text:
सूत्रम्
अदो जग्धिर्ल्यप्ति किति॥ २।४।३६
काशिका-वृत्तिः
अदो जग्धिर् ल्यप् ति किति २।४।३६
अदो जग्धिः आदेशो भवति ल्यपि परतः, तकारादौ च किति प्रत्यये। प्रजग्ध्य। विजग्ध्य। जग्धः। जग्धवान्। इकार उच्चारणार्थः, न अनुबन्धः। तेन नुम् न भवति। एवं वच्यादीनाम् अपि। इह कस्मान् न भवति, अन्नम्?
अन्नाण्णः ४।४।८५
इति निपातनात्। जग्धौ सिद्धे ऽन्तरङ्गत्वात्ति कितीति ल्यबुच्यते। ज्ञापयत्यन्तरङ्गाणां ल्यपा भवति बाधनम्। ति इति किम्?
अद्यते। किति इति किम्?
अत्तव्यम्।
न्यासः
अदो जग्धिर्ल्यप्ति किति। , २।४।३६
"प्रजग्घ्य" इति। "समानकर्त्तृकयोः पूर्वकाले" ३।४।२१
इति क्त्वा। "कुगतिप्रादयः" २।२।१८
इति समासः। "समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्" ७।१।३७
। "जग्धः" इति। "झषस्तथोर्द्धोऽधः" ८।२।४०
इति तकारस्य धकारः। "झलां जश् झशि" ८।४।५२
इति जश्त्वम्-- धकारस्य दकारः। "झरो झरि सवर्णे" ८।४।६४
इति लोपः। अथेह "इदितो नुम् धातोः" ७।१।५८
इति नुम् कस्मान्न भवतीत्यत आह-- "इकार उच्चारणार्थः" इति। यथा-- "अद भक्षणे" (धा।पा।१०११) इत्यत्राकार उच्चारणार्थः, तथेहापीकारो वेदितव्यः। अथ ल्डग्रहणं किमर्थम्, ति कितीत्येवं सिद्धम्?
न सिध्यति; यस्मात् क्त्वाप्रत्ययस्य परत्वाल्ल्यवादेशः प्राप्नोति, नैतदस्ति; अन्तरङ्गत्वाज्जग्ध्यादेशेन भवितव्यम्। अन्तरङ्गत्वन्तु तस्यैकपदाश्रयत्वात्। ल्यबादेशस्य तु बहिरङ्गत्वम्; समासाश्रयत्वात्; समासस्य चानेकपदाश्रयत्वात्। एवं तर्हि---
जग्धौ सिद्धेऽन्तरङ्गत्वात् ति किति यल्ल्यबुज्यते।
(तज्) ज्ञापयत्यन्तरङ्गाणां ल्यपा भवति बाधनम्॥इति।
तेन दधातेः, जहातेश्च संपूर्वाद्विपूर्वाच्च क्त्वाप्रत्यये कृते "द्यतिस्यतिमास्थामिति किति" ७।४।४०
इत्यतस्ति कितीत्यनुवत्र्तमाने "दधातेर्हिः" ७।४।४२
"जहातेश्च क्त्वि" ७।४।४३
इति हिरादेशो ल्यबादेशं बाधित्वं प्राप्तः। अस्मादेव ज्ञापकाल्ल्यपा बाधितत्वान्न भवति-- संधाय, विहायेति। एवं निर्दाय दुर्दायेति "दो दद् घोः" ७।४।४६
इति ददादेशो न भवति। प्रस्थायेत्यत्र "द्यतिस्यातिमास्थामितित किति" ७।४।४०
इतीत्वं न भवति। प्रखन्य प्रखायेति "जनसनखनां सञ्जलोः" ६।४।४२
इति नित्यमात्त्वं न भवति, "ये विभाषा" ६।४।४३
इति विभाषैव भवति। तत्र हि "विह्वनोरनुनासिकस्यात्" ६।४।४१
इत्यत आद्ग्रहणनुवत्र्तते। "प्रक्रम्य" इति "क्रमश्च क्त्वि" ६।४।१८
इति दीर्घत्वं न भवति। तत्र हि "ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः" ६।३।११०
इत्यतो दीर्घग्रहणम्, "अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति" ६।४।१५
इत्यतो झल्ग्रहणं क्ङिति चानुवत्र्तते। आपृच्छ्येति "च्छ्वोः शूजनुनासिके च" ६।४।१९
इति शकारो न भवति। प्रदीव्येत्यत्रानेनैव सूत्रेणोठ् न भवति। "हलि च" ८।२।७७
इति दीर्घत्वम्। प्रपठ()एत्यत्र "आद्र्धधातुकस्य" ७।२।३५
इतीड् न भवति॥
बाल-मनोरमा
अदो जग्धिर्ल्यप्ति किति ८८६, २।४।३६
अदो जग्धिः। धत्वमिति। जघ्ध् त इति स्थिते "झषस्तथो"रिति तकारस्य धकार इत्यर्थः। झरो झरीति। अनेन पाक्षिको धकारलोप इत्यर्थः। आदिकर्मणि क्त इति। व्याख्यातं प्राक्। उदाहरणान्तरविवक्षया पुनरुपन्यासः। प्रकृतः कटं स इति।कर्तुमारब्धवानित्यर्थः। कटस्य कर्मणोऽनभिहितत्वाद्द्वितीया। कर्तुरभिहित्वात्तच्छब्दात्प्रथमा। चकाराद्भावे कर्णणि चेत्युक्तम्। तत्र कर्मण्युदाहरति-- प्रकृतः कटस्तेनेति। प्रक्षीणः स इति। आदिकर्मणि क्तः।
तत्त्व-बोधिनी
अदो जग्धिर्ल्यप्ति किति ७३०, २।४।३६
उच्चारणार्थ इति। इदित्त्वे तु नुम् स्यादिति भावः। घत्वमिति। "झषस्तथो"रित्यनेन। झरो झरीति। अनेन पाक्षिको धलोप इत्यर्थः। इदानीं क्तार्थान्प्रपञ्चयति-- आदिकर्मणि। व्याख्यातम्। प्रकृतः कटमिति। कटं कर्तुमारब्धवानित्यर्थः। "प्र"शब्द आदिकर्मद्योतनार्थः। क्तेनोक्तत्कर्तरि प्रथमा। कुशल इत्यर्थः।


c: text/html

text:
W-186
website- www.mpinfo.org
जनसंपर्कं संचालनालय:
मध्यप्रदेश शासनम्
समाचार:
पाइप माध्यमेन सिंचनं कार्ये मध्यप्रदेशं देशे अग्रणी
केन्दीयं जलं संसाधनं
मंत्रिणी सुश्री उमा भारत्या
मंत्री डॉ. नरोत्तम मिश्रस्य मेलनम्
प्रदेशस्य लम्बिता सिंचनं परियोजनाभ्य: राशि: प्रदानाय केन्द्रात् आग्रहं कृतम्
भोपालम् : अष्टादश जनवरी सप्तदश अधिकं द्वि सहस्रम् वर्षम्
जलं संसाधनम् एवं जनसम्पर्कं मंत्री डॉ. नरोत्तम मिश्र: अद्य नव देहिल्यां केन्द्रीयं जलं संसाधनं मंत्रिणी सुश्री उमा भारत्या वार्तां कृतवान्। डॉ. मिश्र: प्रदेशे चलायमाना प्रधानमंत्री कृषि: सिंचनं योजनाया: विषये विस्तारेण वार्तां कृतवान्। मंत्री डॉ. मिश्र: पीएमकेएसवाई अनुसारेण आगम्यमानं केन्द्रे लम्बिता सिंचनं परियोजनाया: राशिं शीघ्रं करणस्य आग्रहं कृतवान्।
वार्ताकाले केन्द्रीयं मंत्रिणी सुश्री भारती उक्तवती यत् पाइप माध्यमेन सिंचनं करणे मध्यप्रदेशं देशस्य अग्रणी राज्यम् अस्ति। च समुचिता सिंचनं योजनानां क्रियान्वयने मध्यप्रदेशं देशे द्वितीये स्थाने आगच्छति। केन्द्रीयं मंत्रिणी लम्बिता सिंचनं योजनानां राशि: शीघ्रं प्रसारणस्य आश्वासनं दत्तवती।
डॉ. मिश्र: उक्तवान् यत् प्रदेशे 209 एसएमई परियोजनानां कार्यं पूर्णम् अभवत्। एवमेव प्रदेशे 82 जलं संरचनानां पुनरुद्धारं कार्यं पूर्णम् अभवत्। डॉ. मिश्र: केन बेतवा सिंचनं योजनायाम् आगम्यमाना: अन्या: परियोजनानां विषये अपि वार्तां कृतवान्।
अस्मिन् अवसरे प्रदेशस्य प्रमुख: सचिव: जलं संसाधनं श्री प्रमोद अग्रवाल: च आवासीय: आयुक्त: श्री आशीष श्रीवास्तव: उपस्थितौ आस्ताम्।
क्रमांक: 0290S $ // अनु. आचार्य:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
॥ एकादशमुखहनुमत्कवचम् ॥
श्रीगणेशाय नमः ।
लोपामुद्रा उवाच ।
कुम्भोद्भव दयासिन्धो श्रुतं हनुमतः परम् ।
यन्त्रमन्त्रादिकं सर्वं त्वन्मुखोदीरितं मया ॥ १॥
दयां कुरु मयि प्राणनाथ वेदितुमुत्सहे ।
कवचं वायुपुत्रस्य एकादशमुखात्मनः ॥ २॥
इत्येवं वचनं श्रुत्वा प्रियायाः प्रश्रयान्वितम् ।
वक्तुं प्रचक्रमे तत्र लोपामुद्रां प्रति प्रभुः ॥ ३॥
अगस्त्य उवाच ।
नमस्कृत्वा रामदूतां हनुमन्तं महामतिम् ।
ब्रह्मप्रोक्तं तु कवचं शृणु सुन्दरि सादरम् ॥ ४॥
सनन्दनाय सुमहच्चतुराननभाषितम् ।
कवचं कामदं दिव्यं रक्षःकुलनिबर्हणम् ॥ ५॥
सर्वसम्पत्प्रदं पुण्यं मर्त्यानां मधुरस्वरे ।
ॐ अस्य श्रीकवचस्यैकादशवक्त्रस्य धीमतः ॥ ६॥
हनुमत्स्तुतिमन्त्रस्य सनन्दन ऋषिः स्मृतः ।
प्रसन्नात्मा हनूमांश्च देवता परिकीर्तिता ॥ ७॥
छन्दोऽनुष्टुप् समाख्यातं बीजं वायुसुतस्तथा ।
मुख्यः प्राणः शक्तिरिति विनियोगः प्रकीर्तितः ॥ ८॥
सर्वकामार्थसिद्ध्यर्थं जप एवमुदीरयेत् ।
ॐ स्फ्रें-बीजं शक्तिधृक् पातु शिरो मे पवनात्मजः ॥ ९॥
क्रौं-बीजात्मा नयनयोः पातु मां वानरेश्वरः ।
क्षं-बीजरूपः कर्णौ मे सीताशोकविनाशनः ॥ १०॥
ग्लौं-बीजवाच्यो नासां मे लक्ष्मणप्राणदायकः ।
वं-बीजार्थश्च कण्ठं मे पातु चाक्षयकारकः ॥ ११॥
ऐं-बीजवाच्यो हृदयं पातु मे कपिनायकः ।
वं-बीजकीर्तितः पातु बाहू मे चाञ्जनीसुतः ॥ १२॥
ह्रां-बीजो राक्षसेन्द्रस्य दर्पहा पातु चोदरम् ।
ह्रसौं-बीजमयो मध्यं पातु लङ्काविदाहकः ॥ १३॥
ह्रीं-बीजधरः पातु गुह्यं देवेन्द्रवन्दितः ।
रं-बीजात्मा सदा पातु चोरू वार्धिलंघनः ॥ १४॥
सुग्रीवसचिवः पातु जानुनी मे मनोजवः ।
पादौ पादतले पातु द्रोणाचलधरो हरिः ॥ १५॥
आपादमस्तकं पातु रामदूतो महाबलः ।
पूर्वे वानरवक्त्रो मामाग्नेय्यां क्षत्रियान्तकृत् ॥ १६॥
दक्षिणे नारसिंहस्तु नैऋर्त्यां गणनायकः ।
वारुण्यां दिशि मामव्यात्खगवक्त्रो हरीश्वरः ॥ १७॥
वायव्यां भैरवमुखः कौबेर्यां पातु मां सदा ।
क्रोडास्यः पातु मां नित्यमैशान्यां रुद्ररूपधृक् ॥ १८॥
ऊर्ध्वं हयाननः पातु गुह्याधः सुमुखस्तथा ।
रामास्यः पातु सर्वत्र सौम्यरूपो महाभुजः ॥ १९॥
इत्येवं रामदूतस्य कवचं यः पठेत्सदा ।
एकादशमुखस्यैतद्गोप्यं वै कीर्तितं मया ॥ २०॥
रक्षोघ्नं कामदं सौम्यं सर्वसम्पद्विधायकम् ।
पुत्रदं धनदं चोग्रशत्रुसंघविमर्दनम् ॥ २१॥
स्वर्गापवर्गदं दिव्यं चिन्तितार्थप्रदं शुभम् ।
एतत्कवचमज्ञात्वा मन्त्रसिद्धिर्न जायते ॥ २२॥
चत्वारिंशत्सहस्राणि पठेच्छुद्धात्मको नरः ।
एकवारं पठेन्नित्यं कवचं सिद्धिदं पुमान् ॥ २३॥
द्विवारं वा त्रिवारं वा पठन्नायुष्यमाप्नुयात् ।
क्रमादेकादशादेवमावर्तनजपात्सुधीः ॥ २४॥
वर्षान्ते दर्शनं साक्षाल्लभते नात्र संशयः ।
यं यं चिन्तयते चार्थं तं तं प्राप्नोति पूरुषः ॥ २५॥
ब्रह्मोदीरितमेतद्धि तवाग्रे कथितं महत् ॥ २६॥
इत्येवमुक्त्वा वचनं महर्षिस्तूष्णीं बभूवेन्दुमुखीं निरीक्ष्य ।
संहृष्टचित्तापि तदा तदीयपादौ ननामातिमुदा स्वभर्तुः ॥ २७॥
॥ इत्यगस्त्यसारसंहितायामेकादशमुखहनुमत्कवचं सम्पूर्णम् ॥
Proofread by Ravin Bhalekar ravibhalekar@hotmail.com
and PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
BACK TO TOP
% Text title : ekAdashamukhahanumatkavacham
% File name : ekaadashamukha.itx
% itxtitle : ekAdashamukhahanumatkavacham
% engtitle : ekAdashamukhahanumatkavacham
% Category : kavacha, hanumaana, agastya
% Location : doc_hanumaana
% Sublocation : hanumaana
% Author : agasti
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : WebD
% Proofread by : Ravin Bhalekar ravibhalekar at hotmail.com
% Description-comments : agastya_sa.nhitAyAmekAdashamukha
% Latest update : August 14, 2004, February 5, 2014
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
॥ साधन पञ्चकं ॥
वेदो नित्यमधीयतां तदुदितं कर्म स्वनुष्ठीयतां
तेनेशस्य विधीयतामपचितिः काम्ये मतिस्त्यज्यताम् ।
पापौघः परिधूयतां भवसुखे दोषोऽनुसन्धीयता-
मात्मेच्छा व्यवसीयतां निजगृहात्तूर्णं विनिर्गम्यताम् ॥ १॥
सङ्गः सत्सु विधीयतां भगवतो भक्तिर्दृढाऽऽधीयतां
शान्त्यादिः परिचीयतां दृढतरं कर्माशु सन्त्यज्यताम् ।
सद्विद्वानुपसृप्यतां प्रतिदिनं तत्पादुका सेव्यतां
ब्रह्मैकाक्षरमर्थ्यतां श्रुतिशिरोवाक्यं समाकर्ण्यताम् ॥ २॥
वाक्यार्थश्च विचार्यतां श्रुतिशिरःपक्षः समाश्रीयतां
दुस्तर्कात्सुविरम्यतां श्रुतिमतस्तर्कोऽनुसन्धीयताम् ।
ब्रह्मास्मीति विभाव्यतामहरहर्गर्वः परित्यज्यतां
देहेऽहम्मतिरुज्झ्यतां बुधजनैर्वादः परित्यज्यताम् ॥ ३॥
क्षुद्व्याधिश्च चिकित्स्यतां प्रतिदिनं भिक्षौषधं भुज्यतां
स्वाद्वन्नं न तु याच्यतां विधिवशात् प्राप्तेन सन्तुष्यताम् ।
शीतोष्णादि विषह्यतां न तु वृथा वाक्यं समुच्चार्यता-
मौदासीन्यमभीप्स्यतां जनकृपानैष्ठुर्यमुत्सृज्यताम् ॥ ४ ॥
एकान्ते सुखमास्यतां परतरे चेतः समाधीयतां
पूर्णात्मा सुसमीक्ष्यतां जगदिदं तद्बाधितं दृश्यताम् ।
प्राक्कर्म प्रविलाप्यतां चितिबलान्नाप्युत्तरैः श्लिष्यतां
प्रारब्धं त्विह भुज्यतामथ परब्रह्मात्मना स्थीयताम् ॥ ५॥
॥ इति परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्कराचार्यविरचित
साधन पञ्चकं सम्पूर्णम् ॥
Encoded and proofread by Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com
BACK TO TOP
% Text title : sAdhana pa.nchakam
% File name : saadhana-panchakam.itx
% itxtitle : sAdhana panchakam
% engtitle : sAdhana panchakam
% Category : panchaka, shankarAchArya
% Location : doc_z_misc_shankara
% Sublocation : shankara
% Author : Shankaracharya
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Sunder Hattangadi
% Proofread by : Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com
% Description-comments : 40 items constituting @@ Vedaantic Saadhanaa @@.
% Indexextra : (Meaning)
% Latest update : Dec. 16,1997, February 28, 2011
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
मरीचम्
एतत् मरीचम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । एतत् मरीचम् अपि सस्यजन्यः कश्चन आहारपदार्थः । एतत् मरीचम् आङ्ग्लभाषायां Black Pepper इति वदन्ति । एतत् मरीचं प्रायः भारते सर्वत्र उपयुज्यते एव । अस्य मरीचस्य मरिचक्नं, पलितं, श्यामं, वल्लीजं, कृष्णम्, ऊष्णं, यवनेष्टिः, शिरोवृत्तं, कोलकं, धर्मपत्तनम् इत्यादीनि अन्यानि अपि नामानि सन्ति इति धन्वनतरिकोषे उल्लिखितम् अस्ति । एतत् मरीचम् आहारत्वेन औषधत्वेन च अपि उपयुज्यते ।
कषायम्[सम्पादयतु]
मरीचं सम्यक् कुट्टनीयम् । अनन्तरं चषपकपरिमिते जले तत् संयोज्य सम्यक् क्वथनीयम् । जलम् अर्धचषकमितं यावत् भवेत् तावत् क्वथनीयम् । क्वथनावसरे यदि अपेक्ष्यते तर्हि तत्र जीरिकाचूर्णं, शुण्ठीं, गुडं च योजयितुं शक्यते । तदनन्तरं शोधनं करणीयम् । तथैव अथवा तस्मिन् शोधिते कषाये दुग्धं योजयित्वा तदा तदा किञ्चित् किञ्चित् पातुं शक्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य मरीचस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
एतत् मरीचं कटुतिक्तरसयुक्तम् । एतत् पचनार्थं लघु । मरीचम् उष्णवीर्यं चापि ।
- “मरीचं कटुतिक्तोष्णं पित्तकृत् श्लेष्मनाशनम् ।
- वायुं निवारयत्सेव जन्तुसन्ताननाशनम् ॥“ (धन्वन्तरिकोषे शतपुष्पादिवर्गः)
- १. एतत् मरीचं कफं, वायुं, क्रिमिं च परिहरति ।
- २. मरीचं हृद्रोगम् अपि परिहरति ।
- ३. मरीचं न उष्णम् । एतत् शरीरस्य द्रवांशं नाशयति । तन्नाम शरीरं शुष्कीकरोति ।
- ४. मरीचम् अग्निदीपकम् । तन्नाम पचनशक्तिं वर्धयति ।
- ५. मरीचं पित्तं वर्धयति । पित्तप्रकृतियुक्ताः मितेन उपयोगं कुर्युः ।
- ६. मरीचं श्वासरोगम् (अस्तमाम्), उदरबाधां च निवारयति ।
- ७. मरीचम् अरुचिं निवार्य बुभुक्षां वर्धयति ।
- ८. चर्मरोगेषु मरीचस्य तैलम् उपयुज्यते ।
- ९. दन्तवेदना अस्ति चेत्, दन्ताः कीटविद्धाः वा सन्ति चेत् मरीचेन दन्तमञ्जनं वा, मरीचस्य कषायं मुखे संस्थाप्य निष्ठीवनं वा कर्तुं शक्यते ।
- १०. मरीचस्य तैलस्य शरीरे लेपनेन आमवातः, कण्डूयनं, चर्मरोगः च अपगच्छति ।
- ११. मरीचस्य चूर्णं, मधु, शर्करां च योजयित्वा सेवनं सर्वविधेषु कासेषु हितप्रदम् ।
- १२. मलेरियासदृशेषु ज्वरेषु अपि मरीचम् उपयुज्यते ।
- १३. मरीचं शरीरस्य शीतत्वं निवारयति ।
- १४. आमयुक्ते अतिसारे अपि मरीचम् उपयुक्तम् इति वाग्भटे अस्ति ।
- १५. घृतस्य सेवनेन जातस्य अजीर्णस्य अपि मरीचम् उपयुक्तम् इति भावप्रकाशे उल्लिखितम् अस्ति ।
- १६. मरीचस्य विषये राजकोषे, धन्वन्तरिकोषे, चरकसंहितायां, भावप्रकाशे, वाग्भटे चापि उल्लेखः अस्ति ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ "Piper nigrum information from NPGS/GRIN". www.ars-grin.gov. Retrieved 2 March 2008.


text:
सूत्र ३६
उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ॥३६॥
उपपद्यते चाप्युपलभ्यते चा ।
उपपद्यते च संसारस्यानादित्वम् ।
आदिमत्त्वे हि संसारस्याकस्मादुद्भूतेर्मुक्तानामपि पुन: संसारोद्भूतिप्रसङग: ।
अकृताभ्यागमप्रसङ्गश्च सुखदु:खादिवैषम्यस्य निर्निमित्तत्वात् ।
न चेश्वरो वैषम्यहेतुरित्युक्तम् ।
न चाविद्या केवला वैषम्यस्य कारणमेकरूपत्वात् ।
रागादिक्लेशवासनाक्षिप्तकरर्मापेक्षा त्वविद्या वैषम्यकरी स्यात् ।
न च कर्मान्तरेण शरीरं सम्भवति न च शरीरमन्तरेण कर्म सम्भवतीतीतरेत्राश्रयत्वप्रसङ्ग: ।
अनादित्वे तु बीजाडकुरन्यायेनोपपत्तेने कश्चिद्दोषो भवति ।
उपलभ्यते च संसारस्यानादित्वं श्रुतिस्मृत्यो: ।
श्रुतौ तावदनेन जीवेनात्मनेति सर्गप्रमुखे शारीरमात्मानं जीवशब्देन प्राणधारणनिमित्तेनाभिलपन्ननादि: संसार इति दर्शयति \
आदिवत्त्वे तु प्रागनवधारितप्राण: सन्कथं प्राणधारणनिमित्तेन जीवशब्देन सर्गप्रमुखेऽभिलप्येत न च धारयिष्यतीत्यतोऽभिलप्येत ।
अनागताद्वि सम्बन्धादतीत: सम्बन्धो बलवान्भवत्यभिनिष्पन्नत्वात् ।
सूर्याचन्द्रमसौ धता यथापूर्वकमल्पयदिति च मन्त्रवर्ण: पूर्वकल्पद्भावं दर्शयति ।
स्मृतावप्यनादित्वं संसारस्योपलभ्यते ।
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठेति ।
पुराणे चातीतानागतानां च कल्पानां न परिमाणमस्तीति स्थापितम् ॥३६॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
॥ सार्थ गायत्री मन्त्रार्थः ॥
अथ सर्वदेवात्मनः सर्वशक्तेः सर्वावभासकतेजोमयस्य
परमात्मनः सर्वात्मकत्वद्योतनार्थं सर्वात्मकत्वप्रतिपादक-
गायत्रीमहामन्त्रस्योपासनप्रकारः प्रकाश्यते । तत्र गायत्रीं
प्रणवादिसप्तव्याहृत्युपेतां शिरःसमेतां सर्ववेदसारमिति
वदन्ति, एवंविशिष्टा गायत्री प्राणायामैरुपास्या । सप्रणव-
व्याहृतित्रयोपेता प्रणवान्ता गायत्री जपादिभिरुपास्या ।
तत्र शुद्धगायत्री प्रत्यग्ब्रह्मैक्यबोधिका । धियो यो नः प्रचोदयादिति
---नः अस्माकं धियः बुद्धिः यः प्रचोदयात् प्रेरयेत् इति सर्वबुद्धि-
संज्ञान्तःकरणप्रकाशकः सर्वसाक्षी प्रत्यगात्मा उच्यते । तस्य
प्रचोदयाच्छब्दनिर्दिष्टस्यात्मनः स्वरूपभूतं परं ब्रह्म---
तत्सवितुरित्यादिपदैर्निर्दिश्यते ।
तत्र ' ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधःस्मृतः ' इति
तच्छब्देन प्रत्यग्भूतं स्वतःसिद्धं परं ब्रह्मोच्यते ।
सवितुरिति सृष्टिस्थितिलय- लक्षणकस्य सर्वप्रपञ्चस्य
समस्तद्वैतविभ्रमस्याधिष्ठानं लक्ष्यते । वरेण्यमिति सर्ववरणीयं
निरतिशयानन्दरूपम् । भर्ग इत्यविद्यादि-
दोषभर्जनात्मकज्ञानैकविषयम् । देवस्येति सर्वद्योतनात्मकाखण्ड-
चिदेकरसम् । सवितुर्देवस्येत्यत्र षष्ठ्यर्थो राहोः शिर
इतिवदौपचारिकः बुद्ध्यादिसर्वदृश्यसाक्षिलक्षणं यन्मे
स्वरूपं तत्सर्वाधिष्ठानभूतं परमानन्दं निरस्तसमस्तानर्थरूपं
स्वप्रकाशचिदात्मकं ब्रह्मेत्येवं धीमहि ध्यायेम ।
एवं सति सह ब्रह्मणा स्वविवर्तजडप्रपञ्चस्य रज्जुसर्पन्यायेन अपवाद-
सामानाधिकरण्यरूपमेकत्वं, सोऽयमिति न्यायेन सर्वसाक्षिप्रत्यगात्मनो
ब्रह्मणा सह तादात्म्यरूपमेकत्वं भवतीति सर्वात्मकब्रह्मबोधकोऽयं
गायत्रीमन्त्रः सम्पद्यते ।
सप्तव्याहृतिनामयमर्थः---भूरिति सन्मात्रमुच्यते भुव इति सर्वं
भावयति प्रकाशयतीति व्युत्पत्त्या चिद्रूपमुच्यते । सुव्रियत इति व्युत्पत्त्या
सुष्ठु सर्वैर्व्रियमाणसुखस्वरूपमुच्यते । मह इति महीयते पूज्यत इति
व्युत्पत्त्या सर्वातिशयत्वमुच्यते , जन इति---जनयतीति जनः, सकल-
कारणत्वमुच्यते । तप इति सर्वतेजोरूपत्वम् । सत्यमिति सर्वबाधरहितम् ।
एतदुक्तं भवति---यल्लोके सद्रूपं तदोंकारवाच्यं ब्रह्मैव,
आत्मनोऽस्य सच्चिद्रूपस्वभावादिति । अथ भूरादयः सर्वलोका ओंकारावाच्य-
ब्रह्मात्मकाः, न तद्व्यतिरिक्तं किंचिदस्तीति व्याहृतयोऽपि सर्वात्मक-
ब्रह्मबोधिकाः ।
गायत्री-शिरसोऽप्ययमेवार्थः--- आप इत्याप्नोतीति व्युत्पत्त्या
व्यापित्वमुच्यते ज्योतिरिति प्रकाशरूपत्वम् । रस इति सर्वातिशयत्वम् ।
अमृतमिति मरणादि संसारनिर्मुक्तत्वम् ।
सर्वव्यापिसर्वप्रकाशकसर्वोत्कृष्टनित्यमुक्तमात्मरूपं
सच्चिदात्मकं यदोंकारवाच्ग्यं ब्रह्म तदहमस्मि ।
इति गायत्रीमन्त्रस्यार्थः ।
गुहाशयब्रह्महुताशनोऽहं
कर्त्रेदमंशाख्य हविर्हुतं सत्।
विलीयते नेदमहं भवानी-
त्येष प्रकारस्तु विभिद्यतेऽत्र ॥
यदस्ति यद्भाति तदात्मरूपं
नान्यत्ततो भाति न चान्यदस्ति ।
स्वभावसंवित्प्रविभाति केवला
ग्राह्यं ग्रहीतेति मृषैव कल्पना ॥
Encoded and proofread by Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com
Meaning of Gayatri mantra by Swami Vidyaranya (circa 13 cent. A.D.)
% Text title : sArtha gAyatrI mantra
% File name : sArthagAyatrI.itx
% itxtitle : sArtha gAyatrI mantrArthaH
% engtitle : Gayatri Mantra
% Category : deities_misc, stotra, vidyAraNya
% Location : doc_deities_misc
% Sublocation : deities_misc
% Texttype : stotra
% Author : Sw. Vidyaranya (circa 13 cent. A.D.)
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism
% Transliterated by : Sunder Hattangadi (sunderh at hotmail.com)
% Proofread by : Sunder Hattangadi (sunderh at hotmail.com)
% Description-comments : Advaita meaning of Gayatri mantra
% Indexextra : (Vidyaranya)
% Latest update : May 4, 2010
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
#संस्कृत_परिहास्यम्
एकः वृषभः वृषभशकटं कर्षन् आसीत्, तस्मिन् शकटे एकः कृषकः निद्राधीनः आसीत्। एतत् दृष्ट्वा एकः यान्त्रिकी-अभियन्तुः जिज्ञासा वर्धिता।
सः कृषकं जागरयित्वा पृष्टवान्, "उत्तिष्ठ भोः। एषः वृषभः कदा विरमेत एतस्य निद्रावस्थायाम् अवधानमपि न भवेत्"।
😋कृषकः : हे अभियन्तः, अवधानं निश्चयेन भविष्यति मम। यदा सः विरमेत, तदा तस्य कण्ठे लम्बमानायाः घण्टायाः रवः एव स्थगयेत्।
अभियन्ता विश्लेषणचेतसा विचिन्त्य अवदत्, "किन्तु यदि एषः वृषभः एकत्र स्थित्वा एव केवलं शिरश्चालनं करोति, तर्हि घण्टाध्वनिः तु गुञ्जेत् किन्तु भवतः भासेत यद् वृषभः चलन् अस्ति।"
😴कृषकः शान्तस्वरेण, "अभियन्ता अलं वृथा कल्पनया। मम वृषभेण B.E. उपाधिः प्राप्ता नास्ति येन सः एतावता व्यवहरिष्यति।"ॐ सर्वे भवन्तु सुखिनः ।


text:
॥ अवधूताष्टकं स्वामीशुकदेवस्तुतिः च ॥
श्री परमात्मने नमः ॥
अथ परमहंस शिरोमणि-अवधूत-श्रीस्वामीशुकदेवस्तुतिः
निर्वासनं निराकाङ्क्षं सर्वदोषविवर्जितम् ।
निरालम्बं निरातङ्कं ह्यवधूतं नमाम्यहम् ॥ १॥
निर्ममं निरहङ्कारं समलोष्टाश्मकाञ्चनम् ।
समदुःखसुखं धीरं ह्यवधूतं नमाम्यहम् ॥ २॥
अविनाशिनमात्मानं ह्येकं विज्ञाय तत्वतः ।
वीतरागभयक्रोधं ह्यवधूतं नमाम्यहम् ॥ ३॥
नाहं देहो न मे देहो जीवो नाहमहं हि चित् ।
एवं विज्ञाय सन्तुष्टम् ह्यवधूतं नमाम्यहम् ॥ ४॥
समस्तं कल्पनामात्रं ह्यात्मा मुक्तः सनातनः ।
इति विज्ञाय सन्तुष्टं ह्यवधूतं नमाम्यहम् ॥ ५॥
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं कामसङ्कल्पवर्जितम् ।
हेयोपादेयहीनं तं ह्यवधूतं नमाम्यहम् ॥ ६॥
व्यामोहमात्रविरतौ स्वरूपादानमात्रतः ।
वीतशोकं निरायासं ह्यवधूतं नमाम्यहम् ॥ ७॥
आत्मा ब्रह्मेति निश्चित्य भावाभावौ च कल्पितौ ।
उदासीनं सुखासीनं ह्यवधूतं नमाम्यहम् ॥ ८॥
स्वभावेनैव यो योगी सुखं भोगं न वाञ्छति ।
यदृच्छालाभसन्तुष्टं ह्यवधूतं नमाम्यहम् ॥ ९॥
नैव निन्दाप्रशंसाभ्यां यस्य विक्रियते मनः ।
आत्मक्रीडं महात्मानं ह्यवधूतं नमाम्यहम् ॥ १०॥
नित्यं जाग्रदवस्थायां स्वप्नवद्योऽवतिष्ठते ।
निश्चिन्तं चिन्मयात्मानं ह्यवधूतं नमाम्यहम् ॥ ११॥
द्वेष्यं नास्ति प्रियं नास्ति नास्ति यस्य शुभाशुभम् ।
भेदज्ञानविहीनं तं ह्यवधूतं नमाम्यहम् ॥ १२॥
जडं पश्यति नो यस्तु जगत् पश्यति चिन्मयम् ।
नित्ययुक्तं गुणातीतं ह्यवधूतं नमाम्यहम् ॥ १३॥
यो हि दर्शनमात्रेण पवते भुवनत्रयम् ।
पावनं जङ्गमं तीर्थं ह्यवधूतं नमाम्यहम् ॥ १४॥
निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निर्मलं परमामृतम् ।
अनन्तं जगदाधारं ह्यवधूतं नमाम्यहम् ॥ १५॥
॥ इति अवधूताष्टकं समाप्तम् ॥
Encoded and proofread by Subrahmanyam Yvs yvspmp at gmail.com, NA
BACK TO TOP
% Text title : avadhUtAShTakam
% File name : avadhUtAShTakam.itx
% itxtitle : avadhUtAShTakam svAmIshukadevastutiH cha
% engtitle : avadhUtAShTakam
% Category : aShTaka, deities_misc
% Location : doc_deities_misc
% Sublocation : deities_misc
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Subrahmanyam Yvs yvspmp at gmail.com
% Proofread by : Subrahmanyam Yvs yvspmp at gmail.com, NA
% Latest update : May 23, 2015
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
क्षणभङ्गसिद्विः व्यतिरेकात्मिका
Technical Details
क्षणभङ्गसिद्विः व्यतिरेकात्मिका।
व्यतिरेकात्मिका व्याप्तिराक्षिप्तान्वयरूपिणी।
बैधम्यैवति दृष्टान्ते सत्त्वे हेतोरिहोच्यते॥
यत्सत्तत् क्षणिकं यथा घटः सन्तश्चामीविवादास्पदीभूताः पदार्था इति स्वभावो हेतुः। न तावदस्यासिद्विः सम्भवति। यथायोगं प्रत्यक्षानुमाणप्रमाणप्रतीते धर्म्मिणि सत्त्वशब्देनाभिप्रेतस्यार्थक्रियाकारित्वलक्षणस्य साधनस्य प्रमाणसमधिगतत्वात्। न च विरुद्वानैकान्तिकते। व्यापकानुपलम्भात्मना विपर्य्ययबाधकप्रमाणेन व्याप्तेः प्रसाधनात्। ब्यापकञ्चार्थक्रियाकारित्वस्य क्रमाक्रमिकार्य्यविषयत्वमेव। न पुनः कारणगतौ कार्य्यगतौ वा क्रमाक्रमावस्य व्यापकौ। कृत्वा करणलक्षणस्य क्रमस्य क्षणिकेऽसम्भवात्। कार्य्यगताभ्यां क्रमाक्रमाभ्यां कारणशक्तेर्व्याप्तयोगात्। तस्मात् कारणगतया क्रमाक्रमिकार्य्यविषयतया व्याप्यमाना कारणशक्तिः क्रमाक्रमव्याप्तेत्युच्यते। विषयेण विषयिनिर्द्देशात्। व्यवहारलाघवार्थं। ततश्च यद्यपि सर्व्वत्र क्रमाक्रमौ सत्त्वस्य व्यापकावित्याद्युच्यते। तथापि क्रमाक्रमिकार्य्यविषयत्वमेव व्यापकं बोद्वव्यं। ननु यदैकमेव कार्य्यमङ्कुरादिकमुत्पद्यते, तदा कथं कार्य्यगतक्रमाक्रमव्यवस्थेति चेत्।
उच्यते। यद्यप्येकमेव कार्य्यं भिन्नकालकार्य्यमपेक्ष्यक्रमस्तदभावाच्चाक्रम स्तत्कारित्वमेव क्रमाक्रमकारित्वं। तथाप्यपेक्षणीयविषयभेदात् क्रमाक्रमयोरसाङ्कर्य्यमेव। पितृपुत्रत्ववत्। कः पुनरसौ व्याप्तिप्रसाधको व्यापकानुपलम्भ इति चेत्। उच्यते। यस्य क्रमाक्रमिकार्य्यविषयत्वन्नास्ति, न तत् शक्तं, यथा शशविषाणं। नास्ति च नित्याभिमतस्य भावस्य क्रमाक्रमिकार्य्यविषयत्वमिति व्यापकानुपलम्भः। न तावदयमसिद्वो वक्तव्यः। नित्यस्य धर्म्मिणः क्रमाक्रमिकार्य्यविषयत्वेन व्यापकेन सह विरोधसद्भावात्, तथा हि पूर्व्वापरकालयोरेकत्वे नित्यत्वं क्षणद्वयेपि भेदे क्रमाक्रमित्वं। ततश्च नित्यत्वं क्रमाक्रमित्वञ्चेत्यभिन्नत्वं भिन्नत्वञ्चेत्युक्तं भवति। एतयोश्च परस्परपरिहारस्थितिलक्षणतया विरोधः। तत् कथं नित्ये क्रमाक्रमसम्भवः। नापि विरुद्वः सपक्षे भावात्। नचानैकान्तिकः। क्रमाक्रमाभावस्यार्थक्रियासामर्थ्याभावेन व्याप्तत्वात्। तथा हि न तावत् क्रमाक्रमाभ्यामन्यः प्रकारोस्ति, येनार्थक्रियासम्भावनायां कारमाक्रमाभ्यामर्थक्रियाव्याप्तिर्न स्यात्। तस्मादर्थक्रियामात्रानुबद्वतया तयोरन्यतरप्रकारस्य। उभयोरभावे चाभावादर्थक्रियामात्रस्येति ताभ्यां तस्य व्याप्तिसिद्विः। पक्षीकृते च तयोरभावेनार्थक्रियाशक्त्यभावसिद्वौ कथमनेकान्तः। न हि ब्याप्यव्यापकयोर्व्याप्यव्यापकभावसिद्विमुद्वूयब्याप्याभावेन व्यापकाभावस्य व्याप्तिसिद्वौ, उपायान्तरमस्तीति निरवद्यो व्यापकानुपलम्भः। सत्त्वस्य क्षणिकत्वेन व्याप्तिं साधयत्येव। ननु व्यापकानुपलम्भतः सत्त्वस्य कथं स्वसाध्यप्रतिवन्धसिद्विः, अस्याप्यनेकदोषदुष्टत्वात्। तथाहि न तावदयं प्रसङ्गो हेतुः साध्यधर्म्मिणि प्रमाणसिद्वत्वात्, पराभ्युपगमसिद्वत्वाभावात्, विपर्य्ययपर्य्यवसानाभावाच्च। अथ स्वतन्त्रः, तदाश्रयासिद्वः। अक्षणिकस्याश्रयस्यासम्भवादप्रतीतत्वाद्वा। प्रतीति र्हि प्रत्यक्षेणानुमानेन विकल्पमात्रेण वा स्यात्। प्रथमपक्षद्वये साक्षात्पारम्पर्य्येण वा स्वप्रतीतिलक्षणार्थकारित्वे मौलः साधारणो हेतुः। व्यापकानुपलम्भश्च स्वरूपासिद्वः स्यात्। अर्थक्रियाकारित्वे क्रमाक्रमयोरन्यतरस्यावश्यम्भावात्। अन्तिमपक्षे तु न कश्चिद्वेतुरनाश्रयः स्यात् विकल्पमात्रसिद्वस्य धर्म्मिणः सर्व्वत्र सुलभत्वात्। अपि च तत् कल्पनाज्ञानं प्रत्यक्षपृष्ठभावि वा स्यात्, लिङ्गजन्म वा, संस्कारजं वा, सन्दिग्धवस्तुकं वा, अवस्तुकं वा। तत्राद्यपक्षद्वये ऽक्षणिकस्य सत्तैवाब्याहता कथं वाधकावतारः। तृतीये तु न सर्व्वदा ऽक्षणिकसत्तानिषेधः। तदर्पितसंस्काराभावे तत् स्मरणायोगात्। चतुर्थे तु सन्दिग्धाश्रयत्वं हेतुदोषः। पञ्चमे च तद्विषयस्याभावो न तावत् प्रत्यक्षतः सिध्यति। अक्षणिकात्मनः सर्व्वदैव त्वन्मते ऽप्रत्यक्षत्वात्। न चानुमानतस्तदभावः प्रतिबद्वलिङ्गानुपलम्भादित्याश्रयासिद्विस्तावदुद्वता। एवं दृष्टान्तोपि प्रतिहन्तव्यः॥
स्वरूपासिद्वोप्ययं हेतुः स्थिरस्यापि क्रमाक्रमिसहकार्य्यपेक्षया क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियोपपत्तेः। नापि क्रमयौगपद्यपक्षोक्तदोषप्रसङ्गः। तथाहि क्रमिसहकार्य्यपेक्षया क्रमिकार्य्यकारित्वन्तावदविरुद्वं।
तथाच शङ्करस्य संक्षिप्तोऽयमभिप्रायः। सहकारिसाकल्यं हि सामर्थ्यं। तद्वैकल्यञ्चासामर्थ्यं। न च तयोराविर्भावतिरोभावाभ्यान्तद्वतः काचित् क्षतिः, तस्य ताभ्यामन्यत्वात्। तत्कथं सहकारिणोऽनपेक्ष्यकार्य्यकरणप्रसङ्ग इति।
त्रिलोचनस्याप्ययं संक्षिप्तार्थः। कार्य्यमेव हि सहकारिणमपेक्षते। न कार्य्योत्पत्तिहेतुः। यस्माद्द्विविधं सामर्थ्यन्निजमागन्तुकञ्च सहकार्य्यन्तरं। ततो ऽक्षणिकस्यापि क्रमवत्सहकारिनानात्वादपि क्रमवत्कार्य्यनानात्वोपपत्तेरशक्यं भावानां प्रतिक्षणमन्यान्यत्वमुपपादयितुमिति॥
न्यायभूषणोऽपि लपति। प्रथमकार्य्योत्पादनकाले ह्युत्तरकार्य्योत्पादनस्वभावः। अतः प्रथमकाल एवाशे षाणि कार्य्याणि कुर्य्यादिति चेत्। तदिदं माता मे वन्ध्येत्यादिवत् स्ववचनविरोधादयुक्तं। योह्युत्तरकार्य्यजननस्वभावः स कथमादौ तत्कार्य्यं कुर्य्यात्। न तर्हि तत्कार्य्यकरणस्वभावः। नहि नीलोत्पादनस्वभावः पीतादिकमपि करोतीति॥
वाचस्पतिरपि पठति। नन्वयमक्षणिकः स्वरूपेण कार्य्यञ्जनयति। तच्चास्य स्वरूपं तृतीयादिष्विव क्षणेषु द्वितीयेऽपि क्षणे सदिति तदापि जनयेत्। अकुर्व्वन् वा तृतीयादिष्वपि न कुर्व्वीत। तस्य तादवस्थ्यात्। अतादवस्थ्ये वा तदेवास्य क्षणिकत्वं।
अत्रोच्यते। सत्यं स्वरूपेण कार्य्यञ्जनयति न तु तेनैव। सहकारिसहितादेव ततः कार्य्योत्पत्तिदर्शनात्। तस्मात् व्याप्तिवत्कार्य्यकारणभावोऽप्येकत्रान्ययोगव्यवच्छेदेनाम्यत्रायोगव्यवच्छेदेनावबोद्वव्यः। तथैव लोकिकपरीक्षकाणां सम्प्रतिपत्तेरिति न क्रमिकार्य्यकारित्वपक्षोक्तदोषावसरः॥
नाप्यक्षणिके यौगपद्यपक्षोक्तदोषावकाशः। ये हि कार्य्यमुत्पादितवन्तो द्रव्यविशेषास्तेषां व्यापारस्य नियतकार्य्योत्पादनसमर्थस्य निष्पादिते कार्य्ये ऽनुवर्त्तमानेष्वपि तेषु द्रव्येषु निवृत्तार्थादूना सामग्री जायते। तत्कथं निष्पादितं निष्पादयिष्यति। न हि दण्डादयः स्वभावेनैव कर्त्तारो येनामी निष्पत्तेरारभ्य कार्य्यं विदद्युः। किन्तर्हि व्यापारावेशिनः। न चेयता स्वरूपेण न कर्त्तारः स्वरूपकारकत्वनिर्व्वाहपरतया व्यापारसमावेशादिति॥
किञ्च क्रमाक्रमाभावश्च भविष्यति न च सत्वाभाव इति सन्दिग्धव्यतिरेकोप्ययं व्यापकानुपलम्भः। न हि क्रमाक्रमाभ्यामन्यप्रकारस्याभावः सिद्वः। विशेषनिषेधस्य शेषाभ्यनुज्ञाविषयत्वात्। किञ्च प्रकारान्तरस्य दृश्यत्वेनात्यन्तनिषेधः। अदृश्यत्वे तु नासत्तानिश्चयो विप्रकर्षिणामिति न क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियासामर्थ्यस्य व्याप्तिसिद्विः। अतः सन्दिग्धव्यतिरेको ऽपि व्यापकानुपलम्भः। किञ्च दृश्यादृश्यसहकारिप्रत्ययसाकल्यवतः क्रमयौगपद्यस्यात्यन्तपरोक्षत्वात् तेन व्याप्तं सत्त्वमपि परोक्षमेवेति न तावत्प्रतिबन्धः प्रत्यक्षतः सिध्यति नाप्यनुमानतः, तत्प्रतिबद्वलिङ्गाभावादिति। अपि च क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियाकारित्वं व्याप्तमित्यतिसुभाषितं।
यदि क्रमेण व्याप्तं कथमक्रमेण। अथाक्रमेण न तर्हि क्रमेण; क्रमाक्रमाभ्यां व्याप्तमिति तु ब्रूवत व्याप्तेरेवाभावः प्रदर्शितो भवति। नहि भवति। अग्निर्धूमभावाभावाभ्यां व्याप्त इति। अतो व्याप्तेरनैकान्तिकत्वम्। अपि च किमिदं वाधकमक्षणिकानामसत्तां साध यति, उतस्वित्, अक्षणिकात् सत्त्वस्य व्यतिरेकं, अथ सत्त्वक्षणिकत्वयोः प्रतिवन्धं। न पूर्व्वो विकल्पः। उक्तक्रमेण हेतोराश्रयासिद्वत्वात्। न च द्वितीयः। यतो व्यापकनिवृत्तिसहिता व्याप्यनिवृत्तिर्व्यतिरेकशब्दस्यार्थः। सा च यदि प्रत्यक्षेण प्रतीयते तदा तद्वेतुः स्यादिति सत्त्वमनैकान्तिकं। व्यापकानुपलम्भः स्वरूपासिद्वः। अथ सा विकल्प्यते। तदा पूर्व्वोक्तक्रमेण पञ्चधा विकल्प्य विकल्प्यो दूषणीयः। अत एव न तृतियो ऽपि विकल्पः। व्यतिरेकासिद्वौ सम्बन्धासिद्वेः। किञ्च न भूतलवदत्राक्षणिको धर्म्मी दृश्यते। न च स्वभावानुपलम्भे व्यापकानुपलम्भः कस्यचित् दृश्यस्य प्रतिपत्तिमन्तरेणान्तर्भावयितुं शक्य इति। किञ्चास्याभावधर्म्मत्वे। आश्रया सिद्वत्वमितरेतराश्रयत्वञ्च। भावधर्म्मत्वे विरुद्वत्वञ्च। उभयधर्म्मत्वे चानैकान्तिकत्वमिति न त्रयीन्दोषजातिमतिपतति॥
यत्पुनरुक्तमक्षणिकत्वे कर्मयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधादिति। तत्र विरोधसिद्विमनुसरता विरोध्यपि प्रतिपत्तब्यः। तत्प्रतीतिनान्तरीयकत्वात् विरोधसिद्वेः। यथा तुहिनदहनयोः सापेक्षध्रुवभावयोश्च प्रतियोगी चाक्षणिकः प्रतीयमानः प्रतीतिकारित्वात् सन्नेव स्यात् अजनकस्याप्रमेयत्वात्। संवृत्तिसिद्वेनाक्षणिकत्वेन विरोधसिद्विरिति चेत्। संवृतिसिद्वमपि वास्तवं काल्पनिकं वा स्यात्। यदि वास्तवं कथन्तस्यासत्त्वं कथञ्चार्थक्रियाविरोधः। अर्थक्रियां कुर्व्वद्वि वास्तवमुच्यते।
अथ काल्पनिकं। तत्र किं विरोधो वास्तवः काल्पनिको वा। न तावद्वास्तवः कल्पितविरोधिविरोधत्वात्। बन्ध्यापुत्रविरोधवत्। अथ विरोधोऽपि काल्पनिकः। न तर्हि सत्त्वस्य व्यतिरेकः पारमार्थिक इति क्षणभङ्गो दत्तजलाञ्जलिरिति। अयमेव चोद्यप्रबन्धोऽस्मद् गुरुभिः संगृहीतः॥
नित्यन्नास्ति न वा प्रतीतिविषयस्तेनाश्रयासिद्धता। हेतोः स्वानुभवस्य चाक्षतिरतः क्षिप्तः सपक्षोऽपि च। शून्यश्च द्वितीयेन सिध्यति न चासत्तापि सत्ता यथा नो नित्येन विरोधसिद्विरसता शक्या क्रमादेरपीति॥
अत्रोच्यते। इह वस्तुन्यपि धर्म्मिधर्म्मव्यवहारो दृष्टोयथा गवि गोत्वं, पटे शुक्लत्वं तुरगे गमनमित्यादि। अवस्तुन्यपि धर्म्मिधर्म्मव्यवहारो दृष्टो यथा शशविषाणे तीक्ष्णत्वाभावो बन्ध्यापुत्रे वक्रत्वाभावो गगणारविन्दे गन्धाभाव इत्यादि। तत्रावस्तुनि धर्म्मित्त्वन्नास्तीति किम्बस्तुधर्म्मेण धर्म्मित्वन्नास्ति। आहोस्विदवस्तुधर्म्मेणापि। प्रथमपक्षे सिद्वसाधनं द्वितीयपक्षे तु स्ववचनविरोधः। यदाहु र्गुरवः।
धर्म्मस्य कस्यचिद वस्तुनि मानसिद्वा
बाधाविधिव्यवहृतिः किमिहास्ति नो वा।
क्वाप्यस्ति चेत् कथमियन्ति न दूषणानि
नास्त्येव चेत् स्ववचनप्रतिरोधसिद्विः॥
अवस्तुनो धर्म्मित्वस्वीकारपूर्व्वकत्वस्य व्यापकस्याभावे आश्रयासिद्विदूषणस्यानुपन्यासप्रसङ्गइत्यर्थः। येनैव हि वचनेनावस्तुनो धर्म्मित्वाभावेन धर्म्मेण धर्म्मत्वमभ्युपगतं। परस्तु प्रतिषिध्यत इति व्यक्तम्दिमीश्वरचेष्टितं। तथाह्यवस्तुनो धर्म्मित्वन्नास्तीति वचनेन धर्म्मित्वाभावः किमवस्तु विधीयते, अन्यत्र वा, न वा क्वचिदपीति त्रयः पक्षाः।
प्रथमपक्षेऽवस्तुनो न धर्म्मित्वनिषेधः। धर्म्मित्वाभावस्य धर्म्मस्य तत्रैव विधानात्। द्वितीयेऽवस्तुनि किमायातं। अन्यत्र धर्म्मित्वाभावविधानात्। तृतीयस्तु पक्षो व्यर्थ एव निराश्रयत्वात् इति कथमवस्तुनो धर्म्मित्वनिषेधः। तस्माद्यथा प्रमाणोपन्यासः प्रमेयस्वीकारपूर्व्वकत्वेन व्याप्तः। वाचकशब्दोपन्यासो वा वाच्यस्वीकारपूर्व्वकत्वेन व्याप्तः। तथाऽवस्तुनो धर्म्मित्वं नास्तीति वचनोपन्यासोऽवस्तुनो धर्म्मित्वस्वीकारपूर्व्वत्वेन व्याप्तः। अन्यथा तद्वचनोपन्यासस्य व्यर्थत्वात्। तद्यदि वचनोपन्यासो व्याप्यधर्म्मः। तदाऽवस्तुनो धर्म्मित्वस्वीकारोपि व्यापकधर्म्मो दुर्ब्बारः। अथ न व्यापकधर्म्मः। तदा व्याप्यस्यापि वचनोपन्यासस्यासम्भव इति मूकतैवात्र बलादायातेति कथं न स्ववचनविरोधसिद्विः। नह्यब्रूवन् परम्बोधयितुमीशः। ब्रुवन् वा दोषमिमं परिहर्त्तुमिति महति सङ्कटे प्रवेशः। अवस्तुप्रस्तावे सहृदयाणां मूकतैव युज्यत इति चेत्। अहो महद्वैदग्ध्यं। अवस्तुप्रस्तावे स्वयमेव यथाशक्ति वल्गित्वा भग्नो मूकतैव न्यायप्राप्तेति परिभाषया निःसर्त्तुमिच्छति। नचावस्तुप्रस्तावो राजदण्डेन विना चरणमर्द्दनादिनानिष्टिमात्रेण वा प्रतिषेद्वुं शक्यते। ततश्चात्रापि क्रमाक्रमाभावस्य साधनत्वे सत्त्वाभावस्य च साध्यत्वे सन्दिग्धवस्तुभावस्यावस्त्यात्मनो वा क्षणिकस्य धर्म्मित्वं केन प्रतिहन्यते। त्रिविधो हि धर्म्मो दृष्टः कश्चिद्वस्तुनियतो नीलादिः। कश्चिदवस्तुनियतो यथा सर्व्वोपाख्याविरहः। कश्चिदुभयसाधारणो यथानुपलब्धिमात्रं। तत्र वस्तुधर्म्मेणावस्तुनो धर्म्मित्वनिषेध इति युक्तं। नत्ववस्तुधर्म्मेण। वस्त्ववस्तुधर्म्मेण वा। स्ववचनस्यानुयन्यासप्रसङ्गादित्यर्क्षाणकस्याभावे सन्देहे वाऽवस्तुधर्म्मेण धर्म्मित्वमव्याहतमिति नायमाश्रयासिद्वो व्यापकानुपलम्भः॥
अक्षणिकाप्रतीता वयमा श्रयासिद्वोहेतुरिति तु युक्तमुक्तं। तदप्रतीतौ तद्व्यवहारायोगात्। केवलमसौ व्यवहाराङ्गभूता प्रतीति र्वस्त्ववस्तुनोरेकरूपा न भवति। साक्षात्पारम्पर्य्येण वस्तुसामर्थ्यभाविनी हि वस्तुप्रतीतिः। यथा प्रत्यक्षमनुमानं प्रत्यक्षपृष्ठभावी च विकल्पः। अवस्तुनस्तु सामर्थ्याभावात् विकल्पमात्रमेव प्रतीतिः। वस्तुनो हि वस्तुबलभाविनी प्रतीति र्यथासाक्षात्प्रत्यक्षं परम्परया तत्पृष्ठभावी विकल्पोऽनुमानञ्च। अवस्तुनस्तु न वस्तुबलभाविनी प्रतीतिस्तत्कारकत्वेनावस्तुत्वहानिप्रसङ्गात्। तस्माद्विकल्पमात्रमेवावस्तुनः प्रतीतिः। नह्यभावः कश्चिद्विग्रहवान् यः साक्षात्कर्त्तव्योऽपि तु व्यवहर्त्तव्यः। स च व्यवहारो विकल्पादपि सिध्यत्येव। अन्यथा सर्ब्बजनप्रसिद्वोऽवस्तुव्यवहारो न स्यात्। इष्यते च तद्वर्मित्वप्रतिषेधानुवन्धादित्यकारकेनापि विकल्पमात्रसिद्वोऽक्षणिकः स्वीकर्त्तव्य इति नायमप्रतीतत्वादप्याश्रयासिद्वोहेतुर्वक्तव्यः। ततश्चाक्षणिकस्य विकल्पमात्रसिद्वत्वे यदुक्तं न कश्चिद्वेतुरनाश्रयः स्यद्विकल्पमात्रसिद्वस्य धर्म्मिणः सर्व्वत्र सुलभत्वादिति ततसङ्गतं। विकल्पमात्रसिद्वस्य धर्म्मिणः सर्व्वत्र सम्भवेऽपि वस्तुधर्म्मेण धर्म्मित्वायोगात्। वस्तुधर्म्महेतुत्वापेक्षया आश्रयासिद्वस्यापि हेतोः सम्भवात्। यथा आत्मनो विभुत्वसाधनार्थमुपन्यस्तं सर्व्वत्रोपलभ्यमानगुणत्वादिति साधनं। विकल्पश्चायं हेतूपन्यासात्। पूर्व्वं सन्दिग्धवस्तुकः, समर्थिते तु हेताववस्तुक इति ब्रूमः। न चात्र सन्दिग्धाश्रयत्वं नाम हेतुदोषः। आस्तान्तावत्। सन्दिग्धस्यावस्तुनोपि विकल्पमात्रसिद्वस्यावस्तुधर्म्मापेक्षया धर्म्मित्वप्रसाधनात्। वस्तुधर्म्महेतुत्वापेक्षयैव सन्दिग्धाश्रयस्य हेत्वाभासस्य व्यवस्थापनात्। यथेह निकुञ्जे मयूरः केकायितादिति। अवस्तुकविकल्पविषयस्यासत्त्वन्तु व्यापकानुपलम्भादेव प्रसाधितं। एवं दृष्टान्तस्यापि व्योमादेर्द्वर्म्मित्वं विकल्पमात्रेण प्रतीतिश्चावगन्तव्या। तदेवमवस्तुधर्म्मापेक्षयाऽवस्तुनोधर्म्मित्वस्य विकल्पमात्रेण प्रतीतेश्चापन्होतुमशक्यत्वान्नायमाश्रयासिद्वो हेतुः। न दृष्टान्तक्षतिः॥
न चैष स्वरूपासिद्वः। अक्षणिके धर्म्मिणि क्रमाक्रमयो र्व्यापकयोरयोगात्। तथा हि यदि तस्य प्रथमे क्षणे द्वितीयादिक्षणभाविकार्य्यकारणसामर्थ्यमस्ति तदा प्रथमक्षणभाविकार्य्यवत् द्वितीयादिक्षणभाव्यपि कार्य्यं कुर्य्यात्। समर्थस्य क्षेपायोगात्। अथ तदा सहकारिसाकल्यलक्षणसामर्थ्यं नास्ति। तद्वैकल्यलक्षणस्यासामर्थ्यस्य सम्भवात्। न हि भावः स्वरूपेण करोतीति स्वरूपेणैव करोति। सहकारिसहितादेव ततः कार्य्योत्पत्तिदर्शनात् इति चेत्। यदा तावदमी मीलिताः सन्तः कार्य्यं कुर्व्वते तदैकार्थकरणलक्षणं सहकारित्वमेषामस्तु को नि षेद्वा। मिलितैरेव तु तत्कार्य्यङ्कर्त्तव्यमिति कुतो लभ्यते। पूर्व्वापरकालयोरेकस्वभावत्वात् भावस्य। सर्व्वदा जननाजननयोरन्यतरनियमप्रसङ्गस्य दुर्व्वारत्वात्। तस्मात् सामग्रीजनिका नैकं जनकमिति स्थिरवादिनाम्मनोराज्यस्याप्यविषयः।
किं कुर्म्मो दृश्यते तावदेवमिति चेत्। दृश्यतां किन्तु पूर्व्वस्थितादेव पश्चात् सामग्रीमध्यप्रविष्टाद्भावात् कार्य्योत्पत्तिरन्यस्मादेव विशिष्टसामग्रीसमुत्पन्नात् क्षणादिति विवादपदमेतत्। तत्र प्रागपि सम्भवे सर्व्वदैव कार्य्योत्पत्ते र्नवा कदाचिदपीति विरोधमसमाधाय तत एव कार्य्योत्पत्तिरिति साध्यानुवादमात्रप्रवृत्तः कृपामर्हति।
न च प्रत्यभिज्ञानादेवैकत्वसिद्विः। तत् पौरुषस्य लून पुनर्ज्जातकेशकुशकदलीस्तम्बादौ निर्द्दलनात्। विस्तरेण च प्रत्यभिज्ञानदूषणमस्माभिः स्थिरसिद्विदूषणे प्रतिपादितमिति तत एवावधार्य्यं।
ननु कार्य्यमेव सहकारिणमपेक्षते। न तु कार्य्योत्पत्तिहेतुः। यस्माद्द्विविधं सामर्थ्यं निजमागन्तुकञ्चसहकार्य्यन्तरं। ततोऽक्षणिकस्यापि क्रमवत् सहकारिनानात्वादपि क्रमवत्कार्य्यनानात्वमिति चेत्, भवतु तावन्निजागन्तुकभेदेन द्विविधं सामर्थ्यं तथापि तत्प्रातिस्विकं वस्तुस्वलक्षणं सद्यः क्रियाधर्म्मकमवश्याभ्युपगन्तव्यम्। तद्यदि प्रागपि, प्रागपि कार्य्यप्रसङ्गः। अथ पश्चादेव न तदा श्थिरोभावः॥
न च कार्य्यं सहकारिणोऽपेक्षत इति युक्तं। तस्यासत्त्वात्। हेतुश्च सन्नपि यदि स्वकार्य्यन्नकरोति तदा तत्कार्य्यमेव तन्न स्यात्, स्वातन्त्र्यात्। यच्चोक्तं। योऽह्युत्तरकार्य्यजननस्वभावः स कथमादौ कार्य्यं कुर्य्यात्। न तर्हि तत्कार्य्यकरणस्वभावः। न हि नीलोत्पादनस्वभावः पीतादिकमपि करोतीति। तदसङ्गतं। स्थिरस्वभावत्वे भावस्योत्तरकालमेवेदं कार्य्यन्नपूर्व्वकालमिति कुत एतत्। तदभावाच्च कारणमप्युत्तरकार्य्यकरणस्वभावमित्यपि कुतः। किं कुर्म्म उत्तरकालमेव तस्य जन्मेति चेत्। स्थिरत्वे तदनुपपद्यमानमस्थिरतामादिशतु। श्थिरत्वेऽप्येष एव स्वभावस्तस्य यदुत्तरक्षण एव कार्य्यं करोतीति चेत्। न। प्रमाणवाधिते स्वभावाभ्युपगमायोगादिति न तावदक्षणिकस्य क्रमिकार्य्यकारित्वमस्ति। नाप्यक्रमिकार्य्यकारित्वसम्भवः। द्वितीयेऽपि क्षणे कारकस्वरूपसद्भावे पुनरपि कार्य्यकरणप्रसङ्गात्। कार्य्ये निष्पन्ने तद्विषयव्यापाराभावादूना सामग्री न निष्पादितं निष्पादयेदिति चेत्। न। सामग्रीसम्भवासम्भवयोरपि सद्यः क्रियाकारकस्वरूपसम्भवे जनकत्वमवार्य्यमिति प्रागेव प्रतिपादनात्। कार्य्यस्य हि निष्पादितत्वात् पुनः कर्त्तुमशक्यत्वमेव कारणमसमर्थमावेदयति। तदयमक्षणिके क्रमाक्रमिकार्य्यकारित्वाभावो न सिद्वः। न च क्रमाक्रमाभ्यामपरप्रकारसम्भवो येन ताभ्यामव्याप्तौ सन्दिग्धव्यतिरेको हेतुः स्यात्। प्रकारान्तरशङ्कायां तस्यापि दृश्यादृश्यत्वप्रकारद्वयदूषणेऽपि स्वपक्षेप्यनाश्वासप्रसङ्गात्। तस्मादन्योऽन्यव्यवच्छेदस्थितयोर्नापरः प्रकारः सम्भवति। स्वरूपाप्रविष्टस्य वस्तुनोऽवस्तुनोवाऽन्यत्वात्। प्रकारा न्तरस्यापि क्रमस्वरूपाप्रविष्टत्वात्। तथातीन्द्रियस्य सहकारिणोऽदृश्यत्वेप्ययोगव्यवच्छेदेन दृश्यसहकारिसहितस्य दृश्यस्यैव सत्त्वस्य दृश्यक्रमाक्रमाभ्यां व्याप्तिः प्रत्यक्षादेव सिध्यति। एवं क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियाकारित्वं ब्याप्तमिति क्रमाक्रमयोरन्योऽन्यव्यवच्छेदेन स्थितत्वादेतत्प्रकारद्वयपरिहारेणार्थक्रियाकारित्वमन्यत्र न गतमित्यर्थः। अत एवैतयोर्विनिवृत्तौ निवर्त्तेत।
त्रिलोचनस्यापि विकल्पत्रये प्रथमदूषणमाश्रयासिद्विदोषपरिहारतो निरस्तं। द्वितीयञ्चासङ्गतं विकल्पज्ञानेन व्यतिरेकस्य प्रतीतत्वात्। नह्यभावः कश्चित् विग्रहवान् यः साक्षात्कर्त्तव्योऽपि तु विकल्पादेव व्यवहर्त्तव्यः। न ह्यभावस्य विकल्पादन्याप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिर्वा सर्व्वथोभयथापि तद्व्यवहारहानिप्रसङ्गात्। एवं वैधर्म्म्यदृष्टान्तस्य हेतुव्यतिरेकस्य च विकल्पादेव प्रतीतिः। तृतीयमपि दूषणमसङ्गतं। व्यापकानुपलम्भे निर्द्दोषत्वस्य क्षणिकत्वेन व्याप्तेरव्याहतत्वात्।
तदयं व्यापकानुपलम्भोऽक्षणिकस्यासत्त्वं, सत्त्वस्य ततो व्यतिरेकं क्षणिकत्वेन व्याप्तिञ्च साधयत्येकव्यापारात्मकत्वात् इति स्थितं।
ननु व्यापकानुपलब्धिरिति यद्यनुपलब्धिमात्रन्तदा न तस्य साध्यबुद्विजनकत्वमवस्तुत्वात्। न चान्योपलब्धिर्व्यापकानुपलब्धिरभिधातुं शक्या भूतलादिवत् अन्यस्य कस्यचिदनुपलब्धेरिति चेत् तदसङ्गतं। धर्म्म्युपलब्धेरेवान्यत्राप्यनुपलब्धितया व्यवस्थापनात्। यथा नेह शिंशपा वृक्षाभावादित्यत्र वृक्षापेक्षया केवलप्रदेशस्य धर्म्मिण उपलब्धिर्दृश्यानुपलब्धिः। शिंशपापेक्षया च केवलप्रदेशस्य धर्म्मिण उपलब्धिरेव शिंशपाभावोपलब्धिरिति स्वभावहेतुपर्य्यवसायिव्यापारो व्यापकानुपलम्भः। तथा हि नित्यस्य धर्म्मिणो विकल्पबुद्व्यध्यवसि तस्य क्रमिकारित्वाक्रमिकारित्वापेक्षया केवलग्रहणमेव क्रमिकारित्वा क्रमिकारित्वानुपलम्भ अर्थक्रियापेक्षया च। केवलप्रतीतिरेवार्थक्रियावियोगप्रतीतिरिति व्यापकानुपलम्भान्तरादस्य न कश्चिद्विशेषः।
अध्यवसायापेक्षया च वाह्येऽक्षणिकेऽवस्तुनि व्यापकाभावात् व्याप्याभावसिद्विव्यवहारः। अध्यवसायश्च समनन्तरप्रत्ययवलायाताकारविशेषयोगादगृहीतेऽपि प्रवर्त्तनशक्तिर्वोद्वव्यः। ईदृशश्चाध्यवसायोऽर्थोऽस्मच्चित्राद्वैतसिद्वौ निर्व्वाहितः। स चाविसम्बादी व्यवहारः परिहर्त्तुमशक्यः; यद्व्यापकशून्यं; तद्वाप्यशून्यमिति। एतस्यैवार्थस्यानेनापि क्रमेण प्रतिपादनात्। अयञ्च न्यायो यथा वस्तुभूते धर्म्मिणि तथाऽवस्तुभूतेऽपीति को विशेषः। तथाह्येकज्ञानमात्रविकल्प एव। यथा च, हरिणशिरसि तेनैकज्ञानसंसर्गिशृङ्गमुपलब्धं। शशशिरस्यपि तेन सहैकज्ञानसंसर्गित्वसम्भावनयैव शृङ्गं निषिध्यते। तथा नीलादावपरिनिष्ठितनित्यानित्यभावे क्रमाक्रमौ स्वधर्म्मिणा सार्द्वं एकज्ञानसंसर्गिणौ दृष्टौ नित्येऽपि यदि भवतः। नित्यग्राहिणा ज्ञानेन स्वधर्म्मिणा नित्येन सहैव गृह्येयातामिति सम्भावनया। एकज्ञानसंसर्गिद्वारकमेव प्रतिषिध्यते। कथं पुनरेतन्नित्यज्ञाने क्रमाक्रमयोरस्फुरणमिति। यावता क्रमाक्रमक्रोडीकृतमेव नित्यं विकल्पयाम इति चेत्। अतएव वाधकावतारो विपरीतरूपारोपमन्तरेण तस्य वैयर्थ्यात्। कालान्तरेणैकरूपतया नित्यत्वं। क्रमाक्रमौ च क्षणद्वये भिन्नरूपतया। ततो नित्यत्वस्य क्रमाक्रमिकार्य्यशक्तेश्च परस्परपरिहारस्थितलक्षणतया दुर्व्वारो विरोध इति कथं नित्ये क्रमाक्रमयोरन्तर्भावः। अनन्तर्भावाच्च शुड्वनित्यविकल्पेन दूरीकृतक्रमाक्रमसमारोपेण कथमुल्लेखः। ततश्च प्रतियोगिनि नित्येऽपि कल्प्यमाने, एकज्ञानसंसर्गिलक्षणप्राप्ते नित्योपलब्धिरेव नित्यविरुद्वस्यानुपलभ्यमानस्य क्रमाक्रमस्यानुपलब्धिः। ततएव वार्थक्रियाशक्तेरनुपलब्धेः। तस्माद्व्यापकविवेकिधर्म्म्युपलब्धितया न व्यापकानुपलम्भान्तरादस्य विशेषः।
नन्वेतदवस्तुधर्म्मिकोपयोगिकस्त्वधिष्ठानत्वात् प्रमाणव्यवस्थाया इति चेत्। किमिदम्बस्त्वधिष्ठानत्वन्नाम। किम्परम्परयाऽपि वस्तुनः सकाशादागतत्वम्, अथ वस्तुनि केनचिदाकारेण व्यवहारकारणत्वं, वस्तुभूतधर्म्मिप्रतिवद्वत्वम्बा।
यद्याद्यः पक्षस्तदा क्रमाक्रमस्यार्थक्रियायाश्च व्याप्तिग्रहणगोचरवस्तुप्रतिवद्वत्वमपि न क्षीणं। न च द्वितीयेऽपि पक्षे दोषः सम्भवति। क्षणभङ्गिवस्तुसाधनोपायत्वादस्य। न चान्तिमोऽपि विकल्पः कल्प्यते। तस्यैव नित्यविकल्पस्य वस्तुनो धर्म्मिभूतस्य क्रमाक्रमवद्वाह्यनित्योपादानशून्यत्वेनार्थक्रियावद्वाह्यनित्योपादानशून्यत्वप्रसाधनात्। पर्य्युदासवृत्त्या बुद्विस्वभाव भूता क्षणिकाकारे वस्तुभूते धर्म्मिणि प्रतिवद्वत्वसम्भवात्।
अयमेव न्यायो न वक्ता बन्ध्यासुतश्चैतन्याभावादित्यादौ योज्यः। एतेन यथा वृक्षाभावादित्याद्यन्तर्भावयितुं शक्यो न तथायमिति त्रिलोचनोऽपि निरस्तः।
न च क्रमाद्यभावस्त्रयीं दोषजातिन्नातिक्रामति। अभावधर्म्मत्वेऽप्याश्रयासिद्विदोषपरिहारात्। यत्त्वनेन प्रमाणान्तरान्नित्यानामसत्त्वसिद्वौ क्रमादिविरहस्याभावधर्म्मता न सिध्यतीत्युक्तं। तद्वालस्यापि दुरभिधानं। नित्यो हि धर्म्मी। असत्त्वं साध्यं। क्रमिकार्य्यकारित्वाक्रमिकार्य्यकारित्वविरहो हेतुः। अस्य चाभावधर्म्मत्वन्नाम। असत्त्वलक्षणस्वसाध्याविनाभावित्वमुच्यते। तच्च क्रमाक्रमेण सत्त्वस्य व्याप्तिसिद्वौ सत्त्वस्य व्याप्यस्याभावेन क्रमाक्रमस्य व्यापकस्य विरहो व्याप्तः सिध्यतीत्यभावधर्म्मत्वं प्रागेव विध्योर्व्याप्तिसाधकात् प्रत्यक्षादनुमानात्मकाद्वा प्रमाणान्तरात् सिद्व मिति नेतरेतराश्रयत्वदोषः।
न च सत्तायामिवासत्तायामपि तुल्यप्रसङ्गो भिन्न न्यायत्वात्। वस्तुभूतं हि तत्र साध्यं साधनञ्च। तयोधर्म्म्यैपि वस्तुभूत एव युज्यते॥
वस्तुनस्तु प्रत्यक्षानुमानाभ्यामेव सिद्विः। तयोरभावे नियमेनाश्रयासिद्विरिति युक्तं। असत्तासाधने त्ववस्तुधर्म्मा हेतुरवस्तुनि विकल्पमात्रसिद्वे धर्म्मिणि नाश्रयासिद्विदोषेण दूषयितुं शक्यः। तथाऽक्षणिकस्य क्रमयोगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधः सिध्यत्येव।
तथा विकल्पादेवाक्षणिको विरोधी सिद्वः। विकल्पोल्लिखितश्चास्य स्वभावो नापर इत्यपि व्यवहर्त्तव्यं। अन्यथा तदनुवादेन क्रमाक्रमादिरहितत्वादिनिषेधादिकमयुक्तं। तत् स्वरूपस्यानुल्लेखादित्यक्षणिकशशविषाणादिशब्दानुच्चारणप्रसङ्गः। अस्ति च। अतो यथा प्रमाणाभावेऽपि विकल्पसत्वस्य बन्ध्यासुतादेःसौन्दर्य्यादिनिषेधोऽनुरूपः, तथा विकल्पोपनीतस्यैवाक्षणिक स्वरूपस्य तत् प्रत्यनीकाकारेण सह विरोधव्यवस्थायां कीदृशो दोषः स्यात्। यदि चाक्षणिकानुभवाभावात् विरोधप्रतिषेधः, तर्हि बन्ध्यापुत्राद्यननुभवादेव सौन्दर्य्यादिनिषेधोऽपि माभूत।
नन्वेवं विरोधस्यापारमार्थिकत्वं। तद्द्वारेण क्षणभङ्गसिद्विरप्यपारमार्थिकी स्यादिति चेत्। न हि विरोधोनाम वस्त्वन्तरं किञ्चित् उभयकोटिदत्तपादं सम्बद्वाभिधानमिष्यतेऽस्माभिरुपपद्यते वा। येनैकसम्बन्धिनो वस्तुत्वाभावेऽपरमार्थिकः स्यात्। यथा त्विष्यते तथा पारमार्थिक एव। विरुद्वाभिमतयोरन्योऽन्यस्वरूपपरिहारमात्रं विरोधार्थः। तच्च भावाभावयोः पारमार्थिकमेव न भावोऽभावरूपमाविशति। नाप्यभावो भावरूपं प्रविशतीति योऽयमनयोरसङ्करनियमः स एव पारमार्थिको विरोधः। कालान्तरैकरूपतया हि नित्यत्वं। क्रमाक्रमौ क्षणद्वयेऽपि भिन्नरूपतया ततो नित्यत्वक्रमाक्रमिकार्य्यकारकत्वयोर्भावाभाववत् विरोधोऽस्त्येव। ननु नित्यत्वक्रमयौगपद्यवत्त्वञ्च विरुद्वौ विधूय नापरो विरोधोनाम। कस्य वास्तवत्वमिति चेत्। न। न हि धर्म्मान्तरस्य सम्भवेन विरोधस्य पारमार्थिकत्वं ब्रूमः। किन्तु विरुद्वयोर्धर्म्मयोः सद्भावेऽन्यथा विरोधनामधर्म्मान्तरसम्भवेऽपि यदि न विरुद्वौ धर्म्मौ क्व पारमार्थिकविरोधसद्भावः। विरुद्वौ च धर्म्मौ तावतैव तात्त्विको विरोधव्यवहारः। किमपरेण प्रतिज्ञामात्रसिद्वेन विरोधनाम्ना वस्त्वन्तरेण। तदयं पूर्व्वपक्षसंक्षेपः।
नित्यन्नास्ति न वा प्रतीतिविषयस्तेनाश्रयासिद्वता
हेतोः स्वानुभवस्य च क्षतिरतः क्षिप्तः सपक्षोऽपि च।
शून्यश्च द्वितयेन सिध्यति न वा सत्तापि सत्तायथा
नोनित्येन विरोधसिद्विरसता शक्या क्रमादेरपीति॥
अत्र सिद्वान्तसंक्षेपः।
धर्म्मस्य कस्यचिवदस्तुनि मानसिद्वा
बाधाविधिव्यवकृतिः किमिहास्ति नो वा।
काप्यस्ति चेत् कथमियन्ति न दूषणानि।
नास्त्येव चेत् स्ववचनप्रतिरोधसिद्विरिति॥
तदेवं नित्यं न क्रमिकार्य्यकारित्वाक्रमिकार्य्यकारित्वयोगिपरमार्थः। ततश्च सत्तायुक्तमपि नैव परमार्थतः। ततश्च क्षणिकाक्षणिकपरिहारेण राश्यन्तराभावादक्षणिकाद्विनिवर्त्तमानमिदं सत्त्वं क्षणिकत्व एव विश्राम्यन्ते न व्याप्तं सिध्यतीति सत्त्वात् क्षणभङ्गसिद्विंरविरोधिनी॥
प्रकृतेः सर्व्वधर्म्माणां यद्वोधान्मुक्तिरिष्यते।
स एव तीर्थ्यनिर्म्माथी क्षणभङ्गः प्रसाधितः॥
विपक्षे वाधनाद्वेतोः साध्यात्मत्वं प्रसिध्यति।
तत् सिद्वौ द्विविधा व्याप्तिसिद्विरत्राभिधीयते॥
इति वैधर्म्म्यदृष्टान्ते व्यतिरेकरूपव्याप्त्या क्षणभङ्गसिद्विः समाप्ता॥०॥
कृतिरियं महापण्डितरत्नकीर्त्तिपादानाम्॥०॥


text:
विभक्त्यर्थप्रकरणम्।
- Details
- Published on Friday, 10 July 2015 15:15
विभक्त्यर्थप्रकरणम्।
लिखति।
रामः लिखति।
रामः लेखं लिखति।
रामः कलमेन लेखं लिखति।
रामः मित्राय कलमेन लेखं लिखति।
रामः स्यूतात् कर्गदं गृहीत्वा मित्राय कलमेन लेखं लिखति।
रामः अनुजस्य स्यूतात् कर्गदं गृहीत्वा मित्राय कलमेन लेखं लिखति।
रामः पीठे उपविश्य अनुजस्य स्यूतात् कर्गदं गृहीत्वा मित्राय कलमेन लेखं लिखति।
लिखति
कः लिखति ? - रामः।
किं लिखति ? - लेखम्।
केन लिखति ? - कलमेन।
कस्मै लिखति ? - मित्राय।
कर्गदं कुतः गृहीत्वा लेखं लिखति ? - स्यूतात्।
कस्य स्यूतात् कर्गदं गृहीत्वा लेखं लिखति ? - अनुजस्य।
कस्मिन् उपविश्य लेखं लिखति ? - पीठे उपविश्य।
गच्छति।
बालः गच्छति।
बालः विद्यालयं गच्छति।
बालः सैक्किल् यानेन विद्यालयं गच्छति।
बालः पठनाय सैक्किल् यानेन विद्यालयं गच्छति।
बालः गृहात् पठनाय सैक्किल् यानेन विद्यालयं गच्छति।
बालः मातुलस्य गृहात् पठनाय सैक्किल् यानेन विद्यालयं गच्छति।
बालः स्यूते पुस्तकं स्थापयित्वा मातुलस्य गृहात् पठनाय सैक्किल् यानेन विद्यालयं गच्छति।
गच्छति।
अत्र कः गच्छति ? - बालः।
कुत्र गच्छति ? - विद्यालयम्।
केन गच्छति ? - सैक्किल् यानेन।
किमर्थं गच्छति ? - पठनाय।
कुतः (कस्मात्) गच्छति ? - गृहात्।
कस्य गृहात् गच्छति ? - मातुलस्य।
कस्मिन् पुस्तकं स्थापयित्वा गच्छति ? - स्यूते।
उपरि दत्तेषु वाक्यगणेषु समानतां चिन्तयामः।
रामः लिखति।
बालः गच्छति।
अत्र कः लिखति ? रामः लिखति।
कः गच्छति ? बालः गच्छति।
प्रथमा विभक्तिः।
प्रथमवाक्ये (रामः लिखति) रामः लेखनकार्यं करोति। लिखति इति क्रियायाः कर्ता रामः। अस्मिन् वाक्ये कर्तुः प्राधान्यम्। अतः अस्मिन् वाक्ये कर्तरिप्रयोगः। कर्तरिप्रयोगे कर्ता प्रथमा विभक्तौ भवति। अतः रामः इति प्रथमा विभक्तिः। कर्ता रामः एक एव। अतः प्रथमा एकवचनम्।
द्वितीयवाक्ये (बालः गच्छति) बालः गमनक्रियां करोति। गच्छति इति क्रियायाः कर्ता बालः। अस्मिन् वाक्ये अपि कर्तुः प्राधान्यम्। अतः अत्र कर्तरिप्रयोगः। कर्तरिप्रयोगे कर्ता प्रथमा विभक्तौ भवति। अतः बालः इति प्रथमा विभक्तिः। कर्ता बालः एक एव। अतः प्रथमा एकवचनम्।
द्वितीया विभक्तिः।
रामः लेखं लिखति। बालः विद्यालयं गच्छति। अत्र प्रथमोदाहरणे क्रियापदं - लिखति, द्वितीये तु - गच्छति। रामः बालः इति च कर्तृपदम्। रामः किं लिखति ?-लेखम्। बालः कुत्र गच्छति ? - विद्यालयम्। उदाहरणद्वयेsपि कर्तुः क्रियया किञ्चित् फलं जायते। प्रथमे उदाहरणे लेखनक्रियया लेखः फलं, द्वितीये विद्यालयप्राप्तिः फलम्। अथवा लेखनक्रियया रामः लेखरूपं फलम् आप्तुमिच्छति। एवं बालः गमनक्रियया विद्यालयप्राप्तिरूपं फलम् आप्तुमिच्छति। अतः प्रथमे उदाहरणे लेखशब्दः कर्मसंज्ञां प्राप्नोति। द्वितीये विद्यालयशब्दः कर्मसंज्ञां प्राप्नोति। (कर्तुरीप्सिततमं कर्म १.४.४९) कर्तुः क्रियया आप्तुं इष्टतमं कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् इति अर्थः। अतः कर्मकारके विहिता विभक्तिः द्वितीयाविभक्तिः। (कर्मणि द्वितीया २.३.२) अत्र लेखशब्दस्य लेखम् इति विद्यालयशब्दस्य विद्यालयम् इति च एकवचनरूपम्। लिङ्गवचनमनुसृत्य भेदाः सन्ति इति बोध्यम्।
उदाहरणम् -
पुंल्लिङ्गशब्दानां द्वितीयाविभक्तिरूपाणि।
गजं/ गजौ/ गजान् ।
कविं/ कवी/ कवीन् ।
गुरुं/ गुरू/ गुरून् ।
पितरं/ पितरौ/ पितृृन् ।
..................इत्यादयः।
स्त्रीलिङ्गशब्दानां द्वितीयाविभक्तिरूपाणि-
बालिकां/बालिके /बालिकाः।
नदीं/ नद्यौ/ नदीः।
मातरं/ मातरौ/ मातृः।
..................इत्यादयः।
नपुंसकलिङ्गशब्दानां द्वितीयाविभक्तिरूपाणि -
जलं/ जले/ जलानि।
वनं/ वने/ वनानि।
..................इत्यादयः।
एतानि उदाहरणानि पठामः -
क. बालः गजं पश्यति।
माता पुत्रम् आह्वयति।
भक्तः देवीं वन्दते।
तातः पत्रिकां पठति।
ख. पतिः पत्नीं वदति।
राजा मन्त्रिणं मन्त्रयति।
दुष्प्रभुः सेवकं गर्जति।
ग. राधिका विद्यालयं गच्छति।
तातः गृहं प्रविशति।
वानरः वृक्षम् आरोहति।
कृषकः हलं केदारं नयति।
अत्र प्रतिवर्गं कर्मपदानां विभिन्नार्थः अस्तीति ज्ञायते। कवर्गे विद्यमानानां कर्मपदानामर्थस्वरूपे ऐकरूप्यं दृश्यते तथा ख वर्गे विद्यमानानां कर्मपदानाम् (पत्नीं, मन्त्रिणं, सेवकं) अर्थस्वरूपेपि ऐकरूप्यमस्ति। एवं ग वर्गे अन्तर्भूतानां कर्मपदानामपि (विद्यालयं, गृहं, वृक्षं, केदारं) अर्थस्वरूपे ऐकरूप्यमस्ति। अतः द्वितीयाविभक्तेः अर्थः त्रिप्रकारः इति ज्ञातव्यम्।
केषाञ्चन अव्ययपदानां योगे उपसर्गपूर्वकधातूनां योगेSपि द्वितीयाविभक्तिः स्यात् इति नियमः अस्ति।
उदाहरणाय -
१. परितः - इत्येतस्य शब्दस्य योगे (सर्वासु दिक्षु इत्यर्थः)।
मम गृहं परितः वृक्षाः सन्ति।
कृष्णं परितः गोपिकाः तिष्ठन्ति।
२. उभयतः - इत्यस्य योगे (द्वयोः पार्श्वयोः इत्यर्थः)।
मम विद्यालयम् उभयतः सस्यानि सन्ति।
उत्पीठिकाम् उभयतः आसन्दाः सन्ति।
३. उप, अनु, अधि, आङ् इति उपसर्गपूर्वकानां वस् धातोः योगे द्वितीया स्यात्।
(उपान्वध्याङ्वसः १.४.४८)
यथा - वानरः वृक्षात् उपवसति / अनुवसति / अधिवसति / आवसति।
वयं ग्रामम् उपवसामः / अनुवसामः / अधिवसामः / आवसामः।
उपसर्गाः न प्रयुज्यन्ते तर्हि - वानरः वृक्षे वसति, वयं ग्रामे वसामः।
४. अधि - इत्युपसर्गपूर्वकाणां शीङ्, स्था, आस् एतेषां धातूनामाधारः कर्म स्यात्। अतः द्वितीया विभक्तिः प्रयोक्तव्या। (अधिशीङ्स्थासां कर्म १.४.४६)
उदा- महाराजः तल्पम् अधिशेते।
हरिः वैकुण्ठम् अधिशेते।
दशरथः अयोध्याम् अध्यास्ते।
अधि न प्रयुज्यते तर्हि तल्पे, वैकुण्ठे अयोध्याम् इति सप्तमी भवितुमर्हति।
५. केचन धातवः द्विकर्मकाः सन्ति। अर्थात् केषाञ्चन धातूनां प्रयोगे प्रधानकर्म अप्रधानकर्म च भवेत्।
बालः पुस्तकं पठति इत्यत्र कर्म एकमेव – पुस्तकम्। किन्तु, बालः अध्यापकं प्रश्नं पृच्छति इत्यत्र कर्मद्वयमस्ति - अध्यापकं, प्रश्नं च। प्रश्नः प्रधानकर्म, अध्यापकः अप्रधानकर्म। अत्र प्रच्छिधातुः द्विकर्मकः भवति। एतत् द्विकर्मकं वाक्यम्। द्विकर्मकधातूनां प्रयोगे अप्रधानकर्म इतरकारकैः अविवक्षितं तर्हि तस्य कर्मसंज्ञा विहिता।
(अकथितं च १.४.५१)
कानिचन उदाहरणानि -
याचकः मातरं भिक्षां याचते। भिक्षा - प्रधानकर्म, माता - अप्रधानकर्म।
माता बालिकां कथां वदति। कथा - प्रधानकर्म, बालिका - अप्रधानकर्म।
कृषकः वृषभं केदारं नयति। वृषभः - प्रधानकर्म, केदारः - अप्रधानकर्म।
छात्रः अध्यापकं क्षमां प्रार्थयते।क्षमा - प्रधानकर्म, अध्यापकः - अप्रधानकर्म।
६. इतराणि कानिचित् उदाहरणानि पश्यामः।
१. बालः विद्यालयं गच्छति।
पिता बालं विद्यालयं गमयति। (गन्तुं प्रेरयति)
२. शिशुः ओदनं भुङ्क्ते।
माता शिशुम् ओदनं भोजयति। (भोक्तुं प्रेरयति)
३. रमा पाठं पठति।
गुरुः रमां पाठं पाठयति।
४. वृद्धः उपविशति।
तरुणः वृद्धम् उपवेशयति।
अत्र प्रत्युदाहरणं प्रथमवाक्यं चिन्तयामः। कर्तारः स्वयमेव तत्प्रवृत्तिं कुर्वन्ति। तथा द्वितीयवाक्यानां विचिन्तने अन्यस्य प्रेरणया एव तत्कार्यं निर्वहन्ति इति पश्यामः। प्रत्युदाहरणं प्रथमवाक्येषु धातवः - गच्छति, भुङ्क्ते, पठति, अपविशति - शुद्धधातवः इत्युच्यन्ते। अण्यन्ता धातवः इति साङ्केतिकसंज्ञा। शुद्धेभ्यो धातुभ्यः प्रेरणार्थे णिच् प्रत्ययः विधीयते। तदा ते प्रेरकक्रियाः। ण्यन्ताः णिच् प्रत्ययान्तः इति भवति । अत्र गमयति, भोजयति पाठयति उपवेशयति इत्येतानि क्रियापदानि।
अण्यन्तानां धातूनां शुद्धधातूनां कर्ता प्रयोज्यकर्ता इत्युच्यते। उपयुक्तेषु उदाहरणेषु बालः, शिशुः, रमा, वृद्धः एते प्रयोज्यकर्तारः। ण्यन्तानां धातूनां प्रेरकधातूनां कर्ता प्रयोजककर्ता इति व्यवह्रियते। अत्र पिता, माता, गुरुः, तरुणः।
एवं गत्यर्थकानाम् अवगमनार्थकानां भक्षणार्थकानां शब्दकर्मकाणाम् अकर्मकाणां च प्रयोज्यकर्ता प्रयोजककर्तुः क्रियां प्रति कर्मसंज्ञको भवति इति नियमेन उदाहरणेषु द्वितीयवाक्येषु बालं शिशुं रमां वृद्धम् इति द्वितीयाविभक्तिप्रयोगः।
(गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता स णौ -१.४.५२)
अति उपविशति इति अकर्मकधातुः भवति। अतः वृद्ध उपविशति इत्यत्र कर्म नास्ति। वृद्धः प्रयोज्यकर्ता। तरुणः वृद्धम् उपवेशनार्थं प्रेरयति इत्यतः वृद्धशब्दस्य द्वितीया वृद्धम् इति रूपम्।
७. अन्तरा, अन्तरेण इति द्वयोः अव्ययोः योगे द्वितीयाविभक्तिः स्यात्। अन्तरान्तरेण युक्ते (२.३.४) अन्तरा - मध्ये इत्यर्थः।
अन्तरा त्वां मां हरिः। तव च मम च मध्ये हरिः इत्यर्थः।
अन्तरेण हरिं न सुखम्। हरिं विना सुखं नास्ति इत्यर्थः।
८. विना शब्दस्य योगेsपि द्वितीया तृतीया वा स्यात्।
जलं विना जीवितं न सुकरम्। (जलेन विना जीवितं न सुकरम्।)
तृतीया विभक्तिः - करणकारकम्।
रामः कलमेन लेखं लिखति।
बालः सैकिल् यानेन विद्यालयं गच्छति।
माता कर्तर्या शाकं कर्तयति।
खगः पक्षाभ्यां डयते।
रामः कलमेन लेखं लिखति इत्यत्र कलमेन इति पदं करणम्। यस्य सत्वे क्रिया प्रचलति यस्य अभावे क्रिया न प्रचलति तत् करणम्। क्रियायाः जनकत्वे अत्यन्तोपकारकं कारकं करणम्। अत्र लिखति इति क्रियायाः जनकत्वे कलमम् अत्यन्तोपकारकं भवति। अतः कलमस्य करणसंज्ञा। (सूत्रम् - साधकतमं करणम् - १.४.४२)। तेन करणस्य कलमशब्दस्य तृतीयाविभक्तिः भवति।(सूत्रम् - कर्तृकरणयोस्तृतीया - २.३.१८)। द्वितीयोदाहरणे बालस्य गमनक्रियायां सैकिल् यानं करणम्। अतः तृतीया विभक्तिः।
कर्तृकरणयोः तृतीयाविभक्तिः कार्या। कर्मणिप्रयोगस्य कर्तृपदे करणे च तृतीयाविभक्तिः।
यथा - रामेण बाणेन हतो बाली। (सूत्रम् - कर्तृकरणयोस्तृतीया - २.३.१८)
बालकः मित्रेण सह आगच्छति।
सीता रामेण सह गच्छति।
सहार्थेन युक्ते अप्रधाने तृतीया। अत्र प्रथमे उदाहरणे मित्रं च कर्ता भवति। किन्तु तत्र बालकः इति प्रधानकर्ता, मित्रम् अप्रधानकर्ता च भवति। अतः मित्रशब्दस्य तृतीयाविभक्तिः। (सूत्रम्- सहयुक्तेsप्रधाने -२.३.१९)
सहशब्दस्य पर्यायेषु (साकं, सार्धं, समं) अपि तृतीयाविभक्तिः।
विद्यया ज्ञानं वर्धते। दुःखेन सीदति हेत्वर्थे तृतीया। हेतुः नाम करणम्। अत्र ज्ञानस्य हेतुः विद्या अतः हेत्वर्थे विद्यायाः तृतीयाविभक्तिः। (सूत्रम् - हेतौ २.३.२३)
देवेन विना तृणमपि न चलति। पृथक्, विना, नाना इत्येतैः योगे तृतीया भवति, पञ्चमी द्वितीया च।
यथा - देवात् विना तृणमपि न चलति।
देवं विना तृणमपि न चलति।
(सूत्रम् - पृथग्विनानानाभिस्तृतीयान्यतरस्याम्- २.३.३२)
प्रकृत्या चारुः।
प्रायेण याज्ञिकः।
गोत्रेण गार्ग्यः।
प्रकृत्यादि शब्देभ्यः तृतीया विभक्तिः। (प्रकृत्यादिः कश्चन गणः) वार्तिकम् - प्रकृत्यादिभ्यः उपसंख्यानम्।
अलं श्रमेण।
अलं कोलाहलेन (निषेधार्थः)।
अलं शब्दयोगे प्रयोजनार्थे च तृतीया।
प्रयोजनस्यार्थे - किं तया विद्यया या अर्थकरी न स्यात्।
कि गतेन वयसा।
वर्षत्रयेण वैद्यशास्त्रमधिगतम्।
मासेनैकेन मातुः परिचर्याम् अकरवम्।
फलप्राप्तिः द्योत्ये कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे तृतीया। कालादि वाच्ये सति फलप्राप्तिः अत्र आवश्यकम्। फलप्राप्तिः नास्ति चेत् द्वितीया।
अत्र वर्षत्रयं इति कालवाचि। वैद्यशास्त्रं पूर्णतया अधिगतम् इत्यत्र फलप्राप्तिः अस्ति। अतः अत्र तृतीया। फलप्राप्तिः नास्ति चेत् वर्षत्रयम् इति द्वितीया एव भवति।
सूत्रम् - अपवर्गे तृतीया -२.३.६
अक्ष्णा काणः। पादेन पङ्गुः।
अवयवस्य विकृतिः (विकृताङ्के) तृतीयया एव द्योतयति। अक्ष्णा काणः इत्यत्र अक्षिसंबन्धिकाणत्वविशिष्टः इत्यर्थः। (सूत्रम् - येनाङ्गविकारः २.३.२०)
चतुर्थीविभक्तिः -सम्प्रदानकारकम्।
वाक्यानि पठतु -
रामः मित्राय कलमेन लेखं लिखति।
आचार्यः शिष्याय पुस्तकं ददाति।
राजा विप्राय गां ददाति।
भिक्षवे नाणकं यच्छति।
बालकाय मोदकं यच्छति।
अत्र अधोरेखाङ्कितानां पदानां समानतां पश्यामः। यत्र दानक्रियायाः फलं प्राप्नोति तत्र सम्प्रदानसंज्ञा चतुर्थी विभक्तिः च भवति।
(सूत्रम् - कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम् १.४.३२, चतुर्थी सम्प्रदाने २.३.१३)
प्रथमोदाहरणे रामः कर्ता। लेखं कर्म। कर्मणा सम्बन्धुं मित्रम् अभिप्रैति। अतः मित्रं सम्प्रदानं भवति। तस्माद् अत्र चतुर्थीविभक्तिः।
एवं सम्प्रदानस्य अन्यानि उदाहरणानि पश्यामः-
राजा युद्धाय संनह्यते।(निमित्तार्थे)
(क्रियाफलं यस्मिन् प्राप्तुम् इच्छति सोपि सम्प्रदानसंज्ञाः भवन्ति।)
(वार्तिकम्- क्रियया यमभिप्रैति स सम्प्रदानम्।)
हरिः भक्ताय मोक्षं धारयति।
सुरेशः कृष्णाय शतं धारयति।
(अत्र धारणार्थे सम्प्रदानसंज्ञा)
(सूत्रम् - धारेरुत्तमर्णः १.४.३५)
हरये भक्तिः रोचते।
बालाय पयोहिमं रोचते।
भानवे नमस्कारः रोचते।
(अत्र रुच्यर्थे सम्प्रदानम्)
(सूत्रम् - रुच्यर्थानां प्रियमाणः १.४.३४)
मालाकारः पुष्पेभ्यः स्पृहयति।
(स्पृह् धातोः प्रयोगे सम्प्रदानम्)
(सूत्रम् - स्पृहेरीप्सितः १.४.३६)
पापाय परपीडनम् (अत्र समर्थार्थे सम्प्रदानम्) (वार्तिकम् - उत्पातेन श्राव्यमाने चतुर्थी वक्तव्या।)
रामः स्नानाय गच्छति।
राजा यागाय याति।
(तुमुन्नन्तस्य धातोः स्थाने भविष्यद्काले चतुर्थीविभक्तिः)
यथा - ध्रुवः सिंहासने उपवेष्टुम् इच्छति - इत्यत्र ध्रुवः सिंहासने उपवेशनाय इच्छति।
(सूत्रम् - तुमर्थाच्य भाववचनात् २.३.१५)
गणेशाय नमः। यजमानाय स्वस्ति।
(नमः, स्वस्ति, स्वाह, स्वधा, अलम्, वषट् शब्दयोगे च चतुर्थीविभक्तिः स्यात्)
(सूत्रम् - नमः स्वस्तिस्वाहास्वधालम्वषड्योगाच्च २.३.१६)
कंसः कृष्णाय क्रुध्यति।
मन्दमतिः बुद्धिमते असूयति।
(क्रुध्, द्रुह्, ईर्ष्या, असूया इत्यादीनां धातूनां योगे चतुर्थी भवति। यं प्रति एते धातवः भवति सा सम्प्रदानसंज्ञा।)
(सूत्रम् - क्रुद्धद्रुहेर्ष्यासूयार्थानां यं प्रति कोपः १.४.३७)
भक्तिः ज्ञानाय कल्पते।
साधोः शिक्षा गुणाय कल्पते। (क्लृप् धातोः तात्पर्यार्थः)
(वार्तिकम् - क्लृपि संपद्यमाने च)
यूपाय दारुः।
कुण्डलाय हिरण्यम्।
(उपकार्योपकारकभावः - द्वयोः संबन्धे विवक्षिते यत् उपकार्यं भवति तत्र चतुर्थीविभक्तिः भवति।)
(वार्तिकम् - तादर्थे चतुर्थी वाच्या)
पञ्चमी विभक्तिः - अपादानकारकम्।
रामः स्यूतात् कर्गदं गृहीत्वा मित्राय कलमेन लेखं लिखति।
बालः गृहात् पठनाय सैकिल् यानेन विद्यालयं गच्छति।
वृक्षात् पर्णं पतति।
अश्वात् पतति।
अपायं नाम वियोगः। यत्र उभयोः वस्तुनोः एकस्य चलनेन वियोगः भवति, तस्य वियोगस्य आश्रयभूतः वस्तुः अपादानसंज्ञया व्यवह्रियते। अपादाने पञ्चमी विभक्तिः।
अत्र वृक्षात् पर्णं पतति इत्यत्र वृक्षपर्णयोः वियोगः। वियोगस्य आश्रयभुतः अवधिः वृक्षः। अतः वृक्षस्य अपादानसंज्ञा पञ्चमी विभक्तिश्च भवति।
(सूत्रम् - ध्रुवमपायेsपादानम् १.४.२४, अपादाने पञ्चमी २.३.२८)
चोरात् बिभेति।
न मरणात् भीतोsस्मि।
व्याघ्रात् रक्षति।
पाहि मां मरणात्।
उपर्युक्तेषु उदाहरणेषु भयोत्पादककार्येषु यस्मात् भयं, भक्ति, रक्षाकार्येषु यस्मात् रक्षां करोति इत्यादि विषयौ स्तः। तदुभयमपि पञ्चमी विभक्तौ प्रयुज्यते।
(सूत्रम् - भीत्रार्थानां भयहेतुः१.४.२५)
शिष्यः आचार्यात् अधीते।
आचार्यात् पादमादत्ते।
मातुलात् व्याकरणम् अधीतम्।
कस्मात् ज्योतिषम् अधिगतम् ?
उदाहरणे आचार्यात् इति पञ्चमी। ग्रहणार्थे आख्याते च नियमपूर्वकस्याः विद्यायाः स्वीकारे यः विद्यां ददाति सः अपादानं भवति।
(सूत्रम् - आख्यातोपयोगे १.४.२९)
चैत्रात् पूर्वः वैशाखः।
ग्रामात् पश्चात् विद्यालयः।
प्राध्यापकात् अन्यः प्राचार्यः।
अर्जुनात् इतरः कार्तवीर्यः।
संस्कृतात् ऋते संस्कृतिः नास्ति।
उदाहरणेषु विद्यमानानां विशेषतां पश्यामः। पूर्वं परं (पश्चात्) शब्दयोगे, ऋतेयोगे - अन्यार्थे च (आरात्, इतर) पञ्चमी विभक्तिः।
(सूत्रम्- अन्यारादितरर्तदिक्शब्दाsञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते १.३.२९)
यवेभ्यः गां वारयति।
गुरुः पापेभ्यः छात्रान् वारयति।
प्रवृत्ति विमुखीकरणरूपकवारणार्थक धातोः योगे यस्मात् वारयति तत् पञ्चम्यां भवति। यवेभ्यः गां वारयति इत्यत्र ईप्सितेभ्यः यवेभ्यः वारयति।
(सूत्रम् - वारणार्थानामीप्सितः १.४.२७)
रामात् विना सीता न गच्छति।
जलात् विना मीनाः न जीवन्ति।
विद्याधनं सर्वधनात् प्रधानम्।
अत्र विना शब्दस्य प्रयोगे पञ्चमी विभक्तिः। विद्याधनं ...... - इत्यत्र उत्कर्षार्थे पञ्चमी।
पृथक्, विना, नाना शब्दयोगे तृतीया, पञ्चमी, द्वितीया च।
(सूत्रम् - पृथग्विनानानाभिस्तृतीयान्यतरस्याम् २.३.३२)
मूढः अध्ययनात् पराजयते।
अस्मिन् उदाहरणे सोढुम् अशक्यम् इत्यर्थे परा इति उपसर्गयुक्त जि धातोः योगे पञ्चमी विभक्तिः।
(सूत्रम् - पराजेरसोढः १.४.२६)
गङ्गा हिमालयात् प्रभवति।
पम्पा सह्यपर्वताद् उद्भवति।
प्रभवति, उद्भवति - जन्मस्थाने इत्यर्थे प्रयुक्तजन्मकारणेषु पञ्चमी।
(सूत्रम्- भुवः प्रभवः जनिकर्तुः प्रकृति १.४.३०)
अद्य प्रभृति ग्रन्थशालां गच्छामि।
मासाद् आरभ्य मेघो वर्षति।
गृहात् बहिः तिष्ठति।
सत्यात् परम्।
मुक्तेः अनन्तरम्।
उदाहरणेषु प्रभृति, आरभ्य, बहिः, ऊर्ध्वम्, परम्, अनन्तरम् इत्येतेषां शब्दानां योगे पञ्चमी विभक्तिः।
अप हरेः।
आ परितोषाद् विदुषाम्।
आमूलात् श्रोतुमिच्छति।
अप, आ(आङ्), परि इत्यादीनां कर्मप्रवचनीयानां योगे च नाम्ना साकम् अन्वितम् अव्ययं कर्मप्रवचनीयसंज्ञा भवति। अप, आ, परि इति कर्मप्रवचनीययुक्तानां योगे पञ्चमी।
(सूत्रम् - पञ्चम्यपाङ्परिभिः २.३.१०)
स्तोकात् मुक्तः।
कतिपयात् प्राप्तः।
अल्पेन मुक्तः।
कृच्छ्रेण मुक्तः।
स्तोक-अल्प-कृच्छ्र-कतिपय शब्दयोगे पञ्चमी तृतीया च भवति।
(सूत्रम् - करणे च स्तोकाल्पकृच्छ्रकतिपयस्थासत्ववचनस्य २.३.३३)
दूरात् ग्रामस्य।
अन्तिकात् ग्रामस्य।
दूरात् विद्यालयस्य।
दूर शब्दस्य अन्तिकशब्दस्य तत् समानार्थकशब्दानां च योगे पञ्चमी, तृतीया, द्वितीया च भवति।
(सूत्रम् - दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च २.३.३५)
सप्तमीविभक्तिः।
अधोनिर्दिष्टानि उदाहरणानि पश्यामः।
बालः आसन्दे उपविशति।
माता स्थाल्याम् ओदनं पचति।
तिलेषु तैलम् अस्ति।
रामः कागदे लेखं लिखति।
अत्र अधोरेखाङ्कितानां शब्दानां विशेषता का ? ते तत्र आधाररूपेण वर्तन्ते। प्रथमवाक्ये बालस्य उपवेशनस्य आधारः भवति आसन्दः। उपवेशनं यस्मिन् भवति सः आधारः। द्वितीयवाक्ये ओदनपाचकवस्तूनि कुत्र वर्तन्ते ? स्थाल्याम्। अतः ओदनस्य आधारः स्थाली। तृतीये तु तैलस्य आधारः तिलानि सन्ति। चतुर्थे वाक्ये रामः कस्मिन् लेखं लिखति ? कागदे। अतः तत्र कागदः एव लेखस्य आधारः। उपर्युक्तेषु उदाहरणेषु आसन्द – स्थाली - तिल – कागदशब्दाः आधाररूपेण वर्तन्ते। एवं सर्वेषामपि वस्तूनां कोsपि आधारः भवत्येव। सः आधारः अधिकरणकारकम् इति उच्यते। (आधारोsधिकरणम् १.४.४५)। इत्थम् आधारभूतानां शब्दानाम् अधिकरणसंज्ञा विधीयते। अधिकरणसंज्ञायां सप्तमीविभक्तिः भवेत्। (सप्तम्यधिकरणे च २.३.३६)। अतः उक्तेषु उदाहरणेषु आसन्दे, स्थाल्यां तिलेषु कागदे इति सप्तमीविभक्तिः।
आधारः त्रिधा अस्ति - औपश्लेषिकः वैषयिकः अभिव्यापकश्चेति।
१. औपश्लेषिकः आधारः - एकदेशव्याप्तिरूपः आधारः औपश्लेषिकः।
उदा - बालः कटे उपविशति। अत्र कटः उपवेशनक्रियायाः आधारः। किन्तु उपवेशनक्रिया कटस्य एकदेशे भवति न तु कृत्स्ने कटे। बालस्य कटस्य च संबन्धः संयोगः। स तु कटस्य एकदेशव्याप्तिरूपः भवति। अतः औपश्लेषिकः आधारः। माता स्थाल्याम् ओदनं पचति इत्यत्र ओदनं कर्म भवति। तत्कर्मनिष्ठक्रियायाः आधारः स्थाली। अत्रापि स्थाल्याः ओदनस्य च संबन्धः एकदेशव्याप्तिरूपः। अतः एतदपि औपश्लेषिकः आधारस्य उदाहरणं भवति।
२. वैषयिकः आधारः - विषयतादिसम्बन्धमूलकः आधारः वैषयिकः। उदा - मम पठने इच्छा अस्ति। पठनविषयरूपा इच्छा इत्यर्थः। अत्र पठनम् आधारः। सम्बन्धश्च विषयता, न संयोगः समवायो वा। अतः वैषयिकः आधारः भवति पठनम्।
उदाहरणान्तरं दीयते-
शरीरस्य अलङ्कारे मम अभिरुचिः नास्ति। अलङ्कारः विषयः भवति। अलङ्कारस्य अभिरुचेः च संबन्धः विषयनिष्ठः अस्ति। अतः वैषयिकः आधारः।
आधारः - संयोगसमवायमूलकः सकलावयवव्यक्तिरूपः अभिव्यापकः।
उदा-
तिलेषु तैलम् अस्ति।
अत्र आधारः तिलानि। तिलानां सकलावयवेषु तैलम् अस्ति। तिलतैलयोः सम्बन्धः समवायः भवति। अतः अयम् अभिव्यापकः आधारः। तथा - सर्वस्मिन् आत्मा अस्ति।-
क्षीरे घृतं विद्यते। - इत्यादि उदाहरणेषु अपि सकलावयवव्याप्तिरूपः सम्बन्ध अस्ति इत्यतः अभिव्यापकस्य उदाहरणानि भवन्ति।
अन्येषु केषुचन सन्दर्भेषु अपि सप्तमीविभक्तिः भवेत्। केचन सन्दर्भाः दत्ताः।
१. यस्य क्रियया क्रियान्तरं लक्ष्यते तदा।
उदा - गोषु दुह्यमानासु गतः। देवदत्तः कदा गतः इति प्रश्नस्य समाधानरूपेण वदति - गोषु दुह्यमानासु गतः- इति। देवदत्तस्य गमनकालं न जानाति। तदेव प्रश्नस्य साङ्कत्यम्। गोदोहनस्य कालः सर्वैः ज्ञायते। अतः गोदोहनकालज्ञापनक्रियया गमनकालं ज्ञापयति- देवदत्तः गोषु दुह्यमानासु गतः इति। दोहनकाले एव गमनं सम्भवति। अतः दोहनक्रियया क्रियान्तरं गमनक्रियां सूचयति। यस्यक्रियया क्रियान्तरं लक्ष्यते तदा सप्तमी स्यात्। (यस्य च भावेन भावलक्षणम् २.३.३७)
अन्यानि कानिचन उदाहरणानि अपि दत्तानि।
सूर्ये उदयमाने अन्धकारः निर्गतः।
लेखे लिख्यमाने मातुलः आगतः।
अत्र सूर्यस्य उदयसमये अन्तकारस्य निर्गमनं सूर्यस्य उदयक्रियया अन्धकारस्य निर्गमनक्रिया लक्ष्यते। अतः उदयक्रियायाः आश्रयरूपसूर्यशब्दस्य सप्तमी विभक्तिः। उदयमानशब्दस्तु सूर्यस्य विशेषणरूपेण वर्तते इत्यतः सोsपि सप्तम्याम्। तथा मातुलस्य आगमनं लेखनसमये सम्भवति। लेखनक्रियया आगमनरूपं क्रियान्तरं लक्ष्यते इत्यतः लेखनक्रियायाः आश्रयभुतः लेखशब्दः सप्तमीविभक्तौ स्यात्। लेखनक्रियासूचकं लिख्यमानपदं विशेषणम् इत्यतः तदपि सप्तम्याम्। एतादृश प्रयोगाः सतिसप्तमी प्रयोगः इत्यपि व्यवह्रियन्ते।
२. स्निह्यति, विश्वसिति इत्येतयोः धात्वोः प्रयोगे।
स्निह्यति, विश्वसिति इत्येतयोः धात्वोः प्रयोगः यत्र भवति तत्र स्नेहस्य विश्वासस्य च यत् पात्रं तस्य ,सप्तमीविभक्तिः भवति।
उदा-
माता पुत्रे विशेषतः स्निह्यति।
अहं मम राष्ट्रे स्निह्यामि।
रावणः स्वशक्त्याम् अधिकं विश्वसितवान्।
तातस्य मयि बहुविश्वासः अस्ति।


text:
पण्य-सेवनकरस्य श्रेण्यनुपातः नूनं न्यूनं कारयति।
नव दिल्ली> शुक्रवासरे आयोक्ष्यमाणे जी एस् टि आयोगेन बहुनाम् उत्पन्नानां कराहरणश्रेणी न्यूनीकरिष्यते। प्रतिशतं अष्टाविंशतिः (२८ %) करमूल्ययुक्तानां नित्योपयोगवस्तूनां मूल्यं १८% इति न्यूनं भविष्यति। पण्य-सेवनकरेषु उन्नत मूल्यक्रमः २८% एव भवति। शताधिकानां उत्पन्नानां करः समीपकाले न्यूनीकृतम् आसीत्I करस्य पुनर्निर्णयाय निर्देशः आयोगेन पूर्वं अङ्गीकृतम्। केन्द्र मन्त्री अरुण्जैटिली आयोगस्य अध्यक्षः भवति। राज्यानां वित्तमन्त्रिणः अस्मिन् आयोगे अङ्गाः एव। लघु व्यवसायिभिः निर्मिताभिः वस्तूनां करः एव न्यूनीकरणेषु प्रथमतया भविष्यति।


text:
सूत्र ४६
प्रकाशादिवन्नैवं पर: ॥४६॥
अत्राह ननु जीवस्येश्वरांशत्वाभ्युपगमे तदीयेन संसारदु:खोपभोगेनांशिन ईश्वरस्यापि दु:खित्वं स्यात् ।
तथा लोके हस्तपादाद्यन्यतमाङ्गतेन दु:खेनाङ्गिनो देवदत्तस्य दु:खित्वं तद्वत् ।
ततश्च तत्प्राप्तानां महत्तरं दु:खं प्राप्नुयात् ।
अतोऽवरं पूर्वावस्थ: संसार एवास्त्विति सम्यग्दर्शनानर्थक्यप्रसङ्ग: यादिति ।
अत्रोच्यते ।
प्रकाशादिवन्नैवं पर: ॥
यथा जीव: संसरदु:खमनुभवति नैवं पर ईश्वरोऽनुभवतीति प्रतिजानीमहे ।
जीवो हयविद्यावेशवशाद्देहाद्यात्मभावमिव गत्वा तत्कृतेन दु:खेन दु:ख्यहमित्यविद्याकृतं दु:खोपभोगमभिमन्यते नैवं परमेश्वरस्य देहाद्यात्मभावो दु:खाभिमानो वास्ति ।
जीवस्याऽपि अविद्याकृतनामरूपनिर्वृत्तदेहेन्द्रियाद्युपाध्यविवेकभ्रमनिमित्त एव दु:खाभिमानो न तु पारमार्थिकोऽस्ति ।
यथा च स्वदेहगतदाहच्छेदादिनिमित्तं दु:खं तदभिमानभ्रान्त्यानुभवति तथा पुत्रमित्रादिगोचरमपि दु:खं तदभिमानभ्रान्त्यैवानुभवत्यहमेव पुत्रोऽहमेव मित्रमित्येवं स्नेहवशेन पुत्रमित्रादिष्वभिनिविशमान: ।
सततश्च निश्चितमेतदवगम्यते मिथ्याभिमानभ्रमनिमित्त एव दु:खानुभव इति ।
व्यतिरेकदर्शनाच्चैवमवगम्यते ।
तथा हि पुत्रमित्रादिमस्तु बहुषूपविष्टेषु तत्संबन्धाभिमानिष्वितरेषु च पुत्रो मृतो मित्रं मृतमित्येवमाधुद्धोषिते येषामेव पुत्रमित्रादिमत्त्वाभिमानस्तेषामेव तन्निमित्तं दु:खमुत्पद्यते नाभिमानहीनानां परिव्राजकादीनाम् ।
अतश्च लौकिकस्याऽपि पुंस: सम्यग्दर्शनार्थवत्त्वं द्दष्टं किमुत विषयशून्यादात्मनोऽन्यद्वस्त्वन्तरमपश्यतो नित्यचैतन्यमात्रस्वरूफस्येति ।
तस्मान्नास्ति सम्यग्दर्शनानर्थक्यप्रसङ्ग: ।
प्रकाशादिवदिति निदर्शनोपन्यास: ।
यथा प्रकाश: सौर्यश्चान्द्रमसो वा वियव्द्याप्यावतिष्ठमानोऽङ्गुल्याद्युपाधिसंबन्धात्तेष्वृजुवकादिभावं प्रतिपद्यमानेषु तत्तद्भावमिव प्रतिपद्यमानोऽपि न परमार्थतस्तद्भावं प्रतिपद्यते यथा चाकाशो घटादिषु गच्छत्सु गच्छन्निव विभाव्यमानोऽपि न परमार्थतो गच्छति यथा चोदशरावादिकम्पनात्तद्नते सूर्यप्रतिबिम्बे कम्पमानेऽपि न तद्वान्सूर्य: कम्पत एवमविद्याप्रत्युपस्थापिते बुद्धयाद्युपहिते जीवाख्येंऽशे दु:खायमानेऽपि न तद्वानीश्वरो दु:खायते ।
जीवस्यापि तु दु:खप्राप्तिरविद्यानिमित्तैवेत्युक्तम् ।
तथा चाविद्यानिमित्तजीवभावव्युदासेन ब्रम्हाभावमेव जीवस्य प्रतिपादयन्ति वेदान्तास्तत्त्वमसीत्येवमादय: ।
तस्मान्नास्ति जैवेन दु:खेन परमात्मनो दु:खित्वप्रसङ्ग ॥४६॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
प्रथमो मयूखः
उच्चैरस्यति मन्दतामरसतां जाग्रत्कलङ्कैरव-ध्वंसं हस्तयते च या सुमनसां उल्लासिनी मानसे ।
धृष्टोद्यन्मदनाशनार्चिरमला लोकत्रयीदर्शिका सा नेत्रत्रितयीव खण्डपरशोर्वाग्देवता दीव्यतु ॥१॥
हं हो चिन्मयचित्तचन्द्रमणयः संवर्धयध्वं रसान्रे रे स्वैरिणि निर्विचारकविते मास्मत्प्रकाशीभव ।
उल्लासाय विचारवीचिनिचयालङ्कारवारां निधेश्चन्द्रालोकमयं स्वयं वितनुते पीयूषवर्षः कृती ॥२॥
युक्त्यास्वाद्यलसद्रसैकवसतिः साहित्यसारस्वत-क्षीराम्भोधिरगाधतां उपदधत्सेव्यः समाश्रीयताम् ।
श्रीरस्मादुपदेशकौशलमयं पीयूषं अस्माज्जगज्जाग्रद्भासुरपद्मकेशरयशःशीतांशुरस्माद्बुधाः ॥३॥
तं पूर्वाचार्यसूर्योक्ति-ज्योतिः स्तोमोद्गमं स्तुमः ।
यं प्रस्तूय प्रकाशन्ते मद्गुणास्त्रसरेणवः ॥४॥
नाशङ्कनीयं एतेषां मतं एतेन दूष्यते ।
किं तु चक्षुर्मृगाक्षीणां कज्जलेनेव भूष्यते ॥५॥
प्रतिभैव श्रुताभ्यास-सहिता कवितां प्रति ।
हेतुर्मृदम्बुसम्बद्धा बीजमाला लतामिव ॥६॥
निर्दोषा लक्षणवती सरीतिर्गुणभूषणा ।
सालंकाररसानेक-वृत्तिर्वाक्काव्यनामभाक् ॥७॥
अङ्गीकरोति यः काव्यं शब्दार्थावनलंकृती ।
असौ न मन्यते कस्मादनुष्णं अनलं कृती ॥८॥
विभक्त्युत्पत्तये योग्यः शास्त्रीयः शब्द इष्यते ।
रूढयौगिकतन्मिश्रैः प्रभेदैः स पुनस्त्रिधा ॥९॥
अव्यक्तयोगनिर्योग-योगाभासैस्त्रिधादिमः ।
ते च वृक्षादिभूवादि-मण्डपाद्या यथाक्रमम् ॥१०॥
शुद्धतन्मूलसंभिन्न-प्रभेदैर्यौगिकस्त्रिधा ।
ते च भ्रान्तिस्फुरत्कान्ति-कौन्तेयादिस्वरूपिणः ॥११॥
तन्मिश्रोऽन्योन्यसामान्य-विशेषपरिवर्तनात् ।
नीरधिः पङ्कजं सौधः सागरो भूरुहः शशी ॥१२॥
क्षीरनीरधिराकाश-पङ्कजं तेन सिद्धयति ।
विभक्त्यन्तं पदं वाक्यं तद्व्यूहोऽर्थसमाप्तितः ॥१३॥
युक्तार्थतां तां च विना खण्डवाक्यं स इष्यते ।
वाक्यं च खण्डवाक्यं च पदं एकं अपि क्वचित् ॥१४॥
धूमवत्त्वादिति यथा देवेत्यामन्त्रणं यथा ।
वाक्यान्येकार्थविश्रान्तान्याहुर्वाक्यकदम्बकम् ॥१५॥
महादेवः सत्रप्रमुखमखविद्यैकचतुरः सुमित्रा तद्भक्तिप्रणिहितमतिर्यस्य पितरौ ।
अनेनासावाद्यः सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूखः सुमनसः ॥१६॥
Translation - भाषांतर
N/A