text:
ऋत्विज
टिप्पणी : सोमयाग में प्रातःसवन में आज्य स्तोत्र तथा आज्य शस्त्र होते हैं। पहले आज्यस्तोत्र का गायन होता है और उसके पश्चात् स्तोत्र विशेष के शस्त्र का उच्चारण किया जाता है। पहला स्तोत्र इसका अपवाद है। पहले होता का शस्त्र पाठ होता है, फिर स्तोत्र और उसके पश्चात् प्रउग शस्त्र। उसके पश्चात् दूसरा आज्यस्तोत्र, फिर मैत्रावरुण शस्त्र, फिर तीसरा आज्यस्तोत्र, उसके पश्चात् ब्राह्मणाच्छंसी ऋत्विज का शस्त्र। फिर चतुर्थ आज्यस्तोत्र, उसके पश्चात् अच्छावाक् नामक ऋत्विज का आज्यशस्त्र। ब्राह्मण ग्रन्थों(ऐतरेय ब्राह्मण २.३६, ताण्ड्य ब्राह्मण ७.२.१) में इसे आजि--संग्राम या होड की संज्ञा दी गई है।
प्रथम आज्यस्तोत्रम्(रथन्तरपृष्ठे)
अग्न आ याहि वीतये गृणानो हव्यदातये। नि होता सत्सि बर्हिषि॥
तं त्वा समिद्भिरङ्गिरो घृतेन वर्धयामसि। बृहच्छोचा यविष्ठ्य॥
स नः पृथु श्रवाय्यमच्छा देव विवाससि। बृहदग्ने सुवीर्यम्॥
गान विधि
हुम्। अग्न आयाहिवीतयोम्। ओमो ओओओओओओओ २ ओओओओओओ१२१२॥ हुम् आ२॥ ओओ॥ आ३४५॥(१) तन्त्वासमिद्भिरङ्गिरोम्॥ ओमोओओओओओओओ२ ओओओओओओ १२१२॥ हुम् आ२॥ ओओ॥ आ ३४५॥(२) सनःपृथुश्रवायियोम्॥ ओमोओओओओओओओ२ओओओओओओ१२१२॥हुम् आ२॥ ओओ॥आ३४५॥(३)
द्वितीय आज्य स्तोत्रम्(रथन्तरपृष्ठे)
आ नो मित्रावरुणा घृतैर्गव्यूतिमुक्षतम्। मध्वा रजा ँसि सुक्रतू॥
उरुश ँसा नमोवृधा मह्ना दक्षस्य राजथः॥ द्राघिष्ठाभिः शुचिव्रता॥
गृणाना जमदग्निना योनावृतस्य सीदतम्। पात ँ सोममृतावृधा॥
तृतीय आज्य स्तोत्रम्(रथन्तरपृष्ठे)
आ याहि सुषुमा हि त इन्द्र सोमं पिबा इमम्। एदं बर्हिः सदो मम॥
आ त्वा ब्रह्मयुजा हरी वहतामिन्द्र केशिना। उप ब्रह्माणि नः शृणु॥
ब्रह्माणस्त्वा युजा वय ँ सोमपामिन्द्र सोमिनः। सुतावन्तो हवामहे॥
चतुर्थ आज्यस्तोत्रम्(रथन्तरपृष्ठे)
इन्द्राग्नी आ गत ँ सुतं गीर्भिर्नभो वरेण्यम्। अस्य पातं धियेषिता॥
इन्द्राग्नी जरितुः सचा यज्ञो जिगाति चेतनः। अया पातमिम ँ सुतम्
इन्द्रमग्निं कविच्छदा यज्ञस्य जूत्या वृणे। ता सोमस्येह तृम्पताम्॥
उपरोक्त चार स्तोत्र रथन्तर पृष्ठ हेतु हैं। बृहत्पृष्ठ के स्तोत्र इनसे भिन्न हैं। प्रश्न यह उठता है कि आज्य स्तोत्रों के अनुष्ठान से क्या तात्पर्य सिद्ध होता है? ऐसा अनुमान है कि आज्य स्तोत्र चार दिशाओं में फैलने की प्रक्रिया हैं(इसके विपरीत स्थिति ऊर्ध्व – अधो दिशा में गमन की होती है)। जैसा कि स्वर्गीय डा. फतहसिंह ने अपने लेखों में ध्यान दिलाया है, पूर्व दिशा ज्ञान की, दक्षिण दिशा दक्षता प्राप्त करने की, पश्चिम दिशा पाप नाश की व उत्तरदिशा आनन्द की दिशाएं हैं। होता ऋत्विज की स्थिति पूर्व दिशा में ज्ञान प्राप्त करने जैसी है। मैत्रावरुण ऋत्विज की स्थिति दक्षिण दिशा में दक्षता प्राप्त करने जैसी है(द्र. आज्यस्तोत्र में दक्ष शब्द)। होता सत्य है तो मैत्रावरुण ऋत। ब्राह्मणाच्छंसी ऋत्विज की स्थिति पश्चिम् दिशा में होनी चाहिए। लेकिन इसका प्रमाण देना होगा। ब्राह्मणाच्छंसी ऋत्विज को उज कहा गया है(ताण्ड्य ब्राह्मण २५.१८.१)। उज का अर्थ है उ से जन्मा हुआ। ओंकार में उ अक्षर से तात्पर्य धारण करने से, कुम्भक करने से लिया जाता है। अ से ग्रहण और म से विसर्जन होता है। पहले पृथिवी सूर्य की ऊर्जा को धारण करती है, फिर अपने अन्दर से वनस्पतियों आदि को निकालती है, विसर्जन करती है। ब्राह्मणाच्छंसी ऋत्विज के आज्य स्तोत्र में इन्द्र के रथ में केशी हरि-द्वय के जुडने का भी उल्लेख है। ऐसी ही स्थिति तब होती है जब सोमयाग के अन्त में उन्नेता नामक ऋत्विज द्रोणकलश को अपने सिर पर रखकर द्रोणकलश से अग्नि में सोम की आहुति देता है। द्रोणकलश का मुख ऊँ के आकार का होता है। कहा गया है कि ऋक् और साम इन्द्र के दो हरी हैं जो इन्द्र के रथ का वहन करते हैं। इस कथन को इस प्रकार समझा जा सकता है कि हमारे अपने रथ के हरी कौन से हैं? कहा गया है कि क्षुधा, तृष्णा आदि हमारे रथ के हरी हैं। हरियों में से एक के ऋक् होने से तात्पर्य हो सकता है कि किसी कार्य को करने से पहले ही उसके स्वरूप का पूर्वाभास हो जाना। साम से तात्पर्य हो सकता है कि हम सम अवस्था में हैं, क्षुधा-तृष्णा हमें प्रभावित नहीं करती। चौथे ऋत्विज अच्छावाक् का देवता इन्द्राग्नि है। अच्छावाक् का अर्थ है जब हमारे अन्दर से शुभ वाक् निकलने लगे। क्या अच्छावाक् का स्थान उत्तर दिशा में हो सकता है? अच्छावाक् को ताण्ड्य ब्राह्मण २५.१८.१ में यश कहा गया है। यश को यक्ष के आधार पर समझा जा सकता है। साधना में यक्ष यश का पूर्व रूप हो सकता है। यक्ष के विषय में शतपथ ब्राह्मण ११.२.३.५ में कहा गया है कि रूप और नाम ही ब्रह्म के महत् यक्ष हैं। अतः यह कहा जा सकता है कि अच्छावाक् ऋत्विज का कार्य नाम और रूप के दर्शन करना, किसी घटना के बाह्यतम रूप की अनुभूति करना है। यह उत्तर दिशा कही जा सकती है।
सोमयाग में चार आज्यस्तोत्रों का स्पष्टीकरण भागवत पुराण के एक श्लोक के आधार पर भी किया जा सकता है। श्लोक यह है –
ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च। प्रेम मैत्री कृपा उपेक्षा यः करोति स मध्यमः॥
अर्थात् जो ईश्वर से प्रेम, ईश्वर के आधीन रहने वालों से मैत्री, बालिशों या फैले हुओं पर कृपा और द्वेष रखने वालों की उपेक्षा करता है, वह मध्यम कोटि का भक्त है। सोमयाग के संदर्भ में होता का स्थान प्रेम का स्थान हो सकता है, मैत्रावरुण का स्थान मैत्री का, ब्राह्मणाच्छंसी का कृपा का व अच्छावाक् का उपेक्षा का। पहले दो स्थान तो न्यायोचित लगते हैं, लेकिन दूसरे दो को सिद्ध करने की आवश्यकता है। बालिशः का अर्थ फैला हुआ, बिखरा हुआ, वाल होता है। इस बिखरे हुए को समेटने का एक ही उपाय है कि किसी प्रकार से इसकी अव्यवस्था में, एण्ट्रांपी में ह्रास का प्रयास किया जाए। यह कृपा करना हो सकता है। क्या ब्राह्मणाच्छंसी ऋत्विज अपनी धारणा शक्ति द्वारा अव्यवस्था में ह्रास ला सकता है, यह अन्वेषणीय है। यह कहा जा सकता है कि बिखरे हुए को धारण करना ही कठिन है। यह उल्लेखनीय है कि पुराणों में जब भगवान् भक्त पर कृपा करता है तो यह नहीं देखता कि भक्त की इच्छा क्या है। अपितु अपनी इच्छा के अनुसार ही भक्त को देता है। पुराणों में इसे छलना, धोखा भी कहा गया है। चौथी उपेक्षा/द्वेष की स्थिति क्या अच्छावाक् की स्थिति कही जा सकती है? द्वेष से अर्थ है कि साधना में जो कष्ट प्राप्त होते हैं, उनसे हमें भय लगता है कि पता नहीं क्या होगा। न माया मिली न राम। इस प्रकार के भय की उपेक्षा का निर्देश है। द्वेष और उपेक्षा का दूसरा अर्थ यह हो सकता है कि जिस ऊर्जा को नियन्त्रित नहीं किया जा सकता, उसकी उपेक्षा करना ही श्रेष्ठ है। अच्छावाक् ऋत्विज के बारे में कहा जाता है कि अन्य ऋत्विज तो स्वर्ग को चले गए, अच्छावाक् रह गया। जब अग्नि के साथ इन्द्र ने सहयोग किया, तभी वह स्वर्ग जा पाया। इसका एक अर्थ यह हो सकता है कि किसी घटना को नाम-रूप के स्तर तक लाना बहुत कठिन कार्य है। फिर यदि नाम-रूप का प्राकट्य इसलिए हुआ हो कि हमारी देखने-विचार करने की शक्ति सीमित है तो वह भय उत्पन्न करेगा। उस नाम-रूप को बृहत्तर रूप में देखने की आवश्यकता है। यह अच्छावाक् का यक्ष से यश रूप में परिवर्तन होगा। इन्द्र का पूर्व रूप रुद्र होते हैं। जब रुद्र अवस्था शान्त हो जाएगी तो वह इन्द्र बन जाएगी। उपेक्षा शब्द को उप-ईक्षा रूप में, ईक्षण, विचार करने के रूप में भी समझा जा सकता है। इ अक्षर का रूपान्तरण य अक्षर में होकर यक्ष शब्द बन जाता है। य, र, ल, व अक्षरों को अर्धस्वर कहा जाता है। ऋ स्वर का रूपान्तर र में हो सकता है, लृ का ल में और उ का व में।
पुराणों में पुरुष के अंगों से ऋत्विजों की सृष्टि --
विभिन्न यज्ञों के ऋत्विजों के नाम--
अध्वर्यु पर टिप्पणी
आग्नीध्र पर टिप्पणी
उद्गाता पर टिप्पणी
उन्नेता पर टिप्पणी
नेष्टा पर टिप्पणी
होता पर टिप्पणी
प्रथम लेखन—१६-४-२०१२ई.(वैशाख कृष्ण एकादशी, विक्रम संवत् २०६९)
संदर्भ
*देवान् ह यज्ञन्तन्वाना असुररक्षांस्यजिघांसन्। तेऽब्रुवन्, वामदेवं त्वं न इमं यज्ञं दक्षिणतो गोपायेति, मध्यतो वसिष्ठं, उत्तरतो भरद्वाजं, सर्वाननु विश्वामित्रम्। तस्मात् मैत्रावरुणो वामदेवान्न प्रच्यवते, वसिष्ठाद् ब्राह्मणाच्छंसी, भरद्वाजादच्छावाकः, सर्वे विश्वामित्रात्। - गोपथ ब्राह्मण २.३.२३
छान्दोग्य उपनिषद में वामदेव्यं साम(कया नश्चित्र आ भुवत् उती सदावृधः सखा इत्यादि) के लक्षणों में इसे प्रकृति व पुरुष के मिथुन के रूप में प्रदर्शित किया गया है। इसका अर्थ होगा कि प्रकृति की दक्षता में वृद्धि के लिए पुरुष इसमें अपना वीर्य स्थापित करता है। आज्य स्तोत्रों से प्रतीत होता है कि ब्राह्मणाच्छंसी ऋत्विज का स्थान पश्चिम दिशा, पाप नाश करने की दिशा होना चाहिए लेकिन गोपथ ब्राह्मण के उपरोक्त कथन में इसका स्थान मध्य में कहा जा रहा है। अच्छावाक् को भरद्वाज के साथ जोडना उपयुक्त ही है। भरद्वाज की प्रसिद्धि इसलिए है कि वह नाम-रूप को सत्य बना सकते हैं। जब राम वन से अयोध्या लौट रहे थे तो भरद्वाज ने अपने आश्रम से लेकर अयोध्या तक ऐसे वृक्ष बना दिए थे जिनमें बिना ऋतुओं के ही फल उत्पन्न हो गए थे।
*जगतीं होतुर् आज्ये। जागतो हि होता। सैषा भवति “अग्न आ याहि वीतये” इति। गायत्रीं मैत्रावरुणस्य। गायत्रो हि मैत्रावरुणः। सैषा भवति “आ नो मित्रावरुणा” इति। त्रिष्टुभं ब्राह्मणाच्छंसिनः। त्रैष्टुभो हि ब्राह्मणाच्छंसी। सैषा भवति “आ याहि सुषुमा हि ते” इति। अनुष्टुभम् अच्छावाकस्य। आनुष्टुभो ह्य् अच्छावाकः। तस्यैषा भवति “इन्द्राग्नी आ गतं सुतम्” इति। - जै.ब्रा. १.३१८-३१९
*अथो आहुर् एकम् एवैतत् स्तोत्रं सत् तच् चतुर्धा विहृत्य स्तुयुष् षड्भिर् एव होत्रे स्तुयुष्, षड्भिर् मैत्रावरुणाय, षड्भिर् ब्राह्मणाच्छंसिने, षड्भिर् अच्छावाकाय। - जै.ब्रा. २.१११
*पंचदशं ब्राह्मणाच्छंसिन आज्यं कुर्यात् तत्। ब्रह्म वै त्रिवृत्। क्षत्रं पंचदशः। तद् एतद् ब्रह्मणोभयतः क्षत्रं परिगृह्णाति। - जै.ब्रा. २.१७२
*तस्मिन्(अग्निष्टोमे) एता यथारूपं दक्षिणा नीयन्ते—स्रग् उद्गातू, रुक्मो होतुः, प्राकाशाव् अध्वर्योर्, द्वादश पष्ठौहीर् ब्रह्मणे, धेनुर् मैत्रावरुणाय, ऋषभो ब्राह्मणाच्छंसिने, वाससी नेष्टापोत्रो, स्थूर् यवाचितम् अच्छावाकाय, अनड्वान् अग्नीधः। तद् यत् स्रग् उद्गातुर् भवति – सौर्या वै स्रक्, सौर्य उद्गाता तत् तत्सलक्ष्म क्रियते।सा पटरणी भवति। पटरीव ह्य् असाव् आदित्यः। अथ यद् रुक्मो होतुर् भवति, त्रीणि वा एतानि सम्यञ्चि सन्धीयन्ते। रुक्म आहवनीयो ऽसाव् आदित्यः। - - - अथ यत् प्राकाशाव् अध्वर्योर् भवतो रूपेणेन्तताम् आह्वयन्तीति वा आहुः। - - -अथ यद् द्वादश पष्ठौहीर् ब्रह्मणे भवन्ति—प्रजननं वै पष्ठौहीः—प्रजननं ब्रह्मा तत् तत्सलक्ष्म क्रियते। अथ यद् धेनुर् मैत्रावरुणाय भवति—पयस्या वै धेनुः—पयस्याभाजसौ मित्रावरुणौ तत् तत्सलक्ष्म क्रियते। अथ यद् ऋषभो ब्राह्मणाच्छंसिने भवत्य्—ऐन्द्रो वै ब्राह्मणाच्छंस्य् ऐन्द्र ऋषभस् तत् तत्सलक्ष्म क्रियते। अथ यद् वाससी नेष्टापोत्रोर् भवतो—मारुते वै वाससी—मारुतौ नेष्टापोतारौ तत् तत्सलक्ष्म क्रियते। अथो भूमा वै मरुतो, भूमा तन्तुभिर् वासः। अथ यत् स्थूर् यवाचितम् अच्छावाकाय भवति, धीतेव ह वा एषा होत्रायातयाम्नी यद् अच्छावाकीया। ताम् एतैर् एव यवैर् आप्याययन्ति। तत् स्थूरि भवति क्षेमस्य रूपम्। होत्रा अनुविमुच्यान्ता इति। अथ यद् अनड्वान् अग्नीधे भवति—वहति वा अनड्वान्, वह्त्य् अग्निर् देवेभ्यो हविस्—तत् तत्सलक्ष्म क्रियते। - जै.ब्रा. २.२०३
इस संदर्भ में ब्राह्मणाच्छंसी ऋत्विज को ऋषभ कहा गया है। पुराणों के अनुसार ब्रह्मा इस सृष्टि में पांच प्रकार से प्रवेश करता है – स्थावरों में विपर्यय द्वारा, तिर्यकों/पशुओं में शक्ति के रूप में, मनुष्यों में सिद्धि के रूप में(ऋषि रूप) और देवों में तुष्टि-पुष्टि(भूख-प्यास से रहित) के रूप में। विपर्यय से तात्पर्य यह है कि क्रिस्टल आदि में दर्पण-सममिति होती है।
*तद् यत् त्रिवृद् भवति ब्रह्मणैव तत् समृद्ध्यन्ते। पञ्चदशं मैत्रावरुणस्य। क्षत्रं वै पञ्चदशः। अपभ्रंशो ह वै ब्रह्मणः क्षत्रम्। - - सप्तदशं ब्राह्मणाच्छंसिनः। प्रजापतिर् वै सप्तदशः। - - -षोडशम् अच्छावाकस्य। इन्द्रियं वै वीर्यं षोडशी। - जै.ब्रा. २.२२३
*सप्तदशं होतुः पृष्ठं भवति। प्रजापतिर् वै सप्तदशः। - - एकविंशं मैत्रावरुणस्य। - - -त्रिणवं ब्राह्मणाच्छंसिनः। - - षोडशम् अच्छावाकस्य।– जै.ब्रा. २.२२४
*महाव्रतम् – अध्वर्युस् त्रिवृता शीर्ष्णा गायत्रेण स्तोष्यन्न् अग्रेण हविर्धाने उपविशति, मैत्रावरुणः पञ्चदशेन पक्षेण बृहता स्तोष्यन् दक्षिणत उपविशति, ब्राह्मणाच्छंसी सप्तदशेन पक्षेण रथन्तरेण स्तोष्यन्न् उत्तरत उपविशति, नेष्टैकविंशेन पुच्छेन भद्रेण स्तोष्यन् पत्नीनां मध्य उपविशति, उद्गाता पञ्चविंशेनात्मना राजनेन स्तोष्यन्न् औदुम्बरीम् अधिरोहत्य्- - -। - जै.ब्रा. २.४०६
*अध्वर्युस् त्रिवृता शीर्ष्णा गायत्रेणोद्गायति। इदं तच् छिरः प्रतिदधाति। - - - मैत्रावरुणः पञ्चदशपक्षेण बृहतोद्गायति। इमं तद् बाहुं प्रतिदधाति।तस्माद् अयं बाहुः प्रतिहितः। पराचीभिर् पुनरभ्यावर्तम्। तस्माद् इदं बाहुं सं चाञ्चति प्र च सारयति। - - - ब्राह्मणाच्छंसी सप्तदशेन पक्षेण रथन्तरेणोद्गायति। इमं तं बाहुं प्रतिदधाति। तस्माद् अयं बाहुः प्रतिहितः पराचीभिर् अपुनरभ्यावर्तम्। - - - नेष्टैकविंशेन पुच्छेन भद्रेणोद्गायति। इदं तत् पुच्छं प्रतिदधाति। - - - -। उद्गाता पञ्चविंशेनात्मना राजनेनोद्गायति। इमं तद् आत्मानं प्रतिदधाति। - जै.ब्रा. २.४०७
*छन्दांसि यद् अयजन्त तेषां बृहत्य् एवोदगायत्। अथ याव् एता उत्तरौ प्रगाथौ तौ प्रस्तोतृप्रतिहर्ताराव् आस्ताम्। अमितच्छन्दो गृहपतिर्, विराड् ब्रह्म, गायत्री मैत्रावरुणा, जगती होता, पंक्तिर् अध्वर्युः। तस्य यत् पञ्चमं पदं स प्रतिप्रस्थाता, त्रिष्टुब् ब्राह्मणाच्छंस्य, उष्णिक्ककुभौ छन्दसी नेष्टापोताराव्, अनुष्टुब् अच्छावाको, द्विपदोन्नेता, अक्षरपंक्तिर् ग्रावस्तुद्, एकपदा सुब्रह्मण्यो, ऽतिच्छन्दा आग्नीध्रः। - जै.ब्रा. ३.३६९
*शाक्वरं मैत्रावरुणस्य वैरूपं ब्राह्मणाच्छंसिनो रैवतमच्छावाकस्य त एतं त्रयोदशमधिचरं मासमाप्नुवन्ति – शांखायन ब्राह्मण २५.११
*ग्रावस्तुत् का वृत्तान्त – ऐ.ब्रा. ६.१
*सुब्रह्मण्य का वृत्तान्त – ऐ.ब्रा. ६.३
*- - - मित्रावरुणाभ्यां हि देवा दक्षिणतः प्रातःसवनेऽसुररक्षांस्यपाघ्नते। - - - इन्द्रेणैव मध्यतः प्रातःसवनेऽसुररक्षांस्यपघ्नते, तस्मादैन्द्रं ब्राह्मणाच्छंसी प्रातःसवने शंसति - - - इन्द्राग्निभ्यामेवोत्तरतः प्रातःसवनेऽसुररक्षांस्यपघ्नते तस्मादैन्द्राग्नमच्छावाकः प्रातःसवने शंसति - - -अग्निनैव पुरस्तात् प्रातःसवनेऽसुररक्षांस्यपघ्नते, तस्मादाग्नेयं प्रातःसवनम्। - - -विश्वैरेव देवैरात्मभिः पश्चात् तृतीयसवनेऽसुररक्षांस्यपघ्नते, तस्माद् वैश्वदेवं तृतीयसवनम्। - ऐ.ब्रा. ६.४
*अथात आरम्भणीया एव। ऋजुनीति नो वरुण इति मैत्रावरुणस्य, मित्रो नयतु विद्वानिति, प्रणेता वा एष होत्रकाणां यन्मैत्रावरुणस्तस्मादेषा प्रणेतृमती भवति। इन्द्रं वो विश्वतस्परीति ब्रह्मणाच्छंसिनो हवामहे जनेभ्य इतीन्द्रमेवैतयाऽहरहर्निह्वयन्ते। न हैषां विहवेऽन्य इन्द्रं वृङ्क्ते, यत्रैवं विद्वान् ब्राह्मणाच्छंस्येतामहरहः शंसति। यत्सोम आ सुते नर इत्यच्छावाकस्येन्द्राग्नी अजोहवुरितीन्द्राग्नी ऐवैतयाऽहरहर्निह्वयन्ते, न हैषां विहवेऽन्य इन्द्राग्नी वृङ्क्ते, यत्रैवं विद्वानच्छावाक एतानहरहः शंसति। - ऐ.ब्रा. ६.६
*अथात परिधानीया(शस्त्र समाप्तिसाधनभूता ऋचः) एव। ते स्याम देव वरुणेति(ऋ. ७.६६.९) मैत्रावरुणस्येषं स्वश्च धीमहीत्ययं वै लोक इषमित्यसौ लोकः स्वरित्युभावेवैतया लोकावारभन्ते। व्यन्तरिक्षमतिरदिति(ऋ. ८.१४.७) ब्राह्मणाच्छंसिनो विवत्तृचं स्वर्गमेवैभ्य एतया लोकं विवृणोति। मदे सोमस्य रोचना, इन्द्रो यदभिनद्वलमिति। सिषासवो वा एते यद्दीक्षितास्तस्मादेषा वलवती भवति। उद्गा आजदङ्गिरोभ्य आविष्कृण्वन् गुहा सतीः, अर्वाञ्चं नुनुदे वलमिति (ऋ. ८.१४.८) सनिमेवैभ्य एतयाऽवरुन्धे। इन्द्रेण रोचना दिव इति(ऋ. ८.१४.९) स्वर्गो वै लोक इन्द्रेण रोचना दिवः। दृळ्हानि दृंहितानि च स्थिराणि न पराणुद इति। स्वर्ग एवैतया लोकेऽरहः प्रतितिष्ठन्तो यन्ति। आऽहं सरस्वतीवतोरित्यच्छावाकस्य, वाग्वै सरस्वती, वाग्वतोरिति हैतदाहेन्द्राग्न्योरवो वृणं इत्यैतद्ध वा इन्द्राग्न्योः प्रियं धाम यद्वागिति, प्रियेणैवैनौतद्धाम्ना समर्धयति। - ऐ.ब्रा. ६.७
*उभय्यः परिधानीया भवन्ति होत्रकाणां, प्रातःसवने च माध्यंदिने चाहीनाश्चैकाहिकाश्च। तत ऐकाहिकाभिरेव मैत्रावरुणः परिदधाति, तेनास्माल्लोकान्न प्रच्यवते। अहीनाभिरच्छावाकः स्वर्गस्य लोकस्याऽऽप्त्यै। उभयीभिर्ब्राह्मणाच्छंसी, तेनो स उभौ व्यन्वारभमाण एतीमं चामुं च लोकमथो मैत्रावरुणं चाच्छावाकं चाथो अहीनं चैकाहं चाथो संवत्सरं चाग्निष्टोमं चैवमु स उभौ व्यन्वारभमाण एति। - ऐ.ब्रा. ६.८
*अथाह यदैन्द्रो वै यज्ञोऽथ कस्माद् द्वावेव प्रातःसवने प्रस्थितानां प्रत्यक्षादैन्द्रीभ्यां यजतो होता चैव ब्राह्मणाच्छंसी च इदं ते सोम्यं मध्विति होता यजतीन्द्र त्वा वृषभं वयमिति ब्राह्मणाच्छंसी, नानादेवत्याभिरितरे, कथं तेषामैन्द्र्यो भवन्तीति। मित्रं वयं हवामह इति मैत्रावरुणो यजति, वरुणं सोमपीतय इति, यद्वै किंच पीतवत् पदं, तदैन्द्रं रूपं, तेनेन्द्रं प्रीणाति। मरुतो यस्य हि क्षय इति पोता यजति, स सुगोपातमो जन इतीन्द्रो वै गोपास्तदैन्द्रं रूपं, तेनेन्द्रं प्रीणाति। अग्ने पत्नीरिहा वहेति नेष्टा यजति, त्वष्टारं सोमपीतय इतीन्द्रो वै त्वष्टा, तदैन्द्रं रूपं, तेनेन्द्रं प्रीणाति। उक्षान्नाय वशान्नायेत्याग्नीध्रो यजति, सोमपृष्ठाय वेधस इतीन्द्रो वै वेधास्तदैन्द्रं रूपं, तेनेन्द्रं प्रीणाति। प्रातर्यावभिरा गतं देवेभिर्जेन्यावसू, इन्द्राग्नी सोमपीतय इति स्वयं समृद्धाऽच्छावाकस्य। - ऐ.ब्रा. ६.१०
*ते(ऋत्विजः) वै खलु सर्व एव माध्यन्दिने प्रस्थितानां प्रत्यक्षादैन्द्रीभिर्यजन्ति। अभितृण्णवतीभिरेके। पिबा सोममभि यमुग्र तर्द इति(ऋ. ६.१७.१) होता यजति।स ईं पाहि य ऋजीषी तरुत्र इति (ऋ. ६.१७.२) मैत्रावरुणो यजति। एवा पाहि प्रत्नथा मन्दतु त्वा इति(ऋ. ६.१७.३) ब्राह्मणाच्छंसी यजति। अर्वाङेहि सोमकामं त्वाहुरिति(ऋ. १.१०४.९) पोता यजति। इन्द्राय सोमाः प्रदिवो विदाना इति(ऋ. ३.३६.२) अच्छावाको यजति। तासामेता अभितृण्णवत्यो भवन्ति - - - ऐ.ब्रा. ६.११
*अथाह यदैन्द्रार्भवं वै तृतीयसवनमथ कस्मादेष एव तृतीयसवने प्रस्थितानां प्रत्यक्षादैन्द्रार्भव्या यजतीन्द्र ऋभुभिर्वाजवद्भिः समुक्षितमिति होतैव, नानादेवत्याभिरितरे, कथं तेषामैन्द्रार्भव्यो भवन्तीति। इन्द्रावरुणा सुतपाविमं सुतमिति मैत्रावरुणो यजति, युवो रथो अध्वरं देववीतय इति बहूनि वाऽह तदृभूणां रूपम्। इन्द्रश्च सोमं पिबतं बृहस्पत इति ब्राह्मणाच्छंसी यजत्या वां विशन्त्विन्दवः स्वाभुव इति बहूनि वाह तदृभूणां रूपम्। आ वो वहन्तु सप्तयो रघुष्यद इति पोता यजति, रघुपत्वानः प्र जिगात बाहुभिरिति बहूनि वाह तदृभूणां रूपम्। अमेव नः सुहवा आ हि गन्तनेति नेष्टा यजति, गन्तनेति वाह तदृभूणां रूपम्। इन्द्राविष्णू पिबतं मध्वो अस्येत्यच्छावाको यजत्या वामन्धांसि मदिराण्यग्मन्निति बहूनि वाह तदृभूणां रूपम्। इमं स्तोममर्हते जातवेदस इत्याग्नीध्रो यजति, रथमिव सं महेमा मनीषयेति बहूनि वाह तदृभूणां रूपम्। - ऐ.ब्रा. ६.१२
*अथाऽऽह यद्द्व्युक्थो होता(प्रातःसवन में आज्य एवं प्रउग शस्त्र, माध्यन्दिन सवन में मरुत्वतीय एवं निष्केवल्य शस्त्र, तृतीय सवन में वैश्वदेव एवं अग्निमारुत शस्त्र), कथं होत्रका द्व्युक्था भवन्तीति। यदेव द्विदेवत्याभिर्यजन्तीति ब्रूयात् तेनेति। - ऐ.ब्रा. ६.१३
*अथाऽऽह यदेतास्तिस्र उक्थिन्यो होत्राः, कथमितरा उक्थिन्यो भवन्तीति। आज्यमेवाऽऽग्नीध्रीयाया उक्थं, मरुत्वतीयं पौत्रीयायै, वैश्वदेवं नेष्ट्रीयायै, ता वा एता होत्रा एवं न्यङ्गा एव भवन्ति। अथाऽऽह यदेकप्रैषा अन्ये होत्रका अथ कस्माद् द्विप्रैषः पोता, द्विप्रैषो नेष्टेति। यत्रादो गायत्री सुपर्णो भूत्वा सोममाहरत्, तदेतासां होत्राणामिन्द्र उक्थानि परिलुप्य होत्रे प्रददौ, यूयं माऽभ्यह्वयध्वं, यूयमस्यावेदिष्टेति, ते होचुर्देवा वाचेमे होत्र प्रभावयामेति, तस्मात्ते द्विप्रैषे भवत ऋचाऽग्नीध्रीयां प्रभावयांचक्रुस्तस्मात् तस्यैकयर्चा भूयस्यो याज्या भवन्ति। अथाऽऽह यद्धोता यक्षद्धोता यक्षदिति मैत्रावरुणो होत्रे प्रेष्यत्यथ कस्मादहोतृभ्यः सद्भ्यो होत्राशंसिभ्यो होता यक्षद्धोता यक्षदिति प्रेष्यतीति। प्राणो वै होता, प्राणः सर्व ऋत्विजः, प्राणो यक्षत्, प्राणो यक्षदित्येव तदाह। अथाहास्त्युद्गातॄणां प्रैषा३, नाँ३ इति। अस्तीति ब्रूयाद्, यदेवैतत्प्रशास्ता जपं जपित्वा स्तुध्वमित्याह, स एषां प्रैषः। अथाहास्त्यच्छावाकस्य प्रवरा३, नाँ३ इति। अस्तीति ब्रूयाद्, यदेवैनमध्वर्युराहाच्छावाक वदस्व यत्ते वाद्यमित्येषोऽस्य प्रवरः। अथाह यदैन्द्रावरुणं मैत्रावरुणस्तृतीयसवने शंसत्यथ कस्मादस्याऽऽग्नेयौ स्तोत्रियानुरूपौ भवत इत्यग्निना वै मुखेन देवा असुनानुक्थेभ्यो निर्जघनुस्तस्मादस्याऽऽग्नेयौ स्तोत्रियानुरूपौ भवतः। अथाऽऽह यदैन्द्राबार्हस्पत्यं ब्राह्मणाच्छंसी तृतीयसवने शंसत्यैन्द्रावैष्णवमच्छावाकः, कथमेनयोरैन्द्राः स्तोत्रियानुरूपा भवन्तीतीन्द्रो ह स्म - - - -- ऐ.ब्रा. ६.१४
*अथाह यज्जागतं वै तृतीयसवनमथ कस्मादेषां त्रिष्टुभः परिधानीया भवन्तीति, वीर्यं वै त्रिष्टुब्वीर्यं एव तदन्ततः प्रतितिष्ठन्तो यन्ति। इयमिन्द्रं वरुणमष्टमे गीरिति मैत्रावरुणस्य, बृहस्पतिर्नः परिपातु पश्चादिति ब्राह्मणाच्छंसिन, उभा जिग्युरित्यच्छावाकस्य।- - -ऐ.ब्रा. ६.१५
*अथाह यज्जागतं वै तृतीयसवनमथ कस्मादेषां त्रिष्टुभः परिधानीया भवन्तीति, वीर्यं वै त्रिष्टुब्वीर्यं एव तदन्ततः प्रतितिष्ठन्तो यन्ति। इयमिन्द्रं वरुणमष्टमे गीरिति(ऋ.७.८४.५) मैत्रावरुणस्य, बृहस्पतिर्नः परिपातु पश्चादिति(ऋ. १०.४२.११) ब्राह्मणाच्छंसिन, उभा जिग्यथुरिति(ऋ. ६.६९.८) अच्छावाकस्य। उभौ हि तौ जिग्यतुः। न पराजयेथे न पराजिग्य इति। न हि तयोः कतरश्चन पराजिग्ये।इन्द्रश्च विष्णो यदपस्पृधेथां त्रेधा सहस्रं वि तदैरयेथामिति। - - - ऐरयेथामैरयेथामित्यच्छावाक उक्थ्येऽभ्यस्यति, स हि तत्रान्त्यो भवति। अग्निष्टोमे होताऽतिरात्रे च, स हि तत्रान्त्यो भवति।- - - ऐ.ब्रा. ६.१५
*अथाह यन्नाराशंसं वै तृतीयसवनमथ कस्मादच्छावाकोऽन्ततः शिल्पेष्वनाराशंसीः शंसतीति। विकृतिर्वै नाराशंसं किमिव च वै किमिव च रेतो विक्रियते, तत्तदा विकृतं प्रजातं भवति अथैतन्मृद्विवच्छन्दः शिथिरं यन्नाराशंसमथैषोऽन्त्यो यदच्छावाकस्तद्दृळ्हतायै दृळ्हे प्रतिष्ठास्याम इति। - ऐ.ब्रा. ६.१६
*त एते प्रातःसवने षळहस्तोत्रियाञ्छस्त्वा माध्यन्दिनेऽहीनसूक्तानि शंसन्ति। तान्येतान्यहीनसूक्तान्या सत्यो यातु मघवाँ ऋजीषीति(ऋ. ४.१६) सत्यवन् मैत्रावरुणो, ऽस्मा इदु प्र तवसे तुराय(ऋ. १.६१) इन्द्राय ब्रह्माणि राततमा। इन्द्रब्रह्माणि गोतमासो अक्रन्निति ब्रह्मण्वद् ब्राह्मणाच्छंसी, शासद्वह्निर्जनयन्त वह्निमिति(ऋ.३.३१) वह्निवदच्छावाकः। - - - ऐ.ब्रा. ६.१८
*ततो वा एतांस्त्रीन् संपातान् मैत्रावरुणो विपर्यासमेकैकमहरहः शंसति। एवा त्वामिन्द्र वज्रिन्नत्रेति(ऋ. ४.१९) प्रथमेऽहनि, यन्न इन्द्रो जुजुषे यच्च वष्टीति(ऋ. ४.२२) द्वितीये, कथा महामवृधत् कस्य होतुरिति(ऋ. ४.२३) तृतीये। त्रीनेव संपातान् ब्राह्मणाच्छंसी विपर्यासमेकैकमहरहः शंसतीन्द्रः पूर्भिदातिरद्दासमर्कैरिति(ऋ. ३.३४) प्रथमेऽहनि, य एक इद्धव्यश्चर्षणीनामिति(ऋ. ६.२२) द्वितीये, यस्तिग्मशृङ्गो वृषभो न भीम इति(ऋ. ७.१९) तृतीये। त्रीनेव संपातानच्छावाको विपर्यासमेकैकमहरहः शंसतीमामू षु प्रभृतिं सातये धा इति(ऋ. ३.३६) प्रथमेऽहनीच्छन्ति त्वा सोम्यासः सखाय इति(ऋ. ३.३०) द्वितीये, शासद्वह्निर्दुहितुर्नप्त्यङ्गादिति (ऋ. ऋ. ३.३१) तृतीये। - ऐ.ब्रा. ६.१९
*अथ यान्यहानि महास्तोमानि स्युः, को अद्य नर्यो देवकाम इति(ऋ. ४.२५) मैत्रावरुण आवपेत, वने न वायो न्यधायि चाकन्निति(ऋ. १०.२९) ब्राह्मणाच्छंस्या याह्यर्वाङुप बन्धुरेष्ठा इति(ऋ. ३.४३) अच्छावाकः। - ऐ.ब्रा. ६.१९
*सद्यो ह जातो वृषभः कनीन इति(ऋ. ३.४८) मैत्रावरुणः पुरस्तात् सूक्तानामहरहः शंसति। - - - -उदु ब्रह्माण्यैरत श्रवस्येति(ऋ. ७.२३?) ब्राह्मणाच्छंसी ब्रह्मण्वत् समृद्धं सूक्तमहरहः शंसति। - - - -अभितष्टेव दीधया मनीषाम् इति(ऋ. ३.३८) अच्छावाकोऽहरहः शंसत्यभिवत् तत्यै रूपम्। - ऐ.ब्रा. ६.२०
*अप प्राच इन्द्र विश्वाँ अमित्रानिति(ऋ. १०.१३१.१) मैत्रावरुणः पुरस्तात् सूक्तानामहरहः शंसति। - - - अभयस्य रूपमभयमिव हि यन्निच्छति। ब्रह्मणा ते ब्रह्मयुजा युनज्मीति(ऋ. ३.३५.४)ब्राह्मणाच्छंस्यहरहः शंसति, युनज्मीति युक्तवती - - - उरुं नो लोकमनु नेषि विद्वानिति(ऋ. ६.४७.८) अच्छावाकोऽहरहः शंसत्यनु नेषीत्येतीव ह्यहीनोऽहीनस्य रूपम्। - ऐ.ब्रा. ६.२२
*पृष्ठ्यषडह षष्ठमहः – तथैवैतद् यजमानाः प्रातःसवने नभाकेन वलं नभयन्ति, ते यन्नभयन्ती३ श्रथयन्त्येवैनं तत्, तस्माद्धोत्रकाः प्रातःसवने नाभाकांस्तृचाञ्छंसन्ति। यः ककुभो निधारय इति(ऋ. ८.४१.४-६) मैत्रावरुणः, पूर्वीष्ट इन्द्रोपमातय इति(ऋ. ८.४०.९-११) ब्राह्मणाच्छंसी, ता हि मध्यं भराणामिति(ऋ. ८.४०.३-५) अच्छावाकः। - ऐ.ब्रा. ६.२४
*पृष्ठ्यषडहस्य षष्ठेऽहनि शिल्पनामकानि शस्त्राणि – नाभानेदिष्ठं(ऋ. १०.६१.१-२७)(होता) शंसति। रेतो वै नाभानेदिष्ठो रेतस्तत्सिञ्चति। - - - - वालखिल्याः (ऋ. ८.४९-८. ) (मैत्रावरुणः) शंसति, प्राणा वै वालखिल्याः प्राणानेवास्य तत्कल्पयति। ता विहृताः शंसति, विहृता वा इमे प्राणाः - - - - - - । सुकीर्तिं(ऋ. १०.१३१.१-७) (ब्राह्मणाच्छंसी) शंसति, देवयोनिर्वै सुकीर्तिस्तद् यज्ञाद्देवयोन्यै यजमानं प्रजनयति। वृषाकपिं शंसत्यात्मा वै वृषाकपिरात्मानमेवास्य तत्कल्पयति। - - -तं ब्राह्मणाच्छंसी जनयित्वाऽच्छावाकाय संप्रयच्छत्येतस्य त्वं प्रतिष्ठां कल्पयेति। एवयामरुतं(ऋ. ५.८७.१-९)(अच्छावाकः) शंसति, प्रतिष्ठा वा एवयामरुत्प्रतिष्ठामेवास्य तत्कल्पयति। - - - ऐ.ब्रा. ६.२७-६.३०
*तदाहुर्यदस्मिन् विश्वजित्यतिरात्र एवं षष्ठेऽहनि कल्पते यज्ञः, कल्पते यजमानस्य प्रजातिः, कथमत्राशस्त एव नाभानेदिष्ठो भवत्यथ मैत्रावरुणो वालखिल्याः शंसति, ते प्राणा, रेतो वा अग्रेऽथ प्राणाः, एवं ब्राह्मणाच्छंस्यशस्त एव नाभानेदिष्ठो भवत्यथ वृषाकपिं शंसति, स आत्मा, रेतो वा अग्रेऽथाऽऽत्मा, कथमत्र यजमानस्य प्रजातिः, कथं प्राणा अविक्लृप्ता भवन्तीति। - ऐ.ब्रा. ६.३१
*अथातः पशोर्विभक्तिः, तस्य विभागं वक्ष्यामः। हनू सजिह्वे प्रस्तोतुः, श्येनं वक्ष उद्गातुः, कण्ठः काकुद्रः प्रतिहर्तुर्दक्षिणा श्रोणिर्होतु, सव्या ब्रह्मणो, दक्षिणं सक्थि मैत्रावरुणस्य सव्यं ब्राह्मणाच्छंसिनो, दक्षिणं पार्श्वं सांसमध्वर्योः, सव्यमुपगातॄणां, सव्योंऽसः प्रतिप्रस्थातुर्, दक्षिणं दोर्नेष्टुः, सव्यं पोतुर्, दक्षिण ऊरुरच्छावाकस्य, सव्य आग्नीध्रस्य, दक्षिणो बाहुरात्रेयस्य, सव्यः सदस्यस्य, सदं चानूकं च गृहपतेर्, दक्षिणौ पादौ गृहपतेर्व्रतप्रदस्य, सव्यौ पादौ गृहपतेर्भार्यायै व्रतप्रदस्यौष्ठ एनयोः साधारणो भवति, तं गृहपतिरेवं प्रशिंष्याज्जाघनीं पत्नीभ्यो हरन्ति, तां ब्राह्मणाय दद्युः, स्कन्ध्याश्च मणिकास्तिस्रश्च कीकसा ग्रावस्तुतस्, तिस्रश्चैव कीकसा अर्धं च वैकर्तस्योन्नेतुरर्धं चैव वैकर्तस्य, क्लोमा च शमितुस्तद्ब्राह्मणाय दद्याद् यद्यब्राह्मणः स्याच्छिरः सुब्रह्मण्यायै, यः श्वःसुत्यां प्राह तस्याजिनमिळा सर्वेषां होतुर्वा। ता वा एताः षट्त्रिंशतमेकपदा यज्ञं वहन्ति, षट्त्रिशदक्षरा वै बृहती – ऐ.ब्रा. ७.१
*हरिश्चन्द्रस्य राजसूयानुष्ठानम् – तस्य ह विश्वामित्रो होताऽऽसीज्जमदग्निरध्वर्युर्वसिष्ठो ब्रह्माऽयास्य उद्गाता, तस्मा उपाकृताय नियोक्तारं न विविदुः, स होवाचाजीगर्तः सौयवसिर्मह्यमपरं शतं दत्ताहमेनं नियोक्ष्यामीति - - - ऐ.ब्रा. ७.१६
*आज्यानां प्रथमा(विष्टुतिः) पृष्ठानां द्वितीयोक्थानां तृतीया। याज्याना ँ सा होतुर्य्या पृष्ठाना ँ सा मैत्रावरुणस्य योक्थाना ँ सा ब्राह्मणाच्छ ँसिनो यैव होतुः साछावाकस्य या पृष्ठाना ँ सा होतुर्य्योक्थाना ँ सा मैत्रावरुणस्य याज्याना ँ सा ब्राह्मणाच्छ ँसिनो यैव होतुः साछावाकस्य योक्थाना ँ सा हुतुर्य्याज्याना ँ सा मैत्रावरुणस्य या पृष्ठाना ँ सा ब्राह्मणाछ ँसिनो यैव होतुः साछावाकस्य, सर्वा आज्येषु सर्वाः पृष्ठेषु सर्व्वा उक्थेषु। - ताण्ड्य ब्राह्मण ३.११.३
*महाव्रतम् –त्रिवृछिरो भवति। - - -पञ्चदशसप्तदशौ पक्षौ भवतः पक्षाभ्यां वै यजमानो वयो भूत्वा स्वर्गं लोकमेति। - - - दक्षिणतो बृहत्कार्यं दक्षिणोवा अर्द्ध आत्मनो वीर्य्यवत्तरः। अथो खल्वाहुरुत्तरत एव कार्य्यं ब्राह्मणाछ ँसिनोऽर्द्धात् त्रैष्टुभं वै बृहत्त्रैष्टुभो ब्राह्मणाच्छ ँसी त्रैष्टुभः पञ्चदशस्तोमः। दक्षिणतो रथन्तरं कार्य्यम्मैत्रावरुणस्यार्द्धाद्गायत्रं वै रथन्तरं गायत्रो मैत्रावरुणो गायत्रः सप्तदश स्तोमः। एकवि ँशं पुच्छं भवति।- - यज्ञायज्ञ४यं पुच्छं कार्य्यं - तां.ब्रा. ५.१.१४
*महाव्रतम् – अद्ध्वर्युः शिरसोद्गायेन्मैत्रावरुणो दक्षिणेन पक्षेण ब्राह्मणाछ ँस्युत्तरेण गृहपतिः पुछेनोद्गातात्मना। हविर्द्धाने शिरसा स्तुत्वा स ँरब्धाः प्रत्यञ्च एयुस्ते दक्षिणेन धिष्ण्यान् परीत्य पश्चान्मैत्रावरुणस्य धिष्ण्यस्योपविश्य रथन्तरेण पञ्चदशेन स्तुवीर ँस्त उदञ्चः स ँसर्पेयुर्जघनेन होतुर्धिष्ण्यं पश्चाद्ब्राह्मणाच्छ ँसिनो धिष्ण्यस्योपविश्य बृहता सप्तदशेन स्तुवीर ँस्ते येनैव प्रसर्पेयुस्तेन पुनर्निःसृप्योत्तरेणाघ्नीध्रं परीत्य पश्चाद्गार्हपत्यस्योपविश्य पुच्छेनैकवि ँशेन स्तुवीर ँस्ते येनैव निःसर्पेयुस्तेन पुनः प्रसृप्य यथायतनमुपविश्यासन्दीमारुह्योद्गातात्मनोद्गायति। - तां.ब्रा. ५.६.७
*दशपेयः -- यद्भार्गवो होता भवति तेनैव तदिन्द्रियं वीर्य्यमाप्त्वावरुन्धे यत् श्रायन्तीयं ब्रह्मसाम भवति तेनैव तदिन्द्रियं वीर्य्यमाप्त्वावरुन्धे यत् पुष्करस्रजं प्रतिमुञ्चते तेनैव तदिन्द्रियं वीर्य्यमाप्त्वावरुन्धे। - तां.ब्रा. १८.९.२
*स्रगुद्गातुस्सौर्य्य उद्गाता न वै तस्मै व्यौछदथो व्येवास्मै वासयति। रुक्मोहोतुराग्नेयो होताथो अमुमेवास्मा आदित्यमुन्नयति। प्राकाशावध्वर्य्योर्य्यमाविव ह्यध्वर्य्यू अथो चक्षुषी एवास्मिन् दधाति। अश्वः प्रस्तोतुः प्राजापत्योऽश्वः प्राजापत्यः प्रस्तोताथो प्रेव ह्यश्वः प्रोथति प्रेव प्रस्तोता स्तौति। धेनुः प्रतिहर्त्तुः पय एवास्मिन् दधाति। वशा मैत्रावरुणस्य वशम्मा नयादिति। ऋषभो ब्राह्मणाच्छ ँसिनो वीर्य्यं वा ऋषभो वीर्य्यमेवास्मिन् दधाति। वासः पोतुः पवित्रत्वाय। वरासी नेष्टुरनुलम्बेव ह्येषा होत्रा। स्थूरियवाचितमच्छावाकस्य स्थूरिरिव ह्येषा होत्राथोनिर्व्वरुणत्वायैव यवा न वै तर्हि सदस्यां दक्षिणा अभ्यभवन् - - । अनड्वानग्नीधोयुक्त्यै। अजः सुब्रह्मण्यायै। वत्सतर्य्युन्नेतुः साण्डः स्त्रिवत्सो ग्रावस्तुतोमिथुनत्वाय। द्वादशपष्ठौह्यो गर्भिण्यो ब्रह्मणो - - - -यद्गर्भिर्ण्यो वाग्वै धेनुर्म्मन्त्रो गर्भो - - - तां.ब्रा. १८.९.२१
*अभिजिदतिरात्रम् – त्रिवृत् बहिष्पवमानं पञ्चदश ँ होतुराज्य ँ सप्तदशम्मैत्रावरुणस्य पञ्चदशं ब्राह्मणाछ ँसिनः सप्तदशमछावाकस्यैकविंशो माध्यन्दिनः पवमानः सप्तदशं होतुःपृष्ठमेकवि ँशमछावाकस्य त्रिणव आर्भवस्त्रयस्त्रि ँशोऽग्निष्टोमः प्रत्यवरोहीण्युक्थानि - - - तां.ब्रा. २०.८.१
*विश्वजिदतिरात्रम् – त्रिवृत् बहिष्पवमानं पञ्चदश ँ होतुराज्य ँ सप्तदशम्मैत्रावरुणस्यैकवि ँशं ब्राह्मणाच्छ ँसिनः पञ्चदशमछावाकस्य सप्तदशो माध्यन्दिनः पवमान एकवि ँशं होतुः पृष्ठं त्रिणवम्मैत्रावरुणस्य सप्तदशं ब्राह्मणाछ ँसिन एकवि ँशमछावाकस्य त्रिणव आर्भवस्त्रयस्त्रि ँशोऽग्निष्टोमः प्रत्यवरोहीण्युक्थानि - - - तां.ब्रा. २०.९.१
*कुण्डपायिनामयनम् – यो होता सोध्वर्युः स पोता य उद्गाता स नेष्टा सोच्छावाको यो मैत्रावरुणः स ब्रह्मा स प्रतिहर्त्ता यः प्रस्तोता स ब्राह्मणाच्छ ँसी स ग्रावस्तुद्यः प्रतिप्रस्थाता सोग्नीत्स उन्नेता गृहपतिर्गृहपतिः सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यः। - तां.ब्रा. २५.४.५
*सर्पाणां सत्रम् – जर्व्वरो गृहपतिर्धृतराष्ट्र ऐरावतो ब्रह्मा पृथुश्रवादौरे श्रवस उद्गाता ग्लावश्चाजगावश्च प्रस्तोतृप्रतिहर्त्तारौ दत्तस्तापसो होता शितिपृष्ठो मैत्रावरुणस्तक्षको वैशालेयो ब्राह्मणाछ ँसी शिखानुशिखौ नेष्टापौतारौ अरुण आटोछावाकस्तिमिर्घोदौरे श्रुतोग्नीत् कौतस्तावध्वर्यु अरिमेजयश्च जनमेजयश्चार्व्वुदो ग्रावस्तुदजिरः सुब्रह्मण्यश्च कपिशंगावुन्नेतारौ षण्डकुषण्डावभिगरापगरौ। - तां.ब्रा. २५.१५.३
*विश्वसृजामयनम् – तपो गृहपतिर्ब्रह्म ब्रह्मेरापत्न्यमृतमुद्गाता भूतं प्रस्तोता भविष्यत्प्रतिहर्त्तार्त्तव उपगातार आर्त्तवाः सदस्याः सत्य ँ होतर्त्तम्मैत्रावरुण उजोब्राह्मणाछ ँसी त्विषिश्चापचितिश्च नेष्टापोतारौ यशोछावाकोग्निरेवाग्नीद्भगो ग्रावस्तुदूर्गुन्नेता वाक्सुब्रह्मण्यः प्राणोध्वर्य्युरपानः प्रतिप्रस्थाता - - - -तां.ब्रा. २५.१८.४
*उक्थग्रहः – “मित्रावरुणाभ्यां त्वा देवाव्यं यज्ञस्यायुषे गृह्णामि”(वा.सं. ७.२३) इत्येव मैत्रावरुणाय। - - - -“इन्द्राय त्वा देवाव्यं यज्ञस्यायुषे गृह्णामि”(वा.सं. ७.२३) इत्येव ब्राह्मणाच्छंसिने. ऐन्द्रीषु हि तस्मै स्तुवते। - -- - “इन्द्राग्निभ्यां त्वा देवाव्यं यज्ञस्यायुषे गृह्णामि”(वा.सं. ७.२३) इत्येवाच्छावाकाय। ऐन्द्राग्नीषु हि तस्मै स्तुवते। - श.ब्रा. ४.२.३.१२
*दक्षिणादानम् – अथैवमुपसद्याग्नीधे हिरण्यं ददाति-“अस्मद्राता देवत्रा गच्छत” – (वा.सं.७.४६) इति।- - - अथैवमेवोपसद्य आत्रेयाय। हिरण्यं ददाति। यत्र वाऽअदः प्रातरनुवाकमन्वाहुः- तद्ध स्मैतत् पुरा शंसन्ति। अत्रिर्वाऽऋषीणां होतास। - - -स एतत्तमोऽपाहन्। - - । अथ ब्रह्मणे। ब्रह्मा हि यज्ञं दक्षिणतोऽभिगोपायति। अथोद्गात्रे। अथ होत्रे। अथाध्वर्युभ्यां। हविर्धान आसीनाभ्यां। अथ पुनरेत्य प्रस्तोत्रे। अथ मैत्रावरुणाय। अथ ब्राह्मणाच्छंसिने। अथ पोत्रे। अथ नेष्ट्रे। अथाच्छावाकाय। अथोन्नेत्रे। अथ ग्रावस्तुते। अथ सुब्रह्मण्यायै प्रतिहर्त्रे उत्तमाय ददाति। - श.ब्रा. ४.३.४.२२
*ते(देवाः) हैन्द्रमूचुः – त्वं वै नो वीर्यवत्तमोऽसि। त्वं दक्षिणत आस्व। अथाभयेऽनाष्ट्रऽउत्तरतो यज्ञमुपचरिष्याम इति। स होवाच—किं मे ततः स्यादिति। ब्राह्मणाच्छंस्या ते ब्रह्मसाम तऽइति। तस्माद्ब्राह्मणाच्छंसिनं प्रवृणीते। इन्द्रो ब्रह्मा ब्राह्मणादिति इन्द्रस्य ह्येषा। - - -शतपथ ब्राह्मण ४.६.६.५
माध्यन्दिने सवने ब्राह्मणाच्छंसिनः शस्त्रं स्तोत्रं तद्ब्रह्मसाम – हरिस्वामिन् भाष्यम्
*स यत्राह—ब्रह्मन् स्तोष्यामः प्रशास्तरिति। तद् ब्रह्मा जपति। “एतं ते देव सवितर्यज्ञं प्राहुः बृहस्पतये ब्रह्मणे। तेन यज्ञमव, तेन यज्ञपतिम्, तेन मामव(वा.सं. २.१२)। स्तुत सवितुः प्रसवे”इति। - - - अनेन त्वेवोपचरेत्। “देव सवितरेतद्बृहस्पते प्र” इति। तत् सवितारं प्रसवायोपधावति। स हि देवानां प्रसविता। बृहस्पते प्रेति। बृहस्पतिर्वै देवानां ब्रह्मा। - - - । अथ मैत्रावरुणो जपति। “प्रसूतं देवेन सवित्रा जुष्टं मित्रावरुणाभ्याम्” इति। तत् सवितारं प्रसवायोपधावति। स हि देवानां प्रसविता। “जुष्टं मित्रावरुणाभ्याम्” इति। मित्रावरुणौ वै मैत्रावरुणस्य देवते। - - - श.ब्रा. ४.६.६.८
*दशपेय सोमयागस्य दीक्षा—तस्य द्वादश प्रथमगर्भाः पष्ठौह्यो दक्षिणा। - - - ता ब्रह्मणे ददाति। ब्रह्मा हि यज्ञं दक्षिणतो गोपायति। तस्मात्ता ब्रह्मणे ददाति। हिरण्मयीं स्रजमुद्गात्रे। रुक्मं होत्रे। हिरण्मयौ प्राकाशावध्वर्युभ्याम्। अश्वं प्रस्तोत्रे। वशां मैत्रावरुणाय। ऋषभं ब्राह्मणाच्छंसिने वाससी नेष्टापोतृभ्याम्। अन्यतरतो युक्तं यवाचितमच्छावाकाय। गामग्नीधे। - श.ब्रा. ५.४.५.२०
*अष्टानां धिष्ण्याग्नीनां चयनम्—आग्नीध्रीयं प्रथमं चिनोति। - - -तस्मिन्नष्टाविष्टका उपदधाति।- - - एकविंशतिं होत्रीय उपदधाति। एकविंशतिर्वेव परिश्रितः। - - एकादश ब्राह्मणाच्छंस्ये। एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप्। षण्मार्जालीये। षड्वाऽऋतवः। - - श.ब्रा. ९.४.३.५
*तस्मा एतस्मै सप्तदशाय प्रजापतय एतत्सप्तदशमन्नं समस्कुर्वन्। य एष सौम्योऽध्वरः। अथ या अस्य ताः षोडश कलाः – एते ते षोडशर्त्विजः। तस्मान्न सप्तदशमृत्विजं कुर्वीत- नेदतिरेचयानीति। अथ य एवात्र रसः, या आहुतयो हूयन्ते- तदेव सप्तदशमन्नम्। - श.ब्रा. १०.४.१.१९
*संवत्सरो यजमानः, तमृतवो याजयंति। वसंत आग्नीध्रः। तस्माद्वसंते दावाश्चरंति। तद्ध्यग्निरूपम्। ग्रीष्मोऽध्वर्युः। तप्त इव वै ग्रीष्मः। तप्तमिवाध्वर्युर्निष्क्रामति। वर्षा उद्गाता। तस्माद्यदा बलवद्वर्षति। साम्न इवोपब्दिः क्रियते। शरद्ब्रह्मा। तस्माद्यता सस्य़ं पच्यते। ब्रह्मण्वत्यः प्रजा इत्याहुः। हेमन्तो होता। तस्माद्धेमन् वषट्कृताः पशवः सीदंति। - श.ब्रा. ११.२.७.३२
*गवामयनब्राह्मणम् – तेषां गृहपतिः प्रथमो दीक्षते। - - -अथ ब्रह्माणं दीक्षयति। चन्द्रमा वै ब्रह्मा। सोमो वै चन्द्रमाः। सौम्या ओषधयः। ओषधीस्तदनेन लोकेन संदधाति। - - - अथोद्गातारं दीक्षयति। पर्जन्यो वा उद्गाता। पर्जन्यादु वै वृष्टिर्जायते। अथ होतारं दीक्षयति। अग्निर्वै होताऽधिदेवतम्। वागध्यात्मम्। अन्नं वृष्टिः। अग्निं च तद्वाचं चान्नेन संदधाति। - - -अथाध्वर्युं प्रतिप्रस्थाता दीक्षयति। मनो वा अध्वर्युः। वाग् होता। मनश्च तद्वाचं च सन्दधाति। - - -अथ ब्रह्मणे ब्राह्मणाच्छंसिनं दीक्षयति। तं हि सोऽनु। अथोद्गात्रे प्रस्तोतारं दीक्षयति। तं हि सोऽनु। अथ होत्रे मैत्रावरुणं दीक्षयति। तं हि सोऽनु। एतांश्चतुरः प्रतिप्रस्थाता दीक्षयति। अथाध्वर्यवे प्रतिप्रस्थातारं नेष्टा दीक्षयति। तं हि सोऽनु। - - अथ ब्रह्मणे पोतारं दीक्षयति। तं हि सोऽनु। अथोद्गात्रे प्रतिहर्तारं दीक्षयति। तं हि सोऽनु। अथ होत्रेऽच्छावाकं दीक्षयति। तं हि सोऽनु। एतांश्चतुरो नेष्टा दीक्षयति। अथाध्वर्यवे नेष्टारमुन्नेता दीक्षयति। तं हि सोऽनु। अथ ब्रह्मण आग्नीध्रं दीक्षयति। तं हि सोऽनु। अथोद्गात्रे सुब्रह्मण्यां दीक्षयति। तं हि सोऽनु। अथ होत्रे ग्रावस्तुतं दीक्षयति। तं हि सोऽनु। एतांश्चतुर उन्नेता दीक्षयति। अथोन्नेतारं स्नातको वा ब्रह्मचारी वाऽन्यो वा दीक्षितो दीक्षयति। - - -प्रथमोऽवभृथादुदायतामुदैति। प्राणो वा उन्नेता। - श.ब्रा. १२.१.१.११
*अथ ह जनकस्य वैदेहस्य होताऽश्वलो बभूव । स हैनं पप्रच्छ । त्वं नु खलु नो याज्ञवल्क्य ब्रह्मिष्ठोऽसी ३ इति। स होवाच नमो वयं ब्रह्मिष्ठाय कुर्मः। गोकामा एव वयं स्म इति। तं ह तत एव प्रष्टुं दध्रे होताऽश्वलः। याज्ञवल्क्येति होवाच। यदिदं सर्वं मृत्युनाऽऽप्तम्। सर्वं मृत्युनाऽभिपन्नम्। केन यजमानो मृत्योराप्तिमतिमुच्यते इति। होत्रर्त्विजाऽग्निना वाचा। वाग्वै यज्ञस्य होता। तद्येयं वाक्। सोऽयमग्निः। स होता। सा मुक्तिः। साऽतिमुक्तिः।५। याज्ञवल्क्येति होवाच। यदिदं सर्वमहोरात्राभ्यामाप्तम्। सर्वमहोरात्राभ्यामभिपन्नम्। केन यजमानोऽहोरात्रयोराप्तिमतिमुच्यत इति। अध्वर्युणार्त्विजा चक्षुषाऽऽदित्येन। चक्षुर्वै यज्ञस्याध्वर्युः। तद्यदिदं चक्षुः। सोऽध्वर्युः। सा मुक्तिः। साऽतिमुक्तिः।६। याज्ञवल्क्येति होवाच। यदिदं सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामाप्तम्। सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामभिपन्नम्। केन यजमानः पूर्वपक्षापरपक्षयोराप्तिमतिमुच्यत इति। ब्रह्मणर्त्विजा मनसा चन्द्रेण। मनो वै यज्ञस्य ब्रह्मा। तद्यदिदं मनः। सोऽसौ चंद्रः। स ब्रह्मा। सा मुक्तिः। साऽतिमुक्तिः।७। याज्ञवल्क्येति होवाच। यदिदमंतरिक्षमनारंबणमिव । अथ केनाक्रमेण यजमानः स्वर्गं लोकमाक्रमते इति। उद्गात्रर्त्विजा वायुना प्राणेन। प्राणो वै यज्ञस्योद्गाता। तत् यः अयं प्राणः। स वायुः स उद्गाता सा मुक्तिः। साऽतिमुक्ति। इत्यतिमोक्षाः। अथ संपदः।८। याज्ञवल्क्येति होवाच। कतिभिरयमद्य ऋग्भिर्होता अस्मिन् यज्ञे करिष्यतीति। तिसृभिरिति। कतमास्तास्तिस्र इति। पुरोऽनुवाक्या च याज्या च। शस्यैव तृतीया। किं ताभिर्जयतीति। पृथिवी लोकमेव पुरोऽनुवाक्यया जयति। अंतरिक्षलोकं याज्यया। द्यौर्लोकं शस्यया।९। याज्ञवल्क्येति होवाच। कत्ययमद्याध्वर्युरस्मिन् यज्ञे आहुतीर्होष्यतीति। तिस्र इति। कतमास्तास्तिस्र इति। या हुता उज्ज्वलन्ति। या हुता अतिनेदंति। या हुता अधिशेरते। किं ताभिर्जयतीति। या हुता उज्ज्वलंति देवलोकमेव ताभिर्जयति। दीप्यत इव हि देवलोकः। या हुता अतिनेदंति। मनुष्यलोकमेव ताभिर्जयति। अतीव हि मनुष्यलोकः। या हुता अधिशेरते। पितृलोकमेव ताभिर्जयति। अध इव हि पितृलोकः। १०। याज्ञवल्क्येति होवाच। कतिभिरयमद्य ब्रह्मा यज्ञं दक्षिणतो देवताभिर्गोपायिष्यतीति। एकयेति। कतमा सैकेति। मन एवेति। अनंतं वै मनः। अनंता विश्वे देवाः। अनंतमेव स तेन लोकं जयति। ११।याज्ञवल्क्येति होवाच। कत्ययमद्योद्गाताऽस्मिन् यज्ञे स्तोत्रियाः स्तोष्यतीति। तिस्र इति। कतमास्तास्तिस्र इति। पुरोऽनुवाक्या च, याज्या च, शस्यैव तृतीया। अधिदेवतम्। अथाध्यात्मम्। कतमास्ताः। या अध्यात्ममिति। प्राण एव पुरोऽनुवाक्या। अपानो याज्या। व्यानः शस्या। किं ताभिर्जयतीति। यत्किंचेदं प्राणभृदिति। ततो ह होता अश्वल उपरराम। - श.ब्रा. १४.६.१.१
*दशपेयः – प्राका॒शाव॑ध्व॒र्यवे॑ ददाति॒ स्रज॑मुद्गा॒त्रे रु॒क्मं होत्रेऽश्वं॑ प्रस्तोतृप्रतिह॒र्तृभ्यां॒ द्वाद॑श पष्ठौ॒हीर्ब्र॒ह्मणे॑ व॒शां मै॑त्रावरु॒णाय॑र्ष॒भं ब्रा॑ह्मणाच्छ॒ ँसिने॒ वास॑सी नेष्टापो॒तृभ्या॒ ँ स्थूरि॑ यवाचि॒तम॑च्छावा॒काया॑न॒ड्वा॑हम॒ग्नीधे॑ भार्ग॒वो होता॑ भवति श्राय॒न्तीयं॑ ब्रह्मसा॒मं भ॑वति – तै.सं. १.८.१८.१
*चतुर्होतारः – चित्तिः स्रुक्, चित्तमाज्य ँ. वाग्वेदिराधीतं बर्हिः, केतो अग्निर्विज्ञातमग्नीद्, वाचस्पतिर्होता, मन उपवक्ता, प्राणो हविः, सामाध्वर्युरिन्द्रं गछ स्वाहा, पृथिवी होता, द्यौरध्वर्युस्त्वष्टाग्नीन्मित्र उपवक्ता, वाचस्पते वाचो वीर्येण संभृततमेनायक्षसे, - - - - -ऽग्निर्होता, ऽश्विनाध्वर्यू, रुद्रो अग्नीद्, बृहस्पतिरुपवक्ता, - - - - महाहविर्होता, सत्यहविरध्वर्युरचित्तपाजा अग्नीदचित्तमना उपवक्ता, ऽनाधृष्यश्चाप्रतिधृष्यश्चाभिगरा, अयास्य उद्गाता – मैत्रायणी संहिता १.९.१
*प्रजापतिर्वा एक आसीत्, सो ऽकामयत, यज्ञो भूत्वा प्रजाः सृजेयेति, स दशहोतार ँ यज्ञमात्मान ँ व्यधत्त, स चित्ति ँ स्रुचमकुरुत, चित्तमाज्य ँ वाच ँ वेदिमा ऽधीतं बर्हिः, - - - मै.सं. १.९.३
*ते वै चतुर्होतारो न्यसीदन् त्सोमगृहपतया, इन्द्रं जनयिष्यामा इति पृथिवी होतासीद्, द्यौरध्वर्युस्त्वष्टाग्नीन्मित्र उपवक्ता ते वा एतौ ग्रहाअगृह्णत- - - - -त इन्द्रं जनयित्वाब्रुवन्, त्स्वरयामेति, ते वै पञ्चहोतारो न्यसीदन् वरुणगृहपतयो, ऽग्निर्होतासीदश्विनाध्वर्यू, रुद्रो अग्नीद्, बृहस्पतिरुपवक्ता, - - - -मै.सं. १.९.४
*ते वै स्वर्यन्तो ऽब्रुवन्नतो नो यूयं प्रयछत, - - ते वै सप्तहोतारो न्यसीदन्नर्यमगृहपतयो, महाहविर्होतासीत्, सत्यहविरध्वर्युरचित्तपाजा अग्नीदचित्तमना उपवक्ता, ऽनाधृष्यश्चाप्रतिधृष्यश्चाभिगरा, अयास्य उद्गाता- - - -प्राणो वै दशहोता, चक्षुश्चतुर्होता, श्रोत्रं पञ्चहोता, वाक्चात्मा च सप्तहोता, ऽग्निहोत्र ँ वै दशहोता, दर्शपूर्णमासौ चतुर्होता, चातुर्मास्यानि पञ्चहोता, सौम्यो ऽध्वरः सप्तहोता, ऽऽयुषे कमग्निहोत्र ँ हूयते, - - -चक्षुषे कं दर्शपूर्णमासा इज्येते- - -, श्रोत्राय कं चातुर्मास्यानीज्यन्ते, - - -वाचे चात्मने च कं सौम्योऽध्वर इज्यते, - - -मै.सं. १.९.५
*इन्द्र॒ सोमं॒ पिब॑ ऋ॒तुना ऽऽ त्वा॑ विश॒न्त्विन्द॑वः। म॒त्स॒रास॒स्तदो॑कसः॥
मरु॑तः॒ पिब॑त ऋ॒तुना॑ पो॒त्राद् य॒ज्ञं पु॑नीतन। यू॒यं हि ष्ठा सु॑दानवः॥
अ॒भि य॒ज्ञं गृ॑णीहि नो॒ ग्नावो॒ नेष्टः॒ पिब॑ ऋ॒तुना॑। त्वं हि र॑त्न॒धा असि॑॥
अग्ने॑ दे॒वाँ इ॒हा व॑ह सा॒दया॒ योनि॑षु त्रि॒षु। परि॑ भूष॒ पिब॑ ऋ॒तुना॑॥
ब्राह्म॑णादिन्द्र॒ राध॑सः॒ पिबा॒ सोम॑मृ॒तूँरनु॑। तवेद्धि स॒ख्यमस्तृ॑तम्॥
यु॒वं दक्षं॑ धृतव्रत॒ मित्रा॑वरुण दू॒ळभ॑म्। ऋ॒तुना॑ य॒ज्ञमा॑शाथे॥
द्र॒वि॒णो॒दा द्रवि॑णसो॒ ग्राव॑हस्तासो अध्व॒रे। य॒ज्ञेषु॑ दे॒वमी॑ळते॥
द्र॒वि॒णो॒दा द॑दातु नो॒ वसू॑नि॒ यानि॑ शृण्वि॒रे। दे॒वेषु॒ ता व॑नामहे॥
द्र॒वि॒णो॒दाः पि॑पीषति जुहोत॒ प्र च॑ तिष्ठत। ने॒ष्ट्रादृ॒तुभि॑रिष्यत॥
यत् त्वा॑ तु॒रीय॑मृ॒तुभि॒र्द्रवि॑णोदो॒ यजा॑महे। अध॑ स्मा नो द॒दिर्भ॑व॥
अश्वि॑ना॒ पिब॑तं॒ मधु॒ दीद्य॑ग्नी शुचिव्रता। ऋ॒तुना॑ यज्ञवाहसा॥
गार्ह॑पत्येन सन्त्य ऋ॒तुना॑ यज्ञ॒नीर॑सि। दे॒वान् दे॑वय॒ते य॑ज॥ - ऋ. १.१५
*तृतीयसवने प्रस्थितयाज्या प्रकरणम् – इन्द्र ऋभुभिर्वाजवद्बिरिति(होता) यजति। इन्द्रावरुणा सुतपाविति मैत्रावरुणः। इन्द्रश्च सोममिति ब्राह्मणाच्छंसी। आ वो वहन्त्विति पोता। अमेव न इति नेष्टा। इन्द्राविष्णू पिबतमित्यच्छावाकः। इमं स्तोममित्याग्नीध्रः। समानमन्यत्प्रातःसवनेन। इळामुपहूय प्रस्थितान्भक्षयित्वा। - शांखायन श्रौ.सू. ८.२.५


c: text/html

text:
अथ तृतीयोsध्याय:
॥ नामधारक उवाच ॥
त्रय्यात्मासौ कुतो जातो भूमौ नर इवेश्वर: ।
यं ब्रवीषि परं ब्रह्म तन्मे शुश्रूषवे वद ॥१॥
॥ सिद्ध उवाच ॥
धन्योस्यनुगहीतोसि यत्ते भक्तिरधोक्षजे ।
संजाता भवबंधघ्नी हर्षो मेतीव वर्धते ॥२॥
कोपि गां पर्यटंतं मां न पृच्छति गुरो: कथां ॥
त्वयाद्य भक्तचंद्रेण बोधाब्धिर्मे प्रपूरित: ॥३॥
अनंता: संत्यनंतस्य लीला: प्रश्नमृतेपि ता: ।
न वक्तुर्यांति निजधीपरिणामावधि स्मृतिं ॥४॥
कलौ तु नास्तिका मर्त्यास्तत्कथाश्रवणात्मकं ।
प्लवं तर्तुं भवाब्धिं नो विदुर्मज्जंत्यतोत्र ते ॥५॥
यत्रांब्ववित्तु तृष्णोर्मिर्ग्रहा: कामादयो ध्वनि: ।
भोगोपारेsत्र नौस्त्वेषा गुरुर्नेता कृपामरुत् ॥६॥
तस्माद्दिष्टया साधनानि प्राप्तान्यत्राप्ययत्नत: ।
तरिष्यसि भवाब्धिं स्रागतो वक्ष्ये कथा: श्रृणु ॥७॥
इत्युक्त्वामरजाभीमासंगमे ह्युपविश्य स: ।
गुर्वधिष्ठितकल्पद्रुमूलेस्मै प्राह सत्कथा: ॥८॥
मुमुक्षुभेषजं मुक्तजीवन विषयीष्टदं ।
श्रीगुरोश्चरितं वाघृद्दूरत्वाद्वच्मि तेल्पकम् ॥९॥
जगत्येकार्णवीभूते शेषतल्पश्रितोस्पृह: ।
नारायणो जगत्स्रष्टुं मायामुद्भाव्य सोंदजम् ॥१०॥
स्रष्टारं व्यसृजत्सृष्टयै सप्तर्षीन् सोपि मानसान् ।
तत्रैकोत्रिस्तपस्वीशो यस्याभूद्भगवान्सुत: ॥११॥
ऋषेरत्रेस्तपोर्थस्य पातिव्रत्यविभूषिता ।
आसीद्भार्यानसूयाख्या त्रिलोक्यां विश्रुता सती ॥१२॥
जातोर्वीं मृदुलार्काग्नी शीतौ मंदो मरुद्भिया ।
तस्या देवा: पदापायभ्रांत्याssपु: शरणं हरिं ॥१३॥
एकदा नारदोप्येत्य तद्धर्मान्ब्रम्हविष्ण्वजान् ।
प्राब्रवीन्नेदृशी साध्वी सर्वदाभ्यागतप्रिया ॥१४॥
इत्यृषेर्वाक्यमाकर्ण्य विषीदंत्य उपस्थिता: ।
तद्देव्योsसहमाना द्राग्बभूवुर्मूर्छिता भृशं ॥१५॥
पतिव्रतामानिनीस्ता: सावित्रीश्रीश्वरीस्त्रय: ।
आश्वास्यातिथिवद्भूत्वा रोषाच्छप्तुं सतीं ययु: ॥१६॥
पतिव्रतापि तान्दृष्ट्वा स्वाश्रमाभ्यागतान्सुरन् ।
प्रत्युद्गत्वा समानीय स्वासने संन्यवेशयत् ॥१७॥
वीजितान्कृतपच्छौचान्सूपविष्टान्जगौ सती ।
स्वागतं वोद्य किं कार्यं मुनिस्तु तपसे गत: ॥१८॥
त ऊचु: साध्वि नो विद्मस्तप:सक्तमना मुनि: ।
कदाssयातीत्यतो देहि क्षुधितेभ्योन्नमाश्वलम् ॥१९॥
इति श्रुत्वा गिरस्तेषां तथेत्युक्त्वा गृहं गता ।
पात्राण्यासाद्य तेभ्योsन्नं परिविष्टं न्यवेदयत् ॥२०॥
त आहु: साध्वि नो देहि नग्ना भूत्वेत्यपेक्षितं ।
नेदं चेद्रोचतेन्यत्र गच्छाम: क्षुधिता इत: ॥२१॥
तछ्रुत्वापि प्रहस्यैषा ऋषे: संगात्तपस्विन: ।
पूताया मम कामेन किं भवेचेत्तथाsकृते ॥२२॥
शप्त्वा गच्छंति विमुखा महांतोमी ममात्मजा: ।
इति स्वगतमुद्भाव्य तथेत्युक्त्वांशुकं जहौ ॥२३॥
तदैव तेभवन् बाला निर्विकारा अपीश्वरा: ।
जगत्सृडीश्वरहरा: पातिव्रत्यप्रभावत: ॥२४॥
तान्सा तथाविधान्प्रेक्ष्य सचित्राभूद्धृतांशुका ।
पय: प्रसूत्या इवास्यास्तदालं स्तनतोस्रवत् ॥२५॥
सपद्येवाद्भुताविष्टा प्रेम्णा हृष्टतनूरुहा ।
प्रत्येकं पाययामास क्षीरं तेपि पपुर्मुदा ॥२६॥
जगदुत्पत्तिकरणसुश्रांत इव विश्वसृट् ।
पीत्वा पतिव्रतास्तन्यं परमां शांतिमाययौ ॥२७॥
विश्वंभरो विश्वरक्षाक्रियात्रस्त इवामलं ।
पतिव्रतापय: प्राश्य पीनां विश्रांतिमाविशत् ॥२८॥
हरस्तु विश्वसंहारकर्मतष्ट इव क्षणात् ।
सत्यौधस्याशनात्तृप्त: पुष्टिवर्धनतां ययौ ॥२९॥
स्वधर्मज्ञाततत्सत्वा पाययित्वापि तान्पय: ।
सा जगौ तत्कथोद्धातं प्रेम्णा विन्यस्य पालके ॥३०॥
अत्रांतरे वनादेत्य श्रुतगीत: सतीमुखात् ।
सर्व श्रुत्वेश्वरान्ज्ञात्वा ध्यानान्नत्वाsस्तुवन्मुनि: ॥३१॥
विश्वसर्गस्थितिप्रांतनिदानं विश्वसाक्षिणं ।
विष्णुं विश्वमयं वंदे विश्वाद्यं विश्वसंग्रहम् ॥३२॥
तपस्तप्तं यदर्थ्म स त्वमेकोपीश लीलया ।
त्रिधा भूत्वात्मनात्मानं स्वैर्गुणै रमयस्युत ॥३३॥
अध्यारोपापवादाभ्यां समुद्भूतं जगत्तत: ।
अहंममाभिमानेन पार्थक्यं त्वस्य नापरम् ॥३४॥
इति स्तुवति तस्मिंस्ते पालके बालरूपत: ।
स्थिता अप्याद्यरूपै: स्वै: स्थित्वोचुस्तं वरं वृणु ॥३५॥
स प्राह सार्ध्वी सुभगे ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा: ।
त्वद्भक्त्याप्ता मनोदूरा अतोभीष्टं वरं वृणु ॥३६॥
साप्याह सुतप: सृष्ट्यै त्रिधाभूतेन वै भवान् ।
सृष्टोमुनामुमेवात: पुत्रत्वेन वृणोत्वजम् ॥३७॥
ऋषि: सोपीदमेवेष्टं मत्वा वव्रे तदेव हि ।
विष्णु: सर्वात्मनाहं ते मया दत्त: किलाब्रवीत् ॥३८॥
पतिव्रताप्रभावोयं बाला भूत्वेश्वरा: स्थिता: ।
स्वस्वप्राग्रूपतोप्येते स्वं स्वं स्थानं ययुस्त्रय: ॥३९॥
पृथङ्नामानि बालेभ्यो ददौ तेभ्योर्थविन्मुनि: ।
पूर्णत्वेन मयाहं ते दत्त इत्युक्तवान् स्वयम् ॥४०॥
भगवानिति नाम्नैनं मुनिर्दत्तं चकार स: ।
ब्रह्माशं चंदनाच्चंद्रमौग्रं दुर्वाससन्तथा ॥४१॥
त्रयाणामप्ययं साक्षाद्दत्तस्तु भगवान्स्वयम् ।
श्रुत्यन्विष्टांघ्र्यब्जरेणु: सच्चिदानंदविग्रह: ॥४२॥
सदेष्टयोगसंविद्द: स्मृतिगामी क्षणे क्षणे ।
चंडोप्यन्योनुग्रहाशीश्चंद्रो जननवर्धन: ॥४३॥
दुर्वास:शापमाश्रुत्य भृदेवार्थमनंतश: ।
धृत्वावतारान् कार्यांते लीलाकायान् जहात्यज: ॥४४॥
परानुग्रहकार्यार्थमवतीर्ण: स्वयं किल ।
दत्तरूपेण कार्यस्य नित्यत्वान्नामुमत्यजत् ॥४५॥
॥ नामधारक उवाच ॥
कुतो दुर्वाससा शप्त: शापोव्यक्ते कथं वद ।
लग्न: परावरेमुं मे संशयं छेत्तुमर्हसि ॥४६॥
सिद्ध उवाच
भक्ताधीनतया त्वेष भगवान् भक्तिभावन: ।
अव्यक्तोप्यस्ति सुव्यक्त: पूर्णातोत्र सहिष्णुता ॥४७॥
पुरांबरीषनामैको भक्तो भागवतोत्तम: ।
एकादशीव्रतपर आसीदभ्यागतार्चक: ॥४८॥
एकदा व्रतभंगाय पारणाहे तदालयं ।
चंड: प्राप्याह दुर्वासा भोजनं मेर्पयेति च ॥४९॥
दास्यामीत्युक्तवत्यस्मिन्मत्वा स्नातुं नदीमरं ।
छिद्रान्वेषी तत्र तस्थौ तरितुं पारणाक्षणं ॥५०॥
सोप्यभुक्ते मुनौ भोज्यं नान्यथा व्रतभंगभी: ।
तीर्थात्तूभयसिद्धिर्म इति मत्वा पपौ जलम् ॥५१॥
तदैत्याह मुनि: पीतं हित्वा मां क्षुधितं यत: ।
दुर्भगानेन दोषेण भ्रमिष्यसि भवे भवे ॥५२॥
इत्युक्त: सोप्यजं भीतो दध्यौ स्वकुलदैवतम् ।
स्वदासजीवनं विष्णुं सोप्यागत्याह तं मुनिं ॥५३॥
मुने मोघं न ते वाक्यं शापं देहि तमेव मे ।
नायं सोढुं प्रभुर्भुक्तवात्सल्यान्मे सहिष्णुता ॥५४॥
इत्याकर्ण्य़ मुनिर्मत्वा भुव्ययं दुर्लभो नृणाम् ।
अंबरीषप्रभावेण शापसंबंधकारणात् ॥५५॥
भविष्यत्यत्र सुलभस्तच्छपाम्येनमित्यसौ ।
तं शशापाप्यज: शापाद्बहुधावतरत्यज: ॥५६॥
अस्यावतारा मत्स्याद्या: पुराणोक्ता हि विश्रुता: ।
द्विवारामाविरासीत्स दीनान् त्रातुं जनान्कलौ ॥५७॥
अद्यापि तौ कामदौ स्त: पामरागोचरौ कलौ ।
यतकालकलौ द्राक्शं सिद्धयेन्नान्यदतोवित: ॥५८॥
इति श्रीगुरु० दत्तावतारकथनं नाम तृतीयोsध्याय: ॥३॥
Translation - भाषांतर
N/A

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Indian Veda and Purana
Posted by Manish Panchmatia on Saturday, March 1, 2014 Labels: India, Sanskrit, Spiritual Science
Here is list of Veda and Purana. Courtesy : P N Namboodari
भारतीय विद्यास्थानानि
अङ्गानि वेदाश्च्त्वारॊ मीमंसा न्यायविस्तरः
पुराणं धर्मशास्त्रञ्च विद्याह्येताश्चतुर्दश ।
आयुर्वेदो धनुर्वेदो गन्धर्वो वेद एव च
अर्थवेदश्चतुर्थश्च विद्याह्यष्टादृशस्मृता ॥
वेदा: - ४ (ऋक्, यजु।, साम, अथर्व)
वेदाङ्गानि - ६ (शिक्षा, व्याकरणम्, निरुक्तम्, ज्योतिषं, कलपम्, छन्दः)
मीमाम्सा - १
न्यायशास्त्रम्१ - १
पुराणम् - १
धर्मशास्त्रम् - १
उपवेदाः - ४ (आयुर्वेद:, धनुर्वेद: गन्धर्व वेद:, अर्थ वेदः च)
एवं १८ भारतीय विद्यास्थानानि ।
१८ - पुराणानि
ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवञ्च शैवम् भागवतं तथा
भविष्यन्नारदीयञ्च मार्काण्डेयं तथापरम् ।
आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गं वाराहमेव च
स्कान्दं च वामनं चैव कौर्मं मात्स्यञ्च गारुडम् ॥
ब्रह्माण्डं चैव पुण्योयं पुराणानामनुक्रमः ॥
पुराण लक्षणम्
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।
वंशानुचरितञ्चेति पुराणं पञ्च लक्षणम् ॥


text:
वाजीकरणाध्याय ३
अथातो माषपर्णभृतीयं वाजीकरणपादं व्याख्यास्यामः ॥६-२.३.१॥
इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥६-२.३.२॥
आयुर्वेददीपिका
माषपर्णभृतीयसम्बन्धो ऽपि पूर्ववत् ॥१॥
माषपर्णभृतां धेनुं गृष्टिं पुष्टां चतुःस्तनीम् ।
समानवर्णवत्सां च जीवद्वत्सां च बुद्धिमान् ॥६-२.३.३॥
रोहिणीमथवा कृष्णाम् ऊर्ध्वशृङ्गीम् अदारुणाम् ।
इक्ष्वादाम् अर्जुनादां वा सान्द्रक्षीरां च धारयेत् ॥६-२.३.४॥
केवलं तु पयस्तस्याः शृतं वाशृतमेव वा ।
शर्कराक्षौद्रसर्पिर्भिर्युक्तं तद्वृष्यमुत्तमम् ॥६-२.३.५॥
आयुर्वेददीपिका
गृष्टिम् एकवारप्रसूताम् ॥१॥
चतुःस्तनीम् इत्यनेन सम्पूर्णचतुःस्तनीं दर्शयति ॥२॥
रोहिणीमिति लोहितवर्णाम् ॥३॥
ऊर्ध्वशृङ्गत्वं विशुद्धबहुक्षीराया एव भवतीति वचनाज्ज्ञेयम् ॥४॥
इक्ष्वादेति इक्षुदण्डभक्षा ॥५॥
अर्जुनादा अर्जुनवृक्षपत्त्रभक्षा ॥६॥
इक्ष्वादा वा अर्जुनादा वा माषपर्णभृता वेति विकल्पत्रयम् ॥७॥
पयः शृतमशृतं वेति द्वौ योगौ ॥८॥
शर्कराक्षौद्रसर्पिर्भिर्युक्तं तदिति तृतीयः ॥९॥
एतत्प्रयोगोऽपि जतूकर्णे तस्याः क्षीरं शर्कराक्षौद्रयुक्तं वा केवलं शृतमशृतं वेति ॥१०॥
शुक्रलैर् जीवनीयैश्च बृंहणैर् बलवर्धनैः ।
क्षीरसंजननैश्चैव पयः सिद्धं पृथक् पृथक् ॥६-२.३.६॥
युक्तं गोधूमचूर्णेन सघृतक्षौद्रशर्करम् ।
पर्यायेण प्रयोक्तव्यमिच्छता शुक्रमक्षयम् ॥६-२.३.७॥
आयुर्वेददीपिका
पर्यायेणेति पृथक् पृथक् प्रयोक्तव्यं तेन पञ्चभिर्गणैः पञ्च योगा भवन्ति ॥१॥
मेदां पयस्यां जीवन्तीं विदारीं कण्टकारिकाम् ।
श्वदंष्ट्रां क्षीरिकां माषान् गोधूमाञ्छालिषष्टिकान् ॥६-२.३.८॥
पयस्यर्धोदके पक्त्वा कार्षिकान् आढकोन्मिते ।
विवर्जयेत् पयःशेषं तत्पूतं क्षौद्रसर्पिषा ॥६-२.३.९॥
युक्तं सशर्करं पीत्वा वृद्धः सप्ततिको ऽपि वा ।
विपुलं लभतेऽपत्यं युवेव च स हृष्यति ॥६-२.३.१०॥
आयुर्वेददीपिका
विवर्जयेद् इति मेदादिकल्कं वर्जयेत् ॥१॥
वृद्धः सप्ततेरर्वागिति ज्ञेयम् ॥२॥
सप्ततिकस्य तु यद्यपि शुक्रनिवृत्तिरुक्ता तथापि वृष्यप्रभावाद् भवतीति विज्ञेयम् ॥३॥
मण्डलैर्जातरूपस्य तस्या एव पयः शृतम् ।
अपत्यजननं सिद्धं सघृतक्षौद्रशर्करम् ॥६-२.३.११॥
आयुर्वेददीपिका
जातरूपस्येति सुवर्णस्य मण्डलरूपाकृतिर् इह सुवर्णस्य प्रभावाद्वृष्यप्रयोगोपकारिणी भवतीति वचनाज्ज्ञेयम् ॥१॥
तस्या एवेति माषपर्णभृतधेन्वाः ॥२॥
त्रिंशत् सुपिष्टाः पिप्पल्यः प्रकुञ्चे तैलसर्पिषोः ।
भृष्टाः सशर्करक्षौद्राः क्षीरधारावदोहिताः ॥६-२.३.१२॥
पीत्वा यथाबलं चोर्ध्वं षष्टिकं क्षीरसर्पिषा ।
भुक्त्वा न रात्रिम् अस्तब्धं लिङ्गं पश्यति ना क्षरत् ॥६-२.३.१३॥
श्वदंष्ट्राया विदार्याश्च रसे क्षीरचतुर्गुणे ।
घृताढ्यः साधितो वृष्यो माषषष्टिकपायसः ॥६-२.३.१४॥
आयुर्वेददीपिका
प्रकुञ्चं पलम् ॥१॥
क्षीरधारावदोहिता इति पिप्पलीकल्काद् उपरि क्षीरधारावदोहः कर्तव्यः क्षीरं च तावद्दोह्यं यावता पानयोग्याः पिप्पल्यो भवन्ति ॥२॥
फलानां जीवनीयानां स्निग्धानां रुचिकारिणाम् ।
कुडवश्चूर्णितानां स्यात् स्वयंगुप्ताफलस्य च ॥६-२.३.१५॥
कुडवश्चैव माषाणां द्वौ द्वौ च तिलमुद्गयोः ।
गोधूमशालिचूर्णानां कुडवः कुडवो भवेत् ॥६-२.३.१६॥
सर्पिषः कुडवश्चैकस्तत् सर्वं क्षीरमर्दितम् ।
पक्त्वा पूपलिकाः खादेद् बह्व्यः स्युर् यस्य योषितः ॥६-२.३.१७॥
आयुर्वेददीपिका
फलानामित्यादि ॥१॥
फलानामिति जीवनीयानाम् इत्यादिभिस् त्रिभिः प्रत्येकम् अभिसंबध्यते ॥२॥
जीवनीयानामिति षट्ककषायवर्गोक्तानां जीवकर्षभादीनां दशानाम् ॥३॥
स्निग्धानामिति स्नेहोपगानां मृद्वीकादीनां दशानां सप्तककषायवर्गोक्तानाम् ॥४॥
तथा रुचिकारिणाम् इति चतुष्ककषायवर्गोक्तानाम् आम्रादीनां हृद्यानां दशानाम् इति ॥५॥
एषां जीवनीयप्रभृतीनां फलानां चूर्णितानां मिलित्वा कुडवो ग्राह्यः ॥६॥
अन्यद् अतिरोहितार्थम् ॥७॥
तथा ह्य् अयं प्रयोगो जतूकर्णे च पठ्यते द्राक्षाखर्जूरमाषाजडागोधूमशालिघृतानां कुडवः तिलमुद्गौ द्विकौडविकौ चूर्णयित्वा इत्यादि ॥८॥
घृतं शतावरीगर्भं क्षीरे दशगुणे पचेत् ।
शर्करापिप्पलीक्षौद्रयुक्तं तद्वृष्यमुत्तमम् ॥६-२.३.१८॥
आयुर्वेददीपिका
घृतं शतावरीत्यादौ शर्करादीनां प्रक्षेप्याणाम् अन्यतोदृष्टन्यायाद् घृतात् पादिकत्वं घृतस्य प्रास्थिकत्वम् ॥१॥
कर्षं मधुकचूर्णस्य घृतक्षौद्रसमांशिकम् ।
प्रयुङ्क्ते यः पयश्चानु नित्यवेगः स ना भवेत् ॥६-२.३.१९॥
आयुर्वेददीपिका
कर्षम् इत्यादिकान्ताः पञ्चदश प्रयोगाः ॥१॥
घृतक्षीराशनो निर्भीर् निर्व्याधिर् नित्यगो युवा ।
संकल्पप्रवणो नित्यं नरः स्त्रीषु वृषायते ॥६-२.३.२०॥
कृतैककृत्याः सिद्धार्था ये चान्योन्यानुवर्तिनः ।
कलासु कुशलास्तुल्याः सत्त्वेन वयसा च ये ॥६-२.३.२१॥
कुलमाहात्म्यदाक्षिण्यशीलशौचसमन्विताः ।
ये कामनित्या ये हृष्टा ये विशोका गतव्यथाः ॥६-२.३.२२॥
ये तुल्यशीला ये भक्ता ये प्रिया ये प्रियंवदाः ।
तैर् नरः सह विस्रब्धः सुवयस्यैर् वृषायते ॥६-२.३.२३॥
अभ्यङ्गोत्सादनस्नानगन्धमाल्यविभूषणैः ।
गृहशय्यासनसुखैर् वासोभिरहतैः प्रियैः ॥६-२.३.२४॥
विहंगानां रुतैरिष्टैः स्त्रीणां चाभरणस्वनैः ।
संवाहनैर् वरस्त्रीणाम् इष्टानां च वृषायते ॥६-२.३.२५॥
आयुर्वेददीपिका
घृतक्षीराशन इत्यादिना तु वृष्यत्वार्थिन आहाराचाराभिधानम् ॥१॥
नित्यमित्यनेन व्यवायनित्यतया शुक्रमार्गानवरोधेन व्यवायशक्तिं दर्शयति ॥२॥
कृतम् एकं कृत्यं यैस्ते तथा एतच्च अन्योन्यार्थरागकारणम् ॥३॥
सिद्धार्था इति सिद्धसाध्याः अकृतार्था हि व्याकुलमनसो न कामक्षमाः ॥४॥
वृषायत इति उपचितप्रवृत्त्युन्मुखशुक्रो भवति ॥५॥
मत्तद्विरेफाचरिताः सपद्माः सलिलाशयाः ।
जात्युत्पलसुगन्धीनि शीतगर्भगृहाणि च ॥६-२.३.२६॥
नद्यः फेनोत्तरीयाश्च गिरयो नीलसानवः ।
उन्नतिर् नीलमेघानां रम्यचन्द्रोदया निशाः ॥६-२.३.२७॥
वायवः सुखसंस्पर्शाः कुमुदाकरगन्धिनः ।
रतिभोगक्षमा रात्र्यः संकोचागुरुवल्लभाः ॥६-२.३.२८॥
आयुर्वेददीपिका
मत्तद्विरेफाचरिताः इत्यादि गृहाणि च इत्यन्तं योग्यतया ऋतुविभागेनानुक्तम् अपि ग्रीष्म एव ज्ञेयं मेघानां इत्यन्तं प्रावृषि तथा गन्धिन इत्यन्तं शरदि वल्लभा इत्यन्तं च विधानं हेमन्तशिशिरयोर् ज्ञेयम् ॥१॥
संकोचं कुङ्कुमं संकोचागुरुणोः समालभनार्थं वल्लभा यासु निशासु तास् तथा ॥२॥
सुखाः सहायाः परपुष्टघुष्टाः फुल्ला वनान्ता विशदान्नपानाः ।
गान्धर्वशब्दाश्च सुगन्धयोगाः सत्त्वं विशालं निरुपद्रवं च ॥६-२.३.२९॥
सिद्धार्थता चाभिनवश्च कामः स्त्री चायुधं सर्वमिहात्मजस्य ।
वयो नवं जातमदश्च कालो हर्षस्य योनिः परमा नराणाम् ॥६-२.३.३०॥
प्रहर्षयोनयो योगा व्याख्याता दश पञ्च च ।
माषपर्णभृतीयेऽस्मिन् पादे शुक्रबलप्रदाः ॥६-२.३.३१॥
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने वाजीकरणाध्याये माषपर्णभृतीयो नाम वाजीकरणपादस्तृतीयः ॥६-२.३.३२॥
आयुर्वेददीपिका
सुखा इत्यादिग्रन्थविधानं तु वसन्ताभिप्रायविहितम् अन्यत्राप्यविरुद्धम् ॥१॥
आत्मजस्येति मन्मथस्य ॥२॥
जातमदः कालो वसन्तादिः ॥३॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
स्वर्गीय श्री रामकृपालपाण्डेय स्मारक अन्तर्जनपदीय क्रीडा-प्रतियोगिता सम्पन्ना ।।
स्वर्गीय श्री रामकृपाल पाण्डेय स्मारक क्रीडा प्रतियोगिता एवं च संकीर्तनकार्यक्रम: ह्य: दिनाँके 04.09.2011 फैजाबादजिल्लाया: ईशापुरग्रामसभायां सम्यकरूपेण सम्पन्नम् अभवत् । अस्यां प्रतियोगितायां क्रमश: 100 मी. धावनं, 200 मी., 400 मी., 800 मी. अथ च 1600 मी. धावनक्रीडा अभवत् ।
वालीबाल प्रतियोगितायां 6 समूहा: भागं स्वीकृतवन्त: ।
शेरवाघाट विजयं प्राप्तवान् तथा च गोशाईंगंज: उपविजेता अभवत् ।
एतेननन्तरं कूर्दनप्रतियोगिता अपि सम्पादिता ।
पुरस्कारवितरणं फैजाबादजिल्लाया: प्रसिद्ध: लोककवि: श्री दयारामतिवारी जी पुष्प महोदयेन सम्पादितम् ।
रात्रौ संकीर्तनायोजने बहव: गायका: भागं गृहीतवन्त: । तेषु प्रमुखा: आसन् लहुरी, दुखी, रामदयाल:, कलाधरादया: ।
सम्पूर्ण: कार्यक्रम: प्रात: 10 वादनारभ्य अग्रिम प्रात: 4 वादनपर्यन्तं प्राचलत् । श्री राममुनि पाण्डेयवर्य: (कार्यक्रमस्य मुख्यायोजक:) सूचितवान् यत् एष: कार्यक्रम: गत 25 वर्षेभ्य: जायमान: अस्ति अबाधगत्या पुनश्च अग्रिम वर्षेष्वपि एवमेव चलिष्यति । श्री पाण्डेयवर्य: सर्वान् क्षेत्रीय जनान् आहूतवान् अस्ति आयोजने भागं स्वीकर्तुं पुनश्च स्व-स्व विचारान् अपि प्रकटितुम् ।
संस्कृतजगत्


text:
छायाग्राहिका
अन्तर्विषयाः
छायाग्राहिका[सम्पादयतु]
मनवैरनेकैः छायाग्राहिका (Camera कैमरा) दृष्टा स्यात् , चित्रे सा प्रदर्शिता । अत्र निम्नलिखिताः भागाः भवन्ति ।
प्रकाशरोधकपिटकम् (Light Tight Box)[सम्पादयतु]
इदन्तु कृष्णचर्मणा, स्थूलपटेन , कर्गदेन वा निर्मीयते । यत्रानेकानि बलितानि भवन्ति । बलितानां कारणाद् इदम् आकृष्य बृहद् सम्पीड्य च लघु कर्तुं शक्यते । तथाच लेन्सस्य तिरस्करिण्याश्च मध्यवर्त्यन्तरालं परिवर्तयितुं शक्यते । इदन्तु आभ्यन्तरे कृष्णं भवति यतः पिटककुड्यैः प्रकाशस्य परावर्तनं न स्यात् । एतत् सम्मुखे एको लघुलेन्सः तस्य पृष्ठभागे च एका तिरस्करिणी भवति ।
लेन्सः[सम्पादयतु]
प्रकाशरोधकफिटकस्य अग्रभागे एको लेन्सः संयुक्तो भवति यः छायाग्राहिकाया अभिदृश्यक (Objective) इति नाम्नाभिधीयते । एकस्याः समीचीनायाः छायाग्राहिण्याः लेन्से न्यूनातिन्यूनं चत्वारः कदाचिच्च षडपि लेन्साः भवन्ति । ईदृशः एको लेन्सः चित्रे प्रदर्शितः
छिद्रपटम् (Diaphragm)[सम्पादयतु]
लेन्सस्य पृष्ठभागे एव संयुक्त एकं गोलाकारकं छिद्रपटं भवति यस्य मध्ये एकं गोलाकारकं छिद्रं भवति । सुपिरमिदं आवश्यकता नुसारेण सङ्कोच्यं वर्धनीयञ्च भवति । लेन्सतञ्च संक्रम्य छायाग्राहिकाभ्यन्तरे गच्छतः प्रकाशस्य मात्रा न्यूना अधिका वा कर्तुं शक्या भवति ।
आच्छादिका (Shutter)[सम्पादयतु]
बृहच्छाअयाग्राहिकासु लेन्ससम्मुखे आच्छादिकैका भवति लघुच्छाया ग्राहिकासु एका तिरस्करिणी भवति (Shutter) इति नाम्नामिधीयते । १/१० इत्यतः १/१९ इति सैकेण्डं यावद अस्य अपावरणात् तावत्कालपर्यन्तमेव प्रकाशो फोटोपटले फिल्मे वा प्रतिफलति रासायनिकी क्रिया च प्रवर्तते ।
घृष्ठशीशकस्य तिरस्करिणी[सम्पादयतु]
प्राअशरोधकोऽयं पिटके लेन्ससम्मुखे सन्निविष्टं घृष्टशीशकर्निर्मितञ्च भवति । छायाग्राहिकायां पटलस्य संयोजनात् पूर्वं लेन्सस्य तिरस्करिण्याश्च मध्यवर्ति अन्तरालं परिवर्त्य वस्तुनः स्पष्टं प्रतिबिम्बं तिरस्करिण्याः निर्वर्त्यते । तदनन्तरं तिरस्करिण्याः स्थाने छायाग्राहिपटलं निवेश्यते ।
अवसर्पिणी(Slide)[सम्पादयतु]
इयमेका चिपिटा प्रकाशरोधिका पिटका भवति यत्र अन्धकाराच्छन्ने प्रकोष्ठेऽथवा रत्कप्रकाशे पटलं संयुज्यते । यदि पटले प्रकाशक्षेपेऽपेक्ष्यते तर्हि अवसर्पिण्याः (Slide) तिरस्करिणी अपसार्यते ।
पटलम् (Plate)[सम्पादयतु]
इदन्तु शीशकमयं भवति यस्य एकस्मिन् तले सिल्वरक्लोराइडस्य, ब्रोमाइडस्य सरेसपदार्थस्य च मिश्रणम् उपलिप्तं भवति । एतेषु रासायनिकपदार्थेषु प्रकाशद्वारा रासायनिक्याः क्रियायाः निष्पत्याः पटले छायाचित्रं सम्पद्यते । पटलस्थाने सैल्यूलाइडस्य फिल्मेष्वपि छायाचित्राणि गृह्यन्ते ।
छायाचित्रग्रहणविधिः[सम्पादयतु]
यस्य वस्तुनः छायाचित्रग्रहणं अभिलष्यते तस्य सम्मुखे ततश्च कि~झ्चिददूरे छायाग्राहिकायाः लेन्सः निधीयते आचछादकञ्च अपसर्य वस्तुनः प्रतिबिम्बं घृष्टशीशकस्य तिरस्करिण्यामवलोक्यते । भूयश्च लेन्सस्य तिरस्करिण्याश्च मध्यवर्ति अन्तरालं परिवर्त्य वस्तुनः स्पष्टं प्रतिबिम्बं तिरस्करिण्यां निर्वर्त्यते । पुनश्च छिद्रपटस्य आकारो एतावद्बृहद् क्रियते यत् प्रतिबिम्बे प्रकाशो प्रतिफलेत् । इदानीं अन्धकारावृते प्रकोष्ठे पटलं स्लाइडे इत्थं सन्निवेश्यते यत् पटलस्य यस्मिन् तले रासायनिकः पदार्थः उपलिप्तः भवति स प्रकाशाभिमुखो स्यात् ।
पटलं स्लाइडे निधाय राटरोऽवरूध्यते स्लाइडसम्मुखाच्च तिरस्करिणी अपसार्यते । इदानीं छायाग्रहणार्थं वस्तु सर्वथा प्रस्तुतं क्रियते । तदनु “रेडी (Ready) इति शब्दोच्चारणां कृत्वा शटरोऽपसार्यते तथाच प्रकाशस्य तीव्रतायाः पटलस्य च गत्यनुसारेण १/१० इत्यतः १/१०० इति सैकेण्डं यावत् तदपावृत्य त्वरितमेव आरूध्यते । इप्थं पटले रासायनिकी क्रिया निप्पद्यते ।
पटलेन सह स्लाइडं अन्धकराच्छन्ने प्रकोष्ठे नीत्वा पटल एकस्मिन् रासायनिके मिश्रणे निक्षिप्यते । मिश्रणञ्चेदं डेवलपर् (Developer) इति नाम्नाभिधीयते । अस्य कार्यन्तु पटलस्य तेषु भागेषु यत्र भूयोऽग्रे रासायनिक क्रियायाः प्रवर्तनं भवति तथा च यत्र प्रकाशः प्रक्षिप्तो भवति । अवशिष्टे च भागे अस्य कोऽपि प्रभावो न भवति । डेवलपरस्य रासायनिकक्रियाद्वारा सिल्वरस्य लवणानि सिल्वररूपेण प्रिवर्त्यन्ते । चत्वारि पञ्च वा मिनटानि यावत् डेवलपरे निधानोत्तरं पटलं जलेन प्रक्षाल्य हाइपोपदार्थस्य (Hypo) विलयने निक्षिप्यते विलयनेऽस्मिन् निक्षेपणात् यस्मिन् रासायनिके पदार्थे प्रकाशस्य प्रभावो न भवति स प्रक्षालनेन शोध्यते । क्रिया चेयं फिस्मिङ्गेति (fixing) नाम्नाभिधीयते । फिक्सिङ्गोत्तरं पटलं जलेन अनेकवारं प्रक्षाल्य शुष्कीक्रियते । इथं पटले यत् प्रतिबिम्बं निर्वर्त्यते तद् निगेटिव (Negative) इति नाम्नाभिधीयते यतः तद् वस्तुनः विपरीतं भवति । वस्तुनः ये भागाः शुक्लाः भवन्ति ते निगेटिव कृष्णाः ये च भागाः कृष्णाः सन्ति ते शुक्ला भवन्ति । ऋजु प्रतिबिम्बम् उपलब्धुं निगेटिवं पटलसदृशे एकस्मिन् आलोकग्राहिणि (Light Sensitive) कर्गदे निधाय भूयश्च किञ्चिद् कालं यावत् प्रकाशक्षेपणं क्रियते कर्गदे च निगेटिववत् प्रतिबिम्बं संवर्ध्य स्थिरीकृत्य च ऋजु छायाचित्रं निर्वर्त्यते ।


text:
शुक्रवार, 2 अक्तूबर 2015
सोमवार, 21 सितंबर 2015
कस्मै देवाय हविषा विधेम
हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत्
स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ।
य आत्मदा बलदा यस्य विश्व उपासते प्रशिषं यस्य देवाः
यस्य छायामृतम् यस्य मृत्युः कस्मै देवाय हविषा विधेम ।
यः प्राणतो निमिषतो महित्वै क इद्राजा जगतो बभूव
यः ईशे अस्य द्विपदश्चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम ।
यस्येमे हिमवन्तो महित्वा यस्य समुद्रं रसय सहाहुः
यस्येमाः प्रदिशो यस्य बाहू कस्मै देवाय हविषा विधेम ।
येन द्यौरुग्रा पृथिवी च दृळहा येन स्वः स्तभितं येन नाकः
यो अंतरिक्षे रजसो विमानः कस्मै देवाय हविषा विधेम ।
यं क्रन्दसी अवसा तस्तभाने अभ्यैक्षेतां मनसा रेजमाने
यन्नाधि सूर उदतो विभाति कस्मै देवाय हविषा विधेम ।
आपेा ह यद् वृहतीर्विश्वमायन् गर्भं दधाना जनयन्तीरग्निम
ततो देवानाम् समवर्ततासुरेकः कस्मै देवाय हविषा विधेम ।
यश्चिदापो महिना पर्यपश्यद् दक्षं दधाना जनयन्तीर्यज्ञम्
यो देवेष्वधि देवः एक आसीत कस्मै देवाय हविषा विधेम ।
मा नो हिंसीज्जनिताः यः पृथिव्या यो वा दिव सत्यधर्मा जजान
यश्चापश्चन्द्रा बृहतीर्जजान कस्मै देवाय हविषा विधेम ।
प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव
यत् कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु कस्मै देवाय हविषा विधेम ।
हिरण्यगर्भ-ऋग्वेद मंडल 10 सूक्त 121
सदस्यता लें संदेश (Atom)


text:
निम्बः
शतायुर्वज्रदेहाय सर्वसम्पत्कराय च ।
सर्वानिष्टविनाशाय निम्बकं दलभक्षणम् ॥
अयं श्लोकः निम्ब/निम्बकवृक्षस्य धार्मिकं स्वास्थ्यं च गुरुत्वं सूचयति । अयं निम्बवृक्षः भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं भारतस्य सर्वेषु अपि प्रदेशेषु वर्धते । अयं बहूपयोगी वृक्षः इत्येव प्रसिद्धः अस्ति । युगादिपर्वणः अवसरे निम्बगुडस्य सेवनं परम्परानुगुणं प्रवर्तते भारते । अयं वृक्षः समतलभूमौ वर्धते । यत्र अधिका वृष्टिः जायते तत्र अयं वृक्षः न वर्धते । कासाराणां, तडागानां, सरोवराणां वा तीरे समृद्धरूपेण वर्धते अयं निम्बवृक्षः । अस्य वृक्षस्य सर्वाङ्गानि अपि औषधत्वेन उपयुज्यन्ते । अस्य पर्णाणि संयुक्तगात्राणि । अयं वृक्षः सदा हरिद्वर्णीयः । अस्य पर्णानाम् अञ्चलः (अन्तिमभागः) क्रकचः इव तीक्ष्णः भवति । अस्य निम्बवृक्षस्य त्वक् कपिलवर्णीयं भवति । पर्णानां कक्षे पुष्पाणां गुच्छं भवति । पुष्पाणि मधुगन्धयुक्तानि, श्वेतवर्णीयानि च भवन्ति । मार्चमासतः मेमासाभ्यन्तरे पुष्पाणि जायन्ते । सेप्टेम्बर्-तः नवेम्बर्-मासाभ्यन्तरे फलानि वर्धन्ते । फलानि मन्दपीतवर्णीयानि । अस्मिन् एव अवधौ बीजानां सङ्ग्रहणम् अपि प्रचलति ।
इतरभाषाभिः अस्य निम्बवृक्षस्य नामानि[सम्पादयतु]
अयं निम्बवृक्षः आङ्ग्लभाषया Neem इति उच्यते । हिन्दीभाषया “नीम” इति, बङ्गभाषया "निम्" इति, तेलुगुभाषया “वेपचेट्टु” इति, तमिळ्भाषाया “वेम्बु” इति, मलयाळभाषया “वेप्पु” इति, कन्नडभाषया “बेवु” अथवा “कहिबेवु” इति उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य निम्बवृक्षस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अस्य निम्बवृक्षस्य रसः तिक्तः । अस्य निम्बवृक्षस्य त्वक्, निर्यासः, पर्णं, पुष्पं, पल्लवं, बीजं, फलं, बीजस्य तैलं, पिण्याकः, रसः च औषधत्वेन उपयुज्यते ।
- १. उष्णजले अस्य निम्बवृक्षस्य पर्णानि निमज्य तेन जलेन स्नानं क्रियते चेत् कण्डूयनं, पिटकाः च अपगच्छन्ति ।
- २. विशिष्टेषु केषुचित् पिटकेषु अस्य पर्णानि सम्पेष्य रसं निषीड्य लेप्यते ।
- ३. निम्बस्य सेवनेन विषबाधा निवारिता भवति।
- ४. यद्यपि निम्बः अत्यन्तं तिक्तः तथापि सः सञ्जीवनी इव । पुस्तकानां मध्ये अपि अस्य पर्णानि स्थाप्यन्ते । तेन पुस्तकानि कीटैः न खाद्यन्ते ।
- ५. अस्य पर्णानां शलाकाः दन्तधावनार्थं दन्तकूर्चाणां स्थाने उपयुज्यन्ते ।
- ६. मषकाणां निवारणाय अस्य काष्ठैः, पर्णैः वा धूमः उत्पाद्यते ।
- ७. अस्य निम्बस्य फलानि क्वथयित्वा उद्घर्ष्य वा निष्कासितं तैलम् औषधत्वेन उपयुज्यते ।
- ८. अस्य मूलस्य चूर्णम् उष्णजलेन सह १ – २ चमसमितं प्रातः रिक्तोदरे सेवन्ते चेत् शरीरे बलं वर्धते ।
- ९. अस्य फलानि कीटनाशकानि अपि ।
- १०. व्रणेषु यथा पूयं न भवेत् तथा अस्य तैलं, कल्कं वा उपयुज्यते ।
- ११. मक्षिकाणां निवारणार्थम्, चर्मरोगेषु च अपि अस्य तैलम् उपयुज्यते ।
- १२. अस्य मूलस्य रसः ज्वरे प्रतिबन्धकत्वेन उपयुज्यते ।
- १३. अनेन फेनकं, दन्तफेनः, दीपतैलं चापि निर्मीयते ।
- १४. कौशेयस्य वर्णपूरणार्थम् अस्य निर्यासः उपयुज्यते ।
- १५. अस्य वल्कलेन रज्जुः निर्मीयते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Invasiveness information from Pacific Island Ecosystems at Risk (PIER)
- Neem information from the Hawaiian Ecosystems at Risk project (HEAR)
- Caldecott, Todd (2006). Ayurveda: The Divine Science of Life. Elsevier/Mosby. ISBN 0-7234-3410-7. http://www.toddcaldecott.com/index.php/herbs/learning-herbs/314-neem. Contains a detailed monograph on Azadirachta indica (Neem; Nimba) as well as a discussion of health benefits and usage in clinical practice.


text:
'लिङ्गायत्' परं धर्मविशेषः - कर्णाटकसर्वकारस्य अङ्गीकारः।
बेङ्गलुरु > कर्णाटकराज्ये प्रबलसमुदायत्वेन वर्तमानाय 'लिङ्गायत्'नामकविभागाय सविशेषं धर्मपदवीं दातुं मुख्यमन्त्रिणा एस् सिद्धरामय्यस्य नेतृत्वे विद्यमानेन सर्वकारेण निश्चितम्। अन्तिमानुमत्यर्थं निर्णयं केन्द्रसर्वकारं प्रति प्रेषितम्।
लिङ्गायत् समुदायान्तर्भूताः जनाः पारम्पर्येण महेश्वरभक्ताः खलु। कर्णाटकस्य राजनैतिकमण्डले अपि ते प्रबलाः वर्तन्ते। १२ तमशतके जीवनं कृतवतः आत्मीयाचार्यस्य तथा सामाजिकपरिष्कर्तुः बसवण्णा नामकस्य सिद्धान्तानुगामिनः भवन्ति ते। वेदानां प्राधान्यं धार्मिकाचारानुसृताः कार्यक्रमाः च बसवण्णावर्येण निषिद्धाः। किन्तु अस्य समुदायस्य अवान्तरविभागः वीरशैवनामकः च शिवभक्तः तथा हैन्दवाचारान् अनुगच्छति च। सर्वकारस्य अस्मिन् निर्णये वीरशैवविभागः अतृप्तिं प्रतिषेधं च प्रकाशयति स्म।


text:
रेणुकाया: पत्यनुगमनं रामस्य शत्रुनाशप्रतिज्ञा नाम चतुर्थाष्टके सप्तमोsध्याय:
हरि: ॐ ॥ इन्द्रं वोतान्यमप्याजौ जेतारमपराजितम् ॥
द्विजोsप्यहन्निगृह्येदं न साध्वस्मत्सु सत्स्विति ॥१॥
हृद्यानीयार्जुनसुता बद्धवैरा: सुदु:खिता: ॥
पितृहन्तृवधे यत्नमास्थिता एकदा ययु: ॥२॥
तत्पूर्वं निर्ययौ रामो वनं सभ्रातृको बली ॥
अथागत्यार्जुनसुता आश्रमं रुरुधुर्भृगम् ॥३॥
अन्वेष्येतस्ततो राममदृष्ट्वा सहसा मुनिम् ॥
जमदग्निं सुखासीनं दृष्ट्वा तं व्यहनन्रुषा ॥४॥
आक्रोशन्तीं पुरोभागे रेणुकां मूढबुद्ध्य: ॥
तां निरस्य मुनिं हत्वा स्वपुरं सत्वरं ययु: ॥५॥
दुर्निमित्तानि रामोsपि वीक्ष्य शीघ्रं गृहं ययौ ॥
हतं स्वपितरं ज्ञात्वा विललाप सुदु:खित: ॥६॥
मन्निमित्तां मृतिं यात: पिता धिङ्मां सुदुर्मतिम् ॥
हा तात हा दयासिन्धो क्क गतोsसि गुणाकार ॥७॥
रुदित्वैवं समाश्वास्य जननीं साश्रुलोचनाम् ॥
मात्राग्रजैर्निषिद्धोsपि क्रुद्धो हन्तुं ययौ रिपून् ॥८॥
मुहूर्तेनाहनत्सर्वान्सबलानर्जुनात्मजान् ॥
सप्राकारं पुरं भित्त्वा सर्वं मात्रे न्यवेदयत् ॥९॥
मुनिभिर्भ्रातृभी रामो वार्यमाणोsपि श्रृण्वताम् ॥
ऋषीणां मातुरग्रे स प्रतिज्ञामकरोदिमाम् ॥१०॥
त्रिसप्तधा करिष्यामि बलान्नि:क्षत्रियां महीम् ॥
पितॄन् तदस्रकुण्डेषु तर्पयाम्यृणमुक्तये ॥११॥
तच्छ्रुत्वा रेणुका प्राह सम्यगुक्तं त्वयानघ ॥
प्राक् संस्कृत्य पितृर्देहं प्रतिज्ञा सफलां कुरु ॥१२॥
अर्जुनो दत्तभक्तोsयं यदि क्रुध्यति स प्रभु: ॥
त्वां नाशयिष्यत्यत्रामुमुपायं कथयामि ते ॥१३॥
कृत्वैकतस्त्वं पितरं तुलायां मां तथैकत: ॥
गृहीत्वा याहि तिष्ठेति यत्र श्रोष्यसि खाद्वच: ॥१४॥
तत्रैव ब्राह्मणं योग्यं लक्ष्यसे त्वं तदावयो: ॥
संस्कारं विधिना कृत्वा कृतकार्यो भविष्यसि ॥१५॥
एवमुक्तो जनन्या स राम: पितृपरायण: ॥
तदाज्ञां शिरसा धृत्वा तुलामादाय भक्तिमान् ॥१६॥
विन्यस्यैकत्र पितरं मृतमन्यत्र मातरम् ॥
स्वाश्रमान्निर्ययौ स्कन्धे तुलामादाय भक्तित: ॥१७॥
संस्कर्तुं पितरौ भक्त्या कान्यकुब्जप्रदेशत: ॥
ययौ स्थानानि संपश्यन् तीर्थान्यायतनानि च ॥१८॥
दृष्ट्वा पुण्यान्यरण्यानि पवित्रांस्तापसाश्रमान् ॥
विविधांश्चाचलन्पुण्यान्नदीस्तीर्थानि सर्वश: ॥१९॥
एवं स पर्यटान्रामो धीमान्धर्मभृतां वर: ॥
ययावामलकीग्रामं सह्याद्रौ मुनिमण्डितम् ॥२०॥
परशान्तबाधं निर्वैंरं सर्वकालसुखावहम् ॥
ऋषिभि: संवृतं रम्यं कन्दमूलफलान्वितम् ॥२१॥
सिद्धविद्याध्रगन्धर्वकिन्नरोरगचारणै: ॥
वृतं सह्याचलप्रान्ते ददर्शाश्रममुत्तमम् ॥२२॥
रामं तत्रैव साक्षेपमुवाच सुरवर्त्मवाक् ॥
भो भो परशुराम त्वं श्रीदत्ताचार्यसंयुत: ॥२३॥
यथाविधि स्वपितरं भक्त्या संस्कृर्तुमर्हसि ॥
संकल्पोsपि तवात्रैव सुफलश्च भविष्यति ॥२४॥
इति श्रुत्वाsशरीरां गां तथेत्युक्त्वा स भार्गव: ॥
अवतीर्य तुलां तत्र श्रीदत्ताश्रममाविशत् ॥२५॥
तुलस्युदुम्बाश्वत्थबिल्वपर्णशमीवटै: ॥
अन्यैश्च फलपुष्पाढ्यैस्तृणगुल्मलतादिभि: ॥२६॥
जलै: सुशीतलैर्मिष्टै: स्रवद्भि: परिवेष्टितम् ॥
सर्वर्तुगुणसंपन्नं योगिवृन्दनिषेवितम् ॥२७॥
प्रविश्याश्रममासीनं दत्तात्रेयं दिगम्बरम् ॥
ददर्शानघयाश्लिष्टं देव्या रामो महामति: ॥२८॥
क्रीडन्तमपि तं देव्या पानपात्रधरं मुनिम् ॥
अभिवाद्येश्वरं मत्वा प्रार्थयामास भक्तित: ॥२९॥
कृपां कुरु मयि ब्रह्मन्भक्तवत्सल सर्ववित् ॥
संस्कृर्तुं पितरावत्र प्राप्तोsस्मि ब्रूहि मे विधिम् ॥३०॥
श्रीदत्त: प्राह न विधिं निषेधं वा न वेद्भ्यहम् ॥
यथेष्टां गतिमाश्रित्य स्थितोsस्मीह पिशाचवत् ॥३१॥
अनाचारो न जानामि धर्मं वाsधर्ममप्युत ॥
इत्युक्त: प्राह रामस्तं त्वमेव मुनिसत्तम ॥३२॥
योगीश्वर: सर्वगुरु: कर्ता हर्ता जगत्प्रभु: ॥
सदानन्दो गुणातीतो धर्माधर्मौ कुतस्तव ॥३३॥
श्रीश: प्राह ब्रवीष्यत्र पश्यन्नप्यन्यथा कथम् ॥
दिगम्बरेयं प्रमदा मदिराविह्नलेक्षणा ॥३४॥
तथाप्यहं न नौ वित्सि मदिरास्वादलालसौ ॥
अस्पृश्योsहमसंभाव्यो विधिवार्ता कुतो मम ॥३५॥
ततो रामोsभवत्तूष्णीं तुलास्था रेणुकावदत् ॥
किं मोहयस्यमेयात्मन्वाक्यैर्लोकानुसारिभि: ॥३६॥
इत्युक्तो भगवान्दत्त: प्रहस्योत्थाय सत्वरम् ॥
तुष्टाव रेणुकां देवीं लक्ष्यालक्ष्यस्वरूपिणीम् ॥३७॥
मात: सर्वं त्वमेवैका वन्दनीया परावरा ॥
एकवीरा महामाया सृष्टिस्थित्यन्तकारिणी ॥३८॥
एकैवानेकरूपेषु स्थितासि त्वमनामया ॥
देहेन्द्रियमन:प्राणाहंकारेभ्यो विलक्षणा ॥३९॥
स्तुत्वैवं रेणुका भर्त्रा सह दाहार्थमीश्वरम् ॥
प्रार्थयामास स प्राह पतिस्तेsसौ कथं मृत: ॥४०॥
सा नृपैर्हत इत्यूचे दत्त: प्राह ज्वलन्रुषा ॥
मत्ता नश्यन्तु भूपा ये घातयन्ति द्विजानपि ॥४१॥
रामोsवदत्करिष्येsहं महीं नि:क्षत्रियामिति ॥
संकल्पितमृतं भूयात्प्रसाद्भवतोsधुना ॥४२॥
योगज्ञोsपि भवच्छिष्य: कृतागस्त्वान्मया हत: ॥
क्षन्तुमर्हसि देवेश सत्यसन्धं विधेहि माम् ॥४३॥
दत्त: प्राह तमालिङ्ग्य त्वं सखा मेsसि निश्चितम् ॥
कृतं साधु त्वया राम सत्यसन्धो भविष्यसि ॥४४॥
तत: श्रीशाज्ञयाssनीय सर्वतीर्थानि सायकै: ॥
भित्त्वाद्रिं विधिवत्सस्नौ राम: पश्चाच्च रेणुका ॥४५॥
भूषिता सा जगन्माता श्रीदत्तं प्राह चात्मजम् ॥
स्वस्थानं गन्तुमिच्छामि पत्या सह मुदान्विता ॥४६॥
भो राम त्वं द्विजान्पाहि प्रतिज्ञां सफलां कुरु ॥
इत्युक्त्वाचार्यमर्कं च नत्वाsदाद्वायनानि सा ॥४७॥
वसुरुद्रादित्यमुखा: सस्त्रीका निखिला: सुरा: ॥
स्वर्यानैराययुर्द्रष्टुमुत्सवं मुनयोsपि च ॥४८॥
गुरुणापि समाधाय क्रव्यादाग्निं यथाविधि ॥
सुमङ्गला विवेशासौ सह पत्याssहिताग्निना ॥४९॥
सतीस्पर्शात्प्रदीप्तिsग्नि: शुशुभेsर्कसहस्रवत् ॥
प्रणेमुर्हर्षिता: सर्वे चक्रुरुच्चैर्जयध्वनिम् ॥५०॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे दार्शत्रिसाहस्र्यां संहितायां त्रिकाण्डमण्डितायां वासुदेव्यां उपासनाकाण्डे चतुर्थाष्टके सप्तमोsध्याय: ॥७॥
॥ इति श्रीदत्त० रामस्य शत्रुनाशप्रतिज्ञा नम चतुर्था० सप्तमो० ॥४।७॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
निर्गुण्डिसस्यम्
इदं निर्गुण्डिसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । अयं भारतस्य सर्वेषु अपि प्रदेशेषु वर्धते । अस्य सस्यस्य पर्णेषु वर्णरहितः, गन्धयुक्तः, भाष्पीभवनयोग्यः कश्चन तैलांशः, तथा च “रेसिन्” नामकः अंशः च भवतः । अस्य फलस्य बीजे “आर्ग्यानिक् आसिड्”, “मेलिक् आसिड्”, अत्यल्पेन प्रमाणेन क्षारपदार्थः च भवन्ति । अस्य निर्गुण्डिसस्यस्य पर्णं, मूलं, पुष्पं, बीजं चापि औषधत्वेन उपयुज्यन्ते । अस्य सस्यस्य बीजेभ्यः तैलम् अपि निर्मीयते ।
इतरभाषासु अस्य निर्गुण्डिसस्यस्य नामानि[सम्पादयतु]
इदं निर्गुण्डिसस्यम् आङ्ग्लभाषया vitex Negundo इति उच्यते । इदं हिन्दीभाषया“सम्बालु”, “निन्धुवार”, “मेलुडि” इति वा उच्यते । तत् सस्यं तेलुगुभाषया“तेल्लावाबली” अथवा “बावली” इति, तमिळ्भाषया “नोच्चि” इति, मलयाळभाषया “करिनोच्चु” इति, मराठीभाषया“लिङ्गड्” अथवा “निगड्” इति, कन्नडभाषया“लेक्के” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य निर्गुण्डिसस्यस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अस्य निर्गुण्डिसस्यस्य रसः कटुः, तिक्तः, कषायः च । सः उष्णवीर्यः, विपाके कटुः , लघुः च । १. इदं निर्गुण्डिसस्यं बुभुक्षां वर्धयति, वेदनां निवारयति च । २. इदं कफं, वातं च परिहरति । ३. निर्गुण्डिसस्यं मूत्रम् आवर्तं च वर्धयति । ४. अस्य उपयोगेन शोथः, विषं चापि अपगच्छति । ५. इदं ज्वरम्, आमवातं, कासम्, अजीर्णं च निवारयति । ६. अस्य उपयोगेन महिलानां श्वेतस्रावः, चर्मरोगः, व्रणः च अपगच्छति । ७. पादे ज्वलनं जायते चेत् अस्य निर्गुण्डिसस्यस्य पर्णानि बद्धव्यानि । ८. शिरोवेदनायां सत्याम् अस्य पर्णानि सम्पेष्य लेपनीयानि। अथवा अस्य पुष्पस्य चूर्णं नस्यवत् नासिकया जिघ्रातव्यम् । ९. कीलवेदनायां, शोथे, व्रणे, चर्मरोगेषु च अस्य मूलेभ्यः अथवा पर्णेभ्यः निर्मितं तैलम् उपयोक्तव्यम् । १०. कर्णवेदनायाम् अपि अस्य तैलं कर्णे स्थाप्यते । ११. कर्णस्रावः जायते चेत् अस्य तैलं मधुना सह कर्णे स्थापनीयम् । १२. ज्वरावसरे शरीरात् दुर्गन्धः निस्सरति चेत् शरीरे अस्य कषायस्य लेपनेन दुर्गन्धः निर्गच्छति । ज्वलनम् अपि अपगच्छति । कषायस्य पानम् अपि शक्यते । १३. “सैयाटिक” (Sciatica) इत्यस्मिन् नाडीरोगे अपि अस्य कषायं पातुं दीयते ।


text:
भूगोलीयनिर्देशाङ्कप्रणाली
भूगोलीयनिर्देशाङ्कप्रणाली (अंग्रेज़ी:जियोग्राफिक कोआर्डिनेट सिस्टम) काचित् निर्देशाङ्कप्रणाली भवति, यया पृथ्व्यां स्थितस्य कस्यापि स्थानास्य स्थितिः त्रयाणां (३) निर्देशाङ्कानां माध्यमेन निश्चिता भवति। गोलीयनिर्देशाङ्कपद्धत्या तेषां त्रयाणां निर्देशाङ्कानां निर्धारणं भवति।
पृथ्वी पूर्णरूपेण गोलाकारा नास्ति, अपि तु अनियमिताकारकी वर्तते। सा सामान्यतः इलिप्सॉएड(Iliopsoas)आकारस्य अस्ति। सर्वान् निर्देशाङ्कान् स्पष्टतया प्रस्तौतुं प्रणाली आवश्यकी। एषा प्रणाली पृथ्व्यां स्थितानां सर्वेभ्यः बिन्दुभ्यः सर्वेषां निर्देशाङ्कानां परस्परं सम्मिश्रणं करोति।
अक्षांशः, देशान्तरश्च[सम्पादयतु]
अक्षांशः (अंग्रेज़ी:लैटिट्यूड, Lat., φ, या फ़ाई) पृथ्व्याः तले एकस्मात् बिन्दोः भूमध्यीयसमतलं यावत् निर्मितः कश्चन कोणः भवति, यः पृथ्व्याः केन्द्रे मितः भवति। समानअक्षांशबिन्दून् याः रेखाः योजयन्ति, ताः रेखाः अक्षांशरेखाः उच्यन्ते। अक्षांशस्य रेखाः एतस्मिन् प्रक्षेपे क्षैतिजाः, ऋुज्वः प्रतीयन्ते, परन्तु ताः रेखाः विभिन्नैः अर्धव्यासैः युक्ताः, वृत्ताकारक्यः च भवन्ति। एकस्मिन् अक्षांशे स्थितानि सर्वाणि स्थानानि परस्परं मिलित्वा अक्षांशस्य वृत्तं निर्मान्ति। ते सर्वे वृत्ताः भूमध्यरेखायाः समानान्तराः भवन्ति। तेषु भौगोलिकोत्तरीयः ध्रुवः ९०° उत्तरकोणे भवति; एवञ्च भौगोलिकदक्षिणीयध्रुवः ९०° दक्षिणकोणे। शून्यांशः (0°) अक्षांशरेखां भूमध्यरेखा कथ्यते। सा पृथ्वीम् उत्तरीय-दक्षिणीययोः गोलार्धयोः विभक्ता भवति।


text:
विकिपीडिया
विकिपीडिया तु कश्चन निःशुल्कः, अन्तर्जालाधारितः, सहकारसम्भवः, बहुभाषात्मकः विश्वकोशः अस्ति। एषः तु विकिमीडिया फाउन्डेशन् इत्यनेन सम्बलितः वर्तते। अस्य १.५ कोटिप्रायाः लेखाः (आङ्ग्लभाषायां तु ३३ लक्षाधिकाः) अखिलसंसारवर्तिभिः स्वयंसेवकैः लिखिताः सन्ति सहकारेण। तथा च अस्य प्रायेण सर्वे अपि लेखाः येन केनापि जनेन सम्पादयितुं शक्यन्ते, येन अस्मिन् अन्तर्जालस्थले सम्पर्कः सम्प्राप्तुं शक्यते। विकिपीडिया तु २००१ तमे वर्षे जिम्मी वेल्स महोदयेन, लैरी सैंगर महोदयेन च विमुक्ता आसीत्। अद्यत्वे एषा हि अन्तर्जाले बृहत्तमा तथा च सर्वाधिकलोकप्रिया सामान्यसन्दर्भकृतिः वर्तते।


text:
अथ रोग्युद्धारादिकथनं नाम तृतीयाष्टके सप्तमोsध्याय:
हरि: ॐ ॥ प्रभुप्तसादाद्विप्रोsयं कमप्यन्वग्रहीत्स च ॥
कृतार्थो भवतीत्येवं प्रसिद्धोsभूत्स भूतले ॥१॥
गोदावासी द्विज: कश्चिद्धरिशर्मा तदात्मज: ॥
द्विदशाब्दो यस्य जन्या गुल्मोsष्टाब्द: क्षयोsभवत् ॥२॥
त्र्यब्दो जलोदरो जीर्णज्वर एकाब्द आयन: ॥
अतिसार: सकासश्च चातुर्मास्यो भगन्दर: ॥३॥
त्रिदोषेणापि संक्रान्तं प्रेक्ष्य मृत्यून्मुखं पतिम् ॥
तद्भार्या षोडशाब्दागाच्छरणं विष्णुदत्तमित् ॥४॥
सौभाग्यं देहि मे ब्रह्मन्भर्ता मे रोगपीडित: ॥
अत्युत्कटा: प्रतीकारा दैवाज्जाता निरर्थका: ॥५॥
इत्यर्थितो दयालु: स साध्व्या तद्गृहमेत्य तम् ॥
दृष्ट्वा कर्मविपाकोक्तं पत्न्या व्रतमकारयत् ॥६॥
क्रमेणाशु लयं प्रप तत्तद्रोग: प्रतिव्रतम् ॥
क्षये ब्रह्मवधोत्थेsदाद्द्वादशाब्दं स निर्गत: ॥७॥
गुल्म: षडब्देन देवद्रोहोत्थोsपि जलोदर: ॥
द्वादशाब्देन चाब्देन पापोत्थोsपि भगन्दर: ॥८॥
ज्वरोsब्देनातिसारश्च त्रिदोषश्चौषधाद्गत: ॥
द्विजोsथ तं हृदि स्पृष्ट्वा जजापोपनिषन्मनुम् ॥९॥
नीरुग्लेभे द्विजस्तेन भूतिमायु: प्रजां यश: ॥
दिव्यां गतिं दत्तभक्तिमिहामुत्र च सद्गतिम् ॥१०॥
पितृत्वेन वृत: सत्या द्विज: प्रस्थापितोsस्पृह: ॥
ययौ धामेति रुग्णोsपि द्विजोsगात्सद्गतिं तत: ॥११॥
क्रमाद्रोगेषु नष्टेषु यथान्ते पुष्टिदो रस: ॥
नष्टेष्वविद्यादोषेषु शास्त्रैर्बोधस्ततो रस: ॥१२॥
मिष्टाशनोत्थरोगार्तं ब्राह्मणी काचिदात्मजम् ॥
अम्बा निम्बं पिबेत्याह तिक्तं नादूरदृक् पपौ ॥१३॥
दास्ये लड्डुकमित्युक्त: पपौ दत्वापि तत्करे ॥
अपथ्यशङ्किनी युक्त्या ततो जग्राह लड्डुकम् ॥१४॥
फलं लड्डुकवद्गौणं मुख्यमारोग्यवत्परम् ॥
रोग्यर्भवद्भवाध्यार्तो हिमकृन्मातृवच्छ्रुतम् ॥१५॥
स्वर्गार्थं कामभोगार्थं शत्रुघातार्थमप्ययम् ॥
न वशीकरणार्थं च शास्त्रौघो बुद्धिशुद्धिद: ॥१६॥
विप्रस्य कस्यचिद्भार्यां दृष्ट्वा तन्वीं गते प्रिये ॥
ग्रामान्तरे तत्स्वरूपधृग् झुटिंगो ह्यवाप ताम् ॥१७॥
कामार्तो वर्ण्यवस्थायां दुराचारो हि यो मृत: ॥
स झुटिंगत्वमेत्येव दुर्धर: कामलम्पट: ॥१८॥
कथं ह्याश्वागम इति सत्योकित: सत्कृतोsवदत् ॥
गतो यदर्थं मार्गे स मिलित: प्राह नाधुना ॥१९॥
साध्यं कार्यं मासमात्रादेहीत्युक्तोsञ्जसागमम् ॥
इति तां वञ्चायित्वा स साध्वीं स्ववशमानयत् ॥२०॥
वशं गतां तस्य मायामजानन्ती मनस्विनी ॥
धाष्टर्यं बलं भोगशक्तिं विकारांश्च विलक्षणान् ॥२१॥
ज्ञात्वापि दु:खिता वक्तुं न शशाकाप्रियं क्वचित् ॥
तस्मिन्संदिग्धचित्तापि प्रत्याख्यातुमनीश्वरा ॥२२॥
मासेनैत्य गृहेशस्तं दृष्ट्वोचे मत्स्वरूपधृक् ॥
कोsसि भार्यां गृहं चार्थं कथं गृह्णास्यरेsधम् ॥२३॥
स प्राहाहं गृहस्वामी कस्त्वं मद्रूपधृक्खल ॥
त्वं खलस्त्वं खल इति विवदन्तौ विलोक्य तौ ॥२४॥
दृष्ट्वैकरूपौ चकिता मित्रश्वशुरबान्धवा: ॥
सर्वं रहसि पत्न्योक्तं ज्ञात्वा खिन्नोsभवद्द्विज: ॥२५॥
झुटिंगेन स्त्रिया स्वैश्च विष्णुदत्तालयं द्विज: ॥
गत्वा शशंस तत्सर्वं ज्ञात्वाप्येवावदत्स तौ ॥२६॥
रूपं शीलं वयोsवस्था स्वरवर्णाकृतिर्गति: ॥
नामगोत्रकुलाद्येकं वदथ: सत्यमत्र किम् ॥२७॥
क्षन्तव्यं निश्चिनोमीदमित्युक्त्वा सप्त मुद्रिका: ॥
दत्वा समन्त्रा भालेsसौ पृथक् पप्रच्छ संसदि ॥२८॥
कुप्यभाण्डांशुकान्नादि गेहे लक्ष्म च ते स्त्रियि ॥
प्रकाशं चाप्रकाशं च सर्वमाख्यातुमर्हसि ॥२९॥
लेखयित्वा पृथक् ताभ्यामुक्तं संसदि दूरत: ॥
तौ कृत्वा ब्राह्मणीं प्राह सत्यं कस्योभयोर्वद ॥३०॥
सा प्राह योsद्य मां भुङ्क्ते तद्वाक्ये व्यत्ययो महान् ॥
अपरोक्तौ सत्यतेति तथेत्युक्त्वा द्विजोsब्रवीत् ॥३१॥
पञ्चक्रोशात्मकमिदं क्षेत्रं कृत्वा प्रदक्षिणम् ॥
विप्रावेष्यति य: शीघ्रं पूर्वं स विजयी भवेत् ॥३२॥
तथेत्युक्त्वा गतौ तत्र क्षणार्धेन पिशाचक: ॥
परिक्रम्यैत्य तत्राह कृता मेsद्य प्रदक्षिणा ॥३३॥
लिङ्गानि पथि सर्वाणि देवतायतनानि च ॥
तानि सर्वाण्यसंदिग्धं कथायामास संसदि ॥३४॥
तच्छ्रुत्वा चकिता; सर्वे सभ्या ऊचु: परस्परम् ॥
नेयं मनुष्यचेष्टातो भूतोsयं नात्र संशय: ॥३५॥
प्राप विप्रस्त्वकृत्स्नज्ञो दिनार्धेनाब्रवीत्समम् ॥
विष्णुशर्मा पुन: प्राह सिद्धा: कति गिराविह ॥३६॥
पृष्ट्वा तन्नाम गोत्रादि गिरिं कृत्वा प्रदक्षिणम् ॥
ब्रूयाद्य: शीघ्रमागत्य प्रथमं स जयी भवेत् ॥३७॥
इत्युक्तौ जग्मतुरुभौ मुहूर्तार्धात्पिशाचक: ॥
आगत्य स यथापृष्टं कथयामास सर्वश: ॥३८॥
विप्रस्तु पञ्चयामोर्ध्वमेत्य क्लेशदुवाच सत् ॥
सिद्धा न दृष्टास्तन्नाम गोत्रवार्ता कुत: पुन: ॥३९॥
तच्छ्रुत्वातीव विश्वासो विप्रस्याभूत्सभासदाम् ॥
विष्णुशर्मा पुन: ग्राह परीक्षैकावशिप्यते ॥४०॥
इत्युक्त्वा लोहकरकं संस्थाप्योवाच तौ द्विज: ॥
वक्त्रेणाविश्य नालेन निर्गम्य स्त्री प्रगृह्यताम् ॥४१॥
इत्युक्त: सत्वरं भूत: सूक्ष्मरूपी समाविशत् ॥
कृतरक्षो द्विजो ध्यात्वा श्रीशं मन्त्रं जजाप ह ॥४२॥
दुर्धरं दुर्मुखं दुष्टं पिशाचमिन्द्रसंमृण ॥
बध्वा मन्त्रानुभावेन सर्वं रक्षो निबर्हय ॥४३॥
इत्यनेन मुखं नालं कीलयामास मध्यग: ॥
भूतोsभूद्दु:खितो बद्धं तं तत्याज महागिरौ ॥४४॥
साध्वी विप्र: सदस्याश्च जहर्षु: प्राह तां द्विज: ॥
दृष्टमात्रो मया ज्ञातो झुटिंगोsयं महाखल: ॥४५॥
सहसा निगृहीतेsस्मिन्नपवादो मयीत्यत: ॥
कृतो यत्न: क्रमादेष लोकसंशयभेदक: ॥४६॥
शास्त्रक्रमाद्यथाज्ञस्याज्ञानान्त: क्रियते तथा ॥
कृता प्रतिक्रियैषात्र नैव कस्यापि संशय: ॥४७॥
विश्वास: प्रथमे किंचिद्द्वितीये सविशेषक: ॥
तृतीये संशयश्छिन्नस्तुर्ये नाशमितोsधम: ॥४८॥
सर्वे ततस्तदादिष्टा नत्वा जग्मुर्यथागतम् ॥
साध्वी साsनिन्दिता हृष्टा स्वेशं लब्ध्वा तथैव स: ॥४९॥
एवं शास्त्रक्रमात्त्यक्त: संशयो यै: प्रयत्नत: ॥
प्राक्सिद्धं प्राप्नुवन्त्येते शर्मासंशयमात्मन: ॥५०॥
गत्वोर्ध्वमपि भोगान्ते प्राप्येहौषधितो नरम् ॥
स्त्रीपुंयोगाच्छुक्ररत्कमयो गर्भत्वमेत्यृतौ ॥५१॥
कललं प्राक्पञ्चरात्राद्बुद्बुद: सप्तरात्रत: ॥
पेशी पक्षादर्बुदोsथ भवति स्वस्तितो घन: ॥५२॥
मासत्कूर: कं द्वितीये तृतीयेsस्याङ्कुरोद्भव: ॥
त्वक् चतुर्थे रोमनखा: पञ्चमे मासि षष्टके ॥५३॥
छिद्राणि सप्तमे चित्त्वमष्टमे धीस्तत: स्मति: ॥
नालरन्ध्राप्तरसभुङ्नार्तोsपि म्रियते विधे: ॥५४॥
स्तौत्यथेश भवाभीतो मोचयार्य सुदुर्गते: ॥
त्वां भजेsत: परं नेदृग्गतिर्येन भवेन्मम ॥५५॥
स स्तुत्वैवं सूतिवायुत्यक्तो विस्मृतलब्धधी: ॥
रोरूयति जनुर्लब्ध्वा मोहितो माययेशितु: ॥५६॥
अनभिप्रेतमापन्न आसनोत्थानचेष्टने ॥
पराधीनतया भुङ्क्ते स व्यथां वक्तुमक्षम: ॥५७॥
क्रीडासंभोगचिन्ताक्तो बाल्ययौवनर्धके ॥
पुनरावर्ततेsज्ञानी ज्ञानी चेन्मुच्यतेsचिरात् ॥५८॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाहस्र्यां संहितायां वासुदेव्यां उपासनाकाण्डे तृतीयाष्टके सप्तमोsध्याय: ॥७॥
॥ इति श्रीदत्तपुराणे रोग्युद्धारादिकथनं नाम तृतीयाष्टके सप्तमोsध्याय: ॥३।७॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
तानेव दशभेदानुद्दिशति—
ननु71 च
रसाश्रयान्नाट्याद् भावाश्रयं नृत्यमन्यदेव । तत्र भावाश्रयमिति विषयभेदान्नृत्यमिति73 नृतेर्गात्रविक्षेपार्थत्वेनाङ्गिकबाहुल्यात् तत्कारिषु च नर्तकव्यपदेशाल्लोकेऽपि च74 रङ्गे प्रेक्षणीयकमिति व्यवहारान्नाटकादेरन्यन्नृत्यम् । तद्भेदत्वाच्छ्रीगदितादेर्नावधारणानुपपत्तिः75 । नाटकादि च रसविषयम् । रसस्य च पदार्थीभूतविभावादिकसंसर्गात्मकवाक्यार्थरूपत्वाद्76 वाक्यार्थाभिनयात्मकत्वं रसाश्रयमित्यनेन दर्शितम् । नाट्यमिति च नट अवस्पन्दने इति नटेः किंचिच्चलनार्थत्वात् सात्त्विकबाहुल्यम् । अत एव तत्कारिषु नटव्यपदेशः । लोकेऽपि च रङ्गे नाट्यमिति व्यपदेशः । एतदुक्तं भवति77 यथा च गात्र9 विक्षेपार्थत्वे समानेऽप्यनुकारात्मकत्वेन नृत्यादन्यन्नृत्तं78 तथा वाक्यार्थाभिनयात्मकान्नाट्यात् पदार्थाभिनयात्मकमन्यदेव नृत्यमिति ।
ननु डोम्बीप्रभृतीनां रूपकान्तराणामपि भावात् पुनरप्यवधारणमनुपपन्नमिति चोदयति ननु चेति । उत्तरम् अन्यदिति । कस्मादन्यत्वमित्यपेक्षायां व्याचष्टे रसाश्रयादिति । कथं नाट्यान्नृत्यस्य भेद इत्यत्राह तत्रेति । विषयभेदात् स्वरूपभेदात् कर्तृभेदात् संज्ञाभेदाच्च भेदः । तत्र भावाश्रयमित्यनेन विषयभेदो तर्शितः । आङ्गिकबाहुल्यादित्यनेन स्वरूपभेदो दर्शितः । तत्कारिषु च नर्तकव्यपदेशादित्यनेन कर्तृभेदो दर्शितः । 79प्रेक्षणीयकमित्यनेत संज्ञाभेदो दर्शितः । ननु नाटकादेस्ततो भेदः केन दर्शितः । तत्राह रसाश्रयमित्यनेनेति । कथमनेन दर्शितमित्यपेक्षायामुक्तं नाटकादि च रसविषयमित्यादि । यद्यपि विभावादयस्तैरतिशयोक्त्यादिभिः प्रतिपाद्यमाना वाक्यार्था एव न पदार्थाः । तथापि तेषां संयोगाद् रसोत्पत्तेः ते तं प्रति पदार्थीभावं भजन्ते । रसोऽपि तदुत्पाद्यो वाक्यार्थीभवति । अतो वाक्यार्थीभूतरसविषयं नाटकादि । तेनात्रपि रसविषयमिति विषयभेदः, सात्त्विकबाहुल्येन स्वरूपभेदः, तत्कारिषु च नटव्यपदेशादित्यनेन कर्तृभेदः, लोकेऽपि च रङ्गे नाट्यमिति व्यपदेशादिति80 संज्ञाभेदोऽपि द्रष्टव्यः । 81 एतदुक्तं भवतीति वदन्नुभयोरपि गात्रविक्षेपात्मकत्वे समानेऽप्यनयोः किंकृतो भेद इति शङ्कां शभयन्नाह यथा चेति । तत्साम्येऽपि 82वाक्यार्थाभिनयात्मकत्वं पदार्थाभिनयात्मकत्वं च द्वयोर्भेदकमिति ।
-
nanu ca is lemma in Laghuṭīkā, but N.S.P. has only nanu.↩
-
N.S.P. iti rūpakāntarāṇām, etc.↩
-
A.T.A. nṛtyam iti ca nṛter, etc.↩
-
N.S.P. (loke ’pi) cātra.↩
-
N.S.P. avadhāraṇopapattiḥ.↩
-
N.S.P. -vākyārthahetukatvād, etc. vākyārtharūpatvād is the correct reading, and not … hetukatvād as in the N.S.P. or … hetutvād as quoted in Bhoja’s Śṛṅgāra Prakāśa (1963), page 537.↩
-
This is in the light of the explanation by Bh. Nṛ.↩
-
N.S.P. nṛttād anyan nṛtyam.↩
-
Tri.MS. reads raṅgaprekṣitam ity anena in place of prekṣaṇīyakam ity anena.↩
-
In the Avaloka the expression raṅge nāṭyam iti vyapadeśāt is not found as such. But according to Bhaṭṭanṛsiṃha the expression in some form should find its place or the idea understood in the context.↩
-
etad uktaṃ bhavati is also not seen in the Avaloka; it seems that according to Bh.Nṛ. it was in the text.↩
-
Only T.MS. reads tatsāmye ’pi vākyārthābhinayataḥ katamat padārthābhinayataḥ katamac ca dvayor bhedakam iti. All others read what is given in the text.↩


text:
ब्रह्मविद्याविचार:
तत: कदाचित् प्रणिपत्य भक्त्या सुरेश्वरार्यो गुरुप्रात्मदेशम् ।
शारीरकेऽत्यन्तगभीरभावे वृत्तिं स्फुटं कर्तुमना जगाद ॥१॥
मम यत्करणीयमस्ति ते त्वमिमं मामनुशाध्यसंशयम् ।
तदिदं पुरुषस्य जीवितं यदयं जोवति भक्तिमान् गुरौ ॥२॥
इतीरिते शिष्यवरेण शिष्यं प्रोचे गरीयानतिहृष्टचेता: ।
मत्कस्य भाष्यस्य विधेयमिष्टं निबन्धनं वार्तिकनामधेयम् ॥३॥
द्रष्टुं सतर्क भवदीयभाष्यं गम्भीरवाक्यं न ममास्ति शक्ति: ।
तथाऽपि भावत्ककटाक्षपाते यते यथाशक्ति निबन्धनाय ॥४॥
अस्त्वेवमित्यार्यपदाभ्यनुज्ञामादाय मूर्ध्रा स विनिर्जगाम ।
अथाम्बुजाड्घ्रेर्दयिता: सतीर्थ्यास्तं चित्सुखाद्या रहसीत्थमूचु: ॥५॥
योऽयं प्रयत्न: क्रियते हिताय हिताय नायं विफलत्वनर्थम् ।
प्रत्येकमेवं गुरवे निवेद्य बोध्दा स्वयं कर्मणि तत्परश्च ॥६॥
य: सार्वलौकिकमपीश्चरमीश्चराणां प्रत्यादिदेश भुयुक्तिभिरुत्तरज्ञ: ।
कर्मैव नाकनरकादिफलं ददाति नैवं परोऽस्ति फलदो जगदीशितेति ॥७॥
प्रत्येकमस्य प्रलयं वदन्ति पुराणवाक्यानि स तस्य कर्ता ।
व्यासो मुनिर्जैमिनिरस्य शिष्यस्तत्पक्षपाती प्रलयावलम्बी ॥८॥
गुरोश्च शिष्यस्य च पक्षभेदे कथं तयो: स्याद्भुरुशिष्यभाव: ।
तथाऽपि यद्यस्ति स पूर्वपक्ष:सिध्दान्तभावस्तु गुरुक्त एव ॥९॥
आ जन्मन: स खलु कर्मणि योजितात्मा कुर्वन्नवस्थित इहानिशमेव कर्म ।
ब्रूते परांश्च क्रुरुतावहिता: प्रयत्नात् स्वर्गादिकं सुखमवाप्स्यथ किं वृथाध्वे ॥१०॥
एवंविधेन क्रियते निबन्धनं यदि त्वदाज्ञामवलम्ब्य भाष्यके ।
भष्यं परं कर्मपरं स योक्ष्यते मा च्यावि मूलदापि वृध्दिमिच्छता ॥११॥
संन्यसमप्येष अन बुध्दिपूर्वकं व्यधत्त वादे विदितो वशो व्यधात् ।
तस्मान्न विश्वासपदं विभाति नो मा चीकरोऽनेन निबन्धनं गुरो ॥१२॥
य: शक्रुयात् कर्म विधातुमीप्सितं सोऽयं न कर्माणि विहातुमर्हति ।
यद्यस्ति संन्यासविधौ दुराग्रहो जात्यन्धमूकादिरमुष्य गोचर: ॥१३॥
एवं सदा भट्टमतानुसारिणो ब्रुवन्त्यसौ तन्मतपक्षपातवान् ।
एवं स्थिते योग्यमदो विधीयतां न नोऽस्ति निर्बन्धनमत्र किश्चन ॥१४॥
पुरा किलास्मासु सुरापगाया: पारे परस्मिन् विचरत्सु सत्सु ।
आकारयामास भवानशेषान् भक्तिं परिज्ञातुमिवास्मदीयाम् ॥१५॥
तदा तदाकर्ण्य समाकुलेषु नावर्थमस्माप्सु परिभ्रमत्सु ।
सनन्दनस्त्वेष वियत्तटिन्या झरीमभिप्रस्थित एव तूर्णम् ॥१६॥
अनन्यसाधारणमस्य भावमाचार्यवर्ये भगवत्यवेक्ष्य ।
तुष्टा त्रिवर्त्मा कनकाम्बुजानि प्रादुष्करोति स्म पदे पदे च ॥१७॥
पदानि तेपु प्रणिधाय युष्मत्सकाशमागाद्यदयं महात्मा ।
ततोऽतितुष्टो भगवांश्चकार नाम्रा तमेनं किल पद्मपादम् ॥१८॥
स एव युष्मचरणारविन्दसेवाविनिर्धृतसमस्तभेद: ।
आजानसिध्दोऽर्हति सूत्नभाष्येवृत्तिं विधातुं भगवन्नागाधे ॥१९॥
यव्दाऽयमानन्दगिरिर्यदुग्रतप: प्रसन्ना परमेष्ठित्नी ।
भवत्प्रबन्धेषु यथाभिसंधि व्याख्यानसामर्थ्यवरं दिदेश ॥२०॥
कर्मैकतानमतिरेष कथं गुरो ते विश्वासपात्रमभवन्ननु विश्वरुप: ।
भाष्यस्य पद्मपद एव करातु टीकामित्यूचिरे रहसि योगिवरं विधेया: ॥२१॥
अत्रान्तरेऽभ्यर्णगत: स तूर्ण सनन्दनो वाक्यमुदाजहार ।
आचार्य हस्तामलकोऽपि कल्पो भवत्कृतौ वार्तिकमेष कर्तुम् ॥२२॥
यत: करस्थामलकाविशेशं जानाति सिध्दान्तमसावशेषम् ।
अतो ह्यमुष्मै भवतैव पूर्वमदायि हस्तामलकाभिधानम् ॥२३॥
वार्णी समाकर्ण्य सनन्दनस्य सामिस्मितं भाष्यकृदाबभाषे ।
नैपुण्यमन्यादृशमस्य किन्तु समाहितत्वान्न बहि; प्रवृत्ति: ॥२४॥
अयं तु बाल्ये न पपाठ पित्रा नियोजित: सादरमक्षराणि ।
न चोपनीतोऽपि गुरो: सकाशादध्यैष्ट वेदान् परमार्थनिष्ठा: ॥२५॥
बालैर्न चिक्रीड न चान्नमैच्छन्न चारुवाचं ह्यवदत् कदाऽपि ।
निश्चित्य भूतोपहतं तमेनमानिन्यिरेऽस्मान्निकटं कदाचित् ॥२६॥
अस्मानवेक्ष्यैव मुहु: प्रणम्य कृताज्जलौ तिष्ठति बालकेऽस्मिन् ।
इमामपूर्वा प्रकृति विलोक्य विसिष्मिये तत्र जन: समेत: ॥२७॥
कस्त्वं शिशो कस्य सुत: कुतो वेत्यस्माभिराचष्ट किलैष पृष्ट: ।
आत्मानमानन्दघनस्वरुपं विस्मापयन् वृत्तयर्यैर्वचोभि: ॥२८॥
तदा कदाऽप्यश्रुतिगोचरं तदाकर्ण्य वाग्वैभवमात्मजस्य ।
पिता प्रपद्यास्य परं प्रहर्ष सप्रश्रयां वाचमुवाच विज्ञ: ॥२९॥
जनैर्जड्त्वेन विनिश्चितोऽपि ब्रवीति यद्येष परात्मतत्त्वम् ।
प्रज्ञोन्नतानामपि दुर्विभाव्यं किं वर्ण्यतेऽर्हन् भवत: प्रभाव: ॥३०॥
आ जन्मन: संसृतिपाशमुक्त: शिष्योऽस्त्वयं विश्वगुरोस्तवैव ।
प्रफुल्लराजीववने विहारी कथं रमेत क्षुरके मराल: ॥३१॥
विज्ञाप्य तस्मिन्निति निर्गतेऽसौ तदाप्रभृत्यत्र वसत्युदार: ।
आ शैशवादात्मविलीनचेता: कथं प्रवर्तेत महाप्रबन्धे ॥३२॥
श्रुत्वेति पप्रच्छुरमुं विनेया: स्वामिन् विनैव श्रवणाद्युपायै: ।
अलब्ध विज्ञानमयं कथं वा भवानिदं साधु विदांकरोतु ॥३३॥
तानब्रवीत् संयमिचक्रवतीं कश्चित् पुरा यामुनतीरवर्ती ।
बभूव सिध्द: किल साधुवृत्त: सांसारिकेभ्य: सुतरां निवृत्त: ॥३४॥
तस्यान्तिके काचन विप्रकन्या व्दिहायनं जातु निवेश्य बालम् ।
क्षणं प्रतीक्षस्व शिशुं व्दिजेति स्रातुं सखीभि: सह निर्जगाम ॥३५॥
अत्रान्तरे दैववशात्स बालश्चड्क्रन्दुरुचै: पुरतो महर्षे: ॥३६॥
आक्रोशमाकर्ण्य मुनि: स तेषामत्यन्तखिन्नो निजथोगभूम्रा ।
पाविक्षदडं पृथुकस्य तस्य स एष हस्तामलकस्तपस्त्री ॥३७॥
तस्मादयं वेद विनोपदेशं श्रुतीरनन्ता: सकला: स्मृतीश्च ।
सर्वाणि शास्त्राणि परं च तत्त्वमज्ञातमेतेन न किश्चिदस्ति ॥३८॥
तत्तादृगात्मा न बहि: प्रवृत्तौ नियोगमर्हत्ययमत्र वृतौ ।
स मण्डनस्त्वर्हति बुध्दतत्त्व: सरस्वतीसाक्षिकसर्ववित्त्व: ॥३९॥
तत्तादृशात्युज्ज्वलकीर्तिराशिई: समस्तशास्त्रार्णवपारदर्शी ।
असादितो धर्महित : प्रयत्नात् स चेन्न रोचेत न दृश्यतेऽन्य: ॥४०॥
अहं बहूनामनभीष्टकार्य न कारयिष्ये हि महानिबन्धे ।
किंचात्र संशीतिरभून्ममातो यदेककार्ये बहव: प्रतीपा: ॥४१॥
भवन्निदेशाद्भगवन् सनन्दन: करिष्यते भाष्यनिबन्धमीप्सितम् ।
स ब्रह्मचर्यादुररीकृताश्रमो मतिप्रकर्षो विदितो हि सर्वत:॥४२॥
सनन्दनो नन्दयिता जनानां निबन्धमेकं विदधातु भाष्ये ।
न वार्तिकं तत्तु परप्रतिज्ञं व्यधात् प्रतिज्ञां स हि नूत्नदीक्ष: ॥४३॥
आदिश्येत्थं शिष्यसघं यतीन्द्र: प्रोवाचेत्थं नूत्नभिक्षुं रहस्तम् ।
भाष्ये भिक्षो मा कृथा वार्तिकं त्वं नेमे शिष्या: सेहिरे दुर्विदग्धा: ॥४४॥
तात्पर्य ते गेहिधर्मेषु दृष्ट्रा तत्संस्कारं सांप्रतं शकमाना: ।
भाष्ये कृत्वा वार्तिकं याजयेत्स भाष्यं प्राहु: स्वीयसिध्दान्तशेषम् ॥४५॥
नास्त्येवासावाश्रमस्तुर्य इत्थं सिध्दान्तोऽयं तावको वेदसिध्द:।
व्दारि व्दा:स्थैर्वारिता भिक्षमाणा वेश्मान्तस्ते न प्रवेशं लभन्ते ॥४६॥
इत्याद्यां तां किंवदन्तीं विदित्वा तेषां नाऽऽसीत्प्रत्ययस्त्वय्यनल्पे ।
स्वातन्त्र्यात्त्वं ग्रन्थमेकं महात्मन् कृत्वा मह्यं दर्शयाध्यात्मनिष्ठम् ॥४७॥
विव्दन् यव्दत्प्रत्यय: स्यादमीषां शिष्याणां नो ग्रन्थसंदर्शनेन ।
इत्युक्त्वेमं वार्तिकं सूत्रभाष्ये ना भूध्दाहेत्याप खेदं च किंश्चित् ॥४८॥
शिष्योक्तिभि: शिथिलितात्ममनोरथोऽसा -
वेनं स्वतन्त्रकृतिनिर्मितये न्ययुक्त ।
नैष्कर्म्यसिध्दिमचिराव्दिदधत्स चेत्थं
न्याय्यामविन्दत सुरेश्वरदेशिकाख्याम् ॥४९॥
नैष्कर्म्यसिध्दिमथ तां निरवद्ययुक्तिं निष्कर्मतत्त्वविषयावगतिप्रधानाम् ।
आद्यन्तहृद्यप्दबन्धवतीमुदारामाद्यन्तमैक्षततरां परितुष्टचेता: ॥५०॥
ग्रन्थं दृष्ट्रा मोदमानो मुनीन्द्रस्तं चान्येभ्यो दर्शयामास हृद्यम् ।
तेषां चाऽऽसीत्प्रत्ययस्तव्ददस्मिन् गव्दचान्यस्तत्त्वविद्य: स नेति ॥५१॥
यत्राद्यापि श्रूयते मस्करीन्द्रैर्निष्कर्माऽऽत्मा यत्न नैष्कर्म्यसिध्दि: ।
तन्नाम्राऽयं ववृधे ग्रन्थवर्यस्तन्माहात्म्यात् सर्वलोकादृतोऽभूत् ॥५२॥
आचार्यवाक्येण विधित्सितेऽस्मिन् विघ्रं यदन्ये व्यधुरुत्ससर्ज ।
शापं कृतेऽस्मिन् कृतमप्युदारै: तव्दार्तिकं न प्रसरेत् पृथिव्याम् ॥५३॥
नैष्कर्म्यसिध्दयाख्यनिबन्धमेकं कृत्वाऽऽत्मपूज्याय निवेद्य चाऽऽप्त्वा ।
विश्वासमुक्त्वाऽथ पुनर्बभाषे स विश्वरुपो गुरुमात्मदेवम् ॥५४॥
न ख्यातिहेतोर्न च लाभहेतोर्नाप्यर्चनायै विहित: प्रबन्ध: ।
नोल्लघनीयं वचनं गुरुणां नोल्लघने स्याद्रुरुशिष्यभाव: ॥५५॥
पूर्व गृहीत्वेऽपि न तत्स्वभावो न बाल्यमन्वेति हि यौवनस्थम् ।
न यौवनं वृध्दमुपैति तव्दत् व्रजन् हि पूर्वस्थितिमोज्झ्य गच्छेत् ॥५६॥
अहं गृही नात्र विचारणीयं किं तेन पूर्व मन एव हेतु: ।
बन्धे च मोक्षे च मनोविशुध्दो गृही भवेव्दाऽप्युत मस्करी वा ॥५७॥
नास्त्येव चेदाश्रम उत्तमाऽऽदि: कथं च तत्प्राप्तिनिवृत्तिगामिनौ ।
प्रतिश्रवौ नौ कथमल्पकालौ न हि प्रतिज्ञा भगवन्निरुध्दा ॥५८॥
संभिक्षमाणा न लभन्त एव चेद्रुहप्रवेशं गुरुणा प्रवेशनम् ।
कथं हि भिक्षा विहिता ननुत्तमा को नाम लोकस्य मुखाभिधायक: ॥५९॥
तत्त्वोपदेशाव्दितितात्मतत्त्वो व्यधामहं संन्यसनं कृतात्मा ।
विरागभावान्न पराजितस्तु वादो हि तत्त्वस्य विनिर्णयाय ॥६०॥
पुरा गृहस्थेन मया प्रबन्धा नैयायिकादौ विहिता महार्था: ।
इत : परं मे हॄदयं चिकीर्षु त्वदड् घ्रिसेवाम न विलघय किश्चित् ॥६१॥
श्रध्दामव्दैतबध्दादरबुधपरिषच्छेमुषीसंनिषण्णा -
मर्वाग्दुर्वादिगर्वानलविपुलतरज्वालमालावलीढाम् ।
सिक्त्वा सूक्तामृतौघैरहह परिहसज्जीवयस्यद्य सद्य:
को वा सेवापटु: स्याद्रणतरणविधौ सद्रुरोनैव जाने ॥६२॥
इत्युक्त्वोपरते सुरेश्वरगुरौ तेनैव शारीरके
नो संभाव्यहहात्र वार्तिकमिति प्रौढं शु वग्रिं शनै: ।
धीराग्र्य: शमयन्विवेकपयसा देवेश्वरेण त्रयी -
भाष्ये कारयितुं स वार्तिकयुगं बध्दादरोऽभुन्मुनि: ॥६३॥
भावानुकारिमृदुवाक्यनिवेशितार्थ स्वीयै: पदै: सह निराकुतपूर्वपक्षम् ।
सिध्दान्तयुक्तिविनिवेशिततत्स्वरुपं दृष्ट्राऽभिनन्द्य परितोषवशादवोचत् ॥६४॥
सत्यं यदात्थ विनयिन् मम याजुषी या शाखा तदन्तगतभाष्यनिबन्ध इष्ट:।
तव्दार्तिकं मम कृते भवता प्रणेयं सच्चेष्टितं परहितैकफलं प्रसिध्दम् ॥६५॥
तव्दत्त्व्दीया खलु काण्वशाखा ममापि तत्रास्ति तदन्तभाष्यम् ।
तव्दार्तिकं चापि विधेयमिष्टं परोपकाराय सतां प्रवृत्ति: ॥६६॥
तत्रोभयत्र क्रुरु वार्तिकमार्तिहारि
कीर्ति च याहि जितकार्तिकचन्द्रिकाभाम् ।
मा शकि पूर्वमित्र दु:शठवाक्यरोधो
मव्दाक्यमेव शरणं व्रज मा विचारी: ॥६७॥
इत्थं स उक्तो भगवत्पदेन श्रीविश्वरुपो विदुषां वरिष्ठ: ।
चकार भाष्यव्दयवार्तिके व्दे ह्याज्ञा गुरुणां ह्यविचारणीया ॥६८॥
आज्ञा गुरोरनु वरैर्न हि लघनीयेत्युक्त्वा तयोर्निगमशेखरयोरुदारम् ।
निर्माय वार्तिकयुगं निजदेशिकाय नि:सीमनिस्तुलनधीरुपदां चकर ॥६९॥
सनन्दनो नाम गुरोरनुज्ञया भाष्यस्य टोकां व्यधितेरित: पराम् ।
यत्पूर्वभाग: किल पश्चपादिका तच्छेषगा वृत्तिरिति प्रथीयसी ॥७०॥
व्यासर्षिसूत्रनिचयस्य विवेचनाय टीकामिधं विजयडिण्डिममात्मकीर्ते: ।
निर्माय पद्मचरणो निरवद्ययुक्तिदृब्धं प्रबन्धमकरोद्रुरुदक्षिणां स : ॥७१॥
आलोचयन्नथ तदानुगतिं ग्रहाणामूचे सुरेश्व्व्रसमाह्वयमुपह्वरे स: ।
पश्चैव वत्स चरणा: प्रथिता इह स्युस्तत्रापि सूत्रयुगलव्दयमेव भूम्रा ॥७२॥
प्रारब्धकर्मपरीपाकवशात् पुनस्त्वं
वाचस्पतित्वमधिगम्य वसुन्धरायाम् ।
भव्यां विधास्यसितमां मम भाष्यटीका -
माभूतसंलयमधिक्षिति सा च जीयात् ॥७३॥
इत्येवमुक्त्वऽथ यतीश्वरोऽसावानन्दगिर्यादिमुनीन् स हूत्वा ।
कुरुध्वमव्दैतपरान्निबन्धान्नित्यन्वशा न्निर्ममसार्वभौम: ॥७४॥
ते सर्वेऽप्यनुमतिमाप्य देशिकेन्दोरानन्दाचलमुखरा महानुभावा: ।
आतेनुर्जगति यथास्वमात्मतत्त्वाम्भोजार्कान् विशदतरान् बहून्निबन्धान् ॥७५॥
इति श्रीमाधवीये तव्दार्तिकान्तप्रवर्तन: ।
संक्षेपशकरजये पूर्ण: सर्गस्रयोदश: ॥१३॥
आदित: श्लोका : १३८७
Translation - भाषांतर
N/A


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ११४
भारतवर्षवर्णनम्।
ऋषय ऊचुः।
यदिदं भारतं वर्षं यस्मिन् स्वायम्भुवादयः।
चतुर्दशैव मनवः प्रजासर्गं ससर्जिरे।। ११४.१ ।।
एतद्वेदितुमिच्छामः सकाशात्तव सुव्रत!
उत्तरश्रवणं भूयः प्रब्रूहि वदतां वर!।। ११४.२ ।।
एतच्छ्रुत्वा ऋषीणां तु प्राब्रवील्लौमहर्षणिः।
पौराणिकस्तदासूत! ऋषीणां भावितात्मनाम्।। ११४.३ ।।
बुद्ध्या विचार्य्य बहुधा विमृश्य च पुनः पुनः।
तेभ्यस्तु कथयामास उत्तरश्रवणं तदा।। ११४.४ ।।
अथाहं वर्णयिष्यामि वर्षेऽस्मिन् भारते प्रजाः।
भरणात्प्रजनाच्चैव मनुर्भरत उच्यते।। ११४.५ ।।
निरुक्तवचनैश्चैव वर्षं तद्भारतं स्मृतम्।
यतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यमश्चापि हि स्मृतः।। ११४.६ ।।
न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्मविधिः स्मृतः।
भारतस्यास्य वर्षस्य नवभेदान्निबोधत।। ११४.७ ।।
इन्द्रद्वीपः केसरश्च ताम्रपर्णो गभस्तिमान्।
नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः।। ११४.८ ।।
अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः।
योजनानां सहस्रन्तु द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरः।। ११४.९ ।।
आयतस्तु कुमारीतो गङ्गायाः प्रवहावधिः।
तिर्यगूद्र्ध्वन्तु विस्तीर्णः सहस्राणि दशैव तु।। ११४.१० ।।
द्वीपोह्युपनिविष्टोऽयं म्लेच्छैरन्तेषु सर्वशः।
यवनाश्च किराताश्च तस्यान्ते पूर्वपश्चिमे।। ११४.११ ।।
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भागशः।
इज्यायुत वणिज्यादि वर्तयन्तो व्ववस्थिताः।। ११४.१२ ।।
तेषां सव्यवहारोऽयं वर्तनन्तु परस्परम्।
धर्मार्थकामसंयुक्तो वर्णानान्तु स्वकर्मसु।। ११४.१३ ।।
सङ्कल्पपञ्चमानान्तु आश्रमाणां यथाविधि।
इह स्वर्गापवर्गार्थं प्रवृत्तिरिह मानुषे।। ११४.१४ ।।
यस्त्वयं मानवो द्वीपस्तिर्यग्यामः प्रकीर्त्तितः।
य एनं जायते कृत्स्नं स सम्राडिति कीर्त्तितः।। ११४.१५ ।।
अयं लोकस्तु वै सम्राडन्तरिक्षजितां स्मृतः।
स्वराडसौ स्मृतो लोकः पुनर्वक्ष्यामि विस्तरात्।। ११४.१६ ।।
सप्त चास्मिन् महावर्षे विश्रुताः कुलपर्वताः।
महेन्द्रो मलयः सह्यः शक्तिमान् ऋक्षवानपि।। ११४.१७ ।।
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च इत्येते कुलपर्वताः।
तेषां सहस्रशश्चान्ये पर्वतास्तु समीपतः।। ११४.१८ ।।
अभिज्ञातस्ततश्चान्ये विपुलाश्चित्र सानवः।
अन्ये तेभ्यः परिज्ञाता ह्रस्वा ह्रस्वोपजीविनः।। ११४.१९ ।।
तैर्विमिश्रा जानपदा आर्या म्लेच्छाश्च सर्वतः।
पिबन्ति बहुला नद्यो गङ्गासिन्धुः सरस्वती।। ११४.२० ।।
शतद्रूश्चन्द्रभागा च यमुना सरयू तथा।
ऐरावती वितस्ता च विशाला देविका कुहूः।। ११४.२१ ।।
गोमती धौतपापा च बाहुदा च द्रृषद्वती।
कौशिकी तु तृतीया च निश्चला गण्डकी तथा।
इक्षुर्लौहितमित्येता हिमवत्पार्श्वनिः सृताः।। ११४.२२ ।।
वेदस्तृतिर्वेत्रवती वृत्रघ्नी सिन्धुरेव च।
पर्णाशा नर्मदा चैव कावेरी महती तथा।। ११४.२३ ।।
पारा च धन्वतीरूपा विदुषा वेणुमत्यपि।
शिप्रा ह्यवन्ती कुन्ती च परियात्राश्रिताः स्मृताः।। ११४.२४ ।।
मन्दाकिनीदशार्णा च चित्रकूटा तथैव च।
तमसापिप्पलीश्येनी तथा चित्रोत्पलापि च।। ११४.२५ ।।
विमला चञ्चलाचैव तथा च धूतवाहिनी।
शुक्तिमन्ती शुनी लज्जा मुकुटा ह्रदिकापि च।।
ऋष्यवन्तप्रसूतास्तानथामलजलाः शुभाः।। ११४.२६ ।।
तापीपयोष्णी निर्विन्ध्या क्षिप्रा च ऋषभा नदी।
वेणा वैतरणी चैव विश्वमालाकुमुद्वती।। ११४.२७ ।।
तोया चैव महागौरी दुर्गमातुशिला तथा।
विन्ध्यपादप्रसूतास्ताः सर्वाः शीतजलाः शुभाः।। ११४.२८ ।।
गोदावरी भीमरथी कृष्णवेणी च वञ्जुला।
तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा बाह्या कावेरि चैव तु
दक्षिणापथनद्यस्ताः सह्यपादाद्विनिः सृताः।। ११४.२९ ।।
कृतमाला ताम्रपर्णी पुष्पजा ह्युत्पलावती।
मलयप्रसूता नद्यः सर्वाः शीतजलाः शुभाः।। ११४.३० ।।
त्रिभागा ऋषिकुल्या च इक्षुदा त्रिदिवाचला।
ताम्रपर्णी तथा मूली शरवा विमला तथा
महेन्द्रतनयाः सर्वाः प्रख्याताः शुभगामिनीः।। ११४.३१ ।।
काशिकासुकुमारी च मन्दगामन्दवाहिनी।
कृपा च पाशिनीचैव शुक्तिमन्तात्मजास्तु ताः।। ११४.३२ ।।
सर्वाः पुण्यजलाः पुण्याः सर्वगाश्च समुद्रगाः।
विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वपापहराः शुभाः।। ११४.३३ ।।
तासां नद्युपनद्यश्च शतशोऽथ सहस्रशः।
तास्विमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वाश्चैव सजाङ्गलाः।। ११४.३४ ।।
शूरसेना भद्रकारा बाह्याः सहपटच्चराः।
मत्स्याः किराताः कुल्याश्च कुन्तलाः काशिकोशलाः।। ११४.३५ ।।
आवन्ताश्च कलिङ्गाश्च मूकाश्चैवान्धकैः सह।
मध्यदेशाजनपदाः प्रायशः परिकीर्त्तिताः।। ११४.३६ ।।
सह्यस्यानन्तरे चैते तत्र गोदावरी नदी।
पृथिव्यामपि कृत्स्नायां स प्रदेशो मनोरमः।। ११४.३७ ।।
यत्र गोवर्धनो नाम मन्दरो गन्धमादनः।
रामप्रियार्थं स्वर्गीया वृक्षादिव्यास्तथौषधीः।। ११४.३८ ।।
भरद्वाजेन मुनिना प्रियार्थमवतारिताः।
ततः पुष्पवरो देशस्तेन जज्ञे मनोरमः।। ११४.३९ ।।
बाल्हीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः।
पुरन्ध्राश्चैव शूद्राश्च पल्लवाश्चात्तखण्डिकाः।। ११४.४० ।।
गान्धारा यवनाश्चैव सिन्धुसौवीरमद्रकाः।
शका द्रुह्याः पुलिन्दाश्च पारदाहारमूर्त्तिकाः।। ११४.४१ ।।
रामठाः कण्टकाराश्च कैकेया दशनामकाः।
क्षत्रियोपनिवेश्याश्च वैश्याः शूद्रकुलानि च।। ११४.४२ ।।
अत्रयोऽथ भरद्वाजाः प्रस्थलाः सदसेरकाः।
लम्पकास्तलगानाश्च सैनिकाः सह जाङ्गलैः।।
एते देशा उदीच्यास्तु प्राच्यान्देशान्निबोधतः।। ११४.४३ ।।
आभीर श्रीकोंकदाणदधोभागे तापीतः पश्चिमे तटे।
आभीर देशो देवेशि विंध्यशैले व्यवस्थितः।। ११४.४४ ।।
अङ्गा वङ्गा मद्गुरका अन्तर्गिरिबहिर्गिरी।
सुह्योत्तराः प्रविजयाः मार्गवागेयमालवाः।।
प्राग्ज्योतिषाश्च पुण्ड्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः।
शाल्वमागधगोनर्दः प्राच्या रजपदाः स्मृताः।। ११४.४५ ।।
तेषां परे जनपदा दक्षिणापथवासिनः।
पाण्ड्याश्च केरलाश्चैव चोलाः कुल्यास्तथैव च।। ११४.४६ ।।
सेतुकाः सूतिकाश्चैव कुपथावाजिवासिकाः।
नवराष्ट्रामाहिषिकाः कलिङ्गाश्चैवसर्वशः।। ११४.४७ ।।
कारूषाश्च सहैषीका आटव्याः शवरास्तथा।
पुलिन्दाविन्ध्यपुषिका वैदर्भा दण्डकैः सह।। ११४.४८ ।।
कुलीयाश्च सिरालाश्च रूपसास्तापसैः सह।
तथा तैत्तिरिकाश्चैव सर्वे कारस्करास्तथा।
वासिकाश्चैव ये चान्ये ये चैवान्तरनर्म्मदाः।
भारुकच्छाः समाहेया सह सारस्वतैस्तथा।। ११४.४९ ।।
काच्छीकाश्चैवसौराष्ट्रा आनर्ता अर्बुदैः सह।
इत्येते अपरान्तांस्तु श्रृणु ये विन्ध्यवासिनः।। ११४.५० ।।
मालवाश्चकरूषाश्च मेकलाश्चोत्कलैः सह।
औण्ड्रामाषादशार्णाश्च भोजाः किष्किन्धकैः सह।। ११४.५१ ।।
स्तोशलाः कोसलाश्चैव त्रैपुरा वैदिशास्तथा।
तुमुरास्तुम्बराश्चैव पद्गमा नैषधैः सह।। ११४.५२ ।।
अरूपाः शौण्डिकेराश्च वीतिहोत्रा अवन्तयः।
एते जनपदाः ख्याता विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः।। ११४.५३ ।।
अतो देशान् प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च चे।
निराहाराः सर्वगाश्च कुपथा अपथास्तथा।। ११४.५४ ।।
कुथप्रावरणाश्चैव ऊर्णादर्वा समुद्रकाः।
त्रिगर्ता मण्डलाश्चैव किराताश्चामरैः सह।। ११४.५५ ।।
चत्वारि भारते वर्षे युगानि मुनयोऽब्रुवन्।
कृतं त्रेता द्वापरञ्च कलिश्चेति चतुर्युगम्।। ११४.५७ ।।
मत्स्य उवाच।
एतच्छ्रुत्वा तु ऋषय उत्तरं पुनरेव ते।
शुश्रूषवस्तमूचुस्ते प्रकामं लौमहर्षणिम्।। ११४.५८ ।।
यच्च किम्पुरुषं वर्षं हरिवर्षं तथैव च।
आचक्ष्व नो यथातत्त्वं कीर्त्तितं भारतं त्वया।। ११४.५९ ।।
जम्बूखण्डस्य विस्तारं तथान्येषां विदाम्वर!।
द्वीपानां वासिनां तेषां वृक्षाणां प्रब्रवीहि नः।। ११४.६० ।।
पृष्टस्त्वेवं तदा विप्रैर्यया प्रश्नं विशेषतः।
उवाच ऋषिभिर्द्रृष्टं पुराणाभिमतं यथा।। ११४.६१ ।।
सूत उवाच।
शुश्रूषवस्तु यद्विप्राः शुश्रूषध्वमतन्द्रिताः।
जम्बूवर्षः किंपुरुषः सुमहान्नन्दनोपमः।। ११४.६२ ।।
दशवर्षसहस्राणि स्थितिः किम्पुरुषे स्मृता।
जायन्ते मानवास्तत्र सुतप्तकनकप्रभाः।। ११४.६३ ।।
वर्षे किंपुरुषे पुण्ये प्लक्षो मधुवहः स्मृतः।
तस्य किंपुरुषाः सर्वे पिबन्तो रसमुत्तमम्।। ११४.६४ ।।
अनामया ह्यशोकाश्च नित्यं मुदितमानसाः।
सुवर्णवर्णाश्चनराः स्त्रियश्चाप्सरसः स्मृताः।। ११४.६५ ।।
ततः परं किम्पुरुषात् हरिवर्षं प्रचक्षते।
महारजतसङ्काशा जायन्ते यत्र मानवाः।। ११४.६६ ।।
देवलोकच्युताः सर्वे बहुरूपाश्च सर्वशः।
हरिवर्षे नराः सर्वे पिबन्तीक्षुरसं शुभम्।। ११४.६७ ।।
न जरा बाधते तत्र तेन जीवन्ति ते चिरम्।
एकादशसहस्राणि तेषामायुः प्रकीर्तितम्।। ११४.६८ ।।
मध्यमं तन्मया प्रोक्तं नाम्न वर्षमिलावृतम्।
न तत्र सूर्यस्तपति नच जीवन्ति मानवाः।। ११४.६९ ।।
चन्द्रसूर्य्यौ सनक्षत्रावप्रकाशाविलावृते।
पद्मप्रभाः पद्मवर्णाः पद्मपत्रनिभेक्षणाः।। ११४.७० ।।
पद्मगन्धाश्च जायन्ते तत्र सर्वे च मानवाः।
जम्बूफलरसाहाराः अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः।। ११४.७१ ।।
देवलोकच्युताः सर्वे महारजतवाससः।
त्रयोदशसहस्राणि वर्षाणान्ते नरोत्तमाः।। ११४.७२ ।।
आयुः प्रमाणं जीवन्ति ये तु वर्षइलावृते।
मेरोस्तु दक्षिणो पार्श्वे निषधस्योत्तरेण वा।। ११४.७३ ।।
सुदर्शनो नाम महान् जम्बूवृक्षः सनातनः।
नित्यपुष्पफलोपेतः सिद्धचारणसेवितः।। ११४.७४ ।।
तस्य नाम्ना समाख्यातो जम्बूद्वीपो वनस्पतेः।
योजनानां सहस्रञ्च शतधा च महान् पुनः।। ११४.७५ ।।
उत्सेधो वृक्षराजस्य दिवमावृत्य तिष्ठति।
तस्य जम्बूफलरसो नदी भूत्वा प्रसर्पति।। ११४.७६ ।।
मेरुं प्रदक्षिणं कृत्वा जम्बूमूलगता पुनः।
तं पिबन्ति सदा हृष्टा जम्बूरसमिलावृते।। ११४.७७ ।।
जम्बूफलरसं पीत्वा न जरा बाधतेऽपि तान्।
न क्षुधा न क्लमो वापि न दुःखञ्च तथाविधम्।। ११४.७८ ।।
तत्र जाम्बूनदं नाम कनकं देवभूषणम्।
इन्द्रगोपकसङ्काशं जायते भासुरञ्च यत्।। ११४.७९।।
सर्वेषां वर्षवृक्षाणां शुभः फलरसस्तु सः।
स्कन्नन्तु काञ्चनं शुभ्रं जायते देवभूषणम्।। ११४.८० ।।
तेषां मूत्रं पुरीषं वा दिक्ष्वष्टासु च सर्वशः।
ईश्वरानुग्रहाद्भूमिर्मृतांश्च ग्रसते तु तान्।। ११४.८१ ।।
रक्षः पिशाचा यक्षाश्च सर्वे हेमवतास्तु ते।
हेमकूटेतु विज्ञेया गन्धर्व्वाः साप्सरोगणाः।। ११४.८२ ।।
सर्वेनागा निषेवन्ते शेषवासुकितक्षकाः।
महामेरौ त्रयस्त्रिंशत् क्रीडन्ते यज्ञियाः शुभाः।। ११४.८३ ।।
नीलवैढूर्ययुक्तेऽस्मिन् सिद्धाब्रह्मर्षयोऽवसन्।
दैत्यानां दानवानाञ्च श्वेतः पर्वत उच्यते।। ११४.८४ ।।
शृङ्गवान् पर्वतश्रेष्ठः पितृणां प्रतिसञ्चरः।
इत्येतानि मयोक्तानि नव वर्षाणि भारते।। ११४.८५ ।।
भूतेरपि निविष्ठानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च।
तेषां बुद्धिर्बहुविधा द्रृश्यते देवमानुषैः।।
अशक्या परिसंख्यातुं श्रद्धेया च विभूषता।। ११४.८६ ।।


text:
जूनागढमण्डलम्
जुनागढमण्डलम् (गुजराती: જુનાગઢ જિલ્લો, आङ्ग्ल: Junagadh district) इत्येतत् गुजरातराज्यस्य एकं प्रमुखं जनपदम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति जुनागढ इति नगरम् । अस्मिन् मण्डले तिष्टति गीर अभयारण्यम्, सोमनाथः च ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
जुनागढमण्डलस्य विस्तारः ८,८४६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । गुजरातराज्यस्य पश्चिमभागे सौराष्ट्रे इदं जनपदम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे अमरेलीमण्डलं, पश्चिमे अरब्बीसमुद्रः, उत्तरे राजकोटमण्डलं, दक्षिणे अरब्बीसमुद्रः अस्ति । अस्मिन् मण्डले ७८७ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले षट् नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- ओजत, उबेण, हिरणः, रावल, मधुवन्ती, मच्छुन्द्री ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं जुनागढमण्डलस्य जनसङ्ख्या २७,४२,२९१ अस्ति । अत्र १४,०४,५०६ पुरुषाः १३,३७,७८५ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ३१० जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३१० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १२.०१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९५२ अस्ति । अत्र साक्षरता ७६.८८% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले चतुर्दश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ भेसाण २ जुनागढ ३ केशोद ४ कोडीनार ५ मालिया ६ माणावदर ७ माङ्गरोल ८ मेदरडा ९ सूत्रापाडा १० तलाला ११ उना १२ वथली १३ वेरावलं १४ विसावदर
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
गोधूमः, कलायः, कार्पासः, आम्रफलं, कदलीफलं, पलाण्डुः, वृन्ताकं, लसुनं च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि कृष्युत्पादनानि सन्ति । गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु कलायस्य, लसुनस्य च उत्पादने अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । धान्योत्पादने अस्य मण्डलस्य चतुर्थं स्थानम् अस्ति । कृषिः, 'सिमेण्ट्', मत्स्यसंस्करणं च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
गीर अभयारण्यम् अस्य मण्डलस्य प्रमुखं, प्रसिद्धं च वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले विद्यमानः सोमनाथः तु पुण्यक्षेत्रम् अस्ति । अत्र सोमनाथमन्दिरम् अस्ति द्वादश ज्योतिर्लिङ्गेषु सोमनाथ नामकं प्रथमं ज्योतिर्लिङ्गममस्मिन्नेव जनपदे वर्तते। गिरनारपर्वतः गुजरातराज्यस्य उन्नततमः पर्वतः वर्तते । अस्मिन् पर्वते अनेकानि हिन्दूमन्दिराणि, जैनमन्दिराणि च सन्ति, प्रमुख मन्दिर तु सर्वोपरि अम्बा मातया अस्ति । अतः यात्रिकाणाम् इदं प्रमुखं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । सासणगीर-तः ५० किलोमीटर्दूरे विद्यमानं कङ्काईमातामन्दिरम् अपि वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । तालाला इति प्रदेशः, तं परितः विद्यमानः प्रदेशश्च केसरनाम्नः आम्रफलाय प्रसिद्धः अस्ति । इदमपि एकं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । कुतियाण इत्येतत् यवनानां यात्रास्थलम् अस्ति । तुलसीश्याम-मन्दिरम् अपरं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति ।


text:
अथ उग्ररथशान्तेर्मूलवचनानि
॥ अथ उग्ररथशान्तेर्मूलवचनानि ॥
( षष्टितमेवर्षे (६०) प्राप्ते क्रियमाणा । )
अथाह शौनकः - शांतिकमलाकरे
" अथातः संप्रवक्ष्यामि शांतिं चोग्ररथस्य तु ।
ब्रह्मक्षत्रियवैश्यानां शूद्राणां चैव योषिताम् ॥१॥
यदि स्यात्षष्टिवर्षं तु तदा मृत्युर्भवेत् ध्रुवम् ।
दुःस्वप्नानि च जायन्ते मातापित्रोर्मृतिस्तथा ॥२॥
भार्यापुत्रवियोगश्च रोगव्याधिभयं तथा ।
गृहपीडा राजभयं रोगाश्च विविधाश्च ये ॥३॥
दन्तरोगा दृष्टिमान्द्यं छायाया विकृतिस्तथा ।
नक्षत्राणि न दृश्यन्ते ध्रुवादीन्यस्फुटानि च ॥४॥
भूतप्रेतपिशाचाद्या दृश्यन्ते विविधाश्च ये ।
एते चान्ये महोत्पाताः जायन्ते षष्टिवत्सरे ॥५॥
तद्दोषपरिहारार्थं शान्तिं वक्ष्यामि शौनक ।
लोभादनादरो यस्तु शान्तिकर्म न कारयेत् ॥६॥
तस्मिन् वर्षे भवेन्मृत्युः सत्यमेव न संशयः ।
तस्मिन् वर्षे जन्मदिने जन्मर्क्षं वा यदा भवेत् ॥७॥
तस्मिन् दिने तु संप्राप्ते मङ्गलं स्नानमाचरेत् ।
दैवज्ञोक्ते शुभे काले चन्द्रताराबलान्विते ॥८॥
नित्यकर्माणि निर्वर्त्य ब्राह्मणानभिमन्त्र्य च ।
आचार्यं वरयेदादौ वेदवेदाङ्गपारगम् ॥९॥
आचारवन्तं धर्मज्ञं शान्तिकर्मणि कोविदम् ।
कामक्रोधविहीनञ्च रागद्वेषविवर्जितम् ॥१०॥
गणेशं पूजयेदादौ ततः पुण्याहवाचनम् ।
मातृकाः पूजयित्वा तु नान्दीश्राद्धमतः परम् ॥११॥
आचार्यब्रह्मवरणमन्वाधानमतः परम् ।
सर्वौषधीः समानीय पञ्चत्वक् पञ्चपल्लबम् ॥१२॥
पञ्चरत्नं पञ्चगव्यं पञ्चामृतमतः परम् ।
कलशञ्च समानीय ग्रहातिथ्यपुरस्सरम् ॥१३॥
नवग्रहं समाराध्य मार्कण्डेयं प्रधानकम् ।
पलेन वा तदर्धेन तदर्धार्धेन वा पुनः ॥१४॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अथाक्षेपः—
334यथा रत्नावल्याम्—
वयस्य, देवीप्रसादनं मुक्त्वा नान्यमत्रोपायं पश्र्यामि ।335
वयस्य, देवीप्रसादनं मुक्त्वा नान्यमत्रोपायं पश्र्यामि ।335
यथा च वेणीसंहारे— इत्यनेन बीजमेव फलोन्मुखतयाक्षिप्यत इत्याक्षेपः ।
45 एतानि द्वादश गर्भाङ्गानि प्राप्त्याशाप्रदर्शकत्वेनोपनिबन्धनीयानि । एषां च मध्येऽभूताहरणमार्गतोटकाधिबलाक्षेपाणां प्राधान्यम् । इतरेषां यथासंभवं प्रयोग इति साङ्गो गर्भसंधिरुक्तः ।
तत्प्रदर्शकत्वेनोपनिबद्ध्यमानान्यपि गर्भसंध्यङ्गान्येव भवन्ति । तेनोक्तं प्राप्त्याशाप्रदर्शकत्वेनेति ।
-
There is some difference in the reading in the printed Ratnā:alī.↩
- पृ॰ १२५↩
- पृ॰ १३३↩
- पृ॰ १३५↩
-
‘अथवा किमत्र दैवमुपालभे । तस्य खल्वेतन्निर्भर्त्सितविदुरवचनबीजस्य परिभूतपितामहहितोपदेशाङ्कुरस्य शकुनिप्रोत्साहनारूढमूलस्य कूटविषशाखिनः पाञ्चालीकेशग्रहणकुसुमस्य फलं परिणमति ।’ इति च्छाया.↩
-
A.T.A. jūdavisasāhiṇo.↩
- पृ॰ १०३↩