text:
PART -1
च ca तु tu न na स sa ते te इव iva हि hi मे me तस्य tasya तं taṃ तदा tadā ततः tataḥ ततो tato त्वं tvaṃ तद् tad दृष्ट्वा dṛṣṭvā मम mama वा vā तत्र tatra तथा tathā यथा yathā श्रुत्वा śrutvā एव eva अपि api अब्रवीत् abravīt मया mayā सह saha चैव caiva इति iti सर्वे sarve किं kiṃ इदं idaṃ सा sā एवम् evam मां māṃ राजा rājā तव tava आस āsa तम् tam तां tāṃ उवाच uvāca त्वया tvayā अहं ahaṃ चापि cāpi वाक्यं vākyaṃ नाम nāma रामो rāmo ततस् tatas रामं rāmaṃ एवं evaṃ तेन tena राम rāma तत् tat ह्य् hy रामस्य rāmasya त्व् tv रामः rāmaḥ यदि yadi त्वां tvāṃ ह ha अथ atha वाक्यम् vākyam पुनः punaḥ वचनं vacanaṃ वै vai एष eṣa कृत्वा kṛtvā राघवः rāghavaḥ पुनर् punar चित् cit वचः vacaḥ ददर्श dadarśa यद् yad तान् tān इत्य् ity सो so चिद् cid तौ tau त्वम् tvam कथं kathaṃ उक्त्वा uktvā सीता sītā अद्य adya सर्वं sarvaṃ अहम् aham माम् mām राघव rāghava अर्हसि arhasi तेषां teṣāṃ ऽपि ‘pi महात्मनः mahātmanaḥ
रणे raṇe ये ye सीतां sītāṃ तस्मिन् tasmin भविष्यति bhaviṣyati यत्र yatra इदम् idam यत् yat वने vane रामेण rāmeṇa तच् tac गत्वा gatvā ऽहं ‘haṃ रावणः rāvaṇaḥ धर्मात्मा dharmātmā महातेजा mahātejā स्म sma राजन् rājan यो yo महाबलः mahābalaḥ जगाम jagāma एतद् etad रावणं rāvaṇaṃ सर्वान् sarvān बभूव babhūva इह iha पुरा purā श्रीमान् śrīmān वचनम् vacanam वीर vīra के ke रावणो rāvaṇo लक्ष्मणं lakṣmaṇaṃ रावणस्य rāvaṇasya कर्म karma ऽयं ‘yaṃ नः naḥ प्रति prati ताम् tām भूमौ bhūmau येन yena आसाद्य āsādya कश् kaś वनम् vanam वनं vanaṃ गतः gataḥ क्व kva लक्ष्मण lakṣmaṇa महत् mahat लक्ष्मणः lakṣmaṇaḥ सौम्य saumya पश्य paśya राज्यं rājyaṃ अयं ayaṃ रामम् rāmam वीर्यवान् vīryavān हनूमान् hanūmān लङ्कां laṅkāṃ महात्मना mahātmanā नित्यं nityaṃ
रक्षसां rakṣasāṃ किम् kim बलं balaṃ मा mā कृतं kṛtaṃ ऽस्मि ‘smi त्वाम् tvām अस्य asya लोके loke सहसा sahasā वानराः vānarāḥ पश्यामि paśyāmi समरे samare भवान् bhavān सर्वम् sarvam उक्तस् uktas यस्य yasya भवेत् bhavet महान् mahān पितुर् pitur शीघ्रं śīghraṃ स्वयम् svayam काले kāle युधि yudhi को ko महद् mahad पिता pitā समन्ततः samantataḥ भरतं bharataṃ प्राप्य prāpya प्रत्युवाच pratyuvāca सीतया sītayā तात tāta उभौ ubhau युद्धे yuddhe कार्यं kāryaṃ संशयः saṃśayaḥ क्षिप्रं kṣipraṃ महाबाहो mahābāho भरतः bharataḥ चकार cakāra महता mahatā नु nu वैदेहीं vaidehīṃ भद्रं bhadraṃ राक्षसाः rākṣasāḥ सुग्रीवो sugrīvo छ्रुत्वा chrutvā घोरं ghoraṃ तथैव tathaiva यः yaḥ आदाय ādāya भ्रात्रा bhrātrā राघवं rāghavaṃ वैदेही vaidehī भ्राता bhrātā भुवि bhuvi तन् tan उत्तमम् uttamam इच्छामि icchāmi मयि mayi सौमित्रे saumitre हत्वा hatvā पुरीं purīṃ पूर्वं pūrvaṃ सर्वा sarvā
देवि devi हनुमान् hanumān राघवस्य rāghavasya सुग्रीवं sugrīvaṃ विना vinā एतत् etat काकुत्स्थ kākutstha अप्य् apy अत्र atra साधु sādhu तेजसा tejasā वैदेह्या vaidehyā कुरु kuru राघवम् rāghavam राघवो rāghavo विभीषणः vibhīṣaṇaḥ या yā भ्रातरं bhrātaraṃ कृतम् kṛtam राक्षसः rākṣasaḥ राक्षसं rākṣasaṃ राक्षसानां rākṣasānāṃ एते ete लक्ष्मणो lakṣmaṇo पुत्रो putro सुग्रीवः sugrīvaḥ मध्ये madhye संयुगे saṃyuge तस्मात् tasmāt खलु khalu महायशाः mahāyaśāḥ सदा sadā वृतः vṛtaḥ चन cana ददौ dadau क्षिप्रम् kṣipram अब्रवीद् abravīd बलम् balam भरतो bharato क्रुद्धो kruddho महातेजाः mahātejāḥ नो no सार्धं sārdhaṃ वानरः vānaraḥ लक्ष्मणेन lakṣmaṇena मन्ये manye नूनं nūnaṃ आगतः āgataḥ मैथिली maithilī प्रविवेश praviveśa तानि tāni वाली vālī वानराणां vānarāṇāṃ समीक्ष्य samīkṣya सर्वतः sarvataḥ तस्माद् tasmād कर्तुम् kartum कौसल्या kausalyā ऽथ ‘tha यस् yas कस्य kasya रामस् rāmas ऽभवत् ‘bhavat दृश्यते dṛśyate जग्राह jagrāha महात्मा mahātmā शरैः śaraiḥ त्वयि tvayi भव bhava कपिः kapiḥ लङ्का laṅkā पितरं pitaraṃ रघुनन्दन raghunandana वापि vāpi ययौ yayau गमिष्यामि gamiṣyāmi
पपात papāta पुत्रं putraṃ राक्षसान् rākṣasān रथं rathaṃ सः saḥ तद्वचनं tadvacanaṃ तैर् tair विश्वामित्रो viśvāmitro अनुत्तमम् anuttamam इमं imaṃ नास्ति nāsti ताव् tāv वीरो vīro भयं bhayaṃ गच्छ gaccha वीरः vīraḥ आत्मनः ātmanaḥ चाप्य् cāpy गृहीत्वा gṛhītvā रामे rāme सर्वेषां sarveṣāṃ भूत्वा bhūtvā देवी devī रामलक्ष्मणौ rāmalakṣmaṇau सीताम् sītām वयं vayaṃ ऽयम् ‘yam असि asi भार्या bhāryā चिन् cin महाकपिः mahākapiḥ मारुतात्मजः mārutātmajaḥ प्लवंगमाः plavaṃgamāḥ राक्षसा rākṣasā तपसा tapasā वरः varaḥ भृशम् bhṛśam इच्छसि icchasi महाबलम् mahābalam सर्वशः sarvaśaḥ युद्धं yuddhaṃ आस्थाय āsthāya निशाचरः niśācaraḥ परं paraṃ रूपं rūpaṃ वानरान् vānarān यन् yan भगवान् bhagavān धीमतः dhīmataḥ यद्य् yady अस्मिन् asmin धनुर् dhanur दिव्यं divyaṃ एषा eṣā इयं iyaṃ पुरी purī राजानं rājānaṃ स्थितः sthitaḥ वेगेन vegena यदा yadā प्राञ्जलिर् prāñjalir समासाद्य samāsādya सीते sīte शृणु śṛṇu उक्तो ukto बहुभिर् bahubhir महाबलाः mahābalāḥ निशम्य niśamya परुषं paruṣaṃ प्रेक्ष्य prekṣya राक्षसाधिपः rākṣasādhipaḥ अर्हति arhati भयम् bhayam दुःखं duḥkhaṃ कच्चित् kaccit रावणेन rāvaṇena शीघ्रम् śīghram त्यक्त्वा tyaktvā युक्तं yuktaṃ भर्ता bhartā भर्तारं bhartāraṃ मैथिलीम् maithilīm प्रियं priyaṃ तेषाम् teṣām उक्ता uktā वीरौ vīrau दिशः diśaḥ गतो gato ऽहम् ‘ham लक्ष्मणस्य lakṣmaṇasya प्रभुः prabhuḥ
प्रगृह्य pragṛhya प्राप्तं prāptaṃ रामाय rāmāya ऽसि ‘si तैः taiḥ आह āha अस्त्रं astraṃ अयोध्यां ayodhyāṃ भ्रातरौ bhrātarau चास्य cāsya इमां imāṃ जीवितं jīvitaṃ ज्ञात्वा jñātvā कैकेयी kaikeyī पित्रा pitrā पुत्र putra शरैर् śarair ऽसौ ‘sau सुखम् sukham सुखं sukhaṃ स्याद् syād वयम् vayam भवेद् bhaved दृष्टा dṛṣṭā ऽद्य ‘dya हरयो harayo कदा kadā लक्ष्मणम् lakṣmaṇam महाबाहुर् mahābāhur नैव naiva राज्ञो rājño ऽस्य ‘sya दिष्ट्या diṣṭyā गते gate लङ्काम् laṅkām मैथिलीं maithilīṃ मनसा manasā निहतं nihataṃ परमं paramaṃ प्रविश्य praviśya प्रियम् priyam सहस्रशः sahasraśaḥ स्वयं svayaṃ देवाः devāḥ द्रष्टुम् draṣṭum सर्वथा sarvathā सत्यं satyaṃ शिरसा śirasā वानरा vānarā बली balī चक्रे cakre धनुः dhanuḥ धर्मेण dharmeṇa किल kila कृता kṛtā रथम् ratham संख्ये saṃkhye तावद् tāvad तया tayā अस्ति asti भृशं bhṛśaṃ दश daśa द्रष्टुं draṣṭuṃ मुहुर् muhur प्राप्तो prāpto ताः tāḥ आगतम् āgatam अथाब्रवीत् athābravīt भगवन् bhagavan धर्मं dharmaṃ दिशम् diśam दिशो diśo हा hā का kā काकुत्स्थः kākutsthaḥ कामं kāmaṃ
महामुनिः mahāmuniḥ माता mātā मुहूर्तं muhūrtaṃ मुमोच mumoca पुरस्कृत्य puraskṛtya सर्वाणि sarvāṇi स्त्रियः striyaḥ सुतः sutaḥ उपागमत् upāgamat वचो vaco विभीषणम् vibhīṣaṇam वो vo अभिवाद्य abhivādya भूयः bhūyaḥ धर्मम् dharmam गृह्य gṛhya हनूमन्तं hanūmantaṃ हतं hataṃ जनकात्मजा janakātmajā जीवितम् jīvitam कथम् katham केन kena महात्मनाम् mahātmanām पापं pāpaṃ पितुः pituḥ प्रभो prabho पुत्रः putraḥ राज्यम् rājyam राक्षसी rākṣasī शक्यं śakyaṃ सौमित्रिर् saumitrir तेजस्वी tejasvī उक्तः uktaḥ वर्तते vartate चिक्षेप cikṣepa चिन्तयाम् cintayām पथि pathi प्राणान् prāṇān ऽप्य् ‘py सैन्यं sainyaṃ सर्वैर् sarvair वः vaḥ वरम् varam आगम्य āgamya ऽब्रवीत् ‘bravīt दशरथो daśaratho एतस्मिन्न् etasminn महात्मानं mahātmānaṃ नदीम् nadīm नरश्रेष्ठ naraśreṣṭha परिष्वज्य pariṣvajya प्रतिगृह्य pratigṛhya पुरीम् purīm पूर्वम् pūrvam रघुनन्दनः raghunandanaḥ रक्षसा rakṣasā तस्याः tasyāḥ वाचा vācā विज्ञाय vijñāya भ्रातुर् bhrātur गता gatā कुशलं kuśalaṃ
मनः manaḥ राजानम् rājānam राक्षसैः rākṣasaiḥ सर्वाः sarvāḥ ऽस्तु ‘stu विशेषतः viśeṣataḥ अनेन anena बुद्धिर् buddhir चतुर्दश caturdaśa चिच्छेद ciccheda कर्तुं kartuṃ कृताञ्जलिः kṛtāñjaliḥ लोकेषु lokeṣu महाबाहुः mahābāhuḥ निपपात nipapāta पुरुषर्षभ puruṣarṣabha राक्षसेन्द्रस्य rākṣasendrasya सहस्राणि sahasrāṇi स्थितम् sthitam सुग्रीवेण sugrīveṇa उद्यम्य udyamya वरं varaṃ अद्यैव adyaiva आहवे āhave देव deva एको eko एनं enaṃ हतो hato जघान jaghāna जनकात्मजाम् janakātmajām महीतले mahītale नात्र nātra प्रतापवान् pratāpavān रक्षसः rakṣasaḥ रावणम् rāvaṇam सदृशं sadṛśaṃ शरान् śarān सर्वतो sarvato शुभम् śubham सुग्रीवस्य sugrīvasya तस्थौ tasthau तस्या tasyā विद्यते vidyate अहो aho अन्ये anye आत्मानं ātmānaṃ बाणैर् bāṇair बुद्ध्या buddhyā चेदम् cedam देशं deśaṃ जग्मुर् jagmur करिष्यामि kariṣyāmi किमर्थं kimarthaṃ कृतः kṛtaḥ लोकान् lokān ननाद nanāda राक्षसैर् rākṣasair समेत्य sametya समुद्रस्य samudrasya तासां tāsāṃ तूर्णं tūrṇaṃ वैदेहि vaidehi यच् yac अन्तरे antare बलवान् balavān ब्रूहि brūhi धर्मज्ञ dharmajña जानकी jānakī कच्चिद् kaccid क्रुद्धः kruddhaḥ कुम्भकर्णो kumbhakarṇo कुरुष्व kuruṣva मुहुः muhuḥ प्रीतो prīto रक्षसाम् rakṣasām सागरं sāgaraṃ श्रिया śriyā स्वं svaṃ
वानरैः vānaraiḥ अब्रुवन् abruvan अरिंदम ariṃdama आरुरोह āruroha अयम् ayam बहु bahu भरतस्य bharatasya भार्यां bhāryāṃ भूयो bhūyo दत्त्वा dattvā धर्मे dharme धि dhi हन्तुं hantuṃ हतः hataḥ हितं hitaṃ इतो ito कर्मणा karmaṇā कार्यम् kāryam परंतप paraṃtapa रोचते rocate शरणं śaraṇaṃ तयोर् tayor तिष्ठ tiṣṭha तिष्ठति tiṣṭhati उक्तं uktaṃ उपचक्रमे upacakrame वक्तुम् vaktum बभूवुर् babhūvur ब्रह्मन् brahman ऽब्रवीद् ‘bravīd एतच् etac गतिः gatiḥ हते hate कैकेय्या kaikeyyā राज्ये rājye साध्व् sādhv सर्व sarva तेषु teṣu त्रिषु triṣu वीर्यं vīryaṃ यानि yāni अलं alaṃ ब्रुवाणं bruvāṇaṃ चक्रुर् cakrur दशग्रीवः daśagrīvaḥ दशग्रीवो daśagrīvo दुरात्मनः durātmanaḥ एतन् etan काकुत्स्थं kākutsthaṃ लोकस्य lokasya मुहूर्तम् muhūrtam पर्वतः parvataḥ पतितं patitaṃ राक्षसेश्वरः rākṣaseśvaraḥ सागरम् sāgaram सततं satataṃ सुमहान् sumahān सुतम् sutam स्यात् syāt ता tā उपस्थितम् upasthitam वसिष्ठो vasiṣṭho विविधानि vividhāni आसीद् āsīd बभौ babhau भर्तुर् bhartur भवति bhavati दत्तं dattaṃ हृदयं hṛdayaṃ इमे ime कच्चिन् kaccin कालो kālo कृते kṛte कुले kule लक्ष्मणश् lakṣmaṇaś मूर्ध्नि mūrdhni निहत्य nihatya निशाचराः niśācarāḥ पृथिवीं pṛthivīṃ राज्ञा rājñā सहलक्ष्मणः sahalakṣmaṇaḥ ऽस्ति ‘sti सुग्रीवम् sugrīvam वर vara वत्स vatsa विद्धि viddhi यावत् yāvat भीमं bhīmaṃ देवा devā गन्तुम् gantum हृष्टा hṛṣṭā जाम्बवान् jāmbavān कर्तव्यं kartavyaṃ कौसल्यां kausalyāṃ क्रियतां kriyatāṃ महीपतिः mahīpatiḥ पादौ pādau शतं śataṃ ऽस्मिन् ‘smin
सुग्रीव sugrīva तावत् tāvat वालिनं vālinaṃ विश्वामित्रं viśvāmitraṃ विविधान् vividhān आजगाम ājagāma बहवो bahavo चरणौ caraṇau गच्छति gacchati घोरा ghorā हरीन् harīn हृता hṛtā जनः janaḥ कालेन kālena महात्मानो mahātmāno मातरं mātaraṃ परंतपः paraṃtapaḥ पुत्रम् putram राज्ञः rājñaḥ रक्षांसि rakṣāṃsi राक्षसो rākṣaso रतः rataḥ रावण rāvaṇa रुधिरं rudhiraṃ समागम्य samāgamya संक्रुद्धो saṃkruddho शुभं śubhaṃ सुमहद् sumahad सुराः surāḥ तस्यां tasyāṃ वानरैर् vānarair विवेश viveśa यं yaṃ आस्थितः āsthitaḥ बाहुभ्यां bāhubhyāṃ बुद्धिं buddhiṃ देशम् deśam दुःखम् duḥkham गतिं gatiṃ इमाम् imām कः kaḥ काकुत्स्थो kākutstho कं kaṃ खल्व् khalv महातपाः mahātapāḥ मैथिलि maithili प्रययौ prayayau राघवौ rāghavau सर्वभूतानां sarvabhūtānāṃ सौमित्रिं saumitriṃ शोकेन śokena सुता sutā तांस् tāṃs तपः tapaḥ तथेत्य् tathety वशम् vaśam व्यक्तं vyaktaṃ यशस्विनी yaśasvinī आश्रमं āśramaṃ आश्रित्य āśritya अवश्यं avaśyaṃ चान्ये cānye दिशं diśaṃ कुम्भकर्णं kumbhakarṇaṃ नदीं nadīṃ नाहं nāhaṃ फलानि phalāni प्रतिजग्राह pratijagrāha पृथिव्यां pṛthivyāṃ पुष्पकं puṣpakaṃ रामश् rāmaś रम्यं ramyaṃ रूपम् rūpam श्रूयते śrūyate शुभे śubhe शुश्राव śuśrāva स्वेन svena तस्मिंस् tasmiṃs वक्ष्यामि vakṣyāmi वनानि vanāni अङ्गदं aṅgadaṃ आपतन्तं āpatantaṃ आसीत् āsīt ब्रह्मा brahmā चिरं ciraṃ ददृशुर् dadṛśur दुःखेन duḥkhena कन्या kanyā करिष्यति kariṣyati लेभे lebhe मनो mano परम् param पुनस् punas शक्रो śakro सेना senā सीताया sītāyā स्थिताः sthitāḥ शुशुभे śuśubhe तान्य् tāny तरसा tarasā तस्मै tasmai अद्भुतम् adbhutam आश्रमम् āśramam बहून् bahūn बलेन balena भूतानि bhūtāni चात्र cātra ददृशे dadṛśe दक्षिणां dakṣiṇāṃ देवानां devānāṃ धर्मः dharmaḥ हृदि hṛdi इच्छति icchati जहि jahi कालस्य kālasya महाराज mahārāja महीं mahīṃ
मुनिपुंगवः munipuṃgavaḥ नित्यम् nityam प्रजाः prajāḥ ऋषिः ṛṣiḥ श्रूयतां śrūyatāṃ स्वस्ति svasti तयोः tayoḥ उपागम्य upāgamya उत्पपात utpapāta उत्सृज्य utsṛjya वानर vānara वसिष्ठं vasiṣṭhaṃ विपुलं vipulaṃ वीरं vīraṃ अब्रवीच् abravīc अग्रतः agrataḥ आरुह्य āruhya अतिक्रम्य atikramya अयोध्यायां ayodhyāyāṃ बहुधा bahudhā भद्रे bhadre दशरथः daśarathaḥ दातुम् dātum धर्मो dharmo धीमता dhīmatā दृश्यन्ते dṛśyante गमिष्यसि gamiṣyasi गतिर् gatir हनूमन्तम् hanūmantam हरियूथपाः hariyūthapāḥ इन्द्रजित् indrajit जानामि jānāmi जीवति jīvati कालं kālaṃ कुरुते kurute लङ्कायां laṅkāyāṃ मानुषं mānuṣaṃ मेदिनीम् medinīm नरव्याघ्र naravyāghra निहतो nihato पावकः pāvakaḥ फलं phalaṃ प्राह prāha राघवेण rāghaveṇa ऋषीणां ṛṣīṇāṃ शक्या śakyā समाहिताः samāhitāḥ सत्यम् satyam सीतायाः sītāyāḥ सुदारुणम् sudāruṇam शूरो śūro स्वम् svam तपस् tapas तत्त्वतः tattvataḥ तूर्णम् tūrṇam उत्सहे utsahe वर्षाणि varṣāṇi विश्रुतः viśrutaḥ यावद् yāvad अन्योन्यं anyonyaṃ अर्थं arthaṃ असौ asau बहुभिः bahubhiḥ भरतस् bharatas भर्तारम् bhartāram भाषितं bhāṣitaṃ भित्त्वा bhittvā चक्षुषा cakṣuṣā दशग्रीवं daśagrīvaṃ दशरथात्मजः daśarathātmajaḥ दिवं divaṃ एकं ekaṃ गमिष्यति gamiṣyati गतम् gatam गतिम् gatim गिरा girā हितम् hitam हृष्टाः hṛṣṭāḥ इदानीं idānīṃ करुणं karuṇaṃ किष्किन्धां kiṣkindhāṃ कुम्भकर्णस्य kumbhakarṇasya महाद्युतिः mahādyutiḥ महारथः mahārathaḥ नापि nāpi पाणिना pāṇinā प्रभाते prabhāte प्रदक्षिणम् pradakṣiṇam
प्रणम्य praṇamya पुरे pure रक्षो rakṣo सागरे sāgare संप्रेक्ष्य saṃprekṣya शत्रुघ्नो śatrughno सूतं sūtaṃ उवाचेदं uvācedaṃ वक्त्रं vaktraṃ विललाप vilalāpa विसृज्य visṛjya विविधैर् vividhair वृत्तं vṛttaṃ यश् yaś यथान्यायं yathānyāyaṃ अङ्गदो aṅgado बलात् balāt भवनं bhavanaṃ भविष्यसि bhaviṣyasi भ्रातुः bhrātuḥ ददृशुस् dadṛśus दशाननः daśānanaḥ धरणीतले dharaṇītale दीनो dīno इतः itaḥ जगत् jagat मधुरं madhuraṃ महाबल mahābala मही mahī नामतः nāmataḥ नाम्ना nāmnā परमर्षयः paramarṣayaḥ परित्यज्य parityajya प्रभृति prabhṛti प्रविष्टो praviṣṭo प्रीतिर् prītir पुत्रान् putrān राक्षस rākṣasa राक्षसास् rākṣasās राक्षस्यो rākṣasyo रराज rarāja सचिवैः sacivaiḥ सप्त sapta सार्धम् sārdham सर्वेषु sarveṣu सतां satāṃ सती satī सौमित्रिणा saumitriṇā तस्यास् tasyās ऊचुः ūcuḥ वधं vadhaṃ वनौकसः vanaukasaḥ वासवः vāsavaḥ वायुर् vāyur विहाय vihāya विमानं vimānaṃ वीरा vīrā विष्णुर् viṣṇur व्यसनं vyasanaṃ यथासुखम् yathāsukham आज्ञाय ājñāya आशु āśu आसुर् āsur बाढम् bāḍham भविष्यन्ति bhaviṣyanti भूतानां bhūtānāṃ चापं cāpaṃ दशरथस्य daśarathasya दीना dīnā गताः gatāḥ गृहं gṛhaṃ हृष्टो hṛṣṭo कामरूपिणः kāmarūpiṇaḥ लोकानां lokānāṃ महर्षयः maharṣayaḥ महतीं mahatīṃ मतिः matiḥ मुनिः muniḥ निशाचर niśācara निशितैः niśitaiḥ नृपः nṛpaḥ पर्वतम् parvatam रम्या ramyā रम्यां ramyāṃ शब्देन śabdena शनैः śanaiḥ स्थिता sthitā स्वां svāṃ ताभ्यां tābhyāṃ उत्तरं uttaraṃ यथाविधि yathāvidhi अस्या asyā भर्तुः bhartuḥ भवता bhavatā ददृशुः dadṛśuḥ देशे deśe दिवि divi हनुमता hanumatā हनूमतः hanūmataḥ हरिभिर् haribhir जातो jāto क्रोधाद् krodhād मन्त्रिभिः mantribhiḥ मन्त्रिणः mantriṇaḥ मुदा mudā न्यवेदयत् nyavedayat पतिता patitā फलम् phalam प्रदक्षिणं pradakṣiṇaṃ प्रसादं prasādaṃ प्रिया priyā पृष्ठतः pṛṣṭhataḥ पृष्ठतो pṛṣṭhato राघवे rāghave साक्षाद् sākṣād समाहितः samāhitaḥ श्रुतम् śrutam शूलं śūlaṃ तैस् tais तस्मिन्न् tasminn तथेति tatheti तीव्रं tīvraṃ ऽत्र ‘tra उत्थाय utthāya वानरं vānaraṃ वानरर्षभाः vānararṣabhāḥ विधिवत् vidhivat वृक्षान् vṛkṣān वृतम् vṛtam यशस्विनीम् yaśasvinīm युक्तो yukto आमन्त्र्य āmantrya आरोप्य āropya अस्माकं asmākaṃ अस्तु astu अतो ato अवेक्ष्य avekṣya भरतेन bharatena भाति bhāti भवतु bhavatu चिच् cic दीनं dīnaṃ द्वौ dvau गिरेः gireḥ
हन्तुम् hantum इमौ imau इवाम्बरम् ivāmbaram जनाः janāḥ जनस्थाने janasthāne महामुनिम् mahāmunim महायशः mahāyaśaḥ मारुतः mārutaḥ मतिं matiṃ मुहूर्तेन muhūrtena नगरीं nagarīṃ नराधिपः narādhipaḥ निपेतुर् nipetur नित्यशः nityaśaḥ पप्रच्छ papraccha प्राञ्जलिः prāñjaliḥ पूजां pūjāṃ पुत्रस् putras रक्षः rakṣaḥ राक्षसाधिपम् rākṣasādhipam राक्षसेन्द्रो rākṣasendro रथे rathe समागताः samāgatāḥ संग्रामे saṃgrāme सर्वांस् sarvāṃs शेते śete श्रोतुम् śrotum श्रुतं śrutaṃ स्थितं sthitaṃ शुभाम् śubhām शूरः śūraḥ सुसमाहितः susamāhitaḥ वासं vāsaṃ वृतो vṛto ययुः yayuḥ आगता āgatā आनय ānaya अन्योन्यम् anyonyam अर्हथ arhatha आसीन् āsīn बद्ध्वा baddhvā बहवः bahavaḥ बाहू bāhū चाहं cāhaṃ चैनं cainaṃ चित्रं citraṃ ददामि dadāmi दारुणं dāruṇaṃ ध्रुवम् dhruvam दिवम् divam दिव्यम् divyam द्रक्ष्यसि drakṣyasi दुर्धर्षो durdharṣo एकेन ekena एषां eṣāṃ एषो eṣo एतान् etān एतौ etau घोरैर् ghorair गुणैर् guṇair हनूमता hanūmatā हरीणां harīṇāṃ हित्वा hitvā इहागतः ihāgataḥ जीवितुम् jīvitum ज्येष्ठो jyeṣṭho क्रोधात् krodhāt कृत्स्नं kṛtsnaṃ क्षमं kṣamaṃ क्षितौ kṣitau महावने mahāvane मन्यसे manyase मृत्युर् mṛtyur नरः naraḥ नराः narāḥ नरशार्दूल naraśārdūla पञ्च pañca परस्परम् parasparam परवीरहा paravīrahā पतिः patiḥ पतिं patiṃ प्रजा prajā प्रकाशते prakāśate प्रतिभाति pratibhāti प्रीतिं prītiṃ पुरं puraṃ राघवाय rāghavāya राक्षसेन्द्रेण rākṣasendreṇa रात्रौ rātrau रात्रिं rātriṃ रावणिः rāvaṇiḥ ऋषिं ṛṣiṃ सहितो sahito शक्तिर् śaktir स्थातुं sthātuṃ सुमहत् sumahat स्वागतं svāgataṃ तांश् tāṃś तपस्विनी tapasvinī तपो tapo तारा tārā तास् tās ततश् tataś तत्रैव tatraiva तीक्ष्णैर् tīkṣṇair त्रीन् trīn तुमुलं tumulaṃ त्वरितं tvaritaṃ वैदेहीम् vaidehīm
वनेषु vaneṣu वशे vaśe ववर्ष vavarṣa विव्याध vivyādha युक्तः yuktaḥ यूथपः yūthapaḥ अप्रियम् apriyam अरिंदमः ariṃdamaḥ आत्मानम् ātmānam अतुलं atulaṃ अत्यर्थं atyarthaṃ बाणैः bāṇaiḥ भरते bharate भार्यया bhāryayā भाषितम् bhāṣitam बिभेद bibheda दण्डकारण्ये daṇḍakāraṇye दर्शनं darśanaṃ धर्मवित् dharmavit ध्रुवं dhruvaṃ दीप्तं dīptaṃ द्रक्ष्यामि drakṣyāmi द्रुमाः drumāḥ गङ्गां gaṅgāṃ गृहे gṛhe हरिः hariḥ हतम् hatam हृष्टः hṛṣṭaḥ ईदृशम् īdṛśam जनकस्य janakasya कदनं kadanaṃ कैकेयीं kaikeyīṃ करिष्यसि kariṣyasi क्रोधम् krodham क्रोधमूर्छितः krodhamūrchitaḥ कृतो kṛto मेने mene मुखम् mukham मुनिं muniṃ नेह neha निहते nihate नृप nṛpa न्व् nv परिघं parighaṃ पार्श्वे pārśve पश्यसि paśyasi प्राणैर् prāṇair प्रतिज्ञां pratijñāṃ प्रत्यभाषत pratyabhāṣata राक्षसस्य rākṣasasya रक्षिता rakṣitā रामेति rāmeti रम्ये ramye रूपेण rūpeṇa शैलं śailaṃ समीपं samīpaṃ समुद्रं samudraṃ समुत्पत्य samutpatya शतशो śataśo सत्यपराक्रमः satyaparākramaḥ सौमित्रिम् saumitrim स्थानं sthānaṃ स्वर्गं svargaṃ तस्मान् tasmān तेनैव tenaiva तीरे tīre ऊचुर् ūcur उत्पाट्य utpāṭya वधे vadhe वपुषा vapuṣā वसति vasati वेश्म veśma विमले vimale विश्वकर्मणा viśvakarmaṇā यशः yaśaḥ योजनानां yojanānāṃ आभरणानि ābharaṇāni अभूत् abhūt अब्रवीन् abravīn आजघान ājaghāna आलोक्य ālokya आससाद āsasāda आत्मवान् ātmavān बलाद् balād भामिनि bhāmini भीरु bhīru चाब्रवीत् cābravīt दर्शनम् darśanam दशरथं daśarathaṃ देवं devaṃ देवान् devān धनं dhanaṃ दीर्घम् dīrgham दिवाकरः divākaraḥ द्रुमान् drumān दुर्गं durgaṃ द्वे dve गवां gavāṃ घोरम् ghoram हन्ति hanti इक्ष्वाकूणां ikṣvākūṇāṃ जीवन् jīvan कालः kālaḥ काञ्चनं kāñcanaṃ कारणं kāraṇaṃ कथाः kathāḥ खरः kharaḥ कृतवान् kṛtavān कुलं kulaṃ लक्ष्मणस् lakṣmaṇas महच् mahac महास्वनम् mahāsvanam मुखं mukhaṃ नीलं nīlaṃ नीलो nīlo निरीक्ष्य nirīkṣya नृपम् nṛpam पारं pāraṃ परमप्रीतो paramaprīto परया parayā पावकम् pāvakam पितामहः pitāmahaḥ प्रहसन् prahasan प्रश्रितं praśritaṃ प्रथमं prathamaṃ
प्रेषयाम् preṣayām प्रीतः prītaḥ पुरंदरः puraṃdaraḥ पुत्रौ putrau रथेन rathena शब्दो śabdo सहिताः sahitāḥ संध्याम् saṃdhyām सन्ति santi शराः śarāḥ शरम् śaram सरितां saritāṃ सर्वभूतानि sarvabhūtāni सर्वां sarvāṃ शोभते śobhate स्थितो sthito सुग्रीवे sugrīve शूराः śūrāḥ सुरासुरैः surāsuraiḥ त्रयः trayaḥ त्रिभिर् tribhir त्रिदिवं tridivaṃ वाक्यैर् vākyair वानरर्षभः vānararṣabhaḥ यज्ञं yajñaṃ यां yāṃ यावन् yāvan युक्ता yuktā अभिदुद्राव abhidudrāva आचचक्षे ācacakṣe आगताः āgatāḥ अग्निं agniṃ अनाथवत् anāthavat अनृतं anṛtaṃ आश्रितः āśritaḥ अथो atho आवृत्य āvṛtya बाणान् bāṇān भूत् bhūt भूयस् bhūyas ब्रुवति bruvati चचार cacāra चापम् cāpam देवतानां devatānāṃ देवीं devīṃ देवो devo देव्या devyā धर्मभृतां dharmabhṛtāṃ दीप्तम् dīptam दूरम् dūram दुरात्मना durātmanā एतावद् etāvad गन्तुं gantuṃ हरयः harayaḥ हताः hatāḥ जलम् jalam ज्येष्ठं jyeṣṭhaṃ कपिकुञ्जरः kapikuñjaraḥ कपिर् kapir कर्ता kartā काश् kāś खम् kham क्रुद्धं kruddhaṃ कुर्याद् kuryād महानादं mahānādaṃ मतिम् matim मत्कृते matkṛte मातुर् mātur मायया māyayā मेदिनी medinī मुनयः munayaḥ मुनिपुंगव munipuṃgava मुनिर् munir नगरी nagarī ननु nanu नरर्षभ nararṣabha निर्जगाम nirjagāma नूनम् nūnam परिगृह्य parigṛhya पातयाम् pātayām पितामहम् pitāmaham प्रहस्तं prahastaṃ प्रहृष्टा prahṛṣṭā प्रजापतिः prajāpatiḥ प्राप्ते prāpte प्रीत्या prītyā प्रियां priyāṃ पुनश् punaś पुरुषव्याघ्र puruṣavyāghra रक्षोभिर् rakṣobhir रणमूर्धनि raṇamūrdhani
रत्नानि ratnāni रावणात्मजः rāvaṇātmajaḥ सलक्ष्मणः salakṣmaṇaḥ सलक्ष्मणम् salakṣmaṇam संहृष्टा saṃhṛṣṭā संजज्ञे saṃjajñe सन् san शरैस् śarais सरांसि sarāṃsi शरीरं śarīraṃ सर्वैः sarvaiḥ सर्वस्य sarvasya सेनां senāṃ शोकं śokaṃ श्रेष्ठो śreṣṭho श्रुतः śrutaḥ शुचिः śuciḥ शुश्रुवे śuśruve सुव्रत suvrata स्यान् syān उद्दिश्य uddiśya वक्तुं vaktuṃ वाक्यविशारदः vākyaviśāradaḥ वसिष्ठेन vasiṣṭhena विचचार vicacāra विश्वामित्रम् viśvāmitram यस्मिन् yasmin अभवत् abhavat अभिगम्य abhigamya अकरोत् akarot बाणेन bāṇena भरद्वाजो bharadvājo भरतश् bharataś भविष्यामि bhaviṣyāmi भयात् bhayāt भूमिं bhūmiṃ ऽभ्यभाषत ‘bhyabhāṣata बुद्धिमान् buddhimān चक्रुः cakruḥ दण्डकान् daṇḍakān दीनां dīnāṃ दिशश् diśaś दृष्ट्वैव dṛṣṭvaiva द्रुतम् drutam दुष्करं duṣkaraṃ द्विजः dvijaḥ द्विजाः dvijāḥ गिरौ girau गिरिम् girim हनूमांश् hanūmāṃś हरीश्वरः harīśvaraḥ हिमवान् himavān हुताशनम् hutāśanam जहार jahāra जले jale जनपदे janapade जनयाम् janayām कामम् kāmam खरस्य kharasya कृताञ्जलिर् kṛtāñjalir कुर्वन् kurvan मधुरां madhurāṃ महाभागा mahābhāgā महाहवे mahāhave महति mahati मारुतिः mārutiḥ मतिर् matir मात्रा mātrā मूलानि mūlāni निमित्तानि nimittāni निशाम् niśām पन्थानम् panthānam पापम् pāpam पार्थिव pārthiva पश्यन्ति paśyanti प्रहसन्न् prahasann प्रवर्तते pravartate पृथिवी pṛthivī पुमान् pumān पुरुषर्षभः puruṣarṣabhaḥ
राजंस् rājaṃs रमते ramate रथः rathaḥ रुदती rudatī सगन्धर्वाः sagandharvāḥ सागरः sāgaraḥ सागरस्य sāgarasya सहिता sahitā सखा sakhā शक्तिं śaktiṃ समन्तात् samantāt संचिन्त्य saṃcintya संज्ञां saṃjñāṃ संयति saṃyati शनैर् śanair शरीरे śarīre शासनम् śāsanam शासनात् śāsanāt सिद्धाश् siddhāś शिरो śiro श्रियम् śriyam शुभा śubhā सुखी sukhī सुराणां surāṇāṃ शूर्पणखा śūrpaṇakhā सुतं sutaṃ उपागतः upāgataḥ उत्तरम् uttaram वालिना vālinā वालिनम् vālinam वेगवान् vegavān विदित्वा viditvā यस्मात् yasmāt यथागतम् yathāgatam युद्धम् yuddham आददे ādade अधिकं adhikaṃ आकाशे ākāśe अन्तरं antaraṃ आसीनं āsīnaṃ अस्तं astaṃ बभञ्ज babhañja बभाषे babhāṣe बले bale ऽभवद् ‘bhavad भविता bhavitā भयाद् bhayād ब्रह्मणा brahmaṇā बुद्धिः buddhiḥ बुद्ध्वा buddhvā चचाल cacāla चतुर्भिः caturbhiḥ दैवं daivaṃ दर्शयाम् darśayām दशरथस् daśarathas दत्ता dattā धिग् dhig धीमान् dhīmān दिव्यां divyāṃ दृष्टः dṛṣṭaḥ दृष्टं dṛṣṭaṃ दृष्टो dṛṣṭo दुरासदम् durāsadam एष्यति eṣyati गदया gadayā गगनं gaganaṃ गमनं gamanaṃ गमने gamane गङ्गा gaṅgā घोरान् ghorān गृध्रं gṛdhraṃ गुणान् guṇān हरियूथपः hariyūthapaḥ हृदये hṛdaye इहैव ihaiva इतीव itīva जाम्बवन्तं jāmbavantaṃ ज्वलन्तम् jvalantam कैकेयि kaikeyi काकुत्स्थम् kākutstham कथितं kathitaṃ कुम्भकर्णः kumbhakarṇaḥ लब्ध्वा labdhvā लक्ष्यते lakṣyate लोकं lokaṃ
महाबाहुं mahābāhuṃ महाबलौ mahābalau महामुने mahāmune महार्हाणि mahārhāṇi महातेजास् mahātejās महात्मानः mahātmānaḥ मन्त्रिणो mantriṇo नादं nādaṃ नदी nadī निर्मितं nirmitaṃ न्यवेदयन् nyavedayan ओजसा ojasā पादुके pāduke पराक्रमम् parākramam पार्थिवः pārthivaḥ पश्चिमां paścimāṃ पतिम् patim प्राणांस् prāṇāṃs प्रियाम् priyām प्रोवाच provāca राघवस् rāghavas रजनीं rajanīṃ रावणस् rāvaṇas ऋते ṛte शक्रस्य śakrasya शक्यम् śakyam सलिलं salilaṃ समन्ताद् samantād समर्थो samartho समीपे samīpe संपरिष्वज्य saṃpariṣvajya शंस śaṃsa शरं śaraṃ सर्वत्र sarvatra शिरस्य् śirasy ऽस्म्य् ‘smy श्रूयताम् śrūyatām स्त्रीणां strīṇāṃ सुमित्रा sumitrā तेपे tepe त्रैलोक्यं trailokyaṃ ऊर्ध्वं ūrdhvaṃ वधार्थं vadhārthaṃ वधाय vadhāya वैरं vairaṃ वाक्येन vākyena वनौकसाम् vanaukasām वाप्य् vāpy वर्षसहस्राणि varṣasahasrāṇi वायुः vāyuḥ विदितं viditaṃ विशालाक्षि viśālākṣi वृथा vṛthā व्याहृतं vyāhṛtaṃ यस्माद् yasmād याति yāti येषां yeṣāṃ युद्धाय yuddhāya अभाषत abhāṣata अध्वानं adhvānaṃ अग्रतो agrato आख्यातं ākhyātaṃ अङ्गदः aṅgadaḥ अङ्गदस्य aṅgadasya अन्यथा anyathā अरिंदमम् ariṃdamam अस्माद् asmād अस्माकम् asmākam अशोकवनिकां aśokavanikāṃ आयान्तं āyāntaṃ आयतम् āyatam
अयोध्याम् ayodhyām बहूनि bahūni बाला bālā बलीयसा balīyasā भक्षिता bhakṣitā भामिनी bhāminī भवन्तः bhavantaḥ भीमविक्रमः bhīmavikramaḥ ब्रवीमि bravīmi चाहम् cāham चक्रिरे cakrire चतुरो caturo चेद् ced चिरम् ciram दत्तम् dattam देवैर् devair देवताः devatāḥ धरण्यां dharaṇyāṃ धर्मज्ञः dharmajñaḥ द्रक्ष्यन्ति drakṣyanti दूराद् dūrād दुष्टात्मा duṣṭātmā एनम् enam गगने gagane गतं gataṃ गात्रेषु gātreṣu गवाक्षो gavākṣo हर्षम् harṣam हर्षेण harṣeṇa हता hatā जातः jātaḥ जायते jāyate कैकेयीम् kaikeyīm कालम् kālam कर्मणः karmaṇaḥ कार्या kāryā कथां kathāṃ क्रोधेन krodhena क्रुद्धा kruddhā क्षमा kṣamā लभते labhate लोका lokā लोकांस् lokāṃs महाप्राज्ञ mahāprājña महती mahatī महेन्द्रस्य mahendrasya महोदरः mahodaraḥ मह्यं mahyaṃ ममापि mamāpi मानद mānada मासान् māsān माया māyā मुहूर्ते muhūrte मूलं mūlaṃ नगरं nagaraṃ नरा narā निक्षिप्य nikṣipya नीलः nīlaḥ निर्ययौ niryayau निवेशनम् niveśanam नृपात्मज nṛpātmaja ऽनुमते ‘numate परमा paramā परमां paramāṃ पर्वतं parvataṃ पर्यवारयन् paryavārayan पश्यन् paśyan पत्नी patnī प्लवगर्षभाः plavagarṣabhāḥ प्रददौ pradadau प्रदास्यामि pradāsyāmi प्रहर्षम् praharṣam प्रहस्तो prahasto प्रहस्य prahasya प्रतिज्ञा pratijñā प्रत्यदृश्यत pratyadṛśyata प्रविष्टा praviṣṭā प्रियः priyaḥ पृष्ट्वा pṛṣṭvā पूर्णे pūrṇe राजेन्द्र rājendra राक्षसानाम् rākṣasānām राक्षसराजस्य rākṣasarājasya राक्षसेश्वर rākṣaseśvara रणाजिरे raṇājire सहस्रं sahasraṃ सख्यं sakhyaṃ शक्यो śakyo संक्रुद्धः saṃkruddhaḥ साम्प्रतम् sāmpratam शत्रुघ्न śatrughna शेषं śeṣaṃ शिखरं śikharaṃ शितैः śitaiḥ शितैर् śitair श्रेष्ठः śreṣṭhaḥ शुभां śubhāṃ सुग्रीवस् sugrīvas सुमाली sumālī शूरा śūrā सुरैर् surair सुराणाम् surāṇām सुतो suto तरस्विनाम् tarasvinām तस्यैव tasyaiva तीरम् tīram त्वय्य् tvayy उच्यते ucyate उग्रं ugraṃ वदनं vadanaṃ वधम् vadham वधिष्यामि vadhiṣyāmi वरारोहे varārohe वरुणालयम् varuṇālayam वरुणस्य varuṇasya वसुधा vasudhā वसुंधरा vasuṃdharā वेगं vegaṃ विभीषण vibhīṣaṇa विजने vijane विमलं vimalaṃ विनेदुर् vinedur विस्मयं vismayaṃ विष्णुना viṣṇunā व्याजहार vyājahāra यमसादनम् yamasādanam यथैव yathaiva यत्नं yatnaṃ
युक्तम् yuktam अभवद् abhavad आगच्छ āgaccha आगतं āgataṃ आकाशम् ākāśam अनुस्मरन् anusmaran अपरे apare अपूजयन् apūjayan अस्मि asmi आश्रमे āśrame आत्मनश् ātmanaś आत्मनो ātmano अवस्थितम् avasthitam बहुविधं bahuvidhaṃ भवन्ति bhavanti भवन्तो bhavanto भीमकर्मणाम् bhīmakarmaṇām ऽभिवाद्य ‘bhivādya भ्रातृभिः bhrātṛbhiḥ भूमिर् bhūmir भूतं bhūtaṃ ब्राह्मणा brāhmaṇā ब्रुवन् bruvan दशरथात्मजम् daśarathātmajam देशः deśaḥ धारयन् dhārayan दीप्यमानं dīpyamānaṃ दिवसे divase दुःखार्ता duḥkhārtā दुर्मतिः durmatiḥ दुष्कृतं duṣkṛtaṃ एकम् ekam गच्छन्तं gacchantaṃ गन्धमादनः gandhamādanaḥ गताम् gatām गतौ gatau गात्राणि gātrāṇi गिरिं giriṃ गोदावरीं godāvarīṃ गुहः guhaḥ गुरुः guruḥ हयैः hayaiḥ हीना hīnā जग्मुः jagmuḥ जज्ञे jajñe जानासि jānāsi जानीषे jānīṣe जाता jātā ज्येष्ठा jyeṣṭhā कन्यां kanyāṃ करिष्ये kariṣye कार्यस्य kāryasya कस् kas कस्माद् kasmād कथयाम् kathayām केवलं kevalaṃ खरं kharaṃ क्रियताम् kriyatām कृपणं kṛpaṇaṃ कुतो kuto लक्ष्मणे lakṣmaṇe लक्ष्म्या lakṣmyā मधुवनं madhuvanaṃ महर्षिभिः maharṣibhiḥ महात्मने mahātmane महावीर्यो mahāvīryo मन्दं mandaṃ मिथ्या mithyā मुनेः muneḥ मुनिना muninā मुनिश्रेष्ठ muniśreṣṭha नरेन्द्रस्य narendrasya
नारी nārī निलयं nilayaṃ पादपाः pādapāḥ पद्भ्यां padbhyāṃ पराक्रमः parākramaḥ परपुरंजयः parapuraṃjayaḥ पार्थिवम् pārthivam पश्याम्य् paśyāmy पतितो patito पितुस् pitus प्रभावेन prabhāvena प्रतिज्ञाय pratijñāya पुत्रस्य putrasya पुत्रेण putreṇa राजानो rājāno राक्षसेन्द्रः rākṣasendraḥ राक्षसेन्द्रम् rākṣasendram रसातलम् rasātalam शब्दं śabdaṃ सदृशो sadṛśo शैलस्य śailasya सखे sakhe शक्तो śakto समं samaṃ संधाय saṃdhāya सशरं saśaraṃ शत्रुघ्नं śatrughnaṃ शत्रून् śatrūn शत्रुनिबर्हणः śatrunibarhaṇaḥ सौमित्रिः saumitriḥ शयानं śayānaṃ स्नेहाद् snehād शोभने śobhane शोकम् śokam शोणितम् śoṇitam स्थिते sthite शुभैः śubhaiḥ सुकृतं sukṛtaṃ सुमन्त्रं sumantraṃ सुमित्रां sumitrāṃ सूत sūta स्वतेजसा svatejasā ताञ् tāñ तेजो tejo तीक्ष्णैः tīkṣṇaiḥ त्रयो trayo त्वरितो tvarito त्वत्कृते tvatkṛte त्यज tyaja उक्तास् uktās उपागतम् upāgatam उत्तिष्ठ uttiṣṭha वचस् vacas वधिष्यति vadhiṣyati वैदेह्याः vaidehyāḥ वाल्मीकिर् vālmīkir वानरपुंगवाः vānarapuṃgavāḥ वाणीं vāṇīṃ वसुंधराम् vasuṃdharām ववौ vavau विभो vibho विचित्राणि vicitrāṇi विधीयताम् vidhīyatām विकृतं vikṛtaṃ विनाशाय vināśāya वीर्यम् vīryam व्यजायत vyajāyata व्यथिता vyathitā व्यवस्थितः vyavasthitaḥ यदृच्छया yadṛcchayā यम् yam यान्य् yāny यशस्विनम् yaśasvinam यस्यार्यो yasyāryo यतो yato ययुर् yayur अभ्यधावत abhyadhāvata आचक्ष्व ācakṣva अदृश्यत adṛśyata अगमत् agamat
अग्रे agre आकाशं ākāśaṃ आख्यातुम् ākhyātum आलम्ब्य ālambya अनन्तरम् anantaram अन्तःपुरं antaḥpuraṃ अरिंदमौ ariṃdamau आर्यं āryaṃ अस्मान् asmān अस्मिन्न् asminn अथोवाच athovāca आविश्य āviśya बभूवुः babhūvuḥ बाष्पं bāṣpaṃ बत bata भक्त्या bhaktyā भरत bharata भरतम् bharatam भार्याम् bhāryām भीमविक्रमाः bhīmavikramāḥ भुजाभ्यां bhujābhyāṃ भुङ्क्ष्व bhuṅkṣva भूतले bhūtale भूय bhūya बिलं bilaṃ चैनम् cainam चायं cāyaṃ छित्त्वा chittvā चिन्तां cintāṃ चोभौ cobhau दैवतं daivataṃ दक्षिणं dakṣiṇaṃ दशग्रीवस् daśagrīvas देशो deśo देवास् devās धिक् dhik दीनः dīnaḥ दिव्या divyā दीयताम् dīyatām दुःखतरं duḥkhataraṃ दुःखितः duḥkhitaḥ दूतो dūto द्वारम् dvāram एतानि etāni एतेन etena गम्यतां gamyatāṃ गन्धर्वा gandharvā गङ्गाम् gaṅgām गिरिः giriḥ गृहाण gṛhāṇa गुणाः guṇāḥ गुणैः guṇaiḥ हयान् hayān हिते hite ईदृशं īdṛśaṃ जग्मुस् jagmus जित्वा jitvā ज्ञातुम् jñātum कानने kānane कपिम् kapim कर्तव्यो kartavyo खरश् kharaś कीर्तिं kīrtiṃ कीर्तिर् kīrtir क्षमम् kṣamam कुशली kuśalī लक्ष्मणाग्रजः lakṣmaṇāgrajaḥ ललाटे lalāṭe लङ्काया laṅkāyā लोकाः lokāḥ लोमहर्षणम् lomaharṣaṇam महाभाग mahābhāga
महाप्राज्ञः mahāprājñaḥ महाराजो mahārājo महात्मानौ mahātmānau महावेगो mahāvego महीम् mahīm महीपतिम् mahīpatim माल्यानि mālyāni मार्गम् mārgam मारीचो mārīco मासं māsaṃ मतिमान् matimān नाद्य nādya नाहम् nāham नराधिपम् narādhipam नय naya नयने nayane निबोध nibodha निहता nihatā निहतः nihataḥ निपातितः nipātitaḥ निशाचरैः niśācaraiḥ निशाचरम् niśācaram निश्चित्य niścitya निष्पपात niṣpapāta परां parāṃ पार्श्वतः pārśvataḥ पतिर् patir पत्नीं patnīṃ पौरुषं pauruṣaṃ प्लवंगम plavaṃgama प्रभया prabhayā प्रजानां prajānāṃ प्रकृत्या prakṛtyā प्राप्ता prāptā प्राप्तः prāptaḥ प्राप्तकालं prāptakālaṃ प्राप्तम् prāptam प्रत्युवाचेदं pratyuvācedaṃ प्रवेक्ष्यामि pravekṣyāmi पुण्यं puṇyaṃ राजञ् rājañ रजनी rajanī राजपुत्र rājaputra
रात्र्यां rātryāṃ रावणिं rāvaṇiṃ रोमहर्षणम् romaharṣaṇam रोषात् roṣāt रुदन् rudan रुरोद ruroda शैलान् śailān शक्रः śakraḥ शक्तः śaktaḥ शक्ताः śaktāḥ समागतः samāgataḥ समास्थाय samāsthāya समाश्वास्य samāśvāsya समो samo संप्रति saṃprati समुद्रम् samudram सनातनः sanātanaḥ शरभो śarabho शर्वरी śarvarī सर्वेषाम् sarveṣām शशाक śaśāka शशंस śaśaṃsa शाश्वतम् śāśvatam शतसहस्राणि śatasahasrāṇi शतयोजनम् śatayojanam शत्रुं śatruṃ सायकैः sāyakaiḥ शयने śayane शिलाः śilāḥ शोकः śokaḥ शोको śoko श्रियं śriyaṃ श्वः śvaḥ स्वर्गे svarge ताडयाम् tāḍayām तप tapa तपश् tapaś तापसं tāpasaṃ तापसान् tāpasān ताश् tāś तत्त्वम् tattvam तवैव tavaiva तेजः tejaḥ तिष्ठन्ति tiṣṭhanti तोयदः toyadaḥ ऊचुश् ūcuś उद्धृत्य uddhṛtya उपेत्य upetya उत्पत्य utpatya उत्थाप्य utthāpya वाचः vācaḥ वधो vadho वक्ष्यति vakṣyati वानरास् vānarās वानराश् vānarāś वासः vāsaḥ वसिष्ठस्य vasiṣṭhasya विदितात्मनः viditātmanaḥ वीक्ष्य vīkṣya विप्रियं vipriyaṃ विपुलां vipulāṃ वीराः vīrāḥ व्रज vraja वृक्षैर् vṛkṣair व्यादिदेश vyādideśa य ya यज्ञस्य yajñasya यान्ति yānti यथाकामं yathākāmaṃ यौवराज्ये yauvarājye अभयं abhayaṃ अभिचक्राम abhicakrāma आहुर् āhur आख्याहि ākhyāhi अन्नम् annam अन्या anyā अन्यैश् anyaiś अपश्यन् apaśyan अपातयत् apātayat अपत्यं apatyaṃ आप्लुत्य āplutya अर्थे arthe आशां āśāṃ अतीव atīva अवतीर्य avatīrya आयम्य āyamya अयोध्या ayodhyā बहुशो bahuśo बलैः balaiḥ बलवता balavatā बालो bālo भग्ना bhagnā भान्ति bhānti भवद्भिः bhavadbhiḥ भवतां bhavatāṃ भवितुम् bhavitum भीता bhītā ब्रह्मलोकं brahmalokaṃ
ब्राह्मम् brāhmam चैष caiṣa चैतद् caitad चरितं caritaṃ चासि cāsi चात्मनः cātmanaḥ चेति ceti चिन्तयित्वा cintayitvā चिराय cirāya चित्रकूटस्य citrakūṭasya दण्डकारण्यं daṇḍakāraṇyaṃ दशाननम् daśānanam दाशरथिः dāśarathiḥ दत्तो datto धनुषा dhanuṣā धर्मज्ञो dharmajño धर्मसंहितम् dharmasaṃhitam दीनम् dīnam दृढव्रतः dṛḍhavrataḥ दृश्य dṛśya दुःखिता duḥkhitā दुःखितो duḥkhito दुर्मते durmate द्वारि dvāri द्विपः dvipaḥ द्वितीयं dvitīyaṃ एनां enāṃ गच्छन्ति gacchanti गदां gadāṃ गजो gajo घोरदर्शनाः ghoradarśanāḥ गृहम् gṛham गुहाम् guhām गुहो guho गुरोः guroḥ हनुमन् hanuman हर्षं harṣaṃ इच्छाम्य् icchāmy इदानीम् idānīm इतस् itas इवाम्बरे ivāmbare इवानलम् ivānalam जलं jalaṃ जनको janako जननी jananī जनस्थानं janasthānaṃ जटायुर् jaṭāyur जितेन्द्रियः jitendriyaḥ ज्वलन्तं jvalantaṃ कच्चिच् kaccic कैकेय्याः kaikeyyāḥ काकुत्स्थे kākutsthe कालाग्निर् kālāgnir कार्ये kārye खड्गं khaḍgaṃ खरो kharo खे khe कुलम् kulam कुलस्य kulasya कुमारौ kumārau कुर्वन्ति kurvanti लक्ष्मणाय lakṣmaṇāya महाबलैः mahābalaiḥ महागिरिम् mahāgirim महाकपिम् mahākapim महान्ति mahānti महार्णवम् mahārṇavam महावीर्यं mahāvīryaṃ माल्यवान् mālyavān मरणं maraṇaṃ मत्वा matvā मृगः mṛgaḥ मुमोह mumoha मूर्ध्ना mūrdhnā मुष्टिना muṣṭinā नगराणि nagarāṇi नैवं naivaṃ नर्मदा narmadā नव nava नेतुम् netum निधनं nidhanaṃ निशितं niśitaṃ निस्वनः nisvanaḥ निवेशने niveśane नियतो niyato न्यपतद् nyapatad पादपान् pādapān पञ्चत्वम् pañcatvam परे pare परिवार्य parivārya परिवृतो parivṛto पर्वणि parvaṇi पश्यति paśyati पतितां patitāṃ पीत्वा pītvā प्राञ्जलिं prāñjaliṃ प्राप्तौ prāptau प्रस्थितं prasthitaṃ प्रीतिम् prītim पृथिवीम् pṛthivīm पूजयाम् pūjayām पुरम् puram पुरतः purataḥ पुरुषा puruṣā पुरुषं puruṣaṃ पुष्पाणि puṣpāṇi पुत्रा putrā पुत्रक putraka पुत्रसहस्राणि putrasahasrāṇi रजनीचराः rajanīcarāḥ राजपुत्रौ rājaputrau रक्षां rakṣāṃ राक्षसपुंगवः rākṣasapuṃgavaḥ राक्षसाश् rākṣasāś राक्षसौ rākṣasau राक्षसीनां rākṣasīnāṃ रामेणाक्लिष्टकर्मणा rāmeṇākliṣṭakarmaṇā रौद्रं raudraṃ रावणश् rāvaṇaś रिपोः ripoḥ ऋषयो ṛṣayo सहलक्ष्मणम् sahalakṣmaṇam सहस्राक्षं sahasrākṣaṃ सहितौ sahitau समः samaḥ समपद्यत samapadyata संगताः saṃgatāḥ संनिधौ saṃnidhau संप्राप्तो saṃprāpto संतापं saṃtāpaṃ समुपचक्रमे samupacakrame समुत्थाय samutthāya सारथिः sārathiḥ सर्वास् sarvās ससैन्यो sasainyo ससर्ज sasarja शतक्रतुः śatakratuḥ शत्रुघ्नः śatrughnaḥ शेषे śeṣe शिरः śiraḥ स्मृतः smṛtaḥ स्नात्वा snātvā
श्रेयो śreyo श्रीमाञ् śrīmāñ स्थाप्य sthāpya सुदुःखितः suduḥkhitaḥ सुग्रीवश् sugrīvaś शुकसारणौ śukasāraṇau सुमन्त्रः sumantraḥ सूर्यो sūryo सुसंक्रुद्धो susaṃkruddho सुषेणं suṣeṇaṃ सुस्राव susrāva सुश्रोणि suśroṇi सुतान् sutān स्वयम्भूर् svayambhūr तैश् taiś तमः tamaḥ तपस्विनः tapasvinaḥ तपस्विनीम् tapasvinīm तपोधनम् tapodhanam तस्थुः tasthuḥ तथापरे tathāpare तेष्व् teṣv त्रयाणाम् trayāṇām त्रिशिरा triśirā तुभ्यं tubhyaṃ उष्य uṣya वाचं vācaṃ वक्तव्यं vaktavyaṃ वनचारिणः vanacāriṇaḥ वरारोहा varārohā वर्धते vardhate वस vasa वसन् vasan वसिष्ठः vasiṣṭhaḥ वासो vāso वसुधां vasudhāṃ ववन्दे vavande वायुना vāyunā विधवा vidhavā विजयं vijayaṃ विक्रमेण vikrameṇa विलपन् vilapan वीरैर् vīrair वीर्येण vīryeṇa विषादं viṣādaṃ वृद्धान् vṛddhān वृक्षैः vṛkṣaiḥ व्यवर्धत vyavardhata यमस्य yamasya यशश् yaśaś यथावत् yathāvat यथावृत्तं yathāvṛttaṃ योद्धुं yoddhuṃ योषितः yoṣitaḥ यूयं yūyaṃ अभ्येत्य abhyetya अब्रवील् abravīl अधर्मो adharmo आलयम् ālayam अनिन्दिता aninditā अनिन्दिताम् aninditām अनुत्तमाम् anuttamām अन्यः anyaḥ अन्यं anyaṃ आपतन्तीं āpatantīṃ आरेभे ārebhe अर्घ्यं arghyaṃ आर्य ārya अस्त्व् astv आश्वास्य āśvāsya अस्यां asyāṃ अथाब्रवीद् athābravīd आविध्य āvidhya अव्ययम् avyayam बलस्य balasya भग्नं bhagnaṃ भजस्व bhajasva भक्षयन् bhakṣayan भास्करः bhāskaraḥ ऽभवन् ‘bhavan भवत्य् bhavaty भुजौ bhujau भुक्त्वा bhuktvā बुध्यते budhyate चेदं cedaṃ चेत् cet छिन्नं chinnaṃ चिन्ता cintā दैवतैः daivataiḥ दक्षिणम् dakṣiṇam दण्डकावनम् daṇḍakāvanam दर्शय darśaya
देवः devaḥ देवानाम् devānām देवता devatā धनुषो dhanuṣo धन्वी dhanvī धर्मश् dharmaś धर्मतः dharmataḥ दीप्ततेजसं dīptatejasaṃ दोषं doṣaṃ द्रक्ष्यसे drakṣyase द्रक्ष्यथ drakṣyatha दृढं dṛḍhaṃ दुहिता duhitā दुःखाद् duḥkhād दुर्धर्षा durdharṣā दुर्धर्षं durdharṣaṃ दूता dūtā द्वाभ्यां dvābhyāṃ द्विगुणं dviguṇaṃ एकः ekaḥ एतां etāṃ गच्छन् gacchan गृहाणि gṛhāṇi गुहां guhāṃ गुरुणा guruṇā गुरुर् gurur हरिपुंगव haripuṃgava हरिपुंगवः haripuṃgavaḥ हरिर् harir हरिश्रेष्ठ hariśreṣṭha इष्ट्वा iṣṭvā इवाकाशे ivākāśe इवान्तकः ivāntakaḥ जघ्नुर् jaghnur जज्वाल jajvāla जानकीम् jānakīm जनम् janam जानाति jānāti जपतां japatāṃ जयतां jayatāṃ जीविते jīvite काकुत्स्थौ kākutsthau कामः kāmaḥ कांश् kāṃś कपिं kapiṃ कारणम् kāraṇam कारयाम् kārayām करोति karoti कथयस्व kathayasva खरस् kharas कृताः kṛtāḥ कृथाः kṛthāḥ कृत्यम् kṛtyam कृत्यं kṛtyaṃ क्रुद्धस् kruddhas क्रुद्धस्य kruddhasya क्रूरं krūraṃ क्षयं kṣayaṃ कुम्भकर्णम् kumbhakarṇam कुपितो kupito कुतः kutaḥ लघुविक्रमः laghuvikramaḥ लोन्ग् long मधूनि madhūni मधुरया madhurayā महाबलान् mahābalān महाभागं mahābhāgaṃ महाभागां mahābhāgāṃ
महामतिः mahāmatiḥ महाञ् mahāñ महापार्श्वो mahāpārśvo महारथम् mahāratham महात्मभिः mahātmabhiḥ महावीर्यः mahāvīryaḥ महोदधिम् mahodadhim मांसानि māṃsāni मनस्विनः manasvinaḥ मन्थरा mantharā मन्त्रिभिर् mantribhir मन्यते manyate मन्युर् manyur मार्गं mārgaṃ मारीचं mārīcaṃ मत्तः mattaḥ मत्तो matto मृगम् mṛgam मृगो mṛgo मृत्युं mṛtyuṃ मुखेन mukhena नैनं nainaṃ नैतद् naitad निगृह्य nigṛhya निमेषान्तरमात्रेण nimeṣāntaramātreṇa निर्बिभेद nirbibheda निर्जिता nirjitā निश्चयं niścayaṃ निशितैर् niśitair न्यवर्तत nyavartata पन्था panthā परा parā परमया paramayā परस्परं parasparaṃ परित्यक्ता parityaktā परिवारितः parivāritaḥ परो paro पर्वतोपमम् parvatopamam पश्चाद् paścād पश्चात् paścāt पश्यतु paśyatu पश्येयं paśyeyaṃ पवनात्मजः pavanātmajaḥ पितृपैतामहं pitṛpaitāmahaṃ प्लवंगमैः plavaṃgamaiḥ प्रकाशन्ते prakāśante प्राणिनां prāṇināṃ
प्रणिपत्य praṇipatya प्राप्ताः prāptāḥ प्रस्थाप्य prasthāpya प्रतिगृह्णीष्व pratigṛhṇīṣva प्रतिपूज्य pratipūjya प्रविष्टः praviṣṭaḥ प्रविष्टं praviṣṭaṃ प्रेत्य pretya पृथक् pṛthak पृथिव्याम् pṛthivyām पुरस्तात् purastāt पुरोहितम् purohitam पुरुषः puruṣaḥ पुष्पैर् puṣpair राज्ञस् rājñas राक्षसीभिर् rākṣasībhir रम्याणि ramyāṇi रथान् rathān रिपुः ripuḥ ऋषीन् ṛṣīn सभार्यः sabhāryaḥ सद्यः sadyaḥ सहस्राक्षो sahasrākṣo सकामा sakāmā शक्ष्यामि śakṣyāmi समाः samāḥ समरेष्व् samareṣv समतिक्रम्य samatikramya संदिश्य saṃdiśya संहृष्टो saṃhṛṣṭo संप्राप्तः saṃprāptaḥ संश्रुत्य saṃśrutya समुद्रे samudre समुद्यम्य samudyamya समुत्पाट्य samutpāṭya सम्यग् samyag शङ्के śaṅke शरा śarā सरः saraḥ शरः śaraḥ सारथे sārathe शरवर्षेण śaravarṣeṇa सर्वभूतहिते sarvabhūtahite सर्वरक्षसाम् sarvarakṣasām सर्वासु sarvāsu शासनं śāsanaṃ षष्टिः ṣaṣṭiḥ शत्रुघ्नम् śatrughnam शत्रुघ्नस्य śatrughnasya शत्रुर् śatrur


c: text/html

text:
गदग
कर्णाटकस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति गदगमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति गदग-बेटगेरीनगरम् ।
गदगनगरं कर्णाटकप्रान्तस्थं प्रमुखनगरं मण्डलकेन्द्रं च । गदगनगरं कन्नडभाषाकवेः कुमारव्यासस्य जन्मस्थलम्। अस्मिन् नगरे वीरनारायण देवालयः अस्ति। गदग -कृतपुरम् इति पूर्वं प्रसिद्धम् एतत् नगरम् । अत्र होय्सळराजेन विष्णुवर्धनेन निर्मितं श्रीवीरनारायणामन्दिरम् अत्यन्तं प्रसिद्धम् अस्ति । विशाले प्राङ्गणे सुन्दरदेवालयः महाद्वारे गोपुरं च स्तः । गोपुरं विजयनगरशैल्या अस्ति । श्रीवीरनारायणमूर्तिः योत्रमुद्रायुक्ता शङ्खचक्रगदाहस्ता, कर्णकुण्डलकिरीटधारिणी च अस्ति । शिलास्थम्भाः आकर्षकाः सन्ति । कविः कुमारव्यासः (नारणप्पा) कर्णाटभारतकथामञ्जरी महाकाव्यम् अत्रैव लिखितवान् । कोळीवाड इति ग्रामः समीपे अस्ति । ततैव कविः कुमारव्यासः जन्म प्राप्तवान् । सः श्रेष्ठ हरिभक्तः । गदगनगरे त्रिकूटेश्वरदेवालयोऽपि कश्चन शिलादेवालयः । हरिहरब्रह्मणां त्रिलिङ्गानि अत्र सन्ति । अत्र स्थिते सरस्वतीमन्दिरे प्रत्येकस्तम्भेषु भिन्नभिन्नशिलपकलावैभवं पश्यामः । मन्दिरे शिलपकला अपूर्वाऽस्ति । श्री जगद्गुरुतोण्टदार्यमठोऽपि अत्र अस्ति अन्धानाम् अक्षयदाता श्री पञ्चाक्षरीगवायी गदगनगरे राज्ये च प्रसिद्धः। गदगनगरतः समीपे (१२ कि.मी)दूरे वेङ्कटापुरग्रामे सुन्दरः श्रीवेङ्कटेश्वरदेवालयः अस्ति । मदलगट्टा प्रदेशे मुण्डरगी समीपे कृष्णाशिलायां निर्मितः हनुमान् प्रसिद्धः अस्ति । एषः महाभारतकालीनः विग्रहः। एतस्याः मूर्तेः योजनं जीर्णोध्दारः च श्रीव्यासरायस्वामिना कृतम् । अन्यानि दर्शानीयानि स्थानानि सरस्वतीदेवालयः, त्रिकूटेश्वरदेवालयः, वीरनारायणदेवालयः, जैनमन्दिरे, श्रीतोण्टदार्यमठः, हालकेरे अन्नदानेश्वरमठः, शिवानन्दमठः, वीरेश्वरपुण्याश्रमः च प्रसिद्धानि प्रेक्षणीयस्थानानि सन्ति ।
मार्गः- बेङ्गळूरुतः ४७९ कि.मी धारवाडतः ८० कि.मी हुब्बळ्ळीतः ५८ कि.मी हुब्बळ्ळी-गुन्तकल् रेलमार्गे गदगनिस्थानम् अस्ति।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २६२
पीठिकालक्षणवर्णनम्।
सूत उवाच।
पीठिकालक्षणं वक्ष्ये यथावदनुपूर्वशः।
पीठोच्छ्रायं यथावच्च भागान् षोडश कारयेत् ।। २६२.१
भूमावेकः प्रविष्टः स्याच्चतुर्भिर्जगती मता।
वृत्तो भागस्तथैकः स्यात् वृतः पटलभागतः ।। २६२.२
भागैस्त्रिभिस्तथा कण्ठः कण्ठपट्टस्त्रिभागतः।
भागाभ्यामूर्ध्वपट्टश्च शेषभागेन पट्टिका ।। २६२.३
प्रविष्टं भागमेकैकं जगती यावदेवतु।
निर्गमस्तु पुनस्तस्य यावद्वै शेषपट्टिका ।। २६२.४
वारिनिर्गमनार्थन्तु तत्र कार्य्यः प्रणालकः।
पीठिकानान्तुसर्वासामेतत्सामान्यलक्षणम् ।। २६२.५
विशेषान् देवता भेदान् श्रृणुध्वं द्विजसत्तमाः!।
स्थण्डिला वाथ वापी वा यक्षी वेदी च मण्डला ।। २६२.६
पूर्णचन्द्रा च वज्रा च पद्मार्धशशिनस्तथा।
त्रिकोणा दशमी तासां संस्थानं वा निबोधत ।। २६२.७
स्थण्डिला चतुरस्रा तु वर्जिता मेखलादिभिः।
वापी द्विमेखला ज्ञेया यक्षी चैव त्रिमेखला ।। २६२.८
चतुरस्रायता वेदी न तां लिङ्गेषु योजयेत्।
मण्डलावर्तुलायातु मेखलाभिर्गणप्रिया ।। २६२.९
रक्ता द्विमेखला मध्ये पूर्णचन्द्रा तु सा भवेत्।
मेखलात्रयसंयुक्ता षड़स्रा वज्रिका भवेत् ।। २६२.१०
षोडशास्त्रा भवेत्पद्मा किञ्चिद्ध्रस्वा तु मूलतः।
तथैव धनुषाकारा सार्द्धचन्द्रा प्रशस्यते ।। २६२.११
त्रिशूलसदृशी तद्वत् त्रिकोणाह्यूर्ध्वतो मता।
प्रागुदक्प्रवणा तद्वत्प्रशस्ता लक्षणान्विता ।। २६२.१२
परिवेषं त्रिभागेन निर्गमं तत्र कारयेत्।
विस्तारं तत्प्रमाणञ्च मूलेचाग्रे ततोर्ध्वतः ।। २६२.१३
जलमार्गश्च कर्तव्यस्त्रिभागेन सुशोभनः।
लिङ्गस्यार्द्धविभागेन स्थौल्येन समधिष्ठिता ।। २६२.१४
मेखला तत्त्रिभागेन खातञ्चैव प्रमाणतः।
अथवा पादहीनन्तु शोभनं कारयेत्सदा ।। २६२.१५
उत्तरस्थं प्रणालञ्च प्रमाणादधिकारयेत्।
स्थण्डिलायामथारोग्यं धनं धान्यञ्च पुष्कलम् ।। २६२.१६
गोप्रदा च भवेद्यक्षी वेदी संपत् प्रदा भवेत्।
मण्डलायां भवेत्कीर्तिर्वरदा पूर्णचन्द्रिका ।। २६२.१७
आयुःप्रदा भवेद्वज्रा पद्मा सौभाग्यदा भवेत्।
पुत्रप्रदार्धचन्द्रा स्यात् त्रिकोणशत्रुनाशिनी ।। २६२.१८
देवस्य यजनार्थन्तु पीठिका दश कीर्तिताः।
शैले शैलमयी दद्यात् पार्थिवे पार्थिवी तथा ।। २६२.१९
दारुजे दारुजां कुर्यात् मिश्रे मिश्रां तथैव च।
नान्ययोनिस्तु कर्तव्या सदा शुभफलेप्सुभिः ।। २६२.२०
अर्च्चायामा समन्दैर्घ्यं लिङ्गायामसमन्तथा।
यस्य देवस्य या पत्नी तां पीठे परिकल्पयेत् ।।
एतत्सर्वं समाख्यातं समासात्पीठलक्षणम् ।। २६२.२१


text:
सूत्र ६
द्दश्यते तु ॥६॥
द्दश्यते तु ।
तुशब्द: पक्षं व्यावर्तयति यदुक्तं विलक्षणत्वान्नेदं जगदब्रम्हाप्रकृतिकमिति ।
नयमेकान्त: ।
द्दश्यते हि लोके चेतनत्वेन प्रसिद्धेभ्य: पुरुषादिभ्यो विलक्षणानां केशनखदीनामुत्पत्तिरचेतनत्वेन प्रसिद्धेभ्यो गोमयादिभ्यो वृश्चिकादीनाम् ।
नन्वचेतनान्येव पुरुषादिशरीराण्यचेतनानां केशनशादीनां कारणानि ।
अचेतनान्येव च वृश्चिकादिशरीराण्यचेतनानां गोमयादीनां कार्याणीति ।
उच्यते ।
एवमपि किञ्चिदचेतनं चेतनस्यायतनभावमुपगच्छति किञ्चिन्नेत्यस्त्येव वैलक्शण्यम् ।
महांश्चायं पारिणामिक: स्वभावविप्रकर्ष: पुरुषादीनां केशनखादीनां च स्वरूपादिभेदात् ।
तथा गोमयादीनां ष्टश्चिकादीनां च ।
अत्यन्तसारूप्ये च प्रकृतिविकारभाव एव प्रलीयेत ।
अथोच्येतास्ति कश्चित्पार्थिवत्वादिस्वभाव: पुरुषादीनां केशनखादिष्वनुवर्तमानो गोमयादीनां वृश्विकादिष्विति ।
ब्रम्हाणोऽपि तर्हि सत्तालक्षण: स्वभाव आकाशादिष्वनुवर्तमानो द्दश्यते ।
विलक्षणत्वेन च कारणेन ब्रम्हाप्रकृतिकत्वं जगतो दूषयता किमशेषस्य ब्रम्हास्वभावस्याननुवर्तनं विलक्षणत्वमभिप्रेयत उत यस्य कस्यचिदथ चैतन्यस्येति वक्तव्यम् ।
प्रथमे विकल्पे समस्तप्रकृतिविकारोच्छेप्रसङ्ग: ।
न म्हासत्यतिशये प्रकृतिविकरभाव इति भवति ।
द्वितीये चासिद्धत्वम् ।
द्दश्यते हि सत्तालक्षणो ब्रम्हास्वभाव आकाशादिष्वनुवर्तमान इत्युक्तम् ।
तृतीये तु द्दष्टान्ताभाव: ।
किं हि यच्चैतन्येनानन्वितं तदब्रम्हाप्रकृतिकं द्दष्टमिति ब्रम्हावादिनं प्रत्युदाह्रियेत ।
समस्तस्य वस्तुजातस्य ब्रम्हाप्रकृतिकत्वाभ्युपगमात् ।
आगमविरोधस्तु प्रसिद्ध एव ।
चेतनं ब्रम्हा जगत: कारणं प्रकृतिश्चेत्यागमतात्पर्यस्य प्रसाधितत्वात् ।
यत्तूक्तं परिनिष्पन्नत्वादब्रम्हाणि प्रमाणान्तराणि संभवेयुरिति ।
तदपि मनोरथमात्रम् ।
रूपाद्यभावाद्धि नायमर्थ: प्रत्यक्षस्य गोचर: ।
लिङ्गाद्यभावाच्च नानुमानादीनाम् ।
आगममात्रसमधिगम्य एव त्वयमर्थो धर्मवत् ।
तथा च श्रुति: ।
नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठेति ।
को अद्धा वेद क इह प्रवोचत् ।
कुत आजाता कुत इयं विसृष्टि: ।
अर्वाग्देवा अस्यविसर्जनेनाथाको वेद यत आबभूवेति चैतौ मन्त्रौ निजसिद्धानामपीश्वराणां दुर्बोधतां जगत्कारणस्य दर्शयत: ।
स्मृतिरपि भवति अचिन्त्या: खलु ये भावा न तांस्तकर्णे योजयेत् ।
प्रकृतिभ्य: परं यच्च तदचिन्त्यस्य लक्षणमिति ॥
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यत इति च न मे विदु: सुरगणा: प्रभवं न महर्षय: ।
अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वश इति ॥
चैवंजातीयिका ।
यदपि श्रवणव्यतिरेकेण मनन विदधच्छब्द एव तर्कंमप्यादर्तव्यं दर्शयतीत्युक्तम् ।
नानेन मिषेण शुष्कतर्कस्यात्रात्मलाभ: संभवति श्रुत्पनुगृहीत एव ह्यत्र तर्कोऽनुभवाङ्गत्वेनाश्रीयते स्वप्नान्तबुद्धान्तयोरुभयोरितरेतरव्यभिचारादात्मनोऽनन्वागतत्वं संप्रसादे च प्रपञ्चपरित्यागेन सदात्मना संपत्तेर्निष्प्रपञ्चसदात्मत्वं प्रपञ्चस्य ब्रम्हाप्रभवत्वात्कार्यकारणानन्यत्वन्यायेन ब्रम्हाव्यतिरेक इत्येवं जातीयाक: ।
तर्काप्रतिष्ठानादिति च केवलस्य तर्कस्य विप्रलम्भकत्वं दर्शयिष्यति ।
योऽपि चेतनकारणश्रवणबलेनैव समस्तस्य जगतश्चेतनतामुत्प्रेक्षेत तस्यापि विज्ञानं चाविज्ञानं चेति चेतनाचेतनविभागश्रवणं विभावनाविभावनाभ्यां चैतन्यस्य शक्यत एव योजयितुम् ।
परस्यैव त्विदमपि विभागश्रवणं न युज्यते कथं परमकारणस्य ह्यत्र समस्तजगदात्मना समवस्थानं श्राव्यते विज्ञानं चाविज्ञानं चाभवदिति । तत्र
Translation - भाषांतर
N/A


text:
Friday, February 7, 2014
Sanskrit blog: Humour-91
हास्यसीकरः-९१
धर्मसिंहः कोल्कतानगरे कस्मिन्श्चित्शुण्डापाने मदिरां पातुं प्रतिसायमागच्छति । मदिरायाः काचकूपी(bottle)त्रयं क्रीणाति एकैकं पिबति च । एकदा कुतूहलात् शौण्डिकः तमपृच्छत्, “आर्य! कुतः एककाले एव काचकूपीत्रयं क्रीणासि? इतरे तु एकां काचकूपीं पीत्वा एव अन्यां क्रीणन्ति” इति । धर्मसिंहः स्मितवदनः व्यवृणोत्, “भोः! मम भ्रातरौ स्तः । एकः दिल्लीनगरे वसति, अन्यः मुम्बयी नगरे। अस्मिन्नेव काले सायं द्वावपि तन्नगरस्थशुण्डापाने काचकूपीत्रयमितां मदिरां क्रीणीतः । प्रथमा काचकूपी आत्मनः पानार्थम् । द्वितीया तृतीया तु भ्रात्रोः पानार्थम् । एकदेशे मिलितुमशक्ताः एवं संज्ञामकरवाम । यदा मदिरां पिबामः एकस्थले एव मदिरां पिबन्तः इव भावं विन्दामः “ इति । धर्मसिंहस्य उत्तरात् तृप्तः शौण्डिकः स्वस्थानं प्रति न्यवर्तत । एवमेव प्रत्यहं धर्मसिंहः सायमागच्छति काचकूपीत्रयं क्रीणाति, पिबति च । एकस्मिन् दिवसे धर्मसिंहः काचकूपीद्वयमेव अक्रीणात् । शौण्डिकः मनसि अशङ्कत, “ अस्य भ्रात्रोः अन्यतरस्य दुरवस्था आपतिता भवेत्” इति । अपरेद्युः यदा धर्मसिंहः आगत्य काचकूपीद्वयमक्रीणात्, तदा शौण्डिकः सविनयं तमपृच्छत्, “ अपि तव भ्रातरौ कुशलौ?” इति । धर्मसिंहः स्मयमानः अवदत्, “निस्संशयं, सखे!” इति । “ कथं काचकूपीद्वयमेव क्रीणासि?” इति । धर्मसिंहः गम्भीरस्वरेण अवदत्, “सखे! इदानीमहं मद्यपानात् विरतः । काचकूपीद्वयं तु मम भ्रात्रोः एव” इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 9:44 PM
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्/सर्गः १६
श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे षोडशः सर्गः ॥४-१६॥
ताम् एवम् ब्रुवतीम् ताराम् ताराधिप निभ आननाम् ।
वाली निर्भर्त्सयामास वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥४-१६-१॥
गर्जतो अस्य च सुसंरब्धम् भ्रातुः शत्रोर् विशेषतः ।
मर्षयिष्यामि केन कारणेन वरानने ॥४-१६-२॥
अधर्षितानाम् शूराणाम् समरेषु अनिवर्तिनाम् ।
धर्षणाम् अर्षणम् भीरु मरणात् अतिरिच्यते ॥४-१६-३॥
सोढुम् न च समर्थो अहम् युद्ध कामस्य संयुगे ।
सुग्रीवस्य च संरंभम् हीन ग्रीवस्य गर्जतम् ॥४-१६-४॥
न च कार्यो विषादः ते राघवम् प्रति मत् कृते ।
धर्मज्ञः च कृतज्ञः च कथम् पापम् करिष्यति ॥४-१६-५॥
निवर्तस्व सह स्त्रीभिः कथम् भूयो अनुगच्छसि ।
सौहृदम् दर्शितम् तावत् मयि भक्तिः त्वया कृता ॥४-१६-६॥
प्रति योत्स्यामि अहम् गत्वा सुग्रीवम् जहि संभ्रमम् ।
दर्पम् च अस्य विनेष्यामि न च प्राणैर् वियोक्ष्यते ॥४-१६-७॥
अहम् हि अजि स्थितस्य अस्य करिष्यामि यत् ईप्सितम् ।
वृक्षैः मुष्टि प्रहारैः च पीडितः प्रति यास्यति ॥४-१६-८॥
न मे गर्वितम् आयस्तम् सहिष्यति दुरात्मवान् ।
कृतम् तारे सहायत्वम् दर्शितम् सौहृदम् मयि ॥४-१६-९॥
शापिता असि मम प्राणैः निवर्तस्व जनेन च ।
अलम् जित्वा निवर्तिष्ये तम् अहम् भ्रातरम् रणे ॥४-१६-१०॥
तम् तु तारा परिष्वज्य वालिनम् प्रिय वादिनी ।
चकार रुदती मन्दम् दक्षिणा सा प्रदक्षिणम् ॥४-१६-११॥
ततः स्वस्त्ययनम् कृत्वा मंत्रवित् विजय एषिणी ।
अंतःपुरम् सह स्त्रीभिः प्रविष्टा शोक मोहिता ॥४-१६-१२॥
प्रविष्टायाम् तु तारायाम् सह स्त्रीभिः स्वम् आलयम् ।
नगर्या निर्ययौ क्रुद्धो महा सर्प इव श्वसन् ॥४-१६-१३॥
स निःश्वस्य महारोषो वाली परम वेगवान् ।
सर्वतः चारयन् दृष्टिम् शत्रु दर्शन कांक्षया ॥४-१६-१४॥
स ददर्श ततः श्रीमान् सुग्रीवम् हेम पिङ्गलम् ।
सुसंवीतम् अवष्टब्धम् दीप्यमानम् इव अनलम् ॥४-१६-१५॥
तम् स दृष्ट्वा महाबाहुः सुग्रीवम् पर्यवस्थितम् ।
गाढम् परिदधे वासो वाली परम कोपिनः ॥४-१६-१६॥
स वाली गाढ संवीतो मुष्टिम् उद्यम्य वीर्यवान् ।
सुग्रीवम् एव अभिमुखो ययौ योद्धुम् कृत क्षणः ॥४-१६-१७॥
श्लिष्टम् मुष्टिम् समुद्यम्य संरब्धतरम् आगतः ।
सुग्रीवो अपि समुद्दिश्य वालिनम् हेम मालिनम् ॥४-१६-१८॥
तम् वाली क्रोध ताम्राक्षः सुग्रीवम् रण कोविदम् ।
आपतंतम् महा वेगम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥४-१६-१९॥
एष मुष्टिर् महान् बद्धो गाढः सुनियत अंगुलिः ।
मया वेग विमुक्तः ते प्राणान् आदाय यास्यति ॥४-१६-२०॥
एवम् उक्तः तु सुग्रीवः क्रुद्धो वालिनम् अब्रवीत् ।
तव च एष हरन् प्राणान् मुष्टिः पततु मूर्धनि ॥४-१६-२१॥
ताडितः तेन तम् क्रुद्धः समभिक्रम्य वेगतः ।
अभवत् शोणित उद्गारी सापीड इव पर्वतः ॥४-१६-२२॥
सुग्रीवेण तु निःशंकम् सालम् उत्पाट्य तेजसा ।
गात्रेषु अभिहतो वाली वज्रेण इव महा गिरिः ॥४-१६-२३॥
स तु वृक्षेण निर्भग्नः साल ताडन विह्वलः ।
गुरु भार भर आक्रान्ता नौः ससार्था इव सागरे ॥४-१६-२४॥
तौ भीम बल विक्रान्तौ सुपर्ण सम वेगिनौ ।
प्रयुद्धौ घोर वपुषौ चन्द्र सूर्यौ इव अंबरे ॥४-१६-२५॥
परस्परम् अमित्र घ्नौ च्छिद्र अन्वेषण तत्परौ ।
ततो अवर्धत वाली तु बल वीर्य समन्वितः ॥४-१६-२६॥
सूर्य पुत्रो महावीर्यः सुग्रीवः परिहीयत ।
वालिना भग्न दर्पः तु सुग्रीवो मन्द विक्रमः ॥४-१६-२७॥
वालिनम् प्रति सामर्षो दर्शयामास राघवम् ।
वृक्षैः स शाखैः शिखरैः वज्र कोटि निभैः नखैः ॥४-१६-२८॥
मुष्टिभिः जानुभिः पद्भिः बाहुभिः च पुनः पुनः ।
तयोः युद्द्धम् अभूत् घोरम् वृत्र वासवोः इव ॥४-१६-२९॥
तौ शोणितात्कौ युध्येताम् वानारौ वन् चारिणौ ।
मेघौ इव महा शब्दैः तर्जमानौ परस्परम् ॥४-१६-३०॥
हीयमानम् अथ अपश्यत् सुग्रीवम् वानरेश्वरम् ।
प्रेक्षमाणम् दिशः च एव राघवः स मुहुर् मुहुर् ॥४-१६-३१॥
ततो रामो महातेजा आर्तम् दृष्ट्वा हरीश्वरम् ।
स शरम् वीक्षते वीरो वालिनो वध कांक्षया ॥४-१६-३२॥
ततो धनुषि संधाय शरम् आशी विष उपमम् ।
पूरयामास तत् चापम् काल चक्रम् इव अन्तकः ॥४-१६-३३॥
तस्य ज्यातल घोषेण त्रस्ताः पत्ररथेश्वराः ।
प्रदुद्रुवुर् मृगाः च एव युगांत इव मोहिताः ॥४-१६-३४॥
मुक्तस्तु वज्र निर्घोषः प्रदीप्त अशनि संनिभः ।
राघवेण महा बाणो वालि वक्षसि पातितः ॥४-१६-३५॥
ततः तेन महातेजा वीर्य युक्तः कपीश्वरः ।
वेगेन अभिहतो वाली निपपात मही तले ॥४-१६-३६॥
इन्द्र ध्वज इव उद्धूत पौर्ण मास्याम् महीतले ।
अश्वयुक् समये मासि गत सत्त्वो विचेतनः ।
बाष्प संरुद्ध कण्ठस्तु वाली च आर्त स्वरः शनैः ॥४-१६-३७॥
नरोत्तमः काल युगांतकोपमम् शरोत्तमम् कांचन रूप्यभूषितम् ।
ससर्ज दीप्तम् तम् अमित्र मर्दनम् स धूममग्निम् मुखतो यथा हरः ॥४-१६-३८॥
अथ उक्षितः शोणित तोय विस्रवैः
सुपुष्पित अशोक इव अचलोद्गतः ।
विचेतनो वासव सूनुर् आहवे
प्रभ्रञ्शित इन्द्र ध्वजवत् क्षितिम् गतः ॥४-१६-३९॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे षोडशः सर्गः ॥४-१६॥


text:
रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्/सर्गः ८
श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे अष्टमः सर्गः ॥४-८॥
परितुष्टः तु सुग्रीवः तेन वाक्येन हर्षितः ।
लक्ष्मणस्य अग्रजम् शूरम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥४-८-१॥
सर्वथा अहम् अनुग्राह्यो देवतानाम् न संशयः ।
उपपन्नः गुण उपेतः सखा यस्य भवान् मम ॥४-८-२॥
शक्यम् खलु भवेत् राम सहायेन त्वया अनघ ।
सुर राज्यम् अपि प्राप्तुम् स्व राज्यम् किमुत प्रभो ॥४-८-३॥
सोऽहम् सभाज्यो बन्धूनाम् सुहृदाम् चैव राघव ।
यस्य अग्नि साक्षिकम् मित्रम् लब्धम् राघव वंशजम् ॥४-८-४॥
अहम् अपि अनुरूपः ते वयस्यो ज्ञास्यसे शनैः ।
न तु वक्तुम् समर्थोऽहम् त्वयि आत्मगतान् गुणान् ॥४-८-५॥
महात्मनाम् तु भूयिष्ठम् त्वत् विधानाम् कृत आत्मनाम् ।
निश्चला भवति प्रीतिः धैर्यम् आत्मवताम् वर ॥४-८-६॥
रजतम् वा सुवर्णम् वा शुभानि आभरणानि च ।
अविभक्तानि साधूनाम् अवगच्छन्ति साधवः ॥४-८-७॥
आढ्यो वा अपि दरिद्रो वा दुःखितः सुखितोऽपि वा ।
निर्दोषः च सदोषः च वयस्यः परमा गतिः ॥४-८-८॥
धन त्यागः सुख त्यागो देश त्यागोऽपि वा अनघः ।
वयस्यार्थे प्रवर्तन्ते स्नेहम् दृष्ट्वा तथा विधम् ॥४-८-९॥
तत् तथा इति अब्रवीत् रामः सुग्रीवम् प्रिय दर्शनम् ।
लक्ष्मणस्य अग्रतः लक्ष्म्या वासवस्य इव धीमतः ॥४-८-१०॥
ततो रामम् स्थितम् दृष्ट्वा लक्ष्मणम् च महाबलम् ।
सुग्रीवः सर्वतः चक्षुः वने लोलम् अपातयत् ॥४-८-११॥
स ददर्श ततः सालम् अविदूरे हरीश्वरः ।
सुपुष्पम् ईषत् पत्र आढ्यम् भ्रमरैः उपशोभितम् ॥४-८-१२॥
तस्य एकाम् पर्ण बहुलाम् शाखाम् भंक्त्वा सुशोभिताम् ।
रामस्य आस्तीर्य सुग्रीवो निषसाद स राघवः ॥४-८-१३॥
तौ आसीनौ ततः दृष्ट्वा हनूमान् अपि लक्ष्मणम् ।
साल शाखाम् समुत्पाट्य विनीतम् उपवेशयत् ॥४-८-१४॥
सुख उपविष्टम् रामम् तु प्रसन्नम् उदधिम् यथा ।
साल पुष्पाव संकीर्णे तस्मिन् गिरिवर उत्तमे ॥४-८-१५॥
ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णया शुभया गिरा ।
उवाच प्रणयाद् रामम् हर्ष व्याकुलित अक्षरम् ॥४-८-१६॥
अहम् विनिकृतो भ्रात्रा चरामि एष भयार्दितः ।
ऋष्यमूकम् गिरि वरम् हृत भार्यः सुदुःखितः ॥४-८-१७॥
सोऽहम् त्रस्तः भये मग्नः वने संब्रान्त चेतनः ।
वालिना निकृतः भ्रात्रा कृत वैरः च राघव ॥४-८-१८॥
वालिनः मे भय आर्तस्य सर्वलोक अभयंकर ।
मम अपि त्वम् अनाथस्य प्रसादम् कर्तुम् अर्हसि ॥४-८-१९॥
एवम् उक्तः तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्म वत्सलः ।
प्रत्युवाच स काकुत्स्थः सुग्रीवम् प्रहसन् इव ॥४-८-२०॥
उपकार फलम् मित्रम् अपकारो अरि लक्षणम् ।
अद्य एव तम् वधिष्यामि तव भार्या अपहारिणम् ॥४-८-२१॥
इमे हि मे महाभाग पत्रिणः तिग्म तेजसः ।
कार्तिकेय वन उद्भूताः शरा हेम विभूषिताः ॥४-८-२२॥
कन्क पत्र परिच्छन्ना महेन्द्र अशनि सन्निभाः ।
सुपर्वाणः सुतीक्ष्ण अग्रा सरोषा भुजगा इव ॥४-८-२३॥
वालि सज्ञम् अमित्रम् ते भ्रातरम् कृत किल्बिषम् ।
शरैः विनिहतम् पश्य विकीर्णम् इव पर्वतम् ॥४-८-२४॥
राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनी पतिः ।
प्रहर्षम् अतुलम् लेभे साधु साध्विति च अब्रवीत् ॥४-८-२५॥
राम शोक अभिभूतो अहम् शोक आर्तानाम् भवान् गतिः ।
वयस्य इति कृत्वा हि त्वयि अहम् परिदेवये ॥४-८-२६॥
त्वम् हि पाणि प्रदानेन वयस्यो मे अग्नि साक्षिकम् ।
कृतः प्राणैः बहुमतः सत्येन च शपामि अहम् ॥४-८-२७॥
वयस्य इति कृत्वा च विस्रब्धः प्रवदामि अहम् ।
दुःखम् अन्तर्गतम् तन् मे मनो हरति नित्यशः ॥४-८-२८॥
एतावत् उक्त्वा वचनम् बाष्प दूषित लोचनः ।
बाष्प दूषितया वाचा न उच्चैः श्क्नोति भाषितुम् ॥४-८-२९॥
बाष्प वेगम् तु सहसा नदी वेगम् इव आगतम् ।
धारयामास धैर्येण सुग्रीवः राम संनिधौ ॥४-८-३०॥
स निगृह्य तु तम् बाष्पम् प्रमृज्य नयने शुभे ।
विनिःश्वस्य च तेजस्वी राघवम् पुनरूचिवान् ॥४-८-३१॥
पुरा अहम् वलिना राम राज्यात् स्वात् अवरोपितः ।
परुषाणि च संश्राव्य निर्धूतो अस्मि बलीयसा ॥४-८-३२॥
हृता भार्या च मे तेन प्राणेभ्यो अपि गरीयसी ।
सुहृदः च मदीया ये संयता बन्धनेषु ते ॥४-८-३३॥
यत्नवान् च स दुष्टात्मा मद् विनाशाय राघव ।
बहुशः तत् प्रयुक्ताः च वानरा निहता मया ॥४-८-३४॥
शंकया एतया अहम् च दृष्ट्वा त्वाम् अपि राघव ।
न उपसर्पामि अहम् भीतो भये सर्वे हि बिभ्यति ॥४-८-३५॥
केवलम् हि सहाया मे हनुमत् प्रमुखास्त्विमे ।
अतः अहम् धारयामि अद्य प्राणान् कृच्छ्र गतः अपि सन् ॥४-८-३६॥
एते हि कपयः स्निग्धा माम् रक्षन्ति समन्ततः ।
सह गच्छन्ति गन्तव्ये नित्यम् तिष्ठन्ति च स्थिते ॥४-८-३७॥
संक्षेपः ते एष मे राम किम् उक्त्वा विस्तरम् हि ते ।
स मे ज्येष्ठो रिपुः भ्राता वाली विश्रुत पौरुषः ॥४-८-३८॥
तद् विनाशे अपि मे दुःखम् प्रमृष्टम् स्यात् अनन्तरम् ।
सुखम् मे जीवितम् चैव तद् विनाश निबन्धनम् ॥४-८-३९॥
एष मे राम शोकान्तः शोक आर्तेन निवेदितः ।
दुःखितः सुखितः वा अपि सख्युः नित्यम् सखा गतिः ॥४-८-४०॥
श्रुत्वा एतत् च वचः रामः सुग्रीवम् इदम् अब्रवीत् ।
किम् निमित्तम् अभूत् वैरम् श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः ॥४-८-४१॥
सुखम् हि कारणम् श्रुत्वा वैरस्य तव वानर ।
आनन्तर्यद् विधास्यामि संप्रधार्य बलाबलम् ॥४-८-४२॥
बलवान् हि मम अमर्षः श्रुत्वा त्वाम् अवमानितम् ।
वर्धते हृदय उत्कम्पी प्रावृड् वेग इव अंभसः ॥४-८-४३॥
हृष्टः कथय विस्रब्धो यावत् आरोप्यते धनुः ।
सृष्टः च हि मया बाणो निरस्तः च रिपुः तव ॥४-८-४४॥
एवम् उक्तः तु सुग्रीवः काकुत्स्थेन महात्मना ।
प्रहर्षम् अतुलम् लेभे चतुर्भिः सह वानरैः॥४-८-४५॥
ततः प्रहृ^इष्ट वदनः सुग्रीवः लक्ष्मणाग्रजे ।
वैरस्य कारणम् तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे ॥४-८-४६॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे अष्टमः सर्गः ॥४-८॥


text:
33b नेतरा निरूढ़विषयाद्विषयान्तरपरिग्रहलक्षणवृत्तिप्रयोगरूपा व्यपाश्रयो यस्य तत्तथा । गौणमिति यावत् । अतिसुन्दरमत्यन्तमनोहरमलंकाररूपत्वात् । अन्यत्तु इतरत् पुनः गौणवृत्त्यव्यपाश्रयात् मुख्यमिति यावत् । ग्राम्यकक्षाम् असभ्यपदवीं विगाहते प्रतिपद्यते । ग्राम्यमहृद्यमिति काव्ये तदुक्तेरनुचितत्वादिति भावः ॥
तदुदाहरति—
पावकविप्रुषः तेजःकणिकाः अर्कांशुभिरादित्यकिरणैर्निष्ठ्यूता निरस्ताः पीत्वा भूयोऽत्यर्थम् । अतश्च वमन्तीव उद्गिरन्तीव पद्मानीत्युत्प्रेक्षते मुखैरुद्गीर्णा मुक्ताः अरुणा लोहिताः रेणवः परागा यैरिति विग्रहः । उत्प्रेक्षाबीजमनेन सूचितम् । सूर्योदये हि विकसन्ति पद्मानि तेजःकणान् पिवन्तीव लक्ष्यन्ते रक्तान्परागान्मुञ्चन्ति च पीतानग्निकणान् वमन्तीव दृश्यन्ते । निष्ठीवनादिकं हि सचेतनकर्तृकं श्लेष्मादिकर्मकम् । मुख्यकाव्ये च तादृशमनुचितम् । इह त्वर्कांशुपद्ममुखकर्तृकं तेजो रेणुकर्मकं प्रयुक्तमिति अतिसुन्दरम् । सचेतनकर्मकमपि यदि गौणकर्तृकं प्रयुज्येत तदा न ग्रास्यम् । यथा—निष्ठ्यतमिति


text:
सर्व एते त्रयोऽप्याश्रमिणः यथोक्तैर्धर्मैः पुण्यलोका भवन्ति ; पुण्यो लोको येषां त इमे पुण्यलोका आश्रमिणो भवन्ति ।
– इतिच्छान्दोग्यभाष्यम् ।
तदाश्रितेयं पूर्णानन्दाश्रमस्योक्तिः –
आश्रमरूपत्वं तु विविदिषासंन्यासस्य गौणं , मुख्यासम्भवात् ।
तथा हि – चत्वार आश्रमा ब्राह्मणस्य – इत्यादिशास्त्रेण आश्रमत्रयवत् चतुर्थाश्रमस्यापि चित्तशुद्धिद्वारा तमेतं वेदानुवचनेन-इत्यादिसर्व्व एते पुण्यलोका भवन्ति-इत्यादिश्रुतिभ्यां विविदिषोत्पादकत्वम् उत्तमलोकप्रापकत्वञ्च आश्रमत्वमुक्तम् – इति इतराश्रमसन्निधिपाठादिभ्यो ज्ञायते । तच्चाश्रमत्वं देवलोकादिप्राप्तिहेतूनां यज्ञादिवत् विविदिषोत्पादकत्वेन ज्ञानव्यवहितानां च कुटीचकादिसंन्यासानामेव सम्भवति । परमहंसस्य विविदिषाफलत्वेन तदुत्पादकत्वायोगात् ।
– इति ।
तप एव द्वितीयः ; तप इति कृच्छ्रचान्द्रायणादि तद्वान् तापसः परिव्राड्वा, न ब्रह्मसंस्थः आश्रमधर्ममात्रसंस्थः, ब्रह्मसंस्थस्य तु अमृतत्वश्रवणात् ; द्वितीयः धर्मस्कन्धः ।
– इतिच्छान्दोग्यभाष्यम् ।
अत्र द्वितीयधर्म्मस्कन्धत्वेन आश्रमधर्म्ममात्रसंस्थस्य तपआदिनिरतस्य संन्यासिनो ग्रहणम् ।
ब्रह्मसंस्थपदेन च श्रवणादिनिरतानां परिव्राजकानां ग्रहणम् । इति भाष्यवचनादेवाश्रमात्मकसंन्यासभिन्नत्वं विद्वद्विविदिषात्मकपरमहंससंन्यासयोः सिद्ध्यति ।
लोकत्रयार्थैषणाभ्यो व्युत्थानं चापरिग्रहः ।
द्वयं बोधमहिम्नैव विदुषां , न तु यत्नतः ; ॥
फलात्मकोऽयं संन्यासस्तत्त्वविद्यापुरस्सरः ; ।
अन्यो विविदिषात्याग आपातज्ञानरूपतः ; ॥
कर्म्मानधिकृता अन्धबधिराद्या यथारुचि ।
आश्रमात्मकसंन्यासं गृह्णन्तूत्तमजन्मने ; ॥
संन्यास एवं त्रिविधो विद्वद्विविदिषाश्रमैः ; ।
– इति वार्त्तिकसारे संन्यासत्रैविध्यम् ।
आश्रमसंन्यासे कुटीचकबहूदकहंसानामन्तर्भावः , चित्तशुद्ध्युत्तमलोकसाधनत्वस्य सत्त्वात् । चित्तशुद्धिफलात्मिकया विविदिषया जातत्वात् , उक्तविविदिषोत्तरश्रवणाद्यनुष्ठानजन्यज्ञानप्रयुक्तत्वात् च विविदिषाविद्वत्संन्यासयोः नाश्रमरूपता , लिङ्गादिराहित्यस्यैव मुख्यत्वेन च परमहंसता ।


text:
अद्वैतवेदान्तः
अद्वैतवेदान्तः (Advaita Vedanta) दर्शनेषु अन्यतमः। न द्वैतम् अद्वैतम् । ज्ञानस्य चरमस्थितिरेव अद्वैतमित्युच्यते । शङ्कराचार्याणाम् आगमनात् प्रागपि अद्वैतसिद्धान्तः आसीत् । परन्तु शङ्कराचार्याणाम् आगमनानन्तरं प्रसिद्धिं गतम् एतत् दर्शनम् ।
आस्य मतस्य प्रवर्तकः शङ्कराचार्यः । अद्वैतदर्शनं शङ्कराचार्यः प्रस्थानत्रयेण श्रुति स्मृति सूत्रैः समर्थितवान् अस्ति। अतः अस्य दर्शनस्य "शाङ्करदर्शनम्" इत्यपि प्रसिद्धिः अस्ति। अस्मिन् दर्शने जीवब्रह्मणोः ऐक्यं प्रतिपादयन्ति। प्रपञ्चे जीवभावङ्गतस्य विवेकिनः प्रत्येकपुरुषस्य धर्मार्थकाममोक्षाख्याः चत्वारः पुरुषार्थाः सन्ति ।
चतुर्षु एतेषु आद्यास्त्रयः पाञ्चभौतिकेऽस्मिन् प्रपञ्चे भौतिकस्य जीवस्य कृते इहफलभोगत्वेन विहिताः भवन्ति । अन्तिमः मोक्षः परमसुखात्मकः इति कथनात् अयं परमपुरुषार्थः भवति । चतुर्णामेतेषां चतुर्वर्गत्वेन व्यवहारः। वर्गचतुष्टये आद्यास्त्रयः तत्तत्पुरुषमत्यनुसारम् उत्पन्नत्वात् एतेषाम् अनित्यत्वम् उच्यते । अन्तिमत्वेन निर्विशेषात्मकं सुखं प्राप्यते इत्यतः मोक्षः नित्यः इति शास्त्रेषु गीयते। नित्यभूतस्यास्य मौक्षस्वरूपस्य प्राप्त्यर्थं विभिन्नाः दर्शनकाराः भिन्नभिन्नप्रकारेण स्वमतं व्याचक्षुः । वेदान्तशास्त्रे केवलमात्मस्वरूपं प्रतिपाद्यते इति हेतोः मुमुक्षुः वेदान्तशास्त्रपठनश्रवणमननादिषु प्रवृत्तो भवति । तस्मात् एतत् शास्त्रं सर्वेषां शास्त्राणां शिरोमणिभूतं भवति । अस्मिन्नपि शास्त्रे आत्मनः स्वरूपप्रतिपादनं महता विस्तरेण प्रतिपादितमस्ति । यत्र समस्तवेदमन्त्राणां लक्ष्यत्वेन अन्तिमं तत्त्वमेकं वर्णितं भवति तत् वेदान्तशास्त्रमित्युच्यते ।
उपनिषन्मन्त्रसमूहस्यापि वेदान्तः इति संज्ञा, यतः समस्तवेदानां परमलक्ष्यात्मकं तत्त्वमुपनिषन्मन्त्रेषु निगदितमस्ति । परिदृश्यमानस्य चराचरात्मकस्य सकलप्रपञ्चस्य सृष्टिकर्तृत्वेन मूलकारणं यद् ब्रह्म, तस्य सम्पूर्णं विवेचनात्मकं ज्ञानमुपनिषत्स्वेव लभ्यते, एवमन्यत्र न प्राप्यते । अतः वेदानामन्तिमं रहस्यमुपनिषदि कथितत्वात् उपनिषत् वेदान्तत्वेन आद्रियते । उक्तं च वेदान्तो नाम उपनिषत्प्रमाणम् इति । परन्तु उपनिषत्सु अत्यन्तरहस्यत्वेन गूढतमभावाः सन्तीति कृत्वा उपनिषदर्थं सर्वैः ज्ञातुं न शक्यते । सर्वेषां सम्यगवबोधनाय परमकारुणिकः वेदव्यासः उपनिषत्सारभूतानाम् अर्थान् एकीकृत्य सूत्ररूपेण प्रणिनाय । यानि इदानीं गीयन्ते ब्रह्मसूत्राणि अथवा वेदान्तसूत्राणि इति । ब्रह्मसूत्रात्मकः भागः अत्यल्पः, अथापि महत्वपूर्णः इति कृत्वा एतेषां सूत्राणां व्याख्याने आहत्य एकादशजनाः स्वजन्म समर्पितवन्तः ।
अन्तर्विषयाः
तत्त्वानि[सम्पादयतु]
अद्वैतवेदान्तस्य तत्त्वानां निरूपणे वैशिष्ट्यम् अस्ति । ब्रह्मतत्त्वमेव परमार्थः । अस्य परमार्थस्य भिन्नपरमार्थः नास्तीत्यतः एव अद्वैतसिद्धान्तः इति विख्यातः अस्ति । ब्रह्मसत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः इति अस्य सिद्धान्तः । तर्हि जगत्, जीवः नास्ति किम् ? एतौ न परमार्थौ । केवलम् अध्यासेन भासेते । अतस्मिन् तद् बुद्धिः अध्यासः इति । वेदान्तनये अपि तत्त्वानि भविष्यन्ति । तद्यथा- ब्रह्म, सगुणब्रह्म, निर्गुणब्रह्म, सोपाधिकः, सर्वज्ञः, परमेश्वरः, जीवः, जीवस्वरूपम्, आत्मनः स्वयंज्योतिष्ट्वम्, जीवात्म-परमात्मनोः ऐक्यम्, तयोः जीवात्मपरमात्मनोः अभेदप्रतिपादनम्, मायोपाधिना ईश्वरः, अविद्योपाधिना जीवः इति प्रतिपादनम्, अविद्या, माया उपाधिः, संसारस्य अनादित्वम्, सृष्टिः, जगत्, सृष्टिविषये ब्रह्मणः उपादानकारणत्वम्, निमित्तकारणत्वम्, प्रपञ्चमिथ्यात्वम्, जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याद्यवस्थानां प्रतिपादनम्, स्वप्नदृष्टान्तः, पञ्चमहाभूतानां विवेचनम्, पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि, एवमन्तःकरणस्योत्पत्तिः, पञ्चकर्मेन्द्रियाणि, तथा प्राणस्योत्पत्तिः, स्थूलशरीरम्, लिङ्गशरीरम्, कारणशरीरम्, सत्तात्रैविध्यम्, ब्रह्मणि पञ्चभूतानां लयः, सृष्टेः पूर्वं ब्रह्मणः स्वरूपप्रतिपादनमित्यादीनि तत्त्वानि प्रतिपादितानि, एवं तेषां तत्त्वानां स्वरूपविवेचनमपि सम्यक् प्रसाधितम् ।
मुख्यविषयाः[सम्पादयतु]
सृष्टिप्रक्रिया कारणवादः च[सम्पादयतु]
ब्रह्म मायोपाधिना सहितः ईश्वरो भूत्वा जगतः सृष्टेः कारणीभूतः अस्ति । जगतः सृष्टिः इच्छापूर्विका[१] । अस्यां सृष्टिप्रक्रियायां ईश्वरः निमित्तकारणम् भवति । ईश्वरस्य सङ्कल्पेनैव आदौ आकाशस्य समनन्तरं क्रमशः वायोः, तेजसः, जलस्य, पृथिव्याः च पञ्चभूतानां सृष्टिः अभवत् ।[२] एतेषु आकाशे शब्दगुणः, वायौ शब्दः स्पर्शश्च, तेजसि शब्दः, स्पर्शः, रूपञ्च, जले शब्दः, स्पर्शः, रूपम्, रसश्च, पृथिव्यां शब्दः, स्पर्शः, रूपम्, गन्धः च गुणाः भवन्ति । एतानि पञ्चभूतानि मायया सहितानि ।
सत्यत्वं ख्यातवादः च[सम्पादयतु]
ज्ञानानां विषये दार्शनिकाः विवेचितवन्तः । पञ्चविधख्यातयः निरूपिताः सन्ति । आख्यातिः, असत्ख्यातिः, आत्मख्यातिः, अन्यथाख्यातिः, अनिर्वचनीयख्यातिः च । मीमांसकानाम् आख्यातवादः, माध्यमिकबौद्धानाम् असत्ख्यातिवादः, योगाचार्याबौद्धानाम् आत्मख्यातिवादः, तार्किकानाम् अन्याथाख्यातिवादः, अद्वैतिनाम् अनिर्वचनीयख्यातिवादः च । माया सत्, असत्, सदसत्, इति निर्वचनं न शक्यते । अतः अनिर्वचनीयम् अस्ति माया । मायायाः स्वरूपं शङ्कराचार्यः विवेकचूडामणौ वर्णितवान् अस्ति ।
- सन्नप्यसन्नप्युभयात्मिका नो
- भिन्नाप्यभिन्नाप्युभयात्मिका नो ।
- साङ्गाप्यनङ्गाप्युभयात्मिका नो
- महाद्भुताऽनिर्वचनीयरूपा ॥ इति
मोक्षस्वरूपम्[सम्पादयतु]
चतुर्विधपुरुषार्थेषु मोक्षाख्यः अन्यतमः । मोक्षः आत्मनः सहजस्वरूपम् । स्वाभाविकतया जीवः नित्यशुद्धबुद्धमुक्तः । मोक्षः प्राप्यः उत्पाद्यः वा न । बृहदारण्यकोपनिषदः शाङ्करभाष्यस्य सुरेश्वराचार्यः व्याख्यानं कृतवान् । तस्मिन् मुक्तेः स्वरूपम् निरूपितवान् [३], कश्चित् राजकुमारः बाल्ये व्याधकुले प्रवृद्धः। कालान्तरे नाहं व्याधः राजकुमारोऽहम् इति ज्ञातवान् । तथैव, जीविः तत्त्वमसि इत्यादिभिः महावाक्यैः अज्ञाननिवृत्तिं सम्प्राप्य, जीवब्रह्मणोः अभेदं ज्ञात्वा च स्वस्वरूपभवनम् मोक्षः । सहजस्वरूपस्य अज्ञानावरणनिवृत्तिः एव वेदान्तस्य लक्ष्यम् इति शङ्कराचार्यः प्रतिपादितवान् अस्ति ।[४] ब्रह्मणः अपरोक्षज्ञानमेव मोक्षसाधनम् । ब्रह्मज्ञानं श्रवणात् अनुभवे पर्यवसतं भवति[५]। ब्रह्मणः विषये श्रुत्याद्याः, अनुभवाः च प्रमणभूताः । ब्रह्मज्ञानं मोक्षसाधनम् न तु शाब्दज्ञानम् इति शङ्कराचार्यः उल्लिखति । तत् एवम्,
- न गच्छति विनापानं व्याधिताषधिशब्दतः ।
- विनाऽपरोक्षानुभवं ब्रह्मशब्दैर्न मुच्यते ॥[६]
माया[सम्पादयतु]
अविद्या, अनिर्वचनीया च या सा माया । या मा सा माया इत्यपि कथयन्ति । मा नाम त्रिकालेश्वपि न विद्यते किन्तु अस्ति इति भाति । यद्यपि आत्मनः एकत्वे अन्यत् सर्वं मिथ्या इति सिध्यति तथापि संक्षेपेण तस्य मिथ्यास्वरूपस्यापि उपवर्णनं भवति । तथा हि- दृश्यप्रपञ्चः बुद्ध्यादयश्च मिथ्याभूताः इति अस्मिन् वेदान्तशास्त्रे प्रतिपाद्यते । अद्वितीयः सः परमात्मा स्वशक्त्या विचित्ररूपेण परिदृश्यमानम् अमुं प्रपञ्चं सृजति, अनन्तरं च सृष्टं सर्वं जगत् स्वात्मनि विलीनं करोति । प्रपञ्चस्य जन्मनाशौ भवतः इति श्रुतिस्मृतिभ्याम् अभ्युपगतत्वात् दृश्यमानः प्रपञ्चः मिथ्या भवति ।
अविद्या[सम्पादयतु]
अविद्यायाः अस्तित्वे किं प्रमाणम् ? समाधानत्वेन "अहमज्ञः, मामन्यं च न जानामि" इत्यादि सांव्यवहारिकं वचनमेव अविद्यायाः सत्त्वे प्रमाणं भवति इत्युच्यते ।
ब्रह्म[सम्पादयतु]
जीवब्रह्मणोः एकता उच्यते, जीवस्तु ज्ञातः ब्रह्म तु न ज्ञातम्, अज्ञाते ब्रह्मणि कथमेकता? यदि ब्रह्म ज्ञातुमित्युच्यते तर्हि किं प्रमाणम् ? इति विचारे पूर्वपक्षी वदति, ननु ब्रह्मज्ञाने प्रत्यक्षं न प्रमाणम् । यतः ब्रह्मणः अतीन्द्रियत्वात् । अतीन्द्रियं न कदापि प्रत्यक्षीक्रियते। प्रत्यक्षानुमानोपमानानां प्रमाणानां ब्रह्म विषयत्वाभावात् इमानि ब्रह्मणि ब्रह्मसाधने न क्षमन्ते । अन्तिममागमप्रमाणमस्त्येव । तेन ब्रह्मणः अस्तित्वे ब्रह्मस्वरूपज्ञाने प्रमाणत्त्वमस्त्त्येव । श्रुतिभिः ब्रह्म आगमगम्यत्वेनोक्तम् ।
अध्यासः[सम्पादयतु]
अध्यासो नाम "अतस्मिंस्तद्बुद्धिः" इति भाष्यकारस्य वचनम् । तद्यथा- पुत्रभार्यादिषु विकलेषु सकलेषु वा अहमेव विकलः सकलो वेति बाह्यधर्मान् अध्यस्यति । स्थूलोऽहम्, कृशोऽहम्, गौरोऽहम्, तिष्ठामि इत्यादि देहधर्मान् स्वात्मनि अध्यस्यति ।
अवस्थाः[सम्पादयतु]
जीवस्य जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्तिः इति तिस्रः अवस्थाः सन्ति। एवमेव व्यवहारावस्था, विचारावस्था, विज्ञानावस्था इति दशाभेदेन भिद्यन्ते अवस्थाः।
- "व्यवहारावस्था"- जाग्रदवस्था एव व्यवहारावस्था भवति। अस्यां प्रमाणप्रमेयान् अनुस्रुत्य कार्यकारणपुण्यपापस्वर्गदुःखगुरुशिष्यबन्धमोक्षादिविषयाः निरूपिताः दृश्यन्ते।
- "विचारावस्था"-विचारावस्था चित्तशुद्धिम्, वैराग्यम्, विवेकञ्च सम्पादयति। विवर्तमार्गाय अर्हताप्राप्तये अस्याः विचारावस्थायाः आवश्यकता अस्ति। एषा स्वप्नसदृशावस्था भवति। साधकः व्यवहारं सर्वमपि स्वप्नसदृशम् इति भावयति। साधकस्य उपयुक्ता श्रेष्ठावस्था भवति। कुतः चेत् प्रपञ्चः मायामयः इति दृढं भवति अस्याम् अवस्थायाम्।
- "विज्ञानावस्था"- एषा अवस्था सुषुप्तावस्थायाः सदृशी भवति। गाढनिद्रायां प्रपञ्चस्वप्नौ न भवतः एव सर्वमपि मिथ्यारूपेण भवन्ति। केवलम् आत्मानुभवः भवति। अमुं विषयं गौडपादाचार्यः एव निरूपितवान् अस्ति,
न निरोधो न चोत्पत्तिः न बद्धो न च साधकः।
न मुमुक्षुः न वै मुक्तः इत्येषा परमार्थतः॥
अद्वैतपीठानि[सम्पादयतु]
प्रमाणानि[सम्पादयतु]
अद्वैतवेदान्ते ६ प्रमाणानि सन्ति। तानि,
- प्रत्यक्षप्रमाणम्
- अनुमानप्रमाणम्
- उपमानप्रमाणम्
- आगमप्रमाणम्
- अर्थापत्तिप्रमाणम्
- अनुपलब्धिप्रमाणम्
मुख्यांशाः[सम्पादयतु]
- निरपेक्षज्ञानं नाम शुद्धचैतन्यम्, अतः इदं शुद्धबुद्धमुक्तस्वभावयुक्तं भवति।
- आत्मप्रकाशात् अन्तःकरणस्य विकारः एव वृत्तिज्ञानं भवति। अस्य व्यावहारिकवस्तूनां ग्रहणयोग्यता भवति। इदं पारमार्थिकसत्यं न भवति।
- ज्ञानं स्वयं प्रकाशः भवति। परप्रकाशः न भवति। अतः ज्ञानं स्वतःप्रमाणं भवति।
- अद्वैते प्रत्यक्षादिनि ६ प्रमाणानि सन्ति।
- नानात्वभावनया संसारी भवति। ब्रह्मात्मैक्यज्ञानेन मुक्तः भवति।
- ब्रह्मसाक्षात्कारः एव मोक्षः। मोक्षः कर्मणः असाध्यः। कर्म उत्पाद्यः, आप्य, विकार्यम् च भवति। मोक्षस्तु अनुत्पाद्यः, अनाप्य, अविकार्यञ्च भवति।
- निष्कामकर्म चित्तशुद्धिकरणे सहायकं भवति। निष्कामकर्मणे कर्मबन्धः न भवति।
- ज्ञानसम्पादनमेव लक्ष्यं भवति।
- शमदमउपरतितितिक्षासमाधानश्रद्धादयाः "शमादिषट्केन व्यवह्रियते” ।
- साधकाय श्रवणमनननिधिध्यासनानि अपेक्ष्यन्ते। एतैः क्रमेण मुक्तः भवति। आत्मानन्दः उत ब्रह्मानन्दः एव मुक्तिः भवति।
ग्रन्थाः[सम्पादयतु]
अध्ययनकेन्द्राणि[सम्पादयतु]
सम्बद्धलेखाः[सम्पादयतु]
आधाराः[सम्पादयतु]
- ↑ बहुस्यां प्रजायेय- छान्दोग्योपनिषत् ६.२.३
- ↑ तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः॥
आकाशाद्वायु वायोरग्निः, अग्नेरापः, अद्भ्यः पृथिवी, पृथिया ओषधयः । तैत्तिरीयोपनिषत् (ब्रह्मानन्दवल्ली)१.१
- ↑ राजसूनोः स्मृतिप्राप्ता व्याधभावो निवर्तते ।
कथैवमात्मनोऽज्ञस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यतः ॥ (बृहदारण्यकोपनिषद्-भाष्यम्, सुरेश्वराचार्यस्यवार्तिका २.१.२०)
- ↑ अस्य अनर्थहेतोः प्रहाणाये आत्मैकत्वविद्याप्रतिपत्तये सर्वे वेदान्ता आरभ्यन्ते ॥ "ब्रह्मसूत्र-शाङ्कराभाष्यम्", उपोद्घातः (अध्यासप्रकरणम्)
- ↑ अनुभवावसानत्वात् भूतविषयेत्वाच्छ ब्रह्मज्ञानस्य । "ब्रह्मसूत्र-शाङ्कराभाष्यम्" १.१.२
- ↑ विवेकचूडामणिः, श्लोकसंख्या-६२
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]


text:
मलयाळम्
मलयाळम् (Malayalam) भारतीयभाषासु अन्यतमा या च केरळराज्ये अधिकतया उपयुज्यते । भारते अधिकृततया सूचितासु २२ भाषासु अन्यतमा । केरळराज्यस्य, लक्षद्वीपस्य, पुतुच्चेर्याः च राज्यभाषा विद्यते । इयं द्रविडभाषापरिवारस्य काचित् भाषा। केरळदेशे जना: मलयाळभाषया वदन्ति । जनाः अनया भाषया सम्भाषन्ते । इयं भाषा तमिऴ्नाडुराज्यस्य नीलगिरि-कन्याकुमारी-कोयम्बत्तुरमण्डलेषु, कर्णाटकस्य दक्षिणकन्नड-मङ्गलूरु-कोडगुमण्डलेषु च उपयुज्यते।
मलयाळं ६ शतके द्रविडभाषातः उत्पन्नम् इति श्रूयते । अन्यः वादः वर्तते यत् इयं भाषा इतोपि प्राचीनतमा इति । अस्याः भाषायाः ८०% शब्दाः संस्कृतशब्दाः एव । मलयाळभाषायाः उगमात् पूर्वं प्राचीनतमिऴभाषा उपयुज्यते स्म साहित्ये, तमिऴकप्रदेशस्य सभासु च । अस्य किञ्चन उत्तमम् उदाहरणं नाम 'शिलप्पधिकारम्' । सङ्गमसाहित्ये अयं ग्रन्थः उत्कृष्टः मन्यते । अयं कोचिनस्थेन चेराराजकुमारेण इळङ्को अडिकळेन लिखितम् । सङ्गमसाहित्यस्य बहवः शब्दाः आधुनिकमलयाळभाषया संरक्षिताः सन्ति । मलयाळलेखनाय उपयुक्ता प्राचीनतमा लिपिः नाम वट्टॆऴुत्तुलिपिः। अग्रे ततः उत्पन्ना कोलॆऴुत्तुलिपिः उपयुज्यमाना अस्ति । मलयाळभाषा संस्कृतस्य शब्दसम्पत्तिं व्याकरणनियमाञ्च अङ्ग्यकरोत् तदा आर्य-एझुट्टा नामिका ग्रन्थलिपिः आधृता । इममेव आधुनिकमलयाक्लिपित्वेन परिष्कृतः । बहवः मध्यकालीनाः साहित्यग्रन्थाः मणिप्रवाळलिप्या लिखिताः सन्ति या च संस्कृत-प्राचीनमलयाळलिप्योः संयुक्तरूपा वर्तते । तमिऴपरम्परातः भिन्नः प्राचीनमलयाळसाहित्यकृतिः ९-११ शतकयोः उपलभ्यते । मलयाळभाषा संस्कृत-तमिऴभाषयोः परम्परातः उद्भूता इत्यतः भारतीयभाषासु एव अस्याः अक्षरमालायाम् अत्यधिकाः वर्णाः विद्यन्ते । मलयाळलिपिः संस्कृतशब्दानां सर्वासां द्राविडभाषाशब्दानाञ्च अभिब्यक्तौ समर्था वर्तते ।
अन्तर्विषयाः
शब्दनिष्पत्तिः[सम्पादयतु]
मलयाळम् इत्येषः शब्दः मलयाळभाषायाः 'मला' - पर्वतः 'अळम्' - प्रदेशः - इत्येताभ्यां पदाभ्यां निष्पन्नः स्यात् । आदौ 'पर्वतप्रदेशः' इत्येषः प्रदेशं (चेरासाम्राज्यम्) निर्दिशति स्म । अग्रे सः एव शब्दः भाषायाः नाम जातम् । मलयाळभाषा मलयाण्मा, मलयाय्मा, कैरळी, इत्येतैः शब्दैः अपि निर्दिश्यते ।
उद्विकासः[सम्पादयतु]
मलयाळभाषायाः तदीयसाहित्यस्य च उत्पत्तेः विषये विश्वासयोग्यं प्रमाणम् अद्यावधि न प्राप्तमस्ति । तथापि अस्याः साहित्यं सहस्रवर्षीयम् इति अङ्गीक्रियते । अस्याः भाषायाः विषये एतावदेव वक्तुं शक्यते यत् इयं भाषा संस्कृतजन्या न । इयं द्राविडपरिवारस्य सदस्या । किन्तु अद्यावधि इदं न निश्चितं यत् इयं भाषा तमिऴभाषातः विभिन्न काचित् शाखा विद्यते उत मूलद्रविडभाषातः उत्पन्नाः अन्याः दक्षिणभाषाः इव पृथक् अस्तित्वयुता काचित् भाषा इति । तन्नाम तमिऴ-मलयाळभाषयोः सम्बन्धः माता-पुत्र्योः इव अथवा भगिन्योः इव इत्येतत् विद्यते अस्पष्टम् । भाषाविज्ञानिनः अस्याः समस्यायाः परिहारम् अन्विष्येयुः । इदं निश्चितं यत् मलयाळभाषायाः साहित्यस्य अङ्कुरस्य आरम्भावसरे तमिऴभाषासाहित्यं परिपुष्टमासीत् । अतः तमिऴभाषा मलयाळभाषायाः स्रोतरूपा इत्यपि वक्तुं शक्यम् । किन्तु १३ शतकस्य अन्तिमभागे मलयाळभाषा तमिऴेतरभाषाजन्या इति अङ्गीकृतम् ।
प्राचीनतमं मलयाळपद्यं १२ शतके लिखितं रामचरितम् । इदं संस्कृतवर्णानां परिचयतः पूर्वं रचितमस्ति । किन्तु एतेन आधारेण किमपि निर्णेतुं न शक्यते । आरम्भमलयाळसाहित्ये 'पाट्ट्' नामकानि गीतानि लभ्यन्ते यानि कृषिः प्रेम नायकाः देवाः इत्यादिषु विषयेषु रचितानि सन्ति । एतानि १४ शतकीयानि चम्पुसदृशानि सन्ति यत्र पद्यं गद्यं च मिश्रितं संस्कृतप्रभावोपेतम् पुराणादिसम्बद्धञ्च विद्यन्ते ।
१६-१७ शतकयोः तुञ्चत्तु रामानुजन् ऎऴुत्तच्छन् इत्येषः तमिऴ-वट्टॆऴुत्तु-लिपेः स्थाने ग्रन्थ-मलयाळलिपिम् आरचितवान् । ऎऴुत्तच्छन् आधुनिकमलयाळभाषायाः पिता इति निर्दिश्यते । अयं भारतीयप्राचीनकाव्ययोः रामायण-महाभारतयोः अनुवादं मलयाळभाषया अकरोत् । तदीयम् अध्यात्मरामायणं महाभारतञ्च अद्यत्वे अपि मलयाळभाषिहिन्दुगृहेषु धार्मिककार्यक्रमेषु श्रद्धया पठ्यते । १५ शतके पृथक् भाषारूपेण मलयाळभाषा अङ्गीकृता ।
केरळे प्रथमं मुद्रितं पुस्तकं हेन्रिहेरिक्सेन लिङ्गमुलबर्तमुलभाषया लिखितं 'डाक्ट्रिना क्रिस्टम्' । अस्य लिप्यनुवादः भाषानुवादश्च मलयाळभाषया कृतम् । अस्य मुद्रणं १५७८ तमे वर्षे पोर्चुगीस्जनैः कृतम् ।
आङ्ग्लिकन्-अर्चकः बेञ्चमिन् बैले मलयाळभाषया उट्टङ्कनं यदा आरब्धवान् तदा १८२१ तमे वर्षे कोट्टयप्रदेशे स्थितेन चर्चमिषन्सोसैटिसंस्थया मलयाळपुस्तकानां मुद्रणम् आरब्धम् । गद्यानां स्तरारोपणे च तस्य योगदानं महत्त्वपूर्णं वर्तते । जर्मनिदेशस्य स्टग्गर्ट्नगरस्य हर्मन् गण्डर्टः १८४७ तमे वर्षे केरळस्य तलश्शेरिप्रदेशे 'राज्यसमाचारम्' इति नामिकां प्रथममलयाळदिनपत्रिकाम् आरब्धवान् ।
प्रसिद्धाः लेखकाः केचन[सम्पादयतु]
उण्णायि वार्यर्[सम्पादयतु]
अयं १८ शतकस्य प्रसिद्धः उत्कृष्टः कविः । कथाकेळि-लेखकेषु अन्यतमः । एतेन लिखिता 'नळचरितम् आट्टक्कथा' अद्यत्वे अपि बहु प्रसिद्धा वर्तते । अयं केरळस्य कालिदासः इति निर्दिश्यते । कथाकेळिः नृत्यरूपकं विद्यते । मलयाळभाषायाः अट्टक्कथायाः संस्कृतनाटकस्य च सामान्यांशाः विरलाः । तन्नाम संस्कृतनाटकरचने ये नियमाः अनुस्रियन्ते ते अट्टक्कथायाः रचने न अनुस्रियन्ते । कश्चन रसः प्रमुखतया दृश्यते संस्कृतनाटके, किन्तु अत्र सन्दर्भानुसारम् आगताः सर्वे अपि रसाः पोष्यन्ते । अट्टक्कथा साहित्यकृतित्वेन परिगण्यते चेत् ज्ञायते यत् अट्टक्कथायाः समग्रता कलैक्यता च कुण्ठिता भवति इति ।
कुञ्चन् नम्प्यार्[सम्पादयतु]
'जनानां कविः' इति प्रसिद्धः अयं १८ शतकस्य आदिमभागे आसीत् । अनेन जनानां सांस्कृतिक-धार्मिक-कल्पनाः एव परिवर्तिताः । अयम् अत्युच्चस्थाने विद्यमानं कलां साहित्यञ्च जनानां समीपम् आनयत् । देवालये निवसन्तः नम्बूतिरिब्राह्मणाः नृत्य-नाटक-साहित्यैः सम्बद्धाः आसन् । नायर्जनाः ये अधिकसङ्ख्याकाः आसन् ते सांस्कृतिक-धार्मिककलापैः युक्ताः न आसन् । अस्मिन् समये आगतः कुञ्चन् नम्ब्यारः यः मन्दिरसेवकजातीयः आसीत् सः 'तुळ्ळल्' नामकं नूतन-एकाकि-नृत्यम् आविष्कृतवान् । एतन्निमित्तं तेन पञ्चाशदधिकाः कृतयः रचिताः । एताः पौराणिककथायुक्ताः किन्तु आधुनिक-सामाजिक-परिस्थितौ सम्बद्धाः च आसन् । पौराणिककथाव्यक्तयः अत्र सामान्यजनाः जाताः । तस्य शैली विनोदयुक्ता विकत्थनयुक्ता च । सः सामाजिकजागरणम् अकरोत् ।
रामपुरत्तु वार्यर्[सम्पादयतु]
रामपुरत्तु वर्यार् नामकः कश्चन वार्यः 'कुचेलवृत्तम्' - कुचेल-सुधाम्नोः वृत्तम् अलिखत् । तेन लिखिता एका एव कृतिः एषा आधुनिकमलयाळगीतानां मुकुटमिति मन्यते ।
स्वातितिरुनाळ्[सम्पादयतु]
स्वातितिरुनाळ्(१८२९-१८४७) तिरुवनन्तपुरस्य महाराजः आसीत् । महान् पण्डितः सः बह्वीषु भारतीयभाषासु काव्यात्मकीः सङ्गीतकृतीः अरचयत् । मलयाळं, संस्कृतं, तमिऴ्, तेलुगु, हिन्दी, मराठि इत्येतासु भाषासु सः कृतभूरिपरिश्रमः । सः कालः त्यागराज-मुत्तुस्वामी-श्यामशास्त्रिणां कालः । साहित्यदृष्ट्या इरयिम्मन् तम्पिः विद्वान् कोयित्तम्पुरान् च अस्य आस्थानकवी आस्ताम् । तयोः कृतयः काव्यांशेन सङ्गीतेन च युक्ताः ।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Information on मलयाळम् language at Department of Public Relations, Government of Kerala
- Unicode Code Chart for मलयाळम् (PDF Format)
- Ethnologue report for मलयाळम्
टिपण्ण्यः[सम्पादयतु]
- ↑ Official languages. UNESCO. Retrieved 10 May 2007.


text:
इन्द्रियनिग्रहः
मानवस्य शरीरयात्रा इन्द्रियाणां साहाय्येन प्रचलति । तत्र श्रोत्रं, चक्षुः, स्पर्शनं च , रसनं, घ्राणमेव च इति भवन्ति पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि । तथैव हस्तौ, पादौ, जननेन्द्रियं, गुदद्वारं वाक् च इति भवन्ति पञ्च कर्मेन्द्रियाणि । मानवः यानि कानि शुभाशुभानि कर्माणि करोति इन्द्रियाणां माध्यमेनैव । इन्द्रियाणां सामर्थ्यम् अपरिमितं वर्तते इति बहुप्रकारं वर्णितं शास्त्रकारैः । तत्र श्रीमदभगवद्गीतायाम् उक्तम्-
- इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ।२-६०॥
तथैव ‘बलवान् इन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति’ इति मनुवचनं (२-२१५) द्र्ष्टव्यम् । अतः आत्मकल्याण्काङ्क्षिणा इन्द्रियाणि वशीकर्तव्यानि । तत्रोक्तं मनुना (२-८८)-
- इन्द्रियाणां विचरतां विषयेष्वपहारिषु ।
- संयमे यत्नमातिष्ठेत् विद्वान् यन्तेव वाजिनाम् ।
यदि एकमपि इन्द्रियं स्खलति तर्हि तस्य प्रज्ञायाः अधः पातः अनिवार्यः । तत्रोक्तम् –इन्द्रियाणा तु सर्वेषां यद्येकं क्षरतीन्द्रियम् ।
- तेनास्य क्षरति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम् ॥ मनु. २-९९॥
इत्यतः इन्द्रियनिग्रहः कर्तव्यः इति उपदिशन्ति शास्रकाराः । अथ किं नाम इन्द्र्यजयस्य निदर्शनम् इति चेत् तत्रोच्यते –
- श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा घ्रात्वा च यो नरः ।
- न हृष्यति ग्लायति वा स विज्ञेयो जितेन्द्रियः ॥ मनु. २-९८ ॥
इन्द्रियनिग्रहः सामान्यमनुष्याणां कृते कियान् दुष्करः इत्युपवर्णितं केनापि सुभाषितकारेण-
- विश्वामित्रपराशरप्रभृतयो वाताम्बुपर्णाशनाः।
- तेऽपि स्त्रीमुखपङ्कजं सुललितं दृष्ट्वैव मोहं गताः ॥
- शाल्यन्नं सघृतं पयोदधियुतं भुञ्जन्ति ये मानवाः ।
- तेषामिन्द्रियनिग्रहो यदि भवेद् विन्ध्यस्तरेत् सागरम् ॥
यः इन्द्रियजयी स एव स्थितप्रज्ञः इति उच्यते । स्थितप्रज्ञः द्वन्दातीतः वर्तते । अस्मिन् जगति द्वन्द्वानि बहूनि सन्ति यानि मानवं दोलायमानचितं विदधति । यथा मानापमानौ, हर्षशोकौ, शीतोष्णे, सुखदुःखेम् निन्दास्तुती, शत्रुमित्रे, लाभालाभौ, जयाजयौ इत्यादीनि । यदि इमानि अधिकृत्य नरः समदृष्टिः भवति, तेषां प्रभावेण लेशमात्रमपि न विचलति, तर्हि स स्थिरमतिः चितेन्द्रियः वा इति विज्ञेयः । एतादृशः मानवः सिध्दिं प्राप्नोति । तत्रोक्तं मनुना (२-९३)-
- इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषमृच्छति मानवः ।
- संनियम्य तु तान्येव सिध्दिं समधिगच्छति ॥


text:
http://www.outlookindia.com/website/story/ishti-breaking-barriers/297322
Review of the newly release Sanskrit movie Ishti.
Updates from October, 2016 Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts
-
Himanshu Pota
http://www.outlookindia.com/website/story/ishti-breaking-barriers/297322Advertisements
-
Himanshu Pota
अन्ताराष्ट्रीयरामायणसम्मेलनम् (International Ramayana Conference)
वयं गर्वम् अनुभवामः यतो हि केन्बरानगरस्थः विद्वान् पण्डितः विद्यावारिधिसम्मानेनालङ्कृतः शैलेशद्विवेदीमहाभागः फिजीदेशे १४-१६अक्टूम्बर२०१६तिथिषु आयोजिते प्रथमे अन्ताराष्ट्रीयरामायणसम्मेलने ओस्ट्रेलियादेशस्य प्रतिनिधिः आसीत्। सः सम्मेलने मुख्यप्रवक्ता च आसीत्। सः तस्य सम्मेलनस्य अनुभवान् अस्मत्कृते मङ्गलवासरे २५अक्टूम्बर२०१६तिथौ सायङ्काले सार्धसप्तवादनात् सार्धाष्टवादनपर्यन्तम् (6.30-7.30pm) वर्णयिष्यति। तस्य व्याख्यानस्य परं सर्वेभ्यः भोजन-प्रसादः अस्ति। कृपया व्याख्याने आगन्तव्यम् अन्यैः भक्तैः सह भोजनं सम्भजतु च।
२०१६-१०-२२ शनिवासरः (2016-10-22 Saturday)
-
Himanshu Pota
मुकुटोपलस्खलत्करैः (Hand fumbling on the precious stones in their crown)
स संचरिष्णुर्भुवनान्तरेषु यां यदृच्छयाशिश्रियदाश्रयः श्रियः ।
अकारि तस्यै मुकुटोपलस्खलत्करैस्त्रिसंध्यं त्रिदशैर्दिशे नमः ।।शिशुपालवधम् 1.46॥
अन्वयः – श्रियः आश्रयः संचरिष्णुः स यदृच्छया भुवनान्तरेषु याम् अशिश्रियत् मुकुटोपलस्खलत्करैः त्रिदशैः त्रिसंध्यं तस्यै दिशे नमः अकारि ।
अस्य श्लोकस्य अन्वयः विश्लेशणं च अत्र पश्यतु – https://maghakavyam.wordpress.com/2011/07/20/1-46/
Translation: When he (Haranyakashapu), the abode of Glory, would by chance resort to any quarter, with a desire to travel in the various worlds, in that direction salutations were offered by (the thirty) gods in all the three junctures of day, with their hands fumbling on the precious stones in their crown. (Translation from – http://www.dli.ernet.in/bitstream/handle/2015/406511/Sisupalavadham-.pdf?sequence=1&isAllowed=y)
मुकुटोपलस्खलत्करैः इति विशेषणस्य हेतुः अभिप्रायः प्रयोजनम् औचित्यं वा न बोधामि। कृपया मां बोधयतु।
२०१६-१०-२१ शुक्रवासरः (2016-10-21 Friday)
-
Srinivasa
श्वयुवमघोनामतद्धिते ।६।४।१३३।। (samprasāraṇaa of aṅga śvan, yuvan, maghavan when a non-taddhita affix follows)
अन्नन्तानां भसञ्ज्ञकानाम् एषाम् अतद्धिते परे सम्प्रसारणं स्यात्। मघोनः। मघवभ्याम्। एवं श्वन्, युवन् ।।
अर्थात्
‘अन्’ शब्द जिन के अन्त में हैं ऐसे भसञ्ज्ञक श्वन्, युवन्, मघवन् शब्दों का तद्धितभिन्न प्रत्यय परे होने पर सम्प्रसारण जो जाता है।
इमं सूत्रमन्तरेण एकं सुभाषितमत्यन्तप्रसिद्धमस्ति ।
काचं मणिं काञ्चनमेकसूत्रे
ग्रथ्नासि बाले! किमिदं विचित्रम् ?
विचारवान् पाणिनिरेकसूत्रे
श्वानं युवानं मघवानमाह ।।
अर्थात् ,
माला गूंथती हुई किसी लड़की से प्रश्न किया गया कि तुम कांच, मणि और सोने को एक ही सूत्र (तागे) में क्यों गूंथ रही हो? वह उत्तर देती है – विचारवान् पाणिनिमुनि ने भी तो एक सूत्र में कुत्ते, युवा और इन्द्र को घसीट मारा है । कहने का अर्थ यह है कि जब पाणिनि जैसे बुद्धिमान लोग भी असमान वस्तुओं को एक स्थान में बिठाते हैं तो भला मैं बाला (मूर्खा) ऐसा करूँ तो इसमें आश्चर्य की क्या बात है?
२०१६-१०-१७ सोमवासरः (2016-10-17 Monday)
-
Himanshu Pota
आचमनमन्त्राः (Mantras for Achamanam)
ॐ अमृतोपस्तरणमसि स्वाहा॥१॥
ॐ अमृतापिधानमसि स्वाहा॥२॥
ॐ सत्यं यशः श्रीर्मयि श्रीः श्रयतां स्वाहा॥३॥
तैत्तिरीयारण्यकः॥१०।२२।३५॥
उपस्तरणम् – undercover
अपिधानम् – cover
मयि – in me
मन्ये श्रयताम् इति श्रिञ् सेवायाम् इति धातोः निषपन्नः।
Aum O nectar! you are an undercover or substratum; Aum O nectar! you are a (top)cover; Aum may truth, glory, wealth stay within me.
I think the sense is as I sip this water, let it provide a cover to me from all side so that all the good qualities can stay within me.
२०१६-१०-१६ रविवासरः (2016-10-16 Sunday)
-
Himanshu Pota
पिधानम् (Cover)
भाग्यास्तमयमिवाक्ष्णोर्हृदयस्य महोत्सवावसानमिव।
द्वारपिधानमिव धृतेर्मन्ये तस्यास्तिरस्करणम्॥२।११ मालविकाग्निमित्रम्॥
यदा अद्य वयम् इमं श्लोकम् अपठाम तदा आचार्याय पिधानम् इति न रोचते। सः अकथयत् पि इति कोऽपि उपसर्गः नास्ति इति। अहम् अकथयम् अस्ति इति। सः पृच्छति किं प्रमाणम् इति। अहम् उदतरम् अहमेव प्रमाणम् इति। तत् अपि तस्मै न रोचते। अन्ते आप्टेवर्यस्य शब्दकोषात् ज्ञातम् अपि इति उपसर्गः किन्तु भागुरिमते किञ्चित्वारं अ इति लुप्यते पि इत्येव अवशिष्यते तस्मात् अपिधानम् पिधानम् वा उपयुज्यते।
२०१६-१०-१५ शनिवासरः (2016-10-15 Saturday)
-
Himanshu Pota
श्यामदेशनरेशः (The King of Thailand)
ह्यः श्यामदेशनरेशः दिवं गतः। पूर्णः श्यामदेशः तस्य परलोकगमनस्य शोके निमग्नः अस्ति। अहं तेषां शोकं अनुभवामि। यदा अनेकानां देशानां स्थितिम् अवलोकयामि तदा जानामि देशस्य नेतुः का गरिमा (importance) अस्ति। श्यामदेशनरेशः चिरकालं सिंहासनम् अलङ्कृत्य प्रजां धैर्यं बलं च अददात्। इदानीं सा प्रजा तस्य सेवायै कृतज्ञतां प्रकटीकरोति तस्य मोक्षार्थं प्रार्थयते च। अहम् अपि तस्य मोक्षार्थं प्रार्थये।
२०१६-१०-१४ शुक्रवासरः (2016-10-14 Friday)
-
सुदर्शनः
थायिभूम्याः श्यामदेशः इति नाम कुतः? किं तत् प्रामाणिकम्?
-
-
Himanshu Pota
नरेन्द्रमोदिप्रतिकायदहनम् (Burning Narendra Modi's Effigy)
जवाहरलालनेहरुविश्वविद्यालयस्य छात्राः दशहरापर्वणि नरेन्द्रमोदिप्रतिकायदहनम् अकुर्वन् इति श्रूयते। मन्ये तत् युक्तम् एव। मत्सम मोदिप्रशंसकेभ्यः इदं न दुःखकारणं भवेत्। छात्राः नागरिकाः स्वमतं येनकेनप्रकारेण प्रकटीकुर्युः इति मम मतम् अस्ति। अभिप्रायं स्वमतं स्वेच्छां च व्यक्तीकरणे का अपि बाधा न भवेत् इति मम मतम्। सर्वे स्वाधीनतया मुक्तरूपेण आचरेयुः वदेयुः च इति मम मतम्। विचाराणां मुक्तादानप्रदानं समाजाय अनिवार्यम् अस्ति। विचाराणां निरोधः समाजे रोगकारणम् एव। मुक्तः समाजः एव अनामयः समाजः भवति।
२०१६-१०-१३ गुरुवासरः (2016-10-13 Thursday)
-
Himanshu Pota
धन्यवादः (Thank You)
नमांसि। केन्बराहिन्दूसमाजेन मन्दिरे गतदशदिवसपर्यन्तं नवरात्रपर्व दशहरापर्व च हर्षोल्लासेन परिपालितम्। पर्वणि दूर्गापूजा गरबानृत्यं भोजनप्रसादः इद्यादयः नैकानि इष्टानि कर्माणि अभवन्।
ये सर्वे भक्ताः मन्दिरे नवरात्रपर्वणः दशहरापर्वणः च आयोजने साहाय्यम् अकुर्वन् तेभ्यः सर्वेभ्यः भक्तेभ्यः धन्यवादान् व्याहरामः। ये सर्वे भक्ताः मन्दिरे नवरात्र-दशहरा-उत्सवे मन्दिरम् आगम्य भागं समभजन् तेभ्यः सर्वेभ्यः भक्तेभ्यः च धन्यवादान् व्याहरामः।
दशदिवसपर्वणि प्रत्येकस्मिन् दिवसे मन्दिरे भक्ताः भोजनप्रसादं समभजन्। ये सर्वे भक्ताः भोजनप्रसादं पचने पाकशालां मार्जने पात्राणि प्रक्षालने करसेवाम् अकुर्वन् तेभ्यः सर्वेभ्यः भक्तेभ्यः धन्यवादान् व्याहरामः।
अस्माकं वार्ताहरः संश्रावयति दशहरापर्वणि प्रायः सप्तशतं भक्ताः रावणदहनसमये आसन्। मन्यामहे सर्वे भक्ताः हर्षोल्लासेन पूरिताः अभवन्।
सर्वे भक्ताः धन्यवादार्हाः सन्ति किन्तु विशेषत्वे केचन् भक्ताः धन्यवादार्हाः सन्ति।
प्रथमे आदरणीयाः अस्माकं प्रियाः पण्डिताचार्यप्रकाशपाण्डेयमहाभागाः धन्यवादार्हाः। सः अस्य पर्वणः प्राणः आसीत्। तेभ्यः पण्डितेभ्यः धन्यवादान् व्याहरामः।
गरबानृत्ये सुरवृन्दः इति नाम आख्याताः कलाकाराः गुर्जरप्रदेशात् अत्र आगम्य गानं वादनं च अनुष्ठितवन्तः। तेभ्यः कालाकारेभ्यः धन्यवादान् व्याहरामः। तं कलाकारवृन्दम् अत्र आनयनाय केन्बरागुर्जरसमाजाय धन्यवादान् व्याहरामः।
रावणस्य प्रतिमायाः दानाय ओस्ट्रेलियाहिन्दूपरिषदे धन्यवादान् व्याहरामः।
अस्मिन् उत्सवे नैके भक्ताः साहाय्यम् अकुर्वन् तस्मात् तेषां सर्वेषां भक्तानां नाम्नां सूचनम् अनेकानि नामानि विस्मृत्य विना कर्तुं न शक्नुमः तस्मात् भक्तानां नामानि अत्र न उद्घोषयामः। क्षम्यताम्।
अन्ते पुनः सर्वेभ्यः भक्तेभ्यः धन्यवादः।
A wonderful video of Ravan Dahan – https://www.facebook.com/himanshu.pota/videos/10154608864714660/?l=1347102111319939809
२०१६-१०-१२ बुधवासरः (2016-10-12 Wednesday)
-
Himanshu Pota
दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च॥२।३।३५॥ (Far and close accusative case)
दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च॥२।३॥३५॥ अपि अस्मात् सूत्रेण इदं लेखितुं शक्यते?
ग्रामं ग्रामेण ग्रामात् ग्रामस्य ग्रामे वा पुरतः नदी अस्ति।
ग्रामं ग्रामेण ग्रामात् ग्रामस्य ग्रामे वा पृष्ठतः सरोवरम् अस्ति।
२०१६-१०-११ मङ्गलवासरः (2016-10-11 Tuesday)
-
hnbhat
सूत्रद्वयं वर्तते!
दूरान्तिकार्थैः षष्ठ्यन्यतरस्याम् २।३।३४! दूरान्तिकार्थैः शब्दैर्योगे षष्ठी पञ्चमी च स्यात्! दूरं ग्रामस्य, ग्रामात्!
दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च॥२।३।३५॥ अनेन दूरान्तिकार्थेभ्यः शब्देभ्यः द्वितीया, पञ्चमी, तृतीया च! दूरं दूराद् दूरेण वा ग्रमस्य ग्रामात् सरः!
-
hnbhat
पुरतः इति पृष्ठतः इति च कधं दूरान्तिकार्थौ भवतः?? अग्रे इति पृष्ठभागे इति चार्थे तौ भवतः, न तु दूरे समीपे चार्थे तयोरुपयोगः!
-
hnbhat
सप्तम्यधिकरणे च ।३।३६।।
इति सप्तमी च! दूरं दूराद् दूरेण दूरे वा, ग्रामस्य, ग्रामात् इति च!
द्वितीयातृतीयापञ्चमीसप्तम्यः चतस्रो विभक्तयः दूरान्तिकार्थेभ्यः!
ग्रामशब्दो न दूरान्तिकार्थः! दूरान्तिकार्थैः शब्दैर्युक्तः इति षष्ठीपञ्चम्यौ ग्रामस्य, ग्रामात् इति,
दूरान्तिकार्थेभ्यः सप्तमी च! दूरं दूराद् दूरेण दूरे वा!
एवमेव, विप्रकृष्टम्, विप्रकृष्टाद्, विप्रकृष्टेण, विप्रकृष्टे वा वनस्य वनाद् वा!
अभ्याशम्, अभ्याशात्, अभ्याशेन, अभ्याशे वा वनस्य वनाद् वा!
-


text:
केरोलस् लीनियस्
(कालः – २३. ०५. १७०७ तः १०. ०१. १७७८)
अयं केरोलस् लीनियस् (Carolus Linnaeus) कश्चन विशिष्टः सस्यविज्ञानी । सः वैद्यकीयम् अधीत्य जीवविज्ञाने संशोधनानि अकरोत् । जीवविज्ञानं सम्यक् वर्गीकृत्य निरूपितवान् अपि । अयं केरोलस् लीनियस् १७०७ वर्षे मेमासस्य २३ तमे दिनाङ्के स्वीडन् देशस्य स्मल्याण्ड् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । अस्य केरोलस् लीनियसस्य पिता क्रिश्चियन् धर्मगुरुः (पाद्री) आसीत् । पाश्चात्येषु देशेषु अयं केरोलस् लीनियस् 'कार्लफान् लिने' इत्यपि प्रसिद्धः अस्ति । अयं केरोलस् लीनियस् बाल्ये तावान् बुद्धिमान् न आसीत् । तस्मात् एव कारणात् पिता एतं वैद्यकीयशिक्षणार्थं प्रेषितवान् । किन्तु एषः केरोलस् लीनियस् वैद्यकीयं न इच्छति स्म । तथापि परीक्षाः उत्तीर्णवान् । उप्साल–विश्वविद्यालयतः बहिः आगमनसमये सः सस्यशास्त्रे आसक्तः अभवत् । तदर्थं पुष्पाणां केसरान्, शलाकाः च विशेषतया अधीतवान् सः । ३३ तमे वयसि सस्यानां वर्गीकरणम् आरब्धवान् । यत्र अध्ययनं कृतवान् तत्रैव सस्यविज्ञानस्य विभागे उधोगम् अपि आरब्धवान् ।
अयं केरोलस् लीनियस् १७३२ तमे वर्षे रुड्बेकस्य सूचनायाः अनुसारं ४६०० मैल् यावत् दूरे स्थितं ल्याप्ल्याण्ड् इति प्रदेशं प्रति प्रवासार्थं गतवान् । तत्र विभिन्नान् सस्यप्रभेदान् प्राणिप्रभेदान् च अपश्यत् । तदवसरे लैङ्गिककोशान् 'पुं' तथा 'स्त्री' इति असूचयत् । तदनन्तरम् इङ्ग्लेण्ड् तथा पश्चिमयूरोप्-देशेषु प्रवासं कृत्वा १७३५ तमे वर्षे विज्ञानपदवीं प्राप्तवान् । अनन्तरं पुनः सस्यविज्ञानं विस्तृतरूपेण अधीतवान् । आधुनिकस्य वर्गीकरणस्य क्रमं विवृत्य सिस्टं नेचरे इत्याख्यं पुस्तकम् अपि लिखित्वा प्रकाशितवान् । तस्मात् कारणात् एव अयं केरोलस् लीनियस् आधुनिकस्य वर्गीकरणस्य जनकः इति प्रसिद्धः अभवत् । सः तस्मिन् पुस्तके सस्यानां भेदस्य विवरणावसरे स्पष्टां संक्षिप्तां च शैलीम् अनुसृतवान् । तत्र सस्यस्य कुलनाम, जातिः, द्विनाम नामकरणं च कृतवान् । तेन लिखितम् अपरं जेनर प्ल्याण्टारं नामकं पुस्तकम् अद्यापि जीवविज्ञानिनां मार्गदर्शकं पुस्तकम् अस्ति । तेन सृष्टानि नामानि अपि अद्यत्वे अपि सस्यविज्ञाने तथैव सन्ति ।
एषः केरोलस् लीनियस् सस्यानां कुलानि परिवारे, परिवारान् गणे, गणान् वर्गे, वर्गान् वंशे च योजयित्वा वर्गीकरणस्य आधारं रचितवान् । जीविनां वर्गीकरणावसरे मनुष्याणाम् अपि वर्गं कल्पयित्वा तस्य नाम "बुद्धिमान् मनुष्यः”(होमो सेपियन्स्) इति कृतवान् । "ओराङ्ग् उटान्” नामकं कपिम् अपि अस्मिन् वंशे योजयित्वा तस्य नाम "गुहासु वसन् मनुष्यः” (होमो होग्लोडैट्स्) इति अकरोत् । तिमिङ्गलं तत्सम्बद्धान् च सस्तनिवर्गे योजयित्वा २००० वर्षेभ्यः पूर्वम् अरिस्टाटलेन प्रकटितस्य अभिप्रायस्य सहमतम् असूचयत् । एतत् वर्गीकरणं वैविध्यतायाः अवगमने महत् पात्रं वहति । सः केरोलस् लीनियस् "मया कृते वर्गीकरणे केचन दोषाः सन्ति । अग्रे यःकोऽपि तान् दोषान् समीकर्तुम् अर्हति” इत्यपि असूचयत् । अनन्तरम् आगताः जार्ज क्युव्ये, जेस्यु, केण्डल् इत्यादयः विज्ञानिनः मूलं तत्त्वं तथैव रक्षन्तः अस्य विवरणानि काले काले परिवर्तितवन्तः ।
अयं केरोलस् लीनियस् प्रवासानां, पुस्तकानां प्रकाशनस्य च अनन्तरं पुनः स्वीड्न् देशं प्रत्यागत्य वैद्यवृत्तिम् आरब्धवान् । तत्रैव "प्रकृति–इतिहासस्य" (Natural History) प्राध्यापकरूपेण अपि नियुक्तः अभवत् । शिष्यान् नूतनानां जीविनाम् अन्वेषणार्थं प्रपञ्चस्य बहून् प्रदेशान् प्रेषितवान् अयं केरोलस् लीनियस् । सः १७७८ तमे वर्षे जनवरिमासस्य १० दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् । तदनन्तरं तस्य कृतीः, सङ्ग्रहणं च इङ्ग्लेण्ड्-देशं प्रति नीतवन्तः । तत्र "लीनियस् सोसैटि” इत्याख्यं सङ्ग्रहालयम् अध्ययनकेन्द्रं च संस्थापितवन्तः । स्वीडन्-देशे विद्यमानं तस्य गृहम् अद्यापि स्मारकत्वेन रक्ष्यमाणम् अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
Biographies
- Biography at the Department of Systematic Botany, University of Uppsala
- Biography at The Linnean Society of London
- Biography from the University of California Museum of Paleontology
- A four-minute biographical video from the London Natural History Museum on YouTube
- Biography from Taxonomic Literature, 2nd Edition. 1976–2009.
Resources
- The Linnaeus Apostles
- The Linnean Collections
- The Linnean Correspondence
- Linnaeus' Disciples and Apostles
- The Linnaean Dissertations
- Linnean Herbarium
- The Linnæus Tercentenary
- Works by Carl von Linné at the Biodiversity Heritage Library
- Digital edition: "Critica botanica" by the University and State Library Düsseldorf
- Digital edition: "Classes plantarum seu systemata plantarum" by the University and State Library Düsseldorf
Other
- Linnaeus was depicted by Jay Hosler in a parody of Peanuts titled "Good ol' Charlie Darwin".
- The 15 March 2007 issue of Nature featured a picture of Linnaeus on the cover with the heading "Linnaeus's Legacy" and devoted a substantial portion to items related to Linnaeus and Linnaean taxonomy.
- A tattoo of Linnaeus' definition of the order Primates mentioned by Carl Zimmer
- Ginkgo biloba tree at the University of Harderwijk, said to have been planted by Linnaeus in 1735


text:
माता
यया महिलया शिशु जन्यते, पालनं लालनम् क्रीयते, तां महिलां माता इति मन्यते | माता सदृश: पुल्लिङ्ग प्रतिवस्तु पिता | संस्कृतभाषायां जननि, जन्यत्रि, अम्बा, सवित्री, अम्बिका, प्रसू, जनी, अल्ला, अक्का, अत्ता इत्यादिनि अनेकानि पदानि मातृ शब्दस्य कृते पर्यायी शब्दरूपेण उपयुज्यते |
शिशो: पालन विषये पित्रे तथा इतर बन्दुजनेभ्य: अपि दायित्वं अस्ति एव परन्तु अम्बायै ज्येष्ठांशम् विद्यते | माता इति पदम् स्पष्टीकर्तुं सुलभकार्यं नास्ति | न केवलं मानवा: इतरेषु पशुषु अपि मातृत्वं सुस्पष्टं विद्यते | यथा शिशो: जीवनं अम्बया विना कटिनम् भवति तथा एव मृगाणां पक्षिणां अपि अम्बया विना जीवनं बहु कष्टं भवति |
भारत देशे स्वमातरं अपेक्षया तरव:, नद्य:, जन्मभूमि:, भाषा: इत्यादय: अपि मातृवत् पूजनीया: इति मन्यते | प्रथमतया श्रीमद्रामायण महाकाव्ये "जननि जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसि" इति श्लोक: वर्तते | तादृशा: श्लोका: विविधेषु प्राचीनेषु ग्रन्थेषु अपि वर्तन्ते |
प्राचीनग्रन्थेषु मातर: इति बहव: उच्यन्ते |
यथा
स्तनदात्री गर्भदात्री भक्षदात्री गुरुप्रिया।
अभीष्टदेवपत्नी च पितुः पत्नी च कन्यका।
सगर्भजा या भगिनी पुत्रवती प्रियाप्रसूः।
मातुर्माता पितुर्माता सोदरस्य प्रिया तथा।।
मातुः पितुश्च भगिनी मातुलानी तथैव च।
जनानां वेदविहिताः मातरः षोडश स्मृताः॥
इति ब्रह्मवैवर्ते।
अपि च, तन्त्र शास्त्रेषु अवलोकनेन मातृ-शब्दाभिधेयाः शक्तयः भासते |
ब्राह्मी माहेश्वरी चैन्द्री रौद्री वाराहिकी तथा।
कौबेरी चैव कौमारी मातरः सप्त कीर्तिताः॥


text:
Saturday, April 5, 2014
Sanskrit blog: Humour-95
हास्यसीकरः-९५
हरिदत्तः धर्मदत्तः सन्जयदत्तश्च वयस्याः आसन् । त्रयोऽपि एककाले एव स्वर्गमगच्छन् । तत्र चित्रगुप्तः तानवदत्, “भोः! शृणुत, पृष्टप्रश्नस्य सत्यमेव उत्तरं प्रदेयम् । यदि कोऽपि असत्यं वदेत् तर्हि सः स्वर्गात् बहिष्क्रियते “ इति । अथ सः हरिदत्तमपृच्छत्, “कच्चित् भूलोके परदाररतः अभवः?” “कदापि न प्रभो” इत्यवदत् हरिदत्तः । “बाढम्, इमानि कौशेयवस्त्राणि परिधाय स्वर्गसुखमनुभव” इति । हरिदत्तः तुष्टः कौशेयवस्त्राणि परिजग्राह । चित्रगुप्तः धर्मदत्तमपि तथैव अपृच्छत् । “ कदा कदा परदाररक्तः अभवम् ।परंतु पश्चात् तप्तः स्वदारास्वेव रतः अभवम्”इति । चित्रदत्तः तस्मै कार्पासवस्त्राणि ददौ । चित्रगुप्तेन तथैव पृष्टः सन्जयदत्तः उत्तरमदात्, “क्षमस्व माम् । अहं सदा परदारास्वेव रतः अभवम्” इति । तस्मै चित्रगुप्तः वल्कलानि ददौ । काले गते एकदा सन्जयदत्तः हरिदत्तेन सह सममिलत् । तदा दुःखसागरे निमग्नं हरिदत्तं सन्जयदत्तः अपृच्छत्, “मित्र! किमिदम्? कुतः दुःखमग्नः असि?” इति । “ह्यः वल्कलवस्त्रधारिणीं मम भार्यामत्र अपश्यम् ” इति निर्विण्णः हरिदत्तः अवदत्। - - - -
Posted by G S S Murthy at 2:49 AM
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
अध्याय 167
1 [ग]
ततॊ दृष्ट्वाश्रमपदं रहितं तैः सुतैर मुनिः
निर्जगाम सुदुःखार्तः पुनर एवाश्रमात ततः
2 सॊ ऽपश्यत सरितं पूर्णां परावृट्काले नवाम्भसा
वृक्षान बहुविधान पार्थ वहन्तीं तीरजान बहून
3 अथ चिन्तां समापेदे पुनः पौरवनन्दन
अम्भस्य अस्या निमज्जेयम इति दुःखसमन्वितः
4 ततः पाशैस तदात्मानं गाढं बद्ध्वा महामुनिः
तस्या जले महानद्या निममज्ज सुदुःखितः
5 अथ छित्त्वा नदी पाशांस तस्यारि बलमर्दन
समस्थं तम ऋषिं कृत्वा विपाशं समवासृजत
6 उत्ततार ततः पाशैर विमुक्तः स महान ऋषिः
विपाशेति च नामास्या नद्याश चक्रे महान ऋषिः
7 शॊके बुद्धिं ततश चक्रे न चैकत्र वयतिष्ठित
सॊ ऽगच्छत पर्वतांश चैव सरितश च सरांसि च
8 ततः स पुनर एवर्षिर नदीं हैमवतीं तदा
चण्डग्राहवतीं दृष्ट्वा तस्याः सरॊतस्य अवापतत
9 सा तम अग्निसमं विप्रम अनुचिन्त्य सरिद वरा
शतधा विद्रुता यस्माच छतद्रुर इति विश्रुता
10 ततः सथलगतं दृष्ट्वा तत्राप्य आत्मानम आत्मना
मर्तुं न शक्यम इत्य उक्त्वा पुनर एवाश्रमं ययौ
11 वध्वादृश्यन्त्यानुगत आश्रमाभिमुखॊ वरजन
अथ शुश्राव संगत्या वेदाध्ययननिःस्वनम
पृष्ठतः परिपूर्णार्थैः षड्भिर अङ्गैर अलंकृतम
12 अनुव्रजति कॊ नव एष माम इत्य एव च सॊ ऽबरवीत
अहं तव अदृश्यती नाम्ना तं सनुषा परत्यभाषत
शक्तेर भार्या महाभाग तपॊ युक्ता तपस्विनी
13 [वस]
पुत्रि कस्यैष साङ्गस्य वेदस्याध्ययन सवनः
पुरा साङ्गस्य वेदस्य शक्तेर इव मया शरुतः
14 [आदृष्यन्ती]
अयं कुक्षौ समुत्पन्नः शक्तेर गर्भः सुतस्य ते
समा दवादाश तस्येह वेदान अभ्यसतॊ मुने
15 [ग]
एवम उक्तस ततॊ हृष्टॊ वसिष्ठः शरेष्ठ भाग ऋषिः
अस्ति संतानम इत्य उक्त्वा मृत्यॊः पार्थ नयवर्तत
16 ततः परतिनिवृत्तः स तया वध्वा सहानघ
कल्माषपादम आसीनं ददर्श विजने वने
17 स तु दृष्ट्वैव तं राजा करुद्ध उत्थाय भारत
आविष्टॊ रक्षसॊग्रेण इयेषात्तुं ततः सम तम
18 अदृश्यन्ती तु तं दृष्ट्वा करूरकर्माणम अग्रतः
भयसंविग्नया वाचा वसिष्ठम इदम अब्रवीत
19 असौ मृत्युर इवॊग्रेण दण्डेन भगवन्न इतः
परगृहीतेन काष्ठेन राक्षसॊ ऽभयेति भीषणः
20 तं निवारयितुं शक्तॊ नान्यॊ ऽसति भुवि कश चन
तवदृते ऽदय महाभाग सर्ववेदविदां वर
21 तराहि मां भगवान पापाद अस्माद दारुणदर्शनात
रक्षॊ अत्तुम इह हय आवां नूनम एतच चिकीर्षति


text:
रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्/सर्गः ३८
श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे अष्टात्रिंशः सर्गः ॥४-३८॥
प्रतिगृह्य च तत् सर्वम् उपानयम् उपाहृतम् ।
वानरान् सान्त्वयित्वा च सर्वान् एव व्यसर्जयत् ॥४-३८-१॥
विसर्जयित्वा स हरीन् सहस्रान् तान् कृत कर्मणः ।
मेने कृतार्थम् आत्मानम् राघवम् च महाबलम् ॥४-३८-२॥
स लक्ष्मणो भीम बलम् सर्व वानर सत्तमम् ।
अब्रवीत् प्रश्रितम् वाक्यम् सुग्रीवम् संप्रहर्षयन् ॥४-३८-३॥
किष्किंधाया विनिष्क्राम यदि ते सौम्य रोचते ।
तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा लक्ष्मणस्य सुभाषितम् ॥४-३८-४॥
सुग्रीवः परम प्रीतो वाक्यम् एतत् उवाच ह ।
एवम् भवतु गच्छामः स्थेयम् त्वत् शासने मया ॥४-३८-५॥
तम् एवम् उक्त्वा सुग्रीवो लक्ष्मणम् शुभ लक्षणम् ।
विसर्जयामास तदा तारा अद्याः च एव योषितः ॥४-३८-६॥
एहि इति उच्छैः हरि वरान् सुग्रीवः समुदाहरत् ।
तस्य तद् वचनम् श्रुत्वा हरयः शीघ्रम् आययुः ॥४-३८-७॥
बद्ध अंजलि पुटाः सर्वे ये स्युः स्त्री दर्शन क्षमाः ।
तान् उवाच ततः प्राप्तान् राजा अर्क सदृश प्रभः ॥४-३८-८॥
उपस्थापयत क्षिप्रम् शिबिकाम् मम वानराः ।
श्रुत्वा तु वचनम् तस्य हरयः शीघ्र विक्रमाः ॥४-३८-९॥
समुपस्थापयामासुः शिबिकाम् प्रिय दर्शनाम् ।
ताम् उपस्थापिताम् दृष्ट्वा शिबिकाम् वानराधिपः ॥४-३८-१०॥
लक्ष्मण आरुह्यताम् शीघ्रम् इति सौमित्रिम् अब्रवीत् ।
इति उक्त्वा कांचनम् यानम् सुग्रीवः सूर्य सन्निभम् ॥४-३८-११॥
बहुभिः हरिभिः युक्तम् आरुरोह स लक्ष्मणः ।
पाण्डुरेण आतपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ॥४-३८-१२॥
शुक्लैः च वाल व्यजनैः धूयमानैः समंततः ।
शंख भेरी निनादैः च वन्दिभिः च अभिवन्दितः ॥४-३८-१३॥
निर्ययौ प्राप्य सुग्रीवो राज्य श्रियम् अनुत्तमाम् ।
स वानर शतैः तीष्क्णैः बहुभिः शस्त्र पाणिभिः ॥४-३८-१४॥
परिकीर्णो ययौ तत्र यत्र रामो व्यवस्थितः ।
स तम् देशम् अनुप्राप्य श्रेष्ठम् राम निषेवितम् ॥४-३८-१५॥
अवातरत् महातेजाः शिबिकायाः स लक्ष्मणः ।
आसाद्य च ततो रामम् कृत अंजलि पुटो अभवत् ॥४-३८-१६॥
कृत अंजलौ स्थिते तस्मिन् वानराः च अभवन् तथा ।
तटाकम् इव तम् दृष्ट्वा रामः कुड्मल पंकजम् ॥४-३८-१७॥
वानराणाम् महत् सैन्यम् सुग्रीवे प्रीतिमान् अभूत् ।
पादयोः पतितम् मूर्ध्ना तम् उत्थाप्य हरीश्वरम् ॥४-३८-१८॥
प्रेम्णा च बहुमानात् च राघवः परिषस्वजे ।
परिष्वज्य च धर्मात्मा निषीद इति ततो अब्रवीत् ॥४-३८-१९॥
निषण्णम् तम् ततो दृष्ट्वा क्षितौ रामो अब्रवीत् ततः ।
धर्मम् अर्थम् च कामम् च काले यः तु निषेवते ॥४-३८-२०॥
विभज्य सततम् वीर स राजा हरिसत्तम ।
हित्वा धर्मम् तथा अर्थम् च कामम् यः तु निषेवते ॥४-३८-२१॥
स वृक्ष अग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते ।
अमित्राणाम् वधे युक्तो मित्राणाम् संग्रहे रतः ॥४-३८-२२॥
त्रिवर्ग फल भोक्ता च राजा धर्मेण युज्यते ।
उद्योग समयः तु एष प्राप्तः शत्रु निषूदन ॥४-३८-२३॥
संचिंत्यताम् हि पिंगेश हरिभिः सह मंत्रिभिः ।
एवम् उक्तः तु सुग्रीवो रामम् वचनम् अब्रवीत् ॥४-३८-२४॥
प्रनष्टा श्रीः च कीर्तिः च कपि राज्यम् च शाश्वतम् ।
त्वत् प्रसादात् महाबाहो पुनः प्राप्तम् इदम् मया ॥४-३८-२५॥
तव देव प्रसदात् च भ्रातुः च जयताम् वर ।
कृतम् न प्रतिकुर्यात् यः पुरुषाणाम् स दूषकः ॥४-३८-२६॥
एते वानर मुख्याः च शतशः शत्रु सूदन ।
प्राप्ताः च आदाय बलिनः पृथिव्याम् सर्व वानरान् ॥४-३८-२७॥
ऋक्षाः च वानराः शूरा गोलांगूलाः च राघव ।
कांतार वन दुर्गाणाम् अभिज्ञा घोर दर्शनाः ॥४-३८-२८॥
देव गन्धर्व पुत्राः च वानराः काम रूपिणः ।
स्वैः स्वैः परिवृताः सैन्यैः वर्तन्ते पथि राघव ॥४-३८-२९॥
शतैः शत सहस्रैः च कोटिभिः च प्लवंगमाः ।
अयुतैः च आवृता वीरा शंकुभिः च परंतप ॥४-३८-३०॥
अर्बुदैः अर्बुद शतैः मध्यैः च अन्तैः च वानराः ।
समुद्राः च परार्धाः च हरयो हरि यूथपाः ॥४-३८-३१॥
आगमिष्यन्ति ते राजन् महेन्द्र सम विक्रमाः ।
मेघ पर्वत संकाशा मेरु विन्ध्य कृत आलयाः ॥४-३८-३२॥
ते त्वाम् अभिगमिष्यन्ति राक्षसम् योद्धुम् आहवे ।
निहत्य रावणम् युद्धे हि आनयिष्यन्ति मैथिलीम् ॥४-३८-३३॥
ततः समुद्योगम् अवेक्ष्य वीर्यवान्
हरि प्रवीरस्य निदेश वर्तिनः ।
बभूव हर्षात् वसुधा अधिप आत्मजः
प्रबुद्ध नील उत्पल तुल्य दर्शनः ॥४-३८-३४॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे अष्टात्रिंशः सर्गः ॥४-३८॥


text:
ऋग्वेदः सूक्तं ९.११२
नानानं वा उ नो धियो वि व्रतानि जनानाम् ।
तक्षा रिष्टं रुतं भिषग्ब्रह्मा सुन्वन्तमिच्छतीन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥१॥
जरतीभिरोषधीभिः पर्णेभिः शकुनानाम् ।
कार्मारो अश्मभिर्द्युभिर्हिरण्यवन्तमिच्छतीन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥२॥
कारुरहं ततो भिषगुपलप्रक्षिणी नना ।
नानाधियो वसूयवोऽनु गा इव तस्थिमेन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥३॥
अश्वो वोळ्हा सुखं रथं हसनामुपमन्त्रिणः ।
शेपो रोमण्वन्तौ भेदौ वारिन्मण्डूक इच्छतीन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥४॥
सायणभाष्यम्
‘नानानम्' इति चतुर्ऋचं नवमं सूक्तमाङ्गिरसस्य शिशुनाम्न आर्षम् । पञ्चपदा पङ्क्तिश्छन्दः । पवमानः सोमो देवता । तथा चानुक्रान्तं -- नानानं चतुष्कं शिशुः पाङ्क्तं हि' इति । गतो विनियोगः ॥
ना॒ना॒नं वा उ॑ नो॒ धियो॒ वि व्र॒तानि॒ जना॑नाम् ।
तक्षा॑ रि॒ष्टं रु॒तं भि॒षग्ब्र॒ह्मा सु॒न्वन्त॑मिच्छ॒तीन्द्रा॑येन्दो॒ परि॑ स्रव ॥
नानानम् । वै । ऊँ इति । नः । धियः । वि । व्रतानि । जनानाम् ।।
तक्षा । रिष्टम् । रुतम्। भिषक् । ब्रह्मा । सुन्वन्तम् । इच्छति । इन्द्राय । इन्दो इति। परि । स्रव ।।१।।
ऋषिरेतदादिभिस्त्रिभिः सूक्तैः अपरिस्रवतः सोमस्याजामित्वाय मनसो विनोदनं कुर्वन्नाह । हे सोम “नः अस्माकं “धियः कर्माणि नानानं नानाजातीयकानि बहूनि भवन्ति । वैशब्दः प्रसिद्ध्यर्थं द्योतनार्थः। “उ इति पूरणः । तथान्येषामपि “जनानां “व्रतानि कर्माणि विविधानि भवन्ति । “तक्षा त्वष्टा “रिष्टं दारुतक्षणम् “इच्छति । तथा “भिषक् वैद्यश्चिकित्सकः “रुतं रोगमिच्छति । “ब्रह्मा ब्राह्मणः “सुन्वन्तं सोमाभिषवं कुर्वन्तं यजमानमिच्छति । तथाहं त्वत्परिस्रवणमिच्छामि । तस्माद्धे “इन्दो सोम “इन्द्राय इन्द्रार्थं परि स्रव परितः क्षर ॥
जर॑तीभि॒रोष॑धीभिः प॒र्णेभिः॑ शकु॒नाना॑म् ।
का॒र्मा॒रो अश्म॑भि॒र्द्युभि॒र्हिर॑ण्यवन्तमिच्छ॒तीन्द्रा॑येन्दो॒ परि॑ स्रव ॥
जरतीभिः । ओषधीभिः । पर्णेभिः । शकुनानाम् । ।
कार्मारः। अश्मऽभिः। द्युऽभिः । हिरण्यऽवन्तम् । इच्छति । इन्द्राय । इन्दो इति । परिस्रव ॥२॥
"जरतीभिः जीर्णभिः ”ओषधीभिः “इषवः क्रियन्ते । तथा “शकुनाना “पर्णेभिः इषूणां पक्षभूतैः पर्णैश्च क्रियन्ते । तथा “द्युभिः दीप्ताभिरिषूणां तेजनार्थाभि: “अश्मभिः शिलाभिश्च क्रियन्ते । एतैः “कार्मारः अयस्कारः हिरण्यवन्तम् आढ्यं पुरुषम् “इच्छति । तथाहं त्वत्परिस्रवणमिच्छामि । तस्मात् “इन्दो “इन्द्राय “परि “स्रव ॥
का॒रुर॒हं त॒तो भि॒षगु॑पलप्र॒क्षिणी॑ न॒ना ।
नाना॑धियो वसू॒यवोऽनु॒ गा इ॑व तस्थि॒मेन्द्रा॑येन्दो॒ परि॑ स्रव ॥
कारुः । अहम् । ततः । भिषक् । उपलऽप्रक्षिणी । नना।
नानाऽधियः । वसुऽयवः । अनु । गाः इव । तस्थिम । इन्द्राय । इन्दो इति । परि । स्रव ॥३॥
ऋषिः प्रवृत्तसोमयागः सन् दशापवित्रात् सोमे क्षरति प्रतिबन्धकपापापनुत्तये पुरश्चरितानुकीर्तनपुरःसरमध्येषणां चकार । तावत् “अहं “कारुः स्तोमानां कर्तास्मि । “ततः इति संताननाम । तन्यतेऽस्मादिति ततः पिता । तन्यतेऽसाविति वा ततः पुत्रः । भिषक् भेषजकृत् । यज्ञस्य ब्रह्मेत्यर्थः। ‘सर्वं त्रय्या विद्यया भिषज्यति' इति श्रुतेः । तथा “उपलप्रक्षिणी । उपलेषु वालुकासु प्रक्षिणोति यवान् हिनस्ति भृज्जतीति । यद्वा । दृषदादिषूपलेषु भृष्टान् यवान् हिनस्ति चूर्णयतीति । अथवा धानासक्तुकरम्भादीनां कारिका वा । असौ “नना माता दुहिता वा । नमनक्रियायोग्यत्वात्। माता खल्वपत्यं प्रति स्तनपानादिना नमनशीला भवति । दुहिता वा शुश्रूषार्थम् । एवं सर्वेषां परिचरणेन “नानाधियः नानाकर्माणः “वसूयवः धनकामा वयम् “अनु “तस्थिम लोकमन्वास्थिताः स्मः । तत्र दृष्टान्तः । “गाइव । छान्दसो जसः शसादेशः। गावो यथा गोष्ठमनुतिष्ठन्ति स्वपयःप्रदानेन परिचरन्ति वा एवं वयमपि परिचरामः । एतज्ज्ञात्वा हे “इन्दो सोम “इन्द्राय “परि “स्रव दशापवित्रात् क्षर । एवमेषाध्येषणा सत्कारपूर्विका व्यापारणा । अत्र निरुक्तम्-’उपलप्रक्षिणीत्युपलेषु प्रक्षिणात्युपलप्रक्षेपिणी वा । कारुरहमस्मि कर्ता स्तोमानां ततो भिषक् । तत इति संताननाम पितुर्वा पुत्रस्य वा । उपलप्रक्षिणी सक्तुकारिका नना नमतेर्माता वा दुहिता वा। नानाधियो नानाकर्माणो वसूयवो वसुकामा अन्वास्थिताः स्मो गाव इव लोकम् ' (निरु. ६. ५-६ ) इति ॥
अश्वो॒ वोळ्हा॑ सु॒खं रथं॑ हस॒नामु॑पम॒न्त्रिणः॑ ।
शेपो॒ रोम॑ण्वन्तौ भे॒दौ वारिन्म॒ण्डूक॑ इच्छ॒तीन्द्रा॑येन्दो॒ परि॑ स्रव ॥
अश्वः । वोळ्हा। सुऽखम् । रथम् । हसनाम् । उपऽमन्त्रिणः ।
शेपः । रोमण्ऽवन्तौ । भेदौ । वाः। इत् । मण्डूकः। इच्छति । इन्द्राय । इन्दो इति । परि । स्रव।।४।।
“वोळ्हा लक्ष्यं देशं प्रापयन् “अश्वः “सुखं कल्याणं “रथम् “इच्छति । “उपमन्त्रिणः । उपमन्त्रवन्तो नर्मसचिवाः “हसनाम् उपहसनां वाचमिच्छन्ति । तथा “शेपः । ‘शेपो वैतस इति पुंस्प्रजननस्य' (निरु. ३.२१ ) इति यास्कः । यथा शेपः “रोमण्वन्तौ “भेदौ इच्छति । मण्डूकः “वारित् । इदवधारणे । उदकमेवेच्छति । तथाहं त्वत्परिस्रवणमिच्छामि। तस्मात् इन्द्रायेन्दो “परि “स्रव इति ॥ ॥ २५ ॥