text:
नगर
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
नगरम्, क्ली, नगा इव प्रासादादयः सन्ति यत्र । (“नगपांसुपाण्डुभ्यश्च ।” ५ । २ । १०७ । इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्या रः ।) बहुलोकवासस्थानम् । शहर इति भाषा । तत्पर्य्यायः । पूः २ पुरी ३ पुरिः ४ पुरम् ५ नगरी ६ पत्तनम् ७ पट्टनम् ८ पट्टनी ९ पुटभेदनम् १० पटभेदनम् ११ स्थानी- यम् १२ निगमः १३ इत्यमरभरतौ ॥ कट- कम् १४ पट्टम् १५ । इति शब्दरत्नावली ॥ केचित्तु नगरपत्तनस्थानीयानां भेदमाहुः । तत्र पुरादित्रयं पुरे । पत्तनादिद्वयं पत्तने । स्थानी- यादिद्बयं स्थानीये । इति मन्यन्ते । यत्राष्टशत- ग्रामीयव्यवहारस्थानं मध्यवर्त्ति तत् नगरम् । यत्र राजा तत्परिचारकाश्च तिष्ठन्ति तत् पत्त- नम् । प्राकारादिना दुर्गं योजनविस्तीर्णं नगरं स्थानीयम् । केचित्तु पुरनगरयोरपि भेदमाहुः । बहुग्रामीयव्यवहारस्थानं पुरम् । तत्र प्रधान- भूतं नगरम् । इति भरतः ॥ * ॥ अथ नगरनिर्म्माणकालः । “स्थिरराशिगते भानौ चन्द्रे च स्थिरभोदये । शुद्धे काले दिने चैव नगरं कारयेन्नृपः ॥” * ॥ तस्य लक्षणं भविष्योत्तरे । “दीर्घं वा चतुरस्रं वा नगरं कारयेन्नृपः । तत्त्र्यस्रं वर्त्तुलं वापि कदाचिदपि कारयेत् ॥ दीर्घं पादैकप्रसरञ्चतुरस्रं समोचितम् । त्रिभिः पादैः समं त्र्यस्रं वर्त्तुलं बलयाकृति ॥ दीर्घं स्याद्दीर्घकालाय सुखसम्पत्तिहेतवे । चतुरस्रं चतुर्वर्गफलाय पृथिवीभुजः ॥ त्र्यस्रं त्रिशक्तिनाशाय वर्त्तुलं बहुरोगकृत् । राज्ञः स्वहस्तैर्दशभी राजहस्त उदाहृतः ॥ राजहस्तैश्च दशभी राजदण्ड उदाहृतः । राजदण्डैश्च दशभी राजच्छत्रमुदाहृतम् ॥ राजच्छत्रैश्च दशभी राजकाण्ड उदाहृतः । राजकाण्डैश्च दशभी राजपूरुष उच्यते ॥ राजधानी तु कथिता दशभी राजपूरुषैः । राजधानी दशगुणा राजक्षेत्रमुदाहृतम् ॥ सप्तैव परिमाणानि प्रोक्तानि पुरपत्तने । भयत्राभोगसम्पत्तिमर्त्त्यकीर्त्तिसुखार्थिनाम् । राजक्षेत्रेण नृपतिः पूरपत्तनमारभेत् ॥ लक्ष्मीर्जयः क्षमा सौख्यं पञ्चत्वं भङ्ग एकता । समृद्धिवित्तं नाशश्च मङ्गलञ्च बलं क्षयः । साम्राज्यं भोगसम्पत्तिरिति षोडश कीर्त्तिताः ॥ यथार्थसंज्ञा नगरा मुनिना तत्त्ववेदिना ॥” इति युक्तिकल्पतरुः ॥ * ॥ अपि च । “नृपावासः पुरी प्रोक्ता विशाम्पुरमपीष्यते । एकतो यत्र तु ग्रामो नगरञ्चैकतः स्थितम् ॥ मिश्रन्तु खर्व्वटं नाम नदीगिरिसमाश्रयम् । विप्राश्च विप्रभृत्याश्च यत्र चैव वसन्ति हि ॥ स तु ग्राम इति प्रोक्तः शूद्राणां वास एव च । पण्यक्रियादिनिपुणैश्चातुर्वर्ण्यजनैर्युतम् ॥ अनेकजातिसम्बन्धं नैकशिल्पसमाकुलम् । सर्व्वदैवतसम्बन्धं नगरन्त्वभिधीयते ॥” इति विष्णुपुराणटीकार्या श्रीधरस्वामिधृतभृगु- वचनम् ॥ * ॥ अन्यच्च । “नगरं सर्व्वतोभद्रं कर्त्तव्यं रोधकं हि वा । स्वस्तिकं मध्यगं कार्य्यं कुमारीपुरमेव वा ॥ चतुष्पथचतुर्युक्तं सर्व्वकामसुखावहम् । छिन्नकर्णं विनासञ्च दुःस्थितं कृशदुर्ब्बलम् ॥ नगरं न प्रशंसन्ति गर्त्तविद्धं विभेदितम् । अग्रतः स्वल्पप्रासादं छिन्नघ्राणं विदुर्बुधाः ॥ द्बिमुखं कर्णहीनन्तु कृशमध्यं कृशं विदुः । दुःस्थितं निम्नयाम्यन्तु नैरृतं धनदुर्ब्बलम् ॥ सौम्यं सर्व्वसुखाह्लादपूरितं वारुणं वशम् । याम्यमायुःप्रदं पूर्णनगरं प्रीतिवर्द्धनम् ॥ ईशवासवसंपूर्णं सर्व्वारोग्यसुखप्रदम् । मध्यञ्चतुष्पथोपेतं न च तं पीडयेत् क्वचित् ॥ ब्रह्मस्थानं हि तं विप्र शिवस्तत्र सदा स्थितः । चतुर्व्विंशतिनाड्यस्तु हस्तान्यष्टशतं परम् ॥ अत्र मध्यं प्रशंसन्ति ह्रस्वोत्कृष्टविवर्ज्जितम् । अथ किष्कुशतान्यष्टौ प्राहुर्मुख्यं निवेशनम् ॥ नगरार्द्धञ्च विष्कम्भं खेटं ग्रामं ततोऽर्द्धतः । नगराद्योजनं खेटं खेटाद्ग्रामोऽर्द्धयोजनः ॥ द्विक्रोशं परमा सीमा क्षेत्रसीमा चतुर्धनुः । त्रिंशद्धनूंषि विस्तीर्णो देशो मार्गस्तु तैः कृतः ॥ विंशद्धनुर्ग्राममार्गः सीमामार्गो दशैव तु । धनूंषि दश विस्तीर्णः श्रीमान्राजपथः कृतः ॥ नृवाजिरथनागानामसम्बाधः सुसञ्चरः । धनूंषि चैव चत्वारि शाखारथ्यास्तु निर्म्मिताः ॥ त्रिकराश्चोपरथ्यास्तु द्विकराप्युपरथ्यिका । जङ्घापथश्चतुष्पादस्त्रिपादस्य गृहान्तरम् ॥ वृतीपादस्त्वर्द्धपादः प्राग्वंशपादकः स्मृतः ॥” इति देवीपुराणम् ॥
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
नगर¦ न॰ नगा इव प्रासादाः सन्त्यत्र बा॰ र।
“पण्यक्रियादिनिपुणैश्चातुर्वर्ण्यजनैर्युतम्। अनेकजा-तिसम्बद्भं नैकशिल्पिसमाकुलम्! सर्वदैवतसंबद्धं नगरंत्वभिधीयते” इत्युक्तलक्षणे
१ पुरभेदे। गौरा॰ ङीष्। नगरीत्यप्यत्र अमरः। तस्य लक्षणं भविष्योत्तरे
“दीर्घं वा चतुरखं वा नगरं कारयेन्नृपः। तत्त्र्यस्रंवर्त्तुलं वापि कदाचिदपि कारयेत्। दीर्थं पादैकप्रसर-ञ्चतुरस्रं समोचितम्। त्रिभिः पादैः समं त्र्यस्रंवर्त्तुलं वलयाकृति। दीर्थं स्याद्दीर्थकुशलसुखसम्पत्ति-हेतवे। चतुरस्रं चतुर्वर्गफलाय पृथिवीभुजः। त्र्यस्रंत्रिशक्तिगाशाय वर्त्तुलं बहुरोगकृत्। राज्ञः स्वहस्तैर्द-शभी राजहस्त उदाहृतः। राजहस्तैश्च दशभी राज-दण्ड उदाहृतः। राजदण्डैश्च दशभी राजच्छत्रमुदा-हृतम्। राजच्छत्रैश्च दशमी राजकाण्ड उदाहृतः। राजकाण्डैश्च दशभी राजपुरुष उच्यते। राजधानी तु कथि-[Page3936-b+ 38] ता दशभी राक्षपुरुषैः। राजधानी दशगुणा राजक्षेत्र-सुदाहृतम्। सप्तैव परिमाणानि प्रोक्तानि पुरपत्तने। भयस्त्रीभो{??}सम्पत्तिमर्त्यकीर्त्तिसुखार्थिनाम्। राजक्षेत्रेनरपतिः पुरपत्तनमारभेत्। लक्ष्मीर्जयः क्षमा सौख्यंपञ्चत्वं भङ्ग एकता। समृद्धिवित्तं नाशश्च मङ्गलञ्च बलंक्षयम्। साम्राज्यं भोगसम्पत्तिरिति भोडश कीर्त्तिताः। यथार्थसंज्ञा नगरे मुनिना तत्त्ववेदिना” इति युक्तिकल्प-तरुः।
“नृपवासपुरी प्रोक्ता विशाम्पुरमपीष्यते। एकतो यत्र तु ग्रामो नगरञ्चैकतः स्थितम्। मिश्रन्तुखर्वटं नाम नदीगिरिसमाश्रयम्। विप्राश्च विप्रभृत्याश्चयत्र चैव वसन्ति हि। स तु ग्राम इति प्रोक्तः शूद्राणांवास एव च। पण्यक्रियादिनिपुणैश्चातुर्वर्ण्यजनैर्यु-तम्। अनेकजातिसम्बद्धं नैकशिल्पिसमाकुलम्। सर्व-दैवतसम्बद्धं नगरन्त्वभिधीयते” इति विष्णु॰ पु॰टीकायां श्रीघरस्वामिधृतभृगुवचनम्।
“नगरं सर्व्रयोभद्रं कर्त्तव्यं रोधकं हि वा। स्वस्तिकं मध्यगं कार्य्यंकुमारीपुरमेव वा। चतुस्पथचतुर्युक्तं सर्वकाममुखा-वहम्। छिन्नकर्णं द्विमुखञ्च दुःस्थितं कृशदुर्बलम्। नगरंन प्रशंसन्ति गर्तबिद्धं विभेदितम्। अग्रतः स्वल्पप्रासादंछिन्नकर्णं विदुर्बुधाः। द्विमुखं कर्णहीनन्तु कृशमध्यंकृशं विदुः। दुःस्थितं निम्नयाम्यन्तु नैरृतं धनदुर्बलम्। सौम्यं सर्वसुखाह्लादपूरितं वारुणं बलम्। याम्यमायुः-प्रदं पूर्णनगरं प्रीतिवर्द्धनम्। ईशवासवसंपूर्णं सर्वा-रोम्यसुखप्रदम्। मध्यञ्चतुष्पथीपेतं नच तत् पीडवेत्क्वचित्। व्रह्मस्थानं हितं विप्र! शिवस्तत्र सदा स्थितः। चतुर्विंशतिनाद्ध्यस्तु हस्तास्ल्यष्टशतं एरम्। अत्र मध्यंप्रशंसन्ति ह्रस्वोत्कृष्टविवर्ज्जितम्। अथ किष्कुशता-न्यष्टौ प्राहुर्मुख्यं निवेशनम्। नगरार्द्धञ्च वि{??}म्भं स्वेष्टंग्रामं ततोऽर्द्धतः। नगरार्द्धमितं खेष्टं खेटाद् ग्रामोऽर्द्ध-योजनः। द्विक्रोशं परमा मीमा क्षेत्रमीमा चतुर्धनुः। त्रिंशद्धनूंषि विस्तीर्णो देशमार्गस्तु तैः कृतः। विंशद्धनु-र्ग्राममार्गः सीमामार्गा दशैव तु। धनूंचि दूश विस्तीर्णःश्रीमान्राजपथः कृतः। नृवाजिरथतागानामसम्बाथंसुसञ्चरः। धनूंषि चैव चत्वारि शाखा रथ्यास्तु निर्मिताः। त्रिकराश्चोपरथ्यास्तु द्विकराप्युपरथ्यिका। जङ्घापथा-श्चतुष्पादास्त्रिपादस्य गृहान्तरम्। वृतीपादस्त्वर्द्धपादःप्राग्वंशपादकः स्मृतः” देवी पु॰। नगरसन्निवेशशब्देदृश्यम्। नगरनिर्माणकालश्च
“स्थिरराशिगते भानौ[Page3937-a+ 38] चन्द्रे च स्थिरभोदये। शुद्धे काले दिने चैव नगरंकारयेन्नृपः” ज्यो॰
“सनगरं नगरन्ध्रकरौजसः रघुः। नगरे काकः पात्रे समि॰
७ त॰ स॰। नगरकाक नगरस्थिते काकतुल्याचारवति एवं
७ त॰। नगरवायस तत्रार्थेबुक्तरोह्या॰ तयोराद्युदात्तता।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
नगर¦ nf. (-रं-री) A town, a city. E. नग a tree, or according to some, a mountain, रल् affix; having trees or houses like mountains. नगा इव प्रासादाः सन्ति अत्र बा० र |
Apte[सम्पाद्यताम्]
नगरम् [nagaram], [नगा इव प्रासादाः सन्त्यत्र बा˚ र; cf. P.V.2.17 Vārt.] A town, city (opp. ग्राम); नगरगमनाय मतिं न करोति Ś2. पण्यक्रियादिनिपुणैश्चातुर्वर्ण्यजनैर्युतम् । अनेकजातिसंबद्धं नैकशिल्पिसमाकुलम् । सर्वदैवतसंबद्धं नगरं त्वभिधीयते ॥
Comp. अधिकृतः, अधिपः, अध्यक्षः the chief magistrate of a town, head police-officer; निक्षिप्तौ नगराध्यक्षौ शेषाः सर्वे विनिर्गताः Hariv.
governor or superintendent of a town. -अभ्याशः, -सः the vicinity of a town. -उपान्तः a suburb, the skirt of a town. -ओकस् m. a townsman.-काकः 'town-crow', an expression of contempt.-कीर्तनम् repeating the name of a god while wandering through a city. -घातः an elephant.
जनः townsfolk.
a citizen. -प्रदक्षिणा carrying an idol round a city in procession. -प्रान्तः a suburb. -मण़्डना a courtezan. -मर्दिन् m. an intoxicated elephant. -मार्गः a principal road, high-way. -रक्षा superintendence or government of a town. -रक्षिन् m.
the superintendent of a town.
a town-watchman. -स्थः a townsman, citizen.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
नगर n. ( m. only MBh. iii , 3014 ; ifc. f( आ). Hariv. 2951 ; prob. not fr. नग+ र, but See. g. अशमा-दि; the न्cannot be cerebralized g. क्षुभ्ना-दि)a town , city , N. of sev. cities TA1r. Mn. MBh. etc.
Purana index[सम्पाद्यताम्]
(I)--in शाकद्वीप. Br. II. १९. १०१; III. ७०. १०.
(II)--a son of Manyu, and father of सम्कृति. Vi. IV. १९. २१-2.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
NAGARA : In ancient days there were rules and prin- ciples regulating the construction of a city. The name ‘city’ could be applied to them only if they conformed to the rules and principles in vogue. The principles and rules of the erection of a proper city are given below:--
One yojana or a half of land should be selected as site.(** A yojana is approximately twelve Kilometres.**) The planning of the city should be commenced after worshipping the deity of Vāstu. There should be four main gates on the four sides, East, West, North and South. The South gate should be in the position of Gandharvapada, West gate in the place of Varuṇa, the North gate in the place of Soma (Moon) and the East fort gate in the place of Sūryapada (the position of the Sun). The haṭṭas (minor gates) should be wide enough for elephants etc. to pass through. The main gates should be six rods wide.
When the city is completed goldsmiths should be settled in the Agni corner(** To know the corners see under Aṣṭadikpālakas.**) (i. e. South East). The courtesans who live by dancing etc. should have their houses on the south side of the city. The houses of actors, those who extract oil, fishermen etc. should be in the corner of Nirṛti (South West). Sheds for chariots, weapons, swords etc. should be on the western side. Dealers in liquor, carpenters, blacksmiths, masons etc. and servants should be given houses in the Vāyu corner i.e. North West. The houses of Brahmins, hermits, sages, saints, and such others should be on the north side. In the Īśāna corner (North East) merchants of vegetables and on the eastern side, the authorities of the army should have their houses.
The army (Infantry, cavalry, chariots and elephants) should be put up in the Agni corner. On the south the goddesses who are protectors of women-folk should be consecrated. Archers should live in the Nirṛti corner. Most honourable people, Treasury officers, Leaders of the people, Brahmin groups and such others should have their abodes on the western side. So also Kṣatri- yas should have their houses on the eastern side, Vaiśyas on the south and Śūdras on the west of the city. Vaiśyas and horses should be placed on all four sides. The army also should be placed thus. The movable wealth should be placed on the east side and the funeral place on the south. The cattle etc. should be kept on the west, farmers on the north, and the outcastes on the corners. This should be the plan of a city as well as that of villages too.
On the east fort-gate of cities and villages Vaiśravaṇa and Śrī Bhagavatī should be consecrated. They will confer prosperity upon those who visit them. Temples dedicated to Gods should be erected on the western side facing the east. If temples are erected on the east they should face the west and those erected on the south should face the North. For the protection of the city, there should be temples dedicated to Indra, Viṣṇu and such other Gods. If there is no worshipping place in a city, a village, a fort, or a house, such places will be haunted by devils and troubled by diseases etc. If cities are built according to this plan they will afford both salvation and prosperity.
On the east there should be the house of Lakṣmī, in the Agni corner, the kitchen on the south, bedrooms in the Nirṛti corner the weapon-house, on the west the dining hall, in the Vāyu corner, the granary, on the north, the treasury, and the place of worship in the Īśāna corner.
Houses could be erected with four blocks, three blocks or only one block. Houses with four blocks could be made in two hundred and fiftyfive ways by making changes in each block and the open verandas. Houses with three blocks are of four types; with two blocks are of five types; and houses of only one block are of four types. There are houses and cities with twenty- eight open verandas. There are fiftyfive types of houses with four open verandas and seven open verandas. Houses with six open verandas and eight open verandas are of twenty types. In cities houses should have eight open verandas (Agni Purāṇa, Chapter 105).
_______________________________
*9th word in left half of page 514 (+offset) in original book.
Vedic Index of Names and Subjects[सम्पाद्यताम्]
Nagara is in early Vedic literature found only in the derivative adjective, used as a proper name, Nagarin, but it appears in the sense of ‘town’ in the Taittirīya Āraṇyaka (i. 11, 18; 31, 4), and frequently in the later language.
==Foot Notes==
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-कल्पद्रुमः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-वाचस्पत्यम्
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-शब्दसागरः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Apte
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Monier-Williams
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Purana index
- संस्कतशब्दाः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Purana Encyclopedia
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Vedic Index of Names and Subjects


c: text/html

text:
स्वास्थ्यम्
The Health section focuses on women and child health besides various other topics such as sanitation, common diseases, policies and schemes, first aid and mental health.
-
मातृत्वं शिशुस्वास्थ्यावधानम्
भारतः मातृमृत्योरनुपातं न्यूनीकर्तुं कृतसंकल्पः वर्तते। अतः प्रजननस्वास्थ्यसम्बन्धिसुविधाः सर्वेभ्यः प्रदातुं प्रयतमानो वर्तते। सर्वकारसंचालितेभ्यः विविधेभ्यः मातृ-शिशुस्वास्थ्यसम्बन्धिकार्यक्रमेभ्यः पर्याप्तजनजागरणं तदुपयोगितासुनिश्चिति च मौलिकस्तरे महत्वं भजतः।
-
देशीचिकित्साप्रणाली
देशीचिकित्साप्रणाल्याः उपयोगमाधृत्य जनेभ्यः महत्वपूर्णसूचनानां प्रसारः आवश्यकं वर्तते। आयुर्वेद-योग-प्राकृतिकचिकित्सा-यूनानी-सिद्ध-होम्योपैथी(आयुष)-सम्बन्धिज्ञानं संसाधनसामग्री तद्व्यवहारसंवर्धनाय च भारतीयविकासप्रवेशद्वारः स्वसूचनाः बहूपयोग्युत्पादद्वारेण ददाति ।
-
मानसिकस्वास्थ्यसम्बन्धिजागरुकता—कालस्यावश्यकता
विश्वस्वास्थ्यसंगठनानुसारम्—वर्ष2020 पर्यन्तम् अवसादः समग्रे विश्वस्मिन् द्वितीयः महा-आधित्वेन विश्वव्यापिनी समस्या सम्भविष्यति। जीवनस्तरस्य संरक्षणार्थं सामाजिक-वित्तीयव्यये वर्धिते सति मानसिकस्वास्थ्यक्षयात् च मानसिकस्वास्थ्य-मानसिकरोगाणां चिकित्सायै जागरूकतायाः आवश्यकता अनुभूतास्ति।
महिलास्वास्थ्यम्
समग्रस्त्रीजीवने यौवनकालात् रजोनिवृत्तिपर्यन्तं महिलास्वास्थ्यमतीव महत्वं भजते। अनेन पोर्टलमाध्यमेन किशोरिस्वास्थ्यसंरक्षण- सुरक्षितमातृत्व-उत्तमप्रजननस्वास्थ्यसंरक्षणादिभिः सम्बन्धितं ज्ञानं प्रदत्तम्।
बालस्वास्थ्यम्
बालविकासः जटिला सततक्रिया वर्तते। अस्मिन् क्रमे भागोयं बालस्वास्थ्यसम्बन्धिविविधमहत्वपूर्णाः सूचनाः ज्ञातुं अवसरं प्रयच्छति।
आयुष्
चिकित्सा-होम्योपैथी(भारतीयचिकित्सापद्धतिः होम्योपैथी च)-विभागः मार्चमासे 1995 तमे अब्दे विनिर्मितः। स्वोपयोगितां प्रकल्प्य वैकल्पिकचिकित्सापद्धतित्वेन अयं विभागः लोकप्रियतां गतस्सन् समाजे स्वप्रतिष्ठाम् महत्वम् च आप्नुवन् अस्ति।
पोषाहारः
जनसंख्याविस्फोटः आहारस्य च आवश्यकता युगपत् संचलतः। अयं भागः पोषाहारस्य विविधपक्षान् प्रकाशयन् स्वस्थ्यजीवने तस्य उपयोगितां दर्शयति।
रोगःलक्षणं निदानं च
पारम्परिकरोगैस्सह कार्यशैली-पर्यावरणपरिवर्तनेन उत्पद्यमानानां नवीनरोगाणां अभिज्ञानं चिकित्सकेषु चिन्तां जनयति। भागोयं पारम्परिकरोगाणैस्सह नवोत्पन्नरोगाणां कारकान् स्पष्टयन् नागरिकेषु जागरुकतां सञ्चारयितुं प्रयतते।
स्वच्छता स्वास्थ्यविज्ञानं च
स्वच्छतायाः समग्रपरिभाषायां स्वच्छजल-द्रव-घनापशिष्टप्रबन्धन-पर्यावरण-व्यक्तिगतस्वच्छताप्रभृतयः सम्मिलिताः सन्ति। एषां साक्षात्प्रभावः सामुदायिके/पारिवारिकस्वास्थ्ये व्यक्तौ वा सम्भाव्यते। भागेस्मिन् अस्य सूचनाः वर्तन्ते।
मानसिकस्वास्थ्यम्
विश्व-स्वाथ्यसंगठनं मानसिकस्वास्थ्यं परिभाषते यत् यः व्यक्तिः स्वं स्वक्षमतां च जानाति सः सामान्यजीवने तनावं निवारयितुं शक्नोति।अयं भागः मानसिकस्वास्थ्यसम्बद्धविविधसूचनाः ज्ञातुं अवसरो ददाति।
स्वास्थ्ययोजनाः
12 अप्रैल्2005 तमे अब्दे प्रारभिते राष्ट्रियग्रामीणस्वास्थ्ययोजनायां महिलाभिस्सह बालस्वास्थ्यसुधारः वञ्चितसमूहानां स्वास्थ्यावश्कतानां पूर्तिः, सार्वजनिकस्वास्थस्य संवर्धनपूर्वकं स्वास्थ्यस्थिरता तथाच सामर्थ्यनिर्माणे कुशलस्वास्थ्यसेवावितरणे संवर्धनादि लक्ष्याणि निर्धारितानि सन्ति। भागोयं अनेनसम्बन्धिताः सूचनाः प्रददाति।
प्राथमिकचिकित्सा
प्राथमिकचिकित्सा तात्कालिक-अस्थायीसुरक्षार्थं दुर्घटनायाम् अकस्मात् रोगग्रस्ते सति वा कस्यचित् प्रशिक्षितचिकित्सकीयसेवायाः उपलब्धेः प्राक् दीयते। अस्मिन्नेव क्रमे अयं भागः प्राथमिकचिकित्सासम्बद्धाः सूचनाः प्रस्तूय जागरुकतायाः संवर्धनाय प्रयतते।
यत्र महिलाभ्यः चिकित्सा न सन्ति
भागोयं तासां परिस्थितीनां समग्रसूचनाः ददाति यत्र महिलाभ्यः कश्चन चिकित्सकः न उपलभते। महिलाजीवने आगतानां आसां स्वास्थ्यसमस्यानाम् उल्लेखः तदुपायश्च प्रशिक्षितविद्वद्भ्यः निर्दिष्टः।
जीवनशैल्यां विकारःभारतीयपरिदृश्यम्
आधुनिकविज्ञाने उन्नतस्वच्छता-टीकाकरण-एंटीबायोटिक्स-चिकित्सकीयसुविधाभिः अनेकाभिः सङ्क्रामकाधिभिः मृत्युभयः न्यूनः जातः। अस्मिन् भागे तत्सम्बन्धिविविधसूचनाः प्रदत्ताः सन्ति।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
लक्षणेनाभिप्रती आभिमुख्ये॥ २।१।१३
पदच्छेदः॥
लक्षणेन ३।१ १५ अभिप्रती १।२ आभिमुख्ये ७।१ विभाषा १।१ ११ अव्ययीभावः १।१ ५ सह ० ४ सुपा ३।१ ४ समासः १।१ ३ सुप् १।१ २
काशिका-वृत्तिः
लक्षणेन अभिप्रती आभिमुख्ये २।१।१४
लक्षणं चिह्नं, तद्वाचिना सुबन्तेन सह अभिप्रती शब्दावाभिमुख्ये वर्तमानौ विभाषा समस्येते, अव्ययीभावश्च समासो भवति। अभ्यग्नि शलभाः पतन्ति, अग्निमभि। प्रत्यग्नि, अग्निं प्रति। अग्निं लक्ष्यीकृत्य अभिमुखं पतन्ति इत्यर्थः। लक्षणेन इति किम्? स्रुग्घ्नं प्रतिगतः। प्रतिनिवृत्त्य स्रुग्घ्नम् एव अभिमुखं गतः। अभिप्रती इति किम्? येन अग्निस् तेन गतः। आभिमुख्ये इति किम्? अभ्यङ्का गावः। प्रत्यङ्क्का गावः। नवाङ्का इत्यर्थः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
कष्टाय क्रमणे ७३१, २।१।१३
चतुर्थ्यन्तात् कष्टशब्दादुत्साहेर्ऽथे क्यङ् स्यात्। कष्टाय क्रमते कष्टायते। पापं कर्तुमुत्सहत इत्यर्थः॥
न्यासः
लक्षणेनाभिप्रती आभिमुख्ये। , २।१।१३
"अभ्यग्नि, प्रत्यग्नि" इति। "अग्निमभि, अ()ग्न प्रति" इति विग्रहः। "कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया" २।३।८
कर्मप्रवचनीयसंज्ञा त्वेकस्य "अभिरभागे" १।४।९०
इत्यनेन। अपरस्य "लक्षणेत्यम्भूताख्यान" १।४।८९
इत्यादिना। अत्र चाग्निर्लक्ष
णम्, तेन शलभपातो लक्ष्यते। अत्राभिमुख्ये चाभिप्रती वत्र्तेते; तथा ह्रग्न्यभिमुखमेव शलभाः पतन्ति, नापि पार्(ातः, नापि पृष्ठत इत्यर्थोऽवगम्यते।
"रुआउघ्नं प्रतिगतः" इति। रुआउघ्नान्मथुरां प्रस्थितो दिङमोहात् रुआउघ्नमेव प्रतिनिवृत्त इति नात्र रुआउघ्नो लक्षणम्। यदुद्दिश्य हि गच्छति तल्लक्षणं भवति। यदा तु दिङमोहाद्यत एव प्रस्थितस्तमेव प्रतिगच्छतितदा तदप्रतीतं कथं लक्षणं भवति-- "रुआउघ्नमिति ! "तथायुक्तञ्चानीप्सितम्" १।४।५०
इति कर्मसंज्ञायां सत्यां कर्मणि द्वितीया। "येनाग्निस्तेन गतः" इति। भवत्यत्राग्निर्लक्षणमाभिमुखायमप्यस्ति, अभिप्रती तु न स्त इति तेन येनतेनशभ्दाभ्यां सह समासो न भवति। "अभ्यङ्का गावः, प्रत्यङ्का गावः" इति। अभिनवः प्रतिनवोऽङ्क आसामिति बहुव्रीहिः। अभिशब्दोऽत्राभिनवार्थे वत्र्तते, प्रतिशब्दश्च प्रतिनवार्थे। अङ्कोऽत्र भवति गवां लक्षणम्, आभिमुख्यन्तु नास्ति। ननु चात्र परत्वाद्बहुव्रीहिणा भवितव्यम्, अतः स बाधको भविष्यति, किमाभिमुख्यग्रहणेन?
नैवम्; असत्याभिमुख्यग्रहणेऽशेषत्वात् कुतो बहुव्रीहिर्भवति ! अथ वैतज्रज्ञापयति-- बहुव्रीहिरव्ययीभावेन बाध्यत इति। तेन द्वौ मुनी व्याकरणमिसि सिद्धं भवति; अन्यथा हि स्वपदार्थे चरितार्थोऽव्ययीभावो द्विमुनि व्याकरणमित्यत्रान्यपदार्थे परत्वाद्बहुव्रीहिणा बाध्येत॥
बाल-मनोरमा
लक्षणेनाभिप्रती आभिमुख्ये ६६०, २।१।१३
लक्षणेनाभि। लक्षणेनेत्येतद्व्याचश्टे-चिह्नवाचिनेति। प्राग्वदिति। "समस्येतेसोऽव्ययीभाव" इत्यर्थः। अभ्यग्नीति। शलभाः-क्षुद्रजन्तुविशेषाः स्थूलमक्षिकाः। अग्निमभीति। विग्रहोऽयम्। "अभिरभागे" इति "लक्षणेत्थ"मिति चाभिप्रत्योः कर्मप्रवचनीयत्वम्, अग्निज्ञाप्यं तदभिमुखं च शलभपतनमित्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
लक्षणेनाभिप्रती आभिमुख्ये ५८४, २।१।१३
लक्षणेन। "चिह्नं लक्ष्म च लक्षण"मित्यमरस्तदाह--चिह्नवाचिनेति। इहाऽभिप्रती लक्ष्यलक्षणभावम्, आभिमुख्यं चेत्युभयं द्योतयत इति फलितम्। अग्निमभि। अ()ग्न प्रतीति। "अभिरभागे" "लक्षणेत्थंभूते"त्यनेन च अभिप्रत्योः कर्मप्रवचनीयत्वाद्द्रितीया। लक्षणेनेति किम्()। रुआउग्ध्नं प्रतिगतः। रुआउग्ध्नादागतस्तमेव प्रतिनिवृत्त इत्यर्थः। अत्र हि रुआउग्ध्नः कर्म, न तु लक्षणम्। अभिप्रतीति किम्()। येनाग्निस्तेन गतः। येन पथा अग्निर्गतस्तेन गत इति प्रतीतेर्भवति गमनस्याग्निर्लक्षणम्, आभिमुख्यमप्यस्तीति येनतेन शब्दयोरग्निशब्देन समासः स्यात्। आभिमुख्ये किम्()। अभ्यङ्का गावः। प्रत्यङ्काः। अभिनवः प्रतिनवश्चाङ्क आसामिति बहुव्रीहिः। अङ्को ह्रत्र भवति गवां लक्षणम्। आभिमुख्यं तु नास्ति। ननूत्सर्गतोऽव्ययार्थप्राधान्येऽव्ययीभावस्वीकारात्कथमिह प्रसङ्गः()। अत्राहुः--इह प्रकरणे बहुव्रीहिविषयेऽव्ययीभावो भवतीति ज्ञापनार्थमिदं। तेन "सङ्ख्या वंश्येन""द्विमुनि व्याकरण"मित्यादि सिद्धमिति।


text:
केरलप्रदेशस्य परयकडवु नामके मत्स्योपजीविनाम् ग्रामे त्रिपञ्चादशधिके ऊनविंशतिशते सामान्याद्बे सप्टेम्बर् मासे सप्तविंशति दिनांके (२७ सप्टेम्बर् १९५३) प्रभाते एका बालिका जाता। मातापितरौ तस्याः बालिकायाः सुधामणी इति नाम चक्रतुः। सा तु अनन्तरकाले तया य आनन्दः लोकेभ्यः प्रदत्तः तं सूचयन्निव अविलपती स्मेरमुखी च सन् अस्मिन् लोके समगात्।
इतरेभ्यः सन्मार्गं प्रदर्शयन्ती इव सुधामणिः स्वस्याः शैशवे बाल्ये च ईश्वरदर्शनार्थं स्वात्मानं सदा तपसि निमज्जयन्ती दिनानि अयापयत्। बाल्ये एव सा देशकाले सर्वथा विस्मरन्ती भगवद्ध्याने निमग्ना बहुधा दृश्यते स्म। पञ्चमे वयसि एव सा अर्थगर्भितानि भावपूर्णानि भगवत्कीर्तनानि रचितुमारभत्।
अल्पे वयसि एव तस्याः मनसि सहजीविनां कृते स्नेहः अनुकंपा च नितरां आविरभूताम्। वृद्धानां प्रतिवेशिनां क्लेशापनयनार्थं यत्किमपि कर्तुं सुधामणिः सदा सज्जा आसीत्। सा तान् स्पापयित्वा, वस्त्राणि प्रक्षालयित्वा तेषां शुश्रूषां करोति स्म। अपि च स्वगृहात् अन्नवस्त्राणि आनीय तेभ्यः ददाति स्म। मातापित्रोः भर्त्सनं ताडनं वा तस्याः अनुकम्पायाः नैसर्गिकं प्रकटनं निरोद्धुं समर्थं न अभवत्। अनन्तरकाले तया उक्तं, “अविच्छिना एका प्रेमसरित् मत्तः सर्वभूतेभ्यः प्रवहति। एषः मम सहजस्वभावः।”
अद्य जगतीतले सा ’अम्मा’, माता अमृतानन्दमयी देवी इति च नाम्ना सुविख्याता।दुःखितानां दुःखं, दरिद्राणां दैन्यं, पीडितानां पीडां च परिहर्तुं तया विविधाः पद्धतयः समारब्धाः। न केवलं भारते परं विदेशेष्वपि मातुः गौरवं सञ्जातम्।मानवकुलस्य उत्थापनार्थं तया कृतं कार्यं अवलोक्य संयुक्तराष्ट्रसंघेन सम्पूर्णजगता च सा समादृता।
स्वीयानां उपदेशानां उत्तमं निदर्शनं अम्मा स्वयं भवति। मातुः शिष्याः भक्ताश्च तत्कर्माणि अवलोक्य एव तदुपदेशान् स्वांशीकुर्वन्ति।
स्वसविधे आगच्छन्तं एकैकमपि मातृवात्सल्येन आलिंग्य, प्रेमपूर्णेन चक्षुषा समीक्ष्य, दुःखविमोचकेन हस्तेन परामृश्य च संसारतापतत्पेभ्यः समाश्वासनं प्रयच्छन्ती इतः पर्यन्तं पञ्चत्रिंशत् वत्सराणि तया यापितानि।
किमर्थं एवं सर्वान् आलिंगतीति पृष्टायाः तस्याः प्रतिवचनं, “किमर्थं प्रवहति इति यदि कश्चिद् नदीं पृच्छति चेत् नदिःकिं प्रतिवक्तुं शक्यते?” इत्यासीत्।


text:
३१ सुतसोम-जातकम्
Technical Details
३१. सुतसोम-जातकम्
श्रेयः समाधत्ते यथातथाप्युपनतः सत्संगम इति सज्जनापाश्रयेण श्रेयोऽर्थिना भवितव्यम्। तद्यथानुश्रूयते-
बोधिसत्त्वभूतः किलायं भगवान् यशःप्रकाशवंशे गुणपरिग्रहप्रसङ्गात्सात्मीभूतप्रजानुरागे प्रतापानतदृप्तसामन्ते श्रीमति कौरव्यराजकुले जन्म प्रतिलेभे तस्य। गुणशतकिरणमालिनः सोमप्रियदर्शनस्य सुतस्य सुतसोम इत्येवं पिता नाम चक्रे। स शुक्लपक्षचन्द्रमा इव प्रतिदिनमभिवर्धमानकान्तिलावण्यः कालक्रमादवाप्य साङ्गेषु सोपवेदेषु च वेदेषु वैचक्षण्यं दृष्टक्रमः सोत्तरकलानां कलानां लोक्यानां लोकप्रेमबहुमाननिकेतभूतः सम्यगभ्युपपत्तिसौमुख्यादभिवर्धमानादरात्परिपालननियमाच्च बन्धुरिव गुणानां बभूव।
शीलश्रुतत्यागदयादमानां तेजःक्षमाधीधृतिसंनतीनाम्।
अनुन्नतिह्रीमतिकान्तिकीर्तिदाक्षिण्यमेधाबलशुक्लतानाम्॥१॥
तेषां च तेषां स गुणोदयानामलंकृतानामिव यौवनेन।
विशुद्धतौदार्यमनोहराणां चन्द्रः कलानामिव संश्रयोऽभूत्॥२॥
अतश्चैनं स राजा लोकपरिपालनसामर्थ्यादक्षुद्रभद्रप्रकृतित्वाच्च यौवराज्यविभूत्या संयोजयामास।
विद्वत्तया त्वासुरतीव तस्य प्रियाणि धर्म्याणि सुभाषितानि।
आनर्च पूजातिशयैरतस्तं सुभाषितैरेनमुपागमद्यः॥३॥
अथ कदाचित्स महात्मा कुसुममासप्रभावविरचितकिसलयलक्ष्मीमाधुर्याणि प्रविकसत्कुसुममनोज्ञप्रहसितानि प्रविततनवशाद्वलकुथास्तरणसनाथधरणीतलानि कमलोत्पलदलास्तीर्णनिर्मलनीलसलिलानि भ्रमद्भ्रमरमधुकरीगणोपगीतान्यनिभृतपरभृतबर्हिगणानि मृदुसुरभिशिशिरसुखपवनानि मनःप्रसादोद्भावनानि नगरोपवनान्यनुविचरन् अन्यतममुद्यानवनं नातिमहता बलकायेन परिवृतः क्रीडार्थमुपनिर्जगाम।
स तत्र पुंस्कोकिलनादिते वने मनोहरोद्यानविमानभूषिते।
चचार पुष्पानतचित्रपादपे प्रियासहायः सुकृतीव नन्दने॥४॥
गीतस्वनैर्मधुरतूर्यरवानुविद्धै-
र्नृत्यैश्च हावचतुरैर्ललिताङ्गहारैः।
स्त्रीणां मदोपहृतया च विलासलक्ष्म्या
रेमे स तत्र वनचारुतया तया च॥५॥
तत्रस्थं चैनमन्यतमः सुभाषिताख्यायी ब्राह्मणः समभिजगाम। कृतोपचारसत्कारश्च तद्रूपशोभापहृतमनास्तत्रोपविवेश। इति स महासत्त्वो यौवनानुवृत्त्या पुण्यसमृद्धिप्रभावोपनतं क्रीडाविधिमनुभवंस्तदागमनादुत्पन्नबहुमान एव तस्मिन् ब्राह्मणे सुभाषितश्रवणादनवाप्तागमनफले सहसैवोत्पतितं गीतवादित्रस्वनोपरोधि क्रिडाप्रसङ्गजनितप्रहर्षोपहन्तृ प्रमदाजनभयविषादजननं कोलाहलमुपश्रुत्य ज्ञायतां किमेतम्दिति सादरमन्तः पुरावचरान् समादिदेश। अथास्य दौवारिका भयविषाददिनवदनाः ससंभ्रमं द्रुततरमुपेत्य न्यवेदयन्त-एष स देव पुरुषादः कल्माषवादः सौदासः साक्षादिवान्तको नरशतकदनकरणपरिचयाद्राक्षसाधिकक्रूरतरमतिरतिमानुषबलवीर्यदर्पो रक्षःप्रतिभयरौद्रमूर्तिमूर्तिमानिव जगत्संत्रास इति एवाभिवर्तते। विद्रुतं च नस्तत्संत्रासग्रस्तधैर्यमुद्भ्रान्तरथतुरगद्विरदव्याकुलयोधं बलम्। यतः प्रतियत्नो भवतु देवः, प्राप्तकालं वा संप्रधार्यतामिति।
अथ सुतसोमो जानानोऽपि तानुवाच-भोः क एष सौदासो नाम ? ते तं प्रोचुः-किमेतद्देवस्य न विदितं यथा सुदासो नाम राजा बभूव। स मृगयानिर्गतोऽश्वेनापहृतो वनगहनमनुप्रविष्टः सिंह्या सार्धं योगमगमत्। आपन्नसत्त्वा च सा सिंही संवृत्ता। कालान्तरेण च कुमारं प्रसुषुवे। स वनचरैर्गृहीतः सुदासायोपनीतः। अपुत्रोऽहमिति च कृत्वा सुदासेन संवर्धितः। पितरि च सुरपुरमुपगते स्वं राज्यं प्रतिलेभे। स मातृदोषादामिषेष्वभिसक्तः। इदमिदं रसवरं मांसमिति स मानुषं मांसमास्वाद्य स्वपौरानेव च हत्वा हत्वा भक्षयितुमुपचक्रमे। अथ पौरास्तद्वधायोद्योगं चक्रुः। यतोऽसौ भीतः सौदासो नररुधिरपिशितबलिभुग्भ्यो भुतेभ्य उपशुश्राव- अस्मात्संकटान्मुक्तोऽहं राज्ञां कुमारशतेन भूतयज्ञं करिष्यामीति। सोऽयं तस्मात्संकटान्मुक्तः। प्रसह्य प्रसह्य चानेन राजकुमारापहरनं कृतम्। सोऽयं देवमप्यपहर्तुंमायातः। श्रुत्वा देवं प्रमाणमिति।
अथ स बोधिसत्त्वः पूर्वमेव विदितशीलदोषविभ्रमः सौदासस्य कारुण्यात्तच्चिकित्सावहितमतिराशंसमानश्चात्मनि तच्छीलविकृतप्रशमनसामर्थ्यं प्रियाख्यान इव च सौदासाभियाननिवेदने प्रीतिं प्रतिसंवेदयन्नियतमित्युवाच-
राज्याच्च्युतेऽस्मिन्नरमांसलोभादुन्मादवक्तव्य इवास्वतन्त्रे।
त्यक्तस्वधर्मे हतपुण्यकीर्तौ शोच्यां दशामित्यनुवर्तमाने॥६॥
को विक्रमस्यात्र ममावकाश एवंगताद्वा भयसंभ्रमस्य।
अयत्नसंरम्भपराक्रमेण पाप्मानमस्य प्रसभं निहन्मि॥७॥
गत्वापि यो नाम मयानुकम्प्यो मद्गोचरं स स्वयमब्युपेतः।
युक्तं मयातिथ्यमतोऽस्य कर्तुमेवं हि सन्तोऽतिथिषु प्रवृत्ताः॥८॥
तद्यथाधिकारमत्रावहिता भवन्ति भवन्तः। इति स तानन्तः पुरावचराननुशिष्य विषादविपुलतरपारिप्लवाक्षमागद्गदविलुलितकङ्ठं मार्गावरणसोद्यममाश्वासनपूर्वकं विनिवर्त्य युवतिजनं यतस्तत्कोलाहलं ततः प्रससार। दृष्ट्वैव च व्यायताबद्धमलिनवसनपरिकरं वल्कलपट्टविनियतं रेणुपरुषप्रलम्बव्याकुलशिरोरुहे प्ररुढश्मश्रुजालावनद्धान्धकारवदनं रोषसंरम्भव्यावृत्तरौद्रनयनमुद्यतासिमचर्माणं सौदासं विद्रवदनुपतन्तं राजबलं विगतभयसाध्वसः समाजुहाव-अयमहमरे सुतसोमः। इत एव निवर्तस्व। किमनेन कृपणजनकदनकरणप्रसङ्गेनेति। तत्समाह्वानशब्दाकलितदर्पस्तु सौदासः सिंह इव ततो न्यवर्तत। निरावरणप्रहरणमेकाकिनं प्रकृतिसौम्यदर्शनमभिवीक्ष्य च बोधिसत्त्वमहमपि त्वामेव मृगयामीत्युक्त्वा निविशङ्क सहसा संरम्भद्रुततरमभिसृत्यैनं स्कन्धमारोप्य प्रदुद्राव। बोधिसत्त्वोऽपि चैनं संरम्भदर्पोद्धतमानसं ससंभ्रमाकुलितमतिं राजबलविद्रावणादुपरूढप्रहर्षावलेपं साभिशङ्कमवेत्य नायमस्यानुशिष्टिकाल इत्युपेक्षांचक्रे। सौदासोऽप्यभिमतार्थप्रसिद्ध्या परमिव लाभभधिगम्य प्रमुदितमनाः स्वमावासदुर्गं प्रविवेश।
हतपुरुषकलेवराकुलं रुधिरसमुक्षितरौद्रभूतलम्।
पुरुषमिव रुषावभर्त्सयत्स्फुटदहनैरशिवैः शिवारुतैः॥९॥
गृध्रध्वाङ्क्षाध्यासनरूक्षारुणपर्णैः
कीर्णं वृक्षैर्नैकचिताधूमविवर्णैः।
रक्षःप्रेतानर्तनबिभत्समशान्तं
दूराद् दृष्टं त्रासजडैः सार्थिकनेत्रैः॥१०॥
समवतार्य च तत्र बोधिसत्त्वं तद्रूपसंपदा विनिबध्यमाननयनः प्रततं वीक्षमाणो विशश्राम। अथ बोधिसत्त्वस्य सुभाषितोपायनाभिगतं ब्राह्मणमकृतसत्कारं तदुद्यानविनिवर्तनप्रतीक्षिणमाशावबद्धहृदयमनुस्मृत्य चिन्ता प्रादुरभूत्-कष्टं भोः !
उभाषितोपायनवानाशया दुरमागतः।
स मं हृतमुपश्रुत्य विप्रः किं नु करिष्यति॥११॥
आशाविघाताग्निपरीतचेता वैतान्यतीव्रेण परिश्रमेण।
विनिश्वसिष्यत्यनुशोच्य वा मां स्वभाग्यनिन्दां प्रतिपत्स्यते वा॥१२॥
इति विचिन्तयतस्तस्य महासत्त्वस्य तदीयदुःखाभितप्तमनसः कारुण्यपरिचयादश्रूणि प्रावर्तन्त। अथ सौदासः साश्रूनयनमभिवीक्ष्य बोधिसत्त्वं समभिप्रहसन्नुवाचमा तवद्भोः।
धीर इत्यसि विख्यातस्तैस्तैश्च बहुभिर्गुणैः।
अथ चास्मद्वशं प्राप्य त्वमप्यश्रूणि मुञ्चसि॥१३॥
सुष्ठु खल्विदमुच्यते-
आपत्सु विफलं धैर्यं शोके श्रुतमपार्थकम्।
न हि तद्विद्यते भूतमाहतं युन्न कम्पते॥१४॥ इति।
तत्सत्यं तावद् ब्रूहि-
प्राणान् प्रियानथ धनं सुखसाधनं वा
बन्धून्नराधिपतितामथवानुशोचन्।
पुत्रप्रियं पितरमश्रुमुखान् सुतान् वा
स्मृत्वेति साश्रूनयनत्वमुपागतोऽसि॥१५॥
बोधिसत्त्व उवाच-
न प्राणान् पितरौ न चैव तनयान् बन्धून्न दारान्न च
नैवैश्वर्यसुखानि संस्मृतवतो बाष्पोद्गमोऽयं मम।
आशावांस्तु सुभाषितैरभिगतः श्रुत्वा हृतं मां द्विजो
नैराश्येन स दह्यते ध्रुवमिति स्मृत्वास्मि सास्रेक्षणः॥१६॥
तस्माद्विसर्जयितुमर्हसि तस्य याव-
दाशाविघातमथितं हृदयं द्विजस्य।
संमाननाम्बुपरिषेकनविकरोमि
तस्मात्सुभाषितमधूनि च संबिभर्मि॥१७॥
प्राप्यैवमानृण्यमहं दिव्जस्य गन्तास्मि भूयोऽनृणतां तवापि।
इहागमात्प्रीतिकृतक्षणाभ्यां निरीक्ष्यमाणो भवदीक्षणाभ्याम्॥१८॥
मा चापयातव्यनयोऽयमस्येत्येवं विशङ्काकुलमानसो भूः।
अन्यो हि मार्गो नृप मद्विधानामन्यादृशस्त्वन्यजनाभिपन्नः॥१९॥
सौदास उवाच-
इदं त्वया ह्यादृतमुच्यमानं श्रद्धेयतां नैव कथंचिदेति।
को नाम मृत्योर्वदनाद्विमुक्तः स्वस्थः स्थितस्तत्पुनरभ्युपेयाम्॥२०॥
दुरुत्तरं मृत्युभयं व्यतीत्य सुखे स्थितः श्रीमति वेश्मनि स्वे।
किं नाम तत्कारणमस्ति येन त्वं मत्समीपं पुनरभ्युपेयाः॥२१॥
बोधिसत्त्व उवाच-कथमेवं महदपि ममागमनकारणमत्रभवान्नाबभुध्यते ? ननु मया प्रतिपन्नमागमिष्यामीति। तदलं मां खलजनसमतयैवं परिशङ्कितुम्। सुतसोमः खल्वहम्।
लोभेन मृत्योश्च भयेन सत्यं सत्यं यदेके तृणवत्त्यजन्ति।
सतां तु सत्यं वसु जीवितं च कृच्छ्रेऽप्यतस्तन्न परित्यजन्ति॥२२॥
न जीवितं यत्सुखमैहिकं वा सत्याच्च्युतं रक्षति दुर्गतिभ्यः।
सत्यं विजह्यादिति कस्तदर्थं यच्चाकरः स्तुतियशःसुखानाम्॥२३॥
संदृश्यमानव्यभिचारमार्गे त्वदृष्टकल्याणपराक्रमे वा।
श्रद्धेयतां नैति शुभं तथा च किं वीक्ष्य शङ्का तव मय्यपीति॥२४॥
त्वत्तो भयं यदि च नाम ममाभविष्यत्
सङ्गः सुखेषु करुणाविकलं मनो वा।
विख्यातरौद्रचरितं ननु वीरमानी
त्वामुद्यतप्रहरणावरणोऽभ्युपैष्यम्॥२५॥
त्वत्संस्तवस्त्वयमभीप्सित एव मे स्यात्
तस्य द्विजस्य सफलश्रमतां विधाय।
एष्याम्यहं पुनरपि स्वयमन्तिकं ते
नास्मद्विधा हि वितथां गिरमुद्गिरन्ति॥२६॥
अथ सौदासस्तद् बोधिसत्त्ववचनं विकल्पितमिवामृष्यमाणश्चिन्तामापेदे-सुष्ठु खल्वयं सत्यवादितया च धर्मिकतया च विकत्थते। तत्पश्यामि तावदस्य सत्यानुरागं धर्मप्रियतां च। किं च तावन्ममानेन नष्टेनापि स्यात् ? अस्ति हि मे स्वभुजवीर्यप्रतापाद्वशीकृतं शतमात्रं क्षत्रियकुमाराणाम्। तैर्यथोपयाचितं भूतयज्ञं करिष्यामीति विचिन्त्य बोधिसत्त्वमुवाच-तेन हि गच्छ। द्रक्ष्यामस्ते सत्यप्रतिज्ञतां धार्मिकतां च।
गत्वा कृत्वा च तस्य त्वं द्विजस्य यदभीप्सितम्।
शीघ्रमायाहि यावत्ते चितां सज्जीकरोम्यहम्॥२७॥
अथ बोधिसत्त्वस्तथेत्यस्मै प्रतिश्रुत्य स्वभवनमभिगतः प्रतिनन्द्यमानः स्वेन जनेन तमाहूय ब्राह्मणं तस्माद् गाथाचतुष्टयं शुश्राव। तच्छ्रुत्वा सुभाषिताभिप्रसादितमनाः स महासत्त्वः संराधयन् प्रियवचनसत्कारपुरःसरं साहस्रिकीं गाथां कृत्वा समभिलषितेनार्थेन तं ब्राह्मणं प्रतिपूजयामास। अथैनं तस्य पिता अस्थानातिव्ययनिवारणोद्यतमतिः प्रस्तावक्रमागतं सानुनयमित्युवाच-तात सुभाषितप्रतिपूजने साधु मात्रां ज्ञातुमर्हसि। महाजनः खलु ते भर्तव्यः, कोशसंपदपेक्षिणी च राजश्रीः। अतश्च त्वां ब्रवीमि-
शतेन संपूजयितुं सुभाषितं परं प्रमाणं न ततः परं क्षमम्।
अतिप्रदातुर्हि कियच्चिरं भवेद्धनेश्वरस्यापि धनेश्वरद्युतिः॥२८॥
समर्थमर्थः परमं हि साधनं न तद्विरोधेन यतश्चरेत्प्रियम्।
नराधिपं श्रीर्न हि कोशसंपदा विवर्जितं वेशवधूरिवेक्षते॥२९॥
बोधिसत्त्व उवाच-
अर्घप्रमाणं यदि नामं कर्तुं शक्यं भवेद्देव सुभाषितानाम्।
व्यक्तं न ते वाच्यपथं व्रजेय तन्निष्क्रयं राज्यमपि प्रयच्छन्॥३०॥
श्रुत्वैव यन्नाम मनः प्रसादं श्रेयोऽनुरागः स्थिरतां च याति।
प्रज्ञा विवृद्ध्या वितमस्कतां च क्रय्यं ननु स्यादपि तत्स्वमांसैः॥३१॥
दीपः श्रुतं मोहतमःप्रमाथी चौराद्यहार्यं परमं धनं च।
संमोहशत्रुव्यथनाय शस्त्रं नयोपदेष्टा परमश्च मन्त्री॥३२॥
आपद्गतस्याप्यविकारि मित्रमपीडनीशोकरुजश्चिकित्सा।
बलं महद्दोषबलावमर्दि परं निधानं यशसः श्रियश्च॥३३॥
सत्संगमे प्राभृतशीभरस्य सभासु विद्वज्जनरञ्जनस्य।
परप्रवादद्युतिभास्करस्य स्पर्धावतां कीर्तिमदापहस्य॥३४॥
प्रसन्ननेत्राननवर्णरागैरसंस्कृतैरप्यतिहर्षलब्धैः।
संराद्ननव्यग्रकराग्रदेशैर्विख्याप्यमानातिशयक्रमस्य॥३५॥
विस्पष्टहेत्वर्थनिदर्शनस्य विचित्रशास्त्रागमपेशलस्य।
माधुर्यसंस्कारमनोहरत्वादक्लिष्टमाल्यप्रकरोपमस्य॥३६॥
विनीतदीप्तप्रतिभोज्ज्वलस्य प्रसह्य कीर्तिप्रतिबोधनस्य।
वाक्सौष्ठवस्यापि विशेषहेतुर्योगात्प्रसन्नार्थगतिः श्रुतश्रीः॥३७॥
श्रुत्वा च वैरोधिकदोषमुक्तं त्रिवगमार्गं समुपाश्रयन्ते।
श्रुतानुसारप्रतिपत्तिसारास्तरन्त्यकृच्छ्रेण च जन्मदुर्गम्॥३८॥
गुणैरनेकैरिति विश्रुतानि प्राप्तान्यहं प्राभृतवच्छ्रुतानि।
शक्तः कथं नाम न पूजयमाज्ञां कथं वा तव लङ्घयेयम्॥३८॥
यास्यामि सौदाससमीपमस्मादर्थो न मे राज्यपरिश्रमेण।
निवृत्तसंकेतगुणोपमर्दे लभ्यश्च यो दोषपथानुवृत्त्या॥४०॥
अथैनं पिता स्नेहात्समुत्पतितसंभ्रमः सादरमुवाच-तवैव खलु तात हितावेक्षिणा मयैवमभिहितम्। तदलमत्र ते मन्युवशमनुभवितुम्। द्विषन्तस्ते सौदासवर्शं गमिष्यन्ति। अथापि प्रतिज्ञातं त्वया तत्समीपोपगमनम्, अतः सत्यानुरक्षी तत्संपादयितुमिच्छसि, तदपि ते नाहमनुज्ञास्यामि। अपातकं हि स्वप्राणपरिरक्षानिमित्तं गुरुजनार्थं चानृतमार्गो वेदविहित इति। तत्परिहारश्रमेण तव कोऽर्थः ? अर्थकामाभ्यां च विरोधिदृष्टं धर्मसंश्रयमनयमिति व्यसनमिति च राज्ञां प्रचक्षते नीतिकुशलाः। तदलमनेनास्मन्मनस्तापिना स्वार्थनिरपेक्षेण ते निर्बन्धेन। अथाप्ययशस्यं मार्ष धर्मविरोधि चेति प्रतिज्ञाविसंवादनमनुचितत्वान्न व्यवस्यति ते मतिः, एवमपीदं त्वद्विमोक्षणार्थं समुद्यक्तं सज्जमेव नो हस्त्यश्वरथपत्तिकायं संपन्नमनुरक्तं कृतास्त्रशूरपुरुषमनेकसमरनीराजितं महन्महौघभीमं बलम्। तदनेन परिवृतः समभिगम्यैनं वशमानय, अन्तकवशं वा प्रापय। एवमव्यर्थप्रतिज्ञता संपादिता स्यादात्मरक्षा चेति।
बोधिसत्त्व उवाच-नोत्सहे देव अन्यथा प्रतिज्ञातुमन्यथा कर्तुं शोच्येषु वा व्यसनपङ्कनिमग्नेषु नरकाभिमुखेषु सुहृत्सु स्वजनपर्तियक्तेष्वनाथेषु च तद्विधेषु प्रहर्तुम्।
अपि च,
दुक्षरं पुरुषादोऽसावुदारं चाकरोन्मयि।
मद्वचःप्रत्ययाद्यो मां व्यसृजद्वशमागतम्॥४१॥
लब्धं तत्कारणाच्चेदं मया तात सुभाषितम्।
उपकारी विशेषेण सोऽनुकम्प्यो मया यतः॥४२॥
अलं चात्र देवस्य मदत्ययाशङ्कया। का हि तस्य शक्तिरस्ति मामेवमभिगतं विहिंसितुमिति। एवमनुनीय च महत्मा पितरं विनिवारणसोद्यमं च विनिवर्त्य प्रणय्यिजनमनुरक्तं च बलकायमेकाकी विगतभयदैनयः सत्यानुरक्षी लोकहितार्थं सौदासमभिविनेष्यंस्तन्निकेतमभिजगाम।
दूरादेवावलोक्य सौदासस्तं महासत्त्वमतिविस्मयादभिवृद्धबहुमानप्रसादश्चिराभ्यासविरूढक्रुरतामलिनमतिरपि व्यक्तमिति चिन्तामापेदे-अहहहह !
आश्चर्याणां बताश्चर्यमद्भुतानां तथाद्भतम्।
सत्यौदार्यं नृपस्येदमतिमानुषदैवतम्॥४३॥
मृत्युरौद्रस्वभावं मां विनीतभयसंभ्रमः।
इति स्वयमुपेतोऽयं ही धैर्यं साधु सत्यता॥४४॥
स्थाने खल्वस्य विख्यातं सत्यवादितया यशः।
इति प्राणान् स्वराज्यं च सत्यार्थं योऽयमत्यजत्॥४५॥
अथ बोधिसत्त्वः समभिगम्यैनं विस्मयबहुमानावर्जितमानसमुवाच-
प्राप्तं सुभाषितधनं प्रतिपूजितोऽर्थी
प्रीतिं मनश्च गमितं भवतः प्रभावात्।
प्राप्तस्तदस्म्ययमशान यथेप्सितं मां
यज्ञाय वा मम पशुव्रतमादिश त्वम्॥४६॥
सौदास उवाच-
नात्येति कालो मम खादितुं त्वां धूमाकुला तावदियं चितापि।
विधूमपक्वं विशितं च हृद्यं शृण्मस्तदेतानि सुभाषितानि॥४७॥
बोधिसत्त्व उवाच कस्तवार्थ इत्थंगतस्य सुभाषितश्रवनेन ?
इमामवस्थामुदरस्य हेतोः प्राप्तोऽसि संत्यक्तघृणः प्रजासु।
इमाश्च धर्मं प्रवदन्ति गाथाः समेत्यधर्मेण यतो न धर्मः॥४८॥
रक्षोविकृतवृत्तस्य संत्यक्तार्यपथस्य ते।
नाष्ति सत्यं कुतो धर्मः किं श्रुतेन करिष्यसि॥४९॥
अथ सौदासस्तामवसादनाममृष्यमाणः प्रत्युवाच-मा तावद्भोः !
कोऽसौ नृपः कथय यो न समुद्यतास्त्रः
क्रीडावने वनमृगीदयितान्निहन्ति।
त्द्वन्निहन्मि मनुजान् यदि वृत्तिहेतो-
राधर्मिकः किल ततोऽस्मि न ते मृगघ्नाः॥५०॥
बोधिसत्त्व उवाच-
धर्मे स्थिता न खलु तेऽपि नमन्ति येषां
भीतद्रुतेष्वपि मृगेषु शरासनानि।
तेभ्योऽपि निन्द्यतम एव नराशनस्तु
जात्युच्छ्रिता हि पुरुषा न च भक्षणीयाः॥५१॥
अथ सौदासः परिकर्कशाक्षरमप्यभिधीयमानो बोधिसत्त्वेन तन्मैत्रीगुणप्रभावादभिभूतरौद्रस्वभावः सुखायमान एव तद्वचनमभिप्रहसन्नुवाच-भोः सुतसोम !
मुक्तो मया नाम समेत्य गेहं समन्ततो राज्यविभूतिरम्यम्।
यन्मत्समीपं पुनरागतस्त्वं न नीतिमार्गे कुशलोऽसि तस्मात्॥५२॥
बोधिसत्त्व उवाच-नैतदस्ति। अहमेव तु कुशलो नीतिमार्गे यदेनं न प्रतिपत्तुमिच्छामि।
यं नाम प्रतिपन्नस्य धर्मादैकान्तिकी च्युतिः।
न तु प्रसिद्धिः सौख्यस्य तत्र किं नाम कौशलम्॥५३॥
किं च भूयः,
ये नीतिमार्गप्रतिपत्तिधीराः प्रायेण ते प्रेत्य पतन्त्यपायान्।
अपास्य जिह्मानिति नीतिमार्गान् सत्यानुरक्षी पुनरागतोऽस्मि॥५४॥
अतश्च नीतौ कुशलोऽहमेव त्यक्त्वानृतं योऽभिरतोऽस्मि सत्ये।
न तत्सुनीतं हि वदन्ति रज्ज्ञा यन्नानुबध्नन्ति यशःसुखार्थाः॥५५॥
सौदास उवाच-
प्राणान् प्रियान् स्वजनमश्रुमुखं च हित्वा
राज्याश्रयाणि च सुखानि महोहराणि।
कामर्थसिद्धिमनुपश्यसि सत्यवाक्ये
तद्रक्षणार्थमपि मां यदुपागतोऽसि॥५६॥
बोधिसत्त्व उवाच-बहवः सत्यवचनाश्रया गुणातिशयाः। संक्षेपस्तु श्रूयताम्-
मल्यश्रियं हृद्यतयातिशेते सर्वान् रसान् स्वादुतया च सत्यम्।
श्रमादृते पुण्यगुणप्रसिद्ध्या तपांसि तीर्थाभिगमश्रमांश्च॥५७॥
कीर्तेर्जगद्व्याप्तिकृतक्षणाया मार्गस्त्रिलोकाक्रमणाय सत्यम्।
द्वारं प्रवेशाय सुरालयस्य संसारदुर्गोत्तरणाय सेतुः॥५८॥
अथ सौदासः साधु युक्तमित्यभिप्रणम्यैनं सविस्मयमभिवीक्षमाणः पुनरुवाच-
अन्ये न रा मद्वशगा भवन्ति दैन्यार्पणात्त्रासविलुप्तधैर्यः।
संत्यज्यसे त्वं तु न धैर्यलक्ष्म्या मन्ये न ते मृत्युभयं नरेन्द्र॥५९॥
बोधिसत्त्व उवाच-
महतापि प्रयत्नेन यच्छक्त्यं नातिवर्तितुम्।
प्रतीकारासमर्थेन भयक्लैब्येन तत्र किम्॥६०॥
इति परिगणितलोकस्थितयोऽपि तु कापुरुषाः
पापप्रसङ्गादनुतप्यमानाः शुभेषु कर्मस्वकृतश्रमश्च।
आशङ्कमानाः परलोकदुःखं मर्तव्यसंत्रासजडा भवन्ति॥६१॥
तदेव कर्तुं न तु संस्मरामि भवेद्यतो मे मनसोऽनुतापः।
सात्मीकृतं कर्म च शुक्लमस्माद्धर्मस्थितः को मरणाद्विभीयात्॥६२॥
न च स्मराम्यर्थिजनोपयानं यन्न प्रहर्षाय ममार्थिनां वा।
इति प्रदानैः समवाप्ततुष्टिर्धर्मे स्थितः को मरणाद्बिभीयात्॥६३॥
चिरं विचिन्त्यापि च नैव पापे मनःपदन्यासमपि स्मरामि।
विशोधितस्वर्गपथोऽहमेवं मृत्योः किमर्थं भयमभ्युपेयाम्॥६४॥
विप्रेषु बन्धुषु सुहृत्सु समाष्रितेषु
दीने जने यदिषु चाश्रमभूषणेषु।
न्यस्तं मया बहु धनं ददता यथार्हं
कृत्यं च यस्य यदभूत्तदकारि तस्य॥६५॥
श्रीमन्ति कीर्तनशतानि निवेशितानि।
सत्राजिराश्रमपदानि सभाः प्रपाश्च।
मृत्योर्न मे भयमतस्तदवाप्ततुष्टे-
र्यज्ञाय तत्समुपक्ल्पय भौङ्क्ष्व वा माम्॥६६॥
तदुपश्रुत्य सौदासः प्रसादाश्रुव्याप्तनयनः समुद्भियमानरोमाञ्चपिटको विस्मृतपापस्वभावतामिस्रः सबहुमानमवेक्ष्य बोधिसत्त्वमुवाच-शान्तं पापम्।
अद्याद्विषं स खलु हाहहलं प्रजान-
न्नाशीविषं प्रकुपितं ज्वलदायसं वा।
मूर्धापि तस्य शतधा हृदयं च यायाद्
यस्त्वद्विधस्य नृपपुंगव पापमिच्छेत्॥६७॥
तदर्हति भवांस्तान्यपि मे सुभाषितानि वक्तुम्। अनेन हि ते वचनकुसुमवर्षेणाभिप्रसादितमनसः सुष्टुतरमभिवृद्धं च तेषु मे कौतूहलम्। अपि च भोः।
दृष्ट्वा मे चरितच्छायावैरूप्यं धर्मदर्पणे।
अपि नामागतावेगं स्यन्मे धर्मोत्सुकं मनः॥६८॥
अथैनं बोधिसत्त्वः पत्रीकृताशयं धर्मश्रवणप्रवणमानसमवेत्योवाच-तेन हि धर्मार्थिना तदनुरूपसमुदाचारसौष्ठवेन धर्मः श्रोतुं युक्तम्। पश्य।
नीचैस्तरासनस्थानद्विबोध्य विनयश्रियम्।
प्रीत्यर्पिताभ्यां चक्षुर्भ्यां वाङ्मध्वास्वादयन्निवि॥६९॥
गौरवावर्जितैकाग्रप्रसन्नामलमानसः।
सत्कृत्य धर्मं शृणुयाद्भिषग्वाक्यमिवातुरः॥७०॥
अथ सौदासः स्वेनोत्तरीयेण समास्तीर्योच्चैस्तरं शिलातलं तत्र चाधिरोप्य बोधिसत्त्वं स्वयमनास्तरितायमुपविश्य भूमौ बोधिसत्त्वस्य पुरस्तादाननोद्वीक्षणव्यापृतनिरीक्षणरतं महासत्त्वमुवाच-ब्रूहीदानीं मार्षेति। अथ बोधिसत्त्वो नवाम्भोधरनिनदमधुरेण गम्भीरेणापूरयन्निव तद्वनं व्यापिना स्वरेणोवाच।
यदृच्छयाप्युपानीतं सकृत्सज्जनसंगतम्।
भवत्यचलमत्यन्तं नाभ्यासक्रममीक्षते॥७१॥
तदुपश्रुत्य सौदासः साधु साध्विति स्वशिरः प्रकम्प्याङ्गलीवीक्षेपं बोधिसत्त्वमुवाच-ततस्ततः?
अथ बोधिसत्त्वो द्वितीयां गाथामुदाजहार-
न सज्जनाद् दुरचरः क्वचिद्भवेद्भजेत साधून् विनयक्रमानुगः।
स्पृशन्त्ययत्नेन हि तत्समीपगं विसर्पिणस्तद्गुणपुष्परेणवः॥७२॥
सौदास उवाच-
सुभाषितान्यर्चयता साधो सर्वात्मना त्वया।
स्थाने खलु नियुक्तोऽर्थः स्थाने नावेक्षितः श्रमः॥७३॥
ततस्ततः ? बोधिसत्त्व उवाच-
रथा नृपाणां मणिहेमभूषणा व्रजन्ति देहाश्च जराविरूपताम्।
सतां तु धर्मं न जराभिवर्तते स्थिरानुरागा हि गुणेषु साधवः॥७४॥
अमृतवर्षं खल्विदम्। अहो संतर्पिताः स्मः। ततस्ततः ? बोधिसत्त्व उवाच-
नभश्च दुरे वसुधातलाच्च पारादवारं च महार्णवस्य।
अस्ताचलेन्द्रादुदयस्ततोऽपि धर्मः सतां दूरतरेऽसतां च॥७५॥
अथ सौदासः प्रसादविस्मयाभ्यामावर्जितप्रेमबहुमानो बोधिसत्त्वमुवाच-
चित्राभिधानातिशयोज्ज्वलार्था गाथास्त्वदेता मधुरा निशम्य।
आनन्दितस्तत्प्रतिपूजनार्थं वरानहं ते चतुरो ददामि॥७६॥
तद् वृणीष्व यद्यन्मत्तोऽभिकाङ्क्षसीति। अथैनं बोधिसत्त्वः सविस्मयबहुमान उवाच कस्त्वं वरप्रदानस्य ?
यस्यास्ति नात्मनयपि ते प्रभुत्वमकार्यसंरागपराजितस्य।
स त्वं वरं दास्यसि कं परस्मै शुभप्रवृतेरपवृत्तभावः॥७७॥
अहं च देहीति वरं वदेयं मनश्च दित्साथिशिलं तव स्यात्।
तमत्ययं कः सघृणोऽभ्युपेयादेतावदेवालमलं यतो नः॥७८॥
अथ सौदासः किंचिद् व्रीडावनतवदनो बोधिसत्त्वमुवाच-अलमत्रभवतो मामेवं विशङ्कितुम्।
प्राणानपि परित्यज्य दास्याम्येतानहं वरान्।
विस्रब्धं तद् वृणीष्व त्वं यद्यादिच्छसि भूमिप॥७९॥
बोधिसत्त्व उवाच-तेन हि
सत्यवरतो भव विसर्जय सत्त्वहिंसां बन्दीकृतं जनमशेषमिमं विमुञ्च।
अद्या न चैव नरवीर मनुष्यमांसमेतान् वराननवरांश्चतुरः प्रयच्छ॥८०॥
सौदास उवाच-
ददामि पूर्वान् भवते वरांस्त्रीनन्यं चतुर्थं तु वरं वृणीष्व।
अवैषि किं न त्वमिदं यथाहमीशो विरन्तुं न मनुष्यमांसात्॥८१॥
बोधिसत्त्व उवाच-हन्त तवैतत्संवृत्तम्। ननूक्तं मया कस्त्वं वरप्रदानस्येति ? अपि च भोः ?
सत्यव्रतत्वं च कथं स्यदहिंसकता च ते।
अपरित्यजतो राजन् मनुष्यपैशिताशिताम्॥८२॥
आह-
ननूक्तं भवता पूर्वं दास्याम्येतानहं वरान्।
प्राणानपि परित्यज्य तदिदं जायतेऽन्यथा॥८३॥
अहिंसकत्वं च कुतो मांसार्थं ते घ्नतो नरान्।
सत्येवं कतमे दत्ता भवता स्युर्वरास्त्रयः॥८४॥
सौदास उवाच-
त्यक्त्वा राज्यं वने क्लेशो यस्य हेतुर्ताधृतो मया।
हतो धर्मः क्षता कीर्तिस्त्यक्ष्यामि तदहं कथम्॥८५॥
बोधिसत्त्व उवाच-अत एव तद्भवांस्त्यक्तुमर्हति।
धर्मादर्थात्सुखात्कीर्तेभ्रष्टो यस्य कृते भवान्।
अनर्थायतनं तादृक्कथं न त्यक्तुमर्हसि॥८६॥
दत्तानुशयिता चेयमनौदार्यहते जने।
नीचत सा कथं नाम त्वामप्यभिभवेदिति॥८७॥
तदलं ते पाप्मानमेवानुभ्रामितुम्। अवबोद्धुमर्हस्यात्मानम्। सौदासः खल्वत्रभवान्।
वैद्येक्षितानि कुशलैरुपकल्पितानि
ग्राम्याण्यनूपजलजान्यथ जाङ्गलानि।
मांसानि सन्ति कुरु तैर्हृदयस्य तुष्टिं
निन्दावहाद्विरम साधु मनुष्यमांसात्॥८८॥
तूर्यस्वनान सजलतोयदनादधीरान्
गीतस्वनं च निशि राज्यसुखं च तत्तत्।
बन्धून् सुतान् परिजनं च मनोनुकूलं
हित्वा कथं नु रमसेऽत्र वने विविक्ते॥८९॥
चित्तस्य नार्हसि नरेन्द्र वशेन गन्तुं
धर्मार्थयोरनुपरोधपथं भजस्व।
एंको नृपान् युधि विजित्य समस्तसैन्यान्
मा चित्तविग्रहविधौ परिकातरो भूः॥८०॥
लोकः परोऽपि मनुजाधिप नन्ववेक्ष्य-
स्तस्मात्प्रियं यदहितं च न तन्निषेव्यम्।
यत्स्यात्तु कीर्त्यनुपरोधि मनोज्ञमार्गं
तद्विप्रियं सदपि भेषजवद्भजस्व॥९१॥
अथ सौदासः प्रसादाश्रुव्याप्तनयनो गद्गदायमानकङ्ठः समभिसृत्यैव बोधिसत्त्वं पादयोः संपरिष्वज्योवाच-
गुणकुसुमरजोभिः पुण्यगन्धिः समन्ता-
ज्जगदिदमवकीर्णं कारणे त्वद्यशोभिः।
इति विचरति पापे मृत्युदूतोग्रवृत्तौ
त्वमिव हि क इवान्यः सानुकम्पो मयि स्यात्॥९२॥
शस्ता गुरुश्च मम दैवतमेव च त्वं
मूर्ध्ना वचांस्यहममूनि तवार्चयामि।
भोक्ष्ये न चैव सुतसोम मनुष्यमांसं
यन्मां यथा वदसि तच्च तथा करिष्ये॥९३॥
नृपात्मजा यज्ङनिमित्तमाहृता मया च ये बन्धनखेदपीडिताः।
हतत्विषः शोकपरीतमानसास्तदेहि मुञ्चाव सहैव तानपि॥९४॥
अथ बोधिसत्त्वस्तथेत्यस्मै प्रतिश्रुत्य यत्र ते नृपसुतास्तेनावरुद्धास्तत्रैवाभिजगाम। दृष्टै व च ते नृपसुताः सुतसोमं हन्त मुक्ता वयमिति परं हर्षमुपजग्मुः।
विरेजिरे ते सुतसोमदर्शनान्नरेन्द्रपुत्राः स्फुटहासकान्तयः।
शरन्मुखे चन्द्रकरोपबृहिता विजृम्भमाणाः कुमुदाकरा इव॥९५॥
अथैनानभिगम्य बोधिसत्त्वः समाश्वासयन् प्रियवचनपुरःसरं च प्रतिसंमोद्य सौदासस्याद्रोहाय शपथं कारयित्वा बन्धनाद्विमुच्य सार्धं सौदासेन तैश्च नृपतिपुत्रैरनुगम्यमानः स्वं राज्यमुपेत्य यथार्हकृतसंस्कारांस्तान् राजपुत्रान् सौदासं च स्वेषु स्वेषु राज्येषु प्रतिष्ठापयामास।
तदेवं श्रेयः समाधत्ते यथातथाप्युपनतः सत्संगम इति श्रेयोऽर्थिना सज्जनसमाश्रयेण भवितव्यम्। एवमसंस्तुतहृत्पूर्वजन्मस्वप्युपकारपरत्वाद् बुद्धो भगवानिति तथागतवर्णेऽपि वाच्यम्। एवं सद्धर्मश्रवणं दोषापचयाय गुणसमाधानाय च भवतीति सद्धर्मश्रवणेऽपि वाच्यम्। श्रुतप्रशंसायामपि वाच्यम्-एवमनेकानुशंसं श्रुतमिति। सत्यकथायामपि वाच्यम्-एवं सज्जनेष्टं पुण्यकीर्त्याकरं सत्यवचनमित्येवं स्वप्राणसुखेश्वर्यनिरपेक्षाः सत्यमनुरक्षन्ति सत्पुरुषा इति। सत्यप्रशंसायामप्युपनेयं करुणावर्णेऽपि चेति।
॥इतिसुतसोम-जातकमेकत्रिंशत्तमम्॥


text:
सूत्र २४
आकाशे चाविशेषात् ॥२४॥
आकाशे चाविशेषात् ।
यच्च तेषामेवाभिप्रेतं निरोधद्वयमाकाशं च निरुपाख्यमिति तत्र निरोधद्वयस्य निरुपाख्यत्वं पुरस्तान्निराकृतम् ।
आकाशस्येदानीं निराकियते ।
आकाशे चायुको निरुपाख्यत्वाभ्युपगम: ।
प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधयोरिव वस्तुत्वप्रतिपत्तेरविशेषात् ।
आगमपामाण्यात्तावत् - आत्मन आकाश: संभृत: - इत्यादिश्रुतिभ्य आकाशस्य च वस्तुत्वप्रसिद्धि: ।
विप्रतिपन्नान्प्रति तु शब्दगुणानुमेयत्वं वक्तव्यं गन्धादीनां गुणानां पृथिव्यादिवस्त्वाश्रयत्वदर्शनात् ।
अपि चावरणाभावमात्रमाकाशमिच्छतामेकस्मिन्सुपर्णे पतत्यावरणस्य विद्यमानत्वात्सुपर्णान्तरस्थोत्पित्सतोऽनवकाशत्वप्रसङ्ग: ।
यत्रावरणाभावस्तत्र पतिष्यतीति चेत् ।
येनावरणाभावो विशिष्टते तत्तर्हि वस्तुभॄतमेवाकाशं स्यान्नावरणाभावमात्रम् ।
अपि चावरणाभावमात्रमाकाशं मन्यमानस्य सौगतस्य स्वाभ्युपगमविरोध: प्रसज्येत ।
सौगते हि समये पृथिवी भगव: किसंनि: श्रयेत्यस्मिन्प्रश्रप्रतिवचनप्रवाहे पृथिव्यादीनामन्ते वायु: किंसंनि: श्रय इत्यस्य प्रश्रस्य प्रतिवचनं भवति वायुराकाशसंनि श्रय इति ।
तदाऽऽकाशस्यावस्तुत्वे न समञ्जसं स्यात् ।
तस्मादप्ययुक्तमाकाशस्यावस्तुत्वम् ।
अपि च निरोधद्वयमाकाशं च त्रयमप्येतन्निरुपाख्यमवस्तु नित्यं चेति विप्रतिषिद्धम् ।
न हयवस्तुनो नित्यत्वमनित्यत्वं वा संभवति वस्त्वाश्रयत्वाद्धर्मधर्मिव्यवहारस्य ।
धर्मधर्मिभावे हि घटादिवद्वस्तुत्वमेव स्यान्न निरुपाख्यत्वम् ॥२४॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सूत्रम्
समानतीर्थे वासी॥ ४।४।१०६
काशिका-वृत्तिः
समानातीर्थे वासी ४।४।१०७
साधुः इति निवृत्तम्। वासी इति प्रत्ययार्थः। समाऽनतीर्थशब्दात् तत्र इति सप्तमीसमर्थाद् वासि इत्येतस्मिन्नर्थे यत् प्रत्ययो भवति। समानतीर्थे वासी इति सतीर्थ्यः। समनोपध्यायः इत्यर्थः। तीर्थशब्देन इह गुरुरुच्यते।
न्यासः
समानतीर्थे वासी। , ४।४।१०६
वसतीति वासी। निपातनादेव णिनिः, ग्रहादिलक्षणो वा। अथ वा--- वसनं वासः, सोऽस्यास्तीति वासी, मत्वर्थीय इति। अथ "तत्र" (४।४।९८) इति वत्र्तमाने पुनः "समानतीर्थेट इति सप्तम्युपादानं किमर्थम्? प्रकृतित्वेनेष्ठात् सप्तम्यन्ताद्यथा स्यात्; अनिष्टान्मा भूत्। एतेन गुरुवचनो यस्तीर्थशब्दस्तदन्तात् सप्तमीसमर्थात् प्रत्ययो भवति, न तु यः प्रयोगादिवचनस्तदन्तात्। अमुमेवार्थं चेतसि कृत्वाऽऽह-- "तीर्थशब्देन गुरुरुच्यते" इति॥
बाल-मनोरमा
समानतीर्थे वासी १६३७, ४।४।१०६
समानतीर्थे वासी। समानतीर्थशब्दात्सप्तम्यन्ताद्वसतीत्यर्थे यत्स्यादित्यर्थः। वसतीति वासीति। ग्रह्रादेराकृतिगणत्वाण्णिनिः। तीर्थशब्दस्य विवरणं-गुराविति। सतीथ्र्य इति। समानतीर्थशब्दाद्यति "तीर्थे ये" इति समानस्य सभावः।
तत्त्व-बोधिनी
समानतीर्थे वासी १२६२, ४।४।१०६
समानतीर्थे वासी। निपातनाण्णिनिः, ग्रहादेराकृतिगणत्वान्नन्दिग्रहीत्यनेन वा। सतीथ्र्य इति। "तीर्थे ये"इति सभावः। तरन्त्यनेनेति तीर्थम्। "तरतेस्थक्"। "तीर्तं शास्त्राध्वरक्षेत्रोपायोपाध्यायमन्त्रिषु। योनौ जलावतारे चे"ति वि()आः। इह तूपाध्यायवाचिन एव ग्रहणं, नाऽन्यस्य, संज्ञाधिकारात्।


text:
दुःख
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
दुःख, त् क तत्कृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त चुरां-परं-सकं-सेट् ।) विसर्गमध्यः । “काले तडिल्लताजाले घनपीनपयोधरे । कान्तः सर्व्वगुणोपेतो बालेन्दुः खे न लभ्यते ॥” इति विन्दुच्युतकम् । अस्यार्थः । तडिल्लतासमूह- वति घनस्थूलमेधे काले कमनीयः सर्व्वगुणोपेतो बालेन्दुः खे आकाशे न लभ्यते पक्षे हे बाले सर्व्वगुणोपेतः कान्तः पतिर्दुःखेन लभ्यते । दुःख- यति दुःखापयति । मूर्द्धन्यषमध्यः । इति केचित् । तत्कृतिर्दुःखकरणम् । इति दुर्गादासः ॥
दुःखम्, क्ली, (दुर् दुष्टं खनतीति । खन + डः । यद्वा, दुःखयतीति । दुःख + पचाद्यच् ।) संसारः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (रोगः । यथा, भावप्रकाशे अर्शोरोगाधिकारे । “भेकाभः पीड्यते दुःखैः शोणितक्षयसम्भवैः ॥” “दुःखै रोगैः ।” इति तट्टीका ॥) मनोधर्म्म- विशेषः । न्यायमते आत्मगुणभेदः । तत् अधर्म्म- जन्यं सचेतसां प्रतिकूलम् । इति भाषापरि- च्छेदः ॥ तत्पर्य्यायः । पीडा २ वाधा ३ व्यथा ४ अमानस्यम् ५ प्रसूतिजम् ६ कष्टम् ६ कृच्छ्रम् ८ आभीलम् ९ । इत्यमरः । १ । १० । ३ ॥ अर्त्तिः १० आर्त्तिः ११ पीडनम् १२ अवाधा १३ वाध- नम् १४ आमनस्यम् १५ आमानस्यम् १६ विवा- धनम् १७ पीडितम् १८ विहेठनम् १९ । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ “सुखं दुःखञ्च हर्षञ्च शोकञ्च मङ्गलालयम् । मया दत्तञ्च तत्त्वञ्च योगिनामपि दुर्लभम् ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डम् ॥ * ॥ (दुःखन्तु आध्यात्मिकाधिदैविकाधिभौतिकभेदात् त्रिविधम् । यदुक्तं तत्त्वकौमुद्याम् । “दुःख- त्रयाभिघातात् ।” इति । “दुःखानां त्रयं दुःखत्रयं तत् खलु त्रिविधं आध्यात्मिकमाधिभौतिकमाधिदैविकञ्च । तत्र आध्यात्मिकं द्विविधं शारीरं मानसञ्च । शारीरं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यनिमित्तम् । मानसं कामक्रोधलोभमोहभयेर्षाविषादविषयाविशेषा- दर्शननिबन्धनम् । सर्व्वं चैतदान्तरोपायसाध्यत्वा- दाध्यात्मिकं दुःखम् । वाह्योपायसाध्यञ्च दुःखं द्वेधा आधिभौतिकमाधिदैविकञ्च । तत्र आधि- भौतिकं मानुषपशुपक्षिसरीसृपस्थावरनिमित्तम् । आधिदैविकं यक्षराक्षसविनायकग्रहावेश- निबन्धनम् । तदेतत्प्रत्यात्मवेदनीयं दुःखं रजः- परिणामभेदी न शक्यते प्रत्याख्यातुम् । तदनेन दुःखत्रिकेणान्तः करणवर्त्तिना चेतनाशक्तेः प्रति- कूलतयाभिसम्बन्धोऽभिघातः इति । एतावता प्रतिकूलवेदनीयत्वं जिहासाहेतुरुक्तः ॥”) “दुःखमेवं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ! । उचितेनोपचारेण दुःखं मोक्षविनाशनम् ॥ अहङ्कारकृतो नित्यं नरो मोहेन चावृतः । ये मां नैव प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरन्नु किम् ॥ सर्व्वाशी सर्व्वविक्रेता नमस्कारविवर्ज्जितः । ये च मां न प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरन्नु किम् ॥ सर्व्वान्नानि तु सिद्धानि पाकभेदन्तु कारयेत् । अवैश्वदेवं नरोऽश्नन्ति तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥ प्राप्तकाले वैश्वदेवे दृष्टमतिथिमागतम् । अदत्त्वा तस्य यो भुड्क्ते तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥ असन्तुष्टस्तु वैषम्ये परदाराभिमर्द्दकः । परोपतापी मन्दात्मा तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥ अकृत्वायुर्ब्बलं कर्म्म गृहे संवसते नरः । मृत्युकालवशं प्राप्तस्तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥ हस्त्यश्वरथयानानि गच्छमानानि पश्यति । न वै तस्याग्रतः पृष्ठे तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥ अश्नन्ति पिशितं केचित् घृतशालिसमन्वितम् । शुष्कान्नं केचिदश्नन्ति तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥ वरवस्त्रावृतां शय्यां समासेवन्ति भूषिताः ॥ केचित् तृणेषु शेरन्ते ततो दुःखतरन्नु किम् ॥ विद्बान् कृती गुणज्ञश्च सर्व्वशास्त्रविशारदः । केचिन्मूकात्र दृश्यन्ते तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥ विद्यमाने वने केचित् कृपणा भोगवर्जिताः । दरिद्रो जायते दाता तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥ पुरुषस्य द्वये भार्य्ये तयोरेकां प्रशंसयेत् । एकापि दुर्भगा तत्र ततो दुःखतरन्नु किम् ॥ लब्ध्वा तु मानुषीं संज्ञां पञ्चभूतसमन्विताम् । मामेव न प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरन्नु किम् ॥ लब्ध्वा ब्राह्मणभावन्तु त्रयो वर्णाः सुमध्यमे ! । पापकर्म्मरता ह्यासंस्ततो दुःखतरन्नु किम् ॥ एतत्ते कथितं भद्रे ! दुःखकर्म्म विनिश्चयम् । सर्व्वभूतहितार्थाय यत्त्वया परिपृच्छ्यते ॥” इति वराहपुराणम् ॥ * ॥ दुःखदानि यथा, -- पारतन्त्र्यम् १ आधिः २ व्याधिः ३ मानच्युतिः ४ शत्रुः ५ कुभार्य्या ६ नैःस्वम् ७ कुग्रामवासः ८ कुस्वामिसेवनम् ९ बहुकन्या १० वृद्धत्वम् ११ परगृहवासः १२ वर्षाप्रवासः १३ भार्य्याद्वयम् १४ कुभृत्यः १५ दुर्हलकरणककृषिः १६ । इति कविकल्पलता ॥ (तद्बिशिष्टे, त्रि । इत्यमरः । १ । ४ । २६ ॥ यथा, हरिवंशे । २२३ । ४९ । “सुसुखा न च दुःखा सा न शीता नच घर्म्मदा ॥”)
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
दुःख नपुं।
दुःखम्
समानार्थक:पीडा,बाधा,व्यथा,दुःख,आमनस्य,प्रसूतिज,कष्ट,कृच्छ्र,आभील,भेद्यगामिन्,व्यलीक,अघ,प्रगाढ,अर्ति,अत्यय,आस्तु,बत,अहह
1।9।3।2।4
विष्टिराजूः कारणा तु यातना तीव्रवेदना। पीडा बाधा व्यथा दुःखमामनस्यं प्रसूतिजम्.। स्यात्कष्टं कृच्छ्रमाभीलं त्रिष्वेषां भेद्यगामि यत्.।
: तीव्रदुःखम्, यातना
पदार्थ-विभागः : , गुणः, मानसिकभावः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
दुःख¦ दुःखकरणे कण्ड्रा॰ पर॰ अक॰ सेट्। दुःख्यति अदुः-ख्यीत् अदुःखीत्।
दुःख¦ तत्क्रियायाम् अद--चु॰ उभ॰ अक॰ सेट्। दुःखयति ते अदुदुःखत् त।
दुःख¦ न॰ दुष्टानि खानि यस्मिन्, दुष्टं खनति खन--ड,दुःख--अच् वा। सांख्यादिमतसिद्धे प्रतिकूलवेदनीये रजःकार्ये
१ चित्तादिधर्मभेदे। न्यायमते
२ आत्मधर्मभेदे
“बुद्ध्या-दिषट्कं संख्यादिपञ्चकं भावना तथा। धर्म्माधर्म्मौ गुणाएते आत्मनः स्युश्चतुर्दश। अधर्मजन्यं दुःखं स्यात् प्रति-कूलं सचेतसाम्” भाषा॰
“अधर्मत्वेन दुःखत्वेन कार्य्य-कारणभावः। प्रतिकूलं, दुःखत्वज्ञानादेव सर्वेषां स्वाभा-विकविषयः प्रतिकूल इत्यर्थः सि॰ मु॰।
“इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्गम्” गौ॰ सू॰
“यज्जातीयस्यार्थस्य सन्निकर्षात् सुखमात्मोपलब्धवान्। तज्जातीयमेवार्थं पश्यन्नुपादातुमिच्छति सेयमादातुमिच्छा एकस्या-नेकार्थदर्शिनीदर्शनप्रतिसन्धनाद् भवति लिङ्गमात्मनः,नियतविषये हि बुद्धिभेदमात्रे न सम्भवति देहान्तर-वदिति। एवमेकस्यानेकार्थदर्शिनोदर्शनप्रतिसन्धानाद्दुः-खहेतौ द्वेषः। यज्जातीयो यस्यार्थः सुखहेतुः प्रसिद्धस्त-ज्जातीयमर्थं पश्यन्नादातुम् प्रयतते, सोऽयम् प्रयत्न एक-मनेकार्थदर्शिनं दर्शनप्रतिसन्धातारमन्तरेण न स्यात्निवतविषये बुद्धिभेदमात्रे न सम्भवति देहान्तरवदितिएतेन दुःखहेतौ प्रयत्नी व्याख्यातः। सुखदुःखस्मृत्याचायं तत्साघनमाददानः सुखमुपलभते दुःखमुपलभतेसुखदुःख वेदयते पूर्वोक्त एव हेतुः” मा॰
“द्वितीयसूत्रभाष्ये च
“दोषैः प्रयुक्तः शरीरेण प्रवर्तमानो हिंसा-स्तेयप्र्तिषिद्धपरद्रोहं परद्रव्याभीप्सा नास्तिक्यञ्चेतिसेयं पापात्मिका प्रवृत्तिरधर्म्माय” उक्तम्। कणा॰ सूत्रे उपस्करवृत्तौ च सुखदुःखयोः परस्परभेदः,ज्ञानाद्भेदश्च साधितो यथा
“इष्टानिष्टकारणविशेषाद्विरोधाच्च मिथः सुखदुःखयो-रथान्तरभावः” सू॰।
“आत्मगुणानां कारणभेदव्युत्पा-दनं दशमाध्यायार्थः, तत्र
“आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धि-मनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयम्” इतिगौतमीये प्रमेयविभागसूत्रे सुखस्यानभिधानात् दुःखा-भिन्नमेव सुखमिति भ्रमनिरासार्थं सुखदुःखयोरेवप्रथमं भेदमाह। सुखदुःखयोर्मिथः परस्परमर्थान्तर-[Page3616-b+ 38] भावोभेदो वैजात्यमिति यावत् कुत इत्यत आह इष्टा-निष्टकारणविशेषात् इष्टम् इष्यमाणं स्रक्चन्दनवनितादिअनिष्टमनिष्यमाणमहिकण्टकादि, तद्रूपं यत्कारणं तस्यविशेषाद्भेदात् कारणवैजात्याधीनं कार्य्यवैजात्यमावश्यकंयतः। भेदकान्तरमाह विरोधात् सहानवस्थानलक्षणात्नह्येकस्मिन्नात्मन्येकदा सुखदुःखयोरनुभवः। चकारा-दनयोः कार्य्यभेदं भेदकं समुच्चिनोति, तथाहि अनुग्रहाभिष्वङ्कनयनप्रसादादि सुखस्य, दैन्यसुखमालिन्यादिदुःखस्य कार्य्यमिति ततोऽप्यनयोर्भेदः। तदुक्तं प्रशस्ता-चार्यैः
“अनुग्रहलक्षणं सुखं स्रगाद्यभिप्रेतविषयसा-न्निध्ये सति इष्टोत्पन्नधीन्द्रियार्थसन्निकर्षाद्धर्माद्यपेक्षा-दात्ममनसीः संयोगाद्यद्यदनुग्रहाभिष्वङ्गनयनादिप्रसा-दजनकमुत्पद्यते तत् सुखम्” इति, तदिदमतीतेषु स्रक्-चन्दनादिषु स्मृतिजम्, अनागतेषु सङ्कल्पजम्, गौतमीयेसूत्रे सुखापरिगणनं वैराग्याय, सुखमपि दुःखत्थेन भा-वयतो वैरास्यं स्यादेतदर्थमिति” उप॰ वृ॰।
“नन्वासातांसुखदुःखे परस्परं भिन्ने, ज्ञानादभिन्ने स्यातां स्मृत्यनुभ-ववदित्यत आह उप॰ वृ
“संशयनिर्णयान्तराभावश्च ज्ञाना-न्तरत्वे हेतुः” सू॰
“सुखदुःखयोर्ज्ञानान्तरत्वे ज्ञानभि-न्नत्वे संशयनिर्णयावान्तरत्वाभावो हेतुर्लिङ्गमित्यर्थः,तदयमर्यः मुखं दुःखं वा ज्ञानं भवत् संशयरूपं वास्यात् निर्णयरूपं वा, नाद्यः कोटिद्वयानुल्लेखित्वात् मद्वितीयः एककोट्यनुल्लेखित्वात्, तथा च यावद्विशेष-बाधात् सामान्यबाधः, द्वावेवहि ज्ञानस्य विशेषौ सं-शयत्वं निर्णयत्वञ्च, तदुभयञ्च, सुखे दुःखे च बाधि-तमिति ज्ञानत्वमपि तत्र बाधितम्। चकारादनुभवबाधंसमुच्चिनोति सुखदुःखयोरहं सुखी दुःखीति मानसीऽ-नुभवो नत्वहं जाने सन्देह्मि निश्चिनोमोत्याकारोऽनुभवइति। भेदकान्तरमाह” उपवृ॰
“तयोर्निष्यत्तिः प्रत्यक्षलै-ङ्गिकाभ्याम्” सू॰
“तयोः संशयनिर्णययोर्निष्पत्तिरुत्-पत्तिः प्रत्यक्षाल्लिङ्गाच्च सुखं दुःखं वा न प्रत्यक्षसामग्री-जन्यं न वा लिङ्गजन्यम् चतुर्विधं हि सुख वेषयिकमानोरथिकम् आभिमानिकमाभ्यासिंकञ्च, तत्र त्रता-णामिन्द्रियसन्निकर्षप्रभवत्वं नास्त्येव। प्रथममिन्द्रियार्थन-न्निकर्षजन्यत्वात् ज्ञानं स्यादिति चेन्न सामग्र्येकदेशस्यकार्यस्य साजात्यानापादकत्वात् अन्यथा दिक्कालसाघा-रण्येन सकलकार्यैकजात्यापत्तेः, किञ्च इन्द्रियार्थसन्नि-कर्षादुत्पद्यमानं सुखं निर्विकल्पकं वा स्यात् सविकल्पकं[Page3617-a+ 38] वा, नाद्यः अतीन्द्रियत्वप्रसङ्{??ात्, न द्वितीयः विशेष्यवि-शेषणभावेन द्वयोरनाकलनरूपत्वात्। किञ्च सुखदुःखयो-रवश्यसंवेद्यत्वात् ज्ञानस्यावश्यसंवेद्यत्वेऽनवस्थाप्रसङ्गात्। लैङ्गिकमिति लिङ्गमेव वैषयिकवत्। वृत्तिकृतस्तु तयोर्ज्ञानसुखयोर्निष्पत्तिः प्रत्यक्षलैङ्गिकाभ्यां प्रत्यक्षलैङ्गिक-ज्ञानव्याख्यानाभ्यां व्याख्याता, प्रत्यक्षं ज्ञानमिन्द्रिर्य-जम्, लैङ्गिकन्तु लिङ्गजम्, सुखादिकन्तु नैतादृशमितिव्याचक्रुः” उप॰ वृ॰।
“अभूदित्यपि” सू॰
“लैङ्गिकज्ञानाद्सुखादेः प्रकारभेदाधीनं भेदमाह इति शब्दः प्रकारे,अपिशब्दो भविष्यतीत्याकारान्तरसमुच्चये, तथाच पर्वतेवह्निरभूद्भविष्यति वेति लैङ्गिके ज्ञानेऽतीतादिः प्रकारो-दृश्यते न चैवं प्रकारं सुखं दुःखं वा उत्पद्यमानमुपल-लब्धम्” उप॰ वृ॰।
“सति च कार्यदर्शनात्” सू॰
“चशब्दःभेदकान्तरं समुच्चिनोति। सति इन्द्रियार्थसन्निर्कर्षे सतिच व्याप्तिपक्षधर्म्भतादिप्रतिसन्धाने कार्य्यस्य सुखस्य दुः-खस्य वाऽदर्शनात् न प्रत्यक्षमात्रं सुखं दुःखं वा न लैङ्गि-कमात्रं वा, तदयमर्थः ज्ञानसामान्यं तावत् सुखदुःखे नभवत इत्युक्तं ज्ञानविशेषः प्रत्यक्षज्ञानं वा भवेदनुमितिरूपंवा इन्द्रियार्थसन्निकर्षे स्रक्कन्दनादिप्रत्यक्षे सुखत्वानुभ-{??}भावात्, न द्वितीयः चन्दनाद्यनुमितौ वह्न्याद्यनुमितौवा सुखत्वदुःखत्वान्यतराननुभवात्। एवं प्रत्यक्षविशेषेऽनु-मितिविशेषे वा सुखदुःखयोरननुभवान्न तद्विशेषोऽपीति” उप॰ वृ॰।
“एकार्थसमवायिकारणान्तरेषु दृष्टत्वात्” सू॰।
“भेदकान्तरमाह सुखदुःखयोरिति शेषः, सुखं प्रतिएकार्थसमवेतानि असाधारणकारणानि, धर्म्मः, सुखेरागः, सुखकारणेच्छा तदुपादानयत्नः, स्रक्चन्दना-दिज्ञानम्। दुःखं प्रति तु अधर्म्मः, अनिष्टकण्टकादि-ज्ञानम्, एषु एकार्थसमवायिषु कारणेषु दृष्टत्वादित्यर्थः,ज्ञानन्तु निर्विकल्पकमेकार्थसमवेतमसाधारणकारणं नापे-क्षत एव, सविकल्पकन्त्वपेक्षते विशेषणज्ञानं तन्न कारणा-न्यरं स्वविजातीयं कारणं न मवति, मनःसंयोगस्तुसाधारणत्वादविवक्षितः। यद्यपि स्मृतिः संस्कारमसाधा-रणमपेक्षते तथापि तद्भेदः स्फुटसिद्ध एवेत्यनुभवमादायभेदचिन्तनात्। लैङ्गिके यद्यपि व्याप्तिस्मृतिपक्षधर्म्मता-दिज्ञानापेक्षा तथाप्यन्तरशब्देनैव तद्व्युदासः। तदयंप्रमाणप्रयोगः सुखदुःखे अनुभवभिन्ने स्वसमानाधिकर-णसजातीयासाधारणकारणजन्यत्वात् स्मृतिवदाद्यशब्द-वच्च” उप॰ वृ॰। [Page3617-b+ 38] सांख्यास्तु तस्य रजःकार्यत्वम् चित्तस्य विषयाणाञ्च धर्मत्वंतत्त्रैविध्यञ्चोररीचक्रुः। तथा हि
“दुःखत्रयाभि-घातादित्यादि” सा॰ का॰ तत्त्वकौमुद्यामुक्तं यथा
“दुःखानां त्रयं दुःखत्रयं तत् खलु त्रिविधम् आध्या-त्मिकमाधिभौतिकमाधिदैविकञ्च तत्राध्यात्मिकं द्विविधंशारीरं मानसञ्च। शारीरं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यनि-मित्तं, मानसं कामक्रोधलोभमोहभयेर्ष्याविषादविषयवि-शेषादर्शननिबन्धनम्। सर्वं चैतदान्तरोपायसाध्यत्वादा-ध्यात्मिकं दुःखम्। बाह्योपायसाध्यञ्च दुःखं द्वेधा आ-धिभौतिकमाधिदैविकञ्च तत्राधिभौतिकं मानुपपशुप-क्षिसरीसृपस्थावरनिमित्तम्। आधिदैविकं यक्षराक्षसवि-नायकग्रहावेशनिबन्धनम्। तदेतत् प्रत्यात्मवेदनीयं दुःखंरजःपरिणामभेदो न शक्यते प्रत्याख्यातुम्। तदनेनदुःखत्रिकेणान्तःकरणवर्त्तिना चेतनाशक्तेः प्रतिकूलतया-भिसम्बन्धोऽभिघातः इति। एतावता प्रतिकूलवेदनी-यत्वं जिहासाहेतुरुक्तः।
“यद्यपि न सन्निरुध्यते दुःखंतथापि तदभिभवः शक्यः कर्त्तुमित्युपरिष्टान्निवेदयिष्यते”(
“भोग्ये हि सुखदुःखे अनुकूलप्रतिकूलवेदनीये प्रत्या-त्ममनुभूयेते तेनानयोरनुकूलनीयेन प्रतिकूलनीयेन चकेनचिदप्यन्येन भवितव्यं नचानुकूलनीयाः प्रतिकूलनीयावा बुद्ध्यादयस्तेषां सुखदुःखाद्यात्मकत्वेन स्वात्मनि वृत्ति-विरोधात्। तस्माद्योऽसुखाद्यात्मा सोऽनुकूलनीयः प्रति-कूलनीयो वा स चात्मेति” सा॰ प्र॰ भा॰। सर्वेषां त्रिगुणात्मत्वात् विषयस्यापि सुखदुःखात्मकत्वंत॰ कौ॰ व्यवस्थापितं यथा(
“अत्र च सुखदुःखमोहाः परस्परविरोधिनः स्वस्वा-नुरूपाणि सुखदुःखमोहात्मकान्येव निमित्तानि कल्प-यन्ति। तेषाञ्च परस्परमभिमाव्याभिभावकभावान्नानात्वम्। तद्यथा एकैव स्त्री रूपयौवनकुलशीलसम्पन्ना स्वामिनंसुखाकरोति तत्कस्य हेतोः? स्वामिनं प्रति तस्याः सुख-रूपसमुद्भवात्। सैव स्त्री सपत्नीर्दुःखाकरोति तत्कस्यहेतोः? ताः प्रति तस्या दुःस्वरूपसमुद्भवात्। एवंपुरुषान्तरं तामविन्दत् सैव भोहयति तत्कस्य हेतोः?तत् प्रति तस्या मोहरूपसमुद्भवात्। अनया च स्त्रियासर्वे भावा व्याख्याताः। तत्र यत्सुखहेतुस्तत्सुखात्मकंसत्वं, यत् दुःखहेतुस्तद्दुःखात्मकं रजः यन्मोहहेतुस्त-न्मोहात्मकं तमः, सुखप्रकाशलाघवानां त्वेकस्मिन् युगप-दुद्भूतावविरोधः सहदर्शनात्। तस्मात सखदुःखमोहैरिब[Page3618-a+ 38] विरोधिभिरेकैकगुणवृत्तिभिः सुखप्रकाशलाथवैर्न निमित्त-भेदा उन्नीयन्ते एवं दुःखोपष्टम्भकप्रवर्त्तकत्वैरेवं मोह-गुरुत्वावरणैरिति सिद्धं त्रैगुण्यमिति”। दुःखादीनाञ्च सा॰ प्र॰ भा॰ विषयगतत्वं यद्वर्णितं तच्चआनन्दशब्दे
७२
२ पृ॰ दृश्यम्
“प्रीत्यप्रतीतिविषादा-द्यैर्गुणानामन्योन्यवैधर्म्यम्” सा॰ सू॰
“गुणानां सत्वादिद्रव्यत्रयाणामन्योऽन्यं सुखदुःख-विषादाद्यैः साधर्म्यं कार्येषु तद्दर्शनादित्यर्थः। मोहादिकंच घटादेरपि रूपादिवदेव धर्मोऽन्तःकरणोपादानत्वा-दन्यकार्याणामित्युक्तम्। अत्रादिशब्दग्राह्याः पञ्च-शिखाचार्यैरुक्ताः यथा
“सत्वं नाम प्रसादलाघवाभिष्वङ्ग-प्रीतितितिक्षासन्तोषादिरूपानन्तभेदं समासतः सुखात्म-कम्। एवं रजोऽपि शोकादिनानाभेदं समासतोदुःखात्मकम्” सा॰ प्रवचनभाष्यम्। दुःखस्य चित्तवृत्तिविशेषरूपत्वम् शङ्करभाष्ये उक्तेम् तच्चअज्ञानशब्दे
६४
३ पृ॰ दर्शितम्। कविकल्पलतायाञ्च लोकसिद्धानि कतिचित् दुःखकार-णानि दर्शितानि यथापारतन्त्र्यं
१ आधिः
२ व्याधिः
३ मानच्युतिः
४ शत्रुः
५ कुभार्य्या
६ नैःस्वम्
७ कुग्रामवासः
८ कुस्वामिसेवनम्
९ वहुकन्याः
१० वृद्धत्वं
११ परगृहवासः
१२ वर्षाप्रवासः
१३ भार्य्याद्वयम्
१४ कुभृत्यः
१५ दुर्हलकरणककृषिः
१६ वराहपुराणे दुःखतराणि कतिचिदुक्तानि यथा(
“दुःखमेव प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे!। उचिते-तोपचारेण दुःखं मोक्षविनाशनम्। अहङ्कारकृतो नित्यंनरा मोहेन चावृताः। ये मां नैव प्रपद्यन्ते ततो दुःख-तरन्नु किम्। सर्वाशी सर्वविक्रेता नमस्कारविव-र्जितः। ये च मां न प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरन्नु किम्। सर्वान्नानि तु सिद्धानि पाकभेदन्तु कारयेत्। अवैश्व-देवं योऽश्नाति ततो दुःखतरन्नुकिम्। प्राप्तकाले वैश्व-देवे दृष्टं ह्यतिथिमागतम्। अदत्त्वा तस्य यो भुङ्क्तेकतो दुःखतरन्नु किम्। असन्तुष्टस्तु वैषम्ये परदाराभिमर्दकः। परोपतापी मन्दात्मा ततो दुःखतरन्नु किम्। अकृत्वायुर्बलं कर्म्म गृहे संवसते नरः। मृत्युकालवशंप्राप्तस्ततो दुःखतरन्नुकिम्। हस्त्यश्वरथयानानि ग-च्छमानानि पश्यति। न वै तस्याग्रतः पृष्ठे ततो दुःख-तरन्नु किम्। अश्नन्ति पिशितं केचित् घृतशालिसम-न्वितम्। शुष्कान्नं केचिदश्नन्ति ततो दूःखतरन्नु किम। [Page3618-b+ 38] वरवस्त्रावृतां शय्यां समासेवन्ति भूषिताः। केचित्तृणेषु शेरन्ते ततो दुःखतरन्नुकिम्। विद्वान् कृतीगुणज्ञश्च सर्वशास्त्रविशारदः। केचिन्मूकाश्च दृश्यन्तेततो दुःखत्तरन्नु किम्। विद्यमाने धने केचित् कृपणाभोगवर्जिताः। दरिद्रो जायते दाता ततो दुःखत-रन्नु किम्। पुरुषस्य तु द्वे भार्ये तयोरेकां प्रशंस-येत्। एकापि दुर्भगा तत्र ततो दुःखतरन्नु किम्। लब्ध्वा तु मानर्सी संज्ञां पञ्चभूतसमन्विताम्। मामेवन प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरन्नु किम्। लब्ध्वा ब्राह्मण-भावन्तु त्रयो वर्णाः सुमध्यमे!। पापकर्म्मरता ह्यासं-स्ततो दुःखतरन्नु किम्। एतत्ते कथितं भद्रे! दुःखकर्मविनिश्चितम्। सर्वभूतहितार्थाय यत्त्वया परिपृ-च्छ्यते”।
“अवाच्यवादांश्च बहूत् वदिष्यन्ति तवा-हिताः। निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरन्नु किम्” गीता।
“मा जीवन् यः परावज्ञादुःखदग्धोऽपि जीवति” माघः।
“सुखं हि दुःखान्यनुभूय शोभते” मृच्छ॰। दुःख-मनुभवति दुःख + क्यङ् दुःखायते दुखमनुभवतीत्यर्थः।
“दुःखायते जनः सर्वः सएवैकः सुखायते” भट्टिः।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
दुःख¦ r. 10th cl. (दुःखयति-ते) To give pain. चुरा० उभ० अक० सेट् |
दुःख¦ n. (-खं)
1. Pain, sorrow. affliction, distress, unhappiness.
2. The world.
3. Difficulty, trouble. E. दुःख to give pain, affix अच्; or दु bad, and ख्या to call; or खन् to dig, ड aff. दुष्टानि खानि यस्मिन्, or दुष्टं खनति |
Apte[सम्पाद्यताम्]
दुःख [duḥkha], a. [दुष्टानि खानि यस्मिन्, दुष्टं खनति खन्-ड, दुःख्-अच् वा Tv.]
Painful, disagreeable, unpleasant; सिंहानां निनदा दुःखाः श्रोतुं दुःखमतो वनम् Rām.
Difficult, uneasy.
खम् Sorrow, grief, unhappiness, distress, pain, agony; सुखं हि दुःखान्यनुभूय शोभते Mk.1.1; यदेवोपनतं दुः- खात्सुखं तद्रसवत्तरम् V.3.21; so दुःखसुख, समदुःखसुख &c.
Trouble, difficulty; Ś. Til.12; अर्थानामर्जने दुःखमर्जितानां च रक्षणे । आये दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थाः कष्टसंश्रयाः ॥ Pt.1.163. (दुःखम् and दुःखेन are used as adverbs in the sense of 'hardly' 'with difficulty' 'or trouble' Ś.7.13. अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते Bg.12.5; Ku.4.13; Pt.1.; R.19.49; H.1.158). -Comp. -अतीत a. freed from pain. -अन्तः final emancipation. -आर्त, -अन्वित a. pained, afflicted, distressed. -कर a. painful, troublesome, -गतम् adversity, calamity; Mb.12. -ग्रामः 'the scene of suffering', worldly existence. -छिन्न a.
tough, hard.
pained, distressed. -च्छेद्य also दुःखो- च्छेद्य a.
hard.
to be conquered with difficulty. प्रजानुरागाद्धर्माच्च दुःखोच्छेद्यो हि धार्मिकः H.4.24. -जात a. feeling pain. -जीविन् a. living in pain or distress; Ms. 11.9. -त्रयाभिघातः unbearable association of the three sufferings; दुःखत्रयाभिघाताज्जिज्ञासा Sāṅ. K.1. -दुःखम् (instr.) with great difficulty; (धारयन्ती) शय्योत्सङ्गे निहित- मसकृद्दुःखदुःखेन गात्रम् Me.95. -दुःखिन् a. having sorrow upon sorrow; मया रक्षति दुःखदुःखी Bhāg.11.11.19.-दोह्या (a cow) difficult to be milked. -प्राय, बहुल a. full of trouble or grief. -भागिन्, -भाज् a. unhappy. Ms.4.157. भोगः occurrence of trouble or misery. -योगः infliction of pain; Ms. -लव्य a. hard to be pierced or cut; B. R.4.11. -लोकः worldly life, the world as a scene of constant suffering. -शील a.
hard to please or manage, bad tempered, irritable; उपेत्य सा दोहददुःख- शीलताम् R.3.6; Ś.4.
accustomed to the misery of; कामेकपत्नीव्रतदुःखशीलाम् Ku.3.7; 'who is accustomed to (suffer) the misery (hard lot) of a perfectly chaste life. -संचार a.
passing (time) unhappily.
impassable -सागरः 'the sea of troubles'; worldly life.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
दुःख mfn. (according to grammarians properly written दुष्-खand said to be from दुस्and ख[See. सु-ख] ; but more probably a Prakritized form for दुः-स्थSee. )uneasy , uncomfortable , unpleasant , difficult R. Hariv. ( compar. -तरMBh. R. )
दुःख n. ( ifc. f( आ). )uneasiness , pain , sorrow , trouble , difficulty S3Br. xiv , 7 , 2 , 15 Mn. MBh. etc. (personified as the son of नरकand वेदनाVP. )
दुःख n. impers. it is difficult to or to be( inf. with an acc. or nom. R. vii , 6 , 38 Bhag. v , 6 )
दुःख n. दुःखम्- अस्, to be sad or uneasy Ratn. iv , 19/20
दुःख n. - कृ, to cause or feel pain Ya1jn5. ii , 218 MBh. xii , 5298.
दुःख Nom. P. खति, to pain SaddhP.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
DUḤKHA(M) : Agni Purāṇa tells the following about the origin of Duḥkham.
Hiṁsā (violence) is the wife of Adharma (unrighteous- ness). To the couple were born two daughters called Anṛta (falsehood) and Nikṛta (fraud) and from them were born the daughters Bhayā (fear) Naraka (hell) Māyā (illusion) and Vedanā (pain). Māyā brought forth Mṛtyu (death), the annihilator of all living objects, and Vedanā, from Raurava (a particular hell) brought forth Duḥkha (sorrow, grief). From Mṛtyu were born Jāti (caste), Jarā (wrinkles), Śoka (sorrow), Tṛṣṇā (covetouseness) and Krodha (anger). (Agni Pu- rāṇa, Chapter 19).
_______________________________
*4th word in left half of page 253 (+offset) in original book.


text:
॥ श्रीघटिकाचलहनुमत्स्तोत्रम् १ ॥
ब्रह्माण्डपुराणतः स्तोत्रं
अतिपाटलवक्त्राब्जं धृतहेमाद्रिविग्रहम् ।
आञ्जनेयं शङ्खचक्रपाणिं चेतसि धीमहि ॥ १॥
श्रीयोगपीठविन्यस्तव्यत्यस्तचरणाम्बुजम् ।
दरार्यभयमुद्राक्षमालापट्टिकया युतम् ॥ २॥
पारिजाततरोर्मूलवासिनं वनवासिनम् ।
पश्चिमाभिमुखं बालं नृहरेर्ध्यानसंस्थितम् ॥ ३॥
सर्वाभीष्टप्रदं नॄणां हनुमन्तमुपास्महे ।
नारद उवाच
स्थानानामुत्तमं स्थानं किं स्थानं वद मे पितः ।
ब्रह्मोवाच
ब्रह्मन् पुरा विवादोऽभून्नारायणकपीशयोः ॥
तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि सावधानमनाः शृणु ।
एकमासाद्वरदः साक्षात् द्विमासाद्रङ्गनायकः ॥ १॥
मासार्धेन प्रवक्ष्यमि तथा वै वेङ्कटेश्वरः ।
अर्धमासेन दास्यामि कृतं तु परमं शिवम् ॥ २॥
घटिकाचलसंस्थानाद्धटिकाचलवल्लभः ।
हनुमानञ्जनासूनू रामभक्तो जितेन्द्रियः ॥ ३॥
घटिकादेव काम्यानां कामदाता भवाम्यहम् ।
शङ्खचक्रप्रदो येन प्रदास्यामि हरेः पदम् ॥ ४॥
घटिकाचलसंस्थाने घटिकां वसते यदि ।
स मुक्तः सर्वलोकेषु वायुपुत्रप्रसादतः ॥ ५॥
ब्रह्मतीर्थस्य निकटे राघवेन्द्रस्य सन्निधौ ।
वायुपुत्रं समालोक्य न भयं विद्यते नरे ॥ ६॥
तस्माद्वायुसुतस्थानं पवित्रमतिदुलर्भम् ।
पूर्वाब्धेः पश्चिमे भागे दक्षिणाब्धेस्तथोत्तरे ॥ ७॥
वेङ्कटाद्दक्षिणे भागे पर्वते घटिकाचले ।
तत्रैव ऋषयः सर्वे तपस्तप्यन्ति सादरम् ॥ ८॥
पञ्चाक्षरमहामन्त्रं द्विषट्कं च द्विजातिनाम् ।
नाममन्त्रं ततः श्रीमन् स्त्रीशूद्राणामुदाहृतम् ॥ ९॥
तत्र स्नात्वा ब्रह्मतीर्थे नत्वा तं वायुमन्दिरे ।
वायुपुत्रं भजेन्नित्यं सर्वारिष्टविवर्जितः ॥ १०॥
सेवते मण्डलं नित्यं तथा वै ह्यर्धमण्डलम् ।
वाञ्छितं विन्दते नित्यं वायुपुत्रप्रसादतः ॥ ११॥
तस्मात्त्वमपि भोः पुत्र निवासं घटिकाचले ॥ ११॥
नारद उवाच
कथं वासः प्रकर्तव्यो घटिकाचलमस्तके ।
केन मन्त्रेण बलवानाञ्जनेयः प्रसीदति ॥ १२॥
विधानं तस्य मन्त्रस्य होमं चैव विशेषतः ।
कियत्कालं तत्र वासं कर्तव्यं तन्ममावद ॥ १३॥
ब्रह्मोवाच
ब्रह्मतीर्थे ततः स्नत्वा हनुमत्संमुखे स्थितः ।
द्वादशाक्षरमन्त्रं तु नित्यमष्टसहस्रकम् ॥ १४॥
जपेन्नियमतः शुद्धस्तद्भक्तस्तु परायणः ।
निराहारः फलाहारो ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः ॥ १५॥
मण्डलं तत्र वस्तव्यं भक्तियुक्तेन चेतसा ।
ध्यानश्लोकं प्रवक्ष्यामि शृणु नारद तत्वतः ॥ १६॥
तमञ्जनानन्दनमिन्दुबिम्बनिभाननं सुन्दरमप्रमेयम् ।
सीतासुतं सूक्ष्मगुणस्वदेहं श्रीरामपादार्पणचित्तवृत्तिम् ॥ १७॥
एवं ध्यात्वा सदा भक्त्या तत्पादजलजं मुदा ।
चतुर्थांशेन होमं वा कर्तव्यं पायसेन च ॥ १८॥
विधिना विधियुक्तस्तु विदित्वा घटिकाचलम् ।
जगाम जयमन्विच्छन्निन्द्रियाणां महामनाः ॥ १९॥
एवं नियमयुक्तः सन् यः करोति हरेः प्रियम् ।
विजयं विन्दते देही वायुपुत्रप्रसादतः ॥ २०॥
इति ब्रह्माण्डपुराणतः श्रीघटिकाचलहनुमत्स्तोत्रं सम्पूर्णम् ।
From Hanumatstutimanjari, Mahaperiaval Publication
Proofread by PSA Easwaran psaeaswaran at gmail
BACK TO TOP
% Text title : ghaTikAchalahanumatstotram 1
% File name : ghaTikAchalahanumatstotram1.itx
% itxtitle : ghaTikAchalahanumatstotram 1 (brahmANDapurANAntargatam)
% engtitle : ghaTikAchalahanumatstotram 1
% Category : hanumaana, stotra
% Location : doc_hanumaana
% Sublocation : hanumaana
% Texttype : stotra
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Processed by Sowmya Ramkumar
% Proofread by : PSA Easwaran psaeaswaran at gmail
% Description-comments : brahmANDapurANataH From Hanumatstutimanjari, Mahaperiaval Publication
% Latest update : September 19, 2014
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
कुन्ती
महाभारतस्य प्रमुखेषु स्त्रीपात्रेषु अत्यन्तं प्रमुखं पात्रम् अस्ति कुन्त्याः । अस्याः कथा भागवतपुराणे अपि उक्ता अस्ति । एषा पाण्डुमहाराजस्य पत्नी । कुन्तिदेवी एका आदर्शमहिला आसीत् । एषा महात्मनां पाण्डवानां. माता तथैव श्रीकृष्णपरमात्मनः मातुली आसीत् । वसुदेवस्य पितृव्यः, राजा कुन्तिभोजः एतां दत्तकरूपेण स्वीकृतवान् आसीत् । जन्मतः जनाः एतां 'पृथा’ नाम्ना अह्वयन्ति स्म । कुन्तीभोजेन पालिता इति कारणेन 'कुन्ती’ नाम्ना एव प्रसिद्धा जाता । आबाल्यात् एषा बहु सुशीला, संयमशीला सदाचारिणी च आसीत् ।
कुन्तिदेवी एका आदर्शमहिला आसीत् । एषा महात्मानां पाण्डवानाम् माता तथैव श्रीकृष्णपरमात्मस्य मातुली च आसीत् । वसुदेवस्य अनुज, राजा कुन्तिभोजः एतां दत्तु स्वीकृतवन्तः । जन्मदारभ्य जनाः एतां 'पृथा’ नाम्ना अहवयन्ति स्म । कुन्तीभोजेन पालिता इति कारणेन 'कुन्ती’ नाम्ना एव प्रसिद्धा जाता । आबाल्यात् एषा बहुसुशीला, संयमशीला सदाचारिणी च आसीत् । कदाचित् राज्ञः गृहं कश्चन श्रेष्ठः ब्राह्मणः आगतवान् । अतुथिसेवाकार्य कुन्त्या करणीयम् अभवत् । एतस्यै ब्राह्मणेषु भक्तिः अतिथीनां सेवायाम् आसक्तिः आसीदेव । अतः शुद्धमनसा तस्य ब्राह्मणस्य सेवां कृतवती । तस्य व्यवहारः तु बहु कठिणम् आसीत् । निर्दिष्टे समये नागच्छति स्म । अकाले खादितुं पृच्छति स्म् । किन्तु एषा तस्य इच्छानुसारं सर्वदा सज्जीकरोति स्म । एकवर्षपर्यन्तं सा एवमेव तस्य सेवां यदा कृतवति ब्राह्मणः अतीव प्रसन्नः जातः । सन्तष्टः सः किमपि वरं दातुम् उद्युक्तः अभवत् । किन्तु कुन्ती वदति यत भवान् मम विषये प्रसन्नः अस्ति । तावत् पर्याप्तम् मम इदानीं कस्यापि वरस्य आवश्यकता नास्ति इति । एतस्याः निः ष्कामेन सेवाभावेन आनन्दितः ब्राह्मणः देवानाम् आवाहना मन्त्रस्य ग्रहणं कर्तु तां वदति । तस्य वचनं तिरस्कर्तुम् अशक्ता सा अथर्ववेदस्य मन्त्रोपदेशं स्वीकृतवती । तेन सा यस्य देवस्य आवाहनं करोति सः देवः तस्याः अथीनः भवति । एवं सूथयित्वा सः ब्रह्मणः ततः अदृश्यः जातः । सः तु सामान्यः नासीत् । साक्षात् उग्रतपस्विनः महर्षिदूर्वासः आसीत् ।
कुन्त्याः विवाहः महाराजः पाण्डुना सह अभवत् । स धर्मिष्ठः आसीत् । तथापि अज्ञानेन कदाचित मृगरुपधारी किन्दममुनेः एतेन हिंसा अभवत् । सा पटना तस्य मनसि व्ययां वैराग्यं च जनयति । स्वस्य सर्वस्वं त्यक्त्वा सः वनं गन्तुम् इच्छति । पतिभक्तपरायणा कुन्तीदेवी अपि सुखभोगान् त्यक्त्वा पत्या सह वनं गच्छति । आजीवनपर्यन्तं ब्रह्मचर्यव्रतस्य पालनां कृतवती । यदा पतिः मृतः सा अपि पतिम् अनुसर्तुम् इष्टवती किन्तु माद्रि स्वस्य पुत्रान् कुन्त्याः हस्ते स्थापयित्वा स्वयं सहागमनं कृतवती । माद्रयाः इच्छानुसारेण कुन्ती स्वस्य पुत्राणाम् अपेक्षया अधिका प्रम्णा नकुलं सहदेवं च पालितवती । सहदेवस्य विषये तुइ एतस्याः विशेषः प्रीतिः ।
अन्तर्विषयाः
अतिथिसेवातत्परा[सम्पादयतु]
कदाचित् राज्ञः गृहं कश्चन श्रेष्ठः ब्राह्मणः आगतवान् । अतुथिसेवाकार्यं कुन्त्या करणीयम् अभवत् । एतस्यै ब्राह्मणे भक्तिः अतिथीनां सेवायाम् आसक्तिः च आसीदेव । अतः शुद्धमनसा तस्य ब्राह्मणस्य सेवां कृतवती । तस्य व्यवहारः तु बहु कठिनः आसीत् । निर्दिष्टे समये नागच्छति स्म । अकाले खादितुं पृच्छति स्म् । किन्तु एषा तस्य इच्छानुसारं सर्वदा सज्जीकृत्य ददाति स्म । एकवर्षं यावत् सा एवमेव तस्य सेवां यदा कृतवती तदा ब्राह्मणः अतीव प्रसन्नः जातः । सन्तष्टः सः कमपि वरं दातुम् उद्युक्तः अभवत् । किन्तु कुन्ती वदति यत भवान् मम विषये प्रसन्नः अस्ति । तावत् पर्याप्तम् ।मम इदानीं कस्यापि वरस्य आवश्यकता नास्ति इति । एतस्याः निःष्कामेन सेवाभावेन आनन्दितः ब्राह्मणः देवानाम् आवाहनामन्त्रस्य ग्रहणं कर्तु तां वदति । तस्य वचनं तिरस्कर्तुम् अशक्ता सा अथर्ववेदस्य मन्त्रोपदेशं स्वीकृतवती । तेन सा यस्य देवस्य आवाहनं करोति सः देवः तस्याः अधिनः भवति । एवं सूचयित्वा सः ब्राह्मणः ततः अदृश्यः जातः । सः तु सामान्यः नासीत् । साक्षात् उग्रतपस्वी महर्षिः दूर्वासा आसीत् । कुन्त्याः विवाहात् पूर्वम् ऋषिः दूर्वासाः अस्याः सेवया सन्तुष्टः देवानां वशीकरणमन्त्रम् अबोधयत् । तस्य मन्त्रस्य परीक्षां कर्तुम् उद्युक्ता सा प्रयोगम् अकरोत् सूर्यम् आराधयन्ती । तस्य कारणतः विवाहात् पूर्वम् एव सूर्यस्य वरेण "कर्णं" प्राप्नोत् । तं शिशुं नद्यां प्लावयत् च ।
वैवाहिकजीवनम्[सम्पादयतु]
कुन्त्याः विवाहः महाराजेन पाण्डुना सह अभवत् । स धर्मिष्ठः आसीत् ।विवाहानन्तरं पतिः पाण्डुः यदा शापग्रस्तः अभवत् तदा पुत्रप्राप्त्यर्थं तस्य वरस्य प्रयोगम् अकरोत् । यमस्य वरेण युधिष्ठिरं, वायुदेवस्य वरेण भीमम्, इन्द्रस्य वरेण अर्जुनं च पुत्रत्वेन प्राप्नोत् । पण्डोः मरणानन्तरम् अपि पुत्रपालनार्थं जीविता आसीत् कुन्ती । तथापि अज्ञानेन कदाचित् मृगरुपधारिणं किन्दममुनिं मारितवान् । सा घटना तस्य मनसि व्यथां वैराग्यं च जनयति । स्वस्य सर्वस्वं त्यक्त्वा सः वनं गन्तुम् इच्छति । पतिभक्तिपरायणा कुन्तीदेवी अपि सुखभोगान् त्यक्त्वा पत्या सह वनं गच्छति । आजीवनं ब्रह्मचर्यव्रतस्य पालनं कृतवती । यदा पतिः मृतः सा अपि पतिम् अनुसर्तुम् इष्टवती किन्तु माद्रिः स्वस्य पुत्रौ कुन्त्याः हस्ते स्थापयित्वा स्वयं सहागमनं कृतवती । माद्र्याः इच्छानुसारेण कुन्ती स्वस्य पुत्राणाम् अपेक्षया अधिकप्रेम्णा नकुलं सहदेवं च पालितवती । सहदेवस्य विषये तु एतस्याः विशेषप्रीतिः ।
व्यक्तित्वम्[सम्पादयतु]
कुन्तीदेवी चिन्तनकर्त्री धैर्यशालिनी च आसीत् । स्वस्य कष्टस्य विषये किञ्चिदपि चिन्तां न करोति स्म । दुर्योधनस्य असहनीयम् अत्याचारमपि सोढवती । किन्तु एषा अन्येषां कष्टं द्रष्टुं न शक्नोति स्म । लाक्षागृहात् सुरक्षिततया बहिः आगत्य एषा पुत्रैः सह एकचक्रनगरे कस्यचित् ब्राह्मणस्य गृहे निवसन्ती आसीत् । तस्य गृहे किञ्चित् कष्टम् आसीत् । कारणम् एवम् आसीत् -तस्य नागरस्य समीपे एव बकासुरनामकः राक्षसः आसीत् । तस्मै राक्षसाय नगरवासिभिः प्रतिदिनम् एकं शकटपरिमितम् अन्नं महिषद्वयं च दातव्यम् आसीत् । एतान् यः नयति तम् अपि सः राक्षसः खादति स्म । नगरवासिभिः क्रमशः एतद् कार्यं क्रियते स्म । पाण्डवाः यस्य गृहे स्थितवन्तः आसन् तस्य गृहस्य पर्यायः आगतः ।तस्मात् गृहात् राक्षसाय भोजनस्य मानवस्य च प्रेषणं करणीयम् आपतितम् । ब्राह्मणस्य परिवारे रोदनं कोलाहलः च प्रचलति स्म । एतं विषयं कुन्ती ज्ञातवती । सा चिन्तितवती यत् 'एते अस्माकम् आश्रयदातारः सन्ति ।तेभ्यः अस्माभिः कोऽपि प्रत्युपकारः करणीयः । एकस्मिन् गृहे वसद्भिः अस्माभिः दुःखे अपि समभागः स्वीकरणीयः । एवं चिन्तयित्वा यदा सा तेषां समीपं गतवती तदा कुटुम्बजनेषु केन राक्षसस्य समीपं गन्तव्यम् इति विषये चर्चा चलति स्म । ब्राह्मणः पत्नीं वदन् आसीत् "भवती कुलीना बालानां माता च अस्ति भवतीं राक्षसस्य समीपं न प्रेषयामि” इति । पत्नी वदति “ पत्युः अपेक्षया पत्न्याः शीघ्रं परलोकगमनं तु सौभाग्यस्य विषयः । स्त्री वधार्हा न इति मत्वा सः मां त्यजेत् अपि । अतः अहमेव गच्छामि “ इति । मातापित्रोः वचनं श्रुत्वा पुत्री वदति "धर्मानुसारेण मां कदाचित् प्रेषयन्ति एव । अद्य एव प्रेषयन्तु भवन्तः रक्षिताः भवन्तु "इति । तदा लघुबालः पुत्रः वदति "अहमेव एतया शलाकया राक्षसं मारयामि” इति एकां शलाकां दर्शितवान् । तावता कुन्ती भवत्सु केनापि गन्तव्यं नास्ति। भगवतः अनुग्रहेण मम पञ्चपुत्राः सन्ति । तेषु एकं प्रेषयामि भव न्तः भोजनस्य व्यवस्थां कुर्वन्तु इति उक्तवती । ब्राह्मणः न अङ्गीकृतवान् चेदपि एषा भीमं तत्र प्रेषितवती । भीमः राक्षसं मारयित्वा जनानां कष्टं दूरीकृतवान् । एवं कुन्ती त्यागमयी आसीत् ।
सत्यशीलता[सम्पादयतु]
कुन्ती विनोदार्थमपि असत्यं न वदति स्म । अर्जुनः भीमः च स्वयंवरे दौपदीं जित्वा, मातुः समीपम् आनीय वदतः” मातः । अद्य एतां शिक्षाम् आनीतवन्तः” इति । कुन्ती अदृष्ट्वा वदति "पञ्चसहोदराः अपि विभज्य उपयोगं कुर्वन्तु” इति । यदा विषयं सा ज्ञातवती तदा सङ्कटम् अनुभूतवती । वचनं प्रतिस्वीकरोमि चेत् असत्यकथनस्य दोषः भवति । वचनं पालयति चेत् मर्यादायाः लोपः भवति । कुन्ती युधिष्ठिरं पृच्छति । सः सत्ये स्थिरता भवेत् इति वदति । किन्तु एतेन पञ्चजनाः अपि दौपद्याः सह पाणिग्रहणं कुर्वन्ति इति निश्चितम् । विधिपूर्वकं विवाहः अभवत् । एवम् एतस्याः सत्यनिष्ठायाः विजयः अभवत् ।
त्यागमयी[सम्पादयतु]
कुन्तीदेव्याः जीवनम् आरम्भतः अन्त्यपर्यन्तम् अपि त्यागपूर्णं तापसिकं अनासक्तं च आसीत् । पाण्डवानां वनवासस्य समये एषा हस्तिनापुरे आसीत् । ततः एव पुत्रेभ्यः स्वस्य सहोदरस्य पुत्रस्य श्रीकृष्णस्य द्वारा क्षत्रियधर्मे स्थिरतया तिष्ठन्तु इति सन्देशं प्रेषितवती । विदुरस्य सञ्जययोः द्रष्टान्तं दत्त्वा एवम् उक्तवती आसीत् "हे पुत्राः ! यद् कार्यार्थं क्षत्रियमहिला पुत्रं प्रसूते तस्य कार्यस्य करणसमयः सन्निहितः" अस्ति । इति महाभारतस्य युद्धसमये अपि सा तत्रैव आसीत् । युद्धानन्तरं युधिष्ठिरस्य राज्याभिषेकः अभवत् । राजमाता कुन्ती पुत्रवियोगेन पीडितयोः स्वस्य यातृदेवरयोः सेवायाः दायित्वं स्वीकृतवती । द्वेषाभिमानेन रहिता एषा सेवायामेव समयं यापयति स्म । यदा तौ वानप्रस्थाश्रमार्थं प्रस्थितवन्तौ तदा एषा अपि तयोः सेवार्थं वनं प्रास्थितवती । जीवनपूर्णं कष्टम् अनुभूय यदा सुखम् आगतं तदा अपि सेवाजीवनं कर्तुम् एतादृशाः केवलं शक्नुवन्ति । यदा कुन्तीदेवी वनं प्रस्थितवती तदा भीमसेनः पृच्छति " भवत्या एतदेव यदि करणीयं स्यात् तर्हि वृथा अस्माकं द्वारा एतादृशीं नरहत्यां कारितवती?" इति । तदा कुन्त्याः उत्तरं तु हृदये स्थापयितुं योग्यम् अस्ति । सा वदति" पुत्र भवन्तः भीरवः भूत्वा न उपविशन्तु । क्षत्रियोचितस्य पुरुषार्थस्य त्यागं कृत्वा अपमानेन जीवनं न कुर्वन्तु । स्वस्य न्यायोचितः अधिकारः नष्टः न भवेत् इति उद्देशेन एव अहं भवतः युद्धाय प्रेरितवती । मम सुखाय अहं तथा न कृतवती । इदानीं अहं तपसा पत्युः लोकं गन्तुम् इच्छामि । भवन्तः धर्मेण प्रजापालनं कुर्वन्तः आनन्देन तिष्ठन्तु "इति समाधानं कारयित्वा स्वस्य यातृदेवराभ्यां सह वनं प्रस्थितवती । अन्तपर्यन्तं तयोः सेवा कृत्वा तैः सह दावाग्नौ दग्ध्वा योगी इव इहलोकं त्यक्तवती । एतादृशी महिला तु प्रपञ्चस्य इतिहासे सुलभतया न लभ्यते ।


text:
महानिम्बिसस्यम्
अस्य सस्यशाश्त्रीयं नाम मेलिया अजेडरक् लिन्न् इति । अस्य कुटुम्बः मेलियेसि इति । अक्षद्रुवृक्षः, पर्वतवृक्षः इति अस्य नामान्तरम् । इदं महानिम्बिसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं सस्यं भारतस्य सर्वेषु प्रदेशेषु वर्धते । एतत् दर्शनेन निम्बूकस्य सस्यम् इव भाति । किन्तु अस्य फलानि निम्बूकानाम् अपेक्षया महाकारकाणि भवन्ति । अतः एव अस्य नाम “महानिम्बिसस्यम्” इति उच्यते । अस्य संस्कृते “हिमद्रुम” इति अपरं नाम अपि अस्ति । अस्मिन् पीतवर्णीयः रासायनिकः अंशः अत्यन्तं क्रियाशीलः अस्ति ।
अन्यभाषासु अस्य वृक्षस्य नामानि यथा...
आङ्ग्लम् - पर्शियन् लैल्याक् ट्री । Persian lilac Tree
कन्नडम् - काडुबेवु, अरेबेवु, तुरुकुबेवु । ಕಾಡುಬೇವು, ಅರೆಬೇವು, ತುರುಕುಬೇವು |
हिन्दी - बकेन ।
तमिळु - मल्लेवेम्बु । மல்லெவெம்பு |
तेलुगु - तरकवेप । తరకవేప ।
मराठि - पेज्रि ।
मलयाळम् - वेम्बु । വെംബു |
गिरिपत्रवृक्षः भारतदेशे तु सर्वत्र व्यापृतः अस्ति । अयं १२मी.पर्यन्तम् अपि संवर्धते । कण्डस्य त्वक् मसृणा भस्मवर्णमिश्रितः कपिलवर्णः च अस्ति । द्विपिच्छरूपेण संयुक्तपत्राणि निबिडहरिद्वर्णानि भवन्ति । पत्रास्य अञ्चलः क्रकच इव भवति । पत्रस्य दीर्घता २३-२५से.मी. विस्तारः ०.५-२.५से.मी. स्तः । प्रत्येकं पत्रगुच्छे ५-१०पत्राणि भवन्ति । सुगन्धयुक्तानि मन्दनीलवर्णितानि पुष्पाणि गुच्छे भवन्ति । मर्चमासतः एप्रिल् मासाभ्यान्तरं गिरिपत्रवृक्षाः सुपुष्पिताः भवन्ति । गोलिकाकारस्य प्रत्यकं फले चत्वारि बीजानि भवन्ति । अस्य वंशप्रसारः बीजैः भवति ।
उपयोगाः[सम्पादयतु]
गिरिपत्रवृक्षान् आलङ्कारिकसस्यानि इव मार्गपार्श्वे उद्यानेषु च प्रारोपयन्ति । बीजतैलं रक्तशुद्धिकारं भवति । अत एतत् औषधोत्पादने प्रयोजयन्ति । मूलानि उदरक्रिमिनाशकत्वेन उपयुज्यते । सन्धिवेदना निवारणार्थमपि बीजतैलस्य उपयोगः भवति । पत्राणि कीटनिवारकानि सन्ति । विविधाः मञ्जूषाः निर्मातुम् अस्य वृक्षस्य दारुणाम् उपयोगः भवति । पालानि मेषाः अजाः प्रीत्याखादन्ति । शुष्कफलानि रुद्राक्षाः मालासु इव उपयोजयन्ति ।
इतरभाषासु अस्य महानिम्बिसस्यस्य नामानि[सम्पादयतु]
इदं महानिम्बिसस्यस्यम् आङ्ग्लभाषया “पर्शियन् लिलाक्” इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Melia Azedarah इति । इदं हिन्दीभाषया “बकायन्” इति, तेलुगुभाषया “कोण्डवेप” इति, तमिळ्भाषया “मलैवेम्बु” इति, बङ्गभाषया “गोरेनीम्” इति ,"महानीम्" इति च, मराठीभाषया “विलायिति नीम्” इति, कन्नडभाषया “तुरुकबेवु” अथवा “हुच्चबेवु” अथवा चेक्कबेवु” इति उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य महानिम्बिसस्यस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अस्य महानिम्बिसस्यस्य रसः अपि निम्बवृक्षस्य रसः इव तिक्तः । अतः एव अस्य नाम कन्नड – मराठी – बङ्गभाषाभिः निम्बसदृशम् अस्ति ।
- १. इदं महानिम्बिसस्यं क्रिमिनिवारकम् । प्रातः रिक्तोदरे अस्य रसस्य सेवनेन उदरे विद्यमानाः जन्तवः नश्यन्ति ।
- २. अस्य पर्णानां स्वरसः क्रिमिनाशकः, ज्वरहरः अपि ।
- ३. अस्य पर्णानि, पुष्पाणि च शिरोवेदानायां लेपत्वेन उपयुज्यन्ते ।
- ४. अस्य पर्णानां स्वरसः चर्मरोगेषु बाह्यलेपत्वेन, औषधत्वेन चापि उपयुज्यते ।
- ५. कासे पीनसे च अस्य रसः मधुना सह सेवनीयः ।


text:
पञ्चमेऽनुवाकेऽष्टौ सूक्तानि । तत्र ' इदमित्था ' इति सप्तविंशत्यृचं प्रथमं सूक्तं मानवस्य नाभानेदिष्ठस्यार्षं त्रैष्टुभम् । इदमादीनि षट् सूक्तानि वैश्वदेवानि । तथा चानुक्रान्तम्--' इदमित्था सप्ताधिका नाभानेदिष्ठो मानवो वैश्वदेवं तत् ' इति । पृष्ठ्यस्य षष्ठेऽहनि वैश्वदेवशस्त्र आभिप्लविकातिदेशप्राप्तस्य उषासानक्ता इत्यस्य स्थाने इदं सूक्तम् । सूत्रितं च-'उद्धृत्य' चोत्तमं सूक्तं त्रीणीदमित्था रौद्रमिति ' ( आ. श्रौ. ८.१) इति । अत्रैतरेयब्राह्मणं-' नाभानेदिष्ठं वै मानवं ब्रह्मचर्यं वसन्तं भ्रातरो निरभजन्त्सोऽब्रवीदेत्य किं मह्यमभाक्तेत्येतमेव निष्ठावमववदितारमित्यब्रुवन् ' ( ऐ. ब्रा. ५.१४) इत्यादि । तत्र नाभानेदिष्ठो भ्रातृभिर्भागे निराकृतः पितृसामीप्यमागत्य किं मह्यं भागं च कल्पितवानसीत्यपृच्छत् । स च किमनेन भागेन । अङ्गिरसः स्वर्गार्थं सत्रमासीनाः षष्ठाहःपर्यन्तमनुष्ठाय मुह्यन्ति । तान् ' इदमित्था ' इति सूक्ते शंसय ते स्वर्गं यन्तो वसिष्ठा गाः सहस्रसंख्याकान् दास्यन्तीति पित्रा प्रेरितोऽङ्गिरसां समीपमागत्य तेभ्यः सत्रपरिवेषणं गोसहस्रमुत्कोचं परिकल्प्य तानेते सूक्ते षष्ठेऽहन्यशंसयत् । ते च तत्सूक्तसामर्थ्याद्यज्ञं पारं प्रापय्य स्वर्जिगमिषवोऽस्मै गोसहस्रं प्रादुः । तं च तद्गोसहस्रं स्वीकुर्वाणं कश्चन कृष्णशवासी पुरुष उत्तरत उत्थाय ब्राह्मण मदीयं यज्ञशेषभागं मा स्वीकुर्वित्यब्रवीत् । स च मह्यमङ्गिरसः प्रादुरिति प्रत्यब्रवीत् । तर्हि ब्राह्मण तव पितरमेव पृच्छ कस्मै भागः प्राप्नुयादित्युक्तः पितृसमीपमागत्य पित्रा रुद्रायायं न्याय्य इति तेनोक्तस्तवैवायं भाग इति मम पिताब्रवीदिति प्रत्युवाच । ततो यथार्थकथनेन तुष्टः पुरुषो नाभानेदिष्ठायैव स्वं भागं प्रादादित्युक्तम् । तथाध्वर्युब्राह्मणेऽपि ' मनुः पुत्रेभ्यो दायं व्यभजत् स नाभानेदिष्ठः ' ( तै. सं. ३.१.९.४) इत्यादिनायमर्थ उक्तः । तत्सर्वमत्रानुसंधेयम् ।।
१८. तद्बन्धुः । सैव पृथिवी बन्धुकोत्पत्त्यधिष्ठानत्वेन यस्यासौ तद्बन्धुः । तन्मातृक इत्यर्थः । सूरिः स्तुतेः प्रेरकः दिवि वर्तमानस्य ते तव स्वभूत इति शेषः । त्वदपत्यभूत इति यावत् । षष्ठीसामर्थ्यात्संबन्धसामान्यं प्रतीयते । तच्चादित्यपुत्रो मनुर्मनोः पुत्रो नाभानेदिष्ठ इत्येवं सूर्यापत्यत्वेऽपि पर्यवस्यति । सूर्यनाभानेदिष्ठयोः सबन्धश्चरमपाद उत्तरमन्त्रे च वक्ष्यते । स च धियंधाः कर्मणां धारको नाभानेदिष्ठः वेनन् अङ्गिरोदत्तं गोसहस्रं वेनन् कामयन् प्र रपति प्रलपति । स्तौतीत्यर्थः । वा अपि चेत्यर्थः । सा द्यौः नः अस्माकं परमा उत्कृष्टा नाभिः बन्धिका च अस्य आदित्यस्य अधिष्ठानभूतास्ति । घ इति पूरणः । अहं तत् तस्यादित्यस्य पश्चा पश्चादनन्तरं कतिथः कतिपयानां पूरणः आस अभवम् । अनेन ममादित्येन जन्यजनकभावः संबन्धः संनिकृष्ट इत्युक्तं भवति ।।
१९. इयं माध्यमिका वाक् मे नाभिः संनाहिनी। आदित्यस्य तस्याश्चाभेदादस्यर्षेर्माध्यमिका वाग्बन्धिका भवति । तथा च ब्राह्मणं-' सा या वागसौ स आदित्यः ' ( श. ब्रा. १०.५.१.४) इति ब्राह्मणम् । इह अस्मिन्मण्डले मे मम सधस्थं स्थानम् । इमे मे देवाः द्योतमाना रश्मयः मे मम स्वभूताः । अयम् अहम् अस्मि सर्वः । सूर्यस्य स्वस्योक्तेन प्रकारेणाभेदात्तद्द्वारा सर्वात्मकत्वम् । अह किंचेत्यर्थः । द्विजाः विप्राः ऋतस्य प्रथमजाः सत्यस्य प्रथमजा सत्यभूतस्य ब्रह्मणः प्रथमोत्पन्नाः । धेनुः पृश्निदेवता माध्यमिका वाक् जायमाना इदं सर्वम् अदुहत् दुदोह । उदपादयदित्यर्थः ।।


text:
अध्याय १२
सिरानुसारिणि मले प्रथमं पटलं श्रिते ।
अ-व्यक्तम् ईक्षते रूपं व्यक्तम् अप्य् अ-निमित्ततः ॥१॥
१२.१ प्रथमं पटलं गते १२.१ अ-व्यक्तम् ईक्ष्यते रूपं प्राप्ते द्वितीयं पटलं अ-भूतम् अपि पश्यति ।
भूतं तु यत्नाआसन्नं दूरे सूक्ष्मं च नेक्षते ॥२॥
१२.२ दूरं सूक्ष्मं च नेक्षते दूरान्तिक-स्थं रूपं च विपर्यासेन मन्यते ।
दोषे मण्डल-संस्थाने मण्डलानीव पश्यति ॥३॥
द्वि-धैकं दृष्टि-मध्य-स्थे बहु-धा बहु-धा-स्थिते ।
दृष्टेर् अभ्यन्तर-गते ह्रस्व-वृद्ध-विपर्ययम् ॥४॥
१२.४ ह्रस्व-दीर्घ-विपर्ययम् १२.४ ह्रस्वं बहु विपर्ययम् नान्तिक-स्थम् अधः-संस्थे दूर-गं नोपरि स्थिते ।
पार्श्वे पश्येन् न पार्श्व-स्थे तिमिराख्यो ऽयम् आमयः ॥५॥
प्राप्नोति काच-तां दोषे तृतीय-पटलाश्रिते ।
तेनोर्ध्वम् ईक्षते नाधस् तनु-चैलावृतोपमम् ॥६॥
१२.६ तेनोर्ध्वम् ईक्ष्यते नाधस् यथा-वर्णं च रज्येत दृष्टिर् हीयेत च क्रमात् ।
तथाप्य् उपेक्षमाणस्य चतुर्थं पटलं गतः ॥७॥
१२.७ यथा-दोषं च रज्येत लिङ्ग-नाशं मलः कुर्वंश् छादयेदृष्टि-मण्डलम् ।
तत्र वातेन तिमिरे व्याविद्धम् इव पश्यति ॥८॥
चलाविलारुणाभासं प्रसन्नं चेक्षते मुहुः ।
जालानि केशान् मशकान् रश्मींश् चोपेक्षिते ऽत्र च ॥९॥
१२.९ धूमाविलारुणाभासं १२.९ प्रसन्नं वीक्षते मुहुः १२.९ रश्मींश् चोपेक्षिते ऽत्र तु काची-भूते दृग् अरुणा पश्यत्य् आस्यम् अ-नासिकम् ।
चन्द्र-दीपाद्य्-अनेक-त्वं वक्रम् ऋज्व् अपि मन्यते ॥१०॥
वृद्धः काचो दृशं कुर्यारजो-धूमावृताम् इव ।
स्पष्टारुणाभां विस्तीर्णां सूक्ष्मां वा हत-दर्शनाम् ॥११॥
१२.११ स्फुटारुणाभां विस्तीर्णां स लिङ्ग-नाशो वाते तु संकोचयति दृक्-सिराः ।
दृङ्-मण्डलं विशत्य् अन्तर् गम्भीरा दृग् असौ स्मृता ॥१२॥
पित्त-जे तिमिरे विद्युत्-खद्योत-द्योत-दीपितम् ।
शिखि-तित्तिरि-पत्त्राभं प्रायो नीलं च पश्यति ॥१३॥
१२.१३ -खद्योतोद्योत-दीपितम् १२.१३ शिखि-तित्तिरि-पिच्छाभं काचे दृग् काच-नीलाभा तादृग् एव च पश्यति ।
अर्केन्दु-परिवेषाग्नि-मरीचीन्द्र-धनूंषि च ॥१४॥
१२.१४ काचे दृग् कांस्य-नीलाभा भृङ्ग-नीला निर्-आलोका दृक् स्निग्धा लिङ्ग-नाशतः ।
दृष्टिः पित्तेन ह्रस्वाख्या सा ह्रस्वा ह्रस्व-दर्शिनी ॥१५॥
भवेत् पित्त-विदग्धाख्या पीता पीताभ-दर्शना ।
कफेन तिमिरे प्रायः स्निग्धं श्वेतं च पश्यति ॥१६॥
१२.१६ पीता पीताभ-दर्शिनी शङ्खेन्दु-कुन्द-कुसुमैः कुमुदैर् इव चाचितम् ।
काचे तु निष्-प्रभेन्द्व्-अर्क-प्रदीपाद्यैर् इवाचितम् ॥१७॥
१२.१७ कुमुदैर् इव वाचितम् सिताभा सा च दृष्टिः स्याल् लिङ्ग-नाशे तु लक्ष्यते ।
मूर्तः कफो दृष्टि-गतः स्निग्धो दर्शन-नाशनः ॥१८॥
बिन्दुर् जलस्येव चलः पद्मिनी-पुट-संस्थितः ।
उष्णे संकोचम् आयाति च्छायायां परिसर्पति ॥१९॥
१२.१९ पद्मिनी-पुट-संश्रितः १२.१९ पद्मिनी-पत्त्र-संश्रितः शङ्ख-कुन्देन्दु-कुमुद-स्फटिकोपम-शुक्लिमा ।
रक्तेन तिमिरे रक्तं तमो-भूतं च पश्यति ॥२०॥
काचेन रक्ता कृष्णा वा दृष्टिस् तादृक् च पश्यति ।
लिङ्ग-नाशे ऽपि तादृग् दृङ् निष्-प्रभा हत-दर्शना ॥२१॥
संसर्ग-संनिपातेषु विद्यात् संकीर्ण-लक्षणान् ।
तिमिरादीन् अ-कस्माच तैः स्याव्यक्ताकुलेक्षणः ॥२२॥
१२.२२ तैः स्यावक्राकुलेक्षणः १२.२२ तैः स्याव्यक्ताकुलेक्षणम् तिमिरे शेषयोर् दृष्टौ चित्रो रागः प्रजायते ।
द्योत्यते नकुलस्येव यस्य दृङ् निचिता मलैः ॥२३॥
नकुलान्धः स तत्राह्नि चित्रं पश्यति नो निशि ।
अर्के ऽस्त-मस्तक-न्यस्त-गभस्तौ स्तम्भम् आगताः ॥२४॥
स्थगयन्ति दृशं दोषा दोषान्धः स गदो ऽपरः ।
दिवा-कर-कर-स्पृष्टा भ्रष्टा दृष्टि-पथान् मलाः ॥२५॥
विलीन-लीना यच्छन्ति व्यक्तम् अत्राह्नि दर्शनम् ।
उष्ण-तप्तस्य सहसा शीत-वारि-निमज्जनात् ॥२६॥
त्रि-दोष-रक्त-संपृक्तो यात्य् ऊष्मोर्ध्वं ततो ऽक्षिणि ।
दाहोषे मलिनं शुक्लम् अहन्य् आविल-दर्शनम् ॥२७॥
रात्राव् आन्ध्यं च जायेत विदग्धोष्णेन सा स्मृता ।
भृशम् अम्लाशनादोषैः सास्रैर् या दृष्टिर् आचिता ॥२८॥
स-क्लेद-कण्डू-कलुषा विदग्धाम्लेन सा स्मृता ।
शोक-ज्वर-शिरो-रोग-संतप्तस्यानिलादयः ॥२९॥
१२.२९ विदग्धाम्लेन सा मता धूमाविलां धूम-दृशं दृशं कुर्युः स धूमरः ।
सहसैवाल्प-सत्-त्वस्य पश्यतो रूपम् अद्भुतम् ॥३०॥
१२.३० धूमाविलां धूम-दृशां १२.३० दृशं कुर्युः स धूसरः १२.३० दृशं कुर्युः स धूमकः भास्वरं भास्-करादिं वा वाताद्या नयनाश्रिताः ।
कुर्वन्ति तेजः संशोष्य दृष्टिं मुषित-दर्शनाम् ॥३१॥
१२.३१ भासुरं भास्-करादिं वा वैडूर्य-वर्णां स्तिमितां प्रकृति-स्थाम् इवा-व्यथाम् ।
औपसर्गिक इत्य् एष लिङ्ग-नाशो ऽत्र वर्जयेत् ॥३२॥
विना कफाल् लिङ्ग-नाशान् गम्भीरां ह्रस्व-जाम् अपि ।
षट् काचा नकुलान्धश् च याप्याः शेषांस् तु साधयेत् ॥३३॥
१२.३३ षट् काचा नकुलान्ध्यश् च द्वा-दशेति गदा दृष्टौ निर्दिष्टाः सप्त-विंशतिः ॥३३ऊ̆अ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सूत्रम्
खनो घ च॥ ३।३।१२५
काशिका-वृत्तिः
खनो घ च ३।३।१२५
खनतेः धातोः करणाधिकरणयोः घः प्रत्ययो भवति। चकारात् घञ् च। आखनः, आखानः। डो वक्तव्यः। आखः। डरो वक्तव्यः। आखरः। इको वक्तव्यः। आखनिकः। इकवको वक्तव्यः। आखनिकवकः।
न्यासः
खनो घ च। , ३।३।१२५
"डो वक्तव्यः"इत्यादि। सर्वत्र वक्तव्यशब्दस्य व्याख्येय इत्येषोऽर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्- चकारोऽत्र क्रियते, स चानुक्तसमुच्चयार्थः, तेन डादयोऽपि प्रत्यया भविष्यन्तीति। ननु च घञनुकर्षणार्थश्चकारः? नैतदस्ति; स्वरितत्वादेव हि घञपतिष्ठते। अथ किमर्थं खनेर्घः प्रत्ययो विधीयते, यावता कुत्वार्थं तस्य विधानम्, न च खनेः कश्चिदवयवः कुत्वभागस्ति? एवं तह्र्रेतज्ज्ञापयति--अन्येभ्योऽप्ययं भवतीति। तेन खलः,भगम्, पदमित्येवमादयः सिद्धा भवन्ति॥
तत्त्व-बोधिनी
खनो घ च १५७८, ३।३।१२५
खनो। घित्ककरणमिति। "आखन"इत्यादौ "चजो"रिति कुत्वस्य प्रसक्त्यभावादिति भावः। भगः। पदमिति। ननु पदमित्यत्र घस्य किं प्रयोजनमिति चेदत्राहुः-- "करणाधिकरणयोः" "पुंसि संज्ञाया"मिति यदि घः स्यात्तदा "पद"मिति नपुंसकं न स्यात्, अनेन चेद्धो भवति तदा त्विष्टसिद्धिरिति। एते इति। आखनादयः षडित्यर्थः।


text:
चक्रवर्ती राजगोपालाचारी
'राजाजी' इति प्रसिद्धः चक्रवर्ती राजागोपालाचार्यः (Tamil: சக்ரவர்த்தி ராஜகோபாலாச்சாரி Cakravartī Rācakōpālācārī) (डिसेम्बर् १०, १८७८ - डिसेम्बर् २५, १९७२) कश्चन भारतीयन्यायवदी, स्वातन्त्रसेनानी, राजनीतिज्ञः, लेखकश्च । अयं भारतस्य अन्तिमः राज्यपालः (गवर्नर्-जेनेरल्) आसीत् । भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्पक्षस्य नायकत्वेन, मड्रास्प्रेसिडेन्सि-प्रीमियर्रूपेण, पश्चिमवङ्गस्य राज्यपालत्वेन, इण्डियन्-यूनियन्-मन्त्री, मड्रास्-राज्यस्य मुख्यमन्त्री च आसीत् । स्वतन्त्रपक्षस्य संस्थापकः सः । भारतरत्नस्य प्रथमः पुरस्कारभाक् अयम् । अण्वस्त्रप्रयोगस्य परमविरोधी सः जगतः शान्तेः तीव्रः प्रतिपादकः आसीत् । सेलमस्य आम्रम् इति तेन उपनाम प्राप्तम् आसीत् ।
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
अयं तमिलुनाडुराज्यस्य सेलम्जनपदे तोरपल्लिग्रामे जन्म प्राप्नोत् ।
शिक्षणम्[सम्पादयतु]
बेङ्गलूरुनगरस्थे सेण्ट्रल्-महाविद्यालये, मड्रास्नगरस्थे प्रेसिडेन्सि-महाविद्यालये च सः शिक्षणं प्राप्तवान् [१]।
राजनैतिकजीवनम्[सम्पादयतु]
१९०० तमे वर्षे सः न्यायवादीरूपेण कार्यम् आरब्धवान् [२]। राजनैतिकक्षेत्रं प्रविष्टवता तेन आदौ सेलम्-मुनिसिपालिटि-मध्ये अध्यक्षत्वं गृहीतम् [३]। राष्ट्रियकाङ्ग्रेस्पक्षं प्रविष्टवता तेन रावल्ट्-क्रिया, असहकारान्दोलनम्, वैकोम्-सत्याग्रहः इत्यादिषु भागः गृहीतः । दण्डीसत्याग्रहस्य प्रतिस्पन्दरूपेण वेदारण्यं लवणसत्याग्रहः तेन निरूढः इत्यनेन सः कारागारे स्थापितः [४]। मड्रासे-प्रेसिडेन्सि-प्रीमियर्रूपेण चितः सः १९४० पर्यन्तं कार्यं निरवहत् । ततः जर्मनीदेशेन ब्रिटन्देशः युद्धार्थं सन्नद्धः जातः इत्यतः सः स्वस्य त्यागपत्रम् अयच्छत् । क्विट्-इण्डिया-आन्दोलनस्य विरोधं कृतवान् अयं मुहम्मद् आलि जिन्नेन मुस्लीम् लीग् नायकेन च सह वार्तालापं कृत्वा समानसूत्रताम् आनयत् । १९४६ तमे वर्षे सः भारतसर्कारस्य उद्योग-वितरण-शिक्षण-आर्थिकमन्त्रित्वेन दायित्वं प्राप्नोत् । १९४७-४८ अवधौ पश्चिमवङ्गस्य राज्यपालत्वेन, १९४८-५० भारतस्य राज्यपालत्वेन, केन्द्रगृहमन्त्रिरूपेण १९५१-५२, मड्रास्-मुख्यमन्त्रित्वेन १९५२-५४ वर्षे च कार्यम् अकरोत् । १९५९ तमे वर्षे सः काङ्ग्रेस्पक्षसदस्यत्वाय त्यागपत्रं दत्त्व स्वतन्त्रानामकं नूतनं पक्षं समस्थापयत् । सि एन् अण्णादोरैवर्येण सह मड्रासराज्ये काङ्ग्रेस्विरोधपक्षस्य संस्थापने सहकारम् अयच्छत् । १९६७ तमे वर्षे तेन पक्षेण विजयः प्राप्तः ।
अयं कश्चन प्रबुद्धः लेखकः आसीत् । भारतीय-आङ्ग्ल-साहित्याय तदीयं योगदानम् अस्ति अपूर्वम् । सः देवालय-प्रवेशान्दोलने भागम् अवहत् । निम्नजनानाम् उन्नत्यर्थं सः प्रोत्साहम् अयच्छत् । अनिवार्यरूपेण हिन्दीभाषायाः आनयने अस्य प्रयासः वर्तते इति विमर्शकानाम् अभिप्रायः [५]।
बाह्यसम्पर्कतन्तु[सम्पादयतु]
आकराः[सम्पादयतु]
- ↑ Hopley, Antony R. H. (2004). Chakravarti Rajagopalachari. Oxford Dictionary of National Biography.. http://www.oxforddnb.com/index/31/101031579/.
- ↑ Famous Indians of the 21st Century. Pustak Mahal. 2007. pp. p. 42.. ISBN 978-81-223-0829-7..
- ↑ Bakshi, Shri Ram (1990). C. Rajagopalachari.. Anmol Publications. pp. p. 399.. ISBN ISBN 81-7041-313-3, ISBN 978-81-7041-313-4.
- ↑ Mahmud, Syed Jafar ((1994)). Pillars of Modern India, 1757–1947. APH Publishing.. pp. p. 88. ISBN ISBN 81-7024-586-9,.
- ↑ "Anti-Hindi sentiments still alive in TN", Kumar, P. C. Vinoj, 10 September 2003. Retrieved on 24 मार्च 2014.


text:
१८८३
१८८३ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
- ६ सम्बद्धाः लेखाः
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे एप्रिल्-मासस्य ५ दिनाङ्के "आम्लजनकं" प्रथमवारं द्रवीकृतम् ।
- अस्मिन् वर्षे मेमासस्य २४ तमे दिनाङ्के अमेरिकादेशीयः ब्रूक्लिन् दोलासेतुः सञ्चारार्थं सज्जा अभवत् ।
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे सेप्टेम्बर्-मासस्य १५ दिनाङ्के भारतस्य मुम्बईनगरे "बाम्बे न्याचुरल् हिस्टरि सोसैटि" आरब्धम् ।
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे सुसन्ततेः संशोधकः फ्रान्सिस् गाल्टन् "उत्तमं मानसिकं सामर्थ्यं येषाम् अस्ति तादृशाणां स्त्रीपुरुषाणां द्वारा उत्तमस्य सन्ततेः एव अनुवर्तनं शक्यते" यत् तस्य क्रमस्य "सन्ततिविज्ञानम्” इति नामकरणम् अकरोत् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे भारतदेशस्य हरियाणप्रान्तस्य मसेन्द्रगडनगरे आधुनिकसंस्कृतसाहित्यरचयिता सूर्यनारायणशास्त्री जन्म प्राप्नोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जनवरिमासस्य १ दिनाङ्के जापान्देशस्य प्रधानमन्त्री इचिरो हतोयाम नामकः जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे जनवरिमासस्य ३ दिनाङ्के "युनैटेड् किङ्ग्डं" देशस्य प्रधानमन्त्री क्लेमेण्ट् एट्ली जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे मार्च्-मासस्य १९ दिनाङ्के "नोबेल्"प्रशस्त्या पुरस्कृतः ब्रिटिष्-रसायनशास्त्रज्ञः वाल्टर् हेवर्थ् नामकः जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे मार्च्-मासस्य २३ तमे दिनाङ्के कन्नडस्य प्रसिद्धः कविः मञ्जेश्वर गोविन्द पै भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य दक्षिणकन्नडमण्डलस्य मङ्गळूरुनगरे समीपास्थे मञ्जेश्वरग्रामे जन्म प्राप्नोत् ।
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे एप्रिल्-मासस्य १५ दिनाङ्के आस्ट्रेलियादेशस्य प्रधानमन्त्री स्टान्लि ब्रूस् जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे मेमासस्य २८ तमे दिनाङ्के भारतस्य महाराष्ट्र्स्य नासिक्प्रदेशे "भगूर्" इति ग्रामे विनायकदामोदरसावरकरः जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे जून्-मासस्य २४ तमे दिनाङ्के आस्ट्रियादेशस्य भौतशास्त्रज्ञः, "नोबेल्"प्रशस्त्या पुरस्कृतः विक्टर् फ्राञ् हेस्स् नामकः जन्म प्राप्नोत् ।
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे अक्टोबर्-मासस्य ८ दिनाङ्के श्वासोच्छ्वासस्य विषयस्य संशोधकः ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे अक्टोबर्-मासस्य २५ तमे दिनाङ्के "भारतस्य भूगर्भशास्त्रस्य पितामहः" इत्येव प्रसिद्धः भूगर्भशास्त्रज्ञः डा. डि. एन्. वाडिया जन्म प्राप्नोत् ।
निधनानि[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे फेब्रवरिमासस्य १७ दिनाङ्के भारतस्य प्रसिद्धः क्रान्तिकारी वासुदेव बलवन्त फड्के इहलोकम् अत्यजत् ।


text:
॥ श्रीशनिवज्रपंजरकवचम् ॥
श्री गणेशाय नमः ॥
विनियोगः ।
ॐ अस्य श्रीशनैश्चरवज्रपञ्जर कवचस्य कश्यप ऋषिः,
अनुष्टुप् छन्दः, श्री शनैश्चर देवता,
श्रीशनैश्चर प्रीत्यर्थे जपे विनियोगः ॥
ऋष्यादि न्यासः ।
श्रीकश्यप ऋषयेनमः शिरसि ।
अनुष्टुप् छन्दसे नमः मुखे ।
श्रीशनैश्चर देवतायै नमः हृदि ।
श्रीशनैश्चरप्रीत्यर्थे जपे विनियोगाय नमः सर्वाङ्गे ॥
ध्यानम् ।
नीलाम्बरो नीलवपुः किरीटी गृध्रस्थितस्त्रासकरो धनुष्मान् ।
चतुर्भुजः सूर्यसुतः प्रसन्नः सदा मम स्याद् वरदः प्रशान्तः ॥ १॥
ब्रह्मा उवाच ॥
शृणुध्वमृषयः सर्वे शनिपीडाहरं महत् ।
कवचं शनिराजस्य सौरेरिदमनुत्तमम् ॥ २॥
कवचं देवतावासं वज्रपंजरसंज्ञकम् ।
शनैश्चरप्रीतिकरं सर्वसौभाग्यदायकम् ॥ ३॥
ॐ श्रीशनैश्चरः पातु भालं मे सूर्यनन्दनः ।
नेत्रे छायात्मजः पातु पातु कणौं यमानुजः ॥ ४॥
नासां वैवस्वतः पातु मुखं मे भास्करः सदा ।
स्निग्धकण्ठश्च मे कण्ठं भुजौ पातु महाभुजः ॥ ५॥
स्कन्धौ पातु शनिश्चैव करौ पातु-शुभप्रदः ।
वक्षः पातु यमभ्राता कुक्षिं पात्वसितस्तथा ॥ ६॥
नाभिं ग्रहपतिः पातु मन्दः पातु कटिं तथा ।
ऊरू ममान्तकः पातु यमो जानुयुगं तथा ॥ ७॥
पादौ मन्दगतिः पातु सर्वांगं पातु पिप्पलः ।
अंगोपांगानि सर्वाणि रक्षेन् मे सूर्यनन्दनः ॥ ८॥
इत्येतत् कवचं दिव्यं पठेत् सूर्यसुतस्य यः ।
न तस्य जायते पीडा प्रीतो भवति सूर्यजः ॥ ९॥
व्यय-जन्म-द्वितीयस्थो मृत्युस्थानगतोऽपि वा ।
कलत्रस्थो गतो वाऽपि सुप्रीतस्तु सदा शनिः ॥ १०॥
अष्टमस्थे सूर्यसुते व्यये जन्मद्वितीयगे ।
कवचं पठते नित्यं न पीडा जायते क्वचित् ॥ ११॥
इत्येतत्कवचं दिव्यं सौरेर्यन्निर्मितं पुरा ।
द्वादशाऽष्टमजन्मस्थदोषान्नाशयते सदा ।
जन्मलग्नस्थितान् दोषान् सर्वान्नाशयते प्रभुः ॥ १२॥
॥ इति श्री ब्रह्माण्डपुराणे ब्रह्म-नारदसंवादे
शनिवज्रपंजरकवचम् सम्पूर्णम् ॥
BACK TO TOP
% Text title : shanivajrapa.njarakavacham
% File name : shanaivajrakavach.itx
% itxtitle : shanivajrapanjarakavacham
% engtitle : shanivajrapa.njarakavacham
% Category : kavacha, navagraha
% Location : doc_z_misc_navagraha
% Sublocation : navagraha
% Author : Traditional
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Proofread by : NA
% Description-comments : brahmANDapurANa
% Latest update : February 23, 2003, December 31, 2016
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
औरङ्गाबादमण्डलम्
औरङ्गाबादमण्डलं (मराठी: औरङ्गाबाद जिल्हा, आङ्ग्ल: Aurangabad District) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् औरङ्गाबाद् (महाराष्ट्रम्) इत्येतन्नगरम् । अत्रस्थानि अजिण्ठा-वेरूळ-लयनानि जगत्प्रसिद्धानि । महाराष्ट्रराज्यस्य एकमेव मण्डलमिदं यत्र द्वे विश्वपरम्परास्थाने (World Heritage Sites) स्त: ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
औरङ्गाबादमण्डलस्य विस्तारः १०,१०० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि जालनामण्डलं, पश्चिमदिशि नाशिकमण्डलम्, उत्तरदिशि जळगावमण्डलं, दक्षिणदिशि अहमदनगरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ७३४ मि.मी. मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले द्वे प्रमुखनद्यौ स्तः । ते गोदावरी नदी, तापी च । अन्तुर, सतोण्डा, अब्बासगड इत्यादयः पर्वतावल्यः सन्ति ।
कृषिः उद्यमाश्च[सम्पादयतु]
अत्रस्थाः प्रायः ७०% जनाः कृषिकार्यं कुर्वन्ति । यवनालः(ज्वारी), कार्पासः, बाजरी, तण्डुलः, गोधूमः, इक्षुः, तमाखुः, पलाण्डुः, जम्बीरं, द्राक्षाफलानि, भूमिजम्बुकफलानि, आम्रफलानि इत्यादीनि कृष्युत्पादनानि सन्ति । ऊर्णा, कार्पासः इत्येताभ्यां सम्बद्धाः उद्यमाः, वनस्पतीजन्यतैलोत्पादनोद्यमाः च सन्त्यत्र । कार्पास-कौशेयाभ्यां निर्मितं वस्त्रं 'हिमरू' नाम्ना प्रसिद्धम् । हिमरू-वस्त्रनिर्माणोद्यमाः सन्ति अत्र । 'पैठणी' नामकः शाटिकाप्रकारः आमहारष्ट्रं प्रसिद्धः । 'पैठणी'निर्माणोद्यमाः सन्ति अत्र । स्वयञ्चलितवाहनानां निर्माणोद्यमाः, 'बिअर्', 'व्हिस्की' पेयप्रकारनिर्माणोद्यमाः अत्र प्रचलन्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
औरङ्गाबादमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२००१) २८,९७,०१३ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २९० जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २९० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २७.३३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री-अनुपातः १०००-९२४ अस्ति । अत्र साक्षरता ६१.१५% अस्ति । ५६.२३% जनाः ग्रामेषु निवसन्ति ।
ऐतिहासिकं किञ्चित्[सम्पादयतु]
एवं हि कथ्यते यत् औरङ्गाबादनगरं मलिक अम्बर इत्यनेन आवासितम् । परं अस्य मण्डलपरिसरस्य इतिहासः तु पुरातनः । अत्र सातवाहन-वौस्तोक-चालुक्य-राष्ट्रकूट-यादवराजानाम् आधिपत्यमासीत् अत्र । अनन्तरं मोघलाधिपत्यम् अत्रासीत् । मोघलाधिपत्ये एव अत्रस्थानां स्थापत्यकलानुगुणं नैकानां भवनानां निर्माणं कृतम् इति ज्ञायते । बहूनि ऐतिहासिकभवनानि सन्त्यत्र ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले नव उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
१.कन्नड
२.सोयगाव
३.सिल्लोड
४.फुलम्ब्री
६.खुलताबाद
७.वैजापुर
८.गङ्गापुर
९.पैठण
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
औरङ्गाबादमण्डले बहूनि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । यथा -
अजिण्ठा-वेरूळ[सम्पादयतु]
- औरङ्गाबाद-तः ९९ कि.मी. दूरे सह्यावल्याम् अजिण्ठा ग्रामः अस्ति । अत्रस्थेषु ३० गह्वरेषु बौद्धभिक्षूणां निवास-अध्ययनस्थानानि अर्थात् चैत्याः तक्षिताः सन्ति । गह्वरेषु भित्तिकासु चित्राणि आरेखितानि सन्ति । बहूनि सुन्दराणि तक्षितानि लयनानि सन्ति । जैन-बौद्ध-हिन्दु-चित्रगृहाः, मन्दिराणि च सन्त्यत्र । क्रिस्ताब्दात् ५ शतकात् आरभ्य ८ शताब्दिपर्यन्तम् एतेषां लयनानां निर्माणम् अभवत् इति इतिहासकाराणाम् अभिप्रायः ।
- वेरूळ इति ग्रामः औरङ्गाबाद-तः ३० कि.मी. यावत् दूरे अस्ति । ३४ लयनानां समूहः अस्ति । तस्मिन् १२ बौद्धलयनानि, १७ हिन्दुलयनानि,५ जैनलयनानि च सन्ति । क्रिस्ताब्दात् ५ शतकात् आरभ्य ८ शताब्दिपर्यन्तम् एतेषां लयनानां निर्माणम् अभवत् । प्रसिद्धं कैलास-मन्दिरम् अस्मिन्नेव लयनसमूहे अन्तर्भवति ।
एतेषां लयनानां वैशिष्ट्यम् अस्ति यत् एतानि अखण्डशिलाभ्यः निर्मितानि सन्ति । पुरातनकाले साधनानां न्यूनता तु आसीदेव । तथापि पाषाणशिल्पिभिः महता कौशलेन एतानि लयनानि कृतानि सन्ति । अतः बहवः पर्यटकाः आकर्षिताः भवन्ति ।
- देवगिरी तथा दौलताबाद् भुईकोट
- खुलताबाद - औरङ्गजेब इत्यस्य 'कबर'-समाधिस्थलम्
- बीबी का मक्बरा
- घृष्णेश्वर-मन्दिरम् - द्वादशज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमम्
- पैठणनामकं सन्त-एकनाथस्य जन्मस्थलम्
- जायकवाडी-जलबन्धः
- औरङ्गाबाद-गह्वराः
- भोसले गढी
- चान्द मिनार


text:
खुशवन्तसिंहः (Khushawant Singh)
ह्यः खुशवन्तसिंहः दिवं गतः। जनाः तस्य भृशं प्रसंशां कुर्वन्ति। सः प्रख्यातः लेखकः आसीत् सः राजनीत्याम् अपि अविचरत्। खुशवन्तसिंहः तेषां भारतीयलेखकानाम् एकः आसीत् ये आङ्ग्लभाषीयलेखकाः वैदेशिकान् विचारान् पद्धतयः च गृहीत्वा भारते तेषां आङ्ग्लभाषामाध्यमेन प्रचारं कुर्वन्ति। तेषां आङ्ग्लभाषालेखने किमपि मौलिकः विचारः नास्ति केवलतः प्रतिलिपिः एव अस्ति। जवाहरलालनेहरुः तेषां लेखकानाम् अन्यतमः लेखकः आसीत्। परन्तु आङ्ग्लभाषालेखकानाम् एकः अपवादः अस्ति सः अस्ति नारायणवर्यः (Rasipuram Krishnaswami Iyer Narayanaswami) सः सर्वथा मौलिकः आसीत् तस्य सदृशाः बहुतः अन्ये भारतीयाः आङ्ग्लभाषीयलेखकाः न सन्ति।
२०१४-०३-२१ शुक्रवासरः (2014-03-21 Friday)