text:
हिमालयः
भारतस्य उत्तरदिशि सीमाप्रदेशे स्थितः महान् पर्वतः एव हिमालयः । "हिमालयः” इति नाम्नः श्रवणमात्रेण सर्वस्य अपि भारतीयस्य हृदयं विकसितं भवति । हृदये अनेके दिव्यभावाः सञ्चरन्ति । शारीरे रोमाञ्चः सञ्जायते च । भारतस्य संस्कृतेः पृष्ठभूमिः हिमालयः अस्ति । देशस्य पूर्वजाः कथम् अजीवन् ? किम् अचिन्तयन् ? क्व जयम् प्राप्नुवन् ? कुत्र च पराजिताः अभवन् ? इत्येतादृशीणां सहस्रशः घटनानां मूकसाक्षी अस्ति हिमालयः । हिमालयपर्वतश्रेणिः टिबेटप्रस्तभूमेः भारतोपखण्डं पृथक्करोति । एवरेस्टशिखरेण सह प्रपञ्चे अत्यन्तमुन्नत्ताः पर्वतशिखराणि अत्रैव अन्तर्भवन्ति । तथैव द्वे प्रमुखे नद्यौ हिमालयतः एव प्रवहतः । संस्कृतभाषया हिमालयः इत्युक्ते हिमस्य आलयः इत्यर्थः ।
अन्तर्विषयाः
जीवपरिसरविज्ञानम्[सम्पादयतु]
हिमालयस्य उगमः विकासश्च प्रपञ्चे अत्यन्तम् उन्नतपर्वतश्रेणिषु हिमालयः अपि अन्यतमः । प्रायः २५ कोटिवर्षेभ्यः पूर्वं पाञ्जीया (panjiya) भूभागः द्विधा विभक्तः भूत्वा इण्डोआस्ट्रेलियन् भूभागः युरोपियन् भूभागसमीपे प्लवते स्म । प्रायः ४-७ कोटिवर्षेभ्यः पूर्वं द्वयोः एतयोः भूभागयोः मध्ये सङ्घट्टनकारणात् हिमालयः उत्पन्नः । प्रायः २-३ कोटिवर्षेभ्यः पूर्वम् अद्य यत् भारतम् अस्ति सः प्रदेशः 'टेनिस्’ नाम सागरः आसीत् । सः सागरः पूर्णतया विनष्टोऽभवत् । इण्डोआस्ट्रेलियन् भूभागः अद्यपि टिबेटभूभागस्याधः मन्दं प्लवते (सामान्यतः वर्षे २ से.मी परिमितम्) पुनः अग्रिमकोटिवर्षेषु प्रायः १८ से.मी परिमितः भूभागः चलति । अनेन-कारणेन हिमालयपर्वतश्रेणी वर्षे अर्धसेन्टिमीटर्(1/2 cm) पर्यन्तं वर्धते । आसीस् प्रदेशे (अनेन चलनेन) बहुवारं भूकम्पः अपि
भूगोलम्[सम्पादयतु]
हिमालयपर्वतश्रेणी पश्चिमदिशि 'नङ्गापर्वत’तः पूर्वदिशि 'नाम्चे बर्वा’ पर्यन्तं प्रायः २४०० कि.मी.दीर्घः वर्तते। अस्य विस्तीर्णता २५०*३०० कि.मी । हिमालयपर्वतश्रेणिषु समानान्तरे स्थिताः तिस्रः विभिन्नश्रेण्यः भवन्ति ते एवं सन्ति - १) उपहिमालयः - एषः शिवालिकहिल्स इति भारते कथ्यते । १२०० मीटर् उन्नता एषा पर्वतश्रेणी सद्यः एव सृष्टा वर्तते । वर्धमानेभ्यः पर्वतेभ्यः पतितेन भूभागेन एषा श्रेणी सृष्टा वर्तते। २)अधस्तनः हिमालयः - सामान्यतया २०००-५००० मी. उन्नता एषा पर्वतश्रेणी भारतस्य हिमाचलप्रदेश नेपालदेशदक्षिणप्रदेशयोः मध्ये भवति । डार्जिलिंग्, शिम्ला, नैनिताल, इत्यादीनि भारतदेशस्य प्रसिद्धानि गिरिधामानि अत्रैव सन्ति । ३)उपरितन हिमालयः -उत्तरभागे स्थिता एषा पर्वतश्रेणी नेपालदेशस्य उत्तरभागे टिबेटप्रान्तस्य दक्षिणभागे च भवति । सामान्यतः ६००० मीटर अपेक्षया अधिकोन्नतेषु पर्वतेषु प्रपञ्चे अत्युन्नतानि शिखराणि एवरेस्ट्, k-२, काञ्चनगङ्गा अत्रैव अन्तर्भवन्ति ।
हिमनद्यः[सम्पादयतु]
हिमालयश्रेणिषु अनेकाः हिमनद्यः सन्ति । ध्रुवप्रदेशं विहाय प्रपञ्चे अतिदीर्घा हिमनदी सियाचिन अत्रैवास्ति ।
नद्यः[सम्पादयतु]
हिमालयपर्वतशिखरणि सर्वदा हिमावृतानि भवन्ति । अनेकाः प्रमुखाः नद्यः इतः एव प्रवहन्ति । टिबेत् मध्ये सेङ्गे गारु नद्योः सङ्गमे प्रभूय पाकिस्थाने प्रवह्य ततः सिन्धुसागरं (अरब्बीसमुद्रं) प्रविशति । गङ्गोत्र्यां गङ्गनदी उद्भवति । ततः अलकनन्दां यमुनां च सम्प्राप्य भारते बाङ्ग्लादेशे च प्रवह्य गङ्गासागरं (बङ्गालकोल्लीं) प्राप्नोति । पश्चिमटिबेटमध्ये ब्रह्मपुत्रः नदः प्रभवति । ततः दक्षिणपूर्वदिशि प्रवहति । पुनः प्रवाहस्य दिक्परिवर्तनं कृत्वा भारते बाङ्ग्लादेशे च प्रवह्य गङ्गासागरं (बङ्गालकोल्लीं) प्राप्नोति । अन्याः हिमालयात् प्रभूताः नद्यः इरवड्डी, सल्वीन् इत्याद्यः नद्यः बर्मादेशे प्रवहन्ति ।
सरोवराणि[सम्पादयतु]
हिमालयप्रदेशे शताधिकानि सरांसि सन्ति । ५००० मीटर् औनत्यात् पूर्वमेव अत्र अनेकानि सरांसि सन्ति । किन्तु यथा यथा उन्नतस्थानं गच्छामः तथा तथा सरसां विस्तारः (वैशाल्यं) न्यूनः भवति । भारतटिबेटसीमारेखायां वर्तमानं सरः ८ कीलोमीटर् विशालं १३४ की.मी दीर्गं सर्वस्मात् सरसः अपि महत् सरः एतत् ४६०० मी. उन्नते स्थाने वर्तते । उन्नतप्रदेशे मुख्यम् एकं 'गरुडोग्मार' सरः अस्ति । उत्तरसिक्किं प्रदेशे वर्तमानं गुरुडोग्मारसरः ५१४८ मी. उन्नतप्रदेशे अस्ति । महत्सु सरस्सु भारतचीनासीमायां सिक्किं प्रदेशे छाङ्गु नामकं सरः अन्यतमम् । हिमनदीनां प्रभावेण सृष्टानि सरांसि Tarn इति भूविज्ञानिभिः कथ्यन्ते। अधिकाः टार्नाः हिमालयप्रदेशे ५५०० मी. तः अपि उन्नते प्रदेशे दृश्यन्ते ।
वातावरणास्योपरि हिमालयस्य प्रभावः[सम्पादयतु]
भारतटिबेटप्रदेशषु हिमालयस्य वातावरण्स्य प्रभावः अधिकतया भवति । आर्टिक्प्रदेशात् यः शीतवायुः वाति सः यथा भारतं प्रति नागच्छेत् तथा नियन्त्रणं करोति । अतः भारतस्य वातावरणं दक्षिणैशिया टिबेटप्रदेशस्य च अपेक्षया समशीतोष्णं भवति तथैव मानसून् मारुतं हिमालयः नियन्त्र्य मिजोराम्, मेघालय इत्यादिपूर्वराज्येषु यथा अधिकवृष्टिः भवेत् तथा करोति । मानसून्मरुतः हिमालयमुल्लङ्घ्य नागन्तुं शक्नुवन्ति इतिकारणतः टिबेट्, चीना प्रदेशेषु गोबिमरुस्थलस्य तथा तक्लमकान् मरुस्थलस्य च निर्मितः अभवत् । शैत्यकाले पश्चिम इरान् प्रदेशतः आगम्यमानां वातावरणस्य प्रक्षुब्धतां हिमालयश्रेणी नियन्त्रणं करोति । एतस्मात् कारणात् काश्मीरप्रदेशे अधिकतया हिमपातः भवति । उत्तरभारते पञ्जाबप्रान्ते च वृष्टिः महती भवति। हिमालयश्रेणी आर्क्टिकतः आगम्यमानं शीतमारुतं नियन्त्रयति । तथापि ब्रह्मपुत्रनदप्रदेशतः शीतमरुतः आगत्य बङ्ग्लाभारतयोः ईशान्यभागस्थितराज्यानां वातावरणम् उष्णीकरोति।
राजकीये संस्कृतिषु च हिमालयस्य प्रभावः[सम्पादयतु]
सहस्रशः वर्षेभ्यः अपि जनानाम् सहजतया गमनागमने हिमालयपर्वतः प्रतिबन्धकः अस्ति । हिमालयस्य महद्गात्रं, वैशाल्यम् औन्नत्यं च अत्र कारणं भवति ।, प्रमुखतया भारतीयानां चीनामङ्गोलियाजनैः सह व्यवहारं कर्तुं कष्टकरं भवति । अत एव एतयोः प्रदेशयोः जनानां मध्ये आचारविचारव्यवहारभाषासु च बहुभेदाः सन्ति । पुरातनकालारभ्यापि वाणिज्यमार्गे साम्राज्यविस्तारं कर्तुं च हिमालयः प्रतिबन्धकः एवास्ति । उदाहरणार्थं चेङ्गिस् खानः स्वसाम्राज्यं हिमालयपर्वतस्य दक्षिणदिशि भारतोपखण्डं च विस्तारयितुं न शक्तवान् ।
धार्मिकं पौराणिकं च प्रामुख्यम्[सम्पादयतु]
हिन्दु पुराणेषु हिमालयः नाम पर्वतराजः पार्वत्याः पिता, सः देवः इति हिमालयस्योपरि व्याक्तित्वारोपणं कृतमस्ति । हिन्दुबौद्ध्धर्मेषु हिमालये स्थितानाम् अनेकस्थलानां प्रामुख्यं वर्तते ।
हरिद्वारम् -अत्र गङ्गानदी हिमालयात् निसृत्य समतलभूमिं प्राप्नोति। बदरीनाथः -अत्र विष्णुमन्दिरमेकं वर्तते । केदारनाथः -द्वाद्श ज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमम् गोमुखम्-भागीरथीनद्याः उगमस्थानम्| गङ्गोत्रीनगरात् कानिचन मैल्परिमितदूरे वर्तते । देवप्रयागः-अत्र भागीरथी-अलकनन्दानद्योः सङ्गमः भवति । इतः अग्रे सा गङ्गा भूत्वा प्रवहति । ऋषिकेशः अत्र लक्ष्मणदेवालयः अस्ति कैलासपर्वतः -अस्य शिखरस्य औन्नत्यं ६६३८ मी.परिमितम् । हिन्दवः 'कैलासपर्वतः’ शिवस्य वासस्थानमिति विश्वसन्ति । बौद्धाः अपि पूज्यभावनया शिखरमिदं परिगणयन्ति । ब्रह्मपुत्रः नदः अस्मात् पर्वतात् प्रवहति मानससरोवरम् अपि अत्रैवास्ति । अमरनाथः -अत्र प्राक्रुतिकं शिवलिङ्गमुद्भवति । इदं शैत्यकाले कतिचन सप्ताहान् यावत् तिष्ठति। तदा लक्षसंख्यासु यात्रिकाः आगत्य शिवलिङ्गदर्शनं कुर्वन्ति । वैष्णोदेवी -दुर्गाभकताः विशेषतया अत्र आगच्छन्ति । दलैलामा निवासोऽप्यत्र भवति । टिबेटप्रदेशस्य बौद्धानां तीर्थक्षेत्राणि हिमालये दरीदृश्यन्ते ।
येति -वानरजातेः अयं प्राणिः अतिमहान् प्रसिद्धश्च, हिमालये अस्य वासः इति सर्वे विश्वसन्ति । परन्तु अद्यतनविज्ञानिनः "इयमेका अवैज्ञानिकी कल्पना" इति वा "किंवदन्ति स्यात् इति वा, "सामान्यप्राणिनं दृष्ट्वा जनाः एवम् अकल्पयन्" इति वा चिन्तयन्ति।
शम्भालः-बौद्धधर्मे उच्चमानमेकं दैविकं नगरम् । केषाञ्चन आधारविषयानामनुसारेण एतदेकं भौतिकं नगरं वर्तते । अत्र पुरातनं रहस्यं, बौद्धिक-उपदेशान् रक्षितवन्तः । पुनः अनेकेषाम् अभिप्राये इदं नगरं अस्तित्वे एव नास्तीति मानसिकनगरमिति अस्ति ।
श्रीहेमकुण्डसाहेब् -सिक्खधर्मस्य गुरुद्वारम् । सिक्खधर्मगुरुः गुरुगोविन्दसिंहः तस्य पूर्वजन्मनि एकस्मिन् अवतारे तपः कृत्वा मोक्षं प्राप्नोदिति केचन विश्वसन्ति ।
हिमालयपर्वतश्रेणी जगति एव अत्युन्नता पर्वतश्रेणी । पश्चिमस्य सिन्धुतः पूर्वस्य ब्रह्मपुत्रपर्यन्तं १५०० मैलपर्यन्तं प्रसृतः अस्ति हिमालयः । हिमालयस्य उत्तरभागे "त्रिविष्टप”नामिका (टिबेट्) विशाला प्रस्थभूमिः अस्ति । समुद्रतः १५,००० पादमिते औन्नत्ये अस्ति एषा पीठभूमिः । सर्वदा अपि हिमाच्छादितान् एतान् पर्वतान् "हिमाद्रिः” इति वदन्ति । गौरीशङ्करः, धवलगिरिः, काञ्चनगङ्गा, नङ्गप्रभातः, नन्दादेवी, गोसाईनाथः, फूलचौका, शिवपुरिः, महाभारतः, चन्द्रगिरिः, इन्द्रस्थानं, भिरवन्दिः, कुमारपर्वतः, त्रिशूलः, कैलासः, केदारः, हेमकुण्डम्, अमरनाथः इत्यादीनि असंख्यानि गगनस्पर्शिशिखराणि सन्ति हिमालये । सिन्धुनद्याः पश्चिमे विद्यमानः "हिन्दुकुश”पर्वतः अपि हिमालयस्य एव कश्चन भागः । हिमाद्रेः पूर्वशाखा आग्नेयदिशि विद्यमाने ब्रह्मदेशे (बर्मा) अपि प्रसृता अस्ति ।
हिमालयस्य विभागाः[सम्पादयतु]
पूर्व-पश्चिमदिशि वैशाल्यानुगुणं हिमालयः पञ्चधा विभक्तः ।
१. काश्मीर-हिमालयः :- अस्मिन् विभागे जम्मु तथा पूञ्छभागस्य गिरयः, काराकोरं च अन्तर्भवन्ति । लडाखस्था पीठभूमिः अपि अस्य भागः एव । नङ्गापर्वतः, गाड्विन्, आस्टिन् इत्यादीनि २६००० पादोधिक-उन्नतानि शिखराणि सन्ति अत्र । उन्नतानि शिखराणि, गभीराणि खातानि, हिमनद्यः च सन्ति अस्मिन् विभागे ।
२. पञ्जाब्-हिमालयः :- अस्मिन् विभागे पञ्जाब् तथा हिमाचलप्रदेशस्य पर्वतीयाः प्रदेशाः अन्तर्भवन्ति । पञ्जाबप्रदेशे प्रवहन्त्यः सर्वाः अपि नद्यः अस्मिन् हिमालयभागे एव उद्भवन्ति । पीरपञ्चालस्य अपेक्षया (१५००० पादमितम्) उन्नतानि शिखराणि सन्ति अस्मिन् विभागे ।
३. कुमावु-हिमालयः :- एषः विभागः अस्ति उत्तरप्रदेशे । एतेभ्यः पर्वतेभ्यः गङायाः यमुनायाः च प्रवाहाः वेगेन प्रवहन्तः अधः अवतरन्ति । अस्य विभागस्य उन्नतं शिखरम् अस्ति नन्दादेवी (२६,६९५ पादमितम्) । १८,००० – २४,००० पादमितानि उन्नतानि शिखराणि बहूनि सन्ति अस्मिन् विभागे ।
४. नेपालदेशे-हिमालयाः :- अस्मिन् भागे २६,००० पादापेक्षया उन्नतानि बहूनि शिखराणि सन्ति । धवलगिरिः (२६,७६५ पादमितम्), अन्नपूर्णा (२६,४९० पादमितम्), मनास्लु(२६,६०० पादमितम्), गोसाईनाथः (२६,३९१ पादमितम्), चो ओयू (२६,५९० पादमितम्), गौरीशङ्करः (२९,००२ पादमितम्), मकालू (२७,९५०पादमितम्), कञ्चनगङ्गा (२८,१४६ पादमितम्) एतानि अत्रत्यानि प्रमुखाणि शिखराणि । अयं विभागः शतशः हिमनदीभिः प्रवाहैः च समृद्धः अस्ति ।
५. पूर्व-हिमालयः :- अयं विभागः घोरारण्ययुक्तः । ब्रह्मपुत्रः अस्य भागस्य प्रमुखः नदः । अस्मिन् भागे महता प्रमाणेन वृष्टिः भवति । नामचा बरवा (२५,४४१ पादमितम्) अस्य भागस्य प्रमुखं शिखरम् । एतत् शिखरम् अस्सांराज्ये अस्ति । अस्य भागस्य शिखराणाम् औन्नत्यम् अन्यभागानां शिखराणाम् औन्नत्यस्य अपेक्षया न्यूनम् ।
अस्य पर्वतराजस्य हिमालयस्य परिवारे आहत्य १४६ गगनस्पर्शि-शिखराणि सन्ति इति उच्यते । तेषु शिखरत्रयं २८,००० पादमितापेक्षया उन्नतम् । ५ शिखराणि २७,००० पादमितापेक्षया उन्नतानि । १६ शिखराणि २६,००० पादमितापेक्षया उन्नतानि । ४८ शिखराणि २५,००० पादमितापेक्षया उन्नतानि । ७४ शिखराणि २४,००० पादमितापेक्षया उन्नतानि । २२,०२२ पादमितः उन्नतः कैलासपर्वतः टिबेट्प्रदेशे अस्ति । भारतस्य अनेकासां महानदीनाम् उद्भवस्थानम् अयं कैलासपर्वतः ।
पञ्जाबराज्यस्य सर्वाः अपि महानद्यः गङ्गा, यमुना, ब्रह्मपुत्रः, काली, गोग्रा, गण्डकी, कोसी, बाघमती, विष्णुमती, सरस्वती इत्यादयः जन्म प्राप्नुवन्ति अस्मिन् हिमालये एव । कैलासं, मानसं, राक्षसतलं, बिन्दुसरोवरः, अमरनाथः, हरिद्वारं, हृषीकेशः, प्रयागत्रयं, गुप्तकाशी, गौरीकुण्डं, केदारः, बदरी, सरगमाथा, ल्हासा, कीर्तिपुरं, नीलकण्ठसरोवरः, गोकर्णं, पशुपतिनाथः, ज्वालामुखी, गङ्गोत्री, यमुनोत्री, मुक्तिनाथः इत्यादीनि अगणितानि तीर्थस्थानानि सन्ति अस्मिन् हिमालयभागे । पार्थः परमेश्वरेण सह युद्धं कृत्वा पाशुपतास्त्रं प्राप्नोत् अस्मिन् एव पर्वतीयभागे ।
प्राचीनसाहित्ये हिमालयः[सम्पादयतु]
अयं पर्वतः प्राचीनेषु ग्रन्थेषु हिमवत्, हिमवान्, हिमाचलः, हिमाद्रिः, हैमवत् इत्यादिभिः नामभिः निर्दिष्टः अस्ति । अर्जुनस्य बलरामस्य च यात्रा, भीम दुर्योधनयोः गदायुद्धं, पाण्डवानां स्वर्गारोहणं च अस्मिन् एव अभवन् । हिमालयः अत्यन्तं श्रेष्ठः । श्रीकृष्णः भगवद्गीतायां "स्थावराणां हिमालयः अहम्” इति उक्तवान् अस्ति । "अयं वर्षपर्वतः पूर्वसमुद्रतः पश्चिमसमुद्रपर्यन्तं पसृतः अस्ति” इति उक्तम् अस्ति मार्कण्डेयपुराणे । "अयं पूर्वतः पश्चिमदिशि १०८० योजनं यावत् प्रसृतः अस्ति” इति उक्तम् अस्ति कूर्मपुराणे । मत्स्यपुराणे समग्रे एकस्मिन् अध्याये हिमालयस्य फल-पुष्पसम्पत्तेः वर्णनम् एव कृतम् अस्ति । सर्वासां नदीनां मातृरूपिणी देवगङ्गा उद्भूता हिमालये एव । माता पार्वती अपि हिमपर्वतस्य एव पुत्री इति अस्माकं विश्वासः । तस्याः कारणतः एव हिमालयस्य अत्युन्नतं शिखरं "गौरीशङ्करः” इति नाम्ना निर्दिष्टः ।
हिमालयस्य भव्यतया, दिव्यतया, गहनतया, महानतया च मन्त्रमुग्धाः साहित्यकाराः कवयः वा सहस्रशः सन्ति । तेषु महाकविः कविकुलगुरुः कालिदासः अपि अन्यतमः । कालिदासस्य “कुमारसम्भव"काव्यस्य प्रथमे श्लोके एव हिमालयस्य प्रशंसा कृता अस्ति । “अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः । पूर्वापरौ तोयनिधिवगाह्य स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः ॥“ इति कालिदासस्य “रघुवंशम्” “मेघधूतम्” इति काव्येषु अपि हिमालयस्य वर्णनं महता प्रमाणेन कृतम् अस्ति । रामस्य धैर्यं "स्थैर्येण हिमवानिव" इति हिमालयेन सह तोलितवान् अस्ति वाल्मीकिः । भारविः किरातार्जुनीये हिमालयस्य तोलनं वेदैः सह कृतवान् अस्ति । वेदान्तमिव हिमलयः अपि मोक्षदायकः इति तेन उक्तम् अस्ति ।
अनेकेषाम् ऋषिमुनीनाम् आश्रमाः आसन् हिमालये । महर्षेः वसिष्ठस्य आश्रमः आसीत् हिमालयस्य उपत्यकायाम् । तमसातीरे वाल्मीकिमहर्षेः आश्रमः आसीत् । मालिनीनद्याः तीरे कण्वाश्रमः आसीत् । व्यासाश्रमः आसीत् बदरीसमीपस्थे "माण”नामके ग्रामे । तत्रत्यायां गुहायाम् उपविश्य एव व्यासमहर्षिः “भारतं” “भागवतं” च अरचयत् । हिमालये तपस्विनां परम्परा प्राचीनकालादपि अव्याहतरूपेण अस्ति । ब्रह्मपुत्रः तपः आचरत् अत्रैव । प्रलयकाले मनुः अस्य एव नगाधिराजस्य आश्रयं प्राप्य तपः आचरत् । आचार्यत्रयाणां शङ्करस्य मध्वस्य रामानुजस्य च साधनस्य प्रेरणामूलं हिमालयः एव । अर्वाचीनकाले अपि महर्षिदयानन्दं, स्वामिश्रद्धानन्दं, विवेकानन्दं, रामतीर्थं, शिवानन्दम्, अखण्डानन्दं, गुरूजि-गोल्वल्करं चापि आकर्षत् हिमालयः । अस्याः पवित्रभूमेः मङ्गलमयस्य वातावरणस्य प्रभावः अस्ति तादृशः । तस्मात् एव अनेके साधवः, सज्जनाः, विरागिणः वा भगवत्प्राप्त्यर्थम् आत्मसाक्षात्कारार्थं च अद्यापि हिमालयं गच्छन्ति । हिमाच्छादितानि शुभ्रधवलानि शिखराणि, साक्षात् नभःस्पर्शिनः गिरयः, गभीराणि खातानि, वेगेन प्रवहन्त्यः नद्यः, गहनानि अरण्यानि, विविधाः फलपुष्पपूर्णाः वृक्षाः च हिमालयस्य वैभवं वर्धयन्ति । एतादृशेन वैभवेन मनः प्रमुदितं भवति । धर्मक्षेत्रे,संस्कृतिक्षेत्रे, साहित्यक्षेत्रे, कलाक्षेत्रे, सङ्गीतक्षेत्रे, शिल्पादिषु क्षेत्रेषु अस्माकं जीवनस्य सर्वेषु क्षेत्रेषु अपि हिमालयस्य प्रभावः महान् एव । अयम् अस्माकं दृष्ट्या केवलं शिलामृद्युक्तः गिरिः न । सः हिमालयः, सः देवालयः, परशिवस्य आलयः सः इत्येव अस्माकं विश्वासः ।
हिमालये विद्यमानानि तीर्थक्षेत्राणि[सम्पादयतु]
कैलासक्षेत्रं मानसक्षेत्रं च हिमालये विद्यमाने सर्वश्रेष्ठे तीर्थक्षेत्रे । तत्र प्रवासः अत्यन्तं कष्टकरः । अमरनाथः १३,००० पादं यावत् उन्नते स्थाने अस्ति । तत्र गमनमार्गः अपि अत्यन्तं दुर्गमः । तथापि सहस्रशः जनाः कैलास-मानसयात्रां कुर्वन्ति । पञ्जाबे स्थितं ज्वालामुखीक्षेत्रम् अपि अन्यदेकं पवित्रं क्षेत्रम् अस्ति । दक्षयज्ञक्षेत्रं हरिद्वारम् अपि हिमालयस्य उपत्यकायाम् एव अस्ति । हरिद्वारतः हृषीकेशमार्गेण देवप्रयागं, ततः यमुनोत्रीं, गङ्गोत्रीं, केदारं, बदरीं च गच्छन्ति यात्रिकाः । एतत् सर्वम् अपि क्षेत्रं १०,०००-१५,०००पादं यावत् उन्नते स्थाने अस्ति, हिमावृतं च भवति । नेपालदेशे पशुपतिनाथः, मुक्तिनाथः, दामोदरकुण्डं, गण्डकी, मत्स्येन्द्रनाथः, स्वयम्भूनाथः, बौद्धनाथः देवघट्ट इत्यादीनि पवित्राणि क्षेत्राणि सन्ति । दामोदरकुण्डात् प्रवहन्त्यां गण्डकीनद्यां सालिग्रामशिला उपलभ्यते । एवं प्रतिपदं पवित्रस्थानानि सन्ति हिमालये । वातावरणदृष्ट्या हिमालयस्य उपकारः महान् एव । कतिपय वर्षेभ्यः पूर्वं रष्यादेशे सञ्जातात् अणुविद्युत्स्थावरस्य अग्निदुरन्तात् उद्भूय प्रस्थितानि अणुविकिरणानि अवरुध्य अस्मान् अरक्षत् हिमालयः एव । यदि तत्र हिमालयः न स्यात् तर्हि भारतस्य वायुः विषमयः अभविष्यत् । दक्षिणतः आगच्छन्तीं वृष्टिम् अवरुध्य भारते विपुलवृष्टिं कारयति हिमालयः एव । हिमालयात् प्रवहन्तीनां नदीनां कारणतः भारतं सुजलं सुफलं सञ्जातम् । अस्माकं जीवनं हिमालयम् अवलम्ब्य स्थितम् इति उक्ते न सा अतिशयोक्तिः ।
अस्य पर्वतस्य शिखराणि अत्युन्नतानि सन्ति । वस्तुतः भूमौ दश उन्नततमाः पर्वताः अपि हिमालये एव स्थिताः। एतानि शिखराणि सदैव हिमेन आच्छादितानि सन्ति। अत एव अस्य पर्वतस्य अभिधानं हिमस्यालयः हिमालयः इति प्रसिद्धोऽस्ति । हिमालयात् गङ्गा-यमुना-शतद्रु-विपाशा-इरावती- वितस्ता-प्रभृतयः अनेकाः नद्यः उद्भवन्ति । एतासां नदीनां जलं भारतवर्षस्य विशालं भूभागं सिञ्चति। अत एव अस्मिन् देशे प्रभूतानि विविधानि धान्यानि फलानि च उद्भवन्ति । अस्मिन् पर्वते विविधाः ओषधयः वृक्षाः धातवश्च विविधानि रत्नानि उपलभ्यन्ते । ग्रीष्मकाले तापेन व्याकुलाः जनाः हिमालयस्य पर्वतीस्थलानि गत्वा सुखम् अनुभवन्ति । अस्मिन् एव पर्वते मानससरोवर-अमरनाथ-बद्रीनाथ-केदारनाथ-हरिद्वार-प्रभृतीनि अनेकानि दर्शनीयतीर्थस्थानानि सन्ति। तत्र पर्वतस्थितासु अनेकासु गुहासु साधकाः तपश्चरन्ति। अत्र देवीनां मन्दिराणि अपि सन्ति। एतस्मात् कारणात् अयं पर्वतः देवभूमिः इत्यपि कथ्यते । हिमाच्छादितानि अस्य उन्नतानि शिखराणि अतिशैत्यात् शत्रुभ्यः च भारतं रक्षति । अयं पर्वतः सुरक्षादृष्ट्या अतीव महत्त्वपूर्णः अस्ति । अत्र अनेकानि युद्धानि अपि अभवन् । अनेनैव कारणेन अस्माकं सुरक्षासैनिकाः अस्य रक्षायै तत्पराः भवन्ति ।


c: text/html

text:
ग्रहदेवतास्थापन
प्रत्येक ग्रहाचे व अन्य देवतांचे आवाहन करावे. ( अक्षता वहाव्यात ) प्रत्येक मंत्रापूर्वी ॐ म्हणावा.
१. ॐ आसत्येनरजसावर्तमानो निवेशयन्नमृतंमर्त्यंच ।
हिरण्ययेनसवितारथेनादेवोयाति भुवनाविपश्यन् ॥१॥
ॐ भूभुर्वः सुवः । कलिंगदेशोदभव, काश्यपगोत्र,
सूर्य इह आगच्छ, इह तिष्ठ, सूर्याय नमः ।
सूर्यं आवाहयामि । स्थापयामि । पूजयामि ।
प्रत्येक वेळी कंसातील भाग म्हणावा. त्या - त्या देवतेचे नाव उच्चारावे.
मम संमुखो भूत्वा मम पूजां गृहाण वरदो भव ।
अस्यां प्रतिमायां / पूगीफले सूर्याय नमः ।
सूर्यं आवाहयामि । हा भाग प्रत्येक वेळी म्हणावा. याप्रमाणे प्रत्येक वेळी म्हणण्याची पद्धत आहे.
२. ॐ आप्यायस्व समेतुते विश्वतः सोमवृष्णियं ।
भवावजस्यसंगथे ॥२॥
ॐ भूभुर्वः सुवः । यमुनातीरोदभव, आत्रेय गोत्र,
सोम इह आगच्छ, इह तिष्ठ, सोमाय नमः ।
सोमं आवाहयामि । स्थाप० पूजयामि ।
३. ॐ अग्निर्मूर्धा दिवः ककुत्पतिः प्रथिव्या अयं ।
अपा रेता सि जिन्वति ॥३॥
ॐ भूभुर्वः सुवः । अवंती समुदभव, भारदवाजगोत्र,
भौम, इह आगच्छ, इह तिष्ठ, भौमाय नमः ।
भौमं आवाहयामि । स्थाप० पूज० ।
४. ॐ यदबुध्यस्वाग्नेप्रतिजागृह्येनमिष्टापूर्तेस सृजेथामयंच ।
पुनः कृण्व स्त्वापितरंयुवानमन्वाता सीत्वयितंतुमेतं ॥४॥
ॐ भूभुर्वः सुवः । मगधदेशोदभव, आत्रेय गोत्र,
बुध, इह आगच्छ, इह तिष्ठ, बुधाय नमः,
बुधं आवाहयामि । स्थाप० पूज ० ।
५. ॐ बृहस्पतेअतियदर्यो अर्हादद्युमदिवभाति क्रतुमज्जनेषु ।
यद्दीदयच्छवसर्तप्रजाततदस्मासुद्रविणंधेहि चित्रं ॥५॥
ॐ भूभुर्वः सुवः । सिंधुदेशोदभव, आंगिरस गोत्र,
बृहस्पते इह आगच्छ, इहतिष्ठ, बृहस्पतये नमः ।
बृहस्पतिं आवाहयामि । स्थाप० पूज० ।
६. ॐ शुक्रंतेअन्यद्यजतंते अन्यद्विषुरुपे अहनीद्यौरिवासि ।
विश्वाहिमाया अवसिस्वधावोभद्रातेपूषन्निहरातिरस्तु ॥६॥
ॐ भूभुर्वः सुवः । भोजकट देशोदभव, भार्गवगोत्र,
शुक्र, इह आगच्छ, इहतिष्ठ, शुक्राय नमः,
शुक्रं आवाहयामि । स्थाप० पूज० ।
७. ॐ शंनोदेवीरभिष्टय आपोभवंतुपीतये ।
शंयोरभिस्रवंतुनः ॥७॥
ॐ भूभुर्वः सुवः । सौराष्ट्रदेशोद् भव, काश्यप गोत्र,
शनैश्चर, इह आगच्छ, इहतिष्ठ, शनैश्चराय नमः
शनैश्वरं आवाहयामि । स्थाप० पूज० ।
८. ॐ कयानश्चित्र आभुवदूतीसदावृधः सखा ।
कयाशचिष्ठयावृता ।
ॐ भूभुर्वः सुवः । राठिनापुरोदभव, पैठीणसि
गोत्र, राहो इह आगच्छ, इहतिष्ठ, राहवे नमः,
राहुं आवाहयामि । स्थाप० पूज० ।
९. ॐ केतुंकृण्वन्नकेतवेपेशोमर्याअपेशसे ।
समुषद्भिरजायथाः ।
ॐ भूभुर्वः सुवः । अंतर्वेदिसमुदभव, जैमिनिगोत्र,
केतो, इह आगच्छ, इहतिष्ठ, केतवे नमः,
केतुं आवाहयामि । स्थाप० पूज०
प्रत्येक ग्रहाच्या उजव्या बाजूस अधिदेवतांचे आवाहन करावे.
१. ॐ त्र्यंबकं यजामहे सुगंधिंपुष्टिवर्धनम् ।
उर्वारुकमिवबंधनान्मृत्योर्मुक्षीयमामृतात् ॥१॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । ईश्वराय नमः । ईश्वरं आवाहयामि ।
२. ॐ गौरीर्मिमायसलिलानितक्षत्येक पदी
द्विपदीसा चतुष्पदी । अष्टापदीनवपदी
बभूवुषीसहस्राक्षरा परमेव्योमन् ॥२॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । गौर्यै नमः । गौरीं आवाहयामि ।
३. ॐ यदक्रंदः प्रथमंजायमान उद्यन्त्समुद्रादुतवा पुरीषात् ।
श्येनस्यपक्षाहरिणस्यबाहू उपस्तुत्यंमहिजात ते अर्वन् ॥३॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । स्कंदाय नमः । स्कंदं आवाहयामि ।
४. ॐ विष्णोरराटमसिविष्णोः पृष्ठमसि विष्णोश्र्न्यपत्रेस्थो
विष्णोस्युरसि विष्णोर्ध्रुवमसिवैष्णवमसि विष्णवेत्वा ॥४॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । नारायणाय नमः ।
नारायणाय आवाहयामि ।
५. ॐ ब्रह्मादेवानांपदवीः कवीनामृषिर्विप्राणांमहिषोमृगाणां ।
श्येनोगृध्राणा स्वधितिर्वनाना सोमः पवित्रमत्येतिरेभन् ॥५॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । ब्रह्मणे नमः । ब्रह्माणं आवाहयामि ।
६. ॐ सजोषाइंद्रसगणोमरुदिभः सोम पिबवृत्रहन् शूरविद्वान् ।
जहिशत्रू रपमृधोनुदस्वाथाभयंकृणुहि विश्वतोनः ॥६॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । इंद्राय नमः । इंद्र आवाहयामि ।
८. ॐ कार्षिरस्यपापांमृध्रं ।
ॐ भूर्भुवः सुवः । कालाय नमः । कालं आवाहयामि ।
९. ॐ चित्रावसोः स्वस्तितेपारमशीय ।
ॐ भूर्भुवः सुवः । चित्रगुप्ताय नमः ।
चित्रगुप्त आवाहयामि ।
प्रत्येक ग्रहाच्या डाव्या बाजूस प्रत्यधिदेवतांचे आवाहन करावे.
१. ॐ अग्निंदूतंवृणीमहे होतारंविश्ववेदसं ।
अस्ययज्ञस्य सुक्रतुम् ॥१॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । अग्नये नमः । अग्निं आवाहयामि ।
२. ॐ अप्सुमेसोमोअब्रवीदंतर्विश्वानि भेषजा ।
अग्निंच विश्वशंभुवमापश्चविश्वभेषजीः ॥२॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । अदभ्यो नमः । अपः आवाहयामि ।
३. ॐ स्योनापृथिविभवानृक्षरानिवेशनी ।
यच्छानः शर्मस प्रथाः ॥३॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । भूम्यै नमः । भूमिं आवाहयामि ।
४. ॐ इदंविष्णुर्विचक्रमे त्रेधानिदधेपदं ।
समूढमस्यपा सुरे ॥४॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । विष्णवे नमः । विष्णुं आवाहयामि ।
५. ॐ इंद्रंवो विश्वतस्परिहवामहेजनेभ्यः ।
अस्माकमस्तुकेवलः ।
ॐ भूर्भुवः सुवः । इंद्राय नमः । इंद्रं आवाहयामि ।
६. ॐ इंद्राणीमासुनारिषुसुपत्नी महमश्रवं ।
नह्यस्या अपरंचनजरसामरते पतिः ॥६॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । इंद्राण्यै नमः । इंद्राणीं आवाहयामि ।
७. ॐ प्रजापतेनत्वदेतान्यन्यो विश्वाजातानिपरिताबभूव ।
यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नोअस्तुवय स्यामपतयोरयीणां ॥७॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । प्रजापतये नमः ।
प्रजापतिं आवाहयामि ।
८. ॐ आयंगौः पृश्निरक्रमीदसनन्मातरं पुनः ।
पितरंच प्रयन्त्सुवः ॥८॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । सर्पेभ्यो नमः । सर्पान् आवहयामि ।
९. ॐ ब्रह्मजज्ञानं प्रथमंपुरस्ताद्विसीमतः सुरुचोवेन आवः ।
सबुध्नियाउपमाअस्यविष्ठाः सतश्चयोनिमसतश्चविवः ॥९॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । ब्रह्मणे नमः । ब्रह्माणं आवाहयामि ।
क्रतुसंरक्षक देवतांचे. आवाहन करावे.
१. ॐ गणानांत्वागणपति हवामहेकाविकवीनामुपमश्रवस्तमं ।
ज्येष्ठराजंब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत आनः शृण्वन्नूतिभिः
सीदसादनं ॥१॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । गणपतये नमः ।
गणपतिं आवाहयामि ।
२. ॐ जातवेदसेसुनवामसोममरातीयतो निदहातिवेदः ।
सनः पर्षदतिदुर्गाणि विश्वानावेव सिंधुदुरितात्यग्निः ॥२॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । दुर्गायै नमः । दुर्गां आवाहयामि ।
३. ॐ वायोशत हरीणांयुवस्वपोष्याणां ।
उतवातेसहस्त्रिणोरथ आयातुपाजसा ॥३॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । वायवे नमः । वायुं आवाहयामि ।
४. ॐ घृतंघृतपावानः पिबतवसांवसापावानः पिबतां
तरिक्षस्यहविरसिस्वाहात्वांतरिक्षाय ॥४॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । आकाशाय नमः ।
आकाशं आवाहयामि ।
५. ॐ यावांकशामधुमत्यश्विनासूनृतावती ।
तयायज्ञंमिमिक्षतं ॥५॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । आश्विभ्यां नमः ।
अश्विनौ आवाहयामि ।
६. ॐ क्षेत्रस्यपतिनावय हितेनेवजयामसि ।
गामश्वंपोषयित्न्वासनोमृडातीदृशे ॥६॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । क्षेत्रपालाय नमः ।
क्षेत्रपालं आवाहयामि ।
७. ॐ वास्तोष्पतेप्रतिजानीह्यस्मान्त्स्वावेशो अनमीवोभवानः ।
यत्त्वेमहेप्रतितन्नोजुषस्वशंनएधिद्विपदेशंचतुष्पदे ॥७॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । वास्तोष्पतये नमः ।
वास्तोष्पतिं आवाहयामि ।
आठ लोकपालांचे ( दिक्पालांचे ) आवाहन करावे.
१. ॐ त्रातारमिंद्रमवितारमिद्रं हवे हवे सुहव शूरमिंद्रं ।
हुवेनुशक्रं पुरुहूतमिंद्र स्वस्तिनोमघवाधात्विंद्रः ॥
ॐ भूर्भु वः सुवः । इंद्राय नमः । इंद्रं आवाहयामि ।
२. ॐ अग्नेनयसुपथाराये अस्मान्विश्वानिदेववयुनानिविद्वान् ।
युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनोभूयिष्ठांते नम उक्तिंविधेम ॥
ॐ भूर्भु वः सुवः । अग्नये नमः । अग्निं आवाहयामि ।
३. ॐ सुगंनः पथामभयंकृणोतुयस्मिन्नक्षत्रेयम एतिराजा ।
यस्मिन्नेनमभ्यषिंचंतदेवास्तदस्यचित्र हविषायजाम ॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । यमाय नमः । यमं आवाहयामि ।
४. ॐ असुन्वंतमयजमानमिच्छस्तेनस्येत्यां तस्करस्यान्वेषि ।
अन्यमस्मदिच्छसात इत्यानमोदेविनिऋते तुभ्यमस्तु ॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । निऋतये नमः ।
निऋतिं आवाहयामि ।
५. ॐ तत्त्वायामिब्रह्मणावंदमानस्तदाशास्तेयजमानोहविर्भिः ।
अहेडमानोवरुणे हबोध्युरुश समान आयुः प्रमोषीः ॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । वरुणाय नमः । वरुणं आवाहयामि ।
६. ॐ वायोशत हरीणांयुवस्वपोष्याणां ।
उतवाते सहस्रिणोरथ आयातु पाजसा ॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । वायवे नमः । वायुं आवाहयामि ।
७. ॐ वय सोव्रते तवमनस्तनुषुबिभ्रतः ।
प्रजावंतो अशीमहि ।
ॐ भूर्भुवः सुवः । सोमाय नमः । सोमं आवाहयामि ।
८. ॐ अभित्वादेवसवितरीशानंवार्याणां ।
सदावन्भागमीमहे ॥
ॐ भूर्भुवः सुवः । ईशानाय नमः । ईशानं आवाहयामि ।
Translation - भाषांतर
N/A

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
अध्यायः ६
रागकाले विशालयन्त्येव जघनं मृगी संविशेदुच्चरते ॥१॥
अवह्रासयन्तीव हस्तिनी नीचरते ॥२॥
न्याय्यो यत्र योगस्तत्र समपृष्ठम् ॥३॥
आभ्यां बडवा व्याख्याता ॥४॥
तत्र जघनेन नायकं प्रतिगृह्णीयात् ॥५॥
अपद्रव्याणि च सःविशेषं नीचरते ॥६॥
[१] उत्फुल्लकं [२] विजृम्भितकं [३] इन्द्राणिकं चेति त्रितयं मृग्याः प्रायेण ॥७॥
शिरो विनिपात्योर्ध्वं जघनं [१] उत्फुल्लकम् ॥८॥
तत्रापसारं दद्यात् ॥९॥
अःनीचे सक्थिनी (१९) तिर्यगवसज्य प्रतीछेदिति [२] विजृम्भितकम् ॥१०॥
पार्श्वयोः समं ऊरू विन्यस्य पार्श्वयोर्जानुनी निदध्यादित्यभ्यासयोगाद्[३] इन्द्राणी ॥११॥
तयोच्चतररतस्यापि परिग्रहः ॥१२॥
संपुटेन प्रतिग्रहो नीचरते ॥१३॥
एतेन नीचतररतेऽपि हस्तिन्याः ॥१४॥
[१] संपुटकं [२] पीडितकं [३] वेष्टितकं [४] बाडवकं इति ॥१५॥
ऋजुप्रसारितावुभावप्युभयोः चरनाविति [१] संपुटः ॥१६॥
स द्विविधः ण् पार्श्वसंपुट उत्तानसंपुटाश्च । तथा कर्मयोगात् ॥१७॥
पार्श्वेण तु शयानो दक्षिणेन नारीं अधिशयीतेति सार्वत्रिकं एतत् ॥१८॥
संपुटकप्रयुक्तयन्त्रेणैव दृढं ऊरू पीडयेदिति [२] पीडितकम् ॥१९॥
ऊरू व्यत्यस्येदिति [३] वेष्टितकम् ॥२०॥
बडवेव निष्ठुरं अवगृह्णीयादिति [४] बाडवकं आभ्यासिकम् ॥२१॥
तदान्ध्रीषु प्रायेण । इति संवेशनप्रकारा बाभ्रवीयाः ॥२२॥
सौवर्णनाभास्तु ॥२३॥
उभावप्यूरू ऊर्ध्वाविति तद्भुग्नकम् (२०) ॥२४॥
चरणावूर्ध्वं नायकोऽस्या धारयेदिति जृम्भितकम् ॥२५॥
तत्कुञ्चितावुत्पीडितकम् ॥२६॥
तदेकस्मिन्प्रसारितेऽर्धपीडितकम् ॥२७॥
नायकस्यांस एको द्वितीयकः प्रसारित इति पुनः पुनर्व्यत्यासेन वेणुदारितकम् ॥२८॥
एकः शिरस उपरि गच्छेद्द्वितीयः प्रसारित इति शूलचितकं आभ्यासिकम् ॥२९॥
संकुचितौ स्वस्तिदेशे निदध्यादिति कार्कटकम् ॥३०॥
ऊर्ध्वावूरू व्यत्यस्येदिति पीडितकम् ॥३१॥
जङ्घाव्यत्यासेन पद्मासनवत् ॥३२॥
पृष्ठं परिष्वजमानायाः पराङ्मुखेण परावृत्तकं आभ्यासिकम् जले च संविष्टोपविष्टस्थितात्मकांश्चित्रान्योगानुपलक्षयेत् । तथा सुःकरत्वादिति सुवर्णनाभः ॥३३॥
वार्तं तु तत् । शिष्टैरपस्मृतत्वादिति वात्स्यायनः ॥३५॥
प्रकरण)१४
अथ चित्ररतानि ॥३६॥
ऊर्ध्वस्थितयोर्यूनोः परस्परापाश्रययोः कुड्यस्तम्भापाश्रितयोर्वा स्थितरतम् ॥३७॥
कुड्यापाश्रितस्य कण्ठावसक्तबाहुपाशायास्तद्धस्तपञ्जरोपविष्टाया ऊरुपाशेन जघनं अभिवेष्टयन्त्या कुड्ये चरणक्रमेण वलन्त्या अवलम्बितकं रतम् ॥३८॥
भूमौ वा चतुष्पदवदास्थिताया वृषलीलयावस्कन्दनं धेनुकम् ॥३९॥
तत्र पृष्ठं उरःकर्माणि लभते ॥४०॥
एतेनैव योगेन शौनं ऐणेयं छागलं गर्दभाक्रान्तं मार्जारललितकं व्याघ्रावस्कन्दनं गजोपमर्दितं वराहघृष्टकं तुरगाधिरूढकं इति यत्र यत्र विशेषो योगोऽ पूर्वस्तत्तदुपलक्षयेत् ॥४१॥
मिश्रीकृतसद्भावाभ्यां द्वाभ्यां सह संघाटकं रतम् ॥४२॥
बह्वीभिश्च सह गोयूथिकम् ॥४३॥
वारिक्रीडितकं छागलं ऐणेयं इति तत्कर्मानुकृतियोगात् ॥४४॥
ग्रामनारीविषये (२१) स्त्रीराज्ये च बाह्लीके बहवो युवानोऽन्तःपुरसःधर्माण एकैकस्याः परिग्रहभूताः ॥४५॥
तेषां एकैकशो युगपच्च यथाःसात्म्यं यथाःयोगं च रञ्जयेयुः ॥४६॥
एको धारयेदेनां अन्यो निषेवेत । अन्यो जघनं मुखं अन्यो मध्यं अन्य इति वारं वारेण व्यतिकरेण चानुतिष्ठेयुः ॥४७॥
एतया गोष्ठीपरिग्रहा वेश्या राजयोषापरिग्राहश्च व्याख्यातः ॥४८॥
अधोरतं पायावपि दाक्षिणत्यानाम् । इति चित्ररतानि ॥४९॥
पुरुषोपसृप्तकानि पुरुषायिते वक्ष्यामः ॥५०॥
भवतश्चात्र श्लोकौ ॥५१॥
व्पशूनां मृगजातीनां पतङ्गानां च विभ्रमैः । तैस्तैरुपायैश्चित्तज्ञो रतियोगान्विवर्धयेत् ॥५१॥
व्तत्सात्म्याद्देशसात्म्याच्च तैस्तैर्भावैः प्रयोजितैः । स्त्रीणां स्नेहश्च रागश्च बहुमानश्च जायते ॥५२॥
चिति श्रीवात्यायनीये कामसूत्रे सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे संवेशनप्रकाराश्चित्ररतानि च षष्ठोऽध्यायः । आदितो एकदशः ॥६॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
विरुदुनगरमण्डलम्
विरुदुनगरमण्डलं (तमिऴ्: விருதுநகர்மாவட்டம், आङ्ग्लम्: Virudhunagar District) दक्षिणभारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम्। अस्य केन्द्रस्थानं विरुदुनगरपत्तनम्। एतन्मण्डलं प्राक् कर्मवीरकामराजमण्डलम् इति ज्ञातम् आसीत् । इदं मण्डलं तिरुनेल्वेली, ।मधुरैमण्डलाभ्यां भागान् स्वीकृत्य निर्मितम्।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
विरुदुनगरमण्डलस्य विस्तारः ३४४५.७३ चतुरश्रकिलोमीटर् अस्ति । अस्य मण्डलस्य उत्तरभागे शिवगङ्गामधुरैमण्डलेस्तः, आग्नेयदिशि तिरुनेल्वेलीमण्डलम् अस्ति, पश्चिमे केरलराज्यम्, वायव्ये तेनीमण्डलं च अस्ति।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
२०११ वर्षस्य जनगणनानुगुणम् अस्य मण्डलस्य जनसंख्या १,९४३,३०९ । भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्या दृष्ट्या अस्य मण्डलस्य २४२ तमं स्थानम् । अस्मिन् मण्डले जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ४५४ (११८० प्रतिचतुरश्रमैल्) अस्ति । २००१-२०११ दशके जनसंख्या वृद्धेः प्रमाणं १०.९६% आसीत्। विरुदुनगरे पुं, स्त्री अनुपातः १०००:१००९ अस्ति, साक्षरताप्रमाणं च ८०.७५% ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले अष्ट उपमण्डलानि सन्ति । तानि -
- १. अरुप्पुकोट्टै
- २. करियपट्टिः
- ३. राजपाळैयम्
- ४. सातूरुः
- ५. शिवकाशी
- ६. श्रीविल्लिपुत्तूरुः
- ७. तिरुच्चूलिः
- ८. विरुदुनगरम्
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
जनसंख्यायाः बहुभागः कृषिकार्ये उद्यमेषु च रताः । विरुदुनगरे तैलोद्यमः कार्पासोद्यमः च अभिवृद्धः अस्ति । विरुदुनगरात् २० किलोमीटर् दूरे विद्यमानं शिवकाशीपत्तनं स्फोटकनिर्माणेन, मुद्रणालयैः च प्रसिद्धम् । अरुप्पुकोट्टै तन्तुवायैः प्रसिद्धम् अस्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
श्रीविल्लिपुत्तूरुः[सम्पादयतु]
इदं पत्तनं मधुरैतः ७४ किलोमीटर् दूरे अस्ति । श्रीवैष्णवानां पवित्रेषु १०८ दिव्यदेशेषु इदम् अपि अन्यतमम् । इदं श्रीवैष्णवसम्प्रदायस्य प्रसिद्धसतोः द्वयोः जन्मस्थानम् – पेरियाऴ्वार्, आण्डाळ् अत्र जातौ । अस्य पत्तनस्य प्रमुखः देवालयः आण्डाळ् देवालयः । आराध्यदेवः वटपत्रशायी । अस्य देवालयस्य ११ स्तरीयं गोपुरं १९२ पादोन्नतम् अस्ति । तमिऴ्नाडु सर्वकारस्य अधिकृत मुद्रायाम् इदम् एव गोपुरं चिह्नितम् अस्ति ।
शेन्बागतोप्पु चिक्रोडसंरक्षणकेन्द्रम्[सम्पादयतु]
श्रीविल्लिपुत्तूरुतः ८ किलोमीटर् दूरे विद्यमानम् इदम् अरण्यम् । इदं पश्चिमघट्टानां भागः । अत्र ‘ग्रिज़ल्ड् स्क्विरल्’ (Grizzled Squirrel) इत्याख्यस्य चिक्रोडप्रभेदस्य संरक्षणकेन्द्रम् अस्ति ।


text:
विक्रमादित्यः
विक्रमादित्यः भारतवर्षस्य एकः धर्मपरायणः सत्यव्रती न्यायप्रियः महान् सम्म्राट् आसीत् । तस्य कार्यकालः ६३ ई०पू० अस्ति । तस्य नाम्ना एव विक्रमसंवत्सरस्य आरम्भः जातः । अधुना इयं पद्धतिः भारतीयपञ्चाङ्गेषु सर्वत्र अनुस्रीयते । विक्रम-बेताल पंचविशतिका कथा द्वाविंशति पुत्तलिकाः कथाः लोके अति प्रसिद्धाः सन्ति । अस्यैव सभायां कालिदासादयः विख्याताः नवरत्नानि आसन् ।
नवरत्नानि[सम्पादयतु]
विक्रमार्कस्य आस्थाने नवरत्नानि
- धन्वन्तरिः क्षपणकोऽमरसिंहः शंकूवेताळभट्टघटकर्परकालिदासाः।
- ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेस्सभायां रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य॥
नवरत्नानां चित्राणि[सम्पादयतु]
मध्यप्रदेशस्थितस्य उज्जैन-महानगरस्य महाकालमन्दिरस्य समीपे विक्रमादित्य-टिला-नामक स्थानम् अस्ति। तत्र विक्रमादित्यस्य सङ्ग्रहालये नवरत्नानां मूर्तयः स्थापिताः सन्ति।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २५९
अतः परं प्रवक्ष्यामि देवाकारान् विशेषतः।
दशतालः स्मृतो रामो बलिर्वैरोचनिस्तथा ।। २५९.१
वराहो नारसिंहश्च सप्ततालस्तु वामनः।
मत्स्यकूर्मौ च निर्दिष्टौ यथा शोभं स्वयम्भुवा ।। २५९.२
अतः परं प्रवक्ष्यामि रुद्राद्याकारमुत्तमम्।
स पीनोरुभुजस्कन्ध स्तप्तकाञ्चनसप्रभः ।। २५९.३
शुक्लोऽर्करश्मिसंघात श्चन्द्राङ्कितजटो विभुः।
जटामुकुटधारी च द्व्यष्टवर्षाकृतिश्च सः ।। २५९.४
बाहुवारणहस्ताभो वृतजङ्घोरुमण्डलः।
ऊद्र्ध्वकेशश्च कर्तव्यो दीर्घायतविलोचनः ।। २५९.५
व्याघ्रचर्मपरीधानः कटिसूत्र त्रयान्वितः।
हारकेयूरसम्पन्नो भुजङ्गाभरणस्तथा ।। २५९.६
बाहवश्चापि कर्तव्या नानाभरणभूषिताः।
पीनोरुगण्डफलकः कुण्डलाभ्यामलंकृतः ।। २५९.७
आजानुलम्बबाहुश्च सौम्यमूर्तिः सुशोभनः।
खेटकं वामहस्ते तु शङ्खञ्चैव तु दक्षिणे ।। २५९.८
शक्तिं दण्डं त्रिशूल़ञ्च दक्षिणेषु निवेशयेत्।
कपालं वामपर्श्वे तु नागं खट्वाङ्गमेव च ।। २५९.९
एकश्च वरदो हस्तस्तथाक्षवलयोऽपरः।
वैशाखस्थानकं कृत्वा नृत्याभिनयसंस्थितः ।। २५९.१०
नृत्यन्दशभुजः कार्यो गजचर्मधरस्तथा।
तथा त्रिपुरदाहे च बाहवः षोड़शैव तु ।। २५९.११
शङ्खं चक्रं गदाशार्ङ्गं घण्टा तत्राधिका भवेत्।
तथा धनुः पिनाकञ्च शरो विष्णुमयस्तथा ।। २५९.१२
चतुर्भुजोऽष्ट बाहुर्वा ज्ञानयोगेश्वरो मतः।
तीक्ष्णनासाग्रदशनः करालवदनो महान् ।। २५९.१३
भैरवः शस्यते लोके प्रत्यायतनसंस्थितः।
न मूलायतने कार्ये भैरवस्तु भयङ्करः ।। २५९.१४
नारसिंह वराहो वा तथान्येऽपि भयङ्कराः।
नाधिकाङ्गां न हीनाङ्गां कर्तव्या देवताः क्वचित् ।। २५९.१५
स्वामिनं घातयेन्न्यूना करालवदना तथा।
अधिका शिल्पिनं हन्यात् कृशा चैवार्थनाशिनी ।। २५९.१६
कृशोदरी तु दुर्भिक्षं निर्मांसा धननाशिनी।
वक्रनासा तु दुःखाय सङ्क्षिप्ताङ्गी भयङ्करी ।। २५९.१७
चिपिटा दुःखशोकाय अनेत्रा नेत्रनाशिनी।
दुःखदा हीनवक्त्रा तु पाणिपादकृशा तथा ।। २५९.१८
हीनाङ्गी हीनजङ्घा च भ्रमोन्मादकरी नृणाम्।
शुष्कवक्त्रा तु राजानं कटिहीना च या भवेत् ।। २५९.१९
पाणिपादविहीनो यो जायते मारको महान्।
जङ्घाजानुवीहिना च शत्रुकल्याणकारिणी ।। २५९.२०
पुत्रमित्रविनाशाय हीनवक्षस्थला तु या।
सम्पूर्णावयवा या तु आयुर्लक्ष्मी प्रदा सदा ।। २५९.२१
एवं लक्षणमासाद्य कर्तव्यः परमेश्वरः।
स्तूयमानः सुरैः सर्वैः समन्ताद्दर्शयेद् भवम् ।। २५९.२२
शक्रेण नन्दिना चैव महाकालेन शङ्करम्।
प्रणता लोकपालास्तु पार्श्वे तु गणनायकाः ।। २५९.२३
नृत्यद्भृङ्गीरिटिश्चैव भूतवेतालसंवृताः।
सर्वे हृष्टास्तु कर्तव्याः स्तुवन्तः परमेश्वरम् ।। २५९.२४
गन्धर्व विद्याधर किन्नराणामथाप्सरो गुह्यकनायकानाम्।
गणैरनेकैः शतशो महेन्द्रैर्मुनिप्रवीरैरपि नम्यमानम्।। २५९.२५
धृताक्षसूत्रैः शतशः प्रबाल पुष्पोपहार प्रचयन्ददद्भिः।
संस्तूयमानं भगवन्तमीड्यं नेत्रत्रयेणामरमर्त्यपूज्यम् ।। २५९.२६


text:
ज्योतिपर्वं दीपमालिका.......... ।।
सर्वेषां जनानां कृते प्रकाशपर्व: 'दीपावली '' मंगलं भवेत् ।
अस्मिन् अवसरे इदं विचारणीयम् अस्ति यत् किं वयं तमस् पथनिवारणार्थं किंचित् अपि जागृतं स्म: ।
वयं प्रतिदिनं भ्रष्टाचारं निन्दयाम: किन्तु तस्य निरोधनाय किंचित् अपि प्रयासं न कुर्म: ।।
वयं स्व कार्यं समयेन न कुर्म: । वयं सर्वकारीय कार्यालयानां वाहनानि प्रतिदिनं स्वकार्यार्थं उपयोगं कुर्म: ।
विद्युतस्य सम्यक् प्रयोगं न कुर्म: अपितु अनुचित साधनानां उपयोगं कुर्म: ।
अहं अस्मिन् अवसरे निवेदयामि यत् सम्प्रति राष्ट्रसेवार्थं संकल्पं स्वीकुर्म:, एवं प्रकारेण भ्रष्टाचारं न प्रसारयाम: ।


text:
शिवषडक्षर स्तोत्रं:-
Shiv shadakshar Stotram :-
ॐकारं बिंदुसंयुक्तं नित्यं ध्यायंति योगिनः ।
कामदं मोक्षदं चैव ॐकाराय नमो नमः ।। १ ।।
नमंति ऋषयो देवा नमन्त्यप्सरसां गणाः ।
नरा नमंति देवेशं नकाराय नमो नमः ।। २।।
महादेवं महात्मानं महाध्यानं परायणम् ।
महापापहरं देवं मकाराय नमो नमः ।। ३।।
शिवं शांतं जगन्नाथं लोकानुग्रहकारकम् ।
शिवमेकपदं नित्यं शिकाराय नमो नमः ।। ४।।
वाहनं वृषभो यस्य वासुकिः कंठभूषणम् ।
वामे शक्तिधरं वेदं वकाराय नमो नमः ।। ५।।
यत्र तत्र स्थितो देवः सर्वव्यापी महेश्वरः ।
यो गुरुः सर्वदेवानां यकाराय नमो नमः ।। ६।।
षडक्षरमिदं स्तोत्रं यः पठेच्छिवसंनिधौ ।
शिवलोकमवाप्नोति शिवेन सह मोदते ।।
।। इति श्रिमच्छंकराचार्य विरचित शिवषडक्षर स्तोत्रं समाप्तं ।।


text:
यथा छद्मना वालिवधो मायुराजेनोदात्तराघवे758 ।
अनौचित्यरसविरोधपरिहारपरिशुद्धं कृतसूचनीयदर्शनीयवस्तुविभागं फलानुसारेणोपक्लृप्तवीजबिन्दुपताकाप्रकरीकार्यलक्षणार्थप्रकृतिकं पञ्चावस्थानुगुण्येन पञ्चधा विभजेत् । पुनरपि चैकैकस्य भागस्य 759 वादश त्रयोदश पुनर्द्वादश त्रयोदश चतुर्दशेत्येवमङ्गसंज्ञया संधीनां विभागान् कुर्यात् ।
आद्यन्तमेवं निश्चित्येत्यंशस्य व्याख्यानम् अनौचित्येत्यादि । पञ्चधा तद् विभज्य चेत्यंशस्य व्याख्यानं फलानुसारेणेति । खण्डशः संधिसंज्ञांस्तानित्याद्यंशस्य व्याख्यानं पुनरपि चेति। एवं पञ्चधा विभक्तान् संधिसंज्ञांस्तान् पुनरपि चाङ्गानुकूल्येन द्वादश, त्रयोदश, द्वादश, त्रयोदश, चतुर्दश, इत्येवं खण्डयेदित्युक्तं भवतीति ।


text:
कण्णुरमण्डलम्
कण्णुरमण्डलम् (Kannur district) केरळराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं कण्णुरनगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
कण्णुरमण्डलस्य विस्तारः २९९६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे वायनाडमण्डलम्, पश्चिमे अरबी समुद्रम्, उत्तरे कासारगोडमण्डलम्, दक्षिणे कोझिकोडेमण्डलम् च अस्ति । अत्र मुख्याः नद्यः सन्ति वळ्ळपत्तनम्, कुप्पम्, माहे, अन्जरकन्डि, थलस्सेरे, रामपुरम्, पेरुम्बा च ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२००१ जनगणनानुगुणं कण्णुरमण्डलस्य जनसङ्ख्या २,४१२,३६५ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ८१३ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ८१३ जनाः । २००१-११३३ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ४.८६% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-१००६ अस्ति । अत्र साक्षरता ९५.४१ % अस्ति
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन्नेव मण्डले बहवः प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
- कोट्टियूर् शिव मन्दिरम्
- मुत्तप्पन् मन्दिरम्
- अन्नपूर्णेश्वरि मन्दिरम्
- कडलै श्री क्रिष्णा मन्दिरम्
- श्री जगन्नाथ मन्दिरम् इत्यादि ।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Official Website
- [१] Best places in Kannur
- Kannur page - Official Website of Kerala Government
- Kannur Community Portal


text:
(shankara bagavatpAda)
(शन्कर बगवत्पाद)
This Page is courtesy of Sanskrit Documents List. Please send your corrections
This stotra is also available in devanAgari PDF
nirguNamAnasa pUja (shankara bagavatpAda) .. निर्गुण मानसपूजा .. (शन्कर बगवत्पाद) अखण्डे सच्चिदानन्दे निर्विकल्पैकरूपिणि . स्थिते.अद्वितीयभावे.अपि कथं पूजा विधीयते .. १.. पूर्णस्यावाहनं कुत्र सर्वाधारस्य चासनम.ह . स्वच्च्हस्य पाद्यमर्घ्यं च शुद्धस्याचमनं कुतः .. २.. निर्मलस्य कुतः स्नानं वासो विश्वोदरस्य च . अगोत्रस्य त्ववर्णस्य कुतस्तस्योपवीतकम.ह .. ३.. निर्लेपस्य कुतो गन्धः पुश्ह्पं निर्वासनस्य च . निर्विशेश्हस्य का भूश्हा को.अलण्कारो निराकृतेः .. ४.. निरञ्जनस्य किं धूपैर्दीपैर्वा सर्वसाक्शिणः . निजानन्दैकतृप्तस्य नैवेद्यं किं भवेदिह .. ५.. विश्वानन्दयितुस्तस्य किं ताम्बूलं प्रकल्पते . स्वयंप्रकाशचिद्रूपो यो.असावर्कादिभासकः .. ६.. गीयते श्रुतिभिस्तस्य नीराजनविधिः कुतः . प्रदक्शिणमनन्तस्य प्रणामो.अद्वयवस्तुनः .. ७.. वेदवाचामवेद्यस्य किं वा स्तोत्रं विधीयते . अन्तर्बहिः संस्थितस्य उद्वासनविधिः कुतः .. ८.. गुरुरुवाच .. आराधयामि मणिसंनिभमात्मलिन्ण्गम.ह मायापुरीहृदयपण्कजसंनिविश्ह्टम.ह . श्रद्धानदीविमलचित्तजलाभिश्हेकै\- नि.र्त्यं समाधिकुसुमैर्नपुनर्भवाय .. ९.. अयमेको.अवशिश्ह्टो.अस्मीत्येवमावाहयेच्च्हिवम.ह . आसनं कल्पयेत्पश्चात्स्वप्रतिश्ह्ठात्मचिन्तनम.ह .. १०.. पुण्यपापरजःसण्गो मम नास्तीति वेदनम.ह . पाद्यं समर्पयेद्विद्वन्सर्वकल्मश्हनाशनम.ह .. ११.. अनादिकल्पविधृतमूलाघ्य़ानजलाञ्जलिम.ह . विसृजेदात्मलिण्गस्य तदेवार्घ्यसमर्पणम.ह .. १२.. ब्रह्मानन्दाब्धिकल्लोलकणकोट्यंशलेशकम.ह . पिबन्तीन्द्रादय इति ध्यानमाचमनं मतम.ह .. १३.. ब्रह्मानन्दजलेनैव लोकाः सर्वे परिप्लुताः . अच्च्हेद्यो.अयमिति ध्यानमभिश्हेचनमात्मनः .. १४.. निरावरणचैतन्यं प्रकाशो.अस्मीति चिन्तनम.ह . आत्मलिण्गस्य सद्वस्त्रमित्येवं चिन्तयेन्मुनिः .. १५.. त्रिगुणात्माशेश्हलोकमालिकासूत्रमस्म्यहम.ह . इति निश्चयमेवात्र ह्युपवीतं परं मतम.ह .. १६.. अनेकवासनामिश्रप्रपञ्चो.अयं धृतो मया . नान्येनेत्यनुसन्धानमात्मनरचन्दनं भवेत.ह .. १७.. रजःसत्त्वतमोवृत्तित्यागरूपैस्तिलाक्शतैः . आत्मलिण्गं यजेन्नित्यं जीवन्मुक्तिप्रसिद्धये .. १८.. ईश्वरो गुरुरात्मेति भेदत्रयविवर्जितैः . बिल्वपत्रैरद्वितीयैरात्मलिण्गं यजेच्च्हिवम.ह .. १९.. समस्तवासनात्यागं धूपं तस्य विचिन्तयेत.ह . ज्योतिर्मयात्मविघ्य़ानं दीपं सन्दर्शयेद्बुधः .. २०.. नैवेद्यमात्मलिण्गस्य ब्रह्माण्डाख्यं महोदनम.ह . पिबानन्दरसं स्वादु मृत्युरस्योपसेचनम.ह .. २१.. अघ्य़ानोच्च्हिश्ह्टकरस्य क्शालनं घ्य़ानवारिणा . विशुद्धस्यात्मलिण्गस्य हस्तप्रक्शालनं स्मरेत.ह .. २२.. रागादिगुणशून्यस्य शिवस्य परमात्मनः . सरागविश्हयाभ्यासत्यागस्ताम्बूलचर्वणम.ह .. २३.. अघ्य़ानध्वान्तविध्वंसप्रचण्डमतिभास्करम.ह . आत्मनो ब्रह्मताघ्य़ानं नीराजनमिहात्मनः .. २४.. विविधब्रह्मसंदृश्ह्टिर्मालिकाभिरलण्कृतम.ह . पूर्णानन्दात्मतादृश्ह्टिं पुश्ह्पाञ्जलिमनुस्मरेत.ह .. २५.. परिभ्रमन्ति ब्रह्माण्डसहस्राणि मयीरवरे . कूटस्थाचलरूपो.अहमिति ध्यानं प्रदक्शिणम.ह .. २६.. विश्ववन्द्यो.अहमेवास्मि नास्ति वन्द्यो मदन्यतः . इत्यालोचनमेवात्र स्वात्मलिण्गस्य वन्दनम.ह .. २७.. आत्मनः सत्क्रिया प्रोक्ता कर्तव्याभावभावना . नामरूपव्यतीतात्मचिन्तनं नामकीर्तनम.ह .. २८.. श्रवणं तस्य देवस्य श्रोतव्याभावचिन्तनम.ह . मननं त्वात्मलिण्गस्य मन्तव्याभावचिन्तनम.ह .. २९.. ध्यातव्याभावविघ्य़ानं निदिध्यासनमात्मनः . समस्तभ्रान्तिविक्शेपराहित्येनात्मनिश्ह्ठता .. ३०.. समाधिरात्मनो नाम नान्यच्चित्तस्य विभ्रमः . तत्रैव बह्मणि सदा चित्तविश्रान्तिरिश्ह्यते .. ३१.. एवं वेदान्तकल्पोक्तस्वात्मलिण्गप्रपूजनम.ह . कुर्वन्ना मरणं वापि क्शणं वा सुसमाहितः .. ३२.. सर्वदुर्वासनाजालं पदपांसुमिव त्यजेत.ह . विधूयाघ्य़ानदुःखौघं मोक्शानन्दं समश्नुते .. ३३.. .. इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविंदभगवत्पूज्यपाद शिश्ह्यस्य श्रीमच्च्हण्करभगवतः विरचिता निर्गुणमानसपूजा समाप्त ..


text:
www.GotQuestions.org इत्यस्य संस्कृतानुवादे भवतां सुस्वागतम्
बाइबिल ग्रन्थस्य प्रश्नानाम् उत्तराणि
Download Mangal Font
क्षम्यताम्, अस्मिन काले हिन्दी भाषायां प्रेषितप्रश्नान् न स्वीकुर्म:। यदि भवन्त: आंग्लभाषया पठितुं लेखितुं वा जानन्ति तर्हि भवन्त: स्वकीय-प्रश्नानाम् कृते https://www.gotquestions.org/Bible-Questions.html इत्यस्मिन् आवेदनं कर्तुं शक्नुवन्ति
अध:सूचीबद्धपृष्ठानि संस्कृते उपलब्धानि सन्ति:
शुभसन्देश:
अनन्तजीवनमं प्राप्तं किम्?
किं क्षमा प्राप्ता वा? अहं कथं परमेश्वरात् क्षमां प्राप्तुं शक्नोमि?
भवत: कृते व्यक्तिगत् उद्धारकर्तु: रूपे यीशु इति स्वीकरणे कोsर्थ:?
उद्धार योजना का? अथवा उद्धारमार्ग: क:?
ख्रीष्टीया इत्युक्ते किम्?
मया सद्य एव यीशौ विश्वास: कृत:...अधुना किमस्ति?
अतिमहत्वपूर्ण प्रश्ना:
किं परमेश्वरस्य अस्तित्वमस्ति? किं परमेश्वर अस्तित्वमस्ति किमपि प्रमाणमस्ति?
यीशुख्रीष्टो क:?
किं यीशु: परमेश्वर:? किं यीशुना स्वस्य जीवनं परमेश्वररूपेण स्वीकृतम?
बाइबिल ग्रन्थस्य प्रश्नानाम् उत्तराणि


text:
फैजाबाद, शुक्रवासरे फैजाबादनगरस्य ऐतिहासिकशक्तिपीठे देवकाली मन्दिरे स्थापिता: भगवत्य: तिस्र: प्रतिमा: चोरिता: । एता: प्रतिमा: सहस्रवर्षेभ्य: अपि प्राचीना: आसन् इति । प्रतिमाभि: सह एव त्रिकिलोमितस्य छत्रम्, मुकुट: सिंहासनंचापि चोरितम् । घटना शुक्रवासरे रात्रौ घटिता । शनिवासरे प्रात:काले यदा मुख्यपण्डित: भगवत्य: द्वारोद्घाटनाय गत: तदा स: एतां घटनां ज्ञात्वा अन्यान् जनान् अपि सूचितवान् । शीघ्रमेव एषा सूचना स्थानीयेषु अपि गता साक्षात् एव जनसम्मर्द: एकत्रित: सन् रोष: प्रकटित: ।
रक्षकप्रशानेन उक्तमस्ति यत् शीघ्रातिशीघ्रमेव एता: प्रतिमा: तस्या: चौरा: च प्राप्स्यन्ते । फैजाबादनगरे दिनद्वयात् महान् सम्मर्द: अस्ति तेन पुलिसप्रशासनेन कर्फ्यू इति कृतमस्ति । अद्य सायं पर्यन्तं चौरानां कापि सूचना न प्राप्तासीत् ।
भगवत्य: एतत् मन्दिरं न केवलं हिन्दूजनानाम् अपितु मुगलानामपि आस्थाकेन्द्रमासीत् अतएव स्थानीयहिन्दुभि: सह एव मुगला: अपि मार्गे उपविश्य रोषं प्रकटयन्त: सन्ति । सम्पूर्णे शहरे सुरक्षाव्यवस्था वर्धिता अस्ति ।


text:
Once a month, I publish on my personal blog a post in Sanskrit. Last month, Matthew Dasti suggested to cross-post one here, too. Thus, if you enjoy what follows, praise Matthew, if you don’t blame me (or at least let me know!).
पूर्वस्मिन् मासे, मृणालकौलमहोदयः संपूर्णानन्दविश्वविद्यालयस्य ३९-तमां संस्कृतां पत्रिकां मह्यं दत्तवान् (अतीव धान्यवादः, मृणाल!) ।
पात्रिकायां भारतीयपण््डितानां संस्कृतसंवादः रसेल(Russell)महोदयस्य शब्दस्वरूपविषयमते संक्षिप्तः । संवाद: शब्दस्य सत्यत्वमिथ्यत्वयोः, संज्ञार्थे, वाक्ये, संबनधे च वर्त्तते स्म ।
शब्दस्य सत्यत्वमिथ्यत्वविषये, अर्थो यदि बहिरवतिष्ठते, तदा वस्त्वेव— इति निरूपितम् (रसेलमहोदयः कदाचित् “नाईव् रीअालिस्ट” (naive realist) इति मह्यं प्रतिभाते, साध्यार्थोपेक्षात्) ।
व्याख्यानं विशुद्धं, रुचिकारं च, न केवलं रसेलमतं निदर्शितमपि तु संस्कृतविवादेष्वनुयोजितं च –इति कारणात् । उदाहरणमिव, चैत्रो वह्णिना क्षेत्रं सिञ्चतीति, अर्थोऽवस्तु, अपितु शब्दरूपः (proposition) अवज्ञेयः । शब्दरूपार्थयोः भेदेन मिथ्यावाक्यावगतिर् सुलभा । तद्विना तु, वह्निणा सिञ्चतीतिवाक्ये योग्यताभवात् वाक्यं किमवगच्छामः ? अनवगते च, केन प्रकारेण मिथ्येति वदेमः ? एवमेव, कथं नैयायोकाः मीमांसकाश्च शब्दनित्यत्वविषये चर्चां कर्तुं शक्नुवन्ति ? यदि शब्दोऽनित्य इतिवाक्यस्यार्थो वस्त्वेव, तर्हि कथं शब्दो नित्य इतिवाक्यमवगम्यते ? रसेलमतः एका एव गतिः इति विद्वांसः मन्यन्ते ।
तत्पश्चात् रसेलमतेन वाचस्पतिमिश्रस्य, शाब्दिकानाम् (इत्युक्ते वैयाकरणानामित्यहं मन्ये) अद्वैतवेदान्तिनां च मतानां भेदो स्फुटीकृतः । रसेलमते बहिरसतः अर्थाः बुद्धावपि नावतिष्टन्ते –इति भेदः । ते तु केवलं बुद्धिविषयाः ।
तत्रभवान् किं किं मन्यते ? रसेलमतं विना किं नैयायिकानां मीमांसकानां मिथः संवादः शक्यो वा न वा ? शक्ये च, कुत्र कुत्र रसेलमतमुपयोजनीयम् ?


text:
ठ्र्यर्थाः
सितजे शतपत्त्रे च वासन्त्यां माधवी भवेत् ।
ज्योतिष्मत्यां किणिह्यां च सुपुष्प्यां कटभी स्मृता ॥२५.१
पुनर्नवेन्द्रगोपौ तु वर्षाभूर्दर्दुराः स्मृताः ।
सुकुमारस्तु श्यामाके चम्पके क्षवके तथा ॥२५.२
स्पृक्का तु सुकुमारायां नेपाली मालती स्मृता ।
महाबला गवाक्षी च गिरिकर्णी गवादनी ॥२५.३
अरिष्टस्तक्रभेदे च निम्बे च लशुने तथा ।
कटुका वंशदूर्वास्तु शतपर्वा च किंशुकः ॥२५.४
ज्योतिष्मत्यां पलाशे च नन्दीवृक्षेऽथ लाङ्गली ।
हलिन्यां गजपिप्पल्यां नारिकेले प्रशस्यते ॥२५.५
कदम्बे मल्लिकाख्ये च शिरीषे वृत्तपुष्पकः ।
गिरिकर्णीन्द्रवारुण्यां पिण्डिन्यां च गवादनी ॥२५.६
शिरीषे मधुके दन्त्यां मधुपुष्पं तु वञ्जुलः ।
अशोके चैव भेरिण्यां निचुले चाथ नाकुली ॥२५.७
सर्पाक्ष्यां सितक्षुद्रायां यवतिक्तेऽथ दर्दुरः ।
भल्लातके ऋषभकेऽनडुहि च प्रशस्यते ॥२५.८
मयूरके मेथिकायां चित्रके च भवेच्छिखी ।
कदल्यामजमोदायां गजे हस्तीति संज्ञका ॥२५.९
अमोघा पद्मभेदे स्यात्पाटल्यां च विलङ्गके ।
कुल्माषः काञ्जिके वंशे गन्धमाल्यां सुविश्रुतः ॥२५.१०
सामायां महिषीवल्लीब्राह्मीहेमन्तताः स्मृताः ।
वंशे स्यान्नारिकेले च ताले च तृणराजकः ॥२५.११
मुस्तायामभ्रके मेघे घनश्चाथ पितृप्रियः ।
अगस्त्ये भृङ्गराजे च कालशाके च विश्रुतः ॥२५.१२
दन्तशठस्तु चाङ्गेर्यां जम्बीरेऽथ कपित्थके ।
दहनोऽरुष्करे प्रोक्तो वृश्चिकाल्यां च चित्रके ॥२५.१३
विडङ्गे च जयन्त्यां च मोटायां च बला स्मृता ।
आम्रातके शिरीषे च प्लक्षे चैव कपीतनः ॥२५.१४
कुडुहुञ्च्यां कारवल्ली काण्डीरे चीरपद्मके ।
यवासे क्षुद्रखदिरे कार्पासे च मरुद्भवा ॥२५.१५
समुद्रान्ता च स्पृक्कायां कार्पासे च यवासके ।
मण्डूकपर्णी मण्डूक्यां मञ्जिष्ठादित्यकान्तयोः ॥२५.१६
ऋषभके तु वासायां बलीवर्दे वृषः स्मृतः ।
चाम्पेयं चम्पके प्रोक्तं किञ्जल्के नागकेसरे ॥२५.१७
उशीरे च लवंगे च श्रीखण्डे वारिसम्भवः ।
पलितं शैलजे श्यामे शुभ्रकेशे च विश्रुतं ॥२५.१८
कुन्दुरुको धूपभेदे शल्लक्यां च तृणान्तरे ।
पृथ्वीकायां हिङ्गुपत्त्री स्थूलैला कलिका स्मृता ॥२५.१९
शतपत्त्रो राजकीरे कमले पुष्पभेदके ।
न्यग्रोधस्त्वाखुपर्ण्यां च विषपर्ण्यां वटे स्मृतः ॥२५.२०
क्षुद्राग्निमन्थे तर्कारी जीमूते चाग्निमन्थके ।
श्वेते रौप्ये च मीनाण्ड्यां सिता च परिकीर्तिता ॥२५.२१
सोमवल्कस्तु रीठायां कदरे कृष्णगर्भके ।
शैलेयके शिलाह्वा च कुनट्यां च शिलाजतौ ॥२५.२२
पाटलायां माषपर्ण्यां काश्मर्यां कृष्णवृन्तिका ।
जटामांस्यां च मांसे च लाक्षायां च पलं स्मृतं ॥२५.२३
समङ्गायां रक्तपादी मञ्जिष्ठा च बला स्मृता ।
भल्लातके बिल्यतरौ पार्थे वीरतरुः स्मृतः ॥२५.२४
दुःस्पर्शायां कण्टकारी कपिकच्छुर्दुरालभा ।
वत्सादन्यां गुडूची च तार्क्षी च गजपिप्पली ॥२५.२५
आमण्डे पुष्करे कञ्जे पद्मपत्त्रं प्रचक्षते ।
कालेयकं तु दार्व्यां च कुङ्कुमे हरिचन्दने ॥२५.२६
श्रीखण्डे चाजगन्धे स्याच्छ्रीवेष्टे तिलपर्णिका ।
लोध्रे पूगीफले चैव तूले च क्रमुकः स्मृतः ॥२५.२७
पिप्पल्यां यूथिकायां च जीरके माधवी भवेत् ।
अजमोदा शताह्वायां मिशिश्चैव शतावरी ॥२५.२८
त्रपुस्यां कर्कटी तौसी तथा स्याद्वनकर्कटी ।
कुस्तुम्बर्यां च भूधात्र्यां धान्यं व्रीह्यादिकं स्मृतं ॥२५.२९
त्रपुसी देवदाली च घोटिके शफले स्मृता ।
तण्डुल्यां यवतिक्ता च शशाण्डुल्यब्दनादयोः ॥२५.३०
सुरदारुर्गन्धबध्वोश्चण्डायां गन्धमादिनी ।
श्यामेक्षुके क्षुरकेऽपि काकाक्षे कोकिलाक्षकः ॥२५.३१
वराङ्गं मस्तके गुह्ये त्वचायां च प्रशस्यते ।
कर्ण्यां श्वेतकिणिह्यां च कटभ्यां गिरिकर्णिका ॥२५.३२
पतङ्गोऽर्के मधूके च पट्टरञ्जनके तथा ।
द्राक्षा च शतवीर्यायां दूर्वा चैव शतावरी ॥२५.३३
शुण्ठी प्रतिविषा चैव विश्वायां च शतावरी ।
जया हरिद्रा विजया जयन्त्यां च प्रशस्यते ॥२५.३४
कच्छुरायां दुरालम्भा स्वयंगुप्ता यवासकः ।
पुण्ड्रेक्षौ चाथ गोधूमे रसाले च प्रचक्षते ॥२५.३५
द्राक्षायां तु रसाला स्याद्वक्ष्यते च भिषग्वरैः ।
हैमवत्यां वचा श्वेतक्षीरिणी लोमशा स्मृता ॥२५.३६
बिल्वे धात्रीफले चैव श्रीफलं चार्द्रचिक्कणे ।
जात्यां पक्षिविशेषे च कमलं सारसं स्मृतं ।
तिलके च छिन्नरुहा सुषवी केतकी भवेत् ॥२५.३७
वंशः सर्जद्रुमे वेणौ कुलाम्नाये च कीर्तितः ।
सलिले वत्सनाभे च व्याले चैव विषं स्मृतं ॥२५.३८
स्थूलकन्दो मुखालुः स्यात्शूरणं हस्तिकन्दकं ।
आम्रातके पीतनकेऽप्यम्लिका च पलाशिका ॥२५.३९
विषदोड्यां महानिम्बे मदने विषमुष्टिकः ।
तगरे कुङ्कुमे प्रोक्तो धुस्तूरे च शठः स्मृतः ॥२५.४०
कपित्थः स्वर्णयूथ्यां च कुष्माण्डे नागपुष्पके ।
तिलके चातिमुक्ते च इक्षुभेदे च पुण्ड्रकः ॥२५.४१
आखोटे वारुणी चैव गवाक्ष्यां चर्मवादिनी ।
तोयवल्ल्यां च कारण्डीरो महादुग्धामृतस्रवा ॥२५.४२
पृथ्व्यां पुनर्नवा मेदा धारिणी च प्रशस्यते ।
मुचुकुन्दे जयापुष्पे गणेर्यां हरिवल्लभा ॥२५.४३
कामुके लघुकाश्मर्यां कैडर्योऽन्यकरञ्जके ।
द्राक्षान्तरे शिखरिणी नेवाल्यां दधिभेदके ॥२५.४४
कुटजेन्द्रयवौ प्रोक्तौ पुष्पकासीसवत्सके ।
क्षौद्रे मद्यान्तरे प्रोक्तो मधुयष्ट्यां मधुः स्मृतः ॥२५.४५
चटके स्वरसे चैव नीलकण्ठो मयूरके ।
शोणितं कुङ्कुमे रक्ते रक्तगन्ध इति स्मृतं ॥२५.४६
तर्कारी देवदाल्यां च अरण्यां वह्निमण्डले ।
वसर्यां वृश्चिके चैव काकबन्ध्या सकृत्प्रजा ॥२५.४७
कट्वङ्ग्यां च कटभ्यां च पटोल्यां दधिपुष्पिका ।
धुस्तूरे केसरे हेम्नि सुवर्णं सम्प्रचक्षते ॥२५.४८
सुवर्णायां हरिद्रायां वारुणी कणगुग्गुलुः ।
वाराह्यां शिशुमार्यां च कन्दभेदे च शूकरी ॥२५.४९
पलाण्ड्वन्तरे लसुने मूले चाणक्यसंज्ञके ।
महाकन्दः समाख्यातो वैद्यशास्त्रार्थकोविदैः ॥२५.५०
लोहे च वनरम्भायां लघुपाषाणभेदके ।
त्रिष्वेतेषु च गिरिजा प्रोक्ता यत्र भिषग्वरैः ॥२५.५१
जरणः कासमर्दे तु रामठे कृष्णजीरके ।
स शमं जायते तीक्ष्णं तगरे च प्रशस्यते ॥२५.५२
दुरालभायां कपिकच्छुके स्यात्तथा शिखर्यां दुरभिग्रहा च ।
महासमङ्गा बहुपुत्रिका च सा सारिवा स्यात्फणिजिह्विकायां ॥२५.५३
Translation - भाषांतर
N/A


text:
देहल्या: जन्तर-मन्तरस्थाने अन्ना अनश्नान्दोलनं पुनरारभत् । अद्य प्रात:काले अन्ना अनश्नम् आरब्धवान् । विदितं भवेत् यत् अन्नावर्ग: पूर्वमेव चतुर्दिवसेभ्य: अनश्नं करोति । िअद्य अन्ना अपि अनश्नम् प्रारभत् ।
गतचतुर्दिवसेषु तावत् सम्मर्द: नासीत् येन जना: वदन्त: आसन् यत् अन्नान्दोलनस्य अधिकप्रभाव: नास्ति । किन्तु अद्य यदैव अन्ना आन्दोलनम् आरब्धवान् तदा आरभ्य जन्तर-मन्तर स्थाने जनानां सम्मर्द्ध: एकत्रित: ।
प्रायेण जना: आगच्छन्त: सन्ति, गच्छन्त: च सन्ति । तत्र स्थायीरूपेण केचन एव तिष्ठन्ति किन्तु जनानां सम्मर्द्ध: निरन्तरं वर्धते एव । अन्नान्दोलनस्य प्रभाव: मुंबईनगरे अपि अस्ति । तत्रापि जनानां सम्मर्द: एकत्रितं भूत्वा अन्नान्दोलनस्य समर्थनं करोति ।


text:
Shiva Ashtakam
॥अथ श्री शिवाष्टकम्॥प्रभुं प्राणनाथं विभुं विश्वनाथं जगन्नाथ नाथं सदानन्द भाजाम्।
भवद्भव्य भूतेश्वरं भूतनाथं, शिवं शङ्करं शम्भु मीशानमीडे॥१॥
गले रुण्डमालं तनौ सर्पजालं महाकाल कालं गणेशादि पालम्।
जटाजूट गङ्गोत्तरङ्गै र्विशालं, शिवं शङ्करं शम्भु मीशानमीडे॥२॥
मुदामाकरं मण्डनं मण्डयन्तं महा मण्डलं भस्म भूषाधरं तम्।
अनादिं ह्यपारं महा मोहमारं, शिवं शङ्करं शम्भु मीशानमीडे॥३॥
वटाधो निवासं महाट्टाट्टहासं महापाप नाशं सदा सुप्रकाशम्।
गिरीशं गणेशं सुरेशं महेशं, शिवं शङ्करं शम्भु मीशानमीडे॥४॥
गिरीन्द्रात्मजा सङ्गृहीतार्धदेहं गिरौ संस्थितं सर्वदापन्न गेहम्।
परब्रह्म ब्रह्मादिभिर्-वन्द्यमानं, शिवं शङ्करं शम्भु मीशानमीडे॥५॥
कपालं त्रिशूलं कराभ्यां दधानं पदाम्भोज नम्राय कामं ददानम्।
बलीवर्धमानं सुराणां प्रधानं, शिवं शङ्करं शम्भु मीशानमीडे॥६॥
शरच्चन्द्र गात्रं गणानन्दपात्रं त्रिनेत्रं पवित्रं धनेशस्य मित्रम्।
अपर्णा कलत्रं सदा सच्चरित्रं, शिवं शङ्करं शम्भु मीशानमीडे॥७॥
हरं सर्पहारं चिता भूविहारं भवं वेदसारं सदा निर्विकारं।
श्मशाने वसन्तं मनोजं दहन्तं, शिवं शङ्करं शम्भु मीशानमीडे॥८॥
स्वयं यः प्रभाते नरश्शूल पाणे पठेत् स्तोत्ररत्नं त्विहप्राप्यरत्नम्।
सुपुत्रं सुधान्यं सुमित्रं कलत्रं विचित्रैस्समाराध्य मोक्षं प्रयाति॥
॥इति श्रीशिवाष्टकं सम्पूर्णम्॥


text:
टङ्कनयन्त्रम्
टङ्कनयन्त्रं तु कश्चित् यान्त्रिकी अथवा वैद्युतयान्त्रिकी युक्तिः यस्यां कुञ्जिकाः वर्तन्ते, येषां नोदनेन माध्यमे एकस्मिन् मुद्रणं भवति, प्रायेण कर्गदे। प्रायेण एके कुञ्जिकानोदने एकं वर्णं मुद्र्यते। एतत्तु टङ्कनावयवानां मसिप्रतिबिम्बद्वारा प्राप्यते।
१८६० तमे ख्रिष्टाब्दे आविष्कारानन्तरम् एतानि टङ्कनयन्त्राणि सर्वेभ्यः लेखनकार्येभ्यः अनिवार्योपकरणानि अभवन्। वृत्तिपरकेभ्यः लेखकेभ्यः एतानि व्यापकतया प्रयुक्तानि, अपि च कार्यालयेषु, व्यापारिकपत्रव्यवहारेषु च। १९८० तमात् ख्रिष्टाब्दात् पश्चात् बहुसु उपयोगेषु वैयक्तिकसङ्गणकानि शब्दसंसाधकानि च एतेषां स्थानं गृहीतवतः।
टङ्कनयन्त्रनिर्मापकाः प्रमुखास्तत्र समवायाः सन्ति- ई.रैमिङ्ग्टन् एण्ड् सन्स्, ऐ.बी.एम्., इम्पीरियल्-टैपरैटर्स्, ओलिवर् टैपरैटर् कम्पनी, ओलिवेट्टि,रोयल्-टैपरैटर्-कम्पनी, स्मिथ्-कोरोना तथा च अन्डर्वुड्-टैपरैटर्-कम्पनी।


text:
मारीस् एच् विल्किन्स्
(कालः - १५. १२. १९१६)
अयं मारीस् हेच्. विल्किन्स् (Maurice H. Wilkins) अपि कश्चन प्रसिद्धः भौतविज्ञानी । अयम् अपि "द्विचक्रकस्य रचनायाः” संशोधकेषु अन्यतमः । अन्यौ द्वौ जेम्स् डि व्याट्सन् तथा फ्रान्सिस् एच् सि क्रिक् च । अयं मारीस् हेच्. विल्किन्स् १९१६ तमे वर्षे डिसेम्बरमासस्य १५ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । १९४० तमे वर्षे केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालयतः "डाक्टरेट्”–पदवीं प्राप्नोत् । अयं मारीस् हेच्. विल्किन्स् कश्चन न्यूजिलेण्ड्–ब्रिटिष्–भौतविज्ञानी । तथापि द्वितीयस्य महायुद्धस्य अवसरे अमेरिकादेशेन् उत्पादितस्य अणुस्फोटकस्य निर्माणे अपि कार्यम् अकरोत् । युद्धस्य समाप्तेः अनन्तरं तादृशं कार्यं कृतम् इत्यतः (अणुस्फोटकस्य निर्माणम्) जुगुप्सां प्राप्य भौतविज्ञानस्य क्षेत्रम् एव अत्यजत् । तदनन्तरं जीवरसायनविज्ञाने आसक्तः सन् तत्रैव संशोधनम् आरब्धवान् । निर्यासद्रवेन "डि एन् ए"–अणोः तन्तून् निर्माय तान् तन्तून् क्ष-किरणवक्रयोजनद्वारा (एक्स् रे डिफ्र्याक्षन्) परीक्षितवान् । तस्य फलितांशस्य आधारेण एव जेम्स् डि. व्याट्सन् तथा फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक् "द्विचक्रकस्य रचनायाः” संशोधनम् अकुरुताम् । तस्य संशोधनस्य निमित्तम् अयं मारीस् हेच्. विल्किन्स् ताभ्यां जेम्स् डि. व्याट्सन् तथा फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक् इत्येताभ्यां सह १९६२ तमे वर्षे वैद्यकीयं तथा शरीरक्रियाविज्ञानस्य विभागे सहोद्योगिना "नोबेल्”–पुरस्कारं प्राप्नोत् ।
वंशविज्ञानस्य आधारं कल्पितवान् ग्रिगोर् जान् मेण्डेल् नामकः विज्ञानी 'गुणलक्षणानि वंशश्रेणीतः वंशश्रेणीं प्रति निर्दिष्टानां नियमानाम् अनुसारम् एव गच्छन्ति’ इति उक्तवान् आसीत् । तदनन्तरं तद्विषये संशोधनं कृतवन्तः विज्ञानिनः वर्णतन्तवः (क्रोमोजोन्स्) कोशकेन्द्रेषु (न्यूक्लियस्) भवन्ति । निर्दिष्टसंख्यानां वर्णतन्तवः निर्दिष्टे प्रभेदे एव भवन्ति । कस्यापि जीविनः वर्णतन्तुषु अर्धभागः पितृपक्षतः, अर्धभागः मातृपक्षतः आगताः भवन्ति । सर्वस्मिन् अपि वर्णतन्तौ निर्दिष्टगुणस्य कारणीभूतः गुणाणुः (जीन्) भवति इत्यादीन् विषयान् संशोधितवन्तः । एते त्रयः (जेम्स् डि. व्याट्सन्, फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक्, मारीस् हेच्. विल्किन्स् च) तान् एव विषयान् आधारीकृत्य संशोधनस्य अनुवर्तनम् अकुर्वन् । तादृशेषु गुणाणुषु निहितं प्रकृतेः रहस्यं ज्ञातव्यं चेत् गुणाणोः रचना ज्ञातव्या आसीत् । यदा जेम्स् डि. व्याट्सन् अमेरिकातः नेपल्स् प्रति अस्य मारीस् हेच्. विल्किन्सस्य सूचनां, विवरणं च प्रष्टुम् आगतः आसीत् तदा "डि एन् ए" अणोः क्ष-किरणचित्राणि तस्मै अदर्शयत् । तस्मिन् चित्रे तत्र तत्र छाया दृष्टा । तदा तन्मध्ये किम् अस्ति इति संशोधितं चेत् "डि एन् ए" अणोः रचना ज्ञायेत इति अभासत तस्य जेम्स् डि. व्याट्सनस्य ।
ततः प्रतिनिवृत्तस्य तस्य जेम्स् डि. व्याट्सनस्य क्ष-किरणानां विषये तावत् ज्ञानं न आसीत् । यतः सः मूलतः जीवविज्ञानी आसीत् । तस्मात् कारणात् सः तद्विषये अधिकं नैपुण्यं प्राप्तुं ब्रिट्न् नगरे स्थितं केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालयं प्राविशत् । तत्रैव फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिकस्य मेलनं जातम् । तत्र तौ द्वौ अपि अहर्निशं कार्यं कुर्वन्तौ सहस्रशः क्ष-किरणानां परीक्षां कृतवन्तौ । बहूनाम् अपयशानाम् अनन्तरं "डबल् हीलिक्स्” सदृशम् एकं चक्रकं सज्जीकृतं ताभ्याम् । एका क्रमानुगतिः (सीक्वेन्स्) एकस्य कस्यचित् विधस्य फ्रोटीनस्य उत्पादनार्थं जीवकोशम् आदिशति । अपरा क्रमानुगतिः अपरस्य कस्यचित् विधस्य फ्रोटीनस्य उत्पादनार्थम् आदिशति । अतः जीविनः क्रमानुगतिः जीवकोशस्य कार्यं निर्णेति । तस्मात् एव कारणात् जठरस्य जीवकोशः, पित्तकोशस्य जीवकोशात् भिन्नः भवति । विभिन्नेषु जनेषु नेत्रस्य वर्णः विभिन्नः भवति । इति विषयं संशोधितवन्तः । एतेषां त्रयाणाम् (जेम्स् डि. व्याट्सन्, फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक्, मारीस् हेच्. विल्किन्स् च) एतत् संशोधनम् अत्यन्तं महत्त्वयुतं चापि । अस्य संशोधनस्य कारणतः एव बहूनाम् आनुवंशिकाणां रोगाणां चिकित्सा संशोधिता । अपेक्षानुगुणं जीविनां सृष्टिः इति विषयस्य संशोधनम् अपि प्रोत्साहितम् अभवत् ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- Professor Maurice Wilkins, Obituary from The Independent on Sunday, 9 October 2004.
- doi:10.1038/nature01397
This citation will be automatically completed in the next few minutes. You can jump the queue or expand by hand
- for the People's Archive/BBC 90 story interview with Crick AND the 236 story interview with Brenner.
- Presentation speech at the Nobel Prize ceremony in 1962.
- Reading University site on 50th anniversary of Discovery of the structure of DNA. Includes a list of Books on the subject.
- Biography (from Nobel)
- Biography (from the New Zealand Edge)
- Discovery Story in BA Magazine
- DNA: The King's Story detailing Wilkins' involvement in elucidating the structure of DNA
- DNA and Social Responsibility Project: Archiving Maurice Wilkin's Personal Papers
- List of classic papers in Nature on DNA structure
- Listen to Francis Crick and James Watson talking on the BBC
- [१] – for reproduction of the original text in June 1953.
- [२] for Lynne Elkins' article on Franklin.
- New York Times 50th anniversary series of excellent articles.
- [३] The first American newspaper coverage of the discovery of the DNA structure: Saturday, 13 June 1953 The New York Times
- Listen to an oral history interview with Maurice Wilkins – a life story interview recorded for National Life Stories at the British Library


text:
नक्षत्रकेन्दुभाध्याय
जन्मर्क्षम् आद्यं दशमन् तु कर्मं(दशमं च कर्म) सांघातिकं षोडशम् ऋक्षम् आद्यात् ।
अष्टादशं स्यात् समुदायसंज्ञं वैनाशिकं विंशतिभात् तृतीयम् ॥
यत् पञ्चविंशं खलु मानसं तत् षडृक्ष एवं पुरुषस् तु सर्वः ।
राज्ञो नवर्क्षाणि वदन्ति जातिदेशाभिषेकैः सहितानि तानि ॥
राज्ञो ऽभिषेकर्क्षम् उशन्त्य् अमिश्रं साधारणे द्वे सह षड्भिर् आद्यैः ।
किम्त्व् अत्र दोषाश् च गुणाश् च सर्वे प्रधानम् एकं पुरुषं भजन्ते ॥
कूर्मोपदिष्टानि हि देशभानि राज्ञो ऽभिषेकाहनि च ऽऽभिषेकम् ।
या जातयश् भस्य भवन्त्य् अतस् ता वर्गांश् च वक्ष्यामि यथाक्रमेण ॥
पूर्वात्रयं सानलम् अग्रजानां राज्ञां तु पुष्येण सहोत्तराणि ।
सपौष्णमैत्रं पितृदैवतं च प्रजापतेर् भं च कृषीवलानाम् ॥
आदित्यहस्ताभिजिदाश्विनानि वणिग्जनानां प्रवदन्ति भानि ।
मूलत्रिनेत्रानिलवारुणानि भान्य् उग्रजातेः प्रभविष्णुतायाः ॥
सौम्येन्द्र(ऐन्द्र)चित्रावसुदैवतानि सेवाजनस्वाम्यम् उपागतानि ।
सार्पं विशाखाश्रवणे भरण्यश् चाण्डालजातेर् अभिनिर्दिशन्ति ॥
रविरविसुतभोगम् आगतं क्षितिसुतभेदनवक्रदूषितं ।
ग्रहणगतम् अथो ऽल्कया हतं नियतमुखाकर पीडितं च यत् ॥
तद् उपहतम् इति प्रचक्षते प्रकृतिविपर्ययजातम् एव वा ।
निगदितपर(परि)वर्गदूषितं कथितविपर्ययगं समृद्धये ॥
रोगाभियागमवित्तनाशकलहा सम्पीडिते जन्मभे
सिद्धिं कर्म न याति कर्मणि हते भेदास् तु सांघातिके ।
द्रव्यस्योपचितस्य सामुदयिके संपीडिते संक्षयो
वैनाशे तु भवन्ति कायविपदश् चित्तासुखं मानसे ॥
निरुपद्रुतभो निरामयः सुखभाग् पुष्टतनुर्धनान्वितः ।
षडुपद्रुतभो विनश्यति त्रिभिर् अन्यैश् च सह ऽवनीश्वरः ॥
न भवति शरीरपीडा यस्य विना शान्तिभिर् भपीडायाम् ।
तस्य शरीरविपत्तिः पाकान्ते देवलः प्राह ॥
सर्वेषां पीडायां दिनम् एकम् उपोषितो ऽनलं जुहुयात् ।
सावित्र्या क्षीरतरोः समिद्भिर् अमरद्विजानुरक्तः॥
गोक्षीरसितवृषभ(वृष)शकृन्मूत्रैः पत्रैश् च पूर्णकोशायाः ।
स्नानं जन्मनि दुष्टे स्वाचारवतां हरति पापम् ॥
कर्मणि मधुघृतहोमो दशाहम् अक्षारमद्यमांसादः ।
दूर्वाप्रियंगुसर्षपशतपुष्पशतावरीस्नानम् ॥
सांघातिके ऽभितप्ते(तु तप्ते) मांसमधुक्रौर्यमन्मथांस् त्यक्त्वा ।
स्नातो(दान्तो) दूर्वां जुहुयाद् दानं दद्याद् यथाशक्ति ॥
सामुदयिके ऽपि(तु) दद्यात् काञ्चनरजतान्य् उपहते धिष्ण्ये ।
वैनाशिके ऽन्नपानं वसुधां च गुणाण्विते दद्यात् ॥
मानसतापे होमः सरोरुहैः पायसैर् द्विजाः पूज्याः ।
गजमदशिरीषचन्दनबलातिबलवारिणा स्नानम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
नवम्बर 1, 2006
भगवता पाठितः पाठ: ।
boston नगरे सद्यः एव संस्कृतभारत्याः वार्षिकमेलनं प्राचलत् । तत्र बहवः विचाराः चर्चिताः । एकस्मिन् सत्रे Pride of India पुस्तकविक्रयणविषये चर्चा अभवत् । पुस्तकस्य मूल्यं तु 50$ अस्ति । मम अभिप्रायः आसीत् यदि paperback edition भविष्यति पुस्तकस्य, मूल्यं किञ्चित् न्यूनं भवेत्, अधिकाः जनाः क्रीणीयुः इति । तदेव मया प्रकटित: अपि । अनन्तरं g-महोदयः माम् उक्तवान् ये क्रॆतुमिच्छन्ति ते 50$ दत्वा अपि क्रीणन्ति, ये न क्रेतुम् इच्छन्ति, यदि पुस्तकस्य मूल्यं 25$ भवति चेदपि न क्रीणन्ति, केचन ipod कृते 150$ दातुं सिद्धाः परन्तु पुस्तकार्थं 50$ न ददति | ते न केवलं पुस्तकं क्रीणन्ति संसथायाः साहाय्यं अपि कुर्वन्ति इति न चिन्तयन्ति।
अनन्तरं रात्रौ अहं बोस्टन्तः विमानेन प्रस्थानं कृतवान् । प्रकृतिविकोपकारणात् विमानयानं तु विलम्बेन आगतम् । अहं 12:15am BWI विमानस्थानकं प्राप्तवान् । केचन मित्रेभ्यो दूरवाणीं कृतवान् । परन्तु रात्रिसमयः । अपि च तद्दिने एव समयपरिवर्तनम् अभवत् (EDT to EST)| प्रायः सर्वे निद्रन्तः आसन् । मया अपि सङ्कोच: अनुभवितः । पूर्वतन समयानुसारात्तु 1:15am इव । किमर्थमहं मित्राणां निद्राभङगं कुर्याम्? इति । अतः cab स्वीकृत्य गृहमागतवानहम् । cab fare तु 50$ आसीत् 😦 । तदा चिन्तितवानहं – भगवता सम्यक् पाठः पाठितः । cab fare कृते 50$ दातुं सिद्धोऽस्मि परन्तु पुस्तकार्थं तन्मूल्यमधिकम् इति चिन्तितं मया ।
विचार: आगतः मनसि यत् मम आद्यताः काः ? अन्ते धनसम्पादनं किमर्थम्? केषां पदार्थानां कृते अहं धनव्ययं कर्तुं सिद्धोऽस्मि ? चिन्तयन् अस्मि ।


text:
अथ दत्तपंजरः प्रारभ्यते .
श्रीदत्तात्रेयाय नमः ॥ अथ पंजरः ॥ र्हामित्यादिषडंगः लमिति जपं ॥ पूजा ॥ मूलमंत्रः ॥
ॐ नमो भगवते दत्तात्रेयाय , महागंभीराय , वैकुंठवासाय , शंख - चक्र - गदा - त्रिशूलधारिणे , वेणुनादाय ,
दुष्टसंहारकाय , शिष्टपरिपालकाय , नारायणास्त्र धारिण , चिद्रूपाय , प्रज्ञानंब्रह्ममहावाक्याय सकलकर्मनिर्मिताय ,
सच्चिदानंदाय , सकललोकसंचारणाय , सकलदेवतावशीकरणाय , सकललोकवशीकरणाय , सकलराजजनवशीकरणाय ,
सकलभोगवशीकरणाय , लक्ष्मीऐश्वर्यसंपत्कराय , मम मातृ - पितृ - सति - सहो - दर - पुत्र - पौत्राभिवृद्धिकराय , गुडोदककलशपूजाय ,
अष्टदळपद्मपीठाय , बिंदुमध्ये लक्ष्मीनिवासाय ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ अष्टदळबंधनाय , र्हीं र्हीं र्हीं र्हीं चतुष्कोणबंधनाय ,
र्हां र्हां र्हां र्हां चतुर्द्वारबंधनाय , ऋग्यजुः सामाथर्वण - प्रणवसमेताय , उदात्तानुदात्तस्वरितप्रचयाय , गायत्रि - सावित्रि - सरस्वतिदेवताय ,
अवधूताश्रमाय , अजपागायत्रीसमेताय , सकलसंपत्कराय , परमंत्र परयंत्र - परतंत्रउच्चाटनाय , आत्ममंत्र - आत्मयंत्र - आत्मतंत्रसंरक्षणाय ,
सदोचितसकलमतस्थापिताय , सदुरुदत्तात्रेयाय , हुंफट् स्वाहा ॥ ॐ तत्सत् ॥


text:
विधी - १५
नवग्रह पीठाच्या ईशान्येस कलश स्थापन
नवग्रह पीठाच्या ईशान्येस पुण्याहवाचनातील सर्वोषामाश्रया भूमि०
इत्यादी सर्व मंत्रांनी वास्तुपीठ कलश जसा स्थापन केला त्याप्रमाणे कलश स्थापन करावा. वरुण पूजा करावी. त्यानंतर वरुणाची प्रार्थना करावी.
देवदानव संवादे मथ्यमाने महोदधौ । उत्पन्नौऽसि तदा कुंभ विधृतो विष्णुना स्वयम् । यानंतर नवग्रहांचे आवाहन करावे.
नवग्रह आवाहन मंत्र
(सूर्याचे मुख पूर्वेला असते.)
१. जपाकुसुम संकाशं काश्यपेयं महद्दुतिं । तमोरों सर्व पापघ्नं प्रणतोऽस्मि दिवाकरम् ।
कलिंग देशोद्भव काश्यपसगोत्र भो सूर्य इहागच्छ इह तिष्ठ । सूर्याय नमः । सूर्यं आवाहयामि ।
(सोमाचे मुख पश्चिमेस असते)
२. दधिशंख तुषाराभं क्षीरोदार्णव संभव । नमामि शशिनं सोमं शंभोर्मुकुट भूषणं ।
यमुना तीरोद्भव आत्रेयसगोत्र भो सोम इहागच्छ इह तिष्ठ । सोमाय नमः । सोमं आवाहयामि ।
(मंगळाचे मुख दक्षिणेस असते.)
३. धरणी गर्भ संभूतं विद्युत्कांति समप्रभम् । कुमारं शक्तिहस्तं च मंगलं प्रणमाम्यहम् ।
अवंति देशोद्भव भारद्वाजसगोत्र भो भौम इहागच्छ इह तिष्ठ । भौमाय नमः । भौमं आवाहयामि ।
(बुधाचे मुख उत्तरेस असते.)
४. प्रियंगु कलिका श्यामं रूपेणा प्रतिमं बुधं । सौम्यं सौम्य गुणोपेतं तं बुधं प्रणमाम्यहम् ।
मगध देशोद्भव आत्रेयसगोत्र भो बुध इहागच्छ इह तिष्ठ । बुधाय नमः । बुधं आवाहयामि ।
(गुरूचे मुख उत्तरेस असते.)
५. देवानांच ऋषिणांच गुरुं कांचन संन्निभं । बुद्धिभूतं त्रिलोकेशं तं नमामि बृहस्पतिं ।
सिंधु देशोद्भव आंगिरसगोत्र भो बृहस्पति इहागच्छ इह तिष्ठ । बृहस्पतये नमः । बृहस्पतिं आवाहयामि ।
(शुक्राचे मुख पूर्वेला असते.)
६. हिमकुंद मृणालाभं दैत्यानां परमं गुरुं । सर्व शास्त्र प्रवक्तारं भार्गवं प्रणमाम्यहम् ।
भोजकटक देशोद्भव भार्गवसगोत्र भो शुक्र इहा गच्छ इह तिष्ठ । शुक्राय नमः । शुक्रं आवाहयामि ।
(शनिचे मुख पश्चिमेस असते.)
७. नीलांजन समाभासं रविपुत्रं यमाग्रजम् । छायामार्तंड संभूतं तं नमामि शनैश्चरम् ।
सौराष्ट्र देशोद्भव काश्यपसगोत्र भो शनैश्चर इहा गच्छ इह तिष्ठ । शनैश्चराय नमः । शनैश्चरं आवाहयामि ।
(राहूचे मुख दक्षिणे असते.)
८. अर्धकायं महावीर्यं चंद्रादित्य विमर्दनम् । सिंहिका गर्भ संभूतं तं राहुं प्रणमाम्यहम् ।
राठिनापुरोद्भव पैठीनसगोत्र भो राहू इहा गच्छ इह तिष्ठ । राहवे नमः । राहुं आवाहयामि ।
(केतूचे मुख दक्षिणेस असते.)
९. पलाशपुष्प संकाशं तारकाग्रह मस्तकं । रौद्रं रौद्रात्मकं घोरं तं केतु प्रणमाम्यहम् ।
अंतर्वेदी समुद्भवं जैमिनिसगोत्र भो केतू इहा गच्छ इह तिष्ठ । केतवे नमः । केतुं आवाहयामि ।
नवग्रहांच्या उजव्या अंगास असलेल्या अधिदेवता.
ग्रहांची मुखे ज्या दिशेस असतात त्याप्रमाणे उजवी बाजू धरावी.
रविच्या उजव्या अंगास रुद्र (ईश्वर) अधिदेवता-
१. रुद्रोदेवो वृषारूढश्चतुर्बाहु स्त्रिलोचनः । त्रिशूल खट्वा वरदा भयपाणिर्नमामि ते । ईश्वराय नमः । ईश्वरं आवाहयामि ।
२. सर्व मंगल मांगल्ये शिवे सर्वार्थ साधिके । शरण्ये त्र्यंबके गौरि नारायणि नमोऽस्तुते । उमायै नमः । उमां आवाहयामि ।
मंगळाच्या उजव्या अंगास स्कंद अधिदेवता-
३. रक्तांबर बर्हिवाहं चतुर्बाहुं षडानन । कुक्कुट ध्वज घंटा शक्त्युपेतं प्रणमाम्यहम् । स्कंदाय नमः स्कंद आवाहयामि ।
बुधाच्या उजव्या अंगास नारायण आधिदेवता-
४. कौमोदकी पद्मशंख चक्रोपेतं चतुर्भुजं । नमामि पुरुषं देवं पन्नगाशन वाहनम् । नारायणाय नमः । नारायणं आवाहयामि ।
गुरूच्या उजव्या अंगास ब्रह्मा अधिदेवता-
५.रक्तवर्णश्चतुर्बाहुं हंसारूढश्चतुर्मुखः । पद्माक्ष सूत्र वरदा भय पाणीर्नमामि तं । ब्रह्मणे नमः । ब्रह्माणं आवाहयामि ।
शुक्राच्या उजव्या अंगास इंद्र अधिदेवता-
६. इंद्रः सुरपतिः श्रेष्ठो वज्रहस्तो महाबलः । शतयज्ञाधिपो देवस्तस्मै नित्यं नमो नमः । इंद्राय नमः । इंद्रं आवाहयामि ।
शनिच्या उजव्या अंगास यम अधिदेवता-
७. दंडहस्तं यमं देवं महामहिष वाहनम् । वैवस्वतं पितृपतिं नौमि नित्यं महाबलम् । यमाय नमः । यमं आवाहयामि ।
राहूच्या उजव्या अंगास काल अधिदेवता-
८. कराल वदनं भीमं पाश दंडधरं सदा । सर्पवृश्चिक रोमाणं तं कालं प्रणमाम्यहम् । कालाय नमः । कालं आवाहयामि ।
केतूच्या उजव्या अंगास चित्रगुप्त अधिदेवता-
९. उदीच्य वेषः सौम्यश्च लेखनी पत्र संयुतः । चित्रगुप्तो लिपिकरस्तस्मै नित्यं नमो नमः । चित्रगुप्ताय नमः । चित्रगुप्तं आवाहयामि ।
नवग्रहांच्या डाव्या अंगास असलेल्या प्रत्यधिदेवता
रविच्या डाव्या अंगास अग्नि प्रत्यधिदेवता-
१. आग्न्येः पुरुषोरक्तः सर्व देव मयोऽव्ययः । धूम्रकेतू रजोध्यक्षस्तस्मै नित्यं नमो नमः । अग्नये नमः । अग्निं आवाहयामि ।
सोमाच्या डाव्या अंगास आप प्रत्यधिदेवता-
२. स्त्रीरूपाः पाश कलश हस्ता मकर वाहनाः । श्वेता मौक्तिक भूषाढ्या अद्भ्यस्ताभ्यो नमो नमः । अद्भ्यो नमः । अपः आवाहयामि ।
मंगळाच्या डाव्या अंगास भूमि प्रत्यधिदेवता-
३. सवेषामाश्रया भूमिर्वराहे समुद्धृता । अनंत सस्य दात्री या तां नमामि वसुंधराम् । भूम्यै नमः । भूमिं आवाहयामि ।
बुधाच्या डाव्या अंगास विष्णु प्रत्यधिदेवता-
४. कौमोदकी गदापद्म शंखोपेतं चतुर्भुजं । नमामि विष्णुं देवेशं कृष्णं गरुडवाहनं । विष्णवे नमः । विष्णुं आवाहयामि ।
गुरूच्या डाव्या अंगास इंद्र प्रत्यधिदेवता-
५. चतुर्दंत गजारूढं वज्रांकुश धरं सुरं । शचीपति नौमि नित्यं नानाभरणं भूषितं । इंद्राय नमः । इंद्रं आवाहयामि ।
शुक्राच्या डाव्या अंगास इंद्राणी प्रत्यधिदेवता -
६. शक्रप्रिया या संतान मंजरी वरदायुधा । इंद्राणी द्विभुजा देवी तस्मै नित्यं नमो नमः । इंद्राण्यै नमः । इंद्राणीं आवाहयामि ।
शनिच्या डाव्या अंगास प्रजापति प्रत्यधिदेवता-
७. स्रुवाक्षमाला करक पुस्तकाढ्यं चतुर्भुजम् । प्रजापतिं हंसयान मेकवक्त्रं नमामि तं । प्रजापतये नमः । प्रजापतिं आवाहयामि ।
राहूच्या डाव्या अंगास सर्प प्रत्यधिदेवता-
८. अनंतो वासुकिश्चैव कालियो मणिभद्रकः । शंखश्च शंखपालश्च कर्कोटक धनंजयौ । धृतराष्ट्रश्च ये सर्पास्तेभ्यो नित्यं नमो नमः ।
सर्पेभ्यो नमः । सर्पान् आवाहयामि ।
केतूच्या डाव्या अंगास ब्रह्मा प्रत्यधिदेवता-
९. यज्ञाध्यक्षश्चतुर्मूर्तिर्वेदावासः पितामहः । पद्मयोनिश्चतुर्वक्त्रस्तस्मै नित्यं नमो नमः । ब्रह्मणे नमः ब्रह्माणं आवाहयामि ।


text:
गृहौषधानि
यानि वस्तूनि गृहे औषधत्वेन उपयुज्यन्ते तानि गृहौषधत्वेन परिगण्यन्ते । पाकशालायां कार्यं कुर्वद्भिः सर्वैः अपि तत्र विद्यमानानां नित्योपयोगीनां पदार्थानां सर्वेषाम् अपि गुणस्य, धर्मस्य च ज्ञानं भवेत् । भारते तु पूर्वं गृहिण्यः सर्वाः तादृशं ज्ञानं श्रवणद्वारा एव प्राप्नुवन्ति स्म । स्मृतिद्वारा एव अग्रिमान् पाठयन्ति स्म च । अयं पदार्थः उष्णप्रधानः, अयं च वायुकारकः, अयम् अजीर्णकारी, अयं हितकारकः इति पदार्थानां गुणं धर्मं च जानन्त्यः स्मरन्त्यः एव योग्यप्रमाणेन आवश्यकतानुसारं तेषाम् उपयोगं कुर्वन्ति स्म ताः । कस्मिंश्चित् अपि विश्वविद्यालये दीर्घकालीनं शिक्षणं न प्राप्तवत्यः आसन् ताः पाकशास्त्रविषये । तथापि गृहे विद्यमानानां सर्वेषाम् आरोग्यरक्षणं कुर्वन्ति स्म ताः । यतः ताः विवेकमतयः आसन्, सम्यक् पाकविद्यां च जानन्ति स्म । सामान्यतया जायमानस्य ज्वरस्य, पीनसस्य, अजीर्णस्य, वमनस्य, शरीरवेदनायाः, शिरोवेदनायाः वा औषधं गृहे विद्यमानं शुण्ठीं, मरीचं, हरिद्रां, मधु, घृतं वा आहारपदार्थम् एव उपयुज्य निर्मान्ति स्म पूर्वम् । इदानीं तत्सर्वम् अपि विपरीतं जातम् अस्ति । लघु लघु विषयार्थम् अपि वैद्यान् एव पश्यन्ति, गुलिकाः द्रवरूपम् औषधं वा सेवन्ते । एतत् किमपि शुभलक्षणं न । “भारतस्य आहारसम्पत्तिः विशिष्टा” इति ज्ञानं सर्वेषां भवेत् अस्माकम् ।


text:
Thursday, 24 June 2010
आरभ्यते MPhil कार्यम् अधुना
पुस्तकानुवादस्य कार्यं कथञ्चित् समाप्तम् अधुना। अस्मिन् मासे यदि MPhil कार्यम् अपि प्रथमलेखनपर्यन्तं वा समाप्नोति तर्हि आनन्द:। अद्यारभ्य सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि नियम्य च मूर्ध्न्याधायात्मन: प्राणम् आस्थास्यामि MPhil-धारणाम्। इदमेव कर्तुं कृतसङ्कल्पोऽस्मि
Posted by संस्कृत-किंकर: at 22:41 2 comments:
Saturday, 5 June 2010
पुनरपि नवसंकल्प:!!
अद्य पुनरपि कतिचन परिवर्तनानि स्वात्मनि आनेतुम् इच्छया नूतनारम्भ: क्रियते!
आरब्धमुत्तमगुणा न परित्यजन्ति इतीमां पङ्क्तिं मनसि कृत्वा!
मम इष्टदेवस्य मारुतेर्नाम संस्मर्य!
आरब्धमुत्तमगुणा न परित्यजन्ति इतीमां पङ्क्तिं मनसि कृत्वा!
मम इष्टदेवस्य मारुतेर्नाम संस्मर्य!
Posted by संस्कृत-किंकर: at 00:33 No comments:
Monday, 31 May 2010
पुनर्नवसंकल्पनम्
मयि कतिपयानि परिवर्तनानि आनेयानि इति चिन्तितवान्नस्मि। कानि तानि इति स्पष्टम् एव अस्ति मनसि। परन्तु आलस्यनामा महारिपु: मम शरीरे निविष्ट: भूयो भूय: मां पराजयते। लक्षानां विस्मार: भवति। संकल्पा: वनष्टा: भवन्ति। पुन: नवसंकल्पं कर्तुं धार्ष्ट्यमपि नावशिष्यते पूर्वतनसंकल्पानां दुरावस्थां वीक्ष्य। परन्तु तदा तदा ’नीड का निर्माण फिर फिर’ इति हरिवंशरायविरचितं काव्यं प्रेरयति। पातस्तु भवत्येव। परन्तु पातादनन्तरं किं कार्यम्। परिज्ञाते एव पाते तत: अनुपदम् उत्थानम् पुनरपि प्रगतिपथे पदविन्यास:। न भेतव्यं न भेतव्यम्। स अवोचत् - नाश के भय से कभी दबता नही निर्माण का सुख, प्रलय की निस्तब्धता से सृष्टिका नवगान फिर फिर, नीड का निर्माण फिर फिर, नेह का आव्हान फिर फिर’। अद्य रात्रौ शीघ्रं शयित्वा प्रात: शीघ्रम् उत्थातव्यमिति कृतसंकल्प: अहं आन्तर्जाले रत: अधुना प्रतरेव शये! परन्तु पुनरपि श्व: तथैव करिष्ये इति संकल्पं कर्तुं धैर्यं सम्प्राप्तम्। अस्तु साधयामि तावत् पुनरपि तृणैर्नीडं निर्मातुमिव चण्डमारुतस्यागमनस्य सम्भावना: अपरिगणयन्।
Posted by संस्कृत-किंकर: at 15:03 No comments:
Friday, 7 May 2010
बदलापुरे प्रवृत्तात् संस्कृतभारत्या: प्रशिक्षणशिबिरात्
योगि-अरविन्द-गुरुकुले बदलापुरे अस्मि। अत्र प्रवृत्ते संस्कृत-सम्भाषण-शिक्षक-प्रशिक्षण-शिबिरे अध्यापकत्वं वहामि। सम्पूर्णात् कोङ्कणाप्रान्तात् ७५जना: प्रशिक्शणं प्राप्तुमागता:। आधिक्येन गोवात: सन्ति। मुम्बैत: अपि प्राय: २०जना: सन्ति। यूनां संख्या अधिका इति विशेश:। गण: उत्तम: दृश्यते। प्राय: सर्वेऽपि अग्रतो गत्वा संस्कृतभारत्या: कर्यकर्तार: भवेयु: संस्कृतकार्यं च कुर्यु: इति आशासे। कतिचन पूर्णकालिका: अपि लभ्येरन् इति अस्ति भाति। अहम् अत्र तेभ्य: प्रतिदिनं घण्टाद्वयम् आदर्शशिबिरं चालयामि। प्रतिदिनं घण्टाद्वयं चालितस्य शिबिरस्य विमर्शं च करोमि। ममापि महान् सन्तोष: अस्ति।
मश्ये एव श्रूयते यत् सोमैयास्थिते संस्क्रुतिपीठे व्याख्यातृपदं किञ्चित् विद्यते। तदर्थं चयनमारप्स्यते इति। मदर्थे अयम् उत्तम: अवसर:। चिन्तयन्नस्मि- यदि अत्र चयनं भवेत् तर्हि जीवनस्य संघर्षं सर्वोऽपि क्षणमात्रे समाप्त: भवेत् इति। पश्याम इइश्वरस्य का योजना मदर्थे।
मश्ये एव श्रूयते यत् सोमैयास्थिते संस्क्रुतिपीठे व्याख्यातृपदं किञ्चित् विद्यते। तदर्थं चयनमारप्स्यते इति। मदर्थे अयम् उत्तम: अवसर:। चिन्तयन्नस्मि- यदि अत्र चयनं भवेत् तर्हि जीवनस्य संघर्षं सर्वोऽपि क्षणमात्रे समाप्त: भवेत् इति। पश्याम इइश्वरस्य का योजना मदर्थे।
Posted by संस्कृत-किंकर: at 23:21 1 comment:
Wednesday, 14 April 2010
आशापाशशतैर्बद्ध:
संसारचक्रे निबद्धा: मुमुक्षव: किल वयम्। कस्मात् वयं मुमुक्षवो न मुक्ता:। कोऽस्मान् बध्नाति? कथञ्जातीयकेन पाशेन? स्वयमेवात्मानं बध्नीमो वयम्। नेतर: कोऽप्यस्मान् बन्धुं समर्थ:। किं पाशभूतम्? इति चेत् आशा। रात्रिर्गमिष्यति सुप्रभातं भविष्यति इत्यादिरूपा। तया बद्धा: पुष्पसदृशकोमलकोषम् अपि भेत्तुम् नेच्छाम:, नोत्सहामहे, नोत्तिष्ठाम:। अपेक्षते मुक्तये केवलं धैर्यम्। वर्तमानस्थितिं यथावस्थाम् अङ्गीकर्तुम्। अपेक्षते सहसोत्थाय अस्माकं मनोराज्यमात्रस्य भेद:। तावति कृते वर्तमाने वास्तवे मुक्तिरेव अस्ति अस्माकम्!
कदा वा एतत् सत्यम् अनुभवस्तरे ज्ञास्यते मया?
कदा वा एतत् सत्यम् अनुभवस्तरे ज्ञास्यते मया?
Posted by संस्कृत-किंकर: at 22:20 No comments:
Saturday, 10 April 2010
अद्य आलस्यग्रस्त: इव अस्मि किम् अधुना करवाणि
मासेऽस्मिन् पुस्तकानुवादकार्यं पूर्णतां प्रति नेयम्। भा.प्रौ.सं इत्यस्य परीक्षे स्त: अष्टादशे अष्टाविंशतौ च। MPhil कार्यं सार्धैकवर्षं विलम्बितम् अस्ति। कथञ्चित् अस्मिन् मासे समापनीयम् इति कृतसङ्कल्पोऽस्मि। पुनश्च मे-मासे प्रशिक्षणशिबिरं गमिष्यामि। ह....! कियत् दु:खदम् इदं सुभाषितं यत् - उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथै:। हे ईश्वर, त्वन्तु सर्वसमर्थोऽसि कस्ममन्न मनोरथसिद्धानि एव कार्याणि तव सृष्टौ? कस्मान्न कल्पवृक्षान् भूमौ अवतारयसि? अहह... कष्टं भो:।
Posted by संस्कृत-किंकर: at 01:24 1 comment:
Thursday, 8 April 2010
समाप्तम् अनुवादकार्यम्।
अन्तत: समाप्तम् अस्ति भो: जना: मे अनुवादकार्यम्। न न। नहि पूर्णतया। अद्यापि प्रथमं लेखनं समाप्तम्। परन्तु नहि अनेन पुस्तकानुवादकार्यं पूर्णतां गतम्। अधुना कैश्चित् तत् पठनीयम्। तत्र लेखनदोशा: परिमार्ष्टव्या:। सूचना: देया:। तदनु इतोऽपि कानिचन परिवर्तननि आनेष्यन्ते अस्माभि:। तत: प्रकाशतां गमिष्यति मम अयं मनस: पुत्रक:। पश्यामस्तावत् कदा इदं सर्वमपि समाप्तिम् याति।
सम्प्रति केचन उक्ता: सन्ति। परन्तु जम्भीरा: पाठका: केनचिदेव दैवानुकम्पितेन प्राप्यन्ते। नतु सर्वैरपि। अस्तु! पथितं मया यत्त्वय लिखितम्। सधु अस्ति। इत्युक्त्वा पलायन्ते प्रयाश: सर्वे। तत् पश्याम: कीदृग्दैवप्रसाद: लभ्यते अनेन कार्येण। अथवा उक्तं खलु कृष्णेन - अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्। विविधाश्च पोऋथक् चेष्टा: दैवञ्चैवात्र पञ्चमम्।। तदिदानीं पञ्चमस्यैव आनुकूल्यं प्रतीक्ष्यते। अन्यच्चतुष्ट्वं यन्मदायत्तम् तत् यथाशक्ति यथामति अनुष्ठितम् इति मे भाव:।
सम्प्रति केचन उक्ता: सन्ति। परन्तु जम्भीरा: पाठका: केनचिदेव दैवानुकम्पितेन प्राप्यन्ते। नतु सर्वैरपि। अस्तु! पथितं मया यत्त्वय लिखितम्। सधु अस्ति। इत्युक्त्वा पलायन्ते प्रयाश: सर्वे। तत् पश्याम: कीदृग्दैवप्रसाद: लभ्यते अनेन कार्येण। अथवा उक्तं खलु कृष्णेन - अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्। विविधाश्च पोऋथक् चेष्टा: दैवञ्चैवात्र पञ्चमम्।। तदिदानीं पञ्चमस्यैव आनुकूल्यं प्रतीक्ष्यते। अन्यच्चतुष्ट्वं यन्मदायत्तम् तत् यथाशक्ति यथामति अनुष्ठितम् इति मे भाव:।
Posted by संस्कृत-किंकर: at 13:32 No comments:
Tuesday, 23 March 2010
चैत्रशुक्लाष्टमी मध्याह्ने ४वादने
तदेव सुदीर्घायितम् अनुवादकार्यं समापयितुं भूरिश: यत्नवान्नस्मि। परं यथोक्तं पार्थेन गीतायाम् - प्रमाथि बलवद्दृढं चञ्चलं मन: नैव कार्ये लग्नं भवति!! किं वा करवणि? अस्तु... पुनरपि प्रतिनिवृत्य तत्रैव अवधास्यामि। उत्तरितं किल कृष्णेन - अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते। तत् अद्य तद्वचांसि प्रयोगाधीनानि करोमि। किं प्रयोगफलम् इति तु अचिरात् इहैव विज्ञापयिष्यामि। साधयामि तावत्।
Posted by संस्कृत-किंकर: at 03:36 No comments:
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
रोम-नगरम्
रोम् इटलीदेशस्य किञ्चन प्रसिद्धं नगरम् । रोम्नगरं इटलिदेशस्य राजधानी । अस्य विस्तीर्णं १,२८५.३ चतुरस्रकिलोमीटर्मितम् । जनसङ्ख्या २,८०,००० । देशस्य अत्यधिकजनसङ्ख्यायुतः प्रदेशः विद्यते अयम् । प्राचीनकविभिः लेखकैश्च रोम्नगरं 'सनातननगरी' इति निर्दिष्टं वर्तते ।
रोम्नगरस्य इतिहासः द्विसहस्रवर्षात् पूर्वमिति श्रूयते । क्रि पू ७५३ तमे वर्षे इदं नगरं संस्थापितम् । युरोप्खण्डस्य प्राचीनतमं नगरं वर्तते इदम् । प्राचीने इतिहासे इदं नगरं रोम्साम्राज्यस्य राजधानी इति निर्दिष्टमस्ति । पाश्चिमात्यसभ्यतायाः जन्मभूमिः अस्ति इदं नगरम् । १८७१ तमे वर्षे रोम्नगरम् इटलीदेशस्य राजधानी जाता । १९४६ तमे वर्षे 'इटालियन् रिपुब्लिक्' इत्येतस्य राजधानी जाता ।


text:
पादौ मूलं जंघे च रोहिणी जानुनी तथाश्विन्यः । ऊरू च आषाढद्वयमथ गुह्यं फल्गुनीद्वितयं ( युग्मं) ॥१॥
कटिः अपि च कृत्तिका पार्श्वयोश्च यमला भवन्ति भद्रपदाः । कुक्षिस्था रेवत्यो विज्ञेयमुरोऽनुराधा च ॥२॥
पृष्ठं विद्धि धनिष्ठां ( धनिष्ठा) भुजौ विशाखा ( विशाखां) स्मृतौ करौ हस्तः । अंगुल्यश्च पुनर्वसुः आश्लेषासंज्ञिताश्च नखाः ॥३॥
ग्रीवा ज्येष्ठा श्रवणं श्रवणौ ( श्रवणौ श्रवनः) पुष्यो मुखं द्विजाः स्वातिः । हसितं शतभिषग् अथ नासिका मघा मृगशिरो नेत्रे ॥४॥
चित्रा ललाटसंस्था शिरो भरण्यः शिरोरुहाश्चार्द्रा । नक्षत्रपुरुषकोऽयं कर्तव्यो रूपमिच्छद्भिः ॥५॥
चैत्रस्य बहुलपक्षे ह्यष्टम्यां मूलसंयुते चन्द्रे । ह्युपवासः कर्तव्यो विष्णुं संपूज्य धिष्ण्यं च ॥६॥
दद्याद् व्रते समाप्ते घृतपूर्णं भाजनं सुवर्णयुतम् । विप्राय कालविदुषे सरत्नवस्त्रं स्वशक्त्या च ॥७॥
अन्नैः क्षीरघृतौत्कटैः सह गुडैः विप्रान् समभ्यर्चयेद् दद्यात् तेषु सुवर्ण ( तथैव) वस्त्ररजतं लावण्यमिच्छन् नरः । पादऋक्षात् प्रभृति क्रमादुपवसन्न् अंगऋक्षनामस्वपि कुर्यात् केशवपूजनं स्वविधिना धिष्ण्यस्य पूजां तथा ॥८॥
प्रलंबबाहुः पृथुपीनवक्षाः क्षपाकरास्यः सितचारुदन्तः । गजेन्द्रगामी कमलायताक्षः स्त्रीचित्तहारी स्मरतुल्यमूर्तिः ॥९॥
शरदमलपूर्णचन्द्रद्युतिसदृशमुखी सरोजदलनेत्रा । रुचिरदशना सुकर्णा भ्रमरौदरसन्निभैः केशैः ॥१०॥
पुंस्कोकिलसमवाणी ताम्रोष्टी ( ताम्रोष्ठी) पद्मपत्रकरचरणा । स्तनभारानतमध्या प्रदक्षिणावर्तया नाभ्या ॥११॥
कदलीकाण्डनिभ ऊरुः ( ऊरूः) सुश्रोणी वरकुकुन्दरा सुभगा । सुश्लिष्टांगुलिपादा भवति प्रमदा मनुष्यश्च ( मनुष्यो वा) ॥१२॥
यावन् नक्षत्रमाला विचरति गगने भूषयन्ती इह भासा तावन् नक्षत्रभूतो विचरति सह तैः ब्रह्मणोऽह्नोऽवशेषम् । कल्पादौ चक्रवर्ती भवति हि मतिमां तत्क्षयागापि भूयः संसारे जायमानो भवति नरपतिः ब्राह्मणो वा धनाढ्यः ॥१३॥
मृगशीर्षाद्याः केशवनारायणमाधवाः सगोविन्दाः । विष्णुमधुसूदनाख्यौ त्रिविक्रमो वामनश्चैव ॥१४॥
श्रीधरनामा तस्मात् सहृषीकेशश्च पद्मनाभश्च । दामोदर इत्येते मासाः प्रोक्ता यथासंख्यं ॥१५॥
मासनामसमुपोषितो नरो द्वादशीषु विधिवत् प्रकीर्तयन् । केशवम् समभिपूज्य तत्पदं याति यत्र नहि जन्मजं भयम् ॥१६॥


text:
श्रीनिवासरामानुजन्
श्रीनिवासः रामानुजन् (१८८७ - १९२० ) अतीव प्रसिद्धः महान् गणितज्ञः आसीत् । सः आधुनिकयुगस्य महानतमगणितज्ञेषु गण्यते। स गणितशास्त्रे न तथा विशेषप्रशिक्षणं प्राप्तवान् तथापि विश्लेषणं तथा संख्यासिध्दान्तक्षेत्रे अस्य महत्वपूर्णं योगदानमासीत्। विलक्षणप्रतिभासंपन्नः रामानुजः न केवलं गणितक्षेत्रे अभूतपूर्वम् आविष्कारः कृतः अपितु भारताय अतुलनीयं गौरवं प्रदत्तः।
जीवनम्[सम्पादयतु]
सः बाल्यादेव विलक्षणः प्रतिभासंपन्नः आसीत्। स स्वयमेव गणितम् अधीतवान्। स्वजीवने गणितस्य ३८८४ प्रमेयानां संकलनं कृतम्। एतेषु अधिकांशाः प्रमेयाः सिध्दीकृताः। सः गणितस्य सहजज्ञानं तथा बीजगणितस्य प्रकलनस्य अद्वितीयप्रतिभाबलेन मौलिकान् अपारम्परिकान् परिणामान् आविष्कृतवान् येषां अद्यापि शोधकार्यं प्रचलन् अस्ति। तमिळनाडुराज्यस्य ईरोडमण्डले अजायत। द्वादशवयसि त्रिकोनमितिं सम्पूर्णतया अवगम्य अस्मिन् विषये स्वाभिप्रायान्, आविष्कारादिकञ्च निरूप्य शिक्षकान् अपि आश्चर्यचकितान् अकारि। १८९८ तमे संवत्सरे कुम्भकोणस्थ प्रौढशालां प्रविष्टवान् आसीत्। गणीते सम्पूर्णाङ्कान् प्राप्नोतिस्म। अन्येषु विषयेषु अस्य आसक्तिः नासीत्। अतः अयं विश्वविद्यालये अधिकवर्षाणि नासीत् इति। भारतीय शोधपत्रिकासु सः स्वशोधप्रबन्धान् प्रकटितवान्। समनन्तरमेव युरोपदेशस्य केचन गणीतज्ञाः अस्य विषये आसक्तिं प्रदर्शितवन्तः। १९०३ तमे संवत्सरे इङ्ग्लण्डदेशस्य प्रसिद्धाय गणीतज्ञाय जि एच् हार्डि कृते एकं पत्रं लिखितवान् आसीत्। तस्मिन् पत्रे नैकान् सिद्धान्तान् मण्डितवान् आसीत्। पत्रं दृष्ट्वा आदौ अविश्वासं प्रदर्शितवान् आसीत्, किन्तु कालान्तरे अस्य प्रतिभादिकं ज्ञात्वा स्वदेशाय आगन्तुम् आह्वानं दत्तवानासीत्। हार्डि रामानुजौ मिलित्वा नैकानि संशोधनकार्याणि कृतवन्तौ । “हार्डि” कालान्तरे सन्दर्शने एकवारं रामनुजं प्रसिद्धिपथे आनीतवान् इदमेव मम गणितजीवनस्य मुख्यसंशोधनम इति स्वयम् एवम् उक्तवान् आसीदिति। अस्य जीवनम् अनारोग्यमयम् आसीदिति। लण्डन् गमनानन्तरम् अस्य आरोग्ये इतोऽपि व्यत्यासः जातः इति। जीवसत्वस्य न्यूनत्वात् क्षयरोगाच्च पीडितः एषः १९१९ तमे संवत्सरे भारतं प्रति आगतवान्। केषु चित् दिनेषु एव कुम्भकोणे मृतवान्। अस्य पत्नी जानकी अम्माळ् चेन्नैनगरस्य समीपे वासः आसीत्। एषा १९९४ तमे संवत्सरे मरणं प्राप्तवती।
टिप्पणी पुस्तकानि[सम्पादयतु]
भारते यदा आसीत् तदा स्वविचारान् टिप्पणीस्वरूपे लिखतिस्म। स्वचिन्तितस्य विषयस्य केवलं फलितांशान् लिखित्वा स्थापयतिस्म। त्रीणि पुस्तानि पूरितानि आसन्। प्रत्येकस्मिन् पुस्तके २०० तः ३५० पृष्ठानि आसन्। एषु पुस्तकेषु निबद्धाः टिप्पण्यः अद्यापि गणीतज्ञेभ्यः नूतनसंशोधनानां सामग्रीन् यच्छन्ति।
अस्य रामानुजस्य संशोधनकार्यक्षेत्राणि
- अविभाज्यसंख्यानां विषये संशोधनं कृतवान्
- रामानुजन् कल्पना
- रामुनजन् – पीटर्सन् कल्पना
रामानुजन् आधारितपुस्तकानि[सम्पादयतु]
- रामानुजन् बाळिदरिल्लि- जि. टि. नारायणराव् ("ರಾಮಾನುಜನ್ ಬಾಳಿದರಿಲ್ಲಿ", ಜಿ.ಟಿ.ನಾರಾಯಣ ರಾವ್)
- Collected Papers of Srinivasa Ramanujan ISBN 0-8218-2076-1
- The Man Who Knew Infinityः A Life of the Genius Ramanujan by Robert Kanigel ISBN 0-671-75061-5


text:
अध्याय २९
कफ-प्रधानाः कुर्वन्ति मेदो-मांसास्र-गा मलाः ।
वृत्तोन्नतं यं श्वयथुं स ग्रन्थिर् ग्रथनात् स्मृतः ॥१॥
२९.१ स ग्रन्थिर् ग्रन्थनात् स्मृतः दोषास्र-मांस-मेदो-ऽस्थि-सिरा-व्रण-भवा नव ।
ते तत्र वाताआयाम-तोद-भेदान्वितो ऽसितः ॥२॥
स्थानात् स्थानान्तर-गतिर् अ-कस्माधानि-वृद्धि-मान् ।
मृदुर् वस्तिर् इवानद्धो विभिन्नो ऽच्छं स्रवत्य् असृक् ॥३॥
पित्तात् स-दाहः पीताभो रक्तो वा पच्यते द्रुतम् ।
भिन्नो ऽस्रम् उष्णं स्रवति श्लेष्मणा नी-रुजो घनः ॥४॥
शीतः स-वर्णः कण्डू-मान् पक्वः पूयं स्रवेघनम् ।
दोषैर् दुष्टे ऽसृजि ग्रन्थिर् भवेन् मूर्छत्सु जन्तुषु ॥५॥
सिरा-मांसं च संश्रित्य स-स्वापः पित्त-लक्षणः ।
मांसलैर् दूषितं मांसम् आहारैर् ग्रन्थिम् आवहेत् ॥६॥
स्निग्धं महान्तं कठिनं सिरा-नद्धं कफाकृतिम् ।
प्रवृद्धं मेदुरैर् मेदो नीतं मांसे ऽथ-वा त्वचि ॥७॥
वायुना कुरुते ग्रन्थिं भृशं स्निग्धं मृदुं चलम् ।
श्लेष्म-तुल्याकृतिं देह-क्षय-वृद्धि-क्षयोदयम् ॥८॥
स विभिन्नो घनं मेदस् ताम्रासित-सितं स्रवेत् ।
अस्थि-भङ्गाभिघाताभ्याम् उन्नतावनतं तु यत् ॥९॥
२९.९ स विभिन्नो घनं मेदः २९.९ पूयं ताम्रासितं स्रवेत् २९.९ अस्थि-भग्नाभिघाताभ्याम् सो ऽस्थि-ग्रन्थिः पदातेस् तु सहसाम्भो-ऽवगाहनात् ।
व्यायामावा प्रतान्तस्य सिरा-जालं स-शोणितम् ॥१०॥
वायुः संपीड्य संकोच्य वक्री-कृत्य विशोष्य च ।
निः-स्फुरं नी-रुजं ग्रन्थिं कुरुते स सिराह्वयः ॥११॥
२९.११ वायुः प्रपीड्य संकोच्य अ-रूढे रूढ-मात्रे वा व्रणे सर्व-रसाशिनः ।
सार्द्रे वा बन्ध-रहिते गात्रे ऽश्माभिहते ऽथ-वा ॥१२॥
वातो ऽस्रम् अ-स्रुतं दुष्टं संशोष्य ग्रथितं व्रणम् ।
कुर्यात् स-दाहः कण्डू-मान् व्रण-ग्रन्थिर् अयं स्मृतः ॥१३॥
२९.१३ वायुः प्रकुपितः क्षिप्रं २९.१३ प्राप्य मर्माश्रितं व्रणम् साध्या दोषास्र-मेदो-जा न तु स्थूल-खराश् चलाः ।
मर्म-कण्ठोदर-स्थाश् च महत् तु ग्रन्थितो ऽर्बुदम् ॥१४॥
२९.१४ न तु स्थूलाः खराश् चलाः २९.१४ महांस् तु ग्रन्थितो ऽर्बुदम् तल्-लक्षणं च मेदो-ऽन्तैः षो-ढा दोषादिभिस् तु तत् ।
प्रायो मेदः-कफाढ्य-त्वात् स्थिर-त्वाच न पच्यते ॥१५॥
सिरा-स्थं शोणितं दोषः संकोच्यान्तः प्रपीड्य च ।
पाचयेत तआनद्धं सास्रावं मांस-पिण्डितम् ॥१६॥
२९.१६ संकोच्यानु प्रपीड्य च २९.१६ संकोच्यानु प्रपीड्य वा २९.१६ संकोच्यान्तः प्रपीड्य वा २९.१६ स-स्रावं मांस-पिण्ड-ताम् मांसाङ्कुरैश् चितं याति वृद्धिं चाशु स्रवेत् ततः ।
अजस्रं दुष्ट-रुधिरं भूरि तछोणितार्बुदम् ॥१७॥
२९.१७ वृद्धं चाशु स्रवेत् ततः तेष्व् असृङ्-मांस-जे वर्ज्ये चत्वार्य् अन्यानि साधयेत् ।
प्रस्थिता वङ्क्षणोर्व्-आदिम् अधः-कायं कफोल्बणाः ॥१८॥
दोषा मांसास्र-गाः पादौ कालेनाश्रित्य कुर्वते ।
शनैः शनैर् घनं शोफं श्लीपदं तत् प्रचक्षते ॥१९॥
२९.१९ श्लीपदं तत् प्रचक्ष्यते परिपोट-युतं कृष्णम् अ-निमित्त-रुजं खरम् ।
रूक्षं च वातात् पित्तात् तु पीतं दाह-ज्वरान्वितम् ॥२०॥
२९.२० रूक्षं च वातात् पित्ताच २९.२० रूक्षं च श्लीपदं वातात् २९.२० पित्तादाह-ज्वरान्वितम् कफागुरु स्निग्धम् अ-रुक् चितं मांसाङ्कुरैर् बृहत् ।
तत् त्यजेवत्सरातीतं सु-महत् सु-परिस्रुति ॥२१॥
२९.२१ चितं मांसाङ्कुरैर् महत् पाणि-नासौष्ठ-कर्णेषु वदन्त्य् एके तु पाद-वत् ।
श्लीपदं जायते तच देशे ऽनूपे भृशं भृशम् ॥२२॥
२९.२२ वदन्त्य् अन्ये तु पाद-वत् मेद-स्थाः कण्ठ-मन्याक्ष-कक्षा-वङ्क्षण-गा मलाः ।
स-वर्णान् कठिनान् स्निग्धान् वार्ताकामलकाकृतीन् ॥२३॥
२९.२३ मेद-स्थाः कण्ठ-मन्याक्षि- अवगाढान् बहून् गण्डांश् चिर-पाकांश् च कुर्वते ।
पच्यन्ते ऽल्प-रुजस् ते ऽन्ये स्रवन्त्य् अन्ये ऽति-कण्डुराः ॥२४॥
२९.२४ पच्यन्ते ऽल्प-रुजस् त्व् अन्ये २९.२४ स्रवन्त्य् अन्ये ऽति-कण्डुलाः नश्यन्त्य् अन्ये भवन्त्य् अन्ये दीर्घ-कालानुबन्धिनः ।
गण्ड-मालापची चेयं दूर्वेव क्षय-वृद्धि-भाक् ॥२५॥
तां त्यजेत् स-ज्वर-च्छर्दि-पार्श्व-रुक्-कास-पीनसाम् ।
अ-भेदात् पक्व-शोफस्य व्रणे चा-पथ्य-सेविनः ॥२६॥
२९.२६ -पार्श्व-रुक्-श्वास-पीनसाम् २९.२६ व्रणे वा-पथ्य-सेविनः अनुप्रविश्य मांसादीन् दूरं पूयो ऽभिधावति ।
गतिः सा दूर-गमनान् नाडी नाडीव संस्रुतेः ॥२७॥
नाड्य् एकान्-ऋजुर् अन्येषां सैवानेक-गतिर् गतिः ।
सा दोषैः पृथग् एक-स्थैः शल्य-हेतुश् च पञ्चमी ॥२८॥
२९.२८ दोषैः पृथक् समस्तैश् च वातात् स-रुक् सूक्ष्म-मुखी वि-वर्णा फेनिलोद्वमा ।
स्रवत्य् अभ्यधिकं रात्रौ पित्तात् तृड्-ज्वर-दाह-कृत् ॥२९॥
पीतोष्ण-पूति-पूय-स्रुदिवा चाति निषिञ्चति ।
घन-पिच्छिल-संस्रावा कण्डूला कठिना कफात् ॥३०॥
२९.३० पीतोष्ण-पूति-पूयं तु २९.३० पीतोष्ण-पूति-पूयाश्रु २९.३० पीतोष्ण-पूति-पूयास्रुर् निशि चाभ्यधिक-क्लेदा सर्वैः सर्वाकृतिं त्यजेत् ॥३१अ॥
२९.३१ सर्वैः सर्वाकृतिस् त्यजेत् अन्तः-स्थितं शल्यम् अन्-आहृतं तु करोति नाडीं वहते च सास्य ॥३१च्॥
२९.३१ करोति नाडीं वहते च सास्यात् फेनानुविद्धं तनुम् अल्पम् उष्णं सास्रं च पूयं स-रुजं च नित्यम् ॥३१एf ॥
२९.३१एव् फेनानुविद्धं तनुम् अच्छम् उष्णं
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अध्याय ७
-नव रत्नानि-
माणिक्यं मौक्तिकं चैव विद्रुमं तार्क्ष्यं पुष्पकम् ।
वज्रं नीलं च गोमेदं वैडूर्यं च क्रमेण हि ॥१॥
सुजातिगुणसम्पन्नं रत्नं सर्वार्थसिद्धिदम् ।
दाने रसायने चैव धारणे देवतार्चने ॥२॥
-रुब्य सुब्त्य्पेस्-
पद्मरागाभिधं श्रेष्ठं प्रथमं तदुदीरितम् ।
-रुब्य नीलगन्धि-
द्वितीयं नीलगन्धि स्याद्घनं रक्तं सुशोभनम् ॥३॥
-रुब्य परीक्षा-
महच्च कमलच्छायं स्निग्धं स्वच्छं गुरु स्फुटम् ।
समं वृत्तायतं गात्रे माणिक्यं चोत्तमं मतम् ॥४॥
-नीलगन्धि फ्य्स्- प्रोपेर्तिएस्-
गंगोदकसमुद्भूतं नीलगर्भारुणच्छवि ।
माणिक्यं पूर्ववच्छायं नीलगन्धि तदुच्यते ॥५॥
-रुब्य परीक्षा बद्क़ुअलित्य्-
माणिक्यं चाष्टधा नेष्टं सच्छिद्रं मलिनं लघु ।
कर्कशं चिपिटं वक्रं सूक्ष्मं चाविशदं तथा ॥६॥
-रुब्य मेदिच्- प्रोपेर्तिएस्-
संदीपनं वृष्यतमं हि रूक्षं वातापहं कर्मरुजापहं च ।
भूतादिदोषत्रयनाशनं परं राज्ञां सदा योग्यतमं प्रशस्तम् ॥७॥
-पेअर्ल परीक्षा गूद्क़ुअलित्य्-
ह्लादि श्वेतं रश्मिमन्निर्मलं च वृत्तं ख्यातं मौक्तिकं तोयभासम् ।
स्निग्धं तौल्ये गौरवं चेन्महत्तल्लिंगैरेतैर्लक्षितं तच्च शुद्धम् ॥८॥
-पेअर्ल परीक्षा बद्क़ुअलित्य्-
रूक्षाङ्गं चेन्निष्प्रभं श्यावताम्रं चार्धं शुभ्रं ग्रंथिलं मौक्तिकं च ।
क्षाराभासं वैकटं युग्मकं च दोषैर्युक्तं सर्वथा त्याज्यमेभि ॥९॥
-पेअर्ल मेदिच्- प्रोपेर्तिएस्-
कासं श्वासं वह्निमांद्यं क्षयं च हन्याद्वृष्यं बृंहणं पित्तहारि ।
दाहश्लेष्मोन्मादवातादिरोगान्हन्यादेवं सेवितं सर्वकाले ॥१०॥
-चोरल परीक्षा गूद्क़ुअलित्य्-
स्निग्धं स्थूलं पक्वबिम्बीफलाभं वृत्तं दीर्घं निर्व्रणं चाप्यदीर्घम् ।
ख्यातं सद्भि सप्तधा विद्रुमं च दोषैर्मुक्तं सर्वकार्येषु शस्तम् ॥११॥
-चोरल परीक्षा बद्क़ुअलित्य्-
रूक्षं श्वेतं सव्रणं धूसरं च निर्भारं चेच्छुल्बवर्णं प्रवालम् ।
दोषैर्युक्तं कोटरैरावृतं च नेष्टं सद्भिर्भक्षणे धारणे च ॥१२॥
-चोरल मेदिच्- प्रोपेर्तिएस्-
पित्तास्रघ्नं श्वासकासादिरोगान्हन्यादेवं दुर्निवारं विषं च ।
भूतोन्मादान्नेत्ररोगान्निहन्यात्सद्य कुर्याद्दीपनं पाचनं च ॥१३॥
-एमेरल्द परीक्षा गूद्क़ुअलित्य्-
तार्क्ष्यं स्निग्धं भासुरं शष्पवर्णं गात्रै शुद्धं भारवद्रश्मियुक्तम् ।
एते प्रोक्ता सप्तसंख्या गुणा वै दाने शस्तं भक्षणे धारणे च ॥१४॥
-एमेरल्द परीक्षा बद्क़ुअलित्य्-
नीलं श्वेतं कर्कशं श्यावरूक्षं वक्रं कृष्णं चिप्पटं भारहीनम् ।
-एमेरल्द मेदिच्- प्रोपेर्तिएस्-
दुष्टं तार्क्ष्यं चौषधेनोपयोज्यं कासं श्वासं सन्निपाताग्निमांद्यम् ॥१५॥
शोफं शूलं जूर्तिरोगं विषं च दुर्नामानं पाण्डुरोगं निहन्यात् ॥१६॥
-पुष्पराग परीक्षा गूद्क़ुअलित्य्-
स्वच्छं स्थूलं पुष्परागं गुरु स्यात्स्निग्धं वर्णे कर्णिकारप्रसूनम् ।
तच्चावक्रं मसृणं कोमलं च लिंगैरेतै शोभनं पुष्परागम् ॥१७॥
-पुष्पराग परीक्षा बद्क़ुअलित्य्-
रूक्षं पीतं कर्कशं श्यामलं च पाण्डु स्याद्वा कापिलं तोयहीनम् ।
दोषैर्युक्तं निष्प्रभं पुष्परागं नो सेव्यं तन्नैव देयं द्विजेभ्य ॥१८॥
-पुष्पराग मेदिच्- प्रोपेर्तिएस्-
कुष्ठं छर्दिं श्लेष्मवातौ निहन्ति मंदाग्नीनामेतदेव प्रशस्तम् ।
दाहे कृच्छ्रे दीपनं पाचनं च तस्मात्सेव्यं सर्वकालं मनुष्यै ॥१९॥
-वज्र सुब्त्य्पेस गेन्देर्-
सर्वेषु रत्नेषु सदा वरिष्ठं मूल्यैर्गरिष्ठं विविधं हि वज्रम् ।
नरश्च नारी च तथा तृतीयं तेषां गुणान्वच्मि समासतो हि ॥२०॥
पूर्वं पूर्वं श्रेष्ठमेतत्प्रदिष्टं द्रव्याद्वीर्यात्पाकतश्च प्रभावात् ।
तेषां वर्णा जातयश्च प्रभेदा कथ्यन्तेऽष्टौ शास्त्रतश्चापकर्षात् ॥२१॥
श्वेतादिकं वर्णचतुष्टयं हि सर्वेषु रत्नेषु च कथ्यते बुधै ।
स्युर्ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रास्ते जातयो वै क्रमशश्च वर्णा ॥२२॥
-पुंवज्र फ्य्स्- प्रोपेर्तिएस्-
पुंवज्रं यत्प्रोच्यते चाष्टधारं षट्कोणं चेदिन्द्रचापेन तुल्यम् ।
अष्टौ चेत्स्यु फालका भासुरं वै पूर्वं श्रेष्ठं सर्वदोषापहं स्यात् ॥२३॥
-स्त्रीवज्र फ्य्स्- प्रोपेर्तिएस्-
स्त्रीवज्रं चेत्तादृशं वर्तुलं हि किंचिच्चैवं चिप्पटं कर्कशं च ।
-नपुंसक फ्य्स्- प्रोपेर्तिएस्-
कोणाग्रं वै कुण्ठितं वर्तुलं च किंचिद्धीनं प्रोच्यते तत्तृतीयम् ॥२४॥
स्त्री पुमान्नो स्त्री पुमान्यच्च वज्रं योज्यं तच्च स्त्रीषु पुंस्वेव षण्ढे ।
व्यत्यासाद्वै नैव दत्तं फलं तद्दद्याद्वज्रं वा विना तत्पुमांसम् ॥२५॥
वर्णेऽप्येवं यस्य वर्णस्य वज्रं तत्तद्वर्णे शोभनीयं प्रदिष्टम् ।
न्यायश्चायं भैरवेण प्रदिष्ट सर्वेष्वेव रत्नवर्गेषु सम्यक् ॥२६॥
-वज्र शोधन-
यामावधि स्वेदितमेव वज्रं शुद्धिं प्रयातीह कुलत्थतोये ।
सिद्धं तथा कोद्रवजे शृते वा वज्रं विशुध्येद्धि विनिश्चितेन ॥२७॥
-वज्र मारण वारितर-
सुभावितं मत्कुणशोणितेन वज्रं चतुर्वारविशोषितं च ।
छुच्छुंदरीस्थं हि विपाचितं पुटे पुटेद्वराहेण च त्रिंशदेवम् ॥२८॥
ध्मातं पुनर्ध्माय शतं हि वारान्क्वाथे कुलत्थस्य हि निक्षिपेच्च ।
संपेषयेत्तं हि शिलातलेन मनशिलाभि सह कारयेद्वटीम् ॥२९॥
क्षिप्त्वा निरुन्ध्यापि च मूषिकायां पुटान्यथाष्टौ च वनोपलैर्ददेत् ।
वारान्शतं चापि ततो धमेत्तं संमर्दितं शोधितपारदेन ॥३०॥
वज्राणि सर्वाणि मृतीभवन्ति तद्भस्मकं वारितरं भवेच्च ।
श्रीसोमदेवेन च सत्यवाचा वज्रस्य मृत्यु कथितो हि सम्यक् ॥३१॥
-वज्र मारण-
कासमर्दरसपूर्णलोहजे मत्कुणस्य रुधिरैर्विलेपितम् ।
स्वेदितं च भिदुरं हि सप्तभिर्वासरै परिनिषेच्य मूत्रके ॥३२॥
ध्मापितं हि खलु वज्रसंज्ञकं मारयेदिति वदन्ति तद्विद ।
-वज्र मारण-
नीलज्वालावीरुध कन्दकेषु घृष्टं घर्मे शोषितं भस्मभावम् ॥३३॥
वज्रं याति स्वैरवह्निप्रदानात्पिष्टैश्चापि क्षोणिनागै प्रलिप्तम् ।
विंशद्वारान्संपुटेच्च प्रयत्नादारण्यैर्वा गोमयैस्तद्धठाग्नौ ।
वज्रं चैवं भस्मसाद्वीर्ययुक्तं सर्वस्मिन्वै योजनीयं रसादौ ॥३४॥
-वज्र मृत मेदिच्- प्रोपेर्तिएस्-
आयुप्रदं वृष्यतमं प्रदिष्टं दोषत्रयोन्मूलनकं तथैव ।
रसेन्द्रकस्यापि हि बंधकृत्सदा सुधासमं चापमृतिं च हन्यात् ॥३५॥
-वज्र मेदिच्- उसे-
भूनागसत्वेन समं विमर्द्य वज्रस्य भूतिं च समानहेम्ना ।
ध्मातं रसादावपि योजनीयं रसायनं तद्भवतीह सम्यक् ॥३६॥
भागास्त्रयश्चैव हि सूतकस्य भागं विमर्द्याथ मृतं हि वज्रम् ।
वज्रस्य भूति किल पोटलीकृता मुखे धृता दार्ढ्यकरी द्विजानाम् ॥३७॥
-वज्ररसायनं षाड्गुण्यसिद्धिदम्-
वज्रभस्म किल भागत्रिंशकं स्वर्णमेव कथितं कलांशकम् ।
अष्टभागमिह तारकं कुरु सूतमत्र समभागकं सदा ॥३८॥
अभ्रसत्वभसितं समांशकं तुर्यभागमिह ताप्यकं भवेत् ।
वैक्रांतभस्मात्र तथाष्टभागकं षडेव भागा हि बलेर्विधेया ॥३९॥
षाड्गुण्यसंसिद्धिं उपैति सर्वदा सर्वार्थसंसिद्धिमुपैति सेविते ॥४०॥
-सप्फिरे सुब्त्य्पेस्-
इन्द्रनीलमथ वारिनीलकं श्वैत्यगर्भितमथापि नीलकम् ।
कथ्यते हि लघु वारिनीलकं तुच्छमेव कथितं भिषग्वरै ।
-इन्द्रनील परीक्षा-
कान्त्या युक्तं कार्ष्ण्यगर्भं च नीलं तच्चाप्युक्तं शक्रनीलाभिधानम् ॥४१॥
-सप्फिरे परीक्षा गूद्क़ुअलित्य्-
एकच्छायं स्निग्धवर्णं गुरु स्यात्स्वच्छं मध्ये चोल्लसत्कांतियुक्तम् ।
नीलं प्रोक्तं पिण्डितं सप्तसंज्ञैरेतैर्लिङ्गैर्लक्षितं चोत्तमं हि ॥४२॥
-सप्फिरे परीक्षा बद्क़ुअलित्य्= जलनील-
निर्भारं चेत्कोमलं चास्रगन्धि रूक्षं वर्णे सूक्ष्मकं चिप्पिटं च ।
प्रोक्तं वै तद्वारिनीलं भिषग्भिरेतैर्लिंगै सप्तभि क्षेपणीयम् ॥४३॥
-सप्फिरे मेदिच्- प्रोपेर्तिएस्-
संदीपनं श्वासहरं च वृष्यं दोषत्रयोन्मूलनकं विषघ्नम् ।
दुर्नामपांडुघ्नमतीव बल्यं जूर्तिं जयेन्नीलमिदं प्रशस्तम् ॥४४॥
-गोमेद परीक्षा गूद्क़ुअलित्य्-
गोमेदकं रत्नवरं प्रशस्तं गोमेदवद्रागयुतं प्रचक्षते ।
सुस्वच्छगोमूत्रसमानवर्णं गोमेदकं शुद्धमिहोच्यते खलु ॥४५॥
दीप्तं स्निग्धं निर्दलं मसृणं वै मूत्रच्छायं स्वच्छमेतत्समं च ।
एभिर्लिङ्गैर्लक्षितं वै गरीय सर्वास्वेतद्योजनीयं क्रियासु ॥४६॥
-गोमेद परीक्षा बद्क़ुअलित्य्-
विच्छायं वा चिप्पिटं निष्प्रभं च रूक्षं चाल्पं चावृतं पाटलेन ।
निर्भारं वा पीतकाचाभयुक्तं गोमेदं चेदीदृशं नो वरिष्ठम् ॥४७॥
-गोमेद मेदिच्- प्रोपेर्तिएस्-
गोमेदकं पित्तहरं प्रदिष्टं पाण्डुक्षयघ्नं कफनाशनं च ।
संदीपनं पाचनमेव रुच्यं अत्यंतबुद्धिप्रविबोधनं च ॥४८॥
-वैडूर्य परीक्षा गूद्क़ुअलित्य्-
स्वच्छं समं चापि विडूर्यकं हि श्यामाभशुभ्रं च गुरु स्फुटं वा ।
यज्ञोपवीतोपमशुद्धरेषास्तिस्रश्च संदर्शयतीह शुभ्रा ॥४९॥
-वैडूर्य परीक्षा बद्क़ुअलित्य्-
कर्कशं च लघु चिप्पटं सदा श्यामतोयमिव दृश्यते छवि ।
रक्तगर्भसममुत्तरीयकं नैव शोभनमिदं विडूर्यकम् ॥५०॥
-वैडूर्य मेदिच्- प्रोपेर्तिएस्-
रक्तपित्तशमनं विडूर्यकं बुद्धिवर्धनकरं च दीपनम् ।
पित्तरोगमलमोचनं सदा धारयेच्च मतिमान्सुखावहम् ॥५१॥
-सर्वरत्नेषु दोषा-
घर्षश्च बिंदुश्च तथैव रेषा त्रासश्च पानीयकृता सगर्भता ।
सर्वेषु रत्नेषु च पञ्चदोषा साधारणास्ते कथिता मुनीन्द्रै ॥५२॥
ये क्षेत्रतोयप्रभवाश्च दोषा सर्वेषु रत्नेषु गलन्ति सम्यक् ॥५३॥
तेषां च शुद्धिं शृणु भैरवोक्तां यथा हि दोषस्य विनाशनं स्यात् ।
-जेwएल शोधन-
अम्लेन वै शुध्यति माणिक्याख्यं जयन्तिकाया स्वरसेन मौक्तिकम् ॥५४॥
क्षारेण सर्वेण हि विद्रुमं च गोदुग्धतस्तार्क्ष्यमुपैति शुद्धिम् ।
धान्यस्याम्लै पुष्परागस्य शुद्धिं कौलत्थे वै क्वाथ्यमानं हि वज्रम् ॥५५॥
नीलं नीलीपत्रजातै रसैश्च गोमेदं वै रोचनाया रसेन ।
वैडूर्यं चेदुत्तमाक्वाथयुक्तं यामैकैकं स्वेदितं शुद्धिमेति ॥५६॥
-रत्नमारणम्-
तालगंधकशिलासमन्वितं मर्दयेल्लकुचवारिणा खलु ।
वज्रवर्ज्यमपि चाष्टभि पुटै रत्नभस्म भवतीति निश्चितम् ॥५७॥
-जेwएल द्रावण-
रामठं लवणपंचकं सदा क्षारयुग्ममपि चेत्सुपेषितम् ।
चूलिकालवणमम्लवेतसं पक्वकुम्भिकफलं तथैव च ॥५८॥
चित्रमूलकरुदन्तिके शुभा जम्बुकी जलयुता द्रवन्तिका ।
अर्कदुग्धसमसौधदुग्धकं सर्वमेव मृदितं शिलातले ॥५९॥
गोलमस्य च विधाय निक्षिपेद्रत्नजातिषु वराणि पेषयेत् ।
भूर्जपत्रमभिवेष्ट्य गोलके गोलकोपरि निवेष्ट्य मूत्रत ॥६०॥
वस्त्रेण संवेष्ट्य तत प्रयत्नाद्दोलाख्ययंत्रेऽथ निवेश्य गोलकम् ।
सर्वाम्लयुक्ते तुषवारिपूरिते पात्रं दृढे मृण्मयसंज्ञके हि ॥६१॥
दिनत्रयं स्वेदनकं विधेयं आहृत्य तस्माद्वरगोलकं हि ।
संक्षालयेच्चाम्लजलेन चापि संजायते रत्नभवा द्रुतिश्च ॥६२॥
-द्रुतिलक्षणानि-
वर्णेन सा रत्ननिभा च कान्त्या लघ्वी भवेद्देहकरी च सम्यक् ।
लोहस्य वेधं प्रकरोति सम्यक्सूतेन सम्यङ्मिलनं प्रयाति ॥६३॥
तदा भवेयु खलु सिद्धता यदा हिंग्वादिवर्गेण मिलन्ति सम्यक् ।
यामद्वयं कांस्यविमर्दिता वै चातिप्रयत्नेन तु वैद्यवर्यै ॥६४॥
कस्यापि नु सिध्यति वै द्रुतिश्च यदा प्रसन्न खलु पार्वतीश ।
न स्याद्यावद्भैरवस्य प्रसादस्तावत्सूते बन्धनं दुर्लभं हि ।
तासां मध्ये दुर्लभाभ्रद्रुतिश्च स्वल्पं भाग्यं भूरिदौर्भाग्यभाजाम् ॥६५॥
रत्नानां क्रमतो गुणाश्च कथितास्तच्छोधनं मारणं तेभ्यश्चैव हि सत्वपातनमथो सम्यग्द्रुते पातनं ।
सर्वेषां हि परीक्षणं च द्रुतय सम्मेलनं वै रसे अध्यायेऽत्र निदर्शितानि सकलान्येवं हि कर्माणि वै ॥६६॥
Translation - भाषांतर
N/A