c: text/html

text:
॥ श्रीशिवरक्षास्तोत्रम् ॥
श्री गणेशाय नमः ॥
अस्य श्रीशिवरक्षास्तोत्रमन्त्रस्य याज्ञवल्क्य ऋषिः ॥
श्री सदाशिवो देवता ॥ अनुष्टुप् छन्दः ॥
श्रीसदाशिवप्रीत्यर्थं शिवरक्षास्तोत्रजपे विनियोगः ॥
चरितं देवदेवस्य महादेवस्य पावनम् ।
अपारं परमोदारं चतुर्वर्गस्य साधनम् ॥ १॥
गौरीविनायकोपेतं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रकम् ।
शिवं ध्यात्वा दशभुजं शिवरक्षां पठेन्नरः ॥ २॥
गंगाधरः शिरः पातु भालं अर्धेन्दुशेखरः ।
नयने मदनध्वंसी कर्णो सर्पविभूषण ॥ ३॥
घ्राणं पातु पुरारातिः मुखं पातु जगत्पतिः ।
जिह्वां वागीश्वरः पातु कंधरां शितिकंधरः ॥ ४॥
श्रीकण्ठः पातु मे कण्ठं स्कन्धौ विश्वधुरन्धरः ।
भुजौ भूभारसंहर्ता करौ पातु पिनाकधृक् ॥ ५॥
हृदयं शंकरः पातु जठरं गिरिजापतिः ।
नाभिं मृत्युञ्जयः पातु कटी व्याघ्राजिनाम्बरः ॥ ६॥
सक्थिनी पातु दीनार्तशरणागतवत्सलः ॥
उरू महेश्वरः पातु जानुनी जगदीश्वरः ॥ ७॥
जङ्घे पातु जगत्कर्ता गुल्फौ पातु गणाधिपः ॥
चरणौ करुणासिंधुः सर्वाङ्गानि सदाशिवः ॥ ८॥
एतां शिवबलोपेतां रक्षां यः सुकृती पठेत् ।
स भुक्त्वा सकलान्कामान् शिवसायुज्यमाप्नुयात् ॥ ९॥
ग्रहभूतपिशाचाद्यास्त्रैलोक्ये विचरन्ति ये ।
दूरादाशु पलायन्ते शिवनामाभिरक्षणात् ॥ १० ॥
अभयङ्करनामेदं कवचं पार्वतीपतेः ।
भक्त्या बिभर्ति यः कण्ठे तस्य वश्यं जगत्त्रयम् ॥ ११॥
इमां नारायणः स्वप्ने शिवरक्षां यथाऽऽदिशत् ।
प्रातरुत्थाय योगीन्द्रो याज्ञवल्क्यः तथाऽलिखत् ॥ १२॥
इति श्रीयाज्ञवल्क्यप्रोक्तं शिवरक्षास्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
BACK TO TOP
% Text title : shivarakshAstotram
% File name : shivaraksha.itx
% itxtitle : shivarakShAstotram
% engtitle : shivaraxAstotram
% Category : raksha, shiva, stotra
% Location : doc_shiva
% Sublocation : shiva
% Texttype : stotra
% Language : Sanskrit
% Subject : Hinduism/religion/traditional
% Latest update : November 24, 2006, June 13 2007
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
अस्ति मगध-देशे फुल्लोत्पलाभिधानं सरः ।
तत्र चिरं संकट-विकट-नामानौ हंसौ निवसतः ।
तयोर् मित्रं कंबुग्रीव-नामा कूर्मश् च प्रतिवसति ।
अथैकदा धीवरैर् आगत्य तथोक्तं यत्-अत्रास्माभिर्
अद्योषित्वा प्रातर् मत्स्य-कूर्मादयो व्यापादयितव्याः ।
तद् आकर्ण्य कूर्मो हंसाव् आह-सुहृदौ !
श्रुतो यं धीवरालापः । अधुना किं मया कर्तव्यम्?
हंसाव् आहतुः-ज्ञायतां तावत् । पुनस् तावत् प्रातर् यद् उचितं तत् कर्तव्यम् ।
कूर्मो ब्रूते-मैवम् । यतो दृष्ट-व्यतिकरो हम् अत्र ।
यथा चोक्तम्-
अनागत-विधाता च प्रत्युत्पन्न-मतिस् तथा । द्वाव् एव सुखम् एधेते यद्-भविष्यो विनश्यति ॥६॥
ताव् ऊचतुः-कथम् एतत् ?
कूर्मः कथयति-


text: शुक्रवासर-भोजानाय बहिर्गतः। महान् सङ्कीर्णः। महान् कोलाहलः। उत्सुकितानां जनानां महती पङ्क्तिः। आश्चर्यमयं दृष्यं कुतः इति अचिन्तयम्। तदा स्मृतम् यत् "एपल्" आपणस्य उपकण्ठे तिष्ठन्ति इमे जनाः। अधुनात् नूतन-वस्तु--आई-पाड् नाम्ना दूरवाणी--सर्वैः क्रेतुं शक्यते। प्रायः इयं वार्ता श्रुतपूर्वा एव, यतः अस्य वस्तुनः मनोरथत्वं जननाय बहु प्रयत्नं कृतम्। बहुत्र अस्य प्रयत्नस्य सफलता दृष्टा च। किन्तु, एवं परिणामः कुतः इति सम्यक्तया अवगन्तुं न शक्यते मया। मूल्यम् अधिकम्। अपि तु, इदम् वस्तु अपूर्वः नास्ति। बहवः आधुनिक-दूरवाण्यः अपि समान-कार्यं कुर्वन्ति ... आकाशवाण्या श्रुतं यत् एकः युवकः स्वस्य कारयानस्य विक्रयणं कृत्वा आई-पाड् क्रेतुम् इच्छति इति। अयो मूढता!


text:
सूत्र ६
प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छब्देभ्य: ॥६॥
एवं प्राप्त इदमाह ।
प्रतिहानिरव्यतिरेकाच्छब्देभ्य: ।
येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमित्यात्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं विदितमिति कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति न काचन मद्बहिर्धा विद्यास्तीति चैवंरूपा प्रतिवेदान्तं प्रतिज्ञा विज्ञायते ।
तस्या: प्रतिज्ञाया एवमहानिरनुपरोध: स्याद्यद्यव्यतिरेक: कृत्स्नस्य वस्तुजातस्य विज्ञेयादब्रम्हाण: स्यात् ।
व्यतिरेके हि सत्येकविज्ञानेन सर्वं विज्ञायत इतीयं प्रतिज्ञा हीयेत ।
स चाव्यतिरेक एवमुपपद्यते यदि कृत्स्नं वस्तुजातमेकस्मादब्रम्हाण उत्पद्येत ।
शब्देभ्यक्ष प्रकृतिविकाराव्यतिरेकन्यायेनैव प्रतिज्ञासिद्धिरवगम्यते ।
तथा हि येनाश्रुतं श्रुतं भवतीति प्रतिज्ञाय मृदादिदृष्टान्तै: कार्यकारणाभेदप्रतिपादनपरै: प्रतिज्ञैपा समर्थ्यत तत्साधनायैव चोत्तरे शब्दा: सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं तदैक्षत तत्तेजोऽसृजतेति ।
एवं कार्यजातं ब्रम्हाण: प्रदर्श्याव्यतिरेकं प्रदर्शयन्ति - ऐतदात्म्यमिदं सर्वमित्यारभ्याप्रपाठकपरिसमाप्ते: ।
तद्यद्याकाशं न ब्रम्हाकार्यं स्यान्न ब्रम्हाणि विज्ञात आकाशं विज्ञायेत ततश्च प्रतिज्ञाहानि: स्यात् ।
न च प्रतिज्ञाहान्या वेदस्याप्रामाण्यं युक्तं कर्तुम् ।
तथा हि प्रतिवेदान्तं ते शब्दास्तेनतेन दृष्टान्तेन तामेव प्रतिज्ञां स्थापयन्तीदं सर्व यदयमात्मा ब्रम्हौवेदममृतं पुरस्तादित्येवमादय: ।
तस्माज्ज्वलनादिवदेव गगनमप्युत्पद्यते ।
यदुक्तमश्रुतेर्न वियदुत्पद्यत इति तदयुक्तं वियदुत्पत्तिविषयश्रुत्यन्तरस्य दर्शितत्वात्तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाश: संभूत इति \
सत्यं दर्शितं विरुद्धं तु तत्तेजोऽसृजतेत्यनेन श्रुत्यन्तरेण ।
न । एकवाक्यत्वात्सर्वश्रुतीनाम् ।
भवत्वेकवाक्यत्वमविरुद्धानामिह तु विरोध उक्त: सकृच्छुतस्य स्रष्टु: स्रष्टव्यद्वयसंबन्धासंभवाददब्रयोश्च प्रथमजत्वासंभवाद्विकल्पासंभवाच्चेति ।
नैष दोष: ।
तेज: सर्गस्य तैत्तिरीयके तृतीयत्वश्रवणात्तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाश: संभूत ।
आकाशाद्वायु: । वायोरग्निरिति ।
अशक्या हीयं श्रुतिरन्यथा परिणेतुं शक्या तु परिणेतुं छान्दोग्यश्रुतिस्तदाकाशं वायुं च सृष्टवा तत्तेजोऽसृजतेति ।
न हीयं श्रुतिस्तेजोजनिप्रधाना सती श्रुत्यन्तरप्रसिद्धामाकाशस्योत्पत्तिं वारयितुं शक्नोति ।
एकस्य वाक्यस्य व्यापारद्वयासंभवात् ।
स्रष्टा त्वेकोऽपि क्रमेणानेकं स्रष्टव्यं सृजेदित्येकवाक्यत्वकपनायां संभवन्त्यां न विरुद्धार्थत्वेन श्रुतिर्हातव्या ।
न चास्माभि: सकृच्छुतस्य स्रष्टु: स्रष्टव्यद्वयसंबन्धोऽभिप्रेयते श्रुत्यन्तरवशेन स्रष्टव्यान्तरोपसंग्रहात् ।
यथा च सर्वं खल्विदं ब्रम्हातज्जलानित्यत्र साक्षादेव सर्वस्य वस्तुजातस्य ब्रम्हाजत्वं श्रूयमाणं न प्रदेशान्तरवि हितं तेज: प्रमुखमुत्पत्तिक्रमं वारयत्येवं तेजसोऽपि ब्रम्हाजत्वं श्रूयमाणं न श्रुत्यन्तरविहितं नभ: प्रमुखमुत्पत्तिक्रमं वारयितुमर्हति ।
ननु शमविधानार्थमेतद्वाक्यम् ।
तज्जलानिति शान्त उपासीतेति श्रुते: ।
नैतत्सृष्टिवाक्यम् ।
तस्मादेतन्न प्रदेशान्तरप्रसिद्धं कममनुरोद्धुमर्हतीति ।
तत्तेजोऽसृजतेत्येतत्सृष्टिवाक्यम् ।
तस्मादत्र यथा शृतिक्रमो ग्रहीतव्य इति ।
नेत्युच्यते । न हि तेज: प्राथम्यानुरोधेन श्रुत्यन्तरप्रसिद्धो वियत्पदार्थ: परित्यक्तव्यो भवति ।
पदार्थधर्मत्वात्क्रमस्य । अपि च तत्तेजोऽसृजतेति नात्र क्रमस्य वाचक: कश्चिच्छब्दोऽस्ति ।
अर्थात्तु क्रमो गम्यते ।
स च वायोरग्निरित्यनेन श्रुत्यन्तरप्रसिद्धेन क्रमेण निवार्यते ।
विकल्पसमुच्चयौ तु वियत्तेजसो: प्रथमजत्वविषयावसंभवानभ्युपगमाभ्यां निवारितौ ।
तस्मान्नास्ति श्रुत्योर्विप्रतिषेध: ।
अपि च च्छान्दोग्ये येनाश्रुतं श्रुतं भवतीत्येतां प्रतिज्ञां वाक्योपक्रमे श्रुतां समर्थयितुमसमान्नातमपि वियदुत्पत्तावुपसंख्यातव्यं किमडग पुनस्तैत्तिरीयके समान्नातं नभो न संगृहयते ।
यच्चोक्तमाकाशस्य सर्वेणानन्यदेशकालत्वादब्रम्हाणा तत्कार्यैश्च सह विदितमेव तद्भवत्यतो न प्रतिज्ञा हीयते न चैकमेवाद्वितीयमिति श्रुतिकोपो भवति क्षीरोदकवदब्रम्हानभसोरव्यातिरेकोपपत्तेरिति ।
अत्रोच्यते । न क्षीरोदकन्यायेनेदमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं नेतव्यम् ।
मृदादिदृष्टान्तप्रणयनाद्धि प्रकृतिविकारन्यायेनैवेदं सर्वविज्ञानं नेतव्यमिति गम्यते ।
क्षीरोदकन्यायेन च सर्वविज्ञानं कल्प्यमानं न सम्यग्विज्ञानं स्यात् ।
न हि क्षीरज्ञानगृहीतस्योदकस्य सम्यग्विज्ञानगृहीतत्वमस्ति ।
न च वेदस्य पुरुषाणामिव मायालीकवञ्चनादिभिरर्थावधारणमुत्पद्यते ।
सावधारणा चेयमेकमेवाद्वितीयमिति श्रुति: क्षीरोदकन्यायेन नीयमाना पीडयेत ।
न च स्वकार्यापेक्षयेदं वस्त्वेकदेशविषयं सर्वविज्ञानमेकमेवाद्वितीयतावधारणं चेति न्याय्यम् ।
मृदादिष्वपि हि तत्संभावत् ।
न तदपूर्ववदुपन्यसितव्यं भवति श्वेतकेतो यन्नु सोम्येदं महामना अनूचानमानी स्तब्धोऽस्युत तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवतीत्यादिना ।
तस्मादशेपव स्तुविपयमेवेदं सर्वविज्ञानं सर्वस्य ब्रम्हाकार्यतापेक्षयोपन्यस्यत इति द्रष्टव्यम् ॥६॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
॥ सूर्यकवचं त्रैलोक्यमङ्गलं नाम ॥
श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीसूर्य उवाच ।
साम्ब साम्ब महाबाहो शृणु मे कवचं शुभम् ।
त्रैलोक्यमङ्गलं नाम कवचं परमाद्भुतम् ॥ १॥
यज्ज्ञात्वा मन्त्रवित्सम्यक् फलं प्राप्नोति निश्चितम् ।
यद्धृत्वा च महादेवो गणानामधिपोभवत् ॥ २॥
पठनाद्धारणाद्विष्णुः सर्वेषां पालकः सदा ।
एवमिन्द्रादयः सर्वे सर्वैश्चर्यमवाप्मुयुः ॥ ३॥
कवचस्य ऋषिर्ब्रह्मा छन्दोनुष्टुबुदाहृतः ।
श्रीसूर्यो देवता चात्र सर्वदेवनमस्कृतः ॥ ४॥
यश आरोग्यमोक्षेषु विनियोगः प्रकीर्तितः ।
प्रणवो मे शिरः पातु घृणिर्मे पातु भालकम् ॥ ५॥
सूर्योऽव्यान्नयनद्वन्द्वमादित्यः कर्णयुग्मकम् ।
अष्टाक्षरो महामन्त्रः सर्वाभीष्टफलप्रदः ॥ ६॥
ह्रीं बीजं मे मुखं पातु हृदयं भुवनेश्वरी ।
चन्द्रबिम्बं विंशदाद्यं पातु मे गुह्यदेशकम् ॥ ७॥
अक्षरोऽसौ महामन्त्रः सर्वतन्त्रेषु गोपितः ।
शिवो वह्निसमायुक्तो वामाक्षीबिन्दुभूषीतः ॥ ८॥
एकाक्षरो महामन्त्रः श्रीसूर्यस्य प्रकीर्तितः ।
गुह्याद्गुह्यतरो मन्त्रो वाञ्छाचिन्तामणिः स्मृतः ॥ ९॥
शीर्षादिपादपर्यन्तं सदा पातु मनूत्तमः ।
इति ते कथितं दिव्यं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् ॥ १०॥
श्रीप्रदं कान्तिदं नित्यं धनारोग्यविवर्धनम् ।
कुष्ठादिरोगशमन महाव्याधिविनाशनम् ॥ ११॥
त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नित्यमरोगी बलवान्भवेत् ।
बहुना किमिहोक्तेन यद्यन्मनसि वर्तते ॥ १२॥
ततत्सर्वं भवेत्तस्य कवचस्य च धारणात् ।
भूतप्रेतपिशाचाश्र्च यक्षगन्धर्वराक्षसाः ॥ १३॥
ब्रह्मराक्षसवेताला न् द्रष्टुमपि तं क्षमाः ।
दूरादेव पलायन्ते तस्य सङ्कीर्तणादपि ॥ १४॥
भूर्जपत्रे समालिख्य रोचनागुरुकुङ्कुमैः ।
रविवारे च सङ्क्रान्त्यां सप्तम्यां च विशेषतः ।
धारयेत्साधकश्रेष्ठः श्रीसूर्यस्य प्रियोभवेत् ॥ १५॥
त्रिलोहमध्यगं कृत्वा धारयेद्दक्षिणे करे ।
शिखायामथवा कण्ठे सोपि सूर्यो न संशयः ॥ १६॥
इति ते कथितं साम्ब त्रैलोक्यमङ्गलाभिधम् ।
कवचं दुर्लभं लोके तव स्नेहात्प्रकाशितम् ॥ १७॥
अज्ञात्वा कवचं दिव्यं यो जपेत्सूर्यमुत्तमम् ।
सिद्धिर्न जायते तस्य कल्पकोटिशतैरपि ॥ १८॥
इति श्रीब्रह्मयामले त्रैलोक्यमङ्गलं नाम सूर्यकवचं सम्पूर्णम् ॥
Encoded and proofread by Dinesh Agarwal dinesh.garghouse at gmail.com
BACK TO TOP
% Text title : sUryakavachaM brahmayAmale
% File name : sUryakavachambrahmayAmale.itx
% itxtitle : sUryakavacham (trailokyamaNgalanAma brahmayAmalatantrAntargatam)
% engtitle : sUryakavacham
% Category : kavacha, navagraha
% Location : doc_z_misc_navagraha
% Sublocation : navagraha
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Dinesh Agarwal dinesh.garghouse at gmail.com
% Proofread by : Dinesh Agarwal dinesh.garghouse at gmail.com, PSA Easwaran
% Description-comments : brahmayAmala tantra
% Latest update : April 29, 2013, March 25, 2017
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
वायुपुराणम्/पूर्वार्धम्/अध्यायः ५२
।।सूत उवाच।।
स रथोऽधिष्ठितो देवैरादित्यैऋषिभिस्तथा।
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः ।। ५२.१ ।।
एते वसन्ति वै सूर्ये द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु।
धातार्यमा पुलस्त्यश्च पुलहश्च प्रजापतिः ।। ५२.२ ।।
उरगो वासुकिश्चैव सङ्कीर्णारश्च तावुभौ।
तुम्बुरुर्नारदश्चैव गन्धर्वौ गायतां वरौ ।। ५२.३ ।।
क्रतुस्थल्यप्सराश्चैव तथा वै पुञ्जिकस्थली।
ग्रामणी रथकृच्छ्रश्च तपोर्यश्चैव तावुभौ ।। ५२.४ ।।
रक्षो हेतिः प्रहेतिश्च यातुधानावुदाहृतौ।
मधुमाधवयोरेष गणो वसति भास्करे ।। ५२.५ ।।
वासन्तौ ग्रैष्मिकौ मासौ मित्रश्च वरुणश्च ह।
ऋषिरत्रिर्वसिष्ठश्च तक्षको रम्भ एव च ।। ५२.६ ।।
मेनका सहजन्या च गन्धर्वौ च हहा हुहूः।
रथस्वनश्च ग्रामण्यो रथचित्रश्च तावुभौ ।। ५२.७ ।।
पौरुषेयो धवश्चैव यातुधानावुदाहृतौ।
एते वसन्ति वै सूर्ये मासयोः शुचिशुक्रयोः ।। ५२.८ ।।
ततः सूर्ये पुनस्त्वन्या निवसन्तीह देवताः।
इन्द्रश्चैव विवस्वांश्च अङ्गिरा भृगुरेव च ।। ५२.९ ।।
एलापर्णस्तथा सर्पः शङ्खपालश्च तावुभौ।
विश्वावसूग्रसेनौ च प्रातश्चैवारुणश्च ह ।। ५२.१० ।।
प्रम्लोचेति च विख्याता निम्लोचेति च ते उभे।
यातुधानस्तथा सर्पो व्याघ्रः श्वेतश्च तावुभौ।
नभोनभस्ययोरेष गणो वसति भास्करे ।। ५२.११ ।।
शरदृ-तौ पुनः शुभ्रा वसन्ति मुनि देवताः।
पर्ज्जन्यश्चाथ पूषा च भरद्वाजः सगौतमः ।। ५२.१२ ।।
विश्वावसुश्च गन्धर्वास्तथैव सुरभिश्च यः।
विश्वाची च घृताची च उभे ते शुभलक्षणे ।। ५२.१३ ।।
नाग ऐरावतश्चैव विश्रुतश्च धनञ्जयः।
सेनजिच्च सुषेणशचव सेनानीर्ग्रामणीश्च तौ ।। ५२.१४ ।।
आपो वातश्च तावेतौ यातुधानावुभौ स्मृतौ।
वसन्त्येते तु वै सूर्ये मासयोश्च इषोर्जयोः ।। ५२.१५ ।।
हैमन्तिकौ तु द्वौ मासौ वसन्ति तु दिवाकरे।
अंशो भगश्च द्वावेतौ कश्यपश्च ऋतुश्च ह ।। ५२.१६ ।।
भुजङ्गश्च महापझः सर्पः कर्कोटकस्तथा।
चित्रसेनश्च गन्धर्व ऊर्णायुश्चैव तावुभौ ।। ५२.१७ ।।
उर्वशी विप्रचित्तिश्च तथैवाप्सरसौ शुभे।
तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च सेनानीर्ग्रामणीश्च तौ ।। ५२.१८ ।।
विद्युत्स्फूर्ज्जश्च तावुग्रौ यातुधानावुदाहृतौ।
सहे चैव सहस्ये च वसन्त्येते दिवाकरे ।। ५२.१९ ।।
ततः शैशिरयोश्वापि मासयोर्निवसन्ति वै।
त्वष्टा विष्णुर्जमदग्निर्विश्वामित्रस्तथैव च ।। ५२.२० ।।
काद्रवेयौ तथा नागौ कम्बलाश्वतरावुभौ।
गन्धर्वो धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्च्चास्तथैव च ।। ५२.२१ ।।
तिलोत्तमाप्सराश्चैव देवी रम्बा मनोरमा।
ऋतजित्सत्यजिच्चैव ग्रामण्यौ लोकविश्रुतौ ।। ५२.२२ ।।
ब्रह्मोपेतस्तथा दक्षो यज्ञोपेतश्च स स्मृतः।
एते देवा वसन्त्यर्के द्वौ मासौ तु क्रमेण तु ।। ५२.२३ ।।
स्थानाभिमानिनो ह्येते गणा द्वादश सप्तकाः।
सूर्यमाप्याययन्त्येते तेजसा तेज उत्तमम् ।। ५२.२४ ।।
प्रथितैस्तैर्वचोबिस्तु स्तुवन्ति मुनयो रविम्।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतनृत्यैरुपासते ।। ५२.२५ ।।
ग्रामणीयक्षभूतास्तु कुर्वते भीमसंग्रहम्।
सर्पा वहन्ति सूर्यञ्च यातुधानानुयान्ति च।
वालखिल्या नयन्त्यस्तं परिचार्योदयाद्रविम् ।। ५२.२६ ।।
एतेषामेव देवानां यतावीर्यं यथातपः।
यथायोगं यथासत्यं यथाधर्मं यताबलम् ।। ५२.२७ ।।
यथा तपत्यसौ सूर्यस्तेषां सिद्धस्तु तेजसा।
इत्येते वै वसन्तीह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे ।। ५२.२८ ।।
ऋषयो देवगन्धर्वाः पन्नगाप्सरसाङ्गणाः ।
ग्रामण्यश्च तथा यक्षा यातुधानाश्च भूरिशः ।। ५२.२९ ।।
एते तपन्ति वर्षन्ति भान्ति वान्ति सृजन्ति च।
भूतानामशुभं कर्म व्यपोहन्तीह कीर्तिताः ।। ५२.३० ।।
मानवानां शुभं ह्येते हरन्ति दुरितात्मनाम्।
दुरितं हि प्रचाराणां व्यपोहन्ति व्कचित् व्कचित् ।। ५२.३१ ।।
विमानेऽवस्थिता दिव्ये कामगा वातरंहसः।
एते सहैव सूर्येण भ्रमन्ति दिवसानुगाः ।। ५२.३२ ।।
वर्षन्तश्च तपन्तश्च ह्लादयन्तश्च वै प्रजाः।
गोपायन्ति तु भूतानि सर्वानीहामनुक्षयात् ।। ५२.३३ ।।
स्थानाभिमानिनामेतत् स्थानं मन्वन्तरेषु वै।
अतीतानागतानां वै वर्त्तन्ते साम्प्रतन्तु ये ।। ५२.३४ ।।
एवं वसन्ति वै सूर्ये सप्तकास्ते चतुर्द्दिशम्।
चतुर्द्दशसु सर्गेषु गणा मन्वन्तरेषु च ।। ५२.३५ ।।
ग्रीष्मे हिमे च वर्षासु मुञ्चमाना घर्मं हिम़ञ्च वर्षञ्च दिनं निशाञ्च।
कालेन गच्छत्यृतुवशात् परिवृत्तरश्मि र्देवान् पितॄंश्च मनुजांश्च तर्पयन् वै ।। ५२.३६ ।।
प्रीणाति देवानमृतेन सूर्यः सोमं सुषुम्नेन विवर्द्धयित्वा ।
शुक्ले तु पूर्णं दिवसक्रमेण तं कृष्णपक्षे विबुधाः पिबन्ति ।। ५२.३७ ।।
पीतन्तु सोमं द्विकालावशिष्टं कृष्णक्षये रश्मिभिस्तं क्षरन्तम्।
सुधामृतं तत्पितरः पिबन्ति देवाश्च सौम्याश्च तथैव कव्यम् ।। ५२.३८ ।।
सूर्येण गोभिस्तु समुद्धृताभिरद्भिः पुनश्चैव समुद्धृताभिः।
वृष्ट्यातिवृद्धाभिरथौषधीभिर्मर्त्याः क्षुधन्त्वन्नपानैर्जयन्ति ।। ५२.३९ ।।
अमृतेन तृप्तिस्त्वर्द्धमासं सुराणां मासार्द्धतृप्तिः स्वधया पितॄणाम्।
अन्नेन शश्वत्तु दधाति मर्त्यान् सूर्यः स्वयं तच्च बिभर्ति गोभिः ।। ५२.४० ।।
अयं हरिस्तैर्हरिभिस्तुरङ्गमैरयन् हि चापो हरतीति रश्मिभिः।
विसर्गकाले विसृजंश्च ताः पुनर्बिभर्ति शश्वत् सविता चराचरम् ।। ५२.४१ ।।
हरिर्हरिद्भिर्ह्रियते तुरङ्गमैः पिबत्यथापो हरिभिः सहस्रधा।
ततः प्रमुञ्चत्यपि तास्त्वसौ हरिः स मुह्यमानो हरिभिस्तुरङ्गमैः ।। ५२.४२ ।।
इत्येष एकचक्रेण सूर्यस्तूर्णं रथेन तु।
भद्रैस्तैरक्षतैरश्वैः सर्पतेऽसौ दिवि क्षये ।। ५२.४३ ।।
अहोरात्राद्रथैनासौ एकचक्रेण तु भ्रमन्।
सप्तद्वीपसमुद्रान्तं सप्तभिः सप्तभिर्हयैः ।। ५२.४४ ।।
छन्दोभिरश्वरूपैस्तैर्यतश्चक्रन्ततः स्थितैः।
कामरूपैः सकृद्युक्तैरमितैस्तैर्मनोजवैः ।। ५२.४५ ।।
हरितैरव्ययैः पिङ्गैरीश्वरैर्ब्रह्मवादिभिः।
अशीति मण्डलशतं भ्रमन्त्यब्देन ते हयाः ।। ५२.४६ ।।
बाह्यमभ्यन्तरञ्चैव मण्डलं दिवसक्रमात् ।
कल्पादौ सम्प्रयुक्तास्ते वहन्त्याभूतसम्प्लवात्।
आवृता वालखिल्यैस्ते भ्रमन्ते रात्र्यहानि तु ।। ५२.४७ ।।
प्रथितैर्वचोभङिरग्र्यैः स्तूयमानो महर्षिभिः।
सैव्यते गीतवृत्यैश्च गन्धर्वैरप्सरोगणैः।
पतङ्गः पत गैरश्वैर्भ्रममाणो दिवस्पतिः ।। ५२.४८ ।।
वीथ्याश्रयाणि चरति नक्षत्राणि तथा शशी।
ह्रासवृद्धी तथैवास्य रश्मीनां सूर्यवत् स्मृते ।। ५२.४९ ।।
त्रिचक्रोभयपार्श्वस्थो विज्ञेयः शशिनो रथः।
अपां गर्भसमुत्पन्नो रथः साश्वः ससारथिः।
शतारैश्च त्रिभिश्चक्रैर्युक्तः शुल्कैर्हयोत्तमैः ।। ५२.५० ।।
दश भिस्तु कृशैर्दिव्यैरसङ्गैस्तैर्मनोजवैः।
सकृद्युक्ते रथे तस्मिन् वहन्ते चायुगक्षयात् ।। ५२.५१ ।।
संगृहीते रथे तस्मिन् श्वेतश्चक्षुःश्रवास्तु वै।
अश्वा स्तमेकवर्णास्ते वहन्ते शङ्खवर्च्चसम् ।। ५२.५२ ।।
ययुश्च त्रिमनाश्चैव वृषो राजीवलो हयः।
अस्वो वामस्तुरण्यश्च हंसो व्योमी मृगस्तथा ।। ५२.५३ ।।
इत्येते नामभिः सर्वे दश चन्द्रमसो हयाः ।
एते चन्द्रमसं देवं वहन्ति दिवसक्षयात् ।। ५२.५४ ।।
देवैः परिवृतः सौम्यः पितृभिश्चैव गच्छति।
सोमस्य शुक्ल पक्षादौ भास्करे पुरतः स्थिते।
आपूर्यते पुरस्यान्तः सततं दिवसक्रमात् ।। ५२.५५ ।।
देवैः पीतं क्षये सोममाप्याययति नित्यदा।
पीतं पञ्चदशाहन्तु रश्मिनैकेन भास्करः ।। ५२.५६ ।।
आपूरयन् सुषुम्नेन भागं भागमहःक्रमात् ।
सुषुम्नाप्यायमानस्य शुक्ला वर्द्धन्ति वै कलाः ।। ५२.५७ ।।
तस्माद्ध्रसन्ति वै कृष्णे शुक्ल आप्याययन्ति च।
इत्येवं सूर्यवीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः ।। ५२.५८ ।।
पौर्णमास्यां स दृश्येत शुक्लः सम्पूर्णमण्डलः ।
एवमाप्यायितः सोमः शुक्लपक्षे दिनक्रमात् ।। ५२.५९ ।।
ततो द्वितीयाप्रभृति बहुलस्य चतुर्द्दशी।
अपां सारमयस्येन्दो रसमात्रात्मकस्य च।
पिबन्त्यम्बुमयं देवा मधु सौम्यं सुधाम यम् ।। ५२.६० ।।
सम्भृतञ्चार्द्धमासेन अमृतं सूर्यतेजसा ।
भक्षार्थममृतं सौम्यं पौर्णमास्यामुपासते ।। ५२.६१ ।।
एकरात्रं सुरैः सर्वैः पितृभिश्च महर्षिभिः।
सोमस्य कृष्णपक्षादौ भास्कराभिमुखस्य च ।। ५२.६२ ।।
प्रक्षीयते पुरस्यान्तः पीयमानाः कलाः क्रमात्।
क्षीयन्ते तस्मात् कृष्णे याः शुक्ले ह्याप्याययन्ति ताः ।। ५२.६३ ।।
एवं दिनक्रमातीते विबुधास्तु निशाकरम् ।
पीत्वाऽर्द्धमासङ्गच्छन्ति अमावास्यां सुरोत्तमाः ।
पितरश्चोपतिष्ठन्ति अमावास्यां निशाकरम् ।। ५२.६४ ।।
ततः पञ्चदशे भागे किञ्चिच्छिष्टे कलात्मके।
अपराह्ने पितृगणैर्जघन्यः पर्युपास्यते ।। ५२.६५ ।।
पिबन्ति द्विकलाकालं शिष्टा तस्य तु या कला।
निःसृतं तदमावास्याङ्गभस्तिभ्यः स्वधामृतम्।
तां स्वधां मासतृप्त्यै तु पीत्वा गच्छन्ति तेऽमृतम् ।। ५२.६६ ।।
सौम्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्तास्तथैव च।
कव्याश्चैव तु ये प्रोक्ताः पितरः सर्व एव ते ।। ५२.६७ ।।
संवत्सरास्तु वै कव्याः पञ्चाब्दा ये द्विजैः स्मृताः।
सौम्यास्तु ऋतवो ज्ञेया मासा बर्हिषदः स्मृताः।
अग्निष्वात्तार्तवश्चैव पितृसर्गा हि वै द्विजाः ।। ५२.६८ ।।
पितृभिः पीयमानस्य पञ्चदश्यां कला तु वै।
यावन्न क्षीयते तस्य भागः पञ्चदश स्तु सः ।। ५२.६९ ।।
अमावस्यान्तदा तस्य अन्तमापूर्यते परम्।
वृद्धिक्षयौ वै पक्षादौ षोडश्यां शशिनः स्मृतौ ।। ५२.७० ।।
एवं सूर्यनिमित्तैषा क्षयवृद्धि र्निशाकरे।
ताराग्रहाणां वक्ष्यामि स्वर्भानोश्च रथं पुनः ।। ५२.७१ ।।
तोयतेजोमयः शुभ्रः सोमपुत्रस्य वै रथः।
युक्तो हयैः पिशङ्गैस्तु अष्टाभिर्वातरंहसैः ।। ५२.७२ ।।
सवरूथः सानुकर्षः सूतो दिव्यो रथे महान्।
सोपासङ्गपताकस्तु सध्वजो मेघसन्निभः ।। ५२.७३ ।।
भार्गवस्य रथः श्रीणांस्तेजसा सूर्यसन्निभः।
पृथिवीसम्भवैर्युक्तो नानावर्णैर्हयोत्तमैः ।। ५२.७४ ।।
श्वेतः पिशङ्गः सारङ्गो नीलः पीतो विलोहितः।
कृष्णश्च हरितश्चैव पृषतः पृष्णिरेव च।
दशभि स्तैर्महाभागैरकृशैर्वातवेगितैः ।। ५२.७५ ।।
अष्टाश्वः काञ्चनः श्रीमान् सोमस्यापि रथोऽभवत्।
असङ्गैर्लौहितैरश्वैः सर्वगैरग्निसम्भवैः।
सर्पतेऽसौ कुमारो वै ऋजुवक्रानुचक्रगः ।। ५२.७६ ।।
ततस्त्वाङ्गिरसो विद्वान् देवाचार्यो बृहस्पतिः।
शोणैरश्वैः काञ्चनेन स्यन्दनेन प्रसर्पति ।। ५२.७७ ।।
युक्तस्तु वाजिभिर्दिव्यैरष्टाभिर्वातसम्मितैः।
नक्षत्रेऽन्दन्निवसति सवेगस्तेन गच्छति ।। ५२.७८ ।।
ततः शनैश्वरोप्यश्वैः शबलैर्व्योमसम्भवैः।
कार्ष्णायसं समारुह्य स्यन्दनं याति वै शनैः ।। ५२.७९ ।।
स्वर्भानोस्तु तथैवाश्वाः कृष्णा ह्यष्टौ मनोजवाः।
रथन्तमोमयन्तस्य सकृद्युक्ता वहन्त्युत ।। ५२.८० ।।
आदित्यान्निःसृतो राहुः सोमं गच्छति पर्वसु।
आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु ।। ५२.८१ ।।
अथ केतुरथस्याश्वा अष्टाष्टौ वातरंहसः।
पलालधूमसङ्काशाः शबला रासभारुणाः ।। ५२.८२ ।।
एते वाहा ग्रहाणां वै मया प्रोक्ता रथैः सह।
सर्वे ध्रुवनिबद्धास्ते प्रबद्धा वातरश्मिभिः ।। ५२.८३ ।।
एते वै भ्राम्यमाणास्तु यथा योगं भ्रमन्ति वै।
वायव्याभिरदृश्याभिः प्रबद्धा वातरश्मिभिः ।। ५२.८४ ।।
परिभ्रमन्ति तद्बद्धाश्चन्द्रसूर्यग्रहा दिवि।
भ्रमन्तमनुगच्छन्ति ध्रुवन्ते ज्योतिषां गणाः ।। ५२.८५ ।।
यथा नद्युदके नौस्तु सलिलेन सहोह्यते।
तथा देवालया ह्येते उह्यन्ते वातरश्मिभिः।
तस्मात्सर्वेण दृस्यन्ते व्योम्नि देवगणास्तु ते ।। ५२.८६ ।।
यावन्त्यश्चैव तारास्तु तावन्तो वातरश्मयः।
सर्वा ध्रुवनिबद्धास्ता ब्रमन्त्यो भ्रामयन्ति तम् ।। ५२.८७ ।।
तैलपीडाकरं चक्रं भ्रमद्भ्रामयते यथा।
तथा भ्रमन्ति ज्योतींषि वायबद्धानि सर्वशः ।। ५२.८८ ।।
अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु।
तस्माज्ज्योतींषि वहते प्रवहंस्तेन स स्मृतः ।। ५२.८९ ।।
एवं ध्रुवनिबद्धोऽसौ सर्पते ज्योतिषां गणः।
सैष तारामयोज्ञेयः शिशुमारो ध्रुवो दिवि।
यदह्ना कुरुते पापं दृष्टवा तं निशि मुच्यते ।। ५२.९० ।।
यावत्यश्चैव तारास्ताः शिशूमाराश्रिता दिवि।
तावन्त्येव तु वर्षाणि जीवन्त्यभ्यधिकानि तु ।। ५२.९१ ।।
शाश्वतः शिशुमारोऽसौ विज्ञेयः प्रविभागशः।
उत्तानपादस्तस्याथ विज्ञेयो ह्युत्तरो हनुः ।। ५२.९२ ।।
यज्ञोऽधरस्तु विज्ञेयो धर्मो मूर्द्धानमाश्रितः।
हृदि नारायणः साध्यः अश्विनौ पूर्वपादयोः ।। ५२.९३ ।।
वरुणश्चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सस्थिनि।
शिश्रः संवत्सरस्तस्य मित्रोऽपाने समाश्रितः ।। ५२.९४ ।।
पुच्छेऽग्निश्च महेन्द्रश्च मरीचिः कश्यपो ध्रुवः।
तारकाः शिशुमारश्च नास्तमेति चतुष्टयम् ।। ५२.९५ ।।
नक्षत्रचन्द्रसूर्याश्च ग्रहास्तारागणेः सह।
उन्मुखाभिमुखाः सर्वे चक्रीभूताश्रिता दिवि ।। ५२.९६ ।।
ध्रुवेणाधिष्ठिताः सर्वे ध्रुवमेव प्रदक्षिणम् ।
प्रयान्तीह वरं श्रेष्ठमेधीभूतं ध्रुवन्दिवि ।। ५२.९७ ।।
ध्रुवाग्निकश्यपानान्तु वरस्वासौ ध्रुवः स्मृतः।
एक एव भ्रमत्येष मेरुपर्वतमूर्द्धनि ।। ५२.९८ ।।
ज्योतिषाञ्चक्रमेतद्धि सदा कर्षत्यवाङ्मुखः।
मेरुमालोकयत्येष प्रयातीह प्रदक्षिणम् ।। ५२.९९ ।।
इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते ध्रुवचर्या नाम द्विपञ्चाशोऽध्यायः ।। ५२ ।।


text:
प्रपञ्चे सर्वे
प्राणिनः सुखमेव इच्छन्ति । तत् प्राप्तुं बहुविधप्रयत्नं कृत्वा अन्ते दुःखसागरे निमज्जिताश्च भवन्ति । अण्वस्त्रस्य विषयेऽपि अन्या स्थितिः इति न । प्रपञ्चरहस्यस्य अन्वेषणस्य सृष्टितः पौराणिकत्वम् अस्ति । अन्विष्य अन्विष्य पदार्थैः एव प्रपञ्चनिर्मितिः इति अवगतम् । अग्रे तन्मात्राभिः इति ततः अणुभिः इति च निर्णीतम् । ततः अपि शास्त्रं बहूदूरं अग्रे गतम् । इदानीं शास्त्रस्य गमनं दृष्ट्वा एतत् अवसानं भारतीयम् आध्यात्मिकशास्त्रम् एव प्रविशति इति चिन्तयामि । अणुरेव प्रपञ्चाधारः इति चिन्तनं विश्वपरिणामि जातम् । यद्यपि भारते बहोः कालात्पूर्वमेव
कणादस्य ततः पूर्वं वेदस्य च काले एव अणुविज्ञानम् आसीत् तथापि तस्य संहारात्मकचिन्तनं पाश्चार्यैः कृतम् ।
आधुनिकवैज्ञानिकमण्डले १८०३ तमे वर्षे जोण्-डाल्ट्टन्महाशयस्य सिध्दान्तः बहिरागतः । सः अणुः वैज्ञानिकक्षेत्रे नवजागरणं कारितवान् । नील्स्बोर्महाशयः अणोः चित्रं कथमिति निर्दिष्टवान् यतः बोरमातृका इति प्रसिद्धमस्ति । एकं केन्द्रमस्ति । तत्परितः
इलक्ट्रोण् इति अनेककणाः भ्रमन्ति । तत् चित्रम् एवं विधमासीत् । किन्तु पाश्चात्काले गोलीयरीत्या एव ते भ्रमन्ति न तु निश्चितपथे इति निर्णयः च जातः । इत्थम् अनेकमस्तिष्कैः प्रवर्तननिरतैः भूत्वा अणोः विभजनं संयोजनं च साध्यमिति शास्त्रज्ञाः ज्ञातवन्तः । १२४५ जुलै १६ प्रथमः अणुविस्फोटः अमेरिकायां जातः । अस्य परमभीकरमुखम् १९४५ आगस्ट ६ सोमवासरे लोकैः दृष्टम् । तद्दिने आसीत् सार्धद्विलक्षजनानाम् आवासभूम्यां जापानदेशस्य हिरोषिमा नगरे
अमेरिकादेशस्य करालहस्तेन अण्वस्त्रं विस्फोटितम् । तेन ७८१५० जनाः मारिताः सहस्त्रशः जनाः मृतप्रायाश्च जाताः । एतावतां रक्तं पीत्वापि अतृप्तः सः राक्षसः दिनत्रयानन्तरम् इत्युक्ते आगस्ट ९ दिनाङ्के नागसाक्किमध्ये द्वितीयम् अण्वस्त्रप्रयोगं कारितवान् येन ८४००० जनाः मृत्युं गताः । तस्य अनेकगुणिताः जनाः नरकयातनामनुभवन्तः अर्धजीवाः अभवन् । ततः आरभ्य अद्यावधि तस्य अणुप्रसारस्य तेजोधूलिनिपातस्य विकरणज्वालापातस्य आघाततः पूर्णतया न मुक्ताः तद्देशीयाः मानवाः । एतावत् अनुभूयापि विकसितराष्ट्राणि इति कथ्यमानानि मात्सर्यबुद्ध्या ब्रह्मास्त्रकल्पस्य अण्वस्त्रस्य निर्माणे विक्रयणे च व्यग्राणि सन्ति । आयुधविपण्या एव जीवनं कार्यमिति ते चिन्तयन्ति इति तु समाधानकाङ् क्षिणां समग्रमानवानां पन्थाह्वानम् ।
एतां विपदं पूर्वमेव अस्मदृषीश्वराः ज्ञातवन्तः स्युः । अत एव ते आत्मानमपि अणुकल्पं प्रकल्पयन्
कठोपनिषदि वदति अणोरणीयान् महतो महीयान् इति । तत्तु पारमार्थिकम् । अत्यन्तसूक्ष्मवस्तुतः अतिमहत्तमा शक्तिः जायते निग्रहानुग्रहशक्तिः । उपयोक्तृणां संस्कारस्यानुगुणं तस्य निग्रहानुग्रहस्वभावः । अत्यन्तप्रयोजनम् एतत् अणुविज्ञानं समग्रमानवराशेः पुरोगतये शान्तजीवनाय च उपयोक्तुं शक्यते । सर्वमेखलासु अणुशक्तेः प्रयोजनं कार्यम् । यथा जीवराशेः वैषम्यं न भवेत् । तदर्थम् परिश्रमशीलाः भवेयुः शास्त्रकाराः ।
जपान् देशस्य उपरि अण्वस्त्रप्रयोगः
चिकित्सासम्प्रदाये अणुविज्ञानस्य प्रयोगः बहुप्रयोजनकरः ऎसोट्टोप् नामकं विभिन्नकणं ततः स्फुरन्तः प्रकाशरश्मयः इत्यादीनां साहाय्येन मनुष्याणां सस्यानां वर्धनं रोगः इत्यादि निर्णेतुम् शक्यते । यन्त्रागारस्थयन्त्राणां नियन्त्रणं चालनं च अणुशक्त्या अपि शक्यते ।
कृषिकार्ये वैद्युतोत्पादने च रेडियो ऎसोट्टोप् इत्यादीनामुपयोगः न लघुतरः । फोसिल् इत्यस्य कालनिर्णयार्थम् इतिहासकाराणामपि अस्य उपयोगः अस्ति । बृहन्नौका, अन्तर्वाहिनी इत्यादीनां चालनेऽपि अणुविज्ञानं प्रयोजनप्रदम् । एतादृशकार्यार्थम् अमेरिकाराष्ट्रस्य प्रोजक्ट्प्लोषर्, पोजकट्कारियर्, इत्यादयः पध्दतयः अन्येषाम् अपि मार्गदर्शिकाः एव । हिरोषिमा नागसाकि सम्भवाः पुनः न भवेयुः । अणुशक्तिः समाधानकार्याय एव भवेत् । तदर्थमेव लोकराष्ट्राणि प्रयत्नं कुर्वन्तु । अत्यल्पवस्तुनि विद्यमाना राक्षसीया शक्तिः मनुष्यैः जागरिता अस्ति । अणुविज्ञानस्य धनात्मकशक्तेः वर्धनं न कृतं चेदपि ऋणात्मकता न किञ्चिदपि पोषणीया । समस्तजीवजालस्य क्षेमैश्वर्याय ज्ञानं प्रवर्तयतु, नो चेत् एतत् जीवस्य कणिकामपि नाशयेत् । तन्निवारणाय सांस्कृतिकराष्ट्रस्य एव लोकनेतृत्वं भवेदिति सुस्पष्टम् ।
एतादृशे पश्चात्तले एव लोकसमाधानाय मार्गदीपं प्रोज्वलत् भारतमपि अणुविस्फोटम् अकरोत् ।अण्वस्त्रस्य निर्माणे भारतेनापि शक्तिः सम्पादिता अस्ति । भारतस्य प्रप्रथमाणुविस्फोटः १९७५ मध्ये कृतः । एषः अणुविस्फोटः लोकस्यैव दृष्टिपरिवर्तनाय कारणीभूतम् अस्ति । बहुधा एतत् प्राधान्यमर्हति लोके अद्वितीयः चारचक्षुः इति मन्यमानेन अमेरिकादेशेनापि एतस्य स्फोटनस्य सज्जीकरणं तावत्पर्यन्तं ज्ञातुं न शक्तं यावत् प्रधानमन्त्रिणा
वाजपेयिना
दूरदर्शने प्रख्यापनं कृतम् । अनेन भारतस्य रह्स्यसंरक्षणसामर्थ्यं नेतृत्वकौशलं च स्फुटीकृतम् । साम्राज्यत्वशक्तेः प्रतिरोधशक्तिः नास्ति इति चिन्ताऽपि अपगता । शक्तिमन्तः सन्ति लोके धर्मपालनाय इति यदा बोधः भवति तदा दुष्टशक्तयः अधर्मप्रवृत्तौ मान्द्यम् आतन्वन्ति ।
राष्ट्रं परितः कुटिलदुर्भूतानां सञ्चारः अस्ति । यथावसरं ते राष्ट्रस्य बाधां कर्तुम् एकमात्रदृष्टयः च सन्ति । अतः स्वरक्षानिमित्तं मन्त्रसाधनापूतं सुदर्शनकवचं भारतेन धृतम् इत्यत्र अन्येषां विमतस्य अधिकारः नास्ति । यदि विप्रतिपत्तिं प्रकटयति तर्हि अपि तत्तृणमस्माकं धीरदेशाभिमानिनाम् अमृतपुत्राणां मातृसेवातत्पराणाम् । अतः भारतस्य अणुस्फोटः कुटिलशक्तीनां मस्तके स्फोटायितः भवतु । लोकराष्ट्राणां संरक्षकस्थानं जगद्गुरुभारतस्य भवतु । लोकाः समस्ताः सुखिनो भवन्तु इति वेदमन्त्राशयः साक्षादनुभूतः भवतु ।


text:
अभीष्ट फल दायक बाह्य शान्ति सूक्तअभीष्ट फल दायक बाह्य शान्ति सूक्त
(कुल-देवता की प्रसन्नता के लिए अमोघ अनुभूत सूक्त)
नमो वः पितरो, यच्छिव तस्मै नमो, वः पितरो यतृस्योन तस्मै।
नमो वः पितरः, स्वधा वः पितरः।।1
नमोऽस्तु ते निर्ऋर्तु, तिग्म तेजोऽयस्यमयान विचृता बन्ध-पाशान्।
यमो मह्यं पुनरित् त्वां ददाति। तस्मै यमाय नमोऽस्तु मृत्यवे।।2
नमोऽस्त्वसिताय, नमस्तिरश्चिराजये। स्वजाय वभ्रवे नमो, नमो देव जनेभ्यः।।3
नमः शीताय, तक्मने नमो, रूराय शोचिषे कृणोमि।
यो अन्येद्युरूभयद्युरभ्येति, तृतीय कायं नमोऽस्तु तक्मने।।4
नमस्ते अधि वाकाय, परा वाकाय ते नमः। सुमत्यै मृत्यो ते नमो, दुर्मत्यै त इदं नमः।।5
नमस्ते यातुधानेभ्यो, नमस्ते भेषजेभ्यः। नमस्ते मृत्यो मूलेभ्यो, ब्राह्मणेभ्य इदं मम।।6
नमो देव वद्येभ्यो, नमो राज-वद्येभ्यः। अथो ये विश्वानां, वद्यास्तेभ्यो मृत्यो नमोऽस्तु ते।।7
नमस्तेऽस्तु नारदा नुष्ठ विदुषे वशा। कसमासां भीम तमा याम दत्वा परा भवेत्।8
नमस्तेऽस्तु विद्युते, नमस्ते स्तनयित्नवे। नमस्तेऽस्तु वश्मने, येना दूड़ाशे अस्यसि।।9
नमस्तेऽस्त्वायते, नमोऽस्तु पराय ते। नमस्ते प्राण तिष्ठत, आसीनायोत ते नमः।।10
नमस्तेऽस्त्वायते, नमोऽस्तु पराय ते। नमस्ते रूद्र तिष्ठत, आसीनायोत ते नमः।।11
नमस्ते जायमानायै, जाताय उत ते नमः। वालेभ्यः शफेभ्यो, रूपायाघ्न्ये ते नमः।।12
नमस्ते प्राण क्रन्दाय, नमस्ते स्तनयित्नवे। नमस्ते प्राण विद्युते, नमस्ते प्राण वर्षते।।13
नमस्ते प्राण प्राणते, नमोऽस्त्वपान ते।
परा चीनाय ते नमः, प्रतीचीनाय ते नमः, सर्वस्मै न इदं नमः।।14
नमस्ते राजन् ! वरूणा मन्यवे, विश्व ह्यग्र निचिकेषि दुग्धम्।
सहस्त्रमन्यान् प्रसुवामि, साकं शतं जीवाति शरदस्तवायं।।15
नमस्ते रूद्रास्य ते, नमः प्रतिहितायै। नमो विसृज्य मानायै, नमो निपतितायै।।16
नमस्ते लांगलेभ्यो, नमः ईषायुगेभ्यः। वीरूत् क्षेत्रिय नाशन्यप् क्षैत्रियमुच्छतु।।17
नमो गन्धर्वस्य, नमस्ते नमो भामाय चक्षुषे च कृण्मः।
विश्वावसो ब्रह्मणा ते नमोऽभि जाया अप्सासः परेहि।।18
नमो यमाय, नमोऽस्तु, मृत्यवे, नमः पितृभ्य उतये नयन्ति।
उत्पारणस्य यो वेद, तमग्नि पुरो दद्येस्याः अरिष्टतातये।।19
नमो रूद्राय, नमोऽस्तु तक्मने, नमो राज्ञ वरूणायं त्विणीमते।
नमो दिवे, नमः पृथिव्ये, नमः औषधीभ्यः।।20
नमो रूराय, च्यवनाय, रोदनाय, घृष्णवे। नमः शीताय, पूर्व काम कृत्वने।।21
नमो वः पितर उर्जे, नमः वः पितरो रसाय।।22
नमो वः पितरो भामाय, नमो वः पितरा मन्धवे।।23
नमो वः पितरां पद घोरं, तस्मै नमो वः पितरो, यत क्ररं तस्मै।।24
विधि:-
1. पूजा पाठ से पहले दक्षिणाभिमुख होकर एक सूक्त का पाठ करना है।
2. नित्य पाठ एवं हवन आवश्यक है।
3. उक्त सूक्त के 24 श्लोकों में से 22 वें, 23 वें, और 24 वें श्लोक का पाठ दो बार अतिरिक्त करें। अर्थात् पहले 1 से 24 तक पाठ कर लें, फिर 22, 23 व 24 वें श्लोकों को दो बार और पाठ करें। इस प्रकार उक्त तीन श्लोकों का पाठ तीन बार होगा। तब इस ‘सूक्त’ का एक पाठ पूर्ण होगा।
4. काले तिल एवं शुद्ध घी से हवन। हवन में भी उक्त तीन श्लोकों से तीन-तीन आहुतियाँ दी जायेगी।
5. दक्षिण दिशा की ओर मुख करके ही पाठ व हवन करें।
6. केवल एक आवृत्ति पाठ और एक ही आवृत्ति से हवन करें।


text:
सूत्र २४
अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमाद्ध्टदि हि ॥२४॥
अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमाद्ध्टदि हि ।
अत्राह यदुक्तमविरोधस्चन्दनवदिति तदयुक्तं दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकर्योरतुल्यत्वात् ।
सिद्धे हयात्मनो देहैकदेशस्थत्वे चन्दनदृष्टान्तो भवति ।
प्रत्यक्षं तु चन्दनस्यावस्थितिवैशेष्यमेकदेशस्थत्वं सकलदेहाहलादनं च ।
आत्मन: पुन: सकलदेहोपलब्धिमात्रं प्रत्यक्षं नैकदेशवर्तित्वम् ।
अनुमेयं तु तदिति यदप्युच्येत न चात्रानुमानं संभवति ।
किमात्मन: सकलशरीरगता वेदना त्वगिन्द्रियस्येव सकलदेहव्यापिन: सत: किंवा विभोर्नभस इव आहोस्विच्चन्दनबिन्दोरिवाणोरेकदेशस्थस्येति संशयानतिवृत्तेरिति ।
अत्रोच्यते । नायं दोष: ।
कस्मात् । अभ्युपगमात् ।
अभ्युपगम्यते हयात्मनोपि चन्दनस्येव देहैकदेशवृत्तित्वमवस्थितिवैशेष्यम् ।
कथमित्युच्यते । हृदि हयेष आत्मा पठयते वेदान्तेषु ।
ह्रदि हयेष आत्मा स वा एष आत्मा हृदि कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमय: प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योति: पुरुष इत्याद्युपदेशेभ्य: ।
तस्माद्द्टर्ष्टान्तिकयोरवैषम्याद्युक्तमेवैतदविरोधश्चन्दनवदिति ॥२४॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
http://www.videha.co.in/ Ist Maithili Fortnightly e-journal
संस्कृत शिक्षा
संस्कृत भाषा शिक्षणे भवताम् सर्वेषाम हार्दम स्वागतम्।
नमो नमः।
संस्कृतम् अत्यंतम् सरला भाषा।
संस्कृते संभाषणम् इतोपि सरलम्।
वयम सर्वे अपि स्वल्पेण प्रयत्नेन नित्य जीवने संस्कृतस्य उपयोगम् कर्त्तुम शक्नुवः।
आगच्छन्तु।
वयम् एदानीम संस्कृत संभाषणस्य अभ्यासम् कुर्मः।
आरम्भे मम परिचय वदामि।
मम नाम गजेन्द्रः।
भवतः नाम किम्? (पु.)
भवत्याः नाम किम्?(स्त्री.)
उत्तिष्ठतु। वदतु। मम नाम किम?
मम नाम लक्ष्मीः/श्रीः/लता/रमा/प्रीति/प्रभा/स्वाति।
मम नाम रामः/श्यामः/राजेन्द्रः।
भवतः नाम गजेन्द्रः।
समीचीनम्।
भवत्याः नाम किम?
मम नाम रज्य लक्ष्मी।
न राज्य लक्ष्मीः।
मम नाम राज्य लक्ष्मीः।
बहु समीचीनम्।
संस्कृतेण प्रथ परिचयः करणीयः इति भवंतः ज्ञातवंतः।
उत्तिष्ठतु। आगच्छंतु।
सः उदयनः। सः शशिधरः।
सः कः।
सः उदयनः। सः शशिधरः।
उत्तमम्।
अभिनयम् कुर्वंतु। वदंतु।
सः श्री अरविन्दः। सा श्रीमाँ।
सः कः। सा का।
सः श्री अरविन्दः। सा श्रीमाँ।
सः कः।सा का।
सः रामः।सा प्रिया।
का श्री माँ। सा श्री माँ।
तत् फलम्। तत् पुस्तकम्। तत् कृष्णफलकम्।
तत् किम्। किम् पुस्तकम्।
किम् वातायनम्।
एषः मंजुनाथः। सः उदयनः।
एषः कः। सः कः।
एषा प्रिया। सा श्रीमाँ।
एषा का। सा का।
एतत् पुस्तकम्/उपनेत्रम्/कङ्कतम्।
तत् कृष्णफलकम्/फलम्।
एतत् किम्। तत किम्। एषः(पु.)/एषा(स्त्री.लि.)/एतत(नपु.लि.)- लग वस्तुक हेतु।
सः/सा/तत- दूर वस्तुक हेतु।
इदानीम् अहम् एकम् एकं वस्तुं दर्शयामि। एतत किम्।
तत उपनेत्रम। तत पर्णम्।
इदानीम भवंतः एकम् एकं वस्तुं दर्शयतु। एतत किम्? एतत किम्? पृच्छतु।
तत युतकम्- (अंगा)।
पेन- लेखनी। पेंसिल- अङ्कणी।
एतेषाम् शब्दानाम अभ्यासं कृतवंतः। एतेषाम् उपयोगः कथम् करणीयः इत्यपि भवंतः ज्ञातवंतः।
फलम्/लेखनी/चशकः/जलम्/धनस्युतः अस्ति।
धनम् नास्ति।
श्री अरविन्दः कुत्र अस्ति।
सर्वत्र अस्ति।
युतकम् कुत्र अस्ति।
अत्र अस्ति।
वायुः सर्वत्र अस्ति।
जलम् कुत्र अस्ति।
अन्यत्र अस्ति।
भवतः वाहनः कुत्र अस्ति।
तत्र अस्ति।
सुभाषितम्
संस्कृत साहित्ये सुभाषितानाम् नितराम वैशिष्ट्यम अस्ति। सुष्ठि भाषितम सुभाषितम। उत्तमम् वचनमेव सुभाषितः। अपार जीवनानुभवः सुभाषितेषु निहितः भवति।
वयम इदानीम एकं सुभाषितम् श्रुण्वः।
उद्यमनैव सिध्यंति कार्याणि न मनोरथैः। नहि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशंति मुखे मृगा।
वयम् इदानीम यत सुभाषितम् श्रुतवन्तः तस्य अर्थः एवमस्ति।
मनुष्यःप्रयत्नम् न करोति चेत् किमपि फलम् न सिध्यति। केवलम् इच्छाः संति चेत् कार्यम् न सिध्यति। सिंहः अत्यंतं बलवानः अस्ति। सः मृगराजः अस्ति।तथापि सिंहः प्रत्नं करोति चेतेव आहारं प्राप्नोति। मृगः आगत्य स्वयमेव सिंहस्य मुखे न पतति।प्रत्नं न कुर्मः चेत् किंचिदपि फलम् न सिध्यति। वयमपि अवश्यं प्रत्नं कुर्मः।
कथा
अहम् इदानीम एकं कथा वदामि। लघु कथा सरलां कथा अस्ति।संस्कृते कथा श्रवणेन भाषाभ्यासः शीघ्रम् भवति। भवंताः सावधानेन कथाम् श्रुणवंतु।
एकः काकः अस्ति। सः काकः तृषितः अस्ति। तस्य बहु पिपासा भवति। जलम् पातव्यम इति इच्छा भवति। काकः जलस्य अंवेषणं करिति। अत्र पश्यति। तत्र पश्यति। सर्वत्र पश्यति। कुत्रपि जलं नास्ति। काकः अगे-अग्रे गच्छति। दूरे एकं घटं पश्यति।काकस्य बहुसंतोषः भवति। सः घटस्य समीपं गच्छति। घटस्य उपरि उपविशति। पश्यति। घटे जलम् अस्ति। परंतु स्वल्पं जलम् अस्ति। काकः जलम् पातुम न शक्नोति। किं करोमि-इति चिंतयति। सः काकः बुद्धिमानस्ति। सः अन्यत्र गच्छति। शिलाखण्डम् आनयति। घटे पूरयति। पुनः गच्छति। शिलाखण्डम् आनयति। पूरयति। एवमेव बहुवारः करोति।
जलम् उपरि-उपरि आगच्छति। जलं बहिः आगच्छति। काकस्य बहुसंतोषः भवति।सः जलं पिबति।आनन्देन जलं पिबति। अनन्तरं दूरं गच्छति।काकः चतुरः अस्ति खलु।चतुरः काकः।
कथायाः अर्थः ज्ञातः?
प्रयाण-गीतम्
पदं धरति प्रवर्धते, भारतीय वीर सैनिकः। पदे पदे दृश्यते, तस्य देशप्रेम गुणः। पदं धरति प्रवर्धते, भारतीय वीर सैनिकः।
गायति देश भक्त्ति गीत,स्वतंत्रता रक्षकः। हस्ते अस्ति शोभितः त्रिवार्णिकः ध्वजः, पदं धरति प्रवर्धते, भारतीय वीर सैनिकः।
मस्तके लेपित चन्दनः हस्ते अस्ति शस्त्रः, यतः हृदये वसति वीरता, शत्रु भवति क्षयः।
पदं धरति प्रवर्धते, भारतीय वीर सैनिकः।
॥सिद्धिरस्तु॥
(अनुवर्तते)


text:
चलवाणीसेवाः- आदानप्रदानयोः लोकप्रियो माध्यमः
दिनं-प्रतिदिनं जनग्राह्यत्वात् प्रयोगाधिक्याच्च सेवानाम् आदानप्रदानयोः लोकप्रियसाधनम् सञ्जाता अस्ति चलवाणी। सर्वकारनागरिकमध्ये वित्तीयसेवातः परिवादनिवारणं यावत् प्रवृत्तेषु पारस्परिकसंवादेषु अस्याः महती भूमिका वर्तते।
चलवाणी वित्तसेवा च (बैंकिंगसेवा च)
भारते वित्तक्षेत्रे (बैंकिंग) वित्तसेवानां कृते एसएमएस-आधारितप्रश्नादिसुविधाः विस्तारयन् सम्प्रति रिजर्वबैंकप्रदत्तदिशानिर्देशानुसारं चलवाण्या मुद्रास्थानान्तरणस्यापि (एममनी एमरुपी वा इत्यस्मिन् रूपे) सुविधा आवश्यकाभिसन्धिभिः सह प्रदीयते। चलवाण्याः आदिनं प्रवर्धितामुपयोगिताम् विमृशन्तः वित्तकोशाः सम्प्रति चलवाण्या रेल-आरक्षण-ऋणसम्बन्धिसूचना-संचयपंजिका(बचतएकाउंट)सूचनाभिः सह विविधवित्तीययोजनानां संसूचनाः उपभोक्तृभ्यः प्रदातुं नूतनपंजिका(खाता)उद्घाटनावसरे अनिवार्यतः चलवाणीसंख्यापंजीकरणार्थं निवेदयन्ति। चलवाण्या चलवाणीरिचार्जप्रभृतिसेवाः शनैःशनैः लोकप्रियतामापन्नाः सन्ति। केचन वित्तकोशाः विविधमूल्यसंवर्धितसेवाभिस्सह निरन्तरयात्रायै विविधसुविधाः प्रदाय नैकलाभावसराः उपभोक्तृभ्यः प्रस्तुवन्ति। अपि च वित्तकोशेन निस्तारणाय विविधपत्रकाणां (कार्ड) प्रयोगप्रोत्साहनार्थं पुरस्कारत्वेन केचन अङ्काः प्रदीयन्ते, ते च निर्धारितविविधक्रयबिन्दुषु मुद्रीक्रियन्ते। एतदर्थं सूचना पंजीकृतचलवाण्या एव लभते। एवमेव चलवाण्या प्रथमतया संचितसेवायाः आरम्भावसरे केचनवित्तकोशाः उपहारत्वेन निस्तारणीय अङ्कप्रदानाय अवसरं ददति। अवधेयं यत् उपरोक्तसुविधालाभाय वित्तकोशनिर्दिष्टदिशानिर्देशोपि पालनीयः।
चलवाणीवित्तसेवा प्रमुखतः ग्राहकेभ्यः गृहे एव स्वनिधितन्निक्षेपनिकासादिसम्बन्धिसुविधाः प्रयच्छति। सेवेयं प्रदातुं विविधवित्तकोषैर्निश्चितं शुल्कं न समानम्। केचन इमां सेवां निश्शुल्कं ग्राहकेभ्यः यच्छन्ति। केचन च तदर्थं वार्षिकं शुल्कं स्वीकुर्वन्ति।परन्तु चलवाणीवित्तसेवायाः उपभोक्तृत्वे सति चलवाणीसेवाप्रदातृणा आदत्तसेवाकरस्य परिशोधः (भुगतान) ग्राहकैरेव क्रियते। अनेन सह वित्तकोषाः तत्स्वीकृतराशौ चलवाण्या मुद्राहस्तान्तरणे न किञ्चनशुल्कमधिगृहणन्ति। सन्दर्भेस्मिन् अवधेयं यत् वित्तकोषनिर्देशितनियमान् सम्यक्तया अनुपालनान्तरमेव इयं सेवा उपभोक्तव्या।
लघुसन्देशवित्तसेवा (एसएमएसबैंकिंग)
चलवाण्यां ‘बीप’ ध्वनिर्जातायां भवान् सद्य एव सतर्को जातः। तस्मिन्नागतसन्देशाद् भवान् ज्ञातवान् यत् भवद्वेतनप्राप्तेः सन्देशोयं भवद्वित्तकोशात् प्रेषितः।भवान् च आश्वस्तः। तदर्थं पुरातनरीतिः इव भवता न क्वचित् पंजिकायां हस्ताक्षरः कृतः। इदानीं चलवाण्यां भवद्वेतनसन्देशः डिजिटलसंसूचनारूपतया संङगृहीतः। एवम् चलवाण्याः प्रचारे परिवर्तितं जातं अद्यतन वित्तसेवायाः स्वरूपं चलवाणीवित्तसेवासुविधाश्चापि परिवर्तिताः। एसएमएसवित्तसेवासुविधा ग्राहकेषु अतीव लोकप्रिया प्रपन्नास्ति सम्प्रति। माध्यमेनानेन भवान् स्वपंजिकां (खाता) अहर्निशं निरीक्षणाय समर्थः अस्ति। अवैधानिकरीत्या च भवत्पंजिकापहर्तृन् विज्ञाय अनया सुविधया भवान् वित्तकोषं सूच्य सुरक्षितः भवितुमर्हति। अपि च रात्रिं वा दिवं वा कदापि वित्तकोशप्रदत्तसहायतासंख्यायां कॉलद्वारा अथवा लघुसन्देशसंङ्केतं प्रति सन्देशं प्रेष्य स्वपंजिका(खाता)सम्बन्धिसूचनामाप्तुं शक्नुवन्ति। एसएमएसवित्तसेवायां प्रदेयाः सुविधास्सन्ति-
- स्वचालितसतर्कता (ऑटो-अलर्ट) - अस्मिन् पत्रक(कार्ड)-अन्तर्जालीयवित्तसेवा (इन्टरनेट्बैंकिंग)-चलवाणीवित्तसेवा(मोबाइलबैंकिंग)-शाखा-देयादेश(चेक)प्रभृतिमाध्यमैः कृतमुद्राहस्तान्तरणस्य संसूचना सतर्कतासन्देश (एलर्टएसएमएस) सुविधया लभते। सुविधेयं वित्तकोशान्निर्धारितराशेरनुसारमेव लभते।
- प्राप्यकशोधसूचना(बिलभुगतान की सूचना)यदि भवता स्वचलवाणीसंकेतं प्राप्यकपरिशोधनाय (बिलभुगतान) पंजीकृतम् तर्हि निर्धारिततिथिपूर्वमेव तन्निक्षेपसम्बन्धिसूचना (भुगतानसम्बन्धिसूचना) सन्देशसतर्कतासुविधया लभते।
- अन्यसूचनाः - अस्यां संचितराशि-गतत्रीणिमुद्राहस्तान्तर-समीपस्थएटीएम- ग्राहकपरिचय-देयादेशपुस्तिकाया आवेदनप्रभृतयः अपि सूचनाः अनयैव सेवया आप्यन्ते।
लघुसन्देशवित्तीयसेवायाः लाभः-
- सुरक्षा- निर्धारितक्रेडिटराशिः डेबिटराशिः च इत्यनयोः आदानप्रदाने (एसएमएस) सन्देशात् सूचना लभते।
- सुविधापूर्णा
- नवीनतमसूचना
शुल्कः अवधेयाः तथ्याश्च-
चलवाण्यां प्राग्निर्दिष्टां सुविधां प्रदातुं सर्वे वित्तकोषाः कञ्चनशुल्कम् आरोपयन्ति। अतः सुविधायाः उपभोगात् प्राग् आरोपितशुल्कस्य सम्पूर्णं विवरणं निकटस्थवित्तकोशात् अवश्यं ज्ञेयम्। अपि च पंजिका(खाता)उद्घाटनसमये अस्यै सुविधायै पंजीकरणावसरे प्रदत्तचलवाणीसंकेतस्य परिवर्तिते सति अवश्यमेव वित्तकोषः सूचनीयः।
दूरभाषवित्तसेवा(फोनबैंकिंग्)-
प्रायशः सर्वे एव वित्तकोषाः फोनबैंकिंगसम्बद्धाः सुविधाः प्रददति। एतदर्थं वित्तकोषप्रदत्तनिश्शुल्कसहायतासंकेते उपभोक्ताजङ्गमवाणीसंकेतस्य चलवाणीसंकेतस्य वा पंजीकरणम् आवश्यकं वर्तते। केचनवित्तकोषाः अप्रवासिभारतीयेभ्योपि इमां सुविधां प्रयच्छन्ति। अस्यां सुविधायां उपभोक्तुः जङ्गवाणी चलवाणी वा अहर्निश-आपातकालीनसेवया सम्बद्धा भवति। क्रेडिटकार्ड्-डेबिटकार्ड् इत्यनयोः एकस्य वा लुप्ते सति अनया सेवया उपभोक्त्रा प्रदत्तसूचनया पत्रकसेवा अस्थायीरूपतया अवरुद्धयते।फोनबैंकिंगद्वारा अहर्निशं टेलीबैंकिंगसुविधा अपि प्रदीयते। अनया सम्बद्धाः अन्याः सुविधाः सन्ति- उत्पादसेवासम्बन्धिसंसूचना, पंजिका(खाता)संचितराशिः राशिनिक्षेपनिकाससूचना, वित्तकोषशाखाएटीएमसम्बन्धिसूचना, देयादेशपुस्तिकायाः आवेदनम् डेबिटकार्ड-क्रेडिकार्डसम्बन्धिसूचनेत्यादयः।
चलवाणी-वित्तसेवा (बैंकिंग)-एप्लीकेशन्(बैंकिंग एप्स)-
नैकविधाः नूतनतकनीकयः आदिनं जायन्ते प्रवर्धन्ते च। चलवाण्या निरन्तरविकासात् तत्प्रदत्तविविधसेवालाभाय आवश्यकमिदं यत् भवच्चलवाणी अपि मोबाइलएप्ससुविधां वोढुं समर्था भवतु इति। एतदर्थं मोबाइलएप्स न केवलं एड्रायड् क्रमानुदेशाधृत्य (सॉफ्टवेयर्-आधारितम्) प्रत्युत् आईफोन्-ब्लैकबेरी-जावाक्रमानुदेशमाधृत्यापि निर्मितास्सन्ति यान् उपभोक्ता स्वचलवाण्या सम्बद्धतकनीकेरनुसारम् अधोभारणं (डाउनलोड्) संरक्षणम् (इन्सटॉल) च कर्तुं शक्यते। वस्तुतः एंड्राइड् इत्यस्य आधारः मुक्तप्रभवः अस्ति तेन अनुप्रयोगनिर्माणं सहजरूपेण भवति । अनेन कारणेन चलवाण्यनुप्रयोगस्य निर्माणस्याधारः एंड्राइड् भवति ।चलवाणीशासने मुख्यतया चलवाणीमाध्यमेन पूर्वप्रदत्तसेवाः प्रसारयितुमेव प्रयासो विधीयते। निकटभूते एव रेलटिकट-आरक्षणाय एम-रिजर्वेशन-एप्लीकेशन् अतीव लोकप्रियं जातम्।
सर्वे वित्तकोषाः स्वस्य उपभोक्तृन् आकृष्टुं साधारणयूजरफेस् उपयोजयन्ति। तेषां स्वत्वं (दावा) वर्तते यत् तत्प्रदत्तसुविधाः विकसितमोबाइलएप्स् च उपभोक्तृसहायकाः सुविधाजनकाः अपि च सुरक्षिताः सन्ति। तदर्थम् वित्तकोषस्य अन्तर्जालसंकेतं प्रविश्य तेषां अधोभारणं (डाउनलोड) संरक्षणं च अपेक्षितम् इत्येव आवश्यकम्। तत्सक्रियानन्तरं मोबाइलएप्स्तः सूचनासंप्रेषणम् आरभ्यते। न केवलमिदमेव प्रत्युत् कालान्तरेषु एप्स् विकसितेषु सत्सु उपभोक्तुः चलवाणौ संरक्षितं एप्स् अपि स्वत एव संपरिवर्धते।
सुविधाः-
-
पंजिका(खाता)सम्बन्धिसुविधा- मुद्राहस्तान्तरणम्,देयादेशसम्बन्धिसूचना, तत्कालमुद्रास्थानान्तरणसुविधा आदि।
-
क्रेडिटपत्रक(कार्ड)सम्बद्धाः सुविधाः
-
संचितराशेः (बैलेंस) सूचना
-
क्रेडिटपत्रकस्य प्राप्यकनिस्तारसुविधा (बिलभुगतान)
-
पूर्वनिक्षेप(भुगतान)सूचना
-
निक्षेपदिनाङ्कस्य संसूचना
-
ऋणपंजिका-(लोन)अमूर्तीकृतपंजिका(डीमैटखाता) -इत्यनयोः सम्बद्धाः सूचना
-
चलवाणीरिचार्जसुविधा
-
चलचित्र-बसयानटिकट-आरक्षणम्
-
डीटीएचरिचार्जसुविधा
-
क्रयः
-
बिलपरिशोधः
-
विविधसुविधानां आकलार्थं सुविधा यथा- शाखासूचना-
स्रोतः-पोर्टल्-विषयसामग्रीसमूहः
वित्तकोषप्रदत्तसेवायां तदधिकसूचनायै सम्बन्धितसंसाधने निर्दिष्टअन्तर्जालसंकेतं प्रविशतु-
सम्बन्धितं संसाधनम्-


text:
॥ श्रीराधाकृष्णसुप्रभातम् ॥
सत्यं धर्ममपीह रक्षितुमहो भूभारनाशाय वै
दैत्यैस्तापितसर्वदैवतगणान् संरक्षितुं लीलया ।
लीलामानुषविग्रहः समभवद्यो वा हरिर्भूतले
राधाकृष्णमहाप्रभुः स भगवान् रक्षां करोत्वन्वहम् ॥ १॥
गोपीरूपधरान् महामुनिगणान् गोरूपदेवान् सदा
रक्षायै समनुग्रहाय च मुदा कृष्णं वपुः प्राप यः
सोऽयं सार्वजनीनवन्द्यविभवो विश्वैकरक्षाकरः
राधाकृष्णमहाप्रभो सुरपते ते सुप्रभातं शुभम् ॥ २॥
सौन्दर्यं किल मूर्तमेव सकलं लोकैकविस्मापकं
चौर्यं यस्य च भक्तसङ्घविनुतं पापापहं प्रत्यहम् ।
मुष्णन्त्यद्य हि कृष्णचौर्यसुकथाः भक्तस्य दुःखानि वै
राधावल्लभ रासकेलिरसिक श्रीसुप्रभातं शुभम् ॥ ३॥
वेदान्तप्रतिपाद्यमानविभवो वेदैकवेद्यप्रभुः
वंशीवादनलोलुपः व्रजजनानन्दैकधुर्यो विभुः ।
विख्यातो भुवनेषु बालवपुषा वीणामुनीन्द्रस्तुतः
राधालोल रमापते यदुपते ते सुप्रभातं शुभम् ॥ ४॥
राधावल्लभ रञ्जिताखिलमनाः कन्दर्पदर्पापह
लीलालोलुप लब्धभक्तिसुलभ श्रीदेवकीनन्दन ।
लीलामानुष लोलकुन्तल महालावण्यरत्नाकर
राधामाधव रम्यकेलिकुतुकिन् ते सुप्रभातं शुभम् ॥ ५॥
पूज्याष्टाक्षरमन्त्रमन्त्रित नमो नारायणाख्य प्रभो
श्रीमद्द्वादशमन्त्रनित्यमहित श्रीवासुदेव प्रभो ।
रांपूर्वैश्च षडक्षरैः सुविदित श्रीवीरराम प्रभो
राधाकृष्ण महाप्रभोऽखिलगुरो ते सुप्रभातं शुभम् ॥ ६॥
त्वं सान्दीपनिसद्गुरोर्हि वचसा सामुद्रमग्नं शिशुं
आनीयापि च सद्गुरोर्हि निकटे प्रत्यर्पयः सत्वरम् ।
तेन त्वां गुरुराट् प्रपूजयदहो पुत्रस्य लाभात् स्वकात्
भो देव त्वमचिन्त्यविक्रमगुणस्ते सुप्रभातं शुभम् ॥ ७॥
भुक्त्वा तत्पृथुकं कुचेलगृहिणीसम्प्रेषितं सादरं
विद्याभ्याससहायकस्य च गृहं श्रीश्रीसमृद्धं व्यधाः ।
आर्तत्राणपरायणः स भगवान् सर्वस्वदानोद्यतः
राधाकृष्ण सुसुन्दरार्तिहरण श्रीसुप्रभातं शुभम् ॥ ८॥
आदित्यादिनवग्रहाश्च तिथयः होरा च योगास्तथा
नक्षत्राणि च वास्तवः प्रतिदिनं दिक्पालभूतानि वा ॥
राधाकृष्णनिविष्टचेतसममी नो पीडयन्ति ध्रुवं
राधाकृष्णमहाप्रभो तव शुभं सुप्रातमेवाद्य हि ॥ ९॥
देव त्वां शरणं गतोऽस्मि सततं राधामनोल्लासक
त्वं मातासि पिता तथैव सहजो बन्धुश्च पुत्री सुतः ।
सर्वस्वं हि मम त्वमेव सततं श्रीगोपिकाप्रेमभाक्
पाह्यस्मान् सकुटुम्बकान् तव पदद्वन्द्वैकसेवारतान् ॥ १०॥
राधाकृष्णमहाप्रभो त्रिभुवनक्षेमङ्करस्याशु वै
श्रीसुप्रातमिमं समाधितमना यो वा पठेदन्वहम् ।
सो नित्यं विजयी समाप्तसुधनः सत्पुत्रपौत्रैर्वृतः
दीर्घायुश्च निरामयश्च निवसेत् श्रीकृष्णकारुण्यतः ॥ ११॥
इति श्रीराधाकृष्णसुप्रभातम् ॥
From kalyANamanjarI, dvitIya bhAgaH rAdhAkalyaNam
saNgrahItaM rA. dattagopAlakRRiShNaH, svarNaprakAshanam
Proofread by PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
BACK TO TOP
% Text title : rAdhAkRRiShNasuprabhAtam
% File name : rAdhAkRRiShNasuprabhAtam.itx
% itxtitle : rAdhAkRRiShNasuprabhAtam
% engtitle : rAdhAkRRiShNasuprabhAtam
% Category : suprabhAta, devii, radha
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% SubDeity : radha
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : NA
% Proofread by : PSA Easwaran
% Description/comments : Datta Gopala Krishna, Pammal, Chennai 9442252443
% Source : kalyANamanjarI dvitIya bhAgaH rAdhAkalyaNam
% Acknowledge-Permission: Svarna Prakashanam
% Latest update : May 14, 2017
% Send corrections to : sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text: परह्यः गर्भिन्याः मित्रस्य अवसरे भोजनार्थं मित्रैः सह सपत्नीकः मित्रगृहं गतः । किन्तु तया मित्रेण भोजन-कारणम् अज्ञातम् । एवं सति, उद्घोषण-समये, भ्रमिता गर्भवती मम पत्नीं "अभिनन्दनानि" इति घोषितवती । सा गर्भवती अन्याः अगर्भवतीः एवं किमर्थं वदति इति प्रश्नः । तदा अपरेण सर्वं निवेदितम् । नूतन-दम्पती आवां, शिशु-प्रतीक्षकौ तौ, अस्माकं मित्रैः एकं भोजनं रचितम् । मित्रानि तौ उक्तवन्तः -- नूतनदम्पत्यवसरे मेलनम् इति । तानि एव मित्राणि आवाम् उक्तवन्तः -- गर्भवत्यवसरे मेलनम् इति । सर्वैः मित्रैः ध्वान्त-मग्नाः वयम् !


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
हनः सिच्॥ १।२।१४
पदच्छेदः॥
हनः ५।१ सिच् १।१ १७ आत्मनेपदेषु ७।३ ११ कित् १।१ ५
अर्थः॥
हन्-धातोः परः सिच् आत्मनेपदविषये विद्वत् भवति।
उदाहरणम्॥
आहत, आहसाताम्, आहसत।
काशिका-वृत्तिः
हनः सिच् १।२।१४
हन्तेर् धातोः परः सिच् किद् भवति। आहत, आहसाताम्, आहसत। सिचः कित्त्वादनुनासिकलोपः। सिज्ग्रहणं लिङ्निवृत्त्यर्थम्। उत्तरत्रानुवृत्तिर् मा भूत्। अत्मनेपदग्रहणम् उत्तरार्थम् अनुवर्तते। इह तु परस्मैपदे हन्तेर् वधभावस्य नित्यत्वात् कित्त्वस्य प्रयोजनं न अस्ति।
न्यासः
हनः सिच्। , १।२।१४
"आहत" इति। " आङो यमहनः" १।३।२८
इत्यात्मनेपदम्। पूर्ववत् सिचो लोपः।
"आहसत" इति। "आत्मनेपदेष्वनतः" (७।१।५ इत्यदादेश-। अथ सिज्ग्रहणे प्रकृते पुनः सिज्ग्रहणं किमर्थं क्रियत इत्याह-- "सिज्ग्रहणं लिङनिवृत्यर्थम्" इति। प्रकृतं हि सिज्ग्रहणं लिङा सह सम्बद्धम्, अतस्तदनुवृत्तौ सत्यां तस्याप्यनुवृत्तिराशङ्क्येत; तस्मात् तन्निराकर्तुं सिज्ग्रहणं क्रियते। ननु च हन्तेलिङि वधादेशेन भवितव्यम्; न च तत्र सत्यपि कित्त्वे किञ्चिदनिष्टमापद्यते, तत् कस्माल्लिङनिवृत्त्यर्थं सिज्ग्रहणं क्रियत इत्यत आह-- "उत्तरत्र" इत्यादि। यद्यत्र लिङनुवत्र्तते तत उत्तरत्र तस्यानुवृत्तिः स्यात्, ततश्चोत्तरसूत्रेण तस्यापि कित्त्वं स्यादित्यभिप्रायः।
इह तु वृत्तावात्मनेपदेन सिज् न विशेष्यत इत्यात्मनेपदं निवृत्तमिति कस्यचिद्भ्रान्तिः स्यात्, अतस्तन्निराकर्तुमाह--- "आत्मनेपदग्रहणम्" इत्यादि। इहापि कस्मान्न भवतीत्यत आह-- "इह तु" इत्यादि। "लुङि च" २।४।४३
इति हन्तेः परस्मैपदेषु लुङि वधादेशः क्रियते, स च नित्यः। नित्यत्वन्तु तस्य "आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम्" २।४।४४
इत्यत्तरसूत्रेऽन्यतरस्यां ग्रहणात्। नच नित्ये वधादेशे कित्त्वस्य किञ्चित् प्रयोजनमस्ति अतो नेहात्मनेपदस्यानुवृत्तिरुपपद्यते।
अथ किमर्थं हन्तेः परस्य सिचः, कित्त्वं विधीयते, यावता "सार्वधातुकमपित्" (१।२।४) इति सिचः परस्य सार्वधातुकस्य ङित्त्वमस्त्येव?
तत्र "अनिदिताम्" ६।४।२४
इत्यनुनासिकलोपः सिद्धः। सिच इदित्त्वान्न सिध्यतीति चेत्?
न; सिच इकारस्योच्चारणार्थत्वात्। तथा हि "च्लेः सिच्" ३।१।४४
इत्यत्र वक्ष्यति-- "इकार उच्चारणार्थः" इति। एवमपि च्लेरिदित्वात् सिचोऽपि स्थानिवद्भावेनेदित्त्वमतो न सिध्यतीति चेत्, न ; च्लेरकारस्योच्चारणार्थत्वात्। तथा हि "च्लि लुङि" ३।१।४३
इत्यत्र वक्ष्यति--- "इकार उच्चारणार्थः" इति। एवं तर्हि सिद्धे ङित्त्वे सति यत् पुनरिह हनः सिजिति सिचः कित्त्वं विदधाति तज्ज्ञापयति--बाह्र सार्वधातुकमाश्रित्य सिजन्तस्य "अनिदिताम्" ६।४।२४
इत्यनुनासिकलोपो न भवतीति; तेनारंस्त,अमंस्त आयंस्त पादमिति सिद्धं भवति; अन्यथा ह्रनुनासिकलोपे कृत आयतेत्यनिष्टं रूपं स्यात्।
बाल-मनोरमा
हनः सिच् ५२१, १।२।१४
हनः सिच्। "कित्स्या"दिति शेषपूरणम्। "असंयोगाल्लिट्कि"दित्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः। हनधातोः परः सिच् कित्स्यादिति फलितम्। अनुनासिकलोप इति। "अनुदात्तोपदेशे" इति नकारलोप इत्यर्थः। उत् आ यम् स् त इति स्थिते---


text:
॥ बगलामुखीकवचम् ॥
॥ अथ बगलामुखीकवचम् ॥
श्रुत्वा च बगलापूजां स्तोत्रं चापि महेश्वर ।
इदानीं श्रोतुमिच्छामि कवचं वद मे प्रभो ॥
वैरिनाशकरं दिव्यं सर्वाशुभविनाशनम् ।
शुभदं स्मरणात्पुण्यं त्राहि मां दुःखनाशनम् ॥
श्रीभैरव उवाच ॥
कवचं शृणु वक्ष्यामि भैरवी प्राणवल्लभे ॥
पठित्वा धारयित्वा तु त्रैलौक्ये विजयी भवेत् ॥
ॐ अस्य श्रीबगलामुखीकवचस्य नारदऋषिरनुष्टुप्छन्दः
श्रीबगलामुखी देवता लं बीजं ऐं कीलकं
पुरुषार्थचतुष्टये जपे विनियोगः ॥
शिरो मे बगला पातु हृदयैकाक्षरी परा ।
ॐ ह्रीं ॐ मे ललाटे च बगला वैरिनाशिनी ॥
गदाहस्ता सदा पातु मुखं मे मोक्षदायिनी ।
वैरिजिह्वान्धरा पातु कण्ठं मे बगलामुखी ॥
उदरं नाभिदेशं च पातु नित्यं परात्परा ।
परात्परपरा पातु मम गुह्यं सुरेश्वरी ॥
हस्तौ चैव तथा पातु पार्वतीपरिपातु मे ।
विवादे विषमे घोरे सङ्ग्रामे रिपुसङ्कटे ॥
पीताम्बरधरा पातु सर्वाङ्गं शिवनर्तकी ।
श्रीविद्यासमयो पातु मातङ्गीदुरिताशिवा ॥
पातुपुत्रं सुतां चैव कलत्रं कालिका मम ।
पातु नित्यं भ्रातरं मे पितरं शूलिनी सदा ॥
सन्देहि बगलादेव्याः कवचं मन्मुखोदितम् ।
नैव देयममुख्याय सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥
पठनाद्धारणादस्य पूजनाद्वाञ्छितं लभेत् ।
इदं कवचमज्ञात्वा यो जपेद् बगलामुखीम् ॥
पिबन्ति शोणितं तस्य योगिन्यः प्राप्यसादराः ।
वश्ये चाकर्षणे चैव मारणे मोहने तथा ॥
महाभये विपत्तौ च पठेद्वापाठयेत्तु यः ।
तस्य सर्वार्थसिद्धिः स्याद्भक्तियुक्तस्य पार्वती ॥
इति श्रीरुद्रयामले बगलामुखीकवचं सम्पूर्णम् ॥
Proofread by Nat Natarajan, NA
BACK TO TOP
% Text title : bagalAmukhIkavacham
% File name : bagalAmukhIkavacham.itx
% itxtitle : bagalAmukhIkavacham
% engtitle : bagalAmukhIkavacham
% Category : kavacha, devii, dashamahAvidyA
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% SubDeity : dashamahAvidyA
% Author : Traditional
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Nat Natarajan nat.natarajan at gmail.com
% Proofread by : Nat Natarajan nat.natarajan at gmail.com, NA
% Latest update : March 20, 2016
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
॥ श्रीहनूमत् पञ्च चामरम् ॥
नमोऽस्तु ते हनूमते दयावते मनोगते
सुवर्णपर्वताकृते नभस्स्वतः सुताय ते ।
न चाञ्जनेय ते समो जगत्त्रये महामते
पराक्रमे वचःकमे समस्तसिद्धिसङ्क्रमे ॥ १॥
रविं ग्रसिष्णुरुत्पतन् फलेच्छया शिशुर्भवान्
रवेर्गृहीतवानहो समस्तवेदशास्त्र्कम् ।
भवन्मनोज्ञभाषणं बभूव कर्णभूषणं
रघूत्तमस्य मानसांबुजस्य पूर्णतोषणम् ॥ २॥
धरात्मजापतिं भवान् विभावयन् जगत्पतिं
जगाम रामदासतां समस्तलोकविश्रुताम् ।
विलङ्घ्य वारिधिं जवात् विलोक्य दीनजानकीं
दशाननस्य मानसं ददाह लङ्कया समम् ॥ ३॥
विलोक्य मातरं कृशां दशाननस्य तद्वने
भवानभाषत प्रियं मनोहरं च संस्कृतम् ।
समस्तदुष्टरक्षसां विनाशकालसूचनं
चकार रावणाग्रतः नयेन वा भयेन वा ॥ ४॥
महाबलो महाचलं समुह्य चौषधिप्रभं
भवान् ररक्ष लक्ष्मणं भयावहे महावहे ।
महोपकारिणं तदा भवन्तमात्मबान्धवं
समस्तलोकबान्धवोऽप्यमन्यत स्वयं विभुः ॥ ५॥
भवांश्च यत्र यत्र तत् शृणोति रामकीर्तनं
करोति तत्र तत्र भोः सभाष्पमस्तकाञ्जलिं ।
प्रदेहि मेऽञ्जनासुत त्वदीयभक्तिवैभवं
विदेहि मे निरञ्जनं च रामदासदासताम् ॥ ६॥
अगण्यपुण्यवान् भवान् अनन्यधन्यजीवनः
विमुच्य मौक्तिकस्रजं ददौ धरात्मजा मुदा ।
भवन्तमालिलिङ्ग यद् रघूत्तमः स्वयं वदन्
इदं हि मे हनूमतः प्रदेयसर्वमित्यहो ॥ ७॥
विदेहराजनन्दिनीमनोहरे वरे परे
विदेहमुक्तिदायके विधेहि मे मनो हरे ।
क्षणं क्षणं निरीक्षणं भवेद् यथा मयि प्रभोः
तथा निवेदयस्व मद्दशां दशाननान्तके ॥ ८॥
इदं च पञ्चचामरं गृहाण दासकल्पितं
समीरणात्मसंभव प्रमोदमानचेतसा ।
रिपून् षडान्तरान् विनाशयाशु दुर्दमान्
पुनर्भवाख्यकर्दमात् विमुच्य पाहि पाहि माम् ॥ ९॥
Encoded and proofread by N. Balasubramanian bbalu@satyam.net.in
BACK TO TOP
% Text title : hanumat pa.ncha chAmaraM
% File name : hanumatpanchachamara.itx
% itxtitle : hanUmat panchachAmaram
% engtitle : hanUmat pancha chAmaram
% Category : panchaka, hanumaana
% Location : doc_hanumaana
% Sublocation : hanumaana
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : N.Balasubramanian bbalu at satyam.net.in
% Proofread by : N.Balasubramanian bbalu at satyam.net.in
% Latest update : April 20, 2005
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
सूत्रम्
विशिष्टलिङ्गो नदी देशोऽग्रामाः॥ २।४।७
काशिका-वृत्तिः
विशिष्टलिङ्गो नदी देशो ऽग्रामाः २।४।७
विशिष्तलिङ्गानां भिन्नलिङ्गानां नदीवाचिनां शब्दानां देशवचिनां च ग्रामवर्जितानं द्वन्द्व एकवद् भवति। नद्यवयवो द्वन्द्वो नदी इत्युच्यते। देशावयवश्च देशः। नदी देशः इत्यसमासनिर्देश एव अयम्। उद्ध्यश्च इरावती च उद्ध्येरावति। गङ्गाशोणम्। देशः खल्वपि कुरवश्च कुरुक्षेत्रं च कुरुकुरुक्षेत्रम्। कुरुकुरुजाङ्गलम्। विशिष्टलिङ्गः इति किम्? गङ्गायमुने। मद्रकेकयाः। नदी देशः इति किम्? कुक्कुटमयूर्यौ। अग्रामाः इति किम्? जाम्बवश्च शालूकिनी च जाम्बवशालूकिन्यौ। नदीग्रहणमदेशत्वात्। जनपदो हि देशः। तथा च पर्वतानां ग्रहणं न भवति, कैलासश्च गन्धमादनं च कैलासगन्धमादने। अग्रामा इत्यत्र नगरानां प्रतिषेधो वक्तव्यः। इह मा भूत्, मथुरा च पाटलिपुत्रं च मथुरापाटलिपुत्रम्। उभयतश्च ग्रामाणां प्रतिषेधो वक्तव्यः। सौर्यं च नगरं, केतवतं च ग्रामः सौर्यकेतवते।
न्यासः
विशिष्टलिङ्गो नदीदेशोऽग्रामाः। , २।४।७
विशिष्टशब्दोऽयं भेदवचनः। योञऽपि "क्तेन नञ्विशिष्टेनानञ्" (२।१।क६०) इत्यत्र सावधारणाधिक्ये विशिष्टशब्दो व्याख्यातः; सोऽपि भेद्दवारेणैव प्रतिपत्तयः। तेनेह वृत्तिकारोऽपि "भिन्नलिङ्गाना{अपि नास्ति--काशिका}मपि" इत्याह। "अग्रामाः" इति। प्रतिषेधादनयोः स्वरूपग्रहणं न भवतीत्याह-- "नदीवाचिनाम्" इत्यादि। यदि नदीवाचिनां द्वन्द्वो देशवाचिनाञ्चैकवद्भवतीत्ययमत्र सूत्रार्थोऽभिमतः, तत्कथं नदीदेश इत्ययं द्वन्द्व इत्यनेन प्रकृतेन सामानाधिकरण्येन निर्देश इत्याह-- "नद्यवयवो द्वन्द्वोनदीत्युच्यते" इत्यादि। एतेन गौणः सूत्रे निर्देश इति दर्शयति। नदीदेश इत्ययं यदि द्वन्द्वसमासस्तदा व्यतिकीर्णावयवो द्वन्द्वो यस्य कश्चिदवयवो नदी कश्चिद्देशस्तस्यैकवद्भावः स्यात्। किञ्च, द्वन्द्वो भवन्नेष समाहारे वा स्यात्? इतरेरतरयोगे वा?
त्त्र पूर्वस्मिन् पक्षे "स नपुंसकम्" २।४।१७
इति नपुंसकत्वं स्यात्, इतरत्र तु द्विवचनमितीमं दोषं दृष्ट्वाऽऽह-- "नदीदेश" इति। "असमास एवायं निर्देशः" इति।
"मद्रकेकयाः" इति। मद्राश्च केकयाश्च मद्रकेकयाः। अथ नदीग्रहणं कस्मात् क्रियते?
न देशग्रहणादेव नदीग्रहणं सिद्धमित्यत आह-- "नदीग्रहणमदेशत्वात्" इति। कस्मात् पूनर्नदी देशो न भवतीत्याह-- "जनपदो हि देशः" इति। तत्रैव देशशब्दस्य रूढत्वात्। यत् पुनर्नदी देश इत्युच्यते तत् तात्स्थ्यात्। भवति हि तात्स्थ्यात् ताच्छब्द्यम्, यथा- मञ्चाः क्रोशन्तीति। "तथा च" इत्यादि। तस्माज्जनपद एव देशो नान्यः पर्वतादिः। एवञ्च कृत्वा देशग्रहणेन पर्वतादीनां ग्रहणं न भवति।
"अग्रामा इत्यत्र " इत्यादि। लोके हि ग्रामग्रहणेन नगरग्रहणं भवति, तथा ह्रभक्ष्यो ग्राम्यशूकर इत्युक्ते नागरोऽपि न भक्ष्यते। ततश्चेहाग्रामा इति प्रतिषेधः क्रियमाणो नगराणामपि प्राप्नोति, तस्मादग्रामा इति प्रतिषेधे नगरप्रतिषेधो वक्तव्यः, अग्रामा इत्यनेन नगराणां यः प्रतिषेधः प्राप्नोति तस्य प्रतिषेधस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः, व्याख्येय इत्यर्थः
। तेन नगराणां विधिरेव भवति। तत्रेदं व्याख्यानम्-- यदयम् "प्राचां ग्रामनगराणाम्" ७।३।१४
इत्यत्र ग्रामनगरयोर्भेदेनोपदानं करोति कज्ज्ञापयति-- इह शस्त्रे ग्रामग्रहणेन नगराणां ग्रहणं न भवतीति। तेनाग्रामा इति प्रतिषेधो नगराणां न भवति।
"उभयतच्च" इत्यादि। उभयस्मिन्नित्यर्थः उभयतः। यत्र कश्चिदवयवो ग्रामः कश्चिन्नगरं तत्र ग्रामाणां यः प्रतिषेध उच्यते स एव वक्तव्यः, व्याख्येय इत्यर्थः
। तत्रेदं व्याख्यानम्-- अग्रामा इति प्रसज्य प्रतिषेधोऽयं विज्ञेयः, नचेत् द्वन्द्वे ग्रामा विद्यन्त इति। तेन यत्र ग्रामगन्धोऽप्यस्ति तत्राप्येकवद्भावो न भवतीति॥
बाल-मनोरमा
विशिष्टलिङ्गो नदीदेशोऽग्रामाः ९०१, २।४।७
विसिष्टलिङ्गो नदीदेशोऽग्रामाः। अग्रामा" इति च्छेदः। व्यत्ययेन बहुत्वे एकवचनम्। विपूर्वकशिषधातुर्भेदेवर्तते "विशेषणं विशेष्येणे"त्यादौ यथा। विशिष्टं लिङ्गं येषामिति विग्रहः। तथा च ग्रामवाचकभिन्ना भिन्नलिङ्गका ये नदीवाचिनो, ये देशवाचिनश्च तेषा द्विन्द्व एकवत्स्यादिति लभ्यते। तदाह--ग्रामवर्जेति। समाहारे द्वन्द्वः स्यादिति। एकवत्त्वविधेः फलाभिप्रायमेतत्। अस्यैकवद्भावप्रकरणस्य समाहार एव द्वन्द्व इति नियमार्थताया अनुपदमेवोक्तत्वात्। उद्द्यश्चेति। उद्ध्यो ना नदविशेषः। इरावती नाम कचिन्नदी। तयोर्नदीविशेषवाचकत्वादेकवत्त्वम्, नदीशब्देन नदस्यापि ग्रहणात्, अन्यथा भिन्नलिङ्गत्वाऽसम्भवादिति भावः। जाम्बवशालूकिन्याविति। "अग्रामाः" इत्यनेन ग्रामावयवकद्वन्द्वपर्युदासो विवक्षितः। अयं च द्वन्द्वे नगरग्रामोभयावयवकोऽपि ग्रामावयवक इति तस्य पर्युदास इति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
विशिष्टलिङ्गो नदीदेशोऽग्रामाः ७७७, २।४।७
विशिष्टलिङ्गो। सूत्रे चत्वारोऽपि शब्दा अवयवधर्मेणाऽवयविद्वन्द्वे वर्तन्त इत्याशयेनाह---ग्रामेत्यादि। इह "नदीवाचिनां द्वन्द्वः, "देशवाचिनां द्वन्द्व" इति वाक्यभेदेन व्याख्येयम्। तेन "गङ्गाकुरुक्षेत्रे"इत्यत्र न भवति। देशशब्देनात्र प्रसिद्ध एव जनपदो गृह्रते, नद्याः पृथग्ग्रहणात्। तेन पर्वतानां न, कैलासश्च गन्धमादनं च कैलासगन्धमादने। नदीदेश इति किम्()। कुक्कुट मयूर्यौ। विशिष्टपदस्यऽर्थमाह---भिन्नलिङ्गानामिति। विपूर्वो हि शिषिर्भेदार्थः। अतएव "विशेषणं विश्ष्येणे"ति सूत्रे भेदकं भेद्येनेति व्याख्यातम्। समाहारे द्वन्द्वः स्यादिति। निष्कर्षाभिप्रायेणेयमुक्तः। यथाश्रुताभिप्रायेण तु "द्वन्द्व एकवत्स्या"दिति केषु चित्सूत्रेषु व्याख्यायत इति ज्ञेयम्। उद्ध्येरावतीति। उव्द्यो नदः, सोऽपि नदीविशेषत्वान्नदीशब्देन गृहीतः। एवं शोणोऽपि। "अग्रामा इत्यत्र नगरप्रतिषेधो वक्तव्यः"
। तेन "मथुरापाटलिपुत्र"मित्यत्र निषेधो न भवति, उभयोरपि नगरत्वात्।


text:
सूत्रम्
सुप आत्मनः क्यच्॥ ३।१।८
काशिका-वृत्तिः
सुप आत्मनः क्यच् ३।१।८
कर्मणः इच्छायां वा इत्यनुवर्तते। इषिकर्मणः एषितुः एव आत्मसम्बन्धिनः सुबन्तादिच्छायाम् अर्थे वा क्यच् प्रत्ययो भवति। आत्मनः पुत्रम् इच्छति पुत्रीयति। सुब्ग्रहणं किम्?
वाक्यान् मा भूत्। महान्तं पुत्रम् इच्छति। आत्मनः इति किम्?
राज्ञः पुत्रम् इच्छति। ककारः नः क्ये १।४।१५
इति सामान्यग्रहणार्थः। चकारस् तदविघातार्थः। क्यचि मान्ताव्ययप्रतिषेधो वक्तव्यः
। इदम् इच्छति। उच्चैरिच्छति। नीचिअरिच्छति। छन्दसि परेच्छायाम् इति वक्तव्यम्
। मा त्वा वृका अघायवो विदन्।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
सुप आत्मनः क्यच् ७२३, ३।१।८
इषिकर्मण एषितुः संबन्धिनः सुबन्तादिच्छायामर्थे क्यच् प्रत्ययो वा स्यात्॥
न्यासः
सुप आत्मनः क्यच्। , ३।१।८
आत्मशब्दः परस्य व्यावृतिं()त कुर्वाणो यस्तत्प्रतियोगिनमर्थमाचष्टे स इह परिगृह्रते, न तु योऽन्तव्र्यापारवति पुरुषे भोक्तरि वत्र्तते; स इह गृह्रमाणोऽकिञ्चित्करः स्यात्। तेनेच्छा विशिष्येत, सुबन्तं वा; तत्रेच्छा तावदात्मनः, अन्यस्य न सम्भव्तयेवेति तद्विशेषणता तस्यायुक्ता। सुबन्थमप्येषित्रान्येन वा सम्बध्यमानमात्मसम्बद्धमेव भवति; उभयोरपि तयोरात्मसम्बन्धित्वात्। तस्मात् सुबन्तविशेषणत्वमपि तस्यायुक्तमिति परप्रतियोगिवचन एव गृह्रते। एवं हि कपरनिवृत्तिः शक्यते कर्त्तुम्, नान्यथा। अत्रापीच्छायाः सन्निधानात् तयैव व्याप्यमानस्य कर्मत्वं विज्ञायते, इत्याह-- "इषिकर्मणः" इति। आत्मग्रहणेन यदीच्छा विशिष्येत तदेहापि स्यात्-- राज्ञः पुत्रमिच्छतीति। राज्ञोऽपि पुत्र इष्यमाणे सत्यात्मन एवैषितुरिच्छा भवति। तस्मासुबन्तमेवात्मगर्हणेन विशेषयितुं युक्तमिति मत्वाऽऽह-- "एषितुरात्मसम्बन्धिनः" इति। आत्मसम्बन्धित्वं तु सुबन्तस्यार्थद्वारकं वेदितव्यम्। अथैषितुरेवैतत् कुतो लभ्यते?
इच्छया सन्निधीयमानयेहैषितुः सन्निधापितत्वात्। एतदपि कुतः?
तेन विना तदभावात्। "पुत्रीयति" इति। "क्यचि च" ७।४।३३
इतीत्त्वम्।
सब्ग्रहणमिह प्रातिपदिकनिवृत्त्यर्थं वा स्यात्? धातुनिवृत्त्यर्थं वा?
तत्र प्रातिपदिकनिवृत्त्यर्थं तावन्नोपपद्यते, न हि सुबन्तात् प्रत्ययोत्पत्तौ प्रातिपदिकाद्वा कश्चिद्विशेषोऽस्ति। धातुनिवृत्त्यर्थमपि न युज्यते, ततो विहितस्य सनो बाधकत्वादित्यभिप्रायेणाह-- "सुब्ग्रहणं किम्" इति, "वाक्यान्मा भुत्" इति। सुब्ग्रहणप्रयोजनमाह-- असति सुब्राग्रहणे वाक्यादपि स्यात्, अतस्तन्निवृत्त्यर्थं कृतं सुब्ग्रहणम्। अथ किमिदानीं न भवितव्यमेव महापुत्रीयतीति?
भवितव्यं यदा समासे कृत एतद्वाक्यं भवति-- महापुत्रमिच्छतीति, यदात्वेतद्वाक्यं भवति-- महान्तं पुत्रमिच्छतीति, तदा न भवितव्यम्। पदसमुदायोपलक्षणञ्च वाक्यग्रहणं वेदितव्यम्। तस्मान्महान्तं पुत्रमित्यतः समुदायात् प्राप्तिराशङ्क्यते, न चैतद्वाक्यम्; अपरिसमाप्त्यर्थत्वात्। किञ्च स्यात् यद्यतः स्यात्?
प्रत्ययार्थे गुणीभूतयोर्महत्पुत्रशब्दयोरसत्येकार्थीभावलक्षणेऽसामार्थ्ये समासो न स्यात्। ततश्चोत्तरपदे विधीयमानं "आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः" ६।३।४५
इत्यात्त्वं न स्यात्। अथ वा-- प्रत्ययार्थे गुणीभूतस्य पुत्रशब्दस्य पूज्यमानताविशेषणं न स्यादिति "सन्महत्" २।१।६०
इत्यादिना समासो न स्यात्, तदभावादात्त्वमपि न स्यात्। अथ क्रियमाणे सुब्ग्रहणे कस्मादेवात्र न भवति, सुबन्तं ह्रेतत्?
नैतत्; प्रत्ययग्रहणपरिभाषया यतः सुबूत्पन्नः सुब्ग्रहणे सति तदादेरेव ग्रहणं भवति। न चेह वाक्यात् सुबुत्पन्नः, किं तर्हि?
अवयवात्। तेन वाक्यादुत्पत्तिर्न भवति। अवयवात् तर्हि पुत्रशब्दात् कस्मान्न भवति?
अगमकत्वात्। वृत्तिसमानार्थेन हि वाक्येन प्रत्ययान्तेन भवितव्यम्। यश्चेह महान्तं पुत्रमिच्छतीति वाक्यनार्थः प्रतीयते नासौ प्रत्ययान्तेन। {तथा हि महान्तं पुत्रमिच्छतीति वाक्येनार्थः कञ्चित्-- वाराणसीमुद्रणम्} तथा हि महान्तं पुत्रीयतीत्युक्ते महान्तं कञ्चित् पुत्रमिवाचरतीत्येषोऽर्थो वाक्यार्थद्भिन्नजातीय ए गम्यते। "राज्ञः पुत्र मिच्छति" इति। ननु च सापेक्षत्वादसामर्थ्ये सति न भविष्यति, किमात्मग्रहणेन,कथमसामथ्र्यम्?
सापेक्षमसमर्थं भवति" (चां।प।२७) इति वचनात्?
नैतत्। यदा तह्र्रर्थात् प्रकरणाद्वाऽनपेक्षं निज्र्ञातं भवति तदा प्राप्नोति। इह च प्राप्नोति-- पापमिच्छति, अघमिच्छतीति। अत्र हि तृतीयस्य परपदस्य प्रयोगमन्तरेणापि परस्येति गम्यते, न हि कश्चिदात्मनः पापमिच्छति। "ककार#ः" इत्यादि। असति ककारेऽस्य ग्रहणं न स्यात्; "नः क्ये" १।४।१५
इत्यत्र ककारानुबन्धवतो ग्रहणात्। चकारस्तदविघातार्थः। असति चकारे तु सति क्यच्क्यङक्यषो द्वनुबन्धका भवन्तीति सामान्यग्रहणस्य विघातो न भवति। अन्तोदात्तार्थस्तु चकारो न भवति; "घातोः" ६।१।१५६
इति तस्य सिद्धत्वात्। "वक्तव्यः" इति
। व्याख्येय इत्यर्थः। व्याख्यानन्तु-- वेत्यनुवत्र्तमानस्य व्यवस्थितविभाषात्वमाश्रित्य कत्र्तव्यम्। तेन मान्ताव्ययेभ्यएः क्यज्न भवति।
"छन्दसि" इत्यादि। छन्दसि परेच्छायामपि क्यज्भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। व्याख्यानं पुनर्यद्यं क्यचि कृते "अ()आआद्यस्यात्" ७।४।३७
इतीत्त्वबाधनार्थमघशब्दस्येत्त्वं शास्ति तज्ज्ञापयति-- छन्दसि परेच्छायामपि क्यज्भवति। न हि कश्चिदात्मनोऽघमिच्छति। "अघायवः" इति। ज्ञापकसुत्रेणात्त्वम्, "क्याच्छन्दसि" ३।२।१७०
इत्युप्रत्ययः, "जसि च" ७।३।१०९
इति गुणः, अवादेशः॥
बाल-मनोरमा
सुप आत्मनः क्यच् ४८२, ३।१।८
अथ नमधातुप्रक्रिया निरूप्यन्ते। सुप आत्मनः। प्रत्ययग्रहणपरिभाषया सुबन्तादिति लभ्यते। सन्निधानादिच्छां प्रत्येव कर्मत्वं विवक्षितम्। आत्मन्शब्दः स्वपर्यायः। तादथ्र्यस्य शेषत्वविवक्षायां षष्ठी। स्वर्थात्कर्मण इति लभ्यते। स्वश्च इच्छायां सन्निधापितत्वादेषितैव विवक्षितः। तथा च स्वस्मै यदिष्यते कर्मकारकं तद्वृत्तेः सुबन्तादिच्छायां क्यज्वा स्यादिति फलति। तदिदमभिप्रेत्य आह--इषिकर्मण एषितृसम्बन्धिन इत्यादिना। एषित्रर्थादिषिकर्मण इत्यर्थः। एषित्रा स्वार्थं यदिष्यते कर्मकारकं।द्वाचकात्सुबन्तादिति यावत्। धात्ववयवत्वादिति। सुबन्तात्क्यचि कृते तदन्तस्य "सनाद्यन्ता" इति धातुत्वादिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
सुप आत्मनः क्यच् ४१५, ३।१।८
सुप आत्मनः क्यच्। "धातोः कर्मणः" इति पूर्वसूत्रात्कर्मण इच्छायां वेत्यनुवर्तते। ततश्च सन्निधानादिच्छाकर्मण एव भवतीत्याह-- इषिकर्मण इति। "परस्य पुत्रमिच्छती"त्यत्रातिप्रसङ्गवारणाय सूत्रे आत्मशब्द उपात्तः। स तु स्वशब्दपर्याय। स्वश्च क इत्याकाङ्क्षायामिच्छायाः सन्निधापितत्वादेषितैव गृह्रते। तदाह--एषितृसंबन्धिन इति। सुबन्तस्योक्तविशेषणद्वयमर्थद्वारकं बोध्यम्।


text:
सूत्रम्
रश्मौ च॥ ३।३।५३
काशिका-वृत्तिः
रश्मौ च ३।३।५३
ग्रहः विभाषा प्रे इति वर्तते। प्रशब्दे उपपदे ग्रहेर् धातोः विभाषा घञ् प्रत्ययो भवति, रश्मिश्चेत् प्रत्ययान्तेन अभिधीयते। रथादियुक्तानाम् अश्वादीनां संयमनार्था रज्जू रश्मिरिह गृह्यते। प्रग्राः, प्रग्रहः।
न्यासः
रश्मौ च। , ३।३।५३
"रथादियुक्तानाम्" इत्यादि। कुतः पुनरेतल्लभ्यते,यावता रश्मिशब्दः सामान्यवचनः, यथैवासाव()आआदिसंयमनार्थायां रज्ज्वां वत्र्तते तथा चन्द्रार्कादिसम्बन्धिष्वपि रश्मिषु?
एवं मन्यते- यथा "नौ वृ धान्ये" ३।३।४८
इति धान्यशब्दस्यापि धान्यविशेष एव गृह्रते, प्रत्ययान्तेन शब्दशक्तिस्वभाव्याद्धान्यविशेषस्य वाभिधानात्; तथा यद्यपि रश्मिशब्दः सामान्यवाची, तथापि प्रत्ययान्तः स्वभावाद्रज्जुविशेष एव वत्र्तते। तस्मात् युक्तं ग्रहणमिति॥
तत्त्व-बोधिनी
रश्मौ च १५३८, ३।३।५३
रश्मौ च। रथादियुक्तानाम()आआनां संयमनार्था रज्जुः--रश्मिः। तस्यामभिधेययायां प्रे उपपदे ग्रहेर्घञ्वा स्याद्भावादौ। इह द्विःकृत्वो ग्रहिरुपात्तः, सकृदेव तु वक्तुं शक्यः। तथाहि--- "उदि ग्रहः", "समि मुष्टौ" , "आक्रौशेऽवन्योः", "प्रे लिप्सायाम्" , "परौ यज्ञे", "अव वर्षप्रतिबन्धे विभाषा "प्रे वणिजा"मित्यादि "परौ भुवोऽवज्ञाने" इत्यस्यानन्तरम् "आङि रुप्लुवोः " इत्यस्तु, तथा तु न कृतमित्येव।


text:
सूत्रम्
क्तोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः॥ ३।४।७६
काशिका-वृत्तिः
क्तो ऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः ३।४।७६
द्रौव्यार्थाः अकर्मकाः, प्रत्यवसानार्थाः अभ्यवहारार्थाः इति स्वनिकायप्रसिद्धिः। ध्रौव्यागतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः यः क्तो विहितः सो ऽधिकरणे भवति। चकाराद् यथाप्राप्तं च। ध्रौव्यार्थेभ्यः कर्तृभावाधिकरणेषु, गत्यर्थेभ्यः कर्तृकर्मभावाधिकरनेषु, प्रत्यवसानार्थेभ्यः कर्मभावाधिकरणेसु। भ्रौव्यार्थेभ्यः तावत् आसितो देवदत्तः, आसितं तेन, इदम् एषाम् आसितम्। गत्यर्थेभ्यः यातो देवदत्तो ग्रामम्, यातो देवदत्तेन ग्रामः, यातं देवदत्तेन, इदम् एषां यातम्। प्रत्यवसानार्थेभ्यः भुक्तः ओदनो देवदत्तेन, देवदत्तेन भुक्तम्, इदम् एषां भुक्तम्। कथं भुक्ता ब्राह्मणाः, पीता गावः इति। अकारो मत्वर्थीयः, भुक्तम् एषाम् अस्ति, पीतम् एषाम् अस्ति इति।
न्यासः
क्तोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः। , ३।४।७६
ननु च नेयं लोके प्रसिद्धिः -- ध्रौव्यार्था अकर्मकाः, प्रत्यवसानार्था अब्यवहार्था इति, तत्कथमयमर्थो लभ्यते?
इत्यत आह-- "स्वनिकायप्रसिद्धिः" इति। स्वनिकायः = वैयाकरणसङ्घः, तत्रेयं प्रसिद्धिः। "कर्त्तृभावाधिकरणेषु" इति। भावकर्मणोः "तयोरेव" ३।४।७०
इत्यादिना। "इदमेषाम्" इति। "अधिकरणवाचिनाम्" २।३।६८
इति षष्ठी।
"कथम्" इत्यादि। "भुक्ता ब्राआहृणाः, पीता गावः" इति। कत्र्तरि निष्ठा, अन्यथाऽनभिहितत्वात् कर्त्तुब्र्राआहृणशब्दाद्गोशब्दच्च कत्र्तरि तृतीया स्यात्। न प्रत्यवसानार्थेभ्यः केनचित् कत्र्तरि क्तो विहितः, तत्कथमेतौ सूत्रादनन्तरमिदं कस्मान्न पठ()ते, एकः एवं सति गुणो भवति, द्विः क्तग्रहणं न कत्र्तव्यं भवति। तदेवं वक्तव्यम् --आदिर्मणि क्तः कत्र्तरि च, ततः श्लिषशीङस्थासवजनरुहजीर्यतिभ्यश्च, ततोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्य इति, एवञ्च द्विः क्तग्रहणं गत्यर्थाकर्मकग्रहणञ्च न कत्र्तव्यं भवति? अशक्यमेवं वक्तुम्; एवं ह्रुच्यमाने यथा ध्रौव्यार्थेभ्यः कत्र्तरि क्तो भवति, तथा प्रत्यवसानार्थेभ्योऽपि स्यात्, स च नेष्यते
। तस्माद्यथान्यासमेवास्तु॥
"अकार उच्चारणार्थः" इति। एतेनानुबन्धशङ्कां निराकरोति। अनुबन्धे ह्रस्मिन्नकारानुबन्धविशिष्टयोरेव लङलटोग्र्रहणं स्यात्, नान्येषां लिडादीनाम्। "अर्थविशेषे"इति। कर्त्तृकर्मादौ"। "कालविशेषे" इति। वत्र्तमानादौ। "अक्षरसमाम्नायवत्" इति। यथाऽक्षरसमाम्नाये प्रत्याहारेऽकारादयो वर्णा आनुपूव्र्या कथ्यन्ते, तद्वदित्यर्थः।
"अथ लकारमात्रस्य ग्रहणं कस्मान्न भवति" इति। विशेषानुपादानामिति भावः। "चूडालः" इति। "प्राणिस्थादातो लजन्यतरस्याम्" ५।२।९५
इति लच्। "धात्वधिकारः" इति। "धातोः" ३।१।९१
इति पञ्चम्यन्तमनुवत्र्तते, तेन च लकारो विशिष्यते-- धातोर्विहितस् लस्येति। "लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः" ३।४।६९
इत्यादौ प्रकारणे येऽर्थाः कर्त्तृकर्मभावा निर्दिष्टास्त इहानुवत्र्तन्ते, तैश्च लकारो विशिष्यते-- कत्र्रादिषु विहितस्य लस्येति। तेन विसिष्टस्यैव लकारस्य ग्रहणं भवति, न सर्वस्येति भावः॥
बाल-मनोरमा
क्तोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः ८९०, ३।४।७६
क्तोऽधिकरणे च। ध्रौव्यं , गतिः, प्रत्यवसानं च अर्थो येषामिति विग्रहः। ध्रौव्यार्थेभ्यो, गत्यर्थेभ्यः, प्रत्यवसानार्थेभ्यश्चेति यावत्। चाद्यथाप्राप्तमिति। कर्मकर्तृभावेष्वपि यथासंभवमित्यर्थ-। ध्रौव्यमित्यस्य विवरणं - स्थैर्यमिति। स्थिरीभवनम्। उपवेशनशयनादिक्रियेति यावत्। मुकुन्दस्यासितमिदमिति। श्लोकोऽयम्। आस्यते अस्मिन्नित्यासितम्। आसनमित्यर्थः। ध्रौव्यार्थस्योदाहरणमिदम्। इदं यातं रमापतेरिति। गत्यर्थस्योदाहरणम्। यायते गम्यते अस्मिन्निति यातं, मार्गं इत्यर्थः। भुक्तमेतदनन्तरस्येति। भुज्यते अस्मिन्निति भुक्तम्। भोजनस्थानमित्यर्थः। "अधिकरणवाचिनश्चे"ति त्रिष्वपि कर्तरि षष्ठी। पक्षे इति। आधिकरणे प्रत्ययाऽभावपक्षे इत्यर्थः। आसेरकर्मकत्वादिति। ततश्च न कर्मणि क्त इत्यर्थः। आसितो मुकुन्द इति। आसितवानित्यर्थः। आसितं तेनेति। भावे उदाहरणम्। गत्यर्थेभ्य इति। तेषां सकर्मकतया कर्तरि कर्मणि च क्तः, न तु भावे इत्यर्थः, "लः कर्मणि चे"त्यत्राऽदर्शनादिति भावः। भुजेः कर्मणीति। भक्षणार्थात्कर्मणि क्तः, न तु भावे, सकर्मकेभ्यो भावे प्रत्ययस्य "लः कर्मणी"त्यत्राऽदर्शनात्। नापि प्रत्यवसानार्थेभ्यः कर्तरि, अनभिधानादित्यर्थः। कथमिति। भुजेः कर्तरि क्ताऽभावस्योक्तत्वादिति भावः। समाधत्ते-- भुक्तमस्त्येषामिति। अत् गत्यर्थेभ्यो भावेऽपि क्तप्रत्ययोऽस्त्येव , अविशेषात्, "अजर्यं सङ्गत"मिति सूत्रे "अनेकमन्यपदार्थेट इति सूत्रे च भाष्ये गत्यर्थेभ्यो भावे क्तप्रत्ययस्य अभ्युपगमाच्चेति शब्देन्दुशेखरे विस्तरः। इत्यधिकृत्येति। "वर्तमाने ल"डित्यतो मण्डूकप्लुत्या अनुवर्तमान इत्यर्थः, चानशादीनां सर्वकालतायाः "भूते" इति सूत्र भाष्ये उक्तत्वादित्याहुः।
तत्त्व-बोधिनी
क्तोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः ७३२, ३।४।७६
मुकुन्दस्येति। आस्यतेऽस्मिन्नित्यासितम्। आसनमित्यर्थः। यायतेऽस्मिन्निति यानं मार्गः। भुज्यतेऽस्मिन्निति भुक्तं। भोजनमित्यर्थः। त्रिष्वपि "अधिकरणवाचिनश्चे"ति कर्तरि षष्ठी।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
आङ् मर्यादावचने॥ १।४।८८
पदच्छेदः॥
आङ् १।१ मर्यादावचने ७।१ कर्मप्रवचनीयाः १।३ ८२ निपाताः १।३ ४६
काशिका-वृत्तिः
आङ् मर्यादावचने १।४।८९
आङित्येषा शब्दो मर्यादावचने कर्मप्रवचनीयसंज्ञो भवति। अवधिर्मर्यादा। वचनग्रहणादभिविधिरपि गृह्यते। आ पाटलिपुत्राद् वृष्टो देवः। आ कुमारं यशः पाणिनेः। आ सांकाश्यात्। आ मथुरायाः। मर्यादावचने इति किम्? ईषदर्थे क्रियायोगे च मा भूत्।
न्यासः
आङ् मर्यादावचने , १।४।८८
यत्राङो मर्यादायामभिविधौ च कार्यमिच्छति तत्रोभयोरपि ग्रहणं करोति, यथा-- "आङ मर्यादाभिविध्योः" २।१।१२
इत्यादि। इह तु मर्यादाग्रहमेव कृतम्, नाभिविधिग्रहणम्, अतोऽभिविधावनया संज्ञया न भवितव्यमिति कस्यचिद्भ्रान्तिः स्यात्, अतस्तां निराकर्त्तुमाह-- "वचनग्रहणात्" इत्यादि। वचनग्रहणे हि सति बहुव्रीहिर्लभ्यते। "मर्यादा" इत्येतद्वचनं यत्र सूत्रे तन्मर्यादावचनम्। तत्रायमर्थो भवति-- यत्र मर्यादाग्रहणमस्त सूत्रे, तत्र य आङ स कर्मप्रवचनीयसंज्ञो भवति। तत्पुनः सूत्रम्-- "आह मर्यादाभिविध्योः" २।१।१२
इत्येतत्-- तत्र चाङ मर्यादाभिविध्योर्वत्र्तमान उपात्त इत्युभयत्रापि भवति।
कः पुनर्वर्जनस्य मर्यादाश्च विशेषः, येन पूर्वसूत्रे वर्जनमभिधायेह मर्यादाग्रहणं करोति?
अयमस्ति विशेषः-- वर्जने हि तत्परित्यागेनान्यत्र सामान्येन वर्षणादिना सम्बन्धो गम्यते, यथा-- आ त्रिगत्र्तेभ्यो वृष्टो देव इति, अत्र हि यस्यां दिशि व्यवस्थितो वक्तेदं वाक्यं प्रयुङ्क्ते तस्यां दिशि यो देशो यस्तथान्यासु दिक्षु तत्र सर्वत्रैव त्रिगर्तान्?
वर्जयित्वा वृष्ट इति गम्यते। मर्यादायां त्विदं वाक्यं प्रयुङक्ते-- आ पाटलिपुत्राद्()वृष्टो देव इति, तत्सम्बन्धिन्यामेव दिशि यो व्यवस्थितो देशस्तस्य देशस्य वर्षणेन सम्बन्धरः प्रतीयत इत्येष विशेषः।
"ईषदर्थे क्रियायोगे मा भूत्" इति। ईषदर्थ आकडार इति। क्रियायोगे समाहरतीति। पूर्वत्र संज्ञाया अभावात्पञ्चमी न भवति। इतरत्र "गतिर्गतौ" ८।१।७०
इति निघातो भवति। यस्तु वाक्यस्मरणयोराकारो वत्र्तते, तस्याङित्त्वादिह ङकारोच्चारणादेव संज्ञाया अप्रसक्तिः॥
बाल-मनोरमा
आङ्मर्यादावचने ५८९, १।४।८८
आङ्मर्यादावचने। उक्तसंज्ञ इति। कर्मप्रवचनीयसंज्ञक इत्यर्थः। ननु "आङ्मर्यादायामि"त्येव सिद्धे वचनग्रहणं व्यर्थमित्यत आह--वचनग्रहणादिति। तेन विनेति मर्यादा। तेन सहेत्यभिविधिः। मर्यादाशब्दो यत्रोच्यते तन्मर्यादावचनम्=ाङ्मर्यादाभिविध्योः" इति सूत्रम्। तत्र य आङ् दृष्टः स कर्मप्रवचनीयसंज्ञकः स्यादित्यर्थः। तथाच मर्यादिभिविध्योराङ् कर्मप्रवचनीय इति फलतीति भावः।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
तत्पुरुषः॥ २।१।२१
पदच्छेदः॥
तत्पुरुषः १।१ २।२।२३ सह ० ४ सुपा ३।१ ४ समासः १।१ ३ सुप् १।१ २
काशिका-वृत्तिः
तत्पुरुषः २।१।२२
तत्पुरुषः इति संज्ञा ऽधिक्रियते प्राग् बहुव्रीहेः। यानित ऊर्ध्वम् अनुक्रमिष्यामः, तत्पुरुषसंज्ञास्ते वेदितव्याः। वक्ष्यति, द्वितीय श्रितातीतपतित २।१।२३
। इति। कष्टश्रितः। पूर्वाचार्यसंज्ञा चेयं महती, तदङ्गीकरणौपाधेरपि तदीयस्य परिग्रहार्थम्, उत्तरपदार्थप्रधानस् तत्पुरुषः इति। तत्पुरुषप्रदेशाः तत्पुरुषे कृति बहुलम् ३।३।१४
। इत्येवम् आदयः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
तत्पुरुषः ९२५, २।१।२१
अधिकारोऽयं प्राग्बहुव्रीहेः॥
न्यासः
तत्पुरुषः। , २।१।२१
"कष्टश्रितः" इति। तत्पुरुषसंज्ञायां सत्यां "तत्पुरुषे तुल्यार्थ"६।२।२
इत्यादिना पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। अथ किमर्थमियं महती संज्ञा विधीयत इत्याह-- "पूर्वाचार्यसंज्ञा चेयम्" इति। तदङ्गीकरणं किमर्थमित्याह-- "तदङ्गीकरणम्" इत्यादि। उपाधिः = विशेषणम्। कः पुनरसौ तदीय उपाधिरित्याह-- उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषः" इति॥
बाल-मनोरमा
तत्पुरुषः ६७६, २।१।२१
तत्पुरुषः। प्रागिति। "शेषो बहुव्रीहि"रित्यनः प्रागित्यर्थः।


text:
॥ अथ तन्त्रोक्त देवीसुक्तम ॥
नमो दॆव्यै महादॆव्यै शिवायै सततं नमः ।
नम: प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम् ॥१॥
रौद्रायै नमो नित्यायै गौर्यै धात्र्यै नमो नमः ।
ज्योत्स्नायै चेन्दुरपिण्यै सुखायै सततं नमः ॥२॥
कल्याण्यै प्रणतां वॄद्ध्यै सिध्दयै कुर्मो नमो नमः।
नैॠत्यै भूभृतां लक्ष्मै शर्वाण्यै ते नमो नमः॥३॥
दुर्गायै दुर्गपारायै सारायै सर्वकारिण्यै।
ख्यात्यै तथैव कॄष्णायै धुम्रायै सततं नमः॥४॥
अतिसौम्यातिरौद्रायै नतास्तस्यै नमौ नमः।
नमो जगत्प्रतिष्ठायै दॆव्यै कॄत्यै नमो नमः॥५॥
या देवी सर्वभूतेषु विष्णुमायेति शब्दिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तसै नमो नमः॥६॥
य़ा देवीसर्वभूतेषु चेतनेत्यभिधीयते ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥७॥
या देवीसर्वभूतेषु बुध्दीरुपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥८॥
या देवीसर्वभूतेषु निद्रारुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥९॥
या देवीसर्वभूतेषु क्षुधारुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:॥१०॥
या देवीसर्वभूतेषु च्छायारुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥११॥
या सर्वभूतेषु शक्तिरुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥१२॥
या देवीसर्वभूतेषु तृष्णारुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम: ॥१३॥
या देवी सर्वभूतेषु क्षान्तिरुपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥१४॥
या देवीसर्वभूतेषु जातिरुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम: ॥१५॥
या देवीसर्वभूतेषु लज्जारुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥१६॥
या देवीसर्वभूतेषु शान्तिरुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम: ॥१७॥
या देवीसर्वभूतेषु श्रद्धारुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम: ॥१८॥
या देवीसर्वभूतेषु कान्तिरुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम: ॥१९॥
या देवीसर्वभूतेषु लक्ष्मीरुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम: ॥२०॥
या देवीसर्वभूतेषु वृत्तिरुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम: ॥२१॥
या देवीसर्वभूतेषु स्मृतिरुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम: ॥२२॥
या देवीसर्वभूतेषु दयारुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम: ॥२३॥
या देवीसर्वभूतेषु तुष्टिरुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम: ॥२४॥
या देवीसर्वभूतेषु मातृरुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम: ॥२५॥
या देवीसर्वभूतेषु भ्रान्तिरुपेण संस्थिता |
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥२६॥
इन्दियाणामधिष्ठात्री भूतानां चाखिलेषु या ।
भूतेषु सततं तस्यै व्याप्तिदॆव्यै नमो नमः ॥२७॥
चितिरुपेण या कृत्स्नमेतद्व्याप्य स्थिता जगत्;।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमः ॥२८॥
स्तुता सुरै: पूर्वमभीष्टसंश्रया-
त्तथा सुरेन्द्रेण दिनेषु सेविता ।
करोतु सा न: शुभहेतुरीश्वरी ।
शुभानि भद्राण्यभिहन्तु चापद: ॥२९॥
या साम्प्रतं चोध्व्द्तदैत्यतापितै-
रस्माभिरीशा च सुरैर्नमस्यते ।
या च स्मृता तत्क्षणमेव हन्ति न:
सर्वापदो भक्तिविनम्रमूर्तिभि: ॥३०॥


text:
सूत्रम्
न प्राच्यभर्गादियौधेयादिभ्यः॥ ४।१।१७६
काशिका-वृत्तिः
न प्राच्यभर्गाऽदियौधेयाऽदिभ्यः ४।१।१७८
प्राच्येभ्यः भर्गादिभ्यः यौधेयादिभ्यश्च उत्पन्नस्य लुग्न भवति। अतश्च ४।१।१७५
इत्यनेन स्त्रियां लुक् प्राप्तः प्रतिषिध्यते। प्राच्येभ्यः क्षत्रियेभ्यस् तावत् पाञ्चाली। वैदेही। आङ्गी। वाङ्गी। मगधी। भर्गादिभ्यः भार्गी। कारूषी। कैकेयी। यौधेयादिभ्यः यौधेयी। शौभ्रेयी। शौक्रेयी। कस्य पुनरकारस्य प्रत्ययस्य यौधेयादिभ्यो लुक् प्राप्तः प्रतिषिध्यते?
पाञ्चमिकस्यञः, पर्श्वादियौधेयादिभ्याम् अनञौ इत्येतस्य। कथं पुनस् तस्य भिन्नप्रकरणस्थस्य अनेन लुक् प्राप्नोति?
एतदेव विज्ञापयति पाश्चमिकस्य अपि तद्राजस्य अतश्च इत्यनेन लुग् भवति इति। किम् एतस्य ज्ञापनेन प्रयोजनम्?
पर्श्वाद्याणः स्त्रियां लुक् सिद्धो भवति। पर्शूः। रक्षाः। असुरी। तथा च उक्तं यौधेयादिप्रतिषेधो ज्ञापकः पर्श्वाद्यणो लुकिति। भर्ग। करूष। केकय। कश्मीर। साल्व। सुस्थाल। उरश। कौरव्य। इति भर्गादिः। यौधेय। शौभ्रेय। शौक्रेय। ज्याबानेय। धार्तेय। धार्तेय। त्रिगर्त। भरत। उशीनर। यौधेयादिः। इति श्रीजयादित्यविरचितायाम् काशिकायां वृत्तौ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः। चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः।
न्यासः
न प्राच्यभर्गादियौधेयादिभ्यः। , ४।१।१७६
"पाञ्चाली, वैदेही"इति। "जनपदशब्दात्" ४।१।१६६
इत्यादिनाञ्। "शाङ्र्गरवाद्यञो ङीन्" ४।१।७३
। "आङगी। मागधी" इति। "द्व्यञ्मगध" ४।१।१६८
इत्यादिनाण्। "जातेरस्त्रीविषयादयोपधात्" ४।१।६३
इति ङीष्। भर्गशाल्वशब्दाभ्यां द्व्यञ्मगधलक्षणोऽण् ४।१।१६८
। शेषेभ्यस्त्वञ्। "भार्गी" इत्यादौ पूर्ववत् ङीष्। "यौधेयी, शौक्रेयी, शौभ्रेयी" इति। यौधेय शौक्रेय शौभ्रेयशब्देभ्यः स्वार्थे "पर्(ाआदियौधेयादिभ्योऽणञौ" ५।३।११७
इत्यण्। भार्गीत्यादौ पूर्ववन्ङीष्।
"कस्य पुनः" इत्यादि।येनाभिप्रायेण पृष्टवान् तं "कथम्" इत्यादिना आविष्करोति। "पर्(ाआदि" इत्यादि। पर्शूः = क्षत्त्रियः, जनपदेन समानशब्दः, तस्यापत्यं स्त्रीत्वविशिष्टम्। "द्व्यञ्मगध" ४।१।१६८
इत्यादिनाण्, तस्य "अतश्च" ४।१।७७) इति लुक्। पर्(ाआदियौधेयादिभ्योऽणञौ" ५।३।११७
इत्यनेनापि यः स्वार्थिकोऽण्, तस्यापि लुक्। एवं "रक्षाः" इति। असूरशब्दाज्जनपदशब्दादित्यादिनाञ्, तदन्तात् पूर्ववत् स्वार्थिकोऽण् तोयर्लुक्। "तथा च" इत्यादिना ज्ञापकमेव भाष्यकारयतेन द्रढयति॥
इति श्रीबोधिसत्त्वदेशीयाचार्यजिनेन्द्रबुद्धिपादविरचितायां
काशिकाविवरणपञ्जिकायां
चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः।
--------------------------------
अथ चतुर्थोऽध्यायः
द्वितीयो पादः।
बाल-मनोरमा
न प्राच्यभर्गादियौधेयादिभ्यः ११७९, ४।१।१७६
न प्राच्य। एभ्य इति। प्राच्येभ्यो भर्गादिभ्यो यौधेयादिभ्यश्चेतियर्थः। एते प्राच्या इति। "क्षत्रिया" इति शेषः। यथायथमञोऽणश्च लुक्। भर्गादीनुदाहरति--भार्गीस कारूशी, कैकेयीति। जन्यजनकभावेति। अत्र यद्वक्तव्यं तत् "पुंयोगादाख्याया"मित्यत्रोक्तम्
। अथ यौधेयादिभ्यो लुक्प्रतिषेधं दर्शयितुमाह--युधा, शुक्रा इत्यादिना। ढगिति। युधाया अपत्यं, शुक्राया अपत्यमिति विग्रहे तन्नामिकाऽणं बाधित्वा "द्व्यचः" इति ढकि एयादेशे "यस्येति चे"त्यकारलोपे आदिवृद्धिः। यौधेयशब्दात्, शौक्रेयशबदाच्च "पर्(ाआदियौधेयादिभ्योऽणञौ" इति स्वार्थे तद्राजसंज्ञके पाञ्चमिके अञि "यस्येति चे"त्यकारलोपे "शाङ्र्गरवाद्यञः" इति ङीनि यौधेयी शौक्रेयीति रूपमिति भावः। नन्वत्र "अतश्च" इत्यञोलुकि सत्यपि "टिड्ढे"ति ङीपि, यौधेयी शौक्रेयीति सिद्धेरिह यौधेयादिग्रहणनर्थकमित्यत आह--अतश्चेति लुकि त्विति। उदात्तनिवृत्तीति। अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः" इत्यनेन ङीबुदात्तः स्यात्। सिद्धान्ते त्वञन्तत्वान्ङीनि आद्युदात्तत्वमिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
न प्राच्यभर्गादियौधेयादिभ्यः ९७५, ४।१।१७६
तद्राजस्यऽकारस्येति। सूत्रे तपरकरणं विस्पष्टार्थमिति भावः। शूरसेनीति। अञो लुकि "जाते"रिते ङीष्। न त्वञन्तदलक्षणो ङीन्, "अञो योऽकारस्तदन्ता"दिति व्याख्यानात्। कारूशीति। कृञ उः करुः, तं वष्टि करुशः। "वश कान्तौ"मूलविभुजादित्वात्कः। "ग्रहिज्ये"ति संप्रसारणम्। तस्यापत्यं राजा वा कारुशः। स्त्रियां कारूशी। एतेन मूर्धन्योष्मोपधः पाठो निरस्तः। यौधेयादिभ्यो लुक्प्रतिषेधमुदाहर्तुमाह---युधाष शुक्रेत्यादि। अतश्चेति लुकि त्विति। "ञ्यादस्तद्राजाः"इति वक्ष्यमाणत्वादञोऽस्य तद्राजत्वमस्तीति भावः। योपधत्वान्ङीषः प्राप्तिर्नेत्याशयेनाह---ङीपीति। उदात्तनिवृत्तिस्वर इति। "अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः" इत्यनेन ङीबुदात्तः स्यादित्यर्थः। सिद्धान्ते त्वञो लुगभावान्ङीन्याद्युदात्तत्वमिति ज्ञेयम्। स्यादेतत्। "अतश्चे"ति सूत्रेण विधीयमानो लुक् चातुरर्थिकानामेव तद्राजानां भवतु संनिधानात्, न तु "ञ्यादयस्तद्राजाः"इति पाञ्चमिकानामपि तद्राजानामिति किमनेन यौधेयादिग्रहणेन()। सत्यम्। "व्याप्तिन्यायेन पाञ्चमिकस्यापीह ग्रहण"मिति ज्ञापयितुं यौधेयादिग्रहणम्। तेन पार्(ाआद्यणः स्त्रियां लुक् सिध्यति। तथा हि पर्शुः क्षत्रिय#ओ जनपदेन समानशब्दः। तस्यापत्यं स्त्री। "द्व्यञ्महधे"त्यण्, तस्य "अतश्चे"ति लुक्। पुनः पर्(ाआदिलक्षणः स्वार्थिकोऽण्। तस्यापि लुकि "ऊङुतः"पर्शूः। एवं रक्षसः क्षत्रियस्यापत्यं स्त्री रक्षाः। पूर्ववदण्द्वयस्यापि लुकि "अत्वसन्तस्ये"ति दीर्घः। उक्तं च वार्तिककृता---"पर्(ाआदिभ्यो लुग्वक्तव्यः
। यौधेयादिप्रतिषेधो वा ज्ञापकः--पार्(ाआदिलुगि"ति यौधेयीत्यादि। युधायाः शुक्राया अपत्यं स्त्रीति विग्रहः।