text:
आङ्पूर्वकाच्चरधातोः घञ्प्रत्यये कृते सत्याचारशब्दस्य निष्पत्तिर्भवति। आचरतीति व्युत्पत्या आचार पदे लोके व्यावहारिक कृत्य एव गृह्îते। गीतायामप्युक्तं यत् ‘‘यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः। स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते’’ इत्यनेन स्पष्टो भवति यत् श्रेष्ठोजनः तमेव कथ्यते यः शास्त्रविधानेन विहितं वर्णश्रमानुकूलं कर्ममाचरति। अन्यथा आचारपदेन दुराचारोऽपि भवितुंशक्यते। शास्त्रेण प्रतिपादितो विहितो विनिर्दिष्टो वाआचार एवं सदाचार पदेनोच्यते। मानवजीवने सदाचारस्यैव महत्त्वमस्ति यः पुरुषः सदाचार विरहितोऽस्ति तं पुरुषंवेदाअपि पवित्रयितुं न शक्यते अतः एव लिखितमस्ति यत् ‘‘आचारहीनं न पुनन्ति वेदाः’’। एतेन ज्ञायते सदाचारस्य मानवजीवने विशिष्टं महत्वपूर्णं स्थानमस्ति।
सदाचार परिपालनेन मानवः सुखमायुः स्वर्गं मोक्षंलभते तथा आचारादेव कुसंस्काराः समाप्यन्ते, यः पुरुषः सदाचार विरहितोवर्तते सः लोके अतिनिन्दितो दुःखभागी, सततंव्याधितोऽल्पायुरेव चोपलभ्यते। अनाचारादेव नरस्य निवासो विशिष्टतया नरके नियतं भवति। सदाचार परिपालनेन मानवः परलोकं (सुखस्वरूपं स्वर्गं) लभते। अत्र तावद्विचार्यते यदाचारस्य स्वरूपं किम्? एतेन प्रवोधः, मूत्रपुरीषोत्सर्गः, शौचविधिः, सन्ध्यावन्दनम् सन्ध्याकालः, गायत्री जपः, देव पूजा, वैश्वदेवः, भोजनम्, भोजनोत्तरकृत्यादयः कैः कैर्विधैः करणीयमित्यादयः आचारपदेन कथ्यते।
सुप्तोत्थानकालः- तत्र तावत्सर्वप्रथमं लौकिककार्ये संलग्नात् प्रागेवास्माकं किं कर्तव्यं भवति? इत्यस्मिन् जिज्ञासायामेव सुप्तोत्थानविषये विचारयामि यत् ‘‘ब्राह्मे मुहूत्र्ते जागरणं कर्तव्यम्, ततो धर्मार्थावनुचिन्तयेत्।। अनन्तरं कायक्लेशान्, तन्मूलान्वेदतत्वार्थमेव चिन्तयेत्। तत्र तावत् ब्राह्ममुहूर्तपदेन रात्रेरूपान्त्यो मुहूर्तं पुराणेषु प्रतिपादितं यथा-‘‘ब्रह्मोनाभस्वतश्चैवमुहूर्तः क्रमशो निशि। रात्रेस्तु पश्चिमोभागो मुहूत्र्तोब्राह्म उच्यते।। अथ यः पुरुषो व्राह्ममुहूत्र्ते जागरणं न करोति तस्मैप्रायश्चिन्तं करणीयं भवति यतो हि-‘‘व्राह्मे मुहूर्ते या निद्रा सापुण्यक्षय कारिणी। तां करोति द्विजो मोहात् पादकृच्छेण शुद्धîति।।
प्रातःस्मरणम्ः- ‘‘उत्तिष्ठत् जागत् प्राप्यवरान्निवोधत्’’ इत्युपनिषद्वाक्यानुसारेण जागरणानन्तरं वरान्प्राप्तये मातुर्पितुर्गुरोः प्रणामं कुर्यात् यतो हि-‘‘अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः, चत्वारि तस्य वर्द्धन्ते आयुर्विद्यायशोवलम्।। अथ च प्रातः काले स्मरणीयं भवति यत् ‘‘धर्मोनित्यः सुख-दुःखे त्वनित्ये, जीवो नित्यो हेतुरस्यत्वनित्यः।। प्रातः स्मरामि .......... धृत शङ्खचक्रः’’ इत्यादिनाहरिं स्मरेत्। प्रातः स्मरामि ............. सुतमीश्वरस्य।। इत्यादिना विघ्नविनायकंस्मरेत्।।। प्रातः स्मरामि ................. विमोचनमादिदेवम्।। इत्यादिना सूर्यं स्मरेत्। प्रातः स्मरामि ................ परस्य विष्णोः। इत्यादिना विष्णुंस्मरेत्। प्रातः स्मरामि ................ औषधमद्वितीयम्।। इत्यादिना भगवतः शङ्करस्य स्मरणं कर्तव्यम्, तदनन्तरं भू प्रार्थना करणीया यथा ‘‘समुद्रवसने देवि पर्वतस्तन मण्डिते। विष्णुपत्नि नमस्तुभ्यं पादस्पर्शं क्षमस्व मे’’। अत एवं पùपुराणे अपि प्रातः स्मरणम् प्रतिपादितम् यथा-‘‘शयनीयात्समुत्थाय रात्र्यंशे द्विज सत्तमः। देवांश्चैव स्मरेन्नित्यं तथा पुण्यवतो ध्रुवम्।। गोविन्दं माधवंकृष्णं हरिं दामोदर तथा। नारायणं जगन्नाथं वासुदेवमजं विभुम्।। सरस्वतीं महालक्ष्मीं सावित्रीं वेदमातरम्।। ब्रह्माणंभास्करं चन्द्रं दिक्पालांश्च ग्रहांस्तथा। शङ्करं च शिवं शम्भुमीश्वरं महेश्वरम् च। गणेशं च तथा स्कन्दं गौरीं भागीरथीं शिवाम्।। पुण्यश्लोको नलो राजा पुण्यश्लोको जनार्दनः।। पुण्यश्लोका च वैदेही पुण्यश्लोको युधिष्ठिरः।। अत्वत्थामा वर्लिव्यासो हनूमांश्च विभीषणः। कृपः परशुरामश्च सप्तैते चिरजीविनः। एतान्यस्तु स्मरेन्नित्यं प्रातरूथाय मानवः। ब्रह्महत्त्यादिभिर्पापैः मुच्यते नात्रशंसयः।। सकृदुच्चरिते तात सर्वयज्ञफलंलभेत्। गवांशतसहस्राणां दानस्य फलमश्नुते।।
मूत्रपुरीषोत्सर्गविधिः- पश्चिमे रात्रे (ब्राह्ममुहूत्र्ते) उत्थायोदकंचाचम्य तदनन्तरं तृणैर्भूमिमाविध्य (अन्तर्धाय) शिरो वाससा (वस्त्रेण) प्रावृत्यशुचै देशे समाहितो मूत्रपुरीषोत्सर्गं कुर्यात्। तदेव पùपुराणे ‘‘ततश्चापि शुचै देशे मलमूत्रं परित्यजेत्। दिवा, सन्ध्यासु व्रह्मसूत्रं (यज्ञोपवीतं) दक्षिणकर्णे स्थिरीकृत्योदङ्मुखो भूत्वा, रात्रौ दिवाकुर्यादुदङमुखः।।
मूत्रपुरीषोत्सर्गे मौनमेव समाचरेत्। मूत्रपुरीषोत्सर्गकाले करस्थोदकं मूत्रसदृशमेव भवति, अस्मात्कारणात् तज्जलं त्याज्यमेव। यदा मलमूत्र परित्याग समये विस्मृत्य कर्णोपरि न धारितं तदा तदुत्सृज्य अन्यन्नवं धारणीयम्।।
शौचम्ः- शौच पदेन शरीरस्य शुद्धकरणमेव भवति। अतो मभ्दिः जलैश्च लेपनेन आलस्यं विहाय गन्धलेपक्षयकरं शौचं कुर्यात्। शौचकर्मणि जलान्तर्गताया मृत्तिकायाः समुपयोगः कर्तव्यम्। अथवाऽभावे यादृशी मृत्तिकां जलं प्राप्तुमर्हति तेनैव शौचं करणीयम्।। तीर्थे शौचं न कुर्वीत्, यदा कुर्वीत् तदेव वारिणोद्धतं कुर्यात्। मूत्रशौचे चामलकमात्राद्र्रा मृत्तिकायाः प्रयोगः करणीयः। पुरीषोत्सर्गानन्तरं लिङ्गे द्वे मृतिके देये, गुदे पंचमृत्तिके देये, करे दशमृतिके गृहस्थानां शौचमेतत्पूर्वोक्तविधिना भवति। गुरुनिवासिनां छात्राणां शिष्याणांच कृतेऽपि पूर्वोक्तमैव शौचविधिः।। वनस्थानां द्विगुणं यतीनां त्रिगुणं शौचं भवति। परन्तु यावत्कालं द्विजाः नोपनीयन्ते तावत्कालपर्यन्तं ते, अंगनाश्च कवेलं गन्धलेपक्षयकरं शौचं विधीयते। स्त्रीशूद्रयोरर्द्धमानं मनीषिभिः शौचं प्रोक्तम्। दिवाशौचास्यार्द्धंरात्रौ, पथि पादो विधीयते। अतो यथा शक्तिः शौचं कार्यमिति। अत एव पùपुराणेऽपीत्थमेव प्रतिपादितम् यद्यथा ‘‘एका लिंगेगुदेस्रिस्तथा वामकरे दश। उभयोः सप्तदातव्या मृदःशुद्धिमभीप्सिता।
दन्तधावनम्ः- ‘‘दन्तान् प्रक्षाल्यस्नायादिति’’ छान्दोग्यपरिशिष्टे तु दर्शपूर्णमासाभ्यामिस्ट्वा सोमेन यजेत्। नन्दासु नवम्यांच दन्तकाष्ठं विवर्जयेत्। श्राद्धे, यज्ञे, नियमे, (व्रते) च दन्तधावन निषेधः। ब्रह्मचारी-विधवाऽङ्गना, यतिः दीक्षितो नित्यममायां काष्ठदन्तधावनं विवर्जयेत्। प्रतिपद् षष्ठीषु नवम्यां काष्ठदन्तधावनं न कर्तव्यम् ।। मध्यान्हे, श्राद्धकाले स्नानवेलायां दन्तधावनेन पितृभिः सह देवता गच्छन्ति। रजस्वलासूतिका दन्तधावनं वर्जयेत् । हस्तौ पादौ मुखंच प्रक्षाल्य दक्षिणंवाहुं उद्धृत्य तदनन्तरं तिक्तं कषायं कटुकं काण्टकान्वितं क्षीरिणः दन्तधावनं भक्षयेत् (कुर्यादित्यभिप्रायः) । द्वादशाङ्गुललसमस्थूलंत्वचा (छाल) सहितं काष्ठेन दन्तस्याग्रभावो धावनीयम्। मनीषिभिस्तु विप्राय द्वादशांगुलिकस्य दन्तधावनस्यावश्यकता प्रतिपादिताः। शूद्रविट्क्षत्रजातीनां नवषट्चतुरंगुलं दन्तधावनस्य विधानमस्ति। नारीणां कृतेऽपि चतुरंगुलमेक दन्तधावनस्य विधानम्। आम्रस्य, निम्बस्य, वेणोः, तितिण्डेः, अपामार्गस्य विल्वस्य, अर्कस्य, औदुम्बरस्य, दन्तधावनस्यैव प्राशस्त्यम्। सर्जेधैर्यंवटे दीप्तिः, करंजे विजयो रणे। प्लक्षजे चार्थसम्पत्तिर्वदर्यां मधुरस्वरः।। खादिरे च सौभाग्यं विल्वेविपुलंधनम्। औदुम्बरे वाक्सिद्धि वन्धूके दृढामतिः। सैन्ध्रे कीर्तिः सौभाग्यं पलाशे चोत्तमासिद्धिः।। कदम्बे सकलालक्ष्मी आम्रेआरोग्यमेव च।। अपामार्गे श्रुतिर्मेधा प्रज्ञावाप्तिः वर्षुश्रुतिः। आयुर्शीलं यशोलक्ष्मीः सौभाग्यं चोपजायते। अर्केण रोगान् हन्ति, बीजपूरेण व्यथां हन्ति। प्रतीची दक्षिणाशां दन्तधावनं वर्जयेत्। शिरसि तैलस्थिते सति काष्ठदन्तधावनं न कुर्यात्। हर्षिंतदिने (एकादश्यां) श्रीकामी पुरुषः काष्ठदन्तधावनं न कुर्यात् दन्तधावनं तु केवलं प्रांगमुखो विधाय करणीयमिति। यतो हि दक्षिणेनकष्टं पश्चिमे पराजयः, उत्तरेण गवां स्त्रीणां सेवकानां नाशो भवति।
मन्त्रः आयुर्वलं यशोक्र्चः प्रजाः पशुवशूनिच। व्रह्मप्रज्ञांच मेधांच त्वंनोदेहिवनस्पते पùपुराणेऽपि यथा-‘‘परतोदन्तकाष्ठंच तृणैरुदुम्बरादिभिः’’ इति।
स्नानम्ः- स्नानेन विना जपहोमादिकं किमपि कार्यं नाचरेत्। यतो हि यदापुमान् शयनादुत्थितो भवति तदा लालास्वेदसमाकीर्णो भवित। सुषुप्तस्य इन्द्रियाणि स्रवन्ति स्विद्यन्ति च। कायो हि अत्यन्त मलिनो यतो हिनवच्छिद्रः समायुक्तो नरः प्रातः कालस्नानेनैव शरीरस्य विशोधनं भवति। प्रातः स्नायी नरः जपादिकं शुद्धात्मा सर्वमर्हति। प्रातः स्नानेन मानवेषु दशगुणाः संजायन्ते। यथा-रूपं तेजो बलं शौचमायुष्यंमारोग्यमलोलुप्त्वं दुखप्रणाशो यशश्च मेधादयः। गांगं पयः पुनात्याशु पापमामरणन्तिकम् । नन्दिनी नलिनी सीता मालती च महापगा। विष्णु पादाग्रसम्भूता गंगा त्रिपथगामिनी।ं भागीरथी भोगवती जान्हवी चित्रजटेश्वरी। द्वादशैतानि नामानि यत्र यत्र जलाशये।। स्नानोद्यतः सदा कुर्यात् तत्र तत्र वसाम्प्यहम् ‘‘ऊँ आपो अस्मानिति स्मरणं विधाय सूर्याभिमुखः स्थितः ‘‘इदं विष्णुः’’ इति जपित्वा प्रतिस्रोतो निमज्जनं कार्यम्। स्नानादनन्तरं पितृ देवताः तर्पयेत्। स्नाविषये पùपुराणेऽपि वर्णितं तद्यथा-‘‘ततः समाचरेत् स्नानं यथाज्ञानेन यत्नतः। अंग प्रक्षालयित्वातु मृद्भिःसंलेपयेत्ततः।। शिरोदेशेललाटेच नासिकायां हृदिभु्रवो। वाह्वोः पाश्र्वे तथा नाभौ जान्वोरङिघ्रद्वये तथा। अश्वक्रान्ते रथक्रान्ते विष्णुक्रान्ते वसुन्धरे।। मृत्तिके हर में पापं यन्मया दुष्कृतंकृतम्।। अनेनैव तु मन्त्रेण मृत्तिकां यस्तनौ क्षिपेत सर्वपापक्षयस्तस्य शुचिर्भवति मानवः। ततो मत्र्यः सर्वपापक्षयाय विधिवत् नद्यां नदे तथाकूपे पुष्करिण्यां तटाकके जलराशौ स्नानं कुर्यात्।। प्रातः स्नानं महापुण्यं सर्वपापप्रणासनम्।। यः कुर्यात सततं विप्रो विष्णुलोके महीयते। प्रातः सन्ध्या समीपेच यादवद्दण्डचतुष्टयम्। तावत्पानीयममृतं भवति पितृणामुपतिष्ठते। परतो घटिकायुग्मं यावद्यामैकमान्हिकम्। मधुतुल्यं जलं तस्मिन् पितृणां प्रीतिवर्द्धनम्।। ततस्तु साध्र्यामैक जलं क्षीरमयं स्मृतम्। क्षीरमिश्रं जलं तावद्यावद्दण्डचतुष्टयम्। अतः परंचपानीयं यावद्धि प्रहरत्रयम्।
तर्पणम्ः- स्नानादनन्तरं पितृर्षिदेवतान् तर्पयेत्। देवनामृषीणां जलेऽ´्जलीन् दद्यात्। असंस्कृतप्रमीताना स्थले जलं दद्यात्।
जलदान मन्त्रः- अग्निदग्धाश्च ये जीवा येऽप्यदग्धाः कुले मम। भूमौ दन्तेन तोयेन तृप्ता यान्ति परांगतिम्।। ये पितरः लोकान्तरं गताः ते यदि सलिलं न प्राप्नुवन्ति तदा तेषां विना मत्र्यवासिनोजना अपि सलिल दुष्प्राप्यं भवति। तस्मात् पुत्र पौत्र शिष्य दौहित्रिकादिभिः तथान्यैः वन्धुवर्गैः पितृव्रतैः तर्पणीयम्। जलस्य देवता विष्णुः सर्वलोकेषु गीयते। जलपूतो भवेद्यस्तु विष्णुस्तच्छङ्करो भवेत्। जलं गण्डूषमात्रंतु पीत्वापूतो भवेन्नरः। विशेषात्कुशसंसर्गात्पीयूषादधिकं जलम्। सर्वदेवालयोदर्भोमयोऽयं निर्मितः पुरा।। कुशमूल भवेद्ब्रह्मा कुशमध्ये तु केशवः।। कुशाग्रे शकरं विद्धि कुश एते प्रतिष्ठिताः। कुशाहस्तः सदामेध्यः स्तोत्रं मन्त्रं पठेद्यदिं। सर्वं शतगुणं प्रोक्तं तीर्थे साहस्रमुच्यते। कुशाः काशा स्तथा दूर्वा यव पात्राणि व्रीहयः। यत्स्नानं मन्त्रेण विना सर्वतन्निष्फलं भवेत्। अमृतात्स्वादुतामेति संस्पर्शाच्च तिलस्य च। तस्माद्वुधः तिलजलैर्नित्यं यः स्नात्वा तिलमिश्रोदकैः नित्यं पित्न् तर्पयेत् सः भयङ्कुलं समुद्धृत्य ब्रह्मणः स्थानं याति। तिलैः पितृन् तर्पयित्वाऽक्षयं स्वर्गमाप्नोति। वर्षासु पितृणां दीपदानेनानृणो भवेत्। यः जले आर्द्रवासा जलतर्पणं कुर्यात् तस्य पितरः देवैः सहतृप्यति ।
वस्त्रधारणम्ः- वस्त्र धौत क्रिया स्वयमेव करणीयम्। एकवस्त्रं परिधाय भोजनं न करणीयं, देवार्चनमपि वस्त्रैणेकेने न करणीयम्। रजकैः क्षालितं वस्त्रं अशुद्धं कवयो विदुः। हस्तप्रक्षालने चैव पुनर्वस्त्रं तु शुद्धयति। शुचै देशे शुक्लवासाः पितृन् तर्पयेत्। ततो दशगुणेनैव तुष्यन्ति पितरो ध्रुवम्।। पूर्वोक्त विवेचनेन ज्ञायते यत् वस्त्रं स्वयं प्रक्षालनं कर्तव्यम्।।
यज्ञोपवीतधारणम- यज्ञोपवीते द्वे धार्ये श्रौत्रे स्मार्ते च कर्मणि। तृतीयमुत्तरीयार्थे वस्त्राभावे तदिष्यते ।।
तिलकम्ः- पर्वताग्र-नदीतीर-रामक्षेत्र-सिन्धुतीर-वाल्मीकि-तुलसीमूलमाश्रिताया मृत्तिका तिलक योग्या भवति। यः पुरुष गोपीचन्दनादूध्र्वपुण्डंकं तिलकं करोति तस्य सर्वाणि पापनि नश्यन्ति। अंगुष्ठेन तिलकधारणेन पुष्टिर्भवति, मध्यमेनायुर्करी, अनामिकयाऽन्नप्राप्तिः, प्रदेशिन्या तिलकं नित्यं मुक्तिर्भवति। तिलकधारणमन्त्राः- ललाटे केशवं विद्यान्नारायणमथोदरे। माधवहृदि विन्यस्य गोविन्दं कण्ठकूपके।। उदरे दक्षिणपाश्र्वे विष्णुरित्यभिधीयते। तत्पाश्र्वे वाहुमध्ये तु विन्यसेन् मधुसूदनम्।। त्रिविक्रमं कर्ण देशे वामकुक्षौ तु वामनम्। श्रीधरं वाहुके वामे हृषीकेशं तु दक्षिणे।। पृष्ठदेशे पùनाभंककुद्दामोदरं स्मरेत्।। द्वादशैतानि नामानि वासुदेवेति मूर्द्धनि।। संकर्षणादिभिः कृष्णे शुक्ले चेत्केशवादिभिः।। ऊध्र्वपुण्डंª विना सर्वं कार्यनिष्फलं भवति। ऊध्र्वपुण्ड्रमध्ये त्रिपुण्ड्रमध्ये शून्यं धारयेत्। यतो हि तन्मध्ये पार्वतीश्रिया सहितो हरिशंकरश्च वासं कुर्वन्ति। यो भक्त्यानियतं शंखचक्राद्यंकन तुलसीभक्षणंच करोति सः परमांगतिं प्राप्नोति स्नात्वा मृत्तिकया, चन्दनेन, भस्मना, जलेन, वा तिलकं प्रकर्तव्यम्। श्राद्धे यज्ञे जपे होमे वैश्वदेव सुरार्चने। मानवः धृत त्रिपुण्ड्रः पूतात्मा मृत्युंजयति। यो हि त्रिपुण्डं न धारयोत् तस्य सत्यं शौचं जपो होमः तीर्थं देवादिपूजनं सर्वं व्यर्थ भवति। ललाटे हृदये नाभौ गलंेऽशे बाहुसन्धिषु। पृष्ठदेशे शिरसि तिलकं धारयेत्। गृहिणाः तु जल संयुक्तं त्रिपुण्डं भस्मं धार्यम्। यतीनां स्त्रीणां जलवर्जितं भस्मत्रिपुण्डं धार्यम्। वानप्रस्थानां कन्यानां दीक्षाहीननृणां मध्यान्हप्राग्जलैर्युक्तं त्रिपुण्डं स्वदक्षिणकस्य मध्याङ्गुलित्रयेणैव विद्वान्तिलकं धारयेत्। मध्यमानामिकाङ्गुष्ठै- रनुलोमविलोमतः अतिस्वल्पमनायुष्यमतिदीर्घं तपक्षयः नेत्रयुग्म प्रमाणेन त्रित्पुण्डं धारयेत्। ‘‘षडङ्गुलप्रमाणेन ब्राह्मणानां त्रिपुण्ड्रकं, नृपाणां चतुरङ्गुल्यं तु वैश्यानां द्वयङ्गुलं तथा। शूद्राणां सर्वेषामन्येषामेकाङ्गुलं चिपुण्ड्रकम् विद्वान ब्राह्मणः त्रिपुण्डं, ऊध्र्वपुण्ड्रं वा मनसापि न लङ्घयेत् । यतो हि त्रिपुण्ड्र, ऊध्र्वपुण्ड्रवात्यागी पतितो भवति।
आचमनम्:- मूत्रं पुरीषं वा कृत्वाऽऽचमनं कुर्यात्। वेदमध्येष्यमाणायां तथा अन्नमश्नंच सर्वदाऽऽचमनं कुर्यात्। भोजने परिश्रमे, उच्छिष्टं मानवं स्पृष्टवाऽऽचमनं कुर्यात् । मार्जारम्, रजकम्, वेणम्, धीवरम्, नटम्, दष्ट्वापि आचमेत्। चाण्डालम्लेच्छ सम्भाषे, स्त्रीशूद्रोच्छिष्ट भोजने तथाविधमाचरेत् अश्रुपातेआचमनं कुर्यात्। स्त्रीणां नीवीं स्पर्शें जाते सत्यप्याचमनं कुर्यात् उत्तीर्यावतीर्य चाऽऽचमनं कुर्यात्।। देवार्चनादिकार्याणि, गुर्वभिवादनम्, भुजिक्रियाम्, तद्वदेव सम्यगाचमनं कुर्यात्। ‘‘परिवेषणं कुर्वन्नुच्छिष्टस्पृष्ट तदन्नपानादिकं भूमौ निधायाचम्य तदभ्युक्ष्य पुनस्तदादाय प्रचरेत’’ इति तु नोचितम्। यतो हि भूमौ निधानमात्रस्योक्तेः पुनरादाने मानभावात्। रात्रावरण्ये, पथि, चोरव्याघ्राकुलेऽनुदके मूत्रं पुरीषं कृत्वाद्रव्यहस्तो न दुष्यति। सुप्ते, भुक्ते, रथ्योपसर्पणे, श्रुतेः स्नात्वा पीत्वा च पुनः सम्यगाचमनं कुर्यात्।। जपे, होमार्चने, दाने, भोजनकाले, उभयोर्सन्ध्ययोः पुनराचमनं कुर्यात्। चत्वरं श्मशानं वा समागम्य द्विजोत्तमः पुनराचमेत्। भोजने हवने दाने उपहारे प्रतिग्रहे हविभक्षणकाले द्विराचमनं करणीयम्।
सन्ध्यावन्दनम्ः सन्ध्यावन्दनं नित्यं करणीयं यतो हि यः सन्ध्यां न जानाति सन्ध्योपासनं न करोति स जीविते सत्यपि शूद्रो जायते। पंचत्वप्राप्त्यनन्तरं श्वयोनौ जायते। यः सन्ध्या हीनः सोऽपवित्रो भवति। सर्वकर्मसु योग्यतां न प्राप्नोति। सो हि यद्यत् कर्म करोति तस्य फलं तस्मै न मिलति। आत्मविदेन द्विजेन सर्वदा सन्ध्यात्रयं प्रकत्र्तव्यम्। ये जनाः शंसितव्रताः सततं सन्ध्योपासनं कुर्वन्ति। ते पापरहितो भूत्वा सनातनं व्रह्मलोकं प्रयान्ति उद्यन्तमस्तं यन्तमादित्यमभिध्यायन् कुर्वन् व्राह्मणो विद्वान, सकलं भद्रं अश्नुतेऽसावादित्यो व्रह्मति ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति स एवं वेद इति
गायत्री जपं कुर्वन् समीप्सितं फलमथवा व्रह्मः प्राप्तो भवति। भगवतः सूर्यस्यैव कालभेदेन बहूनि नामानि सन्ति यथा-‘‘पूर्वाह्णे तु गायत्री नाम, मध्यमे दिने सावित्री, सायान्हे सरस्वती, सैव त्रिषु सन्ध्यासु स्मरणीयः।। केचिन्मतं यत् ‘‘सन्धि काले समुपास्यात्वात् सन्ध्यानाम। पूर्वो हि पूर्वाह्णे रक्तवर्णां तु मध्यान्हे शुक्ल वर्णिकाम् सायं सरस्वतीं कृष्णां द्विजो ध्यायेद्यथाविधि7 ।। केचित्कथयन्ति यत सम्यग्ध्येयत्वात्सन्ध्या। उभयथा सूर्य एवं ध्येयः। गायत्री रक्तवर्णाः भवेत्, सावित्री शुक्लवर्णिका, सरस्वती कृष्णवर्णा भवेदिति वर्णभेदतः उपासना योग्याः। गायत्री व्रह्मरूपा, सावित्री, रूद्रस्वरूपिणी। सरस्वती विष्णुरूपेति रूपभेदत उपासनायोग्याः। गायत्री प्रोच्यते पातकात् उपपातकात् प्रतिग्रहदोषो तु न भवेदिति। सवितृद्योतनात् सावित्री जगतः प्रसवित्रीत्वात् सरस्वती। यः मनवत्कमलासने समुपस्थितां गायत्री चिन्तयेत् स धर्माधर्म विनिर्मुक्तः परमां गतिं याति।
कालः प्रातः काले (ब्राह्ममुहूत्र्ते) यदाऽऽकाशे तारा भवन्ति तस्मिन् समये या सन्ध्या सा सन्ध्यासु सोत्तमा कथ्यते। यदाऽऽकाशे तारा लुप्ता भवन्ति तदा या सन्ध्या सा मध्यमेति कथ्यते। सूर्योदये जाते सति या सन्ध्या साऽधमेति निगद्यते। सायं काले सूर्यास्त प्रागेव या सन्ध्या साऽधमेति निगद्यते। सायंकाले सूर्यास्त प्रागेव या सन्ध्या सोत्तमा, यदालुप्ततारका (सूर्यास्तानन्तरं तारा उदयात्पूर्वं) या सन्ध्या सा मध्यमेति। यदा सायंकालेऽऽकाशे ताराः संजायन्ते, तदा या सन्ध्या सा कनिष्ठेति निगद्यते। विप्रस्य सन्ध्याकालः उदयात् प्रागेव (सूर्योदयात्) द्विमुहूत्र्तकं यावत्। क्षत्रियेकं, वैश्यस्यार्द्धमुहूर्तकं संध्याकाल।
आसनम्ः- कौशेयस्य, कम्बलस्य, मृगचर्मस्य, वस्त्रस्य, दारूजस्य, तालपात्रस्यासनं कल्पनीयम्। कृष्णमृगचर्मस्यासने ज्ञानसिद्धिर्भवति। व्याघ्रचर्मासने तु मोक्ष श्रीः प्राप्तो भवति। सूतके मृतके वाऽऽपिप्राणायाममन्त्रकं करणीयम्।
हवनविधिः सन्ध्या कर्म समाप्ते सति स्वयं हवनं करणीयम्। असमर्थे तु ऋत्विजेन, ऋत्विजपुत्रेण, गुरुभ्रात्रा, भागिनेयेन, जामात्रावा हवनं कारयेत यावत्सर्वतः सम्यगाकाशे तारादयः न भाव्यन्ते तावत्हवनं करणीयमिति।
नित्यदानम्ः- एकस्मिन्नपि दानविवर्जिते दिने व्यतीते सत्यपि दस्युभि धनं मुषित्वा धनं हरिष्यन्ति, अतः प्रतिदिनं दानमवश्यं करणीयम्। विभवानुसारेण प्रतिदिनमपि दानं करणीयमिति।
मंगलदर्शनम्ः- लोकेऽस्मिन् ब्राह्मणो, गौः वन्हिः, हिरण्यं, सर्पिः आदित्यं, आपः नृपः, अष्टसंख्याकानां दर्शनेन मंगलं भवति।
द्वितीयभागकृत्यम्ः- द्वितीयभागे वेदानां स्वाध्यायं विधीयते। वेद-अध्ययनेन वेदाभ्यासो लक्ष्यते यतो हि पूर्वं वेदं स्वीकरणं भवति तदनन्तरं विचारो भवति, तदनन्तरमभ्यासो भवति। तदनन्तरं जपंजपान्ते शिष्येभ्यो विद्यादानमिति वेदाभ्यासपदेन गृह्यन्ते।।
तृतीयभागकृत्यम्ः- तृतीये भागे धनमिच्छेत् यतो हि पोष्यवर्गार्थसाधनमेव धनमिति। अतो मात्रे पित्रे गुरवे, भार्यायै, अभ्यागताय, अतिथये अर्थ सिद्धयर्थं धन प्राप्तये कार्यं करणीयम्।।
चतुर्थभागकृत्यम्ः- मध्यान्हे स्नानं विधाय मध्यान्हिकं संध्या करणीया।
पंचमहायज्ञाः अत्र विचारयामि यत् पंचमहायज्ञाः के? तदासमायाति यत् ‘‘देवयज्ञो, व्रह्मयज्ञो, भूतयज्ञो, पितृयज्ञो, मनुष्ययज्ञेति। तदग्नौ जुहोति यत् तद् देवयज्ञः, यत्स्वाध्यायमधीयते स ब्रह्मयज्ञः, यद्वलिं करोति स भूतयज्ञः, यतृ पितृभ्यो ददाति सः पितृयज्ञः, यन्मनुष्येभ्यः स मनुष्ययज्ञः। तान्-यज्ञान् अहरहः कुर्वीदिति। अस्मिनग्नौ पचदेन्नं तस्मिन् होमो विधीयते इति देव यज्ञः।।
देवपूजाः व्रह्माणं शंकर सूर्यं मधुसूदनं तथा अन्यानभिमतान् देवान् नरो भक्त्या पुष्पैर्पत्रैश्च तथाम्वुभिः नित्यमर्चयेत्। बुधः जलदेवं (सूर्यं) नमस्कृत्य पौरुषेण सूक्तेन विष्णु समर्चयेत्। व्रह्माकृतयुगे देवाः त्रेतायां भगवान् रविः द्वापरे भगवान्विष्णुः कलौ देवो महेश्वरः ये नराः कलौ सर्वपापहरं कलिमलध्वंसकं हरिमर्चयन्ति तेऽपि तथैव वन्दनीया यथा हरिः ।।
पुष्पाणिः गिरिसम्भवैः, अरण्यसम्भूतैः, अपर्युषितैः, छिद्ररहितैः प्रोच्छितैः जन्तुरहितैः, आत्मारामोö, पत्रैः पुष्पैर्वा भक्त्या देवान् सम्पूजयेत्।। सुपुष्पाणामलाभै पत्रैरेव पूजनं कुर्यात्। पत्राणामलाभेऽपि फलैरेवपूजनं कुर्यादिति। फलानामप्यभावेऽलाभे तृणैरेव पूजनं कुर्यात्। सर्वाभावे तु भक्त्या एवं पूजनं कुर्यात्। धर्मार्जनक्रीतैरेव पुष्पैः पूजनं करणीयमिति। देवोपरिधृतं, वामहस्तधृतं, जलेऽन्तःक्षालितं पुष्पं देवता न गृहणन्ति, अतः तेन पूजनं न करणीयमिति। जातीपुष्पं तु केवलं प्रहरमेव शुद्धःतदनन्तरपूजनकर्मणि वहिष्कृतः। करवीर त्वहर्निशं पूजनयोग्यः तुलस्यां, विल्वपत्रेषु, जलेषुमालाकारगृहेषु स्थितं पुष्पं पर्युषितो न भवति। शिवाय केतकी शिरीष वन्धूककुसुमानि विवर्जयेत्।।
शालग्रामशिलार्चने स्त्रीणां निषेधः शालिग्रामशिलार्चने स्त्रीणां शूद्रपतितादीनां विधवानां विकर्मणां नैवाधिकारो वर्तते।। शूद्रैः मद्यपान विवर्जितैः दीक्षायुक्तैः ब्राह्मण द्वारा शालग्रामशिलार्चनम् विधातुं शक्यन्ते।
शालग्रामशिलविसर्जनावाहनस्य निषेधः शालग्रामस्यार्चनेआवाहनस्य, विसर्जनस्य चाऽवश्यकता न भवति यतो हिशालग्रामे भगवान् हरिः सदा समुद्भूताः’’ इति।।
भोजनम्ः हस्तौ पादौ तथाऽऽस्यं (मुखं) प्रक्षाल्य एवं भोजनं कुर्यात अत एवं पùपुराणेऽषि प्रतिपादितं यथा-‘‘हस्तपादे मुखे चैव पंच आद्र्रो भोजनं चरेत्। पंचार्द्रकस्तु भुंजानः शतं वर्षाणि जीवति सुवर्ण-रजत-ताम्र-पंकज-पलाशपात्रे भोजनेन त्रिरात्रिफलं भवन्ति, विमले कांस्य भाजनेऽपि भोजनेनायुः प्रज्ञा यशोबलंच वर्द्धन्ते। तन्मनाभूत्वाऽऽश्नीयादिति मधुरं रसं भुंजीदिति। मध्ये लवण समन्वितौ कटुतिक्त भुंजीत। पूर्वं द्रवमश्नीयात् मध्येकठिनाश अन्ते पुनः द्रवाशी वलारोग्यैर्न मुंचति । भुंजानः कदाचन वामहस्तेनान्नं न स्पृशेत् ।। अति वुभुक्षितोऽपि भोजनं न कुर्यात्, आर्दवस्त्रेणार्दशिरसाऽथवा देवालयगतेन भोजनं कुर्यात्। प्रसारितपादस्तु न भुंजीत्।। पादारोपितापाणिना भोजनं न कुर्यात्। वेष्टिशिरश्चापि भोजने न कुर्यात्। वृथाऽन्नं न विकिरेत । अर्द्धरात्रे मध्यान्हे च भोजनं न कुर्यात्।। यो हि दक्षिणाभिमुखो वेष्टितशिरो वामपाद करः स्थित्वा भोजनं करोति तन्निश्चयेन राक्षसभोजनमिति ।।
सायंकाले दीपदानम्ः सूर्यास्तानन्तरं दीपं प्रज्वाल्य प्राङमुखे स्थापयेत् यतो हि प्राङ्मुखो दीपोऽऽयुप्र्रदानं करोति। उदड.मुखो धनदश्चेति। प्रत्यङमुखो दुखदः दक्षिणमुखो हानिदः।।
शयनम्ः शयनसमये शिरः स्थाने माङ्गल्यं पूर्णकुम्भं स्थापयेत् तदनन्तरं पादौ प्रक्षाल्य शुष्कं विधाय च शुचै शय्यायां शयनं करणीयम्। शयनात्पूर्वमभीष्ट देवतां स्मृत्वा शयितव्यमिति ।
स्त्रीकृत्यम्ः भर्तुः पादौ नमस्कृत्य पश्चाच्छय्यां समाविशेत्।।
पुत्रस्य भ्रातुर्वधूं स्वपुत्रीं गुरुपत्नी नेक्षेत् स्पर्शंच न कारयेत्। कुकर्मकारिणीं कलहप्रियां स्त्रियं दूरादेव परिवर्जयेत्।।


c: text/html

text:
सांख्ययोगः
एषः द्वितीयः अध्यायः विद्यते । निष्कामकर्मयोगस्य प्रक्रियायां कर्त्ता कर्त्तृत्वस्य अभिमानं विना कर्मणि प्रवर्तते, किन्तु तादृशः कर्त्ता कश्चित ज्ञानी पुरुषः एव भवति । ईश्वराय कर्मणां समर्पणमपि ज्ञानीजन एव स्वकीयेन भक्ति – प्रवणेन चेतसा विदधाति । अतः श्रीमद्भगवद्गीता ज्ञानमार्गस्यापि महत्त्वं स्वीकरोति । गीतोक्तज्ञानयोगः वस्तुतः सांख्यशास्त्रादिषु कथितात् ज्ञानमार्गत् भिन्नो वर्तते ।
श्रीमद्भगवदगीतायां ज्ञानयोगस्य विषयः प्रतिपादितः, तदनुसारेण ज्ञानम् आत्मनः एकतायाः पूर्णानुभवोऽस्ति । अस्य ज्ञानस्य अवस्थाद्वयं विद्यते । प्रथमावस्थायां सर्वभूतेषु आत्मनो दर्शनं ज्ञानं वर्तते, द्वितीयावस्थायां सर्वभूतानाम् आत्मनि दर्शनं ज्ञानम् अस्ति ।
सर्वभूतेषु आत्मानं दर्शयेदिति यज्ज्ञानमस्ति तत्र सर्वे भूताः प्राणिनो वा आधाररुपाः सन्ति, आत्मा चाधेयरुपोऽस्ति । सर्वभूतानामात्मनि दर्शने सति आत्मा आधाररुपो भवति, आधेयरुपाः सर्वे भूताश्च तम्नुभूयन्ते । गीतोक्तज्ञानयोगस्य इदम् अवस्थाद्वयं परस्परं सम्पूरकतया तिष्ठति । यः पुरुषोऽस्य ज्ञानयोगे गृह्यमाणस्य अवस्थाद्वयस्य व्यवहारे सम्प्रयोक्ता भवति, स समदर्शीति उच्यते । तादृशज्ञानिनां कृते श्रीमद्भगवदगीताया उदघोषोऽस्ति –“ शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः” इति ।
ज्ञानयोगस्य प्रथमावस्थायाः अर्थात् 'सर्वभूतस्थमात्मानम्’ इत्यस्य दृष्टान्तस्तु जगति सर्वत्र उपलभ्यते किन्तु द्वितीयावस्थायाः अर्थात् 'सर्वभूतानि चात्मनि’ इत्यस्य दृष्टान्तो जगति नास्ति, अतएव भगवता श्रीकृष्णेन विराटरुपं दर्शयित्वा तस्य सम्पूर्तिर्विहिता । अस्य विराटाऋपस्य वैशिष्टयमिदमासीत् यत् एकस्मिन्नेव् विराजात्मनि अर्जुनो नानारुपात्मकं जगत् व्यक्त्रुपं दृष्टवान् । अस्य परिणामस्वरुपमेव अर्जुनस्य आत्मैकत्वज्ञानं यथार्थमभूत् ।
शाङ्करभाष्यम् [१][सम्पादयतु]
गीतायाः द्वितीयः अध्यायः एषः वर्तते । अस्य अध्यायस्य तावत् भाष्यं वर्तते । अत्र च – 'दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकम्’ इत्यारभ्य ‘ 'न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह' इत्येतदन्तः ग्रन्थः प्राणिनां शोकमोहादिसंसारबीजभूतदोष – उद्भवकारण प्रदर्शनार्थत्वेन व्याख्येयः । तथा हि राज्यगुरुपुत्रमित्रसुहृत्स्वजनसंबन्धिबान्धवेषु 'अहम् एषां मम एते’ इत्येवं भ्रान्तिप्रत्ययनिमित्त- स्नेहविच्छेदादिनिमित्तौ आत्मनः शोकमोहौ 'कथं भीष्ममहं सड्खये इत्यादिना अर्जुनेन प्रदर्शितौ । शोकमोहाभ्यां हि अभिभूतविवेकविज्ञानः स्वतः एव क्षात्रधर्मे युद्धे प्रवृत्तः अपि तस्मात् युद्धात् उपरराम । परधर्मं च भिक्षाजीवनादिकं च कर्तुं प्रववृते । तथा च शोकमोहदिदोषाविष्टचेतसां स्वभावतः एव स्वधर्मपरित्यागः प्रतिषिद्धसेवा च स्यात् । स्वधर्मे प्रवृत्तानामपि तेषां वाडमनः कायादीनां प्रवृत्तिः फलाभिसन्धिपूर्विका एवं साहङ्कारा च भवति तत्र एवं सति धर्माधर्मोपचयात् इष्टानिष्टजनमसुखदुः खप्रात्पिलक्षणः संसारः अनुपरतः भवति इत्यतः शोकमोहौ संसारबीजभूतौ । तयोः च सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकात् आत्मज्ञानात् निवृत्तिः, न अन्यतः इति, सर्वलोकानुग्रहार्थं तत् उअपदिदिक्षुः भगवान् वासुदेवः अर्जुनं निमित्तीकृत्य आह –‘अशोच्यान् इत्यादि’ । पूर्वपक्षः सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकात् आत्मज्ञाननिष्ठामात्रात् केवलात् एव कैवल्यं नैव प्राप्यते । किं तर्हि ? अग्निहोत्रादिक्षौतस्मार्तकर्मसहितात् ज्ञानात् कैवल्यप्राप्तिः इति सर्वासु गीतासु निश्चितः अर्थः इति तत्र केचित् आहुः । 'अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं सङग्रामं न करिष्यसि’, 'कर्मण्येवाधिकारस्ते’, कुरु कर्मैव तस्मात् त्वम्’ इत्यादि अस्य अर्थस्य ज्ञापकं च आहुः । हिंसादियुक्तत्वात् वैदिकं कर्म अधर्माय इति इयमपि आशङ्का न कार्या कथम् ? गुरुभ्रातृपुत्रादिहिंसालक्षणं युद्धलक्षणं क्षात्रं कर्म अत्यन्तं क्रूरमपि स्वधर्मः इति कृत्वा न अधर्माय । तदकरणे च "ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि” इति ब्रुवता यावज्जीवादिश्रुति-चोदितानां पश्चादिहिंसालक्षणानां च कर्माणां न अधर्मत्वम् इति प्रागेव सुनिश्चितं उक्तं भवति । सिद्धान्तः बुद्धिद्वयाश्रययोः ज्ञानकर्मनिष्ठयोः विभागवचनात् – तत् असत् । 'अशोच्यान्’ इत्यादिना यावत् 'स्वधर्ममपि चावेक्ष्य' इति एतदन्त्तेन ग्रन्थेन यत् परमार्थात्मतत्त्वनिरुपणं भगवता कृतं तत् साड्खयम् । आत्मनः जन्मादिषड-विक्रियाभावात अकर्ता आत्मा इति प्रकरणार्त्य्हनिरुपणात् तद्विषया या बुद्धिः जायते सा साङ्ख्यबुद्धिः । येषां ज्ञानिनां सा उचिता भवति ते साङ्ख्या । एतस्याः बुद्धेः जन्मनः प्राग् आत्मनः देहादिव्यतिरिक्तत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वाद्यपेक्षः धर्माधर्मविवेकपूर्वकः मोक्षसाधन अनुष्ठानलक्षणनिरुपणः योगः । तद्विषया बुद्धिः योगबुद्धिः । येषां कर्मिणां सा उचिता भवति ते योगिनः । तथा च 'एषा तेऽभिहिता साङ्खये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ’ इति द्वे बुद्धी भगवता विभक्ते निर्दिष्टे । तयोश्च “ पुरा वेदात्मना मया प्रोक्ता “ इति ज्ञानयोगेन विभक्तां साङ्ख्यबुद्धयाश्रयां साङ्ख्यानां निष्ठां वक्ष्यति । तथा च "कर्मयोगेन योगिनाम्” इति कर्मयोगेन विभक्तां योगबुद्धयाश्रयां निष्ठां वक्ष्यति । कर्तृत्व-अकर्तृत्व-एकत्व-अनेकत्व-बुद्धयाश्रययोः ज्ञानकर्मणोः एकपुरुषाश्रयत्व –असम्भवं पश्यता भगवता एवं साङ्ख्यबुद्धिं योगबुद्धिं च आश्रित्य द्वे निष्ठे विभक्ते उक्ते । यथा एतत् बिभागवचनं तथा एव शातपथीये ब्राह्मणे 'एतमेव प्रव्राजिनो लोकमिच्छन्तो ब्राह्मणाः प्रव्रजन्ति’ इति सर्वार्मसंन्यासं विधाय तच्छेषेण् –किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्मायं लोकः’ इति दर्शितम् । तत्र एव- “ प्राग्दारप्रग्रहात् पुरुष आत्मा प्राकृतो धर्मजिज्ञासोत्तरकाल लोकत्रयसाधनं पुत्रं द्विप्रकारकं वित्तं मानुषं दैवं च तत्र मानुषं वित्तं कर्मरुपं पितृलोकप्राप्तिसाधनं विद्यां च दैवं वित्तं देवलोकप्राप्तिसाधनं सोऽकामयत “ इति अविद्याकामवतः एव सर्वाणि श्रौतादीनि कर्माणि दर्शितानि । 'तेभ्यो व्युत्थाय प्रव्रजन्ति’ इति आत्मानं लोकम् इच्छतः अकामस्य एव व्युत्थानं विहितम् । यदि श्रौतकर्मज्ञानयोः समुच्चयः भगवतः अभिप्रेतः स्थात् तदेतद विभागवचनम् अनुपपन्नं स्यात् । 'ज्याय सी चेत् कर्म्णस्ते’ इत्यादिः अर्जुनस्य प्रश्नः च न अनुपपन्नः स्यात् । बुद्धिकर्मणोः एकपुरुषानुष्ठेयत्वासम्भवं भगवता पूर्वम् अनुक्तम् अशृतं कर्मणश्च बुद्धेः ज्यायस्त्वं 'ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन' इति कथम् भगवति मृषा एव् अध्यायोपयेत् । किञ्च, यदि बुद्धिकर्मणोः समुच्चयः सर्वेषाम् उक्तः स्यात् अर्जुनस्यापि स उक्तः एव इति 'यच्छेय एत्योरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् 'इति उभयोः उपदेशे सति कथम् अन्यतरविषयः एव प्रश्नः स्यात् ? पित्तप्रशमनार्थिनः मधुरं शीतं च भोक्तव्यम् इति वैद्येन उपदिष्टे तयोः अन्यतरत् पित्तप्रशनकारणं ब्रूहि इति प्रश्नः न हि सम्भवति । अथ भगवदुक्तवचनार्थविवेक- अनवधारणनिमित्तः अर्जुनस्य प्रश्नः कल्पयेत् । तथापि मया बुद्धिकर्माणोः समुच्चयः उक्तः किमर्थम् इत्यं त्वं भ्रान्तः असि इति भगवता प्रश्नानुरुपं प्रतिवचनं देयम् । पुनः तु पृष्टात् अन्यदेव द्वे निष्ठे मया पुरा प्रोक्ते इति अननुरुपं प्रतिवचनम् वक्तुं न युक्तम् । स्मार्तेन एव कर्मणा बुद्धेः समुच्चये अभिप्रेते अपि विभाबवचनादि सर्वं न उपपन्नम् । किञ्च क्षत्रियस्य युद्धं स्मार्तं कर्म स्वधर्मः इति जानतः "तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि’ इति उपालम्भः अनुपपन्नः। तस्माद् गीतशास्त्रे श्रौतेन स्मार्तेन वा कर्मणा आत्मज्ञानस्य ईषनमात्रेणापि समुच्च्यः केनचित् दरेशयितुं न शक्यः । यस्य तु अज्ञानात् रागादिदोषतः वा कर्मणि प्रवृत्तस्य यज्ञेन दानेन तपसा वा विशुद्धसत्त्वस्य परमार्थतत्त्वविषयम्, एकं एव इदं सर्वम्, अकर्तृ ब्रह्म इति ज्ञानम् उत्पन्नं –तस्य कर्मणि कर्म्प्रयोजने च निवृत्ते अपि लोकसङ्ग्रहार्थं यत्रपूर्वकं यथा प्रवृत्तः तथा एव कर्मणी प्रवृत्तस्य यत प्रवृत्तिरुपं दृश्यते तत न कर्म येन बुद्धेः समुच्चयः स्यात् । यथा भगवतः वासुदेवस्य क्षात्रकर्मचेष्टितं पुरुषार्थसिद्धये ज्ञानेन न समुच्चियते तद्वत् विदुषः, फलाभिसन्ध्यहङ्काराभावस्य तुल्यत्वात् । तत्त्ववित् तु अहं न करोमि इति मन्यते , नच तत् फलम् अभिस्न्धत्ते । यथा स्वर्गादिकामार्थिनः अगिहोत्रादिकामसाधनानुष्ठानाय आहिताग्नेः काम्ये अग्निहोत्रादौ एव प्र्वृत्तस्य सामिकृते विनष्टे कामे अपि तदेव अग्निहोत्रादि अनुतिष्ठतः अपि तत् काम्यम् अग्निहोत्रादि च भवति । तथा च 'कुर्वन्नपि’ न करोति न लिप्यते’ इति तत्र तत्र भगवान् दर्शयति । यच्च 'पूर्वैः पूवतरं कृतम्’ कर्मणैव हि स्सिद्धिम आस्थिता जनकादयः ’ इति तत् तु प्रबिभच्य विज्ञेयम् । तत् कथम् ? यदि तावत् पूर्वे जनकादयः तत्त्वविदः अपि प्रवृत्तकर्माणः स्युः ते लोकसङ्ग्रहार्थं 'गुणा गुणेषु वर्तन्ते’ इति ज्ञानेन एव संसिद्धिम् आस्थिताः । कर्मसंन्यासे प्राप्ते अपि कर्मण सह एव संसिद्धिंम् आस्थिताः कर्मसंन्यासं न कृतवन्तः इति एषः अर्थः । अथ ते न तत्त्वविदः । ईश्वरसमर्पितेन साधनभूतेन कर्मणा संसिद्धिं सत्त्वशुद्धिं , ज्ञानोत्पत्तिलक्षणां संसिद्धिं वा जनकादयः आस्थिताः इति व्याख्येयम् । भगवान् एतमेव अर्थं – सत्त्वशुद्धये कर्म कुर्वन्ति’ इति वक्षयति । "स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः “ इत्युक्त्वा सिद्धिं प्राप्तस्य “ सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म" इत्यादिना पुनः ज्ञाननिष्ठां वक्ष्यति । तस्मात् गीतासु केवलात् तत्त्वज्ञानात् एव मोक्षप्राप्तिः न कर्म समुच्चितात् इति निश्चितः अर्थः । यथा च अयमर्थः तथा प्रकारणशः विभज्य तत्र तत्र दर्शयिष्यामः
श्लोकानाम् आवलिः[सम्पादयतु]
३) क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ...
५) गुरूनहत्वा हि महानुभावान्...
६) न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो...
८) नहि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्...
१४) मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय...
२०) न जायते म्रियते वा कदाचिन्...
२२) वासांसि जीर्णानि यथा विहाय...
२३) नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि...
२५) अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम्...
२७) जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः...
२९) आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनम्...
३७) हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं...
७०) आपूर्यमाणमचल...
७२) एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २५३< अग्निपुराणम्
व्यवहारकथनम्सम्पाद्यताम्
अग्निरुवाच
व्यवहारं प्रवक्षअयामि नयानयविवेकदं ।
चतुष्पाच्च चतुःस्थानश्चतुःसाधन उच्यते ।। २५३.१ ।।
चतुर्हितश्चतुर्व्यापी चतुष्कारी चकीत्तर्यते ।
अष्टाह्गोऽष्टादशपदः शतशाखस्तथैव च ।। २५३.२ ।।
त्रियोनिर्द्व्यभियोगश्च द्विद्वारो द्विगतिस्तथा ।
धर्मश्च व्यवहारश्च चरित्रं राजशासनं ।। २५३.३ ।।
चतुष्पाद्व्यवहाराणामुत्तरः पूर्वसाधकः ।
तत्र सत्ये स्थितो धर्मो ब्यवहारस्तु साक्षिषु ।। २५३.४ ।।
चरित्रं सङ्ग्रहे पुंसां राजाज्ञायान्तु शासनं ।
सामाभ्युपायसाध्यत्वाच्चतुःसाधन उच्यते ।। २५३.५ ।।
चतुर्णामाश्रमाणाञ्च रक्षणात्स चतुर्हितः ।
कर्त्तारं साक्षइणश्चैव सत्यान्राजानमेव च ।। २५३.६ ।।
व्याप्नोते पादगो यस्माच्चतुर्व्यापी ततः स्मृतः ।
धर्मस्यार्थस्य यशसो लोकपङक्तेस्तथैव च ।। २५३.७ ।।
चतुर्णाङ्करणादेष चतुष्कारी प्रकीर्त्तितः ।
राजा स पुरुषः सभ्याः शास्त्रं गणकलेखकौ ।। २५३.८ ।।
हिरण्यमग्निरुदकमष्टाङ्गः समुदाहृतः ।
कामात् क्रोधाच्च लोभाच्च त्रिभ्यो यस्मात् प्रवर्त्तते ।। २५३.९ ।।
त्रियोनिः कीर्त्यते तेन त्रयमेतद्विवादकृत् ।
द्व्यभियोगस्तु विज्ञेयः शङ्कातत्त्वाभियोगतः ।। २५३.१० ।।
शङ्काषड्भिस्तु संसर्गात्तत्त्वषोढ़ादिदर्शणात् ।
पज्ञद्वयाभिसम्बन्धाद्द्विद्वारः समुदाहृतः ।। २५३.११ ।।
पूर्ववादस्तयोः पक्षः प्रतिपक्षस्त्वनन्तरः ।
भूतच्छलानुसारित्वाद्द्विगतिः समुदाहृता ।। २५३.१२ ।।
ऋणन्देयमदेयञ्च येन यत्र यथा च यत् ।
दानग्रहणघर्मश्च ऋणादानमिति स्मृतम् ।। २५३.१३ ।।
स्वद्रव्यं यत्र विश्रम्भान्निक्षिपत्यविशङ्कितः ।
निक्षएपन्नामतत् प्रोक्तं व्यवहारपदम्बुधैः ।। २५३.१४ ।।
वणिक्प्रभृतयो यत्र कर्म सम्भूय कुर्वते ।
तत्सम्भूयसमुत्थानं व्यवहारपदं विदुः ।। २५३.१५ ।।
दत्त्वा द्रव्यञ्च चसम्यग्यः पुनरादातुमिच्छति ।
दत्त्वाप्रदानिकं नाम तद्विवादपदं स्मृतम् ।। २५३.१६ ।।
अभ्युपेत्य च शुश्रूषां यस्तां न प्रतिपद्यते ।
अशुश्रूषाब्युपेत्यैतद्विवादपदमुच्यते ।। २५३.१७ ।।
भृत्यानां वेतनस्योक्तादानादानविधिक्रिया ।
वेतनस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम् ।। २५३.१८ ।।
निक्षिप्तं वा परद्रव्यं नष्टं लब्ध्वा प्रहृत्य वा ।
विक्रीयते परोक्षं यत् स ज्ञेयोऽस्वामिविक्रयः ।। २५३.१९ ।।
विक्रीय पण्यं मूल्येन क्रेत्रे यञ्च न दीयते ।
विक्रीयासम्प्रदानन्तद्विवादपदमुच्यते ।। २५३.२० ।।
क्रीत्वा मूल्येन यत्पण्यं क्रेता न बहु मन्यते ।
क्रीत्वा मूल्येन यत् पण्यं दुष्क्रीतं मन्यतेक्रयी ।। २५३.२१ ।।
पाखण्डनैगमादीनां स्थितिः समय उच्यते ।
समयस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम् ।। २५३.२२ ।।
सेतुकेदारमर्य्यादाविकृष्टाकृष्टनिश्चयाः ।
शेत्राधिकारे यत्र स्युर्विवादः क्षेत्रजस्तु सः ।। २५३.२३ ।।
वैवाहिको विधिः स्त्रीणं यत्र पुंसाञ्च कीर्त्त्यते ।
स्त्रीपुंसंयोगसंज्ञन्तु तद्विवादपदं स्मृतम् ।। २५३.२४ ।।
विभागोर्थस्य पैत्रस्य पुत्रैर्यस्तु प्रकल्प्यते ।
दायभागमिति प्रोक्तं विवादपदमुच्यते ।। २५३.२५ ।।
सहसा क्रियते कर्म्म यत् किञ्चित् बलदर्पितैः ।
तत् साहसमिति प्रोक्तं विवादपदमुच्यते ।। २५३.२६ ।।
देशजातिकुलादीनामाक्रोशत्यङ्गसंयुतम् ।
यद्वचः प्रतिकूलार्थं वाक्पारुष्यं तदुच्यते ।। २५३.२७ ।।
परगात्रेष्वभिद्रोहो हस्तपादायुधादिभिः ।
अग्न्यादिभिश्चोपघातैर्दण्डपारुष्यमुच्यते ।। २५३.२८ ।।
अक्षवर्ज्जशलाकाद्यैर्दैवतं द्यूतभुच्यते ।
पञ्चक्रीड़ावयोभिश्च प्राणिद्यूतसमाह्वयः ।। २५३.२९ ।।
प्रकीर्णकः पुनर्ज्ञेयो व्यवहारो निराश्रयः ।
क्रियाबेदान्मनुष्याणां शतशाखो निगद्यते ।। २५३.३० ।।
व्यवहारोऽष्टादशपदस्तेषां भेदोऽथ वै शतम् ।
क्रियाभेदान्मनुष्याणां शतशाखो निगद्यते ।। २५३.३१ ।।
व्यवहारान्नृपः पश्येज् ज्ञानिविप्रैरकोपनः ।
शत्रुमित्रसमाः सभ्या अलोभाः श्रुतिवेदिनः ।। २५३.३२ ।।
अपश्यता१ कार्य्यवशात् सभ्यैर्विप्रं नियोजयेत् ।
रागाल्लोभाद्भयाद्वापि स्मृत्यपेतादिकारिणः ।। २५३.३३ ।।
सभ्याः पृथक् पृथग् दण्ड्या विवादाद्द्विगुणो दमः ।
स्मृत्याचारव्यपेतेन मार्गेण धर्षितः परैः ।। २५३.३४ ।।
आवेदयति यद्राज्ञे व्यवहारपदं हि तत्।
प्रत्यर्थिनोऽग्रतो लेख्यं यथा वेदितमर्थिना ।। २५३.३५ ।।
समामासतदर्द्धाहर्नामजात्यादिचिह्नितम् ।
श्रुतार्थस्योत्तरं लेख्यं पूर्वावेदकसन्निधौ ।। २५३.३६ ।।
ततोऽर्थी लेखयेत्सद्यः प्रतिज्ञातार्थसाधनम् ।
तत्सिद्धौ सिद्धिमाप्नोति विपरीतमतोऽन्यथा ।। २५३.३७ ।।
चतुष्पाद्व्यवहारोयं विवादेषूपदर्शितः ।
अभियोगमनिस्तीर्य्यनैनं प्रत्यबियोजयेत् ।। २५३.३८ ।।
अभियुक्तञ्च नान्येन त्यक्तं विप्रकृतिं नयेत् ।
कुर्य्यात् प्रत्यभियोगन्तु कलहे साहसेषु च ।। २५३.३९ ।।
उभयोः प्रतिभूर्ग्राह्यः समर्थः कार्य्यनिर्गये ।
निह्नवे भावितो दद्याद्धनं राज्ञे तु तत्समम् ।। २५३.४० ।।
मिथ्याभियोगाद् द्विगुणमभियोगाद्धनं हरेत् ।
साहसस्तेयपारुष्येष्वभिशापात्यये स्त्रियाः ।। २५३.४१ ।।
विचारयेत्यद्य एव कालोऽन्यत्रेछया स्मृतः ।
देशदेशान्तरं याति सृक्कणी परिलेढि च ।। २५३.४२ ।।
ललाटं स्विद्यते चास्य मुखवैवर्ण्यमेव च ।
स्वभावाद्विकृतं गच्छेन्मनोवाक्कायकर्मभिः ।। २५३.४३ ।।
अभियोगेऽथ वा साक्ष्ये वाग्दुष्टं परिकीर्त्तितः ।
सन्दिग्धार्थं स्वतन्त्रो यः साधयेद्यश्च निष्पतेत् ।। २५३.४४ ।।
न चाहूतो वदेत् किञ्चिद्धनी दण्ड्यश्च स स्मृतः ।
साक्षिषूभयतः सत्सु साक्षिणः पूर्ववादिनः ।। २५३.४५ ।।
पूर्वपक्षेऽधरीभूते भवन्त्युत्तरवादिनः ।
सगणश्चेद्विवादः स्यात्तत्र हीनन्तु दापयेत् ।। २५३.४६ ।।
दत्तं पणं वसुञ्चैव धनिनो धनमेव च।
छलन्निरस्य दूतेन व्यवहारान्नयेन्नृपः ।। २५३.४७ ।।
भूतमप्यर्थमप्यस्तं हीयते व्यवहारतः ।
निह्नते निखिलानेकमेकदेशविभावितम् ।। २५३.४८ ।।
दाप्यः सर्वान्नृपेणार्थान्न ग्राह्यस्त्वनिवेदितः ।
स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तु बलवान् व्यवहारतः ।। २५३.४९ ।।
अर्थशास्त्राद्धि बलवद्धर्मशास्त्रमिति स्थितिः२ ।
प्रमाणं लिखितं भुक्तिः साक्षिणश्चेति कीर्त्तितम् ।। २५३.५० ।।
एषामन्यतमाभावे दिव्यान्यतममुच्यते ।
सर्वेष्वेव विवादेषु बलवत्युत्तरा क्रिया ।। २५३.५१ ।।
आधौ प्रतिग्रहे क्रीते यूर्वा तु बलवत्तरा ।
पश्यतो ब्रुवतो भूमेर्हानिर्विंशतिवार्षिकी ।। २५३.५२ ।।
परेण भुज्यमाना या धनस्य दशवार्षिकी ।
आधिसीमोपनिःक्षेपजडवाचलधनैर्विना ।। २५३.५३ ।।
तथोपनिधिराजस्त्रीश्रोत्रियाणां धनैरपि ।
आध्यादीनां विहर्तारं धनिने दापयेद्धनं ।। २५३.५४ ।।
दण्ड्य च तत्समं राज्ञे शक्त्यपेक्ष्यमथापि वा ।
आगमोप्यधिको भुक्तिं विना पूर्वक्रमागतां ।। २५३.५५ ।।
आगमोपि बलन्नैव भुक्तिः स्तोकापि यत्र न ।
आगमेन विशुद्धेन भोगो याति प्रमाणताम् ।। २५३.५६ ।।
अविशुद्धागमो भोगः प्रामाण्यं नाधिगच्छति।
आगमस्तु कृतो येन सोबियुक्तस्तमुद्धरेत् ।। २५३.५७ ।।
न तत्सुतस्तःसुतो वा भुक्तिस्तत्र गरीयसी ।
योभियुक्तः परेतः स्यात् तस्य ऋक्थात्तमुद्धरेत् ।। २५३.५८ ।।
न तत्र कारणं भुक्तिरागमेन विनाकृता ।
बलोपाधिविनिर्वृत्तान् व्यवहारान्निवर्त्तयेत् ।। २५३.५९ ।।
स्त्रीनक्तमन्तरागारवहिःशत्रुकृतस्तथा ।
मत्तोन्मत्तार्त्तव्यसनिबालभीतप्रयोजितः ।। २५३.६० ।।
असम्बद्धकृतश्चैव व्यवहारो न सिद्ध्यति ।
प्रनष्टाधिशतं देयं नृपेण धनिने धनं ।। २५३.६१ ।।
विभावयेन्न चेल्लिङ्गैस्तत्समं दातुमर्हति ।
देयञ्चौरहृतं द्रव्यं राज्ञा जनपदाय तु ।। २५३.६२ ।।
अशीतिभागो वृद्धिः स्यान्मासि मासि सबन्धके ।
वर्णक्रमाच्छतं द्वित्रिचतुष्पञ्चकमन्यथा ।। २५३.६३ ।।
सप्ततिस्तु पशुस्त्रीणां रसस्याष्टगुणा परा ।
वस्त्रधान्यहिरण्यानां चतुस्त्रिद्विगुणा तथा ।। २५३.६४ ।।
ग्रामान्तरात्तु दशकं सामुद्रादपि विंशतिं ।
दद्यर्वा स्वकृतां वृद्धिं सर्वे सर्वासु जातिषु ।। २५३.६५ ।।
प्रपन्नं साधयन्नर्थं न वाच्यो नृपतिर्भवेत् ।
साध्यमानो नृपं गच्छेद्दण्ड्यो दाप्यश्च तद्धनं ।। २५३.६६ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये व्यवहारो नाम त्रिपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।


text:
ए टि एम् यन्त्राणि प्रभञ्ज्य ३५ लक्षं रूप्यकाणि चोरितानि।
ए टि एम् यन्त्राणि प्रभञ्ज्य ३५ लक्षं रूप्यकाणि चोरितानि।
कोच्ची > केरले द्वयोः जनपदयोः राजवीथीपार्श्वे वर्तमानानि धनपूरितानि 'ए टि एम्' यन्त्राणि भञ्जयित्वा एकस्यामेव निशायां पञ्चत्रिंशत् लक्षं रूप्यकाणि अपहृतानि। तृश्शिवपेरूर् , एरणाकुलं जनपदस्थयोः द्वे एटिएम् यन्त्रे 'ग्यास् कट्टर' नामकमुपकरणमुपयुज्य भञ्जनं कृत्वा एव ३५ लक्षं रूप्यकाणि स्तेयानि। कोट्टयम् एरणाकुलं जनपदस्थेषु इतरेषु ए टि एम् यन्त्रेष्वपि चौर्यश्रमः तस्यामेव रात्रौ कारितः च।
सर्वेषां लुण्ठनश्रमाणां पृष्ठतः एक एव संघः प्रवर्तित इति सि सि टि वि दृश्यैः अनुमातुं शक्यत इति आरक्षकाधिकारिभिः उक्तम्। एरणाकुलस्थे इरुम्पनं प्रदेशस्थात् एस् बि ऐ वित्तकोशस्य धनस्वीकरणयन्त्रात् २५ लक्षं , तृश्शूर् कोरट्टी स्थानात् यन्त्रात् [सौत्तिन्ड्यन् बैंक् ए टि एम्] १०.६० लक्षं रूप्यकाणि च चोरितानि। चोराः इतरराज्यस्थाः इति आरक्षकाणां प्राथमिकनिगमनम्।
कोट्टयस्थात् चोरितेन केनचित् ट्रक् यानेन चतस्रः होराः अटनं कृत्वा एव लुण्ठकाः चौर्यं कृतवन्तः इति अनुमीयते। चोरितं यानं चालक्कुटी प्रदेशे त्यक्तरूपेण दृष्टममस्ति।


text:
सूत्रच्छेद:
न - अव्ययम् , वा - अव्ययम् , इति - अव्ययम् , विभाषा - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
न, वा इति विभाषा
सूत्रार्थ:
"नित्यम् न" / "वा" - अस्मिन् अर्थे "विभाषा" शब्दः प्रयुज्यते ।
अस्मिन् सूत्रे "विभाषा" शब्दस्य व्याकरणशास्त्रे प्रयुक्तः अर्थः उक्तः अस्ति । सामान्यभाषायाम् विभाषा इत्युक्ते विकल्पः । इयम् त्रिधा वर्तते - प्राप्तविभाषा, अप्राप्तविभाषा, तथा उभयविभाषा ।
1) प्राप्तविभाषा - यत्र पूर्वसूत्रेण उक्तः सिद्धान्तः परसूत्रेण विकल्प्यते, तत्र "प्राप्तविभाषा" अस्ति इत्युच्यते ।
यथा - दिवस्तदर्थस्य 2|3|58
अनेन सूत्रेण दिव्-धातोः योगे कस्मिंश्चित् अर्थे कर्मपदस्य षष्ठी विभक्ती विधीयते । परन्तु एतस्य अग्रिमसूत्रम् - विभाषोपसर्गे 2|3|59
- इत्यनेन दिव्-धातोः उपसर्गस्य योगे विकल्पेन षष्ठी विधीयते ।
अतः अत्र पूर्वसूत्रेण यः विधिः (= षष्ठीविभक्तिः) नित्यम् उक्तः अस्ति, तस्य नित्यतायाः परसूत्रेण निषेधः भवति । "उपसर्गस्य योगे दिव्-धातोः षष्ठी नित्यम् न, केवलं विकल्पेन" - इत्यर्थः । अतः अत्र विभाषा इत्यस्य "न" इति अर्थः जायते । इयमेव प्राप्तविभाषा । - इति अस्य व्याख्या ।
2) अप्राप्तविभाषा - यत्र पूर्वसूत्रेण न उक्तः सिद्धान्तः परसूत्रेण विकल्प्यते, तत्र "अप्राप्तविभाषा" अस्ति इत्युच्यते ।
यथा - गाङ् लिटि 2|4|49
अनेन सूत्रेण इङ्-धातोः लिट्लकारे "गाङ्" इत्यादेशः भवति । एतस्य अग्रिमसूत्रम् - विभाषा लुङ्लृङोः 2|4|50
- इत्यनेन इङ्-धातोः लुङ्लकारे लृङ्लकारे च विकल्पेन गाङ्-आदेशः विधीयते ।
अतः अत्र पूर्वसूत्रेण केवलं लिट्-लकारस्य विषये यः विधिः उक्तः अस्ति, सः अग्रिमसूत्रेण लुङ्-लृङ्-लकारयोः विषये अपि विकल्पेन उच्यते । अतः अत्र विभाषा इत्यस्य "वा" इति अर्थः जायते । इयमेव अप्राप्तविभाषा । अप्राप्तविभाषया पाक्षिकम् विकल्पविधानम् जायते । - इति अस्य व्याख्या ।
3) उभयविभाषा - यत्र प्राप्तविभाषा तथा अप्राप्तविभाषा उभयोः प्रसक्तिः अस्ति, सा उभयविभाषा ।
यथा - प्रथमचरमतयाल्पार्धकतिपयनेमाश्च 1|1|33
अनेन सूत्रेण "प्रथम, चरम, तय, अल्प, अर्ध, कतिपय, नेम" - एतेषां शब्दानाम् जस्-प्रत्यये परे विकल्पेन सर्वनामसंज्ञा भवति । अत्र किम् भवति दृश्यताम् -
अ) "प्रथम, चरम, तय, अल्प, अर्ध, कतिपय" - एतेषां शब्दानां पूर्वसूत्रैः सर्वनामसंज्ञा न विधीयते । अनेन सूत्रेण जस्-प्रत्यये परे एतेषाम् विकल्पेन सर्वनामसंज्ञा भवति, अतः एतत् सूत्रम् एतेषां शब्दानां कृते "अप्राप्तविभाषाम्" निदर्शयति ।
ब) परन्तु, "नेम" शब्दस्य सर्वादीनि सर्वनामानि 1|1|27
इत्यनेन नित्यं सर्वनामसंज्ञा भवति । वर्तमानसूत्रेण जस्-प्रत्यये परे तस्य विकल्पेन निषेधः भवति, अतः नेम-शब्दस्य विषये इयम् प्राप्तविभाषा ।
अनेन प्रकारेण एतत् सूत्रम् केषाञ्चन शब्दानां विषये प्राप्तं विधिं विकल्पयति, केषाञ्चन अन्येषां विषये च अप्राप्तं विधिं विकल्पेन निर्देशयति । अतः एतत् "उभयविभाषायाः" उदाहरणम् । ।
One-line meaning in English
The word विभाषा is used to indicate the meaning "optionally".
काशिकावृत्तिः
न इति प्रतिषेधः, वा इति विकल्पः । तयोः प्रतिषेधविकल्पयोः विभाषा इति संज्ञा भवति । इतिकरणोऽर्थनिर्देशार्थः । विभाषाप्रदेशेषु प्रतिषेधविकल्पावुपतिष्ठेते । तत्र प्रतिषेधेन समीकृते विषये पश्चाद् विकल्पः प्रवर्तते । उभयत्रविभाषाः प्रयोजयन्ति । विभाषा श्वेः 6|1|30
शुशाव, शिश्वाय ; शुशुवतुः, शिश्वियतुः । विभाषाप्रदेशाः विभाषा श्वेः 6|1|30
इत्येवम् आदयः ॥
नवेति शब्दोऽयमेको निपातोऽप्यस्ति प्रतिषेधवाची, यथा-`नवा वक्तव्यंभुक्तार्थत्वात्` इत्यादौ भाष्यवाक्ये। तस्येह यदि ग्रहणं स्यात् `विभाषा दिक्समासे बहुव्रीहौ` 1|1|27
इत्युक्त्वा `न बहुव्रीहौ` 1|1|28
इत्यत्र तु पुनः प्रति-षेधोपादानमनर्थकं स्यात्। तस्मान्न निपातसमुदायोऽयमिति दर्शयन्नाह- `नेति प्रतिषे-धः` इत्यादि। ननु चान्यत्र संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रक्रियाया हि शास्त्रे शब्दस्यैव ग्रहणं प्रसिद्धम्, यथा तरप्तमपौ घः` 1|1|21
`दाधा घ्वदाप्` 1|1|19
इति, तथेहापि नवाशब्दयोरेव ग्रहणं युक्तम्। तत् कथं तदर्थयोः संज्ञा लभ्यत इत्याह-`इतिकरणः` इत्यादि। क्रियत इति करणः, इतश्चासौ करणश्चेतीतिकरणः, सोऽर्थस्य संज्ञिनोनिर्देशो यथा स्यादित्येवमर्थः। इतिशब्दो हि विपर्यासकृत्। यथा गवित्यर्थमाहेति गोशब्दात् परतः प्रयुज्यमान इतशब्दस्तमर्थपदार्थकत्वात् प्रच्याव्य शब्दपदार्थकत्वेव्यवस्थापयति, तथा `नवा` शब्दाभ्यां परः इति शब्दः प्रयुज्यमानः, तौ स्वरूपपदार्थक-त्वात्प्रच्याव्यार्थपदार्थकत्वे व्यवस्थापयति। तस्मादर्थनिर्देशार्थ एवेतिशब्दः कृत इति नवेति यावर्थौ प्रतीयेते प्रतिषेधविकल्पौ, तयोरेवेयं संज्ञा भवति; न नवाशब्द-योः। `तत्र प्रतिषेधेन` इत्यादिना प्रतिषेधविकल्पयोः प्रवृत्तिक्रमं व्यापारबेदं च दर्शयति। `समीकृते` इति। तुल्यतामापादिते। `विकल्पः प्रवत्र्तते` इति। पक्षे कार्यसम्पादनाय। ननु च वाशब्द एव विकल्पार्थत्वेन लोके प्रसिद्धः, प्रदेशेष्वयमुपादीयमानो विकल्पेन कार्यं सम्पादयिषयति। तथा हि प्राप्ते वा कार्ये विकल्पः क्रियताम्? यदि प्राप्ते? तत्र प्राप्तिरस्त्येवेति प्रतिषेध एव पक्षे कत्र्तव्यः। अथाप्राप्ते? तत्र प्राप्तिपूर्वकत्वात् प्रतिषेधस्य तामन्तरेण स न युज्यत इति विधिरेव पक्षेकत्र्तव्यः, न प्रतिषेधः। एतच्चोभयं वाशब्द एव शक्तः प्रयुज्यमानः सम्पादयितुम्।तत् किमर्थमियं संज्ञा क्रियत इत्याह- `उभयत्र विभाषाः प्रयोजन्ति` इति। प्रकृतत्वात् संज्ञामिति गम्यते। `विभाषा श्वेः` 6|1|30
इत्यत्र प्रतिषेधमुखेन वाशब्दस्य प्रवृत्तिः स्यात्? विधिमुखेन वा? तत्र यदि प्रतिषेधमुखेन वा न भवतीत्येवं प्रवृत्तिः? प्राप्तिपूर्वकत्वात् प्रतिषेधस्य यत्र स एव तस्य विषय इति कित्स्वेव विकल्पेन प्रतिषेधायेदं प्रवत्र्तते। तत्र `वचिस्वपि` 6|1|15
इत्यादिना आयतेः सम्प्रसारणस्य विहितत्वात्, न पित्सु; तत्र तस्य न केनचिद्विहितत्वात्। एकत्वच्चा-स्य वाक्यस्य कित्सु च प्रतिषेधसम्पादन एव चरितार्थत्वात् नोपपद्यते पुनर्विधिमुखेन प्रवृत्तिः। अथ विधिमुखेन वा भवतीत्येवं प्रवृत्तिः स्यात्? यत्र प्राप्तिर्ना-स्ति स एव विधिविषय इति पित्स्वेव विकल्पेन विध्यर्थः प्रवत्र्तते;तत्र चरितार्थ-त्वात् न कित्सु। संज्ञाविधाने तु न दोषः; तस्यां हि सत्यां प्रतिषेधः प्रवत्र्त-मानो योऽसौ सम्प्रसारणनिमित्तानिमित्तभेदाद्विषय आसीत् तं समीकरोति। सर्वस्याःसम्प्रसारणनिमित्ततया तुल्यतामापादयति।तस्मिन् समीकृते किति च पिति च विकल्पः प्रव-त्र्तमानो विधिमुकेन सर्वत्र पाक्षिकं कार्यं सम्पादयति, सम्प्रसारणं पक्षे भवतीति। अप्राप्तिस्तु पक्षे स्थितैवेति सर्वमिष्टं सिध्यति। तस्मादुभयत्र प्राप्तावप्रा-प्तौ विभाषार्थमियं संज्ञा विधीयते। शुशावेति। `टुओइआगतिवृद्ध्योः` (धातुपाठः-1010), लिट्, णल्, संप्रसारणे कृते वृद्ध्यावादेशौ। `शुशुवतुः,शिइआयतुः` इति। `अचि श्नुधातु` 6|4|77
इत्यादिना इयङुवङौ॥
नवाशब्दोऽयमेकनिपातोऽप्यस्ति प्रतिषेधवावी, नवोक्तार्थत्वादिति यता, तस्य ग्रहणे "विभाषादिक्समासे" इति प्रकृते " न बहुव्रीहौ" इति प्रतिषेधोऽनर्थकः स्याद् । विभाषाप्रदेशेषु च न शब्द एवोपादेयः स्याद् । अत एव संख्यावाचिनो नकारान्तस्याप्यग्रहणम् । प्रत्यग्रस्त्रीलिङ्गवचनोऽपि न गृह्यते; प्रदेशेष्वसम्भवात् । न हि "विभाषा श्वेः" इत्यादौ विधेयस्य नवपुराण्त्वं स्त्रीलिङ्गता वा सम्भवति । तस्मान्निपातसमुदायोऽयमित्याह-नेति । प्रतिषेध इत्यादि । तयोः प्रतिषेधविकल्पयोरित्यनेनार्थयोरेषा संज्ञेति दर्शतम् । ननु च श्व रूपं शब्दस्य" इति वचनान्नवाशब्दयोरेव ग्रहणं युक्तम्, तत्राह-इतिकरण इत्यादि । कर्माणि ल्युट्, इतिश्चासौ करणश्च सोऽर्थस्य संज्ञिनो निर्देशो यथा स्यादित्येवमर्थः । इतिशब्दो हि पदार्थविपर्यासकृत् । तत्र लोके बाह्यार्थप्रधानेषु शब्देष्वितिशब्दः प्रयुक्तः, अर्थपदार्थकत्वात् प्रच्याव्य शब्दपदार्थकत्वे व्यवस्थापयति गौरित्ययमाहेति । इह तु व्याकरणे श्वं रूपम्" इति वचनात् स्वरूपपदार्थः । ततश्च नवाशब्दाभ्यां परत्र प्रयुक्त इति शब्दस्तौ स्वरूपपदार्थकत्वात्प्रच्याव्यार्थपदार्थकत्वे व्यावस्थापयति । तस्मादर्थयोरेव संज्ञा । विभाषाप्रदेशेषु इत्यादिना प्रतिषेधविकल्पयोरेकस्मिन्नेव योगे सहोपस्थापनं विषयभेदेनेति तं दर्शयति । तथा सति विषयभेदो दुर्ज्ञानः स्यादिति भावः । तत्रेत्यादिना पूर्वं प्रतिषेधः प्रवर्तते, पञ्चाद्विकल्प इति दर्शयति । यदि तु पूर्वं विकल्पः प्रवर्तेत पश्चात्प्रतिषेधः, ततो विकल्पप्रवृत्तिरनर्थिकैव स्यात् । आनुपूर्वी च संज्ञाविधिवाक्ये श्रुतैव प्रदेशवाक्येष्वप्याश्रयितुं युक्ता । उभयत्रविभाषाः प्रयोजयन्तीति । प्राप्तविभाषायामप्राप्तविभाषायां च संज्ञाकरणस्यानुपयोगात् । तथा हि--प्राप्तविभाषायां तावद् "विभाषोपपदेन प्रतीयमाने" इति श्वरितञितः" इत्यादिना नित्यमात्मनेपदे प्राप्ते विभाषा विधीयते । विभाषाशब्दश्चायं "वा" "अन्यतरस्याम्" इत्यादिवद्विकल्पवाचित्वेन प्रसिद्धः । तेन भावाभावयोः प्रतिपादितयोर्भावांशस्य प्राप्तत्वादभावांशपरता विज्ञायते, भावांशः स्थित एव । अप्राप्तविभाषायामपि "विभाषोर्णोः" इत्यभावांशस्य प्राप्तत्वाद् भावांशपरता विज्ञायते "विभाषा श्वेः" इत्यत्र तु यदि विधिमुखेन विभाषा श्रुतिः प्रवर्तते, पित्स्वेव संप्रसारणं विभाषा स्यात्, कित्सु तु यजादित्वान्नित्यमेव स्यात् । अथ प्रतिषेधमुखेन प्रवृत्तिस्तदा कित्स्वेन विकल्पः स्यान्न पित्सु । न च शक्यं वक्तुम्--पित्सु विधिमुखेन प्रवर्तते, कित्सु प्रतिषेधमुखेनेति; एकत्वाद्वाक्यस्य तस्य चान्यतरविकल्प एवोपक्षीणत्वात् । संज्ञाकरणे तु पूर्वं प्रतिषेधे कित्सु प्रवृते किदकिदाख्यो लिट् सर्व एव समीकृतो भवति; सर्वस्यासम्प्रसारणनिमितत्वात् । ततो विकल्पः सर्वत्र विधिमुखेन पक्षे सम्प्रसारणं सम्पादयति । एतच्च--"आकृतौ पदार्थे समुदाये सकृल्लक्षणं प्रवर्तते" इति दर्शने प्रयोजनम् । यदा तु प्रतिलक्ष्यं "विभाषा श्वेः" इत्यस्य व्यापारः, तदा क्वचिद्विधिमुखेन क्विचितप्रतिषेधमुखेन प्रवर्तत इति संज्ञाकरणमन्तरेणापीष्ट्ंअ सिद्ध्यति । तता च "हृक्रोरन्यतरस्याम्" इत्यादावन्यतरस्यांग्रहणे वा ग्रहणे चोभयत्रविभाषास्विष्टसिद्धः । सूत्रारम्भे तु संज्ञाप्यर्थः, विभाषेत्यर्थः । संज्ञा नवार्थयोरिति व्याख्येयम् । शुशावेति । श्वयतेर्लिटि तिपो णलि सम्प्रसारणे वृद्ध्यावादेशौ ॥
सिद्धान्तकौमुदी
निषेधविकल्पयोर्विभाषा संज्ञा स्यात् ॥
न वेति विभाषा। `मेध्यः पशुरनड्वान्विभाषितः` इत्यादियाज्ञिकप्रयोगे विभाषाशब्दः केवलविकल्पे दृष्टः। इह तु शास्त्रे निषेधो विकल्पश्चेति द्वयं मिलितं विभाषाशब्दार्थ इति बोधयितुमिदमारभ्यते। इतिशब्दाभावे, स्वं रूपं शब्दस्येति नवाशब्दयो स्वरूपपरत्वान्नवाशब्दयोर्विभाषासंज्ञेत्यर्थः स्यात्। ततश्च `विभाषा �ओ` रित्यादौ नवाशब्दा4वादेशौ स्याताम्। इतिकरणे तु नायं दोषः। इतिर्हि प्रत्येकं संबध्यते। ततश्च `न` इति शब्देन योऽर्थो गम्यते निषेधः, `वा` इति शब्देन योऽर्थो गम्यते विकल्पस्तदुभयस्य मिलितस्य विभाषासंज्ञा स्यादित्यर्थः फलति। एवंच नवाशब्दार्थयोरेव संज्ञित्वं लभ्यते, न तु नवाशब्दस्वरूपयोरिति नोक्तदोषः। तदाह-निषेधविकल्पयोरित्यादि। उभयत्रविभाषार्थमिदं सूत्रम्। तथाहि--(प्राप्तविभाषा अप्राप्तविभाषा उभयत्रविभाषेति) त्रिविधा विभाषा। प्राप्तविभाषा यथा-विभाषा जसीति। वर्णाश्रमेतरे वर्णाश्रमेतरा इत्यत्र हि द्वन्द्वे चेति नित्यतया सर्वनामसंज्ञानिषेधे प्राप्ते विभाषेयम्। अप्राप्तविभाषा यथा--तीयस्य ङित्सु विभाषेति। द्वितीयस्मै द्वितीयायेत्यादौ तीयप्रत्ययस्य सर्वादिगणे पाठाऽभावादप्राप्ताया#ं सर्वनामसंज्ञायां विभाषेयम्। उभयत्रविभाषा यथा--विभाषा �ओरिति। �आयतेर्लिटि यङि च संप्रसारणविभाषेयम्। तत्र लिटि शुशाव, शि�आआय, शुशुवतुःशि�आयतुरित्याद्युदाहरणम्। यङि तु शोशूयते इति। अत्र यङंशेऽप्राप्तविभाषैवेयम्। लिटि तु द्विवचनबहुवचनेष्वपित्सु `वचिस्वपियजादीनां किति` इति नित्यतया सम्प्रसारणं प्राप्तम्, पित्सु त्वेकवचनेषु सम्प्रसारणं न प्राप्तमेव। `असंयोगाल्लिट् कित्` इति कित्त्वस्य अपित्स्वेव प्रवृत्तेः। एवं च प्राप्तेऽप्राप्ते चारम्भात् `विभाषा �ओ`रित्युभयत्रविभाषेति स्तितिः। तत्र यदि `नवेति विभाषा` इति सूत्रं नारभ्येत, तर्हि `अनड्वान्विभाषितः` इत्यादियाज्ञिकप्रयोग इव विभाषा �ओरित्यत्रापि केवलविकल्पः प्रतीयेत। भावोऽभावश्चेति द्वयं तावद्विकल्पः। ततश्च विभाषाश्रुतौ प्रवृत्तिस्दभावश्चेति द्वयमपि विधेयमिति लभ्यते। तत्र यदि `विभाषा श्वेः`इति विकल्पो विधिमुखः--`लिटि �आयतेः सम्प्रसारणं भवति न भवती-ति तर्हि पित्स्वेव विकल्पस्य प्रवृत्तिः स्यात्। तत्र हि सम्प्रसारणस्य वचिस्वपीति किति विहितस्य अप्राप्तत्वेन प्रथमं भवनांशो विधेयः, तस्य पाक्षिकत्वाय न भवतीत्यपि विधयम्। कित्सु तु प्रवृत्तिर्न स्यात्। तेषु हि वचिस्व पियजादीनां कितीति प्राप्तत्वात् प्रथमं भवनांशो न विधेयः। न भवतीत्यंश एव विधेयः। एवं च उभयांशविधेयत्वाऽलाभात्तत्र विकल्पविधिरयं न प्रवर्तेत, तत्र नित्यमेव सम्प्रसारणं स्यात्। यदि तु विकल्पो निषेधमुखः --लिटि �आयतेः सम्प्रसारणं न भवति भवती`ति, तर्हि कित्स्वेव प्रवृत्तिः स्यात्। तत्र हि वचिस्वपीति प्राप्तत्वान्न भवतीति प्रथमं विधेयम्। अभवनस्य पाक्षिकत्वलाभाय भवतीत्यपि विधेयम्। पित्सु तु प्रवृत्तिर्न स्यात्। तत्र सम्प्रसारणस्याऽप्राप्ततया न भवतीत्यंशस्य प्रथमं विध्यनर्हत्वात्। न च पित्सु विधिमुखः कित्सु निषेधमुख इत्युभयथापि प्रवृत्तिरिति वाच्यम्। सकृच्छ�तस्य विभाषाशब्दस्य क्वचिद्विधिमुखविकल्पबोधने क्वचिन्निषेधमुखविकल्पबोधने च असामर्थ्यात्। आवृत्त्या तद्बोधने तु स एव दोषः। `नवेति विभाषे`त्यारम्भे तु श्रुतक्रमानुरोधेन बोधान्नेत्यंशेन कित्सु पूर्वं निषेधः प्रवर्तते। ततः किदकिद्रूपे सर्वस्मिन् लिटि निःसम्प्रसारणतया ऐकरूप्यं प्रापिते सति, भवति न भवतीत्येकरूपेण विधिमुख एव विकल्पः प्रवर्तते। तदेवमुभयत्रविभाषार्थमिदं सूत्रम्। प्राप्तविभाषायां तु नास्योपयोगः, तत्र भवनांशस्य प्राप्तत्वेन विध्यनर्हत्वात्। अप्राप्तविभाषायामपि न तस्योपयोगः, तत्र अभवनांशस्य सिद्धत्वेन विध्यनर्हत्वात्। नचैवमपि `उणादयो बहुलं``ह्मकोरन्यतरस्याम्``छन्दस्युभयथा` `अनुपसर्गाद्वा` इत्यादिविधिषु विभाषाशब्दाऽभावात् केवलविकल्पविधौ वैरूप्यं दुर्वारमिति वाच्यम्, विभाषाशब्दस्याऽत्र सूत्रे विकल्पवाचकशब्दोपलक्षणत्वात्। एवं च लोके ये विकल्पपर्यायाः शब्दास्ते सर्वेऽस्मिन् शास्त्रे निषेधविकल्पयोः प्रत्यायका इति सूत्रार्थपर्यवसानं बोध्यम्। भाष्ये तु विभाषादिशब्दानां लोकवदेव केवलविकल्पपरत्वेऽपि लक्ष्यानुरोधेनैव क्वचिद्विधिमुखेन क्वचिन्निषेधमुखेन विकल्पस्य प्रवृत्युपपत्तेरेतत्सूत्रं प्रत्याख्यातमित्यलं बहुना।
न वेति विभाषा। `ने`ति प्रतिषेधो `वे`ति विकल्पस्तदाह-निषेधविकल्पयोरिति। `विभाषाश्वेः` इत्यादिषु प्रतिषेधविकल्पावुपतिष्ठेते, तत्र प्रतिषेधेन समीकृते विषये पश्चाद्विकल्पः प्रवर्तते। शुशाव शि�आआयेत्यत्राऽप्राप्तौ विकल्पः, शुशुवतुः शि�इआयतुरित्यादौ तु `वचिस्वपी`ति नित्यप्राप्ताविति विवेकः। अत्रेदं बोध्यम्-`इति` शब्दः काकाक्षिन्यायेनेभाभ्यां सम्बध्यते। स च पदार्थविपर्यासकृत्। तेन निषेधो विकल्पश्च नवाशब्दार्थः संज्ञी। विभाषाशब्दार्थो विकल्पः संज्ञा। उभयत्रविभाषार्थं चेदं सूत्रम्। प्राप्तविभाषायामप्राप्तविभाषायां च नास्योपयोगः। प्राप्तविभाषायां भावांऽशस्य सिद्धत्वेन विभाषाश्रुत्या `पक्षे भवती`ति भावांषमनूद्य `पक्षे न भवती`त्यभावांशमनूद्य `पक्षे भवती`ति भावांशमात्रकरणात्। `विभाषा श्वेः` इत्युभयत्रविभाषायां तु यदि विधिमुखेन प्रवृत्तिस्तर्हि पित्स्वेव सम्प्रसारणविकल्पः स्यात् , कित्सु तु यजादित्वात् `वचिस्वपि-` इति नित्यमेव स्यात्। अथ प्रतिषेधमुखेन प्रवृत्तिस्तर्हि कित्स्वेव प्रवृत्तिः-स्यान्न तु पित्सु। नच पित्सु विधिमुखेन कित्सु तु निषेधमुखेनेत्युभयथापि प्रवृत्तिरस्त्विति वाच्यम्, वैरूप्यलक्षणवाक्यबेदप्रसङ्गात्। संज्ञाकरणे तु श्रुतक्रमानुरोधेन `ने`ति प्रतिषेधः प्रथमं कित्सु प्रवर्त्तते, ततः किदकिद्रूप सर्वस्मिल्लिटि एकरूपं प्रापिते सति `पक्षे भवती`त्यकरूपेण विधिमुखेनैव प्रवर्तते। इतीति किम् ? घुसंज्ञावत् `स्वं रूप`मिति वचनाच्छब्दस्य संज्ञा मा भूत्। तथाहि सति `विभाषा श्वेः` इत्यस्य नवाशब्दः �आयतेरादेश इत्यर्थः स्यात्। इतिशब्दे तु सति अर्थः संज्ञीति लभ्यते। तथाहि-लोके ह्यर्थप्रधानः शब्दः। `गौरित्ययमाहे`त्यादौ तु शब्दस्वरूपपरः संपद्यते। व्याकरणे तु `स्वं रूप`मिति परिभाषाणात्स्वरूपपरत्वमौत्सर्गिकम्। इतिशब्दसमभिव्याहारे त्वर्थपरतेति विशेषः। इदमेवोतिशब्दस्य पदार्थविपर्यासकत्वं नाम। संज्ञात्वमर्थस्यैव नतु विभाषाशब्दस्येति व्याख्यानस्य `ह्मक्रोरन्यतरस्या`-मित्यादौ वैरूप्योद्धारः फलम्। उभयत्रविभांषा हि तत्सूत्रम्, अभ्यवपूर्वस्य हरतेर्भक्षणार्थत्वाद्विकारार्थस्य करोतेरकर्मकत्वाच्च `गतिबुद्धी`त्यादिना अणौ कर्तुर्णौ कर्मत्वे प्राप्ते अर्थान्तरे चाऽप्राप्ते तदारम्भात्। उदाह्मतं च भाष्ये-`प्राप्ते तावत्-अभ्यवहारयति सैन्धवान्, अभ्यवहारयति सैन्धवैः। विकारयत#इ सैन्धवान्, विकारयति सैन्धवैः। अप्राप्ते तु-हरति भारं देवदत्तः, हारयति भारं देवदत्तम्, हारयति भारं देवदत्तेन। करोति कटं देवदत्तः, कारयति कटं देवदत्तम् , कारयति कटं देवदत्तेने`ति दिक्।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
न वेति विभाषा ।। न वेति विभाषायामर्थसञ्ज्ञा करणम् ।।। नवेति विभाषायामर्थस्य सञ्ज्ञा कर्तव्या। नवाशब्दस्य योऽर्थस्तस्य सञ्ज्ञा भवतीति वक्तव्यम्। किं प्रयोजनम् ? ।। शब्दसञ्ज्ञायां ह्यर्थासम्प्रत्ययो यथान्यत्र ।। । शब्दसञ्ज्ञायां हि सत्यामर्थस्यासम्प्रत्ययः स्यात्। यथान्यत्र। अन्यत्रापि हि शब्दसञ्ज्ञायां शब्दस्यैव सम्प्रत्ययो भवति नार्थस्य। क्वान्यत्र ? दाधाघ्वदाप् तरप् तमपौ घ इति। घुग्रहणेषु घग्रहणेषु च शब्दस्य सम्प्रत्ययो भवति नार्थस्य। तत्तर्हि वक्तव्यम्। न वक्तव्यम्। ।। इतिकरणोऽर्थनिर्देशार्थः ।। । इतिकरणः क्रियते सोऽर्थनिर्देशार्थो भविष्यति। किं गतमेतदितिना, आहोस्विच्छब्दाधिक्यादर्थाधिक्यम् । गतमित्याह। कुतः? लोकतः तद्यथा लोके गौरित्ययमाहेति गोशब्दादितिकरणः प्रयुज्यमानो गोशब्दं स्वस्मात् पदार्थात् प्रच्यावयति। सोऽसौ स्वस्मात् पदार्थात् प्रच्युतो योसावर्थपदार्थकता तस्याः शब्दपदार्थकः सम्पद्यते। एवमिहापि नवा शब्दादितिकरणः प्रयुज्यमानो नवाशब्द स्वस्मात् पदार्थात् प्रच्यावयति। सोऽसौ स्वस्मात् पदार्थात् प्रच्युतो यासौ शब्दपदार्थकता तस्या लौकिकमर्थं प्रत्याययति न वेति यद् गम्यते, न वेति यत् प्रतीयते इति। ।। समानशब्दप्रतिषेधः ।। । समानशब्दानां प्रतिषेधो वक्तव्यः। नवा कुण्डिका नवा घटिकेति। किंच स्यात्, यद्येतेषामपि विभाषासञ्ज्ञा स्यात्। विभाषा दिक्समासे बहुव्रीहौ ‐ ‐ दक्षिणपूर्वस्यां शालायाम्। अचिरकृतायां सम्प्रत्ययः स्यात्। ।। न वा विधिपूर्वकत्वात् प्रतिषेधसम्प्रत्ययो यथा लोके ।। । न वा एष दोषः। किं कारणम्? विधिपूर्वकत्वात्। विधाय किंचिन्नवेत्युच्यते। तेन प्रतिषेधवाचिनः सम्प्रत्ययो भवति। तद्यथा लोके ‐ - ग्रामो भवता गन्तव्यो न वा। नेति गम्यते। अस्ति कारणं ‐ येन नवेति लोके प्रतिषेधवाचिनः सम्प्रत्ययो भवति। किं कारणम्? विलिङ्गं हि भवान् लोके निर्देशं करोति। अङ्ग हि समानलिङ्गो निर्देशः क्रियतां प्रत्यग्रवाचिनः सम्प्रत्ययो भविष्यति। तद्यथा ग्रामो भवता गन्तव्यो नवः। प्रत्यग्र इति गम्यते। एतच्चैव न जानीमः ‐ - क्वचिद् व्याकरणे समानलिङ्गो निर्देशः क्रियते इति। अपि चात्र कामचारः प्रयोक्तुः शब्दानामभिसम्बन्धे। तद्यथा ‐ - यवागूर्भवता भोक्तव्या नवा। यदा यवागूशब्दो भुजिना सम्बध्यते भुजिर्नवाशब्देन, तदा प्रतिषेधवाचिनः सम्प्रत्ययो भवति ‐ -यवागूर्भवता भोक्तव्या नवा। नेति गम्यते। यदा तु यवागूशब्दो नवाशब्देनाभिसम्बध्यते न भुजिना तदा प्रत्यग्रवाचिनः सम्प्रत्ययो भवति। यथा ‐ यवागूर्नवा भवता भोक्तव्या। प्रत्यग्रेति गम्यते। न चेह वयं विभाषाग्रहणेन सर्वादीन्यभिसंबध्नीमः ‐ दिक्समासे बहुव्रीहौ सर्वादीनि विभाषा भवन्तीति। किं तर्हि सर्वनामसञ्ज्ञाभिसम्बध्यते ‐ ‐ दिक्समासे सर्वादीनि सर्वनामसञ्ज्ञानि भवन्ति विभाषेति। ।। विध्यनित्यत्वमनुपपन्नं प्रतिषेधसञ्ज्ञाकरणात् ।। । विधेरनित्यत्वं नोपपद्यते। शुशाव ‐ शुशुवतुः- शुशुवुः। शिश्वाय- शिश्वियतुः- शिश्वियुः। किं कारणम्? प्रतिषेधसञ्ज्ञाकरणात्। प्रतिषेधस्येयं सञ्ज्ञा क्रियते। तेन विभाषाप्रदेशेषु प्रतिषेधस्यैव सम्प्रत्ययः स्यात्। ।। सिद्धं तु प्रसज्यप्रतिषेधात् ।। । सिद्धमेतत्। कथम्? प्रसज्यप्रतिषेधात्। विधाय किंचिन्नवेत्युच्यते तेनोभयं भविष्यति। ।। विप्रतिषिद्धं तु ।। । विप्रतिषिद्धं तु भवति। अत्र न विज्ञायते ‐ केनाभिप्रायेण प्रसजति। केन निवृत्तिं करोतीति। ।। न वा प्रसङ्गसार्मथ्यादन्यत्र प्रतिषेधविषयात् ।। । न वा एष दोषः। किं कारणम्? प्रसङ्गसार्मथ्यात्। प्रसङ्गसार्मथ्याच्च विधिर्भविष्यति अन्यत्र प्रतिषेधविषयात्। प्रतिषेधसार्मथ्याच्च प्रतिषेधो भविष्यति अन्यत्र विधिविषयात्। तदेतत् क्व सिद्धं भवति ‐ - या अप्राप्ते विभाषा या हि प्राप्ते विभाषा कृतसार्मथ्यस्तत्र पूर्वेणैव विधिरिति कृत्वा प्रतिषेधस्यैव सम्प्रत्ययः स्यात्। एतदपि सिद्धम्। कथम्? विभाषेति महती सञ्ज्ञा क्रियते। सञ्ज्ञा च नाम यतो न लघीयः। कुत एतत्? लघ्वर्थं हि सञ्ज्ञाकरणम्। तत्र महत्याः सञ्ज्ञायाः करणे एतत् प्रयोजनम् उभयोः सञ्ज्ञा यथा विज्ञायेत। नेति च वेति च। तत्र या तावद् अप्राप्ते विभाषा तत्र प्रतिषेध्यं नास्तीति कृत्वा वेत्यनेन विकल्पो भविष्यति। या हि प्राप्ते विभाषा, तत्रोभयमुपस्थितं भवति नेति च वेति च। तत्र नेत्यनेन प्रतिषिद्धे वेत्यनेन विकल्पो भविष्यति। एवमपि। ।। विधिप्रतिषेधयोर्युगपद्वचनानुपपत्तिः ।। । विधिप्रतिषेधयोर्युगपद्वचनं नोपपद्यते। शुशाव, शुशुवतुः, शुशुवुः। शिश्वाय, शिश्वियतुः, शिश्वुयुः। किं कारणम्? ।। भवतीति चेन्न प्रतिषेधः ।। । भवतीति चेत् प्रतिषेधो न प्राप्नोति। ।। नेति चेन्न विधिः ।। । नेति चेद्विधिर्न सिध्यति। ।। सिद्धं तु पूर्वस्योत्तरेण बाधितत्वात् ।। । सिद्धमेतत्। कथम्? पूर्वं विधिमुत्तरो विधिर्बाधते। इतिकरणोऽर्थनिर्देशार्थ इत्युक्तम्। ।। साध्वनुशासनेऽस्मिन् शास्त्रे यस्य विभाषा तस्य साधुत्वम् ।। । साध्वनुशासनेऽस्मिन् शास्त्रे यस्य विभाषा क्रियते स विभाषा साधुः स्यात्। समासश्चैव हि विभाषा क्रियते, तेन समासस्यैव विभाषा साधुत्वं स्यात्। अस्तु यः साधुः स प्रयोक्ष्यते असाधुर्न प्रयोक्ष्यते। न चैव हि कदाचिद् व्याकरणे राजपुरुष इत्येतस्यामवस्थायामसाधुत्वमिष्यते। अपि च- ।। द्वेधाऽप्रतिपत्तिः ।। । द्वैधं शब्दानामप्रतिपत्तिः स्यात्। इच्छामश्च ‐ - पुनर्विभाषाप्रदेशेषु द्वैधं शब्दानां प्रतिपत्तिः स्यादिति। तच्च न सिध्यति। यस्य पुनः कार्याः शब्दाः। विभाषासौ समासं निर्वर्तयति। यस्यापि नित्याः शब्दास्तस्याप्येष दोषो न भवति। कथम्? न विभाषाग्रहणेन साधुत्वमभिसम्बध्यते। किं तर्हि? समाससञ्ज्ञाभिसम्बध्यते। समास इत्येषां सञ्ज्ञा विभाषा भवतीति । तद्यथा ‐ मेध्यः पशुर्विभाषितः मेध्योऽनङ्वान् विभाषितः इति। नैतद् विचार्यते ‐ अनड्वान् नानड्वान् इति। किं तर्हि? आलब्धव्यो नालब्धव्य इति। ।। कार्येषु युगपदन्वाचययौगपद्यम् ।। । कार्येषु शब्देषु युगपदन्वाचयेन च यदुच्यते तस्य युगपद्वचनता प्राप्नोति। तव्यत्तव्यानीयरः। ढक् च मण्डूकादिति। यस्य पुनर्नित्याः शब्दाः प्रयुक्तानामसौ साधुत्वमन्वाचष्टे। ननु च यस्यापि कार्यास्तस्याप्येष न दोषः। कथम्? प्रत्ययः परो भवतीत्युच्यते। न चैकस्याः प्रकृतेरनेकस्य प्रत्ययस्य युगपत्परत्वेन संभवोस्ति। नापि ब्रूमः ‐ प्रत्ययमाला प्राप्नोतीति। किं तर्हि? कर्तव्यमिति प्रयोक्तव्ये युगपद् द्वितीयस्य तृतीयस्य च प्रयोगः प्राप्नोतीति। नैष दोषः। अर्थगत्यर्थः शब्दप्रयोगः। अर्थं सम्प्रत्याययिष्यामीति शब्दः प्रयुज्यते। तत्रैकेनोक्तत्वात् तस्यार्थस्य द्वितीयस्य तृतीयस्य च प्रयोगेण न भवितव्यम् ‐ उक्तार्थानामप्रयोगः इति। ।। आचार्यदेशशीलनेन च तद्विषयत्वम् ।।। आचार्यदेशशीलनेन च यदुच्यते तस्य तद्विषयता प्राप्नोति। इको ह्रस्वोऽङ्यो गालवस्य। प्राचामवृद्धात् फिन् बहुलम् इति। गालवा एव हि ह्रस्वान् प्रयुञ्ञ्जीरन्। प्राक्षु चैव हि फिन् स्यात्। तद्यथा ‐ जमदग्निर्वा एतत्पञ्चममवदानमवाद्यत्। तस्मान्नाजामदग्न्यः पञ्ञ्चावृत्तं जुहोति। यस्य पुनर्नित्याः शब्दाः गालवग्रहणं तस्य पूजार्थम्। देशग्रहणं च कीर्त्त्यर्थम्। ननु च यस्यापि कार्याः शब्दास्तस्यापि गालवग्रहणं पूजार्थं स्यात्। देशग्रहणं च कीर्त्यर्थम्। ।। तत्कीर्तने च द्वेधाऽप्रतिपत्तिः ।। । तत्कीर्तने च द्वैधं शब्दानामप्रतिपत्तिः स्यात्। इच्छामश्च पुनराचार्यग्रहणेषु देशग्रहणेषु च द्वैधं शब्दानां प्रतिपत्तिः स्यादिति। तच्च न सिध्यति। ।। अशिष्यो वा विदितत्वात् ।। । अशिष्यो वा पुनरयं योगः। किं कारणम्? विदितत्वात्। यदनेन योगेन प्रार्थ्यते तस्यार्थस्य विदितत्वात्। येपि ह्येतां सञ्ञ्ज्ञां नारभन्ते तेपि विभाषेत्युक्तेऽनित्यत्वमवगच्छन्ति। याज्ञिकाः खल्वपि सञ्ज्ञामनारभमाणा विभाषेत्युक्तेऽनित्यत्वमवगच्छन्ति। तद्यथा ‐ मेध्यः पशुर्विभाषितो मेध्योऽनड्वान् विभाषित इति। आलब्धव्यो नालब्धव्य इति गम्यते। आचार्यः खल्वपि सञ्ज्ञामारभमाणो भूयिष्ठमन्यैरपि शब्दैरेतमर्थं सम्प्रत्याययति ‐ बहुलमन्यतरस्याम् उभयथा वा एकेषामिति। ।। अप्राप्ते त्रिसंशयाः ।। । इत उत्तरं या विभाषा अनुक्रमिष्यामः अप्राप्ते ता द्रष्टव्याः। त्रिंसंशयास्तु भवन्ति। प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वेति। ।। द्वन्द्वे च विभाषा जसि ।। । प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वेति सन्देहः। कथं च प्राप्ते? कथं चाप्राप्ते? कथं चोभयत्रेति? उभयशब्दः सर्वादिषु पठ्यते। तयपश्चायजादेशः क्रियते। तेन वा नित्ये प्राप्ते, अन्यत्र वाऽप्राप्ते, उभयत्र वेति। अप्राप्ते। अयच् प्रत्ययान्तरम्। यदि प्रत्ययान्तरम्। उभयी इति इर्कारो न प्राप्नोति । मा भूदेवम्। मात्रच् इत्येवं भविष्यति। कथम्? मात्रजिति नेदं प्रत्ययग्रहणम्। किं तर्हि? प्रत्याहारग्रहणम्। क्व संनिविष्टानां प्रत्याहारः? मात्रशब्दात् प्रभृत्या अयचश्चकारात्। यदि प्रत्याहारग्रहणम्। कति तिष्ठन्ति अत्रापि प्राप्नोति। अत इति वर्तते। एवमपि ‐ तैलमात्रा घृतमात्रा अत्रापि प्राप्नोति। सदृशस्याप्यसंनिविष्टस्य न भविष्यति प्रत्याहारेण ग्रहणम्। ।। ऊर्णोतेर्विभाषा ।। । प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वेति सन्देहः। कथं च प्राप्ते? कथं चाप्राप्ते? कथं चोभयत्र ? असंयोगाल्लिट् किदिति वा नित्ये प्राप्ते। अन्यत्र वा अप्राप्ते। उभयत्र वेति। अप्राप्ते। अन्यद्धि कित्त्वमन्यद्धि ङित्त्वम्। एकं चेन्ङित्कितौ। यद्येकं ङित्कितौ ततः संदेहः। अथ हि नाना, नास्ति सन्देहः। यद्यपि नाना, एवमपि सन्देहः ‐ प्रौर्णुवीति। सार्वधातुकमपिदिति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते, उभयत्र वेति। अप्राप्ते। ।। विभाषोपयमने।। प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वेति सन्देहः। कथं च प्राप्ते? कथं चाप्राप्ते? कथं चोभयत्र ? गन्धन इति वा नित्ये प्राप्ते। अन्यत्र वाऽप्राप्ते। उभयत्र वेति। अप्राप्ते। गन्धने इति निवृत्तम्। ।। अनुपसर्गाद्वा ।। । प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वेति सन्देहः। कथं च प्राप्ते? कथं चाप्राप्ते? कथं चोभयत्र? वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः इति वा नित्ये प्राप्ते। अन्यत्र वाऽप्राप्ते। उभयत्र वेति। अप्राप्ते। वृत्त्यादिष्विति निवृत्तम्। ।। विभाषा वृक्षमृगादीनाम् ।। । प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वेति सन्देहः। कथं च प्राप्ते? कथं चाप्राप्ते? कथं चोभयत्र? जातिरप्राणिनाम् इति वा नित्ये प्राप्ते। अन्यत्र वाऽप्राप्ते। उभयत्र वेति। अप्राप्ते। जातिरप्राणिनाम् इति निवृत्तम्। ।। उषविदजागृभ्योऽन्यतरस्याम् ।। । प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वेति सन्देहः। कथं च प्राप्ते? कथं चाप्राप्ते? कथं चोभयत्र? प्रत्ययान्तादिति वा नित्ये प्राप्ते। अन्यत्र वाऽप्राप्ते। अभयत्र वेति। अप्राप्ते। प्रत्ययान्ता धात्वान्तराणि । ।। दीपादीनां विभाषा ।। । प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वेति सन्देहः। कथं च प्राप्ते? कथं चाप्राप्ते? कथं चोभयत्र ? भावकर्मणोरिति वा नित्ये प्राप्ते। अन्यत्र वाऽप्राप्ते। उभयत्र वेति। अप्राप्ते। कर्तरीति हि वर्तते। एवमपि सन्देहः। सकर्मकस्य कर्ता कर्मवद् भवति। अकर्मकाश्च दीपादयः। अकर्मका अपि वै सोपसर्गाः सकर्मका भवन्ति। कर्मापदिष्टा विधयः कर्मस्थभावकानां कर्मस्थक्रियाणां च भवन्ति। कर्तृस्थभावकाश्च दीपादयः। ।। विभाषाग्रेप्रथमपूर्वेषु।। प्राप्ते अप्राप्ते, उभयत्र वेति सन्देहः। कथं च प्राप्ते? कथं चाप्राप्ते? कथं चोभयत्र? आभीक्ष्ण्ये इति वा नित्ये प्राप्ते। अन्यत्र वाऽप्राप्ते। उभयत्र वेति। अप्राप्ते। आभीक्ष्ण्ये इति निवृत्तम्। ।। तृन्नादीनां विभाषा ।। । प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वेति सन्देहः। कथं च प्राप्ते? कथं चाप्राप्ते? कथं चोभयत्र? आक्रोशे इति वा नित्ये प्राप्ते। अन्यत्र वाऽप्राप्ते। उभयत्र वेति। अप्राप्ते। आक्रोशे इति निवृत्तम्। ।। एकहलादौ पूरयितव्येऽन्यतरस्याम् ।। । प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वेति सन्देहः। कथं च प्राप्ते? कथं चाप्राप्ते? कथं चोभयत्र? उदकस्योदः सञ्ज्ञायाम् इति वा नित्ये प्राप्ते। अन्यत्र वाऽप्राप्ते। उभयत्र वेति। अप्राप्ते। सञ्ज्ञायामिति निवृत्तम्। ।। श्वादेरिञ्ञि पदान्तस्यान्यतरस्याम् ।। । प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वेति सन्देहः। कथं च प्राप्ते? कथं चाप्राप्ते? कथं चोभयत्र? इञ्ञि इति वा नित्ये प्राप्ते। अन्यत्र वाऽप्राप्ते। उभयत्र वेति। अप्राप्ते। इञ्ञीति निवृत्तम्। ।। सपूर्वायाः प्रथमाया विभाषा ।। । प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वेति सन्देहः। कथं च प्राप्ते? कथं चाप्राप्ते? कथं चोभयत्र? चादिभिर्योगे इति वा नित्ये प्राप्ते। अन्यत्र वाऽप्राप्ते। उभयत्र वेति। अप्राप्ते। चादिभिर्योगे इति निवृत्तम्। ।। ग्रो यङि। अचि विभाषा ।। । प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वेति सन्देहः। कथं च प्राप्ते? कथं चाप्राप्ते? कथं चोभयत्र? यङीति वा नित्ये प्राप्ते। अन्यत्र वाऽप्राप्ते। उभयत्र वेति। अप्राप्ते। यङीति निवृत्तम्। ।। प्राप्ते च ।। । इत उत्तरं या विभाषा अनुक्रमिष्यामः प्राप्ते ता द्रष्टव्याः। त्रिसंशयास्तु भवन्ति। प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वेति। ।। विभाषा विप्रलापे ।। । प्राप्ते, अप्राप्ते, उभयत्र वेति सन्देहः। कथं च प्राप्ते? कथं चाप्राप्ते? कथं चोभयत्र? व्यक्तवाचामिति वा नित्ये प्राप्ते। अन्यत्र वाऽप्राप्ते। उभयत्र वेति। प्राप्ते। व्यक्तवाचामिति हि वर्तते। ।। विभाषोपपदेन प्रतीयमाने ।। । प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वेति सन्देहः। कथं च प्राप्ते? कथं चाप्राप्ते? कथं चोभयत्र? स्वरितञ्ञिति इति वा नित्ये प्राप्ते। अन्यत्र वाऽप्राप्ते। उभयत्र वेति। प्राप्ते। स्वरितञ्ञिति इति हि वर्तते। ।। तिरोन्तर्घौ,विभाषा कृञ्ञि ।। प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वेति सन्देहः। कथं च प्राप्ते? कथं चाप्राप्ते? कथं चोभयत्र? अन्तर्धाविति नित्ये प्राप्ते। अन्यत्र वाऽप्राप्ते। उभयत्र वेति। प्राप्ते। अन्तर्धाविति हि वर्तते। ।। अधिरीश्वरे। विभाषा कृञ्ञि ।। । प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वेति सन्देहः। कथं च प्राप्ते? कथं चाप्राप्ते? कथं चोभयत्र? प्राप्ते। अधिरीश्वरे इति वर्तते। ।। दिवस्तदर्थस्य। विभाषोपसर्गे ।। । प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वेति सन्देहः। कथं च प्राप्ते? कथं चाप्राप्ते? कथं चोभयत्र? तदर्थस्येति नित्ये प्राप्ते। अन्यत्र वाऽप्राप्ते। उभयत्र वेति। प्राप्ते। तदर्थस्येति वर्तते। ।। उभयत्र च ।। । इत उत्तरं या विभाषा अनुक्रमिष्याम उभयत्र ता द्रष्टव्याः। त्रिसंशयास्तु भवन्ति प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वेति। ।। हृक्रोरन्यतरस्याम् ।। । प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वेति सन्देहः। कथं च प्राप्ते? कथं चाप्राप्ते? कथं चोभयत्र? ।। गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता स णाविति ।। नित्ये प्राप्ते। अन्यत्र वाऽप्राप्ते। उभयत्र वेति। उभयत्र। प्राप्ते तावत्। अभ्यवहारयति सैन्धवान् अभ्यवहारयति सैन्धवैः। विकारयति सैन्धवान्, विकारयति सैन्धवैः। अप्राप्ते। हरति भारं देवदत्तः। हारयति भारं देवदत्तम् हारयति भारं देवदत्तेन। करोति कटं देवदत्तः। कारयति कटं देवदत्तम् कारयति कटं देवदत्तेन। ।। न यदि। विभाषा साकाङ्क्षे ।। । प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वेति सन्देहः। कथं च प्राप्ते? कथं चाप्राप्ते?कथं चोभयत्र? यदीति वा नित्ये प्राप्ते। अन्यत्र वाऽप्राप्ते। उभयत्र वेति। उभयत्र। प्राप्ते तावत् अभिजानासि देवदत्त यत् कश्मीरेषु वत्स्यामः। यत् कश्मीरेष्ववसाम। यत्तत्रौदनं भोक्ष्यामहे। यत्तत्रौदनमभुञ्ञ्ज्महि। अप्राप्ते ‐ अभिजानासि देवदत्त कश्मीरान् गमिष्यामः। कश्मीरानगच्छाम। तत्रौदनं भोक्ष्यामहे। तत्रौदनमभुञ्ञ्जमहि। ।। विभाषा श्वेः ।। । प्राप्ते, अप्राप्ते, उभयत्र वेति सन्देहः। कथं च प्राप्ते? कथं चाप्राप्ते? कथं चोभयत्र? कितीति वा नित्ये प्राप्ते। अन्यत्र वाऽप्राप्ते। उभयत्र वेति। उभयत्र। प्राप्ते तावत्। शुशुवतुः , शुशुवुः। शिश्वियतुः, शिश्वियुः। अप्राप्ते। शुशविथ। शिश्वाय, शिश्वयिथ। ।। विभाषा संघुषास्वनाम् ।।। संपूर्वाद् घुषेः प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वेति सन्देह। कथं च प्राप्ते? कथं चाप्राप्ते? कथं चोभयत्र? घुषिरविशब्देन इति वा नित्ये प्राप्ते। अन्यत्र वाऽप्राप्ते। उभयत्र वेति। उभयत्र। प्राप्ते तावत्। संघुष्टा संघुषिता वा रज्जुः। अप्राप्ते संघुष्टं संघुषितं वा वाक्यमाह। आङ्पूर्वात् स्वनेः प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वति। कथं च प्राप्ते? कथं चाप्राप्ते? कथं चोभयत्र? मनसीति वा नित्ये प्राप्ते। अन्यत्र वाऽप्राप्ते। उभयत्र वेति। उभयत्र। प्राप्ते तावत्। आस्वान्तं मनः। आस्वनितं मनः। अप्राप्ते। आस्वनितो देवदत्तः। आस्वान्तो देवदत्त इति।।44।।


text:
परमाणु
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
परमाणुः, पुं, (परमः सर्व्वचरमकोऽणुः ।) पृथिव्यादिभूतचतुष्टयानां द्ब्यणुकानामवयवः । स च नित्यः निरवयवः ततः किमपिसूक्ष्मं नास्ति । यथा, -- “नित्यानित्या च सा द्वेधा नित्या स्यादणुलक्षणा । अनित्या तु तदत्या स्यात् सैवावयवयोगिनी ॥” पारिमाण्डल्यनामकतत्परिमाणन्तु न कस्यापि कारणम् । यथा, “पारिमाण्डल्यभिन्नानां कारणत्वमुदाहृतम् ॥” जलादिपरमाणुरूपस्य नित्यत्वम् । पार्थिवपर- माणुरूपस्यानित्यत्वम् । पार्थिवपरमाणुरूप- स्यानित्यत्वम् । यथा, भाषापरिच्छेदे ॥ “जलादिपरमाणौ तन्नित्यमन्यत् सहेतुकम् ।” तैरेव परमाणुभिराद्युपादानैर्द्व्यणुकत्रसरेण्वादि- क्रमेण स्थूलक्षितिजलतेजोमरुतः सृजति परमे- श्वरः । यथा आयोजनं परमाणुकर्म्म तथा च सर्गाद्यकालीनं द्ब्यणुकारम्भकपरमाणुकर्म्म यत्नजन्यं प्रयत्नवदात्मसंयोगजन्यं वा कर्म्मत्वात् अस्मदादिशरीरकर्म्मवत् इति कुसुमाञ्जलिः ॥ प्रलयेऽतिस्थूलस्थूलनाशानन्तरं परमाणुक्रिया- विभागपूर्ब्बसंयोगनाशादिक्रमेण द्व्यणुकनाशा- त्तिष्ठन्ति परमाणव एवेति । यथा, -- “दोधूयमानास्तिष्ठन्ति प्रलये परमाणवः ।” इति प्राचीनकारिका ॥ तस्य महत्त्वाभावादतीन्द्रियत्वम् । यथा । महत्त्वं षड्विधे हेतुरिति भाषापरिच्छेदः ॥ * ॥ कालविशेषः । यथा, श्रीभागवते ३ । ११ । ४-५ ॥ “स कालः परमाणुर्वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम् । सतो विशेषभुग् यस्तु कालः स परमो महान् ॥ अणुर्द्वौ परमाणू स्यात्त्रसरेणुस्त्रयः स्मृतः । जालार्करश्म्यवगतः खमेवानुपतन्नगात् ॥” अस्यार्थः । एतदेव प्रपञ्चयति स इत्यादिना । सतः प्रपञ्चस्य परमाणुतां परमाण्ववस्थां यो भुङ्क्ते स कालः परमाणुः तस्यैवाविशेषं साकल्यं यो भुङ्क्ते स परममहान् । अयमर्थः ग्रहर्क्षताराचक्रस्थ इत्यादिना यत् सूर्य्यपर्य्यटनं वक्ष्यति तत्र सूर्य्यो यावता परमाणुदेशमति- क्रामति तावान् कालः परमाणुः । यावता च द्वादशराश्यात्मकं सर्व्वं भुवनकोषमतिक्रामति स परममहान् संवत्सरात्मकः तस्यैवावृत्त्या युगमन्वन्तरादिक्रमेण द्विपरार्द्धान्तत्वमिति । तथा च पञ्चमे सूर्य्यगत्यैव कालादिविभागं वक्ष्यति । ५ । इदानीं द्व्यणुकादिलक्षणपूर्व्वकं मध्यमकालावस्थां कथयति द्वौ परमाणू अणुः स्यात् त्रयोऽणव- स्त्रसरेणुः स तु प्रत्यक्ष इत्याह जालार्केति गवाक्षप्रविष्टेष्वर्करश्मिष्ववगतः कोऽसौ योऽति- लघुत्वेन खमेवानुपतन् अगात् गतः । न गामिति पाठे खमेवानुपतन्नवगतः न तु गां पृथ्वीम् । इति श्रीधरस्वामी ॥
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
परमाणु¦ पु॰{??}र्म॰। सर्वापकृष्टे परिमाणयुक्ते वैशेषिकमत-प्रसिद्धे क्षित्यप्तेजोमरुतां
१ सूक्ष्मांशभेदे तस्य च नि-त्यत्वं तैरङ्गीकृतम् तन्नाशकाभावात्। ततो महाभूता-रम्भप्रकारस्तु उत्पत्तिशब्दे
११
१५ पृ॰ कणादभाष्यन्याय-कन्दल्योरुक्तो दर्शितः।
“दोधूयमानास्तिष्ठन्ति प्रलयेपवमाणवः” इत्युक्तिस्तु सर्जनोन्मुखवायुपरमाणुविषया उत्पत्तिशब्ददर्शिते कणादभाष्यवाक्ये वायवीयपर-माणूनां प्रथमं क्रियोत्पत्त्यैव दोधूयमानत्वोक्तेः अ-न्येषां च तत्प्रेरणेनैव ततः परं क्रियोत्पत्तेः सम्भवात्। अन्यथा वायवीयपरमाणौ दोधूयमानत्वविशेषणासम्भवइति विवेच्यम्।
२ परमाण्ववच्छिन्ने कालभेदे
“स कालःपरमाणुर्वै यो भुङ्क्ते षरमाणुताम्। सतो विशेष-भुग्यस्तु कालः स परमो महान्” भाग॰
३ ।
११ ।
५
“सतः प्रपञ्चस्य परमाणुतां परमाण्ववस्थां यो भुङ्क्तेस कालः परमाणुः तस्यैव विशेषं साकल्यं यो भुङ्क्तेस परमोमहान्। अयमर्थः
“ग्रहर्क्षताराचक्रस्थ” इत्यादिना यत् सूर्य्यपर्य्यटनं वक्ष्यति तत्र सूर्य्यो या-वता परमाणुदेशमतिक्रामति तावान् कालः परमाणुः। यावता च द्वादशराश्यात्मकं सर्वं भुवनकोषमतिक्रामतिस परमो महान् संवत्सरात्मकः तस्यैवावृत्त्या युग-मन्वन्तरादिक्रमेण द्विपरार्द्धान्तत्वमिति” श्रीधरस्वामी।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
परमाणु¦ m. (-णुः)
1. An atom, the invisible base of all aggregate bodies; thirty of them are supposed to form a mote in a sunbeam; the lowest measure of weight; in Logic, six of them form the first perceptible object.
2. A measure of time, the sun's passage past an atom of matter. E. परम first, and अणु an atom.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
परमाणु/ परमा m. an infinitesimal particle or atom (30 are said to form a mote in a sun-beam) Ya1jn5. Yogas. MBh. etc. (See. भृत्य-प्)
परमाणु/ परमा m. the passing of a sun-beam past an atom of matter Pur.
परमाणु/ परमा n. 1/8 of a मात्राVPra1t.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
PARAMĀṆU : See under Trasareṇu.
_______________________________
*5th word in right half of page 567 (+offset) in original book.


text:
सीमाशान्तिम् आतङ्कवादसम्मार्जनं च व्यवस्थाप्य मोदी - षी मेलनं समाप्तम्।
वुहान् > भारत - चीनासीमायां वर्तमानां संघर्षावस्थां परिहृत्य राष्ट्रशान्तिं पुनःस्थापयितुं, तथा आतङ्कवादसम्मार्जनाय ऐक्येन प्रवर्तितुं च आह्वयत् भारत - चीना राष्ट्रनेतृद्वयस्य दिनद्वयात्मकं मेलनं समाप्तम्।
"हृदयात् हृदयं प्रति" इत्यासीत् भारतप्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी, चीनाराष्ट्रपतिः षि जिन् पिङ् इत्येताभ्यां मध्यचीनायां 'वुहान्' प्रदेशे कृताय अनौपचारिकाय उच्चसम्मेनाय लब्धं विशेषणम्। दिनद्वयात्मकस्य उच्चमेलनानन्तरं मोदीवर्यः शनिवासरे सायं दिल्लीं प्रतिसम्प्राप्तः।
गतवर्षे 'डोक्लाम'सीमायाम् उभयस्य राष्ट्रस्य सैनिकाः युयुत्सवः सन्तः ७३ दिनानि यावत् अभिमुखं वर्तिता अवस्था परं न भविष्यतीति भारतविदेशकार्यसचिवेन चीनायाः उपविदेशकार्यमन्त्रिणा च कृते विभिन्ने वार्ताहरसम्मेलने स्पष्टीकृतम्।


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.१३
युजे वां ब्रह्म पूर्व्यं नमोभिर्वि श्लोक एतु पथ्येव सूरेः ।
शृण्वन्तु विश्वे अमृतस्य पुत्रा आ ये धामानि दिव्यानि तस्थुः ॥१॥
यमे इव यतमाने यदैतं प्र वां भरन्मानुषा देवयन्तः ।
आ सीदतं स्वमु लोकं विदाने स्वासस्थे भवतमिन्दवे नः ॥२॥
पञ्च पदानि रुपो अन्वरोहं चतुष्पदीमन्वेमि व्रतेन ।
अक्षरेण प्रति मिम एतामृतस्य नाभावधि सं पुनामि ॥३॥
देवेभ्यः कमवृणीत मृत्युं प्रजायै कममृतं नावृणीत ।
बृहस्पतिं यज्ञमकृण्वत ऋषिं प्रियां यमस्तन्वं प्रारिरेचीत् ॥४॥
सप्त क्षरन्ति शिशवे मरुत्वते पित्रे पुत्रासो अप्यवीवतन्नृतम् ।
उभे इदस्योभयस्य राजत उभे यतेते उभयस्य पुष्यतः ॥५॥
सायणभाष्यम्
‘युजे वाम्' इति पञ्चर्चं त्रयोदशं सूक्तमदितेः पुत्रस्य विवस्वत आर्षम् । हविर्धानाख्ये ये द्वे शकटे तद्देवत्यमिदम् । अन्त्या जगती शिष्टास्त्रिष्टुभः । तथा चानुक्रान्तं--- युजे पञ्च विवस्वानादित्यो हाविर्धानं जगत्यन्तम्' इति । गतः सूक्तविनियोगः । हविर्धानप्रवर्तने ‘युजे वाम्' इत्येका। सूत्रितं च--- अन्तरा वर्त्म पादयोर्युजे वां ब्रह्म पूर्व्यं नमोभिः' (आश्व. श्रौ. ४. ९) इति ॥
यु॒जे वां॒ ब्रह्म॑ पू॒र्व्यं नमो॑भि॒र्वि श्लोक॑ एतु प॒थ्ये॑व सू॒रेः ।
शृ॒ण्वंतु॒ विश्वे॑ अ॒मृत॑स्य पु॒त्रा आ ये धामा॑नि दि॒व्यानि॑ त॒स्थुः ॥१
यु॒जे । वा॒म् । ब्रह्म॑ । पू॒र्व्यम् । नमः॑ऽभिः । वि । श्लोकः॑ । ए॒तु॒ । प॒थ्या॑ऽइव । सू॒रेः ।
शृ॒ण्वन्तु॑ । विश्वे॑ । अ॒मृत॑स्य । पु॒त्राः । आ । ये । धामा॑नि । दि॒व्यानि॑ । त॒स्थुः ॥
युजे । वाम् । ब्रह्म । पूर्व्यम् । नमःऽभिः । वि । श्लोकः । एतु । पथ्याऽइव । सूरेः ।
शृण्वन्तु । विश्वे । अमृतस्य । पुत्राः । आ । ये । धामानि । दिव्यानि । तस्थुः ॥
हे हविर्धानशकटे “वां युवामहं “पूर्व्यं पूर्वस्मिन् काले भवम् । अनादिकालप्रवृत्तमित्यर्थः । एवंभूतं “ब्रह्म मन्त्रम् । उच्चार्येति शेषः । “नमोभिः सोमादिहविर्लक्षणैरन्नैः “युजे युनज्मि । युवयोरुपरि सोमादिकमारोप्य पत्नीशालातो हविर्धानं प्रति युवां नयामीत्यर्थः । एवंभूतयोर्युवयोः “श्लोकः शब्दः “वि “एतु विश्वान् देवान् प्रति विविधं गच्छतु । तत्र दृष्टान्तः । “पथ्येव “सूरेः । यथा स्तोतुः स्वभूता पथ्या परिणामसुखावहा आहुतिः विश्वान् देवान् प्रति विविधं गच्छति तद्वत् । “अमृतस्य अमरणधर्मणः प्रजापतेः “पुत्राः “विश्वे देवाः एवंभूतं शब्दं “शृण्वन्तु “ये देवाः "दिव्यानि दिवि भवानि “धामानि स्थानानि “आ “तस्थुः अधिष्ठितवन्तः । ते शृण्वन्त्वित्यर्थः ॥
अत्रैव हविर्धानप्रवर्तने • यमेइव' इत्येषा । सूत्रितं च -- यमेइव यतमाने यदैतमधि द्वयोरदधा उक्थ्यं वच इत्यर्धर्च आरमेत् ' ( आश्व. श्रौ. ४, ९) इति ॥
य॒मे इ॑व॒ यत॑माने॒ यदैतं॒ प्र वां॑ भर॒न्मानु॑षा देव॒यंतः॑ ।
आ सी॑दतं॒ स्वमु॑ लो॒कं विदा॑ने स्वास॒स्थे भ॑वत॒मिंद॑वे नः ॥२
य॒मे इ॒वेति॑ य॒मेऽइ॑व । यत॑माने॒ इति॑ । यत् । ऐत॑म् । प्र । वा॒म् । भ॒र॒न् । मानु॑षाः । दे॒व॒ऽयन्तः॑ ।
आ । सी॒द॒त॒म् । स्वम् । ऊं॒ इति॑ । लो॒कम् । विदा॑ने॒ इति॑ । स्वा॒स॒स्थे इति॑ सु॒ऽआ॒स॒स्थे । भ॒व॒त॒म् । इन्द॑वे । नः॒ ॥
यमे इवेति यमेऽइव । यतमाने इति । यत् । ऐतम् । प्र । वाम् । भरन् । मानुषाः । देवऽयन्तः ।
आ । सीदतम् । स्वम् । ऊं इति । लोकम् । विदाने इति । स्वासस्थे इति सुऽआसस्थे । भवतम् । इन्दवे । नः ॥
“यमेइव यथा सहोत्पन्ने अपत्ये संचरतः तथा “यतमाने गमनहविर्धारणादिस्वाधिकारकर्मणि प्रवर्तमाने हविर्धानशकटे युवां “यत् यदा “ऐतं हविर्धानस्थानं प्रतिगच्छथः तदा “देवयन्तः देवकामाः “मानुषाः यजमानाः “वां युवा “प्र “भरन् प्रभरन्ति । किंच युवां “स्वमु “लोकम् आत्मीयमेव हविर्धानाख्यं स्थानं “विदाने जानती “आ “सीदतम्। ततः “नः अस्माकम् “इन्दवे सोमार्थं “स्वासस्थे शोभननिवासस्थाने “भवतम् ॥
पंच॑ प॒दानि॑ रु॒पो अन्व॑रोहं॒ चतु॑ष्पदी॒मन्वे॑मि व्र॒तेन॑ ।
अ॒क्षरे॑ण॒ प्रति॑ मिम ए॒तामृ॒तस्य॒ नाभा॒वधि॒ सं पु॑नामि ॥३
पञ्च॑ । प॒दानि॑ । रु॒पः । अनु॑ । अ॒रो॒ह॒म् । चतुः॑ऽपदीम् । अनु॑ । ए॒मि॒ । व्र॒तेन॑ ।
अ॒क्षरे॑ण । प्रति॑ । मि॒मे॒ । ए॒ताम् । ऋ॒तस्य॑ । नाभौ॑ । अधि॑ । सम् । पु॒ना॒मि॒ ॥
पञ्च । पदानि । रुपः । अनु । अरोहम् । चतुःऽपदीम् । अनु । एमि । व्रतेन ।
अक्षरेण । प्रति । मिमे । एताम् । ऋतस्य । नाभौ । अधि । सम् । पुनामि ॥
“रुपः यष्टॄणां स्वर्गमारोपयितुर्यज्ञस्याङ्गत्वेन संबन्धीनि पञ्चसंख्याकानि धानासोमपशुपुरोडाशाज्याख्यानि “पदानि पदितॄणि होतृत्वेन देवान् प्रति गन्तॄणि हवींषि “अन्वरोहम् अनुरोहामि । शकटे युवयोः स्थापनवहनानन्तरं करणं करोमीत्यर्थः । किंच “चतुष्पदीं चतुर्भिः पादैर्युक्तां त्रिष्टुबादिच्छन्दसं क्रियां “व्रतेन प्रयोगकर्मणा “अन्वेमि अनुगच्छामि। यथाकालं प्रयुनज्मीत्यर्थः । “अक्षरेण प्रणवाख्येन “एताम् उपस्थितां प्रतिगरक्रियां “प्रति “मिमे निर्ममे । अपि च “ऋतस्य यज्ञस्य । “अधि इति सप्तम्यर्थानुवादी। “नाभौ नाभिभूते वेद्याख्ये स्थाने “सं “पुनामि संशोधयामि ।। दशापवित्रेण सोमं संस्करोमीत्यर्थः ॥
दे॒वेभ्यः॒ कम॑वृणीत मृ॒त्युं प्र॒जायै॒ कम॒मृतं॒ नावृ॑णीत ।
बृह॒स्पतिं॑ य॒ज्ञम॑कृण्वत॒ ऋषिं॑ प्रि॒यां य॒मस्त॒न्वं१॒॑ प्रारि॑रेचीत् ॥४
दे॒वेभ्यः॑ । कम् । अ॒वृ॒णी॒त॒ । मृ॒त्युम् । प्र॒ऽजायै॑ । कम् । अ॒मृत॑म् । न । अ॒वृ॒णी॒त॒ ।
बृह॒स्पति॑म् । य॒ज्ञम् । अ॒कृ॒ण्व॒त॒ । ऋषि॑म् । प्रि॒याम् । य॒मः । त॒न्व॑म् । प्र । अ॒रि॒रे॒ची॒त् ॥
देवेभ्यः । कम् । अवृणीत । मृत्युम् । प्रऽजायै । कम् । अमृतम् । न । अवृणीत ।
बृहस्पतिम् । यज्ञम् । अकृण्वत । ऋषिम् । प्रियाम् । यमः । तन्वम् । प्र । अरिरेचीत् ॥
"देवेभ्यः देवानां “मृत्युं मारयितारं “कं स्वपुरुषम् “अवृणीत प्रार्थयते प्रयुङ्क्ते। किंच “प्रजायै देवव्यतिरिक्ताया मनुष्यादिकायाः प्रजायाः "अमृतम् अमारकमविनाशकं “कं वा स्वपुरुषं “नावृणीत न प्रयुङ्क्ते । हविर्धारणक्रियायां प्रवृत्तायां सत्यां पूर्वोक्तानां सर्वेषां स्थितेरवश्यंभावित्वान्न कंचिदपि विनाशकं स्वपुरुषं यमो निरूपयतीत्यर्थः। अपि च “बृहस्पतिं बृहतां देवानां हविर्धारणे पालकं बृहतां मन्त्राणां स्वामिनं वा “ऋषिं सर्वस्य दृष्टादृष्टफलस्य द्रष्टारं “यज्ञम् “अकृण्वत ऋत्विग्यजमानाः कुर्वन्ति । अपि च “यमः "प्रियां “तन्वम् अस्मदीयमिष्टं शरीरं “प्रारिरेचीत् । धातूनामनेकार्थत्वात् रिचिरत्र परिहारार्थे वर्तते । प्ररेचयति । मृत्योः सकाशात् परिहरति । कर्मवैगुण्यजनितदोषभावादस्माकं जीवितं नापहरतीत्यर्थः॥
स॒प्त क्ष॑रंति॒ शिश॑वे म॒रुत्व॑ते पि॒त्रे पु॒त्रासो॒ अप्य॑वीवतन्नृ॒तं ।
उ॒भे इद॑स्यो॒भय॑स्य राजत उ॒भे य॑तेते उ॒भय॑स्य पुष्यतः ॥५
स॒प्त । क्ष॒र॒न्ति॒ । शिश॑वे । म॒रुत्व॑ते । पि॒त्रे । पु॒त्रासः॑ । अपि॑ । अ॒वी॒व॒त॒न् । ऋ॒तम् ।
उ॒भे इति॑ । इत् । अ॒स्य॒ । उ॒भय॑स्य । रा॒ज॒तः॒ । उ॒भे इति॑ । य॒ते॒ते॒ इति॑ । उ॒भय॑स्य । पु॒ष्य॒तः॒ ॥
सप्त । क्षरन्ति । शिशवे । मरुत्वते । पित्रे । पुत्रासः । अपि । अवीवतन् । ऋतम् ।
उभे इति । इत् । अस्य । उभयस्य । राजतः । उभे इति । यतेते इति । उभयस्य । पुष्यतः ॥
“मरुत्वते । मरुतः स्तोतारः । स्तुतिद्वारेण तद्वते “पित्रे ऋत्विजां पितृभूताय “शिशवे शंसनीयाय हविर्धानशकटयोः सुखासीनभूताय सोमाय “सप्त च्छन्दांसि “क्षरन्ति स्तुतित्वेन गच्छन्ति । अपि च “पुत्रासः “अपि सोमस्य पुत्रभूता ऋत्विजोऽपि “ऋतं सत्यभूतं स्तोत्रम् “अवीवतन् संगमयन्ति । सद्गुणग्राहिणीं स्तुतिं कुर्वन्तीत्यर्थः । “उभे “इत् द्वे एव हविर्धानशकटे “अस्य “उभयस्य देवजातस्य मनुष्यजातस्य च “राजतः ईशाते । “उभे एव शकटे “यतेते कर्मानुष्ठाने प्रयत्नं कुरुतः । “उभयस्य देवजातस्य मनुष्यजातस्य च “पुष्यतः । हविर्धारणद्वारेण पुष्टिं कुरुत इत्यर्थः ॥ ॥ १३ ॥


text:
स्मृतयः
स्मृतिः नाम पूर्वतनज्ञानस्य स्मरणम् इत्येषः सामान्यः अर्थः । महर्षयः वेदान् गभीरतया अधीत्य हृद्गतान् उपदेशान् लिखितरूपेण अयच्छन् । एवं स्मरणात् प्राप्ताः स्मृतयः । एताः वेदानां सङ्ग्रहरूपाः सन्ति । एतासु धर्म-अर्थ-काम-मोक्षाणां चतुर्णामपि पुरुषार्थाणां विवेचनं कृतं वर्तते । अत्र वर्णाः, अर्थव्यवस्थाः, वर्णाश्रमधर्माः, विशेषावसरेषु करणीयानि कर्माणि, प्रायश्चित्तम्, प्रशासनप्रणालिः, दण्डव्यवस्था, मोक्षसाधनम् इत्यादिषु सर्वेषु विषयेषु विवरणम् उपलभ्यते ।
श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः ।
धर्मशास्त्राणाम् अपरं रूपमेव स्मृतिः इति उच्यते । किन्तु धर्मशास्त्राणां स्मृतीनां च भेदः विद्यते । धर्मशास्त्राणि विस्तृतानि भवन्ति किन्तु स्मृतयः संक्षिप्तरूपयुक्ताः भवन्ति ।
काश्चन स्मृतयः गद्यरूपेण भवन्ति । काश्चन पद्यरूपेण काश्चन चम्पूशैल्या वर्तन्ते ।
स्मृतिग्रन्थानां महत्त्वम्[सम्पादयतु]
कालक्रमेण यदा वेदार्थावबोधनं सर्वसाधारणेभ्यः अतिदुरूहम् अभवत्तदा परमकारुणिकाः ऋषयः प्रचलितसरलसंस्कृतभाषायां लोकोपकाराय स्मृतिपुराणादिग्रन्थानां रचनां कृतवन्तः। दर्शनश्चापि सर्ववेदोपासनारूपमेव, वेदप्रामाण्यानभ्युपगन्तारो निराकर्तुमेतेषां ग्रन्थानां रचनाऽस्ति। वेदप्रथितसिद्धान्त एव स्मृत्यादिग्रन्थेषु प्रतिपादितोऽस्ति। अतो वेदं प्रति श्रद्धावतः पुरुषस्य स्मृत्यादिग्रन्थान् प्रति श्रद्धाहीनता चाशोभनीया भवति। भाषागतभेदं प्रतिपादनजन्यशैलीगतविभेदञ्च विहाय न केनाऽपि प्रकारेण विभेदः दृश्यते अस्माकं धर्मग्रन्थेषु। प्रतिपादनशैलीगतभेद एव भावगतस्यैकत्वस्य विभेदकः प्रतीतोभवति। किञ्च यथार्थतः वेदपुराणयोर्मध्ये केनाऽपि प्रकारेण सैद्धान्तिकः विरोधः परिलक्षितो न भवति। यदि वेदेषु रूपकस्य प्रचुरप्रयोगः परिलक्षितो भवति, तर्ह्यतिशयोक्तेः बहुलविधानं पुराणेषु परिलक्ष्यते।
ऋग्वेदस्याऽनेकमण्डलेषु इन्द्रस्तुतौ वृत्रेण सह तस्य युद्धस्योल्लेखो लभते। कोऽयं वृत्रः? येन सह तस्य युद्धोऽभवत्। यास्कमहोदयस्तु निजनिरुक्ते वृत्रविषये कतिपयानां प्राचीनानां मतस्योल्लेखं कृतवान्। यथा -
‘तत्को वृत्रः ? मेघ इति नैरुक्ताः ॥ त्वाष्ट्रो सुर इति ऐतिहासिकाः अपरञ्च ज्योतिषश्च मिश्रीभावकर्मणः वर्षकर्म जायते। तत्र उपमार्थेन युद्धवर्णा भवन्ति। अहिवत् तु खलु मन्त्रवर्णाः ब्राह्मणवादाश्च। विवृद्ध्या शरीरस्य स्रोतांसि निवारयाञ्चकार। तस्मिन् हते प्रसस्यन्दिरे आापः। तदभिवादिनी एषा ऋग्भवति।[१]
अत्र नैरुक्तानां मतमेव मान्यो भवति। अनया व्याख्यया ऋग्वेदस्थस्य इन्द्रवृत्रयुद्धस्य भौतिकाधारस्वरूपं सुलभेन बोधगम्यो भवति। आकाशं परितः परिवेष्टको मेघ एव वृत्रोऽस्ति। तं वृत्रं स्ववज्रेण हत्वा सांसारिकजीवधारिणः वृष्ट्या तृप्तकर्त्ता सप्तरश्मिः वृषभः इन्द्र एव वृष्टेः देवता अस्ति। प्रतिवर्षाऋतौ गगनमण्डले भाविनः सङ्ग्राम एव इन्द्र-वृत्र-युद्धस्य परिदृश्यमानो भौतिकदृश्यो भवति। रूपकेणास्यैव वर्णनम् ऋग्वेदे वर्त्तते। पुराणेष्विन्द्रः देवानामधिपतिरस्ति, वृत्रस्तु दानवानामसुराणां वा राजा वर्तते। द्वावपि प्रबलप्रतापिनौ स्तः। उभावपि स्वस्ववाहने समारुह्य रणाङ्गणे समागच्छतः। उभयोर्मध्ये रोमाञ्चकः सङ्ग्रामो भवति, युद्धान्ते वृत्रोपरि इन्द्रस्य विजयो भवति। अस्य सङ्ग्रामस्य विस्तृतवर्णनं पुराणेषु द्रष्टुं शक्यते। विशेषतः श्रीमद्रागवतपुराणस्य षष्ठस्कन्धस्य एकादश-द्वादशाध्याययोः वर्णनमिदम् अतीवातिशयोक्तिपूर्णमस्ति। किञ्च सत्यपि अतिशयोक्तिपूर्णभाषायां वर्णनेऽस्मिन् वेदात् सिद्धान्तभेदो न दृश्यते। एकैव घटना विभिन्नग्रन्थेषु भाषाभेदेन एवं शैलीगतभेदेन सह प्रतिपादिताऽस्ति। पौराणिकग्रन्थास्तु वेदार्थं वैदिकसिद्धान्तं च सरलशैल्या बोधगम्यभाषायां विशदीकुर्वन्ति। वेदार्थम् अवबोद्धुं पुराणादिस्मृतिग्रन्थानां प्रकृष्टतरं महत्त्वमस्ति। अनेनैव कारणेन प्राचीनग्रन्थकर्तारः वेदार्थावबोधने एतेषां पुराणादिग्रन्थानाम् अध्ययनस्यावश्यकतां वदन्ति -
'इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्।
बिभेत्यल्पश्रुताद् वेदो मामयं प्रहरेदिति ॥'
इतिहासपुराणस्मृत्यादिग्रन्थज्ञानहीनाज्जनाद् बिभेति वेदः सर्वदा। अनेन हेतुना इतिहासपुराणादिग्रन्थानामभिज्ञता वेदार्थानुशीलनाय परमावश्यकी अस्ति। अस्य कथनस्य सम्पुष्ट्यर्थं कानिचन उदाहरणानि उपलब्धानि सन्ति। शुक्लयजुर्वेदस्य ईशावास्योपनिषदि कर्मसिद्धान्तस्य प्रतिपादयिता रहस्यमयोऽयं मन्त्रः --
'कुर्वन्नेवेह कर्माण जिजीविषेच्छतं समाः।
एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥'
अस्य मन्त्रस्य भावार्थोऽयमस्ति - अस्मिन् संसारे कर्म कुर्वन् शतायुर्भवितुमिच्छथ, एवं कुर्वन्नेव ते सिद्धिर्भविष्यति नान्यथेति। कर्म मानवेषु लिप्तं न भवति। अस्य मन्त्रस्य व्याख्या गीतायाः श्लोकेऽस्मिन् द्रष्टव्या -
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा।
इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥[२]
कामनायाः परित्यागविषये बृहदारण्यकस्य ( ४॥४॥७ ) तथा कठोपनिषदश्च (४/१४) मन्त्रः दर्शनीयोऽस्ति - 'यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः।
अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते।।'
मनुष्याणां हृदि समुपस्थिताः सर्वे कामाः यदा प्रमुच्यन्ते, तदा मर्त्यः अमर्त्यो भवति, ब्रह्मस्वरूपो भवति च। मन्त्रस्यास्य व्याख्या गीतायाः श्लोकेऽस्मिन् द्रष्टव्येति -
‘विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः।
निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति ॥[३]
उपनिषद्ग्रन्थानां गीता तु सार एवाऽस्ति। अतः गीतायामुपनिषदां व्याख्या नातिचित्रम्भवेत्, किञ्चान्यत्रैवं वर्णनं दुर्लभं भवेदिति। अतः एतेषु स्मृतिपुराणादिग्रन्थेषु वेदमन्त्राणां विकसितार्थः प्राप्यते। परम्परागतार्थस्य सर्वथोपलब्धिः एतेष्वेव ग्रन्थेषु भवितुं शक्यते नान्यत्र। अतः वेदार्थज्ञानाय एतेषां स्मृत्यादिग्रन्थानाम् अध्ययनम् अतीवावश्यकमिति।
विविधाः स्मृतयः[सम्पादयतु]
शताधिकाः स्मृतयः उपलभ्यन्ते । तासु प्रमुखाः - मनु-याज्ञवल्क्य-अत्रि-विष्णु-हारीत-औशनस-आङ्गीरस-यम-आपस्तम्भ-संवर्त-कात्यायन-बृहस्पति-पराशर-व्यास-शङ्ख-लिखित-दक्ष-गौतम-शातातप-नारद-वशिष्ट-प्रजापति इत्यादयः । एतासु अपि मनुस्मृतियाज्ञवल्क्यस्मृती प्रसिद्धे स्तः । किन्तु कलियुगे पराशरस्मृतिः प्रामुख्यं भजते ।


text:
दशैँमा टीका लगाइदिने मन्त्र
आयुर्द्रोणसुते श्रियो दशरथे शत्रुक्षयं राघवे ।
ऐश्वर्य नहुषे गतिश्च पवने मानञ्च दुर्योधने ॥
शौर्य शान्तनवे बलं हलधरे सत्यञ्च कुन्तीसुते ।
विज्ञानं विदुरे भवन्ति भवतां कीर्तिश्च नारायणे ॥
लक्ष्मीस्ते पंकजश्री निवसतु भवने भारती कण्ठदेशे
बर्द्धन्तां बन्धुवर्गा: सकलरिपुगणा यान्तु पातालदेशम् ।
देश देशे च कीर्ति: प्रसरतु भवतां कुन्दपुष्पेन्दुशुभ्रा
जीव त्वं पुत्रपौत्रै: सकलसुखयुतैर्हायनानां शलैश्व ॥
स्वस्त्यस्तु ते कुशलमस्तु चिरायुरस्तु गोवाजीरत्न धनधान्यसमृद्धिरस्तु ।
ऐश्वर्यमस्तु वलमस्तु रिपुक्षयोSस्तु सन्तानसौख्यशततं हरिभक्तिस्तु ॥
मन्त्रार्था: सफला: सन्तु पूर्णा: सन्तु मनोरथा: ।
शत्रुंणा बुद्धिनाशोSस्तु मित्राणांमुदयस्तव ॥
अव्याधिना शरीरेण मनसा च निरामया ।
पूरयन्नर्थिनामाशां त्वं जीव शरदांशतम् ॥
भद्रमस्तु शिवंचास्तु महालक्ष्मी प्रसीदतु ।
रक्षन्तु त्वां सदां: देवा आशीष: सन्तु सर्वदा ॥
जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी ।
दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते ॥
Please visit Dashian Tika Slok Here


text:
परावर्तनम् (भौतविज्ञानम्)
अन्तर्विषयाः
पूर्णान्तरिकं परावर्तनम्(Total Internal Reflection)[सम्पादयतु]
यदा प्रकाशास्य कोऽपि किरणः सघनात् माध्यमात् विरले माध्यमे गच्छति तर्हि सोऽभिलम्बात् दूरं प्रति विचलितो भवति । कल्प्यं यत् १६.९ इति चित्रे सीसकात् वायौ आगन्तुकः `अ म’ इति किरणः `म य’ इति दिशि अपवर्तिता भवति, यतः किरणः सघनात् माघ्यमात् विरले माघ्यमे गच्छति अतएव L अ म च इत्यतः L न म य इति बृहद् स्यात् प्रत्येकदशायाञ्च :-
ज्या न म य/ ज्या अ म च = वा = १.५ इति स्यात्
यदि चेद् L अ म च इति शनैश्शनैः वर्ध्यते तर्हि L न म य इत्यपि वर्द्धते । यदा आपतनकोणः ब म च इत्यनेन तुल्यो भवेत् तर्हि अपवर्तनकोणः न म र इत्यनेन तुल्यः स्यात् । इत्थमेव यदि आपतनकोणः भूयोपि वद्धर्यते तर्हि आपतितकिरणस्य `स म’ इत्येतादृशी एकावस्या उपस्थास्यति यर्हि वायौ आगमनान्तरं अपवर्तितः किरणः माध्यमद्वस्य पृथक्कारिणं तलं संस्पृशन्नेव निर्गमिष्यति, अर्थात् न म ख इत्यपवर्तनकोणः एकसमकोणतुल्यो भविष्यति । यदि चेद् भूयोऽपि वर्ध्यते अर्थात् आपतितकिरणः `द म’ इति दिशि आगच्छेत् तर्हि अपवर्तितः किरणः वायौ निर्गमनस्थाने शीशके एव `म व’ इति दिशि प्रत्यावर्तनं करिष्यति इदानीञ्च अनेन परावर्तननियमाः परिपाल्यन्ते । एतादृशं परावर्तनं पूर्णान्तरिकं परावर्तनमित्यभिधीयते । सथनमाध्यमस्य स आपतनकोणः यस्य सङ्गत्यपवर्तनकोणः एकसमकोण तुल्यो भवति स क्रान्तिकः कोण (Critical angle) इत्यभिधीयते ।
क्रान्तिकः कोणः = L स म च = क्रा
= ज्या ९००/ ज्या क्रा = १/ ज्या क्रा ज्याक्रा = १
अतएव कस्यचिद् सघनमाध्यमस्य क्रान्तिकः कोणः स कोणोऽस्ति यस्य ज्या १ इत्यनेन तुल्या अस्ति (= विरलात् समनमाध्यमस्य अपवर्तनाङ्क)`
पूर्णपरावर्तनस्य कतिपयोदाहरणानि[सम्पादयतु]
जलपूर्णे एकस्मिन् बोकरे एका रिक्ता प्रईक्षणनलिका अधिक्षेप्या सा च हस्तेन शनैः शनैः साचीकरणीया उपरितश्च तस्यास्तलम् अवलोकनीयम् । यदा परिक्षणनलिकायाः नम्रत्वम् एतावद् भविष्यति यत् आपतनकोणः ४८० ३६’ इत्यतोऽधिकः स्यात् (४८० ३६’ इत्ययं जलात् वायोः क्रान्तिककोणोऽस्ति ) त्रहि शीशकस्य परीक्षणनलिका रजतवद् भासमाना ज्ञास्यते । कारणञ्चास्य यत् बाह्यतः नलिकायां निष्पतिष्णुः प्रकाशः पूर्णपरावर्तनद्वारा नेत्रे गच्छति ।
यदि परीक्षणनलिका जलेन आपूर्यते तर्हि सा पुनः भासमाना न प्रतीयते यतः पूर्णपरावर्तनं समाप्यते । यदि शीशकेऽथवा जले वायोः बुद्बुदः स्याद् तर्हि पूर्णपरावर्तनस्य हेतोः स भासमानः प्रतीयते ।
पूर्णपरावर्तकः प्रिज्मः (Totally Reflecting Prism)[सम्पादयतु]
यदा प्रकाशस्य समातरकिरणाः कस्यचिद् समद्विबाहुसमकोणप्रज्मस्य समकोणनिर्वर्तकतले लम्बरूपाः स्युः तर्हि ते कर्णतलाद् पूर्णंपरावर्तिताः भवन्ति यथा चित्र प्रदर्शिताः । इमे किरणाः कर्णे ४५० इत्यंशकम् आपतनकोणम् निर्वर्तयन्ति शीशकाच्च समीरार्थं प्रायशः ४२० इत्यंशकः क्रान्तिकः कोणोऽस्ति अतएव पूर्णं परावर्तिताः भूत्वा समकोणनिर्वर्तकाद् द्वितीयाद् तलात् बहिः निर्गच्छति ।
हीरकस्य भास्वरत्वम्[सम्पादयतु]
हीरकस्य बहूनां बहुमुल्यप्रस्तराणाञ्च अपवर्तनाङ्का अधिकास्सन्ति अतएव तेषां क्रान्तिककोणाः अल्पाः भवन्ति । यदा बाह्यः प्रकाशः कस्मिंश्चिद् छिन्ने हीरके माणिक्ये वा निप्पतति त्रहि स तस्य पारं गन्तुं न शक्नोति अपितु तस्य तलेभ्य वार्ंवारं पूर्णपरावर्तितो भव्ति । अस्मादेव कारणात् इमे प्रस्तराः अतिभास्वराः प्रतीयन्ते । हीरकस्य अपवर्तनाङ्क २.४७ इत्यस्ति तस्य क्रान्तिककोणश्च = २३० ५३ इति ।
मत्स्यद्वारा अस्तङ्गामिन आदित्यस्यावलोकनम्[सम्पादयतु]
चित्रे अस्तङ्गामिन आधित्यस्य किरणाः जलतलं स्पृशन्त आगच्छन्ति । ते ऊर्ध्वाधर रेखया ४८० ३६’ इत्यंशकं कोणं निर्वर्तयन्त अपवर्तिताः भवन्ति , यतः ४८० ३६’ इति तु जलस्य क्रान्तिकः कोणः । वस्तुतः आकाशीयानां सर्वेषां वस्तूनां प्रतिबिम्बं मत्स्येन ४८० ३६ इत्यस्यार्द्धशीर्षकोणस्य (Semi Vertical angle) शंक्वभ्यन्तरे (Cone) दृश्यते । शङ्कोरस्माद् बहिः स मत्स्यः समुद्रतले स्थितानां प्रस्तरादीनां प्रतिबिम्बाणि पूर्णपरावर्तनद्वारा पश्यति ।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १०८
युधिष्ठिर उवाच।
एतच्छ्रुत्वा प्रयागस्य यत्त्वया परिकीर्तितम्।
विशुद्धं मेऽद्य हृदयं प्रयागस्य तु कीर्तनात्।। १०८.१ ।।
अनाशकफलं ब्रूहि भगवंस्तत्र कीद्रृशम्।
यञ्च लोकमवाप्नोति विशुद्धः सर्वकिल्बिषैः।। १०८.२ ।।
मार्कण्डेय उवाच।
श्रृणु राजन्! प्रयागे तु अनाशकफलं विभो।
प्राप्नोति पुरषो धीमान् श्रद्धधानो जितेन्द्रियः।। १०८.३ ।।
अहीनाङ्गोऽप्यरोगश्च प़ञ्चेन्द्रियसमन्वितः।
अश्वमेधफलं तस्य गच्छतस्तु पदे पदे।। १०८.४ ।।
कुलानि तारयेद्राजन्! दशपूर्वान् दशापरान्।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो गच्छेत् तु परमं पदम्।। १०८.५ ।।
युदिष्ठिर उवाच।
महाभाग्यं हि धर्म्मस्य यत्त्वं वदसि मे प्रभो!।
अल्पेनैव प्रयत्नेन बहून् धर्मानवाप्नुते।। १०८.६ ।।
अश्वमेधैस्तु बहुभिः प्राप्यते सुव्रतैरिह।
इमं मे संशयं छिन्धि परं कौतूहलं हि मे।। १०८.७ ।।
मार्कण्डेय उवाच।
श्रृणु राजन्! महावीर! यदुक्तं ब्रह्मयोनिना।
ऋषीणां सन्निधौ पूर्वं कथ्यमानं मया श्रुतम्।। १०८.८ ।।
पञ्चयोजनविस्तीर्णं प्रयागस्य तु मण्डलम्।
प्रविष्टमात्रे तद्भूमावश्वमेधः पदे पदे।। १०८.९ ।।
व्यतीतान् पुरुषान् सप्त भविष्यांश्च चतुर्दश।
नरस्तारयते सर्वान् यस्तु---प्राणान् परित्यजेत्।। १०८.१० ।।
एवं ज्ञात्वा तु राजेन्द्र! सदा सेवापरो भवेत्।
अश्रद्दधानाः पुरुषाः पापोऽपहतचेतसः।
न प्राप्नुवन्ति तत्स्तानं प्रयागं देवरक्षितम्।। १०८.११ ।।
युधिष्ठिर उवाच।
स्नेहाद्वा द्रव्यलोभाद्वा ये तु कामवशङ्गताः।
कथं तीर्थफलं तेषां कथं पुण्यफलं भवेत्।। १०८.१२ ।।
विक्रयः सर्वभाण्डानां कार्याकार्य्यमजानतः।
प्रयागे का गातिस्तस्य तन्मे ब्रूहि पितामह!।। १०८.१३ ।।
मार्कण्डेय उवाच।
श्रृणु राजन्! महागुह्यं सर्वपापप्रणाशनम्।
मासमेकन्तु यः स्नायात् प्रयागे नियतेन्द्रियः।।
मुच्यते सर्वपापेभ्यः स गच्छेत् परमं पदम्।। १०८.१४ ।।
विश्रम्भधातकानान्तु प्रयागे श्रृणु यत् फलम्।
त्रिकालमेवस्नायीत आहारं भैक्ष्यमाचरेत्।।
त्रिभिर्मासैः स मुच्येत प्रयागे तु न संशयः।। १०८.१५ ।।
अज्ञानेन तु यस्येह तीर्थयात्रादिकं भवेत्।
सर्वकामसमृद्धे तु स्वर्गलोके महीयते।।
स्थानञ्च लभते नित्यं धनधान्यसमाकुलम्।। १०८.१६ ।।
एवं ज्ञानेन संपूर्णः सदा भवति भोगवान्।
तारिताः पितरस्तेन नरकात् प्रपितामहाः।। १०८.१७ ।।
धर्मानुसारितत्वज्ञ! पृच्छतस्ते पुनः पुनः।
त्वत्प्रियार्थं समाख्यातं गुह्यमेतत् सनातनम्।। १०८.१८ ।।
युधिष्ठिर उवाच।
अद्यमे सफलं जन्म अद्यमे तारितं कुलम्।
प्रीतोऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि दर्शनादेवते मुने!।। १०८.१९ ।।
त्वद्दर्शनात्तु धर्मात्मन्! मुक्तोहऽञ्चाद्य किल्बिषात्।
इदानीं वेद्मि चात्मानं भगवन्! गतकल्मषम्।। १०८.२० ।।
मार्कण्डेय उवाच।
दिष्ट्या ते सफलं जन्म दिष्ट्या ते तारितं कुलम्।
कीर्तनाद्वर्धते पुण्यं श्रुतात्पापप्रणाशनम्।। १०८.२१ ।।
युधिष्ठिर उवाच।
यमुनायान्तु किं पुण्यं किं फलन्तु महामुने!।
एतन्मे सर्वमाख्या हि यथाद्रृष्टं यथा श्रुतम्।। १०८.२२ ।।
मार्कण्डेय उवाच।
तपनस्य सुतादेवी त्रिषुलोकेषु विश्रुता।
समाख्याता महाभागा यमुना तत्र निम्नगा।। १०८.२३ ।।
येनैव निः सृता गङ्गा तेनैव यमुना गता।
योजनानां सहस्रेषु कीर्तनात् पापनाशिनी।। १०८.२४ ।।
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च यमुनायां युधिष्ठिर!।
कीर्तनाल्लभते पुण्यं द्रृष्ट्वा भद्राणि पश्यति।। १०८.२५ ।।
अवगाह्य च पीत्वा च पुनात्यासप्तमं कुलम्।
प्राणांस्त्यजति यस्तत्र स याति परमाङ्गतिम्।। १०८.२६ ।।
अग्नितीर्थमितिख्यातं यमुनादक्षिणे तटे।
पश्चिमे धर्मराजस्य तीर्थन्तु नरकं स्मृतम्।। १०८.२७ ।।
तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते पुनर्भवाः।
एवं तीर्थसहस्राणि यमुनादक्षिणे तटे।। १०८.२८ ।।
उत्तरेण प्रवक्ष्याणि आदित्यस्य महात्मनः।
तीर्थं निरञ्जनं नाम यत्र देवाः सवासवाः।। १०८.२९ ।।
उपासते स्म सन्ध्यां ये त्रिकालं हि युधिष्ठिर!
देवाः सेवन्ति तत्तीर्थं ये चान्ये विबुधाजनाः।। १०८.३० ।।
श्रद्दधानपरो भूत्वा कुरु तीर्थाभिषेचनम्।
अन्ये च बहवस्तीर्थाः सर्वपापहराः स्मृताः।।
तेषु स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते पुनर्भवाः।। १०८.३१ ।।
गङ्गा च यमुना चैव उभे तुल्यफले स्मृते।
केवलं ज्येष्ठभावेन गङ्गा सर्वत्र पूज्यते।। १०८.३२ ।।
एवं कुरुष्व कौन्तेय! सर्वतीर्थाभिषेचनम्।
यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति।। १०८.३३ ।।
यस्त्विमं कल्प (ल्य) उत्थाय पठते च श्रृणोति च।
मुच्यते सर्वपापेभ्यः स्वर्गलोकं स गच्छति।। १०८.३४ ।।


text:
उपेन्द्रः (चलच्चित्रनायकः)
उपेन्द्रः (Upendra) (सूपर् स्टार्, रियल् स्टार् ) , कन्नडचचित्रक्षेत्रस्य एकः नायक, निर्देशकः, निर्मापकः च वर्तते । एषः मध्यमस्तरस्य ब्राह्मणकुटुम्बे जन्म प्राप्तवान् । ज्न्मस्थलं कुन्दापुरस्य समीपे कोटेश्वरः इत्य्स्मिन् ग्रामः । न केवलम् एषः अभिनेता गीतरचयिता अपि ।१९९२ तमे वर्षे सम्पादितचित्रेण कन्नडचचित्रक्षेत्रं प्रविष्टवान् ।एतस्मात् प्राक् सहायकनिर्देशकरूपेण कार्यं कृतवान् । नायकः भूत्वा एतस्य प्रथमचित्रम् ए।१९९८ तमे वर्षे चित्रमिदं सम्पादितम् । एतस्य पत्नी प्रियान्का त्रिवेदी। एतस्य पुत्रद्वयं स्तः ।


text:
सूत्रच्छेद:
अकर्मकात् - पञ्चम्येकवचनम् , च - अव्ययम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
अकर्त्रभिप्रायार्थम् इदम्। कर्त्रभिप्राये हि अनुपसर्गाज् ज्ञः 1|3|76
इति वक्ष्यति। जानातेरकर्मकादकर्मकक्रियावचनादात्मनेपदं भवति। सर्पिशो जानीते। मधुनो जानीते। कथं च अयम् अकर्मकः? न अत्र सर्पिरादि ज्ञेयत्वेन विवक्षितम्। किं तर्हि? ज्ञानपूर्विकायां प्रवृत्तौ करणत्वेन। तथा च ज्ञो ऽविदर्थस्य करणे 2|3|51
इति षष्ठी विधीयते सर्पिषो जानीते, मधुनो जानीते। सर्पिशा उपायेन प्रवर्तते इत्यर्थः। अकर्मकातिति किम्? स्वरेण पुत्रं जानाति।
`कथञ्चायमकर्मकः` इति। एवं मन्यते-- सर्पिरादि ज्ञेयत्वेन विवक्षितं कर्म, अतस्तेन कर्मणा सकर्मक एवायमित्यभिप्रायः। `कथम्` इति। न कथञ्चिदित्यर्थः। तथा चेत्यादिना `नात्र सर्पिरादि कर्मत्वेन, अपि तु करणत्वेन विवक्षितम् इत्यत्र युक्तिमाह-- `सर्पिषोपायेन` इत्यादि। यस्य सर्पिःष्वभिष्वङगो विना तेन भुजिक्रियायामभिलाषो न भवति तस्य भोजने प्रवृतिंत प्रति सर्पिरुपायभावं प्रतिपद्यत इति तेनोपायेन स प्रवर्तत इति। `अकर्मकादिति किम्` इति। `नात्र सर्पिरादि ज्ञेयत्वेन विवक्षितम्। किं तर्हि? करणत्वेन` इति ब्राउवता वृत्तिकृता साक्षाच्छब्दोपात्तेन करणेन सकरणादात्मनेपदं भवतीत्युक्तं भवति। एवञ्च सकरणादित्येवं वाच्यम्, किमकर्मकग्रहणेनेति भावः। एवमुच्यमाने करणयुक्तात् सकर्मकादपि स्यादिति दर्शयितुमाह--- `स्वरेण पुत्रं जानाति` इति॥
अकर्त्रमिप्रायार्तमिदमिति। अथ कर्त्रभिप्राये कथम्, तत्राह-कर्त्रभिप्रायो हीति। ननु सोपसर्गात्कर्त्रभिप्रायेऽप्यनेनैवात्मनेपदमेषितव्यम्--औषधस्यानुजानीते, औषधस्यानुजिज्ञासत इति; तस्मात्सर्पिषो जानीते इत्युदाहरणाभिप्रायमेतद्वेतव्यम्। कथं चायमकर्मक इति। ठ्सर्पिषःऽ इति कर्मणि शेषत्वेन षष्ठी, न माषाणामश्नीयादितिवत्। तेन सर्पिरादिना ज्ञेयेन सकर्मक इति मत्वा प्रश्नः। अकर्मकादिति किमिति। यदि सर्पिरादि करणत्वेन विविक्षितम्, तर्हि करणादिति वक्तव्यमित्यभिप्रायः। एवमुच्यमाने सकर्मकादपि स्यादेवेति दर्शयतिस्वरेणेति॥
सिद्धान्तकौमुदी
सर्पिषो जानीते । सर्पिषो उपायेन प्रवर्तते इत्यर्थः ।
अकर्मकाच्च। `ज्ञ आत्मनेपदटमिति शेषः। सर्पिषो जानीते इति। अत्र ज्ञाधातुः प्रवृत्तौ वर्तते। `ज्ञोऽविदर्थस्य करणे` इति तृतीयार्थे षष्ठी। तदाह-- सर्पिषोपायेन प्रवर्तते इति। `अनुपसर्गाज्ज्ञः` इति वक्ष्यमाणेनैव सिद्धे सोपसर्गार्थमिदम्। सर्पिषोऽनुजानीते।
अकर्मकाच्च। `अनुपसर्गाज्ज्ञः` इत्यनेनैव सिद्धे `सर्पिषोऽनुजानीते` इत्यादिसोपसर्गार्थमिदं सूत्रम्।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
सर्पिषो जानीते। सर्पिषोपायेन प्रवर्तत इत्यर्थः॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३४१< अग्निपुराणम्
नृत्यादावङ्गकर्म्मनिरूपणम्सम्पाद्यताम्
अग्निरुवाच
चेष्टाविशेषमप्यङ्गप्रत्यङ्गे कर्म्म चानयोः ।
शरीरारम्भमिच्छन्ति प्रायः पूर्व्वोऽवलाश्रयः ।। ३४१.१ ।।
लीला विलासो विच्छित्तिर्विभ्रमं किलकिञ्चितं ।
मोट्टायितं कुट्टमितं विव्वोको ललितन्तथा ।। ३४१.२ ।।
विकृतं क्रीड़ितं केलिरिति द्वादशधैव सः ।
लीलेष्टजनचेष्टानुकरणं संवृतक्षये ।। ३४१.३ ।।
विशेषान् दर्शयन् किञ्चिद्विलासः सद्भिरिष्यते ।
हसितक्रन्दितादीनां सङ्करः किलकिञ्चितं ।। ३४१.४ ।।
विकारः कोपि विव्वोको ललितं सौकुमार्य्यतः ।
शिरः पाणिरुपः पार्श्वङ्गटिरङ्घ्रिरिति क्रमात् ।। ३४१.५ ।।
अङ्गनि भ्रूलतादीनि प्रत्यङ्गान्यभिजानते ।
अड्गप्रत्यङ्गयोः कर्म्म प्रयलजनितं विना ।। ३४१.६ ।।
न प्रयोगः क्कचिन्मुख्यन्तिरश्चीनञ्च तत् क्कचिच् ।
आकम्पितं कम्पितञ्च१ धूतं विधूतमेव च ।। ३४१.७ ।।
परिवाहिनमाधूतमवधूतमथाचितं ।
निकुञ्चितं परवृत्तमुत्क्षिप्तञ्चाप्यधोगतम् ।। ३४१.८ ।।
ललितञ्चेति विज्ञेयं त्रयोदशविधं शिरः ।
भ्रूकर्म्म सप्तधा ज्ञेयं पातनं भ्रूकुटीमुखं ।। ३४१.९ ।।
दृष्टिस्त्रिधा रसस्थायिसञ्चारिप्रतिबन्धना ।
षट्त्रिंशद्भेदविधुरा रसजा तत्र चाष्टधा ।। ३४१.१० ।।
नवधा तारकाकर्म्म भ्रमणञ्चलनादिकं ।
षोढ़ा च नासिका ज्ञेया निश्वासो नवदा मतः ।। ३४१.११ ।।
षोढौष्ठकर्म्मकं पापं सप्तधा चिवुकक्रिया ।
कलुषादिमुखं षोढ़ा ग्रीवा नवविधा स्मृता ।। ३४१.१२ ।।
असंयुतः संयुतश्च भूम्ना हस्तः प्रमुच्यते ।
पताकस्त्रिपताकश्च तथा वै कर्त्तरीमुखः ।। ३४१.१३ ।।
अर्द्धचन्द्रोत्करालश्च शुक्तुण्डस्तथैव च ।
मुष्टिश्च शिखरश्चैव कपित्थः खेटकामुखः ।। ३४१.१४ ।।
सूच्यास्यः पद्मकोषो हि शिराः समृगशीर्षकाः ।
कांमूलकालपद्मौ च चतुरभ्रमरौ तथा ।। ३४१.१५ ।।
हंसास्यहंसपक्षौ च सन्दंशमुकुलौ तथा ।
उर्णनाभस्तात्रचूडश्चतुर्विंशतिरित्यमी ।। ३४१.१६ ।।
असंयुतकराः प्रोक्ताः संयुतास्तु त्रयोदश ।
अञ्जलिश्च कपोतश्च कर्कटः स्वस्तिकस्तथा ।। ३४१.१७ ।।
कटको वर्द्धमानश्चाप्यसङ्गो निषधस्तथा ।
दोलः पुष्पपुटश्चैव तथा मकर एव च ।। ३४१.१८ ।।
गजदन्तो वहिस्तम्भो वर्द्धमानोऽपरे कराः ।
उरः पञ्चविधं स्यात्तु आभुग्ननर्त्तनादिकम् ।। ३४१.१९ ।।
उदरन्दुरतिक्षामं खण्डं पूर्णमिति त्रिधा ।
पार्श्वयोः पञ्चकर्म्माणि जह्घाकर्म च पञ्चवा ।। ३४१.२० ।।
अनेकधा पादकर्म्म नृत्यादौ नाटके स्मृतम् ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये नृत्यादावङ्गकर्म्मनिरूपणं नामएकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः ।।