text:
त्रिशाले पूर्वतो हीनं कार्यं वा सौम्यवर्जितम। ऊर्ध्वभागत्रयं त्यक्ता ह्यधोभागद्वयं तथा ॥१२१॥
मध्ये नाभिं विजानीयादिति प्राह पराशर:। पूर्वादिषु चतुर्दिक्षु वाममेकादयो ध्रुवा: ॥१२२॥
विस्तारस्याथ दैर्घ्यस्य तथैवैकैकसंयुतम। वामं वातादि कोणेषु ध्रुचं विस्तारदैर्घ्ययो: ॥१२३॥
एकाद्या: स्वेच्छया सर्वे कार्या वेदसमन्विता:। अनेनैव प्रकारेण क्रियमाणे च तास्तुनि ॥१२४॥
आयव्यादिसंशुद्धिं चिन्तयति न पूर्वजा: ॥१२५॥
ब्राह्मणानां चतु:शालं क्षत्रियाणां त्रिशालकम। द्विशालं स्यातु वैशानां शूद्राणामेकशालकम ॥१२६॥
सर्वेषामेव वर्णाना मेकशालं प्र्यशस्यते। एकशालं द्विशालं वा त्रिशालं तुर्यशालकम ॥१२७॥
यथालिंगं गृहं कुर्तात्तादृकशाला प्रशस्यते। शालादिभिर्न कर्त्तव्य न कुर्यात्तूंगनिम्नकम ॥१२८॥
समां शालां तत: कुर्यात्समं प्राकारमेव च। कुलीरवृश्चकौ मीन उत्तरद्वार संस्थिता: ॥१२९॥
मेषसिंहधनुर्द्वारा: पूर्वद्वारेषु संस्थिता:। वृषभ मकरं कन्या याम्यद्वारे समाश्रिता: ॥१३०॥
ब्राह्मण: क्षत्रिया: वैश्या: शूद्राश्चैव यथाक्रमम ॥१३१॥
यद्दिशाराशय: प्रोक्तस्तास्मन शाला प्रशस्यते। अथवा पूर्वभागे तु ब्राह्मणा उत्तरे नृपा: ॥१३२॥
वैश्यानां दक्षिणे भागे पश्चिमे शूद्रकास्तथा। आग्नेयादिक्रमेणैव अन्त्यजा वर्णसंकरा: ॥१३३॥
जातिभ्रष्टाश्च चौराश्च विदिक्या: शोभना: स्मृता:। ब्राह्मणा: क्षत्रिया: वैश्या: शूद्रा: प्रागदिषु स्मृत: ॥१३४॥
अष्टोत्तरशतं हस्तविस्तारान्नृपमन्दिरम। कार्यप्रधानमन्यानि तथाष्टाष्टौ च तानि तु ॥१३५॥
विस्तारं पादसंयुक्तं तेषां दैर्घ्य प्रकल्पयेत। एवं नृपाणां पञ्चैव गृहाणि शुभदानि च ॥१३६॥
षड्भिः षड्भिर्विहीनाश्च चतुःषष्टिमितस्य च । पञ्चैव तस्य विस्तारं दैर्घ्यं षड्भागसंयुतम ॥१३७॥
षष्टिश्चतुर्विहीनानि वेश्मानि स चवस्य च । पञ्चषष्ठांशसंयुक्तं दैर्घ्यं तस्यार्द्धमेव च ॥१३८॥
षड्भि:षड्भि:श्च वर्ज्यानि अशीत्याश्च तथैव च ॥१३९॥
त्रिशंद्युतं तद्दैर्घ्य च युवराजगृहाणि च। पञ्चाशदूर्ध्व तस्यैव भ्रातृणां प्रभवन्ति च ॥१४०॥


c: text/html

text:
एवमन्वयेत लोकयात्रां शास्त्रमूलां प्रतिपाद्यैतदेव व्यतिरेकेण द्रढयन्नाह—
यदनन्तरमुक्तं लोकया[त्रा]...........ज्योतिरालोकः शब्दाह्वयं शास्त्रसंज्ञकं चतुर्वर्गप्रकाशकत्वात् । शब्द इत्याह्वयो यस्येति विग्रहे, यदि न दीप्यते न प्रकाशते न स्यादित्यर्थः । के...........रोऽत्र सत्त्वलोकः । यश्चतुर्वर्गमनुतिष्ठति तत् मर्यादं[?] ये तु मुक्तास्तेषां न संसारात्मकत्वम्, नापि चतुर्वर्गानुष्ठानम् । सर्व......[स्व]र्गमर्त्यपाताललक्षणं जगत्रयं सत्त्वलोकः यस्य चतुर्वर्गप्रतिपत्तिः सम्भवति । इदमिति । अत्य......तेन वा तमोऽन्ध[कारः]........[ल]क्षणलोकयात्राविगमात् । अप्रतिपत्तिकसं[सारा]त्मकं स्यादित्यर्थः । किमेकदेशेन, नेत्याह- कृत्स्नमिति । निरवशेषं नांशेन तथाप्य[ल्पम्, नेत्या]ह- अन्धमिति । अन्धं निरन्तरम[ज्ञानतमोयोगात्] चतुर्वर्गप्रतिपत्तेः कथञ्चिदप्यभावात् सर्वथा निवृत्तचतुर्वर्गज्ञानात्मकं जगत् स्यात् । न क[थञ्चिद् वस्तुप्रति]पत्तिर्भवेदित्यर्थः । यद् वा, अन्धंतम.....[पृ]षोदरादिदर्शनात् सिद्धम् । अर्थस्तु स एव । समाधिश्चैष सर्वथाऽज्ञाने निवृत्ते सर्वमत्र गृह्यते [अन्व]यव्यतिरेकाभ्याम् । शास्त्राभ्यासः काव्यगुणदोषविवेकार्थं क्रियत इति पूर्ववदाकूतम् । अत एवोच्यते—
......घटकं शास्त्रविशेष एष वस्तुतः । तत्रापि चतुर्वर्गप्रतिपत्तेः । यद् वक्ष्यति—चतुर्वर्गफलायत्तमि[त्यादि]5 4 ......5a काव्यमिति व्यवति[ष्ठते]...........इत्यलं विस्तरेण ॥
- १.१५↩

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ४४
यदुवंशवर्णने क्रोष्टुवंशवर्णनम्।
ऋषय ऊचुः।
किमर्थं तद्वनं दग्धमापवस्य महात्मनः।
कार्तवीर्येण विक्रम्य सूत! प्रब्रूहि तत्वतः।। ४४.१ ।।
रक्षिता स तु राजर्षिः प्रजानामिति नः श्रुतम्।
सकथं रक्षिता भूत्वा अदहत्तत्तपोवनम्।। ४४.२ ।।
सूत उवाच।
आदित्यो द्विजरूपेण कार्तवीर्यमुपस्थितः।
तृप्तिमेकां प्रयच्छस्व आदित्योऽहं नरेश्वर।। ४४.३ ।।
राजोवाच।
भगवन्! केन तृप्तिस्ते भवत्येव दिवाकर।
कीद्रृशं भोजनं दद्मि श्रुत्वा तु विदधाम्यहम्।। ४४.४ ।।
आदित्य उवाच।
स्थावरन्देहि मे सर्वमाहारं ददतां वर।
तेन तृप्तो भवेयं वै सा मे तृप्तिर्हि पार्थिव।। ४४.५ ।।
कार्तवीर्य उवाच।
न शक्याः स्थावराः सर्वे तेजसा च बलेन च।
निर्दग्धुं तपतां श्रेष्ठ! तेन त्वां प्रणमाम्यहम्।। ४४.६ ।।
आदित्य उवाच।
तुष्टस्तेऽहं शरान् दद्मि अक्षयान् सर्वतो मुखान्।
ये प्रक्षिप्ता ज्वलिष्यन्ति मम तेजः समन्।। ४४.७ ।।
आविष्टा मम तेजोभिः शेषयिष्यन्ति स्थावरान्।
शुष्कान् भस्मीकरिष्यन्ति तेन तृप्तिर्नराधिप।। ४४.८ ।।
सूत उवाच।
ततः शरांस्तदादित्य स्त्वर्जुनाय प्रयच्छत।
ततो ददाह संप्राप्तान् स्थावरान् सर्वमेव च।। ४४.९ ।।
ग्रामां स्तथाश्रमांश्चैव घोषाणि नगराणि च।
तथा वनानि रम्याणि वनान्युपवनानि च।। ४४.१० ।।
एवं प्राचीं समदहत् ततः सर्वांश्च पक्षिणः।
निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिर्हता घोरेण तेजसा।। ४४.११ ।।
एतस्मिन्नेव काले तु आपो वा जलमास्थितः।
दश वर्षसहस्राणि तत्रास्ते समहानृषिः।। ४४.१२ ।।
पूर्णे व्रते महातेजा उदतिष्ठं स्तपोधनः।
सोऽपश्यदाश्रमं दग्धमर्जुनेन महामुनिः।। ४४.१३ ।।
क्रोधाच्छशाप राजर्षि कीर्तितं वो यथा मया।
क्रोष्टोः श्रृणुतराजर्षे र्वंशमुत्तमपौरुषम्।। ४४.१४ ।।
यस्यान्ववाये सम्भूतो विष्णुर्वृष्णिकुलोद्वहः।
क्रोष्टोरेवाभवत् पुत्रो वृजिनीवान् महारथः।। ४४.१५ ।।
वृजनीवतश्च पुत्रोऽभूत् स्वाहो नाम महाबलः।
स्वाह पुत्रोऽभवद्राजन्!रुषङ्गर्वदतां वरः।। ४४.१६ ।।
स तु प्रसूतिमिच्छन् वैरुषङ्गुः सौम्यमात्मजम्।
चित्रश्चित्ररथश्चास्य पुत्रः कर्मभिरन्वितः।। ४४.१७ ।।
अथ चैत्ररथिर्वीरो जज्ञे विपुलदक्षिणः।
शशबिन्दुरिति ख्यातश्चक्रवर्त्ती बभूव ह।। ४४.१८ ।।
अत्रानुवंश श्लोकोऽयं गीतस्तस्मिन् पुराऽभवत्।
शशबिन्दोस्तु पुत्राणां शत नामभवच्छतम्।। ४४.१९ ।।
धीमतां चाभिरूपाणां भूरि द्रविण तेजसाम्।
तोषां शतप्रधानानां पृथुसाह्वा महाबलाः।। ४४.२० ।।
पृथुश्रवाः पृथुयशाः पृथुधर्मा पृथुञ्जयः।
पृथुकीर्त्तिः पृथुमना राजानः शशबिन्दवः।। ४४.२१ ।।
शंसन्ति च पुराणज्ञाः पृथुश्रवसमुत्तमम्।
अन्तरस्य सुयज्ञस्य सुयज्ञस्तनयोऽभवत्।। ४४.२२ ।।
उशना तु सुयज्ञस्य यो रक्षन् पृथिवीमिमाम्।
आजहाराश्वमेधानां शतमुत्तमधार्मिकः।। ४४.२३ ।।
तितिक्षुरभवत् पुत्र औशनः शत्रुतापनः।
मरुत्तस्तस्य तनयो राजर्षीणामनुत्तमः।। ४४.२४ ।।
आसीन् मरुत्त तनयो वीरः कम्बलबर्हिषः।
पुत्रस्तु रुक्मकवचो विद्वान् कम्बलबर्हिषः।। ४४.२५ ।।
निहत्य रुक्मकवचः परान् कवचधारिणः।
धन्विनो विविधै र्बाणै रवाप्य पृथिवीमिमाम्।। ४४.२६ ।।
अश्वमेधे ददौ राजा ब्राह्मणेभ्यस्तु दक्षिणाम्।
यज्ञे तु रुक्मकवचः कदाचित् परवीरहा।। ४४.२७ ।।
जज्ञिरे पञ्चपुत्रास्तु महावीर्या धनुर्भृतः।
रुक्मेषु पृथुरुक्मश्च ज्यामघः परिघो हरिः।। ४४.२८ ।।
परिधं च हरिं चैव विदेहेऽस्थापयत् पिता।
रुक्मेषुरभवद्राजा पृथुरुक्मस्तदाश्रयः।। ४४.२९ ।।
तेभ्यः प्रव्राजितो राज्यात् ज्यामघस्तु तदाश्रमे।
प्रशान्तश्चाश्रमस्थश्च ब्राह्मणेनावबोधितः।। ४४.३० ।।
जगाम धनुरादाय देशमन्यं ध्वजी रथी।
नर्म्मदां नृप एकाकी केवलं वृत्तिकामतः।। ४४.३१ ।।
ऋक्षवन्तं गिरिं गत्वा भुक्तमन्यैरुपाविशत्।
ज्यामघस्याभवद् भार्या चैत्रापरिणतासती।। ४४.३२ ।।
अपुत्रो न्यवसद्राजा भार्यामन्यान्नविन्दत।
तस्यासीद्विजयो युद्धे तत्र कन्यामवाप्य सः।। ४४.३३ ।।
भार्यामुवाच सन्त्रासात् स्नुषेयं ते शुचिस्मिते।
एव मुक्ताब्रवीदेन कस्य चेयं स्नुषेति च।। ४४.३४ ।।
राजोवाच।
यस्तेजनिष्यते पुत्रस्तस्य भार्या भविष्यति।
तस्मात् सा तपसोग्रेण कन्यायाः सम्प्रसूयत।। ४४.३५ ।।
पुत्रं विदर्भं सुभगा चैत्रा परिणता सती।
राजपुत्र्यां च विद्वान् स स्नुषायां क्रथ कैशिकौ।।
लोमपादं तृतीयन्तु पुत्रं परमधार्मिकम्।। ४४.३६ ।।
तस्यां विदर्भोऽजनयच्छूरान् रणविशारदान्।
लोमपादान्मनुः पुत्रो ज्ञातिस्तस्य तु चात्मजः।। ४४.३७ ।।
कैशिकस्य चिदिः पुत्रो तस्माच्चैद्या नृपाः स्मृताः।
क्रथो विदर्भपुत्रस्तु कुन्ति स्तस्यात्मजोऽभवत्।। ४४.३८ ।।
कुन्ते र्धृतः सुतो जज्ञे रणधृष्टः प्रतापवान्।
धृष्टस्य पुत्रो धर्मात्मा निर्वृतिः परवीरहा।। ४४.३९ ।।
तदेको निर्वृतेः पुत्रो नाम्ना स तु विदूरथः।
दशार्हिस्तस्य वै पुत्रो व्योमस्तस्य च वै स्मृतः।।
दाशार्हाच्चैव व्योमात्तु पुत्रो जीमूत उच्यते।। ४४.४० ।।
जीमूतपुत्रो विमलस्तस्य भीमरथः सुतः।
सुतो भीमरथस्यासीत् स्मृतो नवरथः किल।। ४४.४१ ।।
तस्य चासीद् दृढरथः शकुनिस्तस्य चात्मजः।
तस्मात् करम्भः कारम्भि र्देवरातो बभूव ह।। ४४.४२ ।।
देवक्षत्रोऽभवद्राजा दैवरातिर्महायशाः।
देवगर्भसमो जज्ञे देवनक्षत्रनन्दनः।। ४४.४३ ।।
मधुर्नाम महातेजा मधोः पुरवसस्तथा।
आसीत् पुरवसः पुत्रः पुरुद्वान् पुरुषोत्तमः।। ४४.४४ ।।
जन्तुर्जज्ञेऽथ वैदर्भ्यां भद्रसेन्यां पुरुद्वतः।
ऐक्ष्वाकी चाभवद् भार्या जन्तोस्तस्यामजायत।। ४४.४५ ।।
सात्वतः सत्वसंयुक्तः सात्वतां कीर्तिवर्द्धनः।
इमां विसृष्टिं विज्ञाय ज्यामघस्य महात्मनः।।
प्रजावानेति सायुज्यं राज्ञः सोमस्य धीमतः।। ४४.४६ ।।
सात्वतान् सत्वसम्पन्नान् कौसल्या सुषुवे सुतान्।
भजिनं भजमानन्तु दिव्यं देवावृधं नृप!।। ४४.४७ ।।
अन्धकञ्च महाभोजं वृष्णिं च यदुनन्दनम्!
तेषां तु सर्गा श्चत्वारो विस्तरेणैव तच्छृणु।। ४४.४८ ।।
भजमानस्य सृञ्जय्यां बाह्यकायाञ्च बाह्यकाः।
सृञ्जयस्य सुते द्वे तु बाह्यकास्तु तदाभवन्।। ४४.४९ ।।
तस्य भार्ये भगिन्यौ द्वे सुषुवाते बहून् सुतान्।
निमिंश्च कृमिलं श्चैव वृष्णिं पर पुरञ्जयम्।।
ते बाह्यकायां सृञ्जय्यां भजमानाद् विजज्ञिरे।। ४४.५० ।।
जज्ञे देवावृधो राजा बन्धूनां मित्रवर्द्धनः।
अपुत्रस्त्वभवद्राजा चचार परमन्तपः।।
पुत्रः सर्वगुणोपेतो मम भूयादिति स्पृहन्।। ४४.५१ ।।
संयोज्य मन्त्रमेवाथ पर्णाशा जलमस्पृशत्।
तदोपस्पशेनात्तस्य चकार प्रियमापगा।। ४४.५२ ।।
कल्याणत्वान्नरपते स्तस्मै सा निम्नगोत्तमा।
चिन्तयाथ परीतात्मा जगामाथ विनिश्चयम्।। ४४.५३ ।।
नाधिगच्छाम्यहं नारीं यस्यामेवं विधः सुतः।
जायेत तस्माद्दद्याहं भवाम्यथ सहस्रशः।। ४४.५४ ।।
अथ भूत्वा कुमारी सा बिभ्रती परमं वपुः।
ज्ञापयामास राजानं तामियेष महाव्रतः।। ४४.५५ ।।
अथ सा नवमे मासि सुषुवे सरितां वरा।
पुत्रं सर्वगुणोपेतं बभ्रुं देवावृधान्नृपात्।। ४४.५६ ।।
अनुवंशे पुराणज्ञा गायन्तीति परिश्रुतम्।
गुणान् देवावृधस्यापि कीर्त्तयन्तो महात्मनः।। ४४.५७ ।।
यथैवं श्रृणुमो दूरादपश्यामस्तथान्तिकात्।
बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवै र्देवावृधः समः।। ४४.५८ ।।
षष्टिश्च पूर्वपुरुषाः सहस्राणि च सप्ततिः।
एतेऽमृतत्वं संप्राप्ता बभ्रो र्देवावृधान्नृप!।। ४४.५९ ।।
यज्वा दान पतिर्वीरो ब्रह्मण्यश्च दृढव्रतः।
रूपवान् सुमहातेजाः श्रुतवीर्य्य धरस्तथा।। ४४.६० ।।
अथ कङ्कस्य दुहिता सुषुवे चतुरः सुतान्।
कुकुरं भजमानञ्च शशिं कम्बलबर्हिषम्।। ४४.६१ ।।
कुकुरस्य सुतो वृष्णि वृष्णेस्तु तनयो धृतिः।
कपोत रोमा तस्याथ तैत्तिरिस्तस्य चात्मजः।। ४४.६२ ।।
तस्यासीत्तनुजा पुत्रो सखा विद्वान्नलः किल।
ख्यायते तस्य नाम्ना च नन्दनोदरदुन्दुभिः।। ४४.६३ ।।
तस्मिन्प्रवितते यज्ञे अभिजातः पुनर्वसुः।
अश्वमेधं च पुत्रार्थमाजहार नरोत्तमः।। ४४.६४ ।।
तस्य मध्येति रात्रस्य सभा मध्यात् समुत्थितः।
अतस्तु विद्वान् कर्मज्ञो यज्वा दाता पुनर्वसु।। ४४.६५ ।।
तस्यासीत् पुत्रमिथुनं बभूवाविजितं किल।
आहुकश्चाहुकी चैव ख्यातं मतिमतां वर!।। ४४.६६ ।।
इमांश्चोदाहरन्त्यत्र श्लोकान् प्रतितमाहुकम्।
सोपासङ्गानुकर्षाणां सध्वजाना वरूथिनाम्।। ४४.६७ ।।
रथानां मेघघोषाणां सहस्राणि दशैव तु।
नासत्यवादी नातेजा नायज्वा नासहस्रदः।। ४४.६८ ।।
नाशुचिर्नाप्यविद्वान् हि यो भोजेष्वभ्यजायत।
आहुकस्य भृतिं प्राप्ता इत्येतद्वै तदुच्यते।। ४४.६९ ।।
आहुकश्चाप्यवन्तीषु स्वसारं चाहुकीं ददौ।
आहुकात् काश्यदुहिता द्वौ पुत्रौ समसूयत।। ४४.७० ।।
देवकश्चोग्रसेनश्च देवगर्भसमावुभौ।
देवकस्य सुता वीरा जज्ञिरे त्रिदशोपमाः।। ४४.७१ ।।
देवानुपदेवश्च सुदेवो देवरक्षितः।
तेषां स्वसारः सप्तासन् वसुदेवाय ता ददौ।। ४४.७२ ।।
देवकी श्रुतदेवी च यशोदा च यशोधरा।
श्री देवी सत्यदेवी च सुतापी चेति सप्तमी।। ४४.७३ ।।
नवोग्रसेनस्य सुताः कंसस्तेषां तु पूर्वज।
न्यग्रोधश्च सुनामा च कङ्कः शङ्कश्च भूयसः।। ४४.७४ ।।
सुतन्तू राष्ट्रपालश्च युद्धमुष्टिः सुमुष्टिदः।
तेषां स्वसारः पञ्चासन् कंसा कंसवती तथा।। ४४.७५ ।।
सुतलन्तू राष्ट्रपाली च कङ्का चेति वराङ्गनाः।
उग्रसेनः सहापत्यो व्याख्यातः कुकुरोद्भवः।। ४४.७६ ।।
भजमानस्य पुत्रोऽथ रथिमुख्यो विदूरथः।
राजाधिदेवः शूरश्च विदूरथ सुतोऽभवत्।। ४४.७७ ।।
राजाधिदेवस्य सुतौ जज्ञाते देवसंमितौ।
नियमव्रतप्रधानौ शोणाश्वः श्वेतवाहनः।। ४४.७८ ।।
शोणाश्वस्य सुताः पञ्च शूरा रणविशारदाः।
शमीच वेदशर्मा च निकुन्तः शक्रशत्रुजित्।। ४४.७९ ।।
शमिपुत्रः प्रतिक्षत्रः प्रतिक्षत्रस्य चात्मजः।
प्रतिक्षेत्रः सुतो भोजो हृदीकस्तस्य चात्मजः।। ४४.८० ।।
हृदीकस्याभवन् पुत्रा दश भीमपराक्रमाः।
कृतवर्माग्रजस्तेषां शतधन्वा च मध्यमः।। ४४.८१ ।।
देवार्हश्चैव नाभश्च भीषणश्च महाबलः।
अजातो वनजातश्च कनीयक करम्बकौ।। ४४.८२ ।।
देवार्हस्य सुतो विद्वान् जज्ञे कम्बलबर्हिषः।
असमञ्जाः सुतस्तस्य तमोजास्तस्य चात्मजः।। ४४.८३ ।।
अजातपुत्रा विक्रान्ता स्त्रयः परमकीर्त्तयः।
सुदंष्ट्रश्च सुनाभश्च कृष्ण इत्यन्धकामताः।। ४४.८४ ।।
अन्धकानामिमं वंशं यः कीर्त्तयति नित्यशः।
आत्मनो विपुलं वंशं प्रजावानाप्नुते नरः।। ४४.८५ ।।


text:
पुनश्च—
मध्याप्रगल्भाभेदानां प्रत्येकं ज्येष्ठाकनिष्ठात्वभेदेन द्वादश भेदा भवन्ति । मुग्धा त्वेकरूपैव ।
ज्येष्ठाकनिष्ठे यथामरुशतके586—
न चानयोर्दाक्षिण्यप्रेमभ्यामेव व्यवहारः । अपि तु प्रेम्णापि । यथा चैतत् तथोक्तं दक्षिणलक्षणावसरे । 587एषां च धीरमध्या-अधीरमध्या-धीराधीरमध्या-धीरप्रगल्भा-अधीरप्रगल्भा-धीराधीरप्रगल्भाभेदानां प्रत्येकं ज्येष्ठा-कनिष्ठाभेदाद् द्वादशानां वासवदत्ता-रत्नावलीवत् प्रबन्धनायिकानामुदाहरणानि महाकविप्रबन्धेष्वनुसर्तव्यानि ।
पुनश्चेति । स्वीया मुग्धामध्याप्रगल्भाभेदेन या त्रेधा विभक्ता एवंभूता सा पुनश्च द्विविधेत्यर्थः । अमुग्धा = मध्या च प्रगल्भा च द्वादशधोदिता । तावद्भेदवत्त्वं च उभयोरपि धीरा धीराधीरा अधीरेति षड् भेदाः तेषां प्रत्येकं ज्येष्ठाकनिष्ठात्वेन द्वैविध्याद् भवति । अमुग्धेति विशेषणस्य विवक्षामाह मुग्धा त्वेकरूपैवेति । धीरत्वाधीरत्वधीराधीरत्वतारतम्येन ज्येष्ठात्वं कनिष्ठात्वं च । तथाविधतारतम्यशून्यत्वात् मुग्धाया एकरूपत्वमेवेति । ननु धीरादिभेदत्रयवत्योर्मध्याप्रगल्भयोः ज्यैष्ठ्यं कानिष्ठ्यं चोच्यते । तदनुपपन्नम् । तयोः कनिष्ठायां प्रियस्य प्रेम्णैव व्यवहारात् । ज्येष्ठायां दाक्षिण्येनैव व्यवहाराच्च । तत्राह न चानयोरिति । अनयोर्ज्येष्ठाकनिष्ठयोर्ज्येष्ठायां दाक्षिण्येनैव व्यवहारः कनिष्ठायां प्रेम्णैवेति योऽयं नियमः स नास्ति । उभयोरपि प्रेम्णापि व्यवहारदर्शनात् । ज्येष्ठायां प्रेम्णा प्रियस्य व्यवहारः किं दृष्टः । ओमित्याह यथा चैतदिति । दक्षिणोऽस्यां = ज्येष्ठायां सहृदय इति हि सहृदयलक्षणम् । सहृदयत्वं च प्रेम्णैवेति ।


text:
सः परः पुरुष: एव इत्याशयः त्रिगुणादि विपर्ययात् इत्यर्थे अव्यक्तादिनां सर्वेषां अपि तैगुण्यं प्रतिपादितम्I त्रैगुण्यस्य अभावः तु पुरुषे एव युज्यते इत्यर्थः।
Friday, 29 December 2017
सांख्यदर्शनानुसारेण पुरुषस्वरूप विचारः
Research Article No: 20171229
संस्कृत-वेदान्त-विभागः,
शङ्कराचार्य संस्कृत विश्वविद्यालयः, कालटि ।
दूरवाणी-९३८७४५९२३४
भारतीयेषु आस्तिकदर्शनेषु प्राचीनतमं भवति सांख्यदर्शनम्। सांख्यसूत्रकर्ता कपिलमुनिः। किन्तु सग्रन्थः इदानीं नोपलभ्यते। ईश्वरकृष्ण विरचिता सांख्यकारिका इदानीं उपलभ्यमानेषु सांख्यग्रन्थेषु प्राचीनतमा मुख्यतमा च। वाचस्पति मिश्र विरचिता तत्वकौमुदी अज्ञातकर्तृता, युक्ति दीपिका, गौढपादीयम् भाष्यं, माठरकृतावृत्तिः, शङ्कराचार्य विरचिता जयमङ्ला च अस्याः व्याख्यान ग्रन्थेषु मुख्या।
गणनार्थकात् सम्यक्ज्ञान अर्थकात् वा संख्या शब्दात् मिप्पन्नोऽयं संख्या शब्दाः। अर्थद्वयमपि अत्र सङ्गच्छते। यतो हि अत्र पुरुषः, प्रकृतिः, महत् इत्यादिभिः पञ्चविंशति सांख्याख्यानि तत्वानि प्रतिपादितानि। एतेषां तत्वानां सम्यक् ज्ञानमेव अत्र दुखत्रय आत्यन्तिक निवृत्तिरूप कैवल्योपायत्वेन अमिहितम्।
इदानीं पुरुषस्य स्वरूपविचारारम्भकद्वारेण पुरुषस्य अस्तित्व साधकानि कारणानि उच्चते। अत्र संघातपरार्थत्वात् इति। अचेतनानां पदार्थनां क्रमं अनुसृत्य सज्जीकरणमेव अथवा सङ्घातः इत्युच्चते। तादृशाः सर्वे अपि सङ्घातः सचेतनं परं उद्धि२य वर्तते। अव्यक्तादयः सर्वे सङ्घातः अपि परं सचेत नं उद्धिश्य प्रवर्तन्ते।
सः परः पुरुष: एव इत्याशयः त्रिगुणादि विपर्ययात् इत्यर्थे अव्यक्तादिनां सर्वेषां अपि तैगुण्यं प्रतिपादितम्I त्रैगुण्यस्य अभावः तु पुरुषे एव युज्यते इत्यर्थः।
सः परः पुरुष: एव इत्याशयः त्रिगुणादि विपर्ययात् इत्यर्थे अव्यक्तादिनां सर्वेषां अपि तैगुण्यं प्रतिपादितम्I त्रैगुण्यस्य अभावः तु पुरुषे एव युज्यते इत्यर्थः।
अधिष्ठानां इति अचेतनानां पदार्थानां प्रवृत्यर्थं सचेतनेन केनापि अधिष्ठानं आपेक्षितम्। यथा रथः अचेतनः सन् सारथिना अधिष्ठितः सन् चलति। तद्वत् अचेतनानां अव्यक्तादीनां प्रवृत्युपपत्तये केनापि अधिष्ठान्ना भवितव्यम्। सः पुरुष: एव इत्यर्थः। भोक्तृभावात् इत्यर्थे अनुकूलवेदनीयं सुखं, प्रतिकूलवेदनीयं दुखं इत्युभयमपि भोग्यं इत्युच्चते। तयोः भोक्ता पुरुषः एव सचेतनत्वात्। अव्यक्तादस्तु अचेतनत्वात् भागे अयमर्थः इत्थर्थः। तस्मात् पुरुषः एव भोक्ता इत्यर्थः। कैवल्यार्थं प्रवृत्तेः इति। आत्यन्तिकदुखशमनरूपस्य कैवल्यस्य प्राप्तये विवेकशालीनः प्रयतन्ते। तत् कैवल्यं तु प्रकृतेः पूर्णतया वियोगात् एव सम्बादयितुं शक्यते, सा कैवल्यावस्था पुरुषस्य एव इत्यर्थः ।
संघात परार्थत्वात् त्रिगुणादि विपर्यायादधिष्ठानात्
पुरुषोऽक्त्ति भोक्तृभावात् कैवल्यार्थं प्रवृत्तेश्च॥ *1
पुरुषस्य नानात्व साधकानि कारणानि। जन्ममरण करणानां प्रतिनियमात् इति। नूतन देहेन्द्रियमनोऽहंकारादिभिः पुरुषस्य सम्बन्ध : एव जन्म इत्युच्यते। स्वीकृतानां देहादीनां परित्यागः एव मरणं इन्युच्चते। बुद्धि : (महत्) अहंकारः, मनः पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च इत्येत् समुचितं करणं इत्युच्चते। जन्म-मरण-करणानां प्रतिशरीरं भेदः दृश्यते। सः भेदः पुरुषस्य नानात्वे एव उपपद्यते। पुरुषस्य एकत्वे एकस्मिन् पुरुषे जाते सर्वे अपि पुरुषाः अपि जायेरन्। एकस्मिन् पुरुषे मृते सर्वेऽपि मियेरन्। तन्न दृश्यते। अतः पुरुषस्य बहुत्वं अड्गीक्रियते। अयुगपत् प्रवृत्ते: इति। प्रवृत्तिः प्रयन्तः एव। पुरुषस्य एकस्वे यदा तस्य कस्मिन् चेत् शरीरं प्रवृत्ति: तदा अन्येषु अपि शरीरेषु युगपद् सर्वे प्रवृत्तिः स्थात्। तस्याः अभावात् पुरुषाः बहवः इत्यर्थः।
जननमरणकरणानां प्रतिनियमादयुगवत् प्रवृत्तेश्च
पुरुषबहुत्वं सिद्धं तैगुण्य विपर्यायाचैव ॥ *2
प्रागुक्तरीत्या पुरुषस्य बहुत्वं तस्य तैगुण्याधिभावात् च साक्षिभावः सिद्ध: भवति। पुरुषाय प्रकृतिः स्वकीय विषयान् दर्शयति। तस्मात् पुरुषः साक्षी इत्युच्यते। अत एव सः द्रष्टोऽपि भवति। पुरुषस्य स्वतसिद्ध : आत्यन्तिकदुखत्रयाभावः एव कैवल्यं इत्युच्चते। त्रैगुण्याभावात् एव तत् तस्य सिद्धं भवति। अत एव तस्य माध्यस्थं अथवा औदासीन्यं अपि सिद्धयति। वस्तुतः पुरुषः प्रकृतिकृत सुखेन न तृप्यति, नापि दुःखेन क्लिश्यति। एवं सुखदुःखयोः मध्यस्थत्वात् सः मध्यस्थः अथवा उदासीन: इति उच्चते। प्रकृतेरेव कर्तृत्वं इनत्यतः पुरुषस्य अकर्तृत्वं एव युज्जते।
चेतनस्यापि अकर्तृः पुरुषस्य चैतन्यहीनाया: अपि कर्त्याः प्रकृते: च संयोगात् अथवा सान्निध्यात् अयं परिणामक्रम: प्रचलति इति सांख्य सिद्धान्तः। तदेव विवृणोति तस्मात् तत् संयोगात् इति। चेतनस्य पुरुषस्य संयोगात् अचेतनं लिङ्गं अर्थात् प्रकृतिः महदादयः च सचेतनं इव प्रतीयते । तथा गुणात्मिकायाः कर्त्याः प्रकृतेः सान्निध्यात् पुरुषः अपि वस्तुतया उदासीन: अपि कर्ता इव प्रतीयते। एवं पुरुषस्य स्वरूपं सांख्यदर्शनद्वारा विशदीकरोति।
*।. सांख्यकारिका - ईश्वरकृष्ण- 17
*2. सांख्यकारिका - ईश्वर कृष्ण- 18
---------------------------------------------------------------------------


text:
हास्यरसस्य उदाहरणरूपेण एषः श्लोकः साहित्यदर्पणे उपलभ्यते। आत्मानं पण्डितं मन्यमानस्य कस्यचन मूर्खस्य विषये कविना श्लोकोऽयं निर्मितः।
गुरोर्गिरः पञ्चदिनान्यधीत्य वेदान्तशास्त्राणि दिनत्रयं च|
अमी समाघ्राय च तर्कवादान् समागताः कुक्कुटमिश्रपादाः॥
See! the great Kukkuta Misra is coming! He has studied Mimamsa (the teaching of his guru Pabhakara) in five days and the whole of Vedanta in three days; He has also got a fragrance of the science of the Logic from a distance.
एतत् पठित्वा कुक्कुटमिश्रपादानां वैदुष्यं कियत् गहनं आसीत् इति वयं ऊहितुं शक्नुमः।


text:
नेपालदेशः
नेपाल एशिया महाद्वीपे दक्षिणे कश्चित् देश: अस्ति । नेपालस्य उत्तरे चीनदेश: अस्ति । पश्चिमे, पूर्वे एवं दक्षिणे भारत देश: अस्ति । हिमालयस्य सानुप्रदेशे स्थितं राष्ट्रं परितः भूभागेनैव आवृतम् अस्ति । नेपालस्य उत्तरे त्रिविष्टपम् (टिबेट) अस्ति। परितः विश्वस्य अत्युन्नतपर्वताः १० सन्तीति भावयामश्चेत् तेषु अष्टपर्वताः नेपाले एव सन्ति । नेपालस्य विस्तीर्णं १४१७०० च.कि.मी । जनसङ्ख्या २.७ कोटिः । राष्ट्रस्य राजधानी काष्टमण्डपः (काठमान्डु/काठमाडाैं) ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
क्रि.पू ६, क्रि.पू ५ शतके च एषः प्रदेशः शाक्यशासने आसीत् । शाक्य राजकुमारेषु एकः सिध्दार्थः गौतमः प्रापञ्चिकव्यामोहं त्यक्त्वा दिव्यं ज्ञानं प्राप्य अग्रे बुध्दः इति विख्यातः । क्रि.पू २५० समये एषः प्रदेशः उत्तरभारतस्य मौर्यसाम्राज्यस्य अङ्गमासीत् । अनन्तरं गुप्तराजाः, अनन्तरं लिच्छविराजाः अनन्तरं चालुकयाः एतस्य प्रदेशस्य उपरि अधिकारं स्थापितवन्तः । अनन्तरं एषः प्रदेशः विविधरीत्य़ा विभक्तः लघुराजैः पालितश्च । १७६५ तमे वर्षे पृथ्वीनारायण शाह इति कश्र्चन गाेर्खाराजः नेपालस्य एकीकरणं कृतवान् । भारतं यदा ब्रिटिषाधीनं आसीत् तदा नेपालस्य स्वायत्ताधिकारः आसीत्। आङ्ग्लैः सह एकस्मिन् युध्दे पराजितः चेदपि सन्धिं कृत्वा स्वायत्तताम् अरक्षत् । एतदनुसारं नेपालः स्वप्रदेशम् उत्तरखण्डं, हिमाचलप्रदेशं, सिक्किम भागं च अाङग्लेभ्यः अयच्छत् । ततः आरभ्य राजशासनमेव नेपाले आसीत् । एषु दिनेषु प्रजासत्तानिमित्तम् आन्दोलनं जातम् । बहुपक्षीया सांसदीया व्यवस्था आगता, राज्ञः अधिकारः न्यूनीकृतः । १९९१ तमे वर्षे प्रथमवारं बहुपक्षाणाम् मध्ये मुक्तनिर्वाचनं जातम् ।
भौगोलिकं लक्षणम्[सम्पादयतु]
नेपालदेशस्य पूर्वतः पाश्चिमान्तभागपर्यन्तं ८०० कि.मी भवति । दक्षिणतः उत्तरान्तपर्यन्तं २०० कि.मी भवति । तिर्यक् पट्टिकारीत्या भारतस्य उत्तरभागे अस्ति । भौगोलिकरीत्या उन्नतपर्वतप्रदेशः, लघुगिरीणां प्रदेशः, तराय् प्रदेशः च इति विभागः शक्यते । भारतसीमानिकटे गङ्गायाः समतलप्रदेशः अस्ति । एतस्मिन् प्रदेशे कोसी, नारायणी ( गण्डकी ) कर्नाली नद्यः च जलम् आनयन्ति । लघुगिरिप्रदेशे काठ्मण्डुखनिप्रदेशः अस्ति । एतस्य देशस्य अत्यधिकजनाः अत्र वसन्ति । एतस्मिन् प्रदेशे महाभारतलेख् शिवालिकपर्वतश्रेणयः च सन्ति । एताः पर्वतश्रेणयः मध्यमस्तरीयाः सन्ति । एतासामौन्नत्यं १००० मीटरतः ४००० मी पर्यन्तम् अस्ति ।
उन्नतपर्वतप्रदेशे प्रपञ्चस्यैव अत्युन्नतपर्वताः सन्ति । तत्र सगरमाथा, कञ्चनजङ्घा, अन्नपूर्णा, मकालु, धवलागिरिः इत्यादयः विश्वस्य दशमध्ये अष्ट सर्वोन्नतपर्वताः विराजिताः सन्ति। अत्र घनवनानि सन्ति । परन्तु सद्यः अरण्यनाशः मानवानां दुष्टेच्छाकारणतः प्रचलति । एतेन प्रकृतेरुपरि विपरीतपरिणामः दृश्यते ।
अर्थव्यवस्था[सम्पादयतु]
नेपाळः कृषिप्रधानः देशः । ७६% जनाः कृषिं कुर्वन्ति । व्रीहिः, गोधूमः, शणः, मर्कटान्नम् एतेषां कृष्युत्पन्नानि । यन्त्राणि कृष्युत्पन्नानां संस्काराय उपयुज्यन्ते । प्रवासोद्यमः देशस्य प्रमुखः आर्थिकः व्यवसायः । नेपाळस्य बहुभागाः पर्वतमयाः इति कारणतः मार्गनिर्माणं कठिनम् । रेलयानमार्गनिर्माणम् इतोऽपि कष्टं व्ययकारि च । २००३ तमे वर्षे देशे ८५०० कि.मी मार्गाः आसन् । ५९ कि.मी रेल्वे मार्गः आसीत् । एतेन कारणेन निरीक्षितस्तरस्य आर्थिकी प्रगतिः न जाता । दूरसम्पर्कव्यवस्था न्यूनस्तरीया अस्ति । आधुनिकतन्त्रज्ञानं देशस्य जनतां प्राप्नोत् । नेपाळः विदेशस्य सहायधनम् अवलम्ब्य अस्ति । भारतम्, अमेरिका, जपान्, इङग्लेण्ड, युरोपियन् राष्ट्राणि च साहाय्यं कुर्वन्ति ।
इतरविषयाः[सम्पादयतु]
नेपाळः विश्वस्य एकमेव हिन्दुराष्ट्रम् । देशस्य अधिकृतभाषा नेपाली । मैथिली, भोजपुरी, अवधिभाषाः अपि भाष्यन्ते । नेपाळे पुरुषाणाम् आयुर्मानं महिलानामेपक्षया अधिकम् । समग्रप्रपञ्चे नेपाळे केवलम् इदृशी स्थितिः विध्यमानम् अस्ति । सांस्कृतिकविषयेषु नेपाळः टिबेटं भरतं च अनुसरति । उत्तरनेपाळे टिबेट्संस्कृतेः प्रतिकृतिः दृश्यते । अन्यत्र सर्वत्र हिन्दुसंस्कृतेः छाया दृश्यते । नेपाळः भारतं बहुधा अवलम्ब्य अस्ति । आर्थिकसहाय्यं, तन्त्रज्ञानं, रक्षणम् इत्यादिविषयेषु भारतात् नेपाळेन बहुसहाय्यं लभ्यते ।
मेची, कोशी, सगरमाथा, जनकपुर, बागमती, नारायणी, गण्डकी, लुम्बिनी, धवलागिरि:, राप्ती, कर्णाली, भेरी, सेती, महाकाली इति चतुर्दशाञ्चलानि सन्ति । नेपलदेशे दूरसंचाराव्यवस्था अतीव सुलवमस्ति ।
२०१५ तमे वर्षे भूकम्पः[सम्पादयतु]
२०१५ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य पञ्चविंशतितमे (२५) दिनाङ्के प्रातः ११:५६ वादने नेपालदेशे विनाशकारी भूकम्पः अभवत् । भूकम्पस्य केन्द्रं गोरखामण्डलम् आसीत् । भूकम्पः अनेकानि महत्त्वपूर्णानि प्राचीनानि मन्दिराणि, ऐतिहासिकभवनानि अनक्कयत् । १४०० तः अधिकजनाः मृताः अनेके आहताः अभूवन् [५] भूकम्पः चीन-बाङ्ग्लादेश-पाकिस्तान-भारतदेशेषु अपि अनुभूतः [६] ।
सन्दर्भ:[सम्पादयतु]
- ↑ According to Interim Constitution Nepali is only the official language (article 5, point 2). Other languages spoken as the mother tongue in Nepal are the national languages (article 5, point 1). According to article 5, point 3, all languages are accepted as official languages at the regional level. Today's more than 90% people speak Nepali as a 1st language. Nepal_Interim_Constitution2007
- ↑ Department of Economic and Social Affairs Population Division (2009) (PDF). World Population Prospects, Table A.1. 2008 revision. United Nations. http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf. Retrieved 12 March 2009.
- ↑ ३.० ३.१ ३.२ ३.३ "Nepal". International Monetary Fund. Retrieved 21 April 2011.
- ↑ "Human Development Report 2011. Human development index trends: Table G". The United Nations. Retrieved 5 November 2011.
- ↑ [http://aajtak.intoday.in/story/earthquake-in-delhi-ncr-and-other-states-1-809534.html
- ↑ [१]


text:
अलर्काय दत्तात्रेयेण सिद्धयोगचर्योंकारोपासनकथनं नाम पञ्चमाष्टके षष्ठोsध्याय:
हरि: ॐ ॥ प्रत्युत्तरमिदं प्राह संपृष्टो भूभृता प्रभु: ॥
श्रृणु राजन् सिद्धयोsष्टौ दश चैवोपसिद्धय: ॥१॥
अणिमा महिमा भूप गरिमा लघिमा तथा ॥
प्राप्ति: प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं चाष्टसिद्धय: ॥२॥
सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरोsणीयान्पूज्यत्वान्महिमा भृशम् ॥
गरिमातिगुरुत्वाच्च लघुत्वाल्लघिमा गुण: ॥३॥
प्राप्ति: कामितयोगित्वादीशित्वं चेश्वरो यत: ॥
प्राकाम्यमस्य व्यापित्वाद्वशित्त्वं चानुकूल्यत: ॥४॥
संप्राप्तेश्वरभावस्य योगिन: प्रभवन्त्यमी ॥
यत्र कामावसायित्वं गुणास्तेsमी नृपैश्वरा: ॥५॥
परकायप्रवेशाद्या: सिद्धयोsपि तथेतरा: ॥
कर्तव्यात्र न संसक्तिर्ध्येयं तन्निर्गुणं परम् ॥६॥
सगुणं निर्गुणं ध्यानं तत्राद्यं विष्णुचिन्तनम् ॥
द्वितीयं निर्गुणं ब्रह्म वाक्यलक्ष्यं सनातनम् ॥७॥
ध्यातृध्याने क्रमात्त्यक्त्वा ध्येयैकविषयं यदा ॥
निवातदीपवत्स्वान्तं समाधि: सोsभिधीयते ॥८॥
अनेनास्य मनोभङ्गो वासनासंक्षयोsपि च ॥
ततो न जायते योगी वर्धते न न नश्यति ॥९॥
परिणामोsस्य न क्लेदश्छेदो दाहश्च शोषणम् ॥
सर्गेsपि नोद्भवो नान्त: प्रलयेsप्येकरूपिण: ॥१०॥
भूतभौतिकसंबन्धो नास्य शब्दादयोsपि च ॥
न भोक्तायं न कस्यापि भोज्यो ह्येकत्वमास्थित: ॥११॥
ये निर्दग्धा मला योगैर्नैक्यं क्काप्यस्य तै: पुन: ॥
नासौ विश्लेषमाप्नोति ब्रह्मणास्यैक्यमिष्यते ॥१२॥
यथाभ्रेsभ्रं जलं सिन्धावैक्यं गत्वा न भिद्यते ॥
ब्रह्मणैक्यं गत: क्कापि पृथग्भावं न यात्यसौ ॥१३॥
तस्माज्ज्ञात्वा योगचर्यां योगं युञ्ज्यात्प्रयत्नत: ॥
ब्रह्मणा न वियोगोsस्य कदापि हि भविष्यति ॥१४॥
योगचर्यां श्रृणुष्वेमां योगसिद्धिप्रदायिनीम् ॥
ब्रह्मवर्त्मानुसार्येषा यया योगी न सीदति ॥१५॥
मानावमानौ संत्याज्यौ प्रीत्युद्वेगकरौ यत: ॥
योगिनो विपरीतौ चेद्योगसिद्धिकरौ च तौ ॥१६॥
तौ सुधाविषदृष्टया चेद्गृहीतौ बन्धदौ तराम् ॥
तौ विषामृतदृष्ट्या चेद्गृहीतौ मोक्षदौ तराम् ॥१७॥
दृक्पूतं विन्यसेत्पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम् ॥
शास्त्रपूतं वदेद्वाक्यं चित्तपूतं च चिन्तयेत् ॥१८॥
आतिथ्यश्राद्धयज्ञादौ देवत्रात्रोत्सवादिषु ॥
महाजन्ये च गमनं वर्ज्यं सिध्द्यर्थिनामुना ॥१९॥
व्यस्तेsवधूमे व्यङ्गारे योगविद्भुक्तवज्जने ॥
अटेतालोलुपो भैक्ष्यं न च तेष्वेव नित्यश: ॥२०॥
यथैनमवमन्यन्ते लोका: परिभवन्ति च ॥
तथाभूतश्चरेद्योगी सतां धर्ममदूषयन् ॥२१॥
ये यायावरवृत्तिस्थास्ततो भिक्षा प्रशस्यते ॥
शीलिन: श्रोत्रिया दान्तास्ततो भिक्षा तु मध्यमा ॥२२॥
अत ऊर्ध्वं गृहस्थेषु दैवल्लब्धाधमा मता ॥
माधूकरं हीनतोsपि सदेकान्नं सदप्यसत् ॥२३॥
यवागूर्यावकं भैक्षं कणपिण्याकसक्तव: ॥
विपक्कं फलमूलादि पयो गव्यं च तक्रकम् ॥२४॥
आहारोsयं योगसिद्धिप्रद आहृत्य तं सकृत् ॥
समर्प्य विष्णवे योगी भुञ्जीयात्तं यथाविधि ॥२५॥
अस्तेयं ब्रह्मचर्यं च त्यागो हिंसादिवर्जनम् ॥
अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचमाहारलाघवम् ॥२६॥
स्वाध्यायाभ्यास इत्येते नियमा योगसिद्धिदा: ॥
सारभूतमुपादेयं शास्त्रेष्वेषु बहुष्वपि ॥२७॥
इदं ज्ञेयमिदं ज्ञेयमितीच्छंस्तृषितश्चरेत् ॥
कल्पेsपि नाप्नुयात्पारं तत्त्यजेद्विघ्नकारणम् ॥२८॥
मुक्तसङ्गो जितक्रोधो लघ्वाहार: स्थिरो वशी ॥
धीन्द्रियाणि पिधायान्तर्ध्याने चित्तं नियोजयेत् ॥२९॥
यत्र तूपद्रवो नास्ति दर्यां शून्ये वनेsपि वा ॥
तत्र योगी नित्ययुक्तो ध्यानं सम्यगुपक्रमेत् ॥३०॥
मनोदण्डोsस्य योगो वाग्दण्डो मौनं निरीहता ॥
देहदण्डस्त्रिदण्डीत्थं नैव दण्डीह वेणुभि: ॥३१॥
सर्वं स्वात्मनि सर्वत्र स्वात्मानं योsभिवीक्षते ॥
योगेन कोsप्रियस्तस्य प्रियो वा समदर्शिन: ॥३२॥
समाहितो विशुद्धात्मा समलोष्टाश्मकाञ्चन: ॥
योगेन शाश्वतं स्थानं गत्वा नावर्तते पुन: ॥३३॥
वेदाच्छ्रेष्ठा मखास्तेभ्यो जपो ज्ञानं ततस्तत: ॥
ध्यानं ततोsप्यनुभवो यं लब्धा नावसीदति ॥३४॥
समाहित: प्रसन्नात्मा सन्नेकान्तरतिर्वशी ॥
इमं महामतिर्योगं ज्ञात्वा पाशैर्न बध्यते ॥३५॥
एवं योगेन यो युक्तो बाह्याभ्यन्तरवर्जित: ॥
स न च्यावयितुं शक्य: कल्पकोटिशतैरपि ॥३६॥
प्रतिबन्धेन नैकाग्र्यं याति हृद्यस्य कस्यचित् ॥
तेन विष्णु: सदा सेव्य: सहस्राङ्घिकराक्षिक: ॥३७॥
तद्वाचकोsयमोंकारो यतिनैकान्तसेविना ॥
अतिदीर्घं समुच्चार्यस्तेनैवाशु मनोलय: ॥३८॥
सार्धत्रिमात्र ओंकारोsकारोकारमकारका; ॥
मात्रास्तिस्रोsस्य सूक्ष्मार्धा यानुच्चार्या विशेषत: ॥३९॥
निर्गुणा योगिनम्या सा सुसूक्ष्मा ब्रह्मरन्ध्रगा ॥
गान्धारीत्युच्यते प्राज्ञैर्गान्धारस्वरसंश्रयात् ॥४०॥
पिपीलिकागतिस्पर्शा प्रमुक्ता मूर्ध्निं लक्ष्यते ॥
समुच्चार्यो यथोंकार: प्रतिनिर्याति मूर्धनि ॥४१॥
तेनोंकारमयो योगी योगेनानेन जायते ॥
तल्लक्ष्यं परमं ब्रह्म विध्याद्धीसारथी रथी ॥४२॥
धन्वौपनिषदं धृत्वाssयम्य भावितचेतसा ॥
निशितात्मेषुणा सम्यग्वेद्धव्यं सूक्ष्मलक्ष्यत: ॥४३॥
ओंकारो धनुरात्मेषुर्ब्रह्म वेध्यमनुत्तमम् ॥
अप्रतत्तेन वेद्धव्यं बाणवत्तन्मयो भवेत् ॥४४॥
ऋषिरग्निरकारस्य छन्दो गायत्रिका विधि: ॥
देवता पीतवर्ण: क्लीं बीजं शक्ति: क्रियात्मिका ॥४५॥
अवस्था जागृति: स्थान भूरुदात्त: स्वरो मत: ॥
ऋग्वेदोsग्निर्गार्हपत्यो विश्व आत्मा रजोगुण: ॥४६॥
वैखरी वाङ्मही तत्त्वं प्रात:सवनमीक्षणम् ॥
स्थानं भू: स्थूलदेहोsत्र स्थूलभोगो बुधै: स्मृत: ॥४७॥
ऋषिर्वायुरुकारस्य त्रिष्टुप्छन्दश्च देवता ॥
श्रीविष्णुर्लोहितो वर्ण: श्रीं बीजं ज्ञानशक्तिरित् ॥४८॥
स्वप्नावस्था भुव: स्थानमनुदात्त: स्वरो मत: ॥
यजुर्वेदो दक्षिणाग्निस्तैजसात्मा च मध्यवाक् ॥४९॥
सत्त्वं गुणो नभस्तत्त्वं सूक्ष्मो देहो गले स्थिति: ॥
माध्यंदिनं च सवनं प्रविविक्ताख्यभोग इत् ॥५०॥
ऋषि: सूर्यो मकारस्य जगती छन्द ईश्वर: ॥
देवता श्वेतवर्ण्श्च हीं बीजं द्रव्यशक्तिका ॥५१॥
निद्रावस्था सुव: स्थानं स्वरित: स्वर उच्यते ॥
प्रज्ञात्माssहवनीयोsग्नि: पश्यन्ती वाक् तमोगुण: ॥५२॥
द्यौस्तत्वं कारणं देह: सामवेदो हृदि स्थिति: ॥
आनन्दभोग: सवनं तृतीयमिह संहृति: ॥५३॥
वरुणस्त्वर्धमात्राया ऋषिश्छन्दो विराट् पुर: ॥
देव: क्रों बीजं विज्ञानशक्तिर्वर्णास्तथाखिला: ॥५४॥
तुर्यावस्था भूर्भुव:स्व: स्थान: सर्वे स्वरा गुणा: ॥
शुद्ध: सांवर्तकोsग्निश्च सर्वाणि सवनानि च ॥५५॥
नादो वेद: प्रत्यगात्मा त्रीणि तत्त्वानि वाक् परा ॥
मूर्धा स्थितिश्च निरतिशयानन्दस्त्वतीन्द्रिय: ॥५६॥
अस्मिताविद्यमानत्वान्महाकारणविग्रह: ॥
ध्वनेर्ब्रह्मा ऋषिर्देव: परात्मा व्यक्तसंज्ञित: ॥५७॥
गायत्रीछन्दश्चिच्छक्तिरवस्था च मनोन्मनी ॥
स्वात्मैक्यावस्थिति: स्थानमाकाशोsत्रास्मितालय: ॥५८॥
विश्वतैजससौषुप्तान्संपश्येद्व्यष्टिसंज्ञितान् ॥
भेदशन्त्यै समष्ट्याख्यैर्विराट्सूत्राक्षरात्मभि: ॥५९॥
ह्वस्वेयं प्रथमा मात्रा द्वितीया दीर्घसंज्ञिता ॥
प्लुता तृतीयार्धमात्रा वाङ्मनोगोचरा परा ॥६०॥
व्यक्तेयं प्रथमा मात्रा द्वितीयाsव्यक्तसंज्ञिता ॥
मात्रा तृतीया चिच्छक्तिरर्धमात्रा परं पदम् ॥६१॥
अनेनैव क्रमेणैता विज्ञेया योगभूमय: ॥
ॐमित्युच्चारणेनैव जेतव्या आरुरुक्षुणा ॥६२॥
इत्येतदक्षरं ब्रह्म परमोंकारसंज्ञितम् ॥
सम्यगभ्यस्य यो ध्यायेत्स तल्लयमवाप्नुयात् ॥६३॥
ज्ञात्वा स्वमृत्युं तुर्योक्त्या ब्रह्मोच्चार्यं ततोsमृतम् ॥
वैखर्याप्यक्षीणबन्धैस्तेषामपि भवान्तरे ॥६४॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाहस्र्यां त्रिकाण्डमण्डितायाम संहितायां वासुदेव्यां उपासनाकाण्डे पञ्चमाष्टके षष्ठोsध्याय: ॥६॥
॥ इति श्रीदत्त० पञ्चमाष्टके षष्ठोsध्याय: ॥५।६॥
Translation - भाषांतर
N/A