text:
पुरुष
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
पुरुषः, पुं, (पुरति अग्रे गच्छतीति । पुर + “पुरः कुषन् ।” उणा० ४ । ७४ । इति कुषन् ।) पिपर्त्ति पूरयति बलं यः पुर्षु शेते य इति वा । पुमान् । (यथा, मनौ । १ । ३२ । “द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्द्धेन पुरुषोऽभवत् । अर्द्धेन नारी तस्यां स विराजमसृजत् प्रभुः ॥”) तत्पर्य्यायः । पूरुषः २ ना ३ नरः ४ पञ्चजनः ५ पुमान् ६ अर्थाश्रयः ७ अधिकारी ८ कर्म्मार्हः ९ जनः १० अर्थवान् ११ । इति राजनिर्घण्टः ॥ मनुष्यः १२ मानवः १३ मर्त्यः १४ मानुषः १५ मनुः १६ । इति शब्दरत्नावली ॥ रसिकराजः १७ घनकामधामा १८ मदनशायकाङ्कः १९ मन्मथशायकलक्ष्यः २० । इति कविकल्पलता ॥ स चतुर्विधः । यथा, -- “शशो मृगोवृषञ्चाश्वो नृणां जातिचतुष्टयम् ॥” शशादीनां लक्षणं यथा, -- विष्णुः । इति शब्दरत्नावली ॥ (स हि पुराण- पुरुष एव । यथा, हरिवंशे । १२८ । २० । “एवं पुराणः पुरुषो विष्णुर्वेदेषु पठ्यते । अचिन्त्यश्चाप्रमेयश्च गुणेभ्यश्च परस्तथा ॥” शिवः । यथा, महाभारते । १४ । ८ । १४ । “याम्यायाव्यक्तरूपाय सद्वृत्ते शङ्कराय च । क्षेम्याय हरिकेशाय स्थाणवे पुरुषाय च ॥” जीवः । यथा, शिवपुराणे वायुसंहितायां पूर्ब्ब- भागे । ४ । १६ । “प्रकृतिः क्षरमित्युक्तं पुरुषोऽक्षर उच्यते । ताविमौ प्रेरयत्यन्यः स परः परमेश्वरः ॥”) दुर्गा । यथा, -- “महानिति च योगेषु प्रघानश्चैव कथ्यते । त्रिगुणा व्यतिरिक्ता सा पुरुषश्चेति चोच्यते ॥” इति देवीपुराणे ४५ अध्यायः ॥ तस्य पञ्चविंशतितत्त्वात्मकत्वं जडत्वञ्च यथा, -- “एभिः सम्पादितं भुङ्क्ते पुरुषः पञ्चविंशकः । ईश्वरेच्छावशः सोऽपि जडात्मा कथ्यते बुधैः ॥” इति मात्स्ये तत्त्वकथनावसारे ७ अध्यायः ॥ (अश्वस्थानकभेदः । यथा, माघे । ५ । ५६ । श्लोकटीकायां मल्लिनाथधृतवचनम् । “पश्चिमेनाग्रपादेन भुवि स्थित्वाग्रपादयोः । ऊर्द्ध्वप्रेरणया स्थानमश्वानां पुरुषः स्मृतः ॥”) मेषमिथुनसिं हतुलाधनुःकुम्भराशयः । यथा, -- “क्रूरोऽथ सौम्यः पुरुषोऽङ्गना च ओजोऽथ युग्मं विषमः समश्च । चरस्थिरद्व्यात्मकनामधेया मेषादयोऽमी क्रमशः प्रदिष्टाः ॥” पुरुषग्रहा यथा, -- “भौमार्कजीवाः पुरुषाः क्लीवौ सोमजभानुजौ । स्त्र्याख्यौ भार्गवचन्द्रौ द्वौ तत्पतित्वात्तथोच्यते ॥” पुरुषनक्षत्राणि यथा, -- “हस्तो मूलश्रवणपुनर्व्वसूमृगशिरस्तथा पुष्यः । गर्भाधानादिकार्य्येषु पुन्नामायं गणः शुभदः ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ तद्वैदिकपर्य्यायः । मनुष्याः १ नरः २ धवाः ३ जन्तवः ४ विशः ५ क्षितयः ६ कृष्णयः ७ चर्ष- ण्यः ८ नहुषः ९ हरयः १० मर्य्याः ११ मर्त्त्याः १२ मर्त्ताः १३ व्राताः १४ तुर्व्वशाः १५ हृह्यवः १६ आयवः १७ यदवः १८ अनवः १९ पूरवः २० जगतः २१ तस्थुषः २२ पञ्चजनाः २३ विवस्वन्तः २४ पृतनाः २५ । इति वेदनिघण्टौ २ अध्यायः ॥
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
पुरुष पुं।
आत्मा
समानार्थक:क्षेत्रज्ञ,आत्मन्,पुरुष,भाव,स्व
1।4।29।1।3
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः प्रधानं प्रकृतिः स्त्रियाम्. विशेषः कालिकोऽवस्था गुणाः सत्त्वं रजस्तमः॥
: परमात्मा, अन्तरात्मा
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, आत्मा
पुरुष पुं।
पुन्नागः
समानार्थक:पुंनाग,पुरुष,तुङ्ग,केसर,देववल्लभ
2।4।25।2।2
वरुणो वरणः सेतुस्तिक्तशाकः कुमारकः। पुन्नागे पुरुषस्तुङ्गः केसरो देववल्लभः॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलसजीवः, वृक्षः
पुरुष पुं।
पुरुषः
समानार्थक:पुमाम्स,पञ्चजन,पुरुष,पूरुष,नर,क्षेत्रज्ञ,धव
2।6।1।2।3
मनुष्या मानुषा मर्त्या मनुजा मानवा नराः। स्युः पुमांसः पञ्चजनाः पुरुषाः पूरुषा नरः॥
पत्नी : स्त्री
सम्बन्धि2 : पुरुषलिङ्गः,दाढिका
वैशिष्ट्यवत् : पुरुषप्रमाणम्
: द्व्यूढापतिः, कन्यकासुतः, पितृष्वसुः_सुतः, मातृष्वसुः_सुतः, अपरमातृसुतः, पिता, पत्युर्वा_पत्न्याः_वा_पिता, पितुर्भ्राता, मातुर्भ्राता, पत्नीभ्राता, पत्युः_कनिष्ठभ्राता, भगिनीसुताः, पुत्र्याः_पतिः, पितुः_पिता, पितामहस्य_पिता, मातुः_पिता, मातामहस्य_पिता, एकोदरभ्राता, पतिः, मुख्यादन्यभर्ता, बालः, वृद्धः, ज्येष्ठभ्राता, कनिष्ठभ्राता, निर्बलः, बलवान्, स्थूलोदरः, चिपिटनासः, प्रशस्तकेशः, श्लथचर्मवान्, स्वभावन्यूनाधिकाङ्गः, ह्रस्वः, तीक्ष्णनासिकः, गतनासिकः, पशुखुरणसदृशनासिकः, विरलजानुकः, ऊर्ध्वजानुकः, संलग्नजानुकः, श्रवणशक्तिहीनः, कुब्जः, रोगादिना_वक्रकरः, अल्पशरीरः, जङ्घाहीनः, खण्डितकेशः, उन्नतनाभियुक्तपुरुषः, परिवेत्तुर्ज्येष्ठभ्राता, ऋणं_दत्वा_तद्वृत्याजीविपुरुषः, कृषीवलः, कालेप्यश्मश्रुः_पुरुषः
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, मनुष्यः
पुरुष पुं।
मनुष्यः
समानार्थक:मनुष्य,मानुष,मर्त्य,मनुज,मानव,नर,विश्,पुरुष
3।3।219।5।2
कोशोऽस्त्री कुड्मले खड्गपिधानेऽर्थौघदिव्ययोः। नाशः क्षये तिरोधाने जीवितेशः प्रिये यमे। नृशंसखड्गौ निस्त्रिंशावंशुः सूर्येंशवः कराः। आश्वाख्या शालिशीघ्रार्थे पाशो बन्धनशस्त्रयोः। सुरमत्स्यावनिमिषौ पुरुषावात्ममानवौ॥
सम्बन्धि2 : शिरोनिधानम्,शय्या,पर्यङ्कः,कन्दुकः,दीपः,आसनम्,सम्पुटः,प्रतिग्राहः,केशमार्जनी,दर्पणः,व्यजनम्
: नाविकः, धीवरः, पुरुषः, स्त्री, नपुंसकम्, वैद्यः, रोगनिर्मुक्तः, रोगी, अलङ्करणशीलः, राजवंशोत्पन्नः, कुलोत्पन्नः, कुलीनः, विद्वान्, योगमार्गे_स्थितः, उपासनाग्निनष्टः, दम्भेनकृतमौनादिः, संस्कारहीनः, वेदाध्ययनरहितः, कपटजटाधारिः, खण्डितब्रह्मचर्यः, सूर्यास्तेसुप्तः, सूर्योदयेसुप्तः, ज्येष्ठेऽनूढे_कृतदारपरिग्रहः, क्षत्रियः, सेवकः, शत्रुः, हस्तिपकः, सारथिः, अश्वारोहः, योद्धा, वैश्यः, ऋणव्यवहारे_धनग्राहकः, गोपालः, वणिक्, शूद्रः, सङ्करवर्णः, कारुसङ्घे_मुख्यः, द्यूतकृत्, ऋणादौ_प्रतिनिधिभूतः, महाभिलाषः, शुद्धमनः, उत्साहशीलः, कुशलः, पूज्यः, सन्देहविषयः_सन्देहाश्रयः_वा, दक्षिणायोग्यः, दानसूरः, आयुष्मान्, शास्त्रज्ञः, परीक्षाकारकः, वरदः, हर्षितमनः, दुःखितमनः, उत्कण्ठितमनः, उदारमनः, दातृभोक्ता, तात्पर्ययुक्तः, बहुधनः, अधिपतिः, अतिसम्पन्नः, कुटुम्बव्यापृतः, सौन्दर्योपेतः, मूकः, आलस्ययुक्तः, असमीक्ष्यकारी, क्रियाकरणे_समर्थः, कर्मोद्यतः, कर्मसु_फलमनपेक्ष्य_प्रवृत्तः, सप्रयत्नारब्धकर्मसमापकः, मृतमुद्दिश्य_स्नातः, मांसभक्षकः, बुभुक्षितः, विजिगीषाविवर्जितः, स्वोदरपूरकः, सर्ववर्णान्नभक्षकः, लुब्धः, दुर्विनीतः, उन्मत्तः, कामुकः, वचनग्राहिः, स्वाधीनः, विनययुक्तः, निर्लज्जः, प्रत्युत्पन्नमतिः, सलज्जः, परकीयधर्मशिलादौ_प्राप्ताश्चर्यः, रोगादिलक्षणेनाधीरमनः, भयशाली, इष्टार्थप्राप्तीच्छः, ग्रहणशीलः, श्रद्धालुः, पतनशिलः, लज्जाशीलः, वन्दनशीलः, हिंसाशीलः, वर्धनशीलः, ऊर्ध्वपतनशीलः, भवनशीलः, वर्तनशीलः, निराकरणशीलः, निबिडस्निग्धः, ज्ञानशीलः, विकसनशीलः, व्यापकशीलः, सहनशीलः, क्रोधशीलः, जागरूकः, सञ्जातघूर्णः, निद्रां_प्राप्तः, विमुखः, अधोमुखः, देवानुवर्तिः, सर्वतो_गच्छः, सहचरितः, वक्रं_गच्छः, वक्ता, शब्दकरणशीलः, स्तुतिविशेषवादिः, मूढमतिः, वक्तुं_श्रोतुमशिक्षितः, तिरस्कृतः, वञ्चितः, कृतमनोभङ्गः, आपद्ग्रस्तः, भयेन_पलायितः, मैथुननिमित्तं_मिथ्यादूषितः, आद्ध्यात्मिकादिपीडायुक्तः, शोकादिभिरितिकर्तव्यताशून्यः, स्वाङ्गान्येवधारयितुमशक्तः, आसन्नमरणलक्षणेन_दूषितमतिः, ताडनार्हः, वधोद्यतः, द्वेषार्हः, शिरच्छेदार्हः, विषेण_वध्यः, मुसलेन_वध्यः, दोषमनिश्चित्य_वधादिकमाचरः, दोषैकग्राहकः, वक्राशयः, कर्णेजपः, परस्परभेदनशीलः, परद्रोहकारी, परप्रतारकस्वभावः, मूर्खः, कृपणः, दरिद्रः, याचकः, साहङ्कारः, शोभनयुक्तः, जनः, अन्यः, अमन्दः, अज्ञः, अपटुः, शूरः, नागरः
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, मनुष्यः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
पुरुष¦ पु॰ पुर--अग्रगतौ कुषन् पुरिदेहे शेते शी--ड पृषो॰।
१ मनुष्ये
२ पुंसि च अमरः।
३ आत्मनि साख्यमतसिद्धेपञ्चविंशे
४ तत्त्वे
५ पुन्नागवृक्षे च मेदि॰।
६ विष्णौ शब्दच॰[Page4374-a+ 38]
७ रेषमिथुनादौ विषमराशौ।
“भौमारजीवाः पुरुषाः” ज्यो॰ त॰
८ मौमादिषु ग्रहेषु। पुरुषाणां शुभाशुभलक्षणंवृ॰ सं॰
६८ अ॰ उक्तं यथा
“उन्मानसानगतिसंहतिसारवर्णस्नेहस्वरप्रकृतिसत्त्वमनूकमादौ। क्षेत्रं मृजां च विधिवत् कुशलोऽवलोक्य सा-मुद्रविद्वदति यातमनागतं च। अस्वेदनौ मृदुतलौकमलोदराभौ श्लिष्टाङ्गुलौ रुचिरताम्रनखौ सुपार्ष्णी। उष्णौ सिराविरहितौ सुनिगूढगुल्फौ कूर्मोन्नतौ चचरणौ मनुजेश्वरस्य। शूर्पाकारविरूक्षपाण्डुरनखौवक्रौ सिरासन्ततौ संशुष्कौ विरलाङ्गलौ च चरणौदारिद्र्युदुःखप्रदौ। मार्गायोत्कटकौ कषायसदृशौ वंशस्यविच्छित्तिदौ ब्रह्मव्रौ परिपक्वमृद्युतितलौ पोतावमम्या-रती। प्रविरलतनुरोमवृत्तजङ्घा द्विरदकरप्रतिमैर्वरो-रुभिश्च। उपचितसमजानवद्य भूपा धनरहिताः श्वशृ-मालतुल्थजङ्घाः। रोमैकेकं कूपके पार्थिवानां द्वे द्वेज्ञेये पण्डितश्रीत्रियाणाम्। त्र्याद्यैर्निःस्वा मानवादुःखभाजः केशाश्चैवं निन्दिताः पूजिताश्च। निर्मांसजानुर्म्बियते प्रवासे सौभाग्यगल्पैर्विकटैर्दरिद्राः। स्त्री-निर्जिताश्चापि भवन्ति निम्नै राज्यं समांसैश्च महद्भि-रायुः। लिङ्गेऽल्पे धनवानपत्यरहितः स्थूले विहीनोधनैर्नेद्ये वामनते सुतार्थरहितो वक्रेऽन्यथा पुत्रवान्। दारिद्र्यं विनते त्वधोऽल्पतनयो लिङ्गे सिरासन्ततेस्थूलग्रन्थियुत सुखी मृदुकरोऽत्यन्तं प्रमेहादिभिः। काषनिगूढैर्भूपा दीर्घैर्मग्नैश्च वित्तपरिहीनाः। ऋजुवृत्तशोफसा लथुसिरालश्नाश्च धनवन्तः। जलमृत्यु-रेकवृषणो विषमैः स्त्रीचञ्चलः समैः क्षितिपः। ह्रस्वा-युश्चोद्{??}द्धैः प्रलम्बवृषणस्य शतमायुः। रक्तैरास्मामणिभिर्निर्द्रव्याः पाण्डुरैश्च मलिनैश्च। सुखिनःसशब्दमूत्रा निःस्वा निःशब्दधाराश्च। त्रिचतुर्धाराभिःप्रदक्षिणावर्त्तवलितमूत्राभिः। पृथ्वीपतयो ज्ञेया निकीर्ण-मूत्राश्च पनहीनाः। एकैव मूत्रधारा वलिता रूप-प्रपानसुतदात्री। स्निग्धोन्नतसममणयो धनवनितारत्न-भोक्तारः। मणिमिश्च मघ्यनिस्नैः कन्यापितरो भवन्तिनिःष्वाश्च। बहुपशुभाजो मध्योन्नतेश्च नात्युल्वणैः-धनिनः। परिशुष्कवस्तिशीर्पैर्घनरहिता दुर्भगाश्चविज्ञेयाः। कुसुमसमगन्धशुक्रा विक्षानव्या महीपालाः। मधुगन्धे बहुवित्ता मत्स्यसगन्धे बहून्यपत्यानि। तनुशुकः स्त्रीजमको सांससगन्धो महामोगी। मदिरा-[Page4374-b+ 38] गन्धे यज्वा क्षारसगन्धे च रेतसि दरिद्रः। शीघ्रंमैथुनगामी दीर्घायुरतोऽन्यथाऽल्पायुः। निःस्वोऽति-स्थूलस्फिक् समांसलस्फिक् सुखान्वितो भवति। व्या-घ्राभाध्यर्धस्फिगमण्डूकस्फिग्नराधिपतिः। सिंहकटि-र्मनुजेन्द्रः कपिकरभकटिर्धनैः परित्यक्तः। समजठरामोगयुता घटपिठरनिभोदरा निःखाः। अविकलपार्श्वाधनिनो निम्नैर्वक्रैश्च भोगसन्त्यक्ताः। समकुक्षाभोगाद्या निम्नाभिर्भोगपरिहीनाः। उन्नतकुक्षाः क्षि-तिपाः कुटिलाः स्युर्मानवा विषमकुक्षाः। सर्पोदरादरिद्रा भवन्ति बह्वाशिनश्चैव। परिमण्डलौन्नता-भिर्विस्तोर्णाभिश्च नाभिभिः सुखितः। खल्पा त्वदृश्य-निम्ना नाभिः क्लेशावहा भवति। वलिमध्यगताविषमा शूलावाधं करोति नैःख्यञ्च। शाठ्यं वाभा-वर्त्ता करोति मेधां प्रदक्षिणतः। पार्श्वायता चिरायु-षमुपरिष्टाच्चेश्वरं गवाद्यमधः शतपत्रकर्णिकाभानाभिर्ममुजेश्वरं कुरुते। शस्त्रान्तं स्त्रीभोगिनमाचार्य्यंबहुसुतं यथासङ्क्यम्। एकद्वित्रिचतुर्भिर्वलिभिर्विद्या-न्नृपं त्वबलिम्। विषमवलयो मनुष्या भवन्त्यगम्या-भिगामिनः पापाः। ऋजुवलयः सुखभाजः परदार-द्वेषिणश्चैव। मांसलमृदुभिः पार्श्वैः प्रदक्षिणावर्त्त-रोमभिर्भूपाः। विपरीतैर्निर्द्रव्याः सुखपरिहानाःपरप्रेष्याः। सुभगा भवन्त्यनुद्बद्ध{??}चुका विधनाविषमदीर्घैः। पीनोपचितनिमग्नैः क्षितिपतयश्च चुचुकैःसुखिनः। हृदयं समुन्नतं पृथु न येपनं भासकञ्चनृपतीनाम्। अधमानां विपरीतं खररोमचितंसिरालञ्च। समवक्षसोऽर्थवन्तः घीतैः शूरास्त्यकिञ्चना-स्मनुमिः। विषणं वक्षो येषां ते निःस्वाः शस्त्रनिध-माश्च।{??} जत्रुभिरर्थविहीनोऽस्थिश्चन्धि-परिखद्धैः। उन्नतजत्रुर्भोनी नि{??}र्निःस्वोऽर्थनान्पीनैः। चिपिटग्रीवो निःस्वः शुष्का ससिरा च यस्यवा ग्रीवा। माहषग्रीव शूरः शस्त्रान्तो वृषसमग्रीवः। कम्बुग्रीवो राजा प्रलम्बकण्ठः प्रमक्षणो भवति। पृष्टमभग्नमरोमशमर्थवतामशुभदमतोऽन्यत्। अखे-दनपीनोद्मतसुगन्धिसमरोमसङ्कुलाः कक्षाः। वि{??}-तव्या धनिनामतोऽन्यथार्थैर्विहीनानाम्। निर्मांसौरोमचितौ भग्यावल्पौ च निर्धनस्यांयौ। विपुकावप्यु-च्छिन्नौ सुश्चिष्टौ सौख्{??}वीर्यवताम्। करिकरसदृशौवृत्तावाजान्ववलम्बिनौ सूमौ पीनौ। वाहू पृशिबीन्था-[Page4375-a+ 38] नामधमानां रौम{??} ह्रखौ। हस्ताङ्गुलयो दीर्घाश्चिरा-युषामवलिताश्च सुभगानाम्। मेधाविनां च सूक्ष्मा-श्चिपिटाः परकर्मनिरतानाम्। स्थूलाभिर्धनरहिताबहिर्नताभिश्च शस्त्रनिर्याणाः। कपिसदृशकरा धनिनोव्याघ्रोपमपाणयः पापाः। सणिबन्धनैर्निगूढैः सुश्लिष्ट-तन्धिभिर्मूपाः। हीनैर्हस्तच्छेदः श्लथैः सशब्दैश्च नि-र्द्रव्याः। पितृवित्तेन विहीना भवन्ति निम्नेन कर-तलेन नराः। संवृत्तनि{??}र्धनिनः प्रोत्तानकराश्च दा-तारः। विषमैर्विषमा निःस्वाश्च करतलैरीश्व्रास्तुलाक्षाभैः। पीतैरगम्यवनिताभिगामिनो निर्घना रूक्षैः। तुषसदृशनखाः क्लीवाश्चिपिटैः स्फुटितैश्च वित्तसन्त्यक्ताः। कुनस्वविवर्णैः परतर्कुकाश्च ताम्नैश्च भूपतयः। अङ्गुष्ठय-वैराद्याः, सुतवन्तोऽङ्गुष्ठमूलगैश्च यवैः। दीर्घाङ्गुलि-पर्वाणः सुभगा दीर्घायुमश्चैव। स्विग्धा निम्ना रेखाधनिनां तद्व्यत्ययेन निःस्वानाम्। विरलाङ्गुलयो निःखाधनसञ्चयिनी धनाङ्गुलयः। तिस्नो रेखा मणिवन्धनो-त्थिताः करतलोपगा नृपतेः। मीनयुगाङ्कितपाणि-र्नित्यं सत्रप्रदो भवति। वज्राकारा धनिनां विद्या-भाजां तु मीनपुच्छनिभाः। शङ्खातपत्रशिबिकागजा-श्वपद्मोपमा नृपतेः। कलसमृणालपतकाङ्कुशोपमाभि-र्भवन्ति निधिपालाः। दामनिभामिश्चाणाः स्वस्तिक-रूपाभिरैश्वर्यम्। चक्रालिपरशुतोमरशक्तिधनुःकुन्त॰सद्धिभाः रेखाः। कुर्वन्ति चमूनाथं यज्वानमुलूण-लाकाराः। मकरध्वजकोष्ठागारसन्निभाभिर्महाधनो-पेताः। पेदीनिमेन चैवाग्निहोत्रिणो ब्रह्मतीर्येन। वापीदेवकुलाद्यैर्षर्मं कुर्वन्ति च त्रिकोणामिः। अङ्कठ-मूलरेकाः पुत्राः स्युर्दारिमाः सृक्ष्माः। रेखाः प्रदेशि-नीगाः शतायुषां लल्पगीयमूगाभिः। छिन्नाभिर्द्रुम-पकृनं बहुरेखारेखिणो निःखाः। अतिकृशदीर्घैश्चिबुकै-र्निर्द्रव्या मांसलैर्धनोपेताः। विम्बोपमैरवक्रैरधरैर्भूपा-{??}नुभिरखाः। ओष्ठैः स्फुटितविखण्डितविवर्णरूक्षैश्चधनपरित्यक्ताः। स्निग्धा घनाश्च दशनाः सुतीक्ष्यदंष्ट्राःसमाश्च शुभाः। जिह्वा रक्ता दीर्पा श्लक्ष्मा सुसमा चभोगिनां ज्ञेया। श्वेता कृष्णा परुषा निर्द्रव्याणांतथा तालु। वक्त्रं सौम्यं संवृतममलं श्लक्ष्णं समं चमूपानाम्। विपरीतं क्लेशभुजां महामुस्वं दुर्भगाणां च। स्त्रीमुखमनपत्यानां शठ्यवतां मण्डकं परिज्ञेथम्। दीर्घं निर्द्रव्याणां मी{??}मुखाः पीपकर्नाणः। चतुरखं[Page4375-b+ 38] धूर्तानां निम्नं वक्त्रं च तनयरहितानाम्। कृपखा-नामतिह्रस्य सन्थूर्णं भोगिनां कान्तम्। अस्फुटि-ताग्रं स्निग्धं श्मश्चु शुमं मृदु च सन्नतं चैव। रक्तैः परुषैश्चौराः श्मश्रुभिरल्पैश्च विज्ञेयाः। निर्मांसैःकर्णैः पापमृत्यवश्चर्पटैः सुबहुभोगाः। कृपणाश्च ह्रस्व-कर्णाः शङ्कुश्रवखाश्च मूपतथः। रोजशकर्णा दीर्घा-कुषस्तु धनभागिनो विपुलकर्णाः। क्रूराः सिरावगद्धै-र्व्यालम्बैर्मांसलैः सुखिनः। भोगी त्वनिम्नगण्डो मन्त्रीसम्पूर्णमांसगण्डो यः। सुखभाक् शुकसमनासश्चिर-जीवी शुष्कनासश्च। छिन्नानुरूपयाऽगम्यगामिनो दीर्घयातु सौभाग्यम्। आकुञ्चितया चौरः स्त्रीमृत्युः स्याच्चि-पिटनासः। धनिनोऽग्रवक्रनासा दक्षिणवक्राः प्रभक्षखाःक्रूराः। ऋज्वी स्वल्पच्छिद्रा सुपुटा नासा सभाग्या-नाम्। धनिनां क्षुतं सकृद् द्वित्रिपिण्डितं ह्वादिसानुनादं च। दीर्घायुषां प्रमुक्तं विज्ञेयं संहतंचैव। प{??}दलाक्षाधनिनो रक्तान्तविलोचनाः श्रियोभाजः। सधुपिङ्गलैर्महार्था मार्जारविलोचनाः पापाः। हरि-आक्षा मण्डललोचनाश्च जिह्मैश्च लोचनैश्चौराः। क्रूराः केकरनेत्रा गजसदृशदृशश्च नूपतयः। ऐश्वर्य्यंगम्भीरैर्नीलोत्पलकान्तिभिश्च विद्वांसः। अतिकृष्णतार-हाखामक्ष्णामुत्पाटनं गवति। मन्त्रित्वं स्यूलष्टशां श्वा-पाक्षाणां च मवति सौभाग्यम्। दीना{??} नःखानांस्निब्धा विपुलार्थभोगवताम्। चभ्यु{??}तामिरत्वायुथोविशालोन्नतामिरतिरतिमुखितः। वि{??}भ्युवो दरिद्राबालेन्दुनतभुवः सधनाः। दीर्षासंसक्ताभिर्धनिनः खण्डा-मिरर्थपरिहीना। मध्यविनभ्रुवो ये ते सक्ताः स्त्रीष्व-गम्यासु। उन्नतविपुसैः शङ्खैर्धन्या निर्म्नैः सुतार्थ-सन्त्यक्ताः। विषमल्ललाटा विहना धनवन्तोऽर्धेन्दु-सद्वशेन। शुक्तिविशालैराचार्यता सिरालन्ततैरधर्मरताः। उन्नतसिराभिराणाः स्वस्तिकवत्संस्थितामिश्च। निम्नल-लाटा बधबन्धभानिनः क्रूरकर्मनिरताश्च। अभ्युन्न-तैश्च भूपाः कृपणाः स्युः सङ्कटललाटाः। रुदितमदी-नमनश्रु स्निग्धं च शुभावहं मनुष्याणाम्। रूक्षं दीनंप्रचुराश्रु चैव न शुभप्रदं पुंसाम्। हसितं शुभद-सकम्पं सनिमिलितलोचनं च पापस्य। हृष्टस्य हसित-मसकृत् सोन्मादस्यासकृत् प्रान्ते। तिस्रो रेखाः शत-जीविनां ललाटायताः स्थिता यदि ताः। चतसृभिर-नवीशत्वं गवतिश्चायुः सपञ्च{??}डा। विच्छिन्नाभिश्चा-[Page4376-a+ 38] गम्यगामिनो नवतिरप्यरेखेण। केशान्तोपगताभी रेखा-भिरशीतिवर्षायुः। पञ्चभिरायुः सप्ततिरेकाग्रावस्थि-ताभिरपि षष्टिः। बहुरेखेण शतार्धं चत्वारिंशच्चवक्राभिः। त्रिंशद्भ्रूलग्नाभिर्विंशतिकश्चैव वाम-वक्राभिः। क्षुद्रामिः खल्पायुर्न्यूनाभिश्चान्तरे कल्प्यम्। परिमण्डलैर्भोगाट्याश्छत्राकारैः शिरोभिरवनीशाः। चिपिटैः पितृमातृघ्नाः करोटिशिरसां चिरान्मृत्युः। घटमूर्धा ध्यानरुचिर्द्विमस्तकः पापकृद्धनैस्त्यक्तः। निम्नंतु शिरो महतां बहुनिम्नमनथदं भवति। एकैकमवैःस्निग्धैः कृष्णैराकुञ्चितैरभिन्नाम्रः। मृदुभिर्न चाति-बहुभिः केशैः सुखमाग् नरेन्द्रो वा। बहुमूलविषम-कपिलाः स्थूलस्फुटिताग्रपरुषह्रस्वाश्च। अतिकुटिला-श्चातिथनाश्च मूर्चजा वित्तहीनानाम्। यद्यद्गात्रं रूक्षंमांसविहीनं सिरावनद्धं च। तत्तदनिष्टं प्रोक्तंविपरीतमतः शुभं सर्वम्। त्रिषु विषुलो गम्भीरस्त्रिष्वेव षडुन्नतश्चतुर्ह्रस्वः। सप्तसु रक्तो राजापंञ्चसु दीर्घश्च सूक्ष्मश्च। उरो ललाटं वदनं च पुंसांविस्तीर्णमेतत्त्रितयं प्रशस्तम्। नाभिः स्वरः सत्त्वमितिप्रदिष्टं गम्भीरमेतत्त्रितयं नराणाम्। वक्षोऽथकक्षा नखनासिकास्यं कृकाटिका चेति षडुन्नतानि। ह्रस्वानि चत्वारि च लिङ्गपृष्ठं ग्रीवा च जङ्गे चहितप्रदानि। नेत्रान्तवादकरताल्वधरोष्ठजिह्वा रक्तानखाश्च खलु सप्त सुखावहानि। सूक्ष्माणि पञ्च दश-नाङ्गुलिपर्वकेशाः साकं त्वचा कररुहाश्च न दुःखिता-नाम्। हनुलोचनबाहुनासिकाः स्तनयोरन्तरमत्र पञ्च-मम्। इति दीर्घमिदं तु पञ्चकं न मवत्येव नृणाम-भूभृताम्” (इति क्षेत्रम्)।
“छाया शुभाशुमफलानिनिवेदयन्ती लक्ष्या मनुष्यपशुपक्षिषु लक्षणज्ञैः। तेजो-गुणान् बहिरपि प्रविकाशयन्ती दीपप्रभा स्फटिकरत्न-घटस्थितेव। स्निग्धद्विजत्वङनखरोमकेशच्छाया सुगन्धाच महीसमुत्था
१ । तुष्ट्यर्थलाभाभ्युदयान् करोति थर्मस्यचाहन्यहनि प्रवृत्तिम्। स्निग्धा सिताच्छहरितानयनाभिरामा सौभाग्यमार्दवसुखाभ्युदयान् करोति। सर्वार्थसिद्धिजननी जननीव चाप्या
२ छाया फलं तनु-भृतां शुभमादधाति। चण्डाऽधृष्या पद्महेमाग्निवर्णायुक्ता तेजोविक्रमैः सप्रतापैः। आग्नेयीति
३ प्राणिनां-स्याज्जयाय क्षिप्रं सिद्धिं वाञ्छितार्थस्य घत्ते। मलिन-षरुषकृष्णा पापगन्धाऽनिलोत्था
४ जनयति बधबन्धन्व्याध्य-[Page4376-b+ 38] नर्थार्थनाशान्। स्फटिकसदृशरूपा भाग्ययुक्तात्युदारानिधिरिव गगनोत्था
५ श्रेयसां स्वच्छवर्णा। छायाः क्र-मेण कुजलाग्न्यनिलाम्बरोत्थाः केचिद्वदन्ति दश ताश्चयथानुपूर्व्या। सूर्याब्जनाभपुरुहूतयमोडुपानां तुल्यास्तुलक्षणफलैरिति तत्समासः” (इति छाया)।
“करिवृष-रथौघभेरीमृदङ्गसिंहाब्दनिःस्वना भूपाः। गर्दमजर्जर-स्वरास धनतौख्यसन्त्यक्ताः” (इति खरः)।
“सप्त भवन्तिच सारा मेदोमज्जात्वगस्थिशुक्राणि। रुधिरं मांसंचेति प्राणभृतां तत्समासफलम्। ताल्वोष्ठदन्तपाली-जिह्वानेत्रान्तपायुकरचरणैः। रक्तैस्तु रक्तसारा बहु-मुखवनितार्थपुत्रयुताः। स्निग्धत्वक्का धनिनो मृदुभिःसुमगा विचक्षणास्तनुभिः। मज्जामेदःसाराः सुश-रीराः पुत्रवित्तयुक्ताः। स्थूलास्थिरस्थिसारो बलवान्विद्यान्तगः सुरूपश्च। बहुगुरुशुक्राः सुभगा विद्वांसोरूपवन्तश्च। उपचितदेहो विद्वान् धनी सुरूपसमांससारो यः। (इति सारः) सङ्घात इति च सुन्धिष्ट-सन्धिता सुखभुजो ज्ञेयाः” (इति संहतिः)। स्नेहःपञ्चसु लक्ष्योवाग्जिह्वादन्तनेत्रनखसंस्थः। सुतधन-सौभाग्ययुताः स्विग्धैस्तैर्निर्धना रूक्षैः” (इति स्नेहः)।
“द्युतिमान् वर्णः स्निग्धः क्षितिपानां मध्यमः सुतार्थ-वताम्। रूक्षो धनहीनानां शुद्धः शुमदो न सङ्कीर्णः” (इति वर्णः)।
“साध्यमनूकं वक्त्राद् गोवृषशार्दूलसिंह-गरुडमुखाः। अप्रतिहतप्रतापा जितरिपवो मानवे-न्द्राश्च। वानरमहिमवराहाजतुल्यवदनाः सुतार्थसुख-माजः। गर्दभकरभप्रतिमैर्मुखैः शरीरैश्च निःखमुखाः” (इत्यनूकम्। )
“अष्टशतं पण्णवतिः परिमाणं चतुरशीतिरिति पुंसाम्। उत्तमसमहीनानामङ्गुलसङ्ख्या स्व-मानेन” (इत्युन्मानम्)।
“भारार्धतनुः सुखभाक् तुलितो-ऽतो दुःखभाग्भवत्यूनः। भारोऽतीवाद्यानामध्यर्चःसर्वधरणीशः। विंशतिवर्षा नारी पुरुषः खलु पञ्च-विंशतिमिरब्दैः। अर्हति मानोन्मानं जीवितगागेचतुर्थे वा” (इति मानम्)।
“भूजलशिख्यनिलाम्बरसुर-नररक्षःपिशाचकतिरश्चाम्। सत्त्वेन भवति पुरुषोलक्षणमेतद्भवत्येषाम्। महीस्वभावः शुभपुष्पगन्धःसम्भोगवाम् सुश्वसनः स्थिरश्च। तोयस्वभावो बहुतोय-पायी प्रियामिलाषी रसभोजमश्च। वायोः स्वभावेनचलः कृशश्च क्षिप्रं च कोपस्य वशं प्रयाति। खप्रकृति-र्निपुणो विवृतास्यः शब्दगतौ कुशलः सुषिरा। [Page4377-a+ 38] त्यागयुतो पुरुषो मृदुकोपः स्नेहरतश्च भवेत् सुरसत्त्वः। मर्त्यसत्त्वसंयुतो गीतभूषणप्रियः। संविभागशीलवा-न्नित्यमेव मानवः। तीक्ष्णप्रकोपः खलचेष्टितश्च पापश्चसत्त्वेन निशाचराणाम्। पिशाचसत्त्वश्चपलो मलाक्तोबहुप्रलापी च समुल्वणाङ्गः। भीरुः क्षुधालुर्बहुभुक्च यः स्याज्ज्ञेयः स सत्त्वेन नरस्तिरश्चाम्। एवंनराणां प्रकृतिः प्रदिष्टा यल्लक्षणज्ञाः प्रवदन्ति सत्त्वम्” (इति प्रकृतिः)।
“शार्दूलहंमसमदद्विपगोपतीनां तुल्याभवन्ति गतिभिः शिखिनां च भूपाः। येषां च शब्द-रहितं स्तिमितं च यातं तेऽपीश्वरा द्रुतपरिप्लुतगादरिद्राः”। (इति गतिः)।
“श्रान्तस्य यानमशनं चबुभुक्षितस्य पानं तृषापरिगतस्य भयेषु रक्षा। एतानियस्य पुरुषस्य भवन्ति काले धन्यं वदन्ति खलु तं नर-लक्षणज्ञाः। पुरुषलक्षणमुक्तमिदं मया मुनिमतान्यव-लोक्य समासतः। इदमधीत्य नरो नृपसम्मतो भवतिसर्वजनस्य च वल्लभः”। प्रकृत्यादिभ्योऽतिरिक्तत्वेनसाङ्ख्यकारिकया पुरुषस्यास्तित्वं समर्थितं यथा
“सङ्घातपरार्थत्वात् त्रिगुणादिविपर्य्ययादधिष्ठानात्। पुरु-षोऽस्ति भोक्तृभावात्कैवल्यार्थं प्रघृत्तेश्च। ” का॰
“पुरुषो-ऽस्त्यव्यक्तादेर्व्यतिरिक्तः कुतः सङ्घातपरार्थत्वात् अव्यक्तमहदहङ्कारप्रभृतयः परार्थाः सङ्घातत्वात् शयनासना-द्यङ्गवत् सुखदुःखमोहात्मकतया अव्यक्तादयः सर्वेसङ्गाताः। स्यादेतत् शयनासनादयः सद्ध्वाताः सङ्घात-शरीराद्यर्था दृष्टा न तु आत्मानं व्यक्ताव्यक्तव्यतिरिक्तंप्रति परार्थाः तस्रात्सङ्घातान्तरमेव परं गमयेयुर्नत्वस-ङ्घातमात्मानमित्यत आह त्रिगुणादिविपर्य्ययात्। अय-मभिप्रायः सङ्घातान्तरार्थत्वे हि तस्यापि सङ्घातत्वात्तेनापि सङ्घातान्तरार्थेन मवितव्यमेवं तेन तेनेत्यनवस्थास्यात्। न च व्यवस्थायां सत्यामनवस्थाकल्पना युक्तागौरवप्रसङ्गात्। नच प्रमाणवत्त्वेन कल्पना गौरवमपिमृष्यत इति युक्तं संहतत्वस्य पारार्थ्यमात्रेणान्वयात्। दृष्टान्तदृष्टसर्वधर्मानुरोधेन त्वनमानमिच्छतः सर्वानुमा-गोच्छेदप्रसङ्गः इत्युपपादितं न्यायवार्त्तिकतात्पर्यटीकाया-मस्माभिः। तस्मादनवस्थामिया अस्यासहतत्वामच्छ्रताअत्रिगुणत्वमविवेकित्वमबिषयत्वमसामान्थत्वं चेतन-{??}मप्रसवधर्मित्वं चाभ्युपेयं त्रिगुणत्वादयो हिं धर्माःसङ्घातत्वेन व्याप्ताः। तत् संहतत्वमस्मिन् परे निवर्त्त-मान त्रिगुणत्वादि व्यवर्त्तयति ब्राह्मण्यमि{??} निवर्त्तमानं[Page4377-b+ 38] कठत्वादिकं तस्मादाचार्य्येण त्रिगुणादिविपर्ययादितिवदता असंहतः परोविवक्षितः स चात्मेति सिद्धम्। इतश्च पुरुषोऽस्ति अधिष्ठानात् त्रिगुणात्मकानामधिष्ठीग्र-सानत्वात् यद्यत् सुखदुःखमोहात्मकं तत्सर्वं परेणाधिष्ठीग्र-मानं दृष्टं यथा रथादि यन्त्रादिभिः, सुखदुःखमोहात्मक-ञ्चेदं बुद्ध्या{??} तस्मादेतदपि परेणाधिष्ठातव्यम्। स चपंरस्त्रैगुण्यादन्य आत्मेति। इतश्चास्ति पुरुषः मोक्तृभावात् भोक्तृभावेन भोग्ये सुखदुःखे उपलक्षयति। भोग्येहि सुखदुःखे अनुकूलप्रतिकूलवेदनीये प्रत्यात्ममनुभूयेतेतेनानयोरनुकूलनीयेन प्रतिकूलनीयेन च केनचिदप्यन्येनभवितव्यं नचानुकूलनीयाः प्रतिकूलनीयाः वा बुद्ध्या-दयस्तेषां सुखदुःखाद्यात्मकत्वेन स्वात्मनि वृत्तिविरोधात्। तस्माद्योऽसुखाद्यात्मा सोऽनुकूलमीयः प्रतिकूलनीयोवा स चात्मेति। अन्ये त्वाहुः भोग्या दृश्या बुद्ध्यादयःन च द्रष्टारमन्तरेण दृश्यता युक्ता तेषां, तस्मादस्तिद्रष्टा दृश्यबुद्ध्याद्यतिरिक्त, स चात्मेति। भोक्तृभा-वात् दृश्येन द्रष्टृत्वानुमानादित्यर्थः। दृश{??}र्त्वं चबुद्ध्यादीनां सुखाद्यात्मकतया पृथिव्यादिवदनुमितम्” त॰ कौ॰अधिकम् आत्मन्शब्दे
६६
३ पृष्ठादौ दर्शितम्रतिमधुर्य्यां पुरुषचातुर्विध्यमुक्त्वा तेषां लक्षणमुक्तं यथा
“शशो मृगो वृषश्चाश्वो नृणां जातिचतुष्टयम्। मदुवचनसुशीलः कोमलाङ्गः सुकेशः सकलगुणनिधानः सत्यवादीशशोऽयम्।
१ वदति मधुरवाणीं दीर्घनेत्रोऽतिभीरुश्च-थलमतिसुदेहः शीघ्रवेगो मृगोऽयम्।
२ बहुगुण-बहुबन्धुः शीघ्रकामो नताङ्गं सकलरुचिरदेहः सत्यवादीवृषोऽयम्
३ । उदरकटिकृशः स्यादुग्रकण्ठाधरष्ठो दशन-वदननासः श्रोत्रदीर्घो हि वाजी
४ ”। तत्र विष्णौ
“अव्ययः पुरुषः साक्षी” विष्णुस॰।
“आसीत् पुरा पूर्वमेवेति” विग्रहं कृत्वा व्युत्पादितः पुरुषः पूर्वमेवाहमिहास-मिति तत् पुरुषस्य पुरुषत्वमिति” श्रुतेः पूर्षु पुरीषु उत्-कर्षशालिष सत्त्वेष्ववसीदतीति वा, पुरूणि बहूनि फलानिमनोऽभिलषितानि सनोति ददाति वा, पुरूणिभुवनानि संहारसमये स्यति अन्तं करोतीति वा पूरणात्सदनाद्वा पुरुषः,
“पूरणात् सदनाच्चैव ततोऽसौ पुरुषामतः”
“इति महाभारतम्” भाष्यम्।
“पुरं शरीरं ब्रह्मपुरं वा शेते इति पुरुषः। नवद्वारं पुरं पुण्यमेतैर्भूयःसमन्वितम्। व्याकरोति महात्मा यत्तस्मात् पुरुषउच्यते” इति महाभारते यद्वा पद शरणगत्यवसादनेष[Page4378-a+ 38] पण दाने षो अन्तकर्मणि इत्येषां धातूनां रूपाणिपूरणात् पृ--पालनपूरणयोरिति धातोरिदं रूपं पुरुः। सीदति गच्छति द्युलोकान्तरिक्षपृथिवीषु सूर्य्यवाय्वग्न्यात्मना गत्यर्थकसदेरिदं रूपम्” आनन्दगि॰
“पुरा-ण्यनेन सृष्टानि नृतिर्यगृषिदेवताः
“शेते जीवेनरूपेण पुरेषु पुरुषो ह्यसौ” भाग॰
७ ।
१४ ।
३७
“पुरः सचक्रे द्विपदः पुरश्चक्रे चतुष्पद” इत्युपक्रमे” पुरः पुरुषआविशत्” इति श्रुतेस्तस्य सर्वपुरप्रवेशात् तथात्वम्।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
पुरुष¦ m. (-षः)
1. A man generally or individually, a male, man-kind.
2. Representative of generation.
3. An official, a functionary.
4. The height of a man considered as a measure of length.
5. The pupil of the eye.
6. A person, (in gram.)
7. The soul.
8. God, the Supreme Being.
9. VISHN4U.
10. BRAHMA
4.
11. Life, the living principle.
12. An atom.
13. A follower of the Sa4nk'hya philo- sophy, who believes in the twenty-fifth creation of the Sa4nkhya philosophy, the soul which according to them is neither a produc- tion nor a productive.
14. A friend.
15. A sort of tree: see पुन्नाग।
16. A sort of tree, commonly Tila or Tilaka. n. (-षं) The mountain Me4ru. E. पुर the body, or षस् to abide, aff. क, and the vowel changed; or पुर् to precede, Una4di aff. कुषन्; also पुरूष।
Apte[सम्पाद्यताम्]
पुरुषः [puruṣḥ], [पुरि देहे शेते शी-ड पृषो˚ Tv.; पुर्-अग्रगमने कुषन् Uṇ. 4.74]
A male being, man; अर्थतः पुरुषो नारी या नारी सार्थतः पुमान् Mk.3.27; Ms.1.32;7.17;9.2; R.2.41.
Men, mankind.
A member or representative of a generation.
An officer, functionary, agent, attendant, servant.
The height or measure of a man (considered as a measure of length); द्वौ पुरुषौ प्रमाणमस्य सा द्विपुरुषा-षी परिखा Sk.
The soul; द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च Bg.15.16 &c.
The Supreme Being, God (soul of the universe); पुरातनं त्वां पुरुषं पुराविदः (विदुः) Śi.1.33; R.13.6.
A person (in grammar); प्रथम- पुरुषः the third person, मध्यमपुरुषः the second person, and उत्तमपुरुषः the first person, (this is the strict order in Sk.).
The pupil of the eye.
(In Sāṅ. phil.) The soul (opp. प्रकृति); according to the Sāṅkhyas it is neither a production nor productive; it is passive and a looker-on of the Prakṛiti; cf. त्वामामनन्ति प्रकृतिं पुरुषार्थप्रवर्तिनीम् Ku.2.13 and the word सांख्य also.
The soul, the original source of the universe (described in the पुरुषसूक्त); सहस्रशीर्षः पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् &c.
The Punnāga tree.
N. of the first, third, fifth, seventh, ninth, and eleventh signs of the zodiac.
The seven divine or active principles of which the universe was formed; तेषामिदं तु सप्तानां पुरुषाणां महौजसाम् Ms.1.19. -षी A woman. -षम् An epithet of the mountain Meru. -Comp. -अङ्गम् the male organ of generation. -अदः, -अद् m. 'a man-eater', cannibal, goblin; अवमेने हि दुर्बुद्धिर्मनुष्यान् पुरुषादकः Mb.3.275.27.-अधमः the vilest of men, a very low or despicable man.
अधिकारः a manly office or duty.
calculation or estimation of men; संसत्सु जाते पुरुषाधिकारे न पूरणी तं समुपैति संख्या Ki.3.51. -अन्तरम् another man.
अयणः, अर्थः any one of the four principal objects of human life; i. e. धर्म अर्थ, काम and मोक्ष.
human effort or exertion (पुरुषकार); धर्मार्थकाममोक्षाश्च पुरुषार्था उदाहृताः Agni P.; H. Pr.35.
something which when done results in the satisfaction of the performer; यस्मिन् कृते पदार्थे पुरुषस्य प्रीतिर्भवति स पुरुषार्थः पदार्थः ŚB. on MS.4.1.2. -अस्थिमालिन् m. an epithet of Śiva.
आद्यः an epithet of Viṣṇu.
a demon. -आयुषम्, -आयुस् n. the duration of a man's life; अकृपणमतिः कामं जीव्याज्जनः पुरुषायुषम् Ve.6.44; पुरुषायुषजीविन्यो निरातङ्का निरीतयः R.1. 63. -आशिन् m. 'a man-eater', a demon, goblin. -इन्द्रः a king.
उत्तमः an excellent man.
the highest or Supreme Being, an epithet of Viṣṇu or Kṛiṣṇa; यस्मात् क्षरमतीतो$हमक्षरादपि चोत्तमः । अतो$स्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ Bg.15.18.
a best attendant.
a Jaina.
N. of a district in Orissa sacred to Viṣṇu.
कारः human effort or exertion, manly act, manliness, prowess (opp. दैव); एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति H. Pr.32; दैवे पुरुषकारे च कर्मसिद्धिर्व्यवस्थिता Y.1.349; cf. 'god helps those who help themselves'; अभिमतसिद्धिर- शेषा भवति हि पुरुषस्य पुरुषकारेण Pt.5.3; Ki.5.52.
manhood, virility.
haughtiness, pride. -कुणपः, -पम् a human corpse. -केसरिन् m. man-lion, an epithet of Viṣṇu. in his fourth incarnation; पुरुषकेसरिणश्च पुरा नखैः Ś.7.3. -ज्ञानम् knowledge of mankind; Ms.7.211.-तन्त्र a. subjective. -दध्न, -द्वयस् a. of the height of a man. -द्विष् m. an enemy of Viṣṇu. -द्वेषिणी an illtempered woman (who hates her husband).
नाथः a general, commander.
a king. -नियमः (in gram.) a restriction to a person. -पशुः a beast of a man, brutish person; cf. नरपशु. -पुङ्गवः, -पुण्डरीकः a superior or eminent man. -पुरम् N. of the capital of Gāndhāra, q. v. -बहुमानः the esteem of mankind; निवृत्ता भोगेच्छा पुरुषबहुमानो विगलितः Bh.3.9. -मानिन् a. fancying oneself a hero; कथं पुरुषमानी स्यात् पुरुषाणां मयि स्थिते Rām.2.24.35. -मेधः a human sacrifice. -वरः an epithet of Viṣṇu. -वर्जित a. desolate.
वाहः an epithet of Garuḍa.
an epithet of Kubera. -व्याघ्रः -शार्दूलः, -सिंहः 'a tiger or lion among men', a distinguished or eminent man. उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः H.
a hero, brave man. -समवायः a number of men.-शीर्षकः A kind of weapon used by burglars (a sham head to be inserted into the hole made in a wall); Dk.2.2. -सारः an eminent man; Bhāg.1.16.7.-सूक्तम् N. of the 9th hymn of the 1th Maṇḍala of the Ṛigveda (regarded as a very sacred hymn).
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
पुरुष m. ( mc. also पूर्; prob. fr. पॄand connected with पुरु, पूरुifc. f( आ). , rarely f( ई). ; See. Pa1n2. 4-i , 24 ) a man , male , human being( pl. people , mankind) RV. etc.
पुरुष m. a person , ( पुमान् पुरुषः, a male person S3a1n3khGr2. Mn. ; दण्डःप्, punishment personified Mn. ; esp. grammatical pers. ; with प्रथम, मध्यम, उत्तम= the 3rd , 2nd , 1st pers. Nir. Pa1n2. ), an officer , functionary , attendant , servant Mn. MBh. etc. (See. तत्-प्)
पुरुष m. a friend L.
पुरुष m. a follower of the सांख्यPhilosophy (?) L.
पुरुष m. a member or representative of a race or generation TS. Br. Mn. etc.
पुरुष m. the height or measure of a man (= 5 अरत्निs = 120 अङ्गुलs) S3Br. S3ulbas. Var.
पुरुष m. the pupil of the eye S3Br.
पुरुष m. (also with नारायण)the primaeval man as the soul and original source of the universe (described in the पुरुष-सूक्तSee. ) RV. S3Br. etc.
पुरुष m. the personal and animating principle in men and other beings , the soul or spirit AV. etc.
पुरुष m. the Supreme Being or Soul of the universe (sometimes with पर, परम, or उत्तम; also identified with ब्रह्मा, विष्णु, शिवand दुर्गा) VS. S3Br. etc.
पुरुष m. (in सांख्य) the Spirit as passive and a spectator of the प्रकृतिor creative force IW. 82 etc.
पुरुष m. the , " spirit " or fragrant exhalation of plants RV. x , 51 , 8
पुरुष m. (with सप्त)N. of the divine or active principles from the minute portions of which the universe was formed Mn. i , 19
पुरुष m. N. of a पादin the महा-नाम्नीverses La1t2y.
पुरुष m. of the Ist , 3rd , 5th , 7th , 9th and 11th signs of the zodiac Jyot.
पुरुष m. of a son of मनुचाक्षुषBhP.
पुरुष m. of one of the 18 attendants of the sun L.
पुरुष m. pl. men , people(See. above )
पुरुष m. N. of the Brahmans of क्रौञ्च-द्वीपBhP.
पुरुष m. (with पञ्च)N. of 5 princely personages or miraculous persons born under partic. constellations , Var
पुरुष m. Rottleria Tinctoria L.
पुरुष m. Clerodendrum Phlomoides L.
पुरुष mn. = पुरुषकm. n. S3is3. v , 56 Sch.
पुरुष n. (!) N. of mount मेरुL.
Purana index[सम्पाद्यताम्]
(I)--as विराट्; subject of meditation; ety. of; फलकम्:F1: भा. I. 3. 1; II. 1. २५-39; वा. ५९. ७६.फलकम्:/F the invisible principle; फलकम्:F2: भा. XI. १६. ३७; २२. १४; २४. 4-5.फलकम्:/F as dwelling in हृदाकाश; फलकम्:F3: Ib. II. 2. 8-१३; वा. 4. ४४.फलकम्:/F as issuing from the primordial अण्ड (egg); फलकम्:F4: भा. II. 5. ३५-42.फलकम्:/F as यज्ञ; फलकम्:F5: Ib. II. 6. 1-२७.फलकम्:/F course of further cosmic evolution from पुरुष; फलकम्:F6: Ib. II. 6. २८-31; Vi. I. 2. १४-15, ६०-65; VI. 4. ४६.फलकम्:/F first अवतार् of Para इश्वर and प्रकृति; फलकम्:F7: भा. II. 6. ४१. वा. 5. २०, २९, ३२.फलकम्:/F अवतार्स् of पुरुष; फलकम्:F8: भा. II. 6. ४१-5.फलकम्:/F as वराह; फलकम्:F9: Ib. II. 7. 1; १०. १०; Ib. III. २६. २१-22; VI. १३. १८.फलकम्:/F His energy; फलकम्:F१०: Ib. XII. 4. २२.फलकम्:/F identified with सुपर्ण; फलकम्:F११: Ib. XII. ११. १९.फलकम्:/F invoked by cowherds; फलकम्:F१२: Ib. X. 6. २३.फलकम्:/F perso- nated as कृष्ण and राम; फलकम्:F१३: Ib. X. ३८. १५ and ३२.फलकम्:/F celebrated by अक्रूर. फलकम्:F१४: Ib. X. ४०. (whole).फलकम्:/F शिव according to the सान्ख्यस्; फलकम्:F१५: Br. II. 9. ३६, ३९.फलकम्:/F primaeval male from whom the universe was evolved; supposed to be the २५थ् तत्व according to one school and the २६थ् including ईश्वर accord- ing to the other; फलकम्:F१६: M. 3. २७-8.फलकम्:/F constitutes twenty-five truths; फलकम्:F१७: Ib. ६०. 3; २६६. ५२; २७४. ६२.फलकम्:/F descrip- tion of. फलकम्:F१८: वा. 7. ६२-7.फलकम्:/F [page२-354+ २५]
(II)--one of the names in the fifth Marut गण. Br. III. 5. ९७. वा. ५९. ७६; ६७. १२८; १०२. ११७.
(III)--a दानव, killed by सम्पदीश. Br. III. 6. १६; IV. २८. ३८ and १०१.
(IV)--a son of अञ्जनावती an elephant. Br. III. 7. ३४३.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
PRAKṚTI : ; PURUṢA. Prakṛti (matter) and Puruṣa (spirit) are two basic factors essential for production of the Prapañca (the visible world which is the scene of manifold action) as man and woman are for the product- ion of progeny. From Puruṣa (male), Prakṛti (female) originated and then they together created the Prapañca. The Vedas and Purāṇas make statements everywhere regarding Prakṛti and Puruṣa and three of the most important ones are given below:
1) ‘Pra’ means ‘principal’ and ‘Kṛti’ means ‘creation’. Therefore the word is meant to convey the meaning ‘one that is the principal factor for creation’, ‘Pra’ means ‘sāttvic’, ‘Kṛ’ means ‘rājasic’ and ‘ta’ means ‘tāmasic’ and the word ‘Prakṛti’ thus conveys the power of the three guṇas’. ‘Pra’ means ‘before’ and ‘Kṛti’ means creation and so Prakṛti means that which existed be- fore creation.
Before creation Prakṛti lay merged with the Supreme Spirit without separate existence. But when the desire for creation was aroused, this Supreme Spirit divided itself into Prakṛti and Puruṣa. Then the right half becomes ‘Puruṣa’ and the left half ‘Prakṛti’ Even though they are thus two yogīndras (kings among sages) they see themselves as merged with the eternal One like fire and heat and assert the truth Sarvaṁ Brahma- mayam (everything is Brahman, the Supreme Spirit). It was this basic Prakṛti that took forms as the five goddesses, Durgā, Lakṣmī, Sarasvatī, Sāvitrī and Rādhā. (9th Skandha, Devī Bhāgavata).
2) Puruṣa is the vital sentient Truth that sets in action the entire Prapañca. This Puruṣa is Supreme among the Supreme, beyond human comprehension, without form, colour, name, without origin, growth, change or end, residing in himself and that which can only be imagined to exist. This puruṣa has got two different forms, the visible and the invisible and also a third imaginary one, time. The sages call Puruṣa the Sūkṣma- prakṛti (The subtle all-pervading spirit, the supreme soul). This Sūkṣmaprakṛti which cannot be measured by any unit of measure, is not attached to anyhing, is imperishable, is without decrepitude, is immovable and is without the senses of sound, touch smell or form. This Prakṛti endowed with the three guṇas, without beginning or end is eternal, is the root cause of this Prapañca. This Prakṛti pervaded over Prapañca from the beginning of the great Deluge to the beginning of creation. Brahmajñānins who were great seers and who knew the truth of the Vedas speak about Prakṛti thus: “There was no night or day then, neither the earth nor the sky, neither light nor darkness. There was no- thing but this. There was only one Brahman merged in which were Prakṛti and Purusa, a brahman which could not be understood by any of the five senses nor by intelligence. It was from the supreme being of Viṣṇu that the two forms Prakṛti and Puruṣa originated. These two were separated from Viṣṇu at the time of the great deluge and again joined together at the time of creation. The form of Viṣṇu from which these occurred was termed Time. During the last great deluge this visible Prapañca merged with it and so, this deluge was called Prākṛtapralaya. Time is eternal, having no end and so the process of Sṛṣṭi, Sthiti and Saṁhāra (creation, existence and destruction) continued without any interruption.
After that, during Pralaya (deluge), Prakṛti and Puruṣa stand apart due to equality of the guṇas, Sattva, Rajas and Tamas in Prakṛti. Viṣṇu in the form of Time starts the work to join them both together. Then when the time of creation came Viṣṇu, the Supreme Being, the supreme soul, the god of all living beings, omnipresent and omnipotent by his will entered the emotionless Puruṣa and emotional Prakṛti and created sensations in them. Smell is the sense which creates sensation in one by its nearness to it. Just like that Viṣṇu by his very presence near them created disturbances in them. It is Viṣṇu, the best of Puruṣas, who acts as Prakṛti which can disturb and which can be disturbed, which exists in states of contraction and expansion. It is Viṣṇu, the god of the gods, who exists in forms of Sūkṣma and Sthūla, and as the great tattva and as the devas like Brahmā.
The Mahattattva originated from Prakṛti, which was existing as emotionless due to the equalisation of the three guṇas, when at the time of creation Viṣṇu, Truth in the form of Kṣetrajña (knower), merged with Pra- kṛti. The Mahattattva in its three forms, Sattva, Rajas and Tamas lay enveloped by Prakṛti just as a seed is covered by its husk. From this Mahattattva originat- ed the three egos, Vaikārika, Taijasa and Tāmasa, the cause of the Pañcabhūtas. Because that ego contained the three guṇas it became the cause of the origin of the bhūtas (elements) and indriyas (senses). Ego pervaded the Mahattattva just as the Mahattattva pervaded (Aṁśa 1, Chapter 2, Viṣṇu Purāṇa).
3) In the beginning during the Deluge the world was all water. Then Śiva tore open his thigh and dropped a drop of blood in the waters. It became a huge egg. He broke it and from it came out Puruṣa and from Puruṣa he made Prakṛti for the creation of the Prapañca. These two, Prakṛti and Puruṣa, created the Prajāpatis and they in turn created the prajās. Puruṣa seeing the vast creation going on due to him became arrogant and Śiva chopped off his head. Śiva became repentant of his hasty deed later. To atone for his sin he took the skull in his hand and vowed that he would ever carry a skull in his hand and that he would live in cremation grounds. The two halves of the great egg became ākāśa and bhūmi (earth and sky). (Taraṅga 2, Kathāpīṭhalambaka, Kathāsaritsāgara).
_______________________________
*12th word in left half of page 599 (+offset) in original book.
PURUṢA : See under Prakṛti.
_______________________________
*2nd word in left half of page 621 (+offset) in original book.


c: text/html

text:
नामदेव
सधुः नामदेवः (१२७० - १३५०) महाराष्ट्रस्य हिन्ङ्गोलीमण्डलस्य नरसिबमनिग्रामे १२७० तमे वर्षे अक्टोबर्मासस्य २९ तमे दिनाङ्के जातः । तस्य पिता सौचिकः दाम्शेटः माता गोणाबाई । गृहस्थाश्रमस्य प्रामुख्यं सः बहु विवृणोत् स्वस्य उपदेशेषु । सः वदति वैवाहिकजीवनेन एव आत्मज्ञानं प्राप्तुं शक्यमिति सः वदति स्म ।
बाल्यं शिक्षा च[सम्पादयतु]
सन्त रामदेवः महाराष्ट्रस्य कश्चन धार्मिककविः । प्राचीनतमेषु मराठिलेखकेषु अयम् अन्यतमः । भगवद्धर्मस्य प्रचारे अग्रेसरः आसीत् । एतेन हिन्दीभाषया पञ्जाबिभाषया च तेन पद्यानि रचितानि । कीर्तनगाने तदीया भक्तिः तन्मयता च एतावान् आसीत् यत् स्वयं भगवान् पाण्डुरङ्गः उपस्थितः भवति स्म इति विश्वस्यते । धार्मिकैकतायाः साधने तदीयं योगदानं सदा तिष्ठति अनुपमम् । नामदेवस्य जन्मनः अनन्तरं तेषां कुटुम्बः पण्डरापुरं प्रति अगच्छत् यत्र भगवतः विठ्ठलस्य (विठोबस्य) प्रमुखं मन्दिरं वर्तते । तस्य पितरौ विठोबस्य भक्तौ आस्ताम् । नामदेवः अशीतिवर्षाणि यावत् पण्डरापुरे अवसत् ।कुलवृत्तौ नामदेवस्य आसक्तिः आसीत् अत्यल्पा । तदीया विठोबभक्तिः आसीत् अनन्या । आदिनम् आरात्रिः तस्य एकमेव कार्यं नाम देवध्यानम् । सः विठोबं स्वस्य भ्रातरं मित्रं वा मन्यते स्म । एवं किंवदन्ती काचित् श्रूयते यत् 'पञ्चवर्षीयः नामदेवः कदाचित् मात्रा दत्तम् आहारनैवेद्यं स्वीकृत्य विठोबाय समर्पयितुम् अगच्छत् । विठोबस्य पुरतः संस्थाप्य स्वीकर्तुं प्रार्थयत् । बहु समयं यावत् प्रतीक्षा कृता तेन । तथापि विठोबः नागतः इत्यतः खिन्नः नामदेवः अवदत् - 'भवान् यदि न स्वीकुर्यात् तर्हि अहम् आत्महत्यां कुर्याम्' इति । बालस्य नामदेवस्य भक्त्या सन्तुष्टः विठोबः प्रत्यक्षीभूय नैवेद्यं परिगृहीतवान्' इति ।
विवाहः वैराग्यम्[सम्पादयतु]
स्वस्य एकादशे वयसि नामदेवः राजाई नामिकां परिणीतवान् । तयोः चत्वारः पुत्राः - नारा, विठा, गोन्दा, महादा । एका पुत्री - लिंबाई । तस्य ज्येष्ठा अग्रजा अपि तेषां गृहे एव वसति स्म । आहत्य एकादश जनाः गृहे आसन् । १२९१ तमे वर्षे २१ तमे वयसि तस्य जीवनस्य महत्त्वपूर्णं परिवर्तनं जातं यदा तेन सन्तः ध्यानेश्वरः अमिलत् । बहुत्र इयं घटना उल्लिखिता दृश्यते - कदाचित् ध्यानेश्वरः, निवृत्तिनाथः, सोपन्देवः, मुक्ताबाई, नामदेवः, चोखमेला, विशोबा खेचर इत्यादयः धार्मिकाः एकत्र अमिलन् । ध्यानेश्वरस्य सूचनानुसारं कुम्भकारः सन्तः गोरोबः एकैकस्य शिरसि ताडयन् अध्यात्मदृष्ट्या अयं प्रबुद्धः उत न इति ज्ञातुं प्रयतमानः आसीत् । नामदेवस्य परीक्षायाः अनन्तरं गोरोबः अवदत् यत् अयं अध्यात्मदृष्ट्या अप्रबुद्धः इति । मुक्ताबाई अपि इदम् अनुमोदितवती । नामदेवः देवसमीपमेव अनयत् इमं विषयम् । विशोबखेचारस्य मार्गदर्शनम् अङ्गीक्रियताम् इति देवः असूचयत् । नामदेवः विशोबखेचारं गुरुत्वेन अङ्गीकृतवान् । तस्मात् सः देवदर्शनं प्राप्तवान् । तस्य कीर्तनेषु बहूनां ग्रन्थानाम् उल्लेखः दृश्यते इत्यतः ज्ञायते यत् तेन बहवः ग्रन्थाः पठिताः स्युः, सः महान् पण्डितः स्यादिति । नामदेवः स्वस्य कीर्तनानि गायन् भारते बहुत्र अभ्रमत् । महाराष्ट्रजनानाम् अध्यात्मिकैकतायाः साधने अयं महत्त्वपूर्णं पात्रम् अवहत् । सः पञ्जाबमण्डलस्य गुरुदासपुरे घुमन्-ग्रामे अयं २० वर्षाणि यावत् अवसत् इति श्रूयते । पञ्जाबस्य सिक्खबान्धवाः एतं स्वीयं भावयन्तः नामदेवबाबा इति प्रीत्या आह्वयन्ति स्म । बहोर्दासः, लद्धः, विष्णुस्वामी, केशवकलाधारी च तत्रत्याः शिष्याः । अयं हिन्दीभाषया १२५ अभङ्गनामकानि कीर्तनानि अरचयत् । एतेषु ६१ कीर्तनानि सिक्खानां पवित्रग्रन्थे गुरुग्रन्थसाहिबग्रन्थे 'नामदेवस्य मुखबानि' इति नाम्ना योजितानि सन्ति । राजस्थाने सिक्खजनैः नामदेवस्य मन्दिराणि निर्मितानि सन्ति ।
आत्मकथा[सम्पादयतु]
'नामदेववाची'नामके ग्रन्थे नामदेवस्य २५०० कीर्तनानि सङ्गृहीतानि सन्ति । अस्मिन् 'तीर्थावली' नामकं पद्यं सन्तध्यानेश्वरेण सह स्वस्य प्रवासानुभवं कथयति । मराठीसाहित्ये इदमेव प्रथमम् आत्मचरितम् अस्ति । 'आदि' 'समाधि' 'तीर्थावली' इत्येतेषां द्वारा सः ध्यानेश्वरस्य जीवनगाथां कथयति । अतः सः मराठीसाहित्यस्य प्रथमः जीवनचरितलेखकः इत्यपि वक्तुं शक्नुमः । ध्यानेश्वरस्य मरणस्य अनन्तरं ५० वर्षाणि यावत् नामदेवः भगवद्धर्मस्य प्रचारम् अकरोत् । सन्तः तुकारामः अपि अस्मात् नितरां प्रभावितः जातः इति श्रूयते । नामदेवः अशीतितमे वयसि १३५० तमे वर्षे पण्डरापुरे भगवतः पादारविन्दौ मरणं प्राप्तवान् । सः तस्य मन्दिरस्य सोपानशिला भवितुम् इष्टवान् यस्मात् असङ्ख्यानां सत्पुरुषाणां पादस्पर्षेण अनुगृहीतः स्याम् इति ।
भक्तेः परीक्षा[सम्पादयतु]
नामदेवस्य भूतदयां परीक्षितुकामः पाण्डुरङ्गः कदाचित् शुनकरूपं धृत्वा पुण्डरीकपुरे आहाराय सर्वेषु गृहेषु विचचार । परन्तु न कोऽपि तस्नै आहारं दत्तवान् , प्रत्युत सर्वे तं ताडितवन्तः । बुभुक्षया पीडितं शुनकं दृष्ट्वा नामदेवः दयापूर्णमानसः अभवत् । झटिति एव गृहं प्रविश्य एकम् अपूपम् आनीतवान् । अपूपं शुनकाय दर्शयन् आगच्छतु आगच्छ्तु इति प्रेम्णा आहूतवान् । शुनकः समीपमागत्य तम् अपूपं गृहीत्वा पलायितः । परन्तु अपूपं न भक्षितवान् ।
तदा नामदेवः एवं चिन्तितवान् -शुनकः अपि पाण्डुरङ्गस्वरूप: एव । अस्मै रुचिकरम् अपूपं न द्त्तवान् अहम् । अत्र यदि घृतं योजितं स्यात् तर्हि रुचिकरं स्यात् इति मत्वा घृतपात्रं दर्शितवान् । शुनकः समीपम् अगच्छत तस्य मुखात् अपूपम् अपसार्य खण्डशः कृत्वा घृतम् आपूर्य दत्तवान् । शुनकः महता आनन्देन तम् अपूपम् अभक्षयत् । तदा नामदेवः आनन्दम् अनुभवन् पाण्डुरङ्गम् अस्मरत्। एतत् सर्वं दृष्ट्वा ग्रामीणाः सर्वे असौ उन्मत्तः इति उपहासं कृतवन्तः । कुक्कुरः नामदेवं प्रदाक्षिणीकृत्य अन्तर्दधौ । परन्तु नामदेवः भगवतः पाण्डुरङ्गस्य दर्शनमासीत्, सः मां त्यक्त्वा कुत्र गतः इति आक्रोशन् इतस्ततः अधावत् । जनाः कुक्कुरस्य अद्श्यतां दृष्ट्वा सः कुक्कुरः न, अपि तु पाण्डुरङ्गः एव। नामदेवः निश्चयेन पाण्डुरङ्गभक्तः । अस्माभिः तस्य विषये महान् अपराधः कृतः इति च मत्वा तस्य पादयोः अपतन् । एवं कृपालुः भगवान् भक्तान् रूपान्तरेणापि अनुगृह्णाति ।
बाह्यनुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Saint Namdev
- Religion and public memory By Christian Lee Novetzke
- Sant Namdev on Hindupedia, the Hindu Encyclopedia

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
गोदावरीनदी
अन्तर्विषयाः
उपनद्यः[सम्पादयतु]
पूर्णा प्रणहिता इन्द्रवती शबरीनदी प्रवरा मञ्जिरा पेड्डावगु मनैर् किन्नेसरी च। सा राजमण्ड्रेः समीपे बङ्गालोपसागरेन मिलति ।
गोदावरी दक्षिणभारतस्य प्रमुखा नदी। सा दक्षिणगङ्गा इत्यपि प्रसिद्धा। इयं महाराष्ट्रस्य नासिकमण्डले त्रयम्बकेश्वरे उद्भ्वति। सप्तपवित्रनदीषु अन्यतमा गोदावरी भारतस्य पश्चिमभागात् पूर्वाभिमुखं प्रवह्य अनन्तरं दक्षिणाभिमुखं प्रवहति । एतस्याः दक्षिणगङ्गा इत्यपि अपरं नाम । भारतस्य प्रमुखनदीषु अन्यतमायाः एतस्याः दैर्घ्यं १४६५ कि.मी.यावत् अस्ति । गङ्गायाः अनन्तरं भारतस्य द्वितीया दीर्घा नदी, दक्षिणभारतस्य दीर्घतमा नदी अस्ति । । पाण्डीचेरीसमीपे याणम् इत्यत्र तथा आन्ध्रप्रदेशस्य पूर्वगोदावरीमण्डले अन्तर्वेदी इत्यत्र बङ्गालोपसागरेण मिलति । एषा बसरा (आदिलाबादमण्डलम्) इत्यत्र आन्ध्रप्रदेशं प्रविशति । अत्र एव प्रसिद्धं ज्ञानसरस्वत्याः मन्दिरम् अस्ति । भारते द्वितीयं सरस्वत्याः मन्दिरम् एतत् । आन्ध्रप्रदेशस्य तेलङ्गाणाप्रदेशमार्गेन गमनसमये धर्मपुरी इति कश्चन लघुग्रामः लभ्यते । अत्र अनेकानि मन्दिराणि सन्ति ।While passing through telangana region of
नासिकनगरस्य अनन्तरं गोदावरीनद्याः तीरे द्वितीयं महानगरं नामराजमण्ड्री . राजमण्ड्र्यां गोदावरीनद्याः अत्यन्तं विशालं पात्रम् अस्ति । तन्नाम नद्याः अपरं तीरं ५ कि.मी.दूरे कोव्वूरुनगरे भवति । १९६४ तः -१९६९ पर्यन्तस्य पञ्चवार्षिकयोजनायां निर्मितः श्रीरामसागरप्रकल्पः आदिलाबादमण्डलस्य निझामाबादमण्डलस्य करीमनगरमण्डलस्य वरङ्गलमण्डलस्य च जलापेक्षां पूरयति ।
नद्याः तीरे विद्यमानानि प्रमुखनगराणि[सम्पादयतु]
महाराष्ट्रे[सम्पादयतु]
- नासिक (कुम्भमेलायाः पवित्रं स्थानम्)
- त्र्यम्बकेश्वरः (दशमं ज्योतिर्लिङ्गम्)
- कोपरगाव
- पैठण (शातवाहनानां राजधानी,महाराष्ट्रस्य प्रसिद्धायाः पैठणीशाटिकायाः उत्पादनस्थानम्)
- गङ्गखेड
- नान्देड (प्रसिद्धं सचखण्डगुरुद्वारम्)
- शिरोञ्चा
- गेव्रै बीडमण्डले
आन्ध्रप्रदेशे[सम्पादयतु]
- बसरा, आदिलाबाद (ज्ञानसरस्वतीमन्दिरम्)
- निर्मल, (आदिलाबादमण्डलम्) (निर्मल्क्रीडनकानि)
- Tadpakala, Nizamabad (Armoor Toys)
- battapur, Nizamabad (Armoor Toys)
- Goodem gutta, Adilabad (Temple)
- Dharmapuri, Karimnagar (Narasimha Swamy Temple)
- Kaleshwaram, Karimnagar (Kaleswara Mukhteswara swamy (Siva) Temple)
- Manthani, Karimnagar (Gautameshwara Swami(Siva) Temple, Sri Rama, Sarswathi Temples)
- Mancherial, Adilabad
- Chennur, Adilabad
- Godavarikhani, Karimnagar
- Eturunagaram, Warangal
- Bhadrachalam, khammam
- राजमण्ड्री, पूर्व-गोदावरीमण्डलम्
- कोव्वूरु, पशिम-गोदावरीमण्डलम्
- Tallapudi, पशिम-गोदावरीमण्डलम्
- Narsapur, पशिम-गोदावरीमण्डलम्
- अन्तर्वेदी, पूर्वगोदावरीमण्डलम्Antarvedi is famous for the Laxmi Narasimha Swamy temple constructed between the 15th and 16th centuries. There is also a temple of Lord Siva that is older than Narasimha Swamy temple. The temple's idol of Lord Siva was installed by Lord Srirama.
- Tadipudi, West Godavari
पण्डिचेर्याम्[सम्पादयतु]
- ↑ "Sage River Database". Retrieved 16 June 2011.


text:
कोङ्कणधूमशकटमार्गः
कोङ्कणधूमशकटमार्गस्य कल्पना भारतदेशे शतवर्षेभ्यः प्राक् एव कृता आसीत् । तस्याः कल्पनायाः साकारीकरणम् इदानीं जातम् अस्ति । साकारः अभवत् । भारतदेशस्य पश्चिमे अरब्बी -सागरतीरे अस्य मार्गस्य निर्माणम् अभवत् । अतीव विशिष्टः धूमशकटमार्गः एषः । अस्य दीर्घता ९८३ कि.मी अस्ति । कर्णाटककेरळगोवामहाराष्ट्रराज्येषु एषः मार्गः व्यवस्थापितः अस्ति । अत्र यात्रिकैः सदा समुद्रगर्जनं श्रोतुं शक्यते । मार्गः एषः नदी-पर्वत- सागरतीर- घट्टप्रदेश- सुरङ्गादिषु कृतः अस्ति । पार्श्वे नारिकेल-पूगवाटिकाः सुन्दरप्रकृतिवैभवं दर्शयन्ति । प्रकृत्याः मध्ये आनन्देन धूमशकटयानं ध्वनिं कुर्वत् गच्छतीव भाति ।
कर्णाटकस्य काश्मीरसदृशं सौन्दर्यं दर्शयित्वा कोङ्कणधूमशकटम् गोवाराज्यं प्रविशति । तत्र स्वच्छन्दसंस्कृत्याः सागरतीराणि दूरे स्थापयित्वा अग्रे रत्नगिरिप्रदेशे घट्टप्रदेशे गच्छत् महाराष्ट्रराज्यं प्रविशति । अनेकेषु सुरङ्गेषु प्रविश्य लीलाविलासं प्रदर्शयति ।
तिरुवनन्तपुरतः मुम्बयीनगरं (९८१ कि.मी.)गच्छत् कोड्कणधूमशकटं सततं ३० घण्टाः प्रचलति । अत्र मार्गे ५२ निस्थानानि सन्ति । चिपळूण, राजापूरं, सिन्धूदुर्गं, कुडाल्, मडगाव, कारवार, अङ्कोला गोकर्णं, कुमटा, होन्नावर, भट्कळ्, कुन्दापुरम् उडुपी मङ्गळूरु कोचिन् इत्यादीनि प्रमुखानि निस्थानानि सन्ति। अस्मिन् मार्गे १३० दीर्घसेतवः १६७० लघुसेतवः ७१ सुरङ्गमार्गाः सन्ति । रत्नगिरिसमीपे कर्बाडे स्थले ६.५ कि.मीदीर्घः सुरङ्गमार्गः अस्ति । भारते अतीव दीर्घः सुरङ्गमार्गः एषः अस्ति । कोङ्कणमार्गनिर्मणे आधुनिकतन्त्रज्ञानस्य उपयोगः कृतः अस्ति । ब्लास्टलिक् ट्र्याक् अस्ति । गणकयन्त्रेण नियन्त्रितव्यवस्या अस्ति । जनानां गमनाय सञ्चारमार्गाः सन्ति । सूचनाफलकानि सन्ति । गोवानिस्थानम् (चर्च) प्रार्थनामन्दिरमिवास्ति । मुरुडेश्वरनिस्थानं देवालयः इव अस्ति । अस्मिन् मार्गे प्रवासः अतीवानन्दाय भवति प्रतिदिनम् अनेकानि धूमशकटानि सञ्चरन्ति । मङ्गळूरुतः १७ घण्टाभ्यन्तरे, कोच्चितः २४ घण्टाभ्यन्तरे मुम्बयी गन्तुं शक्यते । कर्णाटके कारवारतः मङ्गळूरुपर्यन्तं गन्तुम् शक्यते । वर्षाकाले गच्छन्ति चेत् अनेके जलपाताः द्र्ष्टुं शक्याः । पर्वत शिखराणां दर्शनं सततम् भवति ।


text:
गेलेन्
(कालः – क्रि. श. १३० तः २०१) (द्वितीयं शतकम्)
अयं गेलेन् (Galen) “अङ्गरचनाविज्ञानस्य पितामहः” इत्येव प्रसिद्धः । मनुष्यशरीरस्य अङ्गच्छेदम् अकृत्वा एव, वैज्ञानिकानाम् उपकरणानां साहाय्यं विना एव अयं गेलेन् अनेकान् विषयान् संशोधितवान् आसीत् । विज्ञानस्य इतिहासे अङ्गरचनाविज्ञानार्थम् अस्य गेलेनस्य योगदानं अत्यन्तं महत्त्वयुतम् इति मन्यते । अयं गेलेन् क्रि. श. १३० तमे वर्षे 'पेर्गेमम्’ इति देशे (इदानीं सः प्रदेशः टर्किदेशे अस्ति) जन्म प्राप्नोत् । वैद्यदेवता 'ईस्क्युलेपियस्’ एव स्वप्ने आगत्य गेलेनस्य पितरं "भवतः पुत्रं वैद्यशास्त्रं पाठयतु” इति अवदत् इति । तदनुगुणम् एव गेलेन् वैद्यः अभवत् । जन्मस्थाने आरब्धः वैद्यशास्त्रस्य अभ्यासः अग्रे स्मर्स्, कारिन्थ्, अलेक्साण्ड्रियानगरेषु अनुवर्तितः । अयं गेलेन् क्रि. श. १६९ तमवर्षतः किञ्चित् कालं यावत् "रों” – नगरे चक्रवर्तिनः मार्कसस्य आस्थाने आस्थानवैद्यः अपि आसीत् । सः प्रमुखाणि संशोधनानि तत्रैव अकरोत् ।
अयं गेलेन् मूषकस्य वा वराहस्य वा छेदनं कृत्वा अनेकान् विषयान् सङ्गृहीतवान् । मर्कटानां शरीरस्य छेदनं कृत्वा, तत्परीक्ष्य अभ्यस्य च तदाधारेण मनुष्यस्य शरीरस्य अङ्गरचनम् ऊहितवान् । सः संशोधनद्वारा प्रधानाः रक्तनाडीः ज्ञातवान् । किन्तु रक्तं केन मार्गेण हृदयं प्रति, ततः बहिः च प्रवहति इति ज्ञातुं न शक्तः अभवत् । रुग्णस्य स्थितिं ज्ञातुं नाडीपरीक्षणम् अत्यन्तं सहकारी इत्यपि ज्ञातवान् आसीत् । बालाः पित्रोः अपेक्षया पितामहादयः इव भवन्ति । शरीरे सर्वत्र अपि स्वेदः जायते । इत्येतादृशान् बहून् अंशान् सः गेलेन् संशोधितवान् आसीत् । सः स्वीयम् अनुभवं, परीक्षणं सर्वं योजयित्वा बहूनि पुस्तकानि अपि लिखितवान् । तेन लिखितानि पुस्तकानि इति उच्यमानेषु ८३ पुस्तकानि तु निस्संशयेन तदीयानि एव इति ज्ञातम् अस्ति । सः वैद्यकीयानि पुस्तकानि, तत्त्वशास्त्रस्य च पुस्तकानि लिखितवान् आसीत् । “स्नायूनां चलनम्”, "अङ्गरचनायाः अध्ययनम्” इति च तेन गेलेनेन लिखितं महत्त्वभूतं पुस्तकद्वयम् ।
सहना, चातुर्यं, वीक्षणाशक्तिः, प्रमाणिकता च गेलेनं प्रसिद्धम् अकुर्वन् । “परीक्षां विना किमपि अहं न अङ्गीकरोमि । अग्रे अपि मत्सदृशाः, कार्ये आसक्ताः, सत्ये श्रद्धावन्तः दर्शमात्रेण निर्णयं न कुर्वन्तु । बहुकालस्य अनुभवस्य अनन्तरम् एव वस्तुस्थितिः ज्ञायते” इति वदति स्म गेलेन् । सः क्रि. श. २०१ तमे वर्षे दिवङ्गतः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Classicsindex: Galen
- Corpus Medicorum Graecorum editions online
- Galen entry in the Internet Encyclopedia of Philosophy
- Gerhard Fichtner, Galen bibliography
- University of Virginia: Health Sciences Library. Galen
- Channel 4 - History - Ancient surgery
- Lienhard JH. Engines of our Ingenuity, Number 2097 - Constantine the African
- Nutton V. Galen of Pergamum, Encyclopædia Britannica
- Pearcy L. Galen: A biographical sketch. Medicina Antiqua
- Taylor HO. Greek Biology and Medicine 1922: Chapter 5 - "The Final System: Galen"
- Galenus von Pergamon - Leben und Werk. Includes alphabetical list of Latin Titles
- फलकम्:Fr icon Galien's works digitized by the BIUM (Bibliothèque interuniversitaire de médecine et d'odontologie, Paris), see its digital library Medic@.
- Galeni opera varia - Mscr.Dresd.Db.93 Digital Version of the Manuscript at the Saxon State and University Library, Dresden (SLUB)
- Hypertexts - Medicina Antiqua, University College London (Commentary on Hippocrates' On the Nature of Man; On the Natural Faculties; Exhortation to Study the Arts: To Menodotus; On Diagnosis from Dreams)
- Michael Servetus Research Website with a study on the Opera Omnia of Galen by the galenist Michael de Villanueva, and also the first description of the pulmonary circulation in his Manuscript of Paris in 1546.
- Claudii Galeni opera omnia in Medicorum graecorum opera quae exstant, editionem curavit D. Carolus Gottlob Kühn, Lipsiae prostat in officina libraria Car. Cnoblochii, 1821-1833 in 20 volumines.
- Discussion of Galens on BBC Radio 4's programme "In Our Time".
- Digital edition: Galeni septima Classis (1550) by the University and State Library Düsseldorf


text:
आमेतसवृक्षः
अयम् आमेतसवृक्षः भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं समान्यगात्रकः वृक्षः । अस्य वृक्षस्य त्वक् अत्यन्तं कृशं तथा कृष्णवर्णीयं च । अस्य फलम् आहारत्वेन अपि उपयुज्यते । अस्य बीजात् तैलम् अपि सज्जीक्रियते । अयम् आमेतसवृक्षः सामान्यभूमौ सर्वत्र वर्धते एव । तत्रापि दक्षिणभारते अधिकतया दृश्यते । अस्य आमेतसफलस्य (वृक्षामलफलम्) रसे शर्करां योजयित्वा आतपे संस्थाप्य बहु दिनानि यावत् रक्षन्ति । तत् लेह्यसदृशम् अत्यन्तं रुचिकरं भवति । तत्र जलं न योजनीयम् । जलं योजितं चेत् बहूनि दिनानि यावत् रक्षणं न शक्यते ।
इतरभाषासु अस्य आमेतसस्य नामानि[सम्पादयतु]
अयम् आमेतसवृक्षः आङ्ग्लभाषया "Garcinia Indica" इति उच्यते । सस्यकुले अयं Clusiaceae इति कुले अन्तर्भवति । हिन्दीभाषया अयम् आमेतसवृक्षः “कोकम्” इति, तमिळ्भाषायां “मुरुगल्” इति, मलयाळभाषया “पुनंपुलि” इति, तुळुभाषया“पुर्पुळि” इति, कन्नडभाषया “मुरुगलु मर” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य आमेतसस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अस्य आमेतसस्य फलं पत्रं चापि आम्लं भवतः । यद्यपि आम्लं तथापि अस्य फलं पित्तनिवारकत्वेन कार्यं करोति ।
- अस्य आमेतसस्य फलरसस्य (वृक्षाम्ल - फलरसः) पानेन दाहः निवारितः भवति । शिरोभ्रमणम् अपि अपगच्छति ।
- अस्य फलस्य त्वक् शुष्कीकृत्य रक्षन्ति । तया त्वचा सारं निर्मान्ति ।
- अस्य कन्दः कण्डूतिं निवारयति ।
- आमशङ्कायां यवागुना सह अस्य आमेतसस्य तैलं सेवनीयम् ।
- पित्तविकारेण, पित्तजन्यैः रोगैः वा पीड्यमानाः अस्य पर्णं चर्वित्वा रसं गिलन्ति चेत् वरम् ।
- दग्धव्रणानाम् उपरि अस्य आमेतसस्य तैलस्य लेपनेन वेदना ज्वलनं च न्यूनं भवतः ।
- शरीरे कुत्रापि रक्तं दृढं जातं चेत् अस्य आमेतसफलस्य रसस्य सेवनं हितकरम् ।
- अयं मलभेदकः , जिर्णकारी, अग्निवर्धकः च ।
- हृद्रोगे, उदावर्ते, कासे, श्वासावरोधे, अजीर्णे च अस्य आमेतसस्य उपयोगः क्रियते ।


text:
हमारा टी वी कार्यक्रम कर्म कुण्डली और ज्योतिष YouTube पर देखने के लिए यहां क्लिक कीजिए
संबंधित लेख : मंत्रों की शक्ति
वैदिक ज्योतिष में महत्वपूर्ण माने जाने वाले 27 नक्षत्रों के वेद मंत्र निम्नलिखित हैं :
अश्विनी नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ अश्विनौ तेजसाचक्षु: प्राणेन सरस्वती वीर्य्यम वाचेन्द्रो
बलेनेन्द्राय दधुरिन्द्रियम । ॐ अश्विनी कुमाराभ्यो नम: ।
भरणी नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ यमायत्वा मखायत्वा सूर्य्यस्यत्वा तपसे देवस्यत्वा सवितामध्वा
नक्तु पृथ्विया स गवं स्पृशस्पाहिअर्चिरसि शोचिरसि तपोसी।
कृतिका नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ अयमग्नि सहत्रिणो वाजस्य शांति गवं
वनस्पति: मूर्द्धा कबोरीणाम । ॐ अग्नये नम: ।
रोहिणी नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ ब्रहमजज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद्विसीमत: सूरुचोवेन आव: सबुधन्या उपमा
अस्यविष्टा: स्तश्चयोनिम मतश्चविवाह ( सतश्चयोनिमस्तश्चविध: )
ॐ ब्रहमणे नम: ।
मृगशिरा नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ सोमधेनु गवं सोमाअवन्तुमाशु गवं सोमोवीर: कर्मणयन्ददाति
यदत्यविदध्य गवं सभेयम्पितृ श्रवणयोम । ॐ चन्द्रमसे नम: ।
आर्द्रा नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ नमस्ते रूद्र मन्यवSउतोत इषवे नम: बाहुभ्यां मुतते नम: ।
ॐ रुद्राय नम: ।
पुनर्वसु नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ अदितिद्योरदितिरन्तरिक्षमदिति र्माता: स पिता स पुत्र:
विश्वेदेवा अदिति: पंचजना अदितिजातम अदितिर्रजनित्वम ।
ॐ आदित्याय नम: ।
पुष्य नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ बृहस्पते अतियदर्यौ अर्हाद दुमद्विभाति क्रतमज्जनेषु ।
यददीदयच्छवस ॠतप्रजात तदस्मासु द्रविण धेहि चित्रम ।
ॐ बृहस्पतये नम: ।
अश्लेषा नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ नमोSस्तु सर्पेभ्योये के च पृथ्विमनु:।
ये अन्तरिक्षे यो देवितेभ्य: सर्पेभ्यो नम: ।
ॐ सर्पेभ्यो नम:।
मघा नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ पितृभ्य: स्वधायिभ्य स्वाधानम: पितामहेभ्य: स्वधायिभ्य: स्वधानम: ।
प्रपितामहेभ्य स्वधायिभ्य स्वधानम: अक्षन्न पितरोSमीमदन्त:
पितरोतितृपन्त पितर:शुन्धव्म । ॐ पितरेभ्ये नम: ।
पूर्वाफाल्गुनी नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ भगप्रणेतर्भगसत्यराधो भगे मां धियमुदवाददन्न: ।
भगप्रजाननाय गोभिरश्वैर्भगप्रणेतृभिर्नुवन्त: स्याम: ।
ॐ भगाय नम: ।
उत्तराफालगुनी नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ दैव्या वद्धर्व्यू च आगत गवं रथेन सूर्य्यतव्चा ।
मध्वायज्ञ गवं समञ्जायतं प्रत्नया यं वेनश्चित्रं देवानाम ।
ॐ अर्यमणे नम: ।
हस्त नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ विभ्राडवृहन्पिवतु सोम्यं मध्वार्य्युदधज्ञ पत्त व विहुतम
वातजूतोयो अभि रक्षतित्मना प्रजा पुपोष: पुरुधाविराजति ।
ॐ सावित्रे नम: ।
चित्रा नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ त्वष्टातुरीयो अद्धुत इन्द्रागी पुष्टिवर्द्धनम ।
द्विपदापदाया: च्छ्न्द इन्द्रियमुक्षा गौत्र वयोदधु: ।
त्वष्द्रेनम: । ॐ विश्वकर्मणे नम: ।
स्वाती नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ वायरन्नरदि बुध: सुमेध श्वेत सिशिक्तिनो
युतामभि श्री तं वायवे सुमनसा वितस्थुर्विश्वेनर:
स्वपत्थ्या निचक्रु: । ॐ वायव नम: ।
विशाखा नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ इन्द्रान्गी आगत गवं सुतं गार्भिर्नमो वरेण्यम ।
अस्य पात घियोषिता । ॐ इन्द्रान्गीभ्यां नम: ।
अनुराधा नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ नमो मित्रस्यवरुणस्य चक्षसे महो देवाय तदृत
गवं सपर्यत दूरंदृशे देव जाताय केतवे दिवस्पुत्राय सूर्योयश
गवं सत । ॐ मित्राय नम: ।
ज्येष्ठा नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ त्राताभिंद्रमबितारमिंद्र गवं हवेसुहव गवं शूरमिंद्रम वहयामि शक्रं
पुरुहूतभिंद्र गवं स्वास्ति नो मधवा धात्विन्द्र: । ॐ इन्द्राय नम: ।
मूल नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ मातेवपुत्रम पृथिवी पुरीष्यमग्नि गवं स्वयोनावभारुषा तां
विश्वेदैवॠतुभि: संविदान: प्रजापति विश्वकर्मा विमुञ्च्त ।
ॐ निॠतये नम: ।
पूर्वाषाढ़ा नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ अपाघ मम कील्वषम पकृल्यामपोरप: अपामार्गत्वमस्मद
यदु: स्वपन्य-सुव: । ॐ अदुभ्यो नम: ।
उत्तराषाढ़ा नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ विश्वे अद्य मरुत विश्वSउतो विश्वे भवत्यग्नय: समिद्धा:
विश्वेनोदेवा अवसागमन्तु विश्वेमस्तु द्रविणं बाजो अस्मै ।
श्रवण नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ विष्णोरराटमसि विष्णो श्नपत्रेस्थो विष्णो स्युरसिविष्णो
धुर्वोसि वैष्णवमसि विष्नवेत्वा । ॐ विष्णवे नम: ।
धनिष्ठा नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ वसो:पवित्रमसि शतधारंवसो: पवित्रमसि सहत्रधारम ।
देवस्त्वासविता पुनातुवसो: पवित्रेणशतधारेण सुप्वाकामधुक्ष: ।
ॐ वसुभ्यो नम: ।
शतभिषा नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ वरुणस्योत्त्मभनमसिवरुणस्यस्कुं मसर्जनी स्थो वरुणस्य
ॠतसदन्य सि वरुण स्यॠतमदन ससि वरुणस्यॠतसदनमसि ।
ॐ वरुणाय नम: ।
पूर्वभाद्रपद नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ उतनाहिर्वुधन्य: श्रृणोत्वज एकपापृथिवी समुद्र: विश्वेदेवा
ॠता वृधो हुवाना स्तुतामंत्रा कविशस्ता अवन्तु ।
ॐ अजैकपदे नम:।
उत्तरभाद्रपद नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ शिवोनामासिस्वधितिस्तो पिता नमस्तेSस्तुमामाहि गवं सो
निर्वत्तयाम्यायुषेSत्राद्याय प्रजननायर रायपोषाय ( सुप्रजास्वाय ) ।
ॐ अहिर्बुधाय नम: ।
रेवती नक्षत्र वेद मंत्र
ॐ पूषन तव व्रते वय नरिषेभ्य कदाचन ।
स्तोतारस्तेइहस्मसि । ॐ पूषणे नम: ।
लेखक
हिमांशु शंगारी


text:
वानप्रस्थाश्रमः
गृहस्थाश्रमे सर्वान् सुखभोगान् भुक्त्वा अपि तेषु आसक्तिम् अकृत्वा इन्द्रियशक्तिषु शिथिलीभूतासु तृप्तात्मना गार्हस्थ्यभारं पुत्रेषु निक्षिप्य वनं समाश्रीयते । सोऽयं तृतीयो वानप्रस्थाश्रमः । अत्र वनं समाश्रित्य स्वकर्तव्यपालनपुरस्सरं चतुर्थाश्रमस्य पूर्वसिद्धता कर्तव्या अथवा व्यक्तिगतजीवनानुरागम् अपास्य तीर्थयात्रादेशपर्यटनादिद्वारा अथवा समाजसेवाम् एव नारायणसेवा इति मत्वा समष्टिहिताय प्रयतितव्यम् । तत्र अग्निपुराणे (१६०-३) एवम् उक्तम्-
- देवतातिथिपूजा च धर्मोऽयं वनवासिनाम् ।
अन्तर्विषयाः
व्युत्पत्तिः[सम्पादयतु]
जीवनस्य तृतीय आश्रमोऽस्ति ‘वानप्रस्थः’ । प्राचीनयुगे ‘वानप्रस्थ’शब्दस्य वैखानसशब्दः प्रयुक्त इति ज्ञायते । ‘वने प्रकर्षेण नियमेन च तिष्ठति चरतीति वनप्रस्थः’ ‘वनप्रस्थ एव वानप्रस्थः’ इति याज्ञवल्क्यस्मृतेः ‘मिताक्षरा’ व्याख्यायाः कथनेन नियमपूर्वकं वने चरणं हि वानप्रस्थाश्रम इति ज्ञायते । अस्मिन् आश्रमे संयमपालनं योगादिकर्मसु विशिष्टप्रवृत्तिश्च प्रमुखं कर्म ।
वानप्रस्थाश्रमस्य कर्तव्यानि[सम्पादयतु]
वार्धक्ये समागते पत्नीं पुत्रेषु विसृज्य अथवा तया साकं धर्माचरणाय ब्रह्मसाक्षात्काराय च वनं गच्छेत् । तत्र च नित्यम् आत्मपरमात्मनोः तत्त्वं विचिन्तयन् संसारबन्धनाद्विषण्णो भवेत् । विषयोपसेवनस्य परित्याग आश्रमस्यास्य प्रथमं कर्तव्यम् ।
निःश्रेयसाधिगमस्यायमाश्रमो द्वारभूतो विद्यते । गृहस्थाश्रमे गृहस्थेषु नैसर्गिकानां क्रोधाभिमानेर्ष्या-तृष्णा-परपीडनादि दोषाणां त्यागः समुत्पद्यते । ये ज्ञानयुक्ताः वानप्रस्थाः स्वाश्रमविहितं तपः कर्म, हिरण्यगर्भादिविषयाविद्याः सेवन्ते । वानप्रस्थः गृहात् वनाश्रमं प्राप्य श्रामणकाग्निकुण्डे विशेषहोमं च करोति । रात्रौ न अश्नाति । जितेन्द्रियस्सन् उत्तरोत्तरे अधिकं तपस्संयोगं च साधयति । दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यं नक्षत्रेष्टिम् आग्रयणेष्टिं च वनौषिधिभिः यजनं करोति । अयं नित्यस्वाध्यायी सन् होमसम्भारान् सम्भरति ।
कृष्टां भूमिं च नाक्रामति ।
धान्य धनसञ्चयनं न करोति ।
सर्वभूतेषु दयालुस्सन् समः क्षान्तः शुचिः निरसूयकः निःस्पृहः माङ्गल्यवान् ईर्ष्याकार्पण्यवर्जी जटाश्मशृरोमनखानि धारयन् त्रिकालस्नानि धराशयो वन्यैरेव चरुपुरोडाशान् निर्वपति । वेदवेदान्तेन ध्यानयोगी सन् तपः समाचरति । शरीरं शोषयन् उत्तरोत्तरं तीव्रं तपः करोति । अत्र श्रामणिकाग्निकुण्डं परिशीलयामः । श्रमणां तपसां एतन्मूलं श्रामण्कं भवेत् । अनेन विधानेन एनमाग्निं संसाध्य विशेषहोमं निर्वहति ।
श्रामणकाग्निकण्डलक्षणम्[सम्पादयतु]
श्रामणकाग्निकुण्डं त्रिवेदिसहितं, ऊर्ध्वेवेदिस्तावत् द्वात्रिंशदङ्गुलायता चतुरङ्गुलविस्तारा उन्नता च । मध्यमा वेदिः पञ्चाङ्गुलविस्तारा उन्नता भवति । अस्मिन् अग्निकुण्डे वानप्रस्थः नित्यमौपासनहोमं हुत्वा महाव्याहृतीभिश्च अग्निं साधयति । श्रामणकाग्निकुण्डमेतत् वानप्रस्थधर्मे विशेषतया अस्मिन् वैखानसधर्मसूत्रे परिदृश्यते ।
वानप्रस्थस्य उल्लेखाः[सम्पादयतु]
- भैक्ष्यचर्यां चरन्ति ते क्षीणपुण्यपापकर्माणः सन्तः ब्रह्मलोके महीयन्त-इति मुण्डकोपनिषदः वाक्यम्-
- तपः श्रद्धे ये ह्युपसन्त्यरण्ये
- शान्ता विद्वांसो भैक्ष्यचर्या चरन्तः ।
- सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति
- यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मा ॥ इति । [मुण्डकोपनिषद् ११]
- ’वार्धक्ये मुनिवृत्तीनाम्’ इति महाकवेः कालिदासस्य रघुवंशस्य श्लोकवाक्यमपि वार्धक्ये सर्वोऽपि जनः विषयसुखेष्वनासक्तो मुनिवृत्तिं स्वीकुर्यादिति आशयमेव व्यनक्ति ।
- :तृतीयमायुषो भागं वानप्रस्थाश्रमे वसेत् ।
- तानेवाग्नीन् परिचरेद् यजमानो दिवौकसः ।
इत्यनेन महाभारतस्य शान्तिपर्वस्थश्लोकेन वानप्रस्थाश्रमप्रवेशः सुस्पष्टः ।
- सदारो वाऽप्यदारो आत्मवान् संयतेन्द्रियः ।
- वानप्रस्थाश्रमं गच्छेत् कृतकृत्यो गृहस्थाश्रमात् ॥
इति तत्रस्थेन श्लोकान्तरेण गृहस्थस्तदाश्रमकृत्यानि साधु निर्वाह्य सपत्नीकोऽपत्नीको वानप्रस्थाश्रमं प्रविशेदिति ज्ञायते । वार्धक्ये समागते इन्द्रियाणां शैथिल्यकारणात् विषयेभ्यो विरागभावना नैसर्गिकी । तथापि गार्हस्थ्यं प्रति वैराग्योत्पादनाय गार्हस्थ्यदोषा महाभारते एवम् उपवर्णिताः । तथा हि-
- इदं तु दुष्करं कर्म कुटुम्बमभिसंज्ञितम्
- दानमध्ययनं यज्ञः प्रज्ञा सन्तानमार्जवम् ।
- यद्येतदेव कृत्वापि न विमोक्षोऽस्ति कस्यचित्
- धिक् कर्तारं च कार्य च श्रमश्चायं निरर्थकः ॥
धनार्जनादिसांसारिकदायित्वमापूर्य, ऋणेभ्यो मुक्तिं प्राप्य, गृहभारं कर्त्तव्यनिष्ठेषु पुत्रेषु आरोप्य, सर्वविधानि कर्त्तव्यानि परिसमाप्य, विषयपराङ्मुखः सन् वनमभ्येत्यात्मोन्नति कुर्यादिति वानप्रस्थाश्रमस्य व्यवस्थां पूर्वजाः मुनिकविजनाः मुक्तकण्ठं प्रशंसन्ति ।
- कविकुलगुरुः कालिदासः शाकुन्तलनाटके रमणीये चतुर्थाङ्के शकुन्तलापतिगृहगमनमभिवर्णयन् कण्वमुखादस्याश्रमस्य वैशिष्ट्यमुपस्थापयति । तथा हि-
- भूत्वा चिराय चतुरन्त महीसपत्नी
- दौष्यन्तिमप्रतिरथं तनयं निवेश्य
- भर्त्रा तदर्पित कुटुम्ब भरेण सार्धं
- शान्ते करिष्यति पदं पुनराश्रमेऽस्मिन् ॥ इति । [अ. शा. चतु. २०]
- वेदानधीत्य ब्रह्मचर्येण पुत्रं
- पुत्रानिच्छेत् पावनार्थं पितृणाम् ।
- अग्निनाधाय विधिवच्चेष्टयज्ञो
- वनं प्रविश्याथ मुनिर्वुभूषेत् ॥
- अतः परं परममुदारमाश्रमं
- तृतीय माहुस्त्यजतां कलेवरम् ।
- वनौकसां गृहपतिनामनुत्तमं
- श्रुणुष्व संश्लिष्ट शरीरकारिणाम् ॥


text:
काव्यविभागाः
काव्यस्य विभाग: अत्र उच्यन्ते ।
कस्मिंश्चित् शब्दे श्रुते सति कस्यचित् अर्थस्य प्रतीति: भवति । स चार्थ: वाच्य: लक्ष्य: व्यङ्ग्यश्चेति त्रिविध: । तत्प्रतिपादक: शब्दोऽपि क्रमेण वाचक: लक्षक: व्यञ्जकश्चेति ज्ञेयम् । 'अभिधापुच्छभूता लक्षणा’ इत्युक्त्यनुसारेण लक्षणा अभिधातो नातीव भिद्यते । तथा च काव्ये वाच्य: व्यङ्ग्यश्चेति द्वावर्थौ भवत इति वक्तुं शक्यते । केषुचित् वाक्येषु केवलं वाच्योऽर्थ: भवति, केषुचिच्च उभयविधोऽपि । परं तु कुत्रचिदपि केवलं व्यङ्ग्यस्यार्थस्य सद्भाव इत्ययं प्रभेदो न सम्भवति, यतो व्यङ्ग्यस्यार्थस्य प्रतीते: पूर्वं वाच्योऽर्थ: अवश्यं भवेत् । एवं च केवलं वाच्यस्यार्थस्य सद्भाव इति कश्चन प्रभेद: । वाच्यव्यङ्ग्ययोरुभयोरपि अर्थयो: सद्भाव इत्यपर: प्रभेद: ।
पूर्वोक्तयो: प्रभेदयो: उत्तरस्मिन् प्रभेदे द्वावर्थौ भवत: । तत्र प्रधानप्रधानभाव: अवश्यं सम्भवति । तयोर्द्वयो: अर्थयो: वाच्यस्यार्थस्य प्राधान्ये कश्चन प्रभेद:, व्यङ्ग्यस्यार्थस्य प्राधान्ये अपर इति विवेक: । एवं च त्रयोऽत्र प्रभेदा: सम्भवन्ति ।
- वाच्यार्थमात्रस्य सद्भाव: ।
- वाच्यव्यङ्ग्ययोरुभयो: सद्भाव: । तत्र व्यङ्ग्यस्य अप्राधान्यम् वाच्यस्य च प्राधान्यम् ।
- वाच्यव्यङ्ग्ययोरुभयोरपि सद्भाव: । तत्र व्यङ्ग्यस्य प्राधान्यम् वाच्यस्य च अप्राधान्यम् ।
आलङ्कारिका ईदृशं विभागत्रयमनुलक्ष्यैव काव्येऽपि प्रभेदत्रयं कुर्वन्ति । तच्च प्रभेदत्रयं ध्वनि:, गुणीभूतव्यङ्ग्यम्, चित्रं च । एतान्येव क्रमेण उत्तमम्, मध्यमम्, अधमं चेति शब्दान्तरेण निर्दिश्यन्ते ।
अन्तर्विषयाः
ध्वनिकाव्यम्[सम्पादयतु]
ध्वनिकाव्ये वाच्यव्यङ्ग्यरूपौ द्वावर्थौ भवत: । परं तु तयो: व्यङ्ग्य एवार्थ: प्रधानो भवति । तल्लक्षणं मम्मटेन काव्यप्रकाशे इत्थं निरूपितम् – 'इदमुत्तममतिशयिनि व्यङ्ग्ये वाच्याद् ध्वनि: बुधै: कथित:’ ।
व्यङ्ग्येऽर्थे वाच्यादर्थात् प्रधाने सति ध्वनिरिति प्रभेद: सम्भवति । तस्यैव उत्तमं काव्यमिति नामान्तरं वर्तते । 'चारुत्वोत्कर्षनिबन्धना हि वाच्यव्यङ्ग्ययो: प्राधान्यविवक्षा’ इत्यनेन आनन्दवर्धनस्य वचनानुसारेण यस्मिन् अधिकं चारुत्वं वर्तते स एवार्थ: प्रधानो भवति । ध्वनेरुदाहरणं यथा –
- एवंवादिनि देवर्षौ पार्श्वे पितुरधोमुखी।
- लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती ॥
इदं पद्यं कुमारसम्भवस्य षष्ठे सर्गे वर्तते । अङ्गिरा: अन्यै: ऋषिभि: समेत: शिवेन प्रार्थितो हिमवन्तमुपेत्य 'पार्वतीं परमेश्वरो वरिष्यति’ इति कथयामास । अङ्गिरसि तथा कथयति सति हिमवत: पार्श्वे स्थिता पार्वती विनोदार्थं स्वहस्ते धृतस्य कमलस्य पत्राणि गणयामास इति वाच्योऽर्थ: । अस्मिन् वाच्येऽथेर् प्रतीतिगोचरे सति क्रमेण लज्जारूपो व्यङ्ग्योऽर्थ: प्रधानतया भासते । अत इदं ध्वनिकाव्यस्य उदाहरणम् । एवं ध्वनिकाव्ये वाच्योऽर्थ: अप्रधान:, व्यङ्ग्यश्च प्रधानो भवतीति मन्तव्यम् ।
गुणीभूतव्यङ्ग्यम्[सम्पादयतु]
अयं प्रभेद: तत्रैव सम्भवति यत्र वाच्यव्यङ्ग्यौ उभावपि अर्थौ भवत: । अस्य प्रभेदस्य नामश्रवणेनैव ज्ञायते यत् अत्र व्यङ्ग्योऽर्थ: गुणीभूतो भवतीति । गुणीभूत इत्यस्य गौण: अप्रधान इत्यर्थ: । तल्लक्षणं तावत् काव्यप्रकाशे मम्मटेन एवं निरूपितम् –
- अतादृशि गुणूभूतव्यङ्ग्यं व्यङ्ग्ये तु मध्यमम्”
अत्र अतादृशीत्यस्य वाच्यात् अनतिशायिनीत्यर्थ: । एवं च व्यङ्ग्ये अर्थे वाच्यात् अप्रधाने सति गुणीभूतव्यङ्ग्यं काव्यमिति कथ्यते । मध्यमं काव्यम् इति तस्यैव नामान्तरम् । प्राचीना: गुणीभूतव्यङ्ग्ये काव्ये अष्ठौ प्रभेदान् अङ्गीकुर्वन्ति । तदुक्तं मम्मटेन काव्यप्रकाशे –
- अगूढमपरस्याङ्गं वाच्यसिद्ध्यङ्गमस्फुटम् ।
- सन्दिग्धतुल्यप्राधान्ये काक्वाक्षिप्तमसुन्दरम् ॥
- व्यङ्ग्यमेवं गुणीभूतव्यङ्ग्यस्याष्ठौ भिदा: स्मृता: ।
- अगूढव्यङ्ग्यम्
- अपराङ्गव्यङ्ग्यम्
- वाच्यसिध्यङ्गव्यङ्ग्यम्
- अस्फुटव्यङ्ग्यम्
- सन्दिग्धप्राधान्यव्यङ्ग्यम्
- तुल्यप्राधान्यव्यङ्ग्यम्
- काक्वाक्षिप्तव्यङ्ग्यम्
- असुन्दरव्यङ्ग्यं च
एतेषु अष्ठसु प्रभेदेषु अपराङ्गव्यङ्ग्यं दिङ्मात्रमुदाह्रियते
- अत्युच्चा: परित: स्फुरन्ति गिरय: स्फारास्तथाम्भोधयः
- तानेतानपि बिभ्रती किमपि न श्रान्तासि तुभ्यं नम: ।
- आश्चर्येण मुहुर्मुहु: स्तुतिमिति प्रस्तौमि यावद्भुवः ।
- तावद्बिभ्रदिमां स्मृतस्तव भुजो वाचस्ततो मुद्रिता: ॥
अत्र अपराङ्गव्यङ्ग्याख्य: गुणीभूतव्यङ्ग्यप्रभेद: अस्ति । अपराङ्गव्यङ्ग्यमित्यस्य अयमर्थ: यत् अपरस्य रसादे: वाच्यस्य वा वाक्यार्थीभूतस्य अङ्गं रसादि इति । अत्र रसादिपदेन रसभावतदाभासादि रसाद्यष्ठकं ग्राह्यम् । पूर्वोक्ते श्लोके वक्तृनिष्ठो भूविषयको रतिभावो व्यङ्ग्य: । स च राजविषयकरतिभावस्य अङ्गं वर्तते इति भूविषयकरतिभावस्य अपराङ्गव्यङ्ग्यत्वम् उपपद्यते ।
चित्रकाव्यम्[सम्पादयतु]
चित्रकाव्यस्य अधमकाव्यमिति नामान्तरम् । मम्मटेन काव्यप्रकाशे तल्लक्षणम् इत्थमभिहितं वर्तते- 'शब्दचित्रमर्थचित्रम् अव्यङ्ग्यमवरं स्मृतम्'।
चित्रमित्यस्य गुणालङ्कारसहितमित्यर्थ: । यत्र केवलं शब्दे वाच्ये वाथेर् चमत्कारो भवति व्यङ्ग्ये त्वथेर् नैव तत्रायं तृतीय: प्रभेद: सम्भवति । रूपकादिषु उपमाया व्यङ्ग्यत्वे सम्भवत्यपि तस्य क्षुद्रत्वात् परिगणनं न क्रियते । शब्दचित्रस्योदाहरणं यथा –
- स्वच्छन्दोच्छलदच्छकच्छकुहरच्छातेतराम्बुच्छटा-
- मूर्च्छन्मोहमहर्षिहर्षविहितस्नानाह्निकाय व: ।
- भिद्यादुद्यदुदारदर्दुरदरीदीर्घादरिद्रद्रुम-
- द्रोहोद्रेकमहोर्मिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम् ॥
अत्र शब्दविन्यासे एव चमत्कारो वर्तते । गङ्गानदीवर्णनपरके अस्मिन् श्लोके अनुप्रासाख्य: अलङ्कारो वर्तते । अर्थचित्रस्योदाहरणं यथा –
- वागर्थाविव सम्पृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये ।
- जगत: पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥
अस्मिन् पद्ये अर्थवैचित्र्यं दृश्यते । 'वागर्थाविव सम्पृक्तौ’ इत्यत्रार्थ: उपमालङ्काररूपो वर्तते ।
रसगङ्गाधरकारो जगन्नाथरीत्या काव्यविभागाः[सम्पादयतु]
रसगङ्गाधरकारो जगन्नाथ ईषद्विलक्षणया रीत्या काव्यविभागं करोति । तन्मतानुसारेण काव्यम् उत्तमोत्तमम्, उत्तमम्, मध्यमम्, अधमं चेति चतुर्धा विभज्यते । उक्तं च रसगङ्गाधरे – 'तच्चोत्तमोत्तमोत्तममध्यमाधमभेदाच्चतुर्धा ।' इति ।
उत्तमोत्तमकाव्यम्[सम्पादयतु]
चतुर्षु प्रभेदेषु प्रथम: प्रभेद: उत्तमोत्तमकाव्यम् । तल्लक्षणं यथा – 'शब्दार्थौ यत्र गुणीभावितात्मानौ कमप्यर्थमभिव्यङ्क्त: तदाद्यम् ।'
यत्र शब्द: अर्थश्च गुणीभूत: सन् चमत्कारपूर्णमर्थं अभिव्यङ्क्त: तत्रायं प्रभेद: सम्भवति । तदुदाहरणं यथा –
- शयिता सविधेऽप्यनीश्वरा सफलीकर्तुमहो मनोरथान् ।
- दयिता दयिताननाम्बुजं दरमीलन्नयना निरीक्षते ॥
आत्रालम्बनं नायक:, समीपशयनेन आक्षिप्त: रहःस्थानादि: उद्दीपनम्, ईषन्मुकुलितनेत्रनिरीक्षणम् अनुभाव:, त्रपौत्सुक्यादिश्च व्यभिचारी । एतेषां संयोगेन नायकविषयिका नायिकानिष्ठा रति: अभिव्यज्यते ।
उत्तमकाव्यम्[सम्पादयतु]
उत्तमकाव्यस्य लक्षणम् एवं वर्तते –' यत्र व्यङ्ग्यमप्रधानमेव सच्चमत्कारकारणं तद् द्वितीयम् ।' इति। उदाहरणं यथा –
- राघवविरहज्वालासन्तापितसह्यशैलशिखरेषु ।
- शिशिरे सुखं शयाना: कपय: कुप्यन्ति पवनतनयाय ॥
रामचन्द्रस्य विरहवह्निना सह्यपर्वत: सन्तापितो वर्तते । तस्मात् शिशिरेऽपि काले कपय: सुखं शयाना आसन् । परं तु ते कपय आञ्जनेयाय कुप्यन्तीति वाच्योऽर्थ: । विरहज्वालावृत: श्रीरामचन्द्र: आञ्जनेयसमानीतया जानकीकुशलवार्तया इदानीं शिशिरीकृत: । एवं तस्य शिशिरीकरणे आञ्जनेय एव कारणम् । शिशिरकाले अस्माकं शीतबाधाया निवर्तक: रामनिष्ठो यो विरहाग्नि: इदानीं तस्य शमनमेतेन कृतमिति कपय आञ्जनेयाय कुप्यन्तीति व्यङ्ग्योऽर्थ: । स च व्यङ्ग्य: कोपोपादकतया गुणीभूतोऽपि चमत्कारकारणं वर्तते । तस्मादिदम् उत्तमकाव्यस्य उदाहरणं भवति ।
मध्यमकाव्यम्[सम्पादयतु]
मध्यमकाव्यस्य लक्षणं तावदिदम् – यत्र व्यङ्ग्यचमत्कारासमानाधिकरणो वाच्यचमत्कार: तत्तृतीयम् । इति ।
यत्र व्यङ्ग्यचमत्कारो वाच्यचमत्कारस्य जठरे निलीन: सन् स्पष्ठतया अनुभवगोचरो न भवत्रि तत्रायं तृतीय: प्रभेद: सम्भवति । तदुदाहरणं यथा – तनयमैनाकगवेषणलम्बीकृतजलधिजठरप्रविष्ठहिमगिरिभुजायमानाया भगवत्या भागीरथ्या: सखी । इति । अत्र उत्प्रेक्षालङ्कारो वर्तते । स एव चमत्कारहेतु: । गङ्गाया: श्वेतत्वम्, मैनाकस्य पातालतलस्पर्शित्वम् इत्यादे: व्यङ्ग्यस्य सद्भावेऽपि स व्यङ्ग्य: वाच्ये उत्प्रेक्षालङ्कारे निलीनो भवति । तस्मादिदं मध्यमकाव्यस्य उदाहरणम् ।
अधमकाव्यम्[सम्पादयतु]
अधमकाव्यस्य लक्षणं तावदिदम् – यत्रार्थचमत्कृत्य्पस्कृता शब्दचमत्कृति: प्रधानं तदधमं चतुर्थम् । इति । यत्रार्थचमत्कारेण पोषित: शब्दचमत्कार: प्रधानो भवति तत्र चतुर्थ: प्रभेद: सम्भवति । तदुदाहरणं यथा
- मित्रात्रिपुत्रनेत्राय त्रयीशात्रवशत्रवे ।
- गोत्रारिगोत्रजत्राय गोत्रात्रे ते नमो नम: ॥
अस्मिन् पद्ये विष्णुपक्षीय: शिवपक्षीयश्चेति द्वावर्थौ स्त: । अत्रानुप्रासप्रयोज्य: शब्दचमत्कार एव प्रधानतया भासते । तस्मादिदम् अधमकाव्यस्य उदाहरणम् ।
एवं काव्यविभागे विषये प्रधानतया मतद्वयं वर्तते । प्रथमं मतं मम्मटादीनाम्, द्वितीयं च जगन्नाथादीनामिति मन्तव्यम् ।
काव्यं प्रकारान्तरेणापि विभज्यते । तदुक्तम् दर्पणकारेण – 'दृश्यश्रव्यत्वभेदेन पुन: काव्यं द्विधा मतम्’ इति । एवं काव्यं दृश्यं श्रव्यं चेत्यपि देधा विभज्यते । दृश्ये रूपकम् उपरूपकं चेति द्वैविध्यं वर्तते । तयोराद्यं दशधा अन्त्यं तु अष्ठादशधा सम्भवति । श्रव्यकाव्ये गद्यं पद्यं चम्पूश्चेति प्रधानतया त्रैविध्यं वर्तते । तत्रापि सूक्ष्मा अवान्तरविभागा वर्तन्ते इत्यलं विस्तरेण ॥
बाह्य सम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]


text:
कर्तुः अनुकूलदिवसे दैवज्ञविशोधिते शुभनिमित्ते । मगलशकुनैः प्रास्थानिकैश्च वनसप्रवेशः स्यात् ॥१॥
पितृवनमार्गसुरालयवल्मीकौद्यानतापसाश्रमजाः । चैत्यसरित्सगमसभवाश्च घटतोयसिक्ताश्च ॥२॥
कुब्जानुजातवल्लीनिपीडिता वज्रमारुतोपहताः । स्वपतितहस्तिनिपीडितशुष्काग्निप्लुष्टमधुनिलयाः ॥३॥
तरवो वर्जयितव्याः शुभदाः स्युः स्निग्धपत्रकुसुमफलाः । अभिमतवृक्ष गत्वा कुर्यात् पूजा सबलिपुष्पाम् ॥४॥
सुरदारुचन्दनशमीमधूकतरवः शुभा द्विजातीनाम् । क्षत्रस्यारिष्टाश्वत्थखदिरबिल्वा विवृद्धिकराः ॥५॥
वैश्याना जीवकखदिरसिन्धुकस्यन्दनाः ( स्पन्दनाः) च शुभफलदाः । तिन्दुककेसरसर्जार्जुनाम्रशालाश्च शूद्राणाम् ॥६॥
लिग वा प्रतिमा वा द्रुमवत् स्थाप्या यथा दिश यस्मात् । तस्मागिह्नयितव्या दिशो द्रुमस्य ऊर्ध्वमथवाधः ॥७॥
परमान्नमोदकौदनदधिपललौल्लोपिकादिभिः भक्ष्यैः । मद्यैः कुसुमैः धूपरि गन्धैश्च तरु समभ्यर्च्य ॥८॥
सुरपितृपिशाचराक्षसभुजगासुरगणविनायकाद्यानाम् । कृत्वा रात्रौ पूजा वृक्ष सस्पृश्य च ब्रूयात् ॥९॥
( मन्त्र) अर्चार्थममुकस्य त्व देवस्य परिकल्पितः । नमः ते वृक्ष पूजेय विधिवत् सप्रगृह्यताम् ॥१०॥
यानीह भूतानि वसन्ति तानि बलि गृहीत्वा विधिवत् प्रयुक्तम् । अन्यत्र वास परिकल्प्यन्तु क्षमन्तु तानि अद्य नमोऽस्तु तेभ्यः ॥११॥
वृक्ष प्रभाते सलिलेन सिक्त्वा पूर्वोत्तरस्या दिशि सन्निकृत्य । मध्वाज्यदिग्धेन ( लिप्तेन) कुठारकेण प्रदक्षिण शेषमतो निहन्यात् ( ऽभिहन्यात्) ॥१२॥
पूर्वेण पूर्वोत्तरतोऽथवा उदक् पतेद् यदा वृद्धिकरः तदा स्यात् । आग्नेयकोणात् क्रमशोऽग्निदाह- रुग्राग ( क्षुद्रोग) रोगाः तुरगक्षयश्च ॥१३॥
यन् नौक्तमस्मिन् वनसप्रवेशे निपातविच्छेदनवृक्षगर्भाः । इन्द्रध्वजे वास्तुनि च प्रदिष्टाः पूर्व मया तेऽत्र तथैव योज्याः ॥१४॥


text:
आचार्यज्ञानसागरः
अन्तर्विषयाः
कविपरिचयः[सम्पादयतु]
आचार्यज्ञानसागरः १८९१ तमे ईशवीयाब्दे राजस्थानस्य सिकरमण्डलस्थे राणैलीग्रामे जैनवैश्यपरिवारे जनी लेभे । जनकोऽस्य चतुर्भुजो जननी च धृतवारीदेवी । कविरयं १९५९ तमे ई०वर्षे जैनमुनिदीक्षां प्राप्तवान् । ततः पूर्वम् अस्य भूरामलशास्त्रीति नाम आसीत् । अयं १९७३ ई०वर्षे पार्थिवदेहं त्यक्तवान्।
रचनापरिचयः[सम्पादयतु]
आचार्यज्ञानसागरो जयोदयं वीरोदयं सुदर्शनोदयं समुद्रदत्तचरितं चेति महाकाव्यचतुष्टयं प्रणीतवान् ।
जयोदयम्[सम्पादयतु]
अस्मिन् महाकाव्ये अष्टाविंशतिसर्गेषु हस्तिनापुरनरेशस्य जयकुमारस्य जीवनचरितं वर्णितम् । जयकुमारस्य विवाहः काशीराजकन्यया सुलोचनया सह बभूव । जयकुमारो धीरोदात्तनायकः । जिनेन्द्रोपासकः सच्चरित्रोऽयं राजा लोकस्यासारतामनुभुय पत्न्या सह तपश्चकार । शरीरत्यागानन्तरं ताभ्याम् उत्तमगतिर्लब्धा ।
विरोदयम्[सम्पादयतु]
अस्मिन् महाकाव्ये २२ सर्गाः सन्ति । अत्र तीर्थङ्करस्य महावीरस्य जीवनचरितम् उपदेशाश्च वर्णिताः । तेन सह इन्द्रभूत्यादीनां चरितान्यपि वर्णितानि । कविरत्र जैनधर्मस्य तदनुयायिनाञ्च वर्तमानदशाया अपि यथार्थंचित्रणं कृतवान् ।
सुदर्शनोदयम्[सम्पादयतु]
अस्मिन् महाकाव्ये महावीरस्वामिनः समकालिकस्य वैश्यपुत्रस्य सुदर्शनस्य चरितमुपनिबद्धम् अत्र सुदर्शनस्य जितेन्द्रियतायाः वैराग्यादीनां विशेषतानाञ्च हृद्यं वर्णनमस्ति । केवलज्ञानमवाप्य स कर्मक्षयानन्तरम् मोक्षमाप्नोति ।
समुद्रदत्तचरितम्[सम्पादयतु]
नवसर्गात्मके समुद्रदत्तचरिते नायकस्य समुद्रदत्तस्य विविधजन्मनां चरितानि वर्णितानि । अन्तिमजन्मनि केवलज्ञानमवाप्य स मुक्तिं लभते ।
काव्यकला[सम्पादयतु]
आचार्यज्ञानसगर उद्भटो जैन दार्शनिकः रससिद्धः कविश्च । उत्कृष्टमस्य कवित्वम् । अनेन यद्यपि जैनसिद्धान्तानां प्रचाराय काव्यरचना कृता तथापि उपदेशबाहुल्येन काव्यत्वस्य अपकर्षो न जातः । अनेन सरलया शैल्या जैनदर्शनसिध्दान्ताः काव्यरोपे प्रस्तुताः ।
ज्ञानसागरस्य भाषाविलासः परमरमणीयः । अस्य भाषा सरसा परिष्कृता, प्राञ्जला, प्रौढा, पाण्डित्यपूर्णा हृद्यानवद्या च । भाषायां लावण्यं माधुर्यं गाम्भीर्यं च सर्वत्र राजन्ते ।
ज्ञानसागरस्य महाकाव्येषु शान्तिरसस्यैव प्राधान्यम् । सर्वे नायकाः धीरप्रशान्ताः । जीवनस्य असारताम् अनुभूय ते विरक्ता भवन्ति । श्रृङ्गारकरुणादीनां रसानामङ्गत्वेन पारिपाको जातः ।
ज्ञानसागराय श्रीहर्षस्य अलंकृतकाव्यशैली रोचते । अयं विभन्नानाम् अलङ्काराणां विन्यासे परमनिपुणः । अनेन स्वकाव्ये प्रायशः सर्वत्रैव अलङ्कार प्रयोगः कृतः । कलापक्षस्य प्राधान्यादस्य अल्ङ्कारप्रयोगे न स्वाभाविकः । स कलाप्रदर्शनहेतुकः प्रतीयते । श्लेषोऽस्य प्रियोऽलङ्कारः । कविरयं स्वस्य काव्यविष्यकमान्यतां श्लेशोपमया व्यनक्ति -
- सालंकारा सुवर्णा च सरसा चानुगामिनी ।
- कामिनीव कृतिर्लोके कस्य नो कामसिध्दये ॥ (जयोदय २८/८३)


text:
अखिलेशः नाम नाटकम् भीमः च (A drama called Akhilesh & BHIM)
अद्य मोदिना भीमः इति यन्त्रं लोकाय समर्पितम्। तत् ज्ञात्वा हृष्यामि।
मोदी कथयति निराशावादिभ्यः मां निकषा का अपि ओषधिः नास्ति किन्तु आशावादिभ्यः मां सकाशे नैके विचाराः सन्ति।
समाचाराः सन्ति उत्तरप्रदेशे अखिलेशमुलायमयोः मध्ये कलहः भवति इति। मुलायमसिंहयादवेन स्वपुत्रः अखिलेशः सपादलात् षड्वर्षेभ्यः निष्कासितः। कथं कोऽपि जनः भ्रातुः पक्षं धरेत् न तु स्वपुत्रस्य इति अहम् अवगन्तुं न शक्नोमि। मन्ये अयं कलहः अखिलेशस्य सपादले प्रभुत्वं स्थापनाय भवति। तत्वतः अयं कलहः नास्ति किन्तु एकं नाटकम् अस्ति यस्मिन् नाटके अखिलेशः सर्वान् पराजित्य दलस्य मूर्धनि स्थास्यति। इदं नाटकं तु लोकदर्शनाय तस्मै अखिलेशाय मुलायमविरचिता अग्निपरीक्षा अस्ति। अस्मिन् नाटके सः अखिलेशः स्वपितृव्यं पराजेष्यति इति पूर्वमेव लिखितम् अस्ति।
२०१६-१२-३१ शनिवासरः (2016-12-31 Saturday)


text:
उपनिषद धलः
१०८ उपनिषदतेगु थ्व धलः मुक्तिक उपनिषदय् १:३०-३९य् बिया तगु दु।
ईश = शुक्ल यजुर्वेद, मुख्य उपनिषद् केन = सामवेद, मुख्य उपनिषद् कठ = कृष्ण यजुर्वेद, मुख्य उपनिषद् प्रश्न = अथर्व वेद, मुख्य उपनिषद् मुण्डक = अथर्व वेद, मुख्य उपनिषद् माण्डुक्य = अथर्व वेद, मुख्य उपनिषद् तैत्तिरीय = कृष्ण यजुर्वेद, मुख्य उपनिषद् ऐतरेय = ऋग् वेद, मुख्य उपनिषद् छान्दोग्य = साम वेद, मुख्य उपनिषद् बृहदारण्यक ( १०) = शुक्ल यजुर्वेद, मुख्य उपनिषद् ब्रह्म = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद् कैवल्य = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपनिषद् जाबाल( यजुर्वेद) = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद् श्वेताश्वतर = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् हंस = शुक्ल यजुर्वेद, योग उपनिषद् आरुणेय = साम वेद, संन्यास उपनिषद् गर्भ = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् नारायण = कृष्ण यजुर्वेद, वैष्णव उपनिषद् परमहंस = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद् अमृत-बिन्दु ( २०) = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद् अमृत-नाद = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद् अथर्व-शिर = अथर्व वेद, शैव उपनिषद् अथर्व-शिख = अथर्व वेद, शैव उपनिषद् मैत्रायणि = साम वेद, सामान्य उपनिषद् कौषीताकि = ऋग् वेद, सामान्य उपनिषद् बृहज्जाबाल = अथर्व वेद, शैव उपनिषद् नृसिंहतापनी = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद् कालाग्निरुद्र = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपनिषद् मैत्रेयि = साम वेद, संन्यास उपनिषद् सुबाल ( ३०) = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् क्षुरिक = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद् मान्त्रिक = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् सर्व-सार = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् निरालम्ब = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् शुक-रहस्य = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् वज्र-सूचि = साम वेद, सामान्य उपनिषद् तेजो-बिन्दु = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद् नाद-बिन्दु = ऋग् वेद, योग उपनिषद् ध्यानबिन्दु = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद् ब्रह्मविद्या ( ४०) = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद् योगतत्त्व = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद् आत्मबोध = ऋग् वेद, सामान्य उपनिषद् परिव्रात् ( नारदपरिव्राजक) = अथर्व वेद, संन्यास उपनिषद् त्रि-षिखि = शुक्ल यजुर्वेद, योग उपनिषद् सीता = अथर्व वेद, शाक्त उपनिषद् योगचूडामणि = साम वेद, योग उपनिषद् निर्वाण = ऋग् वेद, संन्यास उपनिषद् मण्डलब्राह्मण = शुक्ल यजुर्वेद, योग उपनिषद् दक्षिणामूर्ति = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपनिषद् शरभ ( ५०) = अथर्व वेद, शैव उपनिषद् स्कन्द ( त्रिपाड्विभूटि) = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् महानारायण = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद् अद्वयतारक = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद् रामरहस्य = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद् रामतापणि = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद् वासुदेव = साम वेद, वैष्णव उपनिषद् मुद्गल = ऋग् वेद, सामान्य उपनिषद् शाण्डिल्य = अथर्व वेद, योग उपनिषद् पैंगल = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् भिक्षुक ( ६०) = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद् महत् = साम वेद, सामान्य उपनिषद् शारीरक = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् योगशिखा = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद् तुरीयातीत = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद् संन्यास = साम वेद, संन्यास उपनिषद् परमहंस-परिव्राजक = अथर्व वेद, संन्यास उपनिषद् अक्षमालिक = ऋग् वेद, शैव उपनिषद् अव्यक्त = साम वेद, वैष्णव उपनिषद् एकाक्षर = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् अन्नपूर्ण ( ७०) = अथर्व वेद, शाक्त उपनिषद् सूर्य = अथर्व वेद, सामान्य उपनिषद् अक्षि = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् अध्यात्मा = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् कुण्डिक = साम वेद, संन्यास उपनिषद् सावित्रि = साम वेद, सामान्य उपनिषद् आत्मा = अथर्व वेद, सामान्य उपनिषद् पाशुपत = अथर्व वेद, योग उपनिषद् परब्रह्म = अथर्व वेद, संन्यास उपनिषद् अवधूत = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद् त्रिपुरातपनि ( ८०) = अथर्व वेद, शाक्त उपनिषद् देवि = अथर्व वेद, शाक्त उपनिषद् त्रिपुर = ऋग् वेद, शाक्त उपनिषद् कठरुद्र = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद् भावन = अथर्व वेद, शाक्त उपनिषद् रुद्र-हृदय = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपनिषद् योग-कुण्डलिनि = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद् भस्म = अथर्व वेद, शैव उपनिषद् रुद्राक्ष = साम वेद, शैव उपनिषद् गणपति = अथर्व वेद, शैव उपनिषद् दर्शन ( ९०) = साम वेद, योग उपनिषद् तारसार = शुक्ल यजुर्वेद, वैष्णव उपनिषद् महावाक्य = अथर्व वेद, योग उपनिषद् पञ्च-ब्रह्म = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपनिषद् प्राणाग्नि-होत्र = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद् गोपाल-तपणि = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद् कृष्ण = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद् याज्ञवल्क्य = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद् वराह = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद् शात्यायनि = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद् हयग्रीव ( १००) = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद् दत्तात्रेय = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद् गारुड = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद् कलि-सण्टारण = कृष्ण यजुर्वेद, वैष्णव उपनिषद् जाबाल( सामवेद) = साम वेद, शैव उपनिषद् सौभाग्य = ऋग् वेद, शाक्त उपनिषद् सरस्वती-रहस्य = कृष्ण यजुर्वेद, शाक्त उपनिषद् बह्वृच = ऋग् वेद, शाक्त उपनिषद् मुक्तिक ( १०८) = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
१९ उपनिषद् शुक्ल यजुर्वेद यु खः व इमिगु शान्तिपाठ 'पूर्णमदः' नं न्ह्यथनि|
३२ उपनिषद् कृष्ण यजुर्वेद यु खः व इमिगु शान्तिपाठ 'सहनाववतु' नं न्ह्यथनि|
१६ उपनिषद् सामवेद यु खः व इमिगु शान्तिपाठ 'आप्यायन्तु' नं न्ह्यथनि|
३१ उपनिषद् अथर्ववेद यु खः व इमिगु शान्तिपाठ 'भद्रं कर्णेभिः' नं न्ह्यथनि|
१० उपनिषद् ऋग्वेद यु खः व इमिगु शान्तिपाठ 'वण्मे मनसि' नं न्ह्यथनि|


text:
शृङ्गेरी
श्रृङ्गेरी (Sringeri) कर्णाटकराज्यस्य चिक्कमगलूरुमण्डले विद्यमानं किञ्चन प्रसिद्धं तीर्थक्षेत्रम् । तुङ्गातीरे स्थितं श्रृङ्गेरीक्षेत्रं मलेनाडुप्रदेशस्थं सुन्दरं स्थानम् अस्ति । एतत् क्षेत्रं शृङ्गगिरिः इत्यपि जनाः कथयन्ति । पौराणिकदृष्ट्या ऋष्यश्रृङ्गमुनेः विभाण्डकमुनेः च तपोभूमिः । आदिशङ्कराचार्यैः अष्टमे शतके एव अत्र वेदान्तज्ञानपीठं शारदापीठं च स्थापितम् आसीत् ।
पुरी बदरी द्वारका उज्जयिनीपीठानि इव अत्रापि तपस्विनां विदुषां च केन्द्रं निर्मितम् आसीत् । अत्र विद्यमानस्य श्रीचक्रस्य शारदाम्बामूर्तेः च प्रतिष्ठापनं च शङ्कराचार्यैः एव कृतमस्ति । चन्दनदारुशिल्पमयी मूर्तिः एषा काश्मीरतः आनीता इति श्रूयते । अत्र श्रीमातरं ब्राहमी माहेश्वरी वैष्णवी इन्द्राणी चामुण्डा राजराजेश्वरी इति च पूजयन्ति । देशस्य शक्तिदेवतासु शारदाम्बाऽपि अन्यतमा अस्ति । १४ शतके निर्मितः विद्याशङ्करदेवालयः पूर्णतया शिलानिर्मितः कलारत्नः विभिन्नशैलीमिश्रणरुपश्च । विजयनगरशिल्पमपि अत्र पश्यामः । देवालयस्य द्वादशस्तम्भाः द्वादशराशीन् सूचयन्ति । प्रतिमासं सूर्यस्य प्रथमकिरणं निर्दिष्टे स्तम्भे पतति । नवरात्रिपर्व अत्र विशेषेण प्रचलति । विद्यादानम् अन्नदानं ज्ञानदानं च सर्वदा अत्र प्रचलन्ति । तुङ्गानदीतीरे श्रृङ्गेरीपीठस्य पूर्वतनयतीनां मूर्तयः सभामण्डपाः उद्यानं च निर्मितानि सन्ति । वेदाध्ययनं वेदघोषः शास्त्राध्ययनं च अविरतं प्रचलति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- बेङ्गळूरुतः ३२६ कि.मी.
- मङ्गळूरुतः २०६ कि.मी.
- चिक्कमगळूरुतः ९० कि.मी
- कर्णाटकस्य सर्वप्रदेशतः लोकयानव्यवस्था अस्ति ।
वासव्यवस्था[सम्पादयतु]
श्रीमठे वासस्थलं भोजनं च काल्पितं भवति । दूरभाषा- ०८२६५-५०१२३


text:
टिहरीगढवालमण्डलम्
टिहरीगढवालमण्डलम् ( ( शृणु) /ˈtɪhərɪɡədhəvɑːləməndələm/) (हिन्दी: टिहरीगढवाल जिला, आङ्ग्ल: Tehri Gadwal District) उत्तराखण्डराज्यस्य गढवालविभागे स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति टिहरी इति नगरम् । टिहरीगढवालमण्डलं कृषि-जलपात-वन्यविविधता-शिक्षणादिभ्यः प्रख्यातमस्ति ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
टिहरीगढवालमण्डलस्य विस्तारः ४,०८० च.कि.मी.-मितः अस्ति । उत्तराखण्डराज्यस्य उत्तरभागे इदं मण्डलमस्ति । अस्योत्तरदिशि उत्तरकाशीमण्डलं, दक्षिणदिशि पौरीगढवालमण्डलं, पूर्वदिशि रुद्रप्रयागमण्डलं, पश्चिमदिशि देहरादूनमण्डलम् अस्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
टिहरीगढवालमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ६,१८,९३१ अस्ति । अत्र २,९७,९८६ पुरुषाः, ३,२०,९४५ स्त्रियः, ८४,६५७ बालकाः (४४,६३४ बालकाः, ४०,०२३ बालिकाः च) सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १९० जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १७० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २.३५% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-१०७७ अस्ति । अत्र साक्षरता ८७.३६% अस्ति । अत्र लिङ्गानुगुणं साक्षरतानुपातः पुं – ८९.७६% स्त्री - ६४.२८% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि- टिहरी, धनौली, प्रतापनगर, घंसाली, जखनीधर, नरेन्द्रनगर, देवप्रयाग
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि विक्षणीयस्थलानि सन्ति । यथा-
- बुधकेदार
- देवप्रयागः
- खट्लिङ् ग्लेसियर्
- नरेन्द्रनगर
- चम्बा
- धनौली
- कुञ्जपुरी
- टिहरी-नगर
- सुरकन्दादेवी
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
http://www.mapsofindia.com/maps/uttaranchal/districts/tehrigarhwal.htm


text:
पर्यावरण-संरक्षणम्
सम्प्रति पर्यावरणं पूर्णम् असन्तुलितं जातमस्ति । अस्य संरक्षणम् आवश्यकमस्ति । परं किम् एकवारं यदि पर्यावरणं सुरक्षितं भविष्यति तर्हि सर्वाषां पर्यावरण-समस्यानां समाधानं भविष्यति इति चेन्न । भवन्तः पर्यावरणसमस्येति प्रकरणे पठितवन्तः यत् सर्वप्रमुखा समस्या अस्ति सामाजिकी,नैतिकी, प्राकृतिकी, जनसंख्या च । समस्याः एताः तदैव समधिगताः भविष्यन्ति यदा निरन्तर-प्रयासः भविष्यति । अतः आवश्यकं भवति यत् पर्यावरणस्य शिक्षा सर्वेभ्यः सामाजिकेभ्यः बाल- युवा-वृध्देभ्यश्च दातव्या । अस्याः शिक्षायाः प्रसारः विविधेषु अभिकरणेषु एव आधारितः अस्ति । अतः अत्र तेषामभिकारणानां विषये चिन्तितं वर्तते ।
अन्तर्विषयाः
बालेभ्यः[सम्पादयतु]
गृहस्य भूमिका – बालकानां प्रारम्भिकी शिक्षा गृहेषु एव भवति । अपि च पितरौ एव तान् पाठयतः । अर्थात् एवमपि कथयितुं शक्यते यत् गृहे निवस्यमानाः सर्वे ज्येष्ठाः बालकानामध्यापकाः भवन्ति । ज्येष्ठानां व्यवहारः एव तेभ्यः पाठ्यक्रमः भवति । आदर्शव्यवहार-संहितायाः निर्माणं गृहे एव भवति । उदाहरणं तु गृहेषु द्र्ष्टुं शक्यते यत् सभ्य-शिक्षितपरिवाराणां बालकाः सदाचरणं कुर्वन्ति तथा निम्नपरिवाराणां बालकाः एतन्न कुर्वन्ति । गृहे यदि ज्येष्ठाः पर्यावरणं न प्रदूषयन्ति तर्हि तेषां कनिष्ठाः अपि तथा न कुर्वन्ति । अर्थात् यदि गृहे ज्येष्ठाः पर्यावरणप्रदूषणनियन्त्रणाय एव सर्वाणि कार्याणि कुर्वन्ति, यथा –संसाधनानां समुचितः उपयोगः, जल –भू-वायु-ध्वनीनां वा प्रदूषणनियन्त्रणं तर्हि बालकः तथा एव करिष्यन्ति । अतः पर्यावरण- संरक्षणं तदैव सुनिश्चितं भविष्यति यदा गृहे स्थिताः जनाः पर्यावरण- संरक्षणे तत्पराः भविष्यन्ति, प्रारम्भतः एव वालकेभ्यः पर्यावरणस्य, प्रदूषणस्य, नियन्त्रणस्य ज्ञानं प्रदास्यन्ति । अतः गृहं भवति मुख्यमभिकरणं येनपर्यावरणं संरक्षितं भविष्यति ।
विद्यालयेभ्यः[सम्पादयतु]
महाविद्यालयानां भूमिका –गृहात्परं बालकेभ्यः पर्यावरण ज्ञानस्य कौशलस्य, मूल्यस्य, अभिवृत्तेश्च शिक्षा विद्यालयेषु महाविद्यालयेषु एव प्रदीयते अत्राध्यापकाः छात्रेभ्यः सर्वविध-ज्ञानं प्रदाय पर्यावरणं प्रति रुच्युत्पादनं कुर्वन्ति । परमेतदर्थमावश्यकमस्ति यत् ते अध्यापकाः पर्यावरणस्य, प्रदूषणस्य, प्रदूषणनियन्त्रणस्य च विषये पण्डिताः स्युः । अस्याः शिक्षायाः उपयोगः ते सर्वासु उपलब्धेषु परिस्थितिषु कुर्युः । प्रत्यक्षाप्रत्यक्षरुपेण च इदं ज्ञानं प्रयच्छेयुः । यदि अध्यापकाः कुशलिनः सन्ति, योग्याः सन्ति, प्रबुध्दाः सन्ति, पर्यावरणवेत्तारः सन्ति, प्रबोधकाः सन्ति तर्हि पर्यावरण संरक्षणे विद्यालयस्य भूमिका वर्धिता भविष्यति ।
सामाजिकसंस्थानां भूमिका – सर्वेषु स्तरेषु जनाः गृहात् विद्यालयात् वा परं स्वकीयं समयं समाजे पारस्परिकसम्बन्धनिर्माणाय ददति, भवतु ते छात्राः ग्रामिणश्च । यथा ते क्रीडाक्षेत्रं, मनोरञ्जनस्थलं, सभास्थलं, मन्दिरं, धर्मस्थलम् आपणमित्यादीनि स्थलानि तु गच्छन्ति एव । तत्र गत्वा विभिन्नेषु सामाजिककार्यक्रमेषु भागमपि गृह्णन्ति । तत्र काश्चनः पर्यावरणसम्बन्धिताः परिस्थितयः अपि आगच्छन्ति एव । ताषां परिस्थितिनां समाधानं ते स्व-विवेकेन वयस्कानां सहयोगेन च कुर्वन्ति । फलतः अनया प्रक्रियया ते पर्यावरणस्य, पर्यावरण समस्यानां, ताषां समाधानानां च ज्ञानमर्जयन्ति । अपि च प्राप्त पर्यावरणविषयकज्ञानस्य कथमुपयोगः भवति इति प्रायोगिकं ज्ञानं ते प्राप्नुवन्ति । यथा- जलानां समुचितोमुपयोगः, ग्राम्यस्वच्छता इत्यादयः ।
अन्येभ्यः[सम्पादयतु]
- सञ्चारमाध्यमस्य भूमिका –सर्वविधकार्यक्रमाणां प्रचारकः भवति सञ्चारमाध्यमः । अनेन अशिक्षिताः, शिक्षिताः, छात्राः कर्मचारिणः, अधिकारिणश्च पर्यावरणसम्बधितं ज्ञानं प्राप्नुवन्ति । सञ्चारस्य साधनानि भवन्ति, समाचारपत्रं, पत्र –पत्रिकाः, आकाशवाणी, दूरदर्शनं, वार्ता, भाषणानि, चलचित्रं च । सेवाकालिकस्य प्रशिक्षणस्य कृते संचारसाधनानि महत्वपूर्णानि भवन्ति ।
- शोधसंस्थानां भूमिका-पर्यावरणस्य क्षेत्रे उपलब्धानामेकत्रितानां वा सामग्रीणां जनेभ्यः वितरणेमवशोधसंस्थायाः दायित्वं न भवति अपितु स्वदेशस्य स्थित्यनुसारेण पर्यावरणस्य विशिष्टज्ञानानामन्वेषणं, समस्यामधीत्य समाधानान्वेषणं तथा तस्य प्रसारणं चास्याः संस्थायाः दायित्वं भवति । अतः राष्ट्रियस्तरे, प्रान्तीयस्तरे, क्षेत्रीयस्तरे च शोधस्यावश्यकता वर्तते । सोधसंस्थायाः दायित्वं भवति यत् सा क्षेत्रेऽस्मिन् शोधकार्यं कारयेत् ।
- विभिन्नानां विशिष्टसंस्थानां भूमिका- समग्रे विश्वे काश्चन एवं विधाः संस्थाः सन्ति याः पर्यावरणं शिक्षां च प्राणैक शरीरद्वयं मत्वा कार्यं कुर्वन्ति । इमाः पर्यावरणस्य विविधाङ्गानां ज्ञानप्रदानस्य नूतनसूचना- प्रदानस्य च कार्यं कुर्वन्ति । आभिः संस्थाभिः जनाः विविधपर्यावरण-समस्यानां समाधानानाञ्च ज्ञानं प्राप्नुवन्ति ।


text:
अध्याय १४
मिथ्याहार-विहारेण विशेषेण विरोधिना ।
साधु-निन्दा-वधान्य-स्व-हरणाद्यैश् च सेवितैः ॥१॥
पाप्मभिः कर्मभिः सद्यः प्राक्तनैर् वेरिता मलाः ।
सिराः प्रपद्य तिर्यग्-गास् त्वग्-लसीकासृग्-आमिषम् ॥२॥
प्राक्तनैः प्रेरिता मलाः दूषयन्ति श्लथी-कृत्य निश्चरन्तस् ततो बहिः ।
त्वचः कुर्वन्ति वैवर्ण्यं दुष्टाः कुष्ठम् उशन्ति तत् ॥३॥
दूषयन्तः श्लथी-कृत्य कालेनोपेक्षितं यस्मात् सर्वं कुष्णाति तद् वपुः ।
प्रपद्य धातून् व्याप्यान्तः सर्वान् संक्लेद्य चावहेत् ॥४॥
स-स्वेद-क्लेद-संकोथान् कृमीन् सूक्ष्मान् सु-दारुणान् ।
रोम-त्वक्-स्नायु-धमनी-तरुणास्थीनि यैः क्रमात् ॥५॥
भक्षयेच् छ्वित्रम् अस्माच् च कुष्ठ-बाह्यम् उदाहृतम् ।
कुष्ठानि सप्त-धा दोषैः पृथङ् मिश्रैः समागतैः ॥६॥
पृथग् द्वन्द्वैः समागतैः सर्वेष्व् अपि त्रि-दोषेषु व्यपदेशो ऽधिक-त्वतः ।
वातेन कुष्ठं कापालं पित्ताद् औदुम्बरं कफात् ॥७॥
मण्डलाख्यं विचर्ची च ऋक्षाख्यं वात-पित्त-जम् ।
चर्मैक-कुष्ठ-किटिभ-सिध्मालस-विपादिकाः ॥८॥
ऋक्षाक्षं वात-पित्त-जम् वात-श्लेष्मोद्भवाः श्लेष्म-पित्ताद् दद्रू-शतारुषी ।
पुण्डरीकं स-विस्फोटं पामा चर्म-दलं तथा ॥९॥
सर्वैः स्यात् काकणं पूर्वं त्रिकं दद्रु स-काकणम् ।
पुण्डरीकर्क्ष-जिह्वे च महा-कुष्ठानि सप्त तु ॥१०॥
त्रिकं दद्रूः स-काकणा पुण्डरीकर्श्य-जिह्वे च अति-श्लक्ष्ण-खर-स्पर्श-खेदा-स्वेद-वि-वर्ण-ताः ।
दाहः कण्डूस् त्वचि स्वापस् तोदः कोठोन्नतिः श्रमः ॥११॥
व्रणानाम् अधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश् चिर-स्थितिः ।
रूढानाम् अपि रूक्ष-त्वं निमित्ते ऽल्पे ऽपि कोपनम् ॥१२॥
रोम-हर्षो ऽसृजः कार्ष्ण्यम् कुष्ठ-लक्षणम् अग्र-जम् ।
कृष्णारुण-कपालाभं रूक्षं सुप्तं खरं तनु ॥१३॥
विस्तृता-सम-पर्य्-अन्तं हृषितैर् रोमभिश् चितम् ।
तोदाढ्यम् अल्प-कण्डूकं कापालं शीघ्र-सर्पि च ॥१४॥
दूषितैर् रोमभिश् चितम् पक्वोदुम्बर-ताम्र-त्वग्-रोम गौर-सिरा-चितम् ।
बहलं बहल-क्लेद-रक्तं दाह-रुजाधिकम् ॥१५॥
रोम गौर-सिरा-ततम् बहुलं बहुल-क्लेद- आशूत्थानावदरण-कृमि विद्याद् उदुम्बरम् ।
स्थिरं स्त्यानं गुरु स्निग्धं श्वेत-रक्तम् अन्-आशु-गम् ॥१६॥
अन्यो-ऽन्य-सक्तम् उत्सन्नं बहु-कण्डू-स्रुति-क्रिमि ।
श्लक्ष्ण-पीताभ-पर्य्-अन्तं मण्डलं परिमण्डलम् ॥१७॥
अन्यो-ऽन्य-सक्तम् उच्छूनं अन्यो-ऽन्य-सक्तम् उत्सङ्गं स-कण्डू-पिटिका श्यावा लसीकाढ्या विचर्चिका ।
परुषं तनु रक्तान्तम् अन्तः-श्यावं समुन्नतम् ॥१८॥
स-तोद-दाह-रुक्-क्लेदं कर्कशैः पिटिकैश् चितम् ।
ऋक्ष-जिह्वाकृति प्रोक्तम् ऋक्ष-जिह्वं बहु-क्रिमि ॥१९॥
ऋश्य-जिह्वाकृति प्रोक्तम् ऋश्य-जिह्वं बहु-क्रिमि हस्ति-चर्म-खर-स्पर्शं चर्मैकाख्यं महाश्रयम् ।
अ-स्वेदं मत्स्य-शकल-संनिभं किटिभं पुनः ॥२०॥
रूक्षं किण-खर-स्पर्शं कण्डू-मत् परुषासितम् ।
सिध्मं रूक्षं बहिः स्निग्धम् अन्तर् घृष्टं रजः किरेत् ॥२१॥
श्लक्ष्ण-स्पर्शं तनु श्वेत-ताम्रं दौग्धिक-पुष्प-वत् ।
प्रायेण चोर्ध्व-काये स्याद् गण्डैः कण्डू-युतैश् चितम् ॥२२॥
रक्तैर् अलसकं पाणि-पाद-दार्यो विपादिकाः ।
तीव्रार्त्यो मन्द-कण्ड्वश् च स-राग-पिटिकाचिताः ॥२३॥
दीर्घ-प्रताना दूर्वा-वद् अतसी-कुसुम-च्छविः ।
उत्सन्न-मण्डला दद्रूः कण्डू-मत्य् अनुषङ्गिणी ॥२४॥
स्थूल-मूलं स-दाहार्ति रक्त-श्यावं बहु-व्रणम् ।
शतारुः क्लेद-जन्त्व्-आढ्यं प्राय-शः पर्व-जन्म च ॥२५॥
रक्तान्तम् अन्तरा पाण्डु कण्डू-दाह-रुजान्वितम् ।
सोत्सेधम् आचितं रक्तैः पद्म-पत्त्रम् इवांशुभिः ॥२६॥
घन-भूरि-लसीकासृक्-प्रायम् आशु विभेदि च ।
पुण्डरीकं तनु-त्वग्भिश् चितं स्फोटैः सितारुणैः ॥२७॥
विस्फोटं पिटिकाः पामा कण्डू-क्लेद-रुजाधिकाः ।
सूक्ष्माः श्यावारुणा बह्व्यः प्रायः स्फिक्-पाणि-कूर्परे ॥२८॥
स-स्फोटम् अ-स्पर्श-सहं कण्डूषा-तोद-दाह-वत् ।
रक्तं दलच् चर्म-दलं काकणं तीव्र-दाह-रुक् ॥२९॥
पूर्वं रक्तं च कृष्णं च काकणन्ती-फलोपमम् ।
कुष्ठ-लिङ्गैर् युतं सर्वैर् नैक-वर्णं ततो भवेत् ॥३०॥
दोष-भेदीय-विहितैर् आदिशेल् लिङ्ग-कर्मभिः ।
कुष्ठेषु दोषोल्बण-तां सर्व-दोषोल्बणं त्यजेत् ॥३१॥
रिष्टोक्तं यच् च यच् चास्थि-मज्ज-शुक्र-समाश्रयम् ।
याप्यं मेदो-गतं कृच्छ्रं पित्त-द्वन्द्वास्र-मांस-गम् ॥३२॥
अ-कृच्छ्रं कफ-वाताढ्यं त्वक्-स्थम् एक-मलं च यत् ।
तत्र त्वचि स्थिते कुष्ठे तोद-वैवर्ण्य-रूक्ष-ताः ॥३३॥
स्वेद-स्वाप-श्वयथवः शोणिते पिशिते पुनः ।
पाणि-पादाश्रिताः स्फोटाः क्लेदः संधिषु चाधिकम् ॥३४॥
कौण्यं गति-क्षयो ऽङ्गानां दलनं स्याच् च मेदसि ।
नासा-भङ्गो ऽस्थि-मज्ज-स्थे नेत्र-रागः स्वर-क्षयः ॥३५॥
क्षते च कृमयः शुक्रे स्व-दारापत्य-बाधनम् ।
यथा-पूर्वं च सर्वाणि स्युर् लिङ्गान्य् असृग्-आदिषु ॥३६॥
स्व-दारापत्य-धावनम् कुष्ठैक-संभवं श्वित्रं किलासं दारुणं च तत् ।
निर्दिष्टम् अ-परिस्रावि त्रि-धातूद्भव-संश्रयम् ॥३७॥
किलासं चारुणं च तत् वाताद् रूक्षारुणं पित्तात् ताम्रं कमल-पत्त्र-वत् ।
स-दाहं रोम-विध्वंसि कफाच् छ्वेतं घनं गुरु ॥३८॥
स-कण्डु च क्रमाद् रक्त-मांस-मेदःसु चादिशेत् ।
वर्णेनैवेदृग् उभयं कृच्छ्रं तच् चोत्तरोत्तरम् ॥३९॥
अ-शुक्ल-रोमा-बहलम् अ-संसृष्टं मिथो नवम् ।
अन्-अग्नि-दग्ध-जं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यम् अतो ऽन्य-था ॥४०॥
अ-शुक्ल-रोमा-बहुलम् अ-संसृष्टम् अथो नवम् गुह्य-पाणि-तलौष्ठेषु जातम् अप्य् अ-चिरन्-तनम् ।
स्पर्शैकाहार-शय्यादि-सेवनात् प्राय-शो गदाः ॥४१॥
सर्वे संचारिणो नेत्र-त्वग्-विकारा विशेषतः ।
कृमयस् तु द्वि-धा प्रोक्ता बाह्याभ्यन्तर-भेदतः ॥४२॥
बहिर्-मल-कफासृग्-विड्-जन्म-भेदाच् चतुर्-विधाः ।
नामतो विंशति-विधा बाह्यास् तत्रा-मृजोद्भवाः ॥४३॥
बाह्यास् तत्र मलोद्भवाः बाह्यास् तत्रासृग्-उद्भवाः तिल-प्रमाण-संस्थान-वर्णाः केशाम्बराश्रयाः ।
बहु-पादाश् च सूक्ष्माश् च यूका लिक्षाश् च नामतः ॥४४॥
द्वि-धा ते कोठ-पिटिका-कण्डू-गण्डान् प्रकुर्वते ।
कुष्ठैक-हेतवो ऽन्तर्-जाः श्लेष्म-जास् तेषु चाधिकम् ॥४५॥
मधुरान्न-गुड-क्षीर-दधि-सक्तु-नवौदनैः ।
शकृज्-जा बहु-विड्-धान्य-पर्ण-शाकोलकादिभिः ॥४६॥
मधुराम्ल-गुड-क्षीर- १४.४पर्ण-शाकौकुलादिभिः कफाद् आमाशये जाता वृद्धाः सर्पन्ति सर्वतः ।
पृथु-ब्रध्न-निभाः के-चित् के-चिद् गण्डू-पदोपमाः ॥४७॥
रूढ-धान्याङ्कुराकारास् तनु-दीर्घास् तथाणवः ।
श्वेतास् ताम्रावभासाश् च नामतः सप्त-धा तु ते ॥४८॥
अन्त्रादा उदरावेष्टा हृदयादा महा-कुहाः ।
कुरवो दर्भ-कुसुमाः सु-गन्धास् ते च कुर्वते ॥४९॥
अन्त्रादा उदराविष्टा हृदयादा महा-रुहाः चुरवो दर्भ-कुसुमाः हृल्-लासम् आस्य-स्रवणम् अ-विपाकम् अ-रोचकम् ।
मूर्छा-छर्दि-ज्वरानाह-कार्श्य-क्षवथु-पीनसान् ॥५०॥
रक्त-वाहि-सिरोत्थाना रक्त-जा जन्तवो ऽणवः ।
अ-पादा वृत्त-ताम्राश् च सौक्ष्म्यात् के-चिद् अ-दर्शनाः ॥५१॥
रक्त-वाहि-सिरा-स्थानाद् रक्त-वाहि-सिरा-स्थाना केशादा रोम-विध्वंसा रोम-द्वीपा उदुम्बराः ।
षट् ते कुष्ठैक-कर्माणः सह-सौरस-मातरः ॥५२॥
द्च् सह-जा रस-मातरः पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्ते ऽधो-विसर्पिणः ।
वृद्धाः सन्तो भवेयुश् च ते यदामाशयोन्-मुखाः ॥५३॥
वृद्धास् ते स्युर् भवेयुश् च तदास्योद्गार-निःश्वासा विड्-गन्धानुविधायिनः ।
पृथु-वृत्त-तनु-स्थूलाः श्याव-पीत-सितासिताः ॥५४॥
ते पञ्च नाम्ना कृमयः ककेरुक-मकेरुकाः ।
सौसुरादाः सुलूनाख्या लेलिहा जनयन्ति च ॥५५॥
सौसुरादाः शलूनाख्या विड्-भेद-शूल-विष्टम्भ-कार्श्य-पारुष्य-पाण्डु-ताः ।
रोम-हर्षाग्नि-सदन-गुद-कण्डूर् विनिर्गमात् ॥५६॥
गुद-कण्डूर् विनिर्गताः १४.५गुद-कण्डूर् वि-मार्ग-गाः
Translation - भाषांतर
N/A


text:
एरण्डतैलम्
एरण्डबीजैः निर्मितं तैलम् एव एरण्डतैलम् । एरण्डबीजैः तैलं निर्मीयते । एषः एरण्डः आङ्ग्लभाषायां Castor इति उच्यते । अस्य तैलं Castor oil इति उच्यते । एतत् एरण्डतैलम् अधिकतया औषधत्वेन एव उपयुज्यते । कदाचित् सौन्दर्यवर्धकत्वेन अपि उपयुज्यते । आहारत्वेन अस्य एरण्डतैलस्य उपयोगः अतीव न्यूनः एव । एतत् एरण्डतैलम् अत्यन्तं लेखनम् । तत्रापि एरण्डबीजानि पक्वं कृत्वा निर्मितं तैलम् अत्यन्तं लेखनम् । प्रातः ब्राह्मीमुहूर्ते एव चुल्लीं प्रज्वाल्य पक्वकरणस्य प्रक्रिया आरप्स्यते । मध्याह्नपर्यन्तम् एषा प्रक्रिया प्रवर्तते ।
अस्य एरण्डतैलस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
- १. शिरसि एरण्डतैलस्य लेपनेन शरीरस्य औष्ण्यं न्यूनं भवति । केशाः सम्यक् वर्धन्ते । शिरसि तुषाः सन्ति चेत् निवारिताः भवन्ति ।
- २. बालानां वा शिशूनां वा उदरबाधा अस्ति चेत् नागवल्लीपत्रस्य उपरि एरण्डतैलं लेपयित्वा तत् पत्रम् उष्णीकृत्य तत् पत्रम् उदरस्य उपरि स्थापनेन उदरबाधा निवारिता भवति ।
- ३. मणिबन्धेषु वेदना अस्ति चेत् एतत् एरण्डतैलम् उष्णीकृत्य लेपनेन वेदना न्यूना भवति ।
- ४. शरीरे वेदनासहितः शोथः अस्ति चेदपि एरण्डतैलम् उष्णीकृत्य लेपनेन निवारणं भवति ।
- ५. एरण्डतैलं लेपयित्वा अभ्यङ्गः क्रियते चेत् शरीरवेदना अपगच्छति ।
- ६. अस्य एरण्डतैलस्य अभ्यङ्गेन समीचीना निद्रा अपि प्राप्यते ।
- ७. मलावरोधः अस्ति चेत् एरण्डतैलेन सह निम्बूकस्य रसं योजयित्वा सेवनीयम् ।
- ८. उदरवेदनायां सत्याम् अपि एरण्डतैलं सेवनीयम् ।
- ९. नेत्रवेदना अस्ति चेत्, नेत्रे कण्डूयनं जायये चेत्, नेत्रं रक्तवर्णीयं जातं चेत् च मातुः क्षीरेण सह शुद्धम् एरण्डतैलं योजयित्वा नेत्रे लेपनेन सर्वम् अपि अपगच्छति ।
==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam). View this in सरल दॆवनागरी (हिंन्दी), with simplified anuswaras for easy reading.
रचन: आदि शङ्कराचार्य
॥ॐ ॐ॥
ओङ्कारबिन्दु संयुक्तं नित्यं ध्यायन्ति योगिनः ।
कामदं मोक्षदं तस्मादोङ्काराय नमोनमः ॥ 1 ॥
॥ॐ नं॥
नमन्ति मुनयः सर्वे नमन्त्यप्सरसां गणाः ।
नराणामादिदेवाय नकाराय नमोनमः ॥ 2 ॥
॥ॐ मं॥
महातत्वं महादेव प्रियं ज्ञानप्रदं परम् ।
महापापहरं तस्मान्मकाराय नमोनमः ॥ 3 ॥
॥ॐ शिं॥
शिवं शान्तं शिवाकारं शिवानुग्रहकारणम् ।
महापापहरं तस्माच्छिकाराय नमोनमः ॥ 4 ॥
॥ॐ वां॥
वाहनं वृषभोयस्य वासुकिः कण्ठभूषणम् ।
वामे शक्तिधरं देवं वकाराय नमोनमः ॥ 5 ॥
॥ॐ यं॥
यकारे संस्थितो देवो यकारं परमं शुभम् ।
यं नित्यं परमानन्दं यकाराय नमोनमः ॥ 6 ॥
षडक्षरमिदं स्तोत्रं यः पठेच्छिव सन्निधौ ।
तस्य मृत्युभयं नास्ति ह्यपमृत्युभयं कुतः ॥
शिवशिवेति शिवेति शिवेति वा
भवभवेति भवेति भवेति वा ।
हरहरेति हरेति हरेति वा
भुजमनश्शिवमेव निरन्तरम् ॥
इति श्रीमत्परमहंस परिव्राजकाचार्य
श्रीमच्छङ्करभगवत्पादपूज्यकृत शिवषडक्षरीस्तोत्रं सम्पूर्णम् ।


text:
पुणे
पुणे भारतदेशस्य महाराष्ट्रराज्ये किञ्चन बृहत् नगरम् अस्ति । पुणे नगरस्य पुरातनं नाम पुण्यपत्तनम् इति अस्ति। पुणे (पुणे) (०२०) पुण्यपट्टनम् इति प्रसिद्धं पुणेनगरं शिवाजीमहाराजस्य पितामहाय पारितोषिकरुपेणागतम् आसीत् । ख्रिस्ताब्दे १५९९ तमे वर्षे एव एतस्य महत्वपूर्णं स्थानम् आसीत् । क्रिस्ताब्दे १७५० तः १८१७ पर्यन्त पेश्वेराज्ञां राजधानी अप्यासीत् । शिवाजी शिवनेरी ग्रामे जन्म लब्धवान् किन्तु पुणेनगरे एव विद्याभ्यासं कृतवान् । शिवाजीमहाराजस्य प्रशासनप्रदेशः पुणेनगरसमीपे एव आसीत् । मुळामुठा नद्योः तीरे स्थितं पुणेनगरं नानाफड्णवीसमहोदयस्य प्रशासनकाले भव्यम् उत्तमं सौलभ्ययुक्तं च अभवत् । जनाः जबतक नाना, तबतक पुणे” इति वदन्ति स्म । शनिवारवाडा एव पेश्वेराजानां राजधानीकेन्द्रम् आसीत् । पुणेनगरं बहुजनयुक्तं महाराष्ट्रराज्यस्य जनानां संस्कृतिदर्शकं च अस्ति । वातावरणम् अतीव सुन्दरम् आह्लादकरं चास्ति । पुणे नगरे स्थितः डेक्कन् महाविद्यालयः अतीव प्रसिद्धः प्राचीनसंस्कृतिप्रतिबिम्बकश्चास्ति । गणेशखिण्डी स्थले पुणेविश्वविद्यालयः अस्ति । शनिवारवाडा मध्ये एम्प्रेस् वाटिकानां भव्यता दर्शनीया अस्ति । आगाखान् प्यालेस् खडकीविभागेऽस्ति । महात्मा गान्धिः अत्रैव कारावासे स्थापितः आसीत् । यरवडासमीपे स्थितम् इदं भवनम् इदानीं महात्मा गान्धिकस्तूरबा गान्ध्योः स्मारकमस्ति । राजा केळकर म्यूसियम् (वस्तुसङ्ग्रहालयः) अतीव प्रसिद्धः प्राचीनजनानां कलाप्रज्ञां स्मारयति । श्री दिनकरकेळकरमहोदयस्य स्वकीयः वस्तुसङ्ग्रहालयः एषः। अयं दर्शनीयः सुव्यवस्थितः च अस्ति । अत्र सङ्गीतवाद्यानि पूजासामग्रयः जीवनोपयोगिवस्तूनि, क्रीडनकानि, तैलदीपाः, तालाः, पूगकर्तर्यः, सूक्ष्मचित्राणि च सन्ति । पुणेनगरे दक्षिणभागे पार्वतीपरमेश्वरदेवालयः अस्ति । एम्प्रेस् उद्यानवने मृगालयः गणेशदेवालयः पञ्चाळेश्वर देवालयाः दर्शनीयाः सन्ति । समीपे शिवाजीप्रतिमा अस्ति । पुणेतः नैत्रत्ये २५ कि.मी. दूरे सिंहगडदुर्गम् अस्ति । सागरतीरतः १२७० मीटर् उन्नतप्रदेशे स्थिते दुर्गे तानजीमहोदयस्य (शिवाजीसेनापतेः) स्मारकम् अस्ति । पुणेनगरे एव श्रीगोपालकृष्णगोखले श्रीबालगङ्गाधरतिलकः इत्यादयः प्रसिध्दाः । श्रीतिलकमहोदयः गणेशोत्सवस्य सार्वजनिकरीत्या आचरणं प्रचलने आनीय राष्ट्रभक्तिं जागरितवान् । सिंहगडे स्थित्वा संशोधनं कृत्वा ( (Arctic home of Indo-Aryans पुस्तके ) आर्याणां मूलस्थानम् आर्क्टिक् प्रदेशः आसीदिति समर्थितवान् अस्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
मुम्बयीतः १९२ कि.मी
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
मुम्बयीतः डेक्कनक्वीन् सिंहगड, प्रगति-एक्स्प्रेस् इत्यादीनि धूमशकटानि सन्ति । महाराष्ट्रराज्ये पुणे द्वितीयं महानगरम् अस्ति ।


text:
लक्कुण्डी
लक्कुण्डी (गदग) -कर्णाटकप्रान्तस्य गदगमण्डले विद्यमानः कश्चन प्राचीनः अग्रहारः । पूर्वं लोक्कुण्डी इति च ख्यातः । अत्र १०८ देवालयाः १०८ बसदयः(जैनदेवालयाः), १०१ वाप्यः १०२ शिवलिङ्गानि च आसन् । काशीविश्वेश्वरः प्रमुखः । दानचिन्तामाणिः इति प्रसिद्धा अत्तिमब्बा बसदीनां निर्माणं (१००९-४०) कारितवती । ब्रह्मदेवालयः प्राचीनः ३० स्तम्भविशिष्टः । तत्र महावीरस्य कृष्णाशिल्पमूर्तिः अस्ति । एतां मूर्तिं दक्षिणभारते एव शिल्पकलामुकुटमणिः इति कथयन्ति ।
ऐतिहासिके विवरणे एतत् तेजोमयं बृहन्नगरम् इत्यपि प्रसिद्धम् आसीत् । लोक्किगुण्डि इति कल्याणचालुक्यानां काले नाम आसीत् । बलयुतं दुर्गं शिल्पकलास्थानं दक्षिणभारतमुकुटमणिः इति च ख्यातम् आसीत् । अत्र कलापूर्णाः देवालयाः जैनानां मन्दिरैः (बसदि) शिलालेखैः (२९) प्रसिद्धः लक्कुण्डीग्रामः प्रसिद्धं सांस्कृतिककेन्द्रमासीत्।
आङ्गलाः अपि एतत् नगरं वर्णितवन्तः सन्ति । नागनाथ-नीलकण्ठेश्वर- विद्याशङ्कर- काशिविश्वनाथादीनां देवानां शिल्पकलायुक्तानि मन्दिराणि लक्कुण्डीप्रदेशे सन्ति । कन्नेरबावि, चतीरबावि, माळिबावि, सिद्धरबावि, हनुमनबावि इत्याद्यः अनेकाः पुष्करिण्यः अत्र सन्ति । बावि नाम कूपः अथवा पुष्करिणी । अत्र नाणकानां टङ्कणकार्यमपि प्रचलति स्म । अत्रोत्पन्नानां नाणकानां गद्याण, पोनगद्याण, लोक्किगद्याण इति नामानि आसन् ।
विशेषतः सर्वधर्मियाणाम् अत्र आश्रयः आसीत् । वीरशैवाः ब्राह्मणाः जैनाः च अत्र परस्परसौहार्देन वसन्ति स्म । सर्वेषामपि गौरवम् आसीत् ।’ देवालयेषु काशीविश्वनाथमन्दिरम् अतीव प्रसिद्धम् अस्ति । अत्रत्यं कलामयं दक्षिणद्वारम् अत्यन्तं सुन्दरम् अस्ति । भित्तिषु अपि सुन्दरचित्राणि सन्ति । आकाशे स्थितानां मेघानां चित्रणं, मदगजस्य आभरणं वस्त्रं, सुन्दरमयूरः, चौकाकारे रक्षाकवचे नागबन्धनम् इत्यादीनि प्रसिद्धानि शिल्पानि सन्ति । शिल्पशैली औत्तरेया अस्ति । एतेषां देवालयानां शिल्पानि हिन्दुदेवालयेषु एव प्रमुखानि अद्वितीयानि च इति श्रीबर्जेस् महोदयः उक्तवान् अस्ति। कन्नडभाषाप्रिया राज्ञी अत्तिमब्बा अत्रत्या एव आसीत् । दानचिन्तामणिः इति ख्याता एषा सत्कुलप्रसूता च आसीत् । तया कश्चन ब्रह्मजिनालयः क्रिस्ताब्दे २००९ तः १०४० वर्षसमये निर्मितः अस्ति । देवालयः १२ पाददीर्घः ३२ पादविस्तृतः ४२ पादोन्नतः च । पूर्वाभिमुखे अत्र बसदिप्रदेशे सभामण्डपं सुन्दरम् अस्ति । स्तम्भेषु अपि सुन्दकलाकृतयः सन्ति ।
राज्ञी अत्तिमब्बा कर्णाटके राज्यशिल्पसौन्दर्याय अपूर्वं रत्नं दत्तवती । अत्र ध्यानस्थस्य वर्धमानमूर्तेः सुन्दरं मूर्तिशिल्पमस्ति । सर्वे दर्शकाः अपि एतां मूर्तिं दृष्ट्वा अतीव सन्तुष्टाः भवन्ति । गदगनगरे वसतिः साध्यास्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
हुब्बळ्ळी-गुन्तकल्मार्गे गदगनिस्थानम् अस्ति । ततः १२ कि.मी वाहनमार्गः ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
हुब्बळ्ळी- बळ्ळारीवाहनमार्गे लक्कुण्डीनिस्थानमस्ति । लक्कुण्डीप्रदेशतः समीपे गदगनगरे (१२ कि.मी ) श्रीवीरनारायणमन्दिरम् अतीव सुन्दरम् अस्ति (त्रिकूटेश्वरमन्दिरे सरस्वतीमन्दिरं कलापूर्णस्तम्भयुक्तम् अस्ति । अनेकानि शिल्पानि अपि अत्र सन्ति । शिलादेवालयः अयम् ।