c: text/html

text:
Saturday, October 11, 2014
‘Ayaahi Devi’ (‘आयाहि देवि !’ Sanskrit Poem: Dr.Harekrishna Meher)
‘Ayaahi Devi’ : Invocation to Goddess Durga
[Sanskrit Poem by : Dr. Harekrishna Meher]
= = = = = = = = = =
आयाहि देवि !
रचयिता : डॉ. हरेकृष्ण-मेहेरः
= = = = = = = = = = = = = =
आयाहि देवि ! जगतां परिपात्रि ! सौख्यदा
दुर्गे ! महेश्वरि ! मृगेश्वर-पृष्ठ-मण्डना ।
वन्दे सुरम्य-चरणाम्बुजमम्बिके ! सदा
त्वं शङ्करी भगवती हर सर्व-सङ्कटम् ॥ (१)
*
दुर्नीति-खर्व-कबलै-र्वसुधा मलीमसा
कात्यायनि ! प्रमथिता व्यथितास्ति नीरसा ।
तामुद्धर त्वमिह वै शरण-प्रदायिनी
त्रायस्व देवि ! सुतरां तुहिनाद्रि-नन्दिनी ॥ (२)
*
आतङ्क-दुःख-विपदां हननी शुभङ्करी
त्वं सर्व-जीव-जगतां जननी सुधा-झरी ।
पाह्येव धर्ममखिलं शमनी दुरात्मनां
मातर्गृहाण सुमनोरचितां समर्चनाम् ॥ (३)
*
दुर्धर्ष-दानव-कुलं प्रबलं मदोद्धतं
ध्वस्तं कुरुष्व सकलं कलि-पङ्कमस्त्रिणी ।
रुद्रे ! त्वदीय-करुणा-सुरभि-र्महीयतां
विश्वोदरे त्वमसि नो दुरितापहारिणी ॥ (४)
*
शान्तिं प्रदेहि मुदितं हृदये सुपूजिता
सद्भावना च भुवने लसतु प्रभान्विता ।
त्वां शक्ति-रूपिणि ! भुवां प्रिय-भक्त-वत्सलां
दिव्यां च नौमि महतां सुनुतां सुमङ्गलाम् ॥ (५)
= = = = = =
(Published as Avaahani Slokas in ‘Bartikaa’, Odia Literary Quarterly,
Dasahara Special Issue, October-December 2014, Jajpur, Odisha)
= = = = = =
Posted by Dr. Harekrishna Meher at 11:36 PM No comments:
Labels: Stavārchana-Stavakam
Thursday, October 9, 2014
Research Article on 'Koshali Meghaduta' of Dr. Harekrishna Meher
'Kalidasiya Bhaaba-Dhaaraare Koshali Meghaduta :
Eka Anushilana'
[Oriya Research Article on ‘Koshali Meghaduta’ of Dr. Harekrishna Meher]
By : Dr. Dasarathi Acharya
* * * * * * *
'कालिदासीय भावधारारे कोशली मेघदूत : एक अनुशीलन'
शोध-प्रबन्ध-लेखक : अध्यापक डक्टर् दाशरथि आचार्य
* * * * *
(Published in ‘Bartikaa’, Odia Literary Quarterly,
Dashahara Special Issue, pages 466- 483, October-December 2014, Jajpur, Odisha)
*
Oriya Script Images of the Article are given below.
Posted by Dr. Harekrishna Meher at 11:27 AM No comments:
Wednesday, September 10, 2014
Welcome Song ‘Swaagatikaa’ स्वागतिका/Dr.Harekrishna Meher
‘Swaagatikaa’
Sanskrit Lyrics and Tuning :
By Dr. Harekrishna Meher
* *
स्वागतिका
(गीति-रचना तथा स्वर-संयोजना :
डॉ. हरेकृष्ण-मेहेरः)
= = = = = = = = =
स्वागतम्, अभिनन्दनम् ।
गुरुजनेभ्यो वन्दनम् ।
गुरुजनेभ्यो वन्दनम्, अतिथि-जनेभ्यो वन्दनम् ।
सादरम् अभिनन्दनम् । स्वागतम्, अभिनन्दनम् ।
सभाजनानां सुभाजनानां
पदार्पणं वै पावनम् ।
स्वागतम्, अभिनन्दनम् ।
स्वागतम्, अभिनन्दनम् ॥ (ध्रुवम्)
*
सुप्रतिभायां प्रकाशते, सुधी-सभायां विराजते ।
इदानीन्तनं पुण्य-चिन्तनं तत्त्व-मन्थनं प्रशस्यते ।
शुभोपदेशं नव-सन्देशं
कामयामहे शोभनम् । सार-गर्भमुद्बोधनम् ।
इह सम्यग् दिग्दर्शनम् । स्वागतम् अभिनन्दनम् ॥ (१)
*
विद्या महसां प्रकाशिनी, दुष्कृति-तमसां विनाशिनी ।
मण्डितासना विज्ञ-मण्डली नव-जिज्ञासा-विकाशिनी ।
कृते समेषां सधन्यवादं
कृतज्ञताया ज्ञापनम् । हार्द-भावना-वर्धनम् ।
सादरम् अभिनन्दनम् । स्निग्ध-सुमधुरं स्पन्दनम् ।
स्वागतम् अभिनन्दनम् । भाव-सुगन्धं चन्दनम् ।
सादरम् अभिनन्दनम् । सभाजनेभ्यो वन्दनम् ।स्वागतम्, अभिनन्दनम् । स्वागतम्, अभिनन्दनम् ॥ (२)
* * * * * *
(From Sanskrit Kavya ‘Pushpanjali-Vichitraa’
of Dr. Harekrishna Meher)
Posted by Dr. Harekrishna Meher at 10:59 AM No comments:
Sunday, August 24, 2014
Modern Sanskrit Literature : Contribution of Poet Harekrishna Meher
Adhunika- Samskrita-Sahityam Prati
Kavi-Harekrishna-Meherasya Avadanam
(Sanskrit Research Article by : Dr. Jayanta Kumar Tripathy)
Published in Sanskrit Research Journal 'Sraddha' (ISSN 2321-273X)
Published in Sanskrit Research Journal 'Sraddha' (ISSN 2321-273X)
* * *
आधुनिक-संस्कृत-साहित्यं प्रति
कवि-हरेकृष्ण-मेहेरस्य अवदानम्
आधुनिक-संस्कृत-साहित्यं प्रति
कवि-हरेकृष्ण-मेहेरस्य अवदानम्
= = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = =
* डॉ. जयन्त-कुमार-त्रिपाठी
उपक्रमः
“संस्कृतं नाम दैवी वागन्वाख्याता महर्षिभिः” इति काव्यादर्शकारस्य दण्डिनः वर्णनायां संस्कृत-भाषा देवभाषा इति विशेषत्वमर्हति । संस्कृतं नाम भाषा-जननी वैदिक-कालादारभ्य साम्प्रतिकयुग-पर्यन्तं निरन्तरं गतिशीला प्रगतिशीला च अग्रेसरति । सा गीर्वाण-वाणी यादृशी प्राचीनतमा, तादृशी आधुनिकतमाऽपि । समयानुसारं बहुबाधा-विघ्न-समूहैः पीड़िता अवहेलिता सती सुरभारती साम्प्रतिक-काले अधिक-दीप्यमाना विराजते । अस्माभिः विद्यालयेषु महाविद्यालयेषु विश्व-विद्यालयेषु च संस्कृत-विषये यानि यानि पठितानि, आधुनिक-काले तैः सार्धं नूतनानि बहूनि काव्यादीनि दृष्टि-पथमवतरन्ति । काव्यादि-रचनासु पुरातन-शैल्या साकं नव्या आधुनिक-शैली अपि सारस्वत-साधनायां स्वीकृतास्ति । साहित्यस्यापि जायते युगानुसारं परिवर्त्तनं किञ्चित् । संस्कृतं केवलं रक्षणशीलं साहित्यं न भवति । साम्प्रतिके संस्कृत-साहित्ये काव्य-कृतीनां नैके विभावाः दरीदृश्यन्ते । पुरातन-साहित्यवत् सम्प्रति विरच्यन्ते महाकाव्यानि, खण्ड-काव्यानि, गीति-काव्यानि, स्तोत्र-काव्यानि, गद्य-काव्यानि, नाटकानि, कथाश्चेत्यादीनि । एतैः सार्धं नव्य-शैल्या प्रणीयन्ते नूतनच्छन्दोभिः नव्य-काव्यानि, नूतन-मौलिक-च्छन्दोभिः नाना-गीति-काव्यानि, नूतनशैल्या नाटक-वीथी-नाटकानि, हास्य-व्यङ्ग्य-काव्यानि, उपन्यासिका- उपन्यास-रचनानि, नव्यरूपेण कथा-क्षुद्रकथाश्च । संस्कृतभिन्न-च्छन्दोभिः कृतानि विविधानि गजल-गीत-काव्यानि, हाइकु-सिजो-तान्का-प्रभृति-विदेशीय-च्छन्दोभिः संस्कृत-कविता-काव्यादीनि च लोचन-गोचराणि भवन्ति । अनेन परिलक्ष्यते यत् आधुनिक-रुच्यनुसारं प्रवर्त्तते जनानां चित्तहारकं साम्प्रतिकं संस्कृत-साहित्यम् ।
आधुनिक-संस्कृत-साहित्ये अनेके कवयः राजन्ते यथा, अभिराज-राजेन्द्र-मिश्रः, भास्कराचार्य-त्रिपाठी, श्रीनिवास-रथः, हरिदत्त-शर्मा, गोविन्दचन्द्र-पाण्डेयः, राधावल्लभ-त्रिपाठी, रमाकान्त-शुक्लः, पुष्पा-दीक्षितः, हर्षदेव-माधवः, बनमाली-बिश्वालः चेत्यादयः । आधुनिक-संस्कृत-कविषु हरेकृष्ण-मेहेरः काव्यकविता-गीति-प्रभृति-रचनाप्रतिभया निज-स्वतन्त्र-शैल्या विशिष्टमेकं स्थानमधिकरोति ।
कवि-परिचयः
हरेकृष्ण-मेहेरः ओड़िशायाः नूआपड़ा-जिल्लान्तर्गते सिनापालि-ग्रामे ख्रीष्टाब्दे ०५-०५-१९५६ इति दिनाङ्के कवि-परम्परा-वाहिनि परिवारे लब्धजन्मा । तस्य पितामहः कवि-मनोहर-मेहेरः पश्चिम-ओड़िशायाः गणकवि-रूपेण लोके चर्चितः । पितुः कवि-नारायणभरसा-मेहेरस्य मातुः सुमति- देव्याश्च अङ्कं मण्डयन् सुपुत्रः सञ्जातः हरेकृष्णः । एक-साहित्यिक-परिवारस्य उत्तम-दायादो हरेकृष्ण-मेहेरः ।
कवि-परम्परायां हरेकृष्ण-मेहेरः सर्जनात्मक-प्रतिभावान् विशेषाभिरुचि-सम्पन्नः भाषा-साहित्य-सङ्गीतकलासु । स संस्कृताध्यापकः, कविः, गवेषकः, समालोचकः, प्राबन्धिकः, गीतिकारः, स्वर-संयोजकः, सफलानुवादकः सुवक्ता च । अनेक-भाषाविदा हरेकृष्ण-मेहेरेण कृताः संस्कृत-हिन्दी-आङ्गल-ओड़िआ-कोसली-भाषासु नैकाः मौलिक-रचनाः अनुवादाश्च सहृदय-समाजे प्रथिताः विद्यन्ते । जातीयान्तर्जातिक-स्तरेषु विभिन्न-मुखपत्र-पत्रिकासु तस्य लेखाः प्रकाशिताः सन्ति । तेन विश्वसंस्कृत-सम्मेलनादिना सार्धम् अनेकेषु जातीयालोचना-चक्रेषु कवि-सम्मेलनेषु च सक्रियं योगदानं कृतम् । संस्कृतस्य आधुनिकी-करण-दिशायां सरलीकरण-दिशायां च स सदैव प्रयत्नशीलः । स्वोद्भावितैः मौलिक-च्छन्दोभिः आधुनिक-नवगीति-रचना स्वरलिपि-स्थापनं परिवेषणं च तस्य कवि-प्रतिभायाः विशेषत्वम् । उत्कल-विश्वविद्यालय- सागर-विश्वविद्यालयादिषु प्रस्तुत-शोधग्रन्थेषु तस्य कृति-विषये शोधात्मक-लेखाः अन्तर्भुक्ताः सन्ति । आकाशवाणी-दूरदर्शनादिषु तस्य लेखाः कविताः गीतयश्च प्रसारिताः । आन्तर्जातिक-जीवनी-ग्रन्थेषु तस्य परिचयात्मकं विवरणं प्रकाशितं प्राप्यते । ओड़िशा-साहित्य-अकादम्याः स पूर्वतन-सदस्यः । साहित्यिक-सांस्कृतिकानुष्ठानैः अनेकैः सार्धं सक्रिय-रूपेण सम्पृक्तो विद्यते ।
अनेक-संस्थानां प्रदत्तैः साहित्यिक-सम्मानैः हरेकृष्ण-मेहेरः सभाजितोऽस्ति । तस्मै प्रदत्त-सम्मानेषु गङ्गाधर-सम्मानः (पाटनागड़, २००२), गङ्गाधर-सारस्वत-सम्मानः (बरपालि, २००२), जयकृष्ण-मिश्र-काव्य-सम्मानः (कटक, २००३), विद्यारत्न-प्रतिभा-सम्मानः (भुवनेश्वर, २००५), अवार्ड् अफ् एप्रिसिएशन् (जयदेव-उत्सवः, नवदिल्ली, २००८), अशोक-चन्दन-स्मारक-गङ्गाधर-सम्मानः (बरपालि, २००९), आचार्य-प्रफुल्लचन्द्र-राय-स्मारक-सम्मानः (एकाडेमी अफ् बेङ्गली पोएट्री, कलकाता, २०१०), हरिप्रियामुण्ड-स्मारक-गङ्गाधरमेहेर-सम्मानः (बरपालि, २०१०), नीलमाधव-पाणिग्राही-सम्मानः (सम्बलपुर-विश्वविद्यालयः,२०१०), विश्व-संस्कृतदिवस-सम्मानः (भवानीपाटना, २०१३), वाचस्पति गणेश्वर-रथ- वेदान्तालङ्कार- सम्मानः (भवानीपाटना, २०१३) चेत्यादयः प्रमुखाः सन्ति । एतद्-व्यतिरिक्तं बहु-साहित्यिक-संस्थाभिः प्रदत्तैः मानपत्रादिभिः स संवर्धना-प्राप्तः ।
कवि-हरेकृष्ण-मेहेरस्य शिक्षागत-योग्यतापि प्रशंसनीया । उत्कल-विश्वविद्यालयात् संस्कृत-स्नातक-सम्माने प्रथम-श्रेण्यां प्रथमः (१९७५); वाराणसी-नगर्याः काशी-हिन्दु-विश्वविद्यालयात् सम्प्राप्तम् उपाधि-त्रयम् : एम्.ए. (संस्कृतम्) प्रथम-श्रेण्यां प्रथमः, स्वर्णपदक-प्राप्तः (१९७७); पीएच्. डी. संस्कृतम् (१९८१); डिप्लोमा-इन्-जर्मान् (१९७९) । पीएच्.डी.-उपाधि-निमित्तं काशी-हिन्दु-विश्वविद्यालये तेन प्रस्तुतः ‘Philosophical Reflections in the Naisadhacarita’ इति- शीर्षकः शोध-ग्रन्थ: १९८९- वर्षे कोलकतायाः पुन्थि-पुस्तक-संस्था-द्वारा प्रकाशितः सन् आन्तर्जातिक-स्तरे समादृतः लभ्यते ।
१९८१-वर्षतः ओड़िशा-शिक्षा-सेवायां शासकीय-महाविद्यालयेषु कृताध्यापनः स शिष्यजन-समादृतः । ओड़िशा-प्रदेशस्य स्वनामधन्ये सम्बलपुर-स्थिते गङ्गाधर-मेहेर-स्वयंशासित-महाविद्यालये स सम्प्रति स्नातकोत्तर-संस्कृत-विभागस्य मुख्यरूपेण कार्यरतः । कृतविद्येन तेन प्रणीतेषु आधुनिक-संस्कृत-काव्यादिषु विद्यन्ते ‘मातृगीतिकाञ्जलिः’, ‘पुष्पाञ्जलि-विचित्रा’, ‘सौन्दर्य-सन्दर्शनम्’, ‘जीवनालेख्यम्’, ‘मौन-व्यञ्जना’, ‘हासितास्या वयस्या’, ‘उत्कलीय-सत्कला’, ‘स्तवार्चन-स्तवकम्’, ‘सूक्ति-कस्तूरिका’, ‘मेहेरीय-च्छन्दोमाला’ चेत्यादयो मौलिक-काव्य-कृतयः । कविवर-राधानाथ-राय-कृतायाः ‘वर्षा’ इति ओड़िआ-कवितायाः संस्कृत-श्लोकानुवादः, स्वभावकवि-गङ्गाधर-मेहेर-विरचितस्य ‘तपस्विनी’ इति प्रख्यातस्य ओड़िआ-महाकाव्यस्य (हिन्दी-आङ्गल-संस्कृत-भाषासु) तत्कृताः अनुवादाश्च प्राधान्यं भजन्ते । कवि-गङ्गाधरमेहेर-कृतयोः ‘प्रणयवल्लरी’ ‘अर्घ्यथाली’ चेति ओड़िआ- काव्ययोः संस्कृतानुवादोऽपि तेन कृतो विद्यते । आङ्गल- हिन्दी-ओड़िआ-कोशली-प्रमुखासु संस्कृतभिन्न-भाषास्वपि कविना हरेकृष्ण-मेहेरेण अनेकानि मौलिकानि अनुवाद-रूपाणि च पुस्तकानि रचितानि ।
रचना-शैली
हरेकृष्ण-मेहेरः न केवलं छन्दोबद्ध-रचनायाम्, अपितु मुक्तच्छन्दोभिः कविता-प्रणयनेऽपि प्रवीणः । आधुनिकता-पुरातनतयोः समन्वयवादि-कवि-रूपेण स परिचितः । कविः स्वयं गीतिकारः स्वर-संयोजकश्च विभाति । विविध-कवि-सम्मेलनेषु तस्य गीति-कवितादीनां सुस्वर-परिवेषणं सहृदयैः बुधैः समाद्रियते । भारतीय-संस्कृतेः गौरवं तस्य रचनासु प्रतिफलितं विलोक्यते । आधुनिकी नव्यशैली-सम्पन्ना च तदीया दृष्टि-भङ्गी परिलक्ष्यते । राजते तस्य काव्येषु पदावली माधुर्य-लालित्यमयी अनुप्रास-भरिता, प्रसाद-गुणयुक्ता वैदर्भी-रीति-सम्पन्ना च । अत्र किमपि काठिन्यं जटिलत्वं दुर्बोधत्वं वा न लक्ष्यते ।
भाषायाः सारल्यं सौकुमार्यं भाव-वैशद्यम्, शब्द-योजनायाः वैचित्र्यपूर्णं नैपुण्यम्, आलङ्कारिकतायाः मनोरमं सूक्ष्म-कौशलं रसोत्तीर्णत्वं चेत्यादीनि तत्वानि कवेः कृतीनां हृदयस्पर्शित्वं प्रकटयन्ति । काव्येषु भावानुकूला ललित-पदन्यास-समेता चमत्कारिता पाठकानां मानसं हरति । साङ्गीतिक-माधुरी अपि सहृदयानां चित्तमनायासेन समाकर्षितं विमुग्धं समाह्लादितं च कर्त्तुं समर्था । देशभक्तिः, आध्यात्मिकता, दार्शनिकता, मानवतावाद-चिन्तन-धारा भाव-गाम्भीर्य-सहकारेण कलात्मक-रूपेण समन्विता दृश्यते । कान्ता-सम्मित-वचनस्य मनोज्ञमालेख्यं कवेः काव्येषु मूर्त्त-रूपेण समङ्कितम् । तस्य अनुवाद-कृतिषु अपि अर्थानुगतायां स्वीय-मधुर-ललित-पद-राजि-संयोजनायां प्रतिभायाः मौलिकता प्रतिभाति ।
भाषायाः सारल्यं सौकुमार्यं भाव-वैशद्यम्, शब्द-योजनायाः वैचित्र्यपूर्णं नैपुण्यम्, आलङ्कारिकतायाः मनोरमं सूक्ष्म-कौशलं रसोत्तीर्णत्वं चेत्यादीनि तत्वानि कवेः कृतीनां हृदयस्पर्शित्वं प्रकटयन्ति । काव्येषु भावानुकूला ललित-पदन्यास-समेता चमत्कारिता पाठकानां मानसं हरति । साङ्गीतिक-माधुरी अपि सहृदयानां चित्तमनायासेन समाकर्षितं विमुग्धं समाह्लादितं च कर्त्तुं समर्था । देशभक्तिः, आध्यात्मिकता, दार्शनिकता, मानवतावाद-चिन्तन-धारा भाव-गाम्भीर्य-सहकारेण कलात्मक-रूपेण समन्विता दृश्यते । कान्ता-सम्मित-वचनस्य मनोज्ञमालेख्यं कवेः काव्येषु मूर्त्त-रूपेण समङ्कितम् । तस्य अनुवाद-कृतिषु अपि अर्थानुगतायां स्वीय-मधुर-ललित-पद-राजि-संयोजनायां प्रतिभायाः मौलिकता प्रतिभाति ।
‘मातृगीतिकाञ्जलिः’
हरेकृष्ण-मेहेरेण रचितं ‘मातृगीतिकाञ्जलिः’ इति मौलिकं गीतिकाव्यं साम्प्रतिक-सहृदय-पाठक-समाजे लोकप्रियं विदुषामादरणीयं च वर्त्तते । कविना नव्य-मौलिकच्छन्दोभिः प्रणीताः पञ्चविंशति-संख्याकाः गीतिकाः काव्येऽस्मिन् सङ्कलिताः । काव्यमेतत् तस्य सर्जनशील-प्रतिभायाः प्रकृष्टं निदर्शनम् । जीवने समनुभूयमानाः विविधाः विषयाः गीतिकानामाधारभूताः विद्यन्ते । स्वप्रणीतः आङ्ग्लानुवादोऽपि अस्मिन् काव्ये सन्निवेशितः । राष्ट्रीय-स्तरे आन्तर्जातिक-स्तरे च अस्य गीति-काव्यस्य प्रसारार्थमनुवादोऽयं सहायको भवति ।
‘मातृगीतिकाञ्जलि’-काव्ये कविना मेहेरेण स्वयमेव प्रदत्तास्ति ताल-लय-समेत-गेयानां गीतिकानां साङ्गीतिक-महत्त्व-सहिता स्वरादि-सूचना । सा एवंप्रकारा,
“नव्य-शैल्या प्रणीतानां गीतिकानां कृता मया ।
स्वर-संयोजनाप्यासां स्वसामर्थ्य-समाश्रया ॥
गायनं कर्त्तुमर्हन्ति गीतिकानां स्वरप्रदाः ।
स्व-सौविध्यानुसारेण सङ्गीतज्ञा विशारदाः ॥”
(प्रास्ताविकम्, ३-४, पृ.१५)
कविना परम्परामबलम्ब्य मौलिकी नूतन-च्छन्दोराजी रचितास्ति । स्वरचना-शैली-विषये कविः व्यनक्ति प्रास्ताविके,
‘अनुसृत्य परम्पराम्
मात्राच्छन्दोभि-र्मौलिकैः स्वोद्भावितैः कृता मया ।
गीतिकावली सुतराम्
प्रसाद-गुण-सम्पन्ना श्रद्धाबद्धा सदाशया ॥
ललिता मधुरा रसभाव-भरा
सुकुमार-रुचि-र्नवकाव्य-परा ।
प्रिय-देवगवी-प्रवणा सुखदा
मम गीतिरियं कमनीय-पदा ॥’
(प्रास्ताविकम्, ७-८, पृ.१६)
‘गीर्वाण-वाणी-नीराजनार्थं
प्रस्तूयते मे गीत्यावलीयम् ।
विस्तारयन्ती कान्ता यथार्थं
किञ्चिद् विशेषं तत्त्वं स्वकीयम् ॥’
(प्रास्ताविकम्, १२, पृ.१७)
‘मातृगीतिकाञ्जलिः’- काव्यस्य विषयचर्चा :
पञ्चविंशति-गीतिका-संवलितस्य अस्य काव्यस्य प्रथममर्घ्यं “वाणी-गीतिका” । कविना भारतीय-साहित्य-परम्परानुक्रमेण मङ्गलाचरण-रूपे ग्रन्थारम्भे पूजितास्ति विद्यादेवी सङ्गीत-कलादेवी सरस्वती । कविः एवं प्रस्तौति,
‘कवि-जननी त्वं शतदल-निवासिनी,
भव-शमनी त्वं सुविमल-सुवासिनी ।’
(वाणी-गीतिका, पृ.२१)
अस्मिन् काव्ये मातृगीतिका, विश्व-गीतिका, जीवन-गीतिका, पुरुषोत्तम-गीतिका, प्रबोध-गीतिका, नारी-गीतिका, प्रणयिनी-गीतिका, प्रणयि-गीतिका, विभु-गीतिका, शिशु-गीतिका, नटराज-गीतिका, शक्ति-गीतिका, समय-गीतिका, कलाकर-गीतिका, अभिज्ञानगीतिका, शिवसङ्कल्प- गीतिका, गायत्री-गीतिका, भारत-भारती-गीतिका, कवि-गीतिका, गीता-गीतिका, सङ्गीत-गीतिका, दशरूपगीतिका, नववर्ष-गीतिका, देशगीतिका च संवलिताः । प्रत्येक-गीतिकायाः अन्ते गान-विषयिणी ताल-लयादि-सूचना प्रदत्तास्ति । जीवनस्य विविध-विषयाः अत्र सन्निवेशिताः । गीतिकानां नामानुसारमेव वर्ण्य-विषयाः सङ्केतिताः सन्ति ।
आधुनिक-संस्कृते प्रसिद्ध-गीतिकविना आचार्य-श्रीनिवास-रथ-महोदयेन ‘मातृगीतिकाञ्जलिः’ काव्यस्य विषये “अभिमतम्” प्रदत्तमस्ति । विदग्धसुलभैः स्वप्रणीतैः श्लोकैः सह तस्य गद्य-पङ्क्तिः विशेषेण प्रणिधेया । तस्य मन्तव्यस्य कियदंशः एवम्,
“संस्कृत-नवगीति-रचना-कविना श्रीहरेकृष्ण-मेहेरेण मातृगीतिकाञ्जलिरिति प्रकाशतामानीयते पञ्चविंशति-गीतिकालङ्कृतः स्वरचित-गीतिका-काव्य- सङ्ग्रहः । सङ्ग्रहेऽस्मिन् कवित्वबोध-बन्धुरा गीतिका विविधविषय-भासुरा दीप्यन्ते । भारतीय-कवितासु गीतिकाव्य-परम्परा भक्ति-रसायनभूता वितनोति समेषामानन्दम् । प्रस्तावना-पद्येषु “गीर्वाण-वाणी-नीराजनार्थं प्रस्तूयते मे गीत्यावलीयम्” इति स्वयं विनिवेद्य कविराशास्ते,
‘भवतु गौरव-सौरभ-भास्वरा
विजयिनी मम देश-परम्परा ।’ इति ।
मातृगीतिकाञ्जलि-पद्येषु परम्परानुगतापि नूतन-पद-रचना-शक्तिः सुतरां प्रीणाति ।
‘रवि-सङ्काशः
स्वयम्प्रकाशः,
संसरणे त्वमनन्ताकाशः ।’ इति,
‘अबलं सबलं
शुष्कं सजलं
स्वैरं कुरुते सरलं वक्रम् ।’ इति वा
सुव्यक्तमुररीकुरुतः सुललित-पदक्रम- कमनीयताम् ।” (अभिमतम्, पृ.३)
हरेकृष्ण-मेहेरस्य कवित्व-विषयेऽपि आचार्य- रथ-महाभागस्य मन्तव्यं प्रणिधेयम् :
“आयुष्मता हरेकृष्णेन मन्ये कवित्वबीजरूपः संस्कारविशेषः कुलपरम्परयार्जितः । यतोऽस्य पितामहः श्रीमनोहर- मेहेर-नामाऽजनि सरस-भणितीनामाकरः कविः कविताश्रित-कीर्त्तिः । तद्वदेवास्य जनयिता श्रीनारायणोऽपि कवि-पदवीमध्यास्तेऽनितर-साधारणीम् । अथच केचनात्र कुल-परम्पराधिगत-संस्काररूपेण कवित्व-बीजभूतां शक्तिं न मन्यन्ते । ते तु देवता-प्रसाद-जन्यमदृष्टमेव कवित्वशक्ति-कारणमिति तदात्मक एव संस्कार इति स्वीकुर्वन्ति । यथातथा वा भवतु । उभयथाऽपि प्रतिपद्यत एवात्र कवयितरि संस्कारवत्त्वम् । तत्रापि सुरवाणी-शरणोऽयं प्रस्तौति मातृगीतिकाञ्जलिं बहुतराभ्यास-व्युत्पत्ति-लभ्यम् । तथा च,
‘कवित्वं जायते शक्ते-र्वर्द्धतेऽभ्यास-योगतः ।
अस्य चारुत्व-निष्पत्तौ व्युत्पत्तिस्तु गरीयसी ॥’
इत्युक्त-दिशा वाग्देवता-प्रसादात् कालक्रमेण चारु चारुतरं च सम्पत्स्यते संस्कृत-कवितावनी-कृतपदस्य आयुष्मतो हरेकृष्ण-मेहेरस्य काव्यमित्याशास्महे । निबद्धाञ्जलिः कविरयं सदाशिषा योजयितव्यो भवति भावुकै-र्भावकैश्च । भूयश्च,
श्रीहरेकृष्ण-मेहेर-रचितो गीतिकाञ्जलिः ।
भद्रं वितनुतां लोके तनुतां च कवे-र्यशः ॥
इति शम् ॥” (अभिमतम्, पृ.४)
पुनश्च मातृगीतिकाञ्जलि-काव्यस्योपरि आचार्य-राजेन्द्रमिश्र-महोदयेन प्रस्तुतायां पाण्डित्य-पूर्णायां दीर्घलेखायां भूमिकायां गीतितत्त्वस्य विशदं विवेचनं विलोक्यते । गीतेः संज्ञा-विचारणा-प्रसङ्गे तेन सामवेदादारभ्य महाकविकालिदास-शूद्रक-राजशेखर-आनन्दवर्धन-अभिनवगुप्त-प्रमुखै: सुकवि-जनैः समीक्षकप्रवरैश्च प्रसङ्ग-क्रमेण प्रतिपादितानां गीति-गीत-गान-गेय-शब्दानां सविस्तरमलोकपातः दृश्यते । गीतिकाव्यस्य स्वतन्त्रा संज्ञा यद्यपि केनचित् पूर्वविदुषा न निरूपिता, तथापि आचार्य-मिश्रेण पूर्वसूरि-कविभिः कृतानां गीत-विषयक-श्लोकानां विचारणा-पूर्वकं तन्मध्यात् गीतिकायाः निर्यास-रूपा संज्ञा समुद्भाविता । प्रस्तुत-गीतिकाव्योपरि भूमिकायां मन्तव्यम् एवमस्ति आचार्य- अभिराज-राजेन्द्रमिश्रस्य,
“सुप्रथित-यशसो मेहेर-कवेरन्यतमा काव्यकृति-र्मातृगीतिकाञ्जलि-नाम्नी सम्प्रति प्रकाश्यते । गीतिकाव्येऽस्मिन् पञ्चविंशति-मितानि ललित-ललितानि गीतानि वर्त्तन्ते विविध-विषयीणि, यानि पाठं पाठं रसोद्रेक-मुकुलितं जायते सहृदय-मानसम् । * सरल-सरलै-र्भाव-प्रतनन-क्षमैः पदैः इमा गीतिका गेयत्वं मनोहारित्वं लालित्यं भावान्वितत्वं चेति पूर्वोल्लिखित-गीतवैशिष्ट्यजातं सम्यक्तया बिभ्रतीति सचेतस एव प्रमाणम् । मौलिक्यो भावनाः प्रायेण सर्वास्वेव गीतिषु समुपलभ्यन्ते ।” (भूमिका, पृ. ११-१२)
‘मातृगीतिका’ अस्य काव्यस्य द्वितीया गीतिः । रूपक-ताल-गान-बद्धायामस्यां वर्णितास्ति भारतमातु-र्महनीय-गुणावली । अस्याः पङ्क्तिरेका समास्वादनीया,
‘जयतु जननी जन्मभूमी
भव्य-भुवनं भारतम्,
विजयतां नो वन्दनीयं
सुन्दरं धामामृतम् । (ध्रुवम्)
‘बिभर्ति भूति सम्पदम्, राष्ट्रमिदं हि शं-पदम्,
वैरि-लोचन-बाष्पदम्, सत्कलाया आस्पदम् ।
सांस्कृतिक्या एकतायाः पुञ्जिता सञ्जीवनी,
मङ्गलमयी रङ्गललिता निखिलसुखदा लेखनी ।
प्रेम-जगतां जैत्र-गीतं विबुध-हृदये झङ्कृतम्.
विजयतां नो वन्दनीयं सुन्दरं धामामृतम्,
भव्य-भुवनं भारतम् ॥’ (मातृगीतिका, पृ.२५)
जीवन-गीतिकायां मानवं प्रति उद्बोधन-समेतं कविना जीवनस्य समुज्ज्वल-दिशां प्रति आलोकपातः कृतः । नैसर्गिक-विभावादीनां शिक्षणीय-तत्त्वानि अस्माभिः कृते आहरण-योग्यानि भवन्ति इति कवेर्मतम् । मानवतायाः आत्मिकं सम्बन्धं दर्शयन् कविः कथयति,
‘पश्य मधुमयं विश्वमीश्वरं
प्रीतिं शान्तिं हृदि सर्वेषाम्,
साधय सारं परोपकारं
लभस्व कीर्त्तिं सफल-सुवेषाम् ।
मानवतायाः कलय महत्त्वं
चिरन्तनं परिचिन्तय तत्त्वं
सकलात्मनि सद्भावनम् ।
जीवनं सुन्दरम्, सुन्दरं तनु तपोवनम् ॥’
(जीवन-गीतिका, पृ.३३)
सङ्गीत-कलाप्रियः कविः सङ्गीत-विषयेऽपि न नीरव-मुखः । समग्र-विश्वब्रह्माण्डे क्षुद्रकीटात् मनुष्यं यावत्, निसर्गस्य सर्वविभावेषु ब्रह्मनादस्य परिव्याप्तिं प्रतिपादयति कविः । यथा,
‘विधातुः प्राङ्गणं
विततं सङ्गीतमयम् ।
प्रकृत्याः प्रतिकणं
नियतं युत-ताल-लयम् ॥ (ध्रुवम्)
पल्लविनी प्रफुल्ल-कुसुमा वल्लरी,
गति-मन्दं नृत्यति छन्दः-सुन्दरी ।
सुनिनदत्-कङ्कणं
स्फुट-भाव-कलाभिनयम् ।
प्रकृत्याः प्रतिकणं
नियतं युत-ताल-लयम्,
विततं सङ्गीतमयम् ॥’
(सङ्गीत-गीतिका, पृ.१०१)
पुरातन-नूतन-मौलिक-रूपकल्प-योजनया दाम्पत्य-प्रणयस्य समङ्कितमस्ति मनोज्ञ-चित्रं ‘प्रणयि-गीतिका’ प्रणयिनी-गीतिका’ चेति गीति-युगले । पद्यमेकं प्रस्तूयते यत्र प्रणयी प्रणयिनीं प्रति स्ववचनं विविध-रूपकल्प-माध्यमेन प्रकाशयति,
‘लीला त्वम्, लोला त्वम्,
प्रणय-प्रणीत-दोला त्वम् । (ध्रुवम्)
ऋक् त्वमसि साम-शोभना,
ध्वने-र्मञ्जुला व्यञ्जना ।
मम मर्मोद्गारस्य वा,
विभाविता कविता नवा ।
प्रियाभिलाषा मधुरा भाषा
भावाश्लिष्ट-निचोला त्वम् ।
लीला त्वम्, लोला त्वम् ॥’
(प्रणयि-गीतिका, पृ. ५४)
अस्माकं भारतवर्षस्य प्राकृतिक-वैभव-सौन्दर्यवर्णन-समेतं देशात्मबोधकतां दर्शयन् कविः देश-गीतिकां प्रस्तौति । अत्र लालित्य-माधुर्यपूर्ण-शब्द-संयोजनायां पद्यमेकमुदाहरण-स्वरूपम्,
‘अम्बुधि-विधौत-सुमधुर-चरण-विलासा,
गङ्गा-सलिले सलील-सुललित-हासा ।
कुसुमारामे रसभर-सुरभि-समीरा,
तरुवर-पुञ्जे रञ्जित-मञ्जु-शरीरा ।
विहङ्ग-ताने मङ्गल-गाने
श्यामल-शस्या विजयते ।
भारतमाता परम-नमस्या विजयते ।
स्वतन्त्रताया रण-वीराणां
सफल-तपस्या विजयते ॥’
(देशगीतिका, पृ.११३)
मातृगीतिकाञ्जलि- काव्योपरि मन्तव्यानि
काव्यमिदं संस्कृत-साहित्ये प्रतिष्ठितानां कतिपयेषां कवि-समीक्षक-जनानां मानसं हरति, आन्तरिकं प्रमोदं सरसतां च वितरति । अस्मिन् प्रसङ्गे विदुषां मन्तव्यानि उल्लेखनीयानि । पुरी-स्थितस्य श्री-जगन्नाथ-संस्कृत- विश्वविद्यालयस्य पूर्वतन-कुलपतेः प्रथित-यशसः ज्ञानपीठ-पुरस्कार-विजेतुः आचार्य-डॉ.सत्यव्रत-शास्त्रि-महाभागस्य मन्तव्यमत्र प्रणिधेयम् :
“भवत्-प्रणीतं मातृगीतिकाञ्जलि-ग्रन्थमवापं परं च तद्वाचनेन परितोषम् । सरलः सरसश्च भवतां वाङ्-निष्यन्दः । अतीव ललिता पद-शय्याऽर्थगौरव-संवलिता । सर्वथा साधुवादार्हा भवन्त एतद्-ग्रन्थ-रत्न-प्रणयनेन । भवतां सर्वविधं मङ्गलमनुध्यायन् विरमाम्यहं सुर-सरस्वती-समाराधनैकव्रतः (शास्त्री सत्यव्रतः)।”
उत्तरप्रदेश-मैनपुरी-स्थितस्य लब्धकीर्त्तेः ‘प्रणव’ इत्याख्यस्य कविवरस्य आचार्य-इच्छारामद्विवेदि-महाभागस्य मन्तव्यमेवम् :
“लब्धो मया तत्रभवतां ‘मातृगीतिकाञ्जलिः’ । भाव-सौगन्ध्य-निर्भरोऽयमञ्जलि-र्नूनमेव संस्कृत-वाङ्मय-श्रियं पुष्णातीति मे मोदावहम् । राग-बद्धताऽस्याञ्जलेः परागमिवानुरागं वर्द्धयिष्यति विदुषामिति मे मतिः । आगामिनि काले तत्रभवतामयं पद्य-प्रकल्पो बहुषु गीतिकाव्येषु स्वीयां वैशिष्ट्य-विच्छित्तिं प्रमाणयिष्यतीति मे द्रढ़ीयान् विश्वासः ।”
भुवनेश्वर-स्थितस्य कविप्रवरस्य एस्. सुन्दरराज-महोदयस्य मन्तव्यमित्थम् :
“मातृगीतिकाञ्जलि-नाम्न्याः भवदीय-गीति-कविता-पुस्तिकायाः प्रति-र्मया लब्धा, प्रीत्या प्रतिगृहीता च । संस्कृत-गीतिकवितायाः उत्सभूतः खलु उत्कल-प्रदेशः, यत्र महाकवि-जयदेवस्य गीतगोविन्दं यदेव संस्कृत-वाङ्मये प्रथमं गीतिकाव्यमिति वक्तुं शक्यते, तत् प्रणीतम्, भगवते श्रीजगन्नाथ-देवाय सादरं समर्पितं च । * भवतां संस्कृत-रचना सरला, सरसा, सालङ्कारा सुवर्णमय-मूर्त्तिश्च राराजते । व्याकरणानुगुणमपि रचितमिति भवतां काव्यस्य उत्कर्षः । गीतिकाव्यानि यानि आधुनिक-काले कविभिः संस्कृते विरच्यन्ते, तानि प्रायशः व्याकरण-त्रुटि-पूर्णानि । एतद्-दोषमुक्तं भवतां काव्यं विशिष्य प्रशंसां, भवन्तोऽपि विशिष्य अभिनन्दनमर्हन्ति ।”
दिल्लीतः प्रकाशितायाः ‘अर्वाचीन-संस्कृतम्’-पत्रिकायाः मुख्य-सम्पादकस्य प्रसिद्ध-कविवर्यस्य आचार्य- डॉ. रमाकान्त-शुक्ल-महोदयस्य मन्तव्यमपि दर्शनीयम् :
“डॉ. हरेकृष्ण-मेहेरः मातृगीतिकाञ्जलिरिति आधुनिक-संस्कृतगीतिकाव्य-सङ्ग्रहे मात्रिक-छन्दोभिः अन्त्यानुप्रास-निर्वाह-पुरस्सरं पञ्च-विंशति-मितानि गीतानि प्रस्तौति, यानि गातुं तेन ताल-लययोरपि निर्देशो गीतान्ते कोष्ठकेषु दत्तः । एतेषु गीतेषु प्रथमं गीतं वाणी-वन्दनात्मकमस्ति । द्वितीयं च भारतमातुर्वन्दन-परमास्ते । द्वितीयस्य गीतस्य शीर्षकं ‘मातृगीतिका’ वर्त्तते । अस्मिन् गीते ‘मातृ’-शब्दस्य प्रयोगो विहितः कविना, यथा – ‘एक-मातुः सुताः सर्वे भ्रातृसाम्यं सत्कृतम्, विजयतां नो वन्दनीयं सुन्दरं धामामृतम्, भव्यभुवनं भारतम् ।’ मन्ये, ग्रन्थस्य नामकरणे द्वितीया गीतिकैव हेतुः । पुनश्च गीतिका मात्रा-च्छन्दोभिः प्रणीता, इयमपि व्यञ्जना भवति । गीतिकासु भारत-गौरवं, नारी-महिमा, त्र्यम्बक-यजनं, गायत्री-गानं कलाकार-प्ररोचना इत्येते भावाः साक्षात्कर्त्तुं शक्यन्ते ।”
(‘अर्वाचीनसंस्कृतम्’ २४/४, अक्टोबर २००२).
बिहारप्रदेशस्य आरातः प्रकाशितायाम् ‘आरण्यकम्’ इति (सितम्बर-१९९९) शोध-पत्रिकायां समीक्षकवरेण डॉ.सुशील-कुमार-प्रधान-महोदयेन काव्योपरि प्रदत्तं मन्तव्यमित्थम् :
“साहित्यरचना-शोधलेख-प्रसिद्ध-ग्रन्थानुवादादिषु लब्ध-ख्यातिना अर्वाचीन-संस्कृत-गीतिकारेषु अन्यतमेन हरेकृष्ण-मेहेरेण विरचितमिदं गीतिकाव्यं ‘मातृगीतिकाञ्जलिः’। * * प्रत्येकस्यां गीतिकायां नूतन-पद-रचना तथा च पद-क्रमस्य कमनीयता सुतरां मनोहारिणी विद्यते । सर्वासु गीतिषु कवेः मौलिकं चिन्तनं परिदृश्यते । भावानुकारिणी भाषा सर्वथा व्याकरण-नियम-संयमिता सन्तुलिता चास्ति । प्रतिगीति अन्ते केन ताल-लयेन परिवेषणीया इति कविना सन्निर्दिष्टा । ‘तीव्रा-त्रिताल-झप-रूपक-दादराद्याः’ द्वारा कवेः गीतस्य शास्त्रीय-ज्ञानं लक्ष्यते । भावे सहजता, भाषायाः प्रवाहः, पदेषु कमनीयता च एतस्य गीति-काव्यस्य सहजं वैशिष्ट्यम् । एवं च विश्व-गीतिकया समष्टिगत-कल्याण-भावनायाः उद्रेकः सहृदय-हृदयाह्लादकरः । जीवन-गीतिकायां जीवनस्य यत् सौन्दर्यं गाम्भीर्यं च प्रतिपादितं तद् विलक्षणमेव ।”
लब्धयशसः ओड़िआ-लेखक-समालोचकस्य डॉ. हेमन्तकुमार-दास-महोदयस्य मन्तव्यम् :
“मातृगीतिकाञ्जलिः का भाषा-सारल्य, शब्द-गुम्फन की अपूर्व पाटवता, साङ्गीतिक माधुर्य तथा आलङ्कारिकता का सूक्ष्म शिल्प मेरे जैसे एक सामान्य पाठक को भी रस की दोला में दोलायित कर आत्मविस्मृत कर रहा है । दार्शनिकता के साथ आध्यात्मिकता का कलात्मक समन्वय कविताओं को भाव-गम्भीर बनाता है । कविता यदि अनुभूति का आलेख्य है तो इस काव्य में उसका रसोत्तीर्ण रूप ही देखने को मिलता है । आप जात-कवि हैं । कवि-कर्म के सहजात कवच-कुण्डल के साथ आपका जन्म हुआ है । देश-विदेशों में इसके मर्म की उपलब्धि करने हेतु रसज्ञ पाठकों का अभाव नहीं होगा ।”
आधुनिक-कवि-कथाकारेण डॉ.बनमाली-बिश्वाल-महोदयेन दत्तं मातृगीतिकाञ्जलि-गीतिकाव्योपरि मन्तव्यमेवम् :
“सुकवि हरेकृष्ण मेहेर आधुनिक संस्कृत गीतिकाव्य परम्परा में अपने लिये एक स्वतन्त्र एवं मर्यादापूर्ण स्थान बनाने में सफल हैं । मातृगीतिकाञ्जलिः की रचना में उनकी शैली दूसरे कवियों की शैली से भिन्न है । इसमें वैकल्य होनेका कोई कारण नहीं दीखता । परम्परा के आधार में उद्भावित नव्य मौलिक छन्दों के प्रयोगों से विरचित कई सुन्दर गीत इस संग्रह को विमण्डित कर रहे हैं । विभिन्न ताल एवं लययुक्त ये गीत शास्त्रीय लघुसङ्गीत शैली में सर्वथा परिवेषणयोग्य हैं । उल्लेख्य है कि कवि श्रीमेहेर स्वयं एक गीतिकार एवं स्वर-संयोजक भी हैं । मातृगीतिकाञ्जलिः की मधुर पदावली प्रसाद-गुणोपेत वैदर्भी-रीति-सम्पन्न है । जटिलता एवं दुर्बोधता से कोसों दूर इस सुमञ्जुल काव्य का भावानुकूल ललित-पदन्यास-जन्य अपूर्व चमत्कारिता, सांगीतिक माधुरी पाठकों को अनायास आकर्षित, आह्लादित एवं विमुग्ध करने में समर्थ है ।”
(मितं च सारं च : हरेकृष्ण-मेहेर की ‘मातृगीतिकाञ्जलिः’/ विद्वानों की सारस्वत प्रतिक्रिया)
[दृक्-१७, २००७, पृ.१२९-१३१]
[दृक्-१७, २००७, पृ.१२९-१३१]
आधुनिक-संस्कृत-साहित्ये प्रख्यात-यशसः कवि-समीक्षकस्य डॉ.हर्षदेव-माधवस्य मन्तव्यमीदृशम् :
“आधुनिक-संस्कृत-वाङ्मये गीतिकाव्यानां सर्जनं लब्ध-प्रतिष्ठमधुना । डॉ. राजेन्द्रमिश्र-श्रीनिवासरथ- हरिदत्तशर्मा- राधावल्लभत्रिपाठी-पुष्पादीक्षित- रमाकान्त-शुक्ल- हर्षदेवमाधव- भास्कराचार्य-त्रिपाठी- इच्छारामद्विवेदी इत्यादिभिः प्रमुखैः संस्कृतकविभिः नवनवोन्मेषयुक्ता गीतयो रच्यन्ते । श्रीहरेकृष्णमेहेरोऽपि नवगीति-रचनानिपुणः सङ्गीतज्ञः सुकविः । पञ्चविंशति-गीति-रचनालङ्कृतोऽयं मातृगीतिकाञ्जलिः इत्याख्यः काव्य-सङ्ग्रहो न केवलं नव-नवीनेषु विषयेषु बद्धानि गीतानि प्रस्तौति, अपितु वाचकानां मनांसि जयति । अत्र भक्ति-श्रद्धा-प्रणय-पूजा-साहित्य-साहित्यकार-स्तुति- विश्व-नारी-जीवनादिषु मधुर-मधुरेषु भावेषु कवेरभिव्यक्तिः स्वभाव-कोमला रसप्रवाह-माधुरीमयी भवति तरला प्रवाहिता ।* कवित्वं स्पन्दते तस्य सरलासु शब्दावलीषु । क्वचित् चिन्तनमपि स्फुरति । यथा,
‘सञ्चर धर्मे कर्मणि योगे,
किञ्चनापि मणि-काञ्चन-योगे,
कुरु नव-नवमुद्भावनम्,
जीवनं सुन्दरं सुन्दरं तनु-तपोवनम् ।’
कविना गीति-रचनासु सङ्गीत-तत्त्वमपि संरक्षितम् ।”
(नखदर्पणः, पृ. ५६-५७)
(नखदर्पणः, पृ. ५६-५७)
सौन्दर्य-विवेचनम् :
‘सौन्दर्य-सन्दर्शनम्’ इति काव्ये कविना हरेकृष्ण-मेहेरेण सौन्दर्यस्य तत्त्वं स्वरूपं सौन्दर्यानुभूतिः, सौन्दर्यस्य अनुभवी चेत्यादयो विषयाः विशदं प्रतिपादिताः । वस्तुतः मानवस्य रुच्यनुसारमेव सौन्दर्यमनुभूयते । ‘क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति तदेव रूपं रमणीयतायाः’ (शिशुपालवधम्, ४/१७) इति माघ-कवेः उक्तिः सुविदिता । कविना मेहेरेण सत्यस्य शिवस्य च समावेशः सुन्दरेण सह विहितः । कविः निगदति यत् अज्ञ-जनस्य कृते सौन्दर्यं रुचिकरं न भवति ।
‘सत्यं शिवं सुन्दरमत्र लोके
प्रसिद्धमेतत् त्रितयं विभाति ।
जानाति नित्यं खलु तत्त्वदर्शी
नाज्ञाय किञ्चित् स्वदते मनोज्ञम् ॥’ (सौ. स.)
व्यक्त्यनुसारं सौन्दर्यानुभूतिः स्वतन्त्रा भवति इति कविः मतं पोषयति । मम तव अन्यस्य च नयनेषु सौन्दर्यानुभूतिः कविना वर्णितास्ति एवम्,
‘मन्नेत्रयो-र्यत् प्रतिभाति सुन्दरं
त्वन्नेत्रयोस्तन् न भवेत् तथाविधम् ।
यदन्य-नेत्रे रुचिरं प्रपश्यत-
स्तथैव नैतन् मम ते च नेत्रयोः ॥’ (सौ. स.)
‘परन्तु किञ्चिद् भुवि वस्तु विद्यते
विचित्रमेवं रचितं विधात्रा ।
यद् वै जनानां जगतां समेषां
नेत्राणि पश्यन्ति सदैव सुन्दरम् ॥’ (सौ. स.)
सौन्दर्यं बाह्यमाभ्यन्तरं चेति द्वि-प्रकारकं भवतीति कवेर्मतम् । अन्यत्र ‘सौन्दर्यम्’ इति कवितायां कविः शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्ध-माध्यमेन सौन्दर्यं प्रतिपादयति । यथा, नायिकायाः रूप-वर्णनाप्रसङ्गे कविः व्यतिरेकानुप्रास-प्रभृत्यलङ्कार-योजना-समेतं सपदलालित्यं माधुर्यसमन्वितं वक्ति,
‘नेत्र-निर्जित-नीलोत्पलायाः
द्युति-पलायित-चपलायाः
कान्तायाः कान्त-कुन्तलायाः
समलङ्कृत-भूतलायाः
विलोक्य लपनमतन्द्रो धृतम्लानिः,
सलज्जं जलद-जाल-मध्ये
साभिमानमात्मानं गोपायते
वराको राकाजानिः,
कलङ्क-लेखाङ्कित-कलेवरः
कलितामृत-किरणोऽपि कलाकरः ॥’ (सौन्दर्यम्)
सामाजिक-सांस्कृतिक-विवेचनम्
‘जीवनालेख्यम्’ इति काव्ये जीवनस्य विविध-तत्त्वानि वर्णितानि । आधुनिकता-नाम्ना कथं विज्ञापन-प्रचारणादिकं प्रदर्शनं चलति, सारासारयोः महत्त्व-विवेचना-सहितं कविः वर्णयति,
‘जीवनालेख्यम्’ इति काव्ये जीवनस्य विविध-तत्त्वानि वर्णितानि । आधुनिकता-नाम्ना कथं विज्ञापन-प्रचारणादिकं प्रदर्शनं चलति, सारासारयोः महत्त्व-विवेचना-सहितं कविः वर्णयति,
‘युगमिदं प्रदर्शनस्य,
आत्म-डिण्डिम-वादनस्य,
निम्न-मानस्यापि बहुमान-प्रतिपादनस्य,
दग्धाननस्यापि प्रसाधन-लिप्त-दीप्त-वदनस्य,
शून्य-गर्भस्यापि बाह्य-पूर्णतापादनस्य
शुष्क-वस्तुनोऽपि सरसास्वादनस्य,
निज-दोषाच्छादनस्य जनता-प्रसादनस्य
आधुनिकता-नाम्ना रिक्त-मानसोन्मादनस्य ॥’
(प्रदर्शनम्), [संस्कृतमञ्जरी,अक्टोबर २००८, पृ.२२]
अस्य काव्यस्य जीवन-सम्बन्धिनी एका पङ्क्तिः कवेः मुक्तच्छन्दसा प्रणीता इत्थम्,
जीवनं नाम विहङ्गमः
अवसाद-शून्याङ्गो नीड़-गृहङ्गमः,
हृदय-व्योम्नि विहरति
प्रसारित-पक्षः स्वलक्ष्यं प्रति,
वितरन् मञ्जुलां गुञ्जित-काकलीं
मधुर-रीत्या गीत्यावलीं
समाह्लादित-स्थावर-जङ्गमः
प्रपञ्चित-पञ्चम-स्वर-सङ्गमः ।’ (जीवनदशकम्)
[संस्कृतमञ्जरी, जुलाई-२००५, पृ.२२]
भारतीय-संस्कृतौ समुद्घोषितं ‘सत्यमेव जयते नानृतम्’ (मुण्डकोपनिषद्, ३-१-६) । पुराणकाव्यादिषु सत्यासत्ययोः सङ्घर्षे सत्यस्य विजयः सर्वत्र प्रतिपादितो वर्त्तते । कविना हरेकृष्णमेहेरेण सत्योपरि नैकाः कविताः रचिताः । ज्योतिःस्वरूपं वह्निसमं सत्यं दर्शयन् ‘मौनव्यञ्जना’-काव्ये कविः कथयति,
‘असत्यस्य विजयो मायाच्छन्नः
सत्यमेव धर्मश्चिरन्तनः ।
सर्वोपरि परिणामे
सत्यमेव जयते द्वन्द्व-ग्रामे संग्रामे,
जयति ज्योति-र्यथा
निरस्त-तमःस्तोमम्,
अधःकृतोऽपि कृशानुरूर्ध्वगामी सर्वथा
न कदापि भजते विलोमम् ॥’ (सत्यम्)
[लोकभाषासुश्री:, अगस्त-२००५]
‘मौन-व्यञ्जना’ इति कवितायां कविः मौनभावस्य नीरवतायाः निगूढ़त्वं विशेषत्वं च वर्णयति उपमा-यमकानुप्रासादिभिः सार्धम् । यथा,
‘कदाचित् स्वल्प-कथनेनापि
प्रकाशतामभ्येति बह्वभिप्रायः,
यथा व्यञ्जना-रञ्जिता अभिधा ।
कदाचिद् वचनोच्चारणं विनापि
आन्तरिकाशयः प्रकाशतां याति बहुधा ॥
कदाचिद् वाचालतयापि
समुच्चारितै-र्बहुवचनैः
नाभिव्यज्यते मर्म-भावना सुविशदम् ।
तूष्णींभावोऽपि कदाचित्
अभिव्यनक्ति मुखरताम् ।
कदाचिद् मुख-रताऽपि मुखरता
नीरवतां भजते
आभ्यन्तराभिप्रायं प्रकाशयितुम् ॥’ (‘लोकभाषासुश्रीः’, फेब्रुआरी-मार्च २००६)
सम्प्रति प्रचलितानां हाइकु-सिजो-तान्का-नामकानां विदेशीय-च्छन्दसां प्रयोगोऽपि कवि-मेहेरेण कृतोऽस्ति ‘हासितास्या वयस्या’ इति काव्ये स्वनाम्ना यथार्थ-शीर्षके । अत्र (५-७-५-वर्णात्मकेन) हाइकु-नाम्ना छन्दसा रचितायाः कवितायाः एकमुदाहरणम्,
‘वामनी काया,
विधुं लब्धुमुत्थिता,
घर्माक्ता भ्रष्टा ॥’ (वामनी)
कवि-मेहेरेण (५-७-५-७-७-वर्णात्मकेन) तान्का-छन्दसा रचिता सामाजिक-समस्या-परका एका पङ्क्तिः प्रस्तूयते,
‘दैन्यदा वन्या,
अधन्या गृहशून्या ।
द्रविण-बन्धः,
कर्मिणां निर्मीयते,
प्रवहत्यर्थधारा ॥’ (वन्या)
‘भावना’ इति कवितायां भारतीय-संस्कृत्याः शाश्वत-मूल्यबोधं दर्शयन् कविः देशभक्तिं सूचयति । उदाहरण-स्वरूपम्,
‘या वैदिकैरार्यवरै-र्महस्वती
मनीषिभिः सत्प्रतिभां वितन्वती ।
प्रकीर्त्तिता विश्वजनीन-दर्शना
मान्यैव सा मानवतेति भावना ॥’
‘उदात्त-कण्ठै-र्भुवि विश्वबन्धुता
विधीयते या नितरां जनै-र्नुता ।
महानुभावा महनीय-चेतना
सनातनी सैव विभाति भावना ॥’
(भावना) [संस्कृतमञ्जरी, १०/२, २०००]
जातीय-संहति-प्रतिष्ठार्थं कविः मतं पोषयति यत् भारतस्य निवासिनः केवलं नागरिकाः न भवेयुः, अपितु भारतीय-भाव-सम्पन्नाः सन्तः मातृभूमिं प्रति भक्त्तिपराः स्युः । कवि-र्वदति,
‘किं चेष्टकै-र्बहुधनैरुपलैः श्रिया वा
नात्मीयता यदि गृहे परिवार-भावा ।
किं देश-नागरिकता कुरुते धृतासना
नेष्टा यदि स्वहृदि राष्ट्रियतेति भावना ?’ (सूक्ति-कस्तूरिका)
जनेषु परस्परमविश्वासं पारिवारिक-शान्तिभङ्गं नारी-निर्यातनं दुर्बलानामुपरि दुष्कर्मात्याचारादिकं च वीक्ष्य कविः साम्प्रतिक- समाजस्य प्रदूषितं कलुषितं पर्यावरणं सूचयति । दुःशासनादि-चरित्राणां कुकर्माणि दृश्यन्ते, कृष्णादयः रक्षकाः न लभ्यन्ते इति सखेदं कथयति,
“अद्यापि विद्यन्ते मन्थराः
दाशरथये दर्शयितुं काननस्य पन्थानम् ।
कैकेय्यो विवेकिनस्तत्पराः
हन्त अर्हन्ति बहुमान-स्थानम् ॥
अद्यापि भ्रमन्ति रावणाः
बहु-वैदेही-हरण-प्रवणाः ।
कुर्वन्ति द्रुतमुपद्रवं जयद्रथाः
पर-दारापहरणार्थं समारूढ़-रथाः ॥
बाष्पपूर्णाश्चतुष्पद्यः
अद्यापि खिद्यन्ते समुपद्रुता द्रौपद्यः ।
शरव्या दुःशासनानाम्
केश-कर्षण-धर्षण-लालसानाम् ।
भीष्मास्तु तूष्णीकृत-वर्ष्माणो ह्यनुष्णाः
अपेक्षन्ते कदा रक्षिष्यन्ति श्रीकृष्णाः ॥”
(अन्धानुसन्धानम्) [संस्कृतमञ्जरी, अप्रेल्-२००७]
कविः ‘मातृगीतिकाञ्जलिः’ इति काव्ये नारी लक्ष्मीरूपिणी, देवीस्वरूपा सुगृहिणी, प्रेम-स्नेह-ममतामयी इति नारी-गीतिकायां नारी-गौरवं प्रशंसति । परन्तु अन्यत्र खलनायिका-भूतायाः नार्याः निष्ठुरतां प्रति स्वरमुत्तोल्य आक्षिपति । साम्प्रतिक-समाजे यौतुक-धनलोलुपैः निर्दय-श्वश्रूगणैः निर्मम-निपीड़िताः वधूजनाः करुणपरिणतिं लभन्ते इति कविः नारीणां दुर्दशां वर्णयति । यथा,
‘नारी एव नारीणां हन्त्री
कम्पते यया शम्पापातिन्या लोक-हृदय-तन्त्री ।
परिणय-वेदिकायां युवत्यः
यौतुक-ज्वालायामार्जववत्यः
वलीभवन्ति विवाहिताः
तयैव सपारुष्यं बहुदूर-वाहिताः ॥’ (महिला) (दृक्, अङ्क-११, २०१२,, पृ. १००)
पुनश्च साम्प्रतिक-समाजे राजनीतिक-स्थितिं जनतायाः निरीहत्वं च दर्शयन् कविः भ्रष्टाचार-दूरीकरणार्थं जन-जागरणमेव महौषधमिति मतं पोषयति ‘महौषधम्’ इति कवितायाम् । यथा,
‘घोटाला-घोटकाः सत्वरं
धावन्ति प्रशस्त-राजमार्गे,
धूली-धूमावृतं कृत्वा चत्वरं
प्रखर-खुरोत्क्षेपणैः पश्चाद्भागे ॥
धावन्ति प्रशस्त-राजमार्गे,
धूली-धूमावृतं कृत्वा चत्वरं
प्रखर-खुरोत्क्षेपणैः पश्चाद्भागे ॥
दुर्नयो मारात्मक-व्याधीभूय प्रतिक्षेत्रम्
शनैःशनैः खादति देश-गात्रम्,
चेष्टते नितरां राष्ट्रस्य
पङ्गुत्वं विधातुं गणतन्त्राङ्गेषु ।
वराकी जनता न जानाति
शनैःशनैः खादति देश-गात्रम्,
चेष्टते नितरां राष्ट्रस्य
पङ्गुत्वं विधातुं गणतन्त्राङ्गेषु ।
वराकी जनता न जानाति
मुद्रित-नेत्रा केवलं दृष्टिं दधाति ॥
जन-जागरणमेव महौषधम्
कर्त्तुं भ्रष्टाचार-व्याधि-वधम् ।
संस्कार-समुच्चार एव महामन्त्रः
सुसञ्चालित-जनतन्त्र-यन्त्रः ॥’
कर्त्तुं भ्रष्टाचार-व्याधि-वधम् ।
संस्कार-समुच्चार एव महामन्त्रः
सुसञ्चालित-जनतन्त्र-यन्त्रः ॥’
(महौषधम्) [अर्वाचीनसंस्कृतम्, अप्रेल-२००४]
‘पुष्पाञ्जलि-विचित्रा’ इति काव्ये मेहेर-कवेः नाना-रुचि-सम्पन्नानां पद्यानां गीतीनां च वैचित्र्यं लक्ष्यते । अत्र आदौ भारत्याः भारतीय-संस्कृत्याश्च गौरवं प्रशंसन् कविः प्रस्तौति स्वमौलिकच्छन्दसा प्रणीतं गीतम् ।
‘विजयतेतराम् ओंकार-भारती,
संस्कार-भारती ।
शुचि-वर्णम्, अन्तःकरणम्,
भुवि भव्या प्रतिभा विभास्वती ॥’ (ध्रुवम्)
भारतीयं साहित्य-शिल्प-स्थापत्यादिकं भौगोलिकं सांस्कृतिकं महत्त्वं च प्रख्यापयन् कविः देशात्मबोधकत्वं वर्णयति,
‘संहति-सूत्रा भारत-पुत्रा मैत्री-भरणे,
‘संहति-सूत्रा भारत-पुत्रा मैत्री-भरणे,
शान्ति-भावना धार्या नियतं पर्यावरणे ।
मातृ-पदे, मङ्गलास्पदे,
प्रणति-र्नो नितरां भक्तिमती ।
विजयतेतराम् ओंकार-भारती, संस्कार-भारती ॥’ (संस्कृति-गीतिका) [पद्यबन्धा, अङ्क-१]
कविना मेहेरेण स्वीय-मौलिक-नव्यच्छन्दसा प्रणीतं पर्यावरण-परकं हृद्यं पद्यमेकं प्रस्तूयते,
‘शान्ति-मन्त्रो जयतु नितरां सौम्य-गाने,
‘शान्ति-मन्त्रो जयतु नितरां सौम्य-गाने,
प्रेम-गङ्गा वहतु सुजला ऐक्य-ताने ।’
*
‘भातु पर्यावरणममलं दिग्-विताने,
यातु हिंसा ध्वंसमचिरं सन्निधाने ।
अवतु पवनो मुक्त-गगनं
स्वच्छ-परिमल-धौत-सदनं
दूषणानां पर्व यातु पराहतम् ।
प्रीति-मैत्री-बोधना हार्दिकी सद्भावना
हन्तु सर्वं वैर-वर्वर-पर्वतम्,
भातु सत्यं सुन्दरं शिव-सम्मतम् ।
शाश्वतम्, प्रकृति-मानव-सङ्गतम् ॥’ (पर्यावरण-गीतिका)
अन्या एका कविता ‘कुहू-कुहू-कूजनम्’ इति अत्र उल्लेखमर्हति प्रेम-परका पिक-वसन्त-तारुण्य-प्रकाशिका । कविः प्रस्तौति,
‘कोकिलस्य कुहू-कुहू-कूजनम् ।
किं निसर्ग-देव-मन्त्र-पूजनम् ॥ (ध्रुवम्)
किं निसर्ग-देव-मन्त्र-पूजनम् ॥ (ध्रुवम्)
राग-रङ्ग-मङ्गला शोभते शुभाङ्गना,
भाव-वीचि-चञ्चला काञ्चनी वरानना ।
एहि रे ! धेहि रे !
मानिनी-जनस्य मान-भञ्जनम् ।
कोकिलस्य कुहू-कुहू-कूजनम् ॥’ (कुहू-कुहू-कूजनम्) (संगीत, जून् २००५)
भाव-वीचि-चञ्चला काञ्चनी वरानना ।
एहि रे ! धेहि रे !
मानिनी-जनस्य मान-भञ्जनम् ।
कोकिलस्य कुहू-कुहू-कूजनम् ॥’ (कुहू-कुहू-कूजनम्) (संगीत, जून् २००५)
‘पुष्पाञ्जलि-विचित्रा’- काव्यात् एका गलज्जलिका (गजल-गीतिः) ‘प्रियमिलनम्’ इति प्रणय-परका उदाहरणीया । नायिका-मुखेन मिलन-विरह-विषयं कविः रागानुकूलं प्रस्तौति । यथा,
‘प्रिय-मिलनं यदा भवेन् नूनं मे ।
स्वर्भुवनं प्रतीयते न्यूनं मे ॥ (०)
शशि-विरहे कुमुद्वती नो फुल्ला,
स्वं हृदयं प्रियं विना दूनं मे ॥
पिक-विरुते सुमञ्जुलं सञ्जातम्,
ह्री-सहितं विमोहितं मौनं मे ॥’ (प्रिय-मिलनम्) [संगीत, सितम्बर-२००४]
कविः ओड़िशायाः ऐतिह्यं गौरवं च मधुरं व्यनक्ति ‘उत्कलीय-सत्कला’ इति काव्ये । तस्य मधुर-ललितं पद्यमेकम्,
‘शिल्प-कल्पना- स्पन्दित-मन्दिर-माला,
अनिन्द्य-रूपा वन्दित-सुन्दर-भाला ।
निसर्ग-देव्या रङ्ग-सुविशाल-शाला,
मङ्गल-भङ्ग्या वाङ्मय-मयूख-जाला ।
मन्दाकिनीव पुनती नाशित-मन्दा,
संस्कृति-सुरुचा सञ्चारित-मकरन्दा ।
वसुन्धरा सा सिन्धु-विलासा
स्निग्ध-बन्धना महीयताम् ।
उत्कल-जननी सत्कला-धना महीयताम् ॥’ (उत्कलीय-सत्कला, १)
अनिन्द्य-रूपा वन्दित-सुन्दर-भाला ।
निसर्ग-देव्या रङ्ग-सुविशाल-शाला,
मङ्गल-भङ्ग्या वाङ्मय-मयूख-जाला ।
मन्दाकिनीव पुनती नाशित-मन्दा,
संस्कृति-सुरुचा सञ्चारित-मकरन्दा ।
वसुन्धरा सा सिन्धु-विलासा
स्निग्ध-बन्धना महीयताम् ।
उत्कल-जननी सत्कला-धना महीयताम् ॥’ (उत्कलीय-सत्कला, १)
हरेकृष्ण-मेहेर-कृता ‘स्तवार्चन-स्तवकम्’ इति कृतिः भक्ति-प्रार्थना-वन्दनारूपाणां पद्यानां समाहार-भूता । अत्र ‘श्रीजगन्नाथ-प्रार्थना’ इति कवितायाः श्लोक-युगमित्थम्,
‘शुभं सुभद्रा-बलभद्र-सङ्गतं
नमामि नाथं जगतां वरेण्यम् ।
ओंकार-रूपं भुवि दारु-दैवतं
वेदान्त-वेद्यं महतां शरण्यम् ॥’
‘मैत्रीं प्रशान्तिं सुखदां चिरन्तनं
तनोतु विश्वे तव नाम चिन्तनम् ।
आत्मीयता-रूप-रसो महीयतां
प्रभो जगन्नाथ ! कृपा विधीयताम् ॥’
(संस्कृत-प्रतिभा, २३/२, २००० - २००१, साहित्य अकादेमी, नवदिल्ली)
कवेः ‘आयाहि दुर्गे’ इति कवितायाः ललित-मधुरं भावभरितं श्लोकयुग्ममेवम् :
‘आयाहि दुर्गे ! वरदा महायुधा
हे दुष्ट-विध्वंसिनि ! धर्म-धारिणी ।
गङ्गाधरार्धाङ्गि ! निधेहि मङ्गलं
तवानुकम्पा हृदयं पुनातु नः ॥’
‘अस्माकमन्तःकरण-प्रदूषणं
भस्मीकुरु त्वं तमसां निरासिनी ।
शर्वाणि ! सर्वाणि पवित्रय स्वयं
विधाय पर्यावरणं सुनिर्मलम् ॥’ (‘बर्त्तिका’ शारदीय-विशेषाङ्क, २०१२)
उपर्युक्तेषु उदाहरणेषु कवि-हरेकृष्णस्य साङ्गीतिकतायाः, गीतिकवितायाः, मुक्तच्छान्दस-कवितायाश्च मौलिक-परिचयः समुपलभ्यते । एतत् सर्वं दिग्दर्शनमात्रम् । सुधीभिः अन्याः कविताः अनुसन्धेयाः ।
कवेः अनुवाद-वैशिष्ट्यम् :
स्वभावकवि-गङ्गाधर-मेहेर-प्रणीतस्य ‘तपस्विनी’ इति प्रख्यातस्य ओड़िआ-महाकाव्यस्य हरेकृष्ण-मेहेरेण आङ्गल- हिन्दी-संस्कृत-भाषानूदितानां पुस्तकानां प्रसारणमान्तर्जातिक-स्तरे समुपलभ्यते । अन्तर्जाल-स्थानेष्वपि सर्वं त्रयं दर्शनीयम् । वाल्मीकि-रामायणीयं सीतावनवास-विषयं समवलम्ब्य कृतमिदं महाकाव्यम् । अस्य सारतत्त्वं साहित्य-दर्पणोक्तं महाकाव्य-लक्षण-निरूपणादिकमाश्रित्य निज-भाषया संस्कृतानुवादकेन कविना एवं प्रस्तुतमस्ति,
‘तपस्विनी-महाकाव्यं स्वभावकविना कृतम् ।
गङ्गाधर-मेहेरेण रङ्गायितं सुवर्णकम् ॥
जानकी नायिका यत्र श्रीराम-सहधर्मिणी ।
सती-शिरोमणी साध्वी पतिव्रता तपस्विनी ॥
सर्गा एकादश ख्याताश्छन्दो-रागैरलङ्कृताः ।
ग्रन्थाद्यं प्रार्थना-वस्तुनिर्देशात्मक-मङ्गलम् ॥
निर्वासनोत्तरं वृत्तं रामपत्न्याः प्रकीर्त्तितम् ।
सीतायाश्च तपश्चर्या- विभा कवेरभीप्सिता ॥
वाणी भावमयी स्निग्धा प्रधानः करुणो रसः ।
दर्शनीयं निसर्गस्य चित्रणं चात्र मञ्जुलम् ॥
मौलिकोद्भावना भाति कवेरत्र स्वतन्त्रता ।
सौरभं भारतीयं च सांस्कृतिकं सुसंभृतम् ॥
सीता-चरितमाश्रित्य विशेषेण विनिर्मितम् ।
वक्तुं हि शक्यते काव्यं सीतायनमिति स्मृतम् ॥
ओड़िआ-मूलभाषायाः कृतः संस्कृत-भाषया ।
मम काव्यानुवादोऽयं मोदयतु सतां मनः ॥’
(प्राक्कथनम्, तपस्विनी, पृ. १०-११)
अस्य चतुर्थ-सर्गे वाल्मीकि-मुन्याश्रमे उषा-वर्णना विशेषेण लोकप्रिया । पद्यमेकं मधुर-‘चोखि’-रागेण रचितम् (ओड़िआ-मूलम्),
“मङ्गळे अइला उषा विकच-राजीव-दृशा
“मङ्गळे अइला उषा विकच-राजीव-दृशा
जानकी-दर्शन-तृषा हृदये बहि ।
कर-पल्लबे नीहार- मुक्ता धरि उपहार
सतीङ्क बास बाहार प्राङ्गणे रहि ।
कळकण्ठ-कण्ठे कहिला,
‘दरशन दिअ सति ! राति पाहिला’ ॥”
(तपस्विनी, ४/१)
कवि-हरेकृष्ण-मेहेरस्य स्वकीय-शैल्या संस्कृतानुवादे तत्पद्यमेवम्,
‘मङ्गलं समागता सौम्याङ्गना
उषा व्याकोषारविन्द-लोचना
वैदेही-दर्शनाभिलाषं वहन्ती स्व-हृदये,
पल्लव-कर-द्वये
नीहार-मौक्तिक-प्रकरोपहारं दधाना
सती-निलय-बहिरङ्गणे विद्यमाना
अभाषत कोकिल-कण्ठस्वना सूनरी,
‘दर्शनं देहि सति ! प्रभाता विभावरी’ ॥’
(तपस्विनी, ४/१, पृ. ९६)
दशम-सर्गे प्रसङ्ग-क्रमेण महाकाव्यस्य करुण-प्रधानत्वं सूचितमस्ति । ओड़िआ-मूलं पद्यमेवंरूपम्,
‘रस-रत्नमय काव्य-शिखरी,
बिराजन्ति य़हिँ राम-केशरी ।
राबण-बारण- रकत-धार,
बहइ झर्झर निर्झराकार ।
कान्दन्ति, सिंही कन्दरे रहि ।
दन्ति-दन्ताघात- बेदना सहि ॥’ (तपस्विनी १०/१८)
हरेकृष्ण-मेहेरस्य संस्कृतानुवादे स्वकीय-पद-शैल्या प्रस्तुतं पद्यमिदम्,
‘रस-रत्न-परिपूर्णः काव्य-पर्वतो वर्त्तते,
श्रीरामचन्द्र-मृगेन्द्रो यत्र विराजते ।
दशकन्धर-सिन्धुरस्य रुधिर-धारा,
प्रवहति झर्झरं निर्झरिणी ।
क्रन्दति तद्-गिरि-कन्दरागारा,
विषह्य दन्ताबल-दन्ताघात-क्लेशं केशरिणी ॥’
(तपस्विनी, १०/१८, पृ. २१०)
अनुवादेऽपि मूलभाव-सुरक्षा-समेता स्वीय- नूतन-पद-संयोजना कवि-हरेकृष्ण-मेहेरस्य प्रतिभायाः मौलिकतां प्रतिपादयति । मुक्तच्छन्दोधारया सह पदेषु व्यवहितम् अव्यवहितं च उपधा-मिलनं नूनं प्रणिधेयमत्र महाकाव्ये । अस्य निदर्शनं प्रोक्तमुदाहरणम् । प्रबन्ध-विस्तर-भयाद् अधिकवर्णनमत्र न प्रस्तूयते ।
उपसंहारः :
कविः हरेकृष्ण-मेहेरः साम्प्रतिक-संस्कृत-वाङ्मये विशेषतः काव्य-साहित्ये स्वकीय-काव्यगुण-दृष्ट्या स्वतन्त्र-प्रतिष्ठां लभते । कवेः काव्यानां विषये आलोचनाचक्रेषु गवेषणा-ग्रन्थादिषु च चर्चा कृता उपलभ्यते । कवेः कतिपयाः कृतयः पुस्तकरूपेण प्रकाशिताः सन्ति । नैषध-महाकाव्ये दार्शनिक-प्रतिफलन-विषयकः तस्य शोध-ग्रन्थः नूनं प्रशंसार्हः । आधुनिके विज्ञानयुगे अन्तर्जालेषु कवेः कृतीनां लेखाः प्रसारिताश्च विलोक्यन्ते । संस्कृतभाषायाः तस्याः साहित्ये च आधुनिक-प्रयोगप्रसार-विषयेषु कवेः हरेकृष्णस्य विशिष्टमवदानं विद्यते । तस्य काव्य-कृतिषु पारम्परिकता-सहिता आधुनिक-दृष्टिभङ्गी राजते, नूतनत्वं मौलिकत्वं च दीप्यते । प्राणिजीवनस्य विभिन्नाः समस्याः तत्समाधानादिकाः विषयाश्च निजस्व- माधुर्यपूर्ण- मनोहारि- पदावली-माध्यमेन तस्य काव्येषु समुपन्यस्ताः । भारतीय-प्राच्यसंस्कृतेः गौरवं तेषु सम्यक् प्रतिफलितम् ।
कवेः हरेकृष्ण-मेहेरस्य बहुमुखी प्रतिभा नूतन-पुरातन-समन्वयेन सम्प्रसारिता लक्ष्यते । तस्य सुकुमार-भव्य-काव्य-कौशलेन कलामयी लीलावती सुरभारती सुतरां सुप्रसन्ना सुदीप्ता च भ्राजते । आधुनिक-संस्कृत-साहित्य-परिधौ तस्य मेहेर-कवेः काव्य-कविताः सफलार्थाः नितरामुपादेयाः सुधीभिः समादरणीयाश्च विभान्ति ।
* *
सहायक-ग्रन्थादि-सूची :
(१) ‘मातृगीतिकाञ्जलिः’ (आधुनिक- संस्कृत-गीतिकाव्यम्), डॉ. हरेकृष्ण-मेहेरः,
कलाहाण्डि लेखक कला परिषद्, भवानीपाटना, १९९७.
(२) ‘तपस्विनी’ (कवि-गङ्गाधरमेहेर-प्रणीतस्य ओड़िआ-महाकाव्यस्य सम्पूर्ण-हिन्दी-पद्यानुवादः)
अनुवादक : डॉ. हरेकृष्ण-मेहेर, सम्बलपुर-विश्वविद्यालय, सम्बलपुर, २०००.
(३) ‘तपस्विनी’ (कवि-गङ्गाधरमेहेर-प्रणीतस्य ओड़िआ-महाकाव्यस्य सम्पूर्ण-संस्कृतानुवादः)
अनुवादक: डॉ. हरेकृष्ण-मेहेरः,
परिमल-पब्लिकेशन्स्, २७/२८, शक्तिनगरम्, दिल्ली-७, २०१२.
(४) ‘मातृगीतिकाञ्जलिः -‘भारत-भारतीर महनीय उदात्त गान’ (समीक्षक: डॉ. नबकिशोर-मिश्रः)
‘’बर्त्तिका’ अप्रेल्-जून् १९९९, पृ. ५०१-५०८. दशरथपुर, याजपुर, ओड़िशा.
(५) ‘तपस्विनी महाकाव्यम् : हरेकृष्ण-मेहेर (समीक्षक: डॉ. नबकिशोर-मिश्रः) ‘’बर्त्तिका’
दशहरा-बिशेषाङ्क, अक्टोबर-डिसेम्बर २०१२, पृ. १४५०-१४५४, याजपुर, ओड़िशा.
(६) ‘आधुनिकता एवं समीक्षा : कुछ अपनी बातें’ (लेख: डॉ. हरेकृष्ण-मेहेर)
‘दृक्’ अङ्क-११, २०१२, दृग्-भारती, योजना-३, इलाहाबाद.
(७) ‘अन्धानुसन्धानम्’ (हरेकृष्ण-मेहेरः), ‘संस्कृत-मञ्जरी’, अप्रैल्-जून् २००७,
दिल्ली संस्कृत अकादेमी, नवदिल्ली-५.
(८) ‘प्रदर्शनम्’ (डॉ. हरेकृष्ण-मेहेरः) ‘संस्कृत-मञ्जरी’, अक्तूबर-दिसम्बर २००८, पृ.२२-२४,
दिल्ली संस्कृत अकादेमी, नवदिल्ली-५.
(९) ‘जीवन-दशकम्’ (डॉ. हरेकृष्ण-मेहेरः), ‘संस्कृतमञ्जरी’, ४/१, जुलाई-सितम्बर २००५,
पृ.२२-२६, दिल्ली संस्कृत अकादेमी.
(१०) ‘सत्यम्’ (डॉ. हरेकृष्ण-मेहेरः) लोकभाषासुश्रीः’ अगस्त-सेप्टेम्बर २००५, पुरी.
(११) ‘भावना’ (हरेकृष्णमेहेरः) ‘संस्कृतमञ्जरी’, १०/२, भावना-विशेषाङ्कः,२०००,
दिल्ली संस्कृत अकादेमी, नवदिल्ली-५.
(१२) ‘महौषधम्’ (हरेकृष्ण-मेहेरः)
‘अर्वाचीन-संस्कृतम्’, अप्रेल २००४- जनवरी २००५, देववाणी परिषद्, दिल्ली.
(१३) ‘मौन-व्यञ्जना’ (डॉ. हरेकृष्ण-मेहेरः) ‘लोकभाषासुश्रीः’, फेब्रुआरी-मार्च, २००६, पुरी.
(१४) ‘संस्कृति-गीतिका’ (डॉ. हरेकृष्ण-मेहेरः)
‘पद्यबन्धा’ अङ्क-१, २०१२, वीणापाणि-संस्कृत-पीठम्, भोपालम्.
(१५) ‘वर्षा’ (कविवर-राधानाथराय-कृतायाः ओड़िआ-कवितायाः संस्कृतानुवादकः डॉ. हरेकृष्ण-मेहेरः)
‘लोकसुश्रीः’ अक्टोबर-नवेम्बर २००६, लोकभाषा-प्रचारसमितिः, पुरी.
(१६) ‘प्रियमिलनम्’ (डॉ. हरेकृष्ण-मेहेरः) ‘संगीत’, सितम्बर- २००४, हाथरस, उत्तरप्रदेश.
(१७) ‘कुहू-कुहू-कूजनम्’ ( डॉ. हरेकृष्ण-मेहेरः) ‘संगीत’, जून्-२००५, संगीत कार्यालय, हाथरस.
(१८) ‘पुष्पाञ्जलि-विचित्रा’, (१९) ‘जीवनालेख्यम्’, (२०) ‘मौन-व्यञ्जना’,
(२१) ‘उत्कलीय-सत्कला’, (२२) ‘सूक्ति-कस्तूरिका’, (२३) ‘स्तवार्चनस्तवकम्’,
(२४) ‘हासितास्या वयस्या’ (हरेकृष्ण-मेहेरः).
Ref: website of Dr.Harekrishna Meher : http://www.hkmeher.blogspot.com
(२५) ‘दृक्’, अङ्क-१७, २००७, इलाहाबाद.
(२६) ‘Matrigitikanjalih’ discussed in the article
“ARVACHEENA-SANSKRITA-SAHITYA- SARVEKSHANAM (1997-98)”
By Dr. Ramakant Shukla in ‘Arvacheena- Sanskritam’, Vol-24/4, Oct. 2002,
pp. 27and 42, Devavani Parishad, Delhi.
(२७) Musical Notation (Swara-Lipi) of Sanskrit Lyric ‘Nava-Varsha Gitika’ (Subham Bhavatu
Navavarsham) from ‘Matrigitikanjalih’ Kavya.(Music composed by: Pandit H. Harendra
Joshi, Ratlam, Madhya Pradesh), “SANGEET”, December 1999, pp. 13-20, Hathras, U. P.
(२८) Article ‘Mātṛgītikāñjaliḥ – Ᾱdhunika-Gītikāvyam’ By: Dr. Harsh Dev Madhav
in pp. 56-57 of his Sanskrit Book “Nakha-Darpaṇaḥ” (Modern Criticism of Contemporary
Sanskrit Literature), Publisher: Vani Akademi, Chandkheda, Gujarat, 2008.
(२९) ‘STATUS OF SANSKRIT STUDIES IN ORISSA’ By Prof. H.K.Satapathy, included in
‘Sanskrit Studies in India’, Shri Lal Bahadur Shastri Rastriya Sanskrit Vidyapeetha,
New Delhi-9, 2001.
(३०) ‘Essays on Modern Sanskrit Poetry’ By Dr.Rabindra Kumar Panda,
Bharatiya Kala Prakashan, Tri Nagar, Delhi-110035, 2009.
(३१) ‘Concept of Gīti and Matrigitikanjalih-Kavya: An Observation’,
Article By : Prof. Abhiraj Rajendra Mishra,
‘Śraddhā’ (Research Journal) Vol.II, 2011, pp. 51-60,
Published by: Post-Graduate Department of Sanskrit,
Gangadhar Meher Autonomous College, Sambalpur, Odisha.
* * *
उपाचार्यः, संस्कृत-विभागः,
गङ्गाधर-मेहेर-महाविद्यालयः, सम्बलपुरम् - ७६८००४,
ओड़िशा, भारतम् ।
= = = = = = =
Published in the Research Journal
‘ŚRADDHĀ’ (ISSN 2321-273X), Vol.III-IV, 2012 and 2013,
Post-Graduate Department of Sanskrit,
Gangadhar Meher Autonomous College, Sambalpur, Odisha.
Posted by Dr. Harekrishna Meher at 8:35 PM No comments:
Subscribe to: Posts (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ganapati Atharvashirsham in Hindi
.
॥ श्री गणपति अथर्वशीर्षम् ॥
ॐ नमस्तॆ गणपतयॆ । त्वमॆव प्रत्यक्शं तत्वमसि । त्वमॆव कॆवलं कर्तासि । त्वमॆव कॆवलं धर्तासि । त्वमॆव कॆवलं हर्तासि । त्वमॆव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि । त्वं साक्षादातमासि नित्यम ॥ १ ॥
ऋतं वच्मि । सत्यं वच्मि ॥ २ ॥
अव त्वं माम् । अव वक्तारम् । अव श्रॊतारम् । अव दातारम् । अव धातारम् । अवानूचान मम शिष्यम् । अव पश्चात्तात् । अव पुरस्तात् । अवॊत्तरात्तात् । अव दक्षिणात्तात् । अव चॊर्ध्वात्तात् । अवातरात्तात् । सर्वतॊ मां पाहि पाहि समंतात् ॥ ३ ॥
त्वं वांङ्मयस्त्वां चिन्मय: । त्वमानंदमयस्त्वं ब्रह्ममय: । त्वं सच्चिदानंदा द्वितीयॊसि । त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वं ज्ञानमयॊ विज्ञानमयॊसि ॥ ४ ॥
सर्वं जगदिदं त्वत्तॊ जायतॆ । सर्वं जगदिदं त्वत्तस्तिष्ठति । सर्वं जगदिदं त्वयिलय मॆष्यति । सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्यॆति । त्वं भूमिरापॊ नलॊ निलॊ नभ: । त्वं चत्वारि वाक्पदानि ॥ ५ ॥
त्वं गुणत्रयातीत: । त्वं दॆहत्रयातीत: । त्वं कालत्रयातीत: । त्वं मूलाधारस्थितॊसि नित्यम् । त्वं शक्तित्रयात्मक: । त्वां यॊगिनॊ ध्यायंति नित्यम् । त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं त्वं रुद्रस्त्व मिंद्रस्वं वायुस्त्वं सूर्यार्स्त्वं चंद्रमास्त्वं ब्रह्म भूर्भुव: स्वरॊम् ॥ ६ ॥
गणादिं पूर्व मुच्चार्य वर्णादीं स्तदनंतरम् । अनुस्वार: परतर: । अर्धॆंदुलसितम् । तारॆण ऋद्धम् । ऎतत्तव मनुस्वरूपम् । गकार: पूर्व रूपम् । अकारॊ मध्यम रूपम् । अनुस्वारश्चांत्य रूपम् । बिंदुरुत्तर रूपम् । नाद: संधानम् । संहिता संधि: । सैषा गणॆश विद्या । गणक ऋषि: । निचरद् गायत्री छंद: । श्री महागणपतिर्दॆवता । ऒं गम गणपतयॆ नम: ॥ ७ ॥
ॐ ऎकदंताय विद्महॆ वक्रतुंडाय धीमही । तन्नॊ दंति: प्रचॊदयात ॥ ८ ॥
ऎकदंतं चतुर्हस्तं पाशमं कुशधारिणम् । ऋदं च वरदं हस्तैर्भिभ्राणं मूषकध्वजम् । रक्तं लंबॊदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम् । रक्त गंधानु लिप्तांगं रक्त पुष्पै: सुपूजितम् । भक्तानुकंपिनं दॆवं जगत्कारण मच्युतम् । आविर्भूतं च सृष्ट्यादौ प्रकृतॆ: पुरुषात्परम् । ऎवं ध्यायति यॊ नित्यं स यॊगी यॊगिनां वर: ॥ ९ ॥
नमॊ व्रातपतयॆ नमॊ गणपतयॆ नम: प्रमथपतयॆ नमस्तॆ अस्तु लंबॊदरायैकदंताय विघ्नविनाशिनॆ शिवसुताय श्री वरदमूर्तयॆ नम: ॥ १० ॥
ऎतदथर्वशीर्षं यॊ धीतॆ । स: ब्रह्म भूयाय कल्पतॆ । स सर्वत: सुख मॆधतॆ । स सर्व विघ्नैर्न बाध्यतॆ । स पंच महापापात प्रमुच्यतॆ । सायमधीयानॊ दिवसकृतं पापं नाशयति । प्रातरधीयानॊ रात्रिकृतं पापं नाशयति । सायं प्रात: प्रयुंजानॊ अपापॊ भवति । धर्मार्थ काम मॊक्षं च विंदति । इदमथर्वशीर्षमशिष्याय न दॆयम् । यॊ यदि मॊहात् दास्यति स पापियान भवति । सहस्रावर्तनात यं यं काममधीतॆ । तं तमनॆन साधयॆत ॥ ११ ॥
अनॆन गणपतिर्मभिषिंचति । स वाग्मी भवति । चतुर्थ्यामनश्नंजपति ॥ स विद्यावान भवति । इत्यथर्वण वाक्यम् । ब्रह्माद्याचरणं विद्यान्नभिभॆति कदाचनॆति ॥ १२ ॥
यॊ दूर्वांकुरैर्यजति । स वैश्रवणॊ पमॊ भवति । यॊ लार्जैर्यजति । स यशॊवान भवति । स मॆधावान भवति । यॊ मॊदक सहस्रॆण यजति । स वांछितफलमवाप्नॊति । य: साज्य समिद्भिर्यजति । स सर्वं लभतॆ स सर्वं लभतॆ ॥ १३ ॥
अष्टौ ब्राह्मणान सम्यग ग्राहयित्वा सूर्यवर्चस्वी भवति । सुर्य ग्रहॆ महानद्यां प्रतिमा सन्निधौ वा जप्त्वा सिद्धमंत्रॊ भवति । महा विघ्नात प्रमुच्यतॆ । महा दॊषात प्रमुच्यतॆ । महा पापात प्रमुच्यतॆ । महा प्रत्यवायात प्रमुच्यतॆ । स सर्व विद्भवति स सर्व विद्भवति । य ऎवं वॆदा । इत्युपनिषत् ॥ १४ ॥
ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सहवीर्यंकर वावहै । तॆजस्विनावधी तमस्तु । माविध्विषावहै ॥
ॐ शांति: शांति: शांति: ॥


text:
संस्कृतसम्भाषणप्रशिक्षण सूचना ।।
संस्कृतजगति सम्प्रति नूतनं प्रशिक्षणमारभ्यते । इदं प्रशिक्षणं नूतनप्रक्रियया परिचाल्यते येन भवन्त: सरलतया, सम्यकतया च संस्कृतस्य लेखनं, वाचनं च अवगन्तुं शक्नुयु: । अस्मिन् प्रशिक्षणे ये जना: संस्कृतस्य किमपि न जानन्ति तेषामपि ध्यानं दास्यते । अतएव इदं प्रशिक्षणं मन्ये लघुबालप्रशिक्षणवत् भविष्यति ।
ये जना: संस्कृतभाषायां सिद्धा: सन्ति ते अपि अत्र योगदानं दातुं शक्नुवन्ति । ते स्वलेखान् publish@sanskritjagat.com ईसंकेते प्रेषयन्तु । लेखस्य विषयनिरीक्षणं कृत्वा प्रकाशिष्यते ।
अस्या: प्रशिक्षणकक्ष्याया: विशेषता निम्नोक्ता वर्तते । --
- प्रशिक्षणं नूतनरीत्या प्रदास्यते येन न्यूनसमये एव अधिकं ज्ञानं भवेत् ।
- प्रशिक्षणं क्रमश: प्रकाशिष्यते येन ज्ञानस्य क्रमभंग: न भवेत् ।
- सरलउदाहरणानि अपि दीयन्ते ।
- गृहकार्यमपि दास्यते येन भवतां ज्ञानस्य पुष्टिप्रमाणं मिलेत् ।
- एकस्य एकस्य विषयस्य उपस्थापनं भविष्यति ।
- प्रशिक्षणं बालस्तरस्य भविष्यति येन भाव्यम् यदि कोपि संस्कृते किमपि न जानाति सोपि संस्कृतं वक्तुं लेखितुं च शक्येत् ।
- भवतां टिप्पणं, त्रुटिदर्शनं, परिष्कार:, सहयोग: च स्वागतार्ह: ।
चेत् अद्य एव संस्कृतजगतपृष्ठस्य पुस्तकसंकेतं (Bookmark) कुर्वन्तु । सद्य: एव प्रशिक्षणकक्ष्याया: शुभारम्भ: भविष्यति ।
मकरसंक्रान्ते शुभकामनया सह एव
भवदीय:
डॉ विवेकानन्द पाण्डेय:
इति


text:
वेद – पुराण – रामायण – महाभारत आदींमध्ये यक्ष – गंधर्व – अप्सरा यांचा नेहमी उल्लेख येतो.. त्यांची नावे खालील प्रमाणे .. अभ्यासक – संशोधक – संकलक श्री श्याम जोशी गुरुजी टिटवाळा
गर्भ उपनिषद्
garbha upanishad
क्रम दीपिका प्रथमः 1
॥श्रीः॥ क्रमदीपिका 1 प्रथमः श्रीमद्भगवत्श्रीकृष्णाराधननिरूपणप्रवण आगमनिबन्धः विद्याविनोदश्रीगोविन्दभट्टाचार्यकृतविवरणसहिता (१) प्रथमः पटलः वेणुवादविनोदलालसं दिव्यगन्धपरिलिप्तवक्षसम् । वल्लवीहृदयवित्तहारिणं भावये कमपि गोपनन्दनम् ॥ विशिष्टशिष्टाचारानुमितश्रुतिबोधितकर्तव्यताकप्रारिप्सितप्रतिबन्धकदुरितनिवृत्त्य्असाधारणकारणमिष्टदेवताऽनुस्मरणपूर्वकं मङ्गलमाशीर्व्याजेन कृतं शिष्यशिक्षार्थमादौ निबध्नाति कलात्तमायेत्यादिना । कलात्तमायालवकात्तमूर्तिः कलक्वणद्वेणुनिनादरम्यः । श्रितो हृदि व्याकुलयंस्त्रिलोकीं श्रियेऽस्तु गोपीजनवल्लभो वः ॥ १.१ ॥ गोपीजनवल्लभो युष्माकं श्रिये
हठ योग घेरंड संहिता
हठ योग घेरंड संहिता   आदीश्वराय प्रणनामि तस्मै !   येनोपदिष्टा हठयोगविद्या !   विराजते प्रोन्नतराजयोगम् !   आरोढुमिच्छोरधिरोहिणीव !!१.०!   एकदा चण्डकापालिर्गत्वा घेरण्डकुट्टिरम् !   प्रणम्य विनयाद्भक्त्या घेरण्डं परिपृच्छ्हति !!१.१!   चण्डकापालिरुवाच घटस्थयोगं योगेश तत्त्वज्ञानस्य कारणम् !   इदानीं


text:
बारिश में पत्तों पर गिरी हुई पानी की बूंदों की तरह है मेरा यह चिट्ठा...अकिंचन...
Tuesday, December 21, 2010
चुने हुये कुछ श्लोक...
देवकीपरमानन्दं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम्॥
न तस्य कार्यं करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्याधिकश्च दृश्यते।
परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभिविकी ज्ञानबलक्रिया च॥
असदकरणादुपादानग्रहणात् सर्वसम्भवाभावात्।
शक्तस्य शक्यकारणात् कारनाभावाच्च सत्कार्यम्॥
श्लोकार्धेन प्रवक्ष्यामि यदुक्तं ग्रन्थकोटिभिः।
ब्रह्मसत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः॥
श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत् सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः।
अपि सर्वं जीवितमल्पमेव तवेव वाहास्तव नृत्यगीते॥
सर्वोपनिषदो गावो दोग्धा गोपालनन्दनः।
पार्थो वत्सः सुधीर्भोक्ता दुग्धं गीतामृतं महत्॥
गीता सुगीता कर्तव्या किमन्यैः शास्त्रविस्तरैः।
या सव्यं पद्मनाभस्य मुखपद्माद् विनिःसृता॥
योगेन चित्तस्य पदेन वाचां मलं शरीरस्य च वैद्यकेन।
योऽपाकरोत् तं प्रवरं मुनीनां पतंजलिं प्रांजलिरातनोऽस्मि॥
चरितं रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तिरम्।
एकैकमक्षरं पुंसां महापातकनाशनम्॥
यस्माज्जातं जगत्सर्वं यस्मिन्नेव प्रलीयते।
येनेदं धार्यते चैव तस्मै ज्ञानात्मने नमः॥
मृगतृष्णाम्भसि स्नातः खपुष्पकृतशेखरः।
एष वन्धयासुतो याति शशश्रृङ्गधनुर्धरः॥
1 comment:


text:
अष्टमः पटलविसरः
Technical Details
अष्टमः पटलविसरः।
अथ खलु भगवान् शाक्यमुनिर्मञ्जुश्रियं कुमारभूतमामन्त्रयते स्म। ये ते मञ्जुश्रीः ! त्वया निर्दिष्टा सत्त्वा तेषामर्थाय इदं पटविधानं विसरमाख्यातम्। ते स्वल्पेनैवोपायेन साधयिष्यन्ते। तेषामर्थाय साधनोपयिकं गुणविस्तरप्रभेदविभागशो कर्मविभागं समनुभाषिष्यामि। तं शृणु साधु च सुष्ठु च मनसि कुरु भाषिष्ये। सर्वसत्त्वानामर्थाय॥
अथ खलु मञ्जुश्रीः कुमारभूतो भगवन्तमेतदवोचत्। साधु साधु भगवन् ! सुभाषिता तेऽस्मद्विभावनोद्योतनकरीं मन्त्रचर्यागुणनिष्पत्तिप्रभावनकरीं वार्णाम्। तद्वदतु तं भगवान्। यस्येदानीं कालं मन्यसे। अस्माकमनुकम्पार्थम्॥
अथ भगवान् शाक्यमुनिः सर्वावन्तं पर्षन्मण्डलमवलोक्य स्मितमकार्षीत्। अथ भगवतः शाक्यमुनिर्मुखद्वारात् नीलपीतस्फटिकवर्णादयो रश्मयो निश्चरन्ति स्म। समनन्तरनिश्चरिता च रश्मयो सर्वावन्तं पर्षन्मण्डलं अवभास्य त्रिसाहस्रमहासाहस्रं लोकधातुं सर्वमारभवनं जिह्मीकृत्य सर्वनक्षत्रद्योतिशैलगणप्रभां यत्रेमौ चन्द्रसूर्यौ महर्धिकौ महानुभावौ तया प्रभया तेऽपि जिह्मीकृतौ नावभास्यन्ते, निष्प्रभाणि च भवन्ति। न विरोचन्ते जिह्मीकृतानि च संदृश्यन्ते सर्वमणिमन्त्रौपधिरत्नप्रभां निःप्रभीकृत्य पुनरेव भगवतः शाक्यमुनेः मुखद्वारान्तर्धीयते स्म॥
अथ खलु वज्रपाणिर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वः तत्रैव पर्षन्मण्डले सन्निपतितोऽभूत् सन्निषण्णः। स उत्थायासनात् सत्त्वरमाणरूपो भगवतश्चरणयोर्निपत्य भगवन्तमेतदवोचत् – नाहेतुकं नाप्रत्ययं बुद्धा भगवन्तः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति। को भगवन् हेतुः, कः प्रत्ययो स्मितस्य प्राविष्करणाय॥
एवमुक्ते, भगवान् वज्रपाणिं बोधिसत्त्वमामन्त्रयते स्म। एवमेतद् वज्रपाणे ! एवमेतत्। यथा वदसि तत् तथा। नाहेत्वप्रत्ययं तथागतानां विद्यते स्मितम्। अस्ति हेतुः अस्ति प्रत्ययः। यो इदं सूत्रेन्द्रराजं मञ्जुश्रीमूलकल्पा विद्याचर्यानुष्ठानकर्मसाधनोपयिकसमवशरणधर्ममेघानिःश्रितं समनुप्रवेशानुवर्तकं करिष्यन्ति धारयिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति श्रद्धास्यन्ति पुस्तकलिखितं कृत्वाः पूजयिष्यन्ति वन्दनचूर्णानुलेपनधूपमाल्यैः छत्रध्वजपताकैः विविधैर्वा प्रकारैर्वाद्यविशेषैर्वा नानातूर्यताडावचरैः। अन्तशः अनुमोदनासहगतं वा चित्तसन्ततिर्वा प्रतिलप्स्यन्ते रोमहर्षणं सञ्जनं वा करिष्यन्ति विद्याप्रभावशक्तिं वा श्रुत्वा संहृष्यन्ते अनुमोदिष्यन्ते चर्यां वा प्रतिपत्स्यन्ते। व्याकृतास्ते मया अनुत्तरायां सम्यक् सम्बोधो सर्वे ते भविष्यन्ति। बुद्धा भगवन्तः। अत एव जिनाः स्मितं कुर्वन्ति नान्यथा इति॥
आदौ तावद् दृष्टसमयः कृतपुरश्चरणः लब्धाभिषेकः अस्मिन् कल्पराजमूलमन्त्रहृदयं उपहृदयं वा अन्यतरं वा मन्त्रं गृहीत्वा एकाक्षरं वा अन्यं वा यथेप्सितं महारण्यं गत्वा त्रिंशल्लक्षाणि जपे फलोदकाहारः मूलपर्णभक्षो वा कृतपुरश्चरणो भवति॥
ततो पर्वतायमभिरुह्य ज्येष्ठं पटं पश्चान्मुखं प्रतिष्ठाप्य, आत्मना पूर्वाभिमुखो कुशविण्डकोपविष्टः श्वेतपद्मानां श्वेतकुङ्कुमाभ्यक्तानां लक्षमेकं भगवतः शाक्यमुनेः सर्वबुद्धबोधिसत्त्वप्रत्येकबुद्धार्यश्रावकाणां पटस्याधस्तान्निवेदयेत्। कर्पूरधूपं च यथाविभवतः दहेत्। देवपुत्रनागानां च पूजा कुर्यात्। यथालब्धैः पुष्पैः॥ ततोऽर्धरात्रकालसमये शुक्लपूर्णमास्यां प्रातिहारकप्रतिपूर्णायां पटस्याग्रतः अग्निकुण्डं कृत्वा पद्माकारं श्वेतचन्दनकाष्ठैरग्निं प्रज्वाल्य कुङ्कुमकर्पूरं चैकीकृत्य, अष्टसहस्राहुतिं जुहुयात्। यथाविभवतः कृतरक्षः॥
ततः भगवतः शाक्यमुनेः रश्मयो निश्चरन्ति समन्ताच्च पटः एकज्वालीभूतो भवति। ततः साधकेन सत्त्वरमाणरूपेण पटं त्रिःप्रदक्षिणीकृत्य सर्वबुद्धबोधिसत्त्वप्रत्येकबुद्धार्यश्रावकाणां प्रणम्य पटं ग्रहीतव्यम्॥
अतीतेन पूर्वलिखितसाधकपटान्तदश ततो गृहीतमात्रोत्पतति। अच्छटामात्रेण ब्रह्मलोकमतिक्रामति। कुसुमावतीं लोकधातुं सम्प्रतिष्ठति। यत्रासौ भगवां सङ्कुसुमितराजेन्द्रस्तथागतः तिष्ठति ध्रियते यापयति धर्मं च देशयति आर्यमञ्जुश्रियं च साक्षात् पश्यति धर्मं शृणोति अनेकान्यपि बोधिसत्त्वशतसहस्रा पश्यति तांश्च पर्युपास्ते महाकल्पसहस्रं अजरामरलीली भवति। पटस्तत्रैव तिष्ठति सर्वबुद्धबोधिसत्त्वाधिष्ठितो भवति तेषां चाधिष्ठानं सञ्जानीते क्षेत्रशतसहस्रं चाक्रामति कायशतसहस्रं वा दर्शयति अनेकऋद्धिप्रभावसमुद्गतो भवति आर्यमञ्जुश्रियश्च कल्याणमित्रो भवति नियतं बोधिपरायणो भवतीति॥
बोधिसत्त्वपिटकावतंसकान्महायानवैपुल्यसूत्राद्
अष्टम उत्तमसाधनौपयिककर्मपटल-
विसरात् प्रथमः समाप्त इति॥


text:
॥ ऐतरेयोपनिषत् ॥
वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्म एधि ॥
वेदस्य म आणीस्थः श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीतेनाहोरात्रान्
संदधाम्यृतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि ॥ तन्मामवतु
तद्वक्तारमवत्ववतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् ॥
॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
॥ अथ ऐतरेयोपनिषदि प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥
ॐ आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीन्नान्यत्किंचन मिषत् । स ईक्षत
लोकान्नु सृजा इति ॥ १॥
स इमाँ ल्लोकानसृजत । अम्भो मरीचीर्मापोऽदोऽम्भः परेण दिवं
द्यौः प्रतिष्ठाऽन्तरिक्षं मरीचयः ॥
पृथिवी मरो या अधस्तात्त आपः ॥ २॥
स ईक्षतेमे नु लोका लोकपालान्नु सृजा इति ॥ सोऽद्भ्य एव पुरुषं
समुद्धृत्यामूर्छयत् ॥ ३॥
तमभ्यतपत्तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाऽण्डं
मुखाद्वाग्वाचोऽग्निर्नासिके निरभिद्येतं नासिकाभ्यां प्राणः ॥
प्राणाद्वायुरक्षिणी निरभिद्येतमक्षीभ्यां चक्षुश्चक्षुष
आदित्यः कर्णौ निरभिद्येतां कर्णाभ्यां श्रोत्रं
श्रोत्रद्दिशस्त्वङ्निरभिद्यत त्वचो लोमानि लोमभ्य ओषधिवनस्पतयो
हृदयं निरभिद्यत हृदयान्मनो मनसश्चन्द्रमा नाभिर्निरभिद्यत
नाभ्या अपानोऽपानान्मृत्युः
शिश्नं निरभिद्यत शिश्नाद्रेतो रेतस आपः ॥ ४॥
॥ इत्यैतरेयोपनिषदि प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥
॥ अथ ऐतरेयोपनिषदि प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥
ता एता देवताः सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतन्
। तमशनापिपासाभ्यामन्ववार्जत् । ता
एनमब्रुवन्नायतनं नः प्रजानीहि यस्मिन्प्रतिष्ठिता अन्नमदामेति ॥ १॥
ताभ्यो गामानयत्ता अब्रुवन्न वै नोऽयमलमिति ।
ताभ्योऽश्वमानयत्ता अब्रुवन्न वै नोऽयमलमिति ॥ २॥
ताभ्यः पुरुषमानयत्ता अब्रुवन् सुकृतं बतेति पुरुषो वाव सुकृतम् ।
ता अब्रवीद्यथायतनं प्रविशतेति ॥ ३॥
अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशद्वायुः प्राणो भूत्वा नासिके
प्राविशदादित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशाद्दिशः
श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशन्नोषधिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा
त्वचंप्राविशंश्चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशन्मृत्युरपानो
भूत्वा नाभिं प्राविशदापो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन् ॥ ४॥
तमशनायापिपासे अब्रूतामावाभ्यामभिप्रजानीहीति ते अब्रवीदेतास्वेव
वां देवतास्वाभजाम्येतासु भागिन्न्यौ करोमीति । तस्माद्यस्यै कस्यै
च देवतायै हविर्गृह्यते भागिन्यावेवास्यामशनायापिपासे
भवतः ॥ ५॥
॥ इत्यैतरेयोपनिषदि प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥
॥ अथ ऐतरेयोपनिषदि प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः ॥
स ईक्षतेमे नु लोकाश्च लोकपालाश्चान्नमेभ्यः सृजा इति ॥ १॥
सोऽपोऽभ्यतपत्ताभ्योऽभितप्ताभ्यो मूर्तिरजायत ।
या वै सा मूर्तिरजायतान्नं वै तत् ॥ २॥
तदेनत्सृष्टं पराङ्त्यजिघांसत्तद्वाचाऽजिघृक्षत्
तन्नाशक्नोद्वाचा ग्रहीतुम् ।
स यद्धैनद्वाचाऽग्रहैष्यदभिव्याहृत्य हैवान्नमत्रप्स्यत् ॥ ३॥
तत्प्राणेनाजिघृक्षत् तन्नाशक्नोत्प्राणेन ग्रहीतुं स
यद्धैनत्प्राणेनाग्रहैष्यदभिप्राण्य
हैवान्नमत्रप्स्यत् ॥ ४॥
तच्चक्षुषाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोच्चक्षुषा ग्रहीतु/न् स
यद्धैनच्चक्षुषाऽग्रहैष्यद्दृष्ट्वा हैवानमत्रप्स्यत् ॥ ५॥
तच्छ्रोत्रेणाजिघृक्षत् तन्नाशक्नोच्छ्रोत्रेण ग्रहीतुं स
यद्धैनच्छ्रोतेणाग्रहैष्यच्छ्रुत्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् ॥ ६॥
तत्त्वचाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोत्त्वचा ग्रहीतुं स
यद्धैनत्त्वचाऽग्रहैष्यत् स्पृष्ट्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् ॥ ७॥
तन्मनसाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोन्मनसा ग्रहीतुं स
यद्धैनन्मनसाऽग्रहैष्यद्ध्यात्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् ॥ ८॥
तच्छिश्नेनाजिघृक्षत् तन्नाशक्नोच्छिश्नेन ग्रहीतुं स
यद्धैनच्छिश्नेनाग्रहैष्यद्वित्सृज्य हैवानमत्रप्स्यत् ॥ ९॥
तदपानेनाजिघृक्षत् तदावयत् सैषोऽन्नस्य ग्रहो
यद्वायुरनायुर्वा एष यद्वायुः ॥ १०॥
स ईक्षत कथं न्विदं मदृते स्यादिति स ईक्षत कतरेण प्रपद्या इति ।
स ईक्षत यदि वाचाऽभिव्याहृतं यदि प्राणेनाभिप्राणितं यदि
चक्षुषा दृष्टं यदि श्रोत्रेण श्रुतं
यदि त्वचा स्पृष्टं यदि मनसा ध्यातं यद्यपानेनाभ्यपानितं
यदि शिश्नेन विसृष्टमथ कोऽहमिति ॥ ११॥
स एतमेव सीमानं विदर्यैतया द्वारा प्रापद्यत । सैषा विदृतिर्नाम
द्वास्तदेतन्नाऽन्दनम् ।
तस्य त्रय आवसथास्त्रयः स्वप्ना अयमावसथोऽयमावसथोऽयमावसथ
इति ॥ १२॥
स जातो भूतान्यभिव्यैख्यत् किमिहान्यं वावदिषदिति ।स एतमेव
पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यत् । इदमदर्शनमिती ३ ॥ १३॥
तस्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो ह वै नाम । तमिदन्द्रं सन्तमिंद्र
इत्याचक्षते परोक्षेण ।
परोक्षप्रिया इव हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः ॥ १४॥
॥ इत्यैतरेयोपनिषदि प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः ॥
॥ अथ ऐतरोपनिषदि द्वितीयोध्यायः ॥
ॐ पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति यदेतद्रेतः
।तदेतत्सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः संभूतमात्मन्येवऽऽत्मानं बिभर्ति
तद्यदा स्त्रियां सिञ्चत्यथैनज्जनयति तदस्य प्रथमं जन्म ॥ १॥
तत्स्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गं तथा । तस्मादेनां न हिनस्ति ।
साऽस्यैतमात्मानमत्र गतं भावयति ॥ २॥
सा भावयित्री भावयितव्या भवति । तं स्त्री गर्भ बिभर्ति । सोऽग्र
एव कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयति ।
स यत्कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयत्यात्मानमेव तद्भावयत्येषं
लोकानां सन्तत्या ।
एवं सन्तता हीमे लोकास्तदस्य द्वितीयं जन्म ॥ ३॥
सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते । अथास्यायामितर आत्मा
कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति ।
स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते तदस्य तृतीयं जन्म ॥ ४॥
तदुक्तमृषिणा गर्भे नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि
विश्वा शतं मा पुर आयसीररक्षन्नधः श्येनो जवसा निरदीयमिति
। गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाच ॥ ५॥
स एवं विद्वानस्माच्छरीरभेदादूर्ध्व उत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके
सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् ॥ ६॥
॥ इत्यैतरोपनिषदि द्वितीयोध्यायः ॥
॥ अथ ऐतरोपनिषदि तृतीयोध्यायः ॥
ॐ कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे कतरः स आत्मा । येन वा पश्यति येन
वा शृणोति येन वा गंधानाजिघ्रति येन वा वाचं व्याकरोति येन
वा स्वादु चास्वादु च विजानाति ॥ १॥
यदेतद्धृदयं मनश्चैतत् । संज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं
प्रज्ञानं मेधा
दृष्टिर्धृतिमतिर्मनीषा जूतिः स्मृतिः संकल्पः क्रतुरसुः कामो
वश इति ।
सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवंति ॥ २॥
एष ब्रह्मैष इन्द्र एष प्रजापतिरेते सर्वे देवा इमानि च
पञ्चमहाभूतानि पृथिवी वायुराकाश आपो
ज्योतींषीत्येतानीमानि च क्षुद्रमिश्राणीव ।
बीजानीतराणि चेतराणि चाण्डजानि च जारुजानि च स्वेदजानि चोद्भिज्जानि
चाश्वा गावः पुरुषा हस्तिनो यत्किञ्चेदं प्राणि जङ्गमं च पतत्रि
च यच्च स्थावरं सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं
प्रज्ञानेत्रो लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म ॥ ३॥
स एतेन प्राज्ञेनाऽऽत्मनाऽस्माल्लोकादुत्क्रम्यामुष्मिन्स्वर्गे लोके सर्वान्
कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् ॥ ४॥
॥ इत्यैतरोपनिषदि तृतीयोध्यायः ॥
ॐ वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्म
एधि वेदस्य म आणीस्थः श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीतेनाहोरात्रान्
संदधाम्यृतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु
तद्वक्तारमवत्ववतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् ॥
॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
% Text title : aitareyopanishhat.h
% File name : aitareya.itx
% itxtitle : aitareyopaniShat
% engtitle : Aitareya Upanishad
% Category : upanishhat
% Location : doc_upanishhat
% Sublocation : upanishhat
% Author : Vedic Rishis
% Language : Sanskrit
% Subject : Philosophy
% Transliterated by : S.H.
% Proofread by : John Manetta
% Description-comments : 8/108; RigVeda, Mukhyopanishad
% Indexextra : (1 2translations)
% Latest update : July 20, 1999
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org
BACK TO TOP


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २३
सोमवंशाख्यानम्।
ऋषय ऊचुः।
सोमः पितॄणामधिपः कथं शास्त्रविशारदः।
तद्वंश्या ये च राजानो बभूवुः कीर्तिवर्धनाः।। २३.१ ।।
सूत उवाच।
आदिष्टो ब्रह्मणा पूर्वमत्रिः सर्गविधौ पुरा।
अनुत्तमं नाम तपः सृष्ट्यर्थं तप्तवान् प्रभुः।। २३.२ ।।
यदानन्दकरं ब्रह्म जगत् क्लेशविनाशनम्।
ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणामभ्यन्तरमतीन्द्रियम्।। २३.३ ।।
शान्तिकृच्छान्तमनसस्तदन्तर्नयने स्थितम्।
माहात्म्यात्तपसा विप्राः परमानन्दकारकम्।। २३.४ ।।
यस्मादुमापतिः सार्द्धमुमया तमधिष्ठितः।
तं द्रृष्ट्वा चाष्टमांशेन तस्मात् सोमोऽभविच्छिशुः।। २३.५ ।।
अधः सुस्राव नेत्राभ्यां धामतच्चाम्बु सम्भवम्।
दीपयद्विश्वमखिलं ज्योत्स्नया स चराचरम्।। २३.६ ।।
तद्दिशो जगृहुर्धाम स्त्रीरूपेण सुतेच्छया।
गर्भोभूत्वोदरे तासामास्थितोऽब्द शतत्रयम्।। २३.७ ।।
आशास्तं मुमुचुर्गर्भमशक्ता धारणे ततः।
समादायाथ तं गर्भमेकीकृत्य चतुर्मुखः।। २३.८ ।।
युवानमकरोद् ब्रह्मा सर्वायुधधरं नरम्।
स्यन्दनेऽथ सहस्राश्वे वेदशक्तिमये प्रभुः।। २३.९ ।।
आरोप्य लोकमनयदात्मीयं सपितामहः।
तत्र ब्रह्मर्षिभिः प्रोक्तमस्मत् स्वामी भवत्वयम्।। २३.१0 ।।
पितृभिर्देवगन्धर्वैरोषधीभिस्तथैव च।
तुष्टुवुः सोमदेवत्यैर्ब्रह्माणं मन्त्रसंग्रहैः।। २३.११ ।।
स्तूयमानस्य तस्याभूदधिको धामसम्भवः।
तेजो वितानादभवद् भुवि दिव्यौषधीगणः।। २३ .१२ ।।
तद्दीप्तिरधिका तस्माद्रात्रौ भवति सर्वदा।
तेनौषधीशः सोमोऽभूद् द्विजेशश्चापि गद्यते।। २३.१३ ।।
वेदधामरसञ्चापि यदिदं चन्द्रमण्डलम्।
क्षीयते वर्द्धते चैव शुक्ले कृष्णे च सर्वदा।। २३.१४ ।।
विंशतिञ्च तथा सप्तदक्षः प्राचेतसो ददौ।
रूपलावण्यसंयुक्तास्तस्मै कन्याः सुवर्चसः।। २३.१५ ।।
ततः पाद्मसहस्राणां सहस्राणि दशैव तु।
तपश्चचार शीतांशु विष्णुध्यानैकतत्परः।। २३.१६ ।।
ततस्तुष्टस्तु भगवांस्तस्मै नारायणो हरिः।
वरं वृणीष्व प्रोवाच परमात्मा जनार्दनः।। २३.१७ ।।
ततो वव्रे वरान् सोमः शक्रलोकं जयाम्यहम्।
प्रत्यक्षमेव भोक्तारो भवन्तु मम मन्दिरे।। २३.१८ ।।
राजसूये सुरगणा ब्रह्माद्याः सन्तु मे द्विजाः।
रक्षः पालः शिवोऽस्माकमास्तां शूलधरो हरः।। २३.१९ ।।
तथेत्युक्तः स आजह्ने राजसूयन्तु विष्णुना।
होतात्रिर्भृगुरध्वर्युरुद्गाताभूच्चतुर्मुखः।। २३.२0 ।।
ब्रह्मत्त्वमगमत्तस्य उपद्रष्टा हरिः स्वयम्।
सदस्याः सनकाद्यास्तु राजसूय विधौ स्मृता।। २३.२१ ।।
चमसाध्वर्यवस्तत्र विश्वेदेवा दशैव तु।
त्रैलोक्यं दक्षिणा तेन ऋत्विग्भ्यः प्रतिपादितम्।। २३.२२ ।।
ततः समाप्तेऽवभृथे तद्रूपालोकनेच्छवः।
कामबाणाभि तप्ताङ्ग्यो नवदेव्यः सिषेविरे।। २३.२३ ।।
लक्ष्मीनारायणं त्यक्त्वा सिनीवाली च कर्दमम्।
द्युतिर्विभावसुं तद्वत्तुष्टिर्धातारमव्ययम्।। २३.२४ ।।
प्रभाप्रभाकरं त्यक्त्वा हविष्मन्तं कुहूः स्वयम्।
कीर्तिर्जयन्तं भर्तारं वसुर्मारीचकश्यपम्।। २३.२५ ।।
धृतिस्त्यक्त्वा पतिं नन्दिं सोममेवाभजंस्तदा।
स्वकीया इव सोमोऽपि कामयामास तास्तदा।। २३.२६ ।।
एवं कृतापचारस्य तासाम्भर्तृगणस्तदा।
न शशाङ्कापचाराय शापैः शस्त्रादिभिः पुनः।। २३.२७ ।।
तथाप्यराजत विधुर्दशधा भावयन् दिशः।
सोमः प्राप्याथ दुष्प्राप्यमैश्वर्यमृषिसंस्कृतम्।।
सप्तलोकैकनाथत्वमवाप तपसा तदा ।। २३.२८ ।।
कदाचिदुद्यानगतामपश्यदनेकपुष्पाभरणैश्च शोभितम्।
बृहन्नितम्बस्तनभारखेदात् पुष्पस्य भङ्गेऽप्यतिदुर्बलाङ्गीम्।। २३.२९ ।।
भार्याञ्च तां देवगुरोरनङ्ग बाणाभिरामायतचारुनेत्राम्।
तारां स ताराधिपतिः स्मरार्तः केशेषु जग्राह विविक्तभूमौ।। २३.३0 ।।
सापि स्मरार्ता सह तेन रेमे तद्रूपकान्त्या हृतमानसेन।
चिरं विहृत्याथ जगाम तारां विधुर्गृहीत्वा स्वगृहं ततोऽपि।। २३.३१ ।।
न तृप्तिरासीच्च गृहेऽपि तस्य तारानुरक्तस्य सुखागमेषु।
बृहस्पतिस्तद्विरहाग्निदग्धस्तद्ध्यान निष्ठैकमना बभूव।। २३.३२ ।।
शशाक शापन्न च दातुमस्मै न मन्त्रशस्त्राग्नि विषैरशेषैः।
तस्यापकर्तुं विविधैरुपायैर्नैवाभिचारैरपि वागदीशः।।। २३.३३ ।।
स याचयामास ततस्तु दैन्यात् सोमं स्वभार्यार्थमनङ्ग तप्तः।
स याच्यमानोऽपि ददौ न तारां बृहस्पतेस्तत्सुखपाशबद्धः।। २३.३४ ।।
महेश्वरेणाथ चतुर्मुखेन साध्यैर्मरुद्भिः सह लोकपालैः।।
ददौ यदा तान्न कथञ्चिदिन्दुस्तदा शिवः क्रोधपरो बभूव।। २३.३५ ।।
यो वामदेवः प्रथितः पृथिव्यामनेक रुद्रार्चित पादपद्मः।
ततः सशिष्यो गिरिशः पिनाकी बृहस्पतिस्नेहवशानुबद्धः।। २३.३६ ।।
धनुर्गृहीत्वाजगवं पुरारिर्जगाम भूतेश्वरसिद्धजुष्टः।
युद्धाय सोमेन विशेषदीप्त तृतीय नेत्रानल भीमवक्त्राः।। २३.३७ ।।
सहैव जग्मुश्च गणेशकाद्या विंशच्चतुः षष्टिगणास्त्रयुक्ताः।
यक्षेश्वरः कोटिशतैरनेकैर्युतोऽन्वगात्स्यन्दन संस्थितानाम्।। २३.३८ ।।
वेतालयक्षोरगकिन्नराणां पद्मेन चैकेन तथार्बुदेन।
लक्षैस्त्रिभिर्द्वादशभीरथानां सोमोऽप्यगात्तत्र विवृद्धमन्युः।। २३.३९ ।।
नक्षत्रदैत्यासुरसैन्ययुक्तः शनैश्चराङ्गारकवृद्धतेजाः।
जग्मुर्भयं सप्त तथैव लोकाश्चचालभूर्द्वीपसमुद्रगर्भा।। २३.४0 ।।
स सोममेवाभ्यगमत्पिनाकी गृहीत दीप्तास्त्र विशालवह्नि।
अथाभवद् भीषणभीमसेन सैन्यद्वयस्यापि महाहवोऽसौ।। २३.४१ ।।
अशेषसत्वक्षयकृत्प्रवृद्धस्तीक्ष्णायुधास्त्रज्ज्वलनैकरूपः।
शस्त्रैरथान्योन्यमशेषसैन्यं द्वयोर्जगाम क्षयमुग्रतीक्ष्णैः ।। २३.४२ ।।
पतन्ति शस्त्राणि तथोज्वलानि स्वर्भूमि पातालमथादहन्ति।
रुद्रः कोपाद् ब्रह्मशीर्षं मुमोच सोमोऽपि सोमास्त्रममोघवीर्यम्।। २३.४३ ।।
तयोर्निपातेन समुद्र भूम्योरथान्तरिक्षस्य च भीतिरासीत्।
तदस्त्रयुग्मं जगतां क्षयाय प्रवृद्धमालोक्य पितामहोऽपि।। २३.४४ ।।
अन्तः प्रविश्याथ कथं कथञ्चिन्निवारयामास सुरैः सहैव।
अकारणं किं क्षयकृज्जनानां सोम! त्वयापीत्थमकारिकार्यम्।। २३.४५ ।।
यस्मात् परस्त्री हरणाय सोम!त्वया कृतं युद्धमतीव भीमम्।
पापग्रहस्त्वं भविता जनेषु शान्तोऽप्यलं नूनमथासितान्ते।। २३.४६ ।।
भार्यामिमामर्पय वाक् पतेस्त्वं न चावमानोऽस्ति परस्वहारे।
सूत उवाच।
तथेति चोवाच हिमांशुमाली युद्धादपाक्रामदतः प्रशान्तः।। २३.४७ ।।
बृहस्पतिः स्वामपगृह्य तारां हृष्टो जगाम स्वगृहं स रुद्रः।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २४७
वराहावतारविषयेऽर्जुनप्रश्नः।
अर्जुन उवाच।
प्रादुर्भावान् पुराणेषु विष्णोरमिततेजसः।
सतां कथयतां विप्र वाराह इति नः श्रुतम् ।। २४७.१ ।।
न जाने तस्य चरितं न विधिं न च विस्तरम्।
न कर्मगुणसंस्थानं न चाप्यन्तं मनीषिणः ।। २४७.२ ।।
किमात्मको वराहोऽसौ किं मूर्त्तिः कस्य देवता।
किं प्रमाणः किं प्रभावः किं वा तेन पुरा कृतम् ।। २४७.३ ।।
एतन्मे शंस तत्वेन वाराहं श्रुतिविस्तरम्।
यथार्हञ्च समेतानां द्विजातीनां विशेषतः ।। २४७.४ ।।
शैनक उवाच।
एतत्ते कथयिष्यामि पुराणं ब्रह्मसम्मितम्।
महावराहचरितं कृष्णस्याद्भुतकर्मणः ।। २४७.५ ।।
यथा नारायणो राजन्! वाराहं वपुरास्थितः।
दंष्ट्रया गां समुद्रस्थामुज्जहारारिमर्दनः ।। २४७.६ ।।
छन्दोगीर्भिरुदाराभिः श्रुतिभिः समलङ्कृतः।
मनः प्रसन्नतां कृत्वा निबोध विजयाधुना ।। २४७.७ ।।
इदं पुराणं परमं पुण्यं वेदैश्च सम्मितम्।
नाना श्रुतिसमायुक्तं नास्तिकाय न कीर्त्तयेत् ।। २४७.८ ।।
पुराणं वेदमखिलं साङ्ख्यं योगञ्च वेद यः।
कार्त्स्न्येन विधिना प्रोक्तं सौख्यार्थं वै वदिष्यति ।। २४७.९ ।।
विश्वेदेवास्तथा साध्या रुद्रादित्यास्तथाश्विनौ।
प्रजानां पतयश्चैव सप्त चैव महर्षयः।। २४७.१० ।।
मनः सङ्कल्पजाश्चैव पूर्वजा ऋषयस्तथा।
वसवो मरुतश्चैव गन्धर्व्वा यक्षराक्षसाः ।। २४७.११ ।।
दैत्याः पिशाचाः नागाश्च भूतानि विविधानि च।
ब्राह्मणाः क्षत्रियाः वैश्याः शूद्राः म्लेच्छाश्च ये भुवि ।। २४७.१२ ।।
चतुष्पादानि सर्व्वाणि तिर्य्यग्योनिशतानि च।
जङ्गमानि च सत्वानि यच्चान्यज्जीवसंज्ञितम् ।। २४७.१३ ।।
पूर्णे युगसहस्रे तु ब्राह्मोऽहनि तथागते।
निर्व्वाणे सर्वभूतानां सर्वोत्पातसमुद्भवे ।। २४७.१४ ।।
हिरण्यरेतास्त्रिशिखस्ततो भूत्वा वृषाकपिः।
शिखाभिर्विधमंल्लोकानशोषयत वह्निना ।। २४७.१५ ।।
दह्यमानास्ततस्तस्य तेजोराशिभिरुद्गतैः।
विवर्णवर्णा दग्धाङ्गा हतार्चिष्मद्भिराननैः ।। २४७.१६ ।।
साङ्गोपनिषदो वेदा इतिहासपुरोगमाः।
सर्वविद्याः क्रियाश्चैव सर्वधर्मपरायणाः ।। २४७.१७ ।।
ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा प्रभवं विश्वतोमुखम्।
सर्वदेवगणाश्चैव त्रयस्त्रिंशत्तु कोटयः ।। २४७.१८ ।।
तस्मिन्नहनि संप्राप्ते तं हंसं महदक्षरम्।
प्रविशन्ति महात्मानं हरिं नारायणं प्रभुम् ।। २४७.१९ ।।
तेषां भूयः प्रवृत्तानां निधनोत्पत्तिरुच्यते।
यथा सूर्यस्य सततमुदयास्तमने इह ।। २४७.२० ।।
पूर्णे युगसहस्रान्ते सर्वे निःशेष उच्यते।
यस्मिन् जीवकृतं सर्वे निःशेषं समतिष्ठत ।। २४७.२१ ।।
संहृत्य लोकानखिलान् सदेवासुरमानुषान्।
कृत्वा सुसंस्थां भगवानास्त एक जगद्गुरुः ।। २४७.२२ ।।
स स्रष्टा सर्वभूतानां कल्पान्तेषु पुनः पुनः।
अव्ययः शाश्वतो देवो यस्य सर्वमिदं जगत् ।। २४७.२३ ।।
नष्टार्ककिरणो लोके चन्द्रग्रहविवर्जिते।
त्यक्तधूमाग्निपवने क्षीणयज्ञवषट्क्रिये ।। २४७.२४ ।।
अपक्षिगणसम्पाते सर्वप्राणिहरे पथि।
अमर्यादाकुले रौद्रे सर्वतस्तमसावृते ।। २४७.२५ ।।
अदृश्ये सर्वलोकेऽस्मिन्नभावे सर्वकर्मणाम्।
प्रशान्ते सर्वसम्पाते नष्टे वैरपरिग्रहे ।। २४७.२६ ।।
गते स्वभावसंस्थाने लोके नारायणात्मके।
परमेष्ठी हृषीकेशः शयनायोपचक्रमे ।। २४७.२७ ।।
पीतवासा लोहिताक्षः कृष्णो जीमूतन्निभः।
शिखा-सहस्र-विकच जटाभारं समुद्वहन् ।। २४७.२८ ।।
श्रीवत्सलक्षणधरं रक्तचन्दनभूषितम्।
वक्षो बिभ्रन्महाबाहुः स विष्णुरिव तोयदः ।। २४७.२९ ।।
पुण्डरीकसहस्रेण स्रगस्य शुशुभे शुभा।
पत्नी चास्य स्वयं लक्ष्मीर्देहमावृत्य तिष्ठति ।। २४७.३० ।।
ततः स्वपिति शान्तात्मा सर्वलोके शुभावहः।
किमप्यमितयोगात्मा निद्रा योगमुपागतः ।। २४७.३१ ।।
ततो युगसहस्रे तु पूर्णे स पुरुषोत्तमः।
स्वयमेव विभुर्भूत्वा बुध्यते विबुधाधिपः ।। २४७.३२ ।।
ततश्चिन्तयते भूयः सृष्टिं लोकस्य लोककृत्।
नरान् देवगणांश्चैव पारमेष्ठ्येन कर्मणा ।। २४७.३३ ।।
ततः सञ्चिन्तयन् कार्यं देवेषु समितिञ्जयः।
सम्भवं सर्वलोकस्य विदधाति सतां गतिः ।। २४७.३४ ।।
कर्ता चैव विकर्ता च संहर्ता वै प्रजापतिः।
नारायणं परं सत्यं नारायणः परं पदम् ।। २४७.३५ ।।
नारायणः परो यज्ञो नारायणः परा गतिः।
स स्वयम्भूरिति ज्ञेयः स स्रष्टा भुवनाधिपः ।। २४७.३६ ।।
स सर्वमिति विज्ञेयो ह्येष यज्ञः प्रजापतिः।
यद्वेदितव्यस्त्रिदशैस्तदेष परिकीर्त्यते ।। २४७.३७ ।।
यत्तु वेद्यं भगवतो देवा अपि न तद्विदुः।
प्रजानां पतयः सर्वे ऋषयश्च सहामरैः ।। २४७.३८ ।।
नास्यान्तमधिगच्छन्ति विचिन्वन्त इति श्रुतिः।
यदस्य परमं रूपं न तत्पश्यन्ति देवताः ।। २४७.३९ ।।
प्रादुर्भावे तु यद्रूपन्तदर्चन्ति दिवौकसः।
दर्शितं यदि तेनैव तदवेक्ष्यन्ति देवताः ।। २४७.४० ।।
यन्न दर्शितवानेष कस्तदन्वेष्टुमीहते।
ग्राम्याणां सर्वभूतानामग्निमारुतयोर्गतिः ।। २४७.४१ ।।
तेजसस्तपसश्चैव निधानममृतस्य च।
चतुराश्रमधर्मेशः चातुर्होत्र फलाशनः ।। २४७.४२ ।।
चतुःसागरपर्यन्तः चतुर्युग निवर्तकः।
तदेष संहृत्य जगत्कृत्वा गर्भस्थमात्मनः ।।
मुमोचाण्डं महायोगी धृतं वर्षसहस्रकम् ।। २४७.४३ ।।
सुरासुरद्विजभुजगाप्सरोगणैः द्रुमौषधिक्षितिधरयक्षगुह्यकैः ।
प्रजापतिः श्रुतिभिरसङ्कुलं तदा स वै सृजज्जगदिदमात्मना प्रभुः ।। २४७.४४ ।।


text:
११ कृषिग्रामपरिवर्त एकादशः
Technical Details
११ कृषिग्रामपरिवर्त एकादशः।
इति हि भिक्षवो यावद्विवृद्धः कुमारः। अथापरेण समयेन कुमारस्तदन्यैः कुमारैरमात्यपुत्रैः सार्धं कृषिग्रामवलोकयितुं गच्छति स्म। अवलोक्य च कृषिकर्मान्तमन्यत उद्यानभूमिं प्रविशति स्म। संविग्नमनास्तत्र बोधिसत्त्व एकाकी अद्वितीयोऽनुचंक्रम्यमाणोऽनुविचरन् जम्बुवृक्षमपश्यत् प्रासादिकं दर्शनीयम्। तत्र बोधिसत्त्वश्छायायां पर्यङ्केन निषीदति स्म। निषण्णश्च बोधिसत्त्वश्चित्तैकाग्रतामासादयति स्म। आसाद्य च विविक्तं कामैर्विविक्तं पापकैरकुशलैर्धर्मैः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसंपद्य विहरति स्म। स वितर्कविचाराणां व्युपशमादध्यात्मसंप्रसादाच्चेतस एकोतिभावादवितर्कमविचारं समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानमुपसंपद्य विहरति स्म। स प्रीतेर्विरागादुपेक्षको विहरति स्म स्मृतिमान् संप्रजानन्। सुखं च कायेन प्रतिसंवेदयति स्म। यत्तदार्या आचक्षते उपेक्षकः स्मृतिमान् सुखविहारी निष्प्रीतिकं तृतीयं ध्यानमुसंपद्य विहरति स्म। स सुखस्य च प्रहाणाद्दुःखस्य च प्रहाणात् पूर्वमेव च सौमनस्यदौर्मनस्ययोरस्तंगमाददुःखासुखमुपेक्षास्मृतिपरिशुद्धं चतुर्थं ध्यानमुपसंपद्य विहरति स्म॥
तेन च समयेन पञ्च ऋषयो बाह्याः पञ्चाभिज्ञाः ऋद्धिमन्तो विहायसंगमा दक्षिणाया दिश उत्तरां दिशं गच्छन्ति स्म। ते तस्य वनखण्डस्योपरि गच्छन्तः प्रत्याहता इव न शक्नुवन्ति स्म गन्तुम्। ते संविग्नरोमकूपजाता इमां गाथामभाषन्त—
वयमिह मणिवज्रकूटं गिरिं मेरुमभ्युद्गतं तिर्यगत्यर्थवैस्तारिकं
गज इव सहकारशाखाकुलां वृक्षवृन्दां प्रदारित्व निर्धावितानेकशः।
वयमिह मरूणां पुरे चाप्यसक्ता गता यक्षगन्धर्ववेश्मनि चोर्ध्वं नभे निश्रिता
इम पुन वनखण्डमासाद्य सीदाम भोः कस्य लक्ष्मी निवर्तेति ऋद्धेर्बलम्॥१॥ इति॥
अथ या तत्र वनखण्डदेवता सा तानृषीन् गाथयाध्यभाषत्—
नृपतिपतिकुलोदितः शाक्यराजात्मजो बालसूर्यप्रकाशप्रभः
स्फुटितकमलगर्भवर्णप्रभश्चारुचन्द्राननो लोकज्येष्ठो विदुः।
अयमिह वनमाश्रितो ध्यानचिन्तापरो देवगन्धर्वनागेन्द्रयक्षार्चितो
भवशतगुणकोटिसंवर्धितस्तस्य लक्ष्मी निवर्तेति ऋद्धेर्बलम्॥२॥ इति॥
ततस्तेऽधस्तादवलोकयन्तोऽद्राक्षुः कुमारं श्रिया तेजसा च जाज्वल्यमानम्। तेषामेतदभूत्- को न्वयं निषण्णः? मा हैव वैश्रवणो धनाधिपतिर्भवेत्। आहोस्विन्मारः कामाधिपतिः। अथ महोरगेन्द्रः। अथेन्द्रो वज्रधरः। अथ रुद्रः कुम्भाण्डाधिपतिः। अथ कृष्णो महोत्साहः। उत चन्द्रो देवपुत्रः। उत सूर्यः सहस्ररश्मिः। उत राजा चक्रवर्ती भविष्यति ? तस्यां च वेलायामिमां गाथामभाषन्त—
रूपं वैश्रवणातिरेकवपुषं व्यक्तं कुबेरो ह्ययं
आहो वज्रधरस्य चैव प्रतिमा चन्द्रोऽथ सूर्यो ह्ययम्।
कामाग्राधिपतिश्च वा प्रतिकृती रूद्रस्य कृष्णस्य वा
श्रीमान् लक्षणचित्रिताङ्गमनघो बुद्धोऽथ वा स्यादयम्॥३॥ इति॥
ततः सा वनदेवता तानृषीन् गाथया प्रत्यभाषत्—
या श्री च वैश्रवणे च वै निवसते या वा सहस्रेक्षणे
लोकानां परिपालकेषु चतुषू या चासुरेन्द्रश्रिया।
ब्रह्मे या च सहापतौ निवसते कृष्णे च या च श्रिया
सा श्री प्राप्य इमं हि शाक्यतनयं नोपैति कांचित्कलाम्॥४॥
अथ खलु ते ऋषयस्तस्या देवताया वचनमुपश्रित्य धरणीतले प्रतिष्ठन्ते। ते पश्यन्ति स्म बोधिसत्त्वं ध्यायन्तमानिञ्ज्यमानेन कायेन तेजोराशिमिव ज्वलन्तम्। ते बोधिसत्त्वमुपनिध्याय गाथाभिरभितुष्टुवुः। तत्रैक आह—
लोके क्लेशाग्निसंतप्ते प्रादुर्भूतो ह्ययं ह्रदः।
अयं तं प्राप्स्यते धर्मं यज्जगद् ह्लादयिष्यति॥५॥
अपरोऽप्याह—
अज्ञानतिमिरे लोके प्रादुर्भूतः प्रदीपकः।
अयं तं प्राप्स्यते धर्मं यज्जगद्भासयिष्यति॥६॥
अपरोऽप्याह—
शोकसागरकान्तारे यानश्रेष्ठमुपस्थितम्।
अयं तं प्राप्स्यते धर्मं यज्जगत्तारयिष्यति॥७॥
अपरोऽप्याह—
क्लेशबन्धनबद्धानां प्रादुर्भूतः प्रमोचकः।
अयं तं प्राप्स्यते धर्मं यज्जगन्मोचयिष्यति॥८॥
अपरोऽप्याह—
जराव्याधिकिलिष्टानां प्रादुर्भूतो भिषग्वरः।
अयं तं प्राप्स्यते धर्मं जातिमृत्युप्रमोचकम्॥९॥
अथ खलु ते ऋषयो बोधिसत्त्वमाभिर्गाथाभिरभिस्तुत्वा त्रिप्रदक्षिणीकृत्य विहायसा प्रक्रान्ताः। राजापि शुद्धोदनो बोधिसत्त्वमपश्यन् बोधिसत्त्वेन विना न रमते स्म। सोऽवोचत्-कुमारः क्व गतः ? नैनं पश्यामीति। तत्र महाजनकायो निर्धावितोऽभूत् कुमारं परिगवेषमाणः। ततोऽन्यतम अमात्यो बोधिसत्त्वं पश्यति स्म जम्बुच्छायायां पर्यङ्कनिषण्णं ध्यायन्तम्। सर्ववृक्षाणां च तस्मिन् समये छाया परिवृत्ताभूत्। जम्बुच्छाया च बोधिसत्त्वस्य कायं न विजहाति स्म। स तं दृष्ट्वा आश्चर्यप्राप्तस्तुष्ट उदग्र आत्तमनाः प्रमुदितः प्रीतिसौमनस्यजातः शीघ्रं शीघ्रं त्वरमाणरूपो राजानं शुद्धोदनमुपसंक्रम्य गाथाभ्यामध्यभाषत—
पश्य देव कुमारोऽयं जम्बुच्छायाहि ध्यायति।
यथा शक्रोऽथवा ब्रह्मा श्रिया तेजेन शोभते॥१०॥
यस्य वृक्षस्य छायायां निषण्णो वरलक्षणः।
सैनं न जहते छाया ध्यायन्तं पुरूषोत्तमम्॥११॥
अथ राजा शुद्धोदनो येन स जम्बुवृक्षस्तेनोपसंक्रामत्। सोऽद्राक्षीद्बोधिसत्त्वं श्रिया तेजसा च ज्वलन्तम्। दृष्टा चैमां गाथामभाषत्—
हुताशनो वा गिरिमूर्ध्नि संस्थितः शशीव नक्षत्रगणानुचीर्णः।
वेपन्ति गात्राणि मि पश्यतो इमं ध्यायन्तु तेजो नु प्रदीपकल्पम्॥१२॥
स बोधिसत्त्वस्य पादावभिवन्द्येमां गाथामभाषत्—
यदा चासि मुने जातो यदा ध्यायसि चार्चिमन्।
एकद्विरपि ते नाथ पादौ वन्दे विनायक॥१३॥
तत्र त्रिफलवाहका दारकाः शब्दं कुर्वन्ति स्म। तानमात्या एवमाहुः- मा शब्दं मा शब्दं कार्ष्टेति। तेऽवोचन्-किमेतदिति। अमात्या आहुः—
व्यावृत्ते तिमिरनुदस्य मण्डलेऽपि
व्योमाभं शुभवरलक्षणाग्रधारिम्।
ध्यायन्तं गिरिनिचलं नरेन्द्रपुत्रं
सिद्धार्थं न जहति सैव वृक्षछाया॥१४॥
तत्रेदमुच्यते—
ग्रीष्मे वसन्त समुदागत जेष्ठमासे
संपुष्पिते कुसुमपल्लवसंप्रकीर्णे।
क्रोञ्चामयूरशुकसारिकसंप्रघुष्टे
भूयिष्ठ शाकियसुता अभिनिष्क्रमन्ति॥१५॥
छन्दोऽभ्युवाच परिवारितु दारिकेभिः
हन्ता कुमार वनि गच्छम लोचनार्थम्।
किं ते गृहे निवसतो हि यथा द्विजस्य
हन्त व्रजाम वय चोदननारिसंघम्॥१६॥
मध्याह्नकालसमये सुविशुद्धसत्त्वः
पञ्चाशतैः परिवृतैः सह चेटकेभिः।
न च मातु नैव च पितुः प्रतिवेदयित्वा
सोऽबुद्ध निष्क्रामिति गच्छि कृषाणग्रामम्॥१७॥
तस्मिंश्च पार्थिववरस्य कृषाणग्रामे
जम्बुद्रुमोऽभवदनेकविशालशाखः।
दृष्ट्वा कुमार प्रतिबुद्ध दुखेन चोत्तो
धिक्संस्कृतेति बहुदुःख कृषी करोति॥१८॥
सो जम्बुछायमुपगम्य विनीतचित्तो
तृणकानि गृह्य स्वय संस्तरु संस्तरित्वा।
पर्यङ्कमाभुजिय उज्जु करित्व कायं
चत्वारि ध्यान शुभ ध्यायि स बोधिसत्त्वः॥१९॥
पञ्चा ऋषी खगपथेन हि गच्छमाना
जम्बूय मूर्ध्नि न प्रभोन्ति पराक्रमेतुम्।
ते विस्थिता निहतमानमदाश्च भूत्वा
सर्वे समग्रसहिता समुदीक्षयन्तो॥२०॥
वय मेरुपर्वतवरं तथ चक्रवालान्
निर्भिद्य गच्छम जवेन असज्जमानाः।
ते जम्बुवृक्ष न प्रभोम अतिक्रमेतुं
को न्वत्र हेतुरयमद्य भविष्यतीह॥२१॥
अवतीर्य मेदिनितले च प्रतिष्ठिहित्वा
पश्यन्ति शाक्यतनयं तहि जम्बुमूले।
जम्बुनदार्चिसदृशं प्रभतेजरश्मिं
पर्यङ्कबन्धु तद ध्यायतु बोधिसत्त्वम्॥२२॥
ते विस्मिता दशनखा करियान मूर्ध्नि
प्रणता कृताञ्जलिपुटा निपतन् क्रमेषु।
साधो सुजात सुमुखं करुणा जगस्य
शीघ्रं विबुद्ध अमृते विनयस्व सत्त्वान्॥२३॥
परिवृत्त सूर्य न जही सुगतस्य छाया
ओलम्बते द्रुमवरं यथ पद्मपत्रम्।
देवा सहस्र बहवः स्थित अञ्जलीभिः
वन्दन्ति तस्य चरणौ कृतनिश्चयस्य॥२४॥
शुद्धोदनश्च स्वगृहे परिमार्गमाणः
संपृच्छते क्व नु गतः स हि मे कुमारः।
मातृस्वसा अवचि मार्गत नो लभामि
संपृच्छता नरपते क्व गतः कुमारः॥२५॥
शुद्धोदनस्त्वरितु पृच्छति काञ्चुकीयं
दौवारिकं तथपि चान्तजनं समन्तात्।
दृष्टं कुमार मम केनचि निष्क्रमन्तो
शृणुते वरूपगतु देव कृषाणग्रामम्॥२६॥
सो शीघ्रमेव त्वरितं सह शाकियेभिः
निष्क्रान्तु प्रेक्षि कृषिग्रामगिरिं प्रविष्टम्।
यथ सूर्यकोटिनियुतानि समुद्गतानि
तथ प्रेक्षते हितकरं शिरिया ज्वलन्तम्॥२७॥
मुकुटं च खङ्ग तथ पादुक छोरयित्वा
कृत्वा दशाङ्गुलि शिरे अभिवन्दिते तम्।
साधू सुभूतवचना ऋषयो महात्मा
व्यक्तं कुमार अभिनिष्क्रमि बोधिहेतोः॥२८॥
परिपूर्ण द्वादशशता सुप्रसन्नदेवाः
पच्चाशता उपगता यथ शाकियानाम्।
दृष्ट्वा च ऋद्धि सुगते गुणसागरस्य
संबोधिचित्तु जनयं दृढआशयेन॥२९॥
सो कम्पयित्व त्रिसहस्र अशेषभूमिं
स्मृतु संप्रजानु प्रतिबुद्ध ततः समाधेः।
ब्रह्मस्वरः पितरमालपते द्युतीमान्
उत्सृज्य तात कृषिग्रामभतो गवेष॥३०॥
यदि स्वर्णकार्यु अहु स्वर्ण प्रवर्षयिष्ये
यदि वस्त्रकार्यु अहमेव प्रदास्यि वस्त्रां।
अथ धान्यकार्यु अहमेव प्रवर्षयिष्ये
सम्यक्प्रयुक्त भव सर्वजगे नरेन्द्र॥३१॥
अनुशासयित्व पितरं जनपारिषद्यां
तस्मिन् क्षणे पुरवरं पुन सो प्रवेक्षी।
अनुवर्तमान जगतः स्थिहते पुरेस्मिं
नैष्म्क्रम्ययुक्तमनसः सुविशुद्धसत्त्वः॥३२॥इति॥
॥ इति श्रीललितविस्तरे कृषिग्रामपरिवर्तो नाम एकादशोऽध्यायः॥


text: चेन्नैनगरे अतिवर्षा अनुवर्तते। विद्यालयानां विरामःचेन्नै > चेन्नैमध्ये तथा प्रान्तप्रदेशेषु तीरदेशेषु च दिनचत्वारं यावत् वर्षा अनुवर्तते। जलोपप्लवः भविष्यति इत्यनेन जनाः जाग्रत् भवतु इति राष्ट्रिय दुरन्तनिवारण आयोगेन पूर्वसूचना विज्ञापिता। चेन्नै मध्ये ह्यः प्रभाते वृष्टिः न्यूना अभवत् चेदपि रात्रौ च वर्षा अनुवर्तितमासीत्। नगरस्य सर्वेष्वपिभागोषु रूक्षः जलोपप्लवः गतागत क्लेशः च अभवत्। मिम्नप्रदेशाः इदानीमपि जलेनप्लाविता भवति । किन्तु पेयजलस्य स्रोतांसि जलसम्पन्ना भवति । ' पून्दि' चोळवारं, रड्हिल्स् चेम्परम्बाक्कम् इत्येतासु जलसम्भरणिषु जलविधानं सप्तशतं ७०० कुबिक् पादमितम् अभवत्। पेयजलाभावेन दूयमानेषु समाश्सावास्पदं भविष्यति इयं वर्षा। दिनद्वयं यावत् वृष्टिः भविष्यति इति वातावरण-निरीक्षण -संस्थया उक्तम्।


text:
अथावलगितम्—
142 तत्राद्यं यथोत्तरचरिते समुत्पन्नवनविहारगर्भदोहदायाः सीताया दोहदकार्येऽनुप्रविश्य जनापवादादरण्ये त्यागः । द्वितीयं यथा छलितरामे—
लक्ष्मण, तातवियुक्तामयोध्यां विमानस्थो नाहं प्रवेष्टुं शक्नोमि । तदवतीर्य गच्छामि ।
लक्ष्मण, तातवियुक्तामयोध्यां विमानस्थो नाहं प्रवेष्टुं शक्नोमि । तदवतीर्य गच्छामि ।
यत्रैकत्र समावेशादिति । एकत्र एकस्मिन्नुपक्रान्ते कार्ये सति अन्यदुपसंह्रियते यत्र तदवलगितमिति ।721
-
See Note 113a before. The portion which was missing there is found here in both M.G.T. and Tri.MS.↩


text:
वंदना (Buddha Vandana)
नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स ।
नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स ।
नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स ।
सरणत्तयं
बुद्ध सरणं गच्छामि ।
धम्मं सरणं गच्छामि ।
संघं सरणं गच्छामि ।
दुतियम्पि बुद्ध सरणं गच्छामि ।
दुतियम्पि धम्मं सरणं गच्छामि ।
दुतियम्पि संघं सरणं गच्छामि ।
ततियम्पि बुद्ध सरणं गच्छामि ।
ततियम्पि धम्मं सरणं गच्छामि ।
ततियम्पि संघं सरणं गच्छामि ।
पंचसीलानि
पाणातिपाता वेरमणि, सिक्खापदं समादियामि ।
अदिन्नादाना वेरमणि, सिक्खापदं समादियामि ।
कामेसु मिच्छाचारा वेरमणि, सिक्खापदं समादियामि ।
मुसावादा वेरमणि, सिक्खापदं समादियामि ।
सुरा-मेरय-मज्ज पमादठ्ठाना वेरमणि, सिक्खापदं समादियामि ।
बुद्ध पुजा (Buddha Puja)
वण्ण-गन्ध-गुणोपेतं एतं कुसुमसन्तति ।
पुजयामि मुनिन्दस्य, सिरीपाद सरोरुहे ।१।
पुजेमि बुद्धं कुसुमेन नेनं, पुज्जेन मेत्तेन लभामि मोक्खं ।
पुप्फं मिलायति यथा इदं मे, कायो तथा याति विनासभावं।२।
घनसारप्पदित्तेन, दिपेन तमधंसिना ।
तिलोकदीपं सम्बुद्धं पुजयामि तमोनुदं ।३।
सुगन्धिकाय वंदनं, अनन्त गुण गन्धिना।
सुगंधिना, हं गन्धेन, पुजयामि तथागतं ।४।
बुद्धं धम्मं च सघं, सुगततनुभवा धातवो धतुगब्भे।
लंकायं जम्बुदीपे तिदसपुरवरे, नागलोके च थुपे।५।
सब्बे बुद्धस्स बिम्बे, सकलदसदिसे केसलोमादिधातुं वन्दे।
सब्बेपि बुद्धं दसबलतनुजं बोधिचेत्तियं नमामि।६।
वन्दामि चेतियं सब्बं सब्बट्ठानेसु पतिठ्ठितं।
सारीरिक-धातु महाबोधि, बुद्धरुपं सकलं सदा।७।
१. त्रिरत्न वंदना ( Triratna Vandana)
इति पि सो भगवा अरहं, स्म्मासम्बुद्धो,
विज्जाचरणसम्पन्नो, सुगतो, लोकविदु, अनुत्तरो,
पुरिसदम्मसारथि, सत्था देव अनुस्सानं, बुद्धो भगवाति।
बुद्धं जीवितं परियन्तं सरणं गच्छामि ।
ये च बुद्धा अतीता च, ये च बुद्धा अनागता।
पच्चुपन्ना च ये बुद्धा, अहं वन्दामि सब्बदा।
नत्थि मे सरणं अञ्ञं, बुद्धो मे सरणं वरं।
एतेन सच्चवज्जेन होतु मे जयमंङ्गलं ।
उत्तमग्गेन बदे हं पादपंसु वरुत्तमं।
बुद्धे यो खलितो दोसो, बुद्धो खमतु तं ममं।
२. धम्म वंदना (Dhamma Vandana)
स्वाक्खातो भगवता धम्मो सन्दिट्ठिको अकालिको,
एहिपस्सिको ओपनाय्यिको पच्चतं वेदित्ब्बो विञ्ञुही’ति।
धम्मं जीवित परियन्तं सरणं गच्छामि।
ये च धम्मा अतीता च, ये च धम्मा अनागता।
पच्चुपन्ना च ये धम्मा, अहं वन्दामि सब्बदा।
नत्थि मे सरणं अञ्ञं धम्मो मे सरणं वरं।
एतेन सच्चवज्जेन होतु मे जयमङ्गलं।
उत्तमङ्गेन वन्देहं, धम्मञ्च दुविधं वरं।
धम्मे यो खलितो दोसो, धम्मो खमतु तं ममं।
३.संघ वंदना (Sangh Vandana)
सुपटिपन्नो भगवतो सावकसंघो, उजुपतिपन्नो भगवतो सावकसंघो,
ञायपटिपन्नो भगवतो सावकसंघो, सामीचपटिपन्नो भगवतो सावकसंघो।
यदिदं चत्तारि पुरिसयुगानी, अठ्ठपुरिसपुग्गला
एस भगवतो सावकसंघो, आहुनेय्यो, पाहुनेय्यो,
दक्खिनेय्यो, अञ्जलिकरणीयो, अनुत्तरं पुञ्ञक्खेतं लोकस्सा’ति॥
संघं जीवित परियन्तं सरणं गच्छामि।
ये च संघा अतीता च, ये संघा अनागता।
पच्चुपन्ना च ये संघा अहं वन्दामि सब्बदा।
नत्थि मे सरणं अञ्ञं, संघो मे सरणं वरं।
एतेन सच्चवज्जेन, होतु मे जयमङगलं॥
उत्तमङ्गेन, वन्देहं, संघ ञ्च तिविधुत्तमं।
संघे यो खलितो दोसो, संघो खमतु तं ममं॥
महामंगलसुत्तं (Mahamagal Sutta)
बहु देवा मनुस्सा च मंङ्गलानि अच्चिन्तयुं।
आकंङ्खमाना सोत्थानं ब्रुहि मंङगलमुत्तमं॥१॥
असेवना च बालानं पण्डितानञ्च सेवना।
पुजा च पुजनीयानं एतं मंङ्गलमुत्तमं॥२॥
पतिरुपदेसवासो च पुब्बे च कतपुञ्ञता।
अत्तसम्मापणिधि च एतं मंङ्गलमुत्तमं॥३॥
बाहुसच्चं च सिप्पंञ्च विनयो च सुसिक्खितो।
सुभासिता च या वाचा एतं मंङ्गलमुत्तमं॥४॥
माता-पितु उपट्ठानं पुत्तदारस्स सङ्गहो।
अनाकुला च कम्मन्ता एतं मंङ्गलमुत्तमं॥५॥
दानंञ्च धम्मचरिया ञातकानं च सङ्गहो।
अनवज्जानि कम्मानि एतं मंङगलमुत्तमं॥६॥
ऑडिओ ईथे ऐका।
http://www.buddhanet.net/audio-chant.htm


text:
न च – तर्हि तेषां(ज्ञानिनामस्थितप्रज्ञानां) कदाचित् ज्ञानभ्रंशात् मुक्त्यभावप्रसङ्ग – इति वाच्यम् ; इष्टत्वात् ।
तदिष्टत्वञ्च ज्ञानरक्षानिरूपणे स्पष्टं वक्ष्यति –
तस्माद् अविश्रान्तचित्तस्य संशयविपर्य्यप्रसङ्गेन तत्त्वज्ञानस्य फलप्रतिबन्धलक्षणाद् बाधाद् रक्षापेक्षते
– इति ।
अत एव प्रज्ञायाः स्थितत्वं सर्व्वथा सम्पादनीयम् । तदुक्तं वासिष्ठे –
शास्त्रैः सज्जनसंसर्ग्गपूर्व्वकैः सतपोदमैः ।
आदौ संसारमुक्त्यर्थं प्रज्ञामेवाभिवर्द्धयेत् ॥
इति ।
– जीवन्मुक्तिविवेकार्थरत्नदीप्तिः पूर्णानन्दाश्रमस्वामिनः ।


text:
द्वितीयं प्रकरणम्
Technical Details
गतागतपरीक्षा द्वितीयं प्रकरणम्।
अत्राह-यद्यपि उत्पादप्रतिषेधात्प्रतीत्यसमुत्पादस्य अनिरोधादिविशेषणसिद्धिः, तथापि अनागमनिर्गमप्रतीत्यसमुत्पादसिद्धये लोकप्रसिद्धगमनागमनक्रियाप्रतिषेधार्थं किंचिदुपपत्त्यन्तरमुच्यतामिति। उच्यते। यदि गमनं नाम स्यान्नियतं तद्गते वा अध्वजाते परिकल्प्येत अगते गम्यमाने वा। सर्वथा च न युज्यते इत्याह -
गतं न गम्यते तावदगतं नैव गम्यते।
गतागतविनिर्मुक्तं गम्यमानं न गम्यते॥१॥
तत्र उपरतगमिक्रियमध्वजातं गतमित्युच्यते। आविश्यमानं गमिक्रियया वर्तमानं गम्यत इत्युच्यते। यद्गतमुपरतगमिक्रियं तद्वर्तमानगमिक्रियायोगवाचिना गम्यते इत्यनेन शब्देनोच्यमानमसंबद्धमिति कृत्वा गतं तावद् गम्यत इति न युज्यते। तावच्छब्देन च प्रतिषेधक्रमं दर्शयति॥
अगतमपि न गम्यते। अगतं हि अनुपजातगमिक्रियमनागतमुच्यते, गम्यत इति च वर्तमानम्। अतोऽनागतवर्तमानयोरत्यन्तभेदादगतमपि गम्यत इति न युज्यते। यदि अगतं कथं गम्यते, अथ गम्यते न तदगतमिति॥
गम्यमानेऽपि नास्ति गमनम्, यस्मात् -
गतागतविनिर्मुक्तं गम्यमानं न गम्यते।
इह हि गन्ता यं देशमतिक्रान्तः स तस्य देशो गतः, यं च नातिक्रान्तः सोऽस्यानागतः। न च गतागतव्यतिरेकेण तृतीयमपरमध्वजातं पश्यामो गम्यमानं नाम। यतश्चैवं गम्यमानं न गम्यते, गम्यत इति न प्रज्ञायते, तस्मान्नास्ति गम्यमानम्। अतो न तद् गमिक्रियया आविश्यते न गम्यत इति नास्ति गम्यमानेऽपि गमनम्॥
अथ स्यात् - गन्तुर्गच्छतो यश्चरणाक्रान्तो देशः, स गम्यमानः स्यादिति। नैवम्, चरणयोरपि परमाणुसांघातत्वात्। अङ्गुल्यग्रावस्थितस्य परमाणोर्यः पूर्वो देशः, स तस्य गतेऽन्तर्गतः। पार्ष्ण्यवस्थितस्य चरमपरमाणोर्य उत्तरो देशः, स तस्य अगतेऽन्तर्गतः। न च परमाणुव्यतिरेकेण चरणमस्ति। तस्मान्नास्ति गतागतव्यतिरेकेण गम्यमानम्। यथा चैवं चरणे विचारः, एवं परमाणूनामपि पूर्वापरदिग्भागसंबन्धेन विचारः कार्य इति। अथार्धगतं गम्यमानम्, उक्तमुत्तरं जायमानविचारेण। तस्माद्गम्यमानं न गम्यते इति सिद्धम्॥१॥
तत्राह- गम्यत एव गम्यमानम्। इह हि -
चेष्टा यत्र गतिस्तत्र गम्यमाने च सा यतः।
न गते नागते चेष्टा गम्यमाने गतिस्ततः॥२॥
तत्र चेष्टा चरणोत्क्षेपपरिक्षेपलक्षणा। यतो व्रजतो गन्तुर्यत्र देशे चेष्टा गतिः तत्रैव देशे। सा च चेष्टा न गतेऽध्वनि संभवति नाप्यगते, किं तु गम्यमान एव। ततश्च गम्यमाने गतिः। यत्र हि गतिरुपलभ्यते तद्गम्यमानम् , तच्च गमिक्रियया आविश्यते। तस्माद् गम्यमान मेव गम्यते इति। एकोऽत्र गमिर्ज्ञानार्थः, अपरश्च देशान्तरसंप्राप्त्यर्थ इति॥२॥
एवमपि परिकल्प्यमाने गम्यमानं न गम्यत इत्याह -
गम्यमानस्य गमनं कथं नामोपपत्स्यते।
गम्यमाने द्विगमनं यदा नैवोपपद्यते॥३॥
इह हि गमिक्रियायोगादेव गम्यमानव्यपदेशमिच्छति भवान्, तच्च इति गम्यत ब्रवीति। एका चात्र गमिक्रिया, तया गम्यमानव्यपदेशो भवतु काममध्वनः। गम्यत इति भूयः क्रियासंबन्धो गम्यमानस्य न युज्यत इति
गम्यमानस्य गमनं कथं नामोपपत्स्यते।
कारणमाह-
गम्यमाने द्विगमनं यदा नैवोपपद्यते॥इति॥
गम्यमानमिति गम्यत इत्यर्थः। द्विगतं गमनं द्विगमनम्। एकस्या गमिक्रियाया गम्यमान मित्यत्रोपयुक्तत्वाद् द्वितीयाया अभावाच्च, गम्यत इत्ययं व्यपदेशो विना गमनेन यदा नैवोपपद्यते, तदा गम्यमानं गम्यत इति परिपूर्णो वाक्यार्थो नास्तीत्यभिप्रायः। गम्यमानमित्येतावन्मात्रमेव संभवति द्वितीयक्रियाभावात्, न तु गम्यत इति॥३॥
अथ गम्यते इत्यत्रैव गमिक्रियासंबन्ध इष्यते, एवं सति गम्यमानव्यपदेशे नास्ति क्रिया संबन्ध इति न परिपूर्णता वाक्यार्थस्येत्याह -
गम्यमानस्य गमनं यस्य तस्य प्रसज्यते।
ऋते गतेर्गम्यमानं गम्यमानं हि गम्यते॥४॥
यस्य वादिनो गम्यमानस्य गमनमिति पक्षः, गम्यमाने संज्ञाभूते गमिक्रियाशून्ये यो गमिक्रियामाधेयभूतामिच्छति, तस्य पक्षे ऋते गतेर्गम्यमानमिति प्रसज्यते, गतिरहितं गमनं स्यात् , यस्मादस्य गम्यमानं हि गम्यते। हि शब्दो यस्मादर्थे। यस्माद् गतिरहितमेव गम्यमानं सत् तस्य वादिनो गम्यते, गम्यत इत्यत्र क्रियोपयोगात्, तस्माद् गतिरहितं गमनं प्रसज्यते॥४॥
अथ उभयत्रापि क्रियासंबन्ध इष्यते गम्यमाने गम्यते इत्यत्र च, एवमपि -
गम्यमानस्य गमने प्रसक्तं गमनद्वयम्।
येन तद्गम्यमानं च यच्चात्र गमनं पुनः॥५॥
येन गमनेन योगाद्गम्यमानव्यपदेशं प्रतिलभतेऽध्वा, तदेकं गमनम्॥ तत्र गम्यमानेऽधिकरणभुते द्वितीयं गमनं येन सोऽध्वा गम्यते। एतद्गमनद्वयं गम्यमानस्य गमने सति प्रसक्तम्॥५॥
भवतु गमनद्वयम्, को दोष इति चेत्, अयं दोषः। यस्मात् -
द्वौ गन्तारौ प्रसज्येते प्रसक्ते गमनद्वये।
किं पुनः कारणं गन्तृद्वयप्रसङ्गे इत्याह -
गन्तारं हि तिरस्कृत्य गमनं नोपपद्यते॥६॥
यस्मादवश्यं क्रिया स्वसाधनमपेक्षते कर्म कर्तारं वा। गमिक्रिया चैवं कर्तर्यवस्थिता, अतो गन्तारमपेक्षते। नास्ति च एकस्मिन्नेव गच्छति देवदत्ते द्वितीयः कर्तेति। अतः कर्तृद्वया भावान्नास्ति गमनद्वयम्। ततश्च गम्यमानं गम्यत इति नोपपद्यते॥
अथ स्यात्-यदायं देवदत्तः स्थितः, स न भाषते? पश्यति न ? तदैकोऽनेकक्रियो दृष्टः, एवमेकस्मिन् गन्तरि क्रियाद्वयं भविष्यति इति। नैवम्। शक्तिर्हि कारको न द्रव्यम्। क्रियाभेदाच्च तत्साधनस्यापि शक्तेः सिद्ध एव भेदः। न हि स्थितिक्रियया वक्ता स्यात्। द्रव्यमेकमिति चेत्, भवतु एवम्, न तु द्रव्यं कारकः, किं तर्हि शक्तिः, सा च भिद्यत एव। अपि च। सदृशक्रियाद्वय कारकत्वं नैकदेशिकस्य दृष्टम्, अतो नैकस्य गन्तुर्गमनद्वयम्॥६॥
अत्राह-यद्यप्येवं तथापि गन्तरि देवदत्ते गमनमुपलभ्यते देवदत्तो गच्छतीति व्यपदेशात्। ततश्च विद्यत एव गमनं गमनाश्रयगन्तृसद्भावात्। उच्यते। स्यादेवं यदि गमनाश्रयो गन्ता स्यात्, न त्वस्ति। कथमित्याह -
गन्तारं चेतिरस्कृत्य गमनं नोपपद्यते।
गमनेऽसति गन्ताथ कुत एव भविष्यति॥७॥
गन्तारमन्तरेण निराश्रयं गमनमसदित्युक्तम्, ततश्च गन्तारं चेतिरस्कृत्य प्रत्याख्याय गमनं नास्ति, असति गमने कुतो निर्हेतुको गन्ता? अतो नास्ति गमनम्॥७॥
अत्राह -विद्यत एव गमनम्, तद्वतस्तेन व्यपदेशात्। इह गन्ता गमनेन युक्तः, तद्योगाच्च गच्छति। यदि गमनं न स्यात्, गमनवतो देवदत्तस्य गच्छतीति व्यपदेशो न स्यात्, दण्डाभावे दण्डिव्यपदेशाभाववत्। उच्यते। स्याद्गमनम्, यदि गच्छतीत्येवं व्यपदेशः स्यात्। यस्मात् -
गन्ता न गच्छति तावदगन्ता नैव गच्छति।
अन्यो गन्तुरगन्तुश्च कस्तृतीयो हि गच्छति॥८॥
इह गच्छतीति गन्ता, स तावन्न गच्छति, यथा च न गच्छति तथोत्तरेण श्लोकत्रयेण प्रतिपादयिष्यति। अगन्तापि न गच्छति। अगन्ता हि नाम यो गमिक्रियारहितः। गच्छतीति च गमिक्रियायोगप्रवृत्तः शब्दः। यद्यसावगन्ता, कथं गच्छति? अथ गच्छति, नासौ अगन्ता इति। तदुभयव्यतिरिक्तो गच्छतीति चेन्नैवम्। को हि गन्तुरगन्तुर्विनिर्मुक्तस्तृतीयोऽस्ति यो गच्छतीति कल्प्येत? तस्मान्नास्ति गमनम्॥८॥
अत्राह-नागन्ता गच्छति नाप्युभयरहितः, किं तर्हि गन्तैव गच्छतीति। एतदप्यसत् किं कारणम् ? यस्मात् -
गन्ता तावद्गच्छतीति कथमेवोपपत्स्यते।
गमनेन विना गन्ता यदा नैवोपपद्यते॥९॥
गन्ता गच्छतीत्यत्र वाक्ये एकैव गमिक्रिया, तया च गच्छतीति व्यपदिश्यते। गन्तेति तु व्यपदेशे नास्ति द्वितीया गमिक्रिया इति। गमनेन विना गन्ता, अगच्छन् गन्तेति यदा न संभवति, तदा गन्ता गच्छतीति न युज्यते। कामं गच्छतीत्यस्तु, गन्तेति तु न संभवतीति तदयुक्तम्॥९॥
अथ गतियोगात्सगतिक एव गन्ता, तथापि द्वितीयगमिक्रियाभावद्गच्छतीति व्यपदेशो न स्यादित्याह -
पक्षो गन्ता गच्छतीति यस्य तस्य प्रसज्यते।
गमनेन विना गन्ता गन्तुर्गमनमिच्छतः॥१०॥
यस्य वादिनो गमिक्रियायोगादेव गन्तेति पक्षः, तस्य गन्तुर्गमनमिच्छतः सगमनगन्तृव्यप देशाद्गमनेन विना गन्ता गच्छतीति स्यात्, द्वितीयगमिक्रियाभावात्। अतो गन्ता गच्छतीति न युज्यते। गच्छतीत्येतस्यार्थे गन्तेति शब्दो गमनेन विना गन्तेत्यत्र वाक्ये॥ १०॥
अथ उभयत्रापि गतियोग इष्यते गन्ता गच्छतीति, एवमपि -
गमने द्वे प्रसज्येते गन्ता यद्युत गच्छति।
गन्तेति चोच्यते येन गन्ता सन् यच्च गच्छति॥११॥
येन गमनेन योगाद् गन्तेत्युच्यते व्यपदिश्यते तदेकं गमनम्। गन्ता भवन् यच्च गच्छति, यां च गतिक्रियां करोति, तदेतद्गमनद्वयं प्रसक्तम्। अतो गन्तृद्वयप्रसङ्ग इति पूर्ववद् दूषणं वक्तव्यम्। तस्मान्नास्ति गच्छतीति व्यपदेशः॥
अत्राह -यद्यप्येवम्, तथापि देवदत्तो गच्छतीति व्यपदेशसद्भावाद्गमनस्तीति। नैवम्। यस्माद्देवदत्ताश्रयैवैषा चिन्ता किमसौ गन्ता सन् गच्छति, उत अगन्ता गच्छति, तद्वयतिरिक्तो वेति। सर्वथा च नोपपद्यत इति यत्किंचिदेतत्॥
अत्राह - विद्यत एव गमनम्, तदारम्भसद्भावात्। इह देवदत्तः स्थित्युपमर्देन गमनमारभते। न च अविद्यमानकूर्मरोमप्रावारादिकमारभते। उच्यते। स्याद्गमनं यदि तदारम्मे एव स्यात्। यस्मात् -
गते नारभ्यते गन्तुं गतं नारभ्यतेऽगते।
नारभ्यते गम्यमाने गन्तुमारभ्यते कुह॥१२॥
यदि गमनारम्भो भवेत्, तद् गते वाध्वन्यारम्येत, अगते वा गम्यमाने वा। तत्र गते गमनं नारभ्यते, तद्धि नाम उपरतगमिक्रियम्। यदि तत्र गमनमारभ्येत, तद् गतमित्येवं न स्याद् अतीतवर्तमानयोर्विरोधात्। अगतेऽपि गमनं नारभ्यते, अनागतवर्तमानयोर्विरोधात्। नापि गम्यमाने, तदभावात् क्रियाद्वयप्रसङ्गात् कर्तृद्वयप्रसङ्गाच्च। तदेवं सर्वत्र गमनारम्भमपश्यन्नाह- गन्तुमारभ्यते कुहेति॥१२॥
यथा च गमनं न संभवति तथा प्रतिपादयन्नाह -
न पूर्वं गमनारम्भाद्गम्यमानं न वा गतम्।
यत्रारभ्येत गमनमगते गमनं कुतः॥१३॥
इह देवदत्तो यदावस्थित आस्ते, स तदा गमनं नारभते। तस्य गमनारम्भात्पूर्वं न गम्यमानमध्वजातमस्ति, न च गतं यत्र गमनमारभ्येत। तस्माद् गतगम्यमानाभावादेनयोर्न गमनारम्भः॥
अथ स्यात्- यद्यपि गमनारम्भात्पूर्वं न गतं न गम्यमानं तथाप्यगतमस्ति, तत्र गमनारम्भः स्यादिति। उच्यते। अगते गमनं कुतः। अनुपजातगमिक्रियमनारब्धगमिक्रियमगतम्। तत्र गमनारम्भ इत्यसंबद्धमेतदित्याह - अगते गमनं कुतः इति॥१३॥
यद्यपि गतागतगम्यमानेषु गमनारम्भो नास्ति, गतागतगम्यमानानि तु सन्ति। न चासति गमने एतानि युज्यन्त इति। उच्यते। स्याद् गमनं यद्येतान्येव स्युः। सति हि गमिक्रियाप्रारम्भे यत्रोपरता गमिक्रिया तद् गतमिति परिकल्प्येत, यत्र वर्तमाना तद् गम्यमानम्, यत्राजाता तदगतमिति। यदा तु गमिक्रियाप्रारम्भ एव नास्ति, तदा-
गतं किं गम्यमनं किमगतं किं विकल्प्यते।
अदृश्यमान आरम्भे गमनस्यैव सर्वथा॥१४॥
प्रारम्भेऽनुपलभ्यमाने किं मिथ्याध्वत्रयं परिकल्प्यते, कुतो वा तद्वयपदेशकारणं गमनमित्ययुक्तमेतत्॥१४॥
अत्राह- विद्यत एव गमनं तत्प्रतिपक्षसद्भावात्। यस्य च प्रतिपक्षोऽस्ति, तदस्ति, आलोकान्धकारवत् पारावारवत् संशयनिश्चयवच्च। अस्ति च गमनस्य प्रतिपक्षः स्थानमिति। उच्यते। स्याद् गमनं यदि तत्प्रतिपक्षः स्थानं स्यात्। कथमिहेदं स्थानं गन्तुरगन्तुस्तदन्यस्य वा परिकल्प्येत? सर्वथा च न युज्यत इत्याह -
गन्ता न तिष्ठति तावदगन्ता नैव तिष्ठति।
अन्यो गन्तुरगन्तुश्च कस्तृतीयोऽथ तिष्ठति॥१५॥
यथा गन्ता न तिष्ठति तथोत्तरेण श्लोकेनाख्यास्यति। अगन्तापि न तिष्ठति, स हि तिष्ठत्येव, तस्य किमपरया स्थित्या प्रयोजनम्? अगन्तापि न तिष्ठति ? स हि तिष्ठत्येव, तस्य किमपरया स्थित्या प्रयोजनम्? एकया स्थित्या अगन्ता अपरया तिष्ठतीति स्थितिद्वयप्रसङ्गात् स्थातृद्वयप्रसङ्ग इति पूर्ववद्दोषः। गन्त्रगन्तृरहितश्चान्यो नास्ति॥१५॥
अत्राह - नागन्ता तिष्ठति, नापि गन्तुरगन्तुश्चान्यः, किं तर्हि गन्तैव तिष्ठतीति नैवम्। यस्मात्-
गन्ता तावत्तिष्ठतीति कथमेवोपपत्स्यते।
गमनेन विना गन्ता यदा नैवोपपद्यते॥१६॥
यदायं तिष्ठतीत्युच्यते, तदा स्थितिविरोधि गमनमस्य नास्ति, विना च गमनं गन्तृव्यपदेशो नास्ति। अतो गन्ता तिष्ठतीति नोपपद्यते॥१६॥
अत्राह - विद्यत एव गमनम्, तन्निवृत्तिसद्भावात्। इह गतेर्निवर्तमानः स्थितिमारभते गमनाभावे तु न ततो निवर्तेत। उच्यते। स्याद् गमनं यदि तन्निवृत्तिरेव स्यात्। [न त्वस्ति] यस्मात् -
न तिष्ठति गम्यमानान्न गतान्नागतादपि।
तत्र गन्ता गतादध्वनो न निवर्तते गत्यभावात्। अगतादपि , गत्यभावादेव। गम्यमानादपि न निवर्तते तदनुपलब्धेः गमिक्रियाभावाच्च। तस्मान्न गतिनिवृत्तिः॥
अत्राह - यदि गमनप्रतिद्वन्द्विस्थित्यभावाद्गतिरसती, एवं तर्हि गमनप्रसिद्धये स्थिति साधयामः, तत्सिद्धौ गमनसिद्धिः। तस्माद्विद्यत एव स्थानं प्रतिद्वन्द्विसद्भावात्, स्थितेर्हि प्रतिद्वन्द्वि गमनम्, तदस्ति, ततश्च स्थितिरपि, प्रतिद्वन्द्विसद्भावात्। एतदप्ययुक्तम्। यस्मात् -
गमनं संप्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च गतेः समा॥१७॥
अत्र हि यद्गमनं स्थितिसिद्धये वर्णितं तद्गत्या समं गतिदूषणेन तुल्यमित्यर्थः। यथा गन्ता न तिष्ठति तावदित्यादिना गतिप्रसिद्धये स्थितेर्हेतुत्वेनोपात्ताया दूषणमुक्तम्, एवमिहापि स्थितिप्रसिद्धये गमनस्य हेतुत्वेनोपात्तस्य स्थाता न गच्छति तावदित्यादिना श्लोकद्वयपाठपरिवर्तेन दूषणं वक्तव्यमिति नास्ति गमनम्, तदभावात्प्रतिद्वन्द्विनी स्थितिरपीति। एवं तावद् गमनं गत्या तुल्यं प्रत्याख्येयम्॥
अथ स्यात् - विद्यत एव स्थानं तदारम्भसद्भावात्। इह गत्युपमर्देन स्थानमारभ्यते, कथं तन्न स्यात् ? उच्यते। संप्रवृत्तिश्च गतेः समा वाच्या। तत्र यथा पूर्वं गते नारभ्यते गन्तुमित्यादिना गमनारम्भो निषिद्धः, एवमिहापि -
स्थिते नारभ्यते स्थातुं स्थातुं नारभ्यतेऽस्थिते।
नारभ्यते स्थीयमाने स्थातुमारभ्यते कुह॥
इत्यादिना श्लोकत्रयपरिवर्तेन स्थानसंप्रवृत्तिरपि गतेः समा। स्थाननिवृत्तिरपि गतिनिवृत्त्या समा प्रत्याख्येया। यथा गतिनिषेधे -
न तिष्ठति गम्यमानान्न गतान्नागतादपि।
इति गतेर्दूषणमुक्तम्, एवं स्थितिनिषेधेऽपि
न गच्छति स्थीयमानान्न स्थितान्नास्थितादपि।
इति गत्या तुल्यं दूषणमिति नास्ति स्थितिः। तदभावात्कुतो गतिप्रतिपक्षस्थितिसद्भाववादिनां गतेः सिद्धिरिति॥१७॥
अपि च। यदि गमनं स्यात्, गन्तृव्यतिरेकेण वा स्यादव्यतिरेकेण वा? सर्वथा च विचार्यमाणं न संभवतीत्याह -
यदेव गमनं गन्ता स एवेति न युज्यते।
अन्य एव पुनर्गन्ता गतेरिति न युज्यते॥१८॥
कथं पुनर्न युज्यत इत्याह -
यदेव गमनं गन्ता स एव हि भवेद्यदि।
एकीभावः प्रसज्येत कर्तुः कर्मण एव च॥१९॥
येयं गमिक्रिया, सा यदि गन्तुरव्यतिरिक्ता नान्या स्यात्, तदा कर्तुः क्रियायाश्चैकत्वं स्यात्। ततश्च इयं क्रिया, अयं कर्ता, इति विशेषो न स्यात्। न च छिदिक्रियायाः छेत्तुश्च एकत्वम्। अतो यदेव गमनं स एव गन्तेति न युज्यते॥१९॥
अन्यत्वमपि गन्तृगमनयोर्यथा नास्ति तथा प्रतिपादयन्नाह -
अन्य एव पुनर्गन्ता गतेर्यदि विकल्प्यते।
गमनं स्यादृते गन्तुर्गन्ता स्याद्गमनादृते॥२०॥
यदि हि गन्तृगमनयोरन्यत्वं स्यात्, तदा गमननिरपेक्षो गन्ता स्यात्, गन्तृनिरपेक्षं च गमनं गृह्येत पृथक् सिद्धं घटादिव पटः। न च गन्तुः पृथक्सिद्धं गमनं गृह्यत इति। अन्य एव पुनर्गन्ता गतेरिति न युज्यते इति प्रसाधितमेतत्॥२०॥
तदेवम् -
एकीभावेन वा सिद्धिर्नानाभावेन वा ययोः।
न विद्यते, तयोः सिद्धिः कथं नु खलु विद्यते॥२१॥
ययोर्गन्तृगमनयोर्यथोदितन्यायेन एकीभावेन वा नानाभावेन वा नास्ति सिद्धिः, तयोरिदानीं केनान्येन प्रकारेण सिद्धिरस्तु? अत आह - तयोः सिद्धिः कथं नु खलु विद्यत इति। नास्ति गन्तृगमनयोः सिद्धिरित्यभिप्रायः॥२१॥
अत्राह - इह देवदत्तो गन्ता गच्छतीति लोकप्रसिद्धम्। तत्र यथा वक्ता वाचं भाषते, कर्ता क्रियां करोति, इति प्रसिद्धम्, एवं यया गत्या गन्तेत्यभिव्यज्यते तां गच्छतीति न यथोक्तदोषः। तदप्यसत्। यस्मात् -
गत्या ययोच्यते गन्ता गतिं तां स न गच्छति।
यया गत्या देवदत्तो गन्तेत्यभिव्यजते, स गन्ता सन् तां तावन्न गच्छति, न प्राप्नोति यदि वा न करोतीत्यर्थः।
यस्मान्न गतिपूर्वोऽस्ति
गतेः पूर्वो गतिपूर्वः। यदि गन्ता गतेः पूर्वं सिद्धः स्यात्, स तां गच्छेत्। कथम् यस्मात् -
कश्चित्किंचिद्धि गच्छति॥२२॥
कश्चिद्देवदत्तः किंचिदर्थान्तरभूतं ग्रामं नगरं वा गच्छतीति दृष्टम्। न चैवं यया गत्या गन्तेत्युच्यते, तस्याः पूर्वं सिद्धरूपो गतिनिरपेक्षो गन्ता नाम अस्ति यस्तां गच्छेत्॥२२॥
अथ मन्यसे - यया गत्या गन्तेत्यभिव्यज्यते, तामेव असौ न गच्छति, किं तहि ततोऽन्यामिति। एतदप्यसत्। यस्मात् -
गत्या ययोच्यते गन्ता ततोऽन्यां स न गच्छति।
गती द्वे नोपपद्येते यस्मादेके प्रगच्छति॥२३॥
यया गत्या गन्ता अभिव्यज्यते, ततोऽन्यामपि स गन्ता सन् न गच्छति, गतिद्वय प्रसङ्गात्। यया गत्या गन्ता अभिव्यज्यते, गन्ता सन् यां चापरां गच्छतीत्येतद् गति द्वयं प्रसक्तम्। न च एकस्मिन् गन्तरि गतिद्वयम्। इत्युक्तमेतत्। एतेन वक्ता वाचं भाषते कर्ता क्रियां करोति, इति प्रत्युक्तम्॥२३॥
तदेवम् -
सद्भूतो गमनं गन्ता त्रिप्रकारं न गच्छति।
नासद्भूतोऽपि गमनं त्रिप्रकारं स गच्छति॥२४॥
गमनं सदसद्भूतस्त्रिप्रकारं न गच्छति।
तत्र गम्यत इति गमनमिहोच्यते। तत्र सद्भूतो गन्ता यो गमिक्रियायुक्तः। असद्भूतो गन्ता यो गमिक्रियारहितः। सदसद्भूतो य उभयपक्षीयरूपः। एवं गमनमपि त्रिप्रकारं गमिक्रियासंबन्धेन वेदितव्यम्। तत्र सद्भूतो गन्ता सद्भूतमसद्भूतं सदसद्भूतं त्रिप्रकारं गमनं न गच्छति। एतच्च कर्मकारकपरीक्षायामाख्यास्यते। एवमसद्भूतोऽपि गन्ता त्रिप्रकारं गमनं न गच्छति। सदसद्भूतोऽपीति तत्रैव प्रतिपादयिष्यति। यतश्चैवं गन्तृगन्तव्यगमनानि विचार्यमाणानि न सन्ति,
तस्माद्गतिश्च गन्ता च गन्तव्यं च न विद्यते॥२५॥
यथोक्तमार्याक्षयमतिनिर्देशसूत्रे -
अगतिरिति भदन्त शारद्वतीपुत्र संकर्षणपदमेतत्। गतिरिति भदन्त शारद्वतीपुत्र निष्कर्षणपदमेतत्। यत्र न संकर्षणपदं न निष्कर्षणपदं तदार्याणां पदम्। अपदयोगेन अनागतिरगतिश्चार्याणां गतिरिति॥
यदि बीजमेवाङ्कुरे संक्रमति, बीजमेव तत्स्यान्न यदङ्कुरः शाश्वतदोषप्रसङ्गश्च। अथाङ्कुरोऽन्यत आगच्छति, अहेतुकदोषप्रसङ्गः स्यात्। न चाहेतुकस्योत्पत्तिः खरविषाणस्येव॥
अत एवाह भगवान् -
बीजस्य सतो यथाङ्कुरो न च यो बीजु स चैव अङ्कुरो।
न च अन्यु ततो न चैव तदेवमनुच्छेद अशाश्वत धर्मता॥इति॥
मुद्रात्प्रतिमुद्र दृश्यते मुद्रसंक्रान्ति न चोपलभ्यते।
न च तत्र न चैव सान्यतो एवं संस्कारनुच्छेदशाश्वताः॥इति च॥
तथा -
आदर्शपृष्ठे तथ तैलपात्रे निरीक्षते नारिमुखं अलंकृतम्।
सो तत्र रागं जनयित्व बालो प्रधावितो कामि गवेषमाणो॥
मुखस्य संक्रान्ति यदा न विद्यते बिम्बे मुखं नैव कदाचि लभ्यते।
मूढो यथा सो जनयेत रागं तथोपमान् जानथ सर्वधर्मान्॥
तथा [ आर्यसमाधिराजसूत्रेऽपि ] -
तहि कालि सो दशबलो अनघो
जिनु भाषते इमु समाधिवरम्।
सुपिनोपमा भगवती सकला
न हि कश्चि जायति न चो म्रियते॥
न च सत्त्वु लभ्यति न जीवु नरो
इमि धर्म फेनकदलीसदृशाः।
मायोपमा गगनविद्युसमा
दकचन्द्रसंनिभ मरीचिसमाः॥
न च अस्मि लोकि मृतु कश्चि नरो
परलोक संक्रमति गच्छति वा।
न च कर्म नश्यति कदाचि कृतं
फलु देति कृष्ण शुभ संसरतो॥
न च शाश्वतं न च उच्छेद पुनो
न च कर्मसंचयु न चापि स्थितिः।
न च सोऽपि कृत्व पुनरास्पृशति
न च अन्यु कृत्व पुन वेदयते॥
न च संक्रमो न च पुनागमनं
न च सर्वमस्ति न च नास्ति पुनः।
न च दृष्ट स्थानगतिशुद्धिरिहो
न च सत्वचार सुपशान्तगति॥
सुपिनोपमं हि त्रिभवं वशिकं
लघु भग्नमनित्येन मायसमम्।
न च आगतं न च इहोपगतं
शून्यानिमित्त सद संततियो॥
अनुत्पाद शान्त अनिमित्तपदं
सुगतान गोचर जिनान गुणा।
बल धारणी दशबलान बलं
बुद्धान इयं वृषभिता परमा॥
वरशुक्लधर्मगुणसंनिचयो
गुणज्ञानधारणिबलं परमम्।
ऋद्धीविकुर्वणविधिः परमो
वरपञ्चभिज्ञप्रतिलाभनयः॥
इति विस्तरः॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
गतागतपरीक्षा नाम द्वितीयं प्रकरणम्॥