text:
अस्मभ्यं काश्चन् वीराः युद्धं कुर्वन्ति। तां सादरं धन्यवादान् पाठयामि।
http://www.niticentral.com/2015/07/18/rajiv-malhotra-has-a-rejoinder-to-andrew-nicholson-324312.html#respond
http://www.deeshaa.org/2015/07/17/circular-firing-squad-of-flying-attack-monkeys-target-rajiv-malhotra/
http://www.firstpost.com/ideas/wendys-revenge-plagiarism-charge-rajiv-malhotra-red-herring-2349804.html
https://www.change.org/p/publishers-of-rajiv-malhotra-s-books-do-not-yield-to-mafia-pressure-tactics-that-seek-to-compromise-intellectual-freedom?utm_campaign=fb_dialog&utm_medium=email&utm_source=signature_receipt&post_id=10153385950144660_10153462870579660#_=_
विपरीतप्रवृत्त्याः आराम्भः भवति। राजीवमल्होत्रा लिखति –
All my books are in the process of being translated into Sanskrit, specifically for the purpose of education young pandits about the issues I raise.
२०१५-०७-१८ शनिवासरः (2015-07-18 Saturday)
√रिच् विरेचने इति रुधादिगणीयस्य धातोः रूपाणि मुनिलावण्यविजयविरचिते धातुरत्नाकरः इति ग्रन्थे सन्ति।
लङ्लाकारे रिञ्चयात् इत्यादीनि रूपाणि सन्ति। अपि इदं साधु रूपम् अस्ति। मन्ये रिञ्च्यात् इति साधु रूपम्। लोट्लकारे रिणवाव रिणवाम इति स्तः। मन्ये रिणचाव रिणचाम इति साधुनी रूपे स्तः। कानि रूपाणि साधूनि रूपाणि सन्ति इति कृपया सूचयतु।
२०१५-०७-१७ शुक्रवासरः (2015-07-17 Friday)
कदा रामभद्रो वनमिदं सनाथीकरिष्यति।
इदं वाक्यं बृहद्-अनुवाद-चन्द्रिका इति पुस्तके अस्ति। केवलम् एकम् एव वाक्यं अस्ति किन्तु पठित्वा नैके भावाः मनसि जायन्ते। रामभद्रः इति शब्दः एव हन्ति तत् परं वनमिदम् इति वज्रम् इव पतति अन्ते सनाथीकरिष्यति इति शब्दः सर्वेषां मनसि रामचन्द्रस्य दर्शनस्य अभिलाषा झञ्झावातः इव जागर्ति।
२०१५-०७-१६ गुरुवासरः (2015-07-16 Thursday)
मन्ये भारतवर्षे प्रिया-रामकपूरयोः प्रतिश्रुतं चतुर्वर्षपूर्वम् सम्पन्नम्। किन्तु अस्माकं गृहे यू-ट्यूब-माध्यमेन अद्य एव तयोः प्रतिश्रुतम् सम्पन्नम्। जाने सम्प्रति सर्वं पूर्णतां गतं तदापि अस्माकं शुभाशिषः प्रिया-रामपकपूरौ प्रेषयामः।
२०१५-०७-१५ बुधवासरः (2015-07-15 Wednesday)
नादिचि इति सूत्रेण यदि अकारात् परम् अच् अस्ति तर्हि पूर्वपरयोः पूर्वसवर्णदीर्घः इति आदेशः न भवति। नादिचि इति सूत्रेण प्रथमयोः पूर्वसवर्णः (६.१.९८) इति सूत्रेण यत् दीर्घः भवति तस्य निषेधः भवति।
मम प्रश्नः अस्ति अपि प्रथमयोः पूर्वसवर्णः इति सूत्रं विहाय अस्ति कानि अपि अन्यानि सूत्राणि यैः पूर्वपरयोः पूर्वसवर्णः दीर्घादेशः भवति इति।
२०१५-०७-१४ मङ्गलवासरः (2015-07-14 Tuesday)
करोति कुरुतः कुर्वन्ति
करोषि कुरुथः कुरुथ
करोमि कुर्वः कुर्मः
√डुकृञ् करणे तनादिगणस्य उभयपदी धातुः अस्ति। तनादिगणे उः इति विकरणम् अस्ति।
करोति, करोषि, करोमि – उः विकरणम् तथा पित्-निमित्ते गुणः।
कुरुतः, कुरुथः, कुरुथ – उः विकरणम् तथा अत उत् सार्वधातुके (६.४.११०) इति सूत्रम्।
कुर्वन्ति – उः विकरणम्, अत उत् सार्वधातुके (६.४.११०) इति सूत्रम्, तथा यण्-सन्धिः।
कुर्वः, कुर्मः – उः विकरणम्, अत उत् सार्वधातुके (६.४.११०) इति सूत्रम्, तथा नित्यं करोतेः (६.४.१०८) इति सूत्रम्।
२०१५-०७-१३ सोमवासरः (2015-07-13 Monday)
मम कार्यस्य एकं क्षेत्रम् अस्ति यन्त्राणाम् उपयोगीनि प्रारूपाणि शोधनम्। मुख्यतः मम कार्ये प्रारूपाणि अवकल-समीकाराः (differential equations) भवन्ति।
२०१५-०७-१२ रविवासरः (2015-07-12 Sunday)
ह्यस्तनस्य सम्प्रति वार्ताः श्रूयन्ताम् इति वार्तायाम् अस्ति देशः पुरोधाः भवितुम् अर्हति इति। पुरोधाः इति शब्दस्य प्रातिपदिकं किम् अस्ति।
२०१५-०७-११ शनिवासरः (2015-07-11 Saturday)
वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम्। आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे।
सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः। नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते॥पुरुषसूक्तम्।१६॥
मया विचित्य इति शब्दस्य अनुवादः इतः प्राप्तः। कृपया पठतु – अतिसुन्दरः अनुवादः अतिसुन्दरी च टिका अस्ति।
२०१५-०७-१० शुक्रवासरः (2015-07-10 Friday)
द्वे सूत्रे स्तः येन द्वे हलन्ताक्षरे सन्निकर्षः सति त्रीणि भवन्ति – अचो रहाभ्यां द्वे॥८।४।४५॥ अनचि च॥८।४।४६॥ पुनः द्वे सूत्रे स्तः येन त्रीणि हलन्ताक्षराणि सन्निकर्षः सति द्वे भवतः – हलो यमां यमि लोपः॥८।४।६३॥ झरो झरि सवर्णे॥८।४।६४॥
अपि अस्ति कोऽपि निबन्धः अथवा कापि व्याख्या या अस्य द्वित्वस्य त्रित्वस्य च सम्यग् चर्चां करोति।
२०१५-०७-०९ गुरुवासरः (2015-07-09 Thursday)
शरीरं क्षामं स्यादसति दयितालिङ्गनसुखे
भवेत्सास्रं चक्षुः क्षणमपि न सा दृश्यत इति।
तया सारङ्गाक्ष्या त्वमसि न कदाचिद्विरहितं
प्रसक्ते निर्वाणे हृदय परितापं वहसि किम्॥मालविकाग्निमित्रम् ३.१॥
The body may be lean when it has not obtained the pleasure of embracing the beloved; my eye may be filled with tears for the reason she is not to be seen by it even for a moment; but thou, my heart, art not separated for a single instant from that fawn-eyed one; why dost thou suffer anguish, when the highest bliss is ever near thee? – Translation by MR Kale
दृश्यते इति -> दृश्यतय् इति (एचोऽयवायावः ६।१।७८) -> दृश्यत इति (लोपः शाकल्यस्य ८।३।१९)।
दृश्यते इति कर्मणि प्रयोगः।
२०१५-०७-०८ बुधवासरः (2015-07-08 Wednesday)
अद्य अहं गृहे एव आसम् कार्यालयं न अगच्छम्। सामान्यतया यदा कार्यालयं न गच्छामि तदा गृहे कार्यं न कर्तुम् शक्नोमि। अद्य प्रथमवारं गृहे स्थित्वा मया कार्यं कृतम्। प्रातः सार्ध-अष्टवादनात् रात्रौ एकादशवादनं पर्यन्तम्। इदानीम् अहं सन्तुष्टः अस्मि।
२०१५-०७-०७ मङ्गलवासरः (2015-07-07 Tuesday)
वनदेशे जनमतः अस्ति युरोपीयराष्ट्राणां निर्देशनं वयं न शृणुमः इति। अहं मन्ये कोऽपि स्वतन्त्रदेशः अन्येन देशेन सह एकां मुद्राम् उपयोक्तुं न शक्नोति। मुद्राप्रचलनस्य स्वतन्त्रता देशस्य स्वतन्त्रा न पृथक् स्तः। यत् यवनदेशेन अद्य कृतं तत् अन्ये युरोपीयराष्ट्राः श्वः करिष्यन्ति।
२०१५-०७-०६ सोमवासरः (2015-07-06 Monday)
तिङन्तप्रत्ययप्रकरणे दशधातुगणाः द्वयोः समूहयोः विभाजिताः भवन्ति। प्रथमगणसमूहे ये गणाः सन्ति तेषां सार्वधातुकलाकारेषु तिङ्प्रत्ययस्य अङ्गम् अदन्तम् भवति। द्वितीये समूहे अनदन्तं च। प्रथमद्वितीयोः समूहयोः प्रत्ययनिर्माणे किञ्चित् अन्तरम् अस्ति। यानि अपि प्रथमे समूहे प्रत्ययनिर्माणे सूत्राणि प्रयुज्यन्ते तानि द्वितीये समूहे अपि प्रयुज्यन्ते किन्तु द्वितीये समूहे सार्वधातुकलकारे, अतो हेः (६.४.१०५), अतो येयः (७.२.८०) आतो ङितः (७.२.८१), इति सूत्रत्रयस्य प्रसक्तिः न भवति तथा आत्मनेपदेष्वनतः (७.१.५), उस्यपदान्तात् (६.१.९६), इति अतिरिक्तस्य सूत्रद्वयस्य प्रसक्तिः भवति।
२०१५-०७-०५ रविवासरः (2015-07-05 Sunday)
मालकाग्निमित्रे तृतीये अङ्के बकुलावलिका भणति – विमर्दसुरभिर्बकुलावलिका खल्वहम् (I am, indeed, Bakulavalika that becomes the more fragrant, the more it is pressed)। कालिदासस्य इदं वाक्यम् इदानीम् अपि कस्मिन् अपि चलचित्रालये अग्रे तिष्ठतां प्रेक्षकाणां समुन्नादं जनयितुं शक्नोति।
२०१५-०७-०४ शनिवासरः (2015-07-04 Saturday)
यः विषयः मया अस्मिन् सत्रे पाठितः अद्य मया तस्य विषयस्य छात्राणाम् अङ्काः समर्पिताः। मया अङ्काः वर्धिताः नैके छात्राः पारयिताः च। यदि न पारयामि तर्हि ते मम समस्या भविष्यति किन्तु अस्मात् ते समाजस्य समस्या अस्ति। मम व्यवहारः स्वार्थी व्यवहारः अस्ति किन्तु किं करोमि इदानीं मम सर्वस्य संघर्षबलस्य व्ययः अभवत्।
२०१५-०७-०३ शुक्रवासरः (2015-07-03 Friday)
अस्मिन् वर्षे अहं मन्ये अत्र केन्बरानगरे तीव्रातितिव्रः शीतः अस्ति। प्रतिदिवसे प्रायः द्वादशवादनं पर्यन्तं नीहारः(fog) तिष्ठति तत् परं दिवाकरः दृश्यते। दिवाकरस्य तापः अपि प्रबलः न अस्ति। रात्रौ मेघशून्यः आकाशः भवति तस्मात् शीतः वर्धते। पूर्वस्मिन् मासे इदं चक्रं एव प्रवर्तितम्।
२०१५-०७-०२ गुरुवासरः (2015-07-02 Thursday)


c: text/html

text:
ऋषभदेवः
ऋषभदेवः ( ( शृणु) /ˈrʃhəbhədɛvəhə/) (हिन्दी: ऋषभदेव,आङ्ग्ल: Rishabhadev) जैनधर्मस्य चतुर्विंशत्यां तीर्थङ्करेषु प्रथमः तीर्थङ्करः आसीत् [१]। सः आदिनाथः, वृषभनाथः इति नाम्ना अपि ज्ञायते । सः योगी आसीत् । तस्य पुत्रस्य भरतस्य नामानुसारम् एव भारतदेशः इति नाम प्रदत्तम् ।
अन्तर्विषयाः
- १ जन्म, परिवारश्च
- २ ऋषभस्य राज्याभिषेकः
- ३ गृहत्यागः
- ४ निर्वाणम्
- ५ वीथिका
- ६ सम्बद्धाः लेखाः
- ७ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
- ८ सन्दर्भाः
- ९ अधिकवाचनाय
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
ऋषभदेवस्य जन्म अयोध्या-नगरे चैत्र-मासस्य कृष्णपक्षस्य नवम्यां तिथौ अभवत् [२]। तस्मिन् दिने उत्तराषाढा-नक्षत्रमासीत् ।
मरूदेवी तस्य माता, पिता च नाभिराय आसीत् । यदा मरुदेवी गर्भवती आसीत्, तदा मरूदेव्या तस्यां रात्रौ चतुर्दश स्वप्नाः दृष्टाः । ते च – १ वृषभः, २ गजः, ३ सिंहः, ४ लक्ष्मीः, ५ पुष्पमाला, ६ चन्द्रः, ७ सूर्यः, ८ महेन्द्रः ध्वजः, ९ कुम्भः, १० पद्मसरोवरः, ११ क्षीरसमुद्रः, १२ देवविमानम्, १३ रत्नराशिः, १४ निर्धूमाग्निः च । स्वप्नशास्त्रानुसारम् एते स्वप्नाः मङ्गलाः भवन्ति ।
मरुदेवी चतुर्दशस्वप्नान् दृष्ट्वा प्रसन्ना जाता । मरुदेव्या स्वप्नविषयिणी वार्ता नाभिकुलकराय उक्ता । नाभिकुलकरः अपि आश्चर्यचकितः जातः । मरुदेव्या स्वप्नानां वर्णनं कृतम् । तच्छ्रुत्वा नाभिकरः अतीव प्रसन्नः अभवत् । सः ज्ञातवान् आसीत् यत् – मरुदेव्याः कुक्षौ कश्चन श्रेष्ठः पुत्रः अस्ति ।
गर्भकालस्य समाप्त्यनन्तरं मरुदेवी एकां पुत्रीं, एकं पुत्रं च अजीजनत् । सः पुत्रः ऋषभदेवः आसीत् । भगवतः जन्मना समग्रे विश्वे अज्ञातशान्त्याः वातावरणं जातम् । इन्द्रेण सह बहवः देवाः भगवतः ऋषभदेवस्य जन्मोत्सवम् आचरन् । तावदेव जन्मोत्सवस्य प्रथा आरब्धा ।
नामकरणम्[सम्पादयतु]
भगवतः ऋषभदेवस्य नामकरणार्थं बहवः यौगलिकाः एकत्रिताः अभवन् । भगवतः नामकरणप्रसङ्गे बहवः जनाः उपस्थिताः आसन् । तस्य युगस्य इयं प्रथमा घटना आसीत्, यस्याम् एतावन्तः जनाः उपस्थिताः अभवन् ।
तस्मिन् समये नामकरणस्य प्रश्नः आसीत् । नाभिकुलकरेण उक्तं यत् – मरुदेव्या चतुर्दश स्वप्नाः दृष्टाः आसन् । तेषु स्वप्नेषु प्रथमः स्वप्नः वृषभस्य आसीत् । शिशोः वक्षस्थले अपि वृषभस्य एव चित्रम् अस्ति । अतः नाभिकुलकरः "वृषभकुमार" इति नामकरणं कर्तुम् इच्छति स्म। तत्र स्थितैः सर्वैः जनैः अपि समर्थनं कृतम् आसीत् । अन्ते पुत्रस्य वृषभकुमारः, पुत्र्याः सुनन्दा च इति नामकरणं कृतम् ।
दिगम्बर-आम्नाये भिन्नं मतं वर्तते । महापुराणानुसारं जन्मनः एकादशदिवसानन्तरम् इन्द्रः स्वयम् आगत्य नामकरणिविधिं कृतवान् । इन्द्रं दृष्ट्वा तत्र बहवः जनाः गतवन्तः । इन्द्रेण उक्तं यत् – “अयं बालकः भविष्यत्काले धर्मस्य रक्षणं करिष्यति । अतः युग्लिकैः वृषभकुमारः इति नाम प्रदत्तम् ।
वैदिकग्रन्थे भागवते रचनाकारेण लिखितमस्ति यत् – बालकस्य शरीरस्य सौन्दर्यं, तेजस्वितां च दृष्ट्वा नाभिराज्ञा ऋषभदेव इति नाम प्रदत्तम् । ऋषभदेवः जैनधर्मस्य आद्यप्रवर्तकः आसीत् । अतः जैनधर्मस्य इतिहासकारैः आदिनाथः इति नाम प्रदत्तम् ।
भगवतः प्रथमं नाम वृषभदेवः इति आसीत् । किन्तु उच्चारणस्य सरलतायै वृषभात् ऋषभः अभवत् ।
कल्पसूत्रस्य टीकायां भगवतः पञ्च नामानि प्राप्यन्ते । १ वृषभः, २ प्रथम राजा, ३ प्रथम भिक्षाचरः, ४ प्रथम जिनः, ५ प्रथमः तीर्थङ्करः च । इतोऽपि आदिनाथः, आदिमबाबा इत्यादीनि नामानि अपि सम्प्राप्यन्ते ।
वंशोत्पत्तिः[सम्पादयतु]
यदा भगवतः ऋषभदेवस्य जन्म अभवत्, तदा कोऽपि वंशः नासीत् । यदा सः एकवर्षीयः आसीत्, तदा सः स्वस्य पितुः क्रोडे क्रीडन् आसीत् । तस्मिन् समये इन्द्रः विविधाः सामग्रीः च नीत्वा ऋषभदेवस्य समीपं गतः ।
नाभिकुलकरेण एतावतः वस्तूनि दृष्ट्वा ऋषभदेवः उक्तः यत् – “भवान् यत्किमपि इच्छति चेत् स्वीकरोतु” । तदा ऋषभदेवेन सर्वप्रथमम् इक्षुयष्टिः स्वीकृता । अनन्तरं सः इक्षुयष्टिं खादितुं प्रयासः कुर्वन् आसीत् ।
अनेन प्रसङ्गेन इन्द्रः घोषणां चकार यत् – ऋषभदेवाय इक्षुः रोचते । अतः भविष्यत्काले अपि अस्य वंशस्य नाम “इक्ष्वाकुः” भविष्यति । तावदेव वंशपरम्परा चलन्ती अस्ति ।
विवाहः[सम्पादयतु]
यदा ऋषभदेवः तारुण्यावस्थां प्राविशत्, तदा तस्य विवाहः कन्याद्वयेन सह कारितः आसीत् । एका कन्या सहजन्मा, अपरा च अनाथा आसीत् ।
इयं विवाहपरम्परा जनेभ्यः नूतना आसीत् । यतः जनाः विवाहपरम्परया अपरिचिताः आसन् । ते न जानन्ति स्म यत् विवाहस्य का उपयोगिता, महत्त्वं च ?
तदा विवाहप्रथा एव नासीत् । अन्येभ्यः विकारभावना नासीत् । ये सहोदराः भवन्ति स्म, ते परस्परम् अधिकारं मन्यन्ते स्म । ऋषभदेवस्य प्रथमा पत्नी सुनन्दा आसीत् । सा सहोदरी आसीत् । किन्तु अपरा तु अनाथा आसीत् ।
अपरायाः पत्न्याः पितरौ दिवङगतौ आस्ताम् । तस्याः सहोदरः अपि मृत्युं प्राप्तः । अतः सा एकाकिनीं एव आसीत् । एकदा सा वने विचरणं कुर्वती आसीत् । मरुदेवी अपि तस्मिन्समये अटनार्थं वनं गतवती । तत्र तां बालिकाम् एकाकी दृष्ट्वा मरुदेवी पृष्टवती - “कुत्रास्ति ते सहभागी” ? तया बालिकया मरुदेव्यै स्वस्याः सम्पूर्णः वृत्तान्तः कथितः ।
तस्याः बालिकायाः जीवनवृत्तान्तं श्रुत्वा मरुदेव्या विचारितम् यत् – “इयम् एकाकिनी कथं जीवनं यापयिष्यति ? “गृहे एषा ऋषभेण सह क्रीडिष्यति, अनन्तरम् ऋषभस्य पत्नी भविष्यति” इति विचार्य मरुदेवी तां बालिकां स्वगृहम् आनितवती । अनन्तरं सा कन्या सुमङ्गला इति नाम्ना ख्याता अभवत् । सा एव ऋषभदेवस्य अपरा द्वितीया वा पत्नी जाता ।
यौगलिककाले मर्यादिता पुत्रोत्पत्तिः भवति स्म । प्रत्येकस्य युग्मस्य एकवारम् एव सन्तत्योत्पत्तिः भवति स्म । सा उत्पत्तिः अपि युग्मरूपेण एव विद्यते स्म । एकः पुत्रः, अपरा पुत्री च । किन्तु ऋषभदेवस्य गृहे इयं परम्परा भग्ना जाता ।
सुनन्दा एकं युग्मम् अजीजनत् । बाहुबली, सुन्दरी च । किन्तु सुमङ्गला पञ्चाशत् युग्मानि अजीजनत् । तेषु प्रथमं युग्मं भरत, ब्राह्मी च आसीत् । अनन्तरम् अन्येषु युग्मेषु सर्वे पुत्राः एव आसन् । ऋषभस्य आहत्य द्वे पुत्र्यौ, शतं पुत्राः च आसन् ।
एते शतं पुत्राः समयान्तरे अन्याभिः कन्याभिः सह विवाहम् अकुर्वन् । तेन कारणेन जनसङ्ख्यायां वृद्धिः जाता । दिगम्बर-परम्परायाः आचार्यः जिनसेनः मन्यते यत् – “भगवतः ऋषभदेवस्य एकोत्तरशतं पुत्राः आसन्” इति । वृषभसेन अपि एकः अपरः पुत्रः आसीत् ।
ऋषभस्य राज्याभिषेकः[सम्पादयतु]
यौगलिकानां संख्यायाः आधिक्येन राज्ये सर्वत्र अभावः समुद्भवत् । अतः सर्वे यौगलिकाः अभावेन त्रस्ताः जाताः । यौगलिकाः नाभिकुलकरं प्रति गत्वा अभावस्य समाधानं कारयितुम् इच्छन्ति स्म । राज्यस्य व्यवस्था अपि शिथिला जाता । खाद्यपदार्थानाम् अभावस्य आधिक्यम् आसीत् । नाभिकुलकरः अपि समाधानं कर्तुम् असमर्थः आसीत् । सः अपि स्वस्य कर्त्तव्यात् मुक्तिम् इच्छति स्म ।
एकस्मिन् दिवसे कानिचन युग्मानि ऋषभकुमारेण सह वार्तालापं कुर्वन्ति आसन् । तदैव खाद्यपेयपदार्थाणाम् अभावविषयिणी चर्चा जाता । सर्वे जनाः दुःखिताः आसन् । ते इमां समस्यां निवारयितुम् ऋषभदेवं प्रति उचुः ।
तदनन्तरम् ऋषभेण उक्तं यत् – “राज्ये कोऽपि राजा भवेत् इति आवश्यकम् अस्ति । राजा एव समस्यायाः समाधानं कर्तुं सक्षमः भवति । यतः सः शासनं कर्तुं जानाति । राज्यस्य व्यवस्थानां परिवर्तनम् आवश्यकम् अस्ति” । अनुशासनेन एव समस्यायाः समाधानं भविष्यति ।
युगलकैः उक्तं यत् – “राजा किं भवति ? इति वयं न जानीमः" । अनन्तरम् ऋषभेण राज्ञः कर्त्तव्यानि कथितानि । ऋषभः नाभिकुलकराय निवेदनं कर्तुम् उक्तवान् ।
सर्वे यौगलिकाः नाभिकुलकरं प्रति गतवन्तः । नाभिकुलकरः प्रागेव चिन्तितः आसीत् । अतः नाभिकुलकरेण स्वस्य पदं त्यक्तम् । तेन उक्तं यत् – “भोजनाभावस्य निवारणं कर्तुम् असमर्थोऽस्मि । भवन्तः ऋषभं कथयन्तु । सः एव राजा भविष्यति । सः एव समस्यानां निवारणं करिष्यति” ।
सर्वे यौगलिकाः स्वस्य मत्यनुसारम् ऋषभदेवस्य राज्याभिषेकस्य सज्जतां कुर्वन्तः आसन् । सर्वे विविधप्रकारकैः पुष्पैः ऋषभदेवस्य शरीरम् अलङ्कृतवन्तः । अनन्तरम् तैः ऋषभस्य राज्याभिषेकः कृतः ।
एतत् सर्वं दृश्यम् इन्द्रः स्वर्गलोके एव पश्यन् आसीत् । सर्वं दृष्ट्वा इन्द्रः प्रसन्नः अभवत् । सः त्वरितमेव मृत्युलोकं प्रापत् । जनानां विनयं दृष्ट्वा तस्य स्थलस्य नाम विनीता इति प्रदत्तम् । तावदेव सा नगरी विनीता-नगरी इति ख्याता ।
कृषिशिक्षणम्[सम्पादयतु]
सर्वप्रथमम् ऋषभदेवेन खाद्यसमस्यायाः विचारः कृतः आसीत् । यतः भोजनं प्राप्स्यति, चेत् सर्वे अनुशासिताः भविष्यन्ति । अन्याः समस्याः अपि खाद्यसमस्यया सह संलग्नाः आसन् ।
समयः परिवर्तितः जातः । अतः सर्वप्रथमं स्वस्य जीवनशैल्याः परिवर्तनस्य आवश्यकता वर्तते स्म । पुरा सर्वे वृक्षेभ्यः फलानि प्राप्यन्ते स्म । किन्तु समयपरिवर्तनेन वृक्षाः अल्पानि फलानि ददति स्म । अतः ऋषभदेवेन सर्वेभ्यः कृषिकर्मणः शिक्षणं प्रदत्तम् आसीत् ।
कृषेः अन्नोत्पादनं कुर्युः इति ऋषभः सर्वान् जनान् आदिदेश । “अस्माभिः क्षेत्रे (Farm) बीजारोपणं कृत्वा अन्नोत्पादनं करणीयम् । तेनैव वयं सुखं प्राप्स्यामः” इति ऋषभेण उक्तम् । तदनन्तरं सर्वे जनाः परिश्रमं कृतवन्तः । अन्ते खाद्यसमस्यायाः निवारणम् अभवत् । इतः परम् अन्यासां समस्यानामपि शनैः शनैः समाधानं कृतम् । कृषौ बह्व्यः समस्याः उद्भूताः । किन्तु ऋषभेण सर्वासां समस्यानां निवारणं कृत्वा जनानां प्रोत्साहनं कृतम् ।
तस्मिन् काले केनापि अग्निः न दृष्टः आसीत् । एकदा कैश्चित् जनैः वने अग्निः दृष्टः । ते भयभीताः सन्तः ऋषभस्य समीपं गतवन्तः । अनन्तरम् ऋषभेण सर्वेभ्यः जनेभ्यः अग्निविषयकं ज्ञानं प्रदत्तम् । तत्पश्चात् अग्नेः पाकः करणीयः इत्यपि पाठितम् । यतः जनाः कृषेः उद्भूतानि अपक्वानि अन्नानि एव खादन्ति स्म । तेन पीडा भवति स्म । अतः सर्वे अग्निना भोजनं पचन्ति स्म ।
शस्त्रास्त्रशिक्षणम्[सम्पादयतु]
ऋषभेण जनानां रक्षणार्थम् एकः वर्गः निर्मापितः । तेन तस्य वर्गस्य सदस्येभ्यः खड्गचालनम् इत्यादि शस्त्रविद्यायाः शिक्षणम् अपि प्रदत्तम् आसीत् । कथं ? कदा ? कस्योपरि ? च तेषां शस्त्राणां प्रयोगः करणीयः इति अपि ऋषभेण पाठितम् । ते जनाः केवलं रक्षणार्थम् आसन् । ते एव क्षत्रियाः इति कथ्यन्ते ।
कलाव्यवसायशिक्षणम्[सम्पादयतु]
ऋषभेण एकः अन्यः वर्गः निर्मापितः । तस्मिन् वर्गे जनाः शिल्पकला, कृषिकला इत्यादीः कलाः पठन्ति स्म । सः उत्पादनस्य शिक्षणम् अददात् । अपरं तेन उत्पादितवस्तूनां विनिमयः कथं करणीयः ? इत्यपि पाठितम् । वस्तूनां परस्परं विनिमयः भवति स्म ।
विनिमयस्य संख्याने काठिन्यं भवति स्म । यतः जनाः शिक्षिताः नासन् । अतः ऋषभेण तस्य वर्गस्य जनाः पाठिताः । उत्पादकतः उपभोक्तृपर्यन्तं वस्तूनां विनिमये पारिश्रमिकं लाभं प्राप्नोति स्म । सः एव व्यापारः कथ्यते । ये व्यापारं कुर्वन्ति स्म ते व्यापारिकाः कथ्यन्ते स्म । ते व्यापारिकाः वैश्याः इति कथ्यन्ते ।
सेवा व्यवस्था[सम्पादयतु]
ऋषभदेवेन जनेभ्यः कृषेः, शस्त्रास्त्राणां, व्यापारस्य च शिक्षणं प्रदत्तम् आसीत् । तेन जनाः कार्यरताः अभवन् । किन्तु ये जनाः कृष्यादि कार्येषु काठिन्यम् अनुभवन्ति स्म, ते सेवाकार्ये स्वच्छताकार्ये च संलग्नाः भवन्ति स्म । ये जनाः सेवां कुर्वन्ति स्म, ते पारिश्रमिकम् अपि प्राप्नुवन्ति स्म । ते शूद्राः कथ्यन्ते । अनेन प्रकारेण ऋषभदेवेन समानतया कार्यस्य विभाजनं कृतम् ।
शास्त्रेषु निहितेषु चतुर्वर्णेषु वर्णत्रयस्य उत्पत्तिः भगवतः ऋषभदेवस्य शासनकाले एव अभवत् । अनन्तरं भरतस्य शासनकाले ब्राह्मणवर्णस्य उत्पत्तिः जाता ।
राज्यसभायां, ग्रामेषु प्रवचनं कर्तुं, शिक्षणं प्रदातुं च जनानाम् आवश्यकता वर्तते स्म । अतः राज्ये ये जनाः वाक्पटवः आसन्, ते जनाः प्रवचनादिकार्येषु संलग्नाः अभवन् । ते ब्राह्मणाः कथ्यन्ते स्म ।
ग्रामव्यवस्था[सम्पादयतु]
सामूहिकजीवनस्य विचारं कृत्वा ऋषभः ग्राम्यव्यवस्थायै प्रयासं कृतवान् । सः जनान् सामूहिकजीवनस्य महत्त्वम् अवाबोधयत् । तेन उक्तं यत् – “इदानीं समयः परिवर्तितः । अतः निवासे अपि परिवर्तनमावश्यकम् । इदानीन्तनं यावत् वयं वृक्षाणामधः निवसामः स्म । ऋतवः अपि सानुकूलाः आसन् । किन्तु अधुना ऋतवः कदाचित् अनुकूलाः, कदाचित् प्रतिकूलाः च भवन्ति । शीतलतायाः, उष्णतायाः च अपि आधिक्यं भविष्यति । तेन कारणेन शारीरिकी सहनशीलता अपि न्यूनां भविष्यति । अतः गृहनिर्माणं करणीयम्” इति ।
सर्वैः जनैः सामूहिकजीवनस्य महत्त्वम् अवगतम् । ये जनाः वने निवसन्तः आसन्, ते ग्रामम् आगत्य निवसितवन्तः । यत्र सर्वे निवासं कुर्वन्ति स्म, सा विनीता-नगरी आसीत् । सा नगरी साम्प्रतम् अयोध्या इति नाम्ना ख्याता वर्तते [३]।
दण्डव्यवस्था[सम्पादयतु]
यौगलिकेषु बहवः जनाः अपराधान् कुर्वन्ति स्म । जनेषु अपराधवृद्धिम् अपाकर्तुम् ऋषभेण दण्डविधेः रचना कृता । पुरा “धिक्कार” इति नामकः दण्डः दीयते स्म । किन्तु तस्य प्रभावः न्यूनः अभवत् । तेन कारणेन ऋषभेण नूतनदण्डविधेः रचना कृता । तेन उद्घोषितं यत् – यः कोऽपि अपराधं करिष्यति, तस्मै कठोरदण्डं दास्यामि ।
नूतनदण्डविधौ ऋषभेण चत्वारः प्रकाराः सृष्टाः ।
१ परिभाषणम् - अपराधिने कठोरशब्दैः प्रताडनम् ।
२ मण्डली-बन्धः – अपराधिनः क्षेत्रं सीमितं करणम् ।
३ चारक-बन्धः – अपराधिने कारावासः ।
४ छविच्छेदः – अपराधिनः कस्यचित् अङ्गस्य छेदनम् ।
उपरोक्ताः प्रदत्ताः दण्डाः अत्यन्तं प्रभावकाः आसन् । तैः दण्डैः राज्ये अपराधेषु नियन्त्रणं जातम् । अनेन कारणेन सर्वे सन्तुष्टाः आसन् ।
कलाप्रशिक्षणम्[सम्पादयतु]
ऋषभदेवेन जनेषु स्वावलम्बिताम् आनेतुं विविधं शिक्षणं प्रदत्तम् आसीत् । कलायाः शिक्षणम् अपि प्रदत्तम् ।
- तेन भरताय अपि चतुष्षष्ट्याः कलानां शिक्षणं प्रदत्तम् आसीत् ।
- बाहुबलये प्राणिलक्षणस्य ज्ञानं प्रदत्तम् ।
- सुन्दर्यै स्त्रीणां चतुष्षष्टिकलानां शिक्षणं प्रदत्तम् [४]।
गृहत्यागः[सम्पादयतु]
भगवतः ऋषभस्य जीवनस्य अधिकानि वर्षाणि सामाजिकराजनैतिकमहत्त्वानां स्थापनायै व्यतीतानि जातानि । लोकजीवनस्य शुद्धिकरणे तस्य महत्परिश्रमः आसीत् ।
समयान्तरे देवलोकस्य सारस्वतः, आदित्यः, अग्निः, वरुणः, गर्दतोयः, तुषितः, अव्याबाघः, आग्नेयः, रिष्टः च एते नव देवाः ऋषभस्य निवासस्थलं गतवन्तः । देवैः ऋषभः उक्तः यत् – “भगवन् ! लोकव्यवहारस्य सम्पूर्णव्यवस्था भवता कृता । कृपया इदानीं धर्मतीर्थानां प्रवर्तनं कुरु” इति । ततः परं सर्वे देवाः स्वर्गलोकं गतवन्तः ।
देवतानां वचांसि श्रुत्वा ऋषभः निश्चयं कृत्वा भूमण्डलस्य एकोत्तरशतधा विभागान् कृतवान् । अनन्तरं तेन प्रत्येकेषां विभागानां दायित्वं स्वस्य पुत्रेभ्यः प्रदत्तम् । तत्पश्चात् ऋषभदेवः दायित्वात् निवृत्तः अभवत् । सः वार्षिकीदानं कुर्वन् आसीत् । तदा सर्वे जनाः दृष्ट्वा अवगतवन्तः यत् – “ऋषभदेवः गृहं त्यत्क्त्वा गच्छति” इति ।
जनाः चिन्तिताः अभवन् । ते विचारयन्ति स्म यत् – “वयं किं करिष्यामः ? अस्माकं कष्टानां, समस्यानां च समाधानं कः करिष्यति ? यद्यपि ऋषभदेवेन भरतादिभ्यः पुत्रेभ्यः दायित्वं प्रदत्तम् अस्ति, तथापि ऋषभदेवसदृशी कस्यापि क्षमता नास्ति । तादृशी प्रतिभा अन्येषु जनेषु असम्भवा" इति ।
तदनन्तरं सर्वैः जनैः विचारितं यत् – “अस्माभिः अपि ऋषभदेवः अनुकरणीयः । तेन अस्माकं समस्याः स्वयम् ऋषभदेवः एव दूरीकरिष्यति” । फाल्गुन-मासस्य कृष्णपक्षस्य अष्टम्यां तिथौ यदा ऋषभेण गृहं त्यक्तं, तदा चतुस्सहस्रं जनैः अपि दीक्षा स्वीकृता[५] । ऋषभदेवः निष्क्रमणसमये वस्त्राभूषणानि, केशान् च तत्रैव त्यक्तवान् ।
सर्वे दीक्षिताः जनाः ऋषभस्य अनुकरणं कुर्वन्ति स्म । किन्तु ऋषभदेवः मौनं स्वीकृतम् । सः न किमपि खादति स्म, न किमपि पिबति स्म च । ऋषभस्य छद्मावस्थायाः सर्वे दीक्षिताः नैराश्यं प्राप्नुवन् । सर्वे साधुत्वं त्यक्त्वा वनं गतवन्तः । केचित् कन्दाहारिणः, केचित् मूलाहारिणः, केचित् फलाहारिणः वा अभवन् ।
भगवतः धार्मिकपरिवारः[सम्पादयतु]
यदा भगवता दीक्षा गृहीता, तदा चतुस्सहस्त्रं शिष्याः तेन सहैव आसन् । किन्तु भगवतः मौनात्, कठोरसाधनायाः च ते सर्वे शिष्याः अज्ञाताः आसन् । अतः सर्वे व्यभिचरन् । केवलज्ञानस्य प्राप्त्यनन्तरं तस्य धार्मिकपरिवारस्य पुनर्गठनमभवत् ।
तस्य परिवारे चतुराशीतिसहस्रं श्रमणाः आसन् । तेषां व्यवस्थायै भगवता चतुरशीतिगणानां रचना कृता । प्रतिगणम् एकः प्रधानः आसीत् । सः गणधरः इति कथ्यते स्म । भगवतः प्रथमः गणधरः ऋषभसेनः आसीत् ।
भगवतः परिवारे विभागाः आसन् यथा –
- ८४ गणधराः
- २०,००० केवलज्ञानिनः
- १२,७५० मनःपर्यवज्ञानिनः
- ९,००० अवधिज्ञानिनः
- २०,६०० वैक्रियलब्धिधारिणः
- ४,७५० चतुर्दशपूर्विणः
- १२,६५० चर्चावादिनः
- ८४,००० साधवः (प्रमुखः ऋषभसेनः)
- ३,००,००० साध्व्यः (प्रमुखा ब्राह्मी)
- ३,०५,००० श्रावकाः
- ५,५४,००० श्राविका
जैनसाहित्येषु वर्णनम्[सम्पादयतु]
जैनसाहित्येषु ऋषभदेवस्य सविस्तरं वर्णनं प्राप्यते । तथैव वैदिकबौद्धसाहित्येषु अपि बहुत्र तस्य उल्लेखः प्राप्यते । पुराणेषु अपि ऋषभस्य वंशपरम्परा दृश्यते । यथा – "ब्रह्मणा आदौ प्रथममनुः उत्पादितः । तत्पश्चात् मनोः प्रियव्रतः, प्रियव्रतात् आग्नीघ्रादयः दश पुत्राः, आग्नीघ्रात् नाभिः, अनन्तरं नाभेः ऋषभस्य च उत्पत्तिः जाता" [६]।
ऋषभेण स्वराज्यं भरताय प्रदत्तम् । तावदेव अयं हिमदेशः भारतदेशः इति नाम्ना प्रसिद्धः जातः । वैदिकग्रन्थेषु ऋषभस्य साधनायाः, तपश्चर्यायाः च विशिष्टं वर्णनं प्राप्यते । दीर्घतपस्यायाः कारणात् ऋषभस्य शरीरं शुष्कं जातम् आसीत् । शरीरस्य नाड्यः अपि दॄश्यन्ते स्म । अन्ते सः नग्नावस्थायां महाप्रस्थानं कृतवान् आसीत् ।
निर्वाणम्[सम्पादयतु]
भगवान् ऋषभः अयोध्यातः वहली-पर्यन्तं, यूनान तः स्वर्णभूमिपर्यन्तं विहारं विचरणं भ्रमणं वा कृतवान् । भगवते स्वस्य जीवनावसानस्य पूर्वज्ञानम् अभवत् । अतः सः दशसहस्त्रेण साधुभिः सह अष्टापदपर्वतस्य (कैलाश) आरोहणं कृतवान् । भगवता ऋषभदेवेन पर्यङ्कासने सिद्धत्वं प्राप्तम् आसीत् । अन्ते पौष-मासस्य कृष्णपक्षस्य त्रयोदश्यां तिथौ भगवतः निर्वाणम् अभवत् । भगवतः सम्पूर्णायुष्यं ८४ लक्षम् वर्षाणि आसीत् [७]।
वीथिका[सम्पादयतु]
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ "ऋषभदेव". http://bharatdiscovery.org/. Retrieved 13 April 2015.
- ↑ श्री गणेश ललवानी, श्रीमति राजकुमारी बेगानी (1989). त्रिषष्ठीशलाकापुरुषचरित. देवेन्द्रराज मेहता, प्राकृत भारती अकादमी, जयपुर. p. 86.
- ↑ श्रीजैनधर्मप्रसारक सभा (1952). त्रिषष्ठी शलाका पुरुष चरित्र. श्रीजैनधर्मप्रसारक सभा, भावनगर. p. 88.
- ↑ "भगवान ऋषभनाथ को जानेंurl=http://hindi.webdunia.com/jain-religion/tirthankar-rishabhdev-109020300030_1.html". http://hindi.webdunia.com/.
- ↑ मुनि सुमेरमल (लाडनूं) (1996). तीर्थङ्कर चरित्र. सन्तोषकुमार सुराण. p. 46.
- ↑ "ऋषभदेव से जुडी है जैन धर्म की प्राचीनता". http://www.vidyasagar.net/. Retrieved 13 April 2015.
- ↑ मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा. तीर्थङ्कर चरित्र. गुरुश्री रामचन्द्र प्रकाशन समिति. p. 471.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
चिक्कोडी
कर्णाटकराज्ये किञ्चन प्रमुखं मण्डलम् अस्ति बेळगावीमण्डलम् अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बेळगावी नगरम् । अस्मिन् मण्डले दश उपमण्डलानि सन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति चिक्कोडी-उपमण्डलम् । एतत् उपमण्डलं परितः पर्वताः सन्ति । कर्णाटक-महाराष्ट्रयोः सीमाभागे अस्ति । मण्डलस्तरीयाः सर्वविधकार्यालयाः अत्र सन्ति । तथापि मण्डलत्वेन एतस्य उपमण्डलस्य घोषणा जाता अस्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
चिक्कोडी-इतिहासः सामान्यतः २००-३०० वर्षप्राचीनः । प्रारदेशिकभाषया चिक्क=लघु, कोडी=ग्रामः तन्नाम लघुग्रामः इति अर्थः । एतस्य समीपे एव हिरेकोडी( महाग्रामः) इति कश्चन ग्रामः अस्ति । कालान्तरेण मुख्यमार्गे आसीत् इति कारणतः तथा अत्रत्यानां प्रसिद्धानां नागवल्लीपत्राणां कारणतः प्रमुखवाणिज्यकेन्द्रम् अभवत् । एवम् एतस्य वर्धनम् अभवत्।
भौगोलिकता[सम्पादयतु]
चिक्कोडीनिर्देशाङ्कौ १६.४३°उ, ७४.६°पू.[1] । सामन्यतः औन्नत्यं ६८३मीटरमितम् (२२४०फीट्)। नगरस्य विस्तीर्णता १८.२९चतुरस्रकिलोमीटरमिता। गरिष्ठः उष्णांशः ३५⁰ C , कनिष्ठः उष्णांशः १८⁰ C, अत्यधिकी वार्षिकीवर्षा ८२६.६४ mm.
इतरविवरणानि[सम्पादयतु]
इतरविवरणानि[सम्पादयतु]
२००१ तमवर्षस्य जनगणनानुसारम् अस्य उपमण्डलस्य जनसंख्या ३२,८२० मिता ।२०११तमवर्षस्य जनगणनानुसारम् एतस्य जनसङ्ख्या ४२,६२९। एतेषु पुरुषाः ५१%, महिलाः ४९% । साक्षरताप्रमाणं ७३%, तन्नाम भारतस्य साक्षरताप्रमाणस्य (५९.५%) अपेक्षया अधिकम् । पुरुषाणां साक्षरता प्रमाणं ७९%, महिलानां ६६% । १२% साक्षराः ऊनषड्वर्षियाः ।
आर्थिकता[सम्पादयतु]
प्रधाने शर्करावलये एषः भागः अन्तर्भवति । अस्मिन् भागे जनानां प्रधानः व्यवसायः कृषिः । अस्मिन् उपमण्डले त्रयः शर्करानिर्माणागाराः सन्ति। कृष्णा, वेदगङ्गा, दूधगङ्गा नद्यः भूमेः फलवत्ततां वर्धितवत्यः सन्ति ।एषु दिनेषु जनाः कौशेयतन्तुवर्धने आसक्ताः दृश्यन्ते । चिक्कोडीनगरं परितः पर्वताः सन्ति॥ एतेषां शिखरस्य उपरि वायुप्रसरणे साहाय्यकाः वृक्षाः सन्ति इत्यतः वायुना विद्युच्छक्तेः उत्पादनम् अत्र प्रचलति ।
प्रेक्षणीयानि स्थानानि[सम्पादयतु]
- याननिस्थानकस्य निकटे विद्यमानः चन्द्रकोरीगणेशदेवालयः प्रसिद्धः अस्ति । याननिस्थानकतः २.५.कि.मी.दूरे अपरः कश्चन परतिनागलिङ्गेश्वरनामकः देवालयः अस्ति ।
- शान्तगिरिजैनमन्दिरम्-चिक्कोडीनगरात् १०कि.मी.दूरे जैनानाम् इतिहासस्य प्रकाशने समर्थं किञ्चन मन्दिरम् अस्ति । अत्र एव श्रीशान्तिगिरितीर्थः वसति स्म ।
- चिक्कोडीतः २०कि.मी.दूरे कृष्णानद्याः तीरे विद्यमाने पवित्रे श्रीक्षेत्रे यडूरुग्रामे वीरभद्रमन्दिरम् अस्ति ।
- आयुर्वेदचिकित्सार्थं औषधार्थं च प्रसिद्धः नागमुन्नोळीग्रामः अस्मिन् एव मण्डले अस्ति।


text:
रावणः
रावणः ( ( शृणु) (/ˈrɑːvənəhə/)) (हिन्दी: रावन, आङ्ग्ल: Ravan) रामायणस्य मुख्यपात्रेष्वन्यतमः । लङ्काधिपः एषः प्राचीनभारतेतिहासगतः विशिष्टपुरुषः । प्राचीनकालस्य वर्णसङ्करः सः । रावणस्य पिता ब्राह्मणः विश्वावसुः माता राक्षसकुलसम्भूता कैकसा च । रावणः ब्रह्माणमधिकृत्य दशसहस्रवर्षाणि यावत् तपस्याम् आचरत्। विशिष्टं वरमेकं प्राप्नोति च यद् देवताभ्यः अथवा अन्यशक्तिभ्यः मरणं न प्राप्नुयामिति । रावणस्य दशशिरांसि, विंशतिहस्ताः, ब्रह्मणः वरकारणात् चिरंजीवित्वम्, एवं सर्वस्मात् कारणात् रावणः लोककण्टकः अभवत् । एषः स्वस्य दशशिरोभिः नाम सामान्यानाम् अपेक्षया दशगुणिताधिकसामर्थ्येन चिन्तयति स्म ।
अन्तर्विषयाः
रावणोदयः[सम्पादयतु]
पद्मपुराणं, भागवतपुराणं, कूर्मपुराणम्, रामायणं, महाभारतम्, आनन्दरामायणं, दशावतारचरितम् इत्यादिषु ग्रन्थेषु रावणस्य उल्लेखः कृतः । किन्तु अस्य जन्मनः कथाविषये वैविध्यम् अस्ति ।
- पद्मपुराणश्रीमद्भागवतानुसारं हिरण्याक्षः हिरण्यकश्यपुः च पूर्वजन्मनि रावणकुम्भकर्णौ अभवताम् ।
- वाल्मीकिरामायणानुगुणं रावणः पुलस्त्यमुनेः पौत्रः। विश्वावसोः पुत्रः । विश्वावसोः वरवर्णिनी, कैकसा चेति द्वे भार्ये आस्ताम् । वरवर्णिन्याः कुबेरः, कैकसायाः रावणः च पुत्रौ अभवताम् ।
- तुलसीदासस्य रामचरितमानसानुगुणं रावणस्य जन्म शापस्य कारणेन अभवत् । नारदस्य प्रतापभानोः च कथायाः कारणेन रावणस्य जन्म अभवत् इति ।
रावणजननकथा[सम्पादयतु]
पूर्वं कदाचित् ब्रह्मा अनेकान् जलजन्तून् निर्माय तान् समुद्रजलस्य रक्षणं कर्तुं नियुक्तवान् । तत्र केचन प्राणिनः अवदन् 'वयं रक्षणं कुर्मः' इति । केचन अवदन् ’वयं पूजां कुर्मः’ इति । तदा ब्रह्मा अवदत् ये रक्षणं कुर्वन्ति, ते राक्षसाः, ये पूजां कुर्वन्ति, ते यक्षाः इति कथ्यन्ते । राक्षसेषु हेतिः प्रहेतिः इति दौ सहौदरौ आस्ताम् । प्रहेतिः तपः कर्तुम् अगच्छत् । हेतिः भया इति कन्यां परिणीतवन् । दाम्पत्यफलेन विद्युत्कोशः इति पुत्रं प्राप्तवान् । विद्युत्कोशस्य सुकेशः इति पराक्रमी पुत्रः अभवत् । सुकेशः माल्यवान्, सुमाली, माली इति पुत्रत्रयम् अवाप्नोत् । त्रयः अपि ब्रह्माणम् उद्दिश्य तपः कृत्वा लोकस्य अनुपमं प्रेम लभेमहि अपि च अस्मान् न कोऽपि परास्तान् न कुर्यात् इति वरम् अवाप्नुवन् । वरबलान्विताः एते सुरान् असुरान् च पीडयितुम् समारभन्त । ते विश्वकर्माणम् एकं सुन्दरं नगरं निर्मातुम् अवदन् । तदा विश्वकर्मा लङ्कानगरस्य सङ्केतम् उक्त्वा तत्र प्रेषितवान् । तत्र ते आनन्देन न्यवसन् । कालक्रमेण माल्यवतः वज्रमुष्टिः, विरूपाक्षः, दुर्मुखः, सुप्तघ्नः, यज्ञकोपः, मत्तः, उन्मत्तः, इत्यादयः पुत्राः अभवन् । सः सुमालिः प्रहस्तः, अकम्पनः, विकटः, कालिकामुखः, धूम्राक्षः, दण्डः, सुपार्श्वः, संह्नादिः, प्रधसः, भरकर्णः इति पुत्रान् अलभत । मालिनः अनलः, अनिलः, हरः, सम्पातिः, इति पुत्रा अभवन् । एते सर्वेपि पुत्राः बलवन्तः दुराचारिणः एव अभवन् । प्रतिदिनम् ऋषिमुनीन् पीडयन्ति स्म । कष्टम् असहमानाः ऋषिमुनयः महाविष्णोः निकटम् अगच्छन् । साधूनां रक्षणं करिष्यामि इति सः आश्वासनं दत्तवान् । इमां वार्तां श्रुत्वा ते सर्वेऽपि राक्षसाः मिलित्वा मालिनं सेनापतिं कृत्वा इन्द्रलोकस्य उपरि आक्रमणम् अकुर्वन् । विषयं ज्ञात्वा विष्णुः स्वास्त्रशस्त्राणि अवलम्ब्य राक्षसानां संहारं कर्तुमारब्धवान् । सेनापतिना मालिना सह नैके राक्षसाः हताः । अवशिष्टाः लङ्कापरिमुखं प्रधाविताः । प्रधावतः राक्षसान् यदा नारायणः संहरन् आसीत्, तदा क्रुद्धः माल्यवान् युद्धभूमिमागतः । अन्ते भगवता नारायणेन हतः अपि । शेषाः राक्षसाः लङ्कां त्यक्त्वा सुमालिनः नेतृत्वे पातालम् अगच्छन् । लङ्कायां कुबेरस्य राज्यं स्थापितम् अभवत् । सुमाली भूयः राक्षसकुलं विनष्टं विचिन्त्य पुत्रीं कैकसीम् अवदत् । ’पुत्रि राक्षसानां कल्याणार्थं भवती विश्रवोनामकस्य (पौलस्त्यः) पराक्रमिणः महर्षेः सेवां करोतु । प्रसन्ने तस्मिन् पुत्रभिक्षां याचतु, सः एव पुत्रः अस्मत्कुलं रक्षिष्यन्ति इति । पितुः आज्ञानुसारं कैकसी पुलस्त्यस्य निकटम् अगच्छत् । तस्मिन् समये झञ्झवातः चलति स्म । आकाशे मेघाः गर्जन्ति स्म । तदा कैकस्याः इच्छां ज्ञात्वा विश्रवाः (पुलस्त्यः) अवदत् ’ भद्रे, भवती अवेलायाम् आगतवती । अहं भवत्याः इच्छां पूरयिष्यामि किन्तु पश्चात् भवती दुष्टसन्तानं प्राप्स्यति ’ इति। तस्य वचनं श्रुत्वा कैकसी तस्य चरणयोः निपत्य अवदत् ’भगवन्, भवान् ब्रह्मवादी महात्मा अस्ति । भवतः अपत्यानि दुष्टानि भवितुं न शक्नुवन्ति । अतः भवान् मयि कृपां करोतु । कैकस्याः प्रार्थनाम् अङ्गीकृत्य विश्रवाः अवदत् भवत्याः कनिष्टः पुत्रः सदाचारी धर्मात्मा च भविष्यति इति । कालक्रमेण कैकसी दशमुखं पुत्रम् असूत । अस्य नाम रावणः इति । पश्चात् क्रमेण कुम्भकर्णः, शूर्पणखा, विभीषणः इत्यादीनां जन्म अभवत् । दशकण्ठः कुम्भकर्णः च अतीव दुष्टौ अभवताम् । किन्तु विभीषणः धर्मात्वा दयावान् च अभवत् । रावणः स्वसोदरात् वैश्रवणात् अपि पराक्रमशाली भवितुं ब्रह्माणम् उद्दिश्य तपः समाचरत् । प्रसन्नं ब्रह्माणं रावणः वरं प्रार्थितवान् यत्, गरुडानागयक्षदैत्यदानवराक्षसदेवैः मे मरणं नास्ति इति । मनुष्यः तु दुर्बलः भवति अतः मनुष्येण मरणं न भवतु इति वरं न पृष्टवान् । ब्रह्मा "तथास्तु" इति उक्त्वा तस्य इच्छाम् अपूरयत् । विभीषणः ’धर्मे अविचलितमतेः’ कुम्भकर्णः ’वर्षे अर्धकालं निद्रायाः’ च वरं प्राप्तवन्तौ ।
रावणस्य विवाहः[सम्पादयतु]
कालक्रमेण रावणः लङ्कायाः राजनं कुबेरं कौटिल्येन लङ्कां त्यक्तुं विवशम् अकरोत् । पश्चाद् रावणः राजा भूत्वा सहोदरैः सह लङ्कायां न्यवसत् । लङ्काधिकारप्राप्तेः पश्चात् शूर्पणखायाः विवाहं दानवराजेन विद्युजिह्वा इत्यनेन सह कृतवान् । रावणः स्वयं दितिपुत्रस्य मयस्य कन्यां मन्दोदरीं परिणीतवान् । विरोचनस्य पुत्रस्य बलेः कन्यां वज्रज्वालां कुम्भकर्णः परिणीतवान् । गन्धर्वराजस्य शैलूषस्य कन्यया सरमया सह विभीषणस्य विवाहः अभवत् । कालक्रमेण मन्दोदरी मेघनादः इति पुत्रम् असूत यः अग्रिमे काले इन्द्रं विजित्य इन्द्रजित् इति नाम प्राप्तवान् ।
शङ्करेण दशाननगर्वभङ्गः[सम्पादयतु]
अधिकारमदेन रावणः देवताभ्यः ऋषिभ्यः यक्षेभ्यः गन्धर्वेभ्यः च विविधाः पीडाः दातुम् आरब्धवान् । कदाचित् कुबेरम् आक्रम्य युद्धे पराजितम् अकरोत् । स्वस्य विजयस्य प्रतीकरूपेण कुबेरस्य मनोवेगगमनं पुष्पकविमानं बलात्कारेण स्वीकृतवान् । पुष्पकविमानम् उपविष्टवताम् इच्छानुगुणं लघु अथवा बृहत् भवति स्म । एतादृशे विमाने उपविश्य कदाचिद् रावणः शरवणनामकस्य प्रसिद्धवनस्य उपरि सञ्चरन् आसीत् । तदा भगवतः शिवस्य वाहनं नन्दीश्वरः रावणम् अवरुध्य अवदत् ’ हे दशग्रीव, अस्मिन् वने विद्यमाने पर्वते भगवान् शङ्करः क्रीडति । अत्र सुरासुरयक्षादीनाम् आगमनं निषिद्धम् । नन्दीश्वरस्य वचांसि श्रुत्वा क्रुद्धः रावणः विमानात् अवतीर्य शङ्करस्य निकटम् अगच्छत् । तं निवारयितुं नन्दीश्वरः हस्ते त्रिशूलं गृहीत्वा अपरः शिवः इव पुरतः अतिष्ठत् । तस्य मुखं वानरः इव अस्ति इति दृष्ट्वा रावणः अट्टहासम् अकरोत् । अनेन परिहासेन कुपितः नन्दी 'मम वानरमुखस्य अवहेलनं कृतवतः भवतः नाशम् अपि मादृशः पराक्रमी महाकपिः एव करिष्यति इति ' रावणम् अशपत् । नन्देः वचनम् अवगणयन् रावणः अवदत् । यः पर्वतः मम विमानप्रवासे विघ्नं करोति तं छेदयामि इति वदन् रावणः पर्वतस्य मूले हस्तं स्थापयित्वा उन्नेतुं प्रयत्नम् अकरोत् । यदा पर्वतः कम्पमानः आसीत्, तदा उपरि उपविष्टवान् परमेश्वरः स्वपादाङ्गुष्ठेन पर्वतं निपीडितवान् । अनेन रावणस्य करः अपलपितम् (suppressed) । रावणः उच्चैराक्रोशत् । कथञ्चिदपि सः हस्तं पर्वतछेदात् परित्रातुं न शक्तवान् । तदा क्रन्दन् एव रावणः शिवस्य स्तुतिं कुर्वन् क्षमाप्रार्थनां कृतवान् । शङ्करः तस्मै क्षमां दत्त्वा तस्य प्रार्थनानुगुणं चन्द्रहासः इति खड्गं वररूपेण प्रादात् ।
रावणस्य दुराचारः[सम्पादयतु]
कदाचित् रावणः हिमालयस्य प्रदेशे भ्रमन् अमिततेजस्विनः ब्रह्मर्षिणः कुशध्वजस्य पुत्रीं तपः कुर्वतीं वेदवतीम् अपश्यत् । तां दृष्ट्वा मुग्धः भूत्वा तस्याः समीपं गत्वा तस्याः परिचयं प्राप्य तस्याः अविवाहितजीवनस्य कारणम् अपृच्छत् । तदा वेदवती अवदत् " मम पिता भगवता विष्णुना सह मम विवाहं कर्तुम् ऐच्छत् । माम् इच्छता दैत्यराजेन शम्भुना निद्रितः मे पिता मारितः । पितुः मरणम् असहमाना माता चिताम् आरूढवती । तदारभ्य अहं पितुरिच्छां सम्पूरयितुम् भगवतः महाविष्णोः तपस्यां कुर्वती अस्मि इति । तमेव अहं मम पतिं मन्ये" इति उक्तवती । किन्तु दुराशः रावणः आदौ सरसवचनैः तां वशीकर्तुं बहुप्रयत्नं कृतवान् । यदा सा नाङ्गीकृतवती तदा बलेन नेतुं तां केशेषु गृहीतवान् । वेदवती झटिति गृहीतकेशान् कर्तितवती " रे दुष्ट, त्वं माम् अवमानितवान्, अधुना अहं मम देहत्यागं करोमि । किन्तु तव विनाशार्थं पुनर्जन्म प्राप्स्यामि । अग्रिमे जन्मनि अयोनिजाकन्यारूपेण कस्यचित् धर्मात्मनः पुत्री भविष्यामि इति वदन्ती वेदवती अग्निप्रवेशं कृतवती । कतिपयदिनेषु गच्छस्तु सा सुन्दरकान्तिमत्कमलपुष्परूपेण सरसि अजायत । तेन पुष्पेण आकृष्टः रावणः तत् स्वराजभवनम् आनीतवान् । तदा ज्योतिषि "एतत् कमलपुष्पं भवतः कुलविनाशस्य कारणं भवति" इति उक्तवान् । अतः रावणः तत् कमलपुष्पं समुद्रे प्रक्षिप्य आगतवान् । सा कमलकन्या भूमिङ्गता । कालक्रमेण मिथिलायाः जनकमहाराजस्य यज्ञमण्डपस्य मध्यवर्तिभूभागे आगतवती । राज्ञः हलचलनशास्त्रविधिना पुनः कन्यारूपेण प्राप्ता अभवत् । एवं सा एव वेदवती सीतारूपेण जनकस्य पुत्री अभवत् ।
अनरण्यस्य शापः[सम्पादयतु]
रावणः अनेकान् राज्ञः पराजित्य इक्ष्वाकुवंशस्य नृपस्य अनरण्यस्य निकटम् आगतवान् यः अयोध्यायां शास्ति स्म । रावणः द्वन्द्वयुद्धार्थम् आगच्छतु अथवा पराजयं स्वीकरोतु इति पन्थाह्वानम् अकरोत् । उभयोर्मध्ये घोरं युद्धं प्रावर्तत । किन्तु ब्रह्मणः वरप्रभावात् रावणः पाराजितः नाभवत् । यदा अनरण्यस्य शरीरं तीव्रतया क्षतविक्षतम् अभवत्, तदा रावणः इक्ष्वाकुवंशस्य अपहास्यं कर्तुम् उद्यतः । अनेन कुपितः अनरण्यः ' भवान् अस्माकं वंशस्य उपहासं कृतवान् । अतः महात्मनः इक्ष्वाकोः अस्मिन् वंशे एव दशरथनन्दनः रामः सञ्जाय भवतः हननं करिष्यति इति ' रावणाय शापं दत्तवान् । पश्चात् साक्षात् स्वर्गम् अगच्छत् ।
वालिना सह रावणमैत्री[सम्पादयतु]
कथञ्चिदपि रावणस्य औद्धत्यं क्षीणं नाभवत् । किष्किन्धायाः राजा बलिः बलवान् इति वार्तां श्रुत्वा रावणः युद्धार्थं तत्र गतवान् । तस्मिन् समये वाली सन्ध्योपसानार्थं सागरतीरं गतवान् । सः एव भवता सह योद्धुं शक्नोति । भवान् कञ्चित्कालं प्रतीक्षां करोतु इति वालिनः पत्नी तारा, तारायाः पिता सुषेणः, युवराट् अङ्गदः वालेः सोदरः सुग्रीवः च रावणम् अवदन् । पुनः सुग्रीवः अवदत् "अग्रे शङ्खस्य राशिः इव शैलः दृश्यते सः मानवास्थ्नां राशिः, ये वालिना सह योद्धुम् आगत्य वीरमरणम् अवाप्नुवन् । यद्यपि भवान् अमृतं पीत्वा आगतवान्, तथापि वाली क्षणे एव भवतः जीवनं समापयति । यदि मरणं प्राप्तुं भवतः त्वरा अस्ति, तर्हि दक्षिणसागरस्य तीरं गच्छतु । भवते वालिनः दर्शनं तत्रैव भवति" इति । सुग्रीवस्य वचनं श्रुत्वा रावणः सहसा विमानारूढः दक्षिणसागरतीरम् आगच्छत् । तत्र वाली सन्ध्योपासनं करोति स्म । तूष्णीं वालेः उपरि आक्रमणं करोमि इति विचिन्त्य रावणः निकटं गतः । किन्तु वाली समीपमागच्छन्तं रावणम् अपश्यत् । किन्तु वाली किञ्चिदपि अविचलितः सन् वैदिकमन्त्रान् उच्चारयन् एव अतिष्ठत् । तं ग्रहीतुं रावणः पृष्ठतः हस्तौ प्रासारयत् । वाली सतर्कं तं गृहीत्वा कक्षे निरुद्ध्य आकाशे उड्डीय गतः । रावणः पुनः पुनः वालिनं नखैः दारयति स्म । तदा रावणस्य मन्त्री अनुचराः च रावणं मोचयितुं क्रोशयन्तः प्रधावन्तः आगताः किन्तु वालिनः समीपं प्राप्तुम् अशक्ताः । एवं वाली रावणं गृहीत्वा पश्चिमसागरस्य तीरं गतः । तत्र तस्य सन्ध्योपासनं पूर्णम् अकरोत् । पश्चात् दशाननं स्वीकृत्य किष्किन्धापुरीम् आगच्छत् । स्वस्य राजोद्याने उपविश्य रावणं स्वकक्षात् अवतार्य, "भवान् कः ? किमर्थम् आगतः ?" इति तम् अपृच्छत् । तदा रावणः "अहं रावणः लङ्कायाः राजा भवता समं युद्धं कर्तुमागतः । किन्तु अहं भवतः बलं दृष्टवान् । इदानीमहम् अग्निं साक्षिणं कृत्वा भवतः मित्रताम् इच्छामि " इति अवदत् । पश्चात् अग्निसाक्ष्या परस्परं मित्रता अभवत् ।
रावणस्य गुणाः[सम्पादयतु]
रावणः दुष्टस्वभायुतः राक्षसः । किन्तु तस्मिन् केचन गुणाः अपि आसन् । एषः बुद्धिमान् पूजानुष्ठाननिरतः ब्राह्मणः शङ्करस्य परमभक्तः । तेजस्वी प्रतापी पराक्रमी, रूपवान् विद्वान् च इति वाल्मीकिः निष्पक्षपातेन अस्य गुणान् अपि वर्णितवान् अस्ति। वेदचतुष्टयस्य विख्यातः ज्ञानी, महाविद्वान् इति रामायणे रावणस्य सभायां हनूमतः प्रवेशावसरे उक्तवान् । यथा...
अहो रूपमहो धैर्यमहोत्सवमहो द्युतिः।
अहो राक्षसराजस्य सर्वलक्षणयुक्तता॥
प्रथमवारं रामः रावणं दृष्ट्वा मन्त्रमुग्धः भूत्वा अवदत् रूपेण सौन्दर्येण, कान्त्या, धैर्येण, सर्वलक्षणेन युक्ते रावणे यदि अधर्मः बलवान् न अभविष्यत्, तर्हि एषः स्वर्गाधिपतिः अभविष्यत् इति । यत्र रावणः दुष्टः पापी चासीत्, तत्र एव तस्य शिष्टाचारः आदर्शाः गौरवं चासीत् । रामस्य वियोगेन दुःखितां सीतां रावणः एवम् अवदत् " हे सीते, यदि भवत्यै मयि कामभावः नास्ति तर्हि अहं भवत्याः स्पर्शम् अपि न करोमि । शास्त्रानुसारं वन्ध्या, रजस्वला. अकामा, इत्यादयः स्त्रियः अस्पृश्याः। एवं सीताम् अस्पृश्य रावणः गौरवस्य मर्यादां नातिक्रान्तवान् । वाल्मीकिरामायणे रामचरितमानसे च द्वयोः ग्रन्थयोः रावणस्य महत्वं रक्षितम् । राक्षसी माता, ब्राह्मणः पिता इति कारणेन परस्परविरोधगुणाः तस्मिन् सहजतया आसन् ।
रावणस्य दशशिरः[सम्पादयतु]
रामायणे रावणस्य दशशिरोविषये चर्चा अस्ति । सः कृष्णपक्षस्य आमावास्यायाम् युद्धार्थं गतवान् । प्रतिदिनं तस्य शिरसः एकैकशः छेदः अभवत् । अन्ततः शुक्लपक्षदशम्याम् अस्य वधः अभवत् । रामचरितमानसे एवं वर्णनमस्ति यत् रामेण बाणेन कर्तिते रावणमुण्डे पुनः नूतनं मुण्डम् अङ्कुरति स्म । वास्तवे अस्य दशशिरांसि कृत्रिमाणि आसन् । राक्षसीयमायया एषः शिरांसि सृजति स्म । अपि च तस्य दश शिरांसि आसन्, नाम एकस्मिन् शिरसि एव दशानां बुद्धिः, कार्ययोजनायाः क्षमता, कौशलं , निर्णयसामर्थ्यं च आसन् इति भावः ।


text:
विजयलक्ष्मी पण्डित
विजयलक्ष्मी पण्डित ( ( शृणु) /ˈvɪdʒəjələkʃhmɪ pəndɪtə/) (हिन्दी: विजयलक्ष्मी पंडित,आङ्ग्ल: Vijaylaxmi Pandit) भारतस्य प्रथमा राजदूती आसीत् । सा संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य अपि प्रथमा महिलाध्यक्षा आसीत् । पुनश्च सा भारतमन्त्रालयस्य प्रथममन्त्रिणीत्वेन अपि कार्यं कृतवती आसीत् । भारतस्य स्वातन्त्र्यान्दोलने विजयलक्ष्म्याः महद्योगदानं वर्तते ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
विजयलक्ष्म्याः जन्म ई. स. १९०० तमस्य वर्षस्य अगस्त-मासस्य १८ दिनाङ्के उत्तरप्रदेश-राज्यस्य इलाहाबाद-महानगरे अभवत् [२]। मोतीलाल नेहरू इत्याख्यः तस्याः पिता, स्वरूपरानी इत्याख्या तस्याः माता च आसीत्[३] । तस्याः बाल्यनाम “स्वरूप कुमारी” इति आसीत् ।
तस्याः पिता काश्मीर-प्रान्तीयः पण्डितः अस्ति, माता अपि काश्मीरब्राह्मणी आसीत् । तस्याः माता ‘स्वरूपरानी’ इत्याख्या मोतीलालस्य द्वितीया पत्नी आसीत् । प्रसवसमये मोतीलालस्य प्रथमायाः पत्न्याः मृत्युः अभवत् । अतः मोतीलालः द्वितीयवारं विवाहम् अकरोत् ।
विजयलक्ष्म्याः एकः भ्राता, एका भगिनी च आसीत् । तौ – जवाहरलाल नेहरू, कृष्णा हठिसिंह च । तस्याः भ्राता जवाहरलालः भारतस्य प्रथमः प्रधानमन्त्री आसीत् । तस्याः भगिनी लेखिका आसीत् । जवाहरलालः विजयलक्ष्म्याः एकादशवर्षभ्यः ज्येष्ठः आसीत् [४]।
शिक्षणम्[सम्पादयतु]
विजयलक्ष्म्याः सम्पूर्णं शिक्षणं स्वस्य गृहे वैयक्तिकत्वेन एव अभवत् । एका स्त्री तां पाठितुं गृहं गच्छति स्म । विवाहानन्तरं तया जीवविज्ञाने एम्. बी. बी. एस्. (M.B.B.S.) अपि कृतम् आसीत् । तस्याः शिक्षणं पाश्चात्यपद्धत्यानुगुणम् एव अभवत् ।
विवाहः[सम्पादयतु]
१९२१ तमस्य वर्षस्य मई-मासे “सीताराम पण्डित” इत्याख्येन सह विजयलक्ष्म्याः विवाहः अभवत्[५] । सीतारामः महात्मागान्धी इत्याख्यस्य परममित्रम् आसीत् । सीतारामपण्डितः काठियावाड-प्रदेशस्य प्रसिद्धः वाक्कीलः आसीत् ।
सीतारामपण्डितः एकः श्रेष्ठः लेखकः, अनुवादकश्चासीत् । सीतारामपण्डितेन ‘कल्हन’ इत्याख्यस्य कवेः “राजतरङ्गिणी” नामकस्य संस्कृतभाषायाः महाकाव्यस्य आङ्ग्लभाषायाम् अनुवादः कृतः आसीत् ।
विवाहपूर्वं तस्याः नाम स्वरूपकुमारी इति आसीत् । किन्तु विवाहानन्तरं कुलरीत्यनुगुणं तस्याः नूतनं नामकरणम् अभवत् । विवाहानन्तरम् एव सा “विजयलक्ष्मी पण्डित” इति नाम्ना ख्याता आसीत् ।
तस्याः परिवारस्य राजनैतिकपृष्ठभूमिः आसीत् । अतः सा अपि प्रारम्भादेव परिवारेण सह राजनीतिक्षेत्रे संलग्ना आसीत् ।
विजयलक्ष्म्याः तिस्रः पुत्र्यः आसन् । ताः – चन्द्रलेखा, नयनतारा, रीटा च । नयनतारा लेखिका आसीत् । नयनतारायाः अपि एका पुत्री आसीत् । तस्याः नाम “गीता सहगल” इति अस्ति । सा अपि लेखिका, पत्रकारः, चलच्चित्रनिर्देशिका च अस्ति ।
ई. स. १९४४ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासस्य १४ दिनाङ्के तस्याः पत्युः मृत्युः अभवत् । तस्मिन् समये हिन्दु-विधवाभ्यः उत्तराधिकारिणां नियमः नासीत् । यतः तस्याः पुत्रः एव नासीत् । अतः सा पत्युः सम्पत्तेः किमपि न प्राप्तवती । तस्याः पत्युः भ्राता सीतारामपण्डितस्य सम्पूर्णसम्पत्तिः स्वायत्तीकृतवान् ।
व्यक्तित्वम्[सम्पादयतु]
विजयलक्ष्म्याः व्यक्तित्वं गौरवमयम्, ओजोमयं चासीत् । तया सम्पूर्णे जीवने भारतदेशाय एव कार्याणि कृतानि सन्ति । सा कर्मनिष्ठा, जाग्रता च आसीत् । अतः साम्प्रतम् अपि विश्वस्य विशिष्टमहिलासु “विजयलक्ष्मी पण्डित” इत्यस्याः नामोल्लेखः क्रियते ।
अभिरूचिः[सम्पादयतु]
विजयलक्ष्म्याः कुटुम्बे बहवः जनाः लेखकाः वा उपन्यासकाराः आसन् । तस्याः अपि रुचिः लेखने आसीत् ।
तया नैकानि पुस्तकानि रचितानि सन्ति । तेषु सा ई. स. १९७९ तमे वषे “The Scope of Happiness: A Personal Memoir” नामकस्य पुस्तकस्य रचनां कृतवती [६] । अनन्तरं ई. स. १९५८ तमे वर्षे तया “The Evolution of India” नामकं पुस्तकं रचितम् । इतः परम् अपि बहूनि पुस्तकानि रचितानि सन्ति ।
- Prison Days
- From Ministry to Prison
- Significant social and economic factors in the Far East
- Speech by Madame Vijaya Lakshmi Pandit, President of the UN General Assembly, to the Foreign Policy Association, at the Waldorf-Astoria Hotel, New York, 21 october 1953.
- Sunlight surround you : a birthday bouquet from Chandralekha Mehta, Nayantara Sahgal and Rita Dar
- Elites and Urban Politics : A Case Study of Delhi
- Struggle for Independence
- The Women who Swayed America
- राजनैतिक अभियान भारतीय सन्दर्भ
- Vijaya Lakshmi Pandit Letter to Rajni Patel
- India After Gandhi : An NBC Radio Discussion
- So I Became a Minister : Vijaya Lakshmi Pandit
- An Colinial Empires a Threat to World Peace?
- India’s Foreign Policy. – (New York) 1956
- Jeleke ve dina
- मुश्किलें इतनी परें : जवाहरलाल नेहरू की छोटी बहन
विजयलक्ष्म्या स्वस्याः आत्मकथा “The Scope of Happiness” इत्यस्मिन् पुस्तके लिखिता अस्ति । तया स्वबाल्यं तस्मिन् पुस्तके वर्णितम् अस्ति । बाल्ये सा वैरोधिके वातावरणे पालिता आसीत् । राजनीतौ अपि तस्याः रुचिः आसीत् । षोडशे वर्षे प्राप्ते सति एव सा राजनीतिक्षेत्रं प्रविष्टवती ।
राजनैतिकजीवनम्[सम्पादयतु]
विजयलक्ष्मीः प्रारम्भादेव राजनीतिक्षेत्रे संलग्ना आसीत् । सा षोडशे वर्षे प्रथमां राजनैतिकगोष्ठ्याम् उपातिष्ठत् । तदनन्तरं सा ‘एनी बेसन्ट्’ इत्यस्याः होमरुल-आन्दोलनाय कार्यं कर्तुम् ऐच्छत् । किन्तु सा तदा युवती आसीत् । अतः केवलं स्वयंसेविकात्वेन प्रवेशं प्रापत् सा ।
ई. स. १९१९ तमे वर्षे महात्मागान्धी आनन्दभवनं गतवान् आसीत् । तदा महात्मना सह विजयलक्ष्म्याः मेलनम् अभवत् । महात्मानं मिलित्वा विजयलक्ष्मी प्रभाविता जाता । ततः परं सा सर्वदा महात्मना सह आन्दोलनेषु कार्यरता आसीत् । महात्मना सा सुतरां प्रभाविता आसीत् ।
अनन्तरं सा असहयोग आन्दोलने अपि भागं गृहीतवती । तेन कारणेन आन्दोलने विरोधकारणात् सा बन्धिता । सा महात्मनः प्रभावेण प्रत्येकेस्मिन् आन्दोलने अग्रे भवति स्म, कारागारं गच्छति स्म च । किन्तु कारागारात् आगत्य पुनः आन्दोलने सम्मिलिता भवति स्म । सा १९४१ तः १९४३ पर्यन्तं वर्षद्वयं यावत् “अखिल भारतीय महिला सम्मेलन” इत्यस्य अध्यक्षा आसीत् [७]।
विधानसभायाः सदस्या[सम्पादयतु]
भारतसर्वकारस्य “१९३५ अधिनियमानुसारं यदा १९३७ तमे वर्षे कॉङ्ग्रेस्-सर्वकारस्य निर्माणं जातम्, तदा तस्यै उत्तरप्रदेश-राज्यस्य विधानसभायाः मन्त्रिपदं प्रदत्तम् आसीत् । अतः सा भारतस्य मन्त्रालयस्य प्रथमा महिला मन्त्रिणी, विश्वस्य द्वितीया महिला मन्त्रिणी च आसीत्[८] ।
सर्वकारेण विजयलक्ष्म्यै स्वास्थ्य-मन्त्रालयः, स्वायत्त-मन्त्रालयः च प्रदत्तः आसीत् । विजयलक्ष्म्या पञ्चायतराजविधेयकस्य निर्देशनं कृतम् ।
तया स्वपत्या सह स्वातन्त्र्यान्दोलने राष्ट्रियकार्याणि कृतानि । तेन कारणेन सा बहुवारं कारागारम् अपि गतवती आसीत् । विश्वयुद्धे प्रारब्धे सति विजयलक्ष्म्या मन्त्रिपदं त्यक्तम् । मन्त्रिपदे त्यक्ते सति आरक्षकैः पुनः विजयलक्ष्मी अवष्टब्धा (Arrested) ।
कारागारात् आगत्य सा पुनः “भारत-छोडो-आन्दोलने” संयुक्ता जाता । किन्तु तेन आन्दोलनेन सा पुनः अवष्टब्धा । कारागारे तस्याः स्वास्थ्यं शिथिलं जातम् आसीत् । अतः नवमासानन्तरं तस्यै मुक्तिः प्रदत्ता ।
भारतस्य राजदूतः[सम्पादयतु]
ई. स. १९४५ तमे वर्षे विजयलक्ष्मीः अमेरिका-देशं गतवती । तत्र गत्वा स्वभाषणैः भारतस्य स्वतन्त्रतायै प्रचारः कृतः । १९४६ तमे वर्षे सा पुनः उत्तरप्रदेशस्य विधानसभायाः सदस्यपदं, राज्यसर्वकारे मन्त्रिपदं च प्राप्तवती आसीत् । स्वतन्त्रतायाः अनन्तरं विजयलक्ष्म्या संयुक्तराष्ट्रसङ्घे भारतस्य प्रतिनिधित्वेन नेतृत्वं कृतम् आसीत् ।
संयुक्तराष्ट्रसङ्घे सा महासभायाः प्रथममहिलाध्यक्षत्वेन चिता । रूस्-देशे, मैक्सिको-देशे, आयरलैण्ड्-देशे, स्पेन्-देशे च भारतस्य राजदूतीत्वेन अपि सा कार्यं कृतवती आसीत् [९]। अनन्तरं तया इङ्ग्लैण्ड्-देशे उच्चाधिकारिणित्वेन अपि कार्यं कृतम् आसीत् ।
हिन्दुस्त्रीभ्यः संघर्षः[सम्पादयतु]
यदा विजयलक्ष्म्याः पत्युः मृत्युः अभवत्, तदा पत्युः सम्पतौ तस्याः अधिकारः नासीत् । यतः सा पुत्रहीना आसीत् । अतः यदि पुत्रः स्यात्, तदैव सम्पत्तौ अधिकारः भवति इति तत्कालस्य नियमाः आसन् । अनेन नियमेन सा किमपि कर्तुं न अशक्नोत् ।
तेन प्रसङ्गेन दुःखितया विजयलक्ष्म्या स्त्रीभ्यः अधिकारं प्रदातुं सङ्घर्षाः कृताः । ई. स. १९५५ तमवर्षपर्यन्तं हिन्दुसमाजे बह्व्यः कुरीतयः आसन् । तेन कारणेन स्त्रीषु अत्याचाराः, अन्यायाः च भवन्ति स्म । किन्तु विजयलक्ष्म्या बहवः प्रयासाः कृताः । अन्ते भारतस्य स्वतन्त्रतायाः अनन्तरं सर्वकारसाहाय्येन स्त्रीभ्यः पितुः, पत्युः च सम्पत्तेः उत्तराधिकारः प्राप्तः ।
विभिन्नपदेषु कार्यम्[सम्पादयतु]
- ई. स. १९५२ तमे वर्षे तया भारतस्य प्रथमस्य सद्भावनान्दोलनस्य कुशलं नेतृत्वं कृतम् ।
- ई. स. १९६२ तः १९६४ पर्यन्तं सा लोकसभायाः सदस्यत्वेन चिता । सा किञ्चित् कालं यावत् महाराष्ट्र-राज्यस्य राज्यपालपदे अपि कार्यं कृतवती आसीत् ।
- यदा ई. स. १९६४ तमस्य वर्षस्य मई-मासस्य २७ तमे दिनाङ्के जवाहरलाल इत्याख्यस्य मृत्युः जातः, तदा विजयलक्ष्म्याः हृदये आघातः अभवत् । तदनन्तरं ई. स. १९६४ तः १९६८ तमवर्षपर्यन्तं सा फूलपुर-प्रदेशस्य लोकसभायाः निर्वाचनक्षेत्रे संसद्-सदस्यतां प्राप्तवती । ई. स. १९६८ तमे वर्षे पारिवारिककारणेभ्यः तया तत्पदं त्यक्तम् आसीत् । तत्क्षेत्रं जवाहरलाल इत्याख्यस्य निर्वाचनक्षेत्रम् आसीत् । जवाहरलाल इत्याख्यः फूलपुर-प्रदेशे १७ वर्षाणि यावत् कार्यं कृतवान् ।
- यदा ‘इन्दिरा गान्धी’ इत्याख्या प्रधानमन्त्रिणीपदम् आरूढवती, तदा तया १९७५ तः १९७७ पर्यन्तं लोकतान्त्रिकप्रक्रियायां प्रतिबन्धं कृत्वा आपत्कालस्य नियमः प्रस्थापितः । आपत्काले साक्षात् सर्वकारः निर्णयं कर्तुम् अर्हति स्म । अतः विजयलक्ष्मीः तस्यै अक्रुध्यत् । विजयलक्ष्म्या स्वस्याः भ्रातृजायाः (इन्दिरा गान्धी) विरोधः कृतः ।
- ई. स. १९७९ तमे वर्षे सा संयुक्तराष्ट्रमानवाधिकारायोगाय भारतस्य प्रतिनिधित्वेन चिता ।
मृत्युः[सम्पादयतु]
यदा इन्दिरा गान्धी प्रधानमन्त्रिणीपदम् आरूढवती, तदा विजयलक्ष्म्या राजनीतेः स्वैच्छिकनिवृत्तिः स्वीकृता आसीत् । तदनन्तरं सा देहरादून-नगरं गतवती ।
सा सार्वजनिकजीवनात् दूरे स्थातुम् ऐच्छत् । अतः देहरादून-नगरं गत्वा सा सन्यासं स्वीकृतवती ।
ई. स. १९९० तमस्य वर्षस्य दिसम्बर-मासस्य १ दिनाङ्के भारतस्य उत्तरप्रदेश-राज्यस्य देहरादून-नगरे विजयलक्ष्मी पण्डितः इत्याख्यायाः मृत्युः अभवत्[१०] । तस्मिन् काले तस्याः आयुः नवतिवर्षम् (९०) आसीत् । मृत्योः केभ्यश्चित् वर्षेभ्यः पूर्वम् एव सा राजनीतिं त्यक्तवती आसीत् ।
तस्याः मृत्योः समये बहवः महानुभावाः तत्र उपस्थिताः आसन् । तेषु भारतदेशस्य तत्कालीनः राष्ट्रपतिः “रामास्वामी वैङ्कटरमण” अपि आसीत् । तेन मृत्योः अवसरे विजयलक्ष्म्यै “भारतस्य स्वतन्त्रतायाः चित्रपटस्य उज्ज्वलप्रतीकम्” इति सम्माने वर्णनं कृतम् आसीत् ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
अधिकवाचनाय[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ http://worldleadersindex.org/InternationalOrganisations/UN.html
- ↑ "Vijaya Lakshmi Pandit Biography". http://www.biography.com/. Retrieved 19 March 2015.
- ↑ डॉ. बानो सरताज (2009). भारत की इक्यावन प्रथम महिलाएं. अयन प्रकाशन, नई दिल्ली. p. 59. ISBN 9788174083746.
- ↑ सुधा सिंह (2008). विश्व की महान नारियां. प्रियंका प्रकाशन, दिल्ली. p. 93. ISBN 9788190659604.
- ↑ "Vijaya Lakshmi Pandit". http://www.iloveindia.com/. Retrieved 19 March 2015.
- ↑ "Vijaya Lakshmi Pandit Indian politician and diplomat". http://www.britannica.com/. Retrieved 19 March 2015.
- ↑ "Vijaya Lakshmi Pandit (India)". http://www.un.org/. Retrieved 19 March 2015.
- ↑ "विजयलक्ष्मी पण्डित". http://hi.bharatdiscovery.org. Retrieved 19 March 2015.
- ↑ "Vijaya Lakshmi Pandit Indian Freedom Fighter". http://www.indianetzone.com. Retrieved 19 March 2015.
- ↑ "Vijaya Lakshmi Pandit". http://www.encyclopedia.com/. Retrieved 19 March 2015.


text:
अन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक्
[[Category:]]
अयम् अन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक् (Antonie Van Leeuwenhoek) कश्चन प्रसिद्धः जीवविज्ञानी ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- रायल् सोसैटी कृते ल्यूवेन् वोकस्य पत्राणि
- ल्यूवेन् वोकस्योपरि मध्योन्नतकाचः
- वर्मीर सन्धि जालस्थानम्
- कालिफोर्निया यूनिवर्सिटी
- गुटेन्बर्ग्
- ल्यूवेन् वोकस्य संशोधनस्य उपरि Brian J. Ford अभिप्रायः
- वान् ल्यूवेन् वोकस्य सूक्ष्मदर्शिन्याः दृष्टं चित्रम्
- वान् ल्यूवेन् वोकस्य सूक्ष्मदर्शिनी करणस्योपदेशम्
- अन्तोनी वान् ल्यूवेन् वोक् क्लास् (ल्यूवेन् वोकस्य ब्लाग्)


text:
रागः
- योऽसौ ध्वनिविशेषस्तु स्वरवर्णविभूषितः ।
- रञ्जको जनचित्तानां स च राग उदाहृतः ।।
रागः (Raga) नाम षड्जादीनां स्वराणां समूहः । सङ्गीतं स्वाराणाम् एका भाषा। प्रत्येकः स्वरः अन्तःकरणस्य भावतरङ्गान् प्रसारयति । स्वरसहिताः रागाः अनिर्वचनीयम् आनन्दं ददन्ति। रागरसयोः प्रत्यक्षसंबन्धं कल्पयितुं नशक्यते। तथापि भावनानां जागरणेन रसनिर्माणकार्ये कारणीभूताः रागाः। रसाभिव्यक्तेः कारणानि गायनशैली, योग्यः कण्ठस्वरः, उच्चारणम्, लयः, गीतशब्दानि तथा भावाः भवन्ति । विविधरागाणां श्रवणेन भिन्न भिन्न भावतरङ्गाः मनसि स्वविचारान् भावान् अभिव्यञ्जयन्ति । गम्भीरस्वरयुक्तैः शङ्करा, कामोद, केदाररागः,अढाण, हमीर तथा नटादि स्वरैः शान्तरसस्य उत करुणरसस्य निष्पत्तिः नभवति । एवमेव ॠजुस्वरैः श्रीरागः, भैरवी, जोगिया, आसावरिरागः, तोडिरागः, पीलु इत्यादिभिः रौद्ररसस्य उत वीररसस्य निष्पत्तिः नभवति । रागालापनेन तत्तत्त रागसम्बन्धित देवताः सन्तुष्टाः भवन्ति। उदाहरणार्थम्, शङ्करा, भैरवरागः, केदाररागःरागान् गायते चेत् शिवः तुष्टः भवति । "दीपकरागं" यदा "तानसेनः" गीतवान् तदा दीपः प्रज्वलितः आसीत् । बिलासखानि तोडिरागं यदा गीतवान् तदा मृतशरीरे नेत्रोऽन्मीलनक्रिया जाता इति ।
अन्तर्विषयाः
विभागः[सम्पादयतु]
प्रधान-अप्रधान, जन्य-जनक, प्राचीन-अर्वाचीन, घन-नय, मार्गि-देशि, मेळकर्त-मेळांतर्गत, राग-रागिणि, पुंराग-स्त्रीराग-नपुंसकराग इति रागान् विभागं कुर्वन्ति।
रागोत्पत्तिः[सम्पादयतु]
सामवेदात् स्वराः जाताः स्वरेभ्यो ग्रामसम्भवः।
ग्रामेभ्यो जातयो जाताः जातिभ्यो रागसम्भवः॥
सप्तस्वराः त्रयो ग्रामाः मूर्छनाश्चैकविंशतिः।
द्वाविंशतिश्च श्रुतयः एतेभ्यो रागसम्भवः॥
लक्षणानि[सम्पादयतु]
रञ्जयति मनांसीति रागास्ते दशलक्षणाः
मतङ्गमुनिः रागस्य दशलक्षणानि उक्तानि सन्ति।
ग्रहांशाः तारमन्द्रौच न्यासोपन्यास एव च।
अल्पत्वं च बहुत्वंच षाडवौडविते तथा॥ इति।
- ग्रह- रागारम्भस्य नियमित स्थलम्।
- अंश- रागस्य प्रधानम् उत जीवस्वरः। रागस्य स्पष्टतया निजस्वरूपनिरूपणे मुख्यः स्वरः
- तार- सप्तके स्वरसञ्चारः।
- मन्द्र- अधो सप्तके स्वरसञ्चारः।
- न्यास- रागस्य अन्त्यस्वरः।
- उपन्यास- रागस्य मध्ये मध्ये स्थगनस्थानम्।
- अल्पत्व- रागे विरलतया उपयुज्यमानाः स्वराः।
- बहुत्व- रागे पुनः पुनः उच्यार्यमाणाः स्वराः।
- षाडव- ६ स्वराणां प्रयोगः।
- ओडव- ५ स्वराणां प्रयोगः।
समयः[सम्पादयतु]
- ॠतूनाम् अनुसारेण रागाणां विभागः।
- वसन्तॠतौ- वसन्तरागः
- ग्रीष्मॠतौ – भैरवरागः
- शरदृतौ – पञ्चमरागः
- वर्षाऋतौ- मेघरागः
- हेमन्तऋतौ- नटनारायणिरागः
- प्रातः ६ तः ९ पर्यन्तं गानयोग्याः रागाः देशकारि, भैरवरागः, सिन्धुभैरवि, रामकलिरागः,तथा बिभासदि भवन्ति।
- ९ तः १२ पर्यन्तं गानयोग्याः रागाः आसावरिरागः, बिलावलरागः, तोडिरागः भवन्ति।
- १२ तः ३ पर्यन्तं गानयोग्याः रागाः सारङ्गरागः, गौडमल्हार, बृन्दावनिसारङ्गादि भवन्ति।
- ३ तः ६ पर्यन्तं गानयोग्याः रागाः मुल्तानि, श्रीरागः, पूरियारागः, गौरीरागः, भीम्पलासादि भवन्ति।
- ६ तः रात्रौ ९ पर्यन्तं गानयोग्याः रागाः भूपालिरागः, माण्ड, तिलककामोद, तिलङ्ग, बिहागरागः, देश, काफि इत्यादयः भवन्ति।
- ९ तः १२ पर्यन्तं गानयोग्याः रागाः दर्बारिकानडा, मालकंसरागः, भाग्यश्रीरागः इत्यादयः भवन्ति।
- १२ तः (प्रातः)३ पर्यन्तं गानयोग्याः रागाः वसन्तरागः, परजरागः, ललितपञ्चम इत्यादयः भवन्ति।
- ३ तः ६ पर्यन्तं गानयोग्याः रागाः भैरवरागः, ललितरागः,भटियारादि भवन्ति।
रागाः[सम्पादयतु]
प्रसिद्धाः रागाः भवन्ति।
मतभेदाः[सम्पादयतु]
- नारदमतम्
अस्य मतानुसारेण ८ मुख्याः रागाः सन्ति।
- भूपरागः- मेलावति, मल्हार, बहुलि।
- भैरवरागः- देवक्रिय, पौरालि, काम्भारि।
- श्रीरागः- काम्बोजि, भल्लाति, कुरञ्जिका।
- पटमञ्जरि- देशि, मनोहरि, तुण्डीरागः।
- वसन्तरागः- पराटि, द्राविडि, हंसि।
- मालवि – गुण्डक्रिया, धूर्जरि, गौडि।
- नाट- सारङ्गरागः, नटाख्य, अहिरि।
- बङ्गाल- नारायणी, गान्धारि, रञ्जी।
- हनूमान् मतम्
अस्य मतानुसारेण ६ मुख्याः रागाः भवन्ति।
- भैरवरागः- मध्यमादी, भैरवीरागः, बङ्गाली, वराटी, सैन्धवी।
- कौशिक- तोडीरागः, खम्बावतीरागः, गौडी, गुणक्री,ककुभरागः।
- हिण्डोलरागः- भेलावली, रामकलिरागः, देशाख्य, पटमञ्जरी, ललितरागः।
- श्रीरागः- वसन्तरागः, मालवीरागः, मालश्री, दनाश्री, आसावरिरागः।
- मेघरागः- मल्हारि, देशकार, भूपालिरागः, गुर्जरि,टक्क।
- सोमेश्वरमतम्
स्वरचिते “सङ्गीतदर्पण” ग्रन्थे ६ मुख्याः रागाः इति लिखति।
- श्रीरागः – मालवीरागः, त्रिवेणीरागः, गौडी, केदाररागः, मधुमाधवी, पहाडी।
- वसन्तरागः- देशी, देवगिरी, वैराटी, तोडी, ललितरागः, हिण्डोलरागः।
- भैरवरागः- भैरवीरागः, मध्यमादी, वराची, सैन्धवी, बङ्गाली, देवक्रिया।
- पञ्चमरागः- बिभासरागः, भूपालिरागः, कर्नाटी, पटहंसिका, मालाश्री, पटमञ्जरी।
- मेघरागः-मल्हारी, सोरठिरागः, सावेरी, कौशिकी, गान्घारी, हरशृङ्गार।
- नट- कामोदी, कल्याणी,आभिरी, नाटिका, सालङ्गी, नट्टवीर।
श्रव्यम्[सम्पादयतु]
दर्बारिकानडा
मुल्तानी
दुर्गा
यमन्(सितार्)
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- A step-by-step introduction to the concept of raga for beginners
- Rajan Parrikar Music Archive - detailed analyses of ragas backed by rare audio recordings
- Comprehensive reference on raagas
- Krsna Kirtana Songs Ragamala — an informative database with over ninety rāgas (audio clips coming soon), tutorial on the North Indian notation system, rāga classification, and explanation of how rāgas work.
- Hindustani Raga Sangeet Online A rare collection of audio & video archives from 1902. Radio programs dedicated to famous ragas.
- Online quick reference of rāgams in Carnatic music.
- Basics of Hindustani Classical Music for Listeners: a downloadable PDF, and an online video talk.


text:
कडपामण्डलम्
कडपामण्डलम् (Kuddapah District) आंध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकं मण्डलमस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रः कडपा नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
स्वातन्त्र्यात्पूर्वं १८०० तमवर्षात् आङ्ग्लेयाधीने अवर्ततेदं मण्डलं कडपा । १९६० तमे वर्षे आविष्कृतम् । प्रान्तमिदं पूर्वं शातवाहनैः, चालुक्यैः,चोलैः, राष्ट्रकूटिभिः, काकतीयैः, विजयनगरराजैः, गण्डिकोटा कडपा मैसूरुपालकैः, नैजां नवाब् जनैः च पालितमिदं मण्डलम् ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
मण्डलेस्मिन् ३२-३७% भूभागः अरण्येन विस्तृतः । वेलिगोण्डा, लङ्कमलः, शेषाचलपर्वतश्रेण्यः वर्तन्ते । मदनपल्ली अरण्यप्रान्ते रक्तचन्दनम् उपलभ्यते ।
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
सुधाशिलाः, सीसं, हेमलैट् इत्यादि खनिजसम्पद् वर्ततेऽत्र । मङ्गम्पेटप्रान्ते बैरैट्निधिः वर्तते । प्रोद्दुटूरु, कडपाप्रान्तयोः पारिश्रामिककेन्द्राणि वर्तन्ते । कडपाप्रान्ते पारिश्रामिकपरिकराणां परीक्षाकेन्द्रमपि अस्ति । माधवरप्रान्ते वस्त्रवयन केन्द्राणि सन्ति । भूभागेऽस्मिन् पादभागः सेद्यार्थम् उपयुज्यते । कर्नूलु, कडपा कुल्याभ्यः, मैदुकूरु, चेय्यूरु, पुलिवेन्दुल इत्यादि जलसेतुभिः, श्रीशैलदक्षिणकुल्याभ्यः च सस्यार्थं जलदानं प्रचलति । मुद्दनूरु अङ्गारविद्युत्केन्द्रद्वारा विद्युतः दानम् ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
पदकविता पितामहस्य श्रीमतः ताल्लपाक अन्नमाचार्यस्य जन्मभूमिः ताल्लपाकः ग्रामः, सिध्दय्यामठः, श्रीश्रीश्रीपोतुलूरिवीरब्रह्मेन्द्रस्वामिमठः, पुष्पगिरिमठः गण्डिकोटवेम्पल्ले च प्रमुखपर्याटककेन्द्राणि वर्तन्ते । मण्डलेस्मिन् महाविद्यालयाः श्रीवेङ्कटेश्वरविश्वविद्यालयपरिधौ प्रचाल्यन्ते ।


text:
महाजनपदाः
(क्रि पू ७००-३२०)
अयसः युगे भारते लघुराज्यानि संस्थानानि वा आसन् । क्रि पू १०००वर्षेभ्यः पूर्वतनेषु वैदिकसाहित्येषु अपि तस्य उल्लेखः अस्ति । क्रि पू ६ शतके नगरीकरणम् अफघानिस्थानतः बङ्गालपर्यन्तं व्याप्तम् । तदवसरे गङ्गानद्याः उपत्यकायां दख्खनीप्रदेशे च अनेकानि राज्यानि उदितानि । तेषु १६ राज्यानि "महाजनपदाः" इत्युच्यन्ते । तेषु मगध-कोसल-कुरु-गान्धारजनपदाः अत्यन्तं बलतराः आसन् । राजा राज्याधिकरं येन केन प्रकारेण प्राप्नोति चेदपि वैदिकवर्गः सूक्तं वंशपरम्परां धार्मिकाधिकारं च सृष्ट्वा तं राज्याधिकारं सक्रमं करोति स्म । तदा सामान्यजानानां भाषा प्राकृतम् उच्चवर्गीयाणां विद्यावतां वा भाषा संस्कृतम् आसीत् । तदा हिन्दुधार्मिकविधयः सङ्कीर्णाः सन्तः वैदिकवर्गः केवलं तान् विधीन् कारयितुं शक्नोति स्म ।
तत्त्वशस्त्रस्य प्रथमावस्था इत्याख्यानाम् उपनिषदां रचना अस्मिन्नेव काले आरब्धा इति ऊह्यते । अस्मिन्नेव काले बौद्ध-जैनधर्मौ अपि प्रवृद्धौ । महाजनपदानां कालः वैचारिकतायाः सुवर्णयुगमेव । बौद्ध-जैनधर्मयोः तत्त्वं सर्वम् अत्यन्तं सरलम् आसीत्, तथा च प्राकृतभाषया धर्मप्रसारः जातः इत्यस्मात् तौ धर्मौ बहुशीघ्रं जनजीवनं प्रविष्टौ । बौद्धधर्मस्य संन्यासिनां कारणतः सः धर्मः मध्यएषिया, पूर्वएषिया, टिबेट्, श्रीलङ्का, आग्नेयएषियापर्यन्तमपि प्रसृतः । महाजनपदानां काले आरब्धं तत्त्वशास्त्रं समग्रस्य पूर्वजगतः श्रद्धा-विश्वासयोः आधारभूमिः जाता । पर्षिया-ग्रीसदेशेभ्यः जातात् आक्रमणात् तथा च मगधे उदयं प्राप्य सम्पूर्णं भारतं प्रसृतस्य महासाम्राज्यस्य कारणात् च एतेषां महाजनपदानां नाशः अजायत ।
महाजनपदाः प्राचीनभारतस्य साम्राज्यानि आसन् । षोडश जनपदाः आसन् । ते ;
एतेषु गन्धारः कम्भोजश्च उत्तरपते स्थितौ ।


text:
गुण्टूरुमण्डलम्
गुण्टूरुमण्डलम् (Guntur District) आन्ध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं गुण्टूरुनगरम् ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
शौर्यपराक्रमादीनां जन्मभूमिः जातीयोद्यमान्ध्रोद्यमयोः स्पूर्तिप्रदायकं, बहुभिः राजकुटुम्बैः पालितराजधानी गुण्टूरुमण्डलम् । शातवाहनराजाः धान्यकटकनाम्ना अमरावतीम्, इक्ष्वाकवः विजयपुरीनाम्ना नागार्जुनसागरम्, आनन्दगोत्रिजः चेजेर्लं, विष्णुकुण्डिनः विनुकोण्डग्रामं, वेलनाटिचोलराजाः तेनालिसमीपस्य धनपुरम् इत्यादीः राजधानीः कृत्वा तेषु कालेषु सम्यग्रीत्या अपालयन् । एते सर्वेपि अस्मिन् मण्डले विद्यमानाः एव । पल्नाडुसङ्ग्रामः कारम्पूडिमाचर्लप्रान्तयोः मध्ये संवृत्तः । ब्रीटिशाधिकारं निरुध्दवान् । अत्रैव कन्नेगण्टिहनुमन्तमहाशयः । चीरालपेरालशुल्कदाननिराकरणोद्यमः, दुग्गिरालगोपालकृष्णय्यवर्येण चालितः अत्र ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
अस्य मण्डलस्य उत्तरदिशे नल्गोण्ड,कृष्णमण्डलं, दक्षिणदिशे प्रकाशमण्डलं, पश्चिमदिशे महबूबनगरमण्डलं, प्राग्दिशि च बङ्गालाखातसमुद्रः कृष्णमण्डलं च वर्तन्ते । मण्डलेस्मिन् नल्लमलारण्यम्, उन्नतपर्वताः च सन्ति । नीलशिलाः, वज्राणि, ताम्रम्, अयः इत्यादीनि खनिजानि उपलभ्यन्ते । सत्तेनपल्लीसमीपस्य कोल्लूरुग्रामपरिधौ वज्राणाम् उपलब्धिः आसीत् । माडुगुलः, मल्लवरं, सारङ्गपल्ली इत्यादिप्रान्तेषु वज्रनिधिः, पिडुगुराल्लमाचर्लमध्यप्रान्तेषु च नेलशिलानां निक्षेपाः सन्ति । मण्डले बहुलार्थसाधकसेतोः निर्माणम् आसीत् । नागार्जुनसागरप्रान्ते कृष्णानद्याः उपरि अस्य दक्षिणभागे विद्यमानया कुल्यया मण्डलस्य कृषिभूमये जलं प्रेष्यते । अस्मिन् मण्डले पञ्चरेल्मार्गाः वर्तन्ते ।
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
प्रधानविनियोगसेद्यं धान्यम् । वाणिज्यनिमित्तं कलायः, कार्पासः, मरीचानां सेद्यं भवति । पञ्जसु स्थानेषु कृषिपरिशोधनकेन्द्राणि वर्तन्ते । मण्डले रेल् तथा रोड्मार्गः भूरि विस्तृतः । मण्डले बहूनि वाणिज्यक्षेत्राणि सन्ति । वड्लमूडिप्रान्ते क्षीरोत्पत्तिकर्मागारः, जम्पनिप्रान्ते शर्कराकर्मागारः माचर्ला सीतापुरप्रान्तयोः सिमेण्ट् कर्मागारः च वर्तन्ते । बापट्लग्रामे कृषिमहाविद्यालयः मङ्गलगिरिग्रामे कुटीरपरिश्रमाः सन्ति । कृषकाणां आसक्तिः वर्जिनिया तम्बाकुः तथा उत्तमकार्पासस्य उत्पादने ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अमरावती ग्रामे पुरातत्त्वशाखायाः प्रदर्शनशाला, चेजेर्लप्रान्ते कपोतेश्वरस्वामिदेवालयः वर्तते । अमरावती, पोन्नूरुः, माचर्ला, चेब्रोलुः, बापट्लः च इत्यादिषु प्रान्तेषु प्राचीनशिल्पकलावैभवं प्रतिभाति । १९७६ तमे वर्षे गुण्टूरुसमीपे नागार्जुनानगरे आचार्यनागार्जुननाम्ना विश्वविद्यालयः संस्थापितः । मण्डले विद्यमानाः, विद्यालयाः सर्वे नागार्जुनविश्वविद्यालयपरिधौ आयान्ति ।
तालुकाः[सम्पादयतु]
- ↑ "ZP chief talks tough on pre natal tests", The Hindu, 4 September 2007.
- ↑ http://www.languageinindia.com/april2003/urduinap.html
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Guntur Municipal Corporation
- Guntur City and District Management
- Guntur Police
- Guntur Railway Timings
- Guntur City Region - Wikimapia
- Guntur Map by NASA
- Weather at Guntur


text:
वामनी
एषा वामनी अपि भारते वर्धमानः सस्यविशेषः । इयं वामनी अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा वामनी आङ्ग्लभाषायां Sweet Flag अथवा Calamus इति उच्यते । अस्याः सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Acores calamus इति । एषा वामनी प्रायः औषधत्वेन एव उपयुज्यते सर्वत्र । अस्य वामनीसस्यस्य मूलं, भौमिकं काण्डं चापि औषधत्वेन उपयुज्यते । अन्यानि अङ्गानि तु न उपयुज्यन्ते । इयं वामनी गन्धद्रव्येषु यथा प्रमुखा तथैव औषधीयेषु सस्येषु अपि प्रमुखा एव । इयं वामनी जलबहुले प्रदेशे वर्धते सामान्यतयाय । हरिद्रा शुण्ठी इव मूलस्य खण्डात् नूतनं सस्यं वर्धयितुं शक्यते अस्याः वामन्याः अपि । इयं वामनी भूमौ अङ्कुरणादारभ्य ५ – ६ मासेषु उपयोगार्थं सिद्धा भवति । अस्य सस्यस्य मूलम् एव औषधत्वेन उपयुज्यते । प्रायः सर्वाभिः मातृभिः ज्ञातम् औषधीयं सस्यम् इदम् । इयं वामनी वचा उग्रगन्धा इत्यपि उच्यते ।
इतरभाषासु अस्याः वामन्याः नामानि[सम्पादयतु]
इयं वामनी आङ्ग्लभाषयाAcorus Calamus इति उच्यते । हिन्दीभाषया“बजे” इति, तेलुगुभाषया“वडज” इति, तमिळ्भाषायां “चबनम्” इति, मलयाळभाषया“बावाम्ब” इति, कन्नडभाषया“बजे” अथवा “अतिबजे” इति उच्यते ।
गॄहौषधरूपेण वामनी[सम्पादयतु]
अस्याः वामन्याः प्रयोजनानि अनन्तानि सन्ति । इयं रुचौ कटुः तथा तिक्ता च । इयं वामनी उष्णं वर्धयति । वामनी बालानां माता इव । १. वामनी स्मरणशक्तिं वर्धयति, वचसः स्खलनं निवारयति च । २. इयं वामनी शिरोवेदनां, कीलवेदनाम्, उदरवेदनां, पीनसं चापि शमयति । ३. शिलायाः उपरि अस्याः वामन्याः मूलं सम्यक् उद्घर्ष्य मधुना सह सेव्यते चेत् बुद्धिशक्तिः, स्मरणशक्तिः च वर्धेते । ४. एषा वामनी रोगनिरोधकशक्तिं वर्धयति । वचसि स्पष्टताम् उत्पादयति चापि । ५. वामनी बालानां वयसः अनुगुणं १ मासस्य शिशुतः आरभ्य ५ वर्षाणां वयसः बालेभ्यः दातुं शक्यते । आरम्भस्तरे माषस्य गात्रस्य प्रमाणेन दातव्यम् । अनन्तरं क्रमेण वर्धयितुं शक्यते । ६. बालेषु ज्वरस्य तापः वर्धते चेत् वामनीं दुग्धेन दह वा उष्णजलेन सह वा उद्घर्ष्य ललाटे लेपनीयम् । ७. वामनी यदि अधिकप्रमाणेन सेव्यते तर्हि वमनं भवति । ८. कीलवेदनायाम् उदरवेदनायां सत्यां च वामनीम् उद्घर्ष्य तद्भागे लेपयितुम् अपि शक्या ।
एषा वामनी कटुरसयुक्ता । एषा उष्णगुणयुक्ता, तीक्ष्णा चापि ।
- “वामनी कटुतीक्षोष्णा वातश्लेषरुजापहा ।
- कण्ठ्या मेध्या च कृमिहृद्विबन्धाध्मानशूलनुत् ॥“ (धन्वन्तरीकोषः)
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः वामन्याः प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
- १. एषा वामनी वातं कफं च हरति ।
- २. एषा कण्ठ्या, मेध्या च ।
- ३. एषा वामनी क्रिमिदोषान् निवारयति । कासं, दीर्घकालीनम् अतिसारं च शमयति ।
- ४. एषा वामनी कासं, श्वासम् (अस्तमा), कण्ठरोगान् च निवारयति ।
- ५. एतस्याः वामन्याः सेवनेन अजीर्णं, विषमज्वरः च अपगच्छति ।
- ६. एतां वामनीम् उन्मादे, अपस्मारे चापि उपयोक्तुं शक्यते ।
- ७. अस्याः वामन्याः गुलिका एकवारं १२५ – ५०० मि.ग्रां यावत् उपयुज्यते ।
- ८. एषा वामनी वमनार्थं १- २ ग्रां यावत् दीयते ।
- ९. एषा पित्तं वर्धयति । अतः पित्तप्रकृतियुक्ताः, पित्तजन्यैः रोगैः पीडिताः, पित्तदेशे काले एषा वर्ज्या ।
- १०. वामनीं दग्ध्वा एकवारं ३ -४ ग्रां यावत् मधुना सह योजयित्वा दिने २ – ३ वारं, ३ -४ दिनानि यावत् सेवनेन कासः अपगच्छति ।
- ११. वामनीं, यष्टीं, चङ्गल्कोष्ठं, मरीचं, शुण्ठीं, पिप्पलीं च समप्रमाणेन योजयित्वा चूर्णीकृत्य वस्त्रेण शोधनीयम् । चूर्णस्य समप्रमाणेन् शर्करां योजयित्वा ३ ग्रां यावत्, दिने द्विवारम् इव मधुना सह योजयित्वा सेवितं चेत् श्वासकासः अपगच्छति ।
- १२. वामनीं दग्ध्वा भस्म कृत्वा प्रतिदिनं रात्रौ १- २ ग्रां यावत् खादित्वा क्वथितं जलं पीतं चेत् कासः कफः च अपगच्छति ।
- १३. एषा वामनी कफनिस्सारिका, दीपिका च ।
- १४. एषा वामनी पाचिका, वृष्या च ।
- १५. एषा वामनी कृमिघ्ना, मेध्या, आक्षेपशामिका च ।
- १६. अस्याः वामन्याः हितप्रमाणेन मितप्रमणेन च सेवनेन सत्त्वगुणस्य उद्दीपनं भवति ।
- १७. एतां वामनीं योजयित्वा निर्मितं सारस्वतघृतमेध्यरसायनं, वचालशुनादितैलं चापि औषधत्वेन उपयुज्यते ।
- १८. एषा वामनी शिशुभ्यः बालेभ्यः च प्रतिदिनम् औषधत्वेन दीयते ।