text:
गीत
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
गीतम्, क्ली, (गीयते इति । गै गाने + भावे क्तः ।) गानम् । इत्यमरः । १ । ६ । २५ ॥ तस्य लक्षणं यथा, “धातुमातुसमायुक्तं गीतमित्युच्यते बुधैः । तत्र नादात्मको धातुर्मातुरक्षरसञ्चयः ॥” * ॥ तद्द्विविधं यथा, -- “गीतञ्च द्विविधं प्रोक्तं यन्त्रगात्रविभागतः । यन्त्रं स्याद्वेणुवीणादि गात्रन्तु मुखजं मतम् ॥” अपि च । “निबद्धमनिबद्धञ्च गीतं द्विविधमुच्यते । दोहा स्याद्बहुलस्तथा गुरुबलो गीता च गोविस्तथा । हेम्नोकोऽप्यथ कारिका त्रिपदिकेत्येतानि काम- द्बिषा संक्षेपेण चतुर्द्दशः प्रकटितान्यत्राधमानि क्रमात् ॥ इति सङ्गीतदामोदरः ॥ (सङ्गीतस्यान्यद्विवरणं गानशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ गीयते स्म इति । गै शब्दे + कर्म्मणि क्तः ।) शब्दिते त्रि । इति मेदिनी । ते । १६ ॥
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
गीत नपुं।
गानम्
समानार्थक:गीत,गान
1।6।25।3।3
वीणायाः क्वणिते प्रादेः प्रक्वाणप्रक्वणादयः। कोलाहलः कलकलस्तिरश्चां वाशितं रुतम्.। स्त्री प्रतिश्रुत्प्रतिध्वाने गीतं गानमिमे समे॥
पदार्थ-विभागः : , गुणः, शब्दः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
गीत¦ न॰ गे--गाने भावे क्त। गाने स्वरविशेषनिष्पाद्येशब्दभेदे। तच्च द्विविधं लौकिकं वैदिकञ्च तत्र गान-शब्द वदिकगानलक्षणादिकमुक्तं लौकिमधुनोच्यते। (
“धातुमात्रासमायुक्तं गीतमित्युच्यते बुधैः। तत्रनादात्मकोधातुर्मात्रा ह्यक्षरसञ्चयः”। तद्धिविधं यया
“गीतञ्च द्विविधं प्रोक्तं यन्त्रगात्रविभागतः। यन्त्रंस्याद्वेणुवीणादि गात्रन्तु मुखजं मतम्। निवन्ध-मनिवन्धञ्च गीतं द्विविधमुच्यते। अनिवन्धं भवे-द्गीतं वर्णादिनियमं विना। तद्वा गमकधात्वाद्यैरनिवन्धं विनाकृतम्। निवन्धञ्च भनेद्गीतं तालमानरसाञ्चितम्। छन्दोगमकधात्वाद्यैर्वर्णादिनियमैः कृ-तम्। ऋग्भिः पाठ्यमभूद्गीतं सामभ्यः समपद्यत। यजुर्भ्योऽभिनया जाता रसाश्चाथर्वणः स्मृताः। अथसंगीतलक्षणम्
“तालवाद्यानुगं गीतं नटीभिर्यत्रगीयते नृत्यस्यानुग तं रङ्गे तत्सङ्गीतकमुच्यते। सङ्गीतकेन रम्येण सुखं यस्य न चेतसि। मनुष्य-वृषभो लोके विधिनैव स वञ्चितः। संसारदुःखदग्धानामुत्तमानामनुग्रहात्। प्रभुणा शङ्करेणात्रगीतवाद्यं प्रकाशितम्। गीतं वाद्यं तथा नृत्यं तौर्य्य-त्रिकमिदं मतम्। तूर्य्यशब्दोमृदङ्गे स्यात् मुर-[Page2593-a+ 38] जेऽपि च दृश्यते। गीतज्ञो यदि गीतेन नाप्नोति परमंपदम्। रुद्रत्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते। गीतेनहरिणा रङ्गं प्राप्नुवन्त्यपि पक्षिणः। वनादायान्तिफणिनः शिशवो न रुदन्ति च। हृदि चमत्कृतयेकिमतः परं फणिवरोऽश्वतरो वत पञ्चमः। अपिमृता यदवाप मदालसां मधुरगीतवशीकृतशङ्करः। परमानन्दविबर्द्धनमभिमतफल वशीकरणम्। सकल-जनचित्तहरणं विमुक्तिवीजं परं गीतम्”।
“शुद्धशाल-गसङ्कीणभेदाद्गीतं त्रिधा मतम्। एला साद्यभवा सपा-ठकर तत् पञ्चतानेश्वरः कैराते स्वरचक्रपालविजयापत्रं त्रिभङ्गितया। टेङ्कावर्णसरःपुटौ द्विपदिका सुक्ता-वलीमाहकालम्बोदण्डकवर्त्तनीति कथिताः शुद्धासु तेविंशतिः” सङ्गीतदा॰। एलादीनामेतेषां विंशति संख्य-कानां प्रबन्धगीतानामङ्गानि षट् भवन्ति यथा
“पदंतानो विरुदश्च तालः पाठः स्वरस्तथा। एलादीनां षड-ङ्गानि कथितानि विरिञ्चिना। पौनरुक्त्यं न देशीये गीतेदोषोऽभिजायते। शीघ्रोच्चारेण वर्णानां तथा चैव प्रसा-रणे। लिङ्गान्यत्वे विसन्धौ च संयुक्ताक्षरमोक्षणे। परिवर्त्तेऽक्षराणाञ्च ह्रस्वदोर्घव्यतिक्रमे”। शालगसूत्रं यथा
“ध्रुवकोमण्डकश्चैव प्रतिमण्डोनिसारुकः। वासकःप्रतिलाभश्च तथान्या चैकतालिका। यतिश्च झुमरिश्चेति शालगं सूत्रमीरितम्”। सङ्कीर्णसूत्रं यथा
“चैत्रोमङ्गलकस्तथा न गणिका चर्च्चातिनाटोन्नवी दोहास्याद्वहुलस्तथागुरुबलो गीता च गोविस्तथा। हेम्नो-फोप्यथ कारिका त्रिपदिकेत्येतानि कामद्विषा संक्षे-पेण चतुर्द्दश प्रकृटितान्यत्राधमानि क्रमात्” सङ्गीतदा॰। अधिकम् उल्लोप्यशब्दे
१३
७३ पृ॰ दृश्यम्। स्वार्थे कतत्रार्थे
“काव्यालापाश्च ये केचित् गीतकान्यखिलानिच। शब्दमूर्त्तिधरस्यैते विष्णोरंशा महात्मनः” अग्निपु॰। कर्म्मणि क्त।
२ शब्दिते मेदि॰।
३ स्तुते
४ गान-कर्म्मणि कृतगाने त्रि॰।
“गीता सुगीता कर्त्तव्या” गानशब्दे उदा॰।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
गीत¦ mfn. (-तः-ता-तं) Sung, chaunted, sounded, &c. f. (-ता) A name often applied to books, as the Siva Gita, Rama Gita, Gita Govinda, Bhagavad Gita, which last is also often called Gita only. n. (-तं) Singing, song either general or particular. E. गॄ to sing, affix क्त।
Apte[सम्पाद्यताम्]
गीत [gīta], p. p. [गै-क्त]
Sung, chanted (lit.); आर्ये साधु गीतम् Ś.1; चारणद्वन्द्वगीतः शब्दः Ś.2.15.
Declared, told, said; गीतश्चायमर्थो$ङ्गिरसा Māl.2; (see under गै also).-तम् Singing, a song; तवास्मि गीतरागेण हारिणा प्रसभं हृतः Ś.1.5; गीतमुत्सादकारि मृगाणाम् K.32. -Comp. -अयनम् a means or instrument of singing, i. e. a lute, flute &c. Bhāg.4.4.5. -क्रमः the arrangement of a song.-गोविन्दम् N. of a lyrical drama by Jayadeva. -ज्ञ a. versed in the art of singing; गीतज्ञो यदि योगेन नाप्नोति परमं पदम् Y.3.116. -प्रिय a. fond of song or music. (-यः) an epithet of Śiva. (-या) N. of one of the Mātṛis attending on Skanda. -बन्धनम् an epic poem to be sung; शृणुमः किमिदं स्वप्ने गीतबन्धनमुत्तमम् Rām.7.71.21.-मोदिन् m. a Kinnara. -शास्त्रम् the science of music.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
गीत mfn. ( गै)sung , chanted , praised in songs Mn. ix , 42 MBh. etc.
गीत n. singing , song VS. xxx TBr. iii S3Br. iii , vi A1p. etc.
गीत n. N. of four hymns addressed to कृष्ण
गीत n. N. of a metre.


c: text/html

text:
मुदुमलै अभयारण्यम्
मुदुमलै अरण्यधाम(०४२३) तमिळ्नाडुराज्ये स्थितं प्रसिध्दं वन्यमृगरक्षणाकेन्द्रमेतत् । ३२३ चतुरस्रकि.मीटर विस्तृतम् अस्ति । पर्वतप्रदेशे सिगुरघाटप्रदेशे ३६ नागचलनगतिसदृशः क्लिष्टकरः वक्रमार्गः अस्ति । एतस्मिन् मार्गे आरुह्य वा अवरुह्य वा एतत् स्थानं प्राप्तव्यम् अस्ति । माविनहळ्ळीप्रदेशे गजाः मयूराः व्याघ्राः हरिणाः वनशुनकाः वनमहिषाः वनकुक्कुटाः स्वतन्त्रतया इतस्ततः सञ्चरन्तः भवन्ति । समूहे वनशुनकाः परिभ्रमन्ति ।
अत्र पाङ्गोलिन् इति विशिष्टः प्राणी अस्ति । मोयार् नद्या कश्चन सुन्दरजलपातः निर्मितः अस्ति । मार्च-एप्रिल-मेमासेषु अत्र गमनं सुखकरम् ।
भूमार्गः[सम्पादयतु]
बेङ्गळूरुतः २५० कि.मी । ऊटीमैसूरु हासनतः लोकयानानि सन्ति ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सन्धिप्रकरणम्
अन्तर्विषयाः
- १ सन्धिप्रकरणम्
- १.१ स्वरसन्धिः (अच् सन्धिः)
- १.२ व्यञ्जनसन्धिः (हल्सन्धिः)
- १.३ विसर्गसन्धिः
- २ उल्लेखः
सन्धिप्रकरणम्[सम्पादयतु]
उच्चारणसमये वर्णानाम् अत्यन्तं सामीप्यं संहिता। यत्र संहिता भवति तत्र क्वचित् वर्णव्ययः भवति। अयमेव सन्धिः।
- वर्णस्य वर्णयोः वा स्थाने यदि अन्यः वर्णः भवति सः आदेशः।
- एकेन वर्णेन सह यदि अन्यः वर्णः अपि भवति सः आगमः।
( शत्रुवत् आदेशः। मित्रवत् आगमः।)
सन्धयः त्रिविधाः १) स्वरसन्धिः २) व्यञ्जनसन्धिः ३) विसर्गसन्धिः
स्वरसन्धिः (अच् सन्धिः)[सम्पादयतु]
यत्र द्वयोः स्वरयोः संहिता तत्र सन्धिकार्यं भवति। तत्र एकस्य वर्णस्य क्वचित् आदेशो भवति क्वचित् द्वयोः वर्णयोः। अयं स्वरसन्धिः भवति।
प्रकाराः - १) सवर्णदीर्घसन्धिः २) गुणसन्धिः ३) वृद्धिसन्धिः ४) यण्सन्धिः ५) पूर्वरूपसन्धिः ६) यान्तवान्तादेशसन्धिः ७) प्रकृतिभावसन्धिः
सवर्णदीर्घसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीयसूत्रम् - अकः सवर्णे दीर्घः - अकः सवर्णे अचि परे दीर्घ एकादेशः स्यात्।
अ इ उ ऋ एतेषां वर्णानां सवर्णे परे द्वयोः वर्णानां स्थाने एकः सवर्णः दीर्घः आदिष्टः भवति। अयं सवर्णदीर्घसन्धिः।
उदा -
अल्प + अपराधः = अल्पापराधः
मुनि + इन्द्रः = मुनीन्द्रः
गुरु + उपदेशः = गुरूपदेशः
पितृ + ऋणम् = पितॄणम्
गुणसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - आद्गुणः
(ए, ओ, अर् एतेषां गुण इति नाम।) अकारस्य वा आकारस्य इकारे परे एकारः उकारे परे ओकारः ऋकारे परे अर्कारः च द्वयोः वर्णयोः स्थाने आदिष्टः भवति। अयं गुनसन्धिः।
उदा -
राम + इति = रामेति
सूर्य + उदयः = सूर्योदयः
ब्रह्म + ऋषिः = ब्रह्मर्षिः
महा + ईश्वरः = महेश्वरः
वृद्धिसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - व्रुद्धिरेचि - आदेचि परे वृद्धिरेकादेशः स्यात्।, उपसर्गादृति धातौ
(ऐ, औ, आर् एतेषां वृद्धि इति नामः।) अवर्णस्य एकारे ऐकारे च परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने ऐकारः ओकारे औकारे च परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने औकारः ऋकारे ॠकारे च परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने आर्कारः आदिष्टः भवति। अयं वृद्धिसन्धिः।
उदा -
एक + एकम् = एकैकम्
वन + औषधिः = वनौषधिः
प्र + ऋच्छति = प्रार्च्छति
देव + ऐश्वर्यम् = देवैश्वर्यम्
यण्सन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणीनीसूत्रम् - इकोयणचि - इकः स्थाने यण् स्यादचि सहितायाम्।
(य्, व्, र्, ल् एतेषां यण् इति नाम।) इ, उ, ऋ, लृ एतेषां वर्णानाम् असवर्णे स्वरे परे य्, व्, र्, ल् वर्णाः क्रमशः आदिष्टाः भवन्ति। अयं यण् सन्धिः।
उदा -
इति + आदि = इत्यादि
मधु + अरिः = मध्वरिः
पितृ + अंशः = पित्रंशः
लृ + आकृतिः = लाकृतिः
पूर्वरूपसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - एङः पदान्तादति
पदान्ते स्थितस्य एकारस्य ओकारस्य वा ह्रस्वे अकारे परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने पूर्वरूप्ः आदेशः भवति। अयं पूर्वरूपसन्धिः। (अवग्रहचिह्नम् - ऽ)
उदा -
के + अपि = केऽपि
को + अपि = कोऽपि
सो + अयम् = सोऽयम्
रामो + अवदत् =रामोऽवदत्
यान्तवान्तादेशसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - एचोऽयवायावः
ए, ओ, ऐ, औ इत्येतेषां वर्णानां स्थाने स्वरे परे अय्, अव्, आय्, आव् इत्येते आदेशाः क्रमशः भवन्ति। अयं यान्तवान्तादेशसन्धिः।
उदा -
हरे + ए = हरये
नै + अकः = नायकः
विष्णो + ए = विष्णवे
उभौ + अपि = उभावपि
प्रकृतिभावः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्
वर्णयोः यत्र सन्धिः न भवति सः प्रकृतिभावः। ईकारात्, ऊकारात्, एकारात् वा द्विवचनात् स्व्ररे परे सन्धिः न भवति। अयमं प्रकृतिभावः।
उदा -
हरी + एतौ = हरी एतौ
साधू + ऊचतुः = साधू ऊचतुः
व्यञ्जनसन्धिः (हल्सन्धिः)[सम्पादयतु]
यत्र द्वयोः व्यञ्जनयोः संहिता तत्र सन्धिकार्यं भवति। अयं व्यञ्जनसन्धिः भवति। क्वचित् व्यञ्जनाक्षरस्य स्वरे परेऽपि व्यञ्जनसन्धिः भवति।
प्रकाराः - १) श्चुत्वसन्धिः २) ष्टुत्वसन्धिः ३) जश्त्वसन्धिः ४) अनुनासिकसन्धिः ५) अनुस्वारसन्धिः ६) परसवर्णसन्धिः ७) ङमुडागमसन्धिः ८) छत्वसन्धिः
श्चुत्वसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - स्तोः श्चुना श्चुः - सकारतवर्गयोः शकारचवर्गाभ्यां योगे शकारचवर्गौ स्तः।
सकारतवर्गयोः शकारे चवर्गे च परे शकारचवर्गौ एव क्रमशः आदेशौ स्तः। अयं श्चुत्वसन्धिः।
उदा -
तत् + च = तच्च
गुणिन् + जयः = गुणिञ्जयः
मन्दास् + चरितम् = मन्दाश्चरितम्
रामस् + शेते = रामश्शेते
ष्टुत्वसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - ष्टुना ष्टुः।
सकारतवर्गयोः षकारटवर्गाभ्यां योगे षकारटवर्गौ स्तः।
उदा -
तत् + टीका = तट्टीका
रामस् + षष्टः = रामष्षष्टः
जिस् + णुः = जिष्णुः
पतत् + डयते = पतड्डयते
जश्त्वसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - झलां झशोन्ते।
पदान्ते स्थितस्य वर्गीयप्रथमाक्षरस्य स्वरे परे अथवा अनुनासिकं विहाय मृदुव्यञ्जने परे तस्य वर्गस्य तृतीयवर्णः आदिष्टः भवति। अयं जश्त्वसन्धिः।
उदा -
सत् + गुणः = सद्गुणः
प्राक् + एव = प्रागेव
षट् + एते = षडेते
अप् + धिः = अब्धिः
अनुनासिकसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - यरोनुनासिकेऽनुनासिको वा।
पदान्ते स्थितस्य वर्गीयप्रथमवर्णस्य अनुनासिकाक्षरे परे तस्य तस्य वर्गस्य पञ्चमवर्णः आदिष्टः भवति। अयं अनुनासिकसन्धिः।
उदा -
वाक् + मयः = वाङ्मयः
षट् + मुखः = षण्मुखः
चित् + मयः = चिन्मयः
उत् + नसः = उन्नसः
अनुस्वारसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - मोऽनुस्वारः।
पदान्ते विद्यमानस्य मकारस्य व्यञ्जने परे मकारस्य स्थाने अनुस्वारः आदिष्टः भवति।
उदा -
देवम् + वन्दे = देवं वन्दे
एवम् + रूपेण = एवं रूपेण
परसवर्णसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः वा पदान्तस्य।
अनुस्वारस्य वर्गीयव्यञ्जने परे तस्य वर्गस्य पञ्चमवर्णः आदिष्टः भवति। अयं परसवर्णसन्धिः।
उदा -
अं + कितः = अङ्कितः
दं + डः = दण्डः
इदं + च = इदञ्च
आनं + दः = आनन्दः
ङमुडागमसन्धिः[सम्पादयतु]
- पाणिनीसूत्रम् - ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम्।
ह्रस्वस्वरात् परं विद्यमानानां ङ्, ण्, न् एतेषां वर्णानां स्वरे परे द्वित्यं भवति। अयं ङमुडागमसन्धिः।
उदा -
वसन् + अस्ति = वसन्नस्ति
रुदन् + उपविशति = रुदन्नुपविशति
कुर्वन् + एव = कुर्वन्नेव
रुदन् + इति = रुदन्निति
छत्वसन्धिः[सम्पादयतु]
अनुनासिकं विहाय वर्गीयव्यञ्जनानां पुरतः विद्यमानस्य शकारस्य स्वरे अथवा ह्, य्, व्, र्, ल्, परे शकारस्य स्थाने छ्कारः आदिष्टः भवति। अयं छत्वसन्धिः।
उदा -
तत् + शिवः = तच्छिवः
उत् + श्वासः = उच्छ्वासः
एतत् + शास्त्रम् = एतच्छास्त्रम्
तत् + श्रुत्वा = तच्छृत्वा
विसर्गसन्धिः[सम्पादयतु]
विसर्गस्थाने सादेशेन, विसर्गलोपेन, रेफेन, उत्वेन च विसर्गसन्धयः भवन्ति।
प्रकाराः - १) सकारादेशः २) उकारादेशः ३) रेफादेशः ४) विसर्गलोपः
सकारादेशः[सम्पादयतु]
विसर्गात्परं यदि क-ख प-फ वर्णान् वर्जयित्वा कर्कशव्यञ्जनानि भवन्ति तदा विसर्गस्थाने सकारस्य आदेशः भवति।
उदा -
कः + चित् = कश्चित्
रामः + तत्र = रामस्तत्र
रामः + षष्ठः = रामष्षष्ठः
धनुः + ठङ्कारः = धनुष्ठङ्का
उकारादेशः[सम्पादयतु]
ह्रस्वाकारात् परं विसर्गः ततः परम् अकारः मृदुव्यञ्जनं वा भवेत् चेत् विसर्गस्थाने उकारः भवति।
उदा -
देवः + अयम् = देवोऽयम्
रामः + अत्र = रामोऽत्र
शिवः + वन्द्यः = शिवो वन्द्यः
रामः + जयति = रामो जयति
रेफादेशः[सम्पादयतु]
अ आ कारौ विहाय इतरेभ्यः स्वरेभ्यः परं विसर्गः ततः परं स्वरः अथवा मृदुव्यञ्जनं भवति चेत् विसर्गः रेफत्वेन परिणमते।
उदा -
गुरुः + इच्छा = गुरुरिच्छा
मुनिः + नमति = मुनिर्नमति
रविः + उदेति = रविरुदेति
वधूः + एषाः = वधूरेषा
विसर्गलोपः[सम्पादयतु]
आकारात् परं विद्यमानस्य विसर्गस्य पुरतः स्वरः अथवा मृदुव्यञ्जनं भवेत् चेत् विसर्गस्य लोपः भवति। अकारात् परं विद्यमानस्य विसर्गस्य पुरस्तात् अकारं विना इतरेषु स्वरेषु आगतेषु विसर्गः लुप्यते।
उदा -
देवाः + यान्ति = देवा यान्ति
सुराः + नम्याः = सुरा नम्याः
अर्जुनः + उवाच = अर्जुन उवाच
वेदः + इति = वेद इति
उल्लेखः[सम्पादयतु]
- संस्कृतव्याकरणप्रभा


text:
ठुमरि
ठुमरि (Thumri) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतप्रकारेषु अन्यतमः । हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीते नैके प्रकाराः विद्यन्ते । ध्रुपद् उत् ध्रुवपद, होरि उत धमार्, खयाल् उत ख्याल्, ठुमरि, टप्पा, दाद्रा, तराना, तिरवत्, गजल्, खव्वालि, सादरा, खमसा, लावणि, चतुरङ्ग,भजन्, सरगम्, रागमाला इत्यादयप्रकाराः सन्ति । तेषु अन्यतमः प्रकारः ठुमरि भवति । ठुमरि प्रकारः भावनाप्रधानः भवति । अस्मिन् प्रकारे खयाल् प्रकारस्यापेक्षया गायने स्वातन्त्र्याधिक्यं भवति । विप्रलम्भशृङ्गारकरुणरसयोः प्रतिपादकः प्रकारः भवति । नृत्यगानस्य आङ्गं भवति अयं प्रकारः। अस्मिन् प्रकारे मूलरागाणां सह स्वान्तरङ्गाय यथा मिलिताः भवन्ति, तादृश अन्यान्य रागाणां योजना शक्या ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
“शोरिवंशस्य” गुलाम् नबि इत्यने अस्य प्रकारस्य आविष्कारः कृतः । गच्छताकाले लखनौ प्रान्तस्य “वझीर् अलीशाहस्य” आस्थाने ‘कदरपीया’,’ललनपियौ’ आस्ताम् । एतौ उभौ अपि अस्य प्रकारस्य प्रचारं प्रसिद्धिञ्च सम्पादितवन्तौ । एवं बन्दादीन् महाराज् नामकोऽपि ठुमरि गीतानि रचयित्वा प्रचारं कृतवान् । ठुमरि प्रायः पीलु, काफि, खमाज, देश, झंझोटि, जोगिया, पहाडि, तिलक् कामोदादिषु रागेषु गायन्ति । अस्मिन् प्रकारे स्वराणां सूक्ष्मविन्यासाय अवकाशोऽस्ति । भावरसप्रदर्शनाय विशेषतया अयं प्रकारः सहायं करोति । ठुमरि प्रकारं प्रायः ‘पूरब्’, ‘पञ्जाबि’, ‘दिल्लि’, ‘पहाडि’ चतुर्षु अङ्गेषु (विभागेषु) गायन्ति ।
प्रसिद्धाः गायकाः[सम्पादयतु]
- प्राचीनाः
बडीमैना, छोटीमैना तथा विद्याधरी अन्याश्च।
- नव्याः
भय्यागणपतराव्, मौजद्दीन खान्, गिरिजादेवी, अब्दुल् करींखान्, सोनीजि, भय्याश्याम लालजी, उस्ताद् बरकत अलीखान्, उस्ताद बडेगुलाम् अलीखान्, सिद्देश्वरीदेवि, बडिमोतीबायि, रसूलन् बायि, बेगम् अख्तर्, गिरिजादेवी, सुरेशबाबु इत्यादयः भवन्ति।


text:
जपापुष्पम्
पुष्पेषु जपायाः विशिष्टं स्थानं विद्यते । विकसितं जपपुष्पं ध्यानमग्नमिव दृश्यते इति कारणेन अस्य नाम जपा इति अन्वर्थकम् इति कथयन्ति । कर्तितशाखायाः रोपणेनैव नूलनसस्यं वर्धते । अस्य विशेषपोषणं नापेक्षितम् । सर्वत्र अधिकप्रयासेन विना एतत् सस्यं वर्धयितुं शक्यते । अस्य मूलं –चीनादेशः इति कथ्यन्ति । अधुना भारते सर्वत्र इदं सस्यं दृश्यते । पूर्वं पादत्राणस्य कान्तिं वर्धयितुं जपापुष्पं धृष्ट्वा पादत्राणस्य संस्करणं कुर्वन्ति स्म । अतः एव ब्रिटिष् जनाः एतत् पुष्पं शू फलवर् इति आह्वयन्ति स्म । जपापुष्णाणि बहुषु वर्णेषु भवन्ति । परं केवलं रक्तं श्वेतं च औषधार्थम् उपयुक्तम् ।
उपयोगाः[सम्पादयतु]
- १) जपा केशानाम् उत्तमं मित्रम् । रक्तपुष्पाणां पेषणशिलायां पेषणं कुर्वन्ति चेत् तत् नीललोहितं (purple) भवति । तस्य लेपनेन केशः कृष्णः भवति ।
- २) केशपतनस्य, केशश्वेतीभवनस्य समस्या अस्ति चेत् जपापुष्पाणि गोमूत्रेण पिष्ट्वा लेपनीयम् । उत्तमः परिणामः दृश्यते ।
- ३) अस्य पुष्पस्य रसस्य लेपनेन व्रणस्य रक्तस्थम्भनं भवति
- ४) अस्मिन् पुष्पे मनोह्लादकगुणः अस्ति । ते विविधमानसिक रोगान् निवारयति ।
- ५) मलेन सह रक्तगमनं, रक्तार्शः (bleeding piles), नासिकायाः , दन्तमूलात् कर्णात् च रक्तं मन्द मन्दं रक्तस्रावः हृद्रोगः , केचन मोहरोगाः –इत्येतेषु जपापुष्पम् उत्तमम् औषधम्
- ६) रक्तप्रदरे जपायाः मुकुलानि पिष्ट्वा क्षीरेण मिश्रिकृत्य पातव्यम्
- ७) जपा उत्तमः गर्भनिरोधकः इति श्रूयते । अतः ग्रामेषु गर्भिण्यः अस्य सेवनम् अल्पप्रमाणे कुर्वन्ति ।
अनेकरोगाणां पुरातनगुडेन सह जपापुष्पं रोगिभ्यः यच्छान्ति । रोगानुगुणम् इतराणि द्रव्याणि अपि योज्यन्ते । सामान्यतः ५-१० ग्रां परिमितं जपापुष्पं सेवितुं शक्यते ।
जपायां विद्यमानाः अंशाः[सम्पादयतु]
जपायां सारजनकं, वसा सूनं च भवति । तेन सह कयाल्सियं ४.०४% , रञ्जकं २६.६८% अयः १.६९% विटमिन् ए, विटमिन् बि च अस्ति ।


text:
एलिनोर् रूजवेल्ट्
एलिनोर् रूजवेल्ट् ( ( शृणु) /ˈɛlᵻnɔːr ˈroʊzəvɛlt/) (हिन्दी: एलिनोर् रूजवेल्ट्, आङ्ग्ल: Eleanor Roosevelt) “संयुक्तराज्य अमेरिका”-देशस्य प्रथमा महिला (First Lady) आसीत् । “अन्ना एलिनोर् रूजवेल्ट्” इतीदमस्याः पूर्णं नाम अस्ति ।
सा अमेरिका-देशस्य द्वात्रिंशत्तमस्य राष्ट्रपतेः फ्रैङ्कलिन् रूजवेल्ट् इत्याख्यस्य पत्नी आसीत् । संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य राष्ट्रपतेः पत्नी प्रथमा महिला (First Lady) कथ्यते । सा एका सफला प्रशासिका, सङ्गठनकर्त्री, महत्त्वपूर्णनिर्णायिका च स्त्री आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
ई. स. १८८४ तमस्य वर्षस्य अक्टूबर-मासस्य ११ तमे दिनाङ्के अमेरिकासंयुक्तराज्यस्य न्यू यॉर्क्-महानगरे एलिनोर् इत्यास्याः जन्म अभवत्[१]।
तस्याः पिता इलियट् रूजवेल्ट्, माता अन्ना रूजवेल्ट् च आसीत् । तस्याः पित्रा ३० वर्षस्य वयसि एव विश्वस्य भ्रमणं कृतम् आसीत् ।
अमेरिका-देशस्य पञ्चविंशतितमः राष्ट्रपतिः ‘थिओडोर् रूजवेल्ट्’ इत्याख्यः एलिनोर् इत्यस्याः पितृव्यः आसीत् । तस्याः पिता प्रसिद्धः क्रीडालुः आसीत् । माता अपि विश्वस्य प्रसिद्धा अद्वितीया सुन्दरी आसीत् ।
बाल्यकाले तस्याः श्रेष्ठतया पालनं, पोषणं च अभवत् । ई. स. १८९२ तमस्य वर्षस्य दिसम्बर-मासस्य १ दिनाङ्के न्यू यॉर्क्-महानगरे तस्याः मातुः मृत्युः अभवत् । यदा तस्याः मातुः मृत्युः अभवत्, तदा सा अष्टवर्षीया आसीत ।
तस्याः पिता केनचित् रोगेण ग्रस्तः आसीत् । सः मद्यपानं करोति स्म । अतः मादकद्रव्यैः रोगाः अभवन् । चिकित्सकाः रोगान् ज्ञातुम् असमर्थाः । अन्ते ई. स. १८९४ तमस्य वर्षस्य अगस्त-मासस्य १४ दिनाङ्के तस्याः पितुः मृत्युः अभवत् । तदा सा दशवर्षीया आसीत् । इलियट् इत्याख्यः तदा ३४ वर्षीयः आसीत् । तदनन्तरं तस्याः मातामही तां पालितवती ।
शिक्षणम्[सम्पादयतु]
एलिनोर् इत्यस्याः प्रारम्भिकशिक्षणं गृहे एव अभवत् । फेडरिक् रोसर् इत्यनेन ई. स. १८८९ तः १८९० पर्यन्तं एलिनोर् पाठिता । किन्तु एलिनोर् पठने असमर्था आसीत् । अतः तस्याः पितृव्यया सा प्रोत्साहिता ।
शिक्षकस्य एका सहायिका अपि आसीत् । सा अपि पाठयति स्म । सा व्याकरणं, गणितं, काव्यं, आङ्ग्लसाहित्यं च पाठयति स्म । अनन्तरं सा पठितुम् इङ्ग्लैण्ड्-देशं गतवती आसीत् । वर्षत्रयं यावत् सा इङ्ग्लैण्ड्-देशे अधीतवती ।
तस्याः माता, पिता, भ्राता च इटली-देशे निवसन्ति स्म । तस्याः पिता रोगग्रस्तः आसीत् । अतः पितुः रोगस्य उपचारः अपि इटली-देशे अभवत् । इटली-देशस्य कस्मिंश्चित् कॉन्वेन्ट्-विद्यालये ई. स. १८९० तः १८९१ तमवर्षपर्यन्तम् एलिनोर् इत्यस्याः शिक्षणम् अभवत् ।
अनन्तरम् इङ्ग्लैण्ड्-देशस्य लण्डन्-महानगरे “एलेन्स्वुड् गर्ल्स् एकेडमी (Allenswood Girl’s Academy)” इत्यस्यां संस्थायां १८९८ तः १९०२ तमवर्षपर्यन्तं एलिनोर् अधीतवती । तस्यां संस्थायां मेरी सोवेस्टर् (Marie Souvestre) नामिकायाः एका शिक्षिका अपि आसीत् । सा एलिनोर् इत्याख्यां व्यक्तिगतरूपेण पाठयति स्म, निर्दिशति स्म च। तत्र सा फ्रेञ्च्-भाषां, जर्मन्-भाषाम्, इटालियन्-भाषां च अधीतवती । इतः परम् अपि तया आङ्ग्लसाहित्यं, सङ्गीतं, चित्रकला, नृत्यं च अधीतम् ।
विद्यालये इतिहासस्य, भूगोलस्य, दर्शनशास्त्रस्य च न पाठ्यते स्म। तथापि मेरी सोवेस्टर् (Marie Souvestre) तस्याः मार्गदर्शनं करोति स्म । एलेन्स्वुड्-संस्थायां यापितानि वर्षाणि तस्याः जीवनस्य स्मरणीयानि वर्षाणि आसन् । तथापि सा महाविद्यालये पठितुम् इच्छति स्म । किन्तु तस्याः इच्छा पूर्णा न जाता ।
व्यक्तित्वम्[सम्पादयतु]
एलिनोर् रूजवेल्ट् इत्याख्यायाः व्यक्तित्वम् आकर्षकम् आसीत् । तस्याः शारीरिकसंरचना अपि विशिष्टा आसीत् । दीर्घशरीरं, सुन्दरता, धाराप्रवाहेण भाषणं च तस्याः व्यक्तित्वस्य परिचयं ददाति स्म । तस्याः शरीरस्य औन्नत्यं ५ फीट्, ११ इन्च् आसीत् । तसयाः अक्षिणी नीलवर्णीये आस्ताम् । तस्याः केशपाशः रासभधूसरवर्णीयः (Brown) आसीत् [२] ।
तस्याः व्यक्तित्वेन जनाः आकृष्टाः भवन्ति स्म । यत्र यत्र सा गच्छति स्म, तत्र जनाः मन्त्रमुग्धाः सन्तः तस्याः विचारान्, भाषणं च शृण्वन्ति । सः “वसुधैव कुटुम्बकम्” इति सिद्धान्तम् अन्वसरत् । तया स्वजीवनस्य प्रतिक्षणं जनसेवायै समर्पितम् ।
ई. स. १९४८ तमे वर्षे “इंस्टीट्यूट् ऑफ् पब्लिक् ओपीनियम्” इत्यनया संस्थया विश्वस्य सर्वाधिकानां लोकप्रियाणां व्यक्तीनां सर्वेक्षणं कृतम् आसीत् । तेषु सर्वप्रथमदशव्यक्तिषु एलिनोर् अपि अन्यतमा आसीत् ।
विवाहः[सम्पादयतु]
१९०५ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासस्य १७ दिनाङ्के “फ्रैङ्कलिन् रूजवेल्ट्” इत्याख्येन सह तस्याः विवाहः अभवत् [३]। फ्रैङ्कलिन् तस्याः सम्बन्धी आसीत् । विवाहावसरे अमेरिका-देशस्य तत्कालीनः राष्ट्रपतिः थिओडोर् रूजवेल्ट् इत्याख्यः उपस्थितः आसीत् । नूतनदम्पतये आशीर्वचांसि दातुं सः तत्र गतवान् आसीत् ।
विवाहस्य समये ‘फ्रैङ्कलिन्’ कोलम्बिया-विश्वविद्यालये विधिशास्त्रस्य (Law) अध्ययनं कुर्वन् आसीत् । ई. स. १९१३ तमे वर्षे फ्रैङ्कलिन् जलसेनायाः सहायकमन्त्रिपदं प्राप्तवान् । तदा एलिनोर् गौरवम् अन्वभवत् ।
ई. स. १९२० तमे वर्षे फ्रैङ्कलिन् अमेरिका-देशस्य उपराष्ट्रपतिः भवितुं प्रयतितवान् । किन्तु तदा निर्वाचने सः पराजितः जातः । निर्वाचनकाले अपि एलिनोर् विभिन्नराजनैतिकगतिविधिषु कार्यरता आसीत् । निर्वाचनानन्तरं फ्रैङ्कलिन् इत्याख्येन वाक्कीलवृत्तिः आरब्धा ।
ई. स. १९४५ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य १९ तमे दिनाङ्के फ्रैङ्कलिन् रूजवेल्ट् इत्याख्यस्य मृत्युः अभवत् । तस्मिन् समये तयोः एका पुत्री, पञ्च पुत्राः च आसन् । ‘फ्रैङ्कलिन् रूजवेल्ट्’ ‘जेम्स् रूजवेल्ट्’, ‘फ्रैङ्कलिन् डी रूजवेल्ट्’, ‘इलियट् रूजवेल्ट्’, ‘जॉन् एस्पिन्वॉल् रूजवेल्ट्’ एते पुत्राः आसन् । अन्ना रूजवेल्ट् इयं पुत्री आसीत् [४]।
पुत्रेषु फ्रैङ्कलीन् इत्याख्यस्य अल्पसमये एव मृत्युः अभवत् । अतः अनन्तरं तृतीयस्य पुत्रस्य अपि नाम फ्रैङ्कलिन् इति कृतम् । केनडा-देशस्य केम्पोबेलो-द्वीपे अपरस्य फ्रैङ्कलिन् इत्याख्यस्य जन्म अभवत् ।
जीवनम्[सम्पादयतु]
वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
इङ्ग्लैण्ड्-देशे अध्ययनं पूर्णं कृत्वा सा पुनः न्यूयॉर्क्-महानगरं प्रापत् । तत्र सा किञ्चित्कालं ‘स्ट्रीट् सेटिलमेण्ट् हाउस्’ इत्यत्र पाठितवती ।
यदा फ्रैङ्कलिन् इत्याख्येन वाक्कीलवृत्तिः आरब्धा, तदा एलिनोर् अपि “लीग् ऑफ् वूमन् वोटर्स्” इत्यत्र वृत्तिं प्राप्तवती आसीत् । तत्र अनेकाभिः संस्थाभिः सह तस्याः सम्पर्कः अभवत् । सङ्घटनकार्येषु तस्याः अभिरुचिः आसीत् ।
तया “वूमन् ट्रेड् यूनियन्”, “स्टेट् डेमोक्रेटिक् पार्टी” इत्येतयोः संस्थयोः चतुर्वर्षाणि यावत् कार्यं कृतम् आसीत् । तदनन्तरं सा एकं विद्यालयं स्थापितवती । तस्मिन् विद्यालये सा प्रधानाचार्या आसीत् । तत्र सा अर्थशास्त्रं, समाजशास्त्रं च पाठयति स्म । अनेन प्रकारेण सा शनैः शनैः समाजसेवायां, राजनीतौ च कार्यं कुर्वती आसीत् ।
ई. स. १९२९ तमे वर्षे फ्रैङ्कलिन् न्यूयॉर्क्-महानगरस्य राज्यपालपदम् अलङ्कृतवान् । तदा एलिनोर् प्रजातान्त्रिकपक्षस्य महिलाप्रकल्पस्य प्रभारिणी अभवत् । तस्मात्कालात् तौ द्वौ पूर्णरूपेण राजनीतिक्षेत्रं प्रविष्टवन्तौ आस्ताम् ।
राजनैतिकजीवनम्[सम्पादयतु]
ई. स. १९३३ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासस्य ४ दिनाङ्के “फ्रैङ्कलीन् रूजवेल्ट्” अमेरिका-देशस्य द्वात्रिंशत्तमः राष्ट्रपतिः अभवत् । तेन सह एलिनोर् रूजवेल्ट् इत्याख्या अपि “व्हाइट् हाउस् (White House)” इत्यत्र प्रथमा महिला (First Lady) अभवत्[५] ।
ई. स. १९३३ तः ई. स. १९४५ तमस्य अप्रैल-मासस्य १२ दिनाङ्कपर्यन्तं सा संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य प्रथमा महिला आसीत् । तस्याः कार्यकालः द्वादश वर्षाणि, एकः मासः, एकः सप्ताहः च आसीत् ।
राजनैतिकक्षेत्रे प्रवेशे सति तया अन्यानि बहूनि अतिरिक्तानि कार्याणि त्यक्तानि । किन्तु महिलासमाजकल्याणसंस्थाभिः सह तस्याः निरन्तरं सम्पर्कः आसीत् ।
व्हाइट् हाउस इत्यत्र तया प्रथमदिने एव महिलापत्रकाराणां गोष्ठी आयोजिता । तेन कारणेन सर्वे आश्चर्यचकिताः अभवन् ।
एकदा फ्रैङ्कलिन् रुग्णः आसीत् । तदा जनानां सम्पर्काय अपि नगरे भ्रमणं कर्त्तव्यम् आवश्यकम् आसीत् । किन्तु रुग्णे सति सः गन्तुम् असमर्थः आसीत् । तदा एलिनोर् स्वयमेव नगरे भ्रमणार्थं गतवती आसीत् । इयम् इतिहासस्य विशिष्टा घटना आसीत् ।
ई. स. १९४१ वर्षतः एलिनोर् इत्याख्यया विश्वस्य महिलाऽधिकाराणां विषये बहूनि कार्याणि कृतानि आसन् । तस्मिन् वर्षे एव तस्यै “सिविलियन् डिफेन्स्” इत्यस्याः संस्थायाः सहनिर्देशिकायाः पदं प्रदत्तम् आसीत्[६] । किन्तु गच्छता कालेन आलोचनायाः कारणेन तया तत्पदं त्यक्तम् आसीत् ।
तदनन्तरं सा ब्रिटेन्-देशस्य, ऑस्ट्रेलिया-देशस्य, दक्षिणीप्रशान्तमहासागरीयदेशानां च यात्रां कृतवती । तदा तया अन्येषां देशानां पक्षतः अमेरिका-देशाय सहयोगस्य, सद्भावनायाः च वृद्ध्यर्थं महत्प्रयासाः कृताः । तस्मिन् कार्ये सफलता अपि प्राप्ता आसीत् ।
ई. स. १९४५ तमे वर्षे (१९ अप्रैल १९४५) पत्युः मृत्युः अभवत् । पत्युः मृत्योः अनन्तरं तया स्वतन्त्रतापूर्वकं कार्यं कर्तुम् अवसरः प्राप्तः । ई. स. १९४६ तमे वर्षे संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य मानवाधिकारायोगस्य अधिकारिभिः अध्यक्षत्वेन सा वृता ।
सा विश्वस्य प्रथमा महिला आसीत्, या अमेरिका-देशस्य तत्कालीनेन राष्ट्रपतिना ट्रूमैन् इत्याख्येन संयुक्तराष्ट्रसङ्घे अमेरिका-देशस्य प्रतिनिधित्वेन प्रेषिता । १९४६ तमे वर्षे लण्डन्-महानगरे संयुक्तराष्ट्राणां प्रथमं सम्मेलनं आयोजितम् आसीत् । तस्मिन् सम्मेलने अपि एलिनोर् भागमगृह्णात् ।
सा विंशतितमायाः शताब्द्याः सर्वाधिकतमा लोकप्रिया महिला आसीत् । तया सर्वाधिकं भ्रमणं कृतम् आसीत् । तया अधिकानां पुस्तकानाम् अपि अध्ययनम् कृतम् आसीत् । तया विश्वशान्तये महद्योगदानं प्रदत्तमासीत् ।
तया पीडिताभ्यः महिलाभ्यः, बालकेभ्यः च संरक्षणं प्रदातुं बहवः प्रयासाः कृताः । तया स्वस्याः भाषणानां, लेखानां च माध्यमेन अन्ताराष्ट्रियस्तरे देशानां परस्परसम्बन्धः सुमधुरः भवेत् इत्येतदर्थं परिश्रमः अनुष्ठितः ।
एलिनोर् इत्याख्येन भारतस्य यात्रा अपि कृता आसीत् । ई. स. १९४५ तः १९५३ तमवर्षपर्यन्तं सा संयुक्तराष्ट्रमहासभायाः प्रतिनिधित्वेन कार्यं कृतवती आसीत् । सा मानवाधिकारायोगस्य सदस्या आसीत् । इयं तस्याः विशिष्टा उपलब्धिः आसीत् । अतः सा अस्मिन् आयोगे निरन्तरं प्रयासान् कुर्वती आसीत् ।
राजनैतिकैः कार्यैः सह तया स्वस्याः जीवनविषयकाणि, जीवनानुभवविषकाणि च कानिचित् पुस्तकानि लिखितानि । तेषु – This is My Story (1937), This I Remember (1949), On My Own (1958), Autobiography (1961) च [७]।
यदा १९६१ तमे वर्षे तस्याः आत्मकथा (Autobiography) नामकं पुस्तकं प्रकाशितं जातम् आसीत् । तस्मिन् वर्षे जॉन् एफ्. केनेडी इत्ययं अमेरिका-देशस्य राष्ट्रपतिः आसीत् । तेन तस्यै संयुक्तराष्ट्रस्य प्रतिनिधिपदं प्रदत्तम् आसीत् । अनन्तरं राष्ट्रपतिना महिलानां स्थितिविषयके आयोगे अपि सा नियुक्ता ।
प्रशस्तयः[सम्पादयतु]
- ई. स. १९४० तमे वर्षे सा प्रथमं राष्ट्रियं पुरस्कारं प्राप्तवती ।
- ई. स. १९४६ तमे वर्षे “फ्रैङ्कलिन् रुजवेल्ट् ब्रदरहुड्” इत्यनया प्रशस्त्या सा सम्मानिता ।
मृत्युः[सम्पादयतु]
ई. स. १९६२ तमस्य वर्षस्य नवम्बर-मासस्य ७ दिनाङ्के न्युयॉर्क्-महानगरे कर्करोगेण (Cancer) एलिनोर् रूजवेल्ट् इत्यस्याः मृत्युः अभवत् [८]। तस्याः मृत्योः निमित्तं सम्पूर्णे विश्वे शोकसभाः आयोजिताः । जनैः तस्यै श्रद्धाञ्जलिः प्रदत्तः, शोकसन्देशाः प्रेषिताः च ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
अधिकवाचनाय[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Eleanor Roosevelt’s Life
- Eleanor Roosevelt – Human Rights
- Eleanor Roosevelt –Books
- The Challenge of Human Rights and cultural Diversity
- The Charms of Eleanor
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ सुधा सिंह (2008). विश्व की महान नारियां. प्रियंका प्रकाशन, दिल्ली. p. 36. ISBN 9788190659604.
- ↑ "First Lady Biography: Eleanor Roosevelt". http://www.firstladies.org/. Retrieved 26 March 2015.
- ↑ "Biography of Eleanor Roosevelt". http://www.fdrlibrary.marist.edu/. Retrieved 26 March 2015.
- ↑ "Eleanor Roosevelt". http://www.history.com/. Retrieved 26 March 2015.
- ↑ "Anna Eleanor Roosevelt". https://www.whitehouse.gov/. Retrieved 26 March 2015.
- ↑ "Anna Eleanor Roosevelt". http://www.gwu.edu/. Retrieved 26 March 2015.
- ↑ "First Lady Biography: Eleanor Roosevelt". http://www.firstladies.org/. Retrieved 26 March 2015.
- ↑ "Eleanor Roosevelt Biography". http://www.biography.com/accessdate=26 March 2015.


text:
भारतीयपर्वाणि
उत्सूते अनेन मानवाः इति उत्सवः। उत्सवाचरणं जगति सर्वत्र अस्ति एव । जगतः सर्वेषु अपि देशेषु विभिन्नान् उत्सवान् आचरन्ति । अतः एव कविकुलगुरुः कालिदासः "उत्सवप्रियाः खलु मनुष्याः" (शाकुन्तलम् – ६ अङ्के) इति उक्तवान् । भारतीयानां तु पर्व इत्येतत् जीवनस्य अविभाज्यम् अङ्गम् एव । वर्षपूर्णम् आचरणार्थम् अपि अपेक्षितसंख्याकाणि पर्वाणि सन्ति अस्माकं भारतदेशे । एतत् भारतस्य एव वैशिष्ट्यम् । जगति अन्यस्मिन् कस्मिन् अपि देशे एतावन्ति पर्वाणि न आचर्यन्ते । एतेषां सर्वेषाम् अपि पर्वणां सामाजिकी, पौराणिकी, अध्यात्मिकी वा पृष्ठभूमिका भवत्येव । पर्व इत्येतस्मिन् एव अर्थे "उत्सवः, महः, उद्धवः, क्षणः, जन्ममहः" इत्यादयः बहवः शब्दाः प्रयोगे सन्ति ।
- असतो मा सद्गमय ।
- तमसो मा ज्योतिर्गमय ।
- मृत्योर्मा अमृतङ्गमय ॥
- ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
इत्येषा सर्वस्य अपि हिन्दुजनस्य प्रार्थना । एतां प्रार्थनां साकारीकर्तुं विभिन्नेषु कालेषु विभिन्नेषु प्रदेशेषु विभिन्नानि पर्वाणि आचरणपथम् आगतानि ।
एतानि पर्वाणि चतुर्धा विभक्तुं शक्यन्ते –
- धार्मिकपर्वाणि
- राष्ट्रियपर्वाणि
- जयन्त्युत्सवाः
- प्रादेशिकपर्वाणि इति ।
- अत्र धार्मिकपर्वाणि प्रादेशिकपर्वाणि च तत्सम्बद्धाः केवलम् आचरन्ति । जयन्तुत्सवान् राष्ट्रियपर्वाणि च धर्म-प्रदेशादि भेदं विना भारतवासिनः सर्वेपि आचरन्ति । उदाहरणार्थं – गान्धिजयन्ती, नेहरूजयन्ती (बालदिनम्) इत्यादयः जयन्त्युत्सवाः, स्वातन्त्र्यदिनाचरणं, गणतन्त्रदिनम् इत्यादीनि राष्ट्रियपर्वाणि च ।
हिन्दुधर्मः प्रत्येकमपि जनं कर्मत्रयं बोधयति । नित्यकर्म, नैमित्तिककर्म, काम्यकर्म चेति । नित्यकर्म नाम प्रतिदिनं करणीयं कर्म – उदाहरणार्थं पूजा, प्रार्थना, ध्यानं, सन्ध्यावन्दनम् इत्यादीनि । नैमित्तिककर्म नाम निमित्ते सति करणीयं कर्म – उदाहरणार्थं पर्व, जयन्त्युत्सवादयः च । काम्यकर्म नाम मनसः इच्छापूर्त्यर्थं करणीयं कर्म – उदाहरणार्थं व्रतं, यज्ञयागादिकं च । प्रत्येकम् अपि जनं निरन्तरं सुसंस्कृतं कर्तुं ये वैज्ञानिकाः विचाराः मनःशास्त्रस्य अनुगुणं सन्ति तेषाम् एव आधारेण एते कर्मविचाराः विधिनियमाः अपि रचिताः सन्ति । कारणं विना मधुरं न भुञ्जीत इत्येतं धर्मसूक्ष्मविषयं वाल्मीकिमुनिः रामायणस्य अयोध्याकाण्डे उल्लिखति । महाभारतस्य विधुरनीतिः अपि एतत् एव वदति । यथा –
- एकः स्वादु न भुञ्जीत, एकश्चार्थान्न चिन्तयेत् ।
- एको न गच्छेदध्वानं, नैकः सुप्तेषु जागृयात् ॥
विभज्य खादनस्य, अन्येभ्यः दानस्य वा पाठः पर्वणाम् आचरणद्वारा बाल्यादेव बालाः पाठयितुं शक्याः । ऐक्य-स्नेह-धर्मबुद्धीनां वर्धनेन सह दैहिक-मानसिक-आरोग्यवृद्धिः, शान्तिः, इन्द्रियनिग्रहादिद्वारा श्रेयःसाधनमेव एतेषां सर्वेषां पर्वणां मूलोद्देशः । राष्ट्रियपर्वणाम् आचरणेन वयं सर्वे भारतीयाः इति ऐक्यं वर्धते । प्रादेशिकादिपर्वणाम् आचरणेन परस्परं स्नेहः वर्धते । धार्मिकपर्वाणि सर्वाणि अपि धर्मबुद्धिं जागरयन्ति । तत्तत्पर्वावसरे निर्दिष्टः कश्चन आहरक्रमः वर्तते । तेन ऋतुकालादिक्रमेण सेव्यमानेन आहारेण दैहिकम् आरोग्यं वर्धते । पर्वावसरे परस्परं बान्धवानां मेलनेन, संलापेन, भजनादिना धार्मिकाचरणेन वा शान्तिः मानसिकारोग्यं च वर्धते ।
अद्य गृहेषु अस्माकं सम्प्रदायान्, सांस्कृतिकानि मौल्यानि, धर्मसूक्ष्माणि च बोधयितारः वृद्धाः न सन्ति । विद्यमानाः गृहिणिगृहस्थाः आर्थिकसम्पादने निरताः । बालाः दूरदर्शन-सङ्गणकादिषु सम्पर्कमाध्यमेषु लीनाः । एवं सति पर्वादीनां पृष्ठभूमिका वा महत्त्वं वा कथं ज्ञायेत बालैः ? अतः अद्यतनजगति पर्वाचरणं स्वादुभक्ष्याणां भोजनेन नूतनवस्त्राणां धरणेन च समाप्यते एव । भक्ष्यवस्त्रादीनि धनं दत्तं चेत् सर्वदा प्राप्यन्ते एव । तर्हि पर्वणः वैशिष्ट्यं किम् ? इति पृष्ठे सति एवम् उत्तरं भवेत् - कृतज्ञतासमर्पणम्, ऋतुकालानुगुणम् आहारक्रमः, बान्धव्यवर्धनं, धार्मिकाचरणं, स्वच्छतारक्षणं चेति बहूनि वैशिष्ट्यानि सन्ति पर्वाचरणस्य । यतः अद्यतनजगति सर्वेपि अत्यन्तं कार्यव्यग्राः भवन्ति । "समयाभावः” इत्येषः शब्दः सदा सर्वेषां मुखात् निस्सरति । अतः पर्वव्याजेन परस्परं बान्धवानां मेलनं भवेत्, गृहस्य तथा पूजावस्तूनां स्वच्छता भवेत्, वर्षे कतिपयवारं वा धार्मिकविधीनाम् आचरणं भवेत्, अस्माकं सुखमयजीवनार्थम् अपेक्षितस्य सर्वस्यापि व्यवस्थां कृतवद्भ्यः पूर्वजेभ्यः, प्रकृतेः, देवेभ्यः च कृतज्ञतासमर्पणं भवेत् च । अनेन क्रमेण विस्म्रियमाणा अस्माकं भारतीयसंस्कृतिः पुनः स्मर्येत ।
पाश्चात्त्यसंस्कृतेः प्रभावयुतस्य जीवनस्य कारणात् वयम् अस्माकम् आचरणेषु बहूनाम् आचरणानां विशिष्टानि पदानि वा तेषां पदानाम् अर्थं वा न जानीमः एव । यथा –
- १. प्रदक्षिणम् – मनसि देवमेव स्मरन्तः दक्षिणभागतः वामभागं भ्रमणम् ।
- २. साष्टाङ्गनमस्कारः – शरीरस्य अष्टौ अपि अवयवाः यथा भूमिं स्पृशेयुः तथा नमस्करणम् ।
- ३. नैवेद्यम् – देवाय समर्पणयोग्यं किञ्चित् वस्तु पुष्पम्, फलम्, खाद्यम् यत्किञ्चित् ।
- ४. प्रसादः – देवाय समर्पणानन्तरम् अवशिष्टम् ।
- ५. तीर्थम् – पवित्रं जलम् ।
- ६. पञ्चामृतम् – दुग्धं, दधि, घृतं, मधु, शर्करा चेति पञ्चानाम् अमृतसदृशाणां पदार्थानां सम्मिश्रणम् ।
- ७. पञ्चगव्यम् – गोक्षीर-दधि-घृत-गोमूत्र-गोमयानां मिश्रणम् ।
- ८. अभिषेकः - देवस्य मङ्गलस्नानम् ।
- ९. अभिघारम् – अन्नस्य, नैवेद्यस्य, होमद्रव्याणां वा उपरि प्रथमं परिवेष्टव्यं घृतम् ।
- १०. आपोशनम् – भोजनात् पूर्वं प्राक् च मन्त्रपूर्वकं सेव्यमानं जलम् ।
- ११. अर्घ्यम् – हस्तप्रक्षालनार्थं दीयमानं जलम् ।
- १२. पाद्यम् – पादप्रक्षालनार्थं दीयमानं जलम् ।
- १३. हस्तोदकम् – भोजनात् पूर्वं यजमानेन हस्ते स्थापनजलम् ।
- १४. अन्नशुद्धिः – ओदनस्य उपरि परिवेष्यमाणं घृतम् ।
- १५. पञ्चाङ्गम् – तिथि-नक्षत्र-वार-योग-करणानि च ।
- १६. मङ्गलकलशः – व्रत-विवाह-यज्ञ-यागादिषु शुभावसरेषु स्थाप्यमानः जलपूरितकलशः ।
- (स्वर्ण-रजत-ताम्र-कांस्य-पित्तल-मृत्तिकायाः वा स्यात् कलशः)
- १७. उपवासः – समीपे वासः (देवस्य समीपे इत्यर्थः) ।
पर्वाचरणावसरे गृहे विद्यमानाः सर्वेपि सक्रियाः सन्तः भागं वहेयुः । बालाः भक्ष्यनिर्माणसदृशेषु कार्येषु भागवहनं नार्हन्ति । तदर्थं पूजादिषु भागवहनाय तत्तत्पर्वान्तर्गतदेवतासम्बद्धानि भजनानि, श्लोकाः, स्तोत्राणि वा बालाः पूर्वमेव पाठनीयाः यथा बालाः पर्वदिने मिलित्वा वक्तुं शक्नुगुः तथा । तेन पर्वविषये बालानां ज्ञानमपि वर्धते उत्साहोपि । एकैकस्याम् अपि तिथौ प्रसिद्धानां पर्वणां कण्ठपाठः कारणीयः यथा – युगादिप्रतिपत्, भानुद्वितीया, अक्षयतृतीया, विनायकचतुर्थी, नागपञ्चमी, सुब्रह्मण्यषष्ठी, रथसप्तमी, गोकुलाष्टमी, महानवमी, विजयदशमी, प्रथम-एकादशी, उत्थानद्वादशी, अनन्तचतुर्दशी, श्रावणपूर्णिमा, महालय-अमवास्या च । एवमेव तिथि-नक्षत्र-पक्ष-मास-राशीणाम् अपि कण्ठपाठः कारणीयः । तेन किं पर्व कदा भवति इति बालाः एव ज्ञातुं शक्नुवन्ति । अद्यतनबालाः एव अग्रिमराष्ट्रनिर्मातारः । अतः ते एव अस्माकं संस्कृतेः प्रवर्धकाः । पर्वणां विषये ते अवश्यं बोधनीयाः येन अस्माकं संस्कृतिः रक्षिता भवेत् । पर्वणां सुलभज्ञानाय एवं वयम् एकाम् आवलिं सज्जीकर्तुं शक्नुमः ।
- १. चान्द्रमानयुगादिः – चैत्रशुक्लप्रतिपत् ।
- २. सौरमानयुगादिः – मेषसङ्क्रमणम् ।
- ३. श्रीरामनवमी – चैत्रशुक्लनवमी ।
- ४. महावीरजयन्ती – चैत्रशुक्लत्रयोदशी ।
- ५. हनुमज्जयन्ती- चैत्रपूर्णिमा ।
- ६. अक्षयतृतीया – वैशाखशुक्लतृतीया ।
- ७. नृसिंहजयन्ती – वैशाखशुक्लचतुर्दशी ।
- ८. बुद्धजयन्ती – वैशाखपूर्णिमा ।
- ९. गङ्गादशमी – ज्येष्ठशुक्लदशमी ।
- १०. वटसावित्रीव्रतम् – ज्येष्ठपूर्णिमा ।
- ११. प्रथमैकादशी – आषाढशुक्लैकादशी ।
- १२. गुरुपूर्णिमा – आषाढपूर्णिमा ।
- १३. ज्योतिर्भीमेष्वरपूजा – आषाढ-अमावास्या ।
- १४. नागपञ्चमी – श्रावणशुक्लपञ्चमी ।
- १५. रक्षाबन्धनम्, संस्कृतोत्सवः – श्रावणपूर्णिमा ।
- १६. गोकुलाष्टमी – श्रावणबहुलाष्टमी ।
- १७. गौरीतृतीया – भाद्रपदशुक्लतृतीया ।
- १८. गणेशचतुर्थी – भाद्रपदशुक्लचतुर्थी ।
- १९. महालय-अमवास्या (सर्वपितृ–अमवास्या) – भाद्रपद-अमावास्या ।
- २०. नवरात्रम् – आश्वयुजशुक्लप्रतिपत् तः नवमीपर्यन्तम् (९ दिनानि) ।
- २१. विजयदशमी – आश्वयुजशुक्लदशमी ।
- २२. नरकचतुर्दशी – आश्वयुजकृष्णचतुर्दशी ।
- २३. धनलक्ष्मीपूजा – आश्वयुज-अमावास्या ।
- २४. दीपावलि:, बलिप्रतिपत् – कार्त्तीकशुक्लप्रतिपत् ।
- २५. यमद्वितीया – कार्त्तीकशुक्लद्वितीया ।
- २६. उत्थानद्वादशी – कार्त्तीकशुक्लद्वादशी ।
- २७. कार्तिकपूर्णिमा, गुरुनानाकजयन्ती – कार्तिकपूर्णिमा ।
- २८. सुब्रह्मण्यषष्ठी – मार्गशीर्षशुक्लषष्ठी ।
- २९. मार्गशीर्षपूर्णिमा, दत्तजयन्ती – मार्गशीर्षपूर्णिमा ।
- ३०. तिल-अमावास्या – मार्गशीर्ष-अमावास्या ।
- ३१. मकरसङ्क्रमणम् – सूर्यस्य धनुराशितः मकरराशिप्रवेशदिनम् ।
- ३२. श्रीपञ्चमी (वसन्तपञ्चमी) – माघशुक्लपञ्चमी ।
- ३३. रथसप्तमी – माघशुक्लसप्तमी ।
- ३४. महाशिवारात्रिः – माघकृष्णचतुर्दशी ।
- ३५. होलीपर्व – फाल्गुणपूर्णिमा ।
- ३६. चातुर्मास्यव्रतम् - आषाढ-एकादशीतः उत्थानद्वादशीपर्यन्तम् ।
- ३७. वरमहालक्ष्मीव्रतम् - श्रावणपूर्णिमायाः समीपे विद्यमानः शुक्रवासरः ।
एषा आवलिः केवलं साङ्केतिकी । एतावन्ति एव पर्वाणि इति न । अञ्जलौ प्रासाददर्शनम् इव एवम् आवलिरचना शक्यते इति अत्र दर्शितं तावदेव । एताम् इतोऽपि दीर्घीकर्तुमपि शक्नुवन्ति । यतः पूर्वमेव उक्तम् आवर्षम् प्रतिदिनम् अपि आचरणार्थम् अपेक्षितसंख्याकाणि पर्वाणि सन्ति अस्माकं भारतदेशे ।


text:
सङ्गीतम्
सङ्गीतम् (Music) इत्येषा कला शब्दैः नादैः शक्त्या च सञ्चाल्यमाना सहजा क्रिया । भावः लयः मेलनं माधुर्यं च उत्तमसङ्गीतस्य मूलन्यासाः भवन्ति । सङ्गीतं मनसि उद्भूयमाना सहजा क्रिया । अतः केनापि नादेन विना अपि मनसि एव सङ्गीतस्य अनुभूतिं कर्तुं समर्थाः मानवाः । यदा एषा क्रिया शास्त्रीशैल्या वाद्यपरिकरैः विशेषकौशलेन प्रदर्शिता भवति तस्याः सङ्गीतकला इति व्यवहारः । सङ्गीतस्य मूलं वेदाः एव । ऋग्वेदादिषु मन्त्राः सस्वराः एव । सङ्गीतं तु स्वरेणनिबद्धम् एव । गानं तु मानवस्य भाषणम् इव स्वाभाविकं भवति । अतः मानवः कदारभ्य गातुम् आरब्धवान् इति निर्णयः दुस्साध्यः एव । किन्तु बहोः कालात् अनन्तरम् अस्य व्यवस्थितं रूपं प्राप्तम् अस्ति । यदा स्वरस्य लयस्य च व्यवस्थितं धारणं भवति तदा कलायाः प्रादुर्भावः भवति ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
मानवः युद्धेषु उत्सवेषु प्रार्थनावसरे , भजनसमये च गानवादसस्य उपयोगं कुर्वन् आगतः । अस्मिन् प्रपञ्चे सर्वजनाङ्गेषु यस्य कस्यचिदपि वाद्योपकरणस्य उपयोगः प्रचलन् अस्ति । यथा वंशीत्यादीनि सुशिरवाद्यानि , कानिचन तन्त्रीवाद्यानि , कानिचन चर्मवाद्यानि , अथवा घनवाद्यानि च । भरतमुनेः पूर्वं भारते गानस्य गीतम् इति वदन्ति स्म । वाद्यैः सह साहित्यं न भवति स्म दाड् दिडदिड इत्यादीनि शुष्कपदानि एव उपयोजनयन्ति स्म । अस्य निर्गीतं अथवा बहिर्गीतं वेति वदन्ति स्म । गीतं वाद्यं तथा नृत्यं त्रयं सङ्गतमुच्यते । इति उक्त्यनुगुणं कालक्रमेण गीतं वाद्यं नृत्यम् इत्यादीनां समतोलितं मिश्रणं सङ्गीतम् इति अवदन् । भारतात् बहिः अन्यदेशेषु केवलं गीतवाद्ये सङ्गीतम् इति वदन्ति । तत्रं नृत्यं काचित् भिन्ना कला । भारते नृत्यं सङ्गीते एव अन्तर्नीतं यतः नृत्येन सह गीतं वद्यं च भवतः एव । स्वरः लयः च गीतन सह सम्मिलन्ति एव । किन्तु नृत्येन सह केवलं लयः एव भवति न तु स्वरः । अतः अत्र सङ्गीतं नाम गीतस्य वाद्यस्य च चिन्तनं क्रियते ।
परिभाषा[सम्पादयतु]
सङ्गीतस्य आदिमः स्त्रोतः प्राकृर्तिकरवः एव । प्राचीनयुगे मानवः प्रकृत्याः विविधनादान् शृण्वन् अवगन्तुं यतते स्म । प्रकृत्याः सर्वविधनादाः सङ्गीतस्य आधाराः भवितुं नार्हन्ति । अतः येन ध्वनिना भावः उत्पादितः भवति तादृशनादान् परिशील्य सङ्गीतस्य अधारं कुर्वन्तः तान् ध्वनीन् लयेन सह योजयितुं प्रयत्नं कृतवन्तः स्युः । प्रकृत्याः यः नादः मनुष्यस्य मनः संस्पृश्य उल्लासं जनयति सः एव मानवस्य सभ्यतायाः विकासेन सह सङ्गीतस्य साधनम् अभवत् । अस्मिन् चिन्तने मतभेदाः सन्ति एव । दार्शनिकाः परा, पश्यन्ती, मध्यमा, वैखरी इति चतृषु नादप्रकारेषु मध्यमा एव सङ्गीतोपयोगी स्वरः इति वदन्ति । नवदशशतकस्य उत्तररार्धे भरतेन्दुः हरिश्चन्द्रः इति विद्वान् " मानवस्य मानवीयसंवेदनया सह एव सङ्गीतस्य उत्पत्तिः अभवत् " इति अवदत् । अपि च सः सङ्गीतं गीतस्य वादनस्य नृत्यस्य अभिनयस्य समुच्चयः इति अवदत् ।
प्रादुर्भावः[सम्पादयतु]
प्राच्यशास्त्रेषु सङ्गीतस्य उत्पत्तेः विषये कौतुकयुताः कथाः सन्ति । देवेन्द्रस्य सभायां वादाकाः नर्तकाः गायकाः च आसन् । अप्सराः नर्तनं कुर्वन्ति स्म किन्नराः वाद्यं वादयन्ति स्म । अस्याः कलायाः गान्धर्वविद्या इति नाम । गान्धर्वकलायां गीतस्य अतीव प्राधान्यं भवति । आदौ गानम् आगतम् । तदनन्तरं वाद्यं, गीतायाः प्राधन्यं तु आसीदेव । अतः एव गितं नृत्यं वाद्यं वा भवतु तस्य सङ्गीतम् इति अभिधानं दत्तम् । भारतीयसर्वासु भाषासु सङ्गीतम् इति पदं गानम् इति अर्थे एव उपयुज्यते । सङ्गीतम् इति पदं सम् उपसर्गपूर्वकं गै धातुना निष्पन्नम् । ऐङ्ग्लोसैक्सन् भाषायाम् अस्य रूपान्तरम् 'सिङ्गन्'(singan) इति अस्ति । अधुनिकाङ्ग्लभाषायां 'सिङ्ग् ' (sing) इति रूपम् अवाप्नोत् । ऐस्लेण्ड् इति देशस्य भाषयां अस्य रूपं सिङ्गज(singja) इति, डैनिश् भाषयां सैञ्ज् इति, डच् भाषायां त्सिङ्गन् (Synge) इति, जर्मन्भाषायां सिङ्गन् (singen), अरब्बी भाषायां गाना इति वदन्ति । सर्वप्रथमः सङ्गीतग्रन्थए सङ्गीतरत्नाकरे गायनवदननृत्यानां सङ्गमम् एव सङ्गीतम् इति पदेन व्यवहारः कृतः । वस्तुतः गीतशब्देन सह सम् उपसर्गं योजयित्वा सङ्गीतम् इति पदं निष्पन्नं यस्य अर्थः सम्यक् गीतम् इति । नृत्यवादनैः सह कृतं गानं सङ्गीतं भवति । शास्त्रेषु सङ्गीतं साधना इति अपि उक्तम् । प्रामाणिकरूपेण अवलोकयामः चेत् प्राचीनसभ्यतायाः अवशेषेषु मूर्तिषु, भित्तिचित्रेषु दृश्यते यत् सहस्राधिकवर्षेभ्यः पूर्वम् एव सङ्गीतं परिचितम् आसीत् । देवदेवताः सङ्गीतस्य प्रेरकाः इति न केवलं भारतदेशे किन्तु पाश्चिमात्यदेशेषु अपि एतादृशः विश्वासः अस्ति । यूरोफ् अरब् फारस् इत्यादिषु देशेषु सङ्गितस्य विषये पदानि सन्ति । सङ्गीतार्थं युनानी भाषायां मौसिकी (musique), ल्याटिन् भाषायां मुसिका (musica), फ्रांसीसी भाषायां मुसीक् (musique), पोर्तुगीस् भाषायां मुसिका (musica), जर्मन् भाषायां मूसिक् (musik),इब्रानी, अरबी, फारसी भाषायां मोसीकी इति पदैः सङ्गीतपदस्य व्यवहारः । सर्वेषु पदेषु अवश्यं साम्यः अस्ति एव । ये सर्वे पश्चिमदेशीयाः शब्धाः युनानी भाषायाः म्यूज़् (muse) इति शब्देनैव निष्पन्नाः । युनानी परम्परयां म्यूज़् नाम कव्यसङ्गीतयोः दीवी इति विश्वासः । तेषां कोशे अस्य अर्थः दीपः इति । गनस्य प्रेरणादायिनी देवी इति अस्य विवरणम् । यूनानीजनाः म्यूज़् ज्यौस (zeus) कन्या इति भावयन्ति । ज्यौस् इति पदं तु संस्कृतभाषायाः द्यौः इत्यस्य रूपन्तरमेव यस्य अर्थः स्वर्गः इति । यूनान्याः ज्यौस्, म्यूज़् च शब्दौ ब्रह्मसरस्वत्योः सदृशौ स्तः ।
भारतीयसङ्गीतम्[सम्पादयतु]
भारतीयसङ्गीतस्य जन्म वेदमन्त्राणाम् उच्चारणेन एव ज्ञातुं शक्यते । सङ्गीतस्य प्राचीनतमः ग्रन्थः भरतमुनेः नाट्यशास्त्रं भवति । अन्ये सङ्गीतसम्बद्धाः ग्रन्थाः नाम बृहद्देशी, दत्तिलम्, सङ्गीतरत्नाकरः च भवन्ति ।
- भारतीयसङ्गीतस्य सप्तस्वराः...
एतेषां शुद्धस्वराणाम् उपरि अथवा अधः विकृतस्वरः आगच्छाति । स , प स्वरयोः विकृतस्वरः न भवति । रे,ग,द, नी स्वराः यदा अधः भवन्ति तस्य कोमलस्वराः इति कथयन्ति । म स्वरस्य विकृतस्वरः उच्चः भवति तस्य तीव्रस्वरः इति वदन्ति । समकालीनभारतीये शास्त्रीयसङ्गीते शुद्धाः विकृताः चेति १२ स्वराणाम् उपयोगः भवति । पुरातनकालादेव भारतीयस्वरसप्तकानां संवादसिद्धिः अस्ति एव । महर्षेः भरतस्य एतेषां स्वराणाम् आधारेण २२श्रुतयः प्रतिपादिताः । एषः तु केवलं भारतीयसङ्गीतस्य विशेषः एव ।
भारतीयसङ्गीतस्य प्रकाराः[सम्पादयतु]
भारतीये सङ्गीते प्रथानतयाः त्रयः भेदाः सन्ति ।
-
- शास्त्रीयं सङ्गीतम् अस्य'मार्गसङ्गीतम्'इत्यपि वदन्ति ।
- उपशास्त्रीयं सङ्गीतम्
- सुगमं सङ्गीतम्
- जानपदीयं सङ्गीतम्
अस्मिन् पुनः उपभेदाः भवन्ति एव । भारतीयशास्त्रीये सङ्गीते प्रधानौ भेदौ स्तः ।
-
- हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतम् - विशेषतः उत्तरे भारते प्रचलिता अस्ति ।
- कर्णाटकसङ्गीतम् - विशेषतः दक्षिणे भारते प्रचलिता अस्ति ।
हिन्दुस्तानीसङ्गीतं मुगल् राज्ञां छत्रछायायां विकसितम् । कर्णाटकसङ्गीतं तु मन्दिराणाम् अश्रयेण विवृद्धम् । अतः एव दक्षिणभारतस्य कृतिषु भक्तिरसः अधिकः, हिन्दुस्तानीसङ्गीते शृङ्गारः अधिकः दृश्यते । उपशास्त्रीयसङ्गीते ठुमरि, टप्पा, होरी, कजरी, लावणि, सोभाने, इत्यादयः भावन्ति ।
सुगमसङ्गीते जनसाधारणेषु प्रचलितानि एतानि भवन्ति ।
ख्याताः सङ्गीतकाराः[सम्पादयतु]
-
- भरतमुनिः
- डी. के. पट्टम्माळ्
- भीमसेन जोशी
- तञ्जावूर बृन्दा
- रविशङ्करः
- एम्. एस्. सुब्बुलक्ष्मी
- कपिला वात्स्यायन
- प्रेम लता जोशी
- दत्तिल
- शार्ङ्गदेव
- गोपालकृष्ण भारती
- पट्टणं सुब्रह्मण्य अय्यर्
- रामनाथपुरम् श्रीनिवास अय्यङ्गारः
- पापनाशं शिवन्
- ऊत्तुक्काडु वेङ्कटसुब्बय्यरः
- मैसूर् वासुदेवाचार्य:
- हरिकेशनल्लूर् मुत्तैय्यभागवत:
- अन्नमाचार्य:
- लाल्गुडि जयराम:
- महाराज: स्वातितिरुनाळ्
- नारायणतीर्थ:


text:
तिरुवनन्तपुरम्
तिरुवनन्तपुरम् (मलयाळम्: തിരുവനന്തപുരം) केरळराज्यस्य राजधानी अस्ति । इदम् एकं सुरम्यं नगरम् । अत्र अनन्तशायिनः श्रीविष्णोः मन्दिरम् अत्यन्तं प्रसिद्धम् अस्ति ।
अत्रत्य जनसंख्या ९००,००० परिमिता अस्ति । केरलराज्यस्य राजधानी तिरुवनन्तपुरजनपदस्य आस्थानं च भवति तिरुवनन्तपुरम् । भारतस्य पश्चिमतीरे दक्षिणाग्रे इदं नगरं विराजते । उन्नतावनतभूम्या अतिवेगयुक्तमार्गैः अनलसवाणिज्यमेखलया च सम्पन्नं भवतीयं सुन्दरनगरी । अस्माकं राष्ट्रपतिमहाभागेन महात्मागान्धिवर्येण नित्यहरितनगरम् इति तिरुवनन्तपुरमुद्दिश्य कथितम् । २०११ तमवर्षस्य गणनानुसारम् अस्मिन् नगरे १०००००० जना: वसन्ति । केरलराज्यस्य अत्यधिकजनसान्द्रतायुक्तनगरम् इदमेव ।
अन्तर्विषयाः
- १ निरुक्तम्
- २ तिरुवनन्तपुरस्य विशेषा (०४७१)
- ३ नगरचरितम्
- ४ प्रकृतिः भूमिशास्त्रं च
- ५ साम्पत्तिकमेखला
- ६ टेक्नोपार्क Technopark
- ७ विनोदसञ्चारमेखला
- ८ भरणसंविधानम्
- ९ गतागतम्
- १० गणना
- ११ तिरुवनन्तपुरसमीपस्थानि स्थलानि
- १२ मार्गः
- १३ बाह्यानुबन्धाः
- १४ आधाराः
निरुक्तम्[सम्पादयतु]
तिरुवनन्तपुरम् इति नाम तिरु-अनन्त-पुरम् इति पदत्रयात् रूपीकृतम् इति प्रबलविश्वासः । नगरस्य मुखमुद्रारूपेण गणितस्य श्रीपद्मनाभस्वामिमन्दिरस्य नामसम्बन्धी भवतीदं नाम । सहस्रशिरोयुक्तस्य अनन्तसर्पस्य उपरि शयितस्य महाविष्णोः रूपम् अस्मिन् मन्दिरे आराध्यते ।
कोवलम्[सम्पादयतु]
तिरुवनन्तपुरतः १८ कि.मी दूरे विद्यमानं समुद्रतीरसुखबासकेन्द्रम् । समुद्रयुखास्थिताः महाशिलाः तरणाय अचिता अननाधता, आतपसेवायै उचितं सिकतामयं विशालं तीरम् इत्येतानि आकर्षकाणि । नेटयार डाम्-नगरात्, २९ कि.मी, उत्तरपूर्वादिशि । लधुवन्यभृगर्सरक्षणकेन्द्रम् । निटिनिकरमध्यसंस्थः तडाणः आकर्षकः ।
वर्कला[सम्पादयतु]
श्रीनारायणगुरुदेवस्य समाधिस्थानम् ।
तिरुवनन्तपुरं नगरम्[सम्पादयतु]
श्रीपद्मनाभस्वामिमन्दिरम् सुवर्णनिर्मिता अन्तशाचिनो विष्णोः मूर्तिरेव प्रतिष्ठा । भारते संपत्समृद्धौ प्रथमस्थानं वर्तते अस्य मन्दिरस्य् ।
प्राणिसङ्गहालयः म्यूसियम्[सम्पादयतु]
शङ्खमुखं समुद्रतीरम्[सम्पादयतु]
राजरविवर्मवर्यस्य चित्राणां संस्थानकेन्द्रं चित्रा आर्ट ग्यालरी[सम्पादयतु]
केरलभरणसिराकेन्द्रं –नियमसभामन्दिरम्[सम्पादयतु]
रोकट् विक्षेपणकेन्द्रम्[सम्पादयतु]
तुम्पायाम् तुम्पा इळवट्टोरियल् रोकट भोञ्चिङ स्टेशन् १९६९ आणस्त १५ राष्ट्राय अर्पितम् । केरलस्र्वकलाशालायाः (विश्वविद्यालयस्य) आटलनम् कार्यवट्टं नाम ग्रामं । विषिञ्चम् –आय राज्ञाम् आस्थानम् । अद्य इदं मस्यबन्धनकेन्द्रम् भारतस्य प्रथमा समुद्रदतलाय –विद्युन्निर्माणपद्धतिः अत्रैव । दूरदर्शनसंप्रेषण्निलयः -१९८२ नवम्बरमासे आरब्धः
श्रीचित्रामेडिकल् सेन्टर्[सम्पादयतु]
राज्यस्य सर्वोत्तमम् आधुनिकाचिकित्साकेन्द्रम्
विमानपत्तनम्[सम्पादयतु]
वलियतुरायाम् ।
तिरुवनन्तपुरस्य विशेषा (०४७१)[सम्पादयतु]
केरळराज्यस्य राजधानीस्थाने स्थितम् एतत् नगरम् त्रिवेण्ड्रम् इत्यपि ख्यातम् अस्ति । भारते दक्षिणपूर्वप्रदेशे अरब्बीसागरपश्चिमघट्टयोः मध्ये सप्तपर्वतानाम् उपरि विद्यमानम् एतत् नगरं रमणीयम् अस्ति । अस्य पौराणिकं नाम शयना नन्दूरपुरमिति । इतिहासानुसारं तिरुवनन्तपुरं तिरुवाङ्कूरुसंस्थानस्य भागः आसीत् । महाराजः मार्ताण्डवर्मा एतत् नगरं राजधानीम् कृतवान् । प्रसिद्धस्य काव्यकर्तुः स्वातितिरुनाळ् महोदयस्य श्रमेण तिरुवनन्तपुरस्य सांस्कृतिकतया अभिवृद्धिः जाता अस्ति । स्वातितिरुनाळ् क्रिस्ताब्दे १८३४ तमे वर्षे आङ्गलभाषाशिक्षणार्थं विद्यालयं संस्थापितवान् । अनन्तरम् अनेकैः महाराजैः कलाविद्यालयाः विश्वविद्यालयाः च स्थापिताः सन्ति । स्वातन्त्र्यप्राप्तेरनन्तरम् भारतेन सम्मिलितं तिरुवाङ्कूरुसंस्थानम् अग्रे केरळराज्यम् इति प्रसिद्धम् अभवत् । आधुनिककाले तिरुवनन्तपुरनगरं उत्तमा, सुन्दरी राजधानी इति प्रख्यातम् अस्ति ।
तिरुवनन्तपुरे केरलसर्वकारस्य तथा भारतसर्वकारस्य च अनेके कार्यालया: वर्तन्ते । विविधव्यवसायशृङ्खलायाः मुख्यकार्यालयाः च अस्मिन् नगरे तिष्ठन्ति । केरलराज्यस्य राष्ट्रियसिराकेन्द्रं भरणसिराकेन्द्रं च भवति इदं नगरम् । उन्नतविद्याभ्याससंस्थाः च अत्र वर्तन्ते । प्रशस्ता केरलसर्वकलाशाला, राजीव् गान्धी जैवसाङ्केतिकगवेषणकेन्द्रं, विक्रं साराभायी बहिराकाशकेन्द्रमित्यादयः तेषु प्रमुखाः । भारतस्य प्रथमविवरसाङ्केतिकसमुच्चय: टेक्नो पार्क् अपि तिरुवनन्तपुरे वर्तते ।
नगरचरितम्[सम्पादयतु]
ख्रिस्तोः पूर्वं १००० वर्षादारभ्य तिरुवनन्तपुरस्य वाणिज्यचरित्रं लभ्यते । सुगन्धव्यञ्जनानि, गजशृङ्गाः, चन्दनदारवः इत्यादयः अत्रत्य मुख्यवाणिज्यवस्तूनि आसन् । किन्तु तत्कालीनानाम् अन्येषां नगराणाम् अपेक्षया तिरुवनन्तपुरस्य स्थितिः भिन्ना आसीत् । आय् राजवंशानां भरणे आसीत् तिरुवनन्तपुरम् । तेषां पतनानन्तरं १० शतके नगरभरणं वेणाट् राजवंशानां नियन्त्रणे आगतम् । आधुनिकतिरुवनन्तपुरस्य चरितं १७२९ वर्षे मर्ताण्डवर्मा महाराजस्य नगरभरणेन आरभ्यते । १७४५ वर्षे तिरुवनन्तपुरं तिरुवितांकूर् राज्यस्य राजधानीरूपेण अङ्गीकृतम् ।
प्रकृतिः भूमिशास्त्रं च[सम्पादयतु]
भारतस्य दक्षिणाग्रे पश्चिमपार्श्वे 8.5° N 76.9° E अक्षांशरेखांशेन तिरुवनन्तपुरं विराजते । अस्य जनपदस्य पश्चिमभागे आरबसागरः पूर्वभागे सह्यपर्वतः च वर्तते । नद्यः लघुपर्वताः च देशे तत्र तत्र विद्यन्ते । वेल्लायणी ह्रदः, करमना नदी, किल्लियार्, आक्कुळं, तिरुवल्लं च तिरुवनन्तपुरे प्रवहन्त्यः प्रमुखाः जलाशयाः भवन्ति । समुद्रात् 1890 मी. उपरि स्थितः अगस्त्यकूटम् इति प्रसिद्धः पर्वतः एव अस्य नगरस्य परमोन्नतप्रदेशः । पोन्मुटि, मुक्कुन्निमला च अत्रत्य पर्सिद्धगिरिरिसोर्ट्स् (Hill Resorts)भवति । उष्णमेखलाप्रदेशे वर्तते इत्यतः तिरुवनन्तपुरे विभिन्नकालावस्थाः प्रत्यक्षतया न अनुभूयन्ते । उष्णधर्मपरिमाणं 34 °C तथा 21 °C च मध्ये वर्तते । वायो: आर्द्रता वृष्टिकाले अत्र नवति प्रतिशतं वर्धते । दक्षिणपश्चिममन्सून् (south-west monsoon) मार्गे आद्ये विद्यमाने अस्मिन् नगरे वृष्टिः अपि आद्यमागच्छति । प्रतिवर्षं 1700 mm वृष्टिः अत्र पततीति शास्त्रज्ञानां गणना । जून् मासे वृष्टि: आरभ्यते, डिसम्बर् मासत: फेब्रुवरी पर्यन्तं शीतमनुभूयते । मार्च् तः मेय् पर्यन्तम् उष्णमनुभूयते ।
साम्पत्तिकमेखला[सम्पादयतु]
पूर्वकाले तिरुवनन्तपुरस्य साम्पत्तिकावस्था सेवनमेखलायामाधारितमासीत् । नागरिकेषु षष्ठिप्रतिशतं सर्वकारीयकर्मकारा: आसन् । किन्तु अद्य विवरसाङ्केतिकविद्या, बयो टेक्नोलजि, वैद्यशास्त्रमेखला च अत्रत्य साम्पत्तिकमेखलां नयति । भारतस्य प्रथम आनिमेषन् पार्क् (Animation Park) किन्फ्रा फिल्म् आन्ट् वीडियो पार्क् Kinfra Film and Video Park अस्मिन् नगरे तिष्ठति ।
टेक्नोपार्क Technopark[सम्पादयतु]
भारते विवरसाङ्केतिकमेखलायाम् अनुबन्धकार्येषु च तिरुवनन्तपुरं चतुर्थस्थाने वर्तते । अस्यां मेखलायां नगरस्य केन्द्रं भवति टेक्नोपार्क । १९९५ वर्षे इदं स्थापितम् । केरलस्य तन्त्रांशनिर्याते ८० प्रतिशतम् अस्य नगरस्य योगदानं वर्तते । टेक्नोपार्क केन्द्रे २५० संस्थाः विद्यन्ते । तेषु ३५,००० जनाः च कर्म कुर्वन्ति । Oracle Corporation, Infosys, TCS, HCL, Visual Graphics Computing Services, Ernst & Young Global Shared Services Center, Allianz Cornhill, RR Donnelley, UST Global, Tata Elxsi, IBS Software Services, NeST Software, SunTec Business Solutions इत्यदि अन्ताराष्ट्रियसंस्थानां शाखाः टेक्नोपार्क केन्द्रे वर्तन्ते ।
विनोदसञ्चारमेखला[सम्पादयतु]
तिरुवनन्तपुरस्य साम्पत्तिकमेखलायां प्रधानस्थानं वहति अत्रत्य विनोदसञ्चारमेखला । अनेके देशविदेशयात्रिकाः प्रतिदिनमत्र पर्यटनं कुर्वन्ति । आयुर्वेदः, समुद्रतीरः, गिरिप्रदेशीयसुखवासकेन्द्राणि च अस्य नगरस्य विनोदसञ्चारकेन्द्रेषु अन्यतमानि वर्तन्ते ।
भरणसंविधानम्[सम्पादयतु]
तिरुवनन्तपुरं नगरसभाया: भरणं मेयर् इति प्रसिद्धस्य नगरपितु: नेतृत्वे करोति । केरलीयनगरसभासु अस्यां नगरसभायामेव जनसंख्या अधिका वर्तते । अस्यां नगरसभायां १०० अङ्गानि विद्यन्ते । तिरुवनन्तपुरं नगरविकसनसमितिः, तिरुवनन्तपुरं मार्गविकसनसमितिः इत्याद्यनेक्यः समित्यः नगरसभायाः साहाय्यार्थं प्रवर्तन्ते । केरलनियमसभायाः ४ नियिजकमण्डलानि अस्यां नगरसभायां वर्तन्ते । तानि कषक्कूट्टं, वट्टियूरकाव्, तिरुवनन्तपुरं, नेमं च भवन्ति । भारतीयकरसेनाया: एकं बृहत्केन्द्रं नगरे पाङोड् इति स्थाने वर्तते । नगरसमीपे पल्लिपपुरम् इति स्थाने CRPF आस्थानं तिष्ठति । केरलनियमसभामन्दिरं तिरुवनन्तपुरं नगरस्य हृदयभागे विराजते ।
गतागतम्[सम्पादयतु]
अनेके मार्गाः, रेल् पाता च नगरे सर्वत्र जनान् योजयन्ति । सेलम्-कन्याकुमारी देशीयपाता NH-47 तिरुवनन्तपुरं नगरमार्गेषु प्रधाना । नगरहृदये तम्पानूर् स्थाने रेल निस्थानकं, केरलसर्वकारीयबस्याननिस्थानकं च राजते । समीपे एव तिरुवनन्तपुरं अन्ताराष्ट्रियविमाननिस्थानकं च वर्तते ।
गणना[सम्पादयतु]
२००१ भारतीयजनगणनानुसारं तिरुवनन्तपुरे ७४४७३९ जनाः वसन्ति । ९० प्रतिशतं जनाः साक्षराः । जनेषु ६५% हैन्दवा:, १८% क्रैस्तवा:, १५% इस्लामिका: च भवन्ति ।
अत्र प्रेक्षणीयानि बहूनि स्थलानि सन्ति । तेषु शङ्गुमुगं (शङ्खुमुखम्) सागरतीरम् (८ कि.मी), विमाननिस्थानं, नौकानिस्थानं, मत्स्यागारः , विक्रमसाराभाई स्पेस् सेण्टर् , प्राणिपक्षिसङ्ग्रहालयः, नेपियर्वस्तुसङ्ग्रहालयः (१४५३), चित्रकलासङ्ग्रहालयः (१९३५) इत्यादिस्थानानि प्रमुखानि सन्ति । चित्रकलासङ्ग्रहालये राज्ञः रविवर्मणः चित्राणां रोरिच् महोदयस्य च चित्राणां प्रदर्शनव्यवस्था अस्ति । एतेषु प्राचीनकालीनानि तथा आधुनिककालीनानि आभरणानि सन्ति । सूक्ष्मगजदन्तशिल्पानि, मोगल् तञ्जावूरुशैल्या लिखितानां चित्राणां सङ्ग्रहः अस्ति । एकस्मिन् भागे रविवर्मणः चित्राणां विशेषप्रदर्शनं कृतमस्ति । तिरुवनन्तपुरनगरे श्रीपद्मनाभस्वामिदेवालयः सुन्दरः प्राचीनः विश्वे एव समृद्धः इति ख्यातः अस्ति । पूर्वाभिमुखः अयं देवालयः । देवालयं परितः श्रीबलिपुरंनामकः प्रावारः अस्ति । अस्य देवालयस्य गोपुरं सप्तस्तरीयं -३० मीटरोन्नतमस्ति । अन्तर्भागे सुन्दरशिल्पानि ३६८ स्तम्भेषु चित्रितानि सन्ति । द्वितीये अन्तर्भागे श्रीपद्मनाभस्वामिनः गर्भगृहम् अस्ति । श्रीअनन्तपद्मनाभस्वामी शयानः अस्ति । अस्य सुदीर्घा मूर्तिः अस्ति । त्रिभिः द्वारैः द्रष्टव्या अस्ति । विग्रहादुत्थिते कमले ब्रह्मदेवस्य मूर्तिरस्ति । देवालये अष्टादशपादपरिमिता शिलामूर्तिः स्वर्णमूर्तिः च स्तः । हिन्दूनां कृते एव दर्शनाय अवसरः अस्ति । पुरुषाः धवलवेष्टिधारणं कृत्वा एव दर्शनं कुर्युः ।
तिरुवनन्तपुरसमीपस्थानि स्थलानि[सम्पादयतु]
पध्मनाभपुरं महल् तिरुवनन्तपुरतः ५३ कि.मी दूरे अस्ति । एतस्य निर्माणं राजा मार्ताण्डवर्मा कारितवान् । भव्यं भवनं वास्तुशिल्पयुक्तं शिल्पकलायुक्तं च अस्ति । ९ कि.मी दूरे व्याली ल्यागून् प्रदेशे नौकायानव्यवस्था अस्ति । जलक्रीडापि अत्र कर्तुं शक्या ।
मार्गः[सम्पादयतु]
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
तिरुवनन्तपुरं निस्थानम् ।
भूमार्गः[सम्पादयतु]
तमिळ्नाडुकर्णाटककेरळराज्यानां सर्वेभ्यः महानगरेभ्यः वाहन- सम्पर्कः अस्ति । धूमशकटनिस्थानमपि तिरुवनन्तपुरनगरे अस्ति । वसत्यर्थं ‘चैत्रम्’ केरलप्रवासोद्यमाभिवृद्धिनिगमस्य उपाहारगृहं धूमशकटनिस्थानसमीपेऽस्ति। बेङ्गळूरुतः ७३८ कि.मी, कन्याकुमारीतः १८ कि.मी, कोयम्बत्तूरुतः ४३६ कि.मी । चैन्नैतः ७४६ कि.मी मधुरैतः ३०५ कि.मी । मङ्गळूरुतः ७०६ कि.मी, मैसूरुतः ६४६ कि.मी । नगरदर्शनव्यवस्थास्ति ।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Official District website
- Public Relations Department Page on Trivandrum
- Government of Kerala Website on Thiruvananthapuram District
- List of Educational Institutions under University of Kerala
- तिरुवनंतपुरम शासनं
आधाराः[सम्पादयतु]
- ↑ "Thiruvananthapuram-The Evergreen city of India". asianetindia.com. 2009-06-22. Retrieved 2011-06-06.
- ↑ २.० २.१ २.२ २.३ उद्धरणे दोषः : अमान्या
शृङ्खला;
Cities1Lakhandaboveइत्यस्य आधारः अज्ञातः
- पुनर्निदेशन फलकम्:केरलाराज्यस्य मण्डलानि


text:
अध्यायः १
व्याख्यातकारणाः परपरिग्रहोपगमाः((१३०)) ॥१॥
तेषु साध्यत्वं अनःअत्ययं गम्यत्वं आयतिं वृत्तिं चादित एव परीक्षेत ॥२॥
यदा तु स्थानात्स्थानान्तरं कामं प्रतिपद्यमानं पश्येत्तदात्मशरीरोपघातत्राणार्थं परपरिग्रहानभ्युपगच्छेत् ॥३॥
दश तु कामस्य स्थानानि ॥४॥
[१]चक्षुःप्रीतिर्[२]मनःसङ्गः [३]संकल्पोत्पत्तिर्[४]निद्राच्छेदस्[५]तनुता [६]विषयेभ्यो व्यावृत्तिर्[७]लज्जाप्रनाश [८]उन्मादो [९]मूर्च्छा [१०]मरणं इति तेषां लिङ्गानि ॥५॥
तत्राकृतितो लक्षणतश्च युवत्याः शीलं सत्यं शौचं साध्यतां चण्डवेगतां च लक्षयेदित्याचार्याः ॥६॥
व्यभिचारादाकृतिलक्षणयोगानां इङ्गिताकाराभ्यां एव प्रवृत्तिर्बोद्धव्या योषित इति वात्स्यायनः ॥७॥
यं किं चिदुज्ज्वलं पुरुषं दृष्त्वा स्त्री कामयते । तथा पुरुषोऽपि योषिताम् । अपेक्षया तु न प्रवर्तते इति गोणिकापुत्रः ॥८॥
तत्र स्त्रियं प्रति विशेषः ॥९॥
न स्त्री धर्मं अःधर्मं चापेक्षते कामयत एव । कार्यापेक्षया तु नाभियुङ्क्ते ॥१०॥
स्वभावाच्च पुरुषेणाभियुज्यमाना चिकीर्षन्त्यपि व्यावर्तते ॥११॥
पुनः पुनरभियुक्ता सिद्ध्यति ॥१२॥
पुरुषस्तु धर्मस्थितिं आर्यसमयं चापेक्ष्य कामयमानोऽपि व्यावर्तते ॥१३॥
तथाबुद्धिश्चाभियुज्यमानोऽपि न सिद्ध्यति ॥१४॥
निषःकारणं अभियुङ्क्ते । अभियुज्यापि पुनर्नाभियुङ्क्ते । सिद्धायां च माध्यस्थ्यं गच्छति ॥१५॥
सुःलभां अवमन्यते । दुरःलभां आकङ्क्षत इति प्रायोवादः((१३१)) ॥१६॥
(प्रकरण)४०
तत्र व्यावर्तनकारणानि((१३२)) ॥१७॥
पत्यावनुरागः ॥१८॥
अपत्यापेक्षा ॥१९॥
अतिक्रान्तवयस्त्वम् ॥२०॥
दुःखाभिभवः ॥२१॥
विरहानःउपलम्भः ॥२२॥
अवज्ञयोपमन्त्रयत इति क्रोधः ॥२३॥
अःप्रतर्क्य इति संकल्पवर्जनम् ॥२४॥
गमिष्यतीत्यनःआयतिरन्यत्र प्रसक्तमतिरिति च ॥२५॥
असंवृताकार इत्युद्वेगः ॥२६॥
मित्रेषु निसृष्तभाव इति तेष्वपेक्षा ॥२७॥
शुष्काभियोगीत्याशङ्का ॥२८॥
तेजस्वीति साध्वसम् ॥२९॥
चण्डवेगः समर्थो वेति भयं मृग्याः ॥३०॥
नागरकः कलासु विचक्षण इति व्रीडा ॥३१॥
सखित्वेनोपचरित इति च ॥३२॥
अःदेशकालज्ञ इत्यसूया ॥३३॥
परिभवस्थानं इत्यःबहुमानः ॥३४॥
आकारितोऽपि नावबुध्यत इत्यवज्ञा ॥३५॥
शसो मन्दवेग इति च हस्तिन्याः ॥३६॥
मत्तोऽस्य मा भूदनःइष्टं इत्यनुकम्पा ॥३७॥
आत्मनि दोषदर्शनान्निर्वेदः ॥३८॥
विदिता सती स्वजनबहिषःकृता भविष्यामीति भयम् ॥३९॥
पलित इत्यनःआदरः ॥४०॥
पत्या प्रयुक्तः परीक्षत इति विमर्शः ॥४१॥
धर्मापेक्षा चेति ॥४२॥
तेषु यदात्मनि लक्षयेत्तदादित एव परिच्छिन्द्यात् ॥४३॥
आर्यत्वयुक्तानि रागवर्धनात् ॥४४॥
अःशक्तिजान्युपायप्रदर्शनात् ॥४५॥
बहुमानकृतान्यतिःपरिचयात् ॥४६॥
परिभवकृतान्यतिःशौण्डीर्याद्((१३३)) वैचक्षण्याच्च ॥४७॥
तत्परिभवजानि प्रणत्या ॥४८॥
भययुक्तान्याश्वसनादिति((१३४)) ॥४९॥
(प्रकरण)४१
पुरुषास्त्वमी प्रायेण सिद्धाः ण् कामसूत्रज्ञः कथाख्यानकुशलो बाल्यात्प्रभृति संसृष्टः प्रवृद्धयौवनः क्रीडनकर्मादिनागतविश्वासः प्रेषणस्य कर्तोचितसंभाषणः प्रियस्य कर्तान्यस्य भूतपूर्वो दूतो मर्मज्ञ उत्तमया प्रार्थितः सख्या प्रच्छन्नं संसृष्टः सुभगाभिख्यातः सहसंवृद्धः प्रातिवेश्यः कामशीलस्तथाभूतश्च परिचारको धात्रेयिकापरिग्रहो नववरकः प्रेक्षोद्यानत्याग शीलो वृष इति सिद्धप्रतापः साहसिकः शूरो विद्यारूपगुणोपभोगैः पत्युरतिशयिता महार्हवेषोपचारश्चेति((१३५)) ॥५०॥
(प्रकरण)४२
यथात्मनः सिद्धतां पश्येदेवं योषितोऽपि ॥५१॥
अःयत्नसाध्या योषितस्त्विमाः ण् अभियोगमात्रसाध्याः । द्वारदेशावस्थायिनी । प्रासादाद्राजमार्गावलोकिनी । तरुणप्रातिवेश्यगृहे गोष्ठीयोजिनी । सततप्रेक्षिणी । प्रेक्षिता पार्श्वविलोकिनी । निषःकारणं सःपत्न्याधिविन्ना । भर्तृद्वेषिणी विद्विष्टा च । परिहारहीना । निरःअपत्या ॥५२॥
ज्ञातिकुलनित्या । विपन्नापत्या । गोष्ठीयोजिनी । प्रीतियोजिनी । कुशीलवभार्या । मृतपतिका बाला । दरिद्रा बहूपभोगा । ज्येष्ठभार्या बहुदेवरका । बहुमानिनी न्यूनभर्तृका । कौशलाभिमानिनी भर्तुर्मौर्ख्येणोद्विग्ना । अःविशेषतया लोभेन ॥५३॥
कन्याकाले यत्नेन वारिता कथं चिदःलब्धाभियुक्ता च सा तदानीम् । समानबुद्धिशील मेधाप्रतिपत्तिसात्म्या । प्रकृत्या पक्षपातिनी । अनःअपराधे विमानिता ।तुल्यरुपाभिश्चाधः कृता । प्रोषितपतिकेति । ईर्ष्यालुपूतिचोक्षक्लीबदीर्घसूत्रकापुरुषकुब्जवामन विरूपमणिकारग्राम्यदुरःगन्धिरोगिवृद्धभार्याश्चेति ॥५४॥
श्लोकावत्र भवतः ॥५५॥
विच्छा स्वभावतो जाता क्रियया परिबृंहिता । बुद्ध्या संशोधितोद्वेगा स्थिरा स्यादनःअपायिनी ॥५५॥
व्सिद्धतां आत्मनो ज्ञात्वा लिङ्गान्युन्नीय योषिताम् । व्यावृत्तिकारणोच्छेदी नरो योषित्सु सिध्यति((१३६)) ॥५६॥
इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे पारदारिके पञ्चमेऽधिकरणे स्त्रीपुरुषशीलावस्थापनं व्यावर्तनकारणानि स्त्रीषु सिद्धाः पुरुषा अःयत्नसाध्या योषितः प्रथमोऽध्यायः ॥१॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
किं क्षमा प्राप्ता वा? अहं कथं परमेश्वरात् क्षमां प्राप्तुं शक्नोमि?
प्रश्नः किं क्षमा प्राप्ता वा? अहं कथं परमेश्वरात् क्षमां प्राप्तुं शक्नोमि?
उत्तरम् : प्रेरितानां कर्म्मणामाख्यानम् १३:३८ इदं घोषयति यत्, “हे बन्धुवर! युष्माभि: ज्ञातव्यं यत् अनेन यीशु द्वारा पापानां क्षमा समाचार: प्राप्यते।”
अथ का क्षमा? मम कृते अस्य का आवश्यकता?
क्षमा शब्दस्यार्थ लेखफलकं स्वच्छीकरणम्, क्षमाकरणम्, ऋणनिरस्तीकरणम् अस्ति। यदा वयं कञ्चित् प्रति काsपि त्रुटिं कुर्म: तदा वयं तस्मात् क्षमां प्राप्तुं प्रयासं कुर्म: पुन: सम्बन्धस्थापनार्थम्। क्षमा एतदर्थं नैव प्रदीयते यत् कश्चन जन: क्षमाप्राप्ति-अधिकारी अस्ति अपितु क्षमाप्राप्तियोग्य: नास्ति कश्चन। क्षमा, प्रेम, दया, अनुग्रहस्य एकं कार्यम् अस्ति। अन्य व्यक्तिं प्रति यत् किमपि विरूद्धमस्ति तत् गृहीतुं केवलम् एको निर्णय: अस्ति यद्यपि तेन भवन्तं प्रति किमपि कृत न वा।
बाइबिल ग्रन्थों बोधयति अस्मान् यत् ईश्वरात् क्षमाप्राप्ते: आवश्मता वर्तते। वयं सर्वेsपि पापिन:। सभोपदेशक ७:२० इदं घोषयतियत् - “नि:सन्देह: पृथ्व्यां नास्ति कश्चित् धर्मी मानव: य: खलु हितकारी भवेत् तथा च अधावधि नैव पापी स्यात्।” १ योहनस्य पत्रम् १:८ कथयति – “यदि वयं स्वकीयं निर्दोषीं स्वीकुर्म:, स्वपापं न अंगीकुर्म: तर्हि वयं स्वयं दोषयुक्ता: भवेम। वयम् असत्यवादिन: भवेम।” सर्वाणि पापानि परमेश्वर विरूद्धानि कार्याणि सन्ति (भजनसहिंता ५१:४)। परिणामस्वरूपेण असमभ्यं परमेश्वरक्षमाया: आवश्यकता भवति। यदि अस्माकं पापानां कृते क्षमा नैव प्राप्ता तर्हि अनन्तकालं यावत् वयं दु:खानाम उपभोगं करिष्याम: (मथिलिखित: सुसंवाद २५:४६; योहनलिखित: सुसंवाद ३:३६)।
क्षमा – इयं कथं प्राप्तुं शक्यते?
धन्यवादज्ञापनवार्ता इयमस्ति यत् परमेश्वर: प्रेमी दयालुशच वर्तते। स: सदैव पापक्षमां कुर्तें तत्पर:! (२ पित्रस्य ३:९ अस्मान् बोधयति यत्, “...परञ्च युष्माकं विषये सदा धैर्यं धारयति। स: नैव इच्छति यत् कोsपि नष्ट: स्यात्। स: मनस: परिवर्तनाय अवसरं ददाति।” तस्य इच्छा सर्वदा क्षमादानाय भवति। अत: एव स: सदैव क्षमालु: दयालु: भवति।
अस्माकं पापानां कृते न्यायोचित-दण्ड: केवलं मृत्यरेव अस्ति। रोमिण: ६:२३ आरम्भिक भाग: इदं बोधयति यत्, “पापस्य परिणाम: मृत्यरेव...।” अनन्तमृत्यु: स एव य: खलु स्वपापेभ्य: वयं अर्जितवन्त:। परमेश्वरस्य स्वंयोजनानुसारं मानव: यीशुख्रीष्टो: जात: (योहनलिखित: सुसंवाद १:१, १४)। यीशो: क्रूसे तं दण्डं स्वीकुर्वन् मृत: यस्य दण्डस्य अधिकारिण: वयम् आस्म। २ करिन्थिन: ५:२१ अस्मान् शिक्षयन्ति यतो वयं तेन यद् ईश्वरीयधार्म्मिकता भवामस्तदर्थं पापेन सह यस्य ज्ञातेय नासीत् स एव तेनास्माकं विनिमयेन पाप: कृत:। परमेश्वररूपे यीशो: मृत्युना समस्त पापानां क्षमाप्रबन्धनं कृतम्। १ योहनस्य पत्रम् २:२ घोषयति – ‘तदेव अस्माकं पापानां प्रायश्चित्तमस्ति। तत् न केवलम् अस्माकमेव अपितु समस्त जगत: पापानामपि।” यीशु मुर्देषु पाप-मृत्य्वो: विजयी भूत्वा जीवितोsभवत् (१ करिन्थिन: १५:१-२८)। परमेश्वरस्तुति: स्यात्, यीशो: मृत्यु: एवं पुनरूत्थानद्वारा, रोमिणस्य पत्रम् ६:२३ इत्यस्य द्वितीयो भाग: सत्य: जात, “परञ्च परमेश्वरस्य आर्शावार्द: अस्माकं प्रभौ यीशुख्रीष्टो अनन्तजीवनमा।”
किं भवन्त: स्वपापनां क्षमाम् इच्छति? किं भवन्त: स्व-अपराध-बोधानुगमनयुक्त भावनया ग्रसिता: सन्ति? किं भवन्त: मुक्ति: भवितुम इच्छन्ति? यदि स्वस्य उद्दारकर्ता यीशु ख्रीष्टेति स्वीकुर्वान्ति भवन्त: तर्हि विश्वासरूपेण पापानां निवारणाय केवलं क्षमा एव अत्यावश्यकी भवति। इफिषिणस्य पत्रम् १:६ मतानुसारं “अस्माभि: तस्मिन् विद्यमाने रक्तद्वारा मुक्ति: अर्थात् अपराधणां क्षमा तस्य अनुग्रहेण धनानुसारं प्राप्तमस्ति।” यीशुना अस्माकं कृत् ऋणं प्रत्यर्पितं यत् वयं क्षमां प्राप्तुं शक्नुमां:। एतदर्थं अवश्यमेव प्रार्थना करणीया – हे ईश्वर! यीशु द्वारा अस्मान् क्षमय। स: अवश्यमेव क्षमां करिष्यति। योहनलिखित: सुसंवाद ३:१६-१७ मतानुसारं शुभसन्देश: प्राप्यते, “यत ईश्वरो जगतीर्त्थ प्रेम चकार, यन्निजमेकजातं पुतं ददौ, तस्मिन् विश्वासी सर्व्वमनुष्यो यथा न विनश्यानन्तं जीवनं लप्स्यते। ईश्वरो हि स्वपुत्रं जगति प्रहितवान् न जगतो विचारसाधनार्थ, प्रत्युत जगद् यत् तेन त्राणां लभेत तदर्थम्।”
क्षमा – वस्तुत: किम् अस्या: पापीकरणम् अति सरलमस्ति?
आम्, अतिसरलमेव। यतोहि परमेश्वरात् क्षमाया: अर्जनं कर्तुं न शक्यते तस्य ऋणप्रत्यर्पणं न कर्तुं शक्यते अपितु विश्वासेन, परमेश्वरानुग्रहेण, दया, कृपा द्वारा एव प्राप्तुं शक्यते। यदि भवन्त: यीशुख्रीष्टो: स्वकीयं-उद्दारकर्तारूपेण गृहीतुमिच्छन्ति, तर्हि अत्र एका सरल प्रार्थना प्रदत्ता अस्ति। ध्यातव्यं लिखितेयं प्रार्थना भवतां रक्षां नैव करोति। केवलम् यीशौ विश्वास एव तादृक गुण: वर्तते य: खलु पापात् रक्षति। स्वकीय विश्वासव्यक्तार्थ तथा उद्धारकरणार्थ धन्यवादज्ञापनमात्रं एक: विधि: अस्ति। “हे परमेश्वर! अहं जानामि यत् भवताविरूद्धं पापं मया कृतं तथा च दण्डपात्रोsस्मि तथापि यीशुख्रीष्टेन स: दण्ड: स्वयं गृहीत:, यस्याधिकारी भवेयम्। स्वकीयोद्धारार्थ भवति अहं विश्वसिमि। भवत: अपार-अनुकम्पा, उदारता, अनुग्रह: क्षमा च एते सर्वे मम कृते प्रदत्तोपहारा: सन्ति यै: खलु अनन्तजीवनस्य प्राप्ति र्भवति तदर्थं भवते धन्यवादं कृतज्ञतां वा ज्ञापयामि! आमेन!”
यतोहि यत्किमपि भवद्भि: अत्र पठितं तेन कारणेन किं भविद्भि: ख्रीष्टोस्य अनुकरणार्थं निर्णय: स्वीकृत:? यदि एवमस्ति तर्हि कृपया अध:स्थापितं पिञ्जं नोदयतु, यस्यार्थ: मया अद्य यीशुमतं स्वीकृतम्
संस्कृत मुख्य पृष्ठे पुन: गम्यताम्
किं क्षमा प्राप्ता वा? अहं कथं परमेश्वरात् क्षमां प्राप्तुं शक्नोमि?


text:
गोपालस्वामिपर्वतः
गोपालस्वामिपर्वतः (Himavad Gopalaswamy Betta)कर्णाटकराज्यस्य चामराजनगरमण्डले गुण्ड्ळुपेटे उपमण्डले विद्यते । मैसूरुनगरतः दक्षिभागे ऊटिगमनमार्गे सामान्यतः ८०कि.मी. दूरे प्रकृततिरमणीयः हिमवद्गोपालस्वामिपर्वतः शोभते । समुद्रतटात् १४५४ मीटरमितोन्नते पर्वतमस्तके श्रीकृष्णस्य देवालयः अस्ति । अयं पर्वतः धेनुः इव अस्ति इति अस्य गोवर्धनगिरिः इति नाम अपि अस्ति । कमलाचलः कामाद्रिः कञ्जगिरि इत्येतानि अन्यानि नामानि सन्ति । वास्तविकरूपेण गोपालस्वामिदेवालयः क्रिस्ताब्दे १३२५ तमे वर्षे श्रीमता माधवगायकवाडमहोदयेन निर्मितः। एतस्य देवालयस्य ७०० वर्षाणाम् इतिहासः अस्ति । दिनस्य २४ घण्टासु अयं पर्वतः हिमावृतः भवति इति अस्य हिमवद् गोपालस्वामिपर्वतः इत्यपि नाम अस्ति । अस्योन्नतिः १४५४ मीटरमिता । पर्वतशिखरात् परितः दर्शनम् असदृशम् अस्ति । अयं प्रदेशः राष्ट्रियोद्यानव्याप्तौ अस्ति इति कारणात् सर्वत्र सञ्चरः निषिद्धः ।
पर्वतगमनाय मार्गः अस्ति किन्तु सः वक्रः दुर्गमः च अस्ति । गोपालपुरतः कुनगनहळ्ळीतः हङ्गळ्ग्रामतः पादचारणेनापि पर्वतारोहणं कर्तुं शक्यम् अस्ति । सः मार्गः केरलराज्यस्य वैनाड-अरण्यस्य दर्शनं कारयति ।
अत्रत्यः आराध्यदेवता श्रीगोपालस्वामी । एतस्य देवस्य सन्तानगोपालस्वामी इत्यपि नाम अस्ति । स्वामी रुक्मिणीसत्यभामाभ्यां सह अत्र निवसति । महर्षिः अगस्त्यः एतस्य मन्दिरस्य प्रतिष्ठापनं कृतवान् इति ज्ञायते । एतं देवालयं परितः अष्टतीर्थानि सन्ति । ७७ सरांसि अपि सन्ति । तेषु अन्यतमे हंसतीर्थे काकाः स्नानं कृत्वा गतवन्तः इति पुराणानि वदन्ति । एषः प्रदेशः सुन्दरं गिरिधाम अपि । यात्रिकाणां प्रवासप्रियाणां च अतीव प्रियं स्थानं भवति ।
मार्गसूची[सम्पादयतु]
- मैसूरुतः ७५ कि.मी. । चामराजनगररेलनिस्थानकं समीपे भवति ।
- सम्पर्काय जङ्गमदूरभाषा -९४४८५४३३६१ , ९३४२३६४२०४, दूरभाषा -०८२२१-३२३०९१, २११८३२


text:
थियोडोर् स्छ्वान्
(कालः – ०७.१२.१८१० तः ११.०१.१८८२)
अयं थियोडोर् स्छ्वान् (THEODOR SCHWANN) कोशसिद्धान्तस्य निरूपकः । अयं १८१०तमे वर्षे डिसेम्बरमासस्य ७ दिनाङ्के जर्मनीदेशस्य रिह्निश् प्रश्याप्रान्तस्य न्युस् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । १८३४तमे वर्षे वैद्यकीयस्य अध्ययनं समाप्य प्राख्यातेन विज्ञानिना जोहानस् मुल्लरेण सह कार्यम् आरब्धवान् । बहुशीघ्रं १८३६तमे वर्षे एव प्रमुखं संशोधनम् अपि अकरोत् थियोडोर् स्छ्वान् । तत् एव संशोधनम् “पेप्सिन्” इत्यस्य संशोधनम् । तदा तत् किण्वं “फर्मेण्ट्” इति वदन्ति स्म । एतत् संशोधनं जीवरसायनशास्त्रस्य प्रमुखं पदम् । सूक्ष्माणुजीविनः ईस्ट् इत्यादयः स्वयम् एव निर्जीवेभ्यः वस्तुभ्यः जन्म प्राप्नुवन्ति इति वदतः डक्टिन् आफ स्पाण्टीनियस् जनरेषनस्य वादं विरोधीकृत्य बहून् प्रयोगान् अपि १८३८तमे वर्षे थियोडोर् स्छ्वान् अकरोत् ।
अस्य सर्वस्य अपेक्षया अपि तेन थियोडोर् स्छ्वानेन १८३९तमे वर्षे कृतं प्रमुखं संशोधनं “कोशसिद्धान्त”स्य निरूपणम् । अस्य सिद्धान्तस्य अनुगुणं सर्वे अपि जीविनः जीवकोशैः एव निर्मिताः । सर्वस्मिन् अपि जीवकोशे कोशकेन्द्रं भवति । कोशकेन्द्रं परितः कोशनिर्मोकः भवति । एतम् एव अंशं १८३८तमे वर्षे म्याथ्यास् जेकब् ष्लेडेन् नामकः सस्यविज्ञानी संशोधितवान् आसीत् । अयं थियोडोर् स्छ्वान् प्राणिनां विषये अपि एतम् अंशं निरूपितवान् । अयं थियोडोर् स्छ्वान् जीविनः देहस्य अङ्गांशेषु प्रचलन्तीः सर्वाः रासायनिकक्रियाः सूचयितुं “चयापचय” (मेटबालिसम्) इति शब्दं प्रयुक्तवान् । सस्यानि प्राणिनः चापि जीवकोशेभ्यः समानरीत्या एव उत्पद्यन्ते । विभिन्नानां कोशाणां विभिन्नेन क्रमेण योजनेन अङ्गांशाणां निर्माणं भवति । नरकोशस्य उपरि विद्यमानान् विशेषान् जीवकोशान् संशोध्य तान् “स्छ्वानकोशाः” (स्छ्वान्-स् सेल्स्) इति नामकरणम् अकरोत् ।
अनेन थियोडोर् स्छ्वानेन तथा श्लीडेनेन संशोधितः “कोशसिद्धान्तः” रसायनशास्त्रे परमाणुसिद्धान्तस्य इव मूलभूतस्य सिद्धान्तस्य संशोधनम् । एतत् संशोधनं जीवकोशानां रचनायाः अध्ययनस्य भद्रम् आधारम् अकल्पयत् । अयं थियोडोर् स्छ्वान् १८३८तमे वर्षे लुवेन् इत्यत्र, १८४७त्मे वर्षे लीज् इत्यत्र च अङ्गरचनाविज्ञानस्य प्राध्यापकरूपेण कार्यम् अकरोत् । १८८२तमे वर्षे जनवरिमासस्य एकादशे दिनाङ्के अयं थियोडोर् स्छ्वान् इहलोकम् अत्यजत् ।


text:
ऋग्वेद: सूक्तं १०.१२९
Wikisource तः
ऋग्वेद: सूक्तं १०.१२९
नासदासीन्नो सदासीत्तदानीं नासीद्रजो नो व्योमा परो यत् । किमावरीवः कुह कस्य शर्मन्नम्भः किमासीद्गहनं गभीरम् ॥१॥ न मृत्युरासीदमृतं न तर्हि न रात्र्या अह्न आसीत्प्रकेतः । आनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किं चनास ॥२॥ तम आसीत्तमसा गूळ्हमग्रेऽप्रकेतं सलिलं सर्वमा इदम् । तुच्छ्येनाभ्वपिहितं यदासीत्तपसस्तन्महिनाजायतैकम् ॥३॥ कामस्तदग्रे समवर्तताधि मनसो रेतः प्रथमं यदासीत् । सतो बन्धुमसति निरविन्दन्हृदि प्रतीष्या कवयो मनीषा ॥४॥ तिरश्चीनो विततो रश्मिरेषामधः स्विदासी३दुपरि स्विदासी३त् । रेतोधा आसन्महिमान आसन्स्वधा अवस्तात्प्रयतिः परस्तात् ॥५॥ को अद्धा वेद क इह प्र वोचत्कुत आजाता कुत इयं विसृष्टिः । अर्वाग्देवा अस्य विसर्जनेनाथा को वेद यत आबभूव ॥६॥ इयं विसृष्टिर्यत आबभूव यदि वा दधे यदि वा न । यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन्सो अङ्ग वेद यदि वा न वेद ॥७॥


text:
परीक्षा
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
परीक्षा, स्त्री, (परित ईक्ष्यतेऽनया । परि + ईक्ष + “गुरोश्च हलः ।” ३ । ३ । १०२ । इति अः । ततष्टाप् ।) दिव्यम् । अथ दिव्यानि । तत्र बृहस्पतिः । “धटोऽग्निरुदकञ्चैव विषं कोषश्च पञ्चमम् । षष्ठञ्च तण्डुलाः प्रोक्तं सप्तमं तप्तमाषकम् ॥ अष्टमं फालमित्युक्तं नवमं धर्म्मजं स्मृतम् । दिव्यान्येतानि सर्व्वाणि निर्द्दिष्टानि स्वयम्भुवा ॥” अथ किन्तद्दिव्यम् । तत्र मानुषप्रमाणानिर्णयस्यापि निर्णायकं यत्त- द्दिव्यमिति लोकप्रसिद्धम् । एतद्यद्यपि शपथा- नामस्ति तथापि कालान्तरनिर्णायकत्वेन तेषां भेदात् । अपिना मानुषप्रमाणसत्त्वेऽपि यत्र धटादीनामङ्गीकारस्तत्रापि तद्भवति इति सूचि- तम् । अतएव लिखितसाक्षिभुक्तिलक्षणत्रिविध- मानुषप्रमाणभिन्नप्रमाणं यत्तद्दिव्यं प्रमाणं तत प्रमाणं न भावैकगोचरं किन्तु भावाभावा- विशेषेण गोचरयतीति । तत्र महाभियोगेषु दिव्यान्याह याज्ञवल्क्यः । “तुलाग्न्यापो विषं कोषो दिव्यानीह विशुद्धये । महाभियोगेष्वेतानि शीर्षकस्थेऽभियोक्तरि ॥” विशुद्धये सन्दिग्धार्थस्य सन्देहनिवृत्तये । महाभियोगेषु महापातकादिगुरुतराभियोगेषु । शीर्षकस्थ इति शीर्षकं प्रधानं व्यवहारस्य चतुर्थपादो जयपराजयलक्षणः । तेन दण्डो लक्ष्यते तत्र तिष्ठतीति शीर्षकस्थः तत्प्रयुक्तदण्ड- भागीत्यर्थः । महाभियोगान् स्पष्टयति कालिका- पुराणम् । “परदाराभिशापे च चौर्य्यागम्यागमेषु च । महापातकशस्तेषु स्याद्दिव्यं नृपसाहसे ॥ प्रतिपत्तौ विवादे च पणस्य स्थापने कृते । तत्रैव स्थापयेद्दिव्यं शिरःपूर्ब्बं महीपतिः ॥” परदाराभिशापे च बहवो यत्र वादिनः । शिरोहीणं भवेद्दिव्यमात्मनः शुद्धिकारणात् ॥” पितामहः । “शिरःस्थायिविहीनानि दिव्यानि परिवर्ज्जयेत् । चत्वारि तु धटादीनि कोषश्चैवाशिराः स्मृतः ॥” महाभियोगेतरेऽपि कोषमाह स्मृतिः । कोष- मल्पे च दापयेत् । याज्ञवल्क्येनाभियोक्तुर्वादिनः शिरोवर्त्तित्वाभिधानादभियोज्यस्य दिव्यकर्त्तृत्वं प्रतिपादितम् । व्यक्तमाह कात्यायनः । “न कश्चिदभियोक्तारं दिव्येषु विनियोजयेत् । अभियुक्ताय दातव्यं दिव्यं दिव्यविशारदैः ॥” प्रत्यर्थिस्वीकारेणार्थिनोऽपि दिव्यमाह याज्ञ- वल्क्यः । “रुच्या वान्यतरः कुर्य्यादितरो वर्त्तयेच्छिरः । विनापि शीर्षकान् कुर्य्यान्नृपद्रोहेऽथ पातके ॥” इतरोऽभियुक्तः शिरः शारीरदण्डमर्थदण्डं वा वर्त्तयेत् स्वीकुर्य्यात् । बृहस्पतिः । वमनादीनां प्रवृत्तिः क्व च निवृत्तिः प्रवृत्ति- निवृत्तिलक्षण-संयोगे च किं नैष्ठिकं कानि च वमनादीनां भेषजद्रव्याणि उपयोगं गच्छ- न्तीति । स एवं पृष्टो यदि मोहयितुमिच्छेत् ब्रूयादेनं बहुविधा परीक्षा तथा परीक्ष्यविधि- भेदः कतमेन विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यस्या भिन्नभेदाग्रं भवान् पृच्छत्याख्यायमानं नेदानीं भवतोऽन्येन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यस्य भिन्नस्याभिलषितमर्थं श्रोतुमहमन्येन परीक्षा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यं भित्त्वार्थमाच- क्षाण इच्छां पूरयेयमिति । द्विविधा परीक्षा ज्ञानवतां प्रत्यक्षमनुमानञ्च एतत्तु द्वयमुपदेशश्च परीक्षात्रयमेवमेषा द्विविधा परीक्षा त्रिविधा वा सहोपदेशेन । दशविधं परीक्ष्यं कारणादि यदुक्तमग्रे तदिह भिषगादिषु संसार्य्य सन्दर्शयिष्यामः इह कार्य्य- प्राप्तेः कारणं भिषक्करणं पुनर्भेषजं कार्य्य- योनिर्धातुवैषम्यं कायं धातुसाम्यं कार्य्यफलं सुखावाप्तिः अनुबन्ध आयुः देशो भूमिरा- तुरश्च कालः संवत्सरश्चातुरावस्था च प्रवृत्तिः प्रतिकर्म्मासमारम्भः उपायो भिषगादीनां सौष्ठवमभिविधानञ्च सम्यगिहाप्यस्योपायस्यं विषयः पूर्ब्बेणैवोपायविशेषेण व्याख्यात इति कारणादीनि दश दशसु भिषगादिषु संसार्य्य- सन्दर्शितानि तथैवानुपूर्ब्ब्या एतद्दशविधपरीक्ष्य- मुक्तम् । तस्य यो यो विशेषो यथा यथा च परीक्षितव्यः स स तथा तथा व्याख्यास्यते कारणं भिषगि- त्युक्तमग्रे तस्य परीक्षा भिषङ्नाम यो भिषज्यति यः सूत्रार्थप्रयोगकुशलः यस्य चायुः सर्व्वथा- विदितम् । यथावत् सर्व्वधातुसाम्यं चिकीर्षन्ना- त्मानमेवादितः परीक्षेत गुणेषु गुणतः कार्य्याभि- निर्वृत्तिं पश्यन् कच्चिदहमस्य कार्य्यस्याभिनिर्व- र्त्तने समर्थो नवेति ।” इति चरके विमानस्थाने- ऽष्टमेऽध्याये ॥)
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
परीक्षा¦ स्वी परि + ईक्ष--भावे अ। दिव्यशब्दे
२५
८९ पृ-ष्ठादौ दर्शिते
१ दिव्यशब्दार्थे तर्कप्रमाणादिना
२ वस्तुत-त्त्वावधारणे च।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
परीक्षा¦ f. (-क्षा)
1. Discrimination, investigation, examination, test, trial, experiment.
2. Trial by ordeal of various kinds: see दिव्य। E. परि intensitive prefix, before, ईक्ष् to see, affs. अङ् and टाप्; looking into any thing or person closely and minutely.
Apte[सम्पाद्यताम्]
परीक्षा [parīkṣā], 1 Examination, test, trial; पत्तने विद्यमाने$पि ग्रामे रत्नपरीक्षा M.1; Ms.9.19.
Trial by various kinds of ordeals (in law).
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
परीक्षा/ परी f. inspection , investigation , examination , test , trial by ordeal of various kinds(See. 2. दिव्य) Mn. MBh. etc.
परीक्षा/ परी f. N. of wk.


text:
अध्यायः १
व्याख्यातं च कामसूत्रम् ॥१॥
तत्रोक्तेस्तु विधिभिरभिप्रेतं अर्थं अनःअधिगच्छनौपनिषदिकं आचरेत् ॥२॥
रूपं गुणो वयस्त्याग इति सुभगंकरणम् ॥३॥
तगरकुष्ठतालीसपत्त्रकानुलेपनं सुभगंकरणम् ॥४॥
एतैरेव सुःपिष्टैर्वर्तिं आलिप्याक्षतैलेन नरकपाले साधितं अञ्जनं च ॥५॥
पुनर्नवासहदेवीसारिवाकुरण्टोत्पलपत्त्रैश्च सिद्धं तैलं अभ्यञ्जनम् ॥६॥
तद्युक्ता एव स्रजश्च ॥७॥
पद्मोत्पलनागकेसराणां शोषितानां चूर्णं मधुघृताभ्यां अवलिह्य सुभगो भवति ॥८॥
तान्येव नगरतालीसतमालपत्त्रयुक्तान्यनुलिप्य ॥९॥
मयूरस्याक्षि तरक्षोर्वा सुवर्णेनावलिप्य दक्षिणहस्तेन धारयेद् ॥१०॥
इति सुभगंकरणम्((१८४)) ॥१०॥
तथा बादरमणिं शङ्खमणिं च तथैव तेषु चाथर्वणान्योगान्गमयेत् ॥११॥
विद्यातन्त्राच्च विद्यायोगात्प्राप्तयौवनां परिचारिकां स्वामी संवत्सरमात्रं अन्यतो वारयेत् । ततो वातितां बालां वामत्वाल्लालसीःभूतेषु गम्येषु योऽस्यै संघर्षेण बहु दद्यात्तस्मै विसृजेदिति सौभाग्यवर्धनम् ॥१२॥
गणिका प्राप्तयौवनां स्वां दुहितरं तस्या विज्ञानशीलरूपानुरूप्येण तानभिनिमन्त्र्य सारेण योऽस्या इदं इदं च दद्यात्स पाणिं गृह्णीयादिति संभाष्य रक्षयेदिति ॥१३॥
सा च मातुरःविदिता नाम नागरिकपुत्रैर्धनिभिरत्यःअर्थं प्रीयेत ॥१४॥
तेषां कलाग्रहणे गन्धर्वशालायां भीक्षुकीभवने तत्र तत्र च संदर्शनयोगाः ॥१५॥
तेषां यथोक्तदायिनां माता पाणिं ग्राहयेत् ॥१६॥
तावदर्थं अःलभमाना तु स्वेनाप्येकदेशेन दुहित्र एतद्दत्तं अनेनेति ख्यापयेत् ॥१७॥
ऊढाया वा कन्याभावं विमोचयेत् ॥१८॥
प्रच्छन्नं वा तैः संयोज्य स्वयं अःजानती भूत्वा ततो विदितेष्वेतं धर्मस्थेषु((१८५)) निवेदयेत् ॥१९॥
सख्यैव तु दास्या वा मोचितकन्याभावां सुःगृहीतकामसूत्रां आभ्यासिकेषु योगेषु प्रतिष्ठितां प्रतिष्ठिते वयसि सौभाग्ये च दुहितरं अवसृजन्ति गणिका इति प्राच्योपचाराः ॥२०॥
पाणिग्रहश्च संवत्सरं अःव्यभिचार्यस्ततो यथा कामिनी स्यात् ॥२१॥
ऊर्ध्वं अपि संवत्सरात्परिणीतेन निमन्त्र्यमाणा लाभं अप्युत्सृज्य तां रात्रिं तस्यागच्छेत् ॥२२॥
इति वेश्यायाः पाणिग्रहणविधिः सौभाग्यवर्धनं च ॥२२॥
एतेन रङ्गोपजीविनां कन्या व्याख्याताः ॥२३॥
तस्मै तु तां दद्युर्य एषां तूर्ये विशिष्टं उपकुर्यात् ॥२४॥
५९इति सुःभगंकरणम्((१८६)) ।
(प्रकरण)६०
धत्तूरकमरिचपिप्पलीचूर्णैर्मधुमिश्रैर्लिप्तलिङ्गस्य सम्प्रयोगो वशीकरणम् ॥२५॥
वातोद्भान्तपत्त्रं मृतकनिर्माल्यं मयूरास्थिचूर्णावचूर्णं वशीकरणम् ॥२६॥
स्वयं मृताया मण्डलकारिकायाश्चूर्णं मधुसंयुक्तं सहामलकैः स्नानं वशीकरणम् ॥२७॥
वज्रस्नुहीगण्डकानि खण्डशः कृतानि मनःशिलागन्धपाषाणचूर्णेनाभ्यज्य सप्तकृत्वः शोषितानि चूर्णयित्वा मधुना लिप्तलिङ्गस्य संप्रयोगो वशीकरणम् ॥२८॥
एतेनैव रात्रौ धूमं कृत्वा तद्धूमतिरसःकृतं सौवर्णं चन्द्रमसं दर्शयति ॥२९॥
एतैरेव चूर्णितैर्वानरपुरीषमिश्रितैर्यां कन्यां अवकिरेत्शान्यस्मै न दीयते ॥३०॥
वचागण्डकानि सहकारतैललिप्तानि शिशपावृक्षस्कन्धं उत्कीर्य षण्मासं निदध्यात्ततः षड्भिर्मासैरपनीतानि देवकान्तं अनुलेपनं वशीकरणं चेत्याचक्षते ॥३१॥
तथा खदिरसारजानि शकलानि तनूनि यं वृक्षं उत्कीर्य षण्मासं निदध्यात्तत्पुष्पगन्धानि भवन्ति गन्धर्वकान्तं अनुलेपनं वशीकरणं चेत्याचक्षते ॥३२॥
प्रियङ्गवस्तगरमिश्राः सहकारतैलदिग्धा नागवृक्षं उत्कीर्य षण्मासं निहिता नागकान्तं अनुलेपनं वशीकरणं इत्याचक्षते ॥३४॥
उष्ट्रास्थि भृगराजरसेन भावितं दग्धं अञ्जनं नलिकायां निहितं उष्ट्रास्थिशलाकयैव स्नातोऽञ्जनसहितं पुण्यं चक्षुष्यं वशीकरणं चेत्याचक्षते ॥३३॥
एतेन श्येनभासमयूरास्थिमयान्यञ्जनानि व्याख्यातानि((१८७)) ॥३५॥
(प्रकरण)६१
उच्चटाकन्दश्चव्या यष्ठीमधुकं च सःशर्करेण पयसा पीत्वा वृषीभवति ॥३६॥
मेषवस्तमुष्कसिद्धस्य पयसः सःस्शर्करस्य पानं वृषत्वयोगः ॥३७॥
तथा विदार्याः क्षीरिकायाः स्वयंगुप्तायाश्च क्षीरेण पानम् ॥३८॥
तथा प्रियालबीजानां मोरटाविदार्योश्च क्षीरेणैव ॥३९॥
शृङ्गाटककसेरुकामधूलिकानि क्षीरकाकोल्या सह पिष्टानि सशर्करेण पयसा घृतेन मन्दाग्निनोत्करिकां पक्त्वा यावदर्थं भक्षितवाननःअन्ताः स्त्रियो गच्छतीत्याचार्याः प्रचक्षते ॥४०॥
माषकमलिनीं पयसा धौतां उष्णेन घृतेन मृदुकृत्योद्धृतां वृद्धवत्सायाः गोः पयःसिद्धं पायसं मधुसर्पिर्भ्यां अशित्वानःअन्ताः स्त्रियो गच्छतीत्याचार्याः प्रचक्षते ॥४१॥
विदारी स्वयंगुप्ता शर्करा मधुसर्पिर्भ्यां गोधूमचूर्णेन पोलिकां कृत्वा यावदर्थं भक्षितवाननःअन्ताः स्त्रियो गच्छतीत्याचार्याः प्रचक्षते ॥४२॥
चटकाण्डरसभावितैस्तण्डुलैः पायसं सिद्धं मधुसर्पिर्भ्यां प्लावितं यावदर्थं इति समानं पूर्वेण ॥४३॥
चाटकाण्डरसभावितानपगतत्वचस्तिलाञ् शृगाटककसेरुकस्वयंगुप्ताफलानि गोधूममाषचूर्णैः सःशर्करेण पयसा सर्पिषा च पक्वं संयावं यावदर्थं प्राशितवानिति समानं पूर्वेण ॥४४॥
सर्पिषो मधुनः शर्कराया मधुकस्य च द्वे द्वे पले मधुरसायाः कर्षः प्रस्थं पयस इति षडङ्गं अःमृतं मेध्यं वृष्यं आयुष्यं युक्तरसं इत्याचार्याः प्रचक्षते ॥४५॥
शतावरीश्वदंष्ट्रागुडकषाये पिप्पलीमधुकल्के गोक्षीरच्छागघृते पक्वे तस्य पुष्यारम्भेणान्वःअहं प्राशनं मेध्यं वृष्यं आयुष्यं युक्तरसं इत्याचार्याः प्रचक्षते ॥४६॥
शतावर्याः श्वदंष्ट्रायाः श्रीपर्णीफलानां च क्षुण्णानां चतुर्गुणितजलेन पाक आ प्रकृत्यवस्थानात्तस्य पुष्यारम्भेण प्रातः प्राशनं मेध्यं वृष्यं आयुष्यं युक्तरसं इत्याचार्याः प्रचक्षते ॥४७॥
श्वदंष्त्राचूर्णसमन्वितं तत्समं एव यवचूर्णं प्रातरुत्थाय द्विपलकं अनुःदिनं प्राश्नीयान्मेध्यं वृष्यं युक्तरसं इत्याचार्याः प्रचक्षते ॥४८॥
वायुर्वेदाच्च वेदाच्च विद्यात्तन्त्रेभ्य एव च । आप्तेभ्यश्चावबोद्धव्या योगा ये प्रीतिकारकाः ॥४९॥
व्न प्रयुञ्जीत संदिग्धान्न शरीरात्ययावहान् । न जीवघातसंबद्धान्नाःशुचिद्रव्यसंयुतान् ॥५०॥
व्तपोयुक्तः प्रयुञ्जीत शिष्टैरनुगतान्विधीन् । ब्राह्मणैश्च सुहृद्भिश्च मङ्गलैरभिनन्दितान्((१८८)) ॥५१॥
इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे औपनिषदिके सप्तमेऽधिकरणे सुभगंकरणं वशीकरणं वृष्ययोगाः प्रथमोऽध्यायः ॥१॥
Translation - भाषांतर
N/A