c: text/html

text:
इक इत्यनुवत्र्तते। अत्र यदि चान्तशब्दोऽवयववाची स्यादिको हला सह सम्बन्धोन स्यात्, न हीको हलवयवः सम्भवति। यो हि येनारभ्यते, अपृथग्देशभूतः स तस्यावयवो भवति; यथा-- पटस्य तन्तव इति। न च हलेगारभ्यते, तस्मान्नायमन्तशब्दोऽवयववाची; अपि तु समीपवचनो युक्त इति मत्वाऽऽह-- `समीपवचनोऽऽयमन्तशब्दः` इति। ननु च धातुरत्र सामथ्र्यादाक्षिप्तः, अत्सतदपेक्षया हलोऽवयवत्वं भविष्यति, नैतदस्ति; एवं तह्र्रन्तशब्दोऽतिरिच्येत, `येन विधिस्तदन्तस्य` (1.1.730 इत्यनेनैव तदन्तविधेर्लब्धत्वात्। हल् चासावन्तश्चेति विग्रहविशेषेण कर्मधारयत्वं दर्शयति। कस्य पुनरसावन्तः? प्रकृतस्येकः। यद्येवम्, सापेक्षमसमर्थं भवतीतिकमपेक्षमाणस्यान्तशब्दस्य समासो नोपपद्यते, नैष दोषः; अन्तशब्दो ह्रत्र प्रधानः। भवति च प्रधानस्य सापेक्षस्यापि समास #इति द्वितीयेऽध्याये ज्ञापयिष्यति `उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे` 2|1|55
इत्यत्र सामान्याप्रयोगग्रहणेन।`इगन्तात्िति। षष्ठीसमासोऽयम्। ननु चेक इति पञ्चम्यन्तं प्रकृतम्, तत् कथं षष्ठीसमासः? नैष दोषः; यद्यपि पञ्चम्यन्तं प्रकृतम्, तथापीह समीपसमीपिसम्बन्धेसति विभक्तिविपरिणामेन षष्ठन्ततामनुभवति-- `इकः समीपगतात्` इति। इकः समीपवर्तिन इति। `बुभुत्सते` इति। `बुध अवगमने` (धातुपाठः-1172), `एकाचो बशो भष्` 8|2|37
इत्यादिना भष्भावः। एवमुत्तरत्रापि यत्र भष्भावस्तत्रानेनैव बोद्धव्यः। `खरि च` 8|4|54
इति चत्र्वम् = धकारस्य तकारः। `यियक्षते` इति। यजेव्र्रश्चादिना 6|1|15
इत्यादिना संप्रसारणं न भवति। यदि समीपवचनोऽमन्तशब्दस्तदा दम्भेः परस्य सनः कित्त्वं न सिध्यति। तथा हि-- तस्य य इकः समीप गतो हल् न तस्मात् परः सन्, यस्मात् परः सन् नासाविकः समीपगत इत्यत आह-- `दम्भेः` इत्यादि। हलित्यनेन हल्जातिरुच्यते, न तु व्यक्तिः। तेन यदा `ता एव व्यक्तयस्त्यक्तभेदा जातिः` इति दर्शनम्; तदा तासां व्यक्तीनां हल्त्वेनाश्रितानां नास्ति व्यवधानम्। अतो यैव हल्जातिरिकः समीपवर्तिनी तत एव परः सन्निति दम्भेर्विहितस्य सनः कित्त्वं सिद्धमेव। यदाप्यर्थान्तरभूता जातिव्र्यक्तिषु प्रत्येकं परिसमाप्ता निरवयवैका, तदापि नास्ति व्यवधानम्; यस्माद्व्यक्तिव्र्यक्त्यन्तरस्य व्यवधायिका भवति, न तु जातेः; तस्या अशरीरिणीत्वात्। तस्मादिहापि दर्शने यैव हल्जातिरिकः समीपगता तत एव परः सन्निति दम्भेः परस्य सनः कित्त्वं भवति। तस्यास्तु व्यक्तिव्यतिरिक्ताया जातेर्यदिकमपेक्ष्य समीपवर्तिनीत्वम्, यच्च तज्जातिमपेक्षमाणस्य सनः परत्वम्-- तदुभयं व्यक्तिद्वारकं वेदितव्यम्। तत्र नकारव्यक्तिरिकः समीपगतेति तदाधारा हल्जातिरपीकः समीपगतेति भकारस्य व्यक्तेः परः सन्निति तदाधारभूताया जातेरपि परः सन्, न तु जातेव्र्यक्तिनिरपेक्षं समीपवर्तिनीत्वं सम्भवति। नापि जात्यपेक्षं सनः परत्वम्; तदुभयं व्यक्तिद्वारकं वेदितव्यम्। तत्र नकारव्यक्तिरिकः समीपगतेति तदाधारा हल्जातिपीकः समपीगतेति भकारस्य व्यक्तेः परः सन्निति तदाधारभूताया जातेरपि परः सन, न तु जातेव्र्यक्तिनिरपेक्षं समीपवर्तिनीत्वं सम्भवति नापि जात्यपेक्षं सनः परत्वम्; जातेरशरीरिणीत्वात्। यदि तर्हि व्यक्तिद्वारकमेतदुभयम्? एवं तर्हि विपर्ययोऽपि व्यक्तिद्वारकः स्यात्। भकारव्यक्तिरिकः समीपगता न भवतीति जातिरपि न स्यात्; नकारव्यक्तेः परः सन् न भवतीति जातेरपि न स्यात्, ततश्च हल्ग्रहमस्य सत्यपि जातिवाचकत्वे दम्भेः परस्य सनः कित्त्वं न सिध्यत्येव? नैतदस्ति; यद्यपि जातेव्र्यक्तिद्वारकमिकः समीपवर्तिनीत्वं तद्विपर्ययश्च, सनोऽपि यद्यपि व्यक्तिद्वारकं जात्यपेक्षं परत्वंतद्विपर्ययश्च; तथापि यदत्र हल्त्वसामान्यस्येकः समीपगतत्वं यदपेक्षञ्च सनः परत्वं तदाश्रयं कित्त्वं भविष्यतीति विपर्ययस्तु विद्यमानोऽपि नापेक्ष्यत एव, लक्ष्यानुरोधात्। ननु च हल्त्वं नाम जातिर्नासत्येव, तथा हि-- हलिति संज्ञाशब्दः संङ्केतवशादेव प्रवर्तते डित्थादिशब्दवत्। न हि यथा गवादिषु गोत्वादिकं नाम सामान्यमभिन्नमस्ति, तथा हकारादिषु वर्णेषु हल्त्वं नाम सामान्यमभिन्नमस्तीति शक्यमभ्युपगन्तुम्; तन्नबन्धनस्याभावात्। ततश्चायुक्तमुक्तम्-- दम्भेर्हल्ग्रहणस्य जातिवाचकत्वात्त सिद्धमिति, नैतदस्ति; जातिपदार्थवादिनां मते येऽपि तावदेकवस्त्वभिधायिनः संज्ञाशब्दा देवदत्तादयस्तदर्थानामप्यवस्थाभेदे परिकल्पितानानात्वेन जातिरभ्युपगम्यते, किं पुनर्हलित्येवमादीनामनेकवर्णविषयाणां संज्ञाशब्दानाम !अन्यथा ह्रतिव्यापिनी शब्दार्थस्य व्यवस्था स्यात्। इदञ्च तावद्भवान् प्रष्टव्यः-- गवादिषु जातेरस्तित्वस्य किं निबन्धनं येनासौ तत्राभ्युपगम्यत इति? भिन्नेष्वभिन्नाभिधानप्रत्ययाविति चेत्, एतावितरत्रापि समानौ।यथैव हि गवादिषु भिन्नेष्वपि प्राक् सह्केतादुत्तरकालमनुयायिनौ तौ भवतः, तथा हकारादिष्वपि। प्राक् सङ्केताद्यथा तेषु तौ न भवतस्तथा गवादिष्वपि। तस्माद् यौ भिन्नेष्वभिन्नाभिधनाप्रत्ययौ जातिसद्भावसम्प्रत्ययहेतुभूतौ हल्ष्वपि स्त इतितत्रापि हल्त्वं नाम जातिरभ्युपेया, न तु गवादिष्वेव गोत्वादिकमस्तीत्येकान्त एव। `धिप्सति, धीप्सति` इति। `सनीवन्तर्ध` 7|2|49
इत्यादिना यत्र पक्ष इण् नास्ति तत्रेदमुदाहरणम्। `दम्भ इच्च` 7|4|56
इतीत्त्वम्, ईत्त्वञ्च, `अत्र लोपोऽभ्यासस्य` 7|4|58
इत्यभ्यासलोपः। `खरि च` 8|4|54
इति चर्तम् = भकारस्य पकारः।कित्त्वे सति `अनिदिताम्` 6|4|24
इति न लोपः। दकारस्य भष्भावेन धकारः॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सत्यम्
सत्यं भारतीयसंस्कृतौ मानवजीवनस्य अतीव महत्त्वपूर्णम् अङ्गं मन्यते। प्राचीनः भारतीयः समाजः आचारवान् आसीत् तथा सर्वजनहिताय सत्यानुष्ठाने आग्रही आसीत्। मिथ्यावादिनः जनाः यज्ञाय समुपयुक्ता न भवन्ति ।[१] असत्यवादः जलेनाग्नेः सेचनमिवासीत्, सत्यवादनश्च घृतेनाग्नेः सेचनमिवासीत् । असत्यवादिनो जनस्य तेजः शनैः शनैः क्षीणो भवति । सः नित्यपापी भवति । ब्राह्मणकालिकसमाजः पापात्मनः आवर्तनशीलस्वभावेन पूर्णतया परिचितः अासीत् । असौ अजानात् यद्, यो मानवः एकदा पापं करोति, सोऽभ्यासवशेन तदनन्तरं पापान्तरस्यापि आचरणं करोति ।
'यः संकृत् पापकं कुर्यात् कुर्यादेनस्ततोऽपरम्'।[२]
अतः पापं विहाय पुण्यं कर्त्तव्यम् । सत्यस्य श्रद्धायाश्चाचरणेन मानवः स्वर्गलोकं गच्छति । वाग्देवतायाः स्तनद्वयमस्ति - सत्यम् अनृतञ्चेति । सत्यं वाग्देव्याः पुत्रानुपासकांश्च रक्षति, किञ्च तमनृतं हन्ति ।
‘वाचो वाव तौ स्तनौ सत्यानृते वावते। अवत्यैनं सत्यं न तमनृतं हिनस्ति य एवं वेद'।[३] ताण्ड्यब्राह्मणे अनृतभाषणं वाण्याः छिद्रं कथितं - 'एतद्वाचश्छिद्रं यदनृतम्'।[४] अस्य तात्पर्यमिदमस्ति - यथा छिद्राभ्यन्तरात् सर्ववस्तूनि पतन्ति, तथैव मिथ्यावादिनो वाण्याः सारतत्त्वं निःसरति । सारतत्त्वविहीना वाणी स्वप्रभावेन कमपि जनं प्रभावयितुं समर्था न भवति। शतपथब्राह्मणे सत्यानृतयोः रूपनिर्देशाय एका सुष्ठूपमायाः प्रयोगः कृतः । ऐतरेयब्राह्मणे श्रद्धासत्ययोः मिथुनकल्पना मनोहराऽस्ति । श्रद्धा पत्नी अस्ति, सत्यं यजमानोऽस्ति । यजमानः स्वपत्न्या सह मिलित्वा यज्ञेन स्वर्ग्यमवाप्तुं समर्थो भवति । तेनैव प्रकारेण सत्यमपि श्रद्धया सह संयुक्तो भूत्वा स्वर्गलोकं जयति। उक्तं च -
‘श्रद्धापत्नी सत्यं यजमानः॥ श्रद्धासत्यं तदित्युत्तमं मिथुनम्॥
श्रद्धया सत्येन मिथुनेन स्वर्गाल्लोकान् जयतीति॥'[५]
उल्लेखः[सम्पादयतु]
चराचरसृष्टेः नियामकम् अन्तिमं सत्यं नाम परमात्मा इति मन्यन्ते भारतीयाः शास्त्रकाराः । तत्रोक्तुं महाभारते-
- सत्यमेव परं ब्रह्म सत्यरुपो जनार्दनः ।
- न हि सत्यात् परो धर्मो नानृतात् पातकं पर्म् ॥ शान्ति १६२५४ ॥
अनृतं शास्त्रकाराः विशदयन्ति-
- इच्छानुकूलं यद्वाक्यं धर्माधर्मविवर्जितम् ।
- अनृतं तद्धि विज्ञेयं सर्वश्रेयोविघातकम् ॥
यथा अस्त्यार्थे प्रयुक्तेन अनृतशब्देन द्योत्यते यद् ऋतम् एवं सत्यम् इति द्वौ अपि शब्दौ क्वचित् समानार्थतया प्रयुज्येते । परन्तु वस्तुतः जगत्संचालकं तत्त्वम् ऋतम् एवं मानवव्यवहारनियन्त्रकं तत्त्वम् सत्यं इति भवति शास्त्रीया परिभाषा । मुण्डकोपनिषदि उक्तम् (३-१-६)-
- सत्यमेव जयते नानृतं सत्यस्य पन्था विततो देवयानः ।
- येनाऽऽक्रमन्त्यृषयो ह्याप्तकामा यत्र तत् सत्यस्य परमं निधानम् ॥
भारतस्य न्यायालये प्रमुखस्थाने ‘सत्यमेव जयते’ इति वचनं लिखितं वर्तते । न्यायालये वक्तव्यदानात् पूर्वं ‘सत्यं वदिष्यामि’ इति ईश्वरस्य धर्मग्रन्थस्य वा नाम्ना शपथपूर्वकं कथनम् आवश्यकं भवति । सत्याश्रयणेन एव आत्मज्ञानं भवितुम् अर्हति । तत्रोक्तं मुण्डकोपनिषदि- सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा ।(३-१-५) तैत्तिरीय-उपनिषदि समावर्तनप्रकरणे छात्रेभ्यः प्रथमः उपदेशः दीयते
- सत्यं वद । धर्मं चर । इति ।११-१॥
मनुः ब्रूते- सत्यपूतां वदेद् वाचम् ।६-४६॥ महाभारते सत्यस्य महिमा एवं प्रगीतः (आ.७४-१०२)-
- अश्वमेधसहस्त्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
- अश्वमेधसहस्त्राध्दि सत्यमेव विशिष्यते ॥
अथ सत्यस्य स्वरुपनिर्णये कः निकषः विद्यते ? तत्रोक्तम्-
- यथार्थकथनं यच्च सर्वलोकसुखप्रदम् ।
- तत्सत्यमिति विज्ञेयमसत्यं तद्विपर्ययः ॥
मनुः ब्रूते- सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न् ब्रूयात् सत्यमप्रियम् ।
- प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः ॥४-१३८॥
यदि सत्यावलम्बनेन प्राणिनां हितं न सिध्यति तर्हि तत् सत्यपदवीं नार्हति । यथा पूर्वम् अन्यत्र निर्दिष्टं गोः पृष्ठे धावतः गोघातकस्य ‘कुत्र गता गौः’ इति प्रश्नस्य सत्यम् उत्तरम् अधर्मः इति व्याख्यातं विद्वद्भिः । महाभारते वनपर्वणि व्याधब्राह्मणसंवादे उक्तम् (वन.२०८-४)-
- अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतहितं परम् ।
- यद् भूतहितमत्यन्तं तत् सत्यमिति धारणा ।
यदा सत्यप्रतिज्ञः युधिष्ठिरः ‘नरो वा कुञ्जरो वा’ इत्युक्त्वा द्रोणाचार्यस्य मनसि व्यामोहं जनयति तत्रापि अयमेव न्यायः विधेयः । तत्रोक्तं महाभारते (आ,८२-१६)-
- न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न स्त्रीषु राजन्न विवाहकाले ।
- प्राणात्यये सर्वधनापहारे पञ्चानृतान्याह्य्रपातकानि ।
किन्तु ‘नरो वा कुञ्जरो वा’ इति वक्तव्यात् युधिष्ठिरस्य रथः चतुरङ्गुलमित्ं पृथिव्याः ऊर्ध्वं चलति स्म स पृथिवीम् अस्पृशत् इत्यपि पठ्यते । अश्वमेधपर्वणि शंकरः पार्वतीम् उपदिशति-
- आत्महेतो परार्थे वा नर्महास्याश्रयात् तथा ।
- ये मृषा न वदन्तीह ते नराः स्वर्गगामिन्ः ॥(८१-१०)
वचनपालनं तथा प्रतिज्ञापालनम् इति द्वयोरपि समावेशः सत्ये एव क्रियते । तत्र भर्तृहरिः ब्रूते –
- तेजस्विनः सिखमसूनपि संत्यजन्ति
- सत्यव्रतव्यसनिनो न पुनः प्रतिज्ञाम् ॥ नीति ११०॥
तथैव ‘द्विः शरं नाभिसंधत्ते रामो द्विर्नाभिभाषते’ इति वचनं तु प्रसिध्दमेव । तथापि सर्वत्र व्यवहारे तारतम्यविचारः आवश्यको मतः । महाभारते कर्णपर्वे प्रसङ्गोऽयं पठ्यते –अर्जुनस्य प्रतिज्ञा आसीत् यद् यः कोऽपि गाण्डीवस्य धनुषः अधिक्षेपं कुर्यात् तस्य शिरश्छेदं करोमि इति । यदा कर्णेन सह युध्दे तम् अहत्वा अर्जुनः रणात् प्रत्यागच्छत् तदा युधिष्ठिरः परमोद्विग्नः अब्रवीत् ‘कर्णवधे असमर्थस्य तव गाण्डीवेन किं प्रयोजनम्’ इति । तत् श्रुत्वा स्वप्रतिज्ञानुसारम् अर्जुनः खड्गहस्तः तस्य शिरश्छेदं कर्तुं प्रवृत्तः । तदा श्रीकृष्णः तं निवारयन् ब्रूते- ‘त्वं मूढोऽसि । न वृध्दाः सेविताः त्वया । यदि आत्मनः प्रतिज्ञां रक्षितुम् इच्छसि तर्हि युधिष्ठिरं निर्भर्त्सय्, यतः संभावितानां निर्भार्त्सना मरणप्राया अस्ति इति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- An Introduction to Truth by Paul Newall, aimed at beginners.
- Heidegger on Truth (Aletheia) as Unconcealment
- History of Truth: The Greek "Aletheia"
- History of Truth: The Latin "Veritas"


text:
अभिनवगुप्तः
अभिनवगुप्तः ( ( शृणु) /ˈəbhɪnəvəɡʊptəh/) (हिन्दी: अभिनव गुप्त, आङ्ग्ल: Abhinavagupta) (ई. ९५० – १०२० [१][२]) काश्मीरी[३] दार्शनिकः, रहस्यवादी, सौन्दर्यवेत्ता च । तस्य गणना सङ्गीतज्ञ-कवि-नाट्यकार-पाण्डुलिपिज्ञ-वेदान्तज्ञ-तर्कवित्त्वेन अपि भवति [४][५] । तस्य बहुज्ञव्यक्तित्वधनेः प्रभावः भारतीयसंस्कृतौ प्रत्यक्षः अस्ति [६][७] । काश्मीरस्य [८] महाकवेः गृहे प्राप्तजन्मः अभिनवगुप्तः अनेकविद्यापीठेभ्यः दर्शनस्य, कलायाः च ज्ञानं प्राप्तवान् । दर्शनकलयोः ज्ञानप्राप्त्यै तेन पञ्चदश उत अधिकानां शिक्षकाणां, गुरूणां च मार्गदर्शनं प्राप्तम् [९] । तस्य रचनासु पञ्चत्रिंशद् मुख्यरचनाः प्रसिद्धाः सन्ति । तासु सर्वासु रचनासु प्रसिद्धतमा रचना तन्त्रालोकः इति । त्रिक-कौला-आचारयोः सर्वेषां दार्शनिक-व्यावहारिक-पक्षाणां तस्मिन् ग्रन्थे सङ्कलनम् अस्ति । तन्त्रालोक-ग्रन्थ एव काश्मीरिशैवदर्शनम् इति प्रसिद्धः । तन्त्रालोकग्रन्थवदेव प्रसिद्धतमा तस्य अपरा कृतिः सौन्दर्यशास्त्रसम्बद्धा । तस्याः कृतेः नाम 'अभिनवभारती' इति । अभिनवभारती इति भरतमुनेः नाट्यशास्त्रस्य व्याख्याग्रन्थः । अभिनवगुप्तस्य विचाराः बौद्धमतप्रभाविताः आसन् [१०] ।
माध्वाचार्यप्रणिते 'शङ्करदिग्विजयः' इत्याख्ये ग्रन्थे उल्लिखितं यत्, शाक्तभाष्यकारेण अनिभवगुप्ताख्येन विदुषा सह शङ्कराचार्यस्य शास्त्रार्थः जातः आसीत्, तस्मिन् शास्त्रार्थे आदिशङ्कराचार्याद् अभिनवगुप्तः पराजितः इति । सः शाक्तमतानुयायी अभिनवगुप्तः आचार्याभिनुगुप्ताद् भिन्नः मन्यते [११] । यतो हि सः अभिनवगुप्तः कामरूपस्य (असमराज्यस्य) निवासी आसीत् । तन्त्रालोकस्य रचयिता आचार्याभिनवगुप्तः तु काश्मीरनिवासी शैवः आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
अभिनवगुप्तस्य पितुः नाम नृसिंहगुप्तः, मातुः नाम विमला च । तयोः त्रीणि अपत्यानि आसन् । तेषु ज्येष्ठः अभिनवगुप्तः । अभिनगुप्तस्य भ्रातुः नाम मनोरथः, भगिन्याश्च नाम अम्बा इति । अभिनवगुप्तस्य माता विमला 'विमलकला' इत्यपि प्रसिद्धा । यतो हि अभिनवगुप्तः स्वरचनासु विमलकला इति नामोल्लेखम् अकरोत् । विमलकला काचित् योगिनी आसीत् । अतः तस्याः पुत्रः अभिनवगुप्तः 'योगिनीभूः' इति प्रसिद्धः । नृसिंहगुप्तस्य अपरं नाम 'चुलुलकः' इति आसीत् । अभिनवगुप्तस्य पितृव्यस्य नाम वामनगुप्तः आसीत् । अभिनवभारत्याख्ये ग्रन्थे वामनगुप्तेन रचितैः श्लोकैः सह अभिनवगुप्तः स्वपितृव्यस्य नामोल्लेखम् अकोरत् । वामनगुप्तस्य पञ्च पुत्राः आसन् । तेषां नामानि क्रमेण क्षेमः, उत्पलः, अभिनवः, चक्रकः, पद्मगुप्तश्च [१] । अभिनवगुप्तः स्वयम् अविवाहितः आसीत् ।
शिक्षणं, गुरुवश्च[सम्पादयतु]
परिवारे एव विदुषाम् उपस्थितित्वाद् अभिनवगुप्तः बाल्यकाले पाठशालां न गतवान् । सः स्वपरिवारसदस्येभ्यः एव ज्ञानार्जनम् अकरोत् । अभिनवगुप्तस्य पिता नृसिंहगुप्तः संस्कृतव्याकरणस्य, तर्कशास्त्रस्य विद्वान् आसीत् । पितृव्यः वामनगुप्तः काव्यशास्त्रस्य विद्वान् च । अतः ताभ्यामेव अभिनवगुप्तः ज्ञानार्जनम् अकरोत् । परन्तु युवावस्थायां प्राप्तातां सत्याम् अभिनवगुप्तस्य ज्ञानापिपासा प्रचण्डा अभवत् । शैवधर्मस्य दृष्टिकोणं, परम्परां च ज्ञातुं, यः गुरुः स्वयं शैवशास्त्रीयपरम्परायां प्रशिक्षितः स्यात्, तादृशस्य गुरोः सः आवश्यकताम् अन्वभवत् । अभिनवगुप्तस्य गुरुषु प्रप्रथमगुरुः लक्ष्मणगुप्तः अभवत् । सः प्रत्यभिज्ञायाः, क्रमदर्शनस्य, त्रिकदर्शनस्य च ज्ञाता आसीत् । लक्ष्मगुप्तस्य पिता उत्पलाचार्यः सोमानन्दस्य शिष्यः आसीत् । उत्पलाचार्यादेव ज्ञानार्जनं कृत्वा लक्ष्मणगुप्तः पितरमेव गुरुत्वेन प्रास्थापयत् ।
आचार्यः अभिनवगुप्तः स्वग्रन्थेषु विभिन्नगुरूणां स्मरणं श्रद्धया करोति । तस्य गुरुषु प्रसिद्धानां नामानि सन्ति, यथा –
१. नृसिंहगुप्तः (व्याकरणशास्त्रज्ञः), २. वोमनाथः (द्वैताद्वैततन्त्रज्ञः), ३. भूतिराजतनयः (द्वैतवादी शैवसम्प्रदायज्ञः), ४. लक्ष्मणगुप्तः (प्रतिभिज्ञा-क्रम-त्रिक-दर्शनज्ञः), ५. भट्टेन्दुराजः (ध्वनिसिद्धान्तज्ञः, काव्यशास्त्रज्ञः), ६. भूतिराजः (ब्रह्मविद्याज्ञः), ७. भट्टतौतः (नाट्यशास्त्रज्ञः)
अभिनुगुप्तस्य नाट्यशास्त्रस्य गुरुः भट्टतौतः "काव्यकौतकम्" इत्याख्यं ग्रन्थम् अरचयद् इति लोचनटीकायाम् अभिनवगुप्तः उल्लिखति [१२] [१३] । तस्मिन् काव्यकौतके अभिनवगुप्तः 'विवरणम्' अपि अलिखत् [१४] । अभिनवभारत्याः अन्तिमे अभिनवगुप्तः कथयति यद्
द्विजवरतोतनिरूपितसन्ध्यध्यायार्थतत्त्वघटनेयम् ।
अभिनवगुप्तेन कृता शिवचरणाम्भोजमधुपेन ।।
भट्टेन्दुराजविषये उल्लेखनीयम्[सम्पादयतु]
भट्टेन्दुराजः अभिनवगुप्तस्य काव्यशास्त्रस्य गुरुः आसीत् । सम्भवतः आचार्यम् अभिनवगुप्तं भट्टेन्दुरेव धन्वन्यालोकम् अपाठयत् । स्वस्य पुस्तकेषु अभिनवगुप्तः भट्टेन्दोः उद्धरणम् अनेकवारम् अयच्छत् । धन्वन्यालोकस्य "लोचनम्" इत्याख्यायाः टीकायाः आरम्भे अभिनवगुप्तः भट्टेन्दुं नमस्करोति [१५] । 'लोचनम्' इत्याख्यायां टीकायाम् अभिनवगुप्तः बहुत्र 'ध्वनिरत्र श्लोकऽस्मद्गुरुभिर्व्याख्यातः', 'इत्याशयोऽत्र ग्रन्थेऽस्मद्गुरुभिर्निरूपितः', 'अस्मद्गुरवस्त्वाहुः' इत्यादीनां वाक्यानाम् उपयोगम् अकरोत् । एतादृशैः वाक्यैः विद्वांसः अनुमन्यन्ते यद्, अभिनवगुप्तस्य गुरुणा भट्टेन्दुनाऽपि ध्वन्यालोकस्योपरि काचित् टीका लिखिता स्यादिति । बूह्लर् (Georg Bühler) इत्याख्यस्य काश्मीराभिलेखे उल्लेखः अस्ति यद्, भट्टेन्दोः विषये अभिनवगुप्तेन स्वग्रन्थे (श्रीमद्भगवद्गीतायाः टीकायां) उल्लेखः कृतः अस्ति [१६] इति । श्रीमद्भगवद्गीतायाः टीकायाम् उल्लेखः अस्ति यत्, भट्टेन्दुः कात्यायनगोत्रोत्पन्नः आसीत् । सः सौचुकस्य प्रपौत्रः, भूतिराजस्य च पुत्रः आसीदिति [१७] [१८] ।
केचन विद्वांसः उद्भटस्य व्याख्यातुः प्रतीहारेन्दुराजस्य, अभिनुगुप्तगुरोः भट्टेन्दुराजस्य च एकत्वं पश्यन्ति । परन्तु महामहोपाध्यायः काणे-महोदयः उक्तम् एकत्वम् खण्डयति । सः स्वग्रन्थे उपस्थापयति यत्, प्रतीहारेन्दुराजः ध्वनिसिद्धान्तं न स्वीकरोति । प्रत्युत भट्टेन्दुराजः ध्वनिसिद्धान्तस्य व्याख्यातृत्वेन अभिनवगुप्तस्य "लोचनम्" इत्याख्यायां टीकायाम् उल्लिखितः । अभिनवगुप्तः कुत्रापि स्वगुरोः कृते 'प्रतीहार' इत्यस्य शब्दस्य उपाधित्वेन उपयोगं नाकरोत् । प्रतीहारेन्दुराजस्य गुरुः मुकूलः (अभिधावृत्तिमातृकायाः रचयिता) आसीत् । अभिनवगुप्तः प्रगुरुत्वेन उत्पलदेवस्य उल्लेखम् अकरोत्, न तु मुकूलस्य । 'अभिनवभारत्याम्' अभिनवगुप्तः भट्टेन्दुराजं वाल्मीकिः, व्यासः, कालिदासः इत्यादीनां समकक्षं परिगणयति [१९] ।
प्रतीहारेन्दुराजः स्वटीकायाम् एकं श्लोकम् अपि न लिखित्वान् । लोचनटीकायां तु बहुत्र भट्टेन्दुराजस्य उल्लेखं करोति । अनने काणे-महोदयः वदति यत्, प्रतीहारेन्दुराजः केवलम् आलोचकः आसीत्, न तु कविः इति [२०] ।
गुरुपरम्परा[सम्पादयतु]
अभिनवगुप्तः न केवलं वसुगुप्तस्य विषये जानाति स्म, अपि तु तेन लिखितानां ग्रन्थानां गूढाध्ययनम् अपि करोति स्म । वास्तव्येन अभिनवगुप्तः वसुगुप्तस्य एव शिष्यपरम्परायाम् आसीत् । वसुगुप्तस्य शिष्येषु द्वे प्रमुखे धारे स्तः । प्रथमा तु प्रद्युम्नाद् आरभते । अपरा च सोमानन्दाद् प्रारभते । प्रद्युम्नस्य पुत्रः प्रज्ञाराजः स्वपितरं गुरुत्वेन अस्थापयत् । तस्यां शिष्य-परम्परायां प्रमुखेषु शिष्येषु भास्करस्य, अभिनवगुप्तस्य च गणना भवति । सोमानन्दाद् आरब्धायां शिष्यपरम्परायां सोमानन्दस्य प्रसिद्धः शिष्यः उत्पलाचार्यः मन्यते । तस्य उत्पलाचार्यस्य पुत्रः लक्ष्मणगुप्त एव अभिनवगुप्तस्य प्रप्रथमः गुरुः अभवत् । एवं वसुगुप्तस्य उभयोः परम्परयोः सङ्गमः अभिनवगुप्ते भवति स्म ।
जीवनम्[सम्पादयतु]
अभिनवगुप्त इत्यस्य शब्दस्य अर्थः क्षमता, आधिकारिकता च । एतद् तस्य न वास्तविकनाम । एतद् तु तस्य गुरुणा प्रदत्तं नामाभिधानम् [२१] [२२][२३] [२४] । जयरथः (११५०-१२०० ई.) अपि स्वस्य संशोधने 'अभिनव' इत्यस्य शब्दस्य त्रीन् अर्थान् उदलिखद् यद्, अभिनवः अर्थात् 'यः सर्वदा संशोधनशीलः भवति', 'यः सर्वत्र विद्यमानो भवति', 'यः प्रसंशाभ्यः सुरक्षितश्च भवति' इति [२५] । रन्येरो नोली-(Raniero Gnoli)नामकः इटली-देशीयः संस्कृतविद्वान्, येन अभिनवगुप्तरचितस्य तन्त्रालोकग्रन्थस्य युरोपीयन्-भाषायाम् अनुवादं कृतं, तेन अभिनव-शब्दस्य अर्थः 'नवीनः' इति उल्लिखितः । तस्य सन्दर्भः आसीद् यत्, सर्वदा स्वरहस्यात्मकानुभवैः नवीनरचनाशक्तियुक्तः इति अभिनवः [२६] इति ।
जयरथस्य शक्तिपातः इत्याख्ये ग्रन्थे उल्लेखः प्राप्यते यत्, यः शक्तिपाताय योग्यः भवति, स एव अभिनवः इति ।
शैवदर्शनपुनरोदयस्य लोककथा[सम्पादयतु]
काश्मीरे शैवदर्शनस्य पुनरोदयसम्बद्धा काचित् कथा प्रचलिता वर्तते । कलियुगे शैवदर्शनस्य लोपे जाते सति आगमग्रन्थज्ञां सर्वथा अभावः अभवत् । ज्ञानविज्ञानधर्मदर्शनदृष्ट्या अन्धकारयुगस्य आरम्भः अभवत् । तस्मिन् समये सदाशिवः लोकोपयोगिदर्शनस्य पुनराम्भाय उचितं समयं दृष्ट्वा कैलासे श्रीकण्ठस्य रूपे प्राकटयत् । तस्मिन् स्वरूपे सदाशिवः दुर्वासर्षये शिवसन्देशस्य प्रचाराय दायित्वम् अयच्छत् । दुर्वासर्षिः स्वतपोबलेन त्रीन् मानसपुत्रान् उदपादयत् । दुर्वासर्षिः स्वयं तेभ्यः शिवसूत्राणां ज्ञानं दत्त्वा भारतवर्षे शैवदर्शनस्य पुनर्स्थापनायै आदिशत् । दुर्वासर्षिणा ते मानसपुत्राः त्र्यायामिनः शिवदर्शनस्य प्राचाराय आदिष्टाः आसन् । ते आयामाः क्रमेण भेदः, अभेदः, भेदाभेदः इति । दुर्वासर्षेः त्रयाणां मानसपुत्राणां नामानि त्र्यम्बकः, अमर्दकः, श्रीनाथश्च । दुर्वासर्षिः त्र्यम्बकाय भेदम्, अमर्दकाय अभेदं, श्रीनाथाय च भेदाभेदम् अपाठयत् ।
भेदः अर्थाद्, शिवः, जीवश्च भिन्नौ स्तः इति । स एव भेदः 'द्वैतवादः' इत्यपि प्रसिद्धः । अभेदस्य अर्थः भवति यद्, शिवः, ब्रह्म, जीवः च एकतत्त्वमेवास्ति । जीवः शिवस्वरूपी एवास्ति, सः शिवः सर्वदा जीवे विद्यमानः भवति इति । भेदाभेदः इत्युक्ते यस्मिन् ब्रह्म, जीवश्च कदाचित् भिन्नौ, कदाचित् एकतत्त्वं मन्येते । अभेदस्य कालान्तरे 'त्रिकदर्शनम्' इति प्रसिद्धिः अभवत् । दुर्वासर्षेः ते त्रयः शिष्याः अपि स्वमानसपुत्राणां माध्यमेन शिवदर्शनस्य ज्ञानं वंशानुक्रमेण अग्रिमाय वंशाय अयच्छन् । एवं पञ्चदशमं वंशानुक्रममं यावद् एषा मानसपुत्रेभ्यः शिवदर्शनदानस्य परम्परा अनवरुद्धा अचलद् । परन्तु पञ्चदशमे क्रमे समुत्पन्नः कश्चन मानसपुत्रः एतां परम्पराम् अभङ्गयत् । सः नियममोल्लङ्घ्य कयाचिद् ब्राह्मणकन्यया सह विवाहम् अकरोत् । तयोः सङ्गमेन सङ्गमादित्याख्यः पुत्रः समुत्पन्नः । यद्यपि सङ्गमादित्यः स्वपरम्पराभङ्गोत्तरं ब्राह्मणकन्यायाः गर्भाद् समुत्पन्नः, तथापि तेन शैवदर्शनस्य मूलदायित्वस्य त्यागः न कृतः । परन्तु यस्याः परम्परायाः आरम्भः दुर्वासर्षिणा कृतः आसीत्, तस्यां परम्परायां तस्य जन्म न जातम् । अतः सः सङ्गमादित्यः शैवदर्शनस्य शिक्षायाः केन्द्रेषु ज्ञानार्जनाय परिव्राजकवद् इतस्ततः अटन् आसीत् । तस्यां यायावर्यां शैवदर्शनजिज्ञासायां सः शारदाक्षेत्रं (काश्मीरं) सम्प्राप्तः । ज्ञानार्जनाय अनुकूलं स्थलं मत्वा सङ्गमादित्यः तत्रैव न्यवसत् । सङ्गमादित्यस्य पुत्रः अरुणादित्यः, अरुणादित्यस्य पुत्रः सोमानन्दः । सोमानन्दः प्रतिभावान् आसीत् । शैवदर्शनं प्रति तस्य जिज्ञासायां सत्यां वसुगुप्तेन सह सङ्गमादित्यस्य सम्पर्कः अभवत् ।
शिवसूत्रस्य अवतरणम्[सम्पादयतु]
काश्मीरे शैवदर्शनस्य पुनःस्थापनायाः श्रेयसः अधिकारी वसुगुप्तः मन्यते । तस्य विषयेऽपि किंवदन्ती अस्ति यद्, वसुगुप्तस्य असाधारणप्रतिभां दृष्ट्वा साक्षाच्छिवः शिवसूत्रस्य ज्ञानं तस्मै अयच्छदिति । कस्याञ्चित् रात्रौ यदा वसुगुप्तः प्रघाढनिद्रायाम् आसीद्, तदा सदाशिवः तस्य स्वप्नं गत्वा अकथयद् यद्, त्वं वास्तविकज्ञानस्य पुनर्प्रकाशं कुरु । प्रातःकाले महादेवपर्वतस्य तलं गत्वा काञ्चन विशेषशिलां स्थानन्तरितां कृत्वा तस्याः शिलायाः अधः स्थितं दैवीयज्ञानं लभस्व इति । शिवादेशानुसारं वसुगुप्तः तं स्थानं गत्वा अपश्यत् । तत्र नद्याः तीरे तां शिलां सः प्राप्नोत् । तां शिलां यदा वसुगुप्तः अस्पृशत्, तदा स्पर्शस्य समनन्तरमेव शिला स्वस्थानाद् स्वतः अचलत् । तस्याः शिलायाः अधः वसुगुप्तः शिवरचितां दिव्यां रचनाम् अपश्यत् । सा रचना एव शिवसूत्रम् । वसुगुप्तः तस्य ज्ञानस्य साधनां कृत्वा तज्ज्ञानम् आत्मसादकरोत् । ततः सः तज्ज्ञानं स्वशिष्येभ्यः अपि अयच्छत् । तज्ज्ञानम् एतावद् गूढम् आसीद् यद्, केवलं प्राप्ततावन्तेभ्यः शिष्येभ्यः एव दातुं शिवाज्ञा आसीत् । ततः एव काश्मीरप्रदेशे शिवदर्शनस्य पुनरोद्धारः अभवद् इति मन्यते ।
वसुगुप्तः एव शैवदर्शनस्य महत्त्वपूर्णसिद्धान्तस्य "स्पन्दशास्त्रस्य" जनकत्वेन अङ्गीक्रियते । परन्तु तस्य शिष्यः सोमानन्दः अपि तस्य सिद्धान्तस्य सम्बन्धे मुख्यभूमिकां वहति । सोमानन्देनापि शिवदृष्टिः, ईश्वरप्रत्यभिज्ञासूत्रम् इत्यादिग्रन्थाः लिखाताः । ईश्वरप्रत्यभिज्ञासूत्रस्य अभिनवगुप्तेन विशदव्याख्या कृता अस्ति । वसुगुप्तस्य स्पन्दशास्त्रे तस्य अनेकैः छात्रैः विस्तृता व्याख्या लिखिता अस्ति । तेषु सोमानन्दः, कल्लटभट्टः, उत्पलदेवः इत्यादयः प्रसिद्धाः सन्ति ।
लिलितादित्यः, अत्रिगुप्तश्च[सम्पादयतु]
सङ्गमानन्दः यदा काश्मीरं न प्रविष्टः आसीत्, तस्मापद् पूर्वं काश्मीरे काचित् महत्त्वपूर्णा घटना अभवत् । अष्टमशताब्द्यां काश्मीरे ललितादित्याख्यः (७२५-७६१) (ललितादित्यमुक्तापीडः) मेधावी राजा दिग्विजयार्थं निर्गतः आसीत् । स्वदिग्विजयाभियाने तेन कन्नौज-प्रदेशः स्वाधीनः कृतः । तस्य युद्धवर्णनं राजतरङ्गिण्यां प्राप्यते । कन्नौजप्रदेशस्य पराजितः राजा यशोवर्मा (७३०-७४०) [२७] ललितादित्यस्य सम्मुखं सुवर्णमुद्राः, धनवैभवं च उपहारत्वेन अस्थापयत् । तदा विक्रमादित्यः कन्नौराजस्य सम्मुखं विचित्रं प्रस्तावम् उदघोषत् । सः कन्नौजस्थान् विदुषः अयाचत् [२८][२९]। विक्रमादित्यस्य याचनानुसारं कन्नौजप्रदेशस्य राज्ञः राजसभायाः सर्वेऽपि विद्वांसः काश्मीरस्थाः अभूवन् । तेषु विद्वत्सु कश्चन शैवाचार्यः अपि आसीत् । तस्य नाम अत्रिगुप्तः इति । अत्रगुप्तः मूलतः गङ्गायमुनयोः मध्ये स्थितस्य "अन्तर्वेदि"-नामकस्य क्षेत्रस्य निवासी आसीत् [३०] । परन्तु स्वज्ञानौत्कृष्टतायाः कारणने कन्नौजराजस्य राजसभायाम् आसीत् । ललितादित्यः आगतेभ्यः विद्वद्भ्यः कुबेरस्य अल्कानगरीवत् सुन्दर्यां श्रीनगर्यां शीतांशुमौलिमन्दिरस्य समीपे भव्यभवनस्य स्थापनाम् अकरोत् । तस्मिन् भवने आश्रमं स्थापयितुम् अत्रिगुप्ताय न्यवेदयच्च ।
यद्यपि लिलितादित्यः स्वयं भागवतः आसीत्, अर्थात् वैष्णवः आसीत्, तथापि तेन कन्नौजप्रदेशाद् शैवदर्शनाचार्यस्य याचना कृता इति विचित्रः संयोगः प्रतीयते । सः संयोगः एव अमुकदशकोत्तरं क्रान्तेः स्वरूपम् अधरत । श्रीनगरस्थे शीतांशुमौलिमन्दिरस्य समीपस्थे आश्रमे अत्रिगुप्तस्य, सङ्गमानन्दस्य च अनेके वंशजाः न केवलं शैवसिद्धान्तस्य अध्यन्ते रताः आसन्, अपि तु तेषु बहवः कला-व्याकरण-नाट्य-रसशास्त्र-सङ्गीतादिषु विषयेषु अपि लब्धकीर्तयः आसन् । अत्रिगुप्तसङ्गमानन्दयोः अनेके असाधारणाः शिष्याः, मर्मज्ञाः, विद्वासश्च अभूवन् । कालान्तरे सङ्गमानन्दस्य प्रपौत्रः सोमानन्दः, अत्रगुप्तस्य वंशे समुत्पन्नः अभिनवगुप्तश्च काश्मीरे शैवदर्शनस्य कृते नवीनं कीर्तिस्तम्भम् अस्थापयेताम् ।
'लोचनम्' टीका[सम्पादयतु]
धन्वन्यालोकग्रन्थस्य उपरि कृता अभिनवगुप्तस्य टीका 'लोचनम्' इति प्रसिद्धा । परन्तु विभन्नासु पाण्डुलिपिषु 'सहृदयालोकलोचनम्', 'काव्यालोकलोचनम्' इत्यपि प्राप्यते । परवर्तिनः ग्रन्थकाराः आचार्यस्य अभिनवगुप्तस्य स्मरणकाले 'लोचनकारः' इति सम्बोधयन्ति । ध्वन्यालोकग्रन्थे कृता 'लोचनम्' इत्याख्यायाः स्वटीकायाः नामसार्थक्यविषये अभिनवगुप्तः वदति यद्,
किं लोचनं विनाऽऽलोको भाति चन्द्रिकयोऽपि हि ।
ध्वन्यालोकग्रन्थस्योपरि लोचनटीकायाः प्राक् 'चन्द्रिका' इत्याख्या टीका अपि अस्ति । चन्द्रिकाकारः लोचनटीकायां बहुत्र सन्दर्भितः अभिनवगुप्तेन [३३] । उक्ते श्लोकेऽपि सन्दर्भः दरीदृश्यते । चन्द्रिकाकारः अभिनवगुप्तस्य कश्चन सम्बन्धी एव आसीत् इति आममन्ते विद्वासः । किञ्च अभिनवगुप्तः अनेकेषु स्थलेषु "इत्यलं पूर्ववंश्यैः सह विवादेन" इति चन्द्रिकाकारस्य आचोलनाम् अकरोत् ।
'व्यक्तिविवेकस्य' रचयिता महिमभट्टः 'चन्द्रिका'कारस्य व्याख्याम् अकरोत् [३४] । एवं चन्द्रिकाटीकायाः रचना ९००-९५० कैस्ताब्दे अभवद् इति अनुमीयन्ते [३५] ।
मृत्युः[सम्पादयतु]
अभिनगुप्तस्य जन्म उत मृत्योः विषये सन्दर्भानां न्यूनता अस्ति । किंवदन्त्यनुसारम् उत ग्रन्थान्तरोल्लेखेन एव तस्य मृत्योः विषये अनुमानं भवति । अभिनवगुप्तस्य मृत्योः विषये कथा प्रचलिता अस्ति यद्, अभिनवगुप्तः सशिष्यः भैरवस्तोत्रस्य पाठं कुर्वन् काञ्चन कन्दरां प्रविष्टः । यदा सः कन्दरां प्रविष्टः, तदा या तिथिः आसीत्, सा उपलभ्यते । 'वसु-रसपौषे कृष्णदशम्याम्' अर्थात् अष्टषष्टितमस्य संवत्सरस्य (विक्रमसंवत्सरः न अपि सप्तर्षिसंवत्सरः मन्यते), पौष-मासस्य, कृष्णपक्षस्य, दशमी तिथिः इति । एनां तिथिं क्रैस्ताब्दानुगुणं परिवर्तयामः चेत्, १०१६ वर्षः भवति । भैरवस्तोत्रस्य रचनायाः काले अभिनवगुप्तः गुहां प्रविष्टः ततः तस्य निर्वाणं मन्यते । अतः ई. १०१६ एव तस्य निर्वाणवर्षः मन्यते ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Muktabodha Online Library — containing many of Abhinavagupta's works in Sanskrit including Tantrāloka
- GRETIL: a collection of Abhinavagupta's works in original, also containing other Kashmir Shaivism texts
- Four biographical articles on Abhinavagupta by Swami Lakshman Joo, Prof. K. N. Dhar, R. K. Jalali and Geetika Kaw Kher
- Another Bibliography of Abhinavagupta by "The New Yoga"
- Aspects of Abhinavagupta's Theory of Scripture by David Peter Lawrence
- सहस्राब्दीविषये श्रीश्रीरविशङ्करः
- http://www.ikashmir.net/abhinavagupta/article1.html
- http://www.ikashmir.net/abhinavagupta/article2.html
- http://www.ikashmir.net/abhinavagupta/article3.html
- http://www.abhinavagupta.net/
- तन्त्रालोकः(युनिकोड देवनागरी लिपि)
उद्धरणम्[सम्पादयतु]
- ↑ Triadic Heart of Shiva, Paul E. Muller-Ortega, page 12
- ↑ Introduction to the Tantrāloka, Navjivan Rastogi, page 27
- ↑ "Abhinavagupta – the Philosopher".
- ↑ Key to the Vedas, Nathalia Mikhailova, page 169
- ↑ The Pratyabhijñā Philosophy, Ganesh Vasudeo Tagare, page 12
- ↑ Companion to Tantra, S.C. Banerji, page 89
- ↑ Doctrine of Divine Recognition, K. C. Pandey, page V
- ↑ Introduction to the Tantrāloka, Navjivan Rastogi, page 35
- ↑ Andre Padoux. Vac: The Concept of the Word In Selected Hindu Tantras. SUNY Press, 1990. page 180 "One knows that the thought of such authors as Abhinavagupta was strongly influenced by Buddhist logic."
- ↑ तदनन्तरेष कामरूपानधिगत्वाभिनवोपशब्दगुप्तम् ।
अजयत् किल शाक्तभाष्यकारं स च भग्नो मनसेदमाललोचे ।। शङ्करदिग्विजयः, १५, १५८
- ↑ ध्वन्यालोकस्य लोचनटीका, उद्योतः ३, श्लो. २६
- ↑ नायकस्य कवेः कर्तुः समानोऽनुभस्ततः, ध्वन्यालोकः, आचार्यजगन्नाथपाठकः, पृ. ९२
- ↑ स चायमस्मदुपाध्यायभट्टतौतेन काव्यकौतुके, अस्माभिश्च तद्वविवरणे बहुतरकृतनिर्णयपूर्वपत्रसिद्धान्त इत्यलं बहुना । ध्वन्यालोकः, आचार्यजगन्नाथपाठकः, पृ. ४३४
- ↑ भट्टेन्दुराजचरणाब्जकृताधिवासहृद्यश्रुतोऽभिनवगुप्तपदाभिधोऽहम् ।
यत्किञ्चिदप्यनुरणन्स्फुटयामि काव्यालोकं स्वलोचननियोजनया जनस्य ।।
- ↑ http://history.world-citizenship.org/baharistan-i-shahi
- ↑ आचार्यप्रशस्तिः श्रीमान् कात्यायनोऽभूद्वररुचिसदृशः प्रस्फुरद्बोधतृप्तस्तद्वंशालंकृतो यः स्थिरमतिरभवत् सौशुकाख्योऽतिविद्वान्। विप्रः श्रीभूतिराजस्तदनु समभवत् तस्य सूनुर्महात्मा येनामी सर्वलोकास्तमसि निपतिताः प्रोद्धृतता भानुनेव।।१।।
- ↑ http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/dv/bhagavadgita/18.76
- ↑ अभिनवभारती, भागः २, पृ. २९३
- ↑ ध्वन्यालोकः, आचार्यजगन्नाथपाठकः, चौखम्बा विद्याभवन
- ↑ अभिनवगुप्तस्य कृतिः सेयं यस्योदिता गुरुभिराख्या, तन्त्रालोकः, १,१५०
- ↑ The Krama Tantricism of Kashmir; Navjivan Rastogi, page 157
- ↑ लोचनम् इत्यस्याः टीकायाः प्रारम्भे उक्तम् अभिनवगुप्तेन यत्, "अभिनवगुप्तपदाभिधोऽहम्" इति
- ↑ The Kula Ritual, As Elaborated in Chapter 29 of the Tantrāloka, Abhinavagupta; John R. Dupuche, page 4
- ↑ Luce dei Tantra, Tantrāloka, Abhinavagupta, Raniero Gnoli, 1999, page 3
- ↑ Triadic Mysticism, Paul E. Murphy, page 12
- ↑ Introduction to the Tantrāloka, Navjivan Rastogi, page 28
- ↑ The Kula Ritual, As Elaborated in Chapter 29 of the Tantrāloka, Abhinavagupta; John R. Dupuche, page 3
- ↑ अन्तर्वेद्यामत्रिगुप्ताभिधानः प्राप्योत्पत्तिं प्राविशत् प्राग्र्यजन्मा ।
श्रीकाश्मीरंश्चन्द्रचूडावतारैर्निःसङ्ख्याकैः पाविकोपान्तभागान् ।। परात्रिंशिकाविवरणम्, २८०
- ↑ ध्वन्यालोकस्य लोचनटीका, उद्योतः - १, श्लो. १९
- ↑ ध्वन्यालोकः, आचार्यजगन्नाथपाठकः, पृ. १७१
- ↑ ध्वन्यालोकः, आचार्यजगन्नाथपाठकः, पृ. ४३४, ४५१
- ↑ ध्वनिवर्त्मन्यतिगहने स्खलितं वाण्याः पदे पदे सुलभम् ।
रभसेन यत्प्रवृत्ता प्रकाशकं चन्द्रिकाद्यदृष्ट्वैव ।।
- ↑ ध्वन्यालोकः, आचार्यजगन्नाथपाठकः, प्रस्तावना, पृ. २४
अधिकवाचनाय[सम्पादयतु]
- Abhinabgupta by Dr. Kantichandra Panday, Publisher – Chauchambe Prakashn


text:
॥ अथ मुखरोगाणां निदानान्याह ॥
॥ अथ मुखरोगाणां निदानान्याह ॥
तत्र मुखस्य स्वरुपमाह । ओष्ठौ च दन्तमूलानि दन्ता जिह्वा च तालु च । गलो गलादि सकलं सप्ताड्गं मुखमुच्यते ॥१॥
आनूपपिशितक्षीरदधिमाषादिसेवनात् । मुखमध्ये गदान्कुर्यु: क्रुद्धा दोषा: कफोत्तरा: ॥१॥
अथ मुखरोगाणां संख्यामाह । स्युरष्टावोष्ठयोर्दन्तमूलेषु दश षट् तथा । दन्तेष्वष्टौ च निह्वायां पञ्च स्युर्नव तालुनि ॥१॥
कण्ठे त्वष्टादश प्रोक्तास्त्रय: सर्वसरा: स्मृता: । एवं मुखामया: सर्वे: सप्तषष्टिर्मता बुधै: ॥२॥
तत्रौष्ठरोगांस्तेषां निदानपूर्विकां सड्ख्यां चाह । पृथग् दोषै: समस्तैश्च रक्तजो मांसजस्तथा । मेदोजश्चभिघातोत्थ एवमष्टौष्ठजा गदा: ॥१॥
अथ तत्र वातिकस्य लक्षणमाह ॥ कर्कशो परुषौ स्तब्धौ कृष्णौ तीव्ररुजान्वितौ । दाल्येते परिपाट्येते ह्योष्ठौ मारुतकोपत: ॥१॥
अथ पैत्तिकमाह ॥ चीयेते पिटिकाभिस्तु सरुजाभि: समन्तत: । सदाहपाकपिटिकौ पीताभासौ च पित्तत: ॥१॥
अथ श्लैष्मिकमाह ॥ सवर्णाभिस्तु चीयेते पिटिकाभिरवेदनौ । कण्डूमन्तौ कफाच्व्छेतौ शीतलौ पिच्छिलौ गुरु ॥१॥
अथ सान्निपातिकमाह ॥ सकृष्णौ सकृत्पीतौ सकृच्छ्वेतौ तथैव च । सन्निपातेन विज्ञेयावनेकपिटिकाचितौ ॥१॥
अथ रक्तजमाह ॥ खर्जूरफलवर्णाभि: पिटिकाभिर्निपीडितौ । रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्त्रवत: शोणितप्रभौ ॥१॥
अथ मांसजमाह ॥ मांसदुष्टौ गुरुस्थूलौ मांसपिण्डवदुद्गतौ । जन्तवश्वात्र मूर्च्छन्ति नरस्योभयतो मुखात् ॥१॥
अथ मेदोजमाह ॥ सर्पिर्मण्डपतीकाशौ मेदसा कण्डुरौ विदीर्येते पीड्येते चाभिघातत: । मथितौ च समाख्यातावोष्ठौ कण्डूसमन्वितौ ॥१॥
उक्तं भोजे ॥ क्षतावभिहतौ चापि रक्तावष्ठौ सवेदनौ । भवत: सपरिस्त्रावौ रक्तपित्तप्रदूषितौ ॥२॥
इत्योष्ठरोगनिदानम् ॥ अथ दन्तवेष्टरोगा: ॥ तत्र दन्तवेष्टरोगाणां नामानि संख्यां चाह ॥ शीतादो गदित: पूर्वं दन्तनाड्यश्च पञ्च च । दन्तविद्रधिरप्यत्र दन्तवेष्टेषु षोडश ॥३॥
तत्र शीतादस्य लक्षणमाह ॥ शोणीतं दन्तवेष्टेभ्यो यत्राकस्मात्प्रवर्तते । दुर्गन्धीनि सकृष्णानि प्रक्लेदीनि मृदूनि च ॥१॥
दन्तमांसानि शीर्यन्ते पचन्ति च परस्परम् । शीतादो नाम स व्याधि: कफशोणितसंभव: ॥२॥
अथ दन्तपुप्पुटाकमाह ॥ दन्तयोस्त्रिषु वा यत्र श्वयथुर्जायते महान् । दन्तपुप्पुटाको नाम स व्याधि: कफरक्तज: ॥१॥
अथ दन्तवेष्टमाह ॥ स्त्रवन्ति पूयं रुधिरं चला दन्ता भवन्ति च । दन्तवेष्ट: स विज्ञेयो दुष्टशोणितसंभव: ॥१॥
अथ सौषिरमाह ॥ श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान्कफवातज: ॥ लालास्त्रावी स ज्ञेय: सौषिरो गद: ॥१॥
अथ महासौषिरमाह ॥ दन्ताश्चलन्ति वेष्टेभ्यस्तालु चाप्यवदीर्यते । यस्मिन्स सर्वजो व्याधिर्महासौषिरसंज्ञक: ॥१॥
सप्तरात्रान्मारकश्चायं यत आह भोज: ॥ सदाहो दन्तमूलेषु शोथ: पित्तकफानिलात् । महासौषिर इत्येष सप्तरात्रान्निहन्त्यसून् ॥१॥
अथ परिदरमाह ॥ दन्तमांसानि शीर्यन्ते यस्मिन्स्त्रवति चाप्यसृक् । पित्तासृक्कफजो व्याधि र्ज्ञेय: परिदरो हि स: ॥१॥
अथोपकुशमाह ॥ वेष्टेषु दाह: पाकश्च ताभ्यां दन्ताश्चलन्ति च । अत्यर्दिता: प्रस्त्रवन्ति शोणितं मन्दवेदनम् ॥१॥
आध्मायन्ते स्त्रुते रक्ते मुखं पूति च जायते । यस्मिन्नुपकुश: स स्यात्पित्तरक्तसमुद्भव: ॥२॥
अथ वैदर्भमाह ॥ घृष्टेषु दन्तमूलेषु संरम्भो जायते महान् । चलन्ति च रदा यस्मिन्स वैदर्भोऽभिघातज: ॥१॥
अथ खलिवर्धनमाह ॥ मारुतेनाधिको दन्तो जायते तीव्रवेदन: । खलिवर्धनसंज्ञोऽसौ सञ्जति रुक् प्रशाम्यति ॥१॥
अथाधिमांसकमाह ॥ हानव्ये पश्चिमे दन्ते महाञ् शोथो महारुज: । लालास्त्रावी कफकृतो विज्ञेय: सोऽधिमांसक: ॥१॥
अथ पञ्चदन्तनाडीराह ॥ दन्तमूलगता नाड्य: पञ्च ज्ञेया यथेरिता: ॥१॥
अथ दन्तविद्रधिमाह ॥ दन्तमांसमलै: सात्रैर्बाह्यत: श्वयथुर्महान् । सदाहरुक् स्त्रवेद्भिन्न: पूयास्त्रं दन्तविद्रधि: ॥१॥
इति दन्तवेष्टरोगा: ॥ अथ दन्तरोगा: ॥ तत्र दन्तरोगाणां नामानि संख्यां चाह ॥ दालन: कथित: पूर्वं कृमिदन्तक एव च । प्रोक्तो भञ्जनको दन्तहर्षो वै दन्तशर्करा ॥१॥
कपालिकात्र कथिता श्यावदन्तक एव च । करालसंज्ञ इत्यष्टौ दन्तरोगा: प्रकीर्तिता: ॥२॥
तत्र दालनस्य लक्षणमाह ॥ दीर्यमाणेष्विव रुजा यत्र दन्तेषु जायते । दालनो नाम स व्याधि: सदागतिनिमित्तज: ॥१॥
अथ कृमिदन्तकमाह ॥ कृष्णच्छिद्रश्चल: स्त्रावी ससंरम्भो महारुज: । अनिमित्तरुजो वातात्स ज्ञेय: कृमिदन्तक: ॥१॥
अथ भञ्जनकमाह ॥ वक्तृं वक्रं भवेद्यस्य दन्तभड्गश्च जायते । कफवातकृतो व्याधि: स भञ्जनक उच्यते ॥१॥
अथ दन्तहर्षमाह ॥ शीतरुक्षप्रवाताम्लस्पर्शानामसहा द्विजा: । यत्र स्युर्वातपित्ताभ्यां दन्तहर्ष: स कीर्तित: ॥१॥
अथ दन्तशर्करामाह ॥ मलो दन्तगतो यस्तु कफश्चानिलिशोषित: । शर्करेव खरस्पर्शा सा ज्ञेया दन्तशर्करा ॥१॥
अथ कपालिकामाह ॥ कपोलेष्विव दीर्यत्सु दन्तेषु समलेषु च । कपालिकेति विज्ञेया दन्तच्छिद्दन्तशर्करा ॥१॥
॥ अथ श्यावदन्तकमाह ॥ योऽसृगमिश्रेण पित्तेन दग्धो दन्तस्त्वशेषत: । श्यावतां नीलतां वापि गत: स श्यावदन्तक: ॥१॥
अथ करालमाह ॥ शनै: शनै: प्रकुपितो यत्र दन्ताश्रितोऽनिल: । करालान् विकटान् दन्तान्स करालो न सिध्यति ॥१॥
अथ हनुमोक्षमाह ॥ वातेन तैस्तैर्भावस्तु हनुसन्धिर्विसंहत: । हनुमोक्ष इति ज्ञेयो व्याधिरर्दितलक्षण: ॥१॥
तन्त्रान्तरे ॥ भाराभिघाताज्जन्तोश्च हनुसन्धिर्विमुच्यते । निरस्तजिह्वकृच्छ्रेण भाषितुं तत्र गच्छति ॥ सकृच्छ्र्मानिलव्याधिं हनिमोक्षं विनिर्दिशेत् ॥१॥
इत्येवमष्टौ दन्तरोगा: ॥ अथ जिह्वारोगा: ॥ तत्र जिह्वारोगाणां निदानं नामानि संख्यां चाह ॥ वातज: पित्तजश्चापि कफजोऽलाससंज्ञक: । उपजिह्विका च गदा जिह्वायां पञ्च कीतिता: : ॥१॥
अथ वातजमाह ॥ जिह्वानिलेन स्फुटिता प्रसुप्ता भवेच्च शाकच्छदनप्रकाशा ॥१॥
अथ पित्तजमाह । पित्तात्सदाहैरनुचीयते च दीर्घै: सरक्तैरपि कण्टकैश्च ॥१॥
अथ कफजमाह ॥ कफेन ग्रुर्वी बहुलान्विता च मांसोच्छ्रयै: शाल्मलिकण्टकाभै: ॥१॥
अथालासमाह ॥ जिह्वातले य: श्वयथु: प्रगाढ: सोऽलाससंज्ञ: कफरक्तमूर्ति: । जिह्वां स तु स्तम्भयति प्रवृद्धो मूले च जिह्वा भृशमेति प्राकम् ॥१॥
अथोपजिह्विकामाह ॥ जिह्वाग्ररुप: श्वयथुर्हि जिह्वामुन्नम्य जात: कफरक्तयोनि: । प्रसेककण्डूपरिदाहयुक्त: प्रकथ्यते सा उपजिह्विकेति ॥१॥
इति जिह्वारोगा: ॥ अथ तालुरोगा: ॥ तत्र तालुरोगाणां नामानि संख्यां चाह ॥ गलशुण्ठीतुण्डिकेर्यध्रुव: कच्छप एव च । ताल्वर्बुदश्च कथितो मांससड्घात एव च ॥१॥
तालुपुप्पुट नामा च तालुशोषस्तथैव च । तालुपाकश्च कथितास्तालुरोगा अमी नव ॥२॥
तत्र गलशुण्ठीलक्षणमाह ॥ श्लेष्मासृग्भ्यां तालुमूलात्प्रवृद्धो दीर्घ: शोफो ध्मातवस्तिप्रकाश: । तृष्णाकासश्वासकृत्तं वदन्ति व्याधिं वैद्य: कण्ठशुण्डीतिनाम्ना ॥१॥
अथ तुण्डिकेरीमाह ॥ शोथ: शूलस्तोददाहप्रपाकी प्रागुक्ताभ्यां तुण्डिकेरी मता तु ॥१॥
अथाध्रुवलक्षणमाह । शोथ: स्तब्धो लोहित: शोणितोत्थो ज्ञेयोऽध्रुव: सज्वरस्तीव्ररुक् च ॥१॥
अथ ताल्वर्बुदमाह ॥ पद्माकारं तालुमध्ये तु शोथं विद्याद्रक्तादर्बुदं प्रोक्तलिड्गम् ॥ अथ मांससड्घातमाह ॥ दुष्टं मांसं श्लेष्मणा नीरुजं च ताल्वन्त:स्थं मांससंघातमाहु: ॥१॥
अथ तालुपुप्पुटमाह ॥ नीरुक् स्थायी कोलमात्र: कफात्य्स्यान्मेदोयुक्तात्पुप्पुटस्तालुदेशे ॥१॥
अथ तालुशोषमाह ॥ शोषोऽत्यर्थं दीर्यते चापि तालु श्वासो वातात्तालुशोषोऽयमुक्त: ॥ अथ तालुपाकमाह ॥ पित्तं कुर्यात्पाकमत्यर्थघोरं तालुन्येवं तालुपाकं वदन्ति ॥१॥
इति तालुरोगा: ॥ अघ गलरोगा: ॥ तत्र गलरोगाणां नामानि संख्यां चाह । रोहिणी पञ्चधा प्रोक्ता कण्ठशालूक एव च । अधिजिह्वश्च वलयोऽलासनामैकवृन्दक: ॥१॥
ततो वृन्दं शतघ्नी च गिलायु: कण्ठविद्रधि: । गलौघश्च स्वरघ्नश्च मांसतानस्तथैव च ॥ विदारी कण्ठदेशे तु रोगा अष्टादश स्मृता: ॥२॥
अथ पत्र पञ्चानामपि रोहिणीनां सामान्यां संप्राप्तिमाह ॥ गलेऽनिल: पित्तकफौ च मूर्च्छितौ प्रदूष्य मांसं च तथैव शोणितम् । गलोपसंरोधकरैस्तथाड्कुरैर्निहन्त्यसून्व्याधिरयं तु रोहिणी ॥१॥
अथ तत्र वातजालक्षणमाह ॥ जिह्वाअ समन्तादृशवेदनास्तु मांसाड्कुरा: कण्ठनोरोधना: स्यु: । सा रोहिणी वातकृता प्रदिष्टा वातात्मकोपद्रवगाढजुष्टा ॥१॥
अथ पित्तजामाह ॥ क्षिप्रोद्रमा क्षिप्रविदाहपाका तीव्रज्वरा पित्तनिमित्तजाता ॥१॥
अथ श्लेष्मजामाह ॥ स्त्रोतोनिरोधिन्यपि मन्दपाका गुरुस्थिरा सा कफसंभवा तु ॥१॥
=====================
अथ सन्निपातजामाह ॥
गम्मीरपाकिन्यनिवार्यवीर्या त्रिदोषलिड्गा त्रिभवा भवेत्सा ॥१॥
अथ रक्तजामाह ॥ स्फोटैश्चिता पित्तसमानलिड्गा साध्या प्रदिष्टा रुधिरात्मिका तु ॥१॥
सद्यखिदोषजा हन्ति त्र्यहात्कफसमुद्भवा । पश्चाहात्पित्तसंभूता सप्ताहात्पवनोत्थिता ॥२॥
अथ कण्ठशालूकमाह ॥ कोलस्थितमात्र: कफसंभवो योग्रन्थिर्गले कण्टकशूकभूत: । खर: स्थिर: शस्त्रनिपातसाध्यस्तं कण्ठशालूकमिति ब्रुवन्ति ॥१॥
अथाधिजिह्वमाह ॥ जिह्वाग्ररुप: श्वयथु: कफात्तु जिह्वोपरिष्टादसृजैव मिश्रात् । ज्ञेयोऽधिजिह्व: खलु रोग एष विवर्जयेदागतपाकमेनम् ॥१॥
अथ वलयमाह ॥ बलास एवायतमुन्नतं च शोथं करोत्यन्नगतिं निवार्य । तं सर्वथैवाप्रतिवार्यवीर्यं विवर्जनीयं वलयं वदन्ति ॥१॥
अथालासमाह ॥ गले तु शोथं कुरुत: प्रवृद्धौ श्लेष्मानिलौ श्वासरुजोपपन्नम् । मर्मच्छिदं दुस्तरमेनमाहुरलाससंज्ञं भिषजो विकारम् ॥१॥
अथैकवृन्दमाह ॥ वृत्तोन्नतोऽन्त: श्वयथु: सदाह: सकण्डुरोऽपाक्यमृदुर्गुरुश्च । नाम्नैकवृन्द: परिकीर्तितोऽसौ व्याधिबलासक्षतजप्रसूत: ॥१॥
अथ वृन्दमाह ॥ समुन्नतं वृत्तममन्ददाहं तीव्रज्वरं वृन्दमुदाहरन्ति । तच्चापि पित्तक्षतजप्रकोपाद्विद्यात्सतोदं पवनात्मकं तु ॥१॥
अथ शतघ्नीमाह ॥ वर्तिर्घना कण्ठनिरोधिनी या चितातिमात्रं पिशितप्ररोहै: । अनेकरुकप्राणहरा त्रिदोषाज्ज्ञेया शतघ्नीसद्दशी शतघ्नी ॥१॥
अथ गिलायुमाह ॥ ग्रन्थिर्गले त्वामलकास्थिमात्र: स्थिरोऽल्परुक् स्यात्कफरक्तमूर्ति: । संलक्ष्यते सक्तमिवाशितं च स शस्त्रसाध्यस्तु गिलासंयुज्ञ: ॥१॥
अथ गलविद्रधिमाह ॥ सर्वं गलं व्याप्य समुत्थितो य: शोफो रुज: सन्ति च यत्र सर्वा: । स सर्वदोषैर्गलविद्रधिस्तु तस्यैव तुल्य: खलु सर्वजस्य ॥१॥
अथ गलौघमाह ॥ शोथो महानन्नजलावरोधी तीव्रज्वरो वायुगतेर्निहन्ता । कफेन जातो रुधिरान्वितेन गले गलौघ: परिकीर्त्यतेऽसौ ॥१॥
अथ स्वरघ्नमाह ॥ यस्ताम्यमान: श्वसिति प्रसक्तं भिन्नस्वर: शुष्कविमुक्तकण्ठ: । कफोपदिग्धेष्वनिलायनेषु ज्ञेय: स रोग: श्वसनात्स्वरघ्न: ॥१॥
अथ मांसतानमाह ॥ प्रतावान् य: श्वयथु: सुकष्ठो गलोपरोधं कुरुते क्रमेण । स मांसतान: कथितोऽवलम्बी प्राणप्रणुत्सर्वकृतो विकार: ॥१॥
अथ विदारीफलमाह ॥ सदाहतोदं श्वयथुं प्रसक्तमन्तर्गले पूतिविशिर्णमांसम् । पित्तेन विद्याद्वदने विदारीं पार्श्वे विशेषात्स तु येन शेते ॥१॥
इति गलरोगा: ॥ अथ समस्तमुखरोगा: ॥ तत्र तेषां निदानं संख्यां चाह ॥ पृथग्दोषैस्त्रयो रोगा: समस्तमुखजा: स्मृता: ॥१॥
अथ तत्र वातिकस्य लक्षणमाह ॥ स्फोटै: सतोदैर्वदनं समन्ताद्यस्याचितं सर्वसर: स वातात् ॥१॥
अथ पैत्तिकमाह ॥ रक्तै: सदाहैस्तनुभि: मुपीतैर्यस्याचितं वापि स पित्तकोपात् ॥१॥
अथ श्लैष्मिकमाह ॥ अवेदनै: कण्डुयुतै: सवर्णैर्यस्याचितं वापि स वै कफेन ॥१॥
अथ कैश्चिन्मुखपाकरोग एक एव प्रदिष्ट: ॥ रक्तेन पित्तोदित एक एव कैश्चित्प्रदिष्टो मुखपाकरोग: ॥१॥
अथ मुखरोगेष्वसाध्यानाह ॥ ओष्ठप्रकोपे वर्ज्या: स्युर्मांसरक्तत्रिदोषजा: । दन्तवेष्टेषु वर्ज्यौ तु त्रिलिड्गतिसौषिरौ ॥१॥
दन्तेषु च न सिध्यन्ति श्यावदालनभञ्जना: । जिह्वारोगेष्वलासस्तु तालुजेष्वर्बुदं तथा ॥२॥
स्वरघ्नो वलयो वृन्दो बलास: सविदारिक: । गलौघो मांसतानश्च शतघ्नी रोहिणी गले ॥३॥
असाध्या: कीर्तिता ह्येते रोगा दश नवोत्तरा: । तेषु चापि क्रियां वैद्य: प्रत्याख्याय समाचरेत् ॥४॥
इति समस्तमुखरोगा: ॥
====
॥ अथ मुखरोगाणां चिकित्सा ॥
तत्रौष्ठरोगेषु । गलदन्तमूलदशनच्छ्देषु रोगा: कफासृगभूयिष्ठा: । तस्मादेतेष्वसकृद्रुधिरं विस्त्रावयेद्दुष्टम् ॥१॥
इति भावप्रकाशात् ॥ अथ वातजे ॥ स्नेहांस्तथोष्णान् परिषेकलेपान्घृतस्य पानं रसभोजनं च । अभ्यञ्जनस्वेदनलेपनं तदोष्ठे विदध्यात्पवनाभिभूते ॥१॥
तैलं घृतं सर्जरसं ससिक्थं रास्नागुडं सैन्धवगैरिकं च । पक्त्वा समांशं दशनच्छदानां त्वगभेदहन्तृ व्रणरोपणं च ॥२॥
रालं मधूच्छिष्टगुडेन पक्वं तैलं घृतं वा विनिहन्ति लेपात् । त्वकतोदपारुष्यरुजोऽधरस्य पूयास्त्रसंस्त्रावमपि प्रसह्य ॥३॥
अथ पित्तजे ॥ वेधं शिराणां वमनं विरेकं तिक्तस्य पानं रसभोजनं च । शीता: प्रदेहा: परिषेचनं च पित्तोपसृष्टिष्वधरेषु कुर्यात् ॥१॥
अथ कफजे ॥ शिरोविरेचनं धूम: स्वेद: कवल एव च । हृते रक्ते प्रयोक्तव्य ओष्ठकोपे कफात्मके ॥१॥
मेदोजे स्वेदिते भिन्ने शोधिते कवलो हित: । प्रियड्गुत्रिफलालोध्रं सक्षौद्रं प्रतिसारणम् ॥२॥
अथ प्रतिसारणस्य विधिमाह ॥ दन्तजिह्वामुखानां यच्चूर्णकल्कावलेहकै: । शनैर्घर्षणमड्गुल्या तदुक्तं प्रतिसारणम् ॥१॥
ओष्ठरोगेष्वशेषेषुय द्दष्ट्वा दोषमुपाचरेत् । तेषु व्रणत्वं यातेषु व्रणवत्समुपाचरेत् ॥२॥
इत्योष्ठरोगचिकित्सा ॥ अथ दन्तमूलरोगाणां चिकित्सा ॥ दन्तमूलसमुत्थेषु दन्तोत्थेषु गदेषु च । रक्तमोक्षं प्रशंसन्ति जलौकालाबुशृड्गकै: ॥१॥
अथ शीतादस्य चि० ॥ शीतादेऽस्त्रस्त्रुतिं कुर्यात्तथा गण्डूषधारणम् । शुण्ठीपर्पटकक्वाथै: कवोष्णैश्च मुहुर्मुहु: ॥१॥
इति योगतरड्गिण्या: ॥ शीतादे हृतरक्ते तु तोयं नागरसर्षपान् । निषक्वाथ्य त्रिफलां चापि कुर्याद्गण्डूषधारणम् ॥१॥
इति भावप्रकाशात् ॥ कासीसलोध्रकृष्णामन: शिलासप्रियड्गुतेजोह्वा: । एषां चूर्णं मधुयुक् शीतादे पूतिमांसहरम् ॥ तैलं घृतं वा वातघ्नं शीतादे संप्रशस्यते ॥१॥
अथ दन्तपुप्पुटकस्य चिकित्सा ॥ दन्तपुप्पुटके कार्यं तरुणे रक्तमोक्षणम् । सपञ्चलवणक्षारै: सक्षौद्रै: प्रतिसारणम् ॥१॥
अथ दन्तवेष्टस्य चिकित्सा ॥ दन्तवेष्टे विधि: कार्यो रक्तपित्तनिबर्हण: । शिरोविरेकश्च हितो नस्यं स्निग्धं च भोजनम् ॥१॥
विस्त्राविते दन्तवेष्टे व्रणं तु प्रतिसारयेत् । लोध्रपत्तड्गमधुकलाक्षाचूर्णैर्मधुप्लुतै: ॥२॥
गण्डूषे क्षीरिणो योज्या: सक्षौद्रघृतशर्करा: । चलद्दन्तस्थैर्यकरं कार्यं बकुलचर्वणम् ॥३॥
अथ भद्रमुस्तादिवटिका ॥ भद्रमुस्ताभयाव्योषविडड्गारिष्टपल्लवै: । गोमूत्रपिष्टैर्गुटिकां छायाशुष्कां प्रकल्पयेत् ॥१॥
तां निधाय मुखे स्वप्याच्चलदन्तातुरो नर: । नात: परतरं किञ्चिच्चलदन्तस्य भेषजम् ॥२॥
अथ सहाचरादितैलम् ॥ तुलां धृतां नीलसहाचरस्य द्रोणेऽम्भस: संश्रपयेद्यथावत् । ततश्चतुर्भागरसे तु तैलं पचेच्छनैरर्धपलप्रमाणै: ॥१॥
कल्कैरनन्ताखदिरारिमेदजम्ब्वाम्रयष्टीमधुकोत्पलानाम् । ततैलमाश्वेव धृतं मुखेन स्थैर्यं द्विजानां विदधाति सद्य: ॥२॥
इति सहाचरादितैलं भावप्रकाशात् ॥ अथ जीरकाद्यं चूर्णम् ॥ जरणलवणपथ्याशाल्मलीकण्टकानामनुदिनमनु घृष्टं दन्तमूलेषु चूर्णम् । व्रणदरणरुगस्त्रस्त्रावचाञ्चल्यशोथानपनयति विवस्वानन्धकारानिवाशु ॥१॥
अथ कणाद्यं चूर्णम् ॥ कणासिन्धूत्थजरणचूर्णं तूर्णं व्यपोहति । घर्षणाद्दन्तचाञ्चल्यव्यथाशोथास्त्रसंस्त्रवात् ॥१॥
अथ दशमूलादितैलघृते ॥ दशमूलीकपाषेण तैलं वा घृतमेव वा । विपक्वं केवलं शस्तं सक्षौद्रं दन्तचालने ॥१॥
इति दन्तवेष्टरोगचिकित्सा ॥ अथ सौषिरस्य ॥ सौषिरे हृतरक्ते तु लोध्रमुस्तारसाञ्जनै: । सक्षौद्रै: शस्यते लेपो गण्डूषे क्षीरिणो हिता: ॥१॥
अथ परिदरोपकुशयोश्चिकित्सा ॥ क्रियां परिदरे कुर्याच्छीतादोक्तां विचक्षण: । संशोध्योभयत: कायं शिरश्चोपकुशे तथा ॥१॥
काकोदुम्बरिकापत्रैर्व्रणं विस्त्रावयेद्भिषक् । लवणै: क्षौद्रयुक्तैश्च सव्योषै: प्रतिसारयेत् ॥२॥
अथ वैदर्भखलिवर्धनाधिमांसकदन्तविद्रधिरोगाणां चिकित्सामाह ॥ शस्त्रेणोत्कृत्य वैदर्भं दन्तमूलानि शोधयेत् । तत: क्षारं प्रयुञ्जीत क्रिया: सर्वाश्च शीतला: ॥१॥
उद्धृत्याधिकदन्तं तु ततोग्निमवचारयेत् । कृमिदन्तकवच्चात्र विधि: कार्यो विजानता ॥२॥
छित्वाधिमासं सक्षौद्रैरेतैश्चूर्णैरुपाचरेत् । वचातेजोवतीपाठास्वर्जिकायावशूखजै: ॥३॥
क्षौद्रद्वितीयपिप्पल्य: कवले चात्र कीर्तिता: । पटोलनिम्बत्रिफलाकषायश्चात्र धावन: ॥४॥
विद्रध्युक्तं च विधिवद् विदध्याद्दन्तविद्रधौ । शस्त्रकर्म नरस्तत्र कुशलेनैव कारयेत् ॥५॥
नाडीव्रणहरं कर्म दन्तनाडीषु कारयेत् । यद्दन्तमध्ये जायेत नाडी दन्तं तमुद्धरेत् ॥६॥
छित्वा मांसानि शस्त्रेण यदि नोपरमो भवेत् । उद्धृत्य च दहेच्चापि क्षारेण ज्वलनेन वा ॥७॥
भिनत्युपेक्षिते दन्ते हनुं सास्थिगतिर्धुवम् । उद्धृते तूत्तरे दन्ते शोणितं प्रस्त्रवेदति ॥८॥
रक्तातिसेकात्पूर्वोक्ता घोरा रोगा भवन्ति हि । काण: संजायते जन्तुरर्दितं तस्य जायते ॥९॥
चलमप्युत्तरं दन्तमतो नैवोद्धरेद्भिषक् । समूलं दशनं तस्मादुद्धरेद्भग्रमस्थि च ॥१०॥
अथ जात्यादितैलम् ॥ कषायैर्जातिमदनकण्टकीस्वादुकण्टकै: । मञ्जिष्ठालोध्रखदिरयष्ट्यह्वैश्चापि यत्कृतम् । तैलं यत्साधितं तत्र हन्याद्दन्तगतां गतिम् ॥१॥
अथ दन्तरोगाणां चिकित्सा ॥ दन्तरोगेषु सर्वेषु शस्तो वातहरो विधि: । पक्वं तैलं कवोष्णं च शस्तं कवलधारणे ॥१॥
जयेद्विस्त्रावणै: स्विन्नमचलं कृमिदन्तकम् । तथावपीडैर्वातघ्नै: स्नेहगण्डूषधारणै: ॥२॥
भद्रदार्वादिवर्षाभूलेपै: स्निग्धैश्च भोजनै: । कृमिदन्तापहं कोष्णं हिड्गु दन्ताम्बरे स्थितम् ॥३॥
बृहतीभूमिकादम्बीपञ्चाड्गुलकण्टकारिकाक्वाथ: । गण्डूषस्तैलयुत: कृमिदन्तकवेदनाशमक: ॥४॥
नीलीवायसजड्घाकटुतुम्बीमूलमेकैकम् । संचूर्ण्य दशनविधृतं दशनकृमिपातनं प्राहु: ॥५॥
पिष्ट्वा च सारिवापर्णं दृढं दन्तेषु धारयेत् । पतन्ति दन्तकीटाश्च चाञ्चल्यं हरति क्षणात् ॥२॥
इति वैद्यविलासात् ॥ कासीसं हिड्गु सौराष्ट्री देवदारु समं जलै: । गुटिकां धारयेद् दन्तकृमिशूलहरं परम् ॥१॥
इति चिकित्सासारात् ॥ अथ दन्तहर्षचिकित्सा ॥ स्नेहानां कवला: कोष्णा: सर्पिषास्त्रिवृत्तस्य च । निर्यूहाश्चानिलघ्नानां दन्तहर्षप्रमर्दना: ॥१॥
स्नैहिकोऽत्र हितो धूमो नस्थं स्नैहिकमेव च । रसा रसयवाग्वश्च क्षीरं सन्तानिकाघृतम् ॥ शिरोबस्तिर्हितश्चापि क्रमो यश्चानिलापह: ॥२॥
अच्छिद्य दन्तमूलानि शर्करामुद्धरेद्भिषक् । लाक्षाचूर्णैर्मधुयुतैस्ततस्तां प्रतिसारयेत् ॥३॥
दन्तहर्षक्रियां चात्र कुर्यान्निरवशेषित: । कपालिका कृच्छ्रतमा तत्राप्येषा क्रिया हिता ॥४॥
अथ सामान्यचिकित्सा । अरिमेदत्वचं क्षुण्णां पचेच्छतपलोन्मिताम् । जलद्रोणेन तत्क्वाथं गृह्वीयात्पादशेषिताम् ॥१॥
तैलस्यार्धाढकं दत्वा कल्कै: कर्षमितै: पचेत् । अरिमेदलवड्गाभ्यां गैरिकागुरुपद्मकै: ॥२॥
मञ्जिष्ठालोध्रमधुकैर्लाक्षान्यग्रोधमुस्तकै: । त्वगजातीपलकर्पूरकक्कोलखदिरैस्तथा ॥३॥
पत्तड्गघातकीपुष्पसूक्ष्मैलानागकेशरै: । कट्फलेन च संसिद्धं तैलं मुखरुजं जयेत् ॥४॥
प्रदुष्टमांसचलितं शीर्णं दन्तं च सौषिरम् । शीतादं दन्तहर्षं च विद्रधिं कृमिदन्तकम् ॥ दन्तस्फुटनदौर्गन्ध्यं जिह्वाताल्वोष्ठजां रुजम् ॥५॥
इत्यरिमेदादि तैलं भावप्रकाशात् ॥ अथ लाक्षादितैलम् ॥ तैलं लाक्षारसं क्षीरं पृथक् प्रस्थमितं पचेत् । द्रव्यै: पलमितैरेतै: क्वाथैश्चापि चतुर्गुणै: ॥१॥
लोध्रकट्फलमञ्जिष्ठापद्मकेसरपद्मकै: । चन्दनोत्पलयष्टयाह्वैस्तत्तैलं वदने घृतम् ॥२॥
दालनं दन्तचालं च दन्तमोक्षकपालिकाम् । शीतादं पूतिवक्त्रं च विरुचिं विरसास्यताम् ॥३॥
हन्यादाशु गदानेतान्कुर्याद्दन्तानपि स्थिरान् । लाक्षादिकमिदं तैलं दन्तरोगेषु पूजितम् ॥४॥
इति लाक्षादितैलम् ॥ अथ कुष्ठादिचूर्णम् ॥ कुष्ठं दार्वी लोध्रमब्दं समड्गा पाठा तिक्ता तेजनी पीतिका च । चूर्णं शस्तं घर्षणे तद्द्विजानां रक्तस्त्रावं हन्ति कण्डूरजं च ॥१॥
सौराष्ट्रीत्रिफलामदत्रुटिकृमिद्विट्तुत्थपत्राड्गकं कासीसं खदिरस्य सारममलं मायाफलं चायसम् । जीमूतं च समांशकं हि सकलं संकुट्य वस्त्रे भृशं पूतं तोययुतं रदेषु रदरुग्विच्छित्तिकृद्घृष्टकम् ॥२॥
छिन्नया पिष्टया वारा दन्तशूलो विनश्यति । स्वेदिता रवितोयेन चलता नाशयेद्ध्रुवम् ॥३॥
अथ जातीपत्रादिचूर्णम् ॥ जातीपत्रपुनर्नवागजकणाकोरण्टकुष्ठं वचा शुण्ठीदीप्यहरीतकीतिलसमं श्लक्ष्णं भृशं चूर्णयेत् । तच्चूर्णं वदने धृतं विजयते दौर्गन्ध्यदन्तव्यथां चाञ्चल्यत्वमतिव्रणश्वयथुरुक्कण्डूकृमिव्यापद: ॥१॥
फलान्यम्लानि शीताम्बु रुक्षान्नं दन्तधावनम् । तथातिकठिनं भक्ष्यं दन्तरोगी विवर्जयेत् ॥२॥
इति दन्तरोगचिकित्सा ॥ अथ जिह्वारोगाणां चिकित्सामाह ॥ जिह्वागतविकाराणां शस्तं शोणितमोक्षणम् । गुडूचीपिप्पलीनिम्बकवल: कटुभि: मुख: ॥१॥
ओष्ठप्रकोपेऽनिलजे यदुक्तं प्राक् चिकित्सितम् । कण्टकेष्वनिलोत्थेषु तत्कार्यं भिषजा खलु ॥२॥
पित्तजेषु विघृष्टेषु नि:सृते दुष्टशोणिते । प्रतिसारण गण्डूषनस्यं च मधुरं हितम् ॥३॥
उपजिह्वां तु संलिख्य क्षारेण प्रतिसारयेत् । शिरोविरकगण्डूषधूमैश्चैनामुपाचरेत् ॥४॥
व्योषक्षाराभयावह्निचूर्णमेतत्प्रघर्षणम् । उपजिह्वाप्रशान्त्यर्थमेभिस्तैलं च पाचयेत् ॥५॥
गृहधूमारनालेन क्वाथं समधुसैन्ध्वम् । पाणिना मर्दयेच्चास्ये उपजिह्वाप्रशान्तये ॥६॥
निर्गुण्डीमुसलीकन्दं चर्वयेदुपजिह्वजित् । काञ्चनारत्वच: क्वाथ: प्रातरास्ये धृत: सुख: ॥ कुर्यात्सखदिरो जिह्वादरणोन्मूलनं मुहु: ॥७॥
इति जिह्वारोगचिकित्सा ॥ अथ तालुरोगाणां चिकित्सा ॥ युञ्ज्यात्कफहरं शुण्ठ्यां रसं गण्डूषधारणे । कुष्ठोषणवचासिन्धुकणापाठाप्लवै: सह ॥१॥
सक्षौद्रेर्भिषजा कार्यं गलशुण्डीप्रघर्षणम् । अड्गुष्ठाड्गुलिसन्दंशेनाकृष्य गलशुण्डिकाम् ॥२॥
छेदयेन्मण्डलाग्रेण जिह्वोपरि तु संस्थिताम् । अतिच्छेदात्स्त्रवेद्रक्तं ततो हेतोर्म्रियेत च ॥३॥
हीनच्छेदात्भवेच्छोथो लालास्त्रावो भ्रमस्तथा । तस्माद्वैद्य: प्रयत्नेन दृष्टकर्मा विशारद: ॥४॥
गलशुण्डीं तु संछिद्य कुर्यात् प्राप्तमिमं क्रमम् । पिप्पल्यतिविषाकुष्ठवचामरिचनागरै: ॥५॥
क्षौद्रयुक्तै: सलवणैस्ततस्तां प्रतिसारयेत् । तुण्डीकेर्यध्रुवे कूर्मे संघाते तालुपुप्पुटे ॥६॥
एष एव विधि: कार्यो विशेष; शस्त्रकर्मणि । तालुपाके तु कर्तव्यं विधानं पित्तनाशनम् ॥
स्नेहस्वेदौ तालुशोषे विधिश्चानिलनाशन: ॥७॥
इति तालुरोगाणां चिकित्सा ॥ अथ गलरोगाणां चिकित्सा ॥ रोहिणीनां तु साध्यानां हितं शोणितमोक्षणम् । वमनं धूमपानं च गण्डूषो नस्यकर्म च ॥१॥
वातजां तु हृते रक्ते लवणै: प्रतिसारयेत् । सुखोष्णास्नेहगण्डूषान् धारयेच्चाप्यभीक्ष्णश: ॥२॥
विस्त्राव्य पित्तसंभूतां सिताक्षौद्रप्रियड्गुभि: । घर्षयेत्कक्लो द्राक्षापरुषै: क्वथितैर्हित: ॥३॥
अंगारधूमकटुकै: कफजां प्रतिसारयेत् । श्वेताविडड्गदन्तीषु तैलं सिद्धं ससैन्धवम् ॥४॥
नस्यकर्मणि दातव्यं कवलं च कफोच्छ्रये । पित्तवत्साधयेद्वैद्यो रोहिणीं रक्तसंभवाम् ॥५॥
विस्त्राव्य कण्टशालूकं साधयेत् तुण्डिकेरिवत् । एककाले यवान्नं च भुञ्जीत स्निग्धमल्पश: ॥६॥
उपजिह्वकवचापि साधयेदधिजिह्वकम् । एकवृन्दं च समुपाचरेत् । गिलायुश्चापि यो व्याधिस्तं च शस्त्रेण साधयेत् ॥ अमर्मस्थं सुसंपक्वं छेदयेद्गलविद्रधिम् ॥८॥
अथ सामान्यानां गलरोगाणां चिकित्सा ॥ कण्ठरोगेष्वसृग्मोक्षैस्तीक्ष्णैर्नस्यादिकर्मभि: । चिकित्सकाश्चिकित्सां तु कुशलोऽत्र समाचरेत् ॥१॥
क्वाथं दद्याच्च दार्वीत्वग्निम्बुतार्क्ष्यकलिड्गजम् । हरीतकीकषायो वा हितो माक्षिकसंयुत: ॥२॥
कटुकातिविषादारुपाठामुस्ताकलिड्गका: । गोमूत्रक्वथिता: पीता: कण्ठरोगविनाशना: ॥३॥
मृद्वीकाकटुकाव्योषदार्वीत्वक्त्रिफला घनम् । पाठा रसाञ्जनं दूर्वा तेजोह्वेति सुचूर्णितम् ॥४॥
क्षौद्रयुक्तं विधातव्यं गलरोगे महौषधम् । योगास्त्वेते त्रय: प्रोक्ता वातपित्तकफापहा: ॥५॥
यवाग्रजं तेजवतीं सपाठां रसाञ्जनं दारुनिशां सकृष्णाम् । क्षौद्रेण कुर्यात्तद्रुटिकां मुखेन तां धारयेत्सर्वगलामयेषु ॥६॥
इति गलरोगाणां चिकित्सा ॥ अथ समस्त्मुखरोगाणां चिकित्सा ॥ वातात्सर्वसरं चूर्णैर्लवणै: प्रतिसारयेत् । तैलं वातहरै: सिद्धं हितं कवलनस्ययो: ॥१॥
पित्तात्मके सर्वसरे शुद्धकायस्य देहिन: । सर्वपित्तहर: कार्यो विधिर्मधुरशीतल: ॥२॥
प्रतिसारणगण्डूषधूमसंशोधनानि च । कफात्मके सर्वसरे क्रमं कुर्यात्कफापहम् ॥३॥
इति सर्वसरोपक्रम: ॥ मुखपाके शिरवेध: शिरसश्च विरेचनम् । मधुमूत्रघृतक्षीरै: शीतैश्च कवलग्रह: ॥१॥
जातीपत्रामृताद्राक्षायासदार्वीफलत्रिकै: । क्वाथ: क्षौद्रयुतं शीतो गण्डूषो मुखपाकनुत् ॥२॥
कार्यं च बहुधा नित्यं जातीपत्रस्य चर्वणम् । कृष्णजीरककुष्ठेन्द्रयवचर्वणतस्त्र्यहात् ॥३॥
मुखपाकव्रणक्लेददौर्गन्ध्यशाम्यति । पटोलनिम्बजम्ब्वाम्रमालतीनवपल्लवै: ॥४॥
पञ्चपल्लवज: श्रेष्ठ: कषायो मुखधावने । पञ्चवल्कलज: क्वाथस्त्रिफलासंभवोऽथवा ॥५॥
मुखपाके प्रयोक्तव्य: सक्षौद्रो मुखधावने । स्वरस: क्वथितो दार्व्या घनीभूतो रसक्रिया ॥ सक्षौद्रो मुखरोगासृगदोषनाडीव्रणापह: ॥६॥
सप्तच्छदोशीरपटोलमुस्तहरीतकीतिक्तकरोहिणीभि: । यष्ट्याह्वराजद्रुमचन्दनैश्च क्वाथं पिबेत्पाकहरं मुखस्य ॥७॥
पटोलशुण्ठीत्रिफलाविशालात्रायान्तितिक्ताद्विनिशामृतानाम् । पीत: कषायो मधुना निहन्ति मुखे स्थितश्चास्यगदानशेषान् ॥८॥
तिला नीलोत्पलं सर्पि: सर्करा क्षीरमेव च । सलोध्रो दिग्धकत्रस्य गण्डूषो दाहनाशन: ॥९॥
अथ हरिद्रा तैलम् ॥ हरिद्रानिम्बपत्राणि मधुकं नीलमुत्पलम् । तैलमेभिर्विपक्तव्यं मुखपाकहरं परम् ॥१॥
अथ यष्टीमध्वादितैलम् ॥ यष्टीमधुपलमेकं त्रिंशन्नीलोत्पलस्य तैलस्य । प्रस्थं तदद्विगुणपयो विधिना पक्वं तु नस्येन ॥१॥
निशि वदनस्य स्त्रावं क्षपयति गात्रस्य दोषसंघातम् । वपु:स्वर्णत्वमवश्यं क्रमशोऽभ्यड्गेन जन्तूनाम् ॥२॥
अथ खदिरादिगुटिका ॥ खदिरस्य तुलां तोयद्रोणे पक्त्वाष्टशेषिते । जातीकोशेन्दुपूगैश्च चातुर्जातमृगाण्डजै: ॥१॥
पृथक्कर्षमितै: पिष्टैर्मेलयित्वा चणोपमाम् । गुटीं कृत्वा मुखे धार्या सा निहन्त्यखिलान् गदान् ॥ जिह्वोष्ठदन्तवदनगलतालुसमुद्भवान् ॥२॥
अन्यच्च । तुल्यं खदिरसारस्य त्वेषां चूर्णं विनिक्षिपेत् । जातीकक्कोलकर्पूरक्रमुकानां विचक्षण: ॥ गुटिकास्तु प्रकर्तव्यो मुखे स्थाप्या: सदैव हि ॥१॥
ताम्बूलमध्यस्थितचूर्णकेन दग्धं मुखं यस्य भवेत्कथंचित् । तैलेन गण्डूषमसौ विदध्यादम्लारनालेन पुन: पुनर्वा ॥२॥
इति समस्तमुखरोगाणां चिकित्सा ॥ अथ पथ्यापथ्यविधि: ॥ स्वेदो विरेको वमनं गण्डूष: प्रतिसारणम् । कवलोऽसृकस्त्रुतिर्नस्यं धूम: शस्त्राग्निकर्मणि ॥१॥
तृणधान्यं यवा मुद्गा कुलत्था जाड्गलो रस: । बहुपत्री कारवेल्लं पटोलं बालमूलकम् ॥२॥
कर्पूरनीरं ताम्बूलं तप्ताम्बु खदिरो घृतम् । कटुतिक्तौ च वर्गोऽयं मित्रं स्यान्मुखरोगिणाम् ॥३॥
दन्तकाष्ठं स्नानमम्लं मत्स्यमानूपमामिषम् । दधि क्षीरं गुडं माषं रुक्षान्नं कठिनाशनम् ॥४॥
अधोमुखेन शयनं गुर्वभिष्यन्दकारि च । मुखरोगेषु सर्वेषु दिवा निद्रां च वर्जयेत् ॥५॥
इति पथ्यापथ्यविधि: ॥ इति मुखरोगाधिकार: ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
विश्वामित्रः
विश्वामित्रः वैदिककालस्य विख्यातः ऋषिः । अयः तेजस्वी प्रतापी महापुरुषः ।ऋषिधर्मग्रहणात् पूर्वम् एषः धीरः प्रजावत्सलः च राजा आसीत् । विश्वामित्रः ब्रह्मर्षिः अरण्ये होमहवनादिसत्कार्यकरणावसरे पीडयतः राक्षसान् संहर्तुं रामलक्ष्मणौ वनं प्रति अनयत् । कार्यं समाप्य ततः तौ मिथिलानगरं नयति । तत्र जनकमहाराजः सीतायाः स्वयंवरम् आयोजितवान्। तत्र शिवधनुः भग्नं कृत्वा रामः सीतां वृणोति ।
अन्तर्विषयाः
क्षत्रियराजः[सम्पादयतु]
प्रजापतेः पुत्रः कुशः, कुशस्य पुत्रः कुशनाभः, कुशनाभस्य राजा गाधिः । अस्य गाधेः पुत्रः विश्वामित्रः । कदाचित् राजा विश्वामित्रः स्वसेनासहितः वसिष्ठमहर्षेः आश्रमम् अगच्छत् । विश्वामित्रः तं मुनिवरं प्रणम्य तत्रैवोपाविशत् । वसिष्ठः विश्वामित्रस्य यथोचितं सत्कारम् अकरोत् । विश्वामित्रः कानिचन दिनानि आश्रमे एव उषित्वा आतिथ्यग्रहणम् अकरोत् । बहुदिनानि अपि कृतम् अनुरूपं सत्कारं दृष्ट्वा विश्वामित्रः आश्चर्यचकितः । वसिष्ठः कामधेनोः पुत्र्याः होमधेनोः नन्दिन्याः कृपया सेनासहितस्य विश्वामित्रस्य आतिथ्यं कर्तुं शक्यः आभवत् । अनेन आतिथ्येन विश्वामित्रः सैनिकाः च अतीव तृप्ताः आभवन् । कामधेनोः चमत्कारं दृष्ट्व्या आश्चर्यचकितः विश्वामित्रः तां धेनुं तस्मै दातुम् आग्रहम् अकरोत् । किन्तु वसिष्ठः प्राणप्रियां धेनुं कथञ्चिदपि दातुं नैच्छत् । वसिष्ठस्य निराकरणं श्रुत्वा विश्वामित्रः बलात् तां धेनुं नेतुं प्रायतत । सैनिकाः तां गृहीत्वा दण्डेन ताडयितुम् आरभन्त । क्रोधिता धेनुः सैनिकेभ्यः पलायिता धेनुः वसिष्ठस्य समीपम् आगत्यं विलापं कर्तुम् आरब्धवती । अयं राजा अतिथिः अतः शापं दातुं नैव शक्नोमि अपि च अस्य सकाशे विशाला सेना अस्ति अतः युद्धे विजयम् अपि प्राप्तुं न शक्नोमि, अहं स्वयं विवशोऽस्मि इति वसिष्ठः अवदत् । तदा होमधेनुः प्रत्यवदत् । हे ब्रह्मर्षे ब्राह्मणस्य ब्रह्मतेजसः पुरतः क्षात्रबलं नैव तिष्ठति । भवान् माम् आदिशतु अहम् अस्य क्षत्रियस्य सेनाबलं नष्टं करिष्यामि इति । अनन्योपायः वसिष्ठः होमधेनुम् अनुमतवान् । तदा नन्दिनी योगबलेन अनेकान् शस्त्रास्त्रयुक्तान् धीरान् योधान् उत्पादितवती । ते सैनिकाः विश्वामित्रस्य सेनां नाशयितुम् आरब्धवन्तः । अनेन कुपिताः विश्वामित्रस्य शतपुत्राः वसिष्ठस्य हननं कर्तुम् उद्यताः । वसिष्ठः एकं विहाय अन्यान् सर्वान् भास्मसात् अकरोत् । सेनायाः पुत्राणां च नाशं दृष्ट्वा विश्वामित्रः अतीव दुःखितः अवशिष्टं पुत्रं रजसिंहासने उपावेश्य तपः आचरितुं हिमालयकन्दरप्रदेशम् अगच्छत् । अस्य तपसा सम्प्रीतः महादेवः दिव्यशक्त्या सह सम्पूर्णधनुर्विद्यायाः अनुगृहीतवान् ।
महर्षिवसिष्ठेन सह प्रतिशोधः[सम्पादयतु]
एवं विश्वामित्रः सम्पूर्णं धनुर्विद्याकौशलं सम्पाद्य प्रतीकारबुद्ध्या वसिष्ठस्य आश्रमपदम् आगत्य अग्निबाणवर्षम् अकरोत् । वसिष्ठः अपि स्वधनुः धृत्वा अहं भवतः समानः स्थितः अस्मि इत्यवदत् । मया सह युध्यस्व अद्य अहं भवतः अहङ्कारं नाशयामि । अपि च दर्शयामि क्षात्रबलात् ब्रह्मबलम् अधिकम् इति दर्शयामि इति अवदत् । क्रुद्धः विश्वामित्रः आग्नेयास्त्रं, वरुणास्त्रं, रुद्रास्त्रं, पाशुपतास्त्रं च युगपत् प्रमुक्तवान् । वसिष्ठः तानि अस्त्राणि मध्यमार्गम् एव कर्तितवान् । अनेन इतोप्यतिशयेन क्रोधितः विश्वामित्रः वसिष्ठस्योपरि मानव, मोहन, गान्धर्व, जूम्भण, दारण, वज्र, ब्रह्मपाश, कालपाश, वरुणपाश, पिनाक, दण्ड, पैशाच, क्रौंच, धर्मचक्र, कालचक्र, विष्णुचक्र, वायव्य, मंथन, कङ्काल, मूसल, विद्याधर, कालास्त्र इत्यादिणी आस्त्राणि प्रयुक्तवान् । वसिष्ठः एतानि सर्वाणि अस्त्राणि विनष्टानि कृत्वा ब्रह्मास्त्रं प्रयुक्तवान् । ब्रह्मास्त्रस्य गगनभेदिना नादेन समग्रं विश्वं पीडितम् अभवत् । सर्वे ॠषिमुनयः तम् एवं सम्प्रार्थयन् भवान् विश्वामित्रं परास्तं कृतवान् । इदानीं ब्रह्मास्त्रस्य ज्वालां शान्तयतु इति । अनया प्रार्थनया प्रसन्नः वसिष्ठः ब्रह्मास्त्रं प्रत्यधीय उपशान्तम् अकरोत् । पराजितः विश्वामित्रः मणिहीनः सर्पः इव भूतले उपविष्य व्यचिन्तयत् । निस्सन्देहं क्षात्रबलस्यापेक्षया ब्रह्मबलम् एव श्रेष्ठम् दिग्बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजो बलं बलम् इति मत्वा तपः कृत्वा ब्रह्मपदवीं तस्य तेजः च प्राप्नोमि इति निश्चित्य सपत्नीकः दक्षिणदिशि प्रस्थितवान् । तपसः आरभिककाले अन्नं त्यक्त्वा केवलं फलानि खादति स्म । अस्य तपसा प्रसन्नः ब्रह्मा अस्मै राजर्षेः पदं प्रदत्तवान् । ब्रह्मा मे केवलं राजर्षेः पदं दत्तवान् न तु महर्षेः देवर्षे वा न अतः मम तपः इदानीमपि अपूर्णम् एव इति विचिन्त्य पुनः दुःखितः एवाभवत् । अतः पुनः उग्रं तप आचरिष्यामि इति निश्चितवान् ।
त्रिशङ्कुस्वर्गनिर्माणम्[सम्पादयतु]
इक्ष्वाकुवंशे त्रिशङ्कुः नाम राजा आसीत् । एषः सशारीरं स्वर्गं गन्तुम् इच्छति स्म । अतः त्रिशङ्कुः वसिष्ठस्य निकटं गत्वा स्वाशां प्राकटयत् । किन्तु वसिष्ठः एतत् कार्यं कर्तुम् असम्मतिं सूचितवान् । त्रिशङ्कुः इमाम् एव प्रार्थनां वसिष्ठपुत्राणां पुरतः स्थापितवान् । पित्रा अशक्यं कार्यं पुत्राः कथं कुर्युः ? भवान् पितुः अवमाननं कर्तुम् अगतः अस्ति इति अवदन् । तेन क्रुद्धः त्रिशङ्कुः तैः सह अपशब्देन सम्भाषितवान् । रुष्टाः वसिष्ठपुत्राः चण्डालः भवतु इति त्रिशङ्कुम् अशपन् । शापवशाद् चाण्डलरूपिणं त्रिशङ्कुं त्यक्त्वा तस्य मन्त्रिणः सभासदः गतवन्तः । तथापि सशरीरं स्वर्गगमनस्य इच्छा न मुक्ता । आशापरिपूर्तये त्रिशङ्कुः विश्वामित्रस्य निकटम् अगच्छत् । तस्य आशां पूरयितुं विश्वामित्रः अङ्गीकृतवान् । सहसा स्वपुत्रान् आहूय यज्ञस्य सामग्रीः सङ्ग्रहीतुम् आदिशत् । पश्चात् स्वशिष्यान् आहूय आदिशत् - ये वने निवसन्ति तान् सर्वान् ऋत्विजान् वसिष्ठपुत्रान् च यज्ञे सम्मेलयितुं निमन्त्र्य आगच्छतु इति । अन्ये सर्वे विश्वामित्रस्य निमन्त्रणं स्वीकृतवन्तः कितु वसिष्ठपुत्राः, यस्य यज्ञस्य पुरोहितः क्षत्रियः यजमानः च चाण्डालः तस्मिन् वयं भागं स्वीकर्तुं नेच्छामः इति उक्त्वा निमन्त्रणं तिरस्कृतवन्तः । एतत् श्रुत्वा क्रुद्धः विश्वामित्रः अपि च सप्तशतवर्षाणि चाण्डलजन्मनि विचरणस्य शापं दत्त्वा, कालपाशेन तान् बद्ध्वा यमलोकं प्रेशितवान् । । पुनः यज्ञस्य सिद्धतायां व्यस्तः अभवत् । वसिष्ठपुत्राणां गतिं दृष्ट्वा भीताः अरण्यवासिनः सर्वे ऋषिमुनयः विश्वामित्रस्य यज्ञे सहायाः अभवन् । यज्ञस्य समाप्तौ विश्वामित्रः विविधदेवतानां नामानि आहूय यज्ञभागं ग्रहीतुम् आह्वानं दत्तवान् । किन्तु कोऽपि देवः स्वस्य हविर्भावं स्वीकर्तुं नागतः । अनेन अतीव कुपितः विश्वामित्रः अर्घ्यजलं हस्तेन् गृहीत्वा त्रिशङ्कुं स्वतपोबलेन एव स्वर्गं प्रेषयामि इति वदन् मन्त्रं जप्त्वा आकाशे जलं क्षिप्त्वा राजनं त्रिशङ्कुं सशरीरं स्वर्गं प्रेशितवान् । स्वर्गे आयन्तं त्रिशङ्कुं दृष्ट्वा इन्द्रः कुपितः अवदत् ... रे मूर्ख, ते मम गुरुः शापं दत्तवान्, भवान् स्वर्गवासयोग्यः न । तत्तक्षणे एव त्रिशङ्कुः बलहीनः भूत्वा भूमौ पतन् रक्षितुं विश्वामित्रं प्रार्थितवान् । विश्वामित्रः तं तत्रैव स्थातुम् आदिश्य आकाशे एव स्वतपोबलेन द्वितीयं स्वर्गं निर्मितवान् । तत् पश्चान् नूतनम् इन्द्रं सृष्टुम् इष्टवान् । अनेन इन्द्रादयः देवाः भीताः विश्वामित्रेण सह अनुनयेन वार्तालापम् आरब्धवन्तः । गुरोः शापस्य कारणात् एव त्रिशङ्कुः स्वर्गगमनार्हः इति देवताः अवदन् । तदा विश्वामित्रः अवदत्... अहं तु अस्मै सशरीरं स्वर्गप्रेषणस्य वचनं दत्तवान् । अतः मया रचितः स्वर्गः तत्रैव भविष्यति । त्रिशङ्कुः अस्मिन् नक्षत्रमण्डले अमरः भविष्यति । अनेन वचनेन सन्तुष्टाः इन्द्रादयः देवाः स्वस्थानं गताः ।
ब्राह्मणत्वस्य प्राप्तिः[सम्पादयतु]
देवतानां निर्गमपश्चात् विश्वामित्रः ब्राह्मणपदं प्राप्तुं पूर्वदिशायां गत्वा उग्रं तपः आचरितुम् आरब्धवान् । अस्य तपसः भङ्गं कर्तुं नानाविधानि विघ्नानि समुत्पन्नानि तथापि सः क्रोधेन विना सर्वाः समस्याः निवारितवान् । तपस्यायाः अवधेः अमाप्तेः पश्चात् अन्नग्रहणार्थं यदा उपविष्टवान् तदा इन्द्रः ब्राह्मणभिक्षुकस्य रूपेण आगत्य भोजनम् अयाचत । विश्वामित्रः तस्य सम्पूर्णं भोजनं याचकाय अयच्छत् । अपि च स्वयं निराहारः एव स्थितः । एतत् पश्चात् तस्य मनसि एवं विचारः आगतः प्रायः मम भोजनग्रहणस्य कालः न सन्निहितः अतः याचकस्य रुपेण विप्रः उपस्थितः । मया इतोऽपि अतिशयेन तपः आचारणियः । इति विचिन्त्य विश्वामित्रः पुनः दीर्घकालीने तपसि मग्नः अभवत् । अस्मिन् अवसरे विश्वामित्रः प्राणायामपूर्वकं श्वासं बद्ध्वा महादारुणं तपः समाचरत् । अनेन प्रभाविताः देवाः ब्रह्माणं गत्वा न्यवेदयन् विश्वामित्रस्य तपः पराकाष्टां गतम् अस्ति । अधुना सः कोपस्य मोहस्य च सीमाम् अतिक्रान्तवान् । अधुना अस्य तपसः तेजसा लोकः प्रकाशितः । अतः भवान् प्रसन्नः भूत्वा अस्य अभिलाषायाः पूर्तिं करोतु इति । देवतानाम् एतानि वचांसि श्रुत्वा भगवान् ब्रह्मा तस्मै सर्वश्रेष्ठब्राह्मणस्य उपाधिं दत्तवान् । किन्तु विश्वामित्रः अनेन पदविना सह ओङ्कारं, षट्कारं सर्ववेदान् च उपादिशतु इति ब्रह्माणं प्रार्थितवान् । मम तपः तदा एव सफलं मन्ये यदा वसिष्ठः मां ब्राह्मणः ब्रह्मर्षिः चेति मन्यते ।
महर्षिवशिष्ठस्य मान्यता[सम्पादयतु]
विश्वामित्रस्य वचनानि श्रुत्वा सर्वे देवाः वसिष्ठस्य आश्रमं गत्वा तत्र सर्वं वृत्तान्तं श्रावयन्ति । तदा वसिष्ठः विश्वामित्रस्य निकटं गत्वा तं समालिङ्ग्य अवदत्... भोः विश्वामित्र भवान् वास्तवे ब्रह्मर्षिः अस्ति । अद्यं भवन्तं ब्राह्मणः इति स्वीकरोमि इति ।
स्रोतः[सम्पादयतु]
" वाल्मीकि रामायण - विश्वामित्र का पूर्व चरित्र"
[]]


text:
विपरीतकरणी
विपरीतकरणी -
उर्ध्वनाभेरधस्तालोरूर्ध्वं भानुरध: शशी ।
करणी विपरीताख्या गुरुवाक्येना लभ्यते ।
नित्यमभ्यासयुक्तस्य जठराग्निविवर्धिनी ।
आहारो बहुलस्तस्य संपाद्य साधकस्य च ॥
अल्पाहारो यदि भवेदग्निर्दहति तत्क्षणात् ।
अध: शिरश्चोर्ध्वपाद: क्षणं स्यात्प्रथमे दिने ॥
क्षणाच्च किंचिदधिंकमभ्यसेच्च दिने दिने ।
वलित पलितं चैव षण्मासोर्ध्वं न द्दश्यते ।
याममात्रं तु यो नित्यमभ्यसेत्स तु कालजित् ॥ (ह. प्र.)
नामिमूले वसेत् सूर्यस्तालमूले च चन्द्रमा ।
अमृतं ग्रसते सूर्यस्ततो मृत्युवशो नर: ॥
ऊर्ध्वं च योजयेत् सूर्यञ्चन्द्रञ्ज अध आनयेत् ।
विपरीतकरी मुद्रा सर्वतन्त्रेषु गोपिता ॥
भूमौ शिरश्च संस्थाप्य करयुग्मं समाहित: ।
ऊर्ध्वपाद: स्थिरोभूत्वा विपरीतकरी मता ॥
मुद्रां च साधयेन्नित्यं जरां मृत्युञ्च नाशयेत् ।
स सिद्ध: सर्वलोकेषु प्रलयेऽपि न सीदति ॥ घेरण्डसंहिता
Translation - भाषांतर
N/A


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १२१
तस्याश्रमस्योत्तरतस्त्रिपुरारिनिषेवितः।
नानारत्नमयैः श्रृङ्गैः कल्पद्रुमसमन्वितैः।। १२१.१ ।।
मध्ये हिमवतः पृष्ठे कैलासो नाम पर्वतः।
तस्मिन्निवसति श्रीमान् कुबेरः सह गुह्यकैः।। १२१.२ ।।
अप्सरोऽनुगतो राजा मोदते ह्यलकाघिपः।
कैलासपादसम्भूतं रम्यं शीतजलं शुभम्।। १२१.३ ।।
मन्दारपुष्परजसा पूरितं देवसन्निभम्।
तस्मात् प्रवहते दिव्या नदी मन्दाकिनी शुभा।। १२१.४ ।।
दिव्यञ्च नन्दनं तत्र तस्यास्तीरे महद्वनम्।
प्रागुत्तरेण कैलासाद्दिव्यं सौगन्धिकं गिरिम्।। १२१.५ ।।
सर्वधातुमयं दिव्यं सुवेलं पर्वतं प्रति।
चन्द्रप्रभो नाम गिरिः स शुभ्रो रत्नसन्निभः।। १२१.६ ।।
तत्समीपे सरो दिव्यमच्छोदं नाम विश्रुतम्।
तस्मात् प्रभवते दिव्या नदी ह्यच्छोदिका शुभा।। १२१.७ ।।
तस्यास्तीरे वनं दिव्यं महच्चैत्ररथं शभम्।
तस्मिन् गिरौ निवसति मणिभद्रः सहानुगः।। १२१.८ ।।
यक्षसेनापतिः क्रूरो गुह्यकेः परिवारितः।
पुण्या मन्दाकिनी नाम नदी ह्यच्छोदिका शुभा।। १२१.९ ।।
महीमण्डलमध्ये तु प्रविष्टे तु महोदधिम्।
कैलासदक्षिणे प्राच्यां शिवं सर्वौषधिं गिरिम्।। १२१.१० ।।
मनः शिलामयं दिव्यं सुवेलं पर्वतं प्रति।
लोहितो हेमश्रृङ्गस्तु गिरिः सूर्यप्रभो महान्।। १२१.११ ।।
तस्य पादे महद्दिव्यं लोहितं सुमहत्सरः।
तस्मात् प्रभवते पुण्यो लौहित्यश्च नदो महान्।। १२१.१२ ।।
दिव्यारण्यं विशोकञ्च तस्य तीरे महद्वनम्।
तस्मिन् गिरौ निवसति यक्षोमणिधरोवशी।। १२१.१३ ।।
सौम्यैः सुधार्मिकैश्चैव गुह्यकैः परिवारितः।
कैलासात् पश्चिमोदीच्यां ककुद्मानौषधी गिरिः।। १२१.१४ ।।
ककुद्मति च रुद्रस्य उत्पत्तिश्च ककुद्मिनः।
तदजनन्त्रैः ककुदं शैलन्त्रिककुदं प्रति।। १२१.१५ ।।
सर्वधातुमयस्तत्र सुमहान् वैद्युतो गिरिः।
तस्य पादे महद्दिव्यं मानसं सिद्धसेवितम्।। १२१.१६ ।।
तस्मात् प्रभवते पुण्या सरयूर्लोकपावनी।
तस्यास्तीरे वनं दिव्यं वैभ्राजं नामविश्रुतम्।। १२१.१७ ।।
कुबेरानुचरस्तस्मिन् प्रहेतितनयो वशी।
ब्रह्मधाता निवसति राक्षसोऽनन्तविक्रमः।। १२१.१८ ।।
कैलासात् पश्चिमामाशां दिव्यः सर्वौषधिर्गिरिः।
अरुणः पर्वतश्रेष्ठो रुक्मधातुविभूषितः।। १२१.१९ ।।
भवस्य दयितः श्रीमान् पर्वतो हैमसन्निभः।
शातकौम्भमयैर्दिव्यैः शिलाजालैः समाचितः।। १२१.२० ।।
शतसंख्यैस्तापनीयैः श्रृङ्गैर्दिवमिवोल्लिखन्।
शृङ्गवान् सुमहादिव्यो दुर्गः शैलोमहाचितः।। १२१.२१ ।।
तस्मिन् गिरौ निवसति गिरिशो धूम्रलोचनः।
तस्य पादात् प्रभवति शैलोदं नाम तत्सरः।। १२१.२२ ।।
तस्मात् प्रभवते पुण्या नदीशैलोदकाशुभा।
सा चक्षुसी तयोर्मध्ये प्रविष्टा पश्चिमो दधिम्।। १२१.२३ ।।
अस्त्युत्तरेण कैलासाच्छिवः सर्वौषधो गिरिः।
गौरन्तु पर्वतश्रेष्ठं हरितालमयं प्रति।। १२१.२४ ।।
हिरण्यशृङ्गः सुमहान् दिव्यौषधिमयो गिरिः।
तस्य पादे महद्दिव्यं सरः काञ्चनबालुकम्।। १२१.२५ ।।
रम्यं बिन्दुसरो नाम यत्र राजा भगीरथः।
गङ्गार्थे स तु राजर्षिरुवास बहुलाः समाः।। १२१.२६ ।।
दिवं यास्यन्तु मे पूर्वे गंगातोयाप्लुतास्थिकाः।
तत्र त्रिपथगा देवी प्रथमं तु प्रतिष्ठिता।। १२१.२७ ।।
सोमपादात् प्रसूता सा सप्तधा प्रविभज्यते।
यूपामणिमयास्तत्र विमानाश्च हिरण्मयाः।। १२१.२८ ।।
तत्रेष्ट्वा क्रतुभिः सिद्धः शक्रः सुरगणैः सह।
दिव्यच्छायापथस्तत्र नक्षत्राणान्तु मण्डलम्।। १२१.२९ ।।
द्रृश्यते भासुरा रात्रौ देवी त्रिपथगा तु सा।
अन्तरिक्षं दिवं चैव भावयित्वा भुवं गता।। १२१.३० ।।
भवोत्तमांगे पतिता संरुद्धा योगमायया।
तस्या ये बिन्दवः केचित् क्रुद्धायाः पतिपा भुवि।। १२१.३१ ।।
ज्ञात्वा तस्या ह्यभिप्रायं क्रूरं देव्याश्चिकीर्षितम्।
भित्वा विशामि पातालं श्रोतसा गृह्य शङ्करम्।। १२१.३३ ।।
अथावलेपनं ज्ञात्वा तस्याः क्रुद्धन्तु शङ्करः।
तिरोभावयितुं बुद्धिरासीदङ्गेषु तां नदीम्।। १२१.३४ ।।
एतस्मिन्नेव काले तु द्रृष्ट्वा राजानमग्रतः।
धमनीसन्ततं क्षीणां क्षुधा व्याकुलितेन्द्रियम्।। १२१.३५ ।।
अनेन तोषितश्चाहं नद्यर्थे पूर्वमेव तु।
बुध्वास्य वरदानन्तु ततः कोपं न यच्छत।। १२१.३६ ।।
ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा यदुक्तं धारयन्नदीम्।
ततो विसर्जयामास संरुद्धां स्वेन तेजसा।। १२१.३७ ।।
नदी भगीरथस्यार्थे तपसोग्रेण तोषितः।
ततो विसर्जयामास सप्तस्रोतांसि गङ्गया।। १२१.३८ ।।
त्रीणि प्राचीमभिमुखं प्रतीचीन्त्रीण्यथैव तु।
स्रोतांसि त्रिपथायास्तु प्रत्यपद्यन्त सप्तधा।। १२१.३९ ।।
नलिनी ह्लादिनी चैव पावनी चैव प्राच्यगा।
सीता चक्षुश्च सिन्धुश्च तिस्रस्ता वै प्रतीच्यगाः।। १२१.४० ।।
सप्तमी त्वनुगा तासां दक्षिणेन भगीरथम्।
तस्मात् भागीरथी सा वै प्रविष्टा दक्षिणो दधिम्।। १२१.४१ ।।
सप्त चैताः प्लावयन्ति वर्षन्तु हिमसाह्वयम्।
प्रसूताः सप्त नद्यस्तु शुभा बिन्दुसरोद्भवाः।। १२१.४२ ।।
तान्देशान् प्लावयन्ति स्म म्लेच्छप्रायांश्च सर्वशः।
सशैलान् कुकुरान् रौध्रान् बर्बरान् यवनान् खसान्।। १२१.४३ ।।
पुलिकांश्च कुलत्थांश्च अङ्गलोक्यान्वरांश्च यान्।
कृत्वा द्विधा हिमवन्तं प्रविष्टा दक्षिणो दधिम्।। १२१.४४ ।।
अथ वीरमरूंश्चैव कालिकांश्चैवशूलिकान्।
तुषारान् बर्बरानङ्गान्यगृह्णात् परदान् शकान्।। १२१.४५ ।।
एतान् जनपदांश्चक्षः प्लावयित्वोदधिङ्गता।
दरदोर्जगुण्डांश्चैव गान्धारानौरसान् कुहून्।। १२१.४६ ।।
शिवपौरानिन्द्रमरून् वसतीन् समतेजसम्।
सैन्धवानुर्वसान् वर्वान् कुपश्रान् भीमरोमकान्।। १२१.४७ ।।
शुनामुखांश्चोर्दमरून् सिन्धुरेतान्निषेवते।
गन्धर्वान् किन्नरान्यक्षान् रक्षोविद्याधरोरगान्।। १२१.४८ ।।
कलापग्रामकांश्चैव तथा किंपुरुषान्नरान्।
किरातांश्च पुलिन्दांश्च कुरून् वै भारतानपि।। १२१.४९ ।।
पाञ्चालान् कौशिकान् मत्स्यान् मागधाङ्गांस्तथैव च।
ब्रह्मोत्तराश्च वङ्गांश्च ताम्रलिप्तांस्तथैव च।। १२१.५० ।।
एतान् जनपदानार्यान् गङ्गा भावयते शुभा।
ततः प्रतिहता विन्ध्ये प्रविष्टा दक्षिणो दधिम्।। १२१.५१ ।।
ततस्तु ह्लादिनी पुण्या प्राचीनाभिमुखा ययौ।
प्लावयन्त्युपकांश्चैव निषादानपि सर्वशः।। १२१.५२ ।।
धीवरानृषिकांश्चैव तथा नीलमुखानपि।
केकरानेककर्णाश्च किरातानपि चैव हि।। १२१.५३ ।।
कालिन्दगतिकांश्चैव कुशिकान् स्वर्गभौमकान्।
सामण्डले समुद्रस्य तीरे भूत्वा तु सर्वशः।। १२१.५४ ।।
ततस्तु नलिनी चापि प्राचीमेव दिशं ययौ।
कुपथान् प्लावयन्ती सा इन्द्रद्युम्नसरांस्यपि।। १२१.५५ ।।
तथा खरपथान् देशान् वेत्रशङ्कुपथानपि।
मध्येनोज्जानकमरून् कुथप्रावरणान् ययौ।। १२१.५६ ।।
इन्द्रद्वीपसमीपे तु प्रविष्टा लवणोदधिम्।
ततस्तु पावनी प्रायात् प्राचीमाशाञ्जवेन तु।। १२१.५७ ।।
तोमरान्प्लावयन्ती च हंसमार्गान् समूहकान्।
पूर्वान्देशांश्च सेवन्ती भित्वा सा बहुधा गिरिम्।।
कर्णप्रावरणान् प्राप्य गता साश्वमुखानपि।। १२१.५८ ।।
सिक्त्वा पर्वतमेरुं सा गत्वा विद्याधरानपि।
शैमिमण्डलकोष्ठन्तु सा प्रविष्टा महत्सरः।। १२१.५९ ।।
तासां नद्युपनद्योऽन्याः शतशोऽथ सहस्रशः।
उपगच्छन्ति ता नद्यो यतो वर्षति वासवः।। १२१.६० ।।
तीरे वंशौकसारायाः सुरभिर्नाम तद्वनम्।
हिरण्यश्रृङ्गो वसति विद्वान् कौबरको वशी।। १२१.६१ ।।
यज्ञादपेतः सुमहानमितौजाः सुविक्रमः।
तत्रागस्त्यैः परिवृता विद्वद्भिर्ब्रह्मराक्षसैः।। १२१.६२ ।।
कुबेरानुचरा ह्येते चत्वारस्तत्समाश्रिताः।
एवमेव तु विज्ञेया सिद्धिः पर्वतवासिनाम्।। १२१.६३ ।।
परस्परेण द्विगुणा धर्म्मतः कामतोऽर्थतः।
हेमकूटस्य पृष्ठे तु सर्पाणां तत्सरः स्मृतम्।। १२१.६४ ।।
सरस्वती प्रभवति तस्माज्योतिष्मती तु या।
अवगाढ़े ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ।। १२१.६५ ।।
सरो विष्णुपदं नाम निषधे पर्वतोत्तमे।
यस्मादग्रे प्रभवति गन्धर्वानुकुले च ते।। १२१.६६ ।।
मेरोः पार्श्वात् प्रभवति ह्रदश्चन्द्रप्रभो महान्।
जम्बूश्चैव नदी पुण्या यस्यां जाम्बूनदं स्मृतम्।। १२१.६७ ।।
पयोदस्तु ह्रदो नीलः स शुभः पुण्डरीकवान्।
पुण्डरीकात् पयोदाच्च तस्माद् वै सम्प्रसूयताम्।। १२१.६८ ।।
सरसस्तुसरस्त्वेतत् स्मृतमुत्तरमानसम्।
मृग्याच मृगकान्ता च तस्माद् द्वेसम्प्रसूयताम्।। १२१.६९ ।।
ह्रदाः कुरुषु विख्याताः पद्ममीनकुलाकुलाः।
नाम्ना ते वैजया नाम द्वादशो दधिसन्निभाः।। १२१.७० ।।
तेभ्यः शान्तीच मध्वीच द्वेनद्यौ सम्प्रसूयताम्।
किंपुरुषाद्यानि यान्यष्टौ तेषु देवो न वर्षति।। १२१.७१ ।।
उद्भिदान्युदकान्यत्र प्रवहन्ति सरिद्वराः।।
बलाहकश्च ऋषभो चक्रो मैनाक एव च।। १२१.७२ ।।
विनिविष्टाः प्रतिदिशं निमग्ना लवणाम्बुधिम्। १२१.७३ ।।
चन्द्रकान्तस्तथा द्रोणः सुमहांश्च शिलोच्चयः।
उद्गायता उदीच्यान्तु अवगाढा महोमधिम्।। १२१.७४ ।।
चक्रो बधिरकश्चैव तथा नारदपर्वतः।
प्रतीचीमायतास्ते वै प्रतिष्ठास्ते महोदधिम्।। १२१.७५ ।।
जीमूतो द्रावणश्चैव मैनाकश्चन्द्रपर्वतः।
आयतास्ते महाशैलाः समुद्रं दक्षिणम्प्रति।। १२१.७६ ।।
चक्रमैनाकयोर्मध्ये दिवि संदक्षिणापथे।।
तत्र संवर्तको नामसोऽग्निः पिबति तज्जलम्।
अग्निः समुद्रवासस्तु और्वोऽसौवड़वामुखः।। १२१.७७ ।।
इत्येते पर्वताविष्टाश्चत्वारो लवणो दधिम्।
छिद्यमानेषु पक्षेषु पुरा इन्द्रस्य वै भयात्।। १२१.७८ ।।
तेषान्तु द्रृश्यते चन्द्रे शुक्ले कृष्णे समाप्लुतिः।। १२१.७९ ।।
ते भारतस्य वर्षस्य भेदा ये न प्रकीर्त्तिताः
इहोदितस्य द्रृश्यन्ते अन्ये त्वन्यत्र चोदिताः।
उत्तरोत्तरमेतेषां वर्षमुद्रिच्यते गुणैः।। १२१.८० ।।
आरोग्यायुः प्रमाणाभ्यां धर्म्मतः कामतोऽर्थकः।
समन्तितानि भूतानि तेषु वर्षेषु भागशः।। १२१.८१ ।।
वसन्ति नानाजातीनि तेषु सर्वेषु तानि वै।
इत्येतद्धारयद्विश्वं पृथ्वी जगदिदं स्थिताः।। १२१.८२ ।।


text:
तिलः
अयं तिलः अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं तिलः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । तिलः आङ्ग्लभाषायां Sesame इति उच्यते । अयं तिलः वर्णस्य अनुगुणं चतुर्विधः भवति । कृष्णवर्णीयः तिलः, श्वेतवर्णीयः तिलः, रक्तवर्णीयः तिलः, वनतिलः च इति । अस्य तिलस्य होमधान्यं, पवित्रं, पितृतर्पणं, पापघ्नि, पूतधान्यं, जटिलम् (वनोद्भवस्य तिलस्य केवलम्) इत्यादीनि अन्यानि नामानि अपि सन्ति । मकरसङ्क्रमणपर्वणि अस्य तिलस्य एव साम्राज्यम् । तदवसरे सर्वत्र जनाः प्रतिगृहं गत्वा तिलवितरणं कुर्वन्ति । मोदकं, पञ्चकज्जायं, ’कडुबु’ इत्यादीनां खाद्यानां निर्माणे अयं तिलः अपि मुख्यं द्रव्यम् । नवग्रहधान्येषु अन्यतमः अस्ति तिलः ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य तिलस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
अयं तिलः पचनार्थं जडः । अस्य रुचिः कटु-तिक्त-मधुर-कषायमिश्रिता । अयं तिलः जीर्णानन्तरं कटुविपाकः भवति । अयं तिलः स्पर्शार्थं शीतलः परन्तु शरीरार्थम् उष्णः एव ।
- “तिलो रसे कटुस्तिक्तो मधुरस्तुवरो गुरुः ।
- विपाके कटुकः स्वादुः स्निग्धोष्णः कफपित्तनुत् ॥
- बल्यः केश्यो हिमस्पर्शस्त्वच्यः स्तन्यो व्रणे हितः ।
- दन्त्योऽल्पमूत्रकृद्ग्राही वातघ्निग्निमतिप्रदः ॥“ (धन्वन्तरिकोषः)
- १. अस्य तिलस्य तैलं सर्वाङ्ग-अभ्यङ्गार्थम् अत्यन्तं श्रेष्ठम् ।
- २. तिलतैलं सर्वस्य अपि तैलस्य मूलद्रव्यम् ।
- ३. “तैलेऽनुक्ते तिलतैलं स्यात्” इति उक्तम् अस्ति आयुर्वेदशास्त्रस्य वैद्यकीयपरिभाषायाम् । तन्नाम केवलं तैलम् इति यत्र कुत्रापि उक्तम् अस्ति चेत् तेन तैलशब्देन तिलतैलम् एव ग्राह्यम् इति अर्थः ।
- ४. पञ्चकर्म, कर्णपूरणं, नस्यं, धारा, उष्णादिषु चिकित्सासु तिलतैलम् एव उपयुज्यते ।
- ५. पुनः पुनः जायमानस्य वेदनासहितस्य पक्वातिसारस्य उत्तमम् औषधं तिलतैलम् । भोजनात् पूर्वं चमसमितं तिलतैलं सेवनीयम् ।
- ६. अस्थिभङ्गे, क्षतव्रणे च तिलतैलं शीघ्ररोपकम् ।
- ७. कृष्णवर्णीयः तिलः पुण्यकरः, श्वेतवर्णीयः तिलः रुचिकरः ।
- ८. श्राद्धादिषु कर्मसु पितृतर्पणार्थं कृष्णवर्णीयः तिलः एव उपयुज्यते ।
- ९. गणहवने उपयुज्यमानेषु अष्टद्रव्येषु अपि कृष्णवर्णीयः तिलः अन्यतमः ।
- १०. कृष्णवर्णीयः तिलः रक्षोघ्नः, पापघ्नः च इति प्रभावीद्रव्यम् अस्ति ।
- ११. सङ्क्रमणस्य मधुरः तिलः हासं द्योतयति चेत्, श्राद्धस्य तिलः वेदनां द्योतयति । एवम् उभयद्योतकः अयं तिलः ।
- १२. चतुर्विधेषु तिलेषु कृष्णवर्णीयः तिलः अत्यन्तं श्रेष्ठः । श्वेतवर्णीयः तिलः अपि उत्तमः एव ।
- १३. रक्तवर्णीयः तिलः, वनतिलः च हीनः, उपयोगार्थम् अनर्हः अपि ।
- १४. शरीरे वातः वृद्धः चेत् तिलतैलम् उत्तमं शामकम् औषधम् ।
- १५. अयं तिलः तैलांशयुक्तः त्रिदोषहरः च ।
- १६. अयं तिलः बलवर्धकः, केशवर्धकः, कान्तिवर्धकः, स्तन्यवर्धकः, अग्निदीपकः च ।
- १७. अयं तिलः दन्तदार्ढ्यकरः, व्रणरोपकः, मूत्रकरः , मेध्यः च ।
- १८. तिलस्य पिण्याकः मधुरः रुचिकरः च । किन्तु सः नेत्रस्य विकारकः, कफस्य वातस्य च विकारकः, मलावष्टम्भकः च ।
- १९. तिलस्य पिण्याकः धेनूनां पुष्टिकरः आहारः ।
- २०. तिलात् निष्कासितं क्षारं मधु दधि च योजयित्वा सेवन्ते चेत् मूत्रावरोधः अपगच्छति ।
- २१. तिलनालात् निर्मितः क्षारः मांसभक्षणजन्यः अजीर्णः आहारः ।
- २२. रक्तजेषु अर्कस्रोगेषु, अस्थिरोगेषु च तिलः नवनीतेन सह उपयोक्तव्यः ।
- २३. शनिग्रहस्य उपशान्त्यर्थं तिलः उत्तमः परिहारकः । अष्टमशनिना, पञ्चमशनिना, सार्धसप्तशनिना च पीड्यमानाः तिलतैलेन स्नात्वा देवालयेषु तिलतैन दीपान् ज्वालयन्ति ।
- २४. हेमन्ते (जनवरि फेब्रवरि मासयोः) तैलांशयुक्तस्य आहारस्य सेवनम् आयुर्वेदोक्तम् । तदवसरे अग्निशान्त्यर्थं, बलवर्धनार्थं तिलः अत्यन्तं हितकरः ।
चित्रशाला[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Sesamum indicum in Flora of Pakistan
- Katzer's Spice Pages: Sesame
- pharmacographica indica page 42


text: ह्यः "प्रेमोनिषन्" (भविष्यदृश्यम्?) नाम आङ्ग्लभाषा-चलच्चित्रं दृष्टम् । तत्र एकस्य सप्ताहस्य सर्वे घटनाः, किन्तु मिश्रित-कालक्रमेण, समय-सूचनां विना । ततः मध्ये किमपि अवगमन-पटले नासीत् । समापने, परीक्षायाम् अवगतम् -- अभिनेतुः प्रतिक्रियां तस्याः कारणं किम् -- इति । पूर्वं सर्वम् अलक्ष्येण कृतम् इव आसीत् । तथा सर्वेषां जीवनानि इति मन्ये । यतः अन्येषां प्रतिघटनां न जानीमः, न वा ज्ञातुं शक्नुमः , तेषां क्रियायाः कारणानि लक्ष्यानि वा सर्वदा अपरोक्षं न भवेयुः । किन्तु , कारणं लक्ष्यं च विना, कः किं वा कार्यं कुर्यात् ?


text:
`लिङसिचावात्मनेपदेषु परतः`इति। कथं पुनर्लिङात्मनेपदेषु परतो भवति, यावता सिच एवात्मनेपदेषु परत्वं सम्भवति, न लिङः? एवं मन्यते-- लिङेकदेशेऽत्र सीयुटि लिङशब्दो वर्तते, यथा-- `न धातुलोप आर्धधातुके` 1|1|4
इत्यत्र धात्वेकदेशे धातुशब्दो वर्तते। तस्मात् सीयुट एवानेन प्रकारेण कित्त्वं विधीयते। अथ वा-- यथा हल्ङ्यादिसूत्रे 6|1|66
ययोरेव दीर्घत्वं सम्भवति तयोरेव ङ्यापो दीर्घादित्येतद्विशेषणम्, तथेहापि यस्मादात्मनेपदं परं सम्भवति सिचः, तस्यैवैतद्विशेषणम्। आत्मनेपदग्रहणं भवति परस्मैपदव्यवच्छेदार्थम्। `भिस्तीष्ट`इति। `आशिषि लिङलोटौ` 3|3|173
इति लिङ्; स्वरितत्वादात्मनेपदम्। एवमुत्तरत्रापि स्वरितञितः कत्र्रयात्मनेपदमनेनैव वेतितव्यम्। `सुट तिथोः` 3|4|107
इति सुट्। कर्तरि श्नम्, `लिङ सलोपोऽनन्त्यस्य` 7|2|79
इति च न भवति, `लिङाशिषि` 3|4|116
इत्यार्धधातुकत्वात्, तयोश्च सार्वधातुके विधानात्। `भुत्सीष्ट` इति। बुधेः `अनुदात्तङितः` 1|3|12
इत्यात्मनेपदं वेदितव्यम्। उत्तरत्राप्यनुदात्तङिद्भ्यः कर्तर्यात्मनेपदमनेनैव वेदितव्यम्। `अभित्त` इति। `झलो झलि` 8.2.26) इति सिचो लोपः। `अबुद्ध` इति। `झषस्तथोर्धोऽधः` 8|2|40
इति तकारस्य धकारः, `झलां जश् झशि` 8|4|52
इति पूर्वधकारस्य दकारः। `यक्षीष्ट` इति। स्वरितेत्त्वादात्मेपदम्। पूर्ववत् षत्वं कत्वञ्च। `संप्रसारणं हि स्यात्` इति। वच्यादिसूत्रेण 6|1|15
।`अद्राक्षीत्` इति। `अस्ति सिचोऽपृक्ते` 7|3|96
इतीट्, `वदव्रजहलन्तस्याचः` 7|2|3
इति वृद्धिः। पूर्ववत् षत्वकत्वे॥


text:
प्रजातन्त्रे परिपक्वेभ्यः असत्यवादिभ्यः किमपि सुरक्षणं नास्ति। प्रजातन्त्रे निर्वाचिताः प्रशासने मूर्धन्याः सन्ति। एकस्मिन् वारे निर्वाचिते तान् अपाकरणम् असम्भवम् अस्ति। असत्यवादिना सरलेन व्याजेन वयं सर्वे प्रलब्धाः (cheated) भवितुं शक्यन्ते। केजरीवालः अस्य प्रवञ्चनस्य शीर्षोदाहरणम् अस्ति। अहम् अपि तेन प्रलब्धः। २०१३तमे वर्षे अहम् अपि तस्य साहाय्यार्थम् अमेरीकादेशात् दूरभाषेण जनान् केजरीवालं मतं ददातु इति प्रार्थितवान्। यदा सः शासनरूढः अस्ति तदा वयं जानीमः सः कीदृशः परिपक्वः असत्यवादी अस्ति। तादृशाः नैके जनाः भविष्यन्ति येन लोकाः प्रलब्धाः भविष्यन्ति। तस्मात् किमपि सुरक्षणम् नास्ति।
२०१५-०३-३० सोमवासरः (2015-03-30 Monday)


text:
आपस्तम्ब शुल्बसूत्र
- आपस्तम्बशुल्बसूत्रं
विहारयोगान्व्याख्यास्यामः । । १.१ । ।
यावदायामं प्रमाणं । । १.२क । ।
तदर्धमभ्यस्यापरस्मिंस्तृतीये षड्भागोने लक्षणं करोति । । १.२ख । ।
पृष्ठ्यान्तयोरन्तौ नियम्य लक्षणेन दक्षिणापायम्य निमितं करोति । । १.२ग । ।
एवमुत्तरतो विपर्यस्येतरतः स समाधिः । । १.२घ । ।
तन्निमित्तो निर्ह्रासो विवृद्धिर्वा । । १.२च । ।
आयामं वाभ्यस्यागन्तुचतुर्थं आयामश्चाक्ष्णया रज्जुस्तिर्यङ्भानीशेषः । व्याख्यातं विहरणं । । १.३क । ।
दीर्घस्याक्ष्णयारज्जुः पार्श्वमानी तिर्यङ्मानी च यत्पृथग्भुते कुरुतस्तदुभयं करोति । । १.४क । ।
ताभिर्ज्ञेयाभिरुक्तं विहरणं । । १.४ख । ।
चतुरश्रस्याक्ष्णयारज्जुर्द्विस्तवतीं भूमिं करोति । समस्य द्विकरणी । । १.५ । ।
प्रमाणं तृतीयेन वर्धयेत्तच्चतुर्थेनात्मचतुस्त्रिंशोनेन सविशेषः । । १.६ । ।
अथापरं । । १.७क । ।
प्रमाणमात्रीं रज्जुं उभयतः पाशां करोति । । १.७ख । ।
मध्ये लक्षणं अर्धमध्यमयोश्च पृष्ठ्यायां रज्जुं आयम्य पाशयोर्लक्षणेष्विति शङ्कून्निहत्युपान्त्ययोः पाशौ प्रतिमुच्य मध्यमेन लक्षणेन दक्षिणापायम्य शङ्कुं निमित्तं करोति । मध्यमे पाशौ प्रतिमुच्य, उपर्युपरि निमित्तं मध्यमेन लक्षणेन दक्षिणमंसं आयच्छेत् । उन्मुच्य पूर्वस्मादपरस्मिन्प्रतिमुच्य मध्यमेनैव लक्षणेन दक्षिणां श्रोणिं आयच्छेत् । एवमुत्तरौ श्रोण्यंसौ । । १.७ग । ।
अथापरोयोगः । । २.१क । ।
पृष्ठ्यान्तयोर्मध्ये च शङ्कून्निहत्यार्धेऽर्धे तद्विशेषं अभ्यस्य लक्षणं कृत्वार्धमगमयेत् । अन्त्ययोः पाशौ कृत्वा मध्यमे सविशेषं प्रतिमुच्य पूर्वस्मिन्नितरं लक्षणेन दक्षिणमङ्कं आयच्छेत् । उन्मुच्य पूर्वस्मादपरस्मिन्प्रतिमुच्य लक्षणेनैव दक्षिणां श्रोणिं आयच्छेत् । एवं उत्तरौ श्रोण्यंसौ । । २.१ख । ।
प्रमाणं तिर्यग्द्विकरण्यायामस्तस्याक्ष्णयारज्जुस्त्रिकरणी । । २.२ । ।
तृतीयकरण्येतेन व्याख्याता । विभागस्तु नवधा । । २.३ । ।
तुल्ययोश्चतुरश्रयोरुक्तः समासः । नानाप्रमाणयोश्चतुरश्रयोः समासः । । २.४क । ।
ह्रसीयसः करण्या वर्षीयसो वृद्ध्रं उल्लिखेत् । वृद्ध्रस्याक्ष्णयारज्जुरुभे समस्यति । तदुक्तं । । २.४ख । ।
चतुरश्राच्चतुरश्रं निर्जिहीर्षन्यावन्निर्जिहीर्षेत्तस्य करण्या वर्षीयसो वृद्ध्रमुल्लिखेथ् । । २.५क । ।
वृर्धस्य पार्श्वमानीं अक्ष्णयेतरत्पार्श्वं उपसंहरेथ् । । २.५ख । ।
सा यत्र निपतेत्तदपच्छिन्द्याथ् । । २.५ग । ।
छिन्नया निरस्तं । । २.५घ । ।
उपसंहृताक्षणयारज्जुः सा चतुष्करणी छिन्ना चेतरा च यत्पृथग्भूते कुरुतस्तदुभयं करोति । । २.६क । ।
तिर्यङ्मानी पुरुषं शेषस्त्रीन् । । २.६ग । ।
तदुक्तं । । २.६घ । ।
दीर्घचतुरश्रं समचतुरश्रं चिकीर्षन्तिर्यङ्मान्यापच्छिद्य शेषं विभज्योभयत उपदध्याथ् । । २.७क । ।
खण्डं आगन्तुना संपुरयेथ् । । २.७ख । ।
तस्य निर्हार उक्तः । । २.७ग । ।
समचतुरश्रं दीर्घचतुरश्रं चुकीर्षना यावच्चिकीर्षेत्तावतीं पार्श्वमानीं कृत्वा यदधिकं स्याद्यथायोगं उपदध्याथ् । । ३.१ । ।
चतुरश्रं मण्डलं चिकीर्षन्मध्यात्कोट्यां निपातयेथ् । । ३.२क । ।
पार्श्वतः परिकृष्यातिशयतृतीयेन सह मण्डलं परिलिखेथ् । । ३.२ख । ।
सा नित्या मण्डलं । । ३.२ग । ।
यावद्धीयते तावदागन्तु । । ३.२घ । ।
मण्डलं चतुरश्रं चिकीर्षन्विष्कम्भं पञ्चदश भागान्कृत्वा द्वावुद्धरेत् । त्रयोदशावशिष्यन्ते । सा नित्या चतुरश्रं । । ३.३ । ।
प्रमाणेन प्रमाणं विधीयते । । ३.४ । ।
चतुरश्रं आदेशादन्यथ् । । ३.५ । ।
द्वाभ्यां चत्वारि । । ३.६क । ।
त्रिभिर्नव । । ३.६ख । ।
यावत्प्रमाणा रज्जुस्तावतस्तावतो वर्गान्करोति । । ३.८क । ।
अर्धतृतीयपुरुषा षट्सपादान् । । ३.८ख । ।
अथात्यन्त प्रदेशः । । ३.९क । ।
यावता यावताधिकेन परिलिखति तत्पार्श्वयोरुपदधाति । यच्च तेन चतुरश्रं क्रियते तत्कोट्यां । । ३.९ख । ।
अर्धप्रमाणेन पादप्रमाणं विधीयते । । ३.१०क । ।
अर्धस्य द्विप्रमाणायाः पादपूरणत्वाथ् । । ३.१०ख । ।
तृतीयेन नवमी कला । । ३.१०ग । ।
आग्न्याधेयिके विहारे गार्हपत्याहवनीययोरन्तराले विज्ञायते । । ४.१क । ।
अष्टासु प्रक्रमेषु ब्राह्मणोऽग्निं आदधीत । एकादशसु राजन्यः । द्वादशसु वैश्यः । । ४.१ख । ।
चतुर्विंशत्यां अपरिमिते यावता वा चक्षुषा मन्यते तस्मान्नातिदूरं आधेय इति सर्वेषां अविशेषेण श्रूयते । । ४.२ । ।
दक्षिणतः पुरस्ताद्वितृतीयदेशे गार्हपत्यस्य नेदीयसि दक्षिणाग्नेर्विज्ञायते । । ४.३ । ।
गार्हपत्याहवनीययोरन्तरालं पञ्चधा षड्धा वा संविभज्य षष्ठं सप्तमं वा भागं आगन्तुं उपसमस्य समं त्रैधं विभज्यापरस्मिंस्तृतीये लक्षणं कृत्वा गार्हपत्याहवनीययोरन्तौ नियम्य लक्षणेन दक्षिणापायम्य निमित्तं करोति तद्दक्षिणाग्नेरायतनं । श्रुतिसामर्थ्याथ् । । ४.४ । ।
यजमानमात्री प्राच्यपरिमिता वा यथासन्नानि हवींषि संभवेदेवं तिरश्ची प्राञ्चौ वेद्यंसावुन्नयति । प्रतीची श्रोणी पुरस्तादंहीयसी पश्चात्प्रथीयसी मध्ये संनततरैवं इव हि योषेति दार्शिक्या वेदेर्विज्ञायते । । ४.५ । ।
अपरेणाहवनीयं यजमानमात्री दीर्घं चतुरश्रं विहृत्य तावतीं रज्जुं आयम्य मध्ये लक्षणं कृत्वा दक्षिणयोः श्रोण्यंसयोरन्तरा नियम्य लक्षणेन दक्षिणापायम्य निमित्तं करोति । निमित्ते रज्जुं नियम्यान्तौ समस्य । दक्षिणायाः श्रोणेर्दक्षिणं अंसं आलिखेत् । एवं उत्तरतः । तिर्यङ्मानीं द्विगुणां तथा कृत्वा पश्चात्पुरस्ताच्चोपलिखेत् । विमितायां पुरस्तात्पार्श्वमान्यावुपसंहरेत् । श्रुतिसामर्थ्याथ् । । ४.६ । ।
त्रिंशत्पदानि प्रक्रमा वा पश्चात्तिरश्वी भवति । षट्त्रिंशत्प्राची चतुर्विंशतिः पुरस्तात्तिरश्चीति स्ॐइक्या वेदेर्विज्ञायते । । ५.१ । ।
षट्त्रिंशिकायां अष्टादशोपसमस्य अपरस्मादन्ताद्द्वादशसु लक्षणं पञ्चदशसु लक्षणं पृष्ठ्यान्तयोरन्तौ नियम्य पञ्चदशकेन दक्षिणापायम्य शङ्कुं निहन्त्येवं उत्तरतःश्रोणी । विपर्यस्यांसौ पञ्चदशिकेनैवापायम्य द्वादशिके शङ्कुं निहन्ति । एवं उत्तरतस्तावंसौ । । ५.२क । ।
तदेकरज्ज्वा विहरणं । । ५.२ख । ।
त्रिकचतुष्कयोः पञ्चिकाक्ष्णयारज्जुः । ताभिस्त्रिरभ्यस्ताभिरंसौ । चतुरभ्यस्ताभिःश्रोणी । । ५.३ । ।
द्वादशिकापञ्चिकयोस्त्रयोदशिकाक्ष्णयारज्जुः, ताभिरंसौ द्विरभ्यस्ताभिः श्रोणी । । ५.४ । ।
पञ्चदशिकाष्टिकयोः सप्तदशिकाक्ष्णयारज्जुः । ताभिःश्रोणी । । ५.५क । ।
द्वादशिकापञ्चत्रिंशिकयोः सप्तत्रिंशिकाक्ष्णयारज्जुः । ताभिरंसौ । । ५.५ख । ।
एतावन्ति ज्ञेयानि वेदिविहरणानि भवन्ति । । ५.६ । ।
अष्टविंशत्योनं पदसहस्रं महावेदिः । । ५.७क । ।
दक्षिणस्मादंसाद्द्वादशसु दक्षिणस्यां श्रोण्यां निपातयेत् । छेदं विपर्यस्योत्तरत उपदध्यात् । सा दीर्घा चतुरश्रा । तथा युक्तां संचक्षीत । । ५.७ख । ।
स्ॐइक्या वेदितृतीयदेशे यजेतेति सौत्रामण्या वेदेर्विज्ञायते । । ५.८क । ।
प्रक्रमास्य द्विकरणी प्रक्रमस्थानीया भवति त्रिकरण्या वा । । ५.८ख । ।
अष्टिका दशिकेति तिर्यङ्मान्यौ । द्वादशिका पृष्ठया । । ५.८ग । ।
त्रीणि चतुर्विंशानि पदशतानि सौत्रामणिकी वेदिः । । ५.९ । ।
द्विस्तावा वेदिर्भवतीत्यश्वमेधे विज्ञायते । । ५.१० । ।
प्रक्रमस्य द्विकरणी प्रकमस्थानीया भवति । । ६.१ । ।
प्रक्रमो द्विपदस्त्रिपदो वा । प्रक्रमे याथाकामी शब्दार्थस्य विशयित्वाथ् । । ६.२क । ।
यजमानस्याध्वर्योर्वा । एष हि चेष्टानां कर्ता भवति । । ६.२ख । ।
रथमात्री निरूढपशुबन्धस्य वेदिर्भवतीति विज्ञायते । । ६.३क । ।
तस्य खल्वाहू रथाक्षमात्री पश्चात्तिर्यगीषया प्राची । विपथयुगेन पुरस्ताथ् । । ६.३ख । ।
यावता वा बाह्ये छिद्रे । । ६.३ग । ।
तदेकरज्ज्वोक्तं । पञ्चदशिकेनैवापायम्यार्धाक्षेणार्धयुगेन श्रोण्यंसान्निर्हरेथ् । । ६.४ । ।
अथाप्युदाहरन्ति । । ६.५क । ।
अष्टाशीतिशतमीषा तिर्यगक्षश्चतुःशतं । षडशीतियुगं चास्य रथश्चारण उच्यते इति रथपरिमाणं । । ६.५ख । ।
अरत्निभिर्वा चतुर्भिः पश्चात्षड्भिः प्राची त्रिभिः पुरस्तात् । तदेकरज्ज्वोक्तं पञ्चदशिकेनैवापायम्य द्वाभ्यां अध्यर्धेनेति श्रोण्यंसान्निर्हरेथ् । । ६.६ । ।
यजमानमात्री चतुःस्रक्तिर्भवतीति पैतृक्या वेदेर्विज्ञायते, तदेकरज्ज्वोक्तं पञ्चदशिकेनैवापायम्यार्धेन ततः श्रोण्यंसान्निर्हरेथ् । । ६.७ । ।
दशपदोत्तरा वेदिर्भवतीति सोमे विज्ञायते । तदेकरज्ज्वोक्तं पञ्चदशिकेनैवापायम्यार्धेन ततः श्रोण्यंसान्निर्हरेथ् । । ६.८ । ।
तां युगेन यजमानस्य वा पदैर्विमाय शम्यया परिमिमीते । । ६.९ । ।
पदे युगेऽरत्नावियति शम्यायां च मानार्थेषु यथाकामी शब्दार्थस्य विशयित्वाथ् । । ६.१० । ।
विमितायां पुरस्तात्पार्श्वमान्या उपसंहरेत् । श्रुतिसामर्थ्याथ् । । ६.११ । ।
नवारत्नि तिर्यक्सप्तविंशतिरुदगायतं इति सदसो विज्ञायते । । ७.१ । ।
अष्ठादशेत्येकेषां । । ७.२ । ।
तदेकरज्ज्वोक्तं पञ्चदशिकेनैवापायम्यार्धपञ्चमैः श्रोण्यंसान्निर्हरेथ् । । ७.३ । ।
प्रादेशमुखाः प्रादेशान्तराला भवन्तीत्युपरवाणां विज्ञायते । अरत्निमात्रं चतुरश्रं विहृत्य स्रक्तिषु शङ्कून्निहत्यार्धप्रादेशेन तं तं परिलिखेच्छ्रुतिसामर्थ्याथ् । । ७.४ । ।
व्यायाममात्री भवतीति गार्हपत्यचितेर्विज्ञायते । । ७.५ । ।
चतुरश्रेत्येकेषाम्, परिमण्डलेत्येकेषां । । ७.६ । ।
करणं व्यायामस्य तृतीयायामं सप्तमव्यासं कारयेथ् । । ७.७ । ।
ता एकविंशतिर्भवन्ति । । ७.८ । ।
प्रागायामाः प्रथमे प्रस्तारेऽपरस्मिन्नुदगायामाः । । ७.९ । ।
मण्डलायां मृदो देहं कृत्वा मध्ये शङ्कुं निहत्यार्धव्यायामेन सह मण्डलं परिलिखेथ् । । ७.१०क । ।
तस्मिंश्चतुरश्रं अवदध्याद्यावत्सम्भवेत्तन्नवधा व्यवलिख्य त्रैधं एकैकं प्रधिकं विभजेथ् । । ७.१०ख । ।
उपधाने चतुरश्रस्यावान्तरदेशान्प्रति स्रक्तीः सम्पादयेथ् । । ७.११क । ।
मध्यानीतरस्मिन्प्रस्तारे । । ७.११ख । ।
व्यत्यासं चिनुयाद्यावतः प्रस्तारांश्चिकीर्षेथ् । । ७.११ग । ।
पिशीलमात्रा भवन्तीति धिष्ण्यानां विज्ञायते । । ७.१२ । ।
चतुरश्रा इत्येकेषां परिमण्डला इत्येकेषां । । ७.१३ । ।
मृदो देहान्कृत्वाग्नीध्रीयं नवधा व्यवलिख्य, एकस्याः स्थानेऽश्मानं उपपध्याथ् । । ७.१४ । ।
यथासङ्ख्यं इतरा व्यवलिख्य यथायोगं उपदध्याथ् । । ७.१५ । ।
भवतीव खलु वा एष योऽग्निं चिनुते इति विज्ञायते । वयसां वा एष प्रतिमया चीयत इत्याकृतिचोदनात् । प्रत्यक्षविधानाद्वा । । ८.१ । ।
यावदाम्नानेन वेणुना चतुरश्रे आत्मनि पुरुषानवमिमोते । । ८.२क । ।
पुरुषं दक्षिणे पक्षे पुरुषं पुच्छे पुरुषं उत्तरे । । ८.२ख । ।
अरत्निना दक्षिणतो दक्षिणं पक्षं वर्धयति । एवं उत्तरत उत्तरं । । ८.२ग । ।
प्रादेशेन वितस्त्या वा पश्चात्पुच्छं । । ८.२घ । ।
एकविधः प्रथमोऽग्निर्द्विविधो द्वितीयस्त्रिविधस्तृतीयः त एवं एवोद्यन्त्यैकशतविधाथ् । । ८.३ । ।
तदु ह वै सप्तविधं एव चिन्वीत । सप्तविधो वाव प्राकृतोऽग्निः । तत ऊर्ध्वं एकोत्तरानिति विज्ञायते । । ८.४ । ।
एकविधप्रभृतीनां न पक्षपुच्छानि भवन्ति । सप्तविधवाक्यशेषत्वाच्छ्रुतिविप्रतिषेधाच्च । । ८.५ । ।
अष्टविधप्रभृतीनां यदन्यत्सप्तभ्यस्तत्सप्तधा विभज्य प्रतिपुरुषं आवेशयेथ् । । ८.६क । ।
आकृतिविकारस्याश्रुतत्वाथ् । । ८.६ख । ।
पुरुषमात्रेण विमिमीतेऽ वेणुना विमिमीते, इति विज्ञायते । । ८.७ । ।
यावान्यजमान ऊर्ध्वबाहुस्तावदन्तराले वेणोश्छिद्रे करोति मध्ये तृतीयं । । ८.८ । ।
अपरेण यूपावटदेशं अनुपृष्ठ्यं वेणुं निधाय छिद्रेषु शङ्कून्निहत्योन्मुच्यापराभ्यां दक्षिणाप्राक्परिलिखेदान्ताथ् । । ८.९ । ।
उन्मुच्य पूर्वस्मादपरस्मिन्प्रतिमुच्य दक्षिणा प्रत्यक्परिलिखेदान्ताथ् । । ८.१० । ।
उन्मुच्य वेणुं मध्यमे शङ्कावन्त्यं वेणोश्छिद्रं प्रतिमुच्योपर्युपरि लेखासमरं दक्षिणा वेणुं निधायान्त्ये छिद्रे शङ्कुं निहत्य तस्मिन्मध्यमं वेणोश्छिद्रं प्रतिमुच्य लेखान्तयोरितरे प्रतिष्ठाप्य छिद्रयोः शङ्कू निहन्ति । । ९.१क । ।
स पुरुषश्चतुरश्रः । । ९.१ख । ।
एवं पुरदक्षिणं चतुर आत्मनि पुरुषानवमिमीते । । ९.२क । ।
पुरुषं दक्षिणे पक्षे । पुरुषं पुच्छे पुरुषं उत्तरे । । ९.२ख । ।
अरत्निना दक्षिणतो दक्षिणं इत्युक्तं । । ९.२ग । ।
पृष्ठ्यातो वा पुरुषमात्रस्याक्ष्णया वेणुं निधाय पूर्वस्मिन्नितरं । ताभ्यां दक्षिणं अंसं निर्हरेत् । विपर्यस्य श्रोणी । । ९.३क । ।
पूर्ववदुत्तरं अंसं । । ९.३ख । ।
रज्ज्वा वा विमायोत्तरवेदिन्यायेन वेणुना विमिमीते । । ९.४ । ।
सपक्षपुच्छेषु विधाभ्यासेऽपचये च विधासप्तमकरणीं पुरुषस्थानीयां कृत्वा विहरेथ् । । ९.५ । ।
करणानाष्टकानां पुरुषस्य पञ्चमेन कारयेथ् । । ९.६क । ।
तासां एवैकतोऽध्यर्धास्तद्द्वितीयं । पुरुषस्य पञ्चमो भाग एकतः प्रादेश एकतः तत्तृतीयं । । ९.६ख । ।
सर्वतः प्रादेशस्तच्चतुर्थं । समचतुरश्राः पञ्चदशभागीयास्तत्पञ्चमं । । ९.६ग । ।
ऊर्व्ध्वप्रमाणमिष्टकानां जानोः जानोः पञ्चमेन कारयेथ् । । ९.७क । ।
अर्धेन नाकसदां पञ्चचूडानां च । । ९.७ख । ।
यत्पच्यमानानां प्रतिह्रसीत पुरीषेण तत्सम्पूरयेदनियतपरिमाणत्वात्पुरीषस्य । । ९.८ । ।
उपधानेऽध्यर्धा दश पुरस्तात्प्रतीचीरात्मन्युपदधाति । दश पश्चात्प्राचीः । । १०.१क । ।
पञ्चपञ्च पक्षाग्रयोः । पक्षाप्यययोश्च विशयास्तासां अर्धेष्टकामात्राणि पक्षयोर्भवन्ति । । १०.१ख । ।
पञ्चपञ्च पुच्छपार्श्वयोर्दक्षिणा उदीचीश्च । । १०.१ग । ।
पुच्छे प्रादेशं उपधाय सर्वं अग्निं पञ्चमभागीयाभिः प्रच्छादयेथ् । । १०.२ । ।
पञ्चदशभागीयाभिः सङ्ख्यां पूरयेथ् । । १०.३ । ।
अपरस्मिन्प्रस्तारेऽध्यर्धा दश दक्षिणत उदीचीरात्मन्युपदधाति । दशोत्तरतो दक्षिणाः । । १०.४क । ।
यथा प्रथमे प्रस्तारे पक्षौ तथा पुच्छं । यथा पुच्छं तथा पक्षौ विपरीता अप्यये । । १०.४ख । ।
सर्वं अग्निं पञ्चमभागीयाभिः प्रच्छादयेथ् । । १०.५ । ।
पञ्चदशभागीयाबिः सङ्ख्यां पूरयेथ् । । १०.६क । ।
व्यत्यासं चिनुयाद्यावतः प्रस्तारांश्चिकीर्षेथ् । । १०.६ख । ।
पञ्च चितयो भवन्ति । पञ्चभिः पुरीषैरभ्यूहतीति पुरीषान्ता चितिरर्थान्तरत्वात्पुरीषस्य । । १०.७ । ।
जानुदघ्नीं साहस्रं चिन्वीत प्रथमं चिन्वानः । । १०.८क । ।
नाभिदघ्नीं द्विषाहस्रं द्वितीयं आस्यदघ्नीं त्रिषाहस्रं तृतीयं उत्तरं उत्तरं ज्यायाम्सं । । १०.८ख । ।
महान्तं बृहन्तं अपरिमितं स्वर्गकामश्चिन्वीतेति विज्ञायते । । १०.८ग । ।
द्विषाहस्रे द्विप्रस्ताराश्चितयो भवन्ति । त्रिषाहस्र त्रिप्रस्ताराश्चतुर्थप्रभृतिष्वाहारेषु नित्यं इष्टकापरिमाणं । । १०.९ । ।
विज्ञायते च ःन ज्यायांसं चित्वा कनीयांसं चिन्वीतेतिऽ । । १०.१० । ।
चतुरश्राभिरग्निं चिनुत इति विज्ञायत । समचतुरश्रा अनुपपदत्वाच्छब्दस्य । । ११.१ । ।
पादमात्रयो भवन्ति अरत्निमात्रयो भवन्त्यूर्वस्थिमात्रयो भवन्त्यणूकमात्रयो भवन्तीति विज्ञायते । । ११.२ । ।
चतुर्भागीयमणूकं । पञ्चमभागीयारत्निः । तथोर्वस्थि । । ११.३क । ।
पादेष्टका पादमात्री । । ११.३ख । ।
तत्र यथाकामी शब्दार्थस्य विशयित्वाथ् । । ११.४ । ।
उपधानेऽष्टावष्टौ पादेष्टकाश्चतुर्भागीयानां पक्षाग्रयोर्निदध्यात् । सन्ध्योश्च तद्वदात्मानं षडङ्गुलापेताः । । ११.५क । ।
श्रोण्यंसेषु चाष्टौ प्राचीः प्रतीचिश्च । । ११.५ख । ।
सन्ध्यन्तराले पञ्चभागीयाः सपादाः । । ११.६ । ।
पुच्छे प्रादेशमुपधाय सर्वं अग्निं चतुर्भागीयाभिः प्रच्छादयेथ् । । ११.७ । ।
पादेष्टकाभिः संख्यां पूरयेथ् । । ११.८ । ।
अपरस्मिन्प्रस्तारे पुच्छाप्यये पञ्चमभागीया विशयाः । । ११.९क । ।
ता आत्मनि चतुर्दशभिः पादैर्यथायोगं पर्युपदध्याथ् । । ११.९ख । ।
सर्वं अग्निं पञ्चमभागीयाभिः प्रच्छादयेथ् । । ११.१० । ।
पादेष्टकाक्षिः सङ्ख्यां पूरयेथ् । । ११.११क । ।
व्यत्यासं चिनुयाद्यावतः प्रस्तारांश्चिकीर्षेथ् । । ११.११ख । ।
एकविधप्रभृतीनां करणीनां द्वादशेन त्रयोदशेनेतीष्टकाः कारयेथ् । । १२.१क । ।
पादेष्टकाश्च व्यत्यासं चिनुयाद्यावतः प्रस्तारांश्चिकीर्षेथ् । । १२.१ख । ।
एकविधप्रभृतीनां प्रथमाहारेण द्वितीयेन तृतीयेनेति यो युज्येत । सर्वेषां यथा श्रुतिसङ्ख्या तथोर्ध्वप्रमाणं । । १२.२ । ।
काम्या गुणविकाराः गुणशास्त्रत्वाथ् । । १२.३ । ।
प्रौगचितं चिन्वीत भ्रातृव्यवानिति विज्ञायते । । १२.४ । ।
यावानग्निः सारत्निप्रादेशो द्विस्तावतीं भूमिं चतुरश्रां कृत्वा पूर्वस्याः करण्या अर्धाच्छ्रोणीं प्रत्यालिखेत् । सा नित्या प्रौगं । । १२.५ । ।
कराणानि चयनं इत्येकविधोक्तं । । १२.६क । ।
प्रौगा इष्टकाः कारयेथ् । । १२.६ख । ।
उभययः प्रौगं चिन्वीत यः कामयेत प्रजातान्भ्रातृव्यान्नुदेय प्रतिजनिष्यमाणानिति विज्ञायते । । १२.७ । ।
यथा विमुखे शकटे । । १२.८ । ।
तावदेव तीर्घं चतुरश्रं विहृत्य पूर्वापरयोः करण्योरर्धात्तावति दक्षिणोत्तरयोर्निपातयेत् । सा नित्योभभयतः प्रौगं । । १२.९ । ।
प्रौगचितोक्तीः (-क्तं) । उभयतः प्रौगा इष्टकाः कारयेथ् । । १२.१० । ।
रथचक्रचितं चिन्वीत भ्रातृव्यवानिति विज्ञायते । । १२.११ । ।
यावानग्निः सारत्निप्रादेशस्तावतीं भूमिं परिमण्डलां कृत्वा तस्मिंश्चतुरश्रं अवदध्याद्यावत्सम्भवेथ् । । १२.१२ । ।
तस्य करण्या द्वादशेनेष्टकाः कारयेथ् । । १३.१ । ।
तासां षट्प्रधावुपधाय शेषं अष्टधा विभजेथ् । । १३.२ । ।
उपधाने चतुरश्रस्यावान्तरदेशान्प्रति स्रक्तीः सम्पादयेत् । मध्यानीतरस्मिन्प्रस्तारे । व्यत्यासं चिनुयाद्यावतः प्रस्तारांश्चिकीर्षेथ् । । १३.३ । ।
द्रोणचितं चिन्वीतान्नकाम इति विज्ञायते । । १३.४ । ।
द्वयानि तु खलु द्रोणानि, चतुरश्राणि परिमण्डलानि च । । १३.५ । ।
तत्र यथाकामी शब्दार्थस्य विशयित्वाथ् । । १३.६ । ।
चतुरश्रं वा यस्य गुणशास्त्रं । । १३.७ । ।
स चतुरश्रः । । १३.८ । ।
पश्चात्त्सरुर्भवत्यनुरूपत्वायेति विज्ञायते । । १३.९ । ।
सर्वस्या भूमेर्दशमं त्सरुस्तस्य पुच्छेन निर्हार उक्तः । । १३.१० । ।
तस्य करण्या द्वादशेनेष्टकाः कारयेत् । अध्यर्धाः पादेष्टकाश्च । । १३.११ । ।
उपधानेऽध्यर्धाः पुरस्तात्प्रतीचीरात्मन्युपदधाति । त्सर्वर्गे श्रोण्योश्च प्राचीः । । १३.१२ । ।
सर्वं अग्निं चतुरश्राभिः प्रच्छादयेथ् । । १३.१३ । ।
पादेष्टकाभिः सङ्ख्यां पूरयेथ् । । १३.१४ । ।
अपरस्मिन्प्रस्तारेऽध्यर्धा दक्षिणत उदीचीरात्मन्युपदधात्युत्तरतश्च दक्षिणास्त्सरुपार्श्वयोर्दक्षिणा उतीचीश्च । । १३.१५ । ।
सर्वमग्निं चतुरश्राभिः प्रच्छादयेथ् । । १३.१६ । ।
पादेष्टकाक्षिः सङ्क्यां पूरयेथ् । । १३.१७ । ।
व्यत्यासं चिनुयाद्यावतः प्रस्तारांश्चिकीर्षेथ् । । १३.१८ । ।
समूह्यं चिन्वीत पशुकाम इति विज्ञायते । । १४.१ । ।
समूहन्नेवेष्टका उपदधाति । । १४.२ । ।
दिक्षु चात्वाला भवन्ति । तेभ्यः पुरषिमभ्युदूहतीति विज्ञायते । । १४.३ । ।
परिचाय्यं चिन्वीत ग्रामकाम इति विज्ञायते । । १४.४ । ।
मध्यमां स्वयमातृण्णां प्रदक्षिणमिष्टकागणैः परिचिनोति । स परियाय्यः । । १४.५ । ।
उपचाय्यं चिन्वीत ग्रामकाम इति विज्ञायते । । १४.६ । ।
परिचाय्येनोक्तः । । १४.७ । ।
श्मशानचितं चिन्वीत यः कामयेत्पितृलोक ऋध्नुयामिति विज्ञायते । । १४.८ । ।
द्वयानि खलु श्ममशानानि चतुरश्राणि परिमण्डलानि च । । १४.९ । ।
तत्र यथाकामी शब्दार्थस्य विशयित्वाथ् । । १४.१० । ।
चतुरश्रं वा । यस्य गुणशास्त्रं । । १४.११ । ।
स चतुरश्रः । त्सरुवर्जं द्रोणचितोक्तः । । १४.१२ । ।
छन्दश्चितं चिन्वीत पशुकाम इति विज्ञायते । । १४.१३ । ।
सर्वैश्छन्दोबिश्चिनुयादित्येकं । प्राकृतैरित्यपरं । । १४.१४ । ।
श्येनचितं चिन्वीत सुवर्गकाम इति विज्ञायते । । १५.१ । ।
वक्रपक्षो व्यस्तपुच्छो भवति । । १५.२क । ।
पश्चात्प्राङुदूहति । पुरस्तात्प्रत्यङ्ङुदूहति । एवं इव हि वयसां मध्ये पक्षनिर्णामो भवतीति विज्ञायते । । १५.२ख । ।
यावानग्निः सारत्निप्रादेशः सप्तविधः संपद्यते । प्रादेशं चतुर्थं आत्मनश्चतुर्भागीयाश्चाष्टौ । तासां तिस्रः शिर इतरत्पक्षयोर्विभजेथ् । । १५.३ । ।
पञ्चारत्निः पुरुषः । चतुररत्निः व्यायामः । चतुर्विंशत्यङ्गुलयोऽरत्निः । तदर्धं प्रादेश इति क्ळ्प्तिः । । १५.४ । ।
अर्धदशमा अरत्नयोऽङ्गुलयश्च चतुर्भागोनाः पक्षायामः । । १५.५ । ।
द्विपुरुषां रज्जुं उभयतःपाशां करोति । मध्ये लक्षणं । पक्षस्यापरयोः कोट्योरन्तौ नियम्य लक्षणेन प्राचीनं आयच्छेदेवं पुरस्तात् । स निर्णामः । । १५.६ । ।
एतेनोत्तरः पक्षो व्याख्यातः । । १५.७ । ।
आत्मा द्विपुरुषायामोऽध्यर्धपुरुषव्यासः । । १५.८ । ।
पुच्छेऽर्धपुरुषव्यासं पुरुषं प्रतीचीनं आयच्छेत् । तस्य दक्षिणतोऽन्यं उत्तरतश्च । । १५.९क । ।
तावक्ष्णया व्यवलिखेत् । यथार्धपुरुषोऽप्यये स्याथ् । । १५.९ख । ।
शिरस्यर्धपुरुषेण चतुरश्रं कृत्वा पूर्वस्याः करण्या अर्धात्तावति दक्षिणयोर्निपातयेथ् । । १५.१० । ।
अप्ययान्प्रति श्रोण्यंसानपच्छिन्द्याथ् । । १६.१क । ।
एवं इव हि श्येनः । । १६.१ख । ।
करणं पुरुषस्य पञ्चमायामं षष्ठव्यासं कारयेद्यथायोगनतं तत्प्रथमं । । १६.२ । ।
ते द्वे प्राची संहिते । तद्द्वितीयं । । १६.३ । ।
प्रथमस्य षड्भागं अष्टभागेन वर्धयेत् । यथायोगनतं तत्तृतीयं । । १६.४ । ।
चतुर्भागीयाध्यर्धा । तस्याश्चतुर्भागीयामात्रं अक्ष्णया छिन्द्यात् । तच्चतुर्थं । । १६.५ । ।
चतुर्बागीयार्धं पञ्चमं । । १६.६ । ।
तस्याक्ष्णया भेदः षष्ठं । । १६.७ । ।
पुरुषस्य पञ्चमभागं दशभागव्यासं प्रतीचीनं आयच्छेत् । तस्य दक्षिणतोऽन्यं उत्तरतश्च । तावक्ष्णया दक्षिणॉअरयोः कोट्योरालिखेत् । तत्सप्तमं । । १६.८ । ।
एवमन्यत् । उत्तरं तूत्तरस्याः कोट्यालिखेत्तदष्टमं । । १६.९ । ।
चतुर्भागीयाक्ष्णयोभयतो भेदो नवमं । । १६.१० । ।
उपधाने षष्टिःषष्टिः पक्षयोः प्रथमा उदीचीर्निरुपदध्याथ् । । १६.११ । ।
पुच्छपार्श्वयोरष्टावष्टौ षठ्ययस्तिस्रोऽग्रे तत एकान्ततस्तिस्रः तत एका । । १६.१२ । ।
पुच्छाप्यये चतुर्थ्यौ विशये । तयोस्तु पश्चात्पञ्चम्यावनीकसंहिते । । १६.१२ । ।
शेषे दश चतुर्थ्यः श्रोण्यंसेषु चाष्टौ प्राचीः प्रतीचीश्च । । १७.१ । ।
शेषे च षड्विंशतिरष्टौ षष्टयश्चतस्रः पञ्चम्यः । । १७.२ । ।
शिरसि चतुर्थ्यौ विशये । तयोश्च पुरस्तात्प्राच्यौ । । १७.३ । ।
एष द्विशतः प्रस्तारः । । १७.४ । ।
अपरस्मिन्प्रस्तारे पञ्चपञ्च निर्णामयोर्द्वितीयाः । अप्यययोश्च तृतीया आत्मानं अष्टभागावेताः । । १७.५क । ।
शेषे पञ्चचत्वारिंशत्प्रथमाः प्राचीः । । १७.५ख । ।
पुच्छपार्श्वयोः पञ्चपञ्च सप्तम्यः । । १७.६क । ।
द्वितीयचतुर्थोश्चान्यतरतः प्रतिसंहितां एकैकां । । १७.६ख । ।
शेषे त्रयोदशाष्टम्यः । । १७.६ग । ।
श्रोण्यंसेषु चाष्टौ चतुर्थ्यो दक्षिणा उदीचीश्च । । १७.७क । ।
शेषे च विंशतिस्त्रिंशत्षष्ठयः एकां पञ्चमीं । । १७.७ख । ।
शिरसि चतुर्थ्यौ तयोश्च पुरस्ताच्चतस्रो नवम्यः । । १७.८ । ।
एष द्विशतप्रस्तारः । । १७.९ । ।
व्यत्यासं चिनुयाद्यावतः प्रस्तारांश्चिकीर्षेथ् । । १७.१० । ।
श्येनचितं चिन्वीत सुवर्गकाम इति विज्ञायते । । १८.१ । ।
वक्रपक्षो व्यस्तपुच्छो भवति । पश्चात्प्राङुदूहति । पुरस्तात्प्रत्यङुदूहति । एवं इव हि वयसां मध्ये पक्षनिर्णामो भवतीति विज्ञायते । । १८.२ । ।
पुरुषस्य षोडशभिर्विंशं शतं सारत्निप्रादेशः सप्तविधः संपद्यते । तासां चत्वारिंशदात्मनि तिस्रः शिरसि पञ्चदश पुच्छ एकत्रिंशद्दक्षिणे पक्षे तथोत्तरे । । १८.३ । ।
अध्यर्धपुरुषस्तिर्यग्द्वावायामत इति दीर्घं चतुरश्रं विहृत्य श्रोण्यंसेभ्यो द्वे द्वे षोडस्यौ निरस्येत् । चत्वारिंशत्परिशिष्यन्ते । स आत्मा । । १८.४ । ।
शिरस्यर्धपुरुषेण चतुरश्रं कृत्वा पूर्वस्याः करण्या अर्धात्तावति दक्षिणोत्तरयोर्निपातयेथ् । । १८.५क । ।
तिस्रः परिशिष्यन्ते । तच्छिरः । । १८.५ख । ।
पुरुषस्तिर्यग्द्वावायामतः षोडशभागश्च दक्षिणः पक्षः । तथोत्तरः । । १८.६ । ।
पक्षाग्रेपक्षाग्रे पुरुषचतुर्थेन चत्वारि चतुरश्राणि कृत्वा तान्यक्ष्णया व्यवलिख्यार्धानि निरस्येत् । एकत्रिंशत्परिशिष्यन्ते । । १८.७ । ।
पक्षाग्रं उत्सृज्य मध्ये पक्षस्य प्राचीं लेखां आलिखेथ् । । १८.८क । ।
पक्षाप्यये पुरुषं नियम्य लेखायां पुरुषान्ते नितोदन्तुकुर्यात् । नितोदात्प्राचीनं पुरुषान्ते नितोदं नितोदयोर्नानान्तावालिखेत् । तत्पक्षिनमनं । एतेनोत्तरः पक्षो व्याख्यातः । । १८.८ख । ।
द्विपुरुषं पस्चादर्धपुरुषं पुरस्ताच्चतुर्भागोनः पुरुष आयामोऽष्टादशकरण्यो पार्श्वयोस्ताः पञ्चदशपरिगृह्णन्ति । तत्पुच्छं । । १९.१ । ।
षोडशीं चतुर्भिः परिगृह्णीयाथ् । । १९.२क । ।
अष्टमेन त्रिभिरष्टमैश्चतुर्थेन चतुर्थसविशेषेणेति । । १९.२ख । ।
अर्धेष्टकां त्रिभिर्द्वाभ्यां चतुर्थाभ्यां चतुर्थसविशेषेणेति । । १९.३ । ।
पादेष्टकां त्रिभिश्चतुर्थेनैकं चतुर्थसविशेषार्धाभ्यां चेति । । १९.४ । ।
पक्षेष्टकां चतुर्भिर्द्वाभ्यां चतुर्थाभ्यां द्विसप्तमाभ्यां चेति । । १९.५ । ।
पक्षमध्यीयां चतुर्भिर्द्वाभ्यां चतुर्थाभ्यां द्विसप्तमाभ्यां चेति । । १९.६ । ।
पक्षाग्रीयां त्रिभिश्चतुर्थेनैकं चतुर्थसप्तमाभ्यां एकं चतुर्थसविशेषसप्तमाभ्यां चेति । । १९.७ । ।
पक्षकरण्याःसप्तमं तिर्यङ्मानी । पुरुषचतुर्थं च पार्श्वमानी । तस्याक्ष्णया रज्ज्वा करणं प्रजृम्भयेथ् । । १९.८क । ।
पक्षनमन्याः सप्तमेन फलकानि नमयेथ् । । १९.८ख । ।
उपधाने चतस्रः पादेष्टकाः पुरस्ताच्छिरसि । अपरेण शिरसोऽप्ययं पञ्च । पूर्वेण पक्षाप्ययावेकादश । अपरेणैकादश पूर्वेण पुच्छाप्ययं पञ्चापरेण पञ्च पञ्चदश पुच्छाग्रे । । १९.९ । ।
चतस्रश्चतस्रः पक्षाग्रीयाः पक्षाग्रयोः पक्षाप्यययोश्च विशयाः । । २०.१ । ।
ता आत्मनि चतसृभिश्चतसृभिः षोडशीभिर्यथायोगं पर्युपदध्याथ् । । २०.२ । ।
चतस्रश्चतस्रः पक्षमध्यीयाः पक्षमध्ययोः । । २०.३ । ।
पक्षेष्टकाभिः प्राचीभिः पक्षौ प्रच्छादयेथ् । । २०.४ । ।
अवशिष्टं षोडशीभिः प्राच्छादयेथ् । । २०.५क । ।
अन्त्या बाह्यविशेषा अन्यत्र शिरसः । । २०.५ख । ।
अपरस्मिन्प्रस्तारे पुरस्ताच्छिरसि द्वे षोडश्यौ बाह्यविशेषे उपदध्याथ् । । २०.६क । ।
तेऽपरेण द्वे विशये अभ्यन्तरविशेषे । । २०.६ख । ।
द्वाभ्यां अर्धेष्टकाभ्यां यथायोगं पर्युपदध्याथ् । । २०.७क । ।
बाह्यविशेषाभ्यां परिगृह्णीयाथ् । । २०.७ख । ।
आत्मनः करणीनां सन्धिषु षोडश्यो बाह्यविशेषा उपदध्याथ् । । २०.८ । ।
चतस्रश्चतस्रोऽर्धेष्टकाः पक्षाग्रयोः । । २०.९क । ।
पक्षेष्टकाभिरुदीचीभिः पक्षौ प्रच्छादयेथ् । । २०.९ख । ।
तिस्रस्तिस्रोऽर्धेष्टकाः पुच्छपार्श्वयोः । । २०.१० । ।
अवशिष्टं षोडशीभिः प्रच्छादयेथ् । । २०.११क । ।
अन्त्या बाह्यविशेषा अन्यत्र पुच्छाथ् । । २०.११ख । ।
यच्चतुरश्रं त्र्यश्रं वा संपद्येतार्धेष्टकाभिः पादेष्टकाभिर्वा प्रच्छादयेथ् । । २०.१२ । ।
अणूकाः पञ्चदशभागीयानां स्थाने । । २०.१३ । ।
व्यत्यासं चिनुयाद्यावतः प्रस्तारांश्चिकीर्षेथ् । । २०.१४ । ।
कङ्कचिदलजचिदिति श्येनचिता व्याख्यातौ । । २१.१ । ।
एवमि व हि श्येनस्य वर्षीयांसौ पक्षौ पुच्छाद्वक्रौ संनतं पुच्छं दीर्घ आत्मा मण्डलं शिरश्च । तस्माच्छ्रुतिसामर्थ्याथ् । । २१.२क । ।
अशिरस्को वानाम्नानाथ् । । २१.२ख । ।
ज्ञायते च । कङ्कचितं शीर्षण्वन्तं चिन्वीत यः कामयेत सशीर्षोऽमुष्मिंल्लोके संभवेयं इति विद्यमाने कथं ब्रूयाथ् । । २१.३ । ।
प्राकृतौ वक्रौ पक्षौ संनतं पुच्छं विकारश्रवणाथ् । । २१.४क । ।
यथाप्रकृत्यात्माविकाराथ् । । २१.४ख । ।
यथो एतच्छेयनचितं चिन्वीतेति । यावदाम्नानसारूप्यं तद्व्याख्यातं । । २१.५ । ।
त्रिस्तावोऽग्निर्भवतीत्यश्वमेधे विज्ञायते । । २१.६ । ।
तत्र सर्वाब्यासोऽविशेषाथ् । । २१.७ । ।
दीर्घचतुरश्राणां समासेन पक्षपुच्छानां समास उक्तः । । २१.८ । ।
एकविंशोऽग्निर्भवतीत्यश्वमेधे विज्ञायते । । २१.९ । ।
तत्र पुरुषाभ्यासो नारत्निप्रादेशानां सङ्ख्यासंयोगात्सङ्ख्यासंयोगाथ् । । २१.१० । ।


text:
मधुमक्षिका
मधुमक्षिका कश्चन विशिष्टः कीटः । एते प्लवनकीटाः कुसुमात् कुसुमं भ्रमन्तः मधु(मकरन्दः) चूषन्ति । ततः आनीयः वृक्षशाखासु मन्थरेषु वा स्वनिर्मिते मधुकोषे सङ्ग्रह्णन्ति । एते सङ्घीभूय कार्यं कुर्वन्ति । एतेषां सङ्घटनम् अनुशासनं परिश्रमः कौशलं च मानवानाम् आदर्शः भवति । त्रापि विशेषतः स्त्रीलिङ्गिन्यः अधिकानि कर्माणि कुर्वन्ति इति विशेषः । ताभिः मधुमक्षिकाभिः सङ्ग्रहीतं मधु अतीव मधुरं भवति । देवपूजाकायेषु आयुर्वेदीय औषधेषु च स्य प्रयोजनम् अधिकम् । काश्चन जातीयाः मधुमक्षिकाः कृतकमञ्जाषासु अपि कृषकाः पालयन्ति मधुकृषिं कुर्वन्ति । मधुसङ्ग्रहनिरताः ग्रामीणाः वनभ्रमणं कृत्वा महाममधुकोषात् मधु मधुमक्षिकाः निवार्य चोरयन्ति ।
विविधजातिया मधुमक्षिकापरिवाराः भवन्ति । तेषु पालनयोग्याः मधुमक्षिकाकुटुम्बाः अपि बहवः सन्ति ।