text:
Vastu Shanti – Sanctification of living and working Space
Sanctification of living and working Space
At the end there is a little excerpt from my book “वास्तु शान्ति पद्धति:”.
Vastu Shanti is a ritual performed to sanctify a building. The ritual disintegrates all negative prana and replaces it with healthy, positive and harmonious prana. This technique consecrates the space and and has a deep impact upon the atmosphere and the occupants.
वास्तु शान्ति for new Buildings
During the journey of a structure from being a blueprint to its final shape, the land and the structure undergo numerous operations. The land is dug, drilled, burrowed, bulldozed, leveled, landscaped, sometimes even blasted. The structure faces hammering, cutting, welding, machining, movement of labour and machines…the list is long. By the time a building is complete it collects various types of negative and violent energies. Therefore, before the building is occupied it needs to be cleansed and consecrated.
वास्तु शान्ति for existing/old Buildings
A building becomes a repertory of the emotions, sentiments and feelings of its occupants. Every single feeling gets engrained in the structure – in the walls, in the furniture, in the very atmosphere. In certain areas the accumulation is high, for example the attic, the basement, the corners, under the stairs, below the ceiling, the corridors, and all such areas which are less frequented.
Over a period of time this accumulated energy starts hampering the movements of the fresh and revitalizing energy in the building. This increases the negativity in personal lives, relationships, physical and mental health, emotional stability and financial health of the occupants.
Negative energy can also stay on from the previous occupants of the place, even much after they have left. For example, if the previous occupant of an office had become bankrupt, or if the previous tenant of a house had suffered from a long illness, unless the space is not consecrated its stagnant energy would inflict a highly harmful impact on the new occupant.
Buildings also need to be undergo a space cleaning if the occupants have been through a traumatic experience like a separation, a fight, a divorce, a loss, or if there has been a death.
In modern lifestyles the strongest generators of negative energy are the electromagnetic equipments. Televisions , Computers, Refrigerator, microwave ovens, vacuum cleaners, mobile phones, laptops, headphones, electric blankets etc generate enough radiation to induce insomnia, miscarriages, allergies, hyperactivity in children.
There are also external sources of bad energy. A house is very likely to accumulate bad energy and vibrations if it is beneath a power cable, very close to railway line, high hoardings, flyovers, cemetery, abattoir, a place of worship, anthills, quarries, electricity generating station near a hospital, or if it faces a dead lane.
The Benefits of वास्तु शान्ति
The act of space cleaning itself is so beautiful that the very act can instill tranquility within you.
- As the dirty diseased stale prana is replaced with fresh vitalizing healthy energy, the building begins to ‘breathe’ once more. The chi begins to circulate and harmony returns with happiness.
- Our personal relationships begin to improve. So does the physical health.
- The sense of tfatigue is replaced by a sense of well being.
- Difficult issues in life start getting resolved.
- Disharmony between friends and partners begins to disappear
But the biggest advantage of consecrating the outer space is that there is a corresponding consecration of our inner space also. The sense of insecurity, timidity, failure is replaced by self-confidence, poise, determination, harmony and peace in our lives.
Below is a little excerpt showing the steps of the Vastu Shanti Puja and the wordings of Vastu Shanti Sankalpa in Sanskrit from my book वास्तु शान्ति पद्धति: .
वास्तु शान्ति पद्धति:
अरुण नायक
वास्तुस्थपतिः
वास्तुसिन्धु
© अरुण नायक, वास्तुस्थपतिः
सर्वाधिकार सुरक्षित
प्रथम संस्करण सन् २०११
अनुक्रमणिका
१. प्रयोगारम्भ
२. स्वस्तिवाचन
३. गणपति स्मरण
४. संकल्प
५. श्री गणेशाम्बिका पूजन
६. आचार्य वरण
७. विघ्नोत्सारण
८. कलश स्थापन
९. पुण्याहवाचन
१०. षोडशमातृका पूजन
११. वसोर्धारा पूजन
१२. आयुष्यसूक्त
१३. नान्दीश्राद्ध
१४. चतुःषष्टियोगिनि पूजन
१५. क्षेत्रपाल पूजन
१६. नवग्रहादिदेवता पूजन
१७. अधिदेवता पूजन
१८. प्रत्यधिदेवता पूजन
१९. पञ्चलोकपाल पूजन
२०. दिक्पाल पूजन
२१. सर्वतोभद्रमण्डल पूजन
२२. वास्तुमण्डलपूजन
२३. होम
२४. बलिदान
२५. पूर्णाहूति
२६. त्रिसूतिवेष्टन जलदुग्धधारा ध्वज-पताका स्थापन
२७. वास्तुपुरुष प्रार्थना
२८. संकल्प
२९. उत्तरपूजनम्
३०. अभिषेक
३१. छायापात्रदान
३२. देवविसर्जन
पूजामारम्भेत् !&nbs सावधान! सावधान! सावधान !
ध्रुवं ते राजा वरुणो ध्रुवं देवो बृहस्पतिः ।ध्रुवन्त इन्द्रश्चाग्निश्च राष्ट्रं धारयतां ध्रुवम् ॥
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णु गुरुर्देवो महेश्वरः। गुरुः साक्षात्परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥
अखण्डमण्डलाकारं, व्याप्तं येन चराचरम् । तत्पदं दर्शितं येन, तस्मै श्री गुरवे नमः॥
श्री नाथादि गुरुत्रयं गणपतिं पीठत्रयं भैरवं सिद्धौघं बटुकत्रयं पदयुगं दूतिक्रमं मण्डलम्।
वीरान्द्वयष्टक चतुष्टषष्टिनवकं वीरावलि पञ्चकं श्रीमन्मालिनिमन्त्रराजसहितं वन्दे गुरोर्मण्डलम्॥
व्यासं वसिष्ठनप्तारं शक्तेः पौत्रमकल्मषम्।पराशरात्मजं वन्दे शुकतातं तपोनिधिम॥
व्यासाय विष्णुरूपाय व्यासरूपाय विष्णवे।नमो वै ब्रह्मनिधये वासिष्ठाय नमो नमः॥
नमो ब्रह्मण्यदेव्याय गोब्राह्मणहिताय च । जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः ॥
शुक्लांबरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम्।प्रसन्नवदनं ध्यायेत सर्वविघ्नोपशान्तये॥
यस्य स्मरणमात्रेण जन्मसंसारबन्धनात्।विमुच्यते नमस्तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे॥
अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा ।यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभन्तरः शुचिः ॥
त्रिराचम्य – आत्मतत्त्वं शोधयामि स्वाहा, विद्यातत्त्वं शोधयामि स्वाहा, शिवतत्त्वं शोधयामि स्वाहा, सर्वतत्त्वं शोधयामि स्वाहा ।
शिखाबन्धनम् – चिद्रूपिणी महामाये दिव्यतेजः समन्विते। तिष्ठ देवि शिखाबद्द्वे तेजोवृद्धिम् कुरुश्व मे॥
पवित्रीधारण कुरु।
भूमि स्पर्श: – पृथ्वी त्वया धृता लोका देवि त्वम् विष्णुना धृता।त्वम् च धारय मां देवि पवित्रं कुरु ममासनम्।
आसन स्पर्श: – अनन्तासनाये नमः, विमलासनाये नमः, कमलासनाये नमः
बायीं ओर गुरु को व दाहिनि ओर गणपति को प्रणाम करें।
स्वस्तिवाचनम्
गणानां त्वा गणापति हवामहे प्रियाणां त्वा प्रियपति निधीनां त्वा निधिपति हवामहे, वसोमम । आहमजानि गर्भधमा त्वमजासि गर्भधम्॥ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्तिनो बृहस्पतिर्दधातु ॥ पयः पृथिव्यां पय ओषधीषु पयो दिव्यन्तरिक्षे पयो धाः।पयस्वतीः प्रदिशः सन्तु मह्यम॥द्यौः शान्तिरन्तिरिक्ष शान्तिः पृथिवी शान्तिरापः शान्तिरोषधयः शान्तिः वनस्पतयः शान्तिर्विश्वे देवाः शान्तिर्ब्रह्म शान्तिः सर्व शान्तिः शान्तिरेव शान्तिः सा मा शान्तिरेधि । शान्ति॒ शान्ति॒ शान्ति॑॥ सुशांतिर्भवतु । सर्वारिष्टशांतिर्भवतु ॥
दूर्वाक्षान् गृहीत्वा करसम्पुटीकृत्य मंगलश्लोकान् पठेत् –
सुमुखश्चैकदन्तश्च कपिलो गजकर्णकः। लम्बोदरश्च विकटो विघ्ननाशो विनायकः ॥१
धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो भालचन्द्रो गजाननः।द्वादशैतानि नामानि यः पठेच्छृणुयादपि ॥२
विद्यारंभे विवाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा।संग्रामे संकटे चैव विघ्नस्तस्य न जायते॥३
शुक्लाम्बरधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजम्।प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये॥४
अभीप्सितार्थ-सिद्धयर्थं पूजितो यः सुराऽसुरैः । सर्व विघ्नहरस्तस्मै गणाधिपतये नमः॥५
सर्वमगंल मांगल्ये शिवे सर्वार्थ साधिके । शरण्ये त्र्यम्बके गौरी नारायणि नमोऽस्तुते॥६
सर्वदा सर्वकार्येषु नास्ति तेंषाममङ्गलम् । येषां हृदिस्थो भगवान् मंगलायतन हरिः॥ ७
तदेव लग्नं सुदिनं तदेव ताराबलं चंद्रबलं तदेव । विद्याबलं दैवबलं तदेव लक्ष्मीपते तेऽङ्घ्रियुगं स्मरामि ॥८
लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः। येषामिन्दीवरश्यामो हृदयस्थो जनार्दनः॥८
विनायकं गुरुं भानुं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् । सरस्वतीं प्रणम्यादौ सर्वकार्यर्थसिद्धाये ॥९
अभीप्सितार्थसिद्ध्यर्थ पूजितो यः सुरासुरैः । सर्वविघ्नहरस्तस्मै गणाधिपतये नमः॥१०
सर्वेश्वारब्धकार्येषु त्रयास्त्रिभुवनेश्वराः । देवा दिशन्तु नः सिद्धिं ब्रह्मेशानजनार्दनाः॥११
सिद्धि बुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणाधिपतये नमः। लक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः। उमामहेश्वराभ्यां नमः। वाणीहिरण्यगर्भाभ्यां नमः। शचीपुरन्दराभ्यां नमः। मातापितृचरणकमलेभ्यो नमः। इष्टदेवताभ्यो नमः। कुलदेवताभ्यो नमः। ग्रामदेवताभ्यो नमः। स्थानदेवताभ्यो नमः। वास्तुदेवताभ्यो नमः। सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः।सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमः।निर्विघ्नमस्तु ॥
हाथ में लिए हुए अक्षत और पुष्पों को चौकी पर समर्पित कर दें ।
संकल्प
ऐं ह्रीं श्रीं नमः परत्मात्मने श्री पुराणपुरुषोत्तमस्य श्री विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्याद्य श्रीब्रह्मणो द्वितीयपरार्ध्वे श्रीश्वेतवाराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरेऽष्टाविंशतितमे कलियुगे प्रथमचरणे जम्बूद्वीपे भारतवर्षे भरतखण्डे आर्यावतार्न्तर्गत ब्रह्मवर्तैकदेशे पुण्यप्रदेशे –प्रदेशे — नगरे –ग्रामे बौद्धावतारे वर्तमाने –नाम संवत्सरे महामांगल्यप्रदे मासानाम् मासोत्तमे अमुक मासे अमुक पक्षे अमुक तिथौ अमुक वासरे अमुक नक्षत्रे सकलशास्त्र-श्रुति-स्मृति – पुराणोक्त फलप्राप्तिकामः — गोत्रोत्पन्न –शर्माहं अस्माकं सकुटुंबानां सपरिवाराणां क्षेमस्थैश्वर्य अभिवृद्ध्यर्थं श्री परमेश्वरं प्रीत्यर्थं मम अस्य वास्तोः निर्माण काले विविध विटपी वल्ली गुल्मपक्षी पिपिलिका मशकादि नानविध प्राणी हिंसा जनित दुरित शमन यथोत्त आय व्ययादि साधनानां हीनादिकता दोष निरसन वास्तुपुरुषस्य शिरादि पादपर्यंत नानाविध अवयव छेदन खननारंभादि प्रमाद उपशमनार्थं सकल दुरित शांतिद्वारा अस्य आस्तोः शुभता सिद्ध्यर्थं क्षेम पुष्टि तुष्टि ऐश्वर्य सपुत्रस्त्रीबान्धवस्य पराम्बाऽनुग्रहतो ग्रहकृत – राजकृत – सर्वविध-पीड़ा- निवृत्ति पूर्वकं नैरुज्य- दीर्घायुः – पुष्टि – धनधान्य समृद्यर्थं, सर्वापन्निवृत्ति- सर्वारिष्टनिरसनार्थं , सर्वाभीष्ट- फलावाप्ति धर्मार्थ- काम-मोक्ष-चतुर्विध पुरुषार्थ सिद्धयर्थं ममालक्ष्मी-परिहारपूर्वक-महैश्र्वर्यफलावाप्त्यर्थं -धनधान्य पुत्रपौत्र अभिवृद्धिर्थं सुखेन चिरजीवन स्वर्निवास सिद्धिद्वारा आचार्यादि ब्राह्मणद्वारा वास्तुशांतिं करिष्ये ।
पुनर्जलादिकमादाय – तदङ्गत्वेन निर्विघ्नतासिद्ध्यर्थं श्रीगणपत्यादिपूजनम्, आचार्यवरणं, गणेशपूजनं, मातृका पूजनं, नवग्रहपूजनम्, कलशपूजनम्, नांदीश्राद्ध, ओंकारादिसर्वमण्डलदेवतापूजनम् होमकर्माहं च करिष्ये।


c: text/html

text:
सूत्रच्छेद:
परोक्षे - सप्तम्येकवचनम् , लिट् - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
परोक्षे अनद्यतने भूते धातो: पर: लिट् प्रत्यय:
सूत्रार्थ:
अनद्यतन-परोक्ष-भूतकालं द्योतयितुम् लिट्-लकारस्य प्रयोगः भवति ।
"अनद्यतन" इत्युक्ते यत् अद्यतन न, तत् । "परोक्ष" इत्युक्ते अक्ष्णः परः । अतः या अनद्यतने भूते जाता क्रिया कर्त्रा न दृष्टा, तां दर्शयितुम् लिट्-लकारस्य प्रयोगः क्रियते ।
यथा - रामः वनम् जगाम । कृष्णः कंसम् जहान । त्वं ह्यः गीतां पपाठिथ ।
ज्ञातव्यम् - लिट्-लकारस्य प्रयोगः उत्तमपुरुषे अपि भवितुं शक्यते । यत्र कर्ता स्वस्य ज्ञानं विना एव (सुप्तावस्थायाम् / संमोहन-अवस्थायाम् / नशां कृत्वा वा) किञ्चित् कार्यम् करोति, तत्र अनन्तरम् तस्य कार्यस्य उल्लेखं कर्तुम् कर्ता लिट्-लकारस्य प्रयोगः कर्तुं शक्नोति । यथा - "सुप्तो ऽहं किल विललाप" । इत्युक्ते - "यदा अहं सुप्तः आसम् तदा निद्रायां स्थितौ एव किञ्चित् उक्तवान् वा" इति ।
One-line meaning in English
लिट्-लकार is used to indicate an action which was done yesterday or before and which was not seen by the speaker of the sentence.
काशिकावृत्तिः
भूतानद्यतने इति वर्तते। तस्य विशेषणं परोक्षग्रहणम्। घूतानद्यतनपरोक्षे ऽर्थे वर्तमनाद् धात्ः लिट् प्रत्ययो भवति। ननु धात्वर्थः सर्वः परोक्ष एव? सत्यम् एतत्। अस्ति तु लोके धात्वर्थेन अपि कारकेषु प्रत्यक्षाभिमनः। स यत्र न अस्ति तत् परोक्षम् इत्युच्यते। चकार। जहार। उत्तमविषये ऽपि चित्तव्याक्षेपात् परोक्षता सम्भवत्येव। तद् यथा सुप्तो ऽहं किल विललाप। अत्यन्तापह्नवे च लिड् वक्तव्यः। कलिङ्गेषु स्थितो ऽसि? हानं कलिङ्गञ् जगाम। दक्षिणापथं प्रविष्टो ऽसि? नाहं दक्षिणापथं प्रविवेश।
`ननु च` इत्यादि। धात्वर्थो हि पूर्वापरीभूतावयवा साध्यमाना क्रिया। यच्च साध्यमानं तदसत्। तच्चासदिन्द्रियाणामविषयः, तेषां सद्विषयत्वात्। यच्चेन्द्रियाणामविषयः तत् परोक्षमिति स एव हि धात्वर्थः परोक्षः, ततः परोक्षग्रहणमनर्थकम्, व्यवच्छेद्याभावादिति भावः।`सत्यमेतत्` इति। यदनन्तरमुक्तम्। यदि सत्यमेतत् तदा कस्य व्यवच्छेदार्थं परोक्षग्रहणं कृतमित्याह-- `अस्ति तु` इत्यादि। यत्र साध्यानि प्रत्यक्षाणि तत्रानिष्पन्ने क्रियात्मनि धात्वर्थे प्रत्यक्षाभिमानो लोकस्य भवति। ननु च सावधानान्यपि नैव प्रत्यक्षाणि;शक्तिस्वभावत्वात्, शक्तेश्च कार्यानुमेयत्वात्, न ह्रशक्तौ कार्यं करोतीति कार्यकरणे शक्तिरनुमीयते; तत् किमुच्यते साधनानि प्रत्यक्षाणि? नैष दोषः;`द्रव्याश्रिता हि शक्तयः`इति द्रव्यस्य प्रत्यक्ष्तवादाश्रयधममाश्रितेषु शक्त्यात्मकेषूपचार्याण्येतान्यपि प्रत्यक्षाणीत्युच्यन्ते। अथ वा-- तदपि साधनाश्रयं द्रव्यशक्तिमतोर्भेदस्याविवक्षितत्वात् साधनशब्देनोच्यते; तदनेन परोक्षग्रहणेन प्रत्यक्षाभिमानोऽस्ति, स एव परोक्ष इच्युच्यते-- तदाह-- `स यत्र नास्त` इति। आत्मविषय उत्तमस्य च धात्वर्थस्य परोक्षत्वं नोपपद्यते; तत्साधनानां प्रत्यक्षत्वात्। तत्र लोकस्य प्रत्यक्षत्वात्, ततश्चोत्तमेन सिध्यतीति चोद्यमाशङ्क्याह-- `उत्तमविषये` इत्यादि। आत्मसाध्या हि क्रिया, यत्र चित्तविक्षेपान्नोपपद्यते, तदासौ परोक्षा भवति, तेनोत्तमविषयेऽपि परोक्षभावः। तद्भवत्येव। `विललाप` इति। लपेर्विपूर्वस्योत्तमे णलि रूपम्।`अत्यन्तापह्नवे` इति। प्रत्यक्षमेतत्। अपह्नवः = अपलापः। स क्चिदत्यन्तो भवति यः सर्वापह्नवः, क्वचिदनत्यन्तो य एकदेशापह्नवः। तत्र योऽत्यन्तः स सर्वापह्नवः, तत्र लिड्वक्तव्य, व्याख्येय इत्यर्थः। व्याख्यानं त्विहापि बहुलग्रहणमाश्रित् कत्र्तव्यम्। कश्चित् केनचित् पृष्टः-- `कलिङ्गेषु प्रस्थितोऽसि`इत्यादि। स एवमाह-- `नाहं कलिङ्गान् जगाम्` इति। अत्र केवलं न कलिङ्गविषयस्यापह्नवोऽपि तु गमनस्यापीति विद्यतेऽत्यन्तापह्नवः। यस्तु स्थानमात्रस्यापह्नवो न गमनस्यापि , तदानत्यन्तापह्नवे लङेव भवति-- न हि कलिङ्गेषु प्रत्यतिष्ठ इति। तथा कश्चित् केनचित् पृष्टः दक्षिणापथं प्रविश्य त्वयेदं कार्यं कृतमिति। स एवमाह-- `नाहं दक्षिणापथं प्रविवेश` इति। अत्रापि विद्यतेऽत्यन्तापह्नवः। तथा हि-- न केवलं दक्षिणापथपिषयं कार्यं प्रतिषिध्यते, अपि तु प्रवेशमपि॥
परोक्षे लिट्॥ परोक्षशब्दोऽयमतीन्द्रियवाचो प्रसिद्धः। व्युत्पत्तिस्तु परमक्ष्णः परोक्षम्, मयूरव्यंसकादित्वात्समासः, ठच्प्रत्यन्ववपूर्वात्ऽ इत्यत्राजिति योगविभागादच् समासान्तः। वृत्तिविषये चाक्षिशब्दः सर्वेन्द्रियवचनः, न चक्षुः पर्यायः; अन्यथेन्द्रियान्तरविज्ञातं वस्तु परोक्षमापद्येत । एवं च कृत्वा दर्शनपर्यायोऽक्षिशब्दो न भवतीति ठक्ष्णोऽदर्शनात्ऽ इत्येवाच् समासान्तोऽस्तु। अन्ये तु ठ्प्रतिपरसमनुभ्योऽक्ष्णःऽ इति शरत्प्रभृतिषु पाठादच् समासान्त इत्याहुः। स च यद्यप्यव्ययीभावे विधीयते, तथापि परशब्देनाव्ययीभावासम्भवात्समासान्तरे विज्ञायते। एवं तु ठ्क्रियायां परोक्षायाम्ऽ इति भाष्यप्रयोगे टिल्लक्षणो ङीप् प्राप्नोति, तस्मादजन्त एवायम्। तत्र परतः परशब्दस्य परो भावोऽस्मादेव निर्द्देशाद्भवति, परशब्दादुतरस्याक्षिशब्दस्यादेरुत्वं वा। ननु चेत्यादि। एकफलोद्देशेन प्रवृतत्वादैक्यमिवापन्ना विततरूपः क्षणप्रवाहो धात्वर्थः, स कार्त्स्न्येनैकस्मिन्क्षणे न सम्भवतीति सद्वस्तुविषयैरिन्द्रियैर्न गह्यते, ततश्चैकैकस्य क्रियाक्षणस्य प्रत्यक्षत्वेऽपि समूहरूपो धात्वर्थः सर्वः परोक्ष एव, ततश्चाव्यभिचारादविशेषणमिति भावः। सत्यमेतदिति। अनन्तरोक्तं मन्यते। किमर्थ तर्हि परोक्षग्रहणमित्याह---अस्त्विति। यत्र साधनशक्त्याश्रयभूतं फूत्कारसीत्कारादिविशिष्ट्ंअ संरब्धरूपं द्रव्यं प्रत्यक्षम्, तत्र धात्वर्थ एव प्रत्यक्षाभिमानो लौकिकानाम्। अभिमानःउमिथ्याज्ञानम्, तद्व्यावृतये परोक्षग्रहणम्। यदि तर्हि यत्र साधनशक्त्याश्रयं द्रव्यं परोक्षम्, तत्र लिङ् भवति तर्हि उतमो न प्राप्नोति, तत्र हि बुद्धीन्द्रियशरीरादिसंघातः कर्ता, स चात्मनः प्रत्यक्ष एव। ठ्परस्मैपदानाम्ऽ इति तु णलादेशवचनं ठ्णलुतमो वाऽ इति च, ठ्च्छन्दसि लुङ्लङ्लिटःऽ,ठत्यन्तापह्नवेऽ इति चापरोक्षे यो लिट् तद्विषयं भविष्यतीत्यत आह---उतमविषयेऽपि चितव्याक्षेपादिति। मदस्वप्नादिभिश्चिते व्याक्षिप्ते भवति वै कश्चित्स्वकृतमेव न जानाति, पश्चादेव त्वया कृतमिति पार्श्वस्थेभ्यः श्रुत्वा प्रयुंक्ते---सुप्तोऽहं किल विललापेति। किलेत्यज्ञानं सूचयति। अत्यन्तापह्नव इति। अपह्नवःउअलापः। कलिङ्गो नामजुगुप्सितो देशः, तत्र प्रविश्य त्वया चिरकालं स्थितमिति कश्चिदुक्तस्सन्नाह---नाहं कलिङ्गं जगामेति। न केवलमवस्थानमेव प्रतिषिध्यते, किं तर्हि? तद्धेतुभूतगमनमपीति भवत्यत्यन्तापह्नवः। तथा दक्षिणापथं प्रविश्यायाज्ययानादिकं त्वया कृतमिति कश्चिदुक्तः सन्नाह---नाहं दक्षिणापथं प्रविवेशेति। अत्राप्ययाज्ययाजनादेर्हेतुभूतः प्रवेश एव प्रतिषिद्ध्यत इत्यत्यन्तापह्नवः। क्वचित् दक्षिणापथं प्रविष्टोऽसीति वृतावेव पठ।ल्ते, तत्र प्रविश्येदं कृतवानित्यर्थः॥
सिद्धान्तकौमुदी
भूतानद्यतनपरोक्षार्थवृत्तेर्धातोर्लिट् स्यात् । लस्य तिबादयः ॥
परोक्षे लिट्। `अनद्यने ल`डित्यस्मादनद्यतन इत्यनुवर्तते। `भूते` इत्यधिकृतम्। परोक्षत्वं धात्वर्थविशेषमं, तदाह--भूतानद्यतनेत्यादिना। अतीतरात्रेरन्त्ययामेन आगमिरात्रेराद्ययामेन सहितो दिवसोऽद्यतन इति लुङ्?सूत्रभाष्ये कैयटे स्थितम्। परोक्षत्वं तु वर्षशतवृत्तत्वमित्येके। वर्षसहरुआवृत्तत्वमित्यपरे। द्व्यहवृत्तत्वं, त्र्यहवृत्तत्वं, त्र्यहवृत्तत्वं चेत्यन्ये। कुड�कटाद्यन्तरितत्वमितीतरे। एते पक्षा भाष्ये स्थिताः। तत्र प्रयोक्तुरिन्द्रियाऽगोचरत्वं परोक्षत्वमित्येव सर्वसंमतमित्यलम्। लस्य तिबादय इति। तिबादिनवकमित्यर्थः।
यद्यप्यधिश्रयणादिव्यापाररूपा क्रिया सर्वा परोक्षैव।उक्तं हि भाष्ये-- `क्रिया नामेयमत्यन्ताऽपरिदृष्टा पूर्वापरीभूतावयवा न शक्या पिण्डीभूता निदर्शयितु`मिति, तथापि तदनुकूलशक्तिमतां व्यापाराऽविष्टानां साधनानां परोक्ष्यमिह विव7#इतम्। तेन क्रियाऽनाविष्टसाधनमात्रप्रत्यक्षेऽपि लिङ्भवत्येव। अयं पपाच। त्वं पेचिथ॥ ननु क्रियाशब्दवाच्यादिश्रयणा[धः श्रयणा]दिव्यापाराणां युगपत्प्रत्यक्षविषयत्वेऽपि क्रमशः प्रत्यक्षविषयत्वमस्ति, यत्र तु क्रमशोऽपि प्रत्यक्षविषयत्वं नास्ति तत्र हि पारोक्ष्यं क्रियायाः, ततश्च लिडुत्तमपुरुषो दुर्लभ इति चेत्। अत्राहु--- स्वव्यापारस्यापि वर्तमानतादशायां व्यासह्गादिना स्वयमप्रतिसन्धाने ततः कार्येणानुमितौ भवत्येव, `बहु जगद पुरस्तात्तस्य मत्ता किलाह`मितिवदिति।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
भूतानद्यतन परोक्षार्थवृत्तेर् धातोर्लिट् स्यात्। लस्य तिबादयः।
महाभाष्यम्
परोक्षे लिट् (882) (515 लिडि्वधिसूत्रम्।। 3 । 2 । 2 आदृ 16) (परोक्षशब्दसिध्यधिकरणम्) (आक्षेपभाष्यम्) परोक्ष इत्युच्यते। किं परोक्षं नाम?। (समाधानभाष्यम्) परमक्ष्णः परोक्षम्।। (प्रश्नभाष्यम्) अक्षि पुनः किम्?। (समाधानभाष्यम्) अश्नोतेरयमौणादिकः करणसाधनः सिप्रत्ययः। अश्नुतेऽनेनेत्यक्षि। (आक्षेपभाष्यम्) यद्येवं परोक्षमिति प्राप्नोति। (दूषणपरिहारभाष्यम्) नैष दोषः।। (3005 निपातनवार्तिकम्।। 1 ।।) - परोभावः परस्याक्षे परोक्षे लिटि दृश्यताम्- (भाष्यम्) परशब्दस्याक्षशब्दे उत्तरपदे परोभावो वक्तव्यः।। (3006 निपातनान्तरवार्तिकम्।। 2 ।।) - उत्वं वादेः पारदक्ष्णः - (भाष्यम्) अथ वा परशब्दादुत्तरस्याक्षिशब्दस्योत्वं वक्तव्यम्।। (3007 निपातनान्तरवार्तिकम्।। 3 ।।) - सिद्धं वास्मान्निपातनात्- (भाष्यम्) अथ वा निपातनादेव सिद्धं परोक्षे लिड् इति।। (परोक्षार्थविशेष्यविचाराधिकरणम्) (आक्षेपभाष्यम्) कस्मिन्पुनः परोक्षे लिड् भवति?। (समाधानभाष्यम्) काले। (समाधानबाधकभाष्यम्) न वैकालाधिकारोस्ति। (समाधानान्तरभाष्यम्) एवं तर्हि धातोः इति वर्तते, धातौ परोक्षे।। (समाधानबाधकभाष्यम्) धातुर्वै शब्दः। न च शब्दस्य प्रत्यक्षपरोक्षतायां संभवोस्ति। (समाधानसाधकभाष्यम्) शब्देऽसंभवादर्थे कार्यं विज्ञास्यते ‐ -परोक्षे धातौउपरोक्षे धात्वर्थ इति।। (आक्षेपभाष्यम्) कः पुनर्धात्वर्थः। (समाधानभाष्यम्) क्रिया क्रियायां परोक्षायामिति।। (समाधानबाधकभाष्यम्) यद्येवं ह्योपचदित्यत्र लिट् प्राप्नोति। किं कारणम्?। क्रिया नामेयमत्यन्तापरदृष्टा अनुमानगम्याऽशक्या पिण्डीभूता निर्दर्शयितुम्। यथा गर्भो निर्लुठितः।। (समाधानभाष्यम्) एवं तर्हि साधनेषु परोक्षेषु। (आक्षेपभाष्यम्) साधनेषु च परोक्षेषु भवतः कः संप्रत्ययः?। (समाधानभाष्यम्) यदि तावद् गुणसमुदायः साधनम्। साधनमप्यनुमानगम्यम्।। (भाष्यम्) अथान्यद् गुणेभ्यः साधनम्, भवति प्रत्यक्षपरोक्षतायां संभवः।। (आक्षेपभाष्यम्) अथ यदानेन रथ्यायां तण्डुलोदकं दृष्टं कथं तत्र भवितव्यम्, (समाधानभाष्यम्) यदि तावत्साधनेषु परोक्षेषु?। पपाचेति भवितव्यम्। भवन्ति हि तस्य साधनानि परोक्षाणि। (भाष्यम्) अत य एते क्रियाकृता विशेषाश्चीत्काराः फूत्काराश्च तेषु परोक्षेषु, एवमपि पपाचेति भवितव्यम्।। (परोक्षकालनिर्णयाधिकरणम्) (आक्षेपभाष्यम्) कथंजातीयकं पुनः परोक्षं नाम?। (समाधानभाष्यम्) केचित्तावदाहुः ‐ -वर्षशतवृत्तं परोक्षमिति।। अपर आहुः ‐ -वर्षसहस्रवृत्तं परोक्षमिति।। अपर आहुः ‐ ‐ कुड्यकटान्तरितं परोक्षमिति।। अपर आहुः ‐ ‐ -द्व्यहवृत्तं त्र्यहवृत्तं चेति।। (उत्तमपुरुषोपपादनाधिकरणम्) (आक्षेपभाष्यम्) सर्वथोत्तमो न सिध्यति।। (3008 समाधानवार्तिकम्।। 4 ।।) - सुप्तमत्तयोरुत्तमः- (भाष्यम्) सुप्तमत्तयोरुत्तम इति वक्तव्यम्। सुप्तोहं किल विललाप। मत्तोहं किल विललाप। सुप्तोन्वहं किल विललाप। मत्तोन्वहं किल विललाप।। (परोक्षत्वाङ्गीकारभाष्यम्) अथ वा भवति वै कश्चिज्जाग्रदपि वर्तमानं कालं नोपलभते। तद्यथा वैयाकरणानां शाकटायनो रथमार्गे आसीनः शकटसार्थं यान्तं नोपलेभे। किं पुनः कारणं कश्चिज्जाग्रदपि वर्तमानकालं नोपलभते?. मनसा प्रयुक्तानीन्द्रियाण्युपलब्धौ कारणानि भवन्ति, मनसोऽसांनिध्यात्। (3009 लिडि्वधिवार्तिकम्।। 5 ।।) - परोक्षे लिडत्यन्तापह्नवे च- (भाष्यम्) परोक्षे लिट् इत्यत्र अत्यन्तापह्नवे च इति वक्तव्यम्। नो खण्डिकान् जगाम। नोकलिङ्गाञ्ञ्जगाम। न कारिसोमं प्रपपावग्ने, न दार्वजस्य प्रतिजग्राह, को मे मनुष्यः प्रहरेद्वधाय।। परो भावः परस्याक्षे परोक्षे लिटि दृश्यताम्। उत्वं वादेः परादक्ष्णः सिद्धं वास्मान्निपातनात्। परोक्षे लिट्।। 115 ।।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
मराठी ब्लॉग - मुंबई पोर्ट ट्रस्टच्या नोकरीतले अनुभव, स्वत:चे विचार, संस्कृत सुभाषिते, मुंबईच्या लोकलने रोज कराव्या लागणार्या प्रवासाचे अनुभव, इंग्रजीतले जे भावले त्याचा माय मराठीत अनुवाद आणि बरेच काही, जुन्या व गाजलेल्या हिंदी,मराठी गीतांच्या एम.पी.३ खजिन्याची किल्ली! वि.सू - हा ब्लॉग स्वामीत्व हक्क मुक्त आहे.
सोमवार, ३० जून, २००८
सुभाषित संग्रह - भाग ३
व्यापरैर बहुकार्यभारगुरुभिः कालो न विज्नायते
द्ऱ्ष्ट्वा जन्मजराविपत्तिमरणं त्रासस' च नोत्पद्यते
पीत्वा मोहमयीं प्रमादमदिराम उन्मत्तभूतां जगत
१०२) यदि वा याति गोविन्दः मथुरातः पुनः सखि
राधायाः नयन द्वन्द्वे राधा नाम विपर्ययः
१०३) रत्नैर्महार्हैस्तुतुशुर्न देवा न भेजिरे भीमविषेण भीतिं
सुधां विना न प्रययुर्विरामं न निश्चिदार्थाद्विरमन्ति धीराः
१०४) तिलवत् स्निग्धं मनोऽस्तु वाण्यां गुडवन्माधुर्यं
तिलगुडलद्दुकवत् सम्बन्धे अस्तु सुवृत्तत्त्वं
अस्तु विचारे शुभसंक्रमणं मंगलाय यशसे
कल्याणी संक्रान्तिरस्तु वः सदाहमाशंसे
१०५) द्राक्षा म्लान मुखी जाता शर्करा चाश्मताम गता
सुभाशित रसम द्रुश्ट्वा सुधा भीता दिवम गता
१०६) सर्वत्र देशे गुणवान् शोभते प्रथितः नरः
मणिः शीर्शे गले बाहौ यत्र कुत्र अपि शोभते
१०७) येन केन प्रकारेण यस्य कस्यापि देहिनः
सन्तोशं जनयेत्प्राज्ञः तदेवेश्वरपूजनं
१०८) गुणवत जन सम्सर्ग अत य अस्ति नीच अपि गोउरवम
पुश्प माला प्रसन्ग एन सूत्रम शिर असि धार्यते
१०९) गुणवत जन सम्सर्ग अत य अस्ति नीच अपि गोउरवम
पुश्प माला प्रसन्ग एन सूत्रम शिर असि धार्यते
११०) यः पठति लिखति पश्यति परिपृच्छती पण्डितान् उपाश्रयति
तस्य दिवाकरकिरणैः नलिनी दलं इव विस्तारिता बुद्धिः
१११) बालस्यापि रवेः पादाः पतन्त्युपरि भूभृतां
तेजसा सह जातानां वयः कुत्रोपयुज्यते
११२) यस्य अस्ति वित्तं स वरः कुलिनः
स पण्दितः स श्रुतवान् गुणज्ञः
स एव वक्ता स च दर्शनीयः
सर्वे गुणाः काञ्चनं आश्रयन्ते
११३) पार्वती फणि बालेन्दु भस्म मन्दाकिनी युता
अपवर्ग प्रदा मूर्तिः कथं स्यात् तव शंकर
११४) सुमित्रा नन्दन आसक्तं इमं राजानं ईक्ष्य वा
अथ वा मां कृशतनुं जलधे रोदिषि स्वयं
११५) जीविते यस्य जीवन्ति लोके मित्राणि बान्धवाः
सफलं जीवितं तस्य को न स्वार्थाय जीवति
११६) चातक धूम समूहं दृष्ट्वा मा धाव वारि धर बुद्ध्या
इह हि भविष्यति भवतः नयन युगादेव वारिणां पूरः
११७) जाता शिखण्डिनी प्राक् यथा शिखण्डि तथावगच्छामि
प्रागल्भ्यमधिकमाप्तुं वाणी बाणो बभूवेति !
११८) दातव्यं भोक्तव्यं धनविषये संचयो न कर्तव्यः
पश्येह मधुकरीणां संचितार्थं हरन्त्यन्ये
११९) त्यजन्ति मित्राणि धनैर्विहीनं दाराश्च पुत्राश्च सुहृज्जनाश्च
तं अर्थवन्तं पुनराश्रयन्ति अर्थो हि लोके पुरुषस्य बन्धुः
१२०) तृणादपि लघुस्तूलस्तूलादपि च याचकः
वायुना किं न नीतोऽसौ मामयं प्रार्थयेदिति
१२१) अयं निजः परो वा इति गणना लघु चेतसां
उदार चरितानां तु वसुधा एव कुटुम्बकं
१२२) अतिपरिचयादवज्ञा सन्ततगमनादनादरो भवति
मलये भिल्लपुरन्ध्री चन्दनतरुकाष्ठमिन्धनं कुरुते
१२३) छायां अन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयं आतपे
फलानि अपि पर अर्थाय वृक्षाः सत्पुरुषा इव
१२४) लालयेत् पंच वर्षाणि दश वर्षाणि ताडयेत्
प्राप्ते तु षोडशे वर्शे पुत्रे मित्रवद् आचरेत्
१२५) वैध्यराज नमस्तुभ्यम यमराज सहोधर
यमो हरति प्राणान वैध्यह प्राणन धनानि च
१२६) चिताम प्रज्वलिताम द्रुस्त्वा वैध्यह विस्मयमागतह
नाहम गतह न मय भ्राता कस्येदम हस्तलागवम
१२७) यथैकेन न हस्तेन तालिका सम्प्रपद्यते
तथोद्यमपरित्यक्तं कर्म नोत्पादयेत् फलं
१२८) अष्टादश पुराणानां सारं व्यासेन कीर्तितं
परोपकारः पुण्याय पापाय पर पीडनं
१२९) अर्थागमो नित्यमरोगिता च प्रिया च भार्या प्रियवादिनी च
वश्यश्च पुत्रोऽर्थकारी च विद्या षड् जीवलोकस्य सुखानि राजन्
१३०) अकृत्वा पर सन्तापं अगत्वा खल मन्दिरं
साधोः मार्गं अनुसृत्य यत् स्वल्पं अपि तद् बहु
१३१) आपदि मित्र परीक्षा शूर परीक्षा रण अंगणे भवति
विनये वंश परीक्षा शील परीक्षा धन क्षये भवति
१३२) विद्वत्त्वं च नृपत्वं च न एव तुल्ये कदाचन
स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते
१३३) गणयन्ति न ये सूर्यं वृष्टिं शीतं च कर्षकाः
यतन्ते सस्यलाभाय तैः साकं हि वसामि अहं
१३४) मूर्खस्य पंच चिह्नानि गर्वो दुर्वचनं तथा
क्रोधश्च दृढवादश्च परवाक्येष्वनादरः
१३५) अष्टौ गुणा पुरुषं दीपयन्ति प्रज्ञा सुशीलत्वदमौ श्रुतं च
पराक्रमश्चाबहुभाषिता च दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च
१३६) कः न याति वशं लोके मुखं पीण्डेन पूरितः
मृदंगः मुख लेपेन करोति मधुरं ध्वनिं
१३७) ऐक्यं बलं समाजस्या तदभावे स दुर्बलः
तस्मात् ऐक्यं प्रशंसन्ति दृढं राश्त्र हितैषिणः
१३८) गुरुर्बन्धुरबन्धूनां गुरुश्चक्षुरचक्षुषां
गुरुः पिता च माता च सर्वेषां न्यायवर्तिनां
१३९) गर्वाय परपीडायै दुर्जनस्य धनं बलं
सुजनस्य तु दानाय रक्षणाय च ते सदा
१४०) अम्बा यस्य उमादेवी जनकः यस्य शंकरः
विद्यां ददाति सर्वेभ्यः स नः पातु गजाननः
१४१) गौरवं प्राप्यते दानात् न तु वित्तस्य संचयात्
स्थितिः उच्चैः पयोदानां पयोधीनां अधः स्थितिः
१४२) उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः
षड् एते यत्र वर्तन्ते देवः तत्र सहायकृत्
१४३) उपदेशः हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये
पयः पानं भुजंगानां केवलं विषवर्धनं
१४४) आत्मनः मुख दोषेण बध्यन्ते शुक सारिकाः
बकाः तत्र न बध्यन्ते मौनं सर्वार्थ साधनं
१४५) करोति स्वमुखेनैव बहुधान्यस्य खण्दनं
नमः पतनशीलाय मुसलाय खलाय च
१४६) खलः करोति दुर्वृत्तं नूनं फलति साधुषु
दशाननोऽहरत् सीतां बन्धनं तु महोदधेः
१४७) कार्यार्थी भजते लोकः यावत् कार्यं न सिध्यति
उत्तीर्णे च परे पारे नौकायाः किं प्रयोजनं
१४८) मनो मधुकरो मेघो मद्यपो मत्कुणो मरुत्
मा मदो मर्कटो मत्स्यो मकारा दश चंचलाः


text:
काठमाण्डू
काठमाण्डू (वस्तुतः संस्कृतभाषायां काष्ठमण्डपः ) (नेपालीभाषा - काठमांडौ - येँ देय्) नेपालदेशस्य राजधानी अस्ति । उपदशलक्षाः अत्र निवसन्ति । नेपालस्य महत्तमनगरेषु अन्यतमम् अस्ति । अस्मिन् महानगरे ललितपुर-भक्तपुरनामिके भगिनिनगरे स्तः । बहवः लघूनि नगराणि सन्ति । इदं नगरं नेपालस्य केन्द्रभागे १४०० मीटर्मिते कंसाकारिकायाम् उपत्यकायां शिवपुरि-फूल्चौक्-नागार्जुन-चन्द्रगिरिशिखराणां मध्ये विद्यते । काठ्माण्डूनगरं - काठ्माण्डू, ललितपुरम्, भक्तपुरम् इत्येतैः त्रिभिः मण्डलैः युक्तः अस्ति । देशे अत्यधिका जननिबिडता अत्रैव दृश्यते । पञ्चदशांशात्मिका जनसङ्ख्या विद्यते । काठ्मण्डू नेपालस्य राजधानीमात्रं न, इदं केन्द्रभागस्य (मध्यमाञ्चलस्य) प्रमुखकेन्द्रं वर्तते । केन्द्रभागः - भागमती, नारायणी, जनकपुरम् इत्येतैः त्रिभिः विभागैः युक्तः वर्तते । तस्मिन् काठ्मण्डू भागमतिविभागे अन्तर्भवति । जनाः हिन्दुधर्मस्य बौद्धमतस्य च अवलम्बिनः दृश्यन्ते अधिकतया । नेपालीभाषा बहुभिः उपयुज्यमाना भाषा । शिक्षितैः आङ्ग्लभाषा अवगम्यते । ९८% जनाः अक्षरज्ञाः सन्ति । 'युनेस्को'संस्थया काठ्मण्डु-उपत्यका (काठ्मण्डु-ललितपुर-भक्तपुरश्च) जागतिकपारम्परिकस्थलत्वेन परिगणिता अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
नामनिष्पत्तिः[सम्पादयतु]
'काठ्मण्डु' इत्येतत् नाम 'काष्ठमण्डप' इत्यतः निष्पन्नम् । 'मरुसत्तल ' इत्यपि प्रसिद्धम् इदं विशिष्टं मन्दिरं राजा लक्ष्मीनरसिङ्गमल्लेन १५९६ तमे वर्षे निर्मितम् । अट्टद्वयात्मकम् इदं समग्रं मन्दिरं काष्ठेन एव निर्मितम् अस्ति । इदं नगरं 'कान्तिपुरम्' इत्यपि निर्दिश्यते स्म । 'कान्तिः' इत्येतत् लक्ष्माः अपरं नाम ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
पुरातत्त्वज्ञैः काठ्मण्डुप्रदेशे कृतेन गवेषणेन प्राचीनसंस्कृतेः अवशेषाः प्राप्ताः सन्ति । तेषु अन्यतमः अस्ति मालिगान्प्रदेशे दृष्टा क्रि श १८५ तमे वर्षे निर्मिता प्रतिमा । धण्डोचैत्ये कृतात् खननात् ब्राह्मीलिप्या युक्ता काचित् इष्टिका प्राप्ता अस्ति । इयं २००० वर्षप्राचीना इति विश्वस्यते पुरातत्त्वज्ञैः ।
प्राचीनेतिहासः[सम्पादयतु]
काठ्मण्डुनगरस्य प्राचीनेतिहासः पुराणसम्बद्धः । स्वयम्भूपुराणानुगुणम् इदं नगरं पूर्वं 'नागदहः' नामकः सरः आसीत् । इदं सरः मञ्जुश्री शुष्कीकृत्य तत्र मञ्जुपत्तनं निर्मितवती । तस्य राजा आसीत् धर्माकरः । नेपालीयानां वंशवृक्षस्य अध्येता गोपालराज् वन्सवली वदति यत् लिचचाविनां शासनात् पूर्वं इदं मण्डलं गोपालः, महिष्पालाः, आभिराः, किराताश्च अशासन् इति । प्राचीनोल्लेखाः अत्यल्पाः उपलभ्यन्ते ।
मध्यकालीनेतिहासः[सम्पादयतु]
अस्मिन् समये काठ्मण्डुनगरस्य शासकाः आसन् लिच्छविजनाः मल्लाश्च । नगरस्य वर्धनम् अस्मिन् काले एव अधिकतया जातम् । बहवः ऐतिहासिकानि मन्दिराणि, आश्रमाः भवनानि च अस्मिन् एव काले निर्मितानि । इदं नगरं भारत-चीनदेशयोः वाणिज्यस्य केन्द्रभूतम् आसीत् । लिच्छवियुगे इदं नगरं द्विधा विभक्तम् आसीत् - कोलिग्राम् (यम्बु/थःने) दक्षिण-कोलिग्राम् (येङ्गाल्/क्वःने) च इति । अग्रे गुणकमदेव एतद्वयं संयोज्य मञ्जुश्रीस्य खड्गाकारकं नगरं निर्मितवान् । नगरं परितः अष्ट मातृका सहितं सेनावासाः रचिताः आसन् । अजिमाः एतेषां नायकाः आसन् । नगरं सम्पदः देव्याः कान्ते नाम्ना कान्तिपुरम् इति नामाङ्कितम् आसीत् । मानगृह-कैलासकूटभवन-भद्रादिवासभवन-इत्यादीनां भवनानाम् उल्लेखः कृताः दृश्यन्ते तदानीन्तनैः यात्रिकैः संन्यासिभिश्च । सप्तमशतकस्य लिच्छविराजस्य अंशुवर्मणः प्रासादस्य कैलासकूटभवनस्य उल्लेखः प्रसिद्धेन चैनीयात्रिकेण झुवाङ्ग्जाङ्गेन कृतः दृश्यते ।
अग्रे मल्लयुगः आरब्धः । तदा काठ्मण्डु - कान्तिपुर-ललितपुर-भक्तपुर-कीर्तिपुरनामकैः चतुर्भिः नगरैः युक्तम् आसीत् । एतेषां मण्डलानां मध्ये कला-शिल्प-वाणिज्यादिषु विषयेषु महती स्पर्धा भवति स्म इत्यनेन सर्वत्र महती प्रगतिः दृष्टा । विविधाः कलाविदः कलाप्रचाराय देशे विदेशे च बहु अटन्ति स्म । एषियाखण्डस्य बहुत्र तैः कलाप्रचारः कृतः । सार्वजनिकभवनानां, मन्दिराणां निर्माणे, नीतिसंहितायाः सज्जीकरणे, नाटकादीनां लेखने, जनसम्मर्दप्रदेशेषु तस्य प्रदर्शने च स्वयं राजानः एव आसक्तिं प्रदर्शयन्ति स्म । राज्ञः प्रतापमल्लस्य शिलालेखेषु भारत-टिबेट्-चैना-पर्शिया-युरोप्-इत्यादिभ्यः देशेभ्यः प्राप्तानि चिन्तनानि उल्लिखितानि दृश्यन्ते । तन्त्राख्यान, हरमेखला (वैद्यकीयम्), मूल्देवशशिदेव (धर्मः), अमरकोशः इत्यादयः ग्रन्थाः अस्मिन् युगे एव रचिताः । अस्मिन् युगे निर्मितानि प्रसिद्धानि भवनानि - कठ्मण्डु दर्बार् स्क्वेर्, पाटन् दर्बार् स्क्वेर्, भक्तपुर् दर्बार् स्क्वेर्, कीर्तिपुरस्य भूतपूर्व दर्बार्, न्यातपोल, कुम्भेश्वर, कृष्णमन्दिरं च ।
आधुनिकेतिहासः[सम्पादयतु]
मल्लशासनात् अनन्तरं गोखसाम्राज्यस्य उदयः आधुनिकयुगस्य आरम्भकालः । काठ्माण्डु तेषां राजधानी आसीत् । नव-अट्टयुक्तं बसन्तपुरभवनम् इत्यादीनि नेपालीशिल्पकलायुक्तानि नूतनानि भवनानि निर्मितानि । प्रतिवेशिदेशैः सह जातात् निरन्तरयुद्धात् वाणिज्यं कुण्ठितं जातम् । ग्रेट्ब्रिटन्देशस्य विरुद्धं फ्रान्स्देशेन सह भीमसेनथापेन कृतस्य सन्धेः कारणतः नूतनसेना व्यवस्थापिता जाता । ब्रिटीश्विरुद्धनीतिः ब्रिटीश्परं जातं राणस्य शासनकाले । तदा एव विदेशीशिल्पकलायाः प्रगतिः अत्र दृष्टा । अस्य कालस्य प्रमुखानि भवनानि सन्ति - सिंहदर्बार्, कैसर्महल्, शीतल्निवास्, प्राचीननारायणहितिप्रासादः च । 'न्यूरोड्' इत्येषः अस्मिन् युगे निर्मितः आधुनिकवाणिज्यमार्गः ।
भूगोलम्[सम्पादयतु]
काठ्मण्डुनगरं काठ्मण्डु-उपत्यकायाः वायव्यदिशि विद्यते । अस्य विस्तारः अस्ति ५०.६७ चतरस्रकिलोमीटर्मितम् । समुद्रतीरात् सामान्यम् औन्नत्यं विद्यते १३५० मीटर्मितम् । नगरस्य दक्षिणभागे ललितपुरम्, नैरुत्यदिशि कीर्तिपुरम्, पूर्वदिशि मध्यपुरम्, अन्यासु दिक्षु विविधाः ग्रामाः विद्यन्ते । नगरे अष्ट नद्यः प्रवहन्ति यासु बागमती, विष्णुमती, धोबिखोला, मनोहरा, हनुमन्त्, तुकुचा च मुख्याः सन्ति । एतासां नदीनाम् उगमस्थानरूपाः पर्वताः १५००-३००० मीटर्मिते औन्नत्ये विद्यन्ते । अत्र अधिकतया ओक्, एल्म्, बीच्, मापल् वृक्षाः दृश्यन्ते ।
नेपालदेशे पञ्च विभिन्नवातावरणयुक्ताः प्रदेशाः निर्दिष्टाः सन्ति । तेषु काठ्मण्डु-उपत्यका उष्णवातावरणयुक्तः (१२००-२३०० मीटर्-औन्नत्यम्) प्रदेशः इति निर्दिश्यते यत्र वातावरणं हितकरं भवति । उष्णकाले अत्र २८०-३०० सेण्टिग्रेड्मितं भवति । शैत्यकाले १०.१० सेण्टिग्रेड्मितम् उष्णं भवति ।
आर्थिकता[सम्पादयतु]
भारत-टिबेट्देशयोः मार्गे काठ्मण्डुनगरस्य वाणिज्यं वर्धितम् । टिबेट्नगरे लासायां तेषां वाणिज्यं प्रसिद्धम् आसीत् । तेषाम् अन्याः वृत्तयः नाम कृषिः, काष्ठकार्यम्, वयनम्, कौलालं च । नेपालीयलोक्तकागदस्य पश्मिनाराङ्कवाणां च वाणिज्याय काठ्मण्डु प्रसिद्धं वर्तते ।
नेपालस्य औद्योगिक-वाणिज्यकेन्द्रमस्ति काठ्मण्डु । इदं बहूनां संस्थानां वित्तकोषाणां सङ्घटनानां च मुख्यकेन्द्ररूपेण विद्यते । नगरस्य आर्थिकतायां वाणिज्यस्य २१%, उत्पादनस्य १९%, कृषेः ९%, शिक्षणस्य ६%, परिवहनस्य ६%, उपाहारमन्दिरस्य ५% भागः भवति । नेपालस्य धनिकाः बहवः अत्र यद्यपि निवसन्ति नगरस्य अधिकांशाः जनाः निर्धनाः सन्ति ।
प्रवासोद्यमः[सम्पादयतु]
नेपालदेशे प्रवासोद्यमः १९५० तमे वर्षे आरब्धः । ततः देशस्य राजनैतिकी स्थितिः सम्पूर्णतया परिवर्तिता । जगता सह सम्बन्धः आरब्धः । १९५६ तमे वर्षे वैमानिकव्यवस्था आरब्धा, काठ्मण्डु-राक्सर्-एतयोः मध्ये राष्ट्रियमुख्यमार्गः निर्मितः । नेपालदेशः अन्तर-राष्ट्रिय-प्रवासोद्यमसंस्थासु सदस्यत्वं प्राप्नोत् । नगरस्य अधिकांशानां जनानां प्रवासोद्यमः एव जीविका । हिन्दु-बौद्ध-यात्रिणः अत्रत्यानि पशुपतिनाथ, कैलासनाथ-महादेव-प्रतिमा(जगतः अत्युन्नतः शिवमूर्तिः), स्वयम्भुनाथ, बौद्धनाथ, बुधनीलकण्ठ-इत्यादीनां स्थलानां दर्शनाय आगच्छन्ति । यात्रिणां सङ्ख्या निरन्तरं वर्धमाना दृश्यते । हिमालयस्य प्राकृतिकसौन्दर्यं देशस्य वैभवपूर्णा सांस्कृतिकी सम्पत्तिश्च अस्य उद्यमस्य यशस्वितायै प्रमुखाः हेतवः ।
सर्वकारः पौरव्यवस्था च[सम्पादयतु]
काठ्मण्डुमहानगरं पञ्चधा विभक्तम् अस्ति - केन्द्र-पूर्व-उत्तर-नगर-पश्चिमभागाः इति । पौरशासनाय नगरमिदं ३५ निर्वहणपाल्यत्वेन विभक्तम् । नगरपालिकायाः निर्वहणाय १७७ निर्वाचितसदस्याः २० नियुक्तसदस्याः च भवन्ति । वर्षे द्विवारम् अस्याः गोष्ठी प्रचलति यस्याम् अभिवद्ध्यै अपेक्षिताः निर्णयाः स्वीकरिष्यन्ते ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
अत्रत्या जनसङ्ख्या अस्ति ६,७१,८४६ (२००१ जनगणतेः आधारेण) । पूर्वारभ्य नेवारजनाः अत्र अधिकाः सन्ति । ९,१५,०७१ - २०११ तमे वर्षे । १३,१९,५९७ जनसङ्ख्या भवेत् इति ऊह्यते २०२१ तमे वर्षे । जनसङ्ख्यायाः वर्धनानुगुणं भूविस्तारः अपि चिन्त्यमानः अस्ति ।
संस्कृतिः[सम्पादयतु]
कलाः[सम्पादयतु]
काठ्मण्डु-उपत्यका कला-शिल्पकलानाम् आगारम् इति उच्यते । काष्ठ-शिला-धातु-इत्यादिभिः निर्मिताः शिल्पकलाः मन्दिरेषु, स्तूपेषु, चैत्यासु, प्रासादेषु च दृश्यन्ते । देवतानां कलाकृतयः मार्गेषु, गृहेषु च दृश्यन्ते । एताः कलाः बहु पूर्वारभ्य विद्यते स्म चेदपि जगति तस्य प्रसारः १९५० तमवर्षात् अनन्तरं जगतः कृते देशस्य द्वाराणि यदा उद्घाटितानि तदा एव जातः ।
सङ्ग्रहालयाः[सम्पादयतु]
दि न्याषनल् सङ्ग्रहालयः, दि न्याचुरल् हिस्टरि सङ्ग्रहालयः, हनुमन्धोक-प्रासाद-समुच्चयः, कैसर्-ग्रन्थालयः, दि पटान् सङ्ग्रहालयः, राष्ट्रिय-कलाशाला, नेपाल्-फैन्-आर्ट्-ग्यालरि, नेपाल्-आर्ट्-कौन्सिल्-ग्यालरि इत्यादयः काठ्मण्डुनगरे विद्यमानाः केचन सङ्ग्रहालयाः ।
सङ्गीतम्[सम्पादयतु]
नेपालदेशे काठ्मण्डु सङ्गीतनृत्यानां केन्द्रं वर्तते । 'गुन्ला' इत्येषः साम्प्रदायिकः सङ्गीतोत्सवः । नेवारसङ्गीतस्य उगमस्थानमस्ति काठ्मण्डुनगरम् । नेपाले विद्यमानाः सर्वे सङ्गीतप्रकाराः अत्र द्रष्टुं शक्याः । १९७० तमे वर्षे बहवः हिप्पिजनाः अत्र आगत्य राक् राल् सङ्गीतस्य परिचयम् अकारयन् ।
धर्मः[सम्पादयतु]
हिन्दुधर्मः[सम्पादयतु]
काठ्मण्डुनगरे विद्यमानाः बहवः देवालयाः अतीव प्राचीनाः विद्यन्ते । पशुपतिनाथदेवालयः, चाङ्गुनारायणदेवालयः (प्राचीनतमः), काष्ठमण्डपं च प्रमुखानि सन्ति । बज्रयोगिनीदेवालयः, दक्षिणकालीदेवालयः, गुह्येश्वरीदेवालयः, शोभाभगवतीमन्दिरं च अन्ये देवालयाः । काठ्मण्डुनगरे प्रवहति बागमतिनदी हिन्दुभिः बौद्धैः च पवित्रा मन्यते ।
बौद्धधर्मः[सम्पादयतु]
काठ्मण्डु, तत्र विद्यमानाः स्तूपाः च नेवार्-टिबेटन्-बौद्धानां महत्त्वपूर्णाः सन्ति । बौद्धमतं संस्कृतेन आचर्यते इति निर्देष्टुं योग्यम् एकमेव स्थलं नाम काठ्मण्डु । अत्रत्यौ राजकुमारी भृकुटी-कलाकारः अरनिको च टिबेट्देशे बौद्धमतस्य प्रचारकार्ये बहु प्रमुखं पात्रम् अवहताम् । शाक्यमुनिवंशजाः अत्रैव न्यवसन् इति विश्वस्यते । १९६० तमात् वर्षात् शाश्वत-टिबेटीयबौद्धानां सङ्ख्या अवर्धत । ५० बौद्धविहाराः वर्तन्ते । अन्ताराष्ट्रिय-बौद्ध-अकाडमि, कोपन्-विहारः, अमिताबविहारः, थार्लाम्-विहारश्च उल्लेखार्हाः ।
अन्यानि मतानि[सम्पादयतु]
सिक्खजनानां गुरुद्वारं कुपुण्डोल्प्रदेशे विद्यते । काठमण्डु-उपत्यकायां ३०० बहैमतस्य बहामन्दिराणि विद्यन्ते । ४.२% जनाः यवनाः सन्ति । क्रैस्तानां सङ्ख्या अत्यल्पा - ०.४५% । तथापि काठ्मण्डुनगरे एव १७० क्रैस्तमन्दिराणि वर्तन्ते ।
क्रीडाः[सम्पादयतु]
पादकन्दुकक्रीडा, क्रिकेट्क्रीडा च युवानां प्रिया वर्तते । आल्-नेपाल्-फुट्बाल्-असोसियेषन्-इत्यस्य मुख्यः कार्यालयः काठ्मण्डुनगरे वर्तते । दशरथ-रङ्गसाल-क्रीडाङ्गणम् अन्ताराष्ट्रिय-पादकन्दुक-क्रीडाङ्गणं वर्तते । क्रिकेट्क्रीडा युवानां बहु प्रिया जायमाना अस्ति । कीर्तिपुरे अन्ताराष्ट्रिय-क्रिकेट्-क्रीडाङ्गणं वर्तते ।
बाह्यशृङ्खला[सम्पादयतु]
- Digital Kathmandu 3d flyer navigator software by OOPSLite Technologies[नष्टसम्पर्कः]
- A Kushan-period Sculpture from the reign of Jaya Varma-, AD 184/185 Kathmandu, Nepal.
- A Kushan-period Sculpture from the reign of Jaya Varman, AD 185. Kathmandu, Nepal Updated but shortened version of previous entry
- Kathmandu Sights and Scenes
- Kathmandu Destination Guide from whl.travel
- Tour of Nepal
- Hippies in Kathmandu
- Vintage footage of Kathmandu
- I am Kathmandu Directory of Places in the Kathmandu Valley
- ↑ http://www.internal-displacement.org/8025708F004CE90B/(httpDocuments)/0865FF03B159B9C1C1257980002F2D30/$file/Nepal_Central_Region_Overview_Paper.pdf
- ↑ "History". Retrieved 16 May 2010.
- ↑ "National Population Census 2011". National Planning Commission Secretariat, Central Bureau of Statistics (CBS), Government of Nepal. September 2011.


text:
शनिवार, 1 मार्च 2014
देव पूजा विधि Part-5 नान्दीश्राद्ध प्रयोग
आचमन, प्राणायाम कर सङ्कल्प ॐ अद्येत्यादि देशकालौ संकीत्र्य कर्तव्यामुककर्माङ्गत्वेन साङ्कल्पिकेन विधिना ब्राह्मणयुग्म-भोजन-पर्याप्तान्न निष्क्रयीभूत-यथाशक्ति-हिरण्येन नान्दीमुखश्राद्धमहं करिष्ये। हाथ जोड़कर तीन बार निम्नोक्त का पाठ करें-ॐ देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च। नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमो नमः। श्राद्धकाले गयां ध्यात्वा ध्यात्वा देवं गदाधरम्। मनसा च पितृन्ध्यात्वा नान्दीश्राद्धं समारभे।
एक पत्तल पर पूर्व से दक्षिण, प्रदक्षिण क्रमानुसार सीधे कुशाओं को बिछाकर उन पर सव्य होकर सर्वप्रथम हाथ में जल लेकर ‘ॐ सत्यवसुसंज्ञकाः विश्वेदेवाः नान्दीमुखाः भूर्भुवः स्वः इदं वः पाद्यं पादावनेजनं पादप्रक्षालनं वृद्धिः।’ तक वाक्य पढ़कर अपने हाथ से लिये जल को अंगूठे से पत्तल पर रखे गये आसन रूप कुश पर विश्वेदेव के पादप्रक्षालन के लिए जल को गिरा दें। इसी प्रकार प्रदक्षिण क्रम से मातृ-पितामहि-प्रपितामह्यः नान्दीमुख्यः भूर्भुवः स्वः इदं वः पाद्यं पादावनेजनं पादप्रक्षालनं वृद्धिः।’ तक उच्चारण कर ‘मातामह-प्रमातामह-वृद्धाप्रमातामहाः सपत्नीकाः नान्दीमुखाः भूर्भुवः स्वः इदं वः पाद्यं पादावनेजनं पादप्रक्षालनं वृद्धिः’ ‘मातृ-पितामही और प्रपितामही, पितृ पितामह तथा प्रपितामह एवं सपत्नीक मातामह, प्रमातामह एवं वृद्धप्रमातामह’ को पादप्रक्षालन के लिए अध्र्य जल दे। पुनः
ॐ सत्यवसुसंज्ञकाः विश्वेदेवाः नान्दीमुखाः भूर्भुवः स्वः इमे आसने वो नमो नमः। मातृ-पितामहि-प्रपितामह्यः नान्दी मुख्यः भूर्भुवः स्वः इमे आसने वो नमो नमः। पितृ-पितामह प्रपितामहाः नान्दीमुखाः भूर्भुवः स्वः इमे आसने वो नमो नमः। द्वितीयगोत्राः-मातामह-प्रमातामह-वृद्धप्रमातामहाः सपत्नीकाः नान्दीमुखाः भूर्भुवः स्वः इमें आसने वो नमो नमः। पढ़कर विश्वेदेव को कुशरूप आसन प्रदान करे।
गन्धादिदान-तत्पश्चात् उन चारों स्थानों पर क्रम से ‘ॐ सत्यवसुसंज्ञकाः विश्वेदेवाः नान्दीमुखाः भूर्भुवः स्वः इदं गन्धाद्यर्चनं स्वाहा सम्पद्यतां वृद्धिः। मातृ-पितामहि-प्रपितामह्यः नान्दीमुख्यः भूर्भुवः स्वः इदं गन्धाद्यर्चनं स्वाहा सम्पद्यतां वृद्धिः। पितृ-पितामह-प्रतिपतामहाः नान्दीमुखाः भूर्भुवः स्वः इदं गन्धाद्यर्चनं स्वाहा सम्पद्यतां वृद्धिः। द्वितीयगोत्राः-मातामह-प्रमातामह- वृद्धप्रमातामहाः सपत्नीकाः नान्दीमुखाः भूर्भुवः स्वः इदं गन्धाद्यर्चनं स्वाहा सम्पद्यतां वृद्धिः। तक वाक्य पढ़कर विश्वेदेव से लेकर सपत्नीक मातामह-प्रमातामह एवं वृद्धप्रमातामह तक के लिए जल, वस्त्र, यज्ञोपवीत चन्दन (रोरी), अक्षत, पुष्प, दीप, नैवेद्य, ऋतुफल, पान तथा सुपारी आदि से पूजन करे।
भोजन निष्क्रयदान-तदनन्तर क्रमशः चारों स्थान पर ॐ सत्यवसुसंज्ञकाः विश्वेदेवाः नान्दीमुखाः भूर्भुवः स्वः इदं युग्मब्राह्मण-भोजन- पर्याप्तमामान्न-निष्क्रयभूतं द्रव्यममृतरूपेण स्वाहा सम्पद्यतां वृद्धिः। मातृ- पितामहि-प्रपितामह्यः नान्दीमुख्यः भूर्भुवः स्व इदं युग्म-ब्राह्मणभोजन- पर्याप्तमामान्न-निष्क्रयभूतं द्रव्यममृतरूपेण स्वाहा सम्पद्यतां वृद्धिः। पितृ-पितामह-प्रपितामहाः नान्दीमुखाः भूर्भुवः स्वः इदं युग्म-ब्राह्मण- भोजन-पर्याप्तमामान्ननिष्क्रयभूतं द्रव्यममृतरूपेण स्वाहा सम्पद्यतां वृद्धिः। द्वितीयगोत्राः-मातामह प्रमातामह-वृद्धप्रमातामहाः सपत्नीकाः नान्दीमुखाः भूर्भुवः स्वः इदं युग्मब्राह्मण- भोजनपर्याप्तमामान्न-निष्क्रयभूतं द्रव्यममृतरूपेण स्वाहा सम्पद्यतां वृद्धिः। विश्वेदेव के निमित्त दो ब्राह्मण, जितना आमान्न भोजन कर सकें, उसका निष्क्रय (मूल्य) भूत दक्षिणा दे। इसी प्रकार माता, पितामही एवं प्रपितामही तथा पिता, पितामह, एवं प्रपितामह और द्वितीयगोत्र वाले सपत्नीक मातामह, प्रमातामह और वृद्धप्रमातामह को भी विश्वेदेव की भांति दक्षिणा प्रदान करे।
दुग्ध-मिश्रित जलादिदान-तत्पश्चात् चारों स्थान पर क्रम से दूध, यव और जल को एक में मिलाकर दाहिने हाथ में लेकर अंगूठे से ॐ सत्यवसुसंज्ञकाः विश्वेदेवाः नान्दीमुखाः प्रीयन्ताम्। मातृपितामहि-प्रपितामह्यः नान्दीमुख्यः प्रीयन्ताम्। पितृ-पितामह-प्रपिता महाः नान्दीमुखाः प्रीयन्ताम्। (द्वितीयगोत्राः) मातामह-प्रमातामह-वृद्धप्रमातामहाः सपत्नीकाः नान्दीमुखाः प्रीयन्ताम्। वाक्य उच्चारण कर विश्वेदेव के साथ सपत्नीक पिता, पितामह, प्रपितामह एवं सपत्नीक मातामह, प्रमातामह तथा वृद्धप्रमातामह के निमित्त अलग-अलग देवे।
जल-पुष्प-अक्षत प्रदान-पुनःचारों स्थानों पर ‘ॐ शिव आपः सन्तु’ पढ़कर दाहिने हाथ के अंगूठे से जल, ‘ॐ सौमनस्यमस्तु’ इससे पुष्प, ‘ॐ अक्षतं चारिष्टं चास्तु’ से अक्षत, विश्वेदेव से सपत्नीक-पिता, पितामह एवं प्रपितामह तथा मातामह, प्रमातामह एवं वृद्ध्रप्रमातामह पर क्रमशः पृथक्-पृथक् चढ़ावें।
जलधारा दान-पुनः अंजलि में जल लेकर अघोराः पितरः सन्तु यह वाक्य पढ़कर चारों स्थानों पर क्रमशः सभी पितरों के लिए अंगूठे कीओर से पूर्वाग्र जलधारा प्रदान करे।
आशीग्र्रहणम्-यजमान-ॐ गोत्रां नो वर्द्धताम् ब्राह्मणाः-ॐ वर्द्धतां वो गोत्रम्। यज. ॐ दातारो नोभिवर्द्धन्ताम्, ब्रा0-ॐ वर्द्धन्तां वो दातारः। यज0-ॐ वेदाश्च नोऽभिवर्द्धन्ताम्, ब्रा-ॐ वर्द्धन्तां वो वेदाः। यज-ॐ सन्ततिर्नोऽभिवर्द्धन्तां। ब्रा.-ॐ वर्द्धतां वः सन्ततिः। यज.-ॐ श्रद्धा च नो मा व्यपगमत्, ब्रा.-ॐ मा व्यपगमद्वः श्रद्धा। यज.-ॐ बहु देयं च नोऽस्तु, ब्रा.-ॐ अस्तु वो बहु देयम्। यज. अन्नं च नो बहु भवेत्, ब्रा.-ॐ बहु भवेद्वोऽन्नम्। यज.-ॐ अतिथींश्च लभामहै, ब्रा.-ॐ लभन्तां वोऽतिथयः। यज-ॐ याचितारश्च नः सन्तु, ब्रा.-ॐ सन्तु वो याचितारः। यज. ॐ एता आशिषः सत्याः सन्तु, ब्रा. ॐ सन्त्वेताः सत्या आशिषः।
दक्षिणा दान-पुनः सत्यवसुसंज्ञकाः विश्वेदेवाः नान्दीमुखाः भूर्भुवः स्वः कृतैतन्नान्दीश्राद्धस्य फलप्रतिष्ठासिद्धîर्थं द्राक्षामलक-यवमूल-निष्क्रयिणीं दक्षिणां दातुमहमुत्सृजे। पढ़कर मुनक्का आवंला, यव एवं अदरक आदि क्रमशः संकल्प करके चारों स्थानों पर विश्वेदेव सहित सपत्नीक पितृ, पितामह, प्रपितामह तथा सपत्नीक मातामहादि के निमित्त देव और इन वस्तुओं के अभाव में निष्क्रयभूत द्रव्य-दक्षिणा दान करे। ‘मातृ-पितामहि-प्रपितामह्यः नान्दीमुख्यः भूर्भुवः स्वः कृतैतन्नान्दी श्राद्धस्य फलप्रतिष्ठासिद्धîर्थं द्राक्षाऽऽमलक-यवमूल-निष्क्रयिणीं दक्षिणां दातुमहमुत्सृजे। पितृ-पितामह-प्रपितामहाः नान्दीमुखाः भूर्भूवः स्वः कृतैतन्नान्दीश्राद्धस्य फलप्रतिष्ठासिद्ध्यर्थं द्राक्षा-ऽऽमलक-यवमूल-निष्क्रयिणीं दक्षिणां दातुमहमुत्सृजे। (द्वितीयगोत्राः) मातामह-प्रमातामह-वृद्धप्रमातामहाः सपत्नीकाः नान्दीमुखाः भूर्भुवः स्वः कृतैतन्नान्दीश्राद्धस्य फलप्रतिष्ठासिद्ध्यर्थं द्राक्षाऽऽमलकयवमूल-निष्क्रयिणीं दक्षिणां दातुमहमुत्सृजे।
इसके बाद यव, पीली सरसों, ऋतुफल, दूर्वा, दुग्ध, जल, कुश, चन्दन एवं पुष्प सहित अर्घ्यपात्र को दाहिने हाथ में लेकर ‘ॐ उपास्मै गायता नरः पवमानायेन्दवे। अभि देवाँ 2 इयक्षते।।1।। ॐ इडामग्ने पुरुदỦ सỦ सनिङ्गोंः शश्वम र्ठ हवमानाय साध। स्यान्नः सूनुस्तनयो विजावाऽग्ने सा ते सुमतिर्भूत्वस्मे’ इन दो मन्त्रों से चारों स्थानों पर अर्घ्य प्रदान करे।
तत्पश्चात् यजमान हाथ में जल लेकर नान्दीश्राद्ध की सम्पन्नता के लिए प्रार्थना करते हुए ‘अनेन नान्दीश्राद्धं सम्पन्नम्’ कहकर भूमि पर जल छोड़ दे। ब्राह्मणगण ‘सुसम्पन्नं नान्दीश्राद्धम्’ ऐसा कह दें।
पुनः यजमान ‘ॐ वाजे वाजे वत वाजिनो नो धनेषु विप्रा अमृताऽऋतज्ञाः। अस्य मध्वः पिबत मादयध्वं तृप्ता यात पथिभिर्देवयानैः।। आ मा वाजस्य प्रसवो जगम्यादेमे द्यावापृथिवी विश्वरूपे। आ मा गन्तां पितरा मातरा चामा सोमोऽमृतत्वेन गम्यात्।’ तक दो मन्त्रा तथा ‘विश्वेदेवाः प्रीयन्ताम्’ ऐसा वाक्य कहकर विसर्जन करे। हाथ में जल लेकर ॐ मयाचरितेऽस्मिन् सांकल्पिकनान्दीश्राद्धे न्यूनातिरिक्तो यो विधिः स उपविष्ट-ब्राह्मणानां वचनाच्छीनान्दीमुख- पितृप्रसादाच्च सर्वः परिपूर्णोऽस्तु। अस्तु परिपूर्णः ऐसा ब्राह्मण कहे। उसके बाद प्रमादात्0 पढकर ॐ विष्णवे नमो विष्णवे नमो विष्णवे नमः इति प्रणमेत्।
सांकल्पिक नान्दी-श्राद्ध समाप्त।
सदस्यता लें टिप्पणियाँ भेजें (Atom)


text:
पवनः पवतामस्मि...
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
- पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।
- झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥ ३१ ॥
अयं भगवद्गीतायाः दशमोऽध्यायस्य विभूतियोगस्य एकत्रिंशत्तमः(३१) श्लोकः ।
पदच्छेदः[सम्पादयतु]
पवनः पवताम् अस्मि रामः शस्त्रभृताम् अहम् झषाणां मकरः च अस्मि स्रोतसाम् अस्मि जाह्नवी ॥ ३१ ॥
अन्वयः[सम्पादयतु]
अहं पवतां पवनः अस्मि, शस्त्रभृतां रामः, झषाणां मकरः अस्मि,स्रोतसां च जाह्नवी अस्मि।
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
- पवताम् = पावयितॄणाम्
- पवनः अस्मि = वायुः अस्मि
- शस्त्रभृताम् = आयुधधारिणाम्
- अहं रामः = अहं परशुरामः / दाशरथिः रामः
- झषाणाम् = मत्स्यादीनाम्
- मकरः च अस्मि = नक्रः च अस्मि
- स्रोतसाम् = नदीनाम्
- जाह्नवी अस्मि = गङ्गा अस्मि ।
अर्थः[सम्पादयतु]
पावयितॄणां मध्ये अहं वायुः अस्मि । आयुधधारिषु कुठारकधरः परशुरामः (कोदण्डधरः श्रीरामः) अस्मि । मत्स्यादिषु मकरः अस्मि । नदीषु पवित्रतमा गङ्गा अस्मि ।


text:
शून्यम् (सङ्ख्या)
शून्यं नाम किमपि नास्ति अथवा मौल्यरहितम् इति अर्थः । मौल्यराहित्यं गणितशास्त्रे कथम् प्रमुखं पात्र वहति इति इतिहासे गणितसिद्धान्तानम् अध्ययनं कृतवतां गणितशास्त्रज्ञानाम् आश्चर्यजनकः प्रश्नः ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
पाश्चात्त्यजगतः गणितज्ञानां शून्यम् इत्यस्य परिकल्पनमेव नासीत् । पाश्चात्त्यचिन्तनं तर्कान्तफलं पौर्वात्यचिन्तनं ध्यनान्तफलं च भवतः । अनेन हेतुना एव शून्यस्य अर्थवैशिष्ट्यं पौर्वात्यानाम् एव सुलभम् अभवत् । यतः शून्यस्य परिकल्पनं भारतीयधर्मपरम्परायां सहजम् अस्ति । शून्यं तु निर्गुणब्रह्मणः प्रतीकम् अस्ति इति शास्त्रज्ञाः वदन्ति । इतिहासम् अवलोकते चेत् क्रि.श. ५२०तमे काले दशमांशपद्धतेः आरम्भः आर्यभटेन सह अभवत् । सः शून्यस्य ख इति स्थानधारकम् उपयुक्तवान् आसीत् । तस्य पश्चात् ब्रह्मगुप्तः शून्यं ब्राह्मीसङ्ख्यापद्धत्यां योजितवान् । अस्य लेखाः यदा अरब् भाषया अनूदिताः तदा शून्यप्रकरणम् अरब्लोकं गतम् । ततः पाश्चात्त्याः तत् प्राप्य इण्डो अरेबिक् सङ्ख्या इति नाम अकुर्वन् । एवं शून्यस्य परिकल्पना क्रि.श. १२००तमे वर्षे पश्चिमदेशान् अगच्छत् । तावत्पर्यन्तम् ऐरोप्यदेशेषु रोमन् सङ्ख्यापद्धतिः अभ्यासे आसीत् । तेषां शून्यस्य परिकल्पना एव नासीत् । सर्वाभवस्य ते नुल्ला (“nulla”) इति पदम् उपयोजयन्ति स्म । अभावोऽपि निर्दिष्टसङ्ख्या इति कल्पना तेषां नासीत् । सङ्ख्यानां स्थानमौल्यपद्धतिः ब्याबिलोनियापरम्परायाम् अपि आसीत् । क्रि.पू. १७००तमे वर्षे सेक्साजेसिमल् स्थानमौल्यपद्धतिम् उपयोजयन्ति स्म । किन्तु तत्रापि शून्यस्य परिकल्पनम् एव नासीत् ।
शून्यस्य प्राधान्यम्[सम्पादयतु]
सङ्ख्यानां मध्यबिन्दुः शून्यम् । शून्यस्य दक्षिणभागे धनात्मकसङ्ख्याः अनन्ताः वामे ऋणात्मकाः सङ्ख्याः अनन्ताः । (एवम् अनन्तस्य कल्पनापि भारतीयदर्शनस्य विषयः) शून्यं धनात्मकपि न ऋणात्मकपि न । अस्माकं गणनस्य आरम्भबिन्दुः शून्यम् एव । पूर्णाङ्कानां गणने शुन्यस्य उपयोगाय निर्दिष्टः नियमः अस्ति । अथवा एतत् शून्यस्य वैशिष्ट्यम् इत्यपि वक्तुं शक्यते । सङ्कलने शून्यं येनकेनापि पूर्णाङ्केन सह योजयति अथवा व्यवकलितं चेत् पूर्णाङ्कः एव तिष्ठति । यं कमपि पूर्णाङ्कं श्यून्येन गुणयति चेत् फलं शून्यं भवति । येन केनापि पूर्णाङ्केन शून्यं भाजयति चेत् भागलब्धं शून्यमेव भवति । किन्तु शून्येय यं कमपि पूर्णाङ्कं भाजयितुं न शक्येते । यतः तस्य भागलब्धिः अनन्ता भवति । शून्यम् तु लघुतमः अनृणात्मकः पूर्णाङ्कः । शून्यं स्थानधरणमैल्ययुतं भवति (place holding value) उदाहरणार्थं १०५इति सङ्ख्यायां दशकस्थानं यदा रिक्तं भवति तदा तस्य लेखनं कथम् ? १५इति लिखामः चेत् तस्य मौल्यमेव भिन्नं भवति । अत्र मध्ये स्थितस्य शून्यस्य मौल्यं ज्ञायते कञ्चित् सङ्ख्यां पूर्णाङ्ककरणावसरे शून्यस्य स्थानं महत् भवति । उदाहरणार्थं ८७६३इति सङ्ख्यां समीपस्थ्पूर्णाङ्कम् आनयनावसरे ८७६० शून्यमेव आश्रीयते । बीजगणितस्य विकासे शून्यस्य उपयोगः अतीव महत्त्वयुतं भवति । मानवस्य इतिहासे सङ्ख्या एकतः गणनं सामान्यम् आसीत् । किन्तु अनेकमापनक्रमेषु शून्यम् आरम्भिकबिन्दुः भवति । केल्विन् उष्णतामापनयन्त्रे शून्यं कनिष्ठतमः मापनबिन्दुः । सेल्सियस् मापके शून्यं घनीभवनस्य बिन्दुः । टेट्रान्यूट्रोनियम् इति सैद्धान्तिकमूलवस्तुनः शून्यम् अणुसङ्ख्या इति अभिज्ञातम् । चतुर्णां न्यूट्रान्समूहः एकं मूलवस्तु इति सिद्धान्तः । नाम एतस्मि मूलवस्तुनि कोऽपि प्रोटान् नैव भवति । अस्य केन्द्रे कश्चिदपि विद्युदावेशः न भवति । शून्ये महत् निक्षिप्तम् ।


text:
नवम्बर 9, 2006
व्यर्थव्ययः ।
मम चिन्तनम् आसीत् एतं विषयम् अधिकृत्य लेखितुम् । संयोगात् अद्य beetle bailey cartoon मध्ये तद्विवषयः एव आगत: । अस्मिन् देशे तु किञ्चित् अधिक्म् एव अनावश्यकव्ययः भावतीति ममाभिप्रायः । मया बहुवारं मित्रेभ्यो उक्तं च मित्राणां पीडा कृता च । सूक्ष्मविषयेषु एव यदि अस्माभिः सर्वैः किञ्चित् प्रयासः क्रीयते चेत्तदेव मिलित्वा बृहत्सागर इव भविष्यति । उदाहरणार्थं – paper napkins | अहं मध्याह्नभोजनार्थं उपाहारगृहं गच्छामि । तत्र भोजनानन्तरं हस्तप्रक्षालनार्थं paper napkins दास्यन्ति । जनाः दश napkins गृह्णन्ति । तेषु द्वित्राणाम् उपयोगं कुर्वन्ति । अन्यान् विना उपयोगं कृते एव क्षिपन्ति । यदि अस्मासु एकैकः प्रतिदिनं 1 napkin एव व्यर्थः न करिष्यति, चिन्तयन्तु आहत्य अमेरिकादेशे कति napkins व्यर्थाः न भवन्ति । तेन कतिपय वृक्षाः रक्षिताः भवेयु: ।
खाद्यपदार्थानां विषये तु इतोऽपि अधिका जागरूकता आवश्यकी । भारते एव लक्षाधिकजनाः दिनस्य एकं भोजनं सम्यग्रीत्या कर्तुं न शक्नुवन्ति । आफ्रीकीदेशेषु कोट्याधक शिशवः undernourishment कारणात् मरन्ति। अन्येषु देशेष्वपि जनाः शिशवश्च विना आहारं पीडाम् अनुभवन्तः सन्ति । भोजनं तु लक्ष्मी इव | तस्य व्ययीकरणं तु लक्ष्म्याः अनादर इव । यदि एतदङ्गीकर्तुं सिद्धाः न सन्ति चेदपि तान् बालान् जनान् च दृष्ट्वा तु किञ्चित् अस्माभिः चिन्तनं करणीयम् एव । अस्मासु बहवः धनं दत्वा साहाय्यं कर्तुं न सिद्धा एव (मम पूर्वलेखनं पश्यतु) । परन्तु यदि अस्माभिः व्यर्थव्ययः न क्रीयते तेन एव किञ्चित् कार्यं कृतम् इव इति मम चिन्तनम् ।
जानाम्यहम् अत्र वक्तुं शक्यते यत् तेन तु प्रायः अधिकः लाभः नास्तीति । परन्तु ममाभिप्रायः अस्ति मया तु किमपि व्यर्थं न कृतम् इति समाधानां तु भवति एव ।
जानामि च यत् मया मम मित्राणि बहुवारं पीडितानि च इति । ते उक्तवन्तश्च एतैः विषयैः मया तेषाम् आनन्दः भग्नः कृतः इत्यपि । कृपया क्षम्यताम् । मम आशा तु सा न आसीत् एव ।


text:
॥ॐ नमश्चण्डिकायै॥
मार्कण्डेय उवाच
यद्गुह्यं परमं लोके सर्वरक्षाकरं नृणाम्। यन्न कस्यचिदाख्यातं तन्मे ब्रूहि पितामह॥1॥
ब्रह्मोवाच
अस्ति गुह्यतमं विप्र सर्वभूतोपकारकम्। देव्यास्तु कवचं पुण्यं तच्छृणुष्व महामुने॥2॥
प्रथमं शैलपुत्री च द्वितीयं ब्रह्मचारिणी। तृतीयं चन्द्रघण्टेति कूष्माण्डेति चतुर्थकम्॥3॥
पञ्चमं स्कन्दमातेति षष्ठं कात्यायनीति च। सप्तमं कालरात्रीति महागौरीति चाष्टमम्॥4॥
नवं सिद्धिदात्री च नवदुर्गा: प्रकीर्तिता:। उक्त ान्येतानि नामानि ब्रह्मणैव महात्मना॥5॥
अग्निना दह्यमानस्तु शत्रुमध्ये गतो रणे। विषमे दुर्गमे चैव भयार्ता: शरणं गता:॥6॥
न तेषां जायते किंचिदशुभं रणसंकटे। नापदं तस्य पश्यामि शोकदु:खभयं न हि॥7॥
यैस्तु भक्त्या स्मृता नूनं तेषां वृद्धि: प्रजायते। ये त्वां स्मरन्ति देवेशि रक्षसे तान्न संशय:॥8॥
प्रेतसंस्था तु चामुण्डा वाराही महिषासना। ऐन्द्री गजसमारूढा वैष्णवी गरुडासना॥9॥
माहेश्वरी वृषारूढा कौमारी शिखिवाहना। लक्ष्मी: पद्मासना देवी पद्महस्ता हरिप्रिया॥10॥
श्वेतरूपधरा देवी ईश्वरी वृषवाहना। ब्राह्मी हंससमारूढा सर्वाभरणभूषिता॥11॥
इत्येता मातर: सर्वा: सर्वयोगसमन्विता:। नानाभरणशोभाढया नानारत्नोपशोभिता:॥12॥
दृश्यन्ते रथमारूढा देव्य: क्रोधसमाकुला:। शङ्खं चक्रं गदां शक्तिं हलं च मुसलायुधम्॥13॥
खेटकं तोमरं चैव परशुं पाशमेव च। कुन्तायुधं त्रिशूलं च शार्ङ्गमायुधमुत्तमम्॥14॥
दैत्यानां देहनाशाय भक्त ानामभयाय च। धारयन्त्यायुधानीत्थं देवानां च हिताय वै॥15॥
नमस्तेऽस्तु महारौद्रे महाघोरपराक्रमे। महाबले महोत्साहे महाभयविनाशिनि॥16॥
त्राहि मां देवि दुष्प्रेक्ष्ये शत्रूणां भयवर्धिनि। प्राच्यां रक्षतु मामैन्द्री आग्नेय्यामग्निदेवता॥17॥
दक्षिणेऽवतु वाराही नैर्ऋत्यां खड्गधारिणी। प्रतीच्यां वारुणी रक्षेद् वायव्यां मृगवाहिनी॥ 18॥
उदीच्यां पातु कौमारी ऐशान्यां शूलधारिणी। ऊध्र्व ब्रह्माणि मे रक्षेदधस्ताद् वैष्णवी तथा॥19॥
एवं दश दिशो रक्षेच्चामुण्डा शववाहना। जया मे चाग्रत: पातु विजया पातु पृष्ठत:॥ 20॥
अजिता वामपाश्र्वे तु दक्षिणे चापराजिता। शिखामुद्योतिनी रक्षेदुमा मूिर्ध्न व्यवस्थिता॥21॥
मालाधरी ललाटे च भ्रुवौ रक्षेद् यशस्विनी। त्रिनेत्रा च भ्रुवोर्मध्ये यमघण्टा च नासिके॥22॥
शङ्खिनी चक्षुषोर्मध्ये श्रोत्रयोद्र्वारवासिनी। कपोलौ कालिका रक्षेत्कर्णमूले तु शांकरी॥23॥
नासिकायां सुगन्धा च उत्तरोष्ठे च चर्चिका। अधरे चामृतकला जिह्वायां च सरस्वती॥24॥
दन्तान् रक्षतु कौमारी कण्ठदेशे तु चण्डिका। घण्टिकां चित्रघण्टा च महामाया च तालुके॥25॥
कामाक्षी चिबुकं रक्षेद् वाचं मे सर्वमङ्गला। ग्रीवायां भद्रकाली च पृष्ठवंशे धनुर्धरी॥26॥
नीलग्रीवा बहि:कण्ठे नलिकां नलकूबरी। स्कन्धयो: खड्गिनी रक्षेद् बाहू मे वज्रधारिणी॥27॥
हस्तयोर्दण्डिनी रक्षेदम्बिका चाङ्गुलीषु च। नखाञ्छूलेश्वरी रक्षेत्कुक्षौ रक्षेत्कुलेश्वरी॥28॥
स्तनौ रक्षेन्महादेवी मन: शोकविनाशिनी। हृदये ललिता देवी उदरे शूलधारिणी॥29॥
नाभौ च कामिनी रक्षेद् गुह्यं गुह्येश्वरी तथा। पूतना कामिका मेढं गुदे महिषवाहिनी॥30॥
कटयां भगवती रक्षेज्जानुनी विन्ध्यवासिनी। जङ्घे महाबला रक्षेत्सर्वकामप्रदायिनी॥31॥
गुल्फयोर्नारसिंही च पादपृष्ठे तु तैजसी। पादाङ्गुलीषु श्री रक्षेत्पादाधस्तलवासिनी॥32॥
नखान् दंष्ट्राकराली च केशांश्चैवोर्ध्वकेशिनी। रोमकूपेषु कौबेरी त्वचं वागीश्वरी तथा॥33॥
रक्त मज्जावसामांसान्यस्थिमेदांसि पार्वती। अन्त्राणि कालरात्रिश्च पित्तं च मुकुटेश्वरी॥34॥
पद्मावती पद्मकोशे कफे चूडामणिस्तथा। ज्वालामुखी नखज्वालामभेद्या सर्वसंधिषु॥35॥
शुक्रं ब्रह्माणि मे रक्षेच्छायां छत्रेश्वरी तथा। अहंकारं मनो बुद्धिं रक्षेन्मे धर्मधारिणी॥36॥
प्राणापानौ तथा व्यानमुदानं च समानकम्। वज्रहस्ता च मे रक्षेत्प्राणं कल्याणशोभना॥37॥
रसे रूपे च गन्धे च शब्दे स्पर्शे च योगिनी। सत्त्वं रजस्तमश्चैव रक्षेन्नारायणी सदा॥38॥
आयू रक्षतु वाराही धर्म रक्षतु वैष्णवी। यश: कीर्ति च लक्ष्मीं च धनं विद्यां च चक्रिणी॥39॥
गोत्रमिन्द्राणि मे रक्षेत्पशून्मे रक्ष चण्डिके। पुत्रान् रक्षेन्महालक्ष्मीर्भार्या रक्षतु भैरवी॥40॥
पन्थानं सुपथा रक्षेन्मार्ग क्षेमकरी तथा। राजद्वारे महालक्ष्मीर्विजया सर्वत: स्थिता॥41॥
रक्षाहीनं तु यत्स्थानं वर्जितं कवचेन तु। तत्सर्व रक्ष मे देवि जयन्ती पापनाशिनी॥42॥
पदमेकं न गच्छेत्तु यदीच्छेच्छुभमात्मन:। कवचेनावृतो नित्यं यत्र यत्रैव गच्छति॥43॥
तत्र तत्रार्थलाभश्च विजय: सार्वकामिक:। यं यं चिन्तयते कामं तं तं प्रापनेति निश्चितम्।
परमैश्वर्यमतुलं प्राप्स्यते भूतले पुमान्॥44॥
निर्भयो जायते मर्त्य: संग्रामेष्वपराजित:। त्रैलोक्ये तु भवेत्पूज्य: कवचेनावृत: पुमान्॥45॥
इदं तु देव्या: कवचं देवानामपि दुर्लभम्। य: पठेत्प्रयतो नित्यं त्रिसन्धयं श्रद्धयान्वित:॥46॥
दैवी कला भवेत्तस्य त्रैलोक्येष्वपराजित:। जीवेद् वर्षशतं साग्रमपमृत्युविवर्जित:॥47॥
नश्यन्ति व्याधय: सर्वे लूताविस्फोटकादय:। स्थावरं जङ्गमं चैव कृत्रिमं चापि यद्विषम्॥48॥
अभिचाराणि सर्वाणि मन्त्रयन्त्राणि भूतले। भूचरा: खेचराश्चैव जलजाश्चोपदेशिका:॥49॥
सहजा कुलजा माला डाकिनी शकिनी तथा। अन्तरिक्षचरा घोरा डाकिन्यश्च महाबला:॥50॥
ग्रहभूतपिशाचाश्च यक्षगन्धर्वराक्षसा:। ब्रह्मराक्षसवेताला: कूष्माण्डा भैरवादय:॥51॥
नश्यन्ति दर्शनात्तस्य कवचे हृदि संस्थिते। मानोन्नतिर्भवेद् राज्ञस्तेजोवृद्धिकरं परम्॥52॥
यशसा वर्धते सोऽपि कीर्तिमण्डितभूतले। जपेत्सप्तशतीं चण्डीं कृत्वा तु कवचं पुरा॥53॥
यावद्भूमण्डलं धत्ते सशैलवनकाननम्। तावत्तिष्ठति मेदिन्यां संतति: पुत्रपौत्रिकी॥54॥
देहान्ते परमं स्थानं यत्सुरैरपि दुर्लभम्। प्रापनेति पुरुषो नित्यं महामायाप्रसादत:॥55॥
लभते परमं रूपं शिवेन सह मोदते॥ॐ॥56॥


text:
वैदिकसन्धिप्रक्रिया (क्षैप्रसन्धि:) Vaidik Sandhi
समानाक्षरमन्तस्थां स्वामकण्ठ्यं स्वरोदयम् :-
लौकिकसन्धे: 'इकोयणचि' सूत्रेण प्रोक्ता यणसन्धि: एव वैदिकक्षैप्र सन्धिरिति अस्ति । अकंठ्य समानाक्षरम् अर्थात् हृस्वं दीर्घं वा इ, उ, ऋ, लृ इत्येषाम् अनन्तरं यदि असमान: स्वरा: आगच्छन्ति चेत् एतेषां स्थाने अन्तस्था: (य्, व्, र्, ल्) क्रमश: भवन्ति ।
यथा -
(1) अभ्यार्षेयम् = अभि + आर्षेयम् ।
(2) अधीन्नवत्र = अधीन्नु + अत्र ।
लौकिकयणसन्धि: एव वैदिकक्षैप्रसन्धि: इति सोदाहरणं दर्शितम् । अग्रिमलेखे अन्या सन्धि: प्रदास्यते ।


text:
वेदान्ते परमं गुह्यं...
वेदान्ते परमं गुह्यं पुरा कल्पे प्रचोदितम् । नाप्रशान्ताय दातव्यं नापुत्राय अशिष्याय वा पुनः ॥ - श्वेताश्वतरोपनिषत् ६-२२
पुराकल्पे परमं रहस्यम् आत्मज्ञानं वेदान्ते महर्षिभिः उपदिष्टमस्ति । अप्रशान्ताय अयोग्याय पुत्राय, अभक्ताय शिष्याय वा नैतद् देयम् ॥
वेदान्तेषु ब्रह्मविद्या समुपदिष्टास्ति । नैषा सामान्या विद्या । किं तु रहस्यविद्या ह्येषा, परा विद्या हीयम् । मोक्षविद्या खल्वेषा ब्रह्मात्मविद्या ! श्रेष्ठविद्या ह्येषा ! इयं मङ्गलविद्या हि ! वेदान्तविद्या नाम पावनविद्या !
सद्गुरुप्रसादादेव सम्पादनीया ब्रह्मात्मविद्या ! अनधिकारिभ्यो न प्रदातव्या ह्येषा विद्या ! गुरुभक्तिरहितेभ्यः दुरभिमानिभ्यः नैव प्रतिपादनीया ब्रह्मविद्या । धनाभिमानेन अधिकारमदेन च प्रमत्तेभ्यः नैषा रहस्यभूता ब्रह्मविद्या विक्रेतव्या । केवलं सच्छिष्येभ्यः एषा दातव्या । यतो हि बुद्धिकौशलबलेन नानुभवितव्या ब्रह्मविद्या । साधनसम्पन्नस्य उत्तमसंस्कारवतः मुमुक्षोः परिपक्वे अन्तः करणे सद्गुरुकृपया विकसमाना प्रकाशमाना हि एषा ब्रह्मविद्या ॥


text:
गोरक्ष-शतकम्
हठ-योग-ॐ-शतक-प्रारम्भः ।
श्री-गुरुं परमानन्दं वन्दे स्वानन्द-विग्रहम् ।
यस्य संनिध्य-मात्रेण चिदानन्दायते तनुः ॥१॥
अन्तर्-निश्चलितात्म-दीप-कलिका-स्वाधार-बन्धादिभिः
यो योगी युग-कल्प-काल-कलनात् त्वं जजेगीयते ।
ज्ञानामोद-महोदधिः समभवद् यत्रादिनाथः स्वयं
व्यक्ताव्यक्त-गुणाधिकं तम् अनिशं श्री-मीननाथं भजे ॥२॥
नमस्कृत्य गुरुं भक्त्या गोरक्षो ज्ञानम् उत्तमम् ।
अभीष्टं योगिनां ब्रूते परमानन्द-कारकम् ॥३॥
गोरक्षः शतकं वक्ति योगिनां हित-काम्यया ।
ध्रुवं यस्यावबोधेन जायते परमं पदम् ॥४॥
एतद् विमुक्ति-सोपानम् एतत् कालस्य वञ्चनम् ।
यद् व्यावृत्तं मनो मोहाद् आसक्तं परमात्मनि ॥५॥
द्विज-सेवित-शाखस्य श्रुति-कल्प-तरोः फलम् ।
शमनं भव-तापस्य योगं भजति सज्जनः ॥६॥
आसनं प्राण-संयामः प्रत्याहारोथ धारणा ।
ध्यानं समाधिरेतानि योगाङ्गानि भवन्ति षट् ॥७॥
आसनानि तु तावन्ति यावत्यो जीव-जातयः ।
एतेषाम् अखिलान् भेदान् विजानाति महेश्वरः ॥८॥
चतुराशीति-लक्षाणां एकम् एकम् उदाहृतम् ।
ततः शिवेन पीठानां षोडेशानं शतं कृतम् ॥९॥
आसनेभ्यः समस्तेभ्यो द्वयम् एव विशिष्यते ।
एकं सिद्धासनं प्रोक्तं द्वितीयं कमलासनम् ॥१०॥
योनि-स्थानकम् अङ्घ्रि-मूल-घटितं कृत्वा दृढं विन्यसेन्
मेढ्रे पादम् अथैकम् एव नियतं कृत्वा समं विग्रहम् ।
स्थाणुः संयमितेन्द्रियोचल-दृशा पश्यन् भ्रुवोरन्तरम्
एतन् मोक्ष-कवाट-भेद-जनकं सिद्धासनं प्रोच्यते ॥११॥
वामोरूपरि दक्षिणं हि चरणं संस्थाप्य वामं तथा
दक्षोरूपरि पश्चिमेन विधिना धृत्वा कराभ्यां दृढम् ।
अङ्गुष्ठौ हृदये निधाय चिबुकं नासाग्रम् आलोकयेद्
एतद्-व्याधि-विकार-हारि यमिनां पद्मासनं प्रोच्यते ॥१२॥
षट्-चक्रं षोडशाधारं त्रिलक्षं व्योम-पञ्चकम् ।
स्व-देहे ये न जानन्ति कथं सिध्यन्ति योगिनः ॥१३॥
एक-स्तम्भं नव-द्वारं गृहं पञ्चाधिदैवतम् ।
स्व-देहं ये न जानन्ति कथं सिध्यन्ति योगिनः ॥१४॥
चतुर्दलं स्याद् आधारः स्वाधिष्ठानं च षट्-दलम् ।
नाभौ दश-दलं पद्मं सूर्य-सङ्ख्य-दलं हृदि ॥१५॥
कण्ठे स्यात् षोडश-दलं भ्रू-मध्ये द्विदलं तथा ।
सहस्र-दलम् आख्यातं ब्रह्म-रन्ध्रे महा-पथे ॥१६॥
आधारः प्रथमं चक्रं स्वाधिष्ठानं द्वितीयकम् ।
योनि-स्थानं द्वयोर्मध्ये काम-रूपं निगद्यते ॥१७॥
आधाराख्यं गुद-स्थानं पङ्कजं च चतुर्-दलम् ।
तन्-मध्ये प्रोच्यते योनिः कामाक्षा सिद्ध-वन्दिता ॥१८॥
योनि-मध्ये महा-लिङ्गं पश्चिमाभिमुखं स्थितम् ।
मस्तके मणिवद् बिम्बं यो जानाति स योगवित् ॥१९॥
तप्त-चामीकराभासं तडिल्-लेखेव विस्फुरत् ।
त्रिकोणं तत्-पुरं वह्नेरधो-मेढ्रात् प्रतिष्ठितम् ॥२०॥
यत् समाधौ परं ज्योतिरनन्तं विश्वतो-मुखम् ।
तस्मिन् दृष्टे महा-योगे यातायातं न विद्यते ॥२१॥
स्व-शब्देन भवेत् प्राणः स्वाधिष्ठानं तद्-आश्रयः ।
स्वाधिष्ठानात् पदाद् अस्मान् मेढ्रम् एवाभिधीयते ॥२२॥
तन्तुना मणिवत् प्रोतो यत्र कन्दः सुषुम्णया ।
तन्-नाभि-मण्डलं चक्रं प्रोच्यते मणि-पूरकम् ॥२३॥
द्वादशारे महा-चक्रे पुण्य-पाप-विवर्जिते ।
तावज् जीवो भ्रमत्य् एव यावत् तत्त्वं न विन्दति ॥२४॥
ऊर्ध्वं मेढ्राद् अधो नाभेः कन्द-योनिः खगाण्डवत् ।
तत्र नाड्यः समुत्पन्नाः सहस्राणां द्विसप्ततिः ॥२५॥
तेषु नाडि-सहस्रेषु द्विसप्ततिरुदाहृताः ।
प्रधानं प्राण-वाहिन्यो भूयस्तत्र दश स्मृताः ॥२६॥
इडा च पिङ्गला चैव सुषुम्णा च तृतीयका ।
गान्धारी हस्ति-जिह्वा च पूषा चैव यशस्विनी ॥२७॥
अलम्बुषा कुहूश्चैव शङ्खिनी दशमी स्मृता ।
एतन् नाडि-मयं चक्रं ज्ञातव्यं योगिभिः सदा ॥२८॥
इडा वामे स्थिता भागे पिङ्गला दक्षिणे तथा ।
सुषुम्णा मध्य-देशे तु गान्धारी वाम-चक्षुषि ॥२९॥
दक्षिणे हस्ति-जिह्वा च पूषा कर्णे च दक्षिणे ।
यशस्विनी वाम-कर्णे चासने वाप्यलम्बुषा ॥३०॥
कुहूश्च लिङ्ग-देशे तु मूल-स्थाने च शङ्खिनी ।
एवं द्वारम् उपाश्रित्य तिष्ठन्ति दश-नाडिकाः ॥३१॥
इडा-पिङ्गला-सुषुम्णा च तिस्रो नाड्य उदाहृताः ।
सततं प्राण-वाहिन्यः सोम-सूर्याग्नि-देवताः ॥३२॥
प्राणोपानः समानश्चोदानो व्यानौ च वायवः ।
नागः कूर्मोथ कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः ॥३३॥
हृदि प्राणो वसेन् नित्यं अपानो गुद-मण्डले ।
समानो नाभि-देशे स्याद् उदानः कण्ठ-मध्यगः ॥३४॥
उद्गारे नागाख्यातः कूर्म उन्मीलने स्मृतः ।
कृकरः क्षुत-कृज् ज्ञेयो देवदत्तो विजृम्भणे ॥३५॥
न जहाति मृतं चापि सर्व-व्यापि धनञ्जयः ।
एते सर्वासु नाडीषु भ्रमन्ते जीव-रूपिणः ॥३६॥
आक्षिप्तो भुज-दण्डेन यथोच्चलति कन्दुकः ।
प्राणापान-समाक्षिप्तस्तथा जीवो न तिष्ठति ॥३८॥
प्राणापान-वशो जीवो ह्य् अधश्चोर्ध्वं च धावति ।
वाम-दक्षिण-मार्गेण चञ्चलत्वान् न दृश्यते ॥३९॥
रज्जु-बद्धो यथा श्येनो गतोप्याकृष्यते ।
गुण-बद्धस्तथा जीवः प्राणापानेन कृष्यते ॥४०॥
अपानः कर्षति प्राणः प्राणोपानं च कर्षति ।
ऊर्ध्वाधः संस्थिताव् एतौ संयोजयति योगवित् ॥४१॥
ह-कारेण बहिर्याति स-कारेण विशेत् पुनः ।
हंस-हंसेत्य् अमुं मन्त्रं जीवो जपति सर्वदा ॥४२॥
षट्-शतानित्वहो-रात्रे सहस्राण्य् एक-विंशतिः ।
एतत् सङ्ख्यान्वितं मन्त्र जीवो जपति सर्वदा ॥४३॥
अजपा नाम गायत्री योगिनां मोक्ष-दायिनी ।
अस्याः सङ्कल्प-मात्रेण सर्व-पापैः प्रमुच्यते ॥४४॥
अनया सदृशी विद्या अनया सदृशो जपः ।
अनया सदृशं ज्ञानं न भूतं न भविष्यति ॥४५॥
कुन्दलिन्याः समुद्भूता गायत्री प्राण-धारिणी ।
प्राण-विद्या महा-विद्या यस्तां वेत्ति स योगवित् ॥४६॥
कन्दोर्ध्वं कुण्डली शक्तिरष्टधा कुण्डलाकृति ।
ब्रह्म-द्वार-मुखं नित्यं मुखेनाच्छाद्य तिष्ठति ॥४७॥
येन द्वारेण गन्तव्यं ब्रह्म-स्थानम् अनामयम् ।
मुखेनाच्छाद्य तद्-द्वारं प्रसुप्ता परमेश्वरी ॥४८॥
प्रबुद्धा वह्नि-योगेन मनसा मारुता हता ।
सूचीवद् गुणम् आदाय व्रजत्य् ऊर्ध्वं सुषुम्णया ॥४९॥
प्रस्फुरद्-भुजगाकारा पद्म-तन्तु-निभा शुभा ।
प्रबुद्धा वह्नि-योगेन व्रत्य ऊर्ध्वं सुषुम्णया ॥५०॥
उद्घटयेत् कपातं तु यथा कुञ्चिकया हठात् ।
कुण्डलिन्या तथा योगी मोक्ष-द्वारं प्रभेदयेत् ॥५१॥
कृत्वा सम्पुटितौ करौ दृढतरं बद्ध्वा तु पद्मासनं
गाढं वक्षसि सन्निधाय चिबुकं ध्यात्वा च तत् प्रेक्षितम् ।
वारं वारम् अपानम् ऊर्ध्वम् अनिलं प्रोच्चारयेत् पूरितं
मुञ्चन् प्राणम् उपैति बोधम् अतुलं शक्ति-प्रबोधान् नरः ॥५२॥
अङ्गानां मर्दनं कुर्याच् छ्रम-जातेन वारिणा ।
कट्व्-अम्ल-लवण-त्यागी क्षीर-भोजनम् आचरेत् ॥५३॥
ब्रह्मचारी मिताहारी त्यागी योग-परायणः ।
अब्दाद् ऊर्ध्वं भवेत् सिद्धो नात्र कार्या विचारणा ॥५४॥
सुस्निग्धं मधुराहारं चतुर्थांश-विवर्जितम् ।
भुज्यते सुर-सम्प्रीत्यै मिताहारः स उच्यते ॥५५॥
कन्दोर्ध्वं कुण्डली शक्तिरष्टधा कुण्डलाकृतिः ।
बन्धनाय च मूढानां योगिनां मोक्षदा स्मृता ॥५६॥
महामुद्रां नमो-मुद्राम् उड्डियानं जलन्धरम् ।
मूल-बन्धं च यो वेत्ति स योगी सिद्धि-भाजनम् ॥५७॥
शोधनं नाडि-जालस्य चालनं चन्द्र-सूर्ययोः ।
रसानां शोषणं चैव महा-मुद्राभिधीयते ॥५८॥
वक्षो-न्यस्त-हनुर्निपीड्य सुचिरं योनिं च वामाङ्घ्रिणा
हस्ताभ्याम् अवधारितं प्रसरितं पादं तथा दक्षिणम् ।
आपूर्य श्वसनेन कुक्षि-युगलं बद्ध्वा शनै रेचयेद्
एषा पातक-नाशिनी सुमहती मुद्रा न्णां प्रोच्यते ॥५९॥
चन्द्राङ्गेन समभ्यस्य सूर्याङ्गेनाभ्यसेत् पुनः ।
यावत् तुल्या भवेत् सङ्ख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत् ॥६०॥
न हि पथ्यम् अपथ्यं वा रसाः सर्वेपि नीरसाः ।
अपि मुक्तं विषं घोरं पीयूषम् अपि जीर्यते ॥६१॥
क्षय-कुष्ठ-गुदावर्त-गुल्माजीर्ण-पुरोगमाः ।
तस्य दोषाः क्षयं यान्ति महामुद्रां तु योभ्यसेत् ॥६२॥
कथितेयं महामुद्रा महा-सिद्धि-करा न्णाम् ।
गोपनीया प्रयत्नेन न देया यस्य कस्यचित् ॥६३॥
कपाल-कुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा ।
भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी ॥६४॥
न रोगो मरणं तन्द्रा न निद्रा न क्षुधा तृषा ।
न च मूर्च्छा भवेत् तस्य यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् ॥६५॥
पीड्यते न स रोगेण लिप्यते न च कर्मणा ।
बाध्यते न स कालेन यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् ॥६६॥
चित्तं चरति खे यस्माज् जिह्वा चरति खे गता ।
तेनैषा खेचरी नाम मुद्रा सिद्धैर्निरूपिता ॥६७॥
बिन्दु-मूलं शरीरं तु शिरास्तत्र प्रतिष्ठिताः ।
भावयन्ति शरीरं या आपाद-तल-मस्तकम् ॥६८॥
खेचर्या मुद्रितं येन विवरं लम्बिकोर्ध्वतः ।
न तस्य क्षरते बिन्दुः कामिन्यालिङ्गितस्य च ॥६९॥
यावद् बिन्दुः स्थितो देहे तावत् काल-भयं कुतः ।
यावद् बद्धा नभो-मुद्रा तावद् बिन्दुर्न गच्छति ॥७०॥
चलितोपि यदा बिन्दुः सम्प्राप्तश्च हुताशनम् ।
व्रजत्य् ऊर्ध्वं हृतः शक्त्या निरुद्धो योनि-मुद्रया ॥७१॥
स पुनर्द्विविधो बिन्दुः पण्डुरो लोहितस्तथा ।
पाण्डुरं शुक्रम् इत्य् आहुर्लोहितं तु महाराजः ॥७२॥
सिन्दूर-द्रव-सङ्काशं रवि-स्थाने स्थितं रजः ।
शशि-स्थाने स्थितो बिन्दुस्तयोरैक्यं सुदुर्लभम् ॥७३॥
बिन्दुः शिवो रजः शक्तिर्बिन्दुम् इन्दू रजो रविः ।
उभयोः सङ्गमाद् एव प्राप्यते परमं पदम् ॥७४॥
वायुना शक्ति-चारेण प्रेरितं तु महा-रजः ।
बिन्दुनैति सहैकत्वं भवेद् दिव्यं वपुस्तदा ॥७५॥
शुक्रं चन्द्रेण संयुक्तं रजः सूर्येण संयुतम् ।
तयोः समरसैकत्वं योजानाति स योगवित् ॥७६॥
उड्डीनं कुरुते यस्माद् अविश्रान्तं महा-खगः ।
उड्डीयानं तद् एव स्यात् तव बन्धोभिधीयते ॥७७॥
उदरात् पश्चिमे भागे ह्य् अधो नाभेर्निगद्यते ।
उड्डीयनस्य बन्धोयं तत्र बन्धो विधीयते ॥७८॥
बध्नाति हि सिराजालम् अधो-गामि शिरो-जलम् ।
ततो जालन्धरो बन्धः कण्ठ-दुःखौघ-नाशनः ॥७९॥
जालन्धरे कृते बन्धे कण्ठ-संकोच-लक्षणे ।
पीयूषं न पतत्य् अग्नौ न च वायुः प्रकुप्यति ॥८०॥
पार्ष्णि-भागेन सम्पीड्य योनिम् आकुञ्चयेद् गुदम् ।
अपानम् ऊर्ध्वम् आकृष्य मूल-बन्धोभिधीयते ॥८१॥
अपान-प्राणयोरैक्यात् क्षयान् मूत्र-पुरीषयोः ।
युवा भवति वृद्धोपि सततं मूल-बन्धनात् ॥८२॥
पद्मासनं समारुह्य सम-काय-शिरो-धरः ।
नासाग्र-दृष्टिरेकान्ते जपेद् ओङ्कारम् अव्ययम् ॥८३॥
भूर्भुवः स्वरिमे लोकाः सोम-सूर्याग्नि-देवताः ।
यस्या मात्रासु तिष्ठन्ति तत् परं ज्योतिरोम् इति ॥८४॥
त्रयः कालास्त्रयो वेदास्त्रयो लोकास्त्रयः स्वेराः ।
त्रयो देवाः स्थिता यत्र तत् परं ज्योतिरोम् इति ॥८५॥
क्रिया चेच्छा तथा ज्ञाना ब्राह्मी रौद्री च वैष्णवी ।
त्रिधा शक्तिः स्थिता यत्र तत् परं ज्योतिरोम् इति ॥८६॥
आकाराश्च तथो-कारो म-कारो बिन्दु-संज्ञकः ।
तिस्रो मात्राः स्थिता यत्र तत् परं ज्योतिरोम् इति ॥८७॥
वचसा तज् जयेद् बीजं वपुषा तत् समभ्यसेत् ।
मनसा तत् स्मरेन् नित्यं तत् परं ज्योतिरोम् इति ॥८८॥
शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि यो जपेत् प्रणवं सदा ।
लिप्यते न स पापेन पद्म-पत्रम् इवाम्भसा ॥८९॥
चले वाते चलो बिन्दुर्निश्चले निश्चलो भवेत् ।
योगी स्थाणुत्वम् आप्नोति ततो वायुं निरोधयेत् ॥९०॥
यावद् वायुः स्थितो देहे तावज् जीवनम् उच्यते ।
मरणं तस्य निष्क्रान्तिस्ततो वायुं निरोधयेत् ॥९१॥
यावद् बद्धो मरुद् देहे यावच् चित्तं निराकुलम् ।
यावद् दृष्टिर्भ्रुवोर्मध्ये तावत् काल-भयं कुतः ॥९२॥
अतः काल-भयाद् ब्रह्मा प्राणायाम-परायणः ।
योगिनो मुनयश्चैव ततो वायुं निरोधयेत् ॥९३॥
षट्-त्रिंशद्-अङ्गुलो हंसः प्रयाणं कुरुते बहिः ।
वाम-दक्षिण-मार्गेण ततः प्राणोभिधीयते ॥९४॥
शुद्धिम् एति यदा सर्वं नाडी-चक्रं मलाकुलम् ।
तदैव जायते योगी प्राण-संग्रहणे क्षमः ॥९५॥
बद्ध-पद्मासनो योगी प्राणं चन्द्रेण पूरयेत् ।
धारयित्वा यथा-शक्ति भूयः सूर्येण रेचयेत् ॥९६॥
अमृतं दधि-सङ्काशं गो-क्षीर-रजतोपमम् ।
ध्यात्वा चन्द्रमसो बिम्बं प्राणायामी सुखी भवेत् ॥९७॥
दक्षिणो श्वासम् आकृष्य पूरयेद् उदरं शनैः ।
कुम्भयित्वा विधानेन पुरश्चन्द्रेण रेचयेत् ॥९८॥
प्रज्वलज्-ज्वलन-ज्वाला-पुञ्जम् आदित्य-मण्डलम् ।
ध्यात्वा नाभि-स्थितं योगी प्राणायामे सुखी भवेत् ॥९९॥
प्राणं चोदिडया पिबेन् परिमितं भूयोन्यया रेचयेत्
पीत्वा पिङ्गलया समीरणम् अथो बद्ध्वा त्यजेद् वामया ।
सूर्य-चन्द्रमसोरनेन विधिना बिम्ब-द्वयं ध्यायतः
शुद्धा नाडि-गणा भवन्ति यमिनो मास-त्रयाद् ऊर्ध्वतः ॥१००॥
यथेष्ठं धारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम् ।
नादाभिव्यक्तिरारोग्यं जायते नाडि-शोधनात् ॥१०१॥
इति ॐ-शतकं सम्पूर्णम् ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
पचति इत्यादौ तिडन्ते प्रकृतिः पचधातुः, प्रत्यायश्च तिङ् । ‘पक्ववान्’ , ‘पचन्’ इत्यादौ कृदन्तेऽपि प्रकृतिः प्रत्ययश्च भवतः । तत्रापि प्रकृतिः धातुः, प्रत्ययश्च कृत् । एवञ्च धातोः द्वये प्रत्ययाः –तिङ्ः कृतश्चेति । तत्र धातोः अर्थः निरुप्यते । तथाहि – धातुः फलं व्यापारं च बोधयति । यथा –‘पचति’ इत्यत्र पच्धातुः अस्ति । सः पच्धातुः विक्लित्तिरुपं फलं (विक्लित्तिः= मृदुविशदत्वम् । तण्डुलादौ जायमानः विकारः इति यावत् ) तदनुकूलव्यापारञ्च बोधयति । एवञ्च पच्धातोः अर्थः विक्लित्त्यनुकूलव्यापारः इति । यथा वा –
-
गच्छति । अत्र गम् धातुः संयोगरुपं फलं तदनुकूलव्यापारञ्च् बोधयति । अतः गम् धातोः अर्थः- संयोगानुकूलव्यापारः इति ।
-
वर्धते । अत्र वृध्धातुः वर्धनरुपं फलं, तदनुकूलव्यापारं च बोधयति । अतः वृध्धातोः अर्थः-वर्धनानुकूलव्यापारः इति ।


text:
सूत्र ४०
आदराद्लोप: ॥४०॥
आदरादलोप: ॥ छान्दोग्ये विश्वानरविद्यां प्रकृत्य श्रूयते तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयं स यां प्रथमामाहुतिं जुहुयात्तां जुहुत्प्राणाय स्वाहेत्यादि ।
तत्र पञ्च प्राणाहुतयो विहिता: ।
तासु च परस्तादग्निहोत्रशब्द: प्रयुक्त: ।
य एतदेवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोतीति ।
यथेह क्षुधिता बाला मातरं पर्युपासते ।
एवं सर्वाणि भूतान्यग्निहोत्रमुपासत इति च ।
तत्रेदं विचार्यते किं भोजनलोप लोप: प्राणाग्निहोत्रस्योतालोप इति ।
तद्यद्भक्तमिति भक्तागमनसंयोगश्रवणाद्भक्तागमनस्य च भोजनार्थत्वाद्भोजनलोपे लोप: प्राणाग्निहोत्रस्येति ।
एवं प्राप्ते न लुप्येतेति तावदाह । कस्मात् । आदरात् ।
तथा हि वैश्वानरविद्यायामेव जाबालानां श्रुति: पूर्वोऽतिथिभ्योऽश्नीयात् ।
यथा ह वै स्वयमहुत्वाऽग्निहोत्रं परस्य जुहुयादेवं तदित्यतिथिभोजनस्य प्राथम्यं निन्दित्वा स्वामिभोजनं प्रथमं प्रापयन्ती प्राणाग्निहोत्र आदरं करोति ।
या हि न प्राथम्यवतोऽग्निहोत्रस्य लोपं सहते नतरां सा प्राथम्यवतोऽग्निहोत्नस्य लोपं सहेतेति मन्यते ।
ननु भोजनार्थभक्तागमनसंयोगाद्भोजनलोपे लोप: प्रापित: । न ।
तस्य द्रव्यविशेषविधानार्थत्वात् ।
प्राकृते हयग्निहोत्रे पय: प्रभृतीनां द्रव्याणां नियतत्वादिहाप्यग्निहोत्रशब्दात्कौण्डपायिनामयनवद्धर्मप्राप्तौ सत्यां भक्तद्रव्यकतागुणविशेशविधानार्थमिदं वाक्यं तद्यद्भक्तमिति ।
अतो गुणलोपे न मुख्यस्येत्येवं प्राप्तम् ।
भोजनलोपेऽप्यद्भिर्वान्येन वा द्रव्येणाविरुद्धेन प्रतिनिधानन्यायेन प्राणाग्निहोत्रस्यानुष्ठानमिति ॥४०॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अथ पंचमोsध्याय:
॥ नामधारक उवाच ॥
पुराणोक्तावतारास्तु श्रुता यद्भवतोच्यते ।
तन्मे शुश्रूषवे व्यासाच्छंस त्वन्याश्च तत्कथा: ॥१॥
॥ सिद्धि उवाच ॥
साधु पृष्टं त्वया वत्स श्रृणुष्वाsवहितोमला: ।
तत्कथा या: पुनंत्यत्र श्रोतॄन्वत्कारमप्यघात् ॥२॥
धर्मं गोप्तुं सतस्रातुं दुष्टान्हंतुं युगे युगे ।
लीलाधाम्नावरति नाsन्यत्किंचित्प्रयोजनम् ॥३॥
दीनान्हीनमतीन् ज्ञात्वा दुर्बलान्नॄन्स कच्चरे ।
आविरासीत्समुद्धर्तुं प्रेम्णा भक्तिविधित्सया ॥४॥
पीठापुरे पूर्वदेशे राजा नाम द्विजो वधू: ।
सुमतिस्तावुभौ नित्यं श्रीदत्तार्चनतत्परौ ॥५॥
एकदैत्यास्य वेश्मार्थिवेषेणान्नं स्म याचते ।
दत्त: श्राद्धेsकृतेप्यस्मै श्राद्धाहेsन्नं ददौ सती ॥६॥
तदा ज्ञात्वा स तद्भावं सर्वात्मा भगवान्विभु: ।
प्रीत: स्वरूपं साध्व्यै तत्करं ध्रुत्वा व्यदर्शयत् ॥७॥
स्रक्कुंडीडमरूच्छूलशंखचक्रधरोब्रवीत् ।
व्याघ्रचर्मावृतस्त्र्यास्यो जटिलो भस्मभूषित: ॥८॥
मातर्द्विजेष्वभुक्तेशु श्राद्धहेsन्नं त्वयार्पितं ।
हव्यकव्यादबुद्ध्या मे तत्तुष्टोस्मि वरं वद ॥९॥
॥ ब्राह्मण्युवाच ॥
धन्यास्मि सर्वे पितरोपि धन्या यद्यो भवान्योगिमनोविदूर: ।
भूत्वाद्य मे दृग्विषयोपि पित्र्यं स्वाद्वाददेन्नं किमुताधिकं सत् ॥१०॥
सृष्ट्यादिहेतो जगतोसि भक्तपुमर्थकल्पद्रुरतोर्पयाशु ।
मे सुप्रजस्त्वं जनसेवि मातरित्युक्तसंबोधनसिद्धिपूर्वं ॥११॥
एवं श्रुत्वात्रिवद्याच्ञां प्राह भूयात्तथैव ते ।
पुत्रस्ते भविता मादृक्तदुक्तिं मा तिरस्कुरु ॥१२॥
इत्युक्त्वांsतर्दधे दत्त: सापि वेश्मैत्य हर्षिता ।
पत्ये शशंस तत्सर्वमुभावपि ननंदतु: ॥१३॥
॥ ब्राह्मण्युवाच ॥
मयापराद्धमद्यान्नं दत्तं श्राद्धेsकृतेप्यहो ।
दत्तात्रेयाय तन्नाथ क्षंतुमर्हस्यशेषत: ॥१४॥
॥ विप्र उवाच ॥
पित्रर्थं भोजयित्वानैर्यैर्द्विजान्विष्णवेर्प्यते ।
कर्माभूत्स स्वयं तद्भुक्तत्कृतं सत्सुदुष्करं ॥१५॥
रूपांतरेण मध्याह्ने दत्तोsटत्यर्थिवत्स्वकान् ।
उद्धर्तुं भगवांस्तस्मात्तदार्च्यो नान्यथाप्यते ॥१६॥
तस्माद्भद्रे कृतं भद्रं धन्ये न: पावितं कुलं ।
वरोपि दुर्लभो लब्धो लोकस्यापि हितं यत: ॥१७॥
इत्युक्त्वा लौकिकं श्राद्धं शेषान्नेनाकरोद्द्विज: ।
साप्यथो गर्भिणी भूत्वा कलेsसूतामुमप्यजं ॥१८॥
मर्त्याकृतिं तदोद्वीक्ष्य तं दैवज्ञा जगुर्द्विज ।
ततपुण्यौधकल्पद्रुफलं लब्धं सुदुर्लभम् ॥१९॥
अयं हि साक्षाद्भगवान्दत्तात्रेय इवार्चित: ।
अवतीर्णोsत्र भक्त्यर्थमित्युक्त्वा ते मुदं ययु: ॥२०॥
श्रीपाद: स्वंकितांघ्रित्वान्नाम्नोक्त: पितृलौल्यत: ।
स्वंगैरृद्धिं पुपोषारं सौरांश्वाप्ते: शशीव स: ॥२१॥
संस्कृतेनोपनीतेन स्वयं त्रय्यपि पाठिता ।
स्वोद्वाहार्थं समुद्युक्त: पितानेन निवारित: ॥२२॥
मया प्रव्रजतोद्वाह्मा योगश्रीरेव नापरा ।
ममैव सुलभा सा तु यत: श्रीवल्लभोस्म्यहं ॥२३॥
इत्युक्त्वा प्रव्रजंतं तं दृष्ट्वोभौ साश्रुलोचनौ ।
ऊचतुस्त्वयि याते क्क जीवावोब्जा इवांबुनि ॥२४॥
त्वं साक्षाद्भगवान्विष्णु: पुत्रत्वेनाप्यतींद्रिय: ।
प्राक्पुण्यैर्गोचरीभूत: कुतोकाब्धौ जहासि नौ ॥२५॥
पंग्वंधार्भेक्षणान्नित्यं भवपाशविमोचनी ।
स्मृति: प्रवयसोर्नौ ते हरे दूरतरा भवेत् ॥२६॥
इति वाक्यं सकारुण्यं श्रुत्वारं भ्रातृमस्तके ।
सुखाकरं निजकरं तद्वात्सल्याद्दधौ हरि: ॥२७॥
तदैव सहसा तौ तु स्वंगौ ज्ञौ च बभूवतु: ।
लीलाविहारिणीदन्नो चित्रं भगवतीश्वरे ॥२८॥
माताप्यदृष्टपूर्वं तद्रूपमाश्चर्यवत्तदा ।
दृष्ट्वा दतोदितं स्मृत्वा प्राह गद्गदया गिरा ॥२९॥
माया दुरत्यया दैवी तव तन्मोहिता भृशम् ।
सत्वं रूपं न जानेतस्त्वयि मे पुत्रकल्पना ॥३०॥
ब्रह्मांडलेखा यत्कुक्षौ स मत्कुक्षिज इत्यद: ।
जगद्विडंबनं दत्त माया मां नावृणोतु ते ॥३१॥
॥ श्रीपाद उवाच ॥
अदो रूपं त्वया दृष्टं नित्यं हृद्यवधारय ॥
मायासिंधुं द्रुतं तीर्त्वा मत्सायुज्यं गमिष्यसि ॥३२॥
शतायुषौ सुतौ तेपि पितृशुश्रूषणोत्सुकौ ।
विद्याश्रापुत्रपौत्राढयौ मातर्मंक्षु भविष्यत: ॥३३॥
स्तुतोपि भ्रातरौ प्राह प्रब्रजाम्यधुना सदा ।
संसेव्यौ पितरौ तौ हि गृहिसत्पुत्रदैवतम् ॥३४॥
इत्युक्त्वा त्रि:परिक्रम्य प्रणम्य पितरौ स तु ।
जगाम तदनुज्ञात: काशीं च बरदीवनम् ॥३५॥
साधूनुद्धर्तुकामोथ गोकर्णं सज्जनाश्रयम् ।
ययौ यत्र गणेशेन शैवं लिंगं प्रतिष्ठितम् ॥३६॥
इति श्रीगुरुचरिते श्रीपादावतारो
नाम पंचमोध्याय: ॥५॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
क्षेत्रज्ञः
दक्षिणभारते प्रचलितः कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीतप्रकारः भारतदेशस्य वैविध्यमयसङ्गीतसम्प्रदायस्य एका शाखा । कर्णाटकसङ्गीतस्य द्वौ अंशौ स्तः - कल्पितसङ्गीतं कल्पनासङ्गीतं च । कल्पितसङ्गीतम् इत्यत्र विविधेषु रागेषु अनेकैः वाग्गेयकारैः विरचितानां कृतीनाम् उल्लेखः । एताः कृतयः अमूल्याः सन्ति यतः न केवलं ताः श्रोतुं मधुराः सन्ति परन्तु तासाम् अध्ययनेन सङ्गीतच्छात्राः रागस्वरूप-रागभाव-स्वरसञ्चार-विशेषप्रयोग-विषयान् ज्ञातुं शक्नुवन्ति । कल्पनासङ्गीते अथवा मनोधर्मसङ्गीते गायकः स्वयं नूतनसङ्गीतं सृष्ट्वा तस्य प्रतिभां कौशल्यं च प्रदर्शयति । नूनं कल्पनासङ्गीतमपि कल्पितसङ्गीतेन अतीव प्रभावितं भवति । एवमेव सङ्गीतपरम्परा विकसति ।
यद्यपि शास्त्रीयसङ्गीतस्य सामवेदादारभ्य प्राचीनचरित्रम् अस्ति तथापि १४तम शताब्द्याः आरभ्य एव कर्णाटकसङ्गीतं वर्तमानरूपं समवाप्नोत् । एतस्मिन् समये बहवः वाग्गेयकाराः कर्णाटकसङ्गीतं धन्यं कृतवन्तः । सामान्यतः सर्वे सङ्गीतश्रोतारः "कर्णाटकसङ्गीतत्रिमूर्तिम्" (श्रीत्यागराज-मुत्तुस्वामीदीक्षितर्-श्यामशास्त्री-महाशयान्) जानन्त्येव । अद्यतन सङ्गीतकार्यक्रमेषु अधिकरूपेण तेषां कीर्तनानामेव गायनं भवति । अन्ये केचन आधुनिकवाग्गेयकाराः अपि प्रसिद्धाः सन्ति परन्तु अनेकानाम् उन्नतवाग्गेयकाराणां कृतयः अद्य नैव श्रूयन्ते । ईदृशः एकः महान् वाग्गेयकारः आसीत् क्षेत्रज्ञः ।
आन्ध्रदेशे "मुव्व" इति ग्रामे ~१६००तमे वर्षे क्षेत्रज्ञः (अथवा क्षेत्रय्य) कविः सञ्जातः। तस्य मूलं नाम वरदय्य इति आसीत् । सः क्षेत्रे क्षेत्रे भ्रामन् भ्रामन् गीतानि अगायत्, ततः सः क्षेत्रय्य इति प्रसिद्धोऽभवत् । मुव्व-ग्रामस्य देवस्य गोपालस्य भक्तः क्षेत्रज्ञः तस्य कृतिषु "मुव्वगोपाल" इति मुद्राम् उपयुक्तवान् । सः "पदम्" नाम गीतरूपस्य रचने निपुणः आसीत् । अद्यापि क्षेत्रज्ञस्य पदानि अद्वितीयानि । यद्यपि तेलुगुभाषायां तेन चतुस्सहस्राद् अधिकानि पदानि विरचितानि इति केषाञ्चन मतम्, अद्यपर्यन्तं तानि सर्वाणि न लभ्यन्ते । तस्य पदानां द्वे लक्षणे स्तः - प्रथमं तेषां विलम्बगतिः तथा गमकवैशिष्ट्यम् । अतः तेलुगुभाषाज्ञानरहिताः अपि रसिकाः एतेषां सौन्दर्यम् अनुभवितुं शक्नुवन्ति। द्वितीयलक्षणं तेषां शृङ्गाररसप्राधान्यम् । विशेषतः बहुषु पदेषु विप्रलम्भ(वियोग)शृङ्गाररसः प्रभवति यत्र कथावस्तु परित्यक्तायाः नायिकायाः कामना नायकस्य सङ्गार्थम् । क्षेत्रज्ञस्य नायकः भगवान् मुव्वगोपालः । अतः एतेषु पदेषु मधुरभक्तिभावः वर्तते । नायिकायाः स्पृहा जीवात्मनः परमात्मना सह ऐक्यस्य कामनां द्योतयति इति केषाञ्चन पण्डितानाम् अभिप्रायः । शृङ्गाररसप्राधान्यात् भरतनाट्ये अपि पदानां प्रामुख्यमस्ति ।
उदाहरणार्थं क्षेत्रज्ञस्य ఎవ్వడె (एव्वडे) इति पदस्य अनुवादः अधः लिखितः । अत्र नायिका सख्या सह सम्भाषणं करोति यत्र सा नायकस्य विषये आक्षेपं करोति -
(रागं शङ्कराभरणम् । तालः मिश्रछापु)
कः सः? हे सखि, सः कः?
सः कः (यः) यदाहं शयिता
पुष्पबाणं क्षिप्त्वा मां क्षोभयित्वा गतः - सः कः?
यः दिवा आगत्य बहुधैर्येण मे गृहम्
मम हस्तौ गृहीत्वा आलिङ्गनं कृत्वा
ओष्ठाभ्यां दृढचुम्बनं दत्त्वा गतः - सः कः?
किमहं तस्य सम्पत्तिः? किं तेन परिचितसम्बोधनम् उचितम् ?
यदा मम पुरुषः नगरे नासीत् सायङ्काले
मधुरशब्दान् जपित्वा चुम्बित्वा गतः - सः कः?
नीलमेघश्यामलाङ्गः पीताम्बरधृतः
अहं षोडशसहस्रगोपस्त्रीप्रियः
मुव्वगोपालः इत्युक्त्वा गतः - सः कः, हे सखि, सः कः?।
विंशतितमशताब्द्यां बृन्दा मुक्ता नाम सहोदर्यौ तयोः कार्यक्रमेषु अनेकानि पदानि अतीवरमणीयरूपेण गायतः स्म । तयोः कुटुम्बे अन्याः अपि गायिकाः वादकाश्च आसन् ये पदानां गायने वादने वा प्रबुद्धाः आसन् । परन्तु अधुना बृन्दामुक्तयोः मरणानन्तरं ये क्षेत्रज्ञस्य पदानि गायन्ति ते गायकाः बहुविरलाः । किं कारणम् आधुनिककर्णाटकसङ्गीते एतेषां पदानाम् उपेक्षायाः ? केचन पारङ्गताः वदन्ति पाश्चात्त्यसंस्कृतेः दूरदर्शनस्य च प्रभावात् क्षेत्रज्ञस्य विलम्बगतेः सङ्गीतं श्रोतुम् अद्यतन-सङ्गीतरसिकाणां सहना नास्ति इति । किन्तु एतत् असत्यम् इत्यहं मन्ये । मम अनेकानि मित्राणि सन्ति ये ईदृशसङ्गीतम् आस्वादयन्ति । एतत् सङ्गीतं कठिनमस्ति, तत् गातुं कठिनसाधना आवश्यकी, परन्तु अद्यतन गायकाः ईदृशसाधनां कर्तुम् उत्सुकाः न भवन्ति इति केषाञ्चन विदुषाम् अभिप्रायः । अपि च ईदृशानि शृङ्गारभरितानि पदानि सार्वजनिकवेदिकायां न गातव्यानि इति केचन गायकाः रसिकाश्च चिन्तयन्ति । कारणं यत्किमपि भवेत्, अद्य दुर्भाग्यवशात् वयम् इदम् अद्भुतसङ्गीतं न श्रोतुं शक्नुमः ।
यदि बहवः गायकाः वादकाश्च सङ्गीतकार्यक्रमेषु एतानि पदानि गास्यन्ति तर्हि एव नूतनरसिकाः तैः आकर्षिताः भविष्यन्ति । परन्तु सामान्यतः गायकाः तादृशसङ्गीतमेव गायन्ति यत् श्रोतारः श्रोतुमिच्छन्ति । अतः यद् इदं सङ्गीतं लुप्तं न भवेत् तथा दीर्घकालं रसिकान् आकर्षयेत् तन् न केवलं गायकानां परन्तु सङ्गीतरसिकाणामपि उत्तरदायित्वमस्ति।


text:
पापहेतुतन्निवृत्तिप्रायश्चित्तकृच्छ्रादिलक्षणकथनं नामाष्टमाष्टके पञ्चमोsध्याय:
हरि: ॐ ॥ हयेष्टयाद्या अपि कृता: पापिनो नोर्ध्वमार्गदा: ॥
प्रायश्चित्तं श्रृणु ततो दत्तोक्तं स्वर्गतिप्रदम् ॥१॥
योsहंभावं समापन्नो बुद्धिर्यस्य च लिप्यते ॥
निषिद्धाचरणात्सोsत्र पतेच्छुद्धो न चेदघात् ॥२॥
रसो येन जितो नैव हृपीकं यद्वशे न च ॥
स कर्मणाप्यनुपदं प्रत्यवायी न संशय: ॥३॥
अहंकारमतस्त्यक्त्वा भजेदीशं स्वकर्मभि: ॥
असक्त: सोsमृतं याति प्रायश्चित्त्यस्तकल्मष: ॥४॥
प्रमादलुप्तकर्मा तु प्रायश्चित्त्या शुचिर्विना ॥
अनुतप्तं प्रयत्नादि दु:सङ्गापहृतक्रिय: ॥५॥
कामक्रुल्लोभहीनैस्तु धर्मशास्त्रविशारदै: ॥
विप्रै: स्वधर्म: प्रष्टव्य: सद्धर्मफललिप्सुभि: ॥६॥
ब्रह्महा मद्यप: स्वर्णस्तेयी च गुरुतल्पग: ॥
महापातकिनस्त्वेते तत्संसर्गी च तत्सम: ॥७॥
सकृत्तदन्नभुक्त्याब्दमेकत्र शयनादिना ॥
संसर्ग एषां पातित्यं ददातीति सुनिश्चितम् ॥८॥
अज्ञानाद्ब्राह्मणं हत्वा चीरवासा जटी वनी ॥
वन्याहारो भवेन्नित्यमेकाहारो मिताशन: ॥९॥
सम्यक्संध्यामुपासीत त्रिकालस्नानतत्पर: ॥
अध्यापनादिकं सर्वं त्यक्त्वा भक्त्या हरिं भजेत् ॥१०॥
यतेन्द्रियो ब्रह्मचारी गन्धमाल्यादिवर्जित: ॥
तीर्थसेवी भवेद्वापि पुण्यारण्याश्रमाश्रय: ॥११॥
यदि वन्यैर्न जीवेत ग्रामे भिक्षां चरेन्मिताम् ॥
शरावपात्रधृक् चैककाले भोजनमाचरेत् ॥१२॥
एवं कृत्वा द्वादशाब्दं नित्यं हरिपरायण: ॥
ब्रह्महा शुद्धिमाप्नोति कर्मार्हश्च ततो भवेत् ॥१३॥
गोनिमित्तं द्विजार्थं वा व्रतमध्ये मृतोsगदै: ॥
हिंस्रैर्हतो वा शुद्ध: स्यात्स्वेच्छापूर्वं मृतो न च ॥१४॥
शुद्धो वायुतगोदानै: कोटिगायत्रिकाजपै: ॥
एषामन्यतमं कृत्वा ब्रह्महा शुद्धिमाप्नुयात् ॥१५॥
दीक्षितं क्षत्रियं हत्वा ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ॥
दीक्षितं ब्राह्मणं हत्वा द्विगुणं व्रतमाचरेत् ॥१६॥
अशक्तोsग्निं विशेद्वाद्रे: पातन्मृत्युमवाप्नुयात् ॥
आचार्यादिवधे चैव व्रतं प्रोक्तं चतुर्गुणम् ॥१७॥
द्विजमात्रो हतो येन त्रिंशत्कृच्छ्रै: स शुध्यति ॥
एष विप्रस्य गदित: प्रायश्चित्तविधि: पित: ॥१८॥
प्रोक्तं द्वित्रिगुणं क्षत्रविशो: शूद्रस्य चाधिकम् ॥
सप्रायश्चित्तदेहान्तशिक्षा शूद्रस्य शुद्धिदा ॥१९॥
राज्ञैव शिक्षा कर्तव्या शूद्रस्येति विनिश्चितम् ॥
ब्रह्मपुत्रवधे त्वर्धं ब्रह्महव्रतमेव च ॥२०॥
कन्यकागर्भहन्तॄणां व्रतं पादतदर्धकम् ॥
यज्वपन्त्या ब्राह्मणवद् ब्राह्मण्या अष्टवत्सरम् ॥२१॥
हत्वा क्षत्रियविप्रं तु पडाब्दं व्रतमाचरेत् ॥
संवत्सरत्रयं वैश्यं शूद्रं हत्वा तु वत्सरम् ॥२२॥
हत्वा च दीक्षितं शूद्रमष्टवर्षव्रतं चरेत् ॥
त्र्यहं दिवा त्र्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम् ॥२३॥
नाद्यात्त्र्यहं कायकृच्छ्रोsयुतगायत्रिकाजपात् ॥
सहस्रहवनाद्वापि द्वादशद्विजभोजनात् ॥२४॥
गोदानाच्छक्तितोsर्धाद्वा प्राजापत्य: प्रसिध्यति ॥
त्रिंशताब्दव्रतं कृच्छ्रै: शक्त्या कार्या शुचिर्धिया ॥२५॥
प्रायश्चित्तविधानज्ञैस्तारतम्याच्च कोविदै: ॥
बालवृद्धातुरस्त्रीणां प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् ॥२६॥
गौडी पैष्टी च माध्वी च न पेयास्त्रिविधा: सुरा: ॥
त्रिभिर्वर्णैश्च तत्स्त्रीभि: शूद्रैश्चापि हितेप्सुभि: ॥२७॥
पयो गोमूत्रमाज्यं वा प्रतप्तं मद्यप: पिबेत् ॥
तप्तेन ताम्रपात्रेण लोहपात्रेण वा तथा ॥२८॥
नारायणापरो भूत्वा पिबेद्यावन्मृतिं व्रजेत् ॥
मद्यप: शुद्धिमाप्नोति नान्यथेति विनिश्चितम् ॥२९॥
चरेद्विप्रो ब्रह्महत्याव्रतमज्ञानत: पिबन् ॥
चान्द्रद्वयं ससंस्कारं रोगशान्त्यै निषेविणाम् ॥३०॥
सुरासंस्पृष्टमन्नादि सुराभाण्डोदकादि च ॥
सुरापानसमं ज्ञेयं कर्पूरस्य च भक्षणम् ॥३१॥
एकादशप्रकारेषु मद्येष्वेकतमं पिबन् ॥
उत्कशुद्धिमकुर्वाण: पतितस्तं न भाषयेत् ॥३२॥
परोक्षं वाsपरोक्षं वा बलात्कारेण वापि च ॥
परस्वानामुपादानं स्तेयमित्युच्यते बुधै: ॥३३॥
गवाक्षगतसूर्यांशुदृश्यं तत्त्रसरेणुकम् ॥
ऋक्षस्तदष्टकं प्रोक्तं तत्त्रयं राजसर्षप: ॥३४॥
ते पञ्च सर्षप: प्रोक्तस्तत्षट्कं यव उच्यते ॥
यवत्रयं कृष्णल: स्यान्माषस्तत्पञ्चकं स्मृत: ॥३५॥
ते षोडशाक्ष: कर्षश्च चत्वारस्ते पलं तथा ॥
यवमात्रे हृतेsज्ञानाद्ब्रह्मस्वेsब्दव्रतं स्मृतम् ॥३६॥
माषाधिकं हृतं चेत्तु ज्ञानतो ब्रह्महव्रतम् ॥
गुरूणां यज्ञकर्तॄणां ब्रह्मिष्ठानां मनस्विनाम् ॥३७॥
श्रोत्रियाणां द्विजातीनां हृतं हेम कथंचन ॥
प्रायश्चित्तं तु संकल्प्य नारायणमनुस्मरन् ॥३८॥
करीषाच्छादितो दग्ध: स्तेयपापाद्विमुच्यते ॥
ब्रह्मस्वं क्षत्रियो हृत्वा सोsश्वमेधेन शुध्यति ॥३९॥
आत्मतुल्यं सुवर्णं विड् दद्याद्वा गोव्रतं चरेत् ॥
आदौ हृत्वा तत: कोsपि पश्चात्तापमुपैति चेत् ॥४०॥
एकं सांतपनं कृत्वा द्वादशाहेन शुघ्यति ॥
वज्ररत्नमनुष्यस्त्रीधेनुभूम्यादिषु स्मृतम् ॥४१॥
स्वर्णस्तेयोदितं प्रायश्चित्तमेव विशोधनम् ॥
प्राणायामद्वयं हेम्नि त्रसरेणुसमे हृते ॥४२॥
त्र्यसुयामा ऋक्षमात्रे चत्वार: सर्षपोपमे ॥
गायत्र्यष्टसहस्रेण शुद्धिर्गोसर्षपोपमे ॥४३॥
प्रातरारभ्य चासायं जपाच्छुद्धिर्यवोपमे ॥
माषमात्रे सांतपनमत ऊर्ध्वं पुरोदितम् ॥४४॥
गोमूत्रपक्कयवभुक् वाब्देनैकेन शुध्यति ॥
सुवर्णं न्यूनमानेन रजतस्तेयकर्मणि ॥४५॥
दशनिष्कान्तपर्यन्तमूर्ध्वं निष्कचतुष्टयम् ॥
हृतं चेद्रजतं कुर्याद्द्विजश्चान्द्रायणं परम् ॥४६॥
द्विगुणं शतनिष्कान्ते सहस्रान्ते चतुर्गुणम् ॥
अत ऊर्ध्वं ब्रह्महत्याव्रतं न्यूनं तु ताम्रके ॥४७॥
कांस्यापित्तलमुख्येषु चायस्कान्तादिषूदिता ॥
निष्कमात्रेषु कृच्छ्रेण शुद्धिरूर्ध्वं तथाधिका ॥४८॥
रौप्यवत्स्वल्परत्नेषु धान्यवस्त्रतृणादिषु ॥
फलमूलौषधाद्येषु शुद्धि: कृच्छ्रेण गद्यते ॥४९॥
रसेsन्ने पुस्तके चापि शुद्धिर्योज्या विशेषत: ॥
अकृत्वा निष्कृतिं याति ना सर्वत्रात्र दुर्गतिम् ॥५०॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाहस्र्यां संहितायां त्रिकाण्डमण्डितायां श्रीवासुदेव्यां कर्मकाण्डे अष्टमाष्टके पञ्चमोsध्याय: ॥५॥
॥ पापहेतुतन्निवृत्तिप्रायश्चित्तकृच्छ्रादिलक्षणकथनं नामाष्टमाष्टके पञ्च० ॥८।५॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
मंत्र पुष्पांजली ध्वनी मुद्रित
ॐ यज्ञेन यज्ञमयजंत देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्|
ते हं नाकं महिमान: सचंत यत्र पूर्वे साध्या: संति देवा:
ॐ राजाधिराजाय प्रसह्ये साहिने | नमो वयं वैश्रवणाय कुर्महे
स मे कामान्कामकामाय मह्यम्| कामेश्वरो वैश्रवणो ददातु|
कुबेराय वैश्रवणाय | महाराजाय नम: ॐ स्वस्ति
साम्राज्यं भौज्यं स्वाराज्यं वैराज्यं पारमेष्ठ्यं राज्यं माहाराज्यमाधिपत्यमयं समंतपर्यायी
स्यात्सार्वभौम: सार्वायुष आंतादापरार्धात्पृथिव्यै समुद्रपर्यंता या एकराळिति
तदप्येष श्लोकोऽभिगीतो मरुत: परिवेष्टारो मरुत्तस्यावसन्गृहे
आविक्षितस्य कामप्रेर्विश्वेदेवा: सभासद इति


text:
अमिताभ बच्चन
अमिताभ बच्चन: (१९४२ - ) प्रमुखः हिन्दी-अभिनेता अस्ति । १९४२तमे वर्षे अक्टोबर् ११ दिनाङ्के अमिताभ-हरिवंश-बच्चनस्य जननम् । एषः ‘बिग् बि’ तथा ‘षहेन् षा’ इत्यपि कथ्यते । १९७०तमस्य दशके आरम्भे “आङ्ग्रि यङ्ग् म्यान्”(Angry Young Man) मानसचित्रेण सह अमिताभः बच्चनः बालिवुड् चलनचित्रे आरम्भिकतया जनप्रियतां गतः । पश्चात् सः भारतीयचलनचित्रस्य इतिहासे अत्यन्तं प्रमुखेषु जनेष्वन्यतमः जातः ।
बच्चनः स्वीये चलच्चित्रवृत्तिजीवने त्रिस्रः राष्ट्रिय-चलनचित्रप्रशस्तीः द्वादश फिलंफेर् प्रशस्तीः च आसादितवान् । न केवलं तावत् इतराः अनेकाः अपि प्रमुखाः प्रशस्तीः तेन अर्जिताः । अत्युत्तमनट इति क्षेत्रे “फिलंफेर्-प्रशस्ति”निमित्तम् अत्यधिकवारम् अयमेव नामकरणं प्राप्तवान् इति अभिलेखे अङ्कनम् अस्य नाम्नि एव अस्ति ।
बच्चनेन न केवलं नटनक्षेत्रे कार्यं कृतम् अपि तु पृष्ठभूमिका-गायकत्वेन चित्रनिर्मापकत्वेन ‘टि.वि’निरूपकत्वेन अपि कार्यं कृतम् । अमिताभः १९८४तः १९८७तमवर्षपर्यन्तं यावत् भारतस्य संसत्-सदस्यः अपि आसीत् । नटीं जयाबादुरि इत्येतां सः वृतवान् अस्ति । एतयोः दम्पत्योः श्वेतानन्दा अभिषेक-वच्चनः इति द्वौ पुत्रौ । नटः अभिषेकः नटीम् ऐश्वर्या रै इत्येताम् ऊढवान् अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
आरम्भिकं जीवनम्[सम्पादयतु]
अमिताभः मूलतः हिन्दू-सिख् कुले जातः । तस्य जननम् उत्तरप्रदेशस्य अलहाबाद् प्रदेशे अभवत् । अस्य पिता डा ॥ हरिवंशराय बच्चन हिन्दीभाषायाः प्रख्यातः कविः । माता तेजिबच्चनः फैसलाबाद्-प्रदेशस्य (अधुनातने पाकिस्थानदेशः) सिख्-पञ्जाबिकुटुम्बतः अस्ति ।
भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य वेलायां प्रसिद्धिं गतायाः इन्खिलाब् जिन्दाबाद् इति घोषणायाः स्फूर्त्या अमिताभस्य नामकरणं पूर्वम् इन्खिलाब् इत्येव कृतमासीत् । ततः परम् अमिताभः इति पुनर्नामकरणं जातम् । तस्य अर्थः “शाश्वतदीपः” इति । बच्चन्-वंशस्य नाम यद्यपि श्रीवास्तव इति वर्तते तथापि तस्य पिता बच्चन् इति नाम एव चित्वा तेनैव नाम्ना सर्वाणि पुस्तकानि प्राकाशयत् ।
अमिताभः चित्ररङ्गं तस्य नाम्नः उत्तरार्धभागद्वारा एव प्राविशत् । सार्वजनिकानाम् उद्देशानां निमित्तं तस्य कुटुम्बस्य सर्वे सदस्याः बच्चन् इत्येतदेव नाम अरक्षन् । हरिवंशरायबच्चनस्य पुत्रद्वये अमिताभः ज्येष्ठः अजिताभः कनीयान् । बच्चनस्य मातुः रङ्गभूमिक्षेत्रे अत्यन्तम् आसक्तिरासीत् । चलनचित्रे अभिनेतुम् अवसरोऽपि प्राप्तः आसीत् । किन्तु सा प्रवेशम् अकृत्वा गृहिणी एव अतिष्ठत् । अमिताभस्य चित्र-वृत्तिजीवनचयने तस्य मातुः प्रभावोऽप्यासीदेव । यतो हि तया पुत्रः सर्वेषाम् आकर्षणकेन्द्रबिन्दुतां प्राप्नुयात् इति काङ्क्षितमासीत् ।
स्वस्य आरम्भिकं शिक्षणम् अलहाबाद् प्रदेशस्य ज्ञानबोधिनी तथा बालक-प्रोढ-शालायाम् (BHS) असमापयत् एषः । अग्रे कलाविषयं प्रधानतया चित्वा नैनिताल् प्रदेशस्य शेर्वुड्महाविद्यालये अधीतवान् । तत्पश्चात् पदवी-विद्याभ्यासाय देहली-विश्वविद्यालयस्य किरोरि-माल्-कालेज् इति स्थलं गत्वा 'ब्याचलर् आफ् सैन्स्' (B.Sc.) पदवीं प्राप्नोत् । कल्कत्ता (अधुना कोल्कता) ‘मूलस्य बर्ड् अण्ड् को’ इत्याख्यायाः संस्थायाः वाणिज्य-नौकासामग्रि-सम्प्रेषणस्य मध्यवर्ती-कार्यं कुर्वता अनेन स्वीये विंशतितमे वयसि अभिनयवृत्तिं सारयितुम् इच्छता उद्योगात् विश्रान्तम् ।
जीवनम्[सम्पादयतु]
१९६९तमे वर्षे ‘सात् हिन्दूस्तानि’ चित्रस्य सप्त नायकेष्वन्यतमः भूत्वा बच्चनः चित्ररङ्गं प्रविष्टवान् । उत्पलदः मधुः जलालः आघा इयादीनां तारागणेन युक्तं चित्रमिदं ख्वाजा अहमद् अब्बास् इत्येतस्य महाशयस्य निर्देशनयुक्तं वर्तते । आर्थिकदृष्ट्या यद्यपि चित्रमिदं यशस्वितां नाप्नोत् तथापि तस्य चित्रेऽस्मिन् नटनाय प्रथमवारम् ‘अत्युत्तमः नवनटः’ इति राष्ट्रियप्रशस्तिं अमिताभः आसादितवान् ।
तत्पश्चात् राजेश् खन्ना इत्येतेन सह अभिनीतम् 'आनन्द' (१९७१) चित्रं वाणिज्योद्देश्येन यशस्वितां विमर्शकानां प्रशंसां चापि आप्नोत् । अस्मिन् चित्रे अनेन निरूढं जीवनस्य विषये विभिन्नदृष्टिकोणयुतं वैद्यस्य पात्रं तस्मै फिल्म्फेर्-अत्युत्तम-पोषकनटप्रशस्तिं समानयत् । पश्चात् अमिताभः 'पर्वाना' (१९७२) चित्रे नवीन्निस्कोलः योगिताबालि ॐप्रकाशः इत्यादीनां तारागणे अविवेकिनः प्रेमिणः पात्रे अभिनीतवान् ।
अमिताभस्य खलनटस्य पात्रे अभिनयाय इदमपरूपमुदाहरणम् । तत्पश्चात् निर्मितानि रेश्मा और् शेरा(१९७१) इत्यादि बच्चनेन अभिनीतानि अनेकानि चित्राणि चित्ररङ्गक्षेत्रे विशेषं यशः नाविन्दन्त । अस्मिन् एवावसरे नटेन धर्मेन्द्रेण तथा भाविन्या पत्न्या जयाबादुर्या सह गुड्डि इति चित्रे अतिथिनटो भूत्वा बच्चनः अदृश्यत । आरम्भिके वृत्तिजीवने स्वस्य अपूर्वेण ध्वनिना सर्वेषां ध्यानम् आकृष्टः अयं ‘बावर्चि’ चित्रस्य भागमेकमपि निरूपितवान् वर्तते । १९७२तमे वर्षे प्रयाणस्य सन्निवेशयुक्ते, साहसमये हास्यमये च एस्.रामनाथन् महाशयेन निर्देष्टे बाम्बे टु गोआ चित्रे असावभिनीतवान् । अस्मिन् चित्रे अरुणा इरानी मेह्मूद् अन्वर् अलि नासिर् हुसेन् इत्यादिभिः सह बच्चनः अनटत् ।लण्डन्-नगरे बच्चनस्य ‘व्याक्स्’ इति वस्तुना निर्मिता प्रतिमा काचिद्वर्तते ।
तारापट्टारोहणसोपानम् (१९७३-१९८३)[सम्पादयतु]
१९७३तमे वर्षे प्रकाश् मेह्रा इत्येतेन निर्देष्टे जञ्जीर् चित्रे इन्स्पेक्टर् विजय् खन्ना इति पात्रम् अमिताभस्य वृत्तिजीवनाय महत्तं परिवर्तनम् अदात् । इदं चलनचित्रं तस्य पूर्वतन-चित्राणां प्रणयमयपात्राणां तद्विरुद्धं पात्रयुतमासीत् । एतदनन्तरम् एतत्सदृशाणि अन्यानि बहूनि चलनचित्राणि प्रदर्शितानि यानि च तं बालिवुड् चलनचित्रस्य 'आङ्ग्रि यङ्ग् म्यान्' स्थानं प्रायच्छत् । अस्मात् चित्रात् एव अग्रनायकस्य पात्रे अमिताभः चित्ररङ्गे ख्यातः जातः । इदमेव चित्रं फिल्म्फेर्प्रशस्त्यै अत्युत्तमनटविभागे नामाङ्कितमपि जातम् । १९७३तमे अस्मिन्नेव वत्सरे अमिताभः जयाबादुरीं वृणीतवान् । बहुशः अमिन्नेव समकाले विवाहात् परं मासाभ्यन्तरे एव प्रदर्शितेषु जञ्जीर् अभिमान् इत्यादिषु चित्रेषु जया अमिताभः च मिलित्वा एवाभिनीतवन्तौ ।
पश्चात् हृषिकेश् मुखर्जि इत्येतेन निर्दिष्टे मित्रतायाः कथावस्तुयुते सामाजिके चित्रे नमक् हराम् नामके चित्रे ‘विक्रम्’ इत्येतस्य पात्रे अमिताभेन अभिनीतम् । अस्य कथावस्तुरचयिता ‘बीरेश् चटर्जि’ इत्येषः वर्तते । अस्य चित्रस्य पोषकपात्रे अभिनीतस्य अमिताभस्य नटनं न केवलं सर्वेषां प्रशंसापात्रं जातम् अपि तु फिल्म्फेर्-अत्युत्तम-पोषकनटप्रशस्तिम् अपि आनयत् । अस्मिन्नेव चित्रे रेखा राजेश् खन्ना चापि अभिनीतवन्तौ ।
१९७४तमे वर्षे कुंवारा बाप् तथा दोस्त् इत्यादिषु चित्रेषु अनेकवारम् अतिथिनटत्वेन बच्चनः अदृश्यत । अस्मात् पूर्वमेव तस्य वर्षस्य अतिसम्पादनपरकस्य चित्रे रोटी कपडा और् मकान् नामके चित्रे पोषकपात्रे अभिनयः कृतः । अस्य चित्रस्य कथां विरचय्य निर्देशनमकरोत् मनोज्कुमारः । स्वार्थलाभाय उपयोगः तथा आर्थिकभावनात्मकयोः सङ्कटस्य मध्ये प्रामाणिकतायाः मुखावरणस्य कथावस्तुसहितमिदं चित्रं विमर्शकानां प्रशंसापात्रं भूत्वा वाणिज्यदृष्ट्या यशः आसादयत् । न केवलं तावत् किन्तु स्वतः ‘कुमार्’ रिशिकपूरः जीनत्-अमान् इत्येतेषां पङ्क्तौ बच्चनं चित्रमिदम् अयोजयत् ।
पश्चात् नायकपात्रे अभिनीतं मज्बूर् चित्रं १९७४तमस्य डिसम्बर्मासे ६ दिनाङ्के प्रदर्शनाय उन्मुक्तं जातम् । जार्ज् केनडि इत्येतस्य अभिनयस्य हालिवुड् चित्रस्य जिग्ज्याग् इत्येतस्य पुनर्निर्माणम् आसीत् एतत् चित्रम् । धनार्जने सामान्यतः यशः सम्पादितं चित्रेण अनेन । ततः परं १९७५तमे वर्षे चुप्के चुप्के नामकात् चलच्चित्रात् अपराधकथावस्तुयुतात् फरार् चित्रादपि आरभ्य प्रणयमयस्य मिलि चित्रस्य पर्यन्तं वैविध्यमयेषु प्रकारेषु चित्रेषु बच्चनेनाभिनीतम् ।
एतन्मध्ये १९७५तमे वर्षे बच्चनेन केवलं चित्रद्वये एव अभिनीतम् । एते द्वेऽपि चित्रे चित्ररङ्गे अति-प्रमुखतया परिगण्यते । यश् चोप्रा इत्यस्य निर्देशनस्य दीवार् इति चित्रे शशिकपूर् निरुपराय् नीतुसिङ्ग् इत्येतैः सह तेन अभिनीतम् । अस्मिन् चित्रे तस्य अभिनयः अत्युत्तम-नट-विभागे फिल्म्फेर् प्रशस्त्यर्थं नामकरणमार्जयत् । इदं चित्रं १९७५तमे वर्षे अपारं यशः आसादयत् । धनार्जनेऽपि चतुर्थं स्थानमाप्नोत् । ‘बालिवुड्’क्षेत्रस्य दर्शनीयेषु अत्युन्नतचित्रेषु अन्यतममिदम् इति ‘इण्डिया टैम् मूवीस्’ कथयति । १९७५तमे आगस्ट्मासे प्रदर्शितं “शोले” नामकं चलच्चित्रम् अत्यधिकं २,३६,४५,००,००० तन्नाम ‘यू.एस्’देशस्य षष्टिदशलक्ष ‘डालर्’ मूल्यं यावत् धनम् अर्जित्वा भारते एव सार्वकालिकं विक्रमम् अरचयत् । अस्य चित्रस्य अर्जनं आर्थिकस्फीतिः इत्येतया स्थित्वा तोलितमस्ति ।
बच्चनः अस्मिन् चित्रे जैदेव् इत्येतस्य पात्रं निरूढवान् । हिन्दीचित्ररङ्गस्य ख्याताः नटाः धर्मेन्द्रः हेमामालिनी सञ्जीवकुमारः जयाबादुरी तथा अम्जद् खानः इत्यादयः अत्र अभिनीतवन्तः । १९९९तमे वर्षे भारतस्य बि.बि.सि. विभागः इदं चित्रं “शतमानस्य चित्रम्” इत्यघोषयत् । शोले नामकं चित्रमपि यथा दीवार् नामकं चित्रं तथा बालिवुड्-क्षेत्रस्य दर्शनीयेषु अत्युन्नतेषु २५ चित्रेष्वन्यतममिति इण्डियाटैम्स् मूवीस् इत्येतेन समायोजितम् । तस्मिन्नेव वर्षे शोले नामकस्य चित्रस्य कृते पञ्चाशत्तमैः फिल्म्फेर्प्रशस्तीनां निर्णायकैः पञ्चाशद्वर्षेषु-अत्युत्तम-फिल्म्फेर्चित्रम् इति प्रशस्तिः प्रदत्ता । शोले नामकं चित्रं यदा धनार्जने अत्यन्तं यशः आसादयत् तदारभ्य बच्चनस्य स्थानं चित्ररङ्गे सुभद्रं जातम् । तदारभ्य १९७६तः १९८४तमवर्षाणामवधौ बच्चनस्य कृते फिल्म्फेर्-अत्युत्तम-नट-प्रशस्तयः तथा नामकरणानि च विपुलतया समागताः ।
सर्वोत्कृष्टः साहसनायकः इति ख्यातिं गतं प्रख्यातं नाम यद्यपि शोले सदृशचित्रैः सम्प्रतिष्ठितं तथापि कभी कभी(१९७६) सदृशेषु चित्रेषु प्रेमिणः पात्रे, १९७७तमस्य अमर् अक्बर् अन्तोनि सदृशेषु चित्रेषु, तथैव तत्पूर्वकालिकेषु १९७५तमस्य वर्षस्य चुप्के चुप्के सदृशेषु हास्यमयेषु चित्रेषु अपि सम्यक् अभिनीय अभिनयपरिणतिः निरूपिता एतेन बच्चनेन । १९७६तमे वर्षे निर्देशकस्य यश्चोप्रा इत्यस्य द्वितीये ‘कभी कभी’ नामके चित्रे बच्चनः अभ्यनयत् । प्रणयकथाविताने अस्मिन् चित्रे यूनः कवेः अमित् मल्होत्रा इत्यस्य पात्रे अस्य अभिनयः आसीत् । ‘पूजा’नामिकां सुन्दरीं प्रीणयति अयं कविः । पूजायाः पात्रे राखी गुल्जार् अभ्यनयत् । अस्मिन् चित्रे मृदुत्वयुतस्य तथा विशालदृष्टेः भावनात्मकं सम्भाषणम् अवर्तत । इदं चित्रम् अमिताभस्य पूर्वतनसाहसमयानां चित्राणां तथा अग्रे अभिनीतानां चित्राणां च तद्विरुद्धमासीत् । धनार्जने महत् यशः सम्पाद्य इदं चित्रम् अमिताभस्य फिल्म्फेर्-अत्युत्तम-नट प्रशस्त्यर्थं नामकरणमपि समार्जयत् ।
१९७७तमे वर्षे ‘अमर् अक्बर् अन्तोणि’ चित्रस्य नटनार्थम् अमिताभः ‘फिल्म्फेर्-अत्युत्तम-नट-प्रशस्तिं प्राप्नोत् । अस्मिन् चित्रे विनोद्खन्ना रिषिकपूर् इत्येताभ्यां सह तृतीयनायकस्य ‘अन्तोणि गोन्साल्विस्’ इत्यस्य पात्रे अमिताभः अभिनीतवान् । १९७८तमं वर्षं तस्य वृत्तिजीवने एव किरीटप्रायम् इति वक्तुं शक्यते । यतो हि तस्मिन् वर्षे धनार्जने अतिसमर्थेषु चतुर्षु चित्रेष्वपि अमिताभः अनटत् । कस्मे वादे चित्रे अमितस्य शङ्करस्य च पात्रे तथा डान् चित्रे भूगतप्रभोः तत्सदृशदर्शनस्य विजयस्य च पात्रे नटनेन द्विपात्रनटने अनेन प्रत्यागतम् ।
'त्रिशूल्' तथा 'मुखद्दर् का सिकन्दर्' चित्रयोः अभिनयः विमर्शकैः अवधानार्हां प्रशंसां प्राप्य फिल्म्फेर्-अत्युत्तम-नट-प्रशस्तिम् अमिताभाय समानयत् । तथैव फिल्म्फेर्-अत्युत्तम-नट-प्रशस्त्यै अनेकानि नामकरनानि समार्जयत् । अस्मिन् घट्टे वृत्तिजीवने अमिताभेन समार्जितम् अभूतपूर्वं यशः आधृत्य तं फेञ्च्-निर्देशकः फ्राम्कोयिस् ट्रफौट् इत्ययं “वन्-म्यान्-इण्डस्ट्रि”(One man industry) इति अघोषयत् ।
१९७९तमे वर्षे प्रथमवारम् अमिताभस्य सङ्गीतध्वनेः उपयोगाय आवश्यकता आपतिता । 'मिस्टर् नट्वरलाल्' चित्रे नायक्या रेखा इत्येतया सह अभिनीय तेन स्वध्वनेः सङ्गीतार्थम् उपयोगः कृतः । अस्य चित्रस्य निर्वहणेन सः फिल्म्फेर्-अत्युत्तम-नट-प्रशस्त्यै तथा फिल्म्फेर्-अत्युत्तम-पुरुष-पृष्ठभूमिका-गायन-प्रशस्त्यै च नामकरणं समार्जयत् ।
१९७९तमे वर्षे कालापत्थर् चित्रस्य अभिनयार्थं अत्युत्तम-नट-प्रशस्त्यै तथा १९८०तमे वर्षे राज्खोसला निर्देशनस्य 'दोस्ताना' चित्रस्य अत्युत्तमाभिनयार्थं पुनः नामकरणं प्राप्नोत् बच्चनः । 'दोस्ताना' इति चित्रे शत्रुघ्नसिन्हा तथा जीनत् अमान् इत्येताभ्यां सह बच्चनेनाभिनीतम् ।
१९८०तमे वर्षे 'दोस्ताना' इत्येतत् चित्रम् आर्थिकदृष्ट्या महत् लाभकरं चलनचित्रं वर्तते ।
१९८१तमे वर्षे पत्न्या जयया सह यश्चोप्रा इत्यस्य प्रेमकथानके 'सिल्सिला' इति चित्रे अमिताभः अनटत् । एतन्मध्ये नटीं रेखां सः प्रीणयति इति मिथ्या प्रचारः अपि आसीत् । अस्मिन्नवधौ प्रदर्शितेषु अन्येषु चित्रेषु राम् 'बलराम्'(१९८०) 'शान्'(१९८०) 'लावारिस्'(१९८१) तथा 'शक्ति'(१९८२) इत्येतेषु नटनेन अमिताभः ‘बालिवुड्’ क्षेत्रस्य सुविख्यातेन दिलीपकुमारेण सह तुलनां प्राप्तवान् । अमिताभः तस्य कालस्य महान् तथा अनर्घः नटः इत्यत्र न कोऽपि सन्देहः ।
राजकीयम् (१९८४-१९८७)[सम्पादयतु]
१९८४तमे वर्षे नटनात् तात्कालिकं विरामं प्राप्य अमिताभः दीर्घकालस्य कुटुम्बमित्रेण राजीवगान्धी इत्येतस्य साहाय्येन राजकीयक्षेत्रं प्रविश्य स्वल्पकालं सक्रियः आसीत् । सार्वत्रिकनिर्वाचन-इतिहासे एव जयस्य इतिहासः पुनरपि तदा निर्मितः अभवत् यदा अमिताभः अलहाबाद् लोकसभाक्षेत्रे उत्तरप्रदेशस्य प्राक्तनमुखमन्त्रिणः एच्.एन्.बहुगुण इत्येतस्य विरुद्धं स्पर्धित्वा जयं प्राप्नोत् । उल्लेखार्हात् (आहत्य मतदानस्य ६८.२%) अन्तरात् प्राप्तः अयं विजयः अविस्मरणीयः । परं बच्चनस्य राजकीयवृत्तिजीवनं स्वल्पकालमात्रमासीत् । वर्षत्रयानन्तरं सम्पूर्णं राजकीयक्षेत्रं मलिनकूपः इति विनिन्द्य तस्मात् निवृत्तिः प्राप्ता तेन । “बोफोर्स्-कोलाहले” बच्चनः तस्य सहोदरश्च संलग्नौ स्तः इति कस्याश्चित् पत्रिकायाः इतिवृत्तस्य प्रकटनस्य पश्चात् राजकीयनिवृत्तिः प्राप्ता एनेन । तस्याः पत्रिकायाः विरुद्धं न्यायालयं गन्तुमपि निर्धारितवान् । क्रमशः विचारणं यदा प्रवृत्तं तदा बच्चनस्य पात्रं तत्र न वर्तते इत्येतन्निरूपितम् ।
एतन्मध्ये अमिताभस्य ‘ए बि सि एल्’ इत्याख्या संस्था यदा अतिदरिद्रतावशाम् आप्नोत् तदा तत्रत्यम् आर्थिकं सङ्कष्टं समीकर्तुं तस्य पुरातनसुहृद् अमरसिङ्ग् साहाय्यमकरोत् । तस्मात् बच्चनः अमरसिंहस्य समाजवादिपक्षं प्रोत्साहयितुमारब्धवान् । जयाबच्चनः न केवलं समाजवादिपक्षं प्राविशत् अपि तु राज्यसभायाः सदस्यत्वम् अपि अवाप्नोत् ।
राजकीयप्रचारः तथा विज्ञापिकादिकमपि योजयित्वा इतरेषु राजकीयविचारेषु समाजवादिपक्षस्य कार्येषु सक्रियं भागं स्वीकर्तुं बच्चनः अनुवर्तितवान् । एतानि कार्याणि पुनः तं सङ्कष्टे अपातयन् । स्वयं कृषकः इति अभिप्रायः प्रकटितः इति कृत्वा न्यायालयं प्रति अवास्तवविधिपत्राणि समार्पयत् इति च आरोपस्य आधारेण पुनः न्यायालयस्य साक्षिस्थानं गन्तव्यम् आपतितम् । एतन्मध्ये अमिताभः अभिनयवृत्तिजीवनस्य उत्तुङ्गे यदा आसीत् तदा स्टार् डस्ट् तथा इतराभिः काभिश्चित् पत्रिकाभिः १५ वर्षाणां पत्रिकानिषेधं प्राप्तवान् । अस्य प्रतीकाररूपेण बच्चनेन नट्येषु चलच्चित्रेषु चित्रीकरणस्य आरम्भे पत्रिकाप्रतिनिधीनां प्रवेशं निषिद्धवान् आसीत् इति श्रूयते । एषा पद्धतिः १९८९तमवर्षपर्यन्तमपि चालने आसीदित्यपि श्रूयते ।
प्रतिगमनं निवृत्तिः च । (१९८८-१९९२)[सम्पादयतु]
१९८८तमे वर्षे षहेन् षा इति चित्रस्य शीर्षिकापात्रे नटनद्वारा बच्चनः चित्ररङ्गं पुनरागतः । बच्चनस्य प्रत्यागमनस्य प्रचारद्वारा चित्रमिदं धनार्जने समर्थमभूत् । किन्तु अस्य यशसः परं विमोचितानि प्रदर्शितानि च चित्राणि सर्वाणि धनार्जने सर्वथा असमर्थानि इति कृत्वा तस्य तारापट्टस्य वर्चसि ह्रासः सञ्जातः । १९९१तमस्य यशस्वि चित्रं “हम्” पराजयस्य प्रवृत्तिपरिवर्तकत्वेन अभात् चिदपि तस्य इतराणां चित्राणां धनार्जने पराजयस्य कारणतः यशसः क्षणाः अल्पकालमात्रमतिष्ठन् । अत्र गमनार्हो विचारो नाम १९९०तमे वर्षे “अग्निपथ्” इत्यस्मिन् चित्रे निरूढस्य पात्रस्य कृते द्वितीयवारं राष्ट्रिय-चलनचित्र-प्रशस्तिः तेन आसादिता । तत्र तस्य पात्रं भूगत-दुष्ट-प्रपञ्चस्य अधिपतेः आसीत् । अग्रे कानिचन वर्षाणि यावत् अमिताभस्य चलच्चित्रलोके अदर्शनम् अधुनैव सम्भवति इति सर्वैरपि चिन्तितम् ।
१९९२तमे वर्षे खुदा गवाह् चित्रस्य प्रदर्शनस्य पश्चात् पञ्चवर्षाणि यावत् बच्चनः चित्रेषु न दृष्टः एव । विलम्बेन निर्मितम् इन्सानियत् चित्रं यद्यपि १९९४तमे वर्षे प्रदर्शनाय वुमुक्तं तथापि धनार्जने सम्पूर्णतया असफलं जातम् ।
दूरदर्शने (T.V.) अमिताभः[सम्पादयतु]
२०००तमे वर्षे ब्रिटिष् दृरवीक्षणस्य कार्यक्रमस्य हू वाण्ट् टु बि मिलियनेर्? इत्यस्य भारतीयं रूपान्तरम् अमिताभः सञ्चालितवान् । अस्य कार्यक्रमस्य नाम कौन् बनेगा क्रोर्पति इत्यासीत् । अस्य रूपान्तरं कृतवन्तः अन्ये अनेके देशाः एतत्सदृशं नाम एव अरक्षन् । अयं कार्यक्रमः अभूतपूर्वं यशः समार्जयत् । २०००तमस्य वर्षस्य नवेम्बर्-मासे केनरा ब्याङ्क् इत्येतस्य वैधं व्यवहारं प्रतिस्वीकृतिद्वारा समापयत् ।
बच्चनः पूर्वोक्तं 'कौन् बनेगा क्रोर्पति' इत्याख्यं कार्यक्रमं २००५ नवम्बर्-मासपर्यन्तमपि सञ्चालितवान् । एतेन यशः सम्पाद्य जनप्रियतां चित्ररङ्गं प्रत्यागन्तुं वेदिकां च समार्जयत् एषः । २००९तमस्य आस्कर् इत्यस्याः प्रशस्तेः विजेतस्य चित्रस्य स्लं डाग् मिलियनेर् हू वाण्ट् टु बि मिलियनेर् कार्यक्रमस्य स्पर्धायां ‘जञ्जीर्’ इति चित्रस्य नायकः कः? इत्यस्य प्रथमस्य प्रश्नस्य ‘अमिताभः वच्चनः’ इत्येतदेव अतिसमीचीनमुत्तरमासीत् । चित्रे फेरोज् अब्बास् खान् अमिताभस्य पात्रं निरूढवानासीत् । स्पर्धायाः निरूपकत्वेन अनिल् कपूर् अनटत् । एवम् अमिताभः बच्चनः इत्येषः भारतीयचलनचित्रस्य इतिहासे प्रख्यातः आसीत् ।
चलचित्राणि[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तवः[सम्पादयतु]
- वी॰आइ॰एफ॰ए॰अभिज्ञापकयुक्तानि विकिपीडिया-पृष्ठानि
- एल॰सी॰सी॰एन॰अभिज्ञापकयुक्तानि विकिपीडिया-पृष्ठानि
- आइ॰एस॰एन॰आइ॰अभिज्ञापकयुक्तानि विकिपीडिया-पृष्ठानि
- जी॰एन॰डी॰अभिज्ञापकयुक्तानि विकिपीडिया-पृष्ठानि
- बी॰एन॰एफ॰अभिज्ञापकयुक्तानि विकिपीडिया-पृष्ठानि
- म्यूजिक ब्रॉन्जअभिज्ञापकयुक्तानि विकिपीडिया-पृष्ठानि
- एन॰एल॰ए॰अभिज्ञापकयुक्तानि विकिपीडिया-पृष्ठानि
- हिन्दीचलच्चित्राभिनेतारः
- जीवतव्यक्तयः


text:
प्राचीनज्योतिषम्
असंख्याः ग्रहाः सन्ति, अन्यसौरमण्डलानि अपि भवितुम् अर्हन्ति इत्यादयः विचाराः भारतीये ज्योतिश्शास्त्रे रुढमूलाः सन्ति । ग्रहाणां स्थितिः, परस्पराकर्षणं, ग्रहणस्वरुपम् इत्यादयः अत्र विस्तरेण उक्ताः । कुजग्रहस्य स्वरुपं चपलः सरक्तगौरः मज्जासारश्च माहेयः इत्येवम् उक्तवान् अस्ति आचार्यः वराहमिहिरः । आधुनिकशास्त्रकाराः वदन्तिकुजस्य उपरि उग्रतुषारावरणम् अस्ति इत्यतः रक्तवर्णयुक्तधवलवर्णः तत्र दृश्यते इति । कुजः (भूमिपुत्रः ) इति शब्दः एव तदग्रहे जीवसम्भाव्यतां प्रकाशयति । आधुनिकाः अपि एतत् एव वदन्ति खलु ? सूर्यादीनां सञ्चारः भ्रममूलः, ग्रहाणां स्वप्रकाशता नास्ति इत्यादयः बहवः वैज्ञानिकाः अंशाः आर्यभटेन प्रतिपादिताः । एते विषयाः इतः पूर्वं परिचायिताः इत्यतः विरम्यते विस्तरात् ॥


text:
*प्रस्तावविषयः - पापविनाशनम् ।*
पापस्य विनाशनं पापविनाशनम्। पूर्वस्मिन् जन्मनि अस्माभि: कृतानि दुष्कर्माणाम् सत्कर्माणाम् च फलमेव अयं जन्म: । मनुष्यजीवने प्रतिक्षणे अनेकविधानि पापानि सम्भवन्ति। कश्चन अस्माभिः ज्ञातम् कश्चन अज्ञानात् भवन्ति। अतःएव अस्माकं सम्प्रदाये पुण्यस्य अर्जनस्य प्रामुख्यम् वर्तते सर्वस्मिन् ग्रन्थे । वस्तुतः पुण्यस्य वर्धनाय पापस्य क्षति: न भवेत् किन्तु दुष्कर्माणाम् फलं यत् वयं अनुभविष्यामः तत् किन्चित्कालं व्याक्षेप: भवेत् । अतः पुण्यस्य सम्पादनं आवश्यकम्। पुण्यः कथम् लभेत इति चेत्
तदर्थमेव सूत्रवदुक्तं पूर्वजै: अहमहमिकया 'परोपकारं पुण्याय पापाय परपीडनम्' ।
सर्वं सङ्क्षिप्य एवम् वक्तुम् शक्यते ।
- पुण्यः *Debit card* इव यावत्पर्यन्तं
धनमस्ति तावतपर्यन्तं उपभोक्तुम् शक्यते । पाप: *Credit card* इव प्रथमतः कर्म भवति तदनन्तरमेव वास्तविक चिन्ता भवेत्।
*दोषा: क्षन्तव्या न अपि तु सूचनीया: 😀 ।*
*✍कौशिकः🐣*