text:
वर्धामण्डलम्
वर्धामण्डलं(मराठी: वर्धा जिल्हा, आङ्ग्ल: Wardha district) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं वर्धा इत्येतन्नगरम् । सेवाग्रामः-पवनार-आश्रमार्थं प्रसिद्धम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
वर्धामण्डलस्य विस्तारः ६३०९ च.कि.मी.मितः । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि नागपुरमण्डलं, पश्चिमदिशि अमरावतीमण्डलम्, उत्तरदिशि नागपुरमण्डलं, दक्षिणदिशि यवतमाळमण्डलं च अस्ति । अस्मिन् मण्डले १०६२ मि.मी.मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । वर्धामण्डले वर्धा प्रमुखनदी, वर्धानद्याः वेण्णा, यशोदा, बाकली इत्येताः उपनद्यः सन्ति । वर्धामण्डले पोथरा, बोर, धोम, कर इत्यादयः इतरनद्यः प्रवहन्ति ।
कृषिः[सम्पादयतु]
अस्मिन्मण्डले सर्वाधिकभूमिः(७५%) कृष्यर्थमेव उपयोजितः दृश्यते अर्थात् कृष्यवलम्बिता अर्थव्यवस्था अस्ति इति ज्ञायते । कार्पासः, सोया, तूर च प्रमुखकृष्युत्पादनानि सन्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
जनगणनानुगुणं(२०११) वर्धामण्डलजनसङ्ख्या १२,९६,१५७ अस्ति । अत्र ६,६८,३८५ पुरुषाः, ६,३२,३८९ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रति च.कि.मी.मिते २०५ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रति च.कि.मी. २०५ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ४.७% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९४६ अस्ति । अत्र साक्षरता ८७.२२% अस्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
वर्धानदी अतीव प्राचीना, यतो हि अस्याः उल्लेखः ई.स. पूर्वे द्वितीयशतकेऽपि प्राप्यते । वर्धानद्याः नाम्ना मण्डलस्य नाम वर्धा इति । षष्ठे शतके चालुक्यवंशीयराजानां राज्यं वर्धामण्डले आसीत् । तेषां कानिचन ताम्रपत्राणि अपि अत्र प्राप्तानि । तदनन्तरं क्रमशः मुघलवंशीय-मराठाराजानाम् आधिपत्यम् आसीत् । आङ्ग्लप्रशासनसमये १९ तमे शतके प्रशासनकारणेन वर्धामण्डलं नागपुरमण्डलात् पृथक्कृतम् ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले अष्ट उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
- आर्वी
- आष्टी
- सेलू
- समुद्रपुर
- कारञ्जा
- देवळी
- वर्धा
- हिङ्गणघाट
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
वर्धामण्डले विदर्भविभागे या लोकसंस्कृतिः दृश्यते सा अत्रापि । परं केचन विशेषाः -
- गान्धिविचाराणां, विनोबावर्याणां कार्यम् एतयोः प्रभावः लोकजीवने दृश्यते ।
- १९६२ तमे वर्षे सहकारि अधिनियम १९६० इत्यस्य परिपालनं प्रारभत् । ततः सर्वकारेणापि सहकारिक्षेत्रे निवेशं कर्तुम् उत्साहः दर्शितः अतः सहकारिक्षेत्रे बहुप्रगतिः जाता । बापुराव देशमुख नामकेन कार्यकर्त्रा अस्मिन् कार्ये महत्त्वपूर्णः भागः ऊढः ।
विशेषाः[सम्पादयतु]
- औगस्त क्रन्तिः -
१६ औगस्त १०४२ दिनाङ्के मण्डलेऽस्मिन् स्थितम् उपमण्डलम् आष्टी इत्यतः औगस्त क्रान्तिः प्रारब्धा । राष्ट्रसन्त तुकडोजी इत्यनेन 'पत्थर सारे बोम्ब बनेंगे, भक्त बनेगी सेना' इति उद्घोषणा तदर्थं कृता । तस्मिन् दिने प्रत्येकस्मात् ग्रामात् जनैः क्रान्तिकार्ये भागः ऊढः । तदा रक्षकैः गोलकास्रप्रयोगः कृतः, तदा ६ जनाः मृताः, ४ गभीरतया क्षतिग्रस्ताः अभवन् । ११२ जनानां कारावासमपि अभवत् । अतः १६ औगस्त दिनं हुतात्मा दिनं मत्वा पालनं कुर्वन्ति जनाः ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
- केळझर इति एकं गणेशमन्दिरम् । पाण्डवकालीन गणेशजलकुण्डमपि अस्ति अत्र इति जनाः वदन्ति ।
- विश्वशान्तिस्तूपः - १९३५ तमे वर्षे एकेन जपानी महाभागेन बौद्धधर्मीयाणां प्रार्थनाकरणार्थं गान्धिना सह योजनां कृत्वा अस्य स्तूपस्य स्थापना कृता ।
- गीताई मन्दिरम् - छदं, भित्तिकां च विहाय एतं मन्दिरं 'गीतई' इत्यास्याः विनोबावर्याणां रचनायाः स्मृतीं रक्षति ।
- गान्धिज्ञानमन्दिरम् - एकः बृहद्ग्रन्थालयः । तस्मिन् गान्धिजीवनाधारितपुस्तकानां, गान्धिना रचितानां पुस्तकानां च सङ्ग्रहः दृश्यते ।
- सेवाग्रामः - म.गान्धिना अस्य आश्रमस्य स्थापना कृता । जमनालाल बजाजवर्याणाम् आग्रहानुसारेण गान्धिना तत्र वास्तव्यमपि कृतम् । गान्धिवर्याणां सम्प्रयोजितानां वस्तूनामपि सङ्ग्रहः अस्ति अत्र । इदानीमपि बहुजनाः शान्तिप्राप्त्यर्थं तत्र गत्वा निवासं च कुर्वन्ति ।
- परन्धामाश्रमः - अहिंसा, सत्य इत्यादयः गान्धिविचारैः प्रभावितः विनोबा भावेवर्याणां निवासः अत्र आसीत् । भूदानान्दोलनार्थं, भारत छोडो आन्दोलनार्थं च कृताः यत्नाः वर्धावासिभिः अनुभूताः । इदानीमपि विनोबावर्याणां विचाराणां प्रसारार्थं कार्यं प्रचलति, कार्यकर्तॄणां निवासश्च अस्ति तत्र ।
- बोर जलबन्धः
- ढगा अरण्यम्
- मगन सङ्ग्रहालयः
- बजाजवाडी - जमनालाल बजाजवर्याणां निवासस्थानं रक्षितमस्ति तत्र ।
- पारडी - मुरलीधरभगवतः प्राचीनं मन्दिरमस्ति अत्र । वर्धानगरात् २८ कि.मी. दूरे अस्ति ।
- हिङ्गणघाट - वास्तविकम् एकम् उपमण्डलं परं अत्रस्थेभ्यः विशेषेभ्यः प्रसिद्धमिदम् स्थानम् । भोसलेवंशीय सरदार दादोबा बोरकर इत्यनेन १८ तमे शतके मल्हारी मार्तण्डभगवतः देवालयः अत्र स्थापितः । १९५५ तमे वर्षे कोचरवर्येण जैनमन्दिरस्य स्थापना कृता । इत्येतैः विशेषैः हिङ्गाणघाटोपमण्डलं प्रसिद्धम् ।


c: text/html

text:
पुरुषोत्तमदास टण्डन
भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य योद्धा हिन्दिभाषाप्रियः,पुरूषोत्तमदासः टण्डन् (जीवितकालः - क्रि.श. १८८२तमवर्षस्य आगस्ट्मासस्य प्रथमदिनतः क्रि.श. १९६२तमवर्षस्य जुलैमासस्य प्रथमदिनपर्यन्तम् ।) इति नामकस्य जन्म भारतदेशस्य उत्तरप्रदेशराज्यस्य अलहाबादमण्डले अभवत् । अस्य पिता सालिग्रामः माता शरणप्यारी इति । एषः भारतीयराष्ट्रियान्दोलनस्य अग्रपङ्क्तेः नेता समर्पितराजनैतिकः, हिन्दीभाषायाः अनन्यसेवकः, कर्मठपत्रकर्ता, तेजस्वी वक्ता, समाजनिवर्तकः च आसीत् । हिन्दीभाषा राष्टभाषा भवतु इति आग्रहं कृतवत्सु अयम् अन्यतमः । क्रि.श. १९५०तमे वर्षे भारतीयराष्ट्रिय-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य अध्यक्षः अभवत् । भारतस्य राजनैतिके सामाजिके जीवने नूतनं चेतनं, नवं तरङ्गं, नवक्रान्तिं च आनीतवान् कर्मयोगी इति राजनीतिवलये कथयन्ति स्म । सामान्यजनानां मनसि एषः राजर्षिः इति प्रसिद्धः आसीत् । केचन वदन्ति स्वातन्त्र्यप्राप्तिः एव अस्य आद्यं लक्ष्यम् आसीत् इति । हिन्दीभाषा भारते स्वातन्त्र्यप्रापणस्य साधनम् अस्ति । स्वातन्त्र्यप्राप्तेः पश्चात् भारतस्य रक्षणस्य भाषा अस्ति इति उक्तवान् । पुरुषोत्तमदासस्य राजनीतिप्रवेशस्य कारणं तस्य अनुपमं हिन्दीभाषाप्रेम । क्रि.श. १९५१तमवर्षस्य फेब्रवरिमासस्य सप्तदशे दिने मुजफ्फरनगरस्य सुहृद्सङ्घस्य सप्तदशे वार्षिकोत्सस्य अवसरे पुरुषोत्तमदासः स्वस्य भाषणे हिन्दीभाषायाः विषयम् उक्तवान् ।
अन्तर्विषयाः
प्रारम्भिकजीवनम्[सम्पादयतु]
पुरुषोत्तमदासस्य जन्म क्रि.श. १८८२तमवर्षस्य अगस्ट्मासस्य प्रथमदिनाङ्के उत्तरप्रदेशराज्यस्य अलहाबादनगरे अभवत् । अस्य प्राथमिकी शिक्षा स्थानीये सिटि आङ्ग्लो वर्नाक्युलर् विद्यालये अभवत् । एषः क्रि.श. १८९४तमवर्षे विद्यालये माध्यमिकशिक्षायाः परीक्षां समुत्तीर्णवान् । क्रि.श. १८९७तमे वर्षे प्रौढशालायाः परीक्षायाः उत्तीर्णतायाः पश्चात् तत्कालीनरीत्यनुसारम् अस्य विवाहः मुरादाबादनिवासिनः नरोत्तमदासखन्ना इत्यस्य पुत्र्या चन्द्रमुख्या सह अभवत् । क्रि.श. १८९९तमे वर्षे काङ्ग्रेस् सङ्घटनस्य स्वयंसेवकः अभवत् । तस्मिन् एव वर्षे इण्टर्मीडियट् परीक्षाम् उत्तीर्य क्रि.श. १९००तमे वर्षे पुत्र्याः पिता अभवत् । अत्रान्तरे भारतस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामभूमौ निमग्नवान् । अग्रिमाध्ययनानर्थं एषः अलहाबादविश्वविद्यालयस्य म्योर् सेण्ट्र्ल् कालेज् प्रविष्टवान् । किन्तु स्वस्य क्रान्तिकारिककार्यकलापेन क्रि.श. १९०१तमे वर्षे महाविद्यालयतः निष्कासितः । क्रि.श. १९०३तमे वर्षे अस्य पिता दिवङ्गतः । एतादृशं सर्वं कष्टकण्ठकम् अतिक्रम्य क्रि.श. १९०४तमे वर्षे स्नातकपदवीम् आप्नोत् । क्रि.श. १९०५तमे वर्षे अस्य राजनैतिकजीवनम् आरब्धम् । क्रि.श. १९०५तमे वर्षे आरब्धे वङ्गभङ्गान्दोलनेन प्रभावितः स्वदेशिव्रतधारणम् अकरोत् । विदेशीयवस्तूनां बहिष्कारस्य रूपेण शर्कराभक्षणं त्यक्तवान् । गोपालकृष्ण गोखलेवर्यस्य अङ्गरक्षकरूपेण काङ्ग्रेस् अधिवेशने भागमवहत् । पुरुषोत्तमदासः क्रि.श. १९०६तमे वर्षे भारतीयकाङ्गेस् सङ्घटनस्य प्रतिनिधित्वेन चितः । अत्रारन्तरे लेखान् अपि रचयितुम् अरब्धवान् । लेखाः तत्कालीनपत्रिकासु अपि प्रकाशिताः । अस्मिन् समये अस्य प्रसिद्धं रचनं बन्दरसभामहाकाव्यम् इति | हिन्दीप्रभानामिकायां हिन्दीभाषापत्रिकायां तत् प्रकाशितम् । कार्यबाहुल्ये अपि स्वस्य अध्ययनं परिरक्षितवान् । क्रि.श. १९०६तमे वर्षे एल्.एल्.बी. पदवीमपि प्राप्य न्यायवादिवृत्तिम् आश्रितवान् । अग्रेपि अध्ययनं समुन्नीय स्नातकोत्तरपदवीं प्राप्य अलहाबादस्य उच्चन्यायालये तत्कालीनप्रसिद्धस्य बहादूरसप्रू वर्यस्य सहायकरूपेण न्यायवादिवृत्तिम् अनुवर्तितवान् ।
कार्यक्षेत्रम्[सम्पादयतु]
पुरुषोत्तमदासः टण्डन् अत्यन्तं मेधावी बहुमुखप्रतिभासम्पन्नः धनवान् च आसीत् । अस्य कार्यक्षेत्रं मुख्यतः त्रिषु भागेषु विभक्तम् असीत् । भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः, साहित्यम्, समाजः च इति विभागेषु कार्यं कृतवान् । स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे टण्डन् वर्यः कस्यचित् योधस्य भूमिकां कृतवान् । स्वस्य छात्रजीवने क्रि.श. १८९९तमे वर्षे काङ्ग्रेस्पक्षस्य सदस्यः सन् अलहाबादस्य भारतीयकाङ्ग्रेस्पक्षस्य प्रतिनिधित्वेन चितः । क्रि.श.१८९९तमे वर्षे जलियन्वालाबागहत्याकाण्डस्य अध्ययनं कर्तुं नियोजितस्य काङ्गेस्पक्षस्य समितौ सदस्यः अभवत् । क्रि.श. १९२०तमे वर्षे सञ्चालिते असहकारान्दोलने गान्धिमहोदयस्य आह्वानम् अङ्गीकृत्य सफलां न्यायवादिनः वृत्तिं त्यक्त्वा सङ्ग्रामभूमौ कूर्दितवान् । क्रि.श. १९३०तमे वर्षे करतिरस्कारान्दोलने भागम् वहन् बस्ती इति स्थाने आरक्षकैः बद्धः कारावारवासम् अनुभूतवान् । क्रि.श. १९३१तमे वर्षे लण्डन्नगरे आयोजिते वर्तुलोत्पीठिकासम्मेलने महात्मनः गान्धेः निर्गमनात् पूर्वं येषां स्वातन्त्रयोधानां बन्धनं कृतवन्तः तेषु एतेन सह जवाहरलालनेहरुः अपि आसीत् । क्रि.श. १९३४तमे वर्षे एषः बिहारस्य प्रादेशिककृषकसभायाः अध्यक्षपदे नियुक्तः अभवत् । बिहारस्य कृषकान्दोलनस्य विषये कारुण्यवान् पुरुषोत्तमः तेषां विकासार्थम् अनेककार्याणि कृतवान् । टण्डन् वर्यः निरन्तरं स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे निरतः आसीत् । अतः ब्रिटिश् आरक्षकाः एतं क्रि.श. १९४०तमे वर्षे एतम् एकवर्षं यावत् गृहबन्धने स्थापितवन्तः । क्रि.श. १९४२तमवर्षस्य आगस्ट्मासे अलहाबादनगरे पुनः आरक्षकैः बद्धः क्रि.श.१९४४तमे वर्षे विमुक्तः । एषा टण्डन् वर्यस्य पञ्चमी तथा अन्तिमा कारावारयात्रा अभवत् । क्रि.श. १९३७तमवर्षस्य जुलै ३१तः क्रि.श. १९५०तमवर्षस्य अगस्ट्मासस्य दशमदिनपर्यन्तम् उत्तरप्रदेशस्य विधानसभायाः प्रवक्तृरूपेण नियोजितः । क्रि.श. १९४६तमवर्षे भारतस्य संविधानरचनसभायाः सदस्यत्वेन चितः ।
साहित्यसेवा[सम्पादयतु]
पुरुषोत्तमदासस्य व्यक्तित्वस्य कर्तृत्वस्य च आकलनावसरे प्रायः अस्य साहित्यकारस्य रूपं न परिगणितम् । वस्तुतः एषः कश्चित् उच्चस्तरीयः लेखकः । अस्य रचनानि तत्कालीनेतिहासस्य शोधं कुर्वन्ति स्म । साहित्यक्षेत्रे टण्डन्वर्यः निबन्धकारः, कविः, पत्रकर्ता इति अभिज्ञातः भवति । अस्य लेखाः हिन्दीभाषायाः, धर्मस्य संस्कृतेः चेति विविधविषयैः सम्बद्धाः भवन्ति स्म । भाषासाहित्ययोः सम्बद्धलेखेषु कविता, दर्शनं, साहित्यं, हिन्दीसाहित्य का कानन, हिन्दीराष्ट्रभाषा क्यों, मातृभाषा की महत्ता, भाषा का सवाल्, गौरवशाली हिन्दी, हिन्दी की शक्ति, कवि और दार्शनिक, इत्यादयः प्रमुखाः । धर्मसंस्कृतसम्बद्धनिबन्धेषु भारतीय संस्कृति और कुम्भमेला, भारतीय संस्कृति संदेश तथा अन्य निबन्धेषु लोककल्याणकारी राज्य, धन और उसका उपयोग, स्वामी विवेकानन्द और सरदार, वल्लभ भाई पटेल इत्याद्याः प्रमुखाः कृतयः । काव्यरचनेषु बन्दर सभा महाकाव्य, कुटीर का पुष्प, स्वतन्त्रता इत्याद्याः ऐतिहासिकरीत्या मुख्याः कृतयः । एतासु कृतिषु राष्ट्रियता तथ देशभक्तिः च जागरिता अस्ति । भारतीयसंस्कृतेः परमप्रियः चेदपि राजर्षिः टण्डन्वर्यः मौढ्यस्य अन्धविश्वासस्य विरोधी आसीत् । एषः भारतीयसमाजे व्याप्तस्य दुष्टपद्धतीनां कुप्रथानां विषये कटुवचनानि वदति स्म । अस्य आत्मबलम् अद्भुतम् आसीत् येन एषः कठिणातिकठिणकार्याणि अपि अनायासेन समापयति स्म । क्रि.श. १९४८तमवर्षस्य एप्रिल्मासस्य १५तमेदिने सन्ध्याकाले सरयूनद्याः तटे वैदिकमन्त्रोच्चारणपूर्वकं महान् देवरहा बबा स्वामी अस्मै राजर्षिः इति उपाधिम् अयच्छत् । केचन अयम् उपधिः अनुचितः इति अवदन् । किन्तु ज्योतिर्मठस्य श्री शङ्कराचर्यः महास्वामी अयं शास्त्रसम्मतः इति अवदत् । अस्य पुष्टये काश्याः पण्डितसभा क्रि.श. १९४८तमे वर्षे अखिअभारतीयसांस्कृतिकसम्मेलनम् उपाधिवितरणावसरे टण्डनस्य नाम्ना सह राजर्षिः इति पदम् अविच्छिन्नं भवतु इति उदघोषयत् ।
हिन्दीभाषाप्रोत्साहनम्[सम्पादयतु]
राजर्षिः बाल्यकालादेव हिन्दीभाषायाः अनुरागी आसीत् । एषः अनुरागः प्रवर्धितः पण्डितबालकृष्णवर्येण मदनमोहनमालवीयेन् च । क्रि.श. १९१०तमवर्षे अक्टोबरमसस्य दशमे दिने काशीनगरे हिन्दीसाहित्यसम्मेलनस्य प्रथमाधिवेशनं मालवीयस्य आध्यक्ष्ये सम्पन्नम् । राजर्षिः टण्डन् सम्मेलनस्य मन्त्रित्वेन नियुक्तः आसीत्। अग्रे साहित्यसम्मेलनस्य माध्यमेन हिन्दीभाषायाः अत्यधिकां सेवामकरोत् । राजर्षिः टाण्डन् हिन्दीभाषायाः प्रसारप्रचारार्थं हिन्दीविद्यापीठं प्रयागे प्रतिष्ठापयत् । हिन्दीभाषायाः शिक्षाप्रसारः आङ्ग्लभाषाप्रभावस्य न्यूनीकरणं च अस्य पीठस्य स्थापनायाः उद्देशः आसीत् । एतत् सङ्घटानम् अनेकाः हिन्दीभाषापरीक्षाः सञ्चालयति स्म । अनेन दक्षिणभारते अपि हिन्दीभाषायाः प्रसारः अभवत् । संस्थायाः एतेषां कार्याणां प्रभावः महिलाविश्वविद्यालयस्य महिलाविद्यायस्य उपरि अभवत् । अनेकेषु महाविद्यालयेषु विश्वविद्यालयेषु च हिन्दीभाषा पाठ्यक्रमे प्रवेशिता । क्रि.श. १९४९तमे वर्षे यदा संविधानसभासम्बद्धप्रश्नः आगतः तदा काचित् विचित्रा स्थितिः उत्पन्ना । महात्मा गान्धिः तु हिन्दुस्तानीसमर्थकः एव आसीत् । पण्डितनेहरुः तथा डा.राजेन्द्रप्रसादः अन्यनेतारः च हिन्दुस्तानीपक्षे एव आसन् । किन्तु राजर्षिः पुरुषोत्तमः न पराजितः अवनतः च |परिणामतः विजयः अपि अनेन एव प्राप्तः । क्रि.श. १९४९तमवर्षस्य डिसेम्बर् मासस्य ११-१४पर्यन्तं हिन्दी तथा हिन्दुस्तानि विषये काङ्ग्रेस् सभायां घर्मचर्चा प्रचलिता । पश्चात् मतदानप्रक्रिया अभवत् । हिन्दीभाषाहिते ६२मतानि हिन्दुस्तानीहिते ३२मतानि आगतानि । पश्चात् काङ्गेस् पक्षस्य सभायां हिन्दी राष्ट्रभाषा देवनागरी राजलिपिः इति समघोषयन् । वन्देमातरं गीतं राष्ट्रगीतं कर्तुं राजर्षिः टण्डन् स्वसहयोगिभिः सह अभियानं चालितवान् । अस्य अनुमोदनपूर्वकं कोटिशः जनानां हस्ताक्षराणि स्वीकृतवान् । समर्थनपत्राणि अपि एकत्र कृतवान् ।
विवादः[सम्पादयतु]
भारतवर्षे स्वातन्त्र्यपूर्वादपि साम्प्रदायिकसमस्याः विकटरूपेण सन्त्येव । राजर्षिः भारतीयसंस्कृतेः परमभक्तः पोषकः च । अतः केचन नेतारः राजर्षेः टण्डनवर्यस्य उपरि साम्प्रदायिकः इति आक्षेपम् अकुर्वन् । भारते संस्कृतिद्वयस्य रक्षणं विश्वासघातककार्यं भवति इति राजर्षेः भावः आसीत् किन्तु अन्यमतविरोधी इति तु न । वास्तवेन टाण्डनवर्यस्य व्यक्तित्वं मानववादि आसीत् । अस्य गृहे यः बालकः अस्य सहायतां करोति स्म सः अन्यमतीयः एव आसीत् । किन्तु जनाः तम् अन्यमतविरोधी साम्प्रदायिकः इति भावयन्ति स्म ।
उल्लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- राजर्षि पुरुषोत्तमदास टण्डन (व्योम की डाक)
- पुरुषोत्तम दास टंडन पर एक संक्षिप्त आलेख
- कर्मयोगी, कालपुरुष व तपस्वी थे पुरुषोत्तम टण्डन (दैनिक जागरण)
- पुरुषोत्तम दास टंडन पर एक लेख अंग्रेज़ी में
- Opposition to Partition
- पाथ टू पार्टीशन
- Article saying that Purushottam Das Tandon shifted to Rubber Chappals
- Arrest of Nehru and Purushottam Das Tandon
- Official Website of the Legislative Assembly of Uttar Pradesh
- Official Website of Indian Parliament
- In a time warp
- राजर्षि पुरूषोत्तम दास टंडन जी के बारे में विभिन्न विद्वानों के विचार

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सुश्रुतः
(कालः – क्रि.पू. ६००)
सुश्रुतः (Sushruta) भारतीय आयुर्वेदस्य प्रवर्तकः सुप्रसिद्धः वैध्यश्च । अद्यतने जगति “प्लास्टिक् सर्जरि” इति यत् उच्यते तस्याः शस्त्रचिकित्सायाः प्रवर्तकः । प्रायः २००० वर्षेभ्यः पूर्वम् एव “प्लास्टिक् सर्जरि” (सरूपचिकित्सा) सदृशीं शस्त्रचिकित्सां यशस्वितया अकरोत् । तदवसरे विच्छिन्नं कर्णं समीकर्तुं शरीरस्य अन्यस्मात् भागात् चर्म स्वीकृतवान् आसीत् सुश्रुतः ।
सुश्रुतः हिन्दुधर्मे विद्यमानायाः शस्त्रवैद्यपद्धतेः सुभद्रम् आधारं कल्पयित्वा तां पद्धतिं विश्वविख्याताम् अकरोत् तदानीन्तने काले एव । एषः रोगनिदानस्य, चिकित्सापद्धतेः च सम्बद्धानि पुस्तकानि संस्कृतेन अरचयत् । तादृशेषु पुस्तकेषु सः शस्त्रचिकित्सां, प्रसूतिविज्ञानं, स्नानम्, औषधम्, पथ्याहारं, बालानाम् आहारं, नैर्मल्यं, वैद्यविद्यां च सुदीर्घरूपेण विवृतवान् । सुश्रुतः सस्यसम्बद्धानां, प्राणिसम्बद्धानां, खनिजसम्बद्धानां च असंख्यानाम् औषधानाम् उपयोगं जानाति स्म । सः ७६० सस्यानां मूलानि, त्वक्, पर्णं, तैलं च रोगपरिहारकाणि इति लिखितवान् अस्ति । दत्तूरस्य, कर्पूरस्य, एलायाः, आद्रकस्य (शुण्ठी), लशुनस्य, मरीचस्य च उपयोगम् अपि समीचीनतया जानाति स्म । सः १२१ विधानां शस्त्रक्रियायाः उपकरणानां विवरणं कृतवान् अस्ति स्वीयेषु ग्रन्थेषु । मानवशरीरस्य अङ्गानां रचनायाः अभ्यासार्थं तदा एव सुश्रुतः विभिन्नां विशिष्टां च काञ्चित् पद्धतिम् अनुसरति स्म । तृणानाम् आवरणेन बद्धं शवं सप्ताहं यावत् जले निमज्जति स्म । अनन्तरं शवं जलात् बहिः स्वीकृत्य मृदु चर्म निष्कासयति स्म सावधानेन । अनन्तरं स्वीयान् प्रयोगान्, परीक्षाः करोति स्म । सुश्रुतः स्वीयेषु ग्रन्थेषु अस्थिविषये, स्नायुविषये, अङ्गानां विषये यत् विवृतवान् अस्ति तत् इदानीम् अपि स्पष्टं शुद्धं च वर्तते । मनुष्याणां शरीरस्य इव प्राणिनाम् अपि (मृतानाम्) चर्म निष्कास्य पुनः सीवनस्य क्रमम् अपि अभ्यस्तवान् आसीत् सुश्रुतः । तदर्थम् एव सुश्रुतः बहुविधानां सूचीनाम् उपयोगं करोति स्म । सः शस्त्रक्रियायाः पूर्वं करणीयानां सिद्धतानां विषये अपि सविवरणं नियमान् लिखितवान् अस्ति । सुश्रुतेन आरब्धः व्रणानाम् उपरि भाष्पं प्रसार्य स्वच्छीकरणस्य क्रमः एव इदानीन्तनस्य पूतिनाशकक्रमस्य प्रथमं सोपानम् । सुश्रुतः गलग्रन्थिरोगस्य उपशमने, अस्थिरोगस्य निवारणे, चर्मणः अन्तर्भागे जायमानस्य पाषाणस्य निवारणे, दुर्मांसस्य अपकरणे, भग्नस्य अस्थिनः पुनः योजने, शस्त्रचिकित्सासहितायां प्रसूतौ रक्तनालानाम् अवरोधे च बहूनि विभिन्नानि तन्त्राणि यशस्वितया प्रयुज्य, तानि तन्त्राणि सविवरणं लिखितवान् अस्ति ।
आयुर्वेदस्य तत्त्वानि वेदेषु अन्यान्येषु स्थानेषु निहितानि आसन् । सुश्रुतः तानि सर्वाणि तत्त्वानि एकत्रीकृत्य, स्वानुभवान् अपि योजयित्वा “सुश्रुतसंहिता” इत्याख्यं ग्रन्थम् अलिखत् । तस्मिन् ग्रन्थे ११२० रोगाः, तेषां रोगाणां कारणानि, तदनुगुणं करणीयाः औषधोपचाराः च विभागशः विवृताः सन्ति । सः “सुश्रुतसंहिता” ग्रन्थः इदानीं बहुभिः भाषाभिः अनूदितः अस्ति । सुश्रुतस्य विद्याभ्यासः अयुर्वेदस्य आद्यप्रवर्तकस्य धन्वन्तरेः गुरुपीठस्थाने काश्यां सम्पन्नः इति ज्ञायते । काश्यां नरेशदेवदासः शस्त्रविद्याम् अबोधयत् सुश्रुतम् । “कोपः, द्वेषः, रूक्षता, उद्रेकः, कार्पण्यम्, आलस्यम्, असत्यं, दुराशा च दूरीकरणीयाः । ब्रह्मचर्यं पालनीयम् । ज्येष्ठाः गुरवः च आदरणीयाः । नखाः, केशाः च सदा कर्तयित्वा स्वच्छता रक्षणीया ।“ इति सुश्रुतः शिष्यान् बोधयति स्म । तेन लिखितायां सुश्रुतसंहितायाम् एतादृशाः नीतिविषयाः अपि निहिताः सन्ति ।
रोगाणां निवारणस्य कलाकौशलस्य वृत्तिषु शस्त्रविद्या एव प्रप्रथमा, श्रेष्ठा, पवित्रा, परिशुद्धा च । एषा विद्या भूलोके कीर्तिसम्पादनस्य साधनम् अपि । तादृश्याः वृत्तेः प्रवर्तकः आचार्यः सुश्रुतः भारतीयस्य वैद्यविज्ञानस्य मार्गे सदा ज्वलन् नन्दादीपः ।
"


text:
मत्स्यपुराणम्
अष्टादशसु महापुराणेषु चत्वारि पुराणानि प्राचीनतमानि सन्ति । तानि मत्स्य (MatsyaPurana)-ब्रह्माण्ड-वायु-विष्णुपुराणानि । महाप्रलयावसरे भगवान् श्री विष्णुः मत्स्यावतारं ('मत्स्यावतारिणं देवं मत्स्याकारं प्रकल्पयेत्')धृत्वा मनुम् उद्दिश्य दत्तं बोधनम् एव इदं पुराणम् । अस्मिन् हरिशिवयोः उभयोः अपि स्तुतिः विद्यते इत्येतत् वैशिष्ट्यम् । अस्मिन् पुराणे १४,००० श्लोकाः २९१ अध्यायेषु विद्यन्ते ।
अस्मिन् पुराणे एते विषयाः वर्णिताः सन्ति[सम्पादयतु]
- कृष्णाष्टमी-गौरितृतीया-अक्षयतृतीया-सरस्वती-भीमद्वादशीव्रतनिरूपणम्
- प्रयाग-नर्मदा-कैलासवर्णनम्
- राजधर्मः
- शकुनशास्त्रम्
- शिल्पशास्त्रम्
- प्रतिमानिर्माणम्
- प्रतिष्ठापनविधिः
- पुरुषार्थाः
- गृहनिर्माणम्
- प्राकृतिकवर्णनम्
- ययातिचरित्रम्
- देवयानीकथानकम्
- सावित्री-उपाख्यानम्
- नरसिंहावतारस्य महत्त्वम्
- चन्द्रवंश-सूर्यवंश-यदुवंश--कुरुवंशानां विवरणम्
- युगकल्पादीनां विवरणम्
अस्मिन् पुराणे सप्तकल्पानां विवरणम् उपलभ्यते । मनुमत्स्ययोः संवादतः अस्य पुराणस्य आरम्भः भवति । नृसिंनवर्णनं, ब्रह्माण्डवर्णनं, देवतानाम् असुराणां च प्रादुर्भावः, मरुद्गणस्य आविर्भावः,पृथुराज्यस्य वर्णनं, वैवस्वतमनोः उत्पत्तिः, अनेकव्रतादीनां विस्तृतविवरणं, मन्दिरप्रासादादीनां निर्माणक्रमादयः अत्र वर्णिताः सन्ति । अस्य पुराणस्य प्रथमाध्याये भगवतः मत्स्यावतारविषयः विवृतः अस्ति । कश्चन राजा मनुः कदाचित् तपस्याचरणाय मलयदेशं गतवान् । 'प्रलयावसरे समस्तस्य जीवजगतः सत्त्वबिजस्य रक्षणे समर्थो भव' इत्येतं वरं प्राप्तवान् ब्रह्मणः सकाशात् । कदाचित् पितृतर्पणस्य दानावसरे तेन कश्चन लघुः मत्स्यः करतले दृष्टः । सः तं मत्स्यं जलद्रोण्यां अस्थापयत् । दिनाभ्यन्तरे मत्स्यः आद्रोणीं व्याप्य अतिष्ठत् । ततः मनुः मत्स्यं कूपे अपातयत्, ततः सरोवरे, ततः सागरे तं मत्स्यम् अस्थापयत् । सागरम् अपि अभिव्याप्य स्थितं मत्स्यं दृष्ट्वा आश्चर्यान्वितः मनुः अवदत् - 'भवान् अस्ति साक्षात् महाविष्णुः । अन्यथा इदम् असाध्यम् एव' इति । तदा मत्स्यरूपी भगवान् अवदत् - 'हे राजन् ! भवता युक्तम् उक्तम् । अचिरात् एव जलप्रलयतः भूमिः जले निमग्ना भविष्यति । (एतदेकार्णवं सर्वं करिष्यन्ति जगत् त्रयम् । - मत्स्यपुराणम् २।१०) । तदा वेदनावं भवतः समीपम् आगमिष्यति । समस्तस्य जीवजगतः सत्त्वबिजस्य रक्ष्णं भवता कर्तव्यम्' इति । अग्रे सर्वं ततैव जातम् ।
स्रोत[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तु[सम्पादयतु]


text:
लेखकः – श्री चमू कृष्ण शास्त्री
कस्यचन कार्यक्रमस्य अनन्तरं तस्य के परिणामाः अभवन् , के लाभाः जाताः इति तु जनाः चिन्तयन्ति एव । परं कार्यकर्तारः वयं तस्य कार्यक्रमस्य कारणेन कान् कान् पाठान् पठितवन्तः इत्यपि चिन्तयेम । तथा सद्यः सम्पन्नायाः विश्वसंस्कृतपुस्तकमेलायाः के पाठाः इति प्रकृतं विचारयाम ।
संस्कृतसम्बद्धाः सर्वाः संस्थाः मिलित्वा संस्कृतकार्यं कुर्वन्ति चेत् कीदृशः अपूर्वः परिणामः भवेत् इति वयं बेन्गलूरु नगरे दृष्टवन्तः । अतः अस्माभिः सर्वैः मिलित्वा कार्यं करणीयं इति प्रधमः पाठः । विविधासु संस्थासु सतीषु, विविधेषु जनेषु वा सत्सु सर्वैः सर्वदा मिलित्वा सम्भूय कार्यं करणीयम् । तेनैव अधिकं फलम् । यथा व्यक्तीनां गणकार्यं (teamwork) भवति, तथा संस्थानां अपि गणरूपेण कार्यकरणं स्यात् । तस्याः दिशि प्रथमसोपानरूपेण संस्कृतसम्बद्धानां सर्वासां संस्थानां `networking’ भवेत् । तदर्थम् उपायाः चिन्तनीयाः ।
गणरूपेण कार्यं (teamwork) करणीयं चेत् तदर्थं काश्चन पूर्वावश्यकताः भवन्ति । केनापि गणसदस्येन स्वस्यैव पुरस्करणं (self-projection) न कर्तव्यं, सर्वेषां पुरस्करणं करणीयम् । श्रमे कर्तव्ये अग्रेसरेण भवितव्यं, मञ्चे उपवेष्टव्ये पश्चात् गन्तव्यम् । त्यागे अहमहमिका, पुष्पमालासु उदासीनता, परेषां कीर्तनम्, आत्मनः विलोपनं, कार्यं प्रधानं स्वस्य नाम-स्थान-मानादिकं न, निर्णयानन्तरं तस्य क्रियान्वयनाय मनःपूर्वकः सम्पूर्णः सहयोगः इत्यादयः गुणाः अपेक्ष्यन्ते । विश्वसंस्कृतपुस्तकमेलायां सर्वैः संस्कृतविश्वविद्यालयैः, संस्कृत-अकाडेमी प्रभृतिभिः च तथैव व्यवहृतम् । राष्त्रिय संस्कृत-संस्थानस्य आदर्शः अवलोक्यताम् । संस्थानेन सहस्राधिकाः छात्राः, शताधिकाः अध्यापकाः, शताधिकाः अन्ये विद्वांसः च तावतां मार्गव्ययं प्रतिनिधिशुल्कं च दत्त्वा पुस्त्कमेलार्थं प्रेषिताः । कविसम्मेलनं, शिक्षासम्मेलनं चेति सत्रद्वयस्य आयोजनार्थं अपेक्षिता अर्थव्यवस्था अन्यकार्याणि च कृतानि, पुस्तकापणेषु सशुल्कं उपदशाः आपणाः स्वीकृताः । प्रयत्नं कृत्वा उपषष्टानि नूतन-पुस्तकानि प्रकाशनाय सज्जीकृतानि । कुलपतिना स्वयमपि मेलार्थं ग्रन्थाः रचिताः । अन्येऽपि तदर्थं प्रेरिताः च । अखिलभारतीय स्पर्थाः अपि मेलावसरे एव आयोजिताः, येन तत्र भाग-भागिनः अपि मेलां पश्येयुः इति । एतदतिरिक्ततया केन्द्र सर्वकारतः मेलार्थं दशलक्षं रूप्यकाणि दापितानि । परं, राष्ट्रिय-संस्कृत-संस्थानेन तत्पदाधिकारिभिः वा कदापि, कुत्रापि, क्वचिदपि एतद्विषये उल्लेखोऽपि न कृतः । तादृशः भावः अपि नैव प्रदर्शितः । अतः एतस्मात् अस्माभिः ज्ञातव्यं तु – स्वस्य ख्यापनं न, अपि तु संस्कृतस्य, ध्येयस्य, कार्यस्य च ख्यापनं करणीयं इति । अयं द्वितीयः पाठः ।
[ अनुवर्त्यते ]


text:
कदम्बवंशः
कदम्बवंशः' कर्णाटकस्य प्रथमराजवंशः । कन्नडभाषायाः प्रथमं शिलाशासनं हल्मिडिशासनम् अस्य वंशस्य प्रशासनकालस्य एव । कदम्बाः (क्रि.श. ३४५तमवर्षतः ५२५पर्यन्तम्) अद्यतनस्य उत्तरकन्नडामण्डलस्य बनवासीं प्रशासतः कर्णाटकस्य कश्चित् राजवंशः । कालक्रमेण चालुक्यवंशस्य तथा राष्ट्रकूटवंशस्य अधीनराजाः सन्तः गोवा, हानगल् प्रदेशेषु अपि शाखाः आप्नुवन् । राज्ञः काकुस्थवर्मणः प्रशासनकाले उच्छ्रायस्थितौ आसन् कदम्बाः। कर्णाटकस्य बहुभागः एतेषां साम्राज्येन आवृतः आसीत् । कदम्बवंशात् पूर्वतनराजवंशाः मौर्याः, शातवाहनाः मूलतः कर्णाटकात् बाह्याः आसन् । तेषां राज्यकेन्द्रम् कर्णाटकात् बहिः आसीत् । कन्नडभाषां प्रथमतया राजभाषारूपेण उपयुक्तवान् राजवंशः कदम्बवंशः एव । अस्य प्रदेशस्य प्रगतेः अध्ययनेन ज्ञायते यत् बहुकालं सञ्जीविता प्रधाना प्रादेशिकभाषा कन्नडम् एव । कर्णाटकस्य इतिहासे आरभिककालः एव कदम्बप्रशासनकालः । क्रि.श. २३४तमवर्षे मयूरशर्मणा संस्थापितम् एतत् राज्यं बृहत् साम्राज्यम् इव संवर्धनस्य लक्षणं दर्शयति स्म । तदानीन्तकालस्य राज्ञाम् अभिधानानि अपि एतं विषयं पोषयन्ति । अस्यैव वंशस्य काकुस्थवर्मा बलाड्यः राजा आसीत् । उत्तरभारतस्य गुप्तसाम्राज्यस्य राजानः अनेन सह वैवाहिकसम्बन्धं रक्षितवन्तः इति विषयः राज्यस्य गरिमां सूचयति । अस्य वंशस्य राजा शिवकोटिः पुनः पुनः सम्भूतैः युद्धैः रक्तपातैः च खिन्नः सन् जैनधर्मं प्रति मतान्तरणं कृतवान् । कदम्बानां समकालीनाः तलकाडुप्रदेशस्य गङ्गाः सम्पूर्णस्वतन्त्रराज्यप्रतिष्ठापने स्थलीयेषु प्रथमाः आसन् ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
कदम्बानां मूलस्य विषये किंवदन्त्यः यथेष्टं सन्ति । तद्विषये काचित् कथा एवम् अस्ति । अस्य कदम्बवंशस्य मूलपुरुषः त्रिलोचन कदम्बः (हलसि तथा देगांवि अभिलेखानुगुणं जयन्तः इति अस्य नाम) इत्यस्य त्रीणि लोचनानि चत्वारः बाहवः आसन् । कदम्बवृक्षस्य अधः शिवस्य स्वेदे पतिते अस्य जन्म अभवत् अतः अस्य नाम कदम्बः अभवत् । अन्यकथानुगुणं मयूरशर्मा एव शिवभूदेव्योः पुत्ररूपेण जतः कदम्बसाम्राज्यम् अस्थापयत् । अस्यापि त्रीणि नेत्राणि आसन् इति । तुळुभाषिकानाम् इतिहासवर्णनस्य ग्रामपद्धतिनामके पुस्तके कन्नडभाषाग्रन्थानुसारं मयूरशर्मा सह्याद्रेः श्रेणिषु कदम्बवृक्षस्य अधः शिवपार्वत्योः अपत्यरूपेण सम्भूतः । एषः एव मयूरशर्मा । अस्य वंशस्य एव सन्तानं नागरखाण्डकदम्बः इति । वंशस्य शिलालेखानुगुणम् अस्य वंशस्य मूलस्य चिन्तनं नन्दसाम्राज्यपर्यन्तमपि गच्छति । अनपत्यः राजा नन्दः पुत्रप्राप्तये कैलासे शिवं प्रार्थयत । "भवतः पुत्रौ जनिष्येते । ताभ्याम् कदम्बकुलम् इति भविष्यति तयोः शस्त्रविद्यां बोधनीया" इति नभोवाणी अभवत् । कदम्बानां मूलस्य विषये सिद्धान्तद्वयम् अस्ति । एकं कर्णाटकस्य , अपरम् उत्तरभारतस्य । किन्तु उत्तरभारतस्य मूलस्य विषये तस्याः वंशपरम्परायाः पश्चात् अभिलेखेषु केवलम् उल्लेखः अस्ति । अतः एतत् चिन्तनं किंवदन्ती इत्येव परिगण्यते । अस्य प्रथमोल्लेखः क्रि.श.१०५३ तथा क्रि.श. १०५५तमवर्षयोः हरिकेसरीदेवस्य शिलाशासने प्राप्तः । अग्रिमशिलाशासनानि एतदेव उल्लिख्य मयूरशर्मा हिमलये आधिपत्यं स्थापितवान् इति विवृणुते । अस्य समर्थनस्य न कोऽपि अभिलेखः अस्ति । अतः अयं वादः अपि विश्वासार्हः नास्ति । केवलं दक्षिणभारते एव कदम्बवृक्षाः प्ररोहन्ति अतः कदम्बवंशस्य मूलमपि दक्षिणभारतम् एव । कदम्बजातेः विषये अपि पण्डितेषु अभिप्रायभेदाः सन्ति । कदम्बानां जातिविषये विदुषाम् अभिप्रायः भेदः अस्ति । तालगुन्दस्य शिलाभिलेखानुगुणं कदम्बाः मूलतः ब्राह्मणाः, आदिवासिनः इत्यपि अभिप्रायः अस्ति । कदम्बाः केरलराज्ये तमिळुनाडुप्रदेशे च प्रशासतः चेरराजैः सह सङ्घर्षन्तः कडम्बुजातीयाः इति अपि अभिप्रायः श्रूयते । कडम्बवः सुब्रह्मण्यं कदम्बवृक्षं च कुलदेवः इव पूजयन्ति स्म । केचन इतिहासकाराः कदम्बानां मूलं तु उत्तरभारतम् इति वदन्ति । कदम्बानां नाणकेषु कन्नडस्य देवनागर्याः लेखः लाञ्छनं च स्तः । कन्नडभाषायाः हल्मिडीति सर्वप्रथमशिलालेखे (क्रि.श. ४५०तमवर्षे) कदम्बानां व्यावहारिकी भाषा कन्नडभाषा इति उल्लेखः अस्ति । तेषां प्रशासनकाले शिलालेखत्रयं शोधितम् । सतारा कलेक्टोरेट् इत्यस्मिन् कदम्बानां प्रशासनस्य आरम्भकाले टङ्कितानि वीरः स्कन्दः कन्नडलिपियुक्तानि नाण्यानि उपलब्धानि । राज्ञस्य भगीरथस्य कालस्य (क्रि.श. ३९०तः ४१५ पर्यन्तं) श्रीः भागी इति कन्नडलिपियुतनाण्यानि अपि उपलब्धानि । अनेन दृढितं भवति यत् कदम्बानां प्रशासनभाषा कन्नडभाषा आसीदिति ।
वंशमूलम्[सम्पादयतु]
शातवाहनानां प्रशासनकालः यदा समाप्तः अभवत् तदा कर्णाटकप्रदेशे प्रथमतया अधिकारं कन्नडराजवंशीयाः कदम्बाः प्राप्तवन्तः । अस्मिन् विषये विदुषां भिप्रायभेदाः न सन्ति। कदम्बाः साम्राज्यस्थापकः मयूरवर्मा आसीत् । वनवासीनगरस्यसमीपे ताळगुन्दः इति राजधानी आसीत् । मयूरवर्मा काञ्चीप्रदेशे शिक्षणं प्राप्तवान् । राज्यस्थापनार्थम् ताळगुन्दमागतवान् । लघुसैन्यं सङ्कलय्य पल्लवाधीनानां राज्ञां विरुद्धं प्रयुद्ध्य जयं प्राप्तवान् । आरम्भे लघु राज्यम् स्थापितवान् । अनन्तरम् बाणवेशीयान् पराजित्य साम्राज्यस्य विस्तारं कृतवान् । मयूरवर्मणः प्रशासनकाले प्राकृतापेक्षया संस्कृतभाषायाः प्रयोगः अधिकः आसीत् । किन्तु प्राशासनिकेन भाषारुपेण कन्नडभाषा स्वीकृता इति विदुषाम् अभिप्रायः । कदम्बराजानः स्वयम् हरीतपुत्राः मानव्यगोत्रजाः इति घोषितवन्तः । मयूरवर्मणः मरणानन्तरं कङ्गवर्मा भगीरथवर्मा रघुवर्मा च क्रमशः कदम्बसाम्राज्ये प्रशासकाः अभवन् । रघुवर्मणः अनन्तरम् काकुत्सवर्मा सिंहासनारूढः अभवत् । सः अभिवृद्धिकार्ये कर्नाटके प्रथमः उत्तमप्रशासकः इति स्थानम् प्राप्तवान् । प्रथमतया एषः कञ्चिपल्लवान् जितवान् । राज्यस्य विस्तारं कृतवान् । द्वितीयम् अभिवृद्धिकार्यं शासननिर्माणम् आसीत् । अस्य काले एव प्रसिद्धम् हल्मिडिशासनम् (हल्मिडिशिलाभिलेखः) निर्मितम् आसीत् । अस्य प्रशासनकाले कदम्बसाम्राज्यम् शिवमोग्गा चित्रदुर्गः बळ्ळारी, उत्तरकन्नडम्, बेळगावी मण्डलेषु व्याप्तमभवत् । काकुत्स्थवर्मा गुप्तवाकाटकराजवंशजैः सह वैवाहिकसम्बन्धं स्थापनेन कदम्बानां राज्यं स्थिरं कृतवान् । काकुत्स्थवर्मणः शान्तिवर्मा कृष्णवर्मा इति पुत्रौ अस्ताम् । एतौ राज्यं विभज्य प्रशासनमकृतवन्तौ । शान्तिवर्मा बनवसी नगरं राजधानीम् कृत्वा प्रशासनम् कृतवान् । कृष्णवर्मा च त्रिपर्वतनगरे शासनम् कृतवान् । शान्तिवर्मा पल्लवान् जितवान् । आक्रमणकारान् प्रतिबन्धितवान । तलकाडुप्रदेशीयानाम् प्रदेशान्पिजित्वा साम्राज्यस्य विस्तारम् कृतवान् । शान्तिवर्मणः कालानन्तरं मृगेशवर्मा, रविवर्मा च कदम्बसाम्राज्ये प्रशासकौ अभवताम् । एतयोः समये पाण्ड्यराजाः अळुपवंशीयाः राजानः कोङ्गव्ळाः च जिताः अभवन । अनेन कर्णाटकराज्यप्रदेशे कदम्बाः बलिष्ठाः अभवन् । रविवर्मणः पुत्रः हरिवर्मा अपि असामान्यः राजासीत् अस्य प्रशासनकाले कदम्बराज्यम् एकीभूतम् समृद्धं सुभद्रं च अभवत् । साम्राज्यस्य सुभद्रः आधारः स्थापितः अभवम् । कदम्बवंशीयाः सा.श.चतुर्थशतकतः षष्ठशतकपर्यन्तम् उत्तमम् प्रशासनं कृतवन्तः । एतेषां प्रशासनकाले कन्नडभाषिकाः राजनितिषु एकीकृता न अभवन् । अतः प्रथमतया कन्नडदेशीयानां साम्राज्यं स्थापितमासीत् । कन्नडभाषायाः प्राशस्त्यं दत्तमासीत् । शासनेषु च कन्नडभाषायाः प्रमोगः कृतः अस्ति । हरिवर्मणः प्रशासनकालादनन्तरं कदम्बानां प्राबल्यम् कुष्ठितम अभवत् । कदम्बवंशीयैः देवालयाः निर्मिताः सन्ति । कृषिकार्यार्थमपि उत्तमम् कार्यम् कृतम् ।
कदम्बवंशप्रशासनम्[सम्पादयतु]
क्रि.श. ४५०तमस्य राज्ञः शान्तिवर्मणः कालस्य ताळगुण्दशिलाभिलेखः कदम्बसाम्राज्यस्य उद्गवम्अस्य विषये विवरणं ददाति । ताळगुन्दः नाम अद्यतस्य कर्णाटकस्य शिवमोग्गमण्डले अस्ति । ताळगुण्दस्य निवासी स्वस्य पितामहेन गुरुणा वीरशर्मणा सह क्रि.श. ३४५तमे वर्षे वैदिकविद्यार्जनार्थं कञ्चीं गतवान् । तत्र पल्लवराजानां रक्षकभटैः अवमानितः अभवत् । अनेन क्रुद्धः प्रतीकारस्य प्रतिज्ञां कृत्वा कञ्चिं त्यक्त्वा आगतवान् । स्वस्य ब्राह्मण्यं त्यक्त्वा शस्त्राभ्यासम् आरब्धवान् । स्वानुचरैः सह मिलित्वा सेनां रचयित्वा श्रीशैले पल्लवैः सह प्रयुध्यः तान् पराजितवान् । पल्लवराजैः कोलारस्य बृहत्बाणैः च सह दीर्घकालं संयुध्य कदम्बाः स्वतन्त्रं राज्यम् अघोषयन् । मयूरशार्मणः पुत्रः कङ्गवर्मा क्रि.श. ३६५तमे वर्षे राज्याभिषेकं प्राप्तवान् । वाकटकपृथ्वीसेनेन युद्धे पराजितः चेदपि स्वस्य स्वातन्त्र्यरक्षणे यशस्वी अभवत् । अस्य पुत्रः भगीरथः पितृहस्तपरिच्युतानि स्थानानि पुनः प्राप्तुं न शक्तवान् । भगीरथस्य पुत्रः रघुः पल्लवैः सह कृते आहवे मृतः । तस्य पश्चात् अभिषिक्तः एव कदम्बवंशे एव अतिबलिष्ठः उग्रः च राजा काकुस्थवर्मा । अस्य एकां कन्यां गुप्तसाम्राज्य स्कन्दगुप्तः परिणीतवान् । अन्यां कन्यां वाकटकराजः नरेन्द्रसेनः परिणीतवान् । ताळगुन्दशिलाभिलेखानुसारं काकुस्थवर्मापि दक्षिणकन्नडमण्डलस्य अळूपः गगङ्गवाडीराजकुलैः सह विवाहसम्बन्धं प्राप्तवान् । महाकविः कालिदासः अस्य आस्थानमागतवान् । काकुस्थवर्मणः पश्चात् आगतेषु राजसु क्रि.श. ४८५तमे वर्षे अभिषिक्तः रविवर्मा केवलं राज्यं विस्तर्तुम् अशकत् । तस्य राज्यप्रशासनकाले पल्लवैः गङ्गैः युद्धानि अन्तःकलहानि च अधिकानि अभवन् । नर्मदानद्याः तीरपर्यन्तं व्याप्तान् वाटकान् पराजितान् अकुर्वन् । कदम्बानां राज्यम् अद्यतनस्य गोवाराज्यस्य महाराष्ट्रराज्यस्य कर्णाटकस्य दक्षिणभागान् अन्तर्निहितम् आसीत् । कदम्बेषु एव अन्तःकलहकारात् राजवंशः विनाशस्य मार्गगतः । कदम्बानां विष्णुवर्मणः बीरुरुग्रामस्य फलके शान्तिवर्मा समस्तकर्णाटकस्य प्रभुः इति सम्बोधितं लिखितम् । मुख्यवाहिन्याः क्रि.सा. ४५५तमे वर्षे विभक्ता तृपावर्ता इति शाखा बेळगावीसमीपस्य मुरोड् इति स्थानं कञ्चित्कालं प्रशास्य पश्चात् हरिवर्मणः काले बनवासीकदम्बसाम्राज्ये विलीना अभवत् । अन्ते अयं कदम्बवंशः बादामीचालुक्यैः पातितः । पश्चात् राष्ट्रकूटानां कल्याणीचालुक्यानां च अधीनवंशः अभवत् । मयूरशार्मणः उत्तराधिकारिणः क्षात्रवंशसूचकं वर्म इति उपाधिं स्व्यकुर्वन् ।
प्रशासनम्[सम्पादयतु]
शातवाहनराजाः इव अपि कदम्बाः स्वयं धर्ममहारः इति सम्बोधयन्ति स्म । शिलालेखानाम् अध्ययनेन तस्य कालस्य अनेकानि पदनामानि शोधितानि । प्रधानमन्त्री, परिचारकः, तन्त्रपालः, सभाकार्यसचिवः, कार्यदर्शी, विद्यावृद्धः, देशामात्यः, रहस्याध्यक्षः, सर्वकायकर्ता, धर्माध्यक्षः, भोजकः, आयुक्तः इति अधिकारपदानि भवन्ति स्म । सेनायां जगदालः, दण्डनायकः, सेनापतिः चेति स्थानानि आसन् । राजवंशस्य युवराजः राज्ञः प्रशासने साहाय्यं करोति स्म । अन्ये राजकुमारः विविधप्रान्तस्य राज्यपालाः इति नियोजिताः भवन्ति स्म । काकुस्थवर्मा स्वपुत्रं कृष्णं त्रिपर्वताः इति प्रदेशस्य राज्यपालः इति नियोजितवान् । अग्रे एतदेव राजवंशस्य विविधासु शाखासु विभागस्य कारणम् अभवत् । समग्रं राज्यं मण्डलं देशः चेति विभक्तम् आसीत् । अनेकविषयाणां (ग्रामसमूहाः) गणः मण्डलम् इति परिगण्यते स्म । आहत्य नव विषयाः निर्दिष्टाः । महाग्रमः (ताल्लूकु) दशग्रामाः इति विभागाः कृताः आसन् । कृष्युत्पन्नस्य षट्सु एकांशः करः इति स्वीकुर्वन्ति स्म । सञ्चारकरः, भूकरः, विक्रयकरः, व्यापारीकरः, इत्यादयः प्रशासनस्य धनसञ्चयमूलाः असन् ।
संस्कृतिः[सम्पादयतु]
कदम्बाः सनातनधर्मस्य दृढानुयायिनः आसन् । मयूरशार्मा प्रायः जन्मना ब्रह्मणः चेदपि तस्य पश्चात् आगताः क्षत्रियकुलस्य लाञ्छनमिव वर्मा इति पदम् अयोजयन् । कृष्णवर्मा इत्यदयः राजानः अश्वमेधयागम् अकुर्वन् । तस्य ताळगुन्दशासनम् सिवस्य प्रार्थनया आरभते । हल्मिडि बनवासि इत्यादिषु विष्णोः नाम दृश्यते । तेषां कुलदेवस्य मधुकेश्वरस्य देवालयं निर्मितवन्तः । कुडलूरु, शिरसि, इत्यादिषु स्थानेषु लब्धाभिलेखानुगुणं विद्वज्जनानां कृते कृषिक्षेत्राणि दानरूपेण दीयन्ते स्म । जैनमतम् अपि कदम्बाः प्रोत्सहयन्ति स्म । बनवासी, बेळगावी, गोवा इत्यादिषु स्थानेषु अनेकानि जैनमन्दिराणि निरमात् । सहित्यकलानां विषये अतीव आदरयुताः कदम्ब राजानः राज्ञ्यः च देवालयेभ्यः विद्यासंस्थाभ्यः च भूभागं उदारं धनसाहाय्यम् अकुर्वन् । कन्नडभाषायाः आदिकविः पम्पः कृतिषु कदम्बानां स्तुतिं कृतवान् । आरङ्कुशविट्टोडं नेनेवुदेन्नमनं बनवासिदेशमम् इति उक्तिः कन्नडसारस्वतक्षेत्रे बहुप्रसिद्धा । कोऽपि अङ्कुशेन स्कुनाति चेदपि मम मनः बनवासिदेशं स्मरति इति अस्याः उक्तेः भावः ।
शिल्पकलायोगदानम्[सम्पादयतु]
कदम्बानां शिल्पकलविषये योगदानां गणनीयम् अस्ति । केषुचित् विषयेषु चालुक्यानां पल्लवानां च शैल्या सदृशा कदम्बशिल्पकला स्वस्य विशिष्टं लक्षणयुता अस्ति । एते कदम्बाः शातवाहनानां शैलीमपि अनुकृतवन्तः । कदम्बशिल्पकलायाः मूललक्षणं कदम्बशिखरम् इत्येव प्रथितं कलशान्तं श्रेणीकृतं मन्दिरगोपुरम् । इयं शैली अनेकशतमानानां पश्चात् दोड्डगद्दवळिप्रदेशस्य होय्सळनिर्मितमन्दिरेषु हम्पीप्रदेशस्य महाकूटदेवालयेषु च दृश्यते । केषुचिन्मन्दिरेषु शिलाजालन्द्राः अपि सन्ति । अग्रे आगतानां चालुक्यवंशीयानां, होय्सळवंशीयानां च शिल्पकलावैभवस्य मू्ला कदम्बानां शैली एव अभवत् । अद्यापि बनवासिग्रामे सुशोभितः मधुकेश्वरदेवालयः कदम्बानां वास्तुशास्त्रस्य सुन्दरदृष्टान्तः ।
कदम्बानां संस्मरणम्[सम्पादयतु]
कदम्बानां संस्मरणार्थं कर्णाटकसर्वकारः प्रतिवर्षं बनवासीग्रामे कदम्बोत्सवः इति कार्यक्रमम् आयोजयति । मयूरशर्मणः कथादृतं मयूर इति चलच्चित्रं क्रि.श. १९७०तमे काले एव दृश्यीकृतम् । क्रि.शा. २००५तमे वर्षे उत्तरकन्नदामण्डलस्य कारवारे लोकार्पितस्य भारतस्य अत्याधुनिकस्य सेनानौकाकेन्द्रस्य कदम्बः इत्येव नाम अङ्कितम् ।


text:
बङ्किमचन्द्र चट्टोपाध्याय
बङ्किमचन्द्र चट्टोपाध्याय (वङ्ग: বঙ্কিমচন্দ্র চট্টোপাধ্যায় Bôngkim Chôndro Chôţţopaddhae)[१](२७ जून्, १८३८[२]- ८ एप्रिल्, १८९४[३]) उनविंशतिशतकस्य एकः महान् बाङ्गालीसाहित्यिकः सम्पादकश्च आसीत् । बाङ्गलागद्यस्तथा उपन्यासस्य विकाशे अस्य असीमावदानम् अस्ति । बङ्किमचन्द्रः साधारणतः बाङ्गलासाहित्येतिहासे प्रथमः औपन्यासिकरूपेण ख्यातः । परन्तु भगवद्गीतायाः व्याख्याता तथा साहित्य-समालोचकरूपेणाऽपि एषः विशेषख्यातिमानः । सः वृत्तिदृष्ट्या ब्रिटिश्-शासनस्य कर्माचारी आसीत् । बङ्किमचन्द्रः बाङ्गला भाषायाः प्रथमसाहित्यपत्रस्य बङ्गदर्शनस्य अदिसम्पादकः आसीत् । अस्य छद्मनाम आसीत् कमलाकान्त इति ।[४]
अन्तर्विषयाः
जीवनम्[सम्पादयतु]
जन्म वंशपरिचयश्च[सम्पादयतु]
बङ्किमचन्द्रस्य जन्म( २७ जून, १८३८ क्रैस्ताब्दः/१३ आषाढ १२४५ बङ्गाब्दः ) नैहाटीनगरस्य निकटस्थे कांठालपाडाग्रामे अभवत् । वस्तुतः तस्य वंशस्य आदिनिवासः हुगलिमण्डलस्य देशमुखोग्रामे आसीत् । बङ्किमचन्द्रस्य प्रपितामहः रामहरि चट्टोपाध्याय महोदयः मातामहस्य सम्पत्तिं प्राप्य कांठालपाडाग्रामं गतवान् आसीत् । अन्ततरं तत्रैव वसवासम् अकरोत् । रामहरि महोदयस्य पौत्रः आसीत् यादवचन्द्र चट्टोपाध्यायः । तस्य तृतीयपुत्रः बङ्किमचन्द्रः आसीत् । बङ्किमचन्द्रस्य श्यामाचरण तथा सञ्जीवचन्द्र इति द्वौ अग्रजौ आस्ताम् । बङ्किमस्य जन्मकाले पितुः यादवचन्द्रस्य सह-मण्डलशासकरूपेण पदोन्नतिः जाता आसीत् ।
शिक्षा[सम्पादयतु]
शैशवकालं बङ्किमचन्द्रः कांटापाडा”ग्रामैव यापितवान् . पञ्च वयसि कुलपुरोहितेन विश्वम्भर भट्टाचार्येण জন্মের পর तस्य विद्यारम्भः जातः . अत्यल्पैव वयसि तस्य मेधा सर्वैः ज्ञाता . बङ्किमचन्द्रस्य कणिष्ठः सहोदरः पूर्णचन्द्र चट्टोपाध्यायः लिखितवान्- “শুনিয়াছি বঙ্কিমচন্দ্র একদিনে বাংলা বর্ণমালা আয়ত্ত করিয়াছিলেন।”(भाषानुवादः- श्रुतञ्च, बङ्किमचन्द्रेण बाङ्ग्लावर्णमाला आयत्ती कृता आसीत्)[५][६]
साहित्यक्षेत्रे अवदानम्[सम्पादयतु]
ग्रन्थावली[सम्पादयतु]
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ (Chattopadhyay in the original Bengali; Chattopadhyay or Chatterji as spelt by the British)
- ↑ History & Heritage
- ↑ Merriam-Webster, Inc (1995). Merriam-Webster's Encyclopedia of Literature. Merriam-Webster. pp. 231–. ISBN 978-0-87779-042-6. http://books.google.com/books?id=eKNK1YwHcQ4C&pg=PA231. Retrieved 24 June 2012.
- ↑ मासिक कारेन्ट् वर्ल्ड्, मै २०११, पृ. ३३; परिदर्शनस्य दिनाङ्कः-२६ मै २०११ क्रैस्ताब्दः
- ↑ प्रबन्ध- बङ्किमचन्द्रेर् बाल्यशिक्षा, पूर्णचन्द्र चट्टोपाध्यायः ,बङ्किम-प्रसङ्ग ग्रन्थः, सुरेशचन्द्र समाजपतिना सम्पादितः
- ↑ बङ्किमचन्द्रजीवनी, अमित्रसूदन भट्टाचार्य, आनन्द पाब्लिशार्स् प्रैवेट् लिमिटेड् , कोलकाता ,१९९१,पृ २५ तः उद्धृतः


text:
कृष्णा
भारतदेशे तृतीया बृहत् नदी। दक्षिणभारते, आन्ध्रप्रदेशे च द्वितीया बृहत् नदी अस्ति कृष्णानदी। आन्ध्रप्रदेशे जनाः कृष्णवेणी नाम्ना एतां नदीम् आह्वयन्ति । पश्चिमदिशि महाराष्टस्य महाबळेश्वरस्यम् उत्तरदिशि महादेवपर्वतश्रेण्यां समुद्रस्तरतः १३३७ मीटरमितोन्नते स्थाने लघुधारारूपेण जन्म प्राप्नोति। कृष्णानदी अनेकाभिः उपनदिभिः मिलित्वा महाराष्ट्रे, कर्णाटके, आन्ध्रप्रदेशे च भूमिं ससश्यामलां कृत्वा १,४०० किलोमीटरमितं प्रयाणं कृत्वा आन्ध्रप्रदेशस्य हंसलदीविक्षेत्रे बङ्गालोपसागरेण मिलति।
प्रयाणम्[सम्पादयतु]
कृष्णानदी २९ उपनदीभिः मिलति। महाबळेश्वरस्य समीपे उगमानन्तरं १३५किलोमीटरदूरे कोयिनानद्या मिलति। अनन्तरं वारणा पञ्चगङ्गादुधगङ्गा]]नदीभिः मिलति। महाराष्टराज्ये एषा नदी ३०६ किलोमीटर् यावत् प्रवह्य बेळगावीमण्डलस्य ऐनापुरप्रदेशे कर्णाटकराज्यं प्रविशति। कृष्णानदी उगमस्थानतः ५०० किलोमीटरदूरे कर्णाटकराज्ये घटप्रभा मलप्रभानदीभ्यां सह मिलति। आन्ध्रप्रदेशे प्रवेशतः पूर्वं भीमानद्या मिलति। कर्णाटकराज्ये ४८२ किलोमीटरदूरं प्रवह्य रायचूरुमण्डलस्य देवसूगूरुग्रामतः आन्ध्रप्रदेशस्य महबूबनगरमण्डलस्य तङ्गटिक्षेत्रे आन्ध्रप्रदेशं प्रविशति । ततः कर्नूलुसमीपे तुङ्गभद्रानद्या मिलति। ततः श्रीशैलस्य समीपे नागार्जुनसागरम् इत्यत्र कश्चन बृहत् जलबन्धः निर्मितः अस्ति । विजयवाडासमीपे ब्रिटीषकाले प्रकाशं ब्यारेज् नामकः सेतुः निर्मितः अस्ति । विजयवाडाक्षेत्रे कृष्णानदी ११८८ मीटर् दैर्घ्यवती भूत्वा विराटरूपं दर्शयति। ततः हंसलदीवि समीपे बङ्गालोपसागरेण मिलति। उपनदीभिः सह मेलनानन्तरं कृष्णानद्याः समग्रपरिवहनस्य प्रदेशः चतुरस्रकि.मी यावत् भवति । अत्र परिवहनस्य प्रमाणं प्रतिराज्यम् एवम् अस्ति ।
- महाराष्ट्रम् - २६.८%
- कर्णाटकम् - ४३.८%
- आन्ध्रप्रदेशः - २९.४%
कृष्णानद्याः तीरे पुण्यक्षेत्राणि[सम्पादयतु]
कृष्णानद्याः भारतदेशे इतरनदीणामिव पौराणिकप्राशस्त्यम् अस्ति । यथा -
- १. श्रीशैलम् - द्वादशज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमस्य आलयः अत्र अस्तु । प्रसिद्धे अस्मिन् शिवक्षेत्रे श्रीशैले भ्रमराम्बा मल्लिकार्जुनस्वामी च स्तः ।
- २. अलम्पुर् – अष्टादशशक्तिपीठेषु अन्यतमः आलयः अत्र अस्ति । नवब्रह्मनमाकः देवालयसमुच्चयः अत्र अस्ति। अलम्पुर् चालुक्यराजानां निर्मितिः अस्ति ।
- ३. श्रीदुर्गामल्लेश्वरस्वामिक्षेत्रम् (कनकदुर्गा) – विजयवाडा।
- ४. अमरावती (आन्ध्रप्रदेशः) - अत्र शिवः अमरलिङ्गेश्वरस्वामिरूपेण पूज्यते । बौद्धानाम् अपि पवित्रं स्थानम् एतत्।
- ५. मोपिदेवी – अस्मिन् प्रसिद्धक्षेत्रे नागपूजां करोति।
योजनाः[सम्पादयतु]
प्रदान व्यासः - कृष्णानदी व्यवस्थे प्राजेट् कृष्णानदी तीरे परिवाहक राष्ट्रं तृतीयायां अपि विस्तृतः सागुजलं, विद्युत् प्राजेट् निर्माणं भवन्ति। तथा -
कर्णाटके[सम्पादयतु]
एतद्योजनाद्वयं संयुज्ज्य अप्पर् कृष्णा प्राजेक्ट् इति वदन्ति।
आन्ध्रप्रदेशे[सम्पादयतु]
- प्रियदर्शिनीजलबन्धः
- श्रीशैलजलानयनयोजना कर्णूल् जिल्ल श्रीशैल क्षेत्रे एतत् प्राजेट् निर्माणं भवति।
- नागार्जुनासागरजलबन्धः - नल्गोण्डामण्डले एषा जलानयनयोजना १९५६ तमे वर्षे आरब्धा ।


text:
केम्मण्णुगुण्डी
केम्मण्णु गुण्डि गिरिधाम
केम्मण्णुगुण्डी (Kemmangundi) कर्णाटकस्य चिक्कमगलूरुमण्डले तरीकेरे-उपमण्डले विद्यमानं किञ्चन गिरिधाम । बाबाबुडनगिरि पर्वतश्रेव्यां स्थितम् एतत् क्षेत्रम् अत्यन्तम् शान्तं मनोहरञ्च वर्तते । सागरस्तरतः १४३४ मीटर्मितं पादोन्नतं वर्तते । सथलमेतत् सर्वतः हरिद्वनैः परिवृत्तम् अस्ति । अति सुन्दराणि भवनानि, निर्झराः, कुल्याः च एतत् स्थलं विश्रान्तिधामयोग्यं कृतवन्तः सन्ति । पूर्वं श्रीनाल्वडीकृष्णराज ओडेयरमहोदयः (मैसूरुमहाराजः) अत्र आगतवान् । क्रिस्ताब्दे १९५२ तमे वर्षे अत्रत्यं शान्तम् सुन्दरं वातावरणं वीक्ष्य अतीव सन्तुष्टः महाराजः 'गिरिधाम’ इति कथितवान् । अतः अस्य गिरिधाम्नः कृष्णराजेन्द्रगिरिधाम इति नाम अस्ति ।
कर्णाटकसर्वकारस्य वननिर्माणविभागः गिरिधाम्नि अभिवृद्धिकार्याणि कृत्वा प्रवासिकेन्द्ररूपेण उत्तमं कार्यम् अकरोत् । श्रीकम्बय्यमहोदयस्य प्रयत्नेन इदं गिरिधाम नन्दनवनम् इव अभवत् ।
अत्र नानाजातीयाः फलपुष्पवृक्षाः सन्ति। विविधवर्णानि पाटलपुष्पाणि सन्ति । ऊटी गिरिधाम इव अतीव व्ययदायकमपि नास्ति । इतः समीपे हेब्बेजलपातः, कल्हत्तगिरिजलपातः, राकगार्डन् , गौरीफाल्स् शान्तिफाल्स्, जग्वारव्याली इत्यादयः दर्शनीयप्रदेशाः सन्ति । अनेकचलनाचित्राणां चित्रणम् अत्र कृतमस्ति । वसतिव्यवस्था अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
मार्गः[सम्पादयतु]
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
समीपे बीरुरु निस्थानमस्ति । ततः ५५ कि.मी ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
- बेङ्गळूरुतः २५२ कि.मी ।
- चिक्कमगळूरुतः ५५ कि.मी,
- तरीकेरेतः ३५ कि.मी ।
- बीरुरुतः वाहनानि सन्ति ।


text:
मृगशिरः
रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते रोहिणी । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् रोहिणी भवति चतुर्थं नक्षत्रम् ।
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।
अन्तर्विषयाः
आकृतिः[सम्पादयतु]
मृगशिरा शीर्षं त्रयम् - शीर्षाकृतौ विद्यमानानि त्रीणि नक्षत्राणि ।
सम्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
वे वो का की - मृगशिरानक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्[सम्पादयतु]
- सोमो राजा मृगशीर्षेणागात् । शिवं नक्षत्रं प्रियमस्य धाम ।
- आप्यायमानो बहुधा जनेषु । यत्ते नक्षत्रं मृगशीर्षं प्रियं राजन् प्रियतमम् ।
- तस्मै ते सोम हविषा विधेम । शन्न एधि द्विपदे चतुष्पदे ।
मृगशिरानक्षत्रस्य अधिपतिः चन्द्रः । तैत्तिरीयब्राह्मणस्य कथनानुगुणं सोमराजः समस्तप्राणिभ्यः समृद्धिं यच्छन् मृगशिरानक्षत्रेण सह उदेति । नक्षत्रमिदं कल्याणकरि अस्ति । इदं चन्द्रस्य प्रियं गृहम् । ऋषिगणः सोमाय मृगशिरन्क्षत्राय च हविं प्रददाति । एतौ अस्माकं बलवर्धनं कुर्वन्ति । पशुसम्पत्तिं रक्षन्ति ।
आश्रिताः पदार्थाः[सम्पादयतु]
- मृगशिरसि सुरभिवस्त्राब्जकुसुमफलरत्नवनचरविहङ्गाः ।
- मृगसोमपीथिगान्धर्वकामुका लेखहाराश्च ॥
सुरभीणि सुगन्धद्रव्याणि । वस्त्राण्यम्बराणि । अब्जं यत्किञ्चिज्जलोद्भवम् । कुसुमानि पुष्पाणि । फलानि प्रसिद्धान्याम्रादीनि । रत्नानीन्द्रनीलप्रभृतीनि । वनचरा वनवासिनः । विहङ्गाः पक्षिणः । मृगा अरण्यप्राणिनः । सोमपीथयः सोमपाः । गान्धर्वा गेयज्ञाः । कामुकाः कामिनः । लेखहारा लेखवाहाः । एते सर्वम् एव मृगशिरसि ।
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
- शान्तिकपौष्टिकशिल्पव्रतकर्मोद्वाहकमङ्गलाद्यखिलम् ।
- सुरसंस्थापनवास्तुक्षेत्रारम्भादि सिद्ध्यते सौम्ये ॥
मृगशिरानक्षत्रे शान्तिकर्म, पौष्टिककार्यं, शिल्पकार्यं, व्रतबन्धविवाहादीनि मङ्गलकार्याणि, देवताप्रतिष्ठा, वास्तुसम्बन्धीनि सर्वाणि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
मृदुसंज्ञकनक्षत्राणि[सम्पादयतु]
- मृदुवर्गोऽनूराधाचित्रापौष्णैन्दवानि मित्रार्थे ।
- सुरतविधिवस्त्रभूषणमङ्गलगीतेषु च हितानि ॥
अथ मृदूनि नक्षत्राणि तैश्च यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह - अनूराधा । चित्रा । पौष्णं रेवती । ऐन्दवं मृगशिरः । एतानि चत्वारि नक्षत्राणि मृदुवर्गः । तानि च मित्रार्थे मित्रवरणार्थं श्रवणादिप्रयोगे । सुरतविधौ सुरतकर्मणि । वस्त्रेषु वस्त्रकर्मादिषु । भूषणेष्वलङ्करणेषु । मङ्गलेषु विवाहोपनयनचूडाकरणेषु । गीते च । एतेषु च कर्मसु च हितानि श्रेष्ठानि ।


text:
काजीराङ्गाराष्ट्रियोद्यानम्
काजिरङ्गराष्ट्रीयोद्यानम् भारतस्य असमराज्ये अस्ति । विश्वपरम्परास्थानेषु अन्यतमम् एतत् उद्यानं जगतः अधिकांशानां एकशृङ्गिनां खड्गमृगानाम् आश्रयस्थानम् अस्ति । आप्राचीनकालात् अनुवर्तमानेषु अल्पसङ्ख्याकेषु प्राणिषु अन्यतमाः सन्ति '''खड्गमृगाः'''। गोलाघाट् मण्डले नागांव मण्डले विस्तृतस्य अस्य उद्यानस्य विस्तीर्णं ४५०व.की.मी. अस्ति । अस्मिन् उद्याने शार्दूलानां सङ्ख्या निबिडा अस्ति । विश्वस्य संरक्षितारण्येषु विद्यमानां शार्दूलानां सङ्ख्यासु एषा अधिकतमा अभवत् ।
अज्ञातानि अननुमतानि च आक्रमणानि निवारयितुं १९४० तमे वर्षे घोषितम् अस्ति यत् काझिरङ्गराष्ट्रियोद्यानं वन्यजीविनां रक्षणस्थलम् इति । १९७४ तमे एतत् राष्ट्रियोद्यानत्वेन ,१९८५ तमे वर्षे युनेस्को संस्थया जागतिकपारम्परिक्स्थलत्वेन च परिगणितम् अस्ति एतत् । प्रायः एतत् उद्यानं नवम्बरतः एप्रिलपर्यन्तम् उद्धाटितं भवति सार्वजनिकदर्शनाय । यात्रिकाः गजारोहिणः सन्तः उद्याने भ्रमणं कर्तुम् अर्हन्ति । कदाचित् नौकया ब्रह्मपुत्रनदे सञ्चरद्भिः अपि उद्यानस्य वीक्षणं कर्तुं शक्यम् । काजिरङ्गस्य राष्ट्रियम् उद्यानं क्रि.श. २००६तमे वर्षे एव व्याघ्ररक्षणारण्यम् इति उद्घुष्टम् । अत्र गजाः, वनमहिषाः, मृगाः, चित्रकाः, वनमार्जाराः, भषणमृगः, भल्लूकाः, विविधकपयः, इत्यदयः वन्यजन्तवः अधिकसङ्ख्याकाः सन्ति । विश्वस्य विरलं विशिष्टं खगोद्यानम् इत्यपि अभिज्ञातम् । पूर्वहिमालयस्य जैविकक्रियाकेन्द्रस्य निकटवर्ती काजीरङ्गः अतिविशलस्य जीववैविध्यस्य आश्रयः ।
नदिनदोद्गमस्थानम्[सम्पादयतु]
काजिरङ्गराष्ट्रियोद्यानम् उत्ततृणवैविध्यैः पूर्णं विशालप्रदेशः । सजलप्रदेशः, उष्णभूमिः, च अत्र भवतः । विशलपत्रयुताः सर्वदार्दृवातवरणयुतः भूप्रदेशः अत्र भवति । अत्र ब्रह्मपुत्रा इत्याद्यः चतस्रः नद्यः प्रवहन्ति । अनेकानि लघुबृहत्जलमूलानि अत्र सन्ति । असमराज्यस्य जनानां दैनन्दिनजीवनस्य अविभाज्यम् अङ्गम् अस्ति काजिरङ्गोद्यानम् । उद्यानमधिकृत्य नैके ग्रन्थाः लेखाः गीतानि साक्ष्यचलच्चित्राणि च प्रकाशितानि । क्रि.श. १९०५तमे वर्षे रक्षितारण्यम् इति उद्घुष्टस्य उद्यानस्य २००५तमे वर्षे जन्मशताब्दम् आचरितम् ।


text:
बीकानेर
बीकानेर (हिन्दी: बीकानेर, आङ्ग्ल: Bundi) राजस्थानराज्ये स्थितस्य बीकानेरमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
राजस्थानराज्ये उत्तरभागे मरुभूमिप्रदेशे स्थितम् एतत् नगरम् राजगृहैः दुर्गैः शिल्पैः च प्रसिद्धम् अस्ति रावबिकाजी महोदयः क्रिस्ताब्दे १४८८ तमे वर्षे एतत् नगरं निर्मितवान् । नगरं परितः उन्नताः भित्तयः सन्ति । नगरस्य मुख्यम् आकर्षणं जुनागडदुर्गमस्ति । राजा रायसिङ्गः क्रिस्ताब्दे १५८८ तः १५९३ तमवर्षावधौ एतत् दुर्गं निर्मितवान् । दुर्गं ९८६ मीटरदीर्घं, ३७ वीक्षकस्थानैः युक्तं च अस्ति । द्वारद्वयमस्ति । एक सूरजपोल् इति प्रसिद्धम् अस्ति । दुर्गे चन्द्रमहल्, फूलमहल्, कर्णमहल्, रङ्गमहल् विजयमहल् इत्यादीनि सन्ति । राजगृहाणि सुन्दराणि सन्ति । एतेषु आयुधसङ्ग्रहः सभाङ्गणं राज्ञाम् आस्थानम् इत्यादिकानि सन्ति । दुर्गानिवास, गङ्गानिवास इति द्वे सभाङ्गणे विशिष्टौ स्तः । एतेषां पुरतः रक्तवालुकमये प्रदेशे शिल्पानि सन्ति । रक्तदुर्गे राजानः सपरिवारं वसन्ति स्म । रक्तवालुकाशिलाभिः निर्मिते रक्तदुर्गे छायाचित्राणां प्रदर्शनालयः आयोजितः अस्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
जयपुर-तः ३७९ कि.मी दूरे तिष्ठति इदं नगरम् । बिकानेरसमीपे ३३. कि.मी दूरे देशनोकनामकं मूषकाणां मन्दिरम् अस्ति । एतत् कारनीदेवीमन्दिरमिति प्रसिद्धम् अस्ति ।


text:
बसवनबागेवाडी
बसवनबागेवाडी(Basavana Bagevadi) कर्णाटकराज्ये बिजापुरमण्डले विद्यमानं किञ्चन नगरम् । महात्मनः बसवेश्वरस्य जन्मस्थानम् एतत् । द्वादशशतके जातः एषः धार्मिकक्रान्तिकारः । वीरशैवमतस्य च प्रवर्तकः । इदानीम् अपि वीरशैवानां पवित्रं तीर्थक्षेत्रम् अस्ति एतत् । तस्य जन्मस्थाने सुन्दरं मन्दिरं निर्मितम् अस्ति । कर्णाटकस्य प्रसिद्धशिवशरणक्षेत्रेषु बसवनबागेवाडि अपि अन्यतमम् । युगपुरुषः, भक्तिभण्डारी, विचारवादी, मानवतावादी, समाजवादी, समाजोद्धारकः, स्त्रीसमानतावादी कन्नडसाहित्यस्य नूतनदृष्टिदाता, क्रान्तिकारी, महामहिमवान् बसवण्णः बसवनबागेवाडीनगरे जातः ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
शतमानेभ्यः प्राक् एषः एकः अग्रहारः आसीत् । वेदाध्ययनं प्रचलति स्म । अत्रत्याः बाह्मणाः बहवः शैवाः आसन् । तेषु साख्यायनगोत्रस्य मादरसः अन्यतमः आसीत् । तस्य पत्नी मादलाम्बिका । एतयोः पुत्रः बसवण्णः । एषः नन्दिप्रसादतः जन्म प्राप्तवान् । श्रीशङ्कराचार्यः यथा शङ्ककरस्य अवतारः इति श्रीमध्वाचार्यः मारुतेः अवतारः इति च परिभाव्यते तथैव बसवण्णः नन्दिनः अवतारः इति भाव्यते । एषः द्वितीयः शम्भुः इत्यपि कथ्यते ।
मादलाम्बिका बागेवाडिक्षेत्रस्य शिवदेवालये प्रतिमासं प्रदोषकाले श्रेष्ठं नन्दिव्रतं करोति स्म । ततः बसवण्णस्य जन्म अभवत् । एषः ग्रामः बहु प्राचीनः । एतस्य ग्रामस्य पौराणिकपृष्ठभूमिका अपि अस्ति । इदानीमेषः ग्रामः बिजापुरमण्डले एकं तालूकुकेन्द्रम् । अत्र एकशतविंशतिग्रामाः सन्ति । कर्णाटके ’वाडी’ इति अन्तिमाक्षरयुक्तग्रामाः बहवः सन्ति । हरळवाडि, नसिरवाडि, शुक्रवाडि, तन्बाकवाडि इत्यादयः । एतेषु वाडिषु बागेवाडेः पवित्रं स्थानम् अस्ति । वाडी इत्युक्ते पट्टणं, ग्रामः, ग्रामस्य भागः, लघुग्रामः इत्यादयः अर्थाः सन्ति ।
बागेवाडि क्रि.श. ६६५ तमे वर्षे अस्तित्वे आसीत् इति ज्ञायते । बसवनबागेवाडि ग्रामे शिवाराधनेन सह जैनधर्मः अपि प्रचारे आसीदिति ज्ञायते । बसवण्णस्य दैवीशक्तिविषये जनानाम् अचलविश्र्वासः अस्ति । भक्तानां श्रद्धापूर्णभक्त्या इष्टार्थः सिद्ध्यति इति जनाः वदन्ति । एतद्विषये गीतं श्रूयते । चेन्नम्मायाः भक्त्या बसवण्णः सन्तुष्टः । तस्याः मुग्धभक्त्या मृत्तिकायाः बसवमूर्तिः रूपिता । तत्रैव महिमामूर्तेः देवालयः सञ्जातः । बसवण्णव्रतकारणतः चेन्नम्मायाः गानकारणतश्र्च दैवानुग्रहः लब्धः । अर्चनया सन्तानभाग्यं लभ्यते इति प्रथा अत्र अस्ति ।
बसवण्णः यत्र जातः प्रवृद्धश्र्च तद्गृहं सर्वकारेण राष्ट्रियस्मारकं कृतम् । बसवनबागेवाड्यां विशाले स्थले बसवण्णस्य सुन्दरः देवालयः निर्मितः । कर्णाटकराज्ये गोहत्यारहितम् एकमात्रपट्टणम् अस्ति बसवनबागेवाडी । अत्र अहिंसा नियमपूर्वकम् आचर्यते । बसवनबागेवाडिमध्ये दर्शनीयानि स्थानानि इङ्गळेश्र्वरम्, जायवाडगी, मुळवाडः च । एते ग्रामाः ऐतिहासिकदृष्ट्या, पौराणिकदृष्ट्या च प्रसिद्धाः ।
इङ्गळेश्र्वरग्रामः बसवनबागेवाडितः १० कि.मी दूरे अस्ति । आरम्भदिनेषु बसवनबागेवाडिं इङ्ळेश्र्वरबागेवाडि इति आह्वयन्ति स्म । बसवण्णस्य जननान्तरं बसवनबागेवाडि इति प्रसिद्धं जातम् । इङ्गळेश्र्वरं बागेवाडी च बसवण्णस्य व्यक्तित्वम् अरूपयत् । बसवण्णः अत्रैव बाल्यं यापितवान् ।
जायवाडगी - एतदेकं धार्मिकक्षेत्रम् । बसवनबागेवाडितः १० कि.मी दूरे एषः ग्रामः अस्ति । कृषिकाः वृषभान् देवालयं प्रति आनीय प्रदक्षिणं कारयन्ति । ततः एते वृषभाः दृढाः भवन्ति इति तेषां विश्र्वासः ।
- * मुळवाड – गौरीशङ्करोत्सवकारणतः एषः ग्रामः प्रसिद्धः । एतस्मिन् उत्सवे बालान् देवस्थानात् क्षिप्त्वा आच्छादकेन गृह्णन्ती । एषा एका विलक्षणसेवा अत्र आचर्यते ।
- * कोल्हार - एतं ग्रामं दक्षिणवारणसी इति वदन्ति ।
- * आलमट्टि - एतत् राष्ट्रस्तरस्य सुन्दरं प्रवासिकेन्द्रम् ।
- * मनगूळि - अत्र चालुक्यकालस्य रामेश्वरदेवालयः अस्ति । बसवनबागेवाडि-उपमण्डलस्थः देवरहिप्परगीग्रामः अपि ऐतिहासिकमहत्वं प्राप्नोत् ।
एवं बसवनबागेवाडी-उपमण्डलं प्रसिद्धग्रामयुक्तं सत् शिवशरणानां क्षेत्रम् अस्ति । द्वादशशतके अत्र जन्म प्राप्य एतं ग्रामं बसवण्णः पवित्रीकृतवान् । एषः मानवतावादी आसीत् । तेन ज्वालितः दीपः इदानीं प्रपञ्चमेव प्रकाशयति । बागेवाडिशिवलिगशिवयोगिनां शिष्याः अनेकैः ऐन्द्रजालिककार्यैः (अलौकिककार्यैः) जनमानसे अविस्मरणीयाः सन्ति । एते महात्मानः शतं वर्षाणि जीवितवन्तः । एतेऽपि बसवत्त्वं प्रसार्य बसवनबागेवाडिकीर्तिं वर्धितवन्तः ।
बसवण्णः क्रि.श ११३०-३१ समये बागेवाड्यां जन्म प्राप्तवान् । एतस्य देवराजः इति सहोदरः, नाराम्मा इति सहोदरी च आसीत् । एते अष्टवर्षाणि स्वबाल्यम् अत्रैव यापितवन्तः । बसवण्णः आरम्भदिनेषु बागेवाडिमध्ये आसीत् । ततः इङ्गळेश्र्वरम् आगतवान् । ततः कप्पडिसङ्गमम् आगतवान् तावत् क्रीडन् गायन् नन्दन् प्रवृद्धः ।
एषा साधुसज्जनानां शिवशरणानां पुण्यभूमिः । बहवः कवयः, सज्जनाः स्वकीयकाव्यपुराणादिषु एतं ग्रामम् उल्लिखितवन्तः । भीमकविः, लक्कण्णदन्डेशः इत्यादयः बसवनबागेवाडिक्षेत्रं स्वग्रन्थेषु चित्रितवन्तः । बसवपुराणे, शिवतत्वचिन्तामणौ बसवबेळगुग्रन्थे च बसवनबागेवाडिविषये सुन्दरं चित्रणम् अस्ति ।उन्नतदुगैः, विशालाभि वीथीभिः, आकाशचुम्बिगोपुरैः, सुन्दरैः मन्दिरैः बसवनबागेवाडि शोभते स्म इति कवयः एतत् क्षेत्रं श्लाघितवन्तः ।
बसवेश्र्वरदेवालयः[सम्पादयतु]
बसवनबागेवाडि-बसकस्थानकसमीपे बसवेश्र्वरदेवालयः पूर्वाभिमुखं स्थितः अस्ति । एषः देवालयः प्राकारेण आवृतः अस्ति । एषः देवालयः ११-१२ शतके निर्मितः स्यादिति ज्ञायते । एतस्मिन् ग्रामे महादेवस्य, गजपतेः, मारूतेः च देवालयाः सन्ति । अत्र विठोबमन्दिरे राघवेन्द्रस्वामिनां वृन्दावनम् अस्ति । बागेवाडिग्रामे कुम्बारोणिमध्ये रामलिङ्गेश्र्वरस्य देवालयः अस्ति । बागेवाड्यां बसवण्णकूपः, सारङ्गकूपः इति प्रसिद्धौ कूपौ स्तः । एतस्मिन् ग्रामे १६ मठाः आसन् इति श्रूयते । विविधमतावलम्बिनां देवालयाः अपि सन्ति । अत्र खाजी अम्बरदर्गा, खाजा अमीन् उद्दीन् दर्गाश्र्च सन्ति । उरुस् नामकाः उत्सवाः अत्र प्रचलन्ति ।
बसवनबागेवाडिसम्बद्धानि शासनानि उपलब्धानि । एतैः शासनैः बागेवाडयाः प्राचीनतां ज्ञातुं शक्नुमः । शासनेषु बसवण्णस्य पितुः नाम उल्लिखितमस्ति । कानिचन शासनानि देवनागरीलिप्या सन्ति । शासनैः बागेवाड्याः बसवेश्र्वरदेवालयः प्राचीनः इति ज्ञायते । बसवः इत्यस्य त्रिषु अक्षरेषु महती शक्तिः अस्ति भक्तैः विश्वस्यते । एतया शक्त्या मनुष्यस्य व्यक्तित्वं शुद्धं भवति । बसवण्णः यदा बसवनबागेवाडीतः प्रस्थितवान् तदा भूम्या एव सम्भाषितम् इति ऐतिह्यम् अस्ति ।


text:
सरस्वती लिपिः
सरस्वतीलिपिः संस्कृतस्य विश्वस्य च प्रचिन्तं लिपिः अस्ति। एततेव संस्कृतस्य प्रथमः लिपिः पवित्र-देवलिपिः च अस्ति। सः वैदिक सभ्यतायाः औपचारिकलिपिः अपि आसीत्। नवरत्न श्रीनिवास राजारामः, नटवर झा च तस्य सफलतं व्याख्यां अकरोत्। परन्तु राजनैतिक कारणेण तयोः व्याख्यां मान्याता न प्रप्तनोति। १९०० ईसापूवे सरस्वती नद्याः शुष्केण वैदिक सभ्यतायाः अन्तम् अभवत्। तत् पश्चात् ब्रह्मी लिपिः एव भारतस्य भाषाणाम् प्रमुखलिपिः अभवत्। अद्य देवनागरी एव वैदिकसंस्कृतस्य लोकसंस्कृतस्य च औपचारिकलिपिः अस्ति।
अद्य सरवती लिपेः अधिकाः अवशेषाः नास्ति। केवलं कतिचन मुद्राः अद्य अपि अस्ति। कोनरेड एलिस्टः अवदत् इति वैदिक कालस्य भूयोमात्राः पाण्डुलिपयः समाप्तम् अभवत् हि तासां लेखार्थाः समयस्य अक्रमणं प्रतिकूलयतुं नाशक्तनोत्।
लिपिः प्रकारः[सम्पादयतु]
झा-राजारामस्य सिद्धान्तः[सम्पादयतु]
Da fateh singh rathoda ex-director of oriental research institute of rajasthan jodhpur also read indus script and also due to political reason his book was not accepted by historians


text:
होय्सळवंशः
फलकम्:Infobox former country/autocat
होय्सळवंशः क्रि.सा. १०००तः क्रि.श. १३४६पर्यन्तं दक्षिणभारतस्य कांश्चन प्रदेशान् प्रशासितवान् राजवंशः । होय्सळानां राजधानी द्वारसमुद्रम् एतत् अद्यतनस्य हासनमण्डलस्य हळेबीडुप्रदेशः भवति । जानपदानां विश्वासः यत् होय्सळसाम्राज्यस्य संस्थापकः सळ इति कश्चित् वीरः । चातित्र्यकदृष्ट्या अस्य नाम नृपकामः इति ऊहितम् । होय्सळसाम्राज्यस्य विस्तरणं प्रथमतया विनयादित्यः कृतवान् (क्रि.श. १०४७तः १०९८) होय्सळसाम्राज्यस्य अतिप्रसिद्धः राजा बिट्टिदेवः तस्य प्रसिद्धिः विष्णुवर्धनः इति नम्मा अभवत् । (क्रि.श. १११०-११४२) तस्य प्रशासनकाले होय्सळसाम्राज्यम् अद्यतनं कर्णाटकराज्यस्य बलिष्टं साम्राज्यम् अभवत् । अपि च पाश्वराज्ये अपि विस्तृतम् अभवत् । विष्णुवर्धनस्य काले कलायाः शिल्पकलायः च प्रोत्साहनम् अधिकम् आसीत् । अस्य पत्नी शान्तला ख्याता भरतनृत्यकलावती शिल्पकलासक्ता च । अस्य काले एव होय्सळानां शिल्पकलावैभवम् उत्कर्षं गतम् । अस्मिन् काले एव शिल्पकलायाः अत्युन्नतनिदर्शनानि उद्भूतानि । हळेबीडुप्रदेशस्य होय्सळेश्वरदेवालयं निर्मातुं ८६वर्षाणि उपयुक्तानि । तथैव बेलूरुप्रदेशस्य चेन्नकेशवदेवालयः १०३वर्षाणां तेषां परिश्रमाणां फलम् । होय्सळशिल्पकलायां दक्षिणोत्तभरतस्य शैल्योः मिश्रणं दृश्यते । होय्सळदेवालयेषु सहस्राधिकसुन्दरक्षदनानि सन्ति । देवालयाः होय्सळसाम्राज्यस्य सम्प्रदायः एव । वीरबल्लाळस्य (क्रि.श. ११७२-१३४६) काले होय्सळसाम्राज्यं दक्षिणभारते बलिष्टम् अभवत् । तदनन्तरकले होय्सळसाम्राज्यं विजयनगरसाम्राज्येन, सुल्तानैः सह स्पर्धितुम् आरभत । फलरूपेण होय्सळसाम्राज्यं क्रि.श. १३४६तमवर्षे अन्तमपश्यत् ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
होय्सळचरित्रस्य किंवदन्त्यनुगुणं जैनानां गुरुः सुदत्तः सोसेवूरु इति प्रदेशस्य वासन्तिकादेव्याः मन्दिरे व्याघ्रे आगते तं नियन्त्रयितुं स्वशिष्यं सळं होय् सळ् इति कन्नडभाषया (आक्रमतु इति) आदिष्टवान् । तदा शिष्यः तं व्याघ्रं मारितवान् । अयमेव होय् सळ शब्दस्य मूलम् इति जनपदाः वदन्ति । क्रि.श. १११७तमे वर्षे विष्णुवर्धनस्य शिलाभिलेखे इयं कथा आरम्भे दृश्यते । किन्तु अस्य तथ्यं संशयान्वितम् अतः कल्पितकथायाः रूपेणैव अस्ति । विष्णुवर्धनः तलकाडुप्रदेशे चोळान् युद्धे पराजितवान् । तत्पश्चात् कल्पिता कथा एषा स्यात् इति इतिहासज्ञानाम् अभिप्रायः । होय्सळानां लञ्छनं व्याघ्रं नियन्तुः बालकस्य अस्ति अस्ति अतः एषा ऊहा कृता इति । क्रि.श. १०७८ तथा क्रि.श.१७९०तमवर्षयोः शासनानि होय्सळराजाः यादववंशजाः इति सम्बोधयन्ति । किन्तु दक्षिणस्य होय्सळीयाःइति अवक्तुम् अभिलेखाः न मिलन्ति । होय्सळाः मेषपालजातीयाः इति केचन वदन्ति । एतदेव सत्यसमीपम् अस्ति ।
अर्थव्यवस्था[सम्पादयतु]
होय्सळानां प्रशासनव्यवस्थायाः मुख्यायस्य मूलं कृषिः एव । तेषाम् अर्थव्यवस्था कृष्याधारिता आसीत् । राजोपचारस्य प्रतिफलत्वेन राजानः कृषिक्षेत्राणि यच्छान्ति स्म । पश्चिमाद्रिसानुप्रदेशेषु योग्यवातावरणे पशुपालनं, वाटिकाकृषिः, साम्बारवस्तूनां कृषिः इत्यादीनि कुर्वन्ति स्म । विशलक्षेत्राणां दक्षिणकर्णाटके शालिक्षेत्राणि, यवक्षेत्राणि च अधिकानि भवन्ति स्म । स्थलीयजनाः स्वोपयोगाय लघुजलबन्धान्, सरांसि कुल्याः, वापीकूपान् च नर्मान्ति स्म । बृहज्जलानयनार्थं विष्णुसागरः, शान्तिसागरः, बल्लालरायसागरः, इत्यादयः जलाशयाः राज्ञा निर्मिताः आसन् । कर्णाटकस्य तीरप्रदेशेषु सामान्यजनानां प्रवासार्थम् अपि च अश्वसेनार्थम् अश्वानाम् आयातम् अकुर्वन् । अरण्येषु बहूमूल्याः वृक्षाणां दारवः कृत्वा केरलस्य नौकास्थानकतः निर्यातं कुर्वन्ति स्म । एवम् अश्वानां काष्टानाम् आयातनिर्याताम् एव महावाणिज्योद्यमाः आसन् । चीनादेशे प्राप्तस्य शुङ्गसाम्राज्यस्य अभिलेकानुसारम् उत्तरचीनाभगे भारतस्य वणिजः गोचराः भवन्ति स्म । एतत् सागरोत्तरं सुदृढं वाणिज्यं द्योतयति । दक्षिणभारतस्य वस्त्राणि, साम्बारवस्तूनि, ओषधयः, रत्नानि, मृद्वस्तूनि, लवणम्, आभरणानि, सुवर्णम्, हस्तिदन्ताः, खड्गमृगस्य शृङ्गानि, सुगन्धद्रव्यानि, श्रीगन्धः, कर्पूरः, इत्यादीनि वस्तूनि चीना, धोफर्, एडन्, सिराफ्, ईजिप्त, अरेबिया, पर्शिया, इत्यादिभ्यः देशेभ्यः निर्यातं भवन्ति स्म । वास्तुतन्त्रज्ञाः, शिल्पिनः, शिलाकर्मकराः, रक्षकाः, इत्यादयः मन्दिरनिर्मणकुशलिनः स्वपरिशमेण धनाड्याः भवन्ति स्म । भूकरं सङ्गृहीतुं ग्रामसमितिः इति व्यवस्था आसीत् । भूकरः राजकुलस्य सिद्धायः इति परिगण्यते स्म । विविधव्यापाराणां, व्यवसायानां, विवाहनां, यानारथेभ्यः नीयमानवस्तूनां, पलनजन्तूनां, च विषये करसङ्गृहः भवति स्म । कनकानि, सुगन्धद्रव्यानि, श्रीगन्धदारवः, रज्जुवः, वल्कलानि, गृहाणि, आपणानि, पशुसमूहः, गुडोत्पादनकेन्द्राणि, मरिचिकाः, नागवल्लीदलानि, घृतम्, शालिधान्यानि, साम्बारवस्तूनि, ताडपत्राणि, नारिकेरफलानि, इत्यदिषु वस्तुषु अपि यथेष्ठं करसङ्ग्रहं कुर्वन्ति स्म । सरसः निर्माणेऽपि करसङ्गृहितुं ग्रामसमितीनाम् अधिकारः आसीत् ।
संस्कृतिः[सम्पादयतु]
एकादशशतकस्य आदिभागे चोळराजैः जैनमतावलम्बिनः पश्चिमगङ्गाः पराभवमापन्नाः । द्वादशशतके वीरशैवमतेषु वैष्णवमतेषु च अनुयायिनां सङ्ख्या वर्धते स्म । अनेन जनेषु जैनमतासक्तिः कुण्ठिता अभवत् । कम्बदहळ्ळि तथा श्रवणबेळगोळ च होय्सळकाले उल्लेखार्हाणि जैनकेन्द्राणि । अष्टमशातके शङ्करभगवत्पादानां अद्वैतमतप्रसारारेण दक्षिणभारते बौद्धमतस्य अवनतिः आरब्धा । होय्सळानां काले बळ्ळिगावि डम्बळ च द्वे एव बौद्धकेन्द्रे आस्ताम् । विष्णुवर्धनस्य पत्नी शान्तलादेवी जैनमतीया असीत् विष्णुवर्धनस्य कप्पेचेन्निगरायस्य देवालयस्य निर्माणं परमतसहिष्णुभावस्य दृष्टान्तः । राजा विष्णुवर्धनः बसवेश्वरेण (बसवण्णः), रामानुजाचार्येण, मध्वाचार्येण च प्रेरितः त्रिमतस्य संवर्धनार्थम् अवकाशं प्रकल्पितवान् । वीरशैवमतस्य सम्भवः चर्चाविषयः चेदपि क्रि.श. द्वादशसतके बसवेश्वरस्य (बसवण्णस्य) आगमनेन एतन्मतं प्रवर्धितम् । तथापि बसवेश्वरः वीरशैवशारणाः जात्यतीतसमाजं प्रतिपादितवन्तः । स्वकर्मे निधनं श्रेयः इति गीतोक्तिं कार्यमेव कैलासः इति बोधयन् बसवेश्वरः सरलया भाषया जीवनमौल्यानि ज्ञापितवान् । कन्नडभाषासाहित्ये तानि वचनानि इति प्रसिद्धानि । आदिशङ्कराचार्यस्य सिद्धान्तानि अननुमतः मध्वाचार्यः जीवात्मा पर्मात्मा च पृथगेव इति द्वैतसिद्धान्तं प्रतिपादितवान् । कालक्रमेण तस्य अनुयायिनां संङ्ख्या संवर्धिता । मध्वाचर्यः उडुपिपत्तने अष्टमठान् प्रतिष्ठापितवान् । श्रीरङ्गस्य श्रीवैष्णवमठस्य गुरुः रामानुजाचार्यः भक्तिमार्गं बोधितवान् । आदिशङ्कराचर्यस्य अद्वैतसिद्धान्तमवलम्ब्य श्रीभाष्यम् इति भाष्यग्रन्थम् अरचयत् । एते धर्मसिद्धान्ताः तदानीन्तनकालस्य दक्षिणभारतस्य संस्कृतेः, साहित्यस्य, काव्यस्य , शिल्पकलायाः च उपरि प्रभावम् अकरोत् । एतेषां तत्त्वज्ञानिनाम् उपदेशान् अनुसृत्य अग्रिमशतकेषु महत्त्वपूर्णं साहित्यानां काव्यानां च निर्माणम् अभवत् । विजयनगरसाम्राज्यस्य साळ्व, तुळुव, अरवीडु च राजवंशाः वैष्णवाः आसन् । विजयनगरस्य विठ्ठलपुरस्य कस्मिंश्चित् वैष्णवदेवालये रामनुजाचर्यः प्रतिमा अस्ति । अग्रे मैसूरुसंस्थाने राजाश्रयं प्राप्तवन्तः विद्वांसः रामनुजाचार्यस्य सिद्धान्तप्रतिपादकान् ग्रन्थान् व्यरचयन् । होय्सळराजः विष्णुवर्धनः जैनमततः मतान्तरं कृत्वा वैष्णवः अभवत् । पश्चात् अनेकानि वैष्णवमन्दिराणि निर्मितवान् । मध्वाचार्यस्य परम्परयाम् अग्रे अगताः जयतीर्थः, व्यासतीर्थः, श्रीपादरायः, वादिराजतीर्थः, दासपरम्परायाः विजयदासः, गोपालदासः इत्यादयः मध्वाचार्यस्य तत्त्वानि स्वशैल्या प्रसारम् अकुर्वन् । तदनन्तरकालीनाः [[गुजरातराज्यम्|]गुजरातराज्यस्य] वल्लभाचर्यः, बङ्गालराज्यस्य चैतन्यः इत्यादयः मध्वाचार्यतत्त्वैः प्रभाविताः अभवन् । मध्वाचार्याणाम्ं बोधैः प्रभावितः अपरः भक्तिमार्गतरङ्गः १७-१८शतकयोः उद्गताः ।
समृद्धसमाजः[सम्पादयतु]
तस्मिन् काले अङ्कुरितस्य धार्मिकस्य, राजतन्त्रस्य, सांस्कृतिकस्य च परिवर्तनानि होय्सळसमाजः प्रतिबिम्बयति स्म । कालांशेऽस्मिन् समाजः सुसंस्कृतः सम्भूतः । स्त्रीणां स्थानमानेषु व्यत्यासः अभवत् । राजकुलस्य स्त्रियः राज्यप्रशासने भागिन्यः भवन्ति स्म । द्वितीयवीरबल्लालस्य उत्तरप्रदेशानामुपरि सम्भूताक्रमणस्य काले तस्य पत्नी उमादेवी हळेबीडुप्रान्तस्य प्रशासनव्यवस्थाम् अपश्यति इति तत्कालीनाभिलेखाः मिलिताः । साः कैश्चित् विरोधिभिः अधीनराजैः सह प्रयुध्य नियन्त्रितवती इयपि श्रूयते । ललितकलासु स्त्रियः भागं वहन्त्यः आसन् इति अभिलेखाः सन्ति । विष्णुवर्धनस्य सम्राज्ञी शान्तलादेवी नृत्यसङ्गीतकोविदा आसीत् । क्रि.श. द्वादशशतके अक्कमहादेवी इत्यस्याः शिवभक्तायाः वचनानि अद्यापि कन्नडराज्ये विश्रुतानि । देवालयेषु नृत्याङ्गनाः भवन्ति स्म । तासु कासुचित् विद्यावत्यः कलापारङ्गता अपि भवन्ति स्म । अतः दैनन्दिनगृहकृत्येषु मग्नानां महिलानाम् अपेक्षया एतासाम् अधिकं स्वातन्त्र्यम् आसीत् । सतीसम्प्रदायस्य वाराङ्गनावृत्त्याः च अनुमतिः आसीत् । [भारतम्|भारतस्य]] सर्वसामान्यः जातिपद्धतिः अत्रापि अस्मिन् काले आसीत् । पश्चिमसमुद्रस्य तीरस्य नौकानिस्थानद्वारा व्यापारोद्यमः प्रचलति स्म । अरब्बा, यहूदयः, पर्शियाजनाः, चैनीयाः, मलयाद्वीपीयाः, च अनेन मार्गेण आगच्छन्ति स्म । [[होय्सळवंशः|होय्सळानां] राज्यविस्तारकारणेन देशान्तरगतानां जनानां नूतनकलाः संस्कृतिः च प्रसृताः । बृहत्पदेशाः पत्तनम् इति केन्द्रस्थानं नगरम् इति सम्बोधयन्ति स्म । श्रवणबेळगोळसदृशानि मतकेन्द्राणि सप्तमशतके एव प्रसिद्धानि चेदपि वैदेशिकानां धनाढ्यवणिजां कारणेन द्वादशशतके प्रमुखवाणिज्यकेन्द्राणि अपि अभवन् । विष्णुवर्धनस्य चेन्नकेशवदेवालयस्य निर्माणस्य पश्चात् बेलूरु राजमन्यताम् आप्नोत् । बृहद्देवालयानां निर्माणं, धार्मिकसमाजिकन्यास्यस्य द्योतकम् असीत् । राजा प्रत्यक्षदेवता इति वचने जनाः विश्वसन्ति स्म । देवालयस्य निर्माणं न केवलं धार्मिकविधानं किन्तु वाणिज्यव्यवहारस्यापि केन्द्रम् अपि आसीत् । एतत् केवलं कस्यचित् समाजस्य समुदायस्य वा स्थानम् नाभवत् । बेलूरुचेन्नकेशवदेवालस्य निर्माणस्य प्रतिफलवत् शैवव्यापारिणः धनं दत्वा हळेबीडुहोय्सळेश्वरदेवालयस्य निर्मापकाः अभवन् । अनेन मन्दिरेण हळेबिडुप्रदेशस्य प्रतिष्ठा अपि संवर्धिता । होय्सळेश्वदेवालयः जात्यतीतः आसीत् । अत्र सर्वे हैन्दवाः अगत्य पूजां कुर्वन्ति स्म । सोमनाथपुरदेवालयः केवलं वैष्णवसम्प्रदायस्य केन्द्रम् आसीत् । धनाढ्यकृषकैः निर्मिताः देवालयाः तदानीन्तनस्य कृषिप्रधानसमाज्स्य, आर्थिकराजनैतिकसांस्कृतिकधार्मिकानाम् अवश्यकताः पूरयन्ति स्म । प्रोत्साहनम् अतिरिच्य बृहन्मन्दिराणि विविधवृत्तिनिरतानाम् अपि उयोगावकाशान् अकल्पयन् । एव मन्दिराणि स्थलीयसमजस्य आधारस्तम्भानि अभवन् ।
साहित्यकृषिः[सम्पादयतु]
योय्सळानां प्रशासनकाले संस्कृतभाषासाहित्यानि अतीव जनप्रियानि अभवन् । कन्नडभाषाविदुषां राजाश्रयः आसीत् । द्वादशशतके काश्चन साहित्यकृतयः चम्पूशैल्या रचिताः । अन्याः विशिष्टशैल्यः अपि विश्रुताः अभवन् । साङ्गत्यम्, षट्पदी, रगळे इत्याद्याः अधुनिकशैल्यः आगताः । तीर्थङ्कराणां महिमाप्रशंसनं जैनकृतयः अकुर्वन् । कन्नडसाहियपरम्परायाम् अद्यापि विश्रुताः जन्नः, रुद्रभट्टः, नागचन्द्रः, हरिहरः,राघवाङ्कः चेत्यादयः होय्सळराजाश्रयम् आप्नुवन् । क्रि.सा. १२०९तमे वर्षे जैनकविः जन्नः यशोधरचरितम् इति कृतिम् अरचयत् । ग्रामदेवतायै बालकौ बलिं दातुकमस्य राज्ञः कथा अत्र निरूपिता । अस्य ग्रन्थस्य रचनार्थं होय्सळराजः वीरबल्लाळः जन्नकवये कविचक्रवर्ती इति उपाधिम् अयच्छत् । द्वीतीयः विरबल्लाळस्य आस्थानमन्त्री चन्द्रमौलेः आश्रये स्मार्तब्राह्मणः रुद्रभट्टः प्रथमः विप्रकविः । तस्य चम्पूशैल्याः जगन्नातविजयः इति प्रसिद्धा कृतिः विष्णुपुराणाधृता । प्रथमनरसिंहस्य आस्थाने शोभितः कविः हरिहरः (हरीश्वरः इत्यपि नामान्तरम्) प्राचीनजैनचम्पूशैल्या गिरिजाकल्याणम् इति कृतिम् अरचयत् । दशविभागयुतस्य अस्य ग्रन्थस्य कथावस्तु शिवपार्वत्योः परिणयः । वचनसाहित्यस्य परम्परायाः प्रथमवीरशैवकविः हरहरोऽपि अन्यतमः । हळेबीडुप्रदेशस्य करणिकानां कुले जतः हरिहरः हम्पीप्रदेशे अनेकवर्षाणि आसीत् । तत्रैव वसन् शताधिकरगळेसाहित्यानि व्यरचयत् । एतानि हम्पीविरूपाक्षस्य गुणगानं कुर्वन्ति । राघवाङ्कः स्वस्य हरिश्चान्द्रकाव्यम् इति काव्यद्वारा षट्पदीतिशैल्याः परिचयं प्रथमवारं कारितवान् । कन्नडभाषायाः व्याकरणनियमान् कदादित् उल्लङ्घितवान् अपि एषा कन्नडसहित्यस्य श्रेष्ठा कृतिः इति परिगणिता । संस्कृतभाषया मध्वाचार्यः ब्रह्मसूत्राणां भाष्यं रचितवान् । अपि च वैदिकशाखाः विमर्शस्य च लेखान् अपि व्यलिखत् । स्वग्रन्थानां प्रमाणग्रन्थाः इव वेदानां पर्यायेन पुराणानि परिगणितवान् । विद्यातीर्थेन रचितः रुद्रप्रश्नाभाष्यम् होय्सळकालस्य ख्यातग्रन्तः ।
शिल्पकलावैभवम्[सम्पादयतु]
होय्सळराजानां साम्राज्यविस्तरणस्य अपेक्षया कलानां शिल्पकलासंवर्धनम् एव प्रधानम् । अस्मिन् विषये आधुनिकसंशोधः बहुमुख्यः भवति । दक्षिणतः पाण्डैः उत्तरतः सेवुणैः च आक्रमणस्य भयम् अस्ति चेदपि होय्सळानां देवालयनिर्माणकार्यं न स्थगितम् । पश्चिमस्य चालुक्यानां शिल्पकलाशैल्याः शाखा इव प्रवर्धिता होय्सळशैली । होय्सळानां मन्दिरशिल्पकलासु सूक्ष्मक्षदनस्य प्रामुख्यम् अस्ति । मन्दिरस्य गोपुरस्य विमाने औन्नत्यस्य स्थौल्यंस्य चापेक्षया कलासूक्ष्मस्य विषये एव आदरः प्रदत्तः । मृदुशिलाः देवालयनिर्माणे उपयोजयन्ति स्म । बेलूरुचेन्नकेशवदेवालयः, (क्रि.शा. १११७) हळेबीडुहोय्सळेश्वरदेवालयः (क्रि.श. ११२१) सोमनाथपुरस्य चेन्नकेश्वदेवालयः (क्रि.श. १२७९) अरसीकेरे (क्रि.श. १२२०) अमृतपुरम् ( क्रि.श. ११९६) यळेशपुरस्य एळ्ळेश्वरदेवालयः (क्रि.श. १२३८) बेळवाडी (क्रि.स. १२००) जुग्गेहळ्ळि (क्रि.सा. १२४६) शिवमोग्गामण्डलस्य सागरोपमण्डलस्य नाडकलसि (क्रि.श. १२१८) मन्दिराणि होय्सळानां शिल्पकलायाः उत्कृष्टोदाहरणानि । हासनमण्डलस्य दोड्डगद्दवळ्ळि महालक्ष्मीदेवालयः महालक्ष्मीदेवालयः, कोरवङ्गलस्य बूचेश्वरदेवालयः, हारनहळ्ळि लक्ष्मीनरसिंहदेवालयः, मोसळे चेन्नकेशवनागेश्वरदेवालयः, इत्यदिषु मन्दिराणां बहिः भारतीयपुर्णाणानां कथाः प्रदक्षिणक्रमेण चित्रिताः ।
भाषाप्रवर्धनम्[सम्पादयतु]
कन्नडभाषायाः, संस्कृतभाषायाः चोपयोगः सर्वत्र भवति स्म । देवालयाः पाठशला इव अपि उपयुज्यन्ते स्म । देवालयेषु विप्राः संस्कृतभाषां, जैनमन्दिरेषु बौद्धविहारेषु च शिष्यविद्यां बोधयन्ति । उच्चविद्याकेन्द्राणां घटिका इति नाम आसीत् । तस्मिन् काले एव प्रवर्धमानमागतस्य भक्तिपन्थः देवतासङ्कीर्तनार्थं कन्नडभाषायाः च उपयोगम् अकरोत् । साहित्यकृतयः ताडापत्रेषु रच्यन्ते स्म । पूर्वशतके जैनसाहित्यकृतयः प्रधानाः चेदपि होय्सळानां काले शैवब्राह्मणकृतयः अधिकाः दृष्टाः । संस्कृतसाहित्ये काव्यानि, व्याकरणम्, विश्वकोशः, पूर्वकृतीनां भाष्यानि, नाटकआनि, गद्यकथाः, इत्यद्याः कृतयः लोकार्पिताः । ताम्राभिलेखाः, शिलाबिलेखाः च कन्नडे संस्कृते च लिखिताः । महाराजानाम् उपाधयः संस्कृते भूदानपत्राणि, सीमाविचारः, स्थलीयप्रसासनपत्रानि, करगृहणपत्राणि अधिकारपत्राणि, कर्तव्यादेशः, साक्षिपत्राणि इत्यादीनि कन्नडे भवन्ति स्म । अनेन प्रशासनवृतान्ताः सामान्यजनानां सुखबोदाय भवन्ति स्म ।


text:
ठाणेमण्डलम्
ठाणेमण्डलं (मराठी: ठाणे जिल्हा आङ्ग्ल: Thane District) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं ठाणे इत्येतन्नगरम् । महाराष्ट्रराज्ये उत्तरदिशि मण्डलमिदं विद्यते ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
ठाणेमण्डलस्य विस्तारः ९,५५८ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि अहमदनगरमण्डलं, पुणेमण्डलं च, पश्चिमदिशि अरबी समुद्रः, उत्तरदिशि गुजरातराज्यं, दादरा नगर हवेलीकेन्द्रशासितप्रदेशश्च, दक्षिणदिशि मुम्बईनगरं, रायगडमण्डलं च अस्ति । अस्मिन् मण्डले २५७६ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अत्र द्वे प्रमुखनद्यौ स्तः । ते उल्हास, वैतरणा च । मण्डलेऽस्मिन् पूर्वदिशि सह्याद्रिपर्वतावलि: वर्तते । मण्डलस्य पश्चिमदिशि ११२ कि.मी.मित: सागरतट: अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् सामान्यत: उष्णं, आर्द्रं च वातावरणं भवति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
ठाणेमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) १,१०,६०,१४८ अस्ति । अस्मिन् ५८,६५,०७८ पुरुषा:, ५१९५०७० महिला: च सन्ति । अस्मिन् मण्डले चतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे ११५७ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ११५७ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ३६.०१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-८८६ अस्ति । अत्र साक्षरता ८४.५३ % अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् ७७% जना: नगरेषु निवसन्ति ।
ऐतिहासिकं किञ्चित्[सम्पादयतु]
मण्डलपरिसरोऽयं प्राचीने 'अपरान्त' प्रदेशे समाविष्ट: आसीत् । परशुराम:, पाण्डवा: अत्र निवासं कृतवन्त: इत्येवं कथ्यते । पाण्डवकाले यत् शूर्पारकम् आसीत् तदेव अद्यतनं सोपारानगरम् इति कथ्यते । मण्डलपरिसरे मौर्य-शिलाहार-बिम्ब-यादव-बहमनी-पोर्तुगाली-मुघल-मराठाशासकानाम् आधिपत्यमासीत् । मराठाशासकेभ्य: परिसरोऽयम् आङ्ग्लाधिपत्ये गत: । १९४७ तमे वर्षे स्वतन्त्रभारते अस्य समावेश: जात: । 'कल्याणचा खजिना' कल्याण-कोशलुण्ठनं, 'वसईचा वेढा' वसईकोटव्यूह:, साष्टी इत्यत्र आधिपत्यं इत्यादय: शिवाजीमहाराजस्य जीवनकाले घटिता: ऐतिहासिकप्रसङ्गा: अत्रस्था: एव ।
कृषि: उद्यमाश्च[सम्पादयतु]
तण्डुल:, हरितशाकानि, पुष्पाणि, नारिकेल:, कदलीफलं, 'चिकू', रागिका, 'वरई' इत्यादीनि अस्य मण्डलस्य प्रमुखसस्योत्पादनानि सन्ति । ११२ कि.मी.मितः सागरतट: वर्तते मण्डलेस्मिन् अत: मत्स्यव्यवसाय: अपि अत्रस्थजनानां प्रमुखोपजीविकासाधनम् । २६३५ मत्स्य-शीतनिक्षेपणकेन्द्राणि(storage) सन्ति अत्र । मण्डलमिदं महाराष्ट्रराज्ये उद्योगक्षेत्रे तृतीयक्रमाङ्के तिष्ठति । मण्डलस्य दक्षिण-पश्चिमपार्श्वयो: उद्यमानां केन्द्रीकरणं दृश्यते । पालघर उपमण्डलस्य 'तारापुर' इत्यस्मिन् स्थाने महाराष्ट्रराज्यस्य प्रप्रथम अणु-ऊर्जाप्रकल्प: प्रचलति, आभारतं प्रसिद्धश्च । केन्द्रसर्वकारानुशासित-स्फोटकास्रनिर्माणोद्यम: अम्बरनाथ इत्यस्मिन् उपमण्डले वर्तते ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले पञ्चदश-उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
- ठाणे
- वसई
- कल्याण
- मुरबाड
- भिवण्डी
- शहापूर
- वाडा
- जव्हार
- मोखाडा
- पालघर
- डहाणू
- तलासरी
- उल्हासनगर
- अम्बरनाथ
- विक्रमगड
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
मण्डलस्य अस्य शहापुर, मुरबाड, वाडा, जव्हार, मोखाडा, डहाणू, विक्रमगड, तलासरी इत्येतानि उपमण्डलानि ग्रामीणानि सन्ति । ग्रामीणभागे आदिवासिजनजातीनां प्राचुर्यम् अस्ति । तेषां विशिष्टा संस्कृति: वर्तते । 'वारली' आदिवासिजना: ठाणे मण्डलस्य तलासरी, डहाणू, जव्हार, मोखाडा इत्येतेषु उपमण्डलेषु अधिका: निवसन्ति । कातकरी, ठाकूर, धोडिआ, दुबळा, ढोर, कोळी, महादेव कोळी इत्येता: जनजातय: मण्डलेऽस्मिन् विद्यन्ते ।
ठाणे, कल्याण, उल्हासनगर, अम्बरनाथ, भिवण्डी, वसई, पालघर इत्येतानि उपमण्डलानि नगरविभागे समाविष्टानि । एतेषां नगरविभागां मुम्बईनगरसामीप्यात् मुम्बईनगरस्य संस्कृत्या:, आधुनिकीकरणस्य च प्रभाव: अत्र दृश्यते । सर्वस्थानेषु विकासार्थं शिक्षण-जीविका-कृषिसुविधाविषये योजना: प्रचलन्ति ।
विशेषव्यक्तय:[सम्पादयतु]
मण्डलमिदं बहूनां विभूतिनां कार्यस्थलं, जन्मस्थलं वा आसीत् । यथा आचार्य भिसे, आचार्य चित्रे एतयो: शिक्षणकार्यं बोर्डी इत्यस्मिन् स्थाने वर्तते । महाविद्यालयशिक्षणस्य अस्मिन् परिसरे आनयने एतयो: महत्त्वपूर्ण: सहभाग: अस्ति । अनुताई वाघ, ताराबाई मोडक एतयो: बालशिक्षणविषयकं कार्यं, प्रयोगा: च अत्र कोसबाड इत्यस्मिन् स्थाने आसन् । इदानीम् अपि एतयो: निवासस्थानं, पाठशाला च द्रष्टुं शक्नुम: । गोदावरीबाई परुळेकर इति 'मार्क्स्-वादी' आन्दोलनकर्त्री, आदिवासिजनान् एकत्रीकृत्य नेतृत्वम् ऊढवती । अन्धेर गुरुजी इत्यपि एक: आदिवासिनां शिक्षणार्थं यतितवान् । स: अपङ्ग: आसीत् परं शिक्षणार्थं आदिवासिक्षेत्रेषु बहु कार्यं कृतवान् । जयन्तराव पाटील, पद्मश्री हरिश्चन्द्र पाटील, चिन्तामणराव पाटील इत्येतै: राष्ट्रियस्तरे कृषिक्षेत्रे अस्मात् स्थानात् बहु कार्यं कृतम् । अस्मात् मण्डलात् ८६ स्वातन्त्र्यसैनिका: स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे भागम् ऊढवन्त: ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
- अम्बरनाथ इत्यत्र ११ शतके स्थापितं सोमनाथमन्दिरम्
- बेलापुर-कोट:
- पोर्तुगाली जनै: निर्मापित: वसई-कोट:
- अर्नाळा-कोट:
- दादोजी कोण्डदेव क्रीडाङ्गणम्
- डहाणू उपमण्डलं 'चिकू' उत्पादनार्थं आभारतं प्रसिद्धम् । उपमण्डलेऽस्मिन् बोर्डी इति स्थलं रौप्य/रजतसागरतटानां प्राचुर्यात् आमहाराष्ट्रं प्रसिद्धम् । उदवाडा इत्यस्मिन् स्थाने 'पारसी' जनानां ऐतिहासिकपवित्रस्थलम् अग्यारी विद्यते ।
- टिटवाळा इत्यत्र गणपतिमन्दिरं
- वज्रेश्वरीदेवालय:
- गणेशपुरी इत्यत्र नित्यानन्द-स्वामिन: आश्रम:
- कोकनार, सातीवली, वज्रेश्वरी, गणेशपुरी च इत्येतेषु स्थानेषु गन्धकयुक्त-उष्णजलकुण्डानि
- जव्हार उपमण्डले वारली-चित्राणि, मुकणेवंशस्य राजप्रासादं 'जय विलास पेलेस', भूपतगड, दादर-कोपरा जलप्रपात: च
- अनुताई वाघ इत्यस्या: शैक्षणिकसंस्था, कार्यं च कोसबाड इत्यस्मिन् स्थाने प्रचलत् आसीत् ।
- शहापुर उपमण्डले तानसा तडागः
- हाजीमलङ्ग 'दर्गाह्'
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- ठाणेमण्डल-सर्वकारस्य सङ्केतस्थलम्
- Shree Gajanan Maharaj Mandir located in Kanhor, Badlapur, Thane District, Home Page,
- Thane District e-gazetteer
- १
- ठाणे-मण्डल-उद्योग-सङ्केतस्थलम्


text:
एस्. एल्. भैरप्पः
अन्तर्विषयाः
परिचयः[सम्पादयतु]
एस्. एल्. भैरप्प: (S. L. Byrappa) (कन्नड:ಸಂತೆಶಿವರ ಲಿಙ್ಗಣ್ಣಯ್ಯ ಭೈರಪ್ಪ) आधुनिके कन्नडसाहित्ये एतस्य कादम्बर्य: अत्यन्तं प्रसिद्धाः सन्ति । एता: कादम्बरीः अधिका: जना: पठन्ति । विंशतितमः शतमान: कादम्बरीयुग: इति निर्दिश्यते । अस्मिन् कालखण्डे ये लेखका: जनानां हृदयस्पर्षं कृतवन्त: तेषु केचन लेखनवृत्तिमेव जीवनवृत्तित्वेन स्वीकृतवन्तः आसन् । केचन अन्यवृत्तौ रताः सन्तः कन्नडसाहित्यकृषिं कृतवन्तः सन्ति । लेखनकार्यं प्रवृत्तिरूपेण स्वीकृत्य, शिक्षणक्षेत्रे कार्यं कुर्वाणः अपि अत्यन्तं जनप्रिय जातः लेखक: अस्ति डा. एस्. एल्. भैरप्प: ।
तेन चीयमानं वस्तु, तस्य विस्तारीकरणं, तस्य अन्त्यकरणादिषु विषयेषु विभिन्नाः अभिप्राया: यद्यपि श्रूयन्ते तथापि भैरप्पमहोदयस्य कादम्बर्य: बहून् वाचकान् नितराम् आकर्षति इत्येतत् निर्विवादकरमेव ।
जीवनम्[सम्पादयतु]
हासनमण्डले चन्नरायपट्टणस्य सन्तेशिवरग्रामे १९३१तमे वर्षे अगस्ट्मासस्य २० तमे दिनाङ्के एस्. एल्. भैरप्प: जन्म प्राप्तवान् । एष: प्राथमिकशिक्षणं स्वस्य ग्रामे एव प्राप्तवान् । गृहे बहु दारिद्र्यम् आसीत् । दायित्वहीनः पिता । प्लेग्-मार्या: परिसरे अपि स: स्वस्य मातु: धैर्यं आत्मसात् कृतवान् आसीत् । तस्य पञ्चमे वयसि माता दारिद्र्यता-प्लेग्-रोगस्य कारणतः मरणं प्राप्नोत् । ततः सः कष्ठेन विद्याभ्यासं कृतवान् । महात्मागान्धिमहोदयस्य विचारैः नितराम् आकृष्टः सः स्वस्य त्रयोदशे एव वयसि स्वातन्त्र्यान्दोलनं प्रविष्टवान् !
प्रौढशिक्षणं महाविद्यालयपठनं च मैसूरुनगरे अनुवर्तितवान् भैरप्प: स्नातकोत्तरपदवीं सुवर्णपदकेन सह प्राप्तवान् । सः बरोडामहाराजसय्याजीरावविश्वविद्यालयत: सत्यं तथा सौन्दर्यम् इति नाम्ना आङ्लभाषया निर्मिताय महाप्रबन्धाय डाक्टरेट्-पदवीं प्राप्तवान् । हुब्बळ्ळीनगरे, गुजरात् राज्ये, देहल्यां च उपन्यासकवृत्तिं निर्वहन् एव प्रसिद्धाः कादम्बरी: अपि रचितवान् । १९६१ तमे वर्षे तदीया प्रसिद्धा कादम्बरी धर्मश्री तेन प्रकाशिता । दशकेषु २१ कादम्बरी: सः रचितवान् अस्ति । तेन रचितानां कादम्बरीणां विषये सर्वदा व्यापकचर्चाः भवन्ति । आङ्ग्लभाषाम् अपि अविहाय बह्वीषु भारतीयभाषासु भैरप्पस्य कादम्बर्य: अनूदिताः सन्ति । गृहभङ्ग, वंशवृक्ष, नेले, साक्षि, नायिनेरळु, तब्बलियु नीनादे मगने, दाटु, धर्मश्री, पर्व इत्यादय: हिन्दी तथा मराठी भाषासु जनप्रिया: सन्ति ।
'वंशवृक्ष', 'तब्बलियु नीनादे मगने', 'मतदान' कादम्बर्य: चलनचित्रस्य रूपाणि प्राप्य प्रशस्तीन् अपि प्राप्तवत्य: सन्ति । 'वंशवृक्ष' कादम्बर्याः कृते १९६६ तमे वर्षे कन्नडसाहित्य- अकाडेमी प्रशस्ति:, १९७५ तमे वर्षे 'दाटु' कादम्बर्याः कृते राज्यस्य केन्द्रस्य च साहित्याकाडेमीप्रशस्तिः प्राप्ता अस्ति । 'पर्व' कादम्बरी एव भैरप्प महोदयेन रचितासु कादम्बरीषु अधिकचर्चायै कारणम् अभवत् । महाभारतस्य कालस्य भारतीयसमाजस्य रीतिनीतीन्, तस्य कालस्य जीवनमौल्यानि, मरणस्य रहस्यात्मकतां च कादमबर्यां अर्थपूर्णतया लिखितवान् अस्ति लेखकः । लैङ्गिकतायाः मरणस्य च दृष्ट्यौ द्रौपदी, कुन्ती, माद्री, गान्धारिणां पात्रचित्रणं समीचिनरीत्या निरूपितवान् अस्ति ।
कादम्बरीन् विहाय साहित्यमीमांसासम्बद्धाः साहित्य मत्तु प्रतीक, कथे मत्तु कथावस्तु, नानेके बरेयुत्तेने इत्यादयः कृतयः अपि भैरप्प महोदयेन रचिताः सन्ति । अधुना अयं मैसूरुनगरे वसति । १९९९ तमे वर्षे कनकपुरे प्रचलितस्य कन्नडसाहित्यसम्मेलनस्य अध्यक्षस्थानं समलङ्करोत् श्रीयुतः भैरप्प: ।
अधिकपठनाय : भैरप्प महोदयस्य बाल्य कालस्य हृदयस्पर्शी चित्रणाय बेळगेरे कृष्णशास्त्री महोदयस्य मरेयलादीते इत्येषः व्यक्तिचित्रसङ्ग्रहः द्रष्टुं शक्यते ।
चित्रसमूहः[सम्पादयतु]
कृतिविमर्शः[सम्पादयतु]
भैरप्पस्य कादम्बरीणां विषयचयनं महतः विवादस्य कारणं भवति । तस्य सर्वाः प्रमुखकृतय: (वंशवृक्ष, तब्बलियु नीनादे मगने, पर्व, सार्थ) भारतस्य पुरातनसंस्कृत्या: वैशिष्ट्यं निरूपयन्ति । एतस्मात् कारणात् विशेषतया नव्यलेखका: एतस्य आक्षेपं कृतवन्त: । टिप्पु सुल्तान् महाराज: धर्मसहिष्णु: वा न वा इति विचारे गिरीश्कार्नाड्महोदयेन सह भैरप्प: विजयकर्णाटकपत्रिकाया: द्वारा वादं कृतवान् आसीत् । यु. आर्. अनन्तमूर्ति: भैरप्पस्य कादम्बरीणां प्रमुखः टीकाकार: । भैरप्प: एतान् वादविवादान् स्वस्य भित्ति इत्येतस्यां कादम्बर्यां नानेके बरेयुत्तेने इत्येतस्यां कृतौ च लिखितवान् अस्ति ।
भारतीयसंस्कृतेः उपरि सामाजिकपरिस्थितेः उपरि च मुस्लीम्शासनेन जातान् परिणामान् दर्शयन्, ऐतिहासिकसत्यं च दर्शयन् भैरप्पमहोदयः आवरणनामिकां कादम्बरीम् अरचयत् । अस्य विषये कर्णाटके महान् विवादः आरब्धः । भैरप्प: इतिहासनाम्ना समाजं भञ्जयति, अयमस्ति मूलभूतवादी इत्यादीनि निन्दनानि तेन प्राप्तानि । कादम्बर्याः लेखनाय एतस्य ज्ञानमेव नास्ति इति श्री अनन्तमूर्ति: आरोपितवान् आसीत् । ततः सुदीर्घचर्चा साहित्यलोके सम्पन्ना । 'अहं पूर्वाग्रहपीडित: नास्मि सत्यान्वेषणस्य फलमेव आवरणम्' इति आत्मसमर्थनम् अकरोत भैरप्पवर्यः । विजयकर्णाटकपत्रिकायां प्रकाशिता 'मतान्तर' 'कवलु' सम्बद्धा चर्चा जनानाम् आकर्षिका आसीत् ।
भैरप्प महोदयः ”महिलाप्रगतिविरोधी” इति अपि कैश्चित् निर्दिष्टः अस्ति । अस्य कारणात् एव ख्याता कादम्बरीलेखिका सारा अबूबक्कर् असूचयत् यत् केनापि तदीया कादम्बरी न पठनीया इति । ”अयं दक्षिणपन्थीय:” इत्यपि तस्य विषयकः कश्चन आरोप: ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Interview with S L Bhyrappa – Times of India [१]
- Pampa Award to Bhyrappa in 2001
- Belagere Krishnashastri, Mareyaladeete, for a warm hearted interpretation of the author's experiences with Bhyrappa.
- Bhyrappabhinandana, a feliciation book on S.L. Bhyrappa
- S.L. Bhyrappa Avara Krutigala Vimarshe a collection of literary criticism on S.L.Bhyrappa's works compiled by Sumateendra Nadig
- Mandra-Manthana, a collection of essays about S.L. Bhyrappa's novel, Mandra, by various literary critics


text:
तक्रम्
भूलोकस्य अमृतम् इति प्रसिद्धम् अस्ति तक्रम् । एतत् तक्रम् आङ्ग्लभाषायां Butter milk इति उच्यते । इदम् अपि आहारपदार्थः न सस्यजन्यः अपि तु प्राणिजन्यः । तथापि इदम् अमृतसमानम् इति उच्यते । देवलोके सुखार्थं देवैः यथा अमृतं पीयते तथा भूलोके तक्रम् इति उक्तवन्तः सन्ति अस्माकं पूर्वजाः ।
- “यथा सुराणाम् अमृतं सुखाय ।
- तथा नराणां भुवि तक्रमस्ति ॥“ इति ।
दध्नः मथनेन प्राप्यमाणं घनरूपं नवनीतं पृथक् कुर्मः चेत् अवशिष्टं द्रवम् एव तक्रम् इति उच्यते । तक्रं यथा आहारत्वेन उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । “भोजनान्ते च तक्रं पथ्यम्” इति वदन्ति । भूरिभोजनं कृत्वा अन्ते तक्रं सेवन्ते चेत् अजीर्णं न भवति । “तक्रं शक्रस्य दुर्लभम्” इति एकं वाक्यम् अस्ति । तन्नाम् देवलोकस्य इन्द्रस्य (शक्रः) अपि दुर्लभं तक्रं मनुष्यलोके अस्माभिः मानवैः प्राप्तम् अस्ति । तत् अस्माकं सौभाग्यम् । रुच्यनुगुणं तक्रं द्विधा विभक्तम् अस्ति – मधुरतक्रम्, आम्लतक्रं च इति । एतद्विना यथा दुग्धे शास्त्रकाराः अष्टविधं दुग्धं, तेषाम् उपयोगं च वदन्ति तथैव तेषाम् अष्टानां प्राणिनां दुग्धस्य तक्रम् अपि भवितुम् अर्हति ।
भोजनान्ते सर्वै: उपयुज्यमानं तक्रम् उदरक्रिमिनाशकम्, लघु, जठराग्निदीपकं, ग्रहणी - इत्यादि रोगनिवारकं च भवति । नेत्ररोगिणां कृते गोतक्रं पथ्यं भवति । आयुर्वेदे ‘तक्रारिष्टम्’ इति विशिष्ट: योग: अपि निर्मीयते ।
निष्पावसदृशानां शाकसस्यानां सुलभम्लानतानिवारणार्थं तेषां बीजानां कृषिक्षेत्रे वपनात् पूर्वं तानि बीजानि 24 घण्टा: यावत् तक्रे निमज्य स्थापनीयानि ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य तक्रस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
तक्रं पचनार्थं लघु । कषायमिश्रित-आम्लरसः तक्रस्य । एतत् तक्रं जीर्णक्रियाम् अधिकां करोति । रुचिं वर्धयति च । घृतस्य सेवनेन सञ्जातम् अजीर्णं दूरीकरोति । विषं, रक्ताभावं च निवारयति तक्रम् । ग्रहिणीदोषं, मूलव्याधिं, मूत्रदोषं च शमयति अपि ।
- “तक्रं लघु कषायाम्लं दीपनं कफवातजित् ।
- शोपोदरार्शोग्रहिणीदोषमूत्रग्रहा रुचिः ॥
- प्लीहगुल्मघृतव्यापत्-गरपाण्ड्वामयान् जयेत् ॥“ (वाग्भटसूत्रे ५-३४)
- १. अस्माकं शरीरे विद्यमानेषु सप्तधातुषु तक्रं रक्तधातुवर्धकम् अस्ति ।
- २. पित्तप्रधनाः रोगिणः, पित्तप्रकृतियुक्ताः च मधुरतक्रम् अथवा तक्रे शर्करां योजयित्वा उपयोक्तुम् अर्हन्ति ।
- ३. वातप्रकृतियुक्ताः, वातप्रधानाः रुग्णाः च आम्लतक्रे सैन्धवं लवणं योजयित्वा उपयोक्तुम् अर्हन्ति ।
- ४. कफप्रधानाः रोगिणः, कफप्रकृतियुक्ताः च तक्रे शुण्ठीं, मरीचं, वा अथवा क्षारद्रव्यं किमपि योजयित्वा क्वथयित्वा अथवा तथैव उपयोक्तुम् अर्हन्ति ।
- ५. उदरसम्बद्धेषु रोगेषु तक्रे जीरिकां, हिङ्गुं, शर्करां, गुडम् अथवा शुण्ठीं योजतिय्वा पातव्यम् ।
- ६. अनिद्रतायां, रक्तसम्बद्धेषु रोगेषु च तक्रं हितकरम् ।
- ७. अभ्यङ्गरूपेण शिरसः उपरि अथवा ललाटस्य उपरि धारारूपेण वा तक्रं स्थापयामः चेत् शिरसः सम्बद्धाः रोगाः अपगच्छन्ति ।
- ८. जीर्णाङ्गानां विकृतेः कारणतः जाते ग्रहिणीरोगे, मूलव्याधौ च तक्रं सदा पथ्यम् ।
- ९. आतपे आगतानां, दुर्बलानां, मूर्छारोगिणां, शिरोभ्रमणे, रक्तस्रावसम्बद्धेषु रोगेषु तक्रस्य उपयोगः निषिद्धः अस्ति ।
- १०. शीतकाले, शीतरोगिणम् अपि तक्रम् अपथ्यम् । वातरोगोणां केवलं तक्रम् अत्युत्कृष्टं पथ्यम् ।
- ११. मधुरतक्रं कफवर्धकं पित्तशामकं च । आम्लतक्रं वातहरं, पित्तजनकं च । एतावत्पर्यन्तम् उक्ताः एते सर्वे गुणाः दोषाः वा धेनोः दुग्धेन निर्मितस्य तक्रस्य ।
- १२. महिष्याः दुग्धस्य तक्रं शीतं, कफवर्धकं च ।


text:
वाञ्छा कल्पतरुभ्यश्च कृपासिन्धुभ्य एव च।
पतितानाम् पावनॆभ्यॊ वैष्णवॆभ्यॊ नमॊ नमः॥
आचार्याचरण महाप्रभु श्रीवल्लभाचार्यः तु साक्षात् श्रीप्रभॊः चरणारविन्दकिञ्जल्काश्रितः रसलॊलुपः भ्रमरमॆव यॆन निरन्तरम् श्रीरसिकवरस्य लीलाविलासरसरसम् कथम् पातयितव्यः एतद् स्वस्यैव उदाहरणॆन दर्शितम्।भारद्वाज गॊत्रीय तैत्तिरीय शाखा शुक्ल यजुर्वॆदीय ब्राह्मण कुलॆ प्राप्तजन्मना श्रीवल्ल्भस्य पितुः आसीत् श्रीलक्ष्मणभट्टः तथा मातुः नाम आसीत् यल्लभागारू। श्रीलक्ष्मणभट्टः एकवारम् तीर्थयात्रार्थम् सपत्नीक वाराणसीम् आगतवान्। परन्तु तस्मिन्नकालॆ विद्रॊह कारणात् सः वाराणसीम् त्यक्त्वा पुनः स्वग्रामम् आगन्तुम् उद्यतः। तदा मार्गॆ चम्पारण्यॆ चतुर्भद्रपुरॆ (अद्यतन नाम चॊडानगर) माता यल्लभागारू प्रसूता अभूत् (चैत्र कृष्णा एकादशी,क्रैस्त सम्वत १४७९)। तावत्पर्यन्तम् विद्रॊहः शान्तः जातः। एतदर्थम् लक्ष्मणभट्टः वाराणसीम् निवसितुम् प्रत्यागतः। अल्पकालॆ अनॆन शास्त्रॆषु प्रावीण्यम् प्राप्य आचार्यपदम् प्राप्तम्।


text:
सुनीता विलियम्स्
सुनीता विलियम्स्(हिन्दी: सुनीता विलियम्स्, आङ्ग्ल: sunita williams) कल्पनायाः अभावम् अपाकरोत् ।१९६९ तमे वर्षे भारते महात्मनः जन्मशताब्दिवर्षस्य उत्सवः आयोजितः आसीत् । तस्मिन् वर्षे अमेरिका-देशस्य अवकाशयात्री नील् आर्म्स्ट्रॉङ्ग् इत्ययं चन्द्रं प्रति अगच्छत् । चन्द्रस्य विषये मानवः बहुवर्षेभ्यः कल्पनां करोति स्म । तस्य विषये विशालं साहित्यं प्राप्यते, काव्यानि अपि सन्ति । किन्तु तस्य वास्तविकं ज्ञानं नील् आर्म्स्ट्रॉङ्ग् इत्यनेन प्रदत्तम् । तदानीं सुनीता पञ्चवर्षीया आसीत् । सा चन्द्रयात्रां चलच्चित्रमाध्यमेन दृष्टवती येन तस्याम् अवकाशयात्रायाः बीजारोपणम् अभवत् । सा मूलतः गुजराती अस्ति । २००३ तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासस्य प्रथमे (१) दिनाङ्के सम्पूर्णं विश्वं रुदत् आसीत् । अवकाशसंशोधनक्षेत्रे अन्धकारः अभवत् । कोलम्बिया नामकं स्पेस् शटल् टेक्सास् इत्यत्र अवतरणात् प्रागेव अज्वलत् । तत्र भारतस्य प्रथमा महिला अवकाशयात्री कल्पना चावला मृता । अतः भारतं शोकग्रस्तम् आसीत् । पुनः कापि कल्पना भविष्यति इति केनापि न विचारितम् । किन्तु सुनीता कल्पनायाः कार्यं सम्पादयितुम् एव समागता । तया २००६ तमस्य वर्षस्य दिसम्बर-मासे अवकाशयात्रायां १३४ दिनानि १८ घण्टाः अष्टादशघटिकाः १५ पलानि च यापितानि । तस्मात् २९ घण्टाः १७ निमिषं यावत् तया स्पेस् वॉक् अपि कृतम् ।
अन्तर्विषयाः
- १ जन्म परिवारश्च
- २ बाल्यं
- ३ शिक्षणम्
- ४ उच्चशिक्षणम्
- ५ विवाहः
- ६ अवकाशयात्रायै प्रथमं सोपानम्
- ७ अवकाशयात्रीत्वेन नासायाम्
- ८ अवकाशे उड्डयनम्
- ९ अन्ताराष्ट्रिय-अन्तरिक्ष-स्थानम् (International Space Station)
- १० अवकाशयाने अवरोधः
- ११ विश्वस्मिन् सुनीतायाः ख्यातिः
जन्म परिवारश्च[सम्पादयतु]
सुनीतायाः जन्म १९६५ तमस्य वर्षस्य सितम्बर-मासस्य १९ तमे दिनाङ्के अमेरिका-देशस्य ओहियो-राज्यस्य क्लवेलॅण्ड् इत्यत्र अभवत् । सुनीतायाः पिता दीपकभाई पण्ड्या मूलतः सौराष्ट्र-प्रान्तस्य जुनागढमण्डलस्य माङ्गरोळ-ग्रामस्य आसीत् । दीपकभाई इत्यस्य प्राथमिकं शिक्षणं गुजरातराज्यस्य उत्तरभागे स्थिते झुलासण-ग्रामे अभवत् । उच्चशिक्षणम् अहमदाबाद-नगरे सुरत-नगरे च अभवत् । १९५७ तमे वर्षे दीपकभाई इत्यस्य चिकित्साविषयस्य अभ्यासः समाप्तः । अतः अहमदाबाद-नगरे वी.एस चिकित्सालये १ वर्षं यावत् कार्यं कृतम् । अनन्तरम् अधिकम् अभ्यस्तुं सः इङ्ग्लैण्ड-देशं गतवान् । तत्र तेन x-ray तकनिकज्ञया बोनी उर्सलीना इत्यनया सह विवाहः कृतः । ताभ्यां सन्ततित्रयं जातम् । एकः पुत्रः द्वे पुत्री च । तासु सन्ततिषु सुनीता अनुजा आसीत् ।
बाल्यं[सम्पादयतु]
सुनीता बाल्यकालात् एव अत्यन्तं परिश्रमयुता नूतनविषयपठनेच्छुका च आसीत् । सा बाल्यात् एव मातापित्रोः आज्ञां पालयति स्म । तया सरलस्वभावात् शालायाम् अपि बहूनि मित्राणि प्राप्तानि । शिक्षकाः अपि तस्याः गुणान् गायन्ति स्म । भ्रातुः भगिन्योः वयसः अन्तरम् अधिकं नासीत् अतः परस्परं कलहं कुर्वन्ति स्म । पितरौ क्षमतानुसारं तान् पालयतः स्म । सुनीता प्राणि-आधारितानि, शिशु-आधारितानि च चलच्चित्राणि पश्यति स्म । हिंसायुतानि चलच्चित्राणि तु तस्यै कदापि न रोचते स्म । भारतीयसङ्गीतश्रवणे चलच्चित्राणां दर्शने च तस्याः बहुरुचिः आसीत् । अनेन ज्ञायते तया भारतीयसंस्काराः परम्परायामेव प्राप्ताः इति ।
शिक्षणम्[सम्पादयतु]
सुनीता गणितविज्ञानविषये निपुणा आसीत् । सुनीता षड्कक्षां यावत् हिल्साइड् एलिमेन्टरी नामिकायां शालायां पठितवती । सप्ततः नवमकक्षां यावत् न्यूमन् जूनियर् हाइ स्कूल् नामिकायां शालायां पठितवती । दशमकक्षातः द्वादशकक्षापर्यन्तं शिक्षण-निधाम हाइ स्कूल् नामिकायां शालायां पठितवती ।
उच्चशिक्षणम्[सम्पादयतु]
सा माध्यमिकम् अभ्यासं समाप्य नेवल् अकॅडमी इत्यस्मिन् गन्तुम् इच्छां प्रकटितवती । अमेरिका-देशे नौकाक्षेत्रं प्रतिष्ठायाः साहसस्य च क्षेत्रम् अस्ति । तद् पुरुषैः एव चीयते, महिलाभिः न । वॉशिङ्ग्टन् डी सी इत्यस्य समीपे मेरीलॅण्ड् क्षेत्रे नेवी इत्यस्य उपस्नातकस्य अभ्यासक्रमः चलति स्म । इयं संस्था बहुप्रसिद्धा आसीत्, अतः सुनीता तत्र प्रविष्टा । अपरिपक्वायाः सुनीतायाः नेवल् अभ्यासक्रमात् अथ्लेटिक्-क्रीडासु तरणादि इतरप्रवृत्तिषु च अधिका रुचिः आसीत् । अतः प्रथमे प्रयत्ने सा अनुत्तीर्णा अभवत् । किन्तु परिश्रमेण द्वितीयवारम् उत्तीर्णा अभवत् । १००० विद्यार्थिषु ५० विद्यार्थिनः उत्तीर्णाः अभूवन् । तेषु सुनीतापि एका आसीत् । सुनीतायाः साहसः, एकाग्रता च पुरुषान् अपि लज्जितान् करोति स्म । सा चित्रव्याघ्रवत् स्फूर्तियुता आसीत् । तस्याः एकः उल्लेखः प्रसिद्धोऽस्ति । यू.एस्. नेवी इत्यस्य कमाण्डर् विलियं लूइस् इत्ययं हेन्कर्न् इत्यस्य स्मृतिस्थलस्य समीपे प्रतिवर्षं नेवल् अकॅडमी इत्यस्य वार्षिकोत्सवः आयोज्यते स्म । नेवल् अकॅडमी इत्यस्य परम्परानुसारं विद्यार्थिभिः उन्नतं स्मृतिस्थलम् आरुह्य स्वस्य शिरस्त्रं स्मृतिस्थलस्य शिखरे स्थापनीयम् । यः कोऽपि स्वस्य शिरस्त्रं शिखरे स्थापति तस्य प्रथमवर्षं समाप्तम् इति ज्ञायते । अत्यन्तं कठिनम् इदम् आरोहणं सुनीतया अन्येषाम् अपेक्षया शीघ्रं समापितम् । सुनीता नेवल् अकॅडमी इत्यस्मिन् बी.एस्. शरीरविज्ञानस्य (फिज़िकल सैन्स) पदवीं प्रमाणपत्रं च प्राप्य स्नातकः सन् १९८७ तमे वर्षे युनइटेड् स्टेट् नेवल् अकॅडमी-तः नेवी-ध्वजं प्राप्तवती ।
विवाहः[सम्पादयतु]
नेवल् अकॅडमी इत्यस्मिन् माइकल् जे विलियम्स् इति सुनीतायाः सहाध्यायी आसीत् । कालान्तरे सुनीता तेन सह विवाहं कृत्वा सुनीता पण्ड्या विलियम्स् इति नाम्ना विख्याता अभवत् ।
अवकाशयात्रायै प्रथमं सोपानम्[सम्पादयतु]
नेवल् परिषदि स्नातकपदवीं प्राप्य स्वभविष्यनिर्माणाय सुनितायै विकल्पत्रयम् आसीत् । (१) नेवी इत्यस्य सर्फेस् इति शाखायां गमनम् । (२) नेवीवायुदले नौकादले गमनम् । (३) नेवी-ड्राईवर् । सा नेवी-ड्राईवर् भवितुम् इच्छति स्म किन्तु प्राप्ताङ्कानां न्यूनतावशात् नेवी-एर् इत्यस्मिन् चिता । कालान्तरे सुनीता नेवी-ड्राईवर् इति पदं प्राप्तवती । सुनीता विमानं चालयितुं बहु आसक्ता आसीत् । १९८९ तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासे सुनीतया नेवल-विमानी इति पदं प्राप्तम् । फ्लोरिडा-नगरस्य पनामा इत्यत्र तया समीचीना सेवा कृता । तदानीं नेवी-एर्, नेवी-ड्राईवर् इत्युभयत्र निपुणतावशात् सा व्यावसायिकवृत्तेः अवसरमपि प्राप्नोति स्म । सा हेलिकोप्टर् कोम्बेट सपोर्ट स्क्वोर्डन्-३ इत्यस्मिन् एच्-४६ इत्यस्य अभ्यासं प्राप्तवती । ततः परं वर्जिनिया-नगरस्य नोरकोक् इत्यस्मिन् हेलिकोप्टर् कोम्बेट् सपोर्ट स्क्वोर्डन्-८ इत्यस्मिन् कार्यं कर्तुं गता । ततः परं राता समुद्र, पर्शियन् गल्फ् इत्यस्मिन् च डेझर्ड् शील्ड्, ऑपरेशन प्रोवाइड् कम्फर्ट् इत्येतयोः कृते देशात् बहिर्नियुक्ता । १९९२ तमे वर्षे फ्लोरिडा-नगरस्य ‘मियामी हेरिकेन् एण्ड् यु’ इत्यस्य ‘राहत ऑपरेशन्’ इति कार्येऽपि भागं गृहीतवती । १९९३ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासे युनाइटेड् स्टेट्स् नेवल् टेस्ट् इति विमानचालकशालायां सा चिता । १९९३ तमे वर्षे स्नातकः सन्ती एच-४६ प्रकल्पाध्यक्षा (प्रोजेक्ट् ऑफिसर्) टी-२ इत्यस्य वी-२२ इत्यस्य विमानचालककार्याय (ड्राईवर्) सा चिता । तदनन्तरम् अनुभवयुता सुनीता हेलिकोप्टर्-यानेन क्षेत्रयात्रायै ज्होन्सन् स्पेस् सेन्टर् इत्यत्र गता ।
अवकाशयात्रीत्वेन नासायाम्[सम्पादयतु]
अनुस्नातकपदवीं प्राप्य सुनीता नासा इत्यत्र आवेदनं कृतवती । अतः १९९८ तमे वर्षे नासा-संस्था अवकाशकार्यक्रमाय सुनीतायाः चयनम् अकरोत् । तदानीं सा अमेरिका-देशस्य सैपाने इत्यत्र कार्यरता आसीत् । सुनीता पृथक् पृथक् ३० एर्क्राफ्ट् इत्यस्मिन् २३०० घण्टां यावत् उड्डयनस्य अनुभवं प्राप्तवती आसीत् । अवकाश-स्थाने चिते सत्येव नासा इत्यस्य कठोरपरिश्रमस्यापि प्रारम्भः अभवत् । प्रतिदिनम् अवकाशयात्रायाः प्रशिक्षणं ज्ञानं च दीयते स्म । स्पेस् क्राफ्ट् टेक्नोलजी इत्यनेन सह बहूनां विषयाणां तत्र समावेशः भवति स्म । क्षेत्रेऽस्मिन् अनुभवस्याऽपि बहुमहत्त्वम् अस्ति । किन्तु शतके एकवारमेव भवति तादृक्यात्रायाः अनुभवः अपि किं स्यात् ? अवकाशयात्रायां रोमाञ्चितस्वभावापेक्षया गम्भीरतायाः अधिका आवश्यकता भवति । गुरुत्वाकर्षणेन विना वातावरणे शारीरिकप्रक्रिया, निकटवर्तिवातावरणस्य च अनुभवं कृत्वा पृथिव्यामेव अवकाशस्थाः स्मः इति विचारणीयम् । एतादृक्प्रशिक्षणाय रशिया, केनडा, ब्राज़िल्, जापानादि देशेभ्यः निष्णाताः आगच्छन्ति स्म । अवकाशगन्तारः ८ वर्षपर्यन्तं प्रशिक्षणं प्राप्तवन्तः । अयम् अवकाशकार्यक्रमः अमेरिका-देशस्य नासा संस्थायाः आसीत् । किन्तु बौद्धिकं योगदानं सम्पूर्णस्य विश्वस्य आसीत् । अतः अवकाशकार्यक्रमः एकस्य देशस्य न अपि तु सम्पूर्णस्य विश्वस्य आसीत् ।
अवकाशे उड्डयनम्[सम्पादयतु]
नासा-संस्थया अष्टवर्षेभ्यः प्रचाल्यमानस्य कठोरपरिश्रमस्य परिणामरूपः अवकाश-उड्डयनस्य दिवसः निश्चितः कृतः । २००६ तमे वर्षे एस्.टी.एस्. यानं ११६ जनानां गणेन सह अन्तरिक्षयात्रायां गतम् । दिसम्बर-मासस्य ११ दिनाङ्के दिनद्वयम् यात्रां कृत्वा सुनीता अन्ताराष्ट्रीय-अन्तरिक्ष-स्थानं (International Space Station) प्राप्तवती । तत् पृथिव्याः भ्रमणकक्षायां भ्रमत् अन्तरिक्षस्थानम् अस्ति । रशिया, जापान, कनेडा, इटाली, यूरोप इत्येतेषां सञ्युक्तप्रयत्नैः तत् अन्तरिक्षे स्थापितम् । तत्र ३६० कि.मी उत्सेधे २७००० कि.मि प्रतिघण्टा इति वेगेन उड्यमाने याने उपविश्य अनेकत्र भ्रमित्वा पृथिव्यामागन्तुं शक्यम् । एतादृग्याने उपवेशनं सरलं नास्ति, तत्र जीवस्यापि हानिः भवति । अवकाशस्य तर्तारः अवकाशं तीर्त्वा ब्रह्माण्डरहस्यान् प्राप्तुं प्रयतन्ते स्म । अतः तेषां प्रयत्नेभ्यः धन्यवादः दातव्यः । सुनीतया सह अवकाशगन्तासु नियोगाध्यक्षः मार्क् पोलेन्स्की, यानचालकः विलियम् ओसेफेलिन्, नियोगतजज्ञः निकोलस् पेट्रिक्, अवकाशचलः बोब् कर्लिम्, यूरोप-खण्डस्य अन्तरिक्षसंस्थायाः क्रिस्टर् डुग्ले सेन्ग् इत्येते आसन् ।
अवकाशयात्रायां सुनीतायाः वस्तूनि[सम्पादयतु]
सुनीता अवकाशयात्रायां श्रीमद्भगवद्गीतां, गणेशस्य मूर्तिं च नीतवती । पिता दीपकभाई हिन्दी-भाषायाम् एकं पत्रम् अलिखत्, तदपि सा नीतवती । तस्मिन् दीपकभाई गीताविषयकं बोधं दत्तवान् आसीत् । सा यात्रायां रोटिकां, समोसा, तिन्त्रिणी-अवलेहं नीतवती । पञ्जाबी कढी, पकोडा, मटर पनीर इत्यादिकं सर्वं दीर्घकालं यावत् उपयोगं कृतवती ।
अवकाशे सुनीतायाः स्पेस् वॉक्[सम्पादयतु]
पृथिव्याः अवकाशगमनस्य अनुभवः अद्भुतमेव भवति । तत्र चलनक्रियायाः अभावात् स्नायवः स्थिराः न भवेयुः तदर्थं व्यायामः कर्तव्यः भवति । २००६ तमस्य वर्षस्य दिसम्बर-मासस्य १६ तमे दिनाङ्के सुनीता-विलियम्स् अध्यक्षेन बोब कर्लिं नामकेन सह प्रयोगशालायाः बहिर्निगता । तदानीं तया वायुमण्डलस्य विचरणस्य अद्वितीयः अनुभवः प्राप्तः । सुनीता बोब् कर्लिम् उभौ सप्त(७)घण्टाः एकत्रिंशत्(३१)निमेषाः यावत् अवकाशतरणम् अकुरुताम् । सा जनवरी-मासे ३१, फरवरी-मासे ३, ९ च दिनाङ्के त्रीणि अवकाशतरणानि कृतवती । इत्थं सुनीता २९ घण्टाः २७ निमेषाः यावत् स्पेस् वॉक् कृतवती । सः एकः विश्वविक्रमः अस्ति । सुनीता १ लक्षं २१ सहस्त्रं कि.मी. भ्रमणं कृत्वा पृथिवीं परितः वारत्रयं भ्रमणं कृतवती । भारते सुनीतायाः अवकाशतरणस्य, स्पेस् वॉक् इत्यस्य च वार्तां श्रुत्वा सर्वे हर्षिताः आसन् । शिक्षकाः शालासु सुनीतायाः उदाहरणं दत्वा विज्ञानविषयं बोधयन्ति स्म । अवकाशे अति आकर्षकं किमस्ति इत्यस्य प्रश्नस्य उत्तरत्वेन सुनीतया उक्तं – “ध्यानाकर्षकः तु सम्पूर्णः अवकाशः किन्तु तत्र पृथिवी बहुसुन्दरी दृश्यते” । २००७ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासस्य ११ तमे दिनाङ्के PSLV इत्यस्य सफलपरीक्षणाय सा अवकाशात् शुभेच्छासन्देशं प्रेषितवती । विपत्तौ सम्पर्कं कर्तुं विख्याते हॅम् रेडियो इत्यनेन न्यूयोर्क्, ऑस्ट्रेलिया, केलिफोर्निया इत्यत्र निवासद्भिः जनैः सह वार्तां च कृतवती । अन्ताराष्ट्रिय-अवकाशयात्रायां १९४ दिनानि १८ घण्टां च यावत् फ्लाइट्-एन्जिनियर् रूपेण कार्यं कृतवती ।
अन्ताराष्ट्रिय-अन्तरिक्ष-स्थानम् (International Space Station)[सम्पादयतु]
यथा एकस्मात् ग्रामात् द्वितीयं ग्रामं गन्तुं बस-यानस्य प्रयोगं कुर्मः, तथैव स्पेस् शटल् इत्यस्य उपयोगेन अवकाशं प्राप्य अवकाशयात्रिणः पृथिव्याः भ्रमणकक्षायां स्थापितेषु अवकाशस्थानेषु एव निवासं कुर्वन्ति । तत्र निवासस्य, भोजनस्य, संशोधनस्य च सर्वाः व्यवस्थाः भवन्ति । अवकाशयात्रिणां प्रशिक्षणस्य समये बह्व्यः सूचनाः दीयन्ते यथा उष्णता-व्यवस्था (हीटिङ्ग सिस्टम्), ऊर्जा-सञ्चालनं, ऊर्जा-नियमनम् इत्यादीनि । अवकाशवस्त्राणि धृत्वा कृत्रिममनुष्यवत् जीवनम् अतीव दुष्करम् अस्ति । अस्य अवकाशस्थानस्य स्थापना १९९८ तमे वर्षे अमेरिका, केनडा, जापान, रशिया इत्यादीनां १५ देशानां सञ्योगेन अभवत् । अस्य भारः ४००० कि.ग्रा. अस्ति । स्थानमिदं सूर्यादूर्जां सम्प्राप्य कार्यरतं भवति । अवकाशे यात्रिणां गृहम् अवकाश-स्थानम् (space station) ।
अवकाशयाने अवरोधः[सम्पादयतु]
अवकाशयात्रिणः पृथिवीं प्रति आनेतुम् एटलान्टिस् अवकाशयानं यदा पृथिव्याः बहिः निर्गतं, तदा अवकाशयाने तकनिकी-अवरोधः अभवत् । अतः पृथिवीजनाः चिन्तिताः अभवन् । पुरा कोलम्बिया अवकाशयाने एतादृश्याः तकनिकी-समस्यावशात् कल्पना चावला इत्यनया सह ७ कुशलानाम् अवकाशयात्रिणां मृत्युः अभवत् । यानम् अवकाश-स्थानस्य समीपं गतं किन्तु पृथिव्याः वातावरणे प्रचण्डायाः ऊर्जायाः उत्पादनस्य प्रतिकारं कर्तुं समस्यायाः निवारणम् आवश्यकम् आसीत् । अन्ते एस्ट्रोनोट् डेन्नी ओलिवस् इत्यनेन स्पेस् वोक् कृत्वा अवकाशयानस्य समस्यायाः निवारणं कृतम् । अवकाशयानेन केलिफोर्निया एड्वर्ड् एरबस् इत्यत्र भारतीयसमयानुसारं रात्रौ १.२० समये २७००० कि.मी. प्रतिघण्टा-वेगेन ४०००० फीट् औन्नत्यात् पृथिवीवातावरणे प्रवेशः कृतः । सुनीता स्वस्याः सहयात्रिभिः सह अवकाशयात्रां समाप्य प्रत्यागता । अतः सुनीतायाः मूलस्थाने अहमदाबाद-नगरे, सम्पूर्णे देशे च हर्षोल्लासः आसीत् । सुनीतायाः साहसेन महिलाः अबलाः न, किन्तु सबलाः सन्ति इति ज्ञायते । यदि ताभ्यः अवसरः दीयन्ते तर्हि ताः अवकाशं, पृथिवीं सर्वं जेतुं समर्थाः सन्ति ।
विश्वस्मिन् सुनीतायाः ख्यातिः[सम्पादयतु]
साहसिकं कार्यं कृतवती स्वपुत्री मृत्योः प्रत्यागता । अतः पित्रोः अपारः हर्षोल्लासः आसीत् । उभौ भारतीयजनानाम् आभारम् अमन्यताम् । एतादृशी चिन्ताभावना च भारतीयजनेषु एव दृश्यते । सुनीता अमेरिका-देशे जन्म अलभत । तस्याः पालनमपि पाश्चात्यसंस्कृत्यनुसारम् अभवत् किन्तु तस्यां वहत् रुधिरं तां भारतीयम् आसीत् । अवकाशयात्रया प्रत्यागमनानन्तरं वातावरणानुकूल्यं साधयितुं बहुपरिश्रमः करणीयः भवति । विश्वस्य विविधदेशेषु सा आमन्त्रणं प्राप्तवती । विश्वविद्यालयेषु, अन्ताराष्ट्रियशैक्षणिकसङ्कुलेषु च बालकाः तां मिलितुम् ऐच्छन् । अन्ते सुनीता भारतम् आगता । तत्रापि गुजरातराज्यस्य अहमदाबाद-नगरे “इयम् अवकाशयात्रा सफलतायाः प्रारम्भः अस्ति । इतः परं पुनः अवकाशयात्रां कृत्वा ब्रह्माण्डरहस्यान् अन्विषामि” इति अवदत् । अनया प्रेरिताः जनाः महिलाः सगौरवं पश्यन्तः ताभ्यः विविधेषु क्षेत्रेषु अवसरान् यच्छन्तः सन्ति । सुनीता इदानीम् अपि अवकाशक्षेत्रे साहसं कुर्वन्ती भारतस्य कीर्तिं प्रसारयन्ती अस्ति । सा चन्द्रस्य, मङ्गलस्य च यात्रां कर्तुं समुत्सुका अस्ति ।


text:
विलियं हार्वे
(कालः – ०१. ०४. १५७८ तः ०३. ०६. १६५७)
अयं विलियं हार्वे (William Harvey) शरीरे रक्तस्य परिचलनक्रमस्य संशोधकः । एषः १५७८ तमे वर्षे एप्रिल्मासस्य प्रथमे दिनाङ्के इङ्ग्लेण्ड् देशस्य पोक्स्टोन् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । अस्य पिता थामस् हार्वे पुरसभायाः अध्यक्षः आसीत् । अयं विलियं हार्वे केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालये पदविशिक्षणं समापयत् । तदनन्तरम् इटलीदेशं गत्वा तत्रत्ये पादुअ–विश्वविद्यालये अध्ययनं कृत्वा वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । ततः पुनः लण्डन् नगरं प्रतिनिवृत्य वैद्यवृत्तिम् आरभत । अयं विलियं हार्वे गृहस्य अन्तरट्टम् एव प्रयोगालयं कृत्वा वैद्यकीयान् प्रयोगान् अकरोत् । सः सजीवान् एव प्राणीन् प्रयोगार्थम् उपयुक्तवान् । हृदयस्य स्थाने शरीरस्य चर्म विदार्य हृदयस्य अध्ययनम् अकरोत् । ’हृदयं तदा तदा किञ्चित् कालं यावत् विश्रम्य पुनः कार्यारम्भं करोति । विश्रामावसरे हृदयं कठिनं भवति । पुनः कार्यारम्भे मृदु भवति । हृदयं यदा कठिनं भवति तदा लघु भवति । यदा मृदु भवति तदा च बृहत् भवति । तदवसरे हृदयस्य वर्णः अपि परिवर्तते । यदा हृदयं लघु कठिनं च भवति तदा हृदयं श्वेतवर्णीयं भवति । यदा च बृहत् मृदु च भवति तदा रक्तवर्णीयं भवति ।’ इति अंशान् अयं विलियं हार्वे संशोधितवान् । बहुवारं वीक्षणस्य अनन्तरं तेन ज्ञातं यत् हृदयं नाम कश्चन मांसपिण्डः । यदा हृदयं लघु भवति तदा तत् रक्तं बहिः सम्प्रेष्य श्वेतवर्णीयं भवति । यदा च रक्तं हृदयं प्रविशति तदा तत् बृहत् रक्तवर्णीयं च भवति । अतः हृदयं किञ्चित् जलयन्त्रम् इव । रक्तं स्वीकृत्य पुनः बहिः प्रेषयति ।
अयं विलियं हार्वे यदा हृदयं जलयन्त्रम् इव इति ज्ञातवान् तदनन्तरं शरीरे रक्तस्य सञ्चारम् अभ्यस्तवान् । ’शुद्धरक्तनाडीषु रक्तं यदा प्रवहति तदा यदि आघातः भवति तर्हि रक्तम् अत्सवत् बहिरागच्छति । मलिनरक्तनाडीषु यदा प्रवहति रक्तं तदा आघातः भवति चेत् तथा न भवति’ इति विषयं प्रथवारं संशोधितवान् । रक्तनाडीषु प्रवहतः रक्तस्य प्रमाणम् अपि अयं विलियं हार्वे संशोधितवान् । प्रतिवारम् अपि हृदयं बौन्सद्वयमितं रक्तं प्रवाहयति । एषा प्रक्रिया प्रतिनिमेषं ७२ वारं प्रचलति । हृदयं प्रतिनिमेषम् एक-ग्यालन् अपेक्षया अधिकं, प्रतिदिनं १५०० ग्यालन् च रक्तं प्रवाहयति । रक्तं हृदयात् बहिः गत्वा पुनः हृदयम् एव प्रतिनिवर्तते इत्यपि प्रयोगाणां द्वारा संशोधितवान् अयं विलियं हार्वे । शुद्धाः तथा अशुद्धाः च रक्तनाड्यः एकस्याम् एव दिशि रक्तं प्रवाहयन्ति, रक्तं पुनः तेनैव मार्गेण प्रतिगन्तुं न शक्नोति इत्यपि सः संशोधितवान् । अस्य विलियं हार्वेस्य एतेषां प्रयोगाणां कारणतः एव हृदयस्य चिक्त्सा आरब्धा ।
अण्डेषु कुक्कुटशावकानां वर्धनं, सन्तानोत्पत्तिः, श्वासोच्छ्वासः इत्यादिषु विषयेषु अपि विलियं हार्वे संशोधनम् अकरोत् । जीवनस्य अन्तिमकालं सः एकान्ते वैज्ञानिकाध्ययनैः अयापयत् । १६५७ तमे वर्षे जून् मासस्य ३ दिनाङ्के सन्धिवातस्य तथा मूत्रकोशस्य पाषाणरोगस्य च कारणतः विलियं हार्वे दिवं गतः ।


text:
गोन्दियामण्डलम्
गोन्दियामण्डलं (मराठी: गोंदिया जिल्हा, आङ्ग्ल: Gondia district) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं गोन्दिया इति नगरम् | भण्डारामण्डलस्य विभाजनं कृत्वा १ मे १९९९ दिनाङ्के गोन्दियामण्डलं स्थापितम् । आदिवासिबहुसङ्ख्याङ्कं मण्डलम् इदम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
महाराष्ट्रराज्यस्य ईशान्यभागे गोन्दियामण्डलं स्थितमस्ति । गोन्दियामण्डलस्य विस्तारः ५,६४० च.कि.मी.मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पश्चिमदिशि भण्डारामण्डलम्, दक्षिणदिशि गडचिरोलीमण्डलं, पूर्वदिशि छत्तीसगढराज्यम्, उत्तरदिशि मध्यप्रदेशराज्यं च अस्ति । अस्मिन् मण्डले १,१९७ मि.मी.मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । वैनगङ्गा इति अस्य मण्डलस्य मुख्यनदी ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
जनगणनानुगुणं(२०११) गोन्दियामण्डलस्य जनसङ्ख्या १३,२२,५०७ अस्ति । अस्मिन् मण्डले ६,६१,५५४ पुरुषाः, ६,६०,९५३ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रति च.कि.मी. क्षेत्रे २५३ जनाः वसन्ति, अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रति च.कि.मी. २५३ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १०.१४% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री-अनुपातः १०००-९९९ अस्ति । अत्र साक्षरता ८४.९५% अस्ति । गोन्दियामण्डलस्य ८२.९२% जनाः ग्रामीणभागे निवसन्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले अष्ट उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
१ अर्जुनी/मोरगाव
२ आमगाव
३ सडक/अर्जुनी
४ सालेकसा
५ गोन्दिया
६ गोरेगाव
७ तिरोडा
८ देवरी
मण्डलमिदं भागद्वये विभक्तं, तौ च भागौ देवरी, गोन्दिया च । अस्मिन्मण्डले ९५४ ग्रामाः सन्ति । द्वे एव मुख्यनगरे स्तः । ते तिरोडा, गोन्दिया च ।
प्रशासनम्[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले ८ पञ्चायतसमितयः सन्ति । द्वे नगरपरिषदौ, ५५६ ग्रामपञ्चायतसमितयः च कार्यरताः सन्ति ।
सांस्कृतिकविशेषाः[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले आदिवासिबहुसङ्ख्याकानि उपमण्डलानि बहूनि वर्तन्ते, अतः तेषां विशिष्टा संस्कृतिः अपि दृश्यते । 'गोण्ड, कोलाम, माडिया, परधान' इत्येताः अनुसूचितजनजातयः अत्र निवसन्ति । तेषां 'गोण्डी', 'माडिया' इत्येते भाषे । 'पेरसा पेन' इति तेषां देवता नाम । एते जनाः शुभावसरेषु, सस्यसङ्ग्रहणावसरेषु च 'रेला' इति उत्सवम् आचरन्ति । 'ढोल' इति तेषां नृत्यम् । दसरा(दशहरा), दीपावलिः च तेषां प्रमुखोत्सवः । अत्रस्थाः आदिवासिजनाः अरण्यवासिनः।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
- इतियाडोह जलबन्धः
- नवेगाव-राष्ट्रियोद्यानम् - अर्जुनी उपमण्डलात् ६५ कि.मी. दूरे स्थितम् अस्ति ।
- पद्मपुर - गोन्दिया इत्यस्मात् उपमण्डलात् ३० कि.मी. दूरे अस्ति । भवभूतेः जन्मस्थानम् इदम् ।
- नाग्रा - गोन्दिया इत्यस्मात् उपमण्डलात् ५ कि.मी. दूरे अस्ति । पुरातत्वविभागेन उत्खननम् अत्र कृतम् । १५ तमे शतके निर्मितं शिवमन्दिरम् अत्र अस्ति ।
- नागझिरा वनम् - प्रसिद्धम् अभयारण्यम् ।


text:
ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग्
(कालः – ०८. १०. १८८३ तः)
एषः ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् (Otto Heinrich Warburg) श्वासोच्छ्वासस्य विषयस्य संशोधकः । अयम् ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् १८८३ तमे वर्षे अक्टोबर् मासस्य ८ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । १९०६ वर्षे पालिप्टैड् विषये संशोधनं कृत्वा "डाक्टरेट्” प्राप्तवान् । तदनन्तरं जीवविज्ञानम् अधीत्य १९११ वर्षे वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । सः अङ्गांशेषु यः श्वासोच्छ्वासः जायते तद्विषये आसक्तः आसीत् । प्रायः सार्धैकशतकतः पूर्वम् एव लेवासिये श्वासोच्छ्वासस्य वायौ विद्यमानस्य आम्लजनकस्य च सम्बन्धः अस्ति । अनन्तरं जीवकोशान् प्रति आम्लजनकं प्रापयति रक्ते विद्यमानं हिमोग्लोबिन् इति संशोधितवान् आसीत् । किन्तु आम्लजनकस्य प्रयोजनं किम् इति विवरणं न ज्ञातम् आसीत् ।
एषः ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् १९२३ तमे वर्षे "मानोमीटर्” नामकम् उपकरणं निर्मितवान् । तस्य उपकरणस्य साहाय्येन जीवताम् अङ्गांशानां श्वासोच्छ्वासं परीक्षितवान् । आम्लजनक्स्य तथा इङ्गालस्य डै आक्सैडस्य च विनिमयम् अपि विवृतवान् । १९२५ तमे वर्षे प्रयोगान् कृत्वा रक्तस्य हिमोग्लोबिन् मध्ये विद्यमानः अयसः अंशः "हेमि”-समूहः एव आम्लजनकं जीवकोशान् प्रति प्रापयति इति ज्ञापितवान् । श्वासोच्छ्वासस्य विषये कृतस्य अस्य संशोधनस्य निमित्तम् अयम् ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् "नोबेल्” पुरस्कारम् अपि प्राप्तवान् । १९३० तमे वर्षे एषः ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् "डिहैड्रोजिनेषन्” प्रतिक्रियाणां विषये संशोधनम् आरब्धवान् । विटमिन् सदृशान् 'प्लावो एन्जैम्’ इत्येकं संयुक्तं वस्तु पृथक् कृतवान् । अनन्तरं विटमिन् इत्याख्यानां रचनां कार्यं च विवृतवान् । अनन्तरं श्वासोच्छ्वासस्य विषये ये प्रयोगः कृताः आसन् तान् "क्यान्सर्”-रोगस्य दिशि परिवर्तितवान् । क्यान्सर्-रोगस्य कारणं तु सूक्ष्माणुजीविनः एव इति राबर्ट् कोह् तथा [लूयीस् पाश्चर्|[लूयिस् पाश्चरस्य]] संशोधनैः सिद्धम् आसीत् । विटमिन् तथा हार्मोन् इत्याख्यानाम् अभावेन शरीरस्य चयापचयकार्यस्य हानिः भवति । क्यान्सर् अपि तादृशः कश्चन अभावस्य रोगः इति तदा जनानां चिन्तनम् आसीत् । एषः ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् सामान्यस्य मनुष्यस्य अङ्गांशाः कियता प्रमाणेन आम्लजनकं स्वीकुर्वन्ति, क्यान्सर्-रोगेण पीडितस्य मनुष्यस्य अङ्गांशाः च कियता प्रमाणेन आम्लजनकं स्वीकुर्वन्ति इति परीक्षां कृतवान् । तेन क्यान्सर्-रोगेण पीडितानां मनुष्याणाम् अङ्गांशाः न्यूनप्रमाणेन आम्लजनकं स्वीकुर्वन्ति इति ज्ञातम् । तदर्थं ते आम्लजनकरहितां क्रियाम् (ग्लैकोलेज्) अनुसरन्ति इत्यपि संशोधितवान् । किन्तु अस्य ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्गस्य प्रयोगाः क्यान्सर्-रोगस्य कारणस्य संशोधनदिशि न अनुवर्तिताः एव । तथापि तस्य संशोधनानि अग्रिमविज्ञानिनां मार्गदर्शकाणि अभवन् ।