text:
अध्याय ११
अथात सम्प्रवक्ष्यामि धातूनां कौतुकं परम् ।
स्वानुभूतं मया किंचित्श्रुतं वा शास्त्रत खलु ।
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि यत्कृत्वा ना सुखी भवेत् ॥१॥
-हेमकरणविधि (१)-
रसकं दरदं ताप्यं गगनं कुनटी समम् ।
रक्तस्नुहीपयोभिश्च मर्दयेद्दिनसप्तकम् ॥२॥
जलयंत्रेण वै पाच्यं चतुर्विंशतियामकम् ।
तेन वेध्यं द्रुतं ताम्रं तारं वा नागमेव वा ॥३॥
सहस्रवेधी तत्कल्को जायते नात्र संशय ॥४॥
-हेमकरणविधि (२)-
एकभागस्तथा सूतो वज्रवल्ल्याथ मर्दित ।
खल्वे त्रिनेम्या स्वरसे पञ्चभागसमन्विते ॥५॥
वेत्रयष्ट्या च रागिण्या पीतकल्कं प्रजायते ।
षोडशांशेन दातव्यं द्रुते ताम्रं सुशोधिते ॥६॥
जायते प्रवरं हेम शुद्धं वर्णचतुर्दशम् ॥७॥
-हेमकरणविधि (३)-
सुवर्णमाक्षिकं स्वेद्यं कांजिके दिवसत्रयम् ।
चर्मरङ्ग्या रसेनैव मर्दयेद्दिनसप्तकम् ।
जलेन धौतं तावच्च यावद्धेमनिभं भवेत् ॥८॥
-हेमकरणविधि (४)-
दरदं रोमदेशीयं गोमूत्रेणैव स्वेदयेत् ।
दोलायंत्रे चतुर्यामं पश्चाच्छुद्धतमो भवेत् ॥९॥
मनशिला पद्मनिभा रक्ता चैव सुशोभना ।
स्वेदिता मुनिपुष्पस्य रसेनैव तु दोलया ॥१०॥
याममर्धमितं शुद्धा सर्वकार्येषु योजयेत् ।
नवसारस्तथा सूत शोधितोऽग्निसह खलु ॥११॥
समभागानि सर्वाणि मर्दयेन्निम्बुकै रसै ।
मातलुंगरसेनैव कुमारीस्वरसेन च ॥१२॥
सूर्यातपे विमर्द्योऽसौ पाचितो जलयन्त्रके ।
दिनानि त्रीणि तीव्राग्नौ ततस्तदवतारयेत् ॥१३॥
शतांशं वेधयेत्तारं शुद्धं हेम प्रजायते ।
जलभेदो यदा न स्यान्नात्र कार्या विचारणा ॥१४॥
-हेमकरणविधि (५)-
शिलया मारितं नागं कुमार्या स्वरसेन च ।
पुटद्वादशयोगेन नागभस्म प्रजायते ॥१५॥
शतसंख्यानि वै कुर्यात्पुटान्येवं शरावके ।
कुमार्या स्वरसेनैव भावयेद्दिनसप्तकम् ॥१६॥
पूर्ववत्पुटनं कार्यं शतसङ्ख्यामितं तथा ।
सूतभस्म शिला ताल समं चेन्नागभस्मकम् ॥१७॥
त्रिंशद्वनोपलैर्दद्यात्पुटं वाराहसंज्ञितम् ।
अनेन विधिना सम्यक्शतसंख्यानि दापयेत् ॥१८॥
पुटान्येवं कृते त्रीणि शतानि द्वादशाधिकम् ।
पश्चाद्दृढे काचमये कूपे द्वात्रिंशयामकम् ॥१९॥
वालुकाग्निं प्रदद्याच्च स्वांगशीतं समुद्धरेत् ।
तलभस्म गृहीतव्यं वेधयेच्छुल्बतारके ॥२०॥
शुद्धहेम भवेत्तेन नात्र कार्या विचारणा ।
दृष्टप्रत्यययोगोऽयं कथितो नात्र संशय ॥२१॥
-हेमकरणविधि (६)-
गोमूत्रे काञ्जिके चाथ कुलत्थे वासरत्रयम् ।
ताप्यकं स्वेदयेत्पश्चाल्लोहपात्रे प्रमर्दयेत् ॥२२॥
तप्तखल्वेन संमर्द्य सेचयेन्निम्बुजद्रवै ।
सैन्धवं दापयेत्पश्चाच्चतुर्थांशं विशेषत ॥२३॥
भागैकं ताप्यकं सूताद्भागांस्त्रीनेव कारयेत् ।
मर्दयेन्निम्बुनीरेण शुद्धवस्त्रेण गालयेत् ॥२४॥
वस्त्रे लग्ना तु या पिष्टी ग्राहयेत्तां भिषग्वर ।
एवं कृते द्विस्त्रिवारं ताप्यसत्वं ग्रसेद्रस ॥२५॥
पिष्ट्या गोलस्तु कर्तव्यो मूषायां ध्मापयेत्सुधी ।
इन्द्रगोपनिभं ग्राह्यं ताप्यसत्वं सुशोभनम् ॥२६॥
हीनवर्णसुवर्णेऽपि गद्याणे वल्लमात्रकम् ।
तुत्थकं वल्लमात्रं च दत्त्वा हेम प्रगालयेत् ॥२७॥
तत्सुवर्णस्य पत्राणि कार्याण्येवं प्रलेपयेत् ।
तुत्थकं बीजपूरस्य रसेनापि प्रमर्दयेत् ॥२८॥
गैरिकेण समं कृत्वा हेमपत्राणि लेपयेत् ।
मन्दवह्नौ च प्रपुटेत्द्वित्रिवारं प्रयत्नत ॥२९॥
कुङ्कुमाभं सुवर्णं हि जायते नात्र संशय ।
वार्तिकेन्द्रा कुरुध्वं हि सत्यं गुरुवचो यथा ॥३०॥
द्वौ वर्णौ वर्धते सम्यक्नात्र कार्या विचारणा ॥३१॥
-हेमकरणविधि (७)-
शुद्धं ताम्रं ताप्यचूर्णेन तुल्यं द्राव्यं पश्चाड्ढालयेल्लाकुचे हि ।
गन्धाच्चूर्णं ताप्यताम्रावशेषं कृत्वा दद्याद्वल्लकं हीनवये ।
वर्णोत्कर्षो जायते तेन सम्यक्सत्यं प्रोक्तं नन्दिना कौतुकाय ॥३२॥
-हेमकरणविधि (८)-
ताप्यं नागं गन्धकं सूतराजो हिंगूलं वै हेम शुद्धं शिला च ।
चूर्णं कृत्वा निक्षिपेत्काचकूप्यां आपूर्यान्ते स्वै रसै शाकजैर्वा ॥३३॥
अग्निं दद्याल्लावकाख्ये पुटे च शुद्ध कल्को जायते षष्टिसंख्यै ।
शुद्धं तारं वेधितं वल्लकेन गद्याणं वै जायते शुद्धहेम ॥३४॥
-हेमकरणविधि (९)-
अहिरिपुं अहितुल्यं सारितं सूतराजे बलिवसगिरिचूर्णै कान्तपात्रे सुदग्धम् ।
सुविहितफणिभागैर्हेमगर्भेण बद्धो भुजगजितरसेन्द्रो वेधयेल्लक्षवेधी ॥३५॥
-हेमकरणविधि (१०)-
द्वौ भागौ शुद्धताम्रस्य द्वौ भागौ शुद्धहेमजौ ।
चतुर एव भागांश्च शुद्धतारस्य कारयेत् ॥३६॥
अष्टौ भागा प्रकर्तव्या रसकस्य प्रयत्नत ।
अन्धमूषागतं ध्मातं द्रावितं हेम जायते ॥३७॥
-हेमकरणविधि (११)-
विदितागमवृद्धैर्हि पुटे पक्वं कनीयसि ।
त्रिगुणं चूर्णनिर्बद्धं तारमायाति काञ्चनम् ॥३८॥
-हेमकरणविधि (१२)-
पारदं पलमेकं तु प्रस्थार्धं शुद्धगन्धकम् ।
किंशुपत्ररसेनैव रसैर्वा पुष्पसंभवै ॥३९॥
सूर्यातपे मर्दयेद्धि षण्मासावधिमात्रकम् ।
षोडशांशेन रजतं विध्यते नात्र संशय ॥४०॥
सप्तवर्णं भवेद्धेम हट्टविक्रययोग्यकम् ॥४१॥
-हेमकरणविधि (१३)-
पारदं गंधकं शुल्वं माक्षिकं तुत्थकं तथा ।
रसकं दरदं स्वर्ण गैरिकं नवसादरम् ॥४२॥
सूरक्षारं शिलां चैव समभागानि मर्दयेत् ।
तदर्धं रसकं मुक्त्वा वज्रमूषे निरुन्धयेत् ॥४३॥
यथा धूमो न निर्गच्छेत्तथा मुद्रां प्रदापयेत् ।
तोलमेकं सुवर्णं हि जायते नात्र संशय ॥४४॥
घटिकातुर्यमात्रं हि ध्मापयेत्सततं भिषक् ॥४५॥
-हेमकरणविधि (१४)-
स्वल्पवर्णसुवर्णस्य गद्याणैकस्य मुद्रिका ।
माक्षिकं रसकं तुत्थं गैरिकं नवसादरम् ॥४६॥
सूरक्षारं सदरदं टङ्कणेन समन्वितम् ।
प्रतिवल्लद्वयं कुर्यात्कासमर्दप्रसूनकै ॥४७॥
स्त्रीदुग्धेन च संमर्द्य लेपयेत्तेन मुद्रिकाम् ।
सोरक्षारं सदरदं टंकणेन समन्वितम् ॥४८॥
सैंधवस्य च भागैकं इष्टिकाभागयुग्मकम् ।
स्थालिकायन्त्रमध्यस्थं मध्ये संस्थाप्य मुद्रिकाम् ॥४९॥
यामत्रितयपर्यन्तं वह्निं कुर्यात्प्रयत्नत ।
स्वांगशीतं तत कृत्वा मुद्रिकां तां समुद्धरेत् ।
वेदवर्णास्तु संघर्षाद्वर्धन्ते नात्र संशय ॥५०॥
-हेमकरणविधि (१५)-
घोषाकृष्टं तु यत्ताम्रं रजतेन समन्वितम् ।
तीक्ष्णचूर्णं सदरदं घृष्टं कन्यारसेन वै ॥५१॥
पश्चाद्विधेया गुटिका सूक्ष्माश्चैवाढकीसमा ।
वापिता द्राविते द्रव्ये सर्वं ताम्रं तु संक्षिपेत् ॥५२॥
रूप्यमानं समुत्तार्य समहेम्ना च गालयेत् ।
जायते दशवर्णं तु सत्यमेतदुदीरितम् ॥५३॥
-हेमकरणविधि (१६)-
ताम्रे सप्तगुणं नागं वाहितं पुनरेव हि ।
तेन ताम्रेण रसकं सप्तवारं च वाहयेत् ॥५४॥
स्वर्णवर्णं हि तत्ताम्रं जायते नात्र संशय ॥५५॥
-हेमकरणविधि (१७)-
भूनागसत्त्वमूषायां द्रावयेत्स्वर्णमुत्तमम् ।
ताप्यसत्वेन संयुक्तं शतवारं पुन पुन ।
जपापुष्पनिभं स्वर्णं जायते नात्र संशय ॥५६॥
-हेमकरणविधि (१८)-
दशवर्णस्य गद्याणे रक्तं तद्धेमवल्लकम् ।
द्वौ वर्णौ वर्धत सम्यखट्टविक्रययोग्यकम् ॥५७॥
-हेमकरणविधि (१९)-
पुष्पकासीसकं रम्यं मर्दयेदर्कपत्रजे ।
रसेऽथ च चक्रिकां कुर्याद्रसकस्य पलोन्मिताम् ॥५८॥
वेष्टितां पूर्वकल्केन रविघर्मेण शोषयेत् ।
त्रिंशद्वनोपलै सम्यक्पुटान्येवं हि विंशति ॥५९॥
षोडशांशेन रजतं विध्यते नात्र संशय ।
सप्तवर्णसवर्णं हि जायते नात्र संशय ॥६०॥
-हेमकरणविधि (२०)-
सूतको द्विपल कार्य सुम्बिलश्च चतुष्पल ।
चतुष्टंकमिता कार्या स्फटिकी निर्मला शुभा ॥६१॥
वृश्चिकालीरसे घृष्टा दिनं एकं तु वार्तिकै ।
पश्चाच्च शोषयेत्सर्वं यन्त्रे डमरुके न्यसेत् ॥६२॥
गैरिकं स्थापयेत्पूर्वं खटिकां च तथोपरि ।
तन्मध्ये गर्तकं कृत्वा गर्तके नवसादरम् ॥६३॥
टङ्कमानं प्रकर्तव्यं तस्योपरि च सूतकम् ।
सूतकोपरि सारं हि पूर्वोक्तं टंकमानकम् ॥६४॥
मुद्रां कृत्वा शोषयित्वा पश्चाच्चुल्ल्यां निवेशयेत् ।
अग्निं कुर्यात्प्रयत्नेन यामषोडशमात्रकम् ॥६५॥
स्वांगशीतं समुत्तार्य ऊर्ध्वलग्नं तु ग्राहयेत् ।
पश्चात्खल्वे निधायाथ वृश्चिकाल्या प्रमर्दयेत् ॥६६॥
काचकूप्यां क्षिपेत्सर्वं कूपीं वालुकायन्त्रके ।
वह्निं द्वादशभिर्यामै कुर्याच्छीतं समाहरेत् ॥६७॥
वल्लमात्रं ततो दद्यात्सार्धटङ्के सुताम्रके ।
दृष्टप्रत्यययोगोऽयं नाथसुन्दरभाषित ॥६८॥
-रौप्यकरणविधि (१)-
लोहचूर्णं पलमितं सुमलक्षारं अभ्रकम् ।
टंकणं शाणमानं हि तैलेनैरण्डजेन वै ॥६९॥
घर्षयेद्वटिकायुग्मं गोलं कृत्वा धमेत्तत ।
भस्त्रया ध्मापयेत्सम्यक्लोहं रसनिभं भवेत् ॥७०॥
तल्लोहं त्रिगुणं चैव रसकं कारयेत्सुधी ।
लोहं च रसकं पश्चाद्गालितं वज्रमूषया ॥७१॥
लोहशेषं समुत्तार्य ताम्रे दद्याच्च वल्लकम् ।
गद्याणके भवेत्तारं तत्तारं शुद्धतारके ॥७२॥
अर्धभागे भवेच्छुद्धं तारं दोषविवर्जितम् ॥७३॥
-रौप्यकरणविधि (२)-
खण्डं कर्षप्रमाणं हि सुमलक्षारकस्य हि ।
वेष्टितं नरकेशेन द्रुते नागे निमज्जितम् ॥७४॥
निर्वापितं निम्बुजले चैकविंशतिवारकम् ।
द्रुते शुल्वस्य गद्याणे रक्तिकापञ्चमात्रकम् ॥७५॥
कल्कं दद्यात्प्रयत्नेन तारवर्णं प्रजायते ।
गद्याणे चतुरो वल्लान्रूप्यं दत्त्वा प्रगालयेत् ।
जायते रुचिरं तारं सत्यं एतदुदीरितम् ॥७६॥
-रौप्यकरणविधि (३)-
शंखं सुम्बलनामानं पलान्यष्टौ प्रकल्पयेत् ।
गोजिह्वारससंमिश्रं दिनमेकं प्रमर्दयेत् ॥७७॥
निम्बूरसेन धूर्तेन काकमाचीरसेन वै ।
गृंजनस्य रसेनैव दिनमेकं प्रमर्दयेत् ॥७८॥
अर्कदुग्धेन वै भाव्यं तैलेनैरण्डजेन च ।
यवमात्रां गुटीं कृत्वा विशोष्य चातपे खरे ॥७९॥
काचकूप्यां विनिक्षिप्य मुद्रयेत्कूपिकामुखम् ।
संस्थाप्य वालुकायन्त्रे पचेत्षोडशयामकम् ॥८०॥
स्वांगशीतं समुत्तार्य ग्राह्यं सत्वं तदूर्ध्वगम् ।
सत्त्वं गद्याणमेकं तु तन्मात्रं तारसंपुटम् ॥८१॥
सूतं गद्याणकं स्वच्छं टंकणं वल्लपञ्चकम् ।
सूतमात्रं क्षारसत्त्वं सर्वं चैकत्र मर्दितम् ॥८२॥
स्वरसेन तु केतक्या गोलं कृत्वा विशोषितम् ।
तारसंपुटमध्ये तु धारितं तं च गोलकम् ॥८३॥
पश्चात्ताम्रकृतां मूषां अष्टवल्लमितां शुभाम् ।
शरावसंपुटस्यान्तर्धारयेत्तदनंतरम् ॥८४॥
धान्याभ्रं तुल्यं पंकेन कृत्वा श्रावं तु पूरयेत् ।
वाराहाख्यपुटैकेन जायते कल्क उत्तम ॥८५॥
ताम्रं द्वादशवल्लं हि रूप्यं वल्लद्वयं तथा ।
वंगं वल्लमितं शुद्धं सर्वमेकत्र गालयेत् ॥८६॥
चतुर्गुञ्जाप्रमाणं हि दापयेन्मतिमान्भिषक् ।
जायते प्रवरं तारं सत्यं एतदुदीरितम् ॥८७॥
-रौप्यकरणविधि (४)-
अस्थिभक्षमलबंगमारितं तालकाभ्रविषसूतटंकणम् ।
वज्रिभानुपयसा सुभावितं स्यान्नरेन्द्र शुभतारपर्वतम् ॥८८॥
-रौप्यकरणविधि (५)-
वंगं तालकमभ्रकं शशिरसं तीक्ष्णं विषं टंकणम् ।
त्रैवारेण च मूकमूषधमितं विन्दन्ति चन्द्रप्रभम् ॥८९॥
आरं द्वादशभागमष्टरविणो बीजं चतुर्थांशकम् ।
भूगण्डादिसमस्तदोषरहितं श्रीपूज्यपादोदितम् ॥९०॥
-रौप्यकरणविधि (६)-
पारदस्य त्रयो भागा भागैकं रजतस्य हि ।
निम्बूरसेन संमर्द्य पिष्टीं कृत्वा प्रयत्नत ॥९१॥
कांजिकेन तु तां पिष्टीं स्तम्भयेद्वासरत्रयम् ।
सारयेद्बंगमध्ये तु सूतकं तदनंतरम् ॥९२॥
सारितं सूतकं तेन तालसत्त्वेन साधयेत् ।
तेन वेध्यं द्रुतं ताम्रं षोडशांशेन यत्नत ॥९३॥
जायते प्रवरं तारं चंद्रनक्षत्रसन्निभम् ॥९४॥
-रौप्यकरणविधि (७)-
सूतकस्य त्रयो भागा बंगं भागद्वयं तथा ।
मर्दयेद्दिनमेकं तु कांजिकेन समन्वितम् ॥९५॥
सर्वेभ्यस्त्रिगुणेनाथ सुम्बलेन प्रमर्दयेत् ।
स्नुह्यर्कदुग्धेन समं भावयेद्वासरत्रयम् ॥९६॥
यवप्रमाणां गुटिकां रवितापेन शोषिताम् ।
काचकूप्यां निधायाथ वह्निं कुर्यात्प्रयत्नत ॥९७॥
यामषोडशपर्यंतं वालुकायंत्रके पचेत् ।
स्वांगशीतं समुद्धृत्य चोर्ध्वगं सत्वमाहरेत् ॥९८॥
षोडशांशेन शुल्बं हि कुन्तवेधेन वेधयेत् ।
जायते प्रवरं तारं हट्टविक्रययोग्यकम् ॥९९॥
-रौप्यकरणविधि (८)-
पलाष्टमात्रं तालं तु द्विकर्षप्रमितं रसम् ।
निम्बूरसेन संमर्द्यं वासरैकं प्रयत्नत ॥१००॥
पश्चात्तं मर्दयेद्धीमान्तैलेनैरण्डजेन वै ।
वालुकायन्त्रमध्यस्थं पचेद्यामांस्तु षोडश ॥१०१॥
पश्चात्सत्त्वं समुद्धृत्य मर्दयेदेकवासरम् ।
अतसीतिलतैलेन काचकूप्यां निधापयेत् ॥१०२॥
पूर्ववत्पाचयेद्वह्नौ स्वांगशीतं समुद्धरेत् ।
अनेनैव प्रकारेण पुनरेवं तु कारयेत् ॥१०३॥
कूपीतलस्थितं सत्त्वं ग्राह्यं चेत्प्रवरं सदा ।
षोडशांशेन शुल्बस्य वेधं कुर्यान्न संशय ॥१०४॥
-रौप्यकरणविधि (९)-
पारदं टंकमानं तु लवणं द्विगुणं तथा ।
खल्वे विमर्दयेत्तावद्यावन्नष्टो रसो भवेत् ॥१०५॥
ताम्रं गद्याणकं शुद्धं बंगं वल्लमितं कुरु ।
द्रुते ताम्रेऽथ लवणं सूतकेन समन्वितम् ॥१०६॥
माषमात्रं प्रदातव्यं चतुर्थांशेन रूप्यकम् ।
तद्रूप्ये मर्दितं सूतं क्षेप्तव्यं जलयन्त्रके ॥१०७॥
तत्त्रयोदशकं रूप्यं जायते नात्र संशय ॥१०८॥
-रौप्यकरणविधि (१०)-
तालेन निहतं बंगं तद्बंगेन तु रूप्यकम् ।
पचेद्यामाष्टकं सम्यक्कल्क एवं प्रजायते ।
वल्लं गद्याणके दद्याद्बंगं स्तम्भयते ध्रुवम् ॥१०९॥
-रौप्यकरणविधि (११)-
दरदं खण्डश कृत्वा टंकत्रयमितं पृथक् ।
वज्रीक्षीरेण तत्स्वेद्यं दोलायंत्रेण वार्तिकै ॥११०॥
तारचूर्णं समं लेप्यं लुङ्गतोयसमं तथा ।
गोवरै पाचयेत्स्वल्पं एव द्वादशयामकम् ॥१११॥
पिष्टिस्तम्भो भवेत्तेन पश्चात्ताररज पृथक् ।
कुर्याद्दरदखण्डेन समं सीसं च दापयेत् ॥११२॥
गालयेन्मूषिकामध्ये शीतं कृत्वा तु खोटकम् ।
भस्म मूषोपरि न्यस्य ध्मापयेच्च शनै शनै ॥११३॥
शुद्धशङ्खनिभं रूप्यं निष्कमात्रं हि निसरेत् ॥११४॥
-रौप्यकरणविधि (१२)-
द्विपलं शुद्धसूतं च द्विपलं रसकस्य च ।
तालकं च पलद्वंद्वं सुर्मिलं युग्ममात्रकम् ॥११५॥
कूप्यामारोपयेत्सर्वं मुखं ताम्रेण रुन्धयेत् ।
वालुकायन्त्रके सम्यक्पचेद्द्वादशयामकम् ॥११६॥
कूपीमुखे तु यल्लग्नं सत्त्वं ग्राह्यं प्रयत्नत ।
शुल्बे षोडशवेधेन कारयेद्रजतं वरम् ॥११७॥
-रौप्यकरणविधि (१३)-
सूतकं पलमेकं तु शंखाभं सुर्मिलं पलम् ।
एरण्डतैले घृष्टं तद्धारितं खर्परे वरे ॥११८॥
अन्धितं ताम्रपात्रेण मुद्रितं सुदृढं कृतम् ।
पश्चाच्चुल्ल्यां समारोप्य वह्निं कुर्याच्छनै शनै ॥११९॥
सार्धं यामं तत पाच्यं स्वांगशीतं समुद्धरेत् ।
ताम्रपात्रे तु यल्लग्नं सर्वं सत्त्वं समाहरेत् ॥१२०॥
घृताक्तं टंकणोपेतं गालितं मूषिकामुखे ।
देयं तद्वल्लमात्रं हि द्रुते ताम्रे तु सत्त्वकम् ॥१२१॥
शंखाभं जायते तारं नात्र कार्या विचारणा ॥१२२॥
-रौप्यकरणविधि (१४)-
तालं ताम्रं रीतिघोषं समांशं कुर्यादेवं गालितं ढालितं हि ।
अम्ले वर्गे सप्तवारं प्रढाल्य पश्चाद्योज्यं तुल्यभागे च रूप्ये ।
शुद्धं रूप्यं षोडशाख्यं हि सम्यक्जातं दृष्टं नानृतं सत्यमेतत् ॥१२३॥
-रौप्यकरणविधि (१५)-
श्वेतं सौवीरकं शुद्धं पाचितं विषमुष्टिना ।
स्वच्छे सूतवरे वल्लं निक्षिप्तं रूप्यकृद्भवेत् ॥१२४॥
-रौप्यकरणविधि (१६)-
शुद्धस्फटिकसंकाशं सुर्मिलं दृश्यते क्वचित् ।
मृत्खर्परे पाचितं हि निम्बूकद्रवसंयुतम् ॥१२५॥
घटिकाद्वयमानेन शुद्धकल्क प्रजायते ।
चतुषष्ट्यंशमानेन वेधयेच्छुल्बकं शुभम् ॥१२६॥
जायते प्रवरं तारं सर्वदोषविवर्जितम् ॥१२७॥
-रौप्यकरणविधि (१७)-
सप्तधातुमयी मूषा क्षारभस्मप्रपूरिता ।
कदल्या क्षारकेणैव तथापामार्गसंभवै ॥१२८॥
मध्ये पारदकं मुक्त्वा पुनरेवं प्रपूरयेत् ।
अनेन विधिना पूर्या द्वितीया मूषिका शुभा ॥१२९॥
मुद्रितव्या प्रयत्नेन गोवरे पुटके न्यसेत् ।
सूतकं बन्धं आयाति वङ्गाभं तु प्रजायते ।
द्रुतद्रावं घातसहं दृष्टमेवं मया खलु ॥१३०॥
-कृत्रिममौक्तिककरणम्-
नेत्राण्याहृत्य मत्स्यानां पक्त्वा दुग्धेन यामकम् ।
पश्चादाकृष्णकणकानाकृष्य किल कण्डयेत् ॥१३१॥
तानि शालिसमेतानि तावच्छुभ्राणि कारयेत् ।
पश्चादिष्टिकचूर्णेन हस्ते कृत्वा प्रमर्दयेत् ॥१३२॥
मौक्तिकानि हि जायन्ते कृतान्येवं मया खलु ॥१३३॥
-सूक्ष्ममौक्तिकेभ्यो बृहन्मौक्तिककरणम्-
मूषिकां कारयेच्छुद्धां स्फाटिकीं दहनोपलाम् ।
मौक्तिकानि तु सूक्ष्माणि निम्बूद्रावे निधापयेत् ॥१३४॥
अहोरात्रेण सर्वाणि नवनीतसमानि च ।
तस्य पंकस्य गुटिकां मसृणां तु प्रकारयेत् ॥१३५॥
पश्चात्तां मूषिकामध्ये चित्राघर्मे द्वियामकम् ।
चत्वारि कांस्यभाण्डानि चतुर्दिक्षु गतानि च ॥१३६॥
अर्भका पातयेत्सर्वा मध्यभाजनकोपरि ।
बध्यते मौक्तिकं श्रेष्ठ तरं सर्वगुणैर्युतम् ॥१३७॥
-कृत्रिमप्रवालकरणम्-
शुद्धशङ्खस्य चूर्णं हि सूक्ष्मं कृत्वा प्रयत्नत ।
अर्धभागं च दरदं चूर्णयेन्मतिमांस्तत ॥१३८॥
सद्य सूताविकक्षीरं तेन दुग्धेन मर्दयेत् ।
वर्तिं विधाय मतिमान्कार्पासास्थिषु स्वेदयेत् ॥१३९॥
स्वांगशीतं समुत्तार्य प्रवालं रुचिरं भवेत् ॥१४०॥
Translation - भाषांतर
N/A


c: text/html

text:
Shukra Kavacham in Hindi
. शुक्र कवचं
. श्री गणॆशायनम:
अथ ध्यानम्
मृणालकुंदॆंदुपयॊजसुप्रभं पीतांबरं प्रसृतमक्षमालिनम् ।
समस्तशास्त्रार्थ विधिं महांतं, ध्यायॆत्कविं वांछितमर्थ सिद्धयॆ ॥
अथ शुक्र कवचम्
ॐ शिरॊ मॆ भार्गव: पातु भालं पातु ग्रहादिप: ।
नॆत्रॆ दैत्यगुरु: पातु श्रॊत्रॆ मॆ चंदनद्युति: ॥
पातु मॆ नासिकां काव्यॊ वदनं दैत्यवंदित: ।
वचनं चॊशना: पातु कंठं श्रीकंठ भक्तिमान ॥
भुजौ तॆजॊनिधि: पातु कुक्षिं पातु मनॊव्रज: ।
नाभिं भृगुसुत: पातु मध्यं पातु महीप्रिय: ॥
कटिं मॆ पातु विश्वात्मा ऊरू मॆ सुरपूजित: ।
जानुं जाड्यहर: पातु जंघॆ ज्ञानवतां वर: ॥
गुल्फॊ गुणनिधि: पातु, पातु पादौ वरांबर: ।
सर्वाण्यंगानि मॆ पातु स्वर्णमालापरिष्कृत: ॥
य इदं कवचं दिव्यं पठति श्रद्धयान्वित: ।
न तस्य जायतॆ पीडा भार्गवस्य प्रसादत: ॥
॥इती श्री ब्रह्मांडपुराणॆ शुक्रकवचम् संपूर्णम् ॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
भारतीयाः सन्तोऽपि भारतीयमेव सनातनधर्मं विमृशतां, कदाचित् निन्दतां विषये माता जानात्येव । तेषां निन्दकानां भणितिरस्ति – “ हैन्दवाः प्राचीनकालिका जना । हैन्दवानां श्रद्धाऽपि नैतत्कालिका । तेऽधुनापि प्राक्तना इव वानरं, गजमुखं च पूजयन्ति ” इति । अथ अस्मासु कति जना एतस्याः पूजायाः, तद्देवतामूर्तीनां च वैज्ञानिकं तत्त्वं विदन्ति ? कति नाम जनाः तद्वेत्तुं प्रयत्नं व्यधासिषुः? यदि कश्चिदिदं जिज्ञासुः, […]
Category / अमृतवाणी
प्रश्नः – मातः, आबहोः कालाद्भवती भारतवर्षस्य सर्वाणि राज्यानि, अन्यानि राष्ट्राणि च गत्वा तानि पश्यन्ती वर्तते । एषु वर्षेषु यूरोपराष्ट्रेषु अमरिकायां च कानि परिवर्तनानि दृश्यन्ते ? अम्बा – पुत्राः, माता कदापि भारत-अमरिकयोर्मध्ये उत भारत- युरोपयोर्मध्ये भेदं गणयति । अत्रत्याः तत्रविद्यमानाश्च सर्वेऽपि पुत्रा मदीया एव । अथापि पश्चिमराष्ट्राणां संस्कृतिः अस्मत्संस्कृतेः भिन्ना वर्तते । विविधराष्ट्राणां स्वाभाविकं प्राकृतिकवातावरणम्, आर्थिकी […]
अध्यात्मिकोन्नतेः सरलो मार्गः विद्यते गुरोरङ्घ्रिपद्मयोरात्मनः सम्पूर्णतया समर्पणम्। संशयलेशं विना गुरुवाक्यमेवानुसरणीयं नितराम्। कार्यममुं कर्तुं तत्सहकारि मनः अस्माभिराप्तव्यम् । एतदनन्तरं वस्तुतः सर्वमपि सुलभायते। गुरुर्यद्वा उपदिशतु नाम, शिष्यस्य मनसि तावत् स्वार्थपूर्णा इच्छा एव जागर्ति , तदनुसारमेव शिष्यः प्रवर्तते कर्मणि। तत्परिणामेन सः दोषानपि समाचरति, ये च दोषाः दुःखहेतवो भवन्ति भाविनि काले। प्रायः तदानीमेव स वेत्ति यत् तस्य कर्माणि तन्मनोनुगुणान्यासन्नतु […]
अनेकजनाः वदन्ति,ईश्वरः अस्मान् सॄष्टयितुम् एकमेव कारणं स्वातन्त्र्येण स्व इच्छानुसरणं जीवनार्थमेव, सुखानुभवार्थमेव एतद् शरीरं भगवता दत्तम् इति। एतद् सत्यमेव शरीरस्तावद् सुखादीनाम् अनुभवार्थमेव। मार्गाणां निर्माणोद्देशः तावद् तेषु यानचलनार्थमेव। किन्तु स्व इच्छानुसरणं, नियमान् लङ्खयित्वा यानं चालयति चेत् अत्याहितः सम्भवति। श्रद्धां विना स्व इच्छया चलति चेत् अत्याहितः सम्भवति। सर्वाण्यपि कार्याणि तद् तद् धर्मानुसरणमेव करणीयम्। सर्वेष्वपि कार्यॆषु तद् तद् धर्मानुसरणमेव […]
ध्यानं सुवर्णवत् मूल्यवत् भवति इति माता सर्वदा अनुस्मारयामि। ध्यानं भौतिकैश्वर्याय मोक्षाय मनः शान्त्याय च उत्तम मार्गः भवति। नेत्रान् निमील्या कमपि आसने उपविशति चेत् तद् ध्यानं न भवति। अस्माकं प्रवृत्तयः वाक् एवं चिन्ता एतेषु बोध: एव ध्यानम्। अतिह्रस्वजलबिन्दुवत् भवति चिन्ता। तच्च वाक् तथा प्रवृत्तिरूपेण च परिणम्या नदिवत् भवति। अतिसूक्ष्मचिन्ता प्रवृत्तिरूपेण परिणम्य नदिवत् प्रवहति। पुनः कार्याणि अस्माकम् […]


text:
array
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
आङ्ग्लसंस्कृतसङ्गणककोशः श्रीकान्तस्य[सम्पाद्यताम्]
-n : पीठिका । पङ्क्तिबन्ध: । पङ्क्तिव्यूह: । अयं समानप्रकारकदत्तांशानां समुच्चय: भवति । समुच्चये विद्यमाना: दत्तांशा: पृथक्पृथक् गमकै: (उपाक्षरै: वा) लक्षित: भवति । एकस्यां पीठिकायां अनुज्ञातानाम् आयामानां सङ्ख्या तु विधिभाषाधीनम् भवति, किन्तु प्रायश: यथेष्टा: आयामा: सम्भवन्ति । A collection of identically typed data items distinguished by their indices (or "subscripts"). The number of dimensions an array can have depends on the language but is usually unlimited.


text:
विश्ववाङ्मये संस्कृतसाहित्यस्य स्थानम् उन्नतमस्ति। अनेके पाश्चात्याः विद्वांसः अपि संस्कृतसाहित्यं प्रति मुग्धाः परिलक्ष्यन्ते। संस्कृतस्य प्रतिभाधनाः कवयः विश्वप्रसिधिं प्राप्नुवन्। कविरत्नभूताः कवयित्र्यः अपि संस्कृतसाहित्ये आदरणीयं स्थानमलङ्कुर्वन्ति।
Friday, 11 August 2017
संस्कृतकवयित्रीणां सामान्यपरिचयः लेखनम्
Silpa N.S
Research scholar,
Dept. Of Vyakarana
Sree Sankaracharya University of Sanskrit, Kalady.
विश्ववाङ्मये संस्कृतसाहित्यस्य स्थानम् उन्नतमस्ति। अनेके पाश्चात्याः विद्वांसः अपि संस्कृतसाहित्यं प्रति मुग्धाः परिलक्ष्यन्ते। संस्कृतस्य प्रतिभाधनाः कवयः विश्वप्रसिधिं प्राप्नुवन्। कविरत्नभूताः कवयित्र्यः अपि संस्कृतसाहित्ये आदरणीयं स्थानमलङ्कुर्वन्ति।
वैदिककालादारभ्य आधुनिककालपर्यन्तं स्त्रियः स्वसृजनतायाः योगदानं संस्कृतसाहित्याय प्रयच्छन्त्यः सन्ति। कवयित्रीणां समृद्धपरम्परा भारतदेशे द्रष्टुं शक्यते। स्त्रियः द्वारा रचितं साहित्यं न्यूनमस्ति। पारिवारिक तथा सामाजिकावरोधः बन्धनं च स्त्रीणां प्रतिभायाः न्यूनतायाः हेतुरभवन्। प्रतिभा अस्ति चेदपि कोऽपि न जानाति।
भारतीयजीवनव्यवस्था पुरुषप्रधाना इत्यस्मात् साहित्यक्षेत्रेऽपि स्त्रीणां योगदानं न्यूनमस्ति। अतः तासां योगदानम् अधिकतया प्रेरणारूपेण आसीत्, स्रष्टारूपेण न्यूनं च।
वैदिककालः
लिखितप्रमाणेषु ऋग्वेदः प्राचीनतमः अस्ति। तस्मिन् काले महिलानां सामाजिकस्थितिः उन्नताः, स्त्रियः शिक्षिताः च मन्त्राणां द्वारा ज्ञायते। ऋग्वेदे स्त्रीणाम् ऋचः उपलभ्यन्ते। ऋषिकाः इति नाम्ना अभिहिताः ताः वेदशास्त्रेषु पारङ्गताः भुत्वा काव्यरचनामकुर्वन्। ऋग्वेदे सामवेदे च आहत्य एकविंशति महिलानां नामानि विद्यन्ते। अधिकाधिकं भक्तिगीताः विरचिताः अभवन्। ऋग्वेदकालीनकवयित्रीणां नामानि तु एवमुच्यन्ते- विश्ववारा आत्रेयी, वागम्भृणी, ब्रह्मवादिनी सूर्या, लोपामुद्रा, रोमशा, घोषा, शश्वती, श्रद्धा, काक्षीवती, कामायनी च।
1. ब्रह्मवादिनी सूर्या
सावित्री सूर्या ब्रह्मवादिनी नाम्ना प्रसिद्धा अभवत्। सा स्वस्याः तपश्चर्यायाः प्रभावेण ऋग्वेदस्य दशममण्डलस्य पञ्चाशीतिसूक्तस्य सम्पूर्णसप्तचत्वारिंशत् ऋचः सूर्या सूक्तमित्याख्यं व्यरचयत्। तस्याः मन्त्रेषु प्रेमभावस्य महत्त्वं दृश्यते। सा स्त्री-पुरुषयोः समानतायाः विशिष्टतलमप्यददत्। तस्मात् भारते अद्यापि विवाहसंस्कारविधौ ते मन्त्राः प्रयुज्यन्ते। सूर्यसावित्र्याः विवाहसम्बन्धेषु मन्त्रेषु विवाहस्य आदर्शम् आधारितमस्ति।
2. विश्ववारा आत्रेयी
विश्ववारा इति तस्याः नाम, आत्रेयी कुलनाम च। सा अत्रिमहर्षेः परम्परायां जाता। अत्रिमहर्षेः पत्न्या अनसूयया तपोबलेन मन्दाकिनी नदीं प्रवाहितवती। आत्रेयी विश्ववारा तु काव्यस्य सरः मन्दाकिनी प्रवाहितवती इति काचन उक्तिरस्ति। तया त्रिष्टुप्, जगती, अनुष्टुप् इत्यादि छन्दसः उपयुज्यन्ते। एकस्यैव सूक्तस्य ऋषिका सा अस्य सूक्तस्य विषयवस्तुनः दृष्ट्या एकस्याः कवयित्र्याः जीवनस्य सम्पूर्णतां दर्शयति। सा सद्गृहिणी आसीदिति सूक्तपठनेन ज्ञायते।
"समिद्धो अग्निर्दिविशोचिरश्रेत् प्रत्यङुषसमुर्विया विभाति।
प्रति प्राची विश्ववारा नमोभिर्देवाँ ईळाला हविषा घृताची।।"
3. वागम्भृणी
वागम्भृणीनामकऋषिकायाः मतानुसारं यदा विश्वस्य भूतानाम् आत्मनि सर्वभूतानि दृश्यन्ते, सर्वभूतेषु चात्मानं दृशेयन्ते च तदा ऋषिः मन्त्रद्रष्टा भविष्यतीति। तस्याः जीवनकालः अन्यकार्याणि च न ज्ञायते। तया विरचिताः केचन मन्त्राः लभ्यन्ते।
यस्य मनसि औदार्यभावं नास्ति तस्य कृते विश्वे किमपि मूल्यं न प्राप्स्यतीति तया मन्त्रैः सूच्यते। दानं विना स्वीकारः तस्याः अभीष्टं नासीत्। सा स्वमन्त्रैः मानवीयशक्तिषु ब्रह्मणः आलेखनं करोति।
"श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद् वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणम्।
चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीरा प्रेत्यास्माल्सोकदमृता भवन्ति।।"
ब्रह्मशक्तेः अनुपस्थितौ अस्माकं श्रोत्र-नेत्रादि अवयवाः शक्तिहीनाः भविष्यन्तीति अस्य सारः। तस्याः दृष्ट्याः ब्रह्मज्ञानग्रहणं विना उन्नतिं न प्राप्नोति। ब्रह्मज्ञानं तु अन्तः ज्ञानमेव तद् बाह्यजगतः न प्राप्नोति।
वागम्भृणी ब्रह्मज्ञानस्य शत्रुं स्वशत्रुमेव मन्यते। सर्वशक्तयः मनुष्याणाम् अन्तः एव विद्यन्ते। मानवस्य जन्म-मृत्युबन्धनात् मोचनं प्राप्तुं तद् ज्ञानं साहाय्यते इति तया उच्यते।
काक्षीवती घोषा, अपाला, लोपामुद्रा, रोमशा, शश्वती, श्रद्धा कामायनी, शिखण्डिन्यौ अप्सरसौ, अगस्त्यस्वसा इन्द्राणी, उर्वशी इत्यादीनां कवयित्रीणां परामर्शः ऋग्वेदादि वेदग्रन्थेषु उपनिषत्सु च दृश्यन्ते। किन्तु तासां स्थितिकालादि कार्याणि न लभन्ते।
प्राचीनकालकवयित्र्यः
वैदिककालात् परम् अनेकाः कवयित्र्यः प्रसिद्धाः अभवन्। विज्जिका, गङ्गादेवी, तिरुमलाम्बा, शीलीभट्टारिका, देवकुमारिका, लक्ष्मीराज्ञी, मधुरवाणी आदि कवयित्र्यः प्रमुखाः। कविवेणीदत्तकृते पद्यवेणीसंग्रहग्रन्थे मोरिका, गौरी, केरली, विकटनितम्बा, पद्मावती प्रभृति कवयित्रीणां रचनासंग्रहः अपि विद्यते।
1. विज्जिका
विद्या, विजा, विज्जका, विजया आदि नामसु सुभाषितग्रन्थेषु विज्जिकायाः श्लोकाः उद्धृताः सन्ति। एकताम्रपत्रानुसारं विजया भट्टारिका पुलकेशिन् द्वितीयस्य ज्येष्ठपुत्रस्य चन्द्रादित्यस्य पत्नी आसीत्। अतः तस्याः समयः सप्तमशतकस्य उत्तरार्धः इति मन्यते।
मम्मटाचार्येण काव्यप्रकाशे मुकुलभट्टेन अभिधावृत्तिमातृकायां च तस्याः श्लोकाः उद्धृताः। मुकुलभट्टस्य समयः 925(पञ्चविंशत्युत्तरनवमशतकं) ई. इत्यस्मात् तस्याः समयः तस्मात् पूर्वमेव स्यात्। सा दण्डिनः समकालीना आसीदिति शार्ङ्गधरपद्धतौ उद्धृतपद्यात् ज्ञायते। कालिदास-भारवि-भवभूत्यादीनां प्रभावः तस्याः नाटकेषु दृश्यते। अतः सा 800 ईस्व्याः समीपे आसीदित्युच्यते। एवं विभिन्नानां मतानुसारं विज्जिकायाः समयः सप्तम-अष्टमशताब्देः समीपे स्यादिति मन्यते।
राजस्तुतिः, कविप्रशंसा, असतीचरित्रः, विरहिणी, ग्राम्या, रमणी, पथिकामिनी, दृष्टिः, स्त्रीमुखं, प्रोषितभर्तृका, प्रियसंवादः, सुरतकेलिः, देवाख्यानम्, ऋतुवर्णनम् इत्यादिविषयेषु उत्तमरचनां कर्तुं सा समर्था आसीत्। तस्याः वर्णनावैशिष्ट्यस्य उत्तमोदाहरणम् अधः दीयते।
"उन्निदकोकनदरेणुपिशाङ्गिताङ्गा गायन्ती मंजुमधुपा गृहदीर्घकासु।
एतच्चकास्ति च रवेर्नवबन्धुजीव पुष्पच्छदाभमुदयाचलचुम्बिबिम्बम्।।"
भाषासौन्दर्यः तस्याः कृतिषु दृश्यते। प्राकृतिकदृश्यानां चित्रणेऽपि विज्जिकायाः सुन्दरकवितायाः दृष्टिरस्ति। यथा मध्याह्नम्, सन्ध्या, रात्रिः, शरद् ऋतुः इत्यादयः।
2. गङ्गादेवी
चतुर्दशशताब्द्यां विजयनगरस्य बुक्कप्रथमस्य (1343-1379) द्वितीयपुत्रस्य कम्परायस्य विदुषी पत्नी आसीत् गङ्गादेवी। मथुराविजयम्, वीरकम्परायचरितं च ऐतिहासिककाव्यशृङ्खलायां प्रामाणिकौ स्तः। तयोः वीरकम्परायचरितम् अपूर्णमस्ति। अनुष्टुप्, उपजातिः, वंशस्थं, द्रुतविलम्बितं, पुष्पिताग्रा इत्यादि वृत्तानि तया प्रयुक्तानि।
गङ्गादेव्या स्वकाव्ये कोमलभावाभिव्यक्तिं सौम्यसरलस्वाभाविकान् प्रयोगान् अलङ्कारान् च प्रस्तूयते। यथा-
"घटमानदलररीपुटं नलिनं मन्दिरमिन्दिरास्पदम्।
परिपालयति स्म निक्वणन् परितो यामिकवन्मधुव्रतः।।"
अत्र विकसितकमलं परितः भ्रममाणस्य भ्रमरयोरुपमा प्रहरीरूपेण प्रस्तूयते।
3. तिरुमलाम्बा
विजयनगरनृपतेः श्री अच्चुतरायस्य (1529-1542 ई.) विदुषी पत्नी तिरुमलाम्बा। सा वरदाम्बिकापरिणयचम्पूः इति ग्रन्थं व्यरचयत्। तस्याः कविता अतिप्रौढा उच्चस्तरीया च वर्तते। तस्याः कल्पनाशक्तिः उर्वरा, आकर्षिका च दृश्यते। नाट्यशास्त्रे, अलङ्कारशास्त्रे, पुराणे एवम् आगमरहस्येषु च तस्याः परिचयः आसीत्।
कवयित्र्याः भाषापाण्डित्यम् अनेन काव्येन व्यक्तम्। भाषाविषये अनुरूपपरिवर्तनं तया कृतम्। तस्याः रसनिरूपणं प्रशंसनीयमेव। चम्पोः अङ्गीरसः शृङ्गारः भवति।
तया विविधशब्दालङ्कारैः एवम् अर्थालङ्कारैश्च कवितां विभूषितम्। द्रुतविलम्बितं, रथोद्धता, नर्कुटक, कलहंसा इति प्रायः चतुर्विंशति(24) वृत्तानि प्रयुक्तवती। तस्याः ग्रन्थस्य पाण्डुलिपिः स्वर्गीय लक्ष्मणस्वरूपमहाभागेन तंजौरपुस्तकालये (1024 ई.) प्राप्ता एवञ्च 1932 ईस्व्यां प्रकाशिता।
4. शीलाभट्टारिका
काश्मीरनिवासिन्याः शीलाभट्टारिकायाः उल्लेखः राजशेखरेण कृतः इत्यस्मात् नवमशताब्द्याः पूर्वमासीत् तस्याः कालः इति ज्ञायते।
" शब्दार्थयोः समोगुम्फः पाञ्चाली रीतिरिष्यते।
शीलाभट्टारिकावाचि बाणोक्तिषु च सा मत।।"
सा नृपः, नृपवैभवं, नदी, उपवनम्, सूर्योदयः, सन्ध्या, प्रातः, वृक्षं, वसन्तं, वर्षा इत्यादीनां वर्णनेषु समर्था आसीत्। किन्तु सा मूलतः शृङ्गारकवयित्री आसीत्। यथा-
"विहर विषमो वामः कामः करोति तनुं तनुं
दिवसगणनादक्षश्चायं व्यपेतधृतो यमः।
त्वमपि वश्यो मानव्याधेर्विचिन्त्य नाथ हे!
किसलयमृदुर्जीवदेवं कथं प्रमदाजनः।।"
5. देवकुमारिका
उदयपुरस्य राणस्य अमरसिंहस्य पत्नी देवकुमारिका वैद्यनाथप्रसादप्रशस्तिः इति काव्यस्य रचनाम् अकरोत्। तस्याः पितुः नाम शबलसिंहः। सप्तमशतकस्य उत्तरार्धस्य अष्टमशतकस्य पूर्वार्धस्य च मध्ये तस्याः जीवनकालः वर्तते।
तस्मिन् ग्रन्थे उदयपुरस्य राणावंशस्य ऐतिहासिकवर्णनं, संग्रामसिंहस्य यौवराज्याभिषेकविवरणं, वैद्यनाथमन्दिरप्रतिष्ठायाः चारुचित्रणं च विद्यन्ते। अनुष्टुप्, रथोद्धता, इन्द्रवज्रा इत्यादीनि त्रयोदशवृत्तानि प्रयुक्तानि।
6. लक्ष्मीराज्ञी
उत्तरमलबारदेशस्य कटत्तनाट्टुराजानां कुटुम्बस्य अङ्गमासीत् लक्ष्मीराज्ञी। तस्याः सन्तानगोपालकाव्ये भक्तिरसमेव दृश्यते। लोकालोकपर्वतस्य, विष्णोः वर्णनं च अतिमनोहरमेव।
कठिनसमासान् निरस्सृत्य सरलया मधुरया शैल्या काव्यं व्यरचयत्। वसन्ततिलकम्, मालिनी, शिखरणी, पुष्पिताग्रा प्रभृति नववृत्तानां प्रयोगमकरोत्।
4.मधुरवाणी
पञ्चदशशताब्द्यां तंजावूर् देशस्य राणी आसीत् मधुरवाणी। रघुनाथनृपतेः राजसभायां मधुरवाणी इति नाम्नी आशुकवयित्री अप्यासीत्। तया श्रीरामायणकाव्यतिलकं विरचितम्। तालपत्रेषु लिखितः "रामायणसार" इति ग्रन्थः बंगलौरनगरे उपलब्धः। सा सङ्गीते तथा अन्यासु कलासु निपुणा आसीदिति अन्य ग्रन्थस्य भूमिकया ज्ञायते। सा नैषधचरित- कुमारसम्भवग्रन्थयोः छायानुवादमपि अकरोत्।
5. अवन्तिसुन्दरी
अवन्तिसुन्दरी कवेः तथा आचार्यस्य राजशेखरस्य विदुषी पत्नी आसीत्। सा चौहानवंशस्य पुत्री आसीदिति निश्चयेन ज्ञातम्। राजशेखरस्य पत्नी इत्यस्मात् तस्याः समयः नवमशताब्द्याः उत्तरार्धे वा दशमशताब्द्याः पूर्वार्धे वा स्यादिति।
अवन्तिसुन्दरी संस्कृत-प्राकृतभाषयोः विदुषी आसीत्। सा तु एकैव महिला कवयित्री तथा आचार्या द्वे स्थाने गौरवेण अतितिष्ठत्। काव्यमीमांसायाः नवमाध्याये अर्थव्याप्तौ स्वमतं व्यक्तीकृत्य तया कृतपद्येनैव तस्याः काव्यश्रेष्ठत्वं ज्ञायते। यथा-
"वस्तुस्वभावोऽत्र कवेरतन्त्रो गुणागुणावुक्तिवशेन काव्ये।
स्तुवन्निबध्नात्यमृतांशुमिन्दुं निन्द्यं तु दोषाकरमाह धूर्तः।।"
आधुनिककालकवयित्र्यः
आधुनिककालेऽपि अनेकाः श्रेष्ठाः कवयित्र्यः विद्यन्ते। त्रिवेणी, पण्डिता क्षमारावः, बालाम्बा, ज्ञानसुन्दरी, इत्यादयः अनेकाः सन्त्यपि तासु पण्डिता क्षमारावः प्रमुखा मन्यते।
पण्डिता क्षमारावः।
सा पूनानगर्यां 4 जुलाई 1890तमे वर्षे अजायत। पिता पण्डितः शङ्करः पाण्डुरङ्गः संस्कृतनविद्वानासीत्। सा आङ्गलभाषा, फ्रैंच्, जर्मन्भाषासु अभ्यासमकरोत्। गाँन्धिमहोदयस्य स्वाधीनतासंग्रामात् प्रचोदनं स्वीकृत्य "सत्याग्रहगीता" इत्याख्यं व्यरचयत्।
"मीराचरितम्", "उत्तरसत्याग्रहगीता", "शङ्करजीवनाख्यानम्" आदयः तस्याः कृतयः। उत्कृष्टसाहित्यस्य रचनायै अस्यै लेखिकायै "पण्डिता", "साहित्यचन्द्रिका" चेति उपाधिद्वयं प्रदत्तम्।
"गम्भीरो विषयः क्वायं श्रेष्ठसत्याग्रहात्मकः।
कृत्स्ने जगाति विख्यातः क्व मे लघुतमा मतिः।।"
एतेन श्लोकेन तस्याः रचनायां काव्य-प्रतिभा, मानवीयसंवेदना तथा राष्ट्रप्रेममपि दृश्यन्ते।
उपसंहारः
संस्कृतसाहित्ये पुरुषापेक्षया स्त्रीकवीनां संख्या न्यूना तथापि तस्य संवर्धनाय स्त्रीणां योगदानं महत्तरमस्ति। संस्कृतकविभिरिव कवयित्रीभिरपि अधिकतया प्रेममेव विषयरूपेण स्वीकृतम्। ताः पाठकान् सदाचारज्ञानमधिकृत्य मोक्षमधिकृत्य वा कोऽपि सन्देशः कवितामाध्यमेन प्रदातुं नोद्दिश्यन्ते। कवितारचनार्थमेव लिखन्ति न तु अन्यकार्याणां प्रचारणाय। तासां पङ्क्तयः उत्तेजकाः, विकारप्रदर्शकाः, सूचकाः, उत्साहजनकाः च भवन्ति। श्लोकेषु निष्कापट्यं च दृश्यते।
भावदेवी, चण्डालविद्या, चन्द्रकान्तभिक्षुणी, चिन्नम्मा, गन्धदीपिका, गौरी, इन्दुलेखा, जघनचपला, केरली, कुटला, लक्ष्मी, लक्ष्मीदेवी ठकुरणि, मदालसा, मदिरेक्षणा, मारुला, मोरिका, नागम्मा, पद्मावती, फल्गुनहस्तिनी, राजकन्या, रसवती प्रियमवदा, सरस्वती, सीता, सुभद्रा, त्रिभुवनसरस्वती, वेणीदत्ता, विकटनितम्बा, कनकवल्ली, कामलीला, सुनन्दा, ललिदाङ्गी, मधुराङ्गी, विमलाङ्गी, वैजयन्ती, प्रभुदेवी लाटी, निजयाङ्का, अनसूया कमलाबायी, बापाट्, बालाम्बा, हनुमाम्बा, ज्ञानसुन्दरी, मण्डयं धाति, राधाप्रिया, रमाबाई, श्रीदेविबलरात्री, सुन्दरवल्ली, त्रिवेणी प्रभृति कवयित्र्यः अपि सन्ति, किन्तु तासां केवलं नामान्येव प्राप्तानि।
।।सहायकग्रन्थसूची।।
संस्कृतग्रन्थाः।
1. कवयित्री कण्ठाभरणम्
(Contribution of Women Writers to Sanskrit and allied literature)
Prof. Jagadish Sahai Kulshrethra
Vidyanidhi Prakasan, Delhi
First edition 2000
हिन्दीग्रन्थाः।
2. औरत् कल्, आज् और् कल्
आशा रानी व्होरा
कल्याणी शिक्षा परिषद्
प्रथमसंस्करण् 2005
आङ्गलेयग्रन्थाः।
3. The Contribution of Women to Sanskrit Literature
J.B.Chaudhari
Vol.I&II
Cosmo Publication 2001
4. A Companion to Sanskrit Literature
Sures Chandra Banerji
Motilal Banarsidass, Delhi
Second edition 1989


text:
महाकवि कालिदासः संस्कृत निबंध
को न जानाति कालिदासस्य नाम? न केवलं भारतवर्ष अपितु विदेशे महाकवि कालिदासस्य संस्कृतसाहित्यं सुप्रसिद्धमस्ति। कविकुलगुरुः कालिदासः संस्कृतसाहित्यनभे इन्दुरिव प्रकाशते। अयं महाकविः ‘कविशिरोमणिः','कविसम्राट’ इतिपदाभ्यामलंकरोति। यथा आंग्ल साहित्ये शेक्सपीयरस्य स्थानं, तथैव संस्कृत साहित्ये महाकवे कालिदासस्य स्थानमस्ति। अयं प्राचीनकालस्य राष्ट्रकविरुच्यते। अस्य प्रतिभा नाट्यकालायां काव्ये तथा गीतकाव्ये दृश्यते। कालिदासस्य एते ग्रंथाः प्रसिद्धाः सन्ति-रघुवंशः, ऋतुसंहारः, मेघदूतम्, कुमारसम्भवः, मालविकाग्नि-मित्रम्, विक्रमोर्वशीयम्, नाटका: अभिज्ञानशाकुन्तलम्। एताः सर्वाः अद्वितीयाः कृतयः संस्कृतसाहित्ये अमूल्य निधिरूपेण वर्तन्ते इव।
अस्य महाकवेः स्वजीवनविषये कोऽपि संकेतः नास्ति किन्तु अयं चन्द्रगुप्त द्वितीयस्य राज्यकाले अवस्थितः अभूत् इति विदुषां मतम्। चन्द्रगुप्त द्वितीयः विक्रमादित्य इत्युपाधि धारयामास। कालिदासः अस्य सभापण्डितः आसीदिति जनश्रुतिः। अस्य जीवनस्य विषये एका अन्या जनश्रुतिः प्रचलिता यत प्रारंभ असो जडबद्धिरासीत् अस्य पत्नी विदुषी च आसीत्। पत्नीकतापनानात् सः गहात निगच्छतु। अनन्तरं कालिस्वरूपाया:सरस्वत्याः उपासनया, वाक्यात अनवरतप्रयासैश्च सः विद्वान संजातः। अनेन कालिस्वरूपायाः देव्याः उपासना कृता अत: ‘कालिदासः' इति उच्यते। अस्ति कश्चित् कुमार संभवं, मेघदूतं, रघुवंश वाक्विशेषः पत्न्याः वाक्यात् एचितम्।
संस्कृतसाहित्ये कालिदासः उपमायै प्रख्यातः अस्ति। कथ्यते एवं उपमा कालिदासस्य सत्यमेव अस्य उपमाः अनुरूपाः, रमणीयाः च वर्तन्ते। अस्य'रघुवंश नाम महाकाव्यं उपमालङ्कार प्रयोगेनैव प्रारभ्यते। अस्य महाकवेः अन्य; विशिष्टः गुणः 'भाषासरलता' अस्ति। अस्य नाटकान्यपि अतीव उत्कृष्टानि। अस्य ‘अभिज्ञान शाकुन्तलं' नाटकं विश्वविख्यातमस्ति। इदं नाटकं कालिदासस्य सर्वस्वं मन्यते। अनेकासु भारतीयभाषासु अस्य नाटकस्य अनुवादाः जाता:। अनेन नाटकेन कालिदासस्य कीर्ति: विदेशेषु अपि प्रसर। अस्य रमणीयाः काव्यरचना: रसिकैः जनैः आस्वाद्यन्ते।
SHARE THIS


text:
नेमुनः
नेमुनः (Nemunas, HëMaH, Memel) एतद् नदी पूर्वयुरोपे स्रवती। अस्या उत्सं शुक्लरासिय उत्तरन्योमनस्य ग्रामेन पर्यस्ति। नेमुननदी शुक्लरास्यया लेतुवया रास्यया च स्रवति। एषा नदी रुस्ने ग्रामेन परि विश्रुतिभिश्छिन्त्ते बाल्तिकसगरम् उत्सरति च।
नेमुनस्य महा उपनद्याः :
- दक्षिनाः - उसा, ब्यरेजिना, कत्रा, मेर्कीः, नेरिः, नेवेहिः, दुबीसा, यूरा, मिनिया।
- उत्तराः - उषा, श्चरा, जेल्व्यन्का, रोसा, कृष्णाञ्चा, शुक्लाञ्चा, षेषुपे।
नागरा नेमुनेन परि स्थिताः - स्तौब्त्सः, ब्यरोजौका, मस्ताः, ह्रोद्न (शुक्लरास्यायाम्), द्रुस्किनिन्कै, अलीतुः, प्र्येणै, बिर्ष्टोनः, कौनः, विल्किया, गेल्गौदिश्किः, युर्बर्कः, स्मलिनिन्कै (लेतुवायाम्), रगैने, तिल्जे (रास्यायाम्)।


text:
प्रज्ञापारमिताहृदय
संक्षिप्तमातृका
आर्यावलोकितेश्वरो बोधिसत्त्वो गंभीरायां प्रज्ञापारमितायां चर्यां चरमाणो व्यवलोकयति स्म ।
पंचस्कन्धाः । तांश्च स्वभावशून्यान्पश्यति स्म ।
इह शारिपुत्र रूपं शून्यता शून्यतैव रूपं रूपान्न पृथक्शून्यता शून्यताया न पृथग्रूपं
यद्रूपं सा शून्यता या शून्यता तद्रूपं । एवमेव वेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानि ।
इह शारिपुत्र सर्वधर्माः शून्यतालक्षणा अनुत्पन्ना अनिरुद्धा अमला न विमला नोना न परिपूर्णाः ।
तस्माच्छारिपुत्र शून्यतायां न रूपं न वेदना न संज्ञा न संस्कारा न विज्ञानानि ।
न चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायमनांसी । न रूपशब्दगंधरसस्प्रष्टव्यधर्माः । न चक्षुर्धातुर्यावन्न
मनोविज्ञानधातुः । न विद्या नाविद्या न विद्याक्षयो नाविद्याक्षयो यावन्न
जरामरणं न जरामरणक्षयो न दुःखसमुदयनिरोधमार्गा न ज्ञानं न प्राप्तिः ॥
तस्मादप्राप्तित्वाद्बोधिसत्त्वाणां प्रज्ञापारमितामाश्रित्य विहरत्यचित्तावरणः ।
चित्तावरणनास्तित्वादत्रस्तो विपार्यासातिक्रान्तो निष्ठनिर्वाणः ॥ त्र्यध्वव्यवस्थिताः सर्वबुद्धाः
प्रज्ञापारमितामाश्रित्यानुत्तरां सम्यक्सम्बोधिमभिसंबुद्धाः ॥
तस्माज्ज्ञातव्यं प्रज्ञापारमिता महामन्त्रो महाविद्यामन्त्रो ऽनुत्तरमन्त्रो
ऽसमसममन्त्रः सर्वदुःखप्रशमनः । सत्यममिथ्यत्वात् । प्रज्ञपारमितायामुक्तो मन्त्रः । तद्यथा
गते गते पारगते पारसंगते बोधि स्वाहा ॥
विस्तरमातृका
एवं मया श्रुतम्। एकस्मिन् समये भगवान् राजगृहे विहरति स्म गृध्रकूटे पर्वते महता भिक्षुसंघेन सार्धं महता च बोधिसत्त्वसंघेन। तेन खलु समयेन भगवान् गम्भीरावसंबोधं नाम समाधिं समापन्नः। तेन च समयेन आर्यावलोकितेश्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां चर्यां चरमाणः एवं व्यवलोकयति स्म। पञ्च स्कन्धांस्तांश्च स्वभावशून्यं व्यवलोकयति॥
अथायुष्मान् शारिपुत्रो बुद्धानुभावेन आर्यावलोकितेश्वरं बोधिसत्त्वमेतदवोचत्- यः कश्चित् कुलपुत्रो [वा कुलदुहिता वा अस्यां] गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां चर्यां चर्तुकामः, कथं शिक्षितव्यः ? एवमुक्ते आर्यावलोकितेश्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः आयुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत्- यः कश्चिच्छारिपुत्र कुलपुत्रो व कुलदुहिता वा [अस्यां] गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां चर्यां चर्तुकामः, तेनैवं व्यवलोकितव्यम्-पञ्च स्कन्धांस्तांश्च स्वभावशून्यान् समनुपश्यति स्म। रूपं शून्यता, शून्यतैव रूपम्। रूपान्न पृथक् शून्यता, शून्यताया न पृथग् रूपम्। यद्रूपं सा शून्यता, या शून्यता तद्रूपम्। एवं वेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानि च शून्यता। एवं शारिपुत्र सर्वधर्माः शून्यतालक्षणा अनुत्पन्ना अनिरुद्धा अमला विमला अनूना असंपूर्णाः। तस्मात्तर्हि शारिपुत्र शून्यतायां न रूपम्, न वेदना, स संज्ञा, न संस्काराः, न विज्ञानम्, न चक्षुर्न श्रोत्रं न घ्राणं न जिह्वा न कायो न मनो न रूपं न शब्दो न गन्धो न रसो न स्प्रष्टव्यं न धर्मः। न चक्षुर्धातुर्यावन्न मनोधातुर्न धर्मधातुर्न मनोविज्ञानधातुः। न विद्या नाविद्या न क्षयो यावन्न जरामरणं न जरामरणक्षयः, न दुःखसमुदयनिरोधमार्गा न ज्ञानं न प्राप्तिर्नाप्राप्तिः। तस्माच्छारिपुत्र अप्राप्तित्वेन बोधिसत्त्वानां प्रज्ञापारमितामाश्रित्य विहरति चित्तावरणः। चित्तावरणनास्तित्वादत्रस्तो विपर्यासातिक्रान्तो निष्ठनिर्वाणः। त्र्यध्वव्यवस्थिताः सर्वबुद्धाः प्रज्ञापारमितामाश्रित्य अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धाः। तस्माद् ज्ञातव्यः प्रज्ञापारमितामहामन्त्रः अनुत्तरमन्त्रः असमसममन्त्रः सर्वदुःखप्रशमनमन्त्रः सत्यममिथ्यत्वात् प्रज्ञापारमितायामुक्तो मन्त्रः। तद्यथा- गते गते पारगते पारसंगते बोधि स्वाहा। एवं शारिपुत्र गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां चर्यायां शिक्षितव्यं बोधिसत्त्वेन॥
अथ खलु भगवान् तस्मात्समाधेर्व्युत्थाय आर्यावलोकितेश्वरस्य बोधिसत्त्वस्य साधुकारमदात्- साधु साधु कुलपुत्र। एवमेतत् कुलपुत्र, एवमेतद् गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां चर्यं चर्तव्यं यथा त्वया निर्दिष्टम्। अनुमोद्यते तथागतैरर्हद्भिः॥
इदमवोचद्भगवान्। आनन्दमना आयुष्मान् शारिपुत्रः आर्यावलोकितेश्वरश्च बोधिसत्त्वः सा च सर्वावती परिषत् सदेवमानुषासुरगन्धर्वश्च लोको भगवतो भाषितमभ्यनन्दन्॥


text:
स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः ०४४
श्रीमार्कण्डेय उवाच -
तीर्थानां परमं तीर्थं तच्छृणुष्व नराधिप ।
रेवाया दक्षिणे कूले निर्मितं शूलपाणिना ॥ ४४.१ ॥
मोक्षार्थं मानवेन्द्राणां निर्मितं नृपसत्तम ।
युधिष्ठिर उवाच -
श्रुता मे विविधा धर्मास्तीर्थानि विविधानि च ।
दानधर्माः समस्ताश्च त्वत्प्रसादाद्द्विजोत्तम ॥ ४४.२ ॥
अन्यच्च श्रोतुमिच्छामि संसारश्छिद्यते यथा ।
पुनरागमनं नास्ति मोक्षप्राप्तिर्भवेद्यथा ॥ ४४.३ ॥
एतदाख्याहि मे सर्वं प्रसादाद्द्विजसत्तम ॥ ४४.४ ॥
मार्कण्डेय उवाच -
शृणुष्वैकमना भूत्वा तीर्थात्तीर्थान्तरं महत् ।
श्रुते यस्य प्रभावे तु मुच्यते चाब्दिकादघात् ॥ ४४.५ ॥
वाचिकैर्मानसैर्वापि शारीरैश्च विशेषतः ।
कीर्तनात्तस्य तीर्थस्य मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ४४.६ ॥
पञ्चक्रोशप्रमाणं तु तच्च तीर्थं महीपते ।
भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं प्राणिनां पापकर्मिणाम् ॥ ४४.७ ॥
रेवाया दक्षिणे कूले पर्वतो भृगुसंज्ञितः ।
तस्य मूर्ध्नि च तत्तीर्थं स्थापितं चैव शम्भुना ॥ ४४.८ ॥
शूलभेदेति विख्यातं त्रिषु लोकेषु भूपते ।
तत्र स्थिताश्च ये वृक्षास्तीर्थाच्चैव चतुर्दिशम् ॥ ४४.९ ॥
पतिता निलयं यान्ति रुद्रस्य नात्र संशयः ।
मृतास्तत्रैव ये केचिज्जन्तवो भुवि पक्षिणः ॥ ४४.१० ॥
ते यान्ति परमं लोकं तत्र तीर्थे न संशयः ।
पातालान्निःसृता गङ्गा भोगवतीतिसंज्ञिता ॥ ४४.११ ॥
निष्क्रान्ता शूलभेदाच्च सर्वपापक्षयंकरी ।
या सा गीर्वाणनाम्न्यन्या वहेत्पुण्या महानदी ॥ ४४.१२ ॥
पतिता कुण्डमध्ये तु यत्र भिन्नं त्रिशूलिना ।
शम्भुना च पुरा तात उत्पाद्य च सरस्वती ॥ ४४.१३ ॥
सा तत्र पतिता राजन् प्राचीनाघविमोचिनी ।
भास्वत्या त्रितयं यत्र शिला गीर्वाणसंज्ञिता ॥ ४४.१४ ॥
तत्र तीर्थे च तत्तीर्थं न भूतं न भविष्यति ।
केदारं च प्रयागं च कुरुक्षेत्रं गया तथा ॥ ४४.१५ ॥
अन्यानि च सुतीर्थानि कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।
पञ्च स्थानानि तीर्थानि पृथग्भूतानि यानि च ॥ ४४.१६ ॥
वक्ष्यामि च समासेन एकैकं च पृथक्पृथक् ।
गया नाभ्यां यथा पुण्या चक्रतीर्थं च तत्समम् ॥ ४४.१७ ॥
धर्मारण्ये यथा कूपं शूलभेदं च तत्समम् ।
ब्रह्मयूपं यथा पुण्यं देवनद्यास्तथैव च ॥ ४४.१८ ॥
यथा गयाशिरः पुण्यं सुराणां च यथा शिला ।
यथा च पुष्करं स्थानं मार्कण्डह्रद एव च ॥ ४४.१९ ॥
दत्त्वा पिण्डोदकं तत्र पिण्डाणां च तथाक्षयम् ।
यस्तत्र कुरुते श्राद्धं तोयं पिबति नित्यशः ।
मुच्यते सर्वपापैस्तु उरगः कञ्चुकैरिव ।
अनिन्द्यान्पूजयेद्विप्रान् दम्भक्रोधविवर्जितान् ॥ ४४.२० ॥
त्रयोदशदिनं दानं त्रयोदशगुणं भवेत् ।
अभ्यर्चितं सुरं दृष्ट्वा गणनाथं गजाननम् ॥ ४४.२१ ॥
सर्वे विघ्ना विनश्यन्ति दृष्ट्वा कम्बलक्षेत्रपम् ॥ ४४.२२ ॥
पूजयेत्परया भक्त्या शूलपाणिं महेश्वरम् ॥ ४४.२३ ॥
देवस्य पूर्वभागे तु उमा पूज्या प्रयत्नतः ।
मार्कण्डेशं ततो भक्त्या पूजयेद्गुहवासिनम् ॥ ४४.२४ ॥
मुच्यन्ते पातकैः सर्वैरज्ञानज्ञानसंचितैः ।
गुहामध्ये प्रविष्टस्तु जपेत्सूक्तं तु त्र्यक्षरम् ॥ ४४.२५ ॥
नीलपर्वतजं पुण्यं षष्ठांशेन लभेत सः ।
त्रिनरास्तत्र तिष्ठन्ति सादित्यमरुतैः सह ॥ ४४.२६ ॥
सर्वदेवमयं स्थानं कोटिलिङ्गमनुत्तमम् ।
यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संक्षयम् ॥ ४४.२७ ॥
तथा पापानि नश्यन्ति शूलभेदस्य दर्शनात् ।
प्रत्यक्षो दृश्यतेऽद्यापि प्रत्ययो ह्यवनीपते ॥ ४४.२८ ॥
विस्फुलिङ्गा लिङ्गमध्ये स्पन्दन्ते स्नानयोगतः ।
द्वितीयः प्रत्ययस्तत्र तैलबिन्दुर्न सर्पति ॥ ४४.२९ ॥
एवं हि प्रत्ययस्तत्र शूलभेदप्रभावजः ।
यः स्मरेच्छूलभेदं तु त्रिकालं नित्यमेव च ॥ ४४.३० ॥
स पूतश्च भवेत्साक्षात्सबाह्याभ्यन्तरो नृप ।
न कस्यचिन्मया ख्यातं पृष्टोऽहं त्रिदशैरपि ॥ ४४.३१ ॥
गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं सदा गोप्यं कृतं मया ।
सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदोषघ्नमुत्तमम् ॥ ४४.३२ ॥
सर्वतीर्थमयं तीर्थं शूलभेदं जनेश्वर ।
श्रुते यस्य प्रभावे तु मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ४४.३३ ॥
शूलभेदं मया तात संक्षेपात्कथितं तव ।
यः शृणोति नरो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ४४.३४ ॥
॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे शूलभेदप्रशंसावर्णनं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः॥


text:
अद्य 08.06.2017 सायं षड्वादने भारतसंस्कृतपरिषदा आयोज्यमाने एकादशदिवसीय अखिलभारतीय संस्कृतप्रशिक्षण शिविरेभारतीय जनता पक्षस्य राष्ट्रियप्रवक्तारः पूर्वसांसदाः मन्त्रिणश्च डॉ.विजयसोनकरशास्त्रिणः मुख्यवक्तारः आसन् । अस्मिन् अवसरे ते प्रशिक्षणार्थिनः प्रबोधयन्तः अवदन् यत्श्रीमद्भग्वद्गीता पक्षपातं विना मानवेभ्यः दायित्वं प्रति प्रबोधयति तथा च निष्कामभावनया कर्मकर्तुं जनान् प्रेरयति साक्षात् भगवानकृष्णस्य उपदेशोऽयम् अस्ति यत् मनुष्यः योगे स्थित्वा स्वे-स्वे कर्मणि अभिरतास्सन्तु । अस्मिन्नवसरेगीतामर्मज्ञेनप्रो.बी.डी.शर्मणा विरचितगीतानुवादग्रन्थस्य लोकार्पणमपि जातम् । स्वीये ग्रन्थविषये प्रो.बी.डी.शर्म महोदयः विषयपरकं व्याख्यानं प्रस्तुतवान्। आचार्य मनोड़ी महोदयाः उक्तवन्तो यत् श्रीमद्भगवद्गीता एव सर्वशास्त्रमयी अस्ति मानवधर्मस्य पूर्णं संविधानमस्ति विश्वऽस्मिन् श्रीमद्भग्वद्गीता एव सर्वेषां मानवानां कृते दिव्यजीवनाय प्रेरणां प्रददाति। अस्मिन् सत्रे डॉ.विजयशंकरशास्त्रि महाभागस्य,श्री नीलेशशर्मा (C.A.) समाजसेवी , श्री हरिओम महाजनः (भा.ज.पा.), श्रमायुक्तः श्रीचन्द्रपालसिंहः (गुरुग्रामः), प्रभृति महानुभावानां सम्मानोऽपि जातः डॉ.श्रेयांशद्विवेदी उपाध्यक्षः हरियाणासंस्कृतअकादमी, डॉ.तुलसीदेवी फिरोजाबादः, कवयित्री श्रीमती तुषाशर्मा (मेरठ), श्री राजविहारीशास्त्री (जयपुरः), कवयित्री श्रीमती सुमनसोनी (भागलपुर, बिहार), डॉ.सुरेशद्विवेदी (पटना), डॉ.महेशव्यास (जामनगर गुजरातः), डॉ.योगेन्द्रकुमारशर्मा (दिल्ली), आचार्य गोविन्दवल्लभः (दिल्ली), आचार्य वासुदेवचमोली (ऋषिकेष उत्तराखण्डः), श्रीमती सरोजभारद्वाजः (मेरठः), श्रीमान मुनीशकुमारः (प्रान्तप्रमुखः हरियाणा) तथा च अनेके गणमान्याः सम्मानसमारोहे उपस्थिताः आसन् ।
उल्लेखनीयमिदं यत् भारतसंस्कृतपरिषदा प्रतिवर्षं जूनमासि एव एकादशदिवसीयं अखिलभारतीयसंस्कृतप्रशिक्षणशिविरं देहल्यामेवायोज्यते । भिन्न-भिन्न प्रदेशेभ्यः शतमिति संख्याकाः शिक्षार्थिनः शिविरे भागं गृह्णन्ति । शिविरेऽस्मिन् भाषाशिक्षणं पाठयति आचार्यो राधाकृष्णमनोड़ी तथैव ज्योतिषविज्ञानं डॉ.योगेन्द्रशर्मा, आयुर्वेदविज्ञानं डॉ.महेशव्यासः, योगविज्ञानं श्रीमति सरोजभारद्वाजा, संगीतं कवयित्री श्रीमती तुषाशर्मा, पत्रकारितां लेखनञ्च श्री सूर्यप्रकाशसेमवालः, संगणके संकृतं डॉ.श्रेयांशद्विवेदी, संस्कृतसम्भाषणं श्रीवासुदेवचमोली,वैदिकप्रबन्धनं आचार्य हनुनत्प्रसादश्च पाठयन्ति ।
गोविन्द वल्लभः (मीडिया प्रभारी)भारत संस्कृत परिषद्


text:
शुनकः
शुनकः (श्वा वा कुक्कुरः वा) गार्ह्यपशुः अस्ति। प्रायः ४ कोटिवर्षेभ्यः पूर्वं भूमौ मयासिस् इति क्रूरजन्तुः आसीत्। मयासिस् एव शुनकस्य पूर्वजाः इति उहयन्ति। १२ सहस्रवर्षेभ्यः पूर्वं मानवस्य सन्निहिताः आसन् इत्यस्मिन् विषये अधाराः लभ्यन्ते। भारतीय पुराणादिषु शुनकस्य उल्लेखाः सन्ति। मृगयार्थं श्वानस्य उपयोगं सर्वदा पूर्विकाः कुर्वन्तिस्म। युद्धे, एवं गृहादिरक्षणार्थम् उपयोगं कुर्वन्ति। अस्य मुख्यः गुणः घ्राणशक्तिः भवति। अद्यापि विश्वे “श्वानदळः” रक्षणाकार्ये सर्वदा सन्नद्धोऽस्ति। वैद्यकीय संशोधनकार्येषु शुनाकानां उपयोगः नितराम् अस्त्येव। शुनकेभ्यः संशोधितम् औषधं आदौ परीक्षार्थं दास्यन्ति इति।
अन्तर्विषयाः
गुणाः[सम्पादयतु]
सिंहादेकं बकादेकं शिक्षेच्चत्वारि कुक्कुटात्।
वायुसात्पञ्च शिक्षेच्च षट् शुनस्त्रीणि गार्दभात्॥
अनेन श्लोकेन शुनकेभ्यः षट् गुणाः ज्ञातव्याः भवन्ति इति ज्ञायते। के ते गुणाः,
बह्वाशीः स्वल्पसन्तुष्टः सुनिद्रो लघुचेतनः।
स्वामिभक्तश्च शूरश्च षडेते श्वानतो गुणाः॥
- सप्रसङ्गभोजनम्
- अल्पतृप्तः
- गाढनिद्रा
- लघुचेतनः
- स्वामीभक्तः
- शूरः
जातयः[सम्पादयतु]
आहारः[सम्पादयतु]
वैद्यानां सलहानुसारेण निद्रिष्टम् आहारं देयं भवति। मनष्याणां खाद्यवस्तूनि नदेयानि। उदाहरणार्थं बिस्कत्, चाकलेहः, पयोहिमम्, फिज्जादीनि नदेयानि भवन्ति। शुनकेभ्यः दिनेषु देयाहारप्रमाणम् (ग्राम् परिमिते)
स्नानम्[सम्पादयतु]
शुनकेभ्यः जन्मात् ८-१० सप्ताहादनन्तरमेव स्नादिकं कारणीयम्। प्रतिनित्यम् अनपेक्षते। ३-४ सप्ताहेषु एकवारं स्नानादिकं कारणीयम्। श्वानफेनकस्यैव उपयोगः कर्तव्यः। अस्मिन् समये श्वुनकस्य कर्णयोः कार्पासं स्थापनीयम् अन्यथा जलं कर्णयोः प्रविश्य पीडाभवेत्।
औषधम्[सम्पादयतु]
रोगनिरोधकौषधानि सकाले देयानि भवन्ति। रेबिस्, डिस्टेम्पर्, पार्वो, हेपटैटिस्, लेप्टोस्टैरोसिस्, प्यारायिन्फ्लुयेन्जा, करोनाच शुनकसम्बन्धितरोगाः भवन्ति। एतेभ्यः रोगेभ्यः रक्षणार्थं सकाले वैद्यस्य समीपे नयनादिकं सुकरं भवति। शिशुभ्यः मासद्वये एकवारं रोगनिरोधकौषधं देयम् इति।
वीथिका[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- American Kennel Club
- Biodiversity Heritage Library bibliography for Canis lupus familiaris
- CompareCanines.com – Compare 150+ dog breeds in over 50 different categories
- Canadian Kennel Club
- Fédération Cynologique Internationale (FCI) – World Canine Organisation
- New Zealand Kennel Club
- The Kennel Club (UK)
- Dogs in the Ancient World, an article on the history of dogs
- Dogs driving cars in New Zealand


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.१७३
आ त्वाहार्षमन्तरेधि ध्रुवस्तिष्ठाविचाचलिः ।
विशस्त्वा सर्वा वाञ्छन्तु मा त्वद्राष्ट्रमधि भ्रशत् ॥१॥
इहैवैधि माप च्योष्ठाः पर्वत इवाविचाचलिः ।
इन्द्र इवेह ध्रुवस्तिष्ठेह राष्ट्रमु धारय ॥२॥
इममिन्द्रो अदीधरद्ध्रुवं ध्रुवेण हविषा ।
तस्मै सोमो अधि ब्रवत्तस्मा उ ब्रह्मणस्पतिः ॥३॥
ध्रुवा द्यौर्ध्रुवा पृथिवी ध्रुवासः पर्वता इमे ।
ध्रुवं विश्वमिदं जगद्ध्रुवो राजा विशामयम् ॥४॥
ध्रुवं ते राजा वरुणो ध्रुवं देवो बृहस्पतिः ।
ध्रुवं त इन्द्रश्चाग्निश्च राष्ट्रं धारयतां ध्रुवम् ॥५॥
ध्रुवं ध्रुवेण हविषाभि सोमं मृशामसि ।
अथो त इन्द्रः केवलीर्विशो बलिहृतस्करत् ॥६॥
सायणभाष्यम्
' आ त्वा ' इति षडृचं द्वाविंशं सूक्तमाङ्गिरसस्य ध्रुवस्यार्षमानुष्टुभम् । अभिषिक्तस्य राज्ञः स्तुतिरूपोऽर्थो देवता । तथा चानुक्रान्तम्-' आ त्वा षड् ध्रुवो राज्ञः स्तुतिस्त्वानुष्टुभं तु ' इति । राज्ञो युद्धाय संनहनेऽनेन सूक्तेनाभिमन्त्रणं पुरोधसा कर्तव्यम् । सूत्रितं च--' आ त्वाहार्धमन्तरेधीति पश्चाद्रथस्यावस्थाय ' ( आश्व. गृ. ३. १२.२) इति ।।
आ त्वा॑हार्षम॒न्तरे॑धि ध्रु॒वस्ति॒ष्ठावि॑चाचलिः ।
विश॑स्त्वा॒ सर्वा॑ वाञ्छन्तु॒ मा त्वद्रा॒ष्ट्रमधि॑ भ्रशत् ॥
आ । त्वा । अहार्षम् । अन्तः । एधि । ध्रुवः । तिष्ठ । अविऽचाचलिः ।
विश ऽ । त्वा । सर्वाः । वाच्छन्तु । मा । त्वत् । राष्ट्रम् । अधिं । भ्रशत् ।। १ ।।
हे राजन् त्वा त्वाम् आ अहार्षम् अस्मद्राष्ट्रस्य स्वामित्वेनानैषम् । स त्वम् अन्तः अस्मासु मध्ये एधि स्वामी भव । ध्रुवः नित्यः सन् अविचाचलिः अतिशयेन चलनरहित एव सन् तिष्ठ राष्ट्रमधितिष्ठ । सर्वाः च विशः प्रजाः त्वा त्वां वाञ्छन्तु । अयमेव अस्माकं राजास्त्विति कामयन्तु । ' वाछि इच्छायाम् ' ।' त्वत् त्वत्तः सकाशात् राष्ट्रं राज्यं मा अधि भ्रशत् मा भ्रश्यतु । मा वियुक्तं भवतु । ' भ्रन्शु अधःपतने ' ।।
इ॒हैवैधि॒ माप॑ च्योष्ठा॒ः पर्व॑त इ॒वावि॑चाचलिः ।
इन्द्र॑ इवे॒ह ध्रु॒वस्ति॑ष्ठे॒ह रा॒ष्ट्रमु॑ धारय ॥
इह । एव । एधि । मा । अप । च्यौष्ठाः । पर्वतः ऽइव । अविऽचाचलिः ।
इन्द्रःऽइव । इह । ध्रुवः । तिष्ठ । इह । राष्ट्रम् । ॐ इति । धारय ।। २ ।।
हे राजन् इह अस्मिन् एव राज्ये एधि स्वामित्वेन सर्वदा वर्तमानो भव । माप च्योष्ठाः अपच्युतो मा भूः । मापगमः । पर्वतइव यथा पर्वतो नैश्चल्येनावतिष्ठते एवम् अविचाचलिः चलनरहितो भव । इन्द्रइव यथा स्वर्ग इन्द्रः एवम् इह लोके त्वं ध्रुवस्तिष्ठ स्थिरो भव । राष्ट्रमु राष्ट्रं च इह लोके धारय ।। स्वे स्वे कर्मण्यवस्थापय ।।
इ॒ममिन्द्रो॑ अदीधरद्ध्रु॒वं ध्रु॒वेण॑ ह॒विषा॑ ।
तस्मै॒ सोमो॒ अधि॑ ब्रव॒त्तस्मा॑ उ॒ ब्रह्म॑ण॒स्पतिः॑ ॥
इमम् । इन्द्रः । अदीधरत् । ध्रुवम् । ध्रुवेण । हविषा ।
तस्मै । सोमः । अधि । ब्रवत् । तस्मै । ॐ इतिं । ब्रह्मणः । पतिः ।। ३ । ।
इमम् अभिषिक्तं ध्रुवेण स्थिरेण हविषा तर्प्यमाणः इन्द्रः ध्रुवं स्थिरम् अदीधरत् धारयतु । सोमः च तस्मै राज्ञे अधि ब्रवत् अधिब्रवीतु । मदीयोऽयमिति पक्षपातवचनं करोतु । तस्मा उ तस्मा एव ब्रह्मणस्पतिः मन्त्रस्य पालको देवश्चाधिब्रवीतु ।।
ध्रु॒वा द्यौर्ध्रु॒वा पृ॑थि॒वी ध्रु॒वास॒ः पर्व॑ता इ॒मे ।
ध्रु॒वं विश्व॑मि॒दं जग॑द्ध्रु॒वो राजा॑ वि॒शाम॒यम् ॥
ध्रुवा । द्यौः । ध्रुवा । पृथिवी । ध्रुवासः । पर्वताः । इमे ।
ध्रुवम् । विश्वम् । इदम् । जगत् । ध्रुवः । राजा । विशाम् । अयम् । । ४ ।।
द्यौः ध्रुवा स्थिरा भवति । पृथिवी च ध्रुवा स्थिरा भवति । इमे दृश्यमानाः पर्वताः महीधराश्च ध्रुवासः स्थिराः । इदं विश्वं सर्वं जगत् ध्रुवं स्थिरं भवति । एवमेव अयं विशां प्रजानां राजा स्वामी सन् ध्रुवः स्थिरो भवतु ।।
ध्रु॒वं ते॒ राजा॒ वरु॑णो ध्रु॒वं दे॒वो बृह॒स्पतिः॑ ।
ध्रु॒वं त॒ इन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ रा॒ष्ट्रं धा॑रयतां ध्रु॒वम् ॥
ध्रुवम् । ते । राजा । वरुणः । ध्रुवम् । देवः । बृहस्पतिः ।
ध्रुवम् । त । इन्द्रः । च । अग्निः । च । राष्ट्रम् । धारयताम् । ध्रुवम् ।। ५ ।।
हे राजन् ते तव राष्ट्रं राजा राजमानः वरुणः ध्रुवं स्थिरं धारयतु । देवः दानादिगुणयुक्तः बृहस्पतिः ध्रुवं धारयतु । इन्द्रश्च अग्निश्च उभावपि ते तव राष्ट्रं ध्रुवं स्थिरं धारयताम् । इन्द्राग्न्योरुभयोरपेक्षया ध्रुवशब्दस्य द्विः प्रयोगः ।।
ध्रु॒वं ध्रु॒वेण॑ ह॒विषा॒भि सोमं॑ मृशामसि ।
अथो॑ त॒ इन्द्र॒ः केव॑ली॒र्विशो॑ बलि॒हृत॑स्करत् ॥
ध्रुवम् । ध्रुवेण । हविषा । अभि । सोमम् । मृषामसि ।
अथो इति । ते । इन्द्रः । केवलीः । विशः । बलिऽहृतः । करत् । । ६ । ।
ध्रुवेण स्थिरेण हविषा पुरोडाशादिना युक्तं ध्रुवं स्थिरं सोमम् अभि मृशामसि अभिमृशामः । देवतामभिलक्ष्य यागार्थं वयमृत्विजः संस्पृशामः । अथो अथानन्तरमेव इन्द्रः विशः प्रजाः ते तवैव केवलीः असाधारणाः सतीः बलिहृतः करस्य प्रदात्रीः करत् करोतु।। ।। ३१ ।।
[सम्पाद्यताम्]
टिप्पणी
पुराणेषु ध्रुवस्य कथायाः सम्यग्भावः
आ त्वाहार्षमन्तरेधि ध्रुवस्तिष्ठाविचाचलिः ।
विशस्त्वा सर्वा वाञ्छन्तु मा त्वद्राष्ट्रमधि भ्रशत् ॥१॥
अहं ध्रुवः आङ्गिरसः त्वां सोमं राजानं आ - समन्तात्, सर्वतः आहार्षम् हर्षयामि। (तु. अह्रिषाद् अस्य तन् मुखम् एवेदं मामकं शिरः।। - पैप्पलाद संहिता १९.२६.१५)। केन प्रकारेण। अन्तरेधि। अन्तः प्रविश। एधि वर्धने। ध्रुवः एवं अविचाचलि, अविचलः तिष्ठ। विशः त्वा सर्वा वाञ्छन्तु। केवलं ध्रुव, निश्चलावस्थां अवस्थानं पर्याप्तं नास्ति। विशः, प्रजाः सर्वाः त्वां वाञ्छन्तु। रजनीशादि दार्शनिकाः कथयन्ति यत् अस्माकं अस्तित्वं एकाकी घटना नास्ति। भूतं, भविष्यं सर्वं अस्माकेन सह सहयोगं कुर्वन्ति। तेन वयं जीवामः। वाञ्छन्तु। वयं वाञ्छनीयाः भवामः। अपरिहार्याः। न अवाञ्छनीयाः। रजनीशस्य कथनमस्ति यत् जीवस्य मृत्योः प्रागेव समष्ट्यां तस्य मृत्युः घटितं भवति। मृत्युः अाकस्मिका घटना नास्ति। ध्रुवभवनं मृत्योः निवारणाय अनिवार्यमस्ति।
इहैवैधि माप च्योष्ठाः पर्वत इवाविचाचलिः ।
इन्द्र इवेह ध्रुवस्तिष्ठेह राष्ट्रमु धारय ॥२॥
प्रथमायां ऋचायां अन्तः एधनस्य निर्देशमस्ति। द्वितीयायां इहैव एधनस्य। प्रथमायां ऋचायां अविचाचल्यभवनस्य निर्देशमस्ति। द्वितीयायां व्याख्या अस्ति - पर्वत इव। अग्निहोत्रे मह उपस्थानम् : स ह प्रजापतिरीक्षांचक्रे। कथं न्विमे लोका ध्रुवाः प्रतिष्ठिताः स्युरिति। स एभिश्चैव पर्वतैर्नदीभिश्चेमामदृंहत्। वयोभिश्च मरीचिभिश्चान्तरिक्षम्। जीमूतैश्च नक्षत्रैश्च दिवम्। - श.ब्रा. ११.८.१.२। पुराणेषु सार्वत्रिकेण रूपेण कथनमस्ति यत् पर्वताः भूमिं ध्रुवां कुर्वन्ति (शिव १.१८.४६( पर्वत के पुरुष और भूमि के प्रकृति का रूप होने का उल्लेख )। वैदिकेषु ग्रन्थेषु अग्निः पृथिवीं ध्रुवां करोति। यदा पृथिवी चेतना पृथिवी भवति, तदा पर्वतः अपि जडः पर्वतः न भवति। तत् चेतनायाः पुञ्जः भवति। किन्तु पुञ्ज एवं पर्वत शब्दे अन्तरमस्ति। पर्वतः पर्ववान् भवति। सूक्ष्मस्तरेषु जीवः सप्तशरीराणां, पर्वाणां पर्वतः अस्ति। तस्मिन् पर्वते एकः पर्वः अन्यस्य पर्वस्य पोषकः भवति। द्र. श्रीरजनीशस्य व्याख्यानमाला कुण्डलिनी और सात शरीर।
इममिन्द्रो अदीधरद्ध्रुवं ध्रुवेण हविषा ।
तस्मै सोमो अधि ब्रवत्तस्मा उ ब्रह्मणस्पतिः ॥३॥
शतपथब्राह्मणः ध्रुवीकरणस्य त्रयाणां स्तराणां उल्लेखं करोति। अयं प्रतीयते यत् इन्द्रस्य उल्लेखं अन्तरिक्षस्य स्तरे ध्रुवीकरणेन सम्बद्धमस्ति। कारणं। अथर्ववेदे ५.२४.६ उल्लेखमस्ति यत् मरुतः पर्वतानां अधिपतयः सन्ति। ऋग्वेदे 1.64.3 मरुतां संज्ञा पर्वताःइव अस्ति – युवानो रुद्रा अजरा अभोग्घनो ववक्षुरध्रिगावः पर्वता इव। वाजसनेयि संहितायां १७.८५ मरुतानां सप्त गणानां उल्लेखमस्ति – स्वतवां, प्रघासी, सान्तपन, गृहमेधी, क्रीडी, शाकी, उज्जेषी। एते मरुतः ज्योतीनां पुञ्जाः सन्ति। तेषां व्यापनं पृथिवीतः द्युलोकपर्यन्तं अस्ति। मरुद्गणानां अधिपतिः इन्द्रः अस्ति। शतपथ ब्राह्मणे ११.८.१.२ ध्रुवीभवनस्य त्रयाः स्तराः कथितानि सन्ति - पृथिवी, अन्तरिक्ष, द्यौः। पृथिव्याः स्तरे पर्वताः ध्रुवतां प्रयच्छन्ति। अन्तरिक्षे वयांसि, मरीचयः। यदा चेतनायाः गतिः गुरुत्वाकर्षणशक्तेः विपरीतापि सम्भवा भवति, तदा वयांसि। अन्तरिक्षस्य प्रत्यक्षं उल्लेखं वर्तमानसूक्ते नास्ति।
ध्रुवा द्यौर्ध्रुवा पृथिवी ध्रुवासः पर्वता इमे ।
ध्रुवं विश्वमिदं जगद्ध्रुवो राजा विशामयम् ॥४॥
अस्यां ऋचायां द्युलोकस्य ध्रुवीकरणस्य अपेक्षायाः उल्लेखमस्ति। शतपथब्राह्मणे द्युलोकस्य ध्रुवीकरणाय जीमूतस्य एवं नक्षत्राणां उल्लेखमस्ति। जीमूतः - वर्षणं यः जीवस्य पोषणं करोति। जीवं मरणरहितं करोति। पर्वताः येभिः पृथिवी ध्रुवा भवति, तेषां स्वयमपि ध्रुवीभवनस्य आवश्यकता अस्ति। पर्वतानां ध्रुवासः विशेषणं ऋग्वेदे अन्यत्रापि प्रकटयति।
भविष्यपुराणे ४.१९५.४२ धान्य, लवण, गुड, सुवर्ण, तिल, कार्पास, घृत, रत्न, रौप्य एवं शर्करा शैलानां दानस्य माहात्म्यं वर्णितमस्ति । अन्येषु पुराणेषु एषां संज्ञा दश धेनुरस्ति । एषां शैलानां एका व्याख्या सायणाचार्य महोदयेन शतपथब्राह्मणे स्वटीकायाः प्रत्येक अध्यायस्य अन्ते कृतमस्ति – धान्याद्रिं धन्यजन्मा तिलभवमतुलः स्वर्णजं वर्णमुख्यः, कार्पासीयं कृपावान्गुडकृतमजडो राजतं राजपूज्यः। आज्योत्थं प्राज्यजन्मा लवणजमनृणः शार्करं चार्कतेजा, रत्नाढ्यो रत्नरूपं गिरिमकृत मुदा पात्रसात्सिङ्गणार्यः।।
ध्रुवं ते राजा वरुणो ध्रुवं देवो बृहस्पतिः ।
ध्रुवं त इन्द्रश्चाग्निश्च राष्ट्रं धारयतां ध्रुवम् ॥५॥
ध्रुवं ध्रुवेण हविषाभि सोमं मृशामसि ।
अथो त इन्द्रः केवलीर्विशो बलिहृतस्करत् ॥६॥
कर्मकाण्डे पृथिवीस्तरे ध्रुवीभवनं ध्रुवापात्रेण भवति, अन्तरिक्षे उपभृतेन एवं द्युलोके जुहू - स्रुवा पात्रेभ्यः। जुहू वीणाधारिण्याः सरस्वत्याः प्रतीकमस्ति। ध्रुवापात्रतः जूहू यावत् साधनायाः गति ऊर्ध्वायां दिशायामस्ति। तदोपरि स्रुवा पात्रस्य साधना सर्वासु दिशासु भवति। -
ध्रुव आ रोह पृथिवीं विश्वभोजसमन्तरिक्षमुपभृदा क्रमस्व ।जुहु द्यां गच्छ यजमानेन साकं स्रुवेण वत्सेन दिशः प्रपीनाः सर्वा धुक्ष्वाहृण्यमानः ॥६॥ अ. १८.४.६। द्र. स्रुक् उपरि संदर्भाः


text:
उत्सर्गान् न शुभदमासनात् परस्थं ( आसनापरस्थं) वामे च ज्वलनमतोऽपरं प्रशस्तम् । सर्वांगज्वलनमवृद्धिदं हयानां द्वे वर्षे दहनकणाश्च धूपनं वा ॥१॥
अन्तःपुरं नाशमुपैति मेढ्रे कोशः क्षयं यात्युदरे प्रदीप्ते । पायौ च पुच्छे च पराजयः स्याद् वक्त्रौत्तमांगज्वलने जयश्च ॥२॥
स्कन्धासनांसज्वलनं जयाय बन्धाय पादज्वलनं प्रदिष्टम् । ललाटवक्षो ऽक्षिभुजे च ( अक्षिभुजेषु) धूमः पराभवाय ज्वलनं जयाय ॥३॥
नासापुटप्रोथशिरोऽश्रुपात- नेत्रे च ( नेत्रेषु) रात्रौ ज्वलनं जयाय । पलाशताम्रासितकर्बुराणां नित्यं शुकाभस्य सितस्य चेष्टम् ॥४॥
प्रद्वेषो यवसांभसां प्रपतनं स्वेदो निमित्ताद् विना कंपो वा वदनाग रक्तपतनं धूमस्य वा संभवः । अस्वप्नश्च विरोधिनां ( विरोधिता) निशि दिवा निद्रालसध्यानता । सादोऽधोमुखता विचेष्टितमिदं नेष्टं स्मृतं वाजिनाम् ॥५॥
आरोहणमन्यवाजिनां पर्याणादियुतस्य वाजिनः । उपवाह्यतुरंगमस्य वा कल्पस्यैव विपन्नशोभना ॥६॥
क्रौंचवद् रिपुवधाय ह्रेषितं ( हेषितं) ग्रीवया त्वचलया च सौन्मुखम् । स्निग्धमुच्चमनुनादि हृष्टवद्- ग्रासरुद्धवदनैश्च वाजिभिः ॥७॥
पूर्णपात्रदधिविप्रदेवता गन्धपुष्पफलकांचनादि वा । द्रव्यमिष्टमथवा परं भवेद् ध्रेषतां ( धेषतां) यदि समीपतो जयः ॥८॥
भक्ष्यपानखलिनाभिनन्दिनः पत्युः औपयिकनन्दिनोऽथवा । सव्यपार्श्वगतदृष्टयोऽथवा वांछितार्थफलदाः तुरंगमाः ॥९॥
वामैश्च पादैः अभिताडयन्तो महीं प्रवासाय भवन्ति भर्तुः । सन्ध्यासु दीप्तामवलोकयन्तो ह्रेषन्ति ( हेषन्ति) चेद् बन्धपराजयाय ॥१०॥
अतीव ह्रेषन्ति ( हेषन्ति) ) किरन्ति वालान् निद्रारताश्च प्रवदन्ति यात्राम् । रोमत्यजो दीनखरस्वराश्च पांशून् ग्रसन्तश्च भयाय द्षृटाः ॥११॥
समुद्गवद् दक्षिणपार्श्वशायिनः पदं समुत्क्षिप्य च सक्षिणं स्थिताः । जयाय शेषेष्वपि वाहनेष्विदं फलं यथासंभवमादिशेद् बुधः ॥१२॥
आरोहति क्षितिपतौ विनयौपपन्नो यात्रानुगोऽन्यतुरगं प्रतिह्रेषते ( प्रतिहेषते) च । वक्त्रेण वा स्पृशति दक्षिणमात्मपार्श्वं योऽश्वः स भर्तुः अचिरात् प्रचिनोति लक्ष्मीम् ॥१३॥
मुहुर्मुहुः मूत्रशकृत् करोति न ताड्यमानोऽपि अनुलोमयायी । अकार्यभीतोऽश्रुविलोचनश्च शिवं ( शुभं) न भर्तुः तुरगोऽभिधत्ते ॥१५॥
उक्तमिदं हयचेष्टितमत ऊर्ध्वं दन्तिनां प्रवक्ष्यामि । तेषां तु दन्तकल्पनभंगम्लानादिचेष्टाभिः ॥१५॥seprte


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.८३
यस्ते मन्योऽविधद्वज्र सायक सह ओजः पुष्यति विश्वमानुषक् । साह्याम दासमार्यं त्वया युजा सहस्कृतेन सहसा सहस्वता ॥१॥ मन्युरिन्द्रो मन्युरेवास देवो मन्युर्होता वरुणो जातवेदाः । मन्युं विश ईळते मानुषीर्याः पाहि नो मन्यो तपसा सजोषाः ॥२॥ अभीहि मन्यो तवसस्तवीयान्तपसा युजा वि जहि शत्रून् ।* अमित्रहा वृत्रहा दस्युहा च विश्वा वसून्या भरा त्वं नः ॥३॥ त्वं हि मन्यो अभिभूत्योजाः स्वयम्भूर्भामो अभिमातिषाहः । विश्वचर्षणिः सहुरिः सहावानस्मास्वोजः पृतनासु धेहि ॥४॥ अभागः सन्नप परेतो अस्मि तव क्रत्वा तविषस्य प्रचेतः । तं त्वा मन्यो अक्रतुर्जिहीळाहं स्वा तनूर्बलदेयाय मेहि ॥५॥ अयं ते अस्म्युप मेह्यर्वाङ्प्रतीचीनः सहुरे विश्वधायः । मन्यो वज्रिन्नभि मामा ववृत्स्व हनाव दस्यूँरुत बोध्यापेः ॥६॥ अभि प्रेहि दक्षिणतो भवा मेऽधा वृत्राणि जङ्घनाव भूरि । जुहोमि ते धरुणं मध्वो अग्रमुभा उपांशु प्रथमा पिबाव ॥७॥
[सम्पाद्यताम्]
*१०.८३.३ द्र. अभिमन्योरुपरि टिप्पणी
ससृजे मासि मास्येनम् अभिमत्य तपोऽग्रजम् । तेनैनं मन्युरित्याह मन्युरेव तु तापसः ।। बृहद्देवता २.५३ ।।
सायणभाष्यम्
१. हे मन्यो क्रोधाभिमानिन् देव । मन्युर्मन्यतेर्दीप्तिकर्मणः क्रोधकर्मणो वधकर्मणो वा ( निरु. १०.२९) इति निरुक्तम् । यः यजमानः ते तुभ्यम् अविधत् परिचरति हे वज्र वज्रवत्सारभूत -सायक सायकवच्छत्रूणां हिंसक स मनुप्यः सहः बलं बाह्यम् ओजः शारीरं बलं च आनुषक् अनुषक्तं पुष्यति त्वदनुग्रहात्संग्रामे । यस्मादेवं तस्माद्वयं दासम् उपक्षयकर्तारम् आर्यम् अस्मत्तोऽधिकं चोभयविधं शत्रुं साह्याम अभिभवेम । केन साधनेनेति तदुच्यते । त्वया युजा त्वया सहायेन । सहायो विशेष्यते । सहस्कृतेन बलोत्पादितेन सहसा सहमानेन परान् सहस्वता बलवता । ईदृशेन त्वया सहायेनेत्यर्थः ।।
२. अथ मन्युरिन्द्रः मन्युरेव देवः सर्वोऽपि मन्युरेव आस अभवत् । मन्युः एव होता होमनिष्पादकोऽग्निः । तथा मन्युः वरुणः अपि जातवेदाः जातप्रज्ञो वरुणश्च । सर्वेष्वपि तेजस्विषु मन्युसद्भावात्। याः मानुषी मनुषोऽपत्यभूताः विशः प्रजाः सन्ति ताः मन्युं एव देवम् ईळते स्तुवन्ति । हे मन्यो तपसा एतन्नामकेनास्मत्पित्रा सजोषाः समानप्रीतिस्त्वं पाहि रक्ष ।।
३. हे मन्यो त्वम् अभीहि अभिगच्छास्मद्यज्ञम् । कीदृशस्त्वम् । तवसः बलवतोऽपि तवीयान् अत्यन्तं बलवान् । स त्वं तपसा अस्मत्पित्रा युजा सहायेन शत्रून् वि जहि । किंच अमित्रहा अमित्राणां हन्ता । अमित्रोऽस्निग्धः । तथा वृत्रहा आवरकाणां शत्रूणां हन्ता तथा दस्युहा च । दस्युरुपक्षपणकारी शत्रुः । तादृश मन्युदेव त्वं विश्वा सर्वाणि वसूनि धनानि नः अस्मभ्यम् आ भर आहर ।।
४. हे मन्यो एवम् अभिभूत्योजाः परेषामभिभावुकबलः स्वयम्भूः स्वयमेवोत्पन्नः भामः क्रुद्धः अभिमातिषाहः । अभितो हिंसन्तीत्यभिमातयः शत्रवः । तेषामभिभविता । विश्वचर्षणिः सर्वेषां द्रष्टा सहुरिः सहनशीलः सहावान् सहनवान् ईदृशस्त्वम् अस्मासु पृतनासु संग्रामेषु ओजः बलं धेहि देहि ।।
५. हे प्रचेतः प्रकृष्टज्ञान मन्यो तविषस्य महतः तव क्रत्वा कर्मणा अभागः भागरहितः सन् । त्वां यज्ञेऽयाजकः सन्नित्यर्थः । त्वदनुकूलरहितोऽहम् अप परेतोऽस्मि युद्धे शत्रुभिरभिभूतः सन् दूरं गतोऽस्मि । तं तादृशं भागरहितं त्वा त्वां हे मन्यो अक्रतुः कर्मरहितः अहं जिहीळ क्रुद्धं कृतवानित्यर्थः । यद्वा अहमेव त्वत्सहायमेव क्रोधितवान् । अथेदानीं स्वा तनूः मम शरीरभूतस्त्वं बलदेयाय बलदानाय मेहि मां प्राप्नुहि ।।
६. हे सहुरे शत्रूणां सहनशील विश्वधायः विश्वस्य धर्तर्मन्यो अयं जनोऽहं ते तव अस्मि कर्मकृत् । यत एवमतः प्रतीचीनः प्रतिगन्ता अर्वाङ् अस्मदभिमुखं मा मां उप इहि उपागच्छ । हे मन्यो वज्रिन् माम् अभि आ ववृत्स्व अभ्यावर्तस्व । किमर्थमभ्यागमनमिति चेदुच्यते । हनाव आवां दस्यून् शत्रून् । उत अपि च आपेः बन्धुं बोधि बुध्यस्व ।।
७. हे मन्यो अभि प्रेहि अभिगच्छ । मम युद्धं गत्वा च मे मम दक्षिणतो भव । अध अथ आवां वृत्राणि शत्रून् भूरि प्रभूतं जङ्घनाव हनाव । ते तुभ्यम् अग्रं श्रेष्ठं मध्वः मधु सोमरसं जुहोमि । उभौ त्वं चाहं च उपांशु अप्रकाशं प्रथमा प्रथमौ सन्तौ पिबाव ।।


text:
आबालवृद्धं सर्वमपि विविधाभिः कथाभिः कालं नयति । अतः तत्रैव ऋषिभिः इहलोकतथ्यानि परलोकतथ्यानि च सूत्रितानि । अयं च कथोपायः इति कथ्यते । महर्षिवाल्मीकिना रामायणं, तथैव चतुर्मुखब्रह्मणः पुनर्चोदनात् योगवासिष्ठं च ग्रथिते । तत्रैव उत्तरग्रन्थे उच्यते -- “कथोपायान् विचार्यादौ मोक्षोपायान् इमान् अथ । यो विचारयति प्राज्ञो न स भूयोऽभिजायते” -- इति । टीकाकारः उपबृंहति -- कथा एव धर्मतत्त्वज्ञानानुष्ठानेश्वरप्रपत्तिषु ज्ञानाधिकारप्रापकेषु उपायो यस्मिन् ग्रन्थे स पूर्वरामायणग्रन्थः कथोपायः -- इति ।
महर्षिवचनं श्रुत्वा, संशयानाः वयं -- कुतः कथोपायपठनावश्यकता यत्र स्वयं मोक्षोपायो प्रदीप्यते -- इति । शङ्कामिमां निवारयितुं स्वयमुच्यते -- “शिष्यायास्मै विनीताय भरद्वाजाय धीमते । एकाग्रो दत्तवांस्तस्मै मणिमब्धिरिवार्थिने” -- इति । यथा समुद्रः काङ्क्षिणे मणिं वज्रादिकम् अर्पयति, तथैव श्रीवाल्मीकिः स्वशिष्याय रामायणमणिं दत्तवान् इत्यर्थः । नेदं सामान्यं धनं प्रत्युत महर्षिधनम् । अपि तु न स शिष्यवृन्दभावेन अर्पितवान्, प्रत्युत एकाग्रो भूत्वा । इदमेव एकाग्रत्वं गुरुशिष्यसंप्रदायमहत्त्वम् ।
अलं पल्लवितेन । रामायणपठितॄणां पुण्यम् एव । कथं वा पूर्वजन्मसंपादितपुण्यपुञ्जरहिताः वयं महर्षिप्रणीतग्रन्थम् इमं पठेम ? कथञ्चित् महर्षिकृपाभ्रान्त्या प्राप्तावसराः वयम् । एहि, सफलीकुर्मः ।


text:
॥ याजुषज्योतिषम् ॥ पञ्चसंवत्सरमयं युगाध्यक्षं प्रजापतिम् । दिनर्त्वयनमासाङ्गं प्रणम्य शिरसा शुचिः ॥ १॥ ज्योतिषामयनं पुण्यं प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः । विप्राणां सम्मतं लोके यज्ञकालार्थ सिद्धये ॥ २॥ वेद हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः कालानुपूर्व्या विहिताश्च यज्ञाः । तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्योतिषं वेद स वेद यज्ञान् ॥
पञ्च सायकः – ज्योतिरीश्वरेण
कविशेखरेतिबिरुदवता ज्योतिरीश्वरेण विरचितः पञ्चसायकः । प्रथमः सायकः । मङ्गलाचरणम् । रतिपरिमलसिन्धुः कामिनीकेलिबन्धु- र्विहितभुवनमोदः सेव्यमानप्रमोदः । जयति मकरकेतुर्मोहनस्यैकहेतु- र्विरचितबहुसेवः कामिभिः कामदेवः ॥ १ ॥ ग्रन्थकर्तुरात्मपरिचयप्रदर्शनम् । अस्ति प्रत्यहमर्थितापहरणप्रीत्यैकदीक्षागुरुः श्रीकण्ठार्चनतत्परो भुवि चतुःषष्टेः कलानां निधिः । सङ्गीतागमसत्प्रमेयरचनाचातुर्यचिन्तामणिः प्रख्यातः कविशेखराङ्कितपदः श्रीज्योतिरीशः कृती ॥ २
योग यात्रा
१.१ यश्चक्षुर्जगतः सहस्रकरबद्धाम्नां च धामाऽर्कवन् १.१ मोक्षद्वारमपावृत्तं च रविवद्ध्वान्तान्तकृत्सूर्यवत् । १.१ आत्मा सर्वशरीरिणां सवितृवत्तिमांशुवत्कालकृत् १.१ साध्वीं नः स गिरं करोतु सविता योऽअन्यैरतुल्योपमः॥ १.२ वक्ष्यामि भूपमधिकृत्य गुणोपपन्नं १.२ विज्ञातजन्मसमयं प्रविभ्क्तभाग्यम्। १.२ अज्ञातसूतिमथवाऽविदितैष्य भाग्यं १.२ सामुद्रयात्रिकनिमित्तशतैः पृथूक्तैः॥ १.३ कर्मऽन्यजन्मजनितं[K.न्यजन्मनि कृतं] सदसच्च दैवं
विवाह पटल
विवाह पटल १ अज्ञातमध्यान्तसमुद्भवाय सर्वात्मने सर्वगताय तस्मै। १ प्रणम्य देवाय मनोभवाय खलीकृतं येन जगत्समग्रम्॥ २ प्रजापतिर्मन्मथ एव यस्मात्कामाद्विना न प्रभवः प्रजानाम्। २ महत्सु सूक्ष्मेषु च सोऽस्ति देवः सर्वात्मकः सर्वगतश्च यस्मात् ॥ ३ यस्मात्परन्नापरमस्ति किञ्चित्सौक्ष्म्यान्महत्वाच्च यतश्च नान्यत् । ३ तेनेदमेकेन मनोभवेन
वीरमित्रोदयस्य समयप्रकाशः
अथ वीरमित्रोदयस्य समयप्रकाशः । {१} श्रीगणेशाय नमः । कोपाटोपनटत्सटोद्भटमटद्भ्रूभीषणभ्रूकुटि भ्राम्यद्भैरवदृष्टि निर्भरनमद्दर्वीकरोर्वीधरम् । नीर्वाणारिवपुर्विपाटविकटाभोगत्रुटद्धाटक- ब्रह्माण्डोरुकटाहकोटि नृहरेरव्यादपूर्वं वपुः ॥ १ ॥ सटाग्रव्यग्रेन्दुस्रवदमृतबिन्दुप्रतिवलन्- महादैत्यारम्भम्फुरितगुरुसंरम्भरभसः । लिहन्नाशाचक्रं हुतवहशिखावद्रसनया नृसिंहो रंहोभिर्दमयतु मदंहो मदकलम् ॥ २ ॥ संसारध्वंसिकंसप्रमुखसुररिपुप्रांशुवशावतसभ्रंशी वंशीधरो वः प्रचुरयतु चिरं शं स राधारिरंसी
MUHURTHA (Electional Astrology)
MUHURTHA (Electional Astrology) B. V. RAMAN The Importance of Muhurtha The value of Time is inestimable. All objects in nature are produced in Time, developed in Time and destroyed in Time. The truth of these statements requires no further proof.
जैमिनीय गृह्यसूत्रम्
जैमिनीयगृह्यसूत्रम् १.१ अथातोऽग्निं प्रणोष्यन्प्रागुदक्प्रवणमभ्युक्ष्य स्थणिडलं लक्षणं कुर्यान्मध्ये प्राचीं रेखामुल्लिख्योदीचीं च संहितां पश्चात्तिस्रो मध्ये प्राच्योऽभ्युक्ष्याग्निं प्रतिष्ठापयेद्भूर्भुवः स्वरिति लक्षणावृदेषा सर्वत्राथातः पाकयज्ञान्व्याख्यास्यामो हुतोऽहुतः प्रहुतः प्राशित इति तेषामेकाग्नौ होमो नित्ये यज्ञोपवीतोदकाचमने दर्शपूर्णमासतन्त्राः स्नतन्त्रा वा दक्षिणतोऽग्नेः पूर्णपात्रमुपनिदधाति स्रुवं चापां पूर्णमुत्तरतोऽग्नेरिध्माबहिर्देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां
लगध काल ज्ञान
लगध काल ज्ञान पञ्चसंवत्सरमयं युगाध्यक्षं प्रजापतिम् । दिनर्त्वयनमासाङ्गं प्रणम्य शिरसा शुचिः ॥ १ ॥ प्रणम्य शिरसा कालमभिवाद्य सरस्वतीम् । कालज्ञानं प्रवक्ष्यामि लगधस्य महात्मनः ॥ २ ॥ ज्योतिषामयनं कृत्स्नं प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः । विप्राणां सम्मतं लोके यज्ञकालार्थसिद्धये ॥ ३ ॥ निरेकं द्वादशार्धाब्दं द्विगुणं
आर्यभटीयम् – पादः ४ आर्यभट
[wpmem_form login] आर्यभटीयम् – पादः ४ आर्यभटः गोलपाद मेषऽदेस्कन्याअन्तं समं उदचपमण्डल अर्धं अपयातम् । तौल्यऽदेस्मीनान्तं शेष अर्धं दक्षिणेन एव ।। ४.१ ।। ताराग्रहैन्दुपातास् भ्रमन्ति अजस्रं अपमण्डले अर्कस्च । अर्कात्च मण्डल अर्धे भ्रमति हि तस्मिन्क्षितिछाया ।। ४.२ ।। अपमण्डलस्य चन्द्रस्पातात् याति


text:
तस्यैव प्रकारान्तरं विषयं च दर्शयन्नाह—
तदोजः उच्चावचो व्याकुलः अनियतः प्रकारो गतिः प्रयोगो यस्य तदुच्चावचप्रकारं सत् भवत् दृश्यं विज्ञेयमाख्यायिकादिंषु गद्यप्रबन्धेषु । आदिंशब्देन कथादिपरिग्रहः । कथमुच्चावचप्रकारान्तरं भवतीत्याह—गुरूणां संयोगपराणां दीर्घाणां च लघूनामक्षरा30a णां च बाहुल्येनोपचयेन अल्पत्वेनासञ्चयेन मिश्रणं समत्वेन चेत्येवं बाहुल्याल्पत्वमिंश्रणैः कारणैरुच्चावचप्रकारम् । नियमाभावात् क्वचिद् गुरूणां बाहुल्यं लघूनामल्पत्वं, क्वचिल्लघूनां बाहुल्यं गुरूणामल्पत्वं, क्वचिदुभयेषां समत्वमितीयन्तः प्रकारा भवेयुरिति ॥


text:
गोपालकृष्ण गोखले
अन्तर्विषयाः
बाल्यम्, शिक्षणञ्च[सम्पादयतु]
गोपालकृष्णगोखले महाशयः ज्येष्ठो देशभक्तः । महात्मगान्धि-महाभागस्यापि राजनैतिकक्षेत्रे गुरुः । एषः नीति-संयम-सहनानां संगमभूमिः आसीत् । अयं महाराष्ट्रे कोतलूकग्रामे षट्षष्ट्यधिकाष्टादशशततमे (१८६६) क्रिस्ताब्दे अजायत । तस्य पिता कृष्णरायगोखलेमहाशयः । त्रयोदशे वयसि गोपालः पितृवियोगं प्राप्तवान् । तथापि तस्य विद्यार्जने आसक्तिः कुण्ठिता न जाता । रात्रौ वीथीदीपर्प्रकाशे एव सः अध्ययनं कुर्वन् आसीत् । एकदा शालायां गुरुः शिष्येभ्यः गणीतप्रश्नमेकं दत्त्वा गृहे तस्य उत्तरं ज्ञात्वा आगच्छन्तु इति आदिशत । समीचीनमुत्तरं गोपाल एव विलिख्य आनीतवान् । नान्ये छात्राः । अतो गुरुः गोपालम् एवं प्राशंसत् - "गोपाल ! बुद्धिमत्तायां त्वं सर्वप्रथमोऽसि । एहि, प्रथमं स्थानं स्वीकुरु" इति। एवमुक्तोऽपि गुरुणा गोपालः तूष्णीम् अवनतवदनः अतिष्ठत् । वस्तुतः गोपालोऽपि प्रश्नस्योत्तरं ज्येष्ठछात्राणां साहाय्येन अकरोत्, न स्वबुदध्या । अतः स्वप्रशंसां शृत्वा अपराधिभावेन लज्जित अभवत् । अवदच्च सर्वं यथार्थम् । गुरुः गोपालस्य आर्जवं ज्ञात्वा अतुष्यत् । गोपालः अष्टादशे वयसि मुम्बय्यां ‘एलफिन्स्ट्न्’ महाविद्यालये बि.ए. पदवीं प्राप्तवान् ।
उद्योगः[सम्पादयतु]
अनन्तरम् उन्नतन्यायशास्राध्ययनं कर्तुम् उद्युक्तः अभवत् । तदध्ययनसमकालमेव बालागङ्गधरतिलकमहोदयेन स्थापितायां "न्यू इंग्लीष् पाठशालायाम् अध्यापनवृत्तिम् अङ्गीचकार। तिलकमहाभागस्य मराठपत्रिकायां विचारोद्वोधकानि लेखनान्यपि प्रकटयामास । "डेककन् एजुकेशन् सोसैटि" इति ख्यातायाः संस्थायाः स्थायिकार्यकर्ताऽपि भूत्वा पञ्चसप्तत्यनधिकेन मासिकवेतनेन जीवननिर्वाहमकरोत् । गोपालः गाम्भीर्यं, सेवातत्परता इत्यादिभिः सद्गुणैः सर्वमान्योऽभवत् । अत एव तदानीन्तनेन आङ्ग्लसर्वकारेण मुम्बयीविश्वविद्यालयस्य गौरवसदस्यस्थानं तस्मै प्रदत्तम् । पूनापुरसभाद्यक्षः अभवत् ।
राजनैतिकक्षेत्रे परिश्रमः[सम्पादयतु]
अनन्तरं सः नवनवत्यधिकष्टादशशततमे(१८९९) क्रिस्ताब्दे मुम्बयीशासनसभायां निर्वाचितसदस्योऽभवत् । प्रमाणिकैः तर्कबद्धैश्च रागद्वेषरहितैश्च विचारैः काले काले आङ्ग्लशासनमबोधयत् । सर्वाः अपि समस्याः सामोपायेन परिहर्तुं शक्याः इति तस्य अभिप्रायः आसीत् । अतः सः प्रजानां तथा शासनस्य च प्रेमादरपात्रमभवत् । भारतराष्ट्रीयकाङ्ग्रेस्-संस्थायाः चतुर्थादारभ्य दशमपर्यन्तं सर्वेषु अधिवेशनेषु अविरतं भागमवहत् । काङ्गेस् पक्षस्य कार्यदर्शिपदम् अध्यक्षपदं च प्राप्तवान् । तदानीं देशे सर्वत्र स्वातन्त्र्यसंग्रामः आरब्धः आसीत् । तत्र गोखलेमहोदयस्य नेतृत्वे काङ्ग्रेस् -पक्षसदस्याः प्रधानं भागमवहन् । गोखले-महोदयः सौम्यवादी आसीत् । तिलकमहाभागस्तु उग्रवादी आसीत् । तथपि तयोः मनोज्ञं सौहार्दमासीत् । गोपालः भारतसेवकसङ्घ्ं संस्थाप्या हिंसामार्गं विनैव मातृभूमिसेवां शिक्षणप्रसारं लोकजागरणं च सम्पादयितुं प्रायतत । महादेवगोविन्दरानडेमहाशयः गोपालस्य राजनैतिकक्षेत्रे गुरुः आसीत् । रानडे-गोखलेसम्बन्ध इव गोखले-गान्धीसंबन्धोऽपि गुरुशिष्यभावात्मकः आसीत् । महात्मा गान्धिमहोदयः दक्षिणाफ्रिकादेशे भारतीयानाम् उपरि क्रियमाणस्य अन्याय्यस्य विरुद्धम् आन्दोलनं प्रारभत । एतद्विषये भारते सहानुभूतिसम्पादनाय गान्धिमहोदयः भारतम् आगच्छत् । गोखलेसमीपे किञ्चित्काले वसन् तस्य सरलजीवनेन अविरतकार्यपरतया वात्सल्यभावेन च बलादाकृष्टः अभवत् । ततः गान्धिवर्यस्य मनोरथं ज्ञात्वा गोखलेमहोदयः दक्षिणाफ्रिकादेशं गत्वा गान्धिवर्येण कृतम् आन्दोलनं भारतीयानां परिस्थितिं च साक्षात् अपश्यत् ।
विनोदप्रसङ्गः[सम्पादयतु]
तत्र एकदा स्वारस्यकरः कश्चन विनोदप्रसङ्गः समभवत् । गोखलेवर्यस्य सम्माननार्थं भारतीयैः कश्चन समारम्भः आयोजितः । तदर्थं तेन तत्र गन्तव्यम् आसीत् । गमनावसरे धर्तुं गोखलेमहोदयः स्वीयम् उत्तरीयम् अपश्यत् । परन्तु तत् असमीकृतम् आसीत् । अतः स्वयं समीकरेण समीकर्तुम् आरभत । गान्धिमहाभागः विलम्बो भवतीति स्वयमेव समीकर्तुं प्रावर्तत । तदा गोखलेमहोदयः "महाशय ! न्यायालये वादसामर्थ्यं भवतः अस्तीति मे विश्वासः वर्तते । परन्तु वस्त्रसमीकरणे भवतः सामर्थ्यं कथमहं विश्वासिमि । अमूल्यमेतद्वस्त्रं रानडेमहाशयेन प्रीत्या मे उपायनीकृतम् ! समीकरणावसरे त्वया माभूदिदं दग्धम् " इति सपरिहासम् अवदत् । गान्धिमहाभागः बहुजागरूकतया समीकरोमीति वदन् कथमपि गोखले-हस्तात् उत्तरीयं गृहीत्वा समीकरणमकरोत् । गोखलेमहभागात् प्रशंसामपि अलभत ।
मरणम्[सम्पादयतु]
पञ्चदशाधिकनवदशशततमे (१९१५) क्रिस्ताब्दे गान्धिमहाशयः दक्षिणाफ्रिकादेशे स्वीये आन्दोलने विजयी भूत्वा भारतं प्रत्यागच्छत् । तदा गोखलेमहोदयः भारतसेवकसन्घे तं सम्मानयितुं सभाम् आयोजयत् । किन्तु तस्मिन्नेव दिने मूर्च्छां गतः गोखलेमहोदयः सप्ताहानन्तरं पञ्चत्वम् अगच्छत् । गान्धीमहाभागः तस्य संस्मरणार्थम् एकवर्षं यावत् पादरक्षां विना सञ्चरणव्रतं स्वीचकार ।
अग्रिमाध्ययनाय[सम्पादयतु]
- S. Wolpert, Bal Gangadhar Tilak and Gopal Krishna Gokhale (1962)
- J. S. Hoyland, Gopal Krishna Gokhale (1933)


text:
श्रौतसूत्रम्
कल्प इति वेदाड़्गस्य मुख्यविभागत्वेन कल्प्यन्ते इति श्रौतसूत्राणि। वेदेन श्रुत्य सम्बद्धत्वात् श्रौत इति नाम वेदोक्तानां यागादिनां क्रमबद्धाध्यनमेव श्रौतसूत्रेषु प्रतिपाद्यते। दर्श- पूर्णमास- पिण्डपितृ-आग्रायणेष्टि- चतुर्मासनिरूढपशुर्बन्ध सोमयाग-सत्र-गवानयन-वाजपेय-राजसूय- सौत्रामणि-अश्वमेध-पुरुषमेध-अहिनादीनां यागानां यथाक्रमं विवेचनम् अत्र लभ्यते। अत्र प्रतिपादितानि कर्माणि नित्यकर्माणि,नैमित्तिककर्माणि, काम्यकर्माणि इति त्रिधा विभक्तानि भवन्ति।
नित्यकर्माणि- अवश्यं कर्तव्यानि कर्मण्येव नित्यकर्माणि। अग्निहोत्रादयः नित्ययागः। तावत्ज्जीवम् अग्निहोत्रं जुह्यदिति विधिः दर्श- पूर्णमासादीनि मासिकानि पाक्षिकानि वा यागानुष्ठानानि च नित्यकर्मसु अन्तर्भवन्ति।
नैमित्तिककर्माणि- विवाहः जातकर्मः उपनयनं श्राद्धम् इत्यादयः संस्काराः नैमित्तिककर्मसु अन्तर्भवन्ति।एतानि प्रत्येकं सन्दर्भे अनुष्ठीयानेव।
काम्यकर्माणि- पुत्रकर्म वृष्टिःगो समृद्धिः इत्यादिकम् इच्छद्भिः तदर्थमनुष्ठीयानि कर्माणि काम्यकर्मासु अन्तर्भवन्ति। प्रतिवेदं पृथक् पृथक् प्रातिशाख्यं विद्यन्ते।अश्वलायनं शाख्यनमिति ऋग्वेदस्य द्वे प्रातिशाख्ये। अनयोः प्रथमम् ऐतरेयब्राह्मणं द्वितीयं शाख्यायनब्राह्मणं चानुसरति। यजुर्वेदीये श्रौतसूत्रे ब्रह्मावर्तमिति प्रसिद्धे कुरुक्षेत्रे विद्यमानैः ब्राह्मणैः अनुतिष्ठमानानां यागादीनां कर्मणां विवरणमेव मुख्यप्रतिपाद्यम्। कठ- मैत्रायणी- तैत्तरीयाख्ये वेदे मन्त्रभागाः ब्राह्मण भागश्च सम्मिश्ररूपेण तिष्ठन्ति। अतः अस्य कृष्णयजुर्वेदः इति संज्ञा। अनन्तरकालिके वाजसनेययजुर्वेदाख्ये मन्त्रभागः एकत्र ब्राह्मणभागाः इतरत्र च इति व्यवस्था।
अतः अस्य शुक्लयजुर्वेदः इति संज्ञा। कृष्णशुक्लयजुर्वेदयोः पृथक् पृथक् श्रौत्रसूत्राणि सन्ति। कृष्णशुक्लयजुर्वेदीये बौधायन- वाधूल-भरद्वाज- आपस्तम्भ-सत्यारण्य हिरण्यकेशी वैख्यनसांख्यानि श्रौतसूत्राणि। शुक्लयजुर्वेदीये कात्यायन श्रौतसूत्रमेक एव।
सामवेदीये लाट्यायनं द्राह्यायनं जैमिनीयम् आर्षेयकल्पं निदानमिति पञ्च श्रौतसुत्राणि। अथर्ववेदस्य वैतायनाख्यम् एकमेव श्रौतसुत्रम्।
गृह्यसूत्राणि ।
गृहे भवं गृह्यम्। गृहस्य कर्म सम्बद्धं यत्कर्म तादृश कर्मनिरूपकं भवति गृह्यसूत्रम्। चतुषु आश्रमेषु गृहस्थाश्रमं महत्तमिति विश्वास्यते। गृहस्त एव पञ्चमहायज्ञान् निर्वोढुमर्हः। गृहस्थेन अनुष्टेयानाम् आचराणां कर्माणां च प्रतिपादनं श्रौतसूत्रेषु दृश्यन्ते। श्रुतिलक्षणकर्मणि आचारलक्षणकर्मणि च विद्यन्ते। तयोः आद्यं श्रौतसूत्रेषु व्याख्यातम्। द्वितीयं तु आचारलक्षणकर्म गृह्यसूत्रेषु विव्रियते। तानि च यज्ञकर्माणि देवपितृकर्म समिदाधानं तर्पणं वर्षानुसृतकर्मणि भवननिर्माणावसरे क्रियमाणानि कर्माणि भूकर्षणावसरे क्रियमाणानि कर्मणि, कृष्यारंभकर्मणि,श्राद्धकर्म च भवन्ति । षोडशसंस्काराः अस्मिन्नेव अन्तर्भवन्ति। श्रौतसूत्राणि गृह्यसूत्राण्यपि वेदसंबद्धीनि भवन्ति। ऋग्वेदीये द्वे गृह्यसूत्रे उपलब्धे । आश्वलायनं साख्ययनं च।
शौनकं - शाल्यं- ऐतरेयं- बह्वृचं- भारवीयं- पाराशरं- पैड़्गमिति सप्तनष्टप्रायाणि। शुक्लयजुर्वेदीये द्वे- पारस्करं वाचसनेयं च।
कृष्णयजुर्वेदीयानि नव उपलभ्यन्ते। तानि बौधायनं- भारद्वाजम् - आपस्तम्बं- हिरण्यकेशी-वैखानसं-अग्निवेश्यं - मानवं-काठकं-वराहञ्च। सामवेदीयानि चत्वारि- गाभिलं-खादिरं ( द्राह्यायनं)जैमनीयं कौथूमञ्च। अथर्ववेदीयमेकमेव कौशीकगृह्यसूत्रम्। तच्च शौनकशाखासंबद्धम्।
धर्मसूत्राणि
धर्मपदस्य नियमः- प्रशिक्षणं - उपयोगः - आचारनिष्ठाशीलं- कर्तव्यं- सदाचारः- इत्यादयोऽनेके अर्थाः सन्ति। धर्मसूत्रेषु धर्माश्रमिणां कर्तव्यानि प्रतिपादितानि। धर्मस्य निर्वचनेन साकं अर्थभेदांश्च एषु विवृण्वन्ति। धर्मसूत्राणि गद्यरूपेण लिखितानि सन्ति। एषु एकैकं प्रश्नाध्यायखण्डरूपेण विभक्तम्। अद्य उपलभ्यमानाः धर्मसूत्रग्रन्थाः -----------------------चत्वारः एव। गौतमधर्मसूत्रं, बौधायनधर्मसूत्रं, आपस्तम्बधर्मसूत्रं, वासिष्ठधर्मसूत्रञ्च। अपि च हिरण्यकेशी, विष्णु, पारीतादीनि अपि सन्ति इति केचन वदन्ति। इतराण्यपेक्ष्य धर्मसूत्राणि सर्ववेदसंबद्धानि भवन्ति।
धर्मस्वरूपं चतुर्णां वर्णानाम् आचाराः, कर्तव्यानि, जीवितवृत्तयश्च चतुर्णामाश्रमाणाम् आचाराः , सपिण्डनं, पापप्रायश्चित्तानि मतानां नियमाः, आशौचं, न्यायव्यवहारं, राजधर्माः, स्त्रीधर्माः, पुत्रविचाराः , स्त्रीधनं , दायव्यवस्था, विवाहभेदाः इत्यादीनि धर्मसूत्रे प्रतिपादितानि।
शुल्बसूत्रम्-
शुल्बं नाम रज्जुः। अतः मापननिर्धारणं श्रौतसूत्रसंबद्धं साहित्यं भवति शुल्बसूत्रम्। संहितासु विद्यमानाः गणितविषयाः संगृह्य यागवेद्यदिषु कथम् उपयोक्तुं शक्यन्ते इति शुल्बसूत्राणि विशदयन्ति।
कात्यायनः, आपस्तम्बः, बौधायनः , सत्याषाढः , मानवः, वाराहः, मैत्रायणि इत्येतानि शुल्बसूत्रणि अद्य उपलभ्यन्ते। यागशालायाः घटना, यागवेदिः , अग्निकुण्डम् इत्यादीनि क्षेत्रगणितणमनुसृत्यैव कल्पितानि। क्षेत्रगणितस्य अड़्कगणितस्य च सूचनाः शुल्बसूत्रेषु उपलभ्यन्ते। विविधानां यागानां वेदिकानिर्माणं कथंभवेदिति शुल्बसूत्रग्रन्थेषु विव्रियते।
गणितानाम् आधारतत्वानि प्रमाणसूत्राणि तथा वर्गमूलं दशांशः इत्यादीनां सूचनाः
शुल्बसूत्रेभ्यो लभ्यन्ते। गृह्यसूत्रेषु धर्मसूत्रेषु शुल्बसूत्रेषु च प्रतिपादितानि नित्यनैमित्तिक काम्यकर्माणि अनुष्ठानानि गणितक्रिया चेत्यादयः अद्यापि मानवजीवने समाजे च प्रमाणतया स्वीक्रियन्ते।
एवं भारतीयजीवने अस्य कल्पशास्त्रस्य अत्यन्तमुपादेयता दृश्यते। वेदोक्तकर्मणां प्रतिपादनात् कल्पः वेदपुरुषस्य हस्तरूपेण कल्प्यते। कल्पनामनादरे वेदो खण्डितहस्तो भवेत्। भारतीयजीवनपद्धतेः दर्पणायते इदं कल्पशास्त्रम्।


text:
`पूर्ववत्` इति। `तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः` 5|1|114
इति वतिः।। पूर्वशब्दः सम्बन्धिशब्दत्वादवधिमपेक्षते। स चावधिः श्रुतत्वात्सन्नेव विज्ञायत इत्याह-- `सनः पूर्वो यो धातुः` इति। यद्येवम्, अवधिभावोपगम एव सन्ग्रहणस्योपयुक्तत्वात्त सन्नन्तादात्मनेपदं भवतीति, न तत्रैतल्लभ्यते; कुतस्तर्हि स्यात्? धातुमात्रात्, नैतदस्ति; एवं ह्रात्मनेपदं परस्मैपदानुक्रमणमनर्थकं स्यात्। अथ प्रत्ययान्तात् स्यात्? एवमपि सन्ग्रहणमनर्थकं स्यात्, पूर्ववत् प्रत्ययादिति वाच्यं स्यात्। तस्मात् पत्र्यासन्नं सनं त्यक्त्वा न युक्त्वा न युक्ताऽन्यन्यस्याश्रुतस्य परिकल्पनेति सन्न्तादेव भवतीति विज्ञायते। `येन` इत्यादिना वत्यर्थमाचष्टे। `तदेव निमित्तम्` इति। अनुदात्तेत्वं ङित्त्वञ्च धात्वन्तरावस्थायामपि सन्नन्ताद्वचनसामथ्र्यान्निमित्तं भवति। `असिसिषते` इति। इटि कृते `अजादेर्द्वितीयस्य` 6|1|2
इति सिशब्दस्य द्विर्वचनम्। `निविविक्षते` इति। `विश प्रवेशने` (धातुपाठः-1424), पूर्ववत् कित्त्वषत्वकत्वानि। `आचिक्रंसते` इति। आत्मनेपदनिमित्तत्वात् `स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते` 7|2|36
इतीण् न भवति। `शिशत्सति`, मुमूर्षति`इति। अत्र सनो यः पूर्वो भागः, तस्यात्मनेपदनिमित्तत्वमस्ति; शीयते, म्रियत इत्यात्मनपददर्शनात्। तत आत्मनेपदेन भवितव्यमिति कस्यचिद्भ्रान्तिः स्यात्, अतस्तां निराकर्तुमाह-- `इह न भवति` इत्यादि। किं कारणमित्याह-- `न हि` इत्यादि। किं तर्हि? `शिदाद्यपि`इति। शिच्छब्देनात्र शिद्भावित्वं शित्सम्बन्धित्वञ्चोक्तम्। आदिशब्देन लुङलिङोग्र्रहणम्, तच्चेह नास्तीति न ह्रत्र सनः पूर्वभागस्य शिद्भावित्वं शित्सम्बन्धित्वं वास्ति; शित्प्रत्ययस्यास्मिन् विषयेऽत्यन्तासम्भवात्, नापि म्रियतेः परौ लुङलिङौ स्तः; तस्मान्नेह शदिम्रियत्योरात्मनेपदनिमित्तत्वमस्तीति न भवत्यात्मनेपदम्।इह तर्हि कस्मान्न भवति-- अनुचिकीर्षति, पराचिकीर्षतीति? करोतेर्हि गन्धनादिष्वर्थेष्वात्मनेपदं विहितम्, अतस्त्दविवक्षायां सनन्तादपि तेन भवितव्यमित्याह-- `यस्य च` इत्यादि। गन्धनादिष्वर्थेषु पूर्वत्रासनन्तावस्थायाम् `अनुपराभ्यां कृञः` 1|3|79
इत्यनेन परस्मैपदविधानात् करोतेरात्मनेपदाभावः क्रियते। तस्मादाभ्यां सनन्तादप्यात्मनेपदनिमित्ताभावान्न भवति।`अथ जुगुप्सते, मीमांसत इत्यत्र कथमात्मनेपदम्, यावता `पूर्ववत्सनः` 1|3|62
इत्युच्यते, न च गुपादिषु सनः प्रागेवात्मनेपदं भवतीति; अतः पूर्ववदित्यतिदेशाभावान्न भवितव्यमात्मनेगदेनेत्यत आह-- `इह` इत्यादि। `जुगुप्सते`इति। `गुप्तिज्किद्भ्यः सन्` 3|1|5
इति सन्। `मीमांसते` इति। `मानबध` 3|1|6
इत्यादिना सन्, अभ्यासस्य `सन्यतः` 7|4|79
इतीत्वे दीर्घः। कथं पुनरिह `अनुदात्तङित आत्मनेपदम्` 1|3|12
, यावता गुपादाववयवेऽनुदात्तेत्वं लिङ्गम्, न जुगुप्सादौ समुदाय इत्यत आह -- `अवयवे कृतम्` इत्यादि। यथा गोः कर्णादाववयवे कृतं लिङगं समुदायस्य विशेषकं भवति, तथा गुपादाववयवे कृतमनुदात्तेत्त्वं समुदायस्य जुगुप्स इत्येवमादेर्विशेषक्रं भवति। यद्येवम्, गोपयति, तेजयति, सङ्केतयतीत्येवमादावपि प्राप्नोति, सत्यम्; स्यादेतत्-- अवयवेकृतं लिङगं तस्य समुदायस्य गोर्विशेषकं भवति, यं समुदायं सोऽवयवो न व्यभिचरति; सनन्तं पुनर्न व्यभिचरति; णिजन्तन्तु व्यभिचरतीत्यतोऽत्रात्मनेपदेन न भवितव्यम्; वात्र्तमेतत्, सनन्तमपि व्यभिचरतीति विनापि तेन गोपयतीत्यादौ सम्भवात्। तस्मात् समुदायं यं गुपादिर्न व्यभिचरति, तस्यासम्भवात् सर्वस्य गुपादावयवे कृतमनुदात्तेत्त्वं लिङ्गं समुदायस्य विशेषकं भविष्यति। ततश्च गोपयतिप्रभृतिभ्योऽप्यात्मनेपदं प्राप्नोतीत्येव। एवं तर्हि `निगरणचलनार्थेभ्यश्च` 1|3|87
इत्यत्र चकारोऽनुक्तसमुध्चयार्थः क्रियते। तेन गुपादिभ्यो ण्यन्तेभ्यः परस्मैपदात्मनेपदापवादो भविष्यति॥


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १०२
नन्दिकेश्वर उवाच।
नैर्मल्यं भावशुद्धिश्च विना स्नानं न विद्यते।
तस्मान्मनोविशुद्ध्यर्थं स्नानमादौ विधीयते।। १०२.१ ।।
अनुद्धृतैरुद्धृतैर्वा जलैः स्नानं समाचरेत्।
तीर्थञ्च कल्पयेद् विद्वान्मूलमन्त्रेण मन्त्रवित्
नमो नारायणायेति मूलमन्त्र उदाहृतः।। १०२.२ ।।
दर्भपाणिस्तु विधिना आचान्तः प्रयतः शुचिः।
चतुर्हस्तसमायुक्तं चतुरस्रं समन्ततः।।
प्रकल्प्यावाहयेद्गङ्गामेभिर्मन्त्रैर्विचक्षणः।। १०२.३ ।।
विष्णोः पादप्रसूतासि वैष्णवी विष्णुदेवता।
त्राहि नस्त्वेनसस्तस्मादाजन्ममरणान्तिकात्।। १०२.४ ।।
तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत्।
दिवि भूम्यन्तरिक्षे च तानि ते सन्तु जाह्नवि।। १०२.५ ।।
नन्दिनीत्येव ते नाम देवेषु नलिनीति च।
दक्षा पृथ्वी च विहगा विश्वकायाऽमृता शिवा।। १०२.६ ।।
विद्याधरी सुप्रशान्ता तथा विश्वप्रसादिनी।
क्षेमा च जाह्नवी चैव शान्ता शान्तिप्रदायिनी।। १०२.७ ।।
एतानि पुण्यनामानि स्नानकाले प्रकीर्तयेत्।
भवेत्सन्निहिता तत्र गङ्गा त्रिपथगामिनी।। १०२.८ ।।
सप्तवाराभिजप्तेन करसंपुटयोजितः।
मूद्र्ध्नि कुर्य्याज्जलं भूयस्त्रिचतुः पञ्चसप्तकम्।।
स्नानं कुर्यान्मुदा तद्वदामन्त्र्य तु विधानतः।। १०२.९ ।।
अश्वक्रान्ते रथक्रान्ते विष्णुक्रान्ते वसुन्धरे।
मृत्तिके! हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम्।। १०२.१० ।।
उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना।
नमस्ते सर्वलोकानां प्रभवारणि सुव्रते!।। १०२.११ ।।
एवं स्नात्वा ततः पश्चादाचम्य च विधानतः।
उत्थाय वाससी शुक्ले शुद्धे तु परिधाय वै।
ततस्तु तर्पणं कुर्य्यात्त्रैलोक्याप्यायनाय वै।। १०२.१२ ।।
देवा यक्षास्तथानागा गन्धर्वाप्सरसः सुराः।
क्रूराः सर्पाः सुपर्णाश्च तरवो जम्बुकाः खगाः।। १०२.१३ ।।
वाय्वाधारा जलाधारास्तथैवाकाशगामिनः।
निराधाराश्च ये जीवा ये तु धर्म्मरतास्तथा।। १०२.१४ ।।
तेषामाप्यायनायैतद्दीयते सलिलं मया।
कृतोपवीती देवेभ्यो निवीती च भवेत्ततः।। १०२.१५ ।।
मनुष्यांस्तर्पयेद्भक्त्या ब्रह्मपुत्रानृषींस्तथा।
सनकश्च सनन्दश्च तृतीयश्च सनातनः।। १०२.१६ ।।
कपिलश्चासुरिश्चैव वोढुः पञ्चशिखस्तथा।
सर्वे ते तृप्तिमायान्तु मद्दत्तेनाम्बुना सदा।। १०२.१७ ।।
मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्।
प्रचेतसं वशिष्ठञ्च भृगुन्नारदमेव च।
देवब्रह्मऋषीन् सर्वांस्तर्पयेदक्षतोदकैः।। १०२.१८ ।।
अपसव्यं ततः कृत्वा सव्यं जान्वाच्य भूतले।
अग्निष्वात्तास्तथा सौम्या हविष्मन्तस्तथोष्मपाः।। १०२.१९ ।।
सुकालिनो बर्हिषदस्तथान्ये वाज्यपाः पुनः।
सन्तर्प्य पितरो भक्त्या सतिलोदकचन्दनैः।। १०२.२० ।।
यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च।
वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च।। १०२.२१ ।।
औदुम्बराय दध्नाय नीलाय परमेष्ठिने।
वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नमः।।
दर्भपाणिस्तु विधिना पितॄन् सन्तर्पयेद् बुधः।। १०२.२२ ।।
पित्रादीन्नामगोत्रेण तथा मातामहानपि।
सन्तर्प्य विधिना भक्त्या इमं मन्त्रमुदीरयेत्।। १०२.२३ ।।
ये बान्धवाः बान्धवेया येऽन्यजन्मनि बान्धवाः।
ते तृप्तिमखिला यान्तु यश्चास्मत्तोऽभिवाञ्छति।। १०२.२४ ।।
ततश्चाचम्य विधिवदालिखेत्पद्ममग्रतः।
अक्षताभिः सपुष्पाभिः सजलारुणचन्दनम्।
अर्घ्यं दद्यात्प्रयत्नेन सूर्य्यनामानि कीर्तयेत्।। १०२.२५ ।।
नमस्ते विष्णुरूपाय नमो विष्णुमुखाय वै।
सहस्ररश्मये नित्यं नमस्ते सर्वतेजसे।। १०२.२६ ।।
नमस्ते शिव! सर्वेश! नमस्ते सर्ववत्सल।
जगत्स्वामिन्नमस्तेऽस्तु दिव्यचन्दनभूषित।। १०२.२७ ।।
पद्मासन! नमस्तेऽस्तु कुण्डलाङ्गदभूषित।
नमस्ते सर्वलोकेश! जगत्सर्वं विबोधसे।। १०२.२८ ।।
सुकृतं दुष्कृतं चैव सर्वं पश्यसि सर्वग।
सत्यदेव! नमस्तेऽस्तु प्रसीद मम भास्कर।। १०२.२९ ।।
दिवाकर! नमस्तेऽस्तु प्रभाकर! नमोऽस्तुते।
एवं सूर्य्यं नमस्कृत्य त्रिः कृत्वाथ प्रदक्षिणम्।।
द्विजङ्गां काञ्चनं स्पृष्ट्वा ततो विष्णुगृहं व्रजेत्।। १०२.३० ।।


text:
वायुपुराणम्/पूर्वार्धम्/अध्यायः ३२
।।वायु रुवाच।।
अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि प्रणवस्य विनिश्वयम्।
ओङ्कारमक्षरं ब्रह्म त्रिवर्णञ्चादितः स्मृतम् ।। ३२.१ ।।
यो यो यस्य यथा वर्णो विहितो देवतास्तथा।
ऋचो यजूंषि सामानि वायुरग्निस्तथा जलम् ।। ३२.२ ।।
तस्मात्तु अक्षरादेव पुनरन्ये प्रजज्ञिरे।
चतुर्द्दश महात्मानो देवानां ये तु दैवताः ।। ३२.३ ।।
तेषु सर्वगतश्चैव सर्वगः सर्वयोगवित् ।
अनुग्रहाय लोकानामादिमध्यान्त उच्यते ।। ३२.४ ।।
सप्तर्षयस्तथेन्द्रा ये देवाश्च पितृभिः सह।
अक्षरान्निः सृताः सर्वे देवदेवान्महेश्वरात् ।। ३२.५ ।।
इहामुत्र हितार्थाय वदन्ति परमं पदम्।
पूर्वमेव मयोक्तस्ते कालस्तु युगसंज्ञितः ।। ३२.६ ।।
कृतं त्रेता द्वापरञ्च युगादिः कलिना सह।
परिवर्त्तमानैस्तैरेव भ्रममाणेषु चक्रवत् ।। ३२.७ ।।
देवतास्तु तदोद्विग्नाः कालस्य वशमागताः.
न शक्नुवन्ति तन्मानं संस्स्थापयितुमात्मना ।। ३२.८ ।।
तदा ते वाग्यता भूत्वा आदौ मन्वन्तरस्य वै।
ऋषयश्चैव देवाश्च इन्द्रश्चैव महातपाः ।। ३२.९ ।।
समाधाय मनस्तीव्रं सहस्रं परिवत्सरान्।
प्रपन्नास्ते महादेवं भीताः कालस्य वै तदा ।। ३२.१० ।।
अयं हि कालो देवेशश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्मुखः ।
कोऽस्य विद्यान्महादेव अगाधस्य महेश्वर ।। ३२.११ ।।
अथ दृष्ट्वा महादेवस्तं तु कालञ्चतुर्मुखम्।
न भेतव्यमिति प्राह को वः कामः प्रदीयताम् ।। ३२.१२ ।।
तत्करिष्याम्यहं सर्वं न वृथायं परिश्रमः ।
उवाच देवो भगवान् स्वयङ्कालः सुदुर्जयः ।। ३२.१३ ।।
यदेतस्य मुखं श्वेतं चतुर्जिह्वं हि लक्ष्यते।
एतत् कृतयुगं नाम तस्य कालस्य वै मुखम्।
असौ देवः सुरश्रेष्ठो ब्रह्मा वैवस्वतो मुखः ।। ३२.१४ ।।
यदेतद्रक्तवर्णाभं तृतीयं वः स्मृतं मया ।
त्रिजिह्वं लेलिहानं तु एतत् त्रेतायुगं द्विजाः ।। ३२.१५ ।।
अत्र यज्ञप्रवृत्तिस्तु जायते हि महेश्वरात्।
ततोऽत्र इज्यते यज्ञस्तिस्रो जिह्वास्त्रयोऽग्नयः ।
इष्ट्वा चैवाग्नयो विप्राः कालजिह्वा प्रवर्त्तते ।। ३२.१६ ।।
यदेतद्वै मुखं भीमं द्विजिह्वं रक्तपिङ्गलम्।
द्विपादोऽत्र भविष्यामि द्वापरं नाम तद्युगम् ।। ३२.१७ ।।
यदेतत् कृष्णवर्णाभं तुरीयं रक्तलोचनम्।
एकजिह्वं पृथुश्यामं लेलिहानं पुनः पुनः ।। ३२.१८ ।।
ततः कलियुगं घोरं सर्वलोकभयङ्करम्।
कल्पस्य तु मुखं ह्येतच्चतुर्थं नाम भीषणम् ।। ३२.१९ ।।
न मुखं नापि निर्वाणं तस्मिन् भवति वै युगे।
कालग्रस्ता प्रजा चापि युगे तस्मिन् भविष्यति ।। ३२.२० ।।
ब्रह्मा कृतयुगे पूज्यस्त्रेतायां यज्ञ इच्यते।
द्वापरे पूज्यते विष्णुरहम्पूज्यश्चतुर्ष्वपि ।। ३२.२१ ।।
ब्रह्मा विष्णुश्च यज्ञश्च कालस्यैव कलास्त्रयः।
सर्वेष्वेव हि कालेषु चतुर्मूर्तिर्महेश्वरः ।। ३२.२२ ।।
अहं जनो जनयिता (वः) कालः कालप्रवर्त्तकः।
युगकर्ता तथा चैव परं परपरायणः ।। ३२.२३ ।।
तस्मात् कलियुगं प्राप्य लोकानां हितकारणात्।
अभयार्थञ्च देवानामुभयोर्लोकयोरपि ।। ३२.२४ ।।
तदा भव्यश्च पूज्यश्च भविष्यामि सुरोत्तमाः।
तस्माद्भयं न कार्यं च कलिं प्राप्य महौजसः ।। ३२.२५ ।।
एवमुक्ता स्ततः सर्वा देवता ऋषिभिः सह।
प्रणम्य शिरसा देवं पुनरूचुर्जगत्पतिम् ।। ३२.२६ ।।
।।देवर्षय ऊचुः।।
महातेजा महाकायो महावीर्यो महाद्युतिः।
भीषणः सर्वभूतानां कथं कालश्चतुर्मुखः ।। ३२.२७ ।।
।।महादेव उवाच।।
एष कालश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्मुखः।
लोकसंरक्षणार्थाय अतिक्रामति सर्वशः ।। ३२.२८ ।।
नासाध्यं विद्यते चास्य सर्वस्मिन् सचराचरे।
कालः सृजति भूतानि पुनःसंहरति क्रमात् ।। ३२.२९ ।।
सर्वे कालस्य वशगा न कालः कस्यचिद्वशे।
तस्मात्तु सर्वभूतानि कालः कलयते सदा ।। ३२.३० ।।
विक्रमस्य पदान्यस्य पूर्वोक्तान्येकसप्ततिः।
तानि मन्वन्तराणीह परिवृत्तयुगक्रमात् ।। ३२.३१ ।।
एकं पदं परिक्रम्य पदानामेकसप्ततिः।
यदा कालः प्रक्रमते तदा मन्वन्तरक्षयः ।। ३२.३२ ।।
एवमुक्त्वा तु भगवान् देवर्षिपितृदानवान्।
नमस्कृतश्च तैः सर्वैस्तत्रैवान्तरधीयत ।। ३२.३३ ।।
एवं स काले भगवान् देवर्षिपितृदानवान्।
पुनः पुनः संहरते सृजते च पुनः पुनः ।। ३२.३४ ।।
अतो मन्वन्तरे चैव देवर्षिपितृदानवैः।
पूज्यते भगवानीशो भयात् कालस्य तस्य वै ।। ३२.३५ ।।
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कलौ कुर्यात्तपो द्विजः।
प्रपन्नस्य महादेवं तस्य पुण्यफलं महत्।
तस्माद्देवा दिवं गत्वा अवतीर्य च भूतले ।। ३२.३६ ।।
ऋषयश्चैव देवाश्च कलिम्प्राप्य सुदारुणम्।
तप इच्छन्ति भूयिष्ठं कर्त्तुं धर्मपरायणाः।
अवतारान् कलिं प्राप्य करोति च पुनः पुनः ।। ३२.३७ ।।
एवं कालान्तरे सर्वे येऽतीता वै सहस्रशः।
वैवस्वतेऽन्तरे तस्मिन् देवराजर्षयस्तथा ।। ३२.३८ ।।
देवापिः पोरवो राजा मनुश्वेक्ष्वाकुवंशजाः।
महायोगबलोपेताः कालान्तरमुपासते ।।३२.३९ ।।
क्षीणे कलियुगे तस्मिस्तिष्ये त्रेतायुगे कृते।
सप्तर्षिभिश्चैव सार्द्धं भाव्ये त्रेतायुगे पुनः
गोत्राणां क्षत्रियाणाञ्च भविष्यास्ते प्रकीर्तिताः ।। ३२.४०।
द्वापरान्ते प्रतिष्ठन्ते क्षत्रिया ऋषिभिः सह।
कृते त्रेतायुगे चैव तथा क्षीणे च द्वापरे।
नराः पातकिनो ये वै वर्त्तन्ते ते कलौ स्मृताः ।। ३२.४१ ।।
मन्वन्तराणां सप्तानां सान्तानार्था श्रुतिः स्मृतिः।
एवमेतेषु सर्वेषु युगक्षयक्रमस्तथा ।। ३२.४२ ।।
परस्परं युगानाञ्च ब्रह्मक्षत्रस्य चोद्भवः।
यथा वै प्रकृतिस्तेभ्यः प्रवृत्तानां यथा क्षयम् ।। ३२.४३ ।।
जामदग्न्येन रामेण क्षत्रे निरवशोषिते।
क्रियन्ते कुलटाः सर्वाः क्षत्रियैर्वसुधाधिपैः।
दिवं गतानहं तुभ्यं कीर्त्तयिष्ये निबोधत ।। ३२.४४ ।।
ऐडमिक्ष्वाकुवंशस्य प्रकृतिं परिचक्षते।
राजानः श्रेणिबन्धास्तु तक्षान्ये क्षत्रिया भुवि ।। ३२.४५ ।।
ऐडवंशेऽथ सम्भूता यथा चेक्ष्वाकवो नृपाः।
तेभ्य एव शतं पूर्णं कुलानामभिषेचितम् ।। ३२.४६ ।।
तावदेव तु भोजानां विस्तरो द्विगुणः स्मृतः ।
भोजन्तु त्रिशतं क्षत्रं चतुर्द्धा तद्यथादिशम् ।। ३२.४७ ।।
तेष्वतीतास्तु राजानो ब्रुवतस्तान्निबोधत।
शतं वै प्रतिविन्ध्यानां हैहयानां तथा शतम् ।। ३२.४८ ।।
धार्त्तराष्ट्रास्त्वेकशतं अशीतिर्जनमेजयाः।
शतं वै ब्रह्मदत्तानां कुलानां वीर्यिणां शतम् ।। ३२.४९ ।।
ततः शतन्तु पौलानां शतं काशिकुशादयः ।
तथापरं सहस्रन्तु येऽतीताः शशबिन्दवः।
इजानास्तेऽश्वमेधैस्तु सर्वे नियुतदक्षिणैः ।। ३२.५०।
एवं संक्षेपतः प्रोक्ता न शक्या विस्तरेण तु।
वक्तुं राजर्षयः कृत्स्ना येऽतीतास्तैर्युकैःसह ।। ३२.५१ ।।
एते ययातिवंशस्य बभूवुर्वंशवर्द्धनाः।
कीर्तिता द्युतिमन्तस्ते ये लोकान् धारयन्ति वै ।। ३२.५२ ।।
लभन्ते च वरान् पञ्च दुर्लभान् ब्रह्मलौकिकान् ।
आयुः पुत्रा धनं कीर्तिरैश्वर्यं भूतिरेव च ।। ३२.५३ ।।
धारणाच्छ्रवणाच्चैव पञ्चवर्गस्य धीमताम्।
तथोक्ता लौकिकाश्चैव ब्रह्मलोकं व्रजन्ति वै ।। ३२.५४ ।।
चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां च कृतं युगम् ।
तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः ।। ३२.५५ ।।
कृते वै प्रक्रियापादश्चतुःसाहस्र उच्यते।
तस्माच्चतुःशतं सन्ध्या सन्ध्यांशश्च यथाविधः ।। ३२.५६ ।।
त्रेतादीनि सहस्राणि संख्यया मुनिभिः सह।
तस्यापि त्रिशती सन्ध्या सन्ध्यांशस्त्रिशतः स्मृतः ।। ३२.५७ ।।
अनुषङ्गपादस्त्रेतायास्त्रिसाहस्रस्तु सङ्ख्यया।
द्वापरे द्वे सहस्रे तु वर्षाणां सम्प्रकीर्तितम् ।। ३२.५८ ।।
तस्यापि द्विशती सन्ध्या सन्ध्यांशो द्विशतस्तथा।
उपोद्वातस्तृतीयस्तु द्वापरे पाद उच्यते ।। ३२.५९ ।।
कलिं वर्षसहस्रन्तु प्राहुः सङ्ख्याविदो जनाः।
तस्यापि शतिका सन्ध्या सन्ध्यांशः शतमेव च ।। ३२.६० ।।
संहारपादः संख्यातश्वतुर्थो वै कलौ युगे।
ससन्ध्यानि सहांशानि चत्वारि तु युगानि वै ।। ३२.६१ ।।
एतद् द्वादशसाहस्रं चतुर्युगमिति स्मृतम्।
एवं पादैः सहस्राणि श्लोकानां पञ्च पञ्च च ।। ३२.६२ ।।
सन्ध्यासन्ध्यांशकैरेव द्वे सहस्रे तथाऽपरे।
एवं द्वादशसाहस्रं पुराणं कवयो विदुः ।। ३२.६३ ।।
यथा वेदश्चतुष्पादश्चतुष्पादं तथा युगम्।
यथा युगं चतुष्पादं विधात्रा विहितं स्वयम्।
छचतुष्पादं सुराणान्तु ब्रह्मणा विहितं पुरा ।। ३२.६४ ।।
इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते युगधर्मनिरूपणं नाम द्वात्रिंशो ऽध्यायः ।। ३२ ।।


text:
स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/केदारखण्डः/अध्यायः ३२
॥लोमश उवाच॥
एवं ते शिवधर्माश्च कथितास्तेन वै द्विजाः॥
सविशेषाः पाशुपताः प्रसादाच्चैव विस्तरात्॥ ३२.१ ॥
अनेकागमसंवीता यथातत्त्वमुदाहृताः॥
कापालिकानां भेदाश्च प्रोक्ता व्याससमासतः॥ ३२.२ ॥
धर्मा नानाविधाः प्रोक्ता नंदिनं प्रति वै तदा॥ ३२.३ ॥
॥ऋषय ऊचुः॥
श्रुतं कुमारचरितमविशेषं सुमंगलम्॥
अस्माभिश्च महाभागकिंचित्पृच्छामहे वयम्॥ ३२.४ ॥
श्वेतस्य राजसिंहस्य चरितं परमाद्भुतम्॥
येन संतोषितो रुद्रः शिवो भक्त्याऽप्रमेयया॥ ३२.५ ॥
ते भक्तास्ते महात्मानो ज्ञानिनस्ते च कर्मिणः॥
येऽर्चयंति महाशंभुं देवं भक्त्या समावृताः॥ ३२.६ ॥
तस्मात्पृच्छामहे सर्वे चरितं शंकरस्य च॥
व्यासप्रसादात्सर्वं यज्जानासि त्वं न चापरः॥ ३२.७ ॥
निशम्य वचनं तेषां मुनीनां लोमशोऽब्रवीत्॥ ३२.८ ॥
॥लोमश उवाच॥
आकर्ण्यतां महाभागाश्चरितं परमाद्भुतम्॥
तस्य राज्ञो हि भजतो राजभोगांश्च सर्वशः॥
मतिर्द्धिर्मे समुत्पन्ना श्वेतस्य च महात्मनः॥ ३२.९ ॥
पृथिवीं पालयामास प्रजा धर्मेण पालयन्॥
ब्रह्मण्यः सत्यवाक्छूरः शिवभक्तो निरंतरम्॥ ३२.१० ॥
राज्यं शशासाथ स शक्तितो नृपो भक्त्या तदा चैव समर्चयत्सदा॥
शंभुं परेशं परमं परात्परं शांतं पुराणं परमात्मरूपम्॥ ३२.११ ॥
आयुस्तस्य परिक्षीणमर्चतः परमेश्वरम्॥
अथैतच्च महाभाग चरितं श्रूयतां मम॥ ३२.१२ ॥
वाणी शिवकथायुक्ता परमाश्चर्यसंयुता॥
न वाऽऽधयो हि तस्यैव व्याधयो हि महीपतेः॥ ३२.१३ ॥
तस्य राज्ञो न बाधंते तथा चोपद्रवास्त्वमी॥
निरीतिको जनो ह्यासीन्निरुपद्रव एव च॥ ३२.१४ ॥
अकृष्टपच्यौषधयस्तस्य राज्ञोऽभवन्भुवि॥
तपस्विनो ब्राह्मणाश्च वर्णाश्रमयुता जनाः॥ ३२.१५ ॥
न पुत्रमरणे दुःखं नापमानं न मारकाः॥
न दारिद्र्यं च ते सर्वे प्राप्नुवन्ति कदाचन॥ ३२.१६ ॥
एवं बहुतरः कालस्तस्य राज्ञो महात्मनः॥
गतो हि सफलो विप्राः शिवपूजारतस्य वै॥ ३२.१७ ॥
एकदा पूजमानं तं शंकरं परमार्थदम्॥
यमो हि प्रेषयामास यमदूतान्नृपं प्रति॥ ३२.१८ ॥
वचनाच्चित्रगुप्तस्य श्वेत आनीयतामिति॥
तथेति मत्वा ते दूता आगताः शिवमंदिरम्॥ ३२.१९ ॥
राजानं नेतुकामास्ते पाशहस्ता महाभयाः॥
यावत्समागता याम्या राजानं ददृशुस्त्वरात्॥ ३२.२० ॥
न चक्रिरे तदा दूता आज्ञां धर्मस्य चैव हि॥
ज्ञात्वा सर्वं यमश्चैव आगतः स्वयमेव हि॥ ३२.२१ ॥
उद्धृत्य दंडं सहसा नेतुकामस्तदा नृपम्॥
ददर्श च महाबाहुः शिवध्यानपरायणम्॥ ३२.२२ ॥
शिवभक्तियुतं शांतं केवलं ज्ञानसंयुतम्॥
यमोऽपि दृष्ट्वा राजानं परं क्षोभमुपागमत्॥ ३२.२३ ॥
चित्रस्थो ह्यभवत्स्द्यः प्रेतराजोऽतिविह्वलः॥
कालरूपश्च यो नित्यं प्रजानां क्षयकारकः॥ ३२.२४ ॥
आगतस्तत्क्षणादेव नृपं प्रति रुषान्वितः॥
खड्गेन सितधारेण चर्मणा परमेम हि॥ ३२.२५ ॥
तावत्तं ददृशे सोऽपि स्थितं द्वारि भयावृतम्॥
उवाच कालो हि तदा यमं वैवस्वतं प्रति॥ ३२.२६ ॥
कस्मात्त्वया धरमराज नो नीतोऽयं नृपो महान्॥
यम दूतसहायश्च भीतवत्प्रतिभासि मे॥ ३२.२७ ॥
कालात्ययो न कर्त्तव्यो वचनान्मम सुव्रत॥
कालेनोक्तस्तदा धर्म उवाच प्रस्तुतं वचः॥ ३२.२८ ॥
तवाज्ञां च करिष्यामि नात्र कार्या विचारणा॥
असौ हुरत्ययोऽस्माकं शिवभक्तो निरंतरम्॥ ३२.२९ ॥
चित्रस्था इव तिष्ठाम भयाद्देवस्य शूलिनः॥
यमस्य वचनं श्रुत्वा कालः क्रोधसमन्वितः॥
राजानं हंतुमारेभे त्वरितः खड्गमाददे॥ ३२.३० ॥
त्रिगुणाष्टाक्रसंकाशं प्रविवेश शिवालयम्॥
यावत्कोपेन महता तावद्दृष्टः पिनाकिना॥
स्वभक्तं हंतुकामोसौ श्वेतराजानमुत्तमम्॥ ३२.३१ ॥
ध्यानस्थितं चात्मनि तं विशुद्धज्ञानप्रदीपेन विशुद्धचित्तम्॥
आत्मानमात्मात्मतया निरंतरं स्वयंप्रकाशं परमं पुरस्तात्॥ ३२.३२ ॥
एवंविधं तं प्रसमीक्ष्य कालं संचिंत्यमानं मनसाऽचलेन॥
शैवं पदं यत्परमार्थरूपं कैवल्यसायुज्यकरं स्वरूपतः॥ ३२.३३ ॥
सदाशिवेन दृष्टोऽसौ कालः कालांतकेन च॥
उच्छृंखलः खलो दर्पाद्विशमानो निजांतिके॥ ३२.३४ ॥
नंदिकेश्वरमध्यस्थो यावद्दृष्टो निजांतिके॥
शिवेन जगदीशेन भक्तवत्सलबंधुना॥ ३२.३५ ॥
निरीक्षितस्तृतीयेन चक्षुषा परमेष्ठिना॥
स्वभक्तं रक्षमाणेन भस्मसादभवत्क्षणात्॥ ३२.३६ ॥
ददाह तं कालमनेकवर्णं व्यात्ताननं भीमबहूग्ररूपम्॥
ज्वालावलीभिः परिदह्यमानमतिप्रचंडं भुवनैकभक्षणम्॥ ३२.३७ ॥
ददर्शिरे देवगणाः समेताः सयक्षगंधर्वपिशाचगुह्यकाः॥
सिद्धाप्सरःसर्वखगाश्च पन्नगाः पतत्रिणो लोकपालास्तथैव॥ ३२.३८ ॥
ज्वालामालावृतं कालमीश्वरस्याग्रतः स्थितम्॥
लब्धसंज्ञस्तदा राजा कालं स्वं हंतुमागतम्॥ ३२.३९ ॥
पुनः पुनर्द्ददर्शाथ दह्यमानं कृशानुना॥
प्रार्थयामास स व्यग्रो रुद्रं कालाग्निसन्निभम्॥ ३२.४० ॥
॥राजोवाच॥
नमो रुद्राय शांताय स्वज्योत्स्नायात्मवेधसे॥
निरंतराय सूक्ष्माय ज्योतिषां पतये नमः॥ ३२.४१ ॥
त्राता त्वं हि जगन्नाथ पिता माता सुहृत्सखा॥
त्वमेव बंधुः स्वजनो लोकानां प्रभुरीश्वरः॥ ३२.४२ ॥
किं कृतं हि त्वया शंभो कोऽसौ दग्धो ममाग्रतः॥
न जानामि च किं जातं कृतं केन महत्तरम्॥ ३२.४३ ॥
एवं प्रार्थयतस्तस्य श्रुत्वा च परिदेवनम्॥
उवाच शंकरो वाक्यं बोधयन्निव तं नृपम्॥ ३२.४४ ॥
॥रुद्र उवाच॥
मया दग्धो ह्ययं कालस्तवार्थे च तवाग्रतः॥
दह्यमानो हि दृष्टस्ते ज्वाला मालाकुलो महान्॥ ३२.४५ ॥
एवमुक्तस्तदा तेन शंभुना राजसत्तमः॥
उवाच प्रश्रितो भूत्वा वचनं शिवमग्रतः॥ ३२.४६ ॥
किमनेन कृतं शंभो अकृत्यं वद तत्त्वतः॥
य इमां प्राप्तितोऽवस्थां प्राणात्ययकरीं भव॥ ३२.४७ ॥
एवं विज्ञापितस्तेन ह्युवाच परमेश्वरः॥
भक्षकोऽयं महाराज सर्वेषां प्राणिनामिह॥ ३२.४८ ॥
भक्षणार्थं तव विभो सोऽयं क्रूरोऽधुनाऽऽगतः॥
ममांतिकं महाराज तस्माद्दग्धो मया विभो॥ ३२.४९ ॥
बहूनां क्षेममन्विच्छंस्तवार्थेऽन्हं विशेषतः॥ ३२.५० ॥
ये पापिनो ह्यधर्मिष्ठा लोकसंहारकारकाः॥
पाषंडवादसंयुक्ता वध्यास्ते मम चैव हि॥
वाक्यं निशम्य रुद्रस्य श्वेतो वचनमब्रवीत्॥ ३२.५१ ॥
कालेनैव हि लोकोऽयं पुण्यमाचरते सदा॥
धर्मनिष्ठाश्च केचित्तु भक्त्या परमया युताः॥ ३२.५२ ॥
उपासनारताः केचिज्ज्ञानिनो हि तथा परे॥
केचिदध्यात्मसंयुक्ताश्चान्ये मुक्ताश्च केचन॥ ३२.५३ ॥
कालो हि हर्ता च चराचराणां तथा ह्यसौ पालकोऽप्यद्वितीयः॥
स स्रष्टा वै प्राणिनां प्राणभूतस्तस्मादेनं जीवयस्वाशु भूयः॥ ३२.५४ ॥
यदि सृष्टिपरोऽसि त्वं कालं जीवय सत्वरम्॥
यदि संहारभूतोऽसि सर्वेषां प्राणिनामिह॥ ३२.५५ ॥
तर्ह्येवं कुरु शंभो त्वं कालस्य च महात्मनः॥
विना कालेन यत्किंचिद्भविष्यति न शंकर॥ ३२.५६ ॥
इति विज्ञापितस्तेन राज्ञा शंभुः प्रतापिना॥
चकार वचनं तस्य भक्तस्य च चिकीर्षितम्॥ ३२.५७ ॥
शंभुः प्रहस्याथ तदा महेशः संजीवयामास पिनाकपाणिः॥
चकार रूपं च यथा पुरासीदालिंगतोसौ यमदूतमध्ये॥ ३२.५८ ॥
उपस्थितोऽसौ त्वथ लज्जमानस्तुष्टाव देवं वृषभध्वजं तम्॥
नत्वा पुरःस्थाग्निमयं हि कालः सविस्मयो वाक्यमिदं बभाषे॥ ३२.५९ ॥
॥काल उवाच॥
कालांतक त्रिपुरेश त्रिपुरांतकर प्रभो॥
मदनो हि त्वया देव कृतोऽनंगो जगत्पते॥ ३२.६० ॥
दक्षयज्ञविनाशश्च कृतो हि परमाद्भुतः॥
कालकूटं दुःप्रसहं सर्वेषां क्षयकृन्महत्॥ ३२.६१ ॥
ग्रसितं तत्त्वया शंभो अन्येषामपि दुर्द्धरम्॥
लिंगरूपेण महता व्याप्तमासीज्जगत्त्रयम्॥ ३२.६२ ॥
लयनाल्लिंगमित्युक्तं सर्वैरपि सुरा सुरैः॥
यस्यांतं न विदुर्द्देवा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः॥ ३२.६३ ॥
लिंगस्य देवदेवस्य महिमानं परस्य च॥
नमस्ते परमेशाय नमस्ते विश्वमंगल॥
नमस्ते शितिकण्ठाय नमस्तस्मै कपर्दिने॥ ३२.६४ ॥
नमोनमः कारणकारणाय ते नमोनमो मंगलमंगलात्मने॥
ज्ञानात्मने ज्ञानविदां मनीषिणां त्वमादिदेवोऽसि पुमान्पुराणः॥ ३२.६५ ॥
त्वमेव सर्वं जगदेवबंधो वेदांतवेद्योऽसि महानुभावः॥
महानुभावैः परिकीर्त्तनीयस्त्वमेव विश्वेश्वर विश्वमान्यः॥ ३२.६६ ॥
त्वं पासि लुंपसि जगत्त्रितयं महेश स्रष्टासि भूतपतिरेव न कश्चिदन्यः॥ ३२.६७ ॥
इति स्तुतस्तदा तेन कालेन जगदीश्वरः॥
उवाच कालो राजानं श्वेतं संबोधयन्निव॥ ३२.६८ ॥
॥काल उवाच॥
मनुष्यलोके सकले नान्यस्त्वत्तो हि विद्यते॥
येन त्वया जितो देवो ह्यजेयो भुवनत्रये॥ ३२.६९ ॥
मया हतमिदं विश्वं जगदेतच्चराचरम्॥
जेताहं सर्वदेवानां सर्वेषां दुरतिक्रमः॥ ३२.७० ॥
स हि ते चानुगो जातो महाराज प्रयच्छ मे॥
अभयं देवदेवाच्च शूलिनः परमेष्ठिनः॥ ३२.७१ ॥
एवमुक्तस्तदा तेन श्वेतः कालेन चैव हि॥
उवाच प्रहसन्वाचा मेघनादगभीरया॥ ३२.७२ ॥
॥राजोवाच॥
शिवस्य परमं रूपं त्वमेको नास्ति संशयः॥
कालस्त्वमसि भूतानां स्थितिसंहाररूपवान्॥ ३२.७३ ॥
तस्मात्पूज्यतमोऽसि त्वं सर्वेषां च नियामकः॥
त्वद्भयात्कृतिनः सर्वे शरणं परमेश्वरम्॥
व्रजंति विविधैर्भार्वैरात्मलक्षणतत्पराः॥ ३२.७४ ॥
॥सुत उवाच॥
तेनैवं रक्षिततः कालो राज्ञा परमधर्मिणा॥
शिवप्रसादमात्रेण लब्धसंज्ञो बभूवह॥ ३२.७५ ॥
तदा यमेन स्तवितो मृत्युना यमदूतकैः॥
शिवं प्रणम्य संस्तुत्य श्वेतं राजानमेव च॥
ययौ स्वमालयं विप्रा मेने स्वं जनितं पुनः॥ ३२.७६ ॥
मायया सह पत्न्या च शिवस्य चरितं महत्॥
अनुसंस्मृत्य संस्मृत्य विस्मयं परमं ययौ॥ ३२.७७ ॥
कथयामास सर्वेषां दूतानां स्वयमेव हि॥
आकर्ण्यतां मम वचो हे दूतास्त्वरितेन हि॥ ३२.७८ ॥
कर्त्तव्यं च प्रयत्नेन नान्यथा मम भाषितम्॥ ३२.७९ ॥
॥काल उवाच॥
ये त्रिपुण्ड्रंधारयंति तथा ये वै जटाधराः॥
ये रुद्राक्षधराश्चैव तथा ये शिवनामिनः॥ ३२.८० ॥
उपजीवनहेतोश्च भिया ये ह्यपि मानवाः॥
पापिनोऽपि दुराचाराः शिववेषधरा ह्यमी॥ ३२.८१ ॥
नानेतव्या भवद्भिश्च मम लोकं कदाचन॥
वर्ज्यास्ते हि प्रयत्नेन पापिनोऽपि सदैव हि॥ ३२.८२ ॥
अन्येषां का कथा दूता येऽर्चयंति सदाशिवम्॥
भक्त्या परमया शंभुं रुद्रास्ते नात्र संशयः॥ ३२.८३ ॥
रुद्राक्षमेकं शिरसा बिभर्ति यस्तथा त्रिपुंड्रं च ललाटमध्यके॥
पंचाक्षरीं ये प्रजपंति साधवः पूज्य भवद्भिश्च न चान्यथा क्वचित्॥ ३२.८४ ॥
यस्मिन्राष्ट्रोऽथ वा देशे ग्रामे चापि विचक्षणः॥
शिवभक्तो न दृश्येत स्मशानात्तु विशिष्यते॥
तद्राष्ट्रं देशमित्याहुः सत्यं प्रतिवदामि वः॥ ३२.८५ ॥
यस्मिन्न संति नित्यं हि शिवभक्तिसमन्विताः॥
तद्ग्रमस्था जनाः सर्वे शासनीया न संशयः॥ ३२.८६ ॥
एवमाज्ञापयामास यमोऽपि निजकिंकरान्॥
तथेति मत्वा ते सर्वे तूष्णी मासन्सुविस्मिताः॥ ३२.८७ ॥
एवंविधोऽयं भुवनैकभर्ता सदाशिवो लोकगुरुः स एकः॥
दाता प्रहर्ता निजभावयुक्तः सनातनोऽयं जगदेकबंधुः॥ ३२.८८ ॥
दग्ध्वा कालं महादेवो निर्भयं च ददौ विभुः॥
श्वेतस्य राजराजस्य महीपालवरस्य च॥ ३२.८९ ॥
तदा निर्भयमापन्नः श्वेतराजो महामनाः॥
भक्त्या च परया मुक्तो बभूव कृतनिश्चयः॥ ३२.९० ॥
तदा देवैः पूज्यमान ऋषिभिः पन्नगैस्तथा॥
श्वतो राजन्यवर्योऽसौ शिवसायुज्यमाप्तवान्॥ ३२.९१ ॥
एवं भक्तिपराणां च महेशे च जगद्गुरौ॥
सिद्धिः करतले तेषां सत्यं प्रतिवदामि वः॥ ३२.९२ ॥
श्वपचोऽपि वरिष्ठः स्यात्प्रसादाच्छं करस्य च॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजनीयो हि शंकरः॥ ३२.९३ ॥
बहूनां जनमनामंते शिवभक्तिः प्रजायते॥ ३२.९४ ॥
ज्ञानिनां कृतबुद्धीनां जन्मजन्मनिशंकरः॥
किं मया बहुनोक्तेन पूजनीयः सदाशिवः॥ ३२.९५ ॥
अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम्॥
किरातेन कृतं व्रतं च परमाद्भुतम्॥
येनैव तारितं विश्वं जगदेतच्चराचरम्॥ ३२.९६ ॥
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे केदारखण्डे श्वेतराजचरिते शिवभक्तिप्रभावेण कालदहनवृत्तान्तवर्णनंनाम द्वात्रिंशोऽध्यायः॥ ३२ ॥ छ ॥


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २२५
राजधर्माः[सम्पाद्यताम्]
पुष्कर उवाच
राजपुत्रस्य रक्षा च कर्त्तव्या पृथिवीक्षिता ।
धर्मार्थ्कामशास्त्राणि धनुर्वेदञ्च शिक्षयेत् ।। २२५.१ ।।
शिल्पानि शिक्षयेच्चैवमाप्तैर्मिथ्याप्रियंवदैः ।
शरीररक्षाव्याजेन रक्षिणोऽस्य नियोजयेत् ।। २२५.२ ।।
न चास्य सङ्गो दातव्यः क्रुद्धलुब्धविमानितैः ।
अशक्यन्तु गुणाधानं कर्त्तु तं बन्धयेत् सुखैः ।। २२५.३ ।।
अधिकारेषु सर्वेषु विनीतं विनियोजयेत् ।
मृगयां पानमक्षांश्च राज्यनाशं स्त्यजेन्नृपः ।। २२५.४ ।।
दिवास्वप्नं वृथाट्याञ्च वाक्पारुष्यं विवर्जयेत् ।
निन्दाञ्च दण्डपारुष्यमर्थदूषणमुत्सृजेत् ।। २२५.५ ।।
आकाराणां समुच्छेदो दुर्गादीनामसत्क्रिया ।
अर्थानां दूषणं प्रोक्तं विप्रकीर्णत्वमेव च ।। २२५.६ ।।
अदेशकाले यद्दानमपात्रे दानमेव च ।
अर्थेषु दूषणं प्रोक्तमसत्कर्मप्रवर्त्तनं ।। २२५.७ ।।
कामं क्रोधं मदं मानं लोभं दर्पञ्च वर्जयेत् ।
ततो भृत्यजयङ्कृत्वा पौरजानपदं जयेत् ।। २२५.८ ।।
जयेद्बाह्यानरीन् पश्चाद्वाह्याश्च त्रिविधारयः ।
गुरवस्ते यथा पूर्वं कुल्यानन्तरकृत्रिमाः ।। २२६.९ ।।
पितृपैतामद्दं मित्रं सामन्तञ्च तथा रिपोः ।
कृत्रिमञ्च महाभागा मित्रन्त्रिविधमुच्यते ।। २२६.१० ।।
स्वाम्यमात्यञ्जनपदा दुर्गं दण्डस्तथैव च।
कोपो मित्रञ्च धर्मज्ञ सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते ।। २२५.११ ।।
मूलं स्वामी स वै रक्ष्यस्तस्माद्राज्यं१ बिशेषतः ।
राज्याङ्गद्रोहिणं हन्यात्काले तीक्ष्णो मृदुर्भवेत् ।। २२५.१२ ।।
एवं लोकद्वयं राज्ञो भृत्यैर्हासं विवर्जयेत् ।
भृत्याः परिभवन्तीह नृपं हर्षणसत्कथं ।। २२५.१३ ।।
लोकसङ्ग्रहणार्थाय कृतकव्यसनो भवेत् ।
स्मितपूर्वाभिभाषी स्यात् लोकानां रञ्जनं चरेत् ।। २२५.१४ ।।
दीर्घसूत्रस्य नृपतेः कर्महानिर्ध्रुवं भवेत् ।
रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि ।। २२५.१५ ।।
अप्रिये चैव बक्तव्ये दीर्घ्सूत्रः प्रशस्यते।
गुप्तमन्त्रो भवेद्राजा नापदो गुप्तमन्त्रतः ।। २२५.१६ ।।
ज्ञायते हि कृतं कर्म्म नारब्धं तस्य राज्यकं२।
आकारैरिङ्गितैर्गत्या चैष्टया भाषितेन च ।। २२५.१७ ।।
नेत्रवक्त्रविकाराभ्यां गृह्यतेऽन्तर्गतं पुनः ।
नैकस्तु मन्त्रयेनुमन्त्रं न राजा बहुभिः सह ।। २२५.१८ ।।
बहुभिर्मन्त्रयेत् कामं राजा मन्त्रान् पृथक् पृथक्।
मन्त्रिणामपिनो कुर्यान्मन्त्री मन्त्रप्रकाशनं ।। २२५.१९ ।।
क्वापि कस्यापि३ विश्वासो बवतीहसदा नृणां ।
निश्चयश्च तथा मन्त्रे कार्य्य एकेन सूरिणा ।। २२५.२० ।।
नश्येदविनयाद्राजाराज्यञ्च विनयाल्लभेत् ।
त्रैविद्येभ्यस्त्रयीं विद्यां दण्डनीतिञ्च शाश्वतीं ।। २२५.२१ ।।
आन्वीक्षिकीञ्चार्थविद्यां वार्त्तारम्भांश्च लोकतः ।
जितेन्द्रियो हिशक्रोति वशे स्थापयितुं प्रजाः ।। २२५.२२ ।।
पूज्या देवा द्विजाः सर्वे दद्याद्दानानि तेषु च ।
द्विजे दानञ्चक्षयोऽयं निधिः कैश्चिन्नि नाश्यते ।। २२५.२३ ।।
सङ्ग्रामेष्वनिवर्त्तित्वं प्रजानां परिपालनं ।
दानानि ब्राह्मणानाञ्च राज्ञो निः श्रेयसम्परं ।। २२५.२४ ।।
कृपणानाथवृद्धानां विधवानाञ्च योषितां ।
योगक्षेमञ्च वृत्तिञ्च तथैव परिकल्पयेत् ।। २२५.२५ ।।
वर्णाश्रमव्यवस्थानां कार्यन्तापसपूजनं ।
न विश्वसेच्च सर्वत्र तापसेषु च विश्वसेत् ।। २२५.२६ ।।
विश्वासयेच्चापि परन्तत्त्वभूतेन हेतुना ।
वककवच्चिन्तयेदर्थं सिंहवच्च पराक्रमेत् ।। २२५.२७ ।।
वृकवच्चावलुम्पेत् शशवच्च विनिष्पतेत् ।
दृढप्रहारी च भवेत् तथा शूकरवन्नृपः ।। २२५.२८ ।।
चित्राकारश्च शिखिवद् दृढभक्तिस्तथा श्ववत् ।
भवेच्च मधुराभाषी तथा कोकिलवन्नृपः ।। २२६.२९ ।।
काकशङ्की भवेन्नित्यमज्ञातां वसतिं वसेत्।
नापरीक्षितपूर्वञ्च भोजनं शयनं स्पृशेत् ।। २२५.३० ।।
नाविज्ञातां स्त्रियं गच्छेन्नाज्ञातां नावमारुहेत् ।
राष्ट्रकर्षी भ्रस्यते चराज्यार्थाच्चैव जीवितात् ।। २२५.३१ ।।
भृतो वत्सो जातबलः कर्मयोग्यो यथा भवेत् ।
तथा राष्ट्रं महाभाग भृतं कर्मसहं भवेत् ।। २२५.३२ ।।
सर्वं कर्मेदमायत्तं विधाने दैवपौरुषे ।
तयोर्दैवचचिन्त्यं हि पौरुषे विद्यते क्रिया ।। २२५.३३ ।।
जनानुरागप्रभवा राज्ञो राज्यमहीश्रियः ।
इत्याकदिमहापुराणे आग्नेये राकजधर्मो नाम पञ्चविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।


text:
अष्टलक्ष्मी स्तोत्र/Ashtalakshmi stotra !!
अष्टलक्ष्मी स्तोत्र
Ashtalakshmi stotra
सुमनस वन्दित सुन्दरि माधवि, चन्द्र सहोदरि हेममये
मुनिगण वन्दित मोक्षप्रदायनि, मञ्जुल भाषिणि वेदनुते ।
पङ्कजवासिनि देव सुपूजित, सद्गुण वर्षिणि शान्तियुते
जय जयहे मधुसूदन कामिनि, आदिलक्ष्मि परिपालय माम् ॥ 1 ॥
अयिकलि कल्मष नाशिनि कामिनि, वैदिक रूपिणि वेदमये
क्षीर समुद्भव मङ्गल रूपिणि, मन्त्रनिवासिनि मन्त्रनुते ।
मङ्गलदायिनि अम्बुजवासिनि, देवगणाश्रित पादयुते
जय जयहे मधुसूदन कामिनि, धान्यलक्ष्मि परिपालय माम् ॥ 2 ॥
जयवरवर्षिणि वैष्णवि भार्गवि, मन्त्र स्वरूपिणि मन्त्रमये
सुरगण पूजित शीघ्र फलप्रद, ज्ञान विकासिनि शास्त्रनुते ।
भवभयहारिणि पापविमोचनि, साधु जनाश्रित पादयुते
जय जयहे मधु सूधन कामिनि, धैर्यलक्ष्मी परिपालय माम् ॥ 3 ॥
जय जय दुर्गति नाशिनि कामिनि, सर्वफलप्रद शास्त्रमये
रधगज तुरगपदाति समावृत, परिजन मण्डित लोकनुते ।
हरिहर ब्रह्म सुपूजित सेवित, ताप निवारिणि पादयुते
जय जयहे मधुसूदन कामिनि, गजलक्ष्मी रूपेण पालय माम् ॥ 4 ॥
अयिखग वाहिनि मोहिनि चक्रिणि, रागविवर्धिनि ज्ञानमये
गुणगणवारधि लोकहितैषिणि, सप्तस्वर भूषित गाननुते ।
सकल सुरासुर देव मुनीश्वर, मानव वन्दित पादयुते
जय जयहे मधुसूदन कामिनि, सन्तानलक्ष्मी परिपालय माम् ॥ 5 ॥
जय कमलासिनि सद्गति दायिनि, ज्ञानविकासिनि गानमये
अनुदिन मर्चित कुङ्कुम धूसर, भूषित वासित वाद्यनुते ।
कनकधरास्तुति वैभव वन्दित, शङ्करदेशिक मान्यपदे
जय जयहे मधुसूदन कामिनि, विजयलक्ष्मी परिपालय माम् ॥ 6 ॥
प्रणत सुरेश्वरि भारति भार्गवि, शोकविनाशिनि रत्नमये
मणिमय भूषित कर्णविभूषण, शान्ति समावृत हास्यमुखे ।
नवनिधि दायिनि कलिमलहारिणि, कामित फलप्रद हस्तयुते
जय जयहे मधुसूदन कामिनि, विद्यालक्ष्मी सदा पालय माम् ॥ 7 ॥
धिमिधिमि धिन्धिमि धिन्धिमि-दिन्धिमि, दुन्धुभि नाद सुपूर्णमये
घुमघुम घुङ्घुम घुङ्घुम घुङ्घुम, शङ्ख निनाद सुवाद्यनुते ।
वेद पूराणेतिहास सुपूजित, वैदिक मार्ग प्रदर्शयुते
जय जयहे मधुसूदन कामिनि, धनलक्ष्मि रूपेणा पालय माम् ॥ 8 ॥


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.७९
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.७९ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)Jump to navigation Jump to search
अपश्यमस्य महतो महित्वममर्त्यस्य मर्त्यासु विक्षु । नाना हनू विभृते सं भरेते असिन्वती बप्सती भूर्यत्तः ॥१॥ गुहा शिरो निहितमृधगक्षी असिन्वन्नत्ति जिह्वया वनानि । अत्राण्यस्मै पड्भिः सं भरन्त्युत्तानहस्ता नमसाधि विक्षु ॥२॥ प्र मातुः प्रतरं गुह्यमिच्छन्कुमारो न वीरुधः सर्पदुर्वीः । ससं न पक्वमविदच्छुचन्तं रिरिह्वांसं रिप उपस्थे अन्तः ॥३॥ तद्वामृतं रोदसी प्र ब्रवीमि जायमानो मातरा गर्भो अत्ति । नाहं देवस्य मर्त्यश्चिकेताग्निरङ्ग विचेताः स प्रचेताः ॥४॥ यो अस्मा अन्नं तृष्वादधात्याज्यैर्घृतैर्जुहोति पुष्यति । तस्मै सहस्रमक्षभिर्वि चक्षेऽग्ने विश्वतः प्रत्यङ्ङसि त्वम् ॥५॥ किं देवेषु त्यज एनश्चकर्थाग्ने पृच्छामि नु त्वामविद्वान् । अक्रीळन्क्रीळन्हरिरत्तवेऽदन्वि पर्वशश्चकर्त गामिवासिः ॥६॥ विषूचो अश्वान्युयुजे वनेजा ऋजीतिभी रशनाभिर्गृभीतान् । चक्षदे मित्रो वसुभिः सुजातः समानृधे पर्वभिर्वावृधानः ॥७॥