text:
एकस्मिन् वर्षे एकं निर्वाचनम् - निर्वाचनायोगः।
नवदिल्ली> एकं राष्ट्रं एकं निर्वाचनम् इति प्रधानमन्त्रिणः नरेन्द्रमोदिनः आशयस्य स्थाने एकस्मिन् संवत्सरे एकं निर्वाचनम् इति आशयं प्रकाशनाय निर्वाचनायोगः आलोचयति इति इन्ट्यन् एक्स्प्रस् पत्रिका आवेदयति। लोकसभा निर्वाचनेन सह राज्यनियमसभानिर्वाचनं संबन्ध्य नियमायोगस्य लेखस्य प्रत्युतरवत् भवति निर्वाचनायोगस्य नूतनाशयस्य प्रकाशनम्। निर्वाचनं युगपत् कर्तुं पञ्च शासन-संविधानसमस्याः तथा १४ सामूहिक राजनैतिकसमस्याः आर्थिकसमस्याः च सन्ति। विषयेऽस्मिन् निर्वाचनायोगस्य अभिमतानि च ज्ञातुम् आसीत् नियमायोगस्य पत्रम्। नियम-साम्पतिक-समस्यानां पारंगन्तुं शक्यते चेत् एकस्मिन् काले निर्वाचनं कर्तुं निर्वाचनायोगस्य सिद्धता अपि प्रकाशिता अस्ति।


c: text/html

text: ॥१.१॥ अथेत्ययमधिकारार्थः । योगानुशासनं शास्त्रमधिकृतं वेदितव्यम् । योगः समाधिः । स च सार्वभौमश्चित्तस्य धर्मः । क्षिप्तं मूढं विक्षिप्तमेकाग्रं निरुध्दमिति चित्तभूमयः । तत्र विक्षिप्ते चेतसि विक्षेपोपसर्जनीभूतः समाधिर्न योगपक्षे वर्तते । यस्त्वेकाग्रे चेतसि सद्भूतमर्थं प्रद्योतयति क्षिणोति च क्लेशान्कर्मबन्धनानि श्लथयति निरोधमभिमुखं करोति स संप्रज्ञातो योग इत्याख्यायते । स च वितर्कानुगतो विचारानुगत आनन्दानुगतोऽस्मितानुगत इत्युपरिष्टात्प्रवेदयिष्यामः । सर्ववृत्तिनिरोधे त्वसंप्रज्ञातः समाधिः । तस्य लक्षणाभिधित्सयेदं सूत्रं प्रवर्तते –

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Saturday, May 05, 2007
रिक्तम्
2 comments:
- ramachandra m said...
-
अहं संस्कृतस्य तीव्रानुरागी। भारते अन्यत्र च यथापूर्वं सर्वे संस्कृतं वदन्तु इति मम गाढाशा। तदर्थं आधुनिके दैनिकजीवने उपयुज्यमानानां वस्तूनां उपकरणानां च संस्कृतनामानि कल्पितव्यानि। हैमयन्त्रस्थाने शीतकं (शीतं करोतीति शीतकं) युक्तं भवेत् इति मम अभिप्रायः। एवमेव अन्यवस्तूनां नामानि वाचकाः जालेलग्नाश्च (web logger/blogger इति अलुक्समासः) कल्पयन्तु यानि पृथक् जालस्थाने (web site) प्रकाशितानि भवन्तु। नवीनामरसिंहाः कोषं रचयन्तु!
- 7/5/07 19:18
- अनामकः said...
-
नमस्ते महोदय,
एवं,comment लिखित्वा, कृपया मम साहाय्यं सदा करोतु । मम ज्ञानम् अत्यल्पम् । उपयोग्याः शब्दाः अज्ञाताः भवन्ति मया ।
- 14/5/07 09:20


text:
This Page is courtesy of Sanskrit Documents List. Please send your corrections
shiva sahasranAmam शिवसहस्रनाम .. ॐ .. स्थिरः स्थाणुः प्रभुर्भानुः प्रवरो वरदो वरः . सर्वात्मा सर्वविख्यातः सर्वः सर्वकरो भवः .. १.. जटी चर्मी शिखण्डी च सर्वांगः सर्वभावनः . हरिश्च हरिणाक्शश्च सर्वभूतहरः प्रभुः .. २.. प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च नियतः शाश्वतो ध्रुवः . श्मशानचारी भगवान.ह खचरो गोचरो.अर्दनः .. ३.. अभिवाद्यो महाकर्मा तपस्वी भूत भावनः . उन्मत्तवेश्हप्रच्च्हन्नः सर्वलोकप्रजापतिः .. ४.. महारूपो महाकायो वृश्हरूपो महायशाः . महा.अ.अत्मा सर्वभूतश्च विरूपो वामनो मनुः .. ५.. लोकपालो.अन्तर्हितात्मा प्रसादो हयगर्दभिः . पवित्रश्च महांश्चैव नियमो नियमाश्रयः .. ६.. सर्वकर्मा स्वयंभूश्चादिरादिकरो निधिः . सहस्राक्शो विरूपाक्शः सोमो नक्शत्रसाधकः .. ७.. चन्द्रः सूर्यः गतिः केतुर्ग्रहो ग्रहपतिर्वरः . अद्रिरद{}र्यालयः कर्ता मृगबाणार्पणो.अनघः .. ८.. महातपा घोर तपा.अदीनो दीनसाधकः . संवत्सरकरो मन्त्रः प्रमाणं परमं तपः .. ९.. योगी योज्यो महाबीजो महारेता महातपाः . सुवर्णरेताः सर्वघ्य़ः सुबीजो वृश्हवाहनः .. १०.. दशबाहुस्त्वनिमिश्हो नीलकण्ठ उमापतिः . विश्वरूपः स्वयं श्रेश्ह्ठो बलवीरो.अबलोगणः .. ११.. गणकर्ता गणपतिर्दिग्वासाः काम एव च . पवित्रं परमं मन्त्रः सर्वभाव करो हरः .. १२.. कमण्डलुधरो धन्वी बाणहस्तः कपालवान.ह . अशनी शतघ्नी खड्गी पट्टिशी चायुधी महान.ह .. १३.. स्रुवहस्तः सुरूपश्च तेजस्तेजस्करो निधिः . उश्ह्णिश्ही च सुवक्त्रश्चोदग्रो विनतस्तथा .. १४.. दीर्घश्च हरिकेशश्च सुतीर्थः कृश्ह्ण एव च . सृगाल रूपः सर्वार्थो मुण्डः कुण्डी कमण्डलुः .. १५.. अजश्च मृगरूपश्च गन्धधारी कपर्द्यपि . उर्ध्वरेतोर्ध्वलिंग उर्ध्वशायी नभस्तलः .. १६.. त्रिजटैश्चीरवासाश्च रुद्रः सेनापतिर्विभुः . अहश्चरो.अथ नक्तं च तिग्ममन्युः सुवर्चसः .. १७.. गजहा दैत्यहा लोको लोकधाता गुणाकरः . सिंहशार्दूलरूपश्च आर्द्रचर्मांबरावृतः .. १८.. कालयोगी महानादः सर्ववासश्चतुश्ह्पथः . निशाचरः प्रेतचारी भूतचारी महेश्वरः .. १९.. बहुभूतो बहुधनः सर्वाधारो.अमितो गतिः . नृत्यप्रियो नित्यनर्तो नर्तकः सर्वलासकः .. २०.. घोरो महातपाः पाशो नित्यो गिरि चरो नभः . सहस्रहस्तो विजयो व्यवसायो ह्यनिन्दितः .. २१.. अमर्श्हणो मर्श्हणात्मा यघ्य़हा कामनाशनः . दक्शयघ्य़ापहारी च सुसहो मध्यमस्तथा .. २२.. तेजो.अपहारी बलहा मुदितो.अर्थो.अजितो वरः . गंभीरघोश्हो गंभीरो गंभीर बलवाहनः .. २३.. न्यग्रोधरूपो न्यग्रोधो वृक्शकर्णस्थितिर्विभुः . सुदीक्श्णदशनश्चैव महाकायो महाननः .. २४.. विश्ह्वक्सेनो हरिर्यघ्य़ः संयुगापीडवाहनः . तीक्श्ण तापश्च हर्यश्वः सहायः कर्मकालवित.ह .. २५.. विश्ह्णुप्रसादितो यघ्य़ः समुद्रो वडवामुखः . हुताशनसहायश्च प्रशान्तात्मा हुताशनः .. २६.. उग्रतेजा महातेजा जयो विजयकालवित.ह . ज्योतिश्हामयनं सिद्धिः संधिर्विग्रह एव च .. २७.. शिखी दण्डी जटी ज्वाली मूर्तिजो मूर्धगो बली . वैणवी पणवी ताली कालः कालकटंकटः .. २८.. नक्शत्रविग्रह विधिर्गुणवृद्धिर्लयो.अगमः . प्रजापतिर्दिशा बाहुर्विभागः सर्वतोमुखः .. २९.. विमोचनः सुरगणो हिरण्यकवचोद्भवः . मेढ्रजो बलचारी च महाचारी स्तुतस्तथा .. ३०.. सर्वतूर्य निनादी च सर्ववाद्यपरिग्रहः . व्यालरूपो बिलावासी हेममाली तरंगवित.ह .. ३१.. त्रिदशस्त्रिकालधृक.ह कर्म सर्वबन्धविमोचनः . बन्धनस्त्वासुरेन्द्राणां युधि शत्रुविनाशनः .. ३२.. सांख्यप्रसादो सुर्वासाः सर्वसाधुनिश्हेवितः . प्रस्कन्दनो विभागश्चातुल्यो यघ्य़भागवित.ह .. ३३.. सर्वावासः सर्वचारी दुर्वासा वासवो.अमरः . हेमो हेमकरो यघ्य़ः सर्वधारी धरोत्तमः .. ३४.. लोहिताक्शो महा.अक्शश्च विजयाक्शो विशारदः . संग्रहो निग्रहः कर्ता सर्पचीरनिवासनः .. ३५.. मुख्यो.अमुख्यश्च देहश्च देह ऋद्धिः सर्वकामदः . सर्वकामप्रसादश्च सुबलो बलरूपधृक.ह .. ३६.. सर्वकामवरश्चैव सर्वदः सर्वतोमुखः . आकाशनिधिरूपश्च निपाती उरगः खगः .. ३७.. रौद्ररूपों.अशुरादित्यो वसुरश्मिः सुवर्चसी . वसुवेगो महावेगो मनोवेगो निशाचरः .. ३८.. सर्वावासी श्रियावासी उपदेशकरो हरः . मुनिरात्म पतिर्लोके संभोज्यश्च सहस्रदः .. ३९.. पक्शी च पक्शिरूपी चातिदीप्तो विशांपतिः . उन्मादो मदनाकारो अर्थार्थकर रोमशः .. ४०.. वामदेवश्च वामश्च प्राग्दक्शिणश्च वामनः . सिद्धयोगापहारी च सिद्धः सर्वार्थसाधकः .. ४१.. भिक्शुश्च भिक्शुरूपश्च विश्हाणी मृदुरव्ययः . महासेनो विशाखश्च श्हश्ह्टिभागो गवांपतिः .. ४२.. वज्रहस्तश्च विश्ह्कंभी चमूस्तंभनैव च . ऋतुरृतु करः कालो मधुर्मधुकरो.अचलः .. ४३.. वानस्पत्यो वाजसेनो नित्यमाश्रमपूजितः . ब्रह्मचारी लोकचारी सर्वचारी सुचारवित.ह .. ४४.. ईशान ईश्वरः कालो निशाचारी पिनाकधृक.ह . निमित्तस्थो निमित्तं च नन्दिर्नन्दिकरो हरिः .. ४५.. नन्दीश्वरश्च नन्दी च नन्दनो नन्दिवर्धनः . भगस्याक्शि निहन्ता च कालो ब्रह्मविदांवरः .. ४६.. चतुर्मुखो महालिंगश्चारुलिंगस्तथैव च . लिंगाध्यक्शः सुराध्यक्शो लोकाध्यक्शो युगावहः .. ४७.. बीजाध्यक्शो बीजकर्ता.अध्यात्मानुगतो बलः . इतिहास करः कल्पो गौतमो.अथ जलेश्वरः .. ४८.. दंभो ह्यदंभो वैदंभो वैश्यो वश्यकरः कविः . लोक कर्ता पशु पतिर्महाकर्ता महौश्हधिः .. ४९.. अक्शरं परमं ब्रह्म बलवान.ह शक्र एव च . नीतिर्ह्यनीतिः शुद्धात्मा शुद्धो मान्यो मनोगतिः .. ५०.. बहुप्रसादः स्वपनो दर्पणो.अथ त्वमित्रजित.ह . वेदकारः सूत्रकारो विद्वान.ह समरमर्दनः .. ५१.. महामेघनिवासी च महाघोरो वशीकरः . अग्निज्वालो महाज्वालो अतिधूम्रो हुतो हविः .. ५२.. वृश्हणः शंकरो नित्यो वर्चस्वी धूमकेतनः . नीलस्तथा.अंगलुब्धश्च शोभनो निरवग्रहः .. ५३.. स्वस्तिदः स्वस्तिभावश्च भागी भागकरो लघुः . उत्संगश्च महांगश्च महागर्भः परो युवा .. ५४.. कृश्ह्णवर्णः सुवर्णश्चेन्द्रियः सर्वदेहिनाम.ह . महापादो महाहस्तो महाकायो महायशाः .. ५५.. महामूर्धा महामात्रो महानेत्रो दिगालयः . महादन्तो महाकर्णो महामेढ्रो महाहनुः .. ५६.. महानासो महाकंबुर्महाग्रीवः श्मशानधृक.ह . महावक्शा महोरस्को अन्तरात्मा मृगालयः .. ५७.. लंबनो लंबितोश्ह्ठश्च महामायः पयोनिधिः . महादन्तो महादंश्ह्ट्रो महाजिह्वो महामुखः .. ५८.. महानखो महारोमा महाकेशो महाजटः . असपत्नः प्रसादश्च प्रत्ययो गिरि साधनः .. ५९.. स्नेहनो.अस्नेहनश्चैवाजितश्च महामुनिः . वृक्शाकारो वृक्श केतुरनलो वायुवाहनः .. ६०.. मण्डली मेरुधामा च देवदानवदर्पहा . अथर्वशीर्श्हः सामास्य ऋक.ह्सहस्रामितेक्शणः .. ६१.. यजुः पाद भुजो गुह्यः प्रकाशो जंगमस्तथा . अमोघार्थः प्रसादश्चाभिगम्यः सुदर्शनः .. ६२.. उपहारप्रियः शर्वः कनकः काञ्चनः स्थिरः . नाभिर्नन्दिकरो भाव्यः पुश्ह्करस्थपतिः स्थिरः .. ६३.. द्वादशस्त्रासनश्चाद्यो यघ्य़ो यघ्य़समाहितः . नक्तं कलिश्च कालश्च मकरः कालपूजितः .. ६४.. सगणो गण कारश्च भूत भावन सारथिः . भस्मशायी भस्मगोप्ता भस्मभूतस्तरुर्गणः .. ६५.. अगणश्चैव लोपश्च महा.अ.अत्मा सर्वपूजितः . शंकुस्त्रिशंकुः संपन्नः शुचिर्भूतनिश्हेवितः .. ६६.. आश्रमस्थः कपोतस्थो विश्वकर्मापतिर्वरः . शाखो विशाखस्ताम्रोश्ह्ठो ह्यमुजालः सुनिश्चयः .. ६७.. कपिलो.अकपिलः शूरायुश्चैव परो.अपरः . गन्धर्वो ह्यदितिस्तार्क्श्यः सुविघ्य़ेयः सुसारथिः .. ६८.. परश्वधायुधो देवार्थ कारी सुबान्धवः . तुंबवीणी महाकोपोर्ध्वरेता जलेशयः .. ६९.. उग्रो वंशकरो वंशो वंशनादो ह्यनिन्दितः . सर्वांगरूपो मायावी सुहृदो ह्यनिलो.अनलः .. ७०.. बन्धनो बन्धकर्ता च सुबन्धनविमोचनः . सयघ्य़ारिः सकामारिः महादंश्ह्ट्रो महा.अ.अयुधः .. ७१.. बाहुस्त्वनिन्दितः शर्वः शंकरः शंकरो.अधनः . अमरेशो महादेवो विश्वदेवः सुरारिहा .. ७२.. अहिर्बुध्नो निरृतिश्च चेकितानो हरिस्तथा . अजैकपाच्च कापाली त्रिशंकुरजितः शिवः .. ७३.. धन्वन्तरिर्धूमकेतुः स्कन्दो वैश्रवणस्तथा . धाता शक्रश्च विश्ह्णुश्च मित्रस्त्वश्ह्टा ध्रुवो धरः .. ७४.. प्रभावः सर्वगो वायुरर्यमा सविता रविः . उदग्रश्च विधाता च मान्धाता भूत भावनः .. ७५.. रतितीर्थश्च वाग्मी च सर्वकामगुणावहः . पद्मगर्भो महागर्भश्चन्द्रवक्त्रोमनोरमः .. ७६.. बलवांश्चोपशान्तश्च पुराणः पुण्यचञ्चुरी . कुरुकर्ता कालरूपी कुरुभूतो महेश्वरः .. ७७.. सर्वाशयो दर्भशायी सर्वेश्हां प्राणिनांपतिः . देवदेवः मुखो.असक्तः सदसत.ह सर्वरत्नवित.ह .. ७८.. कैलास शिखरावासी हिमवद.ह गिरिसंश्रयः . कूलहारी कूलकर्ता बहुविद्यो बहुप्रदः .. ७९.. वणिजो वर्धनो वृक्शो नकुलश्चन्दनश्च्हदः . सारग्रीवो महाजत्रु रलोलश्च महौश्हधः .. ८०.. सिद्धार्थकारी सिद्धार्थश्चन्दो व्याकरणोत्तरः . सिंहनादः सिंहदंश्ह्ट्रः सिंहगः सिंहवाहनः .. ८१.. प्रभावात्मा जगत्कालस्थालो लोकहितस्तरुः . सारंगो नवचक्रांगः केतुमाली सभावनः .. ८२.. भूतालयो भूतपतिरहोरात्रमनिन्दितः .. ८३.. वाहिता सर्वभूतानां निलयश्च विभुर्भवः . अमोघः संयतो ह्यश्वो भोजनः प्राणधारणः .. ८४.. धृतिमान.ह मतिमान.ह दक्शः सत्कृतश्च युगाधिपः . गोपालिर्गोपतिर्ग्रामो गोचर्मवसनो हरः .. ८५.. हिरण्यबाहुश्च तथा गुहापालः प्रवेशिनाम.ह . प्रतिश्ह्ठायी महाहर्श्हो जितकामो जितेन्द्रियः .. ८६.. गान्धारश्च सुरालश्च तपः कर्म रतिर्धनुः . महागीतो महानृत्तोह्यप्सरोगणसेवितः .. ८७.. महाकेतुर्धनुर्धातुर्नैक सानुचरश्चलः . आवेदनीय आवेशः सर्वगन्धसुखावहः .. ८८.. तोरणस्तारणो वायुः परिधावति चैकतः . संयोगो वर्धनो वृद्धो महावृद्धो गणाधिपः .. ८९.. नित्यात्मसहायश्च देवासुरपतिः पतिः . युक्तश्च युक्तबाहुश्च द्विविधश्च सुपर्वणः .. ९०.. आश्हाढश्च सुश्हाडश्च ध्रुवो हरि हणो हरः . वपुरावर्तमानेभ्यो वसुश्रेश्ह्ठो महापथः .. ९१.. शिरोहारी विमर्शश्च सर्वलक्शण भूश्हितः . अक्शश्च रथ योगी च सर्वयोगी महाबलः .. ९२.. समाम्नायो.असमाम्नायस्तीर्थदेवो महारथः . निर्जीवो जीवनो मन्त्रः शुभाक्शो बहुकर्कशः .. ९३.. रत्न प्रभूतो रक्तांगो महा.अर्णवनिपानवित.ह . मूलो विशालो ह्यमृतो व्यक्ताव्यक्तस्तपो निधिः .. ९४.. आरोहणो निरोहश्च शलहारी महातपाः . सेनाकल्पो महाकल्पो युगायुग करो हरिः .. ९५.. युगरूपो महारूपो पवनो गहनो नगः . न्याय निर्वापणः पादः पण्डितो ह्यचलोपमः .. ९६.. बहुमालो महामालः सुमालो बहुलोचनः . विस्तारो लवणः कूपः कुसुमः सफलोदयः .. ९७.. वृश्हभो वृश्हभांकांगो मणि बिल्वो जटाधरः . इन्दुर्विसर्वः सुमुखः सुरः सर्वायुधः सहः .. ९८.. निवेदनः सुधाजातः सुगन्धारो महाधनुः . गन्धमाली च भगवान.ह उत्थानः सर्वकर्मणाम.ह .. ९९.. मन्थानो बहुलो बाहुः सकलः सर्वलोचनः . तरस्ताली करस्ताली ऊर्ध्व संहननो वहः .. १००.. च्हत्रं सुच्च्हत्रो विख्यातः सर्वलोकाश्रयो महान.ह . मुण्डो विरूपो विकृतो दण्डि मुण्डो विकुर्वणः .. १०१.. हर्यक्शः ककुभो वज्री दीप्तजिह्वः सहस्रपात.ह . सहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वदेवमयो गुरुः .. १०२.. सहस्रबाहुः सर्वांगः शरण्यः सर्वलोककृत.ह . पवित्रं त्रिमधुर्मन्त्रः कनिश्ह्ठः कृश्ह्णपिंगलः .. १०३.. ब्रह्मदण्डविनिर्माता शतघ्नी शतपाशधृक.ह . पद्मगर्भो महागर्भो ब्रह्मगर्भो जलोद्भवः .. १०४.. गभस्तिर्ब्रह्मकृद.ह ब्रह्मा ब्रह्मविद.ह ब्राह्मणो गतिः . अनन्तरूपो नैकात्मा तिग्मतेजाः स्वयंभुवः .. १०५.. ऊर्ध्वगात्मा पशुपतिर्वातरंहा मनोजवः . चन्दनी पद्ममाला.अग{}र्यः सुरभ्युत्तरणो नरः .. १०६.. कर्णिकार महास्रग्वी नीलमौलिः पिनाकधृक.ह . उमापतिरुमाकान्तो जाह्नवी धृगुमाधवः .. १०७.. वरो वराहो वरदो वरेशः सुमहास्वनः . महाप्रसादो दमनः शत्रुहा श्वेतपिंगलः .. १०८.. प्रीतात्मा प्रयतात्मा च संयतात्मा प्रधानधृक.ह . सर्वपार्श्व सुतस्तार्क्श्यो धर्मसाधारणो वरः .. १०९.. चराचरात्मा सूक्श्मात्मा सुवृश्हो गो वृश्हेश्वरः . साध्यर्श्हिर्वसुरादित्यो विवस्वान.ह सविता.अमृतः .. ११०.. व्यासः सर्वस्य संक्शेपो विस्तरः पर्ययो नयः . ऋतुः संवत्सरो मासः पक्शः संख्या समापनः .. १११.. कलाकाश्ह्ठा लवोमात्रा मुहूर्तो.अहः क्शपाः क्शणाः . विश्वक्शेत्रं प्रजाबीजं लिंगमाद्यस्त्वनिन्दितः .. ११२.. सदसद.ह व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामहः . स्वर्गद्वारं प्रजाद्वारं मोक्शद्वारं त्रिविश्ह्टपम.ह .. ११३.. निर्वाणं ह्लादनं चैव ब्रह्मलोकः परागतिः . देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायणः .. ११४.. देवासुरगुरुर्देवो देवासुरनमस्कृतः . देवासुरमहामात्रो देवासुरगणाश्रयः .. ११५.. देवासुरगणाध्यक्शो देवासुरगणाग्रणीः . देवातिदेवो देवर्श्हिर्देवासुरवरप्रदः .. ११६.. देवासुरेश्वरोदेवो देवासुरमहेश्वरः . सर्वदेवमयो.अचिन्त्यो देवता.अ.अत्मा.अ.अत्मसंभवः .. ११७.. उद्भिदस्त्रिक्रमो वैद्यो विरजो विरजो.अंबरः . ईड्यो हस्ती सुरव्याघ्रो देवसिंहो नरर्श्हभः .. ११८.. विबुधाग्रवरः श्रेश्ह्ठः सर्वदेवोत्तमोत्तमः . प्रयुक्तः शोभनो वर्जैशानः प्रभुरव्ययः .. ११९.. गुरुः कान्तो निजः सर्गः पवित्रः सर्ववाहनः . शृंगी शृंगप्रियो बभ्रू राजराजो निरामयः .. १२०.. अभिरामः सुरगणो विरामः सर्वसाधनः . ललाटाक्शो विश्वदेहो हरिणो ब्रह्मवर्चसः .. १२१.. स्थावराणांपतिश्चैव नियमेन्द्रियवर्धनः . सिद्धार्थः सर्वभूतार्थो.अचिन्त्यः सत्यव्रतः शुचिः .. १२२.. व्रताधिपः परं ब्रह्म मुक्तानां परमागतिः . विमुक्तो मुक्ततेजाश्च श्रीमान.ह श्रीवर्धनो जगत.ह .. १२३.. श्रीमान.ह श्रीवर्धनो जगत.ह ॐ नम इति..
shivasahasranaama Taken from Mahabharata 13th parva; Partly proofread from Ramakrishna Mission Book


text:
काव्यमीमांसा
कविशेखरेण राजशेखरेण काव्यमीमांसा (Kavyameemamsa) इति अलङ्कारशास्त्रग्रन्थः लिखितः । अयं ग्रन्थः भारतीयसाहित्यम् अवजिगमिषुभिः अध्येयेषु प्रमुखः । संस्कृतसाहित्यशास्त्रस्य अनर्घ्यं रत्नम् । अस्य मतेन आदिकविः "काव्यपुरुषः" । द्वितीयः कविः "शुक्रः" । तृतीय एव "वाल्मीकिः" । अस्मिन् ग्रन्थे राजशेखरादपि पूर्वकालादेव या परम्परा कविजगति प्रचलन्ती आसीत् तामेव भाविनोऽपि कवीन् विनेतुं काल्पनिकरूपकमाध्यमेन काव्यपुरुष-साहित्यविद्यावधूप्रणयनद्वारा प्रणीतवान् कविः । अस्य मतेन काव्यपुरुषः ब्रह्म-सरस्वत्योः कुमारः । अस्मिन् विचारे वायुपुराणे अभिप्रायभेदः अस्ति । ध्वन्यालोककर्ता आनन्दवर्धनोऽपि अस्मिन् विषये राजशेखरेण सहमतः । वस्तुतोऽयम् ग्रन्थः अष्टादशाधिकरणेषु संविभक्तः बृद्ग्रन्थ आसीत् । परन्तु अधुना केवलं प्रथमाधिकरणमात्रम् उपलभ्यते । अस्मिन्नधिकरणे अष्टादशाध्यायाः सन्ति ।
विषयानुक्रमः[सम्पादयतु]
- प्रथमाध्याये शास्त्रावतरणस्य इतिहासः, ब्रह्मणा काव्यपुरुषस्य सृष्टिः, काव्यविद्यायाः प्रसाराय काव्यपुरुषस्य नियोजनम्, तेन च काव्यपुरुषेण अष्टादशभ्यः शिष्येभ्यः एकैकस्य अधिकरणस्य कृतः उपदेशः, तैः शिष्यैश्च तत्तद्विषयेषु पृथक् पृथक् ग्रन्था विरचिताः इत्यादयो विषया विद्यन्ते ।
- द्वितीयाध्याये वाङ्मयस्य काव्यं शास्त्रं चेति द्वैविध्यम्, शास्त्रे च पौरुषेयम् अपौरुषेयम् इति द्वैविध्यम्, अपौरुषेयं मन्त्रब्राह्मणरूपम्, पौरुषेयं पुनः पुराणम्,आन्वीक्षिकी-मीमांसा-स्मृति-तन्त्रशास्त्ररूपम् । अलङ्कारशास्त्रमपि वेदस्य सप्तमम् अङ्गम् इति, चतुर्दशविद्यासु पञ्चदशत्वेन साहित्यविद्यापि अन्तर्भवतीति प्रख्यापितमत्र । अपि च आन्वीक्षिकी-त्रयी-वार्ता-दण्डनीतिसंज्ञिकासु विद्यासु पञ्चमी साहित्यविद्या इति अत्र प्रतिपादितम् राजशेखरेण ।
- तृतीयाध्याये पुत्रार्थिनी हिमालये तपस्यन्ती सरस्वती, ब्रह्मणः प्रसादेन तस्याः पुत्रप्राप्तिः, तं पुत्रमादाय सरस्वती यदा स्नानार्थं निष्क्रान्ता तदा तम् उशनाः स्वाश्रमं निनाय, तमपत्यमपश्यन्तीं रुदतीं सरस्वतीं वाल्मीकिरुपागत्य उशनस आश्रमं प्रति नीतवान् । अत्र मूलग्रन्थस्य कानिचन वाक्यानि स्मरणीयानि भवन्ति । यथा-"एवं गुरुभ्यो गिरः पुण्याः पुराणीः श्रुणुमः स्म यत् किल धिषणं शिष्याः कथाप्रसङ्गे पप्रच्छुः "कीदृशः पुनरसौ सारस्वतेयः काव्यपुरुषो वो गुरुः?" इति । स तान् बृहताम्पतिरूचे । "पुरा पुत्रीयन्ती सरस्वती तुषारगिरौ तपस्यामास । प्रीतेन मनसा तां वैरिञ्चः प्रोवाच । 'पुत्रं ते सृजामि’ इति । अथैषा काव्यपुरुषं सुषुवे । सोऽप्युत्थाय सपादोपग्रहं छन्दस्वतीं वाचमुदचीचरत् ।
- यदेतद्वाङ्मयं विश्वम् अर्थमूर्त्या विवर्तते ।
- सोऽस्मि काव्यपुमानम्ब! पादौ वन्देय तावकौ ॥ इति ।
एवमेव शुक्रस्य समीपेऽपि सारस्वतेयः छन्दस्वतीं वाचमुदैरयत् यथा-
- या दुग्धाऽपि न दुग्धेव कविदोग्धृभिरन्वहम् ।
- हृदि नः सन्निधत्तां सा सूक्तिधेनुः सरस्वती ॥ इति ।
वाल्मीकिद्वारा मुहुरात्मीयं पुत्रं प्राप्तवती सरस्वती तं वाल्मीकिं कृपयाऽनुप्रेक्ष्य तस्मै निभृतं स्वच्छन्दांसि प्रायच्छत् । स च वल्मीकभवः मुनिः निषादनिहतसहचरीकं क्रौञ्चयुवानं करुणक्रेङ्कारया गिरा क्रन्दन्तमुदीक्ष्य शोकवान् श्लोकमुज्जगाद ।
- मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः ।
- यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥ इति ।
- चतुर्थाध्याये गुरुशिष्ययोः द्वैविध्यं प्रोक्तम् । प्रथमः बुद्धिमान्, द्वितीयः आहार्यबुद्धिश्च इति । प्रसङ्गानुसारं दुर्बुद्धिरपि शिष्यः विवेचितः । प्रतिभा च कल्पिता कारयित्री चेति द्विविधा भवतीति अभिहिता । श्याम-मङ्गलनाम्नोः मतान्युपन्यस्य कविकर्मणः सहायकतत्वविवेचना कृता ।
- पञ्चमाध्याये प्र्तिभा-व्युत्पत्तिविवेचनात्र विहिता । बहूनां प्राक्तनशास्त्रकृतां मतानि विविच्य कविभेदानुकीर्तनं, नवविधा काव्यपाकचर्चाऽपि कृता दृश्यते । कुकवित्वं च निरस्तम् ।
- षष्ठाध्याये पदवाकविवेकः, सप्तमाध्याये वाक्यानां विचारः, अष्टमाध्याये काकुवाक्प्रकारः, नवमाध्याये पाठप्रतिष्ठा, दशमाध्याये काव्यार्थयोनयः, एकादशाध्याये अर्थानुशासनम्, द्वादशाध्याये कविचर्चा, त्रयोदशाध्याये राजचर्या, चतुर्दशाध्याये शब्दार्थहरणोपायाः, पञ्चदशाध्याये कविविशेषः, षोडशाध्याये कविसमयः, सप्तदशाध्याये देशकालविभागः, अष्टादशाध्याये भुवनकोश इति विषयाः निरूपिताः ।
ग्रन्थप्रणयनम्[सम्पादयतु]
श्रीकण्ठात्=सदाशिवात् शासितः षड्भिरैश्वर्यैः सम्पन्नः परमेष्ठी निजमानसपुत्रेभ्यः मरीच्यादिभ्यः प्रथमम् "काव्यम्" उपदिदेश । तेषु शिष्येषु देवतानामपि पूज्यः सरस्वतीतनयः काव्यपुरुषः लोके आद्यः काव्यप्रवर्तकः अभवत् । स च काव्यपुरुषः अष्टादशाधिकरणैरुपेतां काव्यविद्यां स्वर्गनिवासिभ्यः स्वशिष्येभ्यः देवेभ्यः सप्रपञ्चं प्रोवाच । तेषु शिष्येषु कस्मै किम् उपदिष्टम्, केन वा किमभ्यस्तम्, केन च पुनः कस्य प्रचारः कृतः इति सूचयन्नाह ग्रन्थकारः । यथा- इन्द्रः कविरहस्यनामकम् अधिकरणम्, उक्तिगर्भकनामकः उक्तिवैचित्र्यपादकम् अधिकरणम्, सुवर्णनाभः रीतिनिर्णयम्, प्रचेता अनुप्रासिकम्, यमः यमकम्, चित्राङ्गदः चित्रकाव्यम्, शेषः शब्दश्लेषम्, पुलस्त्युअः वास्तवम्, औपकायनः औपम्यम्, पाराशरः अतिशयम्, उतथ्यः अर्थश्लेषम्, कुबेर उभयालङ्का्रिकम्, कामदेवः वैनोदिकम्, भरतः रूपकनिरूपणम्, नन्दिकेश्वरः रसाधिकारिकम्, धिषणः सोषाधिकरणम्, उपमन्युः गुणौपादानिकम्, कुचुमाराख्यः औपनिषदिकम् च अधीत्य प्रचारयामासुः । तदनन्तरं ते सर्वेऽपि प्रत्येकतया स्वशास्त्राणि विरचयाञ्चक्रुः । एवं च आबहोः कालात् सा काव्यविद्या विच्छिन्ना आसीत् । ततः यायावरेण राजशेखरेण सा सङ्क्षिप्य अष्टादशप्रकरणी काव्यविद्या काव्यमीमांसानाम्नी प्रणीतास्ति इति ।
वाह्यसूत्राणि[सम्पादयतु]
- काव्यमीमांसा (विकिस्रोतः)


text:
संस्कृतकुलपतीनां मेलनम् अद्य कालट्याम्।
कालटी > भारतस्य संस्कृत विश्वविद्यालययानां कुलपतीनां दिनद्वयात्मकं राष्यट्रियसम्मेलनं अद्य कालट्यां श्रीशङ्कराचार्य संस्कृतविश्वविद्यालयस्य आस्थानमन्दिरे आरभते। श्रीशङ्कराचार्य विश्वविद्यालयस्य 'रजतजयन्ती' आघोषाणाम् अंशत्वेनैव सम्मेलनम् आयोज्यते।
ज्ञानपीठविजेता संस्कृत-साहित्यकारः सत्यव्रतशास्त्री सम्मेलनस्य उद्घाटनं करिष्यति। कालटी विश्वविद्यालयस्य कुलपतिः डो. धर्मराज् अटाट्ट् अध्यक्षो भविष्यति। सायं सार्धपञ्चवादने "नमामि शङ्करं" नामकः नृत्ताविष्कारः प्रसिद्धया नर्तक्या गोपिकावर्मणा अवतारयिष्यते।


text:
भरतः
व्यक्तयः[सम्पादयतु]
भारतीयेतिहासे बहवः भरताः अभवन् । तेषु शकुन्तलापुत्रस्य भरतस्य नाम्ना भारतं भारतवर्षं वा अस्माकं देशस्य नामकरणम् अभवत् । ते भरताः अधः सन्ति ।
- राजा भरतः :- शकुन्तलापुत्रः राजा भरतः यदा बालकः आसीत्, तदा सः व्याघ्रस्य दन्तान् अगणयत् (गीने थे) ।
- जडभरतः :- भागवतमहापुराणे जडभरतस्य कथा प्राप्यते । जडभरतः प्रपूर्वस्मिन् जन्मनि ऋषभदेवस्य पुत्रः आसीत् । तस्य पिता ऋषभदेवः तस्मै राजसेवायाः कार्यं दत्त्वा वनवासाय अगच्छत् । ततः कालान्तरे भरतस्य आयुः जाते सति सोऽपि वनवासाय अगच्छत् । परन्तु अन्तिमसमये मृगस्य मोहेनग्रस्तः सः अपरस्मिन् जन्मनि मृगः अभवत् । ततः सः पुनः मनुष्ययोनिं प्रापत् । तस्मिन् जन्मनि अपि तस्य नाम भरतः आसीत् । परन्तु जडस्वभावत्वात् जनाः तं जडभरतः इति आह्वयन्ति स्म ।
- भरतमुनिः :- भारतीयसङ्गीतशास्त्रस्य महान् विद्वान्, यः नाट्यशास्त्रस्य रचनाम् अकरोत् ।
- रामभ्राता भरतः :- दशरथस्य पुत्रः, रामभ्राता भरतः । यस्य नाम्ना भरतमिलापः प्रसिद्धशब्दः समुद्भूतः ।
- भरतस्वामी :- सामवेदस्योपरि भाष्यम् अलिखत्।
अन्यत्[सम्पादयतु]
- भरतनाट्यम् :- भारते नाट्यस्य कश्चित् प्रकारः ।
- भरतपुरम् :- भारतगणराज्यस्य राजस्थानराज्यस्य किञ्चन नगरमेतत् ।


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.१०१
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.१०१ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)Jump to navigation Jump to search
उद्बुध्यध्वं समनसः सखायः समग्निमिन्ध्वं बहवः सनीळाः । दधिक्रामग्निमुषसं च देवीमिन्द्रावतोऽवसे नि ह्वये वः ॥१॥ मन्द्रा कृणुध्वं धिय आ तनुध्वं नावमरित्रपरणीं कृणुध्वम् । इष्कृणुध्वमायुधारं कृणुध्वं प्राञ्चं यज्ञं प्र णयता सखायः ॥२॥ युनक्त सीरा वि युगा तनुध्वं कृते योनौ वपतेह बीजम् । गिरा च श्रुष्टिः सभरा असन्नो नेदीय इत्सृण्यः पक्वमेयात् ॥३॥ सीरा युञ्जन्ति कवयो युगा वि तन्वते पृथक् । धीरा देवेषु सुम्नया ॥४॥ निराहावान्कृणोतन सं वरत्रा दधातन । सिञ्चामहा अवतमुद्रिणं वयं सुषेकमनुपक्षितम् ॥५॥ इष्कृताहावमवतं सुवरत्रं सुषेचनम् । उद्रिणं सिञ्चे अक्षितम् ॥६॥ प्रीणीताश्वान्हितं जयाथ स्वस्तिवाहं रथमित्कृणुध्वम् । द्रोणाहावमवतमश्मचक्रमंसत्रकोशं सिञ्चता नृपाणम् ॥७॥ व्रजं कृणुध्वं स हि वो नृपाणो वर्म सीव्यध्वं बहुला पृथूनि । पुरः कृणुध्वमायसीरधृष्टा मा वः सुस्रोच्चमसो दृंहता तम् ॥८॥ आ वो धियं यज्ञियां वर्त ऊतये देवा देवीं यजतां यज्ञियामिह । सा नो दुहीयद्यवसेव गत्वी सहस्रधारा पयसा मही गौः ॥९॥ आ तू षिञ्च हरिमीं द्रोरुपस्थे वाशीभिस्तक्षताश्मन्मयीभिः । परि ष्वजध्वं दश कक्ष्याभिरुभे धुरौ प्रति वह्निं युनक्त ॥१०॥ उभे धुरौ वह्निरापिब्दमानोऽन्तर्योनेव चरति द्विजानिः । वनस्पतिं वन आस्थापयध्वं नि षू दधिध्वमखनन्त उत्सम् ॥११॥ कपृन्नरः कपृथमुद्दधातन चोदयत खुदत वाजसातये । निष्टिग्र्यः पुत्रमा च्यावयोतय इन्द्रं सबाध इह सोमपीतये ॥१२॥


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २३३
यात्रामण्डलचिन्तादिः[सम्पाद्यताम्]
पुष्कर उवाच
सर्वयात्रां प्रवक्ष्यामि राजधर्मसमाश्रयात् ।
अस्तङ्गते नीचगते विकले रिपुराशिगे ।। २३३.१ ।।
प्रतिलोमे च विध्वस्ते शुक्रे यात्रां विसर्जयेत् ।
प्रतिलोमे बुधे यात्रां दिक्पत्तौ च तथा ग्रहे ।। २३३.२ ।।
बैधृतौ च व्यतीपाते नागे च शकुनौ तथा ।
चतुष्पादे च किन्तुघ्ने तथा यात्रां विवर्जयेत् ।। २३३.३ ।।
विपत्तारे नैधने च प्रत्यरौ चाथ जन्मनि ।
गण्डे विवर्जयेद्यात्रां रिक्तायाञ्च तिथावपि ।। २३३.४ ।।
उदीची च तथा प्राची२ तयोरैक्यं प्रकीर्त्तितं ।
पश्चिमा दक्षिणा या दिक् तयोरैक्यं तथैव च ।। २३३.५ ।।
वाय्वग्निदिकसमुद्भतं परिघन्न तु लङ्घयेत् ।
आदित्यचन्द्रशौरास्तु दिवसाश्च न शोभनाः ।। २३३.६ ।।
वाय्वग्निदिक्समुद्भ्तं परिघन्न तु लह्घयेत् ।
मैत्राद्यान्यपरे चाथ वासवाद्यानि वाप्युदक् ।। २३३.७ ।।
सर्वद्वाराणि शस्तानि छायामानं वदामि ते ।
आदित्ये विंशतिर्ज्ञेयाश्चन्द्रे षोडस कीर्त्तिताः ।। २३३.८ ।।
भौमे पञ्चदशैवोक्ताश्चतुर्दश तथा बुधे ।
त्रयोदश तथा जीवे शुक्रे द्वादश कीर्त्तिताः ।। २३३.९ ।।
एकादश तथा सौरे सर्वकर्मसु कीर्त्तिताः ।
जन्मलग्ने शक्रचापे सम्मुखे न व्रजेन्नरः ।। २३३.१० ।।
शकुनादौ शुभे यायाज्जयाय हरिमास्मरन् ।
वक्ष्ये मण्डलचिन्तान्ते कर्त्तव्यं राजरक्षणं ।। २३३.११ ।।
स्वाम्यमात्यं तथा दुर्गं कोषो दण्डस्तथैव च ।
मित्रञ्जनपदश्चैव राज्यं सप्ताङ्गमुच्यते ।। २३३.१२ ।।
सप्ताङ्गस्य तु राज्यस्य विघ्नकर्तॄन् विनाशयेत्।
३मण्डलेषु च सर्वेषु वृद्धिः कार्य्या महीक्षिता ।। २३३.१३ ।।
आत्ममण्डलमेवात्र प्रथमं मण्डलं भवेत् ।
सामन्तास्तस्य विज्ञेया रिपवो मण्डलस्य तु ।। २३३.१४ ।।
उपेतस्तु सुहृज् ज्ञेयः शत्रुमित्रमतः परं ।
मित्रमित्रं ततो ज्ञेयं मित्रमित्ररिपुस्ततः ।। २३३.१५ ।।
एतत्पुरस्तात् कथितं पश्चादपि निबोध मे ।
पार्ष्णिग्राहस्ततः पश्चात्ततस्त्वाक्रन्द उच्यते ।। २३३.१६ ।।
आसारस्तु ततोऽन्यः स्यादा क्रन्दासार उच्यते ।
जिगीषोः शत्रुयुक्तस्य विमुक्तस्य तथा द्विज ।। २३३.१७ ।।
नात्रापि निश्चयः शक्यो वक्तुं मनुजपुङ्गव ।
निग्रहानुग्रहे शक्तो मध्यस्थः परिकीर्त्त्तिः ।। २३३.१८ ।।
निग्रहानुग्रहे शक्तः सर्वेषामपि यो भवेत् ।
उदासीनः स कथितो बलवान् पृथिवीपतिः ।। २३३.१९ ।।
न कस्यचिद्रिपुर्म्मित्रङ्कारणाच्छत्रुमित्रके ।
मण्डलं तव सम्प्रोक्तमेतद् द्वादशराजकं ।। २३३.२० ।।
त्रिविधा रिपवो ज्ञेयाः कुल्यानन्तरकृत्रिमाः ।
पूर्वपूर्वो गुरुस्तेषां दुश्चिकित्स्यतमो मतः ।। २३३.२१ ।।
अनन्तरोऽपि यः शत्रुः सोऽपि मे कृत्रिमो मतः ।
पार्ष्णिग्राहो भवेच्छत्रोमित्राणि रिपवस्तथा ।। २३३.२२ ।।
पार्ष्णिग्राहमुपायैश्च शामयेच्च तथा स्वकं ।
मित्रेण शत्रोरुच्छेदं प्रशंसन्ति पुरातनाः ।। २३३.२३ ।।
मित्रञ्च शत्रुतामेति सामन्तत्वादनन्तरं ।
शत्रुं जिगीषुरुच्छिन्द्यात्४ स्वयं शक्नोति चेद्यदि ।। २३३.२४ ।।
प्रतापवृद्धौ तेनापि नामित्राज्जायते भयं ।
यथास्य नोद्विजेल्लोको विश्वासश्च यथा भवेत् ।। २३३.२५ ।।
जिगीषुर्धर्म्मविजयी तथा लोकं वशन्नयेत् ।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये यात्रामण्डलचिन्तादिर्नाम त्रयस्त्रिशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।


text:
भारतसर्वकारः
भारतसर्वकारः, आधिकारिकरूपेण सङ्घीयशासनम् इत्युच्यते, अपि च केन्द्रीयशासनमिति ज्ञायते। इदं शासनं भारतस्य संविधानद्वारा संस्थापितमासीत्। अस्तीदं २८ राज्यानां सप्त सङ्घराज्यक्षेत्राणां च शासकाधिकरणम्, समाहत्य यानि भारतगणतन्त्रमिति उच्यन्ते। अस्य संस्थितिः नवदिल्ली (भारतस्य राजधानी) इत्यत्र अस्ति।
सर्वकारस्यास्य तु तिस्रः शाखाः: कार्यकारिणी, विधायिका न्यायपालिका च। कार्यकारिणीशाखायाः प्रमुखस्तु राष्ट्रपतिः। स तु राज्यस्य प्रमुखः वर्तते। राष्ट्रपतिः स्वकीय-शक्तीन् प्रत्यक्षतया अथवा अधीनाधिकारिणां माध्यमेन प्रयोजयति।[१] संसदः विधायिकाशाखायां तु निम्नं सदनं लोकसभानाम अपि च उच्चं सदनं राज्यसभानाम तथा च राष्ट्रपतिः वर्तन्ते। न्यायपालिकायां च सर्वोच्चन्यायालयः शीर्षस्थः, अपि च 21 उच्चन्यायालयाः, जिल्लास्तरे च नागराः, आपराधिकाः, पारिवारिकाश्च न्यायलयाः बहवः विद्यन्ते। भारतं नाम संसारे बृहत्तमं लोकतन्त्रं वर्तते।
नागरिकानां शासनार्थे मूलभूतानि नागराणि आपराधिकानि वा विधानानि संसदि एव विधिनिर्माणद्वारा स्थाप्यन्ते। कानिचित् एतादृशानि विधानानि सन्ति- सिविल् प्रोसीजर् कोड् इत्येतत्, भारतीयदण्डसंहिता, आपराधिकप्रक्रियासंहिता च। सङ्घीयेऽथ च राज्यीयेषु सर्वकारेषु कार्यकारिणी, विधायिका न्यायपालिका च शाखा वर्तते। ७३तमेन ७४तमेन च संविधानसंशोधनेन स्थानीयशासनार्थं पञ्चायतराज्यप्रणाली संस्थाबद्धीकृता।
संसदीया शासनप्रणाली[सम्पादयतु]
भारते तु युनाइटेड्-किङ्ग्डम्-देशस्य वेस्टमिन्स्टर्-प्रणालीं प्रायेणाधृत्य संसदीया शासनप्रणाली विद्यते। एतस्य व्यवस्थापिका संसद् अस्ति। एषा तु द्विसदनात्मिका, तत्र च द्वे सदने- 545-सदस्यात्मिका लोकसभा इति निम्नतरसदनम्, तथा च 250-सदस्यात्मिका राज्यसभा इति उच्चतरसदनम्।
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ Ministry of Law and Justice, Govt of India: Constitution of India, updated up to 94th Amendment Act, page 26,http://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Official Portal of the Indian Government
- Highest Executive, Judiciary and Legislative officers in India


text:
`कापोतम्, मायूरम्` इति। कपोतमयूरशब्दौ `लघावन्ते द्वयोश्च बह्वषो गुरुः` (फि।सू।2।42) इति मध्योदात्तौ`। `तैत्तरम्` इति। तित्तिरिशब्दः कित्` (द।उ।1।48) इति कित्प्रत्ययान्तः। तरतेः {सन्वल्लुक् इति। प्रांउ।पाठः} सन्वत्तुक् चाभ्यासस्येति प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः। ननु च सन्वद्भावादाद्युदात्तः प्राप्नोति? `उणादयो बहुलम्` 3|3|1
इति बहुलवचनात् स्वरे सन्वद्भावो न भविष्यतीत्यदोषः॥`आद्युदात्तार्थमचित्तार्थञ्च वचनम्` इति। असत्येतस्मिन्नाद्युदात्तेभ्योऽण् स्यात्, अचितेब्योऽचित्तलक्षणष्ठक् प्रसज्येत। `क्षुद्रकाश्चमालवाश्चेति क्षत्तरियद्वन्द्वः` इति।क्षुद्रकस्यापत्यानि बहूनि `जनपदशब्दात् क्षत्त्रियादञ्` 4|1|166
, मालवस्यापत्यानि बहूनि। `वृद्धेत्कोशलाजादाञ्ञ्यङ्` 4|1|169
। तयोः `तद्राजस्य` 2|4|62
इति बहुषु लुक्, पश्चाद्द्वन्द्वः। `ततः पूर्वेणाञि सिद्धे` इति। समासान्तोदात्तत्वे कृते द्वन्द्वसमासस्यानुदात्तादित्वात्। वचनं गोत्रवुञो बाधनार्थम्। `गोत्रोक्षोष्ट्रोरभ्र` 4|2|38
इत्यादिना गोत्रलक्षणो वुञ्प्राप्नोति, तद्बाधनार्थं क्षुद्रकलृमालवकस्येह गणे पाठः।`ननु च` इत्यादि। परत्वादेवाञ् वुञं बाधिष्यत इत्यतो नार्थो वुञो बाधनार्थेनानेन वचनेनेति भावः। एतच्च गोत्रत्वमभ्युपेत्योक्तम्। इदानीं गोत्रत्वमेव न भवतीति दर्शयितुमाह-- `न च` इत्यादि। गोत्रसमुच्चयोऽयम्। न च गोत्रसमुदायो गोत्रग्रहणेन गृह्रते, यथा जनपदसमुदायो न जनपदग्रहणेन। तथा च काशयश्च कोशलाश्च काशिकोशलाः, तेषु भवाः काशिकोशलीयाः। जनपदत्वाभावात् `{जनपदवध्योश्च--मु।पाठः} जनपदतदवध्योश्च` 4|2|123
इति वुञ् न भवति, `वृद्धाश्छः` 4|2|113
एव तु भवति। स्यादेतत्-- यद्यपि गोत्रसमुदायो गोत्रं न भवति, तदवयुस्तु भवति, क्षुद्रकमालवकशब्दोऽवयवो गोत्रम्, अतस्तदन्तविधिना तदन्ताद्गोत्रसमुदःयादपि वुञ् प्राप्नोति? अत आह -- `न च` इत्यादि। न हि सर्वस्तदन्तविधिर्भवतीति। तथा हि-- `येन विधिस्तदन्तस्य` 1|1|71
इत्यत्रोक्तम्--`समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः`, `उगिद्वर्णग्रहणवर्जम्` (वा।12,13) इति। प्रत्ययविधिश्चायम्। येषु तत्र च तदन्तविधिरिष्यते ते तत्रैव `भयाद्यादिग्रहणम्` (वा।303) इत्यादिना परिगणिताः, न चास्य तत्र परिगणनम्। ततो नास्ति तदन्तविधिः। `एवं तर्हि` इत्यादि। यदयं क्षुद्रमालवकग्रहणं करोति वुञ्बाधनर्थाम्, तज्ज्ञापयति-- वुञि पूर्वविप्रतिषेधो भवति, न परविप्रतिषेधः। `सामूहिकेषु च तदन्तविधिरस्ति` इति। किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनमित्याह-- `औपगवकम्, कापटवकम्` इति। एतद् वुञ्पूर्वविप्रतिषेधज्ञापनस्य प्रोजनम्। असति ह्रेतस्मिञ्ज्ञापने परिविप्रतिषेधेन `अनुदात्तादेरञ्` 4|2|43
इत्यञ् स्यात्। वुञस्तु यत्राद्युदात्तत्वं सोऽवकाशः --- ग्लौचुकायनकमिति। ग्लुचुकायनशब्दो हि `प्राचामवृद्धात् फिन् बहुलम्` 4|1|160
इति फिन्प्रत्ययान्तत्वान्नित्स्वरेणाद्युदात्तः॥ `वानहस्तिकम्,गोथेनुकम्` इति। तदन्तविधिज्ञापनस्य प्रयोजनम्। असत्येतस्मिञ्ज्ञापने `अचित्तहस्तिधेनोष्ठक्` 4|2|46
इति धेनुहस्तिशब्दाभ्यां विधीयमानष्ठक् न तदन्तात् स्यात्।`{क्षुद्रकमालवात्-- काशिका, पदमञ्जरी च।} क्षुद्रकमालवकात्` इति। गणे `क्षुद्रकमालवात् सेनासंज्ञायाम्` (ग।सू।82) इति पठते, तत्र यद्ययमेको योगः स्यात्, एकेन यत्नेन च ज्ञापनं नियमश्च न लभ्यते। तस्मादत्र योगविभागः कत्र्तव्यः। तत्र क्षुद्रकमालवादित्येको योगः, सेनासंज्ञायामिति द्वितीयः। तत्र पूर्वो योगो ज्ञापनार्थः, उत्तरो नियमार्थः। `पुनरस्यैव` इति। क्षुद्रकमालवादित्यस्यैव योगस्य। `क्षौद्रकमालवी` इति। `टिड्ढाणञ्` 4|1|15
इति ङीप्। `क्षौद्रकमालवकमन्यत्` इति। तदन्तविधिनात्र वुञ् भवति।`अञ्सिद्धेः` इत्यादि। क्षुद्रकमालशब्दात् `अनुदात्तादेरञ्` 4|2|43
इत्यञ् सिद्धः। तत्कोऽर्थः किं प्रयोजनं तस्य गणपाठेन?न किञ्चिदित्यर्थः। स्यादेतत्--यो गोत्रलक्षणो वुञ् स्यादेतस्तद्बाधनार्थः पाठः? इत्याह-- `गोत्राद्वुञ् विधीयते` (इति)। न च क्षुद्रकमालवशब्दो गोत्रम्, तत्कुतस्ततो वुञ्प्राप्तिः? `तदन्तात्` इत्यादि। यद्यपि क्षुद्रकमालवशब्दो गोत्रसमुदायो गोत्रं न भवति, तदवयवस्तु भवति, तेन तदन्तविधिना प्राप्नोत्येव। `न च सर्वतः` इति। न च तदन्तविधिः सर्वत्रैव भवति। परिगणितेष्वेव कार्येषु तदन्तविधिरिष्यते, न चेदं तत्र परिगण्यते, तत्कुतस्तदन्तविधिना वुञ्प्राप्तिः। `ज्ञापकं स्यात्` इत्यादि। इदं हि क्षुद्रकमालवग्रहणं ज्ञापनार्थं भवेत्। एतज्ज्ञापयति-- सामूहिकेषु तदन्तविधिरस्तीति। एवं कृत्वाऽषडपिशलेर्विधिरुपपन्नो भवति। विधीयतेऽनेनेति विधिः, स पुनः `धेनोरनञः` (वा।423) इति, एतद्धि तत्सूत्रम्। अस्यायमर्थः-- धेनुशब्दः समूहेऽर्थे ठकमुत्पादयति, न चेद्धेनुशब्दो नञ उत्तरो भवतीति। नञ्पूर्वपदो न भवतीति यावत्। यदि तत्र सामूहिकेषु तदन्तविधिर्न स्यात् `अनञः` इति वचनं नोपपपद्यते। असति तदन्तविधौ धेनुशब्दादुच्यमानः प्रत्ययः, कः प्रसङ्गो यदधेनुशब्दात् स्यात् ! तदेतदनञिति वचनं परमर्थवद्भवति यदि सामूहिकेषु तदन्तविधिर्भवति, नान्यथा। प्रयोजनान्तरमाह--`सेनायाम्` इत्यादि। सेनासंज्ञायामेव क्षुद्रकमालशब्दादञ् भवतीत्येष नियमो यता स्यादित्येवमर्थस्तस्य गणे पाठ इत्यर्थः। `यथा` इत्यादि। चेति समुच्चये। पूर्वविप्रतिषेधेन वुञाऽञो बाधनं यथा स्यादित्येवमर्थो गणे पाठः।`{खण्डिका--काशिका} खण्डिक` इति। खण्डिकशब्दो मत्वर्थीयठन्प्रत्ययान्तो नित्स्वरेणाद्युदात्तः। `वल { संवरणे सञ्चलने च` -- धातुपाठः-} संवरणे` (धातुपाठः-491) इत्यस्मात् `उणादयो बहुलम्` 3|3|1
इत्यवन्प्रत्यये डलयोरेकत्वस्मरणाल्लकारस्य डकारादेशे टापि वडवेति भवति। भिक्षुकशब्दोऽपि कुत्सार्थविवक्षायां कन्नन्तत्वात् पूर्वपदाद्युदात्तः। शुकोलूकयोरपि `प्राणिना कुपूर्वाणाम्` (फि।सू।1।30) इति कुपूर्वादिरुदात्त एव। आञ्शब्दः `कनिन् युवृषि` (द।उ।6।51) इत्यतः कनिन्ग्रहणेऽनुवत्र्तमाने `आन्नुक्षन्पूषन्प्लीहन्क्लेदन्तस्नेहन्मूर्धन्मज्जन्नर्यमन्विआप्सन्परिज्मन्मातरिआन्मघवन्` (द।उ।6।55) इति कनिन्प्रत्ययान्तो निपातितः,तेनसावपि पूर्ववदाद्युदात्तः। युगवरत्राशब्दयोरचितार्थः। संहतविगृहीतार्थं युगवरत्राग्रहणं वर्णयन्त-- यौगम्, वारत्रम्, योगवरत्रमिति॥


text:
परम्परितधावनम्
परम्परितधावनक्रीडा (Relay) धावनक्रीडायाम् अन्यतमा क्रीडा ।
अन्तर्विषयाः
परम्परितधावनम्[सम्पादयतु]
परम्परितधावनस्योल्लेखः प्राचीनेषु विश्वक्रीडायोजनेषु न लभ्यते । आधुनिकस्य विश्वक्रीडोत्सवस्य श्रृङ्खलायाः पञ्चमक्रीडोत्सवे यो हि स्वीडनस्य राजधान्यां 'स्टाक होल्म' नगर्यामायोजितोऽभत् 'रिले दौड' नाम्ना प्रथमवारं विश्वस्तरेण समक्षमायातम् । आधुनिके काले धावनकूर्दनादिकला- 'एथलेटिक्स' याः प्रचलनं 'यूनाईटेड किंगडम्’ -त एवाभवत् । अमेरिकादेशोपि तदर्थमेतेषामेव कृतज्ञो विद्यते ।
'रिले’ शब्देनांग्लभाषायां समाचारवाहकैः प्रयुक्ज्यमानस्य द्रुतगाम्यश्व समूह्स्यार्थो गृह्यते । यदा यान्त्रिकानि वाहनानि नाभवैस्तदा सन्देशवाहका अश्वानारुह्य समाचाराननयन् किञ्च मध्ये मध्ये श्रान्तमश्वं विसृज्य नवीनमश्वं पर्यवर्तन्त । इत्यमेकः सन्देशवाहकोऽश्वानामेकं समूहं प्रयुनक्ति स्म । अस्याश्वदलस्थांग्ल्- पर्यायोऽस्ति 'रिले आफ हौर्सिज्’ । विश्लेषणेनेदं विद्मो यद यथा स्थाने स्थानेऽश्वं परिवर्तयन् सन्देशवाहकोऽग्रे वर्द्धते, एतस्मात् कारणादिदं 'परिवर्तितधावक धावनं’ 'परम्परितधावनं’ वा क्थ्यते ।
इदं धावनमतीव दर्शनीयं भवति । अस्य धावनस्य दवौ प्रकारौ वर्तेते (१) ४X१०० तथा (२) ४X४०० मीटरमितं परम्परितं धावनम् । ४X१०० मीटरमानस्य वट्टकपरिवर्तनशैली-अदृश्यपरिवर्तनपद्धतिः (अदृश्यपारापरीपास) इति कथ्यते तथा ४X४०० मीटरमानस्य वट्टकपरिवर्तनशैलीं 'दृश्यपरिवर्तनपद्धतिः’ इति कथयन्ति । अनयोर्धावनयोर्महत्त्वपूर्णा वार्तेयमस्ति यद वट्टकः समग्रेऽपि धावने सर्वाधिकतीव्रगत्या गतिमानेव दृश्यते
- ४X१०० मीटरमितपरम्परितधावन- पद्धतिः
(अ) वट्ट्क ग्रहणं प्रस्थानञ्च -पर्वं वट्टकं सारल्येन दृढं गृह्णन्ति अन्तिमे द्वे अङ्गुल्यौ तं गृह्णीतस्तथाऽड्गुष्ठः शिष्टे अङुल्यौ च शरीरस्य भारोद्वहनसाहाय्याय त्रिपदिकायाः कार्यं कुर्वन्ति । पूर्वं वट्टकग्रहणस्य केचनान्ये प्रकारा आसन् । यथा
- (१) मध्यमानामिकाभ्यां वट्टाकं गृहीत्वाऽङ्गुष्ठस्य तथा तर्जनीकनिष्ठकयोस्त्रिपदीनिर्माणम् ।
- (२) तर्जन्या वट्टकग्रहणं तथा शिष्टाङ्गुष्ठागुलीनां साहाय्योपलब्धिः ।
- (३) अन्तिमाभिस्त्रिभिरङ्गुलीभिर्वट्टकं गृहीत्वाऽङ्गुष्ठतर्जनीभ्यां साहाय्यग्रहणम् ।
वट्ट्कपरिवर्तनम्[सम्पादयतु]
आगन्तुकः क्रीडको गन्तुकाय क्रीडकाय द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां वट्टकं ददाति ।
- (१) हस्तस्योर्ध्वभागात्
- (२) हस्तस्याधोभगाच्च ।
साम्प्रतमधोभागाद् वट्ट्कप्रदानविधः प्रयोगो विशेषेण क्रियते । यतो ह्यस्मिन् -
- (१) वट्टकपतनस्यावसरो न्यूनो भवति तथा वट्टकदातुर्मनसि दृढो विश्वासो भवति यद् वट्ट्को गन्तुर्हस्ते निश्चितं गत इति ।
- (२) वट्टकपरिवर्तनसमये गतौ न्यूनताऽतीवाल्पा भवति
- (३) उभयोर्धावकयोर्मध्येऽन्तरमधिकतमं भवति येनेदमन्तरं स्वल्पधावनेन परिपूर्यते ।
वट्ट्कप्रदानस्य द्वावन्यावपि प्रकारौ स्तः -[सम्पादयतु]
- (१) तेनैव हस्तेन प्रदानं
- (२) विपरीतहस्तेन प्रदानमिति ।
प्रथमे प्रकारे सर्वेऽपि धावका आगन्तुका येन हस्तेन वट्ट्कं गृह्णन्ति तेऽग्रे गन्तुकायापि तेनैव हस्तेन तं ददति । अस्य तात्पर्यमिदमस्ति यद धावकः कुत्रापि मार्गे स्वस्य दक्षिणहस्तादवामे हस्ते वट्टकं परिवर्तयिष्यति एतेन १. गतववरोधस्तथा २. वट्टकपतनस्य सम्भावना -रूपिण्यौ हानि भवतः । अत एवायं विधिः साम्प्रतं न स्वीक्रियते ।
विपरीतहस्तेन वट्टकग्रहणम्[सम्पादयतु]
अस्मिन् विधौ धावको दक्षिणहस्ते वट्टकं नीत्वा धावति तथाऽग्रेतनधावकस्य वामह्स्ते तं ददाति । द्वितीयस्तृतीयस्य दक्षिणकरे तथा स चतुर्थस्य वामकरे वट्टकं ग्राहयति । प्रथमो धावको दक्षिणकरे वट्टकं कस्मात् कारणाद गृह्णतीत्यस्य प्रश्नस्योत्तर मिदमस्ति यत् स स्वल्पातस्वल्पमन्तरं यावद् धावनं वाञ्छति तच्च तदैव सम्भाव्यते यदा स बलनस्थले पङ्क्तौ धावेत् । यतो हि १०० मीटरवति परम्परिते धावने प्रथम-तृतीयौ धावकौ वलनस्थलयोरेव धावतः, अतस्तौ वट्टकं केवलं दक्षिणकरेणै वाग्रेतनाय धावकाय दातुं प्रभवतः । अत्र वट्टकदातुर्गृ हीतुश्च धावकयोरुत्तरदायित्वान्येव भवन्ति -
परम्परितधावकदल योजना[सम्पादयतु]
अस्य धावनस्य दले चत्वारो धावका भवन्ति द्वौच धावकौ सहायकरुपेण भवतो ययोः सत्यवसर उपयोगः क्रियते । एतद दलं द्विधा सङ्घटटयते । पूर्वं धावकानां गतिक्रमेण १,२,३,४ संख्या निर्धार्यते तदनन्तरमधोदर्शितया रीत्या क्रमो व्यवस्थाप्यते -
- (१) प्रथमः - सं २,४,३,१ ।
- (२)द्वितीयः -सं ४, ३, २, १ ।
इद धावनमेकलमीदृशं विध्यते यत् पूर्णरूपेण दले निर्भरति, अतः सावधानतया
- (१) गतिर्निरवरोधं चलेत्
- (२) वट्टकपरिवर्तनं सावधानतया भवेत्
- (३) धावनस्यान्तरं न्यूनातिन्यूनं स्थात् तथा
- (४) निर्धारितस्य् सीम्नोऽन्तिमभाग एव वट्टकं परिवर्तयेत् ।
धावकानां क्रमयोजना चेत्थं सम्पादनीया -
- (१) प्रथमो धावकः - विश्वस्तः प्रस्थानकस्तथा चक्राकारपथे धावननिपुणो निर्वाच्यः ।
- (२) द्वितीयो धावकः - चक्राकारमार्गस्थोत्तमो धावकः, वट्टकादान प्रदानयोः कुशलस्तथा गतिसंवर्धने निपुणः ।
- (३) तृतीयो धावकः- चक्राकारमार्गस्थोत्तमो धावकः, वट्टकादान प्रदानयोः कुशलस्तथा गतिसंवर्धने निपुणः ।
- (४) चतुर्थो धावकः - प्रतिस्पर्धिना स्पर्धितुं दक्षः, वट्टकग्रहणे शूरस्तथा सरलस्य पथः कुशलो धाविता ।
४X४०० मीटरमानस्य परम्परितं धावनम्[सम्पादयतु]
१०० मीटरमिते धावने गन्तुर्हस्ते वट्ट्कप्रदानस्य दायित्वमागन्तुके भवति यर्हि ४०० मीटरमितेऽस्मिन् धावने गन्तुकस्येदं दायित्वं विध्यते यत् स आगन्तुकाद् वट्टकं नीत्वा गच्छेत् । यतो ह्यागन्तुक्स्तु श्रान्तो भवति । यदा कदा चवमपि भवति यद् गन्ता ऽऽगन्तुकादग्रे निःसरति तथा वट्टकं गृहीतुं न शक्नोति तदा स पुनरावर्तते । अस्मिन् धावने प्रत्येकं धावकस्य वामे करे वट्टको भवति तथा गन्ता दक्षिणेन करेण तमादत्ते । गन्ता धावन्नेव मध्ये पथि वट्टकं दक्षिणहस्ताद् वामे हस्ते परिवर्तयति । इत्थं द्वयोरपि दातृ-गृहीत्रोर्दायित्वविभागोऽधोदर्शितदिशा ज्ञेयः -
अस्मिन् धावने दलानां कालगणना चतुर्णामपि धावकानां कालगणनया न्यूना भवति । वट्टकपरिवर्तनसमयाधारेण जयपराजययोर्निर्धारणमत्र विधीयते ।
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरङ्गिणी


text:
सूत्रच्छेद:
आदि-अन्तौ - प्रथमाद्विवचनम् , ट-कितौ - प्रथमाद्विवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
आदि-अन्तौ टकितौ
सूत्रार्थ:
टित्-आगमः स्थानिनः आदौ आगच्छति, कित्-आगमः स्थानिनः अन्ते आगच्छति ।
प्रक्रियायाम् यत् शब्दस्वरूपम् स्थानिना सह (= तस्मात् पूर्वम् / तस्य मध्ये / तस्मात् परम्) विधीयते, तत् शब्दस्वरूपम् "आगम" इत्युच्यते । यथा आदेशः "स्थानिनं निष्कास्य" तस्य स्थाने विराजते, तथा आगमः न विधीयते, अपितु आगमः "स्थानिना सह" एव विधीयते । अतएव "मित्रवद् आगमः" इत्युच्यते ।
आगमेषु प्रायः टकारः / ककारः / मकारः इत्संज्ञकः वर्तते । अतः एतेषां वर्गीकरणम् "टित्-आगमाः", "मित्-आगमाः", "कित्-आगमाः" एतादृशं क्रियते । एतेषु टित्-आगमः स्थानिनः आदौ आगच्छति, तथा कित्-आगमः स्थानिनः अन्ते आगच्छति ।
यथा -
1. लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः 6|4|71
इत्यनेन लङ्लकारे परे अङ्गस्य अट्-आगमः विधीयते । अयम् "टित्" आगमः अस्ति अतः अयम् अङ्गात् पूर्वम् आगच्छति । यथा - अट् + पठ् + शप् + त् = अपठत् । अत्र लङ्लकारस्य अङ्गम् (पठ् + शप्) एतदस्ति, अतः अस्मात् पूर्वम् अकारस्य आगमः भवति ।
2. भियो हेतुभये षुक् 7|3|40
इत्यनेन भी-धातोः णिच्-प्रत्यये परे षुक्-आगमः भवति । अयम् कित्-आगमः, अतः अङ्गात् अनन्तरम् आगच्छति । यथा - भी + षुक् + णिच् + शप् + तिप् → भीषयति । अत्र णिच्-इत्यस्य अङ्गम् "भी" इति धातुः, अतः अस्मात् परम् षुगागमः भवति ।
स्मर्तव्यम् - यद्यपि आगमेषु प्रायः टकारः / ककारः / मकारः इत्संज्ञकः वर्तते, तथापि यस्मिन् शब्दस्वरुपे टकारः / ककारः / मकारः इत्संज्ञकः अस्ति, तत् शब्दस्वरूपम् "आगमः" एव भवेत् इति न आवश्यकम् । प्रत्ययेषु अपि एते वर्णाः इत्संज्ञकरूपेण प्रयुज्यन्ते । अतः किञ्चन टित् / कित् / मित् शब्दस्वरूपम् आगमसंज्ञकं अस्ति वा इत्यस्य निर्णयः तु व्याख्यानं दृष्ट्वा एव करणीयः ।
One-line meaning in English
A टित्-आगम comes before the स्थानी, and a कित्-आगम comes after the स्थानी.
काशिकावृत्तिः
आदिः टित् भवति, अन्तः कित् भवति षष्ठीनिर्दिष्टस्य । लविता, मुण्डो भीषयते । टित्प्रदेशाः आर्धधातुकस्य इड् वलादेः 7|2|35
इत्येवम् आदयः । कित्प्रदेशाः भियो हेतुभये षुक् 7|3|40
इत्येवम् आदयः ॥
`षष्ठी स्थानेयोगा` 1|1|48
इत्यस्याः परिभाषाया अयमपवादः। तेनतत्सम्बन्धादस्यापि परिभाषात्वं विज्ञायते। यदि तह्र्रादिष्टिद् भवत्यन्तः किद्भवति, तदा `चरेष्टः` 3|2|16
`आतोऽनुपसर्गे कः` 3|2|3
इत्यादयोऽपि प्रत्ययाआद्यन्तभूताः स्युओः। न च टितः प्रत्ययस्यादित्वे `टिड्ढाणञ्` 4|1|15
इति टितो विधीयमानो ङीब् निरवकाश इत्याशङ्कनीयम्। यत्र हि प्रकृतेरेव सिद्धं टित्त्वं न प्रत्ययस्य, नदड् भषडित्येवमादौ, स तस्यावकाशो भविष्यतीति। टितश्च प्रत्ययस्या-दित्वे सति कुरुचर इत्येवमादिरूपमेव सिध्येत्। कितस्त्वन्त्यत्वे आध्योः, विध्योरि-त्यत्र `उपसर्गे घोः किः` 3|3|92
इति किप्रत्ययस्य प्रकृत्यन्तः-पातित्वाद्धातु-ग्रहणेन ग्रहणे सति `उदात्तयणो हल्पूर्वात्` 6|1|168
इत्येष स्वरो न स्यात्। `नोङ धात्वोः` 6|1|169
इति प्रतिषेधादित्यत आह- `षष्ठीग्रहणस्य सिंहावलोकितन्यायेनोप-स्थानात्। नन्वेवमपि `गापोष्टक्` 3|2|8
`व्रीहिशाल्योर्ढक्` 5|2|2
इत्येतावाद्य न्तौ प्राप्नुतः, नैष दोषः, `पुरस्तादपवादा अनन्तरात् विधीन् बाधन्ते नोत्तरान्` (व्या।प।9) इति स्थानेयोगत्वस्यैवायमपवादो भविष्यति, न प्रत्ययपरत्वस्य। अपर आह-आद्यन्तावयवौ, अवयवश्चावयविनमन्तरेण न सम्भवतीत्यवयविनमाक्षिप्य तौ वत्र्तेते।ततश्चावयवावयविसम्बन्धे यलस्यादिरन्तो वावयवो विधीयते, सोऽवयवो षष्ठआ निर्देष्ट-व्य इति सामथ्र्यादवयवषष्ठआ निर्दिष्टस्येति ज्ञायते। न चैवम्। `गापोष्टक्` 3|2|8
`व्रीहिशाल्योर्ढक्` 5|2|2
इत्येतौ प्रत्ययावाद्यन्तौ प्राप्नुतः, यस्मादिहप्रकृतयोऽवयवषष्ठआ निर्दिष्टाः, किं तर्हि? सुपां सुपो भवन्तीति पञ्चम्यर्थे या षष्ठी तयेति। `भीषयते` इति। `ञिभी भये`(धातुपाठः-1084) हेतुमण्णिच्, `भियो हेतुभये षुक्` 7|3|40
`भीस्म्योर्हेतुभये` 1|3|68
इत्यात्मनेपदम्।
अत्र द्वौ पक्षौ सम्भवतः-संज्ञा स्यात्, परिभाषा वेति । तत्र संज्ञापक्षेऽयमर्थः-टकिताविति कर्मधारयः, इत्संज्ञकौ टकारककारौ आद्यन्तयौः संज्ञेति । तत्रेडित्यत्राद्यर्थेन टकारेण बहुव्रीहौ इकारादिः शब्दो गृहीत आदेशो विधीयमानस्तव्यस्य स्थानेऽन्तरतम इतव्यो भवतीति सिद्धमिष्टम् । एवं षुक्यन्तवचनेन ककारेण बहुव्रीहौ षकारान्तो गृहीत आदेशो भियो भीष् भवतीति सिद्धम् । नन्वस्मिन्पक्षे संज्ञा संज्ञिप्रत्यायनार्था, संज्ञिनं प्रत्याय्य स्वयमेव निवर्तिष्यत इति किमिद्ग्रहणेन, टकावित्येवास्तु ? उच्यते; इत्संज्ञकत्वेन देशविशेषो लक्ष्यते, तेनेत्संज्ञकस्य यो देशस्तद्देशावस्थितौ टकौ संज्ञे भवत इति आलजाटचौ "ठस्येकः" इत्यादौ टकौ संज्ञे न भवतः । अस्मिन्पक्षे दोषः, "लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदातः" इत्यडित्यकारादेरादेशस्य विधानातस्यैवोदातत्वमलोऽन्त्यस्य स्याद्, नाकारस्य ? नैष दोषः; "अडुदातः" इति त्रिपदो बहुव्रीहिः-उदातोऽकार आदिरस्येति । विशेषणस्याप्युदातस्य सौत्रः परिनिपातः । एवमपि --"आडजादीनाम्" इत्यत्रोदातग्रहणमेवानुवर्तत इति बहुव्रीहेरसम्भवाद्दोषः, तस्मात्परिभाषापक्षमाश्रित्याह-"आदिष्टिद्भवतीति । परेण परिभाषाप्रकरणेन साहचर्यादिति भावः । यद्वा-"षष्ठी स्थानेयोगा" इत्यत्रेदमनुवर्त्यम्, अत एवाह-षष्ठीनिर्द्दिष्टस्येति । तेन "चरेष्टः","आतोऽनुपसर्गे कः" इत्यादयः प्रत्यया आद्यन्तभूता न भवन्ति । एवमपि "गापोष्टक्" "व्रीहिशाल्योर्ढक्" इत्यत्र प्रसङ्गः, तत्र टकष्टित्वकित्वयोगे परत्वादन्त्यः स्यात्, नैष दोषः; "पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन् बाधन्ते न परान्" इति । एवमयं स्थानेयोगं बाधते, न प्रत्ययपरत्वम् । भीषयत इति । "ञिभी भये", णिच् । "भियो हेतुभये षुक्" "भीस्म्योर्हेतुभये" ॥
सिद्धान्तकौमुदी
टित्कितौ यस्योक्तौ तस्य क्रमादाद्यन्तावयवौ स्तः ॥
आद्यन्तौ टकितौ। आदिश्च अन्तश्च आद्यन्तौ, टश्च कच् टकौ। टकारादकार उच्चारणार्थः। टकौ इतौ ययोस्तौ टकितौ। द्वन्द्वान्त इच्छब्दः प्रत्येकं संबध्यते। टित्कितावाद्यन्तावयवौ स्तः। कस्येत्याकाङ्क्षायां यस्य तौ विहितौ तयोरित्यर्थाल्लभ्यते। तदाह--टित्कितावित्यादिना। क्रमादिति यथासङ्ख्य सूत्रलभ्यम्। टित् आद्यवयवः, किदन्तावयव इत्यर्थः। नचैवं सति मिलितयोरेकत्रान्वयाऽभावात्कथमिह द्वन्द्व इति वाच्यम्, प्रथमतः समुदायरूपेण परस्परं युगलयोरन्वयबोधमादाय द्वन्द्वप्रवृत्तौ सत्यां यथासंख्यसूत्रपर्यालोचनया पुनः प्रत्येकान्वयोपपत्तेः। `एचोऽयवायावः` इत्यादावप्येषैव गतिः। लोके त्वेवंजातीयकप्रयोगोऽसाधुरेवेति भाष्यादिषु स्पष्टम्। अत्रैव यथासङ्ख्यसूत्रोमन्यासो युक्तः। `आर्धधातुकस्येड्वलादेः` भविता। `ङ्णोः कुक् टुक् शरि`, प्राङ्?क्?षष्ट इत्याद्युदाहरणम्। `पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन् बाधन्ते नोत्तरान्` इति `षष्ठी स्थानेयोगे`त्यस्यानन्तरस्यैवायमपवादः। `प्रत्ययः` परश्चेत्यनेन तु परत्वादिदं बाध्यते। तेन चरेष्टः गापोष्टगित्यादयः परा एव भवन्ति।
आद्यन्तौ टकिता। भविता,-`आर्धधातुकस्येट्`। पाययाति-`शाच्छासाह्वे`त्यादिनात्युक्। पुरस्तादपवादन्यायेन स्थानेयोगत्वस्यायमपवादः। `प्रत्ययः` `परश्चेट`त्यनेन तु परत्वादयं बाध्यते। तेन `चरेष्टः` `गापोष्टा` गित्यादयः परा एव भवन्ति।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
टित्कितौ यस्योक्तौ तस्य क्रमादाद्यन्तावयवौ स्तः॥
महाभाष्यम्
आद्यन्तौ टकितौ समासनिर्देशोऽयम्। तत्र न ज्ञायते ‐ क आदिः कोऽन्त इति। तद्यथा ‐ अजाविधनौ देवदत्तयज्ञदत्तावित्युक्ते तत्र न ज्ञायते ‐ कस्याजा धनं कस्यावय इति। यद्यपि तावल्लोक एष दृष्टन्तः। दृष्टान्तस्यापि तु पुरुषारम्भो निवर्तको भवति। अस्ति वेह कश्चित् पुरुषारम्भः? अस्तीत्याह। कः? सङ्ख्यातानुदेशो नाम। कौ पुनष्टकितावाद्यन्तौ भवतः ? आगमावित्याह। युक्तं पुनर्यन्नित्येषु नाम शब्देषु आगमशासनं स्यात्। न नित्येषु नाम शब्देषु कूटस्थैरविचालिभिर्वर्णैर्भवितव्यमनपायोपजनविकारिभिः। आगमश्च नामापूर्वः शब्दोपजनः। अथ युक्तं यन्नित्येषु शब्देष्वादेशाः स्युः। बाढं युक्तम्। शब्दान्तरैरिह भवितव्यम्। तत्र शब्दान्तरात् शब्दान्तरस्य प्रतिपत्तिर्युक्ता। आदेशास्तर्हीमे भविष्यन्ति। अनागमकानां सागमकाः। तत् कथम् ? सञ्ज्ञाधिकारोऽयम्। आद्यन्तौ चेह संकीर्त्येते। टकारककारावितावुदाह्रियेते। तत्राद्यन्तयोष्टककारावितौ संज्ञे भविष्यतः। तत्रार्धधातुकस्येड्वलादेरित्युपस्थितमिदं भवति ‐ आदिरिति। तेनेकारादिरादेशो भविष्यति। एतावदिह सूत्रमिडिति। कथं पुनरियता सूत्रेण इकारादिरादेशो लभ्यः? लभ्य इत्याह। कथम्? बहुव्रीहिनिर्देशात्। बहुव्रीहिनिर्देशोऽयम्। इकार आदिरस्येति। यद्यपि तावदत्रैतच्छक्यते वक्तुम्। इह तु कथम् ‐ - लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः इति। अत्राशक्यमुदात्तग्रहणेनाकारो विशेषयितुम्। तत्र को दोषः। अङ्गस्योदात्तत्वं प्रसज्येत। नैष दोषः। त्रिपदोऽयं बहुव्रीहिः। तत्र वाक्य एवोदात्तग्रहणेनाकारो विशेष्यते। अकार उदात्त आदिरस्येति। यत्र तर्ह्यनुवृत्त्यैतद् भवति ‐ आडजादीनाम् इति। वक्ष्यत्येतद्- अजादीनामटा सिद्धम् इति। अथवा यत्तावदयं सामान्येनोपदेष्टुं शक्नोति तत्तावदुपदिशति प्रकृतिं ततो वलाद्यार्धघातुकं ततः पश्चादिकारम्। तेनायं विशेषेण शब्दान्तरं समुदायं प्रतिपद्यते। तद्यथा खदिरबर्बुरयोः ‐ खदिरबर्हुरौ गौरकाण्डौ सूक्ष्मपर्णौ। ततः पश्चादाह ‐ - कङ्कटवान् खदिर इति। तेनासौ विशेषेण द्रव्यान्तरं समुदायं प्रतिपद्यते। अथवा ‐ एतयानुपूर्व्याऽयं शब्दान्तरमुपदिशति। प्रकृतिं, ततो वलाद्यार्धधातुकं ततः पश्चादिकारं, यस्मिंस्तस्यागमबुद्धिर्भवति। ।। टकितोराद्यन्तविधाने प्रत्ययप्रतिषेधः ।। । टकितोराद्यन्तविधाने प्रत्ययस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः। प्रत्यय आदिरन्तो वा मा भूदिति। चरेष्टः। आतोऽनुपसर्गे क इति। परवचनात् सिद्धम्। परवचनात् प्रत्यय आदिरन्तो वा न भविष्यति। परवचनात् सिद्धमिति चेन्नापवादत्वात्। परवचनात् सिद्धमिति चेन्न, किं कारणम्? अपवादत्वात्। अपवादोऽयं योग। तद्यथा मिदचोन्त्यात्परः इत्येष योगः स्थानेयोगत्वस्य प्रत्ययपरत्वस्य चापवादः। विषम उपन्यासः युक्तं तत्र यदनवकाशं मित्करणं स्थानेयोगत्वं प्रत्ययपरत्वं च बाधते। इह पुनरुभयं सावकाशम्। कोऽवकाशः? टित्करणस्यावकाशः- टित इति इर्कारो यथा स्यात्। कित्करणस्यावकाशः- कितीत्याकारलोपो यथा स्यात्। प्रयोजनं नाम तद् वक्तव्यं यन्नियोगतः स्यात्। यदि चायं नियोगतः परः स्यात् तत एतत् प्रयोजनं स्यात्। कुतो नु खल्वेतत् ‐ टित्करणादयं परो भविष्यति न पुनरादिरिति। कित्करणाच्च परो भविष्यति- इति न पुनरन्त इति। टितः खल्वप्येष परिहारः, यत्र नास्ति सम्भवः यत्परश्च स्याद् आदिश्च। कितस्त्वपरिहारः, अस्ति हि सम्भवो यत्परश्च स्यादन्तश्च। तत्र को दोषः? उपसर्गे घोः किः। आध्योः प्रध्योः। नोङ्धात्वोरिति प्रतिषेधः प्रसज्येत। टितश्चाप्यपरिहारः, स्यादेव ह्ययं टित्करणादादिः, न पुनः परः। क्व तर्हीदानीमिदं स्यात् ‐ टित इर्करो भवतीति। य उभयवान् गापोष्टगिति। ।। सिद्धं तु षष्ठ्यधिकारे वचनात् ।।। सिद्धमेतत्। कथम्? षष्ठ्यधिकारेऽयं योगः कर्तव्यः। आद्यन्तौ टकितौ षष्ठी निर्दिष्टस्येति। ।। आद्यन्तयोर्वा षष्ठ्यर्थत्वात् तदभावेऽसम्प्रत्ययः ।। । आद्यन्तयोर्वा षष्ठ्यर्थत्वात् तदभावे षष्ठ्या अभावे असम्प्रत्ययः स्यात्। आदिरन्तो वा न भविष्यति। युक्तं पुनर्यच्छब्दनिमित्तको नामार्थः स्यात्। नार्थनिमित्तकेन नाम शब्देन भवितव्यम्। अर्थनिमित्तक एव शब्दः। तत् कथम्। आद्यन्तौ षष्ठ्यर्थौ। नैवात्र षष्ठीं पश्यामः। तेन मन्यामहे ‐ आद्यन्तावेवात्र न स्तः। तयोरभावे षष्ठ्यपि न भवतीति।


text:
वेदशब्दस्य अर्थं स्वरूपं च
प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न विद्यते एवं विदन्ति वेदेन तस्मात् वेदस्य वेदता ।। वेदपदेन तु संहिता, ब्राह्मण, आरण्यकम्, उपनिषद् चेति चतुर्णां ग्रन्थानां बोध: भवति ।
संहिता -छन्दोबद्धमन्त्रयुक्ता वेदविभाग: ।
ब्राह्मण -वेदस्य व्याख्याभाग:, गद्यात्मक:, यागादिवर्णनपरक: च ।
आरण्यकम् -मन्त्रव्याख्या द्वौपि प्राप्यते अस्मिन्, गाथारूप:, वानप्रस्थीय: ग्रन्थ: ।
उपनिषद् - तत्तत्संहितागत-ब्रह्मज्ञानादिविषयाणां वर्णनरूपेण संकलनम्, वेदस्य अन्तिम: विभाग: ।
एते विभागा: वेदेषु उपलभ्यन्ते । इति
-->


text:
किं क्षमा प्राप्ता वा? अहं कथं परमेश्वरात् क्षमां प्राप्तुं शक्नोमि?
प्रश्नः किं क्षमा प्राप्ता वा? अहं कथं परमेश्वरात् क्षमां प्राप्तुं शक्नोमि?
उत्तरम् : प्रेरितानां कर्म्मणामाख्यानम् १३:३८ इदं घोषयति यत्, “हे बन्धुवर! युष्माभि: ज्ञातव्यं यत् अनेन यीशु द्वारा पापानां क्षमा समाचार: प्राप्यते।”
अथ का क्षमा? मम कृते अस्य का आवश्यकता?
क्षमा शब्दस्यार्थ लेखफलकं स्वच्छीकरणम्, क्षमाकरणम्, ऋणनिरस्तीकरणम् अस्ति। यदा वयं कञ्चित् प्रति काsपि त्रुटिं कुर्म: तदा वयं तस्मात् क्षमां प्राप्तुं प्रयासं कुर्म: पुन: सम्बन्धस्थापनार्थम्। क्षमा एतदर्थं नैव प्रदीयते यत् कश्चन जन: क्षमाप्राप्ति-अधिकारी अस्ति अपितु क्षमाप्राप्तियोग्य: नास्ति कश्चन। क्षमा, प्रेम, दया, अनुग्रहस्य एकं कार्यम् अस्ति। अन्य व्यक्तिं प्रति यत् किमपि विरूद्धमस्ति तत् गृहीतुं केवलम् एको निर्णय: अस्ति यद्यपि तेन भवन्तं प्रति किमपि कृत न वा।
बाइबिल ग्रन्थों बोधयति अस्मान् यत् ईश्वरात् क्षमाप्राप्ते: आवश्मता वर्तते। वयं सर्वेsपि पापिन:। सभोपदेशक ७:२० इदं घोषयतियत् - “नि:सन्देह: पृथ्व्यां नास्ति कश्चित् धर्मी मानव: य: खलु हितकारी भवेत् तथा च अधावधि नैव पापी स्यात्।” १ योहनस्य पत्रम् १:८ कथयति – “यदि वयं स्वकीयं निर्दोषीं स्वीकुर्म:, स्वपापं न अंगीकुर्म: तर्हि वयं स्वयं दोषयुक्ता: भवेम। वयम् असत्यवादिन: भवेम।” सर्वाणि पापानि परमेश्वर विरूद्धानि कार्याणि सन्ति (भजनसहिंता ५१:४)। परिणामस्वरूपेण असमभ्यं परमेश्वरक्षमाया: आवश्यकता भवति। यदि अस्माकं पापानां कृते क्षमा नैव प्राप्ता तर्हि अनन्तकालं यावत् वयं दु:खानाम उपभोगं करिष्याम: (मथिलिखित: सुसंवाद २५:४६; योहनलिखित: सुसंवाद ३:३६)।
क्षमा – इयं कथं प्राप्तुं शक्यते?
धन्यवादज्ञापनवार्ता इयमस्ति यत् परमेश्वर: प्रेमी दयालुशच वर्तते। स: सदैव पापक्षमां कुर्तें तत्पर:! (२ पित्रस्य ३:९ अस्मान् बोधयति यत्, “...परञ्च युष्माकं विषये सदा धैर्यं धारयति। स: नैव इच्छति यत् कोsपि नष्ट: स्यात्। स: मनस: परिवर्तनाय अवसरं ददाति।” तस्य इच्छा सर्वदा क्षमादानाय भवति। अत: एव स: सदैव क्षमालु: दयालु: भवति।
अस्माकं पापानां कृते न्यायोचित-दण्ड: केवलं मृत्यरेव अस्ति। रोमिण: ६:२३ आरम्भिक भाग: इदं बोधयति यत्, “पापस्य परिणाम: मृत्यरेव...।” अनन्तमृत्यु: स एव य: खलु स्वपापेभ्य: वयं अर्जितवन्त:। परमेश्वरस्य स्वंयोजनानुसारं मानव: यीशुख्रीष्टो: जात: (योहनलिखित: सुसंवाद १:१, १४)। यीशो: क्रूसे तं दण्डं स्वीकुर्वन् मृत: यस्य दण्डस्य अधिकारिण: वयम् आस्म। २ करिन्थिन: ५:२१ अस्मान् शिक्षयन्ति यतो वयं तेन यद् ईश्वरीयधार्म्मिकता भवामस्तदर्थं पापेन सह यस्य ज्ञातेय नासीत् स एव तेनास्माकं विनिमयेन पाप: कृत:। परमेश्वररूपे यीशो: मृत्युना समस्त पापानां क्षमाप्रबन्धनं कृतम्। १ योहनस्य पत्रम् २:२ घोषयति – ‘तदेव अस्माकं पापानां प्रायश्चित्तमस्ति। तत् न केवलम् अस्माकमेव अपितु समस्त जगत: पापानामपि।” यीशु मुर्देषु पाप-मृत्य्वो: विजयी भूत्वा जीवितोsभवत् (१ करिन्थिन: १५:१-२८)। परमेश्वरस्तुति: स्यात्, यीशो: मृत्यु: एवं पुनरूत्थानद्वारा, रोमिणस्य पत्रम् ६:२३ इत्यस्य द्वितीयो भाग: सत्य: जात, “परञ्च परमेश्वरस्य आर्शावार्द: अस्माकं प्रभौ यीशुख्रीष्टो अनन्तजीवनमा।”
किं भवन्त: स्वपापनां क्षमाम् इच्छति? किं भवन्त: स्व-अपराध-बोधानुगमनयुक्त भावनया ग्रसिता: सन्ति? किं भवन्त: मुक्ति: भवितुम इच्छन्ति? यदि स्वस्य उद्दारकर्ता यीशु ख्रीष्टेति स्वीकुर्वान्ति भवन्त: तर्हि विश्वासरूपेण पापानां निवारणाय केवलं क्षमा एव अत्यावश्यकी भवति। इफिषिणस्य पत्रम् १:६ मतानुसारं “अस्माभि: तस्मिन् विद्यमाने रक्तद्वारा मुक्ति: अर्थात् अपराधणां क्षमा तस्य अनुग्रहेण धनानुसारं प्राप्तमस्ति।” यीशुना अस्माकं कृत् ऋणं प्रत्यर्पितं यत् वयं क्षमां प्राप्तुं शक्नुमां:। एतदर्थं अवश्यमेव प्रार्थना करणीया – हे ईश्वर! यीशु द्वारा अस्मान् क्षमय। स: अवश्यमेव क्षमां करिष्यति। योहनलिखित: सुसंवाद ३:१६-१७ मतानुसारं शुभसन्देश: प्राप्यते, “यत ईश्वरो जगतीर्त्थ प्रेम चकार, यन्निजमेकजातं पुतं ददौ, तस्मिन् विश्वासी सर्व्वमनुष्यो यथा न विनश्यानन्तं जीवनं लप्स्यते। ईश्वरो हि स्वपुत्रं जगति प्रहितवान् न जगतो विचारसाधनार्थ, प्रत्युत जगद् यत् तेन त्राणां लभेत तदर्थम्।”
क्षमा – वस्तुत: किम् अस्या: पापीकरणम् अति सरलमस्ति?
आम्, अतिसरलमेव। यतोहि परमेश्वरात् क्षमाया: अर्जनं कर्तुं न शक्यते तस्य ऋणप्रत्यर्पणं न कर्तुं शक्यते अपितु विश्वासेन, परमेश्वरानुग्रहेण, दया, कृपा द्वारा एव प्राप्तुं शक्यते। यदि भवन्त: यीशुख्रीष्टो: स्वकीयं-उद्दारकर्तारूपेण गृहीतुमिच्छन्ति, तर्हि अत्र एका सरल प्रार्थना प्रदत्ता अस्ति। ध्यातव्यं लिखितेयं प्रार्थना भवतां रक्षां नैव करोति। केवलम् यीशौ विश्वास एव तादृक गुण: वर्तते य: खलु पापात् रक्षति। स्वकीय विश्वासव्यक्तार्थ तथा उद्धारकरणार्थ धन्यवादज्ञापनमात्रं एक: विधि: अस्ति। “हे परमेश्वर! अहं जानामि यत् भवताविरूद्धं पापं मया कृतं तथा च दण्डपात्रोsस्मि तथापि यीशुख्रीष्टेन स: दण्ड: स्वयं गृहीत:, यस्याधिकारी भवेयम्। स्वकीयोद्धारार्थ भवति अहं विश्वसिमि। भवत: अपार-अनुकम्पा, उदारता, अनुग्रह: क्षमा च एते सर्वे मम कृते प्रदत्तोपहारा: सन्ति यै: खलु अनन्तजीवनस्य प्राप्ति र्भवति तदर्थं भवते धन्यवादं कृतज्ञतां वा ज्ञापयामि! आमेन!”
यतोहि यत्किमपि भवद्भि: अत्र पठितं तेन कारणेन किं भविद्भि: ख्रीष्टोस्य अनुकरणार्थं निर्णय: स्वीकृत:? यदि एवमस्ति तर्हि कृपया अध:स्थापितं पिञ्जं नोदयतु, यस्यार्थ: मया अद्य यीशुमतं स्वीकृतम्
English
किं क्षमा प्राप्ता वा? अहं कथं परमेश्वरात् क्षमां प्राप्तुं शक्नोमि?


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३५०
सन्धिसिद्धरूपम्[सम्पाद्यताम्]
स्कन्द उवाच
वक्ष्ये सन्धिसिद्धरूपं स्वरसन्धिमथादितः ।
दण्डाग्रं सागता दधीदं नदीहते मधूदकं ।। ३५०.१ ।।
पितॄषभः लॄकारश्च तवेदं सकलोदकं ।
अर्द्धर्च्चोऽयं तवल्कारः सैषा सैन्द्री तवौदनम् ।। ३५०.२ ।।
शट्टौघोऽभवदित्येवं व्यसुधीर्वस्वलङ्कृतं ।
पित्रर्थोपवनं दात्री नायको लावको नयः ।। ३५०.३ ।।
तइह तयिहेत्यादि तेऽत्र योत्र जलेऽकजं ।
प्रकृतिर्नो अहो एहि अ अवेहि इ इन्द्रकं ।। ३५०.४ ।।
उ उत्तिष्ठ कवी एतौ वायू एतौ वने इमे ।
अमी एते यज्ञभूते एहि देव इमन्नय ।। ३५०.५ ।।
वक्ष्ये सन्धि व्यञ्जानानां वाग्यतोऽजेकमातृकः ।
षडेते तदिमे वादिवाङ्नीतिः षण्मुखादिकम् ।। ३५०.६ ।।
वाङ्मनसं वाग्भावादिर्वाक् श्लक्ष्णं तच्छरीरकं ।
तल्लुनाति तच्चरेच्च क्रुङ्ङास्ते सुगण्णिह ।। ३५०.७ ।।
भवांश्चरन् भवांश्छात्रो भवांष्टीका भवांष्ठकः ।
भवांस्तीर्थं भवांस्थेयात् भवांल्लेखा भवाञ्जयः ।। ३५०.८ ।।
भवाञ्छेते भवाञ्च्शेते भवाञ्शेते भवाण्डीनः ।
त्वम्भर्त्ता त्वङ्करोष्यादिः सन्धिर्ज्ञयो विसर्गजः ।। ३५०.९ ।।
कश्छिन्द्यात् कश्चरेत् कष्टः कष्ठः कस्थश्च कश्चलेत् ।
क खनेत् क करोति स्म क " पठेत् " फलेत वा ।। ३५०.१० ।।
कश्श्वशुरः कः श्वशुरः कस्सावरः कः सावरः ।
कः फलेत कः शयिता कोऽत्र योधः क उत्तमः ।। ३५०.११ ।।
देवा एते भो इह सोदरा यान्ति भगो व्रज ।
सुपूः सुदूरात्रिरत्र वायुर्याति पुनर्न हि ।। ३५०.१२ ।।
पुनरेति स यातीह एष याति क ईश्वरः ।
ज्योतीरूपं तवच्छत्रं म्लेच्छधीश्छिद्रमच्छिदत् ।। ३५०.१३ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये व्याकरणे सन्धिसिद्धरूपं नाम पञ्चाशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥


text:
`यस्येति समुदाय उच्यते` अचां मध्ये यस्यादिर्वृद्धिसंज्ञकस्तस्यैव शब्दरूपस्य संज्ञा विधीयते। तच्च नियोगतः समुदायात्मकमेवेति सामथ्र्याद् यस्येति सामान्यप-देनापि समुदाय एवाभिधीयते। संज्ञिनिर्देशार्थं यस्येति वचनम्। अचां मध्य इत्यादिना वृद्धिसंज्ञिनः समुदायादेकदेशस्य निर्धारणं दर्शयन्नचामित्यस्य निर्धारणषष्ठीत्वंदर्शयति। आदिशब्दस्त्विहोपक्रमे वत्र्तते, उपक्रमम्यते इत्युपक्रमः, प्रथमत उच्चारित इत्यर्थः। अचामिति बहुवचननिर्देशाद् यस् बहूनामचां मध्ये वृद्धिसंज्ञक आदिभूतः,तस्यैव वृद्धसंज्ञया भवितव्यम्; न तु यस्य द्वयोर्मध्ये इति चोद्यमपाकर्तुमाह-- `अचाम्` इत्यादि।यदि तह्र्रचामिति निर्धारणषष्ठीयम्, एवं सति समानजातीयस्यैव निर्धारणं भवतीत्यचां मध्ये वृद्धिकोऽजेव यथा स्यादित्येषोऽर्थः स्यात्। तथा च सत्याकारोयस्यादिस्तस्य संज्ञा न स्यादाआलायन इत्यादेः, न ह्राकारस्य मुख्यमच्त्वमस्ति;अक्ष्वसन्निवेशात्। उपचरितं तु स्यात् ; `अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः` 1|1|68
इत्येनेनानचोऽपि सतोऽच्कार्यकरणात्। न च मुक्ये सति गौणस्याश्रयणं युक्तम्, गौणमुख्ययोर्मुख्ये कार्यसंप्रत्ययात्, नैष दोषः; व्याप्तेन्र्यायादाकारस्यापि गौणमच्त्वमाश्रित्य भविष्यति,अन्यथा ह्रैज्ग्रहणमेव कुर्यात्, न वृद्धिग्रहणम्। `शालीयः, मालीयः, इत्यादि। अत्र वृद्धसंज्ञायां सत्याम् `वृद्धाच्छः` श् 4|2|113
इति च्छो भवति।ननु च शालामालाशब्दयोः कापटुशब्दस्य च संज्ञया न भवितव्यम्, न ह्रेषां वृद्धिसंज्ञक आदिः,किं तर्हि? हल्,नैतदेवम्; विद्यमानोऽपि ह्रत्र हल् नापेक्ष्यते,अजपेक्षस्यादित्वस्याश्रयणात्। एतदेव ह्रज्ग्रहणस्य प्रयोजनम्। कतं नाम तदपेक्ष-यादित्वं विज्ञायेतेति? अन्यथा तत्र कर्तव्यमेव स्यात्। अज्ग्रहणे क्रियमाणे सत्यमर्थो भवति। अचां मध्ये यस्य यो वृद्धिसंज्ञकोऽजेवादिभूत इति। अन्येभ्योऽज्भ्यो यस्य वृद्धिसंज्ञकः प्रागुच्चार्यत इति यावत्। तेन शालाशब्दादेरपि संज्ञा सिध्यति।`साभासन्नयनः` इति। अत्र वृद्धिसंज्ञाभावादणेव भवति, न तु च्छः। यदि पुनरा-दिग्रहणं न क्रियेत ततो यस्याप्यचां मध्ये वृद्धिसंज्ञकः कश्चित् सभासन्नयनादेस्त-स्याप्येषा संज्ञा स्यात्। अत्र यद्यपि वृद्धिशब्दः श्रूयते, तथापि तल्लिङ्गकपरि-भाषा नोपतिष्ठते। यसमाद् यत्र नियतस्थानिके गुणवृद्धी विधीयते तत्र स्थानिनियमार्थासा व्याप्रियते। एतच्च प्रागेवोक्तम्। न चेह गुणवृद्ध्योर्विधानम्, अतो नात्र व्यापारस्तस्याः। तेन यस्याप्यनियतस्थानिको वृद्धिसंज्ञक आदिभूतः, तस्यापि संज्ञा सिद्धा भवति। `वा नामधेयस्य` इत्यादि। ये पुरुषैव्र्यवहाराय संकीत्र्यमानाः शब्दा देवदत्त इत्येवमादयः, तेषामेषा संज्ञा वेदितव्या। तेष्वेव नामधेयशब्दो रूढः,न तु ये जात्यादिनिमित्तका गवादिशब्दा अनादिव्यवहारान्तः पातिनस्तेषु। ननु चकाश्यादिपाठात् `काश्यादिभ्यः` 4|2|115
ठञ्ञिठाभ्यां भवितव्यम्, तदयुक्तं देवदत्तीय इति च्छप्रत्ययान्तस्योदाहरणम्, नैष दोषः; यो हि देवैदत्तो देवदत्त इतिक्रियानिमित्तको देवदत्तशब्दः, तस्यैव तत्र पाठः,न संज्ञाशब्दस्य। तेन संज्ञाभूताद्देवदत्त शब्दाद् यदा वृद्धसंज्ञा तदा छो भवति,अन्यथा त्वण्। `गोत्रान्तात्` इत्यादि। तथाऽसमस्तात्त केवलाद्गोत्रप्रत्ययान्ताद् वृद्धाच्छप्रत्ययो भवति तथा समस्ताद-वृद्धादपि। `घृतरौढिः` इति। `समानाधिकरणाधिकारे शाकपार्थिवादीनामुपसंख्यानमुत्तरपद-लोपश्च` (वा।83) इति समासः। एवमुत्तर रूढस्यापत्यम्, पाणिनस्यापत्यम्-- `अत इञ्` 4|1|95
इतीञ्। बाह्वादिषु `सम्भूयोऽम्भसः सलोपश्च` (ग।सू।66) इति पठते।काश्यपशब्दो बिदादित्वादञन्तः। `जैह्वाकाताः, हारितकाताः` इति। कात्यशब्दो गर्गादियञन्तः। जिह्वाचपलः कात्यः, जिह्वाकात्यः। हरितभक्षः कात्यः हरितकात्यः, ताभ्यामौत्सर्गिक एवाण्, `यस्येति च` 6|4|148
इत्यकारस्य लोपः; `आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति` 6|4|151
इति यकारस्य॥


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३०७
त्रैलोक्य मोहननम्त्राः[सम्पाद्यताम्]
अग्निरुवाच
वक्ष्ये मन्त्रं चतुर्वर्गसिद्ध्यै त्रैलोक्यमोहनम् ।
ओं श्रीँ ह्रीँ ह्रूँ ओं नमः पुरुषोत्तमः पुरुषोत्तमप्रतिरूप लक्ष्मीनिवास सकलजगत्-क्षोभण सर्वस्त्रीहृदयदारण त्रिभुवनमदोन्मादकर सुरमनुजसुन्दरीजनमनांसि तापय
दीपय शोषय मारय स्तम्भय द्रावय आकर्षय परमसुभग
सर्वसौभाग्यकर कामप्रज अमुकं हन चक्रैण गदया खड्गेन सर्व्ववाणैर्भिद
पाशेन हट्ट अङ्कुशेन ताड़य तुरु किन्तिष्ठसि यावत्तावत् समीहितं मे
सिद्धं भवति हूं फट् नमः ।
ॐ पुरुषोत्तम त्रिभुवनमदोन्मादकर हूँ फट् हृदयाय नमः कर्षय महाबल हूँ फट्
अस्त्राय त्रिभुवनेश्वर सर्व्वजनमनांसि हन दारय मम वशमानय मम वशमानय
मम वशमानय हूँ फट् नेत्राय त्रैलोक्यमोहन हृषीकेशाप्रतिरूषं
सर्वस्त्रीहृदयाकर्षण आगच्छ नमः ।।
सङ्गाक्षिण्यायकेन न्यासं मूलवदीरितं ।। ३०७.१ ।।
इष्ट्वा सञ्जप्य पञ्चाशत्सहस्रमभिपिच्च च ।
कुण्डेग्नौ देविके वह्नौ च रुं कृत्वा शतं हुनेत् ।। ३०७.२ ।।
पृथग्दधि धृतं क्षीरं चरुं साज्यं पयः श्रृतं ।
द्वादशाहुतिमूलेन सहस्रञ्चाक्षतांस्तिलान् ।। ३०७.३ ।।
यवं मधुत्रयं पुष्पं फलं दधि समिच्छतं ।
हुत्वा पूर्णाहुतिं शिष्टं प्राशयेत्सघृतं चरुं ।। ३०७.४ ।।
सम्भोज्य विप्रानाचार्य्यं तोपयेत्सिध्यते मनुः ।
स्रात्वा यथावदाचम्य वाग्यतो यागमन्दिरं ।। ३०७.५ ।।
गत्वा पद्मासनं बद्ध्वा शोषयेद्विधिना वपुः ।
रक्षोघ्नविघ्नकृद्दिक्षु न्यसेदादौ सुदर्शनम् ।। ३०७.६ ।।
पञ्चवीजं नाभिमध्यस्थं धूम्रं चण्डानिलात्मकम् ।
अशेषं कल्मषं देहात् विश्लेषयदनुस्मरेत् ।। ३०७.७ ।।
रंवीजंहृद्याब्जस्थं स्मृत्वा ज्वालाभिरादहेत् ।
ऊद्र्ध्वाधस्तिर्य्यगाभिस्तु मूद्ध्नि संप्लावयेद्वपुः ।। ३०७.८ ।।
ध्यात्वामृतैर्वहिश्चान्तःसुषुम्नामार्गगामिभिः ।
एवं शुद्धवपुः प्राणानायम्य मनुन त्रिधा ।। ३०७.९ ।।
विन्यसैन्न्यस्तहस्तान्तः शकिं मस्तकवक्त्रयोः ।
गुह्यं गलो दिक्षु हृदि कुक्षौ देहे च सर्व्वतः ।। ३०७.१० ।।
आवाह्य ब्रह्मरन्ध्रेण हृत्पद्मे सूर्य्यमण्डचलात् ।
तारेण सम्परात्मानं स्मरेत्तं सर्व्वलक्षणं ।। ३०७.११ ।।
त्रैलोक्यमोहनाय विद्महे स्मराय धीमहि तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ।
आत्मार्चनात् क्रतुद्रव्यं प्रोक्षयेच्छुद्धपात्रकं ।
कृत्वात्मपूजां विधिना स्थण्डिले तं समर्च्चयेत् ।। ३०७.१२ ।।
कर्म्मादिकल्पिते पीठे पद्मस्थं गरुड़ोपरि ।
सर्व्वाङ्गसुन्दरं प्राप्तवयोलावण्ययौवनं ।। ३०७.१३ ।।
मदाघूर्णिततम्राक्षमुदारं स्मरविह्वलं ।
दिव्यमाल्याम्बरलेपभूषितं सस्मिताननं ।। ३०७.१४ ।।
विष्णुं नानाविधानेकपरिवारपरिच्छदम् ।
लोकानुग्रहणं सौम्यं सहस्रादित्यतेजसं ।। ३०७.१५ ।।
पञ्चवाणधरं प्राप्तकामैक्षँ द्विचतुर्भुजम् ।
देवस्त्रीभिर्वृतं देवीमुखासक्तेक्षणं जपेत् ।। ३०७.१६ ।।
चक्रं शङ्खं धनुः खड्गं गदां मुषलमङ्कुशं ।
पाशञ्च विभ्रतं चार्च्चेदावाहादिविसर्गतः ।। ३०७.१७ ।।
श्रियं वामोरुजङ्घास्थां श्लिष्यर्न्ती पाणिना पतिं ।
साब्जचामरकरां पीनां श्रीवत्सकौस्तुभान्वितां ।। ३०७.१८ ।।
मालिनं पीतवस्त्रञ्च चक्राद्याढ्यं हरिं यजेत् ।
ओं सुदर्शन महाचक्रराज दुष्टभयङ्कर छिद छिन्द विदारय
परममन्त्रान् ग्रस भक्ष्य भूतानि चाशप हूँ फट् ओं जलचराय
स्वाहा । खड्गतीक्ष्ण छिन्द खड्गाय नमः । शारङ्गाय सशराय हूं
फट् । भूतग्रामाय विद्महे चतुर्व्विधाय धीमहि तन्नो ब्रह्म प्रचोदयात् ।
सम्बर्त्तक श्लसन पोथय हूं फट् स्वाहा । पाश बन्ध आकर्षय
हूँ फट् । अङ्कुशेन हूँ फट् ।
क्रमाद्भुजेषु मन्त्रैः स्वैरेभिरस्त्राणि पूजयेत् ।। ३०७.१९ ।।
ओं पक्षिराजाय ह्रूँ फट् ।
तार्क्ष्यं यजेत् कर्णिकायामङ्गदेवान् यथाविधि ।
शक्तिरिन्द्रादियन्त्रेषु तार्क्ष्याद्या धृतचामराः ।। ३०७.२० ।।
शक्तयोऽन्ते प्रयोज्यादौ सुरेशाद्याश्च दण्डिना ।
पीते लक्षअमीसरस्वत्यौ रतिप्रीतजयाः सिताः ।। ३०७.२१ ।।
कीर्त्तिकान्त्यौ सिते श्यामे तुष्टिपुष्ट्यौ स्मरोदिते ।
लोकेशान्तं यजेद्देवं विष्णुमिष्टार्थसिद्धये ।। ३०७.२२ ।।
एतत्पूजादिना सर्व्वान् कामानाप्नोति पूर्व्ववत् ।। ३०७.२३ ।।
तोयैः सम्मोहनी पुष्पैर्नित्यन्तेन च तर्पयेत् ।
ब्रह्मा सशक्रश्रीदण्डी वीजं त्रैलोक्यमोहनम् ।। ३०७.२४ ।।
जप्त्वा त्रिलक्षं हुत्वा च लक्षँ पिल्वैस्च साज्यकैः ।
तण्डुलैः फलगन्धाद्यैः१ दूर्वाभिस्त्वायुराप्नुयात् ।। ३०७.२५ ।।
तताभिषेकहोमादिक्रियातुष्टो ह्यभीष्टदः ।
ओं नमो भगवते वराहाय भूर्भुवः स्वःपतये भूपतित्वं मे देहि हृदयाय स्वाहा ।
पञ्चाङ्गं नित्यमयुतं जप्त्वायूराज्यमाप्नुयात् ।। ३०७.२६ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये त्रैलोक्यमोहनमन्त्रो नाम सप्ताधिकत्रिशततमोऽध्यायः ।।


text:
सूत्रच्छेद:
पराजेः - षष्ठ्येकवचनम् , असोढः - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
परापूर्वस्य जयतेः प्रयोगे ऽसोढो, यो ऽर्थः सोढुं न शक्यते, तत् कारकम् अपादानसंज्ञं भवति। अध्ययनात् पराजयते। असोढः इति किम्? शत्रून् पराजयते।
`सोढुं न शक्यते` इति। अनुभवितुं न शक्यत इत्यर्थः। `अध्ययनात् पराजयते` इत्यध्ययनमभिभवितुं न शक्नोति, न पारयतीत्यर्थः। `विपराभ्यां जेः` 1|3|19
इत्यात्मनेपदम्। `शत्रून् पराजयते` इति। अभिभवतीत्यर्थः। ननु च परत्वात् कर्मसंज्ञयैवात्र बाधितत्वादपादानसंज्ञा न भविष्यति, तत् किमेतन्निवृत्त्यर्थेनासोढग्रहणेन? सत्यमेतत्; प्रपञ्चे गुरुलाघवं न हि चिन्त्यते, प्रपञ्चश्चायम्। अस्ति ह्रत्राध्ययनाद् बुद्धिसंसर्ग पूर्वकोऽपायः। तथा हि-- यएव पुरुषोऽलसो भवति, स एवं मन्यते-- दुःखायैवैतदध्ययनमिति, पश्यन् बुद्ध्या तत्प्राप्नोति, प्राप्य च ततो निवर्तते; तस्मात् पूर्वेणैव सिद्धम्॥
अत्र धातुपाठगतस्य जीत्येतावन्मात्रस्यानुकरणम्। ततः परापूर्वो जिः पराजिरित्युतरपदलोपी समासो द्रष्टव्यः। ननु ठ्प्रकृतिवदनुकरणं भवतिऽ इत्यधातुरिति प्रातिपदिकसञ्ज्ञायाः प्रतिषेधादसुबन्तत्वात्समासो न प्राप्नोति, न; अप्रतिषेधात्, नायं प्रसज्यप्रतिषेधः-धातोर्नेति, किं तर्हि? पर्युदासोऽयम्--यदन्यद् धातोरिति, धातोर्न विधिर्न प्रतिषेधः। एवमपीयङदेशः प्राप्रोति, परत्वाद् घेर्ङ्तीइति गुणो भविष्यतीति, समुदायस्य वा, समुदायोऽनुकरणम्, क्वस्थस्यसमुदायस्य? प्रयोगस्य। यद्येवम्, अध्ययनात्पराजयते-अत्र प्राप्नोति, न ह्यत्र पराजीति रूपमस्ति, क्व तर्हि स्याद्? यत्र पराजीति रूपमस्ति-अध्ययनात्पराजित इति। उदाहरणे पराजिर्न्युनीभावे वर्तते-अध्येतुं ह्रसति ग्लायतीत्यर्थः। अकर्मकश्चायमत्रार्थे, तत्र षष्ठ।लं प्राप्तायां वचनम्, प्रत्युदाहरणे त्वभिभवे वर्तते। ठ्विपराभ्यांजेःऽ इत्यत्रार्थद्वयेऽपि वर्तमानस्य ग्रहणम्। अयमपि प्रपञ्चो न्यूनीभावपूर्विकायां निवृतौ वृतेः सिद्धम्। अध्ययनात्पराजयते-कोऽर्थः? न्यूनीभावेन ग्लान्या ततो निवर्तते इत्यर्थः। तेन प्रत्युदाहरणे परत्वात्कर्मसञ्ज्ञा भविष्यतीति न चोदनीयम्॥
सिद्धान्तकौमुदी
पराजेः प्रयोगेऽसह्योऽर्थोऽपादानं स्यात् । अध्ययनात्पराजयते । ग्लायतीत्यर्थः । सोढः किम् ? शत्रून्पराजयते । अभिभवतीत्यर्थः ॥
पराजेरसोढः। सहधातोः क्तप्रत्यये धत्वढत्वष्टुत्वढलोपेषु कृतेषु `सहिवहोरोदवर्णस्ये`त्योत्त्वे सोढ इति रूपम्। तत्र क्तार्थो भूतकालो न विवक्षितः। तदाह--असह्योऽर्थ इति। सोढुमशक्य इत्यर्थः। हेतुतृतीयाऽपवादोऽयम्। ग्लायतीत्यर्थ इति। `असहना`दिति शेषः। यदा तु असहनान्निवर्तत इत्यर्थः आश्रीयते, तदा ध्रुवमित्यपादानत्वादेव सिद्धमिति भाष्यम्। अभिभवतीति। तिरस्करोतीत्यर्थः। अत्र शत्रूणामभिभवनीयतया ?सह्यत्वाऽभावान्नापादानता।
पराजेः। अध्ययनादिति। अध्ययनसंबन्धिनी ग्लानिरित्यर्थः। कारकशेषत्वेन षष्ठ�आं प्राप्तायामि दम्। पराजयत इति। `विपराभ्यां जेः` इति तङ्। `असोढ`इति क्तार्थो भूतकालो न विवक्षितः। तेनाऽध्ययनात् पराजेष्यत इत्यादि सिद्धम्। नन्वसोढग्रहणं व्यर्थं, शत्रून् पराजयत इत्यत्र परत्वात् कर्मसंज्ञासिद्धेः। अत्रापि वदन्ति---कर्मत्वाऽविवक्षायां शेषषष्ठीं बाधित्वा पञ्चमी स्यात्, सा मा भूदिति कर्तव्यमेवाऽसोढग्रहणमिति।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
पराजेरसोढः (266)
अयमपि योगः शक्योऽवक्तुम् । कथम्-अध्ययनात्पराजयते इति ? य एष मनुष्यः प्रेक्षापूर्वकारी भवति ,स पश्यति ‐ दुःखमध्ययनं दुर्धरं च, गुरवश्च दुरुपचारा इति,स बुद्ध्या संप्राप्य निवर्तते । तत्र ध्रुवमपायेऽपादानम् 1|4|24
इत्येव सिद्धम् ।। 26 ।।


text:
सूत्रच्छेद:
जनिकर्तुः - षष्ठ्येकवचनम् , प्रकृतिः - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
जनेः कर्ता जनिकर्ता। जन्यर्थस्य जन्मनः कर्ता जायमानः, तस्य या प्रकृतिः कारणम्, हेतुः, तत् कारकम् अपादानंज्ञम् भवति। शृङ्गाच्छरो जायते। गोमयाद् वृश्चिको जायते।
जनिशब्दोऽत्र साहचर्याज्जन्यर्थ वर्तते। अत एवाह-- `जन्यर्थस्य` इति। `जन्मनः` इति। एतेन जन्यर्थं दर्शयति। तथा हि-- `जनी प्रादुर्भावे` (धातुपाठः-1149) इति पठते। प्रादुर्भावो जन्म एव। कः पुनस्तस्य कत्र्तेत्यत आह-- `जायमानः` इति। `ज्ञाजनोर्जा` 7|3|79
इति जादेशः। अथ प्रकृतिग्रहणं किमर्थम्? यावता ध्रुवमित्यनुवत्र्तते, ध्रुवञ्चावधिभुतमित्युक्तम्। जनिकर्त्तृश्चावधिः कारणमेव भवति; तत्रान्तरेणापि प्रकृतिग्रहणं प्रकृतेरेव भविष्यति, नैतदस्ति; पुत्रात् प्रमादो जायत इत्यादौ पुत्रादेरप्यपादानासंज्ञा यथा स्यादित्येवमर्थं प्रकृतिग्रहणम्। द्विविधं हि कारणम्-- उपादानकारणम्, सहकारिकारणञ्च। तत्र यत् कार्येणाभिन्नदेशं तदुपादानकारणम्, यथा- घटस्य मृत्पिण्डः। सहकारिकारणं यत् कार्येण भिन्नदेशम्, यथा-- तस्यैव दण्डचक्रादि। तत्रासति प्रकृतिग्रहणे प्रत्यासत्तेरुपादानकारणस्यैव स्यात्, नेतरस्य। प्रकृतिग्रहणे तु सति सर्वस्यैव कारणमात्रस्य भवति॥
जनेः कर्ता जनिकर्तेति कर्मणि षष्ठयाः समासः। अयमेव च निर्देशो ज्ञापयति-ठ्कर्तरि चऽ इति प्रतिषेधोऽनित्य इति। कः पुनरसावित्यत आह-जन्यर्थस्येति। एतदुक्तं भवति-जनिशब्दोऽयम्ठिञ्जादिभ्यःऽ इति जनेर्भाव इञमुत्पाद्य व्युत्पादितः। ठ्जनिवध्योश्चऽ इति वृद्धिप्रतिषेधो जन्यार्थवाची, न तु ठिक्स्तिपौ धातुनिर्देशेऽ इति इक्प्रत्ययान्तः, ठ्गमहनऽ इत्युपधाया लोपप्रसङ्गत्। नाप्यागन्तुकेनेकारेण धातोर्निर्देशः; शब्दात्मकस्य धातोः कर्त्रा सम्बन्धायोगात्। अथाप्यर्थद्वारको योगः स्याद्? एवमपि धातुनिर्देशे तस्यैव प्रयोगे स्याद्, न पर्यायस्य; अङ्गादङ्गास्तम्भवोऽस्तीति। अर्थग्रहणे त्वत्रापि भवतीति। प्रकृतिरित्यस्य विवरणम्--कारणमिति। उपादानकारणमित्यर्थः। अन्ये तु ध्रुवग्रहणानुवृतेरेव प्रकृतिपरिग्रहे सिद्धे प्रकृतिग्रहणं कारणमात्रपरिग्रहार्थं वर्णयन्ति। अत एव वृतावुक्तम्-कारणमिति, न पुनरुपादानकारणमिति। तेन च पुत्रात्प्रमोदो जायत इत्यादावपि भवतीति। किं पुनः सत् जायते? उतासत्? न तावत्सत्; जन्मवैयर्थ्यात्। यदि जन्मनः प्रागेव सत्, किं जन्मना? अथैवमपि जन्म, जायस्व जायस्वेत्येव घटो जायते। नाप्यसत्; असतः कर्तृत्वायोगात्, शशविषणादेरपि जन्मप्रसङ्गच्च। उक्तमत्र-- पूर्वावस्थामविजहत्संस्पृशन् धर्ममुतरम्। संमूर्च्छित इवार्थात्मा जायमानोऽभिछीयते॥ इति। एतच्च ठान्महतःऽ इत्यत्रोपपादयिष्यामः। किञ्चास्माकमनेन दुस्तर्केअण, अस्ति तावत् ठ्श्रृङ्गाच्छरो जायतेऽ इति प्रयोगः, स उपपादनीय इत्येतावत्! अयमपि प्रपञ्चः। लोके हि यद्यस्माज्जायते तततो निर्गच्छतीत्युच्यते, लोकप्रसिद्ध्यनुसारेण शब्दप्रयोगः, अर्थतत्वं तु तथा भवत्वन्यथा वा॥
सिद्धान्तकौमुदी
जायमानस्य हेतुरपादानं स्यात् । ब्रह्मणः प्रजाः प्रजायन्ते ॥
जनिकर्तुः प्रकृतिः। जनिर्जननमुत्पत्तिः। `जनी प्रादुर्भावे`दैवादिकोऽकर्मकः। `इण्जादिभ्यः` इति भावे इण्। `जनिवध्योश्चे`ति निषेधान्नोपधावृद्धिः। जनेः कर्तेति विग्रहः। शेषषष्ठ�आ समासः। `तृजकाभ्यां कर्तरी`ति निषेधस्तु कारकषष्ठ�आ एवेति वक्ष्यते। जायमानस्येति। जनधातोः कर्तरि लटश्शानच्, श्यन्, `ज्ञाजनोर्जा` `आने मुक्`। उत्पत्त्याश्रयस्येत्यर्थः। प्रकृतिशब्दं व्याचष्टे-हेतुरिति। ब्राहृण इति। हिरण्यगर्भादित्यर्थः। घटादिषु कुलालादिवत्तस्य प्रजोत्पत्तौ निमित्तकारणत्वमिति भावः। वृत्तिकृन्मतमेतदयुक्तम्, संयोगविश्लेषसत्त्वेन `ध्रुवमपाये` इत्येव सिद्धत्वात्। अतोऽत्र मूले हेतुशब्द उपादानकारणपर एव। अत एव भाष्यकैयटयोः `गोमायाद्वृश्चिका जायन्ते` गोलोमाऽविलोमभ्यो दूर्वा जायन्ते` इत्युदाह्मत्य परिणामेषु प्रकृतिद्रव्यावयवानुस्यूतिसत्त्वेऽपि बुद्धिकृतविश्लेषसत्त्वात् `ध्रुवमपाये` इत्येव सिद्धमिति प्रत्याख्यानं सङ्गच्छते। एवं च `ब्राहृणः प्रजाः प्रजायन्ते` इत्यत्र ब्राहृशब्देन मायोपहितमी�आरचैतन्यमेव विवक्षितम्। तद्धि सर्वकार्योपादानमिति वेदान्तसिद्धान्तः।
जनिकर्तुः। जननं जनिः--उत्पत्तिः। `इञजादिभ्यः`इति जनेर्भावे इञ्। `जनिवध्योश्च`इति वृद्धिप्रतिषेधः। तस्याः कर्तेति शेषषष्ठ�आ समासो, न तु कारकषष्ठ�आ,`तृताभ्याम्---`इति यथा। तदेतदाह--जायमानस्येति। एतेन `इक्?श्तिपौ धातुनिर्देशे`इति इका निर्देशोऽयं जनिरित्याश्रित्य `गमहन---` इत्युपधालोपमर्थाऽसङ्गतिं समासानुपपतिं?त चोद्भाव्य व्याकरणाधिकरणे जरन्तो मीमांसकाः समाहिता इति भावः। इह प्रकृतिग्रहणं हेतुमात्रपरमिति वृत्तिकृन्मतम्, `पुत्रात् प्रमोदो जायते` इत्युदाहरणात्। उपादानमात्रपरमिति तु भाष्यकैयटमतं, तदुभयसाधारणमुदाहरणमाह--ब्राहृण इति। ब्राहृआ=हिरण्यगर्भ-। स च हेतुरेव न तूपादानम्। किंच मायोपहितं चैतन्यं ब्राहृ, तद्धि सर्वकार्योपादानमिति वेदान्तसिद्धान्तः।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
जनिकर्तुः प्रकृतिः (270) अयमपि योगः शक्योऽवक्तुम् । कथं योगमयाद्वृश्चिको जायते। गोलोमाऽविलोमभ्यो दूर्वा जायन्ते इति ? आपक्रामन्ति तास्तेभ्यः । यद्यपक्रामन्ति किं नात्यन्तायाऽपक्रामन्ति ? सन्ततत्वात् । अथवाऽन्याश्चाऽन्याश्च प्रादुर्भवन्ति ।। 30 ।।


text:
शशः
शशः सस्तनिजन्तुः भवति। लेपोरिड कुटुम्बस्य ल्यागोमोर्फा वर्गीयः भवति। शशस्य ८ प्रभेदाः सन्ति। युरोपियन् शशः, कार्पासपुच्छशशः इत्यादयाः भवन्ति।
अन्तर्विषयाः
वासः[सम्पादयतु]
शशाः शाद्वले, अरण्ये एवमेव नैकेषु प्रदेशेषु वसन्ति। अधिकतया समूहे एव वासः शशाणाम्। विशेषतः युरोपियन् शशाः भूबिलेषु वसन्ति। प्रपञ्चे विद्यमानशशाणाम् अर्धस्यापेक्षया अधिकाः शशाः उत्तरामेरिकायां वसन्ति। युरोप्, आग्नेय एशीया, सुमात्रा,आप्रिका, दक्षिणामेरिका, जपान् देशस्य केचन द्वीपेषुच शशाः वसन्ति।
स्वभावस्वरूपौ[सम्पादयतु]
साधारणतया १० से.मी. अपेक्षया दीर्घे श्रवणे भवतः। अनयोः कर्णयोः सहायेन शत्रूणां शब्दादि ज्ञानं तीक्षणतया ज्ञातुं शक्ताः भवन्ति। पृष्टे विद्यमानयोः पादयोः ४ अङ्गुल्यः भवन्ति। पुरतः विद्यमानयोः पादयोः ५ अङ्गुल्यः भवन्ति। मन्दगमनं यदा भवति तदा सम्पूर्णपादौ भूमिं स्पृशतः। धावनसमये अङ्गुलीणां सहायेन धावति शशः। शशाणां भारः ०.४ तः २ कि.ग्रां. भवति। देहस्य ग्रत्रं २० तः ५० से.मी.भवति। लाङ्गूलसहितश्च भवति। मांसाहारस्य पट्टिकायां अयमपि अन्तर्भवति। अतः शशाः भयेन सर्वदा जीवन्ति।
निद्रा[सम्पादयतु]
शशाः प्रायशः अधिकाधिकाः ८ घण्टाः निद्रां कुर्वन्ति।
सन्तानोऽत्पत्तिः[सम्पादयतु]
शशाणां सन्तानाभिवृद्धिः वेगेन भवति। तेषां सन्तानाभिवृद्धेः कालः प्रायशः ९ मासाः भवन्ति। फेबरवरीतः अक्टोबर पर्यन्तं भवति। आश्ट्रेलिया, न्यूजिल्याण्ड देशयोः जुलैतः जनेवरि पर्यन्तं भवति। गर्भधारणावधिः ३० दिनानि भवन्ति। एकस्मिन् काले ४ तः १२ शिशुभ्यः जन्म ददाति। शिशवः ४ उत ५ दिनेषु प्रबुद्धाः भवन्ति। स्त्रीशशः स्वजीवितावधौ ८०० शिशुभ्यः जन्मदातुं समर्थः भवति।
आहारः[सम्पादयतु]
शशाः तृणान् आहारत्वेन स्वीकुर्वन्ति। एवं अन्यान् सस्यान् अपि खादन्ति।
वीथिका[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- American Rabbit Breeders Association organization which promotes all phases of rabbit keeping
- House Rabbit Society an activist organization which promotes keeping rabbits indoors.
- RabbitShows.com an informational site on the hobby of showing rabbits.
- The (mostly) silent language of rabbits
- World Rabbit Science Association an international rabbit-health science-based organization
- The Year of the Rabbit - slideshow by Life magazine
- House Rabbit Society- FAQ: Aggression


text:
रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्/सर्गः ६६
श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे षट्षष्ठितमः सर्गः ॥४-६६॥
अनेक शत साहस्रीम् विषण्णाम् हरि वाहिनीम् ।
जांबवान् समुदीक्ष्य एवम् हनुमंतम् अथ अब्रवीत् ॥४-६६-१॥
वीर वानर लोकस्य सर्व शास्त्र विदाम् वर ।
तूष्णीम् एकांतम् आश्रित्य हनुमन् किम् न जल्पसि ॥४-६६-२॥
हनुमन् हरि राजस्य सुग्रीवस्य समो हि असि ।
राम लक्ष्मणयोः च अपि तेजसा च बलेन च ॥४-६६-३॥
अरिष्टनेमिनः पुत्रो वैनतेयो महाबलः ।
गरुत्मान् इव विख्यात उत्तमः सर्व पक्षिणाम् ॥४-६६-४॥
बहुशो हि मया दृष्टः सागरे स महाबलः ।
भुजगान् उद्धरन् पक्षी महावेगो महायशाः ॥४-६६-५॥
पक्षयोः यत् बलम् तस्य तावत् भुज बलम् तव ।
विक्रमः च अपि वेगः च न ते तेन अपहीयते ॥४-६६-६॥
बलम् बुद्धिः च तेजः च सत्त्वम् च हरि सत्तम ।
विशिष्टम् सर्व भूतेषु किम् आत्मानम् न सज्जसे ॥४-६६-७॥
अप्सर अप्सरसाम् श्रेष्ठा विख्याता पुंजिकस्थला ।
अंजना इति परिख्याता पत्नी केसरिणो हरेः ॥४-६६-८॥
विख्याता त्रिषु लोकेषु रूपेणा अप्रतिमा भुवि ।
अभिशापात् अभूत् तात कपित्वे काम रूपिणी ॥४-६६-९॥
दुहिता वानर इन्द्रस्य कुंजरस्य महात्मनः ।
मानुषम् विग्रहम् कृत्वा रूप यौवन शालिनी ॥४-६६-१०॥
विचित्र माल्य आभरणा कदाचित् क्षौम धारिणी ।
अचरत् पर्वतस्य अग्रे प्रावृड् अंबुद सन्निभे ॥४-६६-११॥
तस्या वस्त्रम् विशालाक्ष्याः पीतम् रक्त दशम् शुभम् ।
स्थितायाः पर्वतस्य अग्रे मारुतो अपहरत् शनैः ॥४-६६-१२॥
स ददर्श ततः तस्या वृत्तौ ऊरू सुसंहतौ ।
स्तनौ च पीनौ सहितौ सुजातम् चारु च आननम् ॥४-६६-१३॥
ताम् बलात् आयत श्रोणीम् तनु मध्याम् यशस्विनीम् ।
दृष्ट्वा एव शुभ सर्वान्गीम् पवनः काम मोहितः ॥४-६६-१४॥
स ताम् भुजाभ्याम् दीर्घाभ्याम् पर्यष्वजत मारुतः ।
मन्मथ आविष्ट सर्वान्गो गत आत्मा ताम् अनिन्दिताम् ॥४-६६-१५॥
सा तु तत्र एव संभ्रांता सुवृत्ता वाक्यम् अब्रवीत्
।
एक पत्नी व्रतम् इदम् को नाशयितुम् इच्छति ॥४-६६-१६॥
अंजनाया वचः श्रुत्वा मारुतः प्रत्यभाषत ।
न त्वाम् हिंसामि सुश्रोणि मा भूत् ते मनसोइ भयम् ॥४-६६-१७॥
मनसा अस्मि गतो यत् त्वाम् परिष्वज्य यशस्विनि ।
वीर्यवान् बुद्धि संपन्नः पुत्रः तव भविष्यति ॥४-६६-१८॥
महासात्त्वो महातेज महाबल पराक्रमः ।
लंघने प्लवने चैव भविष्यति मया समः ॥४-६६-१९॥
एवम् उक्ता ततः तुष्टा जननी ते महाकपेः ।
गुहायाम् त्वाम् महाबाहो प्रजज्ञे प्लवगर्षभ ॥४-६६-२०॥
अभ्युत्थितम् ततः सूर्यम् बालो दृष्ट्वा महा वने ।
फलंचेतिजिघृक्षुस्त्वमुत्प्लुत्याभ्युत्पतोदिवम् - यद्वा -
फलम् च इति जिघृक्षुः त्वम् उत्प्लुत्य अभिउत्पतो दिवम् ॥४-६६-२१॥
शतानि त्रीणि गत्वा अथ योजनानाम् महाकपे ।
तेजसा तस्य निर्धूतो न विषादम् ततो गतः ॥४-६६-२२॥
त्वाम् अपि उपगतम् तूर्णम् अंतरीक्षम् महाकपे ।
क्षिप्तम् इन्द्रेण ते वज्रम् कोप आविष्टेन तेजसा ॥४-६६-२३॥
तदा शैलाग्र शिखरे वामो हनुर् अभज्यत ।
ततो हि नाम धेयम् ते हनुमान् इति कीर्तितम् ॥४-६६-२४॥
ततः त्वाम् निहतम् दृष्ट्वा वायुः गन्ध वहः स्वयम् ।
त्रैलोक्यम् भृश संक्रुद्धो न ववौ वै प्रभंजनः ॥४-६६-२५॥
संभ्रांताः च सुराः सर्वे त्रैलोक्ये क्षुभिते सति ।
प्रसादयन्ति संक्रुद्धम् मारुतम् भुवनेश्वराः ॥४-६६-२६॥
प्रसादिते च पवने ब्रह्मा तुभ्यम् वरम् ददौ ।
अशस्त्र वध्यताम् तात समरे सत्य विक्रम ॥४-६६-२७॥
वज्रस्य च निपातेन विरुजम् त्वाम् समीक्ष्य च ।
सहस्र नेत्रः प्रीत आत्मा ददौ ते वरम् उत्तमम् ॥४-६६-२८॥
स्वच्छंदतः च मरणम् तव स्यात् इति वै प्रभो ।
स त्वम् केसरिणः पुत्रः क्षेत्रजो भीम विक्रमः ॥४-६६-२९॥
मारुतस्य औरसः पुत्रः तेजसा च अपि तत् समः ।
त्वम् हि वायु सुतो वत्स प्लवने च अपि तत् समः ॥४-६६-३०॥
वयम् अद्य गत प्राणा भवान् अस्मासु सांप्रतम् ।
दाक्ष्य विक्रम संपन्नः कपि राज इव अपरः ॥४-६६-३१॥
त्रिविक्रमे मया तात स शैल वन कानना ।
त्रिः सप्त कृत्वः पृथिवी परिक्रान्ता प्रदक्षिणम् ॥४-६६-३२॥
तथा च ओषधयो अस्माभिः संचिता देव शासनात् ।
निर्मथ्यम् अमृतम् याभिः तदा तदानीम् नो महत् बलम् ॥४-६६-३३॥
स इदानीम् अहम् वृद्धः परिहीन पराक्रमः ।
साम्प्रतम् कालम् अस्माकम् भवान् सर्व गुण अन्वितः ॥४-६६-३४॥
तत् विजृंभस्व विक्रांतः प्लवताम् उत्तमो हि असि ।
त्वत् वीर्यम् द्रष्टु कामा इयम् सर्वा वानर वाहिनी ॥४-६६-३५॥
उत्तिष्ठ हरि शार्दूल लंघयस्व महा अर्णवम् ।
परा हि सर्व भूतानाम् हनुमन् या गतिः तव ॥४-६६-३६॥
विषाण्णा हरयः सर्वे हनुमन् किम् उपेक्षसे ।
विक्रमस्व महावेग विष्णुः त्रीन् विक्रमान् इव ॥४-६६-३७॥
ततः कपीनाम् ऋषभेण चोदितः
प्रतीत वेगः पवन आत्मजः कपिः ।
प्रहर्षयन् ताम् हरि वीर वाहिनीम्
चकार रूपम् महत् आत्मनः तदा ॥४-६६-३८॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे षट्षष्ठितमः सर्गः ॥४-६६॥
संबंधित कड़ियाँ[सम्पाद्यताम्]
- रामायण


text:
वर्णनेतिवृत्तमीमांसा—भाविकम्
सम्प्रति भाविकाभिधानं किञ्चन साहित्यतत्त्वमवगाहामहे। भाविकमिति सम्भाविततत्त्वं दण्ड्यादिभिस्तु मौलिकमेवम्। इतिवृत्तश्रीकारणमतिलोकमनोज्ञवर्णनेङ्गितयुक्तम्॥७॥ तत्त्वस्यास्य स्वरूपनिरूपणं भामहेन सम्यगकारि। यथा— “भाविकत्वमिति प्राहुः प्रबन्धविषयं गुणम्। प्रत्यक्षा इव दृश्यन्ते यत्रार्था भूतभाविनः”॥ (काव्यालङ्कारः, ३.५३) एतदनुसारं भाविकमितीदं काव्यतत्त्वं न केवलम् अलङ्कारमात्रपर्यवसायि, अपि तु काव्यप्रपञ्चे प्रकृष्टं सर्वङ्कषं च किमपि प्रबन्धगुणभूतम्। अस्मिन्नेव हि संनिवेशचातुर्यं निषीदति। अतोऽस्य प्रभावाद्भूतभविष्यत्सम्बद्धा अपि घटना वर्तमाना इव भासन्ते। काव्यस्य परमस्वारस्यभूमिस्तु कालपरिच्छेदमतीत्य यथा घटना आस्वाद्यतामाप्नुयुस्तथा


text:
अध्याय १६ / भाग १ / श्रीमदभगवदगीता / मृदुल कीर्ति
अथ षोडशोअध्यायः
श्री भगवानुवाच
अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः।
दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥१६- १॥
सात्विक दान, दमन, दृढ़ता
स्वाध्याय, यज्ञ , हिय - निर्मलता.
तात्विक प्रज्ञा, दृढ़ योग वृत्ति ,
तन-मन, वाणी की पावनता
अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम्।
दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्॥१६- २॥
अक्रोध, अहिंसा, सत्य वचन ,
जिन होत दया सब प्रानिन में.
दृढ़ चित्त न काहू की निंदा ,
आसक्ति न नैकु सी इन्द्रिन में
तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता।
भवन्ति संपदं दैवीमभिजातस्य भारत॥१६- ३॥
जेहि, धैर्य, क्षमा , अद्रोह शुचि,
अभिमान न नैकहूँ होत मना.
यहि दिव्य विभूतिन पायै भये के,
सात्विक लक्षन होत जना
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च।
अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ संपदमासुरीम्॥१६- ४॥
अभिमान अहम् और दंभ घनयो,
अति क्रोध है, वाणी पाथर सी.
यहि आसुरी पुरुषंन के लक्षन,
अज्ञान विकारन , आकर सी
दैवी संपद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता।
मा शुचः संपदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव॥१६- ५॥
सुन दिव्य विभूति तो मुक्त करे,
संशय बिनु आसुरी बांधत है.
अथ अर्जुन! नैकु न शोक करै,
तू दिव्य विभूतिन पावति है
द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एव च।
दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु॥१६- ६॥
यही लोक में अर्जुन ! प्रानिन के ,
दुई भांति के होत सुभाव यहाँ,
एक देव असुर , दोनहूँ मोसों,
सुनि आसुरी वृति प्रभाव यहॉं
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः।
न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते॥१६- ७॥
आसुरी जन करम -अकरमन में,
तौ नैकु न अंतर जानत हैं,
आचार- विचारन सत्य-हीन ,
कर्तव्यंहूँ नाहीं पिछानत हैं
असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्।
अपरस्परसंभूतं किमन्यत्कामहैतुकम्॥१६- ८॥
नारी-नर योग सों भोगन कौ,
जग आपु बनयो , बिनु ईश्वर के,
आधार कहूं कछु होत नाहीं
अस होत भाव तामस नर के
एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः।
प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः॥१६- ९॥
मिथ्या अज्ञान कौ अबलंबन,
कर बुद्धि विहीन भये नर जो.
बहु क्रूर करम अपकार करैं,
तम बुद्धि प्रधान, असुर नर जो
काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः।
मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः॥१६- १०॥
मान दंभ, मद युक्त मना,
अति दुर्लभ चाहन आस बना,
अज्ञान विमोहित होत घना.
जग में अस विचरत दुष्ट जना
चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः।
कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः॥१६- ११॥
अंत लौ चिंता अनंत रहे,
अति लिप्त रहें जो भोगन में,
बस ऐसो जगत आनंद अहा!
परतीति अस अज्ञानी जन में
आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः।
ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान्॥१६- १२॥
जिन आस की फाँसी बँधाये भये,
और क्रोधन काम परायण हैं,
अन्याय सों संग्रह अर्थ करैं ,
वे देत बिसारि नारायण हैं


text:
दिङ्मात्रं तु—
शेषं प्रच्छन्नकामितादि कामसूत्रादवगन्तव्यम् ।
आचार्यैरयमयोगो दशावस्थ इति यदुक्तं तत् प्रायोवृत्त्या । वस्तुतस्तु अवस्थानामानन्त्यमेवेत्याह दशावस्थत्वमिति । तस्यानन्त्यस्य दिङ्मात्रं प्रदर्श्यते । काम्यस्य दर्शनाद् भवत्यौत्सुक्यमपि । तथा तस्मिन्नप्राप्तेऽपि भवति निर्वेदः । अतिचिन्तनादपि भवति ग्लानिः । यत्तु स्फुटाभिसरणोपायाभावे प्रच्छन्नकामित्वादि एतत् कामसूत्रादवगन्तव्यमित्यर्थः ।
अथ विप्रयोगः—
प्राप्तयोरप्राप्तिः = विप्रयोगः । तस्य द्वौ भेदौ—मानः, प्रवासश्च । मानविप्रयोगोऽपि द्विविधः—प्रणयमानः, ईर्ष्यामानश्चेति ।
प्राप्तयोरिति । विप्रयोगस्यायोगाद् वैषम्यमिदमित्यर्थः ।
प्रेमपूर्वको वशीकारः=प्रणयः, तद्भङ्गे मानः = प्रणयमानः । स च द्वयोर्नायकयोर्भवति । तत्र नायकस्य यथोत्तररामचरिते—
-
N.S.P. kapāvasitayoḥ.↩


text:
केरलस्य 'पूरनगर्याम्' कौमारोत्सवस्य अद्य प्रारम्भः।
तृश्शिवपेरूर् > एष्याभूखण्डस्य बृहत्तमा कौमारमेला इति प्रसिद्धा केरल-राज्यस्तरीय विद्यालयकलोत्सवः अस्मिन् वारे पूरनगरी (उत्सवनगरी) इतित प्रसिद्धे तृश्शिवपेरूर् नगरे षष्ठदिनाङ्कादारभ्य दशमदिनपर्यन्तं प्रचलिष्यति। ५८ तमा राज्यस्तरीयोत्सवः भवत्ययम्।
'तेक्किन् काट्' क्रीडाङ्कणे सज्जीकृतायां मुख्यवेदिकायां अद्य प्रभाते दशवादने मुख्यमन्त्री पिणरायि विजयः कलोत्सवस्य उद्घाटनं करिष्यति। विजयिनां कृते प्रथम-द्वितीयादि स्थाननिर्णयः नास्ति। प्रतिशतं ८० अङ्काः यैः प्राप्स्यन्ते तेषां सर्वेषां 'A' Grade तथा चषकश्च लभते।


text:
सूत्रच्छेद:
भीस्म्योः - षष्ठीद्विवचनम् , हेतुभये - सप्तम्येकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
णेः इति वर्तते। अकर्त्रभिप्रायार्थो ऽयमारम्भः। विभेतेः स्मयतेश्च ण्यन्तादात्मनेपदं भवति हेतुभये। हेतुः प्रयोजकः कर्ता लकारवाच्यः, ततश्चेद् भयं भवति। भयग्रहणम् उपलक्षणार्थम्, विस्मयो ऽपि तत एव? जटिलो भीषयते। मुण्डो भीषयते। जटिलो विस्मापयते। मुण्डो विस्मापयते। हेतुभये इति किम्? कुञ्चिकयैनं भाययति। रूपेण विस्माययति। अत्र कुञ्चिका भयस्य करणम्, न हेतुः।
`हेतुभये`इति। हेतोर्भयं हेतुभयमिति। `पञ्चमी भयेन` 2|1|36
इति समासः। भीतिर्भयम् = त्रासः, अनिष्टापाताशङ्का। `ततश्चद्भयं भवति` इति। यदि ततो हेतुसंज्ञकात् प्रयोजकाद्भयं भवत्येवमात्मनेपदं भवति, नान्यथेति। यद्येवम्,स्मयत्यर्थो न विशेषितः स्यात्; यस्माद्भयं बिभेतेरेवार्थो न स्मरतेः, ततश्च रूपेण विस्माययतीत्यवमादावप्यात्मनेपदं स्यात्। मुण्डो विस्मापयत इत्यादौ न स्यादित्यत आह-- `भयग्रहणम्` इत्यादि। भयग्रहणं हि धात्वर्थोपलक्षणार्थम्। धात्वर्थश्चेत् प्रयोजकाद्भवतीत्ययमर्थो विवक्षितः।तेन विस्मयोऽपि यदि तत एव हेतोर्भवति यद्येषोऽर्थो लभ्यत इति स्मयत्यर्थोऽपि विशेषित एव। विस्मयः = आश्चर्यम्। `मुण्डः` इति। मुण्डगुणोपेतत्वान्मुण्डः। `भीषयते` इति। `ञिभी भये` (धातुपाठः-1084),`विभाषा लीयतेः` 6|1|50
इत्यतो विभाषाग्रहणानुवृत्तेः `बिभेतेर्हेतुभये` 6|1|55
इति पक्ष आत्त्वम्। `भियो हेतुभये षुक्` 7|3|40
इति षुक्। `विस्मापयते` इति। `{ष्मिङ`-धातुपाठः} स्मिङ ईषद्धसने` (धातुपाठः-948)। `नित्यं स्मयतेः` 6|1|56
इत्यात्त्वम्;र्तिह्यी` 7|3|36
इत्यादिना पुक्।`कुञ्चिकयैनं भाययति` इति। करणादत्र भयम्, न हेतोः प्रयोजकात्। तेनात्मनेपदं न भवति। षुगप्यत्र न भवति, स हीकारान्तस्यैवेष्यते, `भियो हेतुभये षुक्` 7|3|40
इत्यत्र भी ई-- इतीकारप्रश्लेषनिर्द्देशात्। `रूपेण विस्माययति` इति। अत्र करणादेव विस्मयः;न हेतोः॥
भयमनिष्टापातशङ्गासाधनमात्रं लोकिको हेतुः, न वान्तरेण साधनं क्रिया सम्भवतीति विशेषणसामर्थ्यात् कृत्रिमत्वाच्च पारिभाषिकस्य हेतोर्ग्रहणमित्याह--हेतुः प्रयोजक इत्यादि। ततश्चेद्भयं भवतीति। यद्येवम्, स्मयत्यर्थो न विशेषितः स्यात्, न हि स्मयतेर्भयमर्थः, अऽत आह-भयग्रहणमिति। चितविकारस्योपलक्षणमित्यर्थः। विस्मयोऽपि तत एवेति। अत्र चेद्भवतीत्यनुषङ्गः। भीषयत इति। ठ्भियो हेतुभये षुक्ऽ। भाययत इति।ठ्बिभेतेर्हेतुभयेऽ इति वैकल्पिकमात्वम्। एवं च अत्र षुक् न भवति; तद्विधावाकारप्रश्लेषात्। विस्मापयत इति। ठ्नित्यं स्मयतेःऽ इत्यात्वम्। ठर्तिह्रीऽ इत्यादिना पुक्। कुञ्चिकयेति। कारणादत्र भयम्, न हेतोः। यद्यपि तद्व्यापारे णिज्विधानात् प्रयोजकसाध्यमेव भयम्, तथापि विशेषणोपादानसामर्थ्यादेवं विज्ञायते-अन्यनिरपेक्षाद्धेतोरेव यद्भयमिति। एवं च मौण्ड।ल्èनं भाययतीत्यत्रापि गुणगुणिनोर्भेदविवक्षायां न भवति। उदाहरणे तु तादात्म्यस्य विवक्षितत्वाद्धेतोरेव भयम्॥
सिद्धान्तकौमुदी
ण्यन्ताभ्यामाभ्यामात्मनेपदं स्याद्धेतोश्चेद्भयस्मयौ । सूत्रे भयग्रहणं धात्वर्थोपलक्षणम् । मुण्डो भापयते ॥
भीस्म्योर्हेतुभये। `अनुदात्तङितः`इत्यत आत्मनेपदमिति, `णेरणौ` इत्यतो णेरिति चानुवर्तते। हेतुः- प्रयोजकः। तदाह - आभ्यां ण्यन्ताभ्यामित्यादि अकर्त्रभिप्रायार्थमिदम्। ननु हेतोश्चेद्भयस्मयावित्यनुवपपन्नं, सूत्रे स्मयग्रहणाऽभावादित्यत आह--सूत्रे भयेति। सूत्रे भयग्रहणं स्मिङ्घात्वर्थस्य स्मयस्याप्युलक्षणमित्यर्थः। मुण्डो भापयते इति। अत्र आत्त्वं पुक्, आत्मनेपदं च। भिय आत्त्वाऽभावपक्षे विशेषमाह--
भीस्म्योः। व्यत्ययेन षष्ठीत्याह--- आभ्यामिति। `णेरणौ` इत्यतो णेरित्यनुवृत्तेण्र्यन्ताभ्यामेव विधिरकत्र्रभिप्रायार्थः।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text: ॥१.३५॥ नासिकाग्रे धारयतोऽस्य या दिव्यगन्धसंवित्सा गन्धप्रवृत्तिः । जिह्वाग्रे रससंवित् । तालुनि रूपसंवित् । जिह्वामध्ये स्पर्शसंवित् । जिह्वामूले शब्दसंविदित्येता वृत्तय उत्पन्नाश्चित्तं स्थितौ निबध्नन्ति, संशयं विधमन्ति, समाधिप्रज्ञायां च द्वारी भवन्तीति । तेन चन्द्रादित्यग्रहमणिप्रदीपरश्म्यादिषु प्रवृत्तिरूत्पन्ना विषयत्येव वेदितव्या । यद्यपि हि तत्तच्छास्त्रानुमानाचार्योपदेशैखगतमर्थतत्त्वं सद्भूतमेव भवति, तेषां यथाभूतार्थप्रतिपादनसामर्थ्यात्, तथाऽपि यावदेकदेशोऽपि कश्चिन्न स्वकरणसंवेद्यो भवति तावत्सर्वं परोक्षमिवापवर्गादिषु सूक्ष्मेष्वर्थेषु न दृढां बुध्दिमुत्पादयति । तस्माच्छास्त्रानुमानाचार्योपदेशोपोद्बलनार्थमेवावश्यं कश्चिदर्थविशेषः प्रत्यक्षीकर्तव्यः । तत्र तदुपदिष्टार्थैकदेशप्रत्यक्षत्वे सति सर्वं सूक्ष्मविषयमपि आऽपवर्गाच्छ्रध्दीयते । तदर्थमेवेदं चित्तपरिकम निर्दिश्यते । अनियतासु वृत्तिषु तद्विषयायां वशीकारसंज्ञायामुपजातायां समर्थ स्यात्तस्य तस्यार्थस्य प्रत्यक्षीकरणायेति । तथा च सति श्रध्दावीर्यस्मृतिसमाधयोऽस्याप्रतिबन्धेन भविष्यन्तीति ।


text:
कृष्णामण्डलम्
कृष्णामण्डलम् (Krishna district)आन्ध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकं मण्डलम्। अस्य मण्डलस्य अधिकारिककेन्द्रं मचिलीपट्टनम्, वाणिज्यकेन्द्रं विजयवाडा।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
राजमण्ड्रीतः माचर्लपर्यन्तं, मचलीपट्टनतः मुनगालपर्यन्तं यः भूभागः वर्तते। सः कृष्णामण्डलनाम्ना व्यवाह्रीयमानः आसीत् स्वातन्त्र्यत् पूर्वम् । यदा अस्य मण्डलस्य पुनर्विभजनम् आसीत् तदा अस्य सीमायां परिवर्तनानि जातानि। १९०४ तमे वर्षे गुण्टूरुमण्डलम्, १९२५ तमे वर्षे पश्चिमगोदावरी मण्डलम्, १९५९ तमे वर्षे नल्गोण्डामण्डलम् प्रति केषाञ्चन प्रान्तानां योजनम् इत्येतादृशकार्यैः सीमायां परिवर्तनानि सम्पन्नानि । मण्डलमिदं वाणिज्यक्षेत्रे , व्यावसायिकक्षेत्रे, राजनीतिक्षेत्रे च वृध्दिं गतम् । भारतजातीयोद्यमप्रमुखाः पट्टाभिसीतारामय्या, मटनूरिकृष्णारावः, अय्यदेवर् कालेश्वरः इत्यादयः एतस्मिन् एव मण्डले प्राप्तजन्मानः । भारतजातीयत्रिवर्णध्वजस्य रुपकर्तुः पिङ्गलिवेङ्कय्यमहाशयस्य जन्मभूमिरपि । मचलीपट्टणं फ्रेञ्च्, ब्रिटिष् पालकानां प्रधानस्थानम् आसीत् । प्रथमकर्मागारनिर्माणं मचिलीपट्टणे (बन्दर्) १६११ तमे संवत्सरे ब्रिटिष् पालकैः कृतम् । ततः पूर्वम् अयं प्रान्तः शातवाहनः, विष्णुकुण्डिनः, बृहत्पलायनः, शालङ्कायनः,गोलकोण्डनवाब्, कोण्डवीटिरेड्डि,विजयनगरचक्रवर्तीत्यादिराजैः परिपालितः । १७९४ तः कलक्टरपालनमारब्धम् । चल्लपल्ली, देवरकोण्ड, नूजिवीडु, मौलवरम्, मुक्त्याल, मीर्जापुरम्, इत्यादीनि संस्थानानि अस्मिन् एव मण्डले आसन् ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
अस्य मण्डलस्य प्राग्दक्षिणदिशोः बङ्गालाखातसमुद्रः, पश्चिमगोदावरी मण्डलम्, पश्चिमदिशे गुण्टूरु,नल्गोण्डमण्डले, उत्तरदिशे खम्मं मण्डलं च वर्तते ।
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
इब्रहीम्पट्टणं, गङ्गिनेनिप्रान्ते क्रोमैट्, जग्गय्यपेटप्रान्ते नीलशिलाः, कृष्णागोदावरीसंयुक्तक्षेत्रे सहजवायुनिक्षेपाः परिटालप्रान्ते वज्राणि च उपलभ्यन्ते । जग्गय्यपेट-वेदाद्रिपरिसरयोः सिमेण्ट्कर्मगाराः उय्यूरु, चल्लपल्ली, नूजिवीडु इत्यादिषु प्रान्तेषु शर्करा कर्मागाराः कोण्डपल्लिप्रन्ते पाञ्चालिकानां निर्माणं विजयवाडनगरे आयुर्वेदौषधनिर्माणं, पादरक्षाणां निर्माणं च प्रचलति । गुण्टुपल्लिप्रान्ते वेगल्कार्यशाला, बन्दर् आन्ध्रासैण्टिफिक्कम्पेनी, मायासुवर्णस्य (Rold Gold) निर्माणशालाः विराजन्ते । कृषकाणां प्रधानसस्यं धान्यम् । इक्षुः, कार्पासः, मरीचिका, आढ्की, तिलाः अपि अत्रत्याः सेद्यं कुर्वन्ति । भारतप्रतिष्ठात्मकेषु अङ्गारकविद्युदुत्पादनकेन्द्रेषु अन्यतमम् "इब्रहीम्पट्टने” विराजते । गण्णवरे बैकान्कर्मागारः, गुड्लवल्लेरु कुक्कुटशालाः, शिलाभञ्जनशालाः वर्तन्ते ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अतीव प्रसिद्धः कनकदुर्गादेवालयः अस्य मण्डलस्य शोभां संवर्धयति विजयवाटिकायाम् । श्रीकाकुलान्ध्रमहाविष्णोः आलयः, मुव्वगोपालः, आगिरिपल्लिशोभनाचलेश्वरालयः, वेदाद्रियोगनृसिंहालयः, तिरुमलगिरिजमलापुरयोः वेङ्कटेश्वरस्वामिसन्निधयः, नेमलिवेणुगोपालस्वामिनः आलयः चिलकपूडिपाण्डुरङ्गदेवालयाः प्रसिध्दाः, मठमन्दिराणि च शोभन्तेऽस्मिन् मण्डले । प्रकाशनामा सेतुः, गान्धीपर्वतः, मङ्गिनपूडिसागरतीरं, कोल्लेरुसरः इत्यादीनि पर्याटकानां आकर्षकाणि स्थलानि । विद्यावासिविजयवाटिकायां वैद्यविश्वविद्यालयः वर्तते अत्र । चारित्रकम् कोण्डपल्लिसंस्थानम्, रैल्वेसंयुक्तक्षेत्रं, चलनचित्रसम्प्रेषककार्यालयाः, जग्गय्यपेटा गुडिवाडप्रान्तयोः बौध्दआरामाश्च भासन्तेऽस्मिन् मण्डले ।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १२७
ग्रहाणांगतिवर्णनम्।
सूत उवाच।
ताराग्रहाणां वक्ष्यामि स्वर्भानोस्तु रथं पुनः।
अथ तेजोमयः शुभ्रः सोमपुत्रस्य वै रथः।। १२७.१ ।।
युक्तोहयैः विशङ्गैश्च दशभिर्वातरंहसैः।
श्वेतः पिशङ्गः सारङ्गो नीलः श्यामो विलोहितः।। १२७.२ ।।
श्वेतश्च हरितश्चैव पृषतो वृष्णिरेव च।
दशभिस्तु महाभागैरुत्तमैर्वातसम्भवैः।। १२७.३ ।।
ततो भौमरथश्चापि अष्टाङ्गः काञ्चनः स्मृतः।
अष्टभिर्लोहितैरश्वैः सध्वजैरग्निसम्भवैः।। १२७.४ ।।
सर्पतेऽसौ कुमारो वै ऋजुवक्रानुवक्रगः।
अतश्चाङ्गिरसौ विद्वान् देवाचार्यो बृहस्पतिः।। १२७.५ ।।
गोराश्वेन तु रौप्येण स्यन्दनेन विसर्पति।
युक्तेनाष्टाभिरश्वैश्च ध्वजैरग्निसमुद्भवैः।। १२७.६ ।।
अब्दं वसति यो राशौ स्वदिशं तेन गच्छति।
ततः शनैश्चरोऽप्यश्वैः सबलैर्वातरंहसैः।। १२७.७ ।।
कार्ष्णायसं समारुह्य स्यन्दनं यात्यसौ शनिः।
स्वर्भानोस्तु तथाष्टाश्वाः कृष्णा वै वातरंहसः।। १२७.८ ।।
रथन्तमोमयं तस्य वहन्तिस्म सुदंशिताः।
आदित्यनिलयो राहुः सोमं गच्छति पर्वसु।। १२७.९ ।।
आदित्यमेति सोमाच्च तमसां तेषु पर्वसु।
ततः केतुमतस्त्वश्वा अष्टौ ते वातरंहसः।। १२७.१० ।।
पलालधूमवर्णाभाः क्षामदेहाः सुदारुणाः।
एते वाहा ग्रहाणां वै मया प्रोक्ता रथै सह।। १२७.११ ।।
सर्वे ध्रुवे निबद्धास्ते निबद्धा वातरश्मिभिः।
एते वै भ्राम्यमाणास्ते यथायोगं वहन्ति वै।। १२७.१२ ।।
वायव्याभिरदृश्याभिः प्रबद्धा वातरश्मिभिः।
परिभ्रमन्ति तद्बद्ध्वा श्चन्द्रसूर्यग्रहा दिवि।। १२७.१३ ।।
यावत्तमनुपर्येति ध्रुवं वै ज्योतिषाङ्गणः।
यथा नद्युदके नौस्तु उदकेन सहोह्यते।। १२७.१४ ।।
तथा देवगृहाणि स्युरुह्यन्ते वातरंहसा।
तस्माद्यानि प्रगृह्यन्ते व्योम्नि देवगृहा इति।। १२७.१५ ।।
यावन्त्यश्चैव ताराः स्युस्तावन्तोऽस्य मरीचयः।
सर्वा ध्रुवनिबद्धास्ता भ्रमन्त्यो भ्रामयन्ति च।। १२७.१६ ।।
तैलपीडं यथा चक्रं भ्रामते भ्रामयन्ति वै।
तथा भ्रमन्ति ज्योतींषि वाता बद्धानि सर्वशः।। १२७.१७ ।।
अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु।
यस्मात् प्रवहते तानि प्रवहस्तेन स स्मृतः।। १२७.१८ ।।
एवं ध्रुवे नियुक्तोऽसौ भ्रमते ज्योतिषाङ्गणाः।
एष तारामयः प्रोक्तः शिशुमारे ध्रुवा दिवि।। १२७.१९ ।।
शिश्ने सम्वत्सरो ज्ञेयो मित्रश्चापानमाश्रितः।
पुच्छेऽग्निश्च महेन्द्रश्च मरीचिः कश्यपो ध्रुवः।। १२७.२० ।।
एष तारामयः स्तम्भो नास्तमेति नवोदयम्।
नक्षत्रचन्द्रसूर्याश्च ग्रहास्तारागणैः सह।। १२७.२१ ।।
यादह्रा कुरुते पापन्तं द्रृष्ट्वा निशि मुञ्चतः।
शिशुमारशरीरस्था यावन्त्यस्तारकास्तु ताः।। १२७.२२ ।।
वर्षाणि द्रृष्ट्वा जीवेत तावदेवाधिकानि तु।
शिशुमाराकृतिं ज्ञात्वा प्रविभागेत सर्वशः।। १२७.२३ ।।
उत्तानपादस्तस्याथ विज्ञेयः सोत्तरा हनुः।
यज्ञोधरस्तु विज्ञेयो धर्मोमूर्द्धानमाश्रितः।। १२७.२४ ।।
हृदि नारायणः साध्या अश्विनौ पूर्वपादयोः।
वरुणश्चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सक्थिनी।। १२७.२५ ।।
तन्मुखाभिमुखाः सर्वे चक्रभूता दिवि स्थिताः।
ध्रुवेणाधिष्ठिताश्चैव ध्रुवमेव प्रदक्षिणम्।। १२७.२६ ।।
परियान्ति सुरश्रेष्ठं मेढीभूतं ध्रुवं दिवि।
आग्नीध्रकाश्यपानान्तु तेषां स परमो ध्रुवः।। १२७.२७ ।।
एक एव भ्रमत्येष मेरोरन्तरमूर्द्धनि।
ज्योतिषाञ्च क्रमादाय आकर्षस्तमधोमुखः।।
मेरुमालोकयन्नेव प्रति याति प्रदक्षिणम्।। १२७.२८ ।।


text:
धातुरूपाणां दशवर्गाणि सन्ति । तेषां तु रूपं प्रायेण परस्परं भिन्नमेव भवति । किन्तु तथापि अधिका संख्या भ्वादिगणस्यैव अत: तस्यान्तर्गतधातुरूपप्रक्रिया अत्र दीयते । एवं विधा एव प्रायश: सर्वासाम् धातूनां रूपाणि चलन्ति परस्मैपदे ।
लट् लकार:
लृट् लकार:
लड्. लकार:
लोट् लकार:
विधिलिड्.
अथवा
आशीर्लिड्.
लिट् लकार:
लुट् लकार:
लुड्. लकार:
लृड्. लकार:
उपर्युक्ता प्रक्रिया तु केवलं प्रदर्शनार्थमस्ति । वस्तुत: एतदस्मरणे धातुरूपाणां विधि नैवागच्छति । तस्य कृते तु धातूनामस्मरणं पृथक् पृथक् करणीयमेव भवति । अत: कृपया अग्रे दीयमानानां धातूनामेव स्मरणं कुर्वन्तु । एतत् तु पश्यन्तु केवलमेकवारम् ।
इति


text:
बेङ्गळूरुग्रामान्तरमण्डलम्
बेङ्गळूरुग्रामान्तरमण्डलम् (Bangalore Rural district) अपि कर्णाटकस्य २९ मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति । १९८६ तमक्रैस्ताब्दस्य आगस्ट १५ दिनाङ्के समग्रबेङ्गळूरुमण्डलं नगरं ग्रामीणं च इति द्विधा विभक्तम् । राज्ये वैशाल्ये अस्य स्थानं १६ तमम् । एतत् कर्णाटकस्य आग्नेयकोणे अस्ति । ग्रामीणमण्डले चत्वारि उपमण्डलानि २५ प्रमुखाः ग्रामाः, १७१३ ग्रामाः, ९ पत्तनानि, २२९ ग्रामपञ्चायतानि च सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
विस्तीर्णता[सम्पादयतु]
५०१५ च.कि.मी.
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
देवनहल्ली, दोड्डबळ्ळापुर, होसकोटे, नेलमङ्गल च तानि उपमण्डलानि ।
नद्यः[सम्पादयतु]
अर्कावती, कण्वा, दक्षिणपिनाकिनी, त्रिभूतरी नद्यः अस्मिन् मण्डले प्रवहन्ति । पवित्रा प्रसिद्धा च नदी कावेरी अपि इतः १६कि.मी दूरे प्रवहति । कृषिकार्याणि एव एतेषां जनपदवासिनाम् उपजीविकासाधनं भवति । ते प्रायशः वृष्टिम् आश्रित्य कृषिकार्यं कुर्वन्ति । आम्रवृक्षाणाम् , पनसफलानाम्, द्राक्षाफलानाम्, बहुबीजफलानाम्, च कृषिम् अधिकतया कुर्वन्ति ।
प्रसिद्धक्षेत्राणि[सम्पादयतु]
सावनदुर्ग, अरिसिनकुण्टे, बृन्दावन, शिवगङ्गे, धारीसुब्रहमण्य, काकोळु, देवनहळ्ळी च ।
१.शिवगङ्गे[सम्पादयतु]
एतत् पर्वतीयक्षेत्रम् । अस्य एकशृङ्गगिरिः मन्दाकिनीपर्वतः वृषभाद्रिः कमदूगिरिः इति च नामानि सन्ति । अयं पर्वतः भिन्नभिन्नदिक्भ्यः भिन्नरुपेण दृश्यते । पर्वतः (४५५ पाद) आरोहणाय कष्टसाध्यः । सोपानमार्गः अस्ति । तत्र नैसर्गिकगुहालयाः शिखराणि देवस्थानानि च सन्ति । श्री गविगङ्गाधरेश्वरः, होन्नादेवी, शारदाम्बा, शान्तीश्वरः, बडेगणपतिः पादेकल्लु वीरभद्रः, एम्मे बसव इत्यादयः प्रमुखाः देवालयाः । प्रमुखतीर्थानि- गविमठसमीपे पातालगङ्गा, अगस्त्येश्वरतीर्थम् च । अत्यन्तकष्टेन गम्यस्थानानि तीर्थोदकं, कोडगुल्लु बसव, केम्पेगौडहजार इति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
बेङ्गळूरुतः ५६ कि.मी । नेलमङ्गलतः ३२. कि.मी । निडुवन् समीपस्थं रेल् निस्थानकम् अस्ति ।
२.घाटिसुब्रह्मण्यः[सम्पादयतु]
बेङ्गळूरुसमीपे अस्ति । एषः श्रीसुब्रह्मण्यदेवालयः अस्ति । अस्य समीपे एव श्रीनरसिंहः स्वयम् उद्भवगोचरः अस्ति । देवालयस्य पार्श्वे कुमारधारा इति पवित्रपुष्करिणी अस्ति । अत्र पुष्यशुद्धषष्ठीदिने बहवः आगच्छन्ति । अत्रैवा गवां यात्रा प्रसिद्धा, कर्णाटके अद्वितीया च ।
मार्गः[सम्पादयतु]
बेङ्गळूरुतः ५२ कि.मी. दोड्ड्बळ्ळापुरतः १२ कि.मी । समीपे माकळिरेलनिस्थानम् अस्ति ।


text:
नम(नमन करना) किरिया-पद वाक्यनि पयोगा
वत्तमान(पचुपन्न) कालो
पुरिस एकवचन बहुवचन
उत्तम पुरिस अहं बुद्धं नमामि। मयं/अम्हे बुद्धं नमाम।
मज्झिम पुरिस त्वं बुद्धं नमसि। तुम्हे बुद्धं नमत्थ।
अञ्ञ पुरिस सो बुद्धं नमति। ते बुद्धं नमन्ति।
भूत (अतीत) कालो
पुरिस एकवचन बहुवचन
उत्तम पुरिस अहं बुद्धं नमिं । मयं/अम्हे बुद्धं नमिम्ह/नमिम्हा।
मज्झिम पुरिस त्वं बुद्धं नमि। तुम्हे बुद्धं नमित्थ।
अञ्ञ पुरिस सो बुद्धं नमि । ते बुद्धं नमिंसु ।
अनागत कालो
पुरिस एकवचन बहुवचन
उत्तम पुरिस अहं बुद्धं नमिस्सामि। मयं/अम्हे बुद्धं नमिस्साम।
मज्झिम पुरिस त्वं बुद्धं नमिस्ससि। तुम्हे बुद्धं नमिस्सथ ।
अञ्ञ पुरिस सो बुद्धं नमिस्सति। ते बुद्धं नमिस्सन्ति।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २९७
विषहृन्मन्त्रौषधम्[सम्पाद्यताम्]
अग्निरुवाच
ओं नमो भगवते रुद्राय छिन्द विषं ज्वलितपरशुपाणये च ।
नमो भगवते पक्षिरुद्राय दष्टकं उत्थापय दष्टकं कम्पय
जल्पय सर्प्पदष्टमुत्थापय लल बन्व मोचय
वररुद्र गच्छ बध त्रुट वुक भीषय मुष्टिना
संहर विषं ठ ठ ।
पक्षिररुद्रेण ह विषं नाशमायाति मन्त्रणात् ।।
ओं नमो भगवते रुदज्र नाशय विषं स्थावरजङ्गमं
कृत्रिमाकृत्रिमविषमुपविषं नाशय नानाविषं दष्टकविषं
नाशय धम दम वम मेघान्धकारधाराकर्षर्निर्विषयीभव
संहर गच्छ आवेशय विषोत्थापनरूपं मन्त्रान्ताद्विषधारणं
ओं क्षिप ओं क्षिप स्वाहा ।
ओं ह्राँ ह्रीँ खीँ सः ठन्द्रौँ ह्रीँ ठः ।
जपादिना साधितस्तु सर्पान् बध्नाति नित्यशः ।। २९७.१ ।।
एकद्वित्रिचतुर्वीजः कृष्णचक्राङ्गपञ्चकः ।
गोपीजनवल्लभाय स्वाहा सर्वार्थसाधकः ।। २९७.२ ।।
ओं नमो भगवते रुद्राय प्रेताधिपतये गुत्त्व गर्ज्ज भ्रामय
मुञ्च मुह्य कट आविश सुवर्णपतङ्ग रुद्रो ज्ञापयति ठ ।
पातालक्षोभमन्त्रोयं मन्त्रणाद्विषनाशनः ।
दंशकाहिदंशे सद्यो दष्टः काष्ठशिलादिना ।। २९७.३ ।।
विषशान्त्यै दहेद्दंशं ज्वालकोकनदादिना ।
शिरीषवीजपुष्पार्कक्षीरवीजकटुत्रयं ।। २९७.४ ।।
विषं विनाशयेत् पानलेपनेनाञ्जनादिना ।
शिरिषपुष्पस्य रसभावितं मरिचं सितं ।। २९७.५ ।।
पाननस्याञ्चनाद्यैश्च विषं हन्यान्न संशयः ।
कोषातकीवचाहिङ्गुशिरीषार्कपयोयुतं ।। २९७.६ ।।
कुटुत्रयं समेषाम्बो हरेन्नस्यादिना विषं ।
रामठेक्ष्वाकुशर्वाङ्गचूर्णं नस्याद्विषापहं ।। २९७.७ ।।
इन्द्रबलाग्निकन्द्रोणं तुलसी देविका सहा ।
तद्रसाक्तं त्रिकटुकं चूर्णम्भक्ष्यविषापहं ।। २९७.८ ।।
पञ्चाङ्गं कृष्णपञ्चम्यां शिरीषस्य विषापहं ।। २९७.९ ।।
इत्यादिमहापुराणए आग्नेये विषहृन्मन्त्रौषधं नाम सप्तनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।


text:
मालाद्वीपः
मालदिव् हिन्दुमहासागरे स्थितानां २००० द्वीपानाम् समूहः अस्ति । एशियाखण्डस्य एषः अतिलघुदेशः अस्ति । अस्य विस्तारः २९८ चतुरस्रकि.मी । सागरतीरम् अतीवसुन्दरम् अस्ति । अत्र गम्भीरसागरे विनोदाय गमनम् अतीव प्रसिद्धम् । अत्र सागरे डालफिन् मीनानां क्रीडा अतीवमनोहारिणी अस्ति । नीलाः तिमिङ्गिलाः इत्यादयः विंशतिविधाः जलचराः अत्र सागरे सन्ति । तत्र तत्र वासार्य उपाहारवसतिगृहाणि (रेसार्ट) सन्ति । जगत्प्रसिध्दम् 'इथ' उपाहारवसतिगृहं बहूनां जनानाम् इष्टमभवति । अत्र काचकेन(glass) रचितं जलान्तस्थितम् उपाहारगृहम् अस्ति । सागरे १६ मीटर अधः एतदस्ति । सिङ्गापुरदेशे निर्माय एतत् जलान्तःभवनम् आनीतवन्तः । रङ्गाली द्वीपसमीपे एतत् अस्ति । अत्र चतुर्दशजनाः एककाले स्थित्वा आनन्दम् अनुभवितुं शक्नुवन्ति । एतस्य भवनस्य पारदर्शकम् अक्रिलिक् प्रावरणम् कृतम् अस्ति । भारतदेशतः अनेकजनाः अत्र आगच्छन्ति ।
उल्लेखाः[सम्पादयतु]
- ↑ १.० १.१ १.२ उद्धरणे दोषः : अमान्या
शृङ्खला;
imf2इत्यस्य आधारः अज्ञातः
- ↑ Human development statistical annex. undp.org (2011)


text:
भविष्यपुराणम्
भविष्य पुराणं (Bhavishya Purana) अष्टादशसु महापुराणेषु अन्यतमम् अस्ति | 'भविष्यपुराणं विषयवस्तुदृष्ट्या वर्णनशैलीदृष्ट्या च अत्यन्तम् उच्चकोटिकं पुराणम् ।प्रायः १५०००श्लोकात्मकं इदं। अस्मिन् पुराणे धर्मः, सदाचारः, नीतिः, उपदेशः, व्रतानि, तीर्थानि, दानानि, ज्योतिश्शास्त्रम्, आयुर्वेदःलोकस्थितिः श्राद्धः इत्येते विषयाः वर्णिताः सन्ति । तत्रापि विशेषतः सूर्यस्य माहात्म्यं,सूर्योपासनचिन्तनं भविष्यपुराणस्य वैशिष्ट्यम्।तत्र च ब्राह्मपर्व,वैष्णवपर्व,शैवपर्व,सौरपर्व,प्रतिसर्गपर्वभेदेन भविष्यपुराणम् पञ्चधा विभक्तम्।यवनादिचरित्रं तस्य नामस्य सार्थक्यं प्राप्नोति।
बाह्यसम्पर्कसूत्राणि[सम्पादयतु]
- वेद-पुराण
- महर्षि प्रबंधन विश्वविद्यालय-
- ज्ञानामृतम् - वेद, अरण्यक, उपनिषद् आदि
- वेद एवं वेदांग - आर्य समाज, जामनगरका जालघरमा सबै वेद एवं टीकाहरु उपलब्ध छन्।
- - वेद प्रचार
- वेद-विद्या_डॉट_कॉम


text:
अद्य रात्रौ अस्माकं गृहे स्वसारौ गरबा-नृत्याय मन्दिरं गन्तुं उद्युक्तौ भवतः स्म। तदा ज्वलितायाः सखा दूरभाषयति स्म अहं अद्य मन्दिरं न गमिष्यामि इति। तत् ज्ञात्वा ज्वलिता शुचिताम् अकथयत् अद्य अहं न गमिष्यामि इति। अद्य शुचितां नृत्यकरणस्य प्रबला इच्छा आसीत्। यतो हि ज्वलिता न गमिष्यति इति ज्ञात्वा शुचितया स्वस्य गमनम् अपि स्थगितम्। किञ्चित् काल परं ज्वलितायाः सखा पुनः दूरभाषयति अहं मन्दिरं गमिष्यामि इति। तत् परं ज्वलिता शुचिताम् अकथयत् अपि अहम् अपेक्षे भवति मह्यं न कुप्यति यदि अहम् इदानीं मन्दिरं गमिष्यामि इति। तत् श्रुत्वा शुचितायाः कोपबन्धः विस्फोटितः। गृहे स्वस्रोः अकलहतां स्वकक्षे गत्वा अक्रन्दताम् अस्वपिताम् च।
२००९-०९-२३ बुधवासरः (2009-09-23 Wednesday)


text:
310भो वअस्स, वासवदत्ता किं करिस्सदि त्ति ण जाणामि । सागरिआ उण दुक्करं जीविस्सदि त्ति तक्केमि ।
310भो वअस्स, वासवदत्ता किं करिस्सदि त्ति ण जाणामि । सागरिआ उण दुक्करं जीविस्सदि त्ति तक्केमि ।
अथ तोटकम्—
यथा रत्नावल्याम्— इत्यनेन वासवदत्तासंरब्धवचसा सागरिकासमागमान्तरायभूतेनानियतप्राप्तिकारणं तोटकमुक्तम् ।
-
‘भो वयस्य, वासवदत्ता किं करिष्यतीति न जानामि । सागरिका पुनर्दुष्करं जीविष्यतीति तर्कयामि ।’ इति च्छाया.↩
-
‘भर्त्रि, इयं सा चित्रशालिका । तद्वसन्तकस्य संज्ञां करोमि ।’ इति च्छाया.↩
- पृ॰ ११२↩
-
N.S.P. -yor abhisaṃdhīyamānatvād.↩
-
‘आर्यपुत्र, युक्तमिदं सदृशमिदम् । आर्यपुत्र, उत्तिष्ठ । किमद्याप्यभिजातायाः सेवादुःखमनुभूयते । काञ्चनमाले, एतेनैव लतापाशेन बद्ध्वानयैन दुष्टब्राह्मणम् । एतामपि दुष्टकन्यकामग्रतः कुरु ।’ इति च्छाया.↩
- पृ॰ १३२↩


text:
Monday, 16 July 2018
ऐतिहासिककाव्येषु आङ्गलसाम्राज्यम्।
Research Article No: 20180716
अनुसन्धानाध्ययनम्
Dr. ROHINI K.
Guest Lecturer
Dept. of SanskritSree Krishna college, Guruvayoor.
कैरलीभाषाया: व्यवस्थापक:, युगप्रभाव: केरलपाणिनि: इति नाम्ना प्रसिद्ध: ए. आर्. राजराजवर्मा महोदय:। अनेन विरचितमिदं काव्यं चरितमहाकाव्येषु अद्वितीयस्थानमर्हति। आङ्गलभारतचरित्रमेव वर्ण्यविषय:। अन्यचरितकाव्यापेक्षया आङ्गलसाम्राज्यस्य वर्णना नदीप्रवाहरूपेणैव भवति। आङ्गलभारतचरितं विशदरूपेण प्रतिपादित एका एव संस्कृतकृतिरस्ति आङ्गलसाम्राज्यम्।
लण्टन् नगरवर्णनया काव्यस्यास्य आरम्भ:। ‘ब्रिटीष् ईस्ट् इन्ट्या कम्पनी’ नाम संघटनाया:, 1900 तम भारताङ्गलचरितं च अत्र विशदरूपेण प्रतिपादयति। काव्येस्मिन् 23 सर्गेषु 1900 श्लोका: सन्ति। आङ्गलसाम्राज्ये 1911 श्लोका: सन्ति, किन्तु 11 श्लोका: कवि: तस्य एव ‘पञ्चाशत्पूर्तिपञ्चाशिका’ नामक काव्यात् स्वीकृता: भवन्ति। मातुल: ‘केरलकालिदास:’ इति प्रथित: केरलवर्मा वलियकोयितम्पुरान् महाभागस्य निर्देशानुसारमेव काव्यस्यास्य रचना कृता इति 1897 जूण् मासस्य दैनिक्यां लिखितमासीत्। ग्रन्थस्य अवतारिका ए. शेषय्या शास्त्रिमहोदयेन, लघुटिप्पणी टि. गणपतिशास्त्रिणा च लिखितं वर्तते। 1901 तमे वर्षे ग्रन्थस्यास्य प्रकाशनमभवत्। काव्येस्मिन् स्थल-कथापात्र-नदीनां नामानि स्थूललिप्या लिखिता वर्तते। प्रत्येकपुटस्य वामभागे तत्र वर्णितमुख्यविषयस्य वर्षस्य च विवरणमपि दत्तमस्ति।
अस्ति प्रशस्तेष्वतलान्तिकाब्धि-
क्षिप्तेषु विष्वक्पुरमाङ्गलेषु
तिंसा नदीतीरवतंसभूतं
भूमण्डनं लण्टननामधेयम्।।22 (आ. सा. 1/1)
एतेन श्लोकेन लण्टन् नगरस्य वर्णनया ग्रन्थारम्भ: भवति। कुमारसभ्मवस्य शैली एव अत्र प्रयुक्त: इति एतेन काव्येन ज्ञायते। प्रथमसर्गस्य नाम इन्ट्याप्रवेश: इत्यस्ति। काव्येस्मिन् 29 छन्दसां प्रयोग: कविना कृत:।
‘आद्यचरितानुवर्णना’ नामकस्य द्वितीयसर्गस्य 77 श्लोकेषु भारते आर्याणाम् आगमनकालत: मुगलचक्रवर्तीनां शासनपर्यन्तविस्तृतकालस्य रूपरेखा कृता वर्तते। क्लैव् वर्यस्य नायकत्वेन दक्षिणभारते आङ्गलानाम् आधिपत्यस्य शाक्तीकरणमेव ‘कर्णाटकास्कन्दनं’ नामके तृतीयसर्गे प्रतिपाद्यविषय:। चतुर्थसर्गस्य ‘परङ्गिनिष्कासनम्’ इति नाम अन्वर्थमेव। भारते फ्रञ्च् आधिपत्यस्य पतनमेव अस्मिन् सर्गे प्रतिपाद्यते। ‘कालगर्तरात्रिवृत्तम्’ इति पञ्चमसर्गस्य नाम, वङ्गविजय: एव षष्ठसर्गस्य नाम। बंगाल् कलापविवरणं तथा बंगाल् गवर्णर् पदव्यां क्लैव् वर्यस्य अवरोधनम् इत्यादय: सप्तमे सर्गे वर्णिता:। अष्टमे तु वारन्हेस्टिङ् वर्यस्य भरणपरिष्कार: रेगुलेटिंग् आक्ट्, पिट् वर्यस्य इन्ट्या आक्ट् इत्यादय: विषया: प्रतिपादिता:। नवमे सर्गे मराठाचरितं, दशमे मैसूर् चरितं च उपवर्णितम्। अनन्तरसर्गत्रये तथा चतुर्दशसर्गस्य पञ्चविंशतिश्लोकपर्यन्तं टिप्पुसुल्तान् राज्ञ: वर्णना च भवति। चतुर्दशसर्गस्य शिष्टश्लोकै: वेल्लस्लीप्रभो: शासनवर्णना कृता वर्तते। पञ्चदश सर्गे मरात्ताराज्ञां पराजय:, षोडशसर्गे ब्रिटीष् शासकै: विहितशासनक्रम: चित्रित:। मध्यभारतोधृति: च सप्तदशसर्गे:, आम्हेस्ट् बेन्टिक् आक्लन्ट् इत्यादयानां भरणाधिपानां भरणक्रम: अष्टादशे सर्गे च उपवर्णित:। डेल्हौसे: नयतन्त्रै: जायमानं सिक् पतनमेव नवदशसर्गस्य प्रतिपाद्यविषय:। डेल्हौसी प्रभो: रेल् व्यवस्था, पत्रालयव्यवस्था, विद्याभ्यासपरिष्कार: च विंशे सर्गे प्रतिपादित:। प्रथमस्वातन्त्र्यसंग्रामवर्णना एव महासमुप्पिञ्चिलं इत्यस्मिन् एकविंशे अध्याये वर्ण्यते। राजश्रीपरिग्रहमिति द्वाविंशसर्गस्य नाम। यद्यपि आङ्गलसाम्राज्यस्थापनमिति काव्यस्येतिवृत्तम् एषु अध्यायेषु समाप्तं याति, तथापि विक्टोरिया राज्ञ्या: भरणस्वीकारोद्घोष: तत्कालीनभरणक्रम: इत्यादि विषयान् प्रवक्तुं साम्राज्यसिद्धिरिति त्रयोविंशसर्गस्य विनियोग: कविना विहितं वर्तते।
विषयदृष्ट्या आङ्गलशासनप्रशंसनमेव कवे: मुख्यलक्ष्यमित्यत: कालिकप्रसक्तिरेव वर्तते। रचनाशैल्या: मनोहारितया ऐतिहासिकप्रधानतया च आङ्गलसाम्राज्यमिति अस्य काव्यस्य महत्तमं स्थानं चरितकाव्यप्रस्थाने वर्तते इत्यत्र नास्ति सन्देह:।


text:
उदार जगदाधार
उदार जगदाधार देहि मे वरमीदृशम्।
स्वस्वरूपानुसन्धाने रतं भवतु मेऽन्तरम्॥१॥
कामक्रोधादिसंवास: कदा न स्यान्मदन्तरे। अखण्डितं वसेन्मूर्ति: सुन्दरी तव हे हरे॥२॥
शरीरेऽपि गृहे द्वारे स्त्रीपुत्रादिपरिग्रहे। अनासक्तं भवेच्चित्तमासक्तं त्वदनुग्रहे॥३॥
न धनं न च वा मानो न वा कीर्तिर्भवेन्मम। मोहरूपात् परं पाशात् कण्ठं मोचय रे मम॥४॥
न भोगो न च वा त्यागो न विद्या न च वा कला। अनुद्वेगे पादपद्मे भक्तिर्मेऽस्तु सदामला॥५॥
हरिरूपा नरा नार्यो बहिरन्तर्भवन्तु मे। ‘राम कृष्ण हरे’ मन्त्रं व्याहरेद् वैखरी मम॥६॥
अहं ममेति लीनं स्यात् त्वं तव भवतूदितम्। अहं-त्वं-ता जगन्नाथ तत्त्वं भवतु चैककम्॥७॥
देवभक्तमयं द्वैतमद्वैतेऽखण्डिते सति। दर्शय देवदेवेश प्रार्थनैषा हि त्वां प्रति॥८॥
वर्ग:स्वरूपानन्दस्वामिकृतय: कविता: