text:
अध्याय ३९
दीर्घम् आयुः स्मृतिं मेधाम् आरोग्यं तरुणं वयः ।
प्रभा-वर्ण-स्वरौदार्यं देहेन्द्रिय-बलोदयम् ॥१॥
वाक्-सिद्धिं वृष-तां कान्तिम् अवाप्नोति रसायनात् ।
लाभोपायो हि शस्तानां रसादीनां रसायनम् ॥२॥
३९.२ लाभोपायो हि सप्तानां पूर्वे वयसि मध्ये वा तत् प्रयोज्यं जितात्मनः ।
स्निग्धस्य स्रुत-रक्तस्य विशुद्धस्य च सर्व-था ॥३॥
अ-विशुद्धे शरीरे हि युक्तो रासायनो विधिः ।
वाजी-करो वा मलिने वस्त्रे रङ्ग इवा-फलः ॥४॥
३९.४ वस्त्रे राग इवा-फलः रसायनानां द्वि-विधं प्रयोगम् ऋषयो विदुः ।
कुटी-प्रावेशिकं मुख्यं वातातपिकम् अन्य-था ॥५॥
पुरे प्राप्योपकरणे हर्म्य-निर्-वात-निर्-भये ।
दिश्य् उदीच्यां शुभे देशे त्रि-गर्भां सूक्ष्म-लोचनाम् ॥६॥
३९.६ निर्-वाते निर्-भये धर्म्ये ३९.६ निर्-वाते निर्-भये हर्म्ये ३९.६ प्राप्योपकरणे पुरे ३९.६ दिश्य् ऐशान्यां शुभे देशे धूमातप-रजो-व्याल-स्त्री-मूर्खाद्य-विलङ्घिताम् ।
सज्ज-वैद्योपकरणां सु-मृष्टां कारयेत् कुटीम् ॥७॥
अथ पुण्ये ऽह्नि संपूज्य पूज्यांस् तां प्रविशेछुचिः ।
तत्र संशोधनैः शुद्धः सुखी जात-बलः पुनः ॥८॥
ब्रह्म-चारी धृति-युतः श्रद्-दधानो जितेन्द्रियः ।
दान-शील-दया-सत्य-व्रत-धर्म-परायणः ॥९॥
देवतानुस्मृतौ युक्तो युक्त-स्वप्न-प्रजागरः ।
प्रियौषधः पेशल-वाग् आरभेत रसायनम् ॥१०॥
३९.१० प्रियौषधः पेशल-वाक् ३९.१० प्रारभेत रसायनम् हरीतकीम् आमलकं सैन्धवं नागरं वचाम् ।
हरिद्रां पिप्पलीं वेल्लं गुडं चोष्णाम्बुना पिबेत् ॥११॥
स्निग्ध-स्विन्नो नरः पूर्वं तेन साधु विरिच्यते ।
ततः शुद्ध-शरीराय कृत-संसर्जनाय च ॥१२॥
३९.१२ स्निग्धः स्विन्नो नरः पूर्वं ३९.१२ तेन साधु विशुध्यति त्रि-रात्रं पञ्च-रात्रं वा सप्ताहं वा घृतान्वितम् ।
दद्यायावकम् आ-शुद्धेः पुराण-शकृतो ऽथ-वा ॥१३॥
इत्थं संस्कृत-कोष्ठस्य रसायनम् उपाहरेत् ।
यस्य ययौगिकं पश्येत् सर्वम् आलोच्य सात्म्य-वित् ॥१४॥
पथ्या-सहस्रं त्रि-गुण-धात्री-फल-समन्वितम् ।
पञ्चानां पञ्च-मूलानां सार्धं पल-शत-द्वयम् ॥१५॥
जले दश-गुणे पक्त्वा दश-भाग-स्थिते रसे ।
आपोथ्य कृत्वा व्य्-अस्थीनि विजयामलकान्य् अथ ॥१६॥
विनीय तस्मिन् निर्यूहे योजयेत् कुडवांशकम् ।
त्वग्-एला-मुस्त-रजनी-पिप्पल्य्-अगुरु-चन्दनम् ॥१७॥
मण्डूकपर्णी-कनक-शङ्खपुष्पी-वचा-प्लवम् ।
यष्ट्य्-आह्वयं विडङ्गं च चूर्णितं तुलयाधिकम् ॥१८॥
सितोपलार्ध-भारं च पात्राणि त्रीणि सर्पिषः ।
द्वे च तैलात् पचेत् सर्वं तअग्नौ लेह-तां गतम् ॥१९॥
अवतीर्णं हिमं युञ्ज्याविंशैः क्षौद्र-शतैस् त्रिभिः ।
ततः खजेन मथितं निदध्याघृत-भाजने ॥२०॥
या नोपरुन्ध्याआहारम् एकं मात्रास्य सा स्मृता ।
षष्टिकः पयसा चात्र जीर्णे भोजनम् इष्यते ॥२१॥
३९.२१ एका मात्रास्य सा स्मृता वैखानसा बालखिल्यास् तथा चान्ये तपो-धनाः ।
ब्रह्मणा विहितं धन्यम् इदं प्राश्य रसायनम् ॥२२॥
३९.२२ वैखानसा बालिखिल्यास् तन्द्रा-श्रम-क्लम-वली-पलितामय-वर्जिताः ।
मेधा-स्मृति-बलोपेता बभूवुर् अ-मितायुषः ॥२३॥
अभयामलक-सहस्रं निर्-आमयं पिप्पली-सहस्र-युतम् ।
तरुण-पलाश-क्षार-द्रवी-कृतं स्थापयेभाण्डे ॥२४॥
उपयुक्ते च क्षारे छाया-संशुष्क-चूर्णितं योज्यम् ।
पादांशेन सितायाश् चतुर्-गुणाभ्यां मधु-घृताभ्याम् ॥२५॥
३९.२५ उपयुक्ते च क्वाथे तघृत-कुम्भे भूमौ निधाय षण्-मास-संस्थम् उद्धृत्य ।
प्राह्णे प्राश्य यथानलम् उचिताहारो भवेत् सततम् ॥२६॥
३९.२६ निखाय षण्-मास-संस्थम् उद्धृत्य ३९.२६ प्राह्णे प्राश्य यथा-बलम् इत्य् उपयुञ्ज्या-शेषं वर्ष-शतम् अन्-आमयो जरा-रहितः ।
जीवति बल-पुष्टि-वपुः-स्मृति-मेधाद्य्-अन्वितो विशेषेण ॥२७॥
३९.२७ इत्य् उपयोज्या-शेषं नी-रुजार्द्र-पलाशस्य च्छिन्ने शिरसि तत् क्षतम् ।
अन्तर् द्वि-हस्तं गम्भीरं पूर्यम् आमलकैर् नवैः ॥२८॥
३९.२८ च्छिन्ने शिरसि तक्षितम् आ-मूलं वेष्टितं दर्भैः पद्मिनी-पङ्क-लेपितम् ।
आदीप्य गो-मयैर् वन्यैर् निर्-वाते स्वेदयेत् ततः ॥२९॥
स्विन्नानि तान्य् आमलकानि तृप्त्या खादेन् नरः क्षौद्र-घृतान्वितानि ।
क्षीरं शृतं चानु पिबेत् प्र-कामं तेनैव वर्तेत च मासम् एकम् ॥३०॥
वर्ज्यानि वर्ज्यानि च तत्र यत्नात् स्पृश्यं च शीताम्बु न पाणिनापि ।
एका-दशाहे ऽस्य ततो व्यतीते पतन्ति केशा दशना नखाश् च ॥३१॥
३९.३१ स्पृशेन् न शीताम्बु च पाणिनापि अथाल्पकैर् एव दिनैः सु-रूपः स्त्रीष्व् अ-क्षयः कुञ्जर-तुल्य-वीर्यः ।
विशिष्ट-मेधा-बल-बुद्धि-सत्-त्वो भवत्य् असौ वर्ष-सहस्र-जीवी ॥३२॥
दश-मूल-बला-मुस्त-जीवकर्षभकोत्पलम् ।
पर्णिन्यौ पिप्पली शृङ्गी मेदा तामलकी त्रुटी ॥३३॥
जीवन्ती जोङ्गकं द्राक्षा पौष्करं चन्दनं शठी ।
पुनर्नवर्द्धि-काकोली-काकनासामृता-द्वयम् ॥३४॥
३९.३४ पुनर्नवा-द्वि-काकोली- ३९.३४ -काकनासामृताह्वयाः विदारी वृष-मूलं च तऐकध्यं पलोन्मितम् ।
जल-द्रोणे पचेत् पञ्च धात्री-फल-शतानि च ॥३५॥
पाद-शेषं रसं तस्माव्य्-अस्थीन्य् आमलकानि च ।
गृहीत्वा भर्जयेत् तैल-घृताद्वा-दशभिः पलैः ॥३६॥
३९.३६ पाद-शेषे रसे तस्मिन् मत्स्यण्डिका-तुलार्धेन युक्तं तल् लेह-वत् पचेत् ।
स्नेहार्धं मधु सिद्धे तु तवक्षीर्याश् चतुः-पलम् ॥३७॥
३९.३७ स्नेहार्धं मधुनः शीते पिप्पल्या द्वि-पलं दद्याचतुर्-जातं कणार्धितम् ।
अतो ऽवलेहयेन् मात्रां कुटी-स्थः पथ्य-भोजनः ॥३८॥
३९.३८ चतुर्-जातं कणार्धिकम् ३९.३८ चतुर्-जातं कणार्धकम् ३९.३८ कुटी-स्थं पथ्य-भोजिनम् इत्य् एष च्यवन-प्राशो यं प्राश्य च्यवनो मुनिः ।
जरा-जर्जरितो ऽप्य् आसीन् नारी-नयन-नन्दनः ॥३९॥
कासं श्वासं ज्वरं शोषं हृद्-रोगं वात-शोणितम् ।
मूत्र-शुक्राश्रयान् दोषान् वैस्वर्यं च व्यपोहति ॥४०॥
बाल-वृद्ध-क्षत-क्षीण-कृशानाम् अङ्ग-वर्धनः ॥४१अ॥
मेधां स्मृतिं कान्तिम् अन्-आमय-त्वम् आयुः-प्रकर्षं पवनानुलोम्यम् ॥४१च्॥
स्त्रीषु प्रहर्षं बलम् इन्द्रियाणाम् अग्नेश् च कुर्याविधिनोपयुक्तः ॥४१एf ॥
मधुकेन तवक्षीर्या पिप्पल्या सिन्धु-जन्मना ।
पृथग् लोहैः सुवर्णेन वचया मधु-सर्पिषा ॥४२॥
सितया वा समा युक्ता समायुक्ता रसायनम् ।
त्रि-फला सर्व-रोग-घ्नी मेधायुः-स्मृति-बुद्धि-दा ॥४३॥
३९.४३ सितयाथ समायुक्ता ३९.४३ रौप्य-युक्ता रसायनी मण्डूकपर्ण्याः स्व-रसं यथाग्नि क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम् ।
रसं गुडूच्यास् सह-मूल-पुष्प्याः कल्कं प्रयुञ्जीत च शङ्खपुष्प्याः ॥४४॥
आयुः-प्रदान्य् आमय-नाशनानि बलाग्नि-वर्ण-स्वर-वर्धनानि ।
मेध्यानि चैतानि रसायनानि मेध्या विशेषेण तु शङ्खपुष्पी ॥४५॥
३९.४५ मेध्या विशेषेण च शङ्खपुष्पी नलदं कटु-रोहिणी पयस्या मधुकं चन्दन-शारिवोग्रगन्धाः ।
त्रि-फला कटुक-त्रयं हरिद्रे स-पटोलं लवणं च तैः सु-पिष्टैः ॥४६॥
त्रि-गुणेन रसेन शङ्खपुष्प्याः स-पयस्कं घृत-नल्वणं विपक्वम् ।
उपयुज्य भवेज् जडो ऽपि वाङ्मी श्रुत-धारी प्रतिभान-वान् अ-रोगः ॥४७॥
३९.४७ श्रुति-धारी प्रतिभान-वान् अ-रोगः ३९.४७ श्रुति-धारी प्रतिभान-वान् अ-रोगी पेष्यैर् मृणाल-बिस-केसर-पत्त्र-बीजैः सिद्धं स-हेम-शकलं पयसा च सर्पिः ।
पञ्चारविन्दम् इति तत् प्रथितं पृथिव्यां प्रभ्रष्ट-पौरुष-बल-प्रतिभैर् निषेव्यम् ॥
४८॥
३९.४८ पञ्चारविन्दम् इति सर्पिर् उदार-वीर्यं यन् नाल-कन्द-दल-केसर-वविपक्वं नीलोत्पलस्य तअपि प्रथितं द्वितीयम् ।
सर्पिश् चतुष्-कुवलयं स-हिरण्य-पत्त्रं मेध्यं गवाम् अपि भवेत् किम् उ मानुषाणाम् ॥४९॥
ब्राह्मी-वचा-सैन्धव-शङ्खपुष्पी-मत्स्याक्षक-ब्रह्मसुवर्चलैन्द्र्यः ।
वैदेहिका च त्रि-यवाः पृथक् स्युर् यवौ सुवर्णस्य तिलो विषस्य ॥५०॥
सर्पिषश् च पलम् एकत एतयोजयेत् परिणते च घृताढ्यम् ।
भोजनं स-मधु वत्सरम् एवं शीलयन्न् अधिक-धी-स्मृति-मेधः ॥५१॥
३९.५१ शीलयन्न् अधिक-धी-स्मृति-वेषः अतिक्रान्त-जरा-व्याधि-तन्द्रालस्य-श्रम-क्लमः ।
जीवत्य् अब्द-शतं पूर्णं श्री-तेजः-कान्ति-दीप्ति-मान् ॥५२॥
३९.५२ श्री-तेजः-कान्ति-मूर्ति-मान् विशेषतः कुष्ठ-किलास-गुल्म-विष-ज्वरोन्माद-गरोदराणि ।
अथर्व-मन्त्रादि-कृताश् च कृत्याः शाम्यन्त्य् अनेनाति-बलाश् च वाताः ॥५३॥
शरन्-मुखे नागबलां पुष्य-योगे समुद्धरेत् ।
अक्ष-मात्रं ततो मूलाचूर्णितात् पयसा पिबेत् ॥५४॥
३९.५४ अक्ष-मात्रं ततो मूलं ३९.५४ चूर्णितं पयसा पिबेत् लिह्यान् मधु-घृताभ्यां वा क्षीर-वृत्तिर् अन्-अन्न-भुक् ।
एवं वर्ष-प्रयोगेन जीवेवर्ष-शतं बली ॥५५॥
फलोन्-मुखो गोक्षुरकः स-मूलश् छाया-विशुष्कः सु-विचूर्णिताङ्गः ।
सु-भावितः स्वेन रसेन तस्मान् मात्रां परां प्रासृतिकीं पिबेयः ॥५६॥
३९.५६ मात्रां परं प्रासृतिकीं पिबेयः क्षीरेण तेनैव च शालिम् अश्नन् जीर्णे भवेत् स द्वि-तुलोपयोगात् ।
शक्तः सु-रूपः सु-भगः शतायुः कामी ककुद्-मान् इव गो-कुल-स्थः ॥५७॥
वाराही-कन्दम् आर्द्रार्द्रं क्षीरेण क्षीर-पः पिबेत् ।
मासं निर्-अन्नो मासं च क्षीरान्नादो जरां जयेत् ॥५८॥
तत्-कन्द-श्लक्ष्ण-चूर्णं वा स्व-रसेन सु-भावितम् ।
घृत-क्षौद्र-प्लुतं लिह्यात् तत्-पक्वं वा घृतं पिबेत् ॥५९॥
३९.५९ घृत-क्षौद्र-युतं लिह्यात् तद्-वविदार्य्-अतिबला-बला-मधुक-वायसीः ।
श्रेयसी-श्रेयसी-युक्ता-पथ्या-धात्री-स्थिरामृताः ॥६०॥
३९.६० जीवन्ती-श्रेयसी-युक्ता- मण्डूकी-शङ्खकुसुमा-वाजिगन्धा-शतावरीः ।
उपयुञ्जीत मेधा-धी-वयः-स्थैर्य-बल-प्रदाः ॥६१॥
३९.६१ उपयुञ्जीत धी-मेधा- ३९.६१ उपयुञ्जीत मेधावी ३९.६१ वयः-स्थैर्य-बल-प्रदाः यथा-स्वं चित्रकः पुष्पैर् ज्ञेयः पीत-सितासितैः ।
यथोत्तरं स गुण-वान् विधिना च रसायनम् ॥६२॥
छाया-शुष्कं ततो मूलं मासं चूर्णी-कृतं लिहन् ।
सर्पिषा मधु-सर्पिर्भ्यां पिबन् वा पयसा यतिः ॥६३॥
अम्भसा वा हितान्नाशी शतं जीवति नी-रुजः ।
मेधावी बल-वान् कान्तो वपुष्-मान् दीप्त-पावकः ॥६४॥
तैलेन लीढो मासेन वातान् हन्ति सु-दुस्-तरान् ।
मूत्रेण श्वित्र-कुष्ठानि पीतस् तक्रेण पायु-जान् ॥६५॥
३९.६५ वातान् हन्ति सु-दारुणान् भल्लातकानि पुष्टानि धान्य-राशौ निधापयेत् ।
ग्रीष्मे संगृह्य हेमन्ते स्वादु-स्निग्ध-हिमैर् वपुः ॥६६॥
३९.६६ स्वादु-स्निग्ध-हिमैः पुनः संस्कृत्य तान्य् अष्ट-गुणे सलिले ऽष्टौ विपाचयेत् ।
अष्टांश-शिष्टं तत्-क्वाथं स-क्षीरं शीतलं पिबेत् ॥६७॥
३९.६७ अष्टांश-शिष्टं तं क्वाथं वर्धयेत् प्रत्य्-अहं चानु तत्रैकैकम् अरुष्करम् ।
सप्त-रात्र-त्रयं यावत् त्रीणि त्रीणि ततः परम् ॥६८॥
आ-चत्वारिंशतस् तानि ह्रासयेवृद्धि-वत् ततः ।
सहस्रम् उपयुञ्जीत सप्ताहैर् इति सप्तभिः ॥६९॥
३९.६९ सप्ताहैर् अपि सप्तभिः यन्त्रितात्मा घृत-क्षीर-शालि-षष्टिक-भोजनः ।
तद्-वत् त्रि-गुणितं कालं प्रयोगान्ते ऽपि चाचरेत् ॥७०॥
३९.७० प्रयोगान्ते ऽप्य् उपाचरेत् आशिषो लभते ऽ-पूर्वा वह्नेर् दीप्तिं विशेषतः ।
प्रमेह-कृमि-कुष्ठार्शो-मेदो-दोष-विवर्जितः ॥७१॥
३९.७१ आशिषो लभते पूर्वा पिष्ट-स्वेदनम् अ-रुजैः पूर्णं भल्लातकैर् विजर्जरितैः ।
भूमि-निखाते कुम्भे प्रतिष्ठितं कृष्ण-मृल्-लिप्तम् ॥७२॥
३९.७२ पूर्णं भल्लातकैः सु-जर्जरितैः परिवारितं समन्तात् पचेत् ततो गो-मयाग्निना मृदुना ।
तत्-स्व-रसो यश् च्यवते गृह्णीयात् तं दिने ऽन्यस्मिन् ॥७३॥
३९.७३ पचेत् तगो-मयाग्निना मृदुना अमुम् उपयुज्य स्व-रसं मध्व्-अष्टम-भागिकं द्वि-गुण-सर्पिः ।
पूर्व-विधि-यन्त्रितात्मा प्राप्नोति गुणान् स तान् एव ॥७४॥
३९.७४ अमुम् उपयुञ्ज्यात् स्व-रसं पुष्टानि पाकेन परिच्युतानि भल्लातकान्य् आढक-संमितानि ।
घृष्ट्वेष्टिका-चूर्ण-कणैर् जलेन प्रक्षाल्य संशोष्य च मारुतेन ॥७५॥
जर्जराणि विपचेज् जल-कुम्भे पाद-शेष-घृत-गालित-शीतम् ।
तद्-रसं पुनर् अपि श्रपयेत क्षीर-कुम्भ-सहितं चरण-स्थे ॥७६॥
३९.७६ पाद-शेष-घृत-गालित-शेषम् ३९.७६ पाद-शेष-घृत-गालित-शीते ३९.७६ पाद-शेषम् अवतारित-शीतम् ३९.७६ तं रसं पुनर् अपि श्रपयेत ३९.७६ क्षीर-कुम्भ-सहितं चरण-स्थम् सर्पिः पक्वं तत्र तुल्य-प्रमाणं युञ्ज्यात् स्वेच्छं शर्करया रजोभिः ।
एकी-भूतं तत् खज-क्षोभणेन स्थाप्यं धान्ये सप्त-रात्रं सु-गुप्तम् ॥७७॥
३९.७७ सर्पिः पक्वं तेन तुल्य-प्रमाणं ३९.७७ युञ्ज्यात् प्रस्थं शर्करया रजोभिः ३९.७७ युञ्ज्यात् स्वच्छं शर्करया रजोभिः ३९.७७ एकी-भूतं तं खज-क्षोभणेन तम् अमृत-रस-पाकं यः प्रगे प्राशम् अश्नन्न् अनुपिबति यथेष्टं वारि दुग्धं रसं वा ।
स्मृति-मति-बल-मेधा-सत्-त्व-सारैर् उपेतः कनक-निचय-गौरः सो ऽश्नुते दीर्घम् आयुः ॥७८॥
द्रोणे ऽम्भसो व्रणकृतां त्रि-शताविपक्वात् क्वाथाढके पल-समैस् तिल-तैल-पात्रम् ।
तिक्ता-विषा-द्वय-वरा-गिरिजन्म-तार्क्ष्यैः सिद्धं परं निखिल-कुष्ठ-निबर्हणाय ॥
७९॥
३९.७९ द्रोणे ऽम्भसो व्रणकृतां त्रि-शतानि पक्त्वा ३९.७९ तिक्ता-निशा-द्वय-वचा-गिरिजन्म-तार्क्ष्यैः ३९.७९ तिक्ता-निशा-द्वय-वरा-गिरिजन्म-तार्क्ष्यैः ३९.७९ तिक्ता-विषा-द्वय-वचा-गिरिजन्म-तार्क्ष्यैः ३९.७९ तिक्ता-विषा-द्वय-वरा-गिरिजात-तार्क्ष्यैः सहामलक-शुक्तिभिर् दधि-सरेण तैलेन वा ॥८०॥
गुडेन पयसा घृतेन यव-सक्तुभिर् वा सह ॥८०॥
तिलेन सह माक्षिकेण पललेन सूपेन वा ॥८०॥
वपुष्-करम् अरुष्करं परम-मेध्यम् आयुष्-करम् ॥८०॥
भल्लातकानि तीक्ष्णानि पाकीन्य् अग्नि-समानि च ।
भवन्त्य् अमृत-कल्पानि प्रयुक्तानि यथा-विधि ॥८१॥
३९.८१ कल्पितानि यथा-विधि कफ-जो न स रोगो ऽस्ति न विबन्धो ऽस्ति कश्-च-न ।
यं न भल्लातकं हन्याछीघ्रम् अग्नि-बल-प्रदम् ॥८२॥
३९.८२ छीघ्रं वह्नि-बल-प्रदम् वातातप-विधाने ऽपि विशेषेण विवर्जयेत् ।
कुलत्थ-दधि-शुक्तानि तैलाभ्यङ्गाग्नि-सेवनम् ॥८३॥
वृक्षास् तुबरका नाम पश्चिमार्णव-तीर-जाः ।
वीची-तरङ्ग-विक्षोभ-मारुतोद्धूत-पल्लवाः ॥८४॥
तेभ्यः फलान्य् आददीत सु-पक्वान्य् अम्बु-दागमे ।
मज्ज्ञः फलेभ्यश् चादाय शोषयित्वावचूर्ण्य च ॥८५॥
३९.८५ मज्जां फलेभ्यश् चादाय ३९.८५ मज्जाः फलेभ्यश् चादाय ३९.८५ शोषयित्वा विचूर्ण्य च तिल-वत् पीडयेद्रोण्यां क्वाथयेवा कुसुम्भ-वत् ।
तत्-तैलं संभृतं भूयः पचेआ-सलिल-क्षयात् ॥८६॥
३९.८६ तत्-तैलं स-घृतं भूयः ३९.८६ तत्-तैलं संसृतं भूयः ३९.८६ तत्-तैलं संहृतं भूयः अवतार्य करीषे च पक्ष-मात्रं निधापयेत् ।
स्निग्ध-स्विन्नो हृत-मलः पक्षाउद्धृत्य तत् ततः ॥८७॥
३९.८७ पक्षाउद्धृत्य यत्न-वान् चतुर्थ-भक्तान्तरितः प्रातः पाणि-तलं पिबेत् ।
मन्त्रेणानेन पूतस्य तैलस्य दिवसे शुभे ॥८८॥
मज्ज-सार महा-वीर्य सर्वान् धातून् विशोधय ।
शङ्ख-चक्र-गदा-पाणिस् त्वाम् आज्ञापयते ऽ-च्युतः ॥८९॥
३९.८९ मज्जा-सार महा-वीर्य ३९.८९ त्वाम् आज्ञापयते ऽ-च्युत तेनास्योर्ध्वम् अधस्-ताच दोषा यान्त्य् अ-सकृत् ततः ।
सायम् अ-स्नेह-लवणां यवागूं शीतलां पिबेत् ॥९०॥
३९.९० दोषा यान्त्य् अ-सकृत्-सकृत् पञ्चाहानि पिबेत् तैलम् इत्थं वर्ज्यान् विवर्जयन् ।
पक्षं मुद्ग-रसान्नाशी सर्व-कुष्ठैर् विमुच्यते ॥९१॥
३९.९१ इत्थं वर्ज्यानि वर्जयेत् तएव खदिर-क्वाथे त्रि-गुणे साधु साधितम् ।
निहितं पूर्व-वत् पक्षं पिबेन् मासं सु-यन्त्रितः ॥९२॥
तेनाभ्यक्त-शरीरश् च कुर्वन्न् आहारम् ईरितम् ।
अनेनाशु प्रयोगेण साधयेत् कुष्ठिनं नरम् ॥९३॥
भिन्न-स्वरं रक्त-नेत्रं शीर्णाङ्गं कृमि-भक्षितम् ॥९३.१-१-अ॥
३९.९३.१-१-अव् भग्न-स्वरं रक्त-नेत्रं ३९.९३.१-१-ब्व् शीर्णाङ्गं कृमिभिश् चितम् सर्पिर्-मधु-युतं पीतं तएव खदिराविना ।
पक्षं मांस-रसाहारं करोति द्वि-शतायुषम् ॥९४॥
३९.९४ पक्व-मांस-रसाहारं ३९.९४ पक्वं मांस-रसाहारं तएव नस्ये पञ्चाशदिवसान् उपयोजितम् ।
वपुष्-मतं श्रुत-धरं करोति त्रि-शतायुषम् ॥९५॥
३९.९५ वपुष्-मतं श्रुति-धरं वली-पलित-निर्मुक्तं स्थिर-स्मृति-कच-द्वि-जम् ॥९५.१-१-अ॥
पञ्चाष्टौ सप्त दश वा पिप्पलीर् मधु-सर्पिषा ।
रसायन-गुणान्वेषी समाम् एकां प्रयोजयेत् ॥९६॥
३९.९६ मासम् एकं प्रयोजयेत् तिस्रस् तिस्रस् तु पूर्वाह्णे भुक्त्वाग्रे भोजनस्य च ।
पिप्पल्यः किंशुक-क्षार-भाविता घृत-भर्जिताः ॥९७॥
३९.९७ भुक्त्वाग्रे भोजनस्य तु प्रयोज्या मधु-संमिश्रा रसायन-गुणैषिणा ।
क्रम-वृद्ध्या दशाहानि दश-पैप्पलिकं दिनम् ॥९८॥
३९.९८ दश-वृद्ध्या दशाहानि ३९.९८ दश-पिप्पलिकं दिनम् वर्धयेत् पयसा सार्धं तथैवापनयेत् पुनः ।
जीर्णौषधश् च भुञ्जीत षष्टिकं क्षीर-सर्पिषा ॥९९॥
पिप्पलीनां सहस्रस्य प्रयोगो ऽयं रसायनम् ।
पिष्टास् ता बलिभिः पेयाः शृता मध्य-बलैर् नरैः ॥१००॥
शीती-कृता हीन-बलैर् वीक्ष्य दोषामयान् प्रति ॥१००-१-अ॥
३९.१००-१-अव् शीती-कृता क्षीण-बलैर् ३९.१००-१-ब्व् वीक्ष्य दोषान् प्रयोजयेत् तद्-वच च्छाग-दुग्धेन द्वे सहस्रे प्रयोजयेत् ।
एभिः प्रयोगैः पिप्पल्यः कास-श्वास-गल-ग्रहान् ॥१०१॥
यक्ष्म-मेह-ग्रहण्य्-अर्शः-पाण्डु-त्व-विषम-ज्वरान् ।
घ्नन्ति शोफं वमिं हिध्मां प्लीहानं वात-शोणितम् ॥१०२॥
बिल्वार्ध-मात्रेण च पिप्पलीनां पात्रं प्रलिम्पेअयसो निशायाम् ।
प्रातः पिबेत् तत् सलिलाञ्जलिभ्यां वर्षं यथेष्टाशन-पान-चेष्टः ॥१०३॥
शुण्ठी-विडङ्ग-त्रि-फला-गुडूची- यष्टी-हरिद्रातिबला-बलाश् च ।
मुस्ता-सुराह्वागुरु-चित्रकाश् च सौगन्धिकं पङ्क-जम् उत्पलानि ॥१०४॥
३९.१०४ मुस्ता-शताह्वागुरु-चित्रकाश् च धवाश्वकर्णासन-बालपत्त्र-सारास् तथा पिप्पलि-वत् प्रयोज्याः ।
लोहोपलिप्ताः पृथग् एव जीवेत् समाः शतं व्याधि-जरा-विमुक्तः ॥१०५॥
३९.१०५ -सारास् तथा पिप्पलि-वत् प्रयुञ्ज्याः ३९.१०५ लोह-प्रलेपात् पृथग् एव जीवेत् ३९.१०५ लोहोपलेपात् पृथग् एव जीवेत् क्षीराञ्जलिभ्यां च रसायनानि युक्तान्य् अमून्य् आयस-लेपनानि ।
कुर्वन्ति पूर्वोक्त-गुण-प्रकर्षम् आयुः-प्रकर्षं द्वि-गुणं ततश् च ॥१०६॥
असन-खदिर-यूषैर् भावितां सोमराजीं मधु-घृत-शिखि-पथ्या-लोह-चूर्णैर् उपेताम् ।
शरदम् अवलिहानः पारिणामान् विकारांस् त्यजति मित-हिताशी तद्-वआहार-जातान् ॥१०७॥
३९.१०७ मधु-घृत-गद-पथ्या-लोह-चूर्णैर् उपेताम् तीव्रेण कुष्ठेन परीत-मूर्तिर् यः सोमराजीं नियमेन खादेत् ।
संवत्सरं कृष्ण-तिल-द्वितीयां स सोमराजीं वपुषातिशेते ॥१०८॥
ये सोमराज्या वि-तुषी-कृतायाश् चूर्णैर् उपेतात् पयसः सु-जातात् ।
उद्धृत्य सारं मधुना लिहन्ति तक्रं तएवानुपिबन्ति चान्ते ॥१०९॥
कुष्ठिनः शीर्यमाणाङ्गास् ते जाताङ्गुलि-नासिकाः ।
भान्ति वृक्षा इव पुनः प्ररूढ-नव-पल्लवाः ॥११०॥
३९.११० कुष्ठिनः कुथ्यमानाङ्गास् शीत-वात-हिम-दग्ध-तनूनां स्तब्ध-भग्न-कुटिल-व्यथितास्थ्नाम् ।
भेषजस्य पवनोपहतानां वक्ष्यते विधिर् अतो लशुनस्य ॥११०-१-॥
३९.११०-१-अव् शीत-वात-परिदग्ध-तनूनां ३९.११०-१-ब्व् स्तब्ध-भुग्न-कुटिल-व्यथितास्थ्नाम् ३९.११०-१-च्व् भेषजं च पवनोपहतानां राहोर् अमृत-चौर्येण लूनाये पतिता गलात् ।
अमृतस्य कणा भूमौ ते लशुन-त्वम् आगताः ॥१११॥
३९.१११ राहोर् अच्युत-चक्रेण द्वि-जा नाश्नन्ति तम् अतो दैत्य-देह-समुद्भवम् ।
साक्षाअमृत-संभूतेर् ग्रामणीः स रसायनम् ॥११२॥
शीलयेल् लशुनं शीते वसन्ते ऽपि कफोल्बणः ।
घनोदये ऽपि वातार्तः सदा वा ग्रीष्म-लीलया ॥११३॥
३९.११३ वसन्ते च कफोल्बणः स्निग्ध-शुद्ध-तनुः शीत-मधुरोपस्कृताशयः ।
तद्-उत्तंसावतंसाभ्यां चर्चितानुचराजिरः ॥११४॥
तस्य कन्दान् वसन्तान्ते हिमवच्-छक-देश-जान् ।
अपनीत-त्वचो रात्रौ तिमयेन् मदिरादिभिः ॥११५॥
३९.११५ अपनीय त्वचो रात्रौ ३९.११५ तीमयेन् मदिरादिभिः ३९.११५ पेषयेन् मदिरादिभिः तत्-कल्क-स्व-रसं प्रातः शुचि-तान्तव-पीडितम् ।
मदिरायाः सु-रूढायास् त्रि-भागेन समन्वितम् ॥११६॥
मद्यस्यान्यस्य तक्रस्य मस्तुनः काञ्जिकस्य वा ।
तत्-काल एव वा युक्तं युक्तम् आलोच्य मात्रया ॥११७॥
३९.११७ मद्यस्यान्यस्य तैलस्य तैल-सर्पिर्-वसा-मज्ज-क्षीर-मांस-रसैः पृथक् ।
क्वाथेन वा यथा-व्याधि रसं केवलम् एव वा ॥११८॥
३९.११८ क्षीर-सर्पिर्-वसा-मज्ज- ३९.११८ -धन्व-मांस-रसैः पृथक् ३९.११८ -धन्व-मांसैः पृथक् पृथक् पिबेगण्डूष-मात्रं प्राक् कण्ठ-नाली-विशुद्धये ।
प्रततं स्वेदनं चानु वेदनायां प्रशस्यते ॥११९॥
३९.११९ प्रततं स्वेदनं चात्र शीताम्बु-सेकः सहसा वमि-मूर्छाययोर् मुखे ।
शेषं पिबेत् क्लमापाये स्थिर-तां गत ओजसि ॥१२०॥
विदाह-परिहाराय परं शीतानुलेपनः ।
धारयेत् साम्बु-कणिका मुक्ता-कर्पूर-मालिकाः ॥१२१॥
३९.१२१ धारयेत् साम्बु-कणिकां ३९.१२१ मुक्तां कर्पूर-मालिकाम् ३९.१२१ मुक्ता-कर्पूर-मालिकाम् कुडवो ऽस्य परा मात्रा तद्-अर्धं केवलस्य तु ।
पलं पिष्टस्य तन्-मज्ज्ञः स-भक्तं प्राक् च शीलयेत् ॥१२२॥
जीर्ण-शाल्य्-ओदनं जीर्णे शङ्ख-कुन्देन्दु-पाण्डुरम् ।
भुञ्जीत यूषैर् पयसा रसैर् वा धन्व-चारिणाम् ॥१२३॥
मद्यम् एकं पिबेत् तत्र तृट्-प्रबन्धे जलान्वितम् ।
अ-मद्य-पस् त्व् आरनालं फलाम्बु परिसिक्थकाम् ॥१२४॥
३९.१२४ मद्यम् एकं पिबेत् त्व् अत्र ३९.१२४ तृट्-[प्र]वृद्धे जलान्वितम् ३९.१२४ तृड्-विबन्धे जलान्वितम् ३९.१२४ फलाम्बु परिसिक्थिकाम् ३९.१२४ फलाम्बु परिसित्थिकाम् ३९.१२४ फलाम्बु परिसिक्थिकम् ३९.१२४ फलाम्बु-परिषेचितम् तत्-कल्कं वा सम-घृतं घृत-पात्रे खजाहतम् ।
स्थितं दशाहाअश्नीयात् तद्-ववा वसया समम् ॥१२५॥
३९.१२५ तद्-ववा पयसा समम् वि-कञ्चुक-प्राज्य-रसोन-गर्भान् स-शूल्य-मांसान् विविधोपदंशान् ।
निमर्दकान् वा घृत-शुक्त-युक्तान् प्र-कामम् अद्याल् लघु तुच्छम् अश्नन् ॥१२६॥
३९.१२६ विमर्दकान् वा घृत-शुक्त-युक्तान् ३९.१२६ प्र-कामम् अद्याल् लघु तुत्थम् अश्नन् पित्त-रक्त-विनिर्मुक्त-समस्तावरणावृते ।
शुद्धे वा विद्यते वायौ न द्रव्यं लशुनात् परम् ॥१२७॥
३९.१२७ पित्त-रक्त-विनिर्मुक्ते ३९.१२७ समस्तावरणावृते प्रियाम्बु-गुड-दुग्धस्य मांस-मद्याम्ल-विद्विषः ।
अ-तितिक्षोर् अ-जीर्णं च लशुनो व्यापदे ध्रुवम् ॥१२८॥
३९.१२८ मांस-मद्यादि-विद्विषः ३९.१२८ अ-तित्यक्षोर् अ-जीर्णम् च ३९.१२८ अति-रूक्षैर् अ-जीर्णे च पित्त-कोप-भयाअन्ते युञ्ज्यान् मृदु विरेचनम् ।
रसायन-गुणान् एवं परिपूर्णान् समश्नुते ॥१२९॥
ग्रीष्मे ऽर्क-तप्ता गिरयो जतु-तुल्यं वमन्ति यत् ।
हेमादि-षड्-धातु-रसं प्रोच्यते तछिला-जतु ॥१३०॥
सर्वं च तिक्त-कटुकं नात्य्-उष्णं कटु पाकतः ।
छेदनं च विशेषेण लौहं तत्र प्रशस्यते ॥१३१॥
गो-मूत्र-गन्धि कृष्णं गुग्गुल्व्-आभं वि-शर्करं मृत्स्नम् ।
स्निग्धम् अन्-अम्ल-कषायं मृदु गुरु च शिला-जतु श्रेष्ठम् ॥१३२॥
व्याधि-व्याधित-सात्म्यं समनुस्मरन् भावयेअयः-पात्रे ।
प्राक् केवल-जल-धौतं शुष्कं क्वाथैस् ततो भाव्यम् ॥१३३॥
सम-गिरिजम् अष्ट-गुणिते निःक्वाथ्यं भावनौषधं तोये ।
तन्-निर्यूहे ऽष्टांशे पूतोष्णे प्रक्षिपेगिरिजम् ॥१३४॥
तत् सम-रस-तां यातं संशुष्कं प्रक्षिपेरसे भूयः ।
स्वैः स्वैर् एवं क्वाथैर् भाव्यं वारान् भवेत् सप्त ॥१३५॥
अथ स्निग्धस्य शुद्धस्य घृतं तिक्तक-साधितम् ।
त्र्य्-अहं युञ्जीत गिरिजम् एकैकेन तथा त्र्य्-अहम् ॥१३६॥
३९.१३६ अथ स्निग्ध-विशुद्धस्य फल-त्रयस्य यूषेण पटोल्या मधुकस्य च ।
योगं योग्यं ततस् तस्य कालापेक्षं प्रयोजयेत् ॥१३७॥
३९.१३७ योग-योग्यं ततस् तस्य ३९.१३७ योगे योज्यं ततस् तस्य ३९.१३७ कालापेक्षं तु योजयेत् शिला-जम् एवं देहस्य भवत्य् अत्य्-उपकारकम् ।
गुणान् समग्रान् कुरुते सहसा व्यापदं न च ॥१३८॥
एक-त्रि-सप्त-सप्ताहं कर्षम् अर्ध-पलं पलम् ।
हीन-मध्योत्तमो योगः शिला-जस्य क्रमान् मतः ॥१३९॥
संस्कृतं संस्कृते देहे प्रयुक्तं गिरिजाह्वयम् ।
युक्तं व्यस्तैः समस्तैर् वा ताम्रायो-रूप्य-हेमभिः ॥१४०॥
क्षीरेणालोडितं कुर्याछीघ्रं रासायनं फलम् ।
कुलत्थान् काकमाचीं च कपोतांश् च सदा त्यजेत् ॥१४१॥
न सो ऽस्ति रोगो भुवि साध्य-रूपो जत्व् अश्म-जं यं न जयेत् प्रसह्य ।
तत्-काल-योगैर् विधि-वत् प्रयुक्तं स्वस्थस्य चोर्जां विपुलां दधाति ॥१४२॥
३९.१४२ जत्व् अश्म-जं यं न हरेत् प्रसह्य ३९.१४२ स्वस्थस्य चोर्जां विपुलां ददाति कुटी-प्रवेशः क्षणिनां परिच्छद-वतां हितः ।
अतो ऽन्य-था तु ये तेषां सौर्य-मारुतिको विधिः ॥१४३॥
३९.१४३ कुटी-प्रवेशः क्षमिणां ३९.१४३ कुटी-प्रवेशः क्षीणानां ३९.१४३ सूर्य-मारुतिको विधिः वातातप-सहा योगा वक्ष्यन्ते ऽतो विशेषतः ।
सुखोपचारा भ्रंशे ऽपि ये न देहस्य बाधकाः ॥१४४॥
शीतोदकं पयः क्षौद्रं घृतम् एकैक-शो द्वि-शः ।
त्रि-शः समस्तम् अथ-वा प्राक् पीतं स्थापयेवयः ॥१४५॥
गुडेन मधुना शुण्ठ्या कृष्णया लवणेन वा ।
द्वे द्वे खादन् सदा पथ्ये जीवेवर्ष-शतं सुखी ॥१४६॥
हरीतकीं सर्पिषि संप्रताप्य समश्नतस् तत् पिबतो घृतं च ।
भवेचिर-स्थायि बलं शरीरे सकृत् कृतं साधु यथा कृत-ज्ञे ॥१४७॥
३९.१४७ समश्नुते चेत् पिबतो घृतं च ३९.१४७ भवेचिर-स्थायि-बलं शरीरं ३९.१४७ सकृत् कृतं साधु यथा कृत-ज्ञाः धात्री-रस-क्षौद्र-सिता-घृतानि हिताशनानां लिहतां नराणाम् ।
प्रणाशम् आयान्ति जरा-विकारा ग्रन्था विशाला इव दुर्-गृहीताः ॥१४८॥
३९.१४८ हिताशिनां वै लिहतां नराणाम् धात्री-कृमिघ्नासन-सार-चूर्णं स-तैल-सर्पिर्-मधु-लोह-रेणु ।
निषेवमाणस्य भवेन् नरस्य तारुण्य-लावण्यम् अ-विप्रणष्टम् ॥१४९॥
३९.१४९ तारुण्य-लावण्यम् अति-प्रतिष्ठम् ३९.१४९ तारुण्य-लावण्यम् अपि प्रणष्टम् लौहं रजो वेल्ल-भवं च सर्पिः-क्षौद्र-द्रुतं स्थापितम् अब्द-मात्रम् ।
समुद्गके बीजक-सार-कॢप्ते लिहन् बली जीवति कृष्ण-केशः ॥१५०॥
३९.१५० लोहं रजो वेल्ल-भवं च सर्पिः- ३९.१५० लोहारजो वेल्ल-भवं च सर्पिः- ३९.१५० समुद्गके बीजक-सार-लिप्ते ३९.१५० सामुद्गके बीजक-क्षार-कॢप्ते विडङ्ग-भल्लातक-नागराणि ये ऽश्नन्ति सर्पिर्-मधु-संयुतानि ।
जरा-नदीं रोग-तरङ्गिणीं ते लावण्य-युक्ताः पुरुषास् तरन्ति ॥१५१॥
खदिरासन-यूष-भावितायास् त्रि-फलाया घृत-माक्षिक-प्लुतायाः ।
नियमेन नरा निषेवितारो यदि जीवन्त्य् अ-रुजः किम् अत्र चित्रम् ॥१५२॥
३९.१५२ त्रि-फलाया घृत-माक्षिकान्वितायाः ३९.१५२ यदि जीवन्त्य् अ-जराः किम् अत्र चित्रम् बीजकस्य रसम् अङ्गुलि-हार्यं शर्करां मधु घृतं त्रि-फलां च ।
शीलयत्सु पुरुषेषु जरत्-ता स्व्-आगतापि विनिवर्तत एव ॥१५३॥
३९.१५३ शर्करा-मधु-घृतं त्रि-फलां च ३९.१५३ शर्करा-मधु-युतं त्रि-फलां च पुनर्नवस्यार्ध-पलं नवस्य पिष्टं पिबेयः पयसार्ध-मासम् ।
मास-द्वयं तत्-त्रि-गुणं समां वा जीर्णो ऽपि भूयः स पुनर्-नवः स्यात् ॥१५४॥
मूर्वा-बृहत्य्-अंशुमती-बलानाम् उशीर-पाठासन-शारिवाणाम् ।
कालानुसार्यागुरु-चन्दनानां वदन्ति पौनर्नवम् एव कल्पम् ॥१५५॥
शतावरी-कल्क-कषाय-सिद्धं ये सर्पिर् अश्नन्ति सिता-द्वितीयम् ।
ताञ् जीविताध्वानम् अभिप्रपन्नान् न विप्रलुम्पन्ति विकार-चौराः ॥१५६॥
पीताश्वगन्धा पयसार्ध-मासं घृतेन तैलेन सुखाम्बुना वा ।
कृशस्य पुष्टिं वपुषो विधत्ते बालस्य सस्यस्य यथा सु-वृष्टिः ॥१५७॥
३९.१५७ घृतेन तैलेन सु-सूक्ष्म-पिष्टा ३९.१५७ बालस्य वृक्षस्य यथाम्बु-वृष्टिः दिने दिने कृष्ण-तिल-प्रकुञ्चं समश्नतां शीत-जलानु-पानम् ।
पोषः शरीरस्य भवत्य् अन्-अल्पो दृढी-भवन्त्य् आ-मरणाच दन्ताः ॥१५८॥
३९.१५८ समश्नतः शीत-जलानु-पानम् चूर्णं श्वदंष्ट्रामलकामृतानां लिहन् स-सर्पिर् मधु-भाग-मिश्रम् ।
वृषः स्थिरः शान्त-विकार-दुःखः समाः शतं जीवति कृष्ण-केशः ॥१५९॥
३९.१५९ लिहन् स-सर्पिर् मधुना प्रयुक्तम् ३९.१५९ लिहन् स-सर्पिर् मधु-भाग-युक्तम् सार्धं तिलैर् आमलकानि कृष्णैर् अक्षाणि संक्षुद्य हरीतकीर् वा ।
ये ऽद्युर् मयूरा इव ते मनुष्या रम्यं परीणामम् अवाप्नुवन्ति ॥१६०॥
शिला-जतु-क्षौद्र-विडङ्ग-सर्पिर्-लोहाभया-पारद-ताप्य-भक्षः ।
आपूर्यते दुर्-बल-देह-धातुस् त्रि-पञ्च-रात्रेण यथा शशाङ्कः ॥१६१॥
ये मासम् एकं स्व-रसं पिबन्ति दिने दिने भृङ्गरजः-समुत्थम् ।
क्षीराशिनस् ते बल-वीर्य-युक्ताः समाः शतं जीवितम् आप्नुवन्ति ॥१६२॥
३९.१६२ समा-शतं जीवितम् आप्नुवन्ति मासं वचाम् अप्य् उपसेवमानाः क्षीरेण तैलेन घृतेन वापि ।
भवन्ति रक्षोभिर् अ-धृष्य-रूपा मेधाविनो निर्-मल-मृष्ट-वाक्याः ॥१६३॥
मण्डूकपर्णीम् अपि भक्षयन्तो भृष्टां घृते मासम् अन्-अन्न-भक्षाः ।
जीवन्ति कालं विपुलं प्रगल्भास् तारुण्य-लावण्य-गुणोदय-स्थाः ॥१६४॥
३९.१६४ मण्डूकपर्णीं परिभक्षयन्तो ३९.१६४ भृष्टां घृते मासम् अन्-अन्न-भक्ष्याः लाङ्गली-त्रि-फला-लोह-पल-पञ्चाशता कृतम् ।
मार्कव-स्व-रसे षष्ट्या गुटिकानां शत-त्रयम् ॥१६५॥
३९.१६५ -पल-पञ्चाशतः कृतात् ३९.१६५ -पल-पञ्चाशती-कृतम् ३९.१६५ मार्कव-स्व-रसे पिष्टा३९.१६५ मार्कव-स्व-रसे पिष्ट्वा ३९.१६५ गुटिकानां शत-त्रयात् छाया-विशुष्कं गुटिकार्धम् अद्यात् पूर्वं समस्ताम् अपि तां क्रमेण ।
भजेविरिक्तः क्रम-शश् च मण्डं पेयां विलेपीं रसकौदनं च ॥१६६॥
३९.१६६ छाया-विशुष्कागुटिकार्धम् अद्यात् सर्पिः-स्निग्धं मासम् एकं यतात्मा मासाऊर्ध्वं सर्व-था स्वैर-वृत्तिः ।
वर्ज्यं यत्नात् सर्व-कालं त्व् अ-जीर्णं वर्षेणैवं योगम् एवोपयुञ्ज्यात् ॥१६७॥
३९.१६७ मासाऊर्ध्वं सर्व-शः स्वैर-वृत्तिः ३९.१६७ वर्षेणैवं योगम् एवोपयुञ्ज्य भवति विगत-रोगो यो ऽप्य् अ-साध्यामयार्तः प्रबल-पुरुष-कारः शोभते यो ऽपि वृद्धः । उपचित-पृथु-गात्र-श्रोत्र-नेत्रादि-युक्तस् तरुण इव समानां पञ्च जीवेछतानि ॥१६८॥
गायत्री-शिखि-शिंशिपासन-शिवा-वेल्लाक्षकारुष्करान् ॥१६९॥
३९.१६९ गायत्री-शिखि-शिंशिपासन-शिवा-वेल्लाक्षकारुष्करं पिष्ट्वाष्टा-दश-संगुणे ऽम्भसि धृतान् खण्डैः सहायो-मयैः ॥१६९॥
३९.१६९ पिष्ट्वाष्टा-दश-संगुणे ऽम्भसि धृतान् खण्डैः सहायो-मलैः ३९.१६९ पिष्ट्वाष्टा-दश-संगुणे ऽम्भसि धृतं खण्डैः सहायो-मयैः ३९.१६९ पिष्ट्वाष्टौ दश-षड्-गुणे ऽम्भसि धृतं खण्डैः सहायो-मयैः पात्रे लोह-मये त्र्य्-अहं रवि-करैर् आलोडयन् पाचये॥१६९॥
३९.१६९ पात्रे लोह-कृते त्र्य्-अहं रवि-करैर् आलोडयन् पाचयेअग्नौ चानु मृदौ स-लोह-शकलं पाद-स्थितं तत् पचेत् ॥१६९॥
पूतस्यांशः क्षीरतो ऽंशस् तथांशौ भार्गान् निर्यासाद्वौ वरायास् त्रयो ऽंशाः ।
अंशाश् चत्वारश् चेह हैयङ्गवीनाएकी-कृत्यैतत् साधयेत् कृष्ण-लौहे ॥१७०॥
३९.१७० भार्गी-निर्यासाद्वौ वरायास् त्रयो ऽंशाः ३९.१७० अंशाश् चत्वारश् चैव हैयङ्गवीनावि-मल-खण्ड-सिता-मधुभिः पृथग् युतम् अ-युक्तम् इदं यदि वा घृतम् ।
स्व-रुचि-भोजन-पान-विचेष्टितो भवति ना पल-शः परिशीलयन् ॥१७१॥
३९.१७१ वि-मलया सितया मधुनाथ-वा ३९.१७१ भवति ना पल-शः परिशीलयेत् श्री-मान् निर्धूत-पाप्मा वन-महिष-बलो वाजि-वेगः स्थिराङ्गः ॥१७२॥
केशैर् भृङ्गाङ्ग-नीलैर् मधु-सुरभि-मुखो नैक-योषिन्-निषेवी ॥१७२॥
३९.१७२ केशैर् भृङ्गाति-नीलैर् मधु-सुरभि-मुखो नैक-योषिन्-निषेवी वाङ्-मेधा-धी-समृद्धः सु-पटु-हुत-वहो मास-मात्रोपयोगा॥१७२॥
३९.१७२ वाङ्-मेधावी समृद्धः सु-पटु-हुत-वहो मास-मात्रोपयोगाधत्ते ऽसौ नारसिंहं वपुर् अनल-शिखा-तप्त-चामीकराभम् ॥१७२॥
अत्तारं नारसिंहस्य व्याधयो न स्पृशन्त्य् अपि ।
चक्रोज्ज्वल-भुजं भीता नारसिंहम् इवासुराः ॥१७३॥
३९.१७३ चक्रोज्ज्वल-भुजा भीता भृङ्ग-प्रवालान् अमुनैव भृष्टान् घृतेन यः खादति यन्त्रितात्मा ।
विशुद्ध-कोष्ठो ऽसन-सार-सिद्ध-दुग्धानुपस् तत्-कृत-भोजनार्थः ॥१७४॥
मासोपयोगात् स सुखी जीवत्य् अब्द-शत-त्रयम् ।
गृह्णाति सकृअप्य् उक्तम् अ-विलुप्त-स्मृतीन्द्रियः ॥१७५॥
३९.१७५ जीवत्य् अब्द-शत-द्वयम् अनेनैव च कल्पेन यस् तैलम् उपयोजयेत् ।
तान् एवाप्नोति स गुणान् कृष्ण-केशश् च जायते ॥१७६॥
उक्तानि शक्यानि फलान्वितानि युगानुरूपाणि रसायनानि ।
महानुशंसान्य् अपि चापराणि प्राप्त्य्-आदि-कष्टानि न कीर्तितानि ॥१७७॥
३९.१७७ महानुभावान्य् अपि चापराणि ३९.१७७ महानुशंस्यान्य् अपि चापराणि रसायन-विधि-भ्रंशाज् जायेरन् व्याधयो यदि ।
यथा-स्वम् औषधं तेषां कार्यं मुक्त्वा रसायनम् ॥१७८॥
सत्य-वादिनम् अ-क्रोधम् अध्य्-आत्म-प्रवणेन्द्रियम् ।
शान्तं सद्-वृत्त-निरतं विद्यान् नित्य-रसायनम् ॥१७९॥
गुणैर् एभिः समुदितः सेवते यो रसायनम् ।
स निवृत्तात्मा दीर्घायुः पर-त्रेह च मोदते ॥१८०॥
३९.१८० गुणैर् एतैः समुदितैः ३९.१८० स निर्वृतात्मा दीर्घायुः शास्त्रानुसारिणी चर्या चित्त-ज्ञाः पार्श्व-वर्तिनः ।
बुद्धिर् अ-स्खलितार्थेषु परिपूर्णं रसायनम् ॥१८१॥
Translation - भाषांतर
N/A


c: text/html

text: ॥४.२१॥ अथ चित्तं चेच्चित्तान्तरेण गृह्येत बुध्दिः केन गृह्यते, साऽप्यन्यया साऽप्यन्ययेत्यतिप्रसङ्गः । स्मृतिसंकरश्च । यावन्तो बुध्दिबुध्दीनामनुभवास्तावत्यः स्मृतयः प्राप्नुवन्ति । तत्संकराच्चैकस्मृत्यनवधारणं च स्यादित्येवं बुध्दिप्रतिसंवेदिनं पुरुषमपलपद्भिर्वैनाशिकैः सर्वमेवाऽऽकुलीकृतम् । ते तु भोक्तृस्वरूपं यत्र क्वचन कल्पयन्तो न न्यायेन संगच्छन्ते । केचित्तु सत्त्वमात्रमपि परिकल्प्यास्ति स सत्त्वो य तान्पञ्च स्कन्धान्निक्षिप्यान्यांश्च प्रतिसंदधातीत्युक्त्वा तत व पुनस्त्रस्यन्ति । तथा स्कन्धानां महर्न्निर्वेदाय चिरागायानुत्पादाय प्रशान्तये गुरोरन्तिके ब्रह्मचर्यं चरिष्यामीत्युक्त्वा सत्त्वस्य पुनः सत्त्वमेवाह्नुवते । सांख्ययोगादयस्तु प्रवादाः स्वशब्देन पुरुषमेव स्वामिनं चित्तस्य भोक्तारमुपयन्तीति । कथम् –

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
मुष्टिकाताडनक्रीडा(Boxing) प्रतिघातक्रीडासु अन्यतमा ।
विश्वस्य सर्वासु प्राचीनासु क्रीडाप्रतियोगितासु मुष्टिकाताडनक्रीडा प्राचीनतमा विद्यते । यदा प्रभृति मानवः संसारे समागतस्तत एव स पशुभिरन्यैः शत्रुभिः सह युदध्वाऽऽत्मानमरक्षत । ईसातः ४००० वर्षेभ्यः पूर्वं मिस्त्र्देशस्य सैनिका मुष्टिकायुद्धे निपुणा आसन्निति ततः प्राप्तेभ्यः प्राचीनेभ्यश्चित्रेभ्यो ज्ञायते मिस्रदेशीया इमां कलां यूनानतो ज्ञातवन्तः । पुरा तत्र विधीयमानासु प्रतियोगितासु मुष्टिका-प्रयोक्तारो हस्तयोर्यौ प्रच्छदौ (ग्लब्सदस्ताने) धारयतस्तयोः सुतीक्षणाः क्रीलिका जटिता भवन्ति स्म ।
कालान्तरेण विश्वक्रीडोत्सवेषु पंकेशम् -नाम्नी निर्दयतापूर्णा मुष्टिका युद्दकला प्रारब्धा । सत्यामपि क्रूरतायां यूनानवासिनोऽस्यामतीवानुरज्यन्ति स्म । तत् एव रोमदेशेऽपीयं विस्तृता । तदनन्तरं क्रमशोऽस्यां कानिचिद् विशिष्टानि परिअर्तनान्यभवन् । अद्यापि प्रतियोगितारो हस्तयोश्चर्म-प्रच्छदान-ये चर्मणा कोमलतारहितेन वस्त्रेण च निर्मिआस्तूलपूरिताश्च् पंचिंग-बेग नाम्ना ख्याता सन्ति -तान्, धारयन्ति । इमे कीलिका रहिता भवन्ति ।
जयपराजययोर्निर्णायः पूर्वं श्रान्तिक्लान्तिभ्यामथवा भूमौ क्रीडकस्य निपातनाद भवति स्म । साम्प्रतं मुष्टिकमल्लानां वर्गीकरणं मल्लानामिवैव दशधा क्रियते । तथा सर्वाश्रेष्ठं प्रदर्शनस्तरं प्रक्रियाधारेण च प्राप्ताङ्कानां वैशिष्टय परीक्ष्य जयनिर्णयो भवति । विश्चक्रीडोत्सवेषु मुष्टिकाताडानक्रीडायां प्रथमस्थानं लब्धवता ओनोमास्तसनाम्ना क्रीडकेन सर्वप्रथमं नियमा रचिताः । तेषासनुदारतयाऽनेकेषां क्रीडकानां मृत्युरप्यभवत्, अतो यीशोर्जन्मनः ३९४ वर्षानन्तरं रोमन सम्राट् थियोदोसियस् ईदृशीं प्रतियोगितां न्यषेधीत् । परं भूयोऽपि कतिचिद् वर्षानन्तरमस्याः प्रचारोऽभूत् विश्वक्रीडाप्रतियोगितासु चास्या नियमा निर्धारितास्तथा क्रीडजगति समावेशेन क्रीडयाऽनया लोकप्रियता प्राप्ता ।


text:
॥ अथ भूतोन्मादनिदानमाह ॥
॥ अथ भूतोन्मादनिदानमाह ॥
अमर्त्यवाग्विक्रमवीर्यचेष्टो ज्ञानादिविज्ञानबलादिभिर्य: । उन्मादकालो नियतश्च यस्य भूतोत्थमुन्मादमुदाहरन्ति ॥१॥
॥ अथ देवजुष्टमाह ॥
सन्तुष्ट: शुचिरतिदिव्यमाल्यगन्धो निस्तन्द्रोऽत्यवितथसंस्कृताभिभाषी । तेजस्वी स्थिरनयनो वरप्रदाता ब्रम्हण्यो भवति च देवभूतजष्टु: ॥१॥
॥ अथासुरजुष्टमाह ॥
संस्वेदी द्विजगुरुदेवदोषवक्ता जिह्याक्षो विगतभयो वामार्गंदृष्टि: । सन्तुष्टो न भवति चान्नपानजातैर्दुष्टात्मा भवति स देवशत्रुज्ञुष्ट: ॥२॥
॥ अथ गन्धर्वजुष्टमाह ॥
हृष्टात्मा पुलिनवनान्तरोपसेवी स्वाचार: प्रियपरिगीतगन्धमाल्य: । नृत्यन्वै प्रहसति चारु चाल्पशब्दं गन्धर्वग्रहपरिपीडितो मनुष्य: ॥१॥
॥ अथ यक्षग्रहजुष्टमाह ॥
ताम्राक्ष: प्रियतनुरक्तवस्त्रधारी गम्भीरो द्रुतगतिरल्पवाक् सहिष्णु: । तेजस्वी वदति च किं ददामि कस्मै यो यक्षग्रहपरिपीडितो मनुष्य: ॥२॥
॥ अथ पितृग्रहजुष्टमाह ॥
प्रेतानां स दिशति संस्तरेषु पिण्डाञ शान्तात्मा जलमपि चापस्व्यहस्त: । मांसेप्मुस्तिलगुडपायसाभिकामस्तद्भक्तो भवति पितृग्रहाभिजुष्ट: ॥१॥
॥ अथ सर्पग्रहजुष्टमाह ॥
यस्तूर्व्यां प्रसरति सर्पवत्कदाचित्सृक्किण्यौ विलिहति जिह्वया तथैव । क्रोधालुर्गुडमधुदुग्धपायसेप्सुर्विज्ञेयो भवति भुजड्गमेन जुष्ट: ॥१॥
॥ अथ राक्षसजुष्टमाह ॥
मांसासृग्विविधसुराविकारलिप्सुर्निर्लज्जो भृशमतिनिष्ठुरोऽतिशूर: । क्रोधान्धो विपुलबलो निशाविहारी शौचद्विट् स भवति राक्षसाभिजुष्ट: ॥१॥
॥ अथ पिशाचजुष्टमाह ॥
उद्वस्त्र: कृशपरुषश्चिरप्रलापी दुर्गन्धो भृशमशुचितथाप लोल: । बह्वाशी विजनवनान्तरोपसेवी व्याचेष्टन्भ्रमति रुदन्पिशाचजुष्ट: ॥१॥
॥ अथ तस्यासाध्यलक्षणमाह ॥
स्थूलाक्षो द्रुतमटन: स फेनवामी निद्रालु: पतति च कम्पते च योऽति । यश्वाद्रिद्विरदनगादिविच्युत: स्यात्सोऽसाध्यो भवति तथा त्रयोदशेऽब्दे ॥१॥
॥ अथ देवग्रहाणां ग्रहणकालमाह ॥
देवग्रहा: पौर्णमास्यामसुरा: सन्धयोरपि । गन्धर्वा: प्रायशोऽष्टम्यां यक्षाश्च प्रतिपद्यथ ॥१॥
पितर: कृष्णपक्षे स्यु: पञ्चम्यामपि चोरगा: । रक्षांसि रात्रौ पैशाचाश्चतुर्दश्यां विशन्ति हि ॥२॥
दर्पणादौ यथा छाया शीतोष्णं प्राणिनो यथा । स्वमणिं भास्करार्चिश्च तथा देहं च देहधृक् ॥३॥
प्रविशन्ति न दृश्यन्ते ग्रहास्तद्वाच्छरीरिणाम् । प्रविश्याशु शरीरे हि पीडां कुर्वन्ति दु:सहाम् ॥४॥
तपांसि तीव्राणि तथैव दानं व्रतानि धर्मा नियमाश्च सत्यम् । गुणास्तथाष्टावपि तेषु नित्यं व्यस्ता: समस्ताश्च यथा प्रभाव: ॥५॥
अष्टौ ग्रहास्तत्परिचारकाश्च ते तुल्यसत्तेषु वसन्ति दुष्टा: । त्रयोदशाब्दे च भवन्त्यसाध्या यथास्वभावं परिवर्तयन्ति ॥६॥
इति भूतोन्मादनिदानम् ॥
॥ अथ तच्चिकित्सा ॥
बुद्ध्वा दोषं वय: सात्म्यं देशकालं बलाबलम् । चिकित्सितमिदं कुर्यादुन्मादे दोषभूतजे ॥१॥
देवर्षिपितृगन्धर्वैरुन्मत्तेषु च बुद्धिमान् । त्यजेन्नस्याञ्जनादीनि तीक्ष्णानि क्रूरकर्म च । सर्पिष्पानादिगायत्रीहोममनादिरिष्यते ॥२॥
पूजाबल्युपहारशान्तिविषयोहोमेष्टिमन्त्रक्रिया दानं स्वस्त्ययनं व्रतादिनियम: सत्यं जपो मड्गलम् । प्रायश्चित्तविधानमञ्जलिरथो रत्नौषधीधारणं भूतानामधिपस्य विष्टपपतेर्गौरीपतेरर्चनम् ॥ ये च स्युर्भुवि गुह्यकाश्च प्रमथास्तेषां समाराधानं देवब्राम्हणपूजनं च शमयेदुन्मादमागन्तुकम् ॥३॥
शिरीषनक्तमालानां बीजानि मधुसर्पिषा । भक्ष्याश्च सर्वे सर्वेषां सामान्यो विधिरुच्यते ॥४॥
ऋक्षजम्बूकरोमाणि शल्लकीलशुनं तथा । हिड्गु मूत्रं च बस्तस्य धूपमस्य प्रयोजयेत् ॥५॥
धूपेन शाम्यति क्षिप्रं बलवानपि यो ग्रह: । शिरीषपुष्पं लशुनं शुण्ठी सिद्धार्थकं वचा ॥६॥
मञ्जिष्ठा रजनी कृष्णा बस्तमूत्रेण पेषयेत् । वटी छायाविशुष्का स्यात् सा हिता नावनाञ्जने ॥७॥
इति वृन्दात् । अथ माहेश्वरधूपो योगशतात् । कार्पासास्थिमयूरपिच्छबृहतीनिर्माल्यपिण्डीतकत्वड्यांसीवृषदंशविणनखवचाकेशाहिनिर्मोचनै: । नागेन्द्रद्विजशृड्गहिड्गुमरिचैस्तुल्यैस्तु धूप: कृत: स्कन्दोन्मादपिशाचराक्षससुरावेशज्वरघ्न स्मृत: ॥१॥
॥ अथ महापैशाचघृतम् । योगतरड्गिण्या: ॥
जटिला पूतना केशी मर्कटी चारटी वचा । त्रायमाणा जया वीरा चोरकं कटुरोहिणी ॥१॥
कायस्था शूकरी छत्रा सातिच्छत्रा पलड्कषा । महापुरुषदन्ता च वयस्था नाकुलीद्वयम् ॥२॥
कटम्भरा वृश्चिकाली स्थिरा चैतेर्घृतं पचेत् । तत्तु चातुर्थिकोन्मादग्रहापस्मारनाशनम् ॥३॥
महापैशाचकं नाम घृतमेतद्यथामृतम् । बुद्धिमेधास्मृतिकरं बालानां चाड्गवर्धनम् ॥४॥
इति महापैशाचघृतम् ॥ कल्याणकं प्रयुञ्जीत महद्वा चैतसं घृतम् । तैलं नारायणं वापि महानारायणं तथा ॥१॥
अथ रसरत्नप्रदीपाद्भूतभैरवरस: ॥ रस: सताल: सशिल: सलोह: स्त्रोतोऽञ्जनं सार्कमिदं हि गन्धम् । पिष्टं नृमूत्रेण समं समन्ताद्देयो द्विभागोऽथ बलि: पचेच्च ॥१॥
लौहे क्षणं हन्ति घृतेन माषोऽपस्मारमप्युन्मदमानसत्वम् । पिबेदनुत्र्यूषणहिड्गुयुक्तं सर्पिर्नृमूत्रं रुचकेन सार्धम् ॥२॥
भूतोन्मादेषु सर्वेषु रसोऽयं भूतभैरव: । स्वर्णजै: पञ्चभिर्बीजैर्देय: सर्पिर्विमिश्रित: ॥३॥
इति भूतभैरव: । इति भूतोन्मादचिकित्सा ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
रामकृष्ण मिशन्
रामकृष्ण मिशन् इत्येषा संस्था विश्वव्याप्ता धार्मिकी सामाजिकी च सेवासंस्था । इयं संस्था श्रीरामकृष्ण परमहंसेन एव १८८६ तमे वर्षे स्वीयान्तरङ्गशिष्येभ्यः संन्यासदीक्षायाः अनुग्रहद्वारा संस्थापिता । तस्य दिवङ्गमनानन्तरं तदीयेन परमश्रेष्ठेन शिष्येण स्वामिना विवेकानन्देन १८९७ तमस्य वर्षस्य मेमासस्य प्रथमदिनाङ्के व्यवस्थितरूपेण संरचितम् । शिक्षणं, वैद्यकीयचिकित्सा, वनवासिकल्याणं, ग्रामाभिवृद्धिः इत्यादिषु क्षेत्रेषु संस्था सेवाकार्यं करोति । दीक्षिताः संन्यासिनः, गृहस्थशिष्याः च मिलित्वा एतानि कार्याणि निर्वहन्ति । कर्मयोगसिद्धान्तस्य आधारेण अत्र कार्यम् आचर्यते । [१] अस्याः संस्थायाः केन्द्रकार्यालयः पश्चिमवङ्गराज्यस्य हावरामण्डलस्य कोलकोत्तनगरे विद्यमानं बेलूरमठम् । सनातनहिन्दुधर्मस्य वेदान्ततत्त्वानुगुणम् अस्याः कार्यं प्रचलति । 'रामकृष्णमठ'नामकेन संन्यासिनां सङ्घटनेन सह अस्याः कार्यं प्रचलति ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
रामकृष्ण परमहंसः (१८३६-१८८६) एव रामकृष्ण संन्याससङ्घस्य संस्थापकः । [२] [३][४] रामकृष्णः दक्षिणेश्वरे कालीमन्दिरस्य अर्चकः आसीत् । तस्य बहवः संन्यासिशिष्याः गृहस्थशिष्याः च आसन् । तस्य प्रमुखः संन्यासशिष्यः विवेकानन्दः । १८८६ तमे वर्षे तस्य मरणात् केभ्यश्चित् दिनेभ्यः पूर्वं संन्यासं स्वीकर्तुम् उद्युक्तेभ्यः स्वीयतरुणशिष्येभ्यः सः काषायवस्त्रम् अयच्छत् । रामकृष्णः तेषां तरुणानां योगक्षेमनिर्वहणदायित्वं विवेकानन्दाय अददात् । तस्य मरणानन्तरं ते तरुणशिष्याः मिलित्वा अध्यत्मसाधनम् अकुर्वन् । १८८६ तमे वर्षे डिसेम्बर्मासे ते अनौपचारिकरूपेण एकस्यां रात्रौ संन्यासप्रतिज्ञां स्वीकृतवन्तः । [२]
स्थूलपरिचयः[सम्पादयतु]
विवेकानन्देन संस्थापिता इयं संस्था स्वास्थ्य-शिक्षण-विपत्परिहारादिषु कार्येषु आत्मानं योजितवती अस्ति । अस्याः संस्थायाः पञ्जीकरणं १९०९ तमे वर्षे (१८६० नियमः XXI अनुगुणं) जातम् । अस्याः संस्थायाः मठस्य च बहु निकटसम्बन्धः वर्तते । मठस्य चितः विश्वस्तः एव अस्याः संस्थायाः निर्वहणाधिकारी भवति ।
निर्वहणम्[सम्पादयतु]
रामकृष्णमठस्य पदाधिकारिणां चयनं विश्वस्तमण्डल्या क्रियते । मण्डल्या विद्यमानैः विश्वस्तैः एव अध्यक्षः, उपाध्यक्षः, कार्यदर्शी, उपकार्यदर्शिनः, कोशाध्यक्षः च चीयन्ते । एतन्निमित्तं आ विंशतिभ्यः वर्षेभ्यः विद्यमानानां संन्यासिनाम् अभिप्रायः स्वीक्रियते । रामकृष्ण मिशन् संस्थायाः निर्वहणगणे रामकृष्णमठस्य विश्वस्ताः भवन्ति । रामकृष्णमठस्य मुख्यकार्यालयः बेलूरुमठः एव रामकृष्ण मिशन् संस्थायाः अपि मुख्यकार्यालयः विद्यते । रामकृष्णमठस्य शाखा संन्यासिगणेन निरूह्यते ये च विश्वस्तैः प्रेष्यन्ते । विश्वस्तानां प्रमुखः भवति ज्येष्ठः संन्यासी यः अध्यक्षः इति निर्दिश्यते । रामकृष्ण मिशन् संस्थायाः शाखाकेन्द्रं निर्वहणगणेन निरूह्यते । तस्मिन् गणे संन्यासिनः अन्ये च भवन्ति । अन्ये सदस्याः रामकृष्ण मिशन् संस्थायाः निर्वहणगणेन क्रियते यस्य कार्यदर्शी निर्वहणाधिकारिरूपेण कार्यं करोति । संस्थानिर्वहणस्य आधारभूताः भवन्ति सर्वे संन्यासिनः । सर्वेषां संन्यासिनां मेलनं वर्षत्रये एकवारं भवति यत्र विश्वस्तैः स्वीकृतानां नियमानाम् अङ्गीकारः कार्याणां मार्गदर्शनञ्च भवति । रामकृष्ण मिशन् संस्थायाः कार्यनिर्वहणस्य नीतिनियमाः स्वामिना विवेकानन्देन एव आरचिताः सन्ति । १८९८-९९ तमयोः वर्षयोः स्वामी विवेकानन्दः स्वामिनं शुद्धानन्दम् उद्दिश्य एतान् नियमान् अवदत् । ततः ते नियमाः श्रीरामकृष्णस्य सर्वैः शिष्यैः प्रशिष्यैः च सर्वानुमतेन अङ्गीकृताः । अग्रे १८९९-१९०१ तमयोः वर्षयोः तेषां नियमानां पञ्जीकृतविश्वस्तपत्रं सज्जीकृतम् स्वामिना विवेकानन्देन, अन्यैः रामकृष्णभक्तैश्च । [६]
ध्येयं तत्त्वानि च[सम्पादयतु]
अस्याः संस्थायाः लक्ष्यतत्त्वादीनि अध्यात्मिकानि मानवीयमौल्ययुतानि च विद्यन्ते । ते राजनैतिकसम्बन्धः न कोपि विद्यते । आधुनिकभारतस्य राष्ट्रियादर्शद्वयम् - त्यागः सेवा च - इति न्यरूपयत् विवेकानन्दः । तदीयान् आदर्शान् नित्यजीवने समर्थरीत्या आनेतुं प्रयतते इयं संस्था ।
संन्यासिगणः[सम्पादयतु]
१८८६ तमे वर्षे श्रीरामकृष्णस्य मरणानन्तरं तदीयाः युवशिष्याः सम्मिल्य संन्यासदीक्षां स्व्यकुर्वन् । मूलः मठः कलकत्तासमीपस्थे बारानगरे आसीत् । ततः १८९२ तमे वर्षे सः मठः अलम्बझार्-नगरं प्रति, ततः नीलम्बार् मुखर्जिवर्यस्य उद्यानगृहं प्रति च परिवर्तितः । १८९९ तमे वर्षे हावराजनपदे विद्यमाने बेलूरुमठं प्रति परिवर्तितः जातः । इयं भूमिः स्वामिना विवेकानन्देन आसादिता । [७] अयं बेलूरुमठः देशे विदेशे च विभिन्नेषु मठकेन्द्रेषु मिशिन् केन्द्रेषु च कार्यं कुर्वतां सर्वेषामपि संन्यासिनां मातृगृहं विद्यते । मठस्य सर्वः अपि सदस्यः प्रशिक्षणं संन्यासदीक्षां च बेलूरुमठे एव प्राप्नोति । संन्यासदीक्षाकांक्षी प्रथमवर्षे पूर्वपर्यवेक्षणावस्थायां भवति । अग्रिमाणि चत्वारिवर्षाणि पर्यवेक्षणावस्थायां भवति । तस्यान्ते सः ब्रह्मचर्यव्रतधारी भूत्वा प्रतिज्ञातः भविष्यति । ब्रह्मचर्यं, त्यागः, सेवा च प्रतिज्ञायाः प्रमुखाः विषयाः । चतुर्भ्यः वर्षेभ्यः अनन्तरं योग्यः इति निश्चीयते चेत् तस्मै संन्यासदीक्षा प्रदीयते । सः भवति काषायवस्त्रधारी ।
लाञ्छनम्[सम्पादयतु]
इदं लाञ्छनं स्वामिना विवेकानन्देन एव आरचितम् अस्ति, एवं विवृणोति च - चित्रे दृश्यमानं तरङ्गयुक्तं जलं कर्मसूचकं, कमलं भक्तिसूचकम्, उदयमानः सूर्यः ज्ञानसूचकः, परितः आवृतः सर्पः योगस्य जागरितायाः कुण्डलिनीशक्तेः सूचकः, चित्रे विद्यमानः हंसः परमात्मसूचकः विद्यते । कर्म-ज्ञान-भक्ति-योगस्य संयोगेन परमात्मनः दर्शनं प्राप्यते इत्येतत् द्योतयति चित्रम् । [८]
कार्यक्रमाः[सम्पादयतु]
प्रमुखाः कार्यकर्तारः संन्यासिनः । अस्याः संस्थायाः प्रमुखकार्याणि -
- शिक्षणम्
- स्वास्थ्यप्रगतिः
- सांस्कृतिककार्यक्रमाः
- ग्रामोत्थानम्
- वनवासिकल्याणम्
- युवान्दोलनम् इत्यादयः
संस्थायाः स्वीयचिकित्सालयाः, साहाय्यकेन्द्राणि, कुष्ठरोगचिकित्सालयाः, चरचिकित्सालयाः, प्रसूतिकेन्द्राणि च विद्यन्ते । अनुवैद्यानां शिक्षणकेन्द्राणि अपि निरूह्यन्ते । ग्रामविकासः, वनवासिकल्याणकेन्द्राणि, वृद्धाश्रमाः इत्येतेषु अपि एतेषां कार्याणि प्रचलन्ति । अनया संस्थया भारते बहूनि शिक्षणसंस्थानि स्थापितानि । तदीयानि प्राथमिकविद्यालयाः, प्रौढशालाः, शिक्षकप्रशिक्षणकेन्द्राणि, महाविद्यालयाः, वृत्तिशिक्षणकेन्द्राणि, अन्धशालाः विश्वविद्यालयश्च विद्यन्ते । पश्चिमवङ्गराज्यस्य सुन्दर्बन्-प्रदेशेषु भौगोलिककारणतः विद्युच्छक्तेः सम्पर्ककल्पनम् अशक्यम् । अत्रत्याः सर्वे अपि मृत्तैलेनैव जीवन्ति स्म । तस्मिन् स्थले सूर्यशक्तेः साहाय्येन दीपव्यवस्था कल्पिता अस्ति अस्याः संस्थायाः परिश्रमेणैव । [९]
धार्मिककार्याणि[सम्पादयतु]
इयं संस्था जात्यतीतः विद्यते । [१०][११] अपि च जातिभेदविरोधी वर्तते । [१२] रामकृष्णाश्रमस्य धार्मिककार्यक्रमेषु अन्यतमाः सन्ति सत्सङ्गः, नीराजनं च । सत्सङ्गे प्रार्थना, भजनानि, प्रवचनम्, पठनं, ध्यानञ्च भवन्ति । दिने द्विः नीराजनाचरणं क्रियते । [१३] अत्र प्रमुखाः हिन्दु-उत्सवाः - महाशिवरात्रिः, रामनवमी, कृष्णाष्टमी, दुर्गापूजा च आचर्यते । रामकृष्ण-शारदादेवी-विवेकानन्द-अन्यसंन्यासिशिष्याणां च जन्मदिनं विशेषेण अत्र आचर्यते । [१३] जनवरीमासस्य प्रथमदिनाङ्कः 'कल्पतरुदिन'त्वेन आचर्यते ।[१४] धर्मनिरपेक्षभावः, अन्यधर्मविषये गौरवञ्च अस्याः संस्थायाः वैशिष्ट्यम् । स्वामिना विवेकानन्देन प्रस्तावितेषु आदिमनियमेषु अन्यतमः विद्यते - सर्वैः धर्मैः, सर्वैः धर्मोपदेशकैः, विविधधर्मानुयायिभिः च गौरवेण व्यवहरणीयम् । विवेधेषु धर्मेषु पूज्यमानाः सर्वे देवाः अपि आदरणीयाः इति । "[१५] हिन्दुपर्वाचरणेन सह अत्र बुद्धपूर्णिमा, क्रिस्मस्दिनस्य अपि आचरणं क्रियते । .[१३][१५][१६]
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ Agarwal, Satya P. (1998). The social role of the Gītā : how and why. New Delhi: Motilal Banarsidass. p. 243. ISBN 978-81-208-1524-7. OCLC 68037824.
- ↑ २.० २.१ Vrajaprana, Pravrajika (1994). Living wisdom: Vedanta in the West. Vedanta Press. pp. 34. ISBN 978-0-87481-055-4.
- ↑ Carl T. Jackson, Vedanta for the West p.16
- ↑ Sharma, Arvind (1988). Neo-Hindu views of Christianity. Brill Publishers. p. 69. ISBN 978-90-04-08791-0.
- ↑ Carl T. Jackson. "Preface". Vedanta for West. pp. xii-xiii.
- ↑ The Story of Ramakrishna Mission,
- ↑ "History of Belur Math". SriRamakrishna.org.
- ↑ Vivekananda, Swami. "Conversations And Dialogues ~ XVI". The Complete Works of Swami Vivekananda. 7. Advaita Ashrama. http://en.wikisource.org/wiki/The_Complete_Works_of_Swami_Vivekananda/Volume_7/Conversations_And_Dialogues/XVI.
- ↑ Stone, J.L.; Ullal, H.S.; Chaurey, A.; Bhatia, P. (2000). "Ramakrishna Mission initiative impact study-a rural electrification project in West Bengal, India". Anchorage, AK, USA: IEEE. pp. 1571–1574. doi:10.1109/PVSC.2000.916197. ISBN 0-7803-5772-8. http://ieeexplore.ieee.org/xpl/freeabs_all.jsp?arnumber=916197.
- ↑ Contributions to Indian sociology (Mouton) 16: 127. 1982. ISSN 0069-9659.
- ↑ Klostermaier, Klaus K. (2000). Hinduism: a short history. Oneworld. p. 271.
- ↑ Oxtoby, Willard Gurdon (1996). World religions: Eastern traditions. Oxford University Press. p. 77.
- ↑ १३.० १३.१ १३.२ Prozesky, Martin; John De Gruchy (1995). "Hinduism". Living faiths in South Africa. C. Hurst & Co. Publishers. pp. 195–196. ISBN 978-1-85065-244-1. http://books.google.com/?id=b8-glmO65Y0C&pg=PA195.
- ↑ Balakrishnan, S. "The spiritual significance", The Hindu, 31 December 2001. Retrieved on 1 October 2009.
- ↑ १५.० १५.१ Jung, Moses; Herbert W. Schnieder. "Hinduism". Relations among Religions today. Brill Publishers. pp. 69–70. http://books.google.com/?id=8BAVAAAAIAAJ&pg=PA69.
- ↑ Ananda. "Service in the name of god in every human", The Telegraph, 2 April 2009. Retrieved on 25 August 2009.


text:
अध्याय २ / भाग १ / श्रीमदभगवदगीता / मृदुल कीर्ति
अथ द्वितीय अध्यायः
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम्।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः॥२- १॥
संजय उवाच
अति व्यथित विमोहित चित्त दशा,
नयनन सों झरती निर्झरनी.
अवलोकि द्रवित करुनाकर ने,
यही वचन उवाच्यो शुभ करनी
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन॥२- २॥
श्री कृष्ण उवाच
सुन मोह ग्रसित अज्ञान मना,
क्यों अर्जुन तेरों चित्त भयौ .
यहि काज न श्रेय जनान करें .
न स्वर्ग , न कीरति युक्त भयौ
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥२- ३॥
यहि घोर क्लैव्यता त्याग पार्थ,
गांडीव उठा , उठिजा , उठिजा
तजि हेय, हीय को हीन भाव,
रन भूमि हेतु तत्पर , डटी जा
कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन।
इषुभिः प्रति योत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन॥२- ४॥
किमि भीषम, द्रोन सखा जन सों,
हौं समर भूमि संघर्ष करुँ.
अरिसूदन पूजन जोगन कौ,
अरि बानन सौं अपकर्ष करूँ
गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान्॥२- ५॥
अस राज, राज सों हे माधव!
भिक्षा को अन्न रुचिर लागै.
रिसि रह्यो रुधिर गुरु परिजन को,
कैसे अस राज रुचिर लागै
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः।
यानेव हत्वा न जिजीविषाम- स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः॥२- ६॥
रन श्रेय कि हेय न जानती हूँ ,
भावी डर विजय पराजय कौ .
जिन धार्तराष्ट्र हित जियौ चाहें
नहिं आत्म रूप कुल धारय कौ
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥२- ७॥
नहिं जानति नैकहूँ धरम ज्ञान,
जो श्रेय कहौ माधव मोंसों,
सरनागत शिष्य विमोहित चित्त सों,
ज्ञान कौ चाहत हूँ तोसों
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम्॥२- ८॥
धन श्री निष्कंटक देवन हू पै,
राज मिलै हम का करिबौ.
मम सोक सों सूखत इन्द्रिन तो,
अस राज, राज हम का करिबौ
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥२- ९॥
संजय उवाच
अथ गुडाकेश, गोविन्दम सों,
यहि वचन दुखित मन बोलत हैं.
मैं जुद्ध कदापि नहिं करिबौ,
अस बोलि के मौन ही डोलत हैं
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः॥२- १०॥
शोकाकुल अर्जुन मोह ग्रसित,
मोहित माया सों डोलत हैं.
कुरु-पांडव सेनन बीच खड्यो,
विहँसती माधव अस बोलत हैं
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥२- ११॥
श्री भगवानुवाच
हे अर्जुन! काहे सोक करै,
ज्ञानिन कौ नैकु न शोभत है.
जिन प्राण गए, कि रहे ज्ञानी ,
नाहीं काहू कौ रोवत है
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥२- १२॥
केहि कालहिं राजा नाहिं हत्यो ,
मैं नाहिं तू नाहिं हत्यो.
मैं तू सब कालहिं मांहीं हत्यो.
अति आगम आदि में नित्य हत्यो
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥२- १३॥
यहि देह में देहिन की जैसे
कौमार्य, ज़रा, यौवन आवै.
तस देहांतर नव देह मिलै,
ज्ञानी कौ मोह नाहीं छावै
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत॥२- १४॥
कौन्तेय! मरम की बात सुनौ,
इन्द्रियन के सुख छन भंगुर हैं.
सरदी-गरमी सुख-दुःख इन्द्रिन,
विषयन के भोग सों अंकुर हैं
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते॥२- १५॥
हे पुरुषोत्तम अर्जुन! जेहि कौ
सगरे सुख-दुःख ही सम लागैं.
निर्वान जोग वे धीर जना,
कृष्णहूँ अस प्राणी परम लागै
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः॥२- १६॥
सत कोऊ असत कौ होत कहाँ ,
और सत कौ अभाव कहाँ कत है.
ज्ञानी जन दोनन कौ जानै,
सत होत परम, सत ही सत है
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम्।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति॥२- १७॥
अक्षर अविनासी जानि ताहि ,
जासौ जग सगरौ व्यापि रहयो.
नाहीं समरथ कोऊ बिनाशन कौ,
अविनासी तौ आपु सों आपु रहयो
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत॥२- १८॥
नित सत्य सनातन आत्मा की,
तौ देह सबहीं मरिहैं, मरिहैं ,
अथ अर्जुन श्रेय भरतवंशी!
करि जुद्ध जे आतमा ना मरिहैं
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥२- १९॥
यहि आतमा नाहीं मरन धरमा,
केहू कालहिं नाहीं विनासति है.
ना मारै, मरै, मरवाय सकै,
अथ समुझति, नाहीं समुझति है
न जायते म्रियते वा कदाचि- न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥२- २०॥
यहि आतमा नित्य अजन्मा है,
यहि नित सत सत्य सनातन है.
न मारै , मरै मरवाय सकै.
केहू कालहिं नाहीं बिनासत है
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम्।
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्॥२- २१॥
यहि आत्मा नित्य अजन्मा कौ,
अविनासी रूप जो जानि सकै.
काहू को, कैसे केहि विधि सों,
हे अर्जुन! सुनि मरवाय सकै
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा न्यन्यानि संयाति नवानि देही॥२- २२॥
जस मानुष वस्त्र नयौ,
बिलगाय पुरातन वस्त्रन कौ.
तस देही कौ नव देह मिलै
अलगाय पुरातन देहन कौ
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः॥२- २३॥
नाहीं काटि सकै शस्त्रादि कोऊ
नाहीं आतमा आगि जलाय सकै.
नाहीं जल गीलौ करि ताय सकै.
नाहीं वायु भी नैकु सुखाय सकै
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः॥२- २४॥
अच्छेद्य, अक्लेद्य, अशोष्य तथा,
अदाह्य भी आतमा होत मही.
व्यापक, अज, अक्षर, नित्य , नित्य
एकमेव सनातन होत यही
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥२- २५॥
इन्द्रिन कौ विषय, न ही मन कौ ,
यहि आतमा तौ अविकारी है,
सत रूप सरूप को जानि सखा,
काहै को शोक विकारी है
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम्।
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि॥२- २६॥
नित जनम मरण मय मान यदि,
तबहूँ तोहे सोक न सोभत है.
तुम्हरे मत सों जो आज मरयो,
पुनि हुइहै जनम क्यों रोवत है?
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि॥२- २७॥
जेहि लेत जनम सोई होत मरन,
यहि धरम ही सत्य सनातन है.
जेहि होत मरन, सोई लेत जनम,
यहि काल कौ चक्र पुरातन है
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥२- २८॥
सुन, पूर्व जनम, उपरांत मरन
बिनु देह के प्रानी होत सभी.
धरि मध्य काल देहीं देहन,
अथ सोक की बात न होत कभी
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन- माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित्॥२- २९॥
अचरज की नाईं आतमा कौ
कोऊ बिरलौ मनीषी जानत है.
कोऊ बिरलौ ही सुनि पावत है
कोऊ बिरलौ ही कहि पावत है
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि॥२- ३०॥
सबहीं के शरीरन मांही सुनौ,
यहि आतमा होत अवध्य सदा.
सब प्रानिन के हित पार्थ सुनौ ,
तू सोक करन के न जोग यथा
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि।
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते॥२- ३१॥
यहि धरम जुद्ध सों श्रेय कोऊ,
नाहीं अन्य करम कोऊ क्षत्रिन कौ.
अवलोकि क्षत्र कौ धरम नैकु ,
नाहीं कारन किंचित डर वन कौ
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम्।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥२- ३२॥
अथ स्वर्ग लोक के पार्थ सुनौ ,
पट आपुहि आप खुले मिलिहैं ,
अस भाग विरल जो क्षत्रिन कौ ,
तोहे सहजहिं जुधन सों मिलिहैं
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि।
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि॥२- ३३॥
रन धरम युक्त कुरुक्षेत्रहीं को,
यदि अर्जुन तू नाहीं करिहै.
तब आपुनि कीरति धरम गंवाय
परन्तप पापन माँ परिहैं
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम्।
सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते॥२- ३४॥
हे अर्जुन! तोरी अपकीरति ,
बहु काल सबहीं कहिहैं - कहिहैं,
अपकीरति हेय मरन सों भी ,
किमि मान पुरुष सहिहैं- सहिहैं
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः।
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्॥२- ३५॥
अब नैकहूँ तुच्छ भयौ अर्जुन!
तौ लोग महारथी का कहिहैं ?
भय कारन यदि उपराम भयौ ,
तौ तोरे परिजन का कहिहैं?
अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम्॥२- ३६॥
बहु बैरी तोरी समरथ की,
करिहैं निंदा का शोभत है ?
नाहीं कहवन जोग वचन कहिहैं
दुःख तासों घनयो का होवत है


text:
सूत्रच्छेद:
चुटू - प्रथमाद्विवचनम्
अनुवृत्ति:
प्रत्ययस्य [1|3|6
] - षष्ठ्येकवचनम्
, उपदेशे [1|3|2
] - सप्तम्येकवचनम्
, इत् [1|3|2
] - प्रथमैकवचनम्
, आदि [1|3|5
] - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
उपदेशे प्रत्ययस्य आदि चुटू इत्
सूत्रार्थ:
औपदेशिक-अवस्थायाम् प्रत्ययस्य आद्यस्थः चवर्गीयवर्णः टवर्गीयवर्णः च इत्संज्ञकः भवति ।
उपदेशः नाम किम्? "उपदेशः आद्योच्चारणम्" । इत्युक्ते, आदिऋषिभिः (पाणिनि-कात्यायन-पतञ्जलिभिः) यस्य उच्चारणं कृतम् सः उपदेशः । आदिऋषिभिः कस्य कस्य उच्चारणं कृतम्? प्रत्याहाराणाम्, प्रत्ययानाम्, आदेशानाम्, आगमानाम्, धातूनाम् । अतः एते सर्वे, यथा ऋषिभिः मूलरूपेण उच्चारिताः, तस्याम् स्थितौ उपदेशसंज्ञकाः भवन्ति । (अस्मिन् विषये विस्तारेण उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1|3|2
अस्य सूत्रस्य विवरणे उक्तम् अस्ति ।)
उपदेशस्थितौ प्रत्ययस्य प्रथमः वर्णः यदि चवर्गीयः वा टवर्गीयः, तर्हि तस्य अनेन सूत्रेण इत्संज्ञा भवति ।
चवर्गीयस्य उदाहरणानि - जस् (ज्-वर्णस्य इत्संज्ञा) , च्फ (च्-वर्णस्य इत्संज्ञा), ञ्य (ञ्-वर्णस्य इत्संज्ञा) ।
टवर्गीयस्य उदाहरणानि - टा (ट् -वर्णस्य इत्संज्ञा) , ण्वुल् (ण्-वर्णस्य इत्संज्ञा), ड (ड्-वर्णस्य इत्संज्ञा) ।
अत्र एकम् वार्त्तिकम् ज्ञातव्यम् - इँर इत्संज्ञा वाच्या
। इत्युक्ते, "इँर्" अस्य शब्दसमुहस्य इत्संज्ञा भवति । यथा - दृशिँर् (प्रेक्षणे) अस्मिन् धातोः "इँर्" इति शब्दसमूहस्य उपस्थितौ अनेन वार्त्तिकेन तस्य शब्दसमुहस्यैव इत्संज्ञा भवति । इँकारस्य रेफस्य वा भिन्नरूपेण इत्संज्ञा न कर्तव्या ।
One-line meaning in English
The letters च्, छ्, ज्, झ्, ञ्, ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण् occurring at the beginning of a प्रत्यय in its औपदेशिक form get the term इत् ।
काशिकावृत्तिः
चवर्गटवर्गौ प्रत्ययस्यादी इत्सञ्जौ भवतः। गोत्रे कुञ्जाऽदिभ्यश्च्फः 4|1|98
कौञ्जायनः। छस्य ईयादेशं वक्ष्यति। जस् ब्राह्मणाः झस्य अन्ताऽदेशं वक्ष्यति। शण्डिकाऽदिभ्यो ञ्यः 4|3|92
शाण्डिक्यः। तवर्गः, चरेष्टः 3|2|16
कुरुचरी, मद्रचरी। ठस्य इकादेशं वक्ष्यति। सप्तम्यां जनेर् डः 3|2|97
उपसरजः, मन्दुरजः। ढस्य एयादेशं वक्ष्यति। अन्नाण्णं 4|4|85
आन्नः। पृथग्योगकरणम् अस्य विधेरनित्यत्वज्ञापनार्थम्। तेन वित्तश्चुञ्चुप्चणपौ 5|2|26
केशचुञ्चुः, केशचणः। अवात् कुटारच् च 5|2|30
, नते नासिकायाः संज्ञायां टिटञ्नाट्ज्भ्रटचः 5|2|31
अवटीतः। आदिः इत्येव। कर्मणि घटो ऽठच् 5|2|35
कर्मठः।
`कौञ्जायन्यः` इति। च्फञन्तात् `व्रातच्फञोरस्त्रियाम्` 5|3|113
इति स्वार्थे ञ्यः। `छस्येयादेशं वक्ष्यति` इति। इत्संज्ञापवादम्। `शाण्डिक्यः` इति। `शण्डिकादिभ्यो ञ्यः` 4|3|92
इति शण्डिकोऽभिजनोऽस्येत्यर्थे ञ्यः, तत्र हि `सोऽस्याभिजनः` इति वत्र्तते। `मन्दुरजः`इति। `ङयापोः संज्ञाच्छन्दसोर्बहुलम्` 6|3|62
इति मन्दूराशब्दस्य ह्यस्वत्वम्। `अन्नाण्णः- आन्नः` इति। `अन्नं लब्धा` इत्य्रथे णः। तत्र हि `धनगणं लब्धा` 4|4|84
इत्यतो लब्धेत्यनुवत्र्तते। अथ किमर्थं पृथग्योगः क्रियते, `चुटुषाः प्रत्ययस्य` इत्येक एव योगः क्रियतामित्यत आह-- `पृथग्योगकरणम्` इत्यादि। `तेन वित्तः` 5|2|26
इत्यादिनाऽस्य विधेरनित्यत्वज्ञापनस्य प्रयोजनं दर्शयति॥
आदी इदिति। प्रारम्भे वर्तमानावित्यर्थः। कौञ्जायन्य इति। च्फञन्तात् ठ्व्रतच्फञोरस्त्रियाम्ऽइति स्वार्थे स्वर्थे ञ्यः। शण्डिकादिभ्यो ञ्य इति। सोऽस्या भिजनः इति तत्र वर्तते। मन्दुरज इति । ड।लपोस्सैज्ञाच्छन्दसोः इति ह्रस्वः। अन्नाण्ण इति । ठ्धनगणं लब्धाऽइत्यतो लब्धेति तत्रानुवर्ते। किमर्थो योगविभागः,ठ्चुटूअषाः प्रत्ययस्यऽइत्येक एव योगः क्रियतामत आह-पृथगित्यादि। केशचुञ्चुः केशचण इति । अत्र चकारस्येत्संज्ञायाम् ठ्चितःऽइत्यन्तोदातत्वं स्यात्, पित्करणन्तु पर्यायार्थं स्यात्। अवादित्यस्यानुवृत्तिर्दर्शिता॥
सिद्धान्तकौमुदी
प्रत्ययाद्यौ चुटू इतौ स्तः । इति जस्येत्संज्ञायाम् ।
देवदत्तहन्तृंहतन्यायस्तु नात्र प्रवर्तत इति स्वादिसन्धौ मनोरथ इत्यत्र प्रञ्चितम्। राम जस् इति स्थिते--चुटू। `उपदेशेऽजनुनासिक इत्` इत्यतः `इ` दित्यनुवर्तते। तच्च द्विवचनान्ततया विपरिणम्यते। `आदिर्ञिटुडवः` इत्यत `आदि`ग्रहणमनुवर्त्त्य द्विवचनान्ततया विपरिणम्यते। `षः प्रत्ययस्ये`त्यनुवर्तते। तदाह--प्रत्ययाद्यावित्यादिना। इति जस्येति। इत्संज्ञायां तस्य लोप` इति लोपः। जकारस्तु जसश्शीत्यादौ शसो निवृत्त्यर्थः।
युटू। `आदिर्ञिटुडवः` इत्यत `आदिः,` `षः प्रत्ययस्य` इत्यतः `प्रत्ययस्ये`ति चानुवर्तते, तदाह-प्रत्ययाद्याविति। प्रत्ययाद्यविति किम् ?। वाचाटः। `तेन वित्तश्चुञ्चुप्चणपौ` इत्यत्र प्रत्ययादौ यकारो लुप्तनिर्दिष्टस्तेन चस्य नेत्संज्ञेति वक्ष्यति।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
प्रत्ययाद्यौ चुटू इतौ स्तः॥
महाभाष्यम्
चुटू चुञ्ञ्चुप्चणपोश्चकारप्रतिषेधः ।। 1 ।। चुञ्ञ्चुप्चणपोश्चकारस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । । केशचुञ्ञ्चुः । केशचणः । इदर्थाऽभावात्सिद्धम् ।। 2 ।। इत्कार्याऽभावादत्रेत्संज्ञा न भविष्यति ।। इदमस्तीत्कार्यम्। चितः अन्त उदात्तो भवतीति अन्तोदात्तत्वं यथा स्यात् । पित्करणमिदानीं किमर्थं स्यात् ?। पित्करणं किमर्थमिति चेत्पर्यायार्थम् ।। 3 ।। पित्करणं किमर्थमित चेत्पर्यायार्थमेतत्स्यात् । एवं तर्हि यकारादी चुञ्ञ्चुप्चणपौ । किं यकारो न श्रूयते ?। लुप्तनिर्दिष्टो यकारः । इर उपसंख्यानम् ।। 4 ।। इर उपसंख्यानं कर्तव्यम् । रुधिर् ‐ अरुधत्, अरौत्सीत् ।। अवयवग्रहणात्सिद्धम् ।।5।। रेफस्याऽत्र हलन्त्यम् 1|3|3
इतीत्सञ्ञ्ज्ञा भविष्यति, इकारस्य उपदेशेऽजनुनासिक इत् (2)
इति । अवयवग्रहणादिति चेदिदिद्विधिप्रसङ्गः ।। 6 ।। अवयवग्रहणादिति चेदिदिद्विधिरपि प्राप्नोति । भेत्ता छेत्ता । इदितो नुम्धातोः 7|1|58
इति नुम्प्राप्नोति । यदि पुनरयमिदिद्विधिः कुम्भीधान्यन्यायेन विज्ञायेत । तद्यथा ‐ कुम्भीधान्यः श्रोत्रियः इत्युच्यते । यस्य कुम्भ्यामेव धान्यं स कुम्भीधान्यः । यस्य पुनः कुम्भ्यां चाऽन्यत्र च धान्यं, नाऽसौ कुम्भीधान्यः । नायमिदिद्विधिः कुम्भीधान्यन्यायेन शक्यो विज्ञातुम् । इह हि दोषः स्यात् ‐ टुनदिनन्दथुरिति । एवं तर्हि नैवं विज्ञायते ‐ इकार इदस्य सोऽयमिदित्तस्येदिति इति । कथं तर्हि ?। इकार एवेत् इदित्, इदिदन्तस्येति ।। अथ वा ऋकारस्यैवेदमित्त्वभूतस्य ग्रहणम् । तस्य च उपदेशेऽजनुनासिक इतीत्संज्ञा भविष्यति ।। अथवाऽऽचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति ‐ नैवं जातीयकानामिदिद्विधिर्भवतीति यदयमिरितः कांश्चिन्नुमनुषक्तान्पठति ‐ उबुन्दिर् निशामने । स्कन्दिर्गतिशोषणयोः ।। अथवाऽऽचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति ‐ इर् शब्दस्येत्संज्ञा भवतीति यदयमिरितो वा 3|1|57
इत्याह ।। अथ वाऽन्त इति वर्तते ।। 7 ।।


text:
14b तत् प्रत्येकं चतुर्विधमाहुरामनन्ति । आप्ता आचार्याः । कथं—पद्यं काव्यशरीरं संस्कृतं शुद्धम्, प्राकृतं शुद्धम्, अपभ्रंशः शुद्धः, मिश्रं च तैः पैशाचिकेन चाशुद्ध्यधिका तु पृथगुक्ता । [यथा] पश्चाद्वक्ष्यति, भूतभाषामयीमित्यादिना । एवं गद्यं मिश्रं च काव्यशरीरं योज्यम् । पूर्वं गद्यपद्याभ्यां मिश्रमुक्तमिदानीं संस्कृतप्राकृतापभ्रंशैः प्रत्येकं त्रिविधं शरीरं मिश्रमुक्तामिति मिश्रयोर्भेद इति ॥
संस्कृतादीनां स्वरूपं प्रतिपादयन्नाह,
देवानामियं दैवी वाक् भाषा संस्कृतमिति विज्ञायते । यद्येवं कथमिह संस्कृतं ज्ञातमिति चेदाह—अन्वाख्याता महर्षिभिरिति महद्भिरुदात्तैर्गुणमाहात्म्यात् ऋषिभिर्मुनिभिर्देशभाषावद्भिरन्वाख्याता अनुशिष्टा सतीह संस्कृतमिति ज्ञातेत्यर्थः । ततश्चैकप्रकारं संस्कृतं, प्राकृतं त्वनेकप्रकारम् । यदाह, तद्भवमित्यादि । प्राकृतस्य क्रमः प्रकारः अनेको भिन्नः कथं तद्भवं तस्मात् संस्कृतात् वर्णान्यत्वेन उत्पत्तिर्यस्य तत्तद्भवं शब्दभवमित्यर्थः । तच्च महिन्दसिन्धवबहिरादिकं यथोक्तं हरिवृद्धेन । तत्समम् तेन संस्कृतेन समं तत्समम्, प्राकृतशब्दमपीत्यर्थः । तच्च हरिहरकमलादिकं यथोक्तं तत्रैव । देशी प्राकृतं महाराष्ट्रप्रसिद्धम् । तदुक्तम्—
किमत्रोत्कृष्टं प्राकृतमित्याह—


text:
यजुर्वेदः
यजुर्वेदे यज्ञयागादिक्रियाकलापानुरोधेन मन्त्राणां सन्निवेशोऽस्ति, अतः स ‘यजुःवेद' इति निगद्यते । यजुः इत्येतत्पदं यज् धातोः उसि प्रत्यये कृते निष्पद्यते । यजूंषि गद्यानि । अध्वर्युणा यज्ञे उपयुज्यमाना मन्त्रा एवात्र यजुर्वेदे सङ्कलिताः, यज्ञस्य वास्तविकं विधानमध्वर्युरेव करोति, अतोऽयं यजुर्वेदो यज्ञविधेरतिसन्निकृष्टं सम्बन्धं रक्षति । यजुर्वेदो द्विप्रकारकः - कृष्णयजुः, शुक्लयजुश्च ।
यजुःसंहितायां सर्वविधानामपि यज्ञयागादीनां वर्णनं विद्यते । कृष्णयजुः शुक्लयजुर्भेदेन सा द्विविधा । मन्त्रब्राह्मणयोर्द्वयोरपि यत्र मिश्रीभावः कृतः स कृष्णयजुर्वेद इति नाम्ना, किञ्च यत्र मन्त्राणामेव विशुद्धतया प्रतिष्ठानं कृतं सः शुक्लयजुर्वेद इति नाम्ना विश्रुतः । शुक्लयजुर्वेदस्य द्वे एव शाखे स्तः, ते माध्यन्दिनकाण्वनामभ्यां विदिते स्तः। कृष्णयजुर्वेदस्य सम्प्रति पञ्चाशीतिशाखासु केवलं चतस्रस्तैत्तिरीय-मैत्रायणी-कठकपिष्ठलकठाख्याः शाखाः समुपलभ्यन्ते ।
वस्तुतः आाध्वर्यव-कर्मणे उपादेये यजुर्वेदे यजुषां सङ्ग्रहो वर्त्तते । यजुःशब्दस्य व्याख्या आपाततः भिन्नाः प्रतीता भवन्ति, किञ्च तासु एकमेव लक्षणं प्रति सङ्केतो लभते। ‘अनियताक्षरावसानो यजुः’ अर्थात् यत्राक्षराणां संख्या नियता निश्चिता वा नास्ति तद्यजुः । ‘गद्यात्मको यजुस्तथा शेषे यजुः'-शब्दस्य तात्पर्यमिदमेवास्ति यदृक्-सामभ्यां भिन्नं गत्यात्मक-मन्त्राणामभिधानमेव ‘यजुः' वर्त्तते ।
अन्तर्विषयाः
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
सोऽयं यजुर्वेदः ४० अध्यायान्, ३०३ अनुवाकान्, १९७५ कण्डिका (मन्त्रान्), २९६२५ शब्दान्, ८८८७५ अक्षराणि च बिभर्ति । अस्य वेदस्य प्रथमेऽध्याये दर्शपौर्णमासौ, द्वितीये पिण्डपितृयज्ञः, तृतीयेऽग्निहोत्रं चातुर्मास्येष्टिः, चतुर्थाध्यायादष्टादशाध्यायपर्यन्तम् अग्नष्टोमविधानं सोमयागः, नवमे वाजपेयो राजसूयश्च, दशमे सौत्रामणिः, एकादशाध्यायादष्टादशाध्यायपर्यन्तमग्निचयनम्, उखाभरणम्, चितयः रुद्रहः, शतरुद्रियम् वसोर्धारा, राष्ट्रभृच्च । एकोनविंशतितमाध्यायात् परिशिष्टमारभ्यते, विंशे एकविंशे च सोमसम्पादनविधिः, तदनु पञ्चविंशतिपर्यन्तमश्वमेधः ततः शेषे भागे पुरुषमेधसर्वमेधपितृमेधादिविवरणञ्च प्रपञ्चितम् । अन्तिमश्चाध्याय ईशावास्योपनिषद्रूपः ।
पौराणिककथा[सम्पादयतु]
व्यासो वैशम्पायनाय वेदं प्रोवाच, स स्वशिष्याय याज्ञवल्क्याय । पुराणेषु वैदिकसाहित्येषु च याज्ञवल्क्यवाजसनेयः अतीव प्रौढस्तथा तत्वज्ञ ऋषित्वेन प्रस्थापितौ। अस्यानुकूलसम्मत्याः उल्लेखः शतपथब्राह्मणे तथोपनिषदि लभते।[१] कुतोऽपि कारणाद् रुष्टो वैशम्पायनो याज्ञवल्क्यमुवाच – देहि मदधीतं वेदमिति । याज्ञवल्क्यो गुरुवचनपालनाय ततोऽधीतं वेदं सद्योवान्तवान् । अन्ये वैशम्पायनशिष्याः तित्तिरिरुपं धृत्वा याज्ञवल्क्येन वान्तं वेदं गृहीतवन्तः । स एवायं वान्तगृहीतो वेदः कृष्णयजुर्वेदः ।
वैशम्पायने कुपिते ततोऽधीतं वेदं विसृज्य याज्ञवल्क्यः पुनर्वेदाधिगतये सूर्यमाराधयामास, ततश्च वेदमापततोऽयं वेदः शुक्लयजुर्वेदनाम्नाऽप्रथत । अनयोर्वेदयोर्महदन्तरम् ।
शुक्लयजुर्वेदे विनियोगवाक्यरहिताः केवला मन्त्रा विद्यन्ते, कृष्णयजुर्वेदे तु विनियोग वाक्यानि मन्त्राश्च । अतोऽमिश्रितरूपतया शुक्लयजुर्वेदः, मिश्रितरूपतया च कृष्णयजुर्वेद इति संज्ञा जातेत्यपि लोकाः कथयन्ति ।
यजुर्वेदस्य विभागः[सम्पादयतु]
यजुर्वेदः द्विधा विभज्यते । यथा – शुक्लयजुर्वेदः, कृष्णयजुर्वेदश्चेति । तत्र ब्रह्मसम्प्रदायस्य प्रतिनिधिः कृष्णयजुर्वेदो भवति , आदित्यसम्प्रदायस्य प्रतिनिधिश्च शुक्लयजुर्वेदोऽस्ति ।शुक्लयजुर्वेदस्य मन्त्रसंहिता वाजसनेयीसंहिता इत्युच्यते । कृष्णयजुर्वेदस्य संहिता च मैत्रायणीसंहिता इति कथ्यते । वेदस्य द्वौ सम्प्रदायौ स्तः - ( १ ) ब्रह्म-सम्प्रदायः ( २) आदित्यसम्प्रदायः च। शतपथब्राह्मणानुसारेण अादित्ययजुः शुक्लयजुर्वेदनाम्ना विख्यातोऽस्ति, तथा याज्ञवल्क्येनाख्यातोऽस्ति - ‘अादित्यानीमानि शुक्लानि यजूंषि वाजसनेयेन याज्ञवल्क्येनाख्यायन्ते'।[२] अतः अादित्यसम्प्रदायस्य प्रतिनिधिः शुक्लयजुर्वेदोऽस्ति तथा ब्रह्मसम्प्रदायस्य प्रतिनिधिः कृष्णयजुर्वेदोऽस्ति । यजुर्वेदस्य शुक्लत्वकृष्णत्वयोर्भेदस्तस्य स्वरूपस्योपरि अाश्रितोऽस्ति । शुक्लयजुर्वेदे दर्शपौर्णमासाद्यनुष्ठानाय एव मन्त्राणां सङ्कलनमस्ति । कृष्णयजुर्वेदे तु मन्त्रैः सह तन्नियोजकानां ब्राह्मणानां सम्मिश्रणमस्ति । मन्त्रब्राह्मणयोर्भागस्य एकत्र मिश्रणमेव कृष्णयजुर्वेदाय कृष्णत्वस्य कारणमस्ति । अनेनैव रूपेण मन्त्राणां विशुद्धं तथा अमिश्रितरूपमेव शुक्लयजुर्वेदस्य शुक्लत्वस्य कारणमस्ति ।
आर्याणां कुरुषु अधिनिवेशकाले संग्रथितो यजुर्वेद इति अभिप्रायः । यजुर्वेदस्य अध्वरवेद इति नामान्तरमस्ति । यजुषः एकोत्तरशतं शाखाः सन्ति इति पतञ्जलिः प्रपञ्चहृदयकारः च प्रस्तौति । वाजसनेयापरनाम कृष्णयजुवेदः गद्यपद्यात्मा । यदीया रचना विश्ववश्या देदीप्यते ।
युजर्वेदस्य विषयाः[सम्पादयतु]
शुक्लयजुर्वेदस्य मन्त्रसंहिता वाजसनेयीसंहितानाम्ना विख्याताऽस्ति। अस्य चत्वारिंशदध्यायेषु अन्तिमाः पञ्चदशाध्यायाः खिलरूपेण प्रसिद्धेः कारणात् अवान्तरयुगीया मन्यन्ते ।
प्रारम्भिकयोर्द्वयोरध्याययोः दर्शपौर्णमासनाम्नेष्टिसम्बद्धमन्त्राणां वर्णनमस्ति । तृतीयाध्याये अग्निहोत्राय चातुर्मास्याय च यज्ञाय उपयोगिनां मन्त्राणां विवरणमस्ति । चतुर्थाध्यायादारभ्य अष्टमाध्यायपर्यन्तं सोमयागानां वर्णनमस्ति । अस्मिन्नध्याये अग्निष्टोमस्य प्रकृतियागत्वेन नितान्तं विस्तृतविवरणमस्ति । अग्निष्टोमे सोमस्योपलखण्डेन कुट्टनं कृत्वा रसक्षरणम् अकारयत् । तेन हि प्रातः, मध्याह्ने सायंकाले चाग्नौ हवनं भवति । अस्यैव ‘सवनमि'त्यभिधानमस्ति। सवनमिदं समयानुसारेण विभिन्ननाम्ना विख्यातमस्ति । दिनमात्रमेव समाप्य सवनम् ‘एकाहः' इति कथ्यते । सोमयागे वाजपेययागः अन्यतमोऽस्ति । राज्ञः अभिषेककाले राजसूययज्ञो भवति । यज्ञेऽस्मिन् द्यूतक्रीडा-अस्त्रक्रीडाप्रभृतयः राजन्योचितविभिन्नक्रियाकलापानां विधानं भवति । नवम एवं दशमाध्याये अनेन यज्ञेनैव सम्बद्धानां मन्त्राणां सङ्कलनमस्ति । तदनन्तरमेकादशाध्यायादारभ्य अष्टादशाध्यायपर्यन्तम् अग्निचयनं भवति । अर्थात् यज्ञीयहोमाग्निहेतवे वेदनिर्माणस्य वर्णनं विस्तरेण कृतमस्ति । वेद्या रचना १०८०० इष्टिकाभ्यो भवति। इष्टिकेयं विशिष्टस्थानादेव समानीता भवति ।
वेद्याः अाकृतिः पतत्रप्रसारित पक्षी इव भवति । ब्राह्मणमन्त्रेषु वेद्याः तथा तासाम् इष्टकानाम् आध्यात्मिकरूपस्य व्याख्यानमतीव मार्मिकतया कृतमस्ति । षोडशाध्याये शतरुद्रीयहोमस्य प्रसङ्गः अस्ति । अस्मिन् अध्याये रुद्रस्य कल्पनायाः साङ्गोपाङ्गं विवेचनमस्ति । वैदिकेष्वेव रुद्राध्यायः अतीवोपयोगित्वेन नितान्तं प्रख्यातोऽस्ति । अष्टादशाध्याये वसोर्धारासम्बन्धी मन्त्रः निर्दिष्टोऽस्ति । तदनन्तरं त्रिष्वध्यायेषु (१९-२१ अ० ) सौत्रामणि-यज्ञस्य विधानमस्ति । जनश्रुतिरस्ति यत्, अधिकसोमपानेनेन्द्रः रुग्णोऽभवत् । अस्य रोगस्य चिकित्सा स्वर्वेद्येन कृताऽनेनैव यज्ञेन। राज्यच्युतनृपाय, पशुकाम-यजमानाय, सोमरसानुकूलतया पराङ्मुखजनाय चास्यैव यज्ञस्यानुष्ठानं विहितम् । अस्याः प्रक्रियायाः संक्षिप्तं विवरणम् ऊनविंशत्यध्यायस्य महीधरभाष्यस्य प्रारम्भे समुपलब्धमस्ति । सोत्रामणियज्ञे सोमरसेन सह सुरापानस्याऽपि विधानं वर्त्तते (सौत्रामण्यां सुरां पिबेत्) ।
द्वाविंशत्यध्यायादारभ्य पञ्चविंशत्यध्यायपर्यन्तम् अश्वमेधयज्ञस्य विशिष्टमन्त्राणां निर्देशोऽस्ति । अश्वमेधयज्ञस्तु सार्वभौमाधिपत्यस्य अभिलाषी सम्राजे विहितोऽस्ति । अस्य यज्ञस्य साङ्गोपाङ्गवर्णनं शतपथब्राह्मणस्य त्रयोदशकाण्डे, कात्यायनश्रौतसूत्रस्य विंशत्यध्याये चास्ति । षड्विंशत्यध्यायादारभ्य ऊनत्रिंशदध्यायपर्यन्तं खिलमन्त्राणां सङ्कलनमस्ति । त्रिंशदध्याये पुरुषमेधस्य वर्णनमस्ति, यस्मिन् चतुरशीत्यधिकशतपदार्थानाम् आलम्भनस्य निर्देशोऽस्ति । आलम्भनः अयं यथार्थतः अालम्भनः न भूत्वा प्रतीकरूपेण उल्लिखितोऽस्ति । भारतवर्षे कदापि पुरुषमेधो नाभवत् । केवलमयं काल्पनिकयज्ञोऽस्ति । अस्मिन् यज्ञे पुरुषस्य नानाप्रतिनिधिभूतवस्तुहेतवे विभिन्नपदार्थेषु दानस्य विधानमासीत् । यथा - नृत्तनिमित्ताय सूतस्य, गीतनिमित्ताय शैलूषस्य, धर्माय समाचारस्य च आलम्भनविधिः अस्ति । अस्मिन्नध्याये तात्कालिकस्य प्रचलितस्य व्यवसायस्य, वृत्तेः, कलाकौशलस्य चाऽपि यत्किञ्चित् परिचयः प्राप्तो भवति । एकत्रिंशदध्याये प्रसिद्धपुरुषसूक्तमस्ति, यस्मिन्नृग्वेदापेक्षया षड्मन्त्राः अधिकाः सन्ति । द्वात्रिंशत् तथा त्रयस्त्रिंशदध्याये सर्वमेधस्य मन्त्रः उल्लिखितोऽस्ति । द्वात्रिंशदध्यायस्य आरम्भे हिरण्यगर्भसूक्तस्य अपि कतिपयमन्त्राः समुद्धृताः सन्ति । चतुस्त्रिंशदध्यायस्य प्रारम्भे षड्मन्त्राणां ‘शिवसङ्कल्पोपनिषद्' ( तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु ) नितान्तोपादेयाऽस्ति ।
'सुषारथिरश्वानिव यन्मनुष्यान्
नेनीयतेऽभीशुभिर्वाजिन इव
हृत्प्रतिष्ठं यदजिरं जविष्ठं
तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु ॥'[३]
पञ्चत्रिंशदध्याये पितृमेधयज्ञसम्बन्धिमन्त्राणां सङ्कलनमस्ति । षट्त्रिंशदध्यायादारभ्य अष्टात्रिंशदध्यायपर्यन्तं प्रवर्ग्ययागस्य विशदं वर्णनमस्ति । अन्तिमाध्याये ईशावास्योपनिषदस्ति। उपनिषत्सु लघुकाशिकेयमुपनिषद् आदिमोपनिषदस्ति, यतो हि अन्योपनिषत् संहितायाः भागो नास्ति । उपनिषद्ग्रन्थेषु अस्य ग्रन्थस्य प्राथम्यस्य इदमेव कारणमस्ति । अस्याः संहितायाः अादित्येन सह घनिष्ठसम्बन्धस्यापि सूचनाऽप्यस्याः एव अन्तिममन्त्रेण उल्लिखिता अस्ति —
‘हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम्।
योसावादित्ये पुरुषः सोऽसावहम् ॥'[४]
यजुर्वेदस्य शाखाः[सम्पादयतु]
वायुपुराणानुसारं यजुर्वेदस्य ८६ शाखाः भवन्ति । चरणव्यूहाधारेणा अस्य ४३ शाखाः भवन्ति । पतञ्जलि-महाभाष्यकारेण अस्य एकशतशाखाः सन्तीति स्वीक्रियते । शुक्लयजुर्वेदस्य प्रधानशाखाद्वयं वर्त्तेते । यथा – माध्यन्दिनशाखा, काण्वशाखा च । कृष्णयजुर्वेदस्य चतस्रः शाखाः प्रधानाः भवन्ति । यथा – तैत्तिरीयशाखा, मैत्रायणीशाखा, कठशाखा, कपिष्ठलकठशाखा च।
यजुर्वेदस्य पदकाराः[सम्पादयतु]
माध्यन्दिनसंहितायाः पदपाठस्तु बम्बईनगर्यां मुद्रितः अभवत्।[५] किञ्च काण्वसंहितायाः पदपाठस्तु अद्याविधि अमुद्रित एवाऽस्ति । अस्य रचयिता अप्यज्ञात एवेति । तैत्तिरीयसंहितायाः पदपाठकारस्य नाम अात्रेयोऽस्ति । अस्य निर्देशः भट्टभास्करेण कृतः स्वकीयस्य ‘तैतिरीयसंहितायाः' भाष्यस्य प्रारम्भे एव । यथा - 'उखश्चात्रेयाय ददौ येन पदविभागश्चक्रे' इति। अतः 'काण्डानुक्रमण्यां' पदकाररूपेण अत्रेयस्य चर्चा वर्तते ।[६] बौधायनगृह्यसूत्रे ( ३॥९॥७ ) अपि ऋषितर्पणस्य अवसरे पदकारः आत्रेय-तर्पणस्य अप्युल्लेखो वर्तते । 'आत्रेयाय पदकाराय॥' अयमात्रेयः शाकल्यस्य (ऋग्वेदस्य पदकारः) समकालिकः मन्यते ।


text:
सामाजिक अन्तर्जालमाध्यमद्वारा महिलाः अवमन्यन्ते चेत् कठिनदण्डः।
नवदिल्ली> वनिताशिशुक्षेममन्त्रालयेन नूतननियमनिर्माणाय पर्यालोच्यते यैः स्त्रियः अन्तर्जालमाध्यमद्वारा अवमन्यन्ते तेभ्यः कठिनदण्डः निश्चयेन दातव्यः इति भवति नियमः। वर्षत्रयं यावत् कारागारवासः लक्षद्वयस्य धनदण्डः च विहितः। १९८६ तमे मुद्रणमाध्यमानां कृते आसीनस्य नियमस्य परिष्कृतरूपमेव भवत्ययम्।
परिष्कृतनियममनुसृत्य 'वाट्साप्' 'इन्स्टग्राम्' 'फेस्बुक्' इत्यादिषु स्त्रियः अमान्या इत्यादिरूपेण अन्तरिकाशययुक्त प्रकाशनस्येव दण्डः। प्रकाशितांशानां प्रचारकाः अपि दण्डार्हाः भवन्ति।


text:
भगवान् बुद्धः
गौतमबुद्धः (५६३-४८३ पूर्वशकः) बोधकः धार्मिकनायकश्च आसीत् । 'बुद्धः' इत्यस्य अर्थः बोधं प्राप्तवान्, साक्षात्कारं प्राप्तवान् इत्यर्थः, इदं नाम न, बिरुदमात्रम् । अस्य मूलनाम सिद्धार्थगौतमः इति । अयं बौद्धधर्मस्य संस्थापकः ।
अन्तर्विषयाः
अमृतवचनानि[सम्पाद्यताम्]
- सार्थकं जीवनं येन यापितं तेन मरणादपि भेतव्यं नास्ति ।
- उद्धृतम् - Wisdom for the Soul: Five Millennia of Prescriptions for Spiritual Healing (2006) edited by Larry Chang, p. 193
- Full text online, as translated from the Pali by Thanissaro Bhikkhu
- इन्द्रियभोगः भवतः प्रथमः शत्रुः ।
- द्वितीयम् - अतृप्तिः
- तृतीयम् - बुभुक्षा पिपासा च
- चतुर्थम् - अत्याशा
- पञ्चमम् - निद्रा तन्द्रा च
- षष्टम् - भीतिः
- सप्तमम् - अनिश्चयः
- अष्टमम् - दम्भाचारः दुरवग्रहश्च
- अपमार्गेण अर्जितः लाभः, उपायनानि, प्रसिद्धिः
- आत्मश्लाघनम्
- परदूषणम्
- भीरुः एतत्सर्वं जेतुं नार्हति । किन्तु यः जयति सः परमानन्दं प्राप्स्यसि ।
साक्षात्कारोत्तरम्[सम्पाद्यताम्]
- अमृतत्त्वस्य द्वाराणि उद्घाटितानि भवन्ति
कर्णसहितानां कृते
ते स्वस्य दृढसङ्कल्पं प्रदर्शयन्तु ।
- अयाचनसुत्त
- जगति अन्धे सति,
अहम् अमृतत्वस्य आनकं वादयामि ।
- विजेतारः मादृशाः भवन्ति
ये अशान्तेः अन्त्यं प्राप्तवन्तः ।
अहं सर्वान् दुष्टगुणान् जितवान् अस्मि,
अतः अहमस्मि विजेता ।
- अरियपरियेसनसुत्त
Dhammapada[सम्पाद्यताम्]
धम्मपद[सम्पाद्यताम्]
- कोऽपि अस्मान् न उद्धरति, केनापि न शक्यं, न कुर्यात् । अस्माभिः एव मार्गः क्रान्तव्यः किन्तु बुद्धाः स्पष्टतया मार्गं दर्शयन्ति ।
- अध्यायः १६५
- दुष्टतनं प्रत्यस्तं स्यात् । उत्तमं कर्तव्यम् । मनसः पावित्र्यं रक्षणीयम् इत्येतदेव बुद्धस्य बोधनम् ।
- अध्यायः १८३
- जगत् सर्वदा उद्विग्नं यदि भवेत् तर्हि विनोदानन्दाः किं भवेयुः ? अन्धकारे आवृतेन भवता प्रकाशः अन्वेष्टव्यः खलु ?
- वयं यत् चिन्तयामः तदेव वयम् ।
अस्माकं चिन्तनादेव वयं यथा स्मः तथा स्मः ।
अस्माकं चिन्तनादेव जगतः निर्माणं कुर्मः ।
- अनुवादः - T. Byrom (1993), Shambhala Publications.


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.९०
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।
स भूमिं विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥१॥
पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् ।
उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥२॥
एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः ।
पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥३॥
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः ।
ततो विष्वङ्व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥४॥
तस्माद्विराळजायत विराजो अधि पूरुषः ।
स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥५॥
यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत ।
वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥६॥
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः ।
तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥७॥
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् ।
पशून्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्यान्ग्राम्याश्च ये ॥८॥
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे ।
छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥९॥
तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः ।
गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः ॥१०॥
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् ।
मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरू पादा उच्येते ॥११॥
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः ।
ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥१२॥
चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत ।
मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥१३॥
नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत ।
पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ अकल्पयन् ॥१४॥
सप्तास्यासन्परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः ।
देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥१५॥
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥१६॥
सायणभाष्यम्
‘सहस्रशीर्षा' इति षोडशर्चं षष्ठं सूक्तम् । नारायण नामर्षिरन्त्या त्रिष्टुप् शिष्टा अनुष्टुभः । अव्यक्तमहदादिविलक्षणश्चेतनो यः पुरुषः ‘पुरुषाश्च परं किंचित् ' ( क. उ. ३. ११) इत्यादिश्रुतिषु प्रसिद्धः स देवता । तथा चानुक्रान्तं--- सहस्रशीर्षा षोळश नारायणः पौरुषमानुष्टुभं त्रिष्टुबन्तं तु' इति । गतो विनियोगः ।।
स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः सहस्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात् ।
स भूमिं॑ वि॒श्वतो॑ वृ॒त्वात्य॑तिष्ठद्दशाङ्गु॒लम् ॥
सहस्रऽशीर्षा । पुरुषः । सहस्रऽअक्षः । सहस्रऽपात् ।
सः । भूमिम् । विश्वतः । वृत्वा । अति । अतिष्ठत् । दशऽअङ्गुलम् ॥ १ ॥
सर्वप्राणिसमष्टिरूपो ब्रह्माण्डदेहो विराडाख्यो यः पुरुषः सोऽयं सहस्रशीर्षा । सहस्रशब्दस्योपलक्षणत्वादनन्तैः शिरोभिर्युक्त इत्यर्थः । यानि सर्वप्राणिनां शिरांसि तानि सर्वाणि तद्देहान्तःपातित्वात्तदीयान्येवेति सहस्रशीर्षत्वम् । एवं सहस्राक्षित्वं सहस्रपादत्वं च । “सः पुरुषः “भूमिं ब्रह्माण्डगोलकरूपां “विश्वतः सर्वतः “वृत्वा परिवेष्ट्य “दशाङ्गुलं दशाङ्गुलपरिमितं देशम् “अत्यतिष्ठत् अतिक्रम्य व्यवस्थितः । दशाङ्गुलमित्युपलक्षणम् । ब्रह्माण्डाद्बहिरपि सर्वतो व्याप्यावस्थित इत्यर्थः॥
पुरु॑ष ए॒वेदं सर्वं॒ यद्भू॒तं यच्च॒ भव्य॑म् ।
उ॒तामृ॑त॒त्वस्येशा॑नो॒ यदन्ने॑नाति॒रोह॑ति ॥
पुरुषः । एव । इदम् । सर्वम् । यत् । भूतम् । यत् । च। भव्यम् ।
उत। अमृतऽत्वस्य । ईशानः । यत् । अन्नेन । अतिऽरोहति ।। २ ॥
यत् “इदं वर्तमानं जगत् तत् “सर्वं “पुरुष “एव । यत् च “भूतम् अतीतं जगत् “यच्च “भव्यं भविष्यज्जगत् तदपि पुरुष एव । यथास्मिन् कल्पे वर्तमानाः प्राणिदेहाः सर्वेऽपि विराट्पुरुषस्यावयवाः तथैवातीतागामिनोरपि कल्पयोर्द्रष्टव्यमित्यभिप्रायः । "उत अपि च “अमृतत्वस्य देवत्वस्य अयम् “ईशानः स्वामी । “यत् यस्मात्कारणात् “अन्नेन प्राणिनां भोग्येनान्नेन निमित्तभूतेन “अतिरोहति स्वकीयां कारणावस्थामतिक्रम्य परिदृश्यमानां जगदवस्थां प्राप्नोति तस्मात्प्राणिनां कर्मफलभोगाथ जगदवस्थास्वीकारान्नेदं तस्य वस्तुत्वमित्यर्थः ॥
ए॒तावा॑नस्य महि॒मातो॒ ज्यायाँ॑श्च॒ पूरु॑षः ।
पादो॑ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ त्रि॒पाद॑स्या॒मृतं॑ दि॒वि ॥
एतावान् । अस्य । महिमा । अतः । ज्यायान् । च। पुरुषः ।
पादः । अस्य । विश्वा । भूतानि । त्रिऽपात् । अस्य । अमृतम् । दिवि ।। ३ ।।
अतीतानागतवर्तमानरूपं जगद्यावदस्ति “एतावान् सर्वोऽपि “अस्य पुरुषस्य “महिमा स्वकीयसामर्थ्यविशेषः। न तु तस्य वास्तवस्वरूपम् । वास्तवस्तु "पुरुषः अतः महिम्नोऽपि “ज्यायान् अतिशयेनाधिकः । एतच्चोभयं स्पष्टीक्रियते । “अस्य पुरुषस्य “विश्वा सर्वाणि “भूतानि कालत्रयवर्तीनि प्राणिजातानि “पादः चतुर्थोंऽशः। “अस्य पुरुषस्य अवशिष्टं “त्रिपात् स्वरूपम् “अमृतं विनाशरहितं सत् “दिवि द्योतनात्मके स्वप्रकाशस्वरूपे व्यवतिष्ठत इति शेषः । यद्यपि 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (तै. आ. ८.१; तै. उ. २.१ ) इत्याम्नातस्य परब्रह्मण इयत्ताभावात् पादचतुष्टयं निरूपयितुमशक्यं तथापि जगदिदं ब्रह्मस्वरूपापेक्षयाल्पमिति विवक्षितत्वात् पादत्वोपन्यासः ॥ ।
त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒त्पुरु॑ष॒ः पादो॑ऽस्ये॒हाभ॑व॒त्पुनः॑ ।
ततो॒ विष्व॒ङ्व्य॑क्रामत्साशनानश॒ने अ॒भि ॥
त्रिऽपात् । ऊर्ध्वः । उत् । ऐत् । पुरुषः । पादः । अस्य । इह । अभवत् । पुनरिति ।
ततः । विष्वङ् । वि। अक्रामत् । साशनानशने इति । अभि ।। ४ ।।
योऽयं “त्रिपात् "पुरुषः संसाररहितो ब्रह्मस्वरूपः सोऽयम् “ऊर्ध्व “उदैत् अस्मादज्ञानकार्यात्संसाराद्बहिर्भूतोऽत्रत्यैर्गुणदोषैरस्पृष्ट उत्कर्षेण स्थितवान्। तस्य “अस्य सोऽयं “पादः लेशः सोऽयम् “इह मायायां “पुनः अभवत् सृष्टिसंहाराभ्यां पुनःपुनरागच्छति । अस्य सर्वस्य जगतः परमात्मलेशत्वं भगवताप्युक्तं---- विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ' ( भ. गी. १०. ४२) इति । “ततः मायायामागत्यानन्तरं “विष्वङ् देवमनुष्यतिर्यगादिरूपेण विविधः सन् “व्यक्रामत् व्याप्तवान् । किं कृत्वा । “साशनानशने अभिलक्ष्य । साशनं भोजनादिव्यवहारोपेतं चेतनं प्राणिजातम् अनशनं तद्रहितमचेतनं गिरिनद्यादिकम् । तदुभयं यथा स्यात्तथा स्वयमेव विविधो भूत्वा व्याप्तवानित्यर्थः ॥
तस्मा॑द्वि॒राळ॑जायत वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः ।
स जा॒तो अत्य॑रिच्यत प॒श्चाद्भूमि॒मथो॑ पु॒रः ॥
तस्मात् । विऽराट्। अजायत । विऽराजः । अधि। पुरुषः ।।
सः । जातः । अति । अरिच्यत । पश्चात् । भूमिम् । अथो इति । पुरः ॥ ५ ॥
विष्वङ् व्यक्रामदिति यदुक्तं तदेवात्र प्रपञ्च्यते । “तस्मात् आदिपुरुषात् “विराट् ब्रह्माण्डदेहः “अजायत उत्पन्नः । विविधानि राजन्ते वस्तून्यत्रेति विराट् । “विराजोऽधि विराड्देहस्योपरि तमेव देहमधिकरणं कृत्वा “पुरुषः तद्देहाभिमानी कश्चित् पुमान् अजायत । सोऽयं सर्ववेदान्तवेद्यः परमात्मा स्वयमेव स्वकीयया मायया विराड्देहं ब्रह्माण्डरूपं सृष्ट्वा तत्र जीवरूपेण प्रविश्य ब्रह्माण्डाभिमानी देवतात्मा जीवोऽभवत् । एतच्चाथर्वणिका उत्तरतापनीये विस्पष्टमामनन्ति---- स वा एष भूतानीन्द्रियाणि विराजं देवताः कोशांश्च सृष्ट्वा प्रविश्यामूढो मूढ इव व्यवहरन्नास्ते माययैव' (नृ. ता. २. १, ९) इति । “स “जातः विराट् पुरुषः “अत्यरिच्यत अतिरिक्तोऽभूत् । विराड्व्यतिरिक्तो देवतिर्यङ्मनुष्यादिरूपोऽभूत् । “पश्चात् देवादिजीवभावादूर्ध्वं “भूमिं ससर्जेति शेषः । “अथो भूमिसृष्टेरनन्तरं तेषां जीवानां “पुरः ससर्ज । पूर्यन्ते सप्तभिर्धातुभिरिति पुरः शरीराणि ॥॥१७॥
यत्पुरु॑षेण ह॒विषा॑ दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत ।
व॒स॒न्तो अ॑स्यासी॒दाज्यं॑ ग्री॒ष्म इ॒ध्मः श॒रद्ध॒विः ॥
यत् । पुरुषेण । हविषा । देवाः । यज्ञम् । अतन्वत ।
वसन्तः । अस्य । आसीत्। आज्यम् । ग्रीष्मः । इध्मः । शरत् । हविः ॥ ६ ॥
“यत् यदा पूर्वोक्तक्रमेणैव शरीरेषुत्पन्नेषु सत्सु "देवाः उत्तरसृष्टिसिद्धयर्थं बाह्यद्रव्यस्यानुत्पन्नत्वेन हविरन्तरसंभवात् पुरुषस्वरूपमेव मनसा हविष्ट्वेन संकल्प्य “पुरुषेण पुरुषाख्येन “हविषा मानसं यज्ञम् “अतन्वत अन्वतिष्ठन् तदानीम् “अस्य यज्ञस्य “वसन्तः वसन्तर्तुरेव “आज्यम् “आसीत् अभूत् । तमेवाज्यत्वेन संकल्पितवन्त इत्यर्थः । एवं “ग्रीष्म “इध्मः आसीत्। तमेवेध्मत्वेन संकल्पितवन्त इत्यर्थः। तथा “शरद्धविः आसीत् । तामेव पुरोडाशादिहविष्ट्वेन संकल्पितवन्त इत्यर्थः । पूर्वं पुरुषस्य हविःसामान्यरूपत्वेन संकल्पः । अनन्तरं वसन्तादीनामाज्यादिविशेषरूपत्वेन संकल्प इति द्रष्टव्यम् ॥
तं य॒ज्ञं ब॒र्हिषि॒ प्रौक्ष॒न्पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒तः ।
तेन॑ दे॒वा अ॑यजन्त सा॒ध्या ऋष॑यश्च॒ ये ॥
तम् । यज्ञम् । बर्हिषि । प्र । औक्षन् । पुरुषम् । जातम् । अग्रतः ।
तेन । देवाः । अयजन्त। साध्याः । ऋषयः । च। ये ॥ ७ ॥
यज्ञं यज्ञसाधनभूतं “तं पुरुषं पशुत्वभावनया यूपे बद्धं “बर्हिषि मानसे यज्ञे “प्रौक्षन् प्रोक्षितवन्तः । कीदृशमित्यत्राह। “अग्रतः सर्वसृष्टेः पूर्वं “पुरुषं “जातं पुरुषत्वेनोत्पन्नम् । एतच्च प्रागेवोक्तं तस्माद्विराळजायत विराजो अधि पूरुषः' इति । तेन पुरुषरूपेण पशुना “देवा "अयजन्त । मानसयागं निष्पादितवन्त इत्यर्थः । के ते देवा इत्यत्राह। “साध्याः सृष्टिसाधनयोग्याः प्रजापतिप्रभृतयः तदनुकूलाः “ऋषयः मन्त्रद्रष्टारः “च “ये सन्ति । ते सर्वेऽप्ययजन्तेत्यर्थः ॥
तस्मा॑द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुत॒ः सम्भृ॑तं पृषदा॒ज्यम् ।
प॒शून्ताँश्च॑क्रे वाय॒व्या॑नार॒ण्यान्ग्रा॒म्याश्च॒ ये ॥
तस्मात् । यज्ञात् । सर्वऽहुतः । सम्ऽभृतम् । पृषत्ऽआज्यम् ।।
पशून् । तान् । चक्रे । वायव्यान् । आरण्यान्। ग्राम्याः । च । ये ॥ ८ ॥
“सर्वहुतः । सर्वात्मकः पुरुषः यस्मिन् यज्ञे हूयते सोऽयं सर्वहुत् । तादृशात् “तस्मात् पूर्वोक्तात् मानसात् "यज्ञात् “पृषदाज्यं दधिमिश्रमाज्यं “संभृतं संपादितम् । दधि चाज्यं चेत्येवमादिभोग्यजातं सर्वं संपादितमित्यर्थः । तथा “वायव्यान् वायुदेवताकाँल्लोकप्रसिद्धान् “आरण्यान् “पशून “चक्रे उत्पादितवान् । आरण्या हरिणादयः । तथा “ये “च “ग्राम्याः गवाश्वादयः तानपि चक्रे। पशूनामन्तरिक्षद्वारा वायुदेवत्यत्वं यजुर्ब्राह्मणे समाम्नायते-- वायवः स्थेत्याह वायुर्वा अन्तरिक्षस्याध्यक्षाः । अन्तरिक्षदेवत्याः खलु वै पशवः। वायव एवैनान्परिददाति ' ( तै. ब्रा. ३. २. १. ३) इति ।
तस्मा॑द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुत॒ ऋच॒ः सामा॑नि जज्ञिरे ।
छन्दां॑सि जज्ञिरे॒ तस्मा॒द्यजु॒स्तस्मा॑दजायत ॥
तस्मात् । यज्ञात् । सर्वऽहुतः । ऋचः । सामनि । जज्ञिरे ।
छन्दांसि । जज्ञिरे । तस्मात् । यजुः । तस्मात् । अजायत ।। ९ ॥
"सर्वहुतः “तस्मात् पूर्वोक्तात् यज्ञात् “ऋचः “सामानि च जज्ञिरे उत्पन्नाः। “तस्मात् यज्ञात् “छन्दांसि गायत्र्यादीनि “जज्ञिरे। “तस्मात् यज्ञात् "यजुः अपि अजायत ॥
तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त॒ ये के चो॑भ॒याद॑तः ।
गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒त्तस्मा॑ज्जा॒ता अ॑जा॒वयः॑ ॥
तस्मात् । अश्वाः । अजायन्त । ये । के। च । उभयादतः ।
गाव: । ह । जज्ञिरे । तस्मात् । तस्मात् । जाताः । अजावयः ॥ १० ॥
“तस्मात् पूर्वोक्ताद्यज्ञात् “अश्वा “अजायन्त उत्पन्नाः। तथा “ये "के “च अश्वव्यतिरिक्ता गर्दभा अश्वतराश्च उभयादतः ऊर्ध्वाधोभागयोरुभयोः दन्तयुक्ताः सन्ति तेऽप्यजायन्त। तथा “तस्मात् यज्ञात् "गावः च “जज्ञिरे । किंच “तस्मात् यज्ञात् "अजावयः च "जाताः ॥ ॥ १८ ॥
यत्पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः कति॒धा व्य॑कल्पयन् ।
मुखं॒ किम॑स्य॒ कौ बा॒हू का ऊ॒रू पादा॑ उच्येते ॥
यत् । पुरुषम् । वि । अदधुः । कतिधा। वि । अकल्पयन् ।।
मुखम् । किम् । अस्य । कौ । बाहू इति । कौ । ऊरू इति । पादौ । उच्येते इति ॥११॥
प्रश्नोत्तररूपेण ब्राह्मणादिसृष्टिं वक्तुं ब्रह्मवादिनां प्रश्ना उच्यन्ते । प्रजापतेः प्राणरूपा देवाः “यत् यदा “पुरुषं विराड्रूपं “व्यदधुः संकल्पेनोत्पादितवन्तः तदानीं “कतिधा कतिभिः प्रकारैः “व्यकल्पयन् विविधं कल्पितवन्तः । “अस्य पुरुषस्य “मुखं “किम् आसीत्। “कौ “बाहू अभूताम् “का “ऊरू। कौ च “पादावुच्येते । प्रथमं सामान्यरूपः प्रश्नः पश्चात् मुखं किमित्यादिना विशेष विषयाः प्रश्नाः ॥
ब्रा॒ह्म॒णो॑ऽस्य॒ मुख॑मासीद्बा॒हू रा॑ज॒न्यः॑ कृ॒तः ।
ऊ॒रू तद॑स्य॒ यद्वैश्यः॑ प॒द्भ्यां शू॒द्रो अ॑जायत ॥
ब्राह्मणः । अस्य । मुखम् । आसीत् । बाहू इति । राजन्यः । कृतः ।
ऊरू इति । तत् । अस्य । यत् । वैश्यः । पत्ऽभ्याम् । शूद्रः । अजायत ॥ १२ ॥
इदानीं पूर्वोक्तानां प्रश्नानामुत्तराणि दर्शयति । “अस्य प्रजापतेः “ब्राह्मणः ब्राह्मणत्वजातिविशिष्टः पुरुषः “मुखमासीत मुखादुत्पन्न इत्यर्थः । योऽयं “राजन्यः क्षत्रियत्वजातिमान् पुरुषः सः "बाहू “कृतः बाहुत्वेन निष्पादितः । बाहुभ्यामुत्पादित इत्यर्थः । तत् तदानीम् अस्य प्रजापतेः “यत् यौ “ऊरू तद्रूपः "वैश्यः संपन्नः । ऊरुभ्यामुत्पन्न इत्यर्थः । तथास्य “पद्भ्यां पादाभ्यां "शूद्रः शूद्रत्वजातिमान् पुरुषः "अजायत । इयं च मुखादिभ्यो ब्राह्मणादीनामुत्पत्तिर्यजुःसंहितायां सप्तमकाण्डे ‘स मुखतस्त्रिवृतं निरमिमीत' (तै. सं. ७. १. १. ४ ) इत्यादौ विस्पष्टमाम्नाता। अतः प्रश्नोत्तरे उभे अपि तत्परतयैव योजनीये ॥
च॒न्द्रमा॒ मन॑सो जा॒तश्चक्षो॒ः सूर्यो॑ अजायत ।
मुखा॒दिन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ प्रा॒णाद्वा॒युर॑जायत ॥
चन्द्रमाः । मनसः । जातः । चक्षोः । सूर्यः । अजायत ।
मुखात् । इन्द्रः । च। अग्निः । च। प्राणात् । वायुः । अजायत ॥ १३ ॥
यथा दध्याज्यादिद्रव्याणि गवादयः पशव ऋगादिवेदा ब्राह्मणादयो मनुष्याश्च तस्मादुत्पन्ना एवं चन्द्रादयो देवा अपि तस्मादेवोत्पन्ना इत्याह । प्रजापतेः “मनसः सकाशाद् “चन्द्रमाः “जातः । “चक्षोः च चक्षुषः “सूर्यः अपि “अजायत । अस्य “मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च देवावुत्पन्नौ । अस्य “प्राणाद्वायुरजायत ॥
नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षं शी॒र्ष्णो द्यौः सम॑वर्तत ।
प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिश॒ः श्रोत्रा॒त्तथा॑ लो॒काँ अ॑कल्पयन् ॥
नाभ्यः । आसीत् । अन्तरिक्षम् । शीर्ष्णः । द्यौः । सम् । अवर्तत ।
पत्ऽभ्याम् । भूमिः । दिशः । श्रोत्रात् । तथा । लोकान् । अकल्पयन् ॥ १४ ॥
यथा चन्द्रादीन् प्रजापतेर्मनःप्रभृतिभ्योऽकल्पयन तथा “अन्तरिक्षादीन् “लोकान् प्रजापतेः नाभ्यादिभ्यो देवाः “अकल्पयन् उत्पादितवन्तः । एतदेव दर्शयति । “नाभ्याः प्रजापतेर्नाभेः “अन्तरिक्षमासीत् । "शीर्ष्णः शिरसः “द्यौः “समवर्तत उत्पन्ना। अस्य “पद्भ्यां पादाभ्यां “भूमिः उत्पन्ना। अस्य “श्रोत्रात् "दिशः उत्पन्नाः ।।
स॒प्तास्या॑सन्परि॒धय॒स्त्रिः स॒प्त स॒मिधः॑ कृ॒ताः ।
दे॒वा यद्य॒ज्ञं त॑न्वा॒ना अब॑ध्न॒न्पुरु॑षं प॒शुम् ॥
सप्त । अस्य । आसन् । परिऽधयः । त्रिः । सप्त । सम्ऽइधः । कृताः ।
देवाः । यत् । यज्ञम् । तन्वानाः । अबध्नन् । पुरुषम् । पशुम् ॥ १५ ॥
“अस्य सांकल्पिकयज्ञस्य गायत्र्यादीनि “सप्त छन्दांसि परिधयः “आसन् । ऐष्टिकस्याहवनीयस्य त्रयः परिधय उत्तरवेदिकास्त्रय आदित्यश्च सप्तमः परिधिप्रतिनिधिरूपः । अत एवाम्नायते-- न पुरस्तात्परि दधात्यादित्यो ह्येवोद्यन् पुरस्ताद्रक्षांस्यपहन्ति' (तै. सं. २.६.६.३) इति । तत एत आदित्यसहिताः सप्त परिधयोऽत्र सप्त छन्दोरूपाः । तथा “समिधः “त्रिः सप्त त्रिगुणीकृतसप्तसंख्याकाः एकविंशतिः “कृताः । द्वादश मासाः पञ्चर्तवस्त्रय इमे लोका असावादित्य एकविंशः ( तै. सं. ५.१.१०.३) इति श्रुताः पदार्था एकविंशतिदारुयुक्तेध्मत्वेन भाविताः। यत् यः पुरुषो वैराजोऽस्ति ते “पुरुषं "देवाः प्रजापतिप्राणेन्द्रियरूपाः यज्ञं तन्वानाः मानसं यज्ञं तन्वानाः कुर्वाणाः पशुम् "अबध्नन् विराट्पुरुषमेव पशुत्वेन भावितवन्तः । एतदेवाभिप्रेत्य पूर्वत्र ‘ यत्पुरुषेण हविषा' इत्युक्तम् ॥
य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञम॑यजन्त दे॒वास्तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन् ।
ते ह॒ नाकं॑ महि॒मानः॑ सचन्त॒ यत्र॒ पूर्वे॑ सा॒ध्याः सन्ति॑ दे॒वाः ॥
यज्ञेन । यज्ञम् । अयजन्त। देवाः । तानि । धर्माणि । प्रथमानि । आसन् ।
ते । ह । नाकम् । महिमानः । सचन्त । यत्र । पूर्वे । साध्याः । सन्ति । देवाः ॥ १६ ॥
पूर्व प्रपञ्चेनोक्तमर्थं संक्षिप्यात्र दर्शयति । "देवाः प्रजापतिप्राणरूपाः "यज्ञेन यथोक्तेन मानसेन संकल्पेन यज्ञं यथोक्तयज्ञस्वरूपं प्रजापतिम् "अयजन्त पूजितवन्तः । तस्मात्पूजनात “तानि प्रसिद्धानि “धर्माणि जगद्रूपविकाराणां धारकाणि "प्रथमानि मुख्यानि आसन् । एतावता सृष्टिप्रतिपादकसूक्तभागार्थः संगृहीतः । अथोपासनतत्फलानुवादकभागार्थः संगृह्यते । "यत्र यस्मिन् विराटप्राप्तिरूपे नाके "पूर्वे "साध्याः पुरातना विराडुपास्तिसाधकाः “देवाः "सन्ति तिष्ठन्ति तत् "नाकं विराट्प्राप्तिरूपं स्वर्ग “ते “महिमानः तदुपासका महात्मानः "सचन्त समवयन्ति प्राप्नुवन्ति ॥ ॥ १९ ॥ ॥ ७ ॥


text:
१८८२
१८८२ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
- ६ सम्बद्धाः लेखाः
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे एफ् डब्ल्यु हेच् मयर्स् नामकः द्वयोः मनसोः मध्ये यः सम्पर्कः भवति तस्य "टेलिपति" इति नामकरणम् अकरोत् ।
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशीयः कोशिकाविज्ञानी एडोर्ड् स्ट्रास् बर्गर् नामकः "सैटोप्लासम्" तथा "न्युक्लियोप्लासम्" इत्येतयोः द्वयोः शब्दयोः प्रथमवारम् उपयोगम् अकरोत् ।
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशीयः ब्याक्टीरियातज्ञः राबर्ट् कोख् क्षयरोगस्य कारणीभूतान् "ट्युबर्कल् ब्यासिलस्" इत्येतं सूक्ष्मजीविनं पृथक्-रूपेण वर्धितवान् - इत्येतम् अंशं बर्लिन्-देशस्य "फिजियोलाजिकल् सोसैटिम्" असूचयत् ।
- अस्मिन् वर्षे फ्रान्स्-देशीयस्य "बोर्दोविश्वविद्यालयस्य" उपन्यासकः मिर्लादे नामकः द्राक्षायाः यः फङ्गस्[रोगः भवति तस्य निवारणार्थं "ताम्रस्य सल्फेट्सेचनस्य क्रमं संशोधितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे ईलि मेच्निकाफ् नामकः "भक्षककोशीयकोशं" (फ्यागोसैटोसिस्) विवृणोत् ।
- अस्मिन् वर्षे लुब्बोक् नामकेन लिखितं "पिपीलिका, भ्रमरः तथा विषमधुकरः" इति पुस्तकं प्रकाशितम् ।
- अस्मिन् वर्षे अलेक्साण्डर् फ्लेमिङ्ग् नामकः "मैटोसिस्" इत्येतत् विवृणोत् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य महान् कादम्बरीकारः बङ्किमचन्द्रचटर्जी भारतस्य राष्ट्रियं गानं वन्दे मातरम् इति गानं, वङ्गभाषायाः प्रसिद्धां कादम्बरीम् "आनन्दमठं" च अलिखत् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य महाकविः, पत्रकारः च सुब्रह्मण्य भारती तमिळ्नाडुराज्यस्य "एट्टयपुर"नगरे जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतरत्नविभूषितः वैद्यः राजकीयनेता डा. बिधन् चन्द्र राय् जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतरत्नविभूषितः स्वातन्त्र्ययोद्धा, शिक्षाकोविदः पुरुषोत्तमदास तण्डन् जन्म प्राप्नोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे सेप्टेम्बर्-मासस्य २१ तमे दिनाङ्के कन्नडचित्रक्षेत्रस्य प्रथमः चित्रसाहितिः बेळ्ळावे नरहरि शास्त्री जन्म प्राप्नोत् ।
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
निधनानि[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जनवरिमासस्य ११ दिनाङ्के कोशसिद्धान्तस्य निरूपकः थियोडोर् स्छ्वान् इहलोकम् अत्यजत् ।
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे एप्रिल्-मासस्य १९ दिनाङ्के विकासवादस्य प्रतिपादकः चार्ल्स् डार्विन् मरणम् अवाप्नोत् ।


text:
बगुलामुखी(Bagalamukhi)देवी माला मन्त्र-
ॐ नमो भगवति, ˙ नमो वीर प्रताप विजय भगवति, बगलामुखि! मम सर्वनिन्दकानां सर्वदुष्टानां वाचं मुखं पदं स्तंभय, जिह्नां कीलय, बुद्धिं विनाशय विनाशय, अपर-बुद्धिं कुरू कुरू, आत्मविरोधिनां शत्रुणां शिरो, ललाटं, मुखं, नेत्र, कर्ण, नासिकोरू, पद, अणु-अणु, दंतोष्ठ, जिह्नां, तालु, गुह्य, गुदा, कटि, जानु, सर्वांगेषु केशादिपादांतं पादादिकेशपर्यन्तं स्तंभय स्तंभय, खें खीं मारय मारय, परमंत्र, परयंत्र, परतंत्राणि छेदय छेदय, आत्ममंत्र तंत्राणि रक्ष रक्ष, ग्रहं निवारय निवारय, व्याधिं विनाशय विनाशय दुःखं हर हर, दारिद्रयं निवारय निवारय, सर्वमंत्र स्वरूपिणि दुष्टग्रह भूतग्रह पाषाणग्रह सर्व चांडालग्रह यक्ष किन्नर किंपुरूष ग्रह भूत प्रेत पिशाचानां शाकिनी डाकिनीग्रहाणां पूर्व दिशं बंधय बंधय, वार्तालि! मां रक्ष रक्ष, दक्षिण दिशं बंधय बंधय, स्वप्नवार्तालि मां रक्ष रक्ष, पश्चिमदिशं बंधय बंधय उग्रकालि मां रक्ष रक्ष, पाताल दिशं बंधय बंधय बगला परमेश्वरि मां रक्ष रक्ष, सकल रोगान् विनाशय विनाशय, शत्रु पलायनम् पंचयोजनमध्ये राजजनस्वपचं कुरू कुरू, शत्रुन् दह दह, पच पच, स्तंभय मोहय मोहय, आकर्षण-आकर्षय, मम शत्रुन् उच्चाटय उच्चाटय, ह्री फट्स्वाहा !