text:
द्वितीयोऽङ्कः
॥ ततः प्रविशति कञ्चुकी ॥
कञ्चुकीः
आदिष्टोऽस्मि महाराजदुर्योधनेन । विनयंधर सत्वरं गच्छ त्वं । अन्विष्यतां देवी भानुमती । अपि निवृत्ताम्बायाः पादवन्दनसमयान्न वेति । यतस्तां विलोक्य निहताभिमन्यवो राधेयजयद्रथप्रभृतयोऽस्मत्सेनापतयः समरभूमिं गत्वा सभाजयितव्या इति । तन्मया द्रुततरं गन्तव्यं । अहो प्रभविष्णुता महाराजस्य यन्मम जरसाभिभूतस्य मर्यादामात्रमेवावरोधव्यापारः । अथ वा किमिति जरामुपालभेय यतः सर्वान्तःपुरिकाणामेव व्यावहारिको वेषश्चेष्टा च । तथा हि
पद्य २.१
नोच्चैः सत्यपि चक्षुषीक्षितमलं श्रुत्वापि नाकर्णितं शक्तेनाप्यधिकार इत्यधिकृता यष्टिः समालम्बिता
सर्वत्र स्खलितेषु दत्तमनसा यातं मया नोद्धतं सेवास्वीकृतजीवितस्य जरसा किं नाम यन्मे कृतं ॥२.१॥
॥ परिक्रम्य दृष्ट्वाकाशे ॥
विहंगिके अपि श्वश्रूजनपादवन्दनं कृत्वा प्रतिनिवृत्ता भानुमती ।॥ कर्णं दत्त्वा ॥
किं कथयसि । एषा भानुमती देवी पत्युः समरविजयाशंसया निर्वर्तितगुरुदेवपादवन्दनाद्यप्रभृत्यारब्धनियमा बालोद्याने तिष्ठतीति । तद्भद्रे गच्छ त्वमात्मव्यापाराय यावदहमप्यत्रस्थां देवीं महाराजाय निवेदयामि ।॥ इति परिक्रम्य ॥
साधु पतिव्रते साधु स्त्रीभावेऽपि वर्तमाना वरं भवती न पुनर्महाराजः योऽयमुद्यतेषु बलवत्स्वबलवत्सु वा वासुदेवसहायेषु पाण्डुपुत्रेष्वरिष्वद्याप्यन्तःपुरविहारमनुभवति ।॥ विचिन्त्य ॥
इदमपरमयथातथं स्वामिनश्चेष्टितं । कुतः
पद्य २.२
आ शस्त्रग्रहणादकुण्ठपरशोस्तस्यापि जेता मुने स्तापायास्य न पाण्डुसूनुभिरयं भीष्मः शरैः शायितः
प्रौढानेकधनुर्धरारिविजयश्रान्तस्य चैकाकिनो बालस्यायमरातिलूनधनुषः प्रीतोऽभिमन्योर्वधाथ् ॥२.२॥
सर्वथा दैवं नः स्वस्ति करिष्यति । तद्यावदत्रस्थां देवीं महाराजाय निवेदयामि ।॥ इति निष्क्रान्तः ॥
विष्कम्भकः ।
॥ ततः प्रविशत्यासनस्था देवी भानुमती सखी चेटी च ॥
सखीः
२७}सहि भाणुमदि कीस दाणिं तुमं सिबिणादंसणमेत्तस्स किदे अहिमाणिणो महाराअदुज्जोहणस्स महिसी भविअ एव्वं विअलिअधीरभावा अदिमेत्तं संतप्पसि ।
२७: सखि भानुमति कस्मादिदानीं त्वं स्वप्नदर्शनमात्रस्य कृतेऽभिमानिनो महाराजदुर्योधनस्य महिषी भूत्वैवं विगलितधीरभावातिमात्रं संतप्यसे ।
चेटीः
२८}भट्टिणि सोहणं भणादि सुवाणा । सिबिणान्तो जणो किं ण खु पलबदि ।
२८: भट्टिनि शोभनं वदति सुवदना । स्वपञ्जनः किं न खलु प्रलपति ।
भानुमतीः
२९}हञ्जे एव्वं एदं । किं दु एदं सिबिणां अदिमेत्तं अकुसलदंसणं मे पडिभादि ।
२९: हञ्जे एवमेतथ् । किं त्वयं स्वप्नोऽतिमात्रमकुशलदर्शनो मे प्रतिभाति ।
सखीः
३०}पिअसहि जै एव्वं ता कहेहि सिबिणां जेण अम्हे बि पडिट्ठाबान्तीओ धम्मप्पसंसाए देवदासंकित्तणेण दुव्वादिपडिग्गहेण अ पडिहडिस्सामो ।
३०: प्रियसखि यद्येवं तत्कथय स्वप्नं येनावामपि प्रतिष्ठापयन्त्यौ धर्मप्रशंसया देवतासंकीर्तनेन दूर्वादिपरिग्रहेण च परिहरिष्यावः ।
चेटीः
३१}सोहणं क्खु भणादि सुवाणा । अकुसलदंसणा सिबिणऽ देवदाणं पसंसाए कुसलपरिणामा होन्ति त्ति सुणीअदि ।
३१: शोभनं खलु भणति सुवदना । अकुशलदर्शनाः स्वप्ना देवतानां प्रशंसया कुशलपरिणामा भवन्तीति श्रूयते ।
भानुमतीः
३२}जै एव्वं ता कहैस्सं । अवहिदा दाव होहि ।
३२: यद्येवं तत्कथयिष्ये । अवहिता तावद्भव ।
सखीः
३३}अवहिदम्हि । कहेदु पिअसही ।
३३: अवहितास्मि । कथयतु प्रियसखी ।
भानुमतीः
३४}हला भएण विसुमरिदम्हि । ता चिट्ठ जाव सव्वं सुमरिअ कहैस्सं ।॥ इति चिन्तां नाटयति ॥
३४: हला भयेन विस्मृतास्मि । तत्तिष्ठ यावत्सर्वं स्मृत्वा कथयिष्यामि ।
॥ ततः प्रविशति दुर्योधनः कञ्चुकी च ॥
दुर्योधनः:
सूक्तमिदं कस्यचिथ् ।
पद्य २.३
गुप्त्या साक्षान्महानल्पः स्वयमन्येन वा कृतः ।
करोति महतीं प्रीतिमपकारोऽपकारिणां ॥२.३॥
येनाद्य द्रोणकर्णजयद्रथादिभिर्हतमभिमन्युमुपश्रुत्य समुच्छ्वासितमिव नश्चेतसा ।
कञ्चुकीः
देव नेदमतिदुष्करमाचार्यशस्त्रप्रभावाणां कर्णजयद्रथयोर्वा । का नामात्र श्लाघा ।
राजाः
विनयंधर किमाह भवान् । एको बहुभिर्बालो लूनशरासनश्च निहत इत्यत्र का श्लाघा कुरुपुंगवानामिति । मूढ पश्य ।
पद्य २.४
हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनं ।
या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥२.४॥
कञ्चुकीः
॥ सवैलक्ष्यम् ॥
देव न ममायं संकल्पः । किं तु भवत्पौरुषप्रतीघातोऽस्माभिर्नावलोकितपूर्व इत्यत एवं विज्ञापयामि ।
राजाः
एवमिदं ।
पद्य २.५
सहभृत्यगणं सबान्धवं सहमित्रं ससुतं सहानुजं ।
स्वबलेन निहन्ति संयुगे न चिरात्पाण्डुसुतः सुयोधनं ॥२.५॥
कञ्चुकीः
॥ कर्णौ पिधाय सभयम् ॥
शान्तं पापं । प्रतिहतममङ्गलं ।
राजाः
विनयंधर किं मयोक्तं ।
कञ्चुकीः
॥ सहभृत्यगणं सबान्धवं सहमित्रं ससुतं सहानुजं । स्वबलेन निहन्ति संयुगे न चिरात्पाण्डुसुतं सुयोधनः ॥इति पठति ॥
एतद्विपरीतमभिहितं देवेन ।
राजाः
विनयंधर अद्य खलु भानुमती यथापूर्वं मामनामन्त्र्य वासभवनात्प्रातरेव निष्क्रान्तेति व्याक्षिप्तं मे मनः । तदादेशय तमुद्देशं यत्रस्था भानुमती ।
कञ्चुकीः
इत इतो देवः ।
॥ उभौ परिक्रामतः ॥
कञ्चुकीः
॥ पुरोऽवलोक्य समन्ततो गन्धमाघ्राय ॥
देव पश्य पश्य । एतत्तुहिनकणशिशिरसमीरणोद्वेल्लितबन्धनच्युतशेफालिकाविरचितकुसुमप्रकरमीषदालोहितमुग्धवधूकपोलपाटललोध्रप्रसूनविजितश्यामलतासौभाग्यमुन्मीलितबकुलकुन्दकुसुमसुरभिशीतलं प्रभातकालरमणीयमग्रतस्ते बालोद्यानं । तदवलोकयतु देवः । तथा हि
पद्य २.६
प्रालेयमिश्रमकरन्दकरालकोशैः पुष्पैः समं निपतिता रजनीप्रबुद्धैः
अर्कांशुभिन्नमुकुलोदरसान्द्रगन्ध संसूचितानि कमलान्यलयः पतन्ति ॥२.६॥
राजाः
॥ समन्तादवलोक्य ॥
विनयंधर इदमपरममुष्मिन्नुषसि रमणीयं । पश्य ।
पद्य २.७
जृम्भारम्भप्रविततदलोपान्तजालप्रविष्टै र्हस्तैर्भानोर्नृपतय इव स्पृश्यमाना विबुद्धाः
स्त्रीभिः सार्धं घनपरिमलस्तोकलक्ष्याङ्गरागा मुञ्चन्त्येते विकचनलिनीगर्भशय्यां द्विरेफाः ॥२.७॥
कञ्चुकीः
देव नन्वेषा देवी भानुमती सुवदनया तरलिकया च पर्युपास्यमाना तिष्ठति । तदुपसर्पतु देवः ।
राजाः
॥ दृष्ट्वा ॥
आर्य विनयंधर गच्छ त्वं सांग्रामिकं मे रथमुपकल्पयितुं । अहमप्येष देवीं दृष्ट्वानुपदमागत एव ।
कञ्चुकीः
एष कृतो देवादेशः ।॥ इति निष्क्रान्तः ॥
सखीः
३५}पिअसहि अबि सुमरिदं तुए ।
३५: प्रियसखि अपि स्मृतं त्वया ।
भानुमतीः
३६}सहि सुमरिदं । अज्ज किल पमदवणे आसीणाए मम अग्गदो केण बि अदिसैददिव्वरूबिणा णौलेण अहिसदं वाबादिदं ।
३६: सखि स्मृतं । अद्य किल प्रमदवन आसीनाया ममाग्रतः केनाप्यतिशयितदिव्यरूपिणा नकुलेनाहिशतं व्यापादितं ।
उभेः
३७}॥ अपवार्यात्मगतम् ॥
सन्तं पाबं पडिहदं अमङ्गलं ।॥ प्रकाशम् ॥
तदो तदो ।
३७: शान्तं पापं प्रतिहतममङ्गलं । ततस्ततः ।
भानुमतीः
३८}अदिसंदाबोबगहीअहिऽए विसुमरिदं मए । ता पुणो बि सुमरिअ कहैस्सं ।
३८: अतिसंतापोपगृहीतहृदयया विस्मृतं मया । तत्पुनरपि स्मृत्वा कथयिष्ये ।
राजाः
अहो देवी भानुमती सुवदनातरलिकाभ्यां सह किमपि मन्त्रयमाणा तिष्ठति । भवतु । अनेन लताजालेनान्तरितः शृणोमि तावदासां विश्रब्धालापं ।॥ इति तथा स्थितः ॥
सखीः
३९}सहि अलं संदाबेण । कहेदु पिअसही ।
३९: सखि अलं संतापेन । कथयतु प्रियसखी ।
राजाः
किं नु खल्वस्याः संतापकारणं । अथ वानामन्त्र्य मामियमद्य वासभवनान्निष्क्रान्तेति समर्थित एवास्या मया कोपः । अयि भानुमति अविषयः खलु दुर्योधनो भवत्याः कोपस्य ।
पद्य २.८
किं कण्ठे शिथिलीकृतो भुजलतापाशः प्रमादान्मया निद्राच्छेदविवर्तनेष्वभिमुखं नाद्यासि संभाविता
अन्यस्त्रीजनसंकथालघुरहं स्वप्ने त्वया लक्षितो दोषं पश्यसि कं प्रिये परिजनोपालम्भयोग्ये मयि ॥२.८॥
॥ विचिन्त्य ॥
अथ वा
पद्य २.९
इयमस्मदुपाश्रयैकचित्ता मनसा प्रेमनिबद्धमत्सरेण ।
नियतं कुपितातिवल्लभत्वात्स्वयमुत्प्रेक्ष्य ममापराधलेशं ॥२.९॥
तथापि शृणुमस्तावत्किं वक्ष्यतीति ।
भानुमतीः
४०}हला हं तदो तस्स अदिसैददिव्वरूबिणो णौलस्स दंसणेण उस्सुआ जादा ।
४०: हला अहं ततस्तस्यातिशयितदिव्यरूपिणो नकुलस्य दर्शनेनोत्सुका जाता ।
राजाः
॥ सवैलक्ष्यम् ॥
किं नामातिशयितदिव्यरूपिणो नकुलस्य दर्शनेनोत्सुका जाता । तत्किमनया पापया माद्रीसुतानुरक्तया वयमेवं विप्रलब्धाः ।॥ सोत्प्रेक्षमियमस्मदिति पठित्वा ॥
मूढ दुर्योधन कुलटाविप्रलभ्यमानमात्मानं बहुमन्यमानोऽधुना किं वक्ष्यसि ।॥ किं कण्ठ इत्यादि पठित्वा दिशोऽवलोक्य ॥
अहो एतदर्थमेवास्याः प्रातरेव विविक्तस्थानाभिलाषः सखीजनसंकथासु च पक्षपातः । दुर्योधनस्तु मोहादविज्ञातबन्धकीहृदयसारः क्वापि परिभ्रान्तः । आः पापे मत्परिग्रहपांसुले
पद्य २.१०
तद्भीरुत्वं तव मम पुरः साहसानीदृशानि श्लाघा सास्मद्वपुषि विनयव्युत्क्रमेऽप्येष रागः
तच्चौदार्यं मयि जडमतौ चापले कोऽपि पन्थाः ख्याते तस्मिन्वितमसि कुले जन्म कौलीनमेतथ् ॥२.१०॥
सखीः
४१}तदो तदो ।
४१: ततस्ततः ।
भानुमतीः
४२}तदो उज्झिअ तं आसणट्ठाणं लदामण्डबं पविट्ठा । तदो सो बि मं अणुसरन्तो एव्व लदामण्डबं पविट्ठो ।
४२: तत उज्झित्वा तदासनस्थानं लतामण्डपं प्रविष्टा । ततः सोऽपि मामनुसरन्नेव लतामण्डपं प्रविष्टः ।
राजाः
अहो कुटलोचितमस्याः पापाया अशालीनत्वं ।
पद्य २.११
यस्मिंश्चिरप्रणयनिर्भरबद्धभाव मावेदितो रहसि मत्सुरतोपभोगः
तत्रैव दुश्चरितमद्य निवेदयन्ती ह्रीणासि पापहृदये न सखीजनेऽस्मिन् ॥२.११॥
उभेः
४३}तदो तदो ।
४३: ततस्ततः ।
भानुमतीः
४४}तदो तेण सगव्वं पसारिअकरेण अपहरिअं मे थणंसुअं ।
४४: ततस्तेन सगर्वं प्रसारितकरेणापहृतं मे स्तनांशुकं ।
राजाः
॥ विचिन्त्य ॥
सगर्वं प्रसारितकरेणापहृतं मे स्तनांशुकं ।॥ सक्रोधम् ॥
अलमतः परं श्रुत्वा । भवतु तावत्तस्य परवनितास्कन्दनप्रगल्भस्य माद्रीसुतहतकस्य जीवितमपहरामि ।॥ किंचिद्गत्वा विचिन्त्य ॥
अथ वेयमेव तावत्पापशीला प्रथममनुशासनीया ।॥ इति निवर्तते ॥
उभेः
{ण्_४५}तदो तदो ।
४५: ततस्ततः ।
भानुमतीः
४६}तदो हं अज्जौत्तस्स पभादमङ्गलतूररवमिस्सेण वारविलासिणीसंगीदसद्देण पडिबोधिदम्हि ।
४६: ततोऽहमार्यपुत्रस्य प्रभातमङ्गलतूर्यरवमिश्रेण वारविलासिनीसंगीतशब्देन प्रतिबोधितास्मि ।
राजाः
॥ सवितर्कम् ॥
किं नु प्रतिबोधितास्मीति स्वप्नदर्शनमनया वर्णितं भवेथ् ।॥ विचिन्त्य ॥
भवतु सखीवचनाद्व्यक्तिर्भविष्यति ।
॥ उभे सविषादमन्योऽन्यं पश्यतः ॥
सुवदनाः
४७}जं किं बि एत्थ अच्चाहिदं तं भाईरहीप्पमुहाणं णईणं सलिलेण अवहरीअदु । भावदाणं बम्हणाणं बि आसीसाए आहुदिहुदेण पज्जलिदेण भावदा हुदासणेण अ णस्सदु ।
४७: यत्किमप्यत्रात्याहितं तद्भागीरथीप्रमुखाणां नदीनां सलिलेनापह्रियतां । भगवतां ब्राह्मणानामप्याशिषाहुतिहुतेन प्रज्वलितेन भगवता हुताशनेन च नश्यतु ।
राजाः
अलं विकल्पेन । स्वप्नदर्शनमेवैतदनया वर्णितं । मया पुनर्मन्दधियान्यथैव संभावितं ।
पद्य २.१२
दिष्ट्यार्धश्रुतिविप्रलम्भजनितक्रोधादहं नो गतो दिष्ट्या नो परुषं रुषार्धकथने किंचिन्मया व्याहृतं
मां प्रत्याययितुं विमूढहृदयं दिष्ट्या कथान्तं गता मिथ्यादूषितयानया विरहितं दिष्ट्या न जातं जगथ् ॥२.१२॥
भानुमतीः
४८}हला कहेहि किं एत्थ सुहसूआं ।
४८: हला कथय किमत्र शुभसूचकं ।
सखी चेटी चः
४९}॥ अन्योऽन्यमवलोक्यापवार्य ॥
एत्थ णत्थि थोअं बि सुहसूआं । जै एत्थ अलीअं कहैस्सं ता पिअसहीए अबराहिणी भविस्सं । सो एव्व सिणिद्धो जणो जो पुच्छिदो परुसं बि हिदं भणादि ।॥ प्रकाशम् ॥
सहि सव्वं एव्व एदं असुहणिवेदणं । ता देवदाणं पणामेण दुजादिजणपडिग्गहेण अ अन्तरीअदु । ण हु दाठिणो णौलस्स वा दंसणं अहिसदवहं अ सिबिणए पसंसन्ति विअक्खणा ।
४९: अत्र नास्ति स्तोकमपि शुभसूचकं । यद्यत्रालीकं कथयिष्ये तत्प्रियसख्या अपराधिनी भविष्यामि । स एव स्निग्धो जनो यः पृष्टः परुषमपि हितं भणति । सखि सर्वमेवैतदशुभनिवेदनं । तद्देवतानां प्रणामेन द्विजातिजनप्रतिग्रहेण चान्तर्यतां । न खलु दंष्ट्रिणो नकुलस्य वा दर्शनमहिशतवधं च स्वप्ने प्रशंसन्ति विचक्षणाः ।
राजाः
अवितथमाह सुवदना । नकुलेन पन्नगशतवधः स्तनांशुकापहरणं च नियतमरिष्टोदर्कं तर्कयामि ।
पद्य २.१३
पर्यायेण हि दृश्यन्ते स्वप्नाः कामं शुभाशुभाः ।
शतसंख्या पुनरियं सानुजं स्पृशतीव मां ॥२.१३॥
॥ वामाक्षिस्पन्दनं सूचयित्वा ॥
आः ममापि नाम दुर्योधनस्यानिमित्तानि हृदयक्षोभमावेदयन्ति ।॥ सावष्टम्भम् ॥
अथ वा भीरुजनहृदयप्रकम्पनेषु का गणना दुर्योधनस्यैवंविधेषु । गीतश्चायमर्थोऽङ्गिरसा ।
पद्य २.१४
ग्रहाणां चरितं स्वप्नोऽनिमित्तान्युपयाचितं ।
फलन्ति काकतालीयं तेभ्यः प्राज्ञा न बिभ्यति ॥२.१४॥
तद्भानुमत्याः स्त्रीस्वभावसुलभामलीकाशङ्कामपनयामि ।
भानुमतीः
५०}हला सुवाणे पेक्ख दाव उदागिरिसिहरन्तरिदविमुक्करहवरो विअलिदसंझाराअप्पसण्णदुरालोअमण्डलो जादो भावं दिअहणाहो ।
५०: हला सुवदने पश्य तावदुदयगिरिशिखरान्तरितविमुक्तरथवरो विगलितसंध्यारागप्रसन्नदुरालोकमण्डलो जातो भगवान्दिवसनाथः ।
सखीः
५१}सहि रोसाणिदकणापत्तसरिसेण लदाजालन्तरोबहिदकिरणणिवहेण पिञ्जरिदुज्जाणभूमिभॉ दुप्पेक्खणिज्जो भावं सहस्सरस्सी संवुत्तो । ता समओ दे लोहिदचन्दणकुसुमगब्भेण अग्घेण पज्जुबट्ठादुं ।
५१: सखि रोषाणितकनकपत्रसदृशेन लताजालान्तरोपहितकिरणनिवहेन पिञ्जरितोद्यानभूमिभागो दुःप्रेक्षणीयो भगवान्सहस्ररश्मिः संवृत्तः । तत्समयस्ते लोहितचन्दनकुसुमगर्भेणार्घेण पर्युपस्थातुं ।
भानुमतीः
५२}हञ्जे तरलिए उबणेहि मे अग्घभाअणं जाव भावदो सहस्सरस्सिणो सबरिअं णिव्वत्तेमि ।
५२: हञ्जे तरलिके उपनय मेऽर्घ्यभाजनं यावद्भगवतः सहस्ररश्मेः सपर्यां निर्वर्तयामि ।
चेटीः
५३}जं देवी आणबेदि ।॥ इति निष्क्रान्ता ॥
५३: यद्देव्याज्ञापयति ।
राजाः
अयमेव साधुतरोवसरः प्रियासमीपमुपगन्तुं ।॥ इत्युपसर्पति ॥
॥ प्रविश्य ॥
चेटीः
५४}भट्टिणि एदं अग्घभाअणं । ता णिव्वत्तीअदु भावदो सहस्सरस्सिणो सबरिआ ।
५४: भट्टिनि इदमर्घ्यभाजनं । तन्निवर्त्यतां भगवतः सहस्ररश्मेः सपर्या ।
सखीः
५५}॥ विलोक्यात्मगतम् ॥
कहं महारॉ आअदो । हन्त जादो से णिअमभङ्गो ।
५५: कथं महाराज आगतः । हन्त जातोऽस्या नियमभङ्गः ।
॥ राजोपसृत्य संज्ञया परिजनमुत्सार्य स्वयमेवार्घ्यपात्रं गृहीत्वा ददाति ॥
भानुमतीः
५६}॥ दिनकराभिमुखी भूत्वा ॥
भावं अम्बरमहासरेक्कसहस्सपत्त पुव्वदिहावहूमुहमण्डलकुङ्कुमविसेसा सालभुअणेक्कराणप्पदीब जं एत्थ सिबिणादंसणे किं बि अच्चाहिदं तं भावदो पणामेण सभादुअस्स अज्जौत्तस्स कुसलपरिणामि होदु ।॥ अर्घ्यं दत्त्वा ॥
हञ्जे तरलिए उबणेहि मे कुसुमाइं । अबराणं बि देवदाणं सबरिअं णिव्वत्तेमि ।॥ हस्तौ प्रसारयति ॥
५६: भगवन्नम्बरमहासरएकसहस्रपत्र पूर्वदिशावधूमुखमण्डलकुङ्कुमविशेषक सकलभुवनैकरत्नप्रदीप यदत्र स्वप्नदर्शने किमप्यत्याहितं तद्भगवतः प्रणामेन सभ्रातृकस्यार्यपुत्रस्य कुशलपरिणामि भवतु । हञ्जे तरलिके उपनय मे कुसुमानि । अपरासामपि देवतानां सपर्यां निर्वर्तयामि ।
॥ राजा पुष्पाण्युपनयति स्पर्शसुखमभिनीय च कुसुमानि भूमौ पातयति ॥
भानुमतीः
५७}॥ सरोषम् ॥
अहो पमादो परिअणस्स ।॥ परिवृत्य दृष्ट्वा ससंभ्रमम् ॥
कहं अज्जौत्तो ।
५७: अहो प्रमादः परिजनस्य । कथमार्यपुत्रः ।
राजाः
देवि अनिपुणः परिजनोऽयमेवंविधे सेवावकाशे । तत्प्रभवत्यत्रानुशासने देवी ।
॥ भानुमती लज्जां नाटयति ॥
राजाः
अयि प्रिये
पद्य २.१५
विकिर धवलदीर्घापाङ्गसंसर्पि चक्षुः परिजनपथवर्तिन्यत्र किं संभ्रमेण
स्मितमधुरमुदारं देवि मामालपोच्चैः प्रभवति मम पाण्योरञ्जलिः सेवितुं त्वां ॥२.१५॥
भानुमतीः
५८}अज्जौत्त अब्भणुण्णादाए तुए अत्थि मे कस्सिं बि णिअमे अहिलासो ।
५८: आर्यपुत्र अभ्यनुज्ञातायास्त्वयास्ति मे कस्मिन्नपि नियमेऽभिलाषः ।
राजाः
श्रुतविस्तार एवास्मि भवत्याः स्वप्नवृत्तान्तं प्रति । तदलमेवं प्रकृतिसुकुमारमात्मानं खेदयितुं ।
भानुमतीः
५९}अज्जौत्त अदिमेत्तं मे सङ्का बाहेइ । ता अणुमण्णदु मं अज्जौत्त ।
५९: आर्यपुत्र अतिमात्रं मां शङ्का बाधते । तदनुमन्यतां मामार्यपुत्रः ।
राजाः
॥ सगर्वम् ॥
देवि अलमनया शङ्कया । पश्य ।
पद्य २.१६
किं नो व्याप्तदिशां प्रकम्पितभुवामक्षौहिणीनां फलं किं द्रोणेन किमङ्गराजविशिखैरेवं यदि क्लाम्यसि
भीरु भ्रातृशतस्य मे भुजवनच्छायां सुखोपस्थिता त्वं दुर्योधनकेसरीन्द्रगृहिणी शङ्कास्पदं किं तव ॥२.१६॥
भानुमतीः
६०}अज्जौत्त ण हु किं बि मे सङ्काकालणं तुम्हेसु सण्णिहिदेसु । किं तु अज्जौत्तस्स एव्व मणोरहसंपत्तिं अभिणन्दामि ।
६०: आर्यपुत्र न खलु किमपि मे शङ्काकारणं युष्मासु संनिहितेषु । किं त्वार्यपुत्रस्यैव मनोरथसंपत्तिमभिनन्दामि ।
राजाः
अयि सुन्दरि एतावन्त एव मनोरथा यदहं दयितया संगतः स्वेच्छया विहरामीति । पश्य ।
पद्य २.१७
प्रेमाबद्धस्तिमितनयनापीयमानाब्जशोभं लज्जायोगादविशदकथं मन्दमन्दस्मितं वा
वक्त्रेन्दुं ते नियममुषितालक्तकाग्राधरं वा । पातुं वाञ्छा परमसुलभं किं नु दुर्योधनस्य ॥२.१७॥
॥ नेपथ्ये महान्कलकलः । सर्व आकर्णयन्ति ॥
भानुमतीः
६१}॥ सभयं राजानं परिष्वज्य ॥
परित्ताअदु परित्ताअदु अज्जौत्तो ।
६१: परित्रायतां परित्रायतामार्यपुत्रः ।
राजाः
॥ समन्तादवलोक्य ॥
प्रिये अलं संभ्रमेण । पश्य ।
पद्य २.१८
दिक्षु व्यूढाङ्घ्रिपाङ्गस्तृणजटिलचलत्पांशुदण्डोऽन्तरिक्षे झांकारी शर्करालः पथिषु विटपिनां स्कन्धकाषैः सधूमः
प्रासादानां निकुञ्जेष्वभिनवजलदोद्गारगम्भीरधीर श्चण्डारम्भः समीरो वहति परिदिशं भीरु किं संभ्रमेण ॥२.१८॥
सखीः
६२}महारॉ पविसदु एदं दारुपव्वापासादं । उव्वेअकारी खु आं उत्थिदपरुसराकलुसीकिदणाणो उम्मूलिदतरुवरसद्दवित्तत्थमन्दुरापरिब्भट्ठवल्लहतुलंगमपज्जाउलीकिदजणपद्धई भीसणो समीरणासारो ।
६२: महाराजः प्रविशत्विमं दारुपर्वतप्रासादं । उद्वेगकारी खल्वयमुत्थितपरुषरजःकलुषीकृतनयन उन्मूलिततरुवरशब्दवित्रस्तमन्दुरापरिभ्रष्टवल्लभतुरंगमपर्याकुलीकृतजनपद्धतिर्भीषणः समीरणासारः ।
राजाः
॥ सहर्षम् ॥
उपकारि खल्विदं वात्याचक्रं सुयोधनस्य । यस्य प्रसादादयत्नपरित्यक्तनियमया देव्या संपादितोऽस्मन्मनोरथः । कथमिति ।
पद्य २.१९
न्यस्ता न भ्रुकुटिर्न बाष्पसलिलैराच्छादिते लोचने नीतं नाननमन्यतः सशपथं नाहं स्पृशन्वारितः
तन्व्या मग्नपयोधरं भयवशादाबद्धमालिङ्गितं भङ्क्तास्या नियमस्य भीषणमरुन्नायं वयस्यो मम ॥२.१९॥
तत्संपूर्णमनोरथस्य मे कामचारः संप्रति विहारेषु । तदितो दारुपर्वतप्रासादमेव गच्छामः ।
॥ सर्वे वात्याबाधां रूपयन्तो यत्नतः परिक्रामन्ति ॥
राजाः
पद्य २.२०
कुरु घनोरु पदानि शनैः शनैरयि विमुञ्च गतिं परिवेपिनीं ।
पतसि बाहुलतोपरिबन्धनं मम निपीडय गाढमुरःस्थलं ॥२.२०॥
॥ प्रवेशं रूपयित्वा ॥
प्रिये अलब्धावकाशः समीरणः संवृतत्वाद्गर्भगृहस्य । विस्रब्धमुन्मीलय चक्षुरुन्मृष्टरेणुनिकरं ।
भानुमतीः
६३}॥ सहर्षम् ॥
दिट्ठिआ इह दाव उप्पादसमीरणो ण बाधेदि ।
६३: दिष्ट्येह तावदुत्पातसमीरणो न बाधते ।
सखीः
६४}महाराअ आरोहणसंभमणिस्सहं पिअसहीए ऊरुजुअलं । ता कीस दाणिं महारॉ आसणवेदिं ण भूसेदि ।
६४: महाराज आरोहणसंभ्रमनिःसहं प्रियसख्या ऊरुयुगलं । तत्कस्मादिदानीं महाराज आसनवेदीं न भूषयति ।
राजाः
॥ देवीमवलोक्य ॥
भवति अनल्पमेवापकृतं वात्यासंभ्रमेण । तथा हि
पद्य २.२१
रेणुर्बाधां विधत्ते तनुरपि महतीं नेत्रयोरायतत्वा दुत्कम्पोऽल्पोऽपि पीनस्तनभरितमुरः क्षिप्तहारं दुनोति
ऊर्वोर्मन्देऽपि याते पृथुजघनभराद्वेपथुर्वर्धतेऽस्या वात्या खेदं कृशाङ्गयाः सुचिरमवयवैर्दत्तहस्ता करोति ॥२.२१॥
॥ सर्व उपविशन्ति ॥
राजाः
तत्किमित्यनास्तीर्णं कठिनं शिलातलमध्यास्ते देवी ।
पद्य २.२२
लोलांशुकस्य पवनाकुलितांशुकान्तं त्वद्दृष्टिहारि मम लोचनबान्धवस्य
अध्यासितुं तव चिरं जघनस्थलस्य पर्याप्तमेव करभोरु ममोरुयुग्मं ॥२.२२॥
॥ प्रविश्य पटाक्षेपेण संभ्रान्तः ॥
कञ्चुकीः
देव भग्नं भग्नं ।
॥ सर्वे सातङ्कं पश्यन्ति ॥
राजाः
किं नाम ।
कञ्चुकीः
भग्नं भीमेन ।
राजाः
आः किं प्रलपसि ।
भानुमतीः
६५}अज्ज किं अणत्थं मन्तेसि ।
६५: आर्य किमनर्थं मन्त्रयसे ।
कञ्चुकीः
॥ सभयम् ॥
ननु भग्नं भीमेन भवतः ।
राजाः
धिक्प्रलापिन्वृद्धापसद कोऽयमद्य ते व्यामोहः ।
कञ्चुकीः
देव न खलु कश्चिद्व्यामोहः । सत्यमेव ब्रवीमि ।
पद्य २.२३
भग्नं भीमेन भवतो मरुता रथकेतनं ।
पतितं किङ्किणीक्वाणबद्धाक्रन्दमिव क्षितौ ॥२.२३॥
राजाः
बलवत्समीरणवेगात्कम्पिते भुवने भग्नः स्यन्दनकेतुः । तत्किमित्युद्धतं प्रलपसि भग्नं भग्नमिति ।
कञ्चुकीः
देव न किंचिथ् । किं तु शमनार्थमस्यानिमित्तस्य विज्ञापयितव्यो देव इति स्वामिभक्तिर्मां मुखरयति ।
भानुमतीः
६६}अज्जौत्त परिहरीअदु एदं अणिमित्तं पसण्णबम्हणवेआणुघोसेण होमेण अ ।
६६: आर्यपुत्र परिहार्यतामेतदनिमित्तं प्रसन्नब्राह्मणवेदानुघोषेण होमेन च ।
राजाः
॥ सावज्ञम् ॥
ननु गच्छ । पुरोहितसुमित्राय निवेदय ।
कञ्चुकीः
यदाज्ञापयति देवः ।॥ इति निष्क्रान्तः ॥
॥ प्रविश्य ॥
प्रतीहारीः
६७}॥ सोद्वेगमुपसृत्य ॥
जादु जादु महारॉ । महाराअ एसा खु जामादुणो सिन्धुराअस्स मादा दुस्सला अ पडिहारभूमीए चिट्ठदि ।
६७: जयतु जयतु महाराजः । महाराज एषा खलु जामातुः सिन्धुराजस्य माता दुःशला च प्रतीहारभूमौ तिष्ठति ।
राजाः
॥ किंचिद्विचिन्त्यात्मगतम् ॥
किं जयद्रथमाता दुःशला चेति । कच्चिदभिमन्युवधामर्षितैः पाण्डुपुत्रैर्न किंचिदत्याहितमाचेष्टितं भवेथ् ।॥ प्रकाशम् ॥
गच्छ । प्रवेशय शीघ्रं ।
प्रतीहारीः
६८}जं महारॉ आणबेदि ।॥ इति निष्क्रान्तः ॥
६८: यन्महाराज आज्ञापयति ।
॥ ततः प्रविशति संभ्रान्ता जयद्रथमाता दुःशला च । उभे सास्रं दुर्योधनस्य पादयोः पततः ॥
माताः
६९}परित्ताअदु परित्ताअदु कुलुणाहो ।
६९: परित्रायतां परित्रायतां कुरुनाथः ।
॥ दुःशला रोदिति ॥
राजाः
॥ ससंभ्रममुत्थाप्य ॥
अम्ब समाश्वसिहि समाश्वसिहि । किमत्याहितं । अपि कुशलं समराङ्गणेष्वप्रतिरथस्य जयद्रथस्य ।
माताः
७०}जाद कुदो कुसलं ।
७०: जात कुतः कुशलं ।
राजाः
कथमिव ।
माताः
७१}॥ साशङ्कम् ॥
अज्ज खु पुत्तवहामरिसुद्दीबिदेण गण्डीविणा अणत्थमिदे दिअसणाहे तस्स वहो पडिण्णादो ।
७१: अद्य खलु पुत्रवधामर्षोद्दीपितेन गाण्डीविनानस्तमिते दिवसनाथे तस्य वधः प्रतिज्ञातः ।
राजाः
॥ सस्मितम् ॥
इदं तदश्रुकारणमम्बाया दुःशलायाश्च । पुत्रशोकादुन्मत्तस्य किरीटिनः प्रलापैरेवमवस्था । अहो मुग्धत्वमबलानां । अम्ब कृतं विषादेन । वत्से दुःशले अलमश्रुपातेन । कुतश्चायं तस्य धनंजयस्य प्रभावो दुर्योधनबाहुपरिघरक्षितस्य महारथजयद्रथस्य विपत्तिमुत्पादयितुं ।
माताः
७२}जाद पुत्तबन्धुवहामरिसुद्दीबिदकोबाणला अणवेक्खिदसरीरा वीरा परिक्कमन्ति ।
७२: जात पुत्रबन्धुवधामर्षोद्दीपितकोपानला अनपेक्षितशरीरा वीराः परिक्रामन्ति ।
राजाः
॥ सोपहासम् ॥
एवमेतथ् । सर्वजनप्रसिद्धैवामर्षिता पाण्डवानां । पश्य ।
पद्य २.२४
हस्ताकृष्टविलोलकेशवसना दुःशासनेनाज्ञया पाञ्चाली मम राजचक्रपुरतो गौर्गौरिति व्याहृता
तस्मिन्नेव स किं नु गाण्डिवधरो नासीत्पृथानन्दनो यूनः क्षत्रियवंशजस्य कृतिनः क्रोधास्पदं किं न तथ् ॥२.२४॥
माताः
७३}असमत्तपडिण्णाभरस्स अत्तवहो से पडिण्णादो ।
७३: असमाप्तप्रतिज्ञाभरस्यात्मवधोऽस्य प्रतिज्ञातः ।
राजाः
यद्येवमलमानन्दस्थानेऽपि ते विषादेन । ननु वक्तव्यमुत्सन्नः सानुजो युधिष्ठिर इति । अन्यच्च मातः का शक्तिरस्ति धनंजयस्यान्यस्य वा कुरुशतपरिवारवर्धितमहिम्नः कृपकर्णद्रोणाश्वत्थामादिमहारथद्विगुणीकृतनिरावरणविक्रमस्य नामापि ग्रहीतुं ते तनयस्य । अयि सुतपराक्रमानभिज्ञे
पद्य २.२५
धर्मात्मजं प्रति यमौ च कथैव नास्ति मध्ये वृकोदरकिरीटभृतोर्बलेन
एकोऽपि विस्फुरितमण्डलचापचक्रं कः सिन्धुराजमभिषेणयितुं समर्थः ॥२.२५॥
भानुमतीः
७४}अज्जौत्त जै बि एव्वं तह बि गुरुकिदपडिण्णाभरो धणंजओ णिदाणं क्खु संकाए ।
७४: आर्यपुत्र यद्यप्येवं तथापि गुरुकृतप्रतिज्ञाभरो धनंजयः निदानं खलु शङ्कायाः ।
माताः
७५}जादे साहु कालोइदं तुए मन्तिदं ।
७५: जाते साधु कालोचितं त्वया मन्त्रितं ।
राजाः
आः ममापि नाम दुर्योधनस्य शङ्कास्थानं पाण्डवाः । पश्य ।
पद्य २.२६
कोदण्डज्याकिणाङ्कैरगणितरिपुभिः कङ्कटोन्मुक्तदेहैः श्लिष्टान्योऽन्यातपत्रैः सितकमलवनभ्रान्तिमुत्पादयद्भिः
रेणुग्रस्तार्कभासां प्रचलदसिलतादन्तुराणां बलाना माक्रान्ता भ्रातृभिर्मे दिशि दिशि समरे कोटयः संपतन्ति ॥२.२६॥
अपि च भानुमति विज्ञातपाण्डवप्रभावे किं त्वमप्येवमाशङ्कसे । पश्य ।
पद्य २.२७
दुःशासनस्य हृदयक्षतजाम्बुपाने दुर्योधनस्य च यथा गदयोरुभङ्गे
तेजस्विनां समरमूर्धनि पाण्डवानां ज्ञेया जयद्रथवधेऽपि तथा प्रतिज्ञा ॥२.२७॥
कः कोऽत्र भोः । जैत्रं मे रथमुपकल्पय तावथ् । यावदहमपि तस्य प्रगल्भपाण्डवस्य जयद्रथपरिरक्षणेनैव मिथ्याप्रतिज्ञावैलक्ष्यसंपादितमशस्त्रपूतं मरणमुपदिशामि ।
॥ प्रविश्य ॥
कञ्चुकीः
देव
पद्य २.२८
उद्घातक्वणितविलोलहेमघण्टः प्रालम्बद्विगुणितचामरप्रहासः
सज्जोऽयं नियमितवल्गिताकुलाश्वः शत्रूणां क्षपितमनोरथो रथस्ते ॥२.२८॥
राजाः
देवि प्रविश त्वमभ्यन्तरमेव ।॥ यावदहमपि तस्य प्रगल्भपाण्डवस्य इत्यादि पठन्परिक्रामति ॥
॥ इति निस्क्रान्ताः सर्वे ॥
इति द्वितीयोऽङ्कः ।
Translation - भाषांतर
N/A


c: text/html

text:
‘ईशा वास्यम्’ इत्यादयो मन्त्राः कर्मस्वविनियुक्ताः, तेषामकर्मशेषस्यात्मनो याथात्म्यप्रकाशकत्वात् । याथात्म्यं चात्मनः शुद्धत्वापापविद्धत्वैकत्वनित्यत्वाशरीरत्वसर्वगतत्वादि वक्ष्यमाणम् । तच्च कर्मणा विरुध्यत इति युक्त एवैषां कर्मस्वविनियोगः । न ह्येवंलक्षणमात्मनो याथात्म्यम् उत्पाद्यं विकार्यम् आप्यं संस्कार्यं वा कर्तृभोक्तृरूपं वा, येन कर्मशेषता स्यात् ; सर्वासामुपनिषदामात्मयाथात्म्यनिरूपणेनैवोपक्षयात् , गीतानां मोक्षधर्माणां चैवम्परत्वात् । तस्मादात्मनोऽनेकत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वादि च अशुद्धत्वपापविद्धत्वादि चोपादाय लोकबुद्धिसिद्धं कर्माणि विहितानि । यो हि कर्मफलेनार्थी दृष्टेन ब्रह्मवर्चसादिना अदृष्टेन स्वर्गादिना च द्विजातिरहं न काणत्वकुणित्वाद्यनधिकारप्रयोजकधर्मवानित्यात्मानं मन्यते सोऽधिक्रियते कर्मस्विति ह्यधिकारविदो वदन्ति । तस्मादेते मन्त्रा आत्मनो याथात्म्यप्रकाशनेन आत्मविषयं स्वाभाविककर्मविज्ञानं निवर्तयन्तः शोकमोहादिसंसारधर्मविच्छित्तिसाधनमात्मैकत्वादिविज्ञानमुत्पादयन्तीति । एवमुक्ताधिकार्यभिधेयसम्बन्धप्रयोजनान्मन्त्रान्सङ्क्षेपतो व्याख्यास्यामः —
ईशा वास्यमिदं सर्वं यत्किं च जगत्यां जगत् ।
तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनम् ॥ १ ॥
ईशा ईष्टे इति ईट् , तेन ईशा । ईशिता परमेश्वरः परमात्मा सर्वस्य । स हि सर्वमीष्टे सर्वजन्तूनामात्मा सन् प्रत्यगात्मतया । तेन स्वेन रूपेणात्मना ईशा वास्यम् आच्छादनीयम् । किम् ? इदं सर्वं यत्किं च यत्किञ्चित् जगत्यां पृथिव्यां जगत् तत्सर्वम् । स्वेनात्मना ईशेन प्रत्यगात्मतया अहमेवेदं सर्वमिति परमार्थसत्यरूपेणानृतमिदं सर्वं चराचरमाच्छादनीयं परमात्मना । यथा चन्दनागर्वादेरुदकादिसम्बन्धजक्लेदादिजमौपाधिकं दौर्गन्ध्यं तत्स्वरूपनिघर्षणेनाच्छाद्यते स्वेन पारमार्थिकेन गन्धेन, तद्वदेव हि स्वात्मन्यध्यस्तं स्वाभाविकं कर्तृत्वभोक्तृत्वादिलक्षणं जगद्द्वैतरूपं पृथिव्याम् , जगत्यामित्युपलक्षणार्थत्वात्सर्वमेव नामरूपकर्माख्यं विकारजातं परमार्थसत्यात्मभावनया त्यक्तं स्यात् । एवमीश्वरात्मभावनया युक्तस्य पुत्राद्येषणात्रयसंन्यासे एवाधिकारः, न कर्मसु । तेन त्यक्तेन त्यागेनेत्यर्थः । न हि त्यक्तो मृतः पुत्रो भृत्यो वा आत्मसम्बन्धिताभावादात्मानं पालयति । अतस्त्यागेनेत्ययमेवार्थः । भुञ्जीथाः पालयेथाः । एवं त्यक्तैषणस्त्वं मा गृधः गृधिम् आकाङ्क्षां मा कार्षीः धनविषयाम् । कस्य स्वित् कस्यचित् परस्य स्वस्य वा धनं मा काङ्क्षीरित्यर्थः । स्विदित्यनर्थको निपातः । अथवा, मा गृधः । कस्मात् ? कस्य स्विद्धनम् इत्याक्षेपार्थः । न कस्यचिद्धनमस्ति, यद्गृध्येत । आत्मैवेदं सर्वमितीश्वरभावनया सर्वं त्यक्तम् । अत आत्मन एवेदं सर्वम् , आत्मैव च सर्वम् । अतो मिथ्याविषयां गृधिं मा कार्षीरित्यर्थः ॥
एवमात्मविदः पुत्राद्येषणात्रयसंन्यासेनात्मज्ञाननिष्ठतया आत्मा रक्षितव्य इत्येष वेदार्थः । अथेतरस्य अनात्मज्ञतयात्मग्रहणाशक्तस्य इदमुपदिशति मन्त्रः —
कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः ।
एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २ ॥
कुर्वन्नेव निर्वर्तयन्नेव इह कर्माणि अग्निहोत्रादीनि जिजीविषेत् जीवितुमिच्छेत् शतं शतसङ्ख्याकाः समाः संवत्सरान् । तावद्धि पुरुषस्य परमायुर्निरूपितम् । तथा च प्राप्तानुवादेन यज्जिजीविषेच्छतं वर्षाणि तत्कुर्वन्नेव कर्माणीत्येतद्विधीयते । एवम् एवंप्रकारे त्वयि जिजीविषति नरे नरमात्राभिमानिनि इतः एतस्मादग्निहोत्रादीनि कर्माणि कुर्वतो वर्तमानात्प्रकारात् अन्यथा प्रकारान्तरं नास्ति, येन प्रकारेणाशुभं कर्म न लिप्यते ; कर्मणा न लिप्यस इत्यर्थः । अतः शास्त्रविहितानि कर्माण्यग्निहोत्रादीनि कुर्वन्नेव जिजीविषेत् ॥
कथं पुनरिदमवगम्यते — पूर्वेण मन्त्रेण संन्यासिनो ज्ञाननिष्ठोक्ता, द्वितीयेन तदशक्तस्य कर्मनिष्ठेति ? उच्यते — ज्ञानकर्मणोर्विरोधं पर्वतवदकम्प्यं यथोक्तं न स्मरसि किम् ? इहाप्युक्तम् — यो हि जिजीविषेत्स कर्माणि कुर्वन्नेव इति ; ‘ईशा वास्यमिदं सर्वम्’, ‘तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः मा गृधः कस्य स्विद्धनम्’ इति च । ‘न जीविते मरणे वा गृधिं कुर्वीतारण्यमियात् इति पदं ततो न पुनरेयात्’ ( ? ) इति च संन्यासशासनात् । उभयोः फलभेदं च वक्ष्यति । ‘इमौ द्वावेव पन्थानावनुनिष्क्रान्ततरौ भवतः क्रियापथश्चैव पुरस्तात्संन्यासश्च’ ( ? ) ; तयोः संन्यास एवातिरेचयति — ‘न्यास एवात्यरेचयत्’ (तै. नारा. ७८) इति तैत्तिरीयके । ‘द्वाविमावथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः । प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तिश्च विभाषितः’ (मो. ध. २४१ । ६) इत्यादि पुत्राय विचार्य निश्चितमुक्तं व्यासेन वेदाचार्येण भगवता । विभागं चानयोः प्रदर्शयिष्यामः ॥
अथेदानीमविद्वन्निन्दार्थोऽयं मन्त्र आरभ्यते —
असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसा वृताः ।
तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥ ३ ॥
असुर्याः परमात्मभावमद्वयमपेक्ष्य देवादयोऽप्यसुराः । तेषां च स्वभूता लोका असुर्याः नाम । नामशब्दोऽनर्थको निपातः । ते लोकाः कर्मफलानि लोक्यन्ते दृश्यन्ते भुज्यन्त इति जन्मानि । अन्धेन अदर्शनात्मकेनाज्ञानेन तमसा आवृताः आच्छादिताः । तान् स्थावरान्तान् , प्रेत्य त्यक्त्वेमं देहम् अभिगच्छन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् । ये के च आत्महनः आत्मानं घ्नन्तीत्यात्महनः । के ? ते जनाः येऽविद्वांसः । कथं ते आत्मानं नित्यं हिंसन्ति ? अविद्यादोषेण विद्यमानस्यात्मनस्तिरस्करणात् । विद्यमानस्यात्मनो यत्कार्यं फलमजरामरत्वादिसंवेदनादिलक्षणम् , तत् हतस्येव तिरोभूतं भवतीति प्राकृता अविद्वांसो जना आत्महन इत्युच्यन्ते । तेन ह्यात्महननदोषेण संसरन्ति ते ॥
यस्यात्मनो हननादविद्वांसः संसरन्ति, तद्विपर्ययेण विद्वांसो मुच्यन्तेऽनात्महनः, तत्कीदृशमात्मतत्त्वमित्युच्यते —
अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद्देवा आप्नुवन्पूर्वमर्षत् ।
तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठ—त्तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥ ४ ॥
अनेजत् न एजत् । ‘एजृ कम्पने’, कम्पनं चलनं स्वावस्थाप्रच्युतिः, तद्वर्जितम् , सर्वदा एकरूपमित्यर्थः । तच्च एकं सर्वभूतेषु । मनसः सङ्कल्पादिलक्षणात् जवीयो जववत्तरम् । कथं विरुद्धमुच्यते — ध्रुवं निश्चलमिदम् , मनसो जवीय इति च ? नैष दोषः, निरुपाध्युपाधिमत्त्वेनोपपत्तेः । तत्र निरुपाधिकेन स्वेन रूपेणोच्यते — अनेजदेकम् इति । मनसः अन्तःकरणस्य सङ्कल्पविकल्पलक्षणस्योपाधेरनुवर्तनात् । इह देहस्थस्य मनसो ब्रह्मलोकादिदूरस्थसङ्कल्पनं क्षणमात्राद्भवतीत्यतो मनसो जविष्ठत्वं लोकप्रसिद्धम् । तस्मिन्मनसि ब्रह्मलोकादीन् द्रुतं गच्छति सति, प्रथमप्राप्त इवात्मचैतन्याभासो गृह्यते । अतः मनसो जवीयः इत्याह । नैनद्देवाः, द्योतनाद्देवाः चक्षुरादीनीन्द्रियाणि, एनत् प्रकृतमात्मतत्त्वं नाप्नुवन् न प्राप्तवन्तः । तेभ्यो मनो जवीयः । मनोव्यापारव्यवहितत्वादाभासमात्रमप्यात्मनो नैव देवानां विषयीभवति ; यस्माज्जवनान्मनसोऽपि पूर्वमर्षत् पूर्वमेव गतम् , व्योमवद्व्यापित्वात् । सर्वव्यापि तदात्मतत्त्वं सर्वसंसारधर्मवर्जितं स्वेन निरुपाधिकेन स्वरूपेणाविक्रियमेव सत् , उपाधिकृताः सर्वाः संसारविक्रिया अनुभवतीवाविवेकिनां मूढानामनेकमिव च प्रतिदेहं प्रत्यवभासत इत्येतदाह — तत् धावतः द्रुतं गच्छतः अन्यान् आत्मविलक्षणान्मनोवागिन्द्रियप्रभृतीन् अत्येति अतीत्य गच्छतीव । इवार्थं स्वयमेव दर्शयति — तिष्ठदिति, स्वयमविक्रियमेव सदित्यर्थः । तस्मिन् आत्मतत्त्वे सति नित्यचैतन्यस्वभावे, मातरिश्वा मातरि अन्तरिक्षे श्वयति गच्छतीति मातरिश्वा वायुः सर्वप्राणभृत्क्रियात्मकः, यदाश्रयाणि कार्यकरणजातानि यस्मिन्नोतानि प्रोतानि च, यत्सूत्रसंज्ञकं सर्वस्य जगतो विधारयितृ, स मातरिश्वा, अपः कर्माणि प्राणिनां चेष्टालक्षणानि अग्न्यादित्यपर्जन्यादीनां ज्वलनदहनप्रकाशाभिवर्षणादिलक्षणानि, दधाति विभजतीत्यर्थः, धारयतीति वा ; ‘भीषास्माद्वातः पवते’ इत्यादिश्रुतिभ्यः । सर्वा हि कार्यकरणविक्रिया नित्यचैतन्यात्मस्वरूपे सर्वास्पदभूते सत्येव भवन्तीत्यर्थः ॥
न मन्त्राणां जामितास्तीति पूर्वमन्त्रोक्तमप्यर्थं पुनराह —
तदेजति तन्नैजति तद्दूरे तद्वन्तिके ।
तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः ॥ ५ ॥
तत् आत्मतत्त्वं यत्प्रकृतम् एजति चलति तदेव च नैजति स्वतो नैव चलति, स्वतः अचलमेव सत् चलतीवेत्यर्थः । किञ्च, तद्दूरे वर्षकोटिशतैरप्यविदुषामप्राप्यत्वाद्दूर इव । तदु अन्तिके समीपे अत्यन्तमेव विदुषाम् , आत्मत्वात् न केवलं दूरे, अन्तिके च । तत् अन्तः अभ्यन्तरे अस्य सर्वस्य, ‘य आत्मा सर्वान्तरः’ इति श्रुतेः, अस्य सर्वस्य जगतो नामरूपक्रियात्मकस्य । तत् उ सर्वस्य अस्य बाह्यतः ; व्यापित्वादाकाशवन्निरतिशयसूक्ष्मत्वादन्तः ; ‘प्रज्ञानघन एव’ (बृ. उ. ४ । ५ । १३)
इति शासनान्निरन्तरं च ॥
यस्तु सर्वाणि भूतानि आत्मन्येवानुपश्यति ।
सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥ ६ ॥
यस्तु परिव्राट् मुमुक्षुः सर्वाणि भूतानि अव्यक्तादीनि स्थावरान्तानि आत्मन्येव अनुपश्यति, आत्मव्यतिरिक्तानि न पश्यतीत्यर्थः । सर्वभूतेषु तेष्वेव च आत्मानं तेषामपि भूतानां स्वमात्मानमात्मत्वेन — यथास्य देहस्य कार्यकरणसङ्घातस्यात्मा अहं सर्वप्रत्ययसाक्षिभूतश्चेतयिता केवलो निर्गुणोऽनेनैव स्वरूपेणाव्यक्तादीनां स्थावरान्तानामहमेवात्मेति सर्वभूतेषु चात्मानं निर्विशेषं यस्त्वनुपश्यति, सः ततः तस्मादेव दर्शनात् न विजुगुप्सते विजुगुप्सां घृणां न करोति । प्राप्तस्यैवानुवादोऽयम् । सर्वा हि घृणा आत्मनोऽन्यद्दुष्टं पश्यतो भवति ; आत्मानमेवात्यन्तविशुद्धं निरन्तरं पश्यतो न घृणानिमित्तमर्थान्तरमस्तीति प्राप्तमेव — ततो न विजुगुप्सत इति ॥
इममेवार्थमन्योऽपि मन्त्र आह —
यस्मिन्सर्वाणि भूतानि आत्मैवाभूद्विजानतः ।
तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ ७ ॥
यस्मिन्सर्वाणि भूतानि यस्मिन् काले यथोक्तात्मनि वा, तान्येव भूतानि सर्वाणि परमार्थात्मदर्शनात् आत्मैवाभूत् आत्मैव संवृत्तः परमार्थवस्तु विजानतः, तत्र तस्मिन्काले तत्रात्मनि वा, को मोहः कः शोकः । शोकश्च मोहश्च कामकर्मबीजमजानतो भवति, न त्वात्मैकत्वं विशुद्धं गगनोपमं पश्यतः । को मोहः कः शोक इति शोकमोहयोरविद्याकार्ययोराक्षेपेणासम्भवप्रकाशनात् सकारणस्य संसारस्यात्यन्तमेवोच्छेदः प्रदर्शितो भवति ॥
योऽयमतीतैर्मन्त्रैरुक्त आत्मा, स स्वेन रूपेण किंलक्षण इत्याह अयं मन्त्रः —
स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रण—मस्नाविरं शुद्धमपापविद्धम् ।
कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतो—ऽर्थान्व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥ ८ ॥
स पर्यगात् , सः यथोक्त आत्मा पर्यगात् परि समन्तात् अगात् गतवान् , आकाशवद्व्यापीत्यर्थः । शुक्रं शुभ्रं ज्योतिष्मत् दीप्तिमानित्यर्थः । अकायम् अशरीरं लिङ्गशरीरवर्जित इत्यर्थः । अव्रणम् अक्षतम् । अस्नाविरम् स्नावाः सिरा यस्मिन्न विद्यन्त इत्यस्नाविरम् । अव्रणमस्नाविरमित्येताभ्यां स्थूलशरीरप्रतिषेधः । शुद्धं निर्मलमविद्यामलरहितमिति कारणशरीरप्रतिषेधः । अपापविद्धं धर्माधर्मादिपापवर्जितम् । शुक्रमित्यादीनि वचांसि पुंलिङ्गत्वेन परिणेयानि, स पर्यगात् इत्युपक्रम्य कविर्मनीषी इत्यादिना पुंलिङ्गत्वेनोपसंहारात् । कविः क्रान्तदर्शी सर्वदृक् , ‘नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा’ (बृ. उ. ३ । ७ । २३)
इत्यादिश्रुतेः । मनीषी मनस ईषिता, सर्वज्ञ ईश्वर इत्यर्थः । परिभूः सर्वेषां परि उपरि भवतीति परिभूः । स्वयम्भूः स्वयमेव भवतीति, येषामुपरि भवति यश्चोपरि भवति स सर्वः स्वयमेव भवतीति स्वयम्भूः । स नित्यमुक्त ईश्वरः याथातथ्यतः सर्वज्ञत्वात् यथातथाभावो याथातथ्यं तस्मात् यथाभूतकर्मफलसाधनतः अर्थान् कर्तव्यपदार्थान् व्यदधात् विहितवान् , यथानुरूपं व्यभजदित्यर्थः । शाश्वतीभ्यः नित्याभ्यः समाभ्यः संवत्सराख्येभ्यः प्रजापतिभ्य इत्यर्थः ॥
अन्धं तमः प्रविशन्ति ये अविद्यामुपासते ।
ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥ ९ ॥
अन्धं तमः अदर्शनात्मकं तमः प्रविशन्ति । के ? ये अविद्याम् , विद्याया अन्या अविद्या कर्मेत्यर्थः, कर्मणो विद्याविरोधित्वात् , तामविद्यामग्निहोत्रादिलक्षणामेव केवलाम् उपासते तत्पराः सन्तोऽनुतिष्ठन्तीत्यभिप्रायः । ततः तस्मादन्धात्मकात्तमसः भूय इव बहुतरमेव ते तमः प्रविशन्ति । के ? कर्म हित्वा ये उ ये तु विद्यायामेव देवताज्ञाने एव रताः अभिरताः ॥
तत्रावान्तरफलभेदं विद्याकर्मणोः समुच्चयकारणमाह । अन्यथा फलवदफलवतोः संनिहितयोरङ्गाङ्गितया जामितैव स्यादिति —
अन्यदेवाहुर्विद्यया अन्यदाहुरविद्यया ।
इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १० ॥
अन्यत् पृथगेव विद्यया क्रियते फलमिति आहुः वदन्ति, अन्यदाहुरविद्यया कर्मणा क्रियते फलमिति । तथोक्तम् — ‘कर्मणा पितृलोकः, विद्यया देवलोकः’ (बृ. उ. १ । ५ । १६)
इति । इति एवं शुश्रुम श्रुतवन्तो वयं धीराणां धीमतां वचनम् । ये आचार्या नः अस्मभ्यं तत् कर्म च ज्ञानं च विचचक्षिरे व्याख्यातवन्तः, तेषामयमागमः पारम्पर्यागत इत्यर्थः ॥
यत एवमतः —
विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह ।
अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययामृतमश्नुते ॥ ११ ॥
विद्यां च अविद्यां च देवताज्ञानं कर्म चेत्यर्थः । यस्तत् एतदुभयं सह एकेन पुरुषेण अनुष्ठेयं वेद तस्यैवं समुच्चयकारिण एकैकपुरुषार्थसम्बन्धः क्रमेण स्यादित्युच्यते — अविद्यया कर्मणा अग्निहोत्रादिना मृत्युम् , स्वाभाविकं कर्म ज्ञानं च मृत्युशब्दवाच्यम् , तदुभयं तीर्त्वा अतिक्रम्य विद्यया देवताज्ञानेन अमृतं देवतात्मभावम् अश्नुते प्राप्नोति । तद्ध्यमृतमुच्यते, यद्देवतात्मगमनम् ॥
अधुना व्याकृताव्याकृतोपासनयोः समुच्चिचीषया प्रत्येकं निन्दोच्यते —
अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते ।
ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्यां रताः ॥ १२ ॥
अन्धं तमः प्रविशन्ति ये असम्भूतिम् , सम्भवनं सम्भूतिः सा यस्य कार्यस्य सा सम्भूतिः तस्या अन्या असम्भूतिः प्रकृतिः कारणम् अव्याकृताख्यम् , तामसम्भूतिमव्याकृताख्यां प्रकृतिं कारणमविद्यां कामकर्मबीजभूतामदर्शनात्मिकाम् उपासते ये ते तदनुरूपमेवान्धं तमः अदर्शनात्मकं प्रविशन्ति । ततः तस्मादपि भूयो बहुतरमिव तमः ते प्रविशन्ति ये उ सम्भूत्यां कार्यब्रह्मणि हिरण्यगर्भाख्ये रताः ॥
अधुना उभयोरुपासनयोः समुच्चयकारणमवयवफलभेदमाह —
अन्यदेवाहुः सम्भवादन्यदाहुरसम्भवात् ।
इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १३ ॥
अन्यदेव पृथगेव आहुः फलं सम्भवात् सम्भूतेः कार्यब्रह्मोपासनात् अणिमाद्यैश्वर्यलक्षणम् आख्यातवन्त इत्यर्थः । तथा च अन्यदाहुरसम्भवात् असम्भूतेः अव्याकृतात् अव्याकृतोपासनात् यदुक्तम् ‘अन्धं तमः प्रविशन्ति’ (ई. उ. ९)
इति, प्रकृतिलय इति च पौराणिकैरुच्यते । इति एवं शुश्रुम धीराणां वचनं ये नस्तद्विचचक्षिरे व्याकृताव्याकृतोपासनफलं व्याख्यातवन्त इत्यर्थः ॥
यत एवम् , अतः समुच्चयः सम्भूत्यसम्भूत्युपासनयोर्युक्तः एकैकपुरुषार्थत्वाच्चेत्याह —
सम्भूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोभयं सह ।
विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्यामृतमश्नुते ॥ १४ ॥
सम्भूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोभयं सह, विनाशेन, विनाशो धर्मो यस्य कार्यस्य स तेन धर्मिणा अभेदेनोच्यते ‘विनाशः’ इति । तेन तदुपासनेनानैश्वर्यमधर्मकामादिदोषजातं च मृत्युं तीर्त्वा, हिरण्यगर्भोपासनेन ह्यणिमादिप्राप्तिः फलम् , तेनानैश्वर्यादिमृत्युमतीत्य, असम्भूत्या अव्याकृतोपासनया अमृतं प्रकृतिलयलक्षणम् अश्नुते । ‘सम्भूतिं च विनाशं च’ इत्यत्रावर्णलोपेन निर्देशो द्रष्टव्यः, प्रकृतिलयफलश्रुत्यनुरोधात् ॥
हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् ।
तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥ १५ ॥
हिरण्मयेन पात्रेण हिरण्मयमिव हिरण्मयम् , ज्योतिर्मयमित्येतत् , तेन पात्रेणेव अपिधानभूतेन सत्यस्य आदित्यमण्डलस्थस्य ब्रह्मणः अपिहितम् आच्छादितं मुखं द्वारम् ; तत् त्वं हे पूषन् अपावृणु अपसारय सत्यधर्माय तव सत्यस्योपासनात्सत्यं धर्मो यस्य मम सोऽहं सत्यधर्मा तस्मै मह्यम् ; अथवा, यथाभूतस्य धर्मस्यानुष्ठात्रे, दृष्टये तव सत्यात्मन उपलब्धये ॥
पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह
रश्मीन्समूह तेजो यत्ते रूपं कल्याणतमं
तत्ते पश्यामि योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि ॥ १६ ॥
हे पूषन् जगतः पोषणात्पूषा रविः । तथा एक एव ऋषति गच्छतीत्येकर्षिः हे एकर्षे । तथा सर्वस्य संयमनाद्यमः हे यम । तथा रश्मीनां प्राणानां रसानां च स्वीकरणात्सूर्यः हे सूर्य । प्रजापतेरपत्यं प्राजापत्यः हे प्राजापत्य । व्यूह विगमय रश्मीन् स्वान् । समूह एकीकुरु उपसंहर तेजः तावकं ज्योतिः । यत् ते तव रूपं कल्याणतमम् अत्यन्तशोभनम् , तत् ते तवात्मनः प्रसादात् पश्यामि । किञ्च, अहं न तु त्वां भृत्यवद्याचे योऽसौ आदित्यमण्डलस्थः असौ व्याहृत्यवयवः पुरुषः पुरुषाकारत्वात् , पूर्णं वानेन प्राणबुद्ध्यात्मना जगत्समस्तमिति पुरुषः ; पुरि शयनाद्वा पुरुषः । सोऽहम् अस्मि भवामि ॥
वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तं शरीरम् ।
ओं क्रतो स्मर कृतं स्मर क्रतो स्मर कृतं स्मर ॥ १७ ॥
अथेदानीं मम मरिष्यतो वायुः प्राणः अध्यात्मपरिच्छेदं हित्वा अधिदैवतात्मानं सर्वात्मकम् अनिलम् अमृतं सूत्रात्मानं प्रतिपद्यतामिति वाक्यशेषः । लिङ्गं चेदं ज्ञानकर्मसंस्कृतमुत्क्रामत्विति द्रष्टव्यम् , मार्गयाचनसामर्थ्यात् । अथ इदं शरीरमग्नौ हुतं भस्मान्तं भस्मावशेषं भूयात् । ओमिति यथोपासनम् ओम्प्रतीकात्मकत्वात्सत्यात्मकमग्न्याख्यं ब्रह्माभेदेनोच्यते । हे क्रतो सङ्कल्पात्मक स्मर यन्मम स्मर्तव्यं तस्य कालोऽयं प्रत्युपस्थितः, अतः स्मर एतावन्तं कालं भावितं कृतम् अग्ने स्मर यन्मया बाल्यप्रभृत्यनुष्ठितं कर्म तच्च स्मर । क्रतो स्मर कृतं स्मर इति पुनर्वचनमादरार्थम् ॥
पुनरन्येन मन्त्रेण मार्गं याचते —
अग्ने नय सुपथा राये अस्मान्विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् ।
युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नमउक्तिं विधेम ॥ १८ ॥
हे अग्ने नय गमय सुपथा शोभनेन मार्गेण । सुपथेति विशेषणं दक्षिणमार्गनिवृत्त्यर्थम् । निर्विण्णोऽहं दक्षिणेन मार्गेण गतागतलक्षणेन ; अतो याचे त्वां पुनः पुनः गमनागमनवर्जितेन शोभनेन पथा नय । राये धनाय, कर्मफलभोगायेत्यर्थः । अस्मान् यथोक्तधर्मफलविशिष्टान् विश्वानि सर्वाणि हे देव वयुनानि कर्माणि, प्रज्ञानानि वा विद्वान् जानन् । किञ्च, युयोधि वियोजय विनाशय अस्मत् अस्मत्तः जुहुराणं कुटिलं वञ्चनात्मकम् एनः पापम् । ततो वयं विशुद्धाः सन्तः इष्टं प्राप्स्याम इत्यभिप्रायः । किन्तु वयमिदानीं ते न शक्नुमः परिचर्यां कर्तुम् ; भूयिष्ठां बहुतरां ते तुभ्यं नमउक्तिं नमस्कारवचनं विधेम नमस्कारेण परिचरेम इत्यर्थः ॥
‘अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययामृतमश्नुते’ (ई. उ. ११) ‘विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा असम्भूत्यामृतमश्नुते’ (ई. उ. १४)
इति श्रुत्वा केचित्संशयं कुर्वन्ति । अतस्तन्निर्धारणार्थं सङ्क्षेपतो विचारणां करिष्यामः । तत्र तावत्किंनिमित्तः संशय इति, उच्यते — विद्याशब्देन मुख्या परमात्मविद्यैव कस्मान्न गृह्यते, अमृतत्वं च ? ननूक्तायाः परमात्मविद्यायाः कर्मणश्च विरोधात्समुच्चयानुपपत्तिः । सत्यम् । विरोधस्तु नावगम्यते, विरोधाविरोधयोः शास्त्रप्रमाणकत्वात् ; यथा अविद्यानुष्ठानं विद्योपासनं च शास्त्रप्रमाणकम् , तथा तद्विरोधाविरोधावपि । यथा च ‘न हिंस्यात्सर्वा भूतानि’ इति शास्त्रादवगतं पुनः शास्त्रेणैव बाध्यते ‘अध्वरे पशुं हिंस्यात्’ इति, एवं विद्याविद्ययोरपि स्यात् ; विद्याकर्मणोश्च समुच्चयः । न ; ‘दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता’ इति श्रुतेः । ‘विद्यां चाविद्यां च’ इति वचनादविरोध इति चेत् , न ; हेतुस्वरूपफलविरोधात् । विद्याविद्याविरोधाविरोधयोर्विकल्पासम्भवात् समुच्चयविधानादविरोध एवेति चेत् , न ; सहसम्भवानुपपत्तेः । क्रमेणैकाश्रये स्यातां विद्याविद्ये इति चेत् , न ; विद्योत्पत्तौ तदाश्रयेऽविद्यानुपपत्तेः ; न हि अग्निरुष्णः प्रकाशश्च इति विज्ञानोत्पत्तौ यस्मिन्नाश्रये तदुत्पन्नम् , तस्मिन्नेवाश्रये शीतोऽग्निरप्रकाशो वा इत्यविद्याया उत्पत्तिः । नापि संशयः अज्ञानं वा, ‘यस्मिन्सर्वाणि भूतानि आत्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः’ (ई. उ. ७)
इति शोकमोहाद्यसम्भवश्रुतेः । अविद्यासम्भवात्तदुपादानस्य कर्मणोऽप्यनुपपत्तिमवोचाम । ‘अमृतमश्नुते’ इत्यापेक्षिकममृतम् ; विद्याशब्देन परमात्मविद्याग्रहणे ‘हिरण्मयेन’ (ई. उ. १५)
इत्यादिना द्वारमार्गयाचनमनुपपन्नं स्यात् । तस्मात् यथाव्याख्यात एव मन्त्राणामर्थ इत्युपरम्यते ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ ईशावास्योपनिषद्भाष्यम् सम्पूर्णम् ॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
॥ ईश्वरवादाधिकारे संक्षेपदूषणम् ॥
इह यद्यपि बहुलं सहचारमात्रं कार्यस्य प्रयत्नवता दर्शितम्, दर्शितश्च तदभावे
क्वचिदभावः, तथापि प्रतिबन्धासिद्धेः कार्यमपि स्यात्, न च बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकमित्या
शङ्का बाधवैधुर्यात् कार्यं बुद्धिमति साध्ये सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिको हेत्वाभासः । न
च सपक्षविपक्षयोर्दर्शनादर्शनमात्रेण साधनस्य भावे साध्यस्यावश्यम्भावः, साध्या
भावे वा तदभाव इत्येवं रूपाया व्याप्तेः प्रतिबन्धशब्दवाच्यायाः साधनं भवितुमर्हति,
भाविव्यभिचारदर्शनेष्वपि तथोपलब्धेः । किमिदमिदानीमदर्शनमभावादेव व्यभिचारस्य,
अथ दर्शनसामग्रीसमवधानविरहादिति निर्णेतुमशक्यमेव सहचारमात्रदर्शिनो
विमर्शशीलस्य ।
अत एव वाचस्पतेः स्वाभाविकसम्बन्धधोषणमपि शब्दपुष्टिमात्रम्, तदतिरिक्तार्था
पोषणात् । भूयोदर्शने हि व्यभिचारादर्शने स्वाभाविकव्यवस्था । व्यभिचारादर्शनं च
विपक्षेऽदर्शनमात्रमुक्तं भवति । यत् पुनरेतदुपाधेरनुपलम्भेन व्यभिचारासिद्धिरिति, तत्र
नोपाधिर्नाम दृश्यचिह्नस्थानीयं किञ्चिदस्ति, यदनुपलम्भोऽव्यभिचारं व्यवहारयेत् । किं तु
व्यभिचारदर्शनमात्रेणैव तत्परिकल्पः । तददर्शनात् च स्वाभाविकत्वमिति विशेषाभावात्
न स्वाभाविकवादेन किञ्चित्, साध्येन सह भूयो दृष्टो हेतुर्व्यभिचारे च न हेतुरितीयतैव
पर्याप्तत्वात् । एतच्च सर्वं व्याप्तिचर्चायां विविच्य क्वचिदर्थान्तरस्य प्रतिबन्धो नाम
तदुत्पत्तिमन्तरेण, सा च प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनैवेति व्यवस्थापितमिति तत एवावधार्यम् ।
एतेन शङ्करवाचस्पतिमतावलम्बिनः प्रत्युक्ताः ।
अस्तु तर्हि प्रयत्नवतापि कार्यस्य तदुत्पत्तिलक्षण एव प्रतिबन्धो धूमस्येव
वह्निना । यथोक्तं वित्तोकेन । तथा हि कुम्भकारव्यापारात् प्राक् मृत्पिण्डदण्ड
चक्रादिषु सत्स्वपि कार्यं कुम्भाख्यमुपलब्धिलक्षणप्राप्तमनुपलब्धं तद्व्यापारानन्तरम्
उपलभ्यत इति हेतुफलभावसिद्धौ कुतो विपक्षव्यावृत्तिसन्देहः ? सत्यमत्र पक्षविपक्ष
वृत्तिरेव न सन्देहः, अत्र हि प्रत्यक्षानुपलम्भयोग्यस्वरूपस्वीकारादभिव्यक्तोऽनुपलब्ध
पुरुषव्यापारैर्वृक्षवीरणादिभिर्व्यभिचारः । पक्षीकृतास्तृणादयः, न च पक्षीकृतेनैव
244
व्यभिचार इति चेत्—न, प्रतिक्षिप्तस्य पक्षीकरणे न्यायाभावात् । अन्यथा अनुष्णोऽग्निः
प्रमेयत्वादित्यादावपि पक्षीकरणमेव शरणं स्यात् । तथा हि,
इति न्यायः । अध्यक्षमेव प्रतियोगिनः प्रतियोग्यन्तरापेक्षयानुपलब्धिरुच्यते । 25a
ततोऽनुपलब्धिबाधितमपि प्रत्यक्षबाधितमेव । व्यवहारसाधनापेक्षया तु सानुमानम् ।
न चानुमानबाधितेऽप्यन्यावकाशः । सा तर्हि दृश्यविशेषणापन्नस्यैवाभावं व्यवहारयति,
दृश्यादृश्यशरीरेतरसाधारणं च बुद्धिमत्त्वमिति दृश्यतानियमानुपपत्तेर्बुद्धिमतः कथम्
अनुपलब्धिमात्रेण तृणादिजन्मनि निषेधः ? ततः सन्देहात् पक्षीकरणं न्याय्यमिति
चेत् ? तदेतद् विक्रोतगवीरक्षणम् । व्याप्तिसाधनायाध्यक्षानुपलब्ध्योरवकाशदानादेव
दृश्यविषयतास्वीकारस्य प्रसह्यायातत्वात् । न ह्यदृश्ये प्रत्यक्षमन्वयसाधनमनुपलब्धिर्वा
व्यतिरेकसाधनी भवितुमर्हति । तदयं भेदे सत्यन्वयव्यतिरेकरूपमध्यक्षानुपलम्भाभ्यां
हेतुफलभावमवतरन्न दृश्यतामतिवर्तितुं साध्यस्य शक्तः । दृश्यत्वे च नियततृणादिना
व्यभिचार इति साधारणानेकान्तः ॥
अथ व्यभिचारचमत्कारादध्यक्षागोचरेण प्रयत्नवता व्याप्तिं गृह्णीयात् ?
गृह्णातु, न तु प्रत्यक्षानुपलम्भाश्रयः श्रेयानस्य । ननु दृश्यादृश्यविशेषणमनपेक्ष्य प्रेक्षा
वन्मात्रेण व्याप्तिग्रहः ? नैवम्, तावतापि हि प्रत्यक्षकृताया व्याप्तेरनवकाश एव ।
दृश्यैकस्वभावनियता हि सा कथं दृश्यादृश्यविषया भवेत् ? तद्धि दृश्यमदृश्यं च
रूपमेकबुद्धिमत्त्वादिधर्मानुवृत्तावपि स्वभावविप्रकर्षेतराभ्यामत्यन्तं भिन्नजातिः । ततः
प्रत्यक्षं दृश्यैकजातिस्वीकारेण प्रवृत्तमितरवार्तानभिज्ञं तद्विशिष्टमेव साधारणमपि धर्मं
व्यापकमादर्शयति ।
यद्यपि देशकालविप्रकृष्टमपि न दृश्यम्, तथापि तददर्शनयोग्यतयैकजात्ये
वेति स्वभावविप्रकृष्टस्यैव प्रत्यक्षेण परिहारः । सर्वान्यवर्जने हि स्वलक्षणैकपर्यवसा
नाद् व्याप्तिरेव न स्यात्, धूमाग्निवत्, कम्पमारुतवच्च । यथा हि स्वप्रवृत्तियोग्यज्वलद्
भासुराकारपुरस्कारेण प्रवर्तमानाध्यक्षकृता व्याप्तिः सप्तार्चिषि न जठरानलसाधारण
रूपपर्यवसायिनी, अन्यथा तार्णादिभेदवदभिमतेऽपि रूपे सन्दिहानो न तत्साध्यार्थ
क्रियालाभैकाग्रबुद्धिः प्रवर्तेत । प्रतिबन्धवैकल्यवद् वासति जठर्यत्व इत्यामृशतः
245
प्रवृत्तिः स्यात् । यथा वा पल्लवोल्लासने समीरणेन व्याप्तिरध्यक्षजकृतास्पृश्यरूपपुरस्का
रान्नस्तिमितमारुतसाधारणरूपपर्यवसायिनी, अन्यथाद्यापि किसलयकम्पेन मातरि
श्वानमनुमापयन् स्पृश्यप्रभञ्जनानुरूपप्रवृत्तिनिवृत्ती निश्चयेनाचरेत्, तथा पुरुषेऽपि
प्रत्यक्षकृता व्यापितागृहीतिरदृश्यरूपपरिहारेणैव । तस्मात् प्रत्यक्षाव्याजेन यदि
परमिष्टमात्रमेव साधनं नाध्यक्षं दृश्यादृश्यसामान्येऽपीति व्याप्तेरभावात् सन्दिग्ध
विपक्षव्यावृत्तिकत्वमेव ।
प्रयोगः, यो यः प्रत्यक्षकृतः 25b कारणत्वनिश्चयः, नासौ दृश्यादृश्यरूपपर्यव
सायी, यथाग्नौ जठरजातजातवेदःसाधारणरूपं परिहरन् । प्रत्यक्षकृतश्चासौ बुद्धिमतीति
व्यापकविरुद्धव्याप्तोपलब्धिः । प्रत्यक्षकृतत्वं हि दृश्यविषयत्वेन व्याप्तमदृश्ये तस्या
प्रवृत्तेः, तद्विरुद्धं दृश्यादृश्यविषयत्वम्, तद्व्याप्तं दृश्यादृश्यरूपपर्यवसायित्वम् ।
किं च यदि दृश्यादृश्यविशेषणमवधूय धीमन्मात्रेण व्याप्तिर्विवक्षिता, एवं सति यदा
बुद्धिमदभावे कुम्भकार्यस्याभावमुपदर्शयेद् व्यतिरेकप्रतिपादनाय, तदा दृश्यादृश्य
विशेषणरहितचेतनमात्रस्याभावः केन प्रमाणेन सिद्धः, दृश्यानुपलब्धेर्दृश्यस्यैव
प्रतिषेधेऽधिकारात् ? अन्यथा तृणादिना व्यभिचारस्याशक्यपरिहारत्वाच्च ?
न च दृश्यपुरुषविषयैवानुपलब्धिर्बुद्धिमन्मात्रस्य व्यतिरेकबोधसाधनीभवितुम्
अर्हति, आत्यन्तिकविषयभेदस्य व्यक्तत्वात् । अन्यथा तृणादिजन्मन्यपि दृश्यपुरुष
विषयैवानुपलब्धिस्तद्व्यभिचारस्थिरीकरणकारणं स्यात् । न हि लाभे प्रवेशश्छेदे
निःसरणमिति न्याय्यम् । तस्माद् दृश्यविशेषणापोढपक्षे व्याप्तिग्रहणकाले व्यतिरेक
ग्रहणोपायाभावाद् अव्याप्तेः पुनरपि विपक्षव्यावृत्तिसन्देहः । न च नभस्युभयाभाव
विभावनमुपायो व्यतिरेकग्रहणस्य, कार्याभावस्य बुद्धिमद्व्यापाराभावप्रयुक्तत्वनिश्चया
नुपपत्तेः । तदपरकारणसाकल्ये हि तन्मात्राभावेऽभावः कार्यस्य तदभावप्रयुक्तः
प्रत्येतुं शक्यः । यथा त्रिकपञ्चकचिन्तायां चिन्तितम् । द्वयोस्तु क्वचिन्निवृत्तिमात्रम्
अकार्यकारणभूतयोरपि सुलभम् ।
किं च बुद्धिमत्कारणव्यापारविरहात् विहायसि कार्यत्वाभाव उत कारणमात्र
विप्रयोगादिति को निष्टङ्कः ? तथा च सति विफलः सकलो यत्नः । अन्वयोऽपि हि
कारणमात्रेण कार्यमात्रस्य गृह्यतामुतस्वित् पुरुषविशेषणेन कारणेनेति सन्देह एव ।
अथ दृष्ट एवायं विशेषः कथं परिहर्तु शक्यः, धूमे दहनात्मवत् । यद्येवं दृश्यशरीर
246
रूपोऽपि विशेषः प्रतीत एव, कथं परिहर्तुं शक्यः, चित्रभानोर्भासुराकारवत् ? स तर्हि
विशेषः कार्येण व्यभिचर्यत इति चेत् ? व्यभिचर्यताम् । कार्येऽपि कारणवद् यथा
परिदृष्टविशेषनिष्ठ एवान्वयो भवतु घटवत् सौधादावपि दृष्टत्वादिति किं नश्छिन्नम् ?
एतच्चान्वयमात्रं गजनिमोलितेन दूषणमवधीर्याभिधोयते । वस्तुतस्तु प्रत्यक्षानुप
लम्भयोरेकस्यापि व्यापारायोगान्नान्वयो न व्यतिरेकः । अस्ति च कार्यत्वमुर्वीधरादौ,
न च दर्शनातिक्रान्ते कर्तर्यन्वयव्यतिरेकौ स्पृशति । तादृक्चेतनकृतेतरत्वाभ्यां च
राश्यन्तराभावाद् गन्धादिवदसाधारणानेकान्त एव । तस्मान्न प्रत्यक्षेण कार्यमात्रस्य
व्याप्तिग्रहणमिति सिद्धम् ।
26a याताश्चैवं यदमी प्रत्यक्षानुपलम्भाविशिष्टकार्यजात्युल्लेखेनैव कार्य
कारणभावग्रहणप्रवृत्तयो न कार्यमात्रोल्लेखेन । तथा हि प्रत्यक्षानुपलम्भप्रवृत्तिसम
नन्तरमीदृशात् ज्वलद्भासुरस्वरूपवस्तुविशेषादीदृशं धवलिमलिप्तकण्ठाम्बकविकारकारि
वस्तु जायत इत्यनेनाकारेण हेतुफलभावव्यवहारः सर्वापरकार्यकारणजातिव्युदासेन
विशिष्टमेव जातियुग्ममुल्लिखन् प्रवर्तते । इयमेव गतिः सर्वत्र हेतुफलभावव्यवहृतौ,
ईश्वरानुरोधात् तु प्रसिद्धन्यायोल्लङ्घनमेतत् इति पश्यामः ॥
कः पुनरत्रापराधो यदि तार्णादिभेदमुदस्य वह्निना धूममात्रस्येव भूधरादि
भेदमप्युदस्य कार्यमात्रस्य बुद्धिमता व्याप्तिं प्रतीयात् प्रत्यक्षम् ? यथैव तर्हि वर्हिषा
कार्यजातिविशेषस्य धूमस्यावान्तरसूक्ष्मजातिमात्रमन्तर्भाव्य व्याप्तिग्रहो न तु तद्वि
जातीयस्पर्शः, तथा बुद्धिमताप्यस्तु वस्त्रादेः । यथा वात्यन्तविसदृशोरपि कार्यजातीः
अन्तर्भाव्य भूतिमन्मात्रस्य चेतनेन व्याप्तिं जिघृक्षसि, तथा वह्निनापि गृह्णीयाः ।
इन्द्रियप्रत्यक्षस्यैव हि व्यापार उभयत्र कथं भिन्नां वृत्तिमाश्रयेत ? व्यभिचारदर्शना
दर्शनकृतोऽयं विभाग इति चेत् ? तत्तर्हि दर्शनादर्शनं सङ्कल्पमनारूढं गच्छत्तृण
स्पर्शवदकिञ्चित्करमिति तदनुरूपविमर्शेनावश्यभाव्यम् । न चास्ति ।
न हि कश्चिदग्निधूमादिष्वन्वयव्यतिरेकग्राहिप्रत्यक्षानुपलम्भप्रवृत्तौ कार्यजातिः
अखिलानलादुत्पद्यत इति सङ्कल्पमनुभूय भूयो व्यभिचारदर्शनात् यतो वा कार्यान्तराणि
वह्निमन्तरेणाप्युपलब्धान्युपलभ्यन्ते वा ततो धूम एवानेन जन्यत इति निश्चयं परि
चिनोति, किं तु झगित्येव प्रत्यक्षानुपलम्भान्तरमस्मादग्न्यादेरिदं धूमादीति जाति
विशेषद्वयं हेतुफलभावव्यवहारभाजनीकुर्वन्ननुभूयतेऽनुसन्धानप्रत्ययः । प्रत्यक्षगोचरे
247 अन्वयव्यतिरेकयोर्न कश्चिद् विशेषः । यदा च विकल्पान्तरस्थितस्य झगिति कण्टकाद्
व्यथेत्यनुपलम्भपूर्विकाध्यक्षविहिता हेतुफलभावग्राहिणी मतिः, तदाभिव्यक्तो व्यभि
चारदर्शनविमर्शविरहः, समसमयासम्भवाद् विकल्पानाम् । तदिहाप्यस्मात् शिल्पिन
इदं पृथुबुध्नोदराद्याकारं कार्यमित्यवान्तरसूक्ष्मभेदमुदस्य व्यवहारः । यदा तु पट
शकटादिकमपि पुरुषादुत्पद्यमानं पश्यति, तदेदमपीदमपि पुरुषेण जन्यत इति
मतिरविसंवादिनी समुदेति ॥
किं च व्यभिचारो नाम किं सिद्धायामेव व्याप्तावनुमानमात्रं खण्डयति ?
अथ व्याप्तिरेव मिथ्येति व्यवस्थापयति ? अत्रापि पक्षे स्वसामर्थ्येन स्फुरत्येव व्याप्ति
ग्राहिणि प्रमाणे । यद् वा तस्यैव प्रामाण्यक्षयमादधानः, अद्यापि सर्वत्र विषये नियते वा ?
नियतेऽपि किमिष्टिवशात्, अथ प्रत्यक्षस्य तत्रैव प्रवृत्तेः ? प्रथमः पक्षस्तावन्न युक्तो
विरोधात् । न हि 26b साध्याविनाभावलक्षणा च व्याप्तिर्हेतोः साध्याभावसंभवकृत
श्चानुमानाभावः सङ्गच्छते, अन्यत्रापि व्याप्तावनाश्वासाच्च ।
एवं व्याप्तिग्राहिणि प्रमाणे प्रामाण्यादप्रच्युतिभृति व्याप्तिमृषात्वबोधनमप्य
सम्बद्धं बोद्धव्यम् । सर्वत्र च व्याप्तिग्राहिणः प्रामाण्यक्षये धूमादग्निरपि नानुमातव्यः,
अन्यस्य व्याप्तिग्राहिणोऽभावात् । किमिदानीं शरणमीश्वरानुमानस्य भविष्यति ?
स्वेच्छया च नियते विषये व्याप्तिविहितौ प्रमाणं वराकमुदासीनमिति न कश्चित्
हेतुरहेतुर्वा तत्त्वतः, धूमेऽपि स्वेच्छया व्याप्तिखण्डनप्रसङ्गात् । नियतविषयत्वं तु
व्यभिचारगोचरस्यापि प्रत्यक्षस्य कथम्, यावता यथा नियतजातिप्रवृत्तं व्याप्तिग्राहि
सर्वविषयमिष्टम्, तथा व्यभिचारगोचरमपि सर्वविषयमेवान्यूनानतिरिक्तशक्तित्वाद्
उभयोः ? तदेकविषय एव व्याप्तिग्रहो व्यभिचारवेदनं चेति किमधुना साधनमसाधनं
वा स्यात् ? भवतु वा भवदुपरोधाद् बाधबोधिनः प्रमाणस्य नियतविषयत्वम् ।
तथापि न खलु सकृदेव व्यभिचारवतां बाधबोधः, किं तु क्रमेण । तदा च व्यभिचारिणा
मपि व्यभिचारदर्शनमाहत्य नास्तीति धूमस्य ततो विशेषाभावात् पुनरहेतुत्वम्, हेतुत्वं
वान्यस्यापि ।
न च सर्वस्यान्यस्य व्यभिचारदर्शनैर्धूमे व्याप्तिविश्वास इति वाच्यम् । एवं हि
पुरस्ताद् धूमे व्याप्तिग्रहणानन्तरमेव पर्वतनितम्बे धूमाद् दहनानुमानं न शार्दूलादिति
न स्यात्, व्यभिचारदर्शनविलम्बापेक्षणात् । अशक्यं चैतदन्यत्र व्यभिचारदर्शनैरभि
248
मते व्याप्तिविश्राम इति । व्यभिचारविषयाणामप्यनन्तत्वाद् देशादिविप्रकर्षवतां
गोचरीकरणकालापेक्षया पुरुषायुषस्य कनीयस्त्वात् । तस्माद् व्यभिचारदर्शनवन्नियत
विषय एव व्याप्तिग्रहो निरपवादः, शुद्धेकाध्यवसायस्य विभागेन प्रवृत्तेः । अतएव च
स्वाभाविकविकल्पस्यैव कार्यकारणभावग्रहणेऽधिकारो नौपाधिकस्य ।
अस्ति हि शुद्धविषयजनितालोचनाज्ञानमात्रापेक्षो बालतिर्यक्साधारणो विकल्पः ।
स शुद्धः स्वाभाविक इति चोच्यते, यद्वशात् पशवोऽपि क्षुत्पिपासाप्रशमादिसाधनानि तत्रैव
समर्थान्यवधारयन्तः पुनस्तदन्वितया तथैव ततस्तत्र प्रवर्तन्ते, निवर्तन्ते वानन्वितया ।
अस्ति च सङ्केतस्मरणसचिवालोचनाज्ञानजनितो विकल्पः, यथा दीपात् कज्जलमा
लोकयतो नीलमिदं रञ्जनाद्युपयोगीत्येव विकल्पः पूर्वदृष्टार्थक्रियास्मरणसहायानुभवभा
वितस्तादृगौपाधिक उच्यते । न च तदा नीलविकल्प इत्येव प्रदीपादखिलं नीलमुत्पद्यत
इति प्रेक्षः कश्चिन्निश्चिनोति । किं तु यदेव कज्जलावलोकनमात्रानुरूपविकल्पपुरस्कृतं
27a वस्तु कज्जलशब्दसङ्केतयोग्यं जातियोगात् स्वरूपविशेषाद् वा तदेव प्रदीपकार्यं
व्यभिचारालम्बने चोक्तम् ।
एवं धूमेऽपि धवलमिदं वस्तु वह्नेर्जायत इति सङ्केतानुसारी विकल्प औपाधिक
एवाक्षिपति कार्यत्वेन तुहिनादिकम् । शुद्धे तु विकल्पे धूमजातिरेव परिस्फुरतीति तत
एव तुहिनादेर्व्याप्तौ निरासो न व्यभिचारालम्बनं साध्विति बोद्धव्यम् । तद्वत् कार्य
विकल्पोऽपि सर्वत्र औपाधिक एव । अपेक्षितपरव्यापारो हि स्वोत्पत्तावन्धः । कार्य
मिति सङ्केतस्मरणसहायादिन्द्रियज्ञानादुत्पत्तिरिति न हेतुफलभावव्यवहारस्याङ्गम् ।
ततो यद्यपि पुरुषात् घटोदयदर्शने घटोऽयमस्मादिति विकल्पवत् कार्यमिदमस्मादित्यपि
सुलभो विकल्पः, तथापि स्वाभाविकत्वाभावान्न तत्पुरस्कृतस्वरूपस्य तत्कार्यत्वव्यवस्था ।
नैसर्गिकविकल्पविषयीकृतस्य तु भवतु ।
ननु शुद्धावसायगोचरेऽपि विकल्पः सङ्केतस्मृतिजनितो दृश्यतेऽयं घटः पौरुषेय
इति नामोल्लेखात् । ततः सोऽप्यौपाधिकः प्राप्तः । न, तन्मात्रविकल्पने स्मरणस्य
अप्रयोजकत्वात्, वाचकांशोल्लेख एव तस्य सामर्थ्यात् । यद्यपि च वाच्यवाचका
कारोत्कलिताखण्डविकल्पोदयः स्मरणसाहायकेन, तथाप्यपोद्धारद्वारेण तन्मात्रे तद्
व्यापार उच्यते, मृन्मयत्वमात्रे कुलालस्येव । जात्यन्तरसमवायिकार्यत्वधवलतादि
धर्मकल्पनं तु सङ्केतसम्बन्धग्रहणादिप्राचीनव्यापारस्मरणमन्तरेण शुद्धाध्यवसायस्य
249
तन्मात्रजात्युल्लेखेनैव कृतार्थत्वाद् बालकादिवत्, अतस्तन्मात्रविषयैव प्रत्यक्षकृता
व्याप्तिरित्यनवद्यम् । तस्माद् व्याप्तिग्रहः प्रत्यक्षकृतो व्यभिचारप्रत्ययो वा भिन्नविषय
एवेति सिद्धम् ।
एवं तर्हि व्यभिचारदर्शनेन साधारणानेकान्तव्यवस्था दुःस्थेति चेत् ? एव
मेतद् यदि बुद्धिपाटवनियमः सर्वेषाम् । मन्दबुद्धिस्तु सादृश्यादिना जातिविशेष
प्रवृत्तेऽपि प्रत्यक्षे जात्यन्तरेणैकीकृत्य व्याप्तिग्रहाभिमानादनुमानमातिष्ठमानः पटुना
परेण व्यभिचारमादर्श्य व्याप्तिदुर्ग्रहमापाद्यते । अतः साधारणानेकान्तव्यवस्था ।
यथा धूमे प्रवृत्तेऽपि प्रत्यक्षे व्याप्तिग्राहिण्युच्छलद्वहलरूपमनलव्याप्तिमनुस्मरन् मारुतो
द्धूतधूलिपटलादनलमनुमापयन् वाष्पोदयेन प्रसिद्धोषर्बुधवैधुर्येण व्यभिचारमादर्श्य
वार्यते, ततोऽपि कारणात् जातिविशेषविषयैव व्याप्तिः प्रत्यक्षेण गृह्यत इति सिद्धम् ।
यदि हि धूमैकजातिप्रतिबद्धप्रतिबन्धबोधमध्यक्षम्, तदा सादृश्यापेक्षोऽन्यत्र
तद्रूपारोपः, सदृशान्तरव्यभिचारेण च वारणं युक्तम् । यदा तु कार्यजातौ सर्वत्र
व्याप्तिग्रहः, तदा किं सादृश्यापेक्षयेति ? यदि तर्हि जातिविशेषप्रतिबद्ध एवाध्यक्षेण प्रति
बन्धबोधः कथमत्यन्तविजातीयोऽपि ०तीया अपि घटकुटकुड्यादयः साधारणरागयोगिनो
27b हरिद्रादिद्रव्यसंस्कारमनुमापयन्ति ? कथं वा कुठारादि च्छेदक्रियायां दृष्ट
व्यापारं करणमत्यन्तविजातीयापि बुद्धिः क्रियात्वेनानुमापयति ?
एवमत्यन्तविजातीया अपि कैलासकुलिशादयः साधारणकार्यत्वादिधर्मकाः
पुरुषमनुमापयिष्यन्तीति चेत् ? नैवम्, व्याप्यस्य गमकत्वात्, तदपेक्षयैव सजातीय
विजातीयतायाश्चिन्त्यत्वात् । व्याप्यं च निर्वर्त्यविकार्यकर्मापेक्षया द्विविधं धर्मिरूपं
धर्मरूपं च । तत्र सर्वथापूर्वोत्पत्तौ धर्मिणो व्याप्तिरुच्यते, धूमादिवत् । तदा च
धूमान्तरमेव सजातीयम्, विजातीयमन्यद् वस्तु । यदा तु पूर्वस्थितस्यैव धर्मान्तरो
त्पत्तिव्यवसायः, तदा धर्मव्याप्तिरुच्यते, पयसि औष्ण्यादिवत्, तदा च औष्ण्यान्तर
मेव सजातीयो धर्मः, नाधुना धर्मिजातेरपेक्षा ।
एवं रागोऽपि घटकुटादिद्रव्यवैजात्यमवमत्य स्वयं स्वजातीयकार्यापेक्षयैव
रागद्रव्यसंस्कारस्य गमकः । अतएव तद्विशेषे क्वचित् कुङ्कुमस्य सम्पर्कः क्वचित् हरिद्रा
देरनुमीयते । न चैवं पूर्वस्थिते भूधराम्भोधरादौ कार्यत्वादिमात्रनिर्वर्तकः पुरुष
इष्टः, किं तु कुम्भादिवदपूर्वकोत्पादक एव । तदा च धूमे धवलतादिवत् कार्यतादयः
250
सन्तोऽपि जात्यन्तरसमवायिनो धर्मा व्याप्तेर्बहिर्भावादकिञ्चित्करा एव । तस्माद्
धर्मिवस्तुव्याप्तिग्रहो न धर्ममात्रप्रत्यासत्तिमनुरुध्यते । नापि धर्मव्याप्तेर्धर्मिणः स
जातीयताम् । शुद्धैकविमर्शापेक्षया च सजातीयेतरव्यवस्थानमुक्तम् । नातो रागवद्धर्मि
वैजात्येऽपि कार्यत्वादीनां गमकत्वम् । अन्यथा पाण्डुद्रव्यादपि हव्याशनानुमान
प्रसङ्गो दुष्परिहरः, व्यभिचारोत्तरस्य दूषितत्वात् ।
इन्द्रिये त्वेवमनुमानम् । यदन्यकारणसन्निधौ कादाचित्कम्, तत् कारणान्तरा
पेक्षम्, यथा पाथःपृथ्वीसन्निधावङ्कुरः, विषयमनस्कारालोकसन्निधौ च कादाचित्की
बुद्धिरिति स्वभावहेतुः । अनपेक्षत्वे विपक्षे कादाचित्कं विरोधादनवस्थायीति
बाधकात् व्याप्तिसिद्धिः । यत् तदन्यदपेक्ष्यं तदिन्द्रियमिति व्यवस्था, ततो न क्रिया
त्वेन कारणानुमानं, नापि प्रत्यक्षं व्याप्तिग्राहि । अवश्यं च स्वाभाविकविकल्पामुखी
कृतजातिभेदपुरस्कारेणैव सामान्यग्रहणमेषितव्यमध्यक्षस्य, अन्यथा यदा प्रत्यक्षेण
व्याप्तिमेकामुपदर्श्यायं घट इति सङ्केतः क्रियते, तदा किमसौ कार्यत्वादिधर्मयोगि
विश्वमाविशति ? व्यभिचारदर्शनेन च नियतविषयतामुपनीयते ? उपदेष्टैव वा सर्वान्य
जातिषु निषेधन् विषयनियमे निष्ठापयति ? अथ सामान्यविषय एव नासौ समयः ?
एवं वाचकजातिभेदेऽपि द्रष्टव्यम् । कार्यशब्दस्तु प्रत्यक्षमनपेक्ष्य विकल्पमात्र
गोचरिते परापेक्षोदयमात्रे निवेशित इति न विशेषवृत्तिः । यदि तु सोऽपि प्रत्यक्ष
वर्तिन्ययं कार्य 28a इति निवेश्येत, सोऽपि तत्पर्यायान्तरवान्नियतवृत्तिरेव स्यात् ।
तस्मात् कायजातिविशेषविषयीकरणमेव निसर्गः प्रत्यक्षस्य । यदि च कार्यजातिभेदे
प्रवृत्तमपि प्रत्यक्षं कार्यमात्रमधिष्ठानीकरोति, कारणे तर्हि प्रवर्तमानं कारणमात्रमेव
व्यापकमवधारयतु, कस्मादुपादानादिवेदनविशिष्टमवलम्बते ? ततो यदि न भवदभि
प्रायानुरोधोऽध्यक्षस्योभयत्र सामान्यावलम्बिना विशेषावलम्बिना वा भवितव्यमनेन,
सामान्यालम्बने कार्यात् कारणानुमानमिति का वार्तेश्वरसिद्धेः ? विशेषावलम्बने च
कार्यमात्रव्याप्तेरसिद्धेरिति । तस्मादनुभवाद् युक्तश्च विशिष्टामेव कार्यजातिं हेतुविशेष
व्याप्तामुपदर्शयति प्रत्यक्षमिति ।
प्रयोगः । यद् यत् कार्यकारणभावग्राहि प्रत्यक्षम्, तद् विशिष्टजातिप्रति
नियतव्यापारम्, यथाग्निधूमयोः । तथा चेदं बुद्धिमता कार्यस्य व्याप्तिसाधनमिति स्व
भावहेतुः । नास्यान्यथाव्यापाराशङ्कयानेकान्तः, कारणानुपलब्धिबाधितत्वात् । कारण
भेदो हि कार्यभेदस्य कारणम्, अन्यथा सर्वस्याहेतुकत्वप्रसङ्गात् । न चास्य कारण
251
भेदोऽस्ति, विषयेन्द्रियालोकादिलक्षणसमानसामग्रीप्रभवत्वादिति । दृष्टान्ते साध्य
शून्यताशङ्कायां च यद् यत् प्रत्यक्षम्, तत् तद् विशिष्टजात्यैव सामान्यावलम्बनम्,
यथा व्यभिचारग्राहि प्रत्यक्षम्, प्रत्यक्षं च व्याप्तिग्राहीति स्वभाव एव । स एवानेकान्त
परिहारः । बुद्धिमत्कार्ययोरपि व्याप्तिग्राहिणि धर्मिण्ययमेव वा प्रयोगः । अथवोभय
त्रापि यद् यत् सम्बन्धग्राहि प्रत्यक्षं तद् विशिष्टजात्यैव, यथा वाच्यवाचकयोः,
सम्बन्धग्राहि च प्रत्यक्षं कार्यकारणयोरपि पूर्ववत् । तदयं यदि तत्त्वतः कृत्स्नोऽपि
कार्यग्रामः प्रयत्नवन्नान्तरीयकः, तथापि कार्यजातीनामत्यन्तविलक्षणानामानन्त्यात्,
प्रतिजातिभेदं च व्याप्तिग्रहणापेक्षणात्, यावज्जातिकं कार्यं पुरुषपूर्वकं परिच्छिन्नम्,
तावत एव तदनुमानमाञ्जसमिति युक्तमुक्तम्,
तथा च वह्नेरेव धूमभस्माङ्गारपाकपारदोत्सारणवीक्षणक्षतिप्रभृतिषु कार्येषु
यत्र यत्रैव प्रतिबन्धसाधकमध्यक्षं प्रवृत्तम्, तत एव तदनुमानम्, नान्यस्मात् । एवं
देवकुलकलसप्रासादस्यन्दनदुकूलादिषु वस्तुवृत्त्या पौरुषेयेष्वपि यज्जातीयेष्वेव पुरुषक्रियोप
लब्धिरासीत्, तज्जातिकादेव कार्यात् तदनुमानमनुमन्यामहे । धाराधरधराधरादिजातौ
पुनस्तद्व्यापारानवधारणात् कानुमानवार्ता, जातिवैजात्यस्यात्यन्तिकस्य सम्भवेन
व्याप्तेरग्रहात् ? गृहीतव्याप्तेश्च कार्यस्यादर्शनात् ॥
नापि न्यायसहा स्खलद्गति यतस्तन्नाममात्रं समम् ।
का वार्ता फलसाम्यसंविदि कुतो हेतोर्विशेषस्थितिः ॥
कीदृशी पुनः कार्यजातिः प्रयत्नवता व्याप्तेत्याशङ्क्य तस्या अप्यानन्त्यात्
संक्षेपार्थमुच्यते, यद्दृष्टेरर्थक्रियादर्शिनोऽपि कृतबुद्धिर्भवतीति । तत्र च कृतबुद्धिरिति
न साधनबुद्धिः, नाप्युपादानाद्यभिज्ञलक्षणप्रकृतसाध्यबुद्धिः, किं तु कुविन्दादिस्वभाव
साध्यबुद्धिः । तदभावाच्च न साक्षाद्भवदीयहेत्वसिद्धिः प्रकृतसाध्यसिद्धिर्वा विवक्षिता,
किं तु आत्यन्तिकवैजात्यप्रदर्शनमेतत् । तद्द्वारेण च हेतोरसिद्धिरव्याप्तिर्वाभिमतैव ।
तथा हि शून्यनगरपरिदृष्टदेवकुलादौ कुलालादिसमशिल्पिबुद्धिराविरस्ति,
न मलयमकरालयादौ । तस्याः शिल्पिबुद्धेर्भावाभावौ न जातिभेदमात्यन्तिकमन्तरेण
इत्यभिप्रायः । व्याप्तेरग्रहणे स्मरणसंस्कारभ्रंशे वा देवकुलादावपि न स्यादियं समानं
शिल्पिबुद्धिः । ततो यथा धूमादग्निबुद्धिर्भवन्ती गर्दभादभवन्ती धूमाद् गर्दभस्य नियतं
जातिभेदमापादयति, तथेयमपि परिनिश्चितपौरुषेयभावेभ्यो भावेभ्यः कैलासकुलिशा
दीनाम् ।
कथं पुनरनुमानाभाव एव प्रत्येतव्य इति चेत्, कुम्भकारादम्भोददम्भोलि
प्रभृतिसम्भव इति स्वप्नेऽपि शङ्काविरहात् । अन्यथा कुविन्दपादमर्दनादनावृष्टिकष्टम्
आविशेत् न लोकः, परचक्राक्रान्तिकातरो वा क्षितिधरजलधिव्यवधिमभिलषंस्तत
एव निर्वृत्तिमासादयेत् । कुविन्दस्थानीयस्तत्रापरोऽपेक्ष्यत एवेति चेत्—न, समाने
कार्यजन्मनि विजातीयकारणगवेषणानुपपत्तेः, कुविन्देनैव साध्यसिद्धेः । न हि पटान्तरे
अपि कुविन्दादपरस्यापेक्षा ।
अस्ति च वस्त्रविशेषे विशिष्टशिल्पिनोऽपेक्षेति चेत् ? अस्ति, यावदेव तु
वस्त्रान्तरेणैकजातिपरामर्शो दृढः, अत एव कुविन्दस्यैव शिल्पिनः कल्पनम् । तद्वि
मर्शाभावे पौरुषेयताया एव सन्देहः । मेरुमन्दरादयस्तु न केनचित् पौरुषेयेणैक
प्रत्यवमर्शभाजः । तदेषामध्यक्षसिद्धमत्यन्तवैजात्यं शाठ्यादपह्नवानः समानशिल्प्यनु
मानविरहेण स्वीकार्यते । सिद्धे च जातिभेदे यादृक् कार्यं कुम्भादि पुरुषप्रतिबद्धं
सिद्धम्, न तादृग्गर्भार्भकादि । यादृक् चेदं न तादृक् पुरुषव्याप्तमिति सिद्धा असिद्धिः
अव्याप्तिश्च द्वयोः । एवं च स्थिते प्रकृतसाध्यबुद्ध्यजननद्वाराणि दूषणानि दूरम्
अपास्तानि ॥
न हि वयं प्रकृतसाध्यबुद्धेरभावात् कार्यत्वादिहेतोरसिद्धिं ब्रूमः । किं तर्हि ?
मन्दरादौ कुविन्दसमशिल्पिबुद्धेरभावादम्बरादिसजातीयकार्यत्वासिद्धिम् । ततश्च
प्रकृतसाध्यबुद्धिवैधुर्यमिति न कश्चिद् दोषः । कुविन्दसाध्यापेक्षया च व्याप्तिग्रहण
स्मरणसंस्कारभ्रंश एवेष्ट इति न भूषणविकल्पावकाशः । कृतकत्वमात्रप्रतीतिस्तु न
विवक्षितैव । अभ्रष्टस्मरणानां तावद् भवत्येव पुरुषकृतबुद्धिः क्षित्यादिष्विति तु
दूरमपकृष्टम् ।
बौद्धकृतस्य हि 29a कृतबुद्धिनिषेधस्यासिद्धिः प्रस्तुता अभिधातुम् । न च
सा शक्या, कृतबुद्धिशब्देन शिल्पिबुद्धेरस्य विवक्षितत्वात् । पुरुषकृतबुद्धिभावविभावनं
253
पुनरनुपयोगि । प्रतीत एव तस्मिन् दूषणचिन्तेयम् । तत्राप्यभ्रष्टस्मरणानामित्यसङ्गतम्,
अत्यन्तवैजात्यसिद्धेः सिन्ध्वादेरन्यतो न व्याप्तिप्रतीतेः, स्मरणसंस्कारभ्रंशस्य परि
हर्तुमशक्यत्वात् । अत एव जगत् केनचित् सृष्टमिति प्रलापमात्रे क आश्वासः ?
प्रकृतसाध्यबुद्ध्यासिद्धिचोदनपरिहारादेव च वेदेष्वपीत्यादि प्रत्यादिष्टम् ।
यदि तु पौरुषेयवाक्यादेरत्यन्तं वेदस्य वैजात्यमुपदर्शयेत् मीमांसकः, तत् किं
समयमात्रेण पराजेतव्यः ? न तु तयोः स्वरूपद्वारकः शक्तिद्वारको वा कश्चिद्
विशेषोऽस्ति । तथा च तत् द्वयमगृहीतसंकेतस्य पुरः पठित्वा प्रतीहि कस्य कीदृशं
विशेषं व्याकुर्वीत श्रोता, किं न वा पश्यसि गरुडादिमन्त्रकृतं विषापाकरणादि ?
तदेतदायातम्,
लक्ष्याग्नेरिव कार्यमात्रममुना व्याप्तं समुत्पश्यति ।
हन्त ध्वान्तविशेष एष विदुषामध्यक्षवस्तुन्यपि ॥
तस्मात्,
नान्यस्माद् वचसश्च वदिकगिरां भेदोऽस्ति शक्यात्मनोः ।
वेदस्तेन न पौरुषेयपदवीमप्राप्य विश्राम्यति ॥
यदि तत्, का कथा विचारगोचरातीतात्यन्तिकजातिभेदेषु कुम्भादम्भोद
दम्भोलिप्रभृतिषु तज्जातिनियतप्रतीतेः पौरुषेयतायाः ? यदप्यनित्यतासाधनायोपा
लब्धम्, तदपि न्यायबाह्यम् । प्रत्यक्षेण प्रतिबन्धबोधाधिकारे हि तादृशी सजातीये
तरत्वमीमांसा । अनित्यत्वे कृतकत्वमात्रस्य विपर्ययबाधकप्रमाणादनुमानस्वभावात्
प्रतिबन्धसिद्धिरिति न तत्र जातिविशेषानुरोधः । जातिविशेषानवच्छिन्ने तु कृतकमात्रे
व्याप्तिसाधनसमर्थमसमर्थं वा तत् प्रमाणमिति चिन्तनीयम् । शक्तौ न दोषस्पर्शः ।
अत एव तत्र घटशब्दभेदेन भेदोद्भावनं दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकवैधर्म्याभिधानमिति न
युक्तम् । यतो धर्मिरूपादाकृष्टधर्मद्वयस्य व्याप्तिव्यवस्थापनाद् धर्मवस्त्वेव धर्मीति
तद्भेदाभिधानस्य धर्मिमात्रभेद एवार्थः ।
इहापि तर्हि कार्येषु धर्मिषु पौरुषेयत्वं साध्यं कार्यत्वमात्रं हेतुरिति न विशेषः
कश्चिदिति चेत् ? उच्यते, कार्यत्वमात्रं हेतुरिति कोऽस्य भाषितस्यार्थः ? किं तावन्मुख्य
तया धर्ममात्रे कारणस्य कुङ्कुमादेरेव रागे व्यापारादेवमुच्यते ? उतस्वित् कार्त्स्न्येन
कार्ये व्याप्तिसिद्धेः, धूमत्वमात्रं हेतुरितिवत् ? यथा कृत्स्नो धूमः साध्यव्याप्तः, तथा
यावत् कार्यं तत् कृत्स्नं पुरुषव्यापारजन्मकमिति निश्चयात् । तदेतदुभयमपि निरस्तम् ।
कृतकत्वमात्रमनित्यत्वव्याप्तमिति तु कार्त्स्न्यपर एव भावनिर्देशः, यावत् कृतकं तत्
सर्वमनित्यमित्ययमेवार्थः । 29b अत्रार्थे प्रमाणबले मिलिते सिद्धे च ध्वनेः कृत
कत्वे घट एव कृतकोऽनित्यो दृष्टः कथं शब्दः स्यादिति निरवकाशमेवेत्ययमेवार्थो
धर्मिमात्रभेदोऽयमित्यनया रीत्या प्रकाश्यते ।
यथा हि स्वभावहेत्वधिकारप्रस्तावात् साध्यसाधनधर्मौ विकल्पारूढरूपापेक्षया
भिन्नौ व्यवस्थापितौ तथा धर्म्यपि शब्दादिः, अन्यस्य तद्धर्मणोऽभावात् । न चान्यत्र
धर्मिणि कृतकवस्तुना अनित्यवस्तुसाधने ध्वनेरनित्यतासिद्धिः । तस्य च धर्मिणो घट
शब्दभावेन भेदमापादयन् दूषणमभिधाय निगृह्यते धर्मिमात्रभेदद्वारेण । प्रस्तुते तु
कार्यहेत्वभिमानाद् धूमस्थानीयः कार्यराशिः साध्यश्च भिन्नोऽग्निवत् पुरुषः । केवलं
नाग्निवत् तद्देशकाल एव । किं तु जन्मदेशकाले सन्निहितो निश्चेयः, भस्मकुम्भाभ्याम्
इवानलकुलालौ । ततो यथा कुलालपूर्वोऽयं घटो घटत्वादित्युपन्यासेऽप्युत्पत्तिकाल
देशसन्निहितव्यापारः कुलालो निश्चीयते, घटश्च हेतुर्वस्तुतः, तथा पुरुषेऽपि साध्ये
वस्त्वेव हेतुर्न कार्यत्वधर्मः, तथा सति पुरुषव्याप्तात् कार्याद् विलक्षणं क्षीणीधरादि
कार्यामति वदता साधनवैसदृश्यमुद्भावितम्, न धर्मिवेसदृश्यम् । तदा हि तदुदयदेश
कालमेव धर्मि, न च कलसादिकालदेशात् कैलासादिकालदेशवैसदृश्यं कश्चिद् वक्तुमुप
क्रान्तो येन धर्मिवैसदृश्योद्भावनं भवेत् ।
तस्माद् दहनरूपमात्राद् दहनानुमानवत् साधनवैसदृश्योद्भावनमेतदसिद्धिम्
अव्याप्तिं वा दर्शयितुं धर्मिण इति तु विप्लवः परेषाम् । अयमेवार्थो यादृक् कार्यत्वं
देवकुलादौ पुरुषव्याप्तं प्रतीतम्, न तादृग् युगन्धरादावित्यनया दिशोपदिश्यते ।
यज्जातीयं देवकुलादि पुरुषव्याप्तं न तज्जातीयं युगन्धरादीत्यर्थः । अत्यन्तवेजात्याच्च
कार्यशब्दमात्रसाम्यमुच्यते न पुनरकार्यव्यावृत्तेः क्वचित् न्यूनभावः । व्याप्तौ तु कार्य
त्वादेरनन्तर्भावं ब्रूमः । अतएव तन्मात्रेण साम्यं नोपयोगि, मूर्तत्वादिनेव दहना
नुमाने ।
मञ्जर्यास्तु पर्यनुयोगोऽस्थानपतितः । घटादिजातिरेव पुरुषव्याप्ता सिद्धेति
वदतान्यत्र संशयमात्रस्य विवक्षितत्वात् । कुलालादिमनुष्यकृतबुद्धिश्च कृतबुद्धिरुक्ता ।
तदभावश्च जातिभेदे उत्तरीकृतः । स चोभयसिद्धतया न विसर्जनान्यवकाशयति ।
न चात्यन्तिकजातिभेदमन्तरेणोपपद्यत इति निवेदितम् ।
एवं वाचस्पतेरपि विशेषगवेषणं कृतबुद्धिवैधुर्यस्याभिधेयप्रयोजनयोरपरिज्ञान
प्रयुक्तमिति वेदितव्यम् । यदि हि कृतबुद्धिर्नास्तीति प्रकृतसाध्यबुद्धिर्नास्तीति विवक्षि
तम्, तदा प्रतीतिकलहेऽमुष्मिन् कुतो विशेषादन्यत्र सा भवति पर्वतादौ तदभावान्नेति
चिन्त्यते । यदा तु कृतबुद्धिर्नास्तीति 30a समानशिल्पिकृतबुद्धिर्नास्तीत्यभिधेयम्,
तत्र च न विवादः । प्रयोजनं च कुम्भादिभ्योऽम्भोधरादेरत्यन्तवैजात्यख्यापनम् ।
तदप्यशक्यपरिहारम् । ततो गृहीतव्याप्तिकेभ्योऽत्यन्तविलक्षणात् कथं प्रकृतसाध्य
बुद्धिरित्यभिप्रेतम् ? तदा प्लवत एव सकलमेवंविधम् । उत्पत्तिमन्मात्रे च व्याप्ति
निरसतात् हन्तोत्पत्तिमदित्याद्युत्तरं कालदण्डखण्डितमेव । तेन घटे दृष्टव्याप्तिकस्य
घटसजातीयमेव बुद्धिमत्पूर्वकम् । यदा तु प्रासादादावपि व्याप्तिग्रहस्तदा तज्जातेरपि
तत्पूर्वकत्वसिद्धिरित्यप्युक्तम् ।
यच्चाथ यज्जातीयमित्याशङ्क्य, किं कार्यजातीयम् ? तथा न दृष्टमित्युत्तरम्,
तदपि स्वाभाविकविकल्पावभासिनः सामान्यस्य प्रत्यक्षेण व्याप्तिग्रहणयोग्यतासमर्थ
नात् कदर्थितम् । तस्माद् यदपि औपाधिकविकल्पप्रतिभासिनापि रूपेण तज्जातीय
व्यवहारो दुष्परिहरः, व्याप्तिग्रहणे तु प्रतिक्षिप्तत्वान्महान् विशेष इति ।
अत एव वित्तोकविकल्पा अपि न किञ्चित् । तथा हि, यद्यस्मदभिप्रायप्रश्नः,
तदा विशिष्टैव कार्यजातिर्देवकुलकलसादिलक्षणा बुद्धिमद्व्याप्ता यद्दृष्टेर्हि परोक्षक्रिय
स्याप्यनुभूतसजातीयशिल्प्यनुमानम्, सा न सिद्धा सिन्धुभूधरादौ । कार्यत्वमात्रं तु
न व्याप्तमित्युच्चैस्तरां तन्वन्त एवास्महे । तत्र किमेभिर्विकल्पैरिति चिन्तय । यद्विशेषाद्
विशिष्टा कार्यजातिः स विशेषः किमनिरूपितरूप एवेत्यपि पापीयः, प्रत्यक्षसिद्धानां
कार्यजातीनां परस्परवैसदृश्यस्यापह्नोतुमशक्यत्वात् । व्याप्तिस्तु विशिष्टायां जातौ
भवतु कार्यमात्रे वेत्यत्र परमापाततो विमन्तुमर्हति । कथमन्यथा स्वयमपि वस्तुत्व
स्याग्निकार्यत्वासंजननं व्यभिचारमालम्ब्य परिहृतम् ? व्यभिचारबुद्धीनां नियतजाति
विषयत्वे विवादाभावादित्याविर्भावितमेव । तस्मादाकारार्थक्रियासामर्थ्यादिवेदनात्
256
चित्राकारे जगति नियतमीश्वरप्रसादादेवालौकिकमेकाकारमालोकितमस्येत्युपेक्षैव
ज्यायसी ।
यदपि प्राचीनमुपादानोदाहरणमस्य कार्यमात्रे व्याप्तिसमीहया, तदपि नौप
यिकम्, तत्रापि प्रत्यक्षव्यापारस्याशक्यसाधनत्वात्, नैसर्गिकविकल्पविषयत्वात्,
उपादानस्य दृश्यादृश्यस्वभावत्वाच्च । तत् किमिदानीमुपादानेन कार्यराशेर्व्याप्तिरेव
नास्ति ? आहोस्वित् प्रमाणान्तरगम्या भवत्विति चेत् ? उभयत्र संशयः, सतोऽपि
व्यभिचारस्य विपर्ययबाधकानुमानस्य वानुल्लेखसंभवादिदानीमेकान्तहेतोरभावात् ।
तदयं सोपादानं सर्वोत्पत्तिरिति सर्वतन्त्रसिद्धान्तोऽविरोधादनुवृत्तः, यावच्च कार्यम्
आलोकयामस्तावदुपादानवदेवेत्यविगानेन व्यवहारोऽपि । न च कार्यपर्यन्तबोधः
पृथग्जनस्येति तनीयसापि विपरीतांशेन संशयो दुर्वारः । बुद्धेश्च बुद्धिरुपादानं निश्चिता
इति विज्ञानस्य विज्ञानान्यानुपादानाच्च सिध्यतीति न विरुध्यते, ततो यदि सिद्धान्ता
दपि 30b तद्व्याप्तिव्यवसायो न काचित् क्षतिः । प्रत्यक्षात् तु मा भूत्, केवलमत्र
पक्षेऽचेतनोपादानत्वहेतुरेकदेशसिद्धः शङ्क्येतेति व्यवस्था । सा चायातैव, किं क्रिय
ताम् ? विपर्ययबाधकप्रमाणलाभे तु सापि न स्यात् । केवलं प्रत्यक्षेण कृत्स्नकार्य
व्याप्तिवादेऽनुदाहरणमेवेदम् । अतः प्रत्यक्षस्य जातिविशेषे व्यापारनियमप्रसाधनाद्
विशेषहेत्वभावादित्याद्यपि ध्वस्तम् ?
यत्पुनरपरस्य2471 विपर्ययबाधकप्रमाणोपन्यासपौरुषम्, तत्रापि प्रथमद्वितयं
तावद् बाधकं धूमस्येव सिद्धायामेव तदुत्पत्तौ तत्साधकप्रत्यक्षानुपलम्भस्य विशिष्ट
जात्यधिकारेण प्रवृत्तिसाधनाद् विशिष्टमेव घटादिकार्यं प्रति शक्यम् । एवं च यदि
बुद्धिमन्तमन्तरेण जायेत सकृदपि ततो न भवेत्, अनियतहेतुत्वे वाहेतुत्वमिति न
कार्यमात्रं प्रति, तस्य पुरुषादुत्पत्तिप्रसाधनाभावात् । ततश्च तत् कार्यं यत् पुरुषपूर्वम्
इत्यपि निरवकाशम् ॥
नापि कार्याविरामप्रसङ्गसङ्गतिः, स्वकारणायत्तसन्निधेरदृष्टपरिणामसहकारिणः
कारणावस्थाविशेषस्य सततमभावेऽपि कार्याणां कादाचित्कतोपपत्तेः, यदपेक्षया नित्य
शक्तेरपि ईश्वरस्य शश्वन्न करणत्वम् । एकावस्थानियमे हि कारणान्तराणां प्रवृत्ति
निवृत्तिसाधनीच्छा प्रार्थ्येत । स च नास्ति, बीजस्योच्छूनतरतमादिभाववत् परिणाम
257
परम्परापरिचयस्य तेषामपह्नोतुमशक्यत्वात् । अस्तु वा एकावस्थानियम ईश्वरस्य
इच्छाया अपि नित्यत्वात् तदवस्थः कार्याविरामः, अनित्ये तु यदपेक्षोऽस्याः कदाचिद्
भावः, तदपेक्षया कार्यग्रामस्य यदि स्यात् कीदृशो दोषः ? कुम्भादिकार्यक्रमेऽपि तर्हि
किं पुरुषेच्छया, यदपेक्षोऽस्याः क्रमः, तदपेक्ष एव कुम्भादेरप्यस्तीति वक्तुं शक्तेः ?
तदयुक्तम्, प्रमाणेन दृष्टसामर्थ्यस्य हेतोरपोहितुमशक्यत्वात् । प्रस्तुते तु प्रमाणा
भावात् कार्यकादाचित्कतामात्रमाश्रितं तदन्यथाप्युपपत्स्यत इति कुतः पुरुषापत्ति
नियमः कार्यस्य ?
अथ कुम्भादेः कदाचिद्भावः पुरुषाधीनो दृष्ट इति कार्यान्तरस्यापि तथेति
चेत् ? एवं तर्हि तदेव दर्शनादर्शनमात्रं व्याप्तिसाधनमायातम्, किमत्र विपर्ययबाधको
पन्यासशौटीर्येणेति तृतीयमपि निरस्तम् ॥
यच्चोच्यते, कारणसन्निधेर्धीधनाधीनो निश्चित इति, तत्रापि तथा दर्शनमात्रा
श्रये एतदेव वाच्यम् । विपर्ययबाधकं च न किञ्चिदुक्तम् । प्रत्यक्षानुपलम्भशरणीकरणे
च वातोपघातादिमिलज्जम्बालबीजादिसामग्र्या अनैकान्तिकत्वादि सर्वमाक्षेपपरिहार
समेतं कार्यबदवगन्तव्यं सामग्रीविशेष एव व्याप्तियोग्य इत्येतत्पर्यन्तम् । तन्न कारण
सामग्र्याः पुरुषेण व्याप्तिसिद्धिः, यतो विपक्षे व्यापकानुपलम्भादसम्भव इति चतुर्थ
मपि कदर्थितम् ॥
तावतैव वाचस्पतेरपि 31a हृदयशून्यः प्रलापोऽपहस्तितः । यथा हि वि
ततानां तावदजननबीजमुक्तमवस्थाविशेषाभावो नाम । यद्यपि दण्डचक्रादीनां पुरुषा
देव मिलनमुपलब्धं तत्प्रयत्नसचिवानां च कार्यारम्भः, तथापि सर्वत्र सर्वदा वा
तथैवेति नियमयितुः प्रमाणस्याभावात् कार्योत्पादव्यापकस्यापि कारणसमवधानस्य
बुद्धिमदधीनत्वेन व्याप्त्यसिद्धेस्तदवस्थो दोषः । यथा च कारणान्तरदशाविशेषाश्रये
णैव कार्याणां कदाचिद् भावस्तथा प्रकृतविशेषोऽपीति पञ्चमं च पञ्चतामञ्चितम् ॥
कारणमात्रापत्तिसाधनं पुनरेतदिति दर्शितं शास्त्रे ॥
एतेनैव शङ्करोक्तमपि नापि कश्चिद् विशेष इत्यादि काव्यरचनामात्रमा
पादितम्, प्रतिबन्धसाधकप्रमाणपर्यादानात् । यद्यपि च निरभिप्रायव्यापारत्वेन प्रासा
दादिहेतुभ्यो भूभूधरादिहेतूनां न विशेषस्तथापि प्रयत्नवदपेक्षानपेक्षाभ्यां यदि स्यात्
को दोषः ? यथा पार्थिवत्वाविशेषेऽपि लोहलेख्यत्वालोहलेख्यत्वे । अवश्यं च निरभि
258
प्रायत्वाविशेषेऽपि विशेष एषामेषितव्यः शक्तेः, कथमन्यथा कार्यवैजात्यमात्यन्तिकम् ?
तदसौ शक्तिः प्रयत्नवदपेक्षावैमुख्यमपि यदि क्षमेत का क्षतिः ? किं च कर्तुरपि
करादिव्यापारमन्तरेण समीहामात्रात् न मूर्तकार्यसिद्धिरुपलब्धा, तमतिवर्तमानानां
भूधरादीनां का गणना समीहामात्रे ?
करादयोऽपि समीहया प्रवर्त्थन्त इति चेत् ? समीहापि सन्निवेशिनि शयादि
व्यापारविरहे न किञ्चित्करीत्युक्तम् । ततो यया शक्त्या करादिव्यापारपारवश्यमपास्य
महीधरादिहेतवो निरभिप्रायत्वे सत्यपि न कार्यकर्मणि प्रतिहन्यन्ते, तया समीहामपि
नातिक्रमेयुरिति क एवं श्रद्दधीत ? न हि धूमोदयकाले उच्छलद्बहलरूपं वस्तु वह्नी
न्धनजन्यतया सम्भावितमेकाभावनिश्चये निश्चीयमानमन्याभावेऽपि न भावशङ्कायां
निवेशयति, तादृगेतदपि ॥
शरीरस्वीकारे तु प्रादेशिककार्यानित्यानेकासर्वज्ञत्वात् साधु साधितः सुधी
भिरीश्वरः । एतेनैव वा व्यभिचारः कार्यत्वादेः । न ह्यनधिष्ठितानामित्यादिवचनाद्
दर्शनादर्शनमात्रादन्यमुपायमस्य व्याप्तिसाधनाय स्पृशति, तच्च कृतोत्तरम् । यदि च
दर्शनादर्शनमेव शरणम्, तदा यथा समीहावतः कार्यक्रिया दृष्टेति कार्ये सति समीहा
वतोऽनुमानमिष्टम्, तथा करादिमत एव मूर्तक्रिया दृष्टेति करादिव्यापारानुपपत्तौ
पुरुषस्याक्रियैव कस्मात् न निश्चीयते ? न खलु कार्यहेतुव्यापकानुपलम्भयोः प्रामाण्ये
कश्चिद् विशेषः । यदि तु दर्शनादर्शनमात्रमनास्थाय प्रमाणान्तरमेकनियतं स्यात्,
स्यादेकसाध्यबुद्धिः, तदभावे तु प्रतिबन्ध 31b एव तयोः परस्परम्, न बाधा तुल्य
कक्षत्वादिति प्रकरणसमः पराभिप्रायात् ।
प्रयोगः, यो न स्वाङ्गव्यापारवान् नासौ मूर्तनिर्वर्तनसमर्थो दृष्टः, यथा कुलाल
एव संहृतकरादिव्यापारदशायाम् । नास्ति च स्वाङ्गव्यापारः प्रकृते पुंसीति व्यापका
नुपलब्धिः । नाश्रयासिद्धिः क्षणभङ्गाध्यायन्यायेनेति वस्तुतस्तर्हि दूषणान्तरमेव युक्तं,
कः प्रतिहेतोरवकाश इति चेत्—न, भूयोदर्शनस्य व्याप्तिसिद्धावनङ्गत्वप्रतिपादनार्थमस्यो
पन्यासात् । यदि भूयोदर्शनमुपायः तदैवमपि स्यादित्युक्तेरिति व्याप्तिग्रहप्रकाराणाम्
अयोगादनेकान्त इति स्थितम् ।
अस्तु वा व्याप्तिग्रहः कथञ्चित्, तथापि नेश्वरसिद्धिप्रत्याशा फलवती, बुद्धि
मतः साध्यस्यैकत्वनियमनिश्चयाभावात् । एकत्वे हि तस्य सिद्धे नित्यविभुसर्वज्ञत्व
259
सिद्धिरीश्वरव्यवहारमारोपयेत् । यदा तु भिन्नदेशकालकलितं कार्यजातमनेकेन संख्याति
क्रान्तेन कर्त्रा कृतं सम्भाव्येत, न तदा विभुत्वनित्यत्वे, स्वस्वविषयोपादानादिमात्रवेदन
सिद्धौ च क्व सर्वज्ञत्वम् ?
अथ बहूनां व्याहतमनसां व्यापारे कार्यस्यानुत्पत्तिरुपन्यस्य विलोपादिप्रसङ्गश्च
स्यादिति चेत् ? प्रत्येकं वैभवादिगुणयोगादीश्वराणां व्यापारे स्यादपीयमाशङ्का, अद्य
पुनरेकोऽपि तादृङ् न सिध्यतीत्युच्यते । अर्वाचीनशक्तयश्च भूयांस एकमनेकं च कार्यम्
आरभ्य निष्पादयन्तो दृश्यन्त एव । नन्वनेकत्रापि प्रधानभूतेनैकेन भाव्यम्, बलीयसा
वा, सूत्रधारवत्, सेनानीवद् वा । अतस्तस्यैव कर्तृत्वमितरेषां तदनुवृत्तित्वादिति चेत्—न,
तत्रापि नियमाभावात्, स्वस्वप्रयोजनानुरोधेन स्वतन्त्राणामपि केषाञ्चिदेकसत्त्वादिधटना
दर्शनात् । तत्रापि कश्चिदेव प्रथमः प्रयोजक इत्यपि नास्ति, अनेकस्य तथा हृदयोत्कलिकाया
अनिवारणात्, नीचस्यापि प्रयोजकत्वसम्भवात् ।
तस्माद् भ्रमरमधुमक्षिकावल्मीकजन्तुवत् क्षुद्रप्राणिभिरप्येकैकमैनाकादिकरण
सम्भावनायां का वार्ता विश्वस्यैकेन क्रियायाः ? तत्रादृष्टजन्मानस्तावत् तावतैव
कृतार्थीकृतचेतनानुमितयः क्षितिधरादयः । ते च क्षुद्रजन्तव उपादानमतिक्षुद्रं पृथिव्या
दिद्रव्यमुपकरणं सुखादिसम्प्रदानमात्मानं स्थितिसुखादि च प्रयोजनं जानन्त एव
वल्मीकजन्तुवत् प्रवर्तेरन् । सिद्धे च नावश्यमधिष्ठायका दृश्येरन्, विचित्रशक्ति
कर्माक्षेपात् स्वभावविप्रकर्षाद् वा । येऽपि दृष्टजन्मानो वृक्षादयः पौरुषेयाः, तत्र
चिन्तैव नास्ति । अदृष्टपुरुषव्यापारास्तु ये बिन्ध्ययुगन्धरादिपरिसरद्भावास्तेऽपि पिशा
चादिप्रकारैरधिष्ठातृभिरसंख्यैः कर्तृमन्त इति कः सर्ववेदी भवतु ? देशकालयोश्च
भिन्ना एवेप्रि क्व विभुत्वनित्यत्वे ? न चैवं शङ्काया 32a बाधकं किञ्चिदस्ति वस्तुबल
प्रवृत्तमनुमानम् ।
ननु चैवं तावद् भवद्भिरपि न स्वीकृतमेव । एतावच्चातिकष्टतरं कल्पयतो वरम्
ईश्वरकल्पनैव लाघवादिति चेत् ? सत्यम्, यदि कल्पनामात्रेतरन्यासः, तदा भवदुप
न्यासमेव पुरस्करिष्यामः । यावत् पुनरनुमानव्याजं न वर्जयसि, तावदवश्यमस्माकं
दृढनिरूपणाभियोगः । अथ क्षुद्रैरसंख्यैर्निर्मिता नर्मदादय इति दुनोति चेतश्चेत् ?
एकेनाशरीरेण निर्मिता इति सुष्ठुतराम् । तस्मात् प्रमाणमेव सर्वतो बलवद् यथा स्था
पयति तथार्थस्थितिः । अतएव तद् दृढं निरूप्यते । न च क्षुद्रेष्वनुरोधः कश्चित् ।
260
क्षुद्रैरक्षुद्रैरदृश्यैः समानशक्तिभिरधिकशक्तिभिः स्वतन्त्रैः प्रधानसम्मतैकैकजन्तुसनाथापरि
मितयूथैर्वा स्थूलाणुकैकानेकस्वकार्यभागोपादानादिमात्रवेदिभिः षड्गतिपर्यापन्नैः कृतो
भवतु भुवनसन्निवेशः, एक एव तु कर्ताऽस्य मा भूत् ।
नापि बौद्धैस्तथानुपगमात् ततो हेतुव्यावृत्तिः, एकतोऽपि व्यावृत्तिप्रसङ्गात् ।
न च वस्तुबलप्रवृत्तेऽनुमाने परोपगमापेक्षा । उपगममात्रस्य त्यागेनाविरोधात् । तदेवं
बुद्धिमन्मात्रे साध्ये उपादानाद्यभिज्ञतालक्षणविशेषनान्तरीयकतया साक्षादुपादानाद्य
भिज्ञकर्तृसाधनाद् वाभिमतसिद्धिर्नैकान्तिकी, सर्वकार्यक्रियाया एककर्तृत्वासिद्धेः ।
उपादानाद्यभिज्ञमात्रसाधने च वैफल्यम्, भारतादिकथावत् । ततः साधनान्तरा
भावादस्मादेव सर्वज्ञादिगुणवतः सिद्धिरिष्टेति तदपेक्षयैव दूषणमभिधानीयमनेकान्त
लक्षणमिति स्थितम् ।
अतो यावतीमर्थगतिमित्यादि दुर्लङ्घ्यम् । साध्यसामान्यप्रतिबन्धाकृष्टत्वेऽपि
विशेषस्य सिद्धिः साधनाधीनैव, तदेकपरतया साधनोपन्यासादन्यसाधनाभावाच्च ।
बौद्धस्यापि हि नैरात्म्यसिद्धिः साधनाधीनैव । यदि हि नैरात्म्यत्यागेऽपि क्षणभङ्ग
साधनं चरितार्थं भवेत्, तदा किं क्षणभङ्गसाधने नैरात्म्यसिद्धिः स्यात् ? भवतस्तु
सार्वज्ञ्यादिसिद्धिमुद्धूयान्यथाप्युपादानाद्यभिज्ञानलक्षणो विशेष उपपादितः । अतएव
नात्मोपन्यासपूर्वकोऽन्वयो दृष्टान्ते प्रदर्श्यत इति अनुपयुक्तम् । साक्षात् तदन्वयदर्शने
अपि तन्नान्तरीयकत्वं साध्यसामान्यस्य दर्शयितव्यमेव । तच्चैकत्वेन सकलक्रियाधारस्य
व्याप्तेरभावादशक्यम् ।
एतेनैव वाचस्पत्योऽपि सार्वज्ञ्यसाधनाभिनयः प्रतिव्यूढः । सिद्धे तु सर्वज्ञे कर्तरि
कर्तुरेकत्वनिरूपणश्रमोऽस्माकमनुपयोगीत्युपरम्यते । यदप्ययं व्यतिरेकिप्रयोगमाह,
तदप्येकत्वानिश्चयादेव दूषितम्, अनित्यासर्वविषयबुद्धित्वेऽप्युपादानादिवेदनसम्भवस्योप
पादितत्वात् ।
वित्तोकसमाधाने तु धूमाद्धराधरायोगव्यवच्छेदवत् अग्नेः पञ्चवर्णशिखाकला
पताया अप्यनुमानप्रसङ्गः । नात्र सामर्थ्यमिति चेत् ? तत्रापि पक्षायोगव्यवच्छेद एव
सामर्थ्यात् । पृथ्वीभृति प्रयत्नवतः सिद्धावप्येकत्वानिश्चयात् क्व सर्ववेदनसिद्धिः ?
32b ननु द्व्यणुकस्यापि कार्यत्वात् कर्ता तदुपादानपरमाणुदर्शी नियमेन
एषितव्यः । न च मांसचक्षुषस्तथा भवितुमर्हन्ति । अन्यथा किमस्मदाभिरपराद्धं येन
261
तथा न भवामः ? तदवश्यं कर्तातीन्द्रियदर्शी स्वीक्रियमाणो नेश्वरादन्यो युक्तः । तदपि
यत्किञ्चित् । न हि मांसचक्षुष्ट्वेऽपि सर्वसाधारणं करणसामर्थ्यम्, अस्मदत्यन्तमपकृष्टानामपि
गृध्रादीनामिन्द्रियपाटवातिशयदर्शनात् । क्षोदिष्ठानामेव च केषाञ्चित् परमाणुदर्शनमपि
स्यात् कर्मशक्तिविशेषात्, यथा पिपीलिकानामस्मदगोचरगन्धाणुग्रहणम् । न च
तन्मात्रसूक्ष्ममीक्षमाणैर्देशकालविप्रकृष्टस्यापि सूक्ष्मान्तरस्य ग्रहणम्, सकलस्थूलस्य वा ?
तन्न तावतैवेश्वरसिद्धिप्रत्याशा ।
एवं तर्हि भवतु परमाणोर्दर्शनसम्भावना सकलक्षेत्रज्ञतत्समवेतधर्माधर्माशय
विशेषाणां तु कथम् ? न कथञ्चित् । न हि कार्यक्रिया क्षेत्रज्ञस्वरूपादिपरिज्ञानेनापि व्याप्ता
कुलालदृष्टान्ते दृष्टा, किं तु सम्प्रदानोपकरणवेदनद्वारेण तदाकृष्टिरिष्यते । सा चाशक्या,
सामर्थ्यानुपपत्तेः, उक्तक्रमेणापि तन्मात्रवेदनस्य चरितार्थत्वात् । कर्मणि स्वस्याभिप्रेय
माणत्वेन सम्प्रदानताया दुर्वारत्वात्; यथा स्वस्मै मन्दिरं करोतीति । अन्यथा तेनैव
व्यभिचारप्रसङ्गः सम्प्रदानज्ञानापेक्षायाः ।
अनुमीयमानस्तत्रापरः सम्प्रदानवेदी भविष्यतीति चेत्—न, व्यभिचारदर्शनेन
कर्तुः सम्प्रदानज्ञाननान्तरीयकत्वासिद्धेरनुमानवार्ताविरहात् । न चानुमीयमानापेक्षया
तस्याकर्तृत्वम् । एवं हि कुलालस्याप्यकर्तृत्वप्रसङ्गे व्याप्तिग्रहविरहात् तदवस्थोऽनुमाना
नुदयः । तस्माद् यद् यदवश्यं सम्प्रदानज्ञानापेक्षं कर्तृत्वे, स्वात्मापि सम्प्रदानमेषितव्यः ।
न च परमपि सम्प्रदानं व्यवहारप्रसिद्धमुद्धूय क्षेत्रज्ञरूपमसौ ज्ञातुमीशः कर्माशयभेदार्थोप
करणशब्दसंगृहीतानपि । ततो यथा कुलालस्तानविद्वान् दण्डचक्रादिवेदनेनैवोपकरणज्ञः,
तथानुमीयमाना अपि जन्तवः स्वकीयकरमुखादिज्ञानेनाप्यन्ते भविष्यन्ति ।
तत् कुतस्त्यमेतत् क्षेत्रज्ञरूपतदीयधर्माधर्माशयभेदपरिज्ञानम् ? अथाशरीरस्य क्व
स्वाङ्गव्यापारसङ्गतिः ? अशरीरस्य सिद्धिसङ्गतिरपि कीदृशी ? एकत्वे हि सिद्धे शरीरी
प्रादेशिको न सर्वकर्मणि समर्थ इति सामर्थ्यादशरीरिसिद्धिप्रत्याशा, एकत्वं च दुःसाध
मित्युक्तम् । न चाशरीरत्वेऽपि दण्डचक्रकरमुखाद्युपकरणानुपपत्तेः पारिशेष्यात् कर्माशय
भेदज्ञानेनैवोपकरणज्ञाननिष्ठेति सौष्ठवाय । दिक्कालसमवायादेरप्युपकरणसंगृहीतस्य ज्ञानेन
तज्ज्ञतामात्रस्य कृतार्थत्वात् ।
कः पुनरसौ विशेषो यतस्तदवस्थस्य दिगादिज्ञानेनैवोपकरणज्ञता ? 33a न
धर्माधर्मादिज्ञानेनेति । उभयज्ञानेनैव भवत्विति चेत् ? तदयुक्तम् । नहि यावदुपकरणं
262
तावत् कर्त्रावश्यं ज्ञेयमिति दृष्टम् । न च दिगादिज्ञानेनैवोपकरणवित्तिस्तदवस्थस्येति
निश्चयं ब्रूमो यतो विशेषपर्यनुयोगः, किं तूपकरणान्तरसम्भवान्न पारिशेष्यविश्रान्तिः
अत्रेत्युच्यते । ततो यथा परापरकर्तृषु दण्डचक्रादितुरीवेमाद्युपकरणविरहपरम्परायाम्
अन्यान्यैरुपकरणैर्धर्मादिबाह्यैरुपकरणज्ञतास्थितिरुपलब्धा, तथा किमद्याप्यस्तु ? उत
धर्मादीनादायैवेति सन्देह एव । यदि पुनरन्यदुपकरणं न स्यात् पारिशेष्यव्याख्यानं
शोभेत । अभ्युदयनिःश्रेयसमार्गादिसन्देहे च किं तादृशा तेन कर्तव्यमीश्वराभिधानेन
धनविरहिणेव ?
तस्मादशरीरित्वेऽपि न धर्मादिज्ञानाकृष्टिः, किं पुनस्तदसिद्धौ ? मा भूदुपकरणतया
धर्मादेर्वेदयिता नियमेन कार्यतया भविष्यति, यतः कर्ता कार्यरूपादिवेदकः स चेश्वर
इत्यपि निःसारम् । दानहिंसादिकं हि कुर्वन्तस्तद् वेदयन्त एव स्वरूपमात्रेण, न तावता
त एवेश्वराः । न चान्यः कार्त्स्न्येन तद्वेदी सिद्धः । धर्माधर्मत्वेन तु निश्चयः तत्कारिणोऽपि
नावश्म्भावी कुम्भकारवत् । तत्कारिणां तर्हि तत्त्वेन निश्चयाभावात् तत्त्वनिश्चयः कार्यत्वात्
कर्तारमीश्वरमेव सन्निधापयेदित्यपि नास्ति । धर्माधर्मत्वनिश्चयोऽपि हि समीचीनः
सन्दिग्धसत्ताक एव वर्तते । कथं ततः प्रत्याशा ? अनिरस्तविपर्ययाशङ्कसङ्कल्पस्वभावस्तु
भूयसामागमद्वारेण । देवजातिस्मरादिस्वीकाराच्च तेषाम् अप्यस्ति लेशेन सम्यक्कर्मफल
सम्बन्धबोधः । न च तावतैवैश्वर्यपर्याप्तिरिति ।
तदेवमीश्वरासिद्धेः सकलजन्मिनां शुभाशुभकर्माणि नोपकरणम्, किं तु कारणान्येव
लोकवैचित्र्यस्येति धीमतामुपादेयः प्रथमश्लोकार्थ इति ॥
-
शतानन्दस्येति प्रान्तलेखः ।↩


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २५६< अग्निपुराणम्
दायविभागकथनम्सम्पाद्यताम्
अग्निरुवाच
विभागञ्चेत् पिता कुर्य्यादिच्छया विभजेत् सुतान् ।
ज्येष्ठं वा श्रेष्ठभागेन सर्वे वा स्युः समांशिनः ।। २५६.१ ।।
यदी दद्यात् समानंशान् कार्य्याः पत्न्यः समांशिकाः
न दत्तं स्त्रीधनं यासां भर्त्रा वा श्वशुरेन् वा ।। २५६.२ ।।
शक्तस्थानीहमानस्य किञ्चिद्दत्त्वा पृथक् किया ।
न्यूनाधिकविभक्तानां धर्म्म्यश्च चवितृना कृतः ।। २५६.३ ।।
विभजेयुः सुताः पित्रोरूद्र्ध्वमृक्थमृणं समम् ।
मातुर्दुहितरः शेषमृणात्ताभ्य ऋतेऽन्नयः ।। २५६.४ ।।
पितृद्रव्याविनाशे न यदन्यत् समः स्मृतः ।
अनेकपितृकाणान्तु पितृतो भागकल्पना ।। २५६.५ ।।
सामान्यार्थसमुत्थाने विभागस्तु समः स्मृतः ।
अनेकपितृकाणान्तु पितृतो भागकल्पना ।। २५६.६ ।।
भूर्यापिता महोपात्ता निबन्धो द्रव्यमेव ।
तत्र स्यात् सद्दशं स्वाम्यं पितुः पुत्रस्य चोभयोः ।। २५६.७ ।।
विभक्तेषु सुतो जातः सवर्णायां विभागभाक् ।
दृश्याद्वा तद्विभागः स्यादायव्ययविशोधितात् ।। २५६.८ ।।
क्रमादभ्यागतं द्रव्यं हृतमभ्युद्धरेच्च यः ।
दायादेब्यो न तद्दद्याद्विद्यया लव्धमेव च ।। २५६.९ ।।
पितृभ्यां यस्य यद्दत्तं तत्तस्यैव धनं भवेत् ।
पितुरूद्र्ध्वं विभजता माताप्यंशं समं हरेत् ।। २५६.१० ।।
असंक्कृतास्तु संस्कार्या भ्रातृभिः पूर्वसंस्कृतैः ।
भगिन्यश्च निजादंशाद्दत्वांशन्तु तुरीयकं ।। २५६.११ ।।
चतुः स्त्रिद्व्येकभागाः स्युर्वर्णशो ब्राह्मणात्मजाः ।
क्षत्रजास्त्रिद्व्येकभागा विड्जास्तु द्वयेकभागिनः ।। २५६.१२ ।।
अन्योन्यापहृतं द्रव्यं विभक्ते यत्तु दृश्यते ।
तत् पुनस्ते समैरंशैर्विभजेरन्निति स्थितिः ।। २५६.१३ ।।
अपुत्रेण परक्षएत्रे नियोगोत्पादितः सुतः ।
उभयोरप्यसावृक्थी पिण्डदाता च धर्म्मतः ।। २५६.१४ ।।
औरसो धर्म्मपत्नीजस्तत्समः पुत्रिकासुतः ।
क्षेत्रजः क्षेत्रजातस्तु सगोत्रेणेतरेण वा ।। २५६.१५ ।।
गृहे प्रच्छन्न उत्पन्नो गूढजस्तु सुतः स्मृतः ।
कानीनः कन्यकाजातो मातामहसुतो मतः ।। २५६.१६ ।।
क्षतायामक्षतायां वा जातः पौनर्भवः सुतः ।
दद्यान्माता पिता वा यं स पुत्रो दत्तको भवेत् ।। २५६.१७ ।।
क्रीतश्च ताभ्यां विक्रीतः कृत्रिमः स्यात् स्वयं कृतः ।
दत्तात्मा तु स्वयं दत्तो गर्भे वित्तः सहोढजः ।। २५६.१८ ।।
उत्सृष्टो गृह्यते कयस्तु सोपविद्धो भवेत् सुतः ।
पिण्डदोंऽशहरश्चैषां पूर्व्वाभावे परः परः ।। २५६.१९ ।।
सकजातीये प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिः।
जातोऽपि दास्यां शूद्रस्य कामतोंऽशहरो भवेत् ।। २५६.२० ।।
मृते पितरि कुर्य्युस्तं भ्रातरस्त्वर्द्धभागिकं ।
अभ्रातृको हरेत् सर्वं दुहितणां सुतादृते ।। २५६.२१ ।।
पत्नी दुहितरश्चैव पितरौ भ्रातरस्तथा ।
तत्सुतो गोत्रजो बन्धुः शिष्यः सब्रह्मचारिणः ।। २५६.२२ ।।
एषामभावे पूर्वस्य धनभागुत्तरोत्तरः ।
स्वर्यातस्य ह्यपुत्रस्य सर्ववर्णेष्वयं विधिः ।। २५६.२३ ।।
वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणामृक्थभागिनः ।
क्रमेणाचार्य्यसच्छिष्यधर्म्मभ्रात्रेकतीर्थिनः ।। २५६.२४ ।।
संसृष्टिस्तु संसृष्टी सोदरस्य तु सोदरः ।
दद्याच्चापहरेच्चांशं जातस्य च मृतस्य च ।। २५६.२५ ।।
अन्येदर्य्यस्तु संसृष्टी नान्योदर्य्यधनं हरेत् ।
असंसृष्ट्यपि चादद्यात्सोदर्य्यो नान्यमातृजः ।। २५६.२६ ।।
पतितस्तत्सुतः क्लीवः पङ्गुरु जडः ।
अन्धोऽचिकित्स्यरोगाद्या भर्त्तव्यास्तु निरंशकाः ।। २५६.२७ ।।
औरसाः क्षेत्रजास्त्वेषां निर्दोषा भागहारिणः ।
सुताश्चैषां प्रभर्त्तव्या यावद्वै भर्त्तृसात्कृतः ।। २५६.२८ ।।
अपुत्रा योषितश्चैषां भर्त्तव्याः साधुवृत्तयः ।
निर्वास्या व्यभिचारिण्यः प्रतिकूलास्तथैव च ।। २५६.२९ ।।
पितृमातृपतिभ्रातृदत्तमध्यग्न्युपागतं ।
आधिवेदनिकञ्चैव स्त्रीधनं परिकीर्त्तितं ।। २५६.३० ।।
बन्धुदत्तं तथा शुल्कमन्वाधेयकमेव च ।
अप्रजायामतीतायां बान्धवास्तदवाप्नुयुः ।। २५६.३१ ।।
अप्रजास्त्रीधनं भर्त्तु र्ब्राह्य्यादिषु चतुर्ष्वपि ।
दुहितॄणां प्रसूता चेच्छ्रेषे तु पितृगामि तत् ।। २५६.३२ ।।
दत्वा कन्यां हरन् दण्ड्यो व्ययं दद्याच्च सोदयम् ।
मृतायां दत्तमादद्यात् परिशोध्योभयव्ययम् ।। २५६.३३ ।।
दुर्भिक्षे धर्मकार्ये च व्याधौ संप्रतिरोधके ।
गृहीतं स्त्रीधनं भर्त्ता न स्त्रिये दातुमर्हति ।। २५६.३४ ।।
अदिवित्तस्त्रियै दद्यादाधिवेदनिकं समम् ।
न दत्तं स्त्रीधनं यस्यै दत्ते त्वर्द्धं प्रकीत्तितम् ।। २५६.३५ ।।
विभागनिह्नवे ज्ञातिबन्धुसाक्ष्यभिलेखितैः ।
विभागभावना ज्ञेया गृहक्षेत्रैश्च यौतकैः ।। २५६.३६ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये दायविभागो नाम षट्पञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥


text:
पञ्चमोऽङ्कः
॥ ततः प्रविशति रथयानेन गान्धारी संजयो धृतराष्ट्रश्च ॥
धृतराष्ट्रः:
वत्स संजय कथय कथय कस्मिन्नुद्देशे कुरुकुलकाननैकप्रवालो वत्सो मे दुर्योधनस्तिष्ठति । कच्चिज्जीवति वा न वा ।
गान्धारीः
१४०}जाद जै सच्चं जीवदि मे वच्छो ता कधेहि कस्सिं देसे वट्टदि ।
१४०: जात यदि सत्यं जीवति मे वत्सस्तत्कथय कस्मिन्देशे वर्तते ।
संजयः:
नन्वेष महाराज एक एव न्यग्रोधच्छायायामुपविष्टस्तिष्ठति ।
गान्धारीः
१४१}॥ सकरुणम् ॥
जाद एआई त्ति भणासि । किं णु क्खु संपदं भादुसदं से पासे भविस्सदि ।
१४१: जात एकाकीति भणसि । किं नु खलु सांप्रतं भ्रातृशतमस्य पार्श्वे भविष्यति ।
संजयः:
तात अम्ब अवतरतं स्वैरं रथाथ् ।
॥ उभाववतरणं नाटयतः ॥
॥ ततः प्रविशति सव्रीडमुपविष्टो दुर्योधनः ॥
संजयः:
॥ उपसृत्य ॥
विजयतां महाराजः । नन्वेष तातोऽम्बया सह प्राप्तः । किं न पश्यति महाराजः ।
॥ दुर्योधनो वैलक्ष्यं नाटयति ॥
धृतराष्ट्रः:
पद्य ५.१
शल्यानि व्यपनीय कङ्कवदनैरुन्मोचिते कङ्कटे बद्धेषु व्रणपट्टकेषु शनकैः कर्णे कृतापाश्रयः
दूरान्निर्जितसान्त्वितान्नरपतीनालोकय§ल्लीलया सह्या पुत्रक वेदनेति न मया पापेन पृष्टो भवान् ॥५.१॥
॥ धृतराष्ट्रो गान्धारी च स्पर्शेनोपेत्यालिङ्गतः ॥
गान्धारीः
१४२}वच्छ अदिगाढप्पहारवेअणापज्जाउलस्स अम्हेसु संणिहिदेसु बि ण पसरदि दे वाणी ।
१४२: वत्स अतिगाढप्रहारवेदनापर्याकुलस्यास्मासु संनिहितेष्वपि न प्रसरति ते वाणी ।
धृतराष्ट्रः:
वत्स दुर्योधन किमकृतपूर्वः संप्रति मय्यप्ययमव्याहारः ।
गान्धारीः
१४३}वच्छ जै तुमं बि अम्हे णालबसि ता किं संपदं वच्छो दुस्सासणो आलबदु दुम्मरिसणो वा अध अण्णो वा ।॥ इति रोदिति ॥
१४३: वत्स यदि त्वमप्यस्मान्नालपसि तत्किं सांप्रतं वत्सो दुःशासन आलपतु दुर्मर्षणो वाथान्यो वा ।
दुर्योधनः:
पद्य ५.२
पापोऽहमप्रतिकृतानुजनाशदर्शी तातस्य बाष्पपयसां तव चाम्ब हेतुः
दुर्जातमत्र विमले भरतान्ववाये किं मां सुतक्षयकरं सुत इत्यवैषि ॥५.२॥
गान्धारीः
१४४}जाद अलं परिदेविदेण । तुमं बि दाव एक्को इमस्स अन्धजुअलस्स मग्गोबदेसओ । ता चिरं जीव । किं मे रज्जेण जएण वा ।
१४४: जात अलं परिदेवितेन । त्वमपि तावदेकोऽस्यान्धयुगलस्य मार्गोपदेशकः । तच्चिरं जीव । किं मे राज्येन जयेन वा ।
दुर्योधनः:
पद्य ५.३
मातः किमप्यसदृशं कृपणं वचस्ते सुक्षत्रिया क्व भवती क्व च दीनतैषा
निर्वत्सले सुतशतस्य विपत्तिमेतां त्वं नानुचिन्तयसि रक्षसि मामयोग्यं ॥५.३॥
नूनं विचेष्टितमिदं सुतशोकस्य ।
संजयः:
महाराज किं वायं लोकवादो वितथो न घटस्य कूपपाते रज्जुरपि तत्र प्रक्षेप्तव्येति ।
दुर्योधनः:
अपुष्कलमिदं । उपक्रियमाणाभावे किमुपकरणेन ।॥ इति रोदिति ॥
धृतराष्ट्रः:
॥ दुर्योधनं परिष्वज्य ॥
वत्स समाश्वसिहि समाश्वासय चास्मानिमामतिदीनां मातरं च ।
दुर्योधनः:
तात दुर्लभः समाश्वास इदानीं युष्माकं । किं तु
पद्य ५.४
कुन्त्या सह युवामद्य मया निहतपुत्रया ।
विराजमानौ शोकेऽपि तनयाननुशोचतं ॥५.४॥
गान्धारीः
१४५}जाद एदं एव्व संपदं पभूदं जं तुमं बि दाव एक्को जीवसि । ता जाद अकालो दे समरस्स । पसीद । एसो दे सीसञ्जली । णिवत्तीअदु समरव्वाबारादो । अपच्छिमं करेहि मे वाणं ।
१४५: जात एतदेव सांप्रतं प्रभूतं यत्त्वमपि तावदेको जीवसि । तज्जात अकालस्ते समरस्य । प्रसीद । एष ते शीर्षाञ्जलिः । निवर्त्यतां समरव्यापाराथ् । अपश्चिमं कुरु मे वचनं ।
धृतराष्ट्रः:
वत्स शृणु वचनं तवाम्बाया मम च निहताशेषबन्धुवर्गस्य । पश्य ।
पद्य ५.५
दायादा न ययोर्बलेन गणितास्तौ द्रोणभीष्मौ हतौ कर्णस्यात्मजमग्रतः शमयतो भीतं जगत्फाल्गुनाथ्
वत्सानां निधनेन मे त्वयि रिपुः शेषप्रतिज्ञोऽधुना मानं वैरिषु मुञ्च तात पितरावन्धाविमौ पालय ॥५.५॥
दुर्योधनः:
समरात्प्रतिनिवृत्य किं मया कर्तव्यं ।
गान्धारीः
१४६}जाद जं पिदा दे विउरो वा भणादि ।
१४६: जात यत्पिता ते विदुरो वा भणति ।
संजयः:
देव एवमिदं ।
दुर्योधनः:
संजय अद्याप्युपदेष्टव्यमस्ति ।
संजयः:
देव यावत्प्राणिति तावदुपदेष्टव्यभूमिर्विजिगीषुः प्रज्ञावतां ।
दुर्योधनः:
॥ सक्रोधम् ॥
शृणुमस्तावद्भवत एव प्रज्ञावतः संप्रत्यस्मदनुरूपमुपदेशं ।
धृतराष्ट्रः:
वत्स युक्तवादिनि संजये किमत्र क्रोधेन । यदि प्रकृतिमापद्यसे तदहमेव भवन्तं ब्रवीमि । श्रूयतां ।
दुर्योधनः:
कथयतु तातः ।
धृतराष्ट्रः:
वत्स किं विस्तरेण । संधत्तां भवानिदानीमपि युधिष्ठिरमीप्सितपणबन्धेन ।
दुर्योधनः:
तात तनयस्नेहवैक्लव्यादम्बा बालिशत्वात्संजयश्च काममेवं ब्रवीतु । युष्माकमप्येवं व्यामोहः । अथ वा प्रभवति पुत्रनाशजन्मा हृदयज्वरः । अन्यच्च तात अस्खलितभ्रातृशतोऽहं यदा तदावधीरितवासुदेवसामोपन्यासः । संप्रति हि दृष्टपितामहाचार्यानुजराजचक्रविपत्तिः स्वशरीरमात्रस्नेहादुदात्तपुरुषव्रीडावहमसुखावसानं च कथमिव करिष्यति दुर्योधनः सह पाण्डवैः संधिं । अन्यच्च नयवेदिन्संजय
पद्य ५.६
हीयमानाः किल रिपोर्नृपाः संदधते परान् ।
दुःशासने हतेऽहीनाः सानुजाः पाण्डवाः कथं ॥५.६॥
धृतराष्ट्रः:
वत्स एवं गतेऽपि मत्प्रार्थनया न किंचिन्न करोति युधिष्ठिरः । अन्यच्च सर्वदैवाप्रकृष्टमात्मानं मन्यते युधिष्ठिरः ।
दुर्योधनः:
कथमिव ।
धृतराष्ट्रः:
वत्स श्रूयतां प्रतिज्ञा युधिष्ठिरस्य । नाहमेकस्यापि भ्रातुर्विपत्तौ प्राणान्धारयामीति । बहुच्छलत्वात्संग्रामस्यानुजनाशमाशङ्कमानो यदैव भवते रोचते तदैवासौ सज्जः संधातुं ।
संजयः:
एवमिदं ।
गान्धारीः
१४७}जाद उपपत्तिजुत्तं पडिबज्जस्स पिदुणो वाणं ।
१४७: जात उपपत्तियुक्तं प्रतिपद्यस्व पितुर्वचनं ।
दुर्योधनः:
तात अम्ब संजय
पद्य ५.७
एकेनापि विनानुजेन मरणं पार्थः प्रतिज्ञातवा न्भ्रातःणां निहते शतेऽभिलषते दुर्योधनो जीवितुं
तं दुःशासनशोणिताशनमरिं भिन्नं गदाकोटिभि र्भीमं दिक्षु न विक्षिपामि कृपणः संधिं विदध्यामहं ॥५.७॥
गान्धारीः
१४८}हा जाद दुस्सासण हा मदङ्कदुल्ललित हा जुअराअ अस्सुदपुव्वा क्खु कस्स बि लोए ईदिसी विपत्ती । हा वीरसदप्पसविणि हदगन्धारि दुक्खसदं पसूदासि ण उण सुदसदं ।
१४८: हा जात दुःशासन हा मदङ्कदुर्ललित हा युवराज अश्रुतपूर्वा खलु कस्यापि लोक ईदृशी विपत्तिः । हा वीरशतप्रसविनि हतगान्धारि दुःखशतं प्रसूतासि न पुनः सुतशतं ।
॥ सर्वे रुदन्ति ॥
संजयः:
॥ बाष्पमुत्सृज्य ॥
तात अम्ब प्रतिबोधयितुं महाराजमिमां भूमिं युवामागतौ । तदात्मापि तावत्संस्तभ्यतां ।
धृतराष्ट्रः:
वत्स दुर्योधन एवं विमुखेषु भागधेयेषु त्वयि चामुञ्चति सहजं मानमरिषु त्वदेकशेषजीवितालम्बनेयं तपस्विनी गान्धारी कमवलम्बतां शरणमहं च ।
दुर्योधनः:
श्रूयतां यत्प्रतिपत्तुमिदानीं प्राप्तकालं ।
पद्य ५.८
कलितभुवना भुक्तैश्वर्यास्तिरस्कृतविद्विषः प्रणतशिरसां राज्ञां चूडासहस्रकृतार्चनाः
अभिमुखमरीन्घ्नन्तः संख्ये हताः शतात्मजा वहतु सगरेणोढां तातो धुरं सहितोऽम्बया ॥५.८॥
विपर्यये त्वस्याधिपतेरुल्लङ्घितः क्षात्रधर्मः स्याथ् ।
॥ नेपथ्ये महान्कलकलः ॥
गान्धारीः
१४९}॥ आकर्ण्य सभयम् ॥
जाद कहिं एदं हाहाकारमिस्सं तूररसिदं सुणीअदि ।
१४९: जात कुत्रैतद्धाहाकारमिश्रं तूर्यरसितं श्रूयते ।
संजयः:
अम्ब भूमिरियमेवंविधानां भीरुजनत्रासनानां महानिनादानां ।
धृतराष्ट्रः:
वत्स संजय ज्ञायतामतिभैरवः खलु विस्तारी हाहारवः । कारणेनास्य महता भवितव्यं ।
दुर्योधनः:
तात प्रसीद । पराङ्मुखं खलु दैवमस्माकं । यावदपरमपि किंचिदत्याहितं न श्रावयति तावदेवाज्ञापय मां संग्रामावतरणाय ।
गान्धारीः
१५०}जाद मुहुत्तां दाव मं मन्दभाइणिं समस्सासेहि ।
१५०: जात मुहूर्तं तावन्मां मन्दभाग्यां समाश्वासय ।
धृतराष्ट्रः:
वत्स यद्यपि भवान्समराय कृतनिश्चयस्तथापि रहः परप्रतीघातोपायश्चिन्त्यतां ।
दुर्योधनः:
पद्य ५.९
प्रत्यक्षं हतबान्धवा मम परे हन्तुं न योग्या रहः किं वा तेन कृतेन तैरिव कृतं यन्न प्रकाशं रणे
गान्धारीः
१५१}जाद एआई तुमं । को दे सहाअत्तणं करिस्सदि ।
१५१: जात एकाकी त्वं । कस्ते साहाय्यं करिष्यति ।
दुर्योधनः:
पद्य ५.९
एकोऽहं भवतीसुतक्षयकरो मातः कियन्तोऽरयः साम्यं केवलमेतु दैवमधुना निष्पाण्डवा मेदिनी ॥५.९॥
॥ नेपथ्ये । कलकलानन्तरम् ॥
भो भो योधाः निवेदयन्तु भवन्तः कौरवेश्वराय । इदं महत्कदनं प्रवृत्तं । अलमप्रियश्रवणपराङ्मुखतया । यतः कालानुरूपं प्रतिविधातव्यमिदानीं । तथा हि
पद्य ५.१०
त्यक्तप्राजनरश्मिरङ्किततनुः पार्थाङ्कितैर्मार्गणै र्वाहैः स्यन्दनवर्त्मनां परिचयादाकृष्यमाणः शनैः
वार्तामङ्गपतेर्विलोचनजलैरावेदयन्पृच्छतां शून्येनैव रथेन याति शिबिरं शल्यः कुरूञ्शल्ययन् ॥५.१०॥
दुर्योधनः:
॥ श्रुत्वा साशङ्कम् ॥
आः केनेदमविस्पष्टमशनिपातदारुणमुद्घोषितं । कः कोऽत्र भोः ।
॥ प्रविश्य संभ्रान्तः ॥
सूतः:
हा हताः स्मः ।॥ इत्यात्मानं पातयति ॥
दुर्योधनः:
अयि कथय कथय ।
सूतः:
आयुष्मन्किमन्यथ् ।
पद्य ५.११
शल्येन यथा शल्येन मूर्च्छितः प्रविशता जनौघोऽयं ।
शून्यं कर्णस्य रथं मनोरथमिवाधिरूढेन ॥५.११॥
दुर्योधनः:
हा वयस्य कर्ण ।॥ इति मोहमुपगतः ॥
गान्धारीः
१५२}जाद समस्सस समस्सस ।
१५२: जात समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।
संजयः:
समाश्वसितु समाश्वसितु देवः ।
धृतराष्ट्रः:
भोः कष्टं कष्टं ।
पद्य ५.१२
भीष्मे द्रोणे च निहते य आसीदवलम्बनं ।
वत्स्सय मे सुहृच्छूरो राधेयः सोऽप्ययं हतः ॥५.१२॥
वत्स समाश्वसिहि समाश्वसिहि । ननु भो हतविधे
पद्य ५.१३
अन्धोऽनुभूतशतपुत्रविपत्तिदुःखः शोच्यां दशामुपगतः सह भार्ययाहं
अस्मिन्नशेषितसुहृद्गुरुबन्धुवर्गे दुर्योधनेऽपि हि कृतो भवता निराशः ॥५.१३॥
वत्स दुर्योधन समाश्वसिहि समाश्वसिहि । समाश्वासय तपस्विनीं मातरं च ।
दुर्योधनः:
॥ लब्धसंज्ञः ॥
पद्य ५.१४
अयि कर्ण कर्णसुखदां प्रयच्छ मे गिरमुद्गिरन्निव मुदं मयि स्थिरां
सततावियुक्तमकृताप्रियं प्रियं वृषसेनवत्सल विहाय यासि मां ॥५.१४॥
॥ पुनर्मोहमुपगतः ॥
॥ सर्वे समाश्वासयन्ति ॥
दुर्योधनः:
पद्य ५.१५
मम प्राणाधिके तस्मिन्नङ्गानामधिपे हते ।
उच्छ्वसन्नपि लज्जेऽहमाश्वासे तात का कथा ॥५.१५॥
अपि च
पद्य ५.१६
शोचामि शोच्यमपि शत्रुहतं न वत्सं दुःशासनं तमधुना न च बन्धुवर्गं
येनातिदुःश्रवमसाधु कृतं तु कर्णे कर्तास्मि तस्य निधनं समरे कुलस्य ॥५.१६॥
गान्धारीः
१५३}जाद सिढिलेहि दाव खणमेत्तं बप्फमोक्खं ।
१५३: जात शिथिलय तावत्क्षणमात्रं बाष्पमोक्षं ।
धृतराष्ट्रः:
वत्स क्षणमात्रं परिमार्जयाश्रूणि ।
दुर्योधनः:
पद्य ५.१७
मामुद्दिश्य त्यजन्प्राणान्केनचिन्न निवारितः ।
तत्कृते त्यजतो बाष्पं किं मे दीनस्य वार्यते ॥५.१७॥
सूत केनैतदसंभावनीयमस्मत्कुलान्तकरं कर्म कृतं स्याथ् ।
सूतः:
आयुष्मन्नेवं किल जनः कथयति ।
पद्य ५.१८
भूमौ निमग्नचक्रश्चक्रायुधसारथेः शरैस्तस्य ।
निहतः किलेन्द्रसूनोरस्मत्सेनाकृतान्तस्य ॥५.१८॥
दुर्योधनः:
पद्य ५.१९
कर्णाननेन्दुस्मरणात्क्षुभितः शोकसागरः ।
वाडवेनेव शिखिना पीयते क्रोधजेन मे ॥५.१९॥
तात अम्ब प्रसीदतं ।
पद्य ५.२०
ज्वलनः शोकजन्मा मामयं दहति दुःसहः ।
समानायां विपत्तौ मे वरं संशयितो रणः ॥५.२०॥
धृतराष्ट्रः:
॥ दुर्योधनं परिष्वज्य रुदन् ॥
पद्य ५.२१
भवति तनय सत्यं संशयः साहसेषु द्रवति हृदयमेतद्भीममुत्प्रेक्ष्य भीमं
अनिकृतिनिपुणं ते चेष्टितं मानशौण्ड च्छलबहुलमरीणां संगरं हा हतोऽस्मि ॥५.२१॥
गान्धारीः
१५४}जाद तेण एव्व सुदसदकदन्तेण विओदलेण समं समलं मग्गेसि ।
१५४: जात तेनैव सुतशतकृतान्तेन वृकोदरेण समं समरं मार्गयसे ।
दुर्योधनः:
तिष्ठतु तावद्वृकोदरः ।
पद्य ५.२२
पापेन येन हृदयस्थमनोरथो मे सर्वाङ्गचन्दनरसो नयनामलेन्दुः
पुत्रस्तवाम्ब तव तात नयैकशिष्यो कर्णो हतः सपदि तत्र शराः पतन्तु ॥५.२२॥
सूत अलमिदानीं कालातिपातेन । सज्जं मे रथमुपाहर । भयं चेत्पाण्डवेभ्यस्तिष्ठ । गदामात्रसहाय एव समरभुवमवतरामि ।
सूतः:
अलमन्यथा संभावितेन । अयमहमागत एव ।॥ इति निष्क्रान्तः ॥
धृतराष्ट्रः:
वत्स दुर्योधन यदि स्थिर एवास्मान्दग्धुमयं ते व्यवसायस्तत्संनिहितेषु वीरेषु सेनापतिः कश्चिदभिषिच्यतां ।
दुर्योधनः:
नन्वभिषिक्त एव ।
गान्धारीः
१५५}जाद कदरो उण सो जहिं एदं हदासं ओलम्बिस्सं ।
१५५: जात कतरः पुनः स यत्रेमां हताशामवलम्बिष्ये ।
धृतराष्ट्रः:
किं वा शल्य उत वाश्वत्थामा ।
संजयः:
हा कष्टं ।
पद्य ५.२३
गते भीष्मे हते द्रोणे कर्णे च विनिपातिते ।
आशा बलवती राजञ्शल्यो जेष्यति पाण्डवान् ॥५.२३॥
दुर्योधनः:
किं वा शल्येनोत वाश्वत्थाम्ना ।
पद्य ५.२४
कर्णालिङ्गनदायी वा पार्थप्राणहरोऽपि वा ।
अनिवारितसंपातैरयमात्माश्रुवारिभिः ॥५.२४॥
॥ नेपथ्ये कलकलं कृत्वा ॥
भो भोः कौरवबलप्रधानयोधा अलमस्मानवलोक्य भयादितस्ततो गमनेन । कथयन्तु भवन्तः कस्मिन्नुद्देशे सुयोधनस्तिष्ठति ।
॥ सर्वे ससंभ्रममाकर्णयन्ति ॥
॥ प्रविश्य संभ्रान्तः ॥
सूतः:
आयुष्मन्
पद्य ५.२५
प्राप्तावेकरथारूढौ पृच्छन्तौ त्वामितस्ततः ।
सर्वेः
कश्च कश्च ।
सूतः:
पद्य ५.२५
स कर्णारिः स च क्रूरो वृककर्मा वृकोदरः ॥५.२५॥
गान्धारीः
१५६}॥ सभयम् ॥
जाद किं एत्थ पडिपज्जिदव्वं ।
१५६: जात किमत्र प्रतिपत्तव्यं ।
दुर्योधनः:
ननु संनिहितैवेयं गदा ।
गान्धारीः
१५७}हा हदम्हि मन्दभाइणी ।
१५७: हा हतास्मि मन्दभागिनी ।
दुर्योधनः:
अम्ब अलमिदानीं कार्पण्येन । संजय रथमारोप्य पितरौ शिबिरं प्रतिष्ठस्व । प्राप्तोऽस्मच्छोकापनोदप्रणयी जनः ।
धृतराष्ट्रः:
वत्स क्षणमेकं प्रतीक्षस्व यावदनयोर्भावमुपलभे ।
दुर्योधनः:
तात किमनेनोपलब्धेन ।
॥ तथा प्रविशतो रथारूढौ भीमार्जुनौ ॥
भीमः:
भो भोः सुयोधनानुजीविनः किमिति संभ्रमादयथायथं चरन्ति भवन्तः । अलमावयोः शङ्कया ।
पद्य ५.२६
कर्ता द्यूतच्छलानां जतुमयशरणोद्दीपनः सोऽतिमानी कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनमरुत्पाण्डवा यस्य दासाः
राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रं क्वास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत न रुषा द्रष्टुमागतौ स्वः ॥५.२६॥
धृतराष्ट्रः:
संजय दारुणः खलूपक्षेपः पापस्य ।
संजयः:
तात कर्मणा कृतनिःशेषविप्रियाः संप्रति वाचा व्यवस्यन्ति ।
दुर्योधनः:
सूत कथय गत्वोभयोरयं तिष्ठतीति ।
सूतः:
यदाज्ञापयति देवः ।॥ तावुपसृत्य ॥
भो वृकोदरार्जुनौ एष महाराजस्तातेनाम्बया च सह न्यग्रोधच्छायायामुपविष्टस्तिष्ठति ।
अर्जुनः:
आर्य प्रसीद । न युक्तं पुत्रशोकपीडितौ पितरौ पुनरस्मद्दर्शनेनोद्वेजयितुं । तद्गच्छावः ।
भीमः:
मूढ अनुल्लङ्घनीयः सदाचारः । न युक्तमनभिवाद्य गुरून्गन्तुं ।॥ उपसृत्य ॥
संजय पित्रोर्नमस्कृतिं श्रावय । अथ वा तिष्ठ । स्वयं विश्राव्य नामकर्मणी वन्दनीया गुरवः ।॥ इति रथादवतरतः ॥
अर्जुनः:
॥ उपगम्य ॥
तात अम्ब
पद्य ५.२७
सकलरिपुजयाशा यत्र बद्धा सुतैस्ते तृणमिव परिभूतो यस्य गर्वेण लोकः
रणशिरसि निहन्ता तस्य राधासुतस्य प्रणमति पितरौ वां मध्यमः पाण्डवोऽयं ॥५.२७॥
भीमः:
पद्य ५.२८
चूर्णिताशेषकौरव्यः क्षीबो दुःशासनासृजा ।
भङ्क्ता सुयोधनस्योर्वोर्भीमोऽयं शिरसाञ्चति ॥५.२८॥
धृतराष्ट्रः:
दुरात्मन्वृकोदर न खल्विदं भवतैव केवलं सपत्नानामपकृतं । यावत्क्षत्रं तावत्समरविजयिनो जिता हताश्च वीराः । तत्किमेवं विकत्थनाभिरस्मानुद्वेजयसि ।
भीमः:
तात अलं मन्युना ।
पद्य ५.२९
कृष्टा केशेषु कृष्णा तव सदसि पुरः पाण्डवानां नृपैर्यैः सर्वे ते क्रोधवह्नौ कृतशलभकुलावज्ञया येन दग्धाः
एतस्माच्छ्रावयेऽहं न खलु भुजबलश्लाघया नापि दर्पा त्पुत्रैः पौत्रैश्च कर्मण्यतिगुरुणि कृते तात साक्षी त्वमेव ॥५.२९॥
दुर्योधनः:
अरे रे मरुत्तनय किमेवं वृद्धस्य राज्ञः पुरतो निन्दितव्यमात्मकर्म श्लाघसे । अपि च
पद्य ५.३०
कृष्टा केशेषु भार्या तव तव च पशोस्तस्य राज्ञः तयोर्वा प्रत्यक्षं भूपतीनां मम भुवनपतेराज्ञया द्यूतदासी
अस्मिन्वैरानुबन्धे वद किमपकृतं तैर्हता ये नरेन्द्रा बाह्वोर्वीर्यातिरेकद्रविणगुरुमदं मामजित्वैव दर्पः ॥५.३०॥
आः दुरात्मन् । एष न भवसि ।॥ इति सक्रोधमुत्थाय हन्तुमिच्छति ॥
॥ धृतराष्ट्रो धृत्वोपवेशयति । भीमः क्रोधं नाटयति ॥
अर्जुनः:
आर्य प्रसीद । किमत्र क्रोधेन ।
पद्य ५.३१
अप्रियाणि करोत्येष वाचा शक्तो न कर्मणा ।
हतभ्रातृशतो दुःखी प्रलापैरस्य का व्यथा ॥५.३१॥
भीमः:
अरे रे भरतकुलकलङ्क
पद्य ५.३२
अत्रैव किं न विशसेयमहं भवन्तं दुःशासनानुगमनाय कटुप्रलापिन्
विघ्नं गुरू न कुरुतो यदि मद्गदाग्र निर्भिद्यमानरणितास्थनि ते शरीरे ॥५.३२॥
अन्यच्च मूढ
पद्य ५.३३
शोकैः स्त्रीवन्नयनसलिलं यत्परित्याजितोऽसि भ्रातुर्वक्षःस्थलविघटने यच्च साक्षीकृतोऽसि
आसीदेतत्तव कुनृपतेः कारणं जीवितस्य क्रुद्धे युष्मत्कुलकमलिनीकुञ्जरे भीमसेने ॥५.३३॥
दुर्योधनः:
दुरात्मन्भरतकुलापसद द्यूतदास पाण्डवपशो नाहं भवानिव विकत्थनाप्रगल्भः । किं तु
पद्य ५.३४
द्रक्ष्यन्ति न चिरात्सुप्तं बान्धवास्त्वां रणाङ्गणे ।
मद्गदाभिन्नवक्षोऽस्थिवेणिकाभीमभूषणं ॥५.३४॥
भीमः:
॥ विहस्य ॥
यद्येवं नाश्रद्धेयो भवान् । तथापि प्रत्यासन्नमेव कथयामि ।
पद्य ५.३५
पीनाभ्यां मद्भुजाभ्यां भ्रमितगुरुगदाघातसंचूर्णितोरोः क्रूरस्याधाय पादं तव शिरसि नृणां पश्यतां श्वः प्रभाते
त्वन्मुख्यभ्रातृचक्रोद्दलनगलदसृक्चन्दनेनानखाग्रं स्त्यानेनार्द्रेण चाक्तः स्वयमनुभविता भूषणं भीममस्मि ॥५.३५॥
॥ नेपथ्ये ॥
भो भो भीमसेनार्जुनौ एष खलु निहताशेषारातिचक्र आक्रान्तपरशुरामाभिरामयशाः प्रतापतापितदिङ्मण्डलस्थापितस्वजनः श्रीमानजातशत्रुर्देवो युधिष्ठिरः समाज्ञापयति ।
उभौः
किमाज्ञापयत्यार्यः ।
॥ पुनर्नेपथ्ये ॥
पद्य ५.३६
कुर्वन्त्वाप्ता हतानां रणशिरसि जना वह्निसाद्देहभारा नश्रून्मिश्रं कथंचिद्ददतु जलममी बान्धवा बान्धवेभ्यः
मार्गन्तां ज्ञातिदेहान्हतनरगहने खण्डितान्गृध्रकङ्कै रस्तं भास्वान्प्रयातः सह रिपुभिरयं संह्रियन्तां बलानि ॥५.३६॥
उभौः
यदाज्ञापयत्यार्यः ।॥ इति निष्क्रान्तौ ॥
॥ नेपथ्ये ॥
अरे रे गाण्डीवाकर्षणबाहुशालिन्नर्जुनार्जुन क्वेदानीं गम्यते ।
पद्य ५.३७
कर्णक्रोधेन युष्मद्विजयि धनुरिदं त्यक्तमेतान्यहानि प्रौढं विक्रान्तमासीद्वन इव भवतां शूरशून्ये रणेऽस्मिन्
स्पर्शं स्मृत्वोत्तमाङ्गे पितुरनवजितन्यस्तहेतेरुपेतः कल्पाग्निः पाण्डवानां द्रुपदसुतचमूघस्मरो द्रौणिरस्मि ॥५.३७॥
धृतराष्ट्रः:
॥ आकर्ण्य सहर्षम् ॥
वत्स दुर्योधन द्रोणवधपरिभवोद्दीपितक्रोधपावकः पितुरपि समधिकबलः शिक्षावानमरोपमश्चायमश्वत्थामा प्राप्तः । तत्प्रत्युपगमनेन तावदयं संभाव्यतां वीरः ।
गान्धारीः
१५८}जाद पच्चुग्गच्छ एदं महाभाअं ।
१५८: जात प्रत्युद्गच्छैनं महाभागं ।
दुर्योधनः:
तात अम्ब किमनेनाङ्गराजवधाशंसिना वृथायौवनशस्त्रबलभरेण ।
धृतराष्ट्रः:
वत्स न खल्वस्मिन्काले पराक्रमवतामेवंविधानां वाङ्मात्रेणापि विरागमुत्पादयितुमर्हसि ।
॥ प्रविश्य ॥
अश्वत्थामाः
विजयतां कौरवाधिपतिः ।
दुर्योधनः:
॥ उत्थाय ॥
गुरुपुत्र इत आस्यतां ।॥ इत्युपवेशयति ॥
अश्वत्थामाः
राजन्दुर्योधन
पद्य ५.३८
कर्णेन कर्णसुभगं बहु यत्तदुक्त्वा यत्संगरेषु विहितं विदितं त्वया तथ्
द्रौणिस्त्वधिज्यधनुरापतितोऽभ्यमित्र मेषोऽधुना त्यज नृप प्रतिकारचिन्तां ॥५.३८॥
दुर्योधनः:
॥ साभ्यसूयम् ॥
आचार्यपुत्र
पद्य ५.३९
अवसानेऽङ्गराजस्य योद्धव्यं भवता किल ।
ममाप्यन्तं प्रतीक्षस्व कः कर्णः कः सुयोधनः ॥५.३९॥
अश्वत्थामाः
॥ स्वगतम् ॥
कथमद्यापि स एव कर्णपक्षपातोऽस्मासु च परिभवः ।॥ प्रकाशम् ॥
राजन्कौरवेश्वर एवं भवतु ।॥ इति निष्क्रान्तः ॥
धृतराष्ट्रः:
वत्स क एष ते व्यामोहो यदस्मिन्नपि काले एवंविधस्य महाभागस्याश्वत्थाम्नो वाक्पारुष्येणापरागमुत्पादयसि ।
दुर्योधनः:
किमस्याप्रियमनृतं च मयोक्तं । किं वा नेदं क्रोधस्थानं । पश्य ।
पद्य ५.४०
अकलितमहिमानं क्षत्रियैरात्तचापैः समरशिरसि युष्मद्भाग्यदोषाद्विपन्नं
परिवदति समक्षं मित्रमङ्गाधिराजं मम खलु कथयास्मिन्को विशेषोऽर्जुने वा ॥५.४०॥
धृतराष्ट्रः:
वत्स तवापि कोऽत्र दोषः । अवसानमिदानीं भरतकुलस्य । संजय किमिदानीं करोमि मन्दभाग्यः ।॥ विचिन्त्य ॥
भवत्वेवं तावथ् । संजय मद्वचनाद्ब्रूहि भारद्वाजमश्वत्थामानं ।
पद्य ५.४१
स्मरति न भवान्पीतं स्तन्यं विभज्य सहामुना मम च मृदितं क्ष्ॐअं बाल्ये त्वदङ्गविवर्तनैः
अनुजनिधनस्फीताच्छोकादतिप्रणयाच्च य द्वचनविकृतिष्वस्य क्रोधो मुधा क्रियते त्वया ॥५.४१॥
संजयः:
यदाज्ञापयति तातः ।॥ इत्युत्तिष्ठति ॥
धृतराष्ट्रः:
अपि चेदमन्यत्त्वया वक्तव्यं ।
पद्य ५.४२
यन्मोचितस्तव पिता वितथेन शस्त्रं यत्तादृशः परिभवः स तथाविधोऽभूथ्
एतद्विचिन्त्य बलमात्मनि पौरुषं च दुर्योधनोक्तमपहाय विधास्यसीति ॥५.४२॥
संजयः:
यदाज्ञापयति तातः ।॥ इति निष्क्रान्तः ॥
दुर्योधनः:
सूत सांग्रामिकं मे रथमुपकल्पय ।
सूतः:
यदाज्ञापयत्यायुष्मान् ।॥ इति निष्क्रान्तः ॥
धृतराष्ट्रः:
गान्धारि इतो वयं मद्राधिपतेः शल्यस्य शिबिरमेव गच्छावः । वत्स त्वमप्येवं कुरु ।
॥ इति परिक्रम्य निष्क्रान्ताः सर्वे ॥
इति पञ्चमोऽङ्कः ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
Courtesy: Sri.A.Mandana Mishra ।।सन्ध्या।।
=================================
सन्ध्या, स्त्री, (सं सम्यक् ध्यायत्यस्यामिति स + ध्यै चिन्तने + "आतश्चोपसर्गे । इत्यङ् । यद्बा, सन्दधातीति । सं + धा + "अघ्न्यादयश्च ।" उणा० ४ । ११२ । इति यक्प्रत्ययेन निपा- तितः ।) कालविशेषः । स तु दिवारात्रि- सम्बन्धिदण्डद्वयरूपः । तत्पर्य्यायः । पितृप्रसूः २ । इत्यमरः ॥ सन्धा ३ द्विजमैत्री ४ । इति भरत- धृतवाचस्पतिः । सायम् ५ दिनान्तम् ६ निशादि ७ दिवसात्ययम् ८ । इति राज- निघण्टुः॥ सायाह्नः ९ विकालः १० ब्रह्म- भूतिः ११ सायम्१२ । इति शब्दरत्नावली ॥ सा च कालस्य भार्य्या । यथा, -- "कालस्य तिस्रो भार्य्याश्च सन्ध्यारात्रिदिनानि च याभिर्विना विधात्रा च संख्यां कर्त्तुं न शक्यते ॥" इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे १ अध्यायः ॥ * ॥ रात्रेराद्यन्तदण्डचतुष्टयात्मककालः । यथा, -- सायंसन्ध्यानिषेधकाला यथा । कर्म्मोपदेशिन्यां व्यासः । "संक्रान्त्यां पक्षयोरन्ते द्वादश्यां श्राद्धवासरे । सायंसन्ध्यां न कुर्व्वीत कृते च पितृहा भवेत् ॥" इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ * ॥ तत्काले शयनादिनिषेधो यथा, -- "स्वप्नमध्ययनं स्नानमुद्वर्त्तं भोजनं गतिः । उभयोः सन्ध्ययोर्नित्यं मध्याह्ने चैव वर्ज्जयेत् ॥" इति कौर्म्मे १५ अध्यायः ॥ नदीविशेषः । युगसन्धिः । इति मेदिनी ॥ चिन्ता । संश्रवः । सीमा । सन्धानम् । कुसुम- विशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥
अमरकोशः
सन्ध्या स्त्री।
सन्ध्या
समानार्थक:सन्ध्या,पितृप्रसू
1।4।3।1।4
प्रभातं च दिनान्ते तु सायं सन्ध्या पितृप्रसूः। प्राह्णापराह्णमध्याह्नास्त्रिसन्ध्यमथ शर्वरी॥
: प्रत्यूषः, दिनान्तः, प्राह्णापराह्णमध्याह्नाः
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, कालः


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १.१३२
(ऋग्वेद: सूक्तं १.१३२ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)Jump to navigation Jump to search
त्वया वयं मघवन्पूर्व्ये धन इन्द्रत्वोताः सासह्याम पृतन्यतो वनुयाम वनुष्यतः । नेदिष्ठे अस्मिन्नहन्यधि वोचा नु सुन्वते । अस्मिन्यज्ञे वि चयेमा भरे कृतं वाजयन्तो भरे कृतम् ॥१॥ स्वर्जेषे भर आप्रस्य वक्मन्युषर्बुधः स्वस्मिन्नञ्जसि क्राणस्य स्वस्मिन्नञ्जसि । अहन्निन्द्रो यथा विदे शीर्ष्णाशीर्ष्णोपवाच्यः । अस्मत्रा ते सध्र्यक्सन्तु रातयो भद्रा भद्रस्य रातयः ॥२॥ तत्तु प्रयः प्रत्नथा ते शुशुक्वनं यस्मिन्यज्ञे वारमकृण्वत क्षयमृतस्य वारसि क्षयम् । वि तद्वोचेरध द्वितान्तः पश्यन्ति रश्मिभिः । स घा विदे अन्विन्द्रो गवेषणो बन्धुक्षिद्भ्यो गवेषणः ॥३॥ नू इत्था ते पूर्वथा च प्रवाच्यं यदङ्गिरोभ्योऽवृणोरप व्रजमिन्द्र शिक्षन्नप व्रजम् । ऐभ्यः समान्या दिशास्मभ्यं जेषि योत्सि च । सुन्वद्भ्यो रन्धया कं चिदव्रतं हृणायन्तं चिदव्रतम् ॥४॥ सं यज्जनान्क्रतुभिः शूर ईक्षयद्धने हिते तरुषन्त श्रवस्यवः प्र यक्षन्त श्रवस्यवः । तस्मा आयुः प्रजावदिद्बाधे अर्चन्त्योजसा । इन्द्र ओक्यं दिधिषन्त धीतयो देवाँ अच्छा न धीतयः ॥५॥ युवं तमिन्द्रापर्वता पुरोयुधा यो नः पृतन्यादप तंतमिद्धतं वज्रेण तंतमिद्धतम् । दूरे चत्ताय च्छन्त्सद्गहनं यदिनक्षत् । अस्माकं शत्रून्परि शूर विश्वतो दर्मा दर्षीष्ट विश्वतः ॥६॥