c: text/html

text:
अध्यायः १०
नागरकः सह मित्रजनेन परिचारकैश्च कृतपुष्पोपहारे संचारितसुरभिधूपे रत्यावासे प्रसाधिते वासगृहे कृतस्नानप्रसाधनां युक्त्यापीतां स्त्रियं सान्त्वनैः पुनः पानेन चोपक्रमेत् दक्षिणतश्चास्या उपवेशनम् । केशहस्ते वस्त्रान्ते नीव्यां इत्यवलम्बनम् । रत्यर्थं सव्येन बाहुनानुद्धतः परिष्वङ्गः ॥१॥
पूर्वप्रकरणसंबद्धैः परिहासानुरागैर्वचोभिरनुवृत्तिः । गूढाश्लीलानां च वस्तूनां समस्यया परिभाषणम् ॥३॥
सःनृत्तं अःनृतं वा गीतं वादित्रम् । कलासु संकथाः । पुनः पानेनोपच्छन्दनम् ॥४॥
जातानुरागायां कुसुमानुलेपनताम्बूलदानेन च शेषजनविसृष्टिः । विःजने च यथोक्तैरालिङ्गनादिभिरेनां उद्धर्षयेत् । ततो नीवीविश्लेषणादि यथोक्तं उपक्रमेत ॥५॥
इत्ययं रतारम्भः ॥५॥
रतावसानिकं रागं अतिवाह्याःसंस्तुतयोरिव सःव्रीडयोः परस्परं अःपश्यतोः पृथक्पृथगाचारभूमिगमनम् । प्रतिनिवृत्त्य चाःव्रीडायमानयोरुचितदेशोपविष्टयोस्ताम्बूलग्रहणं अच्छीकृतं (४४) चन्दनं अन्यद्वानुलेपनं तस्या गात्रे स्वयं एव निवेशयेत् ॥६॥
सव्येन बाहुना चैनां परिरभ्य चषकहस्तः (४५) सान्त्वयन्पाययेत् । जलानुपानं वा खण्डकखाद्यकं अन्यद्वा प्रकृतिसात्म्ययुक्तं उभावप्युपयुञ्जीयाताम् ॥७॥
अच्छरसकयूषम् (४६) अम्लयवागूं (४७) भृष्टमांसोपदंशानि (४८) पानकानि चूतफलानि (४९) शुष्कमांसं मातुलुङ्गचुक्रकाणि (५०) सःशर्कराणि (५१) च यथाःदेशसात्म्यं च । तत्र मधुरं इदं मृदु विशदं इति च विदश्य विदश्य तत्तदुपहारेत् ॥८॥
हर्म्यतलस्थितयोर्वा चन्द्रिकासेवनार्थं आसनम् । तत्रानुकूलाभिः कथाभिरनुवर्तेत । तदङ्कसंलीनायाश्चन्द्रमसं पश्यन्त्या नक्षत्रपङ्क्तिव्यक्तीः करणम् । अरुन्धतीध्रुवसप्तर्षिमालादर्शनं च ॥९॥
चिति रतावसानिकम् ॥९॥
तत्रैतद्भवति ॥१०॥
ववसानेऽपि च प्रीतिरुपचारैरुपस्कृता । सःविस्रम्भकथायोगै रतिं जनयते पराम् ॥१०॥
व्परस्परप्रीतिकरैरात्मभावानुवर्तनैः । क्षणात्क्रोधपरावृत्तैः क्षणात्प्रीतिविलोकितैः ॥११॥
व्हल्लीसकक्रीडनकैर् (५२) गायनैर्लाटरासकैः । रागलोलार्द्रनयनैश्चन्द्रमण्डलवीक्ष्णैः ॥१२॥
आद्ये संदर्शने जाते पूर्वं ये स्युर्मनोरथाः । पुनर्वियोगे दुःखं च तस्य सर्वस्य कीर्तनैः ॥१३व्१॥
कीर्तनान्ते च रागेण परिष्वङ्गैः सःचुम्बनैः । तैस्तैश्च भावैः संयुक्तो यूनो रागो विवर्धते ॥१३व्२॥
(प्रकरण)२१ (५३)
[१]रागवद्[२]आहार्यरागं [३]कृत्रिमरागं [४]व्यवहितरागं [५]पोटारतं [६]खलरतं [७]अःयन्त्रितरतं इति रतविशेषाः ॥१४॥
संदर्शनात्प्रभृत्युभयोरपि प्रवृद्धरागयोः प्रयत्नकृते समागमे प्रवासप्रत्यागमने वा कलहवियोगयोगे तद्[१]रागवत् ॥१५॥
तत्रात्माभिप्रायाद्यावदर्थं च प्रवृत्तिः ॥१६॥
मध्यस्थरागयोरारब्धं यदनुरज्यते तद्[२]आहार्यरागम् ॥१७॥
तत्र चातुःषष्टिकैर्योगैः सात्म्यानुविद्धैः संधुक्ष्य संधुक्ष्य रागं प्रवर्तेत ॥१८॥
तत्कार्यहेतोरन्यत्र सक्तयोर्वा [३]कृत्रिमरागम् ॥१९॥
तत्र समुच्चयेन योगाञ् शास्त्रतः पश्येत् ॥२०॥
पुरुशस्तु हृदयप्रियां अन्यां मनसि निधाय व्यवहरेत् । संप्रयोगात्प्रभृति रतिं यावत् । अतस्तद्[४]व्यवहितरागम् ॥२१॥
न्यूनायां कुम्भदास्यां परिचारिकायां वा यावदर्थं संप्रयोगस्तत्[५]पोटारतम् ( ५४) ॥२२॥
तत्रोपचरान्नाद्रियेत ॥२३॥
तथा वेश्याया ग्रामीणेन सह यावदर्थं [६]खलरतम् ॥२४॥
ग्रामव्रजप्रत्यन्तयोषिद्भिश्च नागरस्य ॥२५॥
उत्पन्नविस्रम्भयोश्च परस्परानुकूल्याद्[७]अःयन्त्रितरतम् ॥२६॥
चिति रतानि ॥२६॥
(प्रकरण)२२ (५५)
वर्धमाणप्रणया तु नयिका सपत्नीनामग्रहणं तदाश्रयं आलापं वा गोत्रस्खलितं वा न मर्षयेत् । नायकव्यलीकं च ॥२७॥
तत्र सुःभृशः कलहो रुदितं आयासः शिरोरुहाणां अवक्षोदनं (५६) प्रहणनं आसनाच्छयनाद्वा मह्यां पतनं माल्यभूषणावमोक्षो भूमौ शय्या (५७) च ॥२८॥
तत्र युक्तरूपेण साम्ना पादपतनेन वा प्रसन्नमनास्तां अनुनयन्नुपक्रम्य शयनं आरोहयेत् ॥२ ।१० ।३० तस्य च वचनं उत्तरेण योजयन्ती विवृद्धक्रोधा सःकचग्रहं अस्यास्यं उन्नमय्य पादेन बाहौ शिरसि वक्षसि पृष्ठे वा सकृद्द्विस्त्रिर्हन्यात् । द्वारदेशं गच्छेत् । तत्रोपविश्याश्रुकरणं इति ॥२९॥
अतिःक्रुद्धापि तु न द्वारदेशाद्भूयो गच्छेत् । दोषवत्त्वात् । इति दत्तकः । तत्र युक्तितोऽनुन्~ईयमाना प्रसादं आकाङ्क्षेत् । प्रसन्नापि तु सःकषायैर् (५८) एव वाक्यैरेनं तुदतीव प्रसन्नरतिकाङ्क्षिणी नायकेन परिरभ्येत ॥३१॥
स्वभवनस्था तु निमित्तात्कलहिता तथाःविदचेष्टैव नायकं अभिगच्छेत् ॥३२॥
तत्र पीठमर्दविटविदूषकैर्नायकप्रयुक्तैरुपशमितरोषा तैरेवानिनीता तैः सहैव तद्भवनं अधिगच्छेत् । तत्र च वसेत् ॥३३॥
चिति प्रणयकलहः ॥३३॥
भवन्ति चात्र श्लोकाः ॥३४॥
वेवं एतां चतुःषष्टिं बाभ्रव्येण प्रकीर्तिताम् । प्रयुञ्जानो वरस्त्रीषु सिद्धिं गच्छति नायकः ॥३४॥
व्ब्रुवन्नपि अन्यशास्त्राणि चतुःषष्टिविवर्जितः । विद्वत्संसदि नात्यःअर्थं कथासु परिपूज्यते ॥३५॥
व्वर्जितोऽप्यन्यविज्ञानैरेतया यस्त्वलंकृतः । स गोष्ठ्यां नरनारीणां कथास्वग्रं विगाहते (५९) ॥३६॥
व्विद्वद्भिः पूजितां एनां खलैरपि सुःपूजितम् । पूजितां गणिकासङ्घैर्नन्दिनीं को न पूजयेत् ॥३७॥
व्नन्दिनी सुःभगा सिद्धा सुःभगंकरणीति च । नारीप्रियेति चाचार्यैः शास्त्रेष्वेषा निरुच्यते ॥३८॥
व्कन्याभिः परयोषिद्भिर्गणिकाभिश्च भावतः । वीक्ष्यते बहुमानेन चतुःषष्टिविचक्षणः ॥३९॥
चिति श्रीवात्यायनीये कामसूत्रे सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे रतारम्भावसानिकं रतविशेषाः प्रणयकलहश्च दशमोऽध्यायः । आदितः पञ्चदशः ॥लिव्रे ३ कन्यासंप्रयुक्तकं तृतीयं अधिकरणम् ॥१०॥
Translation - भाषांतर
N/A

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सूत्र ५३-५४
एक आत्मन: शरीरे भावात् ॥५३॥
एक आत्मन: शरीरे भावात् ॥ इह देहव्यतिरिक्तस्यात्मन: सद्भाव: समर्थ्यंते बत्धमोक्षाधिकारसिद्धये ।
न हयसति देहव्यतिरिक्तात्मनि परलोकफलाश्चोदना उपपद्येरन्कस्य वा ब्रम्हात्मत्वमुपदिश्येत ।
ननु शास्त्रप्रमुख एव प्रथमे पादे शास्त्रफलोपभोगयोग्यस्य देहव्यतिरिक्तस्यात्मनोऽस्तित्वमुक्तम् ।
सत्यमुक्तं भाष्याकृता न तु तत्रात्मास्तित्वे सून्नमस्ति ।
इह तु स्वयमेव सूत्रकृता तदस्तित्वमाक्षेपपुर: सरं प्रतिप्ठापितम् ।
इत एव चाकृष्याचार्येण शबरस्वामिना प्रमाणलक्षणे वर्णितम् ।
अत एव च भगवतोपवर्षेण प्रथमे तन्त्र आत्मास्तित्वाभिधाप्रसक्तौ शारीरके वक्ष्याम इस्युद्धार: कृत: ।
इह चेदं चोदनालक्षणेषूपासनेषु विचार्यमाणेष्वात्मास्तित्वं विचार्यते कृत्स्नशास्त्रशॆषत्वप्रदर्शनाय ।
अपि च पूर्वस्मिन्नधिकरणे प्रकरणोत्कर्षाभ्युपगमेवन मनश्चिदादीनां पुरुषार्थत्वं वर्णितम् ।
कोऽसौ पुरुषो यदर्था एते मनश्चिदादय इत्यस्यां प्रसक्ताविदं देहव्यतिरिक्तस्यात्मनोऽस्तित्वमुच्यते ।
तदस्तित्वाक्षेपार्थं चेदमादिमं सूत्रम् ।
आक्षेपपूर्विका हि परिहारोक्तिर्विवक्षितेऽर्थे स्थूणनिखननन्यायेन द्दढां बुद्धिमुत्पादयति ।
अत्रैके देहमात्रात्मदर्शिनो लोकायतिका देहव्यतिरिक्तस्यात्मनोऽभावं मन्यमाना: समस्तव्यस्तेषु बाहयेषु पृथिव्यादिष्वद्दष्टमपि चैतन्यं शरीराकारपरिणतेषु भूतेषु स्यादिति संभावयन्तस्तेभ्यश्चैतन्यं मदशक्तिवद्विज्ञानं चैतन्यविशिष्ट: काय: पुरुष इति चाहु: ।
न स्वर्गगमनायापवर्गगमनाय वा समर्थो देहव्यतिरिक्त आत्माऽस्ति यत्कृतं चैतन्यं देहे स्यात् ।
देह एव तु चेतनश्चात्मा चेति प्रतिजानते हेतुं चाचक्षते शरीरे भावादिति ।
यद्धि यस्मिन्सति भवत्यसति च न भवति तत्तद्धर्मत्वेनाध्यवसीयते यथाऽग्निधर्मावौष्ण्यप्रकाशौ ।
प्राणचेष्टाचैतन्यस्मृत्यादयश्चात्मधर्मत्वेनाभिमता आत्मवादिनां तेऽप्यन्तरेव द
एवं प्राप्ते ब्रूम: । व्यतिरेकस्तद्भावाभावित्वान्न तूपलब्धिवत् ।
न त्वेतदस्ति यदुक्तमव्यतिरेको देहादात्मन इति ।
व्यतिरेक एवास्य देहाद्भवितुमर्हति ।
तद्भावाभावित्वात् ।
यदि देहभावे भावाद्देषधर्मत्वमात्मधर्माणां मन्येत ततो देहभावेऽप्यभावादतद्धर्मत्वमेवैषां किं न मन्येत ।
देहधर्मवैलक्षण्यात् ।
ये हि देहधर्मा रूपादयस्ते यावद्देहं भवन्ति ।
प्राणचेष्टादयस्तु सत्यपि दंहे मृतावस्थायां न भवन्ति ।
देहधर्माश्च रूपादय: परैरप्युपलभ्यन्ते न त्वात्मधर्माश्चैतन्यस्मृत्यादय: ।
अपि च सति हि तावद्देहे जीवदवस्थायामेषां भाव: शक्यते निश्चेतुं न त्वसत्यभाव: ।
पतितेऽपि कदाचिदस्मिन्देहे देहान्तरसंचारेणात्मधर्मा अनुवर्तेरन् ।
संशयमात्रेणापि परपक्ष: प्रतिषिध्यते ।
किमात्मकं च पुनरिदं चैतन्यं मन्यते यस्य भूतेभ्य उत्पत्तिमिच्छतीति पर: पर्यंनुयोक्तव्य: ।
न हि भूतचतुष्टयव्यतिरेकेण लोकायतिक: किंचित्तत्त्वं प्रत्येति ।
यदनुभवनं भूतभौतिकानां तच्चैतन्यमिति चेत् ।
तर्हि विषयत्वात्तेषां न तद्धर्मत्वमश्रुवीत स्वास्मनि क्रियाविरोधात् ।
न हयग्निरुष्ण: सन्स्वात्मानं दहति ।
न हि नट: शिक्षित: सन्स्वस्कन्धमधिरोक्ष्यति ।
न हि भूतभौतिकधर्मेण सता चैतन्येन भूतभौतिकानि विषयीक्रियेरन् ।
न हि रूपादिभि: स्वरूपं पररूपं वा विषयीक्रियते ।
विषयीक्रियन्ते तु बाहयाध्यात्मिकानि भूतभौतिकानि चतन्येन ।
अतश्च यथैवास्या भूतभौतिकविषयाया उपलब्धेर्भावोऽभ्युपगम्यत एवं व्यतिरेकोऽप्यस्यास्तेभ्योऽभ्युपगन्तव्य: ।
उपलब्धिस्वरूप एव च न आत्मेत्यात्मनो देहव्यतिरिक्तत्वम् ।
नित्यत्वं चोपलब्धेरैकरूप्यात् ।
अहमिदमद्राक्षमिति चावस्थान्तरयोगेऽप्युपलब्धृत्वेन प्रत्यभिज्ञानात् ।
स्मृत्याद्युपपत्तेश्च ।
यत्तूक्तं शरीरे भावाच्छरीरधर्म उपलब्धिरिति तद्वर्णितेन प्रकारेण प्रत्युक्तम् ।
अपि च सत्सु प्रदीपादिषूपकरणेषूपलब्धिर्भवत्यमत्सु न भवति ।
न चैतावता प्रदीपादिधर्म एवोपलब्धिर्भवति \
एवं सति देह उपलब्धिर्भवत्यसति च न भत्रतीति न देहधर्मो भवितुमर्ह्ति ।
उपकरणत्वमात्रेणापि प्रदीपादिवद्देहोपयोगोपपत्ते: ।
न चात्यन्तं देहस्योपलब्धावुपयोगोऽपि द्दश्यते निश्चेष्टेऽप्यस्मिन्दहे स्वप्ने नानाविधोपलब्धिदर्शनात् ।
तस्मादनवद्यं देहव्यतिरिक्तस्यात्मनोऽस्मित्वम् ॥५४॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सूत्र १३
भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत्स्याल्लोकवत् ॥१३॥
भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत्स्याल्लोकवत् ।
अन्यथा पुनर्ब्रम्हाकारणवादस्तर्कबलेनैवाक्षिप्यते ।
यद्यपि श्रुति: प्रमाणं स्वविषये भवति तथापि प्रमाणान्तरेण विषयापहारेऽन्यपरा भवितुमर्हति ।
यथा मन्त्रार्थवादौ । तर्कोऽपि स्वविषयादन्यत्राप्रतिष्ठित: स्यात् ।
यथा धर्माधर्मयो: । किमतो यद्येवम् ।
अत इदमयुक्तं यत्प्रमाणान्तरप्रसिद्धार्थबाधनं श्रुते: ।
कथं पुन: प्रमाणान्तरप्रसिद्धोऽर्थ: श्रुत्या बाध्यत इति ।
अत्रोच्यते । प्रसिद्धो हययं भोक्तृभोग्यविभागो लोके भोक्ता चेतन: शारीरो भोग्या: शब्दादयो विषया इति ।
यथा भोक्ता देवदत्तो भोज्य ओदन इति ।
तस्य च विभागस्याभाव: प्रसज्येत यदि भोक्ता भोग्यभावमापद्येत भोग्यं वा भोक्तृभावमापद्यैत ।
तयोश्चेतरेतरभावापत्ति: परमकारणाहब्रणोऽनन्यत्वात्प्रसज्येत ।
न चास्य प्रसिद्धस्य विभागस्य बाधनं युक्तम् ।
यथा त्वद्यत्वे भोक्तृभोग्ययोर्विभागो द्दष्टस्तथातीतानागतयोरपि कल्पयितव्य: ।
तस्मात्प्रसिद्धस्यास्य भोक्तृभोग्यविभागस्याभावप्रसङ्गादयुक्तमिदं ब्रम्हाकारणतावधारणमिति चेत्कश्चिच्चोदयेत्तं प्रति ब्रूयात्स्याल्लोकवदिति ।
उपपद्यत एवायमस्मत्पक्षेऽपि विभाग: ।
एवं लोके द्दष्टत्वात् । तथा हि समुद्रादुदकात्मनोऽनन्यत्वेऽपि तद्विकाराणां फेनवीचीरतङ्गबुदबुदादीनामितरेतरविभाग इतरेतरसंश्लेषादिलक्षणश्च व्यवहार उपलभ्यते ।
न च समुद्रादुदकात्मनोऽनन्यत्वेऽपि तद्विकाराणां फेनतरङ्गादीनामितरेतरभावापत्तिर्भवति ।
न च तेषामितरेतरभावानापत्तावपि समुद्रात्मनोऽन्यत्वं भवति ।
एवमिहापि न च भोक्तॄभोग्ययोरितरेतरभावापत्तिर्न च परस्माहब्रम्हाणोऽन्यत्वं भविष्यति ।
यद्यपि भोक्ता न ब्रम्हाणो विकारस्तत्सृष्टवा तदेवानुप्राविशदिति स्रष्टुरेवाविकृतरय कार्यानुप्रवेशेन भोक्तृत्वश्रवणात्तथापि कार्यमनुप्रविष्टस्यास्त्युपाधिनिमित्तो विभाग आकाशस्येव घटाद्युपाधिनिमित्त इत्यत: परमकारणाहब्रणोऽनन्यत्वेऽप्युपपन्नो भोक्तृभोग्यलक्षणो विभाग: समुद्रतरङ्गादिन्ययेनेत्युक्तम् ॥१३॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अध्याय २७
पात-घातादिभिर् द्वे-धा भङ्गो ऽस्थ्नां संध्य्-अ-संधितः ।
प्रसारणाकुञ्चनयोर् अ-शक्तिः संधि-मुक्त-ता ॥१॥
२७.१ भङ्गो ऽस्थ्नः संध्य्-अ-संधि-गः २७.१ भङ्गो ऽस्थ्नः संध्य्-अ-संधितः इतरस्मिन् भृशं शोफः सर्वावस्थास्व् अति-व्यथा ।
अ-शक्तिश् चेष्टिते ऽल्पे ऽपि पीड्यमाने स-शब्द-ता ॥२॥
२७.२ सर्वावस्थास्व् अति-व्यथः समासाइति भङ्गस्य लक्षणं बहु-धा तु तत् ।
भिद्यते भङ्ग-भेदेन तस्य सर्वस्य साधनम् ॥३॥
यथा स्याउपयोगाय तथा तउपदेक्ष्यते ।
प्राज्याणु-दारि यत् त्व् अस्थि स्पर्शे शब्दं करोति यत् ॥४॥
२७.४ प्राज्याणु-दारि यचास्थि यत्रास्थि-लेशः प्रविशेन् मध्यम् अस्थ्नो विदारितः ।
भग्नं यचाभिघातेन किञ्-चिएवावशेषितम् ॥५॥
२७.५ भग्नं यअभिघातेन २७.५ भग्नं यवाभिघातेन उन्नम्यमानं क्षत-वयच मज्जनि मज्जति ।
तदुः-साध्यं कृशा-शक्त-वातलाल्पाशिनाम् अपि ॥६॥
भिन्नं कपालं यत् कट्यां संधि-मुक्तं च्युतं च यत् ।
जघनं प्रति पिष्टं च भग्नं यत् तविवर्जयेत् ॥७॥
२७.७ भिन्नं कपालं यत् कट्याः अ-संश्लिष्ट-कपालं च ललाटं चूर्णितं तथा ।
यच भग्नं भवेछङ्ख-शिरः-पृष्ठ-स्तनान्तरे ॥८॥
सम्यग्-यमितम् अप्य् अस्थि दुर्-न्यासादुर्-निबन्धनात् ।
संक्षोभाअपि यगच्छेवि-क्रियां तविवर्जयेत् ॥९॥
२७.९ वि-क्रियां तच वर्जयेत् आदितो यच दुर्-जातम् अस्थि संधिर् अथापि वा ।
तरुणास्थीनि भुज्यन्ते भज्यन्ते नलकानि तु ॥१०॥
२७.१० तरुणास्थीनि नम्यन्ते २७.१० भज्यन्ते नलकानि च कपालानि विभिद्यन्ते स्फुटन्त्य् अन्यानि भूयसा ।
अथावनतम् उन्नम्यम् उन्नतं चावपीडयेत् ॥११॥
२७.११ कपालास्थीनि भिद्यन्ते आञ्छेअतिक्षिप्तम् अधो-गतं चोपरि वर्तयेत् ।
आञ्छनोत्पीडनोन्नाम-चर्म-संक्षेप-बन्धनैः ॥१२॥
२७.१२ आञ्छेअ-विक्षिप्तम् अधो- संधीञ् छरीर-गान् सर्वांश् चलान् अप्य् अ-चलान् अपि ।
इत्य् एतैः स्थापनोपायैः सम्यक् संस्थाप्य निश्-चलम् ॥१३॥
२७.१३ सम्यक् संस्थाप्य निश्-चलान् पट्टैः प्रभूत-सर्पिर्भिः वेष्टयित्वा सुखैस् ततः ।
कदम्बोदुम्बराश्वत्थ-सर्जार्जुन-पलाश-जैः ॥१४॥
वंशोद्भवैर् वा पृथुभिस् तनुभिः सु-निवेशितैः ।
सु-श्लक्ष्णैः स-प्रतिस्तम्भैर् वल्कलैः शकलैर् अपि ॥१५॥
२७.१५ सु-श्लक्ष्णैः स-प्रतिस्तम्भैर् कुशाह्वयैः समं बन्धं पट्टस्योपरि योजयेत् ।
शिथिलेन हि बन्धेन संधि-स्थैर्यं न जायते ॥१६॥
२७.१६ संधेः स्थैर्यं न जायते गाढेनाति रुजा-दाह-पाक-श्वयथु-संभवः ।
त्र्य्-अहात् त्र्य्-अहाऋतौ घर्मे सप्ताहान् मोक्षयेधिमे ॥१७॥
२७.१७ गाढेनापि रुजा-दाह- साधारणे तु पञ्चाहाभङ्ग-दोष-वशेन वा ।
न्यग्रोधादि-कषायेण ततः शीतेन सेचयेत् ॥१८॥
२७.१८ भग्न-दोष-वशेन वा २७.१८ भङ्गे दोष-वशेन वा तं पञ्च-मूल-पक्वेन पयसा तु स-वेदनम् ।
सुखोष्णं वावचार्यं स्याचक्र-तैलं विजानता ॥१९॥
२७.१९ पञ्च-मूल-विपक्वेन २७.१९च्सुखोष्णम् अवचार्यं स्याविभज्य देशं कालं च वात-घ्नौषध-संयुतम् ।
प्रततं सेक-लेपांश् च विदध्याभृश-शीतलान् ॥२०॥
२७.२० विभज्य देश-कालौ च २७.२० वात-घ्नौषध-साधितम् गृष्टि-क्षीरं स-सर्पिष्कं मधुरौषध-साधितम् ।
प्रातः प्रातः पिबेभग्नः शीतलं लाक्षया युतम् ॥२१॥
स-व्रणस्य तु भग्नस्य व्रणो मधु-घृतोत्तरैः ।
कषायैः प्रतिसार्यो ऽथ शेषो भङ्गोदितः क्रमः ॥२२॥
२७.२२ कषायैः प्रतिसार्यो वा लम्बानि व्रण-मांसानि प्रलिप्य मधु-सर्पिषा ।
संदधीत व्रणान् वैद्यो बन्धनैश् चोपपादयेत् ॥२३॥
तान् समान् सु-स्थिताञ् ज्ञात्वा फलिनी-लोध्र-कट्फलैः ।
समङ्गा-धातकी-युक्तैश् चूर्णितैर् अवचूर्णयेत् ॥२४॥
धातकी-लोध्र-चूर्णैर् वा रोहन्त्य् आशु तथा व्रणाः ।
इति भङ्ग उपक्रान्तः स्थिर-धातोर् ऋतौ हिमे ॥२५॥
मांसलस्याल्प-दोषस्य सु-साध्यो दारुणो ऽन्य-था ।
पूर्व-मध्यान्त-वयसाम् एक-द्वि-त्रि-गुणैः क्रमात् ॥२६॥
२७.२६ सु-साधो दारुणो ऽन्य-था मासैः स्थैर्यं भवेत् संधेर् यथोक्तं भजतां विधिम् ।
कटी-जङ्घोरु-भग्नानां कपाट-शयनं हितम् ॥२७॥
२७.२७ यथोक्तं भजतो विधिम् यन्त्रणार्थं तथा कीलाः पञ्च कार्या निबन्धनाः ।
जङ्घोर्वोः पार्श्वयोर् द्वौ द्वौ तल एकश् च कीलकः ॥२८॥
श्रोण्यां वा पृष्ठ-वंशे वा वक्षस्य् अक्षकयोस् तथा ।
विमोक्षे भग्न-संधीनां विधिम् एवं समाचरेत् ॥२९॥
२७.२९ वक्षस्य् अंशकयोस् तथा २७.२९ वक्त्रस्याक्षकयोस् तथा २७.२९ विधिम् एनं समाचरेत् संधींश् चिर-विमुक्तांस् तु स्निग्ध-स्विन्नान् मृदू-कृतान् ।
उक्तैर् विधानैर् बुद्ध्या च यथा-स्वं स्थानम् आनयेत् ॥३०॥
२७.३० संधींश् चिर-विमुक्तांश् च २७.३० उक्तैर् विधानैर् युक्त्या च २७.३० उक्तैर् विधानैर् युक्त्या वा अ-संधि-भग्ने रूढे तु विषमोल्बण-साधिते ।
आपोथ्य भङ्गं यमयेत् ततो भग्न-वआचरेत् ॥३१॥
२७.३१ अ-संधि-भग्ने रूढे च २७.३१ विषमोल्बण-साधनैः भग्नं नैति यथा पाकं प्रयतेत तथा भिषक् ।
पक्व-मांस-सिरा-स्नायुः संधिः श्लेषं न गच्छति ॥३२॥
२७.३२ भङ्गो नैति यथा पाकं वात-व्याधि-विनिर्दिष्टान् स्नेहान् भग्नस्य योजयेत् ।
चतुष्-प्रयोगान् बल्यांश् च वस्ति-कर्म च शीलयेत् ॥३३॥
शाल्य्-आज्य-रस-दुग्धाद्यैः पौष्टिकैर् अ-विदाहिभिः ।
मात्रयोपचरेभग्नं संधि-संश्लेष-कारिभिः ॥३४॥
ग्लानिर् न शस्यते तस्य संधि-विश्लेष-कृधि सा ॥३५अ॥
लवणं कटुकं क्षारम् अम्लं मैथुनम् आतपम् ॥३५च्॥
व्यायामं च न सेवेत भग्नो रूक्षं च भोजनम् ॥३५एf ॥
कृष्णांस् तिलान् वि-रजसो दृढ-वस्त्र-बद्धान् सप्त क्षपा वहति वारिणि वासयेत् ।
संशोषयेअनु-दिनं प्रविसार्य चैतान् क्षीरे तथैव मधुक-क्वथिते च तोये ॥३६॥
२७.३६ संशोषयेअनु-दिनं प्रतिसार्य चैतान् २७.३६ संशोषयेअनु-दिनं प्रविभाव्य चैतान् पुनर् अपि पीत-पयस्कांस् तान् पूर्व-वएव शोषितान् बाढम् ।
विगत-तुषान् अ-रजस्कान् संचूर्ण्य सु-चूर्णितैर् युञ्ज्यात् ॥३७॥
२७.३७ संचूर्ण्य विचूर्णितैर् युञ्ज्यात् नलद-वालक-लोहितयष्टिका-नख-मिशि-प्लव-कुष्ठ-बला-त्रयैः ।
अगुरु-कुङ्कुम-चन्दन-शारिवा-सरल-सर्ज-रसामरदारुभिः ॥३८॥
पद्मकादि-गणोपेतैस् तिल-पिष्टं ततश् च तत् ।
समस्त-गन्ध-भैषज्य-सिद्ध-दुग्धेन पीडयेत् ॥३९॥
२७.३९ तिल-पिष्टं ततश् च तम् शैलेय-रास्नांशुमती-कसेरु-कालानुसारी-नत-पत्त्र-लोध्रैः ।
स-क्षीरशुक्लैः स-पयः स-दूर्वैस् तैलं पचेत् तन् नलदादिभिश् च ॥४०॥
२७.४० त्वक्-क्षीर-युक्तैः पयसा स-दूर्वैस् २७.४० स-क्षीर-युक्तैस् पयसा स-दूर्वैस् २७.४० स-क्षीर-युक्तैस् स-पयः स-दूर्वैस् गन्ध-तैलम् इदम् उत्तमम् अस्थि-स्थैर्य-कृज् जयति चाशु विकारान् ।
वात-पित्त-जनितान् अति-वीर्यान् व्यापिनो ऽपि विविधैर् उपयोगैः ॥४१॥
२७.४१ वात-पित्त-जनितान् अति-वीर्यं २७.४१ वात-पित्त-जनितान् अति-वीर्य- २७.४१ -व्यापिनो ऽपि विविधैर् उपयोगैः
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अफ्गानिस्थाने त्रिषु स्थानेषु आत्मघात्याक्रमणं - ४१ मरणानि।
काबूल् > अफ्गानिस्थानस्य राजधान्यां काबूल् नगरे तथा काण्डहारे च सम्पन्नेषु त्रिषु आत्मघात्याक्रमणेषु एकादश शिशवः अष्ट माध्यमप्रवर्तकाश्च अभिव्याप्य एकचत्वारिंशत् जनाः हताः। उपषष्ठिजनाः व्रणिताश्च।
काबूल् नगरे प्रवृत्तयोः आक्रमणयोः उत्तदायित्वं विश्वभीकरसंस्थया इस्लामिक् स्टेट् नामिकया स्वीकृतम्। प्रथममाक्रमणम् आवेदयितुं प्राप्तान् माध्यमप्रवर्तकान् लक्ष्यीकृत्य आसीत् द्वितीयमाक्रमणम्। अन्ताराष्ट्र वार्ताकरसंस्थायाः [ए एफ् पि] सुप्रसिद्धः वार्ताहरः 'षा मरायि' नामकः मृतेषु अन्तर्भवति।


text:
गौडाभिमतं वार्ताभिधानं वर्णनं च दर्शयन्नाह—53
लोकातीतोऽलौकिक इव लोकरञ्नात् । व्युत्पन्नास्तु रज्यन्ते । अत एव इवशब्दप्रयोगः । योऽर्थोऽत्यर्थमतिमात्रमध्यारोप्यते परिकल्प्यते, यथा च सर्वजगत्कान्तं काव्यं जायते । अध्यारोपमात्रं तु पूर्वस्मिन्नपि विद्यते इति अत्यर्थमित्युक्तम् । विवक्षितः प्रयुक्तः काव्यरूपेण तेन तथाविधेनार्थेन अभिधेयेन तथाविधार्थानुवर्तिना काव्येनेति यावत् । विदग्धा व्युत्पन्ना अतितुष्यन्ति अनुरज्यन्ते सुतरां तथाविधोक्त्या, अहतबुद्धित्वात् । इतरेऽविदग्धा नातितुष्यन्ति, तादृशामभावितस्वभावत्वात् । असंभाव्यमेतदतिप्रसङ्गोऽयमिति नानुरज्यन्ते इत्यर्थः । अत, एव सर्वजगत्कान्तं न भवति, विदग्धानामेव रञ्जनात् । यथेत्युदाहरति—


text:
पुदुक्कोट्टैमण्डलम्
पुदुक्कोट्टैमण्डलं (Pudukkottai District) (तमिऴ्:புதுக்கோட்டைமாவட்டம்) दक्षिणभारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । अस्य केन्द्रस्थानं पुदुक्कोट्टैनगरम् । तमिऴ्भाषायां इदं मण्डलं पुदुगै इति प्रसिद्धम् अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
पुदुक्कोट्टैमण्डलस्य विस्तारः ४६६३ चतुरश्रकिलोमीटर् । अत्र ४२ किलोमीटर् दीर्घं समुद्रतीरम् अस्ति । अस्य ईशान्यदिशि पूर्वदिशि च तञ्जावूरुमण्डलम्, आग्नेयदिशि प्राक् जलसङ्क्रमः, नैर्ऋत्ये रामनाथपुरमण्डलं तथा शिवगङ्गामण्डलम्, पश्चिमवायव्यदिशयोः तिरुचिराप्पळ्ळिमण्डलं च अस्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
ऐतिहासिककालाद् अपि प्राक् अस्मिन् प्रदेशे जनवसतिः आसीद् इति अत्र दृष्टैः पुरातनावशेषैः ज्ञायते । भिन्नेषु कालेषु अत्र पाण्ड्यानां, चोळानां, पल्लवानां, होय्सळानां, विजयनगरराजानां, मधुरैनायकानां च प्रशासनम् आसीत् । अतः अत्रत्ये सामाजिकजीवने, संस्कृतौ, वाणिज्ये, उद्यमेषु सर्वेषाम् एतेषां प्रभावः दृश्यते । तमिऴ्भाषायाः अतिप्राचीने सङ्गमसाहित्ये अस्य मण्डलस्य केषाञ्चन प्रदेशानाम् उल्लेखः अस्ति । पुरनानूरौ तिरुमायम् उपमण्डलस्य ओलियमङ्गलम् ‘ओल्लैयूरु’ इति उच्यते । इदं कवेः ओल्लैयूरु किलन् मकन् पेरुञ्चत्तानस्य ओल्लैयूरु तन्दबुधपाण्ड्यस्य च जन्मस्थलम् । अगनानूरौ अपि ओल्लैयूरोः उल्लेखः अस्ति । इदं नगरं पाण्ड्यकाले प्रामुख्यम् अभजत ।
सङ्गमकाले अस्मिन् मण्डले पाण्ड्यानां प्रशासनम् आसीत् । उत्तरसीमायां केचन भागाः उरयूरुचोळानां प्रशासने आसन् । अत्र सामुद्रवाणिज्यम् अपि अभिवृद्धम् आसीत् । आलङ्गुडि उपमण्डलस्य करुक्ककुरिच्चौ ५०० तः अधिकानि रोमन् सुवर्णनाणकानि रजतनाणकानि च लब्धानि । चतुर्थशतकस्य अन्त्यात् षष्ठशतकस्य अन्तिमपादपर्यन्तं कलभ्राः इमं प्रदेशं शासितवन्तः । ५९० तमे वर्षे कडुङ्गोनपाण्ड्येन कलभ्राः पराजिताः । पाण्ड्यराजानां शासनानि अस्मिन् मण्डले कुडुमियन्मलै, तिरुगोकर्णं, सित्तन्नवासल् इत्यादिषु प्रदेशेषु लब्धाः सन्ति । पुदुक्कोट्टैनगरात् प्रवहन्ती वेल्लार् नदी प्राचीनकाले चोळराज्यस्य पाण्ड्यराज्यस्य च सीमाभूता आसीत् । तस्याः उत्तरभागः कोनाडु इति , दक्षिणभागश्च कानाडु इति ख्यातः आसीत् । नन्दिवर्मणः (७३०-७९६) कालात् अस्मिन् मण्डले पल्लवानां शासनम् आरब्धम् । पल्लवानां पाण्ड्यानां च शासनसमये अत्र तमिऴ् भक्तिसम्प्रदायस्य उगमः आसीत् । तेवारेषु अस्य मण्डलस्य अनेकेषां देवालयानाम् उल्लेखः दृश्यते । नायन्मारेषु त्रयः एतन्मण्डलाभिजाताः – कोडुम्बलूरोः इडङ्गलिनायनारः, देवरमलैप्रदेशस्य पेरुमिऴलै कुरुम्बनायनारः, मनमेल्गुडेः कुलच्चिरैनायनारः च ।
एकादशशतकपर्यन्तं जैनधर्मः अत्र बहुभिः अनुष्ठितः आसीत् । अतः मण्डले बहूनि जैनधर्मसम्बद्धानि स्थलानि सन्ति । कोट्टैपट्टिने, करूरौ च बौद्धविग्रहाः अपि सन्ति । नवमशतके तञ्जावूरौ प्रशासनम् आरब्धवन्तः चोळाः इमं प्रदेशम् अपि स्वायत्तीकृतवन्तः । प्रथमस्य परान्तकस्य (९०७-९५५) काले चोळाः सम्पूर्णं पाण्ड्यराज्यं जितवन्तः । तृतीयकुलोत्तुङ्गस्य कालपर्यन्तम् (११७८-१२१८) अयं प्रदेशः चोळानाम् अधीनम् आसीत् । ततः पुनः अत्र पाण्ड्यानां प्रशासनम् आरब्धम् । जातवर्मसुन्दरपाण्ड्यस्य जातवर्मवीरपाण्ड्यस्य च युगलराज्यभारे इदं मण्डलं समृद्धिं प्राप्नोत् ।
देहलीसुल्तानस्य अलावुद्दिन् खिल्जेः सेनानीः मलिककाफ़रः पाण्ड्यदेशम् आक्रम्य मधुरैनगरे सुल्तानानां प्रशासनम् आरब्धवान् । प्रायः ७५ वर्षाणि यावत् अस्मिन् मण्डले मधुरैसुल्तानानां प्रशासनम् आसीत् । ततः १३७१ तमे वर्षे विजयनगरसाम्राज्यस्य कुमारकम्पणः मधुरैसुल्तानान् पराजितवान् । विजयनगरस्य अधीनत्वेन अनेके प्रादेशिकाः अधिराजाः अत्र प्रभाविनः आसन् । सप्तदशशतकस्य अन्ते पुदुक्कोट्टै तोण्डैमानाः बलिष्ठाः अभवन् । ततः आरभ्य १९४७ तमे वर्षे स्वान्तन्त्र्यप्राप्तिपर्यन्तं ते एव अस्मिन् प्रदेशे प्रशासनं कृतवन्तः ।
ब्रिटिशानां शासनकाले मद्रास् सर्वकारस्य अधीनतया पञ्च राजकुमारप्रान्ताः आसन्। तेषु पुदुक्कोट्टै अपि अन्यतमम् । तोण्डैमानाः हैदरालि, टिपूसुल्तानयोः विरुद्धं प्रवृत्ते युद्धे ब्रिटिशानां साहाय्यं कृतवन्तः । अतः ब्रिटिशाः पुदुक्कोट्टैमण्डलं तेषाम् एव राज्यभारे स्थापितवन्तः । अष्टादशशतकस्य अन्त्यपर्यन्तम् अयं प्रदेशः ‘तोण्डैमानराज्यम्’ इत्येव प्रसिद्धः आसीत् ।
स्वातन्त्र्यानन्तरं १९७४ तमवर्षस्य जनवरीमासस्य १४ दिनाङ्के पूर्वतनतिरुचिरापळ्ळिमण्डलस्य पुदुक्कोट्टैविभागं, तञ्जावूरुमण्डलस्य कांश्चन भागान् च योजयित्वा पुदुक्कोट्टैमण्डलं निर्मितम् ।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
२०११ वर्षस्य जनगणनानुगुणं पुदुक्कोट्टैमण्डलस्य जनसंख्या १,६१८,७२५ अस्ति । भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य ३०९ तमं स्थानम् । अत्र जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ३४८ (९०० प्रतिचतुरश्रमैल्) । २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धिः १०.९% आसीत् । अस्य मण्डलस्य पुं, स्त्री अनुपातः १०००:१०१५, साक्षरताप्रमाणं च ७७.७६% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
पुदुक्कोट्टैमण्डले एकादश उपमण्डलानि सन्ति
- पुदुक्कोट्टै
- करम्बक्कुडिः
- आलङ्गुडिः
- अरन्तङ्गिः
- तिरुमायम्
- पोन्नमरावतिः
- गन्धर्वकोट्टै
- अवुडैयर्कोविलः
- मनमेल्कुडिः
- कुलत्तूरुः
- इल्लुप्पूरुः
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
चित्तन्नवासलः[सम्पादयतु]
पुदुक्कोट्टैनगरात् १६ किलोमीटर् दूरे विद्यमानं जैनानां प्राचीनं वासस्थलम् इदम् । अत्र गुहान्तर्गतदेवालये अजन्तासदृशानि चित्राणि दृश्यन्ते । अत्र ब्राह्मीलिप्यां क्रिस्तपूर्वद्वितीयशतकस्य शिलाशासनम् अपि अस्ति । अयं गुहादेवालयः पाण्ड्यैः क्रिस्तीये नवमशतके शोधितः, कलाभिः अलङ्कृतः च । देवालयस्य अर्धमण्डपे जैनतीर्थङ्कराणां मूर्तयः दृश्यन्ते ।
कुडुबलूरुः[सम्पादयतु]
अयं ग्रामः पुदुक्कोट्टैतः ३६ किलोमीटर् दूरे अस्ति । तमिऴ्भाषायाः प्राचीनकाव्ये शिलप्पदिकारे अस्य उल्लेखः अस्ति । अत्र विद्यमानः प्राचीनतमः चोळदेवालयः ’मूवर्कोयिल्’ (देवालयत्रयम्) इति प्रसिद्धः । तेषु सम्प्रति द्वौ देवालयौ एव अवशिष्टौ । एते देवालयाः क्रिस्तीये दशमशतके विक्रमकेसरिणा निर्मिताः । चोळानां शिल्पकलावैभवः अत्र द्रष्टुं शक्यः ।
तिरुमायम्[सम्पादयतु]
अत्र १६८७ तमे वर्षे रामनाथपुरस्य सेतुपतिना निर्मितः ४० एकर् विस्तीर्णः दुर्गः अस्ति । सत्यगिरीश्वरनाम्ना शिवस्य, तथा सत्यमूर्तिनाम्ना विष्णोः गुहादेवालयौ अत्र स्तः ।
कुडुमियन्मलै[सम्पादयतु]
अयं गिरिः पुदुक्कोट्टैतः २० किलोमीटर् दूरे अस्ति । अत्र होय्सळकालस्य बृहत् गुहादेवालयः अस्ति । अत्रत्यः आराध्यदेवः शिखागिरीश्वरः । अस्मिन् देवालये सुन्दराणि शिल्पानि सन्ति ।
विरलिमलै[सम्पादयतु]
तिरुचिरापळ्ळितः ३० किलोमीटर् दूरे विद्यमाने अस्मिन् पर्वते सुब्रह्मण्यस्य देवालयः अस्ति । अत्रैव मयूराणं संरक्षणधाम अपि अस्ति । आवूरुः – अत्र १५४७ तमे वर्षे फ़ादर् जान् वेनान्षियस् बौचेटेन निर्मितः क्रैस्तदेवतागारः अस्ति । अत्रैव १७४७ तमे वर्षे नूतनः रोमन् काथोलिक् क्रैस्तदेवालयः निर्मितः ।
तिरुगोकर्णः[सम्पादयतु]
अत्र क्रिस्तीये नवमशतके पाण्ड्यराजेन निर्मितः श्रीगोकर्णेश्वर बृहदम्बामन्दिरम् अस्ति । पुदुक्कोट्टैवस्तुसङ्ग्रहालयः अपि तिरुगोकर्णे अस्ति । अत्र भूगर्भशास्त्रं, प्राणिशास्त्रं, चित्रकला, पुरातत्त्वशास्त्रं, मानवशास्त्रं, नाणकाध्ययनं, अर्थशास्त्रं, सस्यशास्त्रसम्बद्धानि अमूल्यवस्तूनि दृश्यन्ते । पळ्ळिवासलः – पुदुक्कोट्टै मधुरैराजमार्गे विद्यमानम् इदं इस्लामधर्मस्य पवित्रक्षेत्रम् । कट्टुबाबा इति प्रसिद्धस्य बाबा फ़क्रुद्दीनस्य स्मारकम् अत्र दृश्यते । रबियुल् अहिर् मासे अत्र वार्षकः उत्सवः (उरस्) भवति ।
अवुडैयर्कोविल्[सम्पादयतु]
अस्य मण्डलस्य वैभवपूर्णेषु देवालयेषु अस्य आत्मनाथदेवालयस्य अग्रस्थानम् । अयं देवालयः बृहतीभिः शिलामूर्तिभिः पूरितः अस्ति । शिलाशासनेषु अयं देवालयः ’तिरुप्पेरुन्दुरै’ इति उच्यते । शैवसता माणिक्कवासगरेण सम्बद्धः अयं देवालयः । शैवानां पवित्रग्रन्थः’तिरुवासगं’ माणिक्कवासगरेण अत्रैव विरचितः । अस्य विशेषः यत् देवः अत्र निर्गुणरूपेण आराध्यते । गर्भगृहे कापि मूर्तिः नास्ति । माणिक्कवासगरस्य मूर्तिः एव देवालयस्य उत्सवमूर्तिः । इदं क्षेत्रं पुदुक्कोट्टैतः ४९ किलोमीटर् दूरे अस्ति ।
External links[सम्पादयतु]
- Pudukkottai District
- Pudukkottai Wiki
- Pudukkottai History
- Pudukkottai discussion forum
- AllLocale.com Website for every neighbourhood in Tamil Nadu and Pudukkottai


text:
हनुमप्प सुदर्शन्
डा. हनुमप्प सुदर्शन् रेड्डि (कन्नड: ಡಾ. ಎಚ್. ಸುದರ್ಶನ್) (जन्म- ३० डिसेम्बर् १९५०) कश्चन प्रख्यातः भारतीयसमाजसेवकः । गिरिजनाधिकारविषये अनेन कृतः प्रयासः विशेषेण उल्लेखनार्हः । कर्णाटकराज्यस्य चामराजनगरमण्डले स्थितानां गिरिजनानां (मुख्यतः सोलिगजातिजनानाम्) सामाजिकोन्नतिसाधनार्थं वृत्त्या वैद्येन सुदर्शनमहोदयेन अपूर्वं कार्यं कृतमस्ति । डा. सुदर्शनमहोदयेन रैट् लैवलिवुड् एवार्ड् (Right Livelihood Award) तथा पद्मश्री-पुरस्कारः प्राप्तः अस्ति ।[२][३]
ते एव जीवन्ति ये परोपकारार्थं जीवन्ति, अन्ये जीवन्तः अपि सन्ति मृतप्रायाः इत्येषा एव तस्य जीवनमन्त्रः ।
तस्य जीवनस्य तत्त्वम् अस्ति - यावत्पर्यन्तं लक्षाधिकाः जनाः बुभुक्षया दारिद्र्येण च बाधिताः भवन्ति, तावत् अहं भावये यत् तेषां योगदानेन प्राप्तशिक्षणाः येषां विषये लेशमात्रेणापि अवधानं न यच्छन्ति ते सर्वे अपि विश्वासद्रोहिणः इति ।
अन्तर्विषयाः
- १ प्रारम्भिकजीवनम्
- २ वृत्तिजीवनम्
- ३ सामाजिककार्याणि
- ४ प्रशस्तयः
- ५ उक्तयः
- ६ टिप्पणी
- ७ अपि पश्य
- ८ बाह्यसम्पर्काः
प्रारम्भिकजीवनम्[सम्पादयतु]
डा. सुदर्शन रेड्डिमहोदयस्य जन्म १९५० तमे वर्षे डिसेम्बर्-मासस्य ३० तमे दिनाङ्के बेङ्गळूरुनगरस्य उपान्ते विद्यमाने येमलूरु नामके ग्रामे अभवत् । तस्य द्वादशे वयसि पिता योग्यचिकित्सायाः अभावात् ग्रामे मरणं प्राप्तवान् । एतस्मादेव सुदर्शनस्य मनसि दृढः सङ्कल्पः जातः यत् तेन वैद्येन सता जनसेवा करणीया इति । जर्मन्-देशस्य वैद्यः आल्बर्ट् स्क्वीझर् अपि अस्य किञ्चन महत् प्रेरणाकेन्द्रम् । सः बेङ्गळूरु-वैद्यकीय-महाविद्यालयतः स्नातकः तथा १९७३ तमे वर्षे वैद्यः अभूत् । एषः इन्दिरागान्धी-मुक्तविश्वविद्यालयस्य संयुक्तः प्राध्यापकोऽपि अस्ति ।[१]
वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
विद्याभ्यासस्य अनन्तरं डा सुदर्शनमहोदयः स्वामी विवेकानन्देन स्थापितां रामकृष्ण मिशन् इत्येतां संस्थां प्रविष्टवान् । उत्तरप्रदेशस्य हिमालये, पश्चिमवङ्गराज्यस्य बेलूरुमठे, कर्णाटकस्य पोन्न्म्पेटेप्रदेशे च तेन सेवाकार्यं कृतम् । [४] नगरे वैद्यवृत्तिं कर्तुम् अनिच्छता तेन गिरिजनसमुदाये कार्यं कर्तव्यम् इति निश्चितम् । गिरिजनानां समग्राभिवृद्धै तेन कर्णाटकस्य चामराजनगरमण्डले १९८० तमे वर्षे विवेकानन्द गिरिजन कल्याणकेन्द्रम् आरब्धम् । [२] कर्णाटके अरुणाचलप्रदेशे च ग्रामाभिवृद्धिसाधनाय संस्थापितायाः करुणा ट्रस्ट्संस्थायाः संस्थापकः गौरवाध्यक्षः च अस्ति सुदर्शनमहोदयः । व्यक्तिनिर्माणविषये राष्ट्राभिवृद्धिविषये च तस्य प्रेरणाप्रदाता अस्ति स्मामी विवेकानन्दः । गान्धिवर्यस्य ग्रामोत्थानादर्शं सः श्रद्धया पुरस्करोति । [५]
विवेकानन्द गिरिजन कल्याणकेन्द्रम् (VGKK)[सम्पादयतु]
विवेकानन्द गिरिजन कल्याणकेन्द्रस्य ध्येयम् इदमस्ति यत् न्यायाधारितस्य आरोग्य-विद्याभ्यास-जीवनसंरक्षण-जैविकवैविध्यसंरक्षणस्य द्वारा आदिवासिनाम् अनुमोदिताभिवृद्धिसाधनम् इति । [६]
विवेकानन्द गिरिजन कल्याणकेन्द्रस्य दृष्टिः एवं विद्यते - स्वीयसंस्कृतिसम्प्रदायाधारितः, परिसरस्नेही स्वावलम्बी समर्थः गिरिजनसमाजः ।
डा सुदर्शनमहोदयेन १९८१ तमे वर्षे संस्थापितया अनया संस्थया कर्णाटकस्य चामराजनगर-मैसूरुमण्डलयोः, तमिळनाडुराज्ये, अरुणाचलप्रदेशे, अण्डमान्-निकोबार्-द्वीपेषु च कार्यं कृतमस्ति, विंशतिसहस्राधिकैः जनैः सह सम्पर्कः साधितः वर्तते । अस्याः संस्थायाः अध्यक्षः सर्वदा अपि कश्चन गिरिजनयुवकः एव भवति । अद्यत्वे अध्यक्षः अस्ति जडेद गौड यश्च डा सुदर्शनवर्येण शिक्षितेषु अल्पेषु आदिमबालेषु अन्यतमः । जडेद गौड स्वीयस्नातकोत्तरशिक्षणस्य अनन्तरम् अधुना बेङ्गलूरुनगरस्थे कृषिविश्वविद्यालये विद्यावारिधिं (PhD) कुर्वन् अस्ति । अनया संस्थया बिळिगिरिरङ्गाद्रौ गिरिजनबालानां कृते कश्चन विद्यालयः सञ्चाल्यते यत्र ४५० बालाः नगरप्रदेशे प्राप्यमाणम् उत्तमशिक्षणम् अत्र प्राप्नुवन्ति । गिरिजनाभिवृद्धिसम्बद्धाः परिसरविषयाः, गिरिजनानां मौल्य-संस्कृत्याद्याः विषयाः अपि शिक्षणे अन्तर्भूताः सन्ति । अनया संस्थया वृत्तिशिक्षणकेन्द्रमपि चाल्यते यत्र १६ कुशलकलाः शिक्ष्यन्ते । अस्य गिरिजनकल्याणकेन्द्रस्य प्रयासेन अद्यत्वे ६०% सोलिगगिरिजनाः वर्षे न्यूनं ३०० दिनानि कर्णाटक-अरण्यविभागेन अन्यसंस्थाभिः वा उद्योगं प्राप्नुवन्ति । [३] एतदतिरिच्य संस्थायाः काचित् सहकारिव्यवस्था विद्यते यया गिरिजनानाम् उद्योगव्यवस्था क्रियते । भारतसर्वकारस्य गिरिजनकल्याणविभागेन इयं विवेकानन्द गिरिजन कल्याणकेन्द्रं परिज्ञातमस्ति । उत्तमा बालकल्याणसंस्था इति १९४४ तमे वर्षे कर्णाटकराज्यप्रशस्तिः, डा बाबा साहेब् अम्बेड्कर् प्रशस्तिः (२००२) (कर्णाटकसर्वकारः) च प्राप्ता अस्ति अनया संस्थया ।
करुणा ट्रास्ट्[सम्पादयतु]
१९८६ तमे वर्षे डा सुदर्शनवर्येण आरब्धा संस्था करुणा ट्रस्ट् (भारतम्) । विवेकानन्द गिरिजनकल्याणकेन्द्रेण सम्बद्धायाः अस्याःसंस्थायाः लक्ष्यमस्ति समग्रग्रामाभिवृद्धिः । [७] चामराजनगरमण्डलस्य यळन्दूरुजनपदे कुष्ठरोगस्य प्रसारः यः आसीत् सः एव अस्याः संस्थायाः आरम्भस्य निमित्तम् । अस्याः संस्थायाः प्रयत्नेन यळन्दूरुग्रामे १९८७ तमे वर्षे कुष्ठरोगस्य प्रमाणम् २१.४/१००० इति यत् आसीत् तत् २००५ तमे वर्षे ०.२/१००० जातम् । शिक्षणं जनजीवनस्य उन्नतिश्च अस्याः संस्थायाः अपरं लक्ष्यम् । अनया संस्थया आकर्णाटके अरुणाचलप्रदेशे च ७२ गिरिजन-आरोग्यकेन्द्राणि सञ्चाल्यन्ते । प्राथमिकारोग्यसम्पादनाय इयं संस्था लाभनिरपेक्षदृष्ट्या अन्याभिः सामाजिकसंस्थाभिः सः सहभागं प्राप्य कार्यं निर्वहति ।
अनया संस्थया अद्यत्वे सञ्चाल्यमानानि कार्याणि[सम्पादयतु]
- २६ प्राथमिकारोग्यकेन्द्राणि (प्रतिमण्डलम् एकम्)
- २ प्राथमिकारोग्यकेन्द्रे - अन्यसंस्थयोः सहयोगेन
- नेत्रचिकित्सालयः - चामराजनगरमण्डले
- ७ सञ्चारि आरोग्यकेन्द्रे
- द्वयोः मण्डलचिकित्सालययोः सहायकेन्द्रम्
- मण्डलस्य आरोग्यनिर्वहणम् - तुमकूरुमण्डले
- अरुणाचलप्रदेशे - ९ प्राथमिकारोग्यकेन्द्राणि
- मेघालयराज्ये - ४ प्राथमिकारोग्यकेन्द्राणि
- ओरिस्साराज्ये - ५ प्राथमिकारोग्यकेन्द्राणि
- आन्ध्रप्रदेशे - २ प्राथमिकारोग्यकेन्द्रे
समलङ्कृतानि स्थानानि[सम्पादयतु]
वृत्तिजीवने डा सुदर्शनवर्येण बहूनि स्थानानि अलङ्कृतानि, तेषु प्रमुखं वर्तते कर्णाटकसर्वकारेण आरचितस्य 'आरोग्य-परिवारकल्याण-विशेषकर्मिगण'स्य आध्यक्ष्यम्, भारतसर्वकारस्य राष्ट्रियग्रामस्वास्थ्यसंस्थया (NRHM) स्वास्थ्यनिर्वहणसंशोधनसंस्थया (बेङ्गलूरु) च आरचितस्य 'सार्वजनिक-स्थानीय-सहभाग-विशेषकर्मिगण'स्य आध्यक्ष्यम् च । [४] विश्वस्वास्थ्यसंस्थया आयोजितस्य 'विस्तृतार्थशास्त्र-स्वास्थ्यविषयकः षष्ठः कार्यगणः' (Working Group 6 on Macro-economics & Health) इत्यस्य सदस्यः आसीत् । भारतस्य एकादश्यां पञ्चवार्षिकयोजनायां परिशिष्टगिरिजनविकासयोजनासमितेः मार्गदर्शकगणसदस्यः आसीत् । कर्णाटकलोकायुक्तस्य अवलोकननिर्देशकरूपेण अपि उत्तरदायित्वं निरूढवान् । अस्य कार्यस्य निर्वहणावसरे तेन नियततया विविधाः सर्वकारीयविभागाः गम्यन्ते स्म यन्निमित्तं तेन विमर्शात्मकानुमोदं प्राप्तम् । [८]
सामाजिककार्याणि[सम्पादयतु]
गिरिजनशिक्षणम्[सम्पादयतु]
डा सुदर्शनः १९८१ तमे वर्षे कस्मिंश्चित् उटजे गिरिजनबालानां शिक्षणम् आरब्धवान् । तदा ६ बालाः तत्र पठन्ति स्म । तेषु ४ अद्यत्वे प्राप्तस्नातकोत्तरपदवीकाः सन्ति । गिरिजनबालानां कृते सवसतिकविद्यालयः आरब्धः अस्ति यस्मिन् ५०० गिरिजनबालकाः बालिकाः च अध्ययनं कुर्वन्ति । प्रथमतः दशमकक्ष्यापर्यन्तम् अत्र शिक्षणं दीयते । पदविपूर्वमहाविद्यालयः अपि चाल्यते विज्ञान-कलाविभागयोः । औद्यमिकशिक्षणम्, अरण्यशास्त्रशिक्षणम्, अनुवैद्यशिक्षणम्, नाटकशिक्षणम् (संवर्धनाय नाटकम्), इन्दिरागान्धिमुक्तविश्वविद्यालयतः दूरशिक्षणञ्च अत्र व्यवस्थापितमस्ति । सोलिगसंस्कृतिम् आचारविचारान् अनुसृत्य एव तेषां भाषया एव पुस्तकानि रचितानि सन्ति । समाप्तसप्तमकक्ष्याबालिकानां कृते अनुवैद्यशिक्षणं प्रदाय सुदूरे स्थितेषु प्राथमिकारोग्यकेन्द्रेषु कार्यकरणाय प्रेष्यन्ते ।
महिलास्वसहायकेन्द्राणि[सम्पादयतु]
२४ गिरिजनमहिलास्वसहायकेन्द्राणि विद्यन्ते । अत्र महिलानां कृते आहारसंस्करणम्, वस्त्रवयनम्, करकागदनिर्माणम्, वनौषधानि, खाद्यनिर्माणम् इत्यादिषु विषयेषु प्रशिक्षणं दीयते येन तासाम् आर्थिकस्थितिः उत्तमा भविष्यति ।
सोलिग अभिवृद्धिसङ्घः[सम्पादयतु]
सोलिगाभिवृद्धिसङ्घाः मण्डल-उपमण्डल-ग्रामस्तरेषु च विद्यन्ते । पञ्चायतराजव्यवस्थायां सक्रियभागवहनम्, भू-अपहरणाक्रमादीनां निवारणं, गिरिजनबालानां शिक्षणे सक्रियभागवहनम् इत्यादिषु विषयेषु यथा सर्वे अवधानं दद्युः तथा शिक्षणं दीयते ।
प्रशस्तयः[सम्पादयतु]
- राज्योत्सवप्रशस्तिः (सामाजिककार्याय) (१९८४) - कर्णाटकसर्वकारः [४]
- विवेकानन्द सेवा पुरस्कारः (१९९१) - राष्ट्रियप्रशस्तिः
- परिसरप्रशस्तिः (१९९२) - कर्णाटकसर्वकारः
- डा बि आर् अम्बेड्कर् शताब्दप्रशस्तिः (१९९२) - कर्णाटकसर्वकारः
- रैट् लैवलिवुड् एवार्ड् (स्वीडन्, १९९४) (पर्याया नोबेल्-प्रशस्तिः)
- अन्ताराष्ट्रियः विशिष्टवैद्यः (AAPI - १९९५)
- कर्णाटकज्योतिप्रशस्तिः (१९९७)
- बसवश्रीप्रशस्तिः (१९९९)
- पद्मश्री-पुरस्कारः (२०००) - भारतस्य राष्ट्रपतिः
- मानवाधिकारप्रशस्तिः (२००१)
- महावीरप्रशस्तिः (२००१)
- कृष्णदेवरायप्रशस्तिः (२००२)
उक्तयः[सम्पादयतु]
- रोगनिवारणाय दारिद्र्यनिर्मूलनम् अपेक्षितम् । इदं साधयितुं मया अवगतः एकः एव मार्गः नाम - मानवाधिकारसम्पादनाय जनसङ्घटनम् । [३]
- तथाकथितेन सुसंस्कृतसमाजेन गिरिजनैः ज्ञातव्याः अंशाः सन्ति अनेके । [३]
- भ्रष्टाचारः अनेकेषु स्तरेषु विद्यते - वैद्यकीयशिक्षणे प्रवेशतः आरभ्य - स्थानं क्रेतुं शक्यं, परीक्षकः क्रेतुं शक्यः, परीक्षाव्यवस्था क्रेतुं शक्या, प्रश्नपत्रिकाश्च । विश्वविद्यालयस्य परिष्काराय क्रियमाणैः प्रयत्नैः अद्यत्वे भ्रष्टाचारः यद्यपि न्यूनः जायमानः अस्ति तथापि मौखिक-प्रायोगिकपरीक्षासु च अद्यत्वे अपि जनाः धनदानेन उत्तीर्णतां प्राप्नुवन्तः सन्ति । किमिदम् अस्माभिः अवरुद्धं न ज्ञायते । [९]
- दारिद्र्यनिवारणाय नोपलभ्यन्ते गुलिकाः ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ १.० १.१ Bio-data of Dr. Sudarshan from the website of Karuna Trust DOC
- ↑ २.० २.१ Roll of Honour for Dr. Sudarshan on his receiving the Right Livelihood Award is presented by "Roll of Honour". Online Webpage of the Right Livelihood Awards Organisation. Right Livelihood Awards Organisation. Retrieved 2007-04-17.
- ↑ ३.० ३.१ ३.२ ३.३ A biography of Dr. Sudarshan is provided by "Dr. H Sudarshan". Online Webpage of Vivekananda Girijana Kalyana Kendra(VGKK). © 2006, Vivekananda Girijana Kalyana Kendra. Retrieved 2007-04-17.
- ↑ ४.० ४.१ ४.२ A biodata of Dr. Sudarshan is presented by "Bio-data". Online Webpage of the Institute of Health Systems. Institute of Health Systems. Retrieved 2007-04-17.
- ↑ Urs, R. "On an untrodden path" The Hindu, Bangalore, August 26th 2005.
- ↑ Overview of Vivekananda Girijana Kalyana Kendra is provided by "Vivekananda Girijana Kalyana Kendra". Online Webpage of the Vivekananda Girijana Kalyana Kendra. 2006, Vivekananda Girijana Kalyana Kendra. Retrieved 2007-04-17.
- ↑ Overview of Karuna trust is provided by "Karuna Trust". Online Webpage of the Karuna Trust. 2006, Karuna Trust. Retrieved 2007-04-17.
- ↑ Lokayukta's surprise visits "Article on Lokayukta raids". From website of Our Karnataka. Retrieved 2007-10-22.
- ↑ Interview with Dr. Sudarshan by "Public health being revamped". Online webpage of IndiaTogether.org, June 2002. IndiaTogether.org. Retrieved 2007-04-17.


text:
सूत्रच्छेद:
तङानौ - प्रथमाद्विवचनम् , आत्मनेपदम् - प्रथमैकवचनम्
अधिकार:
आकडारात् एका संज्ञा [1|4|1
]
सम्पूर्णसूत्रम्
ल: तङानौ आत्मनेपदम्
सूत्रार्थ:
लकारस्य स्थाने विद्यमानाः तङ्-तथा आन्-आदेशाः आत्मनेपदसंज्ञकाः भवन्ति ।
"ल" इत्यनेन सर्वेषां लकाराणाम् ग्रहणं भवति । लकारस्य स्थाने ये आदेशाः विधीयन्ते, तेषाम् लः परस्मैपदम् 1|4|99
अनेन सूत्रेण "परस्मैपद"संज्ञायां प्राप्तायाम् केषाञ्चन आदेशानाम् अनेन सूत्रेण आत्मनेपदसंज्ञा विधीयते । ते एतादृशाः -
1) तङ् - तिप्तस्झि.. 3|4|78
इत्यनेन सर्वेषां लकाराणाम् स्थाने ये अष्टादश तिङादेशाः भवितुम् अर्हन्ति, तेषु अन्तिमाः नव आदेशाः तङ्-प्रत्याहारेण गृह्यन्ते - त, आताम्, झ, थास्, आथाम्, ध्वम्, इड, वहि, महिङ् । एतेषाम् वर्तमानसूत्रेण आत्मनेपदसंज्ञा भवति ।
2) आन - इत्यनेन "शानच्" तथा "कानच्" एतौ आदेशौ गृह्येते । लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे 3|2|124
अनेन सूत्रेण लट्-लकारस्य स्थाने शानच्, तथा लिटः कानज्वा 3|2|106
अनेन सूत्रेण लिट्-लकारस्य स्थाने कानच्-आदेशः दीयते । एतौ आदेशौ अपि आत्मनेपदसंज्ञकौ भवतः ।
अनेन प्रकारेण वर्तमानसूत्रेण एकादश-आदेशानाम् "आत्मनेपद" संज्ञा भवति । इयं संज्ञा एकसंज्ञाधिकारे पाठिता अस्ति, अतः लः परस्मैपदम् 1|4|99
अनेन एतेषां एकादशप्रत्ययानां परस्मैपदसंज्ञायां अपि प्राप्तायाम् वर्तमानसूत्रेण तस्याः निषेधः भवति, अतः अन्ते एतेषां केवलम् आत्मनेपदसंज्ञा एव भवति ।
आत्मनेपदसंज्ञायाः प्रयोगः अनुदात्तङित आत्मनेपदम् 1|3|12
, आत्मनेपदेष्वनतः 7|1|5
, आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम् 2|4|44
एतादृशेषु सूत्रेषु कृतः अस्ति ।
One-line meaning in English
The तङ्, शानच् and कानच् आदेशा: that occur in place of a लकार are known as आत्मनेपद.
काशिकावृत्तिः
तङिति प्रत्याहारो नवानाम् वचनानाम्। आनः इति शानच्कानचोर्ग्रहनम्। पूर्वेण परस्मैपदसंज्ञायां प्राप्तायां तङानयोरात्मनेपदसंज्ञा विधीयते। त, आताम्, झ। थास्, आथाम्, ध्वम्। इट्, वहि, महिङ्। आनह्ः खल्वपि शानच्कानचौ। लः इत्येव, कतीह निघ्नानाः। आत्मनेपदप्रदेशाः अनुदत्तङित आत्मनेपदम् 1|3|12
इत्येवम् आदयः।
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
अथ कस्माल्लस्येत्यस्यानन्तरमेते संज्ञे न विहिते, एवं हि पुरुषसंज्ञाभिरन्यत्रसिद्धोऽनयोः समावेशो भवति, तत्राह--पूर्वेणेति। आत्मनेपदसंज्ञया परस्मैपदसंज्ञाया बाधो यथा स्यादित्येवमर्थमस्मिन् प्रकरणेऽनयोर्विधानमिति भावः। महासंज्ञाकरणं पूर्वाचार्यानुरोधेन॥
सिद्धान्तकौमुदी
तङ्प्रत्याहारः शानच्कानचौ चैतत्संज्ञाः स्युः । पूर्वसंज्ञापवादः ॥
तङानौ। तङ् च आनश्चेति द्वन्द्वः। प्रत्याहार इति। `त आतामिति तशब्दमारभ्य महिङिति ङकारेणे`ति शेषः। तदाह-- तादिनवकमिति। इह पूर्वसूत्राल्ल इत्यनुवर्तते। ततश्च आनग्रहणेन शानच्कानचावेव गृह्यते, न तु `ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चान`शिति विहितश्चानशपि, तस्य लादेशत्वाऽभावात्। तेन परस्मैपदिभ्योऽपि चानश् सिध्यति--निघ्नाना इत्यादौ। तदाह--शानच्कानचौ चेति। एतत्संज्ञानीति। आत्मनेपदसंज्ञकानीत्यर्थः। पूर्वसंज्ञेति। परस्मैपदसंज्ञापवाद इत्यर्थः। एवं च तिबादिनवके परस्मैपदसंज्ञा पर्यवस्यति। अथ कस्माद्धातोः परस्मैपदं, कस्मादात्मनेपदमित्याकाङ्क्षायामाह-- अनुदात्तङितः। अनुदात्तश्च ङ्च अनुदात्तङौ। तावितौ यस्य सः--- अनुदात्तङित्। तस्मात्--अनुदात्तङितः। द्वन्द्वान्ते श्रूयमाण इच्छब्दः प्रत्येकं सम्बध्यते। अनुदात्तेतो ङितश्चेति। लभ्यते। `उपदेशेऽजनुनासिक इ`दित्यस्मान्मण्डूकप्लुत्या उपदेश इत्यनुवृत्तं ङित इत्यनेन सम्बध्यते, नत्वनुदात्तेत इत्यनेन। उपदेशादन्यत्र अनुदात्तस्येत्संज्ञाया अप्रसक्तत्वेनाऽव्यभिचारात्। `भूवादयो धातव` इत्यस्मान्मण्डूकप्लुत्या `धातव` इत्यनुवृत्तं पञ्चम्या विपरिणतमनुदात्तेता ङिता च विशेष्यत#ए। तत्रानुदात्तेदंशे तदन्तविधेः प्रयोजनाऽभावान्ङिदंशे तदन्तविधिः। तदाह-- अनुदात्तेत इत्यादिना। लस्य स्थान इति। आत्मनेपदग्रहणलभ्यमिदम्, तिङां लादेशत्वनियमात्। उपदेशे किम् ?। चुकुटिषति। अत्र `गाङ्कुटादिभ्य` इति सन आतिदेशिकमेव ङित्त्वम्, नत्वौपदेशिकम्। धातोः किम् ?। अदुद्रुवत्। अत्र `णिश्री`ति चङन्तान्नात्मनेपदम्। ङिदंशे तदन्तविध्यभावे तु `बोभूयते` इत्यादौ `सनाद्यन्ता` इति धातुसंज्ञकाद्यङन्तादात्मनेपदं न स्यात्। `ङित` इत्येवोक्तौ यङो ङित्त्वेऽपि तद्वन्तस्य धातोर्ङित्त्वाऽभावादात्मनेपदं न स्यात्।
लस्येत्यस्यानुवृत्तेर्लादेश एवाऽऽनो गृह्यते इत्याशयेनाह-- शानच्कानचौ चेति। तेन परस्मैपदिभ्योऽपि `ताच्छील्यवयोवचने`इति चानश्भवत्येव। `कतीह निघ्नानाः`॥
लघुसिद्धान्तकौमुदी
तङ् प्रत्याहारः शानच्कानचौ चैतत्संज्ञाः स्युः। पूर्व संज्ञापवादः॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
अथ तस्य विवाहकौतुकं ललितं बिभ्रत एव पार्थिवः ।
वसुधां अपि हस्तगामिनीं अकरोदिन्दुमतीं इवापरां । । ८.१ । ।
दुरितैरपि कर्तुं आत्मसात्प्रयतन्ते नृपसूनवो हि यथ् ।
तदुपस्थितं अग्रहीदजः पितुराज्ञेति न भोगतृष्णया । । ८.२ । ।
अनुभूय वसिष्ठसंभृतैः सलिलैस्तेन सहाभिषेचनं ।
विशदोच्छवसितेन मेदिनी कथयां आस कृतार्थतां इव । । ८.३ । ।
स बभूव दुरासदः परैर्गुरुणाथर्वविदा कृतक्रियः ।
पवनाग्निसमागमो ह्ययं सहितं ब्रह्म यदस्त्रतेजसा । । ८.४ । ।
रघुं एव निवृत्तयौवनं तं अमन्यन्त नवेश्वरं प्रजाः ।
स हि तस्य न केवलां श्रियं प्रतिपेदे सकलान्गुणानपि । । ८.५ । ।
अधिकं शुशुभे शुभंयुना द्वितयेन द्वयं एव संगतं ।
पदं ऋद्धं अजेन पैतृकं विनयेनास्य नवं च यौवनं । । ८.६ । ।
सदयं बुभुजे महाभुजः सहसोद्वेगं इयं व्रजेदिति ।
अचिरोपनतां स मेदिनीं नवपाणिग्रहणां वधूं इव । । ८.७ । ।
अहं एव मतो महीपतेरिति सर्वः प्रकृतिष्वचिन्तयथ् ।
उदधेरिव निमगाशतेष्वभवन्नास्य विमानना क्वचिथ् । । ८.८ । ।
न खरो न च भूयसा मृदुः पवमानः पृथिवीरुहानिव ।
स पुरस्कृतमध्यमक्रमो नमयां आस नृपाननुद्धरन् । । ८.९ । ।
अथ वीक्स्य रघुः प्रतिष्ठितं प्रकृतिष्वात्मजं आत्मवत्तया ।
विषयेषु विनाशधर्मसु त्रिदिवस्तेष्वपि निःस्पृहोऽभवथ् । । ८.१० । ।
गुणवत्सुतरोपितश्रियः परिणामे हि दिलीपवंशजाः ।
पदवीं तरुवल्कवाससां प्रयताः संयमिनां प्रपेदिरे । । ८.११ । ।
तं अरण्यसमाश्रयोन्मुखं शिरसा वेष्टनशोभिना सुतः ।
पितरं प्रणिपत्य पादयोरपरित्यागं अयाचतात्मनः । । ८.१२ । ।
रघुरश्रुमुखस्य तस्य तत्कृतवानीप्सितं आत्मजप्रियः ।
न तु सर्प इव त्वचं पुनः प्रतिपेदे व्यपवर्जितां श्रियं । । ८.१३ । ।
स कीलश्रमं अन्त्यं आश्रितो निवसन्नावसथे पुराद्बहिः ।
समुपास्यत पुत्रभोग्यया स्नूषयेवाविकृतेन्द्रियः श्रिया । । ८.१४ । ।
प्रशमस्थितपूर्वपार्थिवं कुलं अभ्युद्यत नूतनेश्वरं ।
नभसा निभृतेन्दुना तुलां उदितार्केण समारुरोह तथ् । । ८.१५ । ।
यतिपार्थिवलिङ्गधारिणौ ददृशते रघुराघवौ जनैः ।
अपवर्गमहोदयार्थयोर्भुवं अंशाविव धर्मयोर्गतौ । । ८.१६ । ।
अजिताधिगमाय मन्त्रिभिर्युयुजे नीतिविशरदैरजः ।
अनपायिपदोपलब्धये रघुराप्तैः समियाय योगिभिः । । ८.१७ । ।
समयुजय्त भूपतिर्युवा सचिवैः प्रत्यहं अर्थसिद्धये ।
अपुनर्जननोपत्तये प्रययाः संयमिभिर्मनीषिभिः । । ८.१७* । ।
नृपतिः प्रकृतीरवेक्षितुं व्यवहारासनं आददे युवा ।
परिचेतुं उपांशु धारणां कुशपूतं प्रवयास्तु विष्टरं । । ८.१८ । ।
अनुरण्जयितुं प्रजाः प्रभुर्व्यहारासनं आददे नवः ।
अपरः शुचिविष्टरस्थितः परिचेतुं यतते स्म धारणाः । । ८.१८* । ।
अनयत्प्रभुशक्तिसंपदा वशं एको नृपतीननन्तरान् ।
अपरः प्रणिधानयोग्यया मरुतः पञ्च शरीरगोचरान् । । ८.१९ । ।
नयचक्षुरजो दिदृक्षया पररन्ध्रस्य ततान मण्डले ।
हृदये समरोपयन्मनः परमं ज्योतिरवेक्षितुं रघुः । । ८.१९* । ।
अकरोदचिरेश्वरः क्षितौ द्विषदारम्भफलानि भस्मसाथ् ।
अपरो दहने स्वकर्मणां ववृते ज्ञानमयेन वह्निना । । ८.२० । ।
पणबन्धमुखान्गुणानजः षडुपायुङ्क्त समीक्ष्य तत्फलं ।
रघुरप्यजयद्गुणत्रयं प्रकृतिस्थं समलोष्टकाञ्चनः । । ८.२१ । ।
न नवः प्रभुरा फलोदयात्स्थिरकर्मा विरराम कर्मणः ।
न च योगविधेर्नवेतरः स्थिरधीरा परमात्मदर्शनाथ् । । ८.२२ । ।
इति शत्रुषु चेन्द्रियेषु च प्रतिषिद्धप्रसरेषु जाग्रतौ ।
प्रसितावुदयापवर्गयोरुभयीं सिद्धिं उभाववापतुः । । ८.२३ । ।
अथ काश्चिदजव्यपेक्षया गमयित्वा सम्दर्शनः समाः ।
तमसः परं आपदव्ययं पुरुषं योगसमाधिना रघुः । । ८.२४ । ।
शुतदेहविसर्जनः पितुश्चिरं अश्रूणि विमुच्य राघवः ।
विदधे विधिं अस्य नैष्ठिकं यतिभिः सार्धं अनग्निं अग्निचिथ् । । ८.२५ । ।
अकरोत्स तदौर्ध्वदैहिकं पितृभक्त्या पितृकार्यकल्पविथ् ।
न हि तेन पथा तनुत्यजस्तनयावर्जितपिण्डकाङ्क्षिणः । । ८.२६ । ।
स परार्ध्यगतेरशोच्यतां पितुरुद्दिश्य सदर्थवेदिभिः ।
शमिताधिरधिज्यकार्मुकः कृतवानप्रतिशासनं जगथ् । । ८.२७ । ।
क्षितिरिन्दुमती च भामिनी पतिं आसाद्य तं अग्र्यपौरुषं ।
प्रथमा बहुरत्नसूरभूदपरा वीरं अजीजनत्सुतं । । ८.२८ । ।
दशरास्मिशतोपमद्युतिं यशसा दिक्षु दशवपि श्रुतं ।
दशपूर्वरथं यं आख्यया दशकण्ठारिगुरुं विदुर्बुधाः । । ८.२९ । ।
ऋषिदेवगणस्वधाभुजां श्रुतयागप्रस्वैः स पार्थिवः ।
अनृणत्वं उपेयिवान्बभौ परिधेर्मुक्त इवोष्णदीधितिः । । ८.३० । ।
बलं आर्तभयोपशान्तये विदुषां संनतये बहु श्रुतं ।
वसु तस्य न केवलं गुणवत्तापि परप्रयोजना । । ८.३१ । ।
स कदाचिदवेषितप्रजः सह देव्या विजहार सुप्रजाः ।
नगरोपवने शचीसखो मरुतां पालयितेव नन्दने । । ८.३२ । ।
अथ रोधसि दक्षिणोदधेः श्रित गोकर्णनिकेतं ईश्वरं ।
उपवीणयितुं ययौ रवेरुदगावृत्तिपथेन नारदः । । ८.३३ । ।
कुसुमैर्ग्रथितां अपार्थिवैः स्रजं आतोद्यशिरोनिवेशितां ।
अहरत्किल तस्य वेगवानधिवासस्पृहयेव मारुतः । । ८.३४ । ।
भ्रमरैः कुसुमानुसारिभिः परिकीर्णा परिवादिनी मुनेः ।
ददृशे पवनावलेपजं सृजती बाष्पं इवाञ्जनाविलं । । ८.३५ । ।
अभिभूय विभूतिं आर्तवीं मधुगन्धातिशयेन वीरुधां ।
नृपतेरमरस्रगाप सा दयितोरुस्तनकोटिसुस्थितिं । । ८.३६ । ।
क्षणमात्रसखीं सुजातयोः स्तनयोस्तां अवलोक्य विहला ।
निमिमील नरोत्तमप्रिया हृतचन्द्रा तमसेव क्ॐउदी । । ८.३७ । ।
वपुषा करणोज्झितेन सा निपतन्ती पतिं अप्यपातयथ् ।
ननु तैलनिषेकबिन्दुना सह दीपार्चिरुपैति मेदिनीं । । ८.३८ । ।
समं एव नराधिपेन सा गुरुसंमोहविलुप्तचेतना ।
गुरुसंमोहविलुप्तचेतना नवदीपार्चिरिव क्षितेस्तलं । । ८.३८* । ।
उभयोरपि पार्श्ववर्तिनां तुमु लेनार्तरवेण वेजिताः ।
विहगाः कमलाकरालयाः समदुःखा इव तत्र चुक्रुशुः । । ८.३९ । ।
नृपतेर्व्यजनादिभिस्तमो नुनुदे सा तु तथैव संस्थिता ।
प्रतिकारविधानं आयुषः सति शेषे हि फलाय कल्पते । । ८.४० । ।
प्रतियोजयितव्यवल्लकीसमवस्थां अथ सत्त्वविप्लवाथ् ।
स निनाय नितान्तवत्सलः परिगृह्योचितं अङ्कं अङ्गनां । । ८.४१ । ।
स निनाय नितान्तवत्सलः परिवृत्तप्रथमच्छविं क्षणाथ् ।
सलिलोद्धृतपद्मिनीनिभां दयितां अङ्कं उदशुलोचनः । । ८.४१* । ।
स निनाय नितान्तवत्सलः करणापायविभिन्नवर्णया ।
समलक्ष्यत बिभ्रदाविलां मृगलेखां उषसीव चन्द्रमाः । । ८.४२ । ।
विललाप स बाष्पगद्गदं सहजां अप्यपहाय धीरतां ।
अभितप्तं अयोऽपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिषु । । ८.४३ । ।
कुसुमान्यपि गात्रसंगमात्प्रभवन्त्यायुरपोहितुं यदि ।
न भविष्यति हन्त साधनं किं इवानयत्प्रहरिष्यतो विधेः । । ८.४४ । ।
अथ वा मृदु वस्तु हिंसितुं मृदुनैवारभते प्रजान्तकः ।
हिमसेकविपत्तिरत्र मे नलिनी पूर्वनिदर्शनं मता । । ८.४५ । ।
स्रगियं यदि जीवितापहा हृदये किं निहिता न हन्ति मां ।
विषं अप्यमृतं क्वचिद्भवेदमृतं वा विषं ईश्वरेच्छया । । ८.४६ । ।
अथ वा मम भाग्यविप्लवादशनिः कल्पित एष वेधसा ।
यदनेन तरुर्न पातितस्क्षपिता तद्विटपाश्रितलता । । ८.४७ । ।
कृतवत्यसि नावधीरणां अपराध्हेऽपि यदा चिरं मयि ।
कथं एकपदे निरागसं जनं आभाष्यं इमं न मन्यसे । । ८.४८ । ।
ध्रुवं अस्मि शठः शुचिस्मिते विधितः कैतववत्सलस्तव ।
परलोकं असंनिवृत्तये यदनापृच्छ्य गतासि मां इतः । । ८.४९ । ।
दयितां यदि तावदन्वगाद्विनिवृत्तं किं इदं तया विना ।
सहतां हतजीवितं मम प्रबलां आत्मकृतेन वेदनां । । ८.५० । ।
सुरतश्रमसंभृतो मुखे ध्रियते स्वेदलवोद्गमोऽपि ते ।
अथ चास्तमिताऽस्यहो बत धिगिमां देहभृतां असारतां । । ८.५१ । ।
सुरतश्रमवारिबिन्दवो न हि तावद्विरमन्ति ते मुखे ।
कथं अस्तमिताऽस्यहो बत धिगिमां देहवतां असारतां । । ८.५१* । ।
मनसापि न विप्रियं मया कृतपूर्वं तव किं जहासि मां ।
ननु शब्दपतिः क्षितेरहं त्वयि मे भावनिबन्धना रतिः । । ८.५२ । ।
कुसुमोत्कचितान्वलीमतश्चलयन्भृङ्गरुचस्तवालकान् ।
करभोरु करोति मारुतस्त्वदुपावर्तन्शङ्कि मे मनः । । ८.५३ । ।
तदपोहितुं अर्हसि प्रिये प्रतिबोधेन विषादं आषु मे ।
ज्वलितेन गुहागतं तमस्तुहिनाद्रेरिव नतं ओषधिः । । ८.५४ । ।
इदं उच्छ्वसितालकं मुखं विश्रान्तकथं दुनोति मां ।
निशि सुप्तं इवैकपङ्कजं विरताभ्यन्तरषट्पदस्वनं । । ८.५५ । ।
शशिनं पुनरेति शार्वरी दयिता द्वन्द्वचरं पतत्रिणं ।
इति तौ विर्हान्तरक्षमौ कथं अत्यन्तगता न मां दहेः । । ८.५६ । ।
नवपल्लवसंस्तरेऽपि ते मृदु दूयेत यदङ्गं अर्पितं ।
तदिदं विषहिष्यते कथं वद वामोरु चिताधिरोहणं । । ८.५७ । ।
इयं अप्रतिबोधशायिनीं रशना त्वां प्रथमा रहःसखी ।
गतिविभ्रमसाद नीरवा न शुचा नानुमृतेव लक्ष्य्ते । । ८.५८ । ।
कलं अन्यभृतासु भाषितं कलहंसीषु गतं मदालसं ।
पृटतीषु विलोलं ईक्षितं पवनाधूतलतासु विभ्रमः । । ८.५९ । ।
त्रिदिवोत्सुकयाप्यवेक्ष्य मां निहिताः सत्यं अमी गुणास्त्वया ।
विरहे तव मे गुरुव्यथं हृदयं न त्ववलम्बितुं क्षमाः । । ८.६० । ।
मिथुनं परिकल्पितं त्वया सहकारः फलिनी च नन्विमौ ।
अविधाय विवाहसत्क्रियां अनयोर्गम्यत इव्यसांप्रतं । । ८.६१ । ।
कुसुमं कृतदोहदस्त्वया यदशोकोऽयं उदीरयिष्यति ।
अलकाभरणं कथं नु तत्तव नेष्यामि निवापलाल्यतां । । ८.६२ । ।
स्मरतेव सशब्दनूपुरं चरणानुग्रहं अन्यदुर्लभं ।
अमुना कुसुमाश्रुवर्षिणा त्वं अशोकेन सुगात्रि शोच्यसे । । ८.६३ । ।
तव निःश्वसितानुकारिभिर्बकुलैरर्धचितां समं मया ।
असमाप्य विलासमेखलां किं इदं किंनरकण्ठि सुप्यते । । ८.६४ । ।
समदुःखसुखः सखीजनः प्रतिपच्चन्द्रनिभोऽयं आत्मजः ।
अहं एकरसस्तथापि ते व्यवसायः प्रतिपत्तिनिष्ठुरः । । ८.६५ । ।
धृतिरस्तमिता रतिश्च्युता विरतं गेयं ऋतुर्निरुत्सवः ।
गतं आभरणप्रयोजनं परिशून्यं शयनीयं अद्य मे । । ८.६६ । ।
गृहिणी सचिवः सखी मिथः प्रियशिष्या ललिते कलाविधौ ।
करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां वद किं न मे हृतं । । ८.६७ । ।
मदिराक्षि मदाननार्पितं मधु पीत्वा रसवत्कथं नु मे ।
अनुपास्यसि बाष्पदूषितं परलोकोपनतं जलाञ्जलिं । । ८.६८ । ।
विभवेऽपि सति त्वया विना सुखं एतावदजस्य गण्यतां ।
अहृतस्य विलोभनान्तरैर्मम सर्वे विषयास्तदाश्रयाः । । ८.६९ । ।
विलपन्निति कोसलाधिपः करुणार्थग्रथितं प्रियां प्रति ।
अकरोत्पृथिवीरुहानपि स्रुतशाखारसभाष्पदुर्दिनान् । । ८.७० । ।
अथ तस्य कथंचिदङ्कतः स्वजनस्तां अपनीय सुन्दरीं ।
विससर्ज कृतान्त्यमण्डनां अनलाय्ऽ आगुरुचन्दनदिहसे । । ८.७१ । ।
प्रमदां अनु संस्थितः शुचा नृपतिः सन्निति वाच्यदर्शनाथ् ।
न चकार शरीरं अग्निसात्सह देव्या न तु जीविताशया । । ८.७२ । ।
अथ तेन दशाहतः परे गुणशेषां उपदिष्य गेहिनीं ।
विदुषा विधयो महर्द्धयः पुर एवोपवने समापिताः । । ८.७३ । ।
स विवेश पुरीं तया विना क्षणदापायशशाङ्कदर्शनः ।
परिवाहं इवावलोकयन्स्वशुचः पौरवधूमुखाश्रुषु । । ८.७४ । ।
अथ तं सवनाय दिषितः प्रणिधानाद्गुरुराश्रमस्थितः ।
अभिषङ्गजडं विजज्ञिवानिति शिष्येण किलान्वबोधयथ् । । ८.७५ । ।
असमाप्तविधिर्यतो मुनिस्तव विद्वानपि तापकारणं ।
न भवन्तं उपस्थितः स्वयं प्रकृतौ स्थापयितुं कृतस्थितिः । । ८.७६ । ।
मयि तस्य सुवृत्त वर्तते लघुसंदेशपदा सरस्वती ।
शृणु विश्रुतसत्त्वसार तां हृदि चैनां उपधातुं अर्हसि । । ८.७७ । ।
पुरुषस्य पदेष्वजन्मनः समतीतं च भवच्च भावि च ।
स हि निष्प्रतिघेन चक्षुषा त्रितयं ज्ञानमयेन पश्यति । । ८.७८ । ।
चरतः किल दुश्चरं तपस्तृणबिन्दोः परिशङ्कितः पुरा ।
प्रजिघाय समाधिबेदिनीं हरिरस्मै हरिणीं सुराङ्गनां । । ८.७९ । ।
स तपःप्रतिबन्धमन्युना प्रमुखाविष्कृतचारुविभ्रमां ।
अशपद्भव मानुषीति तां शमवेलाप्रलयोर्मिणा मुनिः । । ८.८० । ।
भगवन्परवानयं जनः प्रतिकूलाचरितं क्षमस्व मे ।
इति चोपनतां क्षितिपृशं विवशा शापनिवृत्तिकारणं । । ८.८१ । ।
क्रथकैशिकवंशसंभवा तव भूत्वा महिषी चिराय सा ।
उपलब्धवती दिवश्च्युतं विवशा शापनिवृत्तिकारणं । । ८.८२ । ।
तदलं तदपायचिन्तया विपदुत्पत्तिमतां उपस्थिता ।
वसुधेयं अवेक्ष्यतां त्वया वसुमत्या हि नृपाः कलत्रिणः । । ८.८३ । ।
उदये मदवाच्यं उज्झता श्रुतं आविष्कृतं आत्मवत्तया ।
मनसस्तदुपस्थिते ज्वरे पुनरक्लीबतया प्रकाश्यतां । । ८.८४ । ।
रुदता कुत एव सा पुनर्भवता नानुमृतापि लभ्यते ।
परलोकजुषां स्वकर्मभिर्गतयो भिन्नपथा हि देहिनां । । ८.८५ । ।
रुदितेन न सा निवर्तते नृप तत्तावदन्र्थकं तव ।
न भवाननुसंस्थितोऽपि तां लभते कर्मवशा हि देहिनः । । ८.८५* । ।
अपशोकमनाः कुटुम्बिनीं अनुगृह्णीष्व निवापदत्तिभिः ।
स्वजनाश्रु किलात्रिसंततं दहति प्रेतं इति प्रचक्षते । । ८.८६ । ।
मरणं प्रकृतिः शरीरिणां विकृतिर्जीवितं उच्यते बुधैः ।
क्षणं अप्यवतिष्ठते श्वसन्यदि जन्तुर्ननु लाभवानसौ । । ८.८७ । ।
अवगच्छति मूढचेतनः प्रियनाशं हृदि शल्यं अर्पितं ।
स्थिरधीस्तु तदेव मन्यते कुशलद्वारतया समुद्धृतं । । ८.८८ । ।
अवगच्छति मूढचेतनः श्रुत धृतसंयोगविपर्ययौ यदा ।
विरहः किं इवानुतापयेद्वद बाह्यैर्विषयैर्विपश्चितं । । ८.८९ । ।
न पृथग्जनवच्छुचो वशं वशिनां उत्तम गन्तुं अर्हसि ।
द्रुमसानुमतां किं अन्तरं यदि वायौ द्वितयेऽपि ते चलाः । । ८.९० । ।
स तथेति विनेतुरुदारमतेः प्रतिगृह्य वचो विससर्ज मुनिं ।
तदलब्धपदं हृदि शोकघने प्रतियातं इवान्तिकं अस्य गुरोः । । ८.९१ । ।
तेनाष्टौ परिगमिताः समाः कथंचिद्बालत्वादवितथसूनृतेन सूनोः ।
सादृश्यप्रतिकृतिदर्शनैः प्रियायाः स्वप्नेषु क्षणिकसमागम्तोसवैश्च । । ८.९२ । ।
तस्य प्रसह्य हृदयं किल शोकशङ्कुः प्लक्षप्ररोह इव सौधतलं बिभेद ।
प्राणान्तहेतुं अपि तं भिषजां असाध्यं लाभं प्रियानुगमने त्वरया स मेने । । ८.९३ । ।
सम्यग्विनीतं अथ वर्महरं कुमारं आदिश्य रक्षणविधौ विधिवत्प्रजानां ।
रोगोपसृष्टतनुदुर्वसतिं मुमुक्षुः प्रायोपवेशनमतिर्नृपतिर्बभूव । । ८.९४ । ।
तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जह्नुकन्यासर्य्वोर्देहत्यागादमरगणनालेख्यं आसाद्य सद्यः ।
पूर्वाकाराधिकतररुचा संगतः कान्तयासौ लीलागारेष्वरमत पुनर्नन्दनाभ्यन्तरेषु । । ८.९५ । ।
इति कालिदासविरचिते रघुवंशे अष्टमः सर्गः


text:
अनुपलब्धि
इदानीं षष्ठं प्रमाणं निरूप्यते । ज्ञानकरणाजन्याभावानुभवा - साधारणकारणमनुपलब्धिरूपं प्रमाणम् । अनुमानादिजन्या - तीन्द्रियाभावानुभवहेतावनुमानादावतिव्याप्तिवारणायाजन्यान्तं पदम् । अदृष्टादौ साधारणकारणेऽतिव्याप्तिवारणायासधारणेति । अभावस्मृत्यसाधारणहेतुसंस्कारेऽतिव्याप्तिवारणायानुभवेति विशेषणम् । न चातीन्द्रियाभावानुमितिस्थलेऽप्यनुपलब्ध्यैवाभावो गृह्यताम् विशेषाभावादिति वाच्यम् । धर्माधर्माद्यनुपलब्धिसत्त्वेऽपि तदभावानिश्चयेन योग्यानुपलब्धेरेवाभावाग्राहकत्वात् । ननु केयं योग्यानुपलब्धिः । किं योग्यस्य प्रतियोगिनोऽनुपलब्धिः । उत योग्येऽधिकरणे प्रतियोगिनोऽनुपलब्धिः । नाद्यः स्तम्भे पिशाचादिभेदस्याप्रत्यक्षत्वापत्तेः । नान्त्यः आत्मनि धर्माद्य - भावस्यापि प्रत्यक्षत्वापत्तेरिति चेत् न "योग्या चासावनुप - लब्धिश्चेति "कर्मधारयाश्रयणात् । अनुपलब्धेर्योग्यता च तर्कितप्रतियोगिसत्त्वप्रसञ्जितप्रतियोगिकत्वम् । यस्याभावो गृह्यते तस्य यः प्रतियोगी तस्य सत्त्वेनाधिकरणे तर्कितेन प्रसञ्जनयोग्यमापादनयोग्यं प्रतियोग्युपलब्धिस्वरूपं यस्य अनुपलम्भस्य तत्त्वं तदनुपलब्धेर्योग्यत्वमित्यर्थः । तथाहि - स्फीतालोकवति भूतले यदि घटः स्यात् तदा घटोपलम्भः स्यादित्यापादनसम्भवात् तादृशभूतले घटाभावोऽनुपलब्धिगम्यः । अन्धकारे तु तादृशापादनासम्भवान्नानुपलब्धिगम्यता । अत एवस्तम्भे तादात्म्येन पिशाचसत्त्वे स्तम्भवत् प्रत्यक्षत्वापत्त्या तदभावोऽनुपलब्धिगम्यः । आत्मनि धर्मादिसत्त्वेऽप्यस्यातीन्द्रियतया निरुक्तोपलम्बापादनासम्भवात् न धर्माद्यभावस्यानुपलब्धिगम्यत्वम्. ननूक्तरीत्याऽधिकरणेन्द्रियसन्निकर्षस्थले अभावस्याउपलब्धिगम्यत्वं त्वदनुमतम् । तत्र क्लृप्तेन्द्रियमेवाभावाकारवृत्तावपि करणम् इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधानादिति चेत् न । तत्प्रतियोग्यनुपलब्धे - रप्यभावग्रहे हेतुत्वेन क्लृप्तत्वेन करणत्वमात्रस्य कल्पनात् । इन्द्रियस्य चाभावेन समं सन्निकर्षाभावेनाभावग्रहाहेतुत्वात् इन्द्रियान्वयव्यतिरेकयोरधिकरणज्ञानाद्युपक्षीणत्वेनान्यथासिद्धेः । ननु "भूतले घटो न "इत्याद्यभावानुभवस्थले भूतलांशे प्रत्यक्षत्वमुभयसिद्धमिति तत्र वृत्तिनिर्गमनस्यावश्यकत्वेन भूतलावच्छिन्नचैतन्यवत् तन्निष्ठघटाभावावच्छिन्नचैतन्यस्यापि प्रमात्रभिन्नतया घटाभावस्य प्रत्यक्षतैव सिद्धान्तेऽपि इति चेत् सत्यम् अभावप्रतीतेः प्रत्यक्षत्वेऽपि तत्कारणस्यानुप - लब्धेर्मानान्तरत्वात् । न हि फलीभूतज्ञानस्य प्रत्र्यक्षत्वे तत्करणस्य प्रत्यक्षप्रमाणतानियतत्वमस्ति । "दशमस्त्वमसि " इत्यादिवाक्यजन्यज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वेऽपि तत्करणस्य वाक्यस्य प्रत्यक्षप्रमाणभिन्नप्रमाणत्वाभ्युपगमात् । फलवैजात्यं विना कथं प्रमाणभेद इति चेत् न वृत्तिवैजात्यमात्रेण प्रमाणवैजात्योपपत्तेः । थथा च घटाद्यभावाकारवृत्तिर्नेन्द्रियजन्या इन्द्रियस्य विषयेणासन्निकर्षात् किन्तु घटाद्यनुपलब्धिरूप - मानान्तरजन्येति भवत्यनुपलब्धेर्मानान्तरत्वम् । ननु अनुपलब्धिरूपमानान्तरपक्षेऽभावप्रतीतेः प्रत्यक्षत्वे घटवति घटाभावभ्रमस्यापि प्रत्यक्षत्वापत्तौ तत्राप्यनिर्वचनीय - घटाभावोऽभ्युपगम्येत । न चेष्टापत्तिः तस्य मायोपादानक - त्वेऽभावत्वानुपपत्तेः मायोपादानकत्वाभावे मायायाः सफलकार्योपादानत्वानुपपत्तिरिति चेत् न । घटवति घटाभावभ्रमोन तत्कालोत्पन्नघटाभावविषयकः किन्तु भूतलरूपादौ विद्यमानो लौकिको घटाभावो भूतले आरोप्यते इत्यन्यथाख्यातिरेव आरोप्यसन्निकर्षस्थले सर्वत्रान्यथाख्यातेरेव व्यवस्थापनात् । अस्तु वा प्रतियोगिमति तदभावभ्रमस्थले तदभावस्यानिर्वचनीयत्वम् तथापि तदुपादानं मायैव । नह्युपादानोपादेययोरत्यन्तसाजात्यम् तन्तुपटयोरपि तन्तुत्वपटत्वादिना वैजात्यात् यत्किञ्चित्साजात्यस्य मायया अनिर्वचनीयघटाभावस्य च मिथ्यात्वधर्मस्य विद्यमानत्वात् । अन्यथा व्यावहारिकं घटाभावं प्रति कथं मायोपादानमिति कुतो नाशङ्कथाः । न च विजातीययोरप्युपादानोपादेयभावे ब्रह्मैव जगदुपादानं स्यादिति वाच्यम् प्रपञ्चविभ्रमाधिष्ठानत्वरूपस्य तस्येष्टत्वात् परिणामित्वरूपस्योपादानत्वस्य निरवयवे ब्रह्मण्यनुपपत्तेः । तथा च प्रपञ्चस्य परिणाम्युपादानं माया न ब्रह्म इति सिद्धान्त इत्यलमतिप्रसङ्गेन । स चाभावश्चतुर्विधः -प्रागभावः प्रध्वंसाभावोऽत्यन्त अभावोऽन्योन्याभावश्चेति । तत्र मृत्पिण्डादौ कारणे कार्यस्य घटादेरुत्पत्तेः पूर्वं योऽभावः स प्रागभावः । स च भविष्यतीति प्रतीतिविषयः । तत्रैव घटस्य मुद्गरपातानन्तरं योऽभावः स प्रध्वंसाभावः । ध्वंसस्यापि स्वाधिकरणकपालनाशे नाश एव । न च घटोन्मज्जनापत्तिः घटध्वंसध्वंसस्यापि घटप्रतियोगिक - ध्वंसत्वात् । अन्यथा प्रागभावध्वंसात्मकघटस्य विनाशे प्रागभावोन्मज्जनापत्तिः । न चैवमपि यत्र ध्वंसाधिकरणं नित्यं तत्र कथं ध्वंसनाश इति वाच्यम् । तादृशमधिकरणं यदि चैतन्यव्यतिरिक्तं तदा तस्य नित्यत्वमसिद्धम् ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य ब्रह्मज्ञाननिवर्त्यताया वक्ष्यमाणत्वात् । यदि च ध्वंसाधिकरणं चैतन्यं तदाऽसिद्धिः आरोपितप्रतियोगिक - ध्वंसस्याधिष्ठाने प्रतीयमानस्याधिष्ठानमात्रत्वात् । तदुक्तम् -"अधिष्ठानावशेषो हि नाशः कल्पितवस्तुनः "इति एवं शुक्तिरूप्यविनाशोऽपीदमवच्छिन्नचैतन्यमेव । यत्राधिकरणे यस्य कालत्रयेऽप्यभावः सोऽत्यन्ताभावः । यथा वायौरूपात्यन्ताभावः । सोऽपि वियदादिवत् ध्वंसप्रतियोग्येव । "इदमिदं न "इति प्रतीतिविषयोऽन्योन्याभावः । अयमेव विभागो भेदः पृथक्त्वं चेति व्यवह्रियते भेदातिरिक्तपृथक्त्वादौ प्रमाणाभावात् । अयं चान्योन्याभावोऽधिकरणस्य सादित्वे सादिः यथ घटे पटभेदः अधिकरणस्यानादित्वेऽनादिरेव यथा जीवे ब्रह्मभेदः ब्रह्मणि वा जीवभेदः । द्विविधोऽपि भेदो ध्वंसप्रतियोग्येव अविद्यानिवृत्तौ तत्परतन्त्राणां निवृत्त्यवश्यम्भावात् । पुनरपि भेदो द्विविधः -सोपाधिको निरुपाधिकश्चेति । तत्रोपाधि - सत्ताव्याप्यसत्ताकत्वं सोपाधिकत्वम् । तच्छून्यत्वं निरुपाधिकत्वम् । तत्राद्यो तथा एकस्यैवाकाशस्य घटाद्युपाधिभेदेन भेदः । यथा वा एकस्य सूर्यस्य जलभाजनभेदेन भेदः । तथा च ब्रह्मणोऽन्तःकरण - भेदाद्भेदः । निरुपाधिकभेदो यथा घटे पटभेदः । न च ब्रह्मण्यपि प्रपञ्चभेदाभ्युपगमेऽद्वैतविरोधः तात्त्विक - भेदानभ्युपगमेन वियदादिवदद्वैताव्याघातकत्वात् । प्रपञ्चस्याद्वैते ब्रह्मणि कल्पितत्वाङ्गीकारात् ।तदुक्तं सुरेश्वराचार्यैः - "अक्षमा भवतः केयं साधकत्वप्रकल्पने । किं न पश्यसि संसारं तत्रैवाज्ञानकल्पितम् ॥" इति । अत एव विवरणेऽविद्यानुमाने प्रागभावव्यतिरिक्तत्वविशेषणम् तत्त्वप्रदीपिकायामविद्यालक्षणे भावत्व-विशेषणं च सङ्गच्छते । एवं चतुर्विधानामभावानां योग्यानुपलब्ध्या प्रतीतिः । तत्रानुपलब्धिर्मानान्तरम् । एवमुक्तानां प्रमाणानां प्रामाण्यं स्वत एवोत्पद्यते ज्ञायते च । तथा हि स्मृत्यनुभवसाधारणं संवादिप्रवृत्त्यनुकूलं तद्वति तत्प्रकारकज्ञानत्वं प्रामाण्यम् । तच्च ज्ञानसामान्यसामग्रीप्रयोज्यं न त्वधिकं गुणमपेक्षते प्रमामात्रेऽनुगतगुणाभावात् । नापि प्रत्यक्षप्रमायां भूयोऽवयवेन्द्रियसन्निकर्षः रूपादिप्रत्यक्षे आत्मप्रत्यक्षे च तदभावात् सत्यपि तस्मिन् "पीतः शङ्खः " इति प्रत्यक्षस्य भ्रमत्वाच्च । अत एव न सल्लिङ्गपरामर्षादिक - मप्यनुमित्यादिप्रमायां गुणः असल्लिङ्गपरामर्षादिस्थलेऽपि विषयाबाधेनानुमित्यादेः प्रमात्वात् । न चैवमप्रमाप प्रमा स्यात् ज्ञासामान्यसामग्र्या अविशेषादिति वाच्यम् । दोषाभावस्यापि हेतुत्वाङ्गीकारात् । न चैवं परतस्त्वम् आगन्तुकभाकारणापेक्षायामेव परतस्त्वात् । ज्ञायते च प्रामाण्यं स्वतः । स्वतो ग्राह्यत्वं च दोषाभावे सति यावत्स्वाश्रयग्राहकसामग्रीग्राह्यत्वम् । स्वाश्रयो वृत्तिज्ञानम् तद्ग्राहकं साक्षिज्ञानम् । तेनापि वृत्तिज्ञाने गृह्यमाणे तद्गतं प्रामाण्यमपि गृह्यते । न चैवं प्रामाण्यसंशयानुपपत्तिः तत्र संशयानुरोधेन दोषस्यापि सत्त्वेन दोषाभावघटित - स्वाश्रयग्राहकाभावेन तत्र प्रामाण्यस्यैवाग्रहात् । यद्वा यावत्स्वाश्रयग्राहकग्राह्यत्वयोग्यत्वं स्वतस्त्वम् । संशयस्थले प्रामाण्यस्योक्तयोग्यतासत्त्वेऽपि दोषवशेनाग्रहात् न संशयानुपपत्तिः । अप्रामाण्यन्तु न ज्ञानसामान्यसामग्रीप्रयोज्यम् प्रमाया - मप्यप्रामाण्यापत्तेः किन्तु दोषप्रयोज्यम् । नाप्यप्रामाण्यं यावत्स्वाश्रयग्राहकग्राह्यम् अप्रामाण्यघटकतदभाववत्त्वादे - र्वृत्तिज्ञानानुपनीतत्वेन साक्षिणाग्रहीतुमशक्यत्वात् । किन्तु विसंवादिप्रवृत्त्यादिकिङ्गकानुमित्यादिविषय इति परत एवाप्रामाण्यमुत्पद्यते ज्ञायते च ।
इति वेदान्तपरिभाषायामनुपलब्धिपरिच्छेदः ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
इदानीमलङ्कारं तस्य निर्दिदिक्षुः प्रस्थानं रचयन्नाह—
गिरां काव्यानां मार्गो रचनाप्रकारः, अनेको भिन्नो विजातीयः उदीच्यादिदिग्देशभेदेन अस्ति प्रवर्त्तते । किमेकान्तविसदृशोऽसौ, नेत्याह—सूक्ष्मभेदः परस्परमिति । परस्परमन्यो यम् सूक्ष्मः स्वल्पः भेदोऽन्तरं यस्य स तथा । विजातीयत्वेऽपि सदृशोऽस्ति मार्गः, गोगवयादिवदित्युत्सर्गः । तस्यापवादमाह—तत्रेत्यादि । तत्र तस्मिन्ननेकस्मिन् मार्गे वैदर्भगौडीयौ प्रस्फुटान्तरौ । विदर्भा दाक्षिणात्याः, एकदेशेन समुदायोपलक्षणत्वात् । तेषामयं वैदर्भः । गौडाः पौरस्त्याः तेषामयं गौडीयः । तौ मार्गौ प्रस्फुटौ । महदन्तरं भेदोऽनयोरिति प्रस्फुटान्तरौ । विजातीयत्वेऽपि शेषो मार्गो वैदर्भेण सदृशः, गवेव गवयः । गौडीयस्तु विसदृशः । गवेव करभः । व्यक्तिभेदस्त्वेकैकस्यामप्यनन्तः प्रतिकविस्थितः स इह न विवक्षितः । तद् वक्ष्यति—तद्भेदास्तु न शक्यन्ते वक्तुं प्रतिकविस्थिताः । इति ।40
यदि नामैवं ततः किमित्याह—ततश्च तावेव वर्ण्येते विभज्येते । प्रस्फुटान्तरयोः सुविभजत्वात् । शेषस्तु वैदर्भप्रायत्वात् पृथग् नोच्यते ।
17a एवं च कृत्वा यदुक्तं भामहेन—
28
अथ मतं कथं तर्हि पौरस्त्येषु वैदर्भो दृश्यते पद्यसाधारणो यथा दाक्षिणात्यानामेव । दाक्षिणात्येषु वा गौडीय इति । तत्किमेतावता तेषामसौ निजः स्यात् । तेष्वसौ दृश्यमानोऽपि न निजः दक्षिणमार्गवत्, यथा दाक्षिणात्यानाम् । नहि चन्दनं देशान्तरे दृश्यत इति तज्जमेव स्यात् । देशान्तरदृष्टमपि हि मलयजमेव तत् । तथा वैदर्भः पौरस्त्येषु कथञ्चित् दृश्यमानोऽपि वैदर्भ एव, यो दाक्षिणात्यानां सहजः । गौडीयोऽपि दाक्षिणात्येषु कथञ्चिद् दृश्यते तथापि पौरस्त्यानामेवासौ निजत्वात् । तदेतौ काव्यरचनाप्रकारौ मार्गौ प्रकृतिविलक्षणो दक्षिणात्यैर्गौडैश्च व्यपदिश्ये17b ते । निजत्वाद् देशभाषादिवत् वैदर्भगौडीय इति । एतावत्तु स्यात् ।