृतीये तु शब्दालङ्काराश्च निरूपिताः सन्ति । तदनुसारेण हि इष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली काव्यस्य शरीरम् । तच्च गद्यपद्यमिश्रभेदात्त्रिविधम् । वाङ्मयं चतुविर्धं संस्कृत-प्राकृत-अपभ्रंश-मिश्रभेदात्। तत्र संस्कृतं नाम दैवी वाक् । तत्समतद्भवदेशीतिबहुविधः प्राकृतक्रमः । महाराष्ट्री शौरसेनी गौडी लाटी च प्राकृतभेदाः । आभीरादिगिरोऽपभ्रंशः।
अस्त्यनेको गिरां मार्गः। तत्र हि वैदर्भगौडीयौ प्रस्फुटान्तरौ । वैदर्भमार्गस्य श्लेषादयो दश गुणाः । गौडीये तेषां विपर्ययोऽपि । नैसगिकी प्रतिभा बहुनिर्मलं श्रुतममन्दोऽभियोगश्च काव्यसम्पदः कारणम् । काव्यशोभाकरो धर्मोऽलङ्कारः । स द्विविधः शाब्दश्चार्थश्च । स्वभावोक्त्यादयश्चार्था यमकादयः शाब्दाः।
विशेषम्[सम्पादयतु]
काव्यादर्शो हि तिब्बतीभाषायाम् अप्यनूदितोऽस्ति । असौ हि सम्प्रत्यपि बौद्धमठेषु पाठ्यग्रन्थत्वेन पठ्यते । अस्य हि दशाधिकाष्टीकाग्रन्थाः सन्ति । येषु रत्नश्रीज्ञानस्य ‘रत्नश्री'टीका प्रकाशिकाऽऽख्या, वादिजिह्वालकृता श्रुतानुपालिनी टीका अज्ञातकर्तृका हृदयङ्गमा, केशवभट्टारककृता केशवाख्या, हरिनाथस्य मार्जना, मल्लिनाथस्य वैमत्यविधायिनी, त्रिभुवनचन्द्रस्य विवृतिः त्रिशरणनटभीमस्य चन्द्रिका, नरसिंहस्य दण्ड्यर्थमुक्तावली, विश्वनाथस्य रसिकरञ्जनी, भगीरथस्य भागीरथी, विजयानन्दकृता व्याख्या, यामुनेयस्य टीका, कृष्णकिङ्करतर्कवागीशस्य विवृतिः, धर्मवाचस्पतेः वाचस्पत्याख्या टीका, प्रेमचन्द्रतर्कवागीशस्य मालिन्यप्रोञ्छनी, जीवानन्दविद्यासागरस्य विवृतिः, नृसिंहदेवस्य कुसुमप्रतिमा, रङ्गाचार्यस्य प्रभा, रामचन्द्रमिश्रस्य प्रकाशः, धर्मेन्द्रकुमारगुप्तस्य सुदर्शनाऽऽख्या च ज्ञाताः।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Kavyadarsa - word, pdf
- Poetics — Banglapedia
- Kavyadarsha of Dandi, Sanskrit text
- Kavyadarsa, Paricchedas 1 and 2 (input by Somadeva Vasudeva) at GRETIL
- Kavyadarsha, Paricchedas 1; 2.1-144, 310-368 (input by Reinhold Grünendahl) at GRETIL


text:
`तुल्यास्यप्रयत्नावपि` इति प्रसङ्गे हेतुमाह, प्रसङ्गपूर्वकत्वात् प्रतिषेधस्य। `दण्डहस्त` इत्यत्राकारहकारयोद्र्वयोरपि कण्ठस्थानत्वात् तुल्यस्थानत्वम्, उभयोर्विवृतकरणत्वात् तुल्यप्रयत्नत्वम्; `दधि शीतम्` इत्यत्राप्यत एव तुल्युप्रयत्नत्वम्, उभयोस्तालव्यत्वात् तुल्यस्थानत्वम्। `सवर्णदीर्घत्वं न भवति` इति प्रतिषेध-स्य फलं दर्शयति। ननु च अकः सवर्णे दीर्घविधौ 6|1|97
`अचि`; इति वर्तते, तत्रासत्यपि प्रतिषेधे दीर्घत्वं न भविष्यति, यथा- कुमारी शेते इत्यत्र, तदयुक्तमे-वोदाहरणद्वयम्। स्यादेतत्- `अणुदित् सवर्णस्य चाप्रत्ययः` 1|1|68
इत्यकारेका-राभ्यां सावण्र्येन ग्रहणादच्त्वमस्ति, तथापि हल्षूपदेशाद् हल्त्वमप्यस्तीति न तावद्धकारश्कारवचावेव, अपि तु हलावपीति, सत्यमेतत्। अयं पुनरत्र वृत्तिकारस्याभिप्रायः- अवश्यं तावदन्यार्थं `नाज्झलौ` 1|1|10
इत्येतत् कर्तव्यम्, यस्येति लोपा-भावार्थम्। तदन्यार्थं कृतमेतदर्थमपि स्यात्। एवं तह्र्रजनुवृत्तिद्वारेण दीर्घत्वाभावप्रतिपत्तौ साध्यायां यत् प्रतिपत्तिगौरवमापद्यते, तदपास्तं भवतीति।`वैपाशः` इति। विपाशि भव इत्यण्। `यस्येति च` 6|4|148
इत्यत्रेवर्णउपादीयमानः सावण्र्येन शकारमप्युपादत्ते। एवं च तस्य लोपः प्रसज्येत। `आनहुहम्` इति। अनडुहो विकार इति `प्राणिरजतादिभ्योऽञ्` 4|3|152
,तत्र `यस्येति च` 6|4|148
इत्यत्राकारो गृह्रकारो हकारमपि गृह्णीयात्, ततश्च पूर्ववत् तस्य लोपः स्यात्।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २२८
युद्धयात्रा[सम्पाद्यताम्]
पुष्कर उवाच
यदा मन्येत नृपतिराक्रन्देन बलीयसा ।
पार्ष्णिग्राहोऽभिभूतो मे तदा यात्रां प्रयोजयेत् ।। २२८.१ ।।
पुष्टा योधा भृता भृत्याः प्रभूतञ्च बलं मम ।
मूलरक्षासमर्थोऽस्मि तैर्गत्वा१ शिविरे व्रजेत् ।। २२८.२ ।।
शत्रोर्वा व्यसने यायात् दैवाद्यैः पीडितं परं ।
भूकम्पो यान्दिशं याति याञ्च केतुर्व्यदूषयत् ।। २२८.३ ।।
विद्विष्टनाशकं सैन्यं सम्भूतान्तःप्रकोपनं२ ।
शरीरस्फुरणे धन्ये तथा सुस्वप्नदर्शने ।। २२८.४ ।।
निमित्ते शकुने धन्ये जाते शत्रुपुरं व्रजेत् ।
पदातिनागबहुलां सेनां प्रावृषि योजयेत् ।। २२८.५ ।।
हेमन्ते शिशिरे चैव रथवाजिसमाकुलां ।
चतुरङ्गबलोपेतां वसन्ते वा शरनमुखे३ ।। २२८.६ ।।
सेना पदातिबहुला शत्रून् जयति सर्वदा ।
अङ्गदक्षिणभागे तु शस्तं प्रस्फुरणं भवेत् ।। २२८.७ ।।
न शस्तन्तु तथा वामे पृष्ठस्य हृदयस्य च ।
लाञ्छनं पिटकञ्चैव विज्ञेयं स्फुरणं तथा ।। २२८.८ ।।
विपर्य्ययेणाभिहितं सव्ये स्त्रीणां शुभं भवेत् ।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये यात्रा नाम अष्टाविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।


text:
कपालीश्वराष्टकम्
असितगिरिसमं स्यात् कज्जलं सिन्धुः पात्रं सुरतरुवरशाखा लेखनी पत्रमूर्वी । लिखति यदि गृहीत्वा सारदा सर्वकालं तदपि तव गुणानामीश पारं न याति ॥
मधुस्पीता वाचः परमममृतं निर्मितवत- स्तव ब्रह्मन् किं वागपि सुरगुरोर्विस्मयपदम् । मम त्वेतां वाणीं गुणकथनपुण्येन भवतः पुनामीत्यर्थेऽस्मिन् पुरमथन बुद्धिर्व्यवस्थिता ॥
तद्वाग्विसर्गो जनताघविप्लवो यस्मिन् प्रतिश्लोकमबद्धवत्यपि । नामान्यनन्तस्य यशोऽङ्कितानि यच्छृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधवः ॥
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥
लिङ्ग्यतेऽनेन इति लिङ्गम्।
गच्छन्ति भूतानि संहारे निखिलानि च। निर्गच्छन्ति यतश्चापि लिङ्गोक्तिस्तेन हेतुना ॥
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च त्रिखण्डमिति कथ्यते । ऊर्ध्वं तु शिवभागस्यात् विष्णुभागस्तु मध्यमः । ब्रह्माभागस्त्वधः प्रोक्तः शास्त्रज्ञैर्लिङ्गकुम्भयोः ॥
लिङ्गरूपी -लीनमर्थं गमयतीति लिङ्गम्। तद्रूपी लिङ्गरूपी । अविद्यातिरोहित-जडप्रपञ्चस्य गमकत्वं प्रकाशात्मकस्य चैतन्यस्य, तद्रूपी परमेश्वरः इत्यर्थः। तदुक्तं स्कान्दे - सूतः: - अथातः संप्रवक्ष्यामि शिवलिङ्गं समासतः । यस्य विज्ञानमात्रेण विमुक्तो मानवो भवेत् ॥शिव एव स्वयं लिङ्गं गमकमेव हि । शिवेन गम्यते सर्वं शिवो नान्येन गम्यते ॥
शंभुरेव तदा पूज्यो नान्ये विष्ण्वादयस्सुराः । यत्तत्र सर्वेऽपि सुरास्तिष्ठन्ति शिवसन्निधौ ॥अतस्तस्यार्चनं पूजा कथागुणगणस्तवम् । तन्मन्त्रस्य जपश्चैव कर्तव्यो मोक्षकांक्षिभिः ॥दारिद्र्यदुःखतान्धानां एतद्दिव्याञ्जनं स्मृतम् । ऋणार्णवनिमग्नानां उडुपोऽयं सुतारकः ॥
प्रदोषे पार्वतीनाथे महत्तन्वति ताण्डवम् । वाग्देवी वल्लवीन्धत्ते मृदङ्गं गरुडध्वजः । रमा गानकलां ब्रह्मा तालं वेणुं दिवस्पतिः ॥सर्वे चान्ये सुपर्वाणः सेवन्ते तं महेश्वरम् । पुण्यक्षेत्रं समासाद्य महालिङ्गं निषेव्य च ॥पञ्चकृत्वा नमस्कुर्यात् साष्टाङ्गं भक्तिपूर्वकम् । पांसूनां अङ्गलग्नानां एकैकस्य नमस्कृतौ ॥दिव्यवर्षसहस्रंतु शिवलोके महीयते।
दर्शनं वन्दनं लिङ्गप्रदक्षिणञ्च तर्पणम् । प्रदोषे ऋणमुक्तेः स्यात् भवतूलमहानिलः । भुक्तिर्मैथुनमभ्यङ्गं हरिदर्शनकीर्तने । व्यर्थालापं प्रदोषे तु वर्जयेद्वैदिको जनः ॥
ॐ ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं नृकेसरि विग्रहम् । कृष्णपिंगल-मूर्ध्वरेतं विरूपाक्षं शंकरं नीललोहितं उमापतिं पशुपतिं पिनाकिनं ह्यमितद्युति-मीशानः---॥
दिनमेतत् ततः पुण्यं भविष्यति महत्तरम् । शिवरात्रिरिति ख्याता तिथिरेषा मम प्रिया ॥
भोगावहं इदं लिङ्गं भुक्तिमुक्त्येक साधनम् । दर्शन-स्पर्शन-ध्यानाज्जन्तूनां जन्म मोचनम् ॥अनलाचल-संकाशं यदिदं लिङ्गमुत्थितम् । अरुणाचलमित्येव तदिदं ख्यातमेष्यति ॥
(तेजोलिङ्गम्।)।
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः।
माघकृष्णचतुर्दश्यां उपवासोऽतिदुर्लभः । तत्रापि दुर्लभं मन्ये रात्रौ जागरणं नृणाम् ॥
अतीव दुर्लभं तत्र शिवलिङ्गस्य दर्शनम् । सुदुर्लभतरं तत्र पूजनं परमेशितुः ॥
भव-कोटि-शतोपात्त-पुण्य-राशि-विपाकतः । लभ्यते वा पुनस्तत्र बिल्व-पत्रार्पणं विभोः ॥
वर्षाणामयुतं येन स्नातं गङ्गासरिज्जले । सकृद् बिल्वार्चनेनैव तत्फलं लभ्यते नरैः ॥
अत्रोपवासः केनापि कृतः क्रतुशतायते । रात्रौ जागरणं पुण्यं वर्ष-कोटि-तपोधिकम् ॥
एकेन बिल्व-पत्रेण शिव-लिङ्गार्चने कृते । त्रैलोक्ये तस्य पुण्यस्य को वा सादृश्यमृच्छति ॥
अहो बलवती माया येन शैवी महातिथिः । नोपास्यते जनै-र्मूढैः अतिमूर्खैरिव त्रयी ॥
उपवासो जागरणं सन्निधिः परमेशितुः । गोकर्णं शिवलोकस्य नृणां सोपान-पद्धतिः ॥
ऋषभारूढः।
"वृष सेचने"
वर्षणात् सर्वकामानांवृषभः, धर्मरूपतया सर्वकामप्रदत्वात्, तमारूढः; वृषभवाहनः इत्यर्थः।
रथस्थं वामनं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते ।
आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ॥
निरपेक्षं मुनिं शान्तं निर्वैरं समदर्शनम् । अनुव्रजाम्यहं नित्यं पूययेत्यङ्घ्रिरेणुभिः
कामेश-बद्ध-माङ्गल्यसूत्र-शोभित-कन्धरा।
अम्बिकानाथः
अम्बिकाया नाथः पतिः। इदं चार्थतः श्रुति-प्रसिद्धं नाम। "नमो हिरण्य-बाहवे हिरण्य-वर्णाय हिरण्य-रूपाय हिरण्य-पतयेऽम्बिका-पतय उमा-पतये पशु-पतये नमोनमः।
संसारार्णव-मग्नानां समुद्धरण हेतुः - संसारः जननमरणादिसमूहः स एवार्णवः, समुद्रः अपारत्वात्, तत्र मग्नानां सर्वदा दुःखनुभवितॄणां, दुःखनाशकरप्लवादिरहितानां, समुद्धरणे, तेषां दुःखनाशने हेतुः कारणं वेदान्तमहावाक्यजन्य- वृत्त्यारूढः सन् संसरपाशविच्छेदकरत्वात् ॥
"ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिरिति।" श्रुतिः ॥
विषयार्णवमग्नानां समुद्धरणसेतुः - विषयशब्देन विषयानुभवरूपसंसार उच्यते॥स एवार्णवः समुद्रः विषयार्णवः, तस्मिन् संसारसमुद्रे महति, अविद्याकामकर्मप्रभवदुःखोदके तीव्ररोगजरामृत्युमहाग्राहे अनादावनन्तेऽपारे निरालम्बे विषयेन्द्रियजनितसुखलवलक्षणविभ्रमे, पञ्चेन्द्रियोत्थतृण्मारुत-विक्षोभोत्थितानर्थशतमहोर्मिणि, महापातकाद्यनेकनिरयगते, (दुर्वारवारिचरगर्भे) हाहेत्यादि- कूजिताक्रोशनोद्भूतमहार्णवे मग्नानं समुद्धरणे सम्यगुद्धरणे सेतुरिव सेतुः । "त्रिरुन्नतं स्थाप्य समं शरीरं हृदीन्द्रियाणि मनसा सन्निवेश्य । ब्रह्मोडुपेन प्रतरेव विद्वान् स्रोतांसि सर्वाणि भयावहानि॥" इति श्रुतिः ॥
संसार-सागर-निमज्जन-मुह्यमानं दीनं विलोकय विभो करुणानिधे माम् । प्रह्लाद-खेद-परिहार-परावतार- लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम्॥
प्रह्लाद-खेद-परिहार-परावतार।
तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशिअतचेतसाम् ॥
सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् । कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ॥
कपालीति -कपालं ब्रह्मकपालं अस्यास्तीति कपाली। एतेन अनेक-ब्रह्मात्यय-दर्शित्व-लक्षणं सनातनत्वमुक्तं भवति ।
सदा मोहाटव्यां चरति युवतीनां कुच-गिरौ नटत्याशाशाखावटति ज़्हटिति स्वैरमभितः । कपालिन्! भिक्षो! मे हृदय-कपिमत्यन्त-चपलं दृढं बध्वा शिव भवदधीनं कुरु विभो! ॥
मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् ।
शिवो मङ्गलरूपः। निर्माष्ठ-निखिल-दुःखानुषङ्ग-परमानन्द-रूप इत्यर्थः ।
सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यम्बिके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥
यः शिवो नमरूपाभ्यां या देवी सर्वमङ्गला । तयोः संस्मरणात् पुंसां सर्वतो जय मङ्गलम् ॥
उमासहायं परमेश्वरं प्रभुं त्रिलोचनं नीलकण्ठं प्रशान्तम् । ध्यात्वा मुनिर्गच्छति भूतयोनिं समस्तसाक्षिं तमसः परस्तात् ॥
कल्पकाम्बा-कपालीशौ भक्तरक्षण-तत्परौ । तयोः अनुग्रहो यत्र वर्तते तत्र मङ्गलम् ॥
॥श्री कपालीश्वराष्टकम् ॥
कपालि-नामधेयकं कलापि-पुर्यधीश्वरं कलाधरार्ध-शेखरं करीन्द्र-चर्म-भूषितम् । कृपा-रसार्द्र-लोचनं कुलाचल-प्रपूजित,। म्व् कुबेर-मित्रमूर्जितं गणेश-पूजितं भजे ॥१॥
भजे भुजङ्ग-भूषणं भवाब्धि-भीति-भञ्जनं भवोद्भवं भयापहं सुखप्रदं सुरेश्वरम् । रवीन्दु-वह्नि-लोचनं रमा-धवार्चितं वरं ह्युमा-धवं सुमाधवी-सुभूषिअतं महागुरुम् ॥२॥
गुरुं गिरीन्द्र-धन्विनं गुह-प्रियं गुहाशयं गिरि-प्रियं नग-प्रिया-समन्वितं वर-प्रदम् । सुर-प्रियं रवि-प्रभं सुरेन्द्र-पूजितं प्रभुं नरेन्द्र-पीठ-दायकं नमाम्यहं महेश्वरम् ॥३॥
महेश्वरं सुरेश्वरं धनेश्वर-प्रियेश्वर। म् वनेश्वरं विशुद्ध-चित्त वासिनं परात्परम् । प्रमत्तवेष-धारिणं प्रकृष्ट-चित्स्वरूपिणं विरुद्ध-कर्म-कारिणं सुशिक्षकं स्मराम्यहम् ॥४॥
स्मराम्यहं स्मरान्तकं मुरारि-सेविताङ्घ्रिकं परारि-नाशन-क्षमं पुरारि रूपिणं शुभम् । स्पुअरत्-सहस्र-भानु-तुल्य तेजसं महौजसं सु-चण्डिकेश पूजितं मृडं समाश्रये सदा ॥५॥
सदा प्रहृष्ट-रूपिणं सतां प्रहर्ष-वर्षिणं भिदा विनाश-कारण प्रमाणगोचरं परम् । मुदा प्रवृत्त-नर्तनं जगत्पवित्र-कीर्तनं निदानमेकमद्भुतं नितान्तमाश्रयेह्यहम् ॥६॥
अहं-ममादि दूषणं महेन्द्र-रत्न-भूषणं महा-वृषेन्द्र-वाहनं ह्यहीन्द्र-भूषणान्वितम् । वृषाकपि-स्वरूपिणं मृषा-पदार्थ-धारिणं मृकण्डुसूनु संस्तुतं ह्यभीतिदं नमामि तम् ॥७॥
नमामि तं महामतिं नतेष्टदान-चक्षणं नतार्ति-भञ्जनोद्यतं नगेन्द्र-वासिनं विभुम् । अगेन्द्रजा समन्वितं मृगेन्द्र विक्रमान्वितं खगेन्द्र-वाहन-प्रियं सुखस्वरूपमव्ययम् ॥८॥ सुकल्पकाम्बिका-पति-प्रियंत्विदं मनोहरं सुगूडकाञ्चिरामकृष्ण योगिशिष्य संस्तुतम् । महाप्रदोष पुण्यकाल कीर्तनात्शुभप्रदं भजामहे सदामुदा कपालि मङ्गळाष्टकम् ॥९॥
कपालि तुष्टिदायकं महापदि प्रपालकं त्वभीष्ट-सिद्धि-दायकं विशिष्ट-मङ्गलाष्टकम् । पठेत्सुभक्तितः कपालि सन्निधौ क्रमात् अवाप्य सर्वमायुरादि मोदते सुमङ्गलम् ॥१०॥
इति गूडलूर् श्रीरामकृष्णानन्द यतीन्द्र शिष्य श्री रामचन्द्रेण विरचितं ॥
श्री कपालीश्वराष्टकं सम्पूर्णम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
पौषकृष्णचतुर्दश्यां वारारात्रि:
तस्यास्त्वनन्तरं ब्रह्मन् या स्यात् कृष्णचतुर्दशी ॥६०३॥
अनर्काभ्युदिते काले स्रातव्यं शीतले जले ।
वितस्तायां विशोकायां चन्द्रवत्यामथापि वा ॥६०४॥
तथा हर्षपथायां वा त्रिकोटयां वा व्दिजोत्तम ।
सिन्धुं प्राप्याथवा पुण्यां तथा कनकवाहिनीम् ॥६०५॥
अन्यां वा सरितं पुण्यां ह्रदांश्चैव सरांसि च ।
यमस्य नामभिर्दद्यात् सप्तसप्तजलांजलिम् ॥६०६॥
एकैकन व्दिजश्रेष्ठ तानि नामानि मे शृणु ।
यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च ॥६०७॥
वेवस्वताय कालाय सर्वप्राणहराय च ।
स्रात्वा तु पूजा कर्तव्या धर्मराजस्य वै तदा ॥६०८॥
पुष्पै: धूपैस्तथा गंधै: कृशरेण च भूरिणा ।
घह्रिपूजा च कर्तव्या घृतयुक्तैस्तथा तिलै: ॥६०९॥
कृपरं भोजनीयाश्च ब्राह्मणेन्द्रा: सदक्षिणम् ।
एवं कृत्वा नर: शुध्दो मुच्यते सर्वकिल्बिषै: ॥६१०॥
महापातकयुक्तश्चेन्न भवेच व्दिजोत्तम ।
महापातकिनां मोक्ष: प्रायश्चितैर्विना कुत: ॥६११॥
इति श्री नीलमते पौषकृष्णचतुर्दश्यां वारारात्रि: ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २७४
षोड़शमहादानानांवर्णनम्।
ऋषय ऊचुः।
न्यायेनार्जनमर्थानां वर्द्धनञ्चाभिरक्षणम्।
सत्पात्रप्रतिपत्तिश्च सर्वशास्त्रेषु पठ्यते ।। २७४.१
कृतकृत्यो भवेत् केन मनस्वी धनवान् बुधः।
महादानेन दत्तेन तन्नो विस्तरतो वद ।। २७४.२
सूत उवाच।
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि महादानानुकीर्तनम्।
दानधर्मेऽपि यन्नोक्तं विष्णुना प्रभविष्णुना ।। २७४.३
तदहं सम्प्रक्ष्यामि महादानमनुत्तमम्।
सर्वपापक्षयकरं नृणां दुःस्वप्न नाशनम् ।। २७४.४
यत्तत् षोड़शदा प्रोक्तं वासुदेवेन भूतले।
पुण्यं पवित्रमायुष्यं सर्वपापहरं शुभम् ।। २७४.५
पूजितं देवताभिश्च ब्रह्मविष्णु शिवादिभिः।
आद्यन्तु सर्वदानानां तुला पुरुषसंज्ञकम् ।। २७४.६
हिरण्यगर्भदानञ्च ब्रह्माण्डं तदनन्तरम्।
कल्पपादपदानञ्च गोसहस्रञ्च पञ्चमम् ।। २७४.७
हिरण्यकामधेनुश्च हिरण्याश्वस्तथैव च।
हिरण्याश्वरथस्तद्वत् हेमहस्तिरथस्तथा ।। २७४.८
पञ्चलाङ्गलकं तद्वद् धरादानं तथैव च।
द्वादशं विश्वचक्रन्तु ततः कल्पलतात्मकम् ।। २७४.९
सप्तसागरदानञ्च रत्नधेनुस्तथैव च।
महाभूतघटस्तद्वत् षोड़शं परिकीर्तितम्।। २७४.१०
सर्वाण्येतानि कृतवान् पुरा शम्वरसूदनः।
वासुदेवस्तु भगवान् अम्बरीषोऽथ भार्गवः ।। २७४.११
कार्तवीर्य्यार्जुनो नाम प्रह्लादः पृथुरेव च।
कुर्युरन्ये महीपालाः केचिच्च भरतादयः ।। २७४.१२
यस्माद्विघ्नसहस्रेण महादानानि सर्वदा।
रक्षन्ते देवताः सर्वा एकैकमपि भूतले ।। २७४.१३
एषामन्यतमं कुर्य्याद्वासुदेव प्रसादतः।
न शक्यमन्यथा कर्तुमपि शक्रेण भूतले ।। २७४.१४
तस्मादाराध्य गोविन्दमुमापतिविनायकौ।
महादानमुखं कुर्य्याद्विप्रैश्चैवानुमोदितः ।। २७४.१५
एतदेवाह मनवे परिपृष्टो जनार्दनः।
यथावदनुवक्ष्यामि श्रृणुध्वमृषिसत्तमाः! ।। २७४.१६
मनुरुवाच।
महादानानि यानीह पवित्राणि शुभानि च।
रहस्यानि प्रदेयानि तानि मे कथयाच्युत ।। २७४.१७
मत्स्य उवाच।
यानि नोक्तानि गुह्यानि महादानानि षोड़श।
तानि ते कथयिष्यामि यथावदनुपूर्वशः ।। २७४.१८
तुलापुरुष यागोऽयं येषामादौ विधीयते।
अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये ।। २७४.१९
युगादिषु परागेषु तथा मन्वन्तरादिषु।
सङ्क्रान्तौ तौ वैधृतिदिने चतुर्दश्यष्टमीषु च ।। २७४.२०
सितपञ्चदशीपर्व द्वादशीष्वष्टकासु च।
यज्ञोत्सवविवाहेषु दुःस्वप्नाद्भुतदर्शने ।। २७४.२१
द्रव्यब्राह्मणलाभे वा श्रद्धा वा यत्र जायते।
तीर्थे वायतने गोष्ठे कूपारामसरित्सु च ।। २७४.२२
गृहे वायतने वापि तडागे रुचिरे तथा।
महादानानि देयानि संसारभयभीरुणा ।। २७४.२३
अनित्यं जीवितं यस्मात् वसुचातीव चञ्चलम्।
केशेष्वेवगृहीतः सन् मृत्युनाधर्ममाचरेत् ।। २७४.२४
पुण्यां तिथिमथासाद्य कृत्वा ब्राह्मणवाचनम्।
षोड़शारत्निमात्रन्तु दशद्वादशवाकरान् ।। २७४.२५
मण्डपं कारयेद्विद्वान् चतुर्भद्रासनं बुधः।
सप्तहस्ता भवेद्वेदी मध्ये पञ्चकरा तथा ।। २७४.२६
तन्मध्ये तोरणं कुर्य्यात् सारदारुमयं बुधः।
कुर्य्यात् कुण्डानि चत्वारि चतुर्दिक्षु विचक्षणः ।। २७४.२७
समेखला योनि युतानि कुर्यात् सम्पूर्णकुम्भानि सहासनानि।
सुताम्रपात्रद्वयसंयुतानि सयज्ञपात्राणि सुविष्टराणि ।। २७४.२८
हस्तप्रमाणानि तिलाज्य धूप पुष्पोपहाराणि सुशोभनानि।
पूर्वोत्तरे हस्तमिताऽथ वेदी ग्रहादि देवेश्वरपूजनाय ।। २७४.२९
अत्रार्चनं ब्रह्मशिवाच्युतानां तत्रैव कार्य्यं फलमाल्यवस्त्रैः।
लोकेशवर्णाः परितः पताका मध्ये ध्वजः किङ्किणिकायुतः स्यात् ।। २७४.३०
द्वारेषु कार्याणि च तोरणानि चत्वार्य्यपि क्षीरवनस्पतीनाम्।
द्वारेषु कुम्भद्वयमत्रकार्य्यं स्रग्गन्धधूपाम्बररत्नयुक्तम् ।। २७४.३१
शालेङ्गुदीचन्दनदेवदारुश्रीपर्णिबिल्वप्रियकाञ्चनोत्थम्।
स्तम्भद्वयं हस्तयुगावखातं कृत्वा दृढं पञ्चकरोच्छ्रितञ्च ।। २७४.३२
तदन्तरं हस्तचतुष्टयं स्यादथोदरङ्गश्च तदङ्गमेव।
समानजातिश्च तुलावलम्भ्या हैमेन मध्ये पुरुषेण युक्ता ।। २७४.३३
दैर्घ्येण सा हस्तचतुष्टयं स्यात् पृथुत्वमस्यास्तु दशांगुलानि।
सुवर्णपट्टाभरणा तु कार्य्या सा लोहपाशद्वयश्रृङ्गलाभिः ।। २७४.३४
युता सुवर्णेन तु रत्नमाला विभूषितामाल्यविलेपनाभ्याम्।
चक्रं लिखेद्वारिजगर्भयुक्तं नानारजोभिः भुविपुष्पकीर्णम् ।। २७४.३५
विमानकञ्चोपरि पञ्चवर्णं संस्थापयेत् पुष्पफलोपशोभम्।
अथर्त्विजो वेदविदश्च कार्य्याः सुरूपवेशान्वयशीलयुक्ताः ।। २७४.३६
विधानदक्षाः पटवोऽनुकूला ये चार्य्यदेशप्रभवा द्विजेन्द्राः।
गुरुश्च वेदान्तविदार्य्यवंश समुद्भवः शीलकुलाभिरूपः ।। २७४.३७
पुराणशास्त्राभिरतोऽतिदक्षः प्रसन्नगम्भीरसरस्वतीकः।
सिताम्बरः कुण्डलहेमसूत्रकेयूरकण्ठाभरणाभिरामः ।। २७४.३८
पूर्वेण ऋग्वेदविदावथास्तां यजुर्विदौ दक्षिणतश्च शस्तौ।
स्थाप्यौ द्विजौ सामविदौ तु पश्चादाथर्वणावुत्तरतस्तु कार्यौ ।। २७४.३९
विनायकादिग्रहलोकपालवस्वष्टकादित्यमरुद्गणानाम्।
ब्रह्माच्युते सार्कंवनस्पतीनां स्वमन्त्रतो होमचतुष्टयं स्यात् ।। २७४.४०
जप्यानि सूक्तानि तथैव चैषामनुक्रमेणापि यथा स्वरूपम्।
होमावसाने कृततूर्य्यनादो गुरुर्गृहीत्वा बलिपुष्पधूपम्।
आवाहयेल्लोकपतीन् क्रमेण मन्त्रैरमीभिर्यजमानयुक्तः ।। २७४.४१
एह्येहि सर्वामरसिद्धसाध्यैरभिष्टुतो वज्रधरोऽमरेशः।
संवीज्यमानोऽप्सरसाङ्गणेन रक्षाध्वरन्नो भगवन्नमस्ते ।। २७४.४२
एह्येहि सर्वामरहव्यवाह! मुनिप्रवीरैरभितोऽभिजुष्टः।
तेजस्विता लोकगणेन सार्द्धं ममाध्वरं रक्ष कवे! नमस्ते ।। २७४.४३
एह्येहि वैवस्वत धर्मराज! सर्वामरैरर्चितदिव्यमूर्ते!।
शुभाशुभानन्दशुचामधीश! शिवाय नः पाहि मखं नमस्ते ।। २७४.४४
एह्येहि रक्षोगणनायकस्त्वं सर्वैस्तु बेतालपिशाचसङ्घैः।
ममाध्वरं पाहि शुभादिनाथ! लोकेश्वरस्त्वं भगवन्नमस्ते ।। २७४.४५
एह्येहि यादोगणवारिधीनाङ्गणेन पर्जन्यमहाप्सरोभिः।
विद्याधरेन्द्रामरगीयमान! पाहि त्वमस्मान् भगवन्नमस्ते ।। २७४.४६
एह्येहि यज्ञे मम रक्षणाय मृगाधिरूढः महसिद्धसङ्घैः।
प्राणाधिपः कालकवेः सहायः गृहाण पूजां भगवन्नमस्ते ।। २७४.४७
एह्येहि यज्ञेश्वर! यज्ञरक्षां विधत्स्व नक्षत्रगणेन सार्द्धम्।
सर्वौषधीभिः पितृभिः सहैव गृहाण पूजां भगवन्नमस्ते ।। २७४.४८
एह्येहि विश्वेश्वर! नस्त्रिशूलकपालखट्वाङ्गधरेण सार्द्धम्।
लोकेशयज्ञेश्वर यज्ञसिद्ध्यै गृहाण पूजां भगवन्नमस्ते ।। २७४.४९
एह्येहि पातालधराधरेन्द्र! नागाङ्गनाकिन्नरगीयमान!।
यक्षोरगेन्द्रामरलोकसार्द्धमनन्त! रक्षाध्वरमस्मदीयम् ।। २७४.५०
एह्येहि विश्वाधिपते! मुनीन्द्र! लोकेन सार्द्धं पितृदेवताभिः।
सर्वस्य धातास्यमितप्रभाव विशाध्वरन्नो भगवन्नमस्ते ।। २७४.५१
त्रैलोक्ये यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च।
ब्रह्मविष्णुशिवैः सार्द्धं रक्षां कुर्वन्तु तानि मे ।। २७४.५२
देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः।
ऋषयो मनवो गावो देवमातर एव च।। २७४.५३
सर्वे ममाध्वरे रक्षां प्रकुर्वन्तु मुदान्विताः।
इत्यावाह्य सुरान्दद्यादृत्विग्भ्यो हेमभूषणम् ।। २७४.५४
कुण्डलानिच हैमानि सूत्राणि कटकानिच।
अंगुलीयपवित्राणि वासांसि शयनानि च ।। २७४.५५
द्विगुणं गुरवे दद्याद् भूषणाच्छादनानि च।
जपेयुः शान्तिकाध्यायं जापकाः सर्वतोदिशम् ।। २७४.५६
तत्रोषितास्तु ते सर्व्वे कृत्वैवमधिवासनम्।
आदावन्तेच मध्ये च कुर्य्याद् ब्राह्मणवाचनम् ।। २७४.५७
ततो मङ्गलशब्देन स्नापितो वेदपुङ्गवैः।
त्रिः प्रदक्षिणमावृत्य गृहीतकुसुमाञ्जलिः ।। २७४.५८
शुक्लमाल्याम्बरो भूत्वा तां तुलामभिमन्त्रयेत्।
नमस्ते सर्वदेवानां शक्तिस्त्वं सत्यमास्थिता ।। २७४.५९
साक्षिभूता जगद्धात्री निर्मिता विश्वयोनिना।
एकतः सर्वसत्यानि तथानृतशतानि च ।। २७४.६०
धर्माधर्मकृतां मध्ये स्थापितासि जगद्धिते।
त्वं तुले! सर्वभूतानां प्रमाणमिह कीर्तिता ।। २७४.६१
मां तोलयन्ती संसारादुद्धरस्व नमोऽस्तुते।
योऽसौ तत्वाधिपो देवः पुरुषः पञ्चविंशकः ।। २७४.६२
स एकोऽधिष्ठितो देवि! त्वयि तस्मान्नमो नमः।
नमो नमस्ते गोविन्द! तुलापुरुष संज्ञक! ।। २७४.६३
त्वं हरे! तारयस्वास्मान्नस्मात् संसारकर्दमात्।
पुण्यकालं समासाद्य कृत्वैवमधिवासनम् ।। २७४.६४
पुनः प्रदक्षिणां कृत्वा तुलामारोहयेद् बुधः।
स खड्गचर्मकवचः सर्वाभरणभूषितः ।। २७४.६५
धर्मराजमथादाय हैमं सूर्य्येण संयुतम्।
कराभ्यां बद्धमुष्टिभ्यामास्ते पश्यन् हरेर्मुखम्।। २७४.६६
ततोऽपरे तुला भागे न्यसेयुर्द्विजपुङ्गवाः।
समादभ्यधिकं यावत् काञ्चनं चातिनिर्मलम् ।। २७४.६७
पुष्टिकामस्तु कुर्वीत भूमिसंस्थं नरेश्वरः।
क्षणमात्रं ततः स्थित्वा पुनरेवमुदीरयेत् ।। २७४.६८
नमस्ते सर्वभूतानां साक्षिभूते! सनातनि! ।
पितामहेन देवि! त्वं निर्मिता परमेष्ठिना ।। २७४.६९
त्वया धृतं जगत्सर्वं सहस्थावरजङ्गमम्।
सर्वभूतात्मभूतस्थे! नमस्ते विश्वधारिणि!।। २७४.७०
ततोऽवतीर्य्य गुरवे पूर्वमर्द्धं निवेदयेत्।
ऋत्विग्भ्यो परमर्धन्तु दद्यादुदकपूर्वकम् ।। २७४.७१
गुरवे ग्रामरत्नानि ऋत्विग्भ्यश्च निवेदयेत्।
प्राप्य तेषामनुज्ञां तु तथान्येभ्योऽपि दापयेत् ।। २७४.७२
दीनानाथ विशिष्टादीन् पूजयेद् ब्राह्मणैः सह।
न चिरं धारयेद् गेहे सुवर्णं प्रोक्षितं बुधः ।। २७४.७३
तिष्ठेद् भयावहं यस्माच्छोकव्याधिकरं नृणाम्।
शीघ्रं परस्वीकरणाच्छ्रेयः प्राप्नोति मानवः ।। २७४.७४
अनेन विधिना यस्तु तुलापुरुषमाचरेत्।
प्रतिलोकाधिपस्थाने प्रतिमन्वन्तरं वसेत् ।। २७४.७५
विमानेनार्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना।
पूज्यमानोऽप्सरोभिश्च ततो विष्णुपुरं व्रजेत्
कल्पकोटिशतं यावत्तस्मिन् लोके महीयते ।। २७४.७६
कर्मक्षयादिह पुनर्भुवि राजराजो भूपालमौलिमणिरञ्चितपादपीठः।
श्रद्धान्वितो भवति यज्ञसहस्रयाजी दीप्तप्रतापजितसर्वमहीपलोकः ।। २७४.७७
यो दीयमानमपि पश्यति भक्तियुक्तः कालान्तरे स्मरति वाचयतीह लोके ।।
यो वा श्रृणोति पठतीन्द्रसमानरूपः प्राप्नोति धाम सपुरन्दरदेवजुष्टम् ।। २७४.७८


text:
सूत्रच्छेद:
निगरणचलनार्थेभ्यः - पञ्चम्येकवचनम् , च - अव्ययम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
णेः इति वर्तते। कर्त्रभिप्रायक्रियाफलविवक्शायाम् आत्मनेपदापवाद्ः परस्मैपदं विधियते। निगरणम् अभ्यवहारः। चलनं कम्पनम्। निगरणार्थेभ्यश्चलनार्थेभ्यश्च धातुभ्यो ण्यन्तेभ्यः परस्मैपदं भवति। निगारयति। आशयति। भोजयति। चलनार्थेभ्यः चलयति। चोपयति। कम्पयति। अयम् अपि योगः सकर्मकार्थः, अचित्तवत्कर्तृकार्थश्च। अदेः प्रतिषेधो वक्तव्यः। अत्ति देवदत्तः, आदयते देवदत्तेन।
`निगारयति` इति। `गृ निगरणे` (धातुपाठः-1410)। `आशयति` इति। `अश भोजने` (धातुपाठः-1523)। `भोजयति` इति। `भुज पालनाभ्यवहारयोः` (धातुपाठः-1046), `चलति` इति। `चल कम्पने` (धातुपाठः-832)। घटादित्वान्मित्त्वम्; पूववद्ध्रस्वः। `चोपयति` इति। `चुप मन्दायां गतौ` (धातुपाठः-403)। `कम्पयति` इति। `कपि चलने` (धातुपाठः-375)। अयमपि योगः सकर्मकार्थः, अचितत्वत्कर्त्तृकार्थश्चेति। तद्विपरीतेभ्यः `अणावकर्मकाच्चितवत्कर्त्तृकात्` 1|3|88
इत्यनेनैव सिद्धत्वात्। तत्र येषामुदाहरणान्युपन्यस्तानि, तेषु चलिकम्पी अकर्मकौ द्वौ; तयोरचितवत्कर्त्तृकार्थोऽयं योगः। शेषाणान्तु सकर्मकार्थः।`वक्तव्यः` इति। व्याख्येय इत्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-- `विभाषाऽकर्मकात्` 1|3|85
इत्यतो विभाषाग्रहणं मण्डूकप्लुत्याऽनुवत्र्तते, सा च व्यवस्थितविभाषा विज्ञायते। तेनादेरन्येभ्यो नित्यं परस्मैपदम्, अदेस्तु न भवत्येव। `आदयते देवदत्तेन` इति। अत्र `गतिबुद्धि` 1|4|52
इत्यादिना कर्मसंज्ञा न भवति; `आदिखादिनीवहीनां प्रतिषेधः` (वा।64) इति वचनात्॥
चलयतीति। ठ्चल कम्पनेऽ घटादिः। आदयते देवदतेनेति। ठ्गतिबुद्धिऽ इत्यादिनाऽणौ कर्तुः कर्मसंज्ञा प्राप्ता, ठतिखाद्योः प्रतिषेधःऽ इति वचनान्न भवति॥
सिद्धान्तकौमुदी
निगारयति । आशयति । भोजयति । चलयति । कम्पयति ॥ ।अदेः प्रतिषेधः
(वार्तिकम्) ॥ आदयते देवदत्तेन । गतिबुद्धि (कौमुदी-540)
इति कर्मत्वम् ॥आदिखाद्योर्नेति प्रतिषिद्धम्
(वार्तिकम्) ॥ निगरणचलन (कौमुदी-2753)
इति सूत्रेण प्राप्तस्यैवायं निषेधः । शेषात् (कौमुदी-2159)
इत्यकर्त्रभिप्राये परस्मैपदं स्यादेव । आदयत्यन्नं बटुना ॥
निगरण। निगरणं भक्षणम्। चलनं-- कम्पनम्। एतदर्थकेभ्यो ण्यन्तेभ्यः परस्मैपदमित्यर्थः। पूर्वसूत्रे प्रुद्रुरुआऊणां ग्रहणं तु अचलनार्थानामेव। अत एव मूले प्रापयतीत्यादि व्याख्यातम्। पानमपि चकोरजिह्वया कथं चिदेतन्मुखचन्द्रचन्द्रिका। इमां किमाचामयसे न चक्षुषी चिरं चकोरस्य भवन्मुखस्पृशी`। इति श्रीहर्षश्लोके आचामयेति पृथक्पदम्। अः विष्णुः, तस्य स्त्री ई = लक्ष्मीः। तया सहिता से इत्येकारान्तस्य सेशब्दस्य संबोधनम्। `एङ्?ह्रस्वात्` इति सम्बुद्धिलोप इति व्याख्येयमिति प्रौढमनोरमायां स्थितम्। वस्तुतस्तु चक्षुषोर्मुखचन्द्रिकाकर्मकपानात्मकाचमनाऽसंभवादाचामिरादरे लाक्षमिकःअतो निगरणार्थकत्वाऽभावान्न परस्मैपदम्। नचैवं सति प्रत्यवसानार्थकत्वाऽभावाच्चक्,#उषोः `गतिबुद्धी`ति कर्मत्वं न स्यादिति शङ्क्यम्, न ह्याचामिरत्र केवले आदरे वर्तते, किंतु दर्शनपूर्वकादरे वर्तते। सादरज्ञाने लाक्षणिक इति यावत्। ततश्च बुद्ध्यर्थकत्वादाचामेश्चक्षुषोः कर्मत्वं निर्बाधमित्यादि शब्देन्धुशेखरे प्रपञ्चितम्। अदेः प्रतिषेध इति। अदेर्ण्यन्तान्निगरणार्थकतया प्राप्तस्य परस्मैपदस्य प्रतिषेधो वक्तव्य इत्यर्थः। `आदयते देवदत्तेने`त्यत्र अदेः प्रत्यवसानार्थकतया प्राप्तस्य परस्मैपदस्य अदेः प्रतिषेधादित्यत आह-- निगरणचलनेति सूत्रेण प्राप्तस्यैवायं निषेध इति। नतु शेषात्कर्तरीति प्राप्तस्येत्येवकारार्थः, `अनन्तरस्य` इति न्यायादिति भावः।
निगरणचलनार्थेभ्यश्च। निगरणं-- भक्षणम्। प्रुद्रुरुआऊणां चलनार्थानामेनात्मनेपदे सिद्धेऽप्यचलनार्थानां तत्सिद्धये पूर्वसूत्रे ग्रहणम्। अतएव तत्र विवृतं `प्रापयतीत्यर्थ` इत्यादिना। कतं तर्हि `इमां किमाचामयसे न चक्षुषी` इति श्रीहर्षः। आङ्पूर्वाच्चमेरनेन परस्मैपदौचित्यादिति चेत्। अत्राहुः-- आचामयेति पथृक्पदम्। #ई लक्ष्मीस्तया सहिता सेस्तस्याः संबोधने `हे से` इति। केचित्तु सा त्वम् इमे चक्षुषो इनचक्षुषी = श्रेष्ठचक्षुषी आचामय किमिति व्याचक्षते।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
लोथाल्
लोथाल्
भारतस्य प्राचीनेतिहासे सिन्धूनदीतीरस्य नागरीकतायाः अतीव महत्वमस्ति । सिन्धूतीरप्रदेशेषु मूलनिवासिनः आसन् इति अवशेषैः ज्ञातुं शाक्यते । प्रायः ४५०० वर्षेभ्यः पूर्वम् अत्र जनाः सुव्यवस्थितरीत्या वासं कृतवन्तः इति सरलमार्गैः इष्टिकाभिः निर्मितैः गृहैः, सुष्ठुवैज्ञानिकरीत्या निर्मितैः अन्तर्नालैः ज्ञातुं शक्यते । कदाचित् अयं प्रदेशः नौकानिस्थानम् अपि आसीत् इति तु विस्मयकारी विषयः अस्ति । मेसोपोटोमिया इजिप्ट पर्शिया इत्यादिप्रदेशेभ्यः अपि इतः सम्पर्कः आसीत् । इतिहासकाराः नौकानिस्थानस्य अवशेषानपि संशोधितवन्तः सन्ति । हरप्पा मेहेञ्जोदारो स्थले इव अत्रापि सुव्यवस्थितनागरिकतायाः लक्षणानि स्पष्टानि सन्ति । हरप्पा मोहेञ्जोदारो स्थलेऽपि भारते एव स्तः।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
अहमदाबाद्तः ८० कि.मी अहमदाबाद- भावनगर मार्गे अस्ति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
अहमदाबाद-भावनगरमार्गे ‘साठि भुरकि’ निस्थानतः वाहनेन गन्तुं शक्यते । अहमदाबादतः उत्तमलोकयानव्यवस्था अस्ति ।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३३१
छन्दोजातिनिरूपणम्[सम्पाद्यताम्]
अग्निरुवाच
चतुःशतमुत्कृतिः स्यादुकृतेश्चतुरस्त्यजेत् ।
अभिसंव्या प्रत्यकृतिस्तानि छन्दांसि वै पृथक् ।। ३३१.१ ।।
कृतिश्चातिधृतिवृत्ती अत्यष्टिष्चाष्टिरित्यतः ।
अतिशर्क्करी शक्करीति अतिजगती जगत्यपि ।। ३३१.२ ।।
छन्दोऽत्र लौकिकंस्याच्च आर्षमात्रैष्टुभात् स्मृतम् ।
त्रिष्टुप्पङ्क्तिवृहती अनुष्टुवुष्णिगी रितम् ।। ३३१.३ ।।
गायत्री स्यात् सुप्रतिष्ठा प्रतिष्ठा मध्यया सह ।
अत्युक्तात्युक्त आदिश्च एकैकाक्षरवर्जितम् ।। ३३१.४ ।।
चतुर्भागो भवेत् पादो गण्च्छन्दः प्रदर्श्यते ।
तावन्तः समुद्रा गणा ह्यादिमध्यान्तसर्वगाः ।। ३३१.५ ।।
चतुर्णः पञ्च च गणा आर्य्यालक्षणमुच्यते ।
स्वरार्द्धञ्चार्य्यार्द्धं स्यादार्य्यांयां विषमेनजः ।। ३३१.६ ।।
षष्ठो जो नलपूर्वा स्याद्द्वितीयादिपदं नले ।
सप्तमेऽन्ते प्रथमा च द्वितीये पञ्चमे नले ।। ३३१.७ ।।
अर्द्धे पदं प्रथमादि षष्ठ एको लघुर्भवेत् ।
त्रिषु गणेषु पादः स्यादार्य्या पञ्चार्द्धके स्मृता ।। ३३१.८ ।।
विपुलान्याथ चपला गुरुमध्यागतौ च जौ ।
द्वितीयचतुर्थौ पूर्वे च चपला मुखपुर्विका ।। ३३१.९ ।।
द्वितीथे जघनपूर्व्वा चपलार्य्या प्रकीर्त्तिता ।
उभयोर्महाचपला गीतवाद्यार्द्धतुल्यका ।। ३३१.१० ।।
अन्त्येनार्द्धेनोपगीतिरुद्गीतिश्चोत्क्रमात् स्मृता ।
अर्द्धे रक्षगणा आर्य्या गीतच्छन्दोऽथ मात्रया ।। ३३१.११ ।।
वैतालीयं द्विस्वरा स्यादयुष्पादे समे नलः ।
वसवोऽन्ते वनगाश्च गोपुच्छन्दशकं भवेत् ।। ३३१.१२ ।।
भगणआन्ता पाटलिका शेषे परे च पूर्ववत् ।
साकं षड्वा मिश्रायुक् प्राच्यवृत्तिः प्रदर्श्यते ।। ३३१.१३ ।।
पञ्चमेन पूर्वसाकं तृतीयेन सहस्रयुक् ।
उदीच्यवृत्तिर्वाच्यां स्याद् युगपच्च प्रवर्त्तकं ।। ३३१.१४ ।।
अयुक्चारुहासिनी स्याद्युगपच्चान्तिका भवेत् ।। ३३१.१५ ।।
सप्तार्च्चिर्वसवश्चैव मात्रासमकमीरितम् ।
भवेन्नलवमौ लश्च द्वादशो वा नवासिका ।। ३३१.१६ ।।
विश्वोकः पञ्चमाष्टौ मो चित्र लवमकश्चलः ।
परयुक्तेनोपचित्रा पादाकुलकमित्यतः ।। ३३१. १७ ।।
गीतार्य्या लोपश्चेत् सौम्या लः पूर्वः ज्योतिरीरिता ।
स्याच्छिखा विपर्य्यास्तार्द्धा तूलिका समुदाहृता ।। ३३१.१८ ।।
एकोनत्रिंशदन्ते गः स्याज्ज्ञेजनसमावला ।
गु इत्येकगुरुं संख्यावर्णाद्दशविपर्य्ययात् ।। ३३१.१९ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये छन्दोजातिनिरूपणं नामैकत्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः ।।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३११
त्वरितामूलमन्त्रादिः[सम्पाद्यताम्]
अग्निरुवाच
दीक्षादि वक्ष्ये विन्यस्य सिंहवज्राकुलेऽब्जके ।
हे हुति वज्रदन्त पुरु लुलु गर्ज्ज इह सिंहासनाय नमः ।
तिर्य्यगूद्र्ध्वगता रेखाश्चत्वारश्चतुरो भवेत् ।। ३११.१ ।।
नवभागविभागेन कोष्ठकान् कारयेद्बुधः ।
ग्राह्या दिशागताः कोष्ठा विदिशासु विनाशयेत् ।। ३११.२ ।।
वाह्ये वै कोष्ठकोणेषु वाह्यरेखाष्टकं स्मृतम् ।
वाह्यरेखा भवेद्वका द्विभङ्गा कारयेद्बुधः ।। ३११.३ ।।
वज्रस्य मध्यमं श्रृङ्गं द्विधार्धतः ।
वाह्यरेखा भवेद्वक्रा द्विभङ्गा कारयेद्बुधः ।। ३११.४ ।।
मध्यकोष्ठं भवेत्पद्मं पीतकर्णिकमुज्ज्वलम् ।
कृष्णेन रजसा लिख्य कुलिशासिशिरोद्र्ध्वता ।। ३११.५ ।।
वाह्यतश्चतुरस्रन्तु वज्रसम्पुटलाञ्छितम् ।
द्वारे प्रदापयेन्मन्त्री चतुरो वज्रसम्पुटान् ।। ३११.६ ।
पद्मनाम भवेद्वामवीथी चैव समा भवेत् ।
गर्भं रक्तं केशराणि मण्डले दीक्षिताः स्त्रियः ।। ३११.७ ।।
जयेच्च परराष्ट्राणि क्षइप्रं राज्यमवाप्नुयात् ।
मूर्त्ति प्रणवसन्दीप्तां हूँकारेण नियोजयेत् ।। ३११.८ ।।
मूलविद्यां समुच्चार्य्यं मरुद्व्योमगतां द्विज ।
प्रथमेन पुनश्चैव कणिकायां प्रपूजयेत् ।। ३११.९ ।।
एवं प्रदक्षिणं पूज्य एकैकं वीजमादितः ।
दलमध्ये तु विद्याङ्गा आग्नेय्यां पञ्च नैर्ऋतम् ।। ३११.१० ।।
मध्येनेत्रं दिशारूञ्च स्वैः स्वैर्म्मन्त्रैः प्रपूजयेत् ।
मध्येनेत्रं दिशारूञ्च गुह्यकाङ्गे तु रक्षणम् ।। ३११.११ ।।
पञ्च पञ्च प्रपूज्यास्तु स्वैः स्वैर्म्मन्त्रैः प्रपूजयेत् ।
लोकपालान्न्यसेदष्टौ वाह्यतो गर्भमण्डले ।। ३११.१२ ।।
वर्णान्तमग्निमारूढं षष्ठस्वरविभेदितं ।
पञ्चदशेन चाक्रान्तं स्वैः स्वैर्नामभि योजयेत् ।। ३११.१३ ।।
शीघ्रं सिंहे कर्णिकायां यजेद् गन्धादिभिः श्रिये ।
अष्टाभिर्वेष्टयेत् कुम्भैर्म्मन्त्राष्टशतमन्त्रितैः ।। ३११.१४ ।।
मन्त्रमष्टसहस्रन्तु जप्त्वाङ्गानां दशांशकम् ।
होमं कुर्य्यादग्निगुण्डे वह्निमन्त्रेण चालयेत् ।। ३११.१५ ।।
निक्षिपेद् हृदयेनाग्निं शक्तिं मध्येऽग्निगां स्मरेत् ।
गर्भाधानं पुंसवनं जातकर्म्म च होमयेत् ।। ३११.१६ ।।
हृदयेन शतं ह्येकं गुह्याङ्गे जनयेच्छिखिम् ।
पूर्णाहुत्या तु विद्यायाः शिवाग्निर्ज्वलियो भवेत् ।। ३११.१७ ।।
होमयेन्मूलमन्त्रेण शतञ्चाङ्गं दशांशतः ।
निवेदयेत्ततो देव्यास्ततः शिष्यं प्रवेशयेत् ।। ३११.१८ ।।
अस्त्रेण ताडनं कृत्वा गुह्याङ्गानि ततो न्यसेत् ।
विद्याङ्गैश्चेव सन्नद्धं विद्याङ्गेषु नियोजयेत् ।। ३११.१९ ।।
पुष्पं क्षिपाययेच्छिष्यमानयेदग्निकुण्डकम् ।
यवैर्द्वान्यैस्तिलैराज्यैर्मूलविद्याशतं हुनेत् ।। ३११.२० ।।
स्थावरत्वं पुरा होमं सरीसृपमतः परं ।
पक्षिमृगपशुत्वञ्च मानुषं ब्राह्ममेव च ।। ३११.२१ ।।
विष्णुत्वञ्चैव रुद्रत्वमन्ते पूर्णाहुतिर्भवेत् ।
एकया चैव ह्याहुत्या शिष्यः स्याद्दीक्षितो भवेत् ।। ३११.२२ ।।
अधिकारो भवेदेवं श्रृणु मोक्षमतः परम् ।
सुमेरुस्थो यदा मन्त्री सदाशिवपदे स्थितः ।। ३११.२३ ।।
परे च होमयेत् स्वस्थोऽकर्म्मकर्म्मशतान् दश ।
पूर्णाहुत्या तु तद्योगी धर्म्माधर्मैर्न लिप्यते ।। ३११.२४ ।।
मोक्षं याति परंस्थानं यद्गत्वा न निवर्त्तते ।
यथा जले जले क्षिप्तं जलं देही शिरस्तथा ।। ३११.२५ ।।
कुम्भैः कुर्य्याच्चाभिषेकं जयराज्यादिसर्वभाक् ।
कुमारी ब्राह्मणी पूज्या गुर्व्वादेर्दक्षिणं ददेत् ।। ३११.२६ ।।
यजेत् सहस्रमेकन्तु पूकजां कृत्वा दिने दिने ।
तिलाज्यपुरहोमेन देवी श्रीः कामदा भवेत् ।। ३११.२७ ।।
ददाति विपुलान् भोगान् यदन्यच्च समीहते ।
जप्त्वा ह्यक्षरलक्षन्तु निधानाधिपतिर्भवेत् ।। ३११.२८ ।।
द्विगुणेन भवेद्राज्यं त्रिगुणेन च यक्षिणी ।
चतुर्गुणेन ब्रह्मत्वं ततो विष्णुपदं भवेत् ।। ३११.२९ ।।
षड्गुणेन महासिद्धिर्ल्लक्षेणैकेन पापहा ।
दश जप्त्वा देहशुद्ध्यै तीर्थस्नानफलं शतात् ।। ३११.३० ।।
पटे वा प्रतिमायां वा शीघ्रां वै स्थण्डिले यजेत् ।
शतं सहस्रमयुतं जपे होमे प्रकीर्त्तितम् ।। ३११.३१ ।।
एवं विधानतो जप्त्वा लक्षमेकन्तु होमयेत् ।
महिषाजमेषमांसेन नरजेन पुरेण वा ।। ३११.३२ ।।
तिलैर्यवैस्तथा लाजैर्ब्रीहिगोधूमकाम्रकैः ।
श्रीफलैराज्यसंयुक्तैर्होमयित्वा व्रतञ्चरेत् ।। ३११.३३ ।।
अर्द्धरात्रेषु सन्नद्धः खड्गचापशरादिमान् ।
एकवासा विचित्रेण रक्तपीतासितेन वा ।। ३११.३४ ।।
नीलेन वाथ वस्त्रेण देवीं तैरेव चार्च्चयेत् ।
व्रजेद्दक्षिणदिग्भागं द्वारे दद्याद्बलिं बुधः ।। ३११.३५ ।।
दूतीमन्त्रेण द्वारादौ एकवृक्षे श्मशानके ।
एवञ्च सर्व्वकामाप्तिर्भुङ्क्ते सर्व्वां महीं नृपः ।। ३११.३६ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये त्वरितामूलमन्त्रो नामैकादशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः ।।


text:
सूत्रच्छेद:
अदः - प्रथमैकवचनम् , अनुपदेशे - सप्तम्येकवचनम्
अधिकार:
आकडारात् एका संज्ञा [1|4|1
] , प्राग्रीश्वरान्निपाता: [1|4|56
]
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
अदःशब्दस्त्यदादिषु पठ्यते, सो ऽनुपदेशे गतिसंज्ञो भवति। उपदेशः परार्थः प्रयोगः। स्वयम् एव तु यदा बुद्ध्या पराम् ऋशति तदा न अस्त्युपदेशः इति सो ऽस्य विशयः। अदःकृत्य। अदःकृतम्। यददःकरोति। अनुपदेशे इति किम्? अदः कृत्वा काण्डं गतः इति परस्य कथयति।
उपदेशः = परस्यार्थकथनम्। तच्च परस्य प्रत्यायनार्थ भवतीत्याह-- `उपदेशः परार्थः` इति। `अदः कृत्वा` इति। एतत्कृत्वेत्यर्थः॥
उपदेशः परार्थः इति। वाक्यप्रयोग इत्यर्थाद् गम्यते। अदः- कृत्येति। एतत्कर्तव्यमिति स्वयमालोच्येत्यर्थः॥
सिद्धान्तकौमुदी
अदःकृत्य अदःकृतम् । परं प्रत्युपदेशे प्रत्युदाहरणम् । अदः कृत्वा ॥
अदोऽनुपदेशे। अदश्शब्दोऽनुपदेशे गतिसंज्ञः स्यात्। अदः कृतमिति। गतिसमासे क्त्वो ल्यप्। अमुं यज्ञं कृत्वेत्यर्थे तु सुब्लुक् च। अदः कृतमिति। `गतिरनन्तरः` इति स्वरः फलम्। यदा स्वयमेव पर्यालोचयति तदेदमुदाहरणम्। परं प्रतीति। अदऋ कृत्वा अदः कुर्वित्यादावित्यर्थः।
अदःकृतमिति। `गतिरनन्तरः`इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरेणाद्युदात्तत्वम्। प्रत्युदाहरणमिति। अदः कृत्वा अदः कुर्वित्यादीत्यर्थः।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
मृतसागरः
मृतसागरः आ्ग्लभाषायां the Dead Sea इति ज्ञायते |
मृतसागरः इति पदं प्रायः सर्वे श्रुतवन्तः सन्ति । एषः एकः विशालःजलाशयः यः झोर्ढान्-इस्रेल देशौ अन्तःस्थः । तस्य अन्य नाम “लवणसागरं अपि भवति । पृथिव्याः पृष्ठस्य नीचतं स्थलं मृतसागरः । सादारणतः सागरस्य जलम् लवणम् एव । किन्तु , मृतसमुद्रः अन्यसमुद्राणां तुलनया आसन्न दशगुणम् अधिकः क्षारः (९.६) । (तादृशं अतिकलवणत्वजलाशयाः अन्याः अपि विरलाः सन्ति) । एतस्य लवणत्वात् तत्र परिशरः पशुपक्षिमत्स्याः जीवनेभ्यः अयुक्तं भवति । अतः एव एतस्य जलाशयस्य नाम मृतसागरः । ५० किलोमीटरम् दीर्घः १५ किलोमेटरम् विस्तृतः एवं ३०० मेटरं निम्नः एषः, ४२९ मीटरं सागरतलतःअधः वर्तमानः मृतसागरः, पृथिव्याः पृष्ठस्य नीचस्थलं भवति । झोर्ढान नदी एषस्य उपनदी । मृतसागरस्य जलस्य घनता सधारणजलापेक्षया अतिकतरा भवति । अतः अस्मिन् सागरे तरणं प्लवं इव भवति ।
सर्वदा मृतसागरः यात्रिकान् आकर्षिकस्थलः अस्ति स्म। इदानीम् अपि बृहत् स्ङ्ख्यायां यात्रिकाः एषस्य सागरस्य दर्शन्निमित्तम् आगच्छन् सन्ति । एवं बैबिळ् मध्ये मृतसागरस्य उल्लेखः दृश्यते, राजा डेविड् आरोग्यार्थं अत्र आगतवान् इति । अस्मिन् प्रदेशे वृष्टिःबहु न्यून्ं,प्रतिवर्षं ४ इन्चः एव । अतः अयं प्रदेशः अति शुष्कः। किन्तु , केभ्यचित् रोगेभ्यः (उदाहरणात् सोरियासिस् इति शर्मरोगः, नासिकसम्बन्दितरोगः, जानुसम्बन्दितरोगः ) एतस्य शुष्कवातावरणं, एवं धातुपूर्णजलं वरं इति मन्यते ।


text:
सूत्रच्छेद:
ङिति - सप्तम्येकवचनम् , ह्रस्व: - प्रथमैकवचनम् , च - अव्ययम्
अनुवृत्ति:
वा [1|4|5
] - अव्ययम्
, आमि [1|4|5
] - सप्तम्येकवचनम्
, इयङ्-उवङ्-स्थानौ [1|4|4
] - प्रथमाद्विवचनम्
, अस्त्री [1|4|4
] - प्रथमैकवचनम्
, यू [1|4|3
] (लुप्तप्रथमान्तनिर्देश:) - प्रथमैकवचनम्
, नदी [1|4|3
] - प्रथमैकवचनम्
, स्त्र्याख्यौ [1|4|3
] - प्रथमाद्विवचनम्
अधिकार:
आकडारात् एका संज्ञा [1|4|1
]
सम्पूर्णसूत्रम्
इयङ्-उवङ्-स्थानौ यू स्त्र्याख्यौ, ह्रस्व: च, ङिति नदी वा, अस्त्री
सूत्रार्थ:
"स्त्री" शब्दं वर्जयित्वा अन्ये ईकारान्ताः / ऊकारान्ताः इयङ्-स्थानिनः / उवङ्स्थानिनः नित्यस्त्रीलिङ्गशब्दाः तथा ह्रस्व-इकारान्ताः ह्रस्व-उकारान्ताः नित्यस्त्रीलिङ्गशब्दाः ङित्-प्रत्यये परे विकल्पेन नदीसंज्ञकाः भवन्ति ।
अनेन सूत्रेण द्वौ सिद्धान्तौ प्रोच्येते -
1) नित्यस्त्रीलिङ्गवाचिनाम् ईकारान्त/उकारान्तानाम् इयङ्-उवङ्-स्थानीनाम् शब्दानाम् नेयङुवङ्स्थानावस्त्री 1|4|4
इत्यनेन नदीसंज्ञायाः निषेधे प्राप्ते वर्तमानसूत्रेण ङित्-प्रत्यये परे सः निषेधः विकल्प्यते - इत्युक्ते, नदीसंज्ञा विकल्पेन भवति । यथा - श्री, भ्रू, धी - एतादृशानाम् शब्दानाम् ङे, ङसिँ, ङस् , ङिँ प्रत्ययेषु परेषु विकल्पेन नदीसंज्ञा भवति । यथा, "श्री + ङे" इत्यत्र रूपद्वयं सिद्ध्यति -
[नदीसंज्ञां स्वीकृत्य -]
श्री + ङे [चतुर्थ्यैकवचनस्य प्रत्ययः]
→ श्री + आट् + ङे [आण्नद्याः
इति आडागमः]
→ श्री + ऐ [आटश्च 6|1|90
इति वृद्धि-एकादेशः]
→ श्र् + इयङ् + ऐ [अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ 6|4|77
इयङ्-आदेशः]
→ श्रियै
[नदीसंज्ञायाः अभावे -]
श्री + ङे [चतुर्थ्येकवचनस्य प्रत्ययः]
→ श्र् + इयङ् + ए [अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ 6|4|77
इति इयङ्-आदेशः ]
→ श्रिये
एवमेव भ्रू-शब्दस्य चतुर्थ्यैकवचनस्य द्वे रूपे सिद्ध्यतः - भ्रुवै , भ्रुवे ।
2) ह्रस्व-इकारान्त/उकारान्तानाम् नित्यस्त्रीलिङ्गवाचिनाम् शब्दानाम् नदीसंज्ञायाः अप्राप्तायाः अनेन सूत्रेण ङित्-प्रत्यये परे नदीसंज्ञा विकल्पेन भवति । अतः मति, धेनु एतादृशानाम् शब्दानाम् अपि ङित्-प्रत्यये परे रूपद्वयं जायते -
[नदीसंज्ञां स्वीकृत्य -]
मति + ङे [चतुर्थ्येकवचनस्य प्रत्ययः]
→ मति + आट् + ङे [आण्नद्याः
इति आडागमः]
→ मति + ऐ [आटश्च 6|1|90
इति वृद्धि-एकादेशः]
→ मत्यै[इको यणचि 6|1|77
इति यणादेशः]
[नदीसंज्ञायाः अभावे मति-शब्दस्य शेषो घ्यसखि 1|4|7
इत्यनेन घि-संज्ञा भवति । अतः -]
मति + ङे [चतुर्थ्येकवचनस्य प्रत्ययः]
→ मते + ए [घेर्ङिति 7|3|111
इति अङ्गस्य गुणः ]
→ मतये [एचोऽयवायावः 6|1|78
इति अयादेशः]
एवमेव धेनु-शब्दस्य चतुर्थ्यैकवचनस्य द्वे रूपे सिद्ध्यतः - धेनवे, धेन्वै ।
विशेषः - ह्रस्व-इकारान्तशब्दानाम् ह्रस्व-उकारान्तशब्दानाम् च शेषो घ्यसखि 1|4|7
इत्यनेन नित्यं घि-संज्ञा भवति । ङित्-प्रत्यये परे एतेषां नदीसंज्ञा विकल्पेन विधीयते । यत्र नदीसंज्ञा भवति, तत्र एकसंज्ञाधिकारस्य कारणात् घिसंज्ञायाः निषेधः अपि भवति इति स्मर्तव्यम् । कस्यापि शब्दस्य समानकाले घि-संज्ञा तथा नदी-संज्ञा न भवितुम् अर्हति, अतः नदीसंज्ञायाः विधानमेव धिसंज्ञायाः निषेधम् अपि कारयति ।
ज्ञातव्यम् - स्त्री-शब्दस्य यू स्त्र्याख्यौ नदी 1|4|3
इत्यनेन नदीसंज्ञा भवति, तथा नेयङुवङ्स्थानावस्त्री 1|4|4
इत्यनेन तस्य निषेधः अपि न भवति । वर्तमानसूत्रे अपि "अ-स्त्री" इत्यस्य अपि अनुवृत्तिः क्रियते, अतः वर्तमानसूत्रेण अपि ङित्-प्रत्यये परे स्त्री-शब्दस्य नदीसंज्ञा न विकल्प्यते । अतः ङित्-प्रत्यये परे अपि स्त्री-शब्दस्य नदीसंज्ञा नित्या एव वर्तते इत्यर्थः । अतः "स्त्री + ङे → स्त्रियै" इत्येव रूपं सिद्ध्यति ।
One-line meaning in English
Except for the word "स्त्री", any other word which is eligible for getting an इयङ्-आदेश or an उवङ्-आदेश, and any ह्रस्व-इकारान्त/हस्व-उकारान्त word optionally gets the term नदी in presence of a ङित् प्रत्यय.
काशिकावृत्तिः
दीर्घस्य नदीसंज्ञा विहिता, ह्रस्वस्य न प्राप्नोति, इयङुवङ्स्थानयोश्च प्रतिषिद्धा। तस्मान् ङिति व विधीयते। ङिति परतो ह्रस्वश्च य्वोः सम्बन्धी यः स्त्र्याख्यः, स्त्र्याख्यौ इयङुवङ्स्थानौ च यू वा नदी संज्ञौ भवतः। कृत्यै, कृतये। धेन्वै, धेनवे। श्रियै, श्रिये। भ्रुवै, भ्रुवे। अस्त्री इत्येव, स्त्रियै। स्त्र्याख्यौ इत्येव, अग्नये। वाय्वे। भनवे।
यद्यत्र ह्यस्वविशेषणार्थ `यू` इति नानुवत्र्तते इति नानुवत्र्तते, तदेहापि स्यात्-- मात्रे दुहित्र इति; तस्मात् तदिहानुवत्र्तते। अनुवत्र्तमानमपि यदि प्रथमान्तमनुवर्तते, तदा प्रथमान्तयोह्र्यस्वत्वं प्रति विशेषणविशेष्यभावो नोपपद्यते। तस्मात् तदिहार्थात् षष्ठन्तमुपजायत इत्यत आह-- `ह्यस्वश्च य्वोः सम्बन्धी` इति। कः पुनस्तयोः सम्बन्धी ह्यस्वः? यस्तयोह्र्यस्वः सवर्णः; तेन सामथ्र्यादिकारोकारयोग्र्रहणम्, न हि ताभ्यामन्यो ह्यस्व ईदुतोः सवर्णः सम्भवति। `कृत्यै, कृतये` इति। यदा नदीसंज्ञा तदा पूर्ववदाट्, अन्यथा तु `शेषो ध्यसखि` 1|4|7
इति धिसंज्ञकत्वात् `घेर्ङिति` 7|3|111
गुणः। अत्रापि यत्र विभक्तिसम्बन्धिनः शब्दरूपस्यावयवः स्त्र्याख्यस्तत्र पूर्वोक्तया रीत्या नदीसंज्ञा न प्राप्नोति-- अतिकृतये ब्राआहृणाय, अतिश्रियेति॥
यद्यत्र ह्रस्वविशेषणार्थम् ठ्यूऽ इति नानुवर्त्यत, तदेहापिस्याद्--मात्रे दुहित्रे इति, तस्मातदिहानुवर्तते। नन्वेवमपि विशेषणं न प्रकल्पतेयू ह्रस्वाविति; यदि यू, न ह्रस्वौ; अथ ह्रस्वौ, न यू;यू ह्रस्वौ चेति विप्रतिषिद्धम्; आहायं यू ह्रस्वाविति, तत एवं विज्ञास्यामः- य्वोः ह्रस्वाविति, कौ च य्वोः ह्रस्वौ सवर्णौ ? तदाह--ह्रस्वश्च य्वोः सम्बन्धी यः स्त्र्याख्य इति। अत्रापि समुदायधर्मस्यावयव आरोपाद् ह्रस्वयोः स्त्र्याख्यत्वम्, तदन्तविशेषणं वा। इयवणुङ्स्थानौ च यू इति। नन्वेकं ठ्यूऽ ग्रहणमनुवर्तते, तच्च ह्रस्वविशेषण एवोपक्षीणम्, तत्कथं पुनः ठ्यूऽ इति लभ्यते ? उच्यते; चकारोऽत्र क्रियते, स संज्ञिनः समुच्चयार्थः, इयणुवङ्स्थानाविति प्रकृतं य्वोरेव च तत्स्थानत्वमित्यर्थाद् ठ्यूऽ इति लभ्यते। स्वरितत्वादनुवृतं तु ठ्यूऽ इत्येतद् ह्रस्वविशेषणमिति न कश्चिद्दोषः॥
सिद्धान्तकौमुदी
इयङुवङ्स्थानौ स्त्रीशब्दभिन्नौ नित्यस्त्रीलिङ्गावीदूतौ ह्रस्वौ च इ-उवर्णौ स्त्रियां वा नदीसंज्ञौ स्तो ङिति परे । आण् नद्याः (कौमुदी-268)
। मत्यै । मतये । मत्याः । मत्याः । मतेः । मतेः । नदीत्वपक्षे औदिति ङेरौत्त्वे प्राप्ते ॥
इदन्तत्वाद्यूस्त्र्याख्याविति नदीत्वेऽप्राप्ते ङित्सु तद्विकल्पं दर्शयितुमाह--ङिति ह्रस्वश्च। अत्र चकाराद्वाक्यद्वयं, तथा हि `यूस्त्र्याख्यौ नदी`त्यनुवर्तते। ईश्च ऊश्च यू। `दीर्घाज्जसि चे`ति पूर्वसवर्णदीर्घनिषेधाऽभावश्छान्दसः। स्त्रियमेवाचक्षाते स्त्र्याख्यौ। नित्यस्त्रीलिङ्गाविति यावत्। `नेयङ्वङ्स्थानावस्त्री`ति सूत्रं नञ्वर्जमनुवर्तते। इयङुवङोः स्थानं स्थितिर्ययोस्ताविति विग्रहः। इयङुवङ्प्राप्तियोग्यावित्यर्थः। `वामी`त्यतो `वे`त्यनुवर्तते। ततश्च `इयङुवङ्स्थानौ स्त्रीशब्दभिन्नौ नित्यस्त्रीलिङ्गावीदूतौ नदीसंज्ञौ वा स्तो ङिति परे` इति वाक्यमेकं संपद्यते। पुनरपि `यू` इत्यनुवर्तते। इश्च उश्च यू। `ह्रस्व` इति तत्र प्रत्येकमन्वेति। स्त्र्याख्याविति चानुवर्तते। तस्य च स्त्रीलिङ्गावित्येतावदेव विवक्षितं, नतु नित्यस्त्रीलिङ्गवीदूतौ नदीसंज्ञौ वा स्तो ङिति परे` इति वाक्यमेकं संपद्यते। पुनरपि `यू` इत्यनुवर्तते। इश्च उश्च यू। `ह्रस्व` इति तत्र प्रत्येकमन्वेति। स्त्र्याख्याविति चानुवर्तते। तस्य च स्त्रीलिङ्गावित्येतावदेव विवक्षितं, नतु नित्यस्त्रीलिङ्गाविति , व्याख्यानात्। `वामी`त्यतो वेति चानुवर्तते। ततश्च `स्त्रीलिङ्गौह्रस्वौ चेवर्णोवर्णौ नदीसंज्ञौ वा स्तो ङिति परे` इति वाक्यमेकं संपद्यते।तदाह--इयङुवङ्स्थानाविति। द्वितीयवाक्येऽपि स्त्रीलिङ्गे नित्यत्वविशेषणे तु इष्वशन्यरणिप्रभृतीनामुभयलिङ्गानां, पटुमृदुप्रभृतीना त्रिलिङ्गानां च ङिति नदीत्वविकल्पो न स्यादिति बोध्यम्। तत्र ह्रस्वयोकप्राप्ते दीर्घयोस्तु `नेयङुवङ्स्थाना`विति निषेधादप्राप्ते नदीत्वे विभाषेयम्। नदीत्वपक्षे आह--आण्नद्या इति। मति-ए इति स्थिते आटि वृद्धौ यणि च सिद्धं रूपमाह--मत्यै इति। मतये इति। नदीत्वाऽभावपक्षे `शेषो घ्यसखी`ति घित्वाद्धेर्ङितीति गुणेऽयादेशे हरिशब्दवद्रूपम्। नदीत्वपक्षे ङसिङसोरटि वृद्धिराकारः, यण्। मत्याः। नदीत्वाऽभावे-मतेः। आमि नदीत्वाभावेऽपि हस्वान्तत्वान्नुटि दीर्घः। मतीनाम्। ङौ विशेषमाह--नदीत्वपक्षे इति। नदीत्वपक्षे घित्वाऽभावात् `अच्च घेः` इत्यत्वसंनियोगशिष्टमौत्वं न भवति। किंतु ङेरामिति प्राप्तं, तद्बाधित्वा औदिति केवलमौत्वे परत्वात्प्राप्ते सतीत्यर्थः।
ङिति ह्रस्वश्च। `वामी`ति सूत्राद्वेत्यनुवर्तते। अप्राप्तविभेषेयं। ह्रस्वयोरप्राप्तावितरयोस्तु `नेयङुवाङ्स्थाना`विति निषेधप्राप्तावारम्भात्। इहे`इयङुवङ्स्थानौ``स्त्रीशब्दभिन्नौ``नित्यस्त्रीलिङ्गा`विति त्रीणि ईदुतोर्विशेषणानि, ह्रस्वयोस्तु `स्त्रिया`मित्येव विशेषणं, नत्तु नित्यस्त्रीत्वपर्यन्तम्, अन्यथा इष्वशनिप्रभ-तीनामुभयलिङ्गानां पटुमृदुप्रभृतीनां सर्वलिङ्गानां च स्त्रीत्वेऽपि नदीत्वं न स्यात्। कैयटमते हि तेषां नित्यस्त्रीत्वाऽभावात्, ह्रस्वांशे नित्यग्रहमव्यावर्त्त्याऽलाभाच्च। अतएवाऽऽख्याग्रहणं विहाय स्त्रीशब्दमात्रं निष्कृष्य संबध्यते, तदेतदाह----ह्रस्वौ च इउवर्णो स्त्रियामिति।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
इयङुवङ्स्थानौ स्त्रीशब्दभिन्नौ नित्यस्त्रीलिङ्गावीदूतौ, ह्रस्वौ चेवर्णोवर्णौ, स्त्रियां वा नदीसंज्ञौ स्तो ङिति। मत्यै, मतये। मत्याः 2। मतेः 2॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text: ॥२.३४॥ तत्र हिंसा तावत् ॥ कृता कारिताऽनुमोदितेति त्रिधा । कैका पुनस्त्रिधा लोभेन मांसचर्मार्थेन, क्रोधेनापकृतमनेनेति, मोहेन धर्मो मे भविष्यतीति । लोभक्रोधमोहाः पुनस्त्रिविधा मृदुमध्याधिमात्रा इति । वं सप्तविंशतिर्भेदा भवन्ति हिंसायाः । मृदुमध्याधिमात्राः पुनस्त्रिविधाः ॥ मृदुमृदुर्मध्यमृदुस्तीव्रमृदुरिति । तथा मृदुमध्यो मध्यमध्यस्तीव्रमध्य इति । तथा मृदुतीव्रो मध्यतीव्रोऽधिमात्रतीव्र इति वमेकाशीतिभेदा हिंसा भवति । सा पुनर्नियमविकल्पसमुच्चयभेदादसंख्येया, प्राणभृद्भेदस्यापरिसंख्येयत्वादिति । वमनृतादिष्वपि योज्यम् । ते खल्वमी वितर्का दुःखाज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षभावनम् । दुःखमज्ञानं चानन्तं फलं येषामिति प्रतिपक्षभावनम् । तथा च हिंसकस्तावत्प्रथमं वध्यस्य वीर्यमाक्षिपति । ततश्च शस्त्रादिनिपातेन दुःखयति । ततो जीवितादपि मोचयति । ततो वीर्याक्षेपादस्य चेतनाचेतनमुपकरणं क्षीणावीर्यं भवति । दुःखोत्पादान्नरकतिर्यक्मनुष्यादिषु दुःखमनुभवति । जीवितव्यपरोपणात्प्रतिक्षणं च जीवितात्यये वर्तमानो मरणमिच्छन्नापि दुःखविपाकस्य नियतविपाकवेदनीयत्वात्कथंचिदेवोच्छ्वसिति । यदि च कथंचित्पुण्यावापगता हिंसा भवेत्तत्र सुखप्राप्तौ भवेदल्पायुरिति । वमनृतादिष्वपि योज्यं यथासंभवम् । वं वितर्काणां चामुमेवानुगतं विपाकमनिष्टं भावयन्न वितर्केषु मनः प्रणिदधीत ।


text:
सूत्रच्छेद:
अनुप्रतिगृणः - षष्ठ्येकवचनम् , च - अव्ययम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
पूर्वस्य कर्ता इति वर्तते। अनुपूर्वस्य प्रतिपूर्वस्य च गृणातेः कारकम् पूर्वस्याः क्रियायः कर्तृभूतं संप्रदानसंज्ञं भवति। होत्रे ऽनुगृणाति। होता प्रथमं शंसति, तम् अन्यः प्रोत्साहयति। अनुगरः, प्रतिगरः इति हि संसितुः प्रोत्साहने वर्तते। होत्रे ऽनुगृणाति, होतारं शंसन्तम् प्रोत्साहयति इत्यर्थः।
`अनुप्रतिगृणः` इति श्नाप्रत्ययेन निर्देशात् क्र्यादिपठितस्य `गृ? शब्दे` (धातुपाठः-1498) इत्यस्य, न `गृ? निगरणे` (धातुपाठः-1410) इत्यस्य तौदादिकस्य। `होता प्रथमं शंसति`इति। एतेन स्तुतिक्रियायाः पूर्वस्या होता कत्र्तेति दर्शयति। प्रोत्साहयतीत्यनेनागृणातिप्रतिगृणातिशब्दयोरर्थमाचष्टे। कथं पुनज्र्ञायते-- अनुपूर्वः प्रतिपूर्वश्च शंसितुर्गृणातिः प्रोत्साहने वत्र्तत इत्याह-- `अनुगरः प्रतिगरः` इति। अनुगीर्यते = होता प्रथमं प्रशस्यते येन शब्देन सोऽयमनुगरः। एवं प्रतिगीर्यते येन स प्रतिगरः। पूर्वसय् कत्र्तेत्येव, होत्रेऽनुगृणातिक सदसीत्यधिकरणस्य मा भूत्॥
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
सिद्धान्तकौमुदी
आभ्यां गृणातेः कारकं पूर्वव्यापारस्य कर्तृभूतमुक्तसंज्ञं स्यात् । होत्रेऽनुगृणाति प्रतिगृणाति । होता प्रथमं शंसति तमध्वर्युः प्रोत्साहयतीत्यर्थः ॥
अनुप्रतिगुणश्च। पूर्वस्य कर्तेत्यनुवर्तते। `गृ? शब्दे` इत्यस्य श्नान्तस्याऽनुकरणशब्दाद्गृण इति षष्ठी। अत्र गृ?धातुः शंसितृकर्मके शंसनविषयकप्रोत्साहने वर्तते। तत्र पूर्वव्यापारस्य शंसनस्य कर्ता संप्रदानमित्यर्थः। तदाह--आभ्यामिति। पूर्वसूत्रे प्रत्याङ्भ्यामिति द्विवचननिर्देशबलात्प्रत्येकमेव धातुसंबन्धावधारणात्तत्साहचर्यादिहापि प्रत्येकमेव धातुसंबन्ध इत्यबिप्रेत्यादाहरति--होत्रे अनुगृणाति प्रतिगृणाति वेति। होत प्रथममिति। शंसितारं होतारम् उत्तरोत्तरशंसनविषये प्रोत्साहयतीति यावत्। `ओऽथ मोदै वे`ति प्रतिगरमन्त्रः। `ओ` इति संबोधने, मोदै` इति लोडुत्तमपुरुषैकवचनम्। `व` इत्येवकारार्थे। हे होतः। अथ त्वदीयशंसनान्तरं तुष्याम्येवेति तदर्थः। प्रोत्साहने होतुः कर्मत्वं प्राप्तं, पूर्वव्यापारं शंसनं प्रति कर्त्तृत्वाद्धोतुः संप्रदानत्वम्।
अनुप्रति। `गुण` इति श्रान्तस्यानुकरणशब्दात्षष्ठी। प्रत्याङ्भ्याम्---`इति पूर्वसूत्रे द्विवचननिर्देशात्प्रत्येकमेव धातुसम्बन्ध इथि निर्धारिते तत्साहचर्यादिहापि प्रत्येकमेव धातुसम्बन्ध इति सूचयन्नाह---आभ्यां गृणातेरिति। होत्रे इति। कर्मत्वे प्राप्ते वचनम्।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
आपत्ति
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
आपत्तिः, स्त्री, (आङ् + पद् + क्तिन् ।) दोषः । इति हेमचन्द्रः ॥ प्रापणं । आपत् । इति मेदिनी ॥
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
आपत्ति¦ स्त्री आ + पद--क्तिन्। आपदि आपच्च रोगाद्यभि-भूततावस्था सम्यग्वर्त्तनोपायानुपलम्भश्च। आपदिधर्माचरणञ्च या॰ स्मृ॰ दर्शितम् यथा
“क्षात्रेण कर्म्मणा जीयेद्विशां वाप्यापदि द्विजः। निस्तीर्य्यतामथात्मानं पावयित्वा न्यसेत् पथि। फलोपलक्षौमसोम-मनुष्यापूपवीरुधः। तिलौदनरसक्षारान् दधि क्षीरं घृतंजलम्। शस्त्रासवमधूच्छिष्टमधुलाक्षाश्च वर्हिषः। मृ-च्चर्म्मपुष्पकुतपकेशतक्रविषक्षितीः। कौशेयनीललवणमां-सैकशफसीसकान्। शाकार्द्रौषधिपिण्याकपशुगन्धांस्त-थैव च। वैश्यवृत्त्यापि जीवन्नो विक्रीणीत कदाचन। धर्म्मार्थं विक्रयं नेयास्तिला धान्येन तत्समाः। लाक्षाल-बणमांसानि पतनीयानि विक्रये। पयोदधि च मद्यञ्चहीनवर्णकराणि च। आषद्गतः सम्प्रगृह्णन् भुञ्जानो कायतस्ततः। न लिप्येतैनसा विप्रोज्वलनार्कसमो हि सः। कृषिः शिल्पं भृतिर्विद्या कुसीदं शकटं गिरिः। सेवाऽ-नूपं नृपोभैक्षमापत्तौ जीवनानि तु। बुभुक्षितस्त्र्यहंस्थित्वा धान्यमब्राह्मणाद्धरेत्। प्रतिगृह्य तदाख्येयम-भियुक्तेन धर्मतः। तस्य वृत्तं कुलं शीलं श्रुतमध्ययनंतपः। ज्ञात्वा राजा कुटुम्बञ्च धर्म्म्यां वृत्तिं प्रकल्पयेत्”। विस्तरस्तु भा॰ शा॰ प॰ आपद्धर्म्म पर्व्वणि दृश्यः।
२ प्राप्तौ।
“स्थानापत्तेर्द्रव्येषु धर्मलाभः” कात्या॰
४ ,
३ ,
१९
“इतरेतरभावापत्तिः” शा॰ भा॰ व्यतिरेकव्याप्त्या
३ अर्थादेःसिद्धौ। अर्थापत्तिः
४ अनिष्टप्रसङ्गे स च व्याप्यस्याहार्य्या-रोपात् व्यापकस्याहार्य्यरोपः। यदि निर्वह्निः स्यात्निर्धूमः स्यादित्येवं रूपः।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
आपत्ति¦ f. (-त्तिः)
1. Misfortune, calamity.
2. Obtaining, procuring.
3. Fault, Transgression.
4. Remonstrance, expostulation. E. आङ् be- fore पद् to go, क्तिन् aff.
Apte[सम्पाद्यताम्]
आपत्तिः [āpattiḥ], f. [आ-पद्-क्तिन्]
Turning or changing into, entering into any state or condition.
Obtaining, procuring, getting; स्थानापत्तेर्द्रव्येषु धर्मलाभः Kāty.
Misfortune, calamity, adversity; Y.3.42.
A fault, transgression.
Remonstrance, expostulation.
(In phil.) An undesirable conclusion or occurrence (अनिष्टप्रसङ्ग).
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
आपत्ति/ आ-पत्ति f. happening , occurring
आपत्ति/ आ-पत्ति f. entering into a state or condition , entering into relationship with , changing into Ka1tyS3r. APra1t. etc.
आपत्ति/ आ-पत्ति f. incurring , misfortune , calamity Ya1jn5.
आपत्ति/ आ-पत्ति f. fault , transgression L.