text:
॥ उपदेशसारभाष्यम् ॥
॥ श्रीः ॥
अथ रमणस्य भगवतो महर्षेरुपदेशसारं व्याख्यास्यामः ।
तस्यायमादिमः श्लोको भवति ॥
कर्तुराज्ञया प्राप्यते फलम् ।
कर्म किं परं कर्म तज्जडम् ॥ १॥
मीमांसकाभिमतं फलप्रदत्वे कर्मणः प्राधान्यं खण्डयितुमयमारम्भः ।
फलं कर्तुरीश्वरस्य आज्ञया प्राप्यते । कर्म परं किम् ।
नेत्यर्थः । तत्कर्म जडं भवति ।
कर्मणः परत्वाभावाय जडत्वमत्र हेतुत्वेनोपन्यस्तम् ।
कर्म यस्माज्जडं तस्मान्न परमिति यावत् ।
ननु, न वयं कर्मणः परत्वमुद्दिश्य विवदामः । फलप्रदत्वे कर्मणः
प्राधान्यमित्येवास्माकं वादः । मास्तु परं कर्म । तथाऽपि स्वजन्यापूर्वद्वारा
फलप्रदं भवेत् । एवं हि प्रमाणभूतानि वैदिकवाक्यानि सङ्गच्छेरन्निति
चेत् ।
न । ज्योतिष्टोमादीनां स्वर्गसाधकत्वादिबोधयतां वाक्यानां परमेश्वरस्य
शुभाशुभफलप्रदत्वे कर्मसापेक्षत्वोक्तेरपि समन्वेतुं शक्यत्वात् । अपि
च शुभाशुभफलप्रदत्वं च सर्वेषां जगन्नियामकत्वान्नातिरिच्यते ।
तज्जगन्नियामकं तदेव परं स्यात् । अत एव कर्मवादिनो दैवशब्देन
तज्जन्यापूर्वं वदन्ति । महर्षिश्च कर्म किं परमित्यत्र तदपूर्वमेवोद्दिशति,
व्यवहारेषु कर्मापूर्वयोरविभक्त्त्वात् । तस्मान्न वयं कर्म परं वदाम इति
पूर्वपक्षिणा वक्तुमशक्यम् । अयं भावः । मीमांसककल्पितमपूर्वं
जडत्वान्न परम् । न च शुभाशुभानि फलानि स्वतन्त्रतया दातुमीष्टे ।
गौरवं च भवति तस्य कल्पन ईश्वरस्यैव सापेक्षस्य कर्मफलदातृत्वे
प्रमाणवाक्यानामबाधात् ।
कृतिमहोदधौ पतनकारणम् ।
फलमशाश्वतं गतिनिरोधकम् ॥ २॥
फलं कर्मफलं अशाश्वतं सत्, भोगेनावक्षीणमनुशयमात्रशेषमिति यावत् ।
कृतिमहोदधौ कर्ममहासमुद्रे पतनकारणं भवतीति शेषः । यदि फलं
शाश्वतं स्यात् तर्हि पुनरावृत्तिर्न स्यात् । फलस्याशाश्वतत्वादेव
शेषानुशयवशात्पुनरावृत्तिसम्भव इति भावः । अत एव गतिनिरोधकम् ।
गतेः पुनरावृत्तिरहितायाः परधामगतेर्निरोधकं प्रतिबन्धकं भवतीति
शेषः । अत्राशाश्वतं फलमेव पतनकारणमुक्तं भगवता, न कर्म,
तस्मात्सकामकर्मैव दूषयति भगवानित्यवगन्तव्यम् ।
ईश्वरार्पितं नेच्छया कृतम् ।
चित्तशोधकं मुक्तिसाधकम् ॥ ३॥
ईश्वरार्पितं ईश्वराय विश्वाध्यक्षाय अर्पितं त्वमेवास्य कर्मणः फलं यथेष्टं
जगतः कार्ये विनिङ्क्ष्वेति समर्पितम् । नेच्छया अनिच्छया, नञो न
लोपाभावो नैकादिवत् । कृतं कर्म चित्तशोधकं चित्तस्य मनसः शोधकं
शुद्धिकारि । मुक्तिसाधकं मुक्तेः संसारबन्धाद्विमोक्षस्य साधकं च
भवति । मनसि शुद्धे हि मोक्षः सुलभः ।
कायवाङ्मनः कार्यमुत्तमम् ।
पूजनं जपश्चिन्तनं क्रमात् ॥ ४॥
तदेव कर्म विभजते । कायवाङ्मनः कार्यं पूजनं जपश्चिन्तनं च,
कायकार्यं पूजनं वाक्कार्यं जपः मनः कार्यं चिन्तनं चेति क्रमादन्वयो
बोध्यः । तदिदं त्रयं क्रमादुत्तमम् । पूजनं प्रथमं कर्म । तत उत्तमं
जपाख्यं कर्म । तत उत्तमं ध्यानमिति यावत् । अत्र स्तोत्रस्य जपे
सङ्ग्रहो ज्ञेयः ।
जगत ईशधीयुक्तसेवनम् ।
अष्टमूर्तिभृद्देवपूजनम् ॥ ५॥
पूर्वश्लोके पूजनशब्देन सामान्यतो विग्रहाराधनमभिहितम् । तस्यावरत्वेन
कीर्तनादेतदवगम्यते । अधुना पूजाप्रसङ्गेन सर्वकर्मोत्कृष्टं विशिष्टं
पूजनमेकमभिदधाति । जगतः प्रपञ्चस्य ईशधीयुक्तसेवनं ईश्वर एवेदं
जगदिति धिया युक्तं सेवनम् । सर्वं खल्विदं ब्रह्न तज्जलानिति शान्त
उपासीते । शाण्डिल्यविद्योक्तमुपासनमिति यावत् । अष्टमूर्तिभृद्देवपूजनं
भवति । पञ्चमहाभूतानि सूर्याचन्द्रमसौ जीवश्चेश्वरस्याष्टौ मूर्तिविशेषा
उच्यन्ते । ताभिश्च मूर्तिभिः सर्वं जगदाक्रान्तमिति हेतोर्विश्वस्येश्वर-
धियोपासनमष्टमूर्त्युपासनं भवतीति भावः । इदं तु पूर्णं पूजनम् । नास्य
पूर्वश्लोकोक्तपूजने सङ्ग्रहः । तस्य सर्वावरत्वादस्य सर्वोत्तमत्वात् ।
ध्यान एवास्य सङ्ग्रहो भवति । धिय एवैकरूपाया अत्र प्राधान्यात् ।
सामान्यतः पूजनं तु शिवमूर्तिष्वन्यतमस्याः पृथिव्याः स्वल्पैकदेशस्य
भवति । कायनिष्पाद्यं च भवति । इदं तु सर्वासां मूर्तिनां साकल्येन
बुद्धिनिष्पाद्यमित्यनयोरस्ति भूयान्विशेषः ।
उत्तमस्तवादुच्चमन्दतः ।
चित्तजं जपध्यानमुत्तमम् ॥ ६॥
उत्तमस्तवात्सत्याद्वैदिकात्तृशादार्षाद्वाऽन्यस्मात् । उच्चमन्दतः
उच्चान्मन्दादुपांशोश्च प्रकरणाज्जपादिति शेषः । चित्तजं मानसिकं जप-
ध्यानं जप एव ध्यानमित्यत्र समासः । न जपो ध्यानं च तयोः समाहार
इति । ध्यानस्य मानसिकजपादव्यतिरेकात् । उत्तमं भवति ।
स्तोत्रवाचकोपांशुजपेभ्यो ध्यानं श्रेष्ठमिति भावः । आद्येष्वपि त्रिषु यथोत्तरं
श्रैष्ठ्यमूह्यम् ।
आज्यधारया स्रोतसा समम् ।
सरलचिन्तनं विरलतः परम् ॥ ७॥
आज्यधारया घृतधारया स्रोतसा नदीप्रवाहेन च समम्, सरलचिन्तनं
सरलं नित्यं सहजं निर्यच्चिन्तनं ध्यानं विरलतः मध्ये मध्ये विच्छिन्नात्
परं श्रेष्ठम् । उत्तमे ध्यानेऽपि सच्छेदादविच्छेदं शस्यत इति यावत् ।
ध्याने भक्तिरूपस्नेहसम्बन्धं सूचयितुमाज्यधारौपम्यम् । नैर्मल्यं सूचयितुं
प्रवाहौपम्यम् ।
भेदभावनात्सोऽहमित्यसौ ।
भावनाऽभिदा पावनी मता ॥ ८॥
भूयो ध्याने विशेषान्तरमाह भेदभावनात् ध्याने ध्यातुः स्वस्मादीश्वरं
भिन्नं कल्पयित्वा यद्भावनं क्रियते तस्मात् सोऽहमित्यसौ ईश्वर
एवाहमित्याकारका अभिदा भेदरहिता भावना पावनी पवित्र मता ।
भेदेन ध्यानादभेदेन ध्यानमुत्तममिति भावः ।
भावशून्यसद्भावसुस्थितिः ।
भावनाबलाद्भक्तिरुत्तमा ॥ ९॥
भावनाबलात् अभेदभावनाबलादित्येव सामर्थ्यात् । भावशून्यसद्भाव-
सुस्थितिः भावशून्या सङ्कल्पशून्या सद्भावेन सत्तया सुस्थितिर्निष्ठा
उत्तमा भक्तिर्भवति । भिन्नभावनायां या भक्तिः सा त्ववरेति परिशेषन्यायात्
सिध्यति ॥
हृत्स्थले मनः स्वस्थता क्रिया ।
भक्तियोगबोधाश्च निश्चितम् ॥ १०॥
हृत्स्थले आत्मनः स्थाने मनःस्वस्थता मनसः स्वस्थानस्थितता ।
क्रिया कर्म भवति । भक्तियोगबोधाश्च भक्तिर्योगो बोधश्च भवति ।
निश्चितम्, न कश्चित्संशय इत्यर्थः । मनसः स्वजनिस्थाने हृदयेऽवतीर्य
निष्ठैव कर्म पर्यवसन्नं सर्वकर्ममौलिभूतम् । सैव भक्तिः पर्यवसन्ना
सर्वभक्तिमौलिभूता । सैव योगः पर्यवसन्नः सर्वयोगमौलिभूतः । सैव
ज्ञानं पर्यवसन्नमिति यावत् ।
वायुरोधनाल्लीयते मनः ।
जालपक्षिवद्रोधसाधनम् ॥ ११॥
वायुरोधनात् वायोः प्राणस्य रोधनात् प्रतिष्टम्भनान्नियमनाद्वा मनः
जालपक्षिवत् लीयते आत्मनि निश्चलं रुद्धं भवति । इदं रोधसाधनम् ।
पूर्ववाक्यार्थस्य कर्तृत्वादिदमिति तस्याक्षेपः । हठेन कुम्भकस्य साधनं
प्रतिष्टम्भनं प्राणस्य भवति । सततं यातायातप्रत्यवेक्षणान्नियमनं भवति ।
तस्यापि कुम्भकसंज्ञा राजयोगिनां मतेनाविरुद्धा । उत्तरैव महर्षेरिष्टा
प्रक्रिया यदयमाह गीतासु (रमणगीतासु) ॑ प्राणरोधश्च मनसा प्राणस्य
प्रत्यवेक्षणम् । कुम्भकं सिध्यति ह्येवं सततप्रत्यवेक्षणात् ॑ इति ।
चित्तवायवश्चित्क्रियायुताः ।
शाखयोर्द्वयी शक्तिमूलका ॥ १२॥
चित्क्रियायुताः क्रमेण चिता क्रियया च युताः चित्तवायवः चित्तानि मनांसि
वायवः प्राणश्च चिद्युतानि चित्तानि क्रियायुताः प्राणाश्चेति यावत् ।
शक्तिमूलका शक्तिरीश्वरशक्तिर्मूलं यस्यास्तादृशी शाखयोर्द्वयी भवति ।
आदिशक्तेर्ज्ञानशक्तिशाखा चित्तानि । क्रियाशक्तिशाखा प्राणा इति
तात्पर्यम् । जनबहुत्वापेक्षया चित्तप्राणयोर्बहुवचनेन निर्देशः । अयं
भावः । यतो मनो वायुश्च शाखाद्वयमीश्वरशक्तेः, तस्मात्तदुभयं च
तदधिगमाय मार्गीभवितुमर्हति ।
लयविनाशने उभयरोधने ।
लयगतं पुनर्भवति नो मृतम् ॥ १३॥
लयो विनाशनं च लयविनाशने, उभयरोधने उभयविधरोधने भवतः ।
मध्यमपदलोपसमासः । लयगतं मन इत्यध्याहारः । पुनर्भवति जायते ।
मृतं विनष्टं नो न जायते । वृत्तिमात्रोपसंहारो लयः । तद्वतो योगिन
उत्थानं समाधिश्च पर्यायेण भवतः । वृत्तिमूलाहङ्कारोपसंहारो विनाशनम् ।
तद्वतो ज्ञानिनो नित्यः समाधिर्भवति ।
प्राणबन्धनाल्लीनमानसम् ।
एकचिन्तनान्नाशमेत्यदः ॥ १४॥
वायुरोधनादिति श्लोकोक्तात्प्राणबन्धनात् प्राणप्रतिष्टम्भनात् प्राण-
नियमनाद्वा लीनमानसं लीनं मनः अदः एकचिन्तनादात्मैक्यानु-
सन्धानान्नाशमेति । प्राणरोधो मनसो लयहेतुरेव भवति न विनाशन-
हेतुः । लीने मनस्यैक्यानुसन्धानं मनोनाशनायेत्यर्थः ।
नष्टमानसोत्कृष्टयोगिनः ।
कृत्यमस्ति किं स्वस्थितिं यतः ॥ १५॥
स्वस्थितिमात्मनिष्ठाम्, यतः प्राप्तस्य नष्टमानसोत्कृष्टयोगिनः कृत्यं
किमस्ति । नष्टे मनसि न किञ्चित्कर्तव्यं शिष्यत इति भावः ।
दृश्यवारितं चित्तमात्मनः ।
चित्त्वदर्शनं तत्त्वदर्शनम् ॥ १६॥
दृश्यवारितं दृश्येभ्यो वारितं परावृत्तमन्तर्मुखमिति यावत् । चित्तं
आत्मनश्चित्त्वदर्शनं भवति । व्यतिरेकतो विषयेभ्यः परावृत्तमेव
चित्तमन्वयत आत्मचित्त्वदर्शनं भवतीत्यक्षरार्थः । चित्तस्य
बहिर्मुखत्वाभावे निद्राऽभावे चान्तर्मुखं तदात्मचित्त्वदर्शनरूपमेव
पर्यवस्येत् । अथाऽऽह यदात्मनश्चित्त्वदर्शनं तदेव तत्त्वदर्शनम् ।
मानसं तु किं मार्गणे कृते ।
नैव मानसं मार्ग आर्जवात् ॥ १७॥
मानसं तु किं किं स्वरूप इति मार्गणे विचारणे कृते मानसं नैव न
परिशिष्यत इति भावः । विचारयिता स्वयमेव हि मानसस्य स्वरूपम् ।
स्वरश्मिविशेषत्वान्मानसस्य । विचारणसमये स च रश्मिरात्मन्युपसंहृतो
भवतीति तदा नैव मानसमित्युपदिशति भगवान् । अयमेवार्जवान्मार्गः ।
वृत्तयस्त्वहं वृत्तिमाश्रिताः ।
वृत्तयो मनो विद्ध्यहं मनः ॥ १८॥
वृत्तयस्तु अहं वृत्तिं अहमित्याकारकं सङ्क्ल्पं आश्रिता तन्मूलकाः
तत्प्रकृतिका इत्यर्थः । वृत्तय एव मनः संसृतौ विजृम्भणकाले ।
तस्मान्मनोऽहं विद्धि । यस्मादहंवृत्तिमाश्रिताः सर्वा वृत्तयस्तस्मात्तद्रूपं
मनस्तत्प्रकृतिभूताऽहंवृत्तिरूपं पर्यवस्यतीति तात्पर्यम् ।
अहमयं कुतो भवति चिन्वतः ।
अयि पतत्यहं निजविचारणम् ॥ १९॥
अयमहं अहङ्कारः अहंवृत्तिरूपः कुतो भवति इति चिन्वतः मार्गयतः
विचारयतः, अहं सोऽहङ्कारः, पतति नाशमेति । इदमेव
निजविचारणमात्मविचारणम् । अयीति शिष्यसम्बोधनम् । अत्रापि
वाक्यार्थस्य कर्तृत्वादिदमित्याक्षिप्यते ।
अहमि नाशभाज्यहमहंतया ।
स्फुरति हृत्स्वयं परमपूर्णसत् ॥ २०॥
अहमि मनोमूलवृत्तिरूपे नाशभाजि सति परमपूर्णसत् परममखण्डं
सच्च हृत् स्वरूपं स्वयं अहमहंतया अहमहमिति धिया स्फुरति भासते ।
नन्वहमि नाशं प्राप्ते कुतः पुनरन्यस्याहमः सम्भव । उच्यते । अहन्ता
व्यक्तित्वान्नातिरिच्यते । तन्मनोगतमात्मगतं च द्विविधं भवति ।
मनोगतेऽहंभावे नात्मन्यहंभावः । तदुपरम आत्मनो व्यक्तित्वं भासेत ।
तस्मादुक्तमेकस्मिन्नहमि नाशं गतेऽन्यदहंतया स्फुरतीति ।
इदमहंपदाभिख्यमन्वहम् ।
अहमि लीनकेऽप्यलयसत्तया ॥ २१॥
इदं हृत् अहंपदाभिख्यं अहं पदमभिख्या यस्येति । अहमिति पदं
मनसि गौणमात्मनि मुख्यमिति भावः । हेतुमाह । अन्वहं अहमि
लीनकेऽपि मनोमयाहङ्कारे नष्टेऽपि अलयसत्तया अनष्टसद्भावेन ।
अयं भावः । योऽहंपदार्थः स आत्मेति पामरोऽप्यङ्गीकुर्यात् । अहङ्कारे
शान्ते नात्मा शान्तो दृश्यते । स्फुरत्येवाहमिति । मनस्तु शान्तं भवति ।
एवमन्वयव्यतिरेकाभ्यामहंपदं मनसि गौणमात्मनि मुख्यमिति सिद्धम् ।
कथं गौणं कथं मुख्यम् । मनसोऽहङ्कारसम्बन्धात्तत्र गौणम् ।
आत्मन्यहन्तायाः सत्तारूपेण नित्यं भानात्तत्र मुख्यम् ।
विग्रहेन्द्रियप्राणधीतमः ।
नाहमेकसत्तज्जडं ह्यसत् ॥ २२॥
एकसत् एकसद्रूपः अहं विग्रहेन्द्रियप्राणधीतमो न, देहेन्द्रियप्राणबुद्धि-
रूपं तिमिरं न । कारणमाह । हि यस्मात्कारणात् तद्विग्रहादि जडं
असच्च । यज्जडं तत्कथमात्मा । यन्नास्ति तत्कथमात्मा ।
सत्त्वभासिका चित्क्व वेतरा ।
सत्तया हि चिच्चित्तया ह्यहम् ॥ २३॥
सद्वस्तु केन भासत इत्याशङ्क्य परिहरति । सत्त्वभासिका इतरा चित्
क्व वा । नेत्यर्थः । सत्तां भासयितुमन्यस्याश्चितो नावसर इति यावत् ।
कारणमाह । हि यस्मात् सत्तया चिद्भवति यत्सत्तदेव
स्वभावतश्चिन्मयम् इत्यर्थः । हि यस्माच्च कारणात् अहं चित्तया भवामि ।
या चित्सैव स्वभावतोऽहंपदार्थ इत्यर्थः । सत्ताचित्ताहन्तानां त्रिकं
स्वभावतः समानाधिकरणमिति यावत् । चिद्रश्मिसन्बन्धान्मनस्यहन्ता
गौणीति प्रागेवावेदितम् ।
ईशजीवयोर्वेषधीभिदा ।
सत्स्वभावतो वस्तु केवलम् ॥ २४॥
ईशजीवयोः वेषधीभिदा भवति । वेषतो भेदश्चाण्डपिण्डोपाधिकृतः ।
धीतो भेदः सर्वज्ञत्वाल्पज्ञत्वाभ्याम् । एवमपि वस्तु केवलमेकमेव ।
कुतः । सत्स्वभावतः सत्तारूपधर्मान्वयात् । अत्र कालत्रयेऽपि सदेव
सच्छब्देनोच्यते । अन्यथा दृश्यानां च विनश्वराणां भानकालिकसत्ताम्
आश्रित्य सत्स्वभावप्रसक्तिः स्यात् ।
वेषहानतः स्वात्मदर्शनम् ।
ईशदर्शनं स्वात्मरूपतः ॥ २५॥
वेषहानतः पिण्डोपाधिसम्बन्धभावनानाशनात् स्वात्मदर्शनं भवति ।
अपरोक्ष आत्मानुभवः स्यादित्यर्थः । अस्तु स्वात्मदर्शनं कथमीशदर्शनं
स्यादिति चेदत्राह । स्वात्मरूपतः ईश एव स्वात्मनो रूपमिति
हेतोस्तदेवेशदर्शनम् । शुद्धस्वात्मदर्शनादीशदर्शनं नापरमस्तीति
तात्पर्यम् । वेषहीनस्यात्मनोऽपरिच्छिन्नत्वान्न तदनुभवः परिच्छिन्नः,
अपि तु पूर्ण एवेति ।
आत्मसंस्थितिः स्वात्मदर्शनम् ।
आत्मनिर्द्वयादात्मनिष्ठता ॥ २६॥
दर्शनमिति पूर्वश्लोकोक्तपदेन भूयस्त्रिपुटीसम्भवमाशङ्क्य परिहरति ।
आत्मसंस्थितिरात्मनिष्ठैवात्मदर्शनम् । न तत्र त्रिपुट्या अवसरः । सा
चात्मनिष्ठता आत्मनिर्द्वयाद्भवति । आत्मनिङ्क्षष्ठतायां द्वैतसम्पर्को
लेशतोऽपि न वर्तितव्यः । यदि द्वैतं भासेत तत्र तन्मयनिष्ठा कथं
स्यादिति तात्पर्यम् ।
ज्ञानवर्जिताऽज्ञानहीनचित् ।
ज्ञानमस्ति किं ज्ञातुमन्तरम् ॥ २७॥
ज्ञानवर्जिता अज्ञानहीना च चित् ज्ञानं भवति । ननु ज्ञाने ज्ञानवर्जितत्वं
कथमिति चेत्कारणमाह । ज्ञातुं यत् किञ्चिदिन्यद्वेदितुं अन्तरं भेदः
अस्ति किम् । नास्तीति भावः । तत्र स्थितौ भेदाभावात्तदाश्रितलोक-
प्रसिद्धज्ञानाभावः । एवमपि सा स्थितिर्ज्ञानमय्येव पूर्णानुभूतिरूप-
त्वात् ।
किं स्वरूपमित्यात्मदर्शने ।
अव्ययाभवापूर्णचित्सुखम् ॥ २८॥
किं स्वरूपं किं मे रूपमिति विचारणविधया आत्मदर्शने सति,
आत्मनिष्ठायां सिद्धायां, अव्ययं नाशरहितं अभवमकृत्रिमं सहजमिति
यावत् । आपूर्णमासमन्तात्पूर्णं चित्सुखं सम्पद्यत इति शेषः ।
एतदनुभूतिवर्णनं भवति पुनर्मार्गप्रदर्शनपूर्वकम् ।
बन्धमुक्त्यतीतं परं सुखम् ।
विन्दतीह जीवस्तु दैविकः ॥ २९॥
दैविकः देहात्मभावरहित आत्मनिष्ठः तस्यामवस्थायामेव हि आत्मनो
दिव्यत्वं परिस्फुरेत् । जीवस्तु बन्धमुक्त्यतीतं बन्धमुक्तिभ्यामतीतं
परं सुखमानन्दं विन्दति प्राप्नोति । बन्धस्फूर्तिसापेक्षा मुक्तिस्फूर्तिः ।
तस्मादज्ञानिनां व्यवहार एव साऽवस्थ मुक्तिरित्यभिधीयते । अनुभविनो
बन्धस्फूर्तिरहितस्य मुक्तिस्फूर्तिरपि नास्तीति तस्य सावस्था बन्ध-
मुक्त्यतीतैव वक्तव्या ।
अहमपेतकं निजविभानकम् ।
महदिदं तपो रमणवागियम् ॥ ३०॥
अहमपेतकं अहमा मनोमूलाहङ्कारेण अनात्मगतयाऽहंवृत्येति यावत् ।
अपेतकं वियुतं निजविभानकं स्वरूपविभानं इदं महत्तपः । आत्मनो-
ऽप्यहमहंतया स्फुरणादहमपेतकमित्यत्र गौणस्याहंभावस्य निरासो
बोध्यः । सर्वेभ्यस्तपेभ्यो नित्यमात्मस्फुरणं महत्तप इति तात्पर्यम् ।
इयं रमणवाक् रमणस्य महर्षेर्वाक् इयमित्यनेन सर्वस्यापि ग्रन्थस्य
ग्रहणम् । नैतच्छ्लोकमात्रस्य । स एष उपदेशसारस्त्रिंशता श्लोकानां
निबद्धो भगवतो रमणस्य महर्षेर्विजयतेतरां विजयतेतराम् ।
इति श्रीभगवन्महर्षिरमणान्तेवासिनो वासिष्ठस्य
नरसिंहसूनोर्गणपतेः कृतिः उपदेशसारभाष्यं समाप्तम् ।
विभवाब्दे ज्येष्ठमासे पौर्णम्यां भानुवासरे ।
चन्द्रोपरागसमये भाष्यमेतदुदीरितम् ॥
From Complete Works of Ganapati Muni Vol 07-31
Proofread by Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com
% Text title : Upadeshasarabhashyam
% File name : upadeshasArabhAShyam.itx
% itxtitle : upadeshasArabhAShyam
% engtitle : UpadeshasaraBhashyam
% Category : major_works, gaNapati-muni
% Location : doc_z_misc_major_works
% Sublocation : major_works
% Texttype : pramukha
% Author : Vasishtha Ganapati Muni's Sanskrit Commentary on Ramana Maharshi's Upadeshasaram
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Proofread by : Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com
% Description-comments : Complete Works of Ganapati Muni Vol 07-31
% Indexextra : (Commentary by Vasishtha Ganapati Muni on upadeshasAram by Ramana maharshi)
% Latest update : July 24, 2013
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


c: text/html

text:
आर्य अद्वयशतिका प्रज्ञापारमिता सूत्र
Technical Details
आर्य अद्वयशतिका प्रज्ञापारमिता सूत्र
नमो भगवत्यै आर्यप्रज्ञापारमितायै॥
एवं मया श्रुतम्। एकस्मिन् समये भगवान् राजगृहे विहरतिस्म गृध्रकूटे पर्वते महता भिक्षुसंघेन सार्धमर्धत्रयोदशभिर्भिक्षुशतैरनेकैर्ब्रह्मशक्रलोकपालैर्देवनागयक्षगन्धर्वासुरगरूडकिन्नरमहोरगैरूपासकोपासिकाभिः सार्धम्।
तत्र खलु भगवान् आयुष्मन्तं सुभूतिंमामन्त्रयते स्म। ये केचित् सुभूते श्रावकमार्गः शिक्षितुकामेन प्रज्ञापारमिता श्रोतव्या उद्गृहीतव्या धारयितव्या वाचयितव्या [देशयितव्या] पर्यवाप्तव्या। इहैव प्रज्ञापारमितायामुपायकौशल्य समन्वागतेन बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन सर्वबुद्धधर्मसमुदागमाय योगः करणीयः। तत्कस्य हेतोः ? इह प्रज्ञापारमितायां विस्तरेण सर्वबुद्धधर्मा निर्दिष्टाः। यत्र बोधिसत्त्वेन शिक्षितव्यम्, ये केचित् सुभूते कुशलधर्मा बोधिपक्षाः श्रावकधर्मा वा प्रत्येक बुद्धधर्मा वा बोधिसत्वधर्मा वा बुद्धधर्मा वा। बोधिपक्षाः श्रावकधर्माः प्रत्येकबुद्धधर्मा बोधिसत्वधर्मास्त्वं ते प्रज्ञापारमितायामन्तर्गतामनुप्रविष्टाः संग्रहसमवसरणं गच्छन्ति। भगवानाह- तद्यथा सुभूते दानपारमिता शीलपारमिता क्षान्तिपारमिता वीर्यपारमिता ध्यानपारमिता प्रज्ञापारमिता। अध्यात्मशून्यता वहिर्धाशून्यता अध्यात्मवहिर्धाशून्यता शून्यता शून्यता महाशून्यता परमार्थशून्यता संस्कृतशून्यता असंस्कृतशून्यता अत्यन्त शून्यता अनवराग्रशून्यता अनवकारशून्यता प्रकृतिशून्यता सर्वधर्मशून्यता स्वलक्षणशून्यता अनुपलम्भशून्यता अभावशून्यता स्वभावशून्यता अभावस्वभावशून्यता। चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि। चत्वारि सम्यक्प्रहाणानि। चत्वारि ऋद्धिपादानि। पञ्चेन्द्रियाणि। पञ्चबलानि। सप्तबोध्यङ्गानि। आर्याष्टाङ्गिकमार्गाः॥ चत्वारि ध्यानानि। चत्वारि प्रमाणानि। चतस्र आरूप्यसमापत्तयः। अष्टौ विमोक्षाः। नवानुपूर्वविहारसमापत्तयः। सर्वधारणीमुखानि। दशतथागतबलानि। चत्वारि वैशारद्यानि। चतस्रः प्रतिसंविदः। महमैत्री महाकरूणा। अष्टादशावेणिकबुद्धधर्माः श्रोतापत्तिफलं सकृदागामिफलं अनागामिफलं सर्वज्ञता च॥
इयमेव सुभूते कुशलधर्मा बोधिपक्षाः श्रावकधर्माः प्रत्येकबुद्धधर्माः। यत्र प्रज्ञापारमितायामन्तर्गता अनुप्रविष्टाः सग्रहसमवसरणं गच्छन्ति।
सुभूतिराह-अहो ! अहो ! दुरवगाहा वतेयं प्रज्ञापारमिता। यत्र हि नाम कुशलधर्मा बोधिपक्षाः श्रावकधर्माः प्रत्येकबुद्धधर्मा बोधिसत्वधर्मा बुद्धधर्मा इति। यतो प्रज्ञापारमितायामन्तर्गता अनुप्रविष्टाः संग्रहसमवसरणं गच्छन्ति।
भगवानाह - अत्यन्तमुक्तत्वात् सुभूते प्रज्ञापारमिता।
सुभूतिराह - अहो ! अहो ! दुरवगाहा वतेयं प्रज्ञापारमिता।
भगवानाह - अत्यन्तविशुद्धत्वात् सुभूते प्रज्ञापारमिता।
सुभूतिराह - अहो ! अहो ! दुरवगाहा वतेयं भगवन् प्रज्ञापारमिता।
भगवानाह - अत्यन्तशुद्धत्वात् सुभूते प्रज्ञापारमिता, तस्मात्तर्हि सुभूते आकाशोपमा प्रज्ञापारमिता।
सुभूतिराह - अहो ! अहो ! दुरवगाहा वतेय प्रज्ञापारमिता भगवन् अभियुक्तेन।
भगवानाह - एवमेव तद्यथा वदसि। दुरधिमोचा प्रज्ञापारमिता अनभियुक्तेन परीतकुशलमूलेन दुर्मेधस अनाविलेन सुभूतिना। नहि न यद्येन पापमित्रसहितेन पापमित्रसवर्गेण बहुलेन पापमित्रसमादायेन सद्धर्मान्तक समन्वागतेन आदिकर्मिकेण अत्यन्तरूपेण अपरिपृच्छकजातीयेन दुष्प्रज्ञसंवर्त्तनीयेन कुसीदेन हीनसत्वेन नाधिमुक्तेन कुशलेषु धर्मेषु अनभियुक्तेन तस्यैव हि सुभूते दुरधिमोचां प्रज्ञापारमितामुच्यते।
पुनरपरं सुभूते यः कश्चित् कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा इमां प्रज्ञापारमितां गम्भीरां भाषन्ति धारयि वाचयि देशयि पर्यवाप्स्यन्ति सोऽतीतानागतप्रत्युत्पन्नानां भगवतां बुद्धबोधिं बोधिसत्त्वा धारयिष्यन्ति। तस्मात्तर्हि सुभूते अध्याशयेन भिक्षवोऽनुत्तरायां सम्यक्सम्बोधिकामेनाभिज्ञ्यप्रज्ञापारमिता उद्गृहीतव्या।
इदमवोचद् भगवान्नात्तमना सा च सर्वावती पर्वदीयं भगवतो भाषितमभिनन्दन्निति॥
अद्वयशतिका प्रज्ञापारमिता धारणी सूत्र समाप्ता॥०॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
कात्यायनी
कात्यायनी इति पर्वतीदेव्याः अपरं नाम । कात्यायिन्यै च विद्महे कन्याकुमार्यै च धीमही तन्नो दुर्गी प्रचोदयात् इति मन्त्रः । दुर्गामतुः षष्टरूपस्य नाम कात्यायनी इति । अस्य आराधनायाः दिने साधकस्य मनः आज्ञाचक्रे लग्नं भवति । योगसाधनायाम् अस्य आज्ञाचक्रस्य महत्वपूर्णं स्थानं भवति । अस्मिन् चक्रे स्थितमनः साधकः मातुः कात्ययन्याः चरणे स्वीयं सर्वमपि समर्पितं करोति । एवं परिपूर्णात्मदानिभ्यः भक्तेभ्यः सहजभावेन अम्बा दर्शनम् अनुग्रह्णाति ।
अन्तर्विषयाः
कथा[सम्पादयतु]
मातुः कात्यायनीति नामप्रप्तिविषयेऽपि काचित् कथा वर्तते । कतः इति कश्चित् प्रसिद्धः महर्षिः आसीत् । अस्य पुत्रः कात्यः ॠषिः अभवत् । अस्मिन् एव कात्यगोत्रे एव विश्वप्रसिद्धः वाक्यकारः महर्षिः कात्यायनः उत्मन्नः । एषः भगवत्याः पराम्बायाः उपासनां कुर्वाणः गाढं तपः अपि आचरितवान् । माता भगवती अस्य पुत्रीरूपेण उत्पन्ना भवतु इति अस्य आशयः आसीत् । अम्बा तस्य प्रार्थनां स्व्यकरोत् । कतिपयदिवसानां पश्चात् दुष्टस्य महिषासुरस्य अत्याचारः प्रथिव्याम् आरब्धः । तदा ब्रह्माविष्णुमहेश्वराः स्वतेजांसि दत्त्वा महिशासुरविनाशस्य शक्तिदेव्याः उत्पादनं कृतवन्तः। महर्षिः कात्यायनः सर्वप्रथमतया अस्याः पूजाम् अकरोत् । अनेन अस्याः नम कात्यायनी इति अभवत् । एषा देवी कात्यायनस्य गृहे पुत्रीरुपेण सञ्जाता इत्यपि पाठान्तरः लभ्यते । आश्वीजकृष्णचतुर्दश्यां जन्म प्राप्य अग्रे दिनत्रयं कात्यायनेन पूजां गृहीत्वा दशम्यां महिषासुस्य वधमकरोत् ।
स्वरूपं महिमा च[सम्पादयतु]
मता कात्यायनी अमोघफलदायिनी भवति । भगवन्तं कृष्णं पतिरूपेण आप्तुं व्रजप्रान्तस्य गोपिकाः यमुनातटे इमां देवीमेव उपास्यत । एषा वृजमण्डलस्य अधिष्ठात्री देवी अस्ति । अस्याः रूपम् अप्रतिमं भास्वरम् अस्ति । चतुर्भुजधारिण्याः मातुः दक्षिणस्य ऊर्ध्वबाहुः अभयहस्तमुद्रायुतः । अधः वरमुद्रायुतः हस्तः । वामे ऊर्ध्वहस्ते खड्गः अधः हस्ते कमलं सुशोभते । अस्याः वाहनं सिंहः भवति । मातुः कात्यायन्याः उपासनेन सरलतया धर्मार्थकाममोक्षानां सिद्धिः भवति । स्वच्छेन शुद्धेन मनसा यः मातरं कात्यायनीं प्रार्थयति तस्य रोगं शोकं सन्तापं सर्वथा विनाशयति । जन्मजन्मान्तरस्य पापं दूरीकरोति ।
उपासनाविधिः[सम्पादयतु]
नवरात्रम् उत्सवस्य षष्टे दिने कात्यायन्याः उपासना भवति । अस्याः पूजनेन अद्भुतशक्त्याः सञ्चारः भवति। एषा वैरिणां विनाशाय क्षमताम् अनयति । गोधूलीवेलायाम् अस्याः ध्यानं कुर्यात् । प्रत्येकं साधारणस्यापि जनस्य धानार्थम् अयं श्लोकः ओग्यः भवति । मातुः जगदम्बायाः कृपां प्राप्तुं श्लोकं कण्ठगतं कृत्वा मवरात्रस्य षष्टे दिने जपनं कुर्यात् ।
या देवी सर्वभूतेषु कात्यायनीरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम: ॥
यस्याः कन्यायाः विवाहे विलम्बः भवति सा प्रतिदिनं जगम्बायाः कात्यायन्याः उपासनं करोति चेत् मनोवञ्छितः वरः प्राप्यते ।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
अस्मदो द्वयोश्च॥ १।२।५९
पदच्छेदः॥
अस्मदः ६।१ द्वयोः ७।२ ६१ च ० एकस्मिन् ७।१ ५८ बहुवचनम् १।१ ५८ अन्यतरस्याम् ७।१ ५८
काशिका-वृत्तिः
अस्मदो द्वयोश् च १।२।५९
अस्मदो यो ऽर्थस् तस्य एकत्वे द्वित्वे च बहुवचनम् अन्यतरस्यां भवति। अहं ब्रवीमि , वयं व्रूमः। आवां ब्रूवः, वयं व्रूमः। सविशेषणस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः। अहं देवदत्तो ब्रवीमि। अहं गार्ग्यो व्रवीमि। अहं पटुर् ब्रवीमि। युष्मदि गुरावेकेषाम्। त्वं मे गुरुः, यूयं मे गुरवः।
न्यासः
अस्मदो द्वयोश्च। , १।२।५९
अत्राप्यर्थस्य बहुत्वातिदेशः। "अस्मदो योऽर्थः स बहुवद्भवति" इति। तेन तिङन्तस्यापि तत्र वर्तमानस्य बहुवचनान्तत्वं भवति। "वयं ब्राऊमः" इति। "एकत्वे द्वित्वे च" इत्यादि। युक्तं यदेकत्वे भवति, द्वित्वे तु कथम्?
न हि द्वित्वमस्मदर्थस्य सम्भवति; अस्मच्छब्दस्यात्मविषयत्वात्, आत्मनश्चैकत्वात्, नैष दोषः; आत्मत्वं परत्र यदोपचर्यते "अयं मे द्वितीय आत्मा" इति तदा अस्मच्छब्दस्य तत्रापि वृत्तेद्वर्यर्थविषयत्वं सम्भवति। अथ वा-- त्यदादीनां मिथो यद्यत् परं तच्छिष्यत इत्यस्मच्छब्द एव शिष्यमाणो युष्मदर्थमप्याहेति द्वयर्थतोपपद्यत इति युज्यते द्वयर्थता। अथ यद्यस्मच्छब्दो बहुवचनान्तः प्रयुज्यते तदैकार्थविषयोऽयम्, न द्वयर्थविषय इति; अथ द्व्यर्थविषयोऽयं नैकार्थविषय इति कुतस्यस्यैकार्थद्वयर्थविषये वृत्तिरवसीयते?
प्रकरणात्। यथा-- आराच्छब्दस्य दूरान्तिकार्थयोर्वृत्तिरिति। "अहम्" इति। "ङे प्रथमयोरम्" ७।१।२८
इत्यम्भावः, "त्वाहौ सौ" ७।२।९४
इत्यहारदेशः। "वयम्" इति। जसि "मपर्यन्तस्य" ७।२।९१
"यूयवयौ जसि" ७।२।९३
इत वयादेशः, "शेषे लोपः" ७।२।९०
"आवाम्" इति। औप्रत्यये "युवावौ द्विवचने" ७।२।९२
इत्यावादेशः। "प्रथमायाश्च" ७।२।८८
इत्यादिनात्वम्। वक्तव्य इति व्याख्येय इत्यर्थः
। व्याख्यानां तु-- अन्यतरस्यांग्रहणं यदनुवर्ततते तस्य व्यवस्थितविभाषात्वमाश्रित्य कत्र्तव्यम्। "युष्मदि गुरावेकेषाम्" इति। एतदपि चकारस्यानुक्त समुच्चयार्थत्वात् सूत्रेणैव संगृहीतम्॥
बाल-मनोरमा
अस्मदोद्वयोश्च ८०८, १।२।५९
अस्मदो द्वयोश्च।
सविशेषणस्येति। "त्वं राजा वयमप्युपासितगुरुप्रज्ञाभिमान्नोन्नताः" इत्यत्र तु अवयवगतबहुत्वाभिप्रायं बहुवचनम्।


text:
भाषावर्गे, मित्र-शब्दस्य लिङ्गे प्रश्नः उद्भूतः। भाषा-पाक नाम पुस्तकात् समाधानं दीयते --
शिष्यः - आगतवान् अस्ति मित्रभूतः रमेशः। अहं रमेशशब्दम् अनुच्चार्य भूतकालिकम् आगमनं निर्देष्टुम् इच्छामि। तदा "मित्रम् आगतवत्" इत्येव वक्तव्यम्, उत् "मित्रम् आगतवान्" इत्यपि साधु?
आचार्यः - "मित्रम् आगतवत्" इत्येव वक्तव्यम्। "मित्रम् आगतवान्" इति प्रयोगः असाधुः एव। "मित्रं रमेशः आगतवान्" इति प्रयोगः पुनः साधुः भवति। यतः रमेशशब्दस्य तत्र विशेष्यत्वम्। तदनुगुणं क्तवतुप्रत्ययान्तस्य पुँल्लिङ्गता। क्तवतुप्रत्ययान्तं नपुंसकलिङ्गरूपं सर्दवा प्रयोगे क्लेशं जनयति। अतः "मित्रेण आगतम्" इत्येवं कर्मणिप्रयोगरूपम् एव प्रयोगसुलभम् इति भाति मम।


text:
॥ दत्तात्मपूजास्तोत्रम् ॥
श्रीगणेशाय नमः ॥
अजितामृत योगनिद्रिताच्युत शक्तेः स्वकृतातिमोहित ।
द्युमुखे श्रुतिबन्दिगीततो भगवञ्जागृहि जागृहि त्र्यधीट् ॥ १॥
अथ ध्यानम् ।
यतोऽस्य जनताद्यज स्ववशमाय आद्यो विभुः
स्वराट् सकलविद्गुरुः स सुखसच्चिदात्मा प्रभुः ।
असंसृतिरूप उज्झितमलोऽमुमैक्याप्तये
निवर्त्य नयनं निषेधविधिवाक्यतश्चिन्तये ॥ २॥
कार्याक्षमान्वीक्ष्य पृथग्युतान्वा योऽनुप्रविश्यापि विभुर्निजांशात् ।
निन्ये प्रभुत्वं हि महन्मखांस्तमुपाह्वये त्रीशमवन्यचित्तः ॥ ३॥
अनोजज्जवीयो हृदोऽप्याप्नुवन्नो सुराः पूर्वमर्शत्पराञ्चोऽपि तिष्ठत् ।
परान्धावतोऽत्येति यद्व्यसनं ते त्र्यधीशाऽर्पितं चित्तमस्तान्यवृत्ति ॥ ४॥
राहोः शीर्षादौपचारिकभिदा विष्णो पदं त्रीश ते
प्रत्यक्त्वाच्च निसर्गशुद्धमपि सन् मायांशतोऽशुद्धवत् ।
भातं मूढधिया तदर्थममलं ज्ञानामृतं यत्नतो
ध्यामत्रेऽत्र हिरण्मये विनिहितं पाद्यं गृहाणात्मभ ॥ ५॥
देवाचार्यप्रसादप्रजनितसुरसम्पत्तिसद्रत्नजात-
श्रेण्याढ्ये मञ्जुलेऽस्मिन्नतितरविमले भाजने वै विशाले ।
धृतभजनजलाद्वेष्टृताद्यर्थजाले
स्वर्घ्यं सम्पादितं ते त्र्यधिप परम भोः स्वीकुरुष्वाप्तकाम ॥ ६॥
विधिवच्छ्रवणादि यत्कृतं ते त्र्यधिपा भव मे प्रसीद शम्भो ।
द्विदविधावरणाम्बु तेऽर्पितं सत्कृपयाऽऽचमनं कुरुष्व तेन ॥ ७॥
प्रवचनादिसुदुर्लभता श्रुतेस्त्र्यधिपते त इह श्रुतिविश्रुते ।
परमभक्तिसुशीतलसज्जलं वपुषि सिक्तमथाप्लुतयेऽस्त्वलम् ॥ ८॥
यत्किञ्चिज्जगति त्रीश तत्त्वयाऽऽवास्यमीश ते ।
वस्त्रत्वेनार्पितं तेन परानन्दार्हतास्तु मे ॥ ९॥
यद्ब्रह्मसूत्रं त्रिवृतं कृत्वा समन्त्रं त्रिप सस्वन्त्रम् ।
दत्तं सुमित्रं भजते न चात्र सन्त्रसुपात्रं कुरुमाऽन्यतन्त्रम् ॥ १०॥
आह्लादनं चन्दनमुच्यते तत्सत्यर्तरूपं न ततः परं ते ।
प्रेष्ठं त्र्यधीशागुण तेन नूनमालेपनं ते प्रकरोमि भक्त्या ॥ ११॥
भगवंस्त्र्यधिप प्रददामि मुदे सुमनः सुमनः सकलार्थविदे ।
खलु तुभ्यममूल्यमघौघभिदे सुमनः सुमनस्कमनन्यहृदे ॥ १२॥
योगानलेऽत्र बलदर्पपरिग्रहाहङ्काराभिलाषममताप्रतिघांश्च दग्ध्वा ।
धूपोऽयमुत्तमतमोऽर्पित आर्यशान्तिद्वारा त्र्यधीश पदपर्यवसाय्यसौ ते ॥ १३॥
सोऽहम्भावप्रोज्वलज्ज्ञानदीपो मूलाज्ञानध्वान्तसम्पातहृत्यै ।
स्थेयान्भास्वाँश्छाश्वतस्त्रीश तुभ्यं स्वात्मज्योतिर्दत्त एतं गृहाण ॥ १४॥
यस्य ब्रह्मक्षत्रे मित्रे ग्रासो मृत्युर्लेह्यं पेयम् ।
क्वान्वेष्टव्यं तस्मै कस्मै नैवेद्यार्थं दत्तं द्वैतम् ॥ १५॥
त्रीश तेऽद्य परभक्तिवीटिका पञ्चमैकपुरुषार्थसाधिका ।
निर्विकल्पकसमाधितः पुरा रञ्जिकाऽस्तु भवभञ्जिका वरा ॥ १६॥
त्वं त्रीशाहमहं त्वमित्यवगते स्थेम्ने निदिध्यासना-
त्मानस्ते परिदक्षिणा हि विहिता यद्यच्च मे क्रीडितम् ।
तद्ब्रह्मास्तु चिदन्वयेक्षितुरथो त्वानुस्मरन् व्याहरे-
त्तारं तारकमेकमात्मनि यथा शार्दूलविक्रीडितम् ॥ १७॥
असकृदभिहिता तेऽनेकजन्माप्तपुण्यैः प्रणतिविततिरेषा द्वैतशेषा विशेषा ।
त्वयि विनिहितमेतन्मेज्ञ सर्वं स्वकीयं त्र्यधिप जयतु पूजा त्वद्यशोमालिनीयम् ॥ १८॥
यन्मे न्यूनं सम्मतं स्थूलदृष्ट्या भूमन् तेऽनुक्रोशपीयूषवृष्ट्या ।
नित्यं प्रेयः स्वप्रभं शालिनीयं तस्याभूत्सम्पूर्णता शालिनीयम् ॥ १९॥
रोधनं द्व्यात्मनः शोधनं द्व्यात्मनः पूजनं त्र्यात्मनो भोजनं स्वात्मनः ।
यत्र सैषाऽऽत्मपूजाऽस्तु कण्ठे सतां स्रग्विणी मा परा स्त्रीव कण्ठे सताम् ॥ २०॥
इति श्रीमद्वासुदेवानन्दसरस्वतीविरचिताऽऽत्मपूजास्तोत्रं सम्पूर्णम् ।
Proofread by PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
BACK TO TOP
% Text title : dattAtmapUjAstotram
% File name : dattAtmapUjAstotram.itx
% itxtitle : dattAtmapUjAstotram (vAsudevAnandasarasvatIvirachitA)
% engtitle : dattAtmapUjAstotram
% Category : deities_misc, dattatreya, vAsudevAnanda-sarasvatI
% Location : doc_deities_misc
% Sublocation : deities_misc
% SubDeity : dattatreya
% Author : Shri Vasudevanandasarasvati
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Proofread by : PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
% Description-comments : Brihatstotraratnakara 2, Narayana Ram Acharya, Nirnayasagar, stotrasankhyA 225-425
% Latest update : March 24, 2017
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
સુર્યપુજા
-ચોખા લેવા.
ॐ श्री सूर्याय नमः सूर्यं आह्वायामि स्थापयामि ध्यायामि.
ચોખા વધાવી દેવા.
ॐ श्री सूर्याय नमः आसनं समर्पयामि, पाद्यं० अर्घ्यं० आचमनं० स्नानं० वस्त्रं० उपवस्त्रं० चंदनं० पुष्पं० धूपं० दीपं० नैवेद्यं० फलं० तांबुलं०
પ્રાર્થના-હાથ જોડી રાખવા.
मत्स्यं कुर्मं वराहं च नारसिंहं च मानवम्,
रामं रामं रामकृष्णं बौद्धं कल्कि नमाम्यहम्.
– તરભાણામાં જમણા હાથનો અંગુઠો ઘડિયાળની દિશામાં ફેરવવો.
पापोऽहं पापकर्माऽहं पापात्मा पाप संभवम्,
त्राहि मां पुंडरीकाक्ष सर्व पाप हरो हरिः.
यानि कानि च पापानि ईह जन्म कृतानि च,
तानि सर्वाणि नश्यन्तु प्रदक्षिणा पदे पदे.
સૂર્યને નમસ્કાર…હાથ જોડી રાખવા.
ॐ श्री सूर्याय नमः
દિક્પાલોને નમસ્કાર– પૂર્વથી શરૂ કરી ઘડિયાળની દિશામાં ફરવું.
प्राच्यै दिशे ईन्द्राय नमः, अग्नयै दिशे अग्नये नमः,
दक्षिणस्यै दिशे यमाय नमः नैऋत्यै दिशे नैऋत्याय नमः,
पश्चिमायै दिशे वरुणाय नमः वायव्यै दिशे वायवे नमः,
उदिच्यै दिशे कुबेराय नमः ईशान्यै दिशे ईशानाय नमः,
ईर्ध्वायै दिशे ब्रह्मणे नमः अवाच्यै दिशे अनंताय नमः,
अग्नये नमः पृथिव्यै नमः औषधिभ्यो नमः वाचे नमः,
वनस्पतये नमः महद्भ्यो नमः विष्णवे नमः अद्भ्यो नमः
अपापतये नमः वरुणाय नमः.
ચોખ્ખું પાણી મોંએ અડાડવું.


text:
सूत्रम्
द्वंद्वमनोज्ञादिभ्यश्च॥ ५।१।१३२
काशिका-वृत्तिः
द्वन्द्वमनोज्ञाऽदिभ्यश् च ५।१।१३३
द्वन्द्वसंज्ञकेभ्यः मनोज्ञाऽदिभ्यश्च वुञ् प्रत्ययो भवति भावकर्मणोः। गोपालपशुपालानां भावः कर्म वा गौपालपशुपालिका। शैष्योपाध्यायिका। कौत्सकुशिकिका। मनोज्ञाद्भ्यः मानोज्ञकम्। काल्याणकम्। मनोज्ञ। कल्याण। प्रियरूप। छान्दस। छात्र। मेधाविन्। अभिरूप। आढ्य। कुलपुत्र। श्रोत्रिय। चोर। धूर्त। वैश्वदेव। युवन्। ग्रामपुत्र। ग्रामखण्ड। ग्रामकुमार। अमुष्यपुत्र। अमुष्यकुल। शतपत्र। कुशल। मनोज्ञादिः।
न्यासः
द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्च। , ५।१।१३२
द्वन्द्वात्? त्वतलादिषु प्राप्तेषु वुञ्विधीयते। मनोज्ञादिषु यो गुणवचनस्तस्मात्? ष्यञि, चौरधूत्र्तशब्दाभ्यामपि ब्राआहृणादित्वात्? ष्यञ्येव; युवशब्दाद्यवादित्वादणि, शेषेभ्यस्त्वतलोः। "अमुष्यपुत्रः" इति। निपातनाद्विभक्तेरलुक्()। इह द्वन्द्वमनोज्ञादी द्वौ राशी, प्रत्ययार्थावपि भावकर्मणी द्वावेव--इति यथासंख्यं प्र्प्नोति, तत्पूर्ववदस्वरितत्वान्न भवति।
अथ वा--चकारोऽत्र समुच्चयार्थः क्रियते। तस्य चान्यत्समुच्चेतव्यं नास्तीति वुञ्विधिमेव प्रत्येकं भावकर्मणोः समुच्चिनोति। तेनैकस्माद्राशेर्भावे कर्मणि च वुञ्? भवति, न तु यथासंख्यम्(); अन्यथा हि समुच्चयो नोपपद्यते॥
बाल-मनोरमा
द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्च १७७५, ५।१।१३२
द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्च। द्वन्द्वान्मनोज्ञादिभ्यश्च षष्ठ()न्तेभ्यो वुञित्यर्थः। शैष्योपाध्यायिकेति। शिष्यश्च उपाध्यायश्चेति द्वन्द्वाद्वुञ्। स्त्रीत्वं लोकात्। यद्यपि "योपधा"दित्येव सिध्यति तथापि गौपालपशुपालिकेत्युदाहरणं बोध्यम्।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
वा क्यषः॥ १।३।९०
पदच्छेदः॥
वा ० ९३ क्यषः ५।१ परस्मैपदम् १।१ ७८
काशिका-वृत्तिः
वा क्यषः १।३।९०
लोहितादिडाज्भ्यः क्यष् ३।१।१३
इति वक्ष्यति। तदन्ताद् धातोर् वा परस्मैपदं भवति। लोहितायति, लोहितायते। पटपटायति, पटपटायते। अथ अत्र प्रस्मैपदेन मुक्ते कथम् आत्मनेपदं लभ्यते, यावता अनुदात्तङित आत्मनेपदम् १।३।१२
इत्येवम् आदिना प्रकर्णेन तन् नियतम्? एवं तर्हि आत्मनेपदम् एव अत्र विकल्पितं विधीयते, तच् च अनन्तरं परस्मैपदप्रतिषेधेन सनिधापितम् इह सम्बध्यते। तेन मुक्ते, शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् भवति।
न्यासः
वा क्यषः। , १।३।९०
"लोहितायति" इति। अलोहितो लोहितो भवतीत्यत्रार्थे "लोहितादिडाज्भ्यः क्यष्" ३।१।१३
इति क्यष्। "अकृत्सार्वधातुकयोः" ७।४।२५
इति दीर्घः। "पटपटायति" इति। पटच्छब्दस्य डाचि विषयभूते "डाचि बहुलं द्वे" (वा।८८८) इत्युपसंख्यानाद्()द्विर्वचनम्, "अव्यक्तानुकरणात्" ५।४।५७
इत्यादिना डाच्, "नित्यमाम्रेडिते डाचि"६।१।९६
इति पटशब्दस्य योऽन्त्यस्तकारः, यश्च तस्मात्परः पकारः-तयोः
"कथम्" इति। न कथञ्चिदित्यर्थः। किं कारणं न लभ्यत आह-- "यावता" इत्यादि। आत्मनेपदं हि "अनुदात्तङितः" १।३।१२
इत्यादि नियतम्, अतो न शक्यते क्यषन्ताद्विज्ञातुमिति। "एवं तर्हि" इत्यादिना परिहरति। "विकल्पितम्" इति विभाषितम्, पाक्षिकमित्यर्थः। ननु चात्मनेपदं परस्मैपदेन व्यवच्छिन्नम्, अतोऽसन्निहित्वान्न शक्यते विज्ञातुमित्याह-- "तच्च"इत्यादि। कत्र्रभिप्राये क्रियाफले विवक्षित आत्मनेपदं प्राप्ते तदपवादेन "अमावकर्मकात्" १।३।८८
इत्यादिना योगद्वयेन परस्मैपदं विहितम्। तस्यापवादस्यानन्तरसूत्रेण यः प्रतिषेधो विहितः, तेनापवादेन परस्मैपदमपनयतात्मनेपदं सन्निधापितम्। अपवादे ह्रपनीते नियोगत एवोत्सर्गेण भवितव्यम्। तदेवं प्रतिषेधेन सन्निधापितमिहात्मनेपदं सम्बध्यते। यदि तह्र्रनेन कर्तर्यात्मनेपदमेव विकल्पेन विधीयते, पक्षे परस्मैपदं कथं लभ्यत इत्याह-- "तेन" इत्यादि॥
बाल-मनोरमा
वा क्यषः ४९४, १।३।९०
वा क्यषः। परस्मैपदमिति। "शेषात्कर्तरी"त्यस्तदनुवृत्तेरिति भावः। लोहितायतीति। अलोहितो लोहितो भवतीत्यर्थः। अत्रेति। "लोहितादी"ति सूत्रे इत्यर्थः। तच्चेति। अभूततद्भाविषयत्वमित्यर्थः। असंभवादिति। अव्यक्तानुकरणड्डाचो विहितत्वेन तस्य अभूततद्भावविषयत्वे अनुकरणत्वस्य भङ्गापत्तेरिति भावः। नाप्यादिशब्दग्राह्राणामिति। "श्यामादिशब्दाना"मिति शेषः। तस्येति। आदिग्रहणस्येत्यर्थः। आदिगर्हणप्रख्याने प्रमाणं दर्शयति-- तथा चेति। आदिग्रहणमपनीय लोहितशब्दाड्डाजन्तेभ्यश्च क्यष्वचनं कर्तव्यम्। इतराणि = लोहितादिगणपठितानि श्यामादीनि प्रतिपदिकानि भृशादिष्वेव पठनीयानीत्यर्थः। एवं च श्यामादिशब्देभ्यः क्यङि आत्मनेपदमेवेति फलितम्। तस्यापीति। आदिग्रहणस्येव क्यषः ककारस्यापि विवक्षिते सति "डाचि विवक्षिते द्वे बहुल"मिति द्वित्वे नित्यमाम्रेडिते "डाची"ति पूर्वखण्डान्तस्य तकारस्य , उत्तरखण्डादेः पकारस्यच पररूपे एकस्मिन् पकारे, डित्त्वाट्टिलोपे, पटपटाशब्दाड्डाजन्तात् क्यषि तदन्ताल्लडादीति भावः। "अभूततद्भावे" इति तु नात्र संबध्यते इत्युक्तम्। न ह्रपटच्छब्दः पटच्छब्दो भवतीति युज्यते। ननु कृभ्वस्तियोगाऽभावादिह कथं डाजित्यत आह-- कृभ्वस्तियोगं विनापीति। भवत्यर्थसत्तामात्रेणेत्यर्थः। कुत इत्यत आह--डाजन्तादिति। तद्भाष्येति। "भृशादिष्वितराणी"त्युक्तवार्तिकतद्भाष्यविरुद्धमित्यर्थः। तस्मादिति। उक्तवार्तिकभाष्यविरोधात्तेभ्यः श्यामादिभ्यो भृशादित्वलक्षणः क्यङेव नतु क्यषित्यर्थः। ततश्च "वा क्यषः" इत्यस्याऽप्रवृत्तेर्ङित्त्वादात्मनेपदमेवेति मत्वाऽऽह-- श्यामायते इति। श्यामो भवतीत्यर्थः। ननु देवदत्तः सुखायते इति कथम्(), देवदत्तस्य सुखत्वाऽभावादित्यत आह-- सुखादय इति। श्यामादिषु ये सुखदुःखादिशब्दा गुणवनचास्ते सुखादिगुणवति वत्र्तन्ते इत्यर्थः। एवंच "सुखायते" इत्यस् सुखवान् भवतीत्यर्थः। एवं "दुखायते" इत्यादावपि। ननु लोहितशब्दाद्विहितः क्यष् कथं लोहिनीशब्दात्स्यादित्यत आह--- लिङ्गविशिष्टेति।
तत्त्व-बोधिनी
वा क्यषः ४२३, १।३।९०
तस्येति। आदिशब्दस्येत्यर्थः।
* लोहितडाज्भ्यः क्यष्वचनं, भृशादिष्वितराणि। तस्यापीति। क्यषः ककारस्येत्यर्थः। एतेन "नः क्ये" क्यस्य विभाषे"ति सूत्रद्वये क्यषोऽपि ग्रहणं वदन्तः परास्ताः। लोहनीयतीति। क्यङि सति तङेव स्यात्, "क्यङ्मानिनोश्चे"ति पुंवद्भावश्चेति भावः।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
ध्वाङ्क्षेण क्षेपे॥ २।१।४१
पदच्छेदः॥
ध्वाङ्क्षेण ३।१ क्षेपे ७।१ सप्तमी १।१ ३९ तत्पुरुषः १।१ २१ विभाषा १।१ ११ सह ० ४ सुपा ३।१ ४ समासः १।१ ३ सुप् १।१ २
काशिका-वृत्तिः
ध्वाङ्क्षेन क्षेपे २।१।४२
ध्वाङ्क्षेण इत्यर्थग्रहनम्। धवाङ्क्षवाचिना सुबन्तेन सह सप्तम्यन्तं सुबन्तं सुबन्तं समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति क्षेपे गम्यमाने। तीर्थे ध्वाङ्क्ष इव तीर्थध्वाड्क्षः। अनवस्थितः इत्यर्थः। तीर्थकाकः। तीर्थवायसः। क्षेपे इति किम्? तीर्थे ध्वाङ्क्षस्तिष्थति।
न्यासः
ध्वाङ्क्षेण क्षेपे। , २।१।४१
"ध्वाङक्षेणेत्यर्थग्रहणम्" इति। अर्थप्रधानत्वान्निर्देशस्य। यत्र हि शब्दप्रधानो निर्देशस्तत्र स्वरूपग्रहणं भवति, अन्यत्र त्वर्थग्रहणमेवेति प्रतिपादितमेतत् प्राक्। अर्थप्रधानत्वन्तु निर्देशस्याविच्छिन्नाचार्यपारम्पर्योपदेशाद्विज्ञायते। बहुलग्रहणानुवृत्तेरर्थस्येदं ग्रहणं वा। अपि च "क्षेपे" इत्युच्यते, क्षेपश्चार्थकारित एवेत्यर्थग्रहणमेव युक्तम्। अर्थग्रहणे च सति ध्वाङक्षपर्यायैरपि समासो भवति, अत आह-- "ध्वाङक्षवाचिना" इत्यादि। "तीर्थे ध्वाङक्ष इव" इति। उपमानभावे सति ध्वाङक्षस्य क्षेपो गम्यते,नान्यथेति दर्शयितुमिवशब्दः प्रयुक्तः। समासे तु समास एवोपमानार्थस्यान्तर्भूतत्वादिवशब्दो गतार्थो न प्रयुज्यते। यथैव हि तीर्थ ध्वाङक्षश्चिरं स्थातारो न भवन्ति, तद्वदन्योऽपि यः कार्यं प्रत्यनवस्थितः स "तीर्थध्वाङक्षः" इत्युच्यते, यदाह-- "अनवस्थित इत्यर्थः" इति। कार्यं प्रत्यनवस्थितत्वमेव क्षेपः॥
बाल-मनोरमा
ध्वाङ्क्षेण क्षेपे ७१०, २।१।४१
ध्वाङ्क्षेण क्षेपे। "ध्वांक्षे"त्यर्थग्रहणम्, व्याख्यानात्। तदाह--ध्वाङ्क्षवाचिनेति। "क्षेप"पदं व्याचष्टे--निन्दायामिति। तीक्र्षध्वाङ्क्ष इति। ध्वाङ्क्षः=काकः, स इव यो गुरुकुले चिरं न तिष्ठति स इत्यर्थः। एवं हि निन्दा भवति। अर्थग्रहणस्य प्रयोजनमाह--तीर्थकाक इति।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
पञ्चमी अपाङ्परिभिः॥ २।३।१०
पदच्छेदः॥
पञ्चमी १।१ ११ अपाङ्परिभिः ३।३ कर्मप्रवचनीययुक्ते ७।१ ८
काशिका-वृत्तिः
पञ्चम्यपाऽङ्परिभिः २।३।१०
अप आङ् परि इत्येतैः कर्मप्रवचनीयैर् योगे पज्चमी विभक्तिर् भवति। अप त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः। आ पाटलिपुत्राद् वृष्टो देवः। परि त्रिगर्तेभ्यो वृष्तो देवः। अपेन साहचर्यात् परेर्वर्जनार्थस्य ग्रहणम्, तेन इह न भवति, वृक्षं परि विद्योतते विद्युत्।
न्यासः
पञ्चम्यापाङपिरभिः। , २।३।१०
अपपरिशब्दयोः "अपपरी वर्जने" १।४।८७
इत्यनेन कर्मप्रवचनीयसंज्ञा विहिता, आङश्च "आङमर्यादावचने" १।४।८८
इत्यनेन। "वृक्षं परि विद्योतते" इति। परिः "लक्षणेत्यम्भूतख्यान"१।४।८९
इत्यादिना॥
बाल-मनोरमा
पञ्चम्यपाङ्परिभिः ५९०, २।३।१०
पञ्चम्यपाङ्परिभिः। एतैरिति। अप आङ् परि-इत्येतैरित्यर्थः। कर्मप्रवचनीयैरिति। "कर्मप्रवचनीययुक्ते" इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः। अप हरेः परि हरेः संसार इति। अपहरेः संसारः, परिहरेः संसार इत्यन्वयः। हरिं वर्जयित्वा जनिमृतिचक्रात्मकं संसरणमित्यर्थः। ननु "वृक्षं प्रति विद्योतते", "भक्तो हरिं प्रति" इत्यादौ "लक्षणेत्थंभूते"ति कर्मप्रवचनीयत्वात् "कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया" इति द्वितीयां परत्वादपवादत्वाच्च बाधित्वा "पञ्चम्यपाङ्परिभि"रिति पञ्चमी स्यादित्यत आह--परिरत्रेति "पञ्चम्यपाङ्परिभिः" इत्यत्र वर्जनार्थकेनाऽपेन साहचर्यात् परिरपि वर्जनार्थकं एव गृह्रत इत्यर्थः। आ मुक्तेरिति। मुक्तेः प्रागिति यावत्। आ सकलादिति। ब्राहृ सकलमभिव्याप्य वर्तत इत्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
पञ्चम्यापाङ्परिभिः ५२९, २।३।१०
परिहरेरिति। हरिं वर्जयित्वेत्यर्थः। "परेर्वर्जने वा वचनम्" इति वार्तिकात्पक्षे द्विर्वचनाऽभावः। परिरत्रेति। अत्र=पञ्चमीविधौ। वर्जनार्थेनाऽपेन साहचर्यादिति भावः। आ मुक्तेरिति। मुकिं()त मर्यादीकृत्येत्यर्थः। आ सकलादिति। सकलमभिव्याप्येत्यर्थः।


text:
सूत्रम्
एतदस्त्रतसोस्त्रतसौ चानुदात्तौ॥ २।४।३३
काशिका-वृत्तिः
एतदस् त्रतसोस् त्रतसौ च अनुदातौ २।४।३३
अन्वादेश अनुदात्त इति वर्तते। एतदो ऽन्वादेशविषयस्य अशादेशो भवति अनुदात्तः त्रतसोः परतः। तौ च अपि त्रतसावनुदात्तौ भवतः। एतस्मिन् ग्रामे सुखं वसामः, अथो अत्र युक्ता अधीमहे। एतस्माच् छात्राच्छन्तो ऽधीष्व, अथो अतो व्याकरणम् अप्यधीष्व। सर्वानुदात्तं पदं भवति। एतदो ऽशित्यादेशे लभे पुनर् वचनम् अनुदात्तार्थम्।
न्यासः
एतदस्त्रतसोस्त्रतसौ चानुदात्तौ। , २।४।३३
"अथो अत्र" इति। "सप्तम्यास्त्रल्" ५।३।१०
। "अथो अतः"
इति। "पञ्चम्यास्तसिल्" ५।३।७
। "पुनर्वचनमनुदात्तार्थम्" इति। "एतदोऽश्" ५।३।५
इति यः पाञ्चमिकोऽशादेशः स उदात्तः स्यात्। अनुदात्ततश्चेष्यत इत्यनुदात्तार्थ वचनम्। अथ त्रतसोरिति किमर्थम्, यावता "त्रतसौ चानुदात्तौ" इति वचनात् तयोरेव निमित्तभावो विज्ञास्यते?
नैतदस्ति; अन्वाचयोऽपि विज्ञायेत, यथा-- "कर्त्तुः क्यङ सलोपश्च" ३।१।११
इति। अत्राविशेषेण क्यङ भवति। तथाऽत्राविशेषेण तावदशादेशो भवति। यत्र तु त्रतसौ दृश्येते तत्र तावनुदात्तौ भवतः, तस्मात् तावन्निमितभावार्थं त्रतसोरितिवक्तव्यम्
। अथ त्रतसोरनुदात्तत्वं किमर्थम्, यावता लित्स्वर एव तयोरनुदात्तत्वं करिष्यति?
नैतदस्ति; न ह्रत्र लित्स्वरोऽस्ति, अनुदात्तस्यादेशस्य विधानात्। ननु च लितस्वरे कृत आदेशस्वरः क्रियते; यद्येवम्, लित्स्वरापवाद आदेशस्वरो विज्ञायेत, न चापवादविषयमनुत्सर्गोऽभिनिविशते?
तस्माद्यथा गोष्पदप्रमित्यत्र लिति पूर्वमनुदात्तभावो नास्तीति प्रत्तययस्वर एव भवति; तथेहापि स्यादिति त्रतसोरनुदात्तार्थ वचनम्। ततश्चैतदपि सर्वमनुदात्तं पदं भवति। ताविति वक्तव्ये त्रतसोरिति वचनं स्पष्टार्थम्
। गोषपदप्रमिति। "यावति विन्दरजीवोः" ३।४।३०
। "चर्मोदयोः पूरेः" ३।४।३१
। "वर्षप्रमाण ऊलोपश्चादन्यतरस्याम्" ३।४।३२
इति णमुल्, ऊलोपश्च॥
बाल-मनोरमा
एतदस्त्रतसोस्त्रतसौ चानुदात्तौ १९३७, २।४।३३
एतदस्त्रतसोः। "इदमोऽन्वादेशे" इत्यस्मादन्वादेशे अशनुदात्त इत्यनुवर्तते। तदाह--अन्वादेशेत्यादिना। अतोऽत्रेति। एतच्छब्दात्तसिल्, प्रकृतेरशादेशः। एतदोऽ"न्नित्येव सिद्धेऽनुदात्तार्थं वचनम्। नच लित्स्वरे सति शेषनिघातेन त्रतयसोरनुदात्तत्वं सिद्धमिति शङ्क्यं, लित्स्वरापवादेऽशोऽनुदात्तत्वे कृते लित्स्वराऽप्राप्त्या प्रत्ययस्वरेण त्रतसोरुदात्तत्वे प्राप्ते तद्विधानार्थत्वात्।


text:
प्रह्लाद कृत श्री हर्यष्टकम :-
Shree Hari astakam :-
हरिर्हरति पापानि दुष्टचितैरपि स्मृतः ।
अनिच्छयाऽपि संस्पृष्टो दहत्येव हि पावकः ॥
स गँगा स गया सेतुः स काशी स च पुष्करम् ।
जिह्वाग्रे वर्तते यस्या हरिरित्यक्षर द्वयम् ॥
वाराणस्यां कुरुक्षेत्रे नैमिशारण्य एव च ।
यत्कृतं तेन येनोक्तं हरिरित्यक्षर द्वयम् ॥
पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुन्यान्यायतनानि च ।
तानि सर्वाण्यशेषाणि हरिरित्यक्षर द्वयम् ॥
गवां कोटिसहस्राणि हेमकन्यासहस्रकम् ।
दत्तं स्यात्तेन येनोक्तं हरिरित्यक्षर द्वयम् ॥
ॠग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदोऽप्यथर्वणः ।
अधीतस्तेन येनोक्तं हरिरित्यक्षर द्वयम् ॥
अश्वमेधैर्महायज्ञैः नरमेधैस्तथैव च ।
इष्टं स्यात्तेन येनोक्तं हरिरित्यक्षर द्वयम् ॥
प्राण प्रयाण पाथेयं संसार व्याधिनाशनम् ।
दुःखात्यन्त परित्राणं हरिरित्यक्षर द्वयम् ॥
बद्ध परिकरस्तेन मोक्षाय गमनं प्रति ।
सकृदुच्चारितं येन हरिरित्यक्षर द्वयम् ॥
हर्यष्टकमिदं पुण्यं प्रातरुत्थाय यः पठेत् ।
आयुष्यं बलमारोग्यं यशो वृद्धिश्श्रियावहम् ॥
प्रह्लादेन कृतं स्तोत्रं दुःखसागर शोषणम् ।
यः पठेत्स नरो याति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥
॥ ॐ नमः भगवते वासुदेवाये ॥


text:
मारकर्मपरिवर्तो नामैकादशमः
Technical Details
XI
मारकर्मपरिवर्तो नामैकादशमः।
दोषाः प्रयोगान्तरायकराः। ते वक्तव्याः। तमधिकृत्य शास्त्रम्-
दोषाश्च षड्विबोद्धव्याश्चतुर्भिर्दशकैः सह॥४-१२॥
दोषाः षट्चत्वारिंशदित्यर्थः। अत आह। अथ खल्वित्यादि। केचिदिति प्रश्नः। काङ्क्षाकिमर्थगतेः। अथवा चिच्छब्दो न पठितव्यः। बहूनीति सामान्येनोक्ते विशेषजिज्ञासया प्रश्नः। कियद्रूपाणोति। तेषामित्याद्युत्तरम्। वक्ष्यमाणानि षट्चत्वारिंशदिति भावः। भाषमाणादिपदानि सर्वचर्याणामुपलक्षणानि। चिरेण प्रतिभानमुत्पत्स्यत इति चिरेण पारमितानां पूरणम्। ततश्चिरेणैव बोधिः स्यात्। इति चिरप्रतिभानदोषः॥
तदपि चेत्यादि। विक्षेप्स्यत इति। उद्धतं भविष्यति। अनुपायकुशलस्य क्षिप्रतरं तदुत्पत्तौ मानोत्पत्तेः। ततोऽन्यान् बोधिसत्त्वानवमन्यमानस्य नीचकुलेषूत्पत्त्या चिरेणैव बोधिः स्यादित्याशुप्रतिभानदोषः॥
जृम्भमाणा इति सदर्पकायप्रसाराः। हसन्त इति अट्टहासान् कुर्वन्तः। उच्चवग्घयन्त इति दर्पादुत्तिष्ठन्तः। इति कायकर्मवैगुण्यम्॥
विक्षिप्तचित्ता इत्यसमाहिता। अन्योन्यविज्ञानसमङ्गिन इति परैः स्मरयितव्याः। स्वयं तु स्मृतिं न प्रतिलप्स्यन्ते। भिन्नेष्वपीर्यापथेषूद्देशविस्मरणाद्वेति चित्तवैगुण्यदोषः॥
परस्परमित्यादि। उच्चग्घमाना इति परस्परमुच्चग्घयन्तः। विक्षिप्तचक्षुष इतस्ततः। विसामग्रीति यावतामागमने पुस्तकमाकृष्यते तावतामसमग्रतेत्ययोगविहितस्वाध्यायादिता दोषः॥
न वयमित्यादि पुनरपरमित्यतः प्राक्। चित्तोत्पादैस्तथा तथेति पूर्वोक्तम्। न निर्जायन्ते न निष्पद्यन्ते। इति वैमुख्यनिमित्तग्राहिता दोषः॥
पुनरपरमित्यादि तद्यथापीत्यतः प्राक्। विवर्ज्य चेतसा। उत्सृज्य कायवाग्भ्याम्। निर्याणं शिक्षापर्यन्तगमनम्। इति हेतुभ्रंशदोषः॥
तद्यथापीत्यादि तद्यथापीत्यतः प्राक्। पिण्डमाहारः। छोरयित्वा त्यक्त्वा। कवडं ग्रासम्। पत्रः पल्यसम्पत्समूहः। पलाशोपमप्रतिपन्न इति पलाशोपमेषु सूत्रान्तेष्वभियुक्ताः। दमयिष्यामः पञ्चेन्द्रियदमनात्। शमयिष्यामः चेतसो दमनात्। परिनिर्वापयिष्यामः पुनर्भवक्षयात्। कुशलमूलानामभिसंस्कारो निष्पादनानि तदर्थाः प्रयोगव्यापाराः। न च तैर्मन्तव्यमिति। तेषामात्मनश्चानुपलम्भादिति प्रणीतास्वादभ्रंशदोषः॥
तद्यथापीत्यादि तद्यथापीत्यतः प्राक्। प्रकाशमिति सालोकम्। उपनिध्यायेदिति पश्येत्। वर्णसंस्थान इति वर्णाकारौ। इत्युत्तमयानभ्रंशदोषः॥
तद्यथापीत्यादि तद्यथापीत्यतः प्राक्। केवलमात्मदमशमथमेवेति। संवर्णत इति वर्तते। इत्यपीत्यादि। प्रतिसंलयनं समाधिः। तदपि इत्येवम्। आत्मदमशमथार्थमेव संवर्ण्यते। इत ऊर्ध्वं इतीत्यादि सुगमम्। इति दृष्ट एवेत्यादि। दृष्टे धर्मे प्राप्ते जन्मनि। अनुपादायेति न किञ्चित्परिगह्य। नित्यकालमित्याबोधेः। सततं चैतत् प्रतिजन्मभावात्। समितं च प्रत्यहं भावादिति सततसमितम्। शेषं सुबोधम्। इत्युद्देशभ्रंशदोषः॥
इति प्रथमं दशकम्॥
तद्यथापीत्यादि तद्यथापित्यतः प्राक्। पलगण्डः सूत्रधारः। मेरुपृष्ठे सुदर्शनं नाम शक्रस्य सौवर्ण नगरम्। तन्मध्ये शक्रस्य वैजयन्तो नाम प्रासादः। प्रतिपार्श्वं योजनशतद्वयं सार्धम्। एकत्वेन योजनसहस्रम्। सूर्याचन्द्रमसोस्तु मेरोरर्द्धाद्वहिराकाशगामिस्फाटिकं वर्तुलं विमानम्। यथाक्रममेकपञ्चशत्पञ्चाशच्च योजनानि मध्यसूत्रेण। तन्मध्ये यस्तयोः प्रासादो बहुभूमेस्तदिह तयोर्विमानं वक्तव्यम्। तच्च वैजयन्तादतीवाल्पप्रमाणम्। निर्माणं विशेषवती क्रिया। उपनयन्ति प्रापयन्तीत्युपा[य]संमोहदोषः॥
तद्यथापीत्यादि। भगवानाह। तद्यथापीत्यतः प्राक्। लोके चक्रस्य प्रवर्तनात् चक्रवर्ती। तत्पुनश्चक्रमपौरुषमाकाशगामि सहस्रारं सनाभिकं सनेमिकं आयसं ताम्रं रौप्यं सौवर्ण वा यथायोगम्। वर्णो जाम्बुनदनिभः। संस्थानं द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणोपेतम्। तेजः सर्वमभिभूः प्रभावः प्रभामण्डलश्च। ऋद्धिः सम्पत्तिः। विशेषतः सप्तरत्नानि-चक्ररत्नं हस्तिरत्नं अश्वरत्नं परिणायकरत्नं गृहपतिरत्नं मणिरत्नं चेति। धन्धयति मोहयत्यपरिस्फुटत्वादल्पत्वाच्चेति धन्धकः। यस्माद्धेतोर्बोधिसत्त्वः समुदेति स बोधिसत्त्वसमुदागमः। अवाप्य लाभमात्रेण। समासाद्य श्रवणादिभिः। विवर्ज्य त्यक्त्वा। विवर्त्य पराङ्मुखीभूय। इति चक्रवर्तिसाधर्म्यान्निर्माणकायभ्रंशदोषः॥
भगवानाह। तद्यथापीत्यादि तद्यथापीत्यतः प्राक्। रसाः षट्। द्रव्यभेदात् परस्परसांकर्याच्च शतं भवति। ततः शतरसं भोजनम्। षष्टिकाः षष्टिरात्रेण पच्यन्ते तेषामोदानः षष्टिकोदनः। शकन्ध्वादिषु दर्शनात्पररूपम्। उत्सृज्य चेतसा। विवर्ज्य कायेन। इति शतरसभोजसाधर्म्यात् सम्भोगकायभ्रंशदोषः॥
तद्यथापीत्यादि प्राक् पुनरपरशब्दात्। गम्भीरं परमार्थशेखरत्वात्। प्रभास्वरं परमनिर्मलालोकत्वात्। इत्यनर्ध्यमणिरत्नस्य धर्माद्धर्मकायभ्रंशदोषः॥
इत ऊर्ध्वं गद्यद्वयेन भगवत्यां पञ्च विपर्यासाः प्रतिशे(षे)ध्याः (?)। पुनरपरमित्याद्येवमुक्ते इत्यतः प्राक्। बहूनि प्रतिभानानीति रूपादीनां सर्वाकारज्ञतापर्यन्तानां प्रतिभानानि। भगवत्यामसंविद्यमानत्वाच्चित्तविक्षेपकराणीति तत्तभ्दावप्रतिभानदोषः॥
एवमुक्त इत्यादि पुनरपरात् प्राक्। ये केचित् प्रज्ञापारमिता लिखितेति, असतीति, अक्षराणीति, अनक्षरेति वा मन्यन्ते सर्वं तन्मारकर्म। तथा हि न सा लिखिता अपगन्धादिविरहात्। नासती परमार्थसत्त्वात्। नाक्षराणि सर्वधर्माणामनक्षरत्वात्। नानक्षरा तन्निष्यन्दत्वादेषामक्षराणाम्। एभिरेव च तस्याः सूचनात्। एतान्येव च तेनार्थेनालम्ब्य तस्या अधिगमात्। तदेवं लिखनाभिनिवेशोऽसत्त्वाभिनिवेशोऽक्षराभिनिवेशोऽनक्षराभिनिवेशश्चेति चत्वारो दोषाः॥
पुनरपरमित्यादि। देशो मालवादिः। शतेन सहस्रेण वा संख्यातगृहोऽनाढ्यानां निवासो ग्रामः। सहस्रेण लक्षेण वा संख्यातगृह आढ्यानां निवासो नगरम्। नगरमेव च वस्तुभूयिष्ठं निगमः। मण्डलं काश्यादि जनपदः। तत्समूहो राष्ट्रम्। राजाध्युषितं नगरं राजधानी। आख्यानं गद्यकाव्यम्। गुल्मो घहाः(ट्टः?)। विशिखा रथ्या। शिविका याप्ययानम्। जीवितार्थाः परिष्काराः जीवितपरिष्काराः। इतिहासः पुरावृत्तम्। शेषं सुबोधम्। इति गन्तव्यादिनानार्थमनसिकारविक्षेपदोषः।
इति द्वितीयं दशकम्॥
पुनरपरमित्यादिना द्रष्टव्यराजादिमनसिकारविक्षेपदोषः॥
पुनरपरमित्यादिना प्राप्तव्याग्न्यादिमनसिकारविक्षेपदोषः॥
पुनरपरमित्यादि प्राक् पुनरपरात्। अन्तराया विघाताः। लाभश्चीवरादिप्राप्तिः। सत्कार आदरः। श्लोको यशः। तैरास्वाद उद्धर्षः। चित्तोत्पीडा चीवरादिविघातैः। इत्युत्पीडास्वाददौषौ॥
पुनरपरमित्यादि प्राक् पुनरपरात्। किञ्चापीति यद्यपि। उपायकौशल्यमिति येन हीनबोधौ न पतेदिति। उपायकौशल्यरहितस्य गम्भीरसूत्रान्ते अतन्मार्गणदोषः॥
इति ऊर्ध्वं वैधुर्याणि बाहुल्येन वक्तव्यानि। तानि धर्मभाणकेन सह धार्मश्रवणिकानां विसामग्री। धर्मस्य भान(ण)को वक्ता गुरुः। धर्मश्रवणं प्रयोजनमेषामिति धार्मश्रवणिकः शिष्यः। समग्रभावः सामग्री। विपर्यासात् विसामग्री। तत्रादौ पुनरपरवाक्यद्वयम्। किलासं कौसीद्यम्। बहुकृत्यता गृहिणाम्। सपि कौसीद्यमिति च्छन्दकिलासवैधुर्यम्।
ततः पुनरपरवाक्यद्वयम्। अन्तश इत्यधिकमेव लिखितुकामः। गतिमान् शब्दज्ञानात्। मतिमान् अर्थज्ञानात्। स्मृतिमान् उभयोर्धारणात्। क्षेप्स्यत इति कर्मे कर्त्तरिप्रयोगः। गमिष्यतीत्यर्थः। उदघटितज्ञः सामान्योक्ते विशेषज्ञानात्। विपञ्चितज्ञः किञ्चिदप्युक्तौ विशेषपरिज्ञानात्। अनभिज्ञः पदपरमः। स हि यदुच्यते तदेव जानाति नाधिकम्॥
इमानि चत्वारि वैधुर्याणि। च्छन्ददेशान्तरगमनवैधुर्यम्। उद्घाटितज्ञतेतरतावैधुर्यम्। अभिज्ञतेतरतावैधुर्यम्॥
तृतीयं दशकम्॥
पुनरपरमित्यादि आमिषं द्रव्यम्। तद्गुरुकबहुमानादस्येति आमिषगुरुकः। एवं लोभादिगुरुकः। यावता स्वयं वर्तते तावदिच्छतीति अल्पेच्छः। सन्तुष्टो अधिकानिष्टेः। प्रविविक्तो गृहस्थैरसंस्तुतत्वात्। इयता प्रव्रजितस्य दानाशक्तिरुक्ता। अर्थवा न दातुकाम इति सन्तमप्यर्थ गृहीमात्सर्यात्। इत्यामिषार्थितादानानार्थितावैधुर्यम्॥
पुनरपरमित्यादि पुनरपरात् प्राक्। श्राद्धो भविष्यति। ततः श्रोतुकामः शब्दतः। अवबोधु(द्ध)कामोऽर्थतः। अर्थ दातुकामः परित्यक्तुकाम इति निरक्षेपदानात्। धर्मभाणकस्तु न वक्ष्यति। अश्राद्धत्वात्, धनैरण(न)र्थिकत्वात्, धर्ममात्सर्याद्वा। इमानि त्रीणि वैधुर्याणि। श्राद्धेतरतावैधुर्य दानार्थिताग्रहणानर्थितावैधुर्य श्रोतुकामताधर्ममात्सर्यवैधुर्य च॥
पुनरपरमित्यादि। तानि सूत्राणीति यानि श्रोतुकामः। धर्मान्तरायो धर्मव्यसनम्। तदस्यास्ति पूर्वजन्मसद्धर्मप्रतिक्षेपादिति धर्मान्तरायिकः। तत्तया तभ्दावेन न सम्भविष्यन्ति न भविष्यन्ति। नावतरिष्यन्ति नान्यत आगमिष्यन्ति। अप्राप्तधर्मभाणिन इत्यप्राप्तधर्मभाणकस्य। प्रतिवाणी प्रत्याख्यानम्। इति सूत्रान्तरा[य]सम्भवतदर्थितावैधुर्यम्॥
पुनरपरमित्यादि। न श्रोतुकामो भविष्यतीति धर्मान्तरव्यग्रतया। अत इदं च्छन्दकिलासवैधुर्यादन्यच्छन्दवैधुर्यम्॥
ततः पुनरपरवाक्यद्वयेन मिद्धगुरुकच्छन्दिकतावैधुर्यम्॥
पुनरपरवाक्येन दुर्गतिदुःखभयाभ्दववैमुख्यदोषः॥
पुनरपरवाक्येन सुगतिसुखानामपि दुःखत्वाभ्दववैमुख्यदोषः॥
ततः पुनरपरवाक्येन एकाकिता पर्षद्गुरुकतावैधुर्यम्। अनुबन्धुकामता अनवकाशदानवैधुर्यम्। दुर्भिक्षादिदिग्गमनागमनवैधुर्यं च। तत्रैकाकितापर्षद्गुरुकतावैधुर्यान्तं चतुर्थं दशकम्॥
एकेन पुनरपरवाक्येन सभयदिग्गमनागमनवैधुर्ये॥
पुनरपरमित्यादि कुलावलोकनबहुकृत्यतया धार्मश्रवणिकानां प्रत्याख्यानदोषः॥
इति हीत्यादिना मारकर्मणां बाहुल्यं बुद्धाविवर्जनीयतां मारस्य च तेष्वभियोगकारणमाह। पुनरपरमित्यादि। श्रमणवेशागतेन मारेण संशयप्रक्षेपदोषः॥
पुनरपरमित्यादि। निर्मितभिक्षुसङ्घेन स्वयं बुद्धवेषेण मारेण गम्भीरधर्मचारिणां हीनबोधिव्याकरणदोषः॥
एवं सुभूत इत्यादिना आपरिवर्तान्ताच्चतुरोऽर्थानाह। मारमर्मणां बाहुल्यं तत्कारणं तेभ्यश्च विना तामल्पबुद्धित्वादिकम्। यथा च मारस्य तेष्वभियोगस्तथा सर्वबुद्धानां बोधिसत्त्वपरिग्रहेष्विति षट्चत्वारिंशदन्तरायाः॥
मारकर्माण्यते एवान्तरायाः। तद्द्योतकः परिवर्तस्तत्परिवर्तः॥
आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमानाम्नि पञ्चिकायां रत्नाकरशान्तिविरचितायामेकादशः परिवर्तः॥


text:
10a कारो दृश्यते ऋजुनैव क्रमेण । प्रतिपक्षोत्कर्षः किं न कथ्यते वक्रोक्त्या किं न ख्याप्यते वक्रीक्तिप्रधानत्वात् काव्यस्येति चेत् । यत्किञ्चिदेतत् । 20अशोकवनिकाचोद्यमिदम् ।
यदुच्यते काव्यशरीराव्यापकत्वात्, अनभ्युदयभागित्वाच्च विपक्षस्य प्रागुन्यासवर्णने विफल इति । तदसत् । कथं प्रतिपक्षोत्कर्षख्यापनपरं विपक्षवर्णनं प्राक्क्रियमाणं विफलं ना[म] । एवं हि प्राक्प्रतिपक्षनायकवर्णनम्, तेन च विपक्षनायकनिराकरणमितीदमपि प्रतिपक्षोत्कर्षार्थं क्रियमाणं विफलं स्यात् । अथ प्रतिपक्षोत्कर्षकथनार्थत्वात् ननु21 चैतत् प्रतिप[क्ष]वर्णनमपि प्रतिपक्षोत्कर्षख्यापनार्थत्वात् न मुघेति न कश्चिद् विशेषोऽन्यत्राभिनिवेशात् । तस्मात् काव्यशरीराव्याप्त्यनभ्युदयभागिनोऽपि विपक्षस्य प्राक् ग्रह[ण]स्तवौ न मुधैव, प्रतिपक्षोत्कर्षख्यापनार्थत्वात्, प्रतिपक्षवर्णनादिवदिति द्वयमपि साधु दृश्यतामिति ॥
यत् पूर्वं काव्यशरीरं त्रिविधोद्दिष्टं पद्यं गद्यं च मिश्रं चेति22 तत्रैता[वता] पद्यं निर्दिष्टम् । गद्यमधिकृत्याह—
न विद्यते पादः पादव्यवस्था यस्मिन्निति न पादो वा अपादः पादस्वभावो न भवती-


text:
Thursday, August 27, 2015
गृहं गृहं प्रति संस्स्कृतम्
Wednesday, August 26, 2015
26/08/2015
प्रधानमन्त्री शान्तिसन्धारणार्थं गुजरातवासिनः अध्यार्थयत्
जम्मूकश्मीरे एकःआतंकवादी व्यापादितः
भारत–सेशल्सदेशाभ्याम् पञच सन्धयः हस्ताक्षरिताः
संसदः प्रावृट्सत्रं पुनः आकारयितुं शक्यते–नायडूः।
श्रीमोदी आधारभूतसौविध्यसम्पर्कक्षेत्राणां स्थितिम् समैक्षत।
कश्मीरे गुप्तिस्थानात् विस्फोटसामग्रीजातम् अधिगतम्।
दूरवाग्विच्छेदवारणाय मोदिनाऽधिकारिणो निर्दिष्टाः।
हार्दिकपटेलः आरक्षिनिग्रहणाद् विमुक्तः।
रिजर्वबैंकेन कृषिऋणशोधावधिः शिथिलितः।
चीनेन मुख्यकुसीदमितिः अपचिता।
Tuesday, August 25, 2015
25/08/2015
•शासनेन लघूद्योगेभ्यः ऋणं सीमितम्
•कश्मीरः भारतपाकयोः द्विष्ठो विषयः-अमेरिका
•वैश्विकविपणौ ह्यः मान्द्यातिशयो दृष्टः
Monday, August 24, 2015
इति वार्ता:
Tuesday, August 18, 2015
इति वार्ता: 18/08/2015
प्रधानमन्त्री संयुक्तारबामीरातनेतृभिःसम्भाषणं व्यदधात्।
पाकातङ्कवादिनो नावेदस्याद्य मिथ्योक्तिपरीक्षणम्
प्रधानमन्त्री संयुक्तारबामीरातनेतृभिःसम्भाषणं व्यदधात्।वृष्टिषु प्रतिशतं दशमिता न्यूनता –जलवायुविभागः।CBSE द्वारा प्राक् चिकित्सकीयपरीक्षायाः परिणामाः घोषिताः।प्रवासि-समुदाय-समस्या-समाधानाय एकः कल्याणकोषः स्थापयिष्यते-मोदी।थायिलैण्डदेशे एकस्मिन् प्रबलविस्फोटे २७ हताः।पाकातङ्कवादिनो नावेदस्याद्य मिथ्योक्तिपरीक्षणम्
Monday, August 17, 2015
17/08/2015
इति वार्ता: 16/8/2015
Saturday, August 15, 2015
सर्वेभ्यः स्वातन्त्र्यदिनाशंसाः।
भारतस्येतिहासे सुवर्णाक्षरैः लिखितमस्ति तत् दिनम्।
एकसहस्र-नवशत-सप्तचत्वारिंशत् -1947-आगस्त् पञ्चदश -15-
आम् .... शताब्दैः अस्मद् राष्ट्रेण अनुभूयमानात् अपमानात् अस्वातन्त्र्यात् दास्यात् तस्मिन् दिने एव मोचनं लब्धम्।
एकेन दिनेन न , बहूनां महात्मानां बहुभिः वर्षैः कृतानां अश्रान्तपरिश्रमाणां , त्यागानां , बलिदानानां च फलत्वेन एव तत् सम्पन्नम्।
अद्य वयं स्वतन्त्राः - कुत्रापि गच्छाम:, किमपि पठामः, किमपि लिखामः, किमपि कार्यं कुर्मः , किं बहुना अस्माकं नेतारः के इति निश्चेतुं शक्नुमः च।
तादृश प्रजातन्त्रराष्ट्रे जीवामः यत्र प्रजाः एव शासनं कुर्वन्ति।
अस्मिन् पवित्रे मुहूर्त्ते स्वीयत्यागैः अस्माकं कृते स्वातन्त्र्यं दत्तवतां महात्मनां स्मरणम् अनुचितं नैव।
न..... अवश्यं करणीयमेव।
आश्चचर्यस्य विषयः यत् - यस्मिन् देशे वेदाः दृष्टाः रामायणादि धार्मिककृतयः रचिताः विविधानि शास्त्राणि जातानि ..., तत् राष्ट्रं कथं विदेशीयानां करालहस्तेषु प्राप्य निष्पीडिता ? इति ।
तस्य उत्तरं तु अस्माकम् इतिहासः कथयति , यस्मिन् देशे ".समानी व आकूतिः समाना हृदयानि नः " एवं जपः आसीत् तस्मिन्नेव देशे असमता प्रसृता।
वर्णन वर्गेण जात्या च भिन्नाः जनाः परस्परं कलहं कृतवन्तः।
यत्र भिन्नो वेषः भिन्ना भाषा भिन्नं रूपमपि सोदरत्वेन जीवनं कृतवन्तः तत्र परस्परं स्पर्धां जनयितुं परदेशीयैः अधिकप्रयत्नः न करणीयः जातः। अस्माकं संस्कृतेः संस्कृतस्य च दुर्व्याख्यानं कृत्वा जनानां अधिकारिणां च मनस्सु द्वेषविषं प्रसारयितुं ते शक्तवन्तः।
ये व्यापारं कर्तुं आगतवन्तः ते क्रमशः शासनम् आरब्धवन्तः ।
लघूणां राज्यानां प्रखण्डानां च उपरि ते कियता सारल्येन स्वीयाधिपत्यं स्थापितवन्तः।तेषां सकाशे भय ङ्कराणि आयुधानि स्यु: I
तथापि भारतस्य लघुतमराज्यादपि लघुतरस्य इङ्गलण्ड् देशस्य जनाः अस्मान् शताब्दान् यावत् शासनं कृतवन्तः इत्यत्र अस्माकं अनैक्यमे कमेव कारणम्।
यदा तेषां कापट्यं सर्वैः ज्ञातं तावता बहुविलम्बः जातः।
तथापि केषुचित् स्थानेषु विदेशीयान् विरुध्य समरा: जाताःएव।
झान्सी राणी, राजगुरु, इत्यादीन् आरभ्य बालगङ्गाधरतिलकः , महात्मागान्धी इत्यादीन् यावत् कति वीरपुरुषाः महिलाश्च स्वजीवनं तृणवत्कृत्वा ".इदं न मम राष्ट्राय स्वाहा इति जपन् स्वजीवनार्पणं कृतवन्तः "।
कालः परिवर्तितः । अधुना भारतं सशक्तं जातं । निष्कामकर्मिणां नेतृजनानां निरन्तर आत्मसमर्पणेन भारतं लोकस्य पुरतः उत्कर्षं आप्नोत् ।
भारतस्य लोकगुरुत्वं पुनरानयन्निव अधुना लोकाः अस्मान् वीक्षयन्तः सन्ति।
योग -आयुर्वेद - वेदान्तादिशास्त्राणि संस्कृतभाषा सर्वं नवजागरणं प्राप्नुवत् अस्ति ।
समन्वयस्य... शान्तेः आत्मसाक्षात्कारस्य च शास्त्रं तदनुयुक्तां संस्कृतिं च लोकः अङगीकरोति अनुकरोति च।
आम् ...महामनीषिणां क्रान्तदर्शनमिव अयं शताब्दः भारतस्य एव । वयं निश्चयेन अग्रे सरामः।
तदर्थं स्वर्गीय अब्दुल्कलामादि पथदर्शकानां दिग्दर्शम् अस्मभ्यं लब्धमेव।
किन्तु अस्माभिः जागरूकैः भाव्यम् । शताब्दानां दास्ये अस्मान् पातयन्ती वर्ग -वर्ण -भेदचिन्ता कुत्रचित् शक्तिम् आप्नुवन्ति किल ? अस्य निवारणं अस्माकं युवशक्तेः कर्तव्यं।
वयं तादृश वटवृक्षस्य शाखाः स्मः यस्य मूलानि सनातनतत्वानि काण्डं तु शास्त्रं च।
तद् कदापि न विस्मरेम। अनेकेषां बलिदानेन प्राप्तं स्वातन्त्र्यं संरक्षितुं वयं प्रतिज्ञां कुर्मः।
बाह्य- आभ्यन्तर आतङ्कान् विरुध्य राष्ट्रशरीरं संरक्षितुं वयं सन्नद्धाः भवेम।
तदर्थं ".इदं न मम 'राष्ट्राय स्वाहा इति मन्त्रं प्राणेषु स्वायत्तीकुर्मः ।
सङ्कुचितात् महत्तां प्रति वर्धयेम अस्माकं पुण्यजन्म । राष्ट्रपुनर्निमाणाय समर्पयेम स्वजीवान्।
जयतु भारतं .... वन्दे मातरम्....
नमस्ते।
लिबि पुरनाट्टुकरा
15/08/2015
दतियायां कारगिलं दिवंगतानां परिजनानां सम्मानम्
भोपाल:- स्वतंत्रता दिवसस्य अवसरे दतियायां कारगिल युद्धे दिवंगता: योद्धानां परिजना: सम्मानिता: भविष्यन्ति। एतेन सह एव मीसाबंदिन: अपि सम्मानिता: कारयिष्यन्ते। स्वास्थ्यं मंत्री डॉ. नरोत्तम मिश्र: उक्तवान् यत् देशस्य सीमानां रक्षां कुर्वन्त: प्राणं बलिदानं कुर्वाणा: दिवंगतानां परिजना: विशेषा: सम्मानस्य योग्या: सन्ति। एतादृशान् परिजनान् सार्वजनिकं सम्मानं मिलिष्यति। मंत्री डॉ. नरोत्तम मिश्र: स्वतंत्रता दिवसे जिला पुलिस लाइन दतियायां ध्वजारोहणं करिष्यन्ति।स्वतंत्रता दिवसे दतियायां वृक्षारोपणम्, राष्ट्रभक्ति: गीतं च भजनं संध्याया: आयोजनम् अपि क्रियते। प्रख्याता गायिका सुश्री अनुराधा पौडवालस्य गायनम् अपि भविष्यति।
नदीं सरस्वतीं पुनरुज्जीवयति
Friday, August 14, 2015
प्रधान वार्ता: (इति वार्ता:)
असमे ८आतङ्कवादिनो निगृहीताः
व्यापमवञ्चनाकाण्डे ६इतरप्राथमिक्यः।
जम्मूकश्मीरे हस्तगोलकानां विस्फोटात् १०जनाः मृताः।
मुम्बईउच्चन्यायालयेन मैगी–इति खाद्यपदार्थे निर्धारितप्रतिबन्धः समाप्तः।
•प्रकीर्णविपणौ मुद्रास्फीतिः अपचिता।
•चीने भाण्डागारविस्फोटे सप्तदश मृताः।
•गालक्रिकेटनिकषे भारतं सुदृढम्।
Wednesday, August 12, 2015
13/08/2015
मम कुदुम्बं ललित मोदितः धनं न स्वीक्रितम् -सुषमा
अलीराजपुरं मण्डलं हरिताक्रान्तः
12/08/2015
ATM द्वारा व्याज धनस्य निर्व्यपनम्
Friday, August 7, 2015
विदेशेषुसंस्कृतं
जर्मन् दॆशॆ१४ विश्वविद्यालयेषु संस्कृतभाषा पाठयन्ति254 छात्राः 34 राष्ट्रेभ्यः classical and modern Indology नाम कोर्स पठन्ति
स्मार्ट सिटीत:
Wednesday, August 5, 2015
5/8/2015
चेन्नै नगरे केन्द्रियविद्यालय-परिसरे शिक्षक-कार्यशालासंस्कृतभारती, केन्द्रियविद्यालयः च इति आभ्यां परस्पर-समाश्रये संस्कृतशिक्षकशिल्पशाला संपन्ना । अस्यां १०० विद्यालयस्य तथा बालभारती शिक्षकाः भागमवहन् । उद्घाटनसत्रे भाषमाणः संस्कृताभिमानी केन्द्रियविद्यालयस्य प्रांशुपालः श्रीवैद्यलिङ्गः संस्कृतभाषायाः महत्त्वं नितराम् अश्लाघत । संस्कृतभारत्याः पक्षतः मुख्यातिथिः आसीत् उत्तरतमिळ्नाडु-प्रान्तकार्यदर्शी श्रीहरीन्द्रः । सः कार्यक्रमस्य मुख्योद्धेशम् उपस्थाप्य समाजे संस्कृतभाषायाः अनिवार्यताम् उक्त्वा सर्वान् संस्कृत-प्राचारकार्ये योजयितुं प्रार्थयत ।
विद्यालय-अध्यापकेभ्यः चालिते सत्रे हिन्दु-विद्यालयस्य प्रमुख-अध्यापकौ श्रीवासन् तथा श्रीराजा च संस्कृत-पाठने कथं पुरातन-शैल्या सह आधुनिक-पाठन-पद्धतिः आनेतुं शक्या इति सन्दर्शिनी-माध्यमेन उपस्थापितवन्तौ । उत्तरतमिळ्नाडु-बालभारती-प्रमुखा श्रीमतीविजी आदर्शशिबिरं परिचायितवती । आगस्ट्-मासे संपत्स्यमाने बालोत्सवे प्रमुख-अध्यापकानां दायित्वं कार्यशालायाम् अस्यां उद्घोषितम् । महासम्मेलने अध्यापकानां योगदानस्य अनिवार्यता तथा तेषां भागग्रहणं विशदतया चर्चितम् । समारोपसत्रस्य आध्यक्षं वहता उत्तरतमिळ्नाडु-उपाध्यक्षेण श्रीरामचन्द्रवर्येण पाठनं वैभवरीत्या कर्तुं मार्गाः उपस्थापिताः । शिक्षकेभ्यः प्रमाणपत्रं वितीर्य सुष्ठु निरूढा इयं कार्यशला प्रतिवर्षम् अनुवर्तेत इति सङ्कल्पेन अवसानं याता ।


text:
॥ रेणुकास्तवराजस्तोत्रम् कौलार्णवे भैरवोक्तम् ॥
श्री गणेशाय नमः ।
सदाशिवं नमस्कृत्य उमां दुर्गां गणेश्वरम् ।
वक्ष्यामि रेणुकास्तोत्रं भुक्ति-मुक्ति-फलप्रदम् ।
गुप्तप्रकट-सिद्धानां योगिनी चक्र-पादुकाम् ।
नमामि शिरसा नाथं काल कौलेश्वरं प्रभुम् ॥
आनन्द-पीठ-मध्यस्थमानन्द-परवेष्टितम् ।
प्रणम्य च कुलानन्दं ज्ञानानन्द-प्रकाशकम् ॥
अक्षरं क्षरमाद्यन्तं प्रकृतिं पुरुषं परम् ।
तं वन्दे सच्चिदानन्दमेकवीरं सशाम्भवम् ॥
सिंहपर्वतमासीनं देवदेवेश्वरोत्तमम् ।
तत्रस्थञ्च सुरवासिनमात्रेयं ब्रह्मवादिनम् ॥
अनुसूया वरं प्राप्तं पुत्रस्नेहेन वत्सलाम् ।
यत्र योगीश्वरो विष्णुः सम्भविष्यत्वयोनिजाम् ॥
नानाभोगसमाकीर्णं क्रीडते प्रमदादिभिः ।
मदिरानन्दचैतन्यं ज्ञानानन्दप्रबोधकम् ॥
जमदग्नेस्तु या भार्या रेणुका नाम विश्रुता ।
राममातेति विख्याता त्रिषु लोकेषु विस्तृता ॥
दत्तात्रयो महात्माऽसौ नागपिङ्गलपूर्वकम् ।
रेणुकायाः विनिक्षिप्तं सद्भावं बीजमुत्तमम् ॥
माया बीजेन संयुक्तं महापीठोद्भवं शुभम् ।
तत्रस्था शाम्भवी शक्तिः सोमया च कुलान्वया ॥
कुलाकुलविभागेन वाम-दक्षिण-सञ्ज्ञकम् ।
सन्तानं त्रिः प्रकारं चतुः सिंहासने सदा ॥
क्रमपीठेः सदा युक्तं द्वीप-द्वीपान्तरे स्थितम् ।
पञ्चाशद्वर्णभेदेन मन्त्रयन्त्राणि वै स्थितम् ॥
चतुष्कं पञ्चकं षट्कं चतुष्कं पञ्चकन्त्रिकम् ।
वषट्कारः समुत्पन्नः कौमार्या बटुकाद्वयः ॥
षड्भिः चक्रैस्तु वै देव्याः श्रीकण्ठाद्याश्चैव भैरवाः ।
श्रिया क्रमेण संयुक्ता चतुःषष्ठ्यास्तु देवताः ॥
ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा ।
वाराही च तथेन्द्राणी चामुण्डा च शिवोद्भवा ॥
प्रयोगे वारुणं कौलं आदावाह्य जयन्तिका ।
चरत्रिकं प्रतञ्चैव देवी कोष्ठेन चाष्टधा ॥
माहेन्द्री च तथाग्नेयी याम्यां नैऋत्य वारुणी ।
वायव्यां हि च कौवेरी ईशान्यां दिव्ययोगिनी ॥
उड्यायनी जलन्धरी कामरूपा च या स्थिता ।
कौलार्णवे स्थिता या च मन्त्रे चक्रे तु या स्थिता ॥
प्रसन्ना प्रकटा चैव सहजा कुलजादयः ।
क्षेत्रपालाश्च दिक्पाला वेतालाश्चैव राक्षसाः ॥
पिशाचा गणगन्धर्वा शाकिनी डाकिनी तथा ।
ख़ेचरा भूचराश्चैव पातालाश्चान्तरिक्षगाः ॥
नानारूपधरा सर्वे बलिपूजाभिकाङ्क्षिणः ।
अधिकारस्वरूपेण विचरन्ति महीतले ॥
क्रीडते योगिनी वृन्दं क्षेत्रमातृगृहे स्थितम् ।
केचिद् गायन्ति नृत्यन्ति पूजयन्ति स्तुवन्ति च ॥
हसन्ति किलकिलायन्ति गर्जयन्ति महाबलाः ।
मातृपादोद्भवा सर्वे मातृमण्डलसंस्थिता ॥
तन्मध्ये शाम्भवी शक्तिर्रेणुका सुरपूजिता ।
श्रावण्यश्चैव शाक्तेयमष्टव्या शाम्भवीपदम् ॥
तेन सा शाम्भवी प्रोक्ता हकाराद्धि कलास्मृता ।
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरः शिव एव च ॥
मालाबीजसमुत्पन्ना सा शक्तिर्रेणुका मता ।
नमोऽस्तु ते महादेवि महामाये नमोऽस्तु ते ॥
नमोऽस्तु ते वीरभद्रे वीरमात्रे नमोऽस्तु ते ।
राममात्रे नमस्तुभ्यं त्रिषु लोकेषु पूजिता ॥
नमोऽस्तु कुलकौलेशि नमोऽस्तु ज्ञानभैरवि ।
नमोऽस्तु ज्ञानगे सर्वे सर्वेश्वरि नमोऽस्तु ते ॥
रामेश्वरि नमस्तुभ्यं कामेश्वरि नमोऽस्तु ते ।
भद्रकालि नमस्तुभ्यं कामेश्वरि नमोऽस्तु ते ॥
जमदग्निप्रिये शुभ्रे रेणुके त्वां नमोऽस्तु ते ।
चैतन्यविग्रहे नित्ये व्यापके त्वां नमोऽस्तु ॥
त्रैलोक्यव्यापिनी देवी विष्णुमाये नमोऽस्तु ते ।
शङ्कर-प्रेमपात्रत्वं पार्वति त्वां नमोऽस्तु ते ॥
हरकायार्द्धवासित्वं शङ्करि त्वां नमोऽस्तु ते ।
भक्तिप्रिये महाशुभ्रे मालिनि त्वां नमोऽस्तु ते ॥
पञ्चमुद्रे महामुद्रे भूतपञ्चकमुद्रिते ।
महामुद्रात्मिके शान्ते रेणुकायै नमोऽस्तु ते ॥
सद्भावबीजमुत्पन्नं भावेन तव संस्थितम् ।
स्वात्मभावात्मजात्मस्था रेणुकायै नमोऽस्तु ॥
स्वच्छन्दविहरिणी शक्तिः स्वच्छन्देन च संस्थिता ।
स्वच्छन्दोन्मत्तमातङ्गी रेणुकायै नमोऽस्तु ते ॥
प्रमत्ते मदिरानन्दे मदिरानन्दविग्रहे ।
चिद्रुपे परमानन्दे रेणुकायै नमोऽस्तु ते ॥
जगद्बीजे जगद्रूपे जगद्भूते जगन्मये ।
जगन्माते जगन्मातः रेणुकायै नमोऽस्तु ते ॥
वैष्णवी विष्णुमाया त्वं मोहितं सचराचरम् ।
वाञ्छितार्थप्रदादेवि तां वन्दे रेणुकामहम् ॥
स्वच्छन्दभैरवीचण्डे मातङ्गी मत्तरूपिणी ।
योगिनीवृन्दमध्यस्थे एकवीरे नमोऽस्तु ते ॥
ब्रह्मवैकुण्ठरुद्राद्या मुनीन्द्राः सिद्धकिन्नराः ।
त्वत्पदं पूजयन्तीह मातृपीठे नमोऽस्तु ॥
त्वं परा त्वं च पश्यन्ती मध्यमा त्वं च वैखरी ।
ऋग्यजुः सामाथर्वाणि शब्दब्रह्मात्मिके नमः ॥
यज्ञविद्या त्रिसन्ध्या त्वं वेदगर्भा सुरेश्वरि ।
गङ्गा गया च गायत्री मातापुरनिवासिनी ॥
त्वं स्वाहा त्वं स्वधा चैव पञ्चयज्ञमहामख़े ।
यस्य जाति द्विजेन्द्राणां मातृलिङ्गमहेश्वरि ॥
त्वं च काली महाकाली महालक्ष्मी सरस्वती ।
त्रिपुरा त्वरिता त्वं च रेणुकायै नमोऽस्तु ते ॥
कपालिनी कालिकात्वं भैरवी त्वं चाम्बिका ।
माहेन्द्री त्वं विशालाक्षी रेणुकायै नमोऽस्तु ते ॥
क्षेत्रजा पीठजा त्वं च मन्त्रजा त्वं कलाम्बिके ।
प्रसन्ना प्रकटा त्वं च सहजा त्वं च रेणुके ॥
वामे ज्येष्ठे च रौद्रे च मालिनी मन्त्रयोगिनी ।
वेद सिद्धान्तयानित्यं तां वन्दे रेणुकामहम् ॥
सुरज्येष्ठे सुरानन्दे सर्वदेवमयी शिवे ।
सच्चिदानन्दचिद्रूपे विश्वेश्वरि नमोऽस्तु ते ॥
पीठक्षेत्रे श्मशाने च क्रीडते वृन्दभैरवी ।
चत्वारि योगिनी वृन्दे रेणुकायै नमोऽस्तु ते ॥
चतुःषष्ठिस्तु योगिन्याः सिद्धसङ्घट्टमेलके ।
मातृमण्डलमध्यस्थे रेणुकायै नमोऽस्तु ते ॥
मन्त्रयन्त्रकुलाद्ये तु कुलकौलेश्वरि शिवे ।
ज्ञानानन्दसुरापूर्णे रेणुकायै नमोऽस्तु ते ॥
चतुरष्टकपीठा त्वं माया सा चण्डिका मता ।
बिन्दु-नाद-कला-ज्योतिः शिवशक्तिः सुशाम्भवी ॥
पञ्चबीजसमायुक्ता पञ्चप्रणवसम्भवा ।
उकारविग्रहा शक्तिः समया चञ्चलाम्बिका ॥
कौलान्वयसमुद्भूते कौलिकान्वयपूजिते ।
भारती चैकवीरा त्वं कुलकौलान्तरालिनी ॥
राजराजेश्वरी त्वं च सिंहे चण्डेश्वरी मते ।
स्वच्छन्दा श्रीभवा प्रोक्ता सा शक्तिर्मातृमण्डले ॥
आदि सूत्रक्रमैर्युक्तं मध्यसूत्रं तथैव च ।
संवर्त्तमण्डलान्तस्थे वीरमात्रे नमोऽस्तु ते ॥
कुलावलिमथा वृक्षा अम्बा श्रीनाथपादुका ।
अकृष्टकेतकि त्वं च कुब्जे चण्डि नमोऽस्तु ते ॥
दूती बटुककौमार्या भैरवी क्षेत्रपालका ।
सिद्धसङ्घट्टयोगिन्यां क्रीडते मातृमण्डले ॥
योगिनी पीठमध्यस्थं महापीठं सशाम्भवम् ।
एकवीराक्षरं ब्रह्म सूरसिद्धालयं परम् ॥
हंसपर्यङ्कमारूढं त्रिकोणं बीजपूरकम् ।
एकवीरामिदं बीजं वाग्भवं परमेश्वरम् ॥
त्रिबीजं बाणसंयुक्तं त्रिशट्कोष्ठदले स्थितम् ।
तन्मध्ये शाम्भवी बीजमेकवीरं चिदात्मकम् ॥
त्रिकोणान्येकबीजञ्च मायाबीजेन वेष्टितम् ।
आनन्द कन्दकल्लोलं हसन्तं मातृमण्डलम् ॥
ब्रह्मा विष्णुर्महादेव इन्द्राद्याश्चैव देवता ।
यद्बीजं मातृपीठस्थं शाम्भवं तं नमाम्यहम् ॥
अकारस्याष्टमं बीजं शिवशक्तिसमन्वितम् ।
तन्मध्ये वस्तुनिष्क्रान्तं एकवीरं सशाम्भवम् ॥
हृदिमध्ये स्थितं पद्मं हृदि पद्मं सकर्णकम् ।
तन्मध्ये वस्तुनिष्क्रान्तमेकवीरं सशम्भवम् ॥
सर्वनारीशुभत्वञ्च कूटस्थं बीजमव्ययम् ।
हकरार्धकुलधरमेकवीरे नमोऽस्तु ते ॥
नित्यक्लिन्ने मदद्रावे प्राणजीवात्मसञ्ज्ञके ।
हृल्लेख़े सच्चिदानन्दे विश्वेश्वरि नमोऽस्तु ते ॥
कुलपङ्कजमार्तण्डे हंसाक्षे प्राणधारिणी ।
चैतन्यविग्रहे नित्ये रेणुकायै नमोऽस्तु ते ॥
कदम्बगोलकाकारे ब्रह्मरन्ध्रविलम्बिनी ।
सूक्ष्मसूक्ष्मान्तरे नित्ये रेणुकायै नमोऽस्तु ते ॥
केन्दुः स्रवलित शक्तिः षट्चक्रक्रमभेदिनी ।
ब्रह्मरन्ध्रे विनिष्क्रान्ते रेणुका व्योममण्डले ॥
लिङ्गत्रयान्ते निष्क्रान्ते शून्ये नादविनिग्रहे ।
निरालम्बे निराभासे रेणुकायै नमोऽस्तु ते ॥
नाभिमूलेषु या शक्तिः कुण्डिल्याः सर्परूपिणी ।
षट्चक्रविन्दुनादान्ते रेणुका व्योममण्डले ॥
इडा पिङ्गलमध्यस्थे ब्रह्ममार्गप्रवाहिनी ।
मृणालतन्तुरूपेण हिमांशु नित्यं चिदाम्बिके ॥
द्वासप्तति-सहस्राणि नाडी वृन्दानि चालयेत् ।
सोम-सूर्याग्निभिन्नेऽसि चिद्रूपे परमामृते ॥
शशिकोटि समाभासे अवसीः ब्रह्ममण्डले ।
अचले सर्वभूतस्थे राममात्रे नमोऽस्तु ते ॥
अन्तःकरणसम्बन्धि नाडीयन्त्रप्रवाहिनी ।
प्रणवात्मक हः सम्यक् हृत्प्रष्ठे प्रतितिष्ठति ॥
आधारे नाभि मध्यस्थे हृत्पद्म-कण्ठ-तालुके ।
प्राणस्यान्तर्गते सूक्ष्मे षोडश चैव रेणुके ॥
स्थानत्रयविनिष्क्रान्ते मात्रात्रयविनिष्ठिते ।
मातृकेत्येकवीरे च व्योमातीते परात्परे ॥
पीठस्थे पीठमध्यस्थे मायातीत-परात्परे ।
हङ्कारार्धकलापूर्णे रेणुकायै नमोऽस्तु ते ॥
त्वया विनैकभेदेन व्यापितं सचराचरम् ।
इच्छा-ज्ञान-क्रिया-शक्ति रेणुकायै नमोऽस्तु ते ॥
गिरिमध्ये तथारण्ये मेरुमध्ये हिमाचले ।
नन्दा कात्यायनी दुर्गे रेणुकायै नमोऽस्तु ते ॥
स्वर्गपातालमर्त्येषु विचरन्ती त्वनेकधा ।
प्रचण्डयोगिनी चण्डे एकवीरे नमोऽस्तु ते ॥
तेजोमण्डलदुर्धर्षे सूर्यकोटि-समप्रभे ।
दुर्निरीक्ष्ये दुराधारे एकवीरे नमोऽस्तु ते ॥
ऐं बीजं व्यापितं येन वज्रेयं सचराचरम् ।
त्रैलोक्यं क्षोभयन्तीं त्वा मायाबीजेन रेणुकाम् ॥
त्वमेव परमं जाप्यं त्वमेव परमं तपः ।
त्वमेव परमं ज्ञानं रेणुकायै नमोऽस्तु ते ॥
त्वं माता त्वं पिता भ्राता त्वं सखा त्वं गुरुप्रभुः ।
त्वमेव जगतां धात्री त्राहि मां भक्तवत्सले ॥
अधर्मः कुरु ते धर्म धनवान् धनमीश्वरि ।
अजातिः कुरु ते जातिस्त्वयाज्ञा परमेश्वरि ॥
अपवित्रं पवित्रेयं कुरुषे त्वं सदाम्बिके ।
त्वमेव परमं तीर्थं त्रैमूर्तिस्त्वं जगन्मये ॥
जातिभ्रष्टा कुलभ्रष्टा व्रतभ्रष्टा च ये नराः ।
एकवीराप्रसादेन शुद्धास्ते नात्र संशयः ॥
द्विजाति म्लेक्ष पर्यन्तं पापं यः कुरुते नरः ।
तत्सर्वं दह्यते क्षिप्रं रेणुकादर्शनेन तु ॥
वर्णावर्णो न तस्यास्ति त्वन्मार्गे ये यथेरितम् ।
तीर्थं भूतासि मातङ्गी रेणुकायै नमोऽस्तु ते ॥
विरजे रजनीमूर्ते निर्धूते धूतकल्मषे ।
त्रैलोक्य पावनि पुण्ये एकवीरे नमोऽस्तु ते ॥
समनो घ्राणाङ्घ्रि पाणिश्च दद्रुस्फोटकमेव च ।
दारिद्र्य-दुःख-रोगघ्नीं तां वन्दे रेणुकामहम् ॥
कल्पद्रुम-समाख्याता चिन्तामणि-विभूषिता ।
रेजनाः किं पश्यन्ति रेणुकां कामधेनुकाम् ॥
धर्मार्थकाममोक्षाणां पुरुषाणां चतुर्विधाम् ।
एकवीराप्रसादेन सिध्यन्ते नात्र संशयः ॥
सर्वं तीर्थाभिषेकं तु सर्वयज्ञफलं लभेत ।
आषाढे चैव कार्तिक्यां रेणुकादर्शनेन तु ॥
पृथिव्यां यानि तीर्थानि समुद्रा सरितानि च ।
एकवीरा परं नास्ति सद्यः प्रत्ययकारकम् ॥
कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे यः पश्यन्तीह रेणुकाम् ।
न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ॥
श्रीसिंहामलकं देव देवदेवेन सेवितम् ।
मुक्तिगता समासाद्य द्विसप्ततिचतुर्मुखाः ॥
देवदेवो तथा रुद्रः सम्भेदो भास्करालयम् ।
तोयं मेरुस्तडागस्य सद्यः पापहराणि षट् ॥
कुरुक्षेत्रे सकृत्तीर्थे राहुग्रस्ते दिवाकरे ।
प्रयागं च सदातीर्थं गया गङ्गा च रेणुका ॥
आधारभूतनिलयो ललनारूपधारिणी ।
क्षुधा तृषा च दुःखघ्नीं तां वन्दे रेणुकामहम् ॥
ये पश्चिमास्तु ये सिद्धा पूर्वायै ये च संस्थिताः ।
एकवीरा परं बीजं शाश्वतं पदमव्ययम् ॥
मायाबीजेन या प्रोक्ता हङ्कारार्द्धकलास्मृता ।
सा योनिः सर्वमन्त्राणां सा शक्तिः रेणुका स्मृता ॥
किं तस्य बहुभिर्मन्त्रैर्वेदसिद्धान्तविस्तरैः ॥
एकवीरामहामन्त्रं सर्व-काम-फलप्रदम् ॥
मूलमन्त्रमिदं प्रोक्तं हंसभेदेन संस्थितम् ।
स साक्षाद् भैरवे प्रोक्तमेकवीरं परात्परम् ॥
शिवशक्तिमिदं बीजं रेणुकामिदमव्ययम् ।
सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये पवित्रं पापनाशनम् ॥
य इदं पठते नित्यं त्रिसन्ध्यं श्रद्धयान्वितम् ।
आयुरारोग्यमैश्वर्यं पदं निर्वाणमाप्नुयात् ॥
अचलां श्रियामाप्नोति पुत्रदारादि सम्पदाम् ।
भुञ्जते विपुलान्भोगान् त्रैलोक्यं मोहयेद्ध्रुवम् ॥
एकवीरा इदं बीजं त्रैलोक्ये यः पठेन्नरः ।
ऐश्वर्यं लभते राज्यं वागैश्वर्यं च जायते ॥
दुर्वृत्तानामशेषेण तथा दुःस्वप्नदर्शने ।
रक्षोभूत-पिशाचेभ्यो ग्रहपीडां व्यपोहति ॥
रेणुकापरमं स्तोत्रं ये जपन्ति च मानवाः ।
प्राप्नुयात्परमां सिद्धिमणिमादि गुणाष्टधाम् ॥
मातापुरस्थिता देवी मातृपीठोद्भवा शिवा ।
महादेवेन संस्तुत्य भुक्ति-मुक्ति-फलप्रदाम् ॥
रेणुकाया इदं स्तोत्रं पठिष्यति दिने दिने ।
स गच्छेत् परमं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः ॥
इति श्रीकौलार्णवे श्रीभैरवप्रोक्तं रेणुकास्तवराजस्तोत्रं सम्पूर्णम् ।
॥ श्री रेणुकार्पणमस्तु ॥
Encoded and proofread by Kaushal S. Kaloo kaushalskaloo at gmail.com
BACK TO TOP
% Text title : reNukAstavarAja stotram
% File name : reNukAstavarAja.itx
% itxtitle : reNukAstavarAjastotram (bhairavoktam kaulArNavAntargatam)
% engtitle : Renuka Stavaraj Stotram Kaularnava
% Category : stavarAja, devii, reNukA
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% SubDeity : reNukA
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Kaushal S. Kaloo kaushalskaloo at gmail.com
% Proofread by : Kaushal S. Kaloo kaushalskaloo at gmail.com
% Description-comments : kaulArNave bhairavoktam from shrIreNukAtantram, Pitambarapeeth, Datia
% Indexextra : (Kularnavatantra)
% Latest update : May 18, 2013
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
अथ द्वितीयोऽध्यायः | साङ्ख्ययोगः
सञ्जय उवाच |
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् |
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ BG : 2-1 ॥
श्रीभगवानुवाच |
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् |
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥ BG : 2-2 ॥
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते |
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥ BG : 2-3 ॥
अर्जुन उवाच |
कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन |
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥ BG : 2-4 ॥
गुरूनहत्वा हि महानुभावान्
श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके |
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥ BG : 2-5 ॥
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः |
यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ BG : 2-6 ॥
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः |
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ BG : 2-7 ॥
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्
यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् |
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ BG : 2-8 ॥
सञ्जय उवाच |
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप |
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ BG : 2-9 ॥
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत |
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ BG : 2-10 ॥
श्रीभगवानुवाच |
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे |
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ BG : 2-11 ॥
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः |
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ BG : 2-12 ॥
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा |
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ BG : 2-13 ॥
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः |
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ BG : 2-14 ॥
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ |
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ BG : 2-15 ॥
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः |
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ BG : 2-16 ॥
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् |
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥ BG : 2-17 ॥
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः |
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥ BG : 2-18 ॥
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् |
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ BG : 2-19 ॥
न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः |
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ BG : 2-20 ॥
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् |
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥ BG : 2-21 ॥
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि |
तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ BG : 2-22 ॥
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः |
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ BG : 2-23 ॥
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च |
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ BG : 2-24 ॥
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते |
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ BG : 2-25 ॥
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् |
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥ BG : 2-26 ॥
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च |
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ BG : 2-27 ॥
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत |
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ BG : 2-28 ॥
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन-
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः |
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ BG : 2-29 ॥
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत |
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ BG : 2-30 ॥
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि |
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ BG : 2-31 ॥
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् |
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ BG : 2-32 ॥
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि |
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥ BG : 2-33 ॥
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् |
सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥ BG : 2-34 ॥
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः |
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ BG : 2-35 ॥
अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः |
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥ BG : 2-36 ॥
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् |
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ BG : 2-37 ॥
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ |
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ BG : 2-38 ॥
एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु |
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥ BG : 2-39 ॥
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते |
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ BG : 2-40 ॥
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन |
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ BG : 2-41 ॥
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः |
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ BG : 2-42 ॥
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् |
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥ BG : 2-43 ॥
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् |
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥ BG : 2-44 ॥
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन |
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ BG : 2-45 ॥
यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके |
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ BG : 2-46 ॥
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन |
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ BG : 2-47 ॥
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय |
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ BG : 2-48 ॥
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय |
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ BG : 2-49 ॥
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते |
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ BG : 2-50 ॥
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः |
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ BG : 2-51 ॥
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति |
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ BG : 2-52 ॥
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला |
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ BG : 2-53 ॥
अर्जुन उवाच |
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव |
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥ BG : 2-54 ॥
श्रीभगवानुवाच |
प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् |
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ BG : 2-55 ॥
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः |
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ BG : 2-56 ॥
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् |
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ BG : 2-57 ॥
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः |
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ BG : 2-58 ॥
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः |
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ BG : 2-59 ॥
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः |
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ BG : 2-60 ॥
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः |
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ BG : 2-61 ॥
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते |
सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ BG : 2-62 ॥
क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः |
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ BG : 2-63 ॥
रागद्वेषविमुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् |
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ BG : 2-64 ॥
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते |
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ BG : 2-65 ॥
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना |
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ BG : 2-66 ॥
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते |
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥ BG : 2-67 ॥
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः |
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ BG : 2-68 ॥
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी |
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ BG : 2-69 ॥
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् |
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ BG : 2-70 ॥
विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः |
निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति ॥ BG : 2-71 ॥
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति |
स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥ BG : 2-72 ॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः || 2||
Bhagwat Geeta – Chapter 02 : Sanskrit Text
अथ द्वितीयोऽध्यायः | साङ्ख्ययोगः
- Bhagwat Geeta – Chapter 17 : Sanskrit Text
- Bhagwat Geeta – Chapter 04 : Sanskrit Text


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.२८
विश्वो ह्यन्यो अरिराजगाम ममेदह श्वशुरो ना जगाम । जक्षीयाद्धाना उत सोमं पपीयात्स्वाशितः पुनरस्तं जगायात् ॥१॥ स रोरुवद्वृषभस्तिग्मशृङ्गो वर्ष्मन्तस्थौ वरिमन्ना पृथिव्याः । विश्वेष्वेनं वृजनेषु पामि यो मे कुक्षी सुतसोमः पृणाति ॥२॥ अद्रिणा ते मन्दिन इन्द्र तूयान्सुन्वन्ति सोमान्पिबसि त्वमेषाम् । पचन्ति ते वृषभाँ अत्सि तेषां पृक्षेण यन्मघवन्हूयमानः ॥३॥ इदं सु मे जरितरा चिकिद्धि प्रतीपं शापं नद्यो वहन्ति । लोपाशः सिंहं प्रत्यञ्चमत्साः क्रोष्टा वराहं निरतक्त कक्षात् ॥४॥ कथा त एतदहमा चिकेतं गृत्सस्य पाकस्तवसो मनीषाम् । त्वं नो विद्वाँ ऋतुथा वि वोचो यमर्धं ते मघवन्क्षेम्या धूः ॥५॥ एवा हि मां तवसं वर्धयन्ति दिवश्चिन्मे बृहत उत्तरा धूः । पुरू सहस्रा नि शिशामि साकमशत्रुं हि मा जनिता जजान ॥६॥ एवा हि मां तवसं जज्ञुरुग्रं कर्मन्कर्मन्वृषणमिन्द्र देवाः । वधीं वृत्रं वज्रेण मन्दसानोऽप व्रजं महिना दाशुषे वम् ॥७॥ देवास आयन्परशूँरबिभ्रन्वना वृश्चन्तो अभि विड्भिरायन् । नि सुद्र्वं दधतो वक्षणासु यत्रा कृपीटमनु तद्दहन्ति ॥८॥ शशः क्षुरं प्रत्यञ्चं जगाराद्रिं लोगेन व्यभेदमारात् । बृहन्तं चिदृहते रन्धयानि वयद्वत्सो वृषभं शूशुवानः ॥९॥ सुपर्ण इत्था नखमा सिषायावरुद्धः परिपदं न सिंहः । निरुद्धश्चिन्महिषस्तर्ष्यावान्गोधा तस्मा अयथं कर्षदेतत् ॥१०॥ तेभ्यो गोधा अयथं कर्षदेतद्ये ब्रह्मणः प्रतिपीयन्त्यन्नैः । सिम उक्ष्णोऽवसृष्टाँ अदन्ति स्वयं बलानि तन्वः शृणानाः ॥११॥ एते शमीभिः सुशमी अभूवन्ये हिन्विरे तन्वः सोम उक्थैः । नृवद्वदन्नुप नो माहि वाजान्दिवि श्रवो दधिषे नाम वीरः ॥१२॥
[सम्पाद्यताम्]
- १०.२८.४
भाष्यम्


text:
सूत्रम्
हरीतक्यादिभ्यश्च॥ ४।३।१६५
काशिका-वृत्तिः
हरीतक्यादिभ्य श्च ४।३।१६७
हरीतकी इत्येवम् आदिभ्यः शब्देभ्यः फले प्रत्ययस्य लुब् भवति। लुकि प्राप्ते लुपो विधाने युक्तवद्भावे स्त्रीप्रत्ययश्रवणे च विशेषः। हरीतक्याः फलं हरीतकी। कोशातकी। नखरजनी। अत्र च व्यक्तिर् युक्तवद्भावेन इष्यते, वचनं त्वभिधेयवदेव भवति। हरीतक्याः फलानि हरीतक्यः। हरीतकी। कोशातकी। नखरजनी। शष्कण्डी। दाडी। दोडी। दीडी। श्वेतपाकी। अर्जुनपाकी। काला। द्राक्षा। ध्वङ्क्षा। गर्गरिका। कण्टकारिका। शेफालिका। येषां च फलपाकनिमित्तः शोषः। पुष्पमुलेषु बहुलम्। हरीतक्यादिः।
न्यासः
हरीतक्यादिभ्यश्च। , ४।३।१६५
हरीतक्यादिषु कण्टकारिका,गर्गारिका, शेफालिका-- इत्येते "संज्ञायां कन्" ५।३।७५
इति कन्नन्तत्वान्नित्स्वरेणाद्युदात्ताः। तेनैव तेभ्य औत्सर्गिकस्याणो लुप्। शेषेभ्यस्त्वनुदात्तादिलक्षणस्याञः, सर्वे तेऽन्तोदात्तत्वादनुदात्तादयः। तत्र काला, द्राक्षा, ध्राक्षा-- इत्येतेभ्यः प्राग्ये पठ()न्ते ते ङीषन्तत्वादन्तोदात्ताः तत्र ()ओतपाकी, अर्जुनपाकी-- इत्येतौ "पाककर्णपर्ण" ४।१।६४
इत्यादिना ङीषन्तौ। शेषेभ्यस्तु गौरादित्वात् "गौरादिभ्यश्च" ४।१।४१
। कालाद्राक्षाध्राक्षाशब्देभ्यः प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तेभ्यष्टाप्, सवर्णदीर्घत्वम्, "एकादेश उदात्तेनोदात्तः" ८।२।५
इत्युदात्तत्वम्। अतः कालादयोऽप्यन्तोदात्ताः॥
बाल-मनोरमा
हरितक्यादिभ्यश्च १५२५, ४।३।१६५
हरीतक्यादिभ्यश्च। हरीतक्यादीनामिति। वार्तिकमिदम्। एषां प्रकृतिलिङ्गमेव लुप्तप्रत्ययार्थे अतिदिश्यते, नतु प्रकृतिवचनमपीत्यर्थः। हरीतक्य इति। जातिङीषन्तः प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तो हरीतकीशब्दः। ततोऽनुदात्तादित्वादञि तस्य "फले लु"गिति लुकि प्राप्ते लुपि युक्तवत्त्वात्स्त्रीत्वे विशेष्यानुरोधाद्बहुवचनम्।
तत्त्व-बोधिनी
हरीतक्यादिभ्यश्च ११८७, ४।३।१६५
हरीतक्यादिभ्यश्च। इह द्राक्षाप्रभृतिभ्यो "नित्यं वृद्धे"ति प्राप्तस्य मयटो लुप्, अनुदात्तादिभ्योऽञः, इतरेभ्यस्त्वणः। लिङ्गमेवेति। वचनं तु विशेष्यवदेव, "हरीतक्यादिषुव्यक्ति"रित्युक्तत्वादिति भावः।


text:
सूत्रम्
समापनात् सपूर्वपदात्॥ ५।१।१११
काशिका-वृत्तिः
समापनात् सपूर्वपदात् ५।१।११२
समापनशब्दात् सपूर्वपदात् विद्यमानपूर्वपदाच् छः प्रत्ययो भवति तदस्य प्रयोजनम् इत्येतस्मिन् विषये। ठञो ऽपवादः। छन्दःसमापनं प्रयोजनमस्य छन्दःसमापनीयम्। व्याकरणसमापनीयम्। पदग्रहणं बहुच्पूर्वनिरासार्थम्।
न्यासः
समापनात्सपूर्वपदात्?। , ५।१।१११
अथ पदग्रहणं किमर्थम्(), सपूर्वादित्येवोच्येत? इत्यत आह--"पदग्रहणम्()" इत्यादि। असति हि पदग्रहणे, ईषदसमाप्तं समापनं बहुसमापनं तत्? प्रयोजनमस्येति तत्रापि प्राप्नोति; भवति ह्रयं समापनशब्दः सपूर्वः। पदग्रहणे तु सति न भवति; बहुचप्रत्ययस्यापदत्वात्()॥
बाल-मनोरमा
समापनात्सपूर्वपदात् १७५२, ५।१।१११
समापनात्सपूर्वपदात्। सपूर्वपदात्समापनशब्दादस्य प्रयोजनमित्यर्थे छः स्यादित्यर्थः। व्याकरणसमापनीय इति। "मङ्गलाचार" इति शेषः।
तत्त्व-बोधिनी
समापनात्सपूर्वपदात् १३४९, ५।१।१११
सपूर्वपदादिति। विद्यमानपूर्वपदादित्यर्थः।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
पुमान् स्त्रिया॥ १।२।६७
पदच्छेदः॥
पुमान् १।१ स्त्रिया ३।१ तल्लक्षणः १।१ ६५ चेत् ० ६५ एव ० ६५ विशेषः १।१ ६५ शेषः १।१ ६४
काशिका-वृत्तिः
पुमान् स्त्रिया १।२।६७
तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः इति वर्तते। वृद्धो यून इति निवृत्तम्। स्त्रिया सहवचने पुमान् शिष्यते स्त्री निवर्तते। स्त्रीपुंसलक्षणश्चेदेव विशेषो भवति। ब्राह्मणश्च मयूरी च कुक्कुटमयूर्यौ। एवकरः किमर्थः। इन्द्रश्च इन्द्राणी च इन्द्रेन्द्राण्यौ। पुंयोगादाख्यायाम् ४।१।४८
इत्यपरो विशेषः। पुमानिति किम्?
प्राक् च प्राचि च प्राक्प्राच्यौ। प्राकित्यवययम् अलिङ्गम्।
न्यासः
पुमान् स्त्रिया। , १।२।६७
"स्त्रीपुंसलक्षणश्चेदेव विशेषः" इति। यद्येवम्, इह न स्यात्-- गौश्चायं गौश्चेयमित्येतौ गावौ तिष्ठत इति, न ह्रत्र स्त्रीपुंसकृतः कश्चिद्विशेषोऽस्ति?
मा भूदनेन , "सरूपाणाम्" (१।२।६४) इत्यादिना भविष्यति?
नैतदस्ति; यदि हि तेन स्यात् स्त्रीशब्दस्याप्येकशेषः प्रसज्येत। ततश्च स्त्रीलिङ्गतापि स्यात् लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वात्। स्त्रीलिङ्गस्यैकशेषे कृते पुंसत्वं विवक्षितव्यमित्यदोषः।
अथ वा, पुमानिति योगविभागः क्रियते। तेनेहाप्यसत्यपि स्त्रीपुंसकृते विशेषे पुंस एवैकशेषो भवति। न चैवं सत्यतिप्रसङगो भवति; योगविभागादिष्टसिद्धेरिति। "ब्राआहृणी, कुक्कुटी, मयूरी" इति। "जातेरस्त्रीवषयादयोपघात्" ४।१।६३
इति ङीष्। "कुक्कुटमयूर्यौ" इति। अत्र न केवलं स्त्रीपुंसकृतो विशेषः,किं तर्हि?
आकृतिश्रुतिकृतोऽपि। "इन्द्राणी" इति। "इन्द्रवरुण" ४।१।४९
इत्यादिना ङीष्, आनुगागमश्च। "प्राक् च प्राची" इति। प्राञ्चीति प्रपूर्वादञ्चतेः "ऋत्विक्" ३।२।५९
इत्यादिना क्विन्, "क्विन्प्रत्ययस्य कुः" ८।२।६२
इति कुत्वम्। क्विनन्तात् "दिक्छब्देभ्यः" ५।३।२७
इत्यादिनाऽस्तातिप्रत्ययः। तस्य "अञ्चेर्लुक्" ५।३।३
) इति लुक्। "प्राची" इति। प्राक्छब्दात् "उगितश्च" ४।१।६
इत्यत्राञ्चतेश्चोपसंख्यानान्ङीप्। "प्रागित्यव्ययम्" इति। "तद्धितश्चासर्वविभक्तिः" १।१।३७
इत्यव्ययत्वम्॥
बाल-मनोरमा
पुमान्स्त्रिया ९२०, १।२।६७
पुमान्स्त्रिया। तल्लक्षण एवेति। "वृद्धो यूने"त्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः। हंसी चेति। अत्र पुंस्त्वस्त्रीत्वमात्रकृतवैरूप्यात् पुंलिङ्गो हंसशब्दः शिष्यते। स्त्रीत्वपुंस्त्वकृतवैरूप्यादेव "सरूपाणामि"त्यस्याऽप्राप्तिः। मातृमातरावित्यत्र जननीवाचकपरिच्छेत्तृवाचकमातृशब्दयोस्तु नायमेकशेषः, एकविभक्तो सरूपाणामित्यनुवत्र्य एकविभक्तौ सरूपाणां स्त्रीत्वपुंस्त्वेतरकृतवैरूप्यरहितानामित्याश्रयणात्। इह च मातरावित्यत्र "अप्तृ"न्निति दीर्घतदभावाभ्यामपि वैरूप्यात्।अत एव हंसश्च वरटा चेत्यत्रापि नेत्यलम्।
तत्त्व-बोधिनी
पुमान्स्त्रिया ७९७, १।२।६७
पुमान्स्त्रिया। "वृद्धो यूने"ति निवृत्तम्, "सरूपाणा"मिति त्वनुवर्तते, "भ्रातृपुत्रौ"इत्युत्तरसूत्रारम्भात्। तेन "हंसश्च वरटा चे"त्यत्र न भवति। अन्यथा स्यादेवाऽतिप्रसङ्गः। हंसत्वजातिसाम्येन शब्दवैलक्षण्यस्य स्त्रीत्रपुंस्त्वमात्रप्रयुक्तत्वात्। स्यादेतत्---गौरियं, गौश्चायं, तयोः सहोक्तौ "एतौ गावौ"इति नियमतो न स्यात्, तल्लक्षणविशेषाऽभावात्। किं तु स्त्रीवाचकस्य पुंवाचकस्य वा "सरूपाणा"मित्येकशेषोऽनियमेन स्यात्। अत्राहुः---तदितरकृतविशेषाऽभावे तात्पर्यान्न दोष इति। "इन्द्रेन्द्राण्यौ"इत्यादौ त्वेकशेषो न भवति, स्त्रीत्वपुंस्त्वेतरपुंयोगकृतविशेषस्य सद्भावात्। स्यादेतत्"----"एतौ गावौ"इति नियमतो न स्या"दिति मनोरमादौ यदुक्तं, तत्कथं सङ्गच्छताम्()। "त्यदादितः शेषे पुंनपुंसकतः"इति नियमप्रवृत्त्या स्त्रीवाचिनो गोशब्दस्य शेषेऽपि "एतौ गावौ"इति नियमतः प्रयोगः ध्यत्वेवेति चेत्। अत्र केचित्----दिक्प्रदर्शनमात्रमिदम्। "नीलौ गावौ"इति "सुन्दरौ गावौ"इति नियमतो न स्यादित्युदाहर्तव्यम्। अथवा एतशब्दोऽत्राऽदन्तः कर्बुरवाची। एतश्च एता च एतौ गावौ, कर्बुरौ गावौ। "सरुपाणा---"मित्यनेन स्त्रीलिङ्गशेषे तु "एत#ए गावौ"इत्यपि स्यादिति यथाश्रुतमेव समर्थनीयमित्याहुः। तदपरे न क्षमन्ते। "त्यदादितः शेषे"इति नियमाऽऽप्रवृत्तावपि "पुमान्स्त्रिया"इति नियमप्रवृत्त्या "नीलौ गावौ" "एतौ गावौ"इति नियमतः सिद्ध्यत्येवेति। अत्र वदन्ति---"अद्वन्द्वतत्पुरुषविशेषणाना"मित्येतन्न्यायसिद्धमेव वचनम्। "विशेष्ये यल्लिङ्गं तदेव विशेषणेष्वपी"ति सर्वसंमतत्वात्, एवं च द्वन्द्वतत्पुरुषविशेषणेष्विव एकशेषविशेषणेऽपि "एतौ"इत्यत्र "त्यदादितः शेषे"इत्यादिनियमाऽप्रवृत्त्या विशेष्यगतमेव लिङ्गं भवतीति स्त्रीवाचिगोशब्दस्य शेषे "एते"इति स्यादेवेति "एतौ गावौ"इति नियमतो न स्यादित्यक्षेपः सङ्गच्छत एवेति दिक्।


text:
अदु:खनवमीव्रताङ्गपूजाविधि
॥ अदु:खनवमीव्रताङ्गपूजाविधि: ॥
नवमी मुहूर्तमात्रापि दशमीयुता ग्राह्या । तत्र ष्णोमयेनोपलिप्तभूमौ गुडलिसां वेदिकां विधाय तदुपरि इक्षुच्छादितां अपूपासादितां उपरि मण्डपिकायुतां कृत्वा, तत्र पीठे ब्राह्मणद्वारा महीद्यौरित्यादिना कलशस्थापनादिपूर्णपात्रनिधानान्तं कृत्वा, अग्न्युत्तारणपूर्वकं गौरीप्रतिमां स्थापयेत् ॥ अथ पूजाविधि: ॥ आचम्य देशकालौ स्मृत्वा, मम इह जन्मनि जन्मान्तरे च भर्त्रा सह सकलपातकादिदुःखनाशनपूर्वकअभीष्टकामनासिद्धिद्वारा व्रतखण्डकल्पोक्तफलावाप्त्यर्थं श्रीगौरीदेवताप्रीत्यर्थं अदू:खनवमीव्रताङ्गभूतं यथामिलितोपचारै: पुराणोक्तमन्त्रै:षोडशोपचारै: गौरीपूजनं करिष्ये । गणपतिपूजनादिसम्भारप्रोक्षणान्तं कृत्वा आवाहयेत् । गौरीं दुःखहरां देवीं शिवस्यार्धाङ्गधारिणीम । सुनीलवस्त्रसंयुक्तामुमामावाहयाम्यहम् ॥ श्रीगौयैं नम: गौरीं साङ्गां सपरिवारां सायुधां सशक्तिकां आवाहयामि । देवपात्रधरां देवीं विभूतिं च त्रिलोचनीम् । दुग्धान्नदाननिरतां गौरीं त्वां चिन्तयाम्यहम् ॥ ध्यायामि ॥ प्रसन्नवदने मातर्नित्यं देवर्षिसंस्तुते । मया भावेन यदत्तं पीठंतत्प्रतिगृ० ॥ आसनं० ॥ सर्वतीर्थमयं दिव्यं सर्वभूतस्य जीवनम् । मया दत्तं च पानीयं पाद्यार्थं प्रतिगृ० ॥ पाद्यं० ॥ गङ्गादिसर्वतीर्थेभ्यो भक्त्याऽऽनीतं सुशीतलम् ॥ गन्धपुष्पाक्षतोपेतं गृहाणार्ध्यं नमोऽस्तुते ॥ अर्ध्यं० ॥ गङ्गादिसर्वतीर्थेभ्य आनीतं विपुलं च यत् । तोयमाचमनीयार्थं निर्मलं प्रतिगृ० ॥ आचमनीयं० ॥ मात: सर्वाणि तीर्थानि गङ्गाद्याश्च तथा नदा: । स्नानार्थं तव देवेशि मयाऽऽनीता: सुशोभना: ॥ स्नानं० ॥ दध्याज्यमधुसंयुक्तं मधुपर्कं मयाऽऽहृतम् । गहाण देवदेवेशि मया सम्प्रार्थितेऽनघे ॥ मधुपर्कं० ॥ पञ्चामृतं मयाऽऽनीतं पयो दधि घृतं मधु । शर्करादिसमायुक्तं स्नानार्थं प्रतिगृ० ॥ पञ्चामृतस्नानं० ॥ अभ्यङ्गार्थं मयाऽऽनीतं तैलं पुष्पादिवासितम् । प्रयत्नेनार्जितं शुद्धं गृहाण परमेश्वरि । अभ्यङ्गस्नानं० ॥ अङ्गोद्वर्तनकं देवि कस्तूर्या कुङ्कुमेन च । अन्यै: सुगन्धिद्रव्यैश्च निर्मितं प्रतिगृह्यताम् ॥ अङ्गोद्वर्तनं स० ॥ नानातीर्थादाहृतं च तोयमुष्णं मया कृतम् । स्नानार्थं च प्रयच्छामि गृहाण परमेश्वरि ॥ उष्णोदकस्नानं० ॥ पञ्चोपचारपूजां कृत्वा, अभिषेक: । सर्वभूषाधिके सौम्ये लोकलज्जानिवारणे । मयोपपादिते तुभ्यं वाससी प्रतिगृ० ॥ वस्त्रं० ॥ मुक्तामणिगुणोपेता ह्यनर्ध्या च सुखप्रदा । कञ्चुकी च मया दत्ता पार्वति प्रतिगृ० ॥ कञ्चुकीं स० ॥ अनेकरत्नकचितं सर्वाभरणभूषितम् । गृहाण भूषणं देवि इष्टसिद्धिं च देहि मे ॥ अलङ्कारान स० ॥ कण्ठसूत्र ताडपत्रं हरिद्रां कुङ्कुमाञ्जनम् । सिन्दूरादि प्रदास्यामि सौभ्याग्यं देहि मेऽव्ययम् ॥ सौभाग्यद्रव्यं० ॥ श्रीखण्डं चन्दनं० चन्दनं० ॥ अक्षताश्च सु० अक्षतान् स० ॥ माल्यादीनि सु० पुष्पाणि० ॥
॥ अथाङ्गपूजा ॥
१. उमायै० पादौ पू० ।
२. गौयैं न० जङ्घे पू० ।
३. पार्वत्यै० जानुनी पू० ।
४. जगद्धात्र्यै० उरू पू० ।
५. जगत्प्रतिष्ठायै० कटिं पू० ।
६. शान्तिरूपिण्यै० नाभिं० ।
७. देव्यै न० उदरं पू० ।
८. लोकवन्द्यायै० स्तनौ० ।
९. काल्यै न० कण्ठं पू० ।
१०. शिवायै० मुखं० ।
११. भवान्यै० नेत्रे पू० ।
१२. रुद्राण्यै० कणौं पू० ।
१३. शर्वाण्यै० ललाटं० ।
१४. मङ्गलदात्र्यै० शिर: पू० ।
१५. पुत्रदायिन्यै० सर्वाङ्गं पू० ।
वनस्पतिर० धूपमा० ॥ आज्यं च व० दीपं द० ॥ नैवेद्यं गृह्य० नैवेद्यं० ॥ करोद्वर्तनं स० ॥ इदं फलं म० फलं० ॥ पूगीफलं म० ताम्बूलं० ॥ हिरण्यगर्भ० दक्षिणां० । चक्षुर्दं सर्व० नीरा० ॥ यानि कानि च० प्रदक्षिणां० ॥ नमो देव्यै महा० नमस्कारान्० । भवानि कमले देवि शङ्करप्राणवल्लभे । पुष्पाञ्जलिमिमं देवि गृहाण परमेश्वरि ॥ पुष्पाञ्जलिं० ॥ आवाहनं न० प्रार्थनां० ॥ विशेषार्घ:---नमस्तुभ्यं जगद्धात्रि भक्तानां हितकारिणि ॥ जगद्भीतिविनाशिन्यै गृहाणार्ध्यं नमोऽस्तु ते ॥ श्रीगौर्यै० विशेषार्ध्यं स० । यस्य स्मृ० । अनेन पूजनेन श्रीगौरी प्रीयताम् । अद्य० पूजासाङ्गतासिध्यर्थं ब्राह्मणपूजनं अपूपवायनदानं च करिष्ये । ब्राह्मणं सम्पूज्य, दानमन्त्र:--- गौर्या दूःखविनाशिन्या व्रतसम्पूर्णहेतवे । घाणकं द्विजवर्याय सहिरण्यं ददाम्यहम् । इदं नवसङख्याकअपूपवायनदानं नारिकेलफलसहितं सदक्षिणाकं सताम्बूलं अमुकश० । प्र०प्र० । स्वस्त्यस्तु दी० । अनेन वायनदानाख्येन क० तेन श्रीगौरी प्रीयताग् । तद्दिने सशक्तेनोपोषणं अशक्तेन हविष्यं दुग्धफलभक्षणं वा कृत्वा, रात्रौ नृत्यगीतादिना जागरणं कृत्वा, प्रात: पञ्चोपचारेऐर्देवीं सम्पूज्य, स्कन्दमातर्नमस्तुभ्यं दुःखव्याधिविनाशिनि । उत्तिष्ठ गच्छ भवनं वरदा भव पार्वति ॥ इति विसर्जयेत् । अद्यपू० ब्राह्मणपूजनं पीठदानं च करिष्ये । ब्राह्मणं सम्पूज्य, इदं गौरीपीठं सोपस्करं प्रतिमासहितं अमु० । प्रतिगृ० प्र० । कृतस्य० सपत्नीकान् ब्राह्मणान् भोजयिष्ये । तत: स्वयं भुञ्जीत ॥
॥ अदु:खनवमीव्रतकथाप्रारम्भ: ॥
ऋषय ऊचू: । कदाचिन्नैमिषारण्ये व्यासं धर्मविदां वरम् ॥ कथयन्तं कथां दिव्यामिदमूचुर्महर्षय: ॥ जय धर्मविदां श्रेष्ठ व्रतानि विविधानि च । विपाकात्कर्मणां चैव प्राणिनां विविधां गतिम् । आकर्ण्य विस्मिता: सर्वे कौतूहलसमन्विता: । न तृप्तिमधिगच्छामो पीत्वा चैतत्कथामृतम् ॥ संश्रृणुमो वयं सद्यो व्रतं दुःखहरं त्विदम् । येन चीर्णेन धर्मज्ञ तात दुःखं न जायते ॥ कृपां कुरु महावुद्धे ब्रूहि दू:खहरं व्रतम् । व्यास उवाच ॥ श्रृण्वन्तु पुरुषा: सर्वे शौनकाद्या महर्षय: ॥ ये नरा:पुण्यकर्माणो दम्भाहङ्कारवर्जिता: ॥ श्रद्धया निश्चिता नित्यमर्हिसानिरताश्च ये ॥ यथा मिलितभोक्तार: सुखिनस्तेन तेन हि । गुह्यं चान्यच्च वक्ष्यामि दु:खनाशनसूचकम् ॥ येऽदुःखनवमीं प्राप्य नराश्चैनां च पण्डिता: । शिवां गच्छन्तु शरणमुत्पत्तिस्थितिकारिणीम् ॥ जन्मान्तरशतैर्वापि येन दु:खस्य भागिन: । ऋषय ऊचु: ॥ अदुःखनवमी नाम त्वया केयं निरूपिता ॥ पूजनीया कदा गौरी विधानं कीद्दशं तथा । भविष्यति कदा चेयं यदा कार्यं भविष्यति ॥१०॥
एवं सर्वं विधानेन वक्तुमर्हस्यशेषत: । व्यास उयाच ॥ एतद गुह्यतमं पुण्यं श्रृणुध्वं गद्तो मम ॥ न देयं नास्तिकायैतदभक्ताय शठाय च । वद्देश्च श्रद्दधानेभ्यो विधिं सर्वं विशेषत: ॥ समाहितमना: सर्वे भवन्त:पुण्यदायका: । सर्वस्याद्या महादेवि त्रिगुणा परमेश्वरी ॥ नित्यानन्दमयी देवी तम:पारे प्रतिष्ठिता । ब्रह्माण्डजननी या च योत्पत्तिस्थितिकारिणी । पुरुषप्रकृतिश्चेयमात्मानं बिभिदे द्विधा । यथा शिवस्तथा गौरी यथा गौरी तथा शिव: ॥ यथा हरिस्तथा लक्ष्मीर्दु:खपापापहारिणी । तस्या:पूजनमात्रेण न कश्चिद्दुःखभाग भवेत् ॥ नभस्यशुक्लनवमी या वा पूर्णातिथिर्भवेत् । अस्तदोषादिरहिता सर्वदु:खहरा परा ॥ प्रशस्तायां जले स्नात्वा नित्यं च विधिवद् द्विज: । मौनेन गृहमागत्य संयतस्तत्परायण: ॥ अदु:खदायी भूत्वा च शुचिस्थानगतस्तथा । गोमयेन विलिप्तायां शुचौ मण्डपिकां शुभाम् ॥ सत्कुम्भं स्थापयेत्तत्र गुडेनालिप्य वेदिकाम् । आच्छादितामपूपैश्च विलिप्यानन्ददायिनीम् ॥२०॥
आचार्यानुज्ञया तत्र जगद्धात्रीं प्रपूजयेत् । पूजयित्वोपचारैस्तां नत्वा नत्वा पुन: पुन: ॥ वाणकं च ददेत्तस्यां सपक्वान्नफलान्वितम् । शक्तश्चेदुपवासेन निशि जागरणं चरेत् ॥ अशक्तेन च भोक्तव्यं पय: प्राश्य अथापि वा । फलं वापि प्रयत्नेन न हिंसारतचेतसा ॥ रात्रौ जागरणं कार्यं नृत्यगीतादिभिस्तथा । प्रभाते विमले जाते कृत्वा नित्यविधिं पुन: ॥ ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चात्सपत्नीकान् शुचींस्तथा । देवीं विसर्जयेत्पश्चात्साचार्यं पूजयेत्तत: ॥ आचार्यस्तु स्वशाखोक्तशतमष्टोतरं हुनेत् । देवीमन्त्रेण गव्याज्यं पायसञ्चापि यत्नत: ॥ आचरेन्नववर्षाणि पञ्चवर्षाणि वा तथा । सौवर्णभूषणैर्वस्त्रैर्युतां तां च समर्पयेत् ॥ पञ्च वा अथवा चैकं नारिकेलैश्च वायनम् । पक्वान्नं नवसङख्याकं ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ पश्चाद बन्धुजनै: सार्द्धं भुञ्जीयान्नियत:शुचि: । श्रुत्वा कथां पुण्यतमां वाग्यतस्तत्परो यत: ॥ स कदाचिन्न दुःखेन युज्यते नात्र संशय: । भुक्त्वा भोगांस्तथा कामं स याति परमं पदम् ॥३०॥
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । अरण्ये विषमे प्राप्य शापदग्धाप्सरा: किला ॥ आसीज्जातिस्मरा काचित्तिर्यग्योनिसमागता । कुक्कुटीनामतो ह्यासीत्सदा दु:खेन पीडिता ॥ तत्सखी मर्कटी नाम ते चोभे शोककर्षिते । अथ तस्मिन्वनोद्देशे परस्परहिते रते ॥ उभे अभूतां सहिते विचरन्त्यौ दिशो द्श । अथ कालेन सहिता वर्षान्ते चागता तिथि: ॥ अदु:खनवमी नाम दुःखव्याधिविनाशिनी । गत्वा तां कुक्कुटी प्राह मर्कटीं दैवयोगत: ॥ अद्य कञ्चिन्न भोक्तव्यमावाभ्यां श्रृणु कारणम् । तिर्यग्योनिगते चादौ पूर्वकर्मविपाकत: ॥ दुःखापनुत्तये चाद्य न भोक्ष्येऽहं त्वया सह । तस्यै हि कारणं चोक्त्वा नवमीति वने स्थिता ॥ कृत्वा च त्वमशक्ता चेद्भक्ष शीर्णफलानि च । महामायाप्रसादेन याहि भद्रमहिंसया ॥ इत्युक्त्वा मर्कटीं तूष्णीं बभूवानश्नती तदाअ । मर्कटी नाम गत्वा पूर्ववनं प्रति । स्थित्वा तद्दिनशेषं तु क्षुधिता फीडिता भृशम् ॥४०॥
अजानती तमेवार्थं पूर्वकर्मविपाकत: । निशान्तरे च सा गत्वा वनोद्देशे विचिन्वती ॥ ददर्श बर्हिणोण्डानि ह्यतीव क्षुधिता तदा ॥ भक्षयित्वा स्थितां वाक्यमुवा मर्कटीं प्रति ॥ कुक्कुटयुवाच । किंचिद भुक्तं त्वया दुष्टे वजन्त्या हरिसंयुते । व्रतं भ्रष्टं त्वया दुष्टे वारितासि मयाऽनघे ॥ नाकर्णितं मम वच: प्राय: किं निर्गतं तव । केदारं शरणं याहि मया सह भयङकरि ॥ देहत्यागेन योगेन गच्छाव: परमं पदम् ॥ अथ ते निर्गते चोभे केदारं भूत भावनम् ॥ गत्वा मन: समाधाय कुक्कुटी मनसा स्मरन् । उत्पत्स्येऽहं सत्कुले च धनाढये वेदपारगे ॥ इति मत्वा स्वदेहं सा हृदमध्ये न्यपातयत् । यास्येऽहं शरणं गौरीं नवमीत्येव मे तिथि: ॥ पुनर्भवामि राज्ञश्च पत्नी मत्वा च मर्कटी । अकरोत्स्वतनुत्यागं तद्वाक्येन सुबोधिता ॥ कुक्कुटी सा महादेव्या:प्रसादेन तथा कुले । विप्रस्य कन्यका भूत्वा भर्तारमलभद द्विजम् ॥ दिव्याम्बरा धर्मशीला निरता पतिसेवने । इतरा राजपत्नी त्वं प्राप्ता सा मर्कटी सदा ॥५०॥
उभे जातिस्मरे जाते महादेव्या: प्रसादत: । अथ सा कुक्कुटी पञ्च पुत्रान् जज्ञेपितु: समान् ॥ बहुबोधेन सम्पन्नान् रूपशीलगुणान्वितान् । मर्कटी पुत्रशोकार्ता बभूव व्यथिता भृशम् ॥ पूर्वकर्म स्मरन्ती सा कदाचिद्दैवयोगत: । अपश्यत्कुक्कुटीपुत्रान् पञ्च चैव पितु: समान् ॥ अमारयत्स्वभृत्यैस्तान् पुत्रकान्मर्कटी तदा । तच्छिरांसि गृहीत्वा तु कुक्कुठयै वाणकं ददौ ॥ अदुःखनवमी प्राप्तव्रतस्था सा बभूव ह । गौरी कृपावती जाता जननी भक्तवत्सला ॥ शिरांस्यादाय सर्वेषां पुत्रकांस्तानजीवयत् । तद्वाणकं सुवर्णस्य शिरोभि: परिकल्पय ॥ कुक्कुटीपूजनं चक्रे गौरी दुःखविनाशिनी ॥ तत्प्रसादाज्जीवितास्ते भोक्तुं गृहमथागता: ॥ तदा तद्वाणकं प्रेक्ष्य सौवर्णं प्रेषितं ह्यभूत् । स्वभर्तृपुत्रयुक्ता च द्दष्ट्वा द्विजसती तदा ॥ पुनर्बनं गता तस्माद्ददर्श तत्र पुत्रकान् । पुन: पुनश्च पश्यन्ती रुरोद भृशदुःखिता ॥ आत्मानं निन्दयामास मर्कटी विह्णला सती । आगत्यस सख्या सदनमात्महिंसां निवेदयत् ॥६०॥
पापिण्यहं दुराचारा दुर्भगा मृतपुत्रका । ब्रह्महत्या समायुक्ता मरिष्ये नाऽत्र संशय: ॥ इत्याकर्ण्य सखीबाक्यं कुक्कुटी विस्मिताऽभवत् । अपृच्छत्कारणं बिप्र शोकसागरदायकम् ॥ इदं शीलं कथं भद्रे कस्माद द्दष्टासि चात्मजान् । बिभवा राजपत्नी त्वं मान्या मम सखीष्वपि ॥ मर्कटी कुक्कुटीवाक्यं श्रुत्वा वृत्तं निवेदयत् । तच्छुत्वा कुक्कुटी पुत्रै: प्रायश्चित्तमकारयत् ॥ स्मरेदं च व्रतं देव्या कुरु त्वं च यथाविधि । अथ देव्या:प्रसादेन मर्कटी सुषुवे सुतम् । सुन्दरं सुवरं नाम पृथ्वी भारहरं परम् । राजपत्नी विप्रपत्नी सुखिन्यौ सम्बभूवतु: ॥ इह लोके दुःखितस्य अदुःखनवमीव्रतम् । सीतया च कृतं चैव दमयन्त्या कृतं त्विदम् ॥ अन्याभिर्बहुभि: स्त्रीभिर्व्रत चाचरितं त्विदम् । या कराति व्रतमिदं श्रृणोति च कथामिमाम् ॥ अदुःखभाग्भवति सा सत्यं सत्यं वदाम्यहम् । सर्वदुःखहरं लोके किमन्यच्छोतुमिच्छसि ॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे व्यासऋषिसंवादे अदुःखनवमीवतकथा समाप्ता ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सूत्रम्
खण्डिकादिभ्यश्च॥ ४।२।४४
काशिका-वृत्तिः
खण्डिकाऽदिभ्यश् च ४।२।४५
खण्दिका इत्येवम् आदिभ्यः शब्देभ्यो ऽञ् प्रत्ययो भवति तस्य समूहः इत्येतस्मिन् विषये। आद्युदात्तार्थम् अचित्तार्थम् च वचनम्। खण्दिकानां ममूहः खाण्डिकम्। वाडवम्। क्षुद्रकमालवशब्दोत्र पठ्यते। क्षुद्रकाश्च मालवाश्च इति क्षत्रियद्वन्द्वः। ततः पूर्वेण एव अञि सिद्धे वचनं गोत्रवुञ् बाधनार्थम्। ननु च परत्वादञा वुञ् बाधिष्यते, न च गोत्रसमुदायो गोत्रं, न च तदन्तविधिरत्र अस्ति? एवं तर्हि एतज् ज्ञापयति वुञि पूर्वविप्रतिषेधः, समूहिकेषु च तदन्तविधिरस्ति इति। प्रत्योजनम् औपगवकं कापटवकम् इति वुञ् भवति, वानहस्तिकं गौधेनुकम् इति च तदन्तविधिः। क्षुद्रकमालवातित्येतावता योगविभागेन पूर्वविप्रतेषेधस् तदन्तविधिश्च ज्ञापितः, पुनरस्या एव नियमार्थम् उच्यते सेनासंज्ञायाम् इति। क्षुद्रकमालवात् सेनासंज्ञायाम् एव अञ् भवति। क्षौद्रकमालवी सेना। क्षौद्रकमालवमन्यत्। अञ्सिद्धिरनुदातादेः को ऽर्थः क्षुद्रकमालवात्। गोत्राद् वुञ् न च तद्गोत्रं तदन्तान् न च सर्वतः। ज्ञापकं स्यात् तदन्तत्वे तथा च अपि शलिएर् विधिः। सेनायां नियमार्थं च यथा बध्येत चाञ् वुञा। खण्दिका। वडवा। क्षुद्रकमालवात् सेनासंज्ञायाम्। भिक्षुक। शुक। उलूक। श्वन्। युग। अहन्। वरत्रा। हलबन्ध।
बाल-मनोरमा
खण्डिकादिभ्यश्च १२३५, ४।२।४४
खण्डिकादिभ्यश्च। शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे--अञ्स्यादिति। "समूहे"इति शेषः। आद्युदात्तार्थमिदम्।
तत्त्व-बोधिनी
खण्डिकादिभ्यश्च १००७, ४।२।४४
खण्डिका। आद्युदातार्थमचित्ताठ्ठको बाधनार्थं च वचनम्।


text:
तलकावेरी
तलकावेरी (Talakaveri) कर्णाटकराज्यस्य कोडगुमण्डले विद्यमानम् इदं स्थानं कावेरीनद्याः उगमस्थानम् । अतः एतत् स्थानं पवित्रक्षेत्रं इति परिगण्यते । ब्रह्मगिरेः प्रदेशे अस्ति तलकावेरी । दक्षिणगङ्गा इति ख्याता कावेरी चतुरस्राकारेण विद्यमानस्य कासारस्य ब्रह्मकुण्डिकातः निश्चिते समये उद्भवति । तस्य '''तीर्थोद्भवः''' इति नाम । सूर्यस्य तुलाराशिप्रवेशसमयः एव तीर्थोद्भवमुहूर्तः अस्ति । अस्मिन् समये बहवः जनाः आगत्य तीर्थं नयन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- मडिकेरीतः ६२ कि.मी.
- बेङ्गळूरुतः २८८ कि.मी
- मैसूरुतः २५० कि.मी
- भागमण्डलतः २६ कि.मी


text:
नागावासश्चित्रपोताभिरामः स्वर्णस्फीतिव्याप्तदिक्चक्रवालः ।
साम्यात् सख्यं जग्मिवानम्बुराशेरेष ख्यातस्तेन जीमूतभर्ता ॥
(काव्यमीमांसा)
अस्मिन् पद्ये पर्वतः वर्ण्यते । सोऽयं पर्वतः अम्बुराशेः सागरस्य साम्यात् सख्यं जग्मिवान् मित्रतां गतः। साम्यात् सागरश्च पर्वतश्च मैत्रीं भजतः इति। तस्मात् च ख्यातः प्रसिद्धिं गतः। कथं साम्यम् इति चेत् उच्यते। द्वौ अपि नागावासौ इति। नागो नाम मेघो वा सर्पो वा। समुद्रस्तु सर्पबहुलदेशः, पर्वतस्तु तु मेघबहुलदेशः। तस्मात् द्वौ अपि नागावासौ। एवमेव शब्दश्लेषः अग्रेऽपि साम्यं द्योतयति।
पोतो नाम लघुनौका वा अपत्यं वा वस्त्रं वा गृहस्थानविशेषो वा। पर्वतः नानावर्णवस्त्रैः आच्छादितः तन्नाम बहुभिः वर्णैः विराजते इति। तथा च गृहनिवासस्थानि तत्र विराजन्ते, प्राणिनश्च निवसन्ति। समुद्रेषु तु नौकाः वर्तन्ते, प्राणिनश्च निवसन्ति। अभिरामः सुन्दरः। द्वौ अपि नानापोताभिरामौ। स्वर्णं नाम सुवर्णं (हेम), शोभनं जलं वा (सु+अर्णः)। तस्मात् स्वर्णस्य स्फीत्या वृद्ध्या व्याप्ताः दिक्चक्रवालाः दिग्मण्डलाः येन सः सागरो वा पर्वतो वा। भर्ता नाम धाता पोष्टा वा। समुद्रः मेघस्य पोषकः (तस्मात् समुद्रजलादेव मेघाः समुद्भवन्ति)। पर्वतस्तु तु मेघस्य धर्ता (विनासस्थानम् इति यावत्)। अतः उभौ पर्वतश्च समुद्रश्च जीमूतभर्तारौ।
कया वा अपरया भाषया ईदृशपद्यनिर्माणं शक्यम्?


text:
॥ दशाक्षरलक्ष्मीमन्त्रम् ॥
अस्य श्रीदशाक्षरीमहामन्त्रस्य -
दक्ष ऋषिः - विराट् छन्दः - श्रीलक्ष्मीः देवता -
सर्वेष्टसिद्ध्यर्थे जपे विनियोगः ।
ऋष्यादि न्यासः
दक्ष ऋषये नमः शिरसि - विराट् छन्दसे नमः मुखे
श्रियै देवतायै नमः हृदि - विनियोगाय नमः सर्वाङ्गे
करन्यासः
ॐ देव्यै नमः अङ्गुष्टाभ्यां नमः ।
ॐ पद्मिन्यै नमः तर्जनीभ्यां नमः ।
ॐ विष्णुपत्न्यैनमः मध्यमाभ्यां नमः ।
ॐ वरदायैनमः अनामिकाभ्यां नमः ।
ॐ कमलायै नमः कनिष्ठिकाभ्यां नमः ।
ॐ कमलवासिन्यै नमः ।
ॐ करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ॥
नेत्रहीनहृदयादि पञ्चाङ्गन्यासः
ॐ देव्यै नमः हृदयाय नमः ।
ॐ पद्मिन्यै नमः शिरसे स्वाहा ।
ॐ विष्णुपत्न्यैनमः शिखायै वषट् ।
ॐ वरदायै नमः कवचाय हुं ।
ॐ कमलवासिन्यै नमः अस्त्राय फट् ।
ॐ भूर्भुवस्सुवरोमिति दिग्बन्धः ॥
ध्यानम् ।
आसीना सरसीरुहे स्मितमुखी हस्ताम्बुजैर्बिभ्रति
दानं पद्मयुगाभये च वपुषा सौदामिनीसन्निभा ।
मुक्ताहारविराजमानपृथुलोत्तुङ्गस्तनोद्भासिनी
पायाद्वः कमला कटाक्षविभवैरानन्दयन्ती हरिम् ॥
(एवं ध्यात्वा पीठशक्तिभिः पीठपूजां कृत्वा स्वर्णादि निर्मितं यन्त्रं
अस्त्रमन्त्रेण आसनं दत्वा पीठमध्ये संस्थाप्य पुनर्ध्यात्वा
मूलेन मूर्तिं प्रकल्प्य, आवाहनादि पुष्पाक्षतैः उपचारैः सम्पूज्य
देव्याज्ञां गृहीत्वा आवरणपूजां कुर्यात् ।)
षट्कोण केसरेषु -
आग्नेयकोणे ॐ देव्यै नमः हृदयाय नमः ।
निरृतिकोणे ॐ पद्मिन्यै नमः शिरसे स्वाहा ।
वायव्यकोणे ॐ विष्णुपत्न्यै नमः शिखायै वषट् ।
ईशान्यकोणे ॐ वरदायै नमः कवचाय हुं ।
देवी पश्चिमे कोणे ॐ कमलवासिन्यै नमः अस्त्राय फट् ।
इति पञ्चाङ्गानि पूजयेत् ततः पुष्पाञ्जलिं आदाय मूलमन्त्रं उच्चार्य,
ओं अभीष्टसिद्धिं मे देहि शरणागतवत्सले ।
भक्त्या समर्पये तुभ्यं प्रथमावरणार्चनम् ॥
इति पुष्पाञ्जलिं विकीर्य विशेषार्घ्यात् बिन्दुं निक्षिप्य पूजिताः तर्पिताः सन्तु
इति वदेत् - ततः अष्टदलपद्मेषु -
पूर्वे ॐ बलाक्यै नमः ।
आग्नेये ॐ विमलायै नमः ।
दक्षिणे ॐ कमलायै नमः ।
नैरृत्यै ॐ विभीषिकायै नमः ।
पश्चिमे ॐ मालिकायै नमः ।
वायव्ये ॐ शाङ्कर्यै नमः ।
उदीच्यां ॐ वसुमालिकायै नमः ।
ईशान्ये ॐ वनमालिकायै नमः ।
इति भक्त्या पूजयित्वा पुष्पाञ्जलिं गृहीत्वा,
ॐ अभीष्टसिद्धिं मे देहि शरणागतवत्सले ।
भक्त्या समर्पये तुभ्यं द्वितीयावरणार्चनम् ॥
ततः भूपुरे क्रमेण -
पूर्वे ॐ वं वज्राय नमः ॐ इन्द्राय नमः ।
आग्नेये ॐ शं शक्तये नमः ॐ अग्नये नमः ।
दक्षिणे ॐ दं दण्डाय नमः ॐ यमाय नमः ।
नैरृत्ये ॐ खं खड्गाय नमः ॐ निरृतये नमः ।
पश्चिमे ॐ पं पाशाय नमः ॐ वरुणाय नमः ।
वायव्ये ॐ अं अङ्कुशाय नम ॐ वायवे नमः ।
उत्तरे ॐ गं गदायै नमः ॐ कुबेराय नमः ।
ईशान्ये ॐ त्रिं त्रिशूलाय नमः ॐ ईशानाय नमः ।
(इति भक्त्या पूजां कृत्वा धूपादि नीराजनानन्तरं पूज्य
हस्ते पुष्पाञ्जलिं गृहीत्वा -)
ॐ अभीष्टसिद्धिं मे देहि शरणागतवत्सले ।
भक्त्या समर्पये तुभ्यं तृतीयावरणार्चनम् ॥
जपप्रकारः
दशलक्षं जपेन्मन्त्रं मन्त्रविद्विजितेन्द्रियः ।
दशांशं जुहुयान्मन्त्री मधुनाऽऽक्तैः सरोरुहैः ॥
इति सम्पूजयेद्देवीं सम्पदामालयं भवेत् ।
समुद्रकन्यां सरिति कण्ठमात्रे जले स्थितः ॥
त्रिलक्षं प्रजपेन्मन्त्री साक्षाद्वैश्रवणो भवेत् ।
आराध्योत्तरनक्षत्रे देवीं स्रक्चन्दनादिभिः ॥
नन्द्यावर्त्तभवैः पुष्पैः सहस्रं जुहुयात्ततः ।
पूर्णमास्यां फलैः चित्रैः जुहुयान्मधुराप्लुतैः ॥
पञ्चम्यां विशदाम्भोजैः शुक्रवारे सुगन्धिभिः ।
अन्यैर्वा विशदैः पुष्पैः प्रतिमासं फलावतीः ॥
स भवेदब्दमात्रेण सर्वदा सम्पदां निधिः ॥
इति दशाक्षरलक्ष्मीमन्त्रं सम्पूर्णम् ।
Proofread by PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
% Text title : dashAkSharalakShmImantram
% File name : dashAkSharalakShmImantram.itx
% itxtitle : dashAkSharalakShmImantram
% engtitle : dashAkSharalakShmImantram
% Category : devii, lakShmI
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% SubDeity : lakShmI
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Proofread by : PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
% Description/comments : shrIlakShmIkaTAkSha S K Rajagopalan 2001 collection of Laxmistotras
% Latest update : May 5, 2017
% Send corrections to : sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org