c: text/html

text:
पूर्णिमा
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
पूर्णिमा, स्त्री, (पूर्णिः पूरणम् । पूर्णिं मिमीते इति । मा + कः । टाप् ।) पञ्चदशी तिथिः । तत्- पर्य्यायः । पौर्णमासी २ । निशाकरे कलाहीने सा अनुमतिः ३ पूर्णे निशाकरे सा राका ४ । इत्यमरः । १ । ४ । ७-८ ॥ पित्र्या ५ चान्द्री ६ पूर्ण- मासी ७ अनन्ता ८ चन्द्रमाता ९ निरञ्जना १० । इति वाचस्पतिः ॥ पूर्णिमा ११ । इति हड्ड- चन्द्रः ॥ ज्योत्स्नी १२ इन्दुमती १३ सिता १४ । इति राजनिर्घण्टः ॥ सा द्विविधा । यथा, -- “राका चानुमती चैव द्विविधा पूर्णिमा मता । पूर्ब्बोदितकलाहीने पौर्णमास्या निशाकरे । पूर्णिमानुमती ज्ञेया पश्चास्तमितभास्करे ॥ यस्मात्तामनुमन्यन्ते देवताः पितृभिः सह । तस्मादनुमती नाम पूर्णिमा प्रथमा स्मृता ॥ यदा चास्तमिते सूर्य्ये पूर्णचन्द्रस्य चोद्गमः । युगपत् सोत्तरा रागात्तदानुमतिपूर्णिमा ॥ राकान्तामनुमन्यन्ते देवताः पितृभिः सह । रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयोऽब्रुवन् ॥” इति देवीपुराणम् ॥ * ॥ सा चन्द्रस्य तिथिः । यथा, -- “तस्य ब्रह्मा ददौ प्रीतः पौर्णमासीं तिथिं प्रभुः । तस्यामुपोषयेद्राजंस्तमर्थं प्रतिपादयेत् ॥ न चान्नाहारश्च भवेत्तस्य ज्ञानं प्रयच्छति । कान्तिं पुष्टिञ्च राजेन्द्र ! धनं धान्यञ्च केवलम् ॥” इति वराहपुराणे सोमोत्पत्तिरहस्यम् ॥ * ॥ तस्यां जातफलम् । “कन्दर्पतुल्यो युवतीप्रियश्च न्यायाप्तवित्तः सततं सहर्षः । शूरो बली शास्त्रविचारदक्ष- श्चेत् पूर्णिमा जन्मनि यस्य जन्तोः ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ * ॥ स्कन्दपुराणीयपुरुषोत्तममाहात्म्ये ऊनत्रिंशा- ध्याये । “फाल्गुन्यां क्रीडनं कुर्य्यात् दोलायां मम भूमिप ! ॥” इति तिथितत्त्वम् ॥ * ॥ तस्याः पर्व्वत्वं पर्व्वशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
पूर्णिमा स्त्री।
पूर्णिमा
समानार्थक:पौर्णमासी,पूर्णिमा
1।4।7।2।4
स पर्वसन्धिः प्रतिपत्पञ्चदश्योर्यदन्तरम्. पक्षान्तौ पञ्चदश्यौ द्वे पौर्णमासी तु पूर्णिमा॥
: एककलाहीनचन्द्रयुक्ता_पूर्णिमा, पूर्णचन्द्रसहिता_पूर्णिमा
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, कालः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
पूर्णिमा¦ स्त्री पूर्णिं पूर्त्तिं मिमीते म--क।
१ पौर्णमास्यतिथौ मरीचेः कलायां पत्न्यां जाते
२ कन्याभेदे
“भार्य्यामरीचेस्तु कला सुषुवे कर्दमात्मजा। कश्यपं पूर्णिकाञ्चैवययोरापूरितं जगत्। पूर्णिकाऽसूत विरजं विश्वगञ्चपरन्तप!। भाग॰
४ ।
१ ।
१२ तत्तिविस्वरूपं द्वैधे खण्ड-भेदस्य कर्मभेदे ग्राह्यतादिकं च कालमा॰ न्यरूपि यथा
“तत्र शुक्लायां पञ्चदश्यां चन्द्रमण्डलं स्वकलामिः सर्वा-त्मना पूर्य्यते सेयं मण्डलपरिपूर्त्तिः पूर्णिमेत्यनेन नाम्नाज्ञायते। तदुक्तं ब्रह्माण्डमत्स्यपुराणयोः
“कालक्षयेव्यतिक्रान्ते दिवापूर्णौ परस्परम्। चन्द्रादित्यौ प-[Page4404-a+ 38] राह्णे तु पूर्णत्वात् पूर्णिमा स्मृता” इति। अह्नःपरो भागः पराह्णः सूर्य्यास्तमयकाल इत्यर्थः। तत्रयथादित्यः संपूर्णमण्डलः सन्नस्तमेति तथोत्तरक्षणे चन्द्रःसम्पूर्णमण्डलः सन्नुदेतीति। दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकभावस्यविवक्षितत्वाद् द्वयोरादित्यचन्द्रयोरुपन्यासः। यथा म-ण्डलपूर्णत्वविवक्षया पूर्णिमाशब्दः प्रयुज्यते तथा मास-पूर्णत्वविवक्षया पौर्णमासीशब्दः प्रयुज्यते। नदुर्क्तंभविष्योत्तरे
“पौर्णमासी महाराज। सोमस्य दयितातिथिः। पूर्णो मासो भवेद् यस्मात् पौर्णमासी ततःस्मृता” इति। पूर्णिमामावास्ययोर्विकल्पेन मासा-न्तत्वं मासप्रस्तावे दर्शितम्। अतएव पौर्णमास्या-मत्यन्तविप्रकर्षे सत्यनभिभूतत्वाच्चन्द्रमण्डलः सम्पूर्णोदृश्यते। तावेतौ सन्निकर्षविप्रकर्षौ गोभिल आह
“यःपरो विप्रकर्षः सूर्य्याचन्द्रमसीः सा पौर्णमासी। यःपरः सन्निकर्षः सामावास्येति”। तदेवं पर्वाभिधायाःपञ्चदश्याः पूर्णिमादिनामनिर्वचनेन स्वभावविशेषो ज्ञा-प्रितो भवति। ते च पूर्णमास्यामावास्ये प्रत्येकं द्विविधे। तच्च पुराणे दर्शितम्
“राका चानुमतिश्चैव पौर्णमासीद्विधा स्मृता। सिनीबाली कुहूश्चैवममावास्या द्विधैव तु” इति। एतासां चतसृणां स्वरूपं काठकशाखायां वि-स्पष्टं श्रूयते
“या पूर्वा पौर्ण्णमासी सानुमतिर्योत्तरासा राका। या पूर्वाऽमावास्या सा सिनीबाली योत्तरासा कुहूः” इति। वृहद्वशिष्ठोऽपि
“राका आनुमति-श्चैव पौर्णमासीद्वयं विदुः। राका संपूर्णचन्द्रा स्यात्कलोनाऽनुमतिर्मता। पौर्णमासी दिवा दृष्टे शशि-न्यनुमतिः स्मृता। रात्रिदृष्टे पुनस्तस्मिन् सैव राकेतिकीर्त्तिता”। मत्स्यब्रह्माण्डपुराणयोः
“यस्मात्तामनु-मन्थन्ते पितरो दैवतैः सह। तस्मादनुमतिर्नाम पूर्णिमाप्रथमा स्मृता। अत्थर्थं राजते यस्मात् पौर्णमास्यां निशा-करः। रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयो विदुः” इति।
“अथ पञ्चदशी निर्णीयते। सा द्विविधा पौर्णसास्य-मावास्या च। तत्र पौर्णमास्यां परस्परविरुद्धानि वा-क्यान्युपलभ्यन्ते। तत्र परविद्धाथा ग्राह्यत्वं विष्णु-धर्मोत्तरे
“एकादश्यष्टमी षष्ठी पौर्णमासी चतुर्दशी। अमावास्या तृतीया च उपोष्या स्युः परात्विताः”। परविद्धानिषैधः पूर्बविद्धाविधिश्च ब्रह्मपुराणपद्मपुराणयोः
“घष्ठ्येकादश्यमावास्या पूर्बविद्धा तथाऽष्टमी। पूर्ण्णिमापरविद्धा च नोपोष्यं तिथिपञ्चकम्। पूर्वबिद्धा तु[Page4404-b+ 38] कर्त्तव्या सप्तमी ब्रतिभिर्नरैः। पौर्णमासी, महीपाल-पराया नियमाङ्गता” इति। पूर्बबिद्धाग्राह्यत्व चयुन्मवाक्ये।
“चतुर्दश्या च पूर्ण्णिमति”। एवं परस्पर-विरोधे सति या व्यवस्था सा ब्रह्मवैवर्त्ते दर्शिता
“पूर्वविद्धा न कर्त्तव्या अमावास्या च पूर्णिमा। वर्ज-यित्वा मुनिश्नेष्ठ! सावित्रीव्रतमुत्तमम्” इति। सा-वित्री राजकन्या तया चीर्णं व्रतं सावित्रोव्रतम्। तच्चमविष्योत्तरपुराणे दर्शितम्
“कथयामि कुलस्त्रीणांमहिम्नो वर्द्धनं परम्। यथा चीर्ण्णं व्रतं पूर्बं सा-वित्र्या राजकन्यया” इति। एतच्च पौर्ण्णमास्याममा-वास्यायां च विहितम्। तस्मिन् व्रते पूर्बविद्धा ग्राह्या। व्रतान्तरे पूर्बबिद्धा न कर्त्तव्या किन्तु परविद्धैव कर्त्त-व्येति परस्परविरुद्धस्य शास्त्रद्वयस्य व्यवस्था। यदा तुचतुर्दश्यष्टादशनाडिका भवति तदा सावित्रीव्रतमपितत्र परित्याज्यस्।
“भूतोऽष्टादशनाडोभिर्दूषयत्युत्तरांतिथिमिति” स्मृतेः। योऽयं पौर्णमासीनिर्ण्णव सएवामावास्यायासप्यवगन्तव्यः। तत्रापि सावित्रीव्रतंपूर्वदिने कर्त्तव्यं व्रतान्तराण्युत्तरदिने। अस्यांच व्यवस्थायां ब्रह्मवैवर्त्तवचनं पूर्बमुदाहृतम्। स्कन्द-पुराणेऽपि
“भूतविद्धा सिनीवाली न तु तत्र व्रतं च-रेत्। वर्जयित्वा तु सावित्रीव्रतं तु शिखिनाहन!” इति। एवं च सति युग्मशास्त्रं सावित्रीव्रतव्यति-रिक्तेषु व्रतेषु द्रष्टव्यम्। प्रचेता अपि
“नागबिद्धा तुया षष्ठी सप्तम्या च युताष्टमी। दशस्येकादशीविद्धात्रयोदश्या चतुर्दशी। भूतबिद्धाप्यमावास्या न ग्राह्यामुनिपुङ्गवैः। उत्तरोत्तरविद्धास्ताः कर्त्तव्याः काठकीश्रुतिः” इति। पद्मपुराणेऽपि
“षष्ठ्यष्टमी तथा दर्शः कृष्ण-पक्षे त्रयोदशी। एताः परयुताः कार्य्याः पराः पूर्बेणसंयुताः” इति। यत्तु नारदीयपुराणे
“दर्शं च पौर्णमासं च षितुः सांवत्सरं दिनम्। पूर्बबिद्धमकुर्वाणोनरकं प्रतिप्रद्यते” इति तत् सावित्रीव्रतविषयं श्रा-विषयं वा। अमावास्यायामिव पौर्णमास्यामपि श्राद्धविहितम् तथाच पितामहः
“अमावास्याव्यतीपातपौर्ण-मास्यष्टकासु च। विद्वान् श्राद्धमकुर्वाणः प्रायश्चित्तीयते हिसः” इति। अमाबास्याश्राद्धस्य च पार्वणरूपत्वमपराह्णस्यतत्कर्मकालत्वं कुतपस्य प्रारम्भकालत्वमित्येतत्त्रितयं प्रति-पत्प्रकरणे प्रत्याव्दिकनिर्णये प्रपञ्चितम्”।
“सा चतुर्द{??}युता ग्राह्या युम्मात्। यमः
“पह्मान्ते{??}[Page4405-a+ 38] तसि स्नायात् तेन नायाति मत्पुरम्” विष्णुः
“दृश्येतेसहितौ यस्यां दिवि चन्द्रवृहस्पती। पौर्ण्णमामी तुमहती ज्ञेया संवत्सरे तु सा। तस्यां स्नानोपवासाभ्यामक्षयं परिकीर्त्तितम्”। सहितो मासमंज्ञानि-मित्तकृत्तिकादिनक्षत्रगतौ महाकार्त्तिक्यादिदर्शनात्। नथा च राजमार्त्तण्डः
“माससंज्ञे यदा ऋक्षे चन्द्रःसम्पूर्णमण्डलः। गुरुणा याति संयोगं सा तिथि-र्महती स्मृता”। स्कान्दमात्स्ययोः
“पौर्ण्णमासीषु चै-ताषु मासर्क्षसहितासु च। एतासु स्नानदानाभ्यांफलं दशगुणं स्मृतम्” ति॰ त॰ स्थितम्।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
पूर्णिमा¦ f. (-मा) Day of full moon. E. पूर्ण full, (the moon,) इमक् aff.
Apte[सम्पाद्यताम्]
पूर्णिमा [pūrṇimā] पूर्णिमासी [pūrṇimāsī] पूर्णमा [pūrṇamā], पूर्णिमासी पूर्णमा The day of full moon; निखिलान्निशि पूर्णिमा तिथीनुपतस्थे$तिथिरेकिका तिथिः N.2.76.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
पूर्णिमा f. the night or day of full moon Ra1jat. Su1ryas.
Purana index[सम्पाद्यताम्]
(I)--a शक्ति on the षोडश-patra1bja1. Br. IV. ३२. १२.
(II)--the meeting of the night at the Full Moon day; here both the Devas and पितृस् see it; फलकम्:F1: वा. ५६. ३९, ४३.फलकम्:/F एत्य्। फलकम्:F2: M. १४१. ३९.फलकम्:/F

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
१८९९
१८९९ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जनवरिमासस्य १ दिनाङ्के क्यूबादेशे स्पेन्देशस्य शासनं समाप्तिम् अगच्छत् ।
- अस्मिन् वर्षे जनवरिमासस्य ६ दिनाङ्के लार्ड् कर्जन् नामकः भारतस्य वैस्राय्-पदे नियुक्तः ।
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे "बेयर् आण्ड् कम्पनी" :आस्प्रिन्" नामकम् औषधं विपणीं प्रति आनयत् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे प्रख्यातः रसायनविज्ञानी क्यासनर् ह्यामिल्टन् यङ्ग् जन्म प्राप्नोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जून्-मासस्य १४ दिनाङ्के "नोबेल्"प्रशस्त्या पुरस्कृतः जपानीलेखकः यासुनारि कवबत जन्म प्राप्नोत् ।
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे आगस्ट्-मासस्य १३ दिनाङ्के ब्रिट्श्-निदेशिका निर्मात्री च एल्फ़्रेड हिचकॉक जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे जुलै-मासस्य २१ तमे दिनाङ्के "नोबेल्"प्रशस्त्या पुरस्कृतः अमेरिकीयः लेखकः अर्नेस्ट् हेम्मिङ्ग्वे जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे आगस्ट्-मासस्य १३ दिनाङ्के ब्रिटिश्-चलचित्रनिदेशकः आल्फ्रेड् हिच्काक् नामकः जन्म प्राप्नोत् ।
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
निधनानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे विनायकदामोदरसावरकरस्य पिता दामोदरपन्तः प्लेगव्याधिकारणतः दिवङ्गतः ।


text:
विजयं सर्वदिग्भागे द्विशालाख्यं तदेव हि। शंकाख्यं नाम तद्गेह शुभदं च नृणां भवेत ॥१८१॥
विपुलं सर्वदिग्भागे द्विशालं तत्प्रजायते। तानि संपुटसंज्ञानि धनधान्यप्रदानि च ॥१८२॥
धनदं सर्वदिग्भागे सुबक्रं वा मनोरमम। कान्तं नाम तु तद्गेहं सर्वेषां शोभनं स्मृतम ॥१८३॥
द्विशालानां तद्गृहाणां भेदाश्चैव त्रयोदश। फलपाकार्थमेतेषांमया प्रोक्तं सुविस्तारात ॥१८४॥
पूर्वयाम्यमथ याम्यपश्चिमं पश्चिमोत्तरमथोत्तरपूर्वकम।
प्राक्पतीचमथ दक्षिणोत्तरं वास्तु षड्विधमिद द्विशालकम ॥१८५॥
अथ त्रिशालानि॥
उत्तरद्वारहीनं यत्रिशालं धनधान्यदम। हिरण्यनाभनामानं राज्ञा सौख्यविवर्द्धनम ॥१८६॥
प्राग्द्वार्शालहीनं तु सुक्षेत्रं नाम तद्गृहम । वृद्धिदं पुत्रपौत्राणां धनधान्यसमृध्हिदम् ॥१८७॥
याम्यशालाविहीनं तह्लिशालं चुत्रिसंज्ञकम। विनाशनं धनस्यापि पुत्रपौत्रादिनाशनम ॥१८८॥
प्रत्यक्छालाविहिनं तु पक्षघ्नं नाम तद्गॄहम। पुत्राणां दोषद्ञ्चैव परञ्च पुरवासिनाम ॥१८९॥
चत्वारोऽमी मया प्रोक्ता भेदाश्चैव चतुर्द्श। तस्माद्विचार्य दुर्वीत गृहकर्मणि कोविद: ॥१९०॥
अथ चतु:शालानि॥
अलिन्दानां ह्यवच्छेदो नास्ति यत्र समन्तत:॥तद्वास्तु सर्वतोभद्रं चतुर्द्वारसमन्वितम।
एक ग्रामे चतु:शाले दुर्भिक्षे राज्यविप्लवे ॥१९१॥
स्वामिना नीयमानायां प्रतिशुक्रं न दुष्यति। नृपाणां विबुधानां च गृहं सौख्यप्रदायकम ॥१९२॥
प्रदक्षिणान्तगै: सर्वै: शालाभित्तिरलिन्दकै:। विना परेणद्वारेण नन्द्यावर्तमिति स्मृतम ॥१९३॥
श्रेष्ठ सुतारोग्यकरं सर्वेषां शुद्धजन्मनाम। द्वारालिन्दो गतस्त्वेको नेत्रयोर्दक्षिणागत: ॥१९४॥
विहाय दक्षिणद्वारं वर्द्धमानमिति स्मृतम। शुभदं सर्ववर्णानां वृद्धिद पुत्रपौत्रदम ॥१९५॥
पश्चिमोत्तरतोऽलिन्द: प्रागन्तौ द्वौ तदुत्थितौ। अन्यस्तन्मध्यविधृत: प्राग्द्वारं स्वस्तिकं शुभम ॥१९६॥
प्राक्यश्चिमावलिन्दौ यावन्तगय तद्भवौ पगै। सौम्यद्वारं विना तु स्याद्रुचकाख्यं तु तत स्मृतम ॥१९७॥
इति वास्तुशास्त्रे समगृहादिनिर्म्माणे द्वितीयोऽध्याय: ॥२॥


text:
शारदालिपिः
शारदालिपिः( Sharada वा Śāradā script) कश्मीरप्रदेशस्य एका पुरातना लिपिः । इयं च लिपिः प्राचीनब्राह्मीलिपेः परिवृत्तं रूपम् ।
अन्तर्विषयाः
परिचयः[सम्पादयतु]
शारदालिपेः उपयोगः भारतीय-उपमहाद्वीपस्य उत्तरपश्चिमप्रदेशपर्यन्तं सीमितः आसीत् । शारदालिपेः उद्भवकालः प्रायः क्रैस्तवीय तृतीयशतके अभूत् । क्रैस्तवीय नवशतकतः पञ्चदशशतकपर्यन्तम् अस्याः लिपेः स्वर्णयुगः आसीत् । चीनदेशीयपर्याटकः 'अल् बरुणी' स्वभारतभ्रमणविषयकग्रन्थे अस्याः लिपेर्नाम सिद्धमातृका इति उल्लिखितवान् । अस्य कारणमासीत् शारदावर्णमालायाः प्रारम्भः सर्वदा "ओम् स्वस्ति सिद्धम्" इति लेखनपश्चात् एव भवति । कश्मीरप्रदेशस्य अधिष्ठात्री देवी 'शारदा' ततः प्रदेशस्य नाम 'शारदादेशः' 'शारदमण्डलम्' वा उच्यते स्म । वस्तुतः शारदादेशे उयुज्यमाना लिपिः 'शारदा' नामप्राप्ता इति विद्वज्जनमतम् । पञ्चदशशतकानन्तरं शारदालिपेः प्रयोगः बहुन्यूनः अभवत् । नागरी-गुरुमुखी-टाकरीलिपीणां जननस्रोतः एषा एव लिपिः ।
वर्णमाला[सम्पादयतु]
स्वरवर्णाः[सम्पादयतु]
व्यञ्जनवर्णाः[सम्पादयतु]
लिपेरुत्पत्तिः[सम्पादयतु]
दक्षिण-एशियाभूखण्डस्य हिमालयपार्वत्यप्रदेशस्य प्राचीनलिपिषु 'शारदा' अतीव समादृता । उत्तरब्राह्मीलिपितः अस्याः लिपेर्जन्म जातम् इति विदुषां मतम् । एषा लिपिः बहुषु देशेषु (पाकिस्ताने,अफगानिस्ताने, कज़ाकिस्ताने अपि) प्रचलिता आसीत् । शारदालिपिना रचिताः बहुपाण्डुलिपयः विभिन्नदेशेषु विद्यन्ते । शारदालिपिना रचितमातृकानां सम्पादनतः तथा शिलालेखोद्धारतः हिमालयप्रदेशस्य संस्कृतिः इतिहासश्च इतोपि सुस्पष्टतया ज्ञायते ।
विस्तारः गुरुत्वञ्च[सम्पादयतु]
काबुलप्रदेशे (वर्तमाने अफगानिस्ताने) प्राप्तशिलालेखतः प्रसिद्धस्य हिन्दुराजवंशस्य विषये ज्ञायते । 'ओहिन्द'-'गिल्गिट्' राजवंशयोः इतिहासोऽपि अस्याः लिपेः आविष्करणानन्तरं ज्ञातः । क्रैस्तवीय नवमशतकानन्तरवर्तीकाले भाषासाहित्ये तथा विविधशास्त्रेषु कश्मीरप्रदेशः मूर्धनीरूपेण स्थितः आसीत् एवं बह्व्यः कृतयः अनया लिपिना रचिताः आसन् । न तु केवलं शास्त्रकृतयः राजाभिलेखा-राजमुद्रास्वपि शारदालिपेः प्रयोगः आसीत् । एतादृशानि गूढकारणानि अस्याः लिपेः सूक्ष्माध्ययनं प्रति शोधकर्तारं प्रेरयति । प्राचीनब्राह्मी तथा खरोष्ठीलिपिसदृशः अस्याः लिपेर्कालः प्रारम्भिकमध्ययुगे आसीत् । प्राचीनयुगतः मध्ययुगीय-सामाजिकपरिवर्तनकाले एषा लिपिः संयोगसूत्ररूपेण स्थिता । तदानीन्तनस्य हिमालयप्रदेशस्य साहित्य-संस्कृतेः वाहिका एषा एव लिपिः आसीत् । दौर्भाग्यवशतः क्रैस्तवीय पञ्चदश-शतकानन्तरवर्तीकाले एषा गुरुत्वपूर्णा लिपिः लुप्ता जाता ।
प्रतिनिधिलिपयः[सम्पादयतु]
ब्राह्मीलिपिः प्राचीनभारतस्य राष्ट्रियलिपिरासीत् । एषा लिपिः समयावर्तनेन सह बहुपरिवर्तनस्य स्तराणाम् अतिक्रमणं कृतवती । शारदालिपेरपि विकृतयः आगतासीत् ततः पृथक् लिपीनां जननम् अभवत् । शारदालिपेः प्रतिनिधिलिपयः यथा- नागरीलिपिः, बाङ्गलालिपिः, ओडियालिपिः, माराठीलिपिः इत्याद्याः । वस्तुतः एताः लिपयः उत्तरब्राह्मीतः विकासिताः आसन् ।


text:
हिप्पाक्रटीस्
(कालः – क्रि.पू. ४६० तः ३७०) अयं हिप्पाक्रटीस् (HIPPOCRATES) "पाश्चात्यवैद्यपद्धतेः पितामहः” इत्येव प्रसिद्धः ग्रीस्-देशस्य वैद्यः । अयं "मम सामर्थ्यस्य अनुगुणं रोगिणाम् उपचारं करोमि । रोगिणां शुभम् एव चिन्तयामि । अप्रकटनीयाः विषयाः चेत् वैद्यकीयजीवने मया श्रुतं वा द्रुष्टं वा कदापि कुत्रापि न प्रकटयामि ।“ इति प्रतिज्ञाम् एव निरूपितवान् आसीत् ।
भारते सुविख्यातानां सुश्रुत चरकादीनां काले एव ग्रीस्-देशे हिप्पाक्रटीस् आसीत् । क्रि.पू.४६०तमे वर्षे ग्रीस्-देशस्य "कोस्”द्वीपे हिप्पाक्रटीस् जन्म प्राप्नोत् । तस्य पिता अपि वैद्यः आसीत् । हिप्पाक्रटीस् अत्यन्तं बुद्धिमान् आसीत् । तादृशं बुद्धिमन्तं पुत्रं पिता स्वयम् एव वैद्यविज्ञानम् अबोधयत्, समीचीनं वैद्यशिक्षणम् अपि अदापयत् च । हिप्पाक्रटीसस्य पिता हेराक्लैड्स् मन्त्राधारितां तन्त्राधारितां च वैद्यवृत्तिं करोति स्म । तादृशेषु तन्त्रेषु, अवैज्ञानिकेषु क्रमेषु वा सारः कोऽपि नास्ति इति बहुशीघ्रं ज्ञातवान् हिप्पाक्रटीस् । अतः सः रोगाणां विषये अधिकाधिकं ज्ञातुं थ्रेस्, थेसलि, पलास्बे, अथेन्स् इत्यादिषु देशेषु वैद्यरूपेण, शिक्षकरूपेण च कार्यम् अकरोत् । सः शरीरे विद्यमानानां रक्तस्य, कफस्य, कृष्णपित्तरसस्य, पीतपित्तरसस्य च असमतोलनेन रोगाः जायन्ते इति प्रादर्शयत् । असमीचीनः आहारः, शीतलं वातावरणम्, अनारोग्यकरं वासस्थानं च रोगाणां मूलकारणम् इति अदर्शयत् हिप्पाक्रटीस् । तेषां रोगाणां विवरणम् अपि समीचीनतया लिखित्वा अस्थापयत् च । यत्र यत्र गच्छति स्म तत्र सर्वत्र विद्यमानानां रोगाणां विवरणम् अपि ज्ञात्वा लिखित्वा च अस्थापयत् । तेन लिखितानां विवरणानाम् अभ्यासम् इदानीम् अपि वैद्याः कुर्वन्ति ।
तदानीन्तने काले ग्रीस्-देशे शवानां भेदनं कर्तनं वा न करणीयम् आसीत् । तथापि हिप्पाक्रटीस् तादृश्यां स्थितौ अपि शरीरविज्ञानं सम्यक् अभ्यस्य अस्थिभङ्गं, तदर्थं करणीयान् उपचारान् च इदानीं यथा अस्ति तथैव लिखितवान् आसीत् । अयं हिप्पाक्रटीस् सदा शुचित्वं रक्षति स्म । व्रणान् आदौ स्वच्छीकृत्य अनन्तरम् एव औषधोपचारः करणीयः इति वदति स्म । "शस्त्रचिकित्सायाः प्रकोष्ठः, उपकरणानि च सदा स्वच्छानि भवेयुः । रुग्णस्य रोगलक्षणं सम्यक् परिशील्य उपचारः करणीयः । रुग्णस्य नेत्रं, चर्म, शरीरस्य उष्णता, बुभुक्षा इत्यादयः सर्वे अपि अंशाः अवधातव्याः । प्रतिदिनं जायमानस्य परिवर्तनस्य अपि मानचित्रं सज्जीकरणीयम् । रोगेण सह रोगी अपि अभ्यस्तव्यः ।“ इति शिष्यान् बोधयति स्म हिप्पाक्रटीस् । एषः एव वैद्यजगति प्रथमवारं मानचित्रस्य महत्त्वं ज्ञापितावान् । एषः तीव्ररूपेण परिणामं जनयताम् औषधानां विरोधी आसीत् । अद्यतने समाजे अपि चिन्तनयोग्यानि कानिचित् वचनानि तेन उक्तानि तदा एव हिप्पाक्रटिसेन । तानि च – "समाजे वैद्यपदवीं प्राप्तवन्तः बहवः सन्ति । किन्तु वास्तविकरूपेण वैद्याः केचन एव भवन्ति । विद्यां बोधितवान् गुरुः सदा पितृवत् परिगणनीयः । चिकित्सापद्धतयः सर्वाः अपि सर्वदा रोगिणां कल्याणार्थम् एव भवेयुः । कदापि ताः रोगिणां हिंसार्थं वा अन्यायार्थं वा न भवेयुः । कदापि जीवने यस्य कस्यापि कृते विषप्राशनं न करणीयम् । गर्भपातं न कारयेयुः । पुरुषाणां स्त्रीणां वा मानहानिं न कुर्युः ।“ इति ।
हिप्पाक्रटीस् न केवलं वैद्यानां वा वैद्यवृत्तेः विषये चिन्तयति स्म अपि तु सामाजिकीनां व्यवस्थानां विषये अपि सर्वदा चिन्तयति स्म । सः एवं लिखितवान् अस्ति यत् – "मनवस्य जीवनं न शाश्वतम् । जीवने प्राप्यमाणाः अवसराः न शाश्वताः । स्वानुभवाः अपि कदाचित् दोषयुक्ताः भवन्ति । समीचीने समये समीचीनस्य निर्णयस्य स्वीकरणम् अपि न तावत् सुलभम् । अतः कला एका एव दीर्घकालं जीवति । अतः सा एव शाश्वती भवितुम् अर्हति ।“ इति ।
ग्रीस्-देशस्य शत्रुदेशेण पर्षियादेशेन बहुधा हिप्पाक्रटिसस्य आकर्षणार्थं महान्तः प्रयत्नाः कृताः । बहुविधानि आमिषाणि तत्पुरतः संस्थापितानि । किन्तु हिप्पाक्रटीस् जीवनस्य अन्तपर्यन्तम् अपि देशनिष्ठः एव आसीत् । अथेन्सनगरस्य स्वर्णकालः इति उच्यमाने अवधौ महतां प्रतिभावतां मध्ये अपि महतीं कीर्तिं सम्पादितवान् आसीत् हिप्पाक्रटीस् । अयं ९०तमे वयसि क्रि.पू.३७०तमे वर्षे "ल्यारिस्स" इत्यत्र मरणम् अवाप्नोत् । अद्यापि सः "आधुनिकस्य पाश्चात्यवैद्यपद्धतेः पितामहः” इति आदरपूर्वकं स्मर्यते समग्रेण जगता ।


text:
बयलुसीमे
कर्णाटकराज्यम् अनधिकृतरूपेण त्रिधा विभक्तम् अस्ति ।
- मलेनाडु
- बयलुसीमे
- घट्टप्रदेशः च इति ।
सामान्यतः कर्नाटके घट्टप्रदेशः नाम पश्चिमघट्टप्रदेशस्य भागाः, समुद्रतीरप्रदेशः च । मलेनाडुप्रदेशः नाम पश्चिमघट्टानाम् पूर्वभागे विद्यमानः पर्वतमयः अधिकवृष्टियुक्तः प्रदेशः । बयलुसीमे नाम समतलभूमियुक्तः, कुत्रचित् लघुपर्वतयुक्तः न्यूनवृष्टियुक्तः प्रदेशः । बयलुसीमे भागे धारवाड-बेळगावी-गदग-हावेरी-बिजापुर-बागलकोटे-गुल्बर्गा-यादगिरि- रायचूरु-कोप्पळ-बळ्ळारी- चित्रदुर्ग-दावणगेरे- तुमकूरु-हासन-मण्ड्यमण्डलानि सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
निर्वचनम्[सम्पादयतु]
बयलुसीमे इति नाम कन्नडभाषायाः । ”’बयलु”’ नाम समतलभूमिः, सीमे नामा प्रान्तः इति ।
भौगोलिकता[सम्पादयतु]
आहारः, भाषाशैली, जीवनं च नितरां भिन्नं भवति । दक्खन् प्रस्थभूमेः अङ्गत्वेन अस्ति एषः प्रदेशः। सामान्यतः मलेनाडुविभागस्य पूर्वभागे भवति एषः प्रदेशः। पश्चिमघट्टे जन्मप्राप्तवत्यः अनेकाः प्रमुखाः नद्यः पूर्वदिशि प्रवहन्त्यः बङ्गालोपसागरेण मिलन्ति । बयलुसीमेविभागः पुनश्च द्विधा विभक्तुं शक्यते ।
- उत्तरबयलुसीमे
- दक्षिणबयलुसीमे च इति ।
उत्तरबयलुसीमे[सम्पादयतु]
एषः भागः नितरां रूक्षः, वृक्षरहितः ३००तः ७००मीटरपरिमिते उन्नते स्थाने अस्ति । अस्मिन् बेळगावी-बळ्ळारी-धारवाड-बीदर-बिजापुर-चित्रदुर्ग-रायचूरु-गुल्बर्गामण्डलानि अन्तर्भवन्ति । कृष्णानदी तथा तस्याः उपनद्यः भीमा, घटप्रभा, मलप्रभा, तुङ्गभद्रा नद्यः अत्र वहन्ति ।
दक्षिणबयलुसीमे[सम्पादयतु]
अस्मिन् बेङ्गळूरु-बेङ्गळूरुग्रामान्तर-चामराजनगर-हासन-कोलार-मण्ड्य-मैसूरु-तुमकूरुमण्डलानि अन्तर्भवन्ति । अत्र ६००तः ९००मीटरमितोन्नतानि ग्र्यानैट् शिखराणि सन्ति । सामान्यतः पश्चिमे पश्चिमघट्टाः, पूर्वभागे लघुपर्वतपङ्क्तयः सन्ति।
बयलुसीमेप्रदेशस्य प्रमुखनगराणि[सम्पादयतु]
बेङ्गळूरु, मैसूरु, तुमकूरु, चित्रदुर्गं, बळ्ळारी, रायचूरु, हुब्बळ्ळी, धारवाड, तथा दावणगेरे। अत्रत्यानि प्रमुखानि उत्पन्नानि नाम कार्पासः, रागिधान्यं, कलायाः च।


text:
ज्येष्ठा
रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते ज्येष्ठानक्षत्रम् । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् ज्येष्ठानक्षत्रं भवति अष्टादशं नक्षत्रम् ।
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।
अन्तर्विषयाः
आकृतिः[सम्पादयतु]
अनूराधा ज्येष्ठाङ्गुल छत्राकारत्रयम् - छत्राकृतौ विद्यमानानि त्रीणि नक्षत्राणि ।
सम्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
नो या इ ई - ज्येष्ठानक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्[सम्पादयतु]
- इन्द्रो ज्येष्ठामनुनक्षत्रमेति यस्मिन् वृत्रं वृत्रतूर्ये ततार ।
- तस्मिन् वयममृतं दुहाना क्षुधं दुरितिं दुरिष्टिं तरेम् ॥
- पुरन्दराय वृषभाय धृष्णवे आषाढाय सहमानाय मीढुषे ।
- इन्द्राय ज्येष्ठा मधुमद्दुहानाः । उक्तं कृणोतु यजमानाय लोकम् ॥
वैदिकसाहित्ये ज्येष्ठानक्षत्रमिन्द्रो देवता इत्युक्तम् । तन्नाम ज्येष्ठानक्षत्रस्य अधिपतिः इन्द्रः । इन्द्रः देवतासु ज्येष्ठः । अतः तस्य नक्षत्रं ज्येष्ठानक्षत्रमिति निर्दिष्टम् । ज्येष्ठायाः तिस्त्रः ताराः नितरां सुन्द्रराः दृश्यन्ते इत्यतः ज्योतिर्विदाः तत् 'कुण्डल'नाम्ना निर्दिष्टवन्तः । तैत्तिरीयब्राह्मणस्य कथनानुसारं ज्येष्ठानक्षत्रम् इन्द्रस्य प्रियं वर्तते । देवासुरयुद्धे इन्द्रः अस्मिन् एव नक्षत्रे असुराधिपस्य वृत्रस्य वधाम् अकरोत् । इन्द्रः ज्येष्ठया सह आगच्छन् अस्ति । अस्मिन् नक्षत्रे वयम् अमृतं प्राप्य क्षुधा-दुर्गति-कष्टेभ्यः मुक्तिं प्राप्नुमः। इन्द्रः दुष्टानां नाशकः, बली, धीरः, वीरः, व्रती, सहिष्णुः, सज्जनानां सन्तोषयिता, मधुनः दोग्धा च अस्ति । तं वयं नमस्कुर्मः ।
- ज्येष्ठघ्न्यां जातो विचृतोर्यमस्य मूलबर्हणात् परिपाह्येनम् ।
- अत्येन् नेषद् दुरितानि विश्वा दीर्घायुत्वाय शतशारदाय ॥
- व्याघ्रेऽह्नय् जनिष्ठ वीरो नक्षत्रजा जायमानः सूवीरः ।
- स मा वधीत् पितरं वर्धमानो मा मातरं प्र मिनीज्जनित्रीम् ॥ (अथर्ववेद ६-११०-२,३)
ज्येष्ठानक्षत्रम् अशुभम् उग्रञ्च अस्ति इति उल्लेखः वेदे विद्यते । अस्मादेव कारणाद् अथर्ववेदे इदं नक्षत्रं कुलघातकम् इति लिखितम् । ज्येष्ठानक्षत्रे जातः ज्येष्ठानां मारकः भवेत् इति कुत्रचित् उल्लिखितमस्ति ।
आश्रिताः पदार्थाः[सम्पादयतु]
- पौरन्दरेऽतिशूराः कुलवित्तयशोऽन्विताः परस्वहृतः ।
- विजिगीषवो नरेन्द्राः सेनानां चापि नेतारः ॥
अतिशूरा अतिसङ्ग्रामधीराः । कुलेनाभिजनेन वित्तेन धनेन यशसा कीर्त्या च अन्विताः संयुक्ताः । परस्वहृतः परधनहन्तारः । ये च नरेन्द्रा राजानो विजिगीषवः परान् जेतुमिच्छवः । ये च सेनानां नेतारः सेनापतयः । एते सर्व एव पौरन्दरे ज्येष्ठायाम् ॥
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
- रिपुवधभेदनदहनप्रहरणवह्निलोहकार्याद्यम् ।
- स्तेयविधानं विविधं शिल्पं चित्रं सुरेशभे कार्यम् ॥
ज्येष्ठानक्षत्रे शत्रुसंहारः, भेदनम्, दाहनम्, प्रहरणम्, अग्निकार्यम्, लोहसम्बद्धकार्यम्, चौर्यम्, शिल्पकर्म इत्यादीनि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
तीक्ष्णसंज्ञकनक्षत्राणि[सम्पादयतु]
- मूलशिवशक्रभुजगाधिपानि तीक्ष्णानि तेषु सिद्ध्यन्ति ।
- अभिघातमन्त्रवेतालबन्धभेदसम्बद्धाः
अथ तीक्ष्णानि नक्षत्राणि तैर्यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह -
मूलं प्रसिद्धम् । शिवाधिपमार्द्रा । शक्राधिपं ज्येष्ठा । भुजगाधिपं सर्पदैवत्यमाश्लेषा । एतानि नक्षत्राणि तीक्ष्णानि दारुणानीत्यर्थः । तेषु तीक्ष्णेषु सिद्ध्यन्ति । के ते ? अभिघात उपद्रवः । मन्त्रो मन्त्रसाधनप्रयोगः । वेतालं वेतालोत्थापनादिकर्म । बन्धो बन्धनम् । वधस्ताडनम् । भेदः पृथ्क्करणं श्लिष्टयोर्द्वयोः । सम्बन्धो राजकुल आवेदनम् । एते सिद्ध्यन्ति ।


text:
दोस्त्रिभोनं त्रिभोर्ध्वं विशेष्यं रसैश्र्चक्रतोऽङ्काधिकं स्याद्भुजोनं त्रिभम् ॥
कोटिरेकैककं त्रित्रिभैः स्यात्पदं सूर्य्यमन्दोच्चमष्टाद्रयोंऽशा भवेत् ॥१७॥
मन्दोच्चं ग्रहवर्जितं निगदितं केन्द्रं तदाख्यं बुधैः केन्द्रे स्यात्स्वमृणं फलं क्रियतुलाद्येऽथो विधेयं रवेः ॥
केन्द्रे स्यात्स्वमृणं फलं क्रियतुलाद्येऽथो विधेयं रवेः ॥
केन्द्रे तद्भुजभागखेचरलवोनघ्ना नखास्ते पृथक् तद्रोंऽशोननगेषुभिः परित्दृतास्तेंऽशादिकं स्यात्फलम् ॥१८॥
त्रिभोनम् , ( केन्द्रम् ) दोः (भवति )। त्रिभोर्घ्वम् , रसैः , विशेष्यम् , (तदा , दोः , स्यात् ) । अंकाधिकम् , चक्रतः , (विशोध्यम् , तदा , दोः ) स्यात् । भुजोनम् , त्रिभम् , कोटिः (स्यात् ) त्रित्रिभैः , एकैकम् , पदम् , स्यात् । अष्टाद्रयः अंशाः , सूर्य्यमन्दोच्चम् , भवेत् । ग्रहवर्जितम् , मन्दोच्चम् , बुधैः , तदाख्यं केन्द्रम , निगदितम् । क्रियतुलाद्ये , केन्द्रे , स्वम् , ऋणम् , फलम् स्यात् । अथ , रवेः , केन्द्रम् विधेयम् । तदृभुजभागखेचरलवोनघ्नाः , नखाः , (कार्य्याः ), ते , पृथक् (स्थाप्याः ) तद्रोऽशोननगेषुभि , परिहृताः , ते , अंशादिकम् , फलम् स्यात् ॥१७॥१८॥
मेषादिगे सायनभागसूर्य्ये दिनार्द्धजा भा पलभा भवेत्सा ॥
त्रिस्था हता स्युर्दशभिर्भुजङ्गैर्दिग्भिश्र्चरार्द्धानि गुणोद्धृताऽन्त्या ॥१९॥
सायनभागसूर्य्ये , मेषादिग (सति , या ) दिनार्द्धजा , भा , सा , पळभा भवेत् , । (सा ), त्रिस्था , दशभिः , भुजङ्गै , दिग्भिः , हता , ततः , अन्त्या गुणोद्घृता , ( कार्य्या ) तदा चरार्द्धानि , स्युः ॥१९॥
स्यात्सायनोष्णांशुभुजर्क्षसंख्यचरार्धयोगो लवभोग्यघातात् ॥
खाग्न्याप्तियुक्तस्तु चर धनर्णं तुलाजषड्भे तपनेऽन्यथाऽस्ते ॥२०॥
सायनोष्णांशुभुजर्क्षंसंख्यचराद्धयोगः , लवभोग्यघातात् , खाग्न्याप्तियुक्तः , चरम् स्यात् । (तत् ) तु , तपने तुलाजषट्के , धनर्णम् , (स्यात् ) । अस्ते , अन्यथा ॥२०॥
देयं तच्चरमरुणे विलिप्तिकासु मध्येन्दौ द्विगुणनवोद्धृतं कलासु ॥
भाप्तं तद्द्युमणिफलं लवेऽथ वेदाब्ध्यब्ध्यूनःखरसत्दृतःशकोऽयनांशाः ॥२१॥
तत् चरम् अरुणे , घिलिप्ताकासु , देयम् । (तत् एव ) द्विगुणनवोद्धृततम् , मध्येन्दौ , कलासु , देयम् , भाप्तम् । (यत् ) द्युमणिफलम् , तत् , (अपि ) लवे (देयम् ) अथ , शकः , वेदाब्घ्यब्घ्यूनः , ( ततः ) खरसहृतः , अयनांशाः (स्युः ) ॥२१॥
गोलौ स्तः सौम्ययाम्यौ क्रियधटरसभे खेचरेऽथायने ते नक्रात्कर्काच्च षड्भेऽथ चरपलयुतोनास्तु पंचेन्दुनाड्यः ॥
घस्त्रार्द्धं गोलयोः स्यात्तदयुतखगुणाः स्यान्निशार्द्धन्त्वथाक्षच्छायेषुघ्न्यक्षभायाः कृतिदशमलवोना यामाशापलांशाः ॥२२॥
खचरे , क्रियघटरसभे , सौम्ययाम्यौ , गोलौ , स्तः । अथ . नक्रात् , कर्कात् , च , षडभे , ते . अयने , (स्तः ) । अथ , तु पञ्चेन्दुनाड्यः , चरपलयुतोनाः - (कार्य्याः ) । (तदा ), घस्रार्द्धम् , स्यात् । तदयुतखगुणाः , निशार्द्धम् , स्यात् । अथ , तु , इषुघ्नी , अक्षच्छाया , अक्षभायाः , कृतिदशमलवोना , (कार्या ) । इयम् , यमाशापलांशाः , (स्युः ) ॥२२॥
विधोः केन्द्रदोर्भागषष्ठोननिघ्नाः खरामाः पृथक् तन्नखांशोनितैश्र्च ॥
रसाक्षर्त्दृतास्ते लवाद्यं फलं स्याद्रवीन्दृ स्फुटौ संस्कृतौ स्तश्र्च ताभ्याम् ॥२३॥
विधोः , केन्द्रदोभागषष्ठोननिघ्नाः , खरामाः , पृथक् , (स्थाप्याः ), तन्नखंशोनितेः , रसाक्षैः , हृताः , ते , च , लवाद्यम् , फलम स्यात् । ताभ्याम् , च , संस्कृतौ , स्फुटौ , रवीन्दू , स्तः ॥२३॥
केन्द्रस्य कोटिलवखाश्र्विलवोननिघ्ना रुद्रा रवेस्त्रिकुत्दृताः शशिनो द्विनिघ्नाः ॥
स्वांगांशकेन सहिताश्र्च गतौ धनर्णं केन्द्रे कुलीरमृगषट्कगते स्फुटा सा ॥२४॥
रुद्राः , केन्द्रस्य , कोटिलवखाश्र्विलवोननिघ्नाः , (कार्याः ) (ते ), रवेः (चेत् , तर्हि ), त्रिकुहृताः , कार्य्याः , (तदा रवेः , कलाद्यम् , गतिफलम् , स्यात् ,) (चेत् ) शशिनः (तर्हि ,) द्विनिघ्नाः , (कार्य्याः , ततः ), स्वाङ्गंशकेन , सहिताः , च (कार्याः , तदा , चन्द्रगतेः कलाद्यम् , फलम् , स्यात् ) कुलीरमृगषट्कगते , केन्द्रे , गतौ , धनर्णम् , (भवतः ), सा , स्फुटा , (गतिः , भवति ) ॥२४॥
भक्ता व्यर्कविधोर्लवा यमकुभिर्याता तिथिः स्यात्फलं शेषं यातमिदं हरात्प्रपतितं भोग्यं विलिप्तास्तयोः ॥
भुक्त्योरन्तरभाजिताश्र्च घटिकां यातैष्यिकाः स्युः क्रमात्पूर्वार्द्धे करणं बवाद्रततिथिर्द्विघ्नाऽद्रितष्टा भवेत् ॥२५॥
तत्सैकं त्वपरे दलेऽथ शकुनेः स्युः कृष्णभूतोत्तरादर्धोच्चाथ विधोश्र्च सार्कसितगोर्लिप्ताःखखाष्टोद्धृताः ॥
याते स्तो भयुती क्रमाद्रगनषण्निघ्ने गतैष्ये तयोरिन्दोर्भुक्तित्दृते जवैक्यावित्दृते यातैष्यनाड्यः क्रमात् ॥२६॥
व्यर्कविधोः , लवाः , (कार्य्याः , ते ,) यमकुभिः , भक्ताः , (कार्य्याः ), फलम् , याता , तिथिः , स्यात्। शेषम् , (अपि ), यातम् । इदम् हरात् प्रपतितम् , भोग्यम् , स्यात्। तयोः विलिप्ताः , भुक्त्योः - अन्तरभाजिताः , (कार्य्याः , तदा , लब्धिः ), क्रमात् यातैष्यिकाः , घटिकाः , स्युः , द्विघ्नी , (ततः ), अद्रितष्टा , गततिथिः , बवात् , तिथेः , पूर्वोर्द्धे , करणम् , भवेत् । सैंकम् , तु , तत् , अपरे दले , करणम् , (स्यात् )। अथ , कृष्णभूतोत्तरार्द्धात , च , शकुनेः , स्युः ,। अथ , विधोः , सार्कसितगोः , च , लिप्ताः , खखाष्टोद्धृताः , (कार्य्याः ) (फलम् ), क्रमात् , याते , भयुती , स्तः , तयोः , गतैष्ये , गगनषण्निघ्ने , इन्दोः , भुक्तिहृते , (ततः ), जवैक्यवित्दृते (तदा ) क्रमात् , गतैष्यनाड्यः (स्युः ) ॥२५॥२६॥
इति श्रीगणकवर्यपण्डितगणेशदेवज्ञकृतौ ग्रहलाघवकरणग्रन्थे पश्र्चिमोत्तरदेशीयमुरादाबाद वास्तव्यगौडवंशावतंसश्रीयुत भोलानाथनूजपण्डितरामस्वरूपशर्म्मणा विरचितया विस्तृततोदाहरणसनाथीकृतयाऽन्वयसमन्वितया सहितः रविचन्द्रभाषाव्याख्यया सहितः रवि चन्द्रस्पष्टीकरणाधिकारः समाप्तिमितः ॥२॥


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam). View this in सरल दॆवनागरी (हिंन्दी), with simplified anuswaras for easy reading.
रचन: आदि शङ्कराचार्य
आदौ कर्मप्रसङ्गात्कलयति कलुषं मातृकुक्षौ स्थितं मां
विण्मूत्रामेध्यमध्ये कथयति नितरां जाठरो जातवेदाः ।
यद्यद्वै तत्र दुःखं व्यथयति नितरां शक्यते केन वक्तुं
क्षन्तव्यो मेஉपराधः शिव शिव शिव भो श्री महादेव शम्भो ॥1॥
बाल्ये दुःखातिरेको मललुलितवपुः स्तन्यपाने पिपासा
नो शक्तश्चेन्द्रियेभ्यो भवगुणजनिताः जन्तवो मां तुदन्ति ।
नानारोगादिदुःखाद्रुदनपरवशः शङ्करं न स्मरामि
क्षन्तव्यो मेஉपराधः शिव शिव शिव भो श्री महादेव शम्भो ॥2॥
प्रौढोஉहं यौवनस्थो विषयविषधरैः पञ्चभिर्मर्मसन्धौ
दष्टो नष्टोஉविवेकः सुतधनयुवतिस्वादुसौख्ये निषण्णः ।
शैवीचिन्ताविहीनं मम हृदयमहो मानगर्वाधिरूढं
क्षन्तव्यो मेஉपराधः शिव शिव शिव भो श्री महादेव शम्भो ॥3॥
वार्धक्ये चेन्द्रियाणां विगतगतिमतिश्चाधिदैवादितापैः
पापै रोगैर्वियोगैस्त्वनवसितवपुः प्रौढहीनं च दीनम् ।
मिथ्यामोहाभिलाषैर्भ्रमति मम मनो धूर्जटेर्ध्यानशून्यं
क्षन्तव्यो मेஉपराधः शिव शिव शिव भो श्री महादेव शम्भो ॥4॥
नो शक्यं स्मार्तकर्म प्रतिपदगहनप्रत्यवायाकुलाख्यं
श्रौते वार्ता कथं मे द्विजकुलविहिते ब्रह्ममार्गेஉसुसारे ।
ज्ञातो धर्मो विचारैः श्रवणमननयोः किं निदिध्यासितव्यं
क्षन्तव्यो मेஉपराधः शिव शिव शिव भो श्री महादेव शम्भो ॥5॥
स्नात्वा प्रत्यूषकाले स्नपनविधिविधौ नाहृतं गाङ्गतोयं
पूजार्थं वा कदाचिद्बहुतरगहनात्खण्डबिल्वीदलानि ।
नानीता पद्ममाला सरसि विकसिता गन्धधूपैः त्वदर्थं
क्षन्तव्यो मेஉपराधः शिव शिव शिव भो श्री महादेव शम्भो ॥6॥
दुग्धैर्मध्वाज्युतैर्दधिसितसहितैः स्नापितं नैव लिङ्गं
नो लिप्तं चन्दनाद्यैः कनकविरचितैः पूजितं न प्रसूनैः ।
धूपैः कर्पूरदीपैर्विविधरसयुतैर्नैव भक्ष्योपहारैः
क्षन्तव्यो मेஉपराधः शिव शिव शिव भो श्री महादेव शम्भो ॥7॥
ध्यात्वा चित्ते शिवाख्यं प्रचुरतरधनं नैव दत्तं द्विजेभ्यो
हव्यं ते लक्षसङ्ख्यैर्हुतवहवदने नार्पितं बीजमन्त्रैः ।
नो तप्तं गाङ्गातीरे व्रतजननियमैः रुद्रजाप्यैर्न वेदैः
क्षन्तव्यो मेஉपराधः शिव शिव शिव भो श्री महादेव शम्भो ॥8॥
स्थित्वा स्थाने सरोजे प्रणवमयमरुत्कुम्भके (कुण्डले)सूक्ष्ममार्गे
शान्ते स्वान्ते प्रलीने प्रकटितविभवे ज्योतिरूपेஉपराख्ये ।
लिङ्गज्ञे ब्रह्मवाक्ये सकलतनुगतं शङ्करं न स्मरामि
क्षन्तव्यो मेஉपराधः शिव शिव शिव भो श्री महादेव शम्भो ॥9॥
नग्नो निःसङ्गशुद्धस्त्रिगुणविरहितो ध्वस्तमोहान्धकारो
नासाग्रे न्यस्तदृष्टिर्विदितभवगुणो नैव दृष्टः कदाचित् ।
उन्मन्याஉवस्थया त्वां विगतकलिमलं शङ्करं न स्मरामि
क्षन्तव्यो मेஉपराधः शिव शिव शिव भो श्री महादेव शम्भो ॥10॥
चन्द्रोद्भासितशेखरे स्मरहरे गङ्गाधरे शङ्करे
सर्पैर्भूषितकण्ठकर्णयुगले (विवरे)नेत्रोत्थवैश्वानरे ।
दन्तित्वक्कृतसुन्दराम्बरधरे त्रैलोक्यसारे हरे
मोक्षार्थं कुरु चित्तवृत्तिमचलामन्यैस्तु किं कर्मभिः ॥11॥
किं वाஉनेन धनेन वाजिकरिभिः प्राप्तेन राज्येन किं
किं वा पुत्रकलत्रमित्रपशुभिर्देहेन गेहेन किम् ।
ज्ञात्वैतत्क्षणभङ्गुरं सपदि रे त्याज्यं मनो दूरतः
स्वात्मार्थं गुरुवाक्यतो भज मन श्रीपार्वतीवल्लभम् ॥12॥
आयुर्नश्यति पश्यतां प्रतिदिनं याति क्षयं यौवनं
प्रत्यायान्ति गताः पुनर्न दिवसाः कालो जगद्भक्षकः ।
लक्ष्मीस्तोयतरङ्गभङ्गचपला विद्युच्चलं जीवितं
तस्मात्त्वां (मां)शरणागतं शरणद त्वं रक्ष रक्षाधुना ॥13॥
वन्दे देवमुमापतिं सुरगुरुं वन्दे जगत्कारणं
वन्दे पन्नगभूषणं मृगधरं वन्दे पशूनां पतिम् ।
वन्दे सूर्यशशाङ्कवह्निनयनं वन्दे मुकुन्दप्रियं
वन्दे भक्तजनाश्रयं च वरदं वन्दे शिवं शङ्करम् ॥14॥
गात्रं भस्मसितं च हसितं हस्ते कपालं सितं
खट्वाङ्गं च सितं सितश्च वृषभः कर्णे सिते कुण्डले ।
गङ्गाफेनसिता जटा पशुपतेश्चन्द्रः सितो मूर्धनि
सोஉयं सर्वसितो ददातु विभवं पापक्षयं सर्वदा ॥15॥
करचरणकृतं वाक्कायजं कर्मजं वा
श्रवणनयनजं वा मानसं वाஉपराधम् ।
विहितमविहितं वा सर्वमेतत्क्ष्मस्व
शिव शिव करुणाब्धे श्री महादेव शम्भो ॥16॥
॥इति श्रीमद् शङ्कराचार्यकृत शिवापराधक्षमापण स्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam). View this in सरल दॆवनागरी (हिंन्दी), with simplified anuswaras for easy reading.
ध्यानं
उदयाचल मागत्य वेदरूप मनामयं
तुष्टाव परया भक्त वालखिल्यादिभिर्वृतम् ।
देवासुरैः सदावन्द्यं ग्रहैश्चपरिवेष्टितं
ध्यायन् स्तवन् पठन् नाम यः सूर्य कवचं सदा ॥
कवचं
घृणिः पातु शिरोदेशं, सूर्यः फालं च पातु मे
आदित्यो लोचने पातु श्रुती पातः प्रभाकरः
घ्रूणं पातु सदा भानुः अर्क पातु तथा
जिह्वं पातु जगन्नाधः कण्ठं पातु विभावसु
स्कन्धौ ग्रहपतिः पातु, भुजौ पातु प्रभाकरः
अहस्करः पातु हस्तौ हृदयं पातु भानुमान्
मध्यं च पातु सप्ताश्वो, नाभिं पातु नभोमणिः
द्वादशात्मा कटिं पातु सविता पातु सक्थिनी
ऊरू पातु सुरश्रेष्टो, जानुनी पातु भास्करः
जङ्घे पातु च मार्ताण्डो गुल्फौ पातु त्विषाम्पतिः
पादौ ब्रद्नः सदा पातु, मित्रो पि सकलं वपुः
वेदत्रयात्मक स्वामिन् नारायण जगत्पते
आयतयामं तं कञ्चि द्वेद रूपः प्रभाकरः
स्तोत्रेणानेन सन्तुष्टो वालखिल्यादिभि र्वृतः
साक्षात् वेदमयो देवो रधारूढः समागतः
तं दृष्ट्या सहसोत्थाय दण्डवत्प्रणमन् भुवि
कृताञ्जलि पुटो भूत्वा सूर्या स्याग्रे स्तुवत्तदा
वेदमूर्तिः महाभागो ज्ञानदृष्टि र्विचार्य च
ब्रह्मणा स्थापितं पूर्वं यातायाम विवर्जितं
सत्त्व प्रधानं शुक्लाख्यं वेदरूप मनामयं
शब्दब्रह्ममयं वेदं सत्कर्म ब्रह्मवाचकं
मुनि मध्यापयामासप्रधमं सविता स्वयं
तेन प्रथम दत्तेन वेदेन परमेश्वरः
याज्ञवल्क्यो मुनिश्रेष्टः कृतकृत्यो भवत्तदा
ऋगादि सकलान् वेदान् ज्ञातवान् सूर्य सन्निधौ
इदं स्तोत्रं महापुण्यं पवित्रं पापनाशनं
यःपठेच्च्रुणुया द्वापि सर्वपाफैःप्रमुच्यते
वेदार्धज्ञान सम्पन्नः सूर्यलोक मवाप्नयात्
इति स्कान्द पुराणे गौरी खण्डे आदित्य कवचं सम्पूर्णम् ।


text:
कबड्डिक्रीडा
कबड्डिक्रीडा(Kabaddi Sport) भारतस्य राष्ट्रियक्रीडयोः अन्यतरा क्रीडा ।
दक्षिण-एष्याखण्डप्रदेशे कबड्डिक्रीडा मल्लक्रीडासु अन्तर्भवति इति मन्यते ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
- १९३६ तमे वर्षे जर्मनीदेशस्य बर्लिन्-नगरे ओलम्पिक्-क्रीडोत्सवे प्रथमवारं कबड्डिक्रीडायाः प्रदर्शनम् अभवत् । अस्य प्रदर्शनं महाराष्ट्रराज्यस्य अमरावति प्रदेशस्य हनुमान् व्यायाम-प्रसारकमण्डलस्य सदस्याः प्रदर्शितवन्तः ।
- १९३८ तमे वर्षे भारतीय ओलम्पिक्-क्रीडोत्सवे कोलकतानगरे कबड्डिक्रीडा प्रथमवारं क्रीडारूपेण आरब्धा ।
- १९५० तमे वर्षे अखिलभारतीय कबड्डि फेडरेशन्इति संस्था आरब्धा । अनया संस्थया अस्याः क्रीडायाः आदर्शनियमाः निर्दिष्टाः ।
- १९७३ तमे वर्षे अमेचर् कबड्डि फेडारेषन् आफ् इण्डिया(AKFI)संस्थायाः स्थापना जाता ।
- १९५५ तमे वर्षे अमेचर् कबड्डि फेडारेषन् आफ् इण्डिया संस्थायाः स्थापनानन्तरं प्रथमवारं राष्ट्रियस्तरे पुरुषाणां स्पर्धा चेन्नैनगरे आयोजिता आसीत् । एवं महिलानां स्पर्धा कोलकतानगरे आयोजिता आसीत् ।
- अमेचर् कबड्डि फेडारेषन् आफ् इण्डिया संस्था कबड्डिक्रीडायाः नियमान् परिणतरूपं निर्मितम् ।
- जनार्दन सिंह गेह्लत् वर्यस्य आध्यक्षे एष्यन् कबड्डि फेडारेशन् इति संस्था स्थापिता ।
- १९७९ तमे वर्षे जपान्-देशे कबड्डिक्रीडायाः परिचयः अभवत् । तथा च जनप्रियता अपि प्राप्ता । अस्याः क्रीडायाः परिचयं कारयितुम् अमेचर् कबड्डि फेडारेषन् आफ् इण्डिया संस्थया प्रवाचकः सुन्दररामवर्यः जपान्देशाय प्रेषितः आसीत् ।
कबड्डिक्रीडायाः प्रकाराः[सम्पादयतु]
१ सञ्जीवनी[सम्पादयतु]
सञ्जीवन्यां एकः क्रीडालुः बाह्यः भवति चेत्, तस्य क्रीडालुः कृते विरुद्धगणस्य विरुद्धं क्रीडनीयं भवति । क्रीडायाः समयः, क्रीडलोः संख्याः, क्रीडाङ्गणस्य विस्तीर्णता इत्यादि अमेचर् कबड्डि फेडारेषन् आफ् इण्डिया संस्थाद्वारा निर्दिष्टं वर्तते । एषा क्रीडा ४० निमिषानि क्रीडन्ति । क्रीडायाः मध्ये ५ निमिषं विरामः भवति । अत्र ९ क्रीडालवाः प्रत्येकस्मिन् गणे क्रीडन्ति । अत्र यः क्रीडालुः प्रतिस्पर्धिगणस्य क्रीडाङ्गणे कबड्डि, कबड्डि,... इति वदन् गन्तव्यं भवति । परन्तु, अत्र उच्चारणस्य शब्दः प्रदेशानुसारं भिद्यते ।
२ गामिनी[सम्पादयतु]
गामिन्यां ९ क्रीडालवाः प्रत्येकस्मिन् गणे क्रीडन्ति । अत्र क्रीडाङ्गाणः नियततया विस्तीर्णं न भवति । अत्र विरुद्धगणस्य सर्वे क्रीडालवः यावत् पर्यन्तं बाह्याः न भवन्ति तावत् पर्यन्तं क्रीडनीयं भवति । अत्र समयस्य निर्धारणं न भवति ।


text:
दार्जिलिङ्गमण्डलम्
दार्जिलिङ(Darjeeling) इति पश्चिमबङ्गराज्ये स्थितमेकं जनपदम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रनगरम् दार्जिलिङ नगरम्।
अन्तर्विषयाः
नामौचित्यम्[सम्पादयतु]
दार्जिलिङ इति शब्दस्य व्युत्पत्तिः संस्कृतं 'दुर्जयलिङ्गम्' इति शब्दात् । देवादिदेवः शिवः अत्र द्योत्यते । परन्तु अपरपक्षानुसारं तिब्बतदेशीय 'दोर्जे' (अर्थः-वज्रः) तथा 'लिङ' (अर्थः-भूमिः) पदयोः सम्मिलितरूपं 'दार्जिलिङ'(वज्रभूमिः) इति ।
परिचयः[सम्पादयतु]
दार्जिलिङ अन्ताराष्ट्रियस्तरे प्रसिद्धस्थलम् । विशेषतः सुगन्ध-चायपत्राणि पृथिवीख्यातः । 'युनेस्को' इति संस्थया दार्जिलिङप्रदेशीय हिमालयन् रेल्वे विश्वसम्पदस्थलमिति घोषितम् । दार्जिलिङमण्डले चायसस्यकृषिः प्रथमवारं प्रायः १८०० वर्षे प्रारब्धासीत् । भौगोलिकदृष्ट्या दार्जिलिङमण्डलं शिवालिक-पर्वतश्रेण्याम्(शिवलिङ्गपर्वतश्रेणी) अन्तर्भवति । दार्जिलिङमण्डलस्य नैसर्गिकपरिदृश्यानि अतीवरमणीयानि सन्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
- दार्जिलिङ मण्डलस्य इतिहासः पश्चिमबङ्गराज्ये सीमावद्धः न अपितु सिक्किम-नेपाल-भुटानप्रान्तेषु विस्तृतः । दार्जिलिङ इति प्रदेशस्य सन्धानं ब्रिटिशसेनया आंग्ल-नेपाल युद्धकालिन अलभत् । वस्तुतः ब्रिटिशसेनावाहिनी सिक्किम गमनाय लघुमार्गः अनुसन्धानम् अकरोत् । तदानीं दार्जिलिङ प्रदेशे ब्रिटिशसेना आगता । दार्जिलिङमण्डलस्य नैसर्गिकसौन्दर्यं बहुसमृद्धासीत् तदर्थं युद्धानन्तरवर्तीकाले ब्रिटिशजनाः अत्र वसतिस्थापनम् अकरोत् । रणनीतिगतदृष्ट्या दार्जिलिङमण्डलस्य गुरुत्वम् आसीत् । प्रारम्भिककाले दार्जिलिङ सिक्किमराज्यस्य मण्डलमासीत् । अनन्तरं प्रदेशोऽयं भुटानदेशेन अधिकृतासीत् । अष्टादशशताब्द्यां नेपालदेशः अत्र स्वाधिकारविस्तारम् अकरोत् । १८१७ तमे वर्षे आंग्ल-नेपाल युद्धे नेपालदेशस्य पराजयः अभूत् । ततः दार्जिलिङप्रदेशः ईस्ट इंडिया कम्पनी अधीनस्थ प्रदेशेषु एकः अभवत् ।
- उनविंशशतके दार्जिलिङमण्डले राजनैतिकाऽस्थिरता आसीत् । तस्मिन् समये प्रदेशोऽयं राजनैतिकशक्तिप्रदर्शनी स्थलरूपेण परिवर्तितासीत् । आदौ तिब्बत अनन्तरं यूरोप-[[रशिया-आफगानिस्तानाधीनं मण्डलमिदमासीत् । ब्रिटिशशासनकालेऽपि जापानसेनायाः तथा सुभाषचन्द्र बोस महोदयस्य भारतीयराष्ट्रियसेनावाहिन्या(इंडियन नेशनल आर्मी ) कार्यलयाः दार्जिलिङमण्डले आसन् ।
वर्तमानस्थितिः[सम्पादयतु]
वर्तमानकाले दार्जिलिङमण्डलं पश्चिमबङ्गस्य एकः भागः । अस्य मण्डलस्य विस्तारः ३,१४९ वर्गः कि मी । दार्जिलिङमण्डलस्य उत्तरदिशि सिक्किमराज्यस्तथा नेपालदेशः स्तः । अत्र अत्यधिकशैत्यता वर्षस्य अधिकांशसमये तिष्ठति । शिशिरऋतौ अत्र पार्वत्यप्रदेशेषु हिमपातः भवति ।
मुख्याकर्षकविषयाः[सम्पादयतु]
'शाक्य'मठम्[सम्पादयतु]
शाक्यसम्प्रदायस्य ऐतिहासिकमठमिदं अत्यन्तमहत्वपूर्णस्थलम् अस्ति । दार्जिलिङ नगरतः ८ कि मी दूरे स्थितस्य 'शाक्य'मठस्य स्थापना १९१५ तमे वर्षे अभूत् । भगवानबुद्धस्य पूजनम् अत्र बहुविशिष्ट्यं भवति ।
द्रुक्-थम्बटेन्-सांगग्-चोलिंग्-मठम्[सम्पादयतु]
१९६० तमे वर्षे एकादश 'गेलवांगद्रुकचन्-तेंजिन्-खेनरब्-जिलगवांगपो' महोदयस्य मृत्युः अस्मिन् मण्डले अभूत् । तस्य स्मृतिस्मारकरूपेण मठमिदं स्थापितमासीत् । तिब्बतीयशैल्या अस्य अतिसुन्दरमठस्य रचना अभवत् । बौद्धधर्मगुरूः दलाई लामा महोदयः अस्य(द्रुक-थम्बटेन-सांगग-चोलिंग-मठस्य) उद्घाटनम् अकरोत् ।
माकडोंग्-मठम्[सम्पादयतु]
माकडोंग्-मठं दार्जिलिङ-मण्डलस्य आलूबरीग्रामे स्थितम् । मठमिदं बौद्धधर्मस्य 'योलमोवा' इति सम्प्रदायस्य प्रार्थनास्थलम् । अस्य मठस्य उद्घाटनं 'संगे लामा' महोदयः कृतवान् । संगे लामा योलमोवा-सम्प्रदायस्य प्रमुखव्यक्तिः आसीत् । बौद्धधर्मस्य संख्यालघ्वऽयं सम्प्रदायः मूलतः नेपालदेशस्य पूर्वदिशिः अवस्थितासीत् । परन्तु अनन्तरवर्तीकाले योलमोवा-सम्प्रदायस्य जनाः निवसति स्थानम् अकरोत् । माकडोंग्-मठस्य निर्माणकार्यं १९१४ तमे वर्षे सम्पूर्णमभवत् । मठमिदं योलमोवा-सम्प्रदायस्य सामाजिक-सांस्कृतिक-धार्मिकप्रतीकरूपेण विशिष्ट्यतां भजते । पर्यटकानां भ्रमणप्रदेशेषु मठमिदम् अत्यन्तप्रीयम् ।
पीस्-पैगोडा(जपान्देशीय मन्दिरम् )[सम्पादयतु]
पीस्-पैगोडा इति मन्दिरं समग्रविश्वे शान्तिप्रतिष्ठानिमित्तं महात्मगान्धेः मित्रं 'फूजी गुरु' महोदयः निर्मितवान् । समग्रभारते षट्-शान्तिमन्दिराणि सन्ति । तेषु अन्यतममिदं मन्दिरम् । अस्य मन्दिरस्य निर्माणकार्यं १९७२ तमे वर्षे प्रारब्धासीत् । १९९२ वर्षस्य नवेम्बर् मासस्य प्रथमे दिनाङ्के पीस्-पैगोडा इति सार्वजनिकमिलनक्षेत्रस्य उद्घाटनम् अभवत् । पर्यटकाः इतः काञ्चनजङ्घा पर्वतश्रेण्याः मनोरोमाणि नैसर्गिकपरिदृश्यानि द्रष्टुं शक्नुवन्ति ।
व्याघ्रगिरिः (टाइगर्-हिल्)[सम्पादयतु]
व्याघ्रगिरिः दार्जिलिङ-मण्डलस्य दर्शनीयस्थलेषु अन्यतमः । अत्र पर्यटकानां मुख्यार्षकव्यापारं भवति पर्वतारोहणम् । व्याघ्रगिरेः समीपे एव काञ्चनजङ्घा पर्वतशिखरः अस्ति । १८४९ वर्षपर्यन्तं काञ्चनजङ्घापर्वतशिखरः एव पृथिव्याः सर्वोच्चशिखरःइति प्रचारितः आसीत् । परन्तु १८५६ तमे वर्षे सर्वेक्षणेन स्पष्टः जातः यत् 'एवरेस्ट' पृथिव्याः सर्वोच्चशिखरः इति । काञ्चन-एवरेस्ट् पर्वतशृङ्गयोः ८२७ फीट् उच्चताभेदः अस्ति । वर्तमाने 'काञ्चनजङ्घा'पर्वतशिखरः पृथिव्याः तृतीय-उच्चतमशिखरः । काञ्चनजङ्घायाः नैसर्गिकसुन्दरता अत्यन्तरमनीय तस्मात् 'मोस्ट् रोमान्टिक माउन्टेन' इत्युपाधिः लब्धास्ति । प्रख्यातचलच्चित्रनिर्माता सत्यजीत राय महोदयस्य चलच्चित्रेषुऽपि बहुवारं काञ्चनजङ्घा दर्शितम् । अनन्तरवर्तीकालेऽपि भारतीय-विदेशीयचलच्चित्रेषु च पर्वतमिदं प्रदर्शितम् ।
घूम-मठम् (जेलूग्पा)[सम्पादयतु]
व्याघ्रगिरेः समीपम् एव 'ईगा चोइलिंग् तिब्बतियन्' मठमस्ति ।


text:
शिवकुमारस्वामी
कर्णाटकरत्नः डा. शिवकुमारस्वामी (कन्नड: ಶಿವಕುಮಾರ ಸ್ವಾಮಿಗಳು, आङ्ग्ल: Shivakumara Swamiji) तुमकूरुमण्डलस्य सिद्धगङ्गामठस्य मठाधिपतिः । एषः त्रिविध(अन्नम्,अक्षरं,ज्ञानं)दासोहदाता । द्वादशस्य (१२) शतमानस्य युगपुरुषस्य, क्रान्तिकारिणः बसवण्णनामकस्य 'कायकवे कैलास' इत्यस्य वचनस्य, नित्यदासोहतत्त्वस्य च कैङ्कर्ये अस्य प्रवृत्तिः । ०३/०१/१९३० तमे दिनाङ्के श्रीमठस्य दायित्वं स्वीकृत्य तद्दिनात् मठस्य, वीरशैवधर्मस्य, समाजस्य च उद्धारार्थं एषः निरन्तरं श्रममाणः अस्ति ।
देशस्य, समाजस्य च प्रगतिविषये अस्य बहु आदरं वर्तते । आगामिपरम्परायाः अभिवृद्धये कृतसङ्कल्प एषः । समाजस्य अनेकानां गण्यानां बाल्यजीवनस्य परिवर्तनाय एषः कारणीभूतः । श्रीमठे १०,००० विद्यार्थिभ्यः आश्रयं दत्त्वा तेभ्यः त्रिविधदासोहं सततं यच्छन् अस्ति एषः ।
जननं बाल्यञ्च[सम्पादयतु]
मागडी इत्यस्य मण्डलस्य वीरापुरे ०१/०४/१९०८ तमे दिनाङ्के अस्य जन्म अभूत् । 'शिवण्ण' इति अस्य बाल्यनाम । श्री होन्नप्प, श्रीमती गङ्गम्मा अस्य पूर्वाश्रमपितरौ । नागवल्यां प्राथमिकमाध्यमिकशिक्षणं समाप्य, तुमकूरु इत्यस्मिन्नगरे विद्यमानायां सर्वकारीयप्रौढशालायां प्रौढशिक्षणं समाप्य, १९२६ तमे वर्षे 'मेट्रिक्युलेषन्' प्राप्तवान् । १९२७ तमे वर्षे तदानीन्तनसिद्धगङ्गामठाधिपतेः सहवासः जातः । तस्मिन्नेव वर्षे प्रवेशपरीक्षायाम् उत्तीर्य उन्नतविद्याभ्यासार्थं बेङ्गळूरु इत्यस्य महानगरस्य 'सेन्ट्रल् कालेज्' प्रविष्टवान् ।
स्वामिनः दिनचरी[सम्पादयतु]
प्रतिदिनं स्वामी प्रातः चतुर्वादने उत्थाय स्नात्वा पूजाप्रकोष्ठे एकघण्टापेक्षया अधिकसमयं ध्यानावस्थायां भवति । तदनन्तरम् इष्टलिङ्गपूजा । तदनन्तरं भक्तेभ्यः त्रिपुण्ड्रभस्मं दत्त्वा, स्वयमपि धृत्वा पूजां समापयति । तदनन्तरम् अल्पाहारसेवनं प्रातः सार्धषड्वादने । मठे विद्यमानानां बालकानां सामूहिकप्रार्थनायां सः प्रतिदिनं भागं गृह्णाति । तदनन्तरं कार्यालये वार्तापत्रिकाणां पठनम् । तदनन्तरं भक्तेभ्यः दर्शनं, भक्तैः सह सम्भाषणं, गण्यैः सह मेलनम्, अधिकारिभिः सह मठस्य शासनसम्बद्धाः चर्चाः इत्येवम् अस्य दिनचरी प्रचलति ।
पुरस्काराः[सम्पादयतु]
२००७ तमे वर्षे कर्णाटकसर्वकारेण स्वामी कर्णाटकरत्नपुरस्कारेण पुरस्कृतः अस्ति ।


text:
यु आर् अनन्तमूर्ति
कन्नडे षष्ठः ज्ञानपीठप्रशास्तिविजेता यु.आर्. अनन्तमूर्तिमहोदयः (U.R. Ananthamurthy) । तस्य पूर्णं नामधेयं डा. उडुपि राजगोपालाचार्य अनन्तमूर्तिः । सर्वेषां कृते स्वस्य मातृभाषया एव प्राथमिकशिक्षणम् आवश्यकम् इति प्रतिपादयति अनन्तमूर्तिः। ’विदेशीयाः बहु भाषाः ज्ञातवन्तः वयं, अस्माकं निकटे विद्यमानाः अन्यप्रान्तीयभाषाः न जानीम” इति आश्चर्यं दर्शयति । जगतः अन्यभाषाणां काश्चन प्रमुखानां कृतीनाम् आंगलभाषया अनुवादः कर्तुं न शक्यः इति तस्य अभिप्रायः । कन्नडलेखकः भारतीयसाहित्यविमर्शकः च अनन्तमूर्तिः आत्मानं कन्नड- संस्कृत्याः "क्रिटिकल् इन्सैडर् " इति घोषयति। तस्य बहुचर्चितसस्कार कादम्बरी द्वारा भारतीयसाहित्यक्षेत्रे , चलनचित्ररङ्गे च नूतनं विवादम् एव सृष्टवान्।
जन्म[सम्पादयतु]
सः शिवमोग्ग मण्डले , तीर्थहळ्ळीसमीपे स्थिते मेळिगे ग्रामे जन्म प्राप्तवान् । द्वौ ज्ञानपीठप्रशस्तिविजेतौ (कुवेम्पु, अनन्तमूर्तिः च) तीर्थहळ्ळी उपमण्ड्ले जातौ । तस्य जन्म १९३२ तमे वर्षे डिसेम्बर् मासे २२ तमे दिनाङ्के अभवत् । तस्य मातापितरौ सत्यम्मा (सत्यभामा), राजगोपालाचर्यः च।
विद्याभ्यासः[सम्पादयतु]
दूर्वासपुरस्य साम्प्रदायिकसंस्कृतपाठशालायां विद्याभ्यासम् आरब्धवान् । अनन्तमूर्ते पठनम् अनन्तर तीर्थहळ्ळी, मैसूरुनगरे च अनुवर्तितम्। । मैसूरुविश्वविद्यालयतः आंग्लसाहित्ये एम्.ए.पदवीं प्राप्तवान् सः उन्नतविद्याभ्यासार्थं इंग्लण्ड्देशम् आगच्छत् । कामन्वेल्थ- विद्यार्थिवेतनं प्राप्य सः बर्मिग् ह्याम् विश्वविद्यालयतः आंग्लभाषा तथा तौलनिकसाहित्यम् इति विषये १९६६ तमे पि.एच.डि पदवीम् अलभत् ।
वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
१९७० तः मैसूरुविश्वाविद्यालयस्य आंग्लविभागे उपन्यासकः भूत्वा, प्राध्यापकः च भूत्वा कार्यं कृतवान् अनन्तमूर्तिः १९८७ तमे वर्षे केरलस्य कोट्टायं प्रदेशस्य महात्मागन्धिविश्वविद्यालयस्य उपकुलपतिः आसीत् । १९९२ -९३ तमवर्षपर्यन्तं न्याषनल् बुक् ट्रस्ट् आफ् इन्डिया संस्थायाः अध्यक्षः आसीत् । १९९२ तमे वर्षे सः केन्द्रसाहित्य-आकाडेमि- अध्यक्षः इति चितः अभवत् । गोकाकमहोदयस्य अनन्तरम् एतस्याः संस्थायाः अध्यक्षरूपेण चितः द्वितीयः कर्णाटकीयः एषः। अनन्तमूर्तिः देशविदेशानं बहुषु विश्वाविद्यालयेषु सन्दर्शकप्राध्यापकः आसीत् । जवहरलालनेहरुविश्वविद्यालये , जर्मनीदेशस्य तूबिङ्गेन- विश्वविद्यालये, अमेरिकदेशस्य ऐयोवाविश्वविद्यालये, टफट् -विश्वविद्यालये, कोल्हापुरस्य शिवाजिविश्वविद्यालये प्राध्यापकः आसीत् । लेखकः भाषणकारः अनन्तमूर्तिः देशस्य अन्तः बहिः च अनेकासु गोष्ठीषु भागम् अवहत् । १९८० तमे वर्षे सोवियत् रषिया, हङ्गेरी, पश्चिम-जर्मनी, फ्रान्स- देशान् गत्वा भारतीयलेखकानां सङ्घस्य सदस्यः अभवत् । मार्क्सवादेन प्रभावितः सः स्वस्य अभिप्रायाणां परीक्षणार्थं अत्र सर्वत्र उत्तमम् अवसरं प्राप्तवान्। कस्याश्चित् सोवियत् पत्रिकायाः परामर्शकसमितेः सदस्यः सन् १९८९तमे वर्षे मास्कोनगरं गतवान्। १९९३ तमे चीना देशं गत्वा भारतीय लेखकानां परिवारस्य नायकः अभवत् । न केवलं तावत् देशविदेशेषु अनेकवेदिकासु शताधिकान् उपन्यासान् दत्तवान् ।अनन्तमूर्तिः कन्नडस्य अनेकसाहित्यदिग्गजानां आकाशवाण्यां दूरदर्शने च सन्दर्शनम् अकरोत् । मैसूरुआकशवाण्यां गोपालकृष्ण- अडिगः, शिवरामकारन्तः, आर्. के नारायणः, आर्. के लक्ष्मणः, जनरल् कारियप्पः इत्यादि- महोदयानां साक्षात्कारं कृतवान् । शिवरामकारन्तः, गोपालकृष्णअडिगः, मास्तिवेंकटेश-अय्यङ्गारादीनां च साक्ष्यचित्रेषु दूरदर्शनस्य संन्दर्शको भूत्वा भागम् अवहत् ।
साहित्यम्[सम्पादयतु]
अनन्तमूर्तिः कन्नडस्य लेखकः , विमर्शकः इति च प्रसिद्धः अस्ति । १९५५ तमे वर्षे एन्देन्दू मुगियद कथे कथा सङ्कलनेन तस्य साहित्य- कृषिः आरब्धा । तस्य अन्यानि कथा सङ्कलनानि -मौनी, प्रश्नः, आकाशः-बेक्कु(मार्जालः) च । एताभिः सर्वाभिः कथाभिः युक्तं मूरु दशकद कथेगळु इति पुस्तकं १९८९ तमे वर्षे प्रकटितम् । ज्येष्ठः समाजवादी राजकारणी जे.एच्.पटेलस्य समीपवर्तिः अनन्तमूर्तिः , शान्तवेरीगोपलगौडः, लोहिया इत्येताभ्यां लेखकाभ्यां नितरां प्रभावितः आसीत् । तस्य लेखनेषु एतयोः प्रभावः नितरां दृश्यते । १९६५ तमे तस्य संस्कारनामिका प्रथमा कादम्बरी प्रकटिता । यदा सा प्रकटिता, तथा चलनचित्ररूपेण आगता तदा सर्वत्र विवादाः उत्पन्नाः। विवादास्पदा एषा कादम्बरी अनेकासु देशीयविदेशीयभाषासु भाषान्तरिता अस्ति । तस्य इतराः कादम्बर्यः भारतीपुर, अवस्थे, भव च ।आवाहने इति एकं नाटकम् अलिखत् । २५ पद्यानि मिथुन अज्जन हेगल सुक्कुगळु इति तस्य पद्यसङ्कलनानि। प्रबन्धसङ्गलनानि -प्रज्ञे, परिसरः पूर्वापरः समक्षमः च । आंग्लभाषया अपि सः अनेक प्रबन्धान् लिखित्वा देश-विदेशस्य साहित्य पत्रिकासु प्राकटयत् ।१९८१ तमे वर्षे राजकीय- सांस्कृतिक- साहित्यिकविषयान् अधिकृत्य रुजुवातु इति त्रैमासिकम् आरब्धवान् । अनन्तमूर्ति महोदयस्य अनेककथाः कन्नड साहिन्यविमर्शकानाम् अवधानम् आकृष्य चर्चास्पदाः, विवादास्पदाः च जाताः सन्ति । तासु सूर्यकुदुरे' नविलुगळु, बर, घटश्राद्ध, तायी, हुलिय हेङ्गरुळु च प्रमुखाः। संस्कारः , अवस्थे, बर, घटश्राद्ध इत्येतानि तस्य कादम्बरी-आधारितचलनचित्राणि। एतानि चित्राणि राष्ट्रिय-अन्ताराष्ट्रियस्तरे च प्रशस्तिं अलभन् । घटश्राद्धम् आधारीकृत्य "दीक्षा" इति हिन्दी चलनचित्रमपि आगतम् । संस्कार-घटश्राद्धचित्राभ्यां भारतसर्वकारस्य स्वर्णकमलप्रशस्तिः प्राप्ता अस्ति।
प्रशस्तयः[सम्पादयतु]
संस्कार- घटश्राद्ध- बरचित्रेभ्यः अन्युत्तमकथाः इति प्रशस्तिः अनन्तमूर्तिना प्राप्ता अस्ति । कर्नाटकसाहित्यअकाडेमीप्रशस्तिः, १९८४ तमे वर्षे कर्णाटकराज्योत्सवप्रशस्तिः ,१९९२ तमे वर्षे केन्द्रसाहित्यअकाडेमीप्रशस्तिः, १९९४ तमे वर्षे मास्तिप्राशस्तिः च तेन प्राप्ता अस्ति। १९९४ तमे वर्षे प्राप्ता ज्ञानपीठप्रशस्तिः सर्वासां प्रशस्तीनां कलशप्राया अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- U R Ananthamurthy's writings and Blog
- I, a Brahmin: Ananthamurthy's article
- Biography from the International Literature Festival Berlin


text:
तत्त्वज्ञानम्
दर्शनशास्त्रम्[सम्पादयतु]
दृश् धातुना भावार्थे करणार्थे वा ल्युट्(अन)-प्रत्ययेन दर्शनशब्दः व्युत्पद्यते । भावार्थे अस्य अर्थः अवलोकनक्रिया भवति, करणार्थे अवलोकनक्रियायाः साधनम् । उभयार्थे अस्य शब्दस्य सार्थकत्वं वर्तते । शास्त्रशब्दस्य अपि शंसनक्रियायाः (छेदनम्, अनुशासनम्, अतिरिक्तव्यावर्तनम्) साधकम् इति व्युत्पन्नः अर्थः । अनयोः शब्दयोः दर्शनमेव शास्त्रमिति अर्थे कर्मधारयः समासः भवति । दर्शनस्य विचारणीयतत्त्व-प्राधान्य-भेदात् सम्प्रदायभेदः भवति । प्रत्येकं दर्शनस्य अध्ययनं त्रिभिः दृष्टिभिः कर्तुं शक्यते -
- तत्त्वमीमांसा - तत्त्वानां, जगतः, सृष्टेः च उत्पत्तिः स्थितिः व्यवहारः लयश्च विमृश्यते ।
- ज्ञानमीमांसा - ज्ञानस्य स्वरूपं, साधनं, प्रामाण्यं प्रक्रिया च अस्यां विमृश्यते ।
- आचारमीमांसा - ईश्वरमतं, सुखदुःखे, मोक्षस्य स्वरूपं साधनं च, नीतिशिक्षा (क्वचित्) च अनया दृष्ट्या विमृश्यते ।
भारतीयेषु दर्शनेषु अधोलिखितानां दर्शनानां प्राधान्यम् अस्ति । अन्येऽपि अनेकानि दर्शनानि सन्ति ।
चार्वाक, बौद्ध, जैन, न्याय, सांख्य, योग, वैशेषिक, पूर्व-मीमांसा, उत्तर-मीमांसा/वेदान्त, व्याकरणदर्शनम्
- चार्वाकदर्शनम् - एतत् प्रायः सर्वप्राचीनं दर्शनम् अस्ति । अस्य प्रणेता बृहस्पतिः अस्ति । तस्य ग्रन्थः बृहस्पतिसूत्रम् उल्लिख्यते श्रूयते च परं अद्य यावत् अस्य ग्रन्थस्य एका अपि प्रतिकृतिः न प्राप्ता । अस्य कश्चित् अर्थशास्त्रमपि अनुमीयते । यतः कौटिलीये अर्थशास्त्रे बृहस्पतेर्यानि मतानि उद्धृतानि तानि चार्वाकदर्शनस्य मतेन साम्यं धारयन्ति । प्राधान्येन वेदसम्बन्धि मतम् । मतसाम्येनैव उभयः बृहस्पती एकमनुमीयेते । अस्य दर्शनस्य तत्त्वोपप्लवसिन्धु-नामकः एकः अर्वाचीनः ग्रन्थः प्राप्यते ।
- बौद्धदर्शनम् - अस्य दर्शनस्य प्रणेता नागार्जुनः अस्ति ।
- जैनदर्शनम् -
- न्यायदर्शनम् - अस्य दर्शनस्य प्रणेता गौतमः अस्ति । तस्य न्यायसूत्रम् अस्य प्रवर्तकः ग्रन्थः अस्ति । अस्योपरि वात्स्यायनः न्यायभाष्यम् अलिखत् । भाष्यस्योपरि उद्योतकरः न्यायवार्त्तिकम् अरचयत् । वार्त्तिकस्य मतं पूरयितुं वाचस्पतिमिश्रः अस्योपरि न्यायवार्त्तिकतात्पर्यटीकाम् अरचयत् । तात्पर्यटीकायाः मतेषु कृतानामाक्षेपाणां खण्डनं कर्तुं तस्योपरि उदयनाचार्यः न्यायवार्त्तिकतात्पर्यटीकापरिशुद्धिम् अरचयत् । एतद्दर्शनं प्रमाणशास्त्रमपि कथ्यते । गङ्गेशोपाध्यायस्य तत्त्वचिन्तामणिग्रन्थेन न्यायस्य अन्यस्य स्वरूपस्य प्रारम्भः भवति यत् नव्यन्याय इति नाम्ना प्रसिद्धम् ।
- वैशेषिकदर्शनम् - अस्य दर्शनस्य प्रणेता कणादमुनिः अस्ति । तेन वैशेषिकसूत्रं रचितम् । अस्य तत्त्वमीमांसायां विशेष इति पदार्थस्य प्रतिपादनेन अस्य दर्शनस्य नाम वैशेशिकम् अभवत् । अस्य अन्यानि नामानि काणाददर्शनम् औलूक्यदर्शनम् इत्यादीनि सन्ति ।
- साङ्ख्यदर्शनम् - अस्य दर्शनस्य प्रणेता कपिलमुनिः अस्ति । तस्य साङ्ख्यसूत्रम् इति ग्रन्थः प्रसिद्धः । परमस्य दर्शनस्य प्रधानः ग्रन्थः ईश्वरकृष्णविरचिता साङ्ख्यकारिका अस्ति । यत् साङ्ख्यसूत्रं प्राप्यते, तस्य प्रवर्तककपिलप्रणेतृत्वं सन्दिग्धमस्ति ।
- योगदर्शनम् - अस्य दर्शनस्य प्रणेता पतञ्जलिमुनिः अस्ति । तस्य योगसूत्रं चतुर्षु पादेषु विभक्तः ।
- मीमांसादर्शनम् - इदं दर्शनं पूर्वमीमांसा इति नाम्नाऽपि प्रसिद्धम् । अस्य प्रणेता जैमिनिना मीमांसासूत्रं रचयित्वा अस्य प्रवर्तनम् कृतम् । अस्योपरि शबरस्वामिना भाष्यं लिखितम् । भाष्यस्योपरि कुमारिलभट्टस्य प्रभाकरमिश्रस्य च मतभेदेन अस्य द्वौ सम्प्रदायौ जातौ - भाट्टमीमांसा प्राभाकरमीमांसा च । कुमारिलभट्टस्य प्रधानाः ग्रन्थाः सन्ति - श्लोकवार्त्तिकम्, तन्त्रवार्त्तिकम् , टुप्टीका च । प्रभाकरस्य प्रमुखौ ग्रन्थौ स्तः बृहती, लघ्वी च ।
- वेदान्तदर्शनम् - इदं दर्शनम् उत्तरमीमांसा इति नाम्नाऽपि प्रसिद्धम् अस्ति । बादरायणः व्यासः अस्य प्रणेता । तेन ब्रह्मसूत्रम् रचितम् । इदं सूत्रं वेदान्तसूत्रम्, शारीरकसूत्रम् अपि कथ्यते । एतद्दर्शनं उपनिषदं प्रमाणं कृत्वा तस्य मतमनुसरति । वेदान्तदर्शनस्य कालान्तरे अनेके सम्प्रदायाः जाताः तेषां केचित् प्रसिद्धाः सम्प्रदायाः तेषां प्रमुखा आचार्याः च सन्ति - अद्वैतवेदान्तः (शङ्कराचार्यः/शङ्करः), द्वैतवेदान्तः (मध्वाचार्यः), द्वैताद्वैतः, विशिष्टाद्वैतः, शुद्धाद्वैतः आदयः ।
- व्याकरणदर्शनम् - एतद्दर्शनम् पाणिनीयदर्शन नाम्ना माधवाचार्येण सर्वदर्शनसङ्ग्रहनामके ग्रन्थे उल्लिखितम् । अस्य दर्शनस्य प्रारम्भः पतञ्जलिमुनेः महाभाष्यग्रन्थात् स्वीक्रियते । अस्य दार्शनिकं रूपं भर्तृहरिणा वाक्यपदीयग्रन्थे विस्तारितम् । शब्दब्रह्म, स्फोट आदयः अस्य दर्शनस्य प्रमुखाः सिद्धान्ताः सन्ति ।


text:
अध्याय १५
सर्वार्थान्-अर्थ-करणे विश्वस्यास्यैक-कारणम् ।
अ-दुष्ट-दुष्टः पवनः शरीरस्य विशेषतः ॥१॥
स विश्व-कर्मा विश्वात्मा विश्व-रूपः प्रजापतिः ।
स्रष्टा धाता विभुर् विष्णुः संहर्ता मृत्युर् अन्तकः ॥२॥
तद्-अ-दुष्टौ प्रयत्नेन यतितव्यम् अतः सदा ।
तस्योक्तं दोष-विज्ञाने कर्म प्राकृत-वैकृतम् ॥३॥
समासाद् व्यासतो दोष-भेदीये नाम धाम च ।
प्रत्य्-एकं पञ्च-धा चारो व्यापारश् चेह वैकृतम् ॥४॥
तस्योच्यते विभागेन स-निदानं स-लक्षणम् ।
धातु-क्षय-करैर् वायुः कुप्यत्य् अति-निषेवितैः ॥५॥
अ-संख्यम् अपि संख्याय यद् अशीत्या पुरेरितम् ५. ॥
ब्व् यथाशीत्य् अपरेरितम् चरन् स्रोतःसु रिक्तेषु भृशं तान्य् एव पूरयन् ।
तेभ्यो ऽन्य-दोष-पूर्णेभ्यः प्राप्य वावरणं बली ॥६॥
तत्र पक्वाशये क्रुद्धः शूलानाहान्त्र-कूजनम् ।
मल-रोधाश्म-वर्ध्मार्शस्-त्रिक-पृष्ठ-कटी-ग्रहम् ॥७॥
करोत्य् अधर-काये च तांस् तान् कृच्छ्रान् उपद्रवान् ।
आमाशये तृड्-वमथु-श्वास-कास-विषूचिकाः ॥८॥
करोत्य् अधर-कायेषु कण्ठोपरोधम् उद्गारान् व्याधीन् ऊर्ध्वं च नाभितः ।
श्रोत्रादिष्व् इन्द्रिय-वधं त्वचि स्फुटन-रूक्ष-ते ॥९॥
रक्ते तीव्रा रुजः स्वापं तापं रागं वि-वर्ण-ताम् ।
अरूंष्य् अन्नस्य विष्टम्भम् अ-रुचिं कृश-तां भ्रमम् ॥१०॥
अरूंष्य् अङ्गस्य विष्टम्भम् मांस-मेदो-गतो ग्रन्थींस् तोदाढ्यान् कर्कशाञ् छ्रमम् ।
गुर्व् अङ्गं चाति-रुक् स्तब्धं मुष्टि-दण्ड-हतोपमम् ॥११॥
तोदाढ्यान् कर्कशाञ् छ्रमान् तोदाढ्यान् कर्कशान् भृशम् अस्थि-स्थः सक्थि-संध्य्-अस्थि-शूलं तीव्रं बल-क्षयम् ।
मज्ज-स्थो ऽस्थिषु सौषिर्यम् अ-स्वप्नं संततां रुजम् ॥१२॥
अ-स्वप्नं स्तब्ध-तां रुजम् शुक्रस्य शीघ्रम् उत्सर्गं सङ्गं विकृतिम् एव वा ।
तद्-वद् गर्भस्य शुक्र-स्थः सिरास्व् आध्मान-रिक्त-ते ॥१३॥
तत्-स्थः स्नाव-स्थितः कुर्याद् गृध्रस्य्-आयाम-कुब्ज-ताः ।
वात-पूर्ण-दृति-स्पर्शं शोफं संधि-गतो ऽनिलः ॥१४॥
गृध्रस्य्-आयाम-कुब्ज-ताम् प्रसारणाकुञ्चनयोः प्रवृत्तिं च स-वेदनाम् ।
सर्वाङ्ग-संश्रयस् तोद-भेद-स्फुरण-भञ्जनम् ॥१५॥
स्तम्भनाक्षेपण-स्वाप-संध्य्-आकुञ्चन-कम्पनम् ।
यदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धो ऽभ्येति मुहुर् मुहुः ॥१६॥
तदाङ्गम् आक्षिपत्य् एष व्याधिर् आक्षेपकः स्मृतः ।
अधः प्रतिहतो वायुर् व्रजन्न् ऊर्ध्वं हृद्-आश्रिताः ॥१७॥
व्रजन्न् ऊर्ध्वं हृद्-आश्रयाः नाडीः प्रविश्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयन् ।
आक्षिपेत् परितो गात्रं धनुर्-वच् चास्य नामयेत् ॥१८॥
शिरः शङ्खौ च पीडयेत् कृच्छ्राद् उच्छ्वसिति स्तब्ध-स्रस्त-मीलित-दृक् ततः ।
कपोत इव कूजेच् च निः-संज्ञः सो ऽपतन्त्रकः ॥१९॥
स एव चापतानाक्य्हो मुक्ते तु मरुता हृदि ।
अश्नुवीत मुहुः स्वास्थ्यं मुहुर् अ-स्वास्थ्यम् आवृते ॥२०॥
अश्नुवीत इव स्वास्थ्यं गर्भ-पात-समुत्पन्नः शोणिताति-स्रवोत्थितः ।
अभिघात-समुत्थश् च दुश्-चिकित्स्य-तमो हि सः ॥२१॥
मन्ये संस्तभ्य वातो ऽन्तर् आयच्छन् धमनीर् यदा ।
व्याप्नोति सकलं देहं जत्रुर् आयम्यते तदा ॥२२॥
आगच्छन् धमनीर् यदा अन्तर् धनुर् इवाङ्गं च वेगैः स्तम्भं च नेत्रयोः ।
करोति जृम्भां दशनं दशनानां कफोद्वमम् ॥२३॥
पार्श्वयोर् वेदनां वाक्य-हनु-पृष्ठ-शिरो-ग्रहम् ।
अन्तर्-आयाम इत्य् एष बाह्यायामश् च तद्-विधः ॥२४॥
देहस्य बहिर्-आयामात् पृष्ठतो नीयते शिरः ।
उरश् चोत्क्षिप्यते तत्र कन्धरा चावमृद्यते ॥२५॥
पृष्ठतो ह्रियते शिरः दन्तेष्व् आस्ये च वैवर्ण्यं प्रस्वेदः स्रस्त-गात्र-ता ।
बाह्यायामं धनुः-ष्कम्भं ब्रुवते वेगिनं च तम् ॥२६॥
बाह्यायामं धनुः-स्तम्भं व्रणं मर्माश्रितं प्राप्य समीरण-समीरणात् ।
व्यायच्छन्ति तनुं दोषाः सर्वाम् आ-पाद-मस्तकम् ॥२७॥
व्रणं मर्माश्रयं प्राप्य तृष्यतः पाण्डु-गात्रस्य व्रणायामः स वर्जितः ।
गते वेगे भवेत् स्वास्थ्यं सर्वेष्व् आक्षेपकेषु च ॥२८॥
सर्वेष्व् आक्षेपकेषु तु जिह्वाति-लेखनाच् छुष्क-भक्षणाद् अभिघाततः ।
कुपितो हनु-मूल-स्थः स्रंसयित्वानिलो हनू ॥२९॥
करोति विवृतास्य-त्वम् अथ-वा संवृतास्य-ताम् ।
हनु-स्रंसः स तेन स्यात् कृच्छ्राच् चर्वण-भाषणम् ॥३०॥
वाग्-वाहिनी-सिरा-संस्थो जिह्वां स्तम्भयते ऽनिलः ।
जिह्वा-स्तम्भः स तेनान्न-पान-वाक्येष्व् अन्-ईश-ता ॥३१॥
शिरसा भार-हरणाद् अति-हास्य-प्रभाषणात् ।
उत्त्रास-वक्त्र-क्षवथोः खर-कार्मुक-कर्षणात् ॥३२॥
उच्छ्वास-वक्र-क्षवथु- उत्त्रास-वक्त्र-क्षवथु- १५.३खर-कार्मुक-कर्षणात् विषमाद् उपधानाच् च कठिनानां च चर्वणात् ।
वायुर् विवृद्धस् तैस् तैश् च वातलैर् ऊर्ध्वम् आस्थितः ॥३३॥
वक्री-करोति वक्त्रार्धम् उक्तं हसितम् ईक्षितम् ।
ततो ऽस्य कम्पते मूर्धा वाक्-सङ्गः स्तब्ध-नेत्र-ता ॥३४॥
वाग्-भङ्गः स्तब्ध-नेत्र-ता दन्त-चालः स्वर-भ्रंशः श्रुति-हानिः क्षव-ग्रहः ।
गन्धा-ज्ञानं स्मृतेर् मोहस् त्रासः सुप्तस्य जायते ॥३५॥
निष्ठीवः पार्श्वतो यायाद् एकस्याक्ष्णो निमीलनम् ।
जत्रोर् ऊर्ध्वं रुजा तीव्रा शरीरार्धे ऽधरे ऽपि वा ॥३६॥
तम् आहुर् अर्दितं के-चिद् एकायामम् अथापरे ।
रक्तम् आश्रित्य पवनः कुर्यान् मूर्ध-धराः सिराः ॥३७॥
रूक्षाः स-वेदनाः कृष्णाः सो ऽ-साध्यः स्यात् सिरा-ग्रहः ।
गृहीत्वार्धं तनोर् वायुः सिराः स्नायूर् विशोष्य च ॥३८॥
पक्षम् अन्य-तरं हन्ति संधि-बन्धान् विमोक्षयन् ।
कृत्स्नो ऽर्ध-कायस् तस्य स्याद् अ-कर्मण्यो वि-चेतनः ॥३९॥
एकाङ्ग-रोगं तं के-चिद् अन्ये पक्ष-वधं विदुः ।
सर्वाङ्ग-रोगं तद्-वच् च सर्व-कायाश्रिते ऽनिले ॥४०॥
शुद्ध-वात-हतः पक्षः कृच्छ्र-साध्य-तमो मतः ।
कृच्छ्रस् त्व् अन्येन संसृष्टो विवर्ज्यः क्षय-हेतुकः ॥४१॥
आम-बद्धायनः कुर्यात् संस्थभ्याङ्गं कफान्वितः ।
अ-साध्यं हत-सर्वेहं दण्ड-वद् दण्डकं मरुत् ॥४२॥
अंस-मूल-स्थितो वायुः सिराः संकोच्य तत्र-गाः ।
बाहु-प्रस्पन्दित-हरं जनयत्य् अव-बाहुकम् ॥४३॥
तलं प्रत्य् अङ्गुलीनां या कण्डरा बाहु-पृष्ठतः ।
बाहु-चेष्टापहरणी विश्वाची नाम सा स्मृता ॥४४॥
बाह्वोः कर्म-क्षय-करी वायुः कट्यां स्थितः सक्थ्नः कण्डराम् आक्षिपेद् यदा ।
तदा खञ्जो भवेज् जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर् द्वयोर् अपि ॥४५॥
कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्न् इव च याति यः ।
कलाय-खञ्जं तं विद्यान् मुक्त-संधि-प्रबन्धनम् ॥४६॥
शीतोष्ण-द्रव-संशुष्क-गुरु-स्निग्धैर् निषेवितैः ।
जीर्णा-जीर्णे तथायास-संक्षोभ-स्वप्न-जागरैः ॥४७॥
स-श्लेष्म-मेदः-पवनम् आमम् अत्य्-अर्थ-संचितम् ।
अभिभूयेतरं दोषम् ऊरू चेत् प्रतिपद्यते ॥४८॥
सक्थ्य्-अस्थीनि प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन तत् ।
तदा स्कभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ ॥४९॥
तदा स्कन्दति तेनोरू तदा स्कन्नाति तेनोरू परकीयाव् इव गुरू स्याताम् अति-भृश-व्यथौ ।
ध्यानाङ्ग-मर्द-स्तैमित्य-तन्द्रा-छर्द्य्-अ-रुचि-ज्वरैः ॥५०॥
संयुतौ पाद-सदन-कृच्छ्रोद्धरण-सुप्तिभिः ।
तम् ऊरु-स्तम्भम् इत्य् आहुर् आढ्य-वातम् अथापरे ॥५१॥
संयुक्तौ पाद-सदन- वात-शोणित-जः शोफो जानु-मध्ये महा-रुजः ।
ज्ञेयः क्रोष्टुक-शीर्षश् च स्थूलः क्रोष्टुक-शीर्ष-वत् ॥५२॥
स्थूलः क्रोष्टुक-मूर्ध-वत् रुक् पादे विषम-न्यस्ते श्रमाद् वा जायते यदा ।
वातेन गुल्फम् आश्रित्य तम् आहुर् वात-कण्टकम् ॥५३॥
पार्ष्णिं प्रत्य् अङ्गुलीनां या कण्डरा मारुतार्दिता ।
सक्थ्य्-उत्क्षेपं निगृह्णाति गृध्रसीं तां प्रचक्षते ॥५४॥
विश्वाची गृध्रसी चोक्ता खल्लिस् तीव्र-रुजान्विते ।
हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां च प्रसुप्त-वत् ॥५५॥
खल्लिस् तीव्र-रुजान्विता पाद-हर्षः स विज्ञेयः कफ-मारुत-कोप-जः ।
पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्-सहितो ऽनिलः ॥५६॥
विशेषतश् चङ्क्रमिते पाद-दाहं तम् आदिशेत् ॥५६॥
अव् विशेषतश् चङ्क्रमतः
Translation - भाषांतर
N/A


text:
तारा
अन्तर्विषयाः
संस्कृतम्[सम्पाद्यताम्]
नाम[सम्पाद्यताम्]
लिङ्ग्म्-[सम्पाद्यताम्]
अनुवादाः[सम्पाद्यताम्]
- आङ्गल-star()
- मलयालम्-നക്ഷത്രം താരം
- हिन्दि-तारक्()
- बङ्गाळि-() ()
- फ़्रॆन्च्- (fr)
- रूसीय्- (ru) ()
- जेर्मन्-
- स्पानिष्- (es)
- तेलुगु-तार:
- तमिल्- तार:
- पोलिष्- तार: (pl)
- कन्नड- तार: ()
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
तारा, स्त्री, पुं, (तारयतीति । तॄ + णिच् + अच् ।) नक्षत्रम् । इत्यमरः । १ । ३ । २१ ॥ (यथा, महाभारते । १ । २११ । २६ । “चन्द्रादित्यौ ग्रहास्तारा नक्षत्राणि दिवौ- कसः ॥”) यथाच कर्म्मलोचने । “एकतारं नभो दृष्ट्वा स्मर्त्तव्यो नारदो मुनिः । तावद्भवति चाण्डालो यावदन्यां न पश्यति ॥” अक्षिमध्यम् । इति मेदिनी । रे, ४३ ॥ शेषस्य पर्य्यायः । विम्बिनी २ कनीनिका ३ । इति राजनिर्घण्टः ॥ तारका ४ । इत्यमरः । १ । ३ । २१ ॥ (यथा, हठयोगप्रदीपिकायाम् । ४ । ३९ । “तारे ज्योतिषि संयोज्य किञ्चिदुन्नमयेद्भुवौ ॥”)
तारा, स्त्री, (तारयति तापादिति । तॄ + णिच् + अच् + टाप् ।) बुद्धदेवताभेदः । बृहस्पति- भार्य्या । इति मेदिनी । रे, ४३ ॥ (यथा, देवी- भागवते । १ । ११ । ७५ । “ततः कालेन कियता तारासूत सुतं शुभम् ॥”) बालिभार्य्या । सा सुषेणवानरकन्या । इति रामायणम् ॥ (यथा, महाभारते । ३ । २७९ । १८ । “हेममाली ततो बाली तारां ताराघिपान- नाम् । उवाच वचनं वाग्मी तां वानरपतिः पतिः ॥”) चीडा । मुक्ता । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ द्वितीया शक्तिः । यथा, -- “लीलया वाक्प्रदा चेति तेन लीलसरस्वती । तारकत्वात् सदा तारा सुखमोक्षप्रदायिनी ॥ उग्रापत्तारिणी यस्मादुग्रतारा प्रकीर्त्तिता ॥” अस्या ध्यानं यथा, -- “प्रत्यालीढपदार्पिताङ्घ्रिशवहृद्घोराट्टहासा परा खड्गेन्दीवरकर्त्तृखर्परभुजा क्रूङ्कारबीजोद्भवा । खर्व्वा नीलविशालपिङ्गलजटाजूटैकनागैर्युता जाड्यं न्यस्य कपालके त्रिजगतां हन्त्युग्रतारा- स्वयम् ॥” अपि च । “प्रत्यालीढपदां घोरां मुण्डमालाविभूषिताम् । खर्व्वां लम्बोदरीं भीमां व्याघ्रचर्म्मावृतां कटौ ॥ नवयौवनसम्पन्नां पञ्चमुद्राविभूषिताम् । चतुर्भुजां ललज्जिह्वां महाभीमां वरप्रदाम् ॥ खडगकर्त्तृसमायुक्तसव्येतरभुजद्बयाम् । कपालोत्पलसंयुक्तसव्यपाणियुगान्विताम् ॥ पिङ्गोग्रैकजटां ध्यायेन्मौलावक्षोऽभ्यभूषिताम् । बालार्कमण्डलाकारलोचनत्रयभूषिताम् ॥ ज्वलच्चितामध्यगतां घोरदंष्ट्रां करालिनीम् । सावेशस्मेरवदनां स्त्र्यलङ्कारविभूषिताम् ॥ विश्वव्यापकतोयान्तःश्वेतपद्मोपरिस्थिताम् ॥” अस्या दशाक्षरमन्त्रोक्तध्यानं यथा, -- “श्यामवर्णां त्रिनयनां द्विभुजां वरपङ्कजे । दघानां बहुवर्णाभिर्बहुरूपाभिरावृताम् ॥ शक्तिभिः स्मेरवदनां स्मेरमौक्तिकभूषणाम् । रत्नपादुकयोर्न्यस्तपादाम्बुजयुगां स्मरेत् ॥” इति तन्त्रसारः ॥ (अस्या बीजं यथा, “ह्री~ स्त्री~ हु~ फट् ॥”)
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
तारा स्त्री।
नक्षत्रम्
समानार्थक:नक्षत्र,ऋक्ष,भ,तारा,तारका,उडु,धिष्ण्य,ज्योतिस्
1।3।21।1।4
नक्षत्रमृक्षं भं तारा तारकाप्युडु वा स्त्रियाम्. दाक्षायिण्योऽश्विनीत्यादि तारा अश्वयुगश्विनी॥
: ध्रुवः, अश्विनीत्यादि-नक्षत्राणाम्_संज्ञा, अश्विनी-नक्षत्रम्, विशाखा-नक्षत्रम्, पुष्य-नक्षत्रम्, धनिष्ठा-नक्षत्रम्, पूर्वभाद्रपदा-नक्षत्रम्, उत्तरभाद्रपदा-नक्षत्रम्, मृगशिरा-नक्षत्रम्, मृगशीर्षनक्षत्रशिरोदेशस्थाः_पञ्चस्वल्पतारकाः, नक्षत्रनाम, नक्षत्रम्, मूलानक्षत्रम्, भभेदः
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, तेजः, नक्षत्रम्
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
तारा¦ स्त्री तारयति संसारर्णवात् भक्तान् तॄ--णिच्--अच्।
१ दशमहाविद्यान्तर्गते द्वितीयमहाविद्याभेदे।
२ नक्षत्रे च[Page3279-a+ 38] तत्र नक्षत्रादीनां लिङ्गभेदा यथा
“हस्ता स्वातीश्रवणा अक्लीवे मृगशिरो नपुंसि स्यात्। पुंसि पुनर्वसु-पुष्यौ मूलं त्वस्त्रो स्त्रियः शेषाः अधिकमृक्षशब्दे
१४
०० पृ॰दृश्यम्।
“काली तारा महाविद्या षीडशी भुबनेश्वरी” इत्यादि तन्त्रसा॰
“तारकत्वात् सदा तारा सुखमोक्षप्रदा-यिनी। उग्रापत्तारिणी यस्मादग्रतारा ततः स्मृता” तन्त्रसा॰ तन्नामनिरुक्तिः।
३ बुद्धदेवताभेदे
४ वृहस्पतिभा-र्य्यायाम् मेदि॰।
५ सुषेणवानरकन्यायां वालिभार्य्यायाञ्च
६ चिडानामगन्धद्रव्ये
७ मुक्तायाञ्च राजनि॰।
“वृहस्पतेः स वै भार्य्यां तारां नाम यशस्विनीम्। जहार तरसा सर्वानवमत्याङ्गिरःसुतान्। स (चन्द्रः)याच्यमानो देवैश्च तथा देवर्षिभिः सह। नैव व्यसर्जयत्तारां तस्मायाङ्गिरसे तदा”
“ददावङ्गिरसे तारां स्वय-मेव पितामहः। तामन्तःप्रसवां दृष्ट्वा तारां प्राह वृहस्पतिः। मदीयायां न ते योनौ गर्भो धार्य्यः कथ-ञ्चन। अयोनावुत्सृजत्तं वै कुमारं दस्युहन्तमम्। ईषीकास्तम्बमासाद्य ज्वलन्तमिव पावकम्। जातमात्रःस भगवान् देवानामक्षिपद्वपुः। ततः संशयमापन्नास्ता-रामुचुः सुरोत्तमाः। सत्यं ब्रूहि सुतः कस्य सोम-स्याथ वृहस्पतेः। पृच्छ्यमाना यदा देवैर्नाह सा सा-ध्वसाधु वा। तदा तां शप्तुमारब्धः कुमारो दस्युह-न्तमः। तं निवार्य ततो ब्रह्मा तारां पप्रच्छ संशयम्। यदत्र तथ्यं तद् ब्रूहि तारे! कस्य सुतो ह्ययम्। साप्राञ्जलिरुवाचेदं ब्रह्माणं वरदं शनैः। सोमस्येति महात्मानं कुमारं दस्युहन्तमम्” हरिवं॰
२५ अ॰।
“सुषेणादुहिता चेयमर्थसूक्ष्मविनिश्चये। औत्पातिके च विविधेसर्वतः परिनिष्ठिता। यदेषा साध्विति व्रूयात् कार्य्यंतन्मुक्तसंशयम्। न हि तारा मतं किञ्चदन्यथा परि-वर्त्तते” रामा॰ कि॰
२३ अ॰। सा च पश्चात् वालिनीमरणानन्तरं सुग्रीवभार्य्या
“तारया सहितः कामी सक्तःकपिवृषस्तदा”
३१ अ॰
“अहल्या द्रौपदी कुन्ती तारामन्दोदरी तथा। पञ्च कन्याः स्मरेन्नित्यं महापातक-नाशनम्” तत्र मुक्तायां
“तारावलीविकरणैर्व्यरुचन् नि-वासाः” माघः कनीनिकायां
“लुलितनयनताराः क्षाम-वक्त्रेन्दुविम्बाः” माघः। ताराश्च अश्विनादयः। ज्यो॰ त॰ ताः तद्विशेषादिक-ञ्चोक्तं यथा
“अश्विनी भरणी चैव कृत्तिका रोहिणी तथा। मृग-[Page3279-b+ 38] शीर्षं तथा चार्द्रा पुनर्वसुकपुष्यकौ। अश्लेषा च मघापूर्वफल्गुन्युत्तरफल्गुनी। हस्ता चित्रा तथा स्वातीविशाखा चानुराधिका। ज्येष्ठा मूलं तथाषाढे पूर्वो-त्तरपदादिके। श्रवणा च धनिष्ठा च शतभिषाद्यभा-द्रिका। उत्तरादिभाद्रपदा रेवती भानि च क्र-मात्”।
“अश्वियमदहनकमलजशशिशूलभृददितिजी-वफणिपितरः। योन्यर्य्यमदिनकृत्त्वष्णृपवनशक्राग्नि-मित्राः। शक्रोनिरृतिस्तोयं विश्वविरञ्ची हरिर्वसु-र्वरुणः। अजपादोऽहिर्बुध्नः पूषा चेतीश्वरा भानाम्” विशाखायाः शक्राग्न्योर्मिलितदैवतत्वम् अभिजितोभिन्न-त्वेन अष्टाविंशतिरिति तच्च वक्ष्यते इति नक्षत्राधिपाः
“उग्रः पूर्वमघान्तका ध्रुवगणस्त्रीण्युत्तराणि स्वभूर्वाता-दित्यहरित्रयं चरगणः पुष्याश्विहस्ता लघुः। चित्रा नि-त्रमृगान्त्यभं मृदुगणस्तीक्ष्णोऽहिरुद्रेन्द्रयुक्। मिश्रोऽग्निःसविशाखभः शुभकराः सर्वे स्वकृत्ये गणाः।
“शशाङ्कतारयोःशुद्धिर्विचार्य्या सर्वकर्म्मसु। ग्रहाणामपि सर्वेषां तच्छुद्धौफलदातृता”। श्रीपतिसमुच्चये
“ताराचन्द्रबले प्राप्ते दोषा-श्चान्ये भवन्ति ये। ते सर्वे विलयं यान्ति सिंहं दृष्ट्वागजा इव। जन्मसम्पत् विपत्क्षेमं प्रत्यरिः साधको-बधः। मित्रं परममित्रञ्च जन्मभाच्च पुनःपुनः। सर्व-मङ्गलकार्य्याणि त्रिषु जन्मसु कारयेत्। विवादश्राद्ध-भैषज्ययात्राक्षौरादि वर्जयेत्। यात्रायां पथि बन्धनंकृषिविधौ सर्वस्य नाशोभवेत्। भै ज्ये मरणं तथा सुनि-यतं दाहोगृहारम्भणे। क्षौ रोगसमागमोबहुविधःश्राद्धेऽर्थनाशस्तथा वादे बुद्धिविनाशनं युधि भयं प्राप्नो-त्ययं जन्मभे। पापाख्या तु त्रिविधा पञ्चचतुर्दशबिंशति-स्त्रियुत्ता। सिद्धिफला वृद्धिकरी विनाशसंज्ञा क्रमात्कथिता”।
“जन्माद्यं कर्म्म ततोपि दशमं सांघातिकंषोडशकम्। समुदयमष्टादशभं विनाशसंज्ञं त्रयोविंशम्। आद्यात्तु पञ्चविंशम् मानसमेवं नरः षडृक्षः स्यात्। नवनक्षत्रोनृपतिः स्वजातिदेशाभिषेकर्क्षैः”। जात्यर्क्षन्तु।
“पूर्वात्रयं मानलमग्रजानां राज्ञान्तु पौष्णेन सहोत्त-राणि। सपौष्णमित्रं पितृदैवतञ्च प्रजापतेर्भञ्च कृषीव-लानाम्। आदित्यहस्ताभिजिदश्विभानि तान्यन्त्यजातेः-प्रभविष्णुतायाम्”। (देशभं देशनामर्क्षम्)। नाडीनक्ष-त्राणि।
“ईहादेहार्थहानिः स्याज्जन्मर्क्ष उपतापिते। कर्म्मर्क्षे कर्म्मणां हानिः पीडा मनसि मानसे। मूर्त्तिद्र-विणबन्धूनां हानिः सांघातिके तथा। संतप्ते सामुदयिके[Page3280-a+ 38] मित्रभृत्यार्थसंक्षयः। वैनाशिके विनाशः स्यात् देह-द्रविणसम्पदाम्”। नाडीनक्षत्रफलम्।
“जातिभे कुल-नाशः स्याद्बन्धनञ्चाभिषेकभे। देशभे देशभङ्गः स्यात्क्रूरैरेवं शुभैः शुभम्। यस्मिन्राजाभिषिक्तोभवति तदाभि-षेचनिकभम् अ इ उ ए कृत्तिका ओ ववि वु रोहिणी-त्यादिदेशभम् (चक्रशब्दे
१२
४८ पृ॰ शतपदचक्रे दृश्यम्)। उग्रादिगणादिकार्य्यभेदः मु॰ चि॰ उक्तो यथा
“उत्तरात्रयरोहिण्यो भास्करश्च ध्रुवं स्थिरम्। तत्र स्थिरंवीजगेहशान्त्यारामादिसिद्धये। स्वात्यादित्ये श्रुतेस्त्रीणिचन्द्रश्चापि चरं चलम्। तस्मित् गजादिकारोही वाटि-कागमनादिकम्। पूर्वात्रयं याम्यमघे उग्रं कूरं कुज-स्तथा। तस्मिन् घाताग्निशाठ्यानि विषशस्त्रादिसिध्यति। विशाखाग्नेयभे सौम्यो मिश्रं साधारणं स्मृतम्। तत्रा-ग्निकार्य्यमिश्रं च वृषोत्सर्गादिसिद्धये। हस्ताश्विपुष्पाभि-जितः क्षिप्रं लघु गुरुस्तथा। तस्मिन् पण्यरतिज्ञानं भूषा-शिल्पकलादिकम्। मृगान्त्यचित्रामित्रर्क्षमृदु मैत्रं भृगु-स्तथा। तत्र गीताम्बरं क्रीडा मित्रकार्य्यविभूषणम्। मूलेन्द्रार्द्राहिभं सौरिस्तीक्ष्णं दारुणसंज्ञकम्। तत्राभि-चारघातोग्रभेदाः पशुदमादिकम्। मूलाहिमिश्रोग्रमधो-मुखं भवेदूर्ध्वास्यमार्द्रेज्यहरित्रयं ध्रुवम्। तिर्यङ्मुखंमैत्रकरानिलादितिज्येष्ठाश्विनानीदृशकृत्यमेषु”।
Apte[सम्पाद्यताम्]
तारा [tārā], 1 A star or planet in general; हंसश्रेणीषु तारासु R.4.19; Bh.1 15.
A fixed star; Y.3.172; R. 6.22.
The pupil of the eye, the eye-ball; कान्तामन्तः- प्रमोदादभिसरति मदभ्रान्ततारश्चकोरः Māl.9.3; विस्मयस्मेरतारैः 1.28; Ku.3.47.
A pearl.
(in Sāṅkhya Phil.) One of the 8 Siddhis.
(in music) N. of a Rāga of six notes.
A kind of perfume.
(a) N. of the wife of Vāli, king of the monkeys, and mother of Aṅgada. She in vain tried to dissuade her husband Vāli from fighting with Rāma and Sugrīva, and married Sugrīva after Vāli had been killed by Rāma. (b) N. of the wife of Bṛihaspati, the preceptor of the gods. She was on one occasion carried off by Soma (the moon) who refused to deliver her up to her husband when demanded. A fierce contest then ensued, and Brahmā had at last to compel Soma to restore her to her husband. Tārā gave birth to a son named Budha who became the ancestor of the Lunar race of kings (see Bhāg.9.14). (c) N. of the wife of Hariśchandra and mother of Rohidāsa (also called Tārāmatī). (d) N. of a Buddha goddess. (e) N. of a Śakti; Jaina.
Comp. अधिपः the moon; Ku.7.48; Bh.1.71.
Śiva.
Sugrīva. -आपीडः the moon. -आभः quicksilver. -ग्रहः one of the 5 lesser planets exclusive of the sun and moon; Bṛi.S.69.1.
पतिः the moon R.13.76.
Śiva. -पथः the atmosphere, firmament, sky. -प्रमाणम् sidereal measure, sidereal time. -भूषा the night.
मण्डलम् the starry region, the zodiac.
the pupil of the eye.
(लः) A kind of Śiva temple. -मृगः the constellation मृगशिरस् -मैत्रकम् 'the friendship of the stars', spontaneous or unaccountable love; Māl.7.4; U.5. -वर्षम् falling stars.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
तारा f. ( g. भिदा-दि)a fixed star , asterism(See. स्तृ) Ya1jn5. iii , 172 MBh. etc. ( ifc. f( आ). Mr2icch. iii , 10 )
तारा f. the pupil of the eye (chiefly ifc. ) VarBr2S. lviii , 11 etc.
तारा f. a kind of meteor , vli , 86 and 94
तारा f. (in सांख्यphil. ) one of the 8 सिद्धिs Tattvas.
तारा f. (in music) N. of a रागof six notes
तारा f. a kind of perfume L.
तारा f. a form of दाक्षायणी(worshipped on the mountain किष्किन्धMatsyaP. xiii , 46 ; protectress of the गृत्स-मदs BrahmaP. ii , 18 , 8 ; See. RTL. p.187)
तारा f. N. of a Buddh. goddess , Va1sav. , 433
तारा f. of बृहस्पति's wife (carried off by सोम) MBh. v , 3972 Hariv. 1340 ff. BhP. etc.
तारा f. of the wife of बुद्धअमोघसिद्धBuddh.
तारा f. of a शक्तिJain.
तारा f. of a योगिनीHcat. ii , 1 , 710
तारा f. of a female monkey (daughter of सुषेण, wife of बालिन्and mother of अङ्गद) MBh. iii , 16110 ff. R. i , iv , vi.
तारा f. of रSee.
Purana index[सम्पाद्यताम्]
(I)--the wife of बृहस्पति, and abducted by Soma. Of this union was born Budha. Through ब्रह्मा's influ- ence she was restored to her husband; (came back to बृहस्- pati after a battle between the Devas and the दानवस्). भा. IX. १४. 4-8, १३-14; Br. III. ६५. २९; M. २३. ३०-47; २४. 3; वा. ९०. २८-35, ४३. Vi. IV. 6. १०-33.
(II)--a ब्रह्मवादिनी. Br. II. ३३. १८.
(III)--a daughter of सुषेण and queen of वालि; her son was अङ्गद. Br. III. 7. २१९. [page२-021+ ३१]
(IV)--also तोरणेश्वरि and ताराम्बिका; a शक्ति living in the midst of waters that could be crossed only by boats of different sizes. Br. IV. ३५. १२-24, ५८; ३६. १६; ४४. ८०.
(V)--the goddess enshrined at किष्किन्धपर्वत. M. १३. ४६.
(VI)--one of the ten branches of the Harita group of Devas. वा. १००. ८९.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
Tārā : f.: A female monkey, wife of Vālin.
A. Description: Of moon-like face (tārādhipānanā 3. 264. 18, tārāpatimukhī 3. 264. 39), having moon-like lustre (tārādhipaprabhā 3. 264. 20).
B. Dutiful and intelligent wife: She forbade Vālin from starting out of their residence when he heard Sugrīva's loud roar; from the way Sugrīva roared, she feared he had found a protector; since Tārā could understand the meaning of the cries of all beings (sarvabhūtarutajñā 3. 264. 19), Vālin asked her to find out whose protection Sugrīva had secured; after contemplating for a while she told Vālin incidents beginning with the abduction of Sītā upto Sugrīva's entering into an alliance with Rāma; she also told him about the helpers of Rāma; in the opinion of Tārā all these helpers, intelligent and strong, were capable of destroying Vālin; Vālin misunderstood Tārā's advice and doubted that she secretly loved Sugrīva; he spoke harsh words to her and went out 3. 264. 16-25; in the end Tārā saw Vālin fallen on the ground.
C. Marriage with Sugrīva: Sugrīva got Tārā, whose husband was dead, along with the kingdom of Kiṣkindhā 3. 264. 38-39.
_______________________________
*1st word in right half of page p29_mci (+offset) in original book.
Mahabharata Cultural Index[सम्पाद्यताम्]
Tārā : f.: A female monkey, wife of Vālin.
A. Description: Of moon-like face (tārādhipānanā 3. 264. 18, tārāpatimukhī 3. 264. 39), having moon-like lustre (tārādhipaprabhā 3. 264. 20).
B. Dutiful and intelligent wife: She forbade Vālin from starting out of their residence when he heard Sugrīva's loud roar; from the way Sugrīva roared, she feared he had found a protector; since Tārā could understand the meaning of the cries of all beings (sarvabhūtarutajñā 3. 264. 19), Vālin asked her to find out whose protection Sugrīva had secured; after contemplating for a while she told Vālin incidents beginning with the abduction of Sītā upto Sugrīva's entering into an alliance with Rāma; she also told him about the helpers of Rāma; in the opinion of Tārā all these helpers, intelligent and strong, were capable of destroying Vālin; Vālin misunderstood Tārā's advice and doubted that she secretly loved Sugrīva; he spoke harsh words to her and went out 3. 264. 16-25; in the end Tārā saw Vālin fallen on the ground.
C. Marriage with Sugrīva: Sugrīva got Tārā, whose husband was dead, along with the kingdom of Kiṣkindhā 3. 264. 38-39.
_______________________________
*1st word in right half of page p29_mci (+offset) in original book.


text:
The nine forms of Durga – Shailputri, Brahmacharini, Chandraghanta, Kushmanda, Skandamata, Katyayni, Mahagauri, Siddhadhatri,and Kalratri, are envisioned with the great goddess. She assumes these manifold forms of Shakti in battle, as described in the Durga Saptasati.
नवदुर्गा स्तुति
प्रथमं शैलपुत्री च द्वितीयं ब्रह्मचारिणी ।
तृतीयं चन्द्रघटेति कुष्माण्डेति चतुर्थकं ॥
पंचमं स्कन्दमातेति षष्ठं कात्यायनिति च ।
सप्तमं कालारात्रीति महगौरिति च अष्ठंमम् ॥
नवमं सिध्हिदात्री च नवदुर्गाः प्रकीर्तिताः ।
उक्तान्येतानि नामानि ब्रह्म्णैव महात्मना ॥
शैलपुत्री स्तुति
जगत्पजये जगद्वन्द्ये सर्वशक्तिस्वरूपिणि। सर्वात्मिकेशि कौमारि जगन्मातर्नमोsस्तु ते॥
ब्रह्मचारिणी स्तुति
त्रिपुरां त्रिर्गुणाधारां मार्गज्ञानस्वरूपिणीम् । त्रैलोक्यवन्दितां देवीं त्रिमूर्ति प्रणमाम्यहम् ॥
चन्द्रघण्डा स्तुति
कालिकां तु कलातीतां कल्याणहृदयां शिवाम् । कल्याणजननीं नित्यं कल्याणीं प्रणमाम्यहम् ॥
कूष्माण्डा स्तुति
अणिमाहिदगुणौदारां मकराकारचक्षुषम् । अनन्तशक्तिभेदां तां कामाक्षीं प्रणमाम्यहम् ॥
स्कन्दमाता स्तुति
चण्डवीरां चण्डमायां चण्डमुण्डप्रभञ्जनीम् । तां नमामि च देवेशीं चण्डिकां चण्डविक्रमाम् ॥
कात्यायनी स्तुति
सुखानन्दकरीं शान्तां सर्वदेवैर्नमस्कृताम् । सर्वभूतात्मिकां देवीं शाम्भवीं प्रणमाम्यहम् ॥
कालरात्रि स्तुति
चण्डवीरां चण्डमायां रक्तबीज-प्रभञ्जनीम् । तां नमामि च देवेशीं कालरात्रीं गुणशालिनीम् ॥
महागौरी स्तुति
सुन्दरीं स्वर्णसर्वाङ्गीं सुखसौभाग्यदायिनिम् । सन्तोषजननीं देवीं महागौरी प्रणमाम्यम् ॥
सिद्धिदात्री स्तुति
दुर्गमे दुस्तरे कार्ये भयदुर्गविनाशिनि । प्रणमामि सदा भक्तया दुर्गा दुर्गतिनाशिनीम् ॥


text:
skip to main |
skip to sidebar
यह स्तोत्र शत्रुनाश एव परविद्या छेदन करने वाला एवं रक्षा कार्य हेतु प्रभावी है । साधारण साधकों को कुछ समय आवेश व आर्थिक दबाव रहता है, अतः पूजा उपरान्त नमस्तस्यादि शांति स्तोत्र पढ़ने चाहिये । विनियोगः- ॐ अस्य श्रीपीताम्बरा बगलामुखी खड्गमाला मन्त्रस्य नारायण ऋषिः, त्रिष्टुप् छन्दः, बगलामुखी देवता, ह्लीं बीजं, स्वाहा शक्तिः, ॐ कीलकं, ममाभीष्टसिद्धयर्थे सर्वशत्रु-क्षयार्थे जपे विनियोगः । हृदयादि-न्यासः-नारायण ऋषये नमः शिरसि, त्रिष्टुप् छन्दसे नमः मुखे, बगलामुखी देवतायै नमः हृदि, ह्लीं बीजाय नमः गुह्ये, स्वाहा शक्तये नमः पादयो, ॐ कीलकाय नमः नाभौ, ममाभीष्टसिद्धयर्थे सर्वशत्रु-क्षयार्थे जपे विनियोगाय नमः सर्वांगे ।
षडङ्ग-न्यास - कर-न्यास – अंग-न्यास - ॐ ह्लीं अंगुष्ठाभ्यां नमः हृदयाय नमः बगलामुखी तर्जनीभ्यां नमः शिरसे स्वाहा सर्वदुष्टानां मध्यमाभ्यां नमः शिखायै वषट् वाचं मुखं पद स्तम्भय अनामिकाभ्यां नमः कवचाय हुम् जिह्वां कीलय कनिष्ठिकाभ्यां नमः नेत्र-त्रयाय वौषट् बुद्धिं विनाशय ह्लीं ॐ स्वाहा करतल-कर-पृष्ठाभ्यां नमः अस्त्राय फट् ध्यानः- हाथ में पीले फूल, पीले अक्षत और जल लेकर ‘ध्यान’ करे - मध्ये सुधाब्धि-मणि-मण्डप-रत्न-वे द्यां, सिंहासनोपरि-गतां परि-पीत-वर्णाम् । पीताम्बराभरण-माल्य-विभूषित ांगीं, देवीं स्मरामि धृत-मुद्-गर-वैरि-जिह्वाम् ।। जिह्वाग्रमादाय करेण देवीं, वामेन शत्रून् परि-पीडयन्तीम् । गदाभिघातेन च दक्षिणेन, पीताम्बराढ्यां द्विभुजां नमामि ।। मानस-पूजनः- इस प्रकार ध्यान करके भगवती पीताम्बरा बगलामुखी का मानस पूजन करें - ॐ लं पृथ्वी-तत्त्वात्मकं गन्धं श्रीबगलामुखी-श्रीपादुकाभ्य ां नमः अनुकल्पयामि (अधोमुख-कनिष्ठांगुष्ठ-मुद् रा) । ॐ हं आकाश-तत्त्वात्मकं पुष्पं श्रीबगलामुखी-श्रीपादुकाभ्य ां नमः अनुकल्पयामि (अधोमुख-तर्जनी-अंगुष्ठ-मुद ्रा) । ॐ यं वायु-तत्त्वात्मकं धूपं श्रीबगलामुखी-श्रीपादुकाभ्य ां नमः अनुकल्पयामि (ऊर्ध्व-मुख-तर्जनी-अंगुष्ठ -मुद्रा) । ॐ रं वह्नयात्मकं दीपं श्रीबगलामुखी-श्रीपादुकाभ्य ां नमः अनुकल्पयामि । (ऊर्ध्व-मुख-मध्यमा-अंगुष्ठ -मुद्रा) । ॐ वं जल-तत्त्वात्मकं नैवेद्यं श्रीबगलामुखी-श्रीपादुकाभ्य ां नमः अनुकल्पयामि (ऊर्ध्व-मुख-अनामिका-अंगुष् ठ-मुद्रा) । ॐ शं सर्व-तत्त्वात्मकं ताम्बूलं श्रीबगलामुखी-श्रीपादुकाभ्य ां नमः अनुकल्पयामि (ऊर्ध्व-मुख-सर्वांगुलि-मुद ्रा) । खड्ग-माला-मन्त्रः- ॐ ह्लीं सर्वनिन्दकानां सर्वदुष्टानां वाचं मुखं स्तम्भय-स्तम्भय बुद्धिं विनाशय-विनाशय अपरबुद्धिं कुरु-कुरु अपस्मारं कुरु-कुरु आत्मविरोधिनां शिरो ललाट मुख नेत्र कर्ण नासिका दन्तोष्ठ जिह्वा तालु-कण्ठ बाहूदर कुक्षि नाभि पार्श्वद्वय गुह्य गुदाण्ड त्रिक जानुपाद सर्वांगेषु पादादिकेश-पर्यन्तं केशादिपाद-पर्यन्तं स्तम्भय-स्तम्भय मारय-मारय परमन्त्र-परयन्त्र-परतन्त्र ाणि छेदय-छेदय आत्म-मन्त्र-यन्त्र-तन्त्रा णि रक्ष-रक्ष, सर्व-ग्रहान् निवारय-निवारय सर्वम् अविधिं विनाशय-विनाशय दुःखं हन-हन दारिद्रयं निवारय निवारय, सर्व-मन्त्र-स्वरुपिणि सर्व-शल्य-योग-स्वरुपिणि दुष्ट-ग्रह-चण्ड-ग्रह भूतग्रहाऽऽकाशग्रह चौर-ग्रह पाषाण-ग्रह चाण्डाल-ग्रह यक्ष-गन्धर्व-किंनर-ग्रह ब्रह्म-राक्षस-ग्रह भूत-प्रेतपिशाचादीनां शाकिनी डाकिनी ग्रहाणां पूर्वदिशं बन्धय-बन्धय, वाराहि बगलामुखी मां रक्ष-रक्ष दक्षिणदिशं बन्धय-बन्धय, किरातवाराहि मां रक्ष-रक्ष पश्चिमदिशं बन्धय-बन्धय, स्वप्नवाराहि मां रक्ष-रक्ष उत्तरदिशं बन्धय-बन्धय, धूम्रवाराहि मां रक्ष-रक्ष सर्वदिशो बन्धय-बन्धय, कुक्कुटवाराहि मां रक्ष-रक्ष अधरदिशं बन्धय-बन्धय, परमेश्वरि मां रक्ष-रक्ष सर्वरोगान् विनाशय-विनाशय, सर्व-शत्रु-पलायनाय सर्व-शत्रु-कुलं मूलतो नाशय-नाशय, शत्रूणां राज्यवश्यं स्त्रीवश्यं जनवश्यं दह-दह पच-पच सकल-लोक-स्तम्भिनि शत्रून् स्तम्भय-स्तम्भय स्तम्भनमोहनाऽऽकर्षणाय सर्व-रिपूणाम् उच्चाटनं कुरु-कुरु ॐ ह्लीं क्लीं ऐं वाक्-प्रदानाय क्लीं जगत्त्रयवशीकरणाय सौः सर्वमनः क्षोभणाय श्रीं महा-सम्पत्-प्रदानाय ग्लौं सकल-भूमण्डलाधिपत्य-प्रदाना य दां चिरंजीवने । ह्रां ह्रीं ह्रूं क्लां क्लीं क्लूं सौः ॐ ह्लीं बगलामुखि सर्वदुष्टानां वाचं मुखं पदं स्तम्भय जिह्वां कीलय बुद्धिं विनाशय राजस्तम्भिनि क्रों क्रों छ्रीं छ्रीं सर्वजन संमोहिनि सभास्तंभिनि स्त्रां स्त्रीं सर्व-मुख-रञ्जिनि मुखं बन्धय-बन्धय ज्वल-ज्वल हंस-हंस राजहंस प्रतिलोम इहलोक परलोक परद्वार राजद्वार क्लीं क्लूं घ्रीं रुं क्रों क्लीं खाणि खाणि , जिह्वां बन्धयामि सकलजन सर्वेन्द्रियाणि बन्धयामि नागाश्व मृग सर्प विहंगम वृश्चिकादि विषं निर्विषं कुरु-कुरु शैलकानन महीं मर्दय मर्दय शत्रूनोत्पाटयोत्पाटय पात्रं पूरय-पूरय महोग्रभूतजातं बन्धयामि बन्धयामि अतीतानागतं सत्यं कथय-कथय लक्ष्मीं प्रददामि-प्रददामि त्वम् इह आगच्छ आगच्छ अत्रैव निवासं कुरु-कुरु ॐ ह्लीं बगले परमेश्वरि हुं फट् स्वाहा । विशेषः- मूलमन्त्रवता कुर्याद् विद्यां न दर्शयेत् क्वचित् । विपत्तौ स्वप्नकाले च विद्यां स्तम्भिनीं दर्शयेत् । गोपनीयं गोपनीयं गोपनीयं प्रयत्नतः । प्रकाशनात् सिद्धहानिः स्याद् वश्यं मरणं भवेत् । दद्यात् शानताय सत्याय कौलाचारपरायणः । दुर्गाभक्ताय शैवाय मृत्युञ्जयरताय च । तस्मै दद्याद् इमं खड्गं स शिवो नात्र संशयः । अशाक्ताय च नो दद्याद् दीक्षाहीनाय वै तथा । न दर्शयेद् इमं खड्गम् इत्याज्ञा शंकरस्य च ।। ।। श्रीविष्णुयामले बगलाखड्गमालामन्त्रः ।।
online advertising


text:
तण्डुलाः
अयं तण्डुलः भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं सस्यजन्यः आहारपदार्थः अस्ति । अयं तण्डुलः आङ्ग्लभाषायां Rice इति उच्यते । भारते प्रायः सर्वत्र तण्डुलः उपयुज्यते एव । दक्षिणभारते तु भोजनम् ओदनं विना न भवति एव । ओदनं तण्डुलेन एव सज्जीक्रियते । इदानीं प्रायः जगति सर्वत्र तण्डुलस्य उपयोगः अस्ति एव । अनेन तण्डुलेन न केवलम् ओदनं क्रियते अपि तु पायसं, दध्यन्नं, चित्रान्नम्, आम्लान्नं (पुळियोगरे), दोसा, इड्ली, रोटिका, शष्कुली, यवागूः, पर्पटः, अवदंशः इत्यादयः खाद्यपदार्थाः निर्मीयन्ते । केरले तण्डुलेन “पुट्टु” इत्याख्यम्, आन्ध्रप्रदेशे “पोङ्गल्” इत्याख्यं खाद्यविशेषं निर्मान्ति । तण्डुले बहवः विधाः सन्ति । तेषां वर्णस्य, गात्रस्य, गुणस्य च अनुगुणं प्रभेदाः कृताः सन्ति । तेषु केचन :-
- १. रक्तशालितण्डुलः – रक्तवर्णीयः तण्डुलः । (कन्नडभाषायां “केम्पक्कि” इति वदन्ति ।)
- २. महातण्डुलः – महागात्रः तण्डुलः । (कन्नडभाषायां “दप्पक्कि” इति वदन्ति ।)
- ३. कलमशालितण्डुलः – अङ्कुरयुक्तः तण्डुलः । (कन्नडभाषायां “मोळके अक्कि” इति वदन्ति ।)
- ४. तूर्णकः – शीघ्रं वर्धमानः तण्डुलः ।
- ५. शकुनाहृततण्डुलः – पक्षीन् आकर्षति ।
- ६. सारामुखतण्डुलः – नद्याः जलेन वर्धितः तण्डुलः ।
- ७. दीर्घशुकतण्डुलः – दीर्घेभ्यः व्रीहिभ्यः निर्मितः तण्डुलः ।
- ८. रोध्रशूकतण्डुलः – रक्तवर्णेभ्यः व्रीहिभ्यः निर्मितः तण्डुलः ।
- ९. सुगन्धिकः – सुगन्धयुक्तः तण्डुलः ।
- १०. पुण्ड्रः – श्वेत–पीतमिश्रितवर्णीयः तण्डुलः ।
- ११. पाण्डुः – श्वेतवर्णीयः तण्डुलः ।
- १२. पुण्डरीकः – श्वेतकमलस्य वर्णस्य तण्डुलः ।
- १३. प्रमोदः – सुगन्धयुक्तः तण्डुलः ।
- १४. गौरः – गौरवर्णस्य तण्डुलः ।
- १५. सारिवा – स्त्रीसारपक्षिणः वर्णस्य तण्डुलः ।
- १६. काञ्चनः – स्वर्णस्य वर्णस्य तण्डुलः ।
- १७. महिषशूकः – कृष्णवर्णस्य स्थूलव्रीहेः तण्डुलः ।
- १८. दूषकः –
- १९. कुसुमाण्डकः – पुष्पस्य अन्तः विद्यमानस्य बीजस्य आकारकः तण्डुलः ।
- २०. लाङ्गलः – हलस्य आकारकः तण्डुलः ।
- २१. लोहवालः – अयसः गन्धयुक्तः तण्डुलः ।
- २२. कर्दमः – पङ्कस्य वर्णस्य तण्डुलः ।
- २३. शितभीरुकः - उष्णवातावरणे वर्धमानः तण्डुलः ।
- २४. पतङ्गः – अग्नेः वर्णस्य तण्डुलः ।
- २५. तपनीयः – अग्नौ पचनेन स्वर्णवर्णं प्राप्तः तण्डुलः ।
- एतान् विहाय इतोऽपि बहुविधाः तण्डुलाः सन्ति एव । एते केचन प्रसिद्धाः तण्डुलप्रभेदाः तावदेव ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य तण्डुलस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
अयं तण्डुलः मधुररुचियुक्तः । पचनार्थं लघु, लेखनः, तैलांशयुक्तः च । वृष्टिकाले एकत्र स्थिते जले यः तण्डुलः वर्धते सः “शाली” इति उच्यते । शैत्यकाले बीजवपनं कृत्वा घर्मकाले प्राप्यमाणः, अल्पेन एव जलेन वर्धमानः तण्डुलः “व्रीहिः” इति उच्यते । शालितण्डुलेषु रक्तशाली श्रेष्ठः, तथैव व्रीहिषु पुष्टिकशाली (६० दिनेषु वर्धमानः पचनार्थम् अत्यन्तं लघु तण्डुलः) च श्रेष्ठः ।
व्रीहिः[सम्पादयतु]
व्रीहिः एकः धान्यप्रभेदः अस्ति। व्रीहिः भारतवर्षे पूर्व-एषियायाम् अफ्रिकायाम् इटल्याम् उत्तरामेरिकायाः पश्चिमसमुद्रतीरे च अधिकतया उपयुज्यते । स्पैन्-देशे जनाः व्रीहिम् ओलिव्-तैलेन भर्जयित्वा खादन्ति। जपान्-देशे जनाः व्रीहेः साकी-मद्यम् लभन्ते। व्रीहितृणानि उष्णस्थानेषु वर्धन्ते।
- “स्वादु पाकरसाः स्निग्धाः वृष्या बद्धाल्पवर्चसः ।
- कषायानुरसाः पथ्या लघवो मूत्रलाहिमाः ॥“ (अ.हृ.सू ६)
- १. तण्डुलः वीर्यवर्धकः, मूत्रप्रवर्तकः, अल्पमलकरः च ।
- २. तण्डुलः मलस्तम्भकः, स्निग्धः, पचनार्थं लघु च ।
- ३. शाली इत्याख्यः तण्डुलः सदा पथ्यः ।
- ४. रोगिभ्यः अल्पावधौ वर्धमानः तण्डुलः एव दातव्यः ।
- ५. “महाव्रीहिः”, “कृष्णव्रीहिः”, “पारावतकः”, “बेनः”, “शारदः”, “पौष्टिकव्रीहिः” इत्यादिषु व्रीहिषु पौष्टिकव्रीहिः त्रिदोषहरः , शरीरस्य स्थैर्यवर्धकः, रुचिकरः च ।
- ६. पौष्टिकव्रीहिषु अपि गौरवर्णस्य व्रीहिः अत्यन्तं श्रेष्ठः ।
- ७. अपौष्टिकाः अन्ये तण्डुलाः पित्तकारकाः, आम्लविपाकाः, पचनार्थम् अपि जडाः, मूत्रस्य मलस्य च वर्धकाः च ।
- ८. यवः इव दृश्यमानाः स्वेदयुक्ताः, धूमवर्णीयाः तण्डुलाः उष्णस्वभावयुक्ताः, कफवर्धकाः, पित्तवर्धकाः, अत्यधिकतैलांशयुक्ताः, पचनस्य अनन्तरम् आम्लाः भवन्ति च । एतादृशाः तण्डुलाः न उपयोक्तव्याः ।
- ९. दग्धमृत्तिकायां वर्धितः तण्डुलः पचनार्थं लघु, कषायरुचियुक्तः, कफहरः, मलस्य मूत्रस्य च प्रवर्तकः च ।
- १०. क्षेत्रेषु वर्धितः तण्डुलः अत्यन्तं पुष्टिकरः, कफवर्धकः, वीर्यवर्धकः, वातस्य पित्तस्य च निवारकः, पचनार्थं जडः, बुद्धिवर्धकः च ।
- ११. कूपस्य जलेन वर्धितः तण्डुलः मधुरः, बलवर्धकः, लेखनः, अल्पमलकरः, कफकरः, पित्तहरः, वीर्यवर्धकः च ।
- १२. सामान्यायां भूमौ वर्धितः तण्डुलः रुचिकरः, पित्तस्य कफस्य च निवारकः, बुभुक्षायाः वर्धकः, तिक्तमिश्रितकषायरुचियुक्तः, वातकरः च ।
- १३. नूतनः तण्डुलः पचनार्थं जडः, वीर्यवर्धकः च ।
- १४. पुरातनः तण्डुलः आरोग्यार्थं हितकरः । एकवर्षस्य अनन्तरम् उपयुज्यते चेत् एव वरम् ।
- १५. पुरातनं व्रीहिम् एव सङ्गृह्य पुनः वर्धितः तण्डुलः गुणकारी, पाचकः, बलवर्धकः, लेखनः, मलस्तम्भकः च ।
- १६. तण्डुलेन निर्मितः यवागूः बुभुक्षां वर्धयति, स्वेदं जनयति, पिपासां शमयति, ज्वरं च निवारयति ।
- १७. क्षीरेण निर्मितम् ओदनं बलकरं, पचनार्थं जडं च ।
- १८. तण्डुलं भर्जयित्वा निर्मितम् ओदनं रोगनिवारकं, बलवर्धकं च ।


text:
जूनागढ
गुजरातराज्ये किञ्चन प्रमुखं मण्डलम् अस्ति जुनागढमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति जुनागढ (गुजराती: જુનાગઢ, आङ्ग्ल: Junagadh) इति नगरम् ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
अस्य नगरस्य ऐतिहासिकं महत्वं वर्तते । प्रख्यातस्य भक्तवर्यस्य श्रीनरसिंहमहेतामहोदयस्य प्रदेशः अयम् । इतिहासे गिरनार, देवगिरिः इत्यादिभिः नामभिः प्रसिद्धमासीत् इदं नगरम् । गान्धेः अतिप्रियं 'वैष्णवजनतो'गीतं श्रीनरसिंहमहेतामहोदयेन लिखितमस्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
जैनानां पुण्यक्षेत्रमिदं रेवतिगिरिः इति प्रख्यातम् । मौर्यराजस्य अशोकस्य कालतः अपि जुनागढनगरं ख्यातमस्ति । अत्र अनेकानि मुसल्मानप्रार्थनामन्दिराणि सन्ति । तानि जामीमसीदि, नूरिषहस्मारकं, आदिचादि इत्यादीनि । अत्र समीपे १५०० वर्षप्राचीनाः बौद्धगुहाः सन्ति । जुनागढ-मृगालयः, सकरबाग्-सङ्ग्रहालयः, दरबारसङ्ग्रहालयः च दर्शनीयानि सन्ति । अत्र विद्यमानानि दीपगुच्छानि, किरीटानि, शिबिकाः च अतीव सुन्दराणि सन्ति । भगवान् दत्तात्रेयः शिखरे अदृश्यरूपेण वसति इति वदन्ति । गिरनारगिरिदेवालयस्य मार्गे क्रिस्तपूर्वतनस्य २५० वर्षीयप्राचीनं अशोकचक्रवर्तिनः शासनमस्ति । आहत्य अत्र १४ शासनानि सन्ति । रुद्रधाम्नि अपि मौर्यराजेन स्कन्दगुप्तेन निर्मितं शासनम् अस्ति । जुनागढतः ४ कि.मी दूरे एतानि शासनानि सन्ति । गिरनारपर्वते दामोदरकुण्डः इति किञ्चन तीर्थम् अस्ति । पर्वतारोहणाय १०,००० सोपानानि शिलाभिः निर्मितानि सन्ति । अमृतशिलानिर्मिताः ५ जैनदेवालयाः अत्र सन्ति । तेषु नेमिनाथदेवालयः अतिविशालः अस्ति । कृष्णशिलया नेमिनाथमूर्तिः निर्मिता अस्ति । मल्लिनाथदेवालयः तु त्रिवलिदेवालयः अस्ति । गिरिशिखरे अम्बामातादेवालयः अपि अस्ति । नवविवाहिताः सुखजीवनाय तत्र गत्वा देवीं प्रार्थयन्ति ।


text:
काल-क्रिया-पाद
वर्षम् द्वादश-मासास् त्रिंशत्-दिवसस् भवेत् सस् मासस् तु ।
षष्टिस् नाड्यस् दिवसस् षष्टिस् च विनाडिका नाडी ॥१॥
गुरु-अक्षराणि षष्टिस् विनाडिका आर्क्षी षट् एव वा प्राणास् ।
एवम् काल-विभागस् क्षेत्र-विभागस् तथा भ-गणात् ॥२॥
भ-गणास् द्वयोस् द्वयोस् ये विशेष-शेषास् युगे द्वि-योगास् ते ।
रवि-शशि-नक्षत्र-गणास् सम्मिश्रास् च व्यतीपातास् ॥३॥
स्व-उच्च-भ-गणास् स्व-भ-गणैस् विशेषितास् स्व-उच्च-नीच-परिवर्तास् ।
गुरु-भ-गणास् राशि-गुणास् अश्वयुज-आद्यास् गुरोर् अब्दास् ॥४॥
रवि-भ-गणास् रवि-अब्दास् रवि-शशि-योगास् भवन्ति शशि-मासास् ।
रवि-भू-योगास् दिवसास् भ-आवर्तास् च अपि नाक्षत्रास् ॥५॥
अधिमासकास् युगे ते रवि-मासेभ्यस् अधिकास् तु ये चान्द्रास् ।
शशि-दिवसास् विज्ञेयास् भू-दिवस-ऊनास् तिथि-प्रलयास् ॥६॥
रवि-वर्षम् मानुष्यम् तत् अपि त्रिंशत्-गुणम् भवति पित्र्यम् ।
पित्र्यम् द्वादश-गुणितम् दिव्यम् वर्षम् विनिर्दिष्टम् ॥७॥
दिव्यम् वर्ष-सहस्रम् ग्रह-सामान्यम् युगम् द्वि-षट्क-गुणम् ।
अष्ट-उत्तरम् सहस्रम् ब्राह्मस् दिवसस् ग्रह-युगानाम् ॥८॥
उत्सर्पिणी युग-अर्धम् पश्चात् अपसर्पिणी युग-अर्धम् च ।
मध्ये युगस्य सुषमा आदौ अन्ते दुष्षमा इन्दु-उच्चात् ॥९॥
षष्टि-अब्दानाम् षष्टिस् यदा व्यतीतास् त्रयस् च युग-पादास् ।
त्रि-अधिका विंशतिस् अब्दास् तदा इह मम जन्मनस् अतीतास् ॥१०॥
युग-वर्ष-मास-दिवसास् समम् प्रवृत्तास् तु चैत्र-शुक्ल-आदेस् ।
कालस् अयम् अनादि-अन्तस् ग्रह-भैस् नुमीयते क्षेत्रे ॥११॥
षष्ट्या सूर्य-अब्दानाम् प्रपूरयन्ति ग्रहास् भ-परिणाहम् ।
दिव्येन नभस्-परिधिम् समम् भ्रमन्तस् स्व-कक्ष्यासु ॥१२॥
मण्डलम् अल्पम् अधस्तात् कालेन अल्पेन पूरयति चन्द्रस् ।
उपरिष्टात् सर्वेषाम् महत् च महता शनैश्चारी ॥१३॥
अल्पे हि मण्डले अल्पा महति महान्तस् च राशयस् ज्ञेयास् ।
अंशास् कलास् तथा एवम् विभाग-तुल्यास् स्व-कक्ष्यासु ॥१४॥
भानाम् अधस् शनैश्चर-सुरगुरु-भौम-अर्क-शुक्र-बुध-चन्द्रास् ।
एषाम् अधस् च भूमिस् मेधी-भूता ख-मध्य-स्था ॥१५॥
सप्त एते होरा-ईशास् शनैश्चर-आद्यास् यथा-क्रमम् शीघ्रास् ।
शीघ्र-क्रमात् चतुर्थास् भवन्ति सूर्य-उदयात् दिनपास् ॥१६॥
कक्ष्या-प्रतिमण्डल-गास् भ्रमन्ति सर्वे ग्रहास् स्व-चारेण ।
मन्द-उच्चात् अनुलोमम् प्रतिलोमम् च एव शीघ्र-उच्चात् ॥१७॥
कक्ष्या-मण्डल-तुल्यम् स्वम् स्वम् प्रतिमण्डलम् भवति एषाम् ।
प्रतिमण्डलस्य मध्यम् घन-भू-मध्यात् अतिक्रान्तम् ॥१८॥
प्रतिमण्डल-भू-विवरम् व्यास-अर्धम् स्व-उच्च-नीच-वृत्तस्य ।
वृत्त-परिधौ ग्रहास् ते मध्यम-चारात् भ्रमन्ति एवम् ॥१९॥
यस् शीघ्र-गतिस् स्व-उच्चात् प्रतिलोम-गतिस् स्व-वृत्त-कक्ष्यायाम् ।
अनुलोम-गतिस् वृत्ते मन्द-गतिस् यस् ग्रहस् भवति ॥२०॥
अनुलोम-गानि मन्दात् शीघ्रात् प्रतिलोम-गानि वृत्तानि ।
कक्ष्या-मण्डल-लग्न-स्व-वृत्त-मध्ये ग्रहस् मध्यस् ॥२१॥
क्षय-धन-धन-क्षयास् स्युर् मन्द-उच्चात् व्यत्ययेन शीघ्र-उच्चात् ।
शनि-गुरु-कुजेषु मन्दात् अर्धम् ऋणम् धनम् भवति पूर्वे ॥२२॥
मन्द-उच्चात् शीघ्र-उच्चात् अर्धम् ऋणम् धनम् ग्रहेषु मन्देषु ।
मन्द-उच्चात् स्फुट-मध्यास् शीघ्र-उच्चात् च स्फुटास् ज्ञेयास् ॥२३॥
शीघ्र-उच्चात् अर्ध-ऊनम् कर्तव्यम् ऋणम् धनम् स्व-मन्द-उच्चे ।
स्फुट-मध्यौ तु भृगु-बुधौ सिद्धात् मन्दात् स्फुटौ भवतस् ॥२४॥
भू-तारा-ग्रह-विवरम् व्यास-अर्ध-हृतस् स्व-कर्ण-संवर्गस् ।
कक्ष्यायाम् ग्रह-वेगस् यस् भवति सस् मन्द-नीच-उच्चे ॥२५॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
Namaskar!!! Internetchya mahitijaalatil tumha aamha sarvani kuthetari kevhatari vachalela marathitala theva ekatra swaroopat punha tumachyasrakhya marathi premi lokansamor sadar karnyahca ek prayatna... Tumha sarvana awadel ashi aasha aahe, ani awadlyas punha ya ha!!
My Blog List
-
Binaca Geet Mala - 1953 Finals!!!2 years ago
-
Earthships and Tire Homes5 years ago
Friday, December 24, 2010
Gurucharitra - Parayan Sankalp
Since its considered greatly divine and a blessing one, there are cerain rules to be followed, as per the Hindu religion. Ceratin Mantras are chanted first offering the prayers to all the related gods and even the surroundings. Here are the mantras.....
प्रथम दोन वेळा आचमन करावे.
ॐ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । इष्टदेवताभ्यो नमः । कुलदेवताभ्यो नमः । ग्रामदेवताभ्यो नमः । वास्तुदेवताभ्यो नमः । श्रीपाद्श्रीवल्लभाय नमः । श्रीसद्गुरुनृसिंहसरस्वत्यै नमः ।
सर्वेभ्यो देवेभ्यो, ब्राह्मणेभ्यो नमो नमः । मातापितृभ्यां नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः । निर्विघ्नमस्तु ।
सुमुखश्चैकदंतश्च कपिलो गजकर्णकः । लंबोदरश्च विकटो विघ्ननाशो गणाधिपः ।
धूम्रकेतुर्गणाध्यक्शो भालचंद्रो गजाननः । द्वादशैत्तनि नामानि यः पठेच्छृणुयादपि ।
विद्यारंभे विवाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा । संग्रामे संकटे चैव विघ्नस्तस्य न जायते ॥
शुक्लांबरधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजं । प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशान्तये ।
सर्वमङ्लमाङ्गल्ये शिव सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोस्तु ते ।
सर्वदा सर्वकार्येषु नास्ति तेषांमङ्गलम् । येषां ह्रदिस्थो भगवान् मङ्गलायतनं हरिः ॥
तदेव लग्नं सुदिनं तदेव ताराबलं चन्द्रबलं तदेव । विद्याबलं दैवबलं तदेव लक्ष्मीपते तेऽङ्घ्रियुगं स्मरामि ॥ लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः । येषामिन्दीवरश्यामो ह्रदयस्थोजनार्दनः ॥
विनायकं गुरुं भानुं ब्रह्माविष्णुमहेश्वरान् । सरस्वती प्रणम्यादौ सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥
अभीप्सितार्थसिद्ध्यर्थं पूजितो यः सुरासुरैः सर्वविघ्नहरस्तस्मै गणाधिपतये नमः ॥
सर्वेष्वारब्धकार्येषु त्रयस्त्रिभुवनेश्वराः । देवा दिशन्तु नः सिद्धिं ब्रह्मेशानजनार्दनाः ॥
श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य अद्य ब्रह्मनो द्वितीये परार्धे विष्णुपदे श्रीश्वेतवाराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरे कलियुगे प्रथमचरणे भरतवर्षे भरतखण्डे जंबुद्विपे दण्डकारण्ये देशे गोदावर्याः दक्षिण तीरे शालिवाहनशके अमुकनाम संवत्सरे अमुकायने अमुकऋतो अमुकमासे अमुकपक्षे अमुकतिथौ अमुकवासरे अमुकदिवसनक्षत्रे विष्णुयोगे विष्णुकरणे अमुकस्थिते वर्तमाने चन्द्रे अमुकस्थिते श्रीसूर्ये अमुकस्थिते देवगुरौ शेषेषु ग्रहेषु यथायथं राशिस्थानास्थितेषु सत्सु शुभनामयोगे शुभकरणे एवंगुणविशेषणविशिष्टाया शुभपुण्यतिथौ
(खालील ऋचा पारायण करणार्याने स्वतः म्हणावी, अमुक या ठिकाणी योग्य शब्द वापरावेत.)
मम आत्मनः श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तफलप्राप्त्यर्थम् । अखण्डलक्ष्मीप्राप्त्यर्थम् सकलारिष्टशान्त्यर्थम् । श्रीपरमेश्वरश्रीपादश्रीवल्लभ श्रीसद्गुरुश्रीदत्तात्रेयदेवताप्रीत्यर्थम् । अद्य अमुकदिनमारभ्य सप्तदिनपर्यंन्तम् श्रीगुरुचरित्रपाठाख्यं कर्म करिष्ये । तत्रादौ निर्विघ्नतासिद्द्ध्यर्थम् । महागणपतिस्मरणचं करिष्ये ।
वक्रतुण्ड महाकाय सुर्यकोटिसमप्रभ निर्विघ्नं उरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा । श्रीमहागणपतये नमः ।
अथ ग्रन्थपूजा । पुस्तकरूपिण्यै सरस्वत्यै नमः गन्धपुष्पतुलसीदलहरिद्राकुंकुमाक्षतान् समर्पयामि ।
धूपदीपनैवेद्यं समर्पयामि ।
नंतर उजव्या हाताने उदक सोडून श्रीगुरुदत्तात्रेयांचे ध्यान करावे आणि पारायणास प्रारंभ करावा.


text:
पौराणयवनसंस्कृतिः
पौराणयवनसंस्कृतिः क्रि पू नवमे शतके आरभत। एषाः संस्कृतिः रोमकविजयात् अनन्तरम् नष्टा। पौराणयवनानाम् नगरराज्यशतानि आसन्। तेषु प्रमुखाः एथेन्स्-पुरी स्पार्टापुरी कोरिन्तपुरी च। परं सर्वनगरेषु जनाः एकया एव भाषया व्यवहरन्ति स्म। कानिचन नगराणि गणसङ्घाः आसन्। अन्ये राज्यकाः आसन्। राजकं वृद्धानां सभया निर्देशितः आसीत्। एथेन्स्-पुरी गणसङ्घः आसीत्। स्पार्टापुरी धनिकानाम् गणसङ्घः आसीत्। मकेडोनिया, एपैतरस् तेसली च राज्याणि आसन्। केचन यवनाः कैप्रस्-द्वीपम् इटलीं वा तर्कीं वा गत्वा तत्र नगराणि अस्थापयन्। तेषु सिरक्यूस् बैजान्टियं (इस्तान्बुल्) नेपल्स् च प्रमुखाः। स्पार्टापुर्याः द्वौ राजकौ आस्ताम्। एतन्स्-पुर्याम् अष्टसेनापतयः आसन्। यवननगरेषु दासजनाः सर्वाणि कार्याणि कुर्वन्ति स्म।
दैनिककर्माणि[सम्पादयतु]
कृषकाः क्षेत्रान् कर्षन्ति स्म। सैनिकाः युद्धं कुर्वन्ति स्म। अन्ये जनाः पण्यवीथिकासु राजनीतिं कुर्वन्ति स्म। जनाः नाटकान् अपि अवालोकयन्ति स्म। नाटकाः देवचरिताः आसन्। ललनाः गृहेसु भोजनं पचन्त्य: वयनम् च कुर्वन्ति स्म।
क्रीडाः[सम्पादयतु]
बालकाः अनेकाः क्रीडाः क्रीडन्ति स्म।
धर्मः[सम्पादयतु]
यवनाः अनेकान् देवान् देवी: च पूजयन्ति स्म। तेषाम् राजा नभदेवः ज्यूस् आसीत्। अस्य पत्नी हेरा विवाहस्य देवी आसीत्। यवनाः 'देवाः ओलिम्पस् पर्वते वसन्ति' इति अमन्यन्त। ते देवेभ्यः अनेकानि मन्दिराणि निर्मितवन्तः।


text:
भट्टिः
परिचायकम्[सम्पादयतु]
वैय्याकरणः कविः न भवेत् प्रायः । किन्तु कविः वैय्याकरणोऽपि भवेदेव । आलङ्कारिकः कविः भवेदेव इति नास्ति । अपि तु कविः आलङ्कारिकश्च भवेत् । भट्टिः एकः एतादॄशः संस्कृतकविः वर्तते । महावैय्याकरणः आलङ्कारिकः कविश्च भट्टिः । वलभीपुरम् एतस्य जन्मस्थानम् । वलभ्याः राज्ञः श्रीधरसेनस्य आश्रये आसीदिति तस्य काव्यान्ते विद्यमानात् इति वलभीवास्तव्यस्य श्रीस्वामिसूनोर्भट्टमहाब्राह्मणस्य महावैय्याकरणस्य कृतौ... इति वाक्यात् अपि च -
- काव्यमिदं विहितं मया वलभ्याम्, श्रीधरसेननरेन्द्रपालितायाम् ।
- कीर्तिरतो भवतात् नृपस्य तस्य, प्रेमकरः क्षितिपो यतः प्रजानाम् ॥
इति श्लोकात् अवगम्यते । अस्य भट्टिस्वामिन् ,भर्तृ इति नामान्तराणि सन्ति । एतस्य पितुः नाम श्रीस्वामिन् इति । श्रीधरः स्वामी यस्य इति बहुव्रीह्यर्थे एतम् "श्रीधरस्वामिन्" इत्यपि केचन आह्वयन्ति ।
कालः[सम्पादयतु]
क्रि.श.६४१तः ६५१ वर्षपर्यन्तम् वलभ्याम् चतुर्थः श्रीधरसेनो नाम राजा "महाराजाधिराजः" इति बिरुदाङ्कितः बभूव इति "Prof. Macdonal" महाशयः स्वस्य History of sanskrit literature इति ग्रन्थे लिखितवान् । तथा च संस्कृतचरित्रविमर्शकाः प्रो.यम्. कृष्णमाचार्याः, प्रो.तरणीचरण चौधुरी महोदयाश्च भट्टिकविना स्वकाव्यम् ''रावणवधम्'' अर्थात् भट्टिकाव्यम् विरचितमिति उद्गिरन्ति । एतेन ज्ञायते यत्- एषः क्रिस्तशके ६४० तः ६५० तमे वर्षाभ्यन्तरे कालांशे एतत् काव्यम् रचितवान् आसीत् इति ।
कृतिः वस्तु च[सम्पादयतु]
यद्यपि एतेन स्वस्य काव्यस्य रावणवधम् इति नामकरणम् कृतमासीत । किन्तु काव्यस्य अनन्यतायाः कारणेन स्वेनैव कविनाम्ना एतत्काव्यम् प्रख्यातम् भट्टिकाव्यम् इति । भट्टिकाव्यमित्युक्ते यथा अवगच्छन्ति सहूदयाः तथा न रावणवधम् । भट्टिना नान्यत् किमपि काव्यम् कृतम् समुपलभ्यते । किन्त्विदमेकमपि अनेककाव्याध्ययनस्य प्रयोजनमात्रम् अवश्यं जनयति । एतत्र काव्ये कविः रामायणस्य कथाभगम् स्वीकृत्य रावणस्य वधोद्देशेन रामावतारम् आरभ्य दीर्घम् कथावस्तु चिनोति । द्वाविंशतिसर्गात्मकम् व्याकरणकाव्यशास्त्रयोः दर्पणायितम् इदम् काव्यम् कविना "रावणवधम्" इत्यभिहितम् । अत्र रामस्य जननादारभ्य सीतापहरणपर्यन्तम् प्रकीर्णकाण्डान्तर्गताः पञ्चसर्गाः वर्तन्ते । सुग्रीवपट्टाभिषेकात् मारुतिसंयमपर्यन्तम् त्रयः सर्गाः अधिकारकाण्डान्तर्गताः । सीताभिज्ञानदर्शनात् आसेतुबन्धं त्रयः सर्गाः प्रसन्नकाण्डे अन्तर्भवन्ति । सेतुबन्धम् आरभ्य अयोध्यां प्रत्यागमनपर्यन्तम् नवसर्गाः तिङन्तकाण्डे अन्तर्भवन्ति ।
भट्टिकाव्यस्य वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
व्याकरणलक्ष्यलक्षणोदाहरणैः समन्वितम् काव्यमिदम् यथा पण्डितमान्यम् तथा काव्यमर्यादायामपि अद्वितीयम् सत् काव्यरसिकानां हृदयेऽपि स्मरणीयम् स्थानमलभत । काव्ये व्याकरणे च कवेः प्रौढिंमा अनन्यसदृशा । शैली च रसमयी । कविताधोरणिः रसभूयिष्ठा, कविताव्यसनिनां आधारग्रन्थः, वैय्याकराणानाम् मुखदर्पणम्, नवरसाणां भाण्डागारं च केवलम् भट्टिकाव्यम् । प्रसन्नकाण्डे शब्दालङ्कारस्य अर्थालङ्कारस्य माधुर्यस्य भाषासमावेशस्य च निरूपणानि लभ्यन्ते । अद्वितीयेन काव्येन भट्टौ वय्याकरणता आलङ्कारिकता च सिद्धे अभूताम् इत्यत्र न संशयः । अस्मिन् कव्ये यथा पण्डिताः मान्यन्ते तथा वर्णनाः सर्वाः काव्यव्याकरणशास्त्रयोः सम्प्रदायान् अनतिक्रम्य ग्रथिताः सन्ति ।
निदर्शनश्लोकाः[सम्पादयतु]
- हिण्मयी साललतेव जङ्गमा, च्युता दिवः स्थास्नुरिवाचिरप्रभा ।
- शशाङ्ककान्तेरधिदेवताकृतिः, सुता ददे तस्य सुताय मैथिली ॥
- दूरं समारुह्य दिवःपतन्तम्, भृगोरिवेन्दुं विहितोपकारम् ।
- बद्धाऽनुरागोऽनुपपात तूर्णम्, तारागणः सम्भृतशुभ्रकीर्तिः ॥
- शशाङ्कनाथापगमेन धूम्राम्, मूर्छापरीतामिव निर्विवेकाम् ।
- ततः सखीव प्रथितानुरागा, प्राबोधयद् द्यां मधुरारुणा श्रीः ॥


text:
ऋतुसंहारम्
ऋतुसंहारं महाकविना कालिदासेन विरचितमेकमत्यधिकं प्रसिद्धं काव्यमस्ति। काव्येस्मिन् ग्रीष्मवर्षाशरद्हेमन्तशिशिरवसन्तानां षण्णाम् ऋतूणां सुमनोहरं विस्तृतं वर्णनमस्ति। अस्मिन् काव्ये प्रकृत्याः सौन्दर्यस्य दर्शनं भवति।
प्रकृतेः सर्वावस्थासु परिवर्त्तितानि तानि तानि चित्राण्यत्र प्रस्तुतानि यानि प्रत्यक्षदृष्टानीव हृदयं रञ्जयन्ति । कालिदासीयमेवेदमपि काव्यम् ।
केचिदत्र मल्लिनाथस्य टीकामनालोक्यास्य कालिदासप्रणीतत्वं न स्वीकुर्वन्ति । केचित्पुनरत्र ग्रीष्मं प्रथमं वर्ण्यमानमपि दृष्ट्वा कमपि वितृष्णत्वमिव प्रकाशयन्ति । उभयमपीदं न युक्तम्, यतो मल्लिनाथः सर्वानेव ग्रन्थान् विवृणुयादेवेति कुतस्त्या नियमः ? किञ्च वर्षादौ वसन्तस्य निपातेन तद्वर्णनं प्राथम्यमर्हतीति पञ्चाङ्गे युज्यते, न पुनः काव्ये । काव्ये हि कविरुचिः प्राधान्यं भजते । अतो नानया पध्दत्याऽस्य ग्रन्थस्य कालिदासकृतित्वं प्रतिषेध्दुं शक्यते । वस्तुतोऽयं ग्रन्थः कस्यचिदन्यस्य कालिदासस्य कोटिजिदपरनाम्नः । बहवो हि बभूवुः कालिदासाः शृङ्गारतिलक –ज्योतिर्विदाभरण-पुष्पबाणविलासादिकर्त्तारः । तदयं ग्रन्थोऽपि तदन्यतमस्यैव कस्यापि कृतिः स्वादिति सम्भवदुक्तिम् । कीथ महाशयोऽप्यर्थमिममुक्तवान् । कविताशैली पुनरस्य ग्रन्थस्य सरसा सरला च प्रतिभाति –
- मन्दानिलाकुलितचारुतराग्रशाखः पुष्पोद्गमप्रचयकोमलपल्लवाग्रः ।
- मत्तद्विरेफपरिपीतमधुप्रसेकश्चितं विदारयति कस्य न कोविदारः॥
- गृहीतताम्बूलविलोपनस्रजः पुष्पासवामोदितवक्त्रपङ्कजाः ।
- प्रकामकालागुरुधूपवासितं विशन्ति शय्यागृहमुत्सुकाः स्त्रियः ॥
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Transliterated text at GRETIL
- Online literal translation by Desiraju Hanumanta Rao
- The Seasons, selected verses translated into English verse by Arthur W. Ryder