text:
६ ॥ अपोहप्रकरणम् ॥
स्थितिर्व्यवस्था । प्रसाध्य? काश्यत इत्यन्तेनापोहोऽत्राभिधेय उक्तः । शेषेण
तत्प्रसाधनफलम् । अथवा यदाचार्यैरपोहः शब्दादिना प्रकाश्यत इति व्यवस्था क्रियते
तदेतदर्थमित्यर्थः । उभयथापि सर्वधर्मानभिलाप्यत्वप्रतिपादनपरमपोहव्यवस्थापन
मित्युक्तं भवति ।
नन्वपोहः शब्दलिङ्गाभ्यां प्रकाश्यत इत्यनुभवबाधितमेतत् । तथा हीह
महीधरोद्देशे वह्निरस्तीति शब्दाल्लिङ्गाद् वा प्रतीतिर्विधिरूपमेवोल्लिखन्ती लक्ष्यते ।
नानग्निर्न भवतीति निवृत्तिमात्रमामुखयन्ती । यच्चानुभवबाधितं न तत्र साधनान्तर
चिन्ता, सर्वप्रमाणपौरुषस्य तत्रैव विश्रामात् 8b तत्प्रसूतेस्तत्फलत्वाच्च । न हि
प्रत्यक्षोपकारनिरपेक्षः प्रमाणान्तरोदयः । नापि प्रमाणान्तरोदयमात्रेण कृतार्थः
प्रमाणानुसारी यावन्न तदुपनीतसाधनार्थक्रियानुभवः । तस्मात् तदनपेक्षायामसामर्थ्य
वैयर्थ्यग्रस्तं प्रमाणान्तरं स्वयमेव न किञ्चिदिति न तेन साधिते बाधिते वावकाश
मासादयति । तत्कथमपोहः शब्दादिगोचर उच्यते ?
अथ यद्यपि निवृत्तिमहं प्रत्येमीति न विकल्पः, तथापि निवृत्तपदार्थोल्लेख एव
निवृत्त्युल्लेखः । न ह्यनन्तर्भावितविशेषणप्रतीतिर्विशिष्टप्रतीतिः । ततो यथा सामान्य
महं प्रत्येमीति विकल्पाभावेऽपि साधारणाकारपरिस्फुरणाद् विकल्पबुद्धिः सामान्य
बुद्धिः परेषाम्, तथा निवृत्तप्रत्ययाक्षिप्ता निवृत्तिबुद्धिरपोहप्रतीतिव्यवहारमातनोतीति
चेत् ? ननु साधारणाकारपरिस्फुरणे विधिरूपतया यदि सामान्यबोधव्यवस्था, तत्
किमायातमस्फुरदभावाकारे चेतसि निवृत्तिप्रतीतिव्यवस्थायाः ? ततो निवृत्तिमहं
प्रत्येमीत्येवमाकाराभावेऽपि निवृत्त्याकारणस्फुरणं यदि स्यात्, को नाम निवृत्तिप्रतीति
स्थितिमपलपेत् ? अन्यथा वा तत्प्रतिभासे तत्प्रतीतिव्यवहृतिरिति गवाकारेऽपि चेतसि
202
तुरगबोध इत्यस्तु । अथ विशेषणतया अन्तर्भूता निवृत्तिप्रतीतिरित्युक्तम्, तथापि
यद्यगवापोढ इतीदृशाकारो विकल्पस्तदा विशेषणतया तदनुप्रवेशो भवतु, किं तु
गौरति प्रतीतिः । तदा च सतोऽपि निवृत्तिलक्षणविशेषस्य तत्रानुत्कलनात् कथं
तत्प्रतीतिव्यवस्था2431 ?
तदेतदायातम्, स्फुरतोऽपि विधेर्न विषयस्थितिरपोहस्य पुनरस्फुरतोऽपीति क
एष न्यायः ? तथा च निश्चयैर्यन्न निश्चीयते रूपं तत्तेषां विषयः कथम् ? न च विकल्पे
अस्फुरतस्तेन निश्चयनं नाम । यद्विधिरूपं स्फुरितमन्तर्मात्रायां तस्य परापोहोऽप्यस्तीति
तत्प्रतीतिरुच्यते । तत्रापि सम्बन्धमात्रमपोहस्य । विधिस्तु साक्षान्निर्भासीति न
पूर्वदोषान्मुक्तिः । अपि चैवमध्यक्षस्याप्यपोहविषयत्वमनिवार्यम्, विशेषतो विकल्पाद्
एकव्यावृत्तोल्लेखिनोऽखिलान्यव्यावृत्तमीक्षमाणस्य । तस्माद् विध्याकारावग्रहाध्यक्षवद्
विकल्पस्यापि विधिविषयत्वमेव नान्यापोहविषयत्वम्2432 ।
यत् पुनरन्यस्मादपोह्यते, अपोह्यतेऽन्यदस्मिन् वेति विजातिव्यावृत्तं बाह्यमेव
बुद्ध्याकारोऽन्यापोह इति गीयते । तेन न कश्चिदुपयोगः, अपोहनाम्ना विधेरेव
विवक्षितत्वात्, न च नामान्तरकरणे वस्तुनः स्वरूपपरावृत्तिः । तस्मादनुभवानुसाराद्
विधिरूपमेव बाह्यं शब्दादिगम्यमस्तु । शास्त्रं च, अत्र द्वौ वस्तुसाधनावेकः प्रतिषेध
हेतुः ।
यदि च नञप्रयोगवत् 9a 2434 अभावमात्रस्यैव हेत्वन्तरादपि प्रतीतिः, तदा
नानुपलम्भाद् भेद इति लिङ्गविभागपूर्वकाशेषव्यवस्थादौस्थ्यमायातमिति कथमपोहः
शब्दलिङ्गाभ्यां प्रकाश्यत इत्युच्यत इत्यत आह, स्थितिरिति । व्यवस्थामात्रमेतत् ।
मुख्यतयापोहः शब्दादेर्विषय इति नेदं वस्तुतत्त्वमित्यर्थः । किं पुनरत्र वस्तुतत्त्वमिति
चेत् ?
203
स्तत्रापोहस्तद्गुणत्वेन गम्यः ।
स्थाप्यो वाच्यस्तत्त्वतो नैव कश्चित् ॥
इति प्रकरणार्थसंग्रहः ।
न खलु शास्त्रमनुभवं परिभूय भवितुं क्षममिति विधिरूपमामुखयन्नेव विकल्प
उपजायत इति तावन्न शक्यमपह्नोतुमिति प्रथमपादार्थः । नञ्योगे विवादाभावान्न तत्र
चिन्ता । शब्दैरिति चोपलक्षणम् । लिङ्गः प्रतिपाद्यते विकल्पैर्विषयीक्रियत इत्यपि
द्रष्टव्यम् । एवं सत्यास्तामपोहस्य वाच्यता, तद्व्यवस्थामात्रमपि विलुप्तम् । सा
स्थितिरपि हि द्विधा विधीयते, सन्निकर्षात् प्रयोजकाच्च । तत्र यद्यपि सर्वधर्मानभिलाप्य
त्वप्रतिपादनं प्रयोजकमुक्तम्, न तु सन्निकर्षः कश्चिदित्याशङ्क्याह,—तत्रापोह इति ।
विधौ हि मुख्यतया प्रतिपाद्यमाने तद्विशेषणतयोपसर्जनत्वेन गम्यत एवापोहः । तत्र
तद्गुणत्वेनेत्यर्थसन्निकर्षः । गम्यत इति प्रतीतिसन्निकर्षः । ततश्चार्थसंबद्धः प्रतीयमानश्च
अपोहो मुख्यप्रतीतिकमपि विधिं तिरस्कृत्य प्राधान्येन स एवाभिधेय इत्युच्यते, उक्त
प्रयोजनात् । अथवा तद्गुणत्वेनैव गम्यो न मुखत्वेनेति साक्षादपोहवादिनो निरस्ताः ।
यद्यपि चान्यापोहादिशब्दानुल्लेख उक्तस्तथापि नाप्रतीतिरेव विशेषणभूतस्यापोहस्य,
अगवाद्यपोढ एव गवादिशब्दस्य निवेशितत्वात् । शास्त्रं हि,
इत्यादि । यथा हि नीलोत्पले निवेशितादिन्दीवरशब्दात् तत्प्रतीतौ नीलिमस्फुरणमनि
वार्यम्, तथा गोशब्दादप्यगवापोढे निवेशिताद् गोप्रतीतावगोऽपोहस्फुरणम्
अनिवार्यम्2436 ।
ये पुनरगोऽपोहे गोशब्दसङ्केतविधावन्योन्याश्रयणं ग्राम्यधन्धीकरणमुद्भाव
यन्ति, तेऽपि सामान्ये सामान्यवति वा सङ्केतवादिनः कथमतो दोषान्मुच्यमान
मात्मानं पश्यन्ति ? तथा हि सामान्यं नाम न सामान्यमात्रमभिप्रेतम्, तुरगेऽपि
गोशब्दसङ्केतप्रसङ्गात्, किं तु गोत्वसामान्यमभिप्रेतम् । तावता च गोत्वसामान्ये
204
तद्वति वा गोशब्दसङ्केत इत्यर्थनिष्ठायां स एव दोषः, गवापरिज्ञाने गोत्वसामान्या
परिज्ञानात्, गोत्वसामान्यापरिज्ञाने गोशब्दवाच्यापरिज्ञानात् । अथ गोत्वे तद्वति वा
गोशब्द इतीदृशाक्षरेण यदि सङ्केतस्तदा दोषः । यदा तु 9b पुरः स्थितं पिण्डमेक
मुपदर्श्य देशकालान्तरविप्रकीर्णाशेषव्यक्तिसाधारणरूपविकल्पस्थायिनं प्रकरणादेः
प्रतिपत्तारमवधार्यायं गौरिति सङ्केतः, तदा यत्रैवासौ तत् साधारणं रूपं निरूपयति
तमेव गोशब्देन व्यवहरतीति कथं मिथः प्रार्थनादोषः ? तावता च गोत्वे तद्वति वा सङ्केत
इति व्याख्यातॄणां सिद्धान्तानुवाद एषः, न तु सङ्केतकर्तॄणामुपदेशक्रमस्तादृगिति चेत् ?
एवं तर्हि यद्यगवापोढे गोशब्द इतीदृशाकारं सङ्केताकारकीर्तनं तदाऽयं दोषः ।
यदा तु विवक्षितव्यक्तिष्वेकाकारप्रत्यवमर्शवर्तिनि प्रकरणादवधारिते प्रतिपत्तरि
सङ्केतकरणमयं गौरिति, तदा क्व दोषावकाशः ? स हि स्वविकल्पतल्पशायिनीः सकल
व्यक्तीरगोव्यावृत्ताद्यक्षरमनपेक्ष्य स्वयं तद्विजातीयाशेषव्यक्तिव्यावृत्ता गोशब्दवाच्याः
प्रतिपद्यमानो यत्रैव विजातीयव्यावृतिं प्रतिपद्यते ता एव गोशब्देन व्यवहरतीति,
तावता अगाव्यावृत्ते गोशब्द इति सिद्धान्तानुवाद एव न सङ्केताकारः, अभिमते
गोशब्दवृत्तावगोशब्देन शेषस्याभिधातुं शक्यत्वात् । स तु विजातीयव्यावृत्तः साधा
रणाकारो विकल्पे सामान्यस्य प्रतिभासो व्यक्तेर्वा स्वात्मैवेति पश्चान्निश्चेष्यते ।
इतरेतराश्रयस्तु नास्तीति सिद्धम् । सिद्धं च पुण्डरीकशब्दश्रुतौ श्वेतशतपत्रप्रतिपत्तिवद्
गाशब्दश्रुतावप्यगवापोढप्रतीतौ जातिवादिनाप्यवश्याभ्युपगन्तव्यमपोहविशेषणशेमुषी
नान्तरीयकत्वं विधेरिति । न च संबन्धगन्धमात्रं साक्षादेव द्वयोः प्रतीतिर्मुख्योप
सर्जनभावेनेति भेदः । धर्मवाची वा गुणशब्दः, अन्यापोहधर्मणो विधिरूपस्य
प्रतीतेः ।
यत् तृतीयाकारस्यारोपितबाह्ययोरन्यनिवृत्तिकृतं सादृश्यं दूषयन् वाचस्पति
राह2437—न च स्वलक्षणधर्मो व्यावृत्तिर्भवद्भिरभ्युपेयत इति, तद् दुष्टमेव । अथ भावि
कीति विवक्षितं तत्रेति चेत् ? तथापि नोपयोगः, कल्पनारूढस्यैव धर्मिधर्मभावस्येष्ट
त्वात् । केवलं किं न विधिनैव व्यपदेशः प्रत्यक्षस्यापि वा परापोहविषयत्वव्यवहार
प्रसङ्ग इत्यवशिष्यते ।
अत्र ब्रूमः । इह काचिद् व्यवस्था तत्त्वलेशमाश्रित्य प्रयोजनबिशेषादन्यथा
स्थितावप्यन्यथा क्रियते, यथात्मतदुत्पाद इति । उत्पादो हि प्रागभावविशिष्टस्य वस्तुनः
205
सत एव धर्मः । अथ च प्रागभावलक्षणतत्त्वलेशमाश्रित्यासत इति व्यवस्थाप्यते
सत्कार्यवादशङ्कासङ्कोचाय । यथा वाऽनेनैव कृतं कर्म कोऽन्यः प्रत्यनुभविष्यतीत्येक
सन्तानप्रज्ञप्तिमाश्रित्य कृतनाशाकृताभ्यागमवञ्चना विमोहाय, तथाद्यापि विधिविषया
भिधानं 10a वस्तुतो वस्तुन एव परारोपितवाच्यतास्वीकारशङ्कानिराकरणाय
नान्तरीयकप्रतीतिरप्यपोह एव विकल्पविषय इति व्यवस्थाप्यते । अतो न विधिनैव
व्यवहारः । यदा त्वपोह एव मुख्यार्थः शब्दस्येत्यारोपः, तदा विधिरपि पुरस्क्रियते ।
यथोक्तम्,
प्रत्यक्षे तु विवादाभावान्नैवं व्यवस्थेति युक्तम् । अन्यापोहविशेषणं तु विधिस्तत्रातिशयो
नेत्युक्तमेव । शास्त्रं हि,
निषेध्यापेक्षया तु तत्रानुपलब्धिशब्देन निषेधव्यापारः पुरस्क्रियत एव । यथा वा
विधिवृत्तेरग्रहणं नाम प्रसज्यपक्षे नियतरूपानुभवादभावविकल्पोत्पादनशक्तिरेव,
तथा विधिविकल्पानामपि तन्त्रेऽनुरूपानुष्ठानदानशक्तिरेव निषेधग्रहणमग्निर्मया प्रतीत
इत्यनुव्यवसायप्रसवशक्तिश्च । पर्युदासपक्षे च नियतस्वरूपसंवेदनमेवोभयत्र निषेध
ग्रहणम् । उभयं चैतदभिमतं शास्त्रकारस्य । क्वचित् तस्य प्रस्तावानुरूपं प्रसज्य
प्रतिषेधाधिकारेण,
वचनानि, क्वचित् त्वतद्रूपपरावृत्तवस्तुमात्रप्रसाधनादित्यादीनि पर्युदासाश्रयाणि ।
नत्वेकनियमः । ततो यट्टीकाकारः स्वापोहसिद्धौ तदर्थावतारतरलस्त्रिलोचनश्चा
वोचताम् आचार्यः प्रसज्यप्रतिषेधवल्लभ उन्नीयत इति तन्निराकृतम् । न च भेदाभावात्
विशेषणव्यवहारहानिः, राहोः शिरः गोत्वं सामान्यमित्यादिवद् विवक्षाकृतस्य
अनपायात् । किं च व्यवह्रियत एव भवतापि घटाभावप्रदेशयोः पिशाचत्वाभाव
स्तम्भयोर्वा विशेष्यविशेषणभावः । तत् कथमस्माकं निषेधे निःस्वभावाभाववादि
त्वादिति चेत् ? नेदानीं स्वरूपनिरूपणमभावस्य, किं तु प्रतीतिनिरूपणम् । सा च
शक्या अपह्नोतुम् । पर्युदासपक्षेऽपि तद्विधिरेवान्यनिषेध इति न प्रतीतिक्षतिः ।
नापि विशेषणभावस्य । अनेनैव वाक्येन विधिनिषेधयोः सामानाधिकरण्यप्रदर्शनात् ।
206
अतएव विरोधचोद्यमप्यवद्यं न, स्वाभावेन हि विधेर्विरोधो, नान्याभावेन, सहैव स्थानात् ।
तस्माद् युक्तमुक्तम्,
अथवा तस्यार्थाख्यानस्य गुणोऽयमेव यदन्यनिषेधनं नाम, तेनासौ गम्यत इति
व्यवहर्तव्यम् । यच्छास्त्रम्, तदन्यपरिहारेण प्रवर्तेतेति शब्दनियोगः, व्यर्थोऽन्यथा
प्रयोगः स्यादिति । एतेन तात्पर्यार्थत्वमपोहस्य दर्शितमव्यापित्वपरिहारश्च । एष पन्थाः
श्रुध्नमुपतिष्ठत इत्यत्रापि प्रकृतपथान्तरापेक्षयैष एव । श्रुध्नप्रत्यनीकानिष्टस्थानापेक्षया
श्रुध्नमेव । अरण्यमार्गवद्विच्छेदाभावादुपतिष्ठत एव । सार्थदूतादिव्यवच्छेदेन पन्था
एवेति सुलभो नियमः2438 । तर्जनीनिर्देशाद् गतार्थः पन्था एवेति चेत् ? परव्यवच्छेदः
तावदस्तीष्टश्च । प्रयोगस्तु गतार्थस्यापि लोके दृश्यत एव । अभ्यागच्छति, 10b
ब्राह्मणौ द्वावित्यादिवत् । यथा हि सार्थपुरुषादिव्यवच्छेदेन कः पन्थाः श्रुध्नमुपतिष्ठत
इति प्रश्नः, तथोत्तरमप्येष पन्था इति । सर्वत्रैव हि प्रतिपाद्यशङ्काङ्कितस्यैव विधि
प्रतिषेधाविति । यदि च शब्दश्रुतिकाले कलितो न परापोहः कथमन्यपरिहारेण
प्रवृत्तिः ? ततो गां बधानेति चोदितोऽश्वादीनपि बध्नीयात्2439 ।
यत्तु गोः प्रतीतौ न तदात्मा परात्मेति सामर्थ्यादन्यापोहः पश्चान्निश्चीयत इति
मतम्—तदसङ्गतम्, प्राथमिकस्यापि प्रतीतिक्रमादर्शनात् । न हि तत्कालव्युत्पन्न
सङ्केतोऽपि गामानयेत्युक्तः परतो निवृत्तावर्थापत्तिमनुसरति । न च गोशब्दादन्याव
कोर्णप्रतिपत्तौ गोनिश्चयो युक्तः । तथा प्रतिपत्तौ वा पश्चादपि कथमर्थापत्तेरुदयः ?
पररूपपरिकरो हि गौर्गृहीतः । कथं स तदनाकीर्णतासमर्थने समर्थः ? तस्माद् गोः
प्रतीतिरित्यगोऽपोढप्रतिपत्तिरुच्यते । अतः स्वार्थप्रतीतिकाल एवार्थान्तरापोहस्य प्रतीति
कालः, चन्द्रप्रयोगे चन्द्रप्रतीतिकालवदवदाततायाः । यथा च शुक्लिमाप्रतीतौ कीदृशीन्दु
प्रतीतिः, पररूपसङ्कीर्णप्रतीतावपि कीदृशी गोप्रतीतिरिति समानम् । नापि न सङ्कीर्णं
नासङ्कीर्णमवगन्तुं शक्यं वस्तु, पश्चादपि सामर्थ्यस्याशक्यत्वाच्च । तस्मान्न निषेध
बोधायार्थसामर्थ्यालम्बनं श्रेयः ।
यदप्युवाच वाचस्पतिः2440,—जातिमत्यो व्यक्तयो विकल्पानां शब्दानां च गोचरः,
तासां च तद्वतीनां रूपमतज्जातीयव्यावृत्तमित्यर्थतस्तदवगतेर्गा बधानेति चोदितो
207
नाश्वादीन् बध्नातीति, तदप्यनेनैव निरस्तम् । यतो जातेरधिकायाः प्रक्षेपेऽपि व्यक्तीनां
रूपमतज्जातीयव्यावृत्तमेव चेत्, तदा तेनैव रूपेण शब्दविकल्पयोर्विषयीभवन्तीनां
कथमतद्व्यावृत्तिप्रतोतिपरिहारः ? अथ न विजातीयव्यावृत्तं व्यक्तिरूपं तथाप्रतीतं
वा तदा जातिप्रसाद एष इति कथमर्थतोऽपि तदवगतिरित्युक्तप्रायम् ।
अथ जातिबलादेवान्यतो व्यावृत्तम्, सा तर्हि पूर्वमप्यासीदेवेति पूर्वं न समर्था,
तन्निश्चये पश्चादपि कथम् ? सङ्केतस्मरणसहकार्यपेक्षा हि नामयोजनायामेव, विजातीये
तरकल्पना तु दर्शनमात्राधीना बालादिवदिति यत्किञ्चिदेतत् ।
यदि वा गुण्यतेऽभ्यस्यत इति गुण उपादेयो धर्मस्तेन प्राधान्यमत्र लक्षणीयम्,
ततः स एव गुणोऽपोह एव प्रधानं येषु शब्देषु तद्भावेनापोह एव भाववाचिषु शब्देषु
गम्य उच्यते, न विधिः स्फुरन्नप्यप्रधानवत् । तथा हि विजातीये सर्वत्रादृष्ट्यपेक्षत्वात्,
क्वचित् तु दृष्ट्यपेक्षणात्मजातीये श्रुतौ संबध्यतेऽपोह इति शास्त्रम् । अपि च,
उभयावभासेऽपि यथावभासप्रमेयाभावादन्यनिवृत्तेस्तु भावनियमान्निवृत्तिरेव प्रधानम् ।
यच्छास्त्रम्,
अभाववाचिषु 11a पुनर्वस्तुनोऽसत्त्वादेव । यच्छास्त्रम्,
इति । यद् वा तस्मिन्नपोहे पर्युदासेनापोढाकारे वा वाच्ये स्थितो गुणो दोषनिषेधो येषां
शब्दानां तद्भावेनापोढ एव वाच्य उच्यते । यथाह,
इति । एवमपोहस्य वाच्यताव्यवस्थायां निमित्तान्यभिधीयमानानि शास्त्रेऽपोहस्य
शब्दान्मुख्यस्फुरणविरोधीन्यूहनीयानि भाववाचिषु । अभाववाचकाधिकारे चायमेव
मुख्यो विवेक इत्युक्तम् । भाववाचिषूपसर्जनतया विवेकस्यामुख्यतां ख्यापयति । विशेषतो
ह्येष बोद्धव्यः । अभाववाचिषु पदार्थ एवापोहः । भाववाचिषु पुनः पदार्थस्यान्यतः
अपोहः, पदार्थवच्चान्यस्य । एनयोश्चोक्तिमात्रेण भेद इति । यदि तथाविधनिबन्धना
धीनाऽपोहस्य वाच्यताव्यवस्था, अर्थ एव तु मुख्यमाख्यायते, हन्त तर्हि सर्वधर्मानभि
लाप्यतासमयोऽस्तमयमायातः, तदर्थश्च समारम्भ इति सूचितम् ।
यच्चोक्तं वस्तुवाच्यतारोपनिषेधार्थमपोहस्य प्राधान्येनाभिधानव्यवस्थेति, तत्रापि
स्वयमर्थवाच्यतैव स्वीक्रियते, परस्य त्वन्यथोपदिश्यत इति महती प्रेक्षतेत्याशङ्क्याह,
अयमर्थः, अर्थो हि द्विविधः बाह्य आन्तरश्च, अन्यस्याभावात् । तत्रैकस्तावद् बाह्यः
अध्यवसायादेव वाच्यो व्यवस्थाप्यते, न स्वलक्षणपरिस्फूर्त्त्या2441 । कथमिति चेत् ?
अनुभवादेव । यथा हि प्रत्यक्षचेतसि देशकालावस्थानियतानि परिस्फुटरूपाणि
स्वलक्षणानि प्रतिभान्त्यनुभूयन्ते, तथा न विकल्पकाले । विकल्पकाले हि विजाति
व्यावृत्तमेव परस्पराकाराकीर्णमिवास्फुटमिव प्रत्यक्षापरिचितं किञ्चिद्रूपमाभासमानम्
अनुभवविषयः । 2442यच्छास्त्रम्,
उपायभेदादेकस्यैव प्रतिभासभेदः एकत्र हि बुद्धाविन्द्रियमाश्रयोऽन्यत्र शब्दादीति चेत् ?
अत्राप्युक्तम्,
न हि स्पष्टास्पष्टे द्वे रूपे परस्परविरुद्धे एकस्य वस्तुनः स्तः, यत एकेनेन्द्रियबुद्धौ प्रति
भासेतान्येन विकल्पे, तथा सति वस्तुन एव भेदप्राप्तेः । न हि स्वरूपभेदादपरो
209
वस्तुभेदः, न च प्रतिभासभेदादपरः स्वरूपभेदः । अन्यथा त्रैलोक्यमेकमेव वस्तु स्यात्2443 ।
ननु दूरासन्नदेशवर्तिनोरेकत्र शाखिनि स्पष्टास्पष्टप्रतिभासभेदेऽपि न शाखिभेदः,
अर्थक्रियाभेदाभावादित्यर्थक्रियाभेदोपकृत एव प्रतिभासभेदो भेदकः ।
न चेहार्थक्रियाभेद इति कथमिन्द्रियशब्दाभ्यां जनितज्ञानविषयो गवादिर्भेद
भागिति चेत् ? न ब्रूमः प्रतिभासभेदो भिन्नवस्तुनियतः, किं तु एकविषयत्वाभाव
नियत इति । 11b तथा हि, यो यः क्वचिद् वस्तुनि प्रत्यक्षप्रतिभासाद् विपरीतः
प्रतिभासो नासौ तेनैकविषयः, यथा घटग्राहकात् पटप्रतिभासः, यथा वा शङ्खग्राहकात्
पीतप्रतिभासः । तथा च गवि प्रत्यक्षप्रतिभासाद् विपरीतः प्रतिभासो विकल्पकाले
इति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः । एकविषयत्वं हि प्रतिभासाभेदेन व्याप्तम्, सव्येतर
नयनदृष्टवद् दृष्टम् । अव्याप्तितस्तु यदि प्रत्यक्षान्तरमपि विपरीतप्रतिभासं स्यात्, वस्तु
च द्विरूपं भवेत् । तच्च द्वयमपि नास्तीति व्याप्तिरेव । आश्रयभेदभाविनि च ज्ञाने
पक्षीकृते तद्विरुद्धः प्रतिभासभेदः सिद्धः । ततो यत्रार्थक्रियाभेदादिसचिवः प्रतिभास
भेदस्तत्र वस्तुभेदः घटपटवत् । तं पुनः सहायं विहाय प्रवृत्तो नियमेनैकविषयतां
परिहरतीत्येकोऽत्र भ्रान्त एव प्रतिभासः, शङ्खे पीतप्रतिभासवत् ।
तत्रापि शङ्ख एव विषय इति चेत् ? शुक्लतामस्पृशन्ती बुद्धिः शङ्खविषयेति
सुव्याहृतम् । शङ्खमात्रं प्रत्येतीति चेत्—न, ततः परस्य शङ्खमात्रस्यास्फुरणात् । पृष्ठ
भाविनि विकल्पे स्फुरतीति चेत् ? अस्तु, न तु निर्विकल्पः पीतप्रतिभासः शङ्खविषय
इति सिद्धम् । एवं दूरतः शिखरिणि पिण्डाकारप्रतिपत्तिरपि न पिप्पलादिभेदावसाय
समर्थपत्रादिविशेषविरहिणी वृक्षविषयेति प्रकृतसममेतत् । अर्थक्रियाभेदाद्यभावाच्च
न भिन्नोऽर्थं इत्येकस्यार्पिते भ्रान्तिभावे यदि न प्रत्यक्षप्रतिभासो भ्रान्तः, तदान्य
प्रतिभास एव भ्रम इति ब्रूमः । एवं पीताभासे गोविकल्पे च समानो न्यायः । ननु
क्वचित् कस्यचिदारोपः कुतश्चिद् सादृश्याद् भवति । न च विकल्पप्रतिभासवत्
संभिन्नाकारं जन्मान्तरेऽपि किञ्चिदुपलब्धम् ।
तत् कुतः कस्य क्व समारोपाद् भ्रमोऽयमिति चेत् ? अयमपरस्तवैव दोषः,
यदयं विकल्पेनाध्यक्षगम्य एव गोचरो नान्यगोचर इति निर्विषयोऽपि न भ्रमोऽभिधा
तव्यः । अस्माकं तु तद्विषयो न भवतीत्येतावतैव प्रकृतसिद्धिः । तदेवान्यथाख्यातीति
तद्गोचर एवेति चेत् ? यथा प्रत्यक्षपुरस्कृतेन रूपेणास्ति ततोऽतिरिक्तस्य वस्तुनोऽभावात्
210
कस्यान्यथाख्याने कर्तृत्वम् ? तत्तु न ख्यात्येवेत्यलं बहुभाषितया । तस्मान्न स्वलक्षण
प्रतिभासो विकल्पेष्विति न्यायः ।
तेन यदाह वाचस्पतिः2444, न च शाब्दप्रत्यक्षोयोर्वस्तुगोचरत्वे प्रत्ययाभेदः
कारणभेदेन पारोक्ष्यापारोक्ष्यभेदोपपत्तेरिति, तन्नोपयोगि । परोक्षप्रत्ययस्य वस्तु
गोचरत्वासमर्थनात् । परोक्षताश्रयस्तु कारणभेद इन्द्रियगोचरग्रहणविरहेणैव कृतार्थः ।
ननु वस्तुविषयत्वे प्रत्ययाभेदप्रसङ्गः त्वयैवोक्त इति तत्परिहारेणैव वस्तुविषयत्वं
सिद्धम्, न चान्यद् वस्त्वस्तीति तद्विषयत्वं चेति चेत्—नैवं, यतः प्रतिभास 12a
वैजात्यस्यातद्विषयत्वेन व्याप्तिसाधनादसौ प्रसङ्गोऽस्मदीयः । अस्माकमपि व्याप्ति
विघटनायैव प्रयत्न एषः । कारणवैजात्यकृते प्रतिभासवैजात्ये संभविनि कुतो वा
तद्विषयत्वेन व्याप्तिरिति ? एतदपि कदा युज्यते ? तद्विषयत्वमात्रेण वा कारण
भेदो व्याप्तः शक्यो दर्शयितुम् । तत्तावन्नास्ति, कारणभेदस्य वस्तुनोऽप्रतीत्यैव
चरितार्थत्वात् । अथ न गवो? सत्योद्भावनमेतत् कारणभेदादपि संभाव्यते प्रति
भासभेदस्तद्विषयत्वेऽपीति । संभाव्यतां तर्हि गान्धारमधुरबोधयोरप्येकविषयत्वं,
कारणभेदस्य तत्रापि संभवात् । निर्विकल्पसविकल्पयोरग्नित्वमात्रोल्लेखोऽस्तीत्येक
विषयताश्वासः । तत्र तु न गान्धारत्वस्य न वा मधुरत्वस्य तदुभयबोधयोरुल्लेख इति
चेत् ? अहो निरुढता महती । आत्यन्तिककारणवैजात्यस्य हि फलमेतत् । एकविषय
त्वाश्वासः पुनरन्ततो वस्तुन उल्लेखाद् भविष्यति । सन्देहे कारणवैजात्येऽवान्तरस्याग्नि
त्वादेरुल्लेखः । आत्यन्तिके तु सर्वसाधारणस्य धर्मस्येति न तावतैवातद्विषयत्वम् ।
अस्ति चावास्तवधर्मस्य माधुर्यस्यानुवृत्तिर्गान्धारेऽपि ।
अन्यादृशं तन्माधुर्यमिति चेत् ? विकल्पन्यस्तस्याप्यग्नित्वमन्यदेव । न चैकरूपे
अप्युल्लिख्यमानेऽवान्तरधर्मप्रतिभासयोरेकविषयत्वम्, शुक्तिरजतवत् । न हि शुक्ति
प्रतिभासो रजतविषयो रजतप्रतिभासो वा शुक्तिविषयः साधारणधवलतोल्लेखेऽपि ।
तस्माद् यथाऽग्निविकल्पे वस्तुस्फुरणेऽप्यवान्तरधर्मस्य गर्दभत्वस्यास्फुरणात् न गर्दभ
विषयता, तथावान्तरस्याग्नित्वस्य स्फुरणेऽपि स्वलक्षणाकारस्य प्रतिनियतस्यास्फुरणात्
नान्यद्रव्यस्फुरणमिति न्यायः, स्वलक्षणस्यैवाग्निद्रव्यत्वात् । ततः कारणभेदो ज्ञान
प्रतिभासस्य भेदकोऽस्तु । वस्तुविषयत्वं तु न द्वयोरपि प्रतिभासयोरिति स्थितमेतत् ।
तस्मान्न स्वलक्षणं विषयः शब्दादेरिति सिद्धम् ।
किं च एवं विधिनिषेधयोरपोहत्वादुच्चारणमेव न स्यात् । तौ हि धर्मिणो
वा स्याताम्, धर्माणां वा यथा वृक्षोऽस्ति नास्ति वा, वृक्षो नीलो न वा नील इति ।
तत्र प्रथमः पक्षस्तावन्नास्ति । भावाभावनियतो हि वृक्षो वृक्षशब्देन चोदित इति भाव
नियमपक्षेऽस्तीति व्यर्थम्, नास्तीत्यसमर्थम्, विरोधात् । अभावनिरूपणे तु विपर्ययः ।
अस्ति च वृक्षपदश्रुती विधिनिषेधापेक्षेति, भावाभावसाधारणीऽयं वृक्षपदाद् वृक्ष
प्रतिभासो न बाह्यो वृक्ष इति न्यायः ।
यत्तु न्यायदर्शने तात्पर्यटीकाकारेण जातिमद्व्यक्तिवाच्यतां स्ववाचैव प्रस्तुत्य
अनन्तरमेव न च शब्दार्थस्य जातेर्भावाभावसाधारण्यं नोपपद्यते, सा हि स्वरूपतो
नित्यापि देशकालविप्रकीर्णानेकव्यक्त्याश्रयतया भावाभावसाधारणी भवन्त्यस्ति
नास्तिसंबन्धयोग्या । वर्तमानव्यक्तिसंबन्धिता हि जातेरस्तिता । अतीतानागतसंब
न्धिता च नास्तितेति । सन्दिग्धव्यतिरेकित्वात् 12b अनैकान्तिकं भावाभाव
साधारण्यमन्यथासिद्धं वेति2445 विलपितम्, तावता तावन्न प्रकृतक्षतिः । जातौ भरं
न्यस्यता स्वलक्षणावाच्यत्वस्य स्वयं स्वीकारात् ।
अपि च जातिरप्यस्त्यादिपदप्रयोगात् प्रागभिधीयमाना शब्देन वर्तमानव्यक्ति
संबद्धा वा अभिधेया, अतीतानागतव्यक्तिसंबद्धा वा, उभयसंबद्धा वा, असंबद्धा वेति
पक्षाः । न चैकत्रापि त्राणं प्राचीनचोद्यचतुरः क्षमते । प्रथमे पक्षे हि भावनियमः
द्वितीये त्वभाबनियमः । तृतीयेऽपि यदि सदसद्व्यक्तियोगादस्याः सत्त्वासत्त्वव्यव
हारमनोरथः, तथा यैर्यैराश्रयैर्वर्तमानव्यक्तियोगोऽस्या व्यवह्रियते, यैर्यैर्वातीता
नागतव्यक्तियोगः, तानाश्रयांस्तथैव प्रतिपादयेत् शब्दः । न ह्यन्यथोभयव्यक्तिसंबद्धा
प्रतिपादिता भवति । तथा च सति स एवास्त्यादिपदाप्रयोगप्रसङ्गः ॥
अथैवं मतिः यत् तदुभयव्यक्तिसंबन्धिरूपं तदस्याः शब्देन चोदितमेव, न तु
तत्संबन्धिनीनामुभयीनां व्यक्तीनां प्रतीतिः । न ह्येकसंबन्धिप्रतीतिः संबन्ध्यन्तरप्रतीति
मवश्यमन्वाकर्षति पुत्रादिप्रतीतिवदिति चेत् ? एवं सति संबन्धिनामप्रतीतौ न संबन्ध
स्यापि प्रतीतिः । यतः,
ततो यथा तत्त्वतः कस्यचित् पुत्रोऽपि पितृसंबन्धानवधारणे पुरुषमात्ररूपः प्रतीतो
धटवत् स्वतन्त्रः, तथा सामान्यसङ्खातमपि वस्तु स्वतन्त्रं प्रतीयमानं न सामान्यरूपतया
प्रतीतं भवतीति चतुर्थपक्षप्रतिक्षेपः । तदापि संबन्धिनामनाक्षेपादस्त्यादिपदाप्रयोगः
सिद्धः, स्वतन्त्रे हि तस्मिन्निश्चीयमाने तस्यैव भावाभावाभ्यामस्त्यादिप्रयोगेण भाव्यम्,
नान्यस्य । संबन्धावधारणेऽपि हि नैकसंबन्धिनो भावाभावाभ्यामितरस्यास्त्यादिपद
प्रयोगः । न हि चैत्रस्य भावाभावाभ्यां तत्पुत्रत्वेनावधारितोऽपि मैत्रोऽस्ति नास्ति
वेति संबन्धमर्हति, किं पुनः संबन्धाबोधि सामान्यम् ? अन्यादृशस्तत्र संबन्ध इति
चेत् ? कीदृशोऽपि वा भवतु, प्रतीतिमनारूढः पुनरसत्कल्प एवेति नान्यदोयभावा
भावाभ्यामयःशलाकाकल्पस्य प्रतीतस्यास्त्यादिपदप्रयोगो योगमन्वेति, अतिप्रसङ्गात् ।
स्वरूपं चास्य सदावस्थायि प्रतिपादितमित्यस्तिपदवैयर्थ्यं, नास्तिपदविरोधश्च तदवस्थः ।
तस्मान्नान्यथासिद्धं भावाभावसाधारण्यमैकान्तिकं च बाह्यविषयत्वसाधने
विकल्पप्रतिभासस्य । नियमवती हि विषयव्यवस्था निमित्तवत्तया व्याप्ता2447 ।
न च विषयसदसत्ताप्रसाधनादन्यत् निमित्तमुपपद्यते, अतिप्रसङ्गाद् । ततस्तदभावे
व्यापकाभावादभवन्ती विषयवत्ता सदसत्त्वप्रसाधन एव नियम्यमाना तेन व्याप्तेति
तद्विरोधिनि कथमवतिष्ठेत् ? यज्ज्ञानं यत्र भावाभावसाधारणप्रतिभासं, न तेन तस्य
विषयवत्त्वम्, 13a यथा गोज्ञानस्याश्वेन । बाह्ये च भावाभावसाधारणप्रतिभासं
वृक्षविकल्पज्ञानमिति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः । तद्विषयत्वव्यापकस्य भावाभावप्रसाधनस्य
हि विरुद्धं तदप्रसाधनरूपं साधारण्यम् । एवं जातिमद्व्यक्तिवचनेऽपि दोष एव ।
व्यक्तेश्चेत् प्रतीतिसिद्धिः, जातिरधिका प्रतीयतां मा वा, न तु तद्दोषान्मुक्तिः ।
यच्चोक्तं कौमारिलैः, सभागत्वादेव वस्तुनो न साधारण्यदोषः, वृक्षत्वं ह्यनिर्धारित
भावाभावं शब्दादवगम्यते, तयोरन्यतरेण शब्दान्तरावगतेन संबध्यत इति2448 । तत्रापि
वृक्षत्वमिति यदि जातिर्विवक्षिता, तदा तद्दषणेनैव निर्वृतिः । अथापरामृष्टभेदाभेदमेव
वृक्षत्वम्, तदा तदवश्यम्भावेऽभावे वा नियतं, शब्देन च तथैव ख्यापितमिति
किमस्त्यादिपदेनाद्यापि ?
स्यादेतत् । तन्नियतत्वेऽपि वृक्षत्वाङ्ग एव शब्देन चोदितो न सत्त्वासत्त्वाङ्ग
इति चेत् ? तयोरंशयोस्तर्हि भेदः काल्पनिकस्तात्त्विको वा ? काल्पनिकत्वे इयं
213
गव्यवस्तुनोव प्रतियती शाब्दी बुद्धिः कथं वस्तुविषयेति सिद्धम् । तात्त्विकत्वे वृक्षः
सन्निति सामानाधिकरण्यानुपपत्तिः, घटपटवत् । एकवस्तुनियतौ धर्माविति न्याय
दर्शनवित्प्रतिक्षेपो वक्ष्यते । भेदाभेदपक्षोऽपि क्षिप्तोऽन्यत्र । यच्चेदं न च प्रत्यक्षस्येव
शब्दानामर्थप्रत्यायनप्रकारो येन तद्दृष्ट इवास्त्यादिशब्दापेक्षा न स्यात्, विचित्रशक्ति
त्वात् प्रमाणानामिति । तदप्येकार्थत्वे भिन्नावभासदूषणेन दूषितम् । ततो यदि
प्रत्यक्षार्थप्रतिपादनं शब्देन तद्वदेवावभासः स्यात्, अभवंश्च न तद्विषयख्यापनं क्षमते ।
तदस्यापि विचित्रशक्तित्वं प्रमाणानां वस्तुस्वरूपानुभवाध्यवसायमात्रकृतमेव, नैकार्थत्वेऽपि
प्रतिभासभेदकृते, तद्भेदे एकार्थतायाः प्रमाणबाधितत्वादिति । तस्मादवस्थितमेतन्न
स्वलक्षणाभिधाने धर्मिणो विधिनिषेधायोग इति कृतं पदप्रयोगेणेति ।
नापि धर्माणां, वृक्षपदेन हि धर्मिणोऽध्यक्षवत् सर्वात्मना प्रतिपादितत्वात्
कोऽवकाशः पदान्तरेण नीलत्वादिविधिनिषेधयोः प्रमाणान्तरेण वा ? प्रत्यक्षेऽपि
प्रमाणान्तरापेक्षा दृष्टेति चेत् ? भवतु तस्याप्यनिश्चयात्मकत्वादनभ्यस्तस्वरूपविषये ।
विकल्पस्तु स्वयं निश्चयात्मको यत्र ग्राही तत्र किमपरेण ? अस्ति च शब्दलिङ्गान्तरा
पेक्षा । ततो न वस्तुस्वरूपग्रहः, किं त्वेकधर्मच्छायानुकारिविकल्पोदयसंवेदनमेवेति
सिद्धम् । न सिद्धम्, भिन्ना हि जात्यादयो धर्माः परस्परं धर्मिणश्चेति जात्येकधर्म
द्वारेण प्रतीतेऽपि शाखिनि धर्मान्तरवत्तया न प्रतीतिरिति किं न भिन्नाभिधानाधीनो
धर्मान्तरस्य नीलचलोच्चैस्तरत्वादेरवबोधः ?
तदयुक्तम्, यदि हि भेदाद् धर्मिणः प्रतीतावपि न धर्माणां शब्दलिङ्गद्वारेण
बोधः, इन्द्रियद्वारेणापि मा भूत् । अथेन्द्रियस्य संयोगसमवायबलात् सन्निकृष्टे धर्मिणि
13b समवायादिसन्निकर्षभाजो धर्मा अपि प्रतीतिगोच रीभवन्तीत्युच्यते, लिङ्गस्यापीयं
सामग्री न खलु कलयापि हीयते । शब्दस्य तु यद्यपि न वाच्येन सह संयोगसमवायौ,
वाच्यवाचकभावलक्षणा तु प्रत्यासत्तिरिष्टैव, तदभावे वाच्यप्रतीतेरेवाभावप्रसङ्गात् ।
प्रतीतौ वा कीदृशी संयोगादेरपेक्षा ? एतच्च स्वाभाविकसंबन्धावलम्बिनामपि लिङ्गाद्
वस्तुप्रतीतौ तुल्यम् । न च शब्दद्वारेण प्रतीतौ प्रवृत्तिनिमित्तरोधिनी व्यवधानशङ्का ।
जातिमती हि व्यक्तिः सकृदेव शब्दादवसीयते भवताम् । क्रमेण त्वेकैकबोधान्न कदापि
जातिमद्व्यक्तिबोधः स्यात् । न च निश्चयक्रमोपलम्भः । तस्मात् जातिरधिका प्रतीयतां
नाम, व्यक्तिस्तु धर्मिणी प्रतीयमाना न स्वसमवेतगुणक्रियादीन् अप्रतिपाद्य स्वास्थ्यमासा
दयेत् । अन्यथा प्रत्यक्षेऽप्यपरोपाधिबुद्धिरनिबन्धना स्यात् ।
अथैवं सति शब्दैर्व्यक्तिबोधनमेवास्तु किमुपाधिसाहित्यस्वीकारेणेति चेत् ?
तत् किमिदानीं भवदुपगमवैयर्थ्यभयाद् भावैः स्वभावपरित्यागः कर्तव्यः ? तदय
मपरस्तवास्तु दोषो न वा, न तु क्वचिद् गोचरे ज्ञानसाधनैस्तत्संबन्धिनां बोधमसाध
यित्वा स्थातव्यमिन्द्रियवत् । अथेन्द्रियादेव तथा दृष्टमिति नान्यत्र प्रसङ्ग इति चेत् ?
एवं तर्हि तृणवह्निरिन्धनविकारक्रियानान्तरीयकधूमोत्पादनसमर्थो दृष्ट इति खादिर
स्तथा न स्यात् । सामान्येन तु व्याप्तिरुभयत्रापीति न विशेषः । ततो यदि खादिरे
विकारविरहस्तदा नासौ धूमोऽपि तु वात्यासंवलितधूलिनिवहः । न वा तत्र धूमध्वजः,
किं तु कान्तिमत्पद्मरागरत्नराशिरश्मिसंहतिरुच्छ्रायवती । यदि पुनरसौ धूमः स च
धूमध्वजः खादिरे वावश्यं विकार इति, तथा यद्यसौ धर्मिबोधस्तत्साधनश्च शब्दो,
नियतं तदाश्रयधर्मबोधदोषः । न चेत् तदाश्रयधर्मबोधः, तदा नासौ धर्मिबोधो नापि
धर्मिबोधनः शब्दः । यत् क्वचित् ज्ञानसाधनं तत् तदीयधर्माणां प्रतीतिसाधननियतं
यथेन्द्रियम् । तथा च लिङ्गशब्दौ परोक्षाभिमतस्य प्रतीतिसाधनाविष्टौ तवेति स्वभावः
प्रसङ्गहेतुः । न चैवं, शब्दलिङ्गान्तरापेक्षणात् । यन्न यत्समवेतधर्मबोधसाधनं न तत्
तस्य स्वरूपज्ञानजनकम्, यथा गोशब्दस्तुरगे, तुरगो वा गर्दभे, न बोधयतश्च गोधुलिधूमौ
स्वविषयाभिमतसमवेतधर्मान्तरमिति विपर्यये व्यापकानुपलब्धिः । जातिगुणक्रियादि
रहितस्य स्वप्नेऽपि दर्शनशङ्काविरहाद् वस्तुदर्शनं तत्सत्तामात्रभाविना धर्मान्तरज्ञानेन
व्याप्यत इत्युभयोरपि प्रयोगयोर्नानेकान्तः । भेदे एव हि जात्यादीनां विवादः ।
समवेतशब्दस्त्वभेदपक्षेऽपि कल्पनाबुद्धौ भिन्नवदाभासमानानामपृथक्प्रथनपरः । तद्
वरमभेद एव धर्माणामस्तु, 14a सर्वथा वस्तुप्रतीतिस्वीकारे धर्माणां प्रतीति
चोद्यस्य दुष्परिहरत्वात्, किमनुभवभ्रष्टभेदाभ्युपगमेन ? स्वभावा एव भावस्य
जात्यादयः ।
यत्तु भाषणं भूषणस्य, न च यत्स्वभावसंबन्धि स स्वभावः, तथा सत्यसंबन्धि
त्वमेव, न हि तदेव तेन साध्यत इति । तदसत् । स्वभावसंबन्धीत्यत्रैव स्वभावः
कस्यचिद्वस्तुनो विवक्षितः, न च तयोर्भेदः । भेदे हि स्वभावत्वमित्यलौकिकमेतत् ।
तत् कथं तदेव तेन संबद्धमिति परिहृतम्, अन्यथास्य स्वभाव इति षष्ठीनिर्देशानुप
पत्तेः । अथ स्वभाव इति जात्यादिरेवोच्यत इति न दोष एव, यदा जात्यादिकं
विविच्य वस्तुमात्रस्वभावपरामर्शः । न ह्यसौ वस्तुनः केवलस्य स्वभावो न वक्तव्यः ।
स एव च यत्स्वभावसंबन्धीत्यत्र विवक्षितः, संबन्धिशब्देन जात्यादेर्विवक्षितत्वात् ।
215
तस्माद् यतो यदभिन्नमपि कल्पनया भिन्नमेव दर्शितम्, तत् तस्य संबन्धीति व्यवहारो
दुष्परिहरः ॥
यच्च वाचस्पतिः2449, न चैकोपाधिना सत्त्वेन विशिष्टेऽस्मिन् गृहीते उपाध्यन्तर
विशिष्टतद्ग्रहः, स्वभावो हि द्रव्यस्योपाधिर्विशिष्यते, न तूपाधयो विशेष्यत्वं वा तस्य
स्वभाव इति । तदपि प्लवत एव । न ह्यभेदादुपाध्यन्तरग्रहणमासञ्जितम्, आकरेऽप्युप
कार्योपकारद्वारेण भेदं पुरस्कृत्यैव सर्वाकारग्रहणप्रसञ्जनात् । शक्तीनां तु शक्तिमतोः
अभेद उक्तः । तदनेनापि न स्पृष्टम् ।
यत्पुनस्तत्र दूषणं भूषणेन, 2450सूर्यादिग्रहणे तदुपकार्याशेषवस्तुराशिग्रहणप्रसञ्जन
मुक्तम्, तदभिप्रायानवगाहनफलम्, तथा हीदमाकूतम् । स्वयं वक्ष्यमाणसमवाय
निषेधं स्थिरीकृत्य भवता नैयायिकप्रवरेण प्रत्यक्षकालेऽक्षसंबन्धमनुभवितरि धर्मिणि
धर्माणां जात्यादीनां भेदाभ्युपगमादुपकार्यतयैव तदुपकारकशक्त्यभेदात् प्रतिपत्तिरेषि
तव्या । न ह्यनुपकारे क्वचित् कस्यचित् प्रतिबन्धो भेदवत इति शक्त्यभेदापादन
मुखेनाह,
इति । यत्तु शक्तिर्नाम सहजा जातिरौपाधिकी च सहकारिसाकल्यमतो भिन्नैवेत्या
लम्बनम्, तद्दूषयित्वा क्षणाभङ्गाध्याये कार्यक्रियाप्रवृत्त एव स्वभावः शक्तिरित्येव
निर्वाहितम् । उपकारश्च समानकार्यार्जनस्वभावोऽकार्यस्यापि संभवतीत्यपि तत्रैव
ध्वस्तम् । कार्योपकार्ययोरपि तत्त्वतो नास्त्येव भेदः, व्यवहारे पुनरपूर्वोत्पत्तौ सोहा
पोहात् कार्यता । पूर्वस्थिताभिमानविषये तु विशेषानुभवादुपकार्यतोच्यते । तत्त्वतस्तु
पूर्वस्थितश्चाधुना विशिष्टश्चेति विरुद्धमेव । तदिह स्थिराभिमतजातिपुरस्कारेण
चिन्तायां कार्यतानिष्ठ एवोपकार्यव्यवहारः, तत्त्वत एकार्थतया वेति न दोषः । तदेवम्
अवश्याभ्युपगन्तव्यायामुपकारलक्षणायां प्रत्यासत्तौ सूर्योपकार्यादिभिरनुभवव्यभिचारः
14b प्रसज्यायातः साधारण एवावयोः । 216
यत्तु वाचस्पतिः, स्वाभाविकश्च संबन्धो व्यक्तेर्जात्या सह नोपकारमपेक्षत इति ।
तत्र न स्वाभाविको नाम यथा प्रसिद्धादन्य एव कश्चित् संबन्धः, किं तु संयोगादि
सत्तायामेव संबन्धिनोर्व्यभिचाराव्यभिचारेण वृत्तिभेदादौपाधिकः, स्वाभाविकश्च
सम्बन्ध इति व्यवस्थामात्रम् । एतद्विचारश्च व्याप्तिचर्चायामपेक्षितव्यः । यथा च
जात्था सह व्यक्तेस्तदव्यभिचारात् स्वाभाविकः संबन्धस्तथा जातेरपि व्यक्त्या सहा
व्यभिचारादेव,
इति न्यायात् । तदनयोः प्रत्यासत्त्यन्तराभावात् समवायस्य च कल्पनामात्रत्वाद्
यद्युपकार्योपकारकभावोऽपि परस्परमसन्नवनिबीजादिवत्, अव्यभिचारनियम एव
भेदाभ्युपगमव्यसनिनामतिप्रसङ्गादनुपपन्नः । उपकारे हि स्वभावस्तद्विशेषो वा
तन्नान्तरीयक इत्येवाव्यभिचारार्थो नान्यत्रेति नातिप्रसङ्गः ।
तदभावे तु द्विधा तत्परिहारः स्वभाववादं समवायबलं वावलम्ब्य । नाद्यः
पक्षः, सर्वस्य यत्र क्वचन दृष्टशक्तेर्विपर्यासनप्रसङ्गात् । दृष्टश्चोपकारो वह्निशिल्पिजलादौ
धूमकुम्भबलाकादेरव्यभिचारहेतुः । केवलं कालदेशाद्यपेक्षयेति विशेषः । ततो भेदेऽपि
स्वभावादेवाव्यभिचारो नोपकार इति ब्रुवता नियमेन सामर्थ्यमपोहितम् । द्वितीय
पक्षश्चासम्भवी, समवायस्यैवाभावात् । इहेदमिति बुद्धिसाधनो हि समवायोऽभ्युप
गतः, सा च बुद्धिर्न समानसङ्केतग्रहतिमिरनिकुरम्बकरम्बितदृशामुपादेया, सर्वस्य
सर्वार्थसिद्धिप्रसङ्गात् । इच्छामात्रपरतन्त्रोदयत्वाद् विकल्पानाम् । अन्यस्य च लोकस्य
नास्त्येव विवादपदे सर्वत्र सा बुद्धिः, कारणाभावात् । परस्पररूपासङ्कीर्णवस्तुद्वय
प्रतिभासो हि कारणमिहेदमिति सप्तमीप्रथमार्थविभागमुत्कलयतो विकल्पस्य,
कुम्भेऽम्भःसंभवेऽपि कुम्भमात्रोपलम्भिनः सकलान्यकारणकलापवतस्तदभावात् ।
तादृगवस्थस्य च पश्चाद् द्वितीयोपलम्भमात्रे भावात् । न चासौ द्वयप्रतिभासः
क्वचिदपि समवायविषयेऽस्तीति संयोगकल्पनाविषय एव तद्विकल्पविषयः । यत्रानात्म
रूपपरिहारेण नोभयोपलम्भो न तत्रेदमिहेति प्रतीतिरनुन्मत्तस्य, यथा पात्रवदरयो
रेकानुपलम्भे । नास्ति चात्मात्मीयरूपप्रतिभासभेदेन जातितद्वतोरनुभव इति कारणा
नुपलब्धिः । धूमाग्निवत् कार्यकारणभावस्य विवक्षितयोः साधनान्नानेकान्तः । तदमी
स्वयंकृतशब्देनार्थान्तरमुपकल्पयन्तस्तुरगतुलामनुपतन्तीत्येतदेव वक्ष्यति,
217
इति । ननु निर्विकल्पकबोधेन द्व्यात्मकस्यापि वस्तुनो ग्रहणमित्युक्तम्, तत् कथं न
स्वरूपद्वयप्रतिभास 15a इत्यसिद्धा कारणानुपलब्धिः ? तदेतत् पापीयः । न हि
प्रत्यक्षगम्येऽर्थे परोपदेशो गरीयान् । प्रतिभासोऽपि तथेति चेत् ? तदेतदायातम्,
इति । वयं हि तावच्चर्मचक्षुषः चक्षुषी सुदूरमुन्मील्य शतकृत्वो निरूपयन्तोऽपि नापरम्
उपलभामहे, भवतस्त्वदृष्टदेवताप्रसादात् तथा प्रतिभासेऽपि नेतरस्य तथा बोधसिद्धिः ।
तेन प्रत्यक्षमेव द्रष्टव्यं यदेकमनेकसाधारणं द्रट्रष्णां दर्शयतीत्याचक्षाणः
त्रिलोचनोऽप्यन्यलोचनेनेव वीक्षत इति लक्ष्यते । यच्चाह दृश्यमानापि जातिरपृथग्देश
वर्तित्वाद् व्यक्तितो भेदेन व्यक्त्यन्तरवन्न दृश्यत इति । तत्रापि दृश्यते जातिर्न तु
भेदेनेति ब्रुवता नियमादभेदेन प्रत्यक्षगोचर इत्युक्तं भवति । यथा च प्रत्यक्षेण गृहीतं
तवैव समस्तं वस्तु, न खलु तत्र बाधकसाधकयोर्योगः । ततश्च प्रत्ययानुवृत्तिस्तु
व्यक्तितः सामान्यं भेत्स्यतीत्युपपत्तिवर्णनमनवकाशम् । यथा स्पार्शनः प्रत्ययो
गन्धादिभ्यः स्पर्शं भिनत्तीत्यपि न युक्तमुक्तम् । न हि गन्धस्पर्शयोरप्यभेदग्राहि
प्रत्यक्षम् ।
एवं तर्हि भेदेन न दृश्यत इति भेदेन न व्यवसीयत इति व्याख्यायताम्, तदापि
दृश्यमानापि जातिरिति किं भेदेनाभेदेन वेति विवक्षितम् ? यद्यभेदेन, तदा व्यवसायो
भेदेनाभेदेन वास्तु, किमस्य चिन्तया, प्रत्यक्षेणाभेदस्य सिद्धत्वात् ? अथ भेदेन दृश्यमानेति
विवक्षितम् ? तत् पुनरशक्यम्, प्रतिभासभेदाभावस्योक्तत्वात् । युक्त्या साध्यते प्रतिभास
भेद इति चेत् ? तदेतत् लज्जाकरम् । यतः,
इति विवेचितमस्माभिरहेतुकाभावप्रस्तावे ।
किं च यद्येकाकारप्रतिभासेऽपि प्रतिभासान्तरं युक्तिसाध्यमभ्युपेयते, तदाऽनुष्णो
वह्निरिति न प्रत्यक्षबाध्यमभिधेयम्, अनुष्णप्रतिभासस्यापि तत्र संभवात्, व्यक्तौ
जातिप्रतिभासवत् ।
अनुष्णप्रतिभासस्य चित्रभानौ साधनाभावान्न साम्यमिति चेत् ? तथापि
संशयोऽस्त्विति कथमनुष्णस्य बाधकमध्यक्षम्, कथं च साधनाभावः, प्रमेयत्वस्य
विद्यमानत्वात् ? अव्यभिचारी हेतुरिति चेत् ? व्यभिचारोऽपि साक्षात् परम्परया
वा प्रत्यक्षादेव । तत्र च विपरीतप्रतिभासो निषेद्धुमशक्य इत्युक्तम् । यदि चानै
कान्तिकतया प्रमेयत्वान्न सिद्धिरनुष्णताया हेतुदोषात् तर्हि दृष्टमनुष्णोऽग्निरिति नायं
पक्षदोषः, ततोऽनुष्णत्वाबाधनात् । साधनमपि नाध्यक्षम् । उष्णमेव हि उष्णम् ।
न पुनरुष्णानुष्णम् । तस्मान्नियतप्रतिभाससंवेदनमन्यप्रतिभासस्य नियमेन बाधकम्
अभ्युपगन्तव्यमकामकेनापि, अन्यथा प्रवृत्तिसङ्करप्राप्तेः । तथा च,
ततो यदोधपतितैरुद्घुष्यते, जातिमतीषु व्यक्तिषु सङ्केते कृते यत्र यत्र जातिदर्शनं
तत्र तत्र तच्छब्दवाच्यताप्रतीतिरिति, तदसूत्रमम्बरं विडम्बयति, स्वलक्षणविलक्षणस्य
स्वप्नेऽप्यनुपलक्षणात् । अतएव स्वरूपमात्रेण गृहीतावुपाधितद्वन्तौ योजयतो विकल्पस्य
प्रामाण्यमिष्टं यत् तत्प्रत्यादिष्टम्, पूर्वं द्वयदर्शनस्यैवाभावात् । तस्मान्न कारणानुपलब्धेर
सिद्धिः । असिद्धिः पुनरिहेति प्रत्ययस्येति क्व समवायवार्ता ? वार्तं चैतद् व्यक्तेर्जात्या
सह स्वाभाविकः संबन्ध इति ? ततश्च यद्यप्युपाधितद्वतां भेदवादो दुष्परिहरः, तदा
उपकारलक्षणायामपि प्रत्यासत्तौ समानदेशस्यैव ग्रहणे वस्तुग्राहिणः शक्तिंरिति समानः
सूक्ष्मोपकार्यव्यभिचारपरिहारः ।
तस्मादेकधर्मद्वारेणापि वस्तुस्वरूपप्रतीतौ सर्वात्मप्रतीतेः क्व शब्दान्तरेण
विधिनिषेधावकाश इति किमद्यापि केवलवृक्षपदेन ? ततश्च क्व सामान्यसामानाधिकरण्य
विशेषणविशेष्यभावव्यवस्था ? यदा तु,
वस्तुनि हि वाच्ये सर्वात्मना प्रतिपत्तेर्विधिनिषेधयोरयोगः । यदा पुनरनादिवितथ
विकल्पाभ्यासवासनावशादेकव्यावृत्त्याकारशेखरा बुद्धिरेव कुतश्चिद् वासनाप्रबोधाद्
उदयमासादयति, तदा वस्तुग्रहणसामर्थ्यभाविनामुक्तदोषाणां क्वावकाशः ? तथा हि
वृक्ष इत्युक्ते धवखदिरादिसाधारणरूपप्रतिभासवशात् सामान्यमवृक्षापोहपरमार्थम्
अवस्थाप्यते । तच्च रूपमप्रतिक्षिप्तानुपात्तसत्तासाद्वलत्वादिभेदतया पदान्तरप्रयोगसापेक्षम्
इत्येकत्र धर्मिणि धर्म्यन्तरनिबन्धनैरिव सन्नीलचलादिपदैः सामानाधिकरण्यं च,
तदा बुद्ध्यनुरोधतः एकभेदचोदनापेक्षायां वृक्षस्य सत्त्वमिति भेदनिर्देशश्चेति
द्विविधोऽपि विशेषणविशेष्यभावः सिद्धः । एवं च सति यथा पृथ्वीरुहे पाथोऽग्नि
सङ्गमादुपचयापचयौ दृष्टौ, एकत्वारोपाच्च स एवायं पादप ईदृशो जात इति प्रतीतिः,
स च धर्माणां तत्संबन्धयोग्यानामनुदयेऽपि तद्योग्य इव व्यवसीयते, तथा विकल्पेऽपि
वृक्षाकारो धर्मान्तराप्रतिभासेऽपि तद्योग्य इति नीलो न फलिन इत्यादिप्रयोगे चोप
चयापचयभागिव भासते स एवेति चावसीयते, न तथा बाह्यो जलादिसम्पर्कवच्छब्दो
च्चारणकालेऽप्युपचयापचयवान् । एतच्च न बाह्यविषयत्वे युक्तम्, यथाप्रतिभासम्
अतत्त्वात्, यथातत्त्वं चाप्रतिभासनात् । अतएव चैत्रस्य गौर्गोमान् मैत्रो नाश्ववानिति
भिन्नविशेषणापेक्षयापि न पदान्तरप्रयोगयोगः, तत्कृतोपचयापचयप्रतिभासस्य बहिर
भावात् ।
तस्माद् बुद्धिविलास एवैषः । यत्र चायं विप्लवः परम्परया परापोढवस्तुनान्तरी
यकः 16a तत्राभिमतार्थक्रियाकृतार्थो जनस्तादृशं विशेषमूहितुं न प्रयत्नवान्, नापि
क्षम इत्यनवच्छिन्नो व्यवहारः विसंवादेऽपि मृषेदमिति न व्यवस्थापयति । न पुनरन्यदापि
बाह्येनाबिषयत्वमिति शास्त्रकाराणामप्यभ्यूहसंभवात् का परस्य कथा ? तस्मान्न
स्वलक्षणस्य शब्दादिगोचरत्वमिति स्थितम् ॥
तत्रैकैकविधानबाधनविधावायव्ययाभासिनम् ।
स्तत्त्वांशेन कृतार्थतामुपगतो नोपप्लवं मन्यते ॥
इति संग्रहश्लोकः ॥
2452नापि सामान्यलक्षणस्य । तथाहि उत्तरतीरे सरितश्चरन्ति गाव इति वाक्ये
गवादिशब्दात् सास्नाशृङ्गलाङ्गूलादयोऽक्षराकारपरिकराः सजातीयभेदापरामर्शात्
संपिण्डितप्रायाः प्रतिभासन्ते, न च तदेव सामान्यम्,
न चापरमाकाशवत् किञ्चित् प्रतिभाति । अन्यथा गोत्वाश्वत्वविकल्पयोरविशेष
प्रसङ्गात् । तदेव हि ज्वलद्भासुराकारमात्रमखिलव्यक्तावत्यन्तविलक्षणमपि स्वलक्षणेन
एकीक्रियमाणं सामान्यमित्युच्यते । न तु तत्सामान्यमेव तासाम्, बुद्ध्याकारत्वेनान्यत्रा
नुगमात् । शास्त्रं हि,
न चालोचनानन्तरजन्मनीन्द्रियार्थजन्यतयाभिमते सोऽयं, तादृशोऽयं, गौरयमिति वा
विकल्पेऽर्थान्तरप्रतिभासः । यथा तु संपिण्डिताकारमलौकिकमात्मनि प्रतिभासमानं
पुरः प्रतिभासिनि पिण्डे योजयति, तथा तस्य बाह्यस्याभावाद् भ्रान्तिरेवासौ, केश
प्रकाशवत् ।
बाधकादेवमिति चेत् ? ननु प्रयत्नप्रणिहितपाणिप्रतिघाताद्यभावात् केशपाशे
विसंवादः, प्रस्तुते तु यदि परिभावको भवति स एव व्यक्तव्यक्त्यनुभवो बाधकः किम्
अपरेण ? जनस्य तु विवेचनासामर्थ्यमित्युक्तमेव । कथं वा करप्रतिघातादिविरहोऽद्यापि
न बाधकः ? त एव हि शृङ्गादयो यथास्थाननिवेशिनोऽस्पष्टरूपा अप्रतिष्ठितदेशदशा
विशेषा देशकालादिभेदादनन्तमूर्तयः सङ्कीर्यमाणा इवाद्यापि भासन्ते, तेषां प्रतिधातादि
नियतत्वात् कीदृशः केशादिभ्यो भेदः, यतो नात्र बाधकमिति स्यात् ?
तस्माद् वासनावशाद् बुद्धेरेव तदात्मना विवर्तोऽयमस्तु, असदेव वा तद्रूपं
ख्यातु, व्यक्तय एव वा सजातीयभेदतिरष्कारेणान्यथा भासन्ताम्, अनुभवव्यवधा
221
नात् स्मृतिप्रमोषो वाभिधीयताम्, सर्वथा भ्रान्तिरेवेयं बहिरपेक्षया सामान्यवार्ता,
इदन्तया च पुरोवर्तिवस्त्वनुभवप्रभवतया भवितुं युक्तैव । ननु भ्रान्तिहेतवस्तिमिराशु
भ्रमणादय इन्द्रियविकारकारिणः परिगणिता एव । न च तत्रैकस्यापि सन्निधिरिति
कथमियमाकस्मिकी भ्रान्तिः ? अथ निर्विकल्पकभ्रान्तेरेव हेतवस्ते, इयं च मानसी
भ्रान्तिरिति मन्यसे ? 16b साप्यारोप्यारोपविषययोः सादृश्यदर्शननिबन्धनैवेति
तादृगविभागाभावात् कथं मानस्यपि भ्रान्तिः ? सर्वा च भ्रान्तिः सादृश्यनिबन्धनैव,
न खलु जन्मान्तरेऽपि सदृशदर्शनमन्तरेण भवितुमर्हति । न च संभिन्नाकारं किञ्चिज्
जन्मान्तरेऽपि दृष्टमिति कथं तदारोपः ? अहो महत् पौरुषम् ! तथा हि निर्विषयत्वं
तावदुक्तेन क्रमेण न चेत्परिहर्तुं शक्यते, भ्रान्तिव्यवहारं कुर्यात् मा वा, तावतैव
प्रकृतसिद्धेः किमत्र निर्बन्धेन ?
यत् पुनराकस्मिकत्वमुक्तं तदयुक्तम्, जनकसामग्रीभेदस्य भवताप्यवश्यस्वी
करणीयत्वात् । कथमन्यथा इन्द्रियार्थौ निर्विकल्पकज्ञानजनननियतौ दृष्टौ विकल्पम्
उत्पादयतः ? तस्मात् पूर्वपिण्डदर्शनस्मरणसहकारिणातिरिच्यमानसामर्थ्येयं सामग्री
विकल्पमुत्पादयतीति निर्विषयं ज्ञानमुत्पादयत्येवार्थः, निर्विषयतानिष्ठत्वाद् विकल्प
तायास्तदंशेन । तद् वरं विजातीयविकल्पवद् विस्पष्टप्रतिभासादनुभवाद् भिन्न एव
सजातीयविकल्पोऽपोत्येव साधु, तस्मान्न जातिसिद्धिरध्यक्षात् ।
नाप्यनुमानात्, अध्यक्षगोचरतयैव केनचिदग्निधूमवत् कार्यकारणभावस्य
ग्रहीतुमशक्यत्वात् । सामान्येन तु ज्ञानजन्मनि यथा परिदृष्टकारणेभ्यः कारणान्तरम्
अपेक्षणीयमिन्द्रियवत् कदाचित् सिध्येत् यदि सकलान्यकारणसन्निधौ कदाचिदभि
मतज्ञानकार्याभावं विभावयेत् । न चैवं प्रस्तुते शक्यम् । यदा हि पिण्डान्तरेऽन्तराले
वा गोबुद्धेरभावं दर्शयेत्, तदा गोपिण्डस्यैवाभावात् अभावो गोबुद्धेरुपपद्यमानः
कथमर्थान्तरापेक्षामाक्षिपेत्, यतस्तदेव गोत्वमिति प्रत्याशा स्यात् ? ननु गो
पिण्ड इति गोत्वादेव सामान्यादन्यथा तुरगपिण्डोऽपि गोपिण्डः स्यात् । यद्येवं
गोत्वमपि सामान्यं गोपिण्डादेव, अन्यथा तुरगत्वमपि गोत्वं स्यादिति समानम् । न
चादृश्यस्य सामान्यस्य भावाभावौ क्वचित् निश्चेतुं शक्यौ पिण्डवदिति न किञ्चिदेतत् ।
अथापि स्याद् यदि बाहुलेयपिण्डाभावात् तुरगे न गोबुद्धिः, शाबलेयेऽपि मा भूत्,
स्वलक्षणस्य क्वचिदनन्वयात् । सत्यमनन्वयि स्वलक्षणम्, यथा तु स्वजातीय
पिण्डान्तरदर्शनस्मरणवति प्रत्तिपत्तरि तदाकारप्रत्यवमर्शजननसामर्थ्यं बाहुलेयस्य
222
तथा शाबलेयस्यापि । ततो नैक एव गोपिण्डोऽपि तु तादृग् विकल्पारोहिणः सर्व एव
पिण्डाः । अतस्तुरगे न गोप्रत्ययः ।
ननु सामर्थ्यं शक्तिरिति जातिरेवोच्यते । सा हि शक्तिर्भिन्ना वा स्यादभिन्ना
वा ? यद्यभिन्ना, तदा स्वलक्षणवदननुगामिनीति नेतरः शक्तः । अथ भिन्ना, अन्य
साधारणी च, तदा जातिरेवासाविति नाम्नि विवादः । अत्रोच्यते । अभिन्नैव सा
प्रतिवस्तु, यथा त्वेकः शक्तस्वभावो भावस्तथाऽन्योऽपि भवन् कीदृशं 17a दोषम्
आवहति ? यथा हि भवतां जातिरेकापि समानधीध्वनिप्रसवहेतुरन्यापि स्वरूपेणैव
जात्यन्तरविरहात्, तथाऽस्माकं व्यक्तिरपि निरपेक्षा स्वरूपेणैव भिन्नापि हेतुः । तत्
तु स्वरूपं व्यक्तेः कारणपरम्पराप्रतिबद्धम् ।
यत्तु त्रिलोचनः, अश्वत्वगोत्वादीनां सामान्यविशेषाणां स्वाश्रयेषु समवायः
सामान्यमित्यभिधानप्रत्यययोर्निमित्तमिति2454 । तत् समवायनिराकरणेनैवापहस्तितम् ।
समवाय एव वा स्वरूपेणैव निमित्तमिति न दृष्टान्तक्षतिः । न च जातिसमवाययोः
सहक्रियाकल्पनेनान्योन्यशक्तित्वम्, तदा हि स्वरूपेणैकस्यापि जनकत्वमिति सामान्या
भिधानधियोर्दत्तो जलाञ्जलिः । स्वरूपेण जनकानामेव हि बीजादीनां सहकारि
साकल्यमौपाधिकी शक्तिरिति स्वरूपेण जनकत्वमवश्यवाच्यमिति समवायावलम्बनं
विडम्बः । न च तद्व्यापारविरहे तदाकारवेदनोदयः कारणान्तरमात्रात्, अन्यथानु
वृत्ताकारस्यापि प्रत्ययस्य जन्मनि स्वलक्षणैरेव किं न निर्वृत्तिरिति चिन्तापि जातेः
समूलकाषं कषिता स्यात् । आकस्मिकत्वेऽपि स एव दोष इति गले पादिकया जाति
स्वीकारिणोऽनुवृत्तप्रत्यये स्वरूपेणैव जातिव्यापारमनवस्थाभयात् स्वयमेवानारोपित
जात्यन्तराः स्वीकारयितव्या इति कथं समवायेन परिहारः ? स पुनरधिकः सहकारी
भवतु मा वा भूत्, जातिस्तु जातिनिरपेक्षा स्वरूपेण शक्तिमती अनुवृत्तप्रत्ययं जनयति,
स्वभावस्यापर्यनुयोज्यत्वान्न व्यक्तिरिति न राज्ञामाज्ञामन्तरेण शक्यमभिधातुम् ।
एतेन सेयं प्रत्ययानुवृत्तिरनुवृत्तवस्त्वनुयायिनी कथमत्यन्तभेदिनीषु व्यक्तिषु
व्यावृत्तप्रत्ययविषयभावानुपातिनीषु भवितुमर्हतीत्यप्यूहप्रवर्तनमस्य प्रत्याख्यातम्,
जातिष्वेव परस्परव्यावृत्ततया व्यक्तीयमानास्वनुवृत्तप्रत्ययेन व्यभिचारात् । अथ
जातीनामदर्शनात् क्वानुवृत्तप्रत्ययो यतो व्यभिचार इति चेत्—न, अभ्युपगमविरोधस्य
223
अनेन क्रमेण प्रतिपादनात् । तथा हि प्रत्ययानुवृत्तिरनुवृत्तवस्तुसाधनायोपनीयते,
सा चानुवृत्तवस्त्वभावनान्तरीयिका यद्यनुवृत्तवस्तुसिद्धिरिति क इमं व्याघातमुद्वोढुं
शक्तोऽन्यत्र जाड्यात् ? किं च कल्पितास्वपि जातिषु व्यभिचारस्तदवस्थ एव किमत्र
दर्शनेन ?
अथ दृश्यमानेष्वर्थेषु नियम उच्यते—न, तत्रापि विपर्ययबाधकाभावात् प्रति
बन्धानुपपत्तेः । सामान्येन च व्यभिचारदर्शनादन्यत्रापि शङ्काबीजम् । यदि च
दृश्यविशेषापेक्षया सामान्यव्यभिचारपरिहारः, तदा न वक्तव्यं या भिन्नेष्वभिधान
प्रत्ययानुवृत्तिरसावनुवृत्तवस्तुनिमित्ता, यथा कुसुमेषु सूत्रमित्यभिधानप्रत्ययानुवृत्तिस्तथा
च गोषु भिन्नेषु गौरित्यभिधानप्रत्ययानुवृत्तिरिति । दृश्यमाननिमित्ततायामेवाभिधान
प्रत्ययानुवृत्तेरनुवृत्तवस्तुनिमित्ततया व्याप्तेर्विश्रामनियमात् । युक्तं चैतत् । न खलु
सूत्रेऽपि 17b दर्शनाविषयीकृतेषु सूत्रप्रत्ययानुवृत्तिः । सवस्तुको हि विकल्पोऽनुमानं
विना वस्तुदर्शनकार्यः सिद्ध इति विपर्ययात् कारणानुपलब्ध्या निवर्तमानानुवृत्त
वस्तुना प्रत्ययानुवृत्तिव्याप्तिर्दृश्यनिमित्ततायामेव विश्राम्यति, सति वस्तुविषयत्वे ।
वस्तुविषयत्वविवादे तु नायं नियमः ।
यत् पुनरनेन विपर्ययबाधकमुक्तम्, अभिधानप्रत्ययानुवृत्तिः कुतश्चिन्निवृत्त्य
क्वचिदेव भवन्ती निमित्तवती । न चान्यन्निमित्तमित्यादि । तन्न सम्यक् । अनुवृत्त
मन्तरेणाप्यभिधानप्रत्ययानुवृत्तेः अतद्रूपपरावृत्तस्वरूपविशेषादवश्यं स्वीकारस्य
साधितत्वात् । तस्मात् यथा स्वलक्षणान्निवृत्त्य गोत्वाश्वत्वादावेव सामान्यं सामान्य
मित्यभिधानप्रत्ययानुवृत्तिः कयाचित् प्रत्यासत्त्या भवति, तथा व्यक्तिष्वपि भवतु,
एतेनानुनृत्तवस्तुनि साध्येऽभिधानप्रत्ययानुवृत्तिः, तेनास्या व्याप्तौ च विपर्ययबाधिका
व्यापकानुपलब्धिरित्युभयमनैकान्तिकमिति वेदितव्यम् । प्रत्यासत्तिरित्यपि नास्त्य
न्यव्यावृत्तेरन्या । यथाहि गोत्वमश्वसामान्याद्व्यावृत्तं तथाश्वत्वद्रव्यत्वादिकमपि,
एवं यथैका गोव्यक्तिरगोतः परावृत्ता तथाऽन्यापि । अस्या अपि भेदाभेदचिन्ता
मौखर्ये शक्तिवदेवोत्तरम् । ततश्च येऽर्था अतद्रूपपरावृत्त्या परस्परं प्रत्यासन्नास्ते
तेष्वेकदर्शनानन्तरमपरदृष्टौ अनुवृत्तप्रत्ययमुत्पादयन्ति नान्ये । सैव च शक्तिः, न
जात्यात्मा । अन्यथा,
एतच्च क्षणभङ्गे सहकारिवादादवधार्यम् । सा च प्रत्यासत्तिः कारणपरम्परा
यातेत्यनन्तरमुक्तमेव । अवश्यं च हेतुकृतः प्रत्यासत्तिविशेष एषितव्यः, यतः काश्चिदेव
व्यक्तयो जात्यधिष्ठानभाजनीभवन्ति नेतराः । अन्यथात्वे तु सामग्रीनियमाच्च नियत
जातिमत् कार्य भवतीति उक्तमपरित्राणं भूषणस्य स्यात् ।
तथा च सति,
किमत्र जात्या ?
यत् पुनरत्र तेनोक्तमपरमपि कुवोद्यम्, न ह्येवं भवति, यथा प्रत्यासत्त्या
दण्डसूत्रादिकं प्रसर्पति क्वचिन्नान्यत्र, सैव प्रत्यासत्तिः पुरुषस्फटिकादिषु दण्डिसूत्रित्वादि
व्यवहारनिबन्धनमस्तु किं दण्डसूत्रादिनेति2456 ? एतत् कदा शोभते ? यदि प्रमाणसिद्धं
सामर्थ्यं किञ्चित् क्वचिदपलप्येत । यथा हि, उपसर्पणप्रत्ययाद्याश्रया प्रत्यासत्तिर्दण्ड
सूत्रयोः पुंसि स्फटिके च प्रसर्पणहेतुः प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धा, तत्संपृक्तपुरुषस्फटिकानु
भवश्च दण्डिसूत्रिबुद्धेर्निबन्धनं सिद्धं समयस्मरणवतः प्रतिपत्तुः, तथा न गोत्वभावा
भावावनुविधीयमानेयं गोबुद्धिरुपलब्धा, किं त्वन्धकारे करामर्षमात्रमेतदीदृशा केन
चिद् भवितव्यं गोबुद्धिनिबन्धनेनेति । तत्र यद्यवश्याभ्युपगन्तव्येन प्रकारान्तरेण
तत्सिद्धौ न 18a बाधस्तत् किं गुर्वितरया परिकल्पनयेत्युच्यते ? अन्यथा तदपि
कल्पयित्वानर्थकार्थशतकल्पनमनिवार्यम् । यदि तु यथोपसर्पणप्रत्ययादेः पुरुषादौ
दण्डादिसन्निधिर्भावाभावमनुविदधानो दृष्टः दृष्टश्च पुरुषादौ दण्डादिसन्निधानानु
भवभावाभावानुविधायी दण्ड्यादिप्रत्ययस्तथा कारणकलापस्य नियतजातिकतायामेव
परं व्यापारो नैकामर्शे । एकामर्शे पुनरियमसौ जातिरेव संप्रति व्यापारवतीत्यनुभूयेत,
स्यात् तदपवदितुरपराधः, यावता समयमात्रमेतत्, जातेरनुभवातिक्रान्तिप्रतिपादनात्
इति कुतस्तद्वैयर्थ्यचोदनं दण्डादिकमपि विषयीकुर्यात् ? एवमन्यत्रापीदृशि प्रतिविधौ
बाधनमूह्यम् ।
अथैवमनुमानम्, यद्विशिष्टज्ञानं तद्विशेषणग्रहणनान्तरीयकम्, यथा दण्डिज्ञानम् ।
विशिष्टज्ञानं चेदं गौरयमिति प्रत्यय इत्यर्थतः कार्यहेतुः । विशेषणानुभवकार्यं हि दृष्टान्ते
विशिष्टबुद्धिः सिद्धेति । अत्रानुयोगः, विशिष्टबुद्धेर्भिन्नविशेषणग्रहणनान्तरीयकत्वं वा
साध्यम्, विशेषणमात्रानुभवनान्तरीयकत्वं वा ? प्रथमपक्षे पक्षस्य प्रत्यक्षबाधा
साधनावधानमनवकाशयति, वस्तुग्राहिणः प्रत्यक्षस्योभयप्रतिभासाभावात् । विशिष्टज्ञानत्वं
च सामान्यं हेतुरनैकान्तिकः, भिन्नविशेषणग्रहणमन्तरेणापि दर्शनात् । यथा स्वरूपवान्
घटः, गोत्वं सामान्यमिति वा । द्वितीयपक्षे तु सिद्धसाधनम्, स्वरूपवान् घट इत्यादिवत्
गोत्वजातिमान् पिण्ड इति कल्पितं भेदमुपादाय विशेषणविशेष्यभावस्येष्टत्वादगोव्यावृत्तानु
भवभावित्वाद् गौरयमिति व्यवहारस्येति । तदेवं शाब्दादिबुद्धौ न बाह्यस्य स्वलक्षणस्य
सामान्यलक्षणस्य वा प्रतिभासः । न च सामान्यं प्रमाणसिद्धमिति प्रतिपादितम् ।
तद्वदुपाध्यन्तराणि चिन्त्यानि ॥
यद्येवं कथं तर्हि,
इति शास्त्रं सङ्गतियुक्तम् ? न हि तच्च तेन प्रतिपाद्यते, न च तज्ज्ञाने तत्प्रकाश इति
सङ्गतिः काचिदित्याह,
द्विधा विषयव्यवहारः प्रतिभासादध्यवसायाच्च । तदिह प्रतिभासाभावेऽपि परापोढस्वलक्षण
स्याध्यवसायमात्रेण विषयत्वमुक्तम् । तथा च ततोऽपि विकल्पात् तदध्यवसायेन वस्तुन्येव
प्रवृत्तेरिति । अथ कोऽयमध्यवसायो नाम विकल्पादन्यः, विकल्पितमध्यवसितमित्यनर्थान्त
रत्वात् ? तत् कथं विकल्पादध्यवसायेनेति भेदनिर्देशः ? अन्यापोढं च स्वलक्षणं न
विकल्पे परिस्फुरति । अध्यवसिते विकल्पित इति क एष न्यायः, यतोऽध्यवसायापेक्षतया
तदपि विकल्पस्य विषय इति व्यवस्थाप्यते ? किं च विकल्पस्याविषयश्च बाह्यम्, ग्रहणं
चास्य शब्देन संयोज्येति दुर्योजम् । आत्मनि च तन्नास्तीति विकल्पो नाम नास्त्येव,
18b तत् कस्य विषयचिन्ता ? अगृहीते च स्वलक्षणे शब्दात् प्रवृत्तिरिति सर्वत्रा
विशेषेण प्रसज्येत, सर्वस्यागृहीतत्वेन विशेषाभावात् । ततः प्राप्तिरपि नाभिमतस्य
नियमेनेत्यनुमानस्यापि विप्लव इति । 226
अत्रोच्यते, सत्यमेकार्थौ विकल्पाध्यवसायौ केवलं विकल्पशब्दः शब्दादि
योजनानिमित्तकः । अध्यवसायस्त्वगृहीतेऽपि प्रवर्तनयोग्यतानिमित्तः । यद्यपि च
विश्वमगृहीतम्, तथापि नियतविषया प्रवृत्तिर्नियताकारत्वाद् विकल्पस्य । नियत
शक्तयो हि भावाः प्रमाणपरिनिष्ठितस्वभावा न शक्तिसाङ्कर्यपर्यनुयोगभाजः,
असदुत्पत्तिवत् । सर्वस्य तत्रासत्त्वेऽपि हि बीजादङ्कुरस्यैवोत्पत्तिः, तत्रैव तस्य शक्तेः
प्रमाणेन निरूपणात् । तथेहापि हुतवहाकारस्य विकल्पस्य हुतवहार्थक्रियार्थिनः,
तत्स्मरणवतो हुतवहविषयायामेव प्रवृत्तौ सामर्थ्य प्रमाणप्रतीतं कथमतिप्रसङ्गभागि ?
प्रत्यासत्तिचिन्तया च तात्त्विकस्यापि वह्नेर्ज्वलद्भासुराकारत्वं विकल्पोल्लेखस्यापीति,
तावता तत्रैव प्रवर्तनशक्तिर्ज्वलनविकल्पस्य न जलादौ । न च सादृश्यारोपेण प्रवृत्तिं
ब्रूमः, येनाकारे बाह्यस्य बाह्ये वाकारस्यारोपद्वारदूषणावकाशः । किं तर्हि ? स्ववासना
परिपाकवशादुपजायमानैव सा बुद्धिरपश्यन्त्यपि बाह्यं बाह्ये प्रवृत्तिमातनोतीति
विप्लुतैव ।
यच्छास्त्रम्,
इति । तस्मान्न रूप्यादिवदारोपद्वारेण प्रवृत्तिरपि तु तथाविधाकारोत्पत्तिप्रतिबद्धशक्ति
नियमात्, यथा शालित्वेन शालिबीजमुपादानं निरन्वयोदयेऽपिं शाल्यङ्कुर उपादेये,
शलित्वादिस्थितेः स्थैर्यदूषणेन निरस्तत्वात् । न च विचारकस्य वस्त्वदर्शनं निश्चिन्वतः
अप्रवृत्तिप्रसङ्गः सङ्गच्छते, दर्शनेऽपि हि प्रवृत्तिरर्थक्रिययान्वितया, अर्थक्रियाप्राप्तिश्च
वस्तुसत्तानियमे । स च नियमो यथा दर्शनाद् वस्तुप्रतिबन्धकृतस्तथा विकल्पविशेषाद्
अपि पारम्पर्येणेति, नानुमानमनवस्थितम् । शब्दात् तु क्वचिदर्थसंशयेनेति प्राप्तेरपि
तत्रानियमः । तस्मादध्यवसितमित्यप्रतिभासेऽपि प्रवृत्तिविषयीकृतमित्यर्थः ।
ततो विकल्पबुद्धावप्रतिभासेऽप्यध्यवसितत्वं न बाह्यस्य बाध्यते । अयमेव
चार्थो दृश्यविकल्पयोरेकीकरणस्याभेदप्रतिपत्त्यादेश्च । ततश्च तच्च न प्रतीयते तेन
चाभेदभासनमित्युपालम्भोऽसंभवोति दर्शितम्, तदर्थनिष्ठायाः कृतत्वात् । स चाग्निर
त्रेति व्यवसायो यथा कायिकीं प्रवृत्तिं प्रसूते, तथाग्निर्मया प्रतीत इति वाचिकीमपि
227
प्रसूते । एतदाकारानुव्यवसायरूपां मानसीमपि प्रसवति । एवं सति यथा विकल्पेन
अयमर्थो गृहीत इति निश्चयस्तथा शब्देन संयोज्येत्यपि, अर्थाकारलेशवच्छब्दाकारस्यापि
स्फुरणात् । तस्माद् यावदर्थग्रहणाभिमानवान् मानवः 19a तावदभिधानसंयुक्तग्रहणा
भिमानवानपीत्यवसायानुरोधादेव विकल्पव्यवस्था न तत्त्वतः ।
आह च,
क्षराकाराकीर्णः स्फुरति पुनरर्थाकृतिलवः ।
र्निधत्ते तौ बाह्ये वचसि च विकल्पस्थितिरतः ॥
अतएव च तदभिमानम्लानमानसं व्यावहारिकं प्रति प्रत्यक्षलक्षणे कल्पनापोढ
विशेषणमुपादीयते, सूत्रतोऽपि विकल्पादध्यवसायेनेति भेदनिर्देशः । तत्रापि नायम्
अध्यवसायध्वनिर्धर्मिण एव विकल्पस्याभिधायकः प्रयुक्तः, किं तु तद्गतस्याध्यवसान
लक्षणस्य धर्मस्य । तदयमर्थः, अदृष्टेऽपि प्रवर्तनयोग्यता नाम यो धर्मस्तया विकल्पात्
प्रवृत्तिरिति । ज्ञातश्चेदर्थो व्यवस्थापितोऽध्यवसायात् संवृत्त्या, ततो विषयव्यवहारोऽपि
लब्ध इत्यवसायमात्रेण विषयत्वमिति युक्तम् ।
अत उक्तम्,
यदाह भाष्यकारः,
यस्तु कथमदृष्टे प्रवर्तनमित्याशङ्क्यादृष्ट एव सर्वत्र प्रवर्तनमित्यादिसिंहनादः, स
न विपञ्चितोऽस्माभिर्ग्रन्थगौरवभयात् ।
एवं स्वप्रतिभासेऽनर्थाध्यवसायेन प्रवृत्तेरित्यत्राप्यनर्थे स्वप्रतिभासे सति
अध्यवसायः पूर्ववत्, अर्थस्त्वर्थक्रियासमर्थो बाह्य उक्तः । तत्पर्युदासेनानर्थो बुद्ध्या
कारः । एवं स वस्त्विति असन्निति च द्रष्टव्यम् । एतच्च वार्त्तिकवाचैव स्फुटीकृतं
228
साकारसिद्धौ । अर्थाध्यवसायेन प्रवृत्तिरनुमानस्येत्यपि हि अर्थाध्यवसायानुमानमित्यर्थः ।
टीकाकारस्य2458 तु यथाऽत्र व्याख्यानं स्वापोहसिद्धौ तद्धेयमेव, विस्तरप्रसङ्गभीत्या
नोद्भावितमस्माभिः ।
यदि तर्हि बाह्यस्याध्यवसायेन वाच्यता, कथं बुद्ध्याकारस्य ? यच्छास्त्रम्,
इत्यादि ।
इति । न हि बुद्ध्याकारेऽप्यध्यवसायः शक्योऽभिधातुम्, प्रवृत्तिविषये तस्य व्यवस्थाप
नात् । स चार्थक्रियार्थिनो बाह्य एवेत्याह,
बाह्यादन्यो बुद्ध्याकार इत्यर्थः । शब्दादिजन्यायां बुद्धावाकारमात्रस्य प्रतिभासनात् स
एव विषय उच्यते, चक्षुष इव रूपं विषयः, न पुनरध्यवसायादिति भावः । उक्तं च,
इति । असन्निति तु यथाप्रतिभासं बहिरभावात्, बहिर्मुखापेक्षया च चिन्तायाः
प्रक्रमात् । अयमेवार्थो यथाध्यवसायमतत्त्वात्, यथातत्त्वं चानध्यवसायादिति ।
अध्यवसायस्य विकल्पपर्यायत्वाद् यथाविकल्पस्फुरणमित्यर्थनिष्ठानात् । असदर्थ
प्रकाशनादेरपि यथाप्रतीति बहिरसत्त्वमेवार्थः । भ्रान्तित्वमपि बहिरपेक्षयैवेति सर्वम्
229
अनाकुलम् । न तु स्वसंवेदनगोचरस्य ज्ञानरूपतयार्थत्वात् केशाद्याकारस्येवासत्ताभि
धानं 19b साधु । अतएव वाच्यत्वेऽपि,
न ह्यसन्देहस्य विषयस्य स्वसंवेद्यस्याकारस्य शब्दादिना विधिनिषेधयोगः
वैयर्थ्यादसामर्थ्याच्च । नापि विकल्पाप्रतिभासिनो बाह्यस्य । विषयाप्रतिपत्तेर्हि कस्य
विधिर्निषेधो वा स्यात् ? तस्माद् यथा वृक्षशब्देन बाह्यो वृक्षोऽध्यवसायादभिधेयो
व्यवस्थापितः, तथाध्यवसायादेव बाह्यस्य विधिर्निषेधो वा व्यवह्रियते । यदापि
कुतश्चित् प्रकरणाद् बुद्ध्याकारं कञ्चिद् विकल्पान्तरेणादाय परीक्षा, तदापि तद्विकल्पाद्
बाह्य एव विधिनिषेधौ ।
इति हि शास्त्रम् । तस्मात् तत्त्वतो नोभयोरपि विधिनिषेधौ, संवृत्त्या हि बाह्यस्यैव
दुष्परिहरौ च । अन्यथा संव्यवहारहानिप्रसङ्गात् ।
एतेन 2460यट्टीकाकारः आरोपितस्य बाह्यत्वविषयौ विधिनिषेधावित्यलौकिकमना
गममतार्किकीयं कथयति, तदपहस्तितम् । न हि संवृतिपरमार्थसत्यद्वयमनाश्रित्य
काचिद् व्यवस्था । तत्र न तावदियं संवृतिः, लोकाभिमानरूपत्वात् तस्याः, लोकस्य
च बाह्य एव पदस्यार्थो विहितः प्रतिषिद्धो वेत्यविगानेन व्यापी प्रवृत्तिनिवृत्त्याश्रयः
अभिमानः, नारोपितस्य बाह्यत्वादिकं स्पृशति लोकः । नाप्येष परमार्थः । न ह्यवाच्यस्य
विधिनिषेधौ । न च वाच्यं किञ्चित् तत्त्वत इत्यागमः2461 । तर्कस्यापि नान्या दिक् ।
किं च नानध्यवसेयस्य विधिनिषेधौ, न च शब्दादध्यवसायः स्वलक्षणादन्यत्रेति
स्वयमप्युद्घुष्यते । अतः किमायातमारोपितबाह्यत्वविधिनिषेधयोः ? प्रतिभासाध्यव
सायद्वारा च सर्वा व्यवस्थितिस्तत्त्वमस्पृशती । तत्रारोपितमारोपितबाह्यत्वं वा न
प्रतिभासस्य विषयो, नाप्यध्यवसायस्य । तत्रारोपितं तावन्न प्रतिभासस्पर्शि, यत् स्वयम्
230
एवाह, उल्लेखानुभवसमानकालं समारोपणमप्रतिभासरूपमेवावस्तु विकल्पविषय
इति । अतएव तद्वाह्यत्वमपि न प्रतिभासि, तद्धर्मत्वात् । अध्यवसायवस्तु बाह्यस्वलक्षण
नियमादेव नैनयोरित्यलमेनामुत्थाप्य ।
आरोपितमित्यपि कल्पितमेबोच्यते, कल्पनाकर्म च प्रतिभासमवसितं चेति
द्वयम् । तत् कुतस्त्योऽयमारोपिताख्यो राशिरपरः ? तस्माद् बुद्ध्याकारबाह्याश्रयैव
संवृतिपरमार्थाभ्यां चिन्तोचितेति । तथाविधार्थक्रियाविवक्षायां च किं वक्रदुर्गमार्गा
श्रयेणेत्यलमतिनिर्बन्धेन । स्थितमेतदध्यवसायेन बाह्यस्य बुद्ध्याकारस्य तु प्रतिभासेन
शब्दवाच्यत्वमुच्यते इति । नन्वेवंव्याचक्षाणेन भवतोभयार्थराशेरशेषस्य वाच्यता
स्वीकृतेति कथं सर्वधर्मानभिलाप्यतासमर्थनार्थमिदमवतारितमित्याह,
प्रयोजनान्तरमुद्दिश्य व्यवस्थामात्रमेतत् क्रियते, अध्यवसायमात्रेण प्रतिभासमात्रेण
20a वा वाच्यत्वमिति । तथा च बहिर्विषयीकरणं तत्त्वव्यवस्थानमात्रं गृह्णतः
तावदन्यापोढं स्वलक्षणमेव विषय इत्युच्यते उपाधिराशिनिरशनपरं, एवमन्यापोढाकारो
विकल्पस्यात्मा विषय इति समस्तबाह्यनिरसनपरम्, न तु स्वस्मिन् विषयत्वस्य
विश्रामायेति न विरोधः ।
कुतः पुनरेतत् ? तत्र तत्र विषयताप्रतिपादनेऽपि न विश्रामो विवक्षितः,
किं त्वन्यनिरसने तात्पर्यमित्याह,
इति । अध्यवसायसहापोहिप्रतिभासः सांव्यवहारिकापेक्षया तत्त्वतो ज्ञेयस्य ज्ञान
विषयतामुपनयति प्रत्यक्षवत् । न हि प्रतिभासमात्रमवसायशून्यमन्यावसायाक्रान्त
व्यापारं वा प्रवृत्तिकामस्य विषयव्यवस्थामर्थे क्षमते, गच्छत्तृणस्पर्शवत्, मरीचावुद
कारोपवत् । नाप्यवसायमात्रमपेतप्रतिभासम्, उदकारोपवदेव । तस्मात् प्रवृत्ति
योग्यतया व्याप्तं विषयव्यवस्थानमुभयाभावो व्यापकाभावेन परिभूयमानमुभयसंभव
प्रतिबद्धमेकविवेके स्वीक्रियमाणं सांवृतमेव । यत्र ज्ञाने यन्न प्रतिभासते येन वा
यन्नावसीयते स न तस्य विषयो यथा गोज्ञानस्याश्वः । न प्रतिभासते च शाब्दज्ञाने
स्वलक्षणं, नावसीयते चानेन बुद्ध्याकार इति व्यापकानुपलब्धिः । प्रतिबन्धसाधनात्
नानेकान्तः । यद्यपि चात्यन्ताभ्यासे प्रतिभासमात्रेणापि प्रवृत्तिर्विषयत्वं च दृष्टम्,
231
तथापि स एवाभ्यासो नावसायाद् विनेत्यवसायस्यैव तत् पौरुषम्, ततो येन यन्ना
वसीयतेऽसत्यभ्यास इति विशेषणमपेक्ष्यम् ।
ननु प्रत्यक्षेऽपि न गृहीतक्षणस्यावसायः, किं तु सन्ततेः, न चास्याः प्रतिभास
इति केनास्यापि सविषयत्वं, क्षणे सन्ततौ चोभयाभावात् । अनुमाने तु परीक्षैव
वर्तते । न चान्यत् प्रमाणमस्ति, यस्योभयसंभवेन विषयः कश्चिदित्यसंभवमेतत् ।
तदेकैकेन विधेयत्वे स्थितविषयकस्थितिरखिलस्य बाह्यस्यान्तरस्य वा वाच्यत्वमिति ।
अत्रोच्यते । तत्त्वव्यवस्थामाह, उभयसंभवेनैव विषयत्वं, केवलं सांव्यव
हारिकापेक्षया संवृतेरेवाधरसंवृतिमपेक्ष्य तत्त्वमिति व्यवह्रियते, क्षणभेदावतारे संव्यव
हारविलोपात् व्यावहारिकं प्रति प्रतिक्षणक्षीणताया अभावात्, तत्त्वतः प्रत्यक्षेणोभय
संभवाभावः, इति न दोषः । अथ पृथग्जनस्य दृश्यविकल्प्ययोरप्यभेदग्रहो नियत
एवेत्यवसितो वह्निः प्रतिभासित एवेति चेत्—न, प्रतिभासान्तरस्मरणेन तत्प्रतिभास
भ्रमभ्रंशस्य कृतत्वात् । यथा च विकल्पप्रतिभासादन्य एव वस्तुप्रतिभासो दर्शयितुम्
अध्यक्षे शक्यः, तथा नाध्यक्षप्रतिभासादन्योऽस्तीति तत्रैव वस्तुप्रतिभासविश्रामात्
तद्विजातीयस्य वस्तुप्रतिभासताव्युदासः श्रेयान् । तस्माद् युक्तमुक्तम्,
इति । 20b अथवा वस्त्वन्तरावाच्यत्वेऽपि तत्रापोहस्तद्विशेषणत्वेन गम्य इति
अपोहस्य वाच्यता स्वीकृतैव । तथापि कथं सर्वधर्मानभिलप्यत्वमित्याह,
अयमभिप्रायः । पर्युदासपक्षे तावद् वस्तुरूपवत् तस्याप्यध्यवसायमात्रकृतं वाच्य
त्वम्, न प्रतिभासादध्यक्षवत् । प्रसज्यपक्षे पुनरन्यनिवृत्तिमात्रस्यान्यदापि न विशेषः,
तथाप्यसौ नार्थ इति नोक्तदोषः । यद वा यः शास्त्रे, तस्मात् सिद्धमेतत् सर्वशब्दा
विवेकविषया विकल्पाश्चेत्युपसंहारः, तस्यार्थनिष्ठामुपसंहारेणैव दर्शयति,—
संवृतौ प्रतिभासाध्यवसायमात्रेण वाच्यताया दर्शितत्वात्,
तदयमर्थः । यदेतच्छास्त्रे विवेक एव वाच्य इत्युपसंहृतं तस्य न किञ्चिद् वाच्यमेवार्थः,
यथा अभावो भवतीति भावो न भवतीत्येवार्थः, तथा अपोहस्य वाच्यतेति वाच्यताया
एवापोह इत्यर्थः । एतच्च हेतुत्रयविभागकरणादिना स्वयमेव शास्त्रेण स्फुटीकृतमित्युप
पादितम् ।
तदेवं कथमपोहः शब्दवाच्य इति प्रश्ने तद्गुणत्वेन यथोक्तार्थेनेत्युत्तरम् । अथ
बुद्ध्याकारः स्वलक्षणमुपाधयो वा कस्मान्न वाच्या इति प्रश्नः, तदध्यवसायस्य प्रति
भासस्य उभयस्य चाभावादिति क्रमेण विसर्जनानि । यदा तु शब्दैः किं वाच्यमित्यनु
योगः, तदा प्रतिभासादर्थाध्यवसायात्, यद् वा तत्त्वत इति विकल्प्य विकल्पस्थेऽन्या
पोढाकारः, अन्यापोढस्वलक्षणं न किञ्चिदिति प्रतिवचनानि क्रमेणैवेत्युक्तं भवति ।
तस्मात् शब्दलिङ्गयोरपोहविषयतास्थितिप्रसाधनं सर्वधर्मावाच्यत्वप्रतिपादनपरमिति
प्रथमश्लोकार्थोपसंहारः ॥
वस्तुस्वरूपास्फुरणं तु मर्म ।
दृढे तु सौस्थ्यं ननु तावतैव ॥
कृतोऽयमस्माभिरविस्तरेण ।
परोदितं तूलमिव क्षिपद्भिः ॥
-
अथ यद्यपीत्यतः तत्प्रतीतिव्यवस्थेत्यन्तोऽनुच्छेदो रत्नकीर्तिनिबन्धावलावुद्धृतः, पृः ५३↩
-
यद्विधिरूपं...नान्यापोहविषयत्वम् तुल० रत्नकीर्तिनिबन्धावली, पृः ५३, पं १९—२२↩
- प्र. वा. ४. २६२ ↩
-
नवमादाषोडशपत्रं पाठो नितरामस्पष्टः ।↩
- ↩
-
तुल० रत्न० निब० पृः ५४↩
-
ता० टी० पृः ६८४↩
-
तुल० रत्न० निब० पृः ५५ पं ६-९.↩
-
तुल० सैव पृः ५४. पं० १४-१५; ता० टी० पृः ६८४.↩
-
ता० टी० पृः ६८४.↩
-
तुल० रत्न० निब० पृः ५५. पं० १६-१७ ।↩
-
तत्रैव धृतम् पं० १८ तः ।↩
-
तुल० रत्न० निब० पृः ५५↩
-
तुल० रत्न० निब० पृः ५६↩
-
तुल० ता० टी० पृः ६८४ तथा रत्न० निब० पृः ५६, पं ११-१६↩
- ↩
-
नियमवती...व्याप्तेति प्रान्तयोजना ।↩
-
तुल० रत्न० निब० पृः ५६ पं० १८—२१↩
-
तुल० रत्न० निब० पृः ५७, पं १६—१९↩
-
तुल० रत्न० निब० पृः ५७, पं २३↩
-
साध्यते नोपपत्तिभिरिति क्षणभङ्गाध्यायस्थः पाठः ।↩
-
तुल० रत्न० निब० पृः ५८. पं १-४↩
- ↩
-
तुल० रत्न० निब० पृः ५८, पं २०—२५↩
- प्र. वा. ३. १६४ ↩
-
तुल० रत्न० निब० पृः ५९, पं ९—१७↩
- ↩
-
धर्मोत्तरस्य ।↩
- ↩
-
धर्मोत्तर एव, द्र० रत्न० निब० पृः ६०, पं १२↩
-
न रूपं तस्य किञ्चन । प्र. वा. २. ३०↩


c: text/html

text:
घटप्रभा
एषा प्रश्चिमघट्टेषु उद्भवति ।२८३ किलोमीटर् पर्यन्तं पूर्वदिशं प्रति प्रवहति । एषा नदी बेळगावी मण्डलस्य गोकाक इति स्थाने ५३मीटर्तः अधः पतति } एषा ८८२९ चतुरस्रकिलोमीटर्प्रदेशं यावत् जलसेचनं करोति।
अन्तर्विषयाः
उगमः[सम्पादयतु]
अनन्तरं बागलकोटेमण्डले कलादगी ग्रामे इशान्यदिशि ३५कि.मी दूरे कृष्णानद्या मिलति । घटप्रभानद्याः जलानयनप्रदेशस्तावत् ८८२९ च .कि.मी विस्तृतः अस्ति ।
उपनद्यः[सम्पादयतु]
हिरण्यकेशी एवं मार्कण्डेयनदी अस्याः उपनद्यौ ।
जलबन्धाः[सम्पादयतु]
धूपदाळ् जलबन्धः[सम्पादयतु]
घटप्रभानद्याः गोकाक-उपमण्डले धूपदाळ् ग्रामस्य समीपे १८९८ तमे वर्षे एकः जलबन्धः निर्मितः । अस्मात् जलबन्धात् ७१ कि.मी. यावत् कुल्याः निर्मिताः । अनेन हेक्टेरप्रदेशस्य जलव्यवस्था जाता । स्वातन्त्र्यानन्तरं कर्णाटकसर्वकारेण एषा कुल्या १०९ कि.मी. यावत् विस्तारिता ।
हिडकल् जलवन्धः[सम्पादयतु]
हिडकल् ग्रामस्य समीपे निर्मिते जलाशये ६५९ दशलक्षघन.मी. जलं सङ्गृह्णन्ति। अनेन जलनयनप्रदेशस्य विस्तारस्तावत् – हेक्टेरमितं जातम् ।
भविष्यत्कालीनयोजनाः[सम्पादयतु]
हिडकल् जलाशयस्य उन्नतीकरणम् । अनेन३,३१,००० हेक्टेर् प्रदेशस्य जलव्यवस्था भविष्यति ।
जलपातः[सम्पादयतु]
गोकाकपट्टणात् १० कि.मी दूरे सुन्दरः जलपातः गोकाकजलपातः इति प्रसिद्धः। तस्य औन्नत्यं तावत् ५३ मी. जलपातस्य उपरि पुरातनदोलासेतुः आकर्षिका विद्यते ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
पञ्चमहालमण्डलम्
पञ्चमहालमण्डलम् (गुजराती: પંચમહાલ જિલ્લો, आङ्ग्ल: Panchmahal district) इत्येतत् गुजरातराज्यस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति गोधरा इति नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
पञ्चमहालमण्डलस्य विस्तारः ५,१०० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । गुजरातराज्यस्य मध्यभागे इदं जनपदम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे दाहोदमण्डलं, पश्चिमे खेडामण्डलम्, उत्तरे राजस्थानराज्यं, दक्षिणे वडोदरामण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले १,०४७ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले अष्ट नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- पानम् ,महीसागरः, गोमा, मेसरी, कोकण, दादरा, वेरी, सुखी ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं पञ्चमहालमण्डलस्य जनसङ्ख्या २३,८८,२६७ अस्ति । अत्र १२,२७,८०५ पुरुषाः ११,६०,४६२ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ४५८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ४५८ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १७.९२% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९४५ अस्ति । अत्र साक्षरता ७२.३२% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले एकादश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ घोघम्बा २ गोधरा ३ हालोल ४ जाम्बुघोडा ५ कडाणा ६ कालोल ७ खानपुरं ८ लुनावाडा ९ मोरवा (हडफ) १० सन्तरामपुरं ११ शहेरा
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
गोधूमः, 'मेइज्' च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमाने प्रमुखे सस्ये स्तः । आम्रफलं, कदलीफलं, पपितफलं, बृहज्जम्बीरं, 'ग्वावा' च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि फलानि सन्ति । वृन्ताकं, कपिशाकं ('क्याबिज्'), कूष्माण्डः, 'कोलीफ्लवर्', पलाण्डुः, लसुनं, आर्द्रकं ('जिञ्जर्') च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि शाकानि सन्ति । कृषिः, 'मिनरल्स्', क्षीरोत्पादनं, 'एञ्जिनियरिङ्ग् एण्ड् आटोमोबायिल्स्', प्रवासोद्यमः च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति । गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु 'क्वार्ट्ज्'-उत्पादने अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
चाम्पानेर-पावागढ-पुरातत्वशास्त्रोद्यानं विश्वपारम्परिकस्थानेषु अन्यतमम् अस्ति । इदं प्रमुखं वीक्षणीयस्थलम् । अत्र प्रतिवर्षं २० लक्षाधिकपर्यटकाः गच्छन्ति । अस्मिन् मण्डले विद्यमानं जम्बूघोडा-वन्यजीविधाम, रतनमहल-भल्लूकधाम च प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । लुणेश्वरमहादेवमन्दिरं, मन्देश्वरमहादेवमन्दिरम् अपि अस्य मण्डलस्य वीक्षणीयस्थलं वर्तते ।


text:
जैसलमेर
जैसलमेर (हिन्दी: जैसलमेर, आङ्ग्ल: Jaisalmer) राजस्थानराज्ये स्थितस्य जैसलमेरमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
जैसलमेर – 'Island in the sand' , 'poem in sand', 'fort city' इत्यादिभिः नामभिः ख्यातम् अस्ति ।
राजस्थानराज्ये उत्तरभागे थारमरुभूमिः अस्ति । तत्रैव एतत् ऐतिहासिकं, सुन्दरं नगरं निर्मितमस्ति । पीतशिलाभिः निर्मितानि कलात्मकभवनानि अत्र सन्ति इति कारणात् स्वर्णनगरी इत्यपि प्रसिद्धम् अस्ति नगरमिदम् । 'म्यूसियं' नगरं, प्राचीनभवनानां नगरं, 'महल'नगरम् इत्यपि ख्यातम् अस्ति एतत् । अत्रत्यानि वातायनानि सुन्दराणि सन्तीति वातायनानां नागरमित्यपि ख्यातम् अस्ति । अत्र नैकाः दुर्गाः, देवालयाः, राजगृहाणि च दृश्यन्ते । क्रिस्ताब्दे ११५६ तमे वर्षे रजपूतरावल-जैसल-महाराजः एतत् नगरं स्वस्य राजधानीं कृतवान् । तदनन्तरम् एतत् नगरं कलात्मकभवनैः सुन्दरशिल्पैः उत्तमैः देवालयैः स्वर्णकान्तियुक्तैः राजभवनैः च समग्रे विश्वे सुन्दरनगरम् इति प्रसिद्धं जातम् अस्ति ।


text:
वर्णनेतिवृत्तमीमांसा—यत्नेन वारणीया दोषाः
अस्यां दिशि सुकविना केचन दोषा यत्नेन वारणीयाः। यथा संविधाने निर्वैशिष्ट्यम्, इतिवृत्ते च निस्सङ्घर्षता। यद्यपि सङ्घर्ष इति परिभाषाविशेषः प्राच्यभारतीयकाव्यमीमांसायां किञ्चिदप्रचुरस्तथापि कथायाः पुरोऽभिवृद्धये विविधपात्राणां पोषणाय च सोऽयमावश्यक इति सुविदितमेव सुधियाम्। श्रीमद्रामायणे श्रीमन्महाभारते च विद्यमानो धर्माधर्मयोः सदसतोश्च सङ्घर्षः सुविख्यातः। महाकाव्येष्ववश्यं मन्त्र-द्यूत-प्रयाण-आजि-नायकाभ्युदयादीनि वर्णनानि भवेयुरिति किल काव्यशास्त्रसमयः। अत्राजिर्नाम न केवलं बाह्यः, अपि तु आन्तरङ्गिकोऽपि भवितुमर्हति।


text:
वितुन्नः
--Shridhar V Hegde (चर्चा) १२:४८, २२ अप्रैल २०१५ (UTC)
सस्यविशेषोयम् । इदम् औषधीयसस्यं शाद्वलेषु, कृषिरहित रिक्तभूमिषु च वर्धते । रागिधान्यस्य क्षेत्रे कुतृणमिव वर्धते । एतत् सस्यं हरितकम् इव जनाः उपयुङ्क्ते । इदं १-३ पादपरिमितं वर्धते । काण्डे विरलतया शाखाः भवन्ति । सरलानि दीर्घानि पर्णानि पर्यायरन्येण योजितानि भवन्ति । दीर्घा पुष्पमञ्जरी काण्डस्य अग्रभागे पर्णानां कक्षे च भवन्ति । पुष्पाणि आदौ रक्तानि भवन्ति । यथा यथा पक्वानि भवन्ति । पुष्पाणि आदौ रक्तानि भवन्ति । यथा यथा पक्वानि भवन्ति अथा तथा श्वेततां प्राप्नुवन्ति । पुष्परक्षिकाः पुष्पसूच्यः श्वेताः कान्तियक्ताः इव भवन्ति फलेषु कृष्णानि कानियुतानि लघु वीजानि भवन्ति ।
उपयोगः[सम्पादयतु]
- १. अस्य मूलं पिष्द्वा पाययन्ति चेत् (ಭಂಗಿ) गोन्होरिया रोगः शाम्यति
- २. पर्णस्य रसस्य, कषायस्य चूर्णस्य वा सेवनेन पित्तकोषस्य वलं वर्धते ।
- ३. बीजानि पिष्ट्वा पिबन्ति चेत् अतिसारः शाम्यति ।
- ४. बीजानि चूर्णीकृत्य, पिष्ट्वा वा सेवते चेत् वीर्यवृद्धिः भवति ।
- ५. बीजानि घृष्ट्वा कृतस्थ लेपस्य अञ्जनवत् नेत्रे उपयुज्यते चेत् नेत्ररोगाः शाम्यन्ति ।


text:
Saturday, July 14, 2007
हरिपुत्रः
१९९७-तमे वर्षे "हारी पाटर्" नाम्ना पुस्तकमाला आरब्धा । अत्र मित्रमण्डले, हरिपुत्रः इति नाम-परिवर्तनम् । एकस्य एकादश-वर्षीयस्य बालकस्य जीवनकथा इयम् । बहूनां बालकानां उत्सुकता अस्मिन् पुस्तकगुच्छे । बहुत्र, पठने अनुत्सुकितैः बालकैः अपि इदम् एव पुस्तकं पठितम् । अतः शिक्षकाः अपि इमां पुस्तकमालाम् आश्लाघयन्ति । पुस्तकमालायाः अन्तिम-मणिः अग्रिम सप्ताहान्ते आविश्वम् उपलभ्यते । क्रमेन प्रतिपुस्तकं, तस्य चलच्चित्रनिर्माणम् । चतुर्थपुस्तकस्य चलच्चित्रस्य प्रथमदर्शनाय रात्रौ अगच्छम् । प्रायेण सर्वे बालकाः युवकाः वा । यद्यपि अर्धरात्रौ, तथापि तेषां सम्पूर्ण-उत्सुकता । मातापितरः अदृष्टाः, ते प्रायः सुखनिद्रा-मग्नाः ! चित्रस्य आरम्भात् पूर्वम् एकेन बालकेन क्रोशितम् -- अद्य मम मित्रस्य अस्याः जन्मदिनम् । झटिति, "जन्मदिनम् इदम्" गीतम् सर्वैः उच्चैः गीतम् । यदा बालाः पुनः चलच्चित्रम् (अन्यत् वा) प्रतीक्षामाणाः भवेयुः, पुनः एवं प्रथमदर्शनार्थं गन्तुम् इच्छामि । वार्तावरणं सम्पूर्णतया भिन्नं भवति ।


text:
Atithi अतिथि
अतिथि
अरणि मन्थन का यह चित्र ज्योति अप्तोर्याम सोमयाग, गार्गेयपुरम, कर्नूल, 20 जनवरी -1 फरवरी, 2015 के श्री राजशेखर शर्मा के संग्रह से लिया गया है।
अरणि मन्थन का यह चित्र ज्योति अप्तोर्याम सोमयाग, गार्गेयपुरम, कर्नूल, 20 जनवरी -1 फरवरी, 2015 के श्री राजशेखर शर्मा के संग्रह से लिया गया है।
टिप्पणी - पुराण जब किसी विषय का विवेचन करने बैठते हैं तो अतिशयोक्ति की सभी सीमाएं पार कर जाते हैं। यही स्थिति अतिथि शब्द के विषय में भी है। लेकिन पुराणों का जो वर्णन अतिशयोक्ति प्रतीत होता है, वह तब सामान्य बन जाता है जब हम वैदिक साहित्य के रहस्यों से उसकी तुलना करने बैठते हैं। वैदिक कर्मकाण्ड में अतिथि के आगमन पर अरणि-द्वय द्वारा मन्थन करके अग्नि को उत्पन्न किया जाता है और इस प्रकार उत्पन्न हुई अग्नि को पहले से प्रज्वलित अग्नि में डाल दिया जाता है। कहा गया है कि जो अग्नि मन्थन द्वारा उत्पन्न की गई है, वह अतिथि का रूप है। जो अग्नि पहले से विद्यमान है, वह आत्मा का रूप है। अग्नि शब्द क्या है, इसकी पुनरावृत्ति करना उचित होगा। अग्नि सारी चेतना का सार रूप है। सारे तत्त्वों की चेतनाओं की अव्यवस्था को, एण्ट्रांपी को कम करते – करते जो रूप प्राप्त हुआ है, वह अग्नि है जिसे आत्मा, अंगुष्ठ पुरुष कह सकते हैं। अब कहा जा रहा है कि इस अग्नि से भी अधिक सार रूप एक अग्नि का जनन किया जा सकता है। इसका उपाय अरणि – मन्थन कहा गया है। अरणि – द्वय कौन सी होंगी, इसके विभिन्न स्तरों पर विभिन्न उत्तर हो सकते हैं। एक उत्तर यह है कि आचार्य एक अरणि है, अन्तेवासी या शिष्य दूसरी अरणि। उपनिषदों के अनुसार अग्नि मन्थन से तात्पर्य यह है कि विभिन्न कोशों के पद्मों की ज्योतियां विकसित हो जाएं। इसका तात्पर्य यह हुआ कि जो आत्मा या चेतना अभी विद्यमान है, उससे ऊपर एक चेतना की स्थापना विभिन्न प्रयासों द्वारा की जा सकती है। आचार्य का स्थान समाज भी ले सकता है। इस चेतना को अतिथि नाम दिया गया है। यह स्थिर नहीं है। जब यह आती है तो कहा गया है कि यह भूत – भविष्य सब कुछ बता देती है। यह चेतना वर्तमान में जीवन व्यापन करती है। कथा आती है कि जब यज्ञ में आए हुए अतिथि ने ऋत्विजों का भूत – भविष्य सब कुछ बता दिया तो ऋत्विजों ने अतिथि से पूछा कि तुम्हें यह शक्ति कहां से प्राप्त हुई है। अतिथि ने उत्तर दिया कि उसने 6 गुरु बनाए हैं और उनसे शिक्षा ग्रहण की है। पहला गुरु तो पिंगला है। एक बार एक राजा ने अतिथि को अन्तःपुर का रक्षक बना दिया। अतिथि ने देखा कि राजा की सभी रानियां रात्रि में इस आशा में जी रही हैं कि आज रात राजा अपनी शय्या पर मुझे बुलाएगा, मुझे बुलाएगा। पिंगला भी उनमें से एक है जो सबसे अधिक आतुर है। उसे रात्रि में नींद नहीं आती। लेकिन एक दिन पिंगला ने सारी आशा त्याग दी और वह सुख की नींद सोई। इस कथा को उल्टा करके सोचने की आवश्यकता है। जब अतिथि रूपी अग्नि जाग्रत होगी तो पिंगला रूपी नाडियां सब आशा त्याग कर सुख की नींद सो जाएंगी। पिंगला की प्रसिद्धि वेश्या रूप में है। यह बहिर्मुखी वृत्ति हो सकती है। इसका अर्थ हुआ कि अतिथि अग्नि के विकसित होने पर बहिर्मुखी वृत्ति समाप्त हो जाएगी। अतिथि का दूसरा गुरु कुरर पक्षी है जिसे एक मांस का टुकडा मिल गया तो सारे पक्षी उसे प्राप्त करने के लिए झपट रहे हैं। जैसे ही उस पक्षी ने वह टुकडा गिरा दिया, वह मुक्त हो गया। तीसरा गुरु भ्रमर है जो सारे पुष्पों से मधु रूपी सार भाग एकत्र करता है जिसका बाद में सब सेवन करते हैं। अतिथि ने बताया कि इसी प्रकार सभी शास्त्रों का सार भाग एकत्र करना चाहिए। चौथा गुरु सर्प है जो दूसरों के बनाए गृह में ही निवास करता है, स्वयं घर नहीं बनाता। पांचवां गुरु इषुकार है जिसका लक्ष्य केवल अपने इषु बनाने पर है, उससे अपने परितः घटने वाली घटनाओं का ज्ञान नहीं है। छठां गुरु उसकी कन्या है जिसके हाथ में दो चूडियां हैं जो परस्पर संघट्टन करके बजती हैं। जब एक ही चूडी रह जाती है तो वह नहीं बजती । इसी प्रकार मनुष्य को अकेले रहना चाहिए। अतिथि अग्नि की प्राप्ति पर इन गुरुओं के साक्षात्कार से क्या तात्पर्य हो सकता है, यह अन्वेषणीय है।
यह रोचक है कि पुराणों की उपरोक्त कथा का वैदिक मूल क्या है। कर्मकाण्ड में केवल इतना ही उल्लेख आता है कि आतिथ्येष्टि इडान्त होती है, उसमें स्विष्टकृत, अनुयाज कर्म नहीं किया जाता, इडा प्राशन के उपरान्त आतिथ्येष्टि पूर्ण हो जाती है। स्विष्टकृत् कर्म रौद्र प्राणों को, रुद्र अग्नि को शान्त करने के लिए होता है। कहा गया है कि जब अरणि मन्थन से उत्पन्न अग्नि को चयनित अग्नि में मिला दिया जाता है तो उससे रौद्र प्राण स्वयं ही शान्त हो जाते हैं। अतः यह रोचक है कि वैदिक साहित्य के एक संक्षिप्त कथन का विस्तार पुराणों ने किस प्रकार किया है।
सार्वत्रिक रूप से निर्देश आता है राजा आदि अतिथि के आगमन पर उक्षा या बैल का आलभन करे। इस निर्देश का उल्लेख यह प्रमाणित करने के लिए किया जाता है कि वैदिक धर्म में तो हिंसा, विशेष रूप से गौवंश की हिंसा विद्यमान है। वेद में उक्षा के साथ पृश्नि विशेषण आता है ( उक्षाणं पृश्निमपचन्त -- )। उक्षा उषा का पूर्व रूप हो सकता है। जब तक किसी अतिथि रूपी ज्योति का साक्षात्कार नहीं होता, तब तक हमारी चेतना भूत – भविष्य की घटनाओं को केवल पृश्नि, चितकबरे रूप में ही देखने में समर्थ हो सकती है। अतिथि के आगमन पर यह चितकबरापन समाप्त हो जाता है, दृष्टि निर्मल हो जाती है। यह उक्षा को पचाने का, पकाने का अर्थ हो सकता है।
वैदिक साहित्य में उल्लेख आता है कि अतिथि का रूप चाहे अग्नि का हो, चाहे सोम का, अतिथि विष्णु का रूप होता है। पुराणों में इस सम्बन्ध में विरोधी कथन मिलते हैं। एक कथन है कि अतिथि यदि विप्र हो, तभी उसका स्वागत करना चाहिए, उसका यज्ञोपवीत देखकर। दूसरी ओर कथन है कि अतिथि चाहे चाण्डाल हो अथवा विप्र, उसके रूप पर ध्यान नहीं देना चाहिए।
ज्योति अप्तोर्याम सोमयाग, गार्गेयपुरम्, कर्नूल, 20 जनवरी – 1 फरवरी 2015ई. में प्रवर्ग्य/सोम आतिथ्येष्टि का एक चित्र। यह चित्र श्री राजशेखर शर्मा के संग्रह से लिया गया है।
प्रथम लेखन – 13-9-2015ई.(भाद्रपद कृष्ण अमावास्या, विक्रम संवत् 2072)
Dear Vipinji,
Thanks for very good explanation for Atithi from Vedic to Puranic reference, The Soul of an individual is present in the body as Atithi, it is present in the atmosphere also to control it from the atmosphere.
The soul remains in the body with life till death, it depart with death, hence the soul is Atithi guest in the body.
With Arani Manthan means with fertilization it enters in the body in the womb of mother, rest is related with creation sacrifice.
With regards
2015-09-13 10:25 GMT+05:30 Chandra Prakash Trivedi  :
अतिथि
टिप्पणी : साधना काल में शक्तियों का अवतरण अतिथि रूप में ही होता है। - फतहसिंह
ऋग्वेद में जिन ऋचाओं में अतिथि शब्द आया है, वह अधिकांश रूप में अग्नि अतिथि के लिए है। दुरोण? में स्थित अतिथि को श्रेष्ठ माना जाता है। अथर्ववेद ९.६ से ९.११ सूक्तों में अतिथि की महिमा का वर्णन किया गया है और यही सूक्त पुराणों में अतिथि महिमा वर्णन के आधार प्रतीत होते हैं। ऋग्वेद में कुछ राजाओं को अतिथिग्व, अतिथियों का सत्कार करने वाला, संज्ञा दी गई है। ब्राह्मण ग्रन्थों जैसे मैत्रायणी संहिता ३.७.९ में आतिथ्य को यज्ञ का शीर्ष कहा गया है। यज्ञ के शीर्ष को कर्मकाण्ड में उपसद रूपी ग्रीवा पर स्थापित करते हैं। उपसद अहोरात्र, पक्ष, मासों आदि का प्रतीक है। शब्दकल्पद्रुम में उद्धृत व्याकरण के अनुसार अतिथि वह है जिसे चन्द्रमा की कला प्रभावित न करे।
प्रथम प्रकाशन : १९९४ ई.
३.४.१.[१]
शिरो वै यज्ञस्यातिथ्यं बाहू प्रायणीयोदयनीयौ । अभितो वै शिरो बाहू भवतस्तस्मादभित आतिथ्यमेते हविषी भवतः प्रायणीयश्चोदयनीयश्च
३.४.१.[२]
अथ यस्मादातिथ्यं नाम । अतिथिर्वा एष एतस्यागच्छति यत्सोमः क्रीतस्तस्मा एतद्यथा राज्ञे वा ब्राह्मणाय वा महोक्षं वा महाजं वा पचेत्तदह मानुषं हविर्देवानामेवमस्मा एतदातिथ्यं करोति
३.४.१.[३]
तदाहुः । पूर्वोऽतीत्य गृह्णीयादिति यत्र वा अर्हन्तमागतं नापचायन्ति क्रुध्यति वै स तत्र तथा हापचितो भवति
३.४.१.[४]
तद्वा अन्यतर एव विमुक्तः स्यात् । अन्यतरोऽविमुक्तोऽथ गृह्णीयात्स यदन्यतरो विमुक्तस्तेनागतो यद्वन्यतरोऽविमुक्तस्तेनापचितः
३.४.१.[५]
तदु तथा न कुर्यात् विमुच्यैव प्रपाद्य गृह्णीयाद्यथा वै देवानां चरणं तद्वा अनु मनुष्याणां तस्मान्मानुषे यावन्न विमुञ्चते नैवास्मै तावदुदकं हरन्ति नापचितिं कुर्वन्त्यनागतो हि स तावद्भवत्यथ यदैव विमुञ्चतेऽथास्मा उदकं हरन्त्यथापचितिं कुर्वन्ति तर्हि हि स आगतो भवति तस्माद्विमुच्यैव प्रपाद्य गृह्णीयात्
१३.५.१.[१२]
अथात आग्निमारुतम् मूर्धानं दिवो अरतिं पृथिव्या इति वैश्वानरीयं शस्त्वैकाहिके
निविदं दधात्या रुद्रास इन्द्रवन्तः सजोषस इति मारुतं शस्त्वैकाहिके निविदं दधातीममूषु वो अतिथिमुषर्बुधमिति नवर्चं जातवेदसीयं शस्त्वैकाहिके निविदं दधाति तद्यदैकाहिकानि निविद्धानानि भवन्ति प्रतिष्ठा वै ज्योतिष्तोमः प्रतिष्ठाया अप्रच्युत्यै
३.२.३.[२०]
शिरो वै यज्ञस्यातिथ्यम् । बाहू प्रायणीयोदयनीयावभितो वै शिरो बाहू भवतस्तस्मादभित आतिथ्यमेते हविषी भवतः प्रायणीयश्चोदयनीयश्च
प्रेष्ठं वो अतिथिं स्तुषे मित्रम् इव प्रियम्।
अग्ने रथं न वेद्यम्॥
इत्य् एवैनं प्रियतमम् अतिथिम् अकुरुत। अप्रीत इव ह वा एष एतर्हि भवति यज्ञम् ऊहिवान्। तम् एतद् अत्र प्रीणन्ति। स प्रीतो यद् अत्र यज्ञस्य परिशिष्टम् भवति तद् वहति। - जै.ब्रा. 3.332
युक्तोऽन्योऽनड्वान् भवति, विमुक्तोऽन्यो, ऽथातिथ्यं निर्वपति यज्ञस्य संतत्यै, पत्न्या हस्तान्निर्वपति, पत्नी वै पारेणह्यस्येशे, पत्न्यैव रातमनुमतं क्रियते, यद्वै पत्नी यज्ञे करोति तन्मिथुनं, मिथुनत्वाय वै पत्न्या हस्तान्निर्वपत्येष वै पत्न्या यज्ञस्यान्वारम्भो यद्यज्ञे करोत्य, नवारम्भाय वै पत्न्या हस्तान्निर्वपत्य, ग्नेस्तनूरसि, विष्णवे त्वेति, गायत्रीं तेन छन्दसा गृह्णाति, सोमस्य तनूरसि, विष्णवे त्वेति, त्रिष्टुभं तेना, ऽनुष्टुभं तेन, श्येनाय त्वा सोमभृते, विष्णवे त्वेति, त्रिष्टुभं तेना, ऽतिथेरातिथ्यमसि, विष्णवे त्वेति, जगतीं तेना, ऽग्नये त्वा रायस्पोषदे, विष्णवे त्वेत्य, नुष्टुभं तेन, श्येनाय त्वा सोमभृते, विष्णवे त्वेति, गायत्री वै श्येनः सोमभृत्, ता वा एतत् पुनरालभतेऽयातयाम्नीं पाङ्क्तत्वाय, पाङ्क्तो यज्ञो, यावानेव यज्ञस्तमालब्धै, तद्वै छन्दास्यग्रहीत्, तैश्छन्दोभिर्गृहीतैर्यज्ञं गृह्णाति, यावन्तो वा अतिथिमन्वायन्त्यपि तेषां भागश्छन्दासि वा एतममुतोऽन्वायन्ति, तेभ्य एष भागः क्रीयते, वरुणो वै यज्ञः क्रीतो, विष्णुः प्रततः, प्रततो वा एतर्हि यज्ञ, स्तस्माद्वैष्णवो नवकपालो भवति, त्रिवृत वा एतद्यज्ञमुखे व्यायातयन्ति त्रिवृता प्रयन्ति, ते वै त्रयस्त्रिकपाला, स्त्रिकपालो वैष्णवो देवतया, विष्णु वै देवा अनयन्वामनं कृत्वा, यावदयं त्रिर्विक्रमते तदस्माकमिति, स वा इदमेवाग्रे व्यक्रमताऽथेदमथाद,स्तस्मात् त्रिकपालो वैष्णवः, सोमस्य वा एतदातिथ्य यदातिथ्य, मथवा अतदग्नेरातिथ्य यदग्ना अग्निं मन्थन्त्य, थो यज्ञाय वा एतत् क्रीताय देवतां जनयन्त्य, थो तेज एवास्मै जनयन्त्य, थो उपसत्सु वावास्मा एतद्वीरं जनयन्त्या, ऽऽहास्य वीरो जायते, ये वै देवाः साध्या यज्ञमत्यमन्यन्त तेषा वा एतद्यदतिरिक्त यज्ञे क्रियते, ऽतिरिक्त वा एतद्यज्ञे क्रियते यदग्ना अग्निं जुह्वति, यच्चषालादुपर्यूपस्य तदेवैना स्पृशति, सस्थाप्यान्न सस्थाप्या, मिति मीमासन्ते, यत्सस्थापयेद्यज्ञमुखे यज्ञ सस्थापये, दातिथ्य वा उपसदां प्रयाजास्तानूनप्त्रमाशी, स्तस्मादिडान्तमेव कार्य, मातिथ्य वा उपसदां प्रयाजा, स्तस्मात्ता अप्रयाजा, उपसदो वा आतिथ्यस्यानुयाजा, स्तस्मात्तास्तिस्र, स्त्रयो ह्यनुयाजाः, शिरो वा आतिथ्यं, ग्रीवा उपसदो, ऽथैष इतरो यज्ञः सहितः, प्रजापतेर्वा एतानि पक्ष्माणि यदश्ववारा, अस्य भ्रुवा इक्षुकाण्डे, यज्ञमुखं प्रजापति, र्यज्ञमुखादेवाधि यज्ञमुखं प्रतनुते, ऽश्वो वै मेध्यो, यज्ञः प्रजापतिः, प्राजापत्योऽश्व, स्तस्मादाश्ववारः प्रस्तरः, कार्ष्मर्यमयाः परिधयो भवन्ति रक्षसामपहत्यै।।९।। - मै.सं. 3.7.9
2.4.1.1 उपहोमाः
जुष्टो दमूना अतिथिर्दुरोणे । इमं नो यज्ञमुपयाहि विद्वान् । विश्वा अग्नेऽभियुजो विहत्य । शत्रूयतामाभरा भोजनानि ।
समिधाग्निं दुवस्यत ।
VERSE: 10 { 1.2.1.10}
घृतैर् बोधयत_अतिथिम् ।
आस्मिन् हव्या जुहोतन ।
VERSE: 1 { 2.4.1.1}
जुष्टो दमूना अतिथिर् दुरोणे ।
इमं नो यज्ञम् उपयाहि विद्वान् ।
१,०५८.०६ दधुष्ट्वा भृगवो मानुषेष्वा रयिं न चारुं सुहवं जनेभ्यः ।
१,०५८.०६ होतारमग्ने अतिथिं वरेण्यं मित्रं न शेवं दिव्याय जन्मने ॥
१,१२७.०८ अतिथिं मानुषाणां पितुर्न यस्यासया ।
१,१२७.०८ अमी च विश्वे अमृतास आ वयो हव्या देवेष्वा वयः ॥
१,१३०.०७ अतिथिग्वाय शम्बरं गिरेरुग्रो अवाभरत् ।
१,१३०.०७ महो धनानि दयमान ओजसा विश्वा धनान्योजसा ॥
१,१८६.०३ प्रेष्ठं वो अतिथिं गृणीषेऽग्निं शस्तिभिस्तुर्वणिः सजोषाः ।
१,१८६.०३ असद्यथा नो वरुणः सुकीर्तिरिषश्च पर्षदरिगूर्तः सूरिः ॥
४,००४.१० यस्त्वा स्वश्वः सुहिरण्यो अग्न उपयाति वसुमता रथेन ।
४,००४.१० तस्य त्राता भवसि तस्य सखा यस्त आतिथ्यमानुषग्जुजोषत् ॥
५,००३.०५ न त्वद्धोता पूर्वो अग्ने यजीयान्न काव्यैः परो अस्ति स्वधावः ।
५,००३.०५ विशश्च यस्या अतिथिर्भवासि स यज्ञेन वनवद्देव मर्तान् ॥
५,००४.०५ जुष्टो दमूना अतिथिर्दुरोण इमं नो यज्ञमुप याहि विद्वान् ।
५,००४.०५ विश्वा अग्ने अभियुजो विहत्या शत्रूयतामा भरा भोजनानि ॥
५,००८.०२ त्वामग्ने अतिथिं पूर्व्यं विशः शोचिष्केशं गृहपतिं नि षेदिरे ।
५,००८.०२ बृहत्केतुं पुरुरूपं धनस्पृतं सुशर्माणं स्ववसं जरद्विषम् ॥
६,०१५.०१ इममू षु वो अतिथिमुषर्बुधं विश्वासां विशां पतिमृञ्जसे गिरा ।
६,०१५.०१ वेतीद्दिवो जनुषा कच्चिदा शुचिर्ज्योक्चिदत्ति गर्भो यदच्युतम् ॥
अतिथिं सततं गन्तारम्। यद्वा अतिथिवत्पूज्यं - सायण
६,०१५.०४ द्युतानं वो अतिथिं स्वर्णरमग्निं होतारं मनुषः स्वध्वरम् ।
६,०१५.०४ विप्रं न द्युक्षवचसं सुवृक्तिभिर्हव्यवाहमरतिं देवमृञ्जसे ॥
अतिथिं – अतिथिवत्पूज्यं - सायण
६,०१५.०६ अग्निमग्निं वः समिधा दुवस्यत प्रियम्प्रियं वो अतिथिं गृणीषणि ।
६,०१५.०६ उप वो गीर्भिरमृतं विवासत देवो देवेषु वनते हि वार्यं देवो देवेषु वनते हि नो दुवः ॥
७,००३.०५ तमिद्दोषा तमुषसि यविष्ठमग्निमत्यं न मर्जयन्त नरः ।
७,००३.०५ निशिशाना अतिथिमस्य योनौ दीदाय शोचिराहुतस्य वृष्णः ॥
८,०१९.०८ प्रशंसमानो अतिथिर्न मित्रियोऽग्नी रथो न वेद्यः ।
८,०१९.०८ त्वे क्षेमासो अपि सन्ति साधवस्त्वं राजा रयीणाम् ॥
८,०२३.२५ अतिथिं मानुषाणां सूनुं वनस्पतीनाम् ।
८,०२३.२५ विप्रा अग्निमवसे प्रत्नमीळते ॥
८,०७४.०१ विशोविशो वो अतिथिं वाजयन्तः पुरुप्रियम् ।
८,०७४.०१ अग्निं वो दुर्यं वच स्तुषे शूषस्य मन्मभिः ॥
अतिथिं – पूज्यं - सायण
८,०८४.०१ प्रेष्ठं वो अतिथिं स्तुषे मित्रमिव प्रियम् ।
८,०८४.०१ अग्निं रथं न वेद्यम् ॥
अतिथिं। अत सातत्य गमने। सततं देवानां हविः प्रदातुं गच्छन्तम् - सायण
१०,०४८.०८ अहं गुङ्गुभ्यो अतिथिग्वमिष्करमिषं न वृत्रतुरं विक्षु धारयम् ।
१०,०४८.०८ यत्पर्णयघ्न उत वा करञ्जहे प्राहं महे वृत्रहत्ये अशुश्रवि ॥
१०,०६८.०३ साध्वर्या अतिथिनीरिषिरा स्पार्हाः सुवर्णा अनवद्यरूपाः ।
१०,०६८.०३ बृहस्पतिः पर्वतेभ्यो वितूर्या निर्गा ऊपे यवमिव स्थिविभ्यः ॥
अतिथिनीः – सततं गच्छन्तीः -सायण
१०,१२४.०३ पश्यन्नन्यस्या अतिथिं वयाया ऋतस्य धाम वि मिमे पुरूणि ।
१०,१२४.०३ शंसामि पित्रे असुराय शेवमयज्ञियाद्यज्ञियं भागमेमि ॥
अतिथिं – सततगामिनं सूर्यं - सायण
1.2.10 अनुवाक 10 तानूनप्त्रम्
VERSE: 1 अग्नेर् आतिथ्यम् असि विष्णवे त्वा सोमस्याऽऽतिथ्यम् असि विष्णवे त्वाऽतिथेर् आतिथ्यम् असि विष्णवे त्वाऽग्नये त्वा रायस्पोषदाव्ने विष्णवे त्वा श्येनाय त्वा सोमभृते विष्णवे त्वा या ते धामानि हविषा यजन्ति ता ते विश्वा परिभूर् अस्तु यज्ञम् । गयस्फानः प्रतरणः सुवीरो ऽवीरहा प्र चरा सोम दुर्यान् ॥ अदित्याः सदो ऽस्य् अदित्याः सद आ
1.2.14.4
यस् त्वा स्वश्वः सुहिरण्यो अग्न उपयाति वसुमता रथेन । तस्य त्राता भवसि तस्य सखा यस् त आतिथ्यम् आनुषग् जुजोषत् ॥ महो रुजामि
2.5.5.5
VERSE: 5 अथो देवता एवान्वारभ्य सुवर्गं लोकम् एति वीरहा वा एष देवानां यो ऽग्निम् उद्वासयते न वा एतस्य ब्राह्मणा ऋतायवः पुरान्नम् अक्षन् । आग्नेयम् अष्टाकपालं निर् वपेत् । वैश्वानरं द्वादशकपालम् अग्निम् उद्वासयिष्यन् यद् अष्टाकपालो भवत्य् अष्टाक्षरा गायत्री गायत्रो ऽग्निर् यावान् एवाग्निस् तस्मा आतिथ्यं करोति । अथो यथा जनं यते ऽवसं करोति तादृक्
5.2.2 अनुवाक 2 उख्याग्निनयनम्
रक्षाम्̇सि वा एतद् यज्ञम्̇ सचन्ते यद् अन उत्सर्जति । अक्रन्दद् इत्य् अन्व् आह रक्षसाम् अपहत्यै । अनसा वहन्ति । अपचितिम् एवास्मिन् दधाति तस्माद् अनस्वी च रथी चातिथीनाम् अपचिततमौ ।
VERSE: 4 अपचितिमान् भवति य एवं वेद समिधाग्निं दुवस्यतेति घृतानुषिक्ताम् अवसिते समिधम् आ दधाति यथातिथय आगताय सर्पिष्वद् आतिथ्यं क्रियते तादृग् एव तत् । गायत्रिया ब्राह्मणस्य गायत्रो हि ब्राह्मणः त्रिष्टुभा राजन्यस्य त्रैष्टुभो हि राजन्यः । अप्सु भस्म प्र वेशयति । अप्सुयोनिर् वा अग्निः स्वाम् एवैनं योनिं गमयति तिसृभिः प्र वेशयति त्रिवृद् वै
आतिथ्येष्ट्यभिधानम् -- यद् उभौ विमुच्यातिथ्यं गृह्णीयाद् यज्ञं वि छिन्द्यात् । यद् उभाव् अविमुच्य यथानागतायातिथ्यं क्रियते तादृग् एव तत् । विमुक्तो ऽन्यो ऽनड्वान् भवत्य् अविमुक्तो ऽन्यो ऽथाऽऽतिथ्यं गृह्णाति यज्ञस्य संतत्यै पत्न्य् अन्वारभते पत्नी हि पारीणह्यस्येशे पत्नियैवानुमतं निर् वपति यद् वै पत्नी यज्ञस्य करोति मिथुनं तत् । अथो पत्निया एव ॥1॥ एष यज्ञस्यान्वारम्भो ऽनवछित्त्यै यावद्भिर् वै राजानुचरैर् आगच्छति सर्वेभ्यो वै तेभ्य आतिथ्यं क्रियते छन्दाम्̇सि खलु वै सोमस्य राज्ञो ऽनुचराणि । अग्नेर् आतिथ्यम् असि विष्णवे त्वेत्याह गायत्रिया एवैतेन करोति सोमस्यातिथ्यम् असि विष्णवे त्वेत्य् आह त्रिष्टुभ एवैतेन करोति । अतिथेर् आतिथ्यम् असि विष्णवे त्वेत्य् आह जगत्यै ॥2॥ एवैतेन करोति । अग्नये त्वा रायस्पोषदाव्ने विष्णवे त्वेत्य् आहानुष्टुभ एवैतेन करोति श्येनाय त्वा सोमभृते विष्णवे त्वेत्य् आह गायत्रिया एवैतेन करोति पञ्च कृत्वो गृह्णाति पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञो यज्ञम् एवाव रुन्द्धे ब्रह्मवादिनो वदन्ति कस्मात् सत्याद् गायत्रिया उभयत आतिथ्यस्य क्रियत इति यद् एवादः सोमम् आ ॥3॥ अहरत् तस्माद् गायत्रिया उभयत आतिथ्यस्य क्रियते पुरस्ताच् चोपरिष्टाच् च शिरो वा एतद् यज्ञस्य यद् आतिथ्यं नवकपालः पुरोडाशो भवति तस्मान् नवधा शिरो विष्यूतम् । नवकपालः पुरोडाशो भवति ते त्रयस् त्रिकपालास् त्रिवृता स्तोमेन सम्मितास् तेजस् त्रिवृत् तेज एव यज्ञस्य शीर्षन् दधाति नवकपालः पुरोडाशो भवति ते त्रयस् त्रिकपालास् त्रिवृता प्राणेन सम्मितास् त्रिवृद् वै ॥ 4।। प्राणस् त्रिवृतम् एव प्राणम् अभिपूर्वं यज्ञस्य शीर्षन् दधाति प्रजापतेर् वा एतानि पक्ष्माणि यद् अश्ववाला ऐक्षवी तिरश्ची यद् आश्ववालः प्रस्तरो भवत्य् ऐक्षवी तिरश्ची प्रजापतेर् एव तच् चक्षुः सम् भरति देवा वै या आहुतीर् अजुहवुस् ता असुरा निष्कावम् आदन् ते देवाः कार्ष्मर्यम् अपश्यन् कर्मण्यो वै कर्मैनेन कुर्वीतेति ते कार्ष्मर्यमयान् परिधीन् ।।5।। अकुर्वत तैर् वै ते रक्षाम्̇स्य् अपाघ्नत यत् कार्ष्मर्यमयाः परिधयो भवन्ति रक्षसाम् अपहत्यै सम्̇ स्पर्शयति रक्षसाम् अनन्ववचाराय न पुरस्तात् परि दधात्य् आदित्यो ह्य् एवोद्यन् पुरस्ताद् रक्षाम्̇स्य् अपहन्ति । ऊर्ध्वे समिधाव् आ दधात्य् उपरिष्टाद् एव रक्षाम्̇स्य् अपहन्ति यजुषान्यां तूष्णीम् अन्याम् मिथुनत्वाय द्वे आ दधाति द्विपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्यै ब्रह्मवादिनो वदन्ति ।।6।। अग्निश् च वा एतौ सोमश् च कथा सोमायातिथ्यं क्रियते नाग्नय इति यद् अग्नाव् अग्निम् मथित्वा प्रहरति तेनैवाग्नय आतिथ्यं क्रियते । अथो खल्व् आहुर् अग्निः सर्वा देवता इति यद् धविर् आसाद्याग्निम् मन्थति हव्यायैवाऽऽसन्नाय सर्वा देवता जनयति ॥ तै.सं. 6.2.1
7.5.15 अनुवाक 15 अश्वमेधाङ्गमन्त्रकथनम् -- यो वा अग्नाव् अग्निः प्रह्रियते यश् च सोमो राजा तयोर् एष आतिथ्यं यद् अग्नीषोमीयः । अथैष रुद्रो यश् चीयते यत् संचिते ऽग्नाव् एतानि हवीम्̇षि न निर्वपेत् । एष एव रुद्रो ऽशान्त उपोत्थाय प्रजाम् पशून् यजमानस्याभि मन्येत यत् संचिते ऽग्नाव् एतानि हवीम्̇षि निर्वपति भागधेयेनैवैनम्̇ शमयति नास्य रुद्रो ऽशान्तः।।1।। उपोत्थाय प्रजाम् पशून् अभि मन्यते दश हवीम्̇षि भवन्ति नव वै पुरुषे प्राणा नाभिर् दशमी प्राणान् एव यजमाने दधाति । अथो दशाक्षरा विराड् अन्नं विराड् विराज्य् एवान्नाद्ये प्रति तिष्ठति । ऋतुभिर् वा एष छन्दोभिः स्तोमैः पृष्ठैश् चेतव्य इत्य् आहुः । यद् एतानि हवीम्̇षि निर्वपत्य् ऋतुभिर् एवैनं छन्दोभिः स्तोमैः पृष्ठैश् चिनुते दिशः सुषुवाणेन।।2।। अभिजित्या इत्य् आहुः । यद् एतानि हवीम्̇षि निर्वपति दिशाम् अभिजित्यै ।।3।।
हविरातिथ्यं निरुप्यते सोमे राजन्यागते सोमो वै राजा यजमानस्य गृहानागच्छति तस्मा एतद्धविरातिथ्यं निरुप्यते तदातिथ्यस्यातिथ्यत्वं नवकपालो भवति नव वै प्राणाः प्राणानां क्लृप्त्यै प्राणानाम्प्रतिप्रज्ञात्यै वैष्णवो भवति विष्णुर्वै यज्ञः स्वयैवैनं तद्देवतया स्वेन छन्दसा समर्धयति सर्वाणि वाव छन्दांसि च पृष्ठानि च सोमं राजानं क्रीतमन्वायन्ति यावन्तः खलु वै राजानमनुयन्ति तेभ्यः सर्वेभ्य आतिथ्यं क्रियतेऽग्निम्मन्थन्ति सोमे राजन्यागते तद्यथैवादो मनुष्यराज आगतेऽन्यस्मिन्वार्हत्युक्षाणं वा वेहतं वा क्षदन्त एवमेवास्मा एतत्क्षदन्ते यदग्निं मन्थन्त्यग्निर्हि देवानां पशुः॥ऐ.ब्रा. 1.15॥
सोममेव राजानं क्रीयमाणमनु यानि कानिच भेषजानि तानि सर्वाण्यग्निष्टोममपियन्त्यग्निमातिथ्ये मन्थन्त्यग्निं चातुर्मास्येष्वातिथ्यमेवानु चातुर्मास्यान्यग्निष्टोममपियन्ति – 3.40
आतिथ्यमतन्वत तमातिथ्येन नेदीयोऽन्वागच्छंस्ते कर्मभिः समत्वरन्त तदिळान्तमकुर्वंस्तस्माद्धाप्येतर्ह्यातिथ्यमिळान्तमेव भवति तमनु न्यायमन्ववायंस्त – 3.45
*अथ खल्वयमार्षः प्रदेशो भवति ।। १ ।। ऋषीणां नामधेयगोत्रोपधारणम् ।। २ ।। स्वर्ग्यं यशस्यं धन्यं पुण्यं पुत्र्यं पशव्यं ब्रह्मवर्चस्यं स्मार्तमायुष्यम् ।। ३ ।। प्राक्प्रातराशिकमित्याचक्षते ।। ४ ।। तदप्येवमाहुर्य इदमुपधारयत एकैकस्य ऋषेः दिव्य वर्षसहस्रमतिथिर्भवति । अभिनन्दितः प्रतिनन्दितो मानितः पूजितस्ततः स्वाध्यायफलमुपजीवतीति ।। ५ ।। - आर्षेय ब्राह्मणम् 1.1
*भृत्यातिथिशेषभोजी काले दारानुपेयाद् । यथाशक्ति चातिथिभ्यो दद्यादप्युदकमन्ततः । एवंव्रतो 'यदिन्द्राहं यथा त्वम्' (साम १.१२२) इत्येते सदा प्रयुञ्जीत । सुवर्महाः सुवर्मया इत्येते च पर्वणि । तथा हास्याग्निहोत्रमविलुप्तं सदा हुतं सदर्शपूर्णमासं भवति ।। ५ ।। सामविधान ब्राह्मणम् १.३.५
(भृत्यशब्देनात्र भरणीया देवादय उच्यन्ते अतिथयोऽनित्यं दूरादागताः) ।
*आतिथ्येष्टि सोमयज्ञेषु क्रीतं सोमं शकटेऽवस्थाप्य प्राचीनवंशं मण्डपं प्रति आनयने या इष्टिर्निरूप्यते सा आतिथ्या इष्टिरुच्यते । द्र० ऐ० ब्रा० सा० १ । २६ मी० को० पृ० ८८३ चाननुयाजा । ततः प्रयाजानेवात्र यजन्ति नानुयाजान् इडोपह्वानान्ता च भवतीति विशेषोऽवगन्तव्यः । द्र० इडोपह्वान- ।
*आतिथ्येष्टिदेवता= सोमयज्ञेषु प्रकृतिभूतज्योतिष्टोमातिरात्रप्रकरणे सोमप्रथमसंस्थायामग्निष्टोमे तद्विकृतिषु चैकाहाहीनसत्रेषु आतिथ्यायाः इष्टेर्विष्णुः प्रधानदेवता भवतीति ।
*आतिथ्येष्टिदेश (आध्व०) सोमयज्ञेषु प्रकृतिभूत ज्योतिष्टोमातिरात्रप्रकरणे सोमप्रथमसंस्थायामग्निष्टोमे तद्विकृतिषु चैकाहीनसत्रेषु प्राग्वंशः (प्राग्वंशशाला) आतिथ्यायाः इष्टेरनुष्ठानदेशः अनुष्ठानस्थानं भवतीत्यर्थः । द्र० प्राग्वंश- ।
*आतिथ्येष्टिपदार्थ- सोमयज्ञेषु आतिथ्यायामिष्टौ आज्यभागौ । वैष्णवो नवसु कपालेषु संस्कृतो नव कपाल पुरोडाशः प्राकृताः पञ्च प्रयाजाः । अनुयाजानामभावः । प्रधानमुपांशु । आश्ववालः प्रस्तरः । ऐक्षव्यौ विधृती । पञ्चविधं बर्हिः यदातिथ्यां बर्हिः तदुपसदां तदग्नीषोमीयपशोः इति विशेषः कार्ष्मर्यमयाः परिधयः । सप्तदश सामिधेन्यः । योक्त्रेध्मप्रव्रश्चनान्वाहार्यस्थालीवर्जं प्रकृतिवत् पात्राण्यासादयति । त एत आतिथ्येष्टिपदार्थाः भवन्ति । द्र० श्रौ० प० नि० पृ० २०९ ।
*आतिथ्येष्टिप्रयोग- सोमयज्ञेषु सम्भारमन्त्रव्याख्यानान्तरमुत्करे कृष्णाजिनमास्तीर्य अग्नेर्जनित्रमसि ' इत्यादिमन्त्रैः पशुवन्मन्थनं कृत्वा निर्मन्थ्येन प्रचर्याभिहुत्य ' अग्नये समिध्यमानायानुब्रूहि ' इत्यादि प्रकृतिवत् करोति । न समिधं परिशिनष्टि अनुयाजाभावात् । चतुर्थे प्रयाजे सर्वमौपभृतमाज्यं जुह्वामानीय प्रयाजशेषेण धुवामभिघारयति । उपभृतं नाभिघारयति । आज्यभागानन्तरमुपांशुप्रधानेन प्रचरति । ' विष्णोरहं देवयज्ययाऽन्नादो भूयासम् (अन्नाद इत्यस्य स्थाने शिपिविष्टपदं वा) इति यजमानस्य प्रधानयागानुमन्त्रणम् । ततः स्विष्टकृदिडे प्रचर्य प्राशित्रं परिहृत्य प्रणीता निनीय तूष्णीं धुवामाप्याययति । सन्तिष्ठते आतिथ्येष्टिः ।द्र० श्रौ० प० नि० पृ० २११ ।
*आतिथ्येष्टिसंस्था -- सोमयज्ञेषु आतिथ्याख्यं चोर(द)कप्राप्तं यज्ञकर्मेडोपह्वानान्तं भवति अर्थात् अनुयाजेभ्यः पूर्वं यदिडोपह्वानं तदन्तमेवातिथ्येष्टि कर्म भवति । इडाया उत्तरकालीनान्यङ्गानि नानुतिष्ठन्तीतीडायामेवातिथ्यायाः समाप्तिरित्यातिथ्येष्टिसंस्थोच्यते (तु ० ऐ. ब्रा० सा० ३ ।४५) ।
*आतिथ्येष्टिसंकल्प (याज०) सोमयज्ञेषु यजमानः शालायां प्रविष्टः स्वस्थाने उपविश्य आतिथ्येष्ट्या यक्ष्ये इत्यातिथ्येष्टिं संकल्पयति । सोऽयमातिथ्येष्टिसंकल्प उच्यते । तत्र संकल्पात् पूर्वं 'वरुणस्य स्कम्भ सर्जनमसि' इति दक्षिणस्यानडुहः शम्यामुत्कर्षति । उन्मुक्ते 'वरुणस्य पाशः' इति योक्त्रं मुञ्चति । ततः 'एहि यजमान इति यजमानमाहूय पूर्वया द्वारा शालां प्रवेशय- तीति विशेषोऽवधेयः । ' द्र० श्रौ०प०नि० पृ० २०९
*आतिथ्येष्टिस्विष्टकृद्याज्यानुवाक्या (सयाज्या-, हौ०) । सोमयज्ञेषु आतिथ्येष्टौ 'होतारं चित्ररथम्' (ऋ० १० ।१ ।५ पुरोनुवाक्या) 'प्र प्रायमग्निर्भर- तस्य' (ऋ० ७ ।८ ।४) याज्या । इति द्वे स्विष्टकृतो द्वे संयाज्ये भवतः (याज्यानुवाक्ये) ।
*आतिथ्येष्ट्यग्निमन्थन- द्र० १-२ अग्निमन्थन- ।
*आतिथ्येष्ट्याज्यभागयोः पुरोऽनुवाक्या (हौ०) सोमयज्ञेषु आतिथ्येष्टेराज्यभागयोः 'समिधा' (ऋ० ८ ।३४ । १) प्रथमस्याग्नेयस्य 'आप्यायस्य' (ऋ० १ ।९१ । १६) द्वितीयस्य सोम्य इति द्वे ऋचौ पुरोऽनुवाक्ये भवतः ।
*आतिथ्येष्ट्याज्यभागयोर्याज्या सोमयज्ञेषु आतिथ्येष्टेराज्यभागयोः पूर्वस्याग्नेयस्य अग्निर्वृत्राणिजङ्घनद- (ऋ० ६ ।१६ । ३५) जुषाणोऽग्निराज्यस्य वेतु । इति याज्या उत्तरस्य सौम्यस्य 'त्वं सोमाऽसि सत्पतिः' (ऋ० १ ।९ १ ।५) जुषाणः सोम आज्यस्य हविषो वेतु । इति याज्या । तयोर्जुषाणेनैव यजति' इति याज्या न्तरप्रसृक्तिं वारयितुमयं विधिः (तु०- ऐ०ब्रा०सा० १ । १७) । - श्रौतयज्ञप्रक्रिया – पदार्थानुक्रमकोषः – पण्डित पीताम्बरदत्त शास्त्री (राष्ट्रिय संस्कृत संस्थानम्, 2005)
आचार्योऽरणिराद्यः स्यादन्तेवास्युत्तरारणिः ।
तत्सन्धानं प्रवचनं विद्यासन्धिः सुखावहः ॥ भागवत 11.10.012 ॥
अतिथि पद्म ७.२५( अतिथि सेवा का माहात्म्य : लोमश द्वारा अनपत्य पति व पवित्र नामक ब्राह्मणों को ज्ञानभद्र योगी की अतिथि सेवा के दृष्टान्त का कथन, पवित्र द्वारा मूषक की हत्या ), ब्रह्माण्ड १.२.३६.६९( षष्ठम चाक्षुष मन्वन्तर में आद्य नामक देवगण के अन्तर्गत एक देव ), २.३.१५.८( श्राद्ध में अतिथि सेवा की महिमा ), भविष्य १.११८(?)( अतिथि का माहात्म्य ), १.१८४.८( वैश्वदेव कर्म के संदर्भ में अतिथि की परिभाषा ), भागवत ६.७.३०( अतिथि धर्म की व अभ्यागत अग्नि की मूर्ति होने का उल्लेख ), ९.१२.१( कुश - पुत्र, निषध - पिता ), ९.२१( रन्तिदेव के आतिथ्य की पराकाष्ठा ), लिङ्ग १.२९( अतिथि सेवा का महत्त्व, सुदर्शन विप्र द्वारा अतिथि को भार्या का समर्पण ), वायु ७९.१३( अतिथि की महिमा ), विष्णु ३.११.५८( अतिथि की महिमा ), विष्णुधर्मोत्तर ३.२८९( हंस - प्रोक्त अतिथि पूजा की महिमा ), शिव ५.१२.१९( वृक्षों द्वारा अपनी छाया से अतिथि पूजा करने का उल्लेख ), ५.३९.१९( कुश - पुत्र, राम - पौत्र, निषध - पिता ), स्कन्द २.४.३२.५४( अयोध्या में अतिथि नामक नृप द्वारा भीष्मपञ्चक व्रत का पालन ), ४.१.३८.३२( अतिथि आगमन काल व अतिथि की महिमा ), ५.३.२११.१५( अतिथि की कुरूपता पर ध्यान न देने का निर्देश ), ६.१८४( बौद्ध - पुत्र अतिथि का ब्रह्मा के यज्ञ में आगमन, पिङ्गला आदि गुरुओं से शिक्षा का कथन ; तुलनीय : भागवत में अवधूत व यदु का संवाद ), ६.१८५( ब्रह्मा के यज्ञ में आए अतिथि द्वारा स्थापित अतिथि तीर्थ की उत्पत्ति व माहात्म्य ), ६.१८६( अतिथि का माहात्म्य, अतिथि के तीन प्रकार - श्राद्धीयो वैश्वदेवीयः सूर्योढश्च तृतीयकः ), महाभारत वन ३१३.६५( अग्नि के सब भूतों में अतिथि होने का उल्लेख : यक्ष - युधिष्ठिर संवाद ), शान्ति २२१.१४( अतिथि को भोजन देने का माहात्म्य ), २९२.६( अतिथि सेवा का माहात्म्य ), २५३+ ( अतिथि द्वारा ब्राह्मण को स्वर्ग के विभिन्न मार्गों का कथन, अतिथि द्वारा नागराज पद्मनाभ के सदाचार व सद्गुणों का वर्णन और ब्राह्मण को उसके पास जाने की प्रेरणा देना ), अनुशासन २.४२( अग्नि - पुत्र सुदर्शन द्वारा अतिथि सत्कार रूपी धर्म के पालन से मृत्यु पर विजय पाने का वृत्तान्त, सुदर्शन-पत्नी ओघवती व मृत्यु का आख्यान), आश्वमेधिक ९२ दाक्षिणात्य पृष्ठ ६३२९( अतिथि सेवा का माहात्म्य ), लक्ष्मीनारायण १.४४२.२९( सुयज्ञ राजा द्वारा अतिथि सुतपा ऋषि का अनादर, शाप प्राप्ति, अतिथि की महिमा का कथन ), १.५१०.४२( कृष्ण नारायण रूपी अतिथि द्वारा कुररी आदि से शिक्षा ग्रहण की कथा ; तुलनीय : भागवत में अवधूत - यदु संवाद ), २.२४६.२९( अतिथि : इन्द्रलोक का स्वामी ), ३.४१.९०( अतिथि : आग्नेय पितरों का रूप ) atithi


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २८८
अछश्ववाहनसारः[सम्पाद्यताम्]
धन्वन्तरिरुवाच
अश्ववाहनसारञ्च वक्ष्ये चाश्वचिकित्सनम् ।
वाजिनां संग्रहः कार्यो धर्म्मकर्मार्थसिद्धये ।। २८८.१ ।।
अश्विनी श्रवणं हस्तं उत्तरात्रितयन्तथा ।
नक्षत्राणि प्रशस्तानि हयानामादिवाहने ।। २८८.२ ।।
हेमन्तः शिशिरश्चैव वसन्तश्चाश्वावाहने ।
ग्रीष्मे शरदि वर्षासु निषिद्धं बाहनं हये ।। २८८.३ ।।
तीब्रैर्न्न च परैर्द्दण्डैरदेशे न च ताडयेत् ।
कीलास्थिसंकुले चैव विषमे कण्टकान्विते ।। २८८.४ ।।
वालुकापङ्कसंच्छन्ने गर्त्तागर्त्तप्रदूषिते ।
अचित्तज्ञो विनोपायैर्वाहनं कुरुते तु यः ।। २८८.५ ।
स वाह्यते हयेनैव पृष्ठस्थः कटिकां विना ।
छन्दं विज्ञापयेत् कोपि सुकृती धीमतां वरः ।। २८८.६ ।।
अब्यासादबियोगाच्च विनाशास्त्रं स्ववाहकः ।
स्नातस्य प्राङ्मुखस्याथ देवान् वपुषि योजयेत् ।। २८८.७ ।।
प्रणवादिनमोन्तेन स्ववीजेन यथाक्रमम् ।
ब्रह्मा चित्ते वले विष्णुर्वैनतेयः पराक्रमे ।। २८८.८ ।।
पार्श्वे रुद्रा गुरुर्बुद्धौ विश्वेदेवाश्च मर्मसु ।
दृगावर्त्ते दृशीन्द्वर्कौ कर्णयोरश्विनौ तथा ।। २८८.९ ।।
जठरेऽग्निः स्वधा स्वेदे वाग्जिह्वायां जवेऽनिलः ।
पृष्ठतो नाकपृष्ठस्तु खुराग्रे सर्वपर्वता ।। २८८.१० ।।
ताराश्च रोमकूपेषु हृदि चान्द्रमसी कला ।
तेजस्यग्नीरतिः श्रोण्यां ललाटे च जगत्पतिः ।। २८८.११ ।।
ग्रहाश्च हेषिते चैव तथैवोरसि वासुकिः ।
उपोषितोऽर्च्चयेत् सादी हयं दक्षश्रुतौ जपेत् ।। २८८.१२ ।।
हय गन्धर्वराजस्त्वं श्रृणुष्व वचनं मम ।
गन्धर्वकुलकजातस्त्वं माभूस्त्वं कुलदूषकः ।। २८८.१३ ।।
द्विजानां सत्यवाक्येन सोमस्य गरुडस्य च ।
रुद्रस्य वरुणस्यैव पवनस्य बलेन च ।। २८८.१४ ।।
हुताशनस्य दीप्त्या च स्मर जाति तुरङ्गम ।
स्मर राजेन्द्रपुत्रस्त्वं सत्यवाक्यमनुस्मर ।। २८८.१५ ।।
समर त्वं वारुणीं कन्यां स्मर त्वं कौस्तुभं मणिं ।
क्षीरोदसागरे चैव मथ्यमाने सुरासुरैः ।। २८८.१६ ।।
तत्र देवकुले जातः स्ववाक्यं परिपालय ।
कुले जातस्त्वमश्वानां मित्रं मे भव शाश्वतम् ।। २८८.१७ ।।
श्रृणु मित्र त्वमेतच्च सिद्धो मे भव वाहन ।
विजयं रक्ष माञ्चैव समरे सिद्धिमावह ।। २८८.१८ ।।
तव पृष्ठं समारुह्य हता दैत्याः सुरैः पुरा ।
अधुना त्वां समारुह्य जेष्यामि रिपुवाहिनीं ।। २८८.१९ ।।
कर्णजापन्ततः कृत्वा मिमुह्य च तथाप्यरीन्२ ।
पर्य्यानयेद्धयं सादी वाहयेद् युद्धतो जयः ।। २८८.२० ।।
सञ्जाताः स्वशरीरेण दोषाः प्रायेण वाजिनां ।
हन्यन्तेऽतिप्रयत्नेन गुणाः सादिवरैः पुनः।। २८८.२१ ।।
सहजा इव दृश्यन्ते गुणाः सादिवरोद्भवाः ।
नाशयन्ति गुणानन्ये सादिनः सहजानपि ।। २८८.२२ ।।
गुणानेको विजानाति वेत्ति दोषांस्तथाऽपरः ।
धन्यो धीमान् हयं वेत्ति नोभयं वेत्ति मन्दधीः ।। २८८.२३ ।।
अकर्म्मज्ञोऽनुपायज्ञो वेगासक्तोऽतिकोपनः ।
घनदण्डरतिच्छिद्रे यः समोपि न व्शस्यते ।। २८८.२४ ।।
उपायज्ञोऽथ चित्तज्ञो विशुद्धो दोपनाशनः ।
गुणार्ज्जनपरो नित्यं सर्व्वकर्म्मविशारदः ।। २८८.२५ ।।
प्रग्रहेण गृहीत्वाऽथ चित्तज्ञो विशुद्धो दोषनाशनः ।
गुणार्ज्जनपरो नित्यं सर्व्वकर्म्मविशारदः ।। २८८.२६ ।।
आरुह्य सहसा नैव ताड़नीयो हयोत्तमः ।
ताड़नाद् भयमाप्नोति भयान्मोहश्च जायते ।। २८८.२७ ।।
प्रातः सादी प्लुतेनैव वल्गामुद्धृत्य चालयेत् ।
मन्दं मन्दं विना नालं धृतवल्गो दिनान्तरे ।। २८८.२८ ।।
प्रोक्तमाश्वसनं सामभेदोऽश्वेन नियोज्यते ।
कषादिताड़नं दण्डो दानं कालसहिष्णुता ।। २८८.२९ ।।
पूर्व्वपूर्व्वविशुद्धौ तु विदध्यादुत्तरोत्तरम् ।
जिह्वातले विनायोगं विदध्याद्वाहने हये ।। २८८.३० ।।
गुणेतरशतां वल्गां सृक्कण्या सह गाहयेत् ।
विस्मार्य्य वाहनं कुर्य्याच्छिथिलानां शनैः शनैः ।। २८८.३१ ।।
हयं जिह्वाङ्गमाहीने जिह्वाग्रन्थिं विमोचयेत् ।
गाटतां मोचयेत्तावद्यावत् स्तोभं न मुञ्चति ।। २८८.३२ ।।
कुर्य्याच्छ्रतमुरस्त्राणमविलालञ्च मुञ्चति ।
ऊद्र्ध्वाननः स्वभावाद्यस्तस्योरस्त्राणमश्लथम् ।। २८८.३३ ।।
विधाय वाहयेद्दुष्ट्या लीलया सादिसत्तमः ।
तस्य सव्येन पूर्वेण संयुक्तं सव्यवल्गया ।। २८८.३४ ।।
यः कुर्य्यात्पश्चिमं पादं गृहीतस्तेन दक्षिणः ।
क्रमेणानेन यो सेवां कुरुते वामवल्गया ।। २८८.३५ ।।
पादौ तेनापि पादः स्याद्गृहीतो वाम एव हि ।
अग्ने चेच्चरणे त्यक्ते जायते सुदृढासनं ।। २८८.३६ ।।
यौ हृतौ दुष्करे चैव मोटके नाटकायनं ।
सव्यहीनं खलीकारो हनने गुणने तथा ।। २८८.३७ ।।
स्वबावं हि तुरङ्गस्य मुखव्यावर्त्तनं पुनः ।
न चैवेत्थं तुरङ्गाणां पादग्रहणहेतवः ।। २८८.३८ ।।
विश्वस्तं हयमालोक्य गाढ़मापीड्य चासनं ।
रोकयित्वा मुखे पादं ग्राह्यतो लोकनं हितं ।। २८८.३९ ।।
गाढ़मापीड्य रागाभ्यां वल्गामाकृष्य गृह्यते ।
तद्वन्धनाद् युग्मपादं तद्वद्वक्कनमुच्यते ।। २८८.४० ।।
संयोज्य वल्गया पादान् वल्गामामोच्य वाञ्छितम् ।
वाह्यपार्ष्णिप्रयोगात्तु यत्र तत्ताड़नं मतम् ।। २८८.४१ ।।
प्रलयाविप्लवे ज्ञात्वा क्रमेणानेन बुद्धिमान् ।
मोटनेन चतुर्थेन विधिरेष विधीयते ।। २८८.४२ ।।
नाधत्तेऽधश्च यः पादं योऽस्वो लघुनि मण्डले ।
मोटनोद्वक्कनाभ्यान्तु ग्राहयेत् पादमीशितं ।। २८८.४३ ।।
वटयित्वासने गाटं मन्दमादाय यो ब्रजेत् ।
ग्राह्यते संग्रहाद्यत्र तत्संग्रहणमुच्यते ।। २८८.४४ ।।
हत्वा पार्श्वे प्रहारेण स्थानस्थो व्यग्रमानसम् ।
वल्गामाकृष्य पादेन ग्राह्यकण्टकपायनम् ।। २८८.४५ ।।
उत्थितो योऽङिग्नणानेन पार्ष्णिपादात्तुरह्गमः ।
गृह्यते यत् खलीकृत्य खलीकारः स चेष्यते ।। २८८.४६ ।।
गतित्रयेपि यः पादमादत्ते नैव वाञ्छितः ।
हत्वा तु यत्र दण्डेन ग्राह्यते गहनं हि तत् ।। २८८.४७ ।।
खलीकृत्य चुष्केण तुरङ्गो वल्गयान्यया ।
उच्छ्वास्य ग्राह्यतेऽन्यत्र तत्स्यादुच्छ्वासनं पुनः ।। २८८.४८ ।।
स्वभावं वहिरस्यन्तं तस्यां दिशि पदायनं ।
नियोज्य ग्राहयेत्तत्तु मुखव्यावर्त्तनं मतम् ।। २८८.४९ ।।
ग्राहयित्वा ततः पादं त्रिविधासु यथाक्रमम् ।
साधयेत् पञ्चधारासु क्रमशो मण्डलादिषु ।। २८८.५० ।।
आजनोर्द्धाननं वाहं शिथिलं वाहयेत् सुधीः ।
अङ्गेषु लाघवं यावत्तावत्तं वाहयेद्धयं ।। २८८.५१ ।।
मृदुः स्कन्धे लघुर्वक्त्रे शिथिलः सर्वसन्धिषु ।
यदा स सादिनो वश्यः सङ्गृह्णीयात्तदा हयं ।। २८८.५२ ।।
न त्यजेत् पश्चिमं पादं यदा साधुर्भवेत्तदा ।
तदाकृष्टिर्व्विधातव्या पाणिभ्यामिह वल्गया ।। २८८.५३ ।।
तत्र त्रिको यथा तिष्ठेदुद्ग्रीवोश्वः समाननः ।
धरायां पश्चिमौ पादौ अन्तरीशे यदाश्रयौ ।। २८८.५४ ।।
तदा सन्धारणं कुर्य्याद्गाठवाहञ्च मुष्टिना ।
सहसैवं समाकृष्टो यस्तुरङ्गो न तिष्ठति ।। २८८.५५ ।।
शरीरं विक्षिपन्तञ्च साधयेन्मण्डलभ्रमैः ।
क्षिपेत् स्कन्धञ्च यो वाहं स च स्थाप्यो हि वल्गया ।। २८८.५६ ।।
गोमयं लवणं मूत्रं क्कथितं मृत्समन्वितम् ।
अङ्गलेपो मक्षिकादिदंशश्रमविनाशनः ।। २८८.५७ ।।
मध्ये भद्रादिजातीनां मण्डो देयो हि सादिना ।
दर्शनं भोततीक्षस्य निरुत्साहः क्षुधा हयः ।। २८८.५८ ।।
यथा वश्यस्तथा शिक्षा विनश्यन्त्यतिवाहिताः ।
अवाहिता न सिध्यन्ति तुङ्गवक्त्रांश्च वाहयेत् ।। २८८.५९ ।।
सम्पीड्य जानुयुग्मेन स्थिरमुष्टिस्तुरङ्गमं ।
गोमूत्राकुटिला वेणई पद्ममण्डलमालिका ।। २८८.६० ।।
पञ्चोलूखलिका कार्य्या गर्वितास्तेऽतिकीर्त्तिताः८ ।
संक्षिप्तञ्चैव विक्षिप्तं कुञ्चितञ्च यथाचितम् ।। २८८.६१ ।।
वल्गितावल्गितौ चैव षोढा चेत्थमुदाहृतम् ।
विथीधनुःशतं यावदशीतिर्न्नवतिस्तथा ।। २८८.६२ ।।
भद्रः सुसाध्यो वाजी स्यान्मन्दो दण्डैकमानसः ।
मृगजङ्घो मृगो वाजी सङ्कीर्णस्तत्समन्वयात् ।। २८८.६३ ।।
शर्क्करामधुलाजादः सुगन्धोऽस्व शुचिर्द्विजः ।
तेजस्वी क्षत्रियश्चाश्वो विनीतो बुद्धिमांश्च यः ।। २८८.६४ ।।
शूद्रोऽशुचिश्चलो मन्दो विरूपो विमतिः खलः ।
वल्गया धार्य्यमाणोऽश्वो लालकं यश्च दर्शयेत् ।। २८८.६५ ।।
धारासु योजनीयोऽसौ प्रग्रहग्रहमोक्षणैः ।
अश्वादिलक्षणं वक्ष्ये शालिहोत्रो यथावदत् ।। २८८.६६ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये अश्ववाहनसारो नामाष्टाशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।


text:
सिद्दरबेट्टः
सिद्दरबेट्टः (Siddarabetta) कर्णाटकस्य तुमकूरुमण्डले विद्यमानः कश्चन प्रसिद्धः पर्वतः । मण्डलकेन्द्रात् ३०कि.मी.दूरे तोविनकेरे (ತೋವಿನಕೆರೆ) समीपे विद्यमानः अयं पर्वतः ओषधानां खनिः अस्ति । द्विसहस्राधिकाः वनस्पतयः अत्र सन्तीति शोधकानाम् अभिप्रायः । पर्वतमस्तके श्री सिद्धेश्वरदेवस्य मन्दिरम् अस्ति । दक्षिणकाशीति ख्यातः सिद्धगिरिः सुवर्णगिरिः इत्यपि नामयुक्तो अस्ति । सम्पूर्णपर्वतः गुहामयः अस्ति । अत्र सुवर्णगवि(गवि नाम गुहा इत्यर्थः) बङ्गारदगवि, बूदगवि, लक्ष्मीदेवी गद्दुगे, योगसाधनागद्दुगे च सन्ति । अनेके सिद्धाः अत्र तपः आचरितवन्तः । पर्वतस्य एकस्यां गुहायां सिद्धेश्वरलिङ्गः अस्ति । अत्र पर्वते सञ्जीविनी अस्ति (रोगनाशकवनस्पतिः )। श्वासरोगः, क्षयरोगः, उदररोगाः, अत्रत्यपर्णानां खादनेन विनश्यन्तीति जनानां विश्वासः अस्ति । कर्णाट्कस्य प्राक्तन- मुख्यमन्त्री श्री केङ्गल् हनुमन्तरायः अत्र आगत्य वासं कृतवान् इति विशेषविषयः ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- तुमकूरुतः ३२.कि.मी
- बेङ्गलूरुतः १०० कि.मी


text:
१८९३
१८९३ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
- ६ सम्बद्धाः लेखाः
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे अमेरिकादेशस्य शिकागोनगरे प्रवृत्तायां विश्वधर्मसभायां स्वामी विवेकानन्दः भारतस्य गौरवं प्रतिष्ठापितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे फ्रेडरिक् लोफ्लर् नामकः ब्याक्तीरियानाम् अपेक्षया अपि सूक्ष्मान् "वैरस्" नामकान् जीवीन् परीक्ष्य विवृणोत् ।
- अस्मिन् वर्षे डेनियल् हेल् विलियम्स् नामकः विश्वे प्रथमवारम् उत्तानहृदय-शस्त्रचिकित्सां (Open Heart Surgery) अकरोत् ।
- अस्मिन् वर्षे प्रसिद्धः कन्नडलेखकः नरसिंहाचार्यः आर्. मद्रास्-विश्वविद्यालये कन्नड यम् . ए पदवीं प्राप्तवान् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे आधुनिकसंस्कृतमहाकाव्यरचयितृषु अन्यतमः मेधाव्रताचार्यः महाराष्ट्रराज्यस्य "येवला" नामके ग्रामे जन्म प्राप्नोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जनवरिमासस्य ५ दिनाङ्के भारतस्य "गोरखपुरम्" इति प्रदेशे प्रसिद्धः दार्शनिकः, अध्यात्मगुरुः, "योगदासत्सङ्गसोसैटि" इत्येतस्याः अध्यात्मसंस्थायाः संस्थापकः परमहंसयोगानन्दः जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे फेब्रवरिमासस्य २८ तमे दिनाङ्के भारतदेशस्य केरलराज्यस्य पालघाटजनपदस्य "कलपाति" इति ग्रामे प्रख्यातः विज्ञानी प्रो. के. आर्. रामनाथन् जन्म प्राप्नोत् ।
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे अक्टोबर्-मासस्य ६ दिनाङ्के प्रख्यातः भारतीय-भौतविज्ञानी मेघनाथ साहा जन्म प्राप्नोत् ।


text:
आकाशगङ्गा
वियद्गङ्गा अस्माकम् तारासङ्घः अस्ति। अस्याम् द्विशतार्बुदनक्षत्राणि सन्ति।ववियद्गङ्गा चक्राकारा अस्ति। नक्षत्राणां जननस्य, विकासस्य तथा अवसानस्य च अवधिः दीर्घकालिकः भवति। अतः इदृशीक्रियाः अस्माकं जीवितकाले ज्ञात्वा, स्वसिद्धान्तानां यथार्थायथार्थयोः परिशीलनन्तु दुष्करं भवति इति । तन्त्राज्ञानानां यन्त्राणाञ्च साहाय्यम् आसीत् तथापि २-३ शतमानेषु सूपर् नोवा एकमपि वीक्षणार्थं न प्राप्तम् चेत् अवधिः अल्पः इति ज्ञायते एव । क्रि.श.१९८७तमे संवत्सरे सूपर् नोवा स्फोटितः । अस्माकम् आकाशगङ्गायाः समीपस्था लार्जम्याजलानिक् क्लौड् आकाशगङ्गायाः दूरं १,८६,००० प्रकाशवर्षाणि इति उद्घुष्टवान् । अस्य अवकाशस्य उपयोगं सर्वे खगोलज्ञाः स्वीकृतवन्तः। अस्य केन्द्रस्य द्रव्यराशिः विस्फोट्य बहिरागतः। बहिरागतशक्तेः गणनां कृतवन्तः। ईदृशगणनानि परिशीलयितुं प्रकृतिः विस्मयरीत्या प्रयोगशालाः दत्ता । एताः एव आकाशगङ्गाः इति । एतासु द्वौ विभागौ भवतः। प्रथमं मुक्तः, द्वितीयं गोलाकारस्य गुच्छाः इति । नक्षत्राणां प्रसरणाधारेण विभागः कृतः। एतासां दर्शनं दूरदर्शकादिभिः साहाय्यैः कर्तुं शक्यते। अस्माकम् आकाशगङ्गायै अत्यन्तगतनां नक्षत्राणां प्रतिनक्षत्रं कान्तिमन्तं वर्णसूचकञ्च मापयित्वा तेषां हेच् आर् नक्षत्रमानचित्रम् उत्पादयितुं शक्यते। अनेन केचन गुच्छेषु नीलनक्षत्राणाम् अभावः दृश्यते। केषुचित् गुच्छेषु नीलनक्षत्रैः विना रक्तदैत्याः दृश्यन्ते । अनेन क्रमेण एतासां आकाशगङ्गानां वैविध्येन दूरम्, वयः, अत्र प्रसरितविन्यासञ्च अभिज्ञापयितुं शक्यते। ईदृशाध्ययनेन शाप्ले नामकविज्ञाने सौरमण्डलं आकाशगङ्गायाः केन्द्रे नास्तीति अंशः ज्ञातुं सुलभमासीदिति।
अन्तर्विषयाः
दीर्घवृत्ताकारस्य आकाशगङ्गा[सम्पादयतु]
आकाशगङ्गानां विशेषतया अध्ययनं कृत्वा, एड्विन् हबल् इत्यनेन विभागः कृतः। ते विभागाः क्रमशः एवं भवन्ति, गोलाकारः(स्पैरल्), तिर्यक्पट्टः (बार्ड स्पैरल्),दीर्घवृत्ताकारः(एलिप्टिकल्), अनिर्दिष्टाकारः (इर्यग्युलर्) इति।
गोलाकारस्य आकाशगङ्गा[सम्पादयतु]
गोलाकाशगङ्गासु निरन्तरतया नक्षत्राणां रचना भवती । तिर्यक्पट्टे अपि नक्षत्राणां रचना भवति। दीर्घवृत्ताकारस्य आकाशगङ्गासु अन्तर्नाक्षत्रिक अनिलस्य धूलेः च अभावः भवति।
आकाशगङ्गाः[सम्पादयतु]
आकाशगङ्गायाः नैके समूहाः सन्ति । समृद्धगुच्छे (रिच्च् क्लट्टर्) सहस्रसङ्ख्याकाः अकाशगङ्गाः सन्ति । विरलगुच्छेषु (पूर् क्लिस्टर्) २० अकाशगङ्गाः सन्तीति ऊहा। समृद्धगुच्छेषु दीर्घवृत्ताकाशगङ्गाः, गोलाकाराकाशगङ्गाः भवन्ति । समृद्धगुच्छानाम् आभोगात् क्षकिरणान् अभिज्ञापितम्। अतः प्रायः सर्वासाम् आकाशगङ्गाणाम् आभोगे क्षीणनक्षत्राणि सन्तीति ऊहा। आकाशगङ्गयोः मध्ये परस्पराघट्टनया नक्षत्राणि विचलितानि नभवन्ति चेत् अन्तर्नाक्षत्रिकमाध्यमे अनिलेषु च संघट्टनेन नक्षत्राणि उत्पत्स्यन्ते। एवं आभोगेषु विद्यमानानि नक्षत्राणि दूरे अपसारितानि भवेयुः। बृहदाकाशगङ्गा लघ्वाकाशगङ्गां कवलयति। अनेन बृहद्दीर्घवृत्ताकारस्य आकाशगङ्गानां रचना जाता इति कल्पना। दश,पञ्चदश वर्षेभ्यः पूर्वं हैड्रोजन् तथा हीलियं मेघेभ्यः आकाशगङ्गानां राचना जाता। एताः एव दीर्घवृत्ताकाशगङ्गाः सञ्जाताः इति केशाञ्चन विज्ञानिनां तर्कः। पुनः पुनः घर्षणं न जायते चेत् आभोगस्य अनिलः तथैव अवशिष्टश्चेत् गोलाकाराकाशगङ्गाः भवन्ति इति।
क्रियाशीलाः आकाशगङ्गाः[सम्पादयतु]
कासाञ्चन आकाशगङ्गानां सामान्याकाशगङ्गानम् अमपेक्षया प्रकाशस्याधिक्यमस्ति। केन्द्रभागः नक्षत्रमिव बिन्दुसदृशः भवति । रोहिते व्यत्यासो भवति । मध्यभागात् तदा तदा वस्तु बहिरागच्छति । क्रियाशीलाकाशगङ्गाः इति एतासां विभागः कृतः। एतासु सैफर्ट आकाशगङ्गा, रेडियो आकाशगङ्गा, एन् आकाशगङ्गा इत्याद्यः भवन्ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Galaxies, SEDS Messier pages
- An Atlas of The Universe
- Galaxies — Information and amateur observations
- The Oldest Galaxy Yet Found
- Galaxy classification project, harnessing the power of the internet and the human brain
- How many galaxies are in our Universe?
- The most beautiful galaxies on Astronoo
- 3-D Video (01:46) – Over a Million Galaxies of Billions of Stars each – BerkeleyLab/animated.


text:
70
[क्रिं]यास्वभावोक्तिमुदाहरन्नाह—
पारावतः प्रियां पारावतीं चुम्बति रिरंसू रन्तुकामः परिक्षिप्य परिभ्रम्य कलमव्यक्तमधुरं क्वणितं शब्दो गर्भोऽन्तर्वर्ती यस्मिन् तेन कण्ठेन लक्षितः । आधूणिते भ्रमिते ईक्षणे नेत्रे यस्य स तथा । इह क्वणनाघूर्णनादेः क्रियापदार्थस्य स्वभावः प्रकाश्यत इति क्रियास्वभावोक्तिरेवंविधा विज्ञेयेति ।
गुणस्वभावोक्तिं निदर्शयन्नाह—
प्रियायाः प्रणयिन्याः स्पर्शो गुणः पृथिव्यादिभूताश्रयत्वात् । स प्रवर्तते । कथम् ? अङ्गेषु प्रियस्य गात्रेषु रोमाञ्चं रोमहर्षं बध्नन् उत्पादयन् मनस्यन्तरात्मनि निर्वृतिं कुर्वन्नानन्दममन्दं सन्दधानः । नेत्रे च प्रियतमस्य दृशौ हर्षभरसञ्चरे आमीलयन् मुकुलयन्नेव । एष इत्यपि पाठः । प्रवर्ततामिति प्रकृतम् । अत्र स्पर्शाख्यस्य गुणपदार्थस्य स्वरूपं रोमाञ्चादि विचित्रं