c: text/html

text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २२८
मनुमत्स्यसंवादे त्रिविधमहोत्पातेषु शान्तिविधानम् ।
मनुरुवाच।
दिव्यान्तरिक्षभौमेषु या शान्तिरभिधीयते।
तामहं श्रोतुमिच्छामि महोत्पातेषु केशव! ।। २२८.१ ।।
मत्स्य उवाच।
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि त्रिविधामद्भुतादिषु ।
विशेषेणतु भौमेषु शान्तिः कार्य्य तथा भवेत् ।। २२८.२ ।।
अभया चान्तरिक्षेषु सौम्या दिव्येषु पार्थिव!।
विजिगीषुः परं राजन्! भूतिकामस्तु यो भवेत् ।। २२८.३ ।।
विजिगीषुः परानेवमभियुक्तस्तथा परैः।
तताभिचारशङ्कायां शत्रूणामभिनाशने ।। २२८.४ ।।
भये महति संप्राप्ते अभया शान्तिरिष्यते।
राजयक्ष्माभि भूतस्य क्षतक्षीणस्य चाप्यथ।। २२८.५ ।।
सौम्या प्रशस्यते शान्तिर्यज्ञकामस्य चाप्यथ।
भूकम्पे च समुत्पन्ने प्राप्ते चान्नक्षये तथा ।। २२८.६ ।।
अतिवृष्ट्यामनावृष्ट्यां शलभानां भयेषु च।
प्रमत्तेषु च चोरेषु वैष्णवी शान्तिरिष्यते ।। २२८.७ ।।
पशूनां मारणे प्राप्ते नराणामपि दारुणे।
भूतेषु दृश्यमानेषु रौद्री शान्तिस्तथेष्यते ।। २२८.८ ।।
वेदनाशे समुत्पन्ने जने जाते च नास्तिके।
अपूज्यपूजने जाते ब्राह्मी शान्तिस्तथेष्यते ।। २२८.९ ।।
भविष्यत्यभिषेके च परचक्रभयेऽपि च।
स्वराष्ट्रभेदेऽरिवधे रौद्री शान्तिः प्रशस्यते ।। २२८.१० ।।
त्र्यहातिरिक्ते पवने भक्ष्ये सर्वविगर्हिते।
वैकृते वातजे व्याधौ वायवी शान्तिरिष्यते ।। २२८.११ ।।
अनावृष्टिभये जाते प्राप्ते विकृतिवर्षणे।
जलाशयविकारेषु वारुणी शान्तिरिष्यते ।। २२८.१२ ।।
अभिशापभये प्राप्ते भार्गवी च तथैव च।
जाते प्रसववैकृत्ये प्राजापत्या महाभुज!।। २२८.१३ ।।
उपस्कराणां वैकृत्ये त्वाष्ट्री पार्थिवनन्दन!।
बालानां शान्तिकामस्य कौमारी च तथा नृप! ।। २२८.१४ ।।
कुर्याच्छान्तिमथाग्नेयीं सम्प्राप्ते वह्निवैकृते।
आज्ञाभङ्गे तु सञ्जाते तथा भृत्यादि सङ्क्षये ।। २२८.१५ ।।
अश्वानां शान्तिकामस्य तद्विकारे समुत्थिते।
अश्वानां कामयानस्य गान्धर्वी शान्तिरिष्यते ।। २२८.१६ ।।
गजानां शान्तिकामस्य तद्विकारे समुत्थिते।
गजानां कामयानस्य शान्तिराङ्गिरसी भवेत् ।। २२८.१७ ।।
पिशाचादि-भये जाते शान्तिर्वै नैर्ऋती स्मृता।
अपमृत्युभये जाते दुःखप्ने च तथा स्थिते ।। २२८.१८ ।।
याम्यान्तु कारयेच्छान्तिं प्राप्ते तु नरके तथा।
धननाशे समुत्पन्ने कौवेरी शान्तिरिष्यते ।। २२८.१९ ।।
वृक्षाणाञ्च तथार्थानां वैकृते समुपस्थिते।
भूतिकामस्तथा शान्तिं पार्थिवीं प्रतियोजयेत् ।। २२८.२० ।।
प्रथमे दिनयामे च रात्रौ वा मनुजोत्तम!।
हस्ते स्वातौ च चित्रायामादित्ये चाश्विने तथा ।। २२८.२१ ।।
अर्यम्णि सौम्य! जातेषु वायव्यां त्वद्भुतेषु च।
द्वितीये दिनयामे तु रात्रौ च रविनन्दन! ।। २२८.२२ ।।
पुष्पाग्रे ये विशाखासु पित्र्यासु भरणीषु च।
उत्पातेषु तथा भाग्ये आग्नेयीं तेषु कारयेत् ।। २२८.२३ ।।
तृतीये दिनयामे च रात्रौ च रविनन्दन!।
रोहिण्यां वैष्णवे ब्राह्मे वासवे वैश्वदेवते ।। २२८.२४ ।।
ज्येष्ठायाञ्च तथा मैत्रे ये भवन्त्यद्भुताः क्वचित्।
ऐन्द्री तेषु प्रयोक्तव्या शान्ती रविकुलोद्वह! ।। २२८.२५ ।।
चतुर्थे दिनयामे रात्रौ वा रविनन्दन!।
सार्पे पौष्णे तथार्द्रायामहिर्बुध्न्ये च दारुणे ।। २२८.२६ ।।
मूले वरुणदैत्ये ये भवन्त्यद्भुतास्तथा।
वारुणी तेषु कर्त्तव्या महाशान्तिर्महीक्षिता ।। २२८.२७ ।।
मित्रमण्डलवेलासु ये भवन्त्यद्भुताः क्वचित्।
तत्र शान्तिद्वयं कार्यं निमित्तेषु च नान्यथा।
निर्निमित्तकृता शान्तिर्निमित्तेनोपयुज्यते ।। २२८.२८ ।।
बाणप्रहारा न भवन्ति यद्वद्राजन्नृणां सन्नहनैर्युतानाम्।
दैवोपघाता न भवन्ति तद्वद्धर्मात्मनां शान्तिपरायणानाम् ।। २२८.२९ ।।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
विद्या पर संस्कृत निबंध। Essay on Vidya in Sanskrit
विद्या धनं सर्वधनं प्रधानम् इति सर्वैः स्वीक्रियते, यतोहि विद्यया एव सर्वे जनाः सर्वाणि कार्याणि साधयितुं समर्थाः भवन्ति। विद्यां प्राप्य उन्नतिं, कीर्तिं, सुखसमृद्धिं च लभन्ते विद्वांसः। यदुक्तं केनचित् -
मातेव रक्षति पितेव हिते नियुक्ते
कान्तेव चाभिरमयत्यपनीयखेदम्।
लक्ष्मीं तनोति वितनोति च दिक्षु कीर्तिं
किं किं न साधयति कल्पलतेव विद्या।।
विद्याधनं व्ये कृते वर्धते, संचायत् च क्षयम् आप्नोति, एतस्माद् इदं अपूर्वम् एव धनं। अत एवोक्तम् -
अपूर्वः कोअपि कोषो Sयं विद्यते तव भारति।
व्यतो वृद्धिमायाति क्षयमायाति संचयात्।।
नृपाः, राष्ट्र-पतयः, मुख्यमंत्रिणः, प्रधानमंत्रिणो अपि विविधविषयविशेषज्ञानां, कवीनां, वैज्ञानिकानां मतिमतां विदुषां समादरं कुर्वाणाः तेषां उत्साहवर्धनं कुवन्ति पुरस्कारैः। अत अस्माभिरपि विद्या पूर्णमनोयोगेन पठनीया, ग्रहणीया विद्याविहीना पशु इति निर्विवादेन सिध्यति।
विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनम्
विद्या भोगकरी यशः सुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः ।
विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परं दैवतम्
विद्या राजसु पूज्यते न हि धनं विद्याविहीनः पशुः ॥
विद्या अधुना युगे अत्यावश्यकं अस्ति। विद्याविहीन: पशुभि: समान:। विद्यया एव मनुष्या: संसारस्य सर्वश्रेष्ठा: प्राणिन: भवन्ति। विद्या अध्ययनेन मनुष्यस्य बुद्धि: तीव्रा भवति। विद्या विनयं ददाति। विद्या परं दैवतं,परं मित्रं च अस्ति। विदेशेषु अपि विद्या एव बन्धु: अस्ति। विद्यया पात्रतां याति। विद्यया मनुष्य: धनं आप्नोति। धनात् सर्वाणि सुखानि लभते।
SHARE THIS


text:
शब्दरूपाणि-धातुरूपाणि ।।
सम्प्रति शब्दरूपाणाम् अथ च धातुरूपाणां विषये पठाम: ।।
शब्दानां विविधविभक्तिषु प्रयोग: शब्दरूपं कथ्यते ।
एतेषां सर्वेषां प्रयोग: अग्रे पाठ्यक्रमेषु पश्याम: ।
वाक्ये धातूनां कृते प्रत्यय-प्रयोग: धातुरूपं कथ्यते । वाक्ये विभिन्नकालं दर्शयितुं क्रियापदे धातुरूपाणाम् आवश्यकता भवति । धातुरूपाणि दशप्रकारेण भवन्ति । किन्तु लोके प्रायश: पंच एव प्रयुज्यन्ते । एते सन्ति लट्, लोट्, लड्., विधिलिड्., लृट । एतेषां प्रयोग: द्रष्टव्य: ।
यथा मया पूर्वमेव उक्तमासीत् यत् पाठ्क्रम: शीघ्र संस्कृतं कथं बोधयाम: इति दृष्टया भविष्यति अत: काठिन्यनिवारणाय अत्र द्विवचनस्य अथ च मध्यमपुरूषस्य प्रयोग: न दत्त: अस्ति । प्रारम्भिक अवस्थायां यदि वयं एतेषां प्रयोग: न कुर्म: चेदपि अशुद्धं नैव । अत: एतयो: स्थाने प्रथमा अपि च बहुवचनस्य एव प्रयोगं कुर्म: ।।
अद्यतनीयम् एतावत् एव अलम् ।
भवदीय: - आनन्द:


text:
92b तदेवमर्थालङ्कारं परिच्छिद्यानुप्रास[प्रस]ङ्गोक्तलक्षणानुवादेन यमकप्रपञ्चपुरःसरं दुष्करपरिच्छेदमारिप्सुराह—
वर्णानां स्वरव्यञ्जनानां संहतेः समुदायस्य व्यावृत्तिरावृत्तिः पुनरुच्चारणम् । नैकस्य वर्णस्य, तस्या अनुप्रासत्वात् । यथोक्तम्— वर्णावृत्तिरनुप्रासः १. ५५ इति । तत्प्रसङ्गेन आवृत्तिमेव सङ्घातगोचरां यमकं विदुः १. ६१ इति कृतलक्षणं यमकम् । तदेवमनूद्य यमकं विधीयते । सा च व्यावृत्तिः [कीदृशी ?] वर्णान्तरेणाव्यपेतोऽव्यवहितः व्यपेतो व्यवहितश्चात्मा स्वरूपं यस्या इत्यव्यपेतव्यपेतात्मा । तथा वर्णान्तराव्यवहिता वर्णसंहतेरावृत्तिरव्यपेतयमकम् । या तु व्यवहिता तद् व्यपेतयमकमिति द्विधा यमकं तावद् विकल्प्यते । तच्चैतद् द्विविधं यमकं विषयनिरूपणायामादिश्च मध्यश्चान्तश्च गोचरो विषयोऽस्येत्यादिमध्यान्तगोचरं विज्ञेयम् । कस्य ? पादानां प्रत्येकं चतुर्णां श्लोकावयवानाम् । सापेक्षार्थे गमकत्वात् समासः ॥


text:
छत्तीसगढराज्यम्
छत्तीसगडराज्यं (Chhattisgarh) भारते स्थितं किञ्चन राज्यम् अस्ति । इदं नूतनतया निर्मितम् अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य कानिचनमण्डलानि मेलयित्वा पृथक्राज्यं सा.श.२००० तमे वर्षे नवम्बरमासस्य प्रथमदिने कृतम् । अस्मिन् राज्ये ३५ जातीयजनाः निवसन्ति । नाल्कार् बैरा, मुण्डमदिया, नाहर् इत्यादयः जनाः अत्र कृषिं मृगयां मत्स्योद्यमं सीवनं काष्ठकार्यं, लोहोद्यमं च कुर्वन्ति । हजारीबाग् प्रपातप्रदेशे एतेषां जीवनदर्शनं कर्तुं शक्यते । अत्र प्राचीनकाले गुहासु निर्मितभित्तिचित्राणि करणपुरं, सौत् पहार्, इत्यदिषु स्थानेषु सन्ति । एतत् दृष्ट्वा इङ्ग्लैण्ड् देशस्य स्टोन् देञ्ज् स्थानस्य स्मरणं भवति । बस्तारप्रदेशः जगदलपुर् मण्डलेऽस्ति । छत्तीसगढ मध्यभारतस्य किञ्चन राज्यं भवति । मध्यप्रदेशस्य आग्नेय कोणे विद्यमानः प्रदेशः छत्तीसगढ भवति। अत्र "छत्तीसगढि" भाषया व्यवहरन्ति स्म जनाः। ’२७’ मण्डलानि सन्ति छत्तीसगढ राज्ये । छत्तीसगढराज्यस्य राजधानी रायपुर भवति । भारतीय राज्येषु विस्तीर्णे अस्य राज्यस्य दशमस्थानं भवति । अस्य विस्तारः ५२,१९९ चतुरस्रमैलपरिमितं भवति । अस्य राज्यस्य वायव्ये मध्यप्रदेशः, पश्चिमे महाराष्ट्रा, दक्षिणे आन्ध्रप्रदेशः, पूर्वे ओरिस्सा, ईशान्ये झारखण्डः, उत्तरे उत्तरप्रदेशादयः सन्ति । “छत्तीस् घरी” एषा भाषा हिन्दीभाषायाः कश्चन प्रकारः। एषा भाषा अस्य राज्यस्य मुख्या भाषा अस्ति । ’द्राविडभाषया’ प्रभाविताः भाषाः प्रान्तीयाः भाषाः अपि अत्र सन्ति । छत्तीसगढमूलतः किञ्चन ग्रामीणं राज्यम् अस्ति । नगरप्रदेशे केवलं २०% प्रतिशतं जनाः वासं कुर्वन्ति । छत्तीसगढराज्यस्य अद्यतनमौल्याधारेण २००४ तमे संवत्सरे १२ बिलियन् यु एस् डालर् गृहोत्पन्नम् आसीत् इति । अस्य राज्यस्य मध्यप्रदेशात् विभागकरणानन्तरं ३०% प्रतिशतं खनिजस्य उत्पादनं कुर्वन्ति ।
अन्तर्विषयाः
नामव्युत्पत्तिः[सम्पादयतु]
अस्य राज्यस्य “छत्तीसगढ” इति नाम्ना व्यवहारः कुतः? अत्रत्याः प्राचीनाः शासकाः ३६ राज्येषु शासनं कुर्वन्ति स्म । हिन्दीभाषया छत्तीस् नाम ३६ संख्या, "गढ्" इत्यस्य दुर्गम् इति अर्थः । तानि राज्यानि एवं सन्ति -- रतनपूर्, विजयपूर्, खरौण्ड्, मारो, कौट्गढ, नवागढ्, सोन्दि, औखर्, पदर्भट्ट्, सेम्रिया, चम्पा, लाफा, छुरि, केण्ड, माटिन्, अपरोरा, पेण्ड्रा, कुकुटिखण्ड्रि, राजपुर्, पटान्, सिमगा, सिङ्गारपुर्, लवन्, ओमेरा, दुर्ग, सरधा, सिरसा, मेन्हदि, खल्लारि, सिर्पुर्, फिगेश्वर्, राजिम्, इन्घङ्गन् गढ, सुवर्मर्, तेङ्गान् गढ तथा अकाल्तारादि इति।
भौगोलिकपरिचयः[सम्पादयतु]
अस्य राज्यस्य उत्तरे तथा दक्षिणे च पर्वताः सन्ति । मध्यभागस्य भूमिः सुफला तथा समतला च अस्ति । राज्यस्य ४४% प्रतिशतं भागम् अरण्येन व्यापृतम् अस्ति । राज्यस्य उत्तरभागः सिन्धु-गङ्गासमतलप्रदेशस्य शिखरभागे अस्ति । गङ्गायाः उपनदी रैहाण्ड् स्थले प्रवहति । पूर्वपश्चिमभागयोः पर्वतानाम् आवलिः, महानद्याः प्रान्तभूमेः तथा सिन्धु-गङ्गासमतलप्रदेशयोः विभागं जनयति । रज्यस्य मध्यभागः महानद्याः तथा उपनदीनां तीरेषु अस्ति । अस्मिन् प्रदेशे “व्रीहेः” फलचयः अधिकतया भवति। पश्चिमभागस्य माय्कल् पर्वतानां कारणात् महानद्याः तीरात् नर्मदातीरं पृथक्कृतं भवति । एवं पूर्वओरिसाराज्यस्य समतलप्रदेशाः पर्वतराजिभिः पृथक्कृताः दृश्यन्ते। राज्यस्य दक्षिणभागः डेकन् प्रस्थभूमौ अस्ति। एतं प्रदेशं प्रति गोदावरी तथा अस्याः उपनद्यः जलं ददति। महानदी अस्य राज्यस्य मुख्या नदी भवति। अन्यनद्यः हस्दो,रिहान्द, इन्द्रावति, जोङ्क् अर्पा च ।
आर्थिकव्यवस्था[सम्पादयतु]
इदानीन्तनेषु वर्षेषु छत्तीसगढस्य वाणिज्यस्य क्षिप्रगतिरस्ति। २००४-०५ तः २००८-०९ समये जि.डि.पि ७.३% प्रतिशतं प्रवृद्धम् । रज्यस्य ८०% प्रतिशतस्यापेक्षया अधिकाः जनाः व्यवसायमेव अवलम्बिताः सन्ति । राज्यस्य ४३% प्रतिशतं भूमिः कृषियोग्या अस्ति । अत्रत्य मुख्याः फलचयाः व्रीहिः, कलायः, लङ्गुरा, विविधधान्यानि, तैलबीजाः च सन्ति । छत्तीसगढप्रदेशं “भारतस्य अन्नपात्रम्” इति आह्वयन्ति । अस्मिन् राज्ये जलबन्धाः सन्ति । अतः जलाभावः न दृश्यते । राज्यस्य ४१.३३% प्रतिशतं भूमिः काननैः पूरिता अस्ति । छत्तीसगढराज्ये खनिजस्य समृद्धिरस्ति। अस्मिन् राज्ये भारतस्य २०% प्रतिशतं अयः वज्रचूर्णञ्च उत्पादयन्ति । ’लोहः’, ’अङ्गारः’, ’बाक्सैट्’ इत्यादयः खनिजाः अत्र अधिकतया लभ्यन्ते । भारतदेशे कांस्यम् अधिकतया अत्रैव लभ्यते । अन्यखनिजाः ’कोराण्डम्’, ’ग्र्यानेट्’, ’अमृतशिला’, ’वज्रादयः’ भवन्ति । राज्यस्य उत्तम अर्थव्यवस्थायै यन्त्रागाराणां महद्योगदानम् अस्ति । तेषु सार्वकारस्य “भिलाय्” अयसः यन्त्रागारः तथा "एन् .टी.पि.सि." इत्यादयः। स्वतन्त्राः यन्त्रागाराः ’बाल्को’, ’लाफार्गे’ तथा ’जिन्दाल् स्टील्’ इत्यादयः भवन्ति ।
मण्डलानि[सम्पादयतु]
छत्तीसगढराज्ये १३ मण्डलानि सन्ति । प्रशासनसौकर्यार्थं एतानि मण्डलानि पञ्चभागेषु विभक्तानि सन्ति ।
धार्मिकता[सम्पादयतु]
अस्मिन् राज्ये ९५% प्रतिशतं जनाः हैन्दवाः सन्ति । परुशरामनामिवल्लभाचार्यादीनां केषाञ्चन साधूनां मूलस्थानानि अस्मिन् राज्ये सन्ति । महर्षिः महेशयोगी इति प्रख्यातः हिन्दूप्रमुखः हरिकथाकारः च आसीत् । अयं जबलपुरप्रदेशीयः आसीत् । अल्पसंख्याकाः क्रिश्चियन् जानाः सन्ति । तेलि, सत्नामि तथा कुर्मि इत्यादयः समतलप्रदेशेषु विद्यमानाः जनजातयः । अरण्यप्रदेशे विद्यमानाः जातयः गोण्ड, हल्बा, कमार् बुज्ज् तथा ओरयान् इत्यादयः भवन्ति ।
प्रवासोद्यमः[सम्पादयतु]
छत्तीसगढ भारतस्य हृदयभागे विद्यमानं राज्यम्। इदं राज्यं सांस्कृतिकपरम्परागतं प्रकृतिरम्यञ्च अस्ति । अस्मिन् राज्ये ’शिल्पकलामन्दिराणि’, ’पुरातनस्मारकाणि’, ’वन्यजन्तवः’, ’बौद्धधर्मसम्बद्धानि’ स्थलानि च सन्ति । एवं ’प्रासादाः’, ’जलपाताः’, ’गुहादयः’ अस्मिन् राज्ये विराजन्ते । आगतेभ्यः यात्रिकेभ्यः सन्तोषं जनयन्ति एते । “भोराम् देव्” छत्तीसगढप्रदेशस्य अत्यन्तप्राचीनदेवालयः भवति । अस्य देवालयस्य “लघु खूजुराहो” इति प्रसिद्धिरस्ति । अस्य देवालयस्य निर्माणकालः सप्तमशतकादारभ्य एकादशशतकं यावत् भवेदिति । अयं देवालयः कवार्धाद समीपे अस्ति । इतः १८ कि.मी.दूरे देवालयः विद्यते। "गिरौध् पुरि" सत्नामिधर्मस्य पवित्रक्षेत्रं भवति। ’सिर् पुर्’ तथा ’मल्हार्’ उभावपि ऐतिहासिके स्थले स्थः । चीनदेशस्य इतिहासकारः ’झुयान् झाङ्ग्’ उभयत्र आगतवान् आसीत् । इतः २० कि.मी. दूरे “तालारुद्र” नामकः प्रख्यातदेवालयः अस्ति । ’पालियाक्षेत्रे’ शिवस्य देवालयः अस्ति । जञ्जिगिर् क्षेत्रे विष्णोः अपूर्णः देवालयः अस्ति । खरोद् क्षेत्रे ’लक्ष्मणेश्वरस्य’ देवालयः अस्ति । शियोरिनारायण् क्षेत्रे ’श्रीरामस्य’ देवालयः अस्ति । सिङ्घ्पूर् प्रदेशे ऐतिहासिकचित्रसहिताः गुहाः सन्ति । राजिम् भगवान् क्षेत्रं “राजीवलोचन” देवालयाय प्रसिद्धमस्ति । रतन्पुरे महामायायाः देवालयः अस्ति। अत्रैव रतन्पुर्रे खुदिया जलबन्धः, खुताघाट् जलबन्धः तथा लोर्मि जलबन्धाश्च सन्ति । “अचानक् मार्” अस्य राज्यस्य प्रसिद्धं वन्यमृगसंरक्षणोद्यानम् अस्ति । “अचानक् मार्” संरक्षणोद्यानस्य ’१९७५’ तमे संवत्सरे स्थापनं कृतम् ।
छत्तीसगढराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि[सम्पादयतु]
छत्तीसगढराज्यं नूतनतया निर्मितम् अस्ति । २००० तमवर्षस्य नवम्बरप्रथमदिनाङ्के मध्यप्रदेशतः एतत् राज्यं पृथक् कृतमस्ति । छोटानागपूरप्रस्थभूमिप्रदेशे व्याप्तम् अस्ति । अस्मिन् राज्ये ३५ आदिवासिजनजातियाः निवसन्ति । नाल्कारु, बैरा, मुण्ड, मादिया नाहर् इत्यादि जनाः अत्र कृषिं मृगयां मत्स्योद्यमं सीवनं काष्ठकार्याणि लोहोद्यमः इत्यादिकार्येषु निरताः सन्ति । हजारीबाग् उपत्यकासु एतेषां जीवनदर्शनं कर्तुं शक्यते । अत्र करनपुर सौत् पहार् इत्यादिस्थानेषु आदिकालतः निर्मितासु गुहासु भित्तिचित्राणि दृश्यन्ते । एतस्य दर्शनेन इङ्ग्लेण्डदेशस्य स्टोन् हेञ्जस्थानस्य स्मरणं भवति ।
बस्तर[सम्पादयतु]
बस्तरप्रदेशे जगदलपुरमण्डलम् अस्ति । निसर्गरमणीयः अयं प्रदेशः नदीभिः जलपातैः पर्वतैः युक्तः अस्ति । अत्र जनानां वस्त्रालङ्काराः जीवनशैली कार्याणि च आकर्षकाणि सन्ति । रायपुर राज्यस्य राजधानी अस्ति । बस्तरवनप्रदेशे नद्यः गुहाः च विशिष्टानि सन्ति ।
चित्रकूटम्[सम्पादयतु]
चित्रकूटे जलपातः अतीवसुन्दरः अस्ति । धनुराकारकं ९६ पादमितं जलपातं छत्तीसगढ्राज्यस्य नयागरा इति वदन्ति । कङ्गारराष्ट्रियोद्यानं विशालं रमणीयं च अस्ति । अत्र पादचारणं पर्वतारोहणं प्राणिवीक्षणं वर्णयुक्तानां पतङ्गानां दर्शनं च अतीव हर्षाय भवन्ति । पूर्वघट्टप्रदेशे एतत् धूमशकटयानं गच्छति । मार्गे ५० सुरङ्गमार्गाः निर्मिताः सन्ति ।
मैन् पाट्[सम्पादयतु]
मैन् पाट् प्रदेशः छत्तीसगड् राजस्य ‘शिम्ला’ इति वदन्ति । बरसूरप्रदेशे स्थिताः गणेशविग्रहाः वालुकशिलाभि निर्मिताः, दन्तेश्वरी (दन्तेवाडा), विष्णुदेवालयः, च महानदी तीरस्य इतराकर्षकस्थानानि सन्ति । अमरकाण्टकम् अपि अस्य सीमायां भवति ।
प्रकृतिरम्यः[सम्पादयतु]
निसर्गरमणीयः अयं प्रदेशः नदीजलपाः पर्वताः इत्यादिभिः युक्तः अस्ति । एवमत्र जनानां वस्त्रालङ्काराः जीवनशैली कार्याणि च आकर्षकाणि सन्ति । रायपुरराजस्य राजधानी अयम् अस्ति । बस्तारवननदी गुहाः च विशिष्टाः सन्ति । चित्रकोटेजलपातः अतीव सुन्दरः अस्ति । धनुराकाके ९६ पादमितोन्नतः जलपातः छत्तीसगडस्य नयागरा इति ख्यातः अस्ति । कङ्गारराष्ट्रीयोद्यानम् अतिविशलं रमणीयमं चास्ति । अत्र पादचारण पर्वतारोहण प्राणिवीक्षणं वर्णयुक्ताना पतङ्गानां दर्शनं च अतीव हर्षदं भवन्ति । कोटमसार कैलाष् प्रदेशस्याः गुहाः संशोधनयोग्याः इति दर्शकानाम् अभिप्रायः । इतः खनिजानि विशाखापत्तनं नियन्ते । केरन्दूलतः विशाखापत्तनं धूमशकटमार्गेण सञ्चारः अतीव रोमाञ्चकः भवति । पूर्वघट्टप्रदेशे एतत् धूमशकटयानं गच्छति । मार्गे ५० सुरङ्गाः निर्मिताः सन्ति । मैन् पाट् प्रदेशः छत्तीसगड राजस्य ‘शिम्ला’ इति वदन्ति । बरसूरप्रदेशे स्थिता गणेश विग्रहाः वालुकशिलाभि निर्मिताः ,दन्तो- वादस्य दन्तेश्चरी राजी विष्णुदेवालयः महानदी तीरस्यः इतराकर्षक स्थाननि सन्ति । अमरकाण्टक स्थलमायुत्त- म यात्रास्थलमस्ति । वाहनमार्गः रायपूरतः जगदलपुर १९५ कि.मी. । जगदलपुरतः द्न्तेवाद- ८५ कि.मी. ।
कैलासगुहाः[सम्पादयतु]
छत्तीसगडराजस्य रायगडमण्डले अनेकानि दर्शनीयानि स्थाननि सन्ति । सुन्दराणि चित्रकोटे, माण्ड्वाजलपातानि , निसर्ग रमणीयानि सन्ति । भूगर्भम् इति बहुदूरपर्यन्तं व्याप्ताः कैलासगुहाः प्रवासीजनानाम् अपूर्वम् अनदन्तं जनयति । साक्षात् दर्शनेन एव सर्व ज्ञातुं शक्यते । मार्गः - जगदल् पुरतः ४० कि.मी.दूरे अस्ति । धूमशकटमार्गः- रायघट् धूमशकटनिस्थानतः अपि वाहनसौ- कर्यमस्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
रायपूरतः जगदलपुर १९५ कि.मी. । जगदलपुरतः द्न्तेवाडा ८५ कि.मी. ।
कैलासगुहाः[सम्पादयतु]
कोटम्मसारप्रदेशस्य तथा कैलासप्रदेशस्य गुहाः संशोधनयोग्याः इति दर्शकानाम् अभिप्रायः अस्ति । इतः खनिजानि विशाखपट्टनं प्रति नीयन्ते। केरन्दूलतः विशाखापत्तनधूमशकटमार्गः अतीव रोमाञ्चकारि- अनुभवं जनयति । छत्तीसगढराजस्य रायगढमण्डले अनेकानि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति । चित्रकूटे माण्ड्वा जलपाताः, निसर्गरमणीयाः च सन्ति । बहुदूरपर्यन्तं व्याप्ताः भूगर्भकैलासगुहाः प्रवासीजनानाम् अपूर्वम् अनुभवं यच्छन्ति । प्रत्यक्षं दर्शनम् एव वरम् ।
मार्गः[सम्पादयतु]
जगदलपुरतः ४० कि.मी. ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
रायगढधूमशकटनिस्थानतः अपि वाहनसौकर्यमस्ति । सम्बन्धित-विषया:


text:
This Page is courtesy of Sanskrit Documents List. Please send your corrections
shiva panchAkShara nakShatramAlA stotram .. शिवपञ्चाक्षरनक्षत्रमालास्तोत्रम .. श्रीमदात्मने गुणैकसिन्धवे नमः शिवाय धामलेशधूतकोकबन्धवे नमः शिवाय . नामशेषितानमद्भावान्धवे नमः शिवाय पामरेतरप्रधानबन्धवे नमः शिवाय .. १.. कालभीतविप्रबालपाल ते नमः शिवाय शूलभिन्नदुष्टदक्षफाल ते नमः शिवाय . मूलकारणाय कालकाल ते नमः शिवाय पालयाधुना दयालवाल ते नमः शिवाय .. २.. इष्टवस्तुमुख्यदानहेतवे नमः शिवाय दुष्टदैत्यवंशधूमकेतवे नमः शिवाय . सृष्टिरक्षणाय धर्मसेतवे नमः शिवाय अष्टमूर्तये वृषेन्द्रकेतवे नमः शिवाय .. ३.. आपदद्रिभेदटङ्कहस्त ते नमः शिवाय पापहारिदिव्यसिन्धुमस्त ते नमः शिवाय . पापदारिणे लसन्नमस्तते नमः शिवाय शापदोषखण्डनप्रशस्त ते नमः शिवाय .. ४.. व्योमकेश दिव्यभव्यरूप ते नमः शिवाय हेममेदिनीधरेन्द्रचाप ते नमः शिवाय . नाममात्रदग्धसर्वपाप ते नमः शिवाय कामनैकतानहृद्दुराप ते नमः शिवाय .. ५.. ब्रह्ममस्तकावलीनिबद्ध ते नमः शिवाय जिह्मगेन्द्रकुण्डलप्रसिद्ध ते नमः शिवाय . ब्रह्मणे प्रणीतवेदपद्धते नमः शिवाय जिंहकालदेहदत्तपद्धते नमः शिवाय .. ६.. कामनाशनाय शुद्धकर्मणे नमः शिवाय सामगानजायमानशर्मणे नमः शिवाय . हेमकान्तिचाकचक्यवर्मणे नमः शिवाय सामजासुराङ्गलब्धचर्मणे नमः शिवाय .. ७.. जन्ममृत्युघोरदुःखहारिणे नमः शिवाय चिन्मयैकरूपदेहधारिणे नमः शिवाय . मन्मनोरथावपूर्तिकारिणे नमः शिवाय सन्मनोगताय कामवैरिणे नमः शिवाय .. ८.. यक्षराजबन्धवे दयालवे नमः शिवाय दक्षपाणिशोभिकाञ्चनालवे नमः शिवाय . पक्षिराजवाहहृच्च्हयालवे नमः शिवाय अक्षिफाल वेदपूततालवे नमः शिवाय .. ९.. दक्षहस्तनिष्ठजातवेदसे नमः शिवाय अक्षरात्मने नमद्बिडौजसे नमः शिवाय . दीक्षितप्रकाशितात्मतेजसे नमः शिवाय उक्षराजवाह ते सतां गते नमः शिवाय .. १०.. राजताचलेन्द्रसानुवासिने नमः शिवाय राजमाननित्यमन्दहासिने नमः शिवाय . राजकोरकावतंसभासिने नमः शिवाय राजराजमित्रताप्रकाशिने नमः शिवाय .. ११.. दीनमानवालिकामधेनवे नमः शिवाय सूनबाणदाहकृत्कृशानवे नमः शिवाय . स्वानुरागभक्तरत्नसानवे नमः शिवाय दानवान्धकारचण्डभानवे नमः शिवाय .. १२.. सर्वमङ्गलाकुचाग्रशायिने नमः शिवाय सर्वदेवतागणातिशायिने नमः शिवाय . पूर्वदेवनाशसंविधायिने नमः शिवाय सर्वमन्मनोजभङ्गदायिने नमः शिवाय .. १३.. स्तोकभक्तितो.अपि भक्तपोषिणे नमः शिवाय माकरन्दसारवर्षिभाषिणे नमः शिवाय . एकबिल्वदानतो.अपि तोषिणे नमः शिवाय नैकजन्मपापजालशोषिणे नमः शिवाय .. १४.. सर्वजीवरक्षणैकशीलिने नमः शिवाय पार्वतीप्रियाय भक्तपालिने नमः शिवाय . दुर्विदग्धदैत्यसैन्यदारिणे नमः शिवाय शर्वरीशधारिणे कपालिने नमः शिवाय .. १५.. पाहि मामुमामनोज्ञदेह ते नमः शिवाय देहि मे वरं सिताद्रिगेह ते नमः शिवाय . मोहितर्षिकामिनीसमूह ते नमः शिवाय स्वेहितप्रसन्न कामदोह ते नमः शिवाय .. १६.. मङ्गलप्रदाय गोतुरंग ते नमः शिवाय गङ्गया तरङ्गितोत्तमाङ्ग ते नमः शिवाय . सङ्गरप्रवृत्तवैरिभङ्ग ते नमः शिवाय अङ्गजारये करेकुरङ्ग ते नमः शिवाय .. १७.. ईहितक्षणप्रदानहेतवे नमः शिवाय आहिताग्निपालकोक्षकेतवे नमः शिवाय . देहकान्तिधूतरौप्यधातवे नमः शिवाय गेहदुःखपुञ्जधूमकेतवे नमः शिवाय .. १८.. त्र्यक्ष दीनसत्कृपाकटाक्ष ते नमः शिवाय दक्षसप्ततन्तुनाशदक्ष ते नमः शिवाय . इक्षराजभानुपावकाक्ष ते नमः शिवाय रक्ष मां प्रपन्नमात्ररक्ष ते नमः शिवाय .. १९.. न्यङ्कुपाणये शिवंकराय ते नमः शिवाय संकटाब्धितीर्णकिंकराय ते नमः शिवाय . कङ्कभीषिताभयंकराय ते नमः शिवाय पङ्कजाननाय शंकराय ते नमः शिवाय .. २०.. कर्मपाशनाश नीलकण्ठ ते नमः शिवाय शर्मदाय नर्यभस्मकण्ठ ते नमः शिवाय . निर्ममर्षिसेवितोपकण्ठ ते नमः शिवाय कुर्महे नतीर्नमद्विकुण्ठ ते नमः शिवाय .. २१.. विष्टपाधिपाय नम्रविष्णवे नमः शिवाय शिष्टविप्रहृद्गुहाचरिष्णवे नमः शिवाय . इष्टवस्तुनित्यतुष्टजिष्णवे नमः शिवाय कष्टनाशनाय लोकजिष्णवे नमः शिवाय .. २२.. अप्रमेयदिव्यसुप्रभाव ते नमः शिवाय सत्प्रपन्नरक्षणस्वभाव ते नमः शिवाय . स्वप्रकाश निस्तुलानुभाव ते नमः शिवाय विप्रडिम्भदर्शितार्द्रभाव ते नमः शिवाय .. २३.. सेवकाय मे मृड प्रसीद ते नमः शिवाय भावलभ्य तावकप्रसाद ते नमः शिवाय . पावकाक्ष देवपूज्यपाद ते नमः शिवाय तवकाङ्घ्रिभक्तदत्तमोद ते नमः शिवाय .. २४.. भुक्तिमुक्तिदिव्यभोगदायिने नमः शिवाय शक्तिकल्पितप्रपञ्चभागिने नमः शिवाय . भक्तसंकटापहारयोगिने नमः शिवाय युक्तसन्मनःसरोजयोगिने नमः शिवाय .. २५.. अन्तकान्तकाय पापहारिणे नमः शिवाय शान्तमायदन्तिचर्मधारिणे नमः शिवाय . संतताश्रितव्यथाविदारिणे नमः शिवाय जन्तुजातनित्यसौख्यकारिणे नमः शिवाय .. २६.. शूलिने नमो नमः कपालिने नमः शिवाय पालिने विरिञ्चितुण्डमालिने नमः शिवाय . लीलिने विशेषरुण्डमालिने नमः शिवाय शीलिने नमः प्रपुण्यशालिने नमः शिवाय .. २७.. शिवपञ्चाक्षरमुद्रां चतुष्पदोल्लासपद्यमणिघटिताम . नक्षत्रमालिकामिह दधदुपकण्ठं नरो भवेत्सोमः .. २८.. इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ शिवपञ्चाक्षरनक्षत्रमालास्तोत्रं संपूर्णम ..


text:
राबर्ट् कोख्
(कालः – ११. १२ .१८४३ तः २७. ०५ .१९१०)
अयं राबर्ट् कोख् (Robert koch) ब्याक्टीरियाविज्ञानस्य पितामहः । अयं राबर्ट् कोख् जर्मन्-देशस्य हानोवर् इति प्रदेशे १८४३ तमे वर्षे डिसेम्बरमासस्य ११ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । अस्य पितुः १३ पुत्रेषु अयम् अपि अन्यतमः आसीत् । अस्य पिता खनितन्त्रज्ञः आसीत् । एषः राबर्ट् कोख् बाल्यादारभ्य अपि प्रकृतिविषये आसक्तः आसीत् । १८६६ तमे वर्षे वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । अनन्तरं ५ वर्षाणि यावत् वैद्यालये कार्यम् अकरोत् । सः यदा वोल्स्टीन् प्रदेशस्य वैद्याधिकारी आसीत् तदा तत्रत्यानां मनुष्याणां रोगाणां निवारणेन सह पशुपक्षिणां रोगाणां निवारणस्य दायित्वम् अपि तस्यैव आसीत् । सः राबर्ट् कोख् तत् दायित्वद्वयम् अपि आसक्त्या श्रद्धया च निरवहत् । अग्रिमाणि दश वर्षाणि यावत् पुनः लघु लघु प्रदेशेषु कार्यं निरवहत् । किन्तु तस्य मनः प्रायोगशालायां कार्यं कर्तुम् इच्छति स्म ।
कदाचित् तस्य राबर्ट् कोखस्य जन्मदिने तस्य पत्नी तस्मै एकं सूक्ष्मदर्शकयन्त्रम् उपायनरूपेण अयच्छत् । तदेव तस्य रबर्ट् कोखस्य अमूल्यम् उपकरणम् अभवत् । सः प्रथमं तेन यन्त्रेण मृतायाः कस्याश्चित् धेनोः रक्तस्य परीक्षाम् अकरोत् । तदवसरे तेन अरोगवतां प्राणिनां शरीरे अविद्यमानं किञ्चित् वस्तु तस्मिन् रक्ते दृष्टम् । सः राबर्ट् कोख् १८९७ तमे वर्षे धेनूनां "प्लेग्”रोगस्य तथा मलेरियारोगस्य च विषये संशोधनम् अकरोत् । तेन प्रयोगेण सूक्ष्मजीविनः एव तेषां रोगाणां कारणाम् इति ज्ञातम् । मेषाणां विचित्ररोगस्य "अन्थ्राक्स्” इत्यस्य शलाकाकारकाः ब्याक्टीरीयाः (ब्यासिल्लै) एव कारणम् इत्यपि संशोधनम् अकरोत् । तस्य कार्यं तदा सुलभं न आसीत् । तस्य प्रयोगार्थं स्थलम् एव नासीत् । अतः सः स्वस्य गृहस्य उपवेशनाङ्गणम् एव प्रयोगशालारूपेण परिवर्तितवान् आसीत् । तत्र सर्वत्र तेन उपयुज्यमानानि उपकरणानि पतितानि भवन्ति स्म । सर्वत्र गृहे रासायनिकानां वस्तूनां कटुगन्धः , शशमूषकाणां मलमूत्रादीनां गन्धः वा प्रसृतः भवति स्म । तस्य सम्पूर्णं लक्ष्यं संशोधनदिशि एव आसीत् इति कारणतः सदा प्रयोगनिरतः भवति स्म । तेन धनस्य सम्पादनं न्यूनं जातम् । तदवसरे गृहस्य निर्वहणम् एव कर्तुं न शक्यते स्म । अयं राबर्ट् कोख् तादृश्यां परिस्थितौ अपि धैर्यहीनः न जातः । स्वीयं संशोधनकार्यम् अनुवर्तितवान् । किञ्चित् कालानन्तरं विभिन्नानां सङ्घ-संस्थानां द्वारा गौरवसमर्पम् आरब्धम् । नूतनानाम् उद्योगानाम् आह्वानानि अपि आगतानि । जर्मन्-सर्वकारः एव तं राबर्ट् कोखं बर्लिन्-नगरे स्थितम् इम्पीरियल् हेल्त् इन्स्टिट्यूट् प्रति प्रेषयित्वा संशोधनार्थम् आवश्यकानि आनुकूल्यानि अकल्पयत् । लण्डन्-नगरे प्रवृत्ते विश्ववैद्यसम्मेलने तेन राबर्ट् कोखेन प्रस्तुतः अन्थ्राक्स्-सम्बद्धः प्रबन्धः सर्वेषां प्रशंसां प्राप्नोत् । तत्र प्राप्तेन प्रोत्साहेन राबर्ट् कोख् मारकरोगस्य क्षयस्य कारणं संशोधयितुम् उद्युक्तः अभवत् । वर्षद्वये एव सः तस्मिन् कार्ये सफलः अभवत् अपि । तथैव जिलेटिन् मध्ये विभिन्नाः ब्याक्टीरियाः वर्धयितुं शक्यन्ते इत्यपि संशोधितवान् । जर्मन्-सर्वकारः तं राबर्ट् कोखं भारतं तथा ईजिप्तं प्रति कालरारोगिणां परीक्षणार्थं प्रेषितवान् । तदा अपि राबर्ट् कोख् कालरारोगस्य कारणीभूतान् ब्याक्टीरियान् संशोधितवान् । तथैव तेषां ब्याक्टीयाणां वर्धनस्य नियन्त्रणं कथं करणीयम् इत्यपि अदर्शयत् । तस्य राबर्ट् कोखस्य एतादृशस्य महाकार्यस्य निमित्तं सः १९०५ तमे वर्षे "नोबेल्” पुरस्कारेण सम्मानितः अपि । अयं राबर्ट् कोख् ६७ वर्षाणि यावत् अजीवत् । १९१० तमे वर्षे मेमासस्य २७ तमे दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- ID Tree: Robert Koch Details
- Robert Koch Biography at the Nobel Foundation website
- MPIWG-Berlin, Robert Koch Biography and bibliography in the Virtual Laboratory of the Max Planck Institute for the History of Science
- Biography on the Science Museum web site
- Musoptin.com, original microscope out of the laboratory Robert Koch used in Wollstein (1877)
- Musoptin.com, microscope objectives: as they were used by Robert Koch for his first photos of microorganisms (1877–1878)


text:
नागकेसरः
परिचयः[सम्पादयतु]
नागकेसरवृक्षः अथवा चम्पेर्यवृक्षः इत्यस्य आङ्ग्लभाषया Ceylon ironwood, Indian rose chestnut, Cobra's saffron इति नामभिः अभिजानन्ति । अस्य वृक्षस्य आकारः बृहत् भवति । अस्य पुष्पाणि सुन्दराणि सुगन्धपूर्णानि च भवन्ति । अस्य काष्ठं तु दारुकर्मार्थम् उत्तमम् अस्ति ।
सस्यशास्त्रीयं वर्गीकरणम्[सम्पादयतु]
मेसुवफेर्रिया (Mesua ferrea) इति सस्यशात्रीयनाम्नः अयं वृक्षः गुट्टिफेरसि (Guttiferae) सस्यकुट्म्बद्धः अस्ति ।
अन्यभाषासु अस्य नामानि[सम्पादयतु]
कन्नडम् - नागसम्पिगे आङ्ग्लम् - सिलोन् ऐरन् वुड्, इण्डियन् रोस् चेस्प् नट् मलयाळम् - वैनावु तुळु - बैनावु तमिळु - तडिनङ्गु
प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अयं सुन्दरः नित्यहरिद्वर्णयुक्तः वृक्षः। निबिडं शङ्क्वाकरे अस्य पत्रसमुच्चयः। अस्य त्वक् कृशः भवति । कर्णाटकस्य पश्चिमाद्रिवनेषु विद्यमानवृक्षाणां वर्णः निबिडरक्तः भवति । सुदृढदारु औषधीयगुणः च अस्य वृक्षस्य वैषिष्ठ्यम् । भवननिर्माणार्थं रेलयाने शय्यानिर्माणार्थं सेतुबन्धार्थं अस्य दारु उपयुज्यते । अस्य बीजेभ्यः तैलं प्राप्नुवन्ति यत् चर्मरोगनिवारण्स्य भेषजे उपयुज्यते । अस्य मूलं प्रतिविषौषधे प्रयुज्यते ।


text:
ग्वालियर
ग्वालियर ( ( शृणु) /ˈɡvɑːlɪjərə/) (हिन्दी: ग्वालियर, आङ्ग्ल: Gwalior) इत्येतन्नगरं मध्यप्रदेशराज्यस्य ग्वालियरविभागे अन्तर्गतस्य ग्वालियरमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति । ग्वालियर-महानगरं मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखमहानगरेषु अन्यतमं वर्तते । इदं नगरं प्राचीननगरेषु प्रमुखम् अस्ति । अस्य नगरस्य दुर्गाः अपि प्रसिद्धाः सन्ति । इदं नगरं गुर्जर, प्रतिहार, तोमर, कछवाडा इत्येतेषां राजवंशानां केन्द्रमासीत् । अस्मिन् नगरे विद्यमानाः स्मारकाः, दुर्गाः, भवनानि च प्रसिद्धानि सन्ति । अत्र सङ्ग्रहालये बहूनि स्मृतिचिह्नानि सङ्गृहीतानि सन्ति । एतानि स्मृतिचिह्नानि अस्य नगरस्य पर्यटनदृष्ट्या महत्वपूर्णानि मन्यन्ते ।
अन्तर्विषयाः
- १ जनसङ्ख्या
- २ भौगोलिकी स्थितिः
- ३ इतिहासः
- ४ प्रमुखकला
- ५ शिक्षा, शिक्षणसंस्थानानि च
- ६ वीक्षणीयस्थलानि
- ७ ग्वालियर-महानगरस्य प्रसिद्धाः व्यक्तयः
- ८ मार्गाः
- ९ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं ग्वालियर-महानगरस्य जनसङ्ख्या ११,०१,९८१ अस्ति । अत्र ५,८८,७५२ पुरुषाः, ५,१३,२२९ महिलाः च सन्ति । भारतस्य प्रमुखनगरेषु ग्वालियर-महानगरस्य एकादशक्रमाङ्कः अस्ति । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-८७२ अस्ति । अत्र साक्षरता ८७.३८% अस्ति ।
भौगोलिकी स्थितिः[सम्पादयतु]
ग्वालियर-महानगरं भारतस्य मध्यभागे स्थितम् अस्ति । अस्य निर्देशाङ्कः २६ º २२ उ., ७८ º १७ पू. अस्ति । समुद्रतलात् अस्य नगरस्य औन्नत्यं १९६ मी. अस्ति । अस्मिन् नगरे नवम्बर-तः फरवरी-पर्यन्तं शीतर्तुः भवति । शीतर्तौ अस्य नगरस्य न्यूनतमं तापमानं १५ oC भवति । अस्मिन् नगरे अप्रैल-तः जून-पर्यन्तं ग्रीष्मर्तुः भवति । ग्रीष्मर्तौ अस्य नगरस्य अधिकतमं तापमानं ३१ ºC भवति । अस्मिन् नगरे जुलाई-तः सितम्बर-पर्यन्तं वर्षर्तुः भवति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
अष्टमशताब्द्याम् अत्रत्यः राजा सूरज सेन इत्याख्यः आसीत् । सः एकस्मात् अज्ञातरोगात् ग्रस्तः आसीत् । तदा ग्वालिप इत्याख्यः तपस्वी आगतः । तेन तपस्विना सूरज सेन इत्यस्मै जीवनदानं प्रदत्तम् । अतः राजा सूरज सेन इत्याख्यः तपस्विनः सम्माने अस्य नगरस्य ग्वालियर इति नामकरणं कृतवान् । ततः परं इदं नगरं राजवंशानां राजधानी अभवत् । अस्मिन् प्रान्ते महान्तः योद्धारः, राजानः, कवयः, सङ्गीतज्ञाः अभवन् । एतैः सर्वैः अस्मै नगराय महत्वपूर्णं योगदानं प्रदत्तम् । इदानीं ग्वालियर किञ्चित् आधुनिकं महानगरम् अस्ति ।
प्रमुखकला[सम्पादयतु]
इदं नगरं मृद्शिल्पकलाभ्यः प्रसिद्धमस्ति । अत्र बहवः कुम्भकाराः सन्ति । ते मृत्तिकाभिः पात्राणि, क्रीडनकानि निर्मान्ति । नगरेऽस्मिन् उत्सवदिनेषु कुम्भकाराः एतेषां अधिकमात्रायां व्यापारं कुर्वन्ति । इदानीं कुम्भकाराः मृत्तिकायाः क्रीडनकानि न निर्मान्ति । कर्गदैः क्रीडनकानि निर्मान्ति । तेषामुपरि चकास्तिकार्यं (polish) कुर्वन्ति ।
शिक्षा, शिक्षणसंस्थानानि च[सम्पादयतु]
ग्वालियर-महानगरे जीवाजी विश्वविद्यालयः स्थितः अस्ति । एतेन विश्वविद्यालयेन सह अनेकाः महाविद्यालयाः संलग्नाः सन्ति । कला, विज्ञानं, वाणिज्यं, चिकित्साविज्ञानं, कृषिः इत्यादीनां विषयाणां महाविद्यालयाः नगरेऽस्मिन् सन्ति । अस्य नगरस्य साक्षरतास्तरम् उच्चतरम् अस्ति । नगरेऽस्मिन् सङ्गीतकलायाः विशिष्टा परम्परा अस्ति ।
ग्वालियर-महानगरस्य प्रमुखानि शिक्षणसंस्थानानि -
- मिस हिल विद्यालय
- गजरा राजा चिकित्सा महाविद्यालय
- कमला राजा महिला महाविद्यालय
- सिन्धिया स्कूल
- सिन्धिया कन्या विद्यालय
- माधव प्रौद्योगिकी एवं विज्ञान संस्थान
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
ग्वालियर-दुर्गम्[सम्पादयतु]
ग्वालियर-दुर्गं ग्वालियर-महानगरस्य प्रमुखं पर्यटनं स्थलमस्ति । अस्य दुर्गस्य निर्माणं ’सेन्ड’ पाषाणैः कृतम् अस्ति । इदं दुर्गम् एकस्मिन् शैलप्रस्थे स्थितमस्ति । अस्य दुर्गस्य औन्नत्यं ३५ फीट् अस्ति । अतः केनापि इदं दुर्गं जेतुं न शक्यते इति स्पष्टम् ।
मान मन्दिर महल[सम्पादयतु]
अस्य दुर्गस्य निर्माणं राज्ञा मान सिंह इत्याख्येन कारितम् । अस्मिन् दुर्गे भव्यकलाकृतीनाम् अवशेषाः मिलन्ति । अस्मिन् दुर्गे कश्चित् सङ्गीतप्रकोष्ठः अस्ति । तस्य प्रकोष्ठस्य भित्तयः जालयुताः सन्ति । अस्मिन् प्रकोष्ठे राजपरिवारस्य स्त्रियः सङ्गीतस्य आनन्दं प्राप्नुवन्ति स्म । दुर्गेऽस्मिन् किञ्चित् कारागारम् अपि अस्ति । उच्यते औरङ्गजेब इत्याख्येन स्वस्य भ्राता मुराद इत्ययं कारागारे पूरितः । ततः परं तेन स्वस्य भ्रात्रे मृत्युदण्डः अपि प्रदत्तः आसीत् । अस्मिन् दुर्गे कश्चित् कुण्डः अपि अस्ति । अस्य कुण्डस्य नाम सूरज कुण्ड इति । नवमशताब्द्यां गुर्जर प्रतिहार वंशजैः अद्वितीयवास्तुकलायुतं विष्णुमन्दिरं निर्मापितम् । तस्य मन्दिरस्य उच्चता १०० फीट् अस्ति । अस्य मन्दिरस्य निर्माणं द्रविड-वास्तुकलायाम्, आर्य-वास्तुकलायां च कृतम् अस्ति ।
जयविलास महल एवं सङ्ग्रहालय[सम्पादयतु]
इदं भवनं सिन्धिया-वंशजानां निवासस्थलम् अस्ति । अत्र कश्चित् भव्यः सङ्ग्रहालयः अपि अस्ति । अस्मिन् भवने पञ्चत्रिंशत्प्रकोष्ठाः सन्ति । अस्य भवनस्य अधिकतरः भागः इटालियन् इत्यनया वास्तुकलया निर्मितम् अस्ति । अस्मिन् सङ्ग्रहालये रजतमयं रेलयानम् अस्ति । इदं रेलयानं भोजनपीठस्योपरि उपयुज्यते । कस्मिंश्चित् सम्भोजने इदं रेलयानं भोजनं परिवेषयति । अत्र इटली, फ्रान्स्, चीन इत्यादीनां देशानां दुर्लभाः कलाकृतयः सन्ति ।
तानसेन स्मारक[सम्पादयतु]
तानसेन इत्याख्यः भारतस्य शास्त्रीयसङ्गीतस्य सङ्गीतज्ञः आसीत् । तानसेन इत्ययं अक्बर् इत्याख्यस्य राज्ञः आस्थाने विद्यमानेषु नवरत्नेषु अन्यतमः आसीत् । तस्य स्मारकः अत्र स्थितः अस्ति । अयं मुगल-वास्तुकलायाः प्रतिरूपम् अस्ति । तानसेन इत्याख्यस्य स्मृतौ ग्वालियर-महानगरे प्रतिवर्षं तानसेन-समारोहः आयोज्यते ।
विवस्वान सूर्य मन्दिर[सम्पादयतु]
अस्य मन्दिरस्य निर्माणं बिरला इत्यनेन कारितम् । अस्य निर्माणकार्यस्य प्रेरणा कोणार्कस्थात् सूर्यमन्दिरात् सम्प्राप्ता अस्ति ।
रानी लक्ष्मीबाई स्मारक[सम्पादयतु]
रानी लक्ष्मीबाई स्मारक अपि अस्मिन् नगरे स्थितमस्ति । उच्यते यदा रानी लक्ष्मीबाई इत्यस्याः ब्रिटिश इत्येतैः सह युद्धं प्रचलति स्म, तदा रानी लक्ष्मीबाई इत्यनया स्वस्याः सेनाभिः सह अत्र विश्रामः कृतः । तत्कालीनस्य ग्वालियर-प्रान्तस्य शासकात् रानी लक्ष्मीबाई इतीयं साहाय्यम् अयाचत किन्तु तत्रत्यः राजा सदैव मुगल-ब्रिटिश इत्येतयोः अधीनः आसीत् । अतः सः राजा किमपि साहाय्यं कर्तुम् असमर्थः आसीत् । तदा रानी लक्ष्मीबाई वीरगतिं प्राप्तवती । तेन अत्रत्यानां राजवंशजानां गौरवं सन्देहयुक्तं जातम् । अत्र तात्या टोपे इत्यस्य अपि स्मारकः अस्ति ।
ग्वालियर-महानगरस्य प्रसिद्धाः व्यक्तयः[सम्पादयतु]
- अटल बिहारी वाजपेयी - भारतस्य भूतपूर्वः प्रधानमन्त्री
- गणेश शङ्कर विद्यार्थी – प्रसिद्धः हिन्दीसाहित्यिकः
- रूप सिंह – हॉकी-क्रीडायाः क्रीडालुः
- माधव राव सिन्धिया – भूतपूर्वः राजनेता
- अमजद अली खान – सरोद-वादकः, सङ्गीतज्ञः
- तानसेन – सङ्गीतज्ञः, अक्बर् इत्याख्यस्य सभायाः नवरत्नेषु अन्यतमः
- ज्योतिरादित्य सिन्धिया – राजनेता
- शिवेन्द्र सिंह – हॉकी-क्रीडायाः क्रीडालुः
- निदा फाज़ली – प्रसिद्धः उर्दूभाषा-लेखकः, कविः च
मार्गाः[सम्पादयतु]
वायुमार्गः[सम्पादयतु]
ग्वालियर-नगरे राजमाता विजया राजे सिन्धिया-विमानस्थानकम् अस्ति । देहली, मुम्बई, भोपाल, इन्दौर, जबलपुर इत्यादिभ्यः नगरेभ्यः ग्वालियर-नगराय विमानयानानि सन्ति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
मुम्बई, देहली, बेङ्गळूरु, चेन्नै, हैदराबाद्, झांसी, उज्जैन, कोलकाता इत्यादिभ्यः नगरेभ्यः ग्वालियर-नगरं प्रति रेलयानानि सन्ति ।
भूमार्गः[सम्पादयतु]
मध्यप्रदेशस्य सर्वेभ्यः नगरेभ्यः, ग्रामेभ्यः च ग्वालियर-नगराय बस्-यानानि सन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
http://www.census2011.co.in/census/city/284-gwalior.html
http://gwaliormunicipalcorporation.org


text:
अध्यायः २
संप्रयोगाङ्गं चतुःषष्टिरित्याचक्षते । चतुःषष्टिप्रकरणत्वात् ॥१॥
शास्त्रं एवेदं चतुःषष्टिरित्याचार्यवादः ॥२॥
कलानां चतुःषष्टित्वात्तासां च संप्रयोगाङ्गभूतत्वात्कलासमूहो वा चतुःषष्टिरिति । ऋचां दशतयीनां च संज्ञितत्वात् । इहापि तदर्थसंबन्धात् । पञ्चालसंबन्धाच्च बह्वृचैरेषा पूजार्थं संज्ञा प्रवर्तिता इत्येके ॥३॥
आलिङ्गनचुम्बननखच्छेद्यदशनच्छेद्यसंवेशनसीतःकृतपुरुषायितौपरिष्टकानां आष्टानां अष्टधा विकल्पभेदादष्टावष्टकाश्चतुःषष्टिरिति बाभ्रवीयाः ॥४॥
विकल्पवर्गाणां अष्टानां न्यूनादिकत्वदर्शनात्प्रहणविरुतपुरुषोपसृप्तिचित्ररतादीनां अन्येषां अपि वर्गाणां इह प्रवेशनात्प्रायोवादोऽयम् । यथा सप्तपर्णो वृक्षः पञ्चवर्णो बलिरिति वात्स्यायनः ॥५॥
तत्राःसमागतयोः प्रीतिलिङ्गद्योतनार्थं आलिङ्गनचतुष्टयम् । [१] स्पृष्टकं [२] विद्धकं [३] उद्घृष्टकं [४] पीडितकं इति ॥६॥
सर्वत्र संज्ञार्थेनैव कर्मातिदेशः ॥७॥
संमुखागतायां प्रयोज्यायां अन्यापदेशेन गच्छतो गात्रेण गात्रस्य स्पर्शनं [१] स्पृष्टकम् ॥८॥
प्रयोज्यं स्थितं उपविष्टं वा विःजने किं चिद्गृह्णाति पयोधरेण विद्ध्येत् । नायकोऽपि तां अवपीड्य गृह्णीयादिति [२] विद्धकम् ॥९॥
तदुभयं अनःअतिःप्रवृत्तसंभाषणयोः ॥१०॥
तमसि जनसंबाधे विःजने वाथ शनकैर्गच्छतोर्नातिःह्रस्वकालं उद्घर्षणं परस्परस्य गात्राणां [३] उद्घृष्टकम् ॥११॥
तदेव कुड्यसंदेशेन स्तम्भसंदेशेन वा स्फुटकं अवपीडयेदिति [४] पीडितकम् ॥१२॥
तदुभयं अवगतपरस्पराकारयोः ॥१३॥
[१] लतावेष्टितकं [२] वृक्षाधिरूढकं [३] तिलतण्डुलकं [४] क्षीरनीरकं इति चत्वारि संप्रयोगकाले लतेव शालं आवेष्टयन्ती चुम्बनार्थं मुखं अवनमयेत् । उद्धृत्य मन्दसीत्कृता तं आश्रिता वा किंचिद्रामणीयकं पश्येत्तल्[१] लतावेष्टितकम् ॥१४॥
चरणेन चरणं आक्रम्य द्वितीयेनोरुदेशं आक्रमन्ती वेष्टयन्ती वा तत्पृष्ठसक्तैक बाहुर्द्वितीयेनांसं अवनमयन्ती ईषन्मन्दसीत्कृतकूजिता चुमबनार्थं एवाधिरोढुं इच्छेदिति [२] वृक्षाधिरूढकम् ॥१६॥
तदुभयं स्थितकर्म ॥१७॥
शयनगतावेवोरुव्यत्यासं भुजव्यत्यासं च सःसंघर्षं इव घनं संस्वजेते तत्[३] तिलतण्डुलकम् ॥१८॥
रागान्धावनःअपेक्षितात्ययौ परस्परं अनुविशत इवोत्सङ्गगतायां अभिमुखोपविष्टायां शयने वेति [४] क्षीरजलकम् ॥१९॥
तदुभयं रागकाले ॥२०॥
इत्युपगूहनयोगा बाभ्रवीयाः ॥२१॥
सुवर्णनाभस्य त्वधिकं एकाङ्गोपगूहनचतुष्टयम् ॥२२॥
तत्रोरुसंदंशेनैकं ऊरुं ऊरुद्वयं वा सर्वप्राणं पीडयेदित्यूरूपगूहनम्[१] ॥२३॥
जघनेन जघनं अवपीड्य प्रकीर्यमाणकेशहस्ता नखदशनप्रहणनचुम्बन प्रयोजनाय तदुपरि लङ्घयेत्तज्जघनोपगूहनम्[२] ॥२४॥
स्तनाभ्यां उरः प्रविश्य तत्रैव भारं आरोपयेदिति स्तनालिङ्गनम्[३] ॥२५॥
मुखे मुखं आसज्याक्षिणी अक्ष्णोर्ललाटेन ललाटं आहन्यात्साललाटिका[४] ॥२६॥
संवाहनं अप्युपगूहनप्रकारं इत्येके मन्यन्ते । संस्पर्शत्वात् ॥२७॥
पृथक्कालत्वाद्भिन्नप्रयोजनत्वादःसाधारणत्वान्नेति वात्स्यायनः ॥२८॥
व्पृच्छतां शृण्वतां वापि तथा कथयतां अपि । उपगूहविधिं कृत्स्नं रिरंसा जायते नृणाम् ॥२९॥
व्येऽपि ह्यःशास्त्रिताः केचित्संयोगा रागवर्धनाः । आदरेणैव तेऽप्यत्र प्रयोज्याः सांप्रयोगिकाः ॥३०॥
व्शास्त्राणां विषयस्तावद्यावन्मन्दरसा नराः । रतिचक्रेप्रवृत्ते तु नैव शास्त्रं न च क्रमः ॥३१॥
चिति श्रीवात्यायनीये कामसूत्रे सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे आलिङ्गनविचारा द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
दर्शपौर्णमासयज्ञौ ।
दर्शयाग: - दर्शयागा: अमावश्यायां करणीयानां त्रयाणां यज्ञानां समन्वयमस्ति । एते त्रय: यज्ञा: क्रमश:
1- अग्निप्रीत्यर्थकपुरोडाशयाग:
2- इन्द्रप्रीत्यर्थकपुरोडाशयाग:,
3- इन्द्रप्रीत्यर्थकपयोद्रव्ययागश्च सन्ति ।
पौर्णमासयाग: - एते यज्ञा: पूर्णिमायां क्रियन्ते । पौर्णमासयज्ञेषु अपि त्रयाणां यज्ञानां समन्वयमस्ति । एते तु क्रमश:
1- अष्टकपालपुरोडाशयाग:
2- उपांशुयाग:,
3- एकादशकपालपुरोडाशयागश्च वर्तन्ते ।
दर्शयागानामग्न्याधानं अमावश्यायां, पौर्णमासयागानामग्न्याधानं तु पूर्णिमायां च क्रियते किन्तु एतयो: द्वयो: अपि यागविधि: प्रतिपदायामेव सम्पाद्यते । समानफलदायिन: सन एतौ मिलित्वा दर्शपौर्णमासयाग इति नाम्नाभिधीयते ।
-->


text:
कुक्कुटः
कुक्कुटस्य शिरसि ताम्रा चूडा वर्तते । कुक्कुट्या शिरसि ताम्रा चूडा न विद्यते ।
कुक्कुटाः प्राधान्येन धान्यकणान् भक्षयन्ति । ते पादाभ्यां अवकरान् विकिरन्तो भक्ष्यम् अन्विष्यन्ति चञ्च्वा चोद्धरन्ति।।
कुक्कुटाः प्रत्यहं प्रातस्तरां प्रबुध्यन्ते । उच्चैः क्रोशन्तः ते प्रत्यूषे सर्वान् प्राणिनः प्रबोधयन्ति । उत्तिष्ठत जनाः, अलं निद्रया, प्रभाता रजनिः, चक्षुरुन्मीलयत, कवाटमुद्धाटयत, सूर्योदयात् पूर्वं शय्यां त्यजत इति वदन्त इव तारं रटन्ति।।
कुक्कुटानां शब्दं श्रुत्वा केचिज्जनाः शयनादुत्थाय स्वीयेषु कर्मसु प्रवर्तन्ते । कुक्कुटा रात्रौ यामे यामे विरुवन्तो वेलां बोधयन्ति ।।


text:
सुदुर्दर्शमिदं रूपं...
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
श्रीभगवानुवाच -
- सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।
- देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ ५२ ॥
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य द्विपञ्चाशत्तमः(५२) श्लोकः ।
पदच्छेदः[सम्पादयतु]
सुदुर्दर्शम् इदं रूपं दृष्टवान् असि यत् मम देवाः अपि अस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ ५२ ॥
अन्वयः[सम्पादयतु]
सुदुर्दर्शं यत् इदं मम रूपं दृष्टवान् असि अस्य रूपस्य देवाः अपि नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ।
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
- सुदुर्दर्शम् = दुरवलोकम्
- मम यत् इदम् = मे यत् एतत्
- रूपम् = स्वरूपम्
- दृष्टवान् असि = अवलोकितवान् असि
- अस्य = एतस्य
- रूपस्य = आकारस्य
- देवाः अपि = सुराः अपि
- नित्यम् = सततम्
- दर्शनकाङ्क्षिणः = ईक्षणासक्ताः ।
अर्थः[सम्पादयतु]
मम यद् रूपम् अधुना त्वं दृष्टवान् अस्ति एतत् अतीव दुरवलोकम् । मदीयम् एतत् रूपं द्र्ष्टुं देवाः अपि सर्वदा आकाङ्क्षिणः भवन्ति ।


text:
इह उभेग्रहणं संज्ञिनिर्देशार्थं क्रियते। स च संज्ञिनिर्देशः `द्वे` 6|1|1
इत्यनुवृत्तेरन्तरेणाप्युभेग्रहणं प्रकल्प्यत एव, तत्? किमर्थं द्वे इत्यनुवत्र्तमान उभेग्रहणं क्रियते? इत्यत आह--`द्वे इत्यनुवत्र्तमाने` इत्यादि। यद्युभेग्रहणं न क्रियेत, तदा प्रत्येकमभ्यस्तसंज्ञा प्रवर्तते। प्रत्येकमपि हि तयोः प्रवर्तमानासौ प्रवृत्तैव भवति। तथा हि द्वावानीयेयातामित्युक्ते प्रत्येकमप्यानयनेन तावानीतौ भवतः। तस्मात्? समुदाये संज्ञायाः प्रवृत्तिर्यथा स्यादेकैकस्य मा भूदित्येवमर्थमुभेग्रहणम्। `समुदिते` इति। सहिते समुदाभूते इत्यर्थः। ननु च यत्राभ्यासः श्रूयते तत्रैव यथा स्यात्, यत्र तु न श्रूयते तत्र मा भूत। ईप्सन्ति, ईप्सन्, ऐप्सन्नित्यादौ विषये मा भूदित्येवमर्थमुभेग्रहणं स्यात्? नैतदस्ति; अभ्यासग्रहणं ह्रनुवत्र्तते, तत्रैवमभिसम्बन्धः क्रियते---द्वे अभ्यस्तसंज्ञे भवतः, अभ्यासश्चेदस्तीति। एवच्च सति विनाप्यभेग्रहणं यत्राभ्यासः श्रूयते, तत्रैव भविष्यति, नान्यत्र। तस्माद्वृत्तिकारोपदर्शितमेवोभेग्रहणस्य प्रयोजनं युक्तम्। `ददति` इति। ददातेर्लट्, झि, शप्, `जुहोत्यादिभ्यः श्लुः` 2|4|75
`श्लौ` 6|1|10
इति द्विर्वचनम्। अत्राब्यस्तसंज्ञायां सत्यां `श्नाभ्यस्तयोरातः` 6|4|112
इत्याकारलोपः, `अदभ्यस्तात्` 7|1|4
इति झेरदादेशः। `दधातु` [`दधतु`--काशिका] इति। लोट्, `एरुः` 3|4|86
`समुदाय उदात्तत्वं यथा स्यात्` इति। उभेग्रहणे ह्रसति प्रत्यकमभ्यस्तसंज्ञा स्यात्। तस्मात्? `अभ्यस्तानामादिः` 6|1|183
इत्याद्युदात्तमपि प्रत्येकं स्यात्। अथपि `अनुदात्तं पदमेकवर्जम्` 6|1|152
इति नास्ति यौगपद्यसम्भवः, एवमपि पर्यायेण स्यात्? तस्मात्? `अम्यस्तानामादिः` 6|1|189
इत्येतत्? कार्यं समुदाये यथा स्यात्, प्रत्येकं पर्यायेण वा मा भूदित्येवमर्थमुभेग्रहणम्॥


text:
परिच्छेदः ४
अन्ये नु ‘तमेवं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेने’ त्यादिश्रुतिभ्यस्तत्तत्फलाय चोदितानामपि
कर्मणां संयोगपृथक्त्वे ब्रह्मभावानां ज्योतिष्टोमादिकर्मणां निश्र्चितवेदान्तस्य स्वर्गाद्यल्पफलकामनाया
निराकरणं निश्र्चित्य ‘न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः’ वेदान्तविज्ञानसुनिश्र्चितार्थाः
संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्त्वाः’ इत्याद्याः श्रुतिस्मृतयः ज्ञानकाले ब्रह्माभ्यासप्रवृत्तानां मुमुक्षूणां त्याग एव कर्मणां
स्वल्पकालसुखदातृत्वेन तुच्छत्वादित्यत्र पूर्वोक्तप्रमाणानीति वदन्ति ।
अतएव आनंद ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कुतश्रने’ त्यादिश्रुतेः
साक्षात्कारप्रमाणमंगीकृत्य परविद्याविषब्रह्मविज्ञानार्थमुत्तरो ग्रन्थ आरश्र्यते ननु
‘ऋणानि त्रीण्यपाकृत्ये’ ति मनुवचने कर्मज्ञानयोरपाकृत्योति ल्यबन्तेन पौर्वापर्यभावो द्योत्यते
तथा च ऋणमोचनकर्त्तृणां कर्मणां पूर्वापेक्षितत्वे भाष्यकारेणेदं प्रागधीतवेदान्तस्य
ब्रह्मजिज्ञासोपपत्तेरिह क्रमविवक्षा नास्तीत्युक्तं तन्न सङ्गच्छेतेति चेन्न शुकादिजीवन्मुक्तादीनां
कर्मादिकस्य गुरुवेदान्तश्रवणादिकस्य वातीतजन्मनि समाप्तन्नास्मिञ्जन्मनि ऋणानुबन्धनं
केवलात्मनिष्ठया तल्लाभादिति तद्विषये तथात्वेपि सर्वत्रैवं
वक्तुमशक्यत्वादन्तःकरणशुद्धिद्वारा पूर्वं कर्मण उपयोगात्तदनन्तरं ज्ञानप्राप्तेश्र्च ।
"आत्मक्रीडा आत्मरतिः क्रियावानेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः" "तरति शोकमात्मवित्"
"तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः" इत्यादिश्रुतिप्रामाण्येन शेषशेषित्वाधिकृते
फलजिज्ञास्यभेदाच्चेत्यादिनानुगृहीता महान्तो ज्ञानिनस्तथापि कर्मब्रह्मविद्या
फलयोर्वैलक्षण्येपि शरीरं वाचिकं मानसं च कर्मश्रुतिस्मृतिसिद्धं धर्माख्यं यद्विषया
जिज्ञासा ब्रह्मणि पर्यवसितेत्युक्तत्वात् "अविद्यापनयमन्तरेणानाविर्भावा"
दितिश्रुत्युक्तेश्र्च कर्मज्ञानप्रतिपादनपरयोः श्रुत्योर्विरोधपरिहारः सुस्पष्ट एवेति विदाङ्कुर्वन्तु
किंच ब्रह्मोपासनपरत्वं वेदान्तानामभ्युपगच्छता नित्यशुद्धबुद्धत्वादिब्रह्मात्मता जीवस्य स्वाभाविकीत्यवगतेपि
"मुने तथैव तिष्ठामि कृपणः किं करोम्यह" मिति योगवासिष्ठे उपशमप्रकरणस्यावसाने
वसिष्ठं प्रति रामचन्द्रेणोक्ते "परव्यसनिनी नारी व्यग्रा हि गृहकर्मणि ।
तदेवास्वादयत्यन्तः परसंगरसायनम् ॥
एवं तत्त्वे परे शुद्धे धीरो विश्रान्तिमागतः । तदेवास्वादयत्यन्तर्बहिर्व्यवहरन्नपि" ॥
इति वसिष्ठोक्तिमवलम्ब्य ज्ञानकालेपि तथैव व्यवहरन्नपि न
दोषभागित्यनुसन्धेयम् तत्र परतत्त्वज्ञानं द्विविधं स्थितमस्थितं चेति
"स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्" इत्यर्जुनोक्ते "प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थमनोगतान् ।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते" इति भगवतोक्ते बुद्धेः परमानन्दरूपेणात्माभिमुखत्वात्तथा वगन्तव्यम् ।
न चात्र संप्रज्ञातसमाधाविव आत्मानन्दो मनोवृत्त्युपाख्यालभ्यः किन्तु
स्वप्रकाशचिद्रूपेणात्मना सन्तोषश्र्च न वृत्तिरूपः अपि तु तत्संस्काररूपस्तथा
चैवंविधैर्लक्षणवाचकैः शब्दैः समाहितं भगवता भाष्यते-"दुःखेष्वनुद्विग्नम नाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥"
Translation - भाषांतर
N/A


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.३५
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.३५ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
अबुध्रमु त्य इन्द्रवन्तो अग्नयो ज्योतिर्भरन्त उषसो व्युष्टिषु । मही द्यावापृथिवी चेततामपोऽद्या देवानामव आ वृणीमहे ॥१॥ दिवस्पृथिव्योरव आ वृणीमहे मातॄन्सिन्धून्पर्वताञ्छर्यणावतः । अनागास्त्वं सूर्यमुषासमीमहे भद्रं सोमः सुवानो अद्या कृणोतु नः ॥२॥ द्यावा नो अद्य पृथिवी अनागसो मही त्रायेतां सुविताय मातरा । उषा उच्छन्त्यप बाधतामघं स्वस्त्यग्निं समिधानमीमहे ॥३॥ इयं न उस्रा प्रथमा सुदेव्यं रेवत्सनिभ्यो रेवती व्युच्छतु । आरे मन्युं दुर्विदत्रस्य धीमहि स्वस्त्यग्निं समिधानमीमहे ॥४॥ प्र याः सिस्रते सूर्यस्य रश्मिभिर्ज्योतिर्भरन्तीरुषसो व्युष्टिषु । भद्रा नो अद्य श्रवसे व्युच्छत स्वस्त्यग्निं समिधानमीमहे ॥५॥ अनमीवा उषस आ चरन्तु न उदग्नयो जिहतां ज्योतिषा बृहत् । आयुक्षातामश्विना तूतुजिं रथं स्वस्त्यग्निं समिधानमीमहे ॥६॥ श्रेष्ठं नो अद्य सवितर्वरेण्यं भागमा सुव स हि रत्नधा असि । रायो जनित्रीं धिषणामुप ब्रुवे स्वस्त्यग्निं समिधानमीमहे ॥७॥ पिपर्तु मा तदृतस्य प्रवाचनं देवानां यन्मनुष्या अमन्महि । विश्वा इदुस्रा स्पळुदेति सूर्यः स्वस्त्यग्निं समिधानमीमहे ॥८॥ अद्वेषो अद्य बर्हिष स्तरीमणि ग्राव्णां योगे मन्मनः साध ईमहे । आदित्यानां शर्मणि स्था भुरण्यसि स्वस्त्यग्निं समिधानमीमहे ॥९॥ आ नो बर्हिः सधमादे बृहद्दिवि देवाँ ईळे सादया सप्त होतॄन् । इन्द्रं मित्रं वरुणं सातये भगं स्वस्त्यग्निं समिधानमीमहे ॥१०॥ त आदित्या आ गता सर्वतातये वृधे नो यज्ञमवता सजोषसः । बृहस्पतिं पूषणमश्विना भगं स्वस्त्यग्निं समिधानमीमहे ॥११॥ तन्नो देवा यच्छत सुप्रवाचनं छर्दिरादित्याः सुभरं नृपाय्यम् । पश्वे तोकाय तनयाय जीवसे स्वस्त्यग्निं समिधानमीमहे ॥१२॥ विश्वे अद्य मरुतो विश्व ऊती विश्वे भवन्त्वग्नयः समिद्धाः । विश्वे नो देवा अवसा गमन्तु विश्वमस्तु द्रविणं वाजो अस्मे ॥१३॥ यं देवासोऽवथ वाजसातौ यं त्रायध्वे यं पिपृथात्यंहः । यो वो गोपीथे न भयस्य वेद ते स्याम देववीतये तुरासः ॥१४॥


text:
- Astrologer Peeyush Vashisth
SHRI LAXMI NARSINGH STOTRA
श्री लक्ष्मी नृसिंह स्तोत्र और लाभ
श्रीमत्पयोनिधि- निकेतन चक्रपाणे, भोगीन्द्र-भोग-मणिरञ्जित-पुण्यमूर्ते ।
योगीश शाश्वत शरण्य भवाब्धिपोत, लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥१॥
ब्रह्मेन्द्र-रुद्रमरुदर्क-किरीटकोटि, सङ्घट्टिताङ्घ्रि-कमलामल-कान्तिकान्त ।
लक्ष्मीलसत्कुचसरोरुहराजहंस, लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥२॥
संसारघोरगहने चरतो मुरारे, मारोग्रभीकरमृग-प्रवरार्दितस्य ।
आर्तस्य मत्सरनिदाघ-निपीडितस्य, लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥३॥
संसारकूपमतिघोरमगाधमूलं, सम्प्राप्य दुःखशतसर्प-समाकुलस्य ।
दीनस्य देव कृपणा-पदमागतस्य, लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥४॥
संसारसागर-विशालकरालकाल नक्रग्रह-ग्रसननिग्रह विग्रहस्य ।
व्यग्रस्य रागरसनोर्मिनिपीडितस्य लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥५॥
संसारवृक्ष- भवबीजमनन्तकर्म शाखाशतं करणपत्र- मनङ्गपुष्पम् ।
आरुह्य दुःखफलितं पततो दयालो लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥६॥
संसारसर्प-घनवक्त्र-भयोग्रतीव्र, दंष्ट्राकराल-विषदग्ध-विनष्टमूर्तेः ।
नागारिवाहन सुधाब्धिनिवास शौरे लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥७॥
संसारदावदहना-तुरभीकरोरु ज्वालावलीभिरतिदग्ध-तनूरुहस्य ।
त्वत्पादपद्मसरसी- शरणागतस्य लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥८॥
संसारजालपतितस्य जगन्निवास सर्वेन्द्रियार्त- वडिशार्थ- झषोपमस्य ।
प्रोत्खण्डित-प्रचुरतालुकमस्तकस्य लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥९॥
संसारभीकर-करीन्द्र-कराभिघात , निष्पिष्ट-मर्मवपुषः सकलार्तिनाश ।
प्राणप्रयाण-भवभीति-समाकुलस्य, लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥१०॥
अन्धस्य मे हृतविवेक-महाधनस्य, चोरैः प्रभो बलिभिरिन्द्रियनामधेयैः ।
मोहान्धकूपकुहरे विनिपातितस्य , लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥११॥
लक्ष्मीपते कमलनाभ सुरेश विष्णो ,वैकुण्ठ कृष्ण मधुसूदन पुष्कराक्ष ।
ब्रह्मण्य केशव जनार्दन वासुदेव, देवेश देहि कृपणस्य करावलम्बम् ॥१२॥
यन्माययोर्जितवपुःप्रचुरप्रवाह, मग्नार्थमत्र निवहोरु-करावलम्बम् ।
लक्ष्मीनृसिंह-चरणाब्ज-मधुव्रतेन, स्तोत्रं कृतं सुखकरं भुवि शङ्करेण ॥१३॥
॥ इति श्रीमच्छंकराचार्याकृतं लक्ष्मीनृसिंहस्तोत्रं संपूर्णम् ॥


text:
Sunday, April 29, 2012
Sanskrit blog: So said Timmu the dull-headed
मूढतिम्मुरुवाच
कुरु किञ्चिदपि कर्म हस्तागतं तत्र
मास्त्वहं तृणमात्र इति कृपणचिन्ता ।
भुवनदेवालये नास्ति हीनं कर्म
स्थानमत्रास्ति तव मूढतिम्मो ॥
इदं मात्रागणवृत्तं मूलकृतावेव प्रयुक्तमत्र मया आप्तानाम्ना अभिहितं यस्य लक्षणमिदम् ।
पञ्चमात्रागणाः सन्ति चत्वारोऽत्र
प्रथमपादे चापि पादे तृतीये ।
द्वितीये त्रयो सन्ति पश्चात् गुरू वै
चतुर्थे त्रयो गुरुश्चाप्ताभिधे ॥
From DVG’s “manku timmana kagga”
“ಏನಾನುಮಂ ಮಾಡು ಕೈಗೆ ದೊರೆತುಜ್ಜುಗವ
ನಾನೇನು ಹುಲುಕಡ್ಡಿಯೆಂಬ ನುಡಿ ಬೇಡ |
ಹೀನಮಾವುದುಮಿಲ್ಲ ಜಗದ ಗುಡಿಯೂಳಿಗದಿ
ತಾಣ ನಿನಗಿಹುದಲ್ಲಿ ಮಂಕುತಿಮ್ಮ || 790॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 9:01 AM 0 comments
Monday, April 23, 2012
Sanskrit blog: Humour-46
हास्यसीकरः-४६
मातुलः : “वत्स, अद्य त्वमभिनन्दनीयः खलु । अद्यैव तव आनन्ददायकदिवसेषु महत्तमः दिवसः “।
स्वस्रीयः : “आर्य, मम उद्वाहः अद्य न भवति । श्वः खलु भविता “
मातुलः :“जानामि, वत्स, अत एव ब्रवीमि, “अद्यैव तव आनन्ददायकदिवसेषु महत्तमः” इति ।“
- - - -
Posted by G S S Murthy at 10:14 PM 0 comments
Monday, April 16, 2012
Sanskrit blog: A story of creation
अन्या सृष्टिकथा
प्रथमे दिवसे ईश्वरः श्वानं सृष्ट्वा तमभणत्,
“ गृहस्य पुरतः आप्रातः आसायं तिष्ठन् भषसि । तव जीवितावधिः वर्षाणां विंशतिः भविष्यति” इति । श्वा प्रत्युवाच, “प्रभो, भषन् विंशतिः वर्षाणि कालयापनं दुष्करं खलु । अतः मह्यं दशवर्षाण्येव देहि । मम दत्तजीवितस्य दशवर्षाणि प्रतिनिवर्तयामि”
ईश्वरः अवदत्, “तथास्तु” ।
द्वितीये दिवसे ईश्वरः वानरमसृजत् तमवदच्च, “ विनोदमयानि हास्यकराणि चेष्टितानि कुर्वन् कालं यापय । तव आयुः विंशतिः वर्षाणि भविष्यति” इति । वानरः प्रत्युवाच, “प्रभो, दुष्करं खलु विंशतिवर्षपर्यन्तं जीवनं हास्यकरचेष्टितानि कुर्वन् । दशवर्षैरलम् । मम आयुषः दशवर्षाणि प्रतिनिवर्तयामि” इति । ईश्वरः अवदत्, “तथास्तु” ।
ईश्वरः तृतीये दिवसे धेनुमसृजत् तामवदच्च, “ त्वं आप्रातः आसायं कर्षकेण सह क्षेत्रं गत्वा प्रखरातपे क्षेत्रकर्माणि करोषि । वत्सान् जनयसि कर्षकाय पयश्च ददासि च । तुभ्यं षष्ठिवर्षमितमायुः ददामि’ इति । धेनुः प्रत्यवदत्, “देव, दुःखभूयिष्ठं जीवितं विंशतिवर्षमितमेव पर्याप्तम् । मम आयुषः चत्वारिंशद्वर्षाणि प्रतिनिवर्तयामि” इति । ईश्वरः अनुमेने ।
चतुर्थे दिवसे ईश्वरः मानवमसृजत् तमवदच्च, “ यथेच्छं भुञ्जानः स्वपन् क्रीडन् कालं यापय । तुभ्यं विंशतिवर्षमितम् आयुः ददामि” इति । मानवः प्रत्यवदत्, “ईश्वर, विंशतिवर्षमितम् आयुः स्वल्पं खलु । श्वाप्रतिनिवर्तितदशवर्षाणि, वानरप्रतिनिवर्तितदशवर्षाणि धेनुप्रतिनिवर्तितचत्वारिंशद्वर्षाणि च मह्यं देहि” इति ।
ईश्वरः विहस्य अवदत्, “तथास्तु” ।
अत एव मानवः विंशतिवर्षादनन्तरं चत्वारिंशद् वर्षाणि धेनुवत् कुटुम्बसंरक्षणाय श्राम्यति, पश्चात् दशवर्षाणि वानरवत् पौत्रदौहित्रान् तोषयति, अन्ते दशवर्षाणि सारमेयवत् गृहस्यबहिः किमपि जल्पन् तिष्ठति खलु ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:53 AM 3 comments
Sunday, April 8, 2012
Sanskrit bog: A prayer
प्रार्थना
यन्मयाऽपरिवर्त्यं तद्यथा स्वीकरवाण्यहम् ।
देहि मे मनसः शान्तिं देहि धैर्यं यथा प्रभो ।
यन्मया परिवर्त्यं च कुर्यां तत्परिवर्तनम् ।
यथा ते त्वभिजानामि विवेकं देहि मे तथा ॥
Grant me the serenity to accept the things I cannot change,
the courage to change the things I can,
and the wisdom to know the difference.
~ Reinhold Niebuhr
the courage to change the things I can,
and the wisdom to know the difference.
~ Reinhold Niebuhr
- - - -
Posted by G S S Murthy at 4:53 AM 0 comments
Tuesday, April 3, 2012
Sanskrit blog: Humour-45
हास्यसीकरः-४५सुन्दरी कन्या काचन वस्त्रापणं प्रविश्य किञ्चन वस्त्रमवृणोत् युवानं विक्रेतारमपृच्छत्, “ दशमीटर्-मितवस्त्राय कति रूप्यकाणि?”. युवा स्मितवदनः अवदत्, “सुन्दरि, एकेन चुम्बनेन प्रति-मीटर्-वस्त्रं क्रीणीयाः" इति । कन्या ईषदपि न प्रक्षुब्धा अवादीत्, “बाढम्, दशमीटर्मितं वस्त्रं देहि” इति । युवा सोत्साहं वस्त्रं ममौ साशंसः तस्याः हस्ते न्यक्षिपच्च । तदा सा कञ्चन वृद्धं तस्याः निकटे स्थितं दर्शयन्नवदत्, “अयं मम पितामहः तुभ्यं वस्त्रमूल्यं ददाति” इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 5:26 AM 0 comments
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
अथाङ्कास्यम्—
अङ्कान्त एव पात्रमङ्कान्तपात्रम् । तेन विश्लिष्टस्योत्तराङ्कमुखस्य सूचनं तद्वशेनोत्तराङ्कावतारोऽङ्कास्यमिति । यथा वीरचरिते द्वितीयाङ्कान्ते—
भगवन्तौ वसिष्ठविश्वामित्रौ भवतः सभार्गवानाह्वयतः । क्व भगवन्तौ ? महाराजदशरथस्यान्तिके । तदनुरोधात् तत्रैव गच्छामः ।455
भगवन्तौ वसिष्ठविश्वामित्रौ भवतः सभार्गवानाह्वयतः ।
क्व भगवन्तौ ?
महाराजदशरथस्यान्तिके ।
तदनुरोधात् तत्रैव गच्छामः ।455
नन्वङ्कमध्ये प्रविष्टमङ्कान्तं यावदनुवर्तमानमपि पात्रमङ्कान्तपात्रमिति वक्तुं शक्यते यथाङ्कावतारे तत्राह अङ्कान्त एवेति । वक्ष्यमाणाङ्कार्थसूचनाय अङ्कान्ते एव प्रविष्टं पात्रमङ्कान्तपात्रमित्यर्थः । विश्लिष्टस्येति । अङ्कावतारत्वं मा प्रसाङ्क्षीदित्युक्तस्य विच्छेदस्य विवरणमित्युक्तं भवति456 । उत्तराङ्कमुखस्येत्यनेन आस्यशब्दं समञ्जसयति । मुखस्यावयवो ह्यास्यम् । तस्माद् येन दष्टो भवति पूर्वाङ्कस्तदङ्कास्यमित्युक्तं भवति । तद्वशेनाङ्कावतार इति फलितमर्थमाह ।


text:
चार्वाकदर्शनम्
चार्वाकदर्शनं (Cārvāka Darshan) किञ्चन विभिन्नं दर्शनम् अस्ति ।
बृहस्पतिः एव जनान् मोहयितुं प्रियकरैः वचनैः चार्वाकमतम् उपदिष्टवान् इति श्रूयते ।
चार्वाकदर्शनस्य मूलग्रन्थः इदानीं न उपलभ्यते ।
चार्वाकदर्शनं धर्माधर्मादीनां, पापपुण्यादीनाम् आत्मादीनां वा अस्तित्वं न अङ्गीकरोति ।
चार्वाकाः भोगवादं विशेषतः पुरस्कुर्वन्ति ।
किन्त्वनेन ते भोगैकतत्पराः दुराचाराश्च आसन्निति न निर्णेतव्यम् ।
अहिंसा, शान्तिप्रियता, युद्धनिषेधः इत्यादयः बहवः अंशाः तैः अपि प्रतिपादिताः ।
अस्य दर्शनस्य सूत्रकारः बृह्स्पतिः नाम आचार्यः भवति ।
दर्शनस्यास्य प्रचारकः चार्वाको नाम दैत्यः आसीत् इत्यतः अस्य दर्शनस्य चार्वाकदर्शनमिति ख्यातिः ।
चार्वाकदर्शनानुसारं मरणमेव मोक्षः ।
मरणात् परं किमपि नास्ति इति ते वदन्ति ।
परलोकं पुनर्जन्म च न अङ्गीकुर्वन्ति ते ।
‘भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमनं कुतः ?’[१] इति ते पृच्छन्ति च ।
तेषां तु शरीरमेव आत्मा शरीरभिन्नः कश्चिद् आत्मा नास्ति ।
एतत् चार्वाकदर्शनं लोके बाहुल्येन प्रचलितत्वात् लोकायतदर्शनम् इत्यपि नाम प्राप्तम् ।
प्रत्यक्षं तेषाम् एकमात्रं प्रमाणम् ।
- यावज्जीवं सुखं जीवेत् नास्ति मृत्योरगोचरः ।
- भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमनं कुतः ॥ इति
लोकगाथामनुसन्दधाना नीतिकामशास्त्रानुसारेण अर्थकामावेव पुरुषार्थौ मन्यमानाः पारलौकिकमर्थम् अपह्नुवानाः चार्वाकमतम् अनुवर्तमानाः एवानुभूयन्ते । स.द. संग्रहः ॥
पृथिवी-अप्- तेजो-वायु -रूपात्मकं शरीरमेव आत्मा, न तु शरीरातिरिक्तः आत्मा वर्तते ।
प्रत्यक्षमेव प्रमाणम् ।
शरीरिणः कृते अपेक्षितो अर्थ-कामौ पुरुषार्थौ स्तः ।
वेदः कल्पितः, अतः प्रमाणं भवितुं नार्हति इति मन्वते चार्वाकाः ।
- क) पृथिव्यप्तेजोवायवः तत्त्वानि ।
- ख) तेभ्यः चैतन्यम् ।
- ग) चैतन्यविशिष्टः कायः पुरुषः ।
- घ) कामार्थौ पुरुषार्थौ ।
- ङ) मरणं मोक्षः इति संग्रहः ।
तथाहि-
देहस्य नाशो मुक्तिस्तु न ज्ञानात् मुक्तिरिष्यते ॥
अत्र चत्वारि भूतानि भूमिवार्यनलोनिलाः ।
चतुर्भ्यः खलु भूतेभ्यः चैतन्यमुपजायते
..........................(सं.द.सं)
तत्त्वज्ञानिनां कृते सृष्टेः रहस्यं अनुसन्धानस्य विषयः भवति ।
सर्वासु दार्शनिकविचारधारासु विषयस्यास्य विश्लेषणं कृतम् ।
यथा सर्वेषु मानवशरीरेषु जातिगतसाम्ये विद्यमानेऽपि आकृतिगतभेदो भवति तथैव बुद्धिवैषम्यात् सृष्टितत्त्वम् एकं सदपि पृथक्बुद्धिविषयत्वात् विविधरूपेषु ज्ञातुं शक्यते ।
दर्शनशास्त्रे प्रमेयतत्त्वानां सम्बन्धे इदमेव तथ्यं घटते ।
सृष्टि-स्रष्टा-प्रभृतीनि तत्त्वानि विविधदर्शनेषु विविधदृष्ट्या मीमांसितानि ।
तत्त्वसाक्षात्कारस्य प्रक्रियायां चिन्तकः चिन्तनं कृत्वा उपलब्धं निष्कर्षं प्रस्तौति ।
एवञ्चेत् विविधानां चिन्तकानां निष्कर्षेषु पार्थक्यं दृश्यते ।
अतः दार्शनिकानाम् एकस्मिन् एव विषये मतान्तराणि स्वाभाविकानि वर्तन्ते ।
भारतीयदर्शने एकः सम्प्रदायविशेषः उपर्युक्तमतेन सहमतो नास्ति ।
तस्य विचारणा विद्यते यत् सृष्टेर्यत् स्थूलं रूपं दृश्यते तदेव सत्यमस्ति ।
दृश्यमाणस्वरूपापेक्षया किमपि अन्यत् तत्त्वं सूक्ष्मरूपेण सृष्टिमूले वर्तते इति एतत् विश्वासयोग्यः न भवति ।
यतो हि अदृष्टस्य सूक्ष्मतत्त्वस्य सत्तायामपि किं प्रमाणमस्ति इति नैव वक्तुं शक्यते ।
एवञ्चेत् बुद्धिभेदात् एते स्थूलबुद्धयो दार्शनिकाः स्वकीयया स्थूलबुद्ध्या यदपि अवगन्तुं क्षमन्ते,तदेव मूलतत्त्वं स्वीकुर्वन्ति ।
अयं संशयः सन्देहवादो वा यद्यपि महाभारतकालात्पूर्वमपि विद्यमान आसीत् येन वैदिक दर्शनानि पर्याप्तं क्षतिग्रस्तानि अभवन् ।
यद्यपि महाभारतकाले भगवद्गीताया माध्यमेन वैदिकदर्शनस्य पुनः प्रतिष्ठापना विहिता, तथापि वेदविरोधिविचाराणां मूलोच्छेदनं नैव जातम् ।
वैदिकदर्शनस्योपरि तेषां वेदविरोधिनामाचार्याणां प्रहारोऽपि सततं समजायत ।
अनुमानापेक्षया शब्दप्रमाणेनैव सृष्टितत्त्वानां प्रामाण्यं गृह्यते ।
सृष्टितत्त्वानां प्रामाण्यम् अनुमानापेक्षया शब्दप्रमाणेन सुतरां गृह्यते ।
वेदाः शब्दप्रमाणरूपाः वर्तन्ते ।
वैदिकवाक्यैरेव दर्शनोक्तानां जीव-जगत्-ईश्वर-ब्रह्मादितत्त्वानां प्रामाणिकता सिद्ध्यति ।
पुनरपि अवैदिकदर्शनेषु वेदानां प्रामाण्यं स्वीकृतं नास्ति ।
अवैदिकदर्शनेषु चार्वाक-जैन-बौद्धाः प्रमुखाः सन्ति ।
एष्वपि जैन-बौद्धयोः तत्त्वचिन्तने सूक्ष्मा दृष्टिरस्ति ।
चार्वाकस्तु पूर्णतया स्थूलदृष्टिरस्ति ।
दर्शनशास्त्रस्येतिहासे चार्वाकदर्शनस्य आद्यं स्थानमस्ति ।
अनेन चार्वाकदर्शनस्य प्राचीनताऽपि सिद्ध्यति ।
अस्य प्राचीनतया इदमपि स्पष्टीभवति यत् यथा यथा मानवसभ्यताया विकासो जातः तथा तथा तस्याः संस्कृतौ आचारविचारयोश्च परिष्कारो बभूव ।
सभ्यतया विकासेन सह सृष्टिविज्ञानादयो दार्शनिकसिद्धान्ता अपि सूक्ष्मतत्त्वानुसन्धाने प्रवृत्ता भवितारः, किन्तु सभ्यतायाः प्रारम्भे दर्शनशास्त्रस्य स्थूलतत्त्वानि प्रचलितानि स्युरित्यपि पन्तुं शक्यते ।
यदि चार्वाकाः स्थूलविचारपर्यन्यतमेवात्मनः चिन्तनस्य श्रेयस्करत्वं मन्यन्ते तर्हि को दोषः? वस्तुतः चार्वाकाणां एषा हठधर्मिता तु तन्मतस्य पुरातनम् अस्तित्वं द्योतयति ।
चार्वाकाणां स्थूलदृष्टेर्मान्यताया आधारः को भवितुं शक्नोति ।
दर्शनस्य तात्विकविश्लेषणेन तन्निर्धारणं स्यात् ।
प्रारम्भे इदं दर्शनं लोकायतनाम्ना प्रसिद्धमासीत् ।
लोकायतानां परपक्षखण्डनमतिरिच्य नान्यः कश्चन सिध्दान्तः आसीत् ।
ते लोकायतिका वेदनिन्दका आसन् ।
अन्येऽपि तत्कालिकाः विचारका एभ्यः खिन्ना आसन् ।
जैनबौद्धाभ्याम् अपि एषा निन्दा विहिता ।
चार्वाकदर्शनमिति नामकरणे किमपि सुदृढं प्रमाणं नास्ति ।
आचार्यबृहस्पतेः शिष्याश्चार्वाका आसन्,अतः एतेऽपि चार्वाका इत्युच्यन्ते ।
परलोक-पाप-पुण्यादीनां चवर्णादपि इमे चार्वाकाः स्युः ।
एतेषां वाक् चारु अस्तीत्येव एते चार्वाका इति कथ्यन्ते ।
देवगुरुः बृहस्पतिरेव अस्य मतस्य प्रवर्तनं कृतवान् ।
बृहस्पतिप्रवर्तितेऽस्मिन् दर्शने स्वभाववाद- यदृच्छावाद-नियतिवाद-कालवाद-भौतिकवादाश्च अवधारणारूपेण विकसिताः सन्ति ।
एष्वपि स्वभाववादश्चार्वाकानाम् अतीव सन्निकटमस्ति ।
यतो हि स्वभाववादे कारणकार्यभावस्य आवश्यकतैव नास्ति ।
कालवादे भाग्यस्य महत्त्वं स्वीकृतमस्ति । नियतिवादे आकस्मिकताया ग्रहणं विधीयते ।
आकस्मिकघटनाभिः सह ऐक्यं यदृच्छावादोऽभिधीयत।
चार्वाकसिद्धान्तस्योल्लेखो रामायणमहाभारतयोरपि उपलभ्यते ।
वाल्मीकीयरामायणे लोकायतिकानां प्रसङ्गोऽस्ति ।
लोकायतिकाः मिथ्यावादिनः आसीत् ।
महाभारते देह एव आत्मा इति सिद्धान्तवादिनां लोकायतिकानां सिद्धान्तानां प्रतिपादनप्रसङ्गे चतुर्भ्यो भूतेभ्योः चैतन्यस्य उत्पत्तिः, प्रत्यक्षमात्रस्य प्रामाण्यञ्च प्रतिपादिते ।
चार्वाकदर्शनस्य मूलग्रन्थः सूत्रशैल्याम् उपनिबद्ध आसीत् ।
अस्य रचना आचार्येण बृहस्पतिना विहिता ।
अस्य तथ्यस्योल्लेखः प्राप्यते, किन्तु सः सूत्रग्रन्थोऽनुलब्धोऽस्ति ।
डाँ. उमेशमिश्रेण चार्वाकदर्शनस्य पञ्चदशसूत्राणि विविधभाष्यग्रन्थेभ्यः टीकाग्रन्थेभ्यश्चोद्धृतानि सन्ति ।
एतदतिरिच्य ‘भागुरि’ कृतस्य टीकाग्रन्थस्यापि उल्लेखं इतिहासकाराः कुर्वन्ति ।
भट्टजयराशिकृतस्य तत्त्वोपल्पवसिन्धु नामकस्य अन्य ग्रन्थस्य विषयेऽपि विज्ञायते । अस्मिन् ग्रन्थे चार्वाकसिद्धान्तानां विस्तरेण विश्लेषणं कृतमस्ति ।
अन्तर्विषयाः
चार्वाकदर्शनस्य तत्त्वमीमांसा[सम्पादयतु]
चार्वाकदर्शनानुसारं तत्त्वानां स्थूलं दृष्टिभूतं स्वरूपमेव यथार्थम् अस्ति ।
तेषां स्थूलतत्त्वानां स्वरूप-लक्षण-प्रयोजनादि विचाराः चार्वाकदर्शने वैशद्येन विहितोऽस्ति ।
चार्वाकदर्शनानुसारं पृथ्वी-जलं-वायुः-तेजश्चेति चत्वार एव प्रमेयपदार्थाः भवन्ति ।
एभ्य एव चतुर्भ्यः स्थूलस्य ब्रह्माण्डस्य रचना विहिता ।
परवर्तिभिश्चार्वाकैः आकाशमनः प्रा- णादीनामपि प्रमेयपदार्थेषु एव परिगणनं कृतम् ।
अनेन अनुमीयते यत् अतिस्थूलवादिनः चार्वाका अतिप्राकृता आस- न् ।
एभ्य एव मूलतत्त्वेभ्यः अस्य दृश्यमाणस्य जगतः शरीरस्य ज्ञानेन्द्रियाणां कर्मेन्द्रियाणाञ्चोत्पत्तिर्भवति ।
उत्त्पत्तेः क्रमसन्दर्भे चार्वाकः मौनमस्ति ।
सृष्टौ कस्यापि अदृष्टस्य कुत्रापि कारणता नास्ति ।
अतएव इदं ज- गत् चतुर्ण्णां भूतानाम् आनुपातिक-समन्वयस्य आकस्मिकः परिणामोऽस्ति ।
जीवनस्य सम्बन्धेऽपि चार्वकाणामयमेव सिद्धान्तोऽस्ति यत् शरीरस्य अभावे चैतन्यं नैव तिष्ठति ।
शरीरस्य सत्तायामेव चैतन्यस्य सत्ता सिद्ध्यति । अनेन शरीरमेव चैतन्यरूपं आत्माऽस्तीति स्पष्टं भवति ।
यथा पदा- र्थनाम् उचितसम्मिश्रणस्य परिणामस्वरूपं किण्वादिद्रव्येभ्यो मदशक्तिराविर्भवति तथैव पृथिव्यादि भूतचतुष्टयस्य संयोगात् चैतन्यं स्वत एवोत्पद्यते ।
चार्वाकदर्शनस्य विकासक्रमे स्थूलात् सूक्ष्मं प्रति तत्त्वचिन्तनस्य प्रवृत्तिर्जाता ।
अतः परवर्तिभिः कैश्चित् चार्वाकैः इन्द्रियाण्येवात्मा इति सिद्धान्तमुपस्थाप्य देहात्मवादस्य खण्डनं कृतम् ।
कैश्चिदाचार्यैः प्रामाण्यवा- दस्यपि स्थापना कृता ।
केचन चार्वाकाः मनः एव आत्मेति साधयामासुः ।
तथापि चार्वाकमतानुयायिनां स्थूला दृ- ष्टिरन्तर्मुखी न सञ्जाता ।
चार्वाकस्य प्रमाणमीमांसा[सम्पादयतु]
चार्वाकदर्शने प्रमेयतत्त्वानां स्थूलं स्वरूपमेव वास्तविकं स्वीकृतम् ।
अतः स्थूलपदार्थानां ज्ञानाय तत्र प्रत्यक्षमेवोपयुक्तम् अमन्यत ।
ये इन्द्रियप्रत्यक्षस्य विषयाः न सन्ति, ते काल्पनिका एव भवन्तीति न्यायेन प्रत्यक्षस्यैव प्रामाण्यं चार्वाकमतेऽभिमतम् ।
पञ्चज्ञानेन्द्रियेः शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्धानां पञ्चैव विषयाणां ज्ञानं भवति,अतः पञ्चैव सत्तात्मकपदार्थाः सन्ति ।
एभ्योऽतिरिक्तं किमपि विषयं कल्पनामात्रमेव प्रतीयते ।
तस्य च प्रामाणिकता नास्ति ।
सर्वेषु भारतीयदर्शनेषु इन्द्रियातीतानां परोक्षणाञ्च पदार्थानां ज्ञानाय अनुमानस्य प्रामाण्यं स्वीकृतं, किन्तु चार्वाकमतेऽनुमानस्य प्रामाण्यं नास्ति ।
यतो हि अनुमानजन्यं ज्ञानं केवलं सम्भावनात्मकमेव भवति न तु निश्चयात्मकम् ।
सम्भावना सर्वदा सत्यमेव स्यादिति नास्ति नियमः ।
चार्वाकैः कार्यकारणभावोऽपि नैव स्वीकृतः ।
यतः प्रत्यक्षयोः सुख-दुःखयोः कारणम् अप्रत्यक्षरूपेण कल्पितं पापपुण्यादिकं नास्ति ।
इदमावश्यकं नास्ति यत् कश्चित् बुद्धिजीवी परिश्रमी च मनुष्यः केवलं पूर्वकृतपुण्यबलेनैव सुखी वर्तते अथवा कश्चित् बुद्धिहीनोऽलसश्च पूर्वकृतपुण्याभावे अथवा पूर्वकृतपापैरेव दुःखी वर्तते इति वक्तुं न शक्यते ।
मानवः बुद्धेर्न्यूनाधिक्यकारणात् कार्यप्रवृत्तौ स्वभावतः कदाचित् सुखी कदाचिच्च दुःखी भवतीति चार्वाकाः कथयन्ति ।
पापपुण्ययोः कृते सदसत्कर्मणां व्याप्तिं नैयायिका अपि स्विकुर्वन्ति, किन्तु तेषामेषा व्याप्तिः सिद्धा नास्ति ।
यतो हि कस्यपि कार्यस्य उत्पतौ किमपि कारणं नैव भवति । स्वभावेनैव कार्यस्य निष्पत्तिर्भवति ।
अन्यथा कण्टकेषु दृश्यमानायाः तीक्ष्णतायाः को हेतुरीति तत्त्वान्वेषणे कश्चिद् हेतुरवश्यमुपलभ्येत ।
स च हेतुलभते एव न, अतः कार्यकारणभावस्य सिद्धौ अपि हेत्वभावो दृश्यते ।
सृष्टिप्रलययोरपि कार्यकारणभावो नास्ति ।
चतुर्ण्णां भूतानाम् आनुपातिकसम्मिश्रणादेव जगत् स्वयमेवास्तित्वम् आप्नोति ।
तस्य चानुपातिकस्थितेर्विलयात् प्रलयो भवति ।
किन्तु जगतः आविर्भावतिरोभावौ प्राणिपदार्थानां संयोगवियोगौ च स्वाभाविकावेव स्तः ।
कार्यकारणयोः साहचर्यस्य सिद्धेरभावात् अनुमानानां प्रमाणं नास्ति, कार्यकारणभावोऽप्यसिद्धोऽस्ति ।
चार्वाकदर्शने शब्दोऽपि प्रमाणत्वेन न स्वीकृतः ।
कश्चित् जनः सर्वथा सत्यमेव वदतीति तस्य सत्यनिष्ठायां निर्भरमस्ति ।
शब्दोऽपि पुनरनुमानतुल्यः ।
वेदानामपि प्रामाण्यं नास्ति, यतो हि वेदेष्वपि बहूनि विरोधीनि वचनानि प्राप्यन्ते ।
अनेके निरर्थकाः शब्दाः अपि वेदेषु प्रयुक्ताः सन्ति ।
एतदतिरिक्तं वेदेषु एतादृशानाम् पदार्थानां वर्णनमपि प्राप्यते, येषां प्रत्यक्षं सम्भवं नास्ति ।
एवञ्चेत् परस्परविरोधिनां निरर्थकानां काल्पनिकानां च विषयाणां निरूपणम् येषु विहितं तेषां वेदे कथं प्रामाण्यं स्यात्?
वैदिककर्मकाण्डैस्तु इदमेव प्रतीयते यत् कैश्चित् धूतैरेव लोकप्रवञ्चनार्थं स्वार्थसाधनाय वा वेदानां रचना विहिता ।
- त्रयी वेदस्य कर्त्तारो भण्ड-धूर्त्त-निशाचराः ।
- जर्फरी-तुर्फरीत्यादि पण्डितानां वचः स्मृतम् ॥
चार्वाकदर्शनस्य आचारमीमांसा[सम्पादयतु]
चार्वाकदर्शनानुसारम् अर्थः कामश्चेति द्वौ पुरुषार्थौ भवतः ।
धर्म-मोक्षयोः पुरुषार्थरूपता तैः नाभिहिता ।
यतो हि धर्मस्तु पाखण्डमात्रमस्ति, मोक्षश्च कल्पनामात्रं विद्यत इति कारणात् ।
परलोक एव न दृश्यते,तदा मोक्षः कथं संभवेत् ।
पुनर्जन्मसिद्धान्तोऽपि चार्वाकमते कल्पनामात्रमस्ति,
अतः मृत्युरेव मोक्षोऽस्तीति तत्र पुरुषार्थसंज्ञायाः किमपि औचित्यं नास्ति ।
पुरुषार्थस्तु पुरुषस्य जीवनाय भवति स च अर्थः कामो वा ।
धर्मस्य नाम्ना यः शारीरिकक्लेशो गृह्यते स मूर्खतामात्रमस्ति ।
अर्थोपार्जनाय यदि शरीरस्य उपयोगः स्यात्, तदा तु तस्यौचित्यम् अस्ति, यतो हि अर्थं विना कश्चिद् लोकव्यवहारो नैव प्रवर्तेत ।
यथा अर्थस्य महत्ता मानवजीवने स्वीकृता, तथैव शरीरेन्द्रियाणां कृते ये विषयाः सन्ति तेषां यथेच्छमुपभोगे एव शरीरस्य उपयोगिता लक्ष्यते तस्मात् कामोऽपि पुरुषार्थोऽस्ति ।
कामस्यसेवनं विना शरीरं निरुद्धेश्यं स्यात्,
अर्थस्य सेवनं विना च जीवनं लोकव्यवहारो वा निरर्थकं स्यात् अत एव अर्थकामयोः पुरुषार्थरूपता सुसिद्धाऽस्ति ।
चार्वाकैः धार्मिकानुष्ठानां संस्काराणाञ्च क्रियाकलापेषु निस्सारतां प्रदर्श्य तेषां निन्दाऽपि विहिता ।
तैः ये तर्काः प्रस्तुतास्तेषां तर्काणां सहसा किमप्युत्तरं न लभ्यते ।
उदाहरणार्थं वैदिकयज्ञादिषु पशुबलिर्यदि स्वर्गं प्रददाति तर्हि पशुस्थाने कथं न कस्यचिदपि आत्मीयस्य बलिर्दद्यात्?
श्राद्धादिक्रियाणां किं प्रयोजनमस्ति?
मृतपूर्वजानां निमित्तं पिण्डदानतर्पणाद्याः क्रियाः कथं मृतानामुपकारं कर्तुं शक्नुवन्ति?
किं निर्वाणमुपगतो दीपोऽपि तैलदानात् प्रज्ज्वलितो भवति?
अतः पूर्वजानां तृप्तेः कल्पनया क्रियामाणानां श्राद्धादीनां क्रियाणां निष्प्रयोजनत्वं सुस्पष्टमस्ति ।
चार्वाकदर्शने धर्माधर्मयोर्मान्यता नास्ति ।
न च पापपुण्ययोः कल्पनाऽस्त्र क्रियते ।
चार्वकाणां जीवनपद्धतिः समग्ररूपेण अर्थकामयोरेवाधारिताऽस्ति ।
सर्वथा धर्मस्य परित्यागं कृत्वा अधर्मस्य चिन्तनं विना अर्थोपार्जनं कामोपभोगश्च उभावेव करणीयौ इत्येतत् चार्वाकस्य मूलभूतम् उद्देश्यं प्रतीयते ।
भोगायतनमिदं शरीरम् अन्ततः कष्टापन्नं भवति,अतो जीवितावस्थायां कदापि दुःखानिवृत्तिः सम्भवा नास्ति ।
फलस्वरूपं शरीरत्यागरूपिणं मरणमेव चार्वाकमते मोक्ष इति कथितः ।
मृत्योः पश्चादेव जीवस्य शारीरकदुःखनाम् निवृत्तिर्भवति ।
भौतिकं सुखमेव वस्तुतः सुखमस्ति ।
तदतिरिक्तं पारलौकिकं सुखन्तु कल्पनामात्रमेवास्ति ।
एवञ्चेद् भौतिकसुखमेव चार्वाकमते मानवजीवनस्य उद्देश्यमस्ति ।
भौतिकसुखस्य सर्वोपरिताया निदर्शनं चार्वाकस्य अधोलिखितायामेव उक्तौ भवति । -
- यावज्जीवेत्सुखं जीवेत ऋणं कृत्वां घृतं पिबेत् ।
- भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमनं कुतः ॥
एवं चार्वाकदर्शनस्य आचारसंहितां दृष्ट्वा यद्यपि एकान्तिकदुःखनिवृत्तिरूपस्य उद्देश्यस्य पूर्तिस्तु अनेन सम्भवा नास्ति,
तथापि दार्शनिकदृष्ट्याऽस्य प्रमाणप्रमेयमीमांसा नितान्तं गहनाऽस्ति ।
विशेषतो व्याप्तिखण्डनं पर्याप्तं युक्तियुक्तं बौद्धिकश्रमसाध्यं च वरीवर्ति ।
वैदिककर्मकाण्डस्य खण्डनविशेषयेऽपि या युक्तयः तर्काश्च चार्वाकैः प्रस्तुतास्ते अकाट्रयसिद्धान्तरूपेण अद्यपि मीमांसायोग्याः सन्ति ।
आधाराः[सम्पादयतु]
- ↑ चार्वाकदर्शनम्


text:
सूत्र १८
कार्याख्यानादपूर्वम् ॥१८॥
कार्याख्यानादपूर्वम् ॥ छन्दोगा वाजसनेयिनश्च प्राणसंवादे श्वादिमर्यादं प्राणस्यान्नमान्नाय तस्यैवापो वास आमनन्ति ।
अनन्तरं च छन्दोगा आमनन्तितस्माद्वा एतदशिष्यन्त: पुरस्ताच्चोपरिष्टादद्भि: परिदधतीति ।
वाजसनेयिनश्चामनन्तितद्विद्वासं: श्रोयित्रा अशिष्यन्त आचामन्त्यशित्वा चाचामन्ति एतमेव तदनमनग्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते तस्मादेवंविदशिष्यन्नाचमेदशित्वा चाचामेदेतमेव तदनमनग्नं क्रुरुत इति ।
तत्र चाचमनमनग्नतादिन्तनं च प्राणस्य प्रतीयते ।
तत्किमुभयमपि विधीयत उताचमनमेवोतानग्नताचिन्तनमेवेति विचार्यते ।
किं तावत्प्राप्तमुभयमपि विधीयत इति । कुत: ।
उभयस्याप्यवगम्यमानत्वात् ।
उबयमपि चैतदपूर्वत्वाद्विध्यर्हम् ।
अथ वाचमनमेव विधीयते विस्पष्टा हि तस्मिन्विधिविभक्तिस्तस्मादेवंविदशिष्यन्नाचामेदशित्वा चाचामेदिति ।
तस्यैव स्तुत्यर्थमनग्नतासङ्कीर्तनमित्येवं प्राप्ते ब्रूम: ।
नाचमनस्य विधेयत्वमुपपद्यते कार्याख्यानात् ।
प्राप्तमेव हीदं कार्यत्वेनाचमनं प्रायत्यार्थ स्मृतिप्रसिद्धमन्वाख्यायते ।
नन्वियं श्रुतिस्तस्या: स्मृतेर्मूलं स्यात् ।
नेत्युच्यते ।
विषयनानत्वात् ।
सामान्यविषया हि स्मृति: पुरुषमात्रसंबद्धं प्रायत्यार्थमाचमनं प्रापयाति ।
श्रुतिस्तु प्राणविद्याप्रकरणपठिता तद्विषयमेवाचमनं विदधती विदध्यात् ।
न च भिन्नविषययो: श्रुतिस्मृत्योर्मूलमूलिभावोऽवकल्पते ।
न चेयं श्रुति:प्राणविद्यासंयोग्यपूर्वमाचमनं विधास्यतीति शक्यमाश्रयितुम् ।
पूर्वस्यैव पुरुषमात्रसंयोगिन आचमनस्येह प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् ।
अते एव च नोभयविधानम् ।
उभयविधाने च वाक्यं भिद्येत ।
तस्मात्प्राप्तमेवाशिशिषतामशितवतां चोभयत आचमनमनूद्यैतमेव तदनमनग्नं कुर्वन्तो मन्यन्त इति प्राणस्यानग्नताकरणसङ्कल्पोऽनेन वाक्येनाचमनीयास्वप्सु प्राणविद्यासंबन्धित्वेनापूर्व उपदिश्यते ।
न चायमनग्नतावाद आचमनसुत्यर्थ इति न्याय्यम् ।
आचमनस्याविधेयत्वात् ।
स्वयं चानग्नतासङ्कल्पस्य विधेयत्वप्रतीते: ।
न चैवं सत्येकस्याचमनस्योभयार्थताभ्युपगता भवति प्रायत्यार्थता परिधानार्थता चेति ।
क्रियान्तरत्वाभ्युपगमात् ।
क्रियान्तरमेव हयाचमनं नाम प्रायत्यार्थं पुरुषस्याभ्युपगम्यते तदीयासु त्वप्सु वास: सङ्कल्पनं नाम क्रियान्तरमेव परिधानार्थं प्राणस्याभ्युपगम्यत इत्यनवद्यम् ।
अपि च यदिदं किं चाश्चभ्य आकृमिभ्य आकीटपतङ्गेभ्यस्तत्तेऽन्नम् ।
इत्यत्र तावन्न सर्वान्नाभ्यवहारश्चोद्यत इति शक्यं वक्तुम् ।
अशब्दत्वादशक्यत्वाच्च ।
सर्वं तु प्राणस्यान्नमितीयमन्नद्दष्टिश्चोद्यते ।
तत्साहचर्याच्चापो वास इत्यत्रापि नापामाचमनं चोद्यते प्रसिद्धास्वेव त्वाचमनीयास्वप्सु परिधानद्दष्टिश्चोद्यत इति युक्तम् ।
न हयर्धवैशसं संभवति ।
अपि चाचामन्तीति वर्तमानापदेशित्वान्नायं शब्दो विधिक्षम: ।
ननु मन्यन्त इत्यपि समानं वर्तमानापदेशत्वम् ।
सत्यमेव तत् ।
अवश्यविधेये त्वन्यतरस्मिन्वास: कार्याख्यानादपां वास: सङ्कल्पनमेवापूर्वं विधीयते नाचमनं पूर्ववद्धि तदित्युपपादितम् ।
यदप्युक्तं विस्पष्टा चाचमने विधिविभक्तिरिति तदपि पूर्ववत्त्वेनैवाचमनस्य प्रत्युक्तम् ।
अत एवाचमनस्याविधित्सितत्वादेतमेव तदनमनग्नं कुर्वन्तो मन्यन्त इत्यत्रैव काण्वा: पर्यवस्यान्त नामनन्ति तस्मादेवं विदित्यादि ।
तस्मान्माध्यन्दिनानामपि पाठ आचमनानुवादेनैवंवित्त्वमेव प्रकृतप्राणवासोवित्त्वं विधीयत इति प्रतिपत्तव्यम् ।
योऽप्ययमभ्युपगम: क्वचिदाचमनं विधीयतां क्कचिद्वासोविज्ञानमिति सोऽपि न साधु: ।
आपो वास इत्यादिकाया वाक्यप्रवृत्ते: सर्वत्रैवैकरूप्यात् ।
तस्माद्वासोविज्ञानमेवेह विधीयते नाचमनमिति न्याय्यम् ॥१८॥९॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सम्प्रति संस्कृत टाक-संस्कृतज्ञानां कृते - Now Online Sanskrit Chat For Sanskrit People
मित्राणि
जालजगति एवं बहूनि पृष्ठानि, मृदुवसनानि च सन्ति येन माध्यमेन भवन्त: बहुषु भाषासु सक्रिय वार्ता कर्तुं शक्नुवन्ति । किन्तु इदानीं पर्यन्तं एकमपि मृदुवसनं पुनश्च पृष्ठं तावत् नासीत् यत्र उत येन माध्यमेन संस्कृतज्ञा: सक्रियवार्ता: कर्तुं शक्नुयु: । किन्तु चिन्ताया: विषय: एष: सम्प्रति प्रियमित्रेण पाण्डुरंगवर्येण समापित: । तेन एकं नूतनं पृष्ठनिर्माणं कृतमस्ति यत्र संस्कृतज्ञा: सक्रियवार्ता: कर्तुं शक्नुवन्ति । अस्य पृष्ठस्य रूपरेखा ट्विटरपृष्ठवत् एव अस्ति । यथा भवन्त: चित्रे पश्यन्ति एव ।
निश्चयेन हर्षस्य विषय: एष: । एतस्य महत्कार्यस्य कृते प्रियपाण्डुरंगवर्य: निश्चयेन धन्यवादार्ह: । अस्तु तर्हि चलाम: तस्य पृष्ठस्योपरि । यत्र गत्वा संस्कृतज्ञा: सुखम् अनुभवेयु: ।
संस्कृतटाक पृष्ठे गन्तुम् अत्र नोदयतु
साक्षात् श्रृंखला
निर्मूल्येन पंजीकरणं कारयतु
--


text:
तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो...
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
- तस्मात्त्वमुत्ति यशो लभस्व जित्वा शत्रून्भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।
- मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥ ३३ ॥
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य त्रयस्त्रिंशत्तमः(३३) श्लोकः ।
पदच्छेदः[सम्पादयतु]
तस्मात् त्वम् उत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् मया एव एते निहताः पूर्वम् एव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥ ३३ ॥
अन्वयः[सम्पादयतु]
सव्यसाचिन् ! तस्मात् त्वम् उत्तिष्ठ, यशः लभस्व । शत्रून् जित्वा समृद्धं राज्यं भुङ्क्ष्व । एते मया पूर्वं निहताः । निमित्तमात्रं भव ।
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
- सव्यसाचिन् = सव्येन हस्तेनापि शरप्रयोगे निपुण !
- तस्मात् = ततः हेतोः
- उत्तिष्ठ = सज्जस्व
- यशः = कीर्तिम्
- लभस्व = प्राप्नुहि
- शत्रून् = अरीन्
- जित्वा = विजित्य
- समृद्धम् = निष्कण्टकम्
- राज्यम् = आधिपत्यम्
- भुङ्क्ष्व = अनुभव
- एते = इमे
- पूर्वम् एव = प्रथममेव
- निहताः = विनाशिताः
- निमित्तमात्रम् = हेतुमात्रम्
- भव = जायस्व ।
अर्थः[सम्पादयतु]
तस्मात् हे अर्जुन ! त्वम् उत्तिष्ठ, कीर्तिं प्राप्नुहि । अरीन् विजित्य निष्कण्टकम् आधिपत्यम् अनुभव । एते मया इतः पूर्वमेव विनाशिताः । त्वं निमित्तमात्रं भव ।


text:
निम्बूज वार्ता मृदुवसनस्य नूतनं संस्करणम् - new version of nimbuzz chat
अस्मत्सु बहव: जना: कदाचित् निम्बूज वार्ता मृदुवसनस्य विषये जानन्ति एव, बहव: प्रयोगम् अपि कुर्वन्ति । किन्तु ये न जानन्ति तेषां कृते काश्चन् सूचना: सन्ति । पूर्वं तु एतत् वदामि यत् निम्बूज अस्ति किम् ।
निम्बूज एकं मृदुवसनम् अस्ति येन माध्यमेन वयं स्वमित्रै: सह लिखितवार्ता कर्तुं शक्नुम:, चलचित्रवार्ता अपि कर्तुं शक्नुम: , ध्वनिवार्ता अपि कर्तुं शक्नुम: पुनश्च चलभाष अपि कर्तुं शक्नुम: । बहुनि मृदुवसनानि सन्ति एवं विधा यथा गूगल टाक, याहू टाक, लाइव मैसेन्जर, स्काईप आदय: । किन्तु एतेषु प्रायश: एकां खाताम् एव उद्घाटयन्ति उत द्वयं , किन्तु निम्बूज एकस्मिन् मृदुवसने एव बहव्य: खाता: धारयति ।
अस्मिन् भवन्त: स्वगूगलखाता, याहू, एमएसएन आदय: अपि सहैव उद्घाटयितुं शक्नुवन्ति । अस्य प्रयोग: चलयन्त्रे अपि कर्तुं शक्नुवन्ति । अस्य संगणकसंस्करणं पुनश्च चलभाष संस्करणं द्वयमपि उपलभ्यते । सम्प्रति अस्य नूतनं संस्करणं उपलभ्यते । एतस्य नूतनं संस्करणं भवन्त: अस्य आधिकारिकजालपृष्ठे गत्वा तलपूरयितुं शक्नुवन्ति ।
अत्रापि अस्य तरपूर्तिश्रृंखला दीयते । अत्रापि भवन्त: एतत् मृदुवसनं तलपूरयितुं शक्नुवन्ति ।


text:
बिल्वः
अन्तर्विषयाः
परिचयः[सम्पादयतु]
बिल्वः कश्चित् वृक्षविशेषः । भारते अयं अतिपवित्रः तरुः अस्ति । शिवस्य बहुप्रियं बिल्वपत्राणि इति भारतीयानां दृढः विश्वासः| धार्मिकभावनया आयुर्वेदीयप्रयोजनेन च अस्य वृक्षस्य प्रामुख्यम् अस्ति । अयं श्लोकः अस्य गरिमां सूचयति । अयं मध्यमप्रमाणेन प्ररोहति । एशियाखण्डे सर्वत्र एषः वृक्षः दृश्यते । मन्दिराणां पुरतः उद्यानेषु च विशेषातया प्रारोपयन्ति ।
अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं, न्यग्रोधमेकं दशतिन्त्रिणीकम् ।
कपित्थबिल्वामलकी त्रयञ्च, पञ्चाम्ररोपी नरकं न पश्येत् ।।
अयं बिल्ववृक्षः भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं वृक्षः सर्वेषु अपि प्रदेशेषु वर्धते । विशेषतया ४,००० पादमिते औन्नत्ये वर्धते । धार्मिकदृष्ट्या अयं बिल्वः भगवतः शिवस्य अत्यन्तं प्रियः इति विश्वसन्ति भारते । अयं वृक्षः २५ – ३० पादमितम् उन्नतः भवति । ३ – ४ पादमितः स्थूलः भवति । १ अङ्गुलं यावत् दीर्घाणि कण्टकानि भवन्ति । अस्य पर्णानां कश्चन गन्धः भवति । पुष्पाणि हरितमिश्रितश्वेतानि, सुगन्धयुक्तानि च भवन्ति । फलानि २ – ४ अङ्गुलं यावत् स्थूलानि, गोलाकारकाणि भवन्ति । फलानाम् अन्तः बहूनि बीजानि भवन्ति । अस्य फलेषु ४.६ % यावत् शर्करांशः, ६ %यावत् टेनिक्, २ % निर्यासः, तिक्तसत्त्वम्, उडनतैलं, पेक्किन् इत्यादयः अंशाः भवन्ति । अस्य पर्णेषु एलिगन्, एगलिनिन् इत्यादयः अंशाः भवन्ति ।
इतरभाषाभिः अस्य बिल्ववृक्षस्य नामानि[सम्पादयतु]
बिल्ववृक्षः रुटसिये कुटुम्बसम्बद्धः अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अजेल् मर्मेलस् (Aegle Marmelos) इति । । हिन्दीभाषया “बेल्” इति, तेलुगुभाषया “मोरेडु” इति, तमिळ्भाषया “विल्व्म्" इति, मलयाळभाषया “विल्वम्” इति, बेङ्गालीभाषया “बेल्” इति, मराठीभाषया अपि “बेल्” इति, कन्नडभाषया “बिल्व” इति उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य बिल्ववृक्षस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अस्य बिल्ववृक्षस्य रसः तिक्तः कषायः च । विपाके सः कटुः भवति । अयम् उष्णवीर्यः, लघु, रूक्षः चापि ।
- १. अस्य बिल्वस्य पर्णानि वातहराणि, वेदनास्थापकानि च ।
- २. अयं बिल्वः नेत्राभिष्यन्दे, पार्श्ववेदनायां, शोथे चापि उपयुज्यते । नेत्राभिष्यन्दे अस्य पर्णानां रसः नेत्रे स्थाप्यते । पार्श्ववेदनायां पर्णानि उष्णीकृत्य शाखदानं क्रियते ।
- ३. अस्य उपयोगेन उन्मादः, अग्निमान्द्यम्, अतिसारः चापि अपगच्छति ।
- ४. अयं वातव्याधेः आक्षेपकः अपि ।
- ५. अयं रक्तातिसारं, उदरवेदनां, हृदयदौर्बल्यं चापि परिहरति ।
- ६. प्रवाहिकाग्रहणे, कासे, श्वासरोगे, सूतिकारोगे, विषमज्वरे, श्वेतप्रदरे च अयं हितकरः ।
- ७. अस्य चूर्णं ५ – १० ग्रां यावत्, स्वरसः १० – २० मि.ली यावत् सेवितुं शक्यते ।
- ८. अनेन निर्मितानि “बिल्वपञ्चकक्वातम्”, “बिलादिचूर्णं”, “बिल्वादिघृतं”, “बिल्वतैलं”, “बिल्वमूलादिगुटिका” इत्यादीनि औषधानि आयुर्वेदस्य आपणेषु उपलभ्यन्ते ।
गुणलक्षणानि[सम्पादयतु]
अयं पर्णपाती वृक्षः। इत्युक्ते यदा पर्णानि परिपक्वानि/वृद्धानि भवन्ति तदा पर्णानि पातयति । प्रतिवर्षं निरिष्टे ऋतौ जीर्णपर्णानि त्यक्त्वा नूतनानि प्राप्नोति इत्यर्थः । वृक्षकाण्डे कण्टकानि
उपयोगः[सम्पादयतु]
अस्य पत्राणि शिवपूजायां श्रेष्ठानि इति परिगणितानि ।अस्य प्रत्त्येकम् अङ्गम् आयुर्वेदे उपयुज्यते ।{कर्णाटकस्य सस्यानि}}
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Chisholm, Hugh, ed (1911). "Bael Fruit". Encyclopædia Britannica. 3 (11th ed.). Cambridge University Press.
- Picture Gallery of dried bael fruits
- Caldecott, Todd (2006). Ayurveda: The Divine Science of Life. Elsevier/Mosby. ISBN 0-7234-3410-7. Contains a detailed monograph on Aegle marmelos (Bilwa) as well as a discussion of health benefits and usage in clinical practice. Available online at http://www.toddcaldecott.com/index.php/herbs/learning-herbs/387-bilva
- God shiva Bel patra leaves(Scripture reference) http://shaligramrudraksha.com/?page_id=1033


text:
कलापिनां वर्गमुत्कण्ठयति उद्ग्रीवयति मेघानां माला यूनां च मानसं मकरध्वजः उत्कण्ठयति पर्युत्सुकयति अद्य प्रावृषि । पदावृत्तेरिदमुदाहरणम् । पदस्यैवोत्कण्ठयतीत्यस्यावृत्तेः । अर्थस्य तु भेदादयमप्यर्थो दीपकेन परिदीप्यते । तद्यथा—
विश्वं जगत् जित्वा अत्र महीमण्डले अद्य च अधुना अवरोधनैः अन्तःपुरसुन्दरीभिः सह भवान् विहरति रमते । तव रिपुवर्गो दिवं स्वर्गं तवासिधारापथेन गतः सह अप्सरोभिः दिव्याङ्गनाभिः सह विहरति इत्युभयावृत्तिर्निदर्शिता, विहरति इत्यर्थस्य पदस्यावृत्तेरिति ॥
इदमपि दीपकस्य स्थानम् । तद्यथा—
अत एव दीपकस्थान एवेष्टमलङ्कारत्रयमिति सामान्येनोक्तम् ॥
आक्षेपमुपक्षिपन्नाह—
प्रतिषेधस्योक्तिर्वचनमित्यनूद्य आक्षेप इति विधीयते । स च त्रिधा त्रिभिः प्रकारैस्तावद् भिद्यते । कथम् । त्रयोऽतीतानागतवर्तमानाः कालास्त्रैकाल्यम् । तस्या पेक्षया


text:
त्रिकोणासनम्
योगासनेषु अन्यतमम् आसनमस्ति त्रिकोनासनम् ।
अन्तर्विषयाः
आसनकरणविधिः[सम्पादयतु]
- भूमौ पादद्वयं शरीरमुभयतः प्रसार्य दण्डायमानो भवतु ।
- शनैः पूरकेण हस्तद्वयमुत्थाप्य स्कन्धमुभयतः प्रसारयतु ।
- करतलद्वयं भूमिं निर्दिश्य स्थापयतु ।
- रेचकेण वामह्स्तं शनैः शनैः वाम पादं प्रति अधः आनीय वामपादं स्पृशतु ।
- दक्षिहस्तम् ऊर्ध्वम् उत्तोलयतु ।
- दक्षिणबाहुना दक्षिण्कर्णं स्पृशतु ।
- दक्षिणहस्तं मस्तकं च वामपार्श्वं प्रति अवनमयतु ।
- वामह्स्तेन वामपादं दृढं गृहीत्वा पुरतः पश्यतु ।
- निमेषद्वयम् अस्यामवस्थायां तिष्ठतु ।
- पुनः पूरकेण दक्षिणहस्तम् ऊर्ध्वमुत्तोल्य शनैः शनैः रेचकेण पूर्वावस्थामागच्छतु ।
- पुनः दक्षिणहस्तम अधः आनीय पूर्ववत् करोतु ।
लाभः[सम्पादयतु]
- ग्रीवा स्कन्धादीनां ग्रन्थीनां पीडाः अपगच्छन्ति ।
- मेरुदण्डः सन्तुलितः भवति ।


text:
एकस्य एव परिवारस्य 6 जना: दिंवंगता:
ह्य: सायंकाले बहराइचत: 6 जना: आगच्छन्त: आसन् अम्बेडकरनगरस्य कृते । तेषु एक: वृद्ध: तस्य द्वौ पुत्रौ, एका बधू, एका लघ्वी नात्री अथ च एक: अन्य: तेषां ग्रामवासी एव आसीत् । ते स्वइण्डिगोकारयानात् आगच्छन्त: आसन् ।
सम्भवत: तेषां मृत्यु: एव आसीत् यत् एकं ट्रकयानं तेषां यानस्योपरि आरोहितम् । तेन साक्षात् ते सर्वे मृता: । सूचनाप्राप्ति: पर्यन्तं तेषां शवानां शवविच्छेदनप्रकिया चलति स्म । शवविच्छेदनानन्तरं तेषां शरीराणि गृहं प्राप्नुयु: ।
ईश्वर: तेषां आत्मानां शान्ति: दद्यात् ।


text:
गुल्बर्गामण्डलम्
गुल्बर्गामण्डलं (Gulbarga district) कर्णाटकस्य उत्तरभागस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं गुल्बर्गा नगरम्। गुल्बर्गामण्डलस्य पूर्वतनं नाम कल्बुर्गि इति ।
अन्तर्विषयाः
विस्तीर्णता[सम्पादयतु]
१६२२४ च.कि.मी. मिता।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्या २५ लक्षमिता अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अत्र आळन्द, अफजलपुरं, गुल्बर्गा, चिञ्चोळी, सेडं, चितापुर, जेवर्गी इति ७ उपमण्डलानि भवन्ति ।
नद्यः[सम्पादयतु]
कृष्णा भीमा अमरजा च अस्मिन् मण्डले विद्यमाने द्वे नद्यौ ।
वातावरणम्[सम्पादयतु]
ग्रीष्मकाले उष्णता ४६ डिग्रिपर्यन्तं वर्धते। शरत्काले शैत्यं १५ डिग्रिपर्यन्तं क्षीयते ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
राष्ट्रकूटैः पालितम् एतत् मण्डलं चालुक्यानां हस्ते द्विशतं वर्षाणि यावत् आसीत् । चालुक्यानाम् अनन्तरं द्वादशशतकशतकपर्यन्तं कलचूर्यानां प्रशासने आसीत् । द्वादशशतकस्यान्ते देवगिरियादवाः अपालयन् । तेषाम् अनन्तरं काकतीयाः पालितवन्तः । ते युद्धे देहलिसुल्तानैः पराजिताः। क्रि.श.१३२१ तमे वर्षे देहलीसामन्तराजान् आक्रम्य बहमनिसाम्राज्यस्य स्थापनम् अभवत् । सप्तदशे शतके औरङ्गजेबः एतं प्रदेशं जित्वा पुनः मुघल् आधिपत्यं स्थापितवान् । स्वातन्त्र्योत्तरमपि एतत् हैद्राबाद्संस्थाने आसीत् । बहूनां परिश्रमफलेन क्रि.श.१९४८ तमे वर्षे भारतस्य गणराज्ये अन्तर्गतम् ।
भैगोलिकता[सम्पादयतु]
गुल्बर्गामण्डलं बेङ्गळूरुतः ६१३कि.मी.दूरे अस्ति । बिजापुर-हैदराबाद्-बीदर्- प्रदेशेभ्यः मार्गसम्पर्कः अस्ति । दक्षिणभारतात् उत्तरदिशि सञ्चरन्ति रैल् यानानि गुल्बर्गाद्वारा एव गच्छन्ति । वर्षे ७५ से.मी. वर्षा पतति । समुद्रतटात् २००मी. औन्नत्ये स्थितम् एतन्मण्डलम् ।
कृषिः[सम्पादयतु]
कृष्णाजलबन्धेन अत्र कृषिसमृद्धिः अस्ति । मण्डलस्य श्यामला मृत्तिका कृषिकर्मार्थं योग्या अस्ति । प्रधानानि सस्यानि, गोधूमः, द्विदलधान्यानि, कलायाः, व्रीहिः, च भवन्ति । कृषिप्रधाने अस्मिन् मण्डले यन्त्रोद्यमस्य गणनीया प्रगतिः नास्ति ।
उद्यमाः[सम्पादयतु]
शहाबाद्, वाडी, मळखेड, प्रदेशेषु वज्रचूर्णानि(सिमेण्ट्)उत्पाद्यन्ते । मण्डले बहुत्र ’दाल् मिल् ’ सन्ति । शहाबाद् इत्यत्र शिलाफलकानाम् उद्यमः अपि अस्ति ।
क्षेत्राणि[सम्पादयतु]
गुलबर्गा, नागवि, काळगि, मळखेड, मण्णूरु, गाणगापुरम् ,
दर्शानीयानि स्थानानि[सम्पादयतु]
१) गुलबर्गानगरम्[सम्पादयतु]
गुलबर्गाप्रदेशस्य कलबुर्गी, कलम्बुरगी कल्लुभूमी इति नामानि आसन् । कर्णाटकस्योत्तरे भागे अस्ति । अत्र रन्नः कुमारवाल्मीकिः मडिवाळमाचय्यः च आसन् । अत्र बन्देनवाजदर्गा, शरणबसवेश्वमन्दिरं दर्शनीयानि स्थानानि । आनन्ददासः भीमदासः मण्णूरुदासः विठलदासः इत्येतेषां जन्मभूमिः एषः प्रदेशः । शरणबसवेश्वरमन्दिरस्य सभामण्डपे स्तम्भेषु मयूर-गरुड-शुक-सिंह-गजादीनां प्रतिकृतयः सन्ति । चैत्रशुद्धपञ्चमीदिने अत्र यात्रामहोत्सवः प्रचलति। गुल्बर्गानगरे शरणबसवेश्वरमन्दिरम्, बन्देनवाज्दर्गा, बहमनिकोटे, श्रीराममन्दिरं, श्रीदत्तात्रेयमन्दिरम्, श्रीसायिमन्दिरम्, लक्ष्मीमन्दिरम्, श्री भाग्यवन्ति देवस्थानम्, टैलर्मञ्जिल्, श्री वेणुगोपालदेवालयः च। सुरपुरस्य नायकानां राजगृहं, माणिक्यनगरस्य माणिकेश्वरीदेवालयः, केसरटगिपार्क्, इत्यादीनि प्रेक्षणीयानि स्थानानि सन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- बेङ्गळूरुतः ६२३ कि.मी ।
- धारवाडतः ३४८ कि.मी ।
- बिजापुरतः १४५ कि.मी
२) गाणगापुरम् (अफझलपुरम्)[सम्पादयतु]
त्रिमूर्तिरुपदत्तात्रेयस्य पादुकापूजा उत्सवादयः अस्मिन् क्षेत्रे प्रसिद्धाः सन्ति । अस्य गणगभवनं गन्धर्वभवनं चेति नामानि श्रीगुरुचरित्रग्रन्थे सन्ति । भीमा-अमरजानद्योः सङ्गमस्थानम् एतत् । दत्तत्रेयस्यावताराः इति प्रसिद्धः श्रीनरसिंहभारतीस्वामी अत्र निवासं कृत्वा अन्ते समाधिस्थः अभवत् । फेब्रवरीमासे अत्र यात्रामहोत्सवः भवति । "दत्तजयन्तिविशेषोत्सवः" ।
मार्गः[सम्पादयतु]
-
- गाणगापुररेलनिस्थानतः १६ कि.मी गुलबर्गा -चवडापुरतः ३८ कि.मी
वीथिका[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Official Website of Gulbarga district
- Official Website of Gulbarga City Corporation
- Map of Gulbarga district


text:
शिवकुमारस्वामी
कर्णाटकरत्नः डा. शिवकुमारस्वामी (कन्नड: ಶಿವಕುಮಾರ ಸ್ವಾಮಿಗಳು, आङ्ग्ल: Shivakumara Swamiji) तुमकूरुमण्डलस्य सिद्धगङ्गामठस्य मठाधिपतिः । एषः त्रिविध(अन्नम्,अक्षरं,ज्ञानं)दासोहदाता । द्वादशस्य (१२) शतमानस्य युगपुरुषस्य, क्रान्तिकारिणः बसवण्णनामकस्य 'कायकवे कैलास' इत्यस्य वचनस्य, नित्यदासोहतत्त्वस्य च कैङ्कर्ये अस्य प्रवृत्तिः । ०३/०१/१९३० तमे दिनाङ्के श्रीमठस्य दायित्वं स्वीकृत्य तद्दिनात् मठस्य, वीरशैवधर्मस्य, समाजस्य च उद्धारार्थं एषः निरन्तरं श्रममाणः अस्ति ।
देशस्य, समाजस्य च प्रगतिविषये अस्य बहु आदरं वर्तते । आगामिपरम्परायाः अभिवृद्धये कृतसङ्कल्प एषः । समाजस्य अनेकानां गण्यानां बाल्यजीवनस्य परिवर्तनाय एषः कारणीभूतः । श्रीमठे १०,००० विद्यार्थिभ्यः आश्रयं दत्त्वा तेभ्यः त्रिविधदासोहं सततं यच्छन् अस्ति एषः ।
जननं बाल्यञ्च[सम्पादयतु]
मागडी इत्यस्य मण्डलस्य वीरापुरे ०१/०४/१९०८ तमे दिनाङ्के अस्य जन्म अभूत् । 'शिवण्ण' इति अस्य बाल्यनाम । श्री होन्नप्प, श्रीमती गङ्गम्मा अस्य पूर्वाश्रमपितरौ । नागवल्यां प्राथमिकमाध्यमिकशिक्षणं समाप्य, तुमकूरु इत्यस्मिन्नगरे विद्यमानायां सर्वकारीयप्रौढशालायां प्रौढशिक्षणं समाप्य, १९२६ तमे वर्षे 'मेट्रिक्युलेषन्' प्राप्तवान् । १९२७ तमे वर्षे तदानीन्तनसिद्धगङ्गामठाधिपतेः सहवासः जातः । तस्मिन्नेव वर्षे प्रवेशपरीक्षायाम् उत्तीर्य उन्नतविद्याभ्यासार्थं बेङ्गळूरु इत्यस्य महानगरस्य 'सेन्ट्रल् कालेज्' प्रविष्टवान् ।
स्वामिनः दिनचरी[सम्पादयतु]
प्रतिदिनं स्वामी प्रातः चतुर्वादने उत्थाय स्नात्वा पूजाप्रकोष्ठे एकघण्टापेक्षया अधिकसमयं ध्यानावस्थायां भवति । तदनन्तरम् इष्टलिङ्गपूजा । तदनन्तरं भक्तेभ्यः त्रिपुण्ड्रभस्मं दत्त्वा, स्वयमपि धृत्वा पूजां समापयति । तदनन्तरम् अल्पाहारसेवनं प्रातः सार्धषड्वादने । मठे विद्यमानानां बालकानां सामूहिकप्रार्थनायां सः प्रतिदिनं भागं गृह्णाति । तदनन्तरं कार्यालये वार्तापत्रिकाणां पठनम् । तदनन्तरं भक्तेभ्यः दर्शनं, भक्तैः सह सम्भाषणं, गण्यैः सह मेलनम्, अधिकारिभिः सह मठस्य शासनसम्बद्धाः चर्चाः इत्येवम् अस्य दिनचरी प्रचलति ।
पुरस्काराः[सम्पादयतु]
२००७ तमे वर्षे कर्णाटकसर्वकारेण स्वामी कर्णाटकरत्नपुरस्कारेण पुरस्कृतः अस्ति ।


text:
आयुर्वेदः
स्वास्थ्यरक्षणे आयुर्वेदस्य प्राधान्यमभिलक्ष्य आयुर्वेदः अथर्ववेदस्य उपवेदत्वेन प्रथां भजते। मतमिदं चरकसुश्रुतवाग्भटादिभिः प्रमुखायुर्वेदाचार्यैरेव प्रकाशितम् । व्याख्यानकारः चक्रपाणिरपि एवं वदति -
’आयुर्वेदस्य आयुर्वेदत्वमुक्तं भवति, अथर्ववेदैकशेष एव आयुर्वेदः’ इति।
’आयुर्वेद’ - शब्दस्य व्युत्पत्तिं साधयद्भिराचार्यैः प्रकटीकृतम् -
’आयुरस्मिन् विद्यते, अनेन वा आयुर्विन्दति’ इति। ’भावप्रकाश’ - टीकाकारोपि ’आयुर्वेद’ शब्दम् एवं विशदीकरोति -
-
- अनेन पुरुषो यस्माद् आयुर्विन्दति वेत्ति च ।
- तस्मान्मुनिवरेरेष ’आयुर्वेद’ इति स्मृतः ॥
अन्तर्विषयाः
- १ इतिहासः
- २ प्रमुखग्रन्थाः
- ३ महत्त्वम्
- ४ विभागाः
- ४.१ शल्यतन्त्रम् (Surgery and Midwifery)
- ४.२ शालाक्यतन्त्रम् (Opthamology including ENT and Dentistry)
- ४.३ कायचिकित्सा (General Medicine)
- ४.४ भूतविद्या (Psycho-therapy)
- ४.५ अगदतन्त्रम् (Toxicology)
- ४.६ रसायनतन्त्रम् (Rejuvenation and Geriatrics)
- ४.७ वाजीकरणम् (Virilification, Science of Aphrodisiac and Sexology)
- ५ त्रिदोषाः
- ६ षड्रसाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
आयुर्वेदस्य इतिहासः वैदिककालादेव आरभ्यते। अतः पश्चात्सहस्रवर्षेभ्योऽपि प्राचीनोऽयं इतिहासः। विशेषतः क्रिस्तपूर्वचतुर्थशतकादारभ्य क्रिस्तशकस्य ११ शतकपर्यन्तम् आयुर्वेदस्य उत्कृष्टपरम्पराः न केवलं प्रचारे आसन् अपि तु तत्कालीनेषु प्रख्यातेषु नालन्दा, विक्रमशीला, वलभी इत्यादिषु विश्वविद्यालयेषु प्रमुखविषयत्वेन पाठ्यन्ते स्म। भारतीयेः सह विदेशीयच्छात्रा अपि अस्य प्रयोजनं प्राप्तवन्त आसन्।
प्रमुखग्रन्थाः[सम्पादयतु]
चरकाचार्यविरचिता ’चरकसंहिता’, सुश्रुताचार्यप्रणीता ’सुश्रुतसंहिता’, वाग्भटग्रथितम् ’अष्टाङ्गहृदयम्’, माधवकरस्य ’माधवनिदानम्’, शार्ङ्गधरस्य 'शार्ङ्गधरपद्धति:’ इत्यादयः आयुर्वेदस्य प्रमुखग्रन्थाः। चरकसंहितायां ३४१ सस्यजन्यद्रव्याणां, १७७ प्राणिजन्यद्रव्याणां, ६४ खनिजद्रव्याणां च उल्लेखः कृतोऽस्ति। ग्रन्थस्यास्य महत्त्वमभिलक्ष्य अस्य नैकानि व्याख्यानानि रचितानि।चरकसंहितायां 8 स्थानानि सन्ति। मूलत: एषा अग्निवेशेन रचिता संहिता।तत्र चरकमहर्षिणा प्रतिसंस्कार: कृत:। तत: दृढबलनाम्ना अपरेण वैद्येन संपूरणं कृतम्। एवम् अद्य उपलब्धायां चरकसंहितायाम् एषां त्रयाणां कर्तृत्वं विद्यते।
महत्त्वम्[सम्पादयतु]
आयुर्वेदानुसारेण आयुः चतुर्विधम् - हितायुः, अहितायुः, सुखायुः, दुःखायुश्चेति।
-
- हिताहितं सुखं दुःखं आयुस्तस्य हिताहितम् ।
- मानं च तच्च यत्रोक्तं आयुर्वेदः स उच्यते ॥ च.सू.३.४१॥
मानसिकशारीरकरोगरहितस्य ज्ञानिनः सुदृढवतः मानवस्य आयुः सुखायुः। एतद्विपरीतं दुःखायुः। अरिषड्वर्गविजितस्य सर्वभूतहिते रतस्य आयुः हितायुः। तद्विरोधे अहितायुः भवति।
आयुश्च शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोगः। इत्थं हि शरीरं तु नानाविध-आधि-व्याधिनाम् आगारमेव। अतः व्याध्युपसृष्टानां व्याधिपरिमोक्षः, स्वस्थस्य स्वास्थ्थरक्षणं च आयुर्वेदस्य द्वे प्रयोजने।
विभागाः[सम्पादयतु]
कृत्स्नोऽपि आयुर्वेदः अष्टधा विभक्तः। शल्य-शालाक्य-कायचिकित्सा-कौमारभृत्य-अगदतन्त्र-रसायनतन्त्र-वाजीकरणानीति। इदानीं प्रत्येकमङ्गं विवेचयामः।
शल्यतन्त्रम् (Surgery and Midwifery)[सम्पादयतु]
तन्त्रमिदं पाश्चात्यचिकित्सायां Surgery and Midwifery पदेन व्यपदिश्यते। मूत्रपुरीषयोः निरोधे चर्मशलाकया लोहशलाकया वा शल्यक्रिया, गण्डमालाभेषज्यप्रसङ्गे, दुष्करप्रसवप्रसङ्गेषु च क्रियमाणाः प्रभूताः शल्यक्रियाः (शस्त्रक्रिया) सुश्रुतसंहितायाम् उल्लिखिताः सन्ति।
शालाक्यतन्त्रम् (Opthamology including ENT and Dentistry)[सम्पादयतु]
ग्रीवायाः उपरिभागस्य आन्तरिकचिकित्सा शालाक्यान्तर्भूता। चक्षुर्नासागलश्रोत्रमुखसम्बन्धिरोगोणां निवारणोपायाः भृशं वर्णितः। शिरोरोगकेशरोगाणां निवृत्तौ नानाविधोपचाराः समुपलभ्यन्ते। केशवर्धनं, तेषां कृष्णत्वं सौन्दर्यं च, खल्वाटानां चिकित्सनमपि सौषधनिर्देशनम् उपदिष्टम्।
कायचिकित्सा (General Medicine)[सम्पादयतु]
विविधशारीरकरोगाणां लक्षण-निदान-परिहारोपायाः विभागेऽस्मिन् विशदीकृताः। कायचिकित्सान्तर्गताः शरीरोदररोगाः ज्वरयक्ष्मपक्षाघातस्रावजलोदरोदरशूल-वातपित्तकफादयो नैकविधाः। अन्यदपि हृद्रोगपाण्डु-उदरशूल-तृषितत्वादिनां रोगाणां भैषज्यं कायचिकित्साविभागे वर्णितमस्ति। कायशब्दस्य अर्थ: अग्नि: । अग्निविकृतिजन्यानां रोगाणां चिन्तनम् अस्मिन् अङ्गे भवति । (सन्दर्भ: - सुश्रुतसंहिता, सूत्रस्थान १.७ - डह्लणटीका )
भूतविद्या (Psycho-therapy)[सम्पादयतु]
मानसरोगविज्ञानम् अपरं नाम अस्याः चिकित्सायाः। मनसि राजसतामसगुणेषु आवृतेषु सत्सु उन्माद-अपस्मार-अतत्त्वाभिनिवेशः इत्यादिरोगाः भवन्ति। सुप्तसम्मोहनादिविधानेन एषां रोगाणां चिकित्सा भवितुमर्हति। तथैव यक्षपिशाचासुरनागादिदुष्टसमाविष्ट-चित्तानां च व्यक्तीनां चिकित्सा भूतविद्यया भवति। विविधयन्त्रमन्त्रमणीनां प्रयोगः अत्र कार्यः भवति।
अगदतन्त्रम् (Toxicology)[सम्पादयतु]
रसायनतन्त्रम् (Rejuvenation and Geriatrics)[सम्पादयतु]
वाजीकरणम् (Virilification, Science of Aphrodisiac and Sexology)[सम्पादयतु]
त्रिदोषाः[सम्पादयतु]
आयुर्वेदे त्रयः दोषाः सन्ति । एते वातः पित्तः कफः इति।
षड्रसाः[सम्पादयतु]
आयुर्वेदे षड्रसाः भवन्ति । एते मधुरः कटुः अम्लः तिक्तः कषायः लवणः इति।
-
-
- तुवरस्तु कषायोऽस्त्री मधुरो लवणः कटुः ।
- तिक्तोऽम्लश्च रसाः पुंसि तद्वत्सु षडमी त्रिषु ॥ (अमरकोशः १. ५. ३३४)
-


text:
भूतकालस्य अनिश्चित-वाक्यानि तानि वाक्यानि भवन्ति यत्र एतत् न ज्ञायते यत् वाक्यस्य गति: का अस्ति । यथा - स: गच्छति स्म । अत्र निश्चितं नास्ति यत् स: कदा गच्छति स्म अद्य गच्छति स्म अथवा स्व: गच्छति स्म , प्रात: गच्छति स्म उत मध्याने अथवा सायंकाले गच्छति स्म । अद्य एतेषाम् एव वाक्यानाम् अत्र वयं चतुर्षु सोपानेषु अध्ययनं कुर्म: । एतानि सोपानानि सन्ति साधारणवाक्यानि, नकारात्मकवाक्यानि, प्रश्नवाचकवाक्यानि अथ च नकारात्मकप्रश्नवाचकवाक्यानि ।
उपरोक्तविधिद्वारा वयं सरलतया संस्कृतस्य अनिश्चितकालस्य वाक्यानां निर्माणं कर्तुं शक्नुम: । एवम् एव राम: गच्छति स्म, सीता गच्छति स्म, रामा: गच्छन्ति स्म, सीता: गच्छन्ति स्म आदि वाक्यानि अपि रचयितुं शक्नुम: ।
अस्तु सम्प्रति एतावतानाम् अभ्यासं कुर्म: । अग्रिम: पाठ: सतत् वाक्यानां विषये पठिष्याम: ।
तावत् अलम् ।
सर्वे भवन्तु सुखिन: सर्वे सन्तु निरामया: ।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चित् दु:खभागभवेत् ।।


text:
पुंसवनसंस्कारः
गर्भधारणानन्तरं गर्भस्थशिशोः पुंसत्वसम्पादनहेतोः पुंसवननाम्नः संस्कारः भवति । अत्र विभिन्नदेवानां प्रार्थना भवति । यया प्रार्थनया गर्भस्थशिशुः पुष्टो भूत्वा पुत्ररूपेणप्राप्तो भवेत् । अस्मिन् अवसरे आयुर्वैदिकौषधीनां सेवनं, भगवतः विष्णोः पूजनं च कर्तव्यम् । येन कर्मणा पुमान् सूयते तत् पुंसवनम् । गर्भाधानस्य द्वितीये तृतीये वा मासि पुष्यानक्षत्रयुक्तायां तिथौ पुंसवनकर्म क्रियते । पुत्रजनननिमित्तं संस्कारः क्रियते । होमः औषधिसेवनञ्च परिपाल्यते ।
अन्तर्विषयाः
परिचयः[सम्पादयतु]
पुंसवनं प्राग्जन्मसंस्कारो वर्तते । गर्भं गर्भिणीं च उद्दिश्य प्राग्जन्मसंस्कारणाम् अनुष्ठानम् अतीव महत्त्वपूर्णमस्ति । जन्मतः प्राक् सम्पाद्यमानेषु संस्कारेषु अन्तर्गता नैके नियमा धर्मशास्त्रग्रन्थेषु उल्लिखिताः । एतदतिरिच्य स्त्रीपुंसोः कर्तव्यानां धर्माणाञ्च विवेचनमप्युपलभ्यते । एतानि कर्तव्यानि धर्माः च त्रिधा विभक्तुं शक्यन्ते । प्रथमवर्गे गर्भिणीस्त्रीणां याभिः अशुभशक्तिभिः अमङ्गलम् भवेत् तेषां विषये विद्यते । द्वितीयवर्गः तान् नियमान् उपवर्णयति यैः नियमैः गर्भिण्या अत्यधिकश्रमो निषिध्दः । तृतीये च वर्गे ते नियमाः सन्ति यैः गर्भिण्या मानसिक-शारीरकस्वास्थ्यस्य रक्षणं क्रियते ।
तत्र पुंसः सवनम् पुंसवनम् । प्राग्जन्मसंस्कारोऽयं गर्भाधानात् अनन्तरकालिकं कर्म वर्तते । अस्य संस्कारस्य नामकरणे हेतुरयं यदस्य सम्पादनेन पुत्रोत्पत्तिः इष्यते । पुमान् प्रसूयते येन कर्मणा तत् पुंसवनमिति व्युत्पत्त्या शौनकः – 'पुमान् प्रसूयते येन तत् पुंसवनमीरितम्' इत्याह । गर्भस्य पुंरूपताया आपादकः संस्कारविशेष एव पुंसवनमित्युच्यते । अवसरेऽस्मिन् उच्चार्यमाणा ऋचः पुत्रजन्मैव अनुमोदयन्त्यो लक्ष्यन्ते –
पुमांसं पुत्रं जनय तं पुमाननु जायताम् ।
भवासि पुत्राणां माता जातानां जनयाश्च यान् ॥
यानि भद्राणि बीजान्यृषभा जनयन्ति च ।
तैस्त्वं पुत्रं विन्दस्व सा प्रसूर्धेनुका भव ॥
ऋग्वेदे पुत्रकामना भूयो भूयः समुपलभ्यते । अधोलिखिता ऋचा पुंसवनकर्म स्पष्टं निर्दिशति –
- आ ते गर्भो गर्भ योनिं एतु पुमान् बाण इवेषुधिम् ।
- आ वीरोऽत्र जायताम् पुत्रस्ते दशमास्यः ॥
अर्थात् यथा धनुषि बाणः सन्धीयते तद्वत् त्वद्गर्भाशये पुमान् गर्भ आधीयेत् । अतीते दशमे मासे त्वद्गर्भात् वीरपुत्रो जायेत् । त्वं पुमांसं पुत्रं जनयाः आसु ऋचासु इदं कर्म ’ प्राचापत्य’ मित्यभिहितं वर्तते – ‘कृणोमि ते प्राचापत्यम्’ इति । आभिः ऋचाभिः सह स्त्रियै विविधान्यौषधानि प्रदीयन्ते यानि तस्याः पुत्रविद्याय उपकुर्युः । यासां द्यौः पिता पृथिवी माता समुद्रो मूलं वीरुधां बभूव । तास्त्वा पुत्रविद्याय दैवीः प्रावन्त्योषधयः ॥
वैदिकान् निर्दिशान् अवलम्ब्यैव गृह्यसूत्रेषु धर्मसूत्रेषु द्च पुंसवनस्य कर्मणः पूर्णं स्वरुपं लभ्यते ।
पुंसवनकर्ता[सम्पादयतु]
- पतिः पुंसवनसंस्कारस्य प्रथमोऽधिकारी वर्तते ।
- गर्भाधानादिसंस्कर्ता पतिः श्रेष्ठतमः स्मृतः ।
संस्कारानुष्ठानात् प्राक् यदि पतिः मृतः, संन्यस्तः, पतितः, देशानतरगतो वा भवेत् तदा इदं कर्म देवरः, गुरुः स्वकुलीनः श्रेष्ठः तदगोत्रजो वाऽपि अनुष्ठातुमर्हति । एष निर्देशः अन्येष्वपि कर्मान्तरेषु सामान्यतो व्यवहरणीयः । पुसंवनं प्रतिगर्भम् उत प्रथमगर्भे – पुंसवनं प्रतिगर्भमनुष्ठेयं प्रथमगर्भे एव वेत्यत्र स्मृतिषु विस्तृतचर्चा समुपलभ्यते ।
प्रतिगर्भम्[सम्पादयतु]
शौनकः प्रतिगर्भं कर्मेदं विधातुं निर्दिशति, यतः स्पर्शेन औषधसेवनेन च गर्भः शुध्दः पूतश्च जायते । पुनश्च संस्कारेऽस्मिन् उच्चारितैर्मन्त्रैः प्रगतजन्मस्मरणक्षमता सञ्चारमाप्नोति । पारस्करगृह्यसूत्रस्य भाष्यकाराः कर्कोपाध्यायादयोऽपि गर्भसंस्कारत्वं मन्यमानाः प्रतिगर्भं कर्मेदम् आवर्तयितुं निर्णयन्ति । विज्ञानेश्वरं विहाय याज्ञवल्क्यस्य अपरार्कादयोऽन्ये व्याख्याकारा अपि इदमेव मतं पोषयामासुः ।
प्रथमगर्भे[सम्पादयतु]
मिताक्षरायां विज्ञानेश्वरः पुंसवनं सीमन्तोन्नयनञ्चापि क्षेत्रसंस्कारत्वेन मनुते, अतः संस्कारोऽयं प्रथमगर्भ एवानुष्ठेयो न तु प्रतिगर्भम् । एते च पुंसवनसीमन्तोन्नयने क्षेत्रसंस्कारत्वात् सकृदेव कार्ये । अनयोः द्वयोरपि पक्षयोः आद्य एव पक्षो युक्तः प्रतीयते । “ पुमान् प्रसूयते येन कर्मणा” इति पुंसवनस्य व्युत्पत्त्या संस्कारोऽयं गर्भसंस्कारक एवावगम्यते, यतोहि अत्र गर्भस्य पुंरुपताया आपादनमिष्यते । यत्तु ‘अथ सीमन्तोन्नयनं पुंसवनवत् प्रथमगर्भे” इति पारस्करवचनात् पुंसवनस्य
प्रथमगर्भकर्तव्यत्वं व्याख्यायते, तन्न युज्यते । उक्तं संस्कारप्रकाशे – यदपि अथ सीमन्तोन्नयनं पुंसवनवत् प्रथमगर्भे’ इति पारस्करवचनमत्र प्रमाणतया प्रतीयते तदपि सीमन्तोन्नयनस्य प्रथमगर्भकर्तव्यत्वं प्रतिपादयति, न पुनः पुंसवनस्य । उक्तवचनविरोधापत्तेः । वचनातिदेशस्तु धर्मान्तरोपसङ्ग्रहार्थः”
पुंसवनस्य कालः[सम्पादयतु]
पुंसवनसंस्कारः कदाऽनुष्ठेय इत्यत्र बहुविधा विचाराः स्मृतिग्रन्थेषु लक्ष्यन्ते –
- १ स्पान्दनात् प्राक् –पुंसवनाख्यं कर्म गर्भस्पन्दनात् पूर्वमेव् अनुष्ठेयम् । अस्य मतस्य प्रमुखा अनुमोदयितार इमे सन्ति – याज्ञवल्क्यः – “पुंसः सवनं स्पन्दनात् पुरा”। शाङ्खः –“ पुरा तु स्पन्दनात् कार्यं सवनन्तु विचक्षणैः” । पारस्करः – “ पुरा स्पन्दते” ।
- २ गर्भे – गर्भे स्फुटे जाते पुंसवनाख्यं कर्म अनुष्ठेयम् । ‘व्यक्ते गर्भेऽथवा कार्यम्’ इति जातूकर्ण्यवचनात् व्यक्ते गर्भे पुंसवनं कार्यमिति स्फुटीभवति । बौधायनोऽपि “ विज्ञाते गर्भे तिष्ये पुंसवनम्” –इत्यनेन व्यक्ते गर्भे एव कर्मेदम् अनुष्ठातुं निर्दिशति । गर्भस्य अभिव्यक्तिस्तु गर्भाधानाद् तृतीये चतुर्थे वा मासि स्यात् । शारीरके उक्तम् – “ तस्माच्चतुर्थे मासि चलनादावभिप्रायं करोति” ॥ बृहस्पत्यनुसारं तृतीये चतुर्थे वा मासि गर्भो व्यक्तः स्यात् ।
- ३ स्पन्दनात् परम् –लौगाक्षिः ‘अथ पुंसवनम् । भूयिष्ठगतेषु गर्भमासेषु’ – इति गर्भस्पन्दनात् परं कर्मेदमनुष्ठातुं ब्रवीति । बृहस्पत्यनुसारं गर्हस्पन्दनात् परमेव पुंसवनं विधेयम् – “ सवनं स्पन्दिते शिशौ” इति । अपि च, स प्रथमगर्भे तृतीयमासे पुंसवनम् उक्त्वा गृष्टेः अर्थात् सकृत्प्रसूतायाः पुंसवनं चतुर्थे, षष्ठे अष्टमे वा मासे विदधाति –
तृतीये मासे कर्तव्यं गृष्टेरन्यत्र शोभनम् । गृष्टेश्चतुर्थे मासे तु षष्ठे मासेऽथवाऽष्टमे ॥ तेन गर्भस्पन्दनात् परमिति वचनं द्वितीयादिगर्भे एव सङ्गच्छते ।
मासनियमः[सम्पादयतु]
पारस्करः स्पन्दनात् पूर्वमासे द्वितीये तृतीयो वा पुंसवनं निर्दिशति । गोभिलो तृतीयस्य गर्भमासस्य तृतीये भागे पुंसवनं मनुते । द्राह्यायणः, खादिरः, जैमिनिः, वराह, वैजवापः इत्येते तृतीये गर्भमासे पुंसवनं निर्णयन्ति । क्वचित् स्मृत्यादौ निर्दिष्टं यत् प्रथममासादारभ्य अष्टममासपर्यन्तं पुंसव्नं विध्येयमिति । अनेन गर्भस्पन्दनात् परमपि इदं कर्म विधातुं निर्दिश्यते । तत्र व्यक्ते गर्भे पुंसवनं कार्यमित्येव सिध्दान्तपक्षो वर्तते । पारस्करादयो नैके सूत्रकाराः स्पन्दनात् पूर्वमासे द्वितीये तृतीये वेति संस्कारममुं विधातुं निर्दिशन्ति । सीमन्तानन्तरं वा यद्विधानं निर्दिष्टं वर्तते तत्तु कालातिक्रमे एव सिध्यति । पारस्करगृह्यसूत्रस्य भाष्ये स्पष्टोल्लेखो लभ्यते – एतदेव पुरा गर्भचलनादकृतं यदि । सीमन्तात् प्राग्विधातव्यं स्पन्दितेऽपि बृहस्पतिः ॥ तत्र दैवात् मानुषाद्वा बाधकात् प्राप्तकाल एतत् कर्म नानुष्ठितं चेत्तदा सर्वप्रायश्चित्ताख्यं होमं कृत्वैव विधेयम् । पुंसवनसंस्कारस्य अनुष्ठाने गुरुशुक्रास्तादिदोषो न भवति । पुनश्च मलसादावपि संस्कारोऽयमनुष्ठातुं शक्यते । तिथयः – पुंसवनाय शुक्लपक्षः प्र्शस्तोऽभिमतः । तत्र रिक्ता –पर्ववर्जिताः तिथयो ग्राह्याः । नृसिंहो नवमीं सर्वथैव त्यक्तुं निर्दिशति । दिनानि –पुंसवनार्थं प्रशस्तदिनान्युद्दिश्य मतद्वयमुअलभ्यते । केचन आचार्याःसोमबुध्- गुरु –शुक्रदिनानि प्रशस्तानि मन्येन्ते । परं वसिष्ठः सोमवासरे पुंसवनेऽनुष्ठिते देहनाशम्, बुधवासरे तदनुष्ठिते सन्ततिनाशम्, शुक्रवासरे च तत्करणे काकबन्ध्यात्वं सम्भावयति – मृत्युश्च सौरेस्तनुहानिरिन्दोर्मृतप्रजा पुंसवने बुधस्य । काकी च बन्ध्या भवतीह शुक्रे स्रीपुत्रलोभी रविभौमजीवैः” इत्थं स रवि मङ्गल- गुरुवासरानेव प्रशस्तान् मन्यते । रविमङ्गलगुरवः पुरुषग्रहा उच्यन्ते । अतः पुंसवनाख्ये कर्मणि पुरुषग्रहाणां दिनान्येव ==प्रशस्तानि==
- * नक्षत्राणि –पुंसवने पुन्नक्षत्राण्येव प्रशस्तानि भवन्ति । तानि चेमानि – अश्विनी, मृगशिरः, पुनर्वसुः, ह्स्तः, अनुराधा, श्रवणः पूर्वाभाद्रपदा । क्वचित् स्वातीमूलयोरपि प्राशस्त्यम् उच्यते पुंसवने ।
- * लग्नराशयः – कर्कमिथुनकन्यालग्नानि पुंसवने वर्ज्यानि भवन्ति । परन्तु बृहस्पतिः कर्कमिथुनयोः शुभग्रहवीक्षितयोः पुंसवनं विधातुं निर्दिशति । इत्थं कन्यायाः सर्वथा प्रतिषेधः प्रतिपद्यते । नारदः चन्द्रताराबलमपि पुंसवने विचारयितुमाह ।
संस्कारविधिः[सम्पादयतु]
गृह्यसूत्रेषु पुंसवनसंस्कारस्य अग्रमिखितो विधिर्निर्दिष्टः – संस्कारदिवसे गर्भिणी उपवासं करोति । स्नानं कृत्वा नवानि वस्त्राणि धारयति । रात्रौ वटवृक्षस्य शाखायाः चूर्णं कृत्वा तस्या रसं निष्कास्य स्त्रिया दक्षिणनासिकाछिद्रे ‘हिरण्यगर्भ’ – आदिमन्त्रैः क्षिप्यते । सुश्रुताभिमतं यत् वटवृक्षे विशिष्टा गुणाः सन्ति ये समस्तकष्टानि निवारयितुं क्षमाः । आश्वलायनगृह्यसूत्रानुसारं तु पुनर्वसुनक्षेत्रे उपवासं कृत्वा पुष्यनक्षत्रे गर्भिणी आत्मवर्णकल्पाया गोवत्सवत्या दध्नि शिम्बिकस्य कणद्वयं यवस्य चैकं कणं दद्यात् । “ त्वं किं पिबसि’-= इति पृष्टे सति स्त्री वक्ष्यति – पुंसवनम् अर्थात् पुत्रस्य उत्पत्तिः । एवं पतिः वारत्रयं तादृशेन दध्ना क्रियां करोति ।
स्वस्य पुत्रस्य बलं स्वास्थ्यं च काङ्क्षमाणः पिता ललनाया अङ्के स्पृष्ट्वा “ सुपर्णोऽस्ति’ –इति ऋचाया उच्चारणं करोति । एतत् कृत्यं जीवनस्य उत्साहस्य चाविर्भावस्य सूचकमस्ति । धर्मसूत्रेषु स्मृतिषु च संस्कारसम्बध्दं कर्मकाण्डमाश्रित्य न कोऽपि विशेषोऽभिनवो विधिः विहितः । कालान्तरे लिखितेषु संस्काररत्नमालाप्रभृतिषु ग्रन्थेषु पुंसवनार्थं होमस्यापि व्यवस्था दृश्यते । प्रयोगेषु पध्दतिषु च यद्यपि तत्तद्गृह्यसूत्राण्येव पूर्णतोऽनुसृतानि परं कालक्रमेण मातृपूजा आभ्युदिकं श्राध्दञ्चेति कृत्यद्वयम् अस्मिन् कर्मणि समाविष्टम्, यच्च प्रायः समस्तासु पध्दतिषु निर्दिश्यते । उपर्युक्तेन विवेचनेन स्फुटीभवति यत् पुंसवने होमपुत्रप्राप्त्यादिरुपात्मकं धार्मिकम् । शिम्बिकयवसहितदधिपानरुपं प्रतीकात्मकम्, स्त्रिया नासिकायां पदार्थक्षेपरुपम् औषधिसम्बन्धि च तत्त्वत्रयमुपलभ्यते ।


text:
Tuesday, 23 March 2010
चैत्रशुक्लाष्टमी मध्याह्ने ४वादने
तदेव सुदीर्घायितम् अनुवादकार्यं समापयितुं भूरिश: यत्नवान्नस्मि। परं यथोक्तं पार्थेन गीतायाम् - प्रमाथि बलवद्दृढं चञ्चलं मन: नैव कार्ये लग्नं भवति!! किं वा करवणि? अस्तु... पुनरपि प्रतिनिवृत्य तत्रैव अवधास्यामि। उत्तरितं किल कृष्णेन - अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते। तत् अद्य तद्वचांसि प्रयोगाधीनानि करोमि। किं प्रयोगफलम् इति तु अचिरात् इहैव विज्ञापयिष्यामि। साधयामि तावत्।
Posted by संस्कृत-किंकर: at 03:36 No comments:
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
देवतावंदन आणि संकल्प
देवतावंदन -
ॐ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । इष्टदेवताभ्यो नमः । कुलदेवताभ्यो नमः । ग्रामदेवताभ्यो नमः । स्थानदेवताभ्यो नमः । वास्तुदेवताभ्यो नमः । शची पुरंदराभ्यां नमः । उमामहेश्वराभ्यां नमः । मातापितृभ्यां नमः । सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमः । एतत्कर्मप्रधानदेवताभ्यो नमः । आदित्यादिनवग्रहदेवताभ्यो नमः । अविघ्नमस्तु ।
देवताध्यान -
सुमुखश्चैकदन्तश्च, कपिलो गजकर्णकः । लम्बोदरश्च विकटो, विघ्ननाशो गणाधिपः ॥
धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो, भालचन्द्रो गजाननः । द्वादशैतानि नामानि, यः पठेच्छृणुयादपि ॥
विद्यारंभे विवाहे च, प्रवेशे निर्गमे तथा । संग्रामे संकटे चैव, विघ्नस्तस्य न जायते ॥
शुक्लांबरधरं देवं, शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत्, सर्वविघ्नोपशान्तये ॥
सर्वमडलमाडल्ये, शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यंम्बके गौरि, नारायणि नमोऽस्तु ते ॥
सर्वदा सर्वकार्येषु, नास्ति तेषाममडलम् । येषां ह्रदिस्थो भगवान् , मडलायतनं हरिः ॥
तदेव लग्नं सुदिनं तदेव, ताराबलं चन्द्रबलं तदेव । विद्याबलं दैवबलं तदेव, लक्ष्मीपते तेंऽघ्रियुगं स्मरामि ॥
लाभस्तेषां जयस्तेषां, कुतस्तेषां पराजयः । येषामिन्दीवरश्यामो ह्रदयस्थो जनार्दनः ॥
विनायकं गुरुं भानुं, ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् । सरस्वतीं प्रणम्यादौ, सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥
अभीप्सितार्थसिद्धयर्थं, पूजितो यः सुरासुरैः । सर्वविघ्नहरस्तस्मै, गणाधिपतये नमः ॥
सर्वेष्वारब्धकार्येषु, त्रयस्त्रिभुवनेश्वराः । देवा दिशन्तु नः सिद्धिं ब्रह्मेशानजनार्दनाः ॥
आता पुढीलप्रमाणे देशकालादिकांचा उच्चार करावा.
देशकालोच्चारण -
श्रीमदभगवतो, महापुरुषस्य, विष्णोराज्ञया, प्रवर्तमानस्य, अद्य ब्रह्मणो, द्वितीये परार्धे, विष्णुपदे, श्रीश्वेतवाराहकल्पे, वैवस्वतमन्वन्तरे, कलियुगे, प्रथमचरणे, भरतवर्षे, भरतखण्डे, जम्बुद्वीपे, दण्डकारण्ये देशे, गोदावर्याः, दक्षिणे तीरे, शालिवाहनशके, अमुकनामसंवत्सरे, अमुक अयने, अमुकऋतौ, अमुकमासे, अमुकपक्षे, अमुकतिथौ, अमुकवासरे, अमुकनक्षत्रे, अमुकस्थिते वर्तमान चन्द्रे, अमुकस्थिते श्रीसूर्ये, अमुकस्थिते देवगुरौ, शेषेषु ग्रहेषु, शुभपुण्यतिथौ
( १ पंचांगाप्रमाणे अयनादिकांचा उच्चार गुरुजींनी करावा. )
एवढे म्हणून झाल्यावर डाव्या हाताने अक्षता असलेल्या उजव्या हातात पळीने पाणी घ्यावे आणि पुढील संकल्प म्हणावा. संकल्प पूर्ण झाल्यावर हातातील पाणी अक्षतांसह ताम्हनात सोडावे.
कर्त्याने - अमुक गोत्रोत्पन्नः अमुक शर्मा अहं ( स्वतःच्या गोत्राचा व स्वतःच्या नावाचा उच्चार करावा. )
संकल्प - मम आत्मनः, श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तफलप्राप्त्यर्थं, श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं, अस्माकं, सकलकुटुंबानां, क्षेम, स्थैर्य, आयुः -, आरोग्यादि, अभिवृद्धयर्थं, समस्तानां, अभ्युदयार्थं, ( द्विपद, चतुष्पद, सहितानां ) शांत्यर्थं, पुष्टयर्थं, तुष्टयर्थं, सकलानां गृह्यकर्म आचराणसमये, निर्विघ्नता प्राप्तिपूर्वक, धनधान्यादि, अभिवृद्धयर्थं, कायिक, वाचिक, मानासिक, पीडापरिहारार्थं, तथाच, भवन निर्माणकाले, सूचित, संभाव्य, सकल अरिष्टानां, परिहारपूर्वक, गुल्मलतादि छेदन, कृमि, कीटक, जलचर - प्राणिघातादि, दोष परिहारार्थं, भूत, प्रेत, पिशाच यक्ष, राक्षसादि, जनित, विविधविघ्न, निवारणार्थं, अमेध्य ( घाणेरडे ) कर्मवशात्, जातदोष परिहारार्थं, तथाच, अस्मिन् क्षेत्रमध्ये, चोर, पाखंड, पतित, म्लेंच्छ, शूद्रादीनां, प्रवेशेन, सूचित, विविध दोषाणां, निरसनपूर्वक, तथाच तेषां, मूत्रपुरीषादि, अश्रुपात, जातदोषाणां, निरसनार्थं, तथाच क्षुद्रजनानां दृष्टिदोषबाधा निवारणार्थं, अस्मिन् वास्तौ मम सपरिवारस्य चिरकाल सुखनिवास सिद्धिपूर्वकं, सर्वसंकट, नानाविध, रोग, क्लेश, स्वजनवियोग, धनक्षयादि दुःखानां निरसनार्थं, सर्वविधसंपदः, प्राप्तिपूर्वक, पुत्रपौत्रादि धनधान्यसमृद्धिपूर्वक, अस्य वास्तोः शुभता प्राप्त्यर्थं, श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं, देशकालादि अनुसारतः, यथा संभवद्रव्यैः, यथाशक्ति, कल्पोक्त विधिना, ब्राह्मणदवारा अद्य गृहप्रवेशांगभूतां, सग्रहमखां, वास्तुशांतिं करिष्ये ।
( पुनः हातात पाणी घ्यावे. )
निर्विघ्नार्थं महागणपतिपूजनं, मंगलार्थं स्वस्तिपुण्याहवाचनं, हिंसानिवारणार्थं, मातृकापूजनं, कर्मसमृद्धयर्थं, नांदीश्राद्धं, याग निष्पत्त्यर्थं आचार्यादि वरणं च करिष्ये ।
( हातात पाणी ताम्हनात समोर सोडावे )
ततः यजमानद्वारानांदीश्राद्धांतंकर्मसमापयेत् ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
गतमासे गता संस्कृतनिबन्धलेखनपरीक्षाया: सम्प्रति परिणाम: आगत: अस्ति । पूर्वकथनानुसारम् अस्या: प्रतियोगिताया: स्थानत्रयपर्यन्तं विजेतार: चिता: सन्ति । एतेषां विवरणं लेखै: सह अत्र दीयते ।
प्रथम पुरस्कार:
श्री प्रमोद कुमार:
नईदिल्ली
अस्य महोदयस्य जन्मभूमि: इति लेख: प्रथमपुरस्काराय चित: अस्ति । प्रथमपुरस्काररूपेण एतस्मै 5000 रुप्यकाणि दास्यते ।
द्वितीय: पुरस्कार:
श्री विशाल सिंह:
सिरखिनपुरम्, सुलतानपुरम् उत्तरप्रदेश
अस्य वीर उधमसिंह: इति लेख: द्वितीय पुरस्काराय चित: अस्ति । एतस्मै द्वितीयपुरस्काररूपेणे निर्धारितराशि: 2500 रुप्यकाणि दास्यते ।
तृतीय: पुरस्कार:
श्री गोपाल द्विवेदी
झूसी इलाहाबाद उत्तरप्रदेश
अस्य लेख: चन्द्रगुप्त: तृतीयपुरस्कारस्य कृते चित: अस्ति । एतस्मै तृतीय पुरस्काररूपेण निर्धारितराशि: 1000 रुप्यकाणि दास्यते ।
एतेषां लेखा: संस्कृतजगत् ईपत्रिकाया: आगामि संस्करणे प्रकाशयिष्यते ।
एतेषां महानुभावानां कृते निर्धारितराशि: 26 जनवरी 2013 अवसरे अम्बेडकरनगर जनपदस्य अनिरुद्धनगर क्षेत्रे, श्री हनुमानमन्दिरे दास्यते । भवत्सु अपि ये जना: आगन्तुम् इच्छन्त: सन्ति ते कृपया अत्र लिखन्तु । वयं भवतां कृते मार्गनिर्देशं विश्रामव्यवस्था: च पश्याम: ।
धन्यवादा:
संस्कृतजगत्
-->


text:
त्रयस्त्रिंशद् व्यभिचारिणश्चाष्टौ स्थायिनोऽष्टौ सात्त्विकाश्चेत्येकोनपञ्चाशद् भावा युक्त्या अङ्गत्वेनोपनिबध्यमानाः शृङ्गारं संपादयन्ति । आलस्यौग्र्यजुगुप्सामरणादीन्येकालम्बनविभावाश्रयत्वेन साक्षादुपनिबध्यमानानि विरुध्यन्ते । प्रकारान्तरेण चाविरोधः प्राक् प्रतिपादित एव ।
एकालम्बनविभावाश्रयत्वेनेति । एतानि आलस्यादीनि तावदेकालम्बनविभावाश्रयत्वेनोपनिबध्यमानानि विरुध्यन्ते । तथात्वेऽपि साक्षादुपनिबध्यमानानि विरुध्यन्ते । तेन भिन्नालम्बनाश्रयत्वेनोपनिबन्धनीयानि । एकालम्बनाश्रयत्वेऽपि व्यवधानेनोपनिबन्धनीयानीत्यर्थः ।
-
N.S.P. amī hi bhāvāḥ.↩