text:
प्रश्नोपनिषत्
प्रश्नोपनिषत् (Prashnopanishat) अथर्ववेदीया उपनिषत् । गुरु-शिष्याणां संवादरूपा वर्तते इयम् उपनिषत् । अत्र षट्सङ्खाकाः शिष्याः गुरुं पिप्पलादं यथाविधि उपगम्य ब्रह्मविद्यां बोधयितुं प्रार्थयन्ते । तानुद्दिश्य पिप्पलादऋषिः उवाच –भवन्तः सर्वे तपस्विनः ब्रह्मचर्यव्रतं पालयन्तः वेदान् अधीतवन्तः इति जाने अहम् । तथापि ममाश्रमे श्रद्धया ब्रह्मचर्यपूर्वकम् एकं वर्षं यावत् पुनः तपः चरन्तु । ततः परं यथाभिलाषं ब्रह्मजिज्ञासां कुर्वन्तु अहं यथामति बोधयिष्यामि इति । तथैव कृत्वा वर्षानन्तरं शिष्याः (सुकेशाः भारद्वाजः शैब्यः सत्यकामः, सौर्यायणी गार्ग्यः कौसल्यः आश्वलायनः, वैदर्भी भार्गवः, कबन्धी कात्यायनः) आगत्य षट् प्रश्नान् पृच्छन्ति । कश्चन प्रश्नः उत्तरञ्च योजयित्वा उपनिषदः खण्डः भवति । एवं षट् खण्डाः भवन्ति । एते प्रश्नाः इत्येव निर्दिश्यन्ते ।
अन्तर्विषयाः
शान्तिमन्त्रः[सम्पादयतु]
-
- ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवाः।
- भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः
- स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिः।
- व्यशेम देवहितम् यदायुः।
- स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः।
- स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः।
- स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः।
- स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु
- ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
प्रथमप्रश्नः[सम्पादयतु]
तत्र प्रथमं तावत् कबन्धी कात्यायनः पृच्छति, यस्मादिदं चराचरं जगत् उत्पद्यते, तस्य कारणीभूतं तत्त्वं किम् ? इति । तस्य प्रश्नं श्रुत्वा गुरुः ब्रूते – सृष्टेरादौ प्रजाः स्रष्टुकामः प्रजापतिः एकोऽहं बहुस्यामिति चिन्तयन् सङ्कल्पमात्रेण प्राणरयिनामकं (चैतन्य-जड) शक्तिद्वयं असृजत् । इन्द्रियाणां गोचराः स्थूलसूक्ष्मादीनि वस्तूनि सर्वाणि जडरूपाणि एव । एतेषु सञ्चलनं यत् कारयति तदेव चैतन्यम् । चन्द्रमाः जडस्वरूपं सूर्यः चैतन्यस्वरूपम् इति ऋषिभिः कल्पितम् । सूर्यः स्वस्य उदयेन चराचरवस्तुषु चैतन्यं जागरयति । चन्द्रलोकः नाम स्वर्गलोकः । यज्ञयागादीनि परोपकारकर्माणि यैः क्रियते ते चन्द्रलोकं प्राप्नुवन्ति । इमं मार्गं पितृयानमिति निर्दिशन्ति । सूर्यलोकः नाम पुनर्जन्मरहितानां मुक्तानां स्थानम् । ज्ञानश्रद्धादिभिः सूर्यलोकः प्राप्यते । अयं मार्गः देवयानमिति निर्दिश्यते । संवत्सरः प्रजापतिः इति प्रकल्प्य दक्षिण-उत्तरायणौ जड-चैतन्यमार्गौ इति, मासः प्रजापतिः इति प्रकल्प्य निशा-दिवे च जड-चैतन्ये इति च मुनयः निर्णीतवन्तः । अन्ते अन्नमेव प्रजापतिः ततः एव रेतः ततः एव प्रजाः इति निर्दिष्टम् ।
द्वितीयप्रश्नः[सम्पादयतु]
द्वितीयेन प्रश्नेन तावत् भार्गवः पिप्पलादं पृच्छति, कति देवाः प्रजानां स्थूलशरीरं धारयन्ति, तेषु वरिष्ठः देवः कः इति । 'पञ्चभूतानि इन्द्रियाणि च शरीरस्य निजः आधारः न, प्रमुखः आधारः भवति प्राणः । प्राणः एव वायु-अग्नि-आदिदेवेषु वरिष्ठः । यावत्कालं प्राणः देहे आस्ते तावदेव अन्ये देवाः (इन्द्रियाणि)तमधिकृत्य क्रियाशीलाः भवन्ति । तस्य शरीरान्निस्सरणानन्तरम् अन्ये निष्क्रियाः भवन्ति । अतः प्राणः एव विश्वपतिः । सः सर्वस्य आधारभूतः । सः एव सर्वस्य प्रेरकः' इति उत्तरति मुनिः ।
तृतीयप्रश्नः[सम्पादयतु]
तृतीयेन प्रश्नेन आश्वलायनः पृच्छति, प्राणः कुतः आयाति, देहप्रवेशः कथम्, पञ्चधा कथं विभक्तः भवति, देहादूर्घ्वोत्क्रमणं कथम् इति । तदा पिप्पलादः ब्रूते-आत्मनः एव प्राणः जायते । मनोकृतेन सङ्कल्पेन एषः प्राणः जीवमनुप्रविशति । विविधकर्माणि कर्तुं जीवं धारयितुं च एषः स्वयं पञ्चधा विभक्तः सन् पञ्चसु स्थानेषु तिष्ठति हृदि प्राणो गुदेऽपानः समानो नाभिसंस्थितः । उदानः कण्ठदेशस्थो व्यानः सर्वशरीरगः इत्यमरः । प्राणः सम्राडिव सर्वान् प्रणान् तत्तत्कार्ये विधत्ते अपानः पुरुषं दृढं धारयति यथा न पतेत् भूमौ तथा । हुतमन्नं जीर्णीकरोति समानः । सर्वासु नाडीषु सञ्चरति व्यानः । उदानः यथासङ्कल्पम् ऊर्ध्वं पुण्यं लोकं नयति मरणानन्तरम् । आदित्यः, पृथिवी, आकाशः, वायुः, तेजः च क्रमेण प्राण-अपान-समान-व्यान-उदानरूपेण बाह्यपदार्थानाम् आधाररूपाः भवन्ति । देहान्तर्गततत्त्वानां प्राणः आधारभूतः भवति ।
चतुर्थप्रश्नः[सम्पादयतु]
चतुर्थे प्रश्ने सौर्यायणी गार्ग्यः पुरुषे सुप्ते कानि स्वपन्ति कानि च जागृतानि भवन्ति, कः देवः स्वप्नान् पश्यति, कः सुखमनुभवति, कस्मिन् सर्वाः शक्तयः सम्प्रतिष्ठिता भवन्ति इति पृच्छति । तदा उत्तरं ब्रवीति गुरुः- सर्वाः शक्तयः मनसि सम्मिल्य स्वपन्ति । प्राणाग्नयः जागरिताः सन्तः सततं कार्यरताः भवन्ति । स्वप्नान् पश्यति देवः मनः एव । विविधानि शक्याशक्यानि दृष्टादृष्टानि वस्तूनि मनसि गोचराः भवन्ति । पूर्णज्ञानस्य प्राप्त्या आत्मा सुखी भवति, मनः अपि सुखमनुभवति । सुषुप्तस्थितौ सर्वाणि भूतानि, तेषां तन्मात्राणि, सर्वाणि इन्द्रियाणि, इन्द्रियविषयाश्च आत्मनि लीनाः भवन्ति । आत्मा एव द्रष्टा, श्रोता, वक्ता च । सः परमश्रेष्ठे अक्षरब्रह्मणि प्रतिष्ठितः । परब्रह्म एव सर्वेषां प्रतिष्ठारूपम् ।
पञ्चमप्रश्नः[सम्पादयतु]
पञ्चमेन प्रश्नेन सत्यकामः पृच्छति-यः आजीवनम् ओङ्कारमुपास्ते सः कतरं लोकं प्राप्नोति ? कीदृशं फलं प्राप्नोति ? तस्य उत्तरं वदति - परमपावनस्य ओङ्कारस्य लक्ष्यभूतमस्ति परब्रह्म । यः निष्कामेन उपास्ते सः सकलैश्वर्यं प्राप्नोति । ओङ्कारः मात्रात्रयेण युक्तः । अकारः, उकारः, मकारः एव ताः मात्राः । प्रथममात्रस्य अकारस्य ध्यानं नाम ऋग्वेदोपासनम् । अस्य लोकस्य महिम्नः अनुभवः एव ध्यानस्य फलं भवति । द्वितीयमात्रस्य उकारस्य ध्यानं नाम यजुर्वेदविहितानां यज्ञयागादीनां पुण्यकर्मणाम् आचरणम् । पुण्यस्य समाप्तिपर्यन्तं स्वर्गलोकस्य सुखानि अनुभूय प्रत्यागमनमेव उकारध्यानस्य फलम् । मात्रात्रयमपि संयुज्य यः ओङ्कारस्य ध्यानं कुर्यात् तेन पुनर्जन्मरहितः सूर्यलोकः ब्रह्मलोकः वा प्राप्यते । तदेव अमृतपदम् ।
षष्ठः प्रश्नः[सम्पादयतु]
षष्ठे प्रश्ने सुकेशाः भारद्वाजः पृच्छति यत् कोशलदेशस्य राजकुमारः हिरण्यनाभः एकदा षोडशकला-सम्पन्नस्य पुरुषस्य विषये मां पृष्टवान् । अहम् अनभिज्ञः इति ज्ञात्वा सः रथमारुह्य प्रतिगतवान् । अतः अहं त्वां पृच्छामि कोऽसौ षोडशकलायुक्तः पुरुषः – इति । उत्तरं पठति-पुरुषे एव एते षोडशकलाः संहताः यथा रथनाभौ अराः तथा । सः पुरुषः प्राणमसृजत । सृष्टेः श्रेयसे प्राणतः श्रद्धाम् असृजत । ततः पञ्चभूतानि । तत्र श्रूयते –स प्राणमसृजत, प्राणात् श्रद्धां खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवीन्द्रियं मनोऽन्नमन्नाद् वीर्यं तपो मन्त्राः कर्म लोका लोकेषु च नाम च । एते एव षोडशकलाः । एते सर्वे पुरुषे लीनाः सन्तः विनष्टाः भवन्ति । सर्वाः देवताः, प्राणाः, भूतानि च परमपुरुषे प्रतिष्ठितानि सन्ति । अयमेव षोडशकलाभिः युक्तः पुरुषः ।
तदनन्तरं गुरुः ब्रूते-एतावदेवाहमेतत्परं वेद नातः परमस्तीति । तदा सर्वे शिष्याः सविनयं गुरुस्तवनं कुर्वन्ति –त्वं हि नः पिता यः अस्माकमविद्यायाः परं पारं तारयसि इति ।
प्रमुखाः शब्दार्थाः[सम्पादयतु]
- समित्पाणि - हस्ते समिधः (अग्नेः ज्वालनाय आवश्यकाः काष्ठखण्डाः) गृहीत्वा (गुरोः समीपे गमनावसरे एषा पद्धतिः अनुस्रियते)
- रयि - अन्नम् अथवा जडम्
- मिथुन - स्त्रीपुरुषयोः युगलम्
- इष्टापूर्तकर्म - यज्ञयागादीनाम् आचरणं, कूपसरसां निर्माणञ्च
- निरोध - नियमः
- द्वादशाकृतिः - सूर्यस्य द्वादश रूपाणि
- पञ्चप्राण - प्राण-अपान-व्यान-समान-उदान
- एकर्षि - एकाकी सञ्चारी
- आद्य - खादनाय योग्यम् (आहुतिः) प्रथमः वा
- अध्यात्म - देहसम्बद्धम्
- गार्हपत्य - अग्निहोत्रिणः गृहे पश्चिमघटे स्थाप्यमानः अग्निः । गृहपतिनां (गृहस्थानां) गृहे भवति इत्यतः इदं नाम ।
- अनाहार्य - अग्निहोत्रिणां दक्षिणाग्निः, अमावास्यायां क्रियमाणे पितृश्राद्धे अग्नये इतः एव आहुतयः अर्प्यन्ते ।
- आहवनीय - पूर्वाग्निः हवनाय योग्यम् इत्यतः आहवनीयम् इति कथ्यते । प्रतिनित्यं गार्हपत्याग्नितः अस्य ज्वालनं भवति ।
- तन्मात्रा - तत्त्वानाम् अत्यन्तं शुद्धं सूक्ष्मञ्च स्वरूपम् । व्यक्तस्य सृष्टेः पूर्वं विद्यमाना तत्त्वस्थितिः ।
- कला - अंशाः अवयवाः वा
- कलारहितः - एकरूपयुक्तः, अखण्डः
- प्रजा - प्राणिनः, जीवाः, भूतानि
- व्रात्य - उपनयनादिसंस्काररहितः । अत्र प्राणः सर्वप्रथमः इत्यतः तस्मै कः संस्कारं यच्छति ? अतः अत्र 'व्रात्यः' नाम संस्कारातीतः
इत्यर्थः ।
प्रश्नोपनिषदः वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
इयं संवादरूपा इत्यतः अन्वर्थनामा । विषयबोधनाय संवादपद्धतिः बहु परिणामयुक्ता । अस्याः पद्धतेः प्रमुखः गुणः नाम एकस्य प्रश्नस्य विषये चिन्तनावसरे विषयस्य तस्मिन् एव भागे मनः एकाग्रं भवति इत्यतः सः भागः स्पष्टं बुद्धिगोचरः भवति । तस्मात् समग्रस्य विषयस्य आकलनभारः न भवति । पृथक्कृतः कश्चन भागः स्वीक्रियते इत्यतः विषयज्ञानं सुलभं भवति ।
अस्याम् उपनिषदि विद्यमानः षट् प्रश्नाः अपि आत्मज्ञानसम्बद्धान् सर्वान् अपि प्रमुखान् विषयान् बोधयन्ति । ओङ्कारस्य उपासनं तस्य विविधाः प्रकाराश्च आत्मज्ञानस्य साधनभूतानि इति निर्दिष्टानि ।
अत्र उपस्थापिताः विषयाः तर्कबद्धाः विद्यन्ते । इयम् उपनिषद् सुलभावगमयोग्या वर्तते । स्वर्गः मोक्षश्च विभिन्नावस्थायुतौ, मोक्षः स्वर्गात् श्रेष्ठः, आत्यन्तिकावस्था च वर्तते इति स्पष्टं निर्दिष्टम् अस्ति । काम्यबुद्ध्या कृतानां पुण्यकर्मणां फलं भवति स्वर्गः । किन्तु पूर्णज्ञानिना निष्कामपुरुषेण प्राप्यमाणं फलं भवति मोक्षः ।
मोक्षस्य प्रमुखं लक्षणं पुनर्जन्मरहिता आनन्दस्थितिः । अस्य आत्मज्ञानस्य सम्पादनाय तपः, ब्रह्मचर्या, श्रद्धा, विद्या च कारणीभूताः इति निर्दिशति इयम् उपनिषत् ।


c: text/html

text:
कर्णाटकस्य सागरतीराणि
कर्णाटकरस्य सागरतीराणि । कर्णाटकस्य सागरतीरं परशुरामक्षेत्रे अन्तर्भवति ।
अन्तर्विषयाः
दक्षिणकन्नडमण्डले[सम्पादयतु]
उळ्ळाल[सम्पादयतु]
कर्णाटके दक्षिणभागे मङ्गळूरुनौकानिस्थानम् अस्ति । इतः कर्णाटकस्य सागरतीरस्थानानाम् आरम्भः भवति । आहत्य कर्णाटकराज्ये ३२० कि.मी सागरतीरम् अस्ति । मङ्गळूरुतः १२ कि.मी दूरे उळ्ळालसागरतीरं मनोरञ्जनाय उत्तमं स्थानमस्ति । अत्यन्तं सुन्दरम् उद्यानयुक्तम् जनाकर्षकं च एतत् । मङ्गळूरुतः नगरयानानि सन्ति । सोमेश्वर, पणम्बूरु सुरत्कल् ससिहित्लु इत्यादीनि सागरतीराणि दक्षिणकन्नडमण्डले सन्ति ।
उडुपीमण्डले[सम्पादयतु]
कापु[सम्पादयतु]
कापुसागरतीरे उन्नतः दीपस्तम्भः निर्मितः अस्ति ।
मल्पे[सम्पादयतु]
मल्पेप्रदेशे मत्स्यागाराः, मत्स्यतैलोद्यमाः, नैकाविहारः, सागरस्नानसौलभ्यं च सन्ति । वडभाण्डेश्वरप्रदेशे सुरक्षितं सागरतीरम् अत्यन्तं विनोदाय भवति । अत्र वडभाण्डेश्वरदेवालयोऽपि अस्ति । नगरयानसम्पर्कः अपि अस्ति ।
मरवन्ते[सम्पादयतु]
उडुपीनगरे वसतिकृते उत्तमं सौकर्यम् अस्ति । मरवन्तेसागरतीरम् अतिसुन्दरम् विश्वे एव प्रसिद्धम् अस्ति । एतत् सदृशं अन्यत् नाम क्यालिफोर्नियाराज्ये मियामीसागरतीरम् अस्ति। मध्ये राष्ट्रियराजमार्गः सं-१७, एकत्र पयस्विनीनदी अपरत्र सागरः एवम् उभयतः जलम् । एकतः सागरतरङ्गानां आर्भटः । अन्यतः नदीजलस्य शान्तगानम् । एतत् सर्वेषां आनन्दाय भवति मार्गः उडुपीतः ५० कि.मी (कुन्दापुरतः १२ कि.मी ।
उत्तरकन्नडमण्डले[सम्पादयतु]
मुरुडेश्वरम्[सम्पादयतु]
उत्तरकन्नडमण्डले मुरुदेश्वरस्थानम् अपूर्वम् सागरतीरम् यात्रिकानां आकर्षकं च स्थानमस्ति ।
गोकर्णम्[सम्पादयतु]
गोकर्णे उत्तमम् सागरतीरमस्ति । अत्र सागरस्नानम् अतीव प्रसिद्धं पवित्रम् इति जनाः भावयन्ति । गोकर्णे श्रीमहगणपतिदेवालयः महाबलेश्वरदेवालयः कोटितीर्थम् इत्यादीनि प्रसिद्धस्थानानि । गोकर्णे श्रावणमासे शिवरात्रिपर्वणि विशेषोत्सवाः भवन्ति । वसतिभोजनादिव्यवस्था अस्ति । दक्षिणकाशीति प्रसिद्धं यात्रास्थलमेतत् ‘अत्र ‘ओं’ बीच् (सागरतीरम् अपि विश्वे प्रसिध्दम् अस्ति । प्यारडैस् बीच् अपि उत्तमम् अस्ति । धूमशकटायानतः कोङ्कणरेलमार्गे कुमटानिस्थानमस्ति । ततः ३० कि.मी । हुब्बळ्ळीतः १६५ कि.मी कारवारतः ५० कि.मी ।
कारवारम्[सम्पादयतु]
कारवारनगरे स्थितम् टयागोर् बीच् अतीव सुन्दरम् काळीनदी कोडीबाग् प्रदेशे सागरम् अभिगच्छति । अत्र सर्वतः निसर्गसौन्दर्यं पश्यामः । पूर्वे वनप्रदेशः पर्वतशिखराणि च । पश्चिमे महान् सागरः, मध्ये महासरोवरः, नदीजलं, राजमार्गे महान् सेतुः च । सागरतीरे सुन्दरम् उद्यानवनं बालानां विहाराय निर्मितम् अस्ति । कारवारस्यं सागरतीरम् दृष्ट्वा विश्वकविः रवीन्द्रनाथ ठाकूरः स्वकाव्येषु सागरतीरप्रभावं बहुधा प्रसंशितवान् अस्ति । अत्र सागरवीक्षणं सुरक्षितं सुलभं च । अतीव स्वच्छं सागरतीरवीक्षणं सुरक्षितं सुलभं च । यत्र कुत्रापि कागदं प्लस्टिक् इत्यादि न पश्यामः । तीरस्वच्छतासेना सदा कर्यरता अस्ति । मार्गः हुब्बळ्ळीतः १६५ कि.मी । गोवाराज्यतः समीपे कारवारनगरम् अस्ति । राष्ट्रियराजमार्गे (संख्या १७) कारवार निस्थानम् । कोङ्कणधूमशकटमार्गे कारवारनिस्थानमस्ति । गोवाराज्ये स्थितेन वास्कोविमाननिस्थानेनापि कारवारनगरम् आगन्तुम् शक्यते । बेङ्गळूरु मङ्गळूरु हुब्बळ्ळी मुम्बयी बेलगावी इत्यादिभ्यः नगरेभ्यः वाहनसम्पर्कः अस्ति ।
देवबाग्[सम्पादयतु]
एतत् अतिविशिष्टं भोजनवसतिगृहम् । तिन्त्रिणीवृक्षानां मध्ये एव काष्ठैः कुटीराः निर्मिताः सन्ति तिन्त्रिणीवृक्षशाखाः एव अत्रासनानि । अतीव व्ययदायकं इति कारणात् जनाः विरलाः भवन्ति । अत्र पक्षिवीक्षणम् अतीवानन्दाय भवति । सूर्यास्तदर्शनम् अतीव हर्षदायकम् अस्ति । आधुनिकसौलभ्यानि न सन्ति । नैसर्गिकं शान्तं सुन्दरं स्थानमेतत् । गोलघर-उपाहार-भोजनगृहमस्ति । काळीनदीजले नौकाविहारः कर्तुं शक्यते । देवबाग् समीपे अष्टविशिष्टस्थानानि सन्ति । कूर्मगड, अञ्जुदीव, सMन्यासिद्वीपः च समीपे सन्ति । मार्गः कारवारनगरात् कोडीबाग्जेट्टितः १० कि.मी नौकायानेन गन्तुं शक्यते ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
आर्द्रकम्
आर्द्रकम्, शुण्ठी वा भारते वर्धमानः कश्चन कन्दविशेषः । शुण्ठी सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा शुण्ठी आङ्ग्लभाषायां Ginger इति उव्यते । अस्याः शुण्ठ्याः सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Coriandrum satirum इति । संस्कृते अशुष्कां शुण्ठीम् आर्द्रकम् इति वदन्ति, शुष्कां च शुण्ठी इति । अस्याः शुण्ठ्याः महौषधं, विश्वं, नागरं, विश्वभेषजं, शृङ्गवेरं, विश्वौषधं, कटुभद्रम् इत्यादीनि अन्यानि अपि नामानि सन्ति ।
चरकः स्वस्य चरकसंहितायाम् अर्द्रकं विश्वभेषजम् इति स्तौति । एषा शुण्ठी कटुरसयुक्ता, उष्णवीर्या च । एषा स्निग्धगुणयुक्ता अपि । अयं अत्युत्तमः पाचकः इति कारणेन शरीरे स्थितेन अजीर्णेन अहारेण जायमानान् अनेकान् रोगान् निवारयति । तेन सह स्वस्य तीक्ष्णमुणेन शरीरे स्रोतसाम् अवरोधमपि निवारयति । एताभ्यां द्वाभ्यां गुणाभ्यां आर्द्रकं सामान्यतः सर्वान् रोगान् उपशमयितुं शक्नोति । शुष्कम् आर्द्रकं शुण्ठिः इति कथ्यते ।
- “शुण्ठी कटूष्णा स्निग्धा च कफसोफानिलापहा ।
- शूलबद्धोदराध्मानश्वासश्लीपदनाशिनी ॥“ (राजकोषे पिप्पल्यादिवर्गः)
अन्तर्विषयाः
- १ शुण्ठीकषायम्
- २ शुण्ठीरसः
- ३ आर्द्रके विद्यमानाः अंशाः
- ४ आर्द्रकस्य आयुर्वेदीय स्वभावः उपयोगश्च
- ५ जागरुकता
- ६ आयुर्वेदीयेषु औषधेषु आद्रकप्रयोगः
- ७ सेवनप्रमाणः
- ८ संक्षिप्तचिकित्सासूची
- ९ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
शुण्ठीकषायम्[सम्पादयतु]
अस्य शुण्ठीकषायस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । शुण्ठीं प्रक्षाल्य सम्यक् कुट्टनीयम् । अनन्तरं चषपकपरिमिते जले तत् संयोज्य सम्यक् क्वथनीयम् । जलम् अर्धचषकमितं यावत् भवेत् तावत् क्वथनीयम् । क्वथनावसरे यदि अपेक्ष्यते तर्हि तत्र मरीचचूर्णं, जीरिकाचूर्णं, हरिद्रां, गुडं च योजयितुं शक्यते । तदनन्तरं शोधनं करणीयम् । तथैव अथवा तस्मिन् शोधिते कषाये दुग्धं योजयित्वा तदा तदा किञ्चित् किञ्चित् पातुं शक्यते ।
शुण्ठीरसः[सम्पादयतु]
अस्य शुण्ठीरसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् शुण्ठीं प्रक्षाल्य त्वक् निष्कास्य लघु लघु खण्डाः करणीयाः । तदनन्तरं तेषु खण्डेषु शर्करां योजयित्वा सम्यक् पेषणं करणीयम् । तदनन्तरं तत्र जलं योजनीयम् । यदि लघु खण्डानां पेषणं न जातं तर्हि शोधनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र एलायाः मरीचस्य च चूर्णम् अपि योजयितुं शक्यते । अत्र शुण्ठीखण्डानां प्रमाणम् अत्यन्तं न्यूनं भवेत् अन्यथा शाकरसः अत्यन्तं कटुः भवति । अन्यशाकानां रसस्य निर्माणे एवं नास्ति ।
आर्द्रके विद्यमानाः अंशाः[सम्पादयतु]
आर्द्रके ८०% आर्द्रता, २.३% प्रोटीन्, २.४% (फैबर्) सूत्रम्, १२.३% कार्बोहैड्रेट्, खनिजांशाः –क्याल्सियं फास्परस्, अयः, अयोडिन् च, विटमिन् ऎ, बि,सि च भवन्ति । शुण्ठीतैले Zingiberene, Zingiberol च भवति
आर्द्रकस्य आयुर्वेदीय स्वभावः उपयोगश्च[सम्पादयतु]
जीर्णक्रियायाम्, अजीर्णनिवारणे[सम्पादयतु]
बुभुक्षायाः उत्पादने, वर्धने च अर्द्रकम् अग्रस्थानं भजते । तक्रेण सह निर्मितम् आद्रकस्य ताक्रम्, उपसेचनं वा खादिवम् आहारं जिर्णीकरोति । तेन शरीरे आमसंग्रहः न भवति । उदरवेदनायां, अजीर्णतायां च आर्द्रकरससेवनं हितकरम् । प्रतिदिनं भोजनात् पूर्वं लघुना अर्द्रकखण्डेन किञ्चित् लवणं योजयित्वा खाद्यते चेत् भुक्तः आहारः सम्यक् जीर्णः भवति ।
आर्द्रकस्य लेपनादि बाह्यप्रयोगः[सम्पादयतु]
आमवातः ग्रन्थिवेदना इत्यादिषु आर्द्रकस्य कलकः किञ्चित् उष्णीकृत्य लेपनीयः । शीतत्वम् अवसादत्वं च इदं दूरीकरोति । शुण्ठेः (शुष्कम् आर्दकम् )चूर्णं तिलतैलेन मिश्रीकृत्य अभ्यङ्गः क्रियते चेदपि पूर्वम् उक्ताः दोषाः निवारिताः भवन्ति । शुण्ठेः चूर्णं शरीरे लेपयन्ति चेत् शोथः अपगच्छति । शीरपिते, शिलीपदे (elephentiasis) च अर्द्रकस्य प्रयोगः उत्तमं परिणामं जनयति
आद्रकरसस्य उपयोगः[सम्पादयतु]
पीनसः कासः, श्वाससमस्या, हिक्कः इत्येतेषु अर्द्रकरसः प्रयोजनकारी भवति । अयं रसः कफहरः । कण्ठे सञ्चितं सर्वं कफं द्रवीकरोति । अयं रसः नराणाम् उत्तेजकः । समान्यज्वरेषु औषधस्य आर्द्रकरसेन सह सेवनस्य पद्धतिः अपि रूदौ अस्ति । विषमज्वरे शुण्ठेः चूर्णं हितकरम् ।
सन्तानशक्तिवर्धकम्[सम्पादयतु]
उर्द्रकम् उत्तमम् उत्तेजकम् इति कारणेन पुरुषस्य सन्तानशक्तिं वर्धयति । वाजीर्करणस्य औषधिषु आर्द्रकम् अपि अन्यतमम् । प्रसवोत्तर-दौर्बल्यनिवारणाय शुण्ठीपाकः सेवनीयः ।
इतरे उपयोगाः[सम्पादयतु]
रोगस्य तीव्रतायाः कारणेन यूदा हस्तपादं शीतलं भवति तदा आर्दकरसेन लशुनरसं समप्रमाणेन मिश्रीकृत्य हस्तपादस्य लेपयित्वा सम्यक् मर्दनीयम् । तदा उष्णता उत्पद्यते, दौर्बल्यमपि न्यूनं भवति । नेग्गिलमुळ्ळु – कषायेन सह आर्दकरसं मिश्रीकृत्य प्रतिदिनं प्रातः पिबन्ति चेत् आमवातः कटिवेदना च अपगच्छति इति वृन्दमाधरग्रन्थे उक्तमस्ति कुष्ठरोगे, रक्तहीनतायां, मूत्रकृच्छ्रे, रक्तपित्ते, व्रणे, ज्वरे, दाहे च सति ग्रीष्मऋतौ, शरदृतौ च आद्रकस्य सेवनं न हितकरम् इति भावप्रकाशे उक्तम् ।
जागरुकता[सम्पादयतु]
कुष्ठरोगे, रक्तहीनतायां, मूत्रकृच्छ्रे, रक्तपित्ते, व्रणे, ज्वरे, दाहे च सति ग्रीष्मऋतौ, शरदृतौ च आद्रकस्य सेवनं न हितकरम् इति भावप्रकाशे उक्तम् ।
आयुर्वेदीयेषु औषधेषु आद्रकप्रयोगः[सम्पादयतु]
- आर्द्रकखण्डः
- पञ्चसमचूर्णः
- समशर्करचूर्णः
- रास्नादिक्वाथः
- सौभाग्यशुण्ठीपाकः
- शुण्ठीसुरा (Ginger Tinture) च प्रमुखानि औषधानि येषु आर्द्रकस्य (शुण्ठेः च ) प्रयोगः भवति ।
सेवनप्रमाणः[सम्पादयतु]
- आर्द्रकरसः – ५-१० मि.ली
- चूर्णम् – १-२ ग्राम्
- शुण्ठिपानकम् -२-४ मि.ली
संक्षिप्तचिकित्सासूची[सम्पादयतु]
- १. एषा शुण्ठी कफं, वातं, सोफं च परिहरति ।
- २. शुण्ठी बद्धोदरम्, आध्मानं, श्वासरोगं, श्लीपदरोगं चापि परिहरति ।
- ३. शुण्ठी वृष्या, अग्निदीपिका च ।
- ४. शुण्ठी पाण्डुरोगं, गजपादरोगं च परिहरति इति धन्वन्तरिकोषः वदति ।
- ५. शुण्ठ्याः गुणाः एव आद्रकस्य अपि इति वदति भावप्रकाशः ।
- ६. शुण्ठी अरुचिम्, आमवातम्, अपचनं, विबन्धं, स्वरविकारं च निवारयति ।
- ७. शुण्ठी कासं, श्वासरोगं, हृदयरोगं, शोथम्, अशकम्, आनाहं, वमनं च शमयति ।
- ८. भोजनात् पूर्वं सैन्धवलवणेन सह शुण्ठी सेविता चेत् अग्निदीप्तिः भवति, जिह्वायाः, कण्ठस्य च शोधनम् अपि भवति ।
- ९. कुष्ठरोगे, मूत्रकृच्छ्ररोगे, रक्तपित्ते, व्रणे, ज्वरे, दाहे च आर्द्रकस्य (आशुष्कस्य) उपयोगः न करणीयः ।
- १०. ग्रीष्मे तथा शरदृतौ च आर्द्रकस्य (आशुष्कस्य) उपयोगः न कर्तव्यः ।
- ११. आमवातरोगे, सन्धिवातरोगे च शुण्ठ्याः लेपनं करणीयम् ।
- १२. पीनसस्य निवारणार्थं शुण्ठीं जले योजयित्वा स्नातव्यम् ।
- १३. शुण्ठ्याः रसेन सह पुरातनं गुडं योजयित्वा सेवनेन शीतपित्तं निवारितं भवति, अग्निदीप्तिः अपि भवति ।
- १४. शुण्ठ्याः “नेग्गिलु” नामकस्य कण्टकयुक्तस्य सस्यस्य च कषायं प्रातःकाले पिबन्ति चेत् सामवातः, कटिवेदना च अपगच्छति । पाचनशक्तिः अपि वर्धते ।
- १५. शुण्ठ्या निर्मितं कषायम् अग्निवर्धकम् । एतत् कषायं कासं, श्वासं, वातरोगम्, उदरबाधां, हृद्रोगं च निवारयति ।
- १६. शुण्ठीं, तिलं, गुडं च दुग्धे योजयित्वा सेवनेन भोजनस्य अनन्तरं जायमाना उदरवेदना अपगच्छति ।
- १७. आर्द्रकस्य रसं मधुना सह सेवन्ते चेत् श्वासः, कासः, अरुचिः, पीनसः च अपगच्छति ।


text:
श्रीमद्भागवतमहापुराणम्
श्रीमद्भागवतमहापुराणम् ( SrimadbhagavataPurana) हिन्दूधर्मस्य अनुयायिनाम् अष्टादशपुराणेषु अन्यतमम्। एतत् पुराणं श्रीमद्भागवतम् अथवा केवलं "भागवतम्" च उच्यते। पुराणस्य मुख्यवर्ण्यविषयः भक्ति योगः अस्ति। पुराणे कृष्णं सर्वेषां देवानां देव: इति वा स्वयं भगवान् इति रूपेण वा चित्रितवन्त: सन्ति। एतत् अतिरिच्य अस्मिन् पुराणे रसभावं भक्तिनिरूपणञ्च कृतवन्त: सन्ति, परम्परागतरुपेण एतस्य पुराणस्य रचयिता व्यासः । श्रीमद्भागवतम् भारतीयवाङ्मयस्य मुकुटमणिः इव अस्ति। भगवता शुकदेवेन महाराज्ञे परीक्षिताय उक्तस्य भक्तिमार्गस्य वर्णनं अस्मिन् पुस्तके अस्ति। पुराणस्य प्रत्येकं श्लोक: श्रीकृष्णप्रेम्णा सुगन्धित: अस्ति। साधन-ज्ञानं, सिद्धज्ञानं, साधन-भक्तिः, सिद्धा-भक्तिः, मर्यादा-मार्गः, अनुग्रह-मार्गः, द्वैताद्वैतसमन्वयेन सह प्रेरणादायीनि विविधानि उपाख्यानानि अद्भुतप्रकारेण सङ्गृहीतानि सन्ति। [१]
भागवतपुराणे महर्षि सूत गोस्वामी तस्य समक्षे प्रस्तुतसाधूभ्यः शौनकादिभ्यो एकां कथाम् उवाच। साधवः सूतसमक्षे भगवतः विष्णोः विभिन्नानाम् अवताराणां विषये जिज्ञासां कुर्वन्ति। सूतगोस्वामी समस्तप्रश्नानां उत्तरं ददाति। अस्मिन् ग्रन्थे द्वादश स्कन्धाः वर्तन्ते। प्रथमे स्कन्धे सर्वेषाम् अवताराणां संक्षिप्तरुपेण वर्णनं कृतमस्ति। द्वितीये स्कन्धे पुराणलक्षणानां वर्णनं कृतम्। एते लक्षणाः सर्गः, विसर्गः, स्थानं, पोषणम्, ऊतयः, मन्वन्तरम्, ईशानुकथा, निरोधः, मुक्तिः, आश्रयश्च। एतेषाम् लक्षणानाम् वर्णनं तृतीयस्कन्धादारभ्य द्वादशस्कन्धपर्यन्तं क्रमेण भवति।
विद्यावतां भागवते परीक्षा इत्युक्तेर्भागवतस्य काठिन्यं श्रुतचरम् । भागवतस्य पुराणत्वे लोकाः सन्दिहते, ते हि देवीभागवतमेवाष्टादशपुराणान्तर्गतं मन्यन्ते न श्रीमद्भागवतम् । त्रयोदशशतकोत्पन्नो वोपदेवनाम वङ्गीयो विद्वान् श्रीमदभागवतं प्रणीतवानिति कथनमपि श्रीमदभागवतस्य पुराणत्वं सन्देहे पातयतां केषाञ्चनावस्तुतत्त्वविदामेव ।
वस्तुतस्तु पुराणेषु अपेक्षितस्य ग्रन्थविस्तरस्य ‘सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चेति पुराणं पञ्चलक्षणम्’ इति स्वरुपनिर्दिशस्य च भागवते सत्त्वेन तदीयं महापुराणत्वं न सन्देहदोलाधिरुढम् श्रीमदभागवतं गायत्रिमन्त्रेणारभ्यते तेनैव च समाप्तिमाप्नोतीति मन्ये महामन्त्रसम्पुटितमिदं न केवलं पुराणमेवापि तु महापुराणम् । अष्टादशपुराणेषु गणनाऽपि भागवतशब्दसाधारण्यादुभयोः प्राप्नोति, तत्र श्रीमदभागवतमुत्कृष्टगुणशालितया प्राथम्यमर्हति ।
वोपदेवेन त्रयोदशशतकोत्पन्नेन भागवतं रचितमिति कथनं तु नितान्तनिर्मूलम् तत्र कारणान्यधो निर्दिश्यते –
- १. द्वैतमतानुयायी मध्वाचार्यो भागवतोपरि भागवततात्पर्यनिर्णयं नाम टीकाग्रन्थं व्यरचयत्, मध्वाचार्यः ११९९ ई. वर्षे जन्माग्रहीत्, अतस्त्रयोदशशतकात् पूर्वकालिकं भागवतं त्रयोदशशताब्द्यामुत्पन्नेन वोपदेवेन प्रणीतं न सम्भवति ।
- २. एकादशशतकोत्पन्नो रामानुजाचार्यो वेदान्ततत्वसारनामके स्वग्रन्थे भागवतवर्त्तिवेदस्तुतेः पद्यमुदधृतवान् ।
- ३. चित्सुखाचार्येण नवमशतकसम्भूतेन विरचिताया भागवतव्याख्याया निर्देशो मध्वाचार्यश्रीधरस्वामिविजयध्वजैः स्वग्रन्थेषु कृतः ।
- ४. दशमशतकोत्पन्नः प्रत्यभिज्ञादर्शनाचार्योऽभिनवगुप्तः स्वीयायां गीतादीकायां भागव्तस्यैकादशस्कन्धतः कतिपयपद्यानि उद्धृतवान् ।
- ५. साङ्ख्याकारिकासु माठरवृत्तिनाम्नी व्याख्या विद्यते, यस्याः अनुवादःचीनदेशभाषायां ५५७-५६९ मध्ये कदाचिदजायत, तत्र भागवतस्य श्लोकद्वयं निर्दिष्टम् ।
- ६. अष्टमशतकोत्पन्नः शङ्कराचार्यः गोविन्दाष्टक-प्रबोधसुधाकरनामकयोः स्वस्तोत्रयोः स्तुतिप्रसङ्गे यासां घटनानां चर्चामकृत ता भागवत इव स्थिताः ।
- ७. शङ्कराचार्यस्य परमगुरवः गौडपादाचार्याः पञ्चीकरणव्याख्यां ‘जगृहे पौरुषं रुपम्’ इति भागवतस्य पद्यं भागवतनामोपादानपूर्वकसुद्धृतवान् । अयं गौडपादाचार्यः षष्ठ शतकात् परतो नैव सम्भावयितुं शक्यते ।
इमानि प्रमाणानि सभेरीनादं साधयन्ति भागवतस्य षष्ठशतकात्प्राचीनताम्, तथा सति त्रयोदशशताब्दीजातेन वोपदेवेन निर्मितत्वं वक्तुरुपहासायैव केवलम् । पद्मपुराणान्तर्गत भागवतमाहात्म्यानुसारेण तु कलियुगप्रारम्भ एव भागवतस्य निर्माणं सिद्ध्यति । वोपदेवेन यदि भागवतं कृतं तदा हरिलीलामृतं मुक्ताफलं चेति ग्रन्थद्वयं कथं कृतम् ? हरिलीलामृते भागवतानुक्रमणी विद्यते, मुक्ताफलं च भागवतस्थसरसश्लोकानां संग्रहः, वोपदेवस्य भागवतरचयितृत्वे मुक्ताफलसदृशस्य ग्रन्थस्य तेनैव प्रणयनएप्यर्थमेव स्यात् ।
भागवतस्य कवितासौष्ठवम्[सम्पादयतु]
भागवतस्य पद्येषु गद्येष्वपि तादृशं चमत्कारकं सौष्ठवं प्राप्यते यत तेन विदुषां मनांसि हठादाकृष्यन्ते । नवेषु काव्यषु जातेष्वपि भागवतगता काव्यमाधुरी नापकृष्टतां गता । तत्पठतां मनांसि भागवतं काव्यमेव प्रथमं मन्यन्ते ततोऽनन्तरं पुराणादि किञ्चिदन्यत । भागवते समायातानि मथुराद्वारकाप्रभृतिनगरीवर्णनानि यथा कलायुतानि तथैव यथार्थान्यपि । केशिनो विकरालस्य रुपस्य जरासन्धभीमयोर्भीषणस्य गदायुध्दस्य च वर्णनमेकतो यदि रोमाञ्चमुदञ्चयति तदा गोपिगीतभ्रमरगीतादि पठयमानमेव हृदयं स्तिमितयति नयने उदस्रयति च । दृश्याताम –
- रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त-
- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग ।
- नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै –
- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुध्दय उन्नदन्तः॥
द्वारकावर्णनपद्येऽस्मिन् मयूराणां भ्रमस्य वर्णनं नितान्तमनोहरमिदम् । भागवतस्थितेषु वर्णनेषु चमत्कारस्तदाऽतिशयमाप्नोति यदा तत्र वर्णनेष्वपि आत्महिताधायका आध्यात्मिका उपदेशा रसवृष्टिं कुर्वते –
- गिरयो वर्षधाराभिर्हन्यमाना न विव्यथुः ।
- अभिभूयमाना विषयैर्यथाऽधोक्षजचेतसः ॥ ( १०/२०/१५)
- सरिद्भिः संगतः सिन्धुःचुक्षुभे श्वसनोर्मिवान् ।
- अपक्वयोगिनश्चित्तं कामाक्तं गुणयुग्यथा ॥ (१०/२०/१४)
रासपञ्चाध्यायी भागवतस्य काव्यकलायाः पराकाष्ठाया निदर्शनम् –
- शरदुदाशये साधुजातसत्सरसिजोदरश्रीमुषा दृशा ।
- सुरतनाथ तेऽशुल्कदासिका वरद विध्नतो नेह किं वधः ?॥
- चरसि तंयद् व्रजाच्चारयन् पशून् नलिनसुन्दरं नाय ते पदम् ।
- तृणकृशाङ्कुरैः खिद्यतीतिः नः कलिलतां मनः कान्त गच्छति ॥
ईदृशं सङ्गीतमयं हृदयोद्गारप्रकाशनक्षमं च सरसं काव्यं वस्तुतः संस्कृतसाहित्येऽपरत्र दुर्लभमिति कथनं भूतार्थकथनमेव ।
भागवतस्य टीकासम्पत्[सम्पादयतु]
वैष्णवदर्शनिकैः सर्वैरेव भागवतस्य व्याख्या कृता, तदयं भागवतग्रन्थो ब्रह्मसूत्रसमतां गतः । अस्य ग्रन्थस्य टीकासम्पदेवादसीयं गौरवं गमयितुमलम् –
- चित्सुखाचार्यकृता टीका, नोपलभ्यते, केवलं निर्दिश्यते ।
- श्रीधरकृता टिका, इयं प्रामाणिकी, ‘श्रीधरः सकलं वेत्ति श्रीनृसिंहप्रसादतः’ इति श्रुतेः ।
- सुदर्शनसूरिणः शुकपक्षीया टीका, श्रीवैष्णवमतपोषिका ।
- वीरराघवाचार्यस्य भागवतचन्द्रचन्दिकाटीका, श्रीवैष्णवमतपोषिका ।
- विजयध्वजकृता पदरत्नावली, माध्वमतपोषिका ।
- सनातनगोस्वामिनः बृहद्वैष्णवतोषिणी, दशमस्कन्धस्य ।
- जीवगोस्वामिनः क्रमसन्दर्भः ।
- विश्वनाथचक्रवर्तिनः सारदर्शिनी ।
- जीवगोस्वामिनः षट्सन्दर्भः, तत्त्वविवेचनग्रन्थः ।
- वल्लभाचार्यस्य सुबोधिनी, वल्लभसम्प्रदायस्य ।
- शुकदेवचार्यस्य सिध्दान्तप्रदीपः, निम्बार्कसम्प्रदायस्य ।
- श्रीहरेः हरिभक्तिरसायनं नाम पद्यमयी टीका ।
एवं वयं पश्यामो यदाचार्याः भागवतं स्वमतपोषणाय सादरं व्याचख्युः, अतोऽस्य ग्रन्थस्य सारत्त्वं प्रतीमः ।


text:
साधुः तुकारामः
साधुः तुकारामः सप्तदशे शतके भारते दीर्घकालं प्रचलितस्य भक्त्यान्दोलनस्य प्रमुखः साधुः कविः ।
अन्तर्विषयाः
तुकारामस्य जीवनं विरक्तिः च[सम्पादयतु]
तुकारामस्य जन्म भारतदेशस्य पुण्यपत्तनस्य (पुणे) समीपे देहू इति ग्रामे क्रि.श. १९५८तमे वर्षे अभवत् । अस्य जन्मदिनस्य विषये वुदुषाम् अभिप्रायभेदः अस्ति । अस्य कुलस्य सर्वे जनाः पण्ढरापुरस्य यात्रां नियमितरूपेण कुर्वन्ति । देहूग्रामस्य महाजनः इति कारणेन अस्य कुटुम्बः श्रीलः । अस्य बाल्यः मातुः कनकाई इत्यस्याः पितुः बहेबस्य च वत्सल्येन सुखेन व्यतीतम् । कुन्तु एषः यदा१८वर्षीयः अभवत् तदा मातापितरौ दिवङ्गतौ । अस्मिन् एव देशे व्यप्तस्य क्षामस्य कारणेन अस्य प्रथमा पत्नी बालः च बुभुक्षाया पीडितौ अकालमृत्युवशं गतौ । अस्य द्वीतीया पत्नी जीजा बायी कठोरा आसीत् । एवं विपत्तीनां सागरे निमग्नः तुकारामः भवबन्धनात् विमुखः अभवत् । चित्तस्य प्रसन्नतां मनसः शान्तिं प्राप्तुं तुकारामः प्रतिदिअन्ं देहूग्रामात् बहि पर्वताग्रे उपविश्य विठ्ठलस्य नामस्मरणं करोति स्म । प्रापञ्चिकसुखात् विरतस्य परमेश्वरस्य प्राप्तये उन्मुखस्य तुकारामस्य बाबा जैतन्यनामकः साधुः श.श. १५४१तमे वर्षे मघशुद्धदशम्यां रामकृष्णहरिमन्त्रम् उपादिशत् । पश्चात् १७वर्षाणि प्रपञ्चस्य उपदेशार्थं व्यतीतवान् । अस्य सत्यवैराग्यं स्वच्छान्तःकरणं च दृष्ट्वा अस्य निन्दकाः अपि क्रमशः अस्य शिष्याः अभवन् । एवं भगवतः धर्मस्य उपदेशं कुर्वाणः परमार्थमार्गस्य अन्वेषणं कुर्वन् तुकारामः शा.श. १५७१तमवर्षे फल्गुणकृष्णद्वादश्यां देहत्यागम् अकरोत् ।
अभङ्गवाणी[सम्पादयतु]
तुकारामस्य मुखात् समये समये व सहजतया परिस्फुरिताः अभङ्गवाण्यः एव अस्य साहित्यकृतयः । अन्या कापि कृतिः इति पृथक् नास्ति । स्वस्य जीवनस्य उत्तरार्धे अनेन गीतानि, उक्तानि अस्य शिष्यैः अभिलिखितानि प्रायः ४००० अभङ्गरचनानि सन्ति । साधोः ज्ञानेश्वरस्य ज्ञानेश्वरी साधोः एकनाथस्य एकनथी भागवतम् च बारकरी सम्प्रदायवादिनां धर्मग्रन्थौ । एतयोः ग्रन्थयोः सारः तुकारामस्य अभङ्गेषु दृश्यते । तुकारामः स्वस्य साधकावस्थायां पूर्वसूरिणां ग्रन्थान् श्रद्धया गहनतया सम्यक् अधीतवान् । एतेषा त्रयाणां कृतिषु एकम् एव अध्यत्मसूत्रं दृष्यते । ज्ञानदेवस्य सुमधुरवाणी काव्यालङ्कारयुक्ता अस्ति । एकनाथस्य भाषा विसृता रसलालिता अस्ति । तुकारामस्य वाणी तु परिशुद्धा सूत्रबद्ध अल्पाक्षररमणीया मर्मभेदिका चास्ति । तुकारामस्य अभङ्गवाण्यः अत्यन्तम् आत्मपराः इति कारणेन अत्र पारमार्थिकजीवनस्य दर्शनं भवति । कौटुम्बिकापत्तिभ्यः त्रस्तः कश्चित् कुटुम्बी आत्मसाक्षात्कारी साधुः भबितुम् अर्हति इति निरूपणम् अस्य अभङ्गवाणिषु भवति । साधकस्य प्रथमावस्थायां तुकारामः मनसि कृतस्य निश्चयानुसारं संसारात् निवृत्तः पारमार्थे प्रवृत्तः इति दृश्यते । द्वितीयावस्थायां भगवतः साक्षात्कारस्य प्रयत्ने असफलम् आत्मानं संलक्ष्य आध्यात्मिकनिराशास्थितौ जीवनयापनं कृतवान् । इति भावः अस्य अभङ्गेषु दृष्यते । तृतीयावस्थायां तुकारामस्य किङ्ककर्तव्यविमूढे अन्धकारः शीघ्रमेव निवारितः । आत्मसाक्षात्कारस्य सूर्येण आलोकितः तुकारामः ब्रह्मानन्दे लीनः अभवत् । एषा एव अस्य अन्तिमा चिरवाञ्छिता सफलावस्था ।
धर्मरक्षणं मौढ्यखण्डनम्[सम्पादयतु]
एवम् ईश्वरप्राप्तेः साधनसम्पन्नताया पश्चात् अस्य मुखारविन्दात् या उपदेशवाणी प्रकटीभूता सा अत्यन्तम् अर्थपूर्णा अभवत् । स्वभावतः स्पष्टवादी इति कारणतः अस्य वाणिषु कठोरता दृश्यते । किन्तु उद्देशः तु समाजतः दुष्टानां निर्दलनं कृत्वा धर्मस्य संरक्षणम् । एषः सर्वदा सत्यस्य एव अवलम्बनं कृतवान् । कस्यचिदपि प्रसन्नतायाः अथवा अप्रसन्नतायाः विषयम् अनुलक्ष्य धर्मसंरक्षणेन सह मौढ्यस्य खण्डनम् अपि निरन्तरम् अकरोत् । दाम्बिकं साधुम्, अनुभवशून्यं दम्बपण्दितं, दुराचरीधर्मगुरुं च तीव्रतया आक्षिप्तवान् । तुकारामः मनसा भाग्यवादी आसीत् अतः अनेन चित्रितः मानवीयसंसारः निराशा, विफलता, उद्वेगः इत्यादिभिः पूर्णम् अस्ति । तथापि संसारिणां संसारं त्यजतु इति कदापि उपदेशं न दत्तवान् । संसारस्य क्षिणिकभोगेषु निरतैः मानवैः शाश्वतसुखस्य परमार्थप्राप्तेः विषये प्रयत्नः करणीयः इत्येव अस्य उपदेशः । तुकारामस्य अधिकांशकाव्यरचनं कैवल्याभङ्गछन्दसि भवति स्म । तथापि रूपकात्मकरचनानि अपि कृतवान् । सर्वाणि रूपकणि काव्यदृष्ट्या उत्कृष्टम् अस्ति । अस्य वाणि श्रोतॄणां कर्णे पतति चेत् तेषां हृदयं परिगृह्णाति एव । अस्य काव्येषु अलङ्काराणां शब्दचमकृतेः च आधिक्यं दृश्यते । अस्य अभङ्गानि सूत्रबद्धानि भवन्ति । अल्पैरेव पदैः महार्थप्रतिपादनस्य अस्य शैली मराठीभाषासाहित्ये अद्वितीया अस्ति ।
तुकारामस्य मूलशिक्षा[सम्पादयतु]
तुकारामः छत्रपतेः शिवाजीमहाराजस्य गुरुः अभवत् । साधुः तुकारमः अस्मिन् विषये दृढमतिः यत् मनुष्यः ईश्वरस्य सन्तानम् इति कारणेण सर्वे समानाः । अनेन समर्थरामादासेन च महाराष्ट्रधर्मप्रसारः अभवत् । यस्य सिद्धान्तः भक्त्यान्दोलनेन प्रभावितः आसीत् । महाराष्ट्रधर्मस्य प्रभावः तत्कालीनसमाजिकविचारधारायां नितराम् अभवत् । यद्यपि अनेन वर्णव्यवस्थायां कुठाराघातं कर्तुम् अवसरः न प्राप्तः तथापि वर्णव्यवस्थां शिथिलां कर्तुम् अवश्यं सफलः अभवत् ।


text:
मार्कण्डेयपुराणम्
मार्कण्डेयपुराणं (MarkandeyaPurana) प्राचीनतमपुराणेषु अन्यतमम्। पञ्च अपि पुराणलक्षणयुक्तं इदं ९००० श्लोकात्मकं ,१३८ अध्याययुक्तमस्ति। लोकप्रियपुराणं मार्कण्डेयऋषिः ब्रह्मणा प्राप्य क्रौष्ठिकाय प्रोक्तमिति कथ्यते। अस्मिन् पुराणे ऋग्वेदस्य अग्नि:, इन्द्र:, सूर्य: इत्यादिदेवतानां विषये विवेचना कृता अस्ति। तथैव गृहस्थाश्रमस्य दिनचर्या, नित्यकर्मादीनां चर्चा अस्ति। भगवत्याः विस्तृतमहिमाया: परिचयदातरि अस्मिन् पुराणे दुर्गासप्तशत्या: कथा: एवं माहात्म्यं, हरिशचन्द्रस्य कथा, मदालसा-चरित्रम्, अत्रि-अनसूययो: कथा, दत्तात्रेय-चरित्रम् इत्यादीनाम् अनेक-सुन्दर- कथानां विस्तृत वर्णनं अस्ति। तत्रापि महाविष्णु-सरस्वती-शङ्कर-देवी-सूर्यादीनां स्तुतिः बाहुल्येन दृश्यते।
- सत्येनार्कः प्रतपति सत्ये तिष्टति मेधिनी।
- सत्यं चोक्तम् परोधर्मः स्वर्गः सत्ये प्रतिष्टितः॥
- अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते॥
इत्यादीनि सत्यप्रतिपादकानि वाक्यानि मार्कण्डेयपुराणस्य औन्नत्यं प्रदर्शयति। राजसपुराणे अस्मिन् विश्वस्य भक्ति-योग-दार्शनिक-भूस्वरूप-राजनीति-दण्डनीति-शैक्षणिकादीनि विषयादीनि सुष्टु निरूपितमस्ति।महाभारते संदिग्धेषु विषयेषु स्पष्टं उत्तरं दत्त्वा महाभारतस्य औचित्यं निर्मितमस्ति।एवं स्वयं मार्कण्डेयः एतत्पुराणद्वारा लोके धर्मं सम्स्थाप्य 'पुराणाचार्य' इत्येव नामं प्राप्तवान्।


text:
मरुस्थलीयभूमिः
रेगिस्तानी –भूमिः(मरुस्थलीय – भूमिरियं वृहद्वालुकाखण्डयुक्ता भवति । यत्र मृत्तिकाऽपि खण्डात्मिका भवति । अत्रबालुकाखण्डेषु मृत्तिका- खण्डेषु च जलशोषण-क्षमता न भवति । अतोऽत्र वनस्पतयः न भवन्ति, कृषिकार्यमपि न भवितुमर्हति । अत्र वृक्षपादपानामुत्पत्तिरेव न भवति । अतस्तेषामभावे वातावरणे अर्द्रतायाः पूर्णतः अभावः भवति । फलतः तत्र बर्षाऽपि न भवति तथा बर्षायाः अभावे सः भूभागः पूर्णतः रेगिस्तानी- भूभागः भवति । भारते सर्वाधिकः वृहद्रेगिस्तानी भूभागः थार नामकः अस्ति । अस्य क्षेत्रफलं ३१.७ मीलियन् हेक्टेयर् इत्यस्ति । पञ्जाव-गुजुरात् –राजस्थान् प्रदेशानां चायं भूभागः अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- "The Desert Biome". University of California Museum of Paleontology. 1996.
- "Global Deserts Outlook". United Nations Environment Programme (UNEP). 2006., a report in the Global Environment Outlook (GEO) series.
- Map with biodiversity scenarios for desert areas, from the Global Deserts Outlook.
- Finding Water in the Desert - wikiHow page


text:
विकिपीडिया:लेखशीर्षकः
लेख-शीर्षकः तु लेखस्य उपरि दर्श्यमानः स्थूलपाठः भवति। शीर्षकात् ज्ञायते यत् सः लेखः कं विषयमधिकृत्य रचितम्। एतदतिरिच्य, शीर्षकेण लेखे लेखे भेदः स्थाप्यते।[१]
लेखस्य शीर्षकः कदाचित् लेखविषयस्य नामधेयं भवति, कदाचिच्च सः मूलप्रसंगस्य वर्णनं भवति। द्वौ लेखौ समानशीर्षकौ भवितुं नार्हतः यस्मात्, तस्मात् कदाचित् नामधेयस्य पश्चात् विभेदनकारिणी सूचनाऽपि योजितव्या, प्रायेण कोष्ठकेषु। प्रायेण लेखशीर्षकाः विश्वसनीयस्रोतःसु तस्य विषयस्य सञ्ज्ञाम् आधृत्य निश्चीयन्ते। यदा तत्र बहवः विकल्पाः भवन्ति, तदा सम्पादकाः बहून् सिद्धान्तान् आश्रयित्वा तेषामेकं स्वीकुर्वन्ति: आदर्शः शीर्षकः समानविषयकानां लेखानां शीर्षकेभ्यः समानः दृश्यते। स तु विषयस्य शुद्धतया अभिज्ञाने सहायकः भवेत्। सः सङ्क्ष्रिप्तः भवेत्, प्राकृतः (यथाशक्यम् अकृत्रिमः) भवेत्, अवगम्यं च भवेत्।
लेखशीर्षकेषु सन्धिः[सम्पादयतु]
"प्रातिपदिकार्थ-लिंग-परिमाण-वचनमात्रे प्रथमा" इति सूत्रमनुसृत्य शीर्षकाः प्रथमाविभक्तियुताः एव स्युः। मूलशब्दमात्राः शीर्षकाः तु व्याकरणसम्मताः न भवन्ति।
संस्कृतविकिपीडियायां लेखशीर्षकः जनस्य कस्यचित् नाम अस्ति चेत्, तर्हि तस्मिन् नामोपनामसमूहमध्ये अवकाशः न वा स्यात् (यथा- राजेन्द्रप्रसादः), उभौ वा विभक्तियुतौ भवितव्यौ (यथा- मैथिलीशरणः गुप्तः)। नामभागानां संयोजनेन किञ्चित् भ्रमो जायते चेत्, तर्हि तत्र संयोजकचिह्नं (-) प्रयोक्तव्यम् (यथा- बराक्-ओबामा)।
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ The title displayed as the article's main heading is usually identical (and always similar) to the stored title by which the page is referenced in category listings, recent changes lists, etc., and that appears (suitably encoded as necessary) in the page's URL. For technical details, see Wikipedia:Page name.


text:
मल्लक्रीडा
मल्लक्रीडा(Wrestling) एका प्रसिद्धा द्वंद्वक्रीडा वर्तते ।
अन्तर्विषयाः
- १ ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः
- २ उल्लेखाः
- ३ मल्लक्रीडाश्लोकः
- ४ मल्लक्रीडायाः क्रीडास्थली क्रीडाविधयश्च
- ५ मल्लक्रीडायाः क्रीडाधिकारिणः
- ६ क्रीडकवर्गीकरणम्
- ७ क्रीडकवस्त्रादीनि
- ८ निषेधः त्रुटयः (फाउल) च
- ९ क्रीडायाः समयः (डयू रेशन)
- १० क्रीडारम्भः क्रीडा च
- ११ अङ्कविधानं निर्णयश्च
- १२ मल्लक्रीडायाः काश्चन विशिष्टाः प्रक्रियाः निर्देशाश्च
- १३ अन्याः समानाः मल्लक्रीडाः
- १४ आधारः
- १५ चित्रमुद्रिका
- १६ चित्रवीथिका
- १७ आधारः
ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः[सम्पादयतु]
मल्लक्रीडा अतीव प्राचीना क्रीडा विद्यते । इदं कथनमतीव कठिनं वर्तते यत् केनेयं प्रवर्तिता ? कदा कथं वाऽस्या आरम्भः समभूदिति । भारतीये प्राचीने वाङ्मये अस्याः वर्णनं बहुत्रोपलभ्यते । इयं पूर्वं मल्लविद्याभिधानेन ततः परं च कलारूपेण विकसिता । परस्परं द्वयोः पुरुषयोः सङ्घर्ष एवास्या उत्पत्तेर्निदानम् । अत एवेदं कथनं नातिशयोक्तिर्भवति यद यावती प्राचीना भारतीया सभ्यता वर्तते तावत्येव मल्ल-क्रीडा अपीति । प्राचीनेषु ध्वंसावशेषेषु मल्लकलायाः सुबहूनि प्रमाणानि सन्ति । भुवः खननान्न केवलं भारत एवापि तु समस्तेऽपि जगति नानाविधा अवशेषाः प्राप्यन्ते प्राप्ताश्च । १९३८ तमे वर्षे ‘कयाफजी (बगदाद) नाम्नि स्थाने खननावसरे केचन पाषाणखण्डा ईदृशा उपलब्धा येषु ५००० वर्षेभ्यः पूवतना मल्ल क्रीडा-सम्बद्धा आलेखा अङ्कनानि चाङ्कितान्यासन् । तदनुसारं सर्वत्र मल्लविद्यायाः प्रचारोऽभूत् । ईरान्-रोम-प्रभृतिषु जगतोऽन्यान्येषु भागेषु ‘मल्ल युद्ध-मल्ल-कला-मल्ल-विद्या-मल्ल-क्रीडा’ नामभिः प्रसृतेयं कलाऽवैज्ञानिकाद् वैज्ञानिकं स्वरुपं धृत्वा नियमैरपनियमैश्च परिष्कृता भेदैः प्रभ्दैश्च परिवर्धिता सती साम्प्रतमखिलेषु क्रीडामहोत्सवेषु सम्मानं बिभर्ति । भारतस्य प्राचीनेषु रामायण-महाभारत-भागवतादिषु मल्लकलायाभूयांस्युदाहरणानि सन्ति । हनुमद्-वाली-सुग्रीव-भीम-जरासन्ध-बलराम- कृष्ण-चाणूर-मुष्टिकादयोऽस्याः कलाया आचार्या एवावर्तन्ते येषां मल्लविद्यानैपुण्यं जनाः सादरं स्मरन्ति । ततः परं च देशस्य राजानो विदेशादायाता यवनसम्राज स्तथाऽऽङ्ग्लदेशीयाः शासका अपि सर्वदैव मल्लक्रीडां प्रति जागरूका भूत्वा यथावश्यकमस्या उन्नयनाय निरन्तरं प्रायतन्त । उत्सवेषु मेलकेषु पर्वसु च मल्लानां कलाप्रदर्शनानि विधीयन्ते स्म । सेयं परम्पराऽद्यापि वर्तत एव ।
पाश्चात्यसाहित्याधारानुसारेण मल्लक्रीडा ईलियड्-साहित्यापेक्षया पुरातनं वर्तते । फ्रान्सदेशे केचन गुहाः वर्तन्ते । तत्र विद्यमान चित्राणाम् आधारानुसारं मल्लक्रीडा १५,००० तमात् वर्षात् पूर्वतनं वर्तते । ५ तः १५ तमस्य शताब्द पर्यन्तं प्रायः फ्रान्स्-जपान्-इङ्ग्लेण्ड्-इत्यादि देशेषु मल्लक्रीडा प्रसिद्धा क्रीडा आसीत् । १८८८ तमे वर्षे अमेरिकासंयुक्तराज्यस्य न्यू यार्क्-नगरे प्रथमराष्ट्रियमल्लयुद्धक्रीडा प्रारब्धा । १९०४ तमे वर्षे प्रथमवारम् ओलम्पिक्-क्रीडोत्सवे मल्लयुद्धः प्रारब्धम् ।
उल्लेखाः[सम्पादयतु]
इतिहासे[सम्पादयतु]
- महाभारते भीमस्य, जरासन्धस्य च मध्ये मल्लक्रीडायाः विवरणं लभ्यते ।
- गिल्गमेश्-इति महाकाव्ये गिल्गमेश्-वर्यः एङ्किडु इत्यस्य विरुद्धं जयं प्राप्य स्वस्य कीर्तिं प्रचारं कृतवान् ।
- ग्रीक्-देशस्य पुराणानुसारं जीयस् स्वस्य पितरं मल्ल्क्रीडायां पराजय्य भूमेः शासनम् आरब्धवान् ।
आधुनिककाले[सम्पादयतु]
- ग्रीक्-रोमन् मल्लक्रीडा तथा माडर्न्-फ्रीस्टैल् मल्लक्रीडा स्पर्धा रूपेण प्रारब्धम् ।
- १९८६ तमे वर्षे अथेन्स्-नगरे ओलम्पिक्-क्रीडोत्सवे ग्रीको रोमन्-मल्लक्रीडा एका स्पर्धा रूपेण आरब्धम् ।
- १९०८ तमात् वर्षादारभ्य ग्रीको रोमन्-मल्लक्रीडा प्रत्येक घर्मकालीन ओलम्पिक्-क्रीडोत्सवे निश्चितरूपेण आरब्धम् ।
- १९०४ तमे वर्षे ओलम्पिक्-क्रीडोत्सवे फ्रीस्टैल्-मल्लक्रीडा स्पर्धा रूपेण आरब्धम् ।
- २००४ तमे वर्षे घर्मकालीन ओलम्पिक्-क्रीडोत्सवे महिलानामपि' स्पर्धा योजिता ।
मल्लक्रीडाश्लोकः[सम्पादयतु]
-
-
- आदौ जीवान् स्थल-जल-नभः-सञ्चरिष्णून् विलोक्य
- क्रीडा-वृत्तिर्मनुज-मनसि प्रापदुदबोधमुग्रा ।
- पश्चाज्जाता विविधसरणौ प्रसृता सैव तस्यां
- ‘मल्लक्रीडा’ वपुषि विपुलां वर्धयत्याशु शक्तिम् ॥
-
मल्लक्रीडायाः क्रीडास्थली क्रीडाविधयश्च[सम्पादयतु]
(क) क्रीडास्थली[सम्पादयतु]
भारते सर्वदैव मल्ला मृत्तिका-मयेषु मल्ल-गर्तेषु कलां प्रदर्शयन्ति स्म । एतदर्थं ‘क्रीडाकौशल्य’कारेणा श्रीहरिकृष्णशर्मणा लिखितमस्ति-
-
-
- मल्लक्रीडा-खेलनार्थं कार्या मल्लसभा शुभा ।
- रङ्गैर्नानाविधैरम्या रङ्गद्वारः सुशोभितः ॥५८५॥
- मञ्चाश्चालङ्कृताः स्त्रग्भिः पताका चैलतोरणैः ।
- स्थापनीया मल्लगर्त्तस्यासमन्तात् सुशोभनाः ॥५८६॥
- चतुरस्रे मल्लगर्त्तो नृपहस्तमितः स्मृतः ।
- तन्मध्ये बालुका रम्या क्षेपणीयाऽतिसूक्ष्मका ॥५८७॥
-
इत्थं मल्लगर्त (अखाडा)स्य चतुरस्रता प्रसिद्धा । तत्र् मृत्तिकामुत्खाय ताञ्चातीव सूक्ष्मां बालुकेव विधाय मल्लयुद्धं (दंगल) कुर्वन्ति स्म । परं साम्प्रतं तत्स्थाने तूलभरितानां स्थूलस्थूलानामास्तरणा (गद्दा) नां प्रयोगो भवति इमान्यास्तरणानि चतुरस्राणि यथा नियमं ९ मी० वर्गायाम- विस्तारवन्ति भवन्ति । मध्येऽर्धव्यासस्यैकं वृत्तं भवति यत् सीं इति कथ्यते । द्वयोः कोणयोरेकं शोणवर्णमपरं नीलवर्ण च चिह्ने भवतः । आस्तरणस्य स्थूलता १-१ मीटरतोऽधिका न सम्मता ।
(ख) क्रीडाविधयः[सम्पादयतु]
पूर्वं मल्लाः ‘जय बजरंगबली’ अथवा ‘वाहे गुरु की फतह’ किं वा ‘या अली’ इत्यादि नादानुच्चार्य युद्धयन्ति स्म युद्धे च कस्यापि शारीरिकमङ्गमपि भग्नं भवति स्म परं सम्प्रति नियमानां प्रवर्तनेन तादृशं भयमपास्तम् अ। तस्मादेवेयं क्रीडेति निगद्यते । पुरा यो मल्लो यं मल्लं निपात्य वक्षोदर्शनं (चित) कारयति स्म् स एव विजयी मन्यते स्म । भागवते मल्लयुद्धप्रक्रियावर्णनमतीव रुचिरं विद्यते यत्र परस्परं युद्धयमानौ मल्लावेवं युद्धयतः -
-
-
- हस्ताभ्यां ह्स्तयोर्बध्वा पदभ्यामेव च पादयोः ।
- विचकर्षतुरन्योन्यं प्रसह्य विजीगीषया ॥
- अरत्नी द्वे ह्यरत्नीभ्यां जानुभ्यां चैव जानुनी ।
- शिरः शीर्षोरसोरस्तावन्योन्यमभिजध्नतुः ॥
- परिरभ्रामण-विक्षेप-परिरम्भावपातनैः ।
- उत्सर्पणापसर्पणैश्चान्योन्यं प्रत्यरुन्धताम् ॥
- उत्थापनैरुन्नयनैश्चालनैः स्थापनैरपि ।
- परस्परं जिगीषन्तावपचक्रतुरात्मनः ॥
-
आस्फेटनं प्रकुर्वन्तौ वारंवारमनेकधा । (इत्यादि)
एवंविधे स्पर्धने विविधान् दोषान् मत्वैव साम्प्रतं क्रीडाविधिषु केचन नियमा उपनयमाश्च तादृशा निर्धारिता येषां पालनेन कस्यापि मल्लस्याङ्गिकी क्षतिर्न भवति । याभिः प्रक्रिया (दाव) भिः कस्याप्यङ्गभङ्गस्याशङ्काऽसीत् ता अवैधा घोषिताः । शिरसः कर्तर्य्यां निबद्ध्य पीडनं वर्जितम् । कच्छ-ग्रहणं निषिद्धम । पादयोर्ग्रहणम् ‘ओलम्पिक्-फ्रीस्टाइलविधौ (ग्रीकोरोमन-यूनानीरोमन विधौ वा) नानुमतम् ।
(ग) फ्री-स्टाइल-कुस्ती (स्वतन्त्र-पद्धति-मल्लक्रीडा)[सम्पादयतु]
इयम् ओलम्पिक- नियमावल्यनुसारं विश्चस्य सर्वेषु देशेषु मान्यतां प्राप्ताऽस्ति । भारतीयमल्लविद्याया एवेयं संशोधिता च मल्ल-पद्धतिः । अस्यां मल्लः स्वीये शरीरे तैलस्य कस्याप्यन्यस्य चिक्कणपदार्थस्य वा लेपं कर्तुं नानुमन्यते । स्वस्य प्रतिद्वन्दिनो ग्रीवायां जानु-स्थापनमपि निषिद्धं विद्यते । कटिप्रदेशादघोवर्तिनः शरीरस्य कस्यापि भागास्य प्रग्रहप्रयोगाश्च न विधीयन्ते ।
मल्लक्रीडायाः क्रीडाधिकारिणः[सम्पादयतु]
मल्लक्रीडायाः प्रतियोगितासञ्चालनाय, व्यवस्थापनाय निर्णयाय च चत्वारः अधिकारिणः भवन्ति । यथा -
- (१) मल्लक्रीडाऽध्यक्षः (मैट् चेर्मेन) -अस्य निर्णयोऽन्तिमो मन्यते अयं मल्लस्य स्कन्धं गृहीत्वा-स्पृष्टवा वा तं विजेतारं घोषयति । अयं न्यायाधीशस्य सञ्चालकस्य च मध्यवर्ती योजकः ।
- (२) सञ्चालकः (रैफरी)-अयं क्रीडाया आरम्भं समाप्तिं च कारयति । मल्लयोः त्रुटिपूर्णप्रक्रियास्वीकरणे अवधानतां सूचयति तथा प्रत्येकं चक्रारम्भात् पूर्वं द्वयोरपि मल्लयोः निरीक्षणं करोति ।
- (३) न्यायाधीशः (जड्ज्) - सञ्चालको यदि कामपि त्रुटिं करोति तदा अयं यष्टिकामुन्नमय्य तद्विषये घोषयति तथाऽङ्कपट्टिकां (स्कोर्-शीट्) मल्लक्रीडाध्यक्षाय ददाति तदा क्रीडा समाप्यते ।
- (४) समयपालकः (टाइम्-कीपर्) अयं समयसमाप्तिं प्रकटयति ।
क्रीडकवर्गीकरणम्[सम्पादयतु]
मल्लक्रीडा समानबलशालिभ्यां मल्लाभ्यां सम्पद्यते । अनया दृष्ट्या सम्प्रति निम्नलिखिताधारेण मल्लानां वर्गीकरणं विधीयते । अस्य वर्गीकरणस्या धारो मल्लानां शारीरिको भारो विद्यते । एतदर्थं भारव्यवस्था इत्थं विहिता अस्ति -
क्रीडकवस्त्रादीनि[सम्पादयतु]
अस्यां क्रीडायां स्पर्धिनौ रक्तवर्णस्य नीलवर्णस्य वा (वन्-पीस्) एकं कञ्चुकं धारयतो यच्छरीरेण संसक्तं भवति । कट्यां कौपीनं जाङ्घिकं च धृत्वा तत्रैकां कटि -पट्टिकां (बेल्ट) निबध्नाति । पादयोर्गुल्फ-रक्षकौ गुल्फान्तौ प्रयोक्तुं शक्येते । पार्ष्णिरहिते उपानहौ भवेताम् ।
निषेधः त्रुटयः (फाउल) च[सम्पादयतु]
दीर्घा नखाः, अङ्गुलीयकं, वलयादि, कस्यापि धातुनिर्मितस्य वस्तुनो धारणं चात्र क्रीडायां निषिद्धम् । शरीरे तैलाभ्यङ्ग विधाय मल्लस्थल्यां प्रवेशो वर्जितः । क्रीडायां च केश-प्रग्रहः, स्कन्ध-प्रग्रहः, अङ्गुली-वलनं, घातक-प्रहारः, कस्या अपि तादृश्याः प्रक्रियाया व्यवहारो यया स्पर्धिष्णोरस्थिभङ्गस्य भयं भवेत् निषिद्धस्तथा त्रुटिरुपेण तेषां गणना विधीयते । पादे पादस्थापनं, जठरे कूर्परेण ताडनं, कण्ठ-सङ्कोचनम्, आस्तरणस्य कोण-प्रग्रहः, समुत्याय पृष्ठतः प्रग्रहणं वा त्रुटिर्मन्यते ।
क्रीडायाः समयः (डयू रेशन)[सम्पादयतु]
मल्लक्रीडायाः समयो ९ निमेषात्मको भवति, ३-३ मिनटानां त्रीणि चक्राणी भवन्ति । प्रत्येकं चक्रपूर्त्यनन्तरमेकैकस्य मिनटस्य विश्रामो दीयते । स्मयपालकः प्रत्येकं निमेषाणाम् अनन्तरं समयस्य घोषणां विधत्ते, समयस्य समाप्तौ स एकां घण्टिकां वादयति ततः परं च क्रीडासमाप्तिं प्रकटयति । घण्टिकायाः शुषिरनादस्य समययोर्मध्यस्थे काले विहिताः सर्वेऽपि क्रिया -कलापा निरर्थका गण्यन्ते ।
क्रीडारम्भः क्रीडा च[सम्पादयतु]
उभयोर्मल्लयोः पदयोरेकैका रक्ता नीला च वस्त्रपट्टिका (फीता) निबद्धयते । शुषिरवादने सति द्वावपि क्रीडकौ पट्टिकाया वर्णानुसारं स्वस्वरुपवर्णस्य कोणे समागच्छतः । सञ्चालकस्तयोनमिधामादिकथनेन परिचयं कारयति । शुषिरवादनेन सह तौ हस्तमेलनं विधाय पुनः स्व-स्वस्थानमागच्छतः । पुनश्च शुषिरवादने सति केन्द्रस्थे व्रुत्त समागत्य द्वावपि मल्लौ परस्परं शक्ति-परीक्षणं हस्त-ग्रहणेन कष्ठ-ग्रहणेन विविध-प्रक्रिया -(दावं) -प्रयोगेण धलना-विशेषेण च कुरुतः ।
अङ्कविधानं निर्णयश्च[सम्पादयतु]
जयपराजययोः निर्णयोः अङ्कानाम् आधारेण भवति । अङ्कप्रदाननियमा यथा -
प्रथमोङ्कः[सम्पादयतु]
- (क) यदा एको मल्लो विरोधिनं स्थल्यां निपात्य तं नियन्त्रयति ।
- (ख) अधोभागाद् ऊर्ध्वमागत्य तन्नियन्त्रणात परम् ।
- (ग) उचित-प्रक्रिया-प्रयोगे सति च । एतासु अवस्थासु एव एकोङ्कः प्रदीयते ।
द्वितीयोङ्कः[सम्पादयतु]
यदोचितां प्रक्रियां प्रयुज्य पञ्चक्षण-(सैकेण्ड) पर्यन्तं विरोधिनं भयावहस्थितौ धारयति, अथवा विरोधपूर्णाः प्रक्रियाः सम्पादयति किं वा कूर्पर-स्कन्धैः प्रक्रियां विधत्ते । तदा द्वितीयोऽङ्को दीयते ।
तृतीयोङ्कः[सम्पादयतु]
विरोधिनं बन्धनावस्थायां पञ्चक्षणपर्यन्तं नियन्त्रयति तदा तृतीयाङ्कदानं क्रियते ।
मल्लक्रीडायाः काश्चन विशिष्टाः प्रक्रियाः निर्देशाश्च[सम्पादयतु]
मुख्यत्वेन अस्यां क्रियायां प्रचलिता मल्लप्रक्रिया इत्थं प्रयुज्यन्ते-
- ढाक-कटिमथवा भुजं प्रगृह्य् चरणं चाग्रे विधाय चरणबलेन विरोधिनोऽधः पातनयेयं प्रक्रिया विधीयते । भारतीया मल्ल अस्यां प्रक्रियायां पण्डिता भवन्ति ।
- धोबी -दाव-अस्यां प्रक्रियायां यथा रजको वस्त्रस्य क्षालनविधौ वस्त्र पृष्ठे भ्रामयित्वा निपातयति तथैव मल्लो विरोधिनमाकृष्य पृष्ठभागेनोत्थाय पातयति ।
- कलाजंग -विरोधिनमस्यां प्रक्रियायामाकृष्य विपरीतं शाययित्वा भुजयो र्बलेन तदवक्षोदर्शनाय मल्लेन प्रयत्यते । एवमेवान्या अपि-कुक्षिप्रक्रिया (बगली सरखी) प्रन्तश्चरणी (अन्दर की टांग) -बाह्यचरणी (बाहर की टांग) प्रभृतयो विविधाः प्रक्रियाः सन्ति ।
मल्लेन प्रक्रियाणां ज्ञानेन सह सिंहवतस्फूर्तिरप्यर्जनीया । शैथिल्यावस्थया प्रतिपक्षी तस्य प्रक्रीयां निरुद्ध्य ता निष्फलयति । प्रत्येकं प्रत्रियाया विपरीताः प्रक्रिया अपि भवन्ति तासां प्रयोगेणा रक्षणं सम्भवति । प्रयोगकाले पृष्ठेगमनं रक्षणस्य मुख्यो विधिरस्ति । प्रतिपक्षी यदाऽऽक्रमते तदा स्फूर्त्या तस्य चरणं भुजं कटिं वा पूर्णया शक्त्या ग्रहणेन तस्याः प्रक्रिया निष्फलयितुं शक्यते । त्रिचतुर्वारं सङ्कतदानात् परमपि क्रीडकोऽयोग्यो न घोष्यते परं कस्मिन्नपि विशिष्टेऽपराधे सति मल्लोऽयोग्यो निर्णीयते ।
-
-
- व्यायामात् समुपार्जितं स्थिरतरं सम्प्राप्यते यद् बलं
- तत्साहाय्यमवाप्य मल्लकलया क्रीडन्ति मल्लाश्चिरम् ।
- अन्तर्बाह्यपदप्रयोगनिपुणाः कृत्वा क्रियां राजकीं
- मल्लं क्षीणबलं विधाय च जयं नित्यं लभन्ते द्रुतम् ॥
-
अन्याः समानाः मल्लक्रीडाः[सम्पादयतु]
"जुजुत्सु २-जूडो"-मल्लक्रीडायुगलम्[सम्पादयतु]
जापान् देशस्य राष्ट्रीयक्रीडारुपेण विख्याता ‘जूडो’-नाम्नी मल्लक्रीडा संसारस्य प्रायः सर्वेष्वपि देशेषु साम्प्रतं लोकप्रियत्वं प्राप्ताऽस्ति । भारतेऽन्याभिः क्रीडाभिः सहस्याः समावेशो विद्यते । इयं क्रीडा भारतीय-मल्लविद्यावदेव विद्यते अस्यां द्विःकृत्य सीवितमर्धकञ्चुकं (जाकेट) तथा पादयामं (पाजामा) धृत्वैकस्य विचित्रस्य वेषस्य् समाकर्षणेन मल्लाः परस्परं मल्ल-प्रक्रियाः प्रयुञ्जन्ति । अस्यां प्रतिद्वन्द्विनः प्रक्षेपणेन, कियन्तं समयं यावद् बन्धने स्थापनेनाथवा मल्लेनावकाशयाचनया जयपराजययोः निर्णयः क्रियते ।
जुजुत्सू क्रीडाया आविष्कारविषये जना इत्थं वदन्ति यद- "जापान-चीनसिम्नि किञ्चन- लुच्चू-नामकं आईलैण्ड-स्थानमासीत् । तद् गृहीतुं द्वयोरपि देशयोः सङ्घर्षो भवति स्म । तत् सप्तदश्यां शताब्द्यां तत्रावर्तत । तत्र शस्त्रधारणस्य निषेधोऽभूत अतस्तत्रत्यैर्जनैः शस्त्राणि विनैव मुष्टि -चपेटादीनां माध्यमेन सम्पद्यमानाया युद्धकलाया अभ्यासो विहितः सा चाग्रे ‘कराटे-ही-हो -जुजुत्सू (युयुत्सु) प्रभृतिनामभिः प्रसिद्धिं प्राप्ता । अष्टाद्श्यां शताब्द्यां लुच्चू-स्थाने जापानस्याधिकारोऽभवत्, जापानवासिभिश्चास्य आइलैण्ड -स्थितेभ्यो जनेभ्य एवंविधा युद्धविद्याः शिक्षिताः । सन् १८६६ तमे वर्षे जुजुत्सु-क्रीडायास्तत्रानेके विद्यालया उदघाटिताः । यत्र ‘जिगरो कानो’ नामकेनै वम्प्रकारिका नैकाः कलाः शिक्षितास्तथा १८८० तमेशवीयवर्षे स ‘डा० जिगरो कानो’ महोदय एव पूर्वोक्ताभ्यः कलाभ्य एकां नवीनां नियमबद्धां कलामाविरकरोद् यस्याभिधानं "जूडो" इत्यभवत् । राजधान्यां तोक्यो-नगर्या ‘कोडोकल’ नामक एको विद्यालयोऽस्थाप्यत यत्रास्याः क्रीडाया ज्ञानप्राप्तये राष्ट्रस्याधिकांशा युवानो ‘जूडो’प्रशिक्षणं प्राप्तवन्तः । भारते प्रायो दशवर्षेभ्योऽस्याः प्रचारो वर्तते । जापानवासिनां कठोर-परिश्रमकारणाद् विश्वस्य प्रतिकोणं जूडो-क्रीडाऽतीव प्रियतां प्राप्ता विद्यते प्रति योगिताश्चाप्यस्याः सर्वत्रायोज्यन्ते । महिला अपि साम्प्रतं जूडो-विद्यायां नैपुण्यं भजन्ति ।
‘कुराश्’मल्लक्रीडा[सम्पादयतु]
उजबेक-पद्धत्या या मल्लक्रीडा भवति सा ‘कुराश’ इति कथ्यते । इयं ‘जूडो’ -पद्धत्याऽपि साम्यं धारयति । अस्यां मल्ल फलायां प्रक्षेपण-प्रग्रह-निपातनानां स्वीया विशिष्टा युक्तयः सन्ति । इयं मध्यैशियाद्वीपेऽतिप्राचीनकालात् प्रचलिता विद्यते सहैव बिखारा -खोरज्म-नखलिस्तानेषु तथा फेर्गाना-घाटिका (उजबे किस्तान) यां विशेषतो लोकप्रिया वर्तते । उजबेक-राष्ट्रियं वेषं दधानौ द्वौ क्रीडकौ पूर्वं मल्लगर्तेऽवतरतः । हस्तमेलनानन्तरं सञ्चालकस्य सङ्केतं प्राप्य परस्परं कटिपट्टिकात एकोऽपरमाकृषतः । मिथः शिरसी संस्पृशन्तौ द्वावपि मल्लौ मल्लयुद्धं प्रारभेते । सहसैवैको मल्ल एकां युक्तिं प्रयुनक्ति तथा स्वविरोधिनं भूमौ पातयति । बाहुभ्यो वर्षेभ्यः पूर्वं कुराश-क्रीडायां कतिचिज्जना एव सम्मिलिता भवन्ति स्म तथा दीर्घकालिकान्तरालानन्तरं प्रतियोगिताः प्रारभ्यन्ते स्म । साम्प्रतमस्यां क्रीडायां नियमितरुपेण प्रतियोगिता आयोज्यन्ते जनाश्च पूर्णरुपेणा सहयोगं कुर्वन्ति । पाठचक्रमेऽप्यस्याः समावेशोऽधुना तेषु देशेषु वर्तते तथा तत्र प्रशिक्षणव्यवस्थापि विहिताऽस्ति ।
रेसलिंग्-क्रीडा[सम्पादयतु]
भारतीयमल्लक्रीडातः सामान्यां भिन्नतां धारयन्तीयं क्रीडा द्वन्द्वयुद्धेन साम्यं भजति । इयं मुख्यत्वेन ग्रीको-रोमन-पद्धत्या प्रयुज्यते । चीनदेशे ‘मोंगो मियन- रेसलिंग’ रीतिरपि विद्यते । अस्यां "स्वस्य रक्षणं विधाय परस्य पराजयः कथं करणीय" इत्येतदर्थं प्रयत्यते ।
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरंगिणी
चित्रमुद्रिका[सम्पादयतु]
चित्रवीथिका[सम्पादयतु]
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरंगिणी


text:
त्यागराजः
‘त्यागराज’ (तेलुगु:త్యాగరాజు) इति, ‘त्यागय्य’ इति च विख्यातः काकर्ल त्यागब्रह्मः कर्णाटकसङ्गीतस्य (दक्षिणभारतीयशास्त्रीयसङ्गीतस्य) श्रेष्ठेषु वाग्गेयकर्तृषु मूर्धन्यः । अस्य जीवनकालः क्रि.श.१७६७तमवर्षस्य मेमासस्य चतुर्थदिनतः क्रि.श.१८४७ जनवरिमासस्य षष्टदिनपर्यन्तम् । त्यागराजः, मुत्तुस्वामी दीक्षितः, श्यामशास्त्री च कर्णाटकसङ्गीतस्य त्रिमूर्तयः इत्येव प्रख्याताः । कर्णाटकसङ्गीतस्य प्रवर्धने त्यागराजस्य योगदानं महदस्ति । एषः सहस्रशः भक्तिप्रधानाः कृतीः अरचयत् । महान् रामभक्तः एषः । अस्य कृतिषु बहुधा श्रीरामस्य स्तुतिः दृश्यते । अस्य बह्व्यः कृतयः अद्यापि अत्यन्तं जनप्रियाः सन्ति । विशेषोल्लेखम् अर्हन्ति ’पञ्चरत्नकृतयः’ इति प्रसिद्धाः पञ्च कृतयः । त्यागराजस्य स्मृतिसमारोहेषु गायकाः एताः कृतीः आदरेण गायन्ति । जननम् – क्रि.श.१७६७४तमवर्षस्य मे मासस्य चतुर्थदिनम् । (चैत्रशुक्लसप्तमी, पुष्यनक्षत्रम्) जन्मस्थलम् – तिरुवारूरु, तमिलुनाडुराज्यम्, भारतदेशः । मरणम् – क्रि.श.१८४७तमवर्षे जनवरिमासस्य षष्ठे दिने । (७९ वर्षाणि) वर्गः – कर्णाटकसङ्गीतम् वृत्तिः – कर्णाटकसङ्गीतवाग्गेयकारः
अन्तर्विषयाः
बाल्यम्[सम्पादयतु]
त्यागराजः १७६७तमे वर्षे तमिलुनाडुराज्यस्य तञ्जावूरुमण्डलस्य तिरुवारूरुग्रामे जातः । अस्य पितरौ काकर्ल रामब्रह्मः सीतम्मा च । तेलुगुभाषायाः ब्राह्मणसमुदायान्तर्गतस्य मुलुकनाडुकुलीयौ । तिरुवारूरुग्रामस्य प्रधानः आराध्यदेवः त्यागराजः (शिवः) । अतः एव बालकस्य त्यागराज इति नाम कृतम् । त्यागराजः मातामहस्य गिरिराजकवेः गृहे जातः । गिरिराजकविः तञ्जावूरुमण्डलस्य राज्ञः आस्थाने कविः वाग्गेयकारः च आसीत् ।
सङ्गीतप्रीतिः[सम्पादयतु]
बाल्ये एव त्यागराजस्य सङ्गीताध्ययनं प्रसिद्धपण्डितस्य सोण्टि वेङ्कटरमणय्यस्य अन्तिके आरब्धम् । अस्य दृष्ट्या सङ्गीतं दैवाराधनस्य अपि च मोक्षप्राप्तेः साधनम् । सङ्गीताभ्यासे तस्य लक्ष्यं पूर्णतः भक्तिपरम् एव आसीत् । शास्त्रीयसङ्गीतस्य पाण्डित्यप्रदर्शने तस्य आसक्तिः कदापि न आसीत् । कृतिरचने तस्य विशेषाभिरुचिः । किशोरावस्थायाम् एव रचिता देसिकतोडि (देश्यतोडि) रागे विद्यमाना ‘नमो नमो राघवाय’ इति अस्य प्रथमा कृतिः गृहस्य भित्तिषु अङ्किता ।
केभ्यश्चित् वर्षेभ्यः अनन्तरं सोण्टि वेङ्कटरमणय्यः तञ्जावूरुपत्तने स्वगृहे गातुं त्यागराजम् आहूतवान् । तदा त्यागराजः पञ्चरत्नकृतिषु पञ्चमीम् ‘एन्दरो महानुभावुलु अन्दरिकी वन्दनमुलु’ (अर्थः – ये ये सन्ति बहवः महान्तः, सर्वेभ्यः नमस्काराः) इति कृतिं गीतवान् । तेन प्रीतः वेङ्कटरमणय्यः त्यागराजस्य प्रतिभाविषये तञ्जावूरुराजम् उक्तवान् । सः राजा अनेकानि अमूल्यानि उपायनानि प्रेषयित्वा स्वीयम् आस्थानम् आगन्तुं त्यागराजम् आहूतवान् । किन्तु आस्थानजीवने अनासक्तः त्यागराजः सर्वाणि उपायनानि प्रत्यर्प्य राज्ञः आह्वानं निराकृतवान् । अस्मिन् काले एव अनेन जनप्रिया कृतिः कल्याणिरागे ‘निधि चाल सुखमा’ (‘हे मनः, सम्पद्भिः सुखं लभ्यते? उत श्रीरामस्य सन्निधौ सेवया?’ इति प्रश्नरूपा इयं कृतिः) विरचिता ।
कृतिरचना[सम्पादयतु]
त्यागराजस्य अग्रजः तस्य राजाश्रयनिराकरणेन क्रुद्धः । सः त्यागराजस्य पूजोपयुक्तं प्रीतिपात्रं श्रीरामस्य विग्रहं कावेरीनद्याम् अक्षिपत् । आराध्यदेवस्य विरहं सोढुम् अशक्तः त्यागराजः दक्षिणभारतस्य तीर्थयात्राम् अकरोत् । बहूनि पुण्यक्षेत्राणि अटित्वा तत्रत्यां देवताम् उद्दिश्य कृतीः अरचयत् । त्यागराजः पूर्णतया श्रीरामभक्तिसागरे निमग्नः आसीत् । तस्य जीवनशैली बहुसरला । प्रापञ्चिकभोगेषु तस्य ईषदपि आसक्तिः न आसीत् । सः स्वस्य रचनाः व्यवस्थिततया लेखयितुं पाठयितुं वा कमपि प्रयत्नं न अकरोत् । कर्णाटकसङ्गीते प्रसिद्धः संशोधकः दिवङ्गतः रङ्गरामानुज अय्यङ्गार्यः स्वीये "कृतिमणिमालै" ग्रन्थे त्यागराजस्य मरणसमये विद्यमानां स्थितिं वर्णयति । त्यागराजस्य पर्वतसदृशे कृतिभाण्डारे बहुभागः प्राकृतिकविकोपैः मनुष्यनिर्लक्ष्येण च नष्टः । प्रायेण त्यागराजः श्रीरामस्य सन्निधौ उपविश्य कृतीः विरचय्य गायति स्म । समीपे उपविष्टाः शिष्याः तालपत्रेषु ताः कृतीः लिखन्ति स्म । तस्य निधनानन्तरं विविधेषु शिष्येषु एतानि तालपत्राणि विभक्तानि । तत्तच्छिष्याणां कुटुम्बेषु शिष्यपरम्परासु च प्रचलितानि अभवन् । अतः एव त्यागराजकृतीनां पूर्णा आवलिः, संख्यादिकं वा कुत्रापि न लभ्यते ।
कृतीनां रक्षणम्[सम्पादयतु]
तथापि, तस्य कृतयः अत्यन्तं जनप्रियाः सन्ति । प्रसिद्धाः सङ्गीतविद्वांसः काञ्चीपुरं नायनापिळ्ळै, सिमिळि सुन्दरम् ऐयर्, वीणा धनम्माळ् प्रभृतयः त्यागराजस्य कृतीनां महत्त्वम् आकलय्य स्वैः अधिगताः कृतीः व्यवस्थिततया विलिख्य रक्षितवन्तः । पश्चात् के.वी.श्रीनिवास अय्यङ्गार्, रङ्गरामानुज अय्यङ्गार् प्रभृतयः संशोधकाः महता प्रयासेन विविधानां सङ्गीतविदुषां, गुरूणां, कुटुम्बानां च सम्पर्कं कृतवन्तः । तेषां समीपे उपलभ्यानि तालपत्राणि सम्पाद्य, अधीत्य, ग्रन्थेषु प्रकाशितवन्तः । के.वी.श्रीनिवास अय्यङ्गार्यः आदि सङ्गीत रत्नावळी, तथा आदि त्यागराज हृदयम् (भागत्रयम्) इति ग्रन्थद्वयं सम्पादितवान् । रङ्गरामानुज अय्यङ्गार्यः भागचतुष्टये ’कृतिमणिमालै’ इति ग्रन्थं प्रकाशितवान् । एतेषु भागद्वयेषु त्यागराजकृतय: सन्ति । कृतिमणिमालै इत्ययं महत्तमः संशोधनग्रन्थः ।
भावसङ्गीतस्य अग्रगण्यस्य मुसिरी सुब्रह्मण्य अय्यरस्य गृहे बृहत् ग्रन्थालये बहूनां पुस्तकानां सङ्ग्रहः आसीत् । तस्य शिष्यः टी.के.गोविन्दरावः सम्यक् परिशोध्य आङ्ग्ललिप्यां देवनागरीलिप्यां च त्यागराजकृतीनां सङ्ग्रहं प्रकाशितवान् । त्यागराजसम्बद्धेषु विषयेषु कृतपरिश्रमः टी.एस्.पार्थसारथिः त्यागराजकृतीनां साहित्यम् अर्थसहितं प्रकाशितवान् । अयं ग्रन्थः सङ्गीताध्यापकानां छात्राणां च आदरपात्रं वर्तते ।
तेलुगुभाषायामपि त्यागराजसम्बद्धाः बहवः ग्रन्थाः प्रकाशिताः । किन्तु एते ग्रन्थाः रङ्गरामानुज अय्यङ्गारस्य, टी.के.गोविन्दरावस्य च ग्रन्थसमं समग्राः न सन्ति ।
एवं बहूनां सङ्गीतज्ञानां संशोधकानां च परिश्रमेण अधुना त्यागराजकृतीनां समग्रः कश्चन सङ्ग्रहः वर्तते । त्यागराजस्वामिन: वाल्मीकिमहर्षे: अवतार: इति मान्यते । त्रीणि कारणानि प्रमुखानि वदन्ति स्म । प्रथमम् - रामायणे २४,००० अधिकानि श्लोकानि सन्ति, अत: कीर्तनानि अपि त्यागराजेन २४००० विरचिताः इति । द्वितीयम् - त्यागराज: एकमपि सरस्वति स्तुति न रचितवन्त: - वाल्मीकि महर्षॆ: जिह्वा मध्यॆ स्थिता सरस्वती आसीत् - माता स्वीय स्तुति न करोति एव । तृतीयम् - वाल्मीकि महर्षै: उपयोगमाना शैली इव त्यागराजेन कीर्तनानि विरचितानि । किन्तु अधुना सम्प्रति प्रायः ७०० कृतयः एव उपलभ्यन्ते ।
गेयनाटकरचना[सम्पादयतु]
त्यागराजः न केवलं कृतीः, किन्तु गेयनाटकद्वयम् अपि रचितवान् । एते प्रह्लादभक्तिविजयम्, नौकाचरित्रं च । प्रह्लादभक्तिविजये पञ्च अङ्काः, २८ रागेषु ४५ कृतयः, भिन्नेषु वृत्तेषु १३८ श्लोकाः च सन्ति । इदं नाटकं तेलुगुभाषायां विद्यते । नौकाचरितं तु एकाङ्कयुक्तं लघुनाटकम् । अस्मिन् १३ रागेषु २१ कृतयः, ४३ श्लोकाः च सन्ति । इदं नाटकं बहु जनप्रियम् अस्ति । अस्य कथा कविकल्पिता । कृष्णसम्बद्धा कथा, किन्तु भागवतपुराणे क्वापि एषा कथा न दृश्यते ।
त्यागराजस्य कृतिषु उपयुक्ता तेलुगुभाषा अत्यन्तं मनोहरा । वाल्मीकिः २४००० श्लोकैः रामायणं रचितवान् । त्यागराजः अपि भगवतः स्तुतिपराः २४००० कृतीः अरचयत् इति प्रतीतिः ।
त्यागराजस्य सङ्गीतं सर्वलघुप्रधानम् । तस्य कृतिषु रागस्य लयस्य च सुन्दरः समागमः दृश्यते । तस्य कृतीः बालानां सुलभाः, पण्डितानां स्फूर्तिप्रदाः, मेधाविनाम् आश्चर्यजनकाः च सन्ति ।
स्मरणम्[सम्पादयतु]
त्यागराजस्य स्मृतौ प्रतिवर्षं ’त्यागराजाराधना’ इति स्मृतिसमारोहः आयोज्यते । तस्य वासस्थले तिरुवैयारुग्रामे अयम् उत्सवः जनवरी-फेब्रवरी मासयोः भवति । सप्ताहात्मके कार्यक्रमे विश्वस्य विभिन्नेभ्यः प्रदेशेभ्यः आगताः सङ्गीतविद्वांसः त्यागराजस्य समाधिस्थले भक्तिपूर्वकं गानाञ्जलिं समर्पयन्ति । तस्य पुण्यतिथौ पुष्यबहुलपञ्चम्यां सर्वे मिलित्वा एककण्ठेन पञ्चरत्नकृतीः गायन्ति । गानेन सह वीणावेणुमृदङ्गनागस्वरमद्दळघटादीनां वाद्यानाम् अपि नादः एतत् स्थलं पूरयति ।
त्यागराजसम्बद्धानि चलच्चित्राणि[सम्पादयतु]
तेलुगुभाषायाः वाग्गेयकारेषु त्यागराजः श्रेष्ठः । प्रीत्या आदरेण च जनैः ‘त्यागय्य’ इति आहूतस्य अस्य जीवनकथा तेलुगुचलच्चित्रवलये बहूनां स्फूर्तिदायकम् । बहुषु चलच्चित्रेषु अस्य कृतयः गीतरूपेण योजिताः । अस्य जीवनकथायाः आधारेण चलच्चित्रद्वयम् अपि निर्मितम् अस्ति । प्रख्यातः निर्देशकः चित्तूरु वि नागय्यः १९४६तमे वर्षे ’त्यागय्य’ इति चलच्चित्रं कृतवान् । अद्यापि तेलुगुचित्ररङ्गे इदं चित्रम् अत्युत्तमम् इति समाद्रियते । अस्मिन् चित्रे ‘एन्दरो महानुभावुलु’ गीतस्य चित्रीकरणशैली, गानं च बहु प्रशंसापात्रम् अभवत् । पश्चात्, १९८१ तमे वर्षे बापु-रमणाभ्याम् अपि ‘त्यागय्य’ इति चित्रं कृतम्, यत्र जे.वी.सोमयाजुलु प्रधानं पात्रम् अवहत् । अधुना सिङ्गीतं श्रीनिवासरावेण त्यागराजस्य जीवनं चित्रीकर्तुं प्रयत्नः प्रचलति ।
त्यागराजस्य कृतयः[सम्पादयतु]
समुदायकृतयः घनरागपञ्चरत्नकृतयः
एताः कृतयः कर्णाटकसङ्गीतलोके रत्नप्रायाः सन्ति । सर्वाः पञ्चरत्नकृतयः आदिताले निबद्धाः । सर्वासु सर्वलघुस्वरप्रस्तारः दृश्यते । रागस्य लयस्य च दृष्ट्या कर्णाटकसङ्गीतस्य यद्यद् वैशिष्ट्यं तत् सर्वम् आसु कृतिषु विद्यते । अदृष्टवशात् त्यागराजस्य शिष्यपरम्परायाम् एताः कृतयः सुरक्षिताः । बहुभिः विद्वद्भिः पञ्चरत्नकृतीनां स्वरप्रस्तारः अर्थसहितं प्रकाशितः । त्यागराजस्य सर्वासु कृतिषु रागवर्धनस्य मार्गः प्रदर्शितः । विशिष्य पञ्चरत्नकृतिषु तत्तद्रागस्य पूर्णं चित्रणं दत्तम्, रागवैभवं च आविष्कृतं त्यागराजेन ।


text:
मध्यमव्यायोगः
भासकविकृतेषु संस्कृतनाटकेषु "मध्यमव्यायोगः" कश्चन व्यायोगः ।
अन्तर्विषयाः
मध्यमव्यायोगः इति नाम्नः सार्थकता[सम्पादयतु]
मध्यमव्यायोगः इति अस्य नाम अन्वर्थं विद्यते । मध्यमम् अधिकृत्य अयं व्यायोगः रचितः वर्तते । अस्मिन् व्यायोगे द्वौ मध्यमौ स्तः । एकः पाण्डवानां मध्यमः भीमः, अपरः वुध्दब्राह्मणस्य मध्यमः पुत्रः । एतौ द्वौ मध्यमौ अधिकृत्य सरसतया भासः इमं व्यायोगं रचितवान् अस्ति ।
मध्यमव्यायोगस्य आकरग्रन्थः[सम्पादयतु]
मध्यमव्यायोगस्य प्रधानानि पात्राणि महाभारते सन्ति । मध्यमपाण्डवः भीमः । तस्य पत्नी हिडिम्बा, पुत्रः च घटोत्कचः । भासेन कल्पिता एषा कथा मूलमहाभारते कुत्रापि न उपलभ्यते । एकं लघु प्रसङ्गं कल्पयित्वा एनं व्यायोगं भासः रचितवान् अस्ति । तस्य प्रतिभायाः, कौशलस्य च दर्शनम् अस्मिन् जातम् अस्ति ।
मध्यमव्यायोगस्य विशेषता[सम्पादयतु]
उत्तमकाव्यं नाम किम् इति चिन्तनसमये सामान्यतः केचन अंशाः परिगण्यन्ते एव । यथा- • तत्र विशिष्टानां शब्दानां प्रयोगः स्यात् । • भाषा प्रौढा भवेत् । • भाषायां लालित्यं स्यात् । • समस्तपदानां प्रयोगः प्राचुर्येण भवेत् । • तत्र तत्र सुभाषितानि, सूक्तयः च भवेयुः । इत्यादि । परं भासः रसाभिव्यक्तये एतेषाम् आवश्यकता नास्ति इति अस्य नाटकस्य रचनाद्वारा निरुपितवान् अस्ति । अनेन व्यायोगद्वारा भासः अनेकानि भारतीयजीवनमौल्यानि प्रेक्षकाणां हृदयं प्रापयति ।
मध्यमव्यायोगस्य कथावस्तु[सम्पादयतु]
केशवदासः नाम ब्राह्मणः सपत्नीकः त्रिभिः पुत्रैः सह हिडिम्बावने गच्छन् आसीत् । तदा भीमसेनपुत्रः घटोत्कचः तत्र आगत्य तेषां मार्गम् अवरुध्दवान् । सः ब्राह्मणं वदति-“मम मातुः उपवासनिसर्गार्थं (उपवाससमापनार्थं) कश्चन मानुषः अपेक्षितः । अतः तव त्रिषु पुत्रेषु अन्यतमं (एकं) विसर्जय। अन्यथा सर्वानपि नेष्यामि” इति । तदा गन्तुम् उद्युक्तं ज्येष्ठपुत्रं वारयन् केशवदासः वदति-“ ज्येष्ठम् इष्टतमं न शक्नोमि परित्यक्तुम्” इति । तदा ब्राह्मणी –“ यथार्यो ज्येष्ठमिच्छति, तथाहमपि कनिष्ठम् इच्छामि” इति वदन्ती कनिष्ठस्य गमनं वारयति । तदा पितृवत्सलः मध्यमः एव घटोत्कचेन सह गमनाय प्रतिष्ठते । आसन्नमरणः सः मध्यमः घटोत्कचं संप्रार्थ्य पिपासाप्रतीकारार्थं (निवारणार्थं) कञ्चित् जलाशयम् अन्विष्य वनं गतः । चिरायमाणे तस्मिन् मातुः आहारकालः अतिक्रामेत् इति शङ्कया घटोत्कचः –“भोः मध्यम ! शीघ्रमागच्छ” इति उच्चैः असकृत् (बहुवारं) आह्वयति। तदा वनवासाय आगतानां पाण्डवानाम् आश्रमोऽपि तस्मिन् एव वने आसीत् । तस्मिन् समये मध्यमपाण्डवः भीमः एकः एव आश्रमे आसीत् । अन्ये यागं द्रष्टुं महर्षेः धौम्यस्य आश्रमं गताः आसन् । घटोत्कटस्य ‘मध्यम’ इति आह्वानशब्दं पाण्डवमध्यमः भीमः आशृणोत् । “ मामेव कश्चिद् आह्वयति” इति विचिन्त्य भीमः तत्र उपस्थितः भवति । आगतं भीमम् अभिज्ञाय केशवदासः तं शरणं गच्छति । भीमः तस्मै अभयं दत्त्वा स्वयमेव घटोत्कचम् अनुगन्तुम् अङ्गीकरोति । घटोत्कचं हिडिम्बायाः पुत्रः इति ज्ञात्वा भीमः तस्य बलपरीक्षां कर्तुम् इच्छन् – “ शक्तः चेत् बलात्कारेण मां नय” इति वदति । ततः प्रवृत्ते युध्दे भीमं पराजेतुम् अशक्तः घटोत्कचः भीमं पूर्वसमयं (पूर्वप्रतिज्ञां) स्मारयति । तदा भीमः तम् अनुसरन् हिडिम्बायाः वासस्थानं प्राप्नोति, घटोत्कचोऽपि मातृवाक्यात् तम् आत्मनः पितरं विज्ञाय नमस्करोति । भीमः अपि तं परिष्वज्य(आलिङ्गय) आशीर्भिः अभिनन्दति । भरतवाक्येन व्यायोगः समाप्तिम् एति ।
मध्यमव्यायोगस्य भाषा[सम्पादयतु]
मध्यमव्यायोगस्य भाषा सरला हृद्या च । संस्कृतच्छात्राः अपि इदं नाटकं सुलभतया अवगन्तुं प्रभवन्ति । भीमघटोत्कचयोः संवादस्य कश्चन भागः अत्र उदाहरणत्वेन दीयते –
- भीमः- आर्य ! मा मा एवम् । क्षत्रियकुलोत्पन्नः अहम् । पूज्यतमाः खलु ब्राह्मणाः । तस्मात् मच्छरीरेण ब्राह्मणशरीरं विनिमातुम् इच्छामि ।
- घटोत्कचः – एवं क्षत्रियोऽयं, तेन अस्य दर्पः । भवतु इमम् एव हत्वा नेष्यामि । (भीमं प्रति) अथ केन अयं वारितः ?
- भीमः – मया
- घटोत्कचः- किं त्वया ?
- भीमः – अथ किम् ?
- घटोत्कचः – ते हि भवान् एव आगच्छतु ।
- भीमः – एवम् अतिबलवीर्यात् नानुगच्छामि । यदि ते शक्तिरस्ति बलात्कारेण मां नय ।
- घटोत्कचः –किं मां प्रत्यभिज्ञानीते भवान् ?
- भीमः –मत्पुत्र इति जाने ।
- घटोत्कचः (क्रोधेन) कथं ? कथं? तव पुत्रोऽहम् ?
- भीमः – कथं रुष्यति ? मर्षयतु भवान् । सर्वाः प्रजाः क्षत्रियाणां पुत्रशब्देन अभिधीयन्ते । अतः एवं मया अभिहितम् ।
- घटोत्कचः- भीतानाम् आयुधम् गृहीतम् ….----------
मध्यमव्यायोगस्य जीवनदृष्टिः[सम्पादयतु]
• विपदि धैर्यम् –स्वयं भीतः अपि केशवदासः पत्नीपुत्रान् समाश्वास्य अपायं वारयितुं प्रयत्नं करोति । • शरणागतरक्षणम् – ब्राह्मणकुटुम्बस्य रक्षणाय भीमः स्वयं गन्तुं सिध्दः भवति । • त्यजेदेकं कुलस्यार्थे – त्रयः अपि ब्राह्मणकुमाराः कुटुम्बस्य रक्षणार्थं स्वप्राणान् दातुं सिध्दाः भवति । • मातृदेवो भव – घटोत्कचस्य मातृभक्तिः अस्मिन् नाटके अत्यन्तं प्रधाना विद्यते । • क्षमा- भीमः अज्ञानेन घटोत्कचेन कृतम् अपराधं क्षमते ।
सूक्तयः[सम्पादयतु]
- १. ज्येष्ठो भ्राता पितृसमः ।
- २. आपदं हि पिता प्राप्तो ज्येष्ठपुत्रेण तार्यते ।
- ३. माता किल मनुष्याणां दैवतानां च दैवतम् ।
मध्य्मव्यायोगस्य पात्राणि[सम्पादयतु]
मध्यमव्यायोगे षड्पुरुषपात्राणि द्वे स्त्रीपात्रे च सन्ति । वृध्दः ब्राह्मणः केशवदासः, तस्य त्रयः पुत्राः, भीमः घटोत्कचश्च षड् पुरुषपात्राणि । ब्राह्मणी, हिडिम्बा च द्वे स्त्रीपात्रे । भीमः अस्य नायकः ।


text:
ब्रह्मपुराणम्
ब्रह्मपुराणम् (BrahmaPuranam) पुराणानां सूचीषु प्रथमस्थाने स्थितमस्ति । अस्मिन् पुराणे सृष्ट्याः उत्पत्तिः, पृथोः पावनचरित्रं, सूर्य एवं चन्द्रवंशस्य वर्णनं, श्रीकृष्णचरित्रं, कल्पान्तजीविनः मार्कण्डेयमुनेः चरित्रं, तीर्थानां माहात्म्यं, भक्तिविषयादिषु चर्चा च कृता अस्ति। भगवतः श्रीकृष्णस्य ब्रह्मरूपस्य विस्तृतव्याख्यायाः कारणेन इदं ब्रह्मपुराणमिति नाम्ना प्रसिद्धमस्ति। [१] अस्मिन् पुराणे साकारब्रह्मणः उपासनायाः विधानमपि वर्तते। पुराणे 'ब्रह्म' तत्त्वाय सर्वोपरि मान्यता विद्यते। अतः एव अस्य पुराणस्य प्रथम स्थानं प्रदत्तमस्ति। पुराणानां परम्परानुसारेण ब्रह्मपुराणे सृष्टौ विद्यमानानां समस्तलोकानां तथा भारतवर्षस्यापि वर्णनम् अस्ति। कलियुगस्य वर्णनञ्च अस्मिन् पुराणे विस्तारपूर्वकं कृतमस्ति। [२] ब्रह्मणः आदि तत्त्वं निरूपयति इति कारणेन इदं पुराणम् आदिपुराणमित्यपि कथ्यते। व्यासमुनिना रचिते अस्मिन् पुराणे दश सहस्रं श्लोकाः सन्ति। प्राचीनपवित्रभूमौ नैमिषारण्ये व्यासस्य शिष्येण सूतमुनिना ऋषिवृन्दानां समूहे इदं पुराणं प्रोक्तमिति कथ्यते। अस्मिन् पुराणे सृष्टिः, मनुवंशः, देवदेवताः, प्राणिः, पृथ्वी, भूगोलं, नरकः, स्वर्गः, मंदिरं, तीर्थम् इत्यदीनां निरूपणम् अस्ति। शिवपार्वत्योः विवाहः, कृष्णलीला, विष्णोः अवतारः, विष्णुपूजनं, वर्णाश्रमः, श्राद्धकर्म इत्यादीनां विचारः अपि अत्रास्ति। [३]
कथाविवरणम्[सम्पादयतु]
सम्पूर्ण 'ब्रह्म पुराणे २४६ अध्याया सन्ति। अश्मिन् पुराणे दशसहस्रश्लोकानि सन्ति। [४]
संदर्भ[सम्पादयतु]
बाहरी लिंकानि[सम्पादयतु]
- वेद-पुराणम्
- महर्षि प्रबंधन विश्वविद्यालयः
- ज्ञानामृतम्
- वेद एवं वेदांगम्
- वेद प्रचार
- वेद-विद्या_डॉट_कॉम
- पुराण


text:
वाञ्छा कल्पतरुभ्यश्च कृपासिन्धुभ्य एव च।
पतितानाम् पावनॆभ्यॊ वैष्णवॆभ्यॊ नमॊ नमः॥
आचार्याचरण महाप्रभु श्रीवल्लभाचार्यः तु साक्षात् श्रीप्रभॊः चरणारविन्दकिञ्जल्काश्रितः रसलॊलुपः भ्रमरमॆव यॆन निरन्तरम् श्रीरसिकवरस्य लीलाविलासरसरसम् कथम् पातयितव्यः एतद् स्वस्यैव उदाहरणॆन दर्शितम्।भारद्वाज गॊत्रीय तैत्तिरीय शाखा शुक्ल यजुर्वॆदीय ब्राह्मण कुलॆ प्राप्तजन्मना श्रीवल्ल्भस्य पितुः आसीत् श्रीलक्ष्मणभट्टः तथा मातुः नाम आसीत् यल्लभागारू। श्रीलक्ष्मणभट्टः एकवारम् तीर्थयात्रार्थम् सपत्नीक वाराणसीम् आगतवान्। परन्तु तस्मिन्नकालॆ विद्रॊह कारणात् सः वाराणसीम् त्यक्त्वा पुनः स्वग्रामम् आगन्तुम् उद्यतः। तदा मार्गॆ चम्पारण्यॆ चतुर्भद्रपुरॆ (अद्यतन नाम चॊडानगर) माता यल्लभागारू प्रसूता अभूत् (चैत्र कृष्णा एकादशी,क्रैस्त सम्वत १४७९)। तावत्पर्यन्तम् विद्रॊहः शान्तः जातः। एतदर्थम् लक्ष्मणभट्टः वाराणसीम् निवसितुम् प्रत्यागतः। अल्पकालॆ अनॆन शास्त्रॆषु प्रावीण्यम् प्राप्य आचार्यपदम् प्राप्तम्।


text:
नर्मदानदी
नर्मदानदी ( ( शृणु) /ˈnərmədɑːnədi/) (हिन्दी: नर्मदा, आङ्ग्ल: Narmada river) भारतस्य सप्तमहानदीषु अन्यतमा वर्तते । नर्मदा भारतस्य काचित् पवित्रा नदी। इयं नदी मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखतमा नदी विद्यते । नर्मदायाः अपरं नाम शिवपुत्री इति । मध्यप्रदेशराज्यस्य अनूपपुरमण्डलस्य अमरकण्टक-नगरम् अस्याः नद्याः उद्गमस्थानं वर्तते । नर्मदानदी विन्ध्याचलपर्वतशृङ्खला-सतपुडापर्वतशृङ्खलयोः विभाजनं करोति । शङ्कराचार्यः अपि नर्मदायाः तीरे एव तस्य गुरुं गोविन्दभगवत्पादम् अमिलत् । द्वादशज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमम् ओङ्कारेश्वरज्योतिर्लिङ्गं नर्मदायाः तीरे अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
- १ पुराणानुसारं नर्मदायाः उत्पत्तिः महत्वं च
- २ नर्मदा-जयन्ती
- ३ नर्मदायाः मार्गः
- ४ नर्मदायाः परिक्रमणम्
- ५ नर्मदायाः भौगोलिकस्थितिः
- ६ नर्मदायाः सहायकनद्यः
- ७ नर्मदायाः प्रदूषणम्
- ८ नर्मदानद्याः जलसङ्ग्रहणम्
- ९ नर्मदायाः जलबन्धाः
- १० बाह्यसम्पर्कतन्तुः
पुराणानुसारं नर्मदायाः उत्पत्तिः महत्वं च[सम्पादयतु]
पुराणेषु नर्मदायाः कथा अनेकैः प्रकारैः वर्णिता अस्ति । भगवान् शिवः ऋक्षपर्वते ध्यानावस्थायाम् उपविष्टः आसीत् । शिवस्य कण्ठात् नर्मदायाः उत्पत्तिर्जाता । केषाञ्चित् विदुषां मते अमरकण्टक-नगरस्य प्राचीनं नाम अमरकण्ठः आसीत् । इदं नाम भगवतः शङ्करस्य अस्ति । नर्मदा शिवात् उत्पन्ना, अतः तस्याः अपरं नाम शाङ्करी इत्यपि ।
नर्मदायाः उत्पत्तिविषये एका अन्या अपि कथा प्रचलिता अस्ति । यदा सृष्टिकर्तुः चतुर्मुखस्य ब्रह्मणः नेत्राभ्याम् अश्रुद्वयम् अमरकण्टक-नगरे अपतत्, तदा द्वयोः नद्योः उत्पत्तिः अभवत् । एका नर्मदानदी, अपरा सोननदी च । यद्यपि द्वयोः उद्गमस्थानम् एकमेव तथापि विपरीतदिशोः प्रवहतः इति आश्चर्यम् ।
कूर्मपुराणानुसारं नर्मदानदी शतयोजनं लम्बमाना, योजनद्वयं विस्तृता च अस्ति । स्कन्दपुराणानुसारं नर्मदायाः विस्तारः सार्ध-योजनम् अस्ति । किन्तु वास्तविकतया अस्याः विस्तारः एकोत्तर-अष्टशतं (८०१) मील् (mile) अस्ति ।
मत्स्यपुराणे पद्मपुराणे च उक्तम् अस्ति यत् नर्मदायाः तटे दशकोटितीर्थानि सन्ति इति । किन्तु तेषु चतुश्शतानि एव पूज्यन्ते ।
नर्मदानदी पूजनीया अस्ति, अतः नर्मदाष्टकस्य कश्चनः श्लोकः अत्र दत्तः -
सबिन्दुसिन्धुसुस्खलत्तरङ्ग-भङ्गरञ्जितं
द्विषत्सुपापजातजातकारिवारिसंयुतम् ।
कृतान्तदूत-कालभूत-भीतिहारि वर्मदे
त्वदीयपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे ॥
नर्मदा-जयन्ती[सम्पादयतु]
प्रतिवर्षं जनवरी-मासस्य त्रिंशत्तमः (३०) दिनाङ्कः नर्मदानद्याः जन्मदिवसत्वेन आचर्यते । इदं पर्व अस्याः पवित्रनद्याः श्रद्धायाः प्रतीकः वर्तते । मध्यप्रदेशीयाः नर्मदां मातृत्वेन प्रीणन्ति । यत्र यत्र नर्मदानदी प्रवहति तत्र तत्र ये घट्टाः (घाट) सन्ति तत्रापि जनाः इदं पर्व आचरन्ति । तत्र जनाः पूजाभागत्वेन नद्यां दीपान् प्रज्वालयन्ति । इदं दीपदानम् इति कथ्यते । नर्मदायाः स्पर्शमात्रेण यदा अश्वमेधयज्ञस्य फलं लभ्यते तदा स्नानं तु करणीयमेव ।
नर्मदायाः मार्गः[सम्पादयतु]
नर्मदानदी अमरकण्टक-नगरात् वहन्ती गुजरातराज्ये खम्भात-पत्तनस्य गर्ते अरब-सागरे पतति । नर्मदानदी १३१२ कि. मी. प्रवहति । इयं नदी स्वस्य उद्गमस्थलात् १०७७ कि. मी. पर्यन्तं मध्यप्रदेश-राज्यस्य शहडोलमण्डले, मण्डलामण्डले, जबलपुरमण्डले, नरसिंहपुरमण्डले, होशङ्गाबादमण्डले, खण्डवामण्डले, खरगौनमण्डले च प्रवहति । ततः परं महाराष्ट्र-राज्यं संस्पृश्य पुनः मध्यप्रदेशराज्ये ३४ कि. मी. प्रवहति । ततः परं नर्मदानदी १६१ कि. मी. पर्यन्तं गुजरातराज्ये प्रवहति । अन्ते गुजरातराज्यस्य खम्भात-पत्तनस्य गर्ते पतति । अतः नर्मदानद्याः प्रवाहमार्गे मध्यप्रदेशराज्यं, महाराष्ट्रराज्यं, गुजरातराज्यं च तिष्ठति ।
नर्मदायाः परिक्रमणम्[सम्पादयतु]
नर्मदादेवी वैराग्यस्य अधिष्ठातृदेवी अस्ति । नदीषु गङ्गादेवी ज्ञानस्य, यमुनादेवी भक्त्याः, ब्रह्मपुत्रादेवी तेजसः, गोदावरीदेवी ऐश्वर्यस्य, कृष्णादेवी कामनायाः, सरस्वतीदेवी विवेकस्य च अधिष्ठातृदेवी अस्ति । नर्मदातटवासिनः नर्मदादेव्याः करुणामयं वात्सल्यस्वरूपं सम्यक्तया जानन्ति । जनाः नर्मदानद्याः परिक्रमणं श्रद्धया कुर्वन्ति । नर्मदायाः परिक्रमणे ३ वर्षाणि, ३ मासाः, १३ दिनानि च भवन्ति । इदं परिक्रमणं १३१२ कि. मी. पर्यन्तं अस्ति । नर्मदायाः पूजनं कृत्वा अस्य परिक्रमणस्य प्रारम्भः भवति । अश्वत्थामा इदानीम् अपि नर्मदायाः परिक्रमणं कुर्वन् अस्ति इति मान्यता अस्ति । देवगणाः अपि नर्मदायाः ध्यानं कुर्वन्ति । नर्मदायाः तटे दिव्यतीर्थानि, ज्योतिर्लिङ्गानि, उपलिङ्गानि च सन्ति । नदीषु नर्मदानद्याः एव परिक्रमणं विधिवत् भवति । अस्य परिक्रमणस्य प्रारम्भः अमरकण्टक-नगरात् ओंकारेश्वर-नगरात् वा भवति । प्रतिदिनं नर्मदायाः दर्शनं कृत्वा एव तस्य दिनस्य परिक्रमणस्य आरम्भः करणीयः । यतः परिक्रमणस्य प्रारम्भः क्रियते तत्रैव समापनमपि विधीयते । अस्य परिक्रमणस्य विधिः विस्तारपूर्वकं स्वामिना चैतन्येन कृते नर्मदा-पञ्चाङ्गे, श्री दयाशङ्कर दूबे इत्यनेन कृते नर्मदारहस्ये, श्री प्रभुदत्त ब्रह्मचारी इत्यनेन कृते नर्मदादर्शने, स्वामिना ओंकारानन्द गिरि इत्यनेन कृते श्री नर्मदाप्रदक्षिणायाम् इत्यादिषु पुस्तकेषु लिखिता अस्ति ।
नर्मदायाः भौगोलिकस्थितिः[सम्पादयतु]
नर्मदानद्याः भौगोलिकविशेषता अन्याभ्यः नदीभ्यः विशिष्टा वर्तते । नर्मदानदी पूर्वतः पश्चिमदिशि प्रवहति । नर्मदानदी विन्ध्याचलपर्वतशृङ्खला, सतपुडापर्वतशृङ्खला इत्येतयोः शृङ्खलयोः मध्ये प्रवहति । अनयोः द्वयोः पर्वतशृङ्खलयोः उपलब्धाः औषधयः, लवणं, खनिजानि इत्यादीनि नर्मदाजले मिश्रितानि सन्ति । अस्याः विशेषतायाः कारणादेव नर्मदाजलयुक्ते कृषिक्षेत्रे प्राणिनां सस्यानां च वैविध्यं दृश्यते । नर्मदाक्षेत्रे सर्वाः औषधयः, प्राणिनः, सस्यानि अधिकमात्रायां प्राप्यन्ते । नर्मदाक्षेत्रे ’डायनसॉर’ इत्यस्य प्राणिनः अवशेषाः अपि प्राप्ताः । इमाः विशेषताः सस्यानाम् अपि सन्ति, याभिः विशेषताभिः शोधकर्तारः आकर्षिताः भवन्ति । तैः शोधकर्तृभिः अपि नर्मदायाः समीपे एव स्वस्य निवासाय व्यवस्था कृता । एकम् आश्चर्यमस्ति यत् समुद्रेषु येषां जीवानां जीवाश्माः, खनिजानाम् अंशाः मिलन्ति ते सर्वे नर्मदाजले अपि मिलन्ति । जनाः खनिजानाम्, औषधीनां, रत्नानां च प्राप्त्यर्थं नर्मदानद्याः परिक्रमणं कुर्वन्ति स्म । किन्तु वर्तमाने काले तु इदं परिक्रमणं धर्मेण सह सम्बद्धः अस्ति । इदानीं तु जनाः पापेभ्यः मुक्त्यर्थं, पुण्यप्राप्त्यर्थं च नर्मदानद्याः परिक्रमणं कुर्वन्ति ।
नर्मदायाः सहायकनद्यः[सम्पादयतु]
१ हिरदननदी २ तिन्दोनीनदी ३ बारनानदी ४ कोलारनदी ५ माननदी ६ उरीनदी ७ हथनीनदी ८ ओरसङ्गनदी ९ बरनरनदी १० बञ्जरनदी ।
नर्मदायाः प्रदूषणम्[सम्पादयतु]
अद्यतने काले नर्मदानदी अस्माकं जीवनरेखा अस्ति किन्तु तस्याः स्थितिः समीचिना नास्ति । नर्मदानद्याम् अनेकानि प्रदूषणानि सन्ति । यदि सा स्वयमेव प्रदूषिता भवेत् तर्हि अस्मभ्यं कथं जीवनं दातुं शक्नोति । पुण्यसलिला-नर्मदायाः जलम् अनेकेषु स्थानेषु गम्भीररूपेण प्रदूषितम् अस्ति । अमरकण्टक-नगरं कोटितीर्थम् इति प्रसिद्धम् अस्ति । किन्तु इदानीं तु कोटिव्याधीनां द्वारम् अस्ति अमरकण्टक-नगरम् । नर्मदानद्याः उद्गमकुण्डः एतावान् प्रदूषितः जातः, यस्य स्पर्शं कर्तुम् अपि इच्छा न भवति । कुण्डस्य समीपे अपि मलिनता वर्तते । नर्मदायां शवाः मिलन्ति । जनाः अन्धविश्वासकारणात् पूजानन्तरं बलिरूपेण शवान् पाषाणैः बद्ध्वा नर्मदाजले त्यजन्ति ।
मण्डलामण्डले, जबलपुरमण्डले, होशङ्गाबादमण्डले च जनाः नर्मदाजले शवान् त्यजन्ति । कारणं तत्र काष्ठानाम् अभावः, मूल्यवृद्धिः च अस्ति । जनेषु अन्धविश्वासः, अशिक्षा, अज्ञानता, धर्मान्धता इत्यादीनि कारणानि अपि सन्ति ।
अमरकण्टक-नगरे नर्मदा-कुण्डे स्नानात् जलं प्रदूषितं भवति । तस्य कुण्डस्य समीपे यदि लघुस्नानकुण्डस्य निर्माणं भवेत् तर्हि नर्मदायाः जलं शुद्धं भवितुं शक्नोति । नगराणाम् अशुद्धजलमपि नर्मदायाः जले मिलति । यन्त्रागाराणाम् अशुद्धजलमपि नर्मदायाः जले एव मिलति । नर्मदायां मत्स्योद्योगः अपि प्रचुरमात्रायां भवति । तेन कारणेन अपि नर्मदाजलं प्रदूषितम् अस्ति ।
गुजरातराज्यस्य भरुच-नगरे अपि नर्मदानदी प्रवहति । भरुच-नगरम् औद्योगिकं नगरमस्ति । तत्र बहवः यन्त्रागाराः सन्ति । यन्त्रागाराणाम् अनुपयोगिजलस्य निकासः अपि नर्मदायाः जले कारितः अस्ति । भरुच-नगरस्य समीपे बहूनि तीर्थस्थलानि अपि सन्ति । श्रद्धालवः धार्मिकप्रथानुसारं नर्मदायां स्नानं कुर्वन्ति । तदनन्तरं नर्मदाजले पुष्पाणि, चन्दनं, नारिकेलानि इत्यादीनि वस्तूनि क्षिपन्ति । अतः नर्मदायाः जलं पातुं स्नातुं च योग्यं नास्ति । अस्मिन् जले स्नानात् चर्मरोगः अपि भवितुं शक्नोति ।
नर्मदानद्याः जलसङ्ग्रहणम्[सम्पादयतु]
नर्मदानद्याः जलसङ्ग्रहणक्षेत्रं ९८,७९९ च. कि. मी. अस्ति । तस्मिन् ८०.०२% क्षेत्रं मध्यप्रदेशराज्ये, ३.३१% क्षेत्रं महाराष्ट्रराज्ये, ८.६७% क्षेत्रं गुजरातराज्ये अस्ति । अस्याः नद्याः उपयोगः सिञ्चनकार्ये अपि भवति । अनया नद्या १६० लक्षम् एकड (acre) भूमेः सिञ्चनं भवति, यस्मिन् १४४ लक्षम् एकड भूमिः मध्यप्रदेशराज्ये एव अस्ति । शेषा भूमिः महाराष्ट्रराज्ये, गुजरातराज्ये अस्ति ।
नर्मदायाः जलबन्धाः[सम्पादयतु]
नर्मदानदी अविवाहिता नदी कथ्यते । अस्याः आचरणं लावण्यमयीनवयुवत्याः सदृशम् एव अस्ति । इयं सहसा एव प्रपातानां निर्माणं कारयति । नर्मदानदी रवं कृत्वा प्रवहति । ततः परं गर्ते पतनानन्तरं शान्ता अपि भवति । एतादृक् तस्याः स्वभावः अस्ति । जलबन्धकारणात् नर्मदायाः स्वरूपस्य परिवर्तनं भवति । नर्मदानद्याः विकासाय परियोजनायां पञ्चजलबन्धानां निर्माणस्य प्रस्तावः आसीत् । तेषां विवरणानि अधो लिखितानि सन्ति ।
बरगी-जलबन्धः[सम्पादयतु]
बरगी-जलबन्धः जबलपुर-नगरस्य समीपस्थे बरगी-ग्रामे स्थितः अस्ति । अयं जलबन्धः नर्मदानद्याः प्रथमः जलबन्धः वर्तते । सः ५.३६ कि. मी. लम्बमानः, ६९.८ मी. उन्नतः अस्ति । १९८८ तमे वर्षे अस्य जलबन्धस्य निर्माणम् अभवत् । अयं जलबन्धः विद्युदुत्पादनकेन्द्रम् अपि अस्ति । १९८८-८९ तः विद्युदुत्पादनस्य प्रारम्भः अभवत् । बरगी-जलबन्धात् १००० मेगावाट् विद्युतः उत्पादनं, ४.३७ लक्षं हेक्टेर् क्षेत्रस्य सिञ्चनं च क्रियते । अस्य जलबन्धस्य पृष्ठे कश्चनः जलाशयः अस्ति । तस्य नाम रानी अवन्तीबाई सागर इति ।
इन्दिरासागर-जलबन्धः[सम्पादयतु]
इन्दिरासागर-जलबन्धः खण्डवामण्डलस्य पुनासा-ग्रामस्य समीपे स्थितः अस्ति । सः ६५३ कि. मी. लम्बमानः, ९२ मी. उन्नतः अस्ति । अस्य जलबन्धस्य जलसङ्ग्रहणक्षेत्रं ६१,६४२ च. कि. मी. अस्ति । अस्य जलसङ्ग्रहणस्य क्षमता १२.२२ बी. सी. एम्. अस्ति । भारतस्य जलबन्धेषु अस्य जलबन्धस्य जलसङ्ग्रहणक्षमता सर्वाधिकी वर्तते । अस्मात् जलबन्धात् १.२३ लक्षं हेक्टेर् क्षेत्रे सिञ्चनं, १००० मेगावाट् विद्युतः उत्पादनं च क्रियते ।
ओंकारेश्वर-जलबन्धः[सम्पादयतु]
ओंकारेश्वर-जलबन्धः इन्दिरासागर-जलबन्धात् ४० कि. मी. दूरे स्थितः अस्ति । अस्य जलबन्धस्य निर्माणम् ओंकारेश्वरद्वीपस्य पूर्वभागस्य समीपे अभवत् । तत्र नर्मदानद्याः जलप्रवाहस्य भागद्वयं भवति । अस्य जलबन्धस्य औन्नत्यम् ७३.१२ मी., दैर्घ्यं ९४९ मी. च अस्ति । इन्दिरासागर-जलबन्धात् विद्युदुत्पादनानन्तरं यज्जलं त्यज्यते तस्य उपयोगः ओंकारेश्वर-जलबन्धे ५२० मेगावाट् विद्युदुत्पादने भवति ।
महेश्वर-जलबन्धः[सम्पादयतु]
महेश्वर-जलबन्धः मध्यप्रदेशराज्ये स्थितः नर्मदायाः अन्तिमः जलबन्धः अस्ति । महेश्वर-जलबन्धात् ४०० मेगावाट् विद्युदुत्पादनं भवति । अयं जलबन्धः मण्डलेश्वर-नगरस्य समीपे अस्ति । अस्य परियोजनायाः नाम ’रन ऑफ द रिवर’ इति । नर्मदान्यायाधिकरणानुसारम् अस्य जलबन्धस्य निर्माणानन्तरं गुजरातराज्यस्य सरदारसरोवरजलबन्धाय महेश्वर-जलबन्धस्य जलं त्यक्तम् आसीत् । अन्ते गुजरातराज्ये सरदारसरोवरजलबन्धस्य निर्माणम् अभवत् ।
सरदारसरोवरजलबन्धः[सम्पादयतु]
सरदारसरोवरजलबन्धः गुजरातराज्यस्य बृहत्तमेषु मानवनिर्मितस्थापत्येषु अन्यतमः अस्ति । सरदारसरोवरजलबन्धः न केवलं गुजरातराज्यस्य, अपि तु भारतस्य बृहत्तमेषु मानवनिर्मितस्थापत्येषु अपि अन्यतमः । जलबन्धनिर्माणस्य योजनायाः नाम ’नर्मदायोजना’ इति । एतस्मात् जलबन्धादेव गुजरातराज्यस्य विभिन्नस्थानं प्रति कुल्यायाः (canal) माध्यमेन नर्मदायाः जलं गच्छति । गुजरातराज्यस्य विकासस्य पृष्ठे सरदार-सरोवरजलबन्धस्य निर्माणमपि एकं कारणं विद्यते इति नेतारः वदन्ति । १९६१ तमस्य वर्षस्य 'अप्रैल'-मासस्य पञ्चमे दिनाङ्के (५/४/१९६१) एतस्याः योजनायाः शिलान्यासं प्रधानमन्त्री नेहरू अकरोत्, परन्तु अद्यापि तस्य निर्माणकार्यं चलत् अस्ति । अनेन ज्ञायते यत्, एषः प्रकल्पः कियत् बृहत् अस्ति इति । (भारतदेशस्य राजनीतेः कीदृशी स्थितिः अस्ति इत्यस्यापि अनेन ज्ञानं भवति ।)
सरदार-सरोवरजलबन्धस्य जलसञ्चयक्षमता प्रतिक्षणं ३०.७ घनपादम् (cubic feet per second) अस्ति, या विश्वस्य सर्वाधिका जलसञ्चयक्षमता अस्ति । मुख्यनियामकस्य (Regulator) जलसञ्चयक्षमता प्रतिक्षणं ४०,००० घनपादं, विस्तारश्च ५३२ कि. मी. अस्ति । भारतस्य बृहत्तमेषु जलबन्धेषु तृतीयः जलबन्धः एषः । एतस्य जलबन्धस्य औन्नत्यं १६३ मी. भविष्यति । नर्मदायाः मुख्यकुल्या (main canal) विश्वस्य बृहत्तमा कृषिक्षेत्रसिञ्चनकुल्या अस्ति ।
जलबन्धस्य विस्तारः ३७,००० ‘हेक्टेर्’ अस्ति । सः २.१४ कि. मी. लम्बमानः, १.७७ कि. मी. विस्तृतः अस्ति । जलबन्धस्य सामान्यजलस्तरः १३८.६८ मी. निर्धारितः । अधिकतमः जलस्तरः १४०.२१ मी., न्यूनातिन्यूनः जलस्तरश्च ११०.६४ मी. निर्धारितः । जलबन्धस्य न्यूनातिन्यूनस्तरात् अपि यदि जलस्तरः अधः नेयः, तर्हि २५.९१ मी. जलं तु जलबन्धे अनिवार्येण भवेदेव इति नियमः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- http://www.narmada.org/nvdp.dams/index.html#map_links
- नर्मदा-खबरदुनिया
- M.P. Govt.-Narmada
- नर्मदा-हिन्दी वेबदुनिया
- नर्मदा-हिन्दी पोर्टल


text:
राबर्ट् हुक्
(कालः – १८. ०७. १६३५ तः ०३. ०३. १७०३)
अयं राबर्ट् हुक् (Robert Hooke) विज्ञानलोके एव अत्यन्तं प्रतिभावान् विज्ञानी । सः खगोलविज्ञानी, संशोधकः, सङ्गीतज्ञः, उपकरणानां निर्माता, ज्यामितिविषयस्य प्राध्यापकः, भवनस्य विन्यासकारः, तत्त्वज्ञानी, भाषातज्ञः, भूमापकः चापि । सः राबर्ट् हुक् विभिन्नेषु क्षेत्रेषु पाण्डित्यं सम्पादितवान् आसीत् । बहुमुखप्रतिभावान् अयं राबर्ट् हुक् १६३५ तमे वर्षे जुलैमासस्य १८ दिनाङ्के इङ्ग्लेण्ड् देशस्य ऐल् आफ् वैट् प्रदेशस्थे फ्रेश् वाटर् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । सः बाल्ये बहुविधैः रोगैः पीडितः अभवत् । तथापि श्रमेण अधीत्य आक्स्फर्ड्-विश्वविद्यालयं प्राविशत् । तत्र प्रख्यातस्य भौतविज्ञानिनः राबर्ट् बायिलस्य सख्यं प्राप्तम् । तदनन्तरम् अयं राबर्ट् हुक् विज्ञानस्य विभिन्नेषु विभागेषु प्रतिभां प्रादर्शयत् । अयं राबर्ट् हुक् यद्यपि अत्यन्तं प्रतिभावान् तथापि तावानेव कलहशीलः कृपणः च आसीत् । तस्मात् एव कारणात् सः जनानां प्रीतिसम्पादने असमर्थः अभवत् । तस्मिन् काले प्रख्यातानां विज्ञानिनाम् ऐसाक् न्यूटन्, क्रिस्टोफर् रेन्, राबर्ट् बायिल्, हुजेस् इत्यादीनाम् अनुयायिनः अस्य राबर्ट् हुकस्य अपमानं तिरस्कारं च अकुर्वन् । अनेन राबर्ट् हुकेन निर्मितानाम् उपकरणानां यथा मूल्यम् एव न स्यात् तथा अपि अकुर्वन् । तेन एव कारणेन अयं राबर्ट् हुक् वृद्धाप्ये महता अनारोग्येण, मानिसिकक्लेशेन च पीडितः अभवत् । एषः राबर्ट् हुक् विज्ञानस्य सर्वासु अपि शाखासु आवश्यकानाम् उपकरणानां निर्माणम् उपयोगं च जानाति स्म । तद्विषये ऐसाक् न्यूटन् अपि एनं राबर्ट् हुकं पराजेतुं न शक्नोति स्म । तादृशः आसीत् अयं राबर्ट् हुक् ।
एषः राबर्ट् हुक् अत्यन्तं तीक्ष्णमतिः, एकपाठी च आसीत् । सः नूतनानि उपकरणानि यथा बहुशीघ्रं निर्माति स्म तथैव तावदेव शीघ्रं पुरातनानि उपकरणानि समीकरोति स्म अपि । भौतविज्ञाने जीवविज्ञाने च अनेन राबर्ट् हुकेन कृतानि संशोधनानि विज्ञानस्य इतिहासे एव शाश्वतरूपेण स्थितानि सन्ति । तस्मिन् काले एव प्रकाशस्य तरङ्गविषये, गुरुत्वाकर्षणबलस्य विषये, बाष्पयन्त्रविषये च चिन्तयित्वा सिद्धान्तं निरूपितवान् आसीत् अयं राबर्ट् हुक् । १६७८ तमे वर्षे अयं राबर्ट् हुक् “हुकस्य नियमान्” (Hooke’s Law) निरूपितवान् । अग्रे तेषां नियमानाम् अनुसारम् एव घट्याः उपकरणं, नौकायाः "क्रोनोमीटर्” नामकम् उपकरणं च निर्मितम् । जीवविज्ञानस्य क्षेत्रे अयं राबर्ट् हुक् अत्यन्तं बुद्धिमान् सूक्ष्मदर्शकयन्त्रस्य तन्त्रज्ञः आसीत् । १६६५ तमे वर्षे तेन लिखिते "मैक्रोग्राफिया” नामके पुस्तके स्पष्टानि, सुन्दराणि, वैज्ञानिकानि च चित्राणि सन्ति । सूक्ष्मदर्शकद्वारा जीवकोशाणां संशोधनं कृत्वा तेषां जीवकोशाणां "सेल्” इति नामकरणम् अपि अयम् एव राबर्ट् हुक् अकरोत् । १५० वर्षाणाम् अनन्तरं तद्विषये संशोधनं कृतवन्तौ ष्लेडेन् तथा स्छ्वान् इति विज्ञानिनौ अपि तदेव नाम रक्षितवन्तौ । इदानीम् अपि तस्य राबर्ट् हुकस्य स्मरणार्थं तस्य जन्मस्थाने कश्चन वस्तुसङ्ग्रहालयः अस्ति । एषः राबर्ट् हुक् १७०३ वर्षे मार्च्-मासस्य ३ दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- UCMP – Robert Hooke (1635–1703)
- The Monument – Dr. Robert Hooke
- Robert Hooke, hosted by Westminster School
- A timeline of Hooke's life
- England's Leonardo, a lecture on Robert Hooke
- An engraved bust of Robert Hooke
- Micrographia
- Hooke's Micrographia, at Project Gutenberg (downloadable collections, including searchable ASCII text and book as complete html document with images)
- Hooke's Micrographia, at Linda Hall Library
- "Robert Boyle and Robert Hooke". Archived from the original on 26 September 2007.
- Lost manuscript of Robert Hooke discovered – from The Guardian
- Manuscript bought for The Royal Society – from The Guardian
- A Panoramic Virtual Tour of Hooke's Church at Willen – by Peter Loud
- Exploring our archives, a blog by researchers at the Royal Society exploring Hooke's lost manuscript
- Westfall, Richard S. "Robert Hooke". Rice University (The Galileo Project). Retrieved 16 February 2008.
- Cooper, Michael (11 May 2008). "Now that the dust has settled: A view of Robert Hooke post-2003". Retrieved 22 December 2008. – A 60-minute presentation by Prof. Michael Cooper, with links to slides, audio, video, and a transcript, with references


text:
कन्याकुमारीमण्डलम्
कन्याकुमारीमण्डलम् (Kanyakumari district) (तमिऴ् – கன்னியாகுமரி மாவட்டம்) दक्षिणभारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । अयं भूभागः भारतदेशस्य दक्षिणसीमायाम् अस्ति । चेन्नै नगरम् अतिरिच्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य अत्यन्तं नगरीकृतं मण्डलं कन्याकुमारी । राज्यस्य लघुमण्डलेषु अस्य द्वितीयं स्थानम् । कन्याकुमारीमण्डले कन्याकुमारी इति पत्तनम् अपि अस्ति, यत् भारतभूप्रदेशस्य दक्षिणाग्रम् अस्ति । किन्तु अस्य मण्डलस्य केन्द्रस्थानं नागरकोयिल् पत्तनम् । इदं मण्डलं सरसां मण्डलम् इति, भूमेः अन्तः इति च प्रसिद्धम् अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
- १ इतिहासः
- २ भौगोलिकम्
- ३ जनसंख्या
- ४ उपमण्डलानि
- ५ वीक्षणीयस्थलानि
इतिहासः[सम्पादयतु]
स्वातन्त्र्यात् प्राक् कन्याकुमारीमण्डलं तिरुविताङ्कूरु (ट्रावङ्कूर्) राज्यस्य भागः आसीत् । ततः केरलराज्यस्य निर्माणात् पूर्वं तिरुविताङ्कूरु कोच्चिन् राज्ये आसीत् । तदनन्तरकाले केरलस्य तिरुवनन्तपुरमण्डलस्य अष्ट उपमण्डलानि पृथक्कृत्य कन्याकुमारीमण्डलं रचितम् । १९५६ तमवर्षस्य राज्यपुनर्विभागसमितेः सूचनानुगुणम् इदं मण्डलं मद्रास् राज्यस्य भागः अभवत् । मद्रास् राज्यस्य एव तदनन्तरकाले तमिऴ्नाडु इति नामकरणम् अभवत् ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
कन्याकुमारीमण्डलस्य तिसृषु दिशासु समुद्रम् अस्ति । उत्तरसीमायां [[पश्चिमघट्टपर्वतश्रेणिः अस्ति । पश्चिमसीमायां केरलराज्यस्य तिरुवनन्तपुरमण्डलम्, उत्तरे पूर्वत्र च तमिऴ्नाडुराज्यस्य तिरुनेल्वेलीमण्डलम् अस्ति । आग्नेयदिशि बङ्गालसमुद्रस्य मन्नार् समुद्रकुक्षिः (गल्फ़् आफ़् मन्नार्) अस्ति । दक्षिणसीमायां हिन्दूमहासमुद्रं, नैर्ऋत्यदिशायां अरब्बीसमुद्रं च अस्ति ।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं कन्याकुमारीमण्डले १,८६३,१७४ जनाः सन्ति । इदं मण्डलं ८२.४७% नगरीकृतम् अस्ति । चेन्नैमण्डलम् अतिरिच्य तमिऴ्नाडुराज्ये कन्याकुमारीमण्डले एव जनसान्द्रता अत्यधिका ११०६ प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् । अत्रत्यं साक्षरताप्रमाणं ९०.२५% अस्ति । इदम् अस्मिन् राज्ये अत्यधिकम् । अत्र स्त्रीलिङ्गानुपातः अपि अधिकः अस्ति । पुं, स्त्री अनुपातः १०००:१०१० अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
कन्याकुमारीमण्डले चत्वारि उपमण्डलानि सन्ति ।
- तोवळै
- अगस्तीश्वरम्
- कल्गुळम्
- विळवङ्गोडु
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
कन्याकुमारी[सम्पादयतु]
अत्रत्यं प्रमुखं वीक्षणीयस्थानं समुद्रतीरे स्थितं कुमारी अम्मन् (कन्याकुमारी)) मन्दिरम् । अयं देव्याः पार्वत्याः शक्तिपीठेषु अन्यतमः । अत्र पार्वती परमेश्वरं प्राप्तुं तपः कृतवती इति श्रूयते । कन्याकुमारीमन्दिरस्य आग्नेयदिशि समुद्रमध्ये १९७० तमे वर्षे निर्मितं विवेकानन्दशिलास्मारकम् अस्ति । अस्यां शिलायां स्वामी विवेकानन्दः दिनत्रयं यावत् ध्यानं कृतवान् । अत्र ध्यानमण्डपः अपि अस्ति, यत्र ध्यानार्थं शान्तं स्थानं लभ्यते । अत्रैव तमिऴ्सन्तकवेः तिरुवळ्ळुवरस्य १३३ पादोन्नता मूर्तिः अस्ति । इयं मूर्तिः २००० तमे वर्षे शिल्पिना गणपति स्थपतिना निर्मिता एषियादेशस्य अत्युन्नतासु मूर्तिषु अन्यतमा । महात्मनः गान्धेः अस्थिभस्म सागरे निमज्जनात् पूर्वं कन्याकुमार्याम् एव स्थापितम् आसीत् । तस्मिन् स्थले अद्य गान्धीस्मारकं तिष्ठति । अस्य स्मारकस्य निर्माणवैशिष्ट्यं यत् तस्य जन्मदिने अक्टोबर् मासस्य द्वितीये दिनाङ्के प्रथमे सूर्यकिरणाः अस्तिभस्मस्थापनस्थले एव पतन्ति ।
हिन्दूमहासमुद्रे सुनामी[सम्पादयतु]
२००४ तम वर्षस्य डिसेम्बर् मासे २६ दिनाङ्के दक्षिण आग्नेयएषियादिशोः बहवः देशाः सुनामीनामकेन समुद्रचण्डमारुतेन आक्रान्ताः । भारते सुनामीकारणेन पीडितेषु मण्डलेषु कन्याकुमारी अपि अन्यतमम् । अत्र नवशतेभ्यः अधिकाः जनाः मृताः, सहस्रशः जनाः तिरोभूताः, व्रणिताः वा । तदारभ्य सर्वकारीयाः तदितराः च समाजसेवासङ्घाः पीडितानां जनानां पुनर्वसतिं कल्पयितुं प्रयतमानाः सन्ति ।
पद्मनाभपुरराजभवनम्[सम्पादयतु]
इदं राजभवनं ग्रानैट्शिलानिर्मिते पद्मनाभपुरदुर्गे अस्ति । पश्चिमघट्टश्रेण्याः वेलिगिरेः पादभूमौ अयं दुर्गः अस्ति । समीपे एव वल्लीनदी प्रवहति ।
वट्टक्कोट्टै दुर्गः[सम्पादयतु]
अस्य नाम्नः ‘वृत्ताकारस्य दुर्गः’ इत्यर्थः । अयं क्रिस्तीये अष्टादशे शतके निर्मितः । समुद्रतीरे कन्याकुमारीपत्तनतः ६ किलोमीटर् दूरे अयं दुर्गः अस्ति ।
शुचीन्द्रम्[सम्पादयतु]
अत्र स्तनुमलयदेवालयः अस्ति, यत्र विविधराजवंशानां कलाकृतयः लभ्यन्ते । नवमशतमानस्य शिलालेखाः, सङ्गीतस्तम्भाः, हनूमतः ६ मीटर् उन्नता मूर्तिः इत्यादयः अत्र बहु प्रसिद्धाः । अत्रत्यः मुख्यः आराध्यः देवः शिवलिङ्गरूपेण त्रिमूर्तीनां ब्रह्म, विष्णु, शिवानाम् ऐक्यं द्योतयति ।
पञ्चपदीक्षेत्राणि[सम्पादयतु]
अय्यावऴितत्त्वानुसारिणां पवित्राणि इमानि पञ्च क्षेत्राणि कन्याकुमार्याः पञ्चदशकिलोमीटर् परिधौ सन्ति । स्वामितोप्पुपदी, मुत्तप्पदी, तामरैकुळम्पदी, अम्बालप्पदी, पूप्पदी इति इमानि पञ्च क्षेत्राणि ।
नागरकोयिल्[सम्पादयतु]
अस्मिन् पत्तने नागराजदेवालयः, शिवविष्ण्वोः देवालयः च अस्ति । कोट्टार्प्रदेशे सन्त ज़ेवियरस्य क्रैस्तदेवालयः अपि अस्ति ।
उदयगिरिदुर्गः[सम्पादयतु]
राज्ञा मार्ताण्डवर्मणा निर्मितः अयं दुर्गः । अत्र कास्टिङ्ग्प्रभेदस्य गोलिकास्त्राणां निर्माणकार्यागारः अस्ति । तस्य राज्ञः विश्वासपात्रस्य यूरोप्यसेनानायकस्य डे लेन्नायस्य स्मारकम् अपि अत्र अस्ति । सम्प्रति उदयगिरिदुर्गः जीववैविध्योद्यानम्, अरण्यविभागेन निर्वाह्यमानम् अस्ति ।
मात्तूरु जलसङ्क्रमः[सम्पादयतु]
कन्याकुमारीमण्डलस्य तिरुवत्तरसमीपे विद्यमानः अयं जलसङ्क्रमः द्वयोः पर्वतयोः मध्ये स्थितः कृषिकार्यार्थं जलं वहति । उन्नतानां स्तम्भानाम् आधारेण निर्मितः अयं जलसङ्क्रमः औन्नत्ये दैर्घ्ये च एषियाखण्डे एव बृहत्तमेषु अन्यतमः । जलसङ्क्रमस्य मध्यात् परितः विद्यमानानां गिरीणाम्, अरण्यप्रदेशानाम्, अधः प्रवहन्त्याः नद्याः च मनोहरः दृश्यः हृदयम् आह्लादयति ।
चितारल् जैनचैत्यानि[सम्पादयतु]
मार्ताण्डतः ३५ किलोमीटर् दूरे स्थितानि इमानि चैत्यानि । अत्र नवमशतकस्य एकादशशतकस्य च जैनगुहाः मूर्तयः च सन्ति । तिरुनन्दिक्करदेवालयः अयं पल्लवशैल्याः शिलाच्छेदनेन निर्मितः गुहादेवालयः, क्रिस्तीये सप्तमे, अष्टमे वा शतके निर्मितः ।
उल्लगरुविजलपातः[सम्पादयतु]
नागरकोयिलात् २० किलोमीटर् दूरे अयं जलपातः अस्ति । पश्चिमघट्टप्रदेशे पर्वतमध्ये स्थितः एषः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- ↑ "2011 Census of India" (Excel). Indian government. 16 April 2011.


text:
एरण्डतैलम्
एरण्डबीजैः निर्मितं तैलम् एव एरण्डतैलम् । एरण्डबीजैः तैलं निर्मीयते । एषः एरण्डः आङ्ग्लभाषायां Castor इति उच्यते । अस्य तैलं Castor oil इति उच्यते । एतत् एरण्डतैलम् अधिकतया औषधत्वेन एव उपयुज्यते । कदाचित् सौन्दर्यवर्धकत्वेन अपि उपयुज्यते । आहारत्वेन अस्य एरण्डतैलस्य उपयोगः अतीव न्यूनः एव । एतत् एरण्डतैलम् अत्यन्तं लेखनम् । तत्रापि एरण्डबीजानि पक्वं कृत्वा निर्मितं तैलम् अत्यन्तं लेखनम् । प्रातः ब्राह्मीमुहूर्ते एव चुल्लीं प्रज्वाल्य पक्वकरणस्य प्रक्रिया आरप्स्यते । मध्याह्नपर्यन्तम् एषा प्रक्रिया प्रवर्तते ।
अस्य एरण्डतैलस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
- १. शिरसि एरण्डतैलस्य लेपनेन शरीरस्य औष्ण्यं न्यूनं भवति । केशाः सम्यक् वर्धन्ते । शिरसि तुषाः सन्ति चेत् निवारिताः भवन्ति ।
- २. बालानां वा शिशूनां वा उदरबाधा अस्ति चेत् नागवल्लीपत्रस्य उपरि एरण्डतैलं लेपयित्वा तत् पत्रम् उष्णीकृत्य तत् पत्रम् उदरस्य उपरि स्थापनेन उदरबाधा निवारिता भवति ।
- ३. मणिबन्धेषु वेदना अस्ति चेत् एतत् एरण्डतैलम् उष्णीकृत्य लेपनेन वेदना न्यूना भवति ।
- ४. शरीरे वेदनासहितः शोथः अस्ति चेदपि एरण्डतैलम् उष्णीकृत्य लेपनेन निवारणं भवति ।
- ५. एरण्डतैलं लेपयित्वा अभ्यङ्गः क्रियते चेत् शरीरवेदना अपगच्छति ।
- ६. अस्य एरण्डतैलस्य अभ्यङ्गेन समीचीना निद्रा अपि प्राप्यते ।
- ७. मलावरोधः अस्ति चेत् एरण्डतैलेन सह निम्बूकस्य रसं योजयित्वा सेवनीयम् ।
- ८. उदरवेदनायां सत्याम् अपि एरण्डतैलं सेवनीयम् ।
- ९. नेत्रवेदना अस्ति चेत्, नेत्रे कण्डूयनं जायये चेत्, नेत्रं रक्तवर्णीयं जातं चेत् च मातुः क्षीरेण सह शुद्धम् एरण्डतैलं योजयित्वा नेत्रे लेपनेन सर्वम् अपि अपगच्छति ।
==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==


text:
अन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक्
[[Category:]]
अयम् अन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक् (Antonie Van Leeuwenhoek) कश्चन प्रसिद्धः जीवविज्ञानी ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- रायल् सोसैटी कृते ल्यूवेन् वोकस्य पत्राणि
- ल्यूवेन् वोकस्योपरि मध्योन्नतकाचः
- वर्मीर सन्धि जालस्थानम्
- कालिफोर्निया यूनिवर्सिटी
- गुटेन्बर्ग्
- ल्यूवेन् वोकस्य संशोधनस्य उपरि Brian J. Ford अभिप्रायः
- वान् ल्यूवेन् वोकस्य सूक्ष्मदर्शिन्याः दृष्टं चित्रम्
- वान् ल्यूवेन् वोकस्य सूक्ष्मदर्शिनी करणस्योपदेशम्
- अन्तोनी वान् ल्यूवेन् वोक् क्लास् (ल्यूवेन् वोकस्य ब्लाग्)


text:
दक्षिणसुबनसिरीमण्डलम्
दक्षिणसुबनसिरीमण्डलम् (Lower Subansiri District) अरुणाचलप्रदेशराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं जिरो नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
दक्षिणसुबनसिरीमण्डलस्य विस्तारः ३४६० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्मिन् मण्डलम् पूर्वे पश्चिमसियाङ्गमण्डलम्, उत्तरसुबनसिरीमण्डलम्प, पञ्चिमे पूर्वकमेङ्गमण्डलम्, उत्तरे उत्तरसुबनसिरीमण्डलम्, दक्षिणे पपुम्पारेमण्डलम् च सन्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२००१ जनगणनानुगुणं पूर्वकमेङ्गमण्डलस्य जनसङ्ख्या ८२८३९ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २४ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २४ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ४८.६५% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९७५ अस्ति । अत्र साक्षरता ७६.३३ % अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले षट् उपमण्डलानि सन्ति। तानि-
१.झिरो
२.याचुलि
३.पिस्तन
४.रागा
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Official website
- [१] List of places in Lower-Dibang-Valley


text:
खदिरवृक्षः
खदिरवृक्षः कश्चन वृक्षविशेषः । आङ्ग्लभाषायां Acacia इति उच्यते । खदिरवृक्षः “प्याबसिये” कुटुम्बस्य “मिमोसोय्डि” इति उपप्रभेदे अन्तर्भवति । एते खदिरवृक्षाः गुल्मस्य अथवा भाररहितानां वृक्षाणं कुले सन्ति । एतेषां वृक्षाणाम् अस्तित्वं १७७३ तमे वर्षे आफ्रिकादेशे स्पीडिश्-देशस्य सस्यविज्ञानी कार्ल् लिन्नययुस् अभिज्ञातवान् । एतेषां खदिरवृक्षाणां बहवः प्रभेदाः सन्ति । तत्र आस्ट्रेलियाप्रभेदस्य वृक्षेषु कण्टकानि न भवन्ति । अन्ये प्रभेदाः कण्टकयुक्ताः भवन्ति । एते वृक्षाः बीजकोशेभ्यः जन्म प्राप्नुवन्ति । अस्य सस्यरसे तथा पर्णेषु च महता प्रमाणेन “ट्यानिन्” भवति । ट्यानिन् नाम मसीनिर्माणार्थं चर्मणः समीकरणार्थं च वृक्षस्य त्वक्-तः निष्कासितं किञ्चित् बन्धकवस्तु । अस्य खदिरवृक्षस्य कुलनाम अस्ति “अकाकिय” इति । अतः एव आङ्ग्लभाषायाम् अस्य नाम “अकेशिया” इति उच्यते । ग्रीक्-सस्यविज्ञानी वैद्यः च पेडनिस् डियोस्कोरैडस् स्वीये “मटेरिया मेडिका” इति पुस्तके खदिरवृक्षस्य तत् नाम दत्तवान् । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अकेशिया काटेचु वैल्ड इति । अस्य कुटुम्बः फ्याबेसि मिमोसे । अरुणः, सर्वमङ्गला, बहुशाल्यः, रक्तसरः, यूपद्रुः इति अस्य वृक्षस्य नामान्तरम् । अस्य गायत्रीवृक्षः, पथिद्रुमः, खदिरापादपः इत्यपि कथयन्ति । अन्यभाषासु अस्य वृक्षस्य नामानि यथा...
आङ्ग्लम् - काच् ट्री, ब्लाक् कचेटु । Kach Tree, Black kachtu
कन्नडम् - कग्गलिमर, तारा, कदरु, काचु । ಖೈರೆ, ಕಗ್ಗಲಿಮರ, ತಾರಾ, ಕದರು, ಕಾಚು, ಕಾಚಿನ ಮರ |
हिन्दी - कात्था, खैर ।
तमिळु - करङ्गल्लि, कोडम् । கரம்கல்லி, கோடம் |
तेलुगु - कासु, सुन्द्रा । కాసు, సుంద్రా।
मराठि - कदेरि, खैर, खेरा ।
मलयाळम् - कदरम्, करिन्नलि । കദരമ, കരിഅന്നലി |
लक्षणानि[सम्पादयतु]
खदिरदुमस्य औन्नत्यं ९-१२मी. पर्यन्तं वर्धते । अतिपरुषस्य अस्य त्वचः वर्णः गाढपिङ्गलः । नारिकेल पत्रानि इव एकस्मिन् दण्डे बहूनि पत्राणि संलग्नानि भवन्ति । १०-१५सें.मी.दीर्घाणि युगललघुपत्राणि वृन्तपर्णानि कण्टकानि इव सन्ति । अस्य पुष्पगुच्छं तु ५-१०दीर्घं मन्दपीतवर्णस्य पुष्पाणि च भवन्ति । जून्-जुलैमासयोः वृक्षाः कुसुमिताः भावन्ति । फलानि ५-७सें.मी.दीर्घाणि पिङ्गलवर्णितानि च भवन्ति । फले ५मि.मी.व्यासस्य ५-१० सङ्ख्यया बीजानि भवन्ति । अस्य वृक्षस्य वंशप्रसारः बीजैः एव भवति ।
उपयोगाः[सम्पादयतु]
खदिरवृक्षः शीतकरः अस्ति । अजीर्णं कासः शुष्ककण्ठः इत्यदिषु रोगेषु अस्य फलानि औषधत्वेन उपयोगाय भवन्ति । अतिसारनियन्त्रणार्थमपि अस्य उपयोगः बहुलः । अस्य फलसारस्य लेपनेन क्षताः व्रणाः च उपशान्ताः भवन्ति । अस्य दारु दृढं भवति अतः कृष्युपकरणानां निर्माणम् एतेन कुर्वन्ति । आयुधानां दण्डकान् वाहननां चक्रनेमीः, पारञ्जानभागान् निर्मातुम् अस्य वृक्षदारुखण्डानाम् उपयोगः भवति । लाक्षानिर्माणस्य कीटाः अस्य पत्राणि खादन्ति । एतैः निर्मिता लाक्षा उत्तमा इति विश्वासः ।
अयं खदिरवृक्षः स्वस्य विशिष्टानां कण्टकानां कारणतः एव “अकेशिया” इति नाम प्राप्नोत् । (“अकिस्” इत्युक्ते कण्टकम् इति अर्थः) । “नैल्” नद्याः तीरे महता प्रमाणेन वर्धिताः इति कारणतः “निलोटिका” इत्यपि नाम प्राप्नोत् । एतेषां वृक्षाणां कण्टकवृक्षः, सीटिकारववृक्षाः, वाटल्, पीत-ज्वरवृक्षाः, छत्रखदिराः इत्यादीनि नामानि अपि सन्ति । २००५ वर्षे कृतेन समीक्षणेन विश्वाद्यन्तं अस्य खदिरवृक्षाणां १३०० प्रभेदाः सन्ति इति ज्ञातम् । तेषु ९६० प्रभेदाः आस्ट्रेलियामूलीयाः । अवशिष्टाः प्रभेदाः उष्णवलयस्य समशीतोष्णवलयस्य च यूरोप्, आफ्रिका, दक्षिण-एष्या, अमेरिका इत्यादिषु देशेषु प्रसृताः सन्ति । आहत्य तेषां खदिरवृक्षाणां सर्वे प्रभेदाः पञ्चधा विभक्ताः सन्ति । “अकेशिया” इति नाम आस्ट्रेलियाप्रभेदस्य, अन्येषां प्रभेदानां च “वचेल्लिया” तथा “सेनेगलिया” इति नाम प्रदत्तम् अस्ति ।
वर्गीकरणम्[सम्पादयतु]
अस्य खदिरवृक्षस्य कुलम् एकजैविककुलस्य न । अतः एव नूतनानि पञ्च कुलानि अपि अद्भूतानि अभवन् । सामान्यभाषायां “अकेशिया” इति पदं “रोबिनिय”-कुलस्य सस्यस्य प्रभेदानां कृते उपयुज्यते । तदपि हरेणुजातीयं सस्यम् । अमेरिकाप्रभेदः “रोबिनिय-स्युडोअकेशिया” इति परिचितम् अस्ति ।
चित्रवीथिका[सम्पादयतु]
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ Genus: Acacia Mill. - Germplasm Resources Information Network (GRIN)
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- World Wide Wattle
- Acacia-world
- Wayne's Word on "The Unforgettable Acacias"
- The genus Acacia and Entheogenic Tryptamines, with reference to Australian and related species, by mulga
- A description of Acacia from Pomet's 1709 reference book, History of Druggs
- Dr. Duke's Phytochemical and Ethnobotanical Databases
- Flora identification tools from the State Herbarium of South Australia
- Tannins in Some Interrelated Wattles
- List of Acacia Species in the U.S.
- FAO Timber Properties of Various Acacia Species
- FAO Comparison of Various Acacia Species as Forage
- Long-term effects of roller chopping on antiherbivore defenses in three shrub species, Jason R. Schindlera, Timothy E. Fulbright
- Vet. Path. ResultsAFIP Wednesday Slide Conference – No. 21 February 24, 1999
- Acacia cyanophylla lindl as supplementary feed/for small stock in Libya
- Description of Acacia Morphology
- Nitrogen Fixation in Acacias
- Acacias with Cyagenic Compounds
- Acacia Alarm System
- "Acacia". Encyclopædia Britannica (11th ed.). 1911.


text:
आण्ड्रियेस् वेसेलियस्
(कालः – ३१. १२. १५१४ तः १५. १०. १५६४)
अयम् आण्ड्रियेस् वेसेलियस् (Andreas Vesalius) पाश्चात्यजगतः आधुनिकस्य अङ्गरचनाशास्त्रस्य जनकः । अयं १५१४ वर्षे डिसेम्बर् मासस्य ३१ तमे दिनाङ्के बेल्जियं–देशस्य ब्रसल्स् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । अस्य आण्ड्रियेस् वेसेलियसस्य माता आङ्ग्लप्रदेशीया आसीत्, पिता च जर्मन्प्रदेशीयः । तस्य आण्ड्रियेस् वेसेलियसस्य पिता जर्मन्–चक्रवर्तेः ५ चार्ल्स् इत्यस्य कृते औषधानाम् आपूर्तिं करोति स्म । अयम् आण्ड्रियेस् वेसेलियस् धनिककुले जातः । अस्य विद्याभ्यासः लूवेन् तथा प्यारिस् नगरेषु जातः । यद्यपि अयं गेलेनस्य पद्धत्या एव अधीतवान् तथापि बहिरङ्गरूपेण गेलेनस्य विरोधम् अकरोत् । स्वयमेव अङ्गच्छेदनं कृत्वा विषयान् ज्ञातुम् इच्छति स्म । तदर्थं योग्यम् अवसरम् इटलीदेशस्य पादुअ–विश्वविद्यालये प्राप्नोत् । तत्र अयम् आण्ड्रियेस् वेसेलियस् अङ्गरचनाविज्ञानस्य प्राध्यापकरूपेण प्राविशत् । अनन्तरं राजवंशस्य वैद्यकीय–सूचनाकाररूपेण नियुक्तः अभवत् । कालान्तरे १५५५ तम् वर्षे चक्रवर्ती यदा पदच्युतः जातः तदा अयम् आण्ड्रियेस् वेसेलियस् स्पेन्–देशम् अगच्छत् । तत्रापि सः राजवंशस्य वैद्यकीय–सूचनाकाररूपेण एव नियुक्तः ।
यद्यपि अयम् आण्ड्रियेस् वेसेलियस् अत्युत्कृष्टं साधितवान् तथापि मतान्धानां हिंसातः मुक्तिं प्राप्तुं न शक्तवान् एव । यथा यथा अस्य आण्ड्रियेस् वेसेलियसस्य प्रसिद्धिः अधिका जाता तथा तथा तस्य शत्रूणां संख्या अपि वर्धिता । ते मतान्धाः अयम् आण्ड्रियेस् वेसेलियस् शवचोरः, पाषण्डः च इति आक्षिप्तवन्तः ।
यूरोप्–देशस्य बहुषु स्थानेषु अस्य आण्ड्रियेस् वेसेलियसस्य विरुद्धं प्रतिभटनानि प्राचलन् । अनेन जुगुप्सां प्राप्य आण्ड्रियेस् वेसेलियस् बहूनां पुस्तकानां हस्तप्रतिं दग्धवान् । पादुअ-विश्वविद्यालयस्य प्राध्यापकस्थानाय अपि त्यागपत्रम् अददात् । अयम् आण्ड्रियेस् वेसेलियस् प्यालस्टैन्प्रदेशे विद्यमानां पवित्रभूमिं गत्वा आगच्छेत् इति दण्डनम् अपि विहितम् । तदनुगुणं सः तत्र अगच्छत् । तदनन्तरं तेन पूर्वतनम् उद्योगं प्रतिनिवर्तनीयम् इति आह्वानम् अपि प्राप्तम् । तदर्थं ततः प्यालस्टैन्तः प्रत्यागमनावसरे ग्रीस्–समीपे नौकायाः अपघातः सञ्जातः । तत्रैव १५६४ तम् वर्षे अक्टोबर्–मासस्य १५ दिनाङ्के मरणम् अवाप्नोत् अयम् आण्ड्रियेस् वेसेलियस् । समीपे विद्यमाने द्वीपे एव तस्य समाधिम् अपि अकुर्वन् ।
अयम् आण्ड्रियेस् वेसेलियस् बहूनि पुस्तकानि अलिखत् । तेषु “दि ह्युमानीस् कार्पोरिस् फ्याब्रिक्” (मानवस्य देहरचना) नामकं पुस्तकम् अत्यन्तं प्रसिद्धम् । सः निरन्तरं ६ वर्षाणि यावत् शवानां छेदनं कृत्वा अधीत्य तत् पुस्तकम् अलिखत् । तत्र ६६३ पुटानि सन्ति । वृक्षाक्षेन रचितानि २७८ सुन्दराणि चित्राणि अपि सन्ति । तस्मिन् पुस्तके मानवस्य शरीरस्य विभिन्नानाम् अङ्गानां रचनायाः विवरणम् अपि व्यवस्थितरूपेण निरूपितम् अस्ति । तत् पुस्तकं मानवस्य अङ्गरचनायाः विषये प्रकटितेषु पुस्तकेषु अत्युत्तमम् इति प्रसिद्धम् अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Anatomia 1522-1867: Anatomical Plates from the Thomas Fisher Rare Book Library
- Bibliography van Andreas Vesalius
- Vesalius's « Anatomies » Introduction by Jacqueline Vons
- Places and memories related to Andreas Vesalius
- Play on Vesalius
- Translating Vesalius
- Turning the Pages: a virtual copy of Vesalius's De Humanis Corporis Fabrica. From the U.S. National Library of Medicine.
- Vesalius four centuries later by John F. Fulton. Logan Clendening lecture on the history and philosophy of medicine, University of Kansas, 1950. Full-text PDF.
- Andreas Vesalius, VESALIUS project. Information about the new DVD "De Humani Corporis Fabrica" produced by Health Science Library of the St. Anna Hospital in Ferrara - Italy.
- Vesalius College in Brussels


text:
391 परोक्षे लिट् 3.2.115
अनुवृत्तिः धातोः, प्रत्ययः, परश्च, भूते, अनद्यतने
अर्थः अनद्यतने परोक्षे भूतेऽर्थे वर्त्तमानाद् धातोः लिट् प्रत्ययः परश्च भवति।
उदाहरणम्
टिप्पणी अनद्यतन इति व्यतीताया रात्रेरुत्तरार्द्धत आगामिन्या रात्रेः पूर्वार्द्धपर्यन्तम् (यः कालः सः) अद्यतनः, तद्भिन्नोऽनद्यतनः। वर्षशतवृत्तं परोक्षमिति। वर्षसहस्रवृत्तं परोक्षमिति। कुड्यकटान्तरितं परोक्षमिति। द्व्यहवृतं त्र्यहवृत्तं चेति। “अत्यन्तापह्नवे च लिड् वक्तव्यः”। कलिङ्गेषु स्थितोऽसि? नाहं कलिङ्गान् जगाम। दक्षिणापथं प्रविष्टोऽसि? नाहं दक्षिणापथं प्रविवेश।
392 परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः 3.4.82
अनुवृत्तिः लिटः
अर्थः लिडादेशानां परस्मैपदसंज्ञकानां तिबादीनां स्थाने यथासंख्यं णल्, अतुस्, उस्, थल्, अथुस्, अ, णल्, व, म इत्येते नव आदेशा भवन्ति।
उदाहरणम् भू अ इति स्थिते।
टिप्पणी णलादयः सर्वादेशाः।
393 भुवो वुग् लुङ्लिटोः 6.4.87
अनुवृत्तिः अचि, अङ्गस्य
अर्थः भुवोऽङ्गस्य वुक् आगमो भवति, लुङि लिटि च अजादौ प्रत्यये परतः।
उदाहरणम् भू अ -> भूव् अ इति स्थिते।
टिप्पणी कृतयोरपि गुणवृद्ध्योरेकदेशविकृतन्यायाद् वुक् प्रवर्तते। अकृतयोरपि प्रवर्तते। ततश्च ‘कृताकृतप्रसङ्गी यो विधिःस नित्यः’ इति न्यायेन वुक् नित्यः सन्, गुणवृद्धी बाधते इत्यर्थः। कित्त्वादन्तावयवः।
394 लिटि धातोरनभ्यासस्य 6.1.8
अनुवृत्तिः एकाचो द्वे प्रथमस्य, अजादेर्द्वितीयस्य
अर्थः लिटि परतो धातोरवयवस्यानभ्यासस्य प्रथमस्य एकाचोऽजादेर्द्वितीयस्य वा यथायोगं द्वे भवतः ।
उदाहरणम् भूव् भूव् अ इति स्थिते।
टिप्पणी वृक्षः प्रचलन् सहावयवैः प्रचलति।
395 पूर्वोऽभ्यासः 6.1.4
अनुवृत्तिः द्वे
अर्थः ये द्वे विहिते अस्मिन् प्रकरणे तयोर्यः पूर्वः सोऽभ्याससंज्ञको भवति।
उदाहरणम् भूव् भूव् अ
396 हलादि शेषः 7.4.60
अनुवृत्तिः अभ्यासस्य, अङ्गस्य
अर्थः अभ्यासस्यादिर्हल् शिष्यते, अर्थात् अनादिहल् लुप्यते।
उदाहरणम् भू भूव् अ इति स्थिते।
397 ह्रस्वः 7.4.59
अनुवृत्तिः अभ्यासस्य, अङ्गस्य
अर्थः अङ्गस्याभ्यासस्य ह्रस्वो भवति।
उदाहरणम् भु भूव् अ इति स्थिते।
398 भवतेरः 7.4.73
अनुवृत्तिः लिटि, अभ्यासस्य, अङ्गस्य
अर्थः भवतेरङ्गस्याभ्यासस्याकारादेशो भवति।
उदाहरणम् भ भूव् अ इति स्थिते।
399 अभ्यासे चर्च 8.4.53
अनुवृत्तिः झलां जश्, संहितायाम्
अर्थः अभ्यासे वर्त्तमानानां झलां चर् आदेशो भवति, चकारात् जश् च।
उदाहरणम् बभूव। बभूवतुः। बभूवुः।
टिप्पणी झलां जशः, खयां चरः इति विवेकः ।
400 लिट् च 3.4.115
अनुवृत्तिः आर्धधातुकम्
अर्थः लिडादेशा ये तिबादयस्ते आर्धधातुकसंज्ञका भवन्ति।
उदाहरणम्
टिप्पणी सार्वधातुकसंज्ञाया अपवादः। ननु चैकसंज्ञाधिकारादन्यत्र समावेशो भवति। सत्यमेतत्। इह त्वेवकारोऽनुवर्त्तते, स नियमं करिष्यति।
401 आर्धधातुकस्येड् वलादेः 7.2.35
अनुवृत्तिः
अर्थः वलादेरार्धधातुकस्य इडागमो भवति।
उदाहरणम् बभूविथ। बभूवथुः। बभूव।
बभूव। बभूविव। बभूविम।


text:
चक्रवर्ती राजगोपालाचारी
'राजाजी' इति प्रसिद्धः चक्रवर्ती राजागोपालाचार्यः (Tamil: சக்ரவர்த்தி ராஜகோபாலாச்சாரி Cakravartī Rācakōpālācārī) (डिसेम्बर् १०, १८७८ - डिसेम्बर् २५, १९७२) कश्चन भारतीयन्यायवदी, स्वातन्त्रसेनानी, राजनीतिज्ञः, लेखकश्च । अयं भारतस्य अन्तिमः राज्यपालः (गवर्नर्-जेनेरल्) आसीत् । भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्पक्षस्य नायकत्वेन, मड्रास्प्रेसिडेन्सि-प्रीमियर्रूपेण, पश्चिमवङ्गस्य राज्यपालत्वेन, इण्डियन्-यूनियन्-मन्त्री, मड्रास्-राज्यस्य मुख्यमन्त्री च आसीत् । स्वतन्त्रपक्षस्य संस्थापकः सः । भारतरत्नस्य प्रथमः पुरस्कारभाक् अयम् । अण्वस्त्रप्रयोगस्य परमविरोधी सः जगतः शान्तेः तीव्रः प्रतिपादकः आसीत् । सेलमस्य आम्रम् इति तेन उपनाम प्राप्तम् आसीत् ।
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
अयं तमिलुनाडुराज्यस्य सेलम्जनपदे तोरपल्लिग्रामे जन्म प्राप्नोत् ।
शिक्षणम्[सम्पादयतु]
बेङ्गलूरुनगरस्थे सेण्ट्रल्-महाविद्यालये, मड्रास्नगरस्थे प्रेसिडेन्सि-महाविद्यालये च सः शिक्षणं प्राप्तवान् [१]।
राजनैतिकजीवनम्[सम्पादयतु]
१९०० तमे वर्षे सः न्यायवादीरूपेण कार्यम् आरब्धवान् [२]। राजनैतिकक्षेत्रं प्रविष्टवता तेन आदौ सेलम्-मुनिसिपालिटि-मध्ये अध्यक्षत्वं गृहीतम् [३]। राष्ट्रियकाङ्ग्रेस्पक्षं प्रविष्टवता तेन रावल्ट्-क्रिया, असहकारान्दोलनम्, वैकोम्-सत्याग्रहः इत्यादिषु भागः गृहीतः । दण्डीसत्याग्रहस्य प्रतिस्पन्दरूपेण वेदारण्यं लवणसत्याग्रहः तेन निरूढः इत्यनेन सः कारागारे स्थापितः [४]। मड्रासे-प्रेसिडेन्सि-प्रीमियर्रूपेण चितः सः १९४० पर्यन्तं कार्यं निरवहत् । ततः जर्मनीदेशेन ब्रिटन्देशः युद्धार्थं सन्नद्धः जातः इत्यतः सः स्वस्य त्यागपत्रम् अयच्छत् । क्विट्-इण्डिया-आन्दोलनस्य विरोधं कृतवान् अयं मुहम्मद् आलि जिन्नेन मुस्लीम् लीग् नायकेन च सह वार्तालापं कृत्वा समानसूत्रताम् आनयत् । १९४६ तमे वर्षे सः भारतसर्कारस्य उद्योग-वितरण-शिक्षण-आर्थिकमन्त्रित्वेन दायित्वं प्राप्नोत् । १९४७-४८ अवधौ पश्चिमवङ्गस्य राज्यपालत्वेन, १९४८-५० भारतस्य राज्यपालत्वेन, केन्द्रगृहमन्त्रिरूपेण १९५१-५२, मड्रास्-मुख्यमन्त्रित्वेन १९५२-५४ वर्षे च कार्यम् अकरोत् । १९५९ तमे वर्षे सः काङ्ग्रेस्पक्षसदस्यत्वाय त्यागपत्रं दत्त्व स्वतन्त्रानामकं नूतनं पक्षं समस्थापयत् । सि एन् अण्णादोरैवर्येण सह मड्रासराज्ये काङ्ग्रेस्विरोधपक्षस्य संस्थापने सहकारम् अयच्छत् । १९६७ तमे वर्षे तेन पक्षेण विजयः प्राप्तः ।
अयं कश्चन प्रबुद्धः लेखकः आसीत् । भारतीय-आङ्ग्ल-साहित्याय तदीयं योगदानम् अस्ति अपूर्वम् । सः देवालय-प्रवेशान्दोलने भागम् अवहत् । निम्नजनानाम् उन्नत्यर्थं सः प्रोत्साहम् अयच्छत् । अनिवार्यरूपेण हिन्दीभाषायाः आनयने अस्य प्रयासः वर्तते इति विमर्शकानाम् अभिप्रायः [५]।
बाह्यसम्पर्कतन्तु[सम्पादयतु]
आकराः[सम्पादयतु]
- ↑ Hopley, Antony R. H. (2004). Chakravarti Rajagopalachari. Oxford Dictionary of National Biography.. http://www.oxforddnb.com/index/31/101031579/.
- ↑ Famous Indians of the 21st Century. Pustak Mahal. 2007. pp. p. 42.. ISBN 978-81-223-0829-7..
- ↑ Bakshi, Shri Ram (1990). C. Rajagopalachari.. Anmol Publications. pp. p. 399.. ISBN ISBN 81-7041-313-3, ISBN 978-81-7041-313-4.
- ↑ Mahmud, Syed Jafar ((1994)). Pillars of Modern India, 1757–1947. APH Publishing.. pp. p. 88. ISBN ISBN 81-7024-586-9,.
- ↑ "Anti-Hindi sentiments still alive in TN", Kumar, P. C. Vinoj, 10 September 2003. Retrieved on 24 मार्च 2014.