text:
के आर् नारायणन्
श्रीकोचेरिल् रामन् नारायणन् (मलयाळम्: കെ.ആർ. നാരായണൻ, आङ्ग्ल: K R Narayanan) भारतगणराज्यस्य दशमः राष्ट्रपतिः । राष्ट्रपतेः कार्ये पारदर्शिता भवतु इति विचारस्य जनकः, अनुगामी च श्रीनारायणन् देशहिताय बहूनि कार्याणि अकरोत् । भारतगणराज्यस्य प्रप्रथमः दलित-राष्ट्रपतिः एषः । प्रतिभावत् व्यक्तित्वं, ज्ञानस्य तीव्रपिपासा, कर्मनिष्ठा तस्य सफलतायाः मूलकारणानि । अन्ताराष्ट्रियविषय-शिक्षा-राजनीति-विज्ञान-दर्शन-साहित्य-कला-नृत्य-सङ्गीत-पर्यटनादीनां विषयाणां गहनतया अध्ययनं कृतमासीत् तेन । सर्वेषु विषयेषु नैपुण्यं प्राप्तः सः स्वस्य ज्ञानस्य लाभं पुस्तकमाध्यमेनापि जनसामान्येभ्यः अयच्छत् । सः स्वस्य जीवनविषये कथयति स्म यत्,
अन्तर्विषयाः
जन्म[सम्पादयतु]
१९२० तमस्य वर्षस्य 'अक्तूबर'-मासस्य सप्तविंशतितमे (२७/१०/१९२०) दिनाङ्के केरलराज्यस्य कोट्टयममण्डलस्य उळवूर-ग्रामे श्रीनारायणस्य जन्म अभवत् । तस्य पिता कोचेरिल् प्रतिष्ठितः वैद्यः आसीत् । तस्य माता पापियम्म निरक्षरासीत्, परन्तु व्यावहारिकजीवनस्य बहुज्ञानम् आसीत् तस्याः । तयोः सप्त शिशवः आसन् । तेषु श्रीनारायणः चतुर्थः । कोचेरिल् इत्यस्य आर्थिकस्थितिः सुदृढा नासीत् । सः वनेषु उपलब्धौषधीनाम् उपयोगेन आयुर्वैदिकरीत्या रोगिणाम् उपचारं करोति स्म । सामान्यतः तस्य औषधकार्यं सेवाभावेन एव चलति स्म । निर्धनग्रामीणाः वैद्याय कियत् धनं दातुं शक्नुयुः ? मध्याह्न-सायङ्कालयोः भोजनमपि बहु परिश्रमेण एकत्रितं भवति स्म ।
शिक्षणम्[सम्पादयतु]
पठने श्रीनारायणस्य बहुरुचिः आसीत् । बालकस्य पठनरुचिं पश्यन् पिता तम् उळवूर-ग्रामस्थं विद्यालयं पठितुं प्रैषयत् । पठनपिपासोः श्रीनारायणस्य प्राथमिकशिक्षणं परिश्रमयुक्तं, दुष्करं चासीत् । पञ्चदश कि.मी. दूरे स्थितं विद्यालयं श्रीनारायणः चलित्वा नियमिततया गच्छति स्म । निर्धनपिता विद्यालयस्य मासिकशुल्कं (monthly fees) दातुं न शक्नोति स्म । अतः शिक्षकाः मुहुर्मुहुः श्रीनारायणं वर्गात् बहिः प्रेषयन्ति स्म । परन्तु ज्ञानस्य उपरि कस्यापि अधिकारः न भवति । श्रीनारायणः वर्गात् बहिस्स्थित्वापि शिक्षकस्य पाठम् अवधानेन शृणोति स्म । श्रीनारायणस्य पितुः पार्श्वे पुस्तकं क्रेतुं धनमपि नासीत् । अतः श्रीनारायणस्य अग्रजः अन्यविद्यार्थिभ्यः पुस्तकानि याचयित्वा तस्य प्रतिलिपिं करोति स्म । अग्रजेन कृताभ्यः प्रतिलिपिभ्यः श्रीनारायणः स्वाध्ययनं करोति स्म । स्वस्य उच्चपठननिष्ठया सः महात्मना स्थापितात् हरिजन-सेवक-सङ्घात् छात्रवृत्तिं प्रापत् । ततः परं तेन छात्रवृत्त्या एव अध्ययनं कृतम् । १९३६-३७ वर्षे सः कुरविलङ्गडु-ग्रामस्य 'सेण्ट मेरीस्'-उच्चविद्यालयात् प्रथमश्रेण्या उत्तीर्णः अभवत् । ततः १९४० तमे वर्षे कोच्चायम-ग्रामस्य 'सी. एम्. एम्.'-महाविद्यालयात् 'इण्डरमीडिएट्' मध्ये उत्तीर्णः अभवत् । 'इण्डरमीडिएट' उत्तीर्णः विंशतिवर्षीयः श्रीनारायणः त्रावणकोर-विश्वविद्यालयात् (अधुना केरलविश्वविद्यालयः) 'बी.ए. ऑनर्स्, एम्. ए.' (आङ्ग्लसाहित्यं) च प्रापत् ।
उच्चशिक्षां प्राप्तुं श्रीनारायणस्य बहु इच्छा आसीत् । परन्तु परिवारस्य निर्धनताम् अपाकर्तुं सः जीविकोपार्जनं प्रारभत । तस्य रुचिः पत्रकारितायाम् (journalism) आसीत् । अतः सः देहली-महानगरं गत्वा ‘द हिन्दू’, ‘द टाइम्स् ऑफ् इण्डिया’ समाचारपत्रयोः कृते कार्यं प्रारब्धम् । "१९४५ तमस्य वर्षस्य 'अप्रैल'-मासस्य दशमे (१०/४/१९४५) दिनाङ्के महात्मनः साक्षात्कारम् अकरवम् । सः पत्रकारत्वेन मम उत्तमतमः अवसरः आसीत्" इति सः स्वस्य जीवन्याम् अलिखत् ।
सः यावत् धनम् अर्जयति स्म, तावत् तु परिवारस्य पोषणाय एव पर्याप्तम् आसीत् । परन्तु विदेशं गत्वा पठितुं यावत् धनम् आवश्यकम् आसीत्, तावत् धनं सः सङ्गृहीतुं न शक्तः । तस्य हृदि स्थिता विदेशे पठनस्य इच्छा तं व्याकुलं करोति स्म । तदैव तेन एकः मार्ग प्राप्तः । बाल्यकालात् युवावस्थापर्यन्तं यत् अध्ययनम् अकरोत्, तस्य विवरणम् एकस्मिन् पत्रे लिखित्वा सः श्रीजे.डी.आर. ताता इत्यस्मै प्रैषयत् । तेन पत्रेण सह विदेशे पठनस्य व्ययस्य विवरणमपि प्रैषयत् सः । श्रीताता स्वस्य आशीर्वादेन सह श्रीनारायणस्य विदेशे अध्ययनाय यावत् धनम् आवश्यकम् आसीत्, तावत् तस्मै अयच्छत् । १९४५ तमे वर्षे सः विदेशं गत्वा 'लण्डन् स्कूल् ऑफ् इकनॉमिक्स्'-महाविद्यालये प्रवेशं प्रापत् । तस्मात् महाविद्यालयात् 'बी.एस.सी. ऑनर्स्'-राजनीतिविज्ञान-इत्यनयोः विषयोः नैपुण्यम् आर्जयत् सः ।
राजनीतिप्रवेशः[सम्पादयतु]
यस्मिन् 'लण्डन् स्कूल् ऑफ् इकनॉमिक्स्'-महाविद्यालये श्रीनारायणः पठति स्म, नेहरू तस्य महाविद्यालयस्य प्राच्यछात्रः आसीत् । श्रीनारायणः यस्मात् प्राध्यापकात् राजनीतिविषयम् अपठत्, तस्मात् प्राध्यापकात् नेहरू अपि राजनीतिं पठितवान् आसीत् । तस्य प्राध्यापकस्य ख्यातिः चतसृषु दिक्षु आसीत् । तस्य ज्ञानं, चिन्तनशक्तिः विद्यार्थिनः आकर्षयति स्म । तस्य नाम आसीत् गेरॉल्ड् लॉस्की । सः गेरॉल्ड लॉस्की श्रीनारायणात् प्रभावितः आसीत् । श्रीनारायणस्य राजनीतिविषयकं ज्ञानं तेन सम्यक् अनुभूतम् आसीत् । अतः सः स्वस्य प्राच्यछात्राय नेहरू इत्यस्मै एकं पत्रं श्रीनारायणस्य माध्यमेन प्रैषयत् । तस्मिन् पत्रे तेन श्रीनारायणस्य राजनीतौ आधिपत्यविषये, कुशलतायाः विषये लिखितम् आसीत् ।
स्वमातृभूमिं सम्प्राप्य श्रीनारायणः नेहरू इत्यस्य कार्यालयम् अगच्छत् । काश्चन सामान्याः चर्चाः कृत्वा सः प्राध्यापकेन दत्तं पत्रं नेहरू इत्यस्मै दत्वा कार्यालयात् निर्गतः । श्रीनारायणस्य विषये पत्रे यत् लिखितम् आसीत्, तत् पठित्वा नेहरू श्रीनारायणं पुनराह्वयत् । किञ्चित् दूरं गतः श्रीनारायणः कार्यालयं यदा पुनः प्रविष्टः, तदा नेहरू तं कांश्चन प्रश्नान् अपृच्छत् । ततः नेहरू तस्मै विदेशसेवायाः दायित्वम् अयच्छत् । एवं श्रीनारायणस्य राजनीतिप्रवेशः अभवत् ।
विवाहः, परिवारश्च[सम्पादयतु]
१९४९ तमे वर्षे श्रीनारायणेन विदेशसेवायाः कार्यं प्रारब्धम् । तस्य प्रथमनियुक्तिः सचिवत्वेन बर्मा-देशस्य रङ्गून-महानगरस्थे भारतीयदूतावासे अभवत् । यदा सः भारतीयदूतत्वेन रङ्गून-महानगरे कार्यरतः आसीत्, तदा तस्य सम्पर्कः बर्मीकन्यया मा टिण्ट टिण्ट इत्यनया सह अभवत् । सा रङ्गून-महानगरे YWCA संस्थायां कार्यकर्ता आसीत् । मा टिण्ट टिण्ट जानाति स्म यत्, श्रीनारायणः लॉस्की इत्यस्य शिष्यः इति । अतः सा तं ‘राजनैतिकस्वतन्त्रता’-विषये वक्तुम् आह्वयत् । क्रमशः वारं वारं मेलनेन तौ प्रेमपाशेन बद्धौ अभवताम् । प्रेम तु अभवत्, परन्तु विवाहं कर्तुं भारतीयसंविधानम् अनुमतिं न यच्छति स्म । यतो हि विदेशसेवायां रतः अधिकारी विदेशस्य नागरिकेण सह विवाहं कर्तुं न शक्नोति इति नियमः भारतीयसंविधाने उल्लिखितः । अतः श्रीनारायणः प्रधानमन्त्रिकार्यालयं विवाहानुमत्यै विनतिपत्रं प्रैषयत् । प्रधानमन्त्रिकार्यालयात् श्रीनारायणेन अनुमतिः प्राप्ता । १९५१ तमस्य वर्षस्य 'जून'-मासस्य अष्टमे दिनाङ्के श्रीनारायणस्य मा टिण्ट टिण्ट इत्यनया सह विवाहः अभवत् । विवाहानन्तरं मा टिण्ट टिण्ट स्वनाम परिवर्तयित्वा उषा अभवत् । भारते उषा नारायणन् महिलाकल्याणस्य कार्ये सल्लग्ना अभवत् । तयोः पुत्र्योः नाम क्रमेण चित्रा, अमृता च ।
भारतीयराजदूतत्वेन श्रीनारायणस्य कार्याणि[सम्पादयतु]
भारतस्य विदेशसेवायाः दायित्वं वहन् श्रीनारायणः रङ्गून-टोकियो-लण्डन्-कॅनबेरा-हनोई इत्येतेषु स्थानेषु स्थितेषु दूतावासेषु कार्यम् अकरोत् । सः थाईलेण्ड्(१९६७-६९)-टर्की(१९७३-७५)-चीन(१९७६-७८)-देशेषु अपि भारतीयदूतत्वेन दायित्वम् अवहत् । १९७४ तमे वर्षे पाकिस्थानस्य विभाजनान्तरम् अमेरिका-देशेन सह भारतस्य सम्बन्धाः सम्यक् नासन् । अतः इन्दिरा गान्धी श्रीनारायणं वाशिङ्गटन-महानगरे स्थितं भारतीयदूतवासं प्रैषयत् । १९८४ वर्षपर्यन्तं श्रीनारायणः अमेरिका-देशे एव आसीत् । १९४९ तः १९७८ पर्यन्तं विदेशसेवायां रतः श्रीनारायणः भारतस्य सम्मानं सर्वत्र अवर्धयत् । १९४९ तमे वर्षे नेहरू यदा प्रधानमन्त्री आसीत्, तदा श्रीनारायणेन विदेशसेवायाः दायित्वं स्वीकृतम् आसीत् । १९८४ तमे वर्षे यदा विदेशसेवायाः दायित्वात् श्रीनारायणः विमुक्तः अभवत्, तदा इन्दिरा गान्धी भारतगणराज्यस्य प्रधानमन्त्री आसीत् ।
केन्द्रमन्त्रिमण्डले स्थानम्[सम्पादयतु]
विदेशसेवायाः कार्ये सल्लग्नः श्रीनारायणः कार्यानुभवं, कार्यकुशलतां तु प्रापत् । परन्तु देशस्य दलित-वर्गस्य कृते किमपि विशेषं कर्तुं न शक्तः । भारतीयसंविधाने दलित-वर्गाय आरक्षणस्य सुविधा तु आसीत् । परन्तु समाजस्य केचन जनाः दलित-वर्गस्य उपेक्षां कुर्वन्ति स्म । आरक्षणस्याधिकरे सत्यपि दलित-वर्गः स्वाधिकारं प्राप्तुं सङ्घर्षरतः आसीत् । तस्मिन् सङ्घर्षे जात्याधारितहिंसायाः बाहुल्यमासीत् । परन्तु श्रीनारायणः असांविधानिकसङ्घर्षस्य विरोधी आसीत् । तस्य मनसि भारतीयसंविधानं प्रति दृढनिष्ठा आसीत् । तस्य चिन्तनम् आसीत् यत्, “राजनैतिकसत्तायाः उपयोगं कुर्वन्, जात्याधारितहिंसाम् अकृत्वा च दलित-वर्गस्य विकासः कर्तव्यः । राजनीत्यादिक्षेत्रेषु सक्रियाः भूत्वा दलित-जनाः अपि उच्चस्थानेषु आरूढाः भवितुम् अर्हन्ति” इति । एतत् लक्ष्यं हृदि निधाय श्रीनारायणेन १९८४ तमे वर्षे संसद्प्रवेशस्य निर्णयः कृतः ।
१९८४, १९८९, १९९१ वर्षाणां निर्वाचने केरलराज्यस्य ओट्टपाळम्-संसदीयक्षेत्रात् बहुमतेन निर्वाचितः श्रीनारायणः वारत्रयं लोकसभायाः सदस्योऽभवत् । भारतसर्वकारस्य अनेकेषु विभागेषु मन्त्रित्वेन तेन कार्यं कृतम् । केन्द्रिययोजनामन्त्री, विदेशमन्त्री, विज्ञापन-प्रौद्योगिकीमन्त्री, अन्तरिक्ष-समुद्र-अणुशक्ति-विकासमन्त्री भूत्वा सः देशसेवाम् अकरोत् ।
उपराष्ट्रपतित्वेन श्रीनारायणः[सम्पादयतु]
१९९२ तमे वर्षे उपराष्ट्रपतिपदं रिक्तमभवत् । अतः तत्कालीनः प्रधानमन्त्री श्रीनारायणस्य नाम उपराष्ट्रपतिप्रत्याशित्वेन अघोयत् । ततः विपक्षसहितम् अन्यपक्षाः अपि श्रीनारायणस्य समर्थनम् अकुर्वन् । १९९२ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य एकविंशतितमे (२१/८/१९९२) दिनाङ्के श्रीनारायणः भारतगणराज्यस्य उपराष्ट्रपतित्वेन दायित्वं स्वयकरोत् ।
उपराष्ट्रपतिः राज्यसभायाः अध्यक्षोऽपि भवति । श्रीनारायणः विनम्रतया, निर्भयतया, नियमानुसारं, तटस्थतया च राज्यसभायाम् अध्यक्षत्वेन कार्यम् अकरोत् । राज्यसभायाम् अनुशासनसम्बद्धां नीतिं रचितुं तेन 'एथिक्स्'-समित्याः कार्यं वेगवन्तं कारितम् । तस्याः समित्याः विषये कोऽपि अध्यक्षः बहु महत्वं नायच्छत् । परन्तु अनुशासनसल्लग्नायै तस्यै समित्यै श्रीनारायणः बहुगभीरतया कार्यम् अकरोत् । तेन तस्य प्रशंसा अपि अभवत् ।
राष्ट्रपतिप्रत्याशित्वेन श्रीनारायणः[सम्पादयतु]
श्रीनारायणः यदा उपराष्ट्रपतित्वेन कार्यरतः आसीत्, तदा १९९७ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य पञ्चविंशतितमे (२५/७/१९९७) दिनाङ्के श्रीशङ्करस्य कार्यकालः पूर्णः अभवत् । शिवसेना-पक्षं विहाय सर्वे पक्षाः श्रीनारायणस्य नाम राष्ट्रपतिप्रत्याशित्वेन समर्थितवन्तः । १९९७ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य पञ्चविंशतितमे (२५/७/१९९७) दिनाङ्के यत् राष्ट्रपतिनिर्वाचनम् अभवत्, तस्मिन् श्रीनारायणस्य विरोधित्वेन टी एन् शेषन् आसीत् । १९९७ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य सप्तदशे (७/७/१९९७) दिनाङ्के ९५% मतैः श्रीनारायणस्य विजयः अभवत् । १९९७ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य पञ्चविंशतितमे (२५/७/१९९७) दिनाङ्के सर्वोच्चन्यायालयस्य मुख्यन्यायाधीशः श्री जे ए वर्मा श्रीनारायणेन राष्ट्रपतिपदगौरवरक्षणस्य शपथम् अकारयत् ।
भारतस्वतन्त्रतायाः सुवर्णजयन्तीदिवसः राष्ट्रपतित्वेन श्रीनारायणस्य महत्वपूर्णदिवसः आसीत् । भारतस्वतन्त्रतादिवसस्य उत्सवः हर्षोल्लासेन सह आचरितः देशजनैः । भारतवासिनः सम्बोद्ध्य तत्कालीनप्रधानमन्त्री गुजराल अवदत्, “महात्मनः कथनम् आसीत् यत्, अहं तदा सन्तुष्टो भवामि, यदा भारतगणराज्यस्य सर्वोच्चपदे अर्थात् राष्ट्रपतिपदे कोऽपि दलित-जनः आरूढो भवति । महात्मनः इच्छा पूर्णा अभवत् इति अहं देशजनान् वक्तुम् इच्छामि । अद्य अस्माकं देशस्य सर्वोच्चपदे एकः दलित-जनः आरूढोऽस्ति । अस्माकं राष्ट्रपतिः श्रीनारायणः अत्यन्तनिर्धनपरिवारे जन्म प्रापत् । अद्य सः भारतविकासस्य मूख्यधारायाम् आगत्य देशस्य विकासे महत्वपूर्णं योगदानं कुर्वन् अस्ति” इति । भारतीयलोकतन्त्रदिवसस्य सुवर्णजयन्ती अपि श्रीनारायणस्य अध्यक्षतायामेव आचरिता देशजनैः ।
श्रीनारायणस्य राष्ट्रपतित्वेन कार्यकाले वारद्वयं लोकसभायाः भङ्गः अभवत् । प्रथमवारं १९९७ तमस्य वर्षस्य 'दिसम्बर'-मासस्य चतुर्थे (४/१२/१९९७) दिनाङ्के गुजराल-रचितस्य सर्वकारस्य पतनम् अभवत् । १९९८ तमस्य वर्षस्य 'अप्रैल'-मासस्य षड्विंशतितमे (२६/४/१९९८) दिनाङ्के वाजपेयी-रचितस्य सर्वकारस्य पतनम् अभवत् ।
केन्द्रे यः पक्षः शासनं करोति, सः राष्ट्रपतिपदस्य दुरुपयोगं करोति इति सर्वेषां ज्ञानमस्ति । राष्ट्रपतिपदारूढः व्यक्तिः देशात् अधिकं कस्यचित् पक्षस्य कृते ऋणी भवति चेत्, न केवलं तस्य पक्षस्य लाभाय अपि तु देशविरोधिनिर्णयकरणे अपि सः सङ्कोचं नानुभवति । परन्तु श्रीनारायणः स्वस्य कार्यकाले राष्ट्रपतिपदस्य गौरवरक्षणेन सह तस्य पदस्य गौरववर्धनमपि अकरोत् । तस्य शासनकाले वारद्वयं राज्यसर्वकारात् शासनं कर्षयित्वा तस्मिन् राज्ये राष्ट्रपतिशासनस्य घोषणार्थं प्रस्तावः आसीत् । १९९७ तमस्य वर्षस्य 'अक्तूबर'-मासस्य द्वाविंशतितमे (२२/१०/१९९७) दिनाङ्के गुजराल-सर्वकारेण कल्याण सिंह इत्यनेन उत्तरप्रदेशराज्ये चालितस्य शासनस्य विरोधं कृत्वा राष्ट्रपतिशासनस्य प्रस्तावः कृतः । ततः १९९८ तमस्य वर्षस्य 'दिसम्बर'-मासस्य पञ्चविंशतितमे (२५/११/१९९८) दिनाङ्के वाजपेयी-सर्वकारेण अपि राष्ट्रपतिशासनस्य प्रस्तावः कृतः आसीत् । तस्य सर्वकारेण बिहारराज्यस्य राबडी देवी इत्यस्याः सर्वकारस्य निरस्ततायाः याचना कृता आसीत् । परन्तु विवेकी, देशभक्तः श्रीनारायणः देशहिताय तटस्थनिर्णयं स्व्यकरोत् । सः तयोः राज्ययोः राष्ट्रपतिशासनस्य घोषणां नाकरोत् । एवं भारतगणराज्यस्य तयोः राज्ययोः सङ्घीय(Federalism)अधिकारस्य रक्षणम् अभवत् ।
२००२ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य पञ्चविंशतितमे (२५/७/२००२) दिनाङ्के राष्ट्रपतित्वेन श्रीनारायणस्य कार्यकालः पूर्णः अभवत् । “इतोऽपि बहूनि कार्याणि मया कर्तव्यानि आसन् । परन्तु मम कार्यकालसमाप्तिकारणत्वात् अहं तानि कार्याणि कर्तुं न शक्तवान्” इति एकस्मिन् साक्षात्कारे श्रीनारायणेन उक्तम् आसीत् । तस्य साक्षात्कारस्य एकः अंशः अत्र लिखितः ।
मृत्युः[सम्पादयतु]
२००५ तमस्य वर्षस्य 'नवम्बर'-मासस्य नवमे (९/११/२००५) दिनाङ्के भारतगणराज्यस्य दशमराष्ट्रपतेः श्रीनारायणस्य देहावसानम् अभवत् । पञ्चाशीतिवर्षीयस्य श्रीनारायणस्य अन्तिमसंसारः देहली-महानगरे स्थितस्य शान्तिवनस्य समीपं यमुनानद्याः तीरे अभवत् ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
http://www.indiapicks.com/stamps/Presidnts_PMs/KR_Narayanan.htm
http://www.iloveindia.com/indian-heroes/k-r-narayanan-biography.html
http://politics.jagranjunction.com/2011/08/02/former-president-k-r-narayanan-profil/
http://jmi.ac.in/cdms/tribute-to-Dr-KR-Narayanan
http://www.indohistory.com/k_r_narayanan.html
http://www.penguinbooksindia.com/en/content/kr-narayanan
http://www.mapsofindia.com/on-this-day/27th-october-1920-tenth-indian-president-k.r.-narayanan-was-born


c: text/html

text:
जन्तवः
प्राणिनः अनेमालिया/मेटाजोवा वंशस्य बहुकोशजीवाः सन्ति । जन्तूनां शरीररचना जन्मादारभ्य निर्धारितरूपेण विकसितं भवति । केषाञ्चन जन्तूनां जीवने कायान्तरणप्रक्रिया भविष्यति । अधिकांशः प्राणिनः स्वतन्त्ररूपेण गतिशीलाः वर्तन्ते । केचन परावलम्बिनः भवन्ति । भूमौ प्राणिनां जन्म ५४२ वर्षेभ्यः पूर्वेभ्यः आसीत् इति विश्वासः । प्रथमस्तरे प्राणिनां जन्म समुद्रे अभवत् इति विज्ञानिनां मतम् ।
अन्तर्विषयाः
शब्दोत्पत्तिः[सम्पादयतु]
प्राणः यस्य अस्ति सः प्राणी ।‘प्राण’ शब्देन सह ‘इन्’ प्रत्ययस्य योजनेन प्राणी शब्दोत्पत्तिः । आङ्ग्लभाषायाम् ‘एनिमल्’ इत्येषः शब्दः लेटिन् भाषायाः ‘अनिमालिया’ इत्येतस्मात् शब्दात् उत्पन्नः । कन्नडे–पाणि, हिन्दी-प्राणि, तमिळु–मिरुगम्, विलन्गु, बङ्गाली-जोन्तु, जानोवर् इत्यादिभिः शब्दैः निर्दिश्यते ।
आहार-शक्तिमूलाः[सम्पादयतु]
सर्वे प्राणिनः स्वयम् अथवा परसाहाय्येन आहारं सम्पादयन्ति । आहारम् अनुसृत्य तेषां भेदाः एवं सन्ति – मांसाहारिणः, सस्याहारिणः, उभयाहारिणः, परपोषिणः च । मूलतः सूर्यस्य शक्तिः एव प्राणिनां शक्तिरूपेण परिवर्तितं भवति यतः प्राणिनः सस्यानि अथवा सस्याहारिजीवान् एव खादन्ति । तेषु स्थिताः इङ्गालस्य घटकाः प्राणिनां शरीरं संवर्धयन्ति ।
वर्गीकरणम्[सम्पादयतु]
अरिस्टाटल् महोदयः [ग्रीक् दार्शनिकः, प्लेटो महोदयस्य शिष्यः, नाना क्षेत्रेषु प्रतिभासम्पन्नः] आधुनिकरीत्या जन्तूनां वर्गीकरणम् आरब्धवान् । तदनन्तरं केरोलस् लिनियस् महोदयः समुचितरीत्या वर्गीकरणम् अग्रे नीतवान् । तेन मतेन प्रमुखतः पञ्च विभागाः आसन् –सूक्ष्मजीवाः, जलचराः, सरीसृपाः, उभयपदिनः, सस्तन्यः चेति । एषु पुनः अनेके विभागाः भवन्ति । ।
प्राणिनां वर्गीकरणम् एवमपि क्रियते - अस्थिमन्तः अनस्थिमन्तः इति । कर्कटाः वृश्चिकाः प्रवालाः कीटाः षट्पदाः शम्बूकाः च अनस्थिमन्तः सन्ति । अस्थिमत्सु पञ्चवर्गाः सन्ति । ते मत्स्याः मण्डूकादयः सर्पादयः पक्षिणः कशिनः च ।
वर्गीकरणम्[सम्पादयतु]
महासाम्राज्यम्: Biota
- साम्राज्यम्: Eukaryota (येषां कोशेसु कोशकेन्द्रम् अस्ति)
- राज्यम्: Metazoa (येषां बहवः कोशाः सन्ति)
- राज्यकम्: Parazoa (येषाम् ऊतयः न सन्ति)
- विभागः: Porifera (demospongiae)
- राज्यकम्: Eumetazoa (येषाम् ऊतयः सन्ति)
-
- विभागः: Placozoa
- विभागः: Ctenophora
- विभागः: Cnidaria
- विभागः: Platyhelminthes
- विभागः: Rotifera
- विभागः: Annelida
- विभागः: Mollusca
- विभागः: Cephalorhyncha
- विभागः: Onychophora
- विभागः: Nematoda
- विभागः: Arthropoda
- विभागः: Xenoturbellida
- विभागः: Vetulicolia
- विभागः: Echinodermata
- विभागः: Asteroidea (?)
- विभागः: Hemicordata
- विभागः: Chordata
-
- श्रेणी: Pisces (piscis)
- श्रेणी: Amphibia
- श्रेणी: Reptilia
- वर्गः: Testudinata (कच्छपः)
- वर्गः: Squamata (ललन्तिका)
- वर्गः: Ophidia (सर्पः)
- वर्गः: Crocodylia (मकरः)
- श्रेणी: Aves
- श्रेणी: Mammalia
- वर्गः: Artiodactyla
- वर्गः: Perissodactyla (अश्वः गण्डकः च)
- वर्गः: Proboscidea (हस्थी)
- वर्गः: Cetacea (तिमिङ्गिलः मत्स्यभेदः च)
- Rodentia (मूषः)
- वर्गः: Lagomorpha (शशः)
- वर्गः: Chiroptera (जतुः)
- वर्गः: Primates (कपिः मनुष्यः च)
- वर्गः: Carnivora
-
-
- राज्यकम्: Parazoa (येषाम् ऊतयः न सन्ति)
- राज्यम्: Metazoa (येषां बहवः कोशाः सन्ति)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
हिन्दीभाषा
हिन्दीभाषा सांविधानिकरूपेण भारतस्य प्रथमा राजभाषा विद्यते । भारते अत्यधिकैः जनैः भाष्यमाणा अवगम्यमाना च भाषा विद्यते । विश्वे अधिकं भाषमाणायाः चीनीभाषायाः अनन्तरं स्थानं हिन्दीभाषायाः । उत्तरभारते अस्याः उपयोगः अधिकः । भारते अन्येषु देशेषु च विद्यमानाः हिन्दीभाषाभाषिणः ६० कोट्यधिकाः सन्ति । एते हिन्दीभाषया सम्भाषन्ते, पठन्ति, लिखन्ति च । फिजी, मारिशस्, गयाना, सूरीनाम् इत्येतेषु देशेषु अधिकाः, नेपालदेशे केचन च हिन्दीभाषया सम्भाषन्ते । हिन्दीभाषा राष्ट्रभाषा, राजभाषा, सम्पर्कभाषा, जनभाषा इत्यादीनि सोपानानि आरुह्य विश्वभाषास्थानस्य अलङ्करणे अग्रेसरा वर्तते । भाषाविकासक्षेत्रे कृतपरिश्रमवतां भाषाविज्ञानिनां भविष्यवाणी हिन्दीभाषाप्रेमिणां सन्तोषदायिका अस्ति । ते वदन्ति यत् विश्वस्तरे अन्ताराष्ट्रियमहत्त्वम् आप्नुवत्सु भाषासु हिन्दी प्रमुखा अस्ति इति ।
अन्तर्विषयाः
शब्दानां व्युत्पत्तिः[सम्पादयतु]
हिन्दीशब्दस्य मूलं संस्कृतस्य सिन्धुशब्दः इति मन्यते । 'सिन्धु'इत्येषः शब्दः सिन्धुनदीं सिन्धुनदीं परितः विद्यमानां भूमिं च निर्दिशति । अयं सिन्धुशब्दः इरानीयानां मुखे 'हिन्दु' इति जातम् । ततः हिन्दी, हिन्द इति जातम् । अग्रे इरानीयाः भारतस्य बहु भागं यदा आक्रान्तवन्तः तदा 'हिन्द्'शब्देन पूर्णं भारतं निर्देष्टुम् आरब्धवन्तः । इरानीभाषायाः 'ईक'प्रत्ययस्य योजनेन 'हिन्दीक' (हिन्दस्य) इति जातम् । यूनानीशब्दस्य 'इन्दिका'शब्दस्य आङ्ग्लशब्दः 'इण्डिया'इति जातम् ।
हिन्दीभाषा उर्दुभाषा च[सम्पादयतु]
भाषाकोविदाः हिन्दी उर्दूभाषा च समाना इति मन्यन्ते । हिन्दीभाषा देवनागरीलिप्या लिख्यते । अस्याः शब्दाः अधिकतया संस्कृतशब्दाः एव । उर्दूभाषा फारसीलिप्या लिख्यते । फारसि-अरबीभाषयोः प्रभावः अस्याः उपरि अधिकतया विद्यते । व्याकरणदृष्ट्या हिन्दी-उर्दुभाषयोः शतप्रतिशतं समानता विद्यते । उर्दूभाषायाः केचन विशेषध्वनयः अरबी-फारसीसम्बद्धाः । अतः उर्दुभाषा हिन्दीभाषायाः काचित् विशेषशैली इति चिन्तयितुं शक्या ।
परिवारः[सम्पादयतु]
हिन्दीभाषा हिन्द-युरोपीयभाषापरिवारे अन्तर्भवति । इयं हिन्द्-इरानीशाखायाः हिन्द्-आर्य-उपशाखायां वर्गीकृता अस्ति । हिन्द-आर्यभाषाः संस्कृतभाषोत्पन्नाः सन्ति । उर्दू, कश्मीरी, बंगाली, उड़िया, पंजाबी, रोमानी, मराठी नेपाली इत्यादयः भाषाः हिन्द-आर्यभाषाः सन्ति ।
निर्माणकालः[सम्पादयतु]
अपभ्रंशस्य समाप्तेः अनन्तरम् आधुनिकभाषाणां जन्मकालः 'सङ्क्रान्तिकालः'इति निर्देष्टुं शक्यः । हिन्दीभाषायाः स्वरूपं शौरसेनी-अर्धमागधीभाषयोः अपभ्रंशात् विकसितमस्ति । १० शतके अस्याः भाषायाः स्वतन्त्रास्तित्वं दृश्यते ।
अपभ्रंशस्य सम्बन्धे 'देशी'शब्दस्य प्रयोगः आधिक्येन श्रूयते । वस्तुतः 'देशी'शब्दः देशीशब्दं देशीभाषां च निर्दिशति । प्रश्नः अस्ति - देशीयशब्दः कस्याः भाषायाः ? इति । भरतमुनिः नाट्यशास्त्रे ये शब्दाः संस्कृतस्य तत्समो वा तद्भवो वा न विद्यन्ते तान् देशीशब्देन निर्दिशति । 'देशी'शब्दाः जनैः भाषितभाषायां रूढिगताः भवन्ति । ते सामान्यतः अपभ्रंशाः एव भवन्ति । जनभाषा व्याकरणनियमान् न अनुसरन्ति अपि तु व्याकरणमेव जनभाषाप्रवृत्तेः विश्लेषणं करोति । प्राकृतव्याकरणं संस्कृतस्य अनुसरणम् अकरोत् । संस्कृतं प्रकृतिः मन्यते । अतः ये शब्दाः तस्य नियमानुसारं न भवेयुः ते सर्वे देशीशब्दाः इति निर्दिश्यन्ते ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
हिन्दीसाहित्यस्य इतिहासः अत्यन्तं विस्तृतः प्राचीनश्च विद्यते । अयं कालः त्रिधा विभक्तुं शक्या ।
आरम्भकालः[सम्पादयतु]
तुलना[सम्पादयतु]
इयं भाषा संस्कृतभाषायाः साक्षात् पुत्री । अध: कानिचलहिन्दीवाक्यानि, तेषां प्रचलितं संस्कृतस्यरूपञ्च प्रदत्तम् ।
- नहीं, मिलता नहीं. / न हि, न मिलति.<-- Can mean" It does not match" or " Do not want to meet"
- मित्र से मिल. / मित्रेण मिल।
- कितना मूल्य हुआ? / कियत् मूल्यम् अभवत् ?
- खरीदनें में बहुत रुपये लगेंगे। / क्रयणार्थं बहूनि रुप्यकाणि आवश्यकानि।
- तुम सफाई पर ध्यान नहीं देते. / त्वं स्वच्छताया: विषये ध्यानं न ददासि।
- मैं चिन्तित हूं. / अहं चिन्तितः अस्मि।
- क्षण में सब करता हूं./ क्षणाभ्यन्तरे सर्वं करोमि।
- मैं आज गीता पढता हूं. / अहं अद्य गीतां पठामि।
- यौवन में मकडी सुन्दरी. / यौवने मर्कटी सुन्दरी।
- ग्राम में कृषक बसते हैं. / ग्रामे कृषका: वसन्ति।
- काल की कुटिल गति. / कालस्य कुटिला गतिः।
- आशा दुःख का कारण है/ आशा दु:खस्य कारणम्।
- मूल नष्ट हो जाने पर न तो फल, न पुष्प होते हैं/ नष्टे मूले नैव फलं न च पुष्पम्।
लेखका:[सम्पादयतु]
- तुलसीदास
- मीरा बाई
- भारतेन्दु हरीश्चन्द्र
- सुमित्रा नन्दन पन्त
- मैथिलि शरण गुप्त
- सूर्यकान्त त्रिपाठी निराला
- जयशंकर प्रसाद
- महादेवी वर्मा
- अज्ञेय
- मनोज
बाह्यगवाक्षा:[सम्पादयतु]
- हिन्दी विकिपीडिया
- Janmaanas Ek Hindi Manch(Hindi Language Forum)
- फिल्म-गीत
- हिन्दीसाहित्यस्य संस्कृतेः भाषापत्रिकाः ।
- अभिव्यक्तिपत्रिकाः
- हिन्दीसाहित्यम्
- हिन्दीगगनम्
- हिन्दीसाहित्यम्
- हिन्दीनिबन्धाः
- अमराः लेखका:
- ↑ Central Hindi Directorate regulates the use of Devanagari script and Hindi spelling in India. Source: Central Hindi Directorate: Introduction


text:
कृष्णजन्माष्टमी
श्रीकृष्णस्य जन्मोत्सवः कृष्णजन्माष्टमी इति आचर्यते । गोकुलाष्टमी, जन्माष्टमी, कृष्णजयन्ती, श्रीजयन्ती इत्यादिभिः बहुभिः नामभिः भारतस्य सर्वेषु भागेषु आचर्यते एतत् पर्व । सर्ववर्णानाम् आश्रमाणां वर्गाणां जनैः आचर्यमाणं प्रियं पवित्रं च पर्व अस्ति श्रीकृष्णजन्माष्टमी । तद्दिने सर्वत्र पूज्यमानः देवः परमपूज्यः श्रीकृष्णः । एषः श्रीकृष्णः महाविष्णोः नवमः अवतारः । अयं मार्त्यलोके अवतीर्णः चेदपि साक्षात् भगवान् एव । कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् दशाकृतिकृते कृष्णाय तुभ्यं नमः ईश्वरः परमः कृष्णः कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् इत्यादिभिः वाक्यैः सः अभिप्रायः पुरस्क्रियते ।
सः एव आदिपुरुषः, परब्रह्मा, पुरुषोत्तमः । स्मृतिषु, पुराणेषु, इतिहासेषु, काव्येषु, प्रबन्धेषु च महर्षिभिः, भागवतैः, आचार्यैः, दासश्रेष्ठैः, कविभिः, कीर्तनकारैः एवं सर्वप्रकारकैः अपि स्तुतः देवः श्रीकृष्णः । सः न केवलं देवः अपि तु देवानाम् अपि देवः तं देवतानां परमं च दैवतम् इति वदन्ति महात्मानः । मनुष्यः इव व्यवहरन् अपि ज्ञान-बल-ऐश्वर्य-वीर्य-शक्ति-तेज-आत्मगुणसम्पन्नः परमपुरुषः । न केवलं मनुष्यमात्रान् अपि तु गो-गोपाल-पशु-पक्षि-वृक्ष-वनस्पत्यादीन् अपि उद्धृतवान् दयानिधिः । सौन्दर्यनिधिः, कलानिधिः, महाभारतस्य सूत्रधारः, महावीरः, धर्मप्रभुः, धर्मनिरतानां पाण्डवानां बन्धुः, मित्रं, मन्त्री, दूतः, उपायचतुरः, राजनीतिज्ञः,विद्वान्, द्वैवमानवः, गीतोपदेशं कृतवान् योगाचार्यः श्रीकृष्णः ।
श्रीकृष्णः श्रावणमासे जातः इति कुत्रचित्, भाद्रपदमासे इति अन्यत्र, सिंहमासे इति अपरत्र उक्तम् अस्ति ।
- भाद्रपदमासस्य कृष्णपक्षस्य अर्धरात्रसमये सिंहराशिस्थिते सूर्ये, वृषभलग्नस्थिते चन्द्रे रोहिणीनक्षत्रे देवकीवसुदेवयोः पुत्ररूपेण अवतारम् अप्राप्नुवम् इति श्रीकृष्णः एव अवदत् इति भविष्योत्तरपुराणं वदति ।
- अभिजिन्नाम नक्षत्रं जयन्तीनाम शर्वरी । मुहूर्तो विजयो नाम यत्र जातो जनार्दनः ॥ इति हरिवंशे उक्तम् अस्ति ।
- प्राजपत्येन संयुक्ता अष्टमी सा यदा भवेत् । श्रावणे बहुले सा तु सर्वपापप्रणाशिनी ।। इति वदति स्कान्दपुराणम् ।
- अष्टम्यां तिथौ रोहिणीनक्षत्रे अर्धरात्रसमये जातः इत्ययम् अंशः सर्वसम्मतः अस्ति ।
जन्माष्टम्यां पूजाकर्तारः अर्धरात्रसमये एव पूजाम् आचरन्ति । मध्यरात्रपूजा एव प्रशस्ता इति । अशक्ताः अर्धरात्रितः पूर्वं वृषभलग्ने अपि पूजाम् आचरन्ति । सिंहराशि-अष्टमीतिथि-रोहिणीनक्षत्र-बुधवासर-हर्षणयोग-कौलवकरणयुक्तायाम् अर्धरात्रौ चन्द्रोदयावसरे वृषभलग्ने कृष्णाष्टमीपूजा क्रियते । अस्मिन् दिने पूजाकर्तारः उपवासम् आचरन्तः सायं पुनरपि स्नात्वा अह्निकादिकं समाप्य श्रीमद्भागवतस्य, हरिवंशस्य, विष्णुपुराणस्य, भगवद्गीतायाः वा पारायणं कुर्वन्ति । अनन्तरम् उपर्युक्ते श्रीकृष्णजन्मसमये सम्प्राप्ते षोडशोपचारपूजां कुर्वन्ति । नैवेद्यार्थम् अपि भक्ष्य-भोज्य-चोष्य-लेह्य-पानीयसहितं षड्रसोपेतं शास्त्रीयं सर्वविधं पदार्थं समर्पयन्ति । पूजार्थमपि शास्त्रीयाणि सर्वविधफल-पुष्प-पल्लव-तोरणानि भवन्ति । विशेषतया गोक्षीरं, क्षीरान्नं, परमान्नं, गुडयुक्तपृथुकं, नवनीतं, शुण्ठिगुडमिश्रणं च समर्पयन्ति । वेदमन्त्रैः, शास्त्रवाक्यैः, इतिहासपुराणसूक्तिभिः, अष्टोत्तरशत-सहस्रनामभिः, स्तोत्रैः, गीत-नृत्यैः आराधयन्ति ।
अर्घ्यप्रदानम्[सम्पादयतु]
- क्षीरोदार्णवसम्भूत ह्यत्रिनेत्रसमुद्भव ।
- गृहाणार्घ्यं मया दत्तं रोहिण्या सह्तः शशिन् ॥
- आजन्ममरणं यावत् यन्मया दुष्कृतं कृतम् ।
- तत्प्रणाशाय गोविन्द प्रसीद पुरुषोत्तम ।
- इति वदन्तः अर्घ्यं समर्पयन्ति । रात्रिपूर्णं जागरणं कृत्वा अनन्तरदिने प्रातः नित्यकर्मणाम् अनन्तरं श्रीकृष्णस्य उत्तराराधनं कृत्वा ब्राह्मणभोजनं कारयित्वा स्वर्ण-गो-वस्त्रादीनां दानं कुर्वन्ति । कुत्रचित् देवक्याः प्रसवगृहम् प्रकल्प्य तत्र पूर्णकुम्भम्, आम्रपर्णानि, पुष्पाणि, धूपदीपादिकं संस्थापयन्ति । प्रकोष्ठस्य भित्तिषु देवगन्धर्वाणां, वसुदेवदेवकी-नन्दयशोदादीनां, गोपिकानां, कंसस्य रक्षकभटादीनां, यमुनानद्याः, कालियस्य अन्येषां नागानां, गोकुलस्य इतरासां घटनानां च चित्राणि लिखन्ति । मध्याह्ने तिलजलेन वा महातीर्थेन वा स्नान्ति । मध्यरात्रसमये सङ्कल्पपूर्वकं मन्त्रसहितं शय्यायां शयितौ देवकीकृष्णौ कल्पयन्ति । अनन्तरं स्वर्णस्य वा रजतस्य वा विग्रहे प्राणप्रतिष्ठां कृत्वा भगवतः जातकर्म नामकरणादिकं कुर्वन्ति । चन्द्रोदयावसरे रोहिणीसहिताय चन्द्राय अर्घ्यं समर्पयन्ति । रात्रिपूर्णं जागरणं कृत्वा अपरस्मिन् दिने प्रातः श्रीकृष्णस्य उत्तराराधनं कृत्वा दानादीन् विधीन् निर्वहन्ति ।
सर्वत्रापि कृष्णाष्टम्यवसरे सार्वजनिकरूपेण दधिकुम्भभञ्जनस्पर्धां, कृष्णवेषस्पर्धां, भगवद्गीतायाः वा कृष्णस्तोत्राणां वा कण्ठपाठस्पर्धां, शोभायात्रां च आयोजयन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- श्रीकृष्णः


text:
राजा रामण्णा
राजारामण्णः (जनवरी २८, १९२५ - सेप्टेम्बर् २४, २००४) कश्चन अणुविज्ञानी, श्रेष्ठः भौतशास्त्रज्ञः च । भारतीयाण्वस्त्रकार्यस्य आरम्भस्तरे संशोधननिर्देशनं यत् एतेन कृतं तत् महत्त्वपूर्णम् अस्ति । अस्मिन् कार्ये १९६४ तमे वर्षे आत्मानं योजितवान् अयं होमिजहाङ्गीर्भभावर्यस्य मार्गदर्शने कार्यम् अकरोत् । ततः १९६७ तमे वर्षे स्वयं निर्देशनम् अकरोत् । अण्वस्त्राणां वैज्ञानिकसंशोधनस्य अवलोकनं विस्तारः च अनेन कृतम् । १९७४ तमे वर्षे 'स्मयमानः बुद्धः' इत्येतेन गूढनाम्ना विज्ञानिगणेन अण्वस्त्रपरीक्षाः याः क्रियन्ते स्म तस्य निर्देशाधिकारी आसीत् रामण्णः ।
रामण्णः दशकचतुष्टयं यावत् भारतीयाण्वस्त्रकार्यस्य निर्देशनम् अकरोत् । अपि च भारतीयसैन्यस्य कृते औद्योगिकरक्षणकार्याणां च आरम्भं कृतवान् । दशकचतुष्टयं यावत् भारतीयाण्वस्त्रकार्यस्य संवर्धनं निर्देशनं च तेन कृतम् इत्यतः सः भारतीयाण्वस्त्रकार्यस्य पिता इति निर्दिश्यते । अस्य कार्यार्थं तेन श्रेष्ठभारतीयपौरप्रशस्तिः प्राप्ता । रामण्णः २००४ तमे वर्षे ७९ तमे वयसि मुम्बयीनगरे दिवङ्गतः । वैज्ञानिकत्वेन भौतविज्ञनित्वेन च सः भारते पाकिस्थाने च बहु प्रसिद्धः । अणु-भौतशास्त्रेस्य संवर्धने सः श्रेष्ठत्वेन परिगण्यते ।
अन्तर्विषयाः
भारतीयाण्वस्त्रकार्यम्[सम्पादयतु]
भारतीयाण्वस्त्रकार्यं १९४७ तमे वर्षे जवाहरलालनेहरूवर्येण आरब्धम् । होमी जे बाबा आदौ निर्देशकः आसीत् । भौतशास्त्रे विद्यावारिधेः प्राप्त्यनन्तरं १९५४ तमे वर्षे भारतं प्रत्यागतः रामण्णः ज्येष्ठतान्त्रिकसहायकत्वेन भाभा-अणुसंशोधनकेन्द्रं (BARC) प्राविशत् । तत्र सः होमिजहाङ्गीरभाभावर्यस्य मार्गदर्शने अण्वस्त्रपरियोजनायां कार्यम् अकरोत् ।
भाभावर्यः साक्षात् कार्यस्य विषये अवधानम् अयच्छत्, रामण्णः अण्वस्त्रप्रयोगाय योग्यस्य क्षेत्रस्य चयनाय सूचितः । सः पोख्रान्क्षेत्रे अस्य कार्यस्य आरम्भं कृतवान् । होमिभाभावर्यस्य दुरन्तमरणस्य अनन्तरं झटिति रामण्णः तस्याः योजनायाः निर्देशनाधिकारित्वेन नियोजितः । सः प्रथमाण्वस्त्रस्य निर्माणे उद्युक्तः । आरम्भविन्यासः तदीये मार्गदर्शने समाप्तः । तन्निमित्तम् अपेक्षितस्य अण्वस्त्रस्फोटकवस्तुनः निर्माणं १९७० तमे वर्षे सम्पन्नम् । प्रथमम् अण्वस्त्रं यदा सिद्धं तदा रामण्णः तदानीन्तन-प्रधानमन्त्रिण्य्याः इन्दिरागान्धेः समीपम् अगच्छत् । इन्दिरागान्धिवर्या मौखिकरूपेण अङ्गीकारम् असूचयत् । अनुपदं रामण्णः पोख्रानं प्रति अगच्छत् यत्र तेन अण्वस्त्रक्षेत्रं निर्मितम् आसीत् । अत्यन्तं रहस्येन जागरूकतया च सज्जताः कृताः । अण्वस्त्रं ट्राम्बेतः पोख्रानं प्रति आनीतम् । क्षेत्रे अण्वस्त्रं समायोजितम् इन्दिरागान्धेः आगमनात् प्राक् । १९७४ तमस्य वर्षस्य मेमासस्य प्रातःकाले रामण्णः 'स्मयमानः बुद्धः' इति गूढनाम्ना युतस्य लघ्वण्वस्त्रस्य परीक्षाम् अकरोत् । परीक्षा सफला जाता । पत्रिकासु इन्दिरया स्थितौ रामण्ण-डा होमिसेथ्नयोः भावचित्राणि सर्वत्र प्रकाशितानि । इदं साधनं पुरस्कृत्य एव भारतीयश्रेष्ठपौरप्रशस्तिः सर्वकारेण प्रदत्ता । तेन अन्तराष्ट्रियप्रसिद्धिः प्राप्ता । भारतीय वैज्ञानिकः।
तदग्रिमेषु कालेषु अण्वस्त्रवर्धनस्य अवरोधकनियमाः तेन गभीरतया आरचिताः । पाकिस्थाने सम्पन्ने वार्षिक-अन्ताराष्ट्रियभौतशास्त्रसम्मेलने अयम् अणुभौतशास्त्रविषये, अणुशक्तिविषयेषु च भाषणम् अकरोत् । भारत-पाकिस्थानयोः शान्तिस्थापनाय, अण्वस्त्रप्रयोगस्य अवरोधाय च बहु प्रयत्नम् अकरोत् । १९८० - १९९० तमेषु वर्षेषु रामण्णः रक्षणसंशोधनसंवर्धनकेन्द्रस्य (डि आर् डि ओ संस्थायाः) निर्देशकत्वेन कार्यम् अकरोत् । २००० तमे वर्षे रक्षणमन्त्रिणः वैज्ञानिकमार्गदर्शकत्वेन दायित्वं निरवहत् । १९८४ तमे वर्षे सः अन्ताराष्ट्रिय-अणुशक्ति-संस्थां प्राविशत् । तस्य ३० त्तमे सम्मेलने आध्यक्षं निरवहत् ।
राज्यमन्त्री[सम्पादयतु]
१९९० तमे वर्षे वि पि सिङ्गस्य शासनावधौ रामण्णः राज्यरक्षणसचिवत्वेन नियुक्तः । राजनैतिकजनैः प्रोत्साहितः सः निर्वाचने राज्यसभासदस्यः जातः । २००० तमे वर्षे सः बेङ्गलूरुनगरे विद्यमानस्य न्याषनल् इन्स्टिट्यूट् फार् अड्वान्स्ड् स्टडीस् संस्थायाः प्रथमनिर्देशकः जातः ।
तन्नाम्ना विद्यमानसंस्था[सम्पादयतु]
राजारामण्ण सेण्टर् फार् अड्वान्स्ड् स्टडीस्
निरूढानि दायित्वानि[सम्पादयतु]
- अध्यक्षः, निर्वहणसमितिः, भारतीयविज्ञानसंस्था, बेङ्गलूरु
- निर्वहणसमितिः, जवहरलाल नेहरू सेण्टर् फार् अड्वान्स्ड् सैण्टिफिक् रिसर्च्, बेङ्गलूरु
- अध्यक्षः, निर्वहणसमितिः, इण्डियन् इन्स्टिट्यूट् आफ् टेख्नालजि, बाम्बे
- अध्यक्षः, भारतीयराष्ट्रियविज्ञानाकडमी
- उपाध्यक्षः, इण्डीयन् अकाडेमि आफ् सैन्सस्
- निर्देशकप्रमुखः, डि आर् डि ओ
- रक्षणसंशोधनस्य कार्यदर्शी, भारतसर्वकारः
- अध्यक्षः, अणुशक्तिसंस्था
- कार्यदर्शी, अणुशक्तिविभागः
- निर्देशकः, भाभा-अणुसंशोधनकेन्द्रम्
- निर्देशकः, न्याषनल् इन्स्टिट्यूट् आफ् अड्वान्स्ड् स्टडीस्, बेङ्गलूरु
प्राप्ताः प्रशस्तयः[सम्पादयतु]
- विज्ञानतन्त्रज्ञानाय शान्तिस्वरूपभट्नागर्प्रशस्तिः, १९६३
- पद्मश्री, १९६८
- पद्मभूषण, १९७३
- पद्मविभूषण, १९७५
ग्रन्थः[सम्पादयतु]
रागे सङ्गीतविन्यासः पाश्चात्यव्यवस्था च ( The Structure of Music in Raga and Western Systems)
बाह्यशृङ्खला[सम्पादयतु]
- Interview with Dr. Raja Ramanna
- Obituary in rediff.com
- Biography in Vigyan Prasar Science Portal
- [१]
""


text:
१८८४
१८८४ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे ईलि मेच्निकाफ् नामकः "ब्याक्टीरिया" इत्याख्यानां सूक्ष्मजीविनां अवरोधे शरीरे विद्यमानानां श्वेतरक्तकणानां पात्रं विवृणोत् ।
- अस्मिन् वर्षे हैडल्बर्ग इति प्रदेशे जोसेफ् ब्रेट्जार् नामकः वैद्यः स्वीये वैद्यालये नेत्रस्य शस्त्रचिकित्सायां "कोकन्" इत्येतं वेदनानिवारकत्वेन प्रथमवारम् उपयुक्तवान् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य प्रसिद्धः स्वातन्त्र्ययोद्धा, शिक्षणतज्ञः, न्यायवादी मदनमोहन मालवीयः कोलकताकलाशालातः स्नातकपदवीं प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य महापुरुषेषु अन्यतमः, दार्शनिकः, तत्त्वज्ञानी स्वामी विवेकानन्दः स्नातकपरीक्षाम् (बि ए) उत्तीर्णवान् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे कन्नडस्य महान् हास्यनाटककारः, हास्यनाटकसाहितिः टी पी कैलासम् इत्येषः जन्म प्राप्नोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जनवरिमासस्य ३ दिनाङ्के भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य तुमकूरुमण्डलस्य "सम्पिगे" इति ग्रामे 'कन्नडस्य कण्वः' इत्येव प्रसिद्धः बि. यम्. श्रीकण्ठय्यः जन्म प्राप्नोत् ।
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे अक्टोबर्-मासस्य ४ दिनाङ्के कन्नडस्य प्रसिद्धः साहितिः हुयिलगोळ नारायणरायः जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे डिसेम्बर्-मासस्य ३ दिनाङ्के भारतस्य प्रथमः राष्ट्रपतिः, भारतरत्नविभूषितः, स्वातन्त्र्ययोद्धा, आधुनिकन्ययशास्त्रज्ञः च डा बाबु राजेन्द्रप्रसादः बिहारराज्ये सारनमण्डले जन्म प्राप्नोत् ।
निधनानि[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जनवरिमासस्य ६ दिनाङ्के आनुवंशीयनियमं निरूपितवान् जीवविज्ञानी ग्रिगोर् जान् मेण्डेल् इहलोकम् अत्यजत् ।


text:
१८५६
१८५६ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञात-तिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञात-तिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे लण्डन्नगरस्य सैण्ट्जार्ज् इति वैद्यालयस्य डा मार्षल् हाल् नामकः वैद्यः "लान्सेण्ट्"नामिकायां पत्रिकायां कृतकश्वासोच्छ्वासस्य विषये विवृणोत् ।
- अस्मिन्नेव वर्षे जर्मनीदेशस्य "डुसेल्डार्फ्" इत्यत्र खनिकर्मकराः "नियांडर्ताल् मानवस्य" अस्थीनि प्राप्तवन्तः ।
- अस्मिन् वर्षे प्रजननद्रव्यसिद्धान्तस्य प्रतिपादकः जर्मनीदेशीयः जीवविज्ञानी अगस्ट् वीस्मान् वैद्यपदवीं प्राप्नोत् ।
- अस्मिन्नेव वर्षे भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य जलपातेषु अन्यतमौ जोगजलपातः गेरुसोप्पजलपातः च ब्रिटिष्-अधिकारिभ्यां संशोधितौ ।
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य कन्नडभाषिकाणां राज्यं कर्णाटकं भवेत् इति आन्दोलनम् आरब्धम् ।
- अस्मिन् वर्षे अनुवंशीयनिमस्य निरूपकः जीवविज्ञानी ग्रिगोर् जान् मेण्डेल् अष्टवर्षाणि यावत् संशोधितान् आनुवंशीयगुणानां नियमस्य विषये, जीविनां वैशिष्ट्यस्य विषये, तेषां स्वतन्त्रकार्याणां विषये च ब्रून्-नगरस्य विज्ञानसङ्घे विस्तरेण विवृतवान् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे मेमासस्य ६ दिनाङ्के मनोविज्ञानस्य अध्वर्युः सिग्मण्ड् फ़्रुड् आस्ट्रियादेशस्य (इदानीन्तने जोकोस्लोवाकियदेशे अस्ति) फैबर्ग् इति प्रदेशे निर्धने यहूदिकुटुम्बे जन्म प्राप्नोत् ।
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जुलैमासस्य २३ तमे दिनाङ्के भारतस्य अप्रतिमः स्वातन्त्र्ययोद्धा बालगङ्गाधरतिलकः महाराष्ट्रस्य रत्नगिरौ जन्म प्राप्नोत् ।


text:
लक्षद्वीपाः
लक्षद्वीप: भारतस्य कश्चित् केन्द्रशासितः प्रदेशः अस्ति। एतत् भारतीयप्रशासनाधीनद्वीपानां समूहस्थानम् । अत्र ३६ द्वीपाः सन्ति । एतेषां द्वीपानां पाङ्क्तिः एव जले अतीव सुन्दरतया प्रकाशते । लक्षद्वीपस्य ल्याक्डीव् इति अपि नाम अस्ति । अस्य विस्तारः ५० चतुरस्रकि.मीमितः । शतशः द्वीपाः अत्र सन्ति । तेषु ५० द्वीपेषु केवलं जनाः निवसन्ति । एते द्वीपाः अग्निपर्वतैः निर्मिताः इति कथयन्ति । उत्तरभागे स्थितानां द्वीपानाम् अमिण्डिवि इति नाम अस्ति । मिनिकायद्वीपः एतेषु द्वीपेषु बृहत् अस्ति । एषः तिरुवनन्तपुरम् दिशि अस्ति । भारतीयाः अत्र मुक्ततया गत्वा आगच्छन्ति । अत्र बहुजनाः महम्मदीयाः सन्ति । विदेशीयानां अत्र गमनाय अनुमति पत्रम् आवश्यकम् अस्ति । अत्र विशेषाकर्षणम् सागरजले निमज्यखेलनं लक्ष्यद्वीपस्य राजधानी कवरट्टी अस्ति । अत्र नारिकेलवृक्षाणां वाटिकाः सन्ति । बङ्गारम् द्वीपे प्रवासिनाम् उपाहारगृहाणि सन्ति । अत्र स्कुबा डैविङ्ग् (जलस्य अन्तः प्रविश्य तरणम्), स्नोरकेलिङ्ग(नलिकायाः साहाय्येन जले तरणम्)च विशेषाः सन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
विमानसेवा, हेलिकाप्टरसेवा, नौकायानं च प्रतिदिनं कार्यरतानि सन्ति । अत्र गमनार्थम् प्रवासोद्यमविभागतः अनुमतिस्वीकारः आवश्यकः अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- आधिकारिकं जालपृष्ठम्
- A Picture Essay of Lakshadweep
- Hydrographic Description (Indian Ocean Pilot)
- Lagoon sizes
- Bangaram Island Resort
- List of Atolls
- An ornithological expedition to the Lakshadweep archipelago
- Sources towards a history of the Laccadive Islands


text:
रणकपुरम्
रणकपुर –शिल्पस्थान राजस्थानराज्ये पालीमण्डले अरावळीपर्वतप्रदेशे एतत् शिल्पधाम अस्ति । अस्य विस्तारः ३७२० चतुरस्रमीटर् अस्ति । अत्र कश्चन जैनदेवालयः अप्यस्ति । चौमुखदेवालय इति ख्यातः एष देवालयः शिल्पकलाकेन्द्रमिव अस्ति । ५००शवर्ष प्राचीनम् एतत् १४ शतके निर्मितम् । अत्र २९ विस्तृतसभाङ्गणानि १४४४ स्तम्भयुक्तानि सन्ति । सर्वे स्तम्भाः विभिन्नशिल्पकलायुक्ताः सन्ति । अत्र ऋषभदेवस्य मूर्तिरस्ति । देवालयस्य अन्तर्भागे ८० गोलच्छदाः (Tomb) सन्ति । एतेषु मध्यगोलछदः अतीवोन्नतः अस्ति । अत्र जैनशिल्पिनां कार्यम् अतीवसुन्दरं श्रेष्ठं च अस्ति । यात्रिकाः “एष देवालयः अतीव विशालः सुन्दरः शिल्पकलायुक्तः सुन्दरतयालङ्कृतः” इति वर्णितवन्तः सन्ति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
अहमदाबाद्-देहलीमार्गे फाल्न् निस्थानतः ३५ .कि.मी दूरे एतदस्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
उदयपुरतः १६ कि.मी जोधपुरतः १४० कि.मी । राजस्थानप्रवासनिगमस्य वसतिगृहे वासः शक्यः अस्ति ।


text:
रविशङ्कर
पण्डितः रविशङ्करः (Ravi Shankar) (बङ्गालीभाषाया - রবি শংকর रोबि शाङ्कोर) प्रसिद्धः भारतीयसङ्गीतज्ञः सितारवादकः आसीत् । एषः भारतीयसङ्गीतस्य शिक्षां उस्ताद अल्लावुद्दीन् खान् द्वारा सम्पादितवान् । सितारवादनेन न केवलं भारते समस्ते जगति ख्यातः अस्ति । अयं विश्वस्य प्रसिद्धेषु सङ्गीतोत्सवेषु भागं गृहीतवान् । एषः क्रि.श.१९२० तमवर्षस्य एप्रिल् मासस्य सप्तमे दिने वाराणस्याम् अजायत । युवावस्थायाम् एषः स्वस्य अग्रजस्य उदयशङ्करस्य नृत्यसमूहेन सह भारते युरोपदेशे चाटितवान् ।
अन्तर्विषयाः
शिक्षा[सम्पादयतु]
वेत्रवत्याः, उर्वश्याः च तटयोः मध्ये विन्ध्याचलस्य श्रेणिषु विराजमाना चन्देरी नगरी महाभारतकालात् अपि येन केनापि कारणेन प्रसिद्धा अस्ति ।
पुरस्काराः[सम्पादयतु]
भारतसर्वकारः पण्डितं रविशङ्करं क्रि.श.१९६७ तमे वर्षे पद्मभूषणम् इति उपाधिना क्रि.श.१९९९तमे वर्षे भारतरत्नम् इति उपाधिना सम्मानयत् ।
- अस्य कौटुम्बिकसङ्गीतज्ञाः
विशेषावलोकनम्[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- रविशङ्करस्य आधिकारिकजालपुटम्
- अस्य आत्मवृत्तान्तः - My music, My life
- क्रि.श.२०००तमे वर्षे बी.बी.सी. द्वारा निर्मितं गीतगु़च्छम् ।
- रविशङ्करस्य सन्दर्शनम्
- अस्य ८५तमवर्षस्य जन्मदिनस्य सन्दर्शनम्
- EMI जीवनम्
- अस्य सेस्टिना
- रविशङ्करस्य नित्यनूतनानि वाद्यगीतानि।


text:
विजयवाडा
विजयवाडा (०८६६) विजयवाडा आन्ध्रप्रदेशराज्ये बृहन्नगरमस्ति । कृष्णानदी तीरे स्थितम् एतन्नगरम् आन्ध्रसरस्कृतेः हृदयमिवास्ति । द्विसहस्रवर्षेभ्यः पूर्वमेव बौद्धानां केन्द्रमासीत् । सप्तमे शतके नागार्जुनकोण्डअमरावतीविजयवाडानगराणि बौद्धभिक्षूणां कार्यस्थानानि आसन् । विजयवाडनगरसमीपे उण्डवेल्ली इत्यत्र हिंदूनां प्राचीनगुहादेवालयः अस्ति । अत्र कनकदुर्गादेवालयः अतीव सुन्दरः अस्ति । प्रकाशं ब्यारेज्, गान्धिहिल्, वस्तुसङ्ग्रहालयः च इतरदर्शनीयानि स्थानानि सन्ति । नागार्जुनकोण्ड अमरावती च ९६ कि.मीटर् दूरे स्तः। कोल्लेरुसरोवरं (९५ कि.मी), मङ्गिनपुडिबीच् ८३ कि.मी दूरे स्तः। विजयवाडानगरे वसतिः शक्या।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
विजयवाड धूमशकटनिस्थानम् अस्ति । इतः वारङ्गल् हैदराबाद् चॆन्नै इत्यादिनगेरभ्य्ः सम्पर्कः अस्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
हैदराबादतः २६५ कि.मी । राजमहेन्द्रीतः १४९ कि.मी


text:
बङ्किमचन्द्र चट्टोपाध्याय
बङ्किमचन्द्र चट्टोपाध्याय (वङ्ग: বঙ্কিমচন্দ্র চট্টোপাধ্যায় Bôngkim Chôndro Chôţţopaddhae)[१](२७ जून्, १८३८[२]- ८ एप्रिल्, १८९४[३]) उनविंशतिशतकस्य एकः महान् बाङ्गालीसाहित्यिकः सम्पादकश्च आसीत् । बाङ्गलागद्यस्तथा उपन्यासस्य विकाशे अस्य असीमावदानम् अस्ति । बङ्किमचन्द्रः साधारणतः बाङ्गलासाहित्येतिहासे प्रथमः औपन्यासिकरूपेण ख्यातः । परन्तु भगवद्गीतायाः व्याख्याता तथा साहित्य-समालोचकरूपेणाऽपि एषः विशेषख्यातिमानः । सः वृत्तिदृष्ट्या ब्रिटिश्-शासनस्य कर्माचारी आसीत् । बङ्किमचन्द्रः बाङ्गला भाषायाः प्रथमसाहित्यपत्रस्य बङ्गदर्शनस्य अदिसम्पादकः आसीत् । अस्य छद्मनाम आसीत् कमलाकान्त इति ।[४]
अन्तर्विषयाः
जीवनम्[सम्पादयतु]
जन्म वंशपरिचयश्च[सम्पादयतु]
बङ्किमचन्द्रस्य जन्म( २७ जून, १८३८ क्रैस्ताब्दः/१३ आषाढ १२४५ बङ्गाब्दः ) नैहाटीनगरस्य निकटस्थे कांठालपाडाग्रामे अभवत् । वस्तुतः तस्य वंशस्य आदिनिवासः हुगलिमण्डलस्य देशमुखोग्रामे आसीत् । बङ्किमचन्द्रस्य प्रपितामहः रामहरि चट्टोपाध्याय महोदयः मातामहस्य सम्पत्तिं प्राप्य कांठालपाडाग्रामं गतवान् आसीत् । अन्ततरं तत्रैव वसवासम् अकरोत् । रामहरि महोदयस्य पौत्रः आसीत् यादवचन्द्र चट्टोपाध्यायः । तस्य तृतीयपुत्रः बङ्किमचन्द्रः आसीत् । बङ्किमचन्द्रस्य श्यामाचरण तथा सञ्जीवचन्द्र इति द्वौ अग्रजौ आस्ताम् । बङ्किमस्य जन्मकाले पितुः यादवचन्द्रस्य सह-मण्डलशासकरूपेण पदोन्नतिः जाता आसीत् ।
शिक्षा[सम्पादयतु]
शैशवकालं बङ्किमचन्द्रः कांटापाडा”ग्रामैव यापितवान् . पञ्च वयसि कुलपुरोहितेन विश्वम्भर भट्टाचार्येण জন্মের পর तस्य विद्यारम्भः जातः . अत्यल्पैव वयसि तस्य मेधा सर्वैः ज्ञाता . बङ्किमचन्द्रस्य कणिष्ठः सहोदरः पूर्णचन्द्र चट्टोपाध्यायः लिखितवान्- “শুনিয়াছি বঙ্কিমচন্দ্র একদিনে বাংলা বর্ণমালা আয়ত্ত করিয়াছিলেন।”(भाषानुवादः- श्रुतञ्च, बङ्किमचन्द्रेण बाङ्ग्लावर्णमाला आयत्ती कृता आसीत्)[५][६]
साहित्यक्षेत्रे अवदानम्[सम्पादयतु]
ग्रन्थावली[सम्पादयतु]
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ (Chattopadhyay in the original Bengali; Chattopadhyay or Chatterji as spelt by the British)
- ↑ History & Heritage
- ↑ Merriam-Webster, Inc (1995). Merriam-Webster's Encyclopedia of Literature. Merriam-Webster. pp. 231–. ISBN 978-0-87779-042-6. http://books.google.com/books?id=eKNK1YwHcQ4C&pg=PA231. Retrieved 24 June 2012.
- ↑ मासिक कारेन्ट् वर्ल्ड्, मै २०११, पृ. ३३; परिदर्शनस्य दिनाङ्कः-२६ मै २०११ क्रैस्ताब्दः
- ↑ प्रबन्ध- बङ्किमचन्द्रेर् बाल्यशिक्षा, पूर्णचन्द्र चट्टोपाध्यायः ,बङ्किम-प्रसङ्ग ग्रन्थः, सुरेशचन्द्र समाजपतिना सम्पादितः
- ↑ बङ्किमचन्द्रजीवनी, अमित्रसूदन भट्टाचार्य, आनन्द पाब्लिशार्स् प्रैवेट् लिमिटेड् , कोलकाता ,१९९१,पृ २५ तः उद्धृतः


text:
मातृदिवसः
मातृदिवसः (Mother’s Day) समग्रे विश्वस्मिन् मई-मासस्य अष्टमे (८) दिनाङ्के आचर्यते । तस्मिन् दिने माता आराध्यते, उपास्यते, पूज्यते च । तद्दिनं मात्रे अर्पितमस्ति ।
मनुष्यः एकः सामाजिकः प्राणी अस्ति । समाजस्य मुख्याधारः कुटुम्बः अस्ति । परिवारेषु माता एव विशिष्टा अस्ति । कुटुम्बजनाः मातरं परितः भ्रमन्ति । कुटुम्बस्य वातावरणस्य निर्माणं माता एव करोति । अनेन वातावरणेन बालकाः सामजिकाः असामजिकाः वा भवन्ति । अतः सा निर्माता इति कथ्यते । अस्य कारणं स्पष्टमस्ति यत् बालकानां सर्वप्रथमः सम्बन्धः मात्रा सह भवति । कुटुम्बजनानाम् अपेक्षया बालकेन सह मातुः सम्बन्धः नवमासाः अधिकः भवति । मातुः गर्भे एव बालकस्य निर्माणप्रक्रियायाः प्रारम्भः भवति । नवमासं यावत् बालकः मातुः गर्भे निवसति, येन कारणेन तस्य सर्वत्र सम्पर्कः भवति ।
यथा जनाः सुसस्योत्पादनार्थं पृथ्वीं सम्यक्तया सज्जीकुर्वन्ति तथैव भारतीयसंस्कृतेः अनुसारं गर्भाधानसंस्कारात् परं पुंसवनसंस्कारः, सीमन्तोन्नयनसंस्कारः, जातकर्मसंस्कारः, नामकरणसंस्कारः इत्यादिभिः द्वादशसंस्कारैः (गृहस्थाश्रमप्रवेशात् पूर्वं) बालकः संस्कारी भवति । यद्यपि राक्षसवंशीयस्य हिरण्यकशिपोः कुटुम्बे प्रह्लादः जातः, तथापि सः विष्णोः भक्त एव अभवत् । अस्य मूलकारणं तस्य माता आसीत् । मातुः संस्कारप्रदानेन प्रह्लादः संस्कारी जातः । अतः तस्य सम्पूर्णं श्रेयः प्रह्लादस्य मातुः एव ।
केनचिदुक्तमस्ति – “जननी जने तो भक्त जन, या दाता या सूर, नहीं तो जननी बाँझ रहे, व्यर्थ गँवाए नूर” ।
मातुः समस्तानां ज्ञानेन्द्रियाणां प्रभावः गर्भस्थशिशौ भवति । सा किं खादति? किं पठति ? किं शृणोति ? इत्येते सर्वे प्रभावकारिणः विषयाः सन्ति । महाभारते आगता अभिमन्योः चक्रव्यूहप्रवेशज्ञानस्य कथा सर्वैः ज्ञाता एव अस्ति । एषा कथा ऐतिहासिकी, साक्षीभूता च अस्ति । अतः संस्कारी सन् समाजे राष्ट्रे वा कथं जीवनीयम् इति तु माता एव पाठयति ।
बालकस्य जीवननिर्माणाय धैर्यं, क्षमा, सहनशीलता इत्यादीनां गुणानाम् आवश्यकता भवति । मातरि एते गुणाः अन्तर्निहिताः भवन्ति । एतेषां गुणानां कारणादेव माता बालकस्य त्रुटीः क्षाम्यति । यथा बीजम् एकस्मै वृक्षाय स्वस्य अस्तित्वं नाशयति तथैव माता अपि स्वस्य बालकस्य सुख-समृद्ध्यर्थं स्वसुखं त्यजति । तस्याः तपः, साधना, त्यागश्च निःस्वार्थ एव भवति । गुरोः वसिष्ठस्य निर्देशानुसारं कौशल्यया सम्पूर्णराजसुखानां त्यागं कृत्वा तपस्या कृता । तेन कारणेन भगवान् रामः पुरुषोत्तमः अभवत् । पूर्वम् एकः तपस्वी बालकः ध्रुवः आसीत् । स अपि मातुः प्रेरणया अमरत्वं प्राप्तवान् । शिवाजी जीजाबाई इत्यस्याः पुत्रः आसीत् । तेन मातुः प्रेरणया मुगल-शासकानां नाशः कृतः, छत्रपति शिवाजी इति विख्यातिः च प्राप्ता । इतिहासे एतादृशानि अनेकानि उदाहरणानि सन्ति ।
उपमादृष्ट्या लघुबालकः मृत्तिका इव, माता कुम्भकारः इव ज्ञेयः । कारणं बालकः अधिकांशतः मातुः सम्पर्के एव भवति । अतः माता यथा इच्छति तथैव संस्कारान् दातुं शक्नोति । यथा आयुष्यवृद्धिः भवति तथैव संस्कारैः मनुष्यस्य चरित्रनिर्माणं भवति । अतः भारतीयसंस्कृतौ माता एव सर्वप्रथमः गुरुः मन्यते ।
उच्यते – “माँ से बडा नहीं है कोई, गाते वेद पुराण हैं । सच मानो तो इस धरती पर माता ही भगवान् हैं” ॥


text:
प्राचीनविमानशास्त्रम्
वायुप्रवाहतः उत्पन्नम् ऊर्जं, सौरोर्जम्, इतरेन्धनोर्जं च उपयुज्य सञ्चार्यमाणानि विमानानि अत्रा आसन् । भरद्वाजमहर्षेः यन्त्रसर्वस्वम्, अगस्त्यस्य् शक्तिसूत्रम्, ईश्वरस्य सौदामिनीकला, भरद्वाजस्यैव अंशुमत्तन्त्रं, शाकटायनस्य वायुतत्त्त्वप्रकरणं वैश्वमारुततन्त्रं च, नारदस्य धूमप्रकरणम् इत्यादीनां विमानशास्त्रस्म्बध्दानां ग्रन्थानां उल्लेखाः दृश्यन्ते । भोजस्य समराङ्गणसूत्रधारं, शौनकमहर्षेः व्योमयानतन्त्रं, गर्गस्य यन्त्रकल्पः, नारायणस्य विमानचन्द्रिका, वाचस्पतेः यानबिन्दुः, दुण्ढिनाथस्य व्योमयानार्कप्रकाशिका, चक्रायणिमुनेः केतुयानप्रदीपिका इत्यादयः अनेके ग्रन्थाः अपि विमानशास्त्रसम्बध्दाः एव ॥
विमानस्य अवरोहणकाले, भूस्पर्शसमये चैव अपघातस्य संभावना अधिका इति भरद्वाजमहर्षिः कथयति । अद्यापि समस्ति खलु सा एव स्थितिः ? विस्तरभयात् विषयोऽयं न विश्तार्यते ॥
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Flights of fancy?, The Week, 24 June 2001.
- Vaimanika Shastra Rediscovered
- UFOs and Vimanas by Stephen Knapp
- http://www.hinduwisdom.info/Vimanas.htm
- Ancient Flying Machines
- Vimanika Shastra / Vymaanika Shaastra An incomplete version, containing the first six chapters
- Vymanika Shastra Rediscovered


text:
जोनास् एड्वर्ड् साक्
इति पत्रिकायाः मुखपुटे प्रकाशितं प्रयोगनिरतस्य जोनास् एड्वर्ड् साकस्य चित्रम्]]
(कालः – २८. १०. १९१४ तः १९९५)
अयं जोनास् एड्वर्ड् साक् (Jonas Edward Salk) "पोलियो”–रोगस्य औषधस्य संशोधकः । एषः जोनास् एड्वर्ड् साक् १९१४ वर्षे अक्टोबरमासस्य २८ तमे दिनाङ्के अमेरिकादेशस्य न्यूयार्क्-नगरे जन्म प्राप्नोत् । अस्य जोनास् एड्वर्ड् साकस्य पितरौ मूलतः पोलेण्ड्-देशस्थौ । ततः अमेरिकादेशम् आगत्य उषितवन्तौ आस्ताम् । अस्य जोनास् एड्वर्ड् साकस्य अध्ययनं न्यूयार्कविश्वविद्यालयस्य वैद्यकीयविद्यालये अभवत् । सः १९३० तमे वर्षे वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । १९४० तमवर्षस्य अनन्तरं "सार्वजनिक–आरोग्यविद्यालयमिषिगन् (मिषिगन् स्कूल् आफ् पब्लिक् हेल्त्) तथा वैद्यकीयविद्यालय–पिट्स्बर्ग (पिट्स्बर्ग् स्कूल् आफ् मेडिसिन्) इत्यत्र च शिक्षकरूपेण कार्यम् अकरोत् ।
सः जोनास् एड्वर्ड् साक् अध्ययनकालतः अपि विषाणूनां (वैरस्) विषये आसक्तः आसीत् । ते विषाणवः अतिसूक्ष्माः । तेषां दर्शनम् एलेक्ट्रान्–मैक्रोस्कोप्–द्वारा एव करणीयम् । ते विषाणवः अन्येषां जीविनां शरीरे जीवन्ति । ते परावलम्बिनः । तादृशानां विषाणूनां विषये आसक्तः जोनास् एड्वर्ड् साक् १९४२ तमे वर्षे संशोधन–फेलो प्राप्तवान् । तथा विद्यार्थिवेतनं प्राप्य "इन्फ्लुयेञ्जा”–रोगस्य कारणीभूतानां विषाणूनां विषये संशोधनं कृतवान् । तदनन्तरं "पोलियो-मैलिटिस्”–रोगस्य निवारणस्य उपायानां विषये संशोधनम् आरब्धवान् । सः "पोलियो”–रोगः विश्वे सर्वत्र व्याप्तः रोगः । तस्य रोगस्य कारणीभूताः विषाणवः मुखद्वारा एव शरीरं प्रविश्य मस्तिष्कम् आवृण्वन्ति । तेन "पोलियो”–रोगेण पीडिताः बहवः गुणमुखाः भवन्ति । किन्तु विषाणवः यदि तीव्ररूपेण आक्रमिताः भवन्ति तर्हि नाड्यः सर्वाः क्षीणाः भवन्ति । ततः ते रुग्णाः अतिदुर्बलाः भवन्ति । अयं जोनास् एड्वर्ड् साक् तेषां "पोलियो”–रोगाणूनां विषये गभीरम् अध्ययनम् अकरोत् । एण्डर्स इत्यादयः विज्ञानिनः "पोलियो”–विषाणूनां कृतकरूपेण वर्धने सफलतां प्राप्तवन्तः आसन् । तस्य संशोधनस्य उपयोगं प्राप्य अयं जोनास् एड्वर्ड् साक् तेषां विषाणूनां निश्शक्तकरणस्य विषये अवधानम् अददात् । रोगाणून् सम्पूर्णतया अमारयित्वा रोगकारकाणां नियन्त्रणस्य प्रतिविषम् (आण्टिबाडीस्) महता श्रमेण संशोधितवान् ।१९५२ तमवर्षाभ्यन्तरे संशोधितम् औषधं तदा एव "पोलियो”–रोगेण पीडितेभ्यः बालेभ्यः अददात् । ते बालाः स्वस्थाः अभवन् । तदेव सूच्यौषधम् अरोगिभ्यः बालेभ्यः यदा अददात् तदा तेषु बालेषु "पोलियो”–रोगस्य विरुद्धं रोगनिरोधकशक्तिः अवर्धत । तदनन्तरं १९५४ वर्षादारभ्य "पोलियो”–रोगस्य औषधम् अधिकप्रमाणेन उत्पादयितुम् आरब्धवान् । सः विषयः विश्वाद्यन्तं बहुशीघ्रं प्रसृतः । "पोलियो”–रोगस्य निवारणस्य अनन्तरं सः जोनास् एड्वर्ड् साक् "क्यान्सर्”–रोगस्य परिहारस्य विषये संशोधनम् आरब्धवान् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- The American Experience: The Polio Crusade video, 1 hr. by PBS
- "Legacy of Salk Institute", video, 30 minutes, history of Salk vaccine
- "Polio Vaccine" intro., Britannica, video, 1 minute
- The Time 100 Most Important People of the Century
- Jonas Salk Legacy Foundation
- Jonas Salk Trust
- Salk Institute for Biological Studies
- Documents regarding Jonas Salk and the Salk Polio Vaccine, Dwight D. Eisenhower Presidential Library
- 1985 Open Mind interview with Richard D. Heffner: Man Evolving...
- University of Pittsburgh Jonas Salk site
- Pittsburgh Post-Gazette feature on Jonas Salk and the Polio cure 50 years later
- The Salk School of Science (New York, New York)
- Patent US Patent 5,256,767 : Vaccine against HIV


text:
भरतनाट्यम्
एषा भारतस्य शास्त्रीया नृत्यपद्धतिः अस्ति। भरतनाट्यस्य आकर्षकं मनमोहकं पदविन्यासं दृष्ट्वा को वा रसिकः प्रमुदितः न स्यात्? भरतनाट्यम् एतत् स्वयं ब्रह्मणा एव सृष्टम्।
पृष्ठभूमिका[सम्पादयतु]
कदाचित् देवाः गन्धर्वाः च ब्रह्मणः समीपं गत्वा निवेदितवन्तः -"सर्वाणि अपि इन्द्रियाणि सन्तुष्टानि यथा स्युः तथा कश्चन सुन्दरः पञ्चमः वेदः स्रष्टव्यः" इति। तदा ब्रह्मा चतुर्भ्यः अपि वेदेभ्यः एकैकम् अंशम् उद्धृत्य नाट्यवेदं सृष्टवान्। ऋग्वेदात् पाठ्यं, यजुर्वेदतः अभिनयं, सामवेदतः सङ्गीतम्, अथर्ववेदतः रसं च स्वीकृत्य नाट्यवेदं रचितवान् । ततः एतं भरतमुनये दत्त्वा सः उक्तवान् -"एतत् मानवान् बोधयतु" इति। रूपकं नाट्यं सङ्गीतं इत्यादीनि तन्त्राणि च योजयित्वा भरतमुनिः नाट्यशास्त्रं रचितवान्। अतः एतत् नाट्यं भरतनाट्यत्वेन प्रसिद्धम् अभवत् ।
प्रकाराः[सम्पादयतु]
भरतनाट्यम् अतीप्राचीनः भारतीयः नृत्यप्रकारः। एतस्य नाट्यस्य विविधाः भङ्ग्यः तमिळ्नाडुकर्णाटकराज्यीयमन्दिरेषु उत्कीर्णानि दृश्यन्ते। 'शिलप्प्दिकारं' 'मणिमेखलै' इत्येतयोः प्राचीनतमिळुकृत्योः एतस्य नाट्यस्य उल्लेखः दृश्यते। एते कृती सङ्गंकालीने। भगवान् शिवः नाट्यशास्त्रस्य अधिदेवः इति तु भारतीयः विश्वासः। शिवः पार्वती च एतस्य नाट्यस्य विविधभङ्गीः रूपितवन्तौ। शीघ्रगत्या शिवेन क्रियमाणं नृत्यं ताण्डवनृत्यम् इति उच्यते। तदेव आनन्देन क्रियमाणम् उच्यते -आनन्दताण्डवम् इति। तदेव रौद्ररसोपेतं सत् निर्दिश्यते -रुद्रतण्डवम् इति। पार्वत्या क्रियमाणं तदेव नाट्यं कोमलं सत् लास्यम् इति उच्यते।
इतिहासः[सम्पादयतु]
भरतनाट्यवसरे यानि गीतानि गीयन्ते तेषां विषयः पुराणकथादिभ्यः चीयते। यः गीतानि गायति सः उच्यते 'नट्टुवाङ्गः' इति। मृदङ्गः वीणाविशेषः च गानावसरे अन्याभ्यां वाद्यते। प्रायः पूर्वं देवदास्यः भरतनाट्यस्य प्रदर्शनं कुर्वन्ति स्म। राजास्थानेषु राजनृत्याङ्गनाः एतत् नृत्यं दर्शयन्ति स्म। बहवः तमिळुनाडुराजाः एतस्य नृत्यस्य प्रोत्साहनं कृतवन्तः। दौर्भाग्यवशात् क्रिस्तीयविंशतिशतकस्य आरम्भकाले एतस्य नृत्यप्रकारस्य विशेषह्रासः दृष्टः। शासननियमैः देवदासीपद्धत्याः निवारणार्थं प्रयासाः प्रवृत्ताः । किन्तु भरतनाट्यप्रियाणां बहूनां परिश्रमस्य फलरूपेण कालक्रमेण अस्य प्रसारः अधिकः सञ्जातः । भारतस्य स्वातन्त्र्यप्राप्तेः अनन्तरं ई कृष्णाय्यर् बालसरस्वती, रुक्मिणी अरुण्डेल्, कलानिधिः, शान्ताराव् इत्यादयः एतस्य प्रचारार्थं प्रसारार्थं च विशेषं परिश्रमं कृतवन्तः।
शब्दनिष्पत्तिः[सम्पादयतु]
भरतनाट्ये यानि अक्षराणि तेषु भावशब्दात् भकारः, रागशब्दात् रकारः, तालशब्दात् तकारः च स्वीकृतः। एवं भरतनाट्ये भावरागतालनृत्यानां सङ्गमः भवति।
विशिष्टाः प्रक्रियाः[सम्पादयतु]
- रङ्गप्रवेशः - ऐदम्प्राथम्येन सार्वजनिकतया नृत्यं यत् प्रदर्शयति तस्य विशेषमहत्वं भवति। रङ्गप्रवेशः इति तस्य नाम। तमिळुभाषया एषः आरङ्ग्रेटम् इति उच्यते।
- रङ्गप्रवेशसमये आदौ नूपुरपूजा (सालङ्गैपूजा इति तमिळुपदम्) क्रियते। प्राचीनकाले यावत् रङ्गप्रवेशः न भवति तावत् नूपुरधारणम् अनुमन्यते स्म ।


text:
मधु (आहारपदार्थः)
अयम् आहारपदार्थः प्रायः जगति सर्वत्र उपलभ्यते एव । अयं सस्यजन्यः एव आहारपदार्थः परन्तु कीटकुलीयाः मधुमक्षिकाः सङ्गृह्णन्ति । आङ्ग्लभाषायाम् एतत् Honey इति वदन्ति । मधु विना आयुर्वेदस्य चिकित्सानां कल्पनाम् अपि कर्तुं न शक्नुमः तथा प्रसिद्धम् अस्ति मधु आयुर्वेदशास्त्रे । बालानां तु औषधस्य सेवनं नाम मधुना सह एव इति अर्थः । एतत् मधु पुष्पेषु भवति । मधुमक्षिकाः सङ्गृह्य नीडे रक्षन्ति । अनन्तरं मानवः नीडतः मधुमक्षिकाभिः सङ्गृहीतं मधु प्राप्नोति । पञ्चसु अमृतसदृशेषु वस्तुषु मधु अपि एकम् । अतः एव पूजावसरेषु सज्जीक्रियमाणे पञ्चामृते अपि मधु योजितं भवति । एतत् मधु मधुमक्षिकाणां गात्रानुसारं, मधुनः सङ्ग्रहणस्य सामर्थ्यस्य अनुगुणं च विभज्यते । आचार्यः चणकः मधु चतुर्विधम् इति वदति ।
- “माक्षिकं भ्रामरं क्षौद्रं पौत्तिकं मधु जातयः ।“
- तैलवर्णीयं मधु माक्षिकं मधु । एतत् मधुषु अत्यन्तं श्रेष्ठम् इति उच्यते ।
- घृतम् इव यत् भवति तत् पौत्तिकं मधु । एतत् मधु उपयोगाय योग्यं न इति वदन्ति ।
- कपिलवर्णस्य मधु क्षौत्रं मधु । एतत् मधु शीतगुणयुक्तं पचनार्थं लघु च ।
- महामधुमक्षिकाभिः सङ्गृहीतं मधु भ्रामरम् (भ्रमरसदॄशीभिः मधुमक्षिकाभिः इति अर्थः) । एतत् मधु किञ्चित् इव श्वेतवर्णीयं भवति । अस्य रुचिः मधुरः भवति । अस्मिन् मधुनि रूक्षगुणः न्यूनः भवति ।
मधुमेहादिषु रोगेषु (Sugar) माक्षिकस्य मधुनः उपयोगः एव करणीयः इति वदन्ति शास्त्राणि ।
आचार्यस्य सुश्रुतस्य अनुसारं मधु अष्ट विधं भवति ।
योगवाहिद्रव्येषु अत्यन्तं श्रेष्ठं द्रव्यम् अस्ति मधु । यतः विभिन्नानाम् औषधानां निर्माणे उपयुक्तं भवति तथा च बहून् रोगान् शमयति । योगवाहि नाम औषधानां गमनाय अथवा प्रयाणार्थं किञ्चन वाहनम् इव । यत् औषधं यत्र कार्यं कुर्यात् तत्र तस्य औषधस्य गुणं वर्धयत् औषधं यथा सम्यक् कार्यं कुर्यात् तथा करोति मधु । शीतद्रव्यैः सह शीतद्रव्यम् इव, उष्णद्रव्यैः सह उष्णद्रव्यम् इव कार्यं करोति मधु । अतः औषधानां कार्ये वेगं जनयति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य मधुनः स्वभावः[सम्पादयतु]
योगवाहिद्रव्येषु अत्यन्तं श्रेष्ठं मधु शरीरं शुष्कीकरोति । अस्य रुचिः कषायमिश्रितमधुरा । प्रधानरुचिः कषाया । मधु जीर्णानन्तरं कटुरूपेण परिवर्तितं भवति । किञ्चित् मधु जीर्णानन्तरम् अपि मधुररूपेण एव तिष्ठति । तादृशं मधु विश्वासार्हं न । तत्र कदाचित् शर्करायाः संयोगः जातः भवति । शुद्धं मधु तैलवर्णीयं भवति । शुद्धं मधु अग्नौ स्थाप्यते चेत् शब्दं न जनयति ।
- १. मधु उष्णीकृत्य अथवा उष्णपदार्थैः सह न उपयोक्तव्यम् ।
- २. मधु उष्णप्रकृतियुक्ताः अपि न सेवेरन् ।
- ३. उष्णकाले तन्नाम शरदृतौ, ग्रीष्मऋतौ च, मध्याह्नकाले वा मधुनः उपयोगः विषत्वेन परिवर्तते ।
- ४. उष्णगुणप्रधानैः पदार्थैः सह अपि मधु न उपयोक्तव्यम् ।
- ५. मधुना सह वृष्टिजलम् अपि विरुद्धं परिणामं जनयति ।
- ६. शरीरस्य भारं न्यूनीकर्तुम् इच्छुकाः मधु उष्णजले योजयित्वा पिबन्ति । अयम् अपि उत्तमः क्रमः न इति वदति आयुर्वेदः ।
- ७. मधु घृतेन सह वा अन्यैः स्नेहद्रव्यैः सह वा समप्रमाणेन न उपयोक्तव्यम् । प्रमाणे परिवर्तनं कृतं चेत् अमृतसदृशं भवति ।
- ८. वृष्टिकाले मधुनः उपयोगः हितकरः ।
- ९. शीतप्रकृतियुक्ताः आहारेण सह मधुनः उपयोगं कुर्युः इति वदति शास्त्रम् ।
- १०. मधुनः सेवनम् अधिकं जातं चेत् अत्यधिकं कूपजलं पातव्यम् । तदा दोषः निवारितः भवति ।
- ११. कमलपुष्पस्य मधु नेत्रे स्थाप्यते चेत् नेत्रस्य निर्मोकः न आगच्छति, दृष्टिशक्तिः वर्धते च ।
- १२. मधु शरीरे शक्तिं वर्धयति, रक्ते हिमोग्लोबिन् अंशं वर्धयति च ।
- १३. मधु जीर्णानन्तरं कटुरूपेण परिवर्तितं भवति इत्यनेन कफजन्येषु रोगेषु उत्तमम् । व्रणेषु मधुनः उपयोगः उत्तमं परिणामं जनयति ।
- १४. मुखे तदा तदा पिटकाः जायन्ते चेत् तत्र मधु लेपनीयम् ।
- १५. बालानां पीनसं कासं च मधु एव निवारयति ।


text:
पुरुषोत्तमदास टण्डन
भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य योद्धा हिन्दिभाषाप्रियः,पुरूषोत्तमदासः टण्डन् (जीवितकालः - क्रि.श. १८८२तमवर्षस्य आगस्ट्मासस्य प्रथमदिनतः क्रि.श. १९६२तमवर्षस्य जुलैमासस्य प्रथमदिनपर्यन्तम् ।) इति नामकस्य जन्म भारतदेशस्य उत्तरप्रदेशराज्यस्य अलहाबादमण्डले अभवत् । अस्य पिता सालिग्रामः माता शरणप्यारी इति । एषः भारतीयराष्ट्रियान्दोलनस्य अग्रपङ्क्तेः नेता समर्पितराजनैतिकः, हिन्दीभाषायाः अनन्यसेवकः, कर्मठपत्रकर्ता, तेजस्वी वक्ता, समाजनिवर्तकः च आसीत् । हिन्दीभाषा राष्टभाषा भवतु इति आग्रहं कृतवत्सु अयम् अन्यतमः । क्रि.श. १९५०तमे वर्षे भारतीयराष्ट्रिय-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य अध्यक्षः अभवत् । भारतस्य राजनैतिके सामाजिके जीवने नूतनं चेतनं, नवं तरङ्गं, नवक्रान्तिं च आनीतवान् कर्मयोगी इति राजनीतिवलये कथयन्ति स्म । सामान्यजनानां मनसि एषः राजर्षिः इति प्रसिद्धः आसीत् । केचन वदन्ति स्वातन्त्र्यप्राप्तिः एव अस्य आद्यं लक्ष्यम् आसीत् इति । हिन्दीभाषा भारते स्वातन्त्र्यप्रापणस्य साधनम् अस्ति । स्वातन्त्र्यप्राप्तेः पश्चात् भारतस्य रक्षणस्य भाषा अस्ति इति उक्तवान् । पुरुषोत्तमदासस्य राजनीतिप्रवेशस्य कारणं तस्य अनुपमं हिन्दीभाषाप्रेम । क्रि.श. १९५१तमवर्षस्य फेब्रवरिमासस्य सप्तदशे दिने मुजफ्फरनगरस्य सुहृद्सङ्घस्य सप्तदशे वार्षिकोत्सस्य अवसरे पुरुषोत्तमदासः स्वस्य भाषणे हिन्दीभाषायाः विषयम् उक्तवान् ।
अन्तर्विषयाः
प्रारम्भिकजीवनम्[सम्पादयतु]
पुरुषोत्तमदासस्य जन्म क्रि.श. १८८२तमवर्षस्य अगस्ट्मासस्य प्रथमदिनाङ्के उत्तरप्रदेशराज्यस्य अलहाबादनगरे अभवत् । अस्य प्राथमिकी शिक्षा स्थानीये सिटि आङ्ग्लो वर्नाक्युलर् विद्यालये अभवत् । एषः क्रि.श. १८९४तमवर्षे विद्यालये माध्यमिकशिक्षायाः परीक्षां समुत्तीर्णवान् । क्रि.श. १८९७तमे वर्षे प्रौढशालायाः परीक्षायाः उत्तीर्णतायाः पश्चात् तत्कालीनरीत्यनुसारम् अस्य विवाहः मुरादाबादनिवासिनः नरोत्तमदासखन्ना इत्यस्य पुत्र्या चन्द्रमुख्या सह अभवत् । क्रि.श. १८९९तमे वर्षे काङ्ग्रेस् सङ्घटनस्य स्वयंसेवकः अभवत् । तस्मिन् एव वर्षे इण्टर्मीडियट् परीक्षाम् उत्तीर्य क्रि.श. १९००तमे वर्षे पुत्र्याः पिता अभवत् । अत्रान्तरे भारतस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामभूमौ निमग्नवान् । अग्रिमाध्ययनानर्थं एषः अलहाबादविश्वविद्यालयस्य म्योर् सेण्ट्र्ल् कालेज् प्रविष्टवान् । किन्तु स्वस्य क्रान्तिकारिककार्यकलापेन क्रि.श. १९०१तमे वर्षे महाविद्यालयतः निष्कासितः । क्रि.श. १९०३तमे वर्षे अस्य पिता दिवङ्गतः । एतादृशं सर्वं कष्टकण्ठकम् अतिक्रम्य क्रि.श. १९०४तमे वर्षे स्नातकपदवीम् आप्नोत् । क्रि.श. १९०५तमे वर्षे अस्य राजनैतिकजीवनम् आरब्धम् । क्रि.श. १९०५तमे वर्षे आरब्धे वङ्गभङ्गान्दोलनेन प्रभावितः स्वदेशिव्रतधारणम् अकरोत् । विदेशीयवस्तूनां बहिष्कारस्य रूपेण शर्कराभक्षणं त्यक्तवान् । गोपालकृष्ण गोखलेवर्यस्य अङ्गरक्षकरूपेण काङ्ग्रेस् अधिवेशने भागमवहत् । पुरुषोत्तमदासः क्रि.श. १९०६तमे वर्षे भारतीयकाङ्गेस् सङ्घटनस्य प्रतिनिधित्वेन चितः । अत्रारन्तरे लेखान् अपि रचयितुम् अरब्धवान् । लेखाः तत्कालीनपत्रिकासु अपि प्रकाशिताः । अस्मिन् समये अस्य प्रसिद्धं रचनं बन्दरसभामहाकाव्यम् इति | हिन्दीप्रभानामिकायां हिन्दीभाषापत्रिकायां तत् प्रकाशितम् । कार्यबाहुल्ये अपि स्वस्य अध्ययनं परिरक्षितवान् । क्रि.श. १९०६तमे वर्षे एल्.एल्.बी. पदवीमपि प्राप्य न्यायवादिवृत्तिम् आश्रितवान् । अग्रेपि अध्ययनं समुन्नीय स्नातकोत्तरपदवीं प्राप्य अलहाबादस्य उच्चन्यायालये तत्कालीनप्रसिद्धस्य बहादूरसप्रू वर्यस्य सहायकरूपेण न्यायवादिवृत्तिम् अनुवर्तितवान् ।
कार्यक्षेत्रम्[सम्पादयतु]
पुरुषोत्तमदासः टण्डन् अत्यन्तं मेधावी बहुमुखप्रतिभासम्पन्नः धनवान् च आसीत् । अस्य कार्यक्षेत्रं मुख्यतः त्रिषु भागेषु विभक्तम् असीत् । भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः, साहित्यम्, समाजः च इति विभागेषु कार्यं कृतवान् । स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे टण्डन् वर्यः कस्यचित् योधस्य भूमिकां कृतवान् । स्वस्य छात्रजीवने क्रि.श. १८९९तमे वर्षे काङ्ग्रेस्पक्षस्य सदस्यः सन् अलहाबादस्य भारतीयकाङ्ग्रेस्पक्षस्य प्रतिनिधित्वेन चितः । क्रि.श.१८९९तमे वर्षे जलियन्वालाबागहत्याकाण्डस्य अध्ययनं कर्तुं नियोजितस्य काङ्गेस्पक्षस्य समितौ सदस्यः अभवत् । क्रि.श. १९२०तमे वर्षे सञ्चालिते असहकारान्दोलने गान्धिमहोदयस्य आह्वानम् अङ्गीकृत्य सफलां न्यायवादिनः वृत्तिं त्यक्त्वा सङ्ग्रामभूमौ कूर्दितवान् । क्रि.श. १९३०तमे वर्षे करतिरस्कारान्दोलने भागम् वहन् बस्ती इति स्थाने आरक्षकैः बद्धः कारावारवासम् अनुभूतवान् । क्रि.श. १९३१तमे वर्षे लण्डन्नगरे आयोजिते वर्तुलोत्पीठिकासम्मेलने महात्मनः गान्धेः निर्गमनात् पूर्वं येषां स्वातन्त्रयोधानां बन्धनं कृतवन्तः तेषु एतेन सह जवाहरलालनेहरुः अपि आसीत् । क्रि.श. १९३४तमे वर्षे एषः बिहारस्य प्रादेशिककृषकसभायाः अध्यक्षपदे नियुक्तः अभवत् । बिहारस्य कृषकान्दोलनस्य विषये कारुण्यवान् पुरुषोत्तमः तेषां विकासार्थम् अनेककार्याणि कृतवान् । टण्डन् वर्यः निरन्तरं स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे निरतः आसीत् । अतः ब्रिटिश् आरक्षकाः एतं क्रि.श. १९४०तमे वर्षे एतम् एकवर्षं यावत् गृहबन्धने स्थापितवन्तः । क्रि.श. १९४२तमवर्षस्य आगस्ट्मासे अलहाबादनगरे पुनः आरक्षकैः बद्धः क्रि.श.१९४४तमे वर्षे विमुक्तः । एषा टण्डन् वर्यस्य पञ्चमी तथा अन्तिमा कारावारयात्रा अभवत् । क्रि.श. १९३७तमवर्षस्य जुलै ३१तः क्रि.श. १९५०तमवर्षस्य अगस्ट्मासस्य दशमदिनपर्यन्तम् उत्तरप्रदेशस्य विधानसभायाः प्रवक्तृरूपेण नियोजितः । क्रि.श. १९४६तमवर्षे भारतस्य संविधानरचनसभायाः सदस्यत्वेन चितः ।
साहित्यसेवा[सम्पादयतु]
पुरुषोत्तमदासस्य व्यक्तित्वस्य कर्तृत्वस्य च आकलनावसरे प्रायः अस्य साहित्यकारस्य रूपं न परिगणितम् । वस्तुतः एषः कश्चित् उच्चस्तरीयः लेखकः । अस्य रचनानि तत्कालीनेतिहासस्य शोधं कुर्वन्ति स्म । साहित्यक्षेत्रे टण्डन्वर्यः निबन्धकारः, कविः, पत्रकर्ता इति अभिज्ञातः भवति । अस्य लेखाः हिन्दीभाषायाः, धर्मस्य संस्कृतेः चेति विविधविषयैः सम्बद्धाः भवन्ति स्म । भाषासाहित्ययोः सम्बद्धलेखेषु कविता, दर्शनं, साहित्यं, हिन्दीसाहित्य का कानन, हिन्दीराष्ट्रभाषा क्यों, मातृभाषा की महत्ता, भाषा का सवाल्, गौरवशाली हिन्दी, हिन्दी की शक्ति, कवि और दार्शनिक, इत्यादयः प्रमुखाः । धर्मसंस्कृतसम्बद्धनिबन्धेषु भारतीय संस्कृति और कुम्भमेला, भारतीय संस्कृति संदेश तथा अन्य निबन्धेषु लोककल्याणकारी राज्य, धन और उसका उपयोग, स्वामी विवेकानन्द और सरदार, वल्लभ भाई पटेल इत्याद्याः प्रमुखाः कृतयः । काव्यरचनेषु बन्दर सभा महाकाव्य, कुटीर का पुष्प, स्वतन्त्रता इत्याद्याः ऐतिहासिकरीत्या मुख्याः कृतयः । एतासु कृतिषु राष्ट्रियता तथ देशभक्तिः च जागरिता अस्ति । भारतीयसंस्कृतेः परमप्रियः चेदपि राजर्षिः टण्डन्वर्यः मौढ्यस्य अन्धविश्वासस्य विरोधी आसीत् । एषः भारतीयसमाजे व्याप्तस्य दुष्टपद्धतीनां कुप्रथानां विषये कटुवचनानि वदति स्म । अस्य आत्मबलम् अद्भुतम् आसीत् येन एषः कठिणातिकठिणकार्याणि अपि अनायासेन समापयति स्म । क्रि.श. १९४८तमवर्षस्य एप्रिल्मासस्य १५तमेदिने सन्ध्याकाले सरयूनद्याः तटे वैदिकमन्त्रोच्चारणपूर्वकं महान् देवरहा बबा स्वामी अस्मै राजर्षिः इति उपाधिम् अयच्छत् । केचन अयम् उपधिः अनुचितः इति अवदन् । किन्तु ज्योतिर्मठस्य श्री शङ्कराचर्यः महास्वामी अयं शास्त्रसम्मतः इति अवदत् । अस्य पुष्टये काश्याः पण्डितसभा क्रि.श. १९४८तमे वर्षे अखिअभारतीयसांस्कृतिकसम्मेलनम् उपाधिवितरणावसरे टण्डनस्य नाम्ना सह राजर्षिः इति पदम् अविच्छिन्नं भवतु इति उदघोषयत् ।
हिन्दीभाषाप्रोत्साहनम्[सम्पादयतु]
राजर्षिः बाल्यकालादेव हिन्दीभाषायाः अनुरागी आसीत् । एषः अनुरागः प्रवर्धितः पण्डितबालकृष्णवर्येण मदनमोहनमालवीयेन् च । क्रि.श. १९१०तमवर्षे अक्टोबरमसस्य दशमे दिने काशीनगरे हिन्दीसाहित्यसम्मेलनस्य प्रथमाधिवेशनं मालवीयस्य आध्यक्ष्ये सम्पन्नम् । राजर्षिः टण्डन् सम्मेलनस्य मन्त्रित्वेन नियुक्तः आसीत्। अग्रे साहित्यसम्मेलनस्य माध्यमेन हिन्दीभाषायाः अत्यधिकां सेवामकरोत् । राजर्षिः टाण्डन् हिन्दीभाषायाः प्रसारप्रचारार्थं हिन्दीविद्यापीठं प्रयागे प्रतिष्ठापयत् । हिन्दीभाषायाः शिक्षाप्रसारः आङ्ग्लभाषाप्रभावस्य न्यूनीकरणं च अस्य पीठस्य स्थापनायाः उद्देशः आसीत् । एतत् सङ्घटानम् अनेकाः हिन्दीभाषापरीक्षाः सञ्चालयति स्म । अनेन दक्षिणभारते अपि हिन्दीभाषायाः प्रसारः अभवत् । संस्थायाः एतेषां कार्याणां प्रभावः महिलाविश्वविद्यालयस्य महिलाविद्यायस्य उपरि अभवत् । अनेकेषु महाविद्यालयेषु विश्वविद्यालयेषु च हिन्दीभाषा पाठ्यक्रमे प्रवेशिता । क्रि.श. १९४९तमे वर्षे यदा संविधानसभासम्बद्धप्रश्नः आगतः तदा काचित् विचित्रा स्थितिः उत्पन्ना । महात्मा गान्धिः तु हिन्दुस्तानीसमर्थकः एव आसीत् । पण्डितनेहरुः तथा डा.राजेन्द्रप्रसादः अन्यनेतारः च हिन्दुस्तानीपक्षे एव आसन् । किन्तु राजर्षिः पुरुषोत्तमः न पराजितः अवनतः च |परिणामतः विजयः अपि अनेन एव प्राप्तः । क्रि.श. १९४९तमवर्षस्य डिसेम्बर् मासस्य ११-१४पर्यन्तं हिन्दी तथा हिन्दुस्तानि विषये काङ्ग्रेस् सभायां घर्मचर्चा प्रचलिता । पश्चात् मतदानप्रक्रिया अभवत् । हिन्दीभाषाहिते ६२मतानि हिन्दुस्तानीहिते ३२मतानि आगतानि । पश्चात् काङ्गेस् पक्षस्य सभायां हिन्दी राष्ट्रभाषा देवनागरी राजलिपिः इति समघोषयन् । वन्देमातरं गीतं राष्ट्रगीतं कर्तुं राजर्षिः टण्डन् स्वसहयोगिभिः सह अभियानं चालितवान् । अस्य अनुमोदनपूर्वकं कोटिशः जनानां हस्ताक्षराणि स्वीकृतवान् । समर्थनपत्राणि अपि एकत्र कृतवान् ।
विवादः[सम्पादयतु]
भारतवर्षे स्वातन्त्र्यपूर्वादपि साम्प्रदायिकसमस्याः विकटरूपेण सन्त्येव । राजर्षिः भारतीयसंस्कृतेः परमभक्तः पोषकः च । अतः केचन नेतारः राजर्षेः टण्डनवर्यस्य उपरि साम्प्रदायिकः इति आक्षेपम् अकुर्वन् । भारते संस्कृतिद्वयस्य रक्षणं विश्वासघातककार्यं भवति इति राजर्षेः भावः आसीत् किन्तु अन्यमतविरोधी इति तु न । वास्तवेन टाण्डनवर्यस्य व्यक्तित्वं मानववादि आसीत् । अस्य गृहे यः बालकः अस्य सहायतां करोति स्म सः अन्यमतीयः एव आसीत् । किन्तु जनाः तम् अन्यमतविरोधी साम्प्रदायिकः इति भावयन्ति स्म ।
उल्लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- राजर्षि पुरुषोत्तमदास टण्डन (व्योम की डाक)
- पुरुषोत्तम दास टंडन पर एक संक्षिप्त आलेख
- कर्मयोगी, कालपुरुष व तपस्वी थे पुरुषोत्तम टण्डन (दैनिक जागरण)
- पुरुषोत्तम दास टंडन पर एक लेख अंग्रेज़ी में
- Opposition to Partition
- पाथ टू पार्टीशन
- Article saying that Purushottam Das Tandon shifted to Rubber Chappals
- Arrest of Nehru and Purushottam Das Tandon
- Official Website of the Legislative Assembly of Uttar Pradesh
- Official Website of Indian Parliament
- In a time warp
- राजर्षि पुरूषोत्तम दास टंडन जी के बारे में विभिन्न विद्वानों के विचार


text:
मैसूरुमण्डलम्
मैसूरुमण्डलम् (Mysore district) कर्णाटकराज्ये विद्यमानं किञ्चन मण्डलम् । भारतस्य दक्खन् प्रस्थभूमौ विराजते मैसूरुमण्डलम् । कर्णाटकस्य सांस्कृतिकराजधानी इति ख्यातिः अस्य नगरस्य अस्ति । मण्डलस्य केन्द्रस्य च नाम समानम् अस्ति । अत्र अनेकाः राजप्रासादाः सन्ति अतः प्रासादनगरम् इत्यपि कथयन्ति ।
अन्तर्विषयाः
विस्तीर्णता[सम्पादयतु]
६२६९ च.कि.मी.मिता ।
स्थानम्[सम्पादयतु]
अस्य ईशान्यदिशि मण्ड्यमण्डलम्, आग्नेयदिशि चामराजनगरमण्डलम् , दक्षिणदिशि तमिऴनाडुराज्यम्, नैरुत्यदिशि केरलराज्यम्, पश्चिमदिशि कोडगुमण्डलम्, उत्तरदिशि हासनमण्डलम् , च सन्ति ।
उपमण्डलानि-७[सम्पादयतु]
मैसूरु, हेग्गडदेवनकोटे, हुणसूरु, कृष्णराजनगरं, नञ्जनगूडु, पिरियापट्टणं, तिरुमकूडलुनरसीपुरम्
नद्यः[सम्पादयतु]
इतिहासः[सम्पादयतु]
मैसूरुनगरस्य प्रतिष्ठापनं तु सामान्यतः ११ तमे शतके अभवत् इति विश्वासः । १४तम शतकस्य अन्ते ओडेयर् वंशजाः मैसुरुसंस्थानस्य प्रशासनम् आरब्धवन्तः । अस्य वंशस्य प्रथमः नृपः यदुरायः । अतः तस्य वंशस्य नाम यदुवंशः इति प्रथितम् । प्रथमं तावत् विजयनगरसाम्राज्यस्य एव भागः आसीत् । किन्तु विजयनगरस्य पतनस्य अनन्तरं मैसूरुसंस्थानं स्वतन्त्रं राज्यम् अभवत् । रणधीरकण्ठीरवनरसराज ओडेयर् राज्यविस्तारं कृतवान् । १८तमशतके ओडेयर् राज्ञां प्रभावः क्षीणः अभवत् । तदनन्तरं हैदरालि, टिप्पु सुल्तान् च क्रमशः राज्यभारं निरूढवन्तौ । तयोः साम्राज्यस्य राजधानी मैसूरुतः श्रीरङ्गपट्टणम् अभवत् । क्रि.श.१७९९ तमे वर्षे टिप्पुसुल्तानस्य पराजयस्य अनन्तरं ब्रिटिश्जनानां हस्तगतम् । ते पुनः ओडेयर् वंशीयान् एव सिंहासने आरोपितवन्तः । क्रि.श. १८३४ तमे वर्षे बेङ्गळूरुनगरं तेषां राजधानी अभवत् । भारतस्य स्वातन्त्र्यानन्तरं मैसूरु ओडेयर् संस्थानं भारतगणराज्ये विलीनम् अभवत् । क्रि.श. १९५०तमे वर्षे मैसूरुराज्यम् इति नाम अभवत् । कालान्तरे क्रि.श.१९५६तमे वर्षे पुनरेकीकरणस्य काले कर्णाटकराज्यम् इति पुनः नामाङ्कितम् ।
भौगोलिकता[सम्पादयतु]
मैसूरुनगरं समुद्रतटात् ७७०मी. औन्नत्ये अस्ति । बेङ्गळूरुनगरात् १४०कि.मी दूरे अस्ति । भूमिवायुमार्गाभ्यां शीघ्रसञ्चारव्यवस्था अस्ति । सामान्यं शीतलं वातावरणं सर्वदा हितकरं भवति । अस्य मण्डलस्य नैरुत्यभागे कावेरीजलानयनप्रदेशः कृषिसमृद्धः अस्ति । बण्डिपुर-अभयराण्यम् नागरहोळे अभयारण्यं च भागशः अस्मिन् मण्डले एव स्तः। सामान्यतः कार्तिकटोबर् मासे आचर्यमानः नवरात्रोत्सवः मैसूरुनगरस्य सांस्कृतिकम् आकर्षणम् अस्ति । दसरा नाम्ना दशदिनानि वैभवेन आचरन्ति ।
कृषिः[सम्पादयतु]
कृषिः एव जनजीवनस्य आर्थिकतायाः मूलस्रोतः । यद्यपि नदीजलानयनम् अस्ति तथापि वृष्टिम् आश्रित्य एव कृषिकर्म प्रचलति । सामान्यतः ३,२५,९०० कृषकाः अनवरतं कृषिकार्यनिरताः भवन्ति । देशस्य आहारोत्पादने ६.९५% योगदानं मैसूरुमण्डलस्य अस्ति । कलायाः , गोधूमः, रागी, इक्षुः, सूर्यकान्तिः, इत्यादयः अस्य मण्डलस्य प्रधानानि आहारोत्पादनानि भवन्ति ।
प्रेक्षणीयानि स्थानानि[सम्पादयतु]
मैसूरे अतिप्राचीनः मैसूरुविश्वविद्यालयः केन्द्रीयम् आहारतन्त्रज्ञानसंशोधनकेन्द्रम्, केन्द्रीयरक्षणाविभागस्य आहारसंशोधनप्रयोगालयः, विश्वप्रसिद्धं मैसूरुराजभवनम्, श्रीचामराजेन्द्रजन्तुशाला, चामुण्डीपर्वतः, कारञ्जिकेरे, कुक्करहळ्ळीकेरे, बण्डिपुरं, राजेन्द्रविलासः, जगन्मोहनप्रासादः, जयलक्ष्मीविलासः, ललितमहल्, मानसगङ्गोत्री च। नञ्जनगूडु, सोमनाथपुरं, तलकाडु इत्येतेषु अपि प्रसिद्धानि स्थानानि सन्ति ।
१)मैसुरुनगरम्[सम्पादयतु]
मैसूरुप्रदेशे पूर्वं गङ्ग-चोल-विजयनगर-होय्सल-ओडेयरवंशीयानां प्रशासनम् आसीत् । नाल्वडि कृष्णराज ओडेयरः अत्यन्तम् प्रसिद्धः राजा आसीत् । मैसूरुनगरे नवरात्रिमहोत्सवः वैभवेण आचरितः भवति । विजयदशम्याः दिने आचर्यमाणः दसरामहोत्सवः मैसूरुदसरा इत्येव प्रसिद्धः । देव्याः चामुण्डेश्वर्याः सुवर्णमण्डपे उत्सवः भवति । स तु विश्वविख्यातः पर्वविशेषः। लक्षाधिकजनाः देशविदेशेभ्यः अस्मिन्नवसरे मैसूरुनगरम् आगच्छन्ति गजस्योपरि देव्याः चामुण्डेश्वर्याः विशेषयात्रा भविष्यति । नगरे विविधाः मनोरञ्जनकार्यक्रमाः प्रचलन्ति । राज्यसर्वकारेण उत्सवः आचर्यते । कर्णाटकराज्यस्य मुख्यमन्त्री उत्सवे भागं स्वीकरोति । मैसूरुसमीपे रङ्गनतिट्टुपक्षिधाम अस्ति । मैसूरुनगरे दर्शनीयानि अनेकस्थानानि सन्ति । तेषु जगन्मोहनप्यालेस्, चित्रशाला, मृगालयः, रेल्वेम्युसियम् ललितमहल् सेंटफिलोमीनाचर्च, मानसगङ्गोत्री, वस्तुसंग्रहालयः श्रीगन्धतैलकार्यागारः, दुकूलवस्त्रनिर्माणकार्यागारः, मैसूरुराजगृहं प्रमुखानि। मृगालये दिसद्द्स्रजातीयाः पशुपक्षिणः सन्ति । मैसूरुतः १२ कि.मी .दूरे कावेरीनद्याः कृते कन्नम्बाडीजलबन्धः निर्मितः अस्ति । कन्नम्बाडीजलबन्धेन कृष्णराजसागरजलाशयः निर्मितः अस्ति । तत्र वुन्दावनोद्यानम् विश्वप्रसिद्धम् अस्ति । कृतकजलपातः , जलविहारः, सङ्गीतमयानि उत्सांसि सुन्दरदीपालङ्कारः यात्रिकानाम् आनन्दं जनयन्ति । उद्याने विविधानि सुन्दराणि सस्यानि सन्ति । मैसूरनगरं राजगृहाणां नगरम् इति प्रसिद्धम् । अत्र राजमार्गाः इव मार्गाः सन्ति । वास्तुशिल्पानि अतीव सुन्दराणि । तीर्थक्षेत्राणाम् अपेक्षया मैसूरुनगरे प्रेक्षणीयानि अनेकानि स्थानानि सन्ति । राजगृहस्य आवरणे एव अनेके देवालयाः सन्ति । तेषु भुवनेश्वरी- तृणेश्वरगायत्री(१९४९)-श्वेतवराह-प्रसन्नकृष्णलक्ष्मीरमणदेवालयाः प्राचिनतमाः सन्ति । राजगृहे स्थितः आत्मविलासविनायकः अत्यन्तम् अद्भुतः क्वचिदेव दृश्यते च । आवारस्य बहिर्भागे दक्षिणपार्श्वे स्थितः बृहदाञ्जनेयमन्दिरं, सुब्बरायदासमन्दिरम् अतीव सुन्दरम् । ओण्टिकोप्पलु प्रदेशे स्थितं लक्ष्मीवेङ्कटरमणमन्दिरं (१९३७) ,चामुण्डीपर्वते स्थितः (महबलाचलः) भोगानरसिंहदेवालयः च दर्शनीयाः सन्ति । चामुण्डीपर्वतः (३४८९ पादपरिमितोन्नतः) अस्मिन् प्रदेशे स्थितस्य चामुण्डेश्वरीदेवालयस्य भव्यगोपुरं ६४० मीटर् उन्नतं , २००० वर्षप्राचीनं च । चामुण्डीपर्वतप्रदेशः आकर्षकः अस्ति । एतत् स्थानं पवित्रम् इति प्रसिद्धम् अस्ति । अत्र चामुण्डेश्वरी शक्तिदेवता रुपेण अस्ति । अत्र आगन्तुं १००० सोपानानां पादमार्गः (४.कि.मी मितः) अस्ति। २३ कि.मी. मितः सुसज्जितः वाहनमार्गः च अस्ति । पर्वते मार्गे २६ पादोन्नतः, २५ पादविस्तारवान् कृष्णाशिलायाः बृहन्नन्दीविग्रहः अस्ति। क्रिस्ताब्दे १६६४ तमे वर्षे निर्मितः एकशिलानिर्मितः दर्शनीयः नन्दिशिल्पः एषः । मैसूरुनगरे बहिर्भागे अधुनातनकाले स्थापितः गणपतिसच्चिदानन्दाश्रमः (अवधूतदत्तपीठम् इत्याख्यः) अद्भुतः अस्ति । विशालः प्रदेशः, सुन्दरराजगृहमिव वास्तुशिल्पम्, अधिदेवता दत्तात्रेयः इत्येतैः एतेन स्थानेन यात्रास्थलरुपं प्राप्तम् अस्ति । अत्रैव स्थित किष्किन्धामूलिकावनं बोनसायी उद्यानं विश्वे एव प्रसिद्धम् ।
२) नञ्जनगूडु[सम्पादयतु]
अस्य पौराणिकानि नामानि गरळपूरी, परशुरामक्षेत्रं, गौतमक्षेत्रं, दक्षिणकाशी इति च आसन् । अत्र श्रीनञ्जुण्डेश्वरः अथवा श्रीकण्ठेश्वरदेवालयः अस्ति । कपिलानदीतीरे एषः देवालयः अस्ति । एषः कर्णाटकराज्ये एव बृहद्धेवालयः इति प्रसिद्धः अस्ति । अस्य विस्तारः १६० पादपरिमितः *३८५ पादपरिमितः च अस्ति । महाद्वारगोपुरं १२० पादपरिमितम् उन्नतम् अस्ति । गोपुरे ३ मीटर् परिमितानि स्वर्णलेपितानि कलशानि श्रृंगद्वयं च सन्ति । स्तम्भानां विभागानुसारं २४७ अङ्गणविस्तारितम् मन्दिरम् अस्ति । गर्भगृहं परितः प्रदक्षिणापथम् अनन्तरं ९ स्तम्भानां सथामण्टपम् अस्ति । एषः देवालयः आदौ गङ्गवंशीयैः अनन्तरं चोळैः विजयनार- राजैः, मैसूरुओडेयरआदिभिः विस्तारितः अस्ति । देवालये स्थितानां विग्रहाणां सङ्ख्या अन्यत्र कुत्रापि न दृश्यते । अर्धसंख्याकाः विग्रहाः शिवलिङ्गानि।
३) सोमनाथपुरम्[सम्पादयतु]
एषः प्राचीनः अग्रहारः अस्ति अत्र १३ शतकीयः प्रसन्नकेशव अथवा लक्ष्मीकेशवदेवालयः अस्ति । एषः देवालयः विशालः अस्ति अस्य प्राङ्ग्णं २१५*१७७ पादपरिमितम् अस्ति । प्रवेशाय महाद्वारमस्ति । गर्भगृहम् परितः भवनेषु ६४ गुहाः इव रचनाः सन्ति । तासु प्रत्येकस्मिन् देवदेवतानां शिल्पं स्यात् इति अभिप्रायः । एषः देवालयः होय्सळशैल्या अस्ति । उन्नतं प्राङ्गणं नक्षत्राकारकम् अस्ति । एषः त्रिकूटाचलः। अस्य आवारेषु स्थितानि शिल्पानि अद्भुतानि मनमोहकानि च सन्ति । देवालये ३ गर्भगृहाणि सन्ति । एकस्मिन् वेणुगोपालः अन्यस्मिन् जनार्दनः, मध्ये केशवः च सन्ति । प्राचीनः केशवविग्रहः केनचित् चोरितः इदानीं नूतनविग्रहः स्थापितः अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- मैसूरुतः ४२ कि.मी ।
- वसतिः -के.एस्.टि.डि.सि प्रवासिनिलयं , होटेलमयूर , केशव च ।
४)तलकाडु -कावेरीतीरस्थम्[सम्पादयतु]
त्रिवेणीसङ्गमस्थानम् । सिद्धारण्यम्, दवलनपुरम्, गङ्गवाडी, गजारण्यक्षेत्रम् इत्यादिभिः नामभिःप्रसिद्धम् अस्ति । एतत् ऐतिहासिकं पौराणिकं धार्मिकं च क्षेत्रमस्ति । चारित्रिकदृष्ट्या तलकाडु गङ्गवंशीयानाम् राजधानी आसीत् । चोळानां काले अस्य राजराजपुरम् इति नाम आसीत् । अत्र पञ्चब्रह्ममयः परशिवमूर्तिः पञ्चमुखैः युक्तः अस्ति । सः एव वैद्येश्वरः मल्लिकार्जुनः, अर्केश्वरः, पातालेश्वरः मरळेश्वरः च। कीर्तिनारायणमन्दिरं (नडुबीदिनारायण) होय्सळराजानां काले विष्णुवर्धनेन निर्मितम् अतीव सुन्दरं मन्दिरम् अस्ति । देवः पद्मधारी दशपादपरिमितोन्नतः अस्ति । पीठस्य प्रभावळ्याम् दशावतारस्य शिल्पं सुन्दरम् अस्ति । पञ्चलिङ्गदेवालये स्थितानां पञ्चलिङ्गानां दर्शनम् इति उत्सवः द्वादशवर्षेषु एकवारं वैभवेण प्रचलति । तदा लक्षाधिकजनाः आगत्य उत्सवे भागं स्वीकुर्वन्ति । अत्रत्यः तलकाडुसिकताराशिः कर्णाटकस्य भूविस्मयेषु अन्यतमः अस्ति । एतत् क्षेत्रं भारतीयपुण्य- क्षेत्रेषु अग्रपंक्तौ योजितम् अस्ति । भारतीयशैववैष्णवयात्रास्थलेषु अन्यतमम् अस्ति
मार्गः[सम्पादयतु]
- मैसूरुतः ४५ कि.मी ।
- बेङ्गळूरूतः मळवाळ्ळिद्वारा २४४ कि.मी
मैसूरनगरे वासः योग्यः । ततः बस्यानसौकर्यम् अस्ति ।
प्रसिद्धाः व्यक्तयः[सम्पादयतु]
श्रेष्ठः अभियन्ता श्री मोक्षगुण्डं विश्वेश्वरय्यः स्वतन्त्रभारतस्य द्वितीयः राष्ट्राध्यक्षः सर्वपल्ली राधाकृष्णन् , ख्यातनामकविः बि.एम्.श्रीकण्ठय्यः , रङ्गकथाकारः आर्.के.नारायणः सि.डि.नरसिंहय्यः जावगल् श्रीनाथः, मङ्गलासत्यन्, वीणे शेषण्णः, वीणे सुब्बणणः, पिटिलुचौडय्यः, एम्.वि.गोपालस्वामी, जि.टि.नारयणगौड, दे.जवरेगौडः, हा.मा.नायकः, डा. एस्.एल्.भैरप्पः, श्री सुब्रह्मण्यराजे अरस्, श्री आर्.शामा शास्त्री, श्री मैसूरु अनन्त शास्त्री, मैसूरु अनन्तस्वामी, बिडारं कृष्णप्पः, एच्.एन्.कृष्णस्वामी अय्यङ्गार्, एन्.आर्.नारायणमूर्ति, सर्.मिर्जा इस्मायिल्, नजीर् साब्, दिवान् पूर्णय्यः, डा. एस्. चन्द्रशेखरः, एम्.एन्.श्रीनिवास इत्यादयः अत्र सेवां कुर्वाणाः प्रसिद्धिम् आपन्नाः ।
वीथिका[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- ↑ १.० १.१ "Know India- Karnataka". Government of India. Retrieved 7 January 2011.


text:
शनिः
अन्तर्विषयाः
सुन्दरः ग्रहः[सम्पादयतु]
शनिग्रहः(Saturn) गुरुग्रहस्यापेक्षया बहिः चलति। अस्य ग्रहस्य गात्रं बृहत् भवति। अन्येषां ग्रहाणां तुलनायां गात्रे द्वितीय स्थानीयः एषः ग्रहः भवति। ग्रहाय जलस्य ७१ अंशिक सान्द्रता अस्ति। गात्रे बृहत् भवतीत्युक्तं किन्तु,अल्पभारवान् ग्रहः इति चेत् आश्चर्यं भवेत् किन्तु सत्यमेतत्। सागरे एतादृषं गात्रविशिष्टम् एनं ग्रहं यदि क्षिपामः तर्हि न निमज्जतिस्म। हिमराशेः अपेक्षया अल्पभारः अस्य। जलस्य उपरि प्रायः तरणं कुर्यात्। शनिग्रहः बहुसुन्दरं दृश्यते। अस्य प्रकाशः,वर्णः,मध्ये विद्यमानाः वलयाः, अष्टौ उत नवचन्द्राणां परिवारः एते सर्वेऽपि आश्चर्यं जनयन्ति। अतीव कान्तिविशिष्टः ग्रहः भवति। बहुदूरात् पश्यामश्चेदपि बुधग्रहस्य प्रकाशतुल्यः भवति अयं ग्रहः।
गात्रं गतिश्च[सम्पादयतु]
अयं शनिग्रहः गात्रे भूमेः अपेक्षया ७९२ भागपूर्तिः बृहत् भवति। भारे भूमेः अपेक्षया ९५ भागपूर्तिः बृहत् भवति। अस्य गोलस्य व्यासः विषुवद्रेखायां ७५,००० मैलुपरिमितं भवति। ध्रुवरेखायां ६७,००० मैलुपरिमितं भवति। ध्रुवयोर्मध्ये समतलाकारे दृश्यमानस्य गोलकस्य परितः वलयाः यदि नभवन्तिस्म तर्हि गोलाकारे दृश्यमानस्याऽपेक्षया आन्डाकारे दृश्यतेस्म। शनिग्रहः १० घन्टा, १४ निमेष,२४ क्षणाय एकवारं स्वपथे परिक्रमति। अयं ग्रहः सूर्यम् एकवारं परिक्रमणं कर्तुं २९ वर्षाणि १९७ दिनानि अपेक्षन्ते। अस्य ग्रहस्य सञ्चरण वेगः भूमेः १\३ भागांशः अस्ति। प्रतिक्षणं ६ मैलुपरिमिते वेगे क्रमति । अस्य वेगः मन्दः भवति। ग्रहस्य दीर्घवृत्तोऽपि बृहत् भवति। अयं ग्रहः सूर्यात् यादा गरिष्टदूरे भवति तदा ९३६,०००,००० मैलु दूरे भवति , ८३६,०००,००० कनिष्टदूरे भवति। भूम्या अयं ७४४ तथा १०२८ मिलिय मैलुपरिमिते अन्तरे सरति। भूमौ विद्यमानानाम् अस्मभ्यं कृते,अयंग्रहः मंगळग्रहः तथा गुरुग्रह इव आकाशे वक्रगमने दृश्यते। भूमिः शनिग्रहात् ७४४ तः १.०२८ मिलिय गरिष्ट, कनिष्टदूरे भवति।
बाहीकः[सम्पादयतु]
शनेः बहिर्भागः गुरुग्रह इव वातावरणमावृतः अस्ति । विषुवद्रेखायां अस्य ग्रहाय घन्टायै २३,००० मैलुपरिमितवेगोऽस्ति। उत्तरदक्षिणयोः अक्षांशयोः प्रति यदा सरति तदा वेगे न्यूनता भावति। अस्य बहिर्भागात् प्रतिबिम्बित प्रकाशः बहु विशिष्टः भवति। भूमौ श्वेताकाशाः यावत् प्रकाशस्य प्रतिछायां प्रकाशयन्ति ,तदपेक्षया अत्रत्य वातावरणं सूर्यकिरणानां प्रतिछायां प्रकाशयति। अस्य गोलाय स्वप्रकाश शक्तिः किञ्चिदस्ति इति ऊहा। गोलस्य मध्यभागः प्रकाशसहित श्वेतवस्त्रमिव दृश्यते। ध्रुवयोः हरितवर्णः दृश्यते।
वातावरणम्[सम्पादयतु]
शनिग्रहे अनिलानां विमोचना वेगः प्रतिक्षणं २३ मैलिपरिमितं भवति। अत्र ० डिग्रिसेन्टिग्रेड् औष्ण्यं भवति। अस्य बाहीकः १४० डिग्रि उष्णं भवति। एतादृश परिस्थितौ कस्यापि अनिलस्य अणुपरिमाणवः शनिग्रहं विहाय गन्तुमशक्ताः भवन्ति । एतदृष बृहत् कायः जलस्य ७\१० भागांशः सान्द्रता भवति। अस्यान्तः घनभागः न्यूनं भवति। बाहीकः अनिलेन पूरितमस्ति। सान्द्रतानुरोधेन अस्य गर्भः एवं भवेदिति ऊहा, मध्यभागः २८,००० मैलुव्यासपरिमितशिलाया आवृतमस्ति। अस्यापेक्षया बहिः ८,००० कि.मी. स्थूलहिमराशेः कवचोऽस्ति। एतदपेक्षया बहिः २२,००० कि.मी. स्थूलं वातावरणमस्ति इति। अस्य वातावरणस्य सान्द्रता जलस्यापेक्षया पादभागः अस्तीति,तत्र जलजनकः हीलियम् सदृषाः अनिलाः घनीकृत धूलीकणाः इव भवन्तीति स्यात्। स्थूलरूपेण गणनायां गुरुः तथा शनिग्रहयोः गोलयोः रचनयोः सादृश्यं भवति।
शनेः वलयाः[सम्पादयतु]
अस्य सौन्दर्यं दूरदर्शक यन्त्रद्वारा जनाः दृष्टवन्तः। गैलीलियो प्रप्रथमवारं दूरदर्शकसहायेन ग्रहस्य मध्यरेखायां लघु बिन्दुद्वयं दृष्टवान्। एतौ बिन्दू लघु चन्द्रौ इति तस्य ऊहा आसीत्। गच्छताकालेन अदृश्यौ सन्जातौ। तदा सः विस्मयचकितः संजातः। स्व नेत्रे एव विश्वासः नासीत् तस्य।
हैगेन्सस्य ऊहा[सम्पादयतु]
हालेण्ड देशस्य (१६२९-१६९५) हैगेन्स नामकः घटियन्त्रं, दूरदर्शकयन्त्रञ्च निर्मातिस्म। अयं खगोलज्ञः अपि आसीत्। अनेन शनेः परितः विद्यमान अलङ्कारस्य रहस्योद्घाटने यत्नः कृतः। कदाचित् तस्य परितः अङ्गुलीयकानि दृश्यन्ते, कदाचित् तस्य वामे,दक्षिणेच कन्टकौ स्थः इव भासते । क्रुशः,विशालाङ्गुलीयकानि च अस्य गोलाय परिक्रमन्ति चेदेव एतादृष दृश्यं द्रष्टुं शक्यते इति अस्याभिप्रायः। पूर्वोक्त विषये १६५५ ततः पूर्वमेव तेन चिन्तितमासीत्। जनानां पुरतः स्वाभिप्रायं वक्तुं अस्य धैर्यं नासीत्। किन्तु वर्षचतुष्टयानन्तरं (१६५९) सधैर्येण स्ववादं मण्डितवान्। ”शनेः परितः क्रुशः तथा विशालाङ्गुलीयकमस्ति। एतत् मुख्यग्रहाय न सल्लग्नं, किन्तु परितः परिक्रमति। एतत् अङ्गुलीयकं ग्रहपथाय अभिनति अस्ति । कालान्तरे खगोलज्ञाः हैगेन्सस्य वादम् अङ्गीकृतवन्तः। अनन्तरं प्यारिस् वीक्षणालयस्य प्रमुखः गयोवानि केन्सीनि, अनेन कृत उत्तमसंशोधनेन ज्ञातं यत्, अस्य ग्रहस्य परितः एकमेव वलयः नास्ति,किन्तु दौ वलयौ इति। बहिः विद्यमानस्य अन्गुलीयकस्य विशालता न्यूनम् एवं लघुश्च भवति। अन्तराङ्गुलीयकं विशालम् बृहच्च भवति। अङ्गुलीयकयोः प्रकाशे व्यत्यासोऽस्ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Saturn profile at NASA's Solar System Exploration site
- Saturn Fact Sheet, by NASA
- Gazeteer of Planetary Nomenclature – Saturn (USGS)
- Cassini–Huygens mission to Saturn, by NASA
- Research News about Saturn
- General information about Saturn
- Studies on the Rings of Saturn
- Astronomy Cast: Saturn
- Outside In – film animated from hundreds of thousands of still Cassini photographs
- Saturn in Daytime (12 inch telescope)
- Saturn 'Rev 175' Raw Preview


text:
सर्षपः
अयं सर्षपः अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं सर्षपः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । सर्षपः आङ्ग्लभाषायां Brassica इति उच्यते । अयं सर्षपः वर्णस्य अनुगुणं त्रिधा विभक्तः भवति । गौरः सर्षपः, कृष्णः सर्षपः, रक्तः सर्षपः च इति । अत्र गौरः सर्षपः सिद्धार्थः (Brassicea Compostris) इति, कृष्णः सर्षपः राजिका (Brassiea Rigra) इति, रक्तः सर्षपः “सर्षपः (Brassica) इति च उच्यते । सामान्यतया कृष्णः रक्तः च सर्षपः आहारत्वेन उपयुज्यते । अत्र गौरवर्णस्य सर्षपस्य भूतनाशनः, कटुस्नेहः, ग्रहघ्नः, कटुकः , राजकाफलं, सिद्धार्थः इत्यादीनि अन्यानि नामानि सन्ति । कृष्णस्य सषपस्य राजक्षवकः, राजिका, क्षुताभिजनकः, राजसर्षपः इत्यादीनि अन्यानि नामानि च सन्ति । अयं सर्षपः यथा आहारत्वेन उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य सर्षपस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
अयं सर्षपः अत्यन्तम् उष्णः । सर्षपः तिक्तः कटुः च ।
- “गौरसर्षपकोऽत्युष्णो रक्षोघ्नः कफवातजित् ।
- कृम्यामकण्डुकुष्ठघ्नः श्रुतिशीर्षानिलार्तिजित् ॥
- तद्वद्रक्तस्तु सिद्धार्थसिक्तः स्निग्धोष्णकः कटुः ॥“ (धन्वन्तरिकोषे करवीरादिवर्गः)
- १. अयं सर्षपः कफं वातं च निवारयति ।
- २. सर्षपः उदरस्य कीटबाधां, ग्रहबाधां च निवारयति ।
- ३. सर्षपः रक्तस्रावं, पित्तं च वर्धयति । अतः पित्तप्रधानैः रोगैः पीडिताः अधिकतया न सेवेरन् ।
- ४. गौरः सर्षपः रक्तसर्षपस्य अपेक्षया उत्तमः ।
- ५. सर्षपः त्वक्सम्बद्धान् दोषान् शमयति ।
- ६. सर्षपः रुचिं वर्धयति, व्रणं शुष्कीकरोति च ।
- ७. सर्षपः विषबाधां, भूतबाधां च निवारयति ।
- ८. सर्षपः कर्णसम्बद्धेषु रोगेषु, शिरसः सम्बद्धेषु रोगेषु च उत्तमम् औषधम् ।
- ९. सर्षपः उष्णवीर्यः, रक्तोघ्नः च ।
- १०. अयं सर्षपः कण्डूरोगं, कुष्ठरोगं च निवारयति ।
- ११. सर्षपः मानसिकरोगे, अग्निमान्द्ये चापि उपयुज्यते ।
- १२. अस्य सर्षपस्य तैलम् अभ्यङ्गावसरे अपि उपयुज्यते ।
- १३. सर्षपः स्नेहनः अस्ति । अयं वर्णम् उत्तमं करोति ।
- १४. सर्षपः चर्मरोगे अपि उपयोक्तं शक्यते ।
- १५. सर्षपस्य तैलं प्लीहरोगे उत्तमम् औषधम् इति काश्यपसंहितायाम् उक्तम् अस्ति ।
- १६. सुश्रुतः सर्षपस्य तैलम् “अचक्षुष्यम्” इति उक्तवान् अस्ति ।
- १७. सर्षपं सैन्धवलवणेन सह योजयित्वा वमनं कारयितुम् उपयोगं कुर्वन्ति ।
- १८. सर्षपं शीतलजलेन सह पेषणं कृत्वा कृशस्य वस्त्रस्य उपरि प्रसारयन्ति । तत् वस्त्रं वातरोगे, लक्वे, सन्धिवाते, वेदनायां, कण्डूयने च शरीरस्य उपरि यत्र वेदना भवति तत्र स्थापयन्ति । १० निमेषानन्तरं वस्त्रं निष्कासयन्ति । यदि ज्वलनम् आरप्स्यते तर्हि पूर्वमेव निष्कासयन्ति ।
- १९. अस्य सर्षपस्य बीजस्य चूर्णं १-३ ग्रां पर्यन्तं दातुं शक्यते ।


text:
ब्रह्म
संसारचक्रं विचित्रमस्ति। मायाविमोहिताः सन्ति सर्वेऽपि मानवाः। विद्यावन्तोऽपि महाविद्यां नोपासन्ते। तेऽपि नानाविधानि कष्टानि प्राप्नुवन्ति। ये योगिनः ज्ञानिनः आचारवन्तः साधवः सन्ति तेऽपि मायया मोहिताः भवन्ति। यथोक्तम्- ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा।। दुर्गासप्तशती 1.55 बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति। दुर्गासप्तशती 1.56 ये संसारबन्धनं त्यक्तुं वाञ्छन्ति, मायामयं विश्वं संसारसागरञ्च तर्त्तुमिच्छन्ति मोक्षस्य द्वारमुद्धाटयितुमिच्छन्ति तैः किं करणीयमिति वर्तते महती जिज्ञासा। वस्तुतः मोक्षस्य सर्वस्य वा मूलमस्ति महेश्वरः महेश्वरस्यापि मूलमस्ति पञ्चाक्षरमन्त्रः पञ्चाक्षारमन्त्रस्यापि मूलमस्ति गुरुः। अतः संसारे सर्वेभ्योऽपि श्रेष्ठः गुरुरस्ति। उक्तञ्च- मोक्षस्य मूलं यज्ज्ञानं तस्य मूलं महेश्वरः। तस्य पञ्चाक्षरो मन्त्रो मूलमन्त्रं गुरोर्वचः ।।इति।। गुरुरेव माता गुरूरेव पिता गुरुरेव देवो वर्तते। गुरुरेव पातकिनं पवित्रं करोति, पतितमुन्नतशिखरमारोहयति। प्रसन्नः गुरुः महेश्वरं प्रसीदयति प्रदर्शयति च। तत्किमस्ति यद् गुरुः कर्तुं न शक्नोति। गुरुः दुर्लभमपि प्रापयति असाध्यमपि साधयति। ईश्वरादपि श्रेष्ठः गुरुरेव अस्ति। गुरौ प्रसन्ने ईश्वरः प्रसीदति विपदः गच्छन्ति सम्पदः आगच्छन्ति। यथोक्तम्- गुरुः पिता गुरुर्माता गुरुर्देवो गुरुर्गतिः। शिवे रुष्टे गुरुस्त्राता गुरौ रुष्टे न कश्चन। मन्त्रत्यागाद् भवेन्मृत्युर्गुरुत्यागाद् दरिद्रता। (ज्ञानार्णवतन्त्रः) गुरुः मोक्षद्वारोद्धाटकः तत्त्व- ज्ञानप्रदायकः मार्गप्रदर्शकश्च वर्तते। गुरुः सामान्यमनुष्यरूपेण न द्रष्टव्यः। गुरोर्लघुत्वं गुरुत्वं वा मनसि न विचारणीयम्। गुरुः सर्वदा श्रद्धया भक्त्या च द्रष्टव्यः पूजनीयश्च। यथा ईश्वरप्रतिमा प्रस्तररूपेण न दृश्यते ईश्वरबुद्धया प्रणम्यते। तथैव गुरुः भक्त्या प्रणम्यः न तु तस्य शरीरावयवविचारः करणीयः। श्रद्धावतां सज्जनानामेव गुरौ देवे च भक्तिर्जायते। अतः उक्तम्- गुरौ मनुष्यबुद्धिञ्च मन्त्रे चाक्षरबुद्धिकाम्। प्रतिमासु शिलाबुद्धिं कुर्वाणो नरकं व्रजेत्।। गुरौ सन्निहते यस्तु पूजयेदन्यदेवताम् प्रयाति नरकं घोरं सा पूजा विफला भवेत्।। इति।। पितुरपेक्षयापि गुरुरेव श्रेष्ठो वर्तते। यतः पिता तु केवलं जन्मदायको भवति परन्तु ब्रह्मज्ञानदायकस्तु गुरुर्भवति। ब्रह्मज्ञानेन विना जन्मैव वृथा भवति। अतो ह्युक्तम्- उत्पादकब्रह्मदात्रोर्गरीयान् ब्रह्मदो गुरुः। तस्मान्मन्येत सततं पितुरप्यधिकं गुरुम्।।इति।। गुरौ भक्तिः कार्या, श्रद्धा विधेया, गुरोराज्ञा पालनीया, कदापि गुरोर्वचनेषु अविश्वासः न करणीयः। यथा- निःसन्दिग्धं गुरोर्वाक्यं संशयात्मा विनश्यति।।इति।। गुरोः स्मरणेन दर्शनेन च पापस्य नाशो भवति। गुरुः सिद्धिप्रदः कल्याणकारी शिवरूपः अस्ति। गुरोरर्थोऽपि एतादृश एव भवति। यथोक्तम्- गकारः सिद्धिदः प्रोक्तः रेफः पापस्य दाहकः उकारः शम्भुरित्युक्तस्त्रितयात्मा गुरुः स्मृतः।। इति।। गुरोरुपाधिः गुरोर्ज्ञानं गुरोर्वयो वा नालोचनीयम्। सः यादृशस्तादृशो वा भवेत् गुरुस्तु गुरुरेव भवति। यथा चोक्तम्- अविद्यो वा सविद्यो वा गुरुरेव तु दैवतम्। अमार्गस्थोऽपि मार्गस्थो गुरुरेव सदागतिः। गुरुः ध्येयः पूज्यः प्रातः स्मरणीयो वर्तते। यथा चोक्तम्- प्रातरुत्थाय देवेशि ब्रह्मरन्ध्रे निजं गुरुम्। ध्यात्वा पञ्चोपचारैश्च मानसैः पूजयेत्परम्।। इति।। तन्त्रशास्त्रे दीक्षायाः महत्त्वम् संसारः ईश्वरस्याधीने वर्तते। ईश्वरोऽपि मन्त्रस्याधीने वर्तते । पुनः स च मन्त्रः दीक्षितस्यैवाधीने भवति । दीक्षायाः तन्त्रे बहुमहत्वं विद्यते । शुद्धसंस्कारहेतवे मलनिवृत्तये च दीक्षैव साधनमस्ति। दीक्षां विना तन्त्रे मन्त्रे च प्रवेशः एव निषिद्धः अस्ति। तन्त्रे तु दीक्षितः एव अधिकारी भवति। अदीक्षितस्तु फलं नाश्नुते। यथोक्तम्- अथ दीक्षां प्रवक्ष्यामि श्रृणुष्व कमलानने। यया विना नाधिकारस्तन्त्रे मन्त्रेऽपि च क्वचित्।। दीक्षया महत्पुण्यं सम्पद्यते पापः क्षीयते दिव्यज्ञानञ्च लभ्यते। यथा ह्युक्तम्- दिव्यज्ञानं यतो दद्यात् कुर्यात् पापक्षयं यतः तेन दीक्षेति लोकेऽस्मिन् कीर्तिता तन्त्रपारगैः।। (यामलतन्त्रे) साधकः दीक्षयैव जपस्य तपसो वा अधिकारी भवति। दीक्षां विना मन्त्रजपः अरण्यरोदनं भवति। यथोक्तम्
अदीक्षितार्चनं देवा न गृह्णन्ति कदाचन।। इति ।। दीक्षितः शुद्धः संस्कृतः मोक्षार्थी भवति। अदीक्षितः शिवत्वं न लभते न च मोक्षार्हो भवति। यथोक्तम्--विना दीक्षां न मोक्षः स्यात्प्राणिनां शिवशासने।इति।।
अपि च-
-
- दीक्षामात्रेण मुक्तिः स्याद् भक्तिमात्राद् गुरोः सदा।इति।।
(स्वच्छन्दतन्त्रे)
दीक्षया ज्ञानस्योदयो भवति मानवत्वमागच्छति पशुत्वं गच्छति। अदीक्षितस्य सर्वं कर्म वृथा भवति। यथोक्तम्- अदीक्षिताः ये कुर्वन्ति जपपूजादिकाः क्रियाः। न भवन्ति श्रिये तेषां शिलायामुप्तबीजवत्।।इति अतः स्वस्य विकासाय शरीरे कान्तिलाभाय स्वजीवनस्य साफल्याय च दीक्षा आवश्यकी वर्तते। यथोक्तम्-
अपि च-
-
- कर्माखिलं वृथा यस्मात्तस्माददीक्षितः पशुः।।
दीक्षितः एव साधको भवति। विना दीक्षया मन्त्रजपस्याधिकारो नास्ति। दीक्षा संसारबन्धनात् निवृत्तिं करोति जीवं शिवरूपेण प्रतिष्ठापयति। यथोक्तम्--
-
- दीक्षैव मोचयेत् पाशान् शिवत्वञ्च ददात्यणोः।। इति।।
अपि च---
अतः सर्वैरपि अवश्यमेव दीक्षा ग्राह्या। अदीक्षितस्य कापि गतिरेव नास्ति। यथोक्तम्--
-
- अदीक्षितोऽपि मरणे रौरवं नरकं व्रजेत्।। इति।।
( नीलकण्ठतन्त्रे) भगवती वर्णरूपेण मन्त्रस्थिता वर्तते। प्रतिमासु भगवत्याः स्थूलं स्वरूपममस्ति। सूक्ष्मरूपन्तु मन्त्रे अस्ति। मन्त्रद्वारा साधकस्य शरीरे सा शक्तिः अवतरति। यथोक्तम्--
-
- वर्णरूपेण सा देवी जगदाधाररूपिणी
- सूक्ष्मं मन्त्रमयं देहं स्थूलं विग्रहचिन्तनम्।
पुनश्च -
-
- परावाग्रूपा सर्ववर्णोद्भवहेतुभूता । सप्तकोटिसंख्याकानां महामन्त्राणां प्रकाशिकेयं वर्तते। उक्तञ्च--
(तन्त्रसद्भावे) मन्त्रः संसारात् मोचयति परे शिवे योजयति साधकः येन त्रायते स एव मन्त्रः। यथा---
पुनश्च मोचयन्ति च संसाराद् योजयन्ति परे शिवे। मननत्राणधर्मित्वात् तेन मन्त्रा भुवि स्मृताः।।इति।। कलौ तन्त्रमार्गेण अचिरेणैव सिद्धिर्लभ्यते। तन्त्रद्वारा झटिति त्राणं भवति आध्यात्ममार्गे साध्यसाधनाय वेदमन्त्रेभ्योऽपि तान्त्रिकाः मन्त्राः वेगेन फलदायका भवन्ति। यथा --
वैष्णवादुत्तमं शैवं शैवाद्दक्षिणमुत्तमम्। दक्षिणादुत्तमं वामं वामात् सिद्धान्तमुत्तमम्सिद्धान्तादुत्तमं कौलं कौलात् परतरं नहि।।
(कुलार्णवतन्त्रे) तन्त्र्यते यद् येनेत्यादिना तन्त्रस्य व्युत्पत्तिः क्रियते। ऐहिकमामुष्मिकाभ्युदयनिःश्रेयससाधका उपायाः तन्त्रे सन्ति। साधकः तन्त्रबलेन न केवलं स्वस्य संसारस्यापि मङ्गलमातनोति। जनत्राणार्थमेव तन्त्रमस्ति। यथा---
त्राणं च कुरुते यास्मात् तन्त्रमित्यभिधीयते इति। व्यवहारः कथ्यते यत्र तथा चाध्यात्मवर्णनम्।इत्यादिलक्षणैर्युक्तं तन्त्रमित्यभिधीयते।।इति।।
( तन्त्रसद्भावे) दीक्षया मन्त्रजपेन च शक्तेर्लाभो भवति ज्ञानस्योदयो भवति। अतः अदीक्षितः जपवर्जितः सर्वथा असफलो भवति । यथोक्तम्---
तन्त्रमार्गेण मुक्तिरपि सुखेन लभ्यते। ये तन्त्रं विहायान्यमार्गेण मोक्षं प्राप्तुमिच्छन्ति ते भ्रान्ता एव ज्ञातव्या। यथोक्तम् -----


text:
नवसारीमण्डलम्
नवसारीमण्डलम् (गुजराती: નવસારી જિલ્લો, आङ्ग्ल: Navsari district) इत्येतत् गुजरातराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति नवसारी इति नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
नवसारीमण्डलस्य विस्तारः २,१९६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । गुजरातराज्यस्य दक्षिणभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे डाङ्गमण्डलं, पश्चिमे 'गल्फ् आफ् खम्भात', उत्तरे सुरतमण्डलं, दक्षिणे वलसाडमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले २००० मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले चतस्रः नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- केवडी, पूर्णा, खरेरा, अम्बिका ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं नवसारीमण्डलस्य जनसङ्ख्या १३,३०,७११ अस्ति । अत्र ६,७८,४२३ पुरुषाः ६,५२,२८८ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ६०२ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ६०२ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ८.२४% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९६१ अस्ति । अत्र साक्षरता ८४.७८% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले पञ्च उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ चिखली २ गणदेवी ३ जलालपोर ४ नवसारी ५ वांसदा
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
चिकूफलम्, आम्रफलं, कूष्माण्डः, हरिद्रा, इक्षुः च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि कृष्युत्पादनानि सन्ति । गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु चिकूफलस्य, कूष्माण्डस्य च उत्पादने अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । आम्रफलस्य, इक्षोः च उत्पादने अस्य मण्डलस्य द्वितीयं स्थानम् अस्ति । वस्त्रोत्पादनं, वज्रोद्यमः, शर्करोत्पादनं, कर्गजोद्यमः, 'एञ्जिनियरिङ्ग्', आहारसंस्करणं, रासायनिकोद्यमः च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले विद्यमानः दाण्डीनामकः ग्रामः तु प्रसिद्धम् ऐतिहासिकस्थलम् अस्ति । स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे गान्धेः नेपथ्ये अत्रैव लवणसत्याग्रहः कृतः आसीत् । लवणसत्याग्रहस्मरणिकारूपेण अस्मिन् ग्रामे 'सायिफी विल्ला सङ्ग्रहालयः' अस्ति । अस्मिन् मण्डले बिल्लीमोरा इत्यत्र सोमनाथमहादेवमन्दिरम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले विद्यमाने दस्तूर मेहेरजी-राणा-ग्रन्थालये पुरातननवसारीमण्डलस्य चित्राणि, पार्सी-जनाङ्गस्य पुरातनतमाः मातृकाः च सन्ति । नवसारीतः २० किलोमीटर्दूरे उभराटनामकः सागरतटः अस्ति यत् पर्यटकानाम् इष्टतमं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । वांसदा-राष्ट्रियोद्यानमपि अस्य मण्डलस्य प्रमुखं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति ।


text:
औष्ण्यमालिन्यम्
अस्य प्रदूषणस्य मुख्यं स्त्रोतः भवति विद्युत्तापगृहम् । विद्युत्तापगृहेभ्यः प्रदूषकद्वयं बहिरागच्छति । इदं प्रदूषकद्वयमतीव –विनाशकं, हानिकरं च भवति । प्रथमं प्रदूषकं भवति अतीवोष्णं जलम् । इदमुष्णं जलं तस्मिन्नेव जलस्त्रोते मिलति यस्मात् जल- स्रोतात् तापगृहं जलं स्वीकरोति । तज्जलम् इत्थमुष्णं भवति येन जलीयजीवाः नष्टाः भवन्ति । जलीयजीवानाम् अधिकमात्रायां मृत्युः भवति, तेन तत्रत्यं जलं प्रदूषितं भवति । जलप्रदूषणेन तत्रत्यवायुः अपि प्रदूषितः भवति । एवं प्रकारेण निःसृतेन उष्णजलेन विविधानां प्रदूषणानामुत्पत्तिः भवति । अपरं प्रदूषकं भवति धूम्रकर्कटः (राख, धूआँ) एवं प्रकारकेभ्यः प्रतिष्ठानेभ्य मात्राधिक्येन धूम्रः निस्सरति । धूम्रेण वायुमण्डलं पूर्णतः प्रदूषितं भवति । धूम्रेण सह कर्कटाः अपि निस्सरन्ति । निस्सरिताः कर्कटाः अपि –उष्णाः भवन्ति । तत्स्थानीयं वायुमण्डलं कर्कटमयं भवति । जनस्य नासिकायाम् अस्य प्रभावः द्रष्टुं शक्यते । तत्स्थानीयः विशालभूभागः कर्कटेन प्रदूषितः भवति । अतः कथयितुं शक्यते यदनेन वायुप्रदूषणं, जलप्रदूषणं, भूप्रदूषणं च भवति ।
संरक्षणोपायाः[सम्पादयतु]
- संयन्त्रेभ्यः निस्सृतं जलं शैत्यं करणीयम् ।
- फब्बारामाध्यमेन जलं क्षेत्रषु प्रसार्य शैत्यात्परं जलस्रोते प्रक्षेपणीयम् ।
- कर्कटेण ईटनिर्माणं करणीयम् ।
- अनेन भू-प्रदूषणं नियन्त्रितं भवति प्रदूषकाणां सदुपयोगः अपि भवति ।
- संयन्त्रस्य धूम्रनलिका (चिमनी) उच्चस्थाने स्यात् ।
- संयन्त्रे प्रदूषणनियन्त्रणसंयन्त्रस्यापि स्थापना करणीया ।


text:
प्रजातन्त्रम्
प्रजातन्त्रम् (आङ्ग्ल: Democracy, हिन्दी: प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र) इत्युक्ते प्रजायाः, प्रजया, प्रजायै च शासनम् [१] । प्रजातन्त्रशासने वस्तुतः प्रजा एव राजा भवति, अतः प्रजातन्त्रम् इत्युच्यते । अस्य प्रजातन्त्रस्य लोकतन्त्रं, स्वराज्यं, जनतन्त्रं, सङ्घः इत्यादीनि नामान्तराणि सन्ति । प्रजया निर्वाचिताः प्रतिनिधयः प्रजातन्त्रशासने प्रजाप्रतिनिधित्वेन कार्यं कुर्वन्ति [२] । तत्र प्रजा स्वमताधिकारेण लोकसभा-राज्यसभाप्रभृतिसंसदां निर्माणं करोति । अखिलमपि च शासन-निर्वहणयन्त्रं स्वयमेव रचयति । प्रजा एव प्रत्यक्षाप्रत्यक्षरीत्या निर्वाचनपद्धत्या, प्रातिनिधिसरण्या च शासनचक्रं संसृजति । प्रजा सर्वाङ्गसुन्दरशासनस्य, शासनविधानस्य च निर्माणं करोति ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
इदं प्रजातन्त्रशासनं कदा कथं वा प्रादुर्बभुव इति प्रश्नः निसर्गकया एव उदेति । पुरावृत्तानुशीलनेन ज्ञायते यत्, कालानुसारं, परिस्थित्यानुगुणं च नैकाः राजपद्धतयः प्रचलिताः । यथा – कुलीनतन्त्रं, क्रूरतन्त्रम्, अल्पजनतन्त्रं, मूर्खजनतन्त्रं, राज्यतन्त्रं, प्रजातन्त्रम् इत्यादीनि विविधानि राजतन्त्राणि यथासमयं प्रादूरभुवन् । एतासु शासनपद्धतिषु सर्वोत्कृष्टा प्रजातन्त्रपद्धतिः एव इत्यत्र न कस्यापि विप्रतिपत्तिः । प्रजातन्त्रपद्धतेः प्रादुर्भावः इटली-देशे एव समभवत् इति भूयसाम् इतिहासविदां सम्मतिः [३] । तत्र गेरबाल्डी-नामकः कश्चन महान् क्रान्तिकारी एव एतस्याः पद्धतेः आविष्कर्ता इति मन्यते । अपरः जनः तस्मिन् देशे एव जन्म अधरत, यस्य नाम भेजिनी आसीत् । गेरिबाल्डी इत्यस्यैव सः अनुगामी आसीत् इति तस्य प्रसिद्धिः । अतः प्रजातन्त्रपद्धत्याः प्रसवभूमिरिति इटली-देशस्य भूमिः इति सर्वैः अङ्गीकृतम् [४] ।
संस्कृतसाहित्ये प्रजातन्त्रम्[सम्पादयतु]
भारतीयसंस्कृतौ आदिकालात् “यथा राजा, तथा प्रजा” इति उक्तिः प्रचलिता अस्ति । परन्तु प्रजातन्त्रे स एव न्यायः विपरिततया कार्यं करोति । इदानीं तु “यथा प्रजा, तथा राजा” इति न्यायेन कार्यं चलति । प्रजातन्त्रशासनस्य तदैव साफल्यं भवितुं शक्नोति, यदा प्रजाः सुशिक्षताः शिष्टाः, धर्मपरायणाः, कर्तव्यनिष्ठिताः, परोपकारव्रताः, नीतिनिपुणाश्च स्युः नान्यथा ।
भारतीयशास्त्रानुशीलनेन ज्ञायते यत्, इयं पद्धतिः प्राचीनभारते अपि प्रचलिता आसीत् । ऋग्वेदे राज्ञः कृते प्रजातन्त्रानुसरणाय उपदेशः विद्यते –
विशस्त्वा सर्वा वाञ्छन्तु मा त्वद्राष्ट्रमधि भ्रशत् ॥१॥ ऋग्वेदस्य दशमस्य मण्डलस्य १७३ सूक्तस्य प्रथमा ऋचा
अर्थात्, सर्वाः प्रजाः त्वां कामयन्तां त्वदीयराष्ट्रञ्च प्रजातन्त्रमपि स्वराज्यसंवलितं भवेत् [५] ।
– तैतरीयब्राह्मणः
विशि प्रजायामेव राज्ञः प्रतिष्ठानं भवति । प्रजया निर्वाचितपद्धत्या राजा प्रतिष्ठापितः भवति इत्यर्थः ।
स्वराज्यं हि नाम राष्ट्रस्य परमोत्कर्षधारकं तत्त्वम् । सर्वेषां स्वराष्ट्रियप्रजानानां सम्मत्या प्रातिनिध्यविधया प्रवर्तितं यद्राज्यं तत्स्वराज्यपदेन व्यपदिश्यते । तादृशस्वराज्योपलब्ध्यर्थमेव जनैः प्रयतितव्यम् इति ऋग्वेदे अपि समुपदिष्टम् । वेदे स्वराज्यमहिमा वर्णनार्थम् एकम् अखिलं सूक्तमेव विद्यते, तत् हि स्वराज्यसूक्तमिति नाम्ना कथ्यते । अन्यत्रापि बहुत्र स्वराज्यगुणगरिमा अवलोक्यते -
यदजः प्रथमं संबभूव सह तत्स्वराज्यमियाय । यस्मान्नान्यत् परमस्ति भूतम् । इति ऋग् । [५]
कस्यापि राष्ट्रस्य कृते स्वराज्यसदृशम् अन्यत् महद्वैभवं नास्ति । एतेन ध्वन्यते प्रस्फुटं यत्, प्रजातन्त्रं शासनम् अपि तदेव उत्कृष्टं यत्स्वराज्यसंवलितं भवेत् ।
एषः प्रजातन्त्रप्रसङ्गः लौकिकसंस्कृतसाहित्येषु अपि दरीदृश्यते । पुरा यः कौटिल्यापरनामधेयः आचार्यचाणक्यः बभूव, तेन कूटनीतिधुरन्धरेण एकायत्तं नन्दवंशप्रशासनम् उच्छिद्य मौर्यकूलभूषणः चन्द्रगुप्तः राज्यसिंहासने प्रतिष्ठापितः । महान् राजनीतिज्ञः कौटिल्यः चन्द्रगुप्तस्य कृते साम्राज्यधुरं निर्वोढुम् अर्थशास्त्रनामकं लोकविश्रुतं राजनीतितन्त्रम् अरचयत् । तस्मिन् अर्थशास्त्रे प्रजातन्त्रपद्धतिम् अवलम्ब्यैव राज्यतन्त्रं सञ्चालयितव्यम् इति गहनतया सुनिपुणं प्रतिपादितम् ।
प्रजातन्त्रस्य लाक्षणिकता[सम्पादयतु]
प्रजातन्त्रस्य लाक्षणिकतायाः माध्यमेन प्रजातन्त्रस्य हार्दं ज्ञातुं शक्यते । प्रजातन्त्रस्य लक्षणानि अधो निर्दिष्टानि सन्ति । परन्तु एतत् प्रतिपादनं तु सामान्यान्वेषणस्य परिणाममेव । इतोऽपि अधिकानि लक्षणानि भवेयुः [६] । तेषु अतिसामान्यानि लक्षणानि अधो निर्दिष्टानि –
१. सीमितसर्वकारः
२. नागरिकाणाम् अधिकाराः
३. विधानसभा
४. निर्वाचनम्
५. राजकीयपक्षाः
६. व्यापारः
७. न्यायतन्त्रम्
८. सञ्चारमाध्यमानि
१. सीमितसर्वकारः :- प्रजातन्त्रस्य नियमाः पूर्वस्मात् एव निर्धारिताः भवन्ति । सामान्यतः ते नियमाः देशस्य संविधानत्वेन सर्वे अङ्गीकुर्वन्ति । सर्वकाराय, प्रजायै च नियमाः पूर्वस्मादेव निर्धारताः, अतः सर्वकारः, प्रजा च तेषां नियमानाम् अनुसरणं कर्तुं बद्धे भवतः । देशस्य संविधाने सर्वकारस्य कार्याणां, प्रजायाः अधिकाराणां च विस्तृततया प्रतिपादनं भवति [७] ।
२. नागरिकाणाम् अधिकाराः :- प्रजातन्त्रस्य हार्दत्वेन वैयक्तिकस्वतन्त्रता, समानता च परिगण्यते । अतः प्रजातन्त्रस्य सर्वेऽपि नागरिकाः समानाधिकारस्य, स्वातन्त्र्यस्य च अधिकारं प्राप्नुवन्ति । प्रजातन्त्रे सर्वकार-प्रजयोः मध्ये संविधानं मुख्यसन्धिः भवति [८] ।
३. विधायिका :- प्रजातन्त्रे नियमानां निर्माणं विधायिकायाः कार्यं भवति । तस्याः विधायिकायाः सदस्याः देशस्य जनैः निर्वाचिताः भवन्ति । ते निर्वाचिताः सदस्याः नियमनिर्माणप्रक्रियायां सक्रियरूपेण भागं वहन्ति । ते नियमविषये चर्चां, वादं, प्रतिवादं च कृत्वा नियमस्य सार्थकताम्, उपयोगितां च परीक्षन्ति । ततः सर्वेषाम् अनुमोदनानन्तरं नियमः सिद्धः भवति । न्यायप्रणाल्याः, कार्यान्वितप्रणाल्याः च नियमनं विधायिका एव करोति । प्रजातान्त्रिकदेशेषु सामान्यतया द्वे सदने भवतः । तयोः निम्नसदनं प्रजानाम्, उच्चसदनं राज्यानां च प्रतिनिधित्वं करोति । विधायिका नियमरचनायाः अतिरिक्तं सामान्यनीतिः, आर्थिकनीतिः, विदेशनीतिः इत्यादीनां नीतीनां रचनां करोति । चर्चायाः माध्यमेन सर्वकारस्य कार्याणां विवेचनं कृत्वा सर्वकारस्य कार्येषु नियन्त्रणं करोति [९] ।
४. निर्वाचनम् :- प्रजातन्त्रस्य संस्थासु निर्वाचिताः सदस्याः एव कार्यं कुर्वन्ति । ते निर्वाचिताः सदस्याः एव प्रजायाः प्रतिनिधित्वेन निर्णायान् स्वीकुर्वन्ति । एतः निर्वाचनप्रक्रिया प्रामाणिका भवेत् इति अनिवार्यम् । सामान्यतः १८ उत २१ वयसः आरभ्य देशस्य नागरिकः मतदानं कर्तुं प्रभवति । मतदानप्रक्रिया गुप्तप्रक्रिया भवति । निर्वाचनस्य आयोजनं सर्वकारेण सल्लग्नविभागः न करोति । अतः कोऽपि सर्वकारस्य व्यक्तिः उत अन्यः जनः निर्वाचनप्रक्रियां प्रभावितुम् असमर्थः । देशस्य संविधाने उल्लिखितानां नियमानाम् आधारेण स्वतन्त्रनिर्वाचनसंस्था निर्वाचनायोगः निर्वाचनस्य व्यवस्थां करोति [१०] ।
५. राजकीयपक्षाः :- प्रजातन्त्रे विभिन्नाः पक्षाः स्वास्तित्वं धरन्ते । यद्यपि न कस्यापि देशस्य संविधाने पक्षाणाम् अस्तित्वविषये नियमाः उल्लिखिताः, तथापि प्रजातन्त्रस्य सुचारुसञ्चालने राजकीयपक्षाः मुख्यभूमिकां धरन्ते । यतो हि लोकतन्त्रं प्रतिनिधीनां माध्यमेन चलति । ते प्रतिनिधयः एकस्याः विचारधारायाः अनुगामिनः भवन्ति । तेषां विचारधारानुगुणं जनाः तेषां समर्थं कुर्वन्ति । एवं प्रजातन्त्रे पक्षाणाम् अस्तित्वं विद्यते । एतादृशाः पक्षाः असांविधानिकसंस्थाः भवन्ति [११] ।
६. व्यापारः :- सर्वकारस्य राज्यसञ्चालनस्य मुख्यशस्त्रत्वेन व्यापारस्य गणना भवति । यतो हि व्यापारस्य कृते संविधाने नियमाः सन्ति । तेषां नियमानुसारं सर्वकारः व्यापारस्य योजनां करोति । यन्त्रबाहुल्यस्य एतस्मिन् युगे व्यापारः सर्वेषु प्रजातन्त्रेषु विकासमानः अस्ति [१२] ।
७. [[ न्यायतन्त्रम्]] :- प्रजातन्त्रे न्यायव्यवस्था प्रधानाङ्गं भवति । न्यायतन्त्रस्य कार्यं केवलं न्यायदानस्य न, अपि तु सांविधानिकनियमानाम् आधारेण सर्वकारस्य प्रजायाः च मध्ये सेतुनिर्माणस्य अपि अस्ति । सर्वकारस्य नीतयः, कार्यं च योग्यं नास्ति इति वक्तुं न्यायतन्त्रमेव सक्षमम् ।
८. सञ्चारमाध्यमानि :- [[समाचारपत्र]-दूरदर्शन-दूरवाणी-आकाशवाणीनां विकासः सर्वकारस्य कार्यं भवति । अन्यानां दृश्य-श्राव्यसाधनानां विकासः अपि सर्वकारस्य दायित्वेषु अन्तर्भवति । देशाय सूचनादाने, नीतीनां प्रचारकार्ये, जनहितविज्ञापने सञ्चारमाध्यमानां बाहुल्येन उपयोगः भवति । आधुनिके काले निर्वाचनसम्बद्धाः सूचनाः सञ्चारमाध्यमेनैव भवन्ति । पक्षाः स्वप्रचारस्य माध्यमत्वेनापि एतस्य सञ्चारमाध्यमस्य बहुधा उपयोगं कुर्वन्ति [१३] ।
सामान्यतः पक्षाः स्वविचाराणां, भावनानां, मतानां च उपस्थापनं पत्रकारस्य सम्मुखं कुर्वन्ति । एकः पक्षः स्वविचारं कथयति, ततः अन्यपक्षः उत्तरं, प्रतिक्रियां च ददाति । एवं पक्षयोः मध्ये सूचनायाः आदानप्रदानस्य माध्यमत्वेन सञ्चारमाध्यमं मुख्यम् अस्ति । सञ्चारमाध्यमेन पक्षस्य उत नेतुः प्रसिद्धिः भवेत् इति पक्षाणाम् उद्देशः भवति [१४] ।
प्रजातन्त्रस्य प्रकारौ [१५][सम्पादयतु]
प्रजातन्त्रस्य दौ प्रकारौ स्तः । तौ क्रमेण संसदीयप्रजातन्त्रम्, प्रमुखीयप्रजातन्त्रम् ।
संसदीयप्रजातन्त्रम्[सम्पादयतु]
संसदीयप्रजातन्त्रस्य अर्थः भवति यत्, देशे संसद् सर्वोच्चतां धरते इति । भारतं, ब्रिटेन्-देशः च संसदीयप्रजातन्त्रस्य उदाहरणे स्तः । प्रजया निर्वाचिताः सदस्याः संसदः माध्यमेन देशस्य प्रजायै निर्णयान् स्वीकुर्वन्ति [१६] । एवं प्रजायाः आवश्यकताम् अवगम्यैव संसद्सदस्याः नियमानां रचनां कुर्वन्ति । संसदः सर्वोपरिता एव संसदः मुख्यलाक्षणिकता अस्ति । संसदीयप्रजातन्त्रे सामान्यतः सदनद्वयं भवति । ते सदने एव देशस्य नीतीनां, नियमानां, न्यायपद्धतीनां च निर्णयं कुरुतः । ते सदने क्रमेण निम्नसदनं, उच्चसदनम् इति प्रसिद्धम् । भारतगणराज्ये लोकसभा (निम्नसदनं), राज्यसभा (उच्चसदनं) च सदने स्तः [१७] । एते सदने एव नियमसम्बद्धानां, विधेयकसम्बद्धानां, योजनासम्बद्धानां निर्णयानां कृते विचारं कुर्वन्ति । ततः सर्वसम्मत्या योग्यनियमादीनां सिद्धिः भवति । संसदीयप्रजातन्त्रे संविधानम् अतिशक्तिसम्पन्नं साधनं भवति [१८] ।
प्रमुखीयप्रजातन्त्रम् [१९][सम्पादयतु]
प्रमुखीयप्रजातन्त्रस्य प्रमुखोदाहरणं युनाईटेड् स्टेट्स् ऑफ् अमेरिका अस्ति । अमेरिका-देशे प्रमुखीयप्रजातन्त्रस्य उद्भवः अभवत् । १७८९ तमस्य वर्षस्य 'अप्रैल'-मासस्य त्रिंशत्तमे (३०/४/१७८९) दिनाङ्के एतस्य प्रमुखीयप्रजातन्त्रस्य आरम्भः अमेरिकादेशे अभवत् । प्रमुखीयप्रजातन्त्रे विधायिकायाः, व्यापारस्य, न्यायतन्त्रस्य च शाखाः भिन्नाः भवन्ति [२०] । ताः परस्परं निर्भराः न भवन्ति । एकं तन्त्रम् अन्यतन्त्रस्य उपरि अङ्कुशं स्थापयित्वा अयोग्यनिर्णयान् अपाकर्तुं समर्थः भवति । अनेन कोऽपि सत्तायाः दुरूपयोगं कर्तुं न शक्नोति । एषः अङ्कुशस्य सिद्धान्तः “अङ्कुशस्य, समतुलतायाः च सिद्धान्तः” इति प्रसिद्धः [२१] । प्रमुखीयप्रजातन्त्रे अपि न्यायतन्त्रं सर्वोपरि भवति । संसदः निर्मिताः नियमाः यदि संविधानयोग्याः न भवन्ति, तर्हि देशस्य न्यायतन्त्रं तान् नियमान् अपाकरोति [२२] ।
भारतीयप्रजातन्त्रम् [२३][सम्पादयतु]
भारतगणराज्यस्य स्वतन्त्रतायाः प्राग्वेव भारतीयसंविधानस्य निर्माणकार्यम् आरब्धम् आसीत् । तस्याः भारतीयसंविधाननिर्माणस्य प्रक्रियायाः मुख्यप्रकाशनं १९४८ तमस्य वर्षस्य 'फरवरी'-मासे अभवत् । ततः संसदि चर्चायाः माध्यमेन संविधाननिर्माणस्य कार्यम् आरब्धम् । ततः १९५० तमस्य वर्षस्य 'जनवरी'-मासस्य षड्विंशतितमे (२६/१/१९५०) दिनाङ्के संविधानस्य कार्यान्वयम् आरब्धम् । १९५० तमात् वर्षात् अद्यपर्यन्तं भारतीयसंसद् अनर्गलतया कार्यं कुर्वन्ती अस्ति [२४] । मध्ये १९७५ तमस्य वर्षस्य 'जून'-मासस्य पञ्चविंशतितमे (२५/६/१९७५) दिनाङ्के आपत्कालस्य कलङ्कः भारतस्य शासनव्यवस्थायाः उपरि आपतितः । तस्मिन् काले प्रजातन्त्रस्य दमनम् अभवत् [२५] । परन्तु ततः १९७७ तमस्य वर्षस्य निर्वाचनमाध्यमेन प्रजातन्त्रस्य विजयः अभवत् । आपत्कालस्य क्रूरकालेन प्रजातन्त्रस्य नियमेषु परिवर्तनस्य आवश्यका प्रदर्शिता ।
१९८० वर्षपर्यन्तं भारतीयराजकीयक्षेत्रे प्रजातन्त्रस्य नियमानुसारं कार्यं भवति स्म । परन्तु प्रजातन्त्रस्य मूल्येषु न्यूनता सर्वैः अनुभूता [२६] । राजकीयपक्षाणां नेतृत्वे नीतिमत्तायाः भावः शिथिलः अभवत् । अतः १९८९ तमस्य वर्षस्य निर्वाचने न कोऽपि पक्षः बहुमतं प्रापत् । यतो हि प्रजायाः मनसि नेतॄणां कृते भावः परिवर्तितः । भारतस्वतन्त्रायै क्रान्तिकारिणः एव स्वतन्त्रतानन्तरं देशस्य नेतारः अभवन् । तेन तेषां निष्ठायाः, देशभक्त्याः, जनहितस्य भावनायाः पूर्णचन्द्रः आसीत् । परन्तु शनैः शनैः पक्षवादस्य राजनीतौ देशात् अधिकः पक्षः इति भावे विकसिते सति प्रजातन्त्रस्य ह्रासः अभवत् । अतः १९८९ तमे वर्षे कोऽपि पक्षः बहुमतं न प्रापत्, येन त्रिशङ्कुसंसदः रचना अभवत् । अनेन भारतीयप्रजातन्त्रस्य राजनीतिक्षेत्रे अस्थिरतायाः कालः प्रारभत । सः कालः २०१४ तमस्य वर्षस्य निर्वाचनेन सह स्थगितः । एतावति काले भारतीयजनतापक्षः बहुमतेन शासनारूढः अभवत् । भारतीयानां मनसि शनैः शनैः प्रजातन्त्रं प्रति स्वाधिकारस्य बोधः उद्भवन् अस्ति ।
सन्दर्भः[सम्पादयतु]
- ↑ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. १.
- ↑ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. १०.
- ↑ चन्द्रधर वौटियाल (१९६२). बृहद् अनुवाद चन्द्रिका. मोतीलाल बनारसीदास. p. ९०५. ISBN ८१-२०८-२११४९.
- ↑ चन्द्रधर वौटियाल (१९६२). बृहद् अनुवाद चन्द्रिका. मोतीलाल बनारसीदास. p. ९०५. ISBN ८१-२०८-२११४९.
- ↑ ५.० ५.१ ऋग्वेदः. विकिस्रोतः. https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%83. Retrieved २०/९/२०१४.
- ↑ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. ११.
- ↑ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. ११.
- ↑ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. १२.
- ↑ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. १२-१३.
- ↑ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. १३-१४.
- ↑ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. १४-१५.
- ↑ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. १५.
- ↑ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. १५-१६.
- ↑ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. १७.
- ↑ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. १७.
- ↑ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. १८.
- ↑ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. १९.
- ↑ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. २१-२२.
- ↑ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. २२.
- ↑ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. २३.
- ↑ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. २३-२४.
- ↑ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. २५.
- ↑ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. ३३.
- ↑ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. ३४.
- ↑ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. ३५.
- ↑ रक्षा व्यास (२००४). लोकशाही. ६. गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट प्रकाशन. p. ३४-३५.