text:
मेघालयराज्यम्
मेघालयराज्यम् (Meghalaya) ईशान्यभागे भारते विद्यमानं किञ्चन राज्यम् । मेघानाम् आलयः "मेघालयः"। अस्य राज्यस्य विस्तीर्णं ८.७०० चदरमैलपरिमितम् अस्ति । सा.श. २००० तमे संवत्सरे २,१७५,००० जनसंख्या आसीत् । राज्यस्य उत्तरभागे असमराज्यम्, दक्षिणे बाङ्ग्लादेशश्च भवतः। शिलाङ्ग अस्य राज्यस्य राजधानी । अस्य नगरस्य जनसंख्या २६०,००० भवति । रज्यस्य तृतीयस्य एकांशः अरण्यप्रदेशः अस्ति । असमराज्यात् त्रयाणां मण्डलानां खासिहिल्स्, जैनतियाहिल्स् तथा गारोहिल्स् विभागकरणेन १९७२ तमे संवत्सरे मेघालयराज्यस्य स्थापनम् अभूत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ भौगोलिकम्
- २ इतिहासः
- ३ जनसंख्या
- ४ मण्डलानि
- ५ महानगराणि
- ६ भाषाः
- ७ राजनीतिः
- ८ शिक्षणम्
- ९ अर्थव्यवस्था, कृषिः, उद्योगश्च
- १० कला, संस्कृतिश्च
- ११ वीक्षणीयस्थलानि
- १२ परिवहनम्
- १३ वीथिका
- १४ बाह्यानुबन्धः
- १५ सन्दर्भाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
मिघालयराज्यम् मेघालयस्य “प्रस्थभूमिः” इति व्यवहारः अस्ति । अस्मिन् अधिकतया प्राचीनशिला खण्डसदृशाः विद्यन्ते । आङ्गाराष्म, चूर्णशिला, युरेनियम् तथा सिलिमनैट सदृशाः खनिजाः शिलारूपाः भवन्ति । मेघालये काश्चन नद्यः वहन्ति । तासु काश्चन वर्षाश्रिताः सन्ति । अतः कालानुगुण्येन वहन्ति । डेरिङ्ग, साण्डा, बान्द्रा, भोगै, डारेङ्ग, सिसाङ्ग, नितै तथा भूपै इत्यादीनि गारोहिल्स् प्रदेशस्य मुख्याः नद्यः । उम्ख्रि, उमियम्, किञ्चियाङ्ग, माव्वा, उमियिव, मैन्गोट तथा मैण्ट्डु इत्यादीनि प्रस्थभूमेः केन्द्रभागस्य तथा पूर्वविभागस्य मुख्याः नद्यः भवन्ति । एताः नद्यः गहनकन्दराणां तथा सुन्दरजलपातानां सृष्टिकर्त्र्यः भवन्ति । प्रस्थभूमेः उन्नतश्रेणिः १५० तः १९६१ मी. भवति । खासिहिल्स् प्रदेशे विद्यमानायाः प्रस्थभूमेः केन्द्रभागस्य औन्नत्यम् अधिकं भवति । जैनतियाहिल्स् प्रदेशे विद्यमानः पूर्ववलयः औन्नत्ये द्वितीयः भवति । मेघालये उन्नतः शिलाङ्गशिखरः भवति । खासिहिल्स् प्रदेशे विद्यमानः शिखरः शिलाङ्गशिखरस्यापेक्षया उन्नतः भवति । अयं शिखरः १९६१ मि. उन्नतः अस्ति । प्रस्थभूमेः पश्चिमविभागे विद्यमानः गारोहिल्स वलयः प्रायः समतलप्रदेशः भवति । गारोहिल्स वलयस्य नोक्रेक् शिखरः उन्नतः भवति । अस्य औन्नत्यं १५१६ मिटर्परिमितं भवति ।
जलवायुः[सम्पादयतु]
मेघालय-राज्यस्य जलवायुः उष्णकटिबन्धीयः अस्ति । ग्रीष्मर्तौ अस्य राज्यस्य अधिकतमं तापमानं २६ डिग्रीसेल्सियस्-मात्रात्मकं भवति । शीतर्तौ अस्य नगरस्य तापमानं ९ डिग्रीसेल्सियस्-मात्रात्मकं भवति । खासीहिल्स्-क्षेत्रे, जयन्तियाहिल्स्-क्षेत्रे च वर्षायाः आधिक्यं भवति । अस्य राज्यस्य पश्चिमभागे प्रायः २,६०० मिलिमीटरमितम्, उत्तरभागे २,५०० तः ३,००० मिलिमीटरमितं, दक्षिण-पूर्वभागयोः ४,००० मिलिमीटरमितं च वर्षामानं भवति [१]।
नद्यः[सम्पादयतु]
मेघालय-राज्ये बह्व्यः नद्यः प्रवहन्ति । सिमसैङ्ग-नदी, माण्डा-नदी, जाञ्जीराम-नदी, डैमरिङ्ग-नदी, भोगई-नदी, रिङ्ग्गी-नदी, गनोल-नदी च इत्यादयः मेघालय-राज्यस्य प्रमुखाः नद्यः सन्ति । एताः नद्यः नौकाचालनाय उपयुक्ताः न सन्ति । यतः इदं क्षेत्रं पर्वतीयम् अस्ति । माण्डा-नदी, जाञ्जीराम-नदी, डैमरिङ्ग-नदी च इत्येताः नद्यः “गारो” इत्यस्य पर्वतक्षेत्रे उत्तरदिशि प्रवहन्ति । गनोल-नदी, रिङ्ग्गी-नदी च पश्चिमदिशि प्रवहति । सिमसैङ्ग-नदी दक्षिणदिशि प्रवहति । इयं नदी गारो-पर्वतीयक्षेत्रस्य बृहत्तमा नदी अस्ति । मेघालय-राज्ये तडागाः अपि सन्ति । माफलङ्ग-तडागः, थाडलास्किन-तडागः, उमियम-तडागः, उमियमर्त्वान-तडागः, मिलुन्द-तडागः, नपाक-तडागः, मिताङ्ग-तडागः च अस्य राज्यस्य प्रमुखाः तडागाः सन्ति [२]।
इतिहासः[सम्पादयतु]
मेघालय-राज्यस्य इतिहासः षोडशशताब्दीतः प्राप्यते । ई. स. १७६५ तमे वर्षे इदं राज्यम् असम-राज्ये आसीत् । तस्मात् कालात् इदं क्षेत्रं ब्रिटिश-जनानाम् आधीन्ये आसीत् । “ईस्ट् इण्डिया कम्पनी” इत्यस्य संस्थायाः जनाः खासि-जातेः जनैः सह सम्पर्कं कृतवन्तः । तस्मिन् समये खासि-जनाः सिलहट-क्षेत्रस्य सीमायां स्थिते पाण्डुआ-स्थले वस्तूनां व्यापारं कुर्वन्ति स्म । ई. स. १८१३ तमे वर्षे खासीपर्वतीयक्षेत्रेषु मिशनरी-जनाः प्रविष्टवन्तः । ई. स. १८६६ तमे वर्षे ब्रिटिश-जनैः शासनव्यवस्थायै तुरा-नगरे ब्रिटिश-सर्वकारस्य प्रशासनिकमुख्यालयः स्थापितः । ई. स. १८६६ तमे वर्षे “खासी पुनरुत्थान आन्दोलनम्” आरब्धम् । अस्मिन् आन्दोलने खासि-जनैः मिशनरी-जनानां वैरोद्धारं कृतम् । ई. स. १९२८ तमे वर्षे “साइमन कमीशन” इत्ययं समूहः समागतवान् । अतः तस्मिन् समये “खासी नेशनल फ्रण्ट्” इत्यनेन समुहेन पृथक्त्वेन खासी-राज्यं याचितम् । ई. स. १९५४ तमे वर्षे अस्य क्षेत्रस्य निवासिभिः पुनः पृथग्राज्यस्य याचना कृता आसीत् । किन्तु ई. स. १९५६ तमे वर्षे “राज्य पुनर्गठन आयोग” इत्यनेन तेषां याचना अस्वीकृता । ई. स. १९६० तमे वर्षे “ऑल् पार्टी हिल् लीडर्स् कॉन्फ्रेन्स्” इतीदं सङ्घटनं सङ्घटितम् । अन्ते ई. स. १९७२ तमे वर्षे इदं क्षेत्रं स्वतन्त्रभारतस्य राज्यत्वेन उद्घोषितम् आसीत् । अस्य नाम मेघालयः इति कृतम् । “मेघानाम् आलयः इति मेघालयः” इति । प्रदेशः अयं पर्वतीयः अस्ति । वर्तमाने शिलाङ्ग-नगरं मेघालयस्य राजधानी अस्ति । किन्तु इदं नगरम् ई. स. १८७४ तमे वर्षे असम-राज्यस्य राजधानी आसीत् [३]।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
मेघालयराज्ये वनवासिनः एव अधिकतया निवसन्ति । तेष्वपि ’खासि’ जनाः अधिकतया सन्ति । ’गारोसमुदायस्थाः’ अपि अधिकतया निवसन्ति । अन्ये जैन्, तियार , कोच् , हजोङ्ग , दिमासा, ह्मार, कुकि, लखर, मिकिर, रभा तथा नेपाळि जनसमुदायाः अत्र निवसन्ति । भारते अधिकया विद्यमानेषु क्रिश्चियनसमुदायेषु त्रिषु राज्येषु मेघालयोऽपि एकं राज्यम् । अस्मिन् राज्ये ७०.३% प्रतिशतं क्रिश्चियनजनाः निवसन्ति । अन्ये द्वे राज्ये नागाल्याण्ड, मिजोरामश्च भवतः । १९९१ तमे संवत्सरे मेघालयराज्ये ६५% प्रतिशतं क्रिश्चियनजनाः वसन्तिस्म । ११ लक्ष क्रिश्चियनजनाः वसन्तिस्म । अस्मिन् समये मिजोरामापेक्षया मेघालये २००१ तमे संवत्सरे क्रिस्तजनाः अधिकतया वसन्तिस्म । २००१ तमे संवत्सरे अस्मिन् राज्ये १००० पुरुषाणां ९७५ स्त्रीणाम् लिङ्गानुपातः अस्ति । मेघालये पुरुषाणां प्रामुख्यता तावान्नास्तीति अभिप्रायः अस्ति ।
मण्डलानि[सम्पादयतु]
मेघालयराज्यं त्रिषु विभागेषु विभक्तम् । जैनतियाहिल्स्, खासिहिल्स्, गारोहिल्स् त्रयः विभागाः सन्ति । ११ मण्डलानि अस्मिन् राज्ये सन्ति ।
महानगराणि[सम्पादयतु]
मेघालय-राज्ये मुख्यरूपेण द्वे महानगरे स्तः । शिलाङ्ग, चेरापूञ्जी च । मेघालयराज्यं पर्वतीयक्षेत्रम् अस्ति । अतः अस्य राज्यस्य नगराणां विकासः मन्दगत्या जायमानः अस्ति ।
शिलाङ्ग[सम्पादयतु]
शिलाङ्ग-नगरं मेघालयस्य राजधानी अस्ति । इदं नगरं मेघालयराज्यस्य पूर्वखासिहिल्स्-मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति । इदं नगरं “पूर्वदिशः स्कॉट्लैण्ड्” इति कथ्यते । नगरमिदं पर्वतक्षेत्रे स्थितम् अस्ति । अतः अस्य नगरस्य प्राकृतिकं सौन्दर्यम् अपि अद्भूतं वर्तते । अस्य नगरस्य पर्यटनस्थलानि जनान् आकर्षन्ति । तत्र बहवः जलप्रपाताः, पर्वतशिखराणि च मनोहराणि सन्ति । “शिलाङ्ग पीक”, एलिफेण्ट् जलप्रपातः, स्वीट्-जलप्रपातः, “लैडी हैदरी पार्क्”, वार्ड्स्-तडागः, “पुलिस बाजार” च अस्य नगरस्य प्रमुखाणि पर्यटनस्थलानि सन्ति । “डॉन् बोस्को सेण्टर् – सङ्ग्रहालयः” च अपि अस्मिन् नगरे स्थितः अस्ति । अस्मिन् सङ्ग्रहालये भारतीयसंस्कृतिः सङ्गृहीता अस्ति । मेघालय-राज्यं जनजातीयराज्यम् अस्ति । अस्मिन् राज्ये खासी, जैन्तिय, गारो च एताः तिस्रः जनजातयः निवसन्ति । शिलाङ्ग-नगरे खासी-जनजातेः जनाः निवसन्ति । इयं जनजातिः भारतस्य पुरातनीषु जनजातिषु अन्यतमा अस्ति । अस्याः जातेः जनाः कन्यायाः जन्मोत्सवम् आचरन्ति । ते कथयन्ति यत् - “कन्या एव वंशवृद्धिं करोति” इति ।
पुरा शिलाङ्ग-नगरम् असम-राज्यस्य राजधानी आसीत् । अस्य नगरस्य जलवायुः सुखदः, स्वास्थ्यकरः च अस्ति । अतः इदं नगरम् उत्तर-पूर्वदिशः पर्वतीयक्षेत्रम् अस्ति । इदं प्रशासनिकः मुख्यालयः अपि अस्ति । पुरा अस्मिन् राज्ये त्रयः ग्रामाः एव आसन् । आङ्गलैः शिलाङ्ग-नगरं स्थापितम् । शिलाङ्ग-नगरे बङ्गाली-जनाः अपि निवसन्ति । अस्य नगरस्य विकासाय बङ्गालीजनानां महद्योगदानम् अस्ति । अस्मिन् नगरे बङ्गाली-जनाः “बाबू” इति नाम्ना ज्ञायन्ते । वर्षर्तौ, शीतर्तौ च शिलाङ्ग-नगरस्य विहाराय जनाः गच्छन्ति ।
४० क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गः शिलाङ्ग-नगरं गुवाहाटी-नगरेण सह सञ्योजयति । ४४ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गः इदं नगरं सिलचर-नगरेण, त्रिपुरा-राज्येन च सह सञ्योजयति । अनेन प्रकारेण इदं नगरं समीपस्थैः राज्यैः, नगरैः च सह सम्बद्धम् अस्ति । मेघालय-राज्ये धूमशकटमार्गाः न सन्ति । किन्तु असम-राज्यस्य गुवाहाटी-नगरे मेघालय-राज्यस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । गुवाहाटी-नगरं भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । गुवाहाटी-रेलस्थानकात् देहली-महानगराय, मुम्बई-महानगराय, कोलकाता-महानगराय, चेन्नै-महानगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः रेलयानानि प्राप्यन्ते । उमरोई-नगरस्य विमानस्थानकं शिलाङ्ग-नगरस्य निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । इदं विमानस्थानकं शिलाङ्ग-नगरात् ३० किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । किन्तु साम्प्रतम् इदं विमानस्थानकम् अपिनद्धम् अस्ति । गुवाहाटी-नगरस्य बोरडोलोई-विमानस्थानकं शिलाङ्ग-नगरात् ११७ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदम् अन्ताराष्ट्रियविमानस्थानकम् अस्ति । गुवाहाटी-नगरात् भाटकयानैः बसयानैः वा शिलाङ्ग-नगरं प्राप्यते । अनेन प्रकारेण शिलाङ्ग-नगरं भूमार्गेण, रेलमार्गेण, वायुमार्गेण च भारतस्य प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । तेन जनाः सरलतया शिलाङ्ग-नगरं प्राप्तुं शक्नुवन्ति ।
चेरापूञ्जी[सम्पादयतु]
चेरापूञ्जी-नगरं मेघालय-राज्यस्य पूर्वीखासीहिल्स्-मण्डलस्य पत्तनम् अस्ति । चेरापूञ्जी-नगरं मेघालय-राज्यस्य लोकप्रियं नगरं विद्यते । इदं नगरं सोहरा इति नाम्ना अपि ज्ञायते । नगरमिदं सम्पूर्णे विश्वस्मिन् प्रसिद्धम् अस्ति । पृथिव्याः आर्द्रतमं नगरम् अस्ति । तत्र बहवः पर्वताः, जलप्रपाताः च सन्ति । अस्मिन् नगरे आवर्षं वृष्टिः भवति । तेन अस्य नगरस्य मृत्तिका अल्पभारा भवति । अतः अत्र कृषिः अशक्या । यतः वर्षायाः कारणेन मृत्तिका शिथिला भवति । अनन्तरम् अग्रिमायां वर्षायां सा मृत्तिका जलेन सह वहति । तेन कृषिं कर्तुं न शक्यते । किन्तु तत्र पर्यटनस्थलानि अपि बहूनि सन्ति । मास्मई, नोहकालीकई, डैन थ्लेन च एते जलप्रपाताः सन्ति । नोहकालीकई-जलप्रपातः भारतस्य बृहत्तमेषु जलप्रपातेषु अन्यतमः अस्ति । अस्मिन् नगरे सा-इ-मीका-उद्यानम् अस्ति । तेन जनानां सम्मर्दः अपि अधिकः भवति । अस्य नगरस्य प्राकृतिकसौन्दर्येण नगरमिदम् आकर्षकम् अस्ति । समुद्रतलात् इदं नगरं १४८४ मीटरमिते औन्नत्ये स्थितम् अस्ति । अस्मिन् नगरे प्रतिवर्षं प्रायः ४६३.६६ इन्चमिता वर्षा भवति ।
अस्मिन् नगरे भूमार्गः एव परिवहनमार्गः मुख्यः वर्तते । शिलाँग-नगरात् चेरापूञ्जी-नगरं ५५ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । नगरेऽस्मिन् मेघालय-राज्यस्य सर्वकारेण प्रचालितानि बसयानानि सन्ति । अतः पर्यटकाः तैः बसयानैः भ्रमणं कुर्वन्ति । चेरापूञ्जी-नगरे रेलस्थानकं नास्ति । गुवाहाटी-नगरस्य रेलस्थानकं चेरापूञ्जी-नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । इदं रेलस्थानकं चेरापूञ्जी-नगरात् १५० किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । शिलॉङ्ग-नगरस्य विमानस्थानकं चेरापूञ्जी-नगरस्य समीपस्थं विमानस्थानकम् अस्ति । इदं कोलकाता-नगरेण सह सम्बद्धम् अस्ति । किन्तु साम्प्रतम् इदं विमानस्थानकम् अपिनद्धम् अस्ति । अतः वर्तमाने काले गुवाहाटी-नगरस्य विमानस्थानकम् एव समीपस्थम् अस्ति । चेरापूञ्जी-नगरात् गुवाहाटी-नगरं १७० किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । गुवाहाटी-विमानस्थानकं बेङ्गळूरु-महानगरेण, चेन्नै-महानगरेण, देहली-महानगरेण, मुम्बई-महानगरेण इत्यादिभिः भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । अतः जनाः सरलतया चेरापूञ्जी-नगरं प्राप्तुं शक्नुवन्ति ।
भाषाः[सम्पादयतु]
आङ्ग्लभाषा मेघालयस्य राज्यभाषा अस्ति । ’खासि’ तथा ’गारो’ मुख्ये भाषे भवतः। ’खासि’ भाषा आस्ट्रो-एष्याटिक् समूहस्य मोनखैरस्य कुटुम्बस्य अङ्गम् अस्ति । प्रायः मेघालयस्थाः ९००,००० जनाः अनया खासि भाषया व्यवहरन्ति । खासिभाषायां विद्यमानानि कानिचन पदानि बङ्गालि तथा आर्यादि भाषातः स्वीकृतानि सन्ति । खासि भाषायाः लिपिः नास्ति । भारते मोनखैर कुटुम्बेषु अवसिष्टासु भाषासु खासि अपि एका भाषा । गारो, भोडो भाषयोः साम्यता अस्ति । अस्य राज्येषु अधिकाः जनाः गारो, अवे, चिसाक, अबेङ्ग, गाञ्चिङ्ग, कामरूप, आचिक,डाका तथा माट्टियादि भाषाप्रभेदेषु व्यवहरन्ति । अस्य राज्यस्य अपरा भाषा जैन तियाहिल्स् जनानां व्यवहारभाषा भवति । प्रायः खासि भाषायाः परिवर्तितं रूपं भवति।
राजनीतिः[सम्पादयतु]
मेघालय-राज्ये एकसदनात्मकं विधानमण्डलम् अस्ति । अस्य राज्यस्य विधानसभायां ६० स्थानानि सन्ति । अस्य राज्यस्य लोकसभायं द्वे स्थाने, राज्यसभायाम् एकं स्थानं च अस्ति । लोकसभायाः भूतपूर्वाध्यक्षः “पी. ए. सङ्गमा” इत्याख्यः अपि मेघालय-राज्येन सह सम्बद्धः अस्ति । हिल् स्टेट् पीपुल्स् डेमोक्रेटिक् पार्टी, पीपुल्स् डेमोक्रेटिक् पार्टी, पीपुल्स् डेमोक्रेटिक् मूवमेण्ट्, नेशनल् कॉङ्ग्रेस् पार्टी, यूनाइटेड् डेमोक्रेटिक् पार्टी च इत्यादयः अस्य राज्यस्य राजनैतिकसमूहाः सन्ति [४]।
शिक्षणम्[सम्पादयतु]
ई. स. २०११ तमस्य वर्षस्य जनगणनानुसारं मेघालय-राज्यस्य साक्षरतामानं ७५.४८ प्रतिशतम् अस्ति । तेषु पुरुषाणां साक्षरतामानं ७७.१७ प्रतिशतं, स्त्रीणां साक्षरतामानं ७३.७८ प्रतिशतम् अस्ति । शिलाङ्ग-नगरस्य “नॉर्थ् ईस्टर्न् हिल् युनिवर्सिटी”, शिलाङ्ग-नगरस्य “नॉर्थ् ईस्टर्न् इन्दिरा गान्धी रीजनल् इन्स्टीट्युट् ऑफ् हेल्थ् एण्ड् मेडिकल् साइन्सेज्”, शिलाङ्ग-नगरस्य “सैक्रेड् हार्ट् थियोलॉजिकल् कॉलेज्” च इत्यादीनि मेघालयराज्यस्य शैक्षणिकसंस्थानानि सन्ति [५]।
अर्थव्यवस्था, कृषिः, उद्योगश्च[सम्पादयतु]
मेघालय-राज्यस्य जनाः मुख्यत्वेन कृष्याधारिताः सन्ति । अस्य राज्यस्य ८० प्रतिशतं जनाः कृषिकार्याणि, कृषिसम्बद्धान् उद्योगान् च कुर्वन्ति । मेघालय-राज्यस्य जलवायुः, मृत्तिका च कृषये अनुकूला अस्ति । अस्य राज्यस्य तापमानम् उष्णकटीबन्धीयं भवति । अतः फलानि, शाकानि च अधिकमात्रायाम् उत्पाद्यन्ते । तण्डुलाः, लवेटिकाः च अस्य राज्यस्य प्रमुखाणि सस्यानि सन्ति [६]।
अस्मिन् राज्ये बहवः उद्योगाः अपि सन्ति । “मेघालय एसेन्शल् एण्ड् केमिकल् लिमिटेड्”, “मेघालय फाइटो केमिकल्स् लिमिटेड्”, “कोमोराह लाइमस्टोन् माइनिङ्ग् लिमिटेड्”, “यूनियन् काल्स्नेट्स् लिमिटेड्”, चेरापूञ्जी-नगरे “वज्रचूर्णस्य यन्त्रागारः” च इत्यादयः अस्य राज्यस्य प्रमुखाः उद्योगाः सन्ति । मेघालयराज्ये आहत्य १,५६० लघ्वुद्योगाः सन्ति । अस्मिन् राज्ये आहत्य ५६ उद्योगाः पञ्जीकृताः । अङ्गारः (Coal), चूर्णपाषाणः, केओलिन्, फेल्डस्पार्, स्फटिकं, अभ्रकं, जिप्सम्, बॉक्साईट् इत्यादयः खानिजाः प्राप्यन्ते । ई. स. १९९३ तमे वर्षे अस्मिन् राज्ये २५,४३,००० टनमात्रात्मकाः अङ्गाराः (coal), २,०९,००० टनमात्रात्मकाः चूर्णपाषाणाः च उत्पादिताः । मेघालय-राज्यस्य सिलीमेनाइट् (Sillimanite) इत्ययं खानिजः सम्पूर्णे विश्वस्मिन् श्रेष्ठः मन्यते । मेघालय-राज्यादेव सम्पूर्णभारते सिलीमेनाइट्-खानिजस्य आपूर्तिः क्रियते [७]।
कला, संस्कृतिश्च[सम्पादयतु]
मेघालय-राज्यस्य संस्कृतिः बहुधा वर्तते । प्रत्येकस्मिन् क्षेत्रे विभिन्नाः जातयः निवसन्ति । अतः सर्वेषां संस्कृतिः, परम्परा च भिन्ना भवति । अस्य राज्यस्य जनाः नृत्यप्रेमिणः भवन्ति । सर्वे सङ्गीतप्रियाः भवन्ति । “पोमम्बलाङ्ग-नौगक्रेम” खासिजनजातेः प्रमुखं पर्व अस्ति । एवं च “वाङ्गाला” इत्ययम् उत्सवः गारोजनजातेः प्रमुखोत्सवः वर्तते । “माङ्गोना अजीओर”, “राङ्गूच गाल”, “डेन विलियम्स्” इत्यादयः अपि अस्य राज्यस्य प्रमुखाः उत्सवाः सन्ति । जयन्तिला-जनाजातेः जनाः “टाईगर् फेस्टिवल्”, “बाम फलार” च इत्येतौ उत्सवौ आचरन्ति [८]।
मेघालय-राज्ये ईसाई-धर्मस्य जनाः अधिकमात्रायां सन्ति । आहत्य जनसङ्ख्यायाः ७५ प्रतिशतं जनाः ईसाई-धर्मस्य अनुसरणं कुर्वन्ति । अस्य राज्यस्य गारो-जातेः ९० प्रतिशतं, खासि-जातेः ८० प्रतिशतं च जनाः ईसाई-धर्मम् आचरन्ति । हजोङ्ग-जातेः ९७ प्रतिशतं, कोच-जनजातेः ९८.५३ प्रतिशतं जनाः हिन्दुधर्मम् आचरन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
मेघालय-राज्यं पर्वतीयक्षेत्रे स्थितम् अस्ति । अतः तस्मिन् राज्ये बहूनि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । शिलाङ्ग-नगरं मेघालय-राज्यस्य राजधानी अस्ति । तस्य नगरस्य समीपे “लैडी हैदरी-उद्यानं”, “वार्ड्-तडागः, “शिलाङ्ग-पर्वतशिखरं”, “एलीफेण्ट्-जलप्रपाताः”, “पोलो ग्राउण्ड्” च इत्यादीनि प्रमुखाणि पर्यटनस्थलानि सन्ति [९]। चिरापुञ्जि ईशान्य भारतस्य जनप्रियं प्रेक्षणीयस्थलम् । चिरापुञ्जि शिलाङ्गनगरात् दक्षिणदिशि विद्यते । ’एलिफण्ट जलपातः’, ’शाद्धुम् जलपातः’, ’वेय्निया जलपातः’, ’बिषप् जलपातः’, ’नोह्कालिकेय् जलपातः’, ’ल्याङ्ग्षियाङ्ग् जलपातः’, ’स्वीट् जलपातश्च’ प्रसिद्धाः जलपाताः भवन्ति । मासिन्राम् समीपे “जाक्रेम् अष्णजलउत्सांसि” सन्ति । रोगनिरोधकशक्तिः ऊष्णजले अस्ति । मेघालये मानवनिर्मिताः नैसर्गिकाश्च तटाकाः सन्ति । गुवहाटीतः शिलाङ्गगमनमार्गे विद्यमानस्य 'उमियम्' तटाकस्य “बडापानि” इति ख्यातिरस्ति । उमियम् तटाकः जानाकर्षकं प्रवासिस्थानं भवति । थङ्गखारङ्ग् उद्यानम्, इको उद्यानम्, सस्यशास्त्रीयोद्यानम्, लेडिहैदरि उद्यानानि प्रसिद्धानि भवन्ति ।
पश्चिम-गारो-हिल्स्[सम्पादयतु]
पश्चिम-गारो-हिल्स्-मण्डलं मेघालय-राज्यस्य द्वीतीयं बृहत्तमं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य मुख्यालयः तुरा-नगरम् अस्ति । तुरा-नगरं मेघालय-राज्यस्य बृहत्तमेषु नगरेषु अन्यतमम् अस्ति । इदं मण्डलं प्रायः पर्वतीयक्षेत्रम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य विस्तारः ३७१४ चतुरस्रकिलोमीटरमितः अस्ति । अस्मिन् मण्डले अपि बहव जलप्रपाताः, तडागाः, नद्यः, पर्वताः च सन्ति । अनेन अस्य मण्डलस्य सौन्दर्यं वर्धते । ये जनाः पर्वतारोहिणः सन्ति । तेभ्यः इदं मण्डलं रमणीयं भवति । “नोकरेक बायोस्फीयर्”, “चिबराग्रे पेल्गा जलप्रपातः”, “रोङ्गबैङ्ग डेयर्” च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाणि पर्यटनस्थलानि सन्ति । तत्र सासातग्रे-ग्रामः अस्ति । अयं ग्रामः नारङ्गफलाय प्रसिद्धः अस्ति । अस्मिन् मण्डले गारोस-जनजातयः निवसन्ति । गारोस-जनजातिः बोडो-परिवारेण सह सम्बद्धा अस्ति । वर्षर्तोः अनन्तरं शीतर्तौ अस्य नगरस्य वातावरणं मनोहरं, सुखदं, स्वास्थ्यकरं च भवति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं तुरा-नगरम् अस्ति । तुरा-नगरम् अस्य मण्डलस्य प्रवेशद्वारमपि अस्ति । तुरा-नगरात् गुवाहाटी-नगरं २२२ किलोमीटरमिते, शिलाङ्ग-नगरं ३०९ किलोमीटरमिते च दूरे स्थितम् अस्ति । ५१ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गे तुरा-नगरं स्थितम् अस्ति । अतः इदं मण्डलं भूमार्गेण समीपस्थैः नगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । असम-राज्यस्य गुवाहाटी-नगरे अस्य मण्डलस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । अस्मात् मण्डलात् गुवाहाटी-नगरं २१० किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । गुवाहाटी-नगरं भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । गुवाहाटी-रेलस्थानकात् देहली-महानगराय, मुम्बई-महानगराय, कोलकाता-महानगराय, चेन्नै-महानगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः रेलयानानि प्राप्यन्ते । गुवाहाटी-नगरस्य विमानस्थानकम् अस्य मण्डलस्य निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । गुवाहाटी-नगरस्य बोरडोलोई-विमानस्थानकम् अन्ताराष्ट्रियविमानस्थानकम् अस्ति । गुवाहाटी-नगरात् भाटकयानैः बसयानैः वा तुरा-नगरं प्राप्यते । अनेन प्रकारेण इदं मण्डलं भूमार्गेण, रेलमार्गेण, वायुमार्गेण च भारतस्य प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति ।
पूर्वीगारोहिल्स्[सम्पादयतु]
पूर्वीगारोहिल्स्-मण्डलं मेघालयराज्यस्य एकादशमण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य सर्वकारीयकार्याणि विलियमनगरस्य प्रशासनिकमुख्यालये भवन्ति । इदं मण्डलं २६०३ चतुरस्रकिलोमीटरमितं विस्तृतम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य दक्षिणदिशि दक्षिणगारोहिल्स्-मण्डलं, पूर्वदिशि खासीहिल्स्-मण्डलं, पश्चिमदिशि पश्चिमगारोहिल्स्-मण्डलं च स्थितम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले गारो-जातेः जनाः निवसन्ति । इयं जातिः मेघालय-राज्यस्य द्वितीया बृहत्तमा जातिः वर्तते । तत्र बहवः जातयः निवसन्ति । हजोङ्ग्स, रभस, कोचेस, बनिस, दलुस, बोरोस च इत्यादयः जातयः प्राप्यन्ते । मण्डलेऽस्मिन् विभिन्नप्रकारकाः वनस्पतयः, जीवाः प्राप्यन्ते । किन्तु साम्प्रतम् इदं मण्डलं प्रसिद्धं नास्ति । तथापि समीपस्थाः जनाः भ्रमणार्थं तत्र गच्छन्ति । अस्य मण्डलस्य विकासः जायमानः अस्ति । अस्य मण्डलस्य वातावरणं ग्रीष्मर्तौ उष्णं, शीतर्तौ शीतलं च भवति । अस्य मण्डलस्य जलवायुः अपि सुखदः, स्वास्थकरः च भवति । पूर्वीगारोहिल्स्-मण्डलं ५१ क्रमाङ्कस्य राजमार्गेण सह सम्बद्धम् अस्ति । मेघालय-राज्यस्य सर्वकारेण अपि पर्यटनाय बसयानानि प्रचालितानि सन्ति । तैः जनाः पूर्वीगारोहिल्स्-मण्डलस्य पर्यटनस्थलानि भ्रमितुं शक्नुवन्ति । गुवाहाटी-नगरस्य रेलस्थानकं मेघालय-राज्यस्य मुख्यं रेलस्थानकत्वेन स्थितम् अस्ति । गुवाहाटी-नगरं भारतस्य प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । उमरोई-नगरे मेघालयराज्यस्य प्रमुखं विमानस्थानकम् अस्ति । गुवाहाटी-नगरं गन्तुं विमानस्थानकम् अपि समीपे एव अस्ति । अनेन प्रकारेण पूर्वीगारोहिल्स्-मण्डलं भूमार्गेण, रेलमार्गेण, वायुमार्गेण च सम्बद्धम् अस्ति । जनाः सरलतया तत्र गन्तुं शक्नुवन्ति ।
जोवाई[सम्पादयतु]
जोवाई-नगरं मेघालय-राज्यस्य पश्चिमजयन्तियाहिल्स्-मण्डलस्य मुख्यालयः अस्ति । अस्मिन् नगरे पनार-जनजातिः निवसति । इदं नगरं माइण्टडू-नद्याः तटे स्थितम् अस्ति । नगरमिदम् एकस्मिन् शैलप्रस्थे स्थितम् अस्ति । समुद्रतलात् इदं नगरं १३८० मीटरमितम् उन्नतम् अस्ति । औन्नत्ये स्थिते सति अस्य अस्य नगरस्य जलवायुः सुखदः, शान्तश्च अस्ति । जोवाई-नगरस्य समीपे अङ्गाराणां (coal) कूल्याः अपि सन्ति । अतः अस्य नगरस्य अर्थव्यवस्था अपि सुदृढा अस्ति । जोवाई-नगरे बेहदीमखालम-उत्सवः आचर्यते । जनाः सोत्साहेन इमम् उत्सवम् आचरन्ति । प्रतिवर्षं जुलाई-मासस्य द्वितीये सप्ताहे अयम् उत्सवः आयोज्यते । तत्र थाडलासेकिन-तडागः, लालाङ्ग-उद्यानं, “जोवाई प्रेस्बिटेरियन् चर्च्” च इत्यादयः अस्य नगरस्य पर्यटनस्थलानि सन्ति । ग्रीष्मर्तौ, शीतर्तौ च अस्य नगरस्य वातावरणं सुखदं भवति ।
जोवाई-नगरं ४४ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गे स्थितम् अस्ति । सर्वकारप्रचालितानि बसयानानि अपि प्रचलन्ति । असम-राज्यस्य गुवाहाटी-नगरे अस्य नगरस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । जोवाई-नगरात् गुवाहाटी-नगरं १६० किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । गुवाहाटी-नगरं भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । गुवाहाटी-रेलस्थानकात् देहली-महानगराय, मुम्बई-महानगराय, कोलकाता-महानगराय, चेन्नै-महानगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः रेलयानानि प्राप्यन्ते । गुवाहाटी-नगरस्य विमानस्थानकम् अस्य नगरस्य निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । गुवाहाटी-नगरस्य बोरडोलोई-विमानस्थानकम् अन्ताराष्ट्रियविमानस्थानकम् अस्ति । गुवाहाटी-नगरात् भाटकयानैः बसयानैः वा जोवाई-नगरं प्राप्यते । अनेन प्रकारेण इदं मण्डलं भूमार्गेण, रेलमार्गेण, वायुमार्गेण च भारतस्य प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति ।
जयन्तिया हिल्स्[सम्पादयतु]
जयन्तियाहिल्स् इत्येतत् क्षेत्रं मेघालय-राज्ये स्थितम् अस्ति । अस्य क्षेत्रस्य मण्डलद्वयम् अस्ति । पूर्वीजयन्तियाहिल्स्-मण्डलं, पश्चिमीजयन्तियाहिल्स्-मण्डलं च । पूर्वीजयन्तियाहिल्स्-मण्डलस्य केन्द्रं खलीहरियत-नगरं, पश्चिमीजयन्तियाहिल्स्-मण्डलस्य केन्द्रं जोवाई-नगरं च अस्ति । जयन्तियाहिल्स्-क्षेत्रस्य प्राकृतिकं सौन्दर्यम् अद्भूतम् अस्ति । बाङ्ग्लादेशेन सह क्षेत्रमिदं सम्बद्धम् अस्ति । अस्मिन् क्षेत्रे “जयन्तिया” इत्याख्यः राजा शासनं करोति स्म । जयन्तियापुरं तस्य राज्यस्य राजधानी आसीत् । सः तत्रैव निवसति स्म । किन्तु साम्प्रतं जयन्तियापुरं बाङ्ग्लादेशे स्थितम् अस्ति । जयन्तिया-राज्ञा अस्य क्षेत्रस्य नारतियाङ्ग-ग्रामः ग्रीष्मकालीनराजधानीत्वेन उपयुज्यते स्म । अतः तेन कारणेन आवागमने वृद्धिः जाता । अपि च सांस्कृतिकदृष्ट्या अपि सम्बन्धः जातः । साम्प्रते काले नारतियाङ्ग-ग्रामः जयन्तियाहिल्स्-क्षेत्रस्य प्रमुखेषु वीक्षणीयस्थलेषु अन्यतमः अस्ति । नारतियाङ्ग-ग्रामस्य दुर्गामन्दिरम् अपि अस्य क्षेत्रस्य आकर्षणस्य केन्द्रं विद्यते ।
परिवहने भूमार्गः अस्य क्षेत्रस्य प्रमुखं साधनम् अस्ति । इदं क्षेत्रं ४४ क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गे स्थितम् अस्ति । एवं च मेघालय-राज्यस्य सर्वकारेण अपि बसयानानि प्रचालितानि सन्ति । अस्य क्षेत्रस्य पर्यटनस्थलानां भ्रमणं कर्तुं बसयानानि सन्ति । मेघालय-राज्ये रेलस्थानकम् एव नास्ति । अतः असम-राज्यस्य गुवाहाटी-नगरे जयन्तियाहिल्स्-क्षेत्रस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । गुवाहाटी-नगरं भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । गुवाहाटी-रेलस्थानकात् देहली-महानगराय, मुम्बई-महानगराय, कोलकाता-महानगराय, चेन्नै-महानगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः रेलयानानि प्राप्यन्ते । उमरोई-नगरस्य विमानस्थानकम् अस्य क्षेत्रस्य निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । किन्तु साम्प्रतम् इदं विमानस्थानकम् अपिनद्धम् अस्ति । गुवाहाटी-नगरस्य बोरडोलोई-विमानस्थानकम् अस्य क्षेत्रस्य समीपस्थं विमानस्थानकम् अस्ति । इदम् अन्ताराष्ट्रियविमानस्थानकम् अस्ति । गुवाहाटी-नगरात् भाटकयानैः बसयानैः वा जयन्तियाहिल्स्-क्षेत्रं प्राप्यते । अनेन प्रकारेण इदं स्थलं भूमार्गेण, रेलमार्गेण, वायुमार्गेण च भारतस्य प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । तेन जनाः सरलतया तत्र गन्तुं शक्नुवन्ति ।
दक्षिणीगारो हिल्स्[सम्पादयतु]
दक्षिणीगारोहिल्स्-मण्डलं मेघालय-राज्ये स्थितम् अस्ति । अस्य नगरस्य सौन्दर्यं महत्त्वपूर्णम् अस्ति । इदं मेघालय-राज्यस्य दक्षिणदिशि स्थितम् अस्ति । बाघमारा-नगरम् अस्य मण्डलस्य केन्द्रत्वेन स्थितम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य उत्तरदिशि पूर्वीगारोहिल्स्-मण्डलं, पूर्वदिशि पश्चिमीखासीहिल्स्-मण्डलं, पश्चिमदिशि पश्चिमीगारोहिल्स्-मण्डलं, दक्षिणदिशि बाङ्लादेशः च स्थितः अस्ति । साम्प्रतम् इदं मण्डलं भारते प्रसिद्धं नास्ति । यतः इदानीम् अस्य प्रारम्भिकावस्था वर्तते । अस्य मण्डलस्य बहूनि वीक्षणीयस्थलानि गुप्तानि सन्ति । अतः मेघालय-राज्यस्य सर्वकारः इदं स्थलं साहसिकपर्यटनस्थलं कर्तुं प्रयासान् कुर्वन् अस्ति । बालपकराम-राष्ट्रियोद्यानं, “चिदिमक”, सिजु-गुहा च इति दक्षिणीगारोहिल्स्-मण्डलस्य प्रमुखाणि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । नेङ्गकोङ्ग, सिमसाङ्ग-नदी, इमिलचाङ्ग दारे च अस्य मण्डलस्य पर्यटनस्थलानि सन्ति । अस्मिन् मण्डले वृष्ट्याः आधिक्यम् अस्ति । अतः अस्य मण्डलस्य वातावरणं शीतलं भवति । किन्तु ग्रीष्मर्तौ उष्णता भवति । अतः शीतर्तौ जनाः भ्रमणार्थं तत्र गच्छन्ति ।
गुवाहाटी-नगरस्य रेलस्थानकं दक्षिणीगारो-मण्डलस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । इदं रेलस्थानकं बाघामारा-नगरात् १५७ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं रेलस्थानकं देहली-महानगरेण, मुम्बई-महानगरेण, कोलकाता-महानगरेण इत्यादिभिः भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । उमरोई-विमानस्थानकम् अस्य मण्डलस्य समीपस्थं विमानस्थानकम् अस्ति । इदं कोलकाता-नगरेण सह सम्बद्धम् अस्ति । किन्तु साम्प्रतम् इदं विमानस्थानकम् अपिनद्धम् अस्ति । अतः वर्तमाने काले गुवाहाटी-नगरस्य विमानस्थानकम् एव समीपस्थम् अस्ति । गुवाहाटी-विमानस्थानकं बेङ्गळूरु-महानगरेण, चेन्नै-महानगरेण, देहली-महानगरेण, मुम्बई-महानगरेण इत्यादिभिः भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । अतः जनाः सरलतया दक्षिणीगारोहिल्स्-मण्डलं प्राप्तुं शक्नुवन्ति ।
री भोई[सम्पादयतु]
“री भोई” मेघालय-राज्यस्य मण्डलम् अस्ति । नोङ्गपोह-नगरम् अस्य मण्डलस्य मुख्यालयः अस्ति । इदं मण्डलं पूर्वीखासीहिल्स्-मण्डलस्य विभागः अस्ति । उमियाम-तडागः अस्य मण्डलस्य आकर्षणस्य केन्द्रं विद्यते । एतत् स्थलं “बारा पानी” इति नाम्ना ज्ञायते । अस्य तडागस्य समीपे एकः विद्युदुत्पादकः जलबन्धः अस्ति । जनाः तत्र जलक्रीडां कुर्वन्ति । “लुम नेहरू पार्क्” इत्येतत् स्थलं पर्यटकेषु लोकप्रियम् अस्ति । “लुम सोहपेटबैङ्ग”, “डिङ्गिई-शिखरं”, “द्वारक्सुद” इत्यादीनि “री भोई-मण्डलस्य” अन्यानि पर्यटनस्थलानि सन्ति । ग्रीष्मर्तौ अस्य नगरस्य वातावरणं शुष्कं, सुखदं, स्वास्थ्यकरं च भवति । अतः जनाः तस्मिन् काले भ्रमणार्थं तत्र गच्छन्ति ।
इदं मण्डलं ४० क्रमाङ्कस्य राष्ट्रियराजमार्गे स्थितम् अस्ति । अतः इदं मण्डलं मेघालय-राज्यस्य मण्डलैः सह सम्बद्धम् अस्ति । मेघालयराज्यस्य सर्वकारेण जनानां सौकर्याय बसयानानि अपि प्रचालितानि सन्ति । नोङ्गपोह-नगरं गुवाहाटी-नगरात् ५० किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । गुवाहाटी-नगरे अस्य मण्डलस्य समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । गुवाहाटी-नगरं भारतस्य विभिन्ननगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति । गुवाहाटी-रेलस्थानकात् देहली-महानगराय, मुम्बई-महानगराय, कोलकाता-महानगराय, चेन्नै-महानगराय इत्यादिभ्यः भारतस्य प्रमुखनगरेभ्यः रेलयानानि प्राप्यन्ते । गुवाहाटी-नगरस्य विमानस्थानकम् अस्य नगरस्य निकटतमं विमानस्थानकम् अस्ति । गुवाहाटी-नगरस्य बोरडोलोई-विमानस्थानकम् अन्ताराष्ट्रियविमानस्थानकम् अस्ति । गुवाहाटी-नगरात् भाटकयानैः बसयानैः वा “री भोई-मण्डलं” प्राप्यते । अनेन प्रकारेण इदं मण्डलं भूमार्गेण, रेलमार्गेण, वायुमार्गेण च भारतस्य प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति ।
परिवहनम्[सम्पादयतु]
भूमार्गः[सम्पादयतु]
मेघालयराज्ये भूमार्गाः ६,०२२ किलोमीटरमिताः दीर्घाः सन्ति । मेघालय-राज्यस्य सर्वकारेण बसयानानि अपि प्रचालितानि सन्ति । अस्य राज्यस्य लोकनिर्माणविभागेन राज्ये मार्गाः निर्मापिताः । राज्येऽस्मिन् षड्राष्ट्रियराजमार्गः अपि विद्यते । तैः राष्ट्रियराजमार्गैः इदं राज्यं भारतस्य विभिन्नराज्यैः सह सम्बद्धम् अस्ति । शिलाङ्ग-नगरं, चेरापूञ्जी-नगरं च असमराज्यस्य विभिन्ननगरैः सह भूमार्गेण सम्बद्धम् अस्ति । असम-राज्यस्य गुवाहाटी-नगरं मेघालय-राज्येन सह श्रेष्ठतया सम्बद्धम् अस्ति । अतः भूमार्गेण मेघालय-राज्यं सरलतया प्राप्यते ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
मेघालय-राज्ये धूमशकटमार्गाः न सन्ति । यतः मेघालयराज्यं पर्वतीयम् अस्ति । अतः धूमशकटमार्गान् निर्मातुं समस्या भवति । तथापि राज्यसर्वकारः, केन्द्रसर्वकारश्च प्रयासान् कुर्वन्तौ स्तः । इदं राज्यं गुवाहाटी-नगरस्य रेलस्थानकेन सह भूमार्गेण सम्बद्धम् अस्ति । गुवाहाटी-रेलस्थानकाद् बसयानैः, भाटकयानैः वा मेघालय-राज्यं प्राप्यते ।
वायुमार्गः[सम्पादयतु]
मेघालय-राज्यस्य उमरोई-नगरे एकमेव विमानस्थानकम् अस्ति । शिलाङ्ग-नगरात् उमरोई-नगरं ३५ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । गुवाहाटी-नगरस्य बोरडोलोई-विमानस्थानकं मेघालय-राज्यस्य समीपस्थं विमानस्थानकम् अस्ति । तस्माद् विमानस्थानकाद् बसयानैः, भाटकयानैः वा मेघालय-राज्यं प्राप्यते । जनाः सरलतया मेघालय-राज्यं प्राप्तुं शक्नुवन्ति । मेघालय-राज्यस्य सर्वकारः मेघालय-राज्यस्य परिवहनव्यवस्थां सुदृढां कर्तुं प्रयासान् कुर्वाणः अस्ति । समयान्तरे अस्य राज्यस्य परिवहने विकासः भविष्यति ।
वीथिका[सम्पादयतु]
-
-
-
-
Folk dancer megh.jpg
-
-
-
Lake in East Khasi Hills district Meghalaya.jpg
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- Official website
- मेघालयस्य पर्यटनम् (आधिकारिकम्)
- विकिट्रेवले मेघालयराज्यम् यात्रा मार्गदर्शिका
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – २९५
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – २९५
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – २९१-२९२
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – २९२
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – २९६
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – २९५
- ↑ http://bharatdiscovery.org/india/मेघालय_की_अर्थव्यवस्था
- ↑ भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश, अनीश भसीन, पृ. – २९६
- ↑ http://hindi.nativeplanet.com/sitemap/


c: text/html

text:
केन्द्रसर्वकारस्य स्खाल्त्यनिवारणम्। मृतानां भटानां पुत्राणां अध्ययनं मुक्तरूपेण प्रचलति।
नवदेहली->वीरमृत्यु वृतानां सैनिकानां दीयमानस्य छात्रवृत्तेः परिधिः सर्वकारेण निष्कासितः। गतवर्षे छात्रवृत्तेः परिधिः १०००० रूप्यकत्वेन सर्वकारेण निश्चितः। सेनाविभागेभ्यः बहु प्रतिषेधे आगते सति पूर्वनिश्चितं सर्वकारेण पुनर्निरीक्ष्य शिक्षाव्ययः पूर्णतया निर्वोढुं सन्नद्धः इति निर्णीतम्। बंग्लादेश युद्धानन्तरं १९७१ तमे वर्षे पद्धतिरियं प्रारब्धा। गतवर्षपर्यन्तं २६८९ छात्रेभ्यः अस्य सौविध्यं अलभत।किन्तु २०१७ जुलाई मासे छात्रवृत्तिः दशसहस्ररुप्यकमेव अधिकाधिकं स्यादिति सर्वकारेण उद्घोषितम्।तेन सर्वकारस्य ३.२ कोटि रूप्यकाणां गुणः जातः।नाविकसेनायाः नेता अड्मिरल् सुनिल् लांबा तदर्थं प्रतिरोधमन्त्रिणे निर्मला सीतारामाय पत्रं अलिखत्।बहु प्रतिषेधानां अन्ते सर्वकारेण निर्णयमिदं पुनर्निश्चितम्।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
अध्याय ४
कृष्णो रक्तः पीतो योऽभ्रः स्यात्स्थूलतारकारहितः ।
वज्री स पीतकर्मणि पातितसत्त्वो घनो योज्यः ॥१॥
निश्चन्द्रिकं हि गगनं वासितमपि वासनाभिरिह शतधा ।
तदपि न चरति रसेन्द्रः सत्त्वं कथमत्र यत्नतः प्रभवेत् ॥२॥
मुक्त्वैकमभ्रसत्त्वं नान्यः पक्षापकर्तनसमर्थः ।
तेन निरुद्धप्रसरो नियम्यते बध्यते च सुखं ॥३॥
(पक्षच्छेद) पक्षच्छेदमकृत्वा रसबन्धं कर्तुं ईहते यस्तु ।
बीजैरेव हि स जडो वाञ्छत्यजितेन्द्रियो मोक्षं ॥४॥
नाधः पतति न चोर्ध्वं तिष्ठति यन्त्रे भवेदनुद्गारी ।
अभ्रकजीर्णः सूतः पक्षच्छिन्नः स विज्ञेयः ॥५॥
(अभ्रः:) श्वेतादिचतुर्वर्णाः कथितास्ते स्थूलतारकारहिताः ।
वज्री सत्वं मुञ्चत्यपरे ध्माताश्च काचतां यान्ति ॥६॥
सितरक्तासितपीता ये केचिदुदाहृता घना लोके ।
अल्पबला निःसत्त्वा वज्री श्रेष्ठस्तु सर्वेषां ॥७॥
सूतेऽपि रसायनिनां योज्यं परिकीर्तितं परं सत्वं ।
त्रिविधं गगनमभक्ष्यं काचं किट्टं च पत्त्ररजः ॥८॥
(अभ्रः: सत्त्व) मुञ्चति सत्वं ध्मातस्तृणसारविकारकैर्घनः स्विन्नः ।
परिहृत्य काचकिट्टं ग्राह्यं सारं प्रयत्नेन ॥९॥
(अभ्रः: सत्त्वः: पातन) स्वेद्य बद्ध्वा पिण्डं माहिषदधिदुग्धमूत्रशकृदाज्यैः ।
अथ पंचगव्ययुक्तः सत्वं पातयति लोहनिभं ॥१०॥
(सत्त्वः: ) सूर्यातपपीतरसाः स्वल्पं मुञ्चन्ति धातवः सत्वं ।
स्वस्थानस्थाः सन्तो मुञ्चन्ति त एव भूयिष्ठं ॥११॥
बहुगम्भीरं ध्मातो वर्षति मेघः सुवर्णधाराभिः ।
देवमुखतुल्यममलं पतितं सत्वं तथा विन्द्यात् ॥१२॥
(अभ्रः: सत्त्वः: मुख) यदि लोहनिभं पतितं जातं गगनस्य तद्रसश्चरति ।
मिलति च सर्वद्वन्द्वे ह्यौषधिभिश्चरति विनापि मुखैः ॥१३॥
(अभ्रः: सत्त्वः: मुख) माक्षिकसहितं गगनं ध्मातं सत्वं मुखप्रदं भवति ।
तदनु च नागैर्वङ्गैः सहितं च मुखप्रदं सत्वं ॥१४॥
(अभ्रः: सत्त्वः: गर्भद्रुति, रञ्जन अन्द्बन्धन) माक्षिकसत्वे योगाद्घनसत्वं चरति सूतको निखिलं ।
नियतं गर्भद्रावी स रज्यते बध्यते चैवं ॥१५॥
(अभ्रः: सत्त्वः: ) सत्वं घनस्य कान्तं तालकयुक्तं सुरुन्धितं ध्मातं ।
वारैस्त्रिभिरिह सत्वं भवति रसेन्द्रबन्धकारि परं ॥१६॥
(अभ्रः: सत्त्वः: गर्भद्रुति) लोहं चाभ्रकसत्वं तालकसमभागसारितं चरति ।
अभिषवयोगाच्चाङ्गुलिमृदितं गर्भे च तद्द्रवति ॥१७॥
(अभ्रः: सत्त्वः: चारण) वंगमथो घनसत्वं तालकषड्भागसारितं चरति ।
अभिषवयोगाच्चरति व्रजति रसो नात्र सन्देहः ॥१८॥
(अभ्रः: सत्त्वः:चारण) बहलं सुवर्णवर्णं निचुलपुटैः पतति पञ्चभिः सत्वं ।
वटकीकृतमृतगगनं निरञ्जनं किट्टरहितं च ॥१९॥
तच्चूर्णीकृत्य ततः क्षाराम्लैर्भावितं घनं बहुशः ।
सृष्टित्रयनीरकणातुम्बुरुरसमर्दितं चरति ॥२०॥
(शुल्वाभ्रः: ) घनसत्वशुल्बमाक्षिकसमभागनियोजितं तथा मिलितं ।
तच्छुल्बाभ्रं कथितं चरति रसो जीर्यति क्षिप्रं ॥२१॥
इति ताप्यशुल्बसहितं घनसत्वं लोहखल्वके मृदितं ।
चरति रसेन्द्रः काञ्जिकवेतसजम्बीरबीजपूराम्लैः ॥२२॥
(भस्मन् रञ्जन) इति तीक्ष्णशुल्बनागं माक्षिकयुक्तं च तत्कृतं खोटं ।
तद्भस्म च पुटविधिना निर्व्यूढं सत्वरञ्जकं भवति ॥२३॥
चार्यं यत्नेन रसे घनसत्वं तद्विधं घनं तस्य ।
संयोज्य सर्वबीजं निर्वाह्य द्वन्द्वसंकरतः ॥२४॥
अभ्रकचारणमादौ गर्भद्रुतिचारणं च हेम्नोऽन्ते ।
यो जानाति न वादी वृथैव सोऽर्थक्षयं कुरुते ॥२५॥
(अभ्रः: सत्त्वः: ग्रासः:) गगनग्रासरहस्यं वक्ष्याम्येकं घनार्कसंयोगात् ।
केवलमभ्रकसत्वं ग्रसते यत्नान्न सर्वाङ्गं ॥२६॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
वीरेन्द्र पाटील
हैदराबाद्(भाग्यगनगरम्)कर्णाटकप्रदेशः यदा निजामैः दुराक्रान्तः नैके युवानः विमोचनार्थं सङ्ग्रामे निपतिताः । तेषु अन्यतमः वीरेद्रपाटीलमहोदयः ।
जन्म शिक्षणं च[सम्पादयतु]
गुल्बर्गामण्डलस्य चिञ्चोळीग्रामे क्रि.श. १९२४तमे वर्षे फेब्रवरिमासस्य २८तमे दिने एतस्य जन्म अभवत् । चिञ्चोळीग्रामः निजामानां शासने आसीत् । तेषां सामन्तः राजा भीमसेनरावधर्मपालदेशमुखः तं शास्ति स्म । तस्य आस्थाने बसप्पपाटीलः ’मुन्शि’आसीत् । अस्य बसप्पमहोदयस्य कनिष्ठः पुत्रः एव वीरेन्द्रपाटीलः । ज्येष्ठः पुत्रः शरणप्पः, पुत्री महादेवी । प्रथमिकीं शिक्षां चिञ्चोळीग्रामे समाप्य माध्यमिकशिक्षां गुल्बर्गापत्तनस्य उस्मानिया इण्टर्मिडियेट् सर्वकारीयशालायां प्राप्तवान् । शालायाम् उर्दूमाध्यमस्य प्रभावः असीत् तथापि आङ्ग्लमाध्यमेन तस्य अध्ययनम् अभवत् । बालकः वीरेन्द्रः आङ्ग्लभाषायां प्रावीण्यं सम्पादितवान् । दशमकक्ष्यां हैदराबाद्नगरस्य विवेकवर्धिनीशालायां समापितवान् । एषः राष्ट्रियविचाराणां पृष्ठभूमौ सञ्चालितायाः शालायाः विशेषं संस्कारं प्राप्तवान् । तदेव तस्य जीवनस्य नान्दी अभवत् । उस्मानियामहाविद्यालयात् पदवीं प्राप्तवान् । तत्रैव आङ्ग्लभाषां नीतिशास्त्रं च पठित्वा बुद्धेः प्रौढत्वं सम्पादितवान् । देशमुखराजस्य मरणानन्तरं चिञ्चोळिसंस्थाने उत्तराधिकारिणः सहकारिणः न अभवन् । अतः बसप्पमहोदयः उद्योगं त्यक्त्वा कृषिकार्यम् आरब्धवान् । तादृशस्य स्वावलम्बिनः स्वाभिमानिनः बसप्पस्य पुत्रः वीरेन्द्रपाटीलः आधुनिकन्यायशास्त्रे पदवीं उस्मानियामहविद्यालयतः एव प्राप्य पाण्डित्यं सम्पादितवान् ।
क्रीडासक्तिः[सम्पादयतु]
वीरेन्द्रस्य कन्नडभाषायाः विषये अतीव प्रीतिः, कर्णाटकराज्यनिर्माणविषये च उन्नता आसक्तिः आसीत् । क्रीडायाम् अपि अस्य रुचिः आसीत् । वालीबाल्-क्रीडां (करकन्दुकक्रीडां), फुट्बाल्-क्रीडां( पादकन्दुकक्रीडां) टेनिस्-क्रीडां फलककन्दुकक्रीडां च वाल्लिबाल्, टेन्निस्, फुट्बाल्, क्रीडाः खेलति स्म । क्रि.श. १९४३तमे वर्षे करकन्दुकक्रीडास्पर्धायां भागं गृहीत्वा निर्णायकपात्रम् ऊढवान् । क्रि.श.१९४७तमे वर्षे न्यायवादिनः वृत्तिम् आरब्धवान् ।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २२१
दैवे पुरुषकारे च किं ज्याय्य इति मनुप्रश्ने मत्स्योत्तरम्।
मनुरुवाच।
दैवे पुरुषकारे च किं ज्यायस्तद् ब्रवीहि मे।
अत्र मे संशयो देव! च्छेतुमर्हस्य शेषतः ।। २२१.१ ।।
मत्स्य उवाच।
त्वमेव कर्म दैवाख्यं विद्धि देहान्तरार्जितम्।
तस्मात्पौरुषमेवेह श्रेष्ठमाहुर्मनीषिणः ।। २२१.२ ।।
प्रतिकूलन्तथा दैवं पौरुषेण विहन्यते।
मङ्गलाचार युक्तानां नित्यमुत्थान शालिनाम् ।। २२१.३ ।।
येषां पूर्वकृतं कर्म सात्विकं मनुजोत्तम!।
पौरुषेण विना तेषां केषाञ्चिद्दृश्यते फलम् ।। २२१.४ ।।
कर्मणा प्राप्यते लोके राजसस्य तथा फलम्।
कृच्छ्रेण कर्मणा विद्धि तामसस्य तथा फलम् ।। २२१.५ ।।
पौरुषेणाप्यते राजन्! प्रार्थितव्यं फलं नरैः।
दैवमेव विजानन्ति नराः पौरुषवर्जिताः ।। २२१.६ ।।
तस्मात्त्रिकालं संयुक्तं दैवन्तु सफलं भवेत्।
पौरुषं दैवसम्पत्त्या काले फलति पार्थिव!। २२१.७ ।।
दैवं पुरुषकारश्च कालश्च पुरुषोत्तम!।
त्रयमेतन्मनुष्यस्य पिण्डितं स्यात् फलावहम् ।। २२१.८ ।।
कृष्टि वृष्टि समा योगा दृश्यन्ते फलसिद्धयः।
तास्तु काले प्रदृश्यन्ते नैव काले कथञ्चन ।। २२१.९ ।।
तस्मात्सदैव कर्तव्यं सधर्मं पौरुषं नरैः।
विपत्तावपि यस्येह परलोके ध्रुवं फलम् ।। २२१.१० ।।
नालसाः प्राप्नुवन्त्यर्थान् न च दैवपरायणाः।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन आचरेद्धर्ममुत्तमम् ।। २२१.११ ।।
त्यक्त्वाऽलसान् दैवपरान् मनुष्यानुत्थानयुक्तान् पुरुषान् हि लक्ष्मीः।
अन्विष्य यत्नाद् वृणुयान्नृपेन्द्र! तस्मात्सदोत्थानवता हि भाव्यम् ।। २२१.१२ ।।


text:
भ्रमरोगः
अन्तर्विषयाः
परिचयः-[सम्पादयतु]
भ्रमः इति स्वतन्त्रव्याधिः अस्ति तथा अन्यव्याधिषु लक्षणरूपेणापि वर्तते-
भ्रमः - रोगविशेषः।
अशीतिवातविकारेषु एकः (च.सू. २०.११)
लक्षणविशेषः- आयुर्वेदीयशब्दकोशः।
भ्रमसम्प्राप्तिः।[सम्पादयतु]
रजःपित्तानिलाद् भ्रमः।
इत्यत्र ये दोषाः ‘भ्रमहेतवः’ इति उक्ताः तेषु वातदोषस्य चिन्तनम् आदौ क्रियते।
अस्थ्नां मज्जनि सौषिर्यं भ्रमस्तिमिरदर्शनम्।
इति भ्रमरोगे मज्जा दूष्यत्वेन उक्तः,तस्य चिन्तनम् अस्यां सम्प्राप्तौ क्रियते। एवं वातमज्जसम्मूर्च्छनाजन्यस्य भ्रमस्य एषा सम्प्राप्तिः। सा सम्प्राप्तिः ईदृशी-
१ हेतुः-[सम्पादयतु]
वातस्य प्रकोपः तत्समानगुणैः भवति(वृद्धिः समानैः सर्वेषाम्।अ.हृ.सू.१.)।
वातसमानगुणाश्च- तत्र रूक्षो लघुः शीतः खरः सूक्ष्मश्चलोऽनिलः। अ.हृ.सू.१.
अतः एतेषां गुणानां शरीरे यैः कारणैः वृद्धिः भवति, ते सर्वे वातप्रकोपकहेतवः।भ्रमरोगारम्भकस्य वातप्रकोपस्य आविष्कृततमाः हेतवः एते-
१ माषवर्ज्यं शिम्बीधान्यं वातकरम् ।तत्रापि कलायः, चणकम्, इति द्रव्यद्वयं भृशं वातजनकम्। एतेषु रूक्षलघुगुणौ स्तः अतः अतियोगेन वातप्रकोपः जायते।
२ तमाखुपत्रं पूगीफलं च वातकरे द्रव्ये।एतयोः रूक्षलघुव्यावायिविकासिगुणाः सन्ति।अतः वातजनकत्वं मज्जदूषणं च तयोः विद्यते।
३ अति यानयानं, दोला, चक्रक्रीडा इति एतैः वातकोपः भवति।सः भ्रमजनकः।
४ अस्नेहं शिरः भ्रमस्य हेतुः।शिरोऽभ्यङ्गः, कर्णपूरणं, प्रतिमर्शनस्यमिति एतैः शिरः स्निग्धं भवति। येषां शिरोऽभ्यङ्गादीनाम् अभ्यासः नास्ति तेषां मस्तुलुङ्गस्थः स्नेहः क्षीणः भवति। भ्रमार्थम् अयम् उत्पादकहेतुः।
५ प्रजागरः इति वातप्रकोपस्य हेतुः।ब्राह्ममुहूर्तपर्यन्तं निद्रा यथा पर्याप्ता भवेत् तथा रात्रौ निद्रासमयः भवितुम् अर्हति।ततः अग्रे जागरणं नाम प्रजागरः।
२पूर्वरूपम्-[सम्पादयतु]
अव्यक्तं लक्षणं तेषां पूर्वरूपमिति स्मृतम् ()इति न्यायेन भ्रमरोगस्य पूर्वरूपाणि एतानि-
१ क्वचिदेव क्षणमात्रं भ्रमः।
२ क्वचिदेव कतिपयक्षणावस्थायी भ्रमः।
३ शयनपार्श्वे परिवर्तिते सति भ्रमः
४ शयनाद् उत्थाने सति भ्रमः
५ आसनाद् उत्थाने सति भ्रमः
यथा यथा सम्प्राप्तिः अग्रे गच्छति, तथा तथा भ्रमवेगस्य कालः वर्धते, द्वयोः भ्रमवेगयोः कालिकम् अन्तरं ह्रसते।
३रूपम्[सम्पादयतु]
भ्रमः चक्रस्थितस्येव भ्रमद्वस्तुदर्शनम् इत्याहुः, अन्ये तु स्वदेहभ्रमणज्ञानम् । माधवनिदाने २.११।मधुकोशटीका
४उपशयानुपशयौ[सम्पादयतु]
निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशायिता ()इति न्यायेन हेतुभिः अनुपशयः भवति, हेतुविरुद्धभावैः उपशयः भवति। सामान्यतः स्थित्या उपशयः गत्या अनुपशयः इति दृश्यते।
५सम्प्राप्तिः[सम्पादयतु]
वृद्धिः समानैः सर्वेषां विपरीतैः विपर्ययः इति न्यायेन -
चयावस्था-
उक्तैः हेतुभिः वातस्य चय़ः भवति यतो हि वातसमाना एते हेतवः। एतैः एव हेतुभिः मज्जक्षयः आरभ्यते यतो हि मज्जगुणैः विपरीताः एते एव हेतवः।
प्रकोपावस्था-
संचितो वातः स्वस्थानाद् बहिः प्रवर्तते।एषा प्रकोपावस्था।प्रकुपितवातः सर्वं शरीरं सञ्चरति।एषा प्रसरावस्था।सञ्चारकाले वातः मज्जनि वैगुण्यं लभते अतः तत्र स्थानसंश्रयं करोति।एषः स्थानसंश्रयः आदौ अस्थिरः अस्ति।तदा भ्रमस्य पूर्वरूपाणि उद्भवन्ति। यदा संश्रयः स्थिरः भवति तदा मज्जवातयोः सम्मूर्च्छना जायते।एषा व्याधेः व्यक्त्यवस्था। अस्याम् अवस्थायां रूपाणि दृश्यन्ते।य़दा संश्रयः जायते तदा कुपितवातस्य मज्ज्ञा सह संयोगः जायते।रूक्षादयः कुपितवातस्य गुणाः तथा स्निग्धादयः मज्नः गुणाः।विरुद्धगुणसंयोगे भूयसाल्पं हि जीयते इति न्यायेन वातस्य गुणाः यदा प्रबला भवन्ति तदा तैः मज्ज्ञः स्निग्धादिगुणानां पराजयः भवति।गुणैः तथा क्वचिद् द्रव्येण अपि क्षीणः मज्जा इन्द्रियपोषणं कर्तुं न शक्नोति।ततः भ्रमः व्यक्तः भवति।
चिकित्सास्वरूपम्-[सम्पादयतु]
व्याधेः कारणं दोषदूष्यसम्मूर्च्छना।तस्य नाशः प्रथमतया कर्तव्यः।यदि कुपितदोषः शान्तः भवति तथा विगुणदूष्यं प्राकृतं भवति तर्हि एषः नाशः सम्भवेत्। तदर्थं चिकितस्यायां मधुररसात्मकं, मधुरविपाकात्मकं, शीतवीर्यात्मकं, स्निग्धगुरुस्थिरश्लक्ष्णमृदुगुणात्मकं द्रव्यम् आवश्यकम्।एतादृशं द्रव्यं वातमपि शमयति, मज्जानमपि पोषयति।


text:
अलम् अधिकप्रचारेण
प्रसारमाध्यमानां प्रभावः अगाधः । प्रतिदिनं वयं वृत्तपत्रिकाः अन्तर्जालवार्तापत्रिकाः वा पठामः दूरदर्शनं पश्यामः च प्रायः । एतेषां साहाय्येन देशस्य विभिन्नेषु प्रदेशेषु घटितानां घटनानां विषये ज्ञातुं शक्नुमः । न केवलं देशस्य, परन्तु विश्वस्य कस्मिन्नपि कोणे घटितायाः घटनायाः वार्ताः अपि क्षणेषु एव प्राप्तुं शक्यम् । अस्माकम् अन्यत् इन्द्रियमिव वर्तन्ते एतानि माध्यमानि । एभिः वयं जगत् ईक्षामहे । एतेभ्यः प्राप्ताभिः वार्ताभिः कमपि विषयम् अधिकृत्य अस्माकम् अभिप्रायः रचितः भवति । अतः सुविदितस्य जनसमूहस्य रचनायां प्रसारमाध्यमानां महत् पात्रम् अस्ति ।
अनया महत्या शक्त्या काचित् विलक्षणा स्थितिः जनिता अस्ति । अन्तर्जालादिभिः माध्यमैः सहस्राणां जनानां सम्पर्कं कर्तुं शक्यम् । काचिद्वार्ता शीघ्रमेव प्रसिद्धताम् आप्तुम् अर्हति । सर्वस्य अपि “अहं प्रसिद्धः भवेयम्” इति इच्छा भवति प्रायः । मम वार्ता प्रसारमाध्यमेषु प्रकाशिता भवतु इति सर्वे वाञ्छन्ति । केचन स्युः ये कथञ्चित् अपि प्रसिद्धतां साधयितुम् अभिलषन्ति । तदर्थं विचित्राणि कार्याणि क्रियन्ते कदाचन । प्रसारमाध्यमानि अपि विचित्रायै घटनायै आद्यतां यच्छन्ति । अतः जनाः विचित्रतरं कार्यं कर्तुं प्रयतन्ते । केषाञ्चन चिन्तनम् इत्थं प्रायः -
कुर्याद्रासभरोहणम् ।
येन केन प्रकारेण
प्रसिद्धः पुरुषो भवेत् ॥
कथञ्चित् प्रसिद्धेन पुरुषेण भवितव्यम् । तदर्थं घटं भिन्द्यात् अथवा पटं (वस्त्रं) छिन्द्यात् । ततोऽपि विचित्रं कार्यं कुर्यात् आवश्यकतायां सत्याम् । रासभस्य (गर्दभस्य) आरोहणं कृत्वा वा प्रसिद्धतां प्राप्नुयात् !! Youtube जालस्थाने विद्यमानानां चलच्चित्राणां दर्शनेन ईदृशाः जनाः सन्ति इति तु प्रमाणितं भवति ।
कदाचित् संस्थाः स्वकार्यस्य प्रचारार्थं माध्यमानाम् उपयोगं कुर्वन्ति । तत्र तु नास्ति दोषः । परन्तु यदि प्रचारः एव संस्थायाः मुख्यः ध्येयः भवेत्, तदर्थमेव अधिकः श्रमः क्रियते चेत् ? सत्यं यत् जनानाम् आकर्षणार्थं प्रचारः आवश्यकः । प्रचारं विना तस्य कार्यस्य लाभम् अधिकाः न प्राप्नुयुः । आसक्ताः अपि अज्ञानात् संस्थायाः कार्यक्रमेषु भागं वोढुं न शक्नुयुः । किन्तु प्रचारार्थं क्रियमाणस्य श्रमस्य काचित् सीमा भवतु । प्रारम्भे अवश्यं प्रचारः क्रियतां परन्तु कार्यस्य एव सर्वदा आद्यता स्यात् । ईषत् अपि साधितं चेत् तस्य प्रचारः करणीयः इति नास्ति । कश्चित् शिशुः यदा प्रथमवारं पद्भ्यां चलति तदा सर्वे तद्दृष्ट्वा आनन्दिताः भवन्ति, प्रोत्साहं कुर्वन्ति च । परन्तु एकवर्षानन्तरम् अपि सः बालः पद्भ्यां चलति इति वार्तां को वा श्रोतुम् इच्छेत् ?
अल्पस्य अपि कार्यस्य प्रचारं श्रुत्वा जनाः जुगुप्सिताः अपि भवेयुः । कथ्यते ननु -
अर्धो घटो घोषमुपैति नूनम् ।
विद्वान् कुलीनो न करोति गर्वं
गुणैर्विहीनाः बहु जल्पयन्ति ॥
यथा सम्पूर्णः कुम्भः शब्दं न करोति, तथैव ज्ञानी विद्वान् अपि अधिकं गर्वं न करोति । गुणैः विहीनाः एव अर्धः घटः इव अधिकं शब्दं कुर्वन्ति, अधिकं भाषन्ते च ।
कार्यम् उत्कृष्टं चेत् प्रचारः तु भवति एव । यः जनः संस्थायाः कार्यक्रमे भागं वहति सः अन्यान् सूचयति । एवं सूचिताः प्रायः अग्रिमकार्यक्रमे भागं वहन्ति । ते पुनः अन्यान् सूचयन्ति । एवं जनमुखेन प्रचारस्य यावान् प्रभावः भवितुम् अर्हति अन्येन केनापि माध्यमेन तावन्तं प्रभावं साधयितुं कठिनम् । ईदृश्याः viral marketing योजनायाः उदाहरणानि अनेकानि विद्यन्ते । यदा google संस्थया gmail ई-पत्र-साधनम् आरब्धं तदा एवमेव कृतम् । यः कश्चित् तत् प्राप्तुं न अशक्नोत् । केवलं तस्य साधनस्य उपयोक्ता कश्चित् निमन्त्रणं प्रेषयति चेत् एव तत् प्राप्तुं शक्यम् । तथापि अद्य तस्य उपयोगिनः अनेके । अत्र सूक्ष्मः अंशः अस्ति - यदि तस्य साधनस्य उपयोक्त्रे तत् साधनं न रोचते तर्हि सः अन्येभ्यः निमन्त्रणपत्रं न प्रेषयति । तत् साधनम् उत्तमं चेत् एव प्रेषयति ननु ? एवं यदि वस्तु उत्कृष्टं, कार्यक्रमः उत्कृष्टः तर्हि जनमुखेनैव तस्य प्रचारः भवति । तदर्थम् अधिकः प्रयासः न आवश्यकः । विचित्राणि प्रचारकार्याणि न आवश्यकानि । कार्यस्य, सेवायाः च विषये अवधानं दीयताम् ।
अस्माभिः संस्कृतच्छात्राणां प्रोत्साहः करणीयः इति चिन्तयित्वा पत्रिकाप्रकाशनेन यत् प्रथमं पदं स्थापितं तस्य प्रचारः जातः । बहवः अस्मान् प्रोत्साहितवन्तः अपि । तदर्थं वयं कृतज्ञाः । परन्तु तदेव स्मरन्तः अजागरूकाः न भवेम । इदानीम् अनया पत्रिकया एकसंवत्सरः समापितः । बाल्यावस्था अतीता इति मन्यामहे । अग्रे एतस्याः विकासः भवतु । जनानां या अपेक्षा अस्ति तां पूरयितुं प्रयतामहे । तदर्थम् अस्मिन् (व्यासपूर्णिमावसरे) गुरुपूर्णिमावसरे गुरुज्येष्ठानाम् आशीर्वादाः याच्यन्ते । सर्वेषाम् अपि साहाय्यं याच्यते । यदि पत्रिकायाः गुणवत्तां वर्धयितुं भवतां सूचनाः सन्ति, तर्हि कृपया ताः vishvavani [at speaksanskrit [dot] org सम्पर्कसूत्रं प्रति प्रेषयन्तु । यदि भवद्भ्यः पत्रिका रोचते तर्हि भवतां मित्राणि सूच्यन्ताम् !
अविनाशः वर्णः


text:
अध्याय १७
इति कृतसारणविधिरपि बलवानपि सूतराट्क्रियायोगात् ।
संवेष्ट्य तिष्ठति लोहं नो विशति क्रामणारहितः ॥१॥
अन्नं वा द्रव्यं वा यथानुपानेन धातुषु क्रमते ।
एवं क्रामणयोगाद्रसराजो विशति लोहेषु ॥२॥
(क्रामणयोग (१)) कान्तविषरसकदरदै रक्तैलेन्द्रगोपिकाद्यैश्च ।
क्रामणमेतच्छ्रेष्ठं लेपे क्षेपे सदा योज्यं ॥३॥
(क्रामणयोग (२)) कुनटीमाक्षिकविषं नररुधिरं वायसस्य विष्ठा च ।
महिषीणां कर्णमलं स्त्रीक्षीरं क्रामणे बलकृत् ॥४॥
(क्रामणयोग (३)) टङ्कणकुनटीरामठभूमिलतासंयुतं महारुधिरं ।
क्रामणमेतत्कथितं लेपे क्षेपे सदा योज्यं ॥५॥
(क्रामणयोग (४)) शिलया निहतो नागो वङ्गं वा तालकेन शुद्धेन ।
क्रमशः पीते शुक्ले क्रामणमेतत्समुद्दिष्टं ॥६॥
(क्रामण) तीक्ष्णं दरदेन हतं शुल्बं वा ताप्यमारितं विधिना ।
क्रामणमेतत्कथितं कान्तमुखं माक्षिकैर्वापि ॥७॥
माक्षिकसत्त्वं नागं विहाय न क्रामणं किमप्यस्ति ।
दलसिद्धे रससिद्धे विधावसौ भवति खलु सफलः ॥८॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
ॐ नमोः भगवते वासुदेवाय॥ शान्ताकारम् भुजगशयनम्... मङ्गलम् भगवान विष्णुः...
वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ। निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा॥
ॐ सर्वे भवन्तु सुखिनः। सर्वे सन्तु निरामयाः। सर्वे भद्राणि पश्यन्तु।...
बुद्धं शरणं गच्छामि। धर्मं शरणं गच्छामि। संघं शरणं गच्छामि।
सिंहासनगतः शक्रस्सम्प्राप्य त्रिदिवं पुनः। देवराज्ये स्थितो देवीं तुष्टावाब्जकरां ततः॥
विश्वेश्वराय नरकार्णव तारणाय कणामृताय शशिशेखरधारणाय। कर्पूरकान्तिधवलाय जटाधराय दारिद्र्य दुःखदहनाय नमः शिवाय॥
णमो अरिहंताणं, णमो सिद्धाणं, णमो आयरियाणं, णमो उवज्झायाणं, णमो लोए सव्व साहूणं।
कराग्रे वसते लक्ष्मी:, करमध्ये सरस्वती। कर मूले तु गोविन्द:, प्रभाते करदर्शनम॥
भगवान श्री विष्णु के 1000 नाम! विष्णुसहस्रनाम का पाठ करने वाले व्यक्ति को यश, सुख, ऐश्वर्य, संपन्नता, सफलता, आरोग्य एवं सौभाग्य प्राप्त होता है।
इस मंत्र का हिंदी में मतलब है - हे प्रभु, कृपा करके हमारी बुद्धि को उजाला प्रदान कीजिये और हमें धर्म का सही रास्ता दिखाईये। यह मंत्र सूर्य देवता के लिये प्रार्थना रूप से भी माना जाता है।


text:
This Page is courtesy of Sanskrit Documents List. Please send your corrections
This stotra is also available in devanAgari PDF
dakshiNamurti varNamAlA stotram दक्षिणामूर्ति वर्णमालास्तोत्रम आऊंमित्येतद्यस्य बुधैर्नाम गृहीतं यद्भासेदं भाति समस्तं वियदादि . यस्याज्ञातः स्वस्वपदस्था विधिमुख्या\- स्तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवक्त्रं कलयामि .. १.. नम्राण्गाणां भक्तिमतां यः पुरुषार्था\- न्दत्वा क्षिप्रं हन्ति च तत्सर्वविपत्तीः . पादाम्भोजाधस्तनितापस्मृतिमीशं तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवक्त्रं कलयामि .. २.. मोहध्वस्त्यै वैणिकवैयासिकिमुख्याः संविन्मुद्रापुस्तकवीणाक्षगुणान्यम . हस्ताम्भोजैर्बिभ्रतमाराधितवन्त\- स्तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवक्त्रं कलयामि .. ३.. भद्रारूढं भद्रदमाराधयितृणां भक्तिश्रद्धापूर्वकमीशं प्रणमन्ति . आदित्या यं वाञ्च्हितसिद्ध्यै करुणाब्धिं तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवक्त्रं कलयामि .. ४.. गर्भान्तःस्थाः प्राणिन एते भवपाश\- च्च्हेदे दक्षं निश्चितवन्तः शरणं यम . आराध्याण्घ्रिप्रस्फुरदम्भोरुहयुग्मं तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवक्त्रं कलयामि .. ५.. वक्त्रं धन्याः संसृतिवार्धेरतिमात्रा\- द्भीताः सन्तः पूर्णशशाण्कद्युति यस्य . सेवेन्ते.अध्यासीनमनन्तं वटमूलं तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवक्त्रं कलयामि .. ६.. तेजःस्तोमैरण्गदसंघट्टितभास्व\- न्माणिक्योत्थैर्भासितविश्वो रुचिरैर्यः . तेजोमूर्तिं खानिलतेजःप्रमुखाब्धिं तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवक्त्रं कलयामि .. ७.. दध्याज्यादिद्रव्यककर्माण्यखिलानि त्यक्त्वा काण्क्षा कर्मफलेष्वत्र करोति . यज्जिज्ञासां रूपफलार्थी क्षितिदेव\- स्तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवक्त्रं कलयामि .. ८.. क्षिप्रं लोके यं भजमानः पृथुपुण्यः प्रध्वस्ताधिः प्रोज्झितसंसृत्यखिलार्तिः . प्रत्यग्भूतं ब्रह्म परं सन्रमते य\- स्तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवक्त्रं कलयामि .. ९.. णानेत्येवं यन्मनुमध्यस्थितवर्णा\- न्भक्ताः काले वर्णगृहीत्यै प्रजपन्तः . मोदन्ते संप्राप्तसमस्तश्रुतितन्त्रा\- स्तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवक्त्रं कलयामि .. १०.. मूर्तिश्च्हायानिर्जितमन्दाकिनिकुन्द\- प्रालेयाम्भोराशिसुधाभूतिसुरेभा . यस्याभ्राभा हासविधौ दक्षशिरोधि\- स्तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवक्त्रं कलयामि .. ११.. तप्तस्वर्णच्च्हायजटाजूटकटाह\- प्रोद्यद्वीचीवल्लिविराजत्सुरसिन्धुम . नित्यं सूक्ष्मं नित्यनिरस्ताखिलदोषं तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवक्त्रं कलयामि .. १२.. येन ज्ञातेनैव समस्तं विदितं स्या\- द्यस्मादन्यद्वस्तु जगत्यां शशशृण्गम . यं प्राप्तानां नास्ति परं प्राप्यमनादिं तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवक्त्रं कलयामि .. १३.. मत्तो मारो यस्य ललाटाक्षिभवाग्नि\- स्फूर्जत्कीलप्रोषितभस्मीकृतदेहः . तद्भस्मासीद्यस्य सुजातः पटवास\- स्तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवक्त्रं कलयामि .. १४.. ह्यम्भोराशौ संसृतिरूपे लुठतां त\- त्पारं गन्तुं यत्पदभक्तिर्दृढनौका . सर्वाराध्यं सर्वगमानन्दपयोनिधिं तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवक्त्रं कलयामि .. १५.. मेधावी स्यादिन्दुवतंसं धृतवीणं कर्पूराभं पुस्तकहस्तं कमलाक्षम . चित्ते ध्यायन्यस्य वपुर्द्राण्निमिषार्धं तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवक्त्रं कलयामि .. १६.. धाम्नां धाम प्रौढरुचीनां परमं य\- त्सूर्यादीनां यस्य स हेतुर्जगदादेः . एतावान्यो यस्य न सर्वेश्वरमीड्यं तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवक्त्रं कलयामि .. १७.. प्रत्याहारप्राणनिरोधादिसमर्थै\- र्भक्तैर्दान्तैः संयतचित्तैर्यतमानैः . स्वात्मत्वेन ज्ञायत एव त्वरया य\- स्तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवक्त्रं कलयामि .. १८.. ज्ञांशीभूतान्प्राणिन एतान्फलदाता चित्तान्तःस्थः प्रेरयति स्वे सकले.अपि . कृत्ये देवः प्राक्तनकर्मानुसरः सं\- स्तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवक्त्रं कलयामि .. १९.. प्रज्ञामात्रं प्रापितसंबिन्निजभक्तं प्राणाक्षादेः प्रेरयितारं प्रणवार्थम . प्राहुः प्राज्ञा विदितानुश्रवतत्त्वा\- स्तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवक्त्रं कलयामि .. २०.. यस्यांज्ञानादेव नृणां संसृतिबोधो यस्य ज्ञानादेव विमोक्षो भवतीति . स्पष्टं ब्रूते वेदशिरो देशिकमाद्यं तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवक्त्रं कलयामि .. २१.. च्हन्ने.अविद्यारूपपटेनैव च विश्वं यत्राध्यस्तं जीवपरेशत्वमपीदम . भानोर्भानुष्वम्बुवदस्ताखिलभेदं तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवक्त्रं कलयामि .. २२.. स्वापस्वप्नौ जाग्रदवस्थापि न यत्र प्राणश्वेतः सर्वगतो यः सकलात्मा . कूटस्थो यः केवलसच्चित्सुखरूप\- स्तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवक्त्रं कलयामि .. २३.. हा हेत्येवं विस्मयमीयुर्मुनिमुख्या ज्ञाते यस्मिन्स्वात्मतयानात्मविमोहः . प्रत्यग्भूते ब्रह्मणि यातः कथमित्थं तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवक्त्रं कलयामि .. २४.. यैषा रम्यैर्मत्तमयूराभिधवृत्तै\- रादौ क्लृप्ता यन्मनुवर्णैर्मुनिभण्गी . तामेवैतां दक्षिणवक्त्रः कृपयासा\- वूरीकुर्याद्देशिकसम्राट परमात्मा .. २५.. इति श्रीमत्परमहंसपरिव्रजकाचार्यस्य श्रिगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्च्हंकरभगवत्पाद कृतौ . श्रीदक्षिणामूर्तिवर्णमालास्तोत्रं संपूर्णम .


text:
पटना
पटना बिहारराज्यस्य राजधानी अस्ति । पाटलीपुत्रं पुरातनभारतस्य किञ्चन नगरम् आसीत्। एतत् नगरम् अजातशत्रुणा स्थापितम्। तदनन्तरं पाटलीपुत्रं मगधमहाजनपदस्य राजधानी अभवत्। द्वौ बौद्धसङ्घौ अत्रैव अभवताम् । महाराजस्य अशोकस्य शासनकाले पाटलीपुत्रं भूमौ वरिष्ठं नगरम् आसीत्। यवनराजदूतः मेगास्तनीस् अस्य सौन्दर्यं वर्णितवान् अस्ति । द्वादशशतके मुसल्मान् आक्रमकाराः एतत् नगरं नाशितवन्तः। अस्य अवशेषाः इदानीन्तनपटनानगरस्य अधः सन्ति । बिहारराज्यस्य महानगरमेतत् राज्यस्य राजधानी अस्ति । अस्य पाटलीपुत्रम् इति नाम आसीत् गङ्गानद्याः तीरे ८ कि.मी दीर्घप्रदेशे व्याप्तं नगरमेतत् । पूर्वदिशि प्राचीनपाटनानगरस्य भागः अस्ति । पश्चिमदिशि नवपटनानगरमस्ति । अत्रैव प्राशासनिकभवनानि सन्ति । मुख्यकार्यालयस्य पुरतः हुतात्मास्मारकं निर्मितम् अस्ति । गोलघर् धान्यसङ्ग्रहालयः क्रिस्ताब्दे १७७० तमे वर्षे निर्मितः। लार्ड् हेस्टिङ्ग महोदयेन रुपितं विचित्राकारकं भवनम् एतत् । एतत् २५ मीटर् उन्नतमस्ति । अस्य शिखरप्रदेशतः पाटनानगरस्य म्यूसीयं, गुरुद्वारं, सिक्खानां हरमन्दिरं, पाटनादेवीमन्दिरं सरदार-आश्रमः च द्रष्टुं शक्यते । खुदाभक्षप्राचीनवाचनालयः कुम्राहारप्राचीनपाटलीपुत्रम् (६ कि.मी) दूरे स्तः । कुम्राहार अशेकचक्रवर्तेः राजधानी आसीत् । क्रिस्तपूर्वतॄतीयशतके चन्द्रगुप्तमौर्यस्य बिन्दुसारस्य च राजधानी अत्र आसीत् । अत्र एकं सभाभवनमासीत् । इदानीं केवलं स्तम्भाः सन्ति । आनन्दविहारनामकं बौद्धमठम् अत्र आसीत् । पाटनासमीपे दर्शनीयानि स्थानानि वैशाली राजगिर नलन्दा इत्यादीनि ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
पूर्वविभागे देहली-पाटना, कोलकाता-पाटना धूमशकटमार्गौ स्तः । पाटना बृहन्निस्थानमस्ति ।
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
देहलीवाराणसी- इत्यादिनगरेभ्यः विमानसम्पर्कः अस्ति । पाटना टूर्स् एण्ड् ट्रावल्स् प्रवासव्यवस्थां करोति ।


text:
अर्जुनवृक्षः
अन्तर्विषयाः
परिचयः[सम्पादयतु]
अर्जुनवृक्षः भारतदेशस्य कश्चित् औषधीयवृक्षः अस्ति । अस्य धवलः, ककुभः, नदीसर्जः इति नामान्तरम् अस्ति । सामान्यतः अस्य औन्नत्यं ६०-८०पादपरिमितं भवति । हिमालयस्य सानुप्रदेशे, शुष्कगिरिप्रदेशेषु नदीनां तटेषु च अर्जुनवृक्षं दृष्टुं शक्यते । भारतदेशे बिहारे, मध्यप्रदेशे अधिकतया प्ररोहति । अस्य वृक्षस्य चर्म निष्कासितं चेदपि पुनः संवर्धते । अर्जुनवृक्षस्य ४मि.मी.स्फीता त्वक् संवत्सरे एकवारं स्वयं निपतति । अस्य वृक्षस्य पत्राणि बीजपूरस्य पत्राणि इव ७तः१८से.मी.पर्यन्तं दीर्घाणि भवन्ति । पत्रस्य अञ्चले तत्र तत्र लघुलघुदन्तानि भवन्ति । अर्जुनवृक्षः वसन्तकाले नूतनानि पत्राणि प्राप्य तदन्ते फलानि उत्पादयन्ति । अयम् अर्जुनवृक्षः भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं ६० – ८० पादमितः उन्नतः वृक्षः । अयं वृक्षः विशेषतया भारतस्य हिमालयप्रदेशे, बङ्गाले, बिहारे, मध्यप्रदेशे च वर्धन्ते । नदीतीरेषु अपि वर्धते । अस्य त्वचः बहिर्भागः श्वेतवर्णीयः, अन्तर्भागः रक्तवर्णीयः सुकोमलः च भवति । अस्य् पर्णानि आम्रपर्णानाम् आकारकाणि । तानि ४ – ६ अङ्गुलं यावत् दीर्घाणि, १ – ६ अङ्गुलं यावत् विशालानि च भवन्ति । अस्य पुष्पाणि गुच्छाकाराणि श्वेतवर्णीयानि अथवा मन्दपीतवर्णीयानि भवन्ति । अस्य फलानि धाराम्लस्य फलानि इव पक्षयुक्तानि भवन्ति । तानि लघ्वाकारकाणि, १ – १.५ अङ्गुलं यावत् दीर्घाणि, ५ – ६ पक्षयुक्तानि च भवन्ति ।
इतरभाषासु अस्य अर्जुनवृक्षस्य नामानि[सम्पादयतु]
अयम् अर्जुनवृक्षः आङ्ग्लभाषया Terminala Arjuna इति उच्यते । हिन्दीभाषया अपि “अर्जुन” इति, तेलुगुभाषया “तेल्लमत्ति” इति, तमिळभाषया “बेल्म” इति, कन्नडाभाषया “मत्तिमर” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य मदनवृक्षस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अस्य अर्जुनवृक्षस्य त्वचः रसः कषायः । अयं रूक्षः लघुः च । अस्मिन् त्वचि सिटोस्टिराल्, अर्जुनेटन्, पेड्रिलीन् इत्यादयः अंशाः सन्ति । २० – २५ % यावत् डयानिन्, ०.३३ % यावत् क्याल्सियं, ०.०७६ % यावत् मेग्नेषियं, ०.०७६ % यावत् अल्युमिनियं च अस्ति । अस्य वृक्षस्य त्वक् एव औषधत्वेन उपयुज्यते ।
- १. अस्य अर्जुनवृक्षस्य त्वक् कफं पित्तं च निवारयति ।
- २. अस्य त्वचः कषायः व्रणानां क्षालने उपयुज्यते ।
- ३. सः च कषायः रक्तस्तम्भकत्वेन कार्यं करोति । अतः रक्तस्रावे अपि उपयुज्यते ।
- ४. अस्य कषायस्य सेवनेन हृदयरोगाः अपि अपगच्छन्ति । स च कषायः हृदयस्य स्नायूनां पुष्टिवर्धनं करोति ।
- ५. अयं रक्तचापं (Blood Pressure) न्यूनीकरोति ।
- ६. अयं मूत्रविकारेषु, रक्तविकारेषु च हितकरः ।
- ७. अयं मेदोहरः अपि । तस्मात् अतिमेदयुक्तानां हितकरः ।
- ८. अस्य क्षीरपाकः ५ – १० ग्रां यावत्, स्वरसः १० – २० मि. ली. यावत्, कषायः ३० मि.ली. यावत्, चूर्णं ५ – १० ग्रां यावत् सेवनीयम् ।
सस्यशास्त्रीयवर्गीकरणम्[सम्पादयतु]
genus Terminalia इति अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम । अर्जुनजातौ १५प्रजातीयाः वृक्षभेदाः भारतदेशे भवन्ति । होमियोपति वैद्यपद्धतौ हृदयसम्बद्धरोगनिवारणस्य औषधनिर्माणे अस्य अवयवानि उपयुज्यन्ते ।
रारायनिकांशाः[सम्पादयतु]
अस्य वृक्षस्य चर्मणः बीटा साय्टोस्टेराँल्, अर्जुनाम्लं च प्राप्येते । अर्जुनिकम् आम्लं तु ग्लूकोस् रसायनिकेन संयुक्तं ग्लूकोसायिड् निर्माति यस्य अर्जुनेटिक् इति कथ्यते । पत्रस्य २०-२५%भागः टैनिन्स् द्वारा निर्मितं भवति । पायरोगेलाल अथवा केटेकॉल प्रकारद्वयस्य टैनिन्स् भवतः । अस्य भस्मनि ३४% केल्शियं कार्बोनेट् भवति । अन्यक्षारेषु सोडियम्, मेग्नेशियं अथवा अल्युमीनियं प्रमुखानि भवन्ति । अस्य केल्शियं सोडियं पक्षस्य प्रचुरतायाः कारणेन हृदयस्य मांसखण्डेषु कार्यं करोति । पुनश्च अस्मिन् वृक्षाङ्गेषु शर्करा, रञ्जकः विविधानि कार्बानिक् अम्लानि च बिभिन्नपदार्थाः अपि भवन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Dwivedi S. (2007). "Terminalia arjuna Wight & Arn. A useful drug for cardiovascular disorders". Journal of Ethnopharmacology 114: 114–129.


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १३४
त्रिपुरे नारदागमनम्।
सूत उवाच।
पूज्यमाने रथे तस्मिन् लोकैर्देवे रथे स्थिते।
प्रमथेषु नदत्सूग्रं प्रवदत्सु च साध्विति।। १३४.१ ।।
ईश्वरस्वरघोषेण नर्दमाने महावृषे।
जयत्सु विप्रेषु तथा गर्ज्जत्सु तुरगेषु च।। १३४.२ ।।
रणाङ्गणात् समुत्पत्य देवर्षिर्नारदः प्रभुः।
कान्त्या चन्द्रोपमस्तूर्णं त्रिपुरं पुरमागतः।। १३४.३ ।।
औत्पातिकन्तु दैत्यानां त्रिपुरे वर्त्तते ध्रुवम्।
नारदश्चात्र भगवान् प्रादुर्भूतस्तपोधनः।। १३४.४ ।।
आगतं जलदाभासं समेताः सर्वदानवाः।
उत्तस्थुर्नारदं द्रृष्ट्वा अभिवादनवादिनः।। १३४.५ ।।
तमर्घ्येण च पाद्येन मधुपर्केण चेश्वराः।
नारदं पूजयामासुर्ब्रह्माणमिव वासवः।। १३४.६ ।।
तेषां स पूजां पूजार्हः प्रतिगृह्य तपोधनः।
नारदः सुखमासीनः काञ्चने परमासने।। १३४.७ ।।
मयस्तु सुखमासीने नारदे नारदोद्भवे।
यथार्हं दानवैः सार्द्धमासीनो दानवाधिपः।। १३४.८ ।।
आसीनं नारदं प्रेक्ष्य मयस्त्वथ महासुरः।
अब्रवीद्वचनं तुष्टो हृष्टरोमाननेक्षणः।। १३४.९ ।।
औत्पातिकं पुरेऽस्माकं यथा नान्यत्र कुत्रचित्।
वर्त्तते वर्तमानज्ञ! वद त्वं हि च नारद!।। १३४.१० ।।
द्रृश्यन्ते भयदाः स्वप्ना भज्यन्ते च ध्वजाः परम्।
विना च वायुना केतुः पतते च तथा भुवि।। १३४.११ ।।
अट्टालकाश्च नृत्यन्ते सपताकाः सगोपुराः।
हिंस हिंसेति श्रूयन्ते गिरश्च भयदाः पुरे।। १३४.१२ ।।
नाहं बिभेमि देवानां सेन्द्राणामपि नारद! ।
मुक्त्वैकवरदं स्थाणुं भक्ताभयकरं हरम्।। १३४.१३ ।।
भगवन्नास्त्यविदितमुत्पातेषु तवानघ!।
अनागतमतीतञ्च भवान् जानाति तत्त्वतः।। १३४.१४ ।।
तदेतन्नोभयस्थानमुत्पाताभिनिवेदितम्।
कथयस्व मुनिश्रेष्ठ! प्रपन्नस्य तु नारद!।। १३४.१५ ।।
इत्युक्त्वा नारदस्तेन मयेनामयवर्जितः।
नारद उवाच।
श्रृणु दानव! तत्त्वेन भवन्त्यौत्पातिका यथा।। १३४.१६ ।।
धर्मेति धारणे धातुर्माहात्म्ये चैव पठ्यते।
धारणाच्च महत्त्वेन धर्म एव निरुच्यते।। १३४.१७ ।।
स इष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते।
इतरश्चानिष्टफल आचार्यैर्नोपदिश्यते।। १३४.१८ ।।
उत्पथान् मार्गमागच्छेत् मार्गाच्चैव विमार्गताम्।
विनाशस्तस्य निर्देश्य इति वेदविदो विदुः।। १३४.१९ ।।
सस्वधर्म रथारूढ़ सहैभिर्मत्तदानवैः।
अपकारिषु देवानां कुरुषे त्वं सहायताम्।। १३४.२० ।।
तदेतान्येवमादीनि उत्पातावेदितानि च।
वैनाशिकानि द्रृश्यन्ते दानवानां तथैव च।। १३४.२१ ।।
एष रुद्रः समास्थाय महालोकमयं रथम्।
आयाति त्रिपुरं हन्तुं मय! त्वामसुरानपि।। १३४.२२ ।।
सत्वं महौजसं नित्यं प्रपद्यस्व महेश्वरम्।
यास्यसे सह पुत्रेण दानवैः सह मानद!।। १३४.२३ ।।
इत्येवमावेद्य भयं दानवोपस्थितं महत्।
दानवानां पुनर्देवो देवेशपदमागतः।। १३४.२४ ।।
नारदे तु मुनौ याते मयो दानवनायकः।
शूरसंमतमित्येवं दानवानाह दानवः।। १३४.२५ ।।
शूराः स्थ जात पुत्राः स्थ कृतकृत्याः स्थ दानवाः।
युध्यध्वं दैवतैः सार्द्धं कर्तव्यं चापिनो भयम्।। १३४.२६ ।।
जित्वा वयं भविष्यामः सर्वेऽमरसभासदः।
देवांश्च सेन्द्रकान् हत्वा लोकान् भोक्ष्या महेसुराः।। १३४.२७ ।।
अट्टालकेषु च तथा तिष्ठध्वं शस्त्रपाणयः।
दंशिता युद्धसज्जाश्च तिष्ठध्वं प्रोद्यतायुधाः।। १३४.२८ ।।
पुराणि त्रीणि चैतानि यथा स्थानेषु दानवाः।
तिष्ठध्वं लङ्घनीयानि भविष्यन्ति पुराणि च।। १३४.२९ ।।
न भोगतास्तथा शूरा देवता विदिता हि वः।
ताः प्रयत्नेन वार्याश्च विदार्याश्चैव सायकैः।। १३४.३० ।।
इति दनुतनयान्मयस्तथोक्वा सुरगणवारणवारणे वचांसि।
युवतिजनविषण्ण मानसं तत् त्रिपुरपुरं सहसा विवेश राजा।। १३४.३१ ।।
अथ रजतविशुद्धभावभावो भवमभिपूज्य दिगम्बरं सुगीर्भिः।
शरणमुपजगाम देवदेवं मदनार्यन्धक यज्ञदेहघातम्।। १३४.३२ ।।
मयमभयपदैषिणं प्रपन्नं न किल बुबोध तृतीयदीप्तनेत्रः।
तदभिमतमदात्ततः शशाङ्की स च किल निर्भय एव दानवोऽभूत्।। १३४.३३ ।।


text:
ऐतरेयोपनिषत्
ऐतरेयोपनिषत् (Aitareyopanishat) ऋग्वेदस्य ऐतरेयारण्यके अन्तर्गता विद्यते । अस्याम् उपनिषदि त्रयः अध्यायाः विद्यन्ते । प्रथमे अध्याये त्रयः खण्डाः । द्वितीये तृतीये च अध्याये एकैकः खण्डः विद्यते । आत्मनः वर्णनम् आत्मना कृता सृष्टिः च अस्याः उपनिषदः विषयाः ।
उपनिषत्सारः[सम्पादयतु]
आदौ आत्मामात्रम् आसीत् । अस्माकं प्रत्यक्षं जडचेतनसम्बद्धं नामरूपात्मकं जगत् सृष्टेः प्राक् ब्रह्मरूपेणैव संस्थितमासीत् । तदा अन्यत् किञ्चित् पदार्थान्तरं नासीत् । सः स्वस्य सङ्कल्पेन चतुरः लोकान् असृजत् । अम्भः मरिचिः मरम् आपः इति चत्वारः लोकाः चतुर्दशलोकानामुपलक्षणार्थाः । ततः लोकपालानां सर्जनाय विराट्पुरुषं निर्मितवान् । विराट्पुरुषस्य शरीरे इन्द्रियाणि तत्तदभिमानिदेवताः च अजायन्त ।
अत्र ब्रह्मविद्यायाः प्राधान्यमस्ति । तत्रादौ परमात्मनः सृष्टिविषयकः सङ्कल्पः वर्ण्यते । प्राणिनां कर्मफलोपभोगार्थं ब्रह्म भोग्यभोक्तृप्रपञ्चं सृजति । अत्र अम्भः मरिचिः मरम् आपः इति चत्वारः लोकाः चतुर्दशलोकानामुपलक्षणार्थाः । तदुक्तम् आत्मा वा इदमेक एवाग् आसीत् । सा ईक्षत लोकान्नु सृजा इति लोकसृष्टेरनन्तरं लोकपालं स्रष्टुमीष्टे । यतः नियन्तुः अभावे जगतः नियन्त्रणं न स्यात् । तदा पञ्चभूतानि उपयुज्य पुरुषशरीरं सृजति । तत्र यथोचितं स्थानमधितिष्ठन्ति अन्याः देवताः अग्निः वाक् भूत्वा मुखं प्राविशत् इत्यादिरूपेण ।
तदुत्तरं संसारनिर्वहणार्थम् अशनायापिपासयोः सर्जनं करोति । ते च देवतासु निक्षिपति अशनायापिपासावारणाय अन्नस्य सृष्टिं करोति । तदन्नं प्राप्तुं जीवः सर्वासां देवतानां साहाय्येन प्रयतते । तदा सर्वासु अशक्तासु अपानस्थितो मृत्युः शक्तोऽभूत् । तदपानेनाजिघृक्षत् तदावयत् । सैषोऽन्नस्य ग्रहो यद्वायुरन्नायुर्वा एष यद्वायुः इति । स्वयं सम्पूर्णं शरीरं जीवितुमसमर्थं मत्वा स्रष्टा परमात्मा पुरुषस्य मूर्धानं विदार्य शरीरं प्रविशति । स्वयं परमात्मा प्रविष्टः अस्मिन् शरीरे इति कारणात् यदि जीवः तं प्रबुध्यते तर्हि परानन्दं प्राप्नोति । अत्र इदन्द्रः इति पदस्य आत्मा दृष्टः इत्यर्थः ।
संसारी जीवः पुरुषशरीरे वीर्यरूपेण स्थितः यदा स्त्रियाः गर्भे सिञ्च्यते तदा प्रथमं जन्म भवति । माता आगतं तेजः स्वस्य एव अङ्गमिति मत्वा तस्य परिरक्षणं वर्धनं च यत्नतः करोति । नवमासानन्तरं यदा गर्भात् सः जीवः बहिरागच्छति तदा तस्य जीवस्य द्वितीयं जन्म । अयं पुत्रः पितुः प्रतिनिधिरूपेणा परिचीयते । पितुः आत्मस्वरूपोऽयं सन्तानः पितृवत् सकलं वैदिकं लौकिकं च कर्म कुर्वन् आस्ते । एषः पितृत्वं स्वस्मिन् आरोप्य स्वस्य पुत्रस्य कृते कर्माधिकारं दत्त्वा यदा मृतो भवति तत् अस्य तृतीयं जन्म ।
तृतीयाध्याये तावत् ऋग्वेदीयमहावाक्यमन्तर्भवति । तदेव प्रज्ञानं ब्रह्म । समग्रोपनिषदि निरूपितं तथ्यमाधारीकृत्य सर्वमधिगम्य साधकः स्वतः जिज्ञासां कर्तुमुपक्रान्तो भवति किं तावत् ब्रह्म इति येन मनुष्यः पश्यति, येन शृणोति, येन जिघ्रति, स्वादु चास्वादु च विजानाति इति । तदेव तत्त्वं प्रज्ञानमिति कथितम् –संज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा इत्यादिना । एतत् सर्वं प्रज्ञानस्यैव नामधेयं भवति । पञ्चमहाभूतानि, चत्वारः भूतग्रामाः, चराचरजगत् च तेनैव उत्पन्नानि तेनैव व्याप्तानि इति कारणात् प्रज्ञानेत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितमिति कथितम् । ईदृशं तत्त्वं ज्ञात्वा मुमुक्षुः सच्चिदानन्दं ब्रह्म लब्ध्वा मुक्तो भवति ।
प्रमुखाः शब्दार्थाः[सम्पादयतु]
- ऋतम् - सत्यानुसृतं कर्म
- मरीकि - किरणम्, प्रकाशः
- तपः - शक्तेः केन्द्रीकरणम्
- औषधि - पुष्पस्य विकासानन्तरं शलाटुः यत्र भवेत् तादृशाः सस्यलतादयः
- वनस्पतिः - अवशिष्टानि तृणादीनि
- आज्ञान - अवलोकनशक्तिः
- धृतिः - दृढमतिः
- चारुज - कृशचर्मस्यूतवेष्टनेन जातः
- अण्डज - अण्डात् जातः
- स्वेदज - शरीरस्य स्वेदेन जातः
- प्रज्ञा - स्वसंवित्, बुद्धिः
ऐतरेयोपनिषदः वैशिष्ट्यानि[सम्पादयतु]
- आदौ विश्वे आत्मामात्रम् आसीत्, नान्यत् किमपि इत्येतेन तत्त्वज्ञानपूर्णेन वाक्येन एव अस्याः उपनिषदः आरम्भः भवति । अन्यासु उपनिषत्सु इन्द्रियगोचरवस्तूनाम् उत्पत्तिः कथं जातम् इति निरूप्य अन्ते आत्मनः निरूपणं भवति । किन्तु अस्याम् उपनिषदि आत्मसाक्षात्कारं प्राप्तवद्भिः ऋषिभिः आदौ आत्मतत्त्वं निरूप्यते । आत्मना इदं विश्वं कथम् उत्पन्नम् इति निरूप्यते । विश्वस्य उत्पत्तेः मूलकारणानि विविधासु उपनिषत्सु बहुधा निरूपितं वर्तते । तेषां सर्वेषां निरूपणानां समन्वयं कृत्वा अस्याम् उपनिषदि निरूपितं यत् परमात्मनः सङ्कल्पशक्त्या विविधसृष्टिः जाता इति ।
- अस्याम् उपनिषदि विश्वशक्तयः देवताः / लोकपालाः इति निर्दिष्टाः सन्ति । तासां देवतानां पुरुषे विद्यमानानाम् इन्द्रियशक्तीनां च निकटसम्बन्धः अत्र स्पष्टतया निरूपितः वर्तते । इन्द्रियशक्तिषु अधिष्ठितॄणां देवतानां पोषणाय अन्नादीनि उत्पादितानि ।
- देहे देवतानां प्रवेशनेन पुरुषः परिपूर्णः जातः चेदपि ’मां विना एतेषु स्थिरता कथम् ?’ इति चिन्तयता आत्मना ब्रह्मरन्ध्रद्वारा पुरुषशरीरे प्रविष्टम् । सर्वेषां समन्वयनाय आत्मा पुरुषशरीरे प्रतिष्ठितः स्यात् इत्येषः एव सारः ।
- तत्त्वविवेचनाय आवश्यकाः मैथुन-गर्भादयः विषयाः अत्र स्पष्टैः शब्दैः कथिताः सन्ति ।
- अन्ते आत्मस्वरूपं निरूपितवन्तः सन्ति । चित्ते जायमानाः सर्वे अपि विकाराः प्रज्ञानविकाराः एव इत्यतः प्रज्ञानमेव ब्रह्म इति अत्र ऋषिभिः उपदिष्टमस्ति । एवम् आत्मना एव सर्वं जातम् इति आरभ्य आत्मा ज्ञानमयः इति वदन्तः उपनिषदः उपसंहारं कृतवन्तः सन्ति ।
- अस्याम् उपनिषदि आधुनिक-उत्क्रान्तेः बीजानि दृश्यन्ते । आत्मसङ्कल्पेन पुरुषोत्पत्तिः, ततः इन्द्रियक्रियाणां सूक्ष्मस्वरूपं, ततः बाह्येन्द्रियाणि इत्येतत् सृष्टिक्रमः । उपनिषदः अन्ते प्रज्ञानस्य विविधरूपाणां मति-धृतीनां विवरणं मनश्शास्त्रदृष्ट्या प्रामुख्यं भजते । चैतन्यमेव मनश्शक्तीनाम् आधारः इति प्रतिपादितः अस्ति । ततः मनसः विविधाः क्रियाः विवृताः सन्ति । एतस्मात् प्राचीनऋषीनां बुद्धिशक्तिः कियती तीक्ष्णा आसीत्, तेषां ज्ञानपिपासा कियती प्रबला आसीत् इति अवगम्यते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Aitareya Upanishad
- Aitareya Upanishad
- Sri Aurobindo, The Upanishads [१]. Sri Aurobindo Ashram, Pondicherry. 1972.


text:
श्री नीलमते नीलस्तोत्रम्
चन्द्रदेव उवाच ।
नमस्ते नागराजेन्द्र नील नीलोत्पलद्युते ।
नीलमेघचयप्रेक्ष नीलतोलकृतालय ॥४४२॥
फणानां त्वं शतैर्नाग शैभसे सप्तमि: सदा ।
सप्तसप्तिरिवार्चिस्माव्राजसे त्वं गभस्तिभि: ॥४४३॥
त्वं नील नीलाभ विनीतपापैर्देवेश देवैरपि नेक्ष्यसे स्वम् ।
नागेन्द्र भोगीन्द्र इवाम्बरस्यो द्यानेन विव्दद्भिरपीहमान: ॥४४४॥
त्वं नील योगेश इवासनस्थो वेदार्थविद्भिर्विविधौर्विधानै: ।
संसारकार्येषु सुरावकृद्भिराराध्यसे मोक्षफलाय विप्रै: ॥४४५॥
नागेश नीलार्चिरिवामरेशैर्विज्ञायसे सूर्य इवाम्बस्थ: ।
त्वं नील नीलार्चिरिवीज्ज्वलश्च सुभक्तकार्याणी विधास्यमान: ॥४४६॥
दृष्टो मया कारणमेव देव भूमीसकाशात्पतता बलेन(?) ।
स्मृतोर्चितो मोचय मेऽतिदु:खात्वायस्व मां भोगिपते नमस्ते ॥४४७॥
त्वं नील नीगैघचयप्रकाशे विराजसे विष्णुरिवामरेश: ।
विधिर्विधाता रमसे फणीश त्वां वासुदेवं प्रणतोस्मि नित्यम् ॥४४८॥
त्वां नीलनीलम्बर नीलनत्र माकाशवर्त्सवगतं सुरेशम् ।
ध्यायनरोयोऽप्यजितन्द्रियो वा नागेन्द्र मुच्येत तव प्रसादात् ॥४४९॥
नील त्वामेव वेदार्थे जगुर्वेदा: सनातनम् ।
देवं बहु मुमुक्षूणां कामिनां चार्यसाधनम् ॥४५०॥
त्वत्प्रकाशं यतो ब्रह्म निर्मलं निष्फलं परम् ।
सूक्ष्मतो व्योमनिर्दिष्टं सर्वगात्रैरकृत्रिमम् ॥४५१॥
अकिंच तो वदान्यस्त्वमतिसूक्ष्मोऽसि च पृथु: ।
अर्थाश्रयो महार्थस्त्वं स्तव्यस्तस्याक्षरस्य च ॥४५२॥
कुद्रू: पुत्र सहस्रेण नागराजेन्द्रशोभिता ।
त्वया तु राजतेऽत्यर्थ विष्णुनैवादितिर्यथा ॥४५३॥
त्वमेव तपसाऽत्यर्थ तथा विद्योतसे प्रभो ।
तोयं हिमं शीकरांश्च तथा मुश्चसि धार्मिक ॥४५४॥
प्रजापति: कश्यपो हि सर्वभूतपिता प्रभु: ।
त्वया तु शोभतेऽत्यर्थ पुत्रेणात्यन्तधार्मिक: ॥४५५॥
रषीय धर्मश्च सत्यं च क्षमा च सततं प्रभो ।
देवासुरविमर्देषु शतशोऽथ सहस्रश: ॥४५६॥
त्वया विनिहता दैत्या देवब्राह्मणकणटका: ।
वरदस्त्वं वरेणयश्च बलारिर्बलहा विभु: ॥४५७॥
भक्तानुकम्पी भक्तश्च देव देवे जनार्दने ।
तस्यातिदयितश्चासि यथा नाग: स वासुकि: ॥४५८॥
धनदस्ते सखा नाग यथा शर्वस्य नित्यदा ।
धनदश्चासि भक्तांनां धनेश इति विश्रुत: ॥४५९॥
नागानां त्वं गतिर्नित्यं देवानामिव वासव: ।
भक्तिमानस्मि ते नित्यं तच्च जानासि धार्मिक ॥४६०॥
इति श्री नीलमते नीलस्तोत्रम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
( १) तत्र सांवत्सरोऽभिजातः प्रियदर्शनो विनीतवेषः सत्यवाग् - अनसूयकः समः सुसंहिता उपचितगात्रसन्धिः - अविकलश्चारुकरचरणनखनयनचिबुकदशनश्रवणललाटभ्रू - उत्तमांगो वपुष्मान् गंभीरौदात्तघोषः प्रायः शरीर आकारानुवर्त्तिनो ( वर्तिनो) हि गुणा दोषाश्च भवन्ति
( २) तत्र गुणाः- शुचिः दक्षः प्रगल्भो वाग्ग्मी ( वाग्मी) प्रतिभानवान् - देशकालवित् सात्त्विको न पर्षद्भीरुः सहाध्यायिभिः अनभिभवनीयः - कुशलोऽव्यसनी शान्तिकपौष्टिकाभिचारस्नानविद्याभिज्ञो - विबुधार्चनव्रतौअपवासनिरतः स्वतन्त्राश्चर्या उत्पादितप्रभावः - पृष्टाभिधाय्यन्यत्र दैवात्ययाद् ग्रहगणितसंहिताहोरा- ग्रन्थार्थवेत्ता इति
( ३) तत्र ग्रहगणिते पौलिशरोमकवासिष्ठसौरपैतामहेषु - पंचस्वेतेषु सिद्धान्तेषु - युगवर्षायनऋतुमासपक्षाहोरात्रयाममुहूर्तनाडीविणाडीप्राण- त्रुटित्रुट्याद्यवयव आदिकस्य ( आद्यस्य) कालस्य क्षेत्रस्य च वेता
( ४) चतुर्णां च मानानां सौरसावननाक्षत्रचान्द्राणामधिमा- सकावमसंभवस्य च कारणाभिज्ञः
( ५) षष्ट्यब्दयुगवर्षमास- दिनहोरा अधिपतीनां प्रतिपत्ति ( वि) च्छेदवित्
( ६) सौरादीनां च मानानामसदृशसदृश ( सदृशासदृश) - योग्यायोग्यत्वप्रतिपादनपटुः
( ७) सिद्धान्तभेदेऽपि अयननिवृत्तौ प्रत्यक्षं - सममण्डललेखासंप्रयोगाभ्युदितांशकानां ( च) - छायाजलयन्त्रदृग्गणितसाम्येन प्रतिपादनकुशलः
( ८) सूर्यादीनां च ग्रहाणाम् - शीघ्रमन्दयाम्यौत्तरनीचौच्चगतिकारणाभिज्ञः
( ९) सूर्यचन्द्रमसोश्च ग्रहणे ग्रहण - आदिमोक्षकालदिक्प्रमाणस्थितिविमर्दवर्णादेशानां ( वर्णदेशानां) - अनागतग्रहसमागमयुद्धानामादेष्टा
( १०) प्रत्येकग्रहभ्रमणयोजनकक्ष्याप्रमाणप्रतिविषययोजन- परिच्छेदकुशलः ( कुशलो)
( ११) भूभगणभ्रमणसंस्थानाद्यक्षावलंबकाहर्व्यासचरदलकालरा- श्युदयच्छायानाडीकरणप्रभृतिषु क्षेत्रकालकरणेष्वभिज्ञः
( १२) नानाचोद्यप्रश्नभेदौपलब्धिजनितवाक्सारो- निकषसन्तापाभिनिवेशैः ( विशुद्धस्य) कनकस्यैवाधिकतरममलीकृतस्य - ( शास्त्रस्य) वक्ता तन्त्रज्ञो भवति ( उक्तज् च)
न प्रतिबद्धं गमयति वक्ति न च प्रश्नमेकमपि पृष्टः \1yd\ निगदति न च शिष्येभ्यः स कथं शास्त्रार्थविज्ञेयः ॥१॥
ग्रन्थोऽन्यथा अन्यथार्थं ( अन्यथार्थः) करणं यश्चान्यथा करोत्यबुधः \yd\ स पितामहमुपगम्य स्तौति नरो वैशिकेनार्याम् ॥२॥
तन्त्रे सुपरिज्ञाते लग्ने छाया अंबुयन्त्रसंविदिते \3yd\ होरार्थे च सुरूढे नादेष्टुः भारती वन्ध्या ॥३॥
उक्तन् चार्यविष्णुगुप्तेन
अपि अर्णवस्य पुरुषः प्रतरन् कदाचिद् ॥ आसादयेदनिलवेगवशेन पारम् ॥ न त्वस्य कालपुरुष आख्यमहार्णवस्य ॥ गच्छेत् कदाचिदनृषिः मनसापि पारम् ॥४॥
२( १३) होराशास्त्रेऽपि ( च) राशिहोराद्रेष्काणनवांशकद्वादशभा- गत्रिंशद्भागबलाबलपरिग्रहो ग्रहाणां दिक्स्थानकालचेष्टाभिः - अनेकप्रकारबलनिर्धारणं प्रकृतिधातुद्रव्यजातिचेष्टादिपरिग्रहो - निषेकजन्मकालविस्मापनप्रत्यय आदेशसद्योमरण आयुर्दायदशा अन्तर्दशा - अष्टकवर्गराजयोगचन्द्रयोगद्विग्रहादियोगानां नाभसादीनाम् च - योगानाम् फलानि आश्रयभावावलोकननिर्याणगत्यनूकानि - तत्काल ( कालिक) प्रश्नशुभाशुभनिमित्तानि विवाहादीनाम् च कर्मनां करणम्
२( १४) यात्रायां तु ( च) तिथिदिवसकरणनक्षत्रमुहूर्तविलग्नयोग- देहस्पन्दनस्वप्नविजयस्नानग्रहयज्ञगणयागाग्नि- लिंगहस्त्यश्वैंगितसेना- प्रवादचेष्टादिग्रहषाड्गुण्यौपायमंगलामंग- लशकुनसैन्यनिवेशभू- मयोऽग्निवर्णा मन्त्रिचरदूताटविकानां यथाकालं प्रयोगाः परदुर्ग ( उप) - लंभोपायश्चेत्युक्तं च आचार्यैः
जगति प्रसारितमिव आलिखितमिव मतौ निषिक्तमिव हृदये \5yd\ शास्त्रं यस्य सभगणं नादेशा निष्फलाः ( निःफलाः) तस्य ॥५॥
२(१५) संहितापारगश्च दैवचिन्तको भवति
२(१६) यत्र एते संहितापदार्थाः
२(१७) दिनकरादीनाम् ग्रहाणां चाराः तेषु च तेषां - प्रकृतिविकृतिप्रमाणवर्णकिरणद्युतिसंस्थानास्तमन- उदयमार्गमार्गान्तरवक्रा- नुवक्रऋक्षग्रहसमागमचारादिभिः फलानि नक्षत्रकूर्मविभागेन - देशेष्वगस्त्यचारः ( अगस्तिचारः) सप्तर्षिचारः ग्रहभक्तयो - नक्षत्रव्यूहग्रहशृंगाटकग्रहयुद्धग्रहसमागम- ग्रहवर्षफलगर्भलक्षणरोहिणीस्वात्याषाढीयोगाः - सद्योवर्षकुसुमलतापरिधिपरिवेषपरिघपवनौल्कादिग्दाह- क्षितिचलनसन्ध्यारागगन्धर्वनगररजोनिर्घातार्घकाण्डसस्य- जन्मेन्द्रध्वजेन्द्र- चापवास्तुविद्या अंगविद्यावायसविद्या अन्तरचक्रमृगचक्राश्व- चक्रवातचक्रप्रासा- दलक्षणप्रतिमालक्षणप्रतिष्ठापनवृक्षायुर्वेदौदगार्गलनीरा- जनखञ्जन् ( अक्) औत्पातशान्तिमयूरचित्रकघृत- कंबलखड्गपट्टकृकवाकुकूर्मगोऽजाश्वैभपुरूष - ( पुरुष) स्त्रीलक्षणानि -
२(१८) अन्तःपुरचिन्तापिटकलक्षणौपानच्छेदवस्त्रच्छेदचामरदण्ड- शयना ( शय्या) आसनलक्षणरत्नपरीक्षा दीपलक्षणं - दन्तकाष्ठाद्याश्रितानि ( शुद्धाशुद्धानि) ( शुभाशुभानि) - निमित्तानि सामान्यानि च जगतः प्रतिपुरुषं - पार्थिवे च प्रतिक्षणमनन्यकर्माभियुक्तेन दैवज्ञेन चिन्तयितव्यानि न चैकाकिना शक्यन्तेऽहर्निशमवधारयितुं निमित्तानि तस्मात् सुभृतेनैव दैवज्ञेनान्येऽपि तद्विदश्चत्वारः कर्तव्याः ( भर्तव्याः) तत्रएकेनेन्द्री च आग्नेयी च दिग् अवलोकयितव्या याम्या नैरृती चान्येनैवं वारुणी वायव्या चौत्तरा च एशानि चेति यस्मादुल्कापातादीनि ( निमित्तानि) शीघ्रमप ( उप) ( अभि) गच्छन्तीति तस्याः ( तेषां) च आकारवर्णस्नेहप्रमान आदिग्रहऋक्षौपघातादिभिः फलानि भवन्ति उक्तं च गर्गेण महर्षिणा
कृत्स्नांगोपांगकुशलं होरागणितनैष्ठिकम् ॥ यो न पूजयते राजा स नाशमुपागच्छति ॥६॥
वनं समाश्रिता येऽपि निर्ममा निष्परिग्रहाः ॥ अपि ते परिपृच्छन्ति ज्योतिषां गतिकोविदम् ॥७॥
अप्रदीपा यथा रात्रिः अनादित्यं यथा नभः ॥ तथा असांवत्सरो राजा भ्रम्यत्यन्ध इवाध्वनि ॥८॥
मुहूर्त ( मुहूर्तं) तिथिनक्षत्रम् ऋतवश्चायने तथा ॥ सर्वाणि एवाकुलानि स्युः न स्यात् सांवत्सरो यदि ॥९॥
तस्माद् राज्ञाधिगन्तव्यो विद्वान् सांवत्सरोऽग्रणीः ॥ जयं यशः श्रियं भोगान् श्रेयश्च समभीप्सता ॥१०॥
नासांवत्सरिके देशे वस्तव्यं भूतिमिच्छता ॥ चक्षुर्भूतो हि यत्रैष पापं तत्र न विद्यते ॥११॥
न सांवत्सरपाठी च नरकेषु उपपद्यते ॥ ब्रह्मलोकप्रतिष्ठां च लभते दैवचिन्तकः ॥१२॥
ग्रन्थतश्चार्थतश्चैतत् कृत्स्नं जानति यो द्विजः ॥ अग्रभुक् स भवेत्श्राद्धे पूजितः पंक्तिपावनः ॥१३॥
म्लेच्छा हि यवनाः तेषु सम्यक् शास्त्रमिदं स्थितम् ॥ ऋषिवत् तेऽपि पूज्यन्ते किं पुनः दैवविद् द्विजः ॥१४॥
कुहकावेशपिहित ( इः) कर्णोपश्रुतिहेतुभिः ॥ कृतादेशो न सर्वत्र प्रष्टव्यो न स दैववित् ॥१५॥
अविदित्वैव यत् ( यः) शास्त्रं दैवज्ञत्वं प्रपद्यते ॥ स पंक्तिदूषकः पापो ज्ञेयो नक्षत्रसूचकः ॥१६॥
नक्षत्रसूचकोद्दिष्टमुपहासं करोति यः ॥ स व्रजत्यन्धतामिस्रं सार्धम् ऋक्षविडंबिना ॥
नगरद्वारलोष्टस्य यद्वत् स्यादुपयाचितम् ॥ आदेशः तद्वदज्ञानां यः सत्यः स विभाव्यते ॥१७॥
संपत्त्या योजितादेशः तद्विच्छिन्नकथाप्रियः ॥ मत्तः शास्त्रएकदेशेन त्याज्यः तादृग्महीक्षिता ॥१८॥
यः तु सम्यग्विजानाति होरागणितसंहिताः ॥ अभ्यर्च्यः स नरेन्द्रेण स्वीकर्तव्यो जयैषणा ॥१९॥
न तत् सहस्रं करिणां वाजिनां च चतुर्गुणम् ॥ करोति देशकालज्ञो यथा एको ( यदेको) दैवचिन्तकः ॥२०॥
दुःस्वप्नदुर्विचिन्तितदुष्प्रेक्षितदुष्कृतानि कर्माणि ॥ क्षिप्रं प्रयान्ति नाशम् शशिनः श्रुत्वा भसंवादम् ॥२१॥
न तथा इच्छति भूपतेः पिता जननी वा स्वजनोऽथवा सुहृत् ॥ स्वयशोऽभिविवृद्दये यथा हितमाप्तः सबलस्य दैववित् ॥२२॥


text:
वडोदरानगरं प्राप्तम् (Reached Vadodara)
अद्य अहं शुचितया सह गुजरात-एक्स्प्रेस नाम संयाने (in train) मुम्बईनगरतः वडोदरानगरम् आगतवान्। संयानम् आवयोः दादर-स्थलात् प्राप्तवन्तौ। यदा तत्र प्रातः षड्वादने आगच्छतां तदा तत्र कोऽपि अधिकारी अथवा संयानं कुत्र आगमिष्यति अस्माकं कक्षः कुत्र भविष्यति इति सूचना नासीत्। कोऽपि भारवाहकः अपि नासीत्। सर्वं दृष्ट्वा शुचिता माम् अकथयत् – आवां संयाने आरोहितुं शक्ष्यतः अथवा न शक्ष्यतः तत् आवयोः भाग्ये एव अस्ति इति। किन्तु आवयोः भाग्यात् किञ्चित् नित्ययात्रीनः आसन् याः आवां कक्षः कुत्र आगमिष्यति इति सूचनां अददत् तस्मात् आवां संयाने सुखेन आरोहताम्।
२००७-१२-३१ सोमवासरः (2007-12-31 Monday)


text:
रुद्रादित्या वसवो ये...
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
- रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।
- गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे ॥ २२ ॥
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य द्वाविंशतितमः(२२) श्लोकः ।
पदच्छेदः[सम्पादयतु]
रुद्रादित्याः वसवः ये च साध्याः विश्वे अश्विनौ मरुतः च ऊष्मपाः च गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः वीक्षन्ते त्वां विस्मिताः च एव सर्वे ॥ २२ ॥
अन्वयः[सम्पादयतु]
रुद्रादित्याः वसवः ये च साध्याः विश्वे अश्विनौ मरुतः च ऊष्मपाः च गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः सर्वे विस्मिताः एव त्वां वीक्षन्ते ।
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
- रुद्रादित्याः = एकादश रुद्राः द्वादशादित्याश्च
- वसवः = अष्ट वसवः
- ये च साध्याः = ये अपि साध्याः
- विश्वे = विश्वेदेवाः
- अश्विनौ = देवभिषजौ
- मरुतः च = मरुद्गणाः
- ऊष्मपाः च = पितृगणाः
- गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः = गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसमूहाः
- सर्वे = सकलाः
- विस्मिताः च एव = आश्चर्यान्विताः च
- त्वां वीक्षन्ते = त्वां पश्यन्ति ।
अर्थः[सम्पादयतु]
रुद्राः आदित्याः वसवः साध्याः विश्वेदेवाः देवभिषजौै मरुद्गणाः पितृगणाः गन्धर्वाणां यक्षाणाम् असुराणां सिद्धानां च समूहाः सर्वेऽपि आश्चर्यान्विताः त्वां पश्यन्ति ।


text:
Friday, June 27, 2014
Sanskrit blog: Humour-101
हास्यसीकरः-१०१
वैद्यः चिकित्सां लब्धवता केनचन सह दूरवाण्यां समलपत्, “भोः, त्वया दत्तं वित्तकोषपत्रं(cheque) पुनरायातम् खलु” इति ।
चिकित्सितः प्रत्यवदत्,”क्षम्यतां, मम जानुवेदना च पुनरायाता” इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 7:59 AM 0 comments
Friday, June 20, 2014
Sanskrit blog: Conversation between a couple-6
पतिपत्नीसंलापः-६
कच्चित्प्रिये स्मरसि रोषपरीतनेत्राम्
केनापि कारणलवेन मयि प्ररुष्टाम् ।
त्वां निन्दनैर्बहुविधैः खलु मां तुदन्तीम्
पुत्री स्वमुग्धवचनैरकरोत् हसन्तीम् ॥ ३१ ॥
कच्चित्प्रिय स्मरसि नागरपाठशालाम्
यावद्गता तव सुता खलु तावदेव
मां पाककर्मणि रतां प्रसभं बलाढ्यः
शय्यागृहं ह्यगमयस्त्वमदम्यकामः ॥ ३२ ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 4:15 AM 0 comments
Friday, June 13, 2014
Sanskrit blog: Humour-100
हास्यसीकरः-१००
काचन कार्-यानचालिका राजपथे आरक्षकेण अवरुद्धा । अवरोधकारणं पृष्टः आरक्षकः प्रत्यवदत्, “आर्ये! अनुज्ञातवेगमतिक्रम्य वाहनं त्वया चालितम् । कृपया दर्शय तव चालनानुज्ञापत्रम् । स्त्री प्रत्यवदत्, “आर्य! मम अनुज्ञापत्रं नास्ति । त्रिवारं मदिरापानमत्ता कार्-यानचालनमकरवमिति कारणात् आरक्षकैः तत् स्वायत्तीकृतम्”। चकितः आरक्षकः अपृच्छत्,”आर्ये! कृपया वाहनस्य पञ्जीसंख्यापत्रं दर्शय” इति । स्त्री प्रत्यवदत्, “तन्नास्ति, अहं इदं कारयानमपाहरम् “।
आरक्षकः,”अपाहरः?”
स्त्री, “बाढम्, न केवलं कार्-यानमपाहरं, तस्य स्वामिनं हत्वा तस्य कायं खण्डशः निकर्त्य कार्-यानस्य सामग्रीकोष्ठे न्यवेशयम्”
आरक्षकः नितरां भ्रान्तः स्वनियामकेन सह दूरवाण्या समलपत् साहाय्यं प्रार्थयच्च । क्षणात् नियामकः कतिभिश्चन आरक्षकैः सह तत्र वाहने आगच्छत् । तां स्त्रियं स्वगुलिकास्त्रस्य लक्ष्यं कृत्वा अवदत्,”कृपया यानादवातर”।स्त्री अवातरत् अपृच्छच्च,”आर्य, किमापतितम्?” नियामकः,” आर्ये! मम आरक्षकः वदति,”त्वं, कार्-यानमपहृत्य तस्य स्वामिनमहन्” इति । दिग्भ्रान्ता इव स्त्री अवदत्, “किं?किं? अहमहनम्? “ इति। नियामकः अवदत्, “कार्-यानस्य सामग्रीकोष्ठम् अपावृणु” इति । स्त्री सामग्री-कोष्ठम् अपावृणोत् । सामग्री कोष्ठे न किञ्चिदपि वस्तु अवर्तत ।
नियामकः, “कच्चिदिदं तव यानम्?”
स्त्री, “आर्य! निःसंशयम्” ।
“तर्हि तव यानस्य पञ्जीसंख्यापत्रं दर्शय” ।
“पश्य, इदं पत्रम्” इति वदन्ती पञ्जीसंख्यापत्रमदर्शयत्।
“तव चालनानुज्ञापत्रं दर्शय।“
हस्तस्यूतात् अनुज्ञापत्रमुद्धृत्य स्त्री अदर्शयत् ।
नियामकः उद्भ्रान्तः तामवदत्, “आर्ये! क्षमस्व माम् । आरक्षकः मामवादीत् त्वं कारयानमपहृत्य, कार्-यानस्वामिनं हत्वा, तस्य कलेवरं निकर्त्य यानस्य सामग्री-कोष्ठे न्यवेशयः । त्वया साकं न कार्-यानपञ्जीसंख्यापत्रं न च तव चालनानुज्ञापत्रं वर्तेते इति ।“
स्त्री, “अहो! अनृतस्य पराकाष्ठा खलु । स च प्रायेण अवादीत् यदहं अनुज्ञातवेगमतिक्रम्य कार्-यानचालनमकार्षं च?”
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:40 AM 0 comments
Friday, June 6, 2014
Sanskrit blog:Conversation between a couple-5
पतिपत्नीसंलापः-५
कच्चित्प्रिये स्मरसि मां तदनु न्यगादीः
ग्रामात्पुरं जिगमिषुं विभवार्जनाय ।
मा गा हृदीश न भवेयमहं विना त्वाम्
इत्यन्वगाश्च झटिति प्रणयार्दितं माम् ॥ २५ ॥
कच्चित्प्रिय स्मरसि दौहृदलक्षणस्थाम्
विद्यार्जने शिथिलिताध्यनप्रवृत्तिम् ।
संचोदयन् बहुमुखैः प्रविलोभनैर्माम्
भूयो प्रशिक्षणविधावकरोः प्रवृत्ताम् ॥ २६ ॥
कच्चित्प्रिये स्मरसि मां प्रति सूतिगेहे
सूतिव्यथाजनितरूक्षवचांसि तानि ।
संश्रुत्य ते प्रलपितानि नियम्य हासम्
शुश्रूषिका सकरुणं समसान्त्वयत्त्वाम् ॥ २७ ॥
कच्चित्प्रिय स्मरसि मोहकमर्भकं मे
पार्श्वे प्रसुप्तमवलोक्य मुहुर्मुहुस्त्वम् ।
हर्षापगारयनिमज्जनधौतचित्तां
मां प्रेमपूरितदृशा नितरामचूषः ॥॥ २८ ॥
कच्चित्प्रिये स्मरसि ता युगदीर्घरात्रीः
यासु त्वया सह सुतां ज्वरपीडिताङ्गीम् ।
अङ्के निवेश्य हिमशीतलपट्ट्बन्धैः
शीर्षस्य तापशमने बहुशोऽयतेऽहम् ॥ २९ ॥
कच्चित्प्रिय स्मरसि सोत्सवसंभ्रमान् तान्
पादौ परिक्षिपति च स्मयतेऽधुनेति ।
अद्यात्मनैव विचलत्युरसेति पुत्री
पद्भ्यां स्वयं चरति संप्रति जल्पतीति ॥ ३० ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 4:58 AM 0 comments
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
Sunday, March 30, 2014
Sanskrit blog: Ugadi greetings
नववर्षशुभाकाङ्क्षा
आशास्महे श्रीजयवत्सरोदये चैत्रस्य मासः प्रथमे दिने मधौ ।
आवत्सरान्तं सुखिनो निरामयाः भवन्तु सर्वे मनुजाः हरीच्छया ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 8:48 AM 2 comments
Saturday, March 29, 2014
Sanskrit blog: City park-3
नगरोपवनम्-३
फलविक्रयणोद्यतो युवा शकटीं स्वां परिचाल्य सश्रमम् ।
ततघर्मजलार्द्रविग्रहस्तरुमूलं भजते सुखावहम् ॥ १४ ॥
जलवायुधराप्रदूषणव्यथिताः स्वास्थ्यहितार्थमागताः ।
विहरन्ति वने दिनात्यये दिवसोद्योगविमर्दयन्त्रिताः ।। १५ ॥
रतिरूपफलप्रसाधनैः स्फुरदालम्बितलोलकुण्डलैः ।
गतिरोधकचञ्चलेक्षणैः नवविन्यासनिबद्धकुन्तलैः ॥ १६ ॥
मदसाधकगन्धलेपनैः दरविस्रंसितवस्त्रविभ्रमैः ।
प्रमदाः जनयन्ति मानसेऽस्थिरतां हन्त विवेकिनामपि ॥ १७ ॥
लसदुज्ज्वलदीपपङ्क्तिभिः ललितालापविनोदगायनैः ।
भजते नवनन्दनश्रियं जनसान्द्रोपवनं क्षपामुखे ॥ १८ ॥
तरुषु खगगणे स्वानाशयान् सन्निवृत्ते
स्फुरति नभसि नीले दिव्यनक्षत्रवृन्दे ।
गतवति जनसङ्घे स्वालयान् तुष्टचित्ते
स्वपिति नगरवक्षस्यात्तशान्तिर्वनश्रीः ॥ १९ ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 4:16 AM 0 comments
Saturday, March 22, 2014
Sanskrit blog: Humour-94
हास्यसीकरः-९४पत्रदूतः (postman) कस्यचित् जनस्य गृहं प्रति पत्रवितरणाय गच्छति यदा सः बृहत्सारमेयेन सह स्थितं कञ्चन बालकं पश्यति । सः सारमेयात् भीतः तं बालकं पृच्छति, “बाल! कच्चित् तव सारमेयः दशति?” इति । बालकः प्रतिवदति, “मम सारमेयः कदापि कमपि न दशति” इति । यावत् भयमुक्तः पत्रदूतः पुरतः गच्छति तावदेव स सारमेयः तं दशति । दंशबाधितः पत्रदूतः रुष्टः बालं पृच्छति, “रे! कुतः अनृतं वदसि । त्वां ताडयामि” इति । बालकः प्रतिवदति, “अहमनृतं न वदामि । अयं सारमेयः मम न भवति खलु,“ इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:45 AM 0 comments
Saturday, March 15, 2014
Sanskrit blog: City Park-2
नगरोपवनम्-२
क्वचिदायतपुष्पदर्शनं क्वचिदामीलितसूनसौरभम् ।
क्वचिदूर्जितभृङ्गझेंकृती रमते पुष्पकुथासु मानसम् ॥ ८ ॥
सरसीजलमध्यसंस्थितोत्क्षिपणीवक्त्रशताद्विनिःसृता ।
जलबिन्दुपरम्परा ध्रुवं भजते कृत्रिमवर्षवैभवम् ॥ ९ ॥
नवयौवनरूपशालिनी विचरन्ती स्मयमानवीक्षणैः ।
तरुणानभितो विकर्षति प्रमदा काचिदनूह्यलीलया ॥ १० ॥
उपविश्य शिलासने प्रिया पतिसंश्लेषसुखेन निर्वृता ।
रमणश्रवणान्तिके मिथो मधुरं प्रालपते निरर्थकम् ।। ११ ॥
अभिधावनदण्डताडन- प्रणतोल्लङ्घनखेलनैः भृशम् ।
तृषिताः हिमशीतपायसं मुदिताः बालगणाः प्रभुञ्जते ॥ १२ ॥
नमनोचितवृद्धदम्पती दरनृत्यत्स्मितशोभिताननौ ।वनकान्तिदिदृक्षया शनैः चरतोऽन्योन्यकरावलम्बिनौ ।। १३ ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:33 AM 0 comments
Saturday, March 8, 2014
Sanskrit blog: Humour-93
हास्यसीकरः-९३
न्यायालये न्यायवादी साक्षिस्थानस्थितं वैद्यं परीक्षते ।
न्यायवादी: वैद्यवर्य! यदा त्वया कुणपपरीक्षणार्थं कर्तनं कृतं तदा कर्तनात् प्राक् त्वया नाडीपरीक्षणं कृतं किम्?
साक्षी: न कृतम् ।
न्यायवादी: कच्चित् त्वया तस्य रक्तसंमर्दः परीक्षितः?
साक्षी: न परीक्षितः ।
न्यायवादी: तस्य श्वसनं परीक्षितं किम्?
साक्षी: सर्वथा न ।
न्यायवादी: अतः, कच्चित् मन्यसे भाव्यं यत् सः तव परीक्षणात् पूर्वं जीवितः आसीत्?
साक्षी: न हि ।
साक्षी: न हि ।
न्यायवादी: कथं त्वं निस्संशयं मन्यसे?
साक्षी: यतः परीक्षणात् पूर्वमेव तस्य मस्तिष्कं मम लेखनतले (table) स्थापितमासीत् ।
न्यायवादी: तथापि भाव्यं खलु सः जीवित एव आसीत्?
साक्षी: (विमृश्य) यदि तत् भाव्यं सः कुत्रापि न्यायवादी एव भवति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 2:13 AM 0 comments
Saturday, March 1, 2014
Sanskrit blog: City Park-1
नगरोपवनम्-१
खगकूजितजृम्भणैः शनैः तनुजाड्यं जहतीव तन्द्रिलाः ।
नगरोपवनस्थपादपाः प्रथमार्कारुणरश्मिचुम्बिताः ।। १ ॥
ललनागणरोचकं वपुः द्युतिमल्लब्धुममेयलालसाः ।
तरुणाः श्वसितैर्विवर्धितैः पथि धावन्ति ककुद्मवृन्दवत् ॥ २ ॥
मृदुशीतलमारुतो लताः परिरभ्यानतपुष्परञ्जिताः ।
अमलानिलसेवने रतान् पथि संतोषयते विहारिणः ॥ ३ ॥
हिमसीकरमौक्तिकाचितैः हरितार्द्रैमृदुनव्यशाद्वलैः ।
धरणी कमनीयतां प्रगे भजते कञ्चुकितेव सुन्दरी ।। ४ ॥
मृगमत्स्यबिहङ्गरूपतां भजमानाः वनपालशिक्षया ।
नरकौशलशक्तिसूचका तरुगुल्मा रमयन्ति बालकान् ॥ ५ ॥
प्रतिमा नरपस्य कस्यचित्गतकालेष्वनुभूय मान्यताम् ।
अथ कालविपर्ययादहो मलनीरैरभिषिच्यते द्विजैः ॥ ६ ॥
रजनीं विजने महापथे क्षपयित्वा भषणे निरर्गले ।
तरुणातपवाञ्छयाधुना स्वपिति श्वा तुहिनार्द्रशाद्वले ॥ ७ ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 2:25 AM 0 comments
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
अयोध्याकाण्डम्
अयोध्याकाण्डस्य कथा[सम्पादयतु]
रामसीतयोः विवाहोत्सवस्य अनन्तरं द्वादशवर्षाणि अतीतानि । दशरथः रामस्य पट्टाभिषेकं कर्तुम् इष्टवान् । तन्निमित्तं सभासदः प्रजाश्च आनन्देन सम्मतिम् असूचयन् । किन्तु दुष्टसेविकया मन्थरया दुष्प्रेरिता सती कैकेयी दशरथम् उद्दिश्य बहु पूर्वम् अङ्गीकृतं वरद्वयं प्रदातुं प्रार्थितवती । रामः चतुर्दशवर्षाणि यावत् अरण्यवासं कुर्यात् भरतस्य पट्टाभिषेकः कर्तव्यः इति आसीत् तस्याः अपेक्षाः । एतस्य श्रवणेन नितरां खिन्नः दशरथः दत्तं वचनमपि निराकर्तुं न अशक्नोत् ।
रामः पितृवाक्यपरिपालनाय शान्तभावेन स्वसहज-आत्मनिग्रहेण च सिद्धः जातः । तेन सह गमनाय पत्नी सीता अनुजः लक्ष्मणश्च सज्जौ जातौ । रामस्य विरहं सोढुम् अशक्नुवन् दशरथः अचिरादेव इहलोकम् अत्यजत् । अत्रान्तरे मातुलगृहं गतवता भरतेन अयोध्यायां प्रवृत्तं सर्वम् अवगता भवति । भरतः मातुः दुराग्रहं कटुवचनैः खण्डयन् रामस्य दर्शनाय वनं प्रति गमिष्यति । रामस्य चरणौ गृहीत्वा प्रत्यागत्य राज्यभारः क्रियताम् इति बहुधा प्रार्थयति । किन्तु पितृवाक्यपरिपालने बद्धादरः रामः वनवासस्य स्माप्तिपर्यन्तं न प्रत्यागमिष्यामि इति अवदत् । भरतः रामस्य पादुके एव स्वीकृत्य प्रतिगच्छति । रामस्य प्रतिनिधिरूपेण तस्य पादुकयोः एव राज्याभिषेकं कारयति ।
अयोध्याकाण्डस्य केचन नीतिश्लोकाः[सम्पादयतु]
१ भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः ।
कामक्रोधसमुत्थानि त्यजेथा व्यसनानि च ॥ (३-४२)
२ सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः ।
सत्यमेवाक्षया वेदाः सत्यमेवाप्यते परम् ॥ (१४-७)
३ धर्मार्थकामाः किल तात लोके
समीक्षिता धर्मफलोदयेषु ।
ते तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे
भार्येव वश्याभिमता सुपुत्रा ॥ (२१-५६)
४ मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः ।
अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत् ॥ (३९-३०)
५ अविज्ञाय फलं यो हि कर्मत्वेवानुधावति ।
स शोचेत्फलवेलायां यथा किंशुकसेचकः ॥ (६३-९)
Pls. see details here - http://sa.wikisource.org/wiki/रामायणम्/अयोध्याकाण्डम्


text:
Home Blog Page 2
गीता दर्शन–(प्रवचन–141)
क्षेत्रज्ञ अर्थात निर्विषय, निर्विकार चैतन्य—( प्रवचन—दूसरा) अध्याय—13 (गीता सूत्र:) ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दौभिर्विविधै: पृथक। ब्रह्मसूत्रदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितै:।। 4।। महाभूतान्हंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च। हन्द्रियाणि दशैकं च पंज्च चेन्दियगोचरा:।। 5।। इच्छा द्वेष: सुखं दुख...
गीता दर्शन–(प्रवचन–140)
दुःख से मुक्ति का मार्ग: तादात्मय का विसर्जन—(प्रवचन—पहला) अध्याय—13 सार—सूत्र: श्रीमद्भगवद्गीता अथ त्रयौदशोऽध्याय: श्री भगवानुवाच: ड़दं शरीर कौन्तेय क्षेत्रीमित्यीभधीयते। एतद्यो वेत्ति तं पाहु: क्षेत्रज्ञ इति तद्धिद:।। 1।। क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि...
गीता दर्शन–(प्रवचन–139)
आधुनिक मनुष्य की साधना—(प्रवचन—ग्यारहवां) अध्याय—12 सूत्र— तुल्यनिन्दास्तुतिमौंनी संतुष्टो थेन केनचित्। अनिकेत: स्थिरमतिभक्तिमान्मे प्रियो नर:।। 19।। ये त धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युयासते। श्रहधाना मत्यरमा भक्तास्तउतीव मे प्रिया:।। 20।। तथा जो निंदा— स्तुति...
गीता दर्शन–(प्रवचन–138)
सामूहिक शक्तिपात ध्यान—(प्रवचन—दसवां) अध्याय—12 सूत्र: जीवन उतना ही नहीं है, जितना आप उसे जानते हैं। आपको जीवन की सतह का भी पूरा पता नहीं है, उसकी गहराइयों...
गीता दर्शन–(प्रवचन–137)
भक्ति और स्त्रैण गुण—(प्रवचन—नौवां) अध्याय—12 सूत्र— वो न ह्रष्यति न द्वेष्टि न शोचति न कांक्षति। शुभाशुभयीरत्यागी भक्तिमान्य: स मे प्रिय:।। 17।। सम: शत्रौ च मित्रे च तथा मानायमानयो:। शीतोष्णसुखदुःखेषु सम:...
गीता दर्शन–(प्रवचन–136)
उद्वेगरहित अहंशून्य भक्ति—(प्रवचन—आठवां) अध्याय—12 सूत्र— यस्माब्रोद्धिजते लोको लोकान्नोद्वोजते च य:। हषीमर्बभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रिय:।। 15।। अनयेक्ष: शू्चिर्दर्थ्य उदासीनो ग्लव्यथ:। सर्वारम्भयश्त्यिगी यो मद्यक्त: स मे प्रिय:।। 16।। तथा...
गीता दर्शन–(प्रवचन–135)
परमात्मा का प्रिय कौन—(प्रवचन—सांतवां) अध्याय—12 सूत्र— अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्र:—— करुण एव च। निर्ममो निरहंकार: समदुःखसुखः शमी।। 13।। संतुष्ट: सततं योगी यतात्मा दृढीनश्चय:। मय्यर्पितमनोबुद्धियों मद्भक्तः स मे प्रिय:।। 14।। इस प्रकार...
गीता दर्शन–(प्रवचन–134)
कर्म—योग की कसौटी—(प्रवचन—छठवां) अध्याय—12 सूत्र— अथैतदष्यस्थ्योऽसि कर्तुं मद्योगमख्सि। सर्क्कर्मकलत्यागं न: कुरु यतक्ष्मवान्।। 11।। श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासत् ज्ञानद्धयानं विशिष्यते । ध्यानात्कर्मफलत्याग: त्यागाव्छान्तिरनन्तरम्।। 12।। और यदि हमको भी करने के लिए असमर्थ है,...
गीता दर्शन–(प्रवचन–133)
अहंकार घाव है—प्रवचन—पांचवां अध्याय—12 सूत्र— अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम्। अभ्यातयोगेन नो मामिच्छाप्तुं धनंजय।। 9।। अभ्यासेऽध्यसमर्थोऽसि मत्कर्मयरमो भव। मदर्थमीय कमगॅण कुर्वीन्सघ्रईमवाप्स्यीस।। 10।। और तू यदि मन को मेरे...
गीता दर्शन–(प्रवचन–132)
संदेह की आग—प्रवचन—चौथा अध्याय—12 सूत्र- तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्। भवामि नचिरात्यार्थ मय्यावेशितचेतसाम्।। 7।। मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय। निवीसष्यीस मय्येव अत ऊर्ध्व न संशय:।। 8।। हे अर्जुन? उन मेरे में चित्त...
गीता दर्शन–(प्रवचन–131)
पाप और प्रार्थना—(प्रवचन—तीसरा) अध्याय—12 सूत्र— क्लेशोऽम्मितरस्लेशमस्थ्यासक्लचेतसाम्। अव्यक्ता हि गतिर्दु:खं देहवद्भिरवाप्यते ।। 5।। ये तु सवींणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्परा:। अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते।। 6।। किंतु उन सच्चिदानंदघन निरस्कार ब्रह्म...
गीता दर्शन–(प्रवचन–130)
दो मार्ग: साकार और निराकार—(प्रवचन—दूसरा) अध्याय—12 सूत्र— ये त्वक्षरमनिर्दश्यमव्यक्तं यर्युयासते। सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्।। 3।। संनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबद्धय:। ते प्राम्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रता:।। 4।। और जो पुरूष इंद्रियों के समुदाय...
गीता दर्शन–(प्रवचन–129)
प्रेम का द्वार: भक्ति में प्रवेश—(प्रवचन—पहला) अध्याय—12 (श्रीमद्भगवद्गली अथ द्वद्वशोऽध्याय) अर्जन उवाच: एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां ययुंपासते। ये चाप्यक्षरमक्तं तेषां के यीगीवत्तमा: ।।। 1।। श्रॉभगवानवाच: मय्यावेश्य मनो ये मां...
गीता—दर्शन—(भाग—6) (ओशो)
गीता—दर्शन—(भाग—6) (ओशो) अध्याय—(12—13) (ओशो द्वारा श्रीमद्भगवदगीता के अध्याय बारह ‘भक्तियोग’ एवं तेरह ‘क्षेत्र—क्षेत्रक—विभाग—योग’ पर दिए गए तेईस अमृत प्रवचनों का अर्पूव संकलन।) जो शब्द अर्जुन से कहे...
गीता दर्शन–(प्रवचन–128)
आंतरिक सौंदर्य—(प्रवचन—बारहवां) अध्याय—11 सूत्र— श्रीभगवानुवाच: गर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्यम। देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाक्षिण:।। 52।। नाहं वेदैर्न तयसा न दानेन न चेज्यया। शक्य एवंविधो दृष्टुं दृष्टवानसि मां यथा।। 53।। भक्त्या त्वनन्यया शक्य...
गीता दर्शन–(प्रवचन–127)
मांग और प्रार्थना—(प्रवचन—ग्यारहवां) अध्याय—11 सूत्र-- मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृड्ममेदम्। व्यपेतभी: प्रीतमना: पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिद प्रयश्य।। 49।। संजय उवाच: ड़त्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्ला स्वकं रूयं दर्शयामास...
गीता दर्शन–(प्रवचन–126)
मनुष्य बीज है परमात्मा का—(प्रवचन—दसवां) अध्याय—11 सूत्र— अदृष्टपूर्व हषितोउस्मि दष्टवा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे। तदेव मे दर्शय देवरूयं प्रसीद देवेश जगन्निवास।। 45।। किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तमिच्छामि त्वां द्रकुमहं...
गीता दर्शन–(प्रवचन–125)
चरण—स्पर्श का विज्ञान—(प्रवचन—नौवां) अध्याय—11 सूत्र— सखेति मत्वा प्रसभं क्ट्रूम्क्तंक हे कृष्ण हे यादव हे सखेति। अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात्प्रणयेन वापि।। 41।। यच्चावहासार्थमसरूतोउसि विहारशय्यासनभोजनेषु। एकोउथवाध्यम्हत तत्समक्षं तकामये त्वामहमप्रमेयम्।। 42। पितासि लोकस्य...
गीता दर्शन–(प्रवचन–124)
बेशर्त स्वीकार—(प्रवचन—आठवां) अध्याय—11 सूत्र— सजय उवाच: एतच्छुत्वा वचनं केशवस्थ कृताज्जलिर्वेयमान किरीटी। नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीत प्रणम्य।। 35।। अर्जुन उवाच: स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्यहृष्यगुरज्यते च। रक्षांसि भीतानि...
गीता दर्शन–(प्रवचन–123)
साधना के चार चरण—(प्रवचन—सांतवां) अध्याय—11 सूत्र— श्रीभगवागुवाच: कालोउस्थि लोकक्षयकृत्यवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्त:। ऋतेउयि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येउवस्थिता प्राचनीकेषु ।। 32।। तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून्भुड्क्ष्व राज्यं समृद्धम्। मयैवैते निहता: पूर्वमेव...
गीता दर्शन–(प्रवचन–122)
पूरब और पश्चिम: नियति और पुरूषार्थ—(प्रवचन—छठवां) अध्याय—11 सूत्र— यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतंगा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः। तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्तवायि वक्ताणि समृद्धवेगाः।। 29।। लेलिह्यमे ग्रसमान: समन्ताल्लोकान्समग्रान्त्रदनैर्ज्वलदभि:। तेजोभिरायर्य जगत्ममग्रं...
गीता दर्शन–(प्रवचन–121)
अचुनाव अतिक्रमण है—(प्रवचन—पांचवां) अध्याय—11 सूत्र: रूपं महत्ते कवक्तनेत्रं महाबाहो बहुबाक्रयादम्। बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं हूड़वा लोका: प्रव्यथितास्तथाहम्।। 23।। नभ:स्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम्। दृष्ट्रवा हि त्वां प्रव्यखितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि...
गीता दर्शन–(प्रवचन–120)
परमात्मा का भयावह रूप—(प्रवचन—चौथा) अध्याय—11 सूत्र: त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम। त्वमध्यय: शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्ल पुरुषो मतो मे।।। 18।। अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम्। पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्तं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्।। 19।। द्यावायृथिव्योरिदमन्तरं...
गीता दर्शन–(प्रवचन–119)
धर्म है आश्चर्य की खोज—(प्रवचन—तीसरा) अध्याय—11 सूत्र— दिवि सूर्यसहसस्थ भवेह्यगफत्सिता। यदि भा: सदृशी सा स्यादृभासस्तस्थ महात्मन:।। 12।। तत्रैकस्थं जगकृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा। अयश्यद्देवदेवस्थ शरीरे पाण्डवस्तदा।। 13।। तत: छ विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनंजय:। प्रणम्य...
गीता दर्शन–(प्रवचन–118)
दिव्य—चक्षु की पूर्व—भूमिका—(प्रवचन—दूसरा) अध्याय—11 सार—सूत्र: न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वच्रुषा। दिव्यं ददामि ते चक्षु: पश्य मे योगमैश्वरम।। 8।। संजय उवाच: श्वमुक्ला ततो राजन्यहायोगेश्वरो हरि:। दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्।। 9।। अनेकवक्तनयनमनेकादूभुतदर्शनम्। अनेकदिव्याभरणं...
गीता दर्शन–(प्रवचन–117)
विराट से साक्षात की तैयारी—(प्रवचन—पहला) श्रीमद्रभगवद्रगीता (अथ एकादशोउध्याय:) अध्याय--11 अर्जुन उवाच: मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम्। यत्वयोक्तं वचस्तेन मोहोउयं विगतो मम।। 1।। भवाध्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया। त्वत: कमलयत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्।। 2।। एवमेतद्यथात्थ...
गीता दर्शन–(प्रवचन–116)
मंजिल है स्वयं में—(प्रवचन—पंद्रहवां) अध्याय—10 सूत्र— यच्चायि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन। न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम्।। 39।। नान्तोउस्ति मम दिव्यानां विभूतीना परंतप। एक् तूद्देशत: प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया।। 40।। यद्यद्विभूतिमत्सत्वं श्रीमदूर्जितमेव...
गीता दर्शन–(प्रवचन–115)
परम गोपनीय—मौन—(प्रवचन—चौदहवा) अध्याय—10 सूत्र— द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्। जयोउस्थि व्यवसायोउस्मि सत्त्वं सत्ववतामहम्।। 36।। वृष्णीनां वासुदेवोउस्मि पाण्डवानां धनंजय:। मुनीनामध्यहं व्यास: कवीनामुशना कवि:।। 37।। दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम। मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्।। 38।। हे अर्जुन...
गीता दर्शन–(प्रवचन–114)
मैं शाश्वत समय हूं—(प्रवचन—तेरहवां) अध्याय—10 सूत्र— अक्षराणामकारोउस्थि द्वन्द्व: सामासिकस्य च। अहमेवाक्षय: कालो धाताहं विश्वतोमुख:।। 33।। मृत्यु: सर्वहरश्चाहमुद्रभवश्च भविष्यताम्। कीर्ति: श्रीर्वाक्य नारीणा क्यृतिर्मेधा धृति: क्षमा।। 34।। बृहत्साम तथा सामा गायत्री छन्दसामहम्। मासानां...
गीता दर्शन–(प्रवचन–113)
शस्त्रधारियों में राम—(प्रवचन—बारहवां) अध्याय—10 सूत्र: पवन: पवतामस्मि राम: शस्त्रभृतामहम्। झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्थि जाह्नवी।। 3।। सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन। अध्यात्मविद्या विद्यानां वाद: प्रवदतामहम्।। 32।। और मैं पवित्र करने वालों में वायु...
गीता दर्शन–(प्रवचन–112)
काम का राम में रूपांतरण—(प्रवचन—ग्यारहवां) अध्याय—10 सूत्र— आयुधानामहं वज्रं धेनूनामास्मि कामधुक्। प्रजनश्चास्थि कन्दर्प: सर्याणामस्मि वासुकि:।। 28।। अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम्। पितृणामर्यमा चास्मि यम: संयमतामहम्।। 29।। प्रह्वादश्चास्मि दैत्यानां काल: कलयतामहम्। मृगाणां न...
गीता दर्शन–(प्रवचन–111)
आभिजात्य का फूल—(प्रवचन—दसवां) अध्याय—10 सूत्र— अश्वत्थ: सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारद:। गन्धर्वाणां चित्ररथ: सिद्धानां कपिलो मुनि:।। 26।। उच्चै: श्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोदृभवम्। ऐरावत गजेन्द्राणां नराणां च नराधियम्।। 27।। और सब वृक्षों...
गीता दर्शन–(प्रवचन–110)
मृत्यु भी मैं हूं—(प्रवचन—नौवां) अध्याय—10 (गीता दर्शन भाग—5) सूत्र: रुद्राणां शंकरश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम्। वसूनां पावकश्चास्मि मेरु: शिखरिणामहम्।। 23।। गुरोधसां च मुख्य मां विद्धि पार्थ बृहस्थतिम्। सेनानीनामहं स्कन्द: सरसामस्मि...
गीता दर्शन–(प्रवचन–109)
सगुण प्रतीक—सृजनात्मकता, प्रकाश, संगीत और बोध के—(प्रवचन—आठवां) अध्याय—10 सूत्र: आदित्यानामहं विश्वर्ज्योतिषां रविरंशुमान्। मरीचिर्मस्तामस्मि नक्षत्राणामहं शशी।। 21।। वेदानां सामवेदोउस्थि देवानामस्मि वासव:। ड़न्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना।। 22।। और हे अर्जुन मैं अदिति...
गीता दर्शन–(प्रवचन–108)
शास्त्र इशारे हैं—(प्रवचन—सातवां) अध्याय—10 सूत्र: विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन। भूय: कथय तृप्तिर्हि मृण्वतो नास्ति मेउमृतम्।। 18।। श्रीभगवानुवाच: हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः। प्राधान्यत कुस्फेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्थ मे।। 19।। अहमात्मा...
गीता दर्शन–(प्रवचन–107)
स्वभाव की पहचान—(प्रवचन—छठवां) अध्याय—10 सूत्र स्वयमेवात्मनात्मान वेत्थ लै गुरुषोत्तम। भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते।। 15।। वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः। याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्व व्याप्य तिष्ठसि।। 16।। कथं विद्यामहं योगिंस्वा सदा यरिचिन्तयन्। केषु केषु च भावेषु चिज्योउसि...
गीता दर्शन–(प्रवचन–106)
कृष्ण की भगवता और डांवाडोल अर्जुन—(प्रवचन—पांचवां) अध्याय—10 अर्जुन उवान परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्। गुरुक शाश्वतं दिव्यमादिदेवमज विभुम्।। 12।। आहुस्त्वमृषय सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा। असितो देवलो व्यास: स्वयं चैव ब्रवीषि...
गीता दर्शन–(प्रवचन–105)
ध्यान की छाया है समर्पण—(प्रवचन—चौथा) अध्याय—10 सूत्र: मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्त: परस्थरम्। कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च।। 9।। तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम्। ददामि बुद्धियोग तं येन मामुययान्ति ते।। 10।। तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानज...
गीता दर्शन–(प्रवचन–104)
ईश्वर अर्थात ऐश्वर्य—(प्रवचन—तीसरा) अध्याय—10 सूत्र: एतां विभूति योगं च मम यो वेत्ति तत्वत:। सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशय:।। 7।। अहं सर्वस्व प्रभवो मन: सर्वं प्रवर्तते। ड़ति मत्वा भजन्ते मां बुधा...
गीता दर्शन–(प्रवचन–103)
रूपांतरण का आधार—निष्कंप चित्त और जागरूकता—(प्रवचन—दूसरा) अध्याय—10 सूत्र: बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोह क्षमा सत्यं दम: शम:। सुखं——दुखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च।। 4।। अहिंसा समता तुष्टिस्तयो दानं यशोउयश। भवन्ति भावा भूतानां मल एव...


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २६
कचदेवयानीसंवादकथनम्।
शैनक उवाच।
समापितव्रतं तन्तु विसृष्टं गुरुणा तदा।
प्रस्थितं त्रिदशावासं देवायानीदमब्रवीत्।। २६.१ ।।
देवयान्युवाच।
ऋषेरङ्गिरसः पौत्र! वृत्तेनाभिजनेन च।
भ्राजसे विद्यया चैव तपसा च दमेन च।। २६.२ ।।
ऋषिर्यथाङ्गिरामान्यः पितु र्मम महायशाः।
तथा मान्यश्च पूज्यश्च मम भूयो बृहस्पतिः।। २६.३ ।।
एवं ज्ञात्वा विजानीहि यद् ब्रवीमि तपोधन!।
व्रतस्थे नियमोपेते यथा वर्त्ताम्यहं त्वयि।। २६.४ ।।
स समापितविद्यो मां भक्तान्न त्यक्तुमर्हसि।
गृहाणपाणिं विधिवन् मम मन्त्रपुरस्कृतम्।। २६.५ ।।
कच उवाच।
पूज्यो मान्यश्च भगवान् यथा मम पिता तव।
तथात्वमनवद्याङ्गि! पूजनीयतमा मता।। २६.६ ।।
आत्मप्राणेः प्रियतमा भार्गवस्य महात्मनः।
त्वं भद्रे! धर्मतः पूज्या गुरुपुत्री सदा मम।। २६.७ ।।
यथा मम गुरुर्नित्यं मान्यः शुक्रः पिता तव।
देवयानि! तथैवत्वं नैवं मां वक्तुमर्हसि।। २६.8 ।।
देवयान्युवाच।
गुरुपुत्रस्य पुत्रो मे न तु त्वमसि मे पितुः।
तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च ममापि त्वं द्विजोत्तम।। २६.९ ।।
असुरैर्हन्यमाने तु कचे त्वयि पुनः पुनः।
तदा प्रभृति या प्रीतिस्तां त्वमेव स्मरस्व मे।। २६.१० ।।
सौहार्द्ये चानुरागे च वेत्थ मे भक्तिमुत्तमाम्।
न मामर्हसि धर्मज्ञ! त्यक्तुं भक्तामनागसम्।। २६.११ ।।
कच उवाच।
अनियोज्ये नियोगे मां नियुनक्षि शुभव्रते!।
प्रसीद सुभ्रु! मह्यन्त्वं गुरोर्गुरुतरा शुभे।।
यत्रोषितं विशालाक्षि! त्वया चन्द्रनिभानने!।
तत्राहमुषितो भद्रे! कुक्षौ काव्यस्त भामिनि।। २६.१२ ।।
भगिनी धर्मतो मे त्वं मैवं वोचः शुभानने!।
सुखेनाध्युषितो भद्रे! न मन्युर्विद्यते मम
आपृच्छे त्वां गमिष्यामि शिवमस्त्वथ मे पथि।
अविरोधेन धर्मस्य स्मर्तव्योऽस्मि कथान्तरे
अप्रमत्तोद्यता नित्यमाराधय गुरुं मम।
देवयान्युवाच।
दैत्यैर्हतस्त्वं यद्भर्तृ बुध्या त्वं रक्षितो मया।। २६.१३ ।।
यदि मां धर्मकामार्थां प्रत्याख्यास्यसि धर्मतः।
ततः कच न ते विद्या सिद्धिरेषा गमिष्यति।। २६.१४ ।।
कच उवाच।
गुरुपुत्रीति कृत्वाहं प्रत्याख्यास्ये न दोषतः।
गुरुणा चाभ्यनुज्ञातः काममेवं शपस्वमाम्।। २६.१५ ।।
आर्षं धर्मब्रुवाणोऽहं देवयानि! यथात्वया।
शप्तुं नार्होऽस्मि कल्याणि! कामतोऽथ च धर्मतः।। २६.१६ ।।
तस्माद् भवत्या यः कामो न तथा संभविष्यति।
ऋषिपुत्रो न ते कश्चित् जातु पाणिं ग्रहीष्यति।। २६.१७ ।।
फलिष्यति न मे विद्या त्वद्वचश्चेति तत्तथा।
अध्यापयिष्यामि च यं तस्य विद्या फलिष्यति।।
शौनक उवाच।
एवमुक्त्वा नृप श्रेष्ठ! देवयानीं कचस्तदा।
त्रिदशेशालयं शीघ्रं जगाम द्विजसत्तमः।। २६.१8 ।।
तमागतमभिप्रेक्ष्य देवाः सेन्द्रपुरोगमाः।
बृहस्पतिं सभाज्येदं कचमाहुर्मुदान्विताः।। २६.१९ ।।
त्वं कचास्मद्धितं कर्म कृतवान् महदद्भुतम्।
न ते यशः प्रणशिता भागभाग्च भविष्यसि।। २६.२० ।।


text:
हन्त ते कथयिष्यामि...
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
श्रीभगवान् उवाच -
- हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
- प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥ १९ ॥
अयं भगवद्गीतायाः दशमोऽध्यायस्य विभूतियोगस्य नवदशः(१९) श्लोकः ।
पदच्छेदः[सम्पादयतु]
हन्त ते कथयिष्यामि दिव्याः हि आत्मविभूतयः प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ न अस्ति अन्तः विस्तरस्य मे ॥ १९ ॥
अन्वयः[सम्पादयतु]
कुरुश्रेष्ठ ! हन्त | (या:) आत्मविभूतयः दिव्याः हि (ता:) ते प्राधान्यतः कथयिष्यामि । मे विस्तरस्य अन्तः नास्ति ।
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
- कुरुश्रेष्ठ = कुरुपुङ्गव !
- हन्त = अहो !
- दिव्याः हि = दिव्याः
- आत्मविभूतयः = स्वस्य ऐश्वर्यविशेषाः
- च ते = तुभ्यम्
- प्राधान्यतः = मुख्यत्वेन
- कथयिष्यामि = वदिष्यामि
- मे विस्तरस्य = मम विभूतीनां वैशाल्यस्य
- अन्तः = अवधिः
- नास्ति = न विद्यते ।
अर्थः[सम्पादयतु]
कुरुपुङ्गव ! अधुना स्वस्य दिव्येषु ऐश्वर्येषु प्राधान्यतः कानिचिदेव कथयिष्यामि । यतः मम विभूतीनाम् अन्तः नास्ति ।


text:
ईसु क्रिस्त
येशु क्रिस्तु अथवा ईशोमिशिहा क्रैस्तमतस्य स्थापकोऽस्ति। तस्य जन्मः क्रिस्तोः प्राक् ७–६ तमे अभवतिति अनेके पण्डिताः कथयन्ति। सः एव त्रियेकैश्वरस्य द्वितीयो व्यक्तिः। सः पूर्णमनुष्यः पूर्णैश्वरश्च अस्ति। सः कालस्य पूर्णतायां कन्यामेरीतः पवित्रात्मना पुरुषसंसर्गं विना बेत्लेहेमे जातः। मेर्याः भर्ता जोसफ आसीत्। सः मनुष्यरक्षार्थं भूमिं आगच्छत् । तस्य बाल्यकालो नस्रेते आसीत् l येशो र्बाल्यकालः ज्ञाने प्राये ईश्वरमनुष्यप्रीतौ आसीत् l त्रिंशत् वयसि सः सुविशेषप्रघोषणार्थम् गच्छत् l सः नीतिमान् सत्यसन्धश्चासीत् l स अनेकानि अद्भुतान्यकरोत् l सोऽन्धेभ्यो दृष्टिः, बधिरेभ्यः श्रवणशक्तिः, विकलाङ्गेभ्यश्चलनशक्ति र्ददात् l सो यहूदमतस्य अन्धविश्वासाः त्यक्तवान् l सोऽकथयत् "शत्रुष्वपि स्नेहं कुर्वन्तु, ये भवद्भ्यः घृणां कुर्वन्ति, तेषामपि कल्याणं सम्पादयन्तु । ये भवद्भ्यो द्विषन्ति तेषामपि मंगलाय प्रार्थयन्ताम् । ये भवतः शपन्ति तानपि अनुकम्पताम् "l परन्तु यहूदमतस्य पुरोहितप्रमुखास्तं व्याज इत्युक्त्वा क्रूसेऽमारयत् l परन्तु सः त्रयदिवसाः पश्चादुत्थानमकरोत् l अतः सोऽद्यापि जीवति l ४० दिनाः पश्चात् सः स्वर्गारोहणमकरोत् l अन्तिमदिवसे सो मनुष्याणां विध्यर्थमागमिष्यति l तस्योत्थानं ख्रिस्ताब्दे ३३ अभवतित्यधिकतमः पण्डिताः कथयन्ति l स एव सत्यमार्गम्l