c: text/html

text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३८३
आग्न्येयपुराणमाहात्म्यम्[सम्पाद्यताम्]
अग्निरुवाच
आग्नेयं ब्रह्मरूपन्ते पुराणं कथितं मया ।
सप्रपञ्चं निष्प्रपञ्चं विद्याद्वयमयं महत् ।। ३८३.१ ।।
ऋग्यजुःसामाश्चर्वाख्या विद्या विष्णुर्जगज्जनिः ।
छन्दः शिक्षा व्याकरणं निधण्टुज्योतिराख्यकाः ।। ३८३.२ ।।
निरुक्तधर्मशास्त्रादि मीमांसान्यायविस्तराः ।
आयुर्वेदपुराणाख्या धनुर्गन्धर्वविस्तराः ।। ३८३.३ ।।
विद्या सैवार्थसास्त्राख्या वेदान्ताऽन्या हरिर्महान् ।
इत्येषा चापरा विद्या परविद्याऽक्षरं ।। ३८३.४ ।।
यस्य भावोऽखिलं विष्णुस्तस्य नो बाधते कलिः ।
अनिष्ट्वा तु महायज्ञानकृत्वापि पितृस्वधां ।। ३८३.५ ।।
कृष्णमभ्यर्च्चयन्भक्त्या नैनसो भाजनं भवेत् ।
सर्वकारणमत्यन्तं विष्णुं ध्यायन्न सीदति ।। ३८३.६ ।।
अन्यतन्त्रादिदोषोत्थो विषयाकृष्टमानसः ।
कृत्वापि पापं गोविन्दं ध्यायन्पापैः प्रमुच्यते ।। ३८३.७ ।।
तद्ध्यानं यत्र गोविन्दः सा कथा यत्र केशवः ।
तत् कर्म यत्तदर्थीयं किमन्यैर्बहुभाषितैः ।। ३८३.८ ।।
न तत् पिता पु पुत्राय न शिष्याय गुरुर्द्विज ।
परमार्थं परं ब्रूयाद्यदेतत्ते मयोदितं ।। ३८३.९ ।।
संसारे भ्रमता लभ्यं पुत्रदारधनं वसु ।
सुहृदश्च तथैवान्ये नोपदेशो द्विजेदृशः ।। ३८३.१० ।।
किं पुत्रदारैमित्रैर्वा किं मित्रक्षेत्रवान्धवैः ।
उपदेशः परो वन्धुरीदृशो यो विमुक्तये ।। ३८३.११ ।।
द्विविधो भूतमार्गोयं दैव आसुर एव च ।
विष्णुभक्तिपरो दैवो विपरीतस्तथासुरः ।। ३८३.१२ ।।
एतत् पवित्रमारोग्यं धन्यं दुःस्वप्ननाशनं ।
सुखप्रीतिकरं नॄणां मोक्षकृद् यत्तवेरितं ।। ३८३.१३ ।।
येषां गृहेषु लिखितमाग्नेयं हि पुराणकं ।
पुस्तकं स्थास्यति सदा तत्र नेशुरुपद्रवाः ।। ३८३.१४ ।।
किं तीर्यैर्गोप्रदानैर्वा किं यज्ञैः किमुपोषितैः ।
आग्नेयं ये हि श्रृण्वन्ति अहन्यहनि मानवाः ।। ३८३.१५ ।।
यो ददाति तिलप्रस्थं सुवर्णस्य च माषकं ।
श्रृणेति श्लोकमेकञ्च आग्नेयस्य तदाप्नुयात् ।। ३८३.१६ ।।
अध्यायपठनञ्चास्य गोप्रदानाद् विशिष्यते ।
अहोरात्रकृतं पापं श्रोतुमिच्छोः प्रणश्यति ।। ३८३.१७ ।।
कपिलानां शते दत्ते यद् भवेज्ज्येष्ठपुष्करे ।
तदाग्नेयं पु राणं हि षठित्वा फलमाप्नुयात् ।। ३८३.१८ ।।
प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च धर्मं विद्याद्वयात्मकं ।
आग्नेयस्य पुराणस्य शास्त्रस्यास्य समं न हि ।। ३८३.१९ ।।
पठन्नाग्नेयकं नित्यं श्रृण्वन् वापि पुराणकं ।
भक्तो वशिष्ठ मनुजः सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ३८३.२० ।।
नोपसर्गा न चानर्था न चौरारिभयं गृहे ।
तस्मिन् स्याद् यत्र चाग्नेयपुराणस्य हि पुस्तकं ।। ३८३.२१ ।।
न गर्भहारिणी भीतिर्न च बालग्रहा गृहे ।
यत्राग्नेयं पुराणं स्यान्न पिशाचादिकं भयं ।। ३८३.२२ ।।
श्रृण्वन् विप्रो वेदवित् स्यात् क्षत्रियः पृथिवीपतिः ।
ऋद्धिं प्राप्नोति वैश्यश्च शूद्रश्चारोग्यमृच्छति ।। ३८३.२३ ।।
यः पठेत् श्रृणुयान्नित्यं समदृग्विष्णुमानसः ।
ब्रह्माग्नेयं पुराणं सत्तत्र नश्यन्त्युपद्रवाः ।। ३८३.२४ ।।
दिव्यान्तरीक्षभौमाद्या दुःस्वप्नाद्यभिचारकाः ।
यच्चान्यद्दुरितं किञ्चित्तत्सर्व्वं हन्ति केशवः ।। ३८३.२५ ।।
पठतः श्रृण्वतः पुंसः पुस्तकं यजतो महत् ।
आग्नेयं श्रीपुराणं हि हेमन्ते यः श्रृणोति वै ।। ३८३.२६ ।।
प्रपूज्य गन्धपुष्पाद्यैरग्निष्टोमफलं लभेत् ।
शिशिरे पुण्डरीकस्य बसन्ते चाश्वमेधजम् ।। ३८३.२७ ।।
ग्रीष्मे तु वाजपेयस्य राजसूयस्य वर्षति ।
गोसहस्रस्य शरदि फलं तत्पठतो ह्यृतौ ।। ३८३.२८ ।।
आग्नेयं हि पुराणं यो भक्ताग्रे पठते हरेः ।
सोऽर्च्चयेच्च वसिष्ठेह ज्ञानयज्ञेन केशवम् ।। ३८३.२९ ।।
यस्याग्नेयपुराणस्य पुस्तकं तस्य वै जयः ।
लिखितं पूजितं गेहे भुक्तिर्मुक्तिः करेऽस्ति हि ।। ३८३.३० ।।
इति कालाग्निरूपेण गीतं मे हरिणा पुरा ।
आग्नेयं हि पुराणं वै ब्रह्मविद्याद्वयास्पदम् ।।
विद्याद्वयं वसिष्ठेदं भक्तेभ्यः कथयिष्यसि ।। ३८३.३१ ।।
वसिष्ठ उवाच
व्यासाग्नेयपुराणं ते रूपं विद्याद्वयात्मकं ।
कथितं ब्रह्मणो विष्णोरग्निना कथितं यथा ।। ३८३.३२ ।।
सार्द्धं देवैश्च भुनिभिर्मह्यं सर्व्वार्थदर्शकं ।
पुराणमग्निना गीतमाग्नेयं ब्रह्मसमिमतं ।। ३८३.३३ ।।
यः पठेच्छृणुयाद्व्यास लिखेद्वा लेखयेदपि ।
श्रावयेत्पाठयेद्वापि पूजयेद्धारयेदपि ।। ३८३.३४ ।।
सर्व्वपापविनिर्मुक्तः प्राप्तकामो दिवं व्रजेत् ।
लेखयित्वा पुराणं यो दद्याद्विप्रेभ्य उत्तमं ।। ३८३.३५ ।।
स ब्रह्मलोकमाप्नोति कुलानां शतमुद्धरेत् ।
एकं श्लोकं पठेद्यस्तु पापपङ्काद्विमुच्यते ।। ३८३.३६ ।।
तस्माद्व्यास सदा श्राव्यं शिष्यभ्यः सर्वदर्शनं ।
शुकाद्यैर्मुनिभिः सार्द्धं श्रोतुकामैः पुराणकं ।। ३८३.३७ ।।
आग्नेयं पठितं ध्यातं शुभं स्याद् भुक्तिमुक्तिदं ।
अग्नये तु नमस्तस्मै येन गीतं पुराणकं ।। ३८३.३८ ।।
व्यास उवाच
वसिष्ठेन पुरा गीतं सूतैतत्ते मयोदितं ।
पराविद्याऽपराविद्यास्वरूपं परमं पदम् ।। ३८३.३९ ।।
आग्नयं दुर्लभं रूपं प्राप्यते भाग्यसंयुतैः ।
ध्यायन्तो ब्रह्म चाग्नेयं पुराणं हरिमागताः ।। ३८३.४० ।।
विद्यार्थिनस्तथा विद्यां राज्यं राज्यार्थिनो गताः ।
अपुत्राः पुत्रिणः सन्ति नाश्रया आश्रयं गताः ।। ३८३.४१ ।।
सौभाग्यार्थी च सौभाग्यं मोक्षं मोक्षार्थिनो गताः ।
लिखन्तो लेखयन्तश्च निष्पापाश्च श्रियं गताः ।। ३८३.४२ ।।
शुकपैलमुखैः सूत आग्नेयन्तु पुराणकं ।
रूपं चिन्तय यातासि भुक्तिं मुक्तिं न संशयः ।।
श्रावय त्वञ्च शिष्येभ्यो भक्तेभ्यश्च पुराणकम् ।। ३८३.४३ ।।
सूत उवाच
व्यासप्रसादादाग्नेयं पुराणं श्रुतमादरात् ।। ३८३.४४ ।।
आग्नेयं ब्रह्मरूपं हि मुनयः शौनकादयः ।
भवन्तो नैमिषारण्ये यजन्तो हरिमीश्वरं ।। ३८३.४५ ।।
तिष्ठन्तः श्रद्धया युक्तास्तस्माद्वः समुदीरितम् ।
अग्निना प्रोक्तमाग्नेयं पुराणं वेदसम्मितं ।। ३८३.४६ ।।
ब्रह्मविद्याद्वयोपेतं भुक्तिदं मुक्तिदं महत् ।
नास्मात्परतरः सारो नास्मात्परतरः सुहृत् ।। ३८३.४७ ।।
नास्मात्परतरो ग्रन्थो नास्मात्परतरा गतिः ।
नास्मात्परतरं शास्त्रं नास्मात्परतरा श्रुतिः ।। ३८३.४८ ।।
नास्मात्परतरं ज्ञानं नास्मात्परतरा स्मृतिः ।
नास्मात्परो ह्यागमोऽस्ति नास्माद्विद्या पराऽस्ति हि ।। ३८३.४९ ।।
नास्मात्परः स्यात्सिद्धान्तो नास्मात्परममङ्गलम् ।
नास्मात्परोऽस्ति वेदान्तः पुराणं परमन्त्विदं ।। ३८३.५० ।।
नास्मात्परतरं भूमौ विद्यते वस्तु दुर्लभम् ।
आग्नेये हि पुराणेऽस्मिन् सर्वविद्याः प्रदर्शिताः ।। ३८३.५१ ।।
सर्वे मत्स्यावताराद्या गीता रामायणन्त्विह ।
हरिवंशो भारतञ्च नव सर्गाः प्रदर्शिताः ।। ३८३.५२ ।।
आगमो वैष्णवो गीतः पूजादीक्षाप्रतिष्ठया ।
पवित्रारोहणादीनि प्रतिमालक्षणादिकं ।। ३८३.५३ ।।
प्रासादलक्षणाद्यञ्च मन्त्रा वै भुक्तिभुक्तिदाः ।
शैवागमस्तदर्थश्च शाक्तेयः सौर एव च ।। ३८३.५४ ।।
मण्डलानि च बास्तुश्च मन्त्राणि विविधानि च ।
प्रतिसर्गश्चानुगीतो ब्रह्माण्डपरिमण्डलं ।। ३८३.५५ ।।
गीतो भुवनकोषश्च द्वीपवर्षादिनिम्नगाः ।
गयागङ्गाप्रयागादि-तीर्थमाहात्म्यमीरितं ।। ३८३.५६ ।।
ज्योतिश्चक्रं ज्योतिषादि गीतो युद्धजयार्णवः ।
मन्वन्तरादयो गीताः धर्मा वर्णादिकस्य च ।। ३८३.५७ ।।
अशौचं द्रव्यशुद्धिश्च प्रायश्चित्तं प्रदर्शितं ।
राजधर्म्मा दानधर्मा व्रतानि विविधानि च ।। ३८३.५८ ।।
व्यवहाराः शान्तयश्च ऋग्वेदादिविधानकं ।
सूर्यवंशः सोमवंशो धनुर्वेदश्च वैद्यकं ।। ३८३.५९ ।।
गान्धर्व्ववेदोऽर्थशास्त्रं मीमांसा न्यायविस्तरः ।
पुराणसंख्यामाहात्म्यं छन्दो व्याकरणं स्मृतं ।। ३८३.६० ।।
अहङ्कारो निघण्टुश्च शिक्षा कल्प इहोदितः ।
स्मृतः नैमित्तिकः प्राकृतिको लय आत्यन्तिकः ।। ३८३.६१ ।।
वेदान्तं ब्रह्मविज्ञानं योगी ह्यष्टाङ्ग ईरितः ।
स्तोत्रं पुराणमाहात्म्यं विद्या ह्यष्टादश स्मृताः ।। ३८३.६२ ।।
ऋग्वेदाद्याः परा ह्यत्र पराविद्याक्षरं परं ।
सप्रपञ्चं निष्प्रपञ्चं ब्रह्मणो रूपमीरितं ।। ३८३.६३ ।।
इदं पञ्चदशसाहस्रं शतकोटिप्रविस्तरं ।
देवलोके दैवतैश्च पुरणं पठ्यते सदा ।। ३८३.६४ ।।
लोकानां हितकामेन संक्षिप्योद्गीतमग्निना ।
सर्वं ब्रह्मेति जानीध्वं मुनयः शोनकादयः ।। ३८३.६५ ।।
श्रृणुयाच्छ्रावयेद्वापि यः पठेत्पाठयेदपि ।
लिखेल्लेखापयेद्वापि पूजयेत्कीर्त्तयेदपि ।। ३८३.६६ ।।
पुराणपाठकञ्चैव पूजयेत् प्रयतो नृपः ।
गोभूहिरण्यदानाद्यैर्वस्त्रालङ्कारतर्पणैः ।। ३८३.६७ ।।
तं संपूज्य लभेच्चैव पुराणश्रवणात् फलं ।
पुराणान्ते च वै कुर्य्यादवश्यं द्विजभोजनं ।। ३८३.६८ ।।
निर्म्मलः प्राप्तसर्व्वार्थः सकुलः स्वर्गमाप्नुयात् ।
शरयन्त्रं पुस्तकाय सूत्रं वै पत्रसञ्चयं ।। ३८३.६९ ।।
पट्टिकाबन्धवस्त्रादि दद्याद् यः स्वर्गमाप्नुयात् ।
यो दद्याद्ब्रह्म्लोकी स्यात् पुस्तकं यस्य वै गृहे ।। ३८३.७० ।।
तस्योत्पातभयं नास्ति भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् ।
यूयं स्मरत चाग्नेयं पुराणं रूपमैश्वरं ।।
सूतो गतः पूजितस्तैः शौनकाद्या हरिं ययुः ।। ३८३.७१ ।।
इत्यादिम्हापुराणे आग्नेये आग्नेयपुराणमाहात्म्यं नाम
त्र्यशीत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ।
समाप्तमाग्नेयं पुराणम् ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
प्रायः अस्माकम् सर्वेषामपि प्रश्नानां हेतुः अस्माकं अहंभावः एव। किन्तु एषः अहंभावः केनापि ग्रहीतुं दातुं वा न शक्यते। अस्य नाशाय एक एव उपायः अस्ति, तत्तु विनयभावः। विनयभावेनैव अहंभावस्य निवारणं कर्तुं शक्यते। यदा कश्चित् “अहमेव यजमानः” इति वदति, तस्मिन् क्षणे एव सः अहंभावस्य दासत्वमाप्नोति। दैनंदिनजीविते संतोषं अनुभोक्तुमपि अहम्भावः स्वार्थविचाराश्च नितरां विघ्नाः भवन्ति। अनेनैव कारणेन आत्मानं विस्मृत्य अन्यैः सह सप्रेमं व्यवहर्तुमपि वयं न शक्नुमः। सर्वं मया एव प्राप्तव्यं, अहमेव सर्वम् संगृह्णामि इति भावः एव अद्य सर्वत्र दृश्यते। एतद् भावस्य दूरीकरणं विना जीविते आनन्दं न कदापि अनुभवामः। दर्शनशक्तिरहितान् अन्धान् नेतुं शक्यते। नेत्ररहितानामपि तेषां हृदयानि प्रेमपूर्णानि स्युः। किन्तु य अहङ्काररूपिणा आन्ध्येन ग्रस्तः स तु नितरां अन्धः। अनेनान्धकारेण ग्रस्ता वयं जाग्रदवस्थायामपि सुषुप्ता इव वर्तामहे। यदा एनं अहङ्कारं तारयामः तदा वयं लोककल्याणार्थम् समर्पिता भविष्यामः। यदा वयं अन्येषु ईश्वरस्य सान्निद्ध्यं दृष्टुं शक्नुमः तदा अस्मासु विनयः स्वयमेव आविर्भविष्यति। अहङ्कारस्य निवारणार्थं विनयः अत्यावश्यकः। यस्तु आत्मानं सर्वेषां दासं मन्यते स एव प्रेममयलोकस्य प्रभुः, न तु अपर योऽत्मानं सर्वेषां प्रभुं मन्यते।
क्रोधस्तु अहङ्कारात् संजायते। क्रोधस्य स्वहृदय एव हठात् निरोधो न कर्तव्यः। क्रोधः बहिरपि न प्रदर्शनीयः। क्रोधः हृदये हठात् निरुद्धश्चेत् तद् दोषाय भवेत्। एषः क्रोधः अन्तः स्थित्वा तुषाग्निरिव अनुनिमिषं चित्तं दाहयति। ततः चित्तक्षोभोऽपि भवति। अपि च अन्तःस्थितः एषः क्रोधः अस्माकं सर्वेषु व्यवहारेषु प्रतिबिम्ब्यते । कोपः हृदि निरुद्धश्चेत् तेन वयं रोगातुराः भवामः। बहिः प्रदर्शितश्चेत् तदन्येषां दोषाय भवेत्। अत एव कोपः उभयतरतीक्ष्णः वारङ्गरहितश्च खड्ग इव भवति इत्युच्यते। क्रोधरूपी खड्गः तस्य प्रयोक्तारं लक्ष्यं च हनिष्यति। असिप्रहारेण शरीरे यो वृणः जायते स भेषजेन अचिरादेव शाम्यते। किन्तु क्रोधवशात् प्रयुक्तेन वाक् शल्येन यो वृणः मनसि जायते स तु कदापि न शाम्यते। अतः यदा क्रोधः संजायते तदा तस्य बहिः प्रकटनं, स्वात्मन्येव स्थापनम् वा न कर्तव्यम् किन्तु विवेकबुद्द्ध्या तस्य शमः करणीयः। क्रोधाधीनाः भूत्वा ये निर्णयाः वयं स्वीकुर्मः तेषां प्रयोगः झटित्या न करणीयः। यदा वयं क्रुद्धाः तदा स्वमनसि उत्पद्यमानाः विचारा तथैव वाचा न प्रकटनीयाः। क्रोधस्य शमनाय क्षमाविवेकौ एव भेषजे भवतः। क्रोधः अस्माकं दोष इति आदौ ज्ञातव्यम्। क्रुद्धः सन् कमपि उद्दिश्या पत्रं लिखति चेत् प्रेषणात् पूर्वं तद् बहुवारं पठनीयम्। एवं चेत् क्रोधवशात् लिखितानि कठोरपदानि वाक्यानि च वर्जयितुं शक्यते। अनन्तरं यदा वयं क्रोधान्मुक्ताः भवामः तदा विवेकपूर्वं पुनःचिन्तयामश्चेत् अस्माकं दोषं सम्यक् ज्ञातुम् शक्नुमः। तदा निर्मले दर्पणे दृश्यमान छाया इव अस्माकं मनोवृत्तय अपि सुस्पष्टं दृश्यन्ते। तथैव क्रोधस्य निस्सारता क्षमायाः महत्वं च सम्यग् बोद्धुं शक्नुमः।
यदि जनौघमध्ये स्थितस्य कस्यचन पुरुषस्य उपरि अकस्मात् केनापि प्रक्षिप्तः कश्चन शिलाखण्डः पतित्वा शरीरे व्रणः अपि अभवत् तर्हि व्रणितस्य अङ्गस्य औषधोपचारः एव तेन प्रथमतया कर्तव्यः न तु केनायं पाषाणखण्डः प्रक्षिप्त इति अन्वेष्टुं प्रयत्नः। नो चेत् तस्मिन् उद्यमे व्रणं मलिनो भूत्वा तस्य शमने विलम्बो भविष्यति। कदाचित् शिलाखण्डस्य प्रक्षेप्तारम् अन्विष्य तस्य भर्त्सनानन्तरमेव स निर्दोषः, शिलाखण्डस्तु केनचिदपरेण प्रक्षिप्तः इति ज्ञायते अथवा कस्यापि हस्तात् अजानता शिलाखण्डः पतित इति। दोषी गृहीतः ताडितः चेदपि व्रणस्य पीडा औषधाभावे वर्धत एव। क्रोधस्तु मानसिकं व्रणमिव भवति। प्रथमतया तस्य शमः आवश्यकः। तदर्थं अस्माकं चित्तवृत्तीनां साक्षिवद् निरीक्षणं कर्तव्यम्। नो चेत् चित्तवृत्तयः वाग्रूपेण प्रवृत्तिरूपेण च परिणमन्ते। तत्तु अस्माकं क्लेशाय भविष्यति।


text:
पर्यावरण-संरक्षणम्
सम्प्रति पर्यावरणं पूर्णम् असन्तुलितं जातमस्ति । अस्य संरक्षणम् आवश्यकमस्ति । परं किम् एकवारं यदि पर्यावरणं सुरक्षितं भविष्यति तर्हि सर्वाषां पर्यावरण-समस्यानां समाधानं भविष्यति इति चेन्न । भवन्तः पर्यावरणसमस्येति प्रकरणे पठितवन्तः यत् सर्वप्रमुखा समस्या अस्ति सामाजिकी,नैतिकी, प्राकृतिकी, जनसंख्या च । समस्याः एताः तदैव समधिगताः भविष्यन्ति यदा निरन्तर-प्रयासः भविष्यति । अतः आवश्यकं भवति यत् पर्यावरणस्य शिक्षा सर्वेभ्यः सामाजिकेभ्यः बाल- युवा-वृध्देभ्यश्च दातव्या । अस्याः शिक्षायाः प्रसारः विविधेषु अभिकरणेषु एव आधारितः अस्ति । अतः अत्र तेषामभिकारणानां विषये चिन्तितं वर्तते ।
बालेभ्यः[सम्पादयतु]
गृहस्य भूमिका – बालकानां प्रारम्भिकी शिक्षा गृहेषु एव भवति । अपि च पितरौ एव तान् पाठयतः । अर्थात् एवमपि कथयितुं शक्यते यत् गृहे निवस्यमानाः सर्वे ज्येष्ठाः बालकानामध्यापकाः भवन्ति । ज्येष्ठानां व्यवहारः एव तेभ्यः पाठ्यक्रमः भवति । आदर्शव्यवहार-संहितायाः निर्माणं गृहे एव भवति । उदाहरणं तु गृहेषु द्र्ष्टुं शक्यते यत् सभ्य-शिक्षितपरिवाराणां बालकाः सदाचरणं कुर्वन्ति तथा निम्नपरिवाराणां बालकाः एतन्न कुर्वन्ति । गृहे यदि ज्येष्ठाः पर्यावरणं न प्रदूषयन्ति तर्हि तेषां कनिष्ठाः अपि तथा न कुर्वन्ति । अर्थात् यदि गृहे ज्येष्ठाः पर्यावरणप्रदूषणनियन्त्रणाय एव सर्वाणि कार्याणि कुर्वन्ति, यथा –संसाधनानां समुचितः उपयोगः, जल –भू-वायु-ध्वनीनां वा प्रदूषणनियन्त्रणं तर्हि बालकः तथा एव करिष्यन्ति । अतः पर्यावरण- संरक्षणं तदैव सुनिश्चितं भविष्यति यदा गृहे स्थिताः जनाः पर्यावरण- संरक्षणे तत्पराः भविष्यन्ति, प्रारम्भतः एव वालकेभ्यः पर्यावरणस्य, प्रदूषणस्य, नियन्त्रणस्य ज्ञानं प्रदास्यन्ति । अतः गृहं भवति मुख्यमभिकरणं येनपर्यावरणं संरक्षितं भविष्यति ।
विद्यालयेभ्यः[सम्पादयतु]
महाविद्यालयानां भूमिका –गृहात्परं बालकेभ्यः पर्यावरण ज्ञानस्य कौशलस्य, मूल्यस्य, अभिवृत्तेश्च शिक्षा विद्यालयेषु महाविद्यालयेषु एव प्रदीयते अत्राध्यापकाः छात्रेभ्यः सर्वविध-ज्ञानं प्रदाय पर्यावरणं प्रति रुच्युत्पादनं कुर्वन्ति । परमेतदर्थमावश्यकमस्ति यत् ते अध्यापकाः पर्यावरणस्य, प्रदूषणस्य, प्रदूषणनियन्त्रणस्य च विषये पण्डिताः स्युः । अस्याः शिक्षायाः उपयोगः ते सर्वासु उपलब्धेषु परिस्थितिषु कुर्युः । प्रत्यक्षाप्रत्यक्षरुपेण च इदं ज्ञानं प्रयच्छेयुः । यदि अध्यापकाः कुशलिनः सन्ति, योग्याः सन्ति, प्रबुध्दाः सन्ति, पर्यावरणवेत्तारः सन्ति, प्रबोधकाः सन्ति तर्हि पर्यावरण संरक्षणे विद्यालयस्य भूमिका वर्धिता भविष्यति ।
सामाजिकसंस्थानां भूमिका – सर्वेषु स्तरेषु जनाः गृहात् विद्यालयात् वा परं स्वकीयं समयं समाजे पारस्परिकसम्बन्धनिर्माणाय ददति, भवतु ते छात्राः ग्रामिणश्च । यथा ते क्रीडाक्षेत्रं, मनोरञ्जनस्थलं, सभास्थलं, मन्दिरं, धर्मस्थलम् आपणमित्यादीनि स्थलानि तु गच्छन्ति एव । तत्र गत्वा विभिन्नेषु सामाजिककार्यक्रमेषु भागमपि गृह्णन्ति । तत्र काश्चनः पर्यावरणसम्बन्धिताः परिस्थितयः अपि आगच्छन्ति एव । ताषां परिस्थितिनां समाधानं ते स्व-विवेकेन वयस्कानां सहयोगेन च कुर्वन्ति । फलतः अनया प्रक्रियया ते पर्यावरणस्य, पर्यावरण समस्यानां, ताषां समाधानानां च ज्ञानमर्जयन्ति । अपि च प्राप्त पर्यावरणविषयकज्ञानस्य कथमुपयोगः भवति इति प्रायोगिकं ज्ञानं ते प्राप्नुवन्ति । यथा- जलानां समुचितोमुपयोगः, ग्राम्यस्वच्छता इत्यादयः ।
अन्येभ्यः[सम्पादयतु]
- सञ्चारमाध्यमस्य भूमिका –सर्वविधकार्यक्रमाणां प्रचारकः भवति सञ्चारमाध्यमः । अनेन अशिक्षिताः, शिक्षिताः, छात्राः कर्मचारिणः, अधिकारिणश्च पर्यावरणसम्बधितं ज्ञानं प्राप्नुवन्ति । सञ्चारस्य साधनानि भवन्ति, समाचारपत्रं, पत्र –पत्रिकाः, आकाशवाणी, दूरदर्शनं, वार्ता, भाषणानि, चलचित्रं च । सेवाकालिकस्य प्रशिक्षणस्य कृते संचारसाधनानि महत्वपूर्णानि भवन्ति ।
- शोधसंस्थानां भूमिका-पर्यावरणस्य क्षेत्रे उपलब्धानामेकत्रितानां वा सामग्रीणां जनेभ्यः वितरणेमवशोधसंस्थायाः दायित्वं न भवति अपितु स्वदेशस्य स्थित्यनुसारेण पर्यावरणस्य विशिष्टज्ञानानामन्वेषणं, समस्यामधीत्य समाधानान्वेषणं तथा तस्य प्रसारणं चास्याः संस्थायाः दायित्वं भवति । अतः राष्ट्रियस्तरे, प्रान्तीयस्तरे, क्षेत्रीयस्तरे च शोधस्यावश्यकता वर्तते । सोधसंस्थायाः दायित्वं भवति यत् सा क्षेत्रेऽस्मिन् शोधकार्यं कारयेत् ।
- विभिन्नानां विशिष्टसंस्थानां भूमिका- समग्रे विश्वे काश्चन एवं विधाः संस्थाः सन्ति याः पर्यावरणं शिक्षां च प्राणैक शरीरद्वयं मत्वा कार्यं कुर्वन्ति । इमाः पर्यावरणस्य विविधाङ्गानां ज्ञानप्रदानस्य नूतनसूचना- प्रदानस्य च कार्यं कुर्वन्ति । आभिः संस्थाभिः जनाः विविधपर्यावरण-समस्यानां समाधानानाञ्च ज्ञानं प्राप्नुवन्ति ।


text:
मूर्ख राजा तस्यानुचर: वानर: च (कथा)
कस्यचिद्राज्ञो नित्यं वानरोऽतिभक्तिपरोऽङ्गसेवकोऽन्तःपुरेऽप्यप्रतिषिद्ध्प्रसरोऽतिविश्वासस्थानप्रभूत् ।
एकदा राज्ञो निद्रागतस्य वानरो व्यजनं नीत्वा वायुं विदधति राज्ञो वक्षःस्थलोपरि मक्षिकोपविष्टा । व्यजनेन मुहुर्मुहुर्निषिध्यमानापि पुनः पुनस्तश्रैथपविशति । ततस्तेन स्वभावचपलेन मूर्खेण वानरेण क्रुधेन सता तिक्ष्णं खड्गमादाय तस्या उपरि प्रहारो विहितः । ततो मक्षिका उड्डीय गता । तेन शितधारेणासिना राज्ञो वक्षो द्विधा जातं, राजा मृतश्च ।
एषा लघुकथा श्रीशैलेन्द्रवर्येण प्रेषिता ।
तस्मै हार्द: धन्यवादा:


text:
अध्यायः ३
धनहीनस्तु गुणयुक्तोऽपि मध्यस्थगुणो हीनापदेशो वा सधनो वा प्रातिवेश्यः मातृपितृभ्रातृषु च परतन्त्रः बालवृत्तिरुचितप्रवेशो वा कन्यां अलभ्यत्वान्न वरयेत् ॥१॥
बाल्यात्प्रभृति चैनां स्वयं एवानुरञ्जयेत् ॥२॥
तथायुक्तश्च मातुलकुलानुवर्ती दक्षिणपथे बाल एव मात्रा पित्रा च वियुक्तः परिभूतकल्पो धनोत्कर्षादःलभ्यां मातुलदुहितरं अन्यस्मै वा पूर्वदत्तां साधयेत् ॥३॥
अन्यां अपि बाह्यां स्पृहयेत् ॥४॥
बालायां एवं सति धर्माधिगमे संवननं (७६) श्लाघ्यं इति घोटकमुखः ॥५॥
तया सह पुष्पावचयं ग्रथनं गृहकं दुहितृकाक्रीडायोजनं भक्तपानकरणं इति कुर्वीत । परिचयस्य वयसश्चानुरूप्यात् ॥६॥
आकर्षक्रीडा पट्टिकाक्रीडा मुष्टिद्यूतक्षुल्लकादिद्यूतानि मध्यमाङ्गुलिग्रहणं षट्पाषाणकादीनि च देश्यानि ततःसात्म्यात्तदप्तदासचेटिभिस्तया च सहानुक्रीडेत ॥७॥
क्ष्वेदितकानि सुःनिमिलितकां आरब्धिकां लवणवीथिकां अनिलताडितकां गोधूमपञ्जिकां अङ्गुलिताडिकां सखीभिरन्यानि च देश्यानि ॥८॥
यां च विश्वास्यां अस्यां मन्येत तया सह निरःअन्तरां प्रीतिं कुर्यात् । परिचयांश्च बुध्येत ॥९॥
धात्रेयिकां चास्याः प्रियहिताभ्यां अधिकं उपगृह्णीयात् । सा हि प्रीयमाणा विदिताकाराप्यःप्रत्यादिशन्ती तं तां च योजयितुं शक्नुत्यात् । अनःअभिहितापि प्रत्याचार्यकम् ॥१०॥
अःविदिताकारापि हि गुणानेवानुरागात्प्रकाशयेत् । यथा प्रयोज्यानुरज्येत ॥११॥
यत्र यत्र च कौतुकं प्रयोज्यायास्तदनु प्रविश्य साधयेत् ॥१२॥
क्रीडनकद्रव्याणि यान्यःपूर्वाणि यान्यन्यासां विरलशो विद्येरंस्तान्यस्या अःयत्नेन संपादयेत् ॥१३॥
तत्र कन्दुकं अनःएकभक्तिचित्रं अल्पकालान्तरितं अन्यदन्यच्च संदर्शयेत् । तथा सूत्रदारुगवलगजदन्तमयीर्दुहितृका मधूच्छिष्टपिष्टमृन्मयीश्च ॥१४॥
भक्तपाकार्थं अस्या महानसिकस्य च दर्शनम् ॥१५॥
काष्ठमेढ्रकयोश्च संयुक्तयोश्च स्त्रीपुंसयोरजैडकानां (७७) देवकुलगृहकाणां च शुकपरभृतमदनसारिकालावकुक्कुटतिरिपिञ्जरकाणां च विचित्राकृतिसंयुक्तानां जलभाजनानां च यन्त्रिकाणां वीणिकानां पटोलिकानां अलक्तकमनःशिलाहरितालहिङ्गुलकश्यामवर्णकादीनां तथा चन्दनकुङ्कुमयोः पूगफलानां पत्त्राणां कालयुक्तानां च सक्तिविषये प्रच्छन्नं दानं प्रकाशद्रव्याणां च प्रकाशम् । यथा च सर्वाभिप्रायसंवर्धकं एनं मन्येत तथा प्रयतितव्यम् ॥१६॥
प्रछन्नदानस्य तु कारणं आत्मनो गुरुजनाद्भयं ख्यापयेत् । देयस्य चान्येन स्पृहणीयत्वं इति ॥१८॥
वर्धमानानुरागं चाख्यानके मनः कुर्वतीं अन्वर्थाभिः कथाभिश्चित्तहारिणीभिश्च रञ्जयेत् ॥१९॥
विस्मयेषु प्रसह्यमानां इन्द्रजालैः प्रयोगैर्विस्मापयेत् । कलासु कौतुकिनीं तत्कौशलेन गीतप्रियां श्रुतिहरैर्गीतैः । आश्वयुज्यां अष्टमीचन्द्रके कौमुद्यां उतसवेषु यात्रायां ग्रहणे गृहाचारे वा विचित्रैरापीडैः कर्णपत्त्रभङ्गैः सिक्थकप्रधानैर्वस्त्राङ्गुलीयकभूषणदानैश्च । नो चेद्दोषकराणि मन्येत ॥२०॥
अन्यपुरुषविशेषाभिज्ञतया धात्रेयिकास्याः पुरुषप्रवृत्तौ चातुःषष्टिकान्योगान्ग्राहयेत् ॥२१॥
तद्ग्रहणोपदेशेन च प्रयोज्यायां रतिकौशलं आत्मनः प्रकाशयेत् ॥२२॥
उदारवेषश्च स्वयं अनःउपहतदर्शनश्च स्यात् । भावं च कुर्वतीं इङ्गिताकारैः सूचयेत् ॥२३॥
यवतयो हि संसृष्टं अभीक्ष्णदर्शनं च पुरुषं प्रथमं कामयन्ते । कामयमाना अपि तु नाभियुञ्जत इति प्रायोःवादः ॥२४॥
चिति बालायां उपक्रमाः (७८) ॥२४॥
(प्रकरण)२७
तानिङ्गिताकारान्वक्ष्यामः (७९) संमुखं तं तु न वीक्षते । वीक्षिता व्रीडां दर्शयति । रुच्यं आत्मनोऽङ्गं अपदेशेन प्रकाशयति । प्रमत्तं प्रच्छन्नं नायकं अतिक्रान्तं च वीक्षते ॥२५॥
पृष्टा च किं चित्सःस्मितं अःव्यक्ताक्षरं अनःअवसितार्तं च मन्दं मन्दं अधोमुखी कथयति । तत्समीपे चिरं स्थानं अभिनन्दति । दूरे स्थिता पश्यतु मां इति मन्यमाना परिजनं सःवदनविकारं आभाषते । तं देशं न मुञ्चति ॥२७॥
यत्किं चिद्दृष्ट्वा विहसितं करोति । तत्र कथां अवस्थानार्थं अनुबध्नाति । बालस्याङ्कगतस्यालिङ्गनं चुम्बनं च करोति । परिचारिकायास्तिलकं च रचयति । परिजनानवष्टभ्य तास्ताश्च लीला दर्शयति ॥२८॥
तन्मित्रेषु विश्वासिति । वचनं चैषां बहु मन्यते करोति च । तत्परिचारकैः सह प्रीतिं संकथां द्यूतं इति च करोति । स्वकर्मसु च प्रभविष्णुरिवैतान्नियुङ्क्ते । तेषु च नायकसंकथां अन्यस्य कथयत्स्ववहितातां शृणोति ॥२९॥
धात्रेयिका चोदिता नायकयोदवसितं प्रविशति । तां अन्तरा कृत्वा तेन सह द्यूतं क्रीडां आलापं चायोजयितुं इच्छति । अनःअलंकृता दर्शनपथं परिहरति । कर्णपत्त्रं अङ्गुलीयकं स्रजं वा तेन याचिता सःधीरं एव गात्रादवतार्य सख्या हस्ते ददाति । तेन च दत्तं नित्यं धारयति । अन्यवरसंकथासु विषण्णा भवति । तत्पक्षकैश्च सह न संसृज्यत इति ॥३०॥
भवतश्चात्र श्लोकौ ॥३१॥
व्दृष्ट्वैतान्भावसंयुक्तानाकारानिङ्गितानि च । कन्यायाः संप्रयोगार्थं तांस्तान्योगान्विचिन्तयेत् ॥३१॥
व्बालक्रीडनकैर्बाला कलाभिर्यौवने स्थिता । वत्सला चापि संग्राह्या विश्वास्यजनसंग्रहात् (८०) ॥३२॥
इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे कन्यासंप्रयुक्तके तृतीयेऽधिकरणे बाकोपक्रमा इङिताकारसूचनं तृतीयोऽध्यायः ॥३॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
प्रकरण ३.५
महारसैश्चोपरसैः ससूतैर्हेम्नो दलं रञ्जनमत्र युक्त्या ।
नानाविधं वर्णविवर्धनं च तत्कथ्यते वार्त्तिकभुक्तियोग्यम् ॥५.१॥
{गोल्दः: फ़्रों सितस्वर्ण}
वैक्रान्तसत्त्वभागैकं शुद्धवैक्रान्तमेव वा ।
कांस्याख्या विमला वापि हेमाख्या विमलापि वा ॥५.२॥
समेन नागचूर्णेन अन्धमूषागतं धमेत् ।
सिद्धचूर्णेन संयुक्तं मर्दनादिपुटान्तकम् ॥५.३॥
आदाय मधुना पेष्यं याममात्रं प्रयत्नतः ।
स्वर्णं तारं समं द्राव्यं तेन पत्राणि कारयेत् ॥५.४॥
सितस्वर्णमिदं ख्यातं पूर्वकल्केन लेपयेत् ।
रुद्ध्वा गजपुटे पच्यादेवं वारत्रये कृते ॥५.५॥
जायते कनकं दिव्यं सेचयेल्लवणोदकैः ।
लोहसंक्रान्तिनुत्त्यर्थं सेच्यं ब्राह्मीद्रवेण वा ॥५.६॥
एवं विमलनागाभ्यां पृथग्योग उदाहृतः ।
{गोल्दः: फ़्रों सितस्वर्ण}
नागवैक्रान्तयोगेन मधूच्छिष्टेन लेपयेत् ॥५.७॥
सहस्रांशे सिते हेमे दिव्यं भवति काञ्चनम् ।
{सितस्वर्ण => गोल्द्}
मेषीक्षीराम्लवर्गाभ्यां दरदं घर्मभावितम् ॥५.८॥
शतधा तत्प्रयत्नेन शोष्यं पेष्यं पुनः पुनः ।
अनेन सितस्वर्णस्य पत्रं लिप्त्वा पुटे पचेत् ॥५.९॥
एवं त्रिसप्तधा कुर्याद्दिव्यं भवति काञ्चनम् ।
{सितस्वर्ण => गोल्द्}
नागचूर्णं ताप्यचूर्णं नागवैक्रान्तमेव वा ॥५.१०॥
अंधमूषागतं खोटं सिद्धचूर्णेन संयुतम् ।
मर्दनं पुटपाकं च पूर्ववत्कारयेत्क्रमात् ॥५.११॥
तेनैव मधुनाक्तेन शुद्धं हाटकपत्रकम् ।
लिप्त्वा लिप्त्वा पुटैः पच्याद्यावत्कुङ्कुमसंनिभम् ॥५.१२॥
एतत्स्वर्णशतांशेन सितस्वर्णं तु वेधयेत् ।
जायते कनकं दिव्यं रक्तवर्गेण सेचयेत् ॥५.१३॥
{सितस्वर्ण => गोल्द्}
वैक्रान्तं नागचूर्णं च पुटान्तं पूर्ववत्कृतम् ।
शतांशे नैव वेधंतु सितहेमेन पूर्ववत् ॥५.१४॥
लेपनात्पुटपाकाच्च दिव्यं भवति कांचनम् ।
{सितस्वर्ण => गोल्द्}
माक्षिकस्य समांशेन राजावर्तं दिनत्रयम् ॥५.१५॥
मातुलुङ्गद्रवैर्मर्द्य तेन पत्राणि लेपयेत् ।
पूर्वाक्तसितस्वर्णस्य रुद्ध्वा गजपुटे पचेत् ॥५.१६॥
पुनर्लेप्यं पुनः पाच्यं सप्तधा कांचनं भवेत् ।
{सिल्वेर्=> गोल्द्}
राजावर्तं च सिन्दूरं पारावतमलं समम् ॥५.१७॥
अशीत्यंशेन कुरुते स्वर्णं रौप्यं च पूर्ववत् ।
{मिxतुरे ओफ़् गोल्दन्द्सिल्वेर्=> गोल्द्}
रसैः शिरीषपुष्पस्य आर्द्रकस्य रसैः समैः ॥५.१८॥
भावयेत्सप्तवाराणि राजावर्तं सुचूर्णितम् ।
तेनैव शतमांशेन स्वर्णतारं द्रुतं समम् ॥५.१९॥
वेधयेत्पूर्ववत्सिद्धं दिव्यं भवति काञ्चनम् ।
{मिxतुरे ओफ़् गोल्दन्द्सिल्वेर्=> गोल्द्}
कङ्कुष्ठं विमला ताप्यं रसकं दरदं शिला ॥५.२०॥
राजावर्तं प्रवालं च काङ्क्षीगैरिकटङ्कणम् ।
सैन्धवं चूर्णयेत्तुल्यमशीत्यंशेन वापयेत् ॥५.२१॥
द्रुते समे स्वर्णतारे पूर्ववत्सेचयेत्क्रमात् ।
त्रिवारं वापयेदेवं दिव्यं भवति काञ्चनम् ॥५.२२॥
{बीजः: पक्वः: प्रोदुच्तिओन्}
गैरिकं च प्रवालं च काकमाच्या द्रवैः समम् ।
यामं मर्द्यं तु तद्रुद्ध्वा आरण्योत्पलकैः पुटेत् ॥५.२३॥
इत्येवं तु त्रिधा कुर्यान्मर्दनं पुटपाचनम् ।
तदर्धं हिङ्गुलं शुद्धं क्षिप्त्वा तस्मिन्विमर्दयेत् ॥५.२४॥
काञ्जिकैर्याममात्रं तु पुटेनैकेन पाचयेत् ।
अस्य कल्कस्य भागैकं भागाश्चत्वारि हाटकम् ॥५.२५॥
अन्धमूषागतं ध्मातं समादाय विचूर्णयेत् ।
पूर्ववत्पूर्वकल्केन रुद्ध्वा देयं पुटं पुनः ॥५.२६॥
एवं चतुःपुटैः पक्वं स्वर्णं गुञ्जानिभं भवेत् ।
पक्वबीजमिदं सिद्धं तत्तत्कर्मणि योजयेत् ॥५.२७॥
{सितस्वर्ण => गोल्द्}
अनेन षोडशांशेन सितस्वर्णं तु वेधयेत् ।
सेचयेत्कुङ्कुणीतैले रक्तवर्गेण वापितम् ॥५.२८॥
पुनर्वेध्यं पुनः सेच्यं षोडशांशेन बुद्धिमान् ।
एवं वारत्रयं वेध्यं दिव्यं भवति काञ्चनम् ॥५.२९॥
{गोल्दः: रञ्जनः: दशवर्ण}
पूर्वोक्तपक्वबीजेन वेधयेदष्टवर्गकम् ।
तत्स्वर्णं दशवर्णं स्यात्पुटे दत्ते न हीयते ॥५.३०॥
{गोल्दः: रक्ती (रञ्जन)}
निष्काः षोडश तुत्थस्य सूतहिङ्गुलगन्धकम् ।
टङ्कणं च तथैकैकं योज्यं निष्कचतुष्टयम् ॥५.३१॥
सर्वमेतद्दिनं मर्द्यं त्रिधारस्नुक्पयोऽन्वितम् ।
निष्कमात्रां वटीं कृत्वा श्रेष्ठे स्वर्णे द्रुते क्षिपेत् ॥५.३२॥
एकैकं निष्कमात्रं तु मूषामध्ये दिनं धमेत् ।
जीर्णे जीर्णे पुनर्देया एवं सर्वाः प्रदापयेत् ॥५.३३॥
गुञ्जावर्णं भवेत्स्वर्णं ख्यातेयं हेमरक्तिका ।
{गोल्दः: रञ्जनः: अष्टवर्ण => दशवर्ण}
अष्टवर्णसुवर्णस्य द्रावितस्य दशांशतः ॥५.३४॥
क्षिपेत्तज्जायते सत्यं दशवर्णं तु शोभनम् ।
{गोल्दः: रञ्जनः: अष्टवर्ण => दशवर्ण}
ताम्रतुल्येन नागेन शोधयेद्धमनेन च ॥५.३५॥
ताम्रतुल्यं शुद्धहेम समावर्त्य तु पत्त्रयेत् ।
इष्टिका तुवरी चैव खटिका लवणं तथा ॥५.३६॥
गैरिकं भागवृद्ध्यांशमारनालेन पेषयेत् ।
तेन लिप्त्वा पूर्वपत्रं रुद्ध्वा गजपुटे पचेत् ॥५.३७॥
एवं पुनः पुनः पाच्यं यावत्स्वर्णावशेषितम् ।
तत्स्वर्णं ताम्रसंयुक्तं समावर्त्य तु पत्त्रयेत् ॥५.३८॥
पूर्ववत्पुटपाकेन पचेत्स्वर्णावशेषितम् ।
इत्येवं षड्गुणं ताम्रं स्वर्णे बाह्यं क्रमेण तु ॥५.३९॥
तत्सर्वं जायते दिव्यं पद्मरागसमप्रभम् ।
षट्त्रिंशांशेन तेनैव अष्टवर्णं तु वेधयेत् ॥५.४०॥
तत्स्वर्णं जायते दिव्यं दशवर्णं न संशयः ।
{गोल्दः: रञ्जनः: अष्टवर्ण => दशवर्ण}
समं ताप्यं ताम्रचूर्णं ताप्यार्धं लोहचूर्णकम् ॥५.४१॥
कन्याद्रावैः क्षणं मर्द्य घर्मे तेनैव भावयेत् ।
एवं वारांश्चतुःषष्टिस्ततः शुष्कं विचूर्णयेत् ॥५.४२॥
षोडशांशेन तेनैव अष्टवर्णं तु वेधयेत् ।
तत्स्वर्णं जायते दिव्यं दशवर्णं न संशयः ॥५.४३॥
{गोल्दः: रञ्जनः: अष्टवर्ण => दशवर्ण}
रसकं घोषताम्रं च काचं श्वेतं नृकेशकम् ।
पलानि पञ्चपञ्चैव प्रत्येकं चूर्णयेत्पृथक् ॥५.४४॥
रसकात्त्रिगुणं योज्यं तीक्ष्णचूर्णं पुनस्ततः ।
गन्धकं रसकं कांस्यमाक्षिकं चाष्टनिष्ककम् ॥५.४५॥
विंशनिष्कं धूमसारं सर्वमेतद्दिनावधि ।
मर्द्यं जम्बीरजैर्द्रावैः कर्षांशं वटकीकृतम् ॥५.४६॥
कोष्ठीयन्त्रे हठाद्धाम्यं यावत्ताम्रावशेषितम् ।
षड्गुणं तस्य ताम्रस्य सीसे वाह्यं धमन्धमन् ॥५.४७॥
षट्त्रिंशांशेन तेनैव अष्टवर्णं तु वेधयेत् ।
दशवर्णं भवेत्तत्तु नात्र कार्या विचारणा ॥५.४८॥
{चोप्पेरः: रेमोविन्ग्कालिका}
अथान्यस्य च ताम्रस्य नागशुद्धस्य कारयेत् ।
निर्गुण्डिकारसेनैव पञ्चाशद्वारढालनम् ॥५.४९॥
कुष्माण्डस्य रसेनैव सप्तवारं तु ढालनम् ।
निशायुक्तेन तक्रेण सप्तवारं तु ढालनम् ।
एवं ताम्रं द्रुतं ढाल्यं कालिकारहितं भवेत् ॥५.५०॥
{चोप्पेर्, सिल्वेर्, गोल्द्=> गोल्द्}
एतत्ताम्रं त्रिभागं स्याद्भागाः पञ्चैव हाटकम् ।
रौप्यं भागद्वयं शुद्धं सर्वमावर्तयेत्ततः ॥५.५१॥
जायते कनकं दिव्यं पुरा नागार्जुनोदितम् ।
{गोल्दः: रञ्जनः: वेर्बेस्सेरुन्गुं ज़्wएइ Fअर्ब्स्तुफ़ेन्}
अङ्कोल्लकाष्ठं प्रज्वाल्य आरण्योपलचूर्णकम् ॥५.५२॥
अङ्कोल्लबीजचूर्णं तु ज्वलत्काष्ठोपरि क्षिपेत् ।
तदङ्गारान्समादाय शीतलांश्च पुनर्धमेत् ॥५.५३॥
अङ्कोल्लबीजचूर्णं तु क्षिप्त्वा वस्त्रेण बन्धयेत् ।
तद्धूमैः स्वर्णपत्राणि दशवर्णानि धूपयेत् ॥५.५४॥
द्रावयित्वा क्षिपेत्तैले पुत्रजीवोत्थिते पुनः ।
एवं वारद्वये क्षिप्ते वर्धते वर्णकद्वयम् ॥५.५५॥
अल्पाल्पयुक्ति विभवैः सुखसाध्ययोगैरल्पाल्पकर्मविधिना बहुभिर्विशेषैः ।
लाभार्थपाददशमांशकरोपदेशः प्रोक्तो मया सकललोकहिताय सत्यम् ॥५.५६॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
Saturday, September 27, 2014
Sanskrit blog: Humour-106
हास्यसीकरः-१०६
परिचारिका वेतनवृद्धिम् अवाञ्छत् । सा तस्याः स्वामिनीं प्रार्थयत्,“भवति, अहं मम मासिकवेतने वृद्धिं काङ्क्षामि” ।
स्वामिनी सगर्वमपृच्छत्, “वृद्धिः कुतः?” ।
परिचारिका प्रत्यवदत्, “भवति, त्रीणि कारणानि भवन्ति । अहं वस्त्रधावने भवत्याः चतुरतरा” ।
स्वामिनी रुष्टा अपृच्छत्, “को वदति त्वं चतुरतरा इति?” ।
परिचारिका: “भवत्याः भर्ता । किञ्च अहं पाककलायामपि भवत्याः चतुरतरा”।
स्वामिनी: “मृषा खलु। को वदति इत्थम्?”
परिचारिका: “भवति! भवत्याः भर्ता एव । अपि च अहं भवत्याः कामकलायामपि चतुरतरा ।“
स्वामिनी (सरोषम्) “ हञ्जे! पुनः मम भर्ता अवदत् किम्?”
परिचारिका: “नहि, नहि, भवत्याः निष्कुटपालकः अवदत्” ।
स्वामिनी चकिता निर्वाक्या अभवत् । सावधानं परिचारिकाम् अपृच्छत्, “भगिनि! कियतीं वेतनवृद्धिमपेक्षसे?”
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:15 AM 0 comments
Saturday, September 20, 2014
Sanskrit blog: Conversations between a couple-11
पतिपत्नीसंलापः-११
कच्चित् प्रिये स्मरसि ते भिषजा प्रदत्ते
जानुव्यथाप्रशमके गुटिकेऽशितव्ये ।
हन्ताधुना स्वतनुपालनकार्य एव
स्वाधीनता यदि हि सिद्ध्यति सा प्रशस्या ॥ ४४ ॥
कच्चित् प्रिय स्मरसि मामकसुप्तिमोहः
पूर्वं त्वयोपहसित:बहुशोऽधुना वै ।
निद्राऽऽगता यदि तदा शिथिलं शनैश्च
आलिङ्गति त्वमिव शान्तमनोजवह्निः॥ ४५ ॥
कच्चित् प्रिये स्मरसि नौ स्मरचापविद्धौ
संश्लेषचुन्बनरतौ तरुणौ इदानीम् ।
प्रेमानिलप्रशमितः मदनङ्गवह्निः
प्रेम त्वहो त्वयि विवर्धत एव नित्यम् ॥ ४६ ॥
कच्चित् प्रिय स्मरसि मां नवयौवनस्थां
मिष्टान्नभोजनसुखेष्वमिताभिलाषाम् ।
अद्यत्वहं मधुरभक्ष्यसुखान्निवृत्ता
तृप्ता तवातिमधुरैःस्मितपूर्ववाग्भिः ॥ ४७ ॥
कच्चित् प्रिये स्मरसि मे लवणे स्पृहां ताम्
व्यज्ञापयः खलु हिताय न सेति पूर्वम् ।
संप्रत्यहो मदशने लवणं निषिद्धम्
लावण्यमेव तव देवि भवेदलं मे ॥ ४८ ॥
कच्चित् प्रिय स्मरसि सानुनयं त्ववादीः
संवाहयामि तव पादयुगं दिनान्ते ।
क्लान्तास्म्यवश्यगृहकर्मभरेण नाथ
तां संविदं सफलय प्रसभं गुणाढ्य ॥ ४९ ॥
कच्चित् प्रिये स्मरसि केशवपादयुग्मम्
सर्वामयप्रशमकं शरणागतानाम् ।
संस्मृत्य यत् प्रणतधीः ममतां विहाय
निद्रां भजस्व विमले ससुखं शयीथाः ॥ ५० ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 4:05 AM 0 comments
Friday, September 12, 2014
Sanskrit blog: Humour-105
हास्यसीकरः-१०५
सहोदरी सहोदरं पृच्छति: भ्रातः, पितामह्यै तस्याः जन्मदिने किम् उपायनं दातुम् इच्छसि?
सहोदरः: अहं तस्यै पादकन्दुकं दास्यामि ।
सहोदरी: व्यर्थः खलु । सा पादकन्दुकेन किं वा करिष्यति?
सहोदरः: यतः, सा मम जन्मदिने मह्यं भगवद्गीताम् अदात् खलु ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 5:39 PM 0 comments
Saturday, September 6, 2014
Sanskrit blog: Conversations between a couple-10
पतिपत्नीसंलापः-१०
कच्चित्प्रिय स्मरसि पौत्रविवाहकाले
मय्यामयेन नितरां परिपीडितायाम् ।
शुश्रूषणे मम रतस्त्वमभूः नितान्तम्
आवां विना परिणयः खलु सन्निवृत्तः ॥ ४१ ॥
कच्चित् प्रिये स्मरसि मां सुदृढद्विजालि-
युक्तं कठोरचणकाशनकर्मदक्षम् ।
अद्यास्म्यहो चटकवत् रदनैर्विहीनः
कालस्य निष्ठुरगतिः न कदापि रुद्धा ॥ ४२ ॥
कच्चित् प्रिय स्मरसि मां ससुखं पचन्तीम्
विंशद्विधान् दशजनोचितभक्ष्यभोज्यान् ।
अद्यावयोः अशनपाचनकर्म एव
कृच्छ्रं प्रयासबहुलं प्रतिभाति हन्त ॥ ४३ ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 2:54 AM 0 comments
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
परिच्छेदः ५
अत्र किमाशयेन भगवतोक्तमिति विचारे दुःखं
रागादिनिमित्तजन्यरजोगुणविकाररूपा सन्तापात्मिका प्रतिकूला चित्तवृत्तिः ।
सादृश्ये दुःखे प्राप्ते सत्यहं पापी धिङ्मां दुरात्मानमित्यनुसन्तापात्मिका तमोगुणविकारत्वेन भ्रान्तिरूपा चित्तवृत्तिरुद्वेगः ।
"प्राक्संस्कारपरम्परापरिणतं प्रायो मनः प्राणिनां कस्तेभ्यः प्रकृतिं निरस्य सहजां कर्त्तान्यथा स्यान्नरः ॥
दौर्गन्घ्यं लशुनादिकस्य सहजं यत्नात्समुन्मारयेत्सौरश्र्यं वितनोति कः सुरभिता कर्पूरमुख्यस्य वा ॥
तमेव शरण गच्छं सर्वभावेन भारत । तत्प्रसादात्परां शान्ति स्थानं प्राप्स्यसि शाश्र्वतम् ॥"
इति भगवदुक्तेश्र्चानेकशः श्रुतिस्मृतिसिद्धान्तपरैर्वाक्यैः संन्यास एव प्रतिपादित
इति प्रतीयते ननु अदृष्टविषयचोदनाप्रामाण्यादात्मकर्त्तव्यं गौणैर्देहेन्द्रियात्मभिः
क्रियत इति चेन्न अविद्याकृतात्मकत्वात्तेषां न गौणाआत्मनो देहेन्द्रियादयः किन्तर्हि
मिथ्याप्रत्ययेनैवासंगस्यात्मनः सङ्गात्मत्वमापद्यन्ते तद्भावे भावात्तदभावे चाभावात् ।
अविवेकिनां ह्यज्ञानकाले बालानां दृश्यते दीर्घोहं गौरोहमिति देहांदेसंघातेहंप्रत्ययो नतु
विवेकिनामन्योऽहं देहादिसंघातादिति ज्ञानवतां तत्काले देहादिसंघातेऽहंप्रत्ययो भवति ।
तस्मान्मिथ्याप्रत्ययाभावेऽभावात् तत्कृत एव न गौणः ।
कर्मविधिश्रुतिवद्ब्रह्मविधिश्रुतेरप्रामाण्यप्रसंग इति चेन्न बाधकप्रत्ययानुपपत्तेः ।
यथा ब्रह्मविद्याविधिश्रुत्यात्मन्यवगते देहादिसं घातेऽहंप्रत्ययो बाध्यते तथात्मन्येवात्मावगतिर्न
केनचिदपि बाधितुं शक्या फलव्यतिरेकावगतेर्यथाग्निरुष्णः प्रकाशकश्र्चेति ।
नच कर्मविधिश्रुतेरप्रामाण्यं पूर्वपूर्वप्रवृत्तिनिरोधेनोत्तरोत्तरापूर्वप्रवृत्तिजन्यस्य प्रत्यगात्माभिमुख्यप्रवृत्त्युत्पादनार्थत्वात् ।
मिथ्यात्वेन प्रतिपाद्य अन्तरंगज्ञानदशायां "अत्रायं पुरुषः स्वयं ज्योतिर्भिवति" "अजो नित्यः शाश्र्वतोयं पुराणः"
‘आकाशवत्सर्वगतश्र्च नित्यः’ ‘क्षेत्रं क्षेत्री यथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत’ ‘नित्यस्सर्वगतः
स्थाणु’ रित्यादिश्रुतिस्मृतिभिरात्मनश्र्चेतनत्वनित्यत्वावगमात् । तद्वैपरीत्यानुभवादज्ञानमनात्मैवेति सिद्धम् ।
एतेन शून्यमात्मेति प्रत्युक्तम् । तस्यापि साक्षिभास्यत्वात् ।
कथं पुरर्देहादीनामहमनुभवविषयत्वादनात्मत्वमुच्यते । देहादीनांमहमनुभवविषयत्वादनात्मत्वमुच्यते ।
देहादीनां चिदात्मनश्र्चान्योन्याध्यासाद्देहादीनामहमनुभवाविषयत्वं मृतदेहे तददर्शनात् ।
अन्यथान्यत्रापि प्रसंगात् । तस्मादहंकारादिष्वात्मत्वानुसन्धानमयथार्थात्मस्मरणमिति सर्वं निरवद्यम् ॥
कस्तर्हि आत्मेति चेत् "त्रिषु धामसु यद्भोग्यं भोक्ता भोग्यश्र्च यद्भवेत् । तेभ्यो विलक्षणः साक्षी चिन्मात्रोहं सदाशिवः ॥
साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्र्च" इत्याद्या देहाद्यज्ञानान्तविलक्षणं स्वप्रकाशं चिद्रूपं साक्षिणं
दर्शयन्ति तत्र प्रमाणं यथा-"अज्ञानतत्कार्यतदीयभेदादध्यक्षयन्ती निजसत्तयैव ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
पञ्चमोऽध्यायः
पदचतुरूर्ध्व-प्रकरणम् (१-५)
मुखवादो ऽष्टभिर्वर्णैः परे स्युर्मकरालयैः क्रमाद् वृद्धैः ॥ सततं यस्य विचित्रैः पादैः सम्पन्नसौन्दर्यं तदुदितममलमतिभिः पदचतुरूर्ध्वाभिधं वृत्तम् ॥१॥
प्रथममुदितवृत्ते विरचितविषमचरणभाजि ॥ गुरुकयुगलनिधन इह सहित आङा लघुविरतपदविततियतिरिति भवति पीडः ॥२॥
प्रथममितरचरणसमुत्थं श्रयति स यदि लक्ष्म । इतरदितरगतितमपि यदि च तुर्यं चरणयुगलकमिति कलिका सा ॥३॥
द्विगुरुयुतसमलचरणान्ता मुखचरणगतमनुभवति च तृतीयः । अपरमिह लक्ष्म प्रकृतमखिलमपि यदिदमनुभवति लवली सा ॥४॥
प्रथमधिवसति यदि तुर्यं, चरमचरणपदमवसितगुरुयुग्मम् । निखिलमपरमुपरिगतमिति ललितपदयुक्ता, तदिदममृतधारा ॥५ ॥
उद्गता-प्रकरणम् (६-८)
सजादिमे सलघुकौ च नसजगुरुकैरथोद्गता । त्र्यङ्घ्रिगतभनजला गयुताः सजसा अगौ चरणमेकतः पठेत् ॥६ ॥
चरणत्रयं व्रजति लक्ष्म यदि सकलमुद्गतागतम् । ना भगौ भवति सौरभकं चरणे यदीह भवतस्तृतीयके ॥७ ॥
नयुगं सकारयुगलं च भवति चरणे तृतीयके । तदुदितमुरुमतिभिर्ललितं यदि शेषमस्य खलु पूर्वतुल्यकम् ॥८ ॥
उपस्थितप्रचुपित-प्रकरणम् (९-११)
म्सौ ज्भौ गौ प्रथमाङ्घ्रिरेकतः पृथगन्यत्त्रितयं सनजरगास्ततो ननौ सः । त्रिनपरिकलितजयौ प्रचुपितमिदमुदितमुपस्थितपूर्वम् ॥९ ॥
नौ पादे ऽथ तृतीयके सनौ नसयुक्तौ प्रथमाङ्घ्रिकृतयतिस्तु वर्धमानम् । त्रितयमपरमपि पूर्वसदृशमिह भवति प्रततमतिभिरिति गदितं लघु वृत्तम् ॥१०॥
प्रथमे च विरतिरार्षभं ब्रुवन्ति ॥ तच्छुद्धविराट् पुरः स्थितं त्रितयमपरमपि यदि पूर्वसमं स्यात् ॥११॥
विषमाक्षरपादं वा पादैरसमं दशध्र्मवत् । यच्छन्दो नोक्तमत्र गाथेति तत्सूरिभिः प्रोक्तम् ॥१२॥
इति श्रीमद्भट्टरामेश्वरसूनुनारायणभट्टविरचितायां वृत्तरत्नाकरव्याख्यायां पञ्चमो ऽध्यायः ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
जलपातः
नदीस्रोतः यत्र बहुसङ्कीर्णः भवति तदा जलपाताः जायन्ते । जगतः दश अत्युन्नतजलपातेषु पञ्च जलपाताः नार्वे देशे सन्ति ।
अत्युन्नत जलपाताः[सम्पादयतु]
एञ्जेल्जलपातः[सम्पादयतु]
प्रायः एककिलोमीटर्मितह् जलपातः एषः कारोनिनद्याः उपनद्या सम्पन्नः । १९३७ तमे वर्षे विमानापघातेन अत्र आगतः वाइमानिकः जेम्स् एञ्जेलस्य नाम अस्य कृते स्थापितम् । जलापातस्य तलभागः १५० मीटर्युतः अस्ति ।
अतिविस्तृतः जलपातः[सम्पादयतु]
आग्नेय एषिया मध्ये लावोस्मध्ये स्थितः मेकाङ्गनद्याः खोणे जलपातः जगतः अत्विस्तृतः जलपातः वर्तते । केवलं १५ तः २१ मीटर् उन्नतः एषः १०.८ किलोमीटर् विस्तृतः अस्ति ।


text:
सद्गुर्णा माघस्नानविधिरक्षोप्सरस्संवादकथनं नाम सप्तमाष्टके सप्तमोsध्याय:
हरि: ॐ ॥ निवर्तध्वं भटा: पुण्यकारिभ्य इति दण्डधृक् ॥
ब्रूतेsतोsधो न यान्त्येव स्वधर्मेणात्मशोषका: ॥१॥
प्रसङ्गेन त्र्यहं स्नानादिपि नाधो व्रजेन्नर: ॥
भक्त्या च विधिवत्स्नानात्कथं माघे त्वधोगति: ॥२॥
संस्नानादुदितेsर्केsर्धे माघे माघा अघा अपि ॥
तस्माद्राजेन्द्र विधिना माघस्नानं चरेन्नर: ॥३॥
शुद्धो भूत्वा पुराचम्य संकल्प्य नियतो जले ॥
मकरस्थे रवौ माघे गोविन्दाच्युत माधव ॥४॥
स्नानेनानेन देवेश शरणं मे भवाच्युत ॥
मासमभ्यर्च्य संप्रीत्यै श्रीविष्णोर्नियमांश्चरेत् ॥५॥
तिलाज्यहोमो भूशय्या हविष्याशनमर्चनम् ॥
विष्णो: कम्बलवस्त्रादिदानं ब्राह्मणभोजनम् ॥६॥
प्रत्यहं श्रवणं भक्त्या कीर्तनं सर्वदा हरे: ॥
कार्यमुद्यापनं चान्ते शक्त्या भोज्या द्विजातय: ॥७॥
तप्ताम्ब्वन्धु: सर: स्रोतो धुनी गङ्गा यथोत्तरम् ॥
फलदा यमुनायोगे स्नानाद्गङ्गाधिपुण्यदा ॥८॥
स्नानास्तितासितायोग उत्पतन्ति दिवं नर: ॥
सर्वपापहरो धात्रा प्रयागो विहित: पुरा ॥९॥
ये माघे मकरस्थेsर्के प्रातर्मज्जन्त्यघा अपि ॥
त्रिवेण्यां दिवि भुक्त्वा ते भोगान्यान्ति हरे: पदम् ॥१०॥
अत्रैव स्नानत: सिद्धा: कृतार्था अमरा अपि ॥
शृण्वेकदाप्सरा काचिन्नाम्ना काञ्चनमालिनी ॥११॥
स्नात्वा प्रयागेsभिषेक्तुं यावद्गच्छति शंकरम् ॥
मार्गे तदार्द्रवस्त्राया शीकरस्पर्शनाद्विधे: ॥१२॥
हिमाद्रिस्थोsसुरो घोरो हिंस्रोsपि सहसाभवत् ॥
शान्तात्मा प्राह तां का त्वं कुतस्ते कान्तिरीदृशी ॥१३॥
स्वर्गगामिनि सुश्रोणि सुभ्रु पीनोन्नतस्तनि ॥
चन्द्रानने विशालाक्षि सुकेशि सुरमोहिनि ॥१४॥
क्क यासि कुत आयासि वस्त्रमार्द्रं कुतस्तव ॥
केन पुण्येन ते भाति सर्वं तेजोमयं वपु: ॥१५॥
त्वद्वस्त्रबिन्दुपातेन कथं क्रूरोsसुरोsप्यहम् ॥
शान्तोsभवं वदस्वैतदाश्चर्यं भाति मेsधुना ॥१६॥
कोsयं तवाङ्गमहिमा महादेवीति भासि मे ॥
क्रूरस्य मेsन्यथा शान्ति: कथं लोकैकसुन्दरि ॥१७॥
श्रुत्वाsसुरवचस्तत्तु तुष्टा काञ्चनमालिनी ॥
प्राहाप्सरा गतास्म्यद्य प्रयागं कामरूपिणी ॥१८॥
सांप्रतं वर्तते माघो महापातकनाशन: ॥
स्नात्वार्धेsभ्युदिते सूर्ये त्रिवेण्यामागतास्म्यहम् ॥१९॥
आर्द्र: परिकरो मेsद्य सुस्नानाद्गाङ्गतोयत: ॥
यास्यामि त्वरया रक्ष: कैलासं पर्वतोत्तमम् ॥२०॥
तत्रास्ते पार्वतीनाथ: सर्वदेवनमस्कृत: ॥
तं पूजयितुमीशानं त्वरयाम्यधुनाsसुर ॥२१॥
त्रिवेण्यम्बुप्रभावेण सद्यस्ते क्रूरता गता ॥
ईदृशं पावनं तीर्थं माघमासे विशेषत: ॥२२॥
जाताsहं येन चार्वङ्गी तत्पुण्यं ते वदाम्यहम् ॥
येन स्वर्गेsप्यहं मान्या रूपलावण्यरञ्जिता ॥२३॥
अहं विलासिनी पूर्वं कलिङ्गेशस्य भूभुज: ॥
रूपलावण्यैकनिधि: सौन्दर्यमदगर्विता ॥२४॥
योषितामपि सर्वासामहमासं शिरोमणि: ॥
तत्र मेsनुग्रहाद्राज्ञो भुक्ता भोगा: सुदुर्लभा: ॥२५॥
स्वीकृतं तत्पुरं सर्वं मया लावण्यसंपदा ॥
चित्राण्यनेकरत्नानि भूषणानि वराणि च ॥२६॥
मनोहराणि वासांसि भोगा अपि च सर्वश: ॥
भूपान्मयार्जितं सर्वं सदा मोहनरूपया ॥२७॥
अनादृता अपि बलाद्रूपसंपत्तिदर्पिता: ॥
संसेवन्ते युवानो मे चरणौ कामकिंकरा: ॥२८॥
मया ते वञ्चिता: सर्वे सर्वस्वेनैव मायया ॥
तेsन्योन्यं सेर्ष्यभावेन घातयन्तोsमिता मृता: ॥२९॥
इत्थं कामवशादेव बहुकालो गतोsसुर ॥
संप्राप्ते स्थाविरे दैवाद्विवेकोsयं ममाभवत् ॥३०॥
न दत्तं न हुतं तप्तं व्रतं नाचरितं मया ॥
नाराधितो मया देव: शिव: स्वर्गापवर्गद: ॥३१॥
नैव संतर्पिता विप्रा न कृतं प्राणिनां हितम् ॥
नाणुमात्रं कृतं पुण्यं सदा मे भोगलुब्धया ॥३२॥
चर्मखण्डं पापकुण्डं क्रीतं मे तेन किंसुखम् ॥
दुर्वाराधं तत: प्राप्तं दह्यते मेsधुना मन: ॥३३॥
नास्यं मेsद्य विवर्णाया: पश्यन्ति मयि ये रता: ॥
किं करोमि क्क याम्यद्य शरणं कुधिय: क्क मे ॥३४॥
एवं विलप्य बहुशो गत्वा निर्वेदमुत्तमम् ॥
दृष्ट्वागमं द्विजं शान्तं शरणं निर्वेदमुत्तमम् ॥३५॥
सर्वं निवेदितं तस्मै जन्मप्रभृति यत्कृतम् ॥
सुशील: सोsवदत्पापे दुराचारासि यद्यपि ॥३६॥
छित्त्वाsसङ्गासिनाssमूलात्संसारद्रुममुन्नतम् ॥
सात्त्विकीं धृतिमास्थाय शंकरं शरणं व्रज ॥३७॥
आबाल्यं पापसंभूतं निषिद्धाचरणं तव ॥
तन्निष्कृत्यै तथाप्यद्य प्रायश्चित्तं वदामि ते ॥३८॥
कालिन्द्या सङ्गता गङ्गा यत्र गुप्ता सरस्वती ॥
तत्र स्नानेन ते शुद्धिस्त्वं कृतार्था भविष्यसि ॥३९॥
न तादृक् पावनं तीर्थं त्रैलोक्ये सद्गतिप्रदम् ॥
पापोsपि मुच्यते स्नानमात्रादेवाशुभादिह ॥४०॥
स्वल्पं पापं महद्वाsपि मनोवाक्कायजं हि यत् ॥
त्रिवेणीस्नानमात्रेण विलयं यात्यसंशयम् ॥४१॥
नानेन सदृशं तीर्थं सदृङ् नानेन पावनम् ॥
आशु स्वर्गतिदं नेदृक् प्रसिद्धं यच्छ्रुतिष्वपि ॥४२॥
नेक्षन्ति दुर्धियोsपीदृगतस्तेषां सुदुर्मति: ॥
पारदार्याघतो मुक्त इन्द्रोsपीह श्रृणुष्व तत् ॥४३॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाहस्र्यां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां श्रीवासुदेव्यां कर्मकाण्डे सप्तमाष्टके सप्तमोsध्यय: ॥७॥
॥ इति सद्गुरुणा माघस्नानविधिरक्षोप्सरस्संवादकथनं नाम सप्त० सप्त० ॥७।७॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
कावेरीनदी
कावेरीनदी दक्षिणभारतस्य एका प्रमुखा नदी । एषा भारतस्य सप्तपुण्यतमनदिषु अन्यतमा अस्ति ।
कावेरी कर्णाटकस्य जीवनदी अस्ति । कोडगुमण्डले पश्चिमघट्टप्रदेशे तलकावेरी इति स्थाने उद्भवति । एषा नदी मैसूरुमण्डलतः तमिळ्नाडुराज्यं प्रति प्रवहति । ततः गङ्गासागरं प्रविशति । दक्षिणपूर्वदिशोः प्रवहन्त्याः एतस्याः मार्गः ७६५ किलोमीटर्मितः दीर्घः अस्ति । कावेरीजलानयनप्रदेशः २७, ७०० चतुरस्रकिलोमीटर्पर्यन्तं व्याप्तः । कावेर्याः उपनद्यः सन्ति शिंशा, हेमावती, अर्कावती, कपिला, कबिनी, लक्ष्मणतीर्थं, लोकपावनी च । कावेरीं "दक्षिणगङ्गा” इति नाम्ना अपि आह्वयन्ति । कावेर्यां स्नानेन सर्वपापानि नश्यन्ति इति भावना अस्ति । कोडगुजनाः कावेरीं स्वकुलदेवता इति भावयन्ति ।
पौराणिककथे[सम्पादयतु]
प्रथमा कथा[सम्पादयतु]
ब्रह्मणः पुत्री लोपामुद्रा भूलोके लोकोद्धारार्थं वसति स्म । कवेरः इति मुनिः ब्रह्माणम् उद्दिश्य तपः आचरितवान् । वररूपेण सन्ततिं प्रार्थितवान् , तदा लोपामुद्रां पुत्रीत्वेन प्राप्तवान् च । एकस्मिन् दिने तत्र अगस्त्यः तपः तप्तुं आगतः ।अगस्त्यः वदति-“ अहं लोपामुद्रां वृणोमि” इति । लोपामुद्रा उक्तवती "यदि भवान् अन्यत्र गच्छति तर्हि अहं भवतः निरीक्षायां बहुसमयं यापयितुं न इच्छामि । अतः यदि भवान् अन्यत्र गच्छति तर्हि अहं स्वतन्त्रा भूत्वा इतः गच्छामि" इति। एतम् विषयं अङ्गीकरोति अगस्त्यः मुनिः । तदा तयोः विवाहः सम्पन्नः । कदाचित् अगस्त्यमुनिः शिष्येभ्यः अध्यापयन् आसीत्, अध्यापने लीनः सः समयं विस्मृतवान् । तदा लोपामुद्रा ततः तलकावेरीम् आगत्य अन्तर्जले पतित्वा जलीभूय प्रावहत् । दक्षिणभूभागः तदा ऊषरभूमियुतः आसीत् । सा कवेरमुनेः पुत्री अतः कावेरी इति एव प्रसिद्धा अभवत् ।
द्वितीयाकथा[सम्पादयतु]
अन्यकथानुसारं सः प्रदेशः जलविहीनः आसीत् । जलक्षामस्य दूरीकरणार्थं अगस्त्यमुनिः ब्रह्मणः आशिषा, शिवेन पवित्रजलं कमण्डलौ स्वीकृत्य तत्र आगतवान् । तदा नद्याः निर्माणार्थम् उचितस्थानस्य अन्वेषणे रतः सः दक्षिणभागं प्रति प्रवासं कुर्वन् कोडगुप्रदेशस्य गिरिभागम् आगतवान् । मार्गे गमनसमये कञ्चन बालकं दृष्टवान् । सः वस्तुतः वेषान्तरितः गणेशः आसीत् । देहबाधापीडितः अगस्त्यः शौचार्थं स्थानं पश्यन् आसीत् । अतः सः तं बालकम् अवदत्, कमण्डलुं बालकस्य हस्ते दत्त्वा तस्य रक्षणं कर्तुम् उक्त्वा शौचार्थं गतवान् । गणेशः ’ मुनिः नद्याः उद्गमार्थं स्थानस्य अन्वेषणे रतः इति ज्ञातवान् आसीत् । गणेशः चिन्तितवान् एष एव प्रदेशः उचितः इति अतः सः कमडुलं भूमौ स्थापितवान् । तत्र एव उड्डयन् कश्चन काकः कमण्डलुं स्पृष्ट्वा उपाविशत् । तदा तत्र आगतः अगस्यमुनिः काकं दृष्ट्वा शीघ्रं तं धावयितुं प्रयत्तवान् । परन्तु कमण्डलुजलं निरस्यत् । लघुप्रमाणकं जलं धारारूपेण नदी भूत्वा प्रावहत् । तलकावेरी पवित्रं स्थानमस्ति । तत्र प्रतिदिनं पूजादिकं प्रचलति । महाभारतस्य आदिपर्वणि अर्जुनः तीर्थयात्राप्रसङ्गे अत्र आगत्य स्नातवान् इति उल्लिखितम् अस्ति । राजसूययागसमये नकुलः अत्र आगत्य जलं स्वीकृत्य गतवान् इति सभापर्वणि निरूपितम् अस्ति ।
नदीपात्रम्[सम्पादयतु]
कोडगुप्रदेशस्य पर्वतात् प्रवहन्ती एषा कावेरी अनन्तरं दक्षिणप्रस्थभूमौ पूर्वदिशं प्रति प्रवहति । एषा यत्र प्रवहति तत्र त्रयः द्वीपाः सन्ति । शिवनसमुद्रे एषा ३२० पादपरिमितात् उन्नतप्रदेशात् पतित्वा गगनचुक्कीजलपातः, भरचुक्कीजलपातः इति जलपातद्वयं स्ऱु। भारतस्य प्रथमः जलविद्युदागारः अत्र १९०२ तमे वर्षे निर्मितवन्तः। तदा बेङ्गळूरुनगरम् इत एव विद्युच्छक्तिं प्राप्नोति स्म । होगेनकल् जलपातात् अनन्तरं एषा तमिलुनाडुराज्यं प्रविशति । तञ्जावूरुमण्डले प्रवह्य्य अन्ते द्विधा भूत्वा गङ्गासागरं प्रविशति ।
कर्णाटके कावेरी[सम्पादयतु]
कर्णाटके एतस्याः द्वादशजलाशयाः निर्मिताः सन्ति । सर्वेषां जलाशयानां मुख्यः उद्देशः जलमातृकम् । मडदकट्टेप्रदेशस्य समीपे वर्तमानात् जलबन्धात् या कुल्या अस्ति सा २७ मैल्-दीर्घा अस्ति । १०,००० प्रहलप्रदेशान् जलमातृकत्वेन परिवर्तिता अनेन कुल्याजलेन । मैसूरुनगरं प्रति पेयजलस्य सौलभ्यं भागशः प्रददाति । श्रीरङ्गपट्टणस्य समीपे स्थितः जलबन्धः बङ्गारदोड्डीकुल्या मैसूरु-ओडेयरराजवंशीयेन रणधीरकण्ठीरवेन निर्मिता । कर्णाटके कावेरीनद्याः प्रसिद्धः जलबन्धः निर्मितः अस्ति तस्य नाम कृष्णराजसागरः ।


text:
Achchhavaak अच्छावाक्
अच्छावाक्
टिप्पणी : काशकृत्स्न धातु व्याख्यानम् में अछ/अच्छ धातु को गतौ अर्थ में लिया गया है। डा. फतहसिंह गति को ज्ञानवाचक समझते हैं। काशकृत्स्न धातुव्याख्यानम् की श्री चन्नवीरकवि-कृत टीका में अच्छम् का अर्थ सत्यम् और अच्छति का अर्थ सत्यम् भवति किया गया है। अच्छ शब्द उसी धातु से बना है जिससे स्वच्छ, निर्मल। वेदों में कईं मन्त्रों में अच्छा शब्द आया है। काठक संहिता 26.9 के अनुसार अच्छावाक् नामक ऋत्विज का अनुष्टुप् छन्द होता है। पुराणों में भक्त भगवान के दर्शन करने पर प्रायः अनुष्टुप् छन्द में स्तुति करता है।
प्रथम प्रकाशन : 1994 ई.
संदर्भ
*वाय उक्थेभिर्जरन्ते त्वामच्छा जरितारः । सुतसोमा अहर्विदः ॥ - ऋ. १,००२.०२
*देवयन्तो यथा मतिमच्छा विदद्वसुं गिरः । महामनूषत श्रुतम् ॥(दे. मरुद्गण) - ऋ. १,००६.०६
देवयन्तो – मरुत्संज्ञकान् देवान् इच्छन्तः, अनूषत – स्तुतवन्तः, अच्छ - प्राप्तुम्
*मनुष्वदग्ने अङ्गिरस्वदङ्गिरो ययातिवत्सदने पूर्ववच्छुचे । अच्छ याह्या वहा दैव्यं जनमा सादय बर्हिषि यक्षि च प्रियम् ॥- ऋ. १,०३१.१७
अच्छ – आभिमुख्येन, याहि – गच्छ, यक्षि- देहि
*अच्छा वदा तना गिरा जरायै ब्रह्मणस्पतिम् । अग्निं मित्रं न दर्शतम् ॥ - ऋ. १,०३८.१३
*प्रैतु ब्रह्मणस्पतिः प्र देव्येतु सूनृता । अच्छा वीरं नर्यं पङ्क्तिराधसं देवा यज्ञं नयन्तु नः ॥- ऋ. १,०४०.०३
*स रत्नं मर्त्यो वसु विश्वं तोकमुत त्मना । अच्छा गच्छत्यस्तृतः ॥- ऋ. १,०४१.०६
अस्तृतः - अहिंसितः
*श्रेष्ठं यविष्ठमतिथिं स्वाहुतं जुष्टं जनाय दाशुषे । देवाँ अच्छा यातवे जातवेदसमग्निमीळे व्युष्टिषु ॥- ऋ. १,०४४.०४
*यद्वा मरुत्वः परमे सधस्थे यद्वावमे वृजने मादयासे । अत आ याह्यध्वरं नो अच्छा त्वाया हविश्चकृमा सत्यराधः ॥- ऋ. १,१०१.०८
*सत्तो होता मनुष्वदा देवाँ अच्छा विदुष्टरः । अग्निर्हव्या सुषूदति देवो देवेषु मेधिरो वित्तं मे अस्य रोदसी ॥- ऋ. १,१०५.१४
*आ वो रुवण्युमौशिजो हुवध्यै घोषेव शंसमर्जुनस्य नंशे । प्र वः पूष्णे दावन आं अच्छा वोचेय वसुतातिमग्नेः ॥- ऋ. १,१२२.०५
*नेषि णो यथा पुरानेनाः शूर मन्यसे । विश्वानि पूरोरप पर्षि वह्निरासा वह्निर्नो अच्छ ॥- ऋ. १,१२९.०५
*एन्द्र याह्युप नः परावतो नायमच्छा विदथानीव सत्पतिरस्तं राजेव सत्पतिः । हवामहे त्वा वयं प्रयस्वन्तः सुते सचा । पुत्रासो न पितरं वाजसातये मंहिष्ठं वाजसातये ॥ - ऋ. १,१३०.०१
*तस्मा आयुः प्रजावदिद्बाधे अर्चन्त्योजसा । इन्द्र ओक्यं दिधिषन्त धीतयो देवाँ अच्छा न धीतयः ॥- ऋ. १,१३२.०५
*यद्ध क्राणा विवस्वति नाभा संदायि नव्यसी । अध प्र सू न उप यन्तु धीतयो देवाँ अच्छा न धीतयः - ऋ. १,१३९.०१
*उत नः सुद्योत्मा जीराश्वो होता मन्द्रः शृणवच्चन्द्ररथः । स नो नेषन्नेषतमैरमूरोऽग्निर्वामं सुवितं वस्यो अच्छ ॥- ऋ. १,१४१.१२
*यो वां यज्ञैः शशमानो ह दाशति कविर्होता यजति मन्मसाधनः । उपाह तं गच्छथो वीथो अध्वरमच्छा गिरः सुमतिं गन्तमस्मयू ॥ - ऋ. १,१५१.०७
*उप प्रागात्परमं यत्सधस्थमर्वाँ अच्छा पितरं मातरं च । अद्या देवाञ्जुष्टतमो हि गम्या अथा शास्ते दाशुषे वार्याणि ॥- ऋ. १,१६३.१३
*ब्रह्माणि मे मतयः शं सुतासः शुष्म इयर्ति प्रभृतो मे अद्रिः । आ शासते प्रति हर्यन्त्युक्थेमा हरी वहतस्ता नो अच्छ ॥- ऋ. १,१६५.०४
*अस्मे ऊ षु वृषणा मादयेथामुत्पणींर्हतमूर्म्या मदन्ता ।
श्रुतं मे अच्छोक्तिभिर्मतीनामेष्टा नरा निचेतारा च कर्णैः ॥ - ऋ. १,१८४.०२
*प्रो अश्विनाववसे कृणुध्वं प्र पूषणं स्वतवसो हि सन्ति । अद्वेषो विष्णुर्वात ऋभुक्षा अच्छा सुम्नाय ववृतीय देवान् ॥- ऋ. १,१८६.१०
*जुषेथां यज्ञं बोधतं हवस्य मे सत्तो होता निविदः पूर्व्या अनु । अच्छा राजाना नम एत्यावृतं प्रशास्त्रादा पिबतं सोम्यं मधु ॥- ऋ. २,०३६.०६
*ग्रावाणेव तदिदर्थं जरेथे गृध्रेव वृक्षं निधिमन्तमच्छ । ब्रह्माणेव विदथ उक्थशासा दूतेव हव्या जन्या पुरुत्रा ॥(दे. अश्विनौ) - ऋ. २,०३९.०१
(प्रवर्ग्ये अभिष्टवे पूर्वे पटले अस्य विनियोगः)। अच्छ – आगच्छ – सायण भाष्य
*वातेवाजुर्या नद्येव रीतिरक्षी इव चक्षुषा यातमर्वाक् । हस्ताविव तन्वे शम्भविष्ठा पादेव नो नयतं वस्यो अच्छ ॥- ऋ. २,०३९.०५
*सोमस्य मा तवसं वक्ष्यग्ने वह्निं चकर्थ विदथे यजध्यै । देवाँ अच्छा दीद्यद्युञ्जे अद्रिं शमाये अग्ने तन्वं जुषस्व ॥- ऋ. ३,००१.०१
*प्र दीधितिर्विश्ववारा जिगाति होतारमिळः प्रथमं यजध्यै । अच्छा नमोभिर्वृषभं वन्दध्यै स देवान्यक्षदिषितो यजीयान् ॥- ऋ. ३,००४.०३
*अच्छिद्रा शर्म जरितः पुरूणि देवाँ अच्छा दीद्यानः सुमेधाः । रथो न सस्निरभि वक्षि वाजमग्ने त्वं रोदसी नः सुमेके ॥- ऋ. ३,०१५.०५
*अग्ने दिवो अर्णमच्छा जिगास्यच्छा देवाँ ऊचिषे धिष्ण्या ये । या रोचने परस्तात्सूर्यस्य याश्चावस्तादुपतिष्ठन्त आपः ॥- ऋ. ३,०२२.०३
अर्णं – अम्भः, जिगासि – प्राप्नोषि, ऊचिषे – समवेतान्करोति, धियं बुद्ध्युपहितं देहमुष्णंत्युष्णीकुर्वंतीति धिष्ण्याः प्राणाभिमानिनो देवाः। - सायण भाष्य
*कृणोत धूमं वृषणं सखायो ऽस्रेधन्त इतन वाजमच्छ । अयमग्निः पृतनाषाट् सुवीरो येन देवासो असहन्त दस्यून् ॥- ऋ. ३,०२९.०९
अस्रेधन्तः – अक्षीणा, इतन – प्राप्नुत।
*विदद्यदी सरमा रुग्णमद्रेर्महि पाथः पूर्व्यं सध्र्यक्कः । अग्रं नयत्सुपद्यक्षराणामच्छा रवं प्रथमा जानती गात् ॥- ऋ. ३,०३१.०६
*इन्द्रेषिते प्रसवं भिक्षमाणे अच्छा समुद्रं रथ्येव याथः । समाराणे ऊर्मिभिः पिन्वमाने अन्या वामन्यामप्येति शुभ्रे ॥- ऋ. ३,०३३.०२
*अच्छा सिन्धुं मातृतमामयासं विपाशमुर्वीं सुभगामगन्म । वत्समिव मातरा संरिहाणे समानं योनिमनु संचरन्ती ॥- ऋ. ३,०३३.०३
*रमध्वं मे वचसे सोम्याय ऋतावरीरुप मुहूर्तमेवैः । प्र सिन्धुमच्छा बृहती मनीषावस्युरह्वे कुशिकस्य सूनुः ॥- ऋ. ३,०३३.०५
*तिष्ठा हरी रथ आ युज्यमाना याहि वायुर्न नियुतो नो अच्छ । पिबास्यन्धो अभिसृष्टो अस्मे इन्द्र स्वाहा ररिमा ते मदाय ॥- ऋ. ३,०३५.०१
*को अद्धा वेद क इह प्र वोचद्देवां अच्छा पथ्या का समेति । ददृश्र एषामवमा सदांसि परेषु या गुह्येषु व्रतेषु ॥- ऋ. ३,०५४.०५
*या जामयो वृष्ण इच्छन्ति शक्तिं नमस्यन्तीर्जानते गर्भमस्मिन् । अच्छा पुत्रं धेनवो वावशाना महश्चरन्ति बिभ्रतं वपूंषि ॥- ऋ. ३,०५७.०३
*अच्छा विवक्मि रोदसी सुमेके ग्राव्णो युजानो अध्वरे मनीषा । इमा उ ते मनवे भूरिवारा ऊर्ध्वा भवन्ति दर्शता यजत्राः ॥- ऋ. ३,०५७.०४
*अच्छा वो देवीमुषसं विभातीं प्र वो भरध्वं नमसा सुवृक्तिम् । ऊर्ध्वं मधुधा दिवि पाजो अश्रेत्प्र रोचना रुरुचे रण्वसंदृक् ॥- ऋ. ३,०६१.०५
*स भ्रातरं वरुणमग्न आ ववृत्स्व देवाँ अच्छा सुमती यज्ञवनसं ज्येष्ठं यज्ञवनसम् । ऋतावानमादित्यं चर्षणीधृतं राजानं चर्षणीधृतम् ॥- ऋ. ४,००१.०२
*अच्छा वोचेय शुशुचानमग्निं होतारं विश्वभरसं यजिष्ठम् । शुच्यूधो अतृणन्न गवामन्धो न पूतं परिषिक्तमंशोः ॥- ऋ. ४,००१.१९
*का मर्यादा वयुना कद्ध वाममच्छा गमेम रघवो न वाजम् । कदा नो देवीरमृतस्य पत्नीः सूरो वर्णेन ततनन्नुषासः ॥- ऋ. ४,००५.१३
*प्रत्यग्निरुषसो जातवेदा अख्यद्देवो रोचमाना महोभिः । आ नासत्योरुगाया रथेनेमं यज्ञमुप नो यातमच्छ ॥- ऋ. ४,०१४.०१
*बोधद्यन्मा हरिभ्यां कुमारः साहदेव्यः । अच्छा न हूत उदरम् ॥- ऋ. ४,०१५.०७
*अच्छा कविं नृमणो गा अभिष्टौ स्वर्षाता मघवन्नाधमानम् । ऊतिभिस्तमिषणो द्युम्नहूतौ नि मायावानब्रह्मा दस्युरर्त ॥- ऋ. ४,०१६.०९
*स्थूरस्य रायो बृहतो य ईशे तमु ष्टवाम विदथेष्विन्द्रम् । यो वायुना जयति गोमतीषु प्र धृष्णुया नयति वस्यो अच्छ ॥- ऋ. ४,०२१.०४
*अच्छा यो गन्ता नाधमानमूती इत्था विप्रं हवमानं गृणन्तम् । उप त्मनि दधानो धुर्याशून्सहस्राणि शतानि वज्रबाहुः ॥- ऋ. ४,०२९.०४
*ऋभुर्विभ्वा वाज इन्द्रो नो अच्छेमं यज्ञं रत्नधेयोप यात ।
इदा हि वो धिषणा देव्यह्नामधात्पीतिं सं मदा अग्मता वः ॥-ऋ. ४,०३४.०१
अच्छ - अभिमुखं
*आ नो यातं दिवो अच्छा पृथिव्या हिरण्ययेन सुवृता रथेन । मा वामन्ये नि यमन्देवयन्तः सं यद्ददे नाभिः पूर्व्या वाम् ॥- ऋ. ४,०४४.०५
*प्र वामवोचमश्विना धियन्धा रथः स्वश्वो अजरो यो अस्ति । येन सद्यः परि रजांसि याथो हविष्मन्तं तरणिं भोजमच्छ ॥- ऋ. ४,०४५.०७
*अबोध्यग्निः समिधा जनानां प्रति धेनुमिवायतीमुषासम् । यह्वा इव प्र वयामुज्जिहानाः प्र भानवः सिस्रते नाकमच्छ ॥- ऋ. ५,००१.०१
*अग्निमच्छा देवयतां मनांसि चक्षूंषीव सूर्ये सं चरन्ति । यदीं सुवाते उषसा विरूपे श्वेतो वाजी जायते अग्रे अह्नाम् ॥- ऋ. ५,००१.०४
*वसुरग्निर्वसुश्रवा अच्छा नक्षि द्युमत्तमं रयिं दाः ॥- ऋ. ५,०२४.०२
*अच्छा वो अग्निमवसे देवं गासि स नो वसुः । रासत्पुत्र ऋषूणामृतावा पर्षति द्विषः ॥- ऋ. ५,०२५.०१
*कथा दाशेम नमसा सुदानूनेवया मरुतो अच्छोक्तौ प्रश्रवसो मरुतो अच्छोक्तौ ।
मा नोऽहिर्बुध्न्यो रिषे धादस्माकं भूदुपमातिवनिः ॥ - ऋ. ५,०४१.१६
*एष स्तोमो मारुतं शर्धो अच्छा रुद्रस्य सूनूंर्युवन्यूंरुदश्याः । कामो राये हवते मा स्वस्त्युप स्तुहि पृषदश्वां अयासः ॥- ऋ. ५,०४२.१५
*अच्छा मही बृहती शन्तमा गीर्दूतो न गन्त्वश्विना हुवध्यै । मयोभुवा सरथा यातमर्वाग्गन्तं निधिं धुरमाणिर्न नाभिम् ॥- ऋ. ५,०४३.०८
*एतो न्वद्य सुध्यो भवाम प्र दुच्छुना मिनवामा वरीयः । आरे द्वेषांसि सनुतर्दधामाऽयाम प्राञ्चो यजमानमच्छ ॥- ऋ. ५,०४५.०५
*आ सूर्यो यातु सप्ताश्वः क्षेत्रं यदस्योर्विया दीर्घयाथे । रघुः श्येनः पतयदन्धो अच्छा युवा कविर्दीदयद् गोषु गच्छन् ॥- ऋ. ५,०४५.०९
*अच्छ ऋषे मारुतं गणं दाना मित्रं न योषणा । दिवो वा धृष्णव ओजसा स्तुता धीभिरिषण्यत ॥- ऋ. ५,०५२.१४
*नू मन्वान एषां देवाँ अच्छा न वक्षणा । दाना सचेत सूरिभिर्यामश्रुतेभिरञ्जिभिः ॥- ऋ. ५,०५२.१५
*यूयमस्मान्नयत वस्यो अच्छा निरंहतिभ्यो मरुतो गृणानाः । जुषध्वं नो हव्यदातिं यजत्रा वयं स्याम पतयो रयीणाम् ॥- ऋ. ५,०५५.१०
*ते अज्येष्ठा अकनिष्ठास उद्भिदोऽमध्यमासो महसा वि वावृधुः । सुजातासो जनुषा पृश्निमातरो दिवो मर्या आ नो अच्छा जिगातन ॥- ऋ. ५,०५९.०६
*कं याथः कं ह गच्छथः कमच्छा युञ्जाथे रथम् । कस्य ब्रह्माणि रण्यथो वयं वामुश्मसीष्टये ॥- ऋ. ५,०७४.०३
*आ भात्यग्निरुषसामनीकमुद्विप्राणां देवया वाचो अस्थुः । अर्वाञ्चा नूनं रथ्येह यातं पीपिवांसमश्विना घर्ममच्छ ॥- ऋ. ५,०७६.०१
*अच्छा वद तवसं गीर्भिराभि स्तुहि पर्जन्यं नमसा विवास । कनिक्रदद् वृषभो जीरदानू रेतो दधात्योषधीषु गर्भम् ॥- ऋ. ५,०८३.०१
*अच्छा नो मित्रमहो देव देवानग्ने वोचः सुमतिं रोदस्योः । वीहि स्वस्तिं सुक्षितिं दिवो नॄन्द्विषो अंहांसि दुरिता तरेम ता तरेम तवावसा तरेम ॥- ऋ. ६,००२.११
*प्र नव्यसा सहसः सूनुमच्छा यज्ञेन गातुमव इच्छमानः ।
वृश्चद्वनं कृष्णयामं रुशन्तं वीती होतारं दिव्यं जिगाति ॥- ऋ. ६,००६.०१
*अच्छा नो मित्रमहो देव देवानग्ने वोचः सुमतिं रोदस्योः ।
वीहि स्वस्तिं सुक्षितिं दिवो नॄन्द्विषो अंहांसि दुरिता तरेम ता तरेम तवावसा तरेम ॥- ऋ. ६,०१४.०६
*स नः पृथु श्रवाय्यमच्छा देव विवाससि । बृहदग्ने सुवीर्यम् ॥- ऋ. ६,०१६.१२
*अच्छा नो याह्या वहाभि प्रयांसि वीतये । आ देवान् त्सोमपीतये ॥- ऋ. ६,०१६.४४
*तं पृच्छन्ती वज्रहस्तं रथेष्ठामिन्द्रं वेपी वक्वरी यस्य नू गीः । तुविग्राभं तुविकूर्मिं रभोदां गातुमिषे नक्षते तुम्रमच्छ ॥- ऋ. ६,०२२.०५
*गावो भगो गाव इन्द्रो मे अच्छान्गावः सोमस्य प्रथमस्य भक्षः । इमा या गावः स जनास इन्द्र इच्छामीद्धृदा मनसा चिदिन्द्रम् ॥- ऋ. ६,०२८.०५
*सत्यमित्तन्न त्वावां अन्यो अस्तीन्द्र देवो न मर्त्यो ज्यायान् ।
अहन्नहिं परिशयानमर्णोऽवासृजो अपो अच्छा समुद्रम् ॥- ऋ. ६,०३०.०४
*स नीव्याभिर्जरितारमच्छा महो वाजेभिर्महद्भिश्च शुष्मैः ।
पुरुवीराभिर्वृषभ क्षितीनामा गिर्वणः सुविताय प्र याहि ॥- ऋ. ६,०३२.०४
*इन्द्र प्र णः पुरएतेव पश्य प्र नो नय प्रतरं वस्यो अच्छ ।
भवा सुपारो अतिपारयो नो भवा सुनीतीरुत वामनीतिः ॥- ऋ. ६,०४७.०७
*प्र वायुमच्छा बृहती मनीषा बृहद्रयिं विश्ववारं रथप्राम् ।
द्युतद्यामा नियुतः पत्यमानः कविः कविमियक्षसि प्रयज्यो ॥- ऋ. ६,०४९.०४
*इमो अग्ने वीततमानि हव्याजस्रो वक्षि देवतातिमच्छ ।
प्रति न ईं सुरभीणि व्यन्तु ॥- ऋ. ७,००१.१८
*उद् यस्य ते नवजातस्य वृष्णोऽग्ने चरन्त्यजरा इधानाः ।
अच्छा द्यामरुषो धूम एति सं दूतो अग्न ईयसे हि देवान् ॥- ऋ. ७,००३.०३
*अग्ने याहि दूत्यं मा रिषण्यो देवाँ अच्छा ब्रह्मकृता गणेन ।
सरस्वतीं मरुतो अश्विनापो यक्षि देवान्रत्नधेयाय विश्वान् ॥- ऋ. ७,००९.०५
*अच्छा गिरो मतयो देवयन्तीरग्निं यन्ति द्रविणं भिक्षमाणाः ।
सुसंदृशं सुप्रतीकं स्वञ्चं हव्यवाहमरतिं मानुषाणाम् ॥- ऋ. ७,०१०.०३
*आपश्चित्पिप्यु स्तर्यो न गावो नक्षन्नृतं जरितारस्त इन्द्र ।
याहि वायुर्न नियुतो नो अच्छा त्वं हि धीभिर्दयसे वि वाजान् ॥- ऋ. ७,०२३.०४
*आ नो दिव आ पृथिव्या ऋजीषिन्निदं बर्हिः सोमपेयाय याहि ।
वहन्तु त्वा हरयो मद्र्यञ्चमाङ्गूषमच्छा तवसं मदाय ॥- ऋ. ७,०२४.०३
*अच्छायं वो मरुतः श्लोक एत्वच्छा विष्णुं निषिक्तपामवोभिः ।
उत प्रजायै गृणते वयो धुर्यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥- ऋ. ७,०३६.०९
*आ स्तुतासो मरुतो विश्व ऊती अच्छा सूरीन्सर्वताता जिगात ।
ये नस्त्मना शतिनो वर्धयन्ति यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥- ऋ. ७,०५७.०७
*उदु स्तोमासो अश्विनोरबुध्रञ्जामि ब्रह्माण्युषसश्च देवीः ।
आविवासन्रोदसी धिष्ण्येमे अच्छा विप्रो नासत्या विवक्ति ॥- ऋ. ७,०७२.०३
*प्र याभिर्यासि दाश्वांसमच्छा नियुद्भिर्वायविष्टये दुरोणे ।
नि नो रयिं सुभोजसं युवस्व नि वीरं गव्यमश्व्यं च राधः ॥- ऋ. ७,०९२.०३
*स्वादवः सोमा आ याहि श्रीताः सोमा आ याहि ।
शिप्रिन्नृषीवः शचीवो नायमच्छा सधमादम् ॥- ऋ. ८,००२.२८
*एह वां प्रुषितप्सवो वयो वहन्तु पर्णिनः ।
अच्छा स्वध्वरं जनम् ॥- ऋ. ८,००५.३३
*प्रणेतारं वस्यो अच्छा कर्तारं ज्योतिः समत्सु ।
सासह्वांसं युधामित्रान् ॥- ऋ. ८,०१६.१०
*स त्वं न इन्द्र वाजेभिर्दशस्या च गातुया च ।
अच्छा च नः सुम्नं नेषि ॥- ऋ. ८,०१६.१२
*अच्छा च त्वैना नमसा वदामसि किं मुहुश्चिद्वि दीधयः ।
सन्ति कामासो हरिवो ददिष्ट्वं स्मो वयं सन्ति नो धियः ॥- ऋ. ८,०२१.०६
*युवो रथस्य परि चक्रमीयत ईर्मान्यद्वामिषण्यति ।
अस्मां अच्छा सुमतिर्वां शुभस्पती आ धेनुरिव धावतु ॥- ऋ. ८,०२२.०४
*अच्छा नो अङ्गिरस्तमं यज्ञासो यन्तु संयतः ।
होता यो अस्ति विक्ष्वा यशस्तमः ॥- ऋ. ८,०२३.१०
*एन्द्र याहि पीतये मधु शविष्ठ सोम्यम् ।
नायमच्छा मघवा शृणवद्गिरो ब्रह्मोक्था च सुक्रतुः ॥- ऋ. ८,०३३.१३
*अग्निं न मा मथितं सं दिदीपः प्र चक्षय कृणुहि वस्यसो नः ।
अथा हि ते मद आ सोम मन्ये रेवां इव प्र चरा पुष्टिमच्छ ॥- ऋ. ८,०४८.०६
*य उक्थेभिर्न विन्धते चिकिद्य ऋषिचोदनः । इन्द्रं तमच्छा वद नव्यस्या मत्यरिष्यन्तं न भोजसे ॥- ऋ. ८,०५१.०३
अच्छ - अभिलक्ष्य
*अच्छा हि त्वा सहसः सूनो अङ्गिरः स्रुचश्चरन्त्यध्वरे । ऊर्जो नपातं घृतकेशमीमहेऽग्निं यज्ञेषु पूर्व्यम् ॥- ऋ. ८,०६०.०२
अच्छ - अभिप्राप्तुं
*त्वं रयिं पुरुवीरमग्ने दाशुषे मर्ताय । प्र णो नय वस्यो अच्छ ॥- ऋ. ८,०७१.०६
वस्य – वसीयं धनं, अच्छ - अभिप्राप्तुं
*अच्छा नः शीरशोचिषं गिरो यन्तु दर्शतम् । अच्छा यज्ञासो नमसा पुरूवसुं पुरुप्रशस्तमूतये ॥- ऋ. ८,०७१.१०
अच्छ - अभिमुखं
*उत नो देव देवाँ अच्छा वोचो विदुष्टरः । श्रद्विश्वा वार्या कृधि ॥- ऋ. ८,०७५.०२
अच्छा वोचो - अभिब्रूयाः
*इष्टा होत्रा असृक्षतेन्द्रं वृधासो अध्वरे । अच्छावभृथमोजसा ॥- ऋ. ८,०९३.२३
अच्छ - प्रति
*अग्निं वो वृधन्तमध्वराणां पुरूतमम् । अच्छा नप्त्रे सहस्वते ॥- ऋ. ८,१०२.०७
अच्छ - अभिगच्छत
*प्र दैवोदासो अग्निर्देवां अच्छा न मज्मना । अनु मातरं पृथिवीं वि वावृते तस्थौ नाकस्य सानवि ॥- ऋ. ८,१०३.०२
अच्छ - प्रति
*मो ते रिषन्ये अच्छोक्तिभिर्वसोऽग्ने केभिश्चिदेवैः । कीरिश्चिद्धि त्वामीट्टे दूत्याय रातहव्यः स्वध्वरः ॥ - ऋ. ८,१०३.१३
अच्छोक्तिभिः - अभिष्टुतिभिः
*त्वामच्छा चरामसि तदिदर्थं दिवेदिवे ।
इन्दो त्वे न आशसः ॥- ऋ. ९,००१.०५
*प्र ते धारा असश्चतो दिवो न यन्ति वृष्टयः ।
अच्छा वाजं सहस्रिणम् ॥- ऋ. ९,०५७.०१
*अच्छा कोशं मधुश्चुतमसृग्रं वारे अव्यये ।
अवावशन्त धीतयः ॥- ऋ. ९,०६६.११
*प्र देवमच्छा मधुमन्त इन्दवोऽसिष्यदन्त गाव आ न धेनवः ।
बर्हिषदो वचनावन्त ऊधभिः परिस्रुतमुस्रिया निर्णिजं धिरे ॥- ऋ. ९,०६८.०१
*एते सोमाः पवमानास इन्द्रं रथा इव प्र ययुः सातिमच्छ ।
सुताः पवित्रमति यन्त्यव्यं हित्वी वव्रिं हरितो वृष्टिमच्छ ॥- ऋ. ९,०६९.०९
*अच्छा समुद्रमिन्दवोऽस्तं गावो न धेनवः ।
अग्मन्नृतस्य योनिमा ॥- ऋ. ९,०६६.१२
*एते सोमाः पवमानास इन्द्रं रथा इव प्र ययुः सातिमच्छ ।
सुताः पवित्रमति यन्त्यव्यं हित्वी वव्रिं हरितो वृष्टिमच्छ ॥- ऋ. ९,०६९.०९
*अच्छा हि सोमः कलशां असिष्यददत्यो न वोळ्हा रघुवर्तनिर्वृषा ।
अथा देवानामुभयस्य जन्मनो विद्वां अश्नोत्यमुत इतश्च यत् ॥- ऋ. ९,०८१.०२
*अच्छा नृचक्षा असरत्पवित्रे नाम दधानः कविरस्य योनौ ।
सीदन्होतेव सदने चमूषूपेमग्मन्नृषयः सप्त विप्राः ॥- ऋ. ९,०९२.०२
*अपामिवेदूर्मयस्तर्तुराणाः प्र मनीषा ईरते सोममच्छ ।
नमस्यन्तीरुप च यन्ति सं चा च विशन्त्युशतीरुशन्तम् ॥- ऋ. ९,०९५.०३
*स्तोत्रे राये हरिरर्षा पुनान इन्द्रं मदो गच्छतु ते भराय ।
देवैर्याहि सरथं राधो अच्छा यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥- ऋ. ९,०९७.०६
*प्र हंसासस्तृपलं मन्युमच्छामादस्तं वृषगणा अयासुः ।
आङ्गूष्यं पवमानं सखायो दुर्मर्षं साकं प्र वदन्ति वाणम् ॥- ऋ. ९,०९७.०८
*इन्द्रमच्छ सुता इमे वृषणं यन्तु हरयः ।
श्रुष्टी जातास इन्दवः स्वर्विदः ॥- ऋ. ९,१०६.०१
*अजीजनो अमृत मर्त्येष्वां ऋतस्य धर्मन्नमृतस्य चारुणः ।
सदासरो वाजमच्छा सनिष्यदत् ॥- ऋ. ९,११०.०४
*शूषेभिर्वृधो जुषाणो अर्कैर्देवां अच्छा रघुपत्वा जिगाति ।
मन्द्रो होता स जुह्वा यजिष्ठः सम्मिश्लो अग्निरा जिघर्ति देवान्- ऋ. १०,००६.०४
*प्र देवत्रा ब्रह्मणे गातुरेत्वपो अच्छा मनसो न प्रयुक्ति ।
महीं मित्रस्य वरुणस्य धासिं पृथुज्रयसे रीरधा सुवृक्तिम् ॥- ऋ. १०,०३०.०१
*प्रावेपा मा बृहतो मादयन्ति प्रवातेजा इरिणे वर्वृतानाः ।
सोमस्येव मौजवतस्य भक्षो विभीदको जागृविर्मह्यमच्छान् ॥- ऋ. १०,०३४.०१
*अच्छा म इन्द्रं मतयः स्वर्विदः सध्रीचीर्विश्वा उशतीरनूषत ।
परि ष्वजन्ते जनयो यथा पतिं मर्यं न शुन्ध्युं मघवानमूतये ॥- ऋ. १०,०४३.०१
*यस्ते अद्य कृणवद्भद्रशोचेऽपूपं देव घृतवन्तमग्ने ।
प्र तं नय प्रतरं वस्यो अच्छाभि सुम्नं देवभक्तं यविष्ठ ॥- ऋ. १०,०४५.०९
*वैश्वानरं विश्वहा दीदिवांसं मन्त्रैरग्निं कविमच्छा वदामः ।
यो महिम्ना परिबभूवोर्वी उतावस्तादुत देवः परस्तात् ॥- ऋ. १०,०८८.१४
*नाहं वेद भ्रातृत्वं नो स्वसृत्वमिन्द्रो विदुरङ्गिरसश्च घोराः ।
गोकामा मे अच्छदयन्यदायमपात इत पणयो वरीयः ॥- ऋ. १०,१०८.१०
*यस्य त्यत्ते महिमानं मदेष्विमे मही रोदसी नाविविक्ताम् ।
तदोक आ हरिभिरिन्द्र युक्तैः प्रियेभिर्याहि प्रियमन्नमच्छ ॥- ऋ. १०,११२.०४
*अग्ने अच्छा वदेह नः प्रत्यङ्नः सुमना भव ।
प्र नो यच्छ विशस्पते धनदा असि नस्त्वम् ॥- ऋ. १०,१४१.०१
*युवं भुज्युं समुद्र आ रजसः पार ईङ्खितम् ।
यातमच्छा पतत्रिभिर्नासत्या सातये कृतम् ॥- ऋ. १०,१४३.०५
*प्रातःसवने आज्यस्तोत्रम् – तासां वै होत्राणामायतीनामाजयन्तीनामच्छावाकीयाऽहीयत तस्यामिन्द्राग्नी अध्यास्तामिन्द्राग्नी वै देवानामोजिष्ठौ बलिष्ठौ सहिष्ठौ सत्तमौ पारयिष्णुतमौ तस्मादैन्द्राग्नमच्छावाकः प्रातःसवने शंसतीन्द्राग्नी हि तस्यामध्यास्ताम्। - ऐ.ब्रा. 2.36
*अथास्य (प्रजापतेः) यत् स्वं छन्द आसीद् अनुष्टुप् तामुदन्तमभ्युदौहदच्छावाकीयामभि, सैनमब्रवीदनुष्टुप् त्वं न्वेव देवानां पापिष्ठोऽसि, यस्य तेऽहं स्वं छन्दोऽस्मि यां मोदन्तमभ्युदौहीरच्छावाकीयामभीति, - - - -ऐ.ब्रा. 3.13
*ते वै ततोऽपहता असुरा अच्छावाकस्योक्थमश्रयन्त सोऽब्रवीद् इन्द्रः कश्चाहं चेमानितोऽसुरान् नोत्स्यावहा इत्यहं चेत्यब्रवीद् विष्णुस्तस्मादैन्द्रावैष्णवमच्छावाकस्तृतीयसवने शंसति – ऐ.ब्रा. 3.50
सं वां कर्मणा समिषा (ऋ. 6.69) इत्यष्टर्चमैन्द्रावैष्णवं सूक्तम्
*मित्रावरुणाभ्यां हि देवा दक्षिणतः प्रातःसवनेऽसुररक्षांस्यपाघ्नते। - - - इन्द्रेण(ब्राह्मणाच्छंसी) हि देवा मध्यतः प्रातःसवनेऽसुररक्षांस्यपाघ्नत। - - - --इन्द्राग्निभ्यां (अच्छावाकः) हि देवा उत्तरतः प्रातःसवनेऽसुररक्षांस्यपाघ्नत। - - - अग्निनैव पुरस्तात् प्रातःसवनेऽसुररक्षांस्यपघ्नते - ऐ.ब्रा. 6.4
*यत्सोम आ सुते नर (ऋ. 7.94.10) इत्यच्छावाकस्येन्द्राग्नी अजोहवुरितीन्द्राग्नी एवैतयाऽहरहर्निह्वयन्ते – ऐ.ब्रा. 6.6
*आहं सरस्वतीवतोरित्यच्छावाकस्य, वाग्वै सरस्वती, वाग्वतोरिति हैतदाहेन्द्राग्न्योरवो वृणं इत्येतद्ध वा इन्द्राग्न्योः प्रियं धाम यद्वागिति, प्रियेणैवैनौ तद्धाम्ना समर्धयति। - ऐ.ब्रा. 6.7
*अच्छावाकस्य सवनद्वये परिधानीयाद्वयं – तत एकाहिकाभिरेव मैत्रावरुणः परिदधाति, तेनास्माल्लोकान्न प्रच्यवते। अहीनाभिरच्छावाकः स्वर्गस्य लोकस्याऽऽप्त्यै। उभयीभिर्ब्राह्मणाच्छंसी तेनो स उभौ व्यन्वारभमाण एति - - - – ऐ.ब्रा. 6.8
*प्रस्थितयाज्या विषयं ऐन्द्रत्वं – प्रातर्यावभिरा गतं देवेभिर्जेन्या वसू इन्द्राग्नी सोमपीतय इति स्वयं समृद्धाऽच्छावाकस्य। एवमु हैता ऐन्द्र्यो भवन्ति। - ऐ.ब्रा. 6.10
*माध्यन्दिने अच्छावाकस्य याज्या – इन्द्राय सोमाः प्रदिवो विदाना (ऋ. 3.36.2) इति अच्छावाको यजति। - ऐ.ब्रा. 6.11
*
*तृतीयसवने अच्छावाकस्य याज्यायाम् आर्भवत्वं – इन्द्राविष्णू पिबतं मध्वो अस्येत्यच्छावाको यजत्या वामन्धांसि मदिराण्यग्मन्निति बहूनि वाह तदृभूणां रूपम्। - ऐ.ब्रा. 6.12
*अथाहास्त्यच्छावाकस्य प्रवरा3ः नाँ3 इति। अस्तीति ब्रूयाद्, यदेवैनमध्वर्युराहाच्छावाक वदस्व यत्ते वाद्यमित्येषोऽस्य प्रवरः। - ऐ.ब्रा. 6.14
प्रवरः – प्रकर्षेण वरणम्
*अथैतत् त्रैष्टुभमच्छावाकोऽन्ततः शंसति, सं वां कर्मणेति (ऋ. 6.69) यदेव पनाय्यं कर्म तदेतदभिवदति। समिषेत्यन्नं वा इषोऽन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै। अरिष्टैर्नः पथिभिः पारयन्तेति स्वस्तिताया एवैतदहरहः शंसति। - ऐ.ब्रा. 6.15
पनाय्यं – पण व्यवहारे स्तुतौ च
*इयमिन्द्रं वरुणमष्टमे गीरिति(ऋ.7.84.5) मैत्रावरुणस्य, बृहस्पतिर्नः परिपातु पश्चादिति(ऋ. 10.42.11) ब्राह्मणाच्छंसिनः, उभा जिग्यथुरिति(ऋ. 6.69.8) अच्छावाकस्य – ऐ.ब्रा. 6.15
*ऐरयेथामैरयेथामित्यच्छावाक उक्थ्येऽभ्यस्यति स हि तत्रान्त्यो भवति। अग्निष्टोमे होताऽतिरात्रे च, स हि तत्रान्त्यो भवति। - ऐ.ब्रा. 6.15
*अथाह यन्नाराशंसं वै तृतीयसवनमथ कस्मादच्छावाकोऽन्ततः शिल्पेष्वनाराशंसीः शंसतीति। विकृतिर्वै नाराशंसं, किमिव च वै किमिव च रेतो विक्रियते, तत्तदा विकृतं प्रज्ञातं भवत्यथैतन्मृद्विवच्छन्दः शिथिरं यन्नाराशंसमथैषोऽन्त्यो यदच्छावाकस्तद्दृढतायै दृळ्हे प्रतिष्ठास्याम इति। - ऐ.ब्रा. 6.16
*त्रीनेव संपातानच्छावाको विपर्यासमेकैकमहरहः शंसतीमामु षु प्रभृतिं सातये धा इति(ऋ. 3.36 प्रथमेऽहनीच्छन्ति त्वा सोम्यासः सखाय इति (ऋ.3.30) द्वितीये, शासद्वह्निर्दुहितुर्नप्त्यङ्गादिति (ऋ. 3.31) तृतीये। - ऐ.ब्रा. 6.19
*अथ यान्यहानि महास्तोमानि स्युः, को अद्य नर्यो देवकाम इति मैत्रावरुण आवपेत, वने न वायो न्यधायि चाकन्निति ब्राह्मणाच्छंस्या याह्यर्वाङुप बन्धुरेष्टा इत्यच्छावाकः। - ऐ.ब्रा. 6.19
*सद्यो ह जातो वृषभः कनीन इति (ऋ. 3.48) मैत्रावरुणः पुरस्तात् सूक्तानामहरहः शंसति। - - - -उदु ब्रह्माण्यैरत श्रवस्येति ब्राह्मणाच्छंसी ब्रह्मण्वत् समृद्धं सूक्तमहरहः शंसति। - - - -अभितष्टेव दीधया मनीषामिति(ऋ. 3.38) अच्छावाकोऽहरहः शंसत्यभिवत् तत्यै रूपम्। अभि प्रियाणी मर्मृशत् पराणीति यान्येव पराण्यहानि, तानि प्रियाणि, तान्येव तदभिमर्मृशतो यन्त्यभ्यारभमाणाः, परो वा अस्माल्लोकात् स्वर्गो लोकस्तमेव तदभिवदति। कवींरिच्छामि संदृशे सुमेधा इति। ये वै ते न ऋषयः पूर्वे प्रेतास्ते वै कवयस्तानेव तदभ्यति वदति। - ऐ.ब्रा. 6.20
*अप प्राच इन्द्र विश्वाँ अमित्रानिति(ऋ.10.131.1) मैत्रावरुणः पुरस्तात् सूक्तानामहरहः शंसति। - - -- ब्रह्मणा ते ब्रह्मयुजा युनज्मीति (ऋ. 3.35.4) ब्राह्मणाच्छंस्यहरहः शंसति - - -- -। उरुं नो लोकमनु नेषि विद्वानिति (ऋ. 6.47.8) अच्छावाकोऽहरहः शंसत्यनु नेषीत्येव ह्यहीनोऽहीनस्य रूपम्। नेषीति सत्रायणरूपम्। - ऐ.ब्रा. 6.22
*- - -तृतीयसवने वज्रेण वालखिल्याभिर्वाचःकूटेनैकपदया वलं विरुज्य गा उदाजन्। - - - -- यः ककुभो निधारय इति (ऋ. 8.41.4-6) मैत्रावरुणः पूर्वीष्ट इन्द्रोपमातय इति (ऋ. 8.40.9-11) ब्राह्मणाच्छंसी, ता हि मध्यं भराणामिति (ऋ. 8.40.3-5) अच्छावाकः। - ऐ.ब्रा. 6.24
*तं(यजमानं) होता रेतोभूतं सिक्त्वा मैत्रावरुणाय संप्रयच्छत्येतस्य त्वं प्राणान् कल्पयेति। - --- - -तस्य मैत्रावरुणः प्राणान् कल्पयित्वा ब्राह्मणाच्छंसिने संप्रयच्छत्येतं त्वं प्रजनयेति। -- -- -तं ब्राह्मणाच्छंसी जनयित्वाऽच्छावाकाय संप्रयच्छत्येतस्य त्वं प्रतिष्ठां कल्पयेति। - ऐ.ब्रा. 6.29
*अच्छावाकस्य शस्त्रं – एवयामरुतं(प्र वो महे इति) शंसति, प्रतिष्ठा वा एवयामरुत्प्रतिष्ठामेवास्य तत्कल्पयति। - ऐ.ब्रा. 6.30
*पशोर्विभक्तिः – - - - -दक्षिण ऊरुरच्छावाकस्य, सव्य आग्नीध्रस्य, - -- - ऐ.ब्रा. 7.1
*यशो अच्छावाकः – तां.ब्रा. 25.18.4
*सोमो ह खलु वै राजा कालेयम्। सदेवो हास्य यज्ञो भवति। यथा ह वा इदं बद्धवत्सा हिंकरी तुरीयत्य् एवं ह वाव तम् इन्द्रस् सोमम् आगच्छति यस्मिन् कालेयेन स्तुवन्ति। तस्माद् उ हैतस्मात् साम्नो नैव कदा चनेयात् सेन्द्रो मे सदेवो यज्ञो ऽसद् इति। - - -- - तद् ऐळम् अच्छावाकसाम भवति। पशवो वा इळा। पशुष्व् एव तत् प्रतितिष्ठति। – जै.ब्रा. 1.155
सोमयाग में माध्यन्दिन सवन के पश्चात् चार पृष्ठ स्तोत्र होते हैं जिनका गान सामवेदी ऋत्विज करते हैं। प्रथम पृष्ठ स्तोत्र का नाम रथन्तर, द्वितीय का बृहत्, तीसरे का नोधस व चौथे का कालेयम् साम है। कालेयम् साम का निधन ऐळं होता है। जैमिनीय ब्राह्मण का कथन है कि यह ऋग्वेद के चार ऋत्विजों होता, मैत्रावरुण, ब्राह्मणाच्छंसी व अच्छावाक् में से अच्छावाक् का साम है। कालेय साम के आरंभिक शब्द हैं – तरोभिर्वो विदद्वसुम् इन्द्रं सबाध ऊतये। बृहद् गायन्तः सुतसोमे अध्वरे हुवे भरं न कारिणम्।
*नार्मेधेनातिरात्रे ऽच्छावाकाय स्तुवन्ति। इळया रात्रिम् अभिसंतन्वन्ति। तद् आहुर् यन्ति वा एते ऽनुष्टुभो य उष्णिक्ष्व् अच्छावाकसाम कुर्वन्तीति। - -- -- -जै.ब्रा. 1.188
*अषाढो ह सावयसो ऽतिरात्रेणेजे। तद् उ हातिधन्वश् शौनकः प्रसुप्त आस। स होद्वंशीयम् अतिरात्रे ऽच्छावाकसाम चक्रे। तं होवाच मैवं कुरुत पलिप्तेळ स्वरः परस्ताद् अप्रतिष्ठितः पारिचर्यस्य रूपम् इति। -- -जै.ब्रा. 1.190
*नार्मेधम् एव कार्यम्। तद् ऐळं भवति। पशवो वा इळा। पशुर् वा पतेतान् रात्रेर् निरवाघ्नन्। तस्मान् नार्मेधम् एव कार्यम् इति। - - -- --तद् ऐळम् अच्छावाकसाम भवति। पशवो वा इळा। पशुष्व् एवैतत् प्रतितिष्ठति। - जै.ब्रा. 1.191
*इन्द्राय मद्वने सुतम् इति मद्वतीर् भवन्ति। - - - -तासु श्रौतकक्षम्। - - - - -- तदेळम् अच्छावाकसाम भवति। पशवो वा इळा। - जै.ब्रा. 1.217
इदं वसो सुतम् अन्धः इति गारम्। - - - - -तद् ऐळम् अच्छावाकसाम भवति। पशवो वा इळा। - जै.ब्रा. 1.223
*इन्द्र सुतेषु सोमेषु इत्य् उष्णिहो भवन्ति। - - - -तासु कौत्सम्। - - - -तद् ऐळम् अच्छावाकसाम भवति। पशवो वा इळा। - जै.ब्रा. 1.228
*स्वारं मैत्रावरुणसाम। प्राणस् स्वरः प्राणो मैत्रावरुणसाम। द्वयक्षरनिधनं ब्रह्मसाम। द्वन्द्वं प्रतिष्ठा प्रतिष्ठा ब्रह्मसाम। ऐळम् अच्छावाकसाम। पशव इळा पशवो ऽच्छावाकसाम। - - -- -ऐळेन वा निधनवता वोष्णिहम् आरभेत। वीर्यं निधनं वीर्यं उष्णिक्। पशव इळा पशव उष्णिक्। – जै.ब्रा. 1.309
*प्रातःसवने आज्यस्तोत्राणि : जगतीं होतुर् आज्ये। जागतो हि होता। सैषा भवति अग्न आ याहि वीतये इति। गायत्रीं मैत्रावरुणस्य( आ नो मित्रावरुणा)। - -- त्रिष्टुभं ब्राह्मणाच्छंसिनः (आ याहि सुषुमा हि ते)। अनुष्टुभम् अच्छावाकस्य। आनुष्टुभो हि अच्छावाकः(इन्द्राग्नी आ गतं सुतं इति) – जै.ब्रा. 1.319
*यदि द्वयोः पर्याययोर् अस्तुतयोर् अभिव्युच्छेद् धोत्रे च मैत्रावरुणाय च पूर्वे स्तुयुर् ब्रह्मणे चाच्छावाकाय चोत्तरे। - जै.ब्रा. 1.348
*स एष उक्थ्यो यज्ञः। - - -द्वया उ ह वै पशवः। राथन्तरा अन्ये, बार्हता अन्ये। - - -- -तस्योद्वंशीयम् अच्छावाकसाम भवति सर्वं पृष्ठरूपम् – पृष्ठानि वै पशवो - ऽभिपूर्वाणाम् एव पशूनाम् अवरुद्ध्यै। - जै.ब्रा. 2.84
*अथो आहुर् एकम् एवैतत् स्तोत्रं सत् तच् चतुर्धा विहृत्य स्तुयुष्, षड्भिर् एव होत्रे स्तुयुष्, षड्भिर् मैत्रावरुणाय, षड्भिर ब्राह्मणाच्छंसिने, षड्भिर् अच्छावाकाय। - जै.ब्रा. 2.111
*अथैष विवधः। - - -- स उक्थ्यो भवति – पशवो वा उक्थानि – पशूनाम् एवावरुद्ध्यै। तस्योद्वंशीयम् अच्छावाकसाम भवति सर्वपृष्ठरूपं – पृष्ठानि वै पशवो - ऽभिपूर्वाणाम् एव पशूनाम् अवरुद्ध्यै – जै.ब्रा. 2.114
*तद् उ वा आहुर् अच्छावाकस्येद् वाव स्तोत्रे प्रातस्सवन (इन्द्रः सोमस्य भक्षणार्थं) आजगाम। अन्तरितो वै तथा यज्ञाद् अभविष्यद् यद् अच्छावाकस्य स्तोत्रे प्रातस्सवने नागमिष्यद् इति। तस्माद् एतस्य यज्ञस्याच्छावाकस्य स्तोत्रे भक्षयन्ति। तस्माद् व् अच्छावाकायोभाव् अध्वर्यू प्रत्यागृणीतः, सर्वे चमसाध्वर्यवः। - जै.ब्रा. 2.152
*अथैष गायत्रः। तस्य त्रिवृति प्रातस्सवने पञ्चदशम् अच्छावाकस्याज्यं, सप्तदशं माध्यंदिनं सवनम्, एकविंशं तृतीयसवनम्। - - - -तद् यत् त्रिवृति प्रातस्सवने पञ्चदशम् अच्छावाकस्याज्यं भवति – ब्रह्म वै त्रिवृत्। क्षत्रं पञ्चदशो – ब्रह्मैव तत् क्षत्रस्य पुरस्ताद् दधाति। - जै.ब्रा. 2.171
*अग्निष्टोमे दक्षिणा – धेनुर् मैत्रावरुणाय, ऋषभो ब्राह्मणाच्छंसिने, - - स्थूर् यवाचितम् अच्छावाकाय --- - जै.ब्रा. 2.202
*अथ यत् स्थूर् यवाचितम् अच्छावाकाय भवति, धीतेव ह वा एषा होत्रायातयाम्नी यद् अच्छावाकीया। ताम् एतैर् एव यवैर् आप्याययन्ति। तत् स्थूरि भवति क्षेमस्य रूपम्। - जै.ब्रा. 2.203
*प्रातःसवने आज्यस्तोत्रं – तद् यत् त्रिवृद् भवति ब्रह्मणैव तत् समृद्ध्यन्ते। पञ्चदशं मैत्रावरुणस्य। - -- - सप्तदशं ब्राह्मणाच्छंसिनः। - - - -षोडशम् अच्छावाकस्य। इन्द्रियं वै वीर्यं षोडशी। - जै.ब्रा. 2.223
*सप्तदशं होतुः पृष्ठं भवति। - - - -एकविंशं मैत्रावरुणस्य। - - - --त्रिणवं ब्राह्मणाच्छंसिनः। - - - - -षोडशम् अच्छावाकस्य। इन्द्रियं वै वीर्यं षोडशी। - - - षोडशम् उ एवादोऽच्छावाकस्य। तद् द्वात्रिंशत्। द्वात्रिंशदक्षरानुष्टुप्। - जै.ब्रा. 2.224
*पृष्ठ्यषडहे प्रायणीयम् अहः -- ईर्म इव वा एषा होत्राणां यदच्छावाकः, यद् अच्छावाकम् अनुसंतिष्ठेर्म इव तुष्टुवाना स्युर् इति। तस्य त्रैककुभं ब्रह्मसाम भवत्य्, उद्वंशीयम् अच्छावाकसाम। इन्द्रियं वै वीर्यं त्रैककुभं, सर्वं पृष्ठरूपम् उद्वंशीयम्। – जै.ब्रा. 2.378
*द्वादशाहे द्वितीयमहः – त्वामिदा ह्यो नर इति - -- -तासु माधुच्छन्दसम्। - - - -तद् ऐळम् अच्छावाकसाम भवति। पशवो वा इळा। - जै.ब्रा. 3.27
*एवा ह्य असि वीरयुर् एवा शूर उत स्थिरः। - - - इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्न् इति वृद्धं ह्य् एतद् अहर् यद् बार्हतम्। तास्व् आष्टादंष्ट्रम् उक्तब्राह्मणम्। तद् ऐळम् अच्छावाकसाम भवति। - जै.ब्रा. 3.34
*द्वादशाहे तृतीयमहः -- तरणिरित् सिषासतीति प्रज्ञाता स्तोत्रिया भवन्ति। तासु रौरवं त्रिरूपं त्रिपरिष्टोभं तृतीयस्याह्नो रूपम्। - - -तद् ऐळम् अच्छावाकसाम भवति। - जै.ब्रा. 3.50
*श्रुधी हवं तिरश्च्या इन्द्र यस् त्वा सपर्यति। - - - -- यद् उ तिरश्चिर् आंगिरसो ऽपश्यत् तस्मात् तैरश्चम् इत्य् आख्यायते। - - - तद् ऐळम् अच्छावाकसाम भवति। - जै.ब्रा. 3.56
*द्वादशाहे चतुर्थमहः – यो राजा चर्षणीनाम् इति राज्यम् इव ह्य् एतर्ह्य् अगच्छन्। - - - - -इन्द्र तं शुम्भ पुरुहन्मन्न् अवसे यस्य द्विता विधर्तरि। -- - - -इति सूर्यवतीर् भवन्ति। - - - - -अथो ह स्मैतेनैव साम्ना भरद्वाजः पृश्न्य् अन्नाद्यम् अवरुन्द्धे। - - - -तद् ऐळम् अच्छावाकसाम भवति। - जै.ब्रा. 3.75
*द्वादशाहे चतुर्थमहः, उक्थम् – इममिन्द्र सुतं पिब ज्येष्ठम् अमर्त्यं मदम् इति ज्यैष्ठ्म् इव ह्य् एतर्ह्य् अगच्छन्। - - - तासु वासिष्ठम्। - - - -वसिष्ठो वै जीतो हतपुत्रो ऽकामयत बहुः प्रजया पशुभिः प्रजायेयेति। स एतत् सामापश्यत्। - - -तद् ऐळम् अच्छावाकसाम भवति। पशवो वा इळा। - - अथ षोडशी। - - - -उक्थानां वा एष एको यत् षोडशी। तद् यद् अत्र षोडशी क्रियते स्वेनैवैनं तद् आयतनेन समृद्ध्यन्ति। - जै.ब्रा. 3.83
*द्वादशाहे पंचमम् अहः -- अथ महानाम्नयः। महानाम्नीर् वा अनु प्रजाः प्रजायन्ते। -- - - गावो वै शक्वर्यः। तासाम् एषा पारे प्रतिष्ठा च तीर्थं च यद् अथकारश् चाध्यर्धा चेळा। - - - (इन्द्रो मदायेति) बार्हद्गिररायोवाजीये पांक्ते पांक्ते अहनि क्रियेते – पांक्ता वै पशवः। - - --तद् ऐळम् अच्छावाकसाम भवति। - जै.ब्रा. 3.103
*असावि सोम इन्द्र त इत्य् असावीति सिमानां रूपम्। तासु महावैश्वामित्रम्। एतेन वै विश्वामित्रो महिमानं भूमानम् अभिपूर्वं पशूनाम् अवारुन्द्ध। - - - तद् ऐळम् अच्छावाकसाम भवति। - जै.ब्रा. 3.134
*द्वादशाहे षष्ठम् अहः, पृष्ठानि – उभे यदिन्द्र रोदसी इति षट्पदाष् षष्ठे ऽहन् भवन्ति। - - - -तासु श्येनस् संपारणो ऽनपहानाय क्रियेते। - - - - तद् ऐळम् अच्छावाकसाम भवति। - जै.ब्रा. 3.158
अरण्येगेय श्येनस् साम
*सप्तम् अहः, पृष्ठानि –अथैता भवन्ति नकिष् टं कर्मणा नशद् इति। - - - -तासु वैखानसम्। वैखानसा वा एतानि सामान्य् अपश्यन्न् अभ्यारम्भं यज्ञस्य प्रत्यपसारम्। - - - -- तद् ऐळम् अच्छावाकसाम भवति। - जै.ब्रा. 3.190
*यद् इन्द्र चित्र म इह नास्ति त्वादातम् अद्रिवः। - - - - -तासु वसिष्ठस्य वीङ्कम् अतिक्रान्तिः। अति वा एतर्ह्य् अनुष्टुब् अनुष्टुभं क्रामति। - - --तद् ऐळम् अच्छावाकसाम भवति। - जै.ब्रा. 3.204
*द्वादशाहे अष्टमम् अहः - - उभयं शृणवच्च् च न इत्य् उभे एवैतेन रूपे समारभते यच् च पृष्ठ्यस्य षडहस्य यद् उ च छन्दोमानाम्। - - - -तासु वैयश्वम्। - - - तद् ऐळम् अच्छावाकसाम भवति। - जै.ब्रा. 3.221
*स एतद् विश्वामित्रस् सामापश्यत्। तेनास्तुत। पुरां भिन्दुर् युवा कविर् अमितौजा अजायत। - - - - -तद् ऐळम् अच्छावाकसाम भवति। - जै.ब्रा. 3.239
*द्वादशाहे नवमम् अहः – यत इन्द्र भयामहे ततो नो अभयं कृधि। मघवन् शग्धि तव तन् न ऊतये वि द्विषो वि मृधो जहि॥ इति मृध एवैतेन पाप्मानम् अपघ्नते। तासु समन्तम् उक्तब्राह्मणम्। तद् ऐळम् अच्छावाकसाम भवति। - जै.ब्रा. 3.264
*द्वादशाहः – गायत्री मैत्रावरुणा, जगती होता, - - - -त्रिष्टुप् ब्राह्मणाच्छंस्य्, - - -अनुष्टुब् अच्छावाको – जै.ब्रा. 3.369
*द्वादशाहः – विश्वे देवा अच्छावाको – जै.ब्रा. 3.374
*कद्रू – सुपर्णी आख्यानम् -- अच्छावाकस्य हैनं (सोमं) गोपनायां जहार। सोऽच्छावाकोऽहीयत। तमिन्द्राग्नी अनुसमतनुताम् – प्रजानां प्रजात्यै। तस्मादैन्द्राग्नो ऽच्छावाकः – मा.श. 3.6.2.13
*उक्थग्रहः -- तस्यासावेव ध्रुव आयुः । आत्मैवास्यैतेन संहितः पर्वाणि संततानि तद्वा अगृहीत एवैतस्मादच्छावाकायोत्तमो ग्रहो भवति – मा.श. 4.2.3.3
*एवमेव माध्यन्दिने सवने । अगृहीत एवैतस्मादच्छावाकायोत्तमो ग्रहो भवत्यथ
तृतीयं वसतीवरीणामवनयति तत्पर्व समैति प्रथममहोत्तरस्य सवनस्य
करोत्यु – मा.श. 4.2.3.5
*उक्थग्रहः -- इन्द्राग्निभ्यां त्वा । देवाव्यं यज्ञस्यायुषे गृह्णामीत्येवाच्छावाकायैन्द्राग्नीषु हि
तस्मै स्तुवते। – मा.श. 4.2.3.14
*राजसूये अभिषेकान्ते दक्षिणा – वशां मैत्रावरुणाय। ऋषभं ब्राह्मणाच्छंसिने। अन्यतरतोयुक्तं यवाचितमच्छावाकाय – मा.श.ब्रा. 5.4.5.22
*भक्षयित्वा (सोमशेषम्) समुपहूताः स्म इत्युक्त्वोत्तिष्ठति । पुरोडाशबृगलमादाय तद्यत्रैतदुपसन्नो ऽच्छावाकोऽन्वाह तदस्मै पुरोडाशबृगलम् पाणावादधदाहाच्छावाक वदस्व यत्ते वाद्यमित्यहीयत वा अच्छावाकः। तमिन्द्राग्नी अनुसमतनुताम् । प्रजानां प्रजात्यै तस्मादैन्द्राग्नोऽच्छावाकः स एतेन च हविषा यदस्मा एतत्पुरोडाशबृगलं पाणावादधात्येतेन चार्षेयेण यदेतदन्वाह तेनानुसमश्नुते। स (अध्वर्युः) वै सन्नेऽच्छावाके । ऋतुग्रहैश्चरति तद्यत्सन्नेऽच्छावाक ऋतुग्रहैश्चरति मिथुनं वा अच्छावाक ऐन्द्राग्नो ह्यच्छावाको द्वौ हीन्द्राग्नी द्वन्द्वं हि मिथुनं प्रजननं स एतस्मान्मिथुनात्प्रजननादृतून्त्संवत्सरं प्रजनयति।
– मा.श. 4.3.1.1-3
*पश्चाजमिव व एतच्छन्दो यदनुष्टुप् पश्चाजेवैषा होत्रा यदच्छावाक्या, तस्मादच्छावाकमुपैव ह्वयन्ते न वृणते। - काठ.सं. 26.9, कपि.क.सं. 41.7
*ऐन्द्रावैष्णवमच्छावाकस्य – काठ.सं. 34.16
*भरद्वाजादच्छावाकः ( न प्रच्यवते) – गो.ब्रा. 2.3.23
*ऐन्द्रावैष्णवमच्छावाकस्य उक्थं भवति – गो.ब्रा. 2.4.14, 2.5.10
*वीर्य्यवान्वा एष बह्वृचो यदच्छावाकाः – गो.ब्रा. 2.5.15
*नाछावाकं वृणीते, पश्चाजेव वा एषा, होत्राः स्वर्ग्या यदछावाक्या – मै.सं. 3.9.8
*स्थूरि यवाचितमच्छावाकस्य, स्थूरिरिव ह्येषा होत्रा स्वर्ग्या यदच्छावाक्या – मै.सं. 4.4.8
* एतावान् वै संवत्सरो यद् एष त्रयोदशो मासः ।- - - -- - - शाक्वरम् मैत्रावरुणस्य । वैरूपम् ब्राह्मणाच्छंसिनः। रैवतम् अच्छावाकस्य। त एतम् त्रयोदशम् अधिचरम् मासम् आप्नुवन्ति। – कौ.ब्रा. 25.11
*दशपेयः – रुक्मं होत्रे - -- वशां मैत्रावरुणायर्षभं ब्राह्मणाच्छंसिने वाससी नेष्टापोतृभ्यां स्थूरि यवाचितमच्छावाकाय (ददाति) – तै.सं. 1.8.18.1
यवाचितम् – यवपूर्णशकटम् – सायण भाष्य
*स्थूरि यवाचितमच्छावाकाय अन्तत एव वरुणमवयजते – तै.ब्रा. 1.8.2.4
दाशरात्रिके तृतीयेऽहनि आज्य स्तोत्राणि – अग्निनाग्निः समिध्यते इत्याग्नेयमाज्यं भवति। - - - -मित्रं हुवे पूतदक्षमिति राथन्तरम्मैत्रावरुणं। - - - -इन्द्रेण सं हि दृक्षुस इत्यैन्द्रं। - - - - ता हुवे ययोरिदमिति राथन्तरमैन्द्राग्नं – तां.ब्रा. 12.2.8
दाशरात्रिके तृतीयेऽहनि पृष्ठस्य स्तोत्राणि – यद्द्याव इन्द्र ते शतमिति शतवत्यो भवन्ति।(होतुः पृष्ठम्)। - - -वयङ्घ त्वा सुतावन्त इति सतो बृहत्यो वर्षीयश्छन्द आक्रमतेऽनपभ्रंशाय। (ब्रह्मणः पृष्ठम्)। तरणिरित्सिषासति वाजं पुरन्ध्या युजाव इन्द्रं पुरुहूतन्न मे गिरेत्यावदक्षरमुद्धतमिव वै तृतीयमहः (अच्छावाकस्य पृष्ठम्)। - - - - -रौरवमच्छावाकसाम भवति। - तां.ब्रा. 12.4.4
दाशरात्रिके चतुर्थेऽहनि पृष्ठस्तोत्राणि – भरद्वाजस्य पृश्न्यछावाकसाम भवति(यो राजा चर्षणीनाम् इति)। अन्नं वै देवाः पृश्नीति वदन्त्यन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै। - तां.ब्रा. 12.10.23
कया नश्चित्र आभुवदिति कवत्यः - - - -माचिदन्यद्विशंसतेत्युत्थानम् - - - - -उदु त्ये मधुमत्तमा इत्युदवत्य उदयनीये अहनि - - - -तरोभिर्व्वो विदद्वसुमिति स्तोमो तरो यज्ञो विदद्वसुः स्तोमेन वै यज्ञो युज्यते - - -। - तां.ब्रा. 15.10.1
तीव्रसोमाख्यं सप्तदशस्तोमकमुक्थसंस्थमेकाहम् – अभ्यभिसोमानुन्नयन्ति तीव्र एनन्धिनवदित्युभावध्वर्य्यू सर्व्वे चमसाध्वर्य्यवो अछावाकाय प्रतिगृणन्ति तीव्रयन्त्येवैनं। तदभक्षयन्त ऋत्विजश्चमसानवजिघ्रन्ति तीव्रयन्त्येवैनं तत्तानच्छावाकस्य स्तोत्रे भक्षयन्ति तीव्रयन्त्येवैनं। - तां.ब्रा. 18.5.15
त्रैशोकमुत्तरस्याह्नो ब्रह्मसाम भवति वैखानसमछावाकसाम यच्छुक्रिये सवने क्रियेते तेनैव जगती कृता तेन पशव्यः – तां.ब्रा. 18.11.10
अभिजिदतिरात्रस्य क्रतोः स्तोमक्लृप्तिः – त्रिवृत् बहिष्पवमानं पञ्चदशं होतुराज्यं सप्तदशम्मैत्रावरुणस्य पञ्चदशं ब्राह्मणाछंसिनः सप्तदशमछावाकस्यैकविंशो माध्यन्दिनः पवमानः सप्तदशं होतुःपृष्ठमेकविंशम्मैत्रावरुणस्य त्रिणवं ब्राह्मणाछंसिन एकविंशमछावाकस्य – तां.ब्रा. 20.8.1
विश्वजिदतिरात्रस्य क्रतोः स्तोमक्लृप्तिः – त्रिवृत् बहिष्पवमानं पञ्चदशं होतुराज्यं सप्तदशम्मैत्रावरुणस्यैकविंशं ब्राह्णाछंसिनः पञ्चदशमछावाकस्य सप्तदशो माध्यन्दिनः पवमान एकविंशं होतुः पृष्ठं त्रिणवम्मैत्रावरुणस्य सप्तदशं ब्राह्मणाछंसिन एकविंशमछावाकस्य – तां.ब्रा. 20.9.1
चतुर्वीराख्यं वीरोत्पत्तिसाधनं चतूरात्रम् – कालेयं प्रथमस्याह्णोच्छावाकसाम माधुच्छन्दसं द्वितीयस्य रौरवं तृतीयस्य समन्तं चतुर्थस्य – तां.ब्रा. 21.9.15
जमदग्नेश्चतूरात्रम्, तत्र प्रथमस्याह्नः क्लृप्तिः – अथोत्तरस्याह्णश्चतुर्विंशं बहिष्पवमानं पञ्चदशानि त्रीण्याज्यानि सप्तदशमछावाकस्य - - - -। तृतीयस्याह्न एकविंशं बहिष्पवमानं त्रीणि चाज्यानि पञ्चदशमच्छावाकस्य - - तां.ब्रा. 21.10.2
*प्रतिष्ठासाधनं सर्पाणां सत्रं – जर्व्वरो गृहपतिः - - -दत्तस्तापसो होता शितिपृष्ठो मैत्रावरुणस्तक्षको वै शालेयो ब्राह्मणाच्छंसी - - -अरुण आटोछावाकः – तां.ब्रा. 25.15.3
*विश्वसृजामयनं – तपो गृहपतिः - - - सत्यं होतर्त्तम्मैत्रावरुण उजो ब्राह्मणाच्छंसी - - यशोछावाको – तां.ब्रा. 25.18.4
*
*
*


text:
देवायतनकीर्तनम्
गोनन्द उवाच ।
भगवन् श्रोतुमिच्छामि पुण्यान्यायतनान्यहम् ।
कश्मीरेषु च देशेषु दर्शनं संप्रकीर्तय ॥११६०॥
बृहदश्व उवाच ।
विनायकस्तु गांगेयो विश्रुतो वर्धनद्रुम: ।
त्वं दृष्टा सर्वकल्याणीं सिध्दिमाप्रोति मानव: ॥११६१॥
तथावधं काम्यवरं तस्य दक्षिणपश्चिमे ।
देशे तु क्रोशमात्रेण दृष्टा कार्याणि साधयेत् ॥११६२॥
भूर्जस्वामी हिडिम्बेषु लोभार: श्रीविनायक: ।
उत्तंकेषु गुहास्वामी भीमेषु सौमुखस्तथा ॥११६३॥
भद्रेश्वरो महास्यश्च महाशनगवेषणौ ।
पौलस्त्यो गिरिवासी च जयेंश्वर महश्वरौ ॥११६४॥
एकैकमेव दृष्टा तु गणेशं सुसमाहित: ।
कार्यसिध्दिमवाप्रोति पुणयहलमुपाश्नुते ॥११६५॥
शच्या: समीपे पौलस्त्यं दृष्टा स्कन्दं नराधिप ।
पात्रकुंडे नर: स्रात्वा कौमारं लोकमाप्नुयात् ॥११६६॥
माल्ये वने गौतमेशं विश्वामित्रेश्वरं तथा ।
सौनासिकं वसिष्ठेशं माखरेशं सुरेश्वरम् ॥११६७॥
स्कन्धेश्वरं बिशाखेशं पौलस्त्यमपरं तथा ।
दृष्टा कुमारमेकैकं फलं गोदानजं लभेत् ॥११६८॥
पौलस्त्यनिर्मितं शुक्र भरव्दाजकृतं तथा ।
काश्यपं कणवमागस्त्यं वासिष्ठं च शतक्रतुम् ॥११६९॥
दृष्टा स्वर्गमवाप्रोति गोसहस्रफलं लभेत् ।
अग्रेरडिरसीं दृष्टा प्रतिमामाप्नुयाद्ध्रुवम ॥११७०॥
तैजसे तु नर: स्रात्वा दृष्टा प्रेताधिपं यमम् ।
स्वर्गलोकमवाप्रोति तिलधेनुफलं लभेत् ॥११७१॥
स्रात्वा तु पुष्करे तीर्थे दृष्टा सूर्यसुत तथा ।
सर्वपापविनिर्मिक्रो स्वर्गलोक महीयते ॥११७२॥
प्रेताधिपं वसिष्ठेशं उत्तकेशं तथा यमम् ।
दृष्टैकैकमथैतेभ्यो मुच्यते सर्वकिल्विषै: ॥११७३॥
तारारात्र्यां विशेषेण दृष्टाह्य......... ।
दृष्टा तमर्चितं देवं विरुपाक्षमिति श्रुतम् ॥११७४॥
नाप्रोति सर्वकालेषु भयं राक्षससम्भवम् ।
दृष्टा तु वारुणं देवं...... बलिना कृतम् ॥११७५॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो वारुणं लोकमश्नुते ।
मानसस्योत्तरे कूले महापद्म जलाशये ॥११७६॥
.......... भवनं पौलस्त्येन विनिर्मितम् ।
गोदानफलमाप्रोति व्याधिमिश्च विमुच्यते ॥११७७॥
दृष्टा धनेश्वरं देवं वितस्ताक्षसमीपत: ।
कपटेश्वरपार्श्वे च दृष्टाऽगत्येन निर्मितम् ॥११७८॥
सीतारि: गौतमस्वामी सौमुखं सुरभीकृतम् ।
दृष्टैकैकमथैतेभ्यो धनवानपि जायते ॥११७९॥
दृष्टा शशांकं राज्ञा तु शचीन्द्रेण विनिर्मितम् ।
चन्द्रलिकमवाप्रोति नरो नास्त्यत्र संशय: ॥११८०॥
मणिभद्रं तथा दृष्टा धनवानपि जायते ।
कामदेवमगस्त्येन पर्वतोपरि निर्मितम् ॥११८१॥
दृष्टा सुखमवाप्रोति रुपवानपि जायते ।
पुलस्त्यनिर्मिता देवी भुवि भीडेति विश्रुता ॥११८२॥
दृष्टा तां मणिवन्दयां च फलं प्राप्य मनीषितम् ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो विद्यामाप्रोत्यनुत्तमाम् ॥११८३॥
दृष्टा विशोकां काश्मीर्या केशवेनोपवृहिताम् ।
प्रतिष्ठितां केशवेन विष्णुलोके महीयते ॥११८४॥
भीमादेवीं तथा दृष्टा श्रियमाप्रोत्यनुत्तमाम् ।
तथा कापिअलीं देवीं तथा देवीं सुरेश्वरीम् ॥११८५॥
भद्रेश्वरीं गौतमेशीं देवीं कालशिलामपि ।
तथोद्योगश्रियं नाम्रा गवाक्षीं चणिडकामपि ॥११८६॥
दुर्गा देवीं सविजयां शाकुनीं ब्रह्मचारिणीम् ।
चन्द्रेश्वरीं तथा दृष्टा महोरथमवाप्नुयात् ॥११८७॥
चक्रस्वामीसमीपे च दृष्टा देवीं हराडगाम् ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते ॥११८८॥
कार्तवीर्यार्जुनस्वामी नामांकं च दिवाकरम् ।
कश्यपस्वामिमार्तण्ड- विष्वगश्वकृतं रविम् ॥११८९॥
सुचन्द्रेशं सुचक्रेशं सुरभिस्वामिनं रविम् ।
दृष्टैकैकमथैतेभ्यो हयदानफलं लभेत् ॥११९०॥
ब्रह्माणं वरदं दृष्टा शैलरुपधरं स्वयम् ।
विष्णुस्वामि- हरस्वामि-कश्यपस्वामिनस्तथा ॥११९१॥
दृष्टौतान् स्वर्गमाप्रोति भूमिपालपितामहान् ।
चक्रस्वामिसमीपस्थं हरिं दृष्टा सुदर्शनम् ॥११९२॥
सायंभुवं वह्रिकृतं तथा वै पिंगलेश्वरम् ।
बिन्दुनादेश्वरं देवं देवं भद्रेश्वरं तथा ॥११९३॥
चन्द्रेश्वरं सज्येष्ठेशं बालखिल्येश्वरं हरिम् ।
केशवेशं स्वमेशं च धौम्येशं वरुणेश्वरम् ॥११९४॥
चक्रेश्वरं सचन्द्रेशं कश्यपेशं विलोहितम् ।
कामेशं सवसिष्ठेशं भूतेशं सगणेश्वरम् ॥११९५॥
सूर्येश्वरं महाराज भस्मेशं विमलेश्वरम् ।
दृष्टैकैकमथैतेभ्यो मुच्यते सर्वकिल्विषै: ॥११९६॥
हिमाचलेशं शंखेशं देवं वै वठ्ठलेश्वरम् ।
महानदेश्वरं शंभुं वरदं कश्यपेश्वरम् ॥११९७॥
राजेश्वरं नृसिंहेशं भवेशं धनदेश्वरम् ।
दृष्टैव सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशय: ॥११९८॥
सदा सन्निहितो राजन् देवो भूतेश्वरो हर: ।
मुच्यते किल्विषै: सर्वैस्तत्र दृष्टैव नन्दिनम् ॥११९९॥
नन्दीस्व्हरप्रसादेन महाभूतेश्वरो हर: ।
सान्निध्यं कुरुते तत्र लोकानां हितकाम्यया ॥११९०॥
सदा सन्निहितस्तत्र नन्दीभक्त्या हरस्य तु ।
भक्त्या नन्दिनमालोक्य समाप्रोति मनीषितम् ॥१२०१॥
तयोर्मध्ये गतं दृष्टा संप्राप्तं कपटेश्वरम् ।
गो-सहस्रमवाप्रोति संपूज्याभीप्सतां गतिम् ॥१२०२॥
इति श्री नीलमते देवायतनकीर्तनम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
स्वतंत्रता दिवस पर संस्कृत निबंध। Essay on Independence Day in Sanskrit
स्वतंत्रता सर्वेभ्यः प्राणिभ्यः प्रिया भवति। जीवजन्तयोSपि पराधीनतायां कष्टस्य अनुभवं कुर्वन्ति। १९४७ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य पञ्चदशे दिनाङ्के भारतगणराज्यं स्वतन्त्रम् अभवत् । अतः अयं दिवसः "स्वतंत्रतादिवसः" इति कथ्यते। अस्मिन् दिवसे राष्ट्रपतिः राष्ट्रं सम्बोधितवान्। देशभक्ताः इमं राष्ट्रीयपर्वरूपेण स्मरन्ति। यद्यपि अस्माकं देशे अनेकानि राष्ट्रीयपर्वाणि सन्ति परन्तु इदं एकम् अत्यन्तं महत्वपूर्णं राष्ट्रीयं पर्वं विद्यते। अयं दिवसः इतिहासे सुवर्णाक्षरै अंकितः अस्ति। इमं दिवसं सर्वे जनाः महता उत्साहेन सम्मानयन्ति। बालाः वृद्धाः युवानश्च सर्वे प्रसन्नाः दृश्यन्ते। सर्वत्र भारतमातुः जयस्य तुमुलध्वनिः श्रूयते।
SHARE THIS


text:
अथ कामधेनुकल्पः प्रारभ्यते .
श्रीगणेशाय नमः ॥ आचम्य प्राणानायम्य देश - कालौ स्मृत्वा एवंगुणविशेषणविशिष्टायां शुभतिथौ ,
गोत्रः नामधेयः , श्रीमान्गोत्रस्य नामधेयस्य मम इहजन्मनि गुरोरुपदेशितस्य दशाक्षरकामधेनुमंत्रसिद्धये इत
आरभ्य विंशतिदिनपर्यंतं दिनेदिने नित्यकर्मानंतरं तद्देवताउद्दिश्य पंचोपचारपूजापूर्वकम् पंचसहस्त्रसंख्याकक्रमेण
विंशतिदिने लक्षसमसंख्याकजपानंतरं जपदशांशतः , एतत्संकल्पानंतरं दिनद्वयेन बिल्वफलशकलै र्बिल्वपत्रैर्वा
दशसहस्त्रसंख्याकघृतपायससहितहोमानंतरं , पुनः दिनैकेन शुद्धजलेन सहस्त्रसंख्याकतर्पणं , ततःपरदिने एतन्मंत्रोच्चारणपूर्वकं
स्वशिरसि शतसंख्याकमार्जनम् ततः परदिने दशसंख्याकब्राह्मणभोजनरूपपुरश्वरणकर्माहं करिष्य ॥
ॐ अस्य श्रीकामधेनुदशाक्षरमहामंत्रस्य वसिष्ठऋषिः , गायत्रीच्छंदः , श्रीकामधेनुर्देवता , क्लींबीजं , र्हींश्रींशक्तिः ,
धेंकीलकम् , श्रीकामधेनुप्रीत्यर्थे जापे विनियोगः ॥ ॐ क्लीं अंत्द्ददयायनमः ॐ र्हींतंशिरसे स्वाहा ॐ श्रीं मंशिखायैवौषट्
॥ ॐ धें अंकवचाय हुं ॥ ॐ धेनवे नेत्रत्रयायवौषट् ॥ ॐ नमः अस्त्राय फट् ॥ लोकत्रयेण दिग्बंधः ॥ पंचस्तनीं चतुःश्रृंगीं चतुष्पादां
चतुर्भुजाम् ॥ चतुर्वर्गफलांदायीं भावितां सुरभिं भजे ॥ ॐ लंपृथ्वीतत्त्वात्मिकायै श्रीकामधेन्वेनमः गंधं परिकल्पयामि नमः ॥
इति पंचोपचारैः पूजा ॥ अथ मनु ;- ॐ क्लींर्हींश्रींधें धेनवे नमः ॥ लक्षजपेन सिद्धिर्भवति ॥ इति श्रीकामधेनुकल्पः समाप्तः ॥१०॥


text:
राजशेखरः
राजशेखरः (Rajashekhar) स्वनाटकप्रस्तावनासु स्वजीवनसम्बन्धे यदुक्तवांस्तदाधारेण यायावरवंशेऽस्य जन्माऽऽसीत् । अयं राजशेखरो महाराष्ट्रदेशीय अकालजलदस्य पौत्रः दर्दुकस्य शीलवत्याश्च पुत्र आसीत् । अयं क्षत्रियकन्यां चौहानवंशोद्भवाम् अवन्तिसुन्दरीं नाम ललनामुपयेमे । इयमवन्तिसुन्दरी महाविदुषी बभूव । राजशेखरः पाकपरिभाषाविषये तन्मतमप्युपन्यस्तवान् । यथा- ‘आग्रहपरिग्रहादपि पदस्थैर्व्यवसायः, तस्मात्पदानां परिवृत्तिवैमुख्यं पाक इति वामनः । ‘इयमशक्तिर्न पुनः पाकः’ इत्यवन्तिसुन्दरी । हेमचन्द्रः देशीयनाममालायाम् अवन्तिसुन्दरीकृतं ‘देसीयशाब्दकोषम्’ स्मृतवान्, तथाऽवन्तिसुन्दर्या कृतं कतिपयशब्दानां नवस्यार्थस्य चर्चामपि कृतवान् । अवन्तिसुन्दर्याः प्राकृतकविताप्रियतायाः प्रमाणमिदं यत्तदनुरोधेनैव राजशेखरः कर्पूरमञ्जरीसट्टकं प्राकृतभाषामयं निर्मितवान् ।
महाराष्ट्रदेशोद्भवोऽयं कान्यकुब्जराजस्योपाध्यायपदमलंकृतवान् । एतदाश्रयदातुर्नाम महेन्द्रपाल इत्यासीद्यः प्रतिहारवंश्यनृपेषु गौरवशाली समाख्यातः । एतदादेशेनैव बालरामायणं प्रथममभिनीयते स्म । कियतः कालस्य कृतेऽयमन्यं कञ्चन नृपमप्याश्रयत् । यदादेशेन विध्दशालभञ्जिकाया अभिनयो जातः । महेन्द्रपालानन्तरमयं पुनस्तत्तनयस्य महीपालस्य सभ्यभावेन स्थितः यदादेशेन बालभारतस्याभिनयः प्रथमं पदमधत्त ।
एषां राज्ञां कालस्य पर्यालोचनया राजशेखरस्य कालः ख्रीष्टनवमशतकस्यावसानभागो दशमशतकस्य पूर्वभागश्च सिद्धयति । यं महेन्द्रपालमयं स्मरति तेन कारितौ शिलालेखौ १०३, १०७ ख्रीष्टाब्दयोरुत्कीर्णौ, नवमशतकोत्पन्नमानन्दवर्धनमयमुध्दरति, मुञ्जस्य (९७५-९९३) कृपाश्रयेण धनञ्जयेन चायं स्मर्यते, (सर्वमपीदम्मदुक्तमनुमोदयति) ।
राजशेखरस्य परिचयः[सम्पादयतु]
अयम् एकः संस्कृतकविः, आलङ्कारिकः शास्त्रकारश्च आसीदिति पण्डिता आमनन्ति । क्षत्रियकुलावतंसस्य चौहानवंशस्य अनर्घ्यरत्नम् " अवन्तिसुन्दरी" इति कन्यारत्नम् अस्य कलत्रम् । राजशेखरः यायावरवंशीयः इति इतिहासः ब्रवीति । एतस्य पिता दुहिकः(दुर्दुकः), माता शीलवती । क्रि.शक नवमशताब्दान्ते दशमशताब्दादौ वा महाराष्ट्रप्रदेशे एषः आसीदिति ज्ञायते । एतेन नाटकान्यपि विरचितानि, अतः ’नाटकान्तं कवित्वम्’ इतिलोकोक्त्यनुसारं स्वस्य कवित्वम् प्रत्यपादयत् । क्रिस्तशके नवमे शतमाने ई.८८४तः ९९१ संवतः मध्यकाले राजशेखर आसीदिति इतिहासज्ञाः अभिप्रयन्ति । अयं दशमे शतमाने आसीदिति भाण्डारकरपण्डितस्याभिप्रायः । महाराष्ट्रम् अस्य जन्मस्थानम् । एष कान्यकुब्जे राज्ञः महेन्द्रपालस्य आस्थाने कविरासीत्, अपि च यायावरकुलोत्पन्नस्य अकालजलदनाम्नः अलब्धकृतेः कवेः प्रपौत्र आस इत्यपि तस्यैव ग्रन्थद्वारा ज्ञातुं शक्यते । यतः बालरामायणे स्वयम् अकालजलदं स्तौति, यथा- " स मूर्तो यत्रासीद् गुणगण इवाकालजलदः, सुरानन्दः सोऽपि श्रवणपुटपेयेन वचसा । न चान्ये गण्यन्ते तरल कविराजप्रभृतयो, महाभागस्तस्मिन्नयमजनि यायावरकुले ॥ तदामुष्यायणस्य महाराष्ट्रचूडामणेः अकालजलदस्य चतुर्थो दौर्दुकिः (प्रपौत्रः) शीलवतीसूनुः उपाध्यायः श्रीराजशेखरः" इति । अयं ब्राह्मणो वा क्षत्रियो वा इति विषये साहित्यविमर्शेषु महती चर्चा प्रवृत्ता दृश्यते ।
राजशेखरस्य कृतयः[सम्पादयतु]
- कर्पूरमञ्जरी(सट्टकम्) सट्टकलक्षणं तूक्तम् भावप्रकाशः नाम्नि ग्रन्थे यथा- सैव प्रवेशकेनापि विष्कम्भेन विना कृता । अङ्कस्थानीयविन्यस्तचतुर्जवनिकान्तरा । प्रकृष्टप्राकृतमयी सट्टकं नामतो भवेत् ॥ इति । पूर्णतया प्राकृतभाषायां विरचितमिदं सट्टकप्रकारे विरचितम् नाटकम् । अत्र राजाऽपि प्राकृतभाषायामेव सम्भाषते । कर्पूरमञ्जरीति प्रसिद्धायाः विदर्भराजपुत्र्याः विवाहः चण्डपालनाम्ना सह कथं समभवदिति कथाऽत्र वर्णिता, या कथा तु पूर्वम् अपराजितनाम्ना कविना निबद्धासीदिति राजशेखरेणैव गीयते । अस्मिन्नाटकेऽनेन कविना प्रस्तावनायां हालः हरिचन्द्रः कविराजः इत्यादयः पूर्वकवयः स्मर्यन्ते । एषु कविराजः राघवपाण्डवीयम् नाम्नः द्विसन्धानकाव्यस्य कर्ता, राजशेखरस्य पूर्वपुरुषश्च । एष कविराजम् ,बालकविः, इति उपज्ञापयति । एवं च ’बालकविः कविराजो निर्भयराजस्य तथोपाध्यायः’ इति वदन् कविराजः निर्भयनाम्नः राज्ञः गुरुरासीदिति ज्ञापयति । आत्मानं "रजनीवल्लभशिखण्डः" अर्थात् रजनीवल्लभः=चन्द्रः (राजः) स एव शिखण्डः शेखरम् यस्य सः रजनीवल्लभशिखण्डः = राजशेखरः । इति निर्दिशति ।
- बालभारतम् इत्येतदपि नाटकम् । ’प्रचण्डपाण्डवम्’ इत्यस्य अपरं नाम । एतस्य नाटकस्य अङ्कद्वयमात्रं लब्धम् । आधुनिकैः प्रकाशकैः कृताः काश्चित् टिप्पणीः अतिरिच्य एतस्य काऽपि टीका नोपलभ्यते । अस्य प्रस्तावनयाऽवगम्यते यत् कान्यकुब्जस्य निर्भयो नाम राजा, तस्य पुत्रः महीपालदेवश्च राजशेखरस्य शिषावास्ताम् इति ।
- बालरामायणम् एतन्नाटकम् रामायणकथाधारितम् । अत्र ’बाल’शब्दः लघुपर्यायः, न तु शिशुपर्यायः इति भाति । यतः इदमपि नाटकम् प्रौढबन्धैः निबद्धम् । इदम् मूलमात्रम् लब्धम्, न तु सव्याख्यानम् । काव्यशास्त्रे औचित्यविचारचर्चाविषये भोजः स्वकीये ग्रन्थे शृङ्गारप्रकाशः इत्याख्ये बालरामायणस्य वाक्यमुदाहरति यथा-तत्र प्रबन्धे दोषहानम्, अनौचित्यपरिहारेण; यथा मायाकैकेयी-दशरथाभ्यां रामः प्रवासितः; न मातापितृभ्याम् इति निर्दोषः दशरथे इति ।
- विद्धशालभञ्जिका(नाटिका) अस्य नाटकस्य कथा का? इति मया इतोऽपि न ज्ञातम् । नारायणदीक्षितनाम्ना पण्डितेन कृता टीका विद्यत इति श्रुतम् ।
- काव्यमीमांसा अयम् अलङ्कारशास्त्रग्रन्थः । प्रतीतानाम् अप्रतीतानां च कवीनां काव्येषु प्रयुक्तानि पदानि पद्यानि च औचित्यानौचित्यविमर्शनिकषोपले सङ्घर्ष्य अनेकेषां काव्यानां सौवर्णीम् कान्तिम् समपादयत् । अष्टमे शतमाने यशोवर्मनामा कविः स्वस्य नाटके रामाभ्युदयनाम्नि पात्रौचित्यं पुष्टिः इति प्रथमतया प्रस्तावरूपेण औचित्यम् इति पदम् प्रायुङ्त । तदनु ये य आलङ्कारिकाः क्षेमेन्द्रपर्यन्तम् अलङ्कारशास्त्रोद्याने स्वग्रन्थपुष्पाणि व्यकासयन्, ते सर्वेऽपि "औचित्यं रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम्" इति क्षेमेन्द्रस्य वाक्यं विस्तरेण व्यवृण्वन् । काव्येषु वर्ण-शब्द-गुण-विषय-प्रबन्ध-प्रकरण-रीति-भावादिषु कविभिः ’औचित्यदृष्टिः’ प्रयोज्या इति खलु औचित्यसिद्धान्तस्य राद्धान्तः । तदयम् काव्येषु औचित्यस्य प्राधान्यं प्रतिपादयन् एतस्मिन् ग्रन्थे पूर्वाचार्याणाम् अभिप्रायान् क्रोडेकुर्वन् "उचितानुचितविवेको व्युत्पत्तिः" इति वदन् तस्मात् रसोचितशब्दार्थसूक्तिनिबन्धनः चारुः इति स्वमतम् विशदयति ।
राजशेखरस्य गरिमा[सम्पादयतु]
राजशेखरः संस्कृत-प्राकृत-पैशाच्यपभ्रंशाभिधासु चतसृष्वपि भाषासु निपुणो विद्वानत एव तस्मिन् कविराज इति संज्ञाऽन्वर्था । तन्मतानुसारेणैकाधिकभाषायां सफलकविरेव कविराज इति कथ्यते । राजशेखरस्य शब्दगुम्फनव्यग्रता तस्य शब्दकवित्वं प्रकाशयति, वर्णननैपुण्यं पुनस्तस्य तत्राप्यव्याहतमेव, यथा कर्पूरमञ्जर्याम् ।
परं ज्योत्स्ना उष्णा गरलसदृशश्चन्दनरसः
क्षतक्षारो हारो रजनिपवना देहपतनाः।
मृणाली बाणाली ज्वलयति च जलस्तनुलतां
वरिष्ठा यद् दृष्टा कमलवदना सा सुनयना ॥
राजशेखरः विचक्षणः विनयशाली च । भाषाविषये कर्पूरमञ्जर्याम् अनेन कृतं निर्वचनम्, भाषाविषये कलहायमानानाम् आधुनिकानां कृते उपदेशायमानम् सत्, भाषाविचारे संस्कृतज्ञानां निरहङ्कारितां च द्योतयति । यथा-
- प्राकृते पाठः यथा-
- अत्थविसेसा ते चिअ सद्दा ते चेअ परिणमन्ता वि ।
- उत्तिविसेसो कव्वं भासा जा होद्द सा होउ ॥
- संस्कृतानुवादः यथा-
- अर्थनिवेशास्त एव शब्दास्त एव परिणमन्तोऽपि ।
- उक्तिविशेषः काव्यं भाषा या भवति सा भवतु ॥
एवं वदता राजशेखरेण समाजस्वास्थ्याय अनुपमम् सूत्रमेकं निरमायि, भाषादुरभिमानिनः परिभावयन्, स्वयं च कीर्तिमेरुं समारोहत् । सः स्वस्य कृतिषु अनेकान् प्राक्तनकवीन् कीर्तयति । सचानेकैः कविभिः शास्त्रकारैश्च प्रस्तूयते । महान् आलङ्कारिकः क्षेमेन्द्रः स्वस्य औचित्यविचारचर्चा इति ग्रन्थे राजशेखरस्य कविताम् उदाहरति, यथा-
- ....सोऽयं सम्प्रति राजशेखरकविर्वाराणसीं वाञ्छति ॥ इति ।
- सूक्तिमुक्तावल्याम्-" अकालजल्देन्दोः सा हृद्या वचनचन्द्रिका । नित्यं कविचकोरैर्या पीयते न च हीयते ॥(राजशेखरस्य)
- कर्पूरमञ्जरी
- बालभारतम्
- बालरामायणम्
- विद्धशालभञ्जिका इत्येतानि नाटकानि रचितानि ।अपि च
- काव्यमीमांसा इत्याख्यः अलङ्कारग्रन्थः, हरविलासादि-ग्रन्थाः लिखिताः ।


text:
ननु केचिदेव सहजशक्तियुक्ताः । तत्किमिदानीं मा भूदन्येषामिह प्रवृत्तिः ? येनोच्यते नैसर्गिकी च प्रतिभेत्यत्र आह—
पूर्ववासना जन्मान्तराभ्यासाहितः संस्कारः अभ्यासानुबन्धित्वात् । यथोक्तमाचार्यशूरेण—
60 पूर्वा चासौ पूर्वजन्मभावितत्वात्, वासना चेति विग्रहः । सैव गुणो विशेषः, सद्भिः स्तुतत्वात् । 37a तस्या वा गुणः यथाप्रत्ययं प्रबोधः स्वानुरूपकार्यजननाभिमुखलक्षणो विशेषस्तं हेतुभावेन अनुबध्नाति, अपेक्षत इति पूर्ववासनागुणानुबन्धि । प्रतिभानं प्रज्ञा तच्च प्रकरणात् काव्यविषयकम् । अद्भुतमाश्चर्यं लोकस्य कथमीदृशं प्रतिभानं यथेति विस्मयजनकत्वाद् दुर्लभं वाद्भुतम् । नैसर्गिकी प्रतिभेति यावत् । यद्यपिन विद्यते येषां तैरपि काव्याभ्यासः करणीयः । एवं नासौ निष्फला भविष्यतीत्याह—श्रुतेनेत्यादि । श्रुतेन काव्याङ्गविद्याविषयेण श्रवणेन बहुना निर्मलेन । यथोक्तं प्राक् । यत्नेन चाभियोगेन अमन्देन यथोक्तं पूर्वम् । करणेन हेतुना पुरुषेणोपासिता समाराधिता अभ्यस्तेति यावत् । वाक् काव्याङ्गक्रियाकल्पादिविद्यालक्षणविशिष्टा अर्थात्प्रकरणाद्वा तदन्यथानुपपत्त्या काव्यसम्पदोऽर्थः सामर्थ्यम् । काव्यव्युत्पत्तिप्रस्तावः प्रकरणम् । यथोक्तम्—
अपरन्यायो यथासम्भवमिह सर्वोऽनुसर्तव्यः सामान्योक्तिभूयस्त्वात् । कमपि कञ्चित् सहजशक्त्यविरहे यादृशं तत्कल्पमनुग्रहं काव्यरचनासाम[र्थ्यदान]लक्षणम् । ध्रुवमवश्यं करो37b त्येव उपासितुः पुरुषस्य । नात्र सन्देहः । तस्मान्नैसर्गिकी प्रतिभा नास्ति ममेति नोपासितव्यैव सरस्वती । कामधेनुरवश्यमेवानुग्रहीष्यतीति [ध्येयम्] ॥