text:
मुम्बई
मुम्बई (मराठी: मुंबई, आङ्ग्ल: Mumbai City) महाराष्ट्रराज्यस्य राजधानी अस्ति । एतन्नगरं भारतदेशस्य विशालं, प्रगतं च नगरम् । भारते लोकसङ्ख्यादृष्ट्या प्रथमस्थाने, पृथिव्यां द्वितीयस्थाने च वर्तते एतन्नगरम् । भारतस्य पश्चिमे, समुद्रतटे एतद् नगरं स्थितम् । अरबी-समुद्रतटे यानि नौकास्थानानि सन्ति तेषु अन्यतमं सर्वोत्कृष्टमिदम् । इदं मुम्बई महानगरं गगनस्पर्शिभवनैः आभारतम् एव अद्वितीयम् अस्ति । विश्वे २५ बृहन्नगरेषु अन्यतममिदम् । भारतदेशे वर्तमानेषु नगरेषु द्वितीयं बृहन्नगरम् । 'बोलिवुड्' नाम्ना प्रसिद्धः हिन्दी-चलच्चित्रोद्यमः इतः एव प्रवर्तते । मुम्बादेव्याः देवालयः अत्र अस्ति । अतः नगरस्य 'मुम्बापुरी' इति नाम आसीत् इति कथ्यते । आङ्गलानां प्रशासनकाले 'बॉम्बे' नाम्ना प्रख्यातम् अभवत् । लघु-’धाकटा’ कुलाबा, बृहत्-'मोठा' कुलाबा, मुम्बई, माझगाव, परळ, वरळी, माहीम इत्येतानां द्वीपानां एकत्रीकरणेन मुम्बईनगरं निर्मापितम् । इदानीं मुम्बई इति अधिकृततया नाम दत्तम् अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
- १ जनसङ्ख्या
- २ इतिहास:
- ३ भौगोलिकम्
- ४ प्रशासनम्
- ५ विशिष्टम्
- ६ व्यक्तिविशेषा:
- ७ मुम्बईनगरस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
- ८ मार्गा:
- ९ सम्पर्कतन्तु:
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
मुम्बई नगरस्य जनसङ्ख्या (२०११) १,८४,१४,२८८ अस्ति । अत्र ९८,९४,०८८ पुरुषा:, ८,५२०,२०० महिला: च सन्ति । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-८६१ अस्ति । अत्र साक्षरता ९०.७८% अस्ति । मुम्बई नगरस्य जनसङ्ख्या तु इदानीं जनानां चिन्ताविषय: । अस्याः समास्यायाः निवारणार्थं कार्यरतमस्ति बृहन्मुम्बईनगरप्रशासनम् ।
इतिहास:[सम्पादयतु]
टोलेमि इत्यस्य प्रवासवर्णने ‘हेप्टानेशिया’ इति यः उल्लेख: दृश्यते स: मुम्बईसम्बद्ध: इति मन्यते । अत्यन्तपुरातनानि पाषाणसाधनानि, पुरातनाः अवशेषाश्च उपलभ्यन्ते । अस्मिन् विभागे पञ्चमशतकात् आरभ्य क्रमश: आभीर-त्रैकूटक-मौर्य-चालुक्य-राष्ट्रकूट-शिलाहार-यादवराजानां च आधिपत्यमासीत् । शिलाहारराजानाम् आधिपत्ये वाळकेश्वरमन्दिरस्य स्थापना जाता इति जना: मन्यन्ते । यादवानां समनन्तरं २५ वर्षेभ्य: एव मुम्बईपरिसरे हिन्दुसाम्राज्यस्यान्त: जात: । कोळी इति अत्रस्था: मूलजना: आसन् । मच्छगाव इदानीन्तन माझगाव, कोळघाट इदानीन्तन कुलाबा, माण्डवी, माहीम, शीव इत्येतेषु स्थानेषु ’कोळीवाडे’ मत्स्यव्यवसायिकानां निवासस्थानानि आसन् । कोळीजनै: सह आगरी, भण्डारी, माध्यन्दिनी-ब्राह्मणजना: अत्रस्था: पुरातनजना: । यादवानां कालखण्डे अत्र मत्स्यव्यवसाय:, कृषि:, लवणोत्पादनं च प्रचलत् आसीत् । पञ्चदशे शतके अत्र गुजरात-सुलतान इत्यस्य आधिपत्यमासीत् । साष्टी द्वीपे अभवत् युद्धम् इतिहासे प्रसिद्धम् । तस्मिन् युद्धे पुर्तगालप्रशासका: अपि भागम् ऊढवन्त: । तदा षोडश-शतके मुम्बई, वसई च पुर्तगाल-आधिपत्ये निर्गते । अस्मिन् काले क्रैस्तधर्मप्रसार:, चर्च इत्येतानां वास्तूनां निर्माणं जातम् । सप्तदशशतकस्य प्रारम्भे आङ्ग्लजनानाम् आगमनमत्राभवत्, डचप्रशासकानां साहाय्येन आङ्ग्ला: मुम्बईप्रदेशं जेतुं इच्छां धृतवन्त: । एकवारं मुम्बईप्रदेशं लुण्ठितवन्त: अपि । अन्ते आङ्ग्लराजा द्वितीय चार्ल्स इत्येतस्य पुर्तगाल-राजकन्यया केथरिन इत्यनया सह विवाह: जात: । तस्मिन् प्रसङ्गे उपहारत्वेन मुम्बईनगरं आङ्ग्लराजाय दत्तवन्त: पुर्तगाल प्रशासका: ।
जेराल्ड आञ्जिअर(१६७२) इत्यनेन अत्र बहु सुधारणाकार्यं कृतम् । जेराल्ड इत्यनेनैव सप्तद्वीपानां योजनेन एकसन्धपरिसरः निर्मापितः । द्वीपेषु गोलनजी हिल्स(परळ), शिव इत्यत्र कोट:, कान्हेरी लयनानि इत्येतेषां स्तरा: दृश्यन्ते । आङ्ग्लप्रशासनेऽपि बहुवारं हस्तान्तरणम् अभवत् । अष्टादशशतके मराठाप्रशासनाधिपत्ये मुम्बई स्थैर्यम् अलभत् । परं १८१८ तमे वर्षे पेशवे-सत्ताधीशानां पराभवं कृत्वा आङ्ग्लप्रशासनेन आधिपत्यं संस्थापितम् । तदा 'बोम्बे प्रेसिडेन्सि' इति राज्यस्य स्थापना कृता । १८५७ तमे वर्षे आभारतं चलत्-स्वातन्त्र्य-सङ्ग्रामस्य प्रभाव: मुम्बईनगरे किञ्चिदिव आसीत् । १८५७ तमे वर्षे मुम्बई विद्यापीठस्य स्थापना जाता तत: शैक्षणिककेन्द्रत्वेन नगरस्य विकास: प्रारब्ध: । १८६५ तमे वर्षे मुम्बई-नगरपालिकाया: स्थापना कृता । अस्मिन्नेव कालखण्डे जलनिर्गमयोजना, व्यापारकेन्द्रं, रञ्जनकेन्द्रं, रक्षकदलः, न्यायव्यवस्था इत्येतेषां पुनारचना कृता । वस्त्रोद्यमा:, धूमशकटमार्गाश्च आरब्धा: । बहूनां प्रसिद्धानां वास्तूनां निर्माणकार्यमपि तदानीमेव जातम्, यथा - जे.जे.स्कूल औफ़् आर्ट्स्, पुरातन-सचिवालय:, मुम्बई-विद्यापीठ-वास्तु इत्यादय: । १९४७ तमे वर्षे स्वतन्त्र-भारतदेशे 'बोम्बे प्रेसिडेन्सि' इति राज्यस्य विलीनिकरणं जातम् । १९६० तमे वर्षे महाराष्ट्रराज्ये मुम्बई-नगरस्य समावेश: जात: । एवं बहुपुरातन: समृद्धश्च इतिहास: मुम्बईनगरस्य ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
मुम्बई नगरस्य विस्तार: ६०३ कि.मी. मित: अस्ति । नगरस्य पश्चिम-दक्षिण-आग्नेय-भागेषु सागरतट: अस्ति, ईशान्यदिशि ठाणेमण्डलमस्ति । इदानीमपि द्वीप-योजनस्य चिह्नानि दृश्यन्ते । मुम्बईनगरं सागरतटे अस्ति अत: साधारणतया उष्णम्, आर्द्रं च वातावरणम् अत्र भवति । जून मासत: सप्टेम्बर-मासाभ्यान्तरं नैऋत्य-मान्सून-वायुना वृष्टिपात: भवति । १८० से.मी. वार्षिकवृष्टिपातः भवति । नगरेऽस्मिन् नारिकेल:-‘ताड’-आम्रफलं-तिन्त्रिणी-वट-वृक्षा: अधिका: सन्ति ।
प्रशासनम्[सम्पादयतु]
१९९० तमे वर्षे प्रशासनसौकर्यार्थं मुम्बईनगरस्य मण्डलद्वये विभाजनं जातम् । मुम्बईमण्डलं, मुम्बई-उपनगर-मण्डलं च इत्येतौ विभागौ स्त: । तथापि सामान्यत: मुम्बई नगरस्य केचन विभागा: भवन्ति । ते यथा - 'फोर्ट', बाजार इति क्रयविक्रयणकेन्द्रं, परळ-भायखळाविभागे धनिकानां निवासस्थानानि, 'बन्दर' नौकास्थानकविभाग:, मध्यमवर्गीयजनानां निवासस्थलं, उपनगराणि च ।
विशिष्टम्[सम्पादयतु]
आधुनिकभारतनिर्माणे मुम्बई नगरस्य सहभाग: महत्वपूर्ण: । नैकानां राजकीय-सामाजिक-सांस्कृतिक-आर्थिकान्दोलनानाम् आरम्भस्थलमिदम् । 'रॉयल एशियाटिक सोसायटी'(१८०५), 'स्ट्यूडन्ट्स लिटररी एण्ड सायण्टिफिक सोसायटी'(१८४८), 'सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट'(१८५७), 'प्रार्थना समाज:' (१८६७), 'आर्य समाज:' (१८७५), 'थिऑसॉफिकल सोसायटी'(१८७५), 'भारतीय राष्ट्रीय काङ्ग्रेस' (इण्डियन नेशनल काङ्ग्रेस) इत्यस्य प्रथमम् अधिवेशनं(१८८५), 'कामगार चळवळ'- कर्मकराणाम् आन्दोलनम्(१८८५), 'भारत छोडो आन्दोलनम्'(१९४२) इत्येतासां घटनानां प्रमुखस्थानमासीत् मुम्बई नगरम् । मुम्बई नगरे नैके राजकीय नेतारः, उद्योगपतयः, सामाजिक कार्यकर्तार:, विद्वज्जना: संशोधका:, लेखका:, कलावन्त: च आसन्, सन्त्यपि । तेषां जन्म वा कार्यस्थलमस्ति नगरमिदम् । सांस्कृतिकदृष्ट्याऽपि वैविध्यपूर्णमिदं नगरम् । भाषा-धर्म-सम्प्रदाय-आर्थिकस्तरे भिन्नता अस्ति चेदपि व्यवसायकारणात् जना: अत्र आगच्छन्ति निवसन्ति च । मुम्बई नगरे तासां सर्वासां संस्कृतीनां समाहार: दृश्यते । मराठी, हिन्दी, गुजराती, आङ्ग्ल, सिन्धी, उर्दू इत्येतासु भाषासु जनाः वदन्ति । मराठी रङ्गभूमि-हिन्दीचलच्चित्रनिर्माणव्यवसाययोः(बोलिवुड्) जनाः विशेषत्वेन कार्यरताः दृश्यन्ते ।
व्यक्तिविशेषा:[सम्पादयतु]
नैकानां विभूतिनां जन्मस्थलं, कार्यस्थलं वा नगरमिदम् । यथा राजा भीमदेव, पुर्तगालप्रशासक: फ्रान्सिस् अल्मेडा, जेराल्ड आञ्जियर्, डा हाफकिन्, रुदियार्ड् किप्लिङ्ग, फिरोजशहा मेहता, दादाभाई नौरोजी, महादेव रानडे, डेविड् ससून, जगन्नाथ शङ्कर शेठ, जमशेठजी टाटा, होमी भाभा, मादाम कामा च ।
मुम्बईनगरस्य प्रेक्षणीयस्थानानि[सम्पादयतु]
'गेटवे ऑफ इण्डिया'[सम्पादयतु]
भारतस्य प्रवेशद्वारत्वात् अस्य नाम 'गेटवे ऑफ इण्डिया' इति । पूर्वं विदेशेभ्यः जनाः नौकायानेन अत्रैव आगच्छन्ति स्म । विशेषतः आङ्ग्लाः मुम्बईनगरम् आगत्य भारतदेशे कार्यप्रवृत्ताः भवन्ति स्म । अतः एव एतत् स्मारकम् अतीव विशिष्टं सञ्जातम् इति मन्यते । पीतवर्णयुक्तैः 'बेसाल्ट्' शिलाभिः एतत् महाद्वारम् 'अपोलो' नौकास्थानकसमीपे निर्मापितम् अस्ति । द्वारं परितः विशालप्राङ्गणम् अस्ति । सागरतीरसमीपे अस्मिन् स्थले प्रातः सायं च विहाराय बहवः जनाः आगच्छन्ति ।
छत्रपति-शिवाजी-महाराज-सङ्ग्रहालय:[सम्पादयतु]
अयं सङ्ग्रहालयः पूर्वम् 'प्रिन्सवेल्स् म्यूजियम्' इति नाम्ना प्रसिद्ध: आसीत् । मुम्बईनगरे कोलाबाप्रदेशे एषः वस्तुसङ्ग्रहालयः अस्ति । क्रिस्ताब्दे १९०५ तमे वर्षे पञ्चमः जोर्ज भारतम् आगतवान् । एतत्स्मरणार्थम् 'इण्डो-सार्सेनिक' शैल्या विशिष्टं भवनं निर्मापितम् आसीत् । अत्र एलिफण्टा गुहागतवास्तुकृतयः प्राच्यवस्तूनि च सङ्गृहीतानि सन्ति । गौतमबुद्धस्य अपूर्वः विग्रहः अत्र अस्ति । अत्र आवरणे ’जहाङ्गीर आर्ट ग्यालरि' नामकः कलासङ्ग्रहालयः अस्ति । अत्र कलाप्रदर्शनानि वर्तन्ते ।
फ्लोरा फौण्टन्[सम्पादयतु]
हुतात्मा चतुष्पथः इत्यपि अस्य अपरनाम । मुम्बईनगरस्य एकं जनभरितं वाणिज्यकेन्द्रस्थानम् एतत् । क्रिस्ताब्दे १८६२ तः १८६७ पर्यन्तं बॉम्बे प्रान्तस्य अधिकारी सर् बार्टल् फ्रियर अस्य प्रशासकः आसीत् । तस्य स्मरणार्थम् अस्य निर्माणम् कृतम् । फ्लोरामूर्तेः वैभवः दर्शनीयः अस्ति ।
तारापोरवाला अक्वेरियम्[सम्पादयतु]
एषः कश्चन मत्स्यागारः । मुम्बईनगरे मरीन ड्राइव इति सागरतीरसमीपे एषः विशिष्टः मत्स्यागारः अस्ति । अत्र विविधजातीयाः वर्णमयाः मत्स्याः सङ्गृहीताः सन्ति । अत्र मीनाः उत्तमतया संरक्षिताः सन्ति ।
मलबारहिल्स्[सम्पादयतु]
मलबारहिल्स् पर्वतप्रदेशः मुम्बईनगरसमीपे अस्ति । शीतलः अयं प्रदेशः मुम्बईनगरवासिनां विहारस्थलमस्ति । वाळकेश्वर-महालक्ष्मीदेवालयौ अपि अत्रैव स्तः । मलबारपर्वताग्रे ‘हेङ्गिङ्ग गार्डन्’ क्रिस्ताब्दे १८८१ तमे वर्षे निर्मापितम् । वाळकेश्वरमन्दिरस्य स्थापना श्रीरामेण एव कृतम् इति जनानाम् अभिप्रायः । जलाशयस्य अग्रतः उद्यानं निर्मितम् अस्ति । अस्य फिरोजशाह मेहता उद्यानम् इत्यपि नाम । अत्र उद्यानवने सस्यानि प्राणिनाम् आकारैः कर्तितानि सन्ति । अधः कमलानेहरु उद्यानमपि अस्ति । एतदुद्यानं क्रिस्ताब्दे १९५२ तमे वर्षे निर्मितम् । रात्रौ मलबारहिलतः नगरदर्शनम् अतीव सुन्दरं भवति ।
विक्टोरिया गार्डन्[सम्पादयतु]
मुम्बईमहानगरे स्थितं विक्टोरिया गार्डन् वीरमाता जीजाबाई उद्यानवनम् इत्यपि प्रसिद्धम् अस्ति । अत्र सुन्दरः मृगालयः, आल्बर्ट ’म्यूसियम्’ च आकर्षणं अस्ति । वस्तुसङ्ग्रहालयस्य बाह्यप्रदेशे एलिफेण्टाद्वीपात् आनीतः बृहत्शिलागजः स्थापितः अस्ति । डा एनिबेसेन्टमार्गसमीपे नेहरू 'प्लानेटेरियम्'-ताराङ्गणम् आकर्षकम् अस्ति ।
मुंबईनगरस्य सागरतीराणि[सम्पादयतु]
मुम्बईनगरं पश्चिमसागरतीरे अस्ति । सागरतीरेषु सामान्यतः वालुकाः सन्ति । जनाः विहाराय अत्र आगच्छन्ति । राष्ट्रियनायकानां महापुरुषाणां भाषणकार्यक्रमाः अत्र भवन्ति । ’चौपाटी’ सागरतीरं वक्राकारकम् अतीवाकर्षकम् अस्ति । सायङ्काले बहुजनाः रम्यदृश्यस्य वी़क्षणार्थम् अत्र आगच्छन्ति । जुहू ’चौपाटी’ अतिप्रसिद्धम् अस्ति । ’धक्का’ प्रदेशे नौकास्थानकम् अस्ति ।
मुम्बई न केवलं महाराष्ट्रराज्यस्य राजधानी, अपि तु भारतदेशस्य वित्तराजधानी, मनोरञ्जनराजधानी च वर्तते । 'भारतीय रिजर्व बैङ्क', मुम्बई ’शेअर बाजार’, राष्ट्रीय शेअर बाजार इत्येतादृश्यः नैकाः महत्वपूर्णाः संस्थाः अत्र सन्ति । मुम्बईनगरं हिन्दीभाषायां-चलच्चित्रनिर्माणस्यापि केन्द्रम् । सञ्जय गान्धी राष्ट्रियोद्यानं, लवणक्षेत्राणि इत्यादीनि प्राकृतिकस्थलानि नगरसमीपे सन्ति । एवं समृद्धमिदम् नगरम् ।
मार्गा:[सम्पादयतु]
१. विमानमार्गा: - छत्रपति-शिवाजी-राष्ट्रिय,अन्ताराष्ट्रियविमानस्थानकम् अस्ति । सर्वेभ्य: प्रमुखविमानस्थानकेभ्य: मुम्बईनगरं प्रति विमानव्यवस्था: सन्ति । सर्वा: विमानसेवा: मुम्बईनगरं प्रति गमनार्थं सेवां यच्छन्ति ।
२. धूमशकटमार्गा: - छत्रपति-शिवाजी-’टर्मिनस्’, ’बोम्बे सेण्ट्रल्’, दादर, कल्याण इत्येनानि प्रमुखरेलस्थानकानि सन्ति । मध्य-पूर्व-पश्चिम-दक्षिणरेलयानानां स्थानकानि सन्ति । अत: कुतश्चिदपि अत्र प्राप्तुं शक्यते ।
३. भूमार्गा: - सर्वेभ्य: प्रमुखस्थलेभ्य: मुम्बई नगरं गन्तुं बसयानानि प्राप्यन्ते ।
सम्पर्कतन्तु:[सम्पादयतु]
- ↑ "Mayor of Mumbai". 1 January 2014.
- ]
- येषु फलकेषु एकाधिकानां तर्काणाम् उपयोगः अभवत्, तानि पृष्ठानि
- Pages using infobox settlement with unknown parameters
- Articles containing unknown ISO 639 language template
- Articles containing explicitly cited English-language text
- महाराष्ट्रस्य ऐतिहासिकस्थानानि
- भारतस्य राज्यानां राजधान्यः
- महाराष्ट्रराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि


c: text/html

text:
सवदत्ती
सवदत्ती (Saundatti) कर्णाटकराज्यस्य बेळगावीमण्डले विद्यमानं किञ्चन पवित्रं क्षेत्रम् । बेळगावीमण्डले दश उपमण्डलानि सन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति सवदत्ती-उपमण्डलम् । सवदत्तीनगरे अनेकानि प्राचीनमन्दिराणि सन्ति । मण्डलकेन्द्रात् बेळगावीनगरात् ७८कि.मी.दूरे सवदत्ती अस्ति ।
सवदत्तीनगरस्य std code अस्ति ०८३३०। द्विसहस्रवर्षप्राचीनं श्री रेणुकादेव्याः जागृतं स्थानम् एतत् क्षेत्रम् अस्ति । रेणुकादेवीम् एल्लम्मा देवी इति च कथयन्ति । महर्षिः जमदग्निः अत्र तपः आचरितवान् । अत्र सप्त सुन्दराः ह्रदाः सन्ति । मङ्गलवासरे शुक्रवासरे श्रावणमासे पूर्णिमातिथौ च अत्र बहुजनाः आगच्छन्ति । इष्टार्थदायकं पवित्रं क्षेत्रम् एतत् । अत्र बनदहुण्णिमे(माघमासस्य पूर्णिमा)पर्यन्तं यात्रोत्सवः प्रचलति । एतं ‘एल्लम्मादेवी जात्रे’ इति कथयन्ति ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
एतस्य नगरस्य ऐतिहासिकं नाम सुगन्धवर्ती । एतत् रट्टवंशीयानाम् राजधानी( ८७५ तः -१२३० पर्यन्तम्) आसीत् । तदनन्तरं बेळगावीं प्रति राजधानी स्थानान्तरिता अभवत् । द्वादशे त्रयोदशे शतके च बेळगावी रट्टवंशीयानां राजधानी आसीत् । बेळगावीनगरस्थं दुर्गं रट्टवंशीयः बिचिराजः १२०४ तमे वर्षे निर्मितवान् । रट्टराज्यं राष्ट्रकूटसाम्राज्यात् पृथक् जातं राज्यम् । ९७३तः ९७७तमवर्षपर्यन्तम् रट्टाः द्वितीयतैलस्य अधीनराजाः आसन् । बेळगावीदुर्गस्य द्वयोः स्तम्भयोः कन्नडशिलाशासनानि नागरीलिप्या सन्ति । तयोः अन्यतमं ११९९तमे वर्षे रट्टवंशीयस्य चतुर्थकार्तवीर्यस्य काले निर्मितम् । अपरं शिलाशासनं सवदत्तीरट्टवंशीयः तृतीयः कृष्णः पृथ्वीवर्माणं सामन्तरूपेण अङ्गीकृतवान् इति सूचयति ।
शिलाशासनानि[सम्पादयतु]
सवदत्तीनगरे कन्नडभाषया तथा संस्कृतभाषया प्राप्ते द्वे जैनशिलाशासने राष्ट्रकूटवंशीयस्य कृष्णस्य( ७९७ शकवर्षम् अथवा ८७५सामान्यवर्षम्) , तथा विक्रमादित्यस्य(शकवर्षं १०१७ अथवा १०९५सामान्यवर्षम्) विषयः अस्ति । चालुक्यनिर्मितस्य अङ्कलेश्वरमन्दिरस्य पुरतः रट्टराजेन अङ्करसेन स्थापितं शिलाशासनम् अस्ति ।
जैनधर्मः[सम्पादयतु]
सवदत्तीरट्टाः जैनाः। एते तथा एतेषां सामन्तराजाः जैनधर्मस्य आराधकाः असन् । रट्टकालीने द्वे जैनमन्दिरे सवदत्तीनगरे स्तः।
प्रवासोद्यमः[सम्पादयतु]
सवदत्तीदुर्गम्[सम्पादयतु]
अष्टादशशतके शिरसङ्गीदेसायीद्वारा निर्मितम् एतत् दुरगम् । अस्मिन् दुर्गे काडसिद्धेश्वरमन्दिरम् अस्ति । अस्य मन्दिरस्य प्राकारे द्विशताधिकानि रेखाचित्राणि उत्कीर्णानि सन्ति । तेषु कतिचन वर्णाङ्कितानि ।
सवदत्तीदुर्गस्य चित्राणि[सम्पादयतु]
रेणुकासागरः[सम्पादयतु]
मार्गः[सम्पादयतु]
- धारवाडतः ३० कि.मी ।
- बेळगावीतः ७८ कि.मी ।
- बेङ्गळूरुतः ४९३ कि.मी.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
अनन्तपुरमण्डलम्
अनन्तपुरमण्डलम् (Anantapur District) आंध्रप्रदेशराज्ये स्थितम् एकं मण्डलम् ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
मौर्यैः, बाणैः, राष्ट्रकूटिभिः, चोलैः, चालुक्यैः, होयसल्-विजयनगरराजैः, असप्जाहीवंशजैः, आग्लेयैश्च परिपालितम् अनन्तपुरमण्डलम् । १८८१ तमे वर्षे आविर्भूतमिदं मण्डलम् । अनन्तसागराख्यं किञ्चन सरः वर्तते इत्यतः अनन्तपुरम् इति नामाभिहितम् । आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य प्रथममुख्यमन्त्री श्रीमान् नीलं सञ्जीवरेड्डिः, मर्कसिस्ट्-दलनायकः नीलं राजशेखररेड्डिः च अस्य मण्डलस्य वासिनौ ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
मण्डलस्य प्राच्यां कडपमण्डलं, पश्चिमदक्षिणयोः कर्णाटकराज्यम्, उत्तरेकर्नूलुमण्डलं च सीमायां विराजन्ते । मैसूरुपीठभूमेः उत्तर सीमायां समुद्रोपरितलात् ६७० कि.मी उन्नतमस्ति इदं मण्डलम् । १०.२% भूभागः अरण्य एन विस्तृतः । वज्रकरुरप्रान्ते वज्रनिधिः पेन्ना, कुमदवल्ली, भैरवमनितिप्पा,तुङ्गभद्रा इत्यादिभ्यः जलं लभ्यते । मल्बरीवनानि, क्षुमानीडानि इत्यादयः जलजातीनाम् – उपाधिमार्गाः ।
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
कलायः आढकी, कार्पाशः, पलाण्डुः, फलानां च सस्यं विस्तृतं वर्तते । श्रीकृष्णदेवरायविश्वविद्यालयः, सत्यसायीविश्वविद्यालयः च वर्तेतेऽत्र ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
लेपाक्षीस्थितः नन्दीश्वरालयः, ताडिपत्रिस्थः चिन्तलरामस्वामिदेवालयः, कदिरिग्रामे श्रीलक्ष्मीनरसिंहस्वामिदेवालयः,पुट्टपर्ति सत्यशायिसन्निधिः, पेनुगोण्ड गगनमहलदुर्गं, पेन्ना-अहोबिले पेन्ना-जलपादं, तत्रापि लक्ष्मीनरसिंहस्वामिदेवालयः इत्यादीनि प्रमुखपर्याटककेन्द्राणि सन्ति ।


text:
भारतीयसंस्कृतिः
पुरातनः इतिहासः, अनन्या भौगोलिकरचना, वैविध्यमयाः जनसमूहाः, धर्माः, विभिन्नाः सम्प्रदायाः, अनेके उत्सवाः, नैकानि आचरणानि, प्राचीनपरम्परा, परितः विद्यमानानां देशानां प्रभावः – एवं विभिन्नाः विषयाः भारतीयसंस्कृतिम् अरचयन् । सिन्धुखाततः आरब्धा भारतीया संस्कृतिः वेदकाले महता प्रमाणेन विकसिता अभवत् । बौद्धधर्मस्य उन्नतिः-अवनतिः च, भारतस्य सुवर्णयुगं, यवनानाम् आक्रमणं, यवनानां शासनं, अन्यदेशीयानां शासनम् इत्येतेषु कालेषु भारतीयसंस्कृतेः विस्तारः, विविधता च अधिका अभवत् । भारतस्य धार्मिकाणि आचरणानि, भाषाः, पद्धतयः, सम्प्रदायाः च गतेभ्यः ५०००वर्षेभ्यः अस्याः अनन्यसंस्कृतेः साक्षिरूपेण सन्ति । विभिन्नानां धर्माणां, सम्प्रदायानां संयोजनम् अपि जातम् अस्ति भारतीयसंस्कृतौ । एतस्याः संस्कृतेः प्रभावः जगतः अन्यासां संस्कृतीनाम् उपरि अपि जातः अस्ति महता प्रमाणेन ।
अन्तर्विषयाः
- १ धर्मः
- २ समाजः
- ३ आहारपद्धतिः
- ४ वेषभूषणम्
- ५ साहित्यम्
- ६ प्रदर्शककलाः
- ७ दृश्यकलाः
- ८ विहारः तथा क्रीडा
- ९ जनप्रियाः माध्यमाः
- १० बाह्यसम्पर्कतन्तुः
धर्मः[सम्पादयतु]
हिन्दुधर्मस्य, बौद्धधर्मस्य, जैनधर्मस्य, सिख्-धर्मस्य जन्मभूमिः भारतम् । समग्रे विश्वे एव अब्रहां धर्माणाम् अनन्तरस्य स्थानम् अस्ति भारतीयधर्माणाम् । तत्रापि हिन्दुधर्मः जगति एव तृतीयः महाधर्मः । चतुर्थे स्थाने अस्ति बौद्धधर्मः । एतयोः द्वयोः धर्मयोः अनुयायिनः १.४ शतकोट्यपेक्षया अधिकाः सन्ति । भारतं विश्वे एव महान् धार्मिकवैविद्यतायाः देशः । अत्रत्यानां जनानां जीवने अद्यापि धर्मः निर्णायकं पात्रं निर्वहति । भारतस्य पमुखः धर्मः हिन्दुधर्मः । यतः अत्रत्यायाः जनसंख्यायाः ८०.४ % अपेक्षया अपि अधिकाः हिन्दुधर्मम् अनुसरन्ति । १३.४% जनाः इस्लां धर्मम् अनुसरन्ति । सिख्-जैन-बौद्धधर्माणां जनाः न केवलं भारते अपि तु विश्वस्य सर्वेषु भागेषु व्याप्ताः सन्ति । विश्वस्य अन्येषां मतानां क्रैस्त-झोराश्ट्रियन्-यहूद्य-बहायि-मतानाम् अनुयायिनः अपि अल्पप्रमाणेन सन्ति अत्र । तैः सह एव नास्तिकाः आज्ञेयतावादिनः अपि सन्ति भारते ।
समाजः[सम्पादयतु]
स्थूलपरिचयः[सम्पादयतु]
भारतीयसंस्कृतिः व्यवस्थितां सामाजिकश्रेणीव्यवस्थाम् अनुसरति इति वदति यूजिन्मेकरः । अत्रतान् बालान् बाल्यारभ्य एव कर्तव्यविषये, स्थानमानविषये च बोधयन्ति इति वदति सः । देवः अथवा काचित् अतीतशक्तिः अस्माकं जीवनस्य निर्णयं करोति इति भारतीयानां विश्वासः । धर्मसदृशाः बहवः विभिन्नाः विषयाः समाजस्य विभागं कुर्वन्ति । पवित्राः अपवित्राः च वृत्तयः एतेषां विभागस्य प्रबलम् आयुधम् अस्ति । इदमिदानीं नगरप्रदेशेषु तादृशाः विभागाः न्यूनाः जाताः सन्ति । विभक्तकुटुम्बम् इदानीं भारतीयसमाजस्य केन्द्रं जायमानम् अस्ति । हिन्दुधर्मे “गोत्रम्” इत्येतत् अनुसृत्य विशिष्टाः कौटुम्बिकसम्बन्धाः निर्मिताः भवन्ति । पितृवंशस्य क्रमेण “कुलम्” इत्येतत् अपि जन्मनः समनन्तरम् एव प्राप्यते । ग्रामीणेषु प्रदेशेषु एकस्य कुटुम्बस्य ३-४ वंशश्रेण्याः (Generation) जनाः एकत्र एव वसन्ति । तत्र गृहस्य ज्येष्ठः गृहस्य समस्याः परिहरति । भारते भौगोलिकचलनं न्यूनम् एव । पोषकाणाम् उद्योगम् एव पुत्राः अनुसरन्ति । अनिवार्यतां विना व्ययम् अथवा प्रदर्शनार्थं क्रियमाणं व्ययं न इच्छन्ति भारतीयाः । ते तं “दुर्गुणः” इति वदन्ति । समानतां समाजसेवां च भारते प्रोत्साहयन्ति ।
कुटुम्बव्यवस्था[सम्पादयतु]
भारते बहुभ्यः शतकेभ्यः अविभक्तकुटुम्बपद्धतिः आसीत् । परन्तु इदानीं नगरप्रदेशेषु विभक्तकुटुम्बपद्धतिः अनुस्रियमाणा अस्ति । मता-पिता, पुत्राः, स्नुषाः, पौत्राः, प्रपौत्राः – एवं क्रमेण सर्वे अपि एकत्र एव वसन्ति । कुटुम्बस्य ज्येष्ठः एव अस्य अविभक्तकुटुम्बस्य प्रमुखः । सः एव कुटुम्बसम्बद्धेषु विषयेषु निर्णयान् स्वीकरोति । सः एव कुटुम्बस्य नीतिनियमान् निरूपयति च । कुटुम्बस्य अन्ये सर्वे सदस्याः तान् नियमान् पालयन्ति ।
नियोजितः विवाहः भारतीयसमाजस्य अन्यदेकं वैशिष्ट्यम् । अयं सम्प्रदायः अनेकेभ्यः शतकेभ्यः आचरणपथे अस्ति । इदानीम् अपि भारतीयेषु कुटुम्बेषु नियोजिताः विवाहाः एव भवन्ति अधिकसंख्यया । वधू-वरयोः पोषकाः वा कुटुम्बस्य यजमानः वा एतादृशान् विवाहान् निश्चिनोति । तत्र यद्यपि वधू-वरयोः अभिप्रायं पृच्छन्ति तथापि कौटुम्बिकपृष्ठभूमिका, जातिः, जातकम्, सामाजिकस्थानम् इत्यादयः विषयः अपि परिगण्यन्ते । विवाहः तदनन्तरस्य समग्रस्य जीवनस्य प्रक्रिया इति चिन्तयन्ति भारतीयाः । तस्मादेव कारणात् भारते विच्छेदनस्य प्रमाणम् अत्यल्पम् । “युनैटेड् स्टेट्स्” इत्यनेन सह तोलयामः चेत् भारते जायमानां विच्छेदनानां प्रमाणं केवलं १.१% । तत्रापि नियोजितविवाहेषु विच्छेदनस्य प्रमाणम् इतोऽपि अल्पम् ।
भारतीयानां नाम्नि अपि वैविध्यम् अस्ति । अस्य पृष्ठभूमिका अपि महती भवति । भारतीये समाजे जन्मनः अनन्तरं नामकरणम् इति कुर्वन्ति । सोऽपि नामकरणकार्यक्रमः प्रदेशानुगुणं विभिन्नः भवति । भारतीयानां नाम्नि अपि धर्मस्य जातेः च प्रभावः महान् अस्ति ।
भारतीयाः विभिन्नानां भाषाणाम् उपयोगं कुर्वन्ति । यद्यपि भारतीये समाजे स्त्रीपुरुषौ समानौ इति शासनेन परिगण्यते तथापि तै विभिन्नानि कार्याणि एव निर्वहतः । सामान्यतया महिलाः गृहकार्याणि निर्वहन्ति, पुरुषाः च धनसम्पादनस्य वा कुटुम्बनिर्वहणस्य वा कार्यं कुर्वन्ति । बहुषु भारतीयकुतुम्बेषु स्त्रीणां नाम्ना कापि सम्पत्तिः न भवति । महिलासम्बद्धाः नियतकालिकाः अपि प्रकाश्यन्ते भारते । तासु फेमिना, गृहशोभा, वुमन्स एरा च सुप्रसिद्धाः ।
प्राणिवैविध्यम्[सम्पादयतु]
प्राणिवैविध्यम् अपि भारतीयसंस्कृतेः उपरि महान्तं प्रभावण् जनयति । भारते प्रसिद्धाः पञ्चतन्त्रकथाः, जातककथाः च प्राणिनां द्वारा एव अस्मान् नीतिं बोधयन्ति । एताः कथाः उपयुज्य भारते बालान् बाल्यादारभ्य एव नीतिमार्गयुतान् कुर्वन्ति । हिन्दुधर्मे धेनुः अहिंसायाः प्रतीका । सा गोमाता इत्येव उक्तम् अस्ति । प्राणिहिंसा महापापम् इति चिन्तयन्ति भारतीयाः । सर्वेऽपि प्राणिनः भगवतः एव सृष्टिः इति चिन्त्यते भारते ।
उत्सवाः[सम्पादयतु]
विविधानां धर्माणाम् आश्रयभूमिः भारतम् । अतः एव अत्रत्या संस्कृतिः अपि वैविध्यमयी एव । तस्मात् कारणात् एव भारते विभिन्नाः उत्सवाः आचर्यन्ते । तादृशाः उत्सवाः चतुर्धा विभज्यन्ते । धार्मिकपर्वाणि, प्रादेशिकपर्वाणि, राष्ट्रियपर्वाणि, जयन्त्युत्सवाः च इति ।
स्वातन्त्र्यदिनं, गणतन्त्रदिनम् इत्यादीनि राष्ट्रियपर्वाणि । दीपावली, नवरात्रं, गणेशचतुर्थी, क्रिस्मस्, गुड्-फ्रैडे, रम्जान्, ईद्-उल-फितर् इत्यादीनि धार्मिकपर्वाणि, बुद्धजयन्ती, महावीरजयन्ती, बसवजयन्ती, गुरुनानकजयन्ती, दत्तजयन्ती इत्यादयः जयन्त्युत्सवाः । ओणम् (केरले आचर्यते), द्रीपर्व (अरुणाचलप्रदेशस्य जैरोखातप्रदेशे निवसन्तः अपाटानिस्-जनाः आचरन्ति), बोणम् (तेलङ्गाणप्रदेशे आचर्यते),राजप्रभा (ओरिस्साराज्ये आचर्यते) इत्यादीनि प्रादेशिकपर्वाणि ।
आहारपद्धतिः[सम्पादयतु]
विभिन्नानां सस्यमूलनाम् उपस्करपदार्थाणाम् उपयोगेन वैविध्यमयः आहारः सज्जीक्रियते भारते । प्रायः जगति अन्यत्र कुत्रापि एतावन्तः आहारपदार्थाः वा सिद्धाः आहारप्रकाराः वा न सन्ति । भारतस्य वैशिष्ट्यम् एतदपि । प्रतिराज्यम् अपि विभिन्नाः आहारपदार्थाः निर्मीयन्ते भारते । तत्रापि राज्येषु अपि प्रतिमण्डलम् उपमण्डलं वा पुनः विभिन्नाः आहारपदार्थाः निर्मीयन्ते । एकस्मिन्नेव राज्ये विभिन्नेषु प्रदेशेषु विभिन्नाः आहारपदार्थाः वर्धन्ते, निर्मीयन्ते च । अतः भारतस्य आहारसम्पत्तिः विभिन्ना विशिष्टा वैज्ञानिकी च ।
अत्रत्यः आहारः द्विधा विभक्तः । शाकाहारः मांसाहारः चेति । सस्यजन्याः आहारपदार्थाः शाकाहारः इति, प्राणिजन्याः आहारपदार्थाः च मांसाहारः इति उच्यते सामान्यतया । तत्रापि पुनः अपवादाः सन्ति एव । उदाहरणार्थं – दुग्धं यद्यपि प्राणिजन्यः आहारः तथापि मांसाहारत्वेन न परिगण्यते । भारते पाकशास्त्रं किञ्चित् शास्त्रत्वेन परिगणितम् अस्ति । स्थूलतया अत्रत्या आहारपद्धतिः पञ्चधा विभज्यते । औत्तरेया आहारपद्धतिः, दाक्षिणात्या आहारपद्धतिः, पौर्वीया आहारपद्धतिः, पाश्चिमात्या आहारपद्धतिः, ऐशान्या आहारपद्धतिः चेति । भारतीयाः आहाराः जगति एव सुप्रसिद्धाः सन्ति ।
भारतस्य उपरि आक्रमणं कृत्वा शासनं कृतवतां पर्षियन्नानां, मुघलानाम्, ब्रिटिशानां, फ्रेञ्च्-डच्-जनानां प्रभावः भारतस्य आहारस्य उपरि अपि जातः अस्ति । “तन्दूररोतिका” इत्याख्यस्य खाद्यविशेषस्य मुलस्थानम् अस्ति मध्य-एष्या । भारते वर्धताम् उपस्करपदार्थाणां वाणिज्यं जगति सर्वत्र प्रचलति । तादृशानाम् उपस्कराणां वाणिज्येन एव अरब्-जनाः धनिकाः सञ्जाताः । वास्कोडगामः, क्रिस्टोफर्-कोलम्बससदृशानां नूतनजलमार्गस्य अन्वेषणस्य अपि प्रेरणा अभवत् सः एव वाणिज्यव्यवहारः । भारतीयमूलीयः “करि” (सारः) इत्याख्यः खाद्यविशेषः समग्रे एष्याखण्डे एव प्रसिद्धः अस्ति । सः अद्यतनजगति “प्यान्-एषियन्” इत्येव उच्यते ।
वेषभूषणम्[सम्पादयतु]
भारतीयानां वेषभूषणम् अत्यन्तं विशिष्टम् अस्ति जगति एव । जगति अन्यत्र कुत्रापि एतावन्ति वेषभूषणानि न सन्ति एव । दक्षिणभारतीयानां वेषं भिन्नम्, उत्तरभारतीयानां वेषं भिन्नम् । “शाटिका” भारतीयमहिलनां साम्प्रदायिकं वेषम् । उत्तरभारते गाघ्रचोली (लेहेङ्ग) अपि महता प्रमाणेन उपयुज्यते । वेष्टिः पुरुषाणां साम्प्रदायिकं वेषम् अस्ति । उत्तरभारते पादांशुकं, करांशुकं च उपयुज्यते महता प्रमाणेन । तत्रापि दक्षिणभारते अपि केरलीयानां शाटिका भिन्ना । महाराष्ट्रियाणां शाटिका भिन्ना । कर्णाटकस्य शाटिका भिन्ना । कदाचित् शाटिका समाना चेदपि धरणशैली विभिन्ना भवति । इदानीं भारतस्य साम्प्रदायिकानां वेषाणां स्थानम् आधुनिकवेषैः अलङ्कृतम् अस्ति । इदानीम् अपि ग्रामीणप्रदेशेषु साम्प्रदायिकं वेषमेव धरन्ति सामान्यतया । भारते प्रायः सर्वविधम् अपि वेषं प्राप्यते । विश्वस्य सर्वेषां देशाणां वस्त्राणि प्राप्यन्ते भारते । वार्षिकीं फ्याषन्मेलाम् आयोजयत् देहलीनगरं भारतस्य फ्याषन्-राजधानी इत्येव उच्यते । देहली, चेन्नै, अहमदाबाद्, पुणे इत्यादीनि जनप्रियाणि वस्त्रक्रयणस्य स्थानानि ।
भारतीयाः महिलाः अलङ्कारप्रियाः प्राचीनकालादारभ्य अपि । ताः सौन्दर्यवर्धनार्थं बहूनि भूषणानि धरन्ति । वज्रेण, मणिना, स्वर्णेन, रजतेन, अन्यलोहेन वा निर्मितानि आभूषणानि प्रसिद्धानि । इदानीम् अन्यविधानि आभूषणानि अपि धरन्ति । तादृशेषु आभूषणेषु कण्ठहाराः, कङ्कणानि, कर्णाभरणानि, अङ्गुलीयकानि, नूपुराणि, केयूराणि, मेखलाः, चूडामणिः, नासाभरणानि च सामान्यतया भारते सर्वत्र महिलाः धरन्ति । भारतीयानां भूषणेषु प्रमुखं स्थानं वहति “तिलकम्” । तत्रापि महिलानां विषये तिलकस्य प्रामुख्यम् अधिकम् । पूर्वं भारते विवाहिताः महिलाः केवलं ललाटे रक्तवर्णस्य कुङ्कुमं धरन्ति स्म । परन्तु इदानीं सर्वाः महिलाः (अविवाहिताः अपि) धरन्ति । तिलकम् अपि इदानीं विभिन्नानां वर्णानाम् आकाराणां च भवति । तत् तिलकं महिलानां तृतीयं नेत्रम् इति मन्यते ।
साहित्यम्[सम्पादयतु]
इतिहासः[सम्पादयतु]
प्राचीनं भारतीयं साहित्यं मौखिकरूपेण एव प्रसारितम् अभवत् । भारतस्य सर्वप्रथमं लिखितं साहित्यम् ऋग्वेदमन्त्राः । अयं ऋग्वेदः संस्कृतभाषया एव लिखितः वर्तते । १५०० तः १२०० (BCE) अवधौ लिखितः वर्तते ऋग्वेदः । संस्कृतस्य महाकाव्ये इति प्रख्याते रामायणं महाभारतं च प्रथमशतकस्य अन्तिमभागे रचिते । प्राचीनं संस्कृतसाहित्यं प्रथमशतकस्य आरम्भवर्षेषु समृद्धरूपेण वर्धितम् । तमिळुभाषायाः “सङ्गम”साहित्यम् अपि अस्मिन् एव अवधौ रचितम् । मध्यकालावधौ कन्नडभाषायाः, तेलुगुभाषायाः च साहित्यकृषिः आरब्धा । ९ शतके कन्नडस्य, ११ शतके तेलुगुभाषायाः च साहित्यकृतयः रचिताः अभवन् । १२ शतके मलयालभाषया अपि साहित्यं रचितम् । अस्मिन् एव अवधौ बङ्गालभाषायाः, मराठीभाषायाः, हिन्दीभाषायाः, पर्षियन्भाषायाः, उर्दुभाषायाः च साहित्यरचना आरब्धा । ज्ञानपीठप्रशस्तिः, केन्द्रसाहित्य-अकादमी-फेलोषिप् च भारते साहित्यक्षेत्रे कृतभूरिपरिश्रमाणां कृते दीयमाना अत्युत्तमा प्रशस्तिः । कन्नडभाषया समग्रे भारते एव अत्यधिकसंख्यया ज्ञानपीठप्रशस्तिः प्राप्ता अस्ति । एतावता कन्नडे अष्ट साहित्यकाराः ज्ञानपीठप्रशस्तिं प्राप्तवन्तः सन्ति । तथैव हिन्दीभाषया ६, बङ्गालीभाषया ५, मलयालभाषया ४, मराठी, गुजराती, उर्दु, ओडिसी भाषाभिः ३ ज्ञानपीठप्रशस्तयः प्राप्ताः सन्ति ।
काव्यम्[सम्पादयतु]
ऋग्वेदस्य कालादारभ्य भारतस्य काव्यपरम्परा बलिष्ठा एव अस्ति । काव्यस्य सङ्गीतप्रकारकैः सह महान् सम्बन्धः आसीत् । धार्मिकजागरणाय अस्य उपयोगः महता प्रमाणेन कृतः दृश्यते भारतस्य इतिहासस्य अवलोकनेन । भारतीयाः लेखकाः तत्त्वज्ञानिनः च महान्तः प्रतिभावन्तः कवयः अपि आसन् । भारतस्य स्वातन्त्र्यान्दोलनावसरे काव्येन राष्ट्रियतायाः अहिंसायाः अस्त्ररूपेण महत्त्वभूतं पात्रं निरूढम् आसीत् । आधुनिककाले रवीन्द्रनाथठाकूरस्य तथा के.एस्. नरसिंहस्वामिनः काव्ये सः एव सम्प्रदायः दृश्यते । तथैव बसवण्णस्य वचनानि, कबीरस्य पदानि, पुरन्दरदासस्य देवनामानि च मध्यकालस्य उत्तमानि उदाहरणानि ।
महाकाव्यानि[सम्पादयतु]
रामायणं महाभारतं च भारतस्य अत्यन्तं प्राचीने तथा अद्यापि जनप्रिये महाकाव्ये स्तः । एतयोः ग्रन्थयोः विविधाः आवृत्तयः थाय्लेण्ड्, मलेष्या, इण्डोनेष्या प्रभृतिषु देशेषु सन्ति । तेषु देशेषु रामायणं महाभारतं च आग्नेय-एष्याराष्ट्राणां महाकाव्ये इत्येव वर्णिते स्तः । एताभ्यां महाकाव्याभ्यां सहैव तमिळुभाषायाः “शिलप्पदिगारं, मणिमेगलै, सिवकचिन्तामणि, तिरुटक्कतेवर्, कुन्दलकेसि इति पञ्च महाकाव्यानि अपि सन्ति ।
यद्यपि रामायणमहाभारतविषये स्थानीयभाषाभिः लिखितः बह्व्यः कृतयः सन्ति तथापि ताः महाकाव्यत्वेन न परिगण्यन्ते । उदाहरणार्थं – तमिळुभाषायाः “कम्बरामायणम्”, कन्नडस्य आदिकविना पम्पेन रचितं “पम्पभारतं”, कुमारवाल्मीकिना लिखितं “तोरवे रामायणं”, कुमारव्यासेन रचितं “कर्नाटभारतकथामञ्जरी”, हिन्दीभाषायाः “रामचरितमानसं”, मलयालभाषायाः “अध्यात्मरामायणम्” इत्यादयः ।
प्रदर्शककलाः[सम्पादयतु]
सङ्गीतम्[सम्पादयतु]
भारते बहुविधानि सङ्गीतप्रकाराणि सन्ति । जानपदसङ्गीतं, धार्मिकसङ्गीतं, सुगमसङ्गीतं, शास्त्रीयसङ्गीतं, पाप्-सङ्गीतम् इत्यादीनि । सामवेदः भारतीयपरम्परयाः प्राचीनतमं सङ्गीतम् । श्रौतयज्ञादिषु सामवेदस्य मन्त्राः सङ्गीतक्रमेण गीयन्ते । भारतस्य शास्त्रीयसङ्गीतस्य उपरि हिन्दुग्रन्थानां प्रभावः महान् अस्ति । शास्त्रीयसङ्गीतं कर्नाटिक् तथा हिन्दुस्तानी इति द्विधा विभक्तम् अस्ति । भारतीयसङ्गीतस्य सहस्रशः वर्षाणाम् इतिहासः अस्ति । दासश्रेष्ठः पुरन्दरदासः कर्नाटिकसङ्गीतस्य पितामहः इति उच्यते । पुरन्दरदासेन “पुरन्दरविठल” इति अङ्कितनाम्ना ४,७५,००० कीर्तनानि रचितानि सन्ति इति विश्वासः । किन्तु इदानीं वयं केवलं १००० कीर्तनानि केवलं प्राप्तवन्तः स्मः ।
नृत्यम्[सम्पादयतु]
भारतीये नृत्यप्रकारे अपि जानपदं, शास्त्रीयं चेति विधद्वयम् अस्ति । पञ्जाबस्य भाङ्ग्रा, अस्सामस्य बिहु, जार्खण्डस्य तथा ओरिस्सायाः छौ, राजस्थानस्य घूमर्, गुजरातस्य दाण्डिया, गर्बा च, कर्णाटकस्य यक्षगानं, महाराष्ट्रस्य लावणी, गोवायाः देखनी इत्येतानिप्रसिद्धानि जानपदनृत्यप्रकारकाणि ।
निरूपणतन्त्रयुक्तान्, पौराणिकांशयुक्तान् च भारतस्य अष्टविधान् नृत्यप्रभेदान् “राष्ट्रिय-सङ्गीत-नृत्य-नाटक-अकादमी” शास्त्रीयनृत्यत्वेन परिगणितवती अस्ति । ते च प्रभेदाः – तमिळुनाडुराज्यस्य भरतनाट्यम्, उत्तरप्रदेशस्य कथक्, केरळस्य कथाकेळी, मोहिनीआट्टं च, आन्ध्रप्रदेशस्य कूचुपुडि, मणिपुरस्य मणिपुरि, ओडिशायाः ओडिस्सि, अस्सामराज्यस्य सात्रिया च ।
विश्वस्य अत्यन्तं पुरातनयुद्धकला अस्ति कलारियप्पट्टु अथवा कलारि । “मल्लपुराणम्” इति कृतौ तस्याः युद्धकलायाः विषयः पठ्यरूपेण संरक्षितः अस्ति । बौद्धधर्मः यथा भारततः चीनादेशं प्रति प्रसृतः तथैव कलारियुद्धकला अपि भारततः चीनादेशं प्रति गत्वा कालान्तरे सः नृत्यप्रभेदः “कुङ्ग्-पू” इति युद्धकलारूपेण विश्वप्रसिद्धः सञ्जातः । “गट्क”, “पेहल्वानि”, मल्लयुद्धम्” इत्यादीनि अनन्तरकाले उद्भूताः युद्धकलाः । एताः विहाय अपि बह्व्यः सुप्रसिद्धाः युद्धकलाः सन्ति ।
नाटकं तथा रङ्गभूमिः[सम्पादयतु]
नृत्यस्य तथा सङ्गीतस्य इव भारतीयस्य नाटकस्य अपि सुदीर्घः इतिहासः अस्ति । भासस्य नाटकानि एव भारतस्य अत्यन्तं पुरातनानि नाटकानि । कालिदासस्य शाकुन्तलं, मेघदूतं च तदानीन्तनं सुप्रसिद्धं नाटकम् ।
माकिं २००० वर्षाणि यावत् पुरातनं केरलस्य कुटियाट्टं रङ्गकला इदानीमपि अस्तित्वे विद्यमाना अत्यन्तं पुरातनरङ्गकला । एषा रङ्गकला भरतमुनेः नाट्यशास्त्रम् एव पूर्णतया अनुसरति । भासस्य नाटकानि अनया रङ्गकलया प्रदर्शितानि सुप्रसिद्धानि नाटकानि । कालिदासस्य अभिज्ञानशाकुन्तलं, विक्रमोर्वशीयं, मालविकाग्निमित्रं च, हर्षस्य नागानन्दम् इत्यादीनि अपि नाटकानि कुटियाट्टं-रङ्गकलामाध्यमेन सुचारुतया प्रदर्शितानि ।
भारते सर्वत्र अपि प्रायः जानपदनाटकानि बहु जनप्रियाणि सन्ति । तेन सहैव ग्रामीणप्रदेशेषु पाञ्चालिकाभिः एव नट्यमाना “........” इत्याख्या रङ्गकला अस्ति । एषा रङ्गकला द्वितीयशतके एव आसीत् । एषा अपि अत्यन्तं प्राचीना रङ्गकला अस्ति । पाणिनीयकृतेः पतञ्जलिभाष्ये अपि अस्याः रङ्गकलायाः उल्लेखः अस्ति ।
दृश्यकलाः[सम्पादयतु]
चित्रकला[सम्पादयतु]
भारतीयचित्रकलायाः प्रथमं पदचिह्नं प्रगैतिहासिककाले शिलानाम् उपरि उत्कीर्णेषु चित्रेषु दृश्यते । “पेट्रोग्लिप्” इति उच्यमानानि शिलासु उत्कीर्णानि चित्राणि “भीमबेट्क” इति स्थाने प्राप्तानि सन्ति । तेषु कानिचित् शिलायुगीयानि । गृहस्य प्रवेशद्वारं तथा अतिथिप्रकोष्ठस्य भित्तयः च बहुविधैः चित्रैः अलङ्करणं तदानीन्तनकाले सामान्यं गृहकार्यम् इव आसीत् इति वदति “डराग्” इत्यस्य पठ्यसिद्धान्तः, उपाख्यानविचारः च । अजन्ता, बाग्, एल्लोरा, सिट्टनवासल् इत्यादिषु गुहासु, देवालयेषु च लिखितानि चित्राणि तदानीन्तलजनानां प्रकृतिप्रीतिं प्रदर्शयन्ति । भारतस्य आरम्भिकमध्यकालीना कला हिन्दु-बौद्ध-जैनजनैः अभिव्यक्ता । इदानीमपि भारते प्रतिदिनं गृहात् बहिः रङ्गवल्लीलेखनम् अस्ति एव । राजा रविवर्मा भारतस्य मध्यकालीनः श्रेष्ठः चित्रकारः । मधुबनिचित्रकला, मैसूरुचित्रकला, रजपूतचित्रकला, तञ्जावूरुचित्रकला, मोघलचित्रकला – इत्यादयः भारतीयचित्रकलायाः केचन पभेदाः । महाराष्ट्रस्य मुम्बयीनगरे विधमानं जहाङ्गीर-आर्ट-ग्यालरी, कर्णाटकस्य मैसूरुनगरे विद्यमानः प्रासादः च भारतीयचित्रकलायाः उत्कृष्टानि उदाहरणानि । नन्दलालबोसः, एस्.एच्.राझा, गीतावधेरी, जैमिनीराय्, अतुलदोडिया, बोसकृष्णमाचारी देवज्योती रे, शिबुनटेशन् बि वेङ्कटेशप्पः इत्यादयः भारतीयाः आधुनिकचित्रकाराः ।
शिल्पकला[सम्पादयतु]
भारते शिल्पकला सिन्धुखातसंस्कृतिकाले एव आसीत् । तत्र प्राप्तानि शिलाशिल्पानि, कांस्यशिल्पानि च एतम् अंशं दृढीकुर्वन्ति । अतः शिल्पकला भारतस्य अत्यन्तं प्राचीनकलासु अन्यतमा । हिन्दु-बौद्ध-जैन-धर्माणां वृद्ध्यनुगुणं भारते अत्यन्तं कठिना कांस्यशिल्पकला अपि संवृद्धा । अजन्ता-एल्लोरा-देवालयाः महाशिलाभिः एव निर्मिताः । तासां शिलानाम् उपरि एव चित्राणि उत्कीर्णानि । तेषां देवालयानां निर्माणार्थम् इष्टिका वा वज्रचूर्णं वा न उपयुक्तम् एव ।
गुप्तानां काले ( ४ शतकतः ६ शतकाभ्यन्तरे) शिल्पकला अत्यन्तम् उन्नतस्थितिं प्राप्नोत् । अस्य कालस्य शिल्पानि अत्यन्तं सूक्ष्मविन्यासयुक्तानि, कलानिपुणनि च आसन् । एषा शैली तथा च भारतस्य अन्यभागस्य शिल्पकलाशैल्यः च भारतस्य शास्त्रीयकलायाः उदयस्य कारणीभूताः अभवन् । आग्नेय-एष्या, केन्द्रीय-एष्या, पूर्व-एष्याप्रदेशेषु विकसिता शिल्पकला अपि बौद्ध-हिन्दुशिल्पकलायै अद्भुतं योगदानम् अयच्छत् ।
वास्तुशिल्पकला[सम्पादयतु]
भारतीयायाः वास्तुशिल्पकलायाः देशस्य कालस्य च बहुमुखाभिव्यक्तिः अस्ति । तथैव निरन्तरं नूतनान् अंशान् आत्मसात् कुर्वती एव वर्धिता । अस्य परिणामरूपेण अत्यद्भुताः वास्तुकृतयः निर्मिताः अभवन् । भारतीयवास्तुशिल्पकलायाः मूलं सिन्धुखातसंस्कृतिः (२६००-१९००) । तदवधौ निर्मितानि सुसज्जितानि नगराणि गृहाणि च अस्य उदाहरणरूपेण सन्ति । तेषां निर्माणे धर्मस्य वा प्रभुत्वस्य वा पात्रं न दृश्यते । मौर्यशासनकाले, गुप्तसाम्राज्यकाले च अजन्ता, एल्लोरा, साञ्चीस्तूपसदृशाणि बहूनि बौद्धवास्तुसङ्कीर्णानि निर्मितानि अभवन् । अनन्तरं दक्षिणभारते अपि बहवः देवालयाः निर्मिताः । ते च कर्णाटकस्य बेलूरुनगरे विद्यमानः चेन्नकेशवदेवालयः, हळेबीडुनगरे विद्यमानं होय्सलेश्वरदेवालयः, सोमनाथपुरे विद्यमानः केशवदेवालयः, तञ्जावूरुनगरे विद्यमानः बृहदेश्वरदेवालयः, कोनार्कनगरे विद्यमानः सूर्यदेवालयः, श्रीरङ्गे विद्यमानः श्रीरङ्गनाथस्वामीदेवालयः, भट्टिप्रोलुनगरे विद्यमानः बुद्धस्तूपः इत्यादयः ।
भारतस्य वास्तुशास्त्रस्य पारम्परिकशैली “फेङ्ग् शु” शैल्याः भारतीयं रूपम् । एतया एव शैल्या भारते तदानीन्तनकाले नगरगोजना कृता दृश्यते । का शैली प्रथमा, का च कां शैलीम् अनुसृता इति इदानीमपि अस्पष्टम् अस्ति । “फेङ्ग् शु” शैली समग्रे विश्वे सर्वत्र उपयुज्यते । यद्यपि वास्तुकलायाः फेङ्ग् शुशैल्याः च साम्यता अस्ति तथापि द्वे अपि शैल्यौ भिन्ने एव । वास्तुकला गृहे शक्तिसञ्चारस्य समन्वयं करोति । गृहे कानि कानि वस्तूनि क्व भवेयुः, के च प्रकोष्ठाः कुत्र भवेयुः इति वदति वास्तुशास्त्रम् । फेङ्ग् शुशैली एतं विचारं न वदति ।
कालान्तरे पश्चिमस्य इस्लामिक्-शैली अपि भारतस्य वास्तुकलायाम् अन्तर्भूता । अनेन नूतनस्य सम्प्रदायस्य उदयः अभवत् । फतेपुर् सिक्रि, ताज् महल्, गोल् गुम्बज़, कुतुब् मिनार्, देहल्यां विद्यमानं रक्तवर्णस्य दुर्गम् इत्यादीनि अस्याः शैल्याः उदाहरणानि । तदनन्तरं ब्रिटिशजनानां शासनकाले इण्डोसार्सेनिक्, युरोपियन् गोथिक् शैल्यौ अपि भारतस्य वास्तुकलायाम् अन्तर्भूतम् । विक्टोरिया मेमोरियल् अथवा विक्टोरिया टिर्मिनल् अस्य उत्तमम् अदाहरणम् ।
एष्याखण्डस्य बहुषु देशेषु बौद्धधर्म: व्यापकरूपेण प्रसृतः इति कारणात् तत्र सर्वत्र भारतस्य वास्तुकला अपि प्रसृता अभवत् । देवालयस्य पुरतः विद्यमानः उन्नतः भागः – स्तूपः, देवालयस्य उपरि विद्यमानः उन्नतः भागः – शिखरम्, गोपुरम्, द्वारम् अथवा तोरणम् इत्यादिकं सर्वम् अपि भारतीयवास्तुकलायाः एव उदाहरणम् । मुम्बईनगरे विद्यमानं “नारिमन् पाइण्ट्” आर्ट्-डेको-शैल्याः उदाहरणम् ।
विहारः तथा क्रीडा[सम्पादयतु]
भारते बहुविधाः क्रीडाः विकसिताः सन्ति । आधुनिके काले “मार्षल् आर्ट्” इति यत् उच्यते तदपि भारतस्य पुरातनक्रीडासु अन्ततमा क्रीडा । युद्धकलाः सर्वाः अपि भारते एव जन्म प्राप्य विदेशेषु प्रसृताः । ताः एव युद्धकलाः इदानीं बहुविधानि परिवर्तनानि प्राप्य तत्र प्रसिद्धाः सन्ति । भारतस्य ग्रामप्रदेशेषु याः क्रीडाः क्रीड्यन्ते ताः एव भारतस्य साम्प्रदायिकक्रीडाः । ब्रिटिशानां शासनकाले परिचिताः यष्टिकन्दुकक्रीडा, पादकन्दुकक्रीडा, पट्टिकाकन्दुकक्रीडा च इदानीं भारते जनप्रियाः सन्ति ।
हाकीक्रीडा भारतस्य राष्ट्रियक्रीडा अस्ति । क्रिकेट्-क्रीडा न केवलं भारते अपि तु समग्रे उपखण्डे एव प्रसिद्धा अस्ति । अद्य क्रिकेट् मनरञ्जनमाध्यमत्वेन, वृत्तिरूपेण चापि प्रसिद्धा अस्ति । फोलो-क्रीडा अपि भारते जनप्रिया जाता अस्ति । भारते पुरातनकालतः अपि प्रसिद्धाः सन्ति काश्चन क्रीडाः याः अद्यापि क्रीड्यन्ते । उदाहरणार्थं – द्यूतक्रीडा (अक्षक्रीडा), अश्वचालनं, भारोन्नयनं, मृगया, तरणं, धावनकला, मल्लयुद्धं, रथचालनं, धनुर्बाणस्पर्धा इत्यादयः । चतुरङ्गक्रीडा (चेस्) भारते प्राचीनकालादारभ्य अपि अस्ति । अस्याः जन्म अभवत् भारते एव । एताः विहाय अपि भारते इस्पीट्, केरं, काष्ठपीठफलककन्दुकक्रीडा, करण्डककन्दुकक्रीडा , करकन्दुकक्रीडा, बैडमिण्टन्, विविधयष्टिकन्दुकक्रीडा अपि इदानीं क्रीड्यन्ते ।
जनप्रियाः माध्यमाः[सम्पादयतु]
दूरदर्शनम्[सम्पादयतु]
१९५९तमे वर्षे देहल्यां शिक्षणोद्देशस्य प्रायोगोकप्रसारार्थं प्रथमवारं भारते दूरदर्शनस्य आरम्भः अभवत् । भारतीया दूरदर्शनवाहिनी १९७०तमे दशके आरब्धा । १९८२तमे वर्षे पवृत्तम् एषियन् गेम्स् भारतस्य दूरदर्शनस्य प्रसारे महाक्रान्तिम् एव अकरोत् । तस्मिन्नेव वर्षे दूरदर्शनस्य प्रसारः वर्णयुतः सञ्जातः । रामायणं, महाभारतं च तदवधौ प्रसारिताः जनप्रियाः कार्यक्रमाः । तावत्पर्यन्तं दूरदर्शनस्य एका एव वाहिनी कार्यं करोति स्म । तदनन्तरम् अपरा DD2 इति वाहिनी आरब्धा । तस्यां वाहिन्यां प्रादेशिकाः कार्यक्रमाः अपि प्रसार्यन्ते स्म । १९९१तमे वर्षे सर्वकारः दूरदर्शनक्षेत्रं केबल् टेलिविषन् प्रसारार्थं मुक्तम् अकरोत् । तदनन्तरं वाहिनीनां संख्या अधिका जाता । तासु वाहिनीषु प्रसार्यमाणाः कुटुम्बकेन्द्रिताः धारावाहिन्यः बहु जनप्रियाः सन्ति ।
चलनचित्रम्[सम्पादयतु]
भारते मुम्बयीमूलीयं हिन्दी-चित्रोद्यमं बालिवुड् इत्येव प्रसिद्धम् अस्ति । बङ्गाली, कन्नड, मलयाली, मराठी, तमिल्, तेलुगु चित्रोद्यमानि अपि भारतीयं चित्रोद्यमं वैविद्यमयम् अकुर्वन् । चलनचित्राणां निर्माणस्य संख्यानुगुणं, विक्रियमाणानां चिटिकानां संख्यानुगुणं च भारतीयं चित्रोद्यमं विश्वे एव अत्यधिकानां चित्राणां निर्माणस्य उद्यमम् इति प्रसिद्धम् अस्ति । भारतीयं चित्रोद्यमं विश्वप्रसिद्धान् निदेशकान्, निर्मापकान् च परिचाययत् । तेषु प्रसिद्धाः सत्यजित् रे, रित्विक् घटक्, गुरुदत्, के. विश्वनाथः, अदूर् गोपालकृष्णन्, गिरीशकासरवळ्ळि, शेखरकपूर्, हृषीकेशमुखर्जी, गिरीशकार्नाड्, जि.वि.अय्यर्, शङ्करनाग् इत्यादयः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Indian Govt. Site devoted to preserving manuscripts and making them available
- Society for Promotion of Indian Art and Culture amongst Youth (SPIC MACAY)
- Treasure House of India's Art and Culture
- IndianCultureOnline.com – Indian Culture Photos+Detail Information
- North India Culture
- Culture Coverage
- An Introduction to Indian Culture
- Culture of India


text:
बिळिगिरिरङ्गनबेट्ट
बिळिगिरिरङ्गपर्वतश्रेणिः (Biligiriranga Hills) कर्णाटकराज्यस्य चामराजनगरमण्डले विद्यमानः रमणीया पर्वतश्रेणी । एषः पर्वतः समुद्रस्तरतः ५०९१ पादपरिमितोन्नतः । एतं बिळिगिरिः श्वेताद्रिः दक्षिणतिरुपतिः इत्यपि कथयन्ति । एषः पर्वतः दक्षिणोत्तरदिशि २६ कि.मी मितः अस्ति । निबिडारण्येन आवृतः अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
देवालयः[सम्पादयतु]
अत्र विद्यमानः बिळिगिरिरङ्गस्वामिदेवालयः अत्युन्नतशिलायाम् अस्ति । द्राविडशैल्या निर्मितः अस्ति । देवस्य विग्रहः ४.५ पादपरिमितोन्नतः चतुर्भुजमूर्तिः च अस्ति । देवः मेखलया-खड्गालङ्कारेण च युक्तः अस्ति । अत्र अलवेलु मङ्ग्गै इति नामिकायाः देव्याः मन्दिरम् अस्ति । एषः देवः पर्वतप्रदेशे स्थितानां सोलिगजनजातीयानाम् आराध्यः कुलदेवः अस्ति । होय्सलराजेन विष्णुवर्धनेन मैसूरुसंस्थानस्य मन्त्रिणा पूर्णय्यमहोदयेन च एतस्य देवालयस्य जीर्णोद्धारः कृतः इति ज्ञायते ।
अस्य देवस्थानस्य समीपे (२६ कि.मी) पर्वतप्रदेशे दोड्डसम्पिगे इति स्थलमस्ति । भार्गवीनदी अत्र प्रवहति । एतत् पवित्रस्थानम् अस्ति । अत्र बृहत् चम्पकवृक्षः अस्ति । अस्य शाखाः ब्रह्माविष्णुमहेश्वराः इति भावना अस्ति । एतत् स्थानं दुर्गादेवी-महेश्वरयोः अपि आवसस्थानमस्ति । भगवान् परशुराममहर्षिः ब्रह्महत्यादोषपरिहारार्थम् अत्र आगत्य तपः कृत्वा भगवतः पादौ भार्गवीनदीजलेन प्रक्षालितवान् ।
विहारार्थं वनानुभवलाभाय वनमृगाणां दर्शनाय च बी.आर.टि अभयारण्यम् अस्ति । अत्र प्रवेशः निवासः च अधिकमूल्येन लभ्यते ।
मार्गसूची[सम्पादयतु]
- मैसूरुतः १२० कि.मी ।
- बेङ्गलूरुतः २६४ कि.मी
- यळन्दूरतः २५ कि.मी ।
- मैसूरुपर्यन्तं रेलयानस्य सौलभ्यम् अस्ति ।


text:
अजितनाथः
अजितनाथः( ( शृणु) /ˈədʒɪtənɑːθəhə/) (हिन्दी: अजितनाथ,आङ्ग्ल: Ajitnatha) जैनधर्मस्य चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु द्वितीयः तीर्थङ्करः अस्ति[१] । तस्य चिह्नं गजः अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
अयोध्यानगर्यां माघ-मासस्य शुक्लपक्षस्य अष्टम्यां तिथौ मध्यरात्रौ मङगलवेलायां भगवतः अजितनाथस्य जन्म अभवत् [२]। तस्मिन् दिने रोहिणीनक्षत्रमासीत् । शिशोः पादे गजस्य चिह्नम् आसीत् । एवं च यौवने तस्य शरीरस्य औन्नत्यं पञ्चाशताधिकं चतुश्शतं (४५०) धनूंषि च आसन् । तस्य पिता जितशत्रुः, माता विजयादेवी च आसीत् ।
एकस्मिन् दिवसे विजयादेव्या रात्रौ चतुर्दश महास्वप्नाः दृष्टाः आसन् । जितशत्रोः भ्रातुः सुमित्रस्य वैजयन्तीनामिकया पत्न्या अपि ते चतुर्दश महास्वप्नाः एव दृष्टाः । तस्मिन् दिने एव द्वे स्त्रियौ गर्भधारणं कृतवत्यौ । आगामिदिने स्वप्नशास्त्रिणां साहाय्येन स्वप्नानां निष्कर्षः कृतः । स्वप्नशास्त्रिभिः उक्तं यत् – “अस्मिन् कुले एकस्य तीर्थङ्करस्य, एकस्य चक्रवर्तिनः राज्ञः च जन्म भविष्यति” इति ।
यदा भगवतः जन्म अभवत्, तदा चतुःषष्टिः इन्द्राः तत्र उपस्थिताः आसन् । राज्ञा जन्मोत्सवः आचरितः । तस्मिन् प्रसङ्गे कारागारात् सर्वेभ्यः बन्दीभ्यः मुक्तिः प्रदत्ता । प्रतिगृहम् आनन्दस्य वातावरणम् आसीत् । एकादश दिनानि यावत् उत्सवः आचरितः आसीत् [३]।
पूर्वजन्म[सम्पादयतु]
भगवान् अजितनाथः अपि स्वस्य पूर्वजन्मनि महत्तपस्यां चकार । जम्बूद्वीपस्य महाविदेहक्षेत्रस्य सीतानद्याः तटे वत्सनामके देशे सुसीमा-नामिका नगरी आसीत् । तस्याः नगर्याः राजा विमलवाहनः आसीत् । सः एव अजितनाथस्य पूर्वजन्म आसीत् ।
राज्ये भोगाय बहूनि साधनानि आसन् । तथापि विमलवाहनस्य जीवनं वासनारहितमासीत् । आचार्येण अरिदमनेन सह विमलवाहनस्य मेलनम् अभवत् । तदनन्तरं विमलवाहनः साधनायां लीनः जातः । तेन सः पुत्राणां राज्याभिषेकं कृत्वा स्वस्य गुरुणा अरिदमनेन सह तपस्यां कर्तुं गतवान् [४]।
विमलवाहनेन गुरोः दीक्षा प्राप्ता । दीक्षानन्तरं विमलवाहनः तपस्यायां दतचित्तः अभूत् । तेन एकावली, रत्नावली, लघुसिंह, महासिंह, विक्रीडित इत्याद्याः कठोरतपस्याः कृताः । अन्ते अन्नमपि त्यक्त्वा स्वस्व प्राणत्यागः कृतः । अनन्तरं सः विजयनामकेन विमानेन स्वर्गलोकं गतः ।
नामकरणम्[सम्पादयतु]
नामकरणदिवसे पारिवारिकजनानां भोजनप्रसङ्गस्य आयोजनं कृतम् आसीत् । पुत्रस्य किं नाम भवेत् इति विषये अपि चर्चा जाता । तदा विजयादेव्या उक्तं यत् – “विवाहानन्तरं यदा यदा राज्ञा सह द्यूतक्रीडाः अभवन्, तदा तदा अहं पराजिता अभवम् । अतः मम एका इच्छा आसीत् यत् अहम् अपि एकवारं विजयिनी भवेयम् । यतः अयं पुत्रः मम कुक्षौ आगतः, तस्मात्कालात् अद्यावधिः एकं वारम् अपि अहं पराजिता न अभवम् । सर्वदा अजेया एव आसम्” ।
राज्ञा जितशत्रुणा उक्तं यत् – “समीपस्थेभ्यः राज्येभ्यः अपि शुभसमाचाराः प्राप्ताः । जितशत्रुः अजेयः अस्ति इति शासकाः वदन्ति । तेन कारणेन मे मतानुसारम् अस्य बालकस्य नाम अजितनाथः करणीयम् [५]। तावदेव अजितनाथः इति नाम प्रसिद्धम् अस्ति । अनुजस्य सुमित्रस्य पुत्रस्य नाम सगरः इति कृतम् ।
विवाहः[सम्पादयतु]
भगवान् अजितनाथः विवाहं कर्तुं नेच्छति स्म । किन्तु तस्मिन् काले जीवनक्रमे भोगस्य क्रमः अपि आसीत् । इन्द्रेण अपि अजितनाथः विवाहं कर्तुं प्रार्थितः । अतः अन्ते भोगक्रमानुसारम् अजितनाथेन विवाहः कृतः, वैवाहिकं जीवनं स्वीकृतं च ।
राज्यम्[सम्पादयतु]
एकदा जितशत्रुणा विचारितं यत् – “पुत्राः वयस्काः अभवन् । ते शासितुं योग्याः सन्ति । तथापि अहं शासनं कुर्वन् अस्मि । अतः शीघ्रातिशीघ्रं राज्यं त्यक्त्वा मया साधना करणीया” । इत्थं विचार्य सः राज्यस्य दायित्वं स्वस्यै अनुजभ्रात्रे सुमित्राय दातुम् ऐच्छत् । किन्तु सुमित्रः शासितुं नेच्छति स्म । सः अपि जितशत्रुणा सह साधनां कर्तुम् इच्छति स्म[६] ।
अनन्तरं जितशत्रुणा तस्य पुत्रस्य अजितनाथस्य राज्याभिषेकः कृतः । अजितनाथस्य राज्यसञ्चालनेन प्रजाः सुखं जीवन्ति स्म । राज्ये कस्यापि वस्तुनः अभावः नासीत् । जनानां मनसि अजितनाथाय स्नेहः आसीत् ।
अजितनाथः सुखेन शासनं कुर्वन् आसीत् । यथा कश्चन श्रेष्ठः सारथिः रथं श्रेष्ठतया चालयति, तथैव सः अपि श्रेष्ठतया राजशासनं चालयति स्म । सः शासने दक्षः, शक्तिशाली च आसीत् । अतः प्रजाः सम्पूर्णतया सहयोगं प्रददति स्म । तस्य शासने पशून् विहाय कोऽपि वृतः नासीत्[७] ।
अजितनाथस्य सकलैश्वर्यम् आसीत् । तथापि किञ्चिदपि अभिमानः नासीत् । शासने भगवतः अजितनाथस्य त्रिपञ्चाशत् पूर्व समयः व्यतीतः जातः ।
अभिनिष्क्रमणम्[सम्पादयतु]
एकदा भगवान् एकाकी उपविशन् आसीत् । तदा तस्य मनसि विचाराः प्रस्फुटिताः अभवन् । विचारेषु वैराग्यस्य अपि भावना उद्भूता [८]। तस्मिन् समये एव तस्य सम्पूर्णं शरीरं वैराग्ये लीनम् अभवत् ।
एकसप्ततिलक्षं वर्षाणि यावत् सः गृहे निवसति स्म । अनन्तरं तस्य अन्तर्मनः साधनायै उद्यतम् आसीत् । अतः इन्द्रादयः देवाः आगत्य रीतेः अनुसारम् अजितनाथाय प्रतिबोधं प्रादुः । यद्यपि तीर्थङ्करः स्वयमेव बुद्धः भवति , किन्तु लोकान्तिकदेवाः दीक्षायाः एकवर्षपूर्वं प्रतिबोधं ददति । ततः परमेव तीर्थङ्करः अभिनिष्क्रमणाय सज्जः भवति[९] ।
राजत्यागः[सम्पादयतु]
अजितनाथेन स्वस्य पितृव्यस्य पुत्राय सगराय सम्पूर्णराज्यसञ्चालनस्य दायित्वं प्रदत्तम् आसीत् । तत्पश्चात् सः वार्षिकीदानस्य आरम्भं कृतवान् । वार्षिकीदानस्य व्यवस्थां देवाः एव कुर्वन्ति स्म । अजितनाथेन अस्मिन् विधौ जनेभ्यः महद्दानं कृतम् आसीत् । कोऽपि जनः दानं स्वीकर्तुं शक्नोति स्म ।
इन्द्रस्य आज्ञया तिर्यकभृञ्जकसञ्ज्ञकैः देवैः समग्रदेशात् स्वामिहीनानि, भूमौ अन्तस्स्थानि, पर्वतानां गुहासु स्थितानि च वस्तूनि, धनानि च नगरस्य मध्यस्थले क्रोडीकृतानि । वस्तूनि, धनानि च क्रोडीकृत्य नगरे सन्देशं प्रेषितः यत् – “यः कोऽपि यावत् धनं, वस्तु वा इच्छति, सः आगत्य तावत् स्वीकर्तुं शक्नोति” ।
भगवान् अजितनाथः सूर्योदयतः भोजनस्य समयं यावत् दानं यच्छति स्म । जनाः अपि आवश्यकतानुसारम् एव धनं स्वीकुर्वन्ति स्म । जनाः अपि अनावश्यकं वस्तु, धनं वा न स्वीकुर्वन्ति स्म । भगवान् प्रतिदिनम् अष्टलक्षाधिकैककोटिस्वर्णमुद्राणां (१,०८,००,०००) दानं करोति स्म ।
अजितनाथेन एकवर्षं यावत् दानं कृतम् आसीत् । तेन एकस्मिन् वर्षे अशीतिलक्षोत्तराष्टाशीतिकोट्युत्तरत्र्यर्बुदं (३,८८,८०,००,०००) स्वर्णमुद्राणां दानं कृतम् आसीत् ।
दीक्षा[सम्पादयतु]
वार्षिकीदानानन्तरं दीक्षा स्वीकर्त्तव्या भवति । अतः वार्षिकीदानानन्तरं यदा भगवान् अजितनाथः दीक्षां प्राप्तुं तत्परः अभवत्, तदा राज्ञा सगरेण भगवतः दीक्षामहोत्सवः आचरितः । महोत्सवे चतुष्षष्टिः इन्द्राः अपि उपस्थिताः । सर्वे जनाः, देवाः च भगवता अजितनाथेन सह सहस्राम्रवनं नामकम् उद्यानं गतवन्तः । तत्र स्ववस्त्राभूषणानि त्यक्त्वा भगवान् अजितनाथः इन्द्रेण प्रदत्तम् अदूषितं वस्त्रं धृतवान् । माघ-मासस्य शुक्लपक्षस्य नवम्यां तिथौ रोहिणी-नक्षत्रे अजितनाथः जनानां समक्षं दीक्षां गृहीतवान् ।
दीक्षानन्तरं भगवता द्वादशवर्षाणि यावत् कठोरतपस्या, उत्कृष्टतमा साधना च कृता । सः प्रतिग्रामं भ्रमन् आसीत् । तत्पश्चात् सः पुनः अयोध्यानगरीं समागतः । पौष-मासस्य शुक्लपक्षस्य एकादश्यां तिथौ भगवान् ध्यानावस्थां प्रापत् । तत्र भगवता तीर्थस्य स्थापना कृता । किञ्चित्समयानन्तरम् एव बहवः जनाः अपि साधवः, साध्व्यः, श्रावकाः, श्राविकाः च अभवन् ।
धार्मिकः परिवारः[सम्पादयतु]
- ९५ गणधराः
- २२,००० केवलज्ञानिनः
- १२,५०० मनः पर्यवज्ञानिनः
- ९,४०० अवधिज्ञानिनः
- २०,४०० वैक्रियलब्धिधारिणः
- ३,७२० चतुर्दशपूर्विणः
- १२,४०० चर्चावादिनः
- १,००,००० साधवः
- ३,३०,००० साध्व्यः
- २,९८,००० श्रावका
- ५,४५,००० श्राविकाः
अयं भगवतः अजितनाथस्य धार्मिकपरिवारः वर्तते ।
निर्वाणम्[सम्पादयतु]
बहुवर्षाणि यावत् भगवता तपस्या कृता । अनन्तरं यदा तेन स्वस्य निर्वाणस्य ज्ञानम् अभवत्, तदा सः बहुभिः साधुभिः सह सम्मेदपर्वतं प्रापत् । तत्र तेन एकमासं यावत् जलान्नं त्यक्त्वा तपस्या कृता । चैत्र-मासस्य शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यां तिथौ मृगशीर्षनक्षत्रे भगवतः निर्वाणम् अभवत् [१०]। अन्ते सः सिद्धत्वं प्रापत् । अनेन भगवन्तं मोक्षस्य प्राप्तिः अभवत् ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 48
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 49
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 49
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 48
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 50
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 42
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 42
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 43
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 50
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 88


text:
दाहो दिशां राजभयाय पीतो देशस्य नाशाय हुताशवर्णः । यश्चारुणः स्यादपसव्यवायुः सस्यस्य नाशं स करोति दृष्टः ॥१॥
योऽतीव दीप्त्या कुरुते प्रकाशं छायामपि व्यञ्जयतेऽर्कवद् यः । राज्ञो महद् वेदयते भयं स शस्त्रप्रकोपं क्षतजानुरूपः ॥२॥
प्राक् क्षत्रियाणां सनरेश्वराणां प्राग् दक्षिणे शिल्पिकुमारपीडा । याम्ये सहोग्रैः पुरुषैः तु वैश्या दूताः पुनः भूप्रमदाश्च कोणे ॥३॥
पश्चात् तु शूद्राः कृषिजीविनश्च चौराः तुरंगैः सह वायुदिक्स्थे पीडां व्रजन्त्युत्तरतश्च विप्राः पाखण्डिनो ( पाषण्डिनो) वाणिजकाश्च शार्व्याम् ॥४॥
नभः प्रसन्नं विमलानि भानि प्रदक्षिणं वाति सदागतिश्च । दिशां च दाहः कनकावदातो हिताय लोकस्य सपार्थिवस्य ॥५॥


text:
Gurucharitra Adjyay 49 Part 2/2
गुरुचरित्र अध्याय ४९
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥
नामधारक शिष्य सगुण । लागे सिद्धाच्या चरणा ।
विनवीतसे सुलक्षणा । करी नमस्कार अष्टांगें ॥ १ ॥
जयजया जी सिद्धमुनि । तूं राजयोगी ब्रह्मज्ञानी ।
गुरुचरित्र दाविलें नयनीं । कृपासागरा गुरुमूर्ति ॥ २ ॥
स्वामी निरोपिले सकळ धर्म । त्याणें झालें निःशेष कर्म ।
साध्य झालें परावर्म । तुझिये कृपें दातारा ॥ ३ ॥
श्र्लोकः अनादिघोर संसार-ध्वांतध्वंसैकहेतवे । नमः श्रीनाथवैद्याय, भवौषधविधायिने ॥
संसारसागर पहातां । अनादि नाहीं आदिअंता ।
महाघोर मलबद्धता । उत्तीर्णता नाहीं याकारणें ॥ ४ ॥
म्हणोनि शरण रिघावें । तो तारक या भवार्णवा पहावें ।
औषध घ्यावें मनोभावें । आरोग्य होय तात्काळीं ॥ ५ ॥
ऐसा आगमनिगमसिद्धान्त । बोलताति बुद्धिवंत ।
युगायुगीं फिरत जात । या संसारसागरीं ॥ ६ ॥
गुरुभक्ति म्हणिजे कामधेनु । जे आचरती विद्वज्जनु ।
वसिष्ठादि शुकमुनि । सारज्ञ जे शास्त्रांचे ॥ ७ ॥
ईश्र्वरपार्वतीसंवाद । कथा निर्मळ अति विनोद ।
तें आचरती मुक्तिपद । हा मार्ग सद्गुरुचा ॥ ८ ॥
पार्वती पुशिलें ईश्र्वराप्रती । ईश्र्वरें सांगितलें कवणें रीतीं ।
जेणे लोक उद्धरती । तें निरोपावें दातारा ॥ ९ ॥
शिष्यप्रश्र्न ऐकोनि । संतोष पावला सिद्धमुनि ।
धन्य धन्य तुझें जीवनी । गुरुसेवातत्पर बाळका ॥ १० ॥
तुवां पुसिलें अनादि कथन । जेणें होय मोहशमन ।
अज्ञानपण सांडोनि दृढ मन । सूर्यप्रकाश जेवीं लोकांसी ॥ ११ ॥
ऐक वत्सा गुरुदास्यका । भला केला तुवां प्रश्र्न निका ।
सांगेन आतां कुळदीपका । एकचित्तें अवधारीं ॥ १२ ॥
पूर्वी कैलासशिखरीं बैसला होता त्रिपुरारि ।
प्रश्र्न करी शैल्यकुमरी । समस्त लोक उद्धरावया ॥ १३ ॥
श्रीगुरुगीता प्रारंभः
ॐ अस्य श्रीगुरुगीतास्तोत्रमंत्रस्य भगवान् सदाशिव ऋषिः । नानाविधानि छंदांसि ।
श्रीगुरुपरमात्मा देवता । हं बीजं । सः शक्तिः । क्रों कीलकं । श्रीगुरुप्रसादसिद्ध्यर्थे जपे विनियोगः ॥
अथ करंन्यासाः ॥
ॐ हं सां सूर्यात्मने अगुष्ठाभ्यां नमः । ॐ हं सीं सोमात्मने तर्जनीभ्यां नमः ।
ॐ हं सूं निरंजनात्मने मध्यमाभ्यां नमः । ॐ हं सैं निराभासात्मने अनामिकाभ्यां नमः ।
ॐ हं सौं अतनुसूक्ष्मात्मने कनिष्ठिकाभ्यां नमः । ॐ हं सः अव्यक्तात्मने करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ।
अथ हृदयादिन्यासाः
ॐ हं सां सूर्यात्मने हृददयाय नमः । ॐ हं सीं सोमात्मने शिरसे स्वाहा ।
ॐ हं सूं निरंजनात्मने शिखायै वषट् । ॐ हं सैं निराभासात्मने कवचाय हुं ।
ॐ हं सौं अतनुसूक्ष्मात्मने नेत्रत्रयाय वौषट् । ॐ हं सः अव्यक्तात्मने अस्त्राय फट् ।
ॐ ब्रह्म भुर्भूवः स्वरोमिति दिग्बन्धः ।
अथ ध्यानं
हंसाभ्यां परिवृत्तपत्रकमलैदिव्यैर्जगत्कारणैर्विश्र्वोत्कीर्णमनेकदेहनिलयैः स्वच्छन्दमात्मेच्छया ।
तद्योतं पदशांभवं तु चरणं दीपांकुरग्राहिणं । प्रत्याक्षाक्षरविग्रहं गुरुपदं ध्यायेद्विभुं शाश्र्वतम् ॥ १ ॥
मम चतुर्विधपुरुषार्थसिद्ध्यर्थे जपे विनियोगः ।
सूत उवाच
कैलासशिखरे रम्ये, भक्तिसंधान-नायकं ।
प्रणम्य पार्वती भक्त्या, शंकरं पर्यपृच्छत ॥ १ ॥
श्रीदेव्युवाच ॐ नमो देवदेवेश, परात्पर जगद्गुरो ।
सदाशिव महादेव, गुरुदीक्षां प्रदेहि मे ॥ २ ॥
केन मार्गेण भो स्वामिन्, देही ब्रह्मयो भवेत् ।
त्वां कृपां कुरु मे स्वामिन्, नमामि चरणौ तव ॥ ३ ॥
ईश्र्वर उवाच ममरुपासि देवि त्वं, त्वत्प्रीत्यर्थं वदाम्यहम् ।
लोकोपकारक प्रश्र्णो, न केनापि कृतः पुरा ॥ ४ ॥
दुर्लभं त्रिषु लोकेषु, तच्छृणुष्व वदाम्यहम् ।
गुरुं विना ब्रह्म नान्यत्, सत्यं सत्यं वरानने ॥ ५ ॥
वेदशास्त्रपुराणानि, इतिहासादिकानि च ।
मंत्रयंत्रादिविद्याश्र्च, स्मृतिरुच्चाटनादिकम् ॥ ६ ॥
शैवशाक्तागमादीनि, अन्यानि विविधानि च ।
अपभ्रंशकराणीह, जीवानां भ्रांतचेतसाम् ॥ ७ ॥
यज्ञो व्रतं तपो दानं, जपस्तीर्थं तथैव च ।
गुरुतत्त्वमविज्ञाय, मूढास्ते चेरते जनाः ॥ ८ ॥
गुरुबुद्ध्यात्मनो नान्यत्, सत्यं सत्यं न संशयः ।
तल्लाभार्थं प्रयत्नस्तु, कर्तव्यो हि मनीषिभिः ॥ ९ ॥
गूढविद्या जगन्माया, देहे चाज्ञानसंभवा ।
उदयः स्वप्रकाशेन, गुरुशब्देन कथ्यते ॥ १० ॥
सर्वपापविशुद्धात्मा, श्रीगुरोः पादसेवनात् ।
देही ब्रह्म भवेद्यस्मात्, तत्कृतार्थं वदामि ते ॥ ११ ॥
गुरुपादांबुजं स्मृत्वा, जले शिरसि धारयेत् ।
सर्वतीर्थावगाहस्य, संप्राप्नोति फले नरः ॥ १२ ॥
शोषणं पापपङ्कस्य, दीपनं ज्ञानतेजसाम् ।
गुरुपादोदकं सम्यक्, संसारार्णवतारकम् ॥ १३ ॥
अज्ञानमूलहरणं, जन्मकर्मनिवारणम् ।
ज्ञानवैराग्य सिद्ध्यर्थं, गुरुपादोदकं पिबेत् ॥ १४ ॥
गुरोः पादोदकं पीत्वा, गुरोरुच्छिष्टभोजनम् ।
गुरुमूर्तेः सदा ध्यानं, गुरुमंत्रं सदा जपेत् ॥ १५ ॥
काशीक्षेत्रं तन्निवासो, जान्हवी चरणोदकम् ।
गुरुर्विश्र्वेश्र्वरः साक्षात्, तारकं ब्रह्म निश्र्चितम् ॥ १६ ॥
गुरोः पादोदकं यत्तु, गयाऽसौसोऽक्षयो वटः ।
तीर्थराजः प्रयागश्र्च, गुरुमूर्ते नमो नमः ॥ १७ ॥
गुरुमूर्ति स्मरेन्नित्यं, गुरुनाम् सदा जपेत् ।
गुरोराज्ञां प्रकुर्वीत, गुरोरन्यन्न भावयेत् ॥ १८ ॥
गुरुवक्त्रस्थितं ब्रह्म, प्राप्यते तत्प्रसादतः ।
गुरोर्ध्यानं सदा कुर्यात्, कुलस्त्री स्वपतेर्यथा ॥ १९ ॥
स्वाश्रमं च स्वजातिं च, स्वकीर्तिपुष्टिवर्धनम् ।
एतत्सर्वं परित्यज, गुरोरन्यन्न भावयेत् ॥ २० ॥
अनन्याश्र्चिन्तयन्तो मां, सुलभं परमं पदम् ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन, गुरोराराधनं कुरु ॥ २१ ॥
त्रैलोक्यस्फुटवक्तारो, देवाद्यसुरपन्नगाः ।
गुरुवक्रस्थिता विद्या, गुरुभक्त्या तु लभ्यते ॥ २२ ॥
गुकारस्त्वन्धकारश्र्च, रुकारस्तेज उच्यते ।
अज्ञानग्रासकं ब्रह्म, गुरुरेव न संशयः ॥ २३ ॥
गुकारः प्रथमो वर्णो, मायादिगुणभासकः ।
रुकारो द्वितीयो ब्रह्म, मायाभ्रान्तिविनाशनम् ॥ २४ ॥
एवं गुरुपदं श्रेष्ठं, देवानामपि दुर्लभम् ।
हाहाहूहूगणैश्र्चैव, गंधर्वैश्र्च प्रपूज्यते ॥ २५ ॥
ध्रुवं तेषां च सर्वेषां, नास्ति तत्त्वं गुरोः परम् ।
आसनं शयनं वस्त्रं, भूषणं वाहनादिकम् ॥ २६ ॥
साधकेन प्रदातव्यं, गुरुसंतोषकारकम् ।
गुरोराराधनं कार्यं, स्वजीवित्वं ननिवेदयेत् ॥ २७ ॥
कर्मणा मनसा वाचा, नित्यमाराधयेद्गुरुम् ।
दीर्घदण्डं नमस्कृत्य, निर्लज्जो गुरुसन्निधौ ॥ २८ ॥
शरीरमिन्द्रियं प्राणं, सद्गुरुभ्यो निवेदयेत् ।
आत्मदारादिकं सर्वं, सद्गुरुभ्यो निवेदयेत् ॥ २९ ॥
कृमिकीटकभस्मविष्ठा-दुर्गन्धिमलमूत्रकम् ।
श्र्लेष्म-रक्तं त्वचा मासं वचयेन्न वरानने ॥ ३० ॥
संसारवृक्षमारुढाः पतन्तो नरकार्णवे ।
येन चैवोद् धृताः सर्वे, तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ३१ ॥
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो महेश्र्वरः ।
गुरुरेव परब्रह्म, तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ३२ ॥
हेतवे जगतामेव, संसारार्णवसेतवे ।
प्रभवे सर्व विद्यानां शंभवे गुरवे नमः ॥ ३३ ॥
अज्ञानतिमिरांधस्य, ज्ञानांजनशलाकया ।
चक्षुरुन्मीलितं येन, तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ३४ ॥
त्वं पिता त्वं च मे माता, त्वं बंधुस्त्वं च देवता ।
संसारप्रतिबोधार्थं, तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ३५ ॥
यत्सत्येन जगत्सत्यं, यत्प्रकाशेन भाति तत् ।
यदानंदेन नंदन्ति, तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ३६ ॥
यस्य स्थित्वा सत्यमिदं, यद्भाति भानुरुपतः ।
प्रियं पुत्रादि यत्प्रीत्या, तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ३७ ॥
येन चेतयते हीदं, चित्तं चेतयते न यम् ।
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादि, तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ३८ ॥
यस्य ज्ञानादिदं विश्र्वं, न दृश्यं भिन्नभेदतः ।
सदेकरुपरुपाय, तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ३९ ॥
' यस्यामतं तस्य मतं, मतं यस्य न वेद सः ' ।
अनन्यभावभावाय, तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ४० ॥
यस्य कारणरुपस्य, कार्यरुपेण भाति यत् ।
कार्यकारणरुपाय, तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ४१ ॥
नानारुपमिदं सर्वं, न केनाप्यस्ति भिन्नता ।
कार्यकारणता चैव, तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ४२ ॥
यदंघ्रिकमलद्वंद्वं द्वद्वतापनिवारकं ।
तारकं सर्वदाऽऽपद्भ्यः श्रीगुरुं प्रणमाम्यहम् ॥ ४३ ॥
शिवे कृद्धे गुरुस्त्राता, गुरौ क्रुद्धे शिवो न हि ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन, श्रीगुरुं शरणं व्रजेत् ॥ ४४ ॥
वन्दे गुरुपदद्वंद्वं, वाङ्मनश्र्चित्तगोचरं ।
श्र्वेतरक्तप्रभाभिन्नं, शिवशक्त्यात्मकं परम् ॥ ४५ ॥
गुकारं च गुणातीतं, रुकारं रुपवर्जितम् ।
गुणातीतस्वरुपं च, यो दद्यात्स गुरुः स्मृतः ॥ ४६ ॥
अ-त्रिनेत्रः सर्वसाक्षी, अ-चतुर्बाहुरच्युतः ।
अ-चतुर्वदनो ब्रह्मा, श्रीगुरुः कथितः प्रिये ॥ ४७ ॥
अयं मयाञ्जलिर्बद्धो, दयासागरवृद्धये ।
यदनुग्रहतो जन्तुश्र्चित्रसमसारमुक्तिभाक् ॥ ४८ ॥
श्रीगुरोः परमं रुपं, विवेकचक्षुषोऽमृतम् ।
मन्दभाग्या न पश्यन्ति, अन्धाः सूर्योदयं यथा ॥ ४९ ॥
श्रीनाथचरणद्वंद्वं, यस्यां दिशी विराजते ।
तस्यै दिशे नमस्कुर्याद्भक्त्या प्रतिदिनं प्रिये ॥ ५० ॥
तस्यै दिशे सततमञ्जलिरेष आर्ये, प्रक्षिप्यते मुखरितो मधुपैर्बुधैश्र्च ।
जागर्ति यत्र भगवान् गुरुचक्रवर्ती, विश्र्वोदप्रलयनाटकनित्यसाक्षी ॥ ५१ ॥
श्रीनाथादिगुरुत्रयं गणपतिं पीठत्रयं भैरवं,
सिद्धौघं बटुकत्रयं पदयुगं दूतीत्रयं शांभवम् ।
वीरेशाष्टचतुष्कपष्टिनवकं वीरावलीपश्र्चकं,
श्रीमन्मालिनिमंत्रराजसहितं वन्दे गुरोर्मण्डलम् ॥ ५२ ॥
अभ्यस्तैः सकलैः सुदीर्घमनिलैर्व्याधिप्रदैर्दुष्करैः,
प्राणायामशतैरनेककरणैर्दुःखात्मकैर्दुर्जयैः ।
यस्मिन्नभ्युदिते विनश्यति बली वायुः स्वयं तत्क्षणात् ;
प्राप्तुं तत्सहज स्वभावनिशं सेवध्वमेकं गुरुम् ॥ ५३ ॥
स्वदेशिकस्यैव शरीरचिन्तनं, भवेदनन्तस्य शिवस्य चिन्तनम् ।
स्वदेशिकस्यैव च नामकीर्तनं, भवेदनन्तरस्य शिवस्य कीर्तनम् ॥ ५४ ॥
यत्पादरेणुकणिका, कापि संसारवारिधेः ।
सेतुबंधायते नाथं, देशिकं तमुपास्महे ॥ ५५ ॥
यस्मादनुग्रहं लब्ध्वा, महदज्ञानमुत्सृजेत् ।
तस्मै श्रीदेशिकेंद्राय, नमश्र्चाभीष्टसिद्धये ॥ ५६ ॥
पादाब्जं सर्वसंसार-दावानलविनाशकं ।
ब्रह्मरंध्रे सिताम्भोज-मध्यस्थं चन्द्रमण्डले ॥ ५७ ॥
अकठादित्रिरेखाब्जे-सहस्त्रदल मण्डले ।
हंसपार्श्र्वत्रिकोणे च, स्मरेत्तन्मध्यगं गुरुम् ॥ ५८ ॥
सकलभुवनसृष्टिः कल्पिताशेषपुष्टि -निखिलनिगमदृष्टिः संपदा व्यर्थ दृष्टिः । अवगुणपरिमार्ष्टिस्तपदार्थैकदृष्टि- -र्भवगुणपरमेष्टिर्मोक्षमार्गैकदृष्टिः ॥ ५९ ॥ सकलभुवनरंगस्थापनास्तंभयष्टिः । सकरुणरसवृष्टिस्तत्त्वमालासमष्टिः ।
सकलसमयसृष्टिः सच्चिदानंददृष्टि-निंवसतु मयि नित्यं श्रीगुरोर्दिव्यदृष्टिः ॥ ६० ॥
अग्निशुद्धसमंतात, ज्वालापरिचकाधिया ।
मंत्रराजमिमं मन्येऽहर्निशं पातु मृत्युतः ॥ ६१ ॥
तदेजति तन्नैजति, तद्दूरे तत्समीपके ।
तदनन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्य बाह्यतः ॥ ६२ ॥
अजोऽहमजरोऽहं च, अनादिनिधनः स्वयम् ।
अविकारश्र्चिदानन्द, अणीयान्महतो महान् ॥ ६३ ॥
अपूर्वाणां परं नित्यं, स्वयंज्योतिर्निरामयम् ।
विरजं परमाकाशं, ध्रुवमानन्दमव्ययम् ॥ ६४ ॥
श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्य-मनुमानश्र्चतुष्ट्ययम् ।
यस्य चात्मतपो वेद, देशिकं च सदा स्मरन् ॥ ६५ ॥
मननं यद्भवं कार्यं, तद्वदामि महामते ।
साधुत्वं च मया दृष्ट्वा, त्वयि तिष्ठति सांप्रतम् ॥ ६६ ॥
अखण्डमण्डलाकारं, व्याप्तं येन चराचरं ।
तत्पदं दर्शितं येन, तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ६७ ॥
सर्वश्रुतिशिरोरत्न-विराजितपदांबुजः ।
वेदान्ताम्बुजसूर्यो यस्तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ६८ ॥
यस्य स्मरणमात्रेण, ज्ञानमुत्पद्दते स्वयम् ।
य एव सर्वसंप्राप्तिस्तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ६९ ॥
चैत्यनं शाश्र्वतं शान्तं, व्योमातीतं निरंजनम् ।
नादबिंदुकलातीतं, तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ७० ॥
स्थावरं जंगमं चैव, तथा चैव चराचरम् ।
व्याप्तं येन जगत्सर्वं, तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ७१ ॥
ज्ञानशक्तिसमारुढस्तत्त्वमालाविभूषितः ।
भुक्तिमुक्तिप्रदातायस्, तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ७२ ॥
अनेकजन्मसंप्राप्त-सर्वकर्मविदाहिने ।
स्वात्मज्ञानप्रभावेण, तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ७३ ॥
न गुरोरधिकं तत्त्वं न गुरोरधिकं तपः ।
तत्त्वं ज्ञानात्परं नास्ति, तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ७४ ॥
मन्नाथः श्रीजगन्नाथो, मद्गुरुस्त्रिजगद्गुरुः ।
ममात्मा सर्वभूतात्मा, तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ७५ ॥
ध्यानमूलं गुरोर्मूर्तिः, पूजामूलं गुरोः पदम् ।
मंत्रमूलं गुरोर्वाक्यं, मोक्षमूलंगुरोः कृपा ॥ ७६ ॥
गुरुरादिरनादिश्र्च, गुरुः परमदैवतम् ।
गुरोः परतरं नास्ति, तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ७७ ॥
सप्तसागरपर्यंन्त-तीर्थस्नानादिकं फलम् ।
गुरोरंघ्रिपयोबिंदुसहस्रांशे न दुर्लभम् ॥ ७८ ॥
हरौ रुष्टे गुरुस्त्राता, गुरौ रुष्टे न कश्र्वन ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन, श्रीगुरुं शरणं व्रजेत् ॥ ७९ ॥
गुरुरेव जगत्सर्वं, ब्रह्मविष्णुशिवात्मककम् ।
गुरोः परतरं नास्ति, तस्मात्संपूजयेद् गुरुम् ॥ ८० ॥
ज्ञानं विज्ञानसहितं, लभ्यते गुरुभक्तितः ।
गुरोः परतरं नास्ति, ध्येयोऽसौ गुरुमार्गिभिः ॥ ८१ ॥
यस्मात्परतरं नास्ति, नेति नेतीति वै श्रुतिः ।
मनसा वचसा चैव, नित्यमाराधयेद् गुरुम् ॥ ८२ ॥
गुरोः कृपाप्रसादेन, ब्रह्मविष्णुसदाशिवाः ।
समर्थाः प्रभवादौ च, कैवल्यं गुरुसेवया ॥ ८३ ॥
देवकिन्नरगंधर्वाः पितरो यक्षकिन्नराः ।
मुनयोऽपि न जानन्ति, गुरुशुश्रूषणे विधिम् ॥ ८४ ॥
महाहंकारगर्भेण, तपोविद्याबलान्विताः ।
संसारकुहरावर्ते, घटयंत्रे यथा घटाः ॥ ८५ ॥
न मुक्ता देवगंधर्वाः, पितरो यक्षकिन्नराः ।
ऋषयः सर्वसिद्धाश्र्च, गुरुसेवापराङ्मुखाः ॥ ८६ ॥
ध्यानं श्रृणु महादेवि, सर्वानंदप्रदायकम् ।
सर्वसौख्यकरं नित्यं, भुक्तिमुक्तिविधायकम् ॥ ८७ ॥
श्रीमत् परब्रह्म गुरुं स्मरामि, श्रीमत्परब्रह्म गुरुं वदामि ।
श्रीमत्परब्रह्म गुरुं नमामि, श्रीमत्परब्रह्म गुरुं भजामि ॥ ८८ ॥
ब्रह्मानंदं परमसुखदं केवलं ज्ञानमूर्तिं, द्वंद्वातीतं
गगनसदृशं तत्त्वमस्यादिलक्ष्यम् ।
एकं नित्यं विमलमचलं सर्वधीसाक्षिभूतं,
भावातीतं त्रिगुणरहितं सद्गुरुं तं नमामि ॥ ८९ ॥
नित्यं शुद्धं निराभासं, निराकारं निरंजनम् ।
नित्यबोधं चिदानंदं, गुरुं ब्रह्म नमाम्यहम् ॥ ९० ॥
हृदंबुजे कर्णिकमध्यसंस्थे, सिंहासने संस्थितदिव्यमूर्तिम् ।
ध्यायेद् गुरुं चंद्रकलाप्रकाशं, चित्पुस्तकाभीष्टवरं दधानम् ॥ ९१ ॥
श्र्वेतांबरं श्रवेतविलेपपुष्पं, मुक्ताविभूषं मुदितं द्विनेत्रम् ।
वामांकपीठस्थितदिव्यशक्तिं, शासमंदस्मितं सांद्रकृपानिधानम् ॥ ९२ ॥
आनंदमानंदकरं प्रसन्नं, ज्ञानस्वरुपं निजबोधयुक्तम् ।
योगींद्रमीद्यं भवरोगवैद्यं, श्रीमद्गुरुं नित्यमहं नमामि ॥ ९३ ॥
यस्मिनसृष्टिस्थितिध्वंस-नुग्रहात्मकम् ।
कृत्यं पंचविधं शश्र्वद्भासते तं नमाम्यहम् ॥ ९४ ॥
प्रातः शिरसि शुक्लाब्जे द्विनेत्रं द्विभुजं गुरुम् ।
वराभययुतं शांतं, स्मरेत्तंनामपूर्वकम् ॥ ९५ ॥
न गुरोरधिकं, न गुरोरधिकं न गुरोरधिकं न गुरोरधिकम्,
शिवशासनतः शिवशासनतः, शिवशासनतः शिवशासनतः ॥ ९६ ॥
इदमेव शिवं त्विदमेव शिवं, त्विदमेव शिवं त्विदमेव शिवम् ।
मम शासनतो मम शासनतो, मम शासनतो मम शासनतः ॥ ९७ ॥
एवंविधं गुरुं ध्यात्वा, ज्ञानमुत्पद्यतेस्वयम् ।
तत्सद्गुरुप्रसादेन, मुक्तोऽहमिति भावयेत् ॥ ९८ ॥
गुरुदर्शितमार्गेण, मनःशुद्धिं तु कारयेत् ।
अनित्यं खण्डयेत्सर्वं, यत्किंचिदात्मगोचरम् ॥ ९९ ॥
ज्ञेयं सर्वस्वरुपं च, ज्ञानं च मन उच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयसमं कुर्यान् नान्यः पंथा द्वितीयकः ॥ १०० ॥
Gurucharitra Adhyay 49 Part 2/2


text:
आम्रम्
एतत् आम्रफलं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् आम्रफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदं आम्रफलम् आङ्ग्लभाषायां Mango इति उच्यते । एतत् आम्रफलम् अकृष्टपच्यम् अपि । आम्रफलं देवानां नैवेद्यार्थम् अपि उपयुज्यते । एतत् आम्रफलम् अपि बहुविधं भवति ।
अयम् आम्रः (म्याङ्गिफेर इण्डिक) प्रपञ्चस्य सर्वेषु उष्णवलयप्रदेशेषु व्यापकतया दृश्यमानः वृक्षः । एतस्य दारु अपेक्षया फलमेव प्रसिद्धम् । एतस्मिन् ३० अपेक्षया अधिकाः वंशाः प्रचलिताः सन्ति । भारते आम्रकृषिः सामान्यतया ४००० वर्षेभ्यः अस्ति । सामान्यतया १७, १८ शतके यूरोप्-वणिजः एतत् आम्रफलम् उष्णवलयदेशेषु प्रसारितवन्तः । आम्रः अनकार्डियेसे कुटुम्बे अन्तर्भवति । एतस्य सस्यकुलं (Genus) म्याङ्गिफेर अस्ति । भारते व्यापकस्य वंशस्य सस्यनाम ‘म्याङ्गिफेर इण्डिक’ इति ।
अन्तर्विषयाः
अस्य आम्रस्य गुणलक्षणानि[सम्पादयतु]
आम्रः बृहत्प्रमाणस्य नित्यहरिद्वर्णः वृक्षः । गाढहरितवर्णस्य सान्द्रपर्णानि भवन्ति । आर्द्रभूमौ मिश्रपर्णपाति (Mixed Deciduous), अर्धनित्यहरिद्वर्ण (Seme evergreen) अरण्येषु सम्यक् वर्धन्ते । एतेषु वनेषु वर्धमानः आम्रः सामान्यतया ६० पादोन्नतः भवति । एतस्य दारुः मृदुः इति कारणेन काष्ठकार्ये सरलं भवति चेदपि अधिककालं न जीवति । अयम् आम्रः पुटकाष्ठस्य (plywood) निर्माणे, कस्यचित् तात्कालिक-उपयोगकार्याय, फलकनिर्माणे च उपयुज्यते । अस्य आम्रस्य “कसि” कृताः अनेके वंशाः केवलं रुचिनिमित्तं भवन्ति । आम्रफलम् अत्यन्तं रुचिकरम् इत्यनेन प्रपञ्चे सर्वत्र जनाः एतद् फलम् इच्छन्ति ।
आम्रस्य प्रसिद्धाः केचन वंशाः[सम्पादयतु]
- रसपुरि
- मल्गोव
- बादाम्
- मल्लिक
- नेक्करे
- तोतापुरि
- अप्पेमिडि
- नीलम् इत्यादयः ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ "Genus: Mangifera L.". Germplasm Resources Information Network. United States Department of Agriculture. 2009-11-23. Retrieved 2010-02-12.


text:
Thursday, August 06, 2009
श्रावण-पौर्णिमा
लेशमात्रमन्त्रार्थः तु बहुषु ग्रन्थेषु, अन्तर्जालादिषु अपि प्रकाशितः। किन्तु ततः न काऽपि तृप्तिः। अन्विष्टे सति, नानाः व्याख्याः उपलब्धाः। भाति यत् तस्य एव मन्त्रस्य अर्थः नानाविधः, साधकाधिकारवशात्। सः एव मन्त्रः सगुणेश्वरत्वेन निर्गुणेश्वरत्वेन अपि उपास्यते। अतः एव सर्वैः अपि द्विजैः उपासनीयः एव, अपवादं विना।
ज्ञानेश्वरः सुविख्यातः। तेन गीतायाः प्रसिद्धव्याख्या रचिता मराठभाषया। तस्य संस्कृतानुवादः लभ्यते, गीर्वाणज्ञानेश्वरी इति अभिधीयते। पद्यात्मकं मूलग्रन्थपदैः। अतः अस्माभिः अपि अर्थः आस्वादयितुं शक्यः। कश्चित् श्लोकः यः मह्यं रोचते --
ब्रुवतेऽनुभवस्यापि वाचालत्वेन ये कथाः ।
तेषां परीक्षासमयेऽनुभवो निष्फलो भवेत् ॥ ८-१३९
बहवः अनुभूतम् इति व्याजेन नटन्ति। वास्तविकं भिन्नम्। अस्माभिः उपासनया विश्वतथ्यं साक्षात्करणीयम्। तदर्थं पौनःपुण्येन सवितारं भावयामः। यदि भक्तिः असहजा, उपसनां कुर्मः निष्कपटभक्तिं च प्रार्थयामः।
1 comment:
-
-
This is my first attempt and hope that by Your suggestions it will be better.
http://sanskrittools.ourtoolbar.com/
आपके सुझावों का हार्दिक स्वागत है |
Your suggestions are most welcome.
thanks
- 9/9/09 22:21


text:
यदि न जयति (If he doesn’t win)
यदि मोदीवर्यः प्रवर्तमाने निर्वाचने विजयी न भविष्यति तर्हि अहं मन्ये कॉग्रेसदलं तं चाँदनीचोक-मध्ये समालम्बयित्वा (having hung) जनानां दर्शनाय तत्र सप्ताहपर्यन्तं स्थास्यति। अहं मन्ये यदि सः परिभूतः भविष्यति तर्हि सः पकिस्तानदेशे अथवा बङ्गलादेशे भारतदेशात् अधिकः सुरक्षितः भविष्यति। मोदीवर्यम् अमेरिकादेशः तु प्रवेशपत्रं न दास्यति तस्मात् सः पकिस्तानदेशं बङ्गलादेशं च प्रवेशपत्राय इदानीम् एव आवेदनं करोतु। १८५७वर्षस्य विद्रोहस्य परं ये अपि जनाः ऋजुकायाः आसन् आङ्ग्लशासकैः ते समालम्बिताः। मोदीवर्यस्य निर्वाचनस्य प्रयासः अपि आङ्ग्लशासक-समरूपस्य कॉग्रेसदलस्य सम्मुखे विद्रोहः एव अस्ति। तस्मात् परिभूयस्य मोदीवर्यस्य दशाम् अपि १८५७वर्षस्य परिभूतानां विद्रोहीनां इव भविष्यति।
२०१४-०५-०१ गुरुवासरः (2014-05-01 Thursday)


text:
द्वितीयगणसमूहः (Second Collection of Groups)
तिङन्तप्रत्ययप्रकरणे दशधातुगणाः द्वयोः समूहयोः विभाजिताः भवन्ति। प्रथमगणसमूहे ये गणाः सन्ति तेषां सार्वधातुकलाकारेषु तिङ्प्रत्ययस्य अङ्गम् अदन्तम् भवति। द्वितीये समूहे अनदन्तं च। प्रथमद्वितीयोः समूहयोः प्रत्ययनिर्माणे किञ्चित् अन्तरम् अस्ति। यानि अपि प्रथमे समूहे प्रत्ययनिर्माणे सूत्राणि प्रयुज्यन्ते तानि द्वितीये समूहे अपि प्रयुज्यन्ते किन्तु द्वितीये समूहे सार्वधातुकलकारे, अतो हेः (६.४.१०५), अतो येयः (७.२.८०) आतो ङितः (७.२.८१), इति सूत्रत्रयस्य प्रसक्तिः न भवति तथा आत्मनेपदेष्वनतः (७.१.५), उस्यपदान्तात् (६.१.९६), इति अतिरिक्तस्य सूत्रद्वयस्य प्रसक्तिः भवति।
२०१५-०७-०५ रविवासरः (2015-07-05 Sunday)


text:
अधोलिखितः सन्देशः मया न लिखितः। किन्तु सन्देशः अयं मह्यं रोचते तस्मात् अत्र स्थापयामि। मया का लेखिका इति गवेषणम् आरब्धं यदा ज्ञास्यामि तदा अत्रैव लेखिष्यामि।
श्री शालिवाहन शके 1938 दुर्मुखनाम संवत्सरः –
भारतीय नूतनवर्षं भवतां सर्वेषां कृते – नववर्षं नवं हर्षं समृद्धिं सुखसम्पदम् |
कार्यसिद्धिं परां वृध्दिं वितनोतु शुभं चिरम् ||
वर्षमेतन्नवीनं वो भूयात् बहुयशस्करम् |
तृप्तिदं शान्तिदं चैव सर्वं भवतु मड़्गलम् ||
प्रवर्षतु नवंवर्षं सुखमारोग्य ऋध्दताम् ||
समस्तप्रियजनाः
सृष्टिचक्राधारितं, विज्ञाननिष्ठं, वैश्विकं, अनादिकालतः इदानींपर्यन्तं प्रचलितं हिन्दुप्रणितकालगणनानुसारेण चैत्र शुक्ल प्रतिपदाया: एव श्रीश्वेतवाराहकल्पस्य कलियुगस्य नवसंवत्सरस्य च शुभारंभं भवति ।
एषाया: चैत्रशुक्लप्रतिपदाया: 5118 युगाब्दस्य
2073 विक्रमसंवतः
1938 शालिवाहनशकस्य
2542 जैनसंवतः “दुर्मुख:” नाम्ना संवत्सरः प्रारभ्यते ।
एतद् नववर्षदिनं
महाराष्ट्रे “गुढिपाड़वा”
आन्ध्रप्रदेशे “उगादि (युगादि)”
पूर्वोत्तरक्षेत्रे “विषुवदिनं”
राजस्थाने “सिंघारा”
अन्यत्र “ईष्टी”
सम्पूर्णभारते “नवरात्रारम्भ:”
एतै: रूपै: सम्पन्नं भवति
हिन्दु नववर्षस्य सर्वेभ्यः हार्दा: शुभाशया:।


text:
Friday, October 01, 2010
ग्रहान्तरे जीवः
विश्वेऽस्मिन् ग्रहान्तरे जीवाः केचित् किं वर्त्तन्ते इति प्रश्नः। सर्वेषु लोकेषु पितराः देवाश्च कर्मफलम् अनुभवन्ति इति अस्माकं भारतीयानां विश्वासः। किन्तु अस्मिन् एव भूलोके ग्रहान्तरे प्राणिनः किं वर्त्तन्ते इति प्रश्नान्तरम्।
पाश्चात्यैः कैश्चन अनुकूलग्रहान्वेषणे जीवनम् एव यापितम्। सर्वेषु ग्रहेषु सामान्यप्राणिनः जीवितुम् नैव शक्नुवन्ति इति अनुमानम्। असामान्यप्राणिनः नाम भूतपिशाचादयः। बहु कालं यापयित्वा, इदमिदानीं तादृशः ग्रहः दृष्टिगोचरं पतितः, यत्र वातावरणं जीवानुकूलं स्यात्।
श्लाघनीयः अयं प्रयासः। एतादृशः कियान् प्रयासः कृतः अस्माकं पूर्वजैः ऋषिभिः चिरन्जीविभिश्च? न केवलं लोकान्तरे कर्मफलानुभवः, प्रत्युत लोकेऽस्मिन् एव भूतपिशाचादयः निवसन्ति, तात्कालिकदेवदर्शनं च भवितुम् अर्हति इति तेषाम् अनुभवः। "सः तपोऽतप्यत। सः तपस्तप्त्वा" -- इति उक्तेः कियती महत्ता ...
पाश्चात्यैः कैश्चन अनुकूलग्रहान्वेषणे जीवनम् एव यापितम्। सर्वेषु ग्रहेषु सामान्यप्राणिनः जीवितुम् नैव शक्नुवन्ति इति अनुमानम्। असामान्यप्राणिनः नाम भूतपिशाचादयः। बहु कालं यापयित्वा, इदमिदानीं तादृशः ग्रहः दृष्टिगोचरं पतितः, यत्र वातावरणं जीवानुकूलं स्यात्।
श्लाघनीयः अयं प्रयासः। एतादृशः कियान् प्रयासः कृतः अस्माकं पूर्वजैः ऋषिभिः चिरन्जीविभिश्च? न केवलं लोकान्तरे कर्मफलानुभवः, प्रत्युत लोकेऽस्मिन् एव भूतपिशाचादयः निवसन्ति, तात्कालिकदेवदर्शनं च भवितुम् अर्हति इति तेषाम् अनुभवः। "सः तपोऽतप्यत। सः तपस्तप्त्वा" -- इति उक्तेः कियती महत्ता ...


text:
॥ श्रीलक्ष्मीस्तोत्रं इन्द्ररचितम् ॥
श्रीगणेशाय नमः ।
ॐ नमः कमलवासिन्यै नारायण्यै नमो नमः ।
कृष्णप्रियायै सारायै पद्मायै च नमो नमः ॥ १॥
पद्मपत्रेक्षणायै च पद्मास्यायै नमो नमः ।
पद्मासनायै पद्मिन्यै वैष्णव्यै च नमो नमः ॥ २॥
सर्वसम्पत्स्वरूपायै सर्वदात्र्यै नमो नमः ।
सुखदायै मोक्षदायै सिद्धिदायै नमो नमः ॥ ३॥
हरिभक्तिप्रदात्र्यै च हर्षदात्र्यै नमो नमः ।
कृष्णवक्षःस्थितायै च कृष्णेशायै नमो नमः ॥ ४॥
कृष्णशोभास्वरूपायै रत्नपद्मे च शोभने ।
सम्पत्यधिष्ठातृदेव्यै महादेव्यै नमो नमः ॥ ५॥
शन्याधिष्ठादेव्यै च शस्यायै च नमो नमः ।
नमो बुद्धिस्वरूपायै बुद्धिदायै नमो नमः ॥ ६॥
वैकुण्ठे या महालक्ष्मीर्लक्ष्मीः क्षीरोदसागरे ।
स्वर्गलक्ष्मीरिन्द्रगेहे राजलक्ष्मीर्नपालये ॥ ७॥
गृहलक्ष्मीश्च गृहिणां गेहे च गृहदेवता ।
सुरभि सा गवां माता दक्षिणा यज्ञकामनी ॥ ८॥
अदितिर्देवमाता त्वं कमला कमलालये ।
स्वाहा त्वं च हविर्दाने कव्यदाने स्वधा स्मृता ॥ ९॥
त्वं हि विष्णुस्वरूपा च सर्वाधारा वसुन्धरा ।
शुद्धसत्वस्वरूपा त्वं नारायणपरायाणा ॥ १०॥
क्रोधहिंसावर्जिता च वरदा च शुभानना ।
परमार्थप्रदा त्वं च हरिदास्यप्रदा परा ॥ ११॥
यया विना जगत् सर्वे भस्मीभूतमसारकम् ।
जीवन्मृतं च विश्वं च शवतुल्यं यया विना ॥ १२॥
सर्वेषां च परा त्वं हि सर्वबान्धवरूपिणी ।
यया विना न सम्भाप्यो बाध्ववैर्बान्धवः सदा ॥ १३॥
त्वया हीनो बन्धुहीनस्वत्वया युक्तः सबान्धवः ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां त्वं च कारणरूपिणी ॥ १४॥
यथा माता स्तनन्धानां शिशूनां शैशवे सदा ।
तथा त्वं सर्वदा माता सर्वेषां सर्वरूपताः ॥ १५॥
मातृहीन स्नत्यक्तः स चेज्जीवति दैवतः ।
त्वया हीनो जनःकोऽपि न जीवत्येव निश्चितम् ॥ १६॥
सुप्रसन्नस्वरूपा त्वं मां प्रसन्ना भवाम्बिके ।
वैरिग्रस्तं च विषयं देहि मह्मं सनातनि ॥ १७॥
वयं यावत् त्वया हीना बन्धुहीनश्च भिक्षुकाः ।
सर्वसम्पद्विहीनाश्च तावदेव हरिप्रिये ॥ १८॥
राज्यं देहि श्रियं देहि बलं देहि सुरेश्वरि ।
कीर्ति देहि धनं देहि यशो मह्मं च देहि वै ॥ १९॥
कामं देहि मतिं देहि भोगान देहि हरिप्रिये ।
ज्ञानं देहि च धर्मे च सर्वसौभाग्यमीप्सितम् ॥ २०॥
प्रभावां च प्रतापं च सर्वाधिकारमेव च ।
जयं पराक्रमं युद्धे परमैश्वर्यमैव च ॥ २१॥
इत्युक्त्वा च महेन्द्रश्च सर्वैः सुरगणैः सह ।
प्रणमाम साश्रुनेत्रो मूर्ध्ना चैव पुनः पुनः ॥ २२॥
ब्रह्मा च शङ्करश्चैव शेषो धर्मश्च केशवः ।
सर्वेचक्रुः परिहारं सुरार्थे च पुनः पुनः ॥ २३॥
देवेभ्यश्च वरं दत्वा पुष्पमालां मनोहराम् ।
केशवाय ददा लक्ष्मीः सन्तुष्टा सुरसंसदि ॥ २४॥
ययुदैवाश्च सन्तुष्टाः स्वं स्वं स्थानंच नारद ।
देवी ययोऐ हरेः क्रोडं दृष्टा क्षीरोदशायिनः ॥ २५॥
ययतुश्चैय स्वगृहं ब्रह्मेशानी च नारद ।
दत्वा शुभाशिषं तौ च देवेभ्यः प्रीतिपूर्वकम् ॥ २६॥
इदं स्तोत्रं महापुण्यं त्रिसंध्यं यः पठेन्न्रः ।
कुबेरतुल्यः स भवेत् राजराजेश्वरो महान् ॥ २७॥
सिद्धस्तोत्रं यदि पठेत् सोऽपि कल्पतरूर्नरः ।
पञ्चलक्षजपेनैव स्तोत्रसिद्धिर्भवेन्नृणाम् ॥ २८॥
सिद्धस्तोत्रं यदि पठेन्मासमेकं च संयतः ।
महासुखी च राजेन्द्रो भविष्यति न संशयः ॥ २९॥
॥ इतिश्री इन्द्रकृतं लक्ष्मीस्तोत्रम् सम्पूर्णम् ॥
Proofread by Ravin Bhalekar ravibhalekar@hotmail.com
% Text title : indra rachita lakShmIstotram
% File name : indralaxmistotra.itx
% itxtitle : lakShmIstotram (indrarachitam)
% engtitle : indra rachita lakShmIstotram
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% SubDeity : lakShmI
% Texttype : stotra
% Author : Indra
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : WebD
% Proofread by : Ravin Bhalekar ravibhalekr at hotmail.com.com
% Latest update : December 3, 2005
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : http://sanskritdocuments.org


text:
कदाचिद् भोजराजः बहिः उद्यानमध्ये मार्गं प्रत्यागच्छन्तं कमपि विप्रं ददर्श। तस्य करे चर्ममयं कमण्डलुं वीक्ष्य तं च अतिदरिद्रं ज्ञात्वा मुखश्रिया विराजमानं च अवलोक्य तुरङ्गं तदग्रे निधाय आह – “विप्र, चर्मपात्रं किमर्थं पाणौ वहसि” इति। स च विप्रो नूनं मुखशोभया मृदूक्त्या एषः भोजराजः इति विचार्य आह – “वदान्यशिरोमणौ भोजे पृथिवीं शासति लोहताम्राभावः समजनि। अतः चर्मपात्रं वहामि” इति। राजा अपृच्छत् – “भोजे शासति लोहताम्राभावे को हेतुः?” इति। तदा विप्रः पठति –
अस्य श्रीभोजराजस्य द्वयमेव सुदुर्लभम्।
शत्रूणां श्रङ्खलैर्लोहं ताम्रं शासनपत्रकैः॥
ततस्तुष्टो भोजराजः तस्मै प्रत्यक्षरं लक्षं ददौ।
कदाचिद् भोजराजं निरन्तरं सुकविभ्यः धनं दीयमानं आलोक्य मुख्यामात्यो बुद्धिसागरो वक्तुमशक्तो राज्ञः शयनागारस्य भित्तौ अलिखत् –
“आपदर्थे धनं रक्षेत्” इति। राजा शयनादुत्थितो अमात्येन लिखितं श्लोकं वीक्ष्य स्वयं द्वितीयचरणं अलिखत् – “श्रीमतामापदः कुतः” इति। अपरेद्युरमात्यो द्वितीयं चरणं लिखितं दृष्ट्वा स्वयं तृतीयचरणं अलिखत् – “सा चेदपगता लक्ष्मीः” इति। परेद्युः राज्ञा चतुर्थं चरणं लिखितम् – “सञ्चितार्थो विनश्यति”॥
सम्पूर्णश्लोकः एवमस्ति –
आपदर्थे धनं रक्षेत् श्रीमतामापदः कुतः।
सा चेदपगता लक्ष्मीः सञ्चितार्थो विनश्यति॥
ततो मुख्यामात्यो राज्ञः पादयोः पतित्वा अप्रार्थयत् – “क्षन्तव्योऽयं मेऽपराधः” इति।
अर्थस्य सञ्चयापेक्षया तस्य वितरणमेव श्रेष्ठमिति भोजराजस्य मतम्। उक्तञ्च मनीषिभिः –
“दानं भोगं नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य।
यो न ददाति न भुङ्क्ते तस्य तृतीया गतिर्नाम॥ इति॥
एकदा पार्वती महेश्वरं अपृच्छत् “कवित्वे को श्रेष्ठतरः – कालिदासः उत भवभूतिः?। महेश्वरः प्राह – “कवित्वे उभावपि तुल्यौ एव। परन्तु कालिदासः निश्चयज्ञानमतिः, भवभूतेस्तु तादृशः निश्चयज्ञानं नास्तीति भेदः। भवती न विश्वसिति चेत् तयोः परीक्षां कृत्वा निश्चिनोतु”।
गिरिजा तु कवयोः परीक्षार्थं वृद्धब्रह्मण्याः, कार्तिकेयः मृतशिशोश्च रूपे धृतवन्तौ। ततः पार्वती धारापुरीं गत्वा भोजराजस्य प्रासादस्य द्वारे मृतं शिशुं भुमौ निधाय तत्र कवीन् प्रतीक्षमाणा तत्र स्थितवती। राजसभायां समाप्तायां राजप्रासादतः बहिः आगच्छन्तं प्रत्येकं कविं संबोधयन्ती सा वृद्धब्राह्मणी उच्चैः अवदत् “शिशुर्मे शापवशाद् मृत्युंगतः। यदि कश्चित् ’पुरो निःसरणे रणः’ इत्येनां समस्यां पूरयति चेत् मम शिशुः शापत् मुक्तो भविष्यति। अतः भवद्भिः एषा समस्या कृपया पूरणीया” इति। तेषां एकैकोऽपि समस्यां अपूरयत्। तदा सा ब्राह्मणी तान् पृष्टवती “मम शिशुः किमर्थं न प्रत्युज्जीवितः?”। ते निरुत्तराः सन्तः ततो याताः। तदा भवभूतिः तत्र समागतः। ब्राह्मण्या प्रार्थितः सः समस्याः पूरणं एवमकरोत् –
यामीति प्रियपृष्टायाः प्रियायाः कण्ठसक्तयोः।
अश्रुजीवितयोरासीत् पुरो निस्सरणे रणः॥
(On being asked by the lover for permission to depart, a battle occurred between tears and life, located in the throat of the beloved, for leaving first.)
सा ब्राह्मणी भवभूतिं पृष्टवती “शिशुर्मे किमर्थं न प्रत्युज्जीवितः?”। सोऽब्रवीत् “नाहं जानामि। अहमेनां समस्यां इतोऽपि वरं न पूरयितुं शक्नोमि। कदाचित् कालिदासः कर्तुं शक्यते”। अचिरात् कालिदासः अपि तत्र समागत्य तया ब्राह्मण्या प्रार्थितः सन् एतां समस्यां अपूरयत्। कालिदासस्य भवभूतेश्च पूरणयोः मध्ये ईषदपि अंतरः नासीत्।
ब्राह्मणी कालिदासमपि पृष्टवती “शिशुर्मे किमर्थं न प्रत्युज्जीवितः?”। सोऽब्रवीत् “भवत्याः शिशुः न कदापि मृतः। अतः एव स न प्रत्युज्जीवति। समस्यामेनां इतोऽपि वरं न कोऽपि पूरयितुं शक्यते” इत्युक्त्वा कालिदासः ततो निर्गतः। एतत् सर्वं दृष्ट्वा कवित्वे कालिदासस्य भवभूतेश्च विषये महेश्वरेण यदुक्तं तत्सत्यमिति पार्वति अवगतवती।
राजा भोजः कवीनां विदुषां च कृते कल्पतरु इवासीत्। भोजराज्ञा एवं आज्ञप्तं चासीत् –
विप्रोऽपि यो भवेन्मूर्खः स पुराद्बहिरस्तु मे।
कुम्भकारोऽपि यो विद्वान् स तिष्ठतु पुरे मम॥ इति॥
काले अतिक्रान्ते धारानगर्यां निवसन्तः सर्वे केवलं विदुषा कवयश्च आसन्। एकदा द्रविडदेशस्थस्य लक्ष्मीधरकवेः वैदुष्यात् प्रसन्नो भूत्वा भोजराजः मुख्यामात्यं प्राह – “अस्मै धारानगर्यां गृहं दीयतां” इति। अमात्यः निखिलमपि नगरं विलोक्य कमपि मूर्खं नापश्यत् यं निष्कास्य विदुषे गृहं दीयते। अन्ते स कस्यचित् कुविन्दस्य गृहं विलोक्य तमाह – “कुविन्द, गृहान्निःसर। तव गृहं विदुषे दातव्यम्” इति। तदा कुविन्दः अपि कुपितो भूत्वा राजभवनमागत्य राजानं प्रणम्य “देव, अमात्यः मां मूर्खं मत्वा नगराद् निःसारयितुमिच्छति। अहं मूर्खः पण्डितो वेति त्वं तु पश्य” इत्युक्त्वा श्लोकमेनं अवदत् –
काव्यं करोमि नहि चारुतरं करोमि यत्नात्करोमि यदि चारुतरं करोमि।
भूपालमौलिमणिमण्डितपूज्यपाद हे भोजराज कवयामि वयामि यामि॥
कुविन्देन प्रयुक्तं त्वंकारं ग्राम्यं मत्वा भोजराज एवमाह – “ललिता ते पदपङ्क्तिः, कवितामाधुर्यं च शोभनम्, किन्तु कविता विचार्यैव कर्तव्या” इति। तदा कुविन्दः प्रत्यवदत् –
बाल्ये सुतानां सुरतेऽङ्गनानां स्तुतौ कवीनां समरे भटानाम्।
त्वंकारयुक्ता हि गिरः प्रशस्ताः कस्ते प्रभो मोहभरः स्मर त्वम्॥
एतन्निशम्य भोजराजः “साधु भो कुविन्द, मा भैषी” इत्युक्त्वा तस्य अक्षरलक्षं ददौ।
___________________________
कुविन्दः – पटकारः, तंतुवायः/Weaver
पुरा धाराराज्ये सिन्धुलो नाम राजा शासनं करोति स्म। वृद्धस्य तस्य पुत्रः भोजः केवलं पञ्चवर्षीयः आसीत्। अतः सिन्धुलस्य निधनानन्तरं तस्य भ्राता मुञ्जः राजा अभवत्। किंचित्कालानन्तरं कश्चित् ज्यौतिषिकः मुञ्जमवदत् “भोजः वंगदेशं दक्षिणापथं च पञ्चपञ्चाशत् वर्षाणि शासनं करिष्यति” इति। तदाकर्ण्य मुञ्जः एवं अचिन्तयत् “यदि भोजः राजा भविष्यति चेत् तदाहं जीवन्नपि मृत इव भविष्यति। एतन्निरोद्धुं मया यत्नः कर्तव्यः” इति। तदनन्तरं सः वंगदेशाधीशं वत्सराजं आहूय तमाह – “त्वया भोजः वनं नीत्वा हन्तव्यः। तस्य शिरः अत्रानेतव्यं च”। भोजं हन्तुं अनिच्छन्नपि मुञ्जस्य आज्ञां शिरसा वहन् वत्सराजः भोजं राजप्रसादतः वनं नीतः।
तत्र भोजः छुरिकया स्वजङ्घां छित्वा रक्तमादाय तृणेन एकस्मिन् वटपत्रे कञ्चन श्लोकं लिखित्वा वत्सं प्राह – “वत्स, पत्रमेनं राज्ञे दातव्यं। इदानीं राजाज्ञां विधेहि” इति। परन्तु तत्रोपस्थितेन स्वानुजेन उपदिष्टः वत्सः पश्चात्तापपीडितः सन् भोजं ’क्षमस्व’ इत्युक्त्वा घनान्धकारे तं स्वगृहं नीत्वा भूगर्भस्थे एकस्मिन् प्रकोष्ठे निक्षिप्य रक्षितवान्। तदनन्तरं वत्सराजः भोजस्य कृतकमेकं मस्तकं कारयित्वा मुञ्जराजसमीपं गत्वा तद् मुण्डं, भोजस्य पत्रं च अदात्। तस्मिन् पत्रे भोजकुमारेण श्लोकोऽयं लिखितः आसीत् –
मान्धाता स महीपतिः कृतयुगालङ्कारभूतो गतः
सेतुर्येन महोदधौ विरचितः क्वासौ दशास्यान्तकः।
अन्ये चापि युधिष्ठिरप्रभृतयो याता दिवं भूपते
नैकेनापि समं गता वसुमती नूनं त्वया यास्यति॥
राजा च तत्पठित्वा मूर्च्छितो भूत्वा भुमौ पपात। स अपि “भ्रात्रा ममोत्संगे स्थापितः भोजकुमारः पितृव्येण मया हतः। अधमोऽहं न जीवितुमर्हामि” इति चिन्तयित्वा पश्चात्तपविवशो भूत्वा प्राणान् त्यक्तुं निश्चितवान्। दैववशात् तदा कश्चन योगीन्द्रः तत्रागत्य मुञ्जं समाश्चसितवान्। सः योगीन्द्रः स्वतपोबलेन मृतं भोजं प्रत्युज्जीवितवान्। मुञ्जराजः सद्य एव कुमारं भोजं राजसिंहासने निवेशयित्वा, तं राज्यं दत्वा पत्न्या सह तपोवनं अगच्छत्। तदनन्तरं भोजराजस्तु स्वराज्यं चिरकालं बुभुजे।
पुरा केरले अम्बलप्पुषा (चेम्बकश्शेरी) देशे देवनारायणेति राजा समभवत्। स विद्वान्, गुणज्ञः, भक्तश्च आसीत्। प्रतिदिनं प्रातः स्नानं, पूजादिकं च कृत्वा महाभारतपारायणं श्रवणीयमिति तस्य नियमः आसीत्। तदनन्तरमेव सः प्रातराशः करोति स्म। तेन एकः विद्वान् ब्राह्मणः अपि नियोजितः आसीत्। एकस्मिन् दिने स ब्राह्मणः काले न आगतः इत्यतः राज्ञः प्रातराशार्थं विलम्बः अभवत्। महाभारतं पठितुं कमपि विदुषं आनेतुं स भृत्यान् आज्ञापितवान्। किंचिदनन्तरं भृत्यैः एकः ब्राह्मणः समानीतः। राजा तं अपृच्छत् “किं भवान् महाभारतं संयोजयित्वा पठितुं शक्यते वा?” इति। सः ब्राह्मणः “किंचिद् जानामि” इत्यब्रवीत्। तदनन्तरं स ब्राह्मणः महाभारतस्य कर्णपर्वं पठितुं आरभत। तन्मध्ये स श्लोकमेनमपि अपठत्।
भीमसेनगदात्रस्ता दुर्योधनवरूथिनी।
शिखा खल्वाटकस्येव कर्णमूलमुपाश्रिता॥
श्लोकोऽयं न महाभारतान्तर्गतः परन्तु अनेन ब्राह्मणेनैव रचितः इति राजा देवनारायणः तत्क्षणमेव अवगतवान्। स अचिन्तयत् “संयोजयित्वा पठितुं शक्यते वा” इति मया पृष्टं इत्यतः खल्वाटं मां उपहसितुं अनेन एवं कृतम्। एषः न सामान्यः ब्राह्मणः, महापण्डितः मेल्पत्तूर् नारायणभट्टतिरिः एव” इति।
तत्क्षणमेव मेल्पत्तूर नारायणभट्टतिरिः राजानं प्रसादयितुं श्लोकमेनं रचित्वा पठितवान् –
अव्यञ्जनस्तार्क्ष्यकेतुर्यत्पदं घटयिष्यति।
तत्ते भवतु कल्पान्तं देवनारायणप्रभो॥
व्यञ्जनाक्षराभ्यां विना “तार्क्ष्यकेतुः, “आयुः” भवति। अतः श्लोकार्थः “हे देवनारायणप्रभो, ते आयुः कल्पान्तं भवतु” इत्यस्ति। अनेन श्लोकेन प्रसन्नः राजा मेल्पत्तूर वर्यं यथायोग्यं सत्कृतवान्। एषः पण्डित एव श्रीमन्नारायणीयस्य कर्ता अपि।
प्रथमश्लोके “कर्णमूलं” इत्यस्य अर्थद्वयमस्तीति च स्मर्तव्यम्।
एकदा कश्चिद् राजा कस्यचन पण्डितस्य वैदुष्ये प्रसन्नो भूत्वा तमेकं महिषीं दातुम् आज्ञापितवान्। राजभृत्याः तमेकं जरठां महिषीं अयच्छन्। पण्डितः तां महिषीं नीत्वा राजसमक्षं गत्वा स्वमुखं महिष्याः कर्णयोः समीपं स्थापितवान्। तद् विलोक्य राज्ञा पृष्टं “हे पण्डित, इयं महिषी भवन्तं किं उक्तवती? इति॥ महिष्याः उत्तररूपेण पण्डितः महीपतिं श्लोकमेनं श्रावितवान् –
भर्ता मे महिषासुरः कृतयुगे देव्या भवान्या हत-
स्तस्मात्तद्दिनतो भवामि विधवा वैधव्यधर्मा ह्यहम्।
दन्ता मे गलिताः कुचा विगलिता भग्नं विषाणद्वयम्
वृद्धायां मयि गर्भसंभवविधिं पृच्छन्न किं लज्जसे॥
पण्डितस्य प्रत्युत्पन्नमतित्वात् प्रसन्नो भूत्वा राजा तस्मै एकां यौवनयुक्तां महिषीं अदापयत्॥
प्रसंगोऽयं चौधरी रामसिंहेन विरचितात् “सुभाषितमञ्जूषा” इत्यस्मात् पुस्तकादुद्धृतः।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
उरण् रपरः॥ १।१।५०
पदच्छेदः॥
उः ६।१ अण् १।१ रपरः १।१ स्थाने ७।१ ४८
समासः॥
र परः यस्मात् सः रपरः, बहुव्रीहिः
अर्थः॥
ऋवर्णस्य स्थाने अण् (अइउ) प्रसज्यमानः एव रपरः भवति
उदाहरणम्॥
कर्ता, हर्ता, कारकः, हारकः। किरति, गिरति। द्वैमातुरः, त्रैमातुरः
काशिका-वृत्तिः
उरण् रपरः १।१।५१
उः स्थाने अण् प्रसज्यमान एव रपरो वेदितव्यः। कर्ता। हर्ता। किरति। गिरति। द्वैमातुरः। त्रैमातुरः। उः इति किम्?
खेयम्। गेयम्। अन्ग्रहणं किम्?
सुधातुरकङ् च ४।१।९७
सौधातकिः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
उरण् रपरः २९, १।१।५०
ऋ इति त्रिंशतः संज्ञेत्युक्तम्। तत्स्थाने योऽण् स रपरः सन्नेव प्रवर्तते। कृष्णर्द्धिः। तवल्कारः॥
न्यासः
उरण् रपरः। , १।१।५०
अत्र त्रयः पक्षाः सम्भवन्ति- "उः स्थानेऽण् रपरत्वं चानेनोभयं विधीयते"
इत्येकः पक्षः। "लक्षणान्तरेण विहितस्याण उः स्थाने पश्चादनेन रपरत्वमात्रं क्रियते" इति द्वितीयः पक्षः। "उः स्थाने लक्षणान्तरेण विधीयमानोऽण विधानकाल एव तेन
लक्षणान्तरेण सह संहत्य रपरत्वविशिष्टोऽनेन भाव्यते" इति तृतीयः। तत्र यद्याद्यः
पक्ष आश्रीयते, ऋकारस्य स्थान उदात्तादयो न स्युः, अनेन बाधित्वात्; "कृति" इत्यत्र "ञ्नित्यादिनित्यम्" ६।१।१९१
इत्याद्युदात्तो न स्यात्, "प्रकृतम्" इत्यत्र
पूर्वपद्सयाद्युदात्तस्य "गतिरनन्तरः" ६।२।४९
इति प्रकृतिस्वरे कृते "अनुदात्तं पदमेकवर्जम्" ६।१।१९२
इत्यनुदात्तो न स्यात्, "उदात्तानुदात्तस्य स्वरितः" ८।४।६५
इति स्वरितश्च। यद्यचः स्थाने उदात्तादयो विधीयन्ते, तथापि तेषामन्योऽजवकाश इति
ऋवर्णस्थाने प्रतिपदोक्तोऽणेव रपरः स्यात्। ये चाप्यन्य ऋवर्णस्थाने प्रतिपदमादेशा उच्यन्ते, "ऋत इद्धातोः" ७।१।१००
इत्येवमादिभिर्लक्षणान्तरैस्तेषु रपरत्वं न
स्यात्; ततश्च "किरति" इत्यादि न सिध्येत्।
अथ द्वितीयः पक्ष आश्रीयते, तरतेस्तृजादौ गुणो विधीयमानः प्रमाणत
आन्तरतम्याद् दीर्घस्य दीर्घ एव स्यात्, तथा च "तरिता" इत्यादि न सिध्येत्। किं च-
ण्वुलादौ वृद्धौ विधीयमानामृकारस्य केनचिद् वृद्धिसंज्ञकेनान्तरतम्यविशेषो नास्तीति सर्वे वृद्धिसंज्ञकाः पर्यायेण प्रसज्येरन्। तथा च पक्षे "नायकः, स्तावकः" इत्या-
द्यप्यनिष्टं रूपं स्यात्। इत्येवमाद्ययोः पक्षयोर्दोषवत्तां दृष्ट्वा, तृतीयं पक्षमाश्रित्याह- "उः स्थानेऽण् प्रसज्यमान एव"इत्यादि। एतेन लक्षणान्तरेण विधीयमान-
स्याणो विधानकाल एव तेन सह संहत्य रपरत्वविशिष्टस् विधावियं परिभाषा व्याप्रियत इति दर्शयति। एतच्च स्थानद्वयग्रहणस्यात्रानुवृत्तेर्लभ्यन्ते। पूर्वकेण हि स्थानग्रह-
णेनेहानुवृत्तौ "उः स्थाने" इत्यतदर्थरूपं लभ्यते। द्वितीयेन तु प्रसज्यमान
इत्येतत्। तथा हि- स्थानग्रहणं सप्तम्यन्तं प्रकृतमनुवत्र्तमाने तत्सामथ्र्यात् प्रथमान्तं सम्पद्यते, स्थानशपब्दश्चायं प्रसङ्गवाची। ततश्च यदा स्थानेनाण् विशिष्यते-"अण् स्थानम्" इति, तदा "अण् प्रसज्यमान एव" इत्येषोऽर्थो जायते।
"प्रसज्यमानः" इति। प्रसङ्गेनाभिसम्बध्यमान इति यावत्। "एव" इति। अवधारणं
पुनरत्र व्यवच्छेद फलत्वेन सर्ववाक्यानां सावधारणत्वाल्लभ्यते। कथं पुनरण् स्थानं
भवति?
नैव हि स स्थानं भवति, तद्योगात्तु तत्र स्थानव्यपदेशो भवति, यथा-"यष्टीः
प्रवेशय" इत यष्टियोगात् पुरुषाणां व्यपदेश-। ननु च "स्थानेऽन्तरतमः" लभ्यते?
नैष दोषः, स्वरितत्वचिह्नाद्धि यो यत्रोपष्ठते, स तत्र सामथ्र्यात् तत्कार्ययोग्यस्यै-वार्थस्याभिधाता सन्नुपतिष्ठते। तेन यद्यपि पूर्वसूत्रे स्थानशब्दस्तवादिस्थानवचनः, तथापीहोपतिष्ठमानः प्रसङ्गवचन एवोपतिष्ठते। तेदवं यस्मान्नेदं स्वतन्त्रमणो रपरत्वविशिष्टस्य च विधायकम्। तस्मादाद्ये पक्षे यो दोषः स इह न भवति ततश्च लक्षणान्तरेण विहितस्याणः पश्चादनेन रपरत्वं न विधीयते, किं तर्हि?
प्रसज्यमान एवाण् लक्षणान्तरेण तत्सहायं प्रतिपद्य रपरो भाव्यते। तेन द्वितीये पक्षे यो दोषः, सोऽप्यस्मिन्न भवत्येव। प्रसज्यमानस्यैव हि रपरत्वविधौ यथा ऋवर्णो रश्रुतिमान्(), एवमादेशोऽपि
रश्रुतिमानेव भवति। ततश्चान्तरतम्यादृकारस्य रश्रुतिमतस्तादृश एव रश्रुतिमानेदेशो भवति। अन्ये गुणवृद्धिसंज्ञका व्यावर्तिता भवन्ति। यदि तर्हि प्रसज्यमान एव रपरो
भवति, अनेकल्त्वात् सर्वादेशः प्रसज्येत, नैष दोषः; यदयं "तरति" इति निर्देशं करोति; ततो ज्ञाप्यते-सर्वादेशो न भवतीति।
"कर्ता, हर्ता"इति। "डुकुञ् करणे"(धा।पा।१४७३) "ह्मञ् हरणे" (धा।पा।८९९)
आभ्यां "ण्वुल्तृचौ" ३।१।१३३
इति तृच्, "सार्वधातुकार्धकयोः" ७।३।८४
इति गुणः, "अचो रहाभ्याम्" ८।४।४५
इति द्वित्वम्। "किरति, गिरति" इति। "कृ विक्षेपे" (धा।पा।१४१०) "गृ निगरणे" (धा।पा।१४११)- आभ्यां लट्, "शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्" १।३।७८
इति तिप्, तुदादित्वाच्छः, "ऋत इद् धातोः" ७।१।१००
इतीत्त्वम्। "द्वैमातुरः, त्रैमातुरः" इति। द्वयोर्मात्रोरपत्यम्, तिसृणां मातृ()णामपत्यमिति "मातुरुत् संख्यासम्भद्रपूर्वायाः" ४।१।११५
इत्यण्, उकारश्चान्तादेशः। "तद्धितेष्वचामादेः" ७।२।११७
इति वृद्धिः। "खेयम्" इति। "ई च खनः" ३।१।१११
इति क्यप्, इकारश्चान्तादेशः,
"आद्गुणः"६।१।८४
। "सौधातकिः" इति। "सुधातुरकङ च" ४।१।९७
इतीञ्।
तत्संयोगेनाकङादेशः क्रियमाणो रपरो न भवति, अनण्त्वात्। अथ योऽत्राण्, स रपरः
कस्मान्न भवति?
अनादेश्त्वात्। समुदायो ह्रत्रादेशो न तदवयवः। नैष दोषः; यो हि
द्वयोः षष्ठीनिर्दिष्टयोः स्थाने भवति, लभते सोऽन्यतरव्यपदेशम्, यथा- देवदत्तस्य
पुत्रो देवदत्तायाः पुत्रः" इति॥
बाल-मनोरमा
उरण्? रपरः ७१, १।१।५०
लृकारेण तु स्थानिना न कस्यापि स्थानसाम्यं, तत्र कतमो गुणो भवतीत्याकाङ्क्षायामिदमारभ्यते--उरण्रपरः। इत्युक्तमिति। "अणुदित्सूत्रे" इति शेषः। उरिति "ऋ"इत्यस्य षष्ठ()एकवचनम्। "षष्ठी स्थाने" इति परिभाषया स्थाने इति लभ्यते। अनुवादे तत्परिभाषानुपस्थितावपि स्थानेग्रहणं ततो।ञनुवर्तते। तदाह--तत्स्थाने योऽणिति। "स्थानेऽन्तरतम" इत्यतो।ञपि स्थानेग्रहणमनुवर्तते। स्थानं प्रसह्ग इत्युक्तम्। प्रसङ्गावस्थायामित्यर्थो विवक्षितः। तदाह--रपरः सन्नेव प्रवर्तत इति। अत्र "र" इति प्रत्याहारो विवक्षितः। ततश्च रेफशिरस्को लकारशिरस्कश्च प्रवर्तत इति लभ्यते। तयोव्र्यवस्थां दर्शयति--तत्रेति। रेफलकारशिरस्कयोर्मध्ये कृष्णर्दिं()धरित्यत्र अर्, तवल्कार इत्यत्र अलित्यन्वयः। कुत इयं व्यवस्थेत्यत आह--आन्तरतम्यादिति। त्रिषु गुणेषु प्रसज्यमानेषु अकारस्याऽणो रेफलकारशिरस्कतया तस्य अर् अलित्येवमात्मकस्य अकारांशे स्थानीभूतेन अकारेण रेफांशे ऋकारेण, लकारांशे लृकारेण च स्थानसाम्यादकारञकारयोः स्याने अरेव भवति। अकारलृकारयोः स्थानेऽलेव भवति। एकारोकारौ तु गुणौ न भवत एव, तयोरृकारेण लृकारेण च स्थानसाम्या।ञभावादित्यर्थः। नच एकार ओकारश्च कथं रपरो न स्यातामिति वाच्यं, पूर्वेणैव णकारेण ह्रत्राण् गृह्रते, प्रशास्तृ()णामित्यादिनिर्देशादित्यलम्।
पक्षे द्वित्वमिति। ऋधधातोः क्तिनि झषस्तथोरिति तकारस्य धत्वे ऋद्धिरिति द्विधकारं रूपं स्वाभाविकम्। तत्र अरादेशे रेफात्परस्य धकारस्याऽचो रहाभ्यामिति कदाचिद्द्वित्वमित्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
उरण् रपरः ५८, १।१।५०
उरण् रपरः। अनुवादे "षष्ठी स्थानेयोगे"ति परिभाषया अनुपस्थितावपि स्थानेग्रहणं ततोऽनुवर्तत इत्याशयेनाह-तत्स्थानेयोऽणिति। "स्थानेऽन्तरतमः" इत्यतोऽपि "स्थाने"ग्रहणमिहानुवर्तते। तेन प्रसङ्गावस्तायामेवाऽण् रपरो भवति। तदेतद्व्याचष्टे-रपरः सन्ने प्रवर्तत इति। उः किम्?, "ईद्यति"-गेयम्, देयम्। अण् किम्?, रीङादीनां रपरत्वं मा भूत्। "रीङृतः"-मात्रीयति। रिङ्-"क्रियते"। आन्तरतम्यादिति। रेफशिरस्कस्य "अ"रित्यस्य रेफद्वारेण ॠकारेण स्थानसाम्यादित्यर्थः। पक्षे द्वित्वमिति। ॠधेर्धस्येति भावः।


text:
सूत्रम्
क्तादल्पाख्यायाम्॥ ४।१।५१
काशिका-वृत्तिः
क्तादल्पाऽख्यायाम् ४।१।५१
करणपूर्वातित्येव। करणपूर्वात् प्रातिपदिकात् क्तान्तादल्पाख्यायां ङीष् प्रत्ययो भव्ति। अल्पाख्यायाम् इति समुदायोपाधिः। अभ्रविलिप्ती ख्यौः। सूपविलिप्ती पात्री। अल्पसूपा इत्यर्थः। अल्पाख्यायाम् इति किम्? चन्दनानुलिप्ता ब्राह्मणी।
न्यासः
क्तादल्पाख्यायाम्। , ४।१।५१
"अभ्रविलिप्ती" इति। "लिप उपदेहे" (धा।पा।१४३३), अस्मात् क्तः। अल्पैरभ्रैर्विलिप्तेत्यस्यामर्थविवक्षायां पूर्ववत्प्राक्सुबुत्पत्तेः समासः। अल्पशब्दस्तु गतार्थत्वान्न प्रयुज्यते। "चन्दनानुलिप्ता" इति। बहुचन्दनानुलिप्तेत्यर्थः॥
बाल-मनोरमा
क्तादल्पाख्यायाम् ५००, ४।१।५१
क्तादल्पाख्यायां। करणादेरिति। करणपूर्वादित्यनुवृत्तेरिति भावः। क्तान्तादिति। क्तान्तान्तादित्यर्थः, प्रत्ययग्रहणपरिभाषालब्धक्तान्तेन प्रातिपदिकस्य विशेषणात्। अदन्तादिति। "अत" इत्यनुवृत्तेरिति भावः। अल्पत्वे द्योत्ये इति। "अल्पाख्याया"मिति समुदायोपाधिः। अल्पत्वं करणगतं क्रियागतं वा। अभ्रलिप्ती द्यौरिति। अभ्रैरल्पैराच्छन्नेत्यर्थः। अभ्रैरीषदाच्छन्नेति वा।
तत्त्व-बोधिनी
क्तादल्पाख्यायाम् ४५१, ४।१।५१
क्तादल्पाख्यायाम्। अत्र व्याचख्युः--"अल्पाख्याय"मिति समुदायोपाधिः। अल्पैरभ्रैर्लिप्ता अब्रालिप्ती। कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहण"मिति समुदायस्यापि क्तान्तत्वान्ङीष्। यद्यपि पूर्वपदार्थस्य अभ्राणमेवाल्पत्वं गम्यते तथापि तदल्पत्वे सति तद्विलेपनस्याप्यल्पत्वमवश्यं भावीति समुदायोपाधित्वमल्पत्वस्य सङ्गच्छत इति।


text:
समुद्रगुप्तः
समुद्रगुप्त: (३३५-३८०) भारतस्य सम्राट् आसीत्। सः चन्द्रगुप्तस्य पुत्रः आसीत्। तस्य अन्ये अग्रजाः अपि आसन् । परन्तु स एव पित्रा राज्यस्य रक्षणार्थं नियुक्त:।
साम्राज्यम्[सम्पादयतु]
सः महान् राजा आसीत्। सः प्रथमम् अहिच्छत्रस्य राजानम् अच्युतम् अजयत्। ततः सः दक्षिणभारतस्य नृपान् जितवान्। ते नृपा: गुप्तनृपाणाम् अधिपत्यम् अङ्गीकृत्य उपायनानि समर्पितवन्त: । तस्य सेना काञ्चीपुरीपर्यन्तं सञ्चलनम् अकरोत्। पश्चिमायाम् दिशि शककुशानादयः तस्य अधिपत्यम् अङ्गीकृतवन्तः। तस्य विजयानाम् उल्लेख: प्रयागे एकस्मिन् हरिशेनलिखितशिलाक्षरे वर्णित: अस्ति।
योगदानम्[सम्पादयतु]
सः अष्टविधाः सुवर्णनिष्काः विदधाति स्म। सः सीकाकरणे कुशलता कुशानराज्ञः गृहीतवान्। सः कलाम् विद्याम् च अरक्षत्। सः सङ्गीतविद्वान् आसीत्। सः वीणां वादयति स्म। तस्य सभायाम् अनेके विद्वांसः कवयः च आसन्। सः सनातनधार्मिकः आसीत् परन्तु सः गयायाम् बौधमठस्य निर्माणं कर्तुम् अनुमतवान् आसीत् । अस्मिन् कर्मणि अन्यधर्मान् प्रति तस्य सहिष्णुता दृश्यते।


text:
सूत्रम्॥ हेतौ॥ २।३।२३
पदच्छेदः॥ हेतौ ७।१ २७ तृतीया १।१ १८
ननु अलं श्रमेण इत्यत्र कार्यस्य कस्यचिदप्यश्रवणात्करणत्वहेतुत्वयोरसंभवात्कथं तृतीयेत्यत आह-गम्यमानाऽपीति। न केवलं श्रूयमाणैव क्रिया विभक्तौ प्रयोजिका, किं तु गम्यमानाऽपीत्यर्थः। करणतृतीयैवेयमित्यभिप्रेत्याह--अलं श्रमेणेति। ऊषरक्षेत्रं परिष्कुर्वाणं प्रतीदं वाक्यं प्रवृत्तम्। अत्र अलमिति नञर्थे निषेधे वर्तते। "अलं भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचक"मित्यमरः। "साध्य"मित्यष्याहारलभ्यम्। तदाह--श्रमेण साध्यं नास्तीति। सद्यः खेदाधायकत्वात्साधने व्यापृतिरेव श्रम इत्युपचर्यते। नन्वेवमपि साधनीयस्य व्रीह्रादिफलस्य क्रियारूपत्वाऽभावात्कथं श्रमस्य तत्र करणत्वमित्यत आह--इहेति। "साध्य"मित्यत्र प्रकृतिभूतो यो धातुस्तदर्थः साधनक्रिया उत्पत्त्यात्मिका, तां प्रतीत्यर्थः। एतेन श्रमस्य साधनक्रियायाश्चाऽभेद इति निरस्तम्, श्रमशब्देन व्रीह्राद्युत्पत्त्यनुकूलकर्षणादिव्यापारस्य, "साधनक्रियां प्रती"त्यनेन व्रीह्राद्युत्पत्तेश्च विवक्षितत्वात्। "गम्यमानापि क्रिया विभक्तौ प्रयोजिके"त्यत्र उदाहरणान्तरमाह--शतेनेति। वीप्सायां द्विर्वचनम्। एकैकेन शतेन सङ्ख्यया वत्सान्पाययतीति प्रतीयमानार्थः। तत्र वत्सनिष्ठशतसङ्ख्यायाः पायने करणत्वाऽभावात्परिच्छिद्येति गम्यते। एकैकशतसङ्ख्यया वत्सान्परिच्छिद्य=तदधिकवत्सेभ्यो व्यावर्त्त्य पाययतीत्यर्थः। तथाच शतसङ्ख्यायाः परिच्छेदं प्रति करणत्वमिति भावः।
अशिष्टेति। इदंच "दाणश्च सा चेच्चतुथ्र्यर्थे" इत्यनेन ज्ञाप्यत इति पदव्यवस्थायां वक्ष्यते। वैदिकमार्गानुयायिनः शिष्टाः, वेदमार्गादपेता अशिष्टाः, तेषां व्यवहारः= आचारः, तस्मिन्विषये दाण्धातो प्रयोगे सति चतुथ्र्यर्थे संप्रदाने तृतीया वाच्येत्यर्थः। दास्येति। दास्यै कामुकः प्रयच्छतीत्यर्थः। "कामुक" इत्यनेन रत्यर्थमिति गम्यते। दास्यां रतिर्धमशास्त्रनिषिद्धत्वादशिष्टव्यवहार इति भावः। असिष्टपदप्रयोजनमाह-धम्र्ये त्विति। धर्मादनपेत इत्यर्थः। "न तृतीये"ति शेषः। "धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते इति य"दिति रत्नाकरः। धर्मे त्विति पाठस्तु सुगम एव। इति तृतीया।
हेतौ। हेतुरिह लौकिकः फलसाधनीभूतो गृह्रते, न तु "तत्प्रत्ययोजको हेतुश्चे"ति कृत्रिमः। तस्य चकारेण कर्तृसंज्ञाविधानात्कर्तृत्वादेव तृतीयासिद्धेरत आह--हेत्वर्थे इत्यादि। ननु लौकिकहेतोरपि करणत्वादेव तृतीयसिद्धौ किमनेनेत्याशङ्क्य हेतुत्वकरणत्वयोर्भेदमाह--द्रव्यादीति। "आदि"शब्देन गुणक्रिये ग्राह्रे। द्रव्यगुणक्रियानिरूपितं निव्र्यापारसव्यापारवृत्ति च यत्तद्धेतुत्वमित्यर्थः। करणत्वं त्विति। क्रियामात्रनिरूपितं व्यापारवद्वृत्ति च यत्तत्करणत्भित्यर्थः। एवं च हेतुत्वकरणत्वयोर्भेदादन्यतरेणान्यस्यान्यथासिद्धिर्न शङ्क्येति भावः। उक्तं च--द्रव्यादिविषयो हेतुः कारकं नियतक्रियम्। अनाश्रिते तु व्यापारे निमित्तं हेतुरिष्यते"इति। द्रव्यविषये हेतुत्वमुदाहरति--दण्डेन घट इति। दण्डहेतुको घट इत्यर्थः। अत्र हि व्यापारोऽस्तु वा, मा वा, साक्षात्क्रियान्वयित्वाऽभावात्करणत्वं नास्तीति भावः। क्रियाविषये उदाहरणमाह--- पुण्येन दृष्ट इति। पुण्यशब्देनेह परमाऽपूर्वमुच्यतेत, तस्य च हरिदर्शनरूपक्रियान्वयित्वसंभवे।ञपि व्यापारवत्त्वाऽभावन्न करणत्वमिति भावः। यदा तु यागादिकमेव पुण्यशब्देन विवक्ष्यते, तदा तस्य व्यापारवत्त्वमस्त्येवेति "कर्तृकरणयो"रित्यनेनैव तृतीया सिद्धा। गुणविषये तु "पुण्येन गौरवर्ण"इत्याद्युदाहार्यम्। "जटाभिस्तापस"इत्यादौ तु लक्ष्यलक्षणभावविवक्षायां हेतुत्वाऽविवक्षणादनेनाऽप्राप्ता तृतीयेति "इत्थम्भूतलक्षणे"इत्यारब्धमित्याहुः। अत्र केचिदुत्प्रेक्षन्ते द्रव्यादिसाधारणत्वाद्धेतुत्वस्य "हेतौ"इत्यनेनैव "बाणेन हत" इत्यादिप्रयोगसिद्धेः "कर्तृकरणयो"रिति सूत्रे करणग्रहणं त्यक्तुं शक्यम्, करणसंज्ञा तु आवश्यकी "करणाधिकरणयोश्चे"त्याद्यर्थमिति। अन्ये तु क्रियासाधकतमं यत्तद्द्यापारवत्त्वेन विवक्षितं चेत् करमं, नो चेद्धेतुः। द्रव्यसाधकतमस्य दण्डादेस्तु व्यापारवत्त्वेऽपि हेतुत्वमेव। एवं च "रामेण बाणेन हत"इत्यादौ हनने बाणादिर्निमित्तमित्येतावदेव यदा विवक्ष्यते, तदा "हेतौ" इत्यनेनैव तृतीया। "बाणव्यापारसाध्यप्राणवियोगाश्रयः"इत्येवं व्यापाराविष्टत्वेन विवक्षायां तु हेतुत्वाऽविवक्षणात् "कर्तृकरणयोः---"इति करणे तृतीया आरब्धेत्याहुः। फलमपीति। एतच्च "प्रत्ययः"इत् सूत्रे कैयटे स्पष्टम्। अध्ययनेनेति। तादथ्र्यविवक्षायां चतुथ्र्यपि भवतीति चतुथ्र्या सहेयं तृतीया विकल्प्यते। अध्ययनाय वसति। अत्र केचित्परिष्कुर्वन्ति---"अध्ययनेन वसती"त्यत्र "दण्डहेतु को घट"इतिवदध्ययनहेतु को निवास इत्यर्थस्वीकारेऽप्ययं विशेषः,---अध्ययनस्या फसेन सहाऽभेदः संसर्गः, उपकारकत्वेन सह तु निरूपकता। ततश्च फलाभिन्नाऽध्ययननिरूपितोपकारकत्वाश्रयनिवसनानुकूलो व्यापारः"इत्यर्थः। "दण्डेन घटः"इत्यत्र तु दण्डनिष्ठोपकारकत्वनिरूपितोपकार्यत्वाश्रयो घट इत्यर्थः। उपकार्यं हि साध्यम्। फलमपि तदेवेति। गम्यमानापीति। "अपि"शब्देन श्रूयमाणक्रिया समुच्चयते। नकेवलं श्रूयमाणैव क्रिया विभक्तौ प्रयोजिका, किंतु गम्यमानाऽपीति भावः। साधनेति। "साध्य।"मित्यत्र प्रकृतिभूतो यो धातुस्तदर्थंत प्रतीति भावः। अशिष्टेति। एतच्च "दाणश्च सा चेच्चतुथ्र्यर्थ"इत्यनेन ज्ञाप्यते इति मनोरमायां स्थितम्। केचिदिह परिष्कुर्वन्ति--"अशिष्टव्यवहार"इत्यंशो वाचनिक एव, अन्यांशस्तु ज्ञापकसिद्धः"इति। दास्या संयच्छते इति। "दाणश्च सा चे"दिति तङ्। "पाघ्रध्मे"ति यच्छादेशः। कामुक इति। "लषपतपदे"त्यादिना कमेरुकञ्। इति तृतीया।


text:
॥ ॐ नमो नारायणाय अष्टाक्षरमाहात्म्यं ॥
श्रीशुक उवाच --
किं जपन् मुच्यते तात सततं विष्णुतत्परः ।
संसारदुःखात् सर्वेषां हिताय वद मे पितः ॥ १॥
व्यास उवाच --
अष्टाक्षरं प्रवक्ष्यामि मन्त्राणां मन्त्रमुत्तमम् ।
यं जपन् मुच्यते मर्त्यो जन्मसंसारबन्धनात् ॥ २॥
हृत्पुण्डरीकमध्यस्थं शङ्खचक्रगदाधरम् ।
एकाग्रमनसा ध्यात्वा विष्णुं कुर्याज्जपं द्विजः ॥ ३॥
एकान्ते निर्जनस्थाने विष्णवग्रे वा जलान्तिके ।
जपेदष्टाक्षरं मन्त्रं चित्ते विष्णुं निधाय वै ॥ ४॥
अष्टाक्षरस्य मन्त्रस्य ऋषिर्नारायणः स्वयम् ।
छन्दश्च दैवी गायत्री परमात्मा च देवता ॥ ५॥
शुक्लवर्णं च ॐकारं नकारं रक्तमुच्यते ।
मोकारं वर्णतः कृष्णं नाकारं रक्तमुच्यते ॥ ६॥
राकारं कुङ्कुमाभं तु यकारं पीतमुच्यते ।
णाकारमञ्जनाभं तु यकारं बहुवर्णकम् ॥ ७॥
ॐ नमो नारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः ।
भक्तानां जपतां तात स्वर्गमोक्षफलप्रदः ।
वेदानां प्रणवेनैष सिद्धो मन्त्रः सनातनः ॥ ८॥
सर्वपापहरः श्रीमान् सर्वमन्त्रेषु चोत्तमः ।
एनमष्टाक्षरं मन्त्रं जपन्नारायणं स्मरेत् ॥ ९॥
संध्यावसाने सततं सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
एष एव परो मन्त्र एष एव परं तपः ॥ १०॥
एष एव परो मोक्ष एष स्वर्ग उदाहृतः ।
सर्ववेदरहस्येभ्यः सार एष समुद्धॄतः ॥ ११॥
विष्णुना वैष्णवानां हि हिताय मनुजां पुरा ।
एवं ज्ञात्वा ततो विप्रो ह्यष्टाक्षरमिमं स्मरेत् ॥ १२॥
स्नात्वा शुचिः शुचौ देशे जपेत् पापविशुद्धये ।
जपे दाने च होमे च गमने ध्यानपर्वसु ॥ १३॥
जपेन्नारायणं मन्त्रं कर्मपूर्वे परे तथा ।
जपेत्सहस्रं नियुतं शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥ १४॥
मासि मासि तु द्वादश्यां विष्णुभक्तो द्विजोत्तमः ।
स्नात्वा शुचिर्जपेद्यस्तु नमो नारायणं शतम् ॥ १५॥
स गच्छेत् परमं देवं नारायणमनामयम् ।
गन्धपुष्पादिभिर्विष्णुमनेनाराध्य यो जपेत् ॥ १६॥
महापातकयुक्तोऽपि मुच्यते नात्र संशयः ।
हृदि कृत्वा हरिं देवं मन्त्रमेनं तु यो जपेत् ॥ १७॥
सर्वपापविशुद्धात्मा स गच्छेत् परमां गतिम् ।
प्रथमेन तु लक्षेण आत्मशुद्धिर्भविष्यति ॥ १८॥
द्वितीयेन तु लक्षेण मनुसिद्धिमवाप्नुयात् ।
तृतीयेन तु लक्षेण स्वर्गलोकमवाप्नुयात् ॥ १९॥
चतुर्थेन तु लक्षेण हरेः सामीप्यमाप्नुयात् ।
पञ्चमेन तु लक्षेण निर्मलं ज्ञानमाप्नुयात् ॥ २०॥
तथा षष्ठेन लक्षेण भवेद्विष्णौ स्थिरा मतिः ।
सप्तमेन तु लक्षेण स्वरूपं प्रतिपद्यते ॥ २१॥
अष्टमेन तु लक्षेण निर्वाणमधिगच्छति ।
स्वस्वधर्मसमायुक्तो जपं कुर्याद् द्विजोत्तमः ॥ २२॥
एतत् सिद्धिकरं मन्त्रमष्टाक्षरमतन्द्रितः ।
दुःस्वप्नासुरपैशाचा उरगा ब्रह्मराक्षसाः ॥ २३॥
जापिनं नोपसर्पन्ति चौरक्षुद्राधयस्तथा ।
एकाग्रमनसाव्यग्रो विष्णुभक्तो दृढव्रतः ॥ २४॥
जपेन्नारायणं मन्त्रमेतन्मृत्युभयापहम् ।
मन्त्राणां परमो मन्त्रो देवतानां च दैवतम् ॥ २५॥
गुह्यानां परमं गुह्यमोंकाराद्यक्षराष्टकम् ।
आयुष्यं धनपुत्रांश्च पशून् विद्यां महद्यशः ॥ २६॥
धर्मार्थकाममोक्षांश्च लभते च जपन्नरः ।
एतत् सत्यं च धर्म्यं च वेदश्रुतिनिदर्शनात् ॥ २७॥
एतत् सिद्धिकरं नृणां मन्त्ररूपं न संशयः ।
ऋषयः पितरो देवाः सिद्धास्त्वसुरराक्षसाः ॥ २८॥
एतदेव परं जप्त्वा परां सिद्धिमितो गताः ।
ज्ञात्वा यस्त्वात्मनः कालं शास्त्रान्तरविधानतः ।
अन्तकाले जपन्नेति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ २९॥
नारायणाय नम इत्ययमेव सत्यं
संसारघोरविषसंहरणाय मन्त्रः ।
श्रृण्वन्तु भव्यमतयो मुदितास्त्वरागा
उच्चैस्तरामुपदिशाम्यहमूर्ध्वबाहुः ॥ ३०॥
भूत्वोर्ध्वबाहुरद्याहं सत्यपूर्वं ब्रवीम्यहम् ।
हे पुत्र शिष्याः श्रृणुत न मन्त्रोऽष्टाक्षरात्परः ॥ ३१॥
सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुत्क्षिप्य भुजमुच्यते ।
वेदाच्छास्त्रं परं नास्ति न देवः केशवात् परः ॥ ३२॥
आलोच्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः ।
इदमेकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायणः सदा ॥ ३३॥
इत्येतत् सकलं प्रोक्तं शिष्याणां तव पुण्यदम् ।
कथाश्च विविधाः प्रोक्ता मया भज जनार्दनम् ॥ ३४॥
अष्टाक्षरमिमं मन्त्रं सर्वदुःखविनाशनम् ।
जप पुत्र महाबुद्धे यदि सिद्धिमभीप्ससि ॥ ३५॥
इदं स्तवं व्यासमुखात्तु निस्सृतं
संध्यात्रये ये पुरुषाः पठन्ति ।
ते धौतपाण्डुरपटा इव राजहंसाः
संसारसागरमपेतभयास्तरन्ति ॥ ३६॥
इति श्रीनरसिंहपुराणे अष्टाक्षरमाहात्म्यं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७॥
Narasimhapurana adhyAya 17
https://archive.org/details/NarsimhaPuranGitapress
Proofread by Singanallur Ganesan singanallur at gmail.com
% Text title : OMnamonArAyaNAya aShTAksharamantramAhAtmya
% File name : OMnamonArAyaNAyaaShTAksharamantramAhAtmya.itx
% itxtitle : OM namo nArAyaNAya aShTAkSharamAhAtmyam
% engtitle : OM namo nArAyaNAya aShTAkSharamAhAtmyam
% Location : doc_vishhnu
% Sublocation : vishhnu
% SubDeity : vishnu
% Subcategory : narayana
% Texttype : stotra
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Proofread by : Singanallur Ganesan singanallur at gmail.com
% Translated by : https://archive.org/details/NarsimhaPuranGitapress
% Description-comments : Narasimhapurana adhyAya 17
% Latest update : June 6, 2013
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : http://sanskritdocuments.org


text:
आकर्षादित्यादि। श्लोकवार्तिकमिदम्--"प्राग्वहतेष्ठक्" इत्यादौ ठगिति वा ष्ठगिति छेद इति संशयनिवृत्त्यर्थम् "आकर्षात्ष्ठ"लिति सूत्रभाष्ये पठितम्। तत्र आकर्षादित्यनेन "आकर्षात्ष्ठ"लिति सूत्रं विवक्षितम्। "पर्पादिभ्यः" इत्यनेन "पर्पादिभ्यः ष्ठ न्निति सूत्रं विपक्षितम्। "भस्त्रादिभ्यः" इत्यनेन "भस्त्रादिभ्यः ष्ठ"न्निति सूत्रं विवक्षितम्। कुसीदसूत्रादित्यनेन "कुसीददशैकादशात् ष्ठन्ष्ठचौ" इति सूत्रं विवक्षितम्। आवसथादित्यनेन "आवसथात्ष्ठ"लिति सूत्रं विवक्षितम्। किसरादेरित्यनेन "किसरादिभ्यः ष्ठ"न्निति सूत्रं विवक्षितम्। "प्राग्वहतेष्ठक्" इत्यधिकारे एतैः सूत्रैर्विहिताः षट् प्रत्ययाः षित इत्यर्थः। ननु "कुसीदे"ति सूत्रे प्रत्ययद्वयविधानादेतत्सूत्रषट्कविहिता सप्त प्रत्यया लभ्यन्त इति षट् षित इति कथमित्यत आह--षडितीति। "ष"डित्यनेन सूत्राभिप्रायं षट्त्वं विवक्षितमिति भावः।
*****इति बालमनोरमायाम् प्राग्वहतीयाः।*****
अथ ठञधिकारः।
------------
आकर्षत्पर्पादेर्भस्त्रादिभ्यः कुसीदसूत्राच्च।कुसीदसूत्रादिति। "कुसीददशैकादशा"दिति सूत्रोपात्ताभ्यां प्रकृतिभ्यामित्यर्थः। इह "नौव्द्यचष्ठ"नित्यत्रेव येषां षकारः सांहितिक इति सम्भाव्यते तेषामेव गणने ष्ठलादेः षित्त्वामनार्षमिति भ्रमः स्यादतः श्र्लोकवार्तिककारः षित्प्रत्ययान्सर्वानपि पर्यजीगणत्।
ठकोऽवधिः समाप्तः।
इति तत्त्वबोधिन्यां ठगधिकारः।


text:
Author: अनामकः
अस्मदाचार्यबोधः यत् सर्वोऽपि लोकः गुरुः इति। नाम, सर्वस्याम् अपि व्यक्त्यां गुणाः सन्ति। सर्वस्याः अपि व्यक्त्याः परिशीलनात् स्वपरिष्कारः स्वोद्धारश्च शक्यः, सः तस्मात् आचरणीयः। सर्वशास्त्रोक्तिः यत् आदौ साधकेन प्रयासः करणीयः, तदनु स्वयं प्रकृतिः गुरुं प्रेषयति, पठनावसरो वा कल्पयति चेति। उपनिषद्सु अपि बहुचित्रितम् इदम्। छान्दोग्योपनिषदि सत्यकामः गुरुम् उपससार। तदा गुरुसेवार्थं गोवृन्दवृद्धौ नियुक्तः असौ। वर्षगणः अतीतः। तदनु स्वयम् अग्निना अयं वटुः बोधितः। अग्रे मानवेतरेभ्यः केभ्यश्चित् पुनः अयं वटुः बोधितः। एवमेव सज्जनैः सर्वत्र दॄष्टिः प्रसार्यते। दोषान्वेषने नैव, प्रत्युत आदर्शगुणान्वीक्षणे, यस्मात् स्वजीवने प्रयोगः विधेयः। प्रकृतिः एव प्रधानगुरुः।


text:
सूत्रम्
लिङ् चोर्ध्वमौहूर्तिके॥ ३।३।१६४
काशिका-वृत्तिः
लिङ् च ऊर्ध्वमौहूर्तिके ३।३।१६४
प्रैषादयो वर्तन्ते। प्रैषादिषु गम्यमानेषु ऊर्ध्वमौहूर्तिके ऽर्थे वर्तमानाद् धातोः लिङ् प्रत्ययो भवति, चकाराद् यथा प्राप्तं च। ऊर्ध्वं मुहूर्तात्, उपरि मुहूर्तस्य भवता खलु कटः कर्तव्यः, करणीयः, कार्यः। भवान् खलु कटं कुर्यात्, भवान् खलु करोतु। भवानिह प्रेषितः। भवानतिसृष्टः। भवान् प्राप्तकालः।
न्यासः
लिङ् चोध्र्वमौहूर्तिके। , ३।३।१६४
"यथाप्राप्तञ्च" इति। लोट्, कृत्याश्च॥
बाल-मनोरमा
लिङ् चोध्र्वमौहूर्तिके ६४०, ३।३।१६४
लिङ् चोध्र्वमौहूर्तिके। "लोडर्थलक्षणे चे"त्युत्तरमेवंजातीयकमेव सूत्रं लिङ्लड्लुङ्लृड्()विधायकं प्राक् पठितम्। तत्र ऊध्र्वमौहूर्तिकशब्दो व्याख्यातः। प्रैषादय इति। तथा च मुहूर्तादूध्र्वं यजेत यजतां यष्टव्यमिति। अत्र प्राप्तकालेऽप्राप्तस्य लिङो विधिः, विध्यादिसूत्रे लिङ्()विधौ प्राप्तकालस्य ग्रहणाऽभावात्। प्रैषातिसर्गयोस्तु विद्यादिसूत्रेणैव लिङ् सिध्यति। लिङ एवात्र विधौ तु तेन लोटः कृत्यानां च बाधः स्यात्, अतश्चकारेण तेषामिति विधिरिति ज्ञेयम्।
तत्त्व-बोधिनी
लिङ् चोध्र्वमौहूर्तिके ५३२, ३।३।१६४
लिङ् चोध्र्व। प्राप्तकालविशेषेऽप्राप्तस्य लिङो विधानार्थमिदं सूत्रम्। प्रैषातिसर्गयोस्तु पूर्वेण प्राप्त एव लिङ्। लोट्()कृत्यानां कालविशेषेऽस्मिन् लिङा माभूदिति चकारः।


text:
सूत्रम्
उपघ्न आश्रये॥ ३।३।८५
काशिका-वृत्तिः
उपघ्न आश्रये ३।३।८५
उपपूर्वात् हन्तेः अप् प्रत्ययः उपधालोपश्च निपात्यते आश्रये ऽभिधेये। आश्रयशब्दः सामीप्यं प्रत्यासत्तिं लक्षयति। पर्वतोपघ्नः। ग्रामोपघ्नः। आश्रये इति किम्? पर्वतोपघात एव अन्यः।
न्यासः
उपघ्न आश्रये। , ३।३।८५
"आश्रयशब्दः" इत्यादि। आश्रयणमाश्रयः = सेवा। सा च यत्र प्रत्यासत्तिस्तत्र भवतीत्याश्रयः प्रत्यासत्तिसहचरः।तस्मादाश्रयशब्दः सामीप्यं प्रत्यासत्तिमुपलक्षयति; तदर्थस्य प्रत्यासत्तिसाहचर्यात्। "पर्वतोपघ्नः" इति। पर्वतसमीपभूतोऽर्थ उच्यते॥


text:
सूत्रम्
त्रपुजतुनोः षुक्॥ ४।३।१३६
काशिका-वृत्तिः
त्रपुजतुनोः षुक् ४।३।१३८
त्रपुजतुशब्दाभ्याम् अण् प्रत्ययो भवति विकरे, तत्सन्नियोगेन तयोः षुगागमो भवति। ओरञो ऽपवादः। त्रपुणो विकारः त्रापुषम्। जातुषम्। अप्राण्यादित्वान् न अवयवे।
न्यासः
त्रपुजतुनोः षुक्। , ४।३।१३६
"ओरञोऽपवादः" इति। अनुदात्तत्वात्। "अप्राण्यादि" इति। आदिशब्देनौषधित्वमवृक्षत्वं च गृह्रते॥
बाल-मनोरमा
त्रपुजतुनो षुक् १४९७, ४।३।१३६
त्रपुजतुनो षक्। त्रापुषं जातुषमिति। त्रपुणो जतुनश्च विकार इत्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
त्रपुजतुनोः षुक् ११६५, ४।३।१३६
त्रपुजतुनोः। "बिल्वादिभ्योऽणि"त्यतोऽनुवर्तनादाह--अण्स्यादिति। "ओरञि"त्यस्यायमपवादः। अप्राण्यादित्वादवयवे न भवतीत्याशयेनाह---विकारे इति। त्रापुषमिति। त्रपुणो विकारः। एवं जुतनो विकारो जातुषम्।


text:
सूत्रम्
संस्कृतम्॥ ४।४।३
काशिका-वृत्तिः
संस्कृतम् ४।४।३
तेन इति तृतीयासमर्थात् संस्कृतम् इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति। सत उत्कर्षाधानं संस्कारः। दध्ना संस्कृतम् दाधिकम्। शार्ङ्गवेरिकम्। मारीचिकम्। योगविभाग उत्तरार्थः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
संस्कृतम् ११२१, ४।४।३
दध्ना संस्कृतम् दाधिकम्। मारीचिकम्॥
न्यासः
संस्कृतम्। , ४।४।३
योगविभाग उत्तरार्थः-- "कुलत्थकोपधादण्" ४।४।४
इत्ययमपवादः संस्कृत एव यथा स्यात्, "दीव्यति" इत्यादौ मा भूदित्येवमर्थो योगविभागः॥
बाल-मनोरमा
संस्कृतम् १५३०, ४।४।३
संस्कृतम्। तेनेत्येव संस्कृतमित्यर्थे तृतीयान्ताट्ठगित्यर्थः। "सस्कृतं भक्षाः" इत्यत्र तु सप्तम्यन्तादणादि विधिः। मारीचिकमिति। मरीचिभिः संस्कृतमित्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
संस्कृतम् ११९१, ४।४।३
संस्कृतम्। योग विभाग उत्तरार्थःष। बाहुकेति। सूत्रे षकारः सांहितिको, न त्वनुबन्ध इति न ङीष्। तथा च "आकर्षात्पर्पादेः" इत्यादि श्र्लोकवार्तिकं षित्त्वविवेचनाय प्रकरणान्ते पठिष्यति। निकषोपल इति। सुवर्णपरीक्षार्थः।


text:
सूत्रम्
समासत्तौ॥ ३।४।५०
काशिका-वृत्तिः
समासत्तौ ३।४।५०
सप्तम्याम् तृतीयायाम् इति वर्तते। समासत्तिः सन्निकर्षः। समासत्तौ गम्यमानायां तृतीयासप्तम्योः उपपदयोः धातोः णमुल् प्रत्ययो भवति। केशग्राहं युध्यन्ते, केशेषु ग्राहम्, केशैर् ग्राहम्। हस्तग्राहम्, हस्तेषु ग्राहम्, हस्तैर् ग्राहम्। युद्धसंरम्भादत्यन्तं सन्निकृष्यन्ते इत्यर्थः।
न्यासः
समासत्तौ। , ३।४।५०
"युद्धसंरभात्" इति। संरम्भः = मनः संक्षोभपूर्वको वाक्कायविकारविशेषः,युद्धाय संरम्भो युद्धसंरम्भः, तस्मादत्यन्तं सन्निकृष्यन्ते, प्तत्यासीदन्तीति यावत्॥
तत्त्व-बोधिनी
समासत्तौ १६२६, ३।४।५०
समासत्तौ। केशग्राहमिति। केशेषु ग्रहणं भवतु वा, मा भूत्, सन्निकर्षप्रतिपादनपरमेतत्।