text:
काळिङ्गसर्पः
काळिङ्गसर्पः ५.६ मी. दीर्घः भवितुम् अर्हति। विश्वे अतीवदीर्घः विषपूरितश्च भवति। अस्य गणीयाः सर्पाः भारते तथा इतर-आग्नेय-एशियादेशेषु लभ्यन्ते। एते अधिकतया अरण्यप्रदेशेषु लभ्यन्ते। कालिङ्गसर्पः नागजातीयः(cobra) न भवति। अस्य नागस्य च कः भेदः? अस्य शिरोधरस्य तथा नागस्य च भिद्यते इति विशेषः। काळिङ्गसर्पाः नागसर्पाणाम् अपेक्षया (आकारे) दीर्घाः भवन्ति। अस्य काळिङ्गस्य शिरोधरे ”^” ईदृशं चिह्नं भवति। किन्तु अन्येषु नागसर्पेषु नेत्राकरचिह्नस्य रेखा भवति। काळिङ्गसर्पस्य जीवसङ्कुलस्य “ओफियोफगस्” इति नाम भवति। अस्य पदस्यार्थः “सर्पभक्षकः” इति। काळिङ्गसर्पस्य विषः साक्षात् मानवस्य नाडिषु प्रविशति। एकवारं दशति चेत् नरः मृतः भवति। तावान् विषयुक्तः सर्पविशेषः भवति। एते एष्याखण्डस्य अपायकारिकाळिङ्गसर्पाः भवन्ति।
अन्तर्विषयाः
परिचयः[सम्पादयतु]
काळिङ्गसर्पः दीर्घः बलयुतञ्च भवति। अस्य दैर्घ्यं ३.६ तः ४ मी. परिमितं भवति। प्रायः अस्य भारः ६ किलोपरिमितं भवति। गात्रे बृहत् सर्पः भवति चेत् अपि चलने शीघ्रगामी, सूक्ष्मग्राहीच भवति। हरितवर्णः, कृष्णवर्णः, पिङ्गलश्च वर्णयुक्ताः काळिङ्गसर्पाः भवन्ति। देहस्य अधोभागे हरिद्रामिश्रितवर्णः भवति। प्रोटेरोग्लिप् सदृशदन्तरचना अस्ति। अर्थात् मुखस्याग्रे विषदन्तौ भवतः। स्त्रीसर्पस्यापेक्षया पुरुषसर्पः गात्रे बृहत् दृश्यते। सामन्यतः अस्य आयुः २० वर्षाणि भवति।
आवसस्थलम्[सम्पादयतु]
काळिङ्गसर्पाः दक्षिणाग्नेय एशीयाखण्डेषु दृश्यन्ते। सामान्यतः अन्ये सर्पाः यथा दृश्यन्ते तथा न दृश्यन्ते बहिः। अतीवोन्नतेषु अरण्यप्रदेशेषु दृश्यन्ते। अधिकतया सरोवराणां परितः भवन्ति। अरण्यानां नाशः जायमानः अस्तीत्यतः काळिङ्गसर्पाणां सङ्ख्या क्षीयमाणा अस्ति।
मृगया[सम्पादयतु]
अन्यसर्पाः इव काळिङ्गसर्पाः द्विजिह्वया रासायनिकसङ्केतान् जिघ्रन्ति। शरीरस्य सूक्ष्मभागेन गन्धं जिघ्रति। अनन्तरं अग्रे विद्यमानजन्तुभिः सह मृगयां करोति। दिशां ज्ञातुं द्विजिह्वां बहिः संस्थाप्य ज्ञास्यन्तीति। १०० मीटरपरिमिते दूरे विद्यमानं जन्तुं स्वघ्राणशक्त्या ज्ञातुं शक्ताः भवन्ति। भूमेः कम्पनेनापि ज्ञातुं शक्ताः भवन्ति। स्वमुखात् विषं मृगया समये प्रसारयति। समनन्तरं जन्तुं कवलयति। अन्येषां सर्पाणाम् इव अस्य दन्ताः क्रमेण न भवन्ति। रात्रौ काळिङ्गसर्पाः न दृश्यन्ते। तथापि एते मृगयानिमित्तं सर्वदा सिद्धहस्ताः भवन्ति इति विज्ञानिनां मतम्। प्रख्याताः सरीसृपतज्ञाः दिवाचराः एते काळिङ्गसर्पाः इति कथयन्ति।
आहारक्रमः[सम्पादयतु]
काळिङ्गसर्पस्य प्रमुखः आहारः अन्यसर्पाः भवन्ति।(न्यूनं) विषरहिताः अजगराः अन्यसरिसृपाश्च आहारत्वेन स्वीक्रियते। गृहगोधिका, मूषकः, शशः, अन्ये पक्षिविशेषाश्च अस्य सर्पस्य आहारक्रमे अन्तर्भवन्ति। बृहत्कायान् लघुकृत्वा गिलन्ति। अधिकप्रमाणेन अहारं काळिङ्गसर्पः स्वीकरोति चेत् मासान् यावत् आहरस्य आवश्यकता एव न भवति। मूषकः अस्य सामान्याहारः भवति। मूषकान्वेषणे यदा निरताः भवन्ति तदा मानवावसस्थानपर्यन्तं यान्ति।
वीथिका[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- [१]]


c: text/html

text:
अगस्त्यवृक्षः
अगस्त्यवृक्षः २०-३० पादपरिमितम् उन्नतः भवति १/२ -१ पादपरिमितदीर्घेषु संयुक्तपन्नेषु ४१-६१ पत्रकाणि भवन्ति । पुष्पं श्वेतं, नौकाकारे भवति । अस्मिन् २-४ अक्षीयमञ्जर्यः भवन्ति । अस्य शिम्बा (ब्रीजकोशः) एकपादपरिमिता दीर्घा किञ्चित् वक्रा च भवति । शरदृतौ पुष्पाणि, शीतकाले फलानि च भवन्ति । आकाशे अगस्त्यनक्षत्रस्य उदये सति पुष्पाणि भवन्ति इति कारणेन अस्य नाम अगत्यः मुनुद्रमः इति अस्ति । बङ्ग्गालप्रदेशे अयम् अधिकतया वर्धते इति कारणेन वङ्गसेनः इत्यपि अस्य नामान्तरं विद्यते । अयम् अत्यन्तं शीघ्रं वर्धते म्रियते च ।
वर्धनस्थलम्[सम्पादयतु]
अगस्त्यवृक्षः मूलस्थानं मलेशिया इति वदन्ति । मसिषस्, ईजिप्ट् आष्ट्रेलिया इत्यादिषु देशेषु अयम् अधिकतया दृश्यते । अयं भारते अपि सामान्यतः सर्वत्र दृश्यते । गृहोद्यानेषु, उद्यानेषु, पूगवाटिकासु च एनं वर्धयन्ति ।
उपयोगः[सम्पादयतु]
अगस्थवृक्षस्य सर्वेषु भागेषु औषधीयगुणधर्माः सन्ति । प्राचीनकालतः अयं भारतीयानां परिचितः । अनेकेषु आयुर्वेदग्रन्थेषु अस्य उलेखः लभ्यते । अस्य उपयोगाः अधः निरुपिताः[उद्धरणं वाञ्छितम्]
- अस्य मूलं, त्वजं वा कुट्टयित्वा लेपयन्ति चेत् सन्धिवातसदृशाः तीव्रवेदनायुक्ताः रोगाः उपशाम्यन्ति ।
- पर्णानां कल्कं सज्जीकृत्य पिटकानाम् उपरि लेपनं फलप्रदम् ।
- शिरोवेदना पीनसः, कफः, ज्वरः इत्यादिषु अगस्त्यस्य पर्णस्य रसः नस्यवत् प्रयुज्यते । त्वचः रसः मधुना सह सेव्यतेच
- अपस्मारोगे अपि अस्य पर्णानां रसस्य नस्यवत् सेवनं परिणामकारि ।
- अगस्त्यस्य पक्वफलस्य सेवनं बुद्धिशक्तिं वर्धयतु मस्तिष्कस्य दौर्बल्यं दूरीकरोति च ।
- तिमिरः, नक्तान्धता इत्यादिषु नेत्ररोगेषु अस्य पर्णस्य पुष्पस्य च रसः सेव्यते चेत् दृष्टिशक्तिः वर्धते ।
- अजीर्णता, क्रिमिदोषः, उदरवेदना इत्यादिषु जीर्णाङ्गसमस्यानां निवारणाय अगस्त्यस्य पर्णानां पुष्पाणां च उपयोगः शाकवत् क्रियते । व्यञ्जनादिकं निर्मीय खादनेन समस्याशमनं भवति
- अतिसारे आमशङ्कायां च अस्य त्वचः रसं मधुना सह सेवन्ते ।
- महिलानां सम्बद्धेषु श्वेतप्रदरादिषु, गोनोरियारोगे विषसेवने च अगस्त्येस्य औषधं परिणामकारि ।
औषधसेवन परिमाणः[सम्पादयतु]
अस्य रसः १०-२० मि.ली, कषायः ५०-१०० मि.ली. परिमाणे च सेवितुं शक्यते ।
अगस्त्ये रासायनिकांशाः[सम्पादयतु]
अस्मिन् प्रोटीन् , अनेके जीवसत्त्वाः ,;लोहाः , कानिचन विशिष्टानि रासायनिकानि च सन्ति । त्वचि टयानिनु रक्तवर्णस्य कश्चन निर्यासः च विद्यते । पर्णेषु प्रोटीन्, क्याल्सियं, रञ्जकं अयः, ए-बि-सि- जीवसत्त्वाः च भवन्ति । पुष्पेषु प्रोटीन् ए-बि- जीवसत्वाः भवन्ति । बीजे अत्यधिकपरिमाणे अर्थात् माकिं ७०% प्रोटीन् भवति । अन्येषु कषु अपि वनस्पतिषु एतावति प्रोटीन न भवति । बीजे प्रोटीनीनेन सह कार्बोहैड्रेट्, किञ्चित् विधं तैलं च भवति ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ Prajapti, Purohit, Sharma, Kumar , A Handbook of medicinal plants, Agro Bios (India), Edition Ist 2003, Page.473

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सत्येन्द्रनाथ बसु
सत्येन्द्रनाथबसुवर्यः एकः भारतीयः भौतिकगणितशास्त्रयोः तज्ञः, यश्चः बसु-ऐन्स्टैन् साङ्खिकायाः संशोधने प्रसिद्धः जातः अस्ति ।
आरम्भिकजीवनं, तथा पठनम्[सम्पादयतु]
बसुवर्यः कोलकातानगरे १८९४ तमवर्षस्य जनवरीमासस्य प्रथमे दिनाङ्के जातः | सः सुरेन्द्रनाथबसुवर्यस्य सप्त पुत्रेषु ज्येष्ठपुत्रः | तस्य पिता 'ईस्ट् इण्डिया रेल्वे कम्पनि' इत्यस्याः संस्थायाः 'एन्जिनियरिङ्ग्' विभागे कार्यं वहति स्म | बसुवर्यः कोलकातानगरे विद्यमानायां हिन्दुशालायां स्वस्य प्राथमिकशिक्षणं प्राप्य तदनन्तरं 'प्रेसिडेन्सी' कलाशालायां मेघनादसाहामहोदयेन सह पठितवान् | तत्र जगदीशचन्द्रबसुः, प्रफ़ुल्लचन्द्ररायः, इत्यादयः महान्तः आचार्याः तौ प्रेरितवन्तः | प्रौढशालायाम् अपि च कलाशालायां सः उत्तमान् अङ्कान् प्राप्तवान् | १९१६तः १९२१ पर्यन्तं सः कोलकाता- विश्वविद्यालयस्य भौतिकशास्त्रविभागे पाठितवान् | तदा तस्य मित्रेण 'मेघनाद साहा' महभागेन सह जर्मन्-भाषां पठित्वा ऐन्स्टैन् महोदयस्य 'सापेक्षता सिद्धान्तस्य'(The theory of relativity) जगति प्रथमाङ्ग्लानुवादम् कृतवान् । १९२१ तमे वर्षे इदानीं बाङ्ग्लादेशे विद्यमाने, तदानीन्तननूतने ढाकाविश्वविद्यालये भौतिकशास्त्रविभागे कार्यम् ऊढवान् |
१९२४ तमे वर्षे, यदा बसुवर्यः ढाकाविश्वविद्यालयस्य भौतिकशास्त्रविभागे 'रीडर्' स्थाने कार्यं कुर्वन् आसीत्, तदा सः प्लाङ्क् सिद्धान्तस्य प्राचीनभौतिकस्य सिद्धान्तानाम् उपयोगं विना केवलं कणानाम् अवस्थानां गणनायाः एकां नूतनां विधिम् उपयुज्य, व्युत्पत्तिम् विवृण्वन् एकं लेखं लिलेख | किन्तु वैज्ञानिकपत्रिकासु अस्य प्रकाशने असफलः सः तं लेखं अल्बर्ट आइन्स्टाइन प्रति प्रेषयामास | ऐन्स्टैन्वर्यः तल्लेखस्य प्रामुख्यं ज्ञात्वा स्वयं तस्य जर्मन् भाषया अनुवादं कृत्वा 'ज़ाइट् श्रिफ़्ट् फ़्यूर् फुज़ीक्' अबिधे अतिश्रीलभौतिकशास्त्रपत्रिकायां बसुवर्यस्य नाम्ना प्रकाशयामास । तदनन्तरं बसुमहाभगस्य तत् नूतनं गणनविधानं 'बसु-ऐन्स्टैन् शकलसंख्याशास्त्रम् '(Bose-Einstein quantum statistics) इत्येव प्रख्यातम् अभवत् | अनया प्रत्यभिज्ञतया बसुवर्यः प्रथमवारं भारतात् बहिः गन्तुं शक्तः भूत्वा, वर्षद्वयं यूरोप् मध्ये लूयि डि ब्राय्, मेरी क्यूरी, अल्बर्ट आइन्स्टाइन इत्यादि-प्रमुखवैज्ञानिकैः सह संशोधनं चकार |
तद्वर्षद्वयानन्तरं १९२६ तमे वर्षे ढाकां प्रत्यागम्य ढाकाविश्वविद्यानिलये प्राध्यापकः, भौतिकशास्त्रविभागस्य अध्यक्षः च अभवत् | १९४५ पर्यन्तं सः तस्मिन्नेव विश्वविद्यानिलये पाठितवान् | सः तद्विश्वविद्यानिलयस्य विज्ञानविभागस्य प्राध्यक्षस्य पदवीं चिरकालम् ऊढवान् | यदा भारतस्य विभजनं अनिवार्यम् अभवत्, तदा सः कोलकातां प्रत्यागम्य १९५६ पर्यन्तं पाठितवान्, यदनन्तरं सः सेवानिवृतिं प्राप्य 'प्रोफ़ेसर् ऐमेरिटस्' अभवत् | सः प्रान्तीयबाङ्ग्लाभाषया विज्ञानप्रचारं कर्तुं अपि प्रायतत। तस्य संस्कृतभाषाज्ञानमपि अतिव सम्यक् आसीत्। सः स्वस्य द्वादशवर्षे एव कालिदासस्य 'मेघदूतम्' अपठत् । बसुमहोदयः लन्डौ महाभागस्य 'क्रियाशीलता मापनसूचके'(Landau's scale) न्यूट्न्, वैनर् महाभागाभ्यां सह प्रथमश्रेणीं प्राप्तवान्। सः 'ऐस्राज्' नामक सङ्गीतवाद्यम् ज्ञातवान् ,अति सुश्राव्यं वादितवान् अपि। एषः महोदयः १८७४ तमवर्षस्य फेब्रवरिमासस्य चतुर्थे दिनाङ्के दिवङ्गतः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Bose, Satyendra Nath (1924). "Plancks Gesetz und Lichtquantenhypothese". Zeitschrift für Physik (in German) 26: 178–81. Bibcode:1924ZPhy...26..178B. doi:10.1007/BF01327326. on Planck's law.
- Pais, Abraham (1982). Subtle is the Lord...: The Science and Life of Albert Einstein. Oxford and New York: Oxford University Press. pp. 423–34. ISBN 0-19-853907-X..
- Saha; Srivasthava. Heat and thermodynamics..
- Pitaevskii, Lev; Stringari, Sandro (2003). Bose–Einstein Condensation. Oxford: Clarendon Press..
- Wali, Kameshwar C (2009). Satyendra Nath Bose: his life and times (selected works with commentary). Singapore: World Scientific. ISBN 981-279-070-5.
- O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F.. "Satyendra Nath Bose". MacTutor History of Mathematics archive. University of St Andrews..
- "Bosons – The Birds That Flock and Sing Together". Vigyan prasar (IN: The government). Jan 2002. (biography of Bose and Bose–Einstein Condensation).
- S.N. Bose Scholars Program. Wisc..
- फलकम्:YouTube by Raja Choudhury and produced by PSBT and Indian Public Diplomacy.
- ↑ उद्धरणे दोषः : अमान्या
शृङ्खला;
frsइत्यस्य आधारः अज्ञातः


text:
वर्गः:गुजरातराज्यम्
अयं वर्गः गुजरातराज्यस्य विषये विद्यते ।
उपवर्गाः
१३ इत्येषु वर्गेऽस्मिन् अधो लिखिताः १३ उपवर्गाः सन्ति
ग
- ► गुजरातराज्यस्य अभयारण्यानि (५ पृ)
- ► गुजरातराज्यस्य उत्सवाः (१ पृ)
- ► गुजरातराज्यस्य गिरिधामानि (१ पृ)
- ► गुजरातराज्यस्य प्रमुखनगराणि (३६ पृ)
- ► गुजरातराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि (३७ पृ)
- ► गुजरातराज्यस्य मण्डलानि (२६ पृ)
- ► गुजरातराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः (४ पृ)
- ► गुजरातराज्यस्य राज्यपालाः (१ पृ)
- ► गुजरातराज्यस्य राष्ट्रियोद्यानानि (२ पृ)
- ► गुजरातराज्यस्य विशेषधूमशकटयानानि (१ पृ)
- ► गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः (४६ पृ)
- ► गुजरातस्य तीर्थक्षेत्राणि (५ पृ)
- ► गुजराती साहित्यिकाः (९ पृ)
"गुजरातराज्यम्" वर्गेऽस्मिन् विद्यमानानि पृष्ठानि
१३ इत्येषु वर्गेऽस्मिन् अधो लिखितानि १३ पृष्ठानि सन्ति


text:
काव्यप्रकाशः
मम्मटभट्टविरचितः काव्यप्रकाशः
अन्तर्विषयाः
प्रथमोल्लासः[सम्पाद्यताम्]
ग्रन्थारम्भे विघ्नविघाताय समुचितेष्टदेवतां ग्रन्थकृत्परामृशति -
नियतिकृतनियमरहितां ह्लादैकमयीमनन्यपरतन्त्राम् ।
नवरसरुचिरां निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति ।। 1 ।।
नियतिशक्त्या नियतरूपा सुखदुःखमोहस्वभावा परमाण्वाद्युपादानकर्मादिसहकारिकारणपरतन्त्रा षट्रसा न च हृद्यैव तैः तादृशी ब्रह्मणो निर्मितर्निर्माणम् । एतद्विलक्षणा तु कविवाङ्निर्मितिः । अत एव जयति । जयत्यर्थेन च नमस्कार आक्षिप्यत इति तां प्रत्यस्मि प्रणत इति लभ्यते ।
इहाभिधेयं सप्रयोजनमित्याह-
काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये |
सद्यः परनिर्वृतये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे || 2 ||
कालिदासादीनामिव यशः, श्रीहर्षादेः धावकादीनामिव धनम्, राजादिगतोचिताचारपरिज्ञानम्, आदित्यादेः मयूरादीनामिव अनर्थनिवारणम्, सकलप्रयोजनमौलिभूतं समनन्तरमेव रसास्वदनसमुद्भूतं विगलितवेद्यान्तरम् आनन्दम्, प्रभुसम्मितशब्दप्रधानवेदादिशास्त्रेभ्यः सुहृत्सम्मितार्थतात्पर्यवत्पुराणादीतिहासेभ्यश्च शब्दार्थयोः गुणभावेन रसाङ्गभूतव्यापारप्रवणतया विलक्षणं यत् काव्यं लोकोत्तरवर्णनानिपुणकविकर्म, तत् कान्तेव सरसतापादनेन अभिमुखीकृत्य रामादिवत् वर्तितव्यं न रावणादिवत् इत्युपदेशं च यथायोगं कवेः सहृदयस्य च करोतीति सर्वथा तत्र यतनीयम् ।।
शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात् |
काव्यज्ञशिक्षयाभ्यास इति हेतुस्तदुद्भवे || 3 ||
तददोषौ शब्दार्थौ सगुणावनलङ्कृती पुनः क्वापि |
इदमुत्तममतिशयिनि व्यङ्ग्ये वाच्याद्ध्वनिर्बुधैः कथितः || 4 ||
अतादृशी गुणीभूतव्यङ्ग्यं व्यङ्ग्ये तु मध्यमम् ।
शब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्यङ्ग्यं त्ववरं स्मृतम् ।। 5 ।।
इति प्रथमोल्लासः ।।
द्वितीयोल्लासः[सम्पाद्यताम्]
तृतीयोल्लासः[सम्पाद्यताम्]
चतुर्थोल्लासः[सम्पाद्यताम्]
यद्यपि शब्दार्थयोर्निर्णये कृते दोषगुणालंकाराणां स्वरूपमभिधानीयम् तथापि धर्मिणि प्रदर्शिते धर्माणां हेयोपादेयता ज्ञायत इति प्रथमं काव्यभेदान् आह।
(सू ३९) अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेद्ध्वनौ।
अर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् ॥ २४ ॥
लक्षणामूलगूढव्यङ्ग्यप्राधान्ये सत्येव, विवक्षितं वाच्यं यत्र स ध्वनौ' इत्यनुवादात् ध्वनिरिति ज्ञेय। तत्र च वाच्यं क्वचिदनुपयुज्यमानत्वादर्थान्तरे परिणमितम्। यथा -
त्वामस्मि वच्मि विदुषां समवायोऽत्र तिष्ठति। आात्मीयां मतिमास्थाय स्थितिमत्र विधेहि तत्॥२३॥
अत्र वचनादि, उपदेशादिरूपतया परिणमति। क्वचिदनुपपद्यमानतया, अत्यन्तं तिरस्कृतम्। यथा -
उपकृतं बहु तत्र किमुच्यते सुजनता प्रथिता भवता परम्। विदधदीदृशमेव सदा सखे सुखितमास्स्व तत शरदां शतम्॥२४॥
एतद् अपकारिणं प्रति विपरीतलक्षणया कश्चिद्वक्ति॥
(सू ४०) विवक्षितं चान्यपरं वच्यं यत्रापरस्तु सः। अन्यपरं व्यङ्ग्यनिष्ठम्॥ एष च (सू ४१) कोऽप्यलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमः परः॥ २५ ॥ अलक्ष्येति। न खलु विभावानुभावव्यभिचारिण एब रसः। अपि तु रसस्तैः, इत्यस्तिक्रमः। स तु लाघवान्न लक्ष्यते॥ अत्र (सू ४२) रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः। भिन्नो रसाद्यलंकारादलंकार्यतया स्थितः ॥ २६ ॥ आदिग्हणाद्भावोदयभावसंधिभावशबलत्वानि। प्रधानतया यत्र स्थितो रसादिस्तत्रालंकार्यः, यथोदाहरिष्यते। अन्यत्र तु प्रधाने वाक्यार्थे यत्राङ्गभूतो रसादिस्तत्र गुणीभूतव्यङ्गये रसवत्प्रेयऊर्जस्विसमाहितादयोऽलंकाराः। ते च गुणीभूतव्यङ्ग्याभिधाने, उदाहरिष्यन्ते॥ तत्र रसस्वरूपमाह (सू ४३) कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च। रत्यादे स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः ॥ २७ ॥ विभावा अनुभावास्तत् कथ्यन्ते व्यभिचारिण। व्यक्त स तैर्विभावाद्यैः स्थायी भावो रसः स्मृतः ॥ २८ ॥ उक्तं हि भरतेन - विभावानुभावव्यमिचारिसंयोगाद् रसनिष्पत्तिः इति। एतदि्ववृण्वते - विभावैर्ललनोद्यानादिभिरालम्बनोद्दीपनकारणैः, स्थायी रत्यादिको भावो जनितः, अनुभावैः कटाक्षभुजाक्षेपप्रभृतिभिः कार्यै प्रतीतियोग्यः कृतः, व्यभिचारिभिर्निर्वेदादिभिः सहकारिभिरुपचितः, मुख्यया वृत्या रामादावनुकार्ये तद्रूपतानुसंधानान्नर्तकेऽपि प्रतीयमानो रसः इति भट्टलोल्लटप्रभृतयः। राम एवायम् अयमेव राम इति न रामोऽयम्' इत्यौत्तरकालिके बाधे रामोऽयमिति राम स्याद्वा न वायमिति रामसदृशोऽयमिति च सम्यङि्मथ्यासंशयसादृश्यप्रतीतिभ्यो विलक्षणया चित्रतुरगादिन्यायेन रामोऽयमिति प्रतिपत्या ग्राह्ये नटे - सेयं ममाङ्गेषु सुधारसच्छटा सुपूरकर्पूरशलाकिका दृशोः। मनोरथश्रीर्मनसश्शरीरिणी प्राणेश्वरी लोचनगोचरं गता ॥२५॥ दैवादहमद्य तया चपलायतनेत्रया वियुक्तश्च। अविरलविलोलजलदः कालः समुपागतश्चायम्'॥२६॥ इत्यादिकाव्यानुसंधानबलाच्छिक्षाभ्यासनिर्वर्तितस्वकार्यप्रकटनेन च नटेनैव प्रकाशितैः कारणकार्यसहकारिभिः कृत्रिमैरपि तथानभिमन्यमानैर्विभावादिशब्दव्यपदेश्यैः संयोगात्' गम्यगमकभावरूपात् अनुमीयमानोऽपि वस्तुसौन्दर्यबलाद्रसनीयत्वेनान्यानुमीयमानविलक्षणः स्थायित्वेन संभाव्यमानो रत्यादिर्भावस्तत्रासन्नपि सामाजिकानां वासनया चर्व्यमाणो रस इति श्रीशङ्कुकः। न ताटस्थ्येन नात्मगतत्वेन रसः प्रतीयते नोत्पद्यते नामिव्यज्यते, अपि तु काव्ये नाटये चाभिधातो द्वितीयेन विभावादिसाधारणीकरणात्मना भावकत्वव्यापारेण भाव्यमानः स्थायी सत्वोद्रेकप्रकाशानन्दमयसंविद्विश्रान्तिसतत्वेन भोगेन भुज्यते, इति भट्टनायकः। लोके प्रमदादिभिः स्थाय्यनुमानेऽभ्यासपाटववतां काव्ये नाटये च तैरेव कारणत्वादिपरिहारेण विभावनादिव्यापारवत्वादलौकिकविभावादिशब्दव्यवहार्यैर्ममैवैते शत्रोरेवैते तटस्थस्यैवैते न ममैवैते न शत्रोरेवैते न तटस्थस्यैवैते, इति संबन्धविशेषस्वीकारपरिहारनियमानध्यवसायात् साधारण्येन प्रतीतैरभिव्यक्तः सामाजिकानां वासनात्मतया स्थितः स्थायी रत्यादिको नियतप्रमातृगतत्वेन स्थितोऽपि साधारणोपायबलात् तत्कालविगलितपरिमितप्रमातृभाववशोन्मिषितवेद्यान्तरसंपर्कशून्यापरिमितभावेन प्रमात्रा सकलसहृदयसंवादभाजा साधारण्येन स्वाकार इवाभिन्नोऽपि गोचरीकृतः चर्व्यमाणतैकप्राणो विभावादिजीवितावधिः पानकरसन्यायेन चर्व्यमाणः पुर इव परिस्फुरन् हृदयमिव प्रविशन् सर्वाङ्गीणमिवालिङ्गन् अन्यत् सर्वमिव तिरोदधत् ब्रह्मानन्दास्वादमिवानुभावयन् अलौकिकचमत्कारकारी शृङ्गारादिको रसः। स च न कार्यः। विभावादिविनाशेऽपि तस्य सम्भवप्रसङ्गात्। नापि ज्ञाप्यः सिद्धस्य तस्यासम्भवात्। अपि तु विभावादिभिर्व्यञ्जितः चर्वणीयः। कारकज्ञापकाभ्यामन्यत् क्व दृष्टमिति चेत्, न क्वचिद्दृष्टमित्यलौकिकसिद्धेर्भूषणमेतन्न दूषणम्। चर्वणानिष्पत्या तस्य निष्पत्तिरुपचरितेति कार्योऽप्युच्यताम्। लौककिप्रत्यक्षादिप्रमाणताटस्थ्यावबोधशालिमितयोगिज्ञानवेद्यान्तरसंस्पर्शरहितस्वात्ममात्रपर्यवसितपरिमितेतरयोगिसंवेदनविलक्षणलोकोत्तरस्वसंवेदनगोचर इति प्रत्येयोऽप्यभिधीयताम्। तद्ग्राहकं च प्रमाणं न निर्विकल्पकं विभावादिपरामर्शप्रधानत्वात्। नापि सविकल्पकं चर्व्यमाणस्यालौकिकानन्दमयस्य स्वसंवेदनसिद्धत्वात्। उभयाभावस्वरूपस्य चोभयात्मकत्वमपि पूर्ववल्लोकोत्तरतामेव गमयति न तु विरोधमिति श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तपादाः॥


text:
श्री गणपति
‘स्तोत्र’ याविषयी थोडे समजून घेऊया. ‘स्तोत्र’ म्हणजे देवतेचे स्तवन, म्हणजेच देवतेची स्तुती होय. स्तोत्रपठण केल्याने पठण करणार्या व्यक्तीभोवती सूक्ष्म स्तरावरील संरक्षककवच निर्माण होऊन तिचे अनिष्ट शक्तींपासून रक्षण होते. ज्या वेळी ठराविक लयीत अन् सुरात एखादे स्तोत्र म्हटले जाते, त्या वेळी त्या स्तोत्रातून एक विशिष्ट चैतन्यदायी शक्ती निर्माण होते. याकरता स्तोत्र एका विशिष्ट लयीत म्हणणे आवश्यक आहे. श्री गणेशाची दोन स्तोत्रे सर्वपरिचित आहेत. त्यांपैकी एक म्हणजे ‘संकष्टनाशन स्तोत्र’. हे स्तोत्र नित्यपठणास अतिशय सोपे अन् प्रभावी आहे. या स्तोत्राची रचना देवर्षी नारद यांनी केली आहे. यात श्री गणेशाच्या बारा नावांचे स्मरण केले आहे. या स्तोत्राचे पठण सकाळी, माध्यान्ही आणि सायंकाळी केल्याने सर्व मनोकामना पूर्ण होतात. ‘अशा पद्धतीने आपणासही योग्य उच्चारांसह संकटनाशन स्तोत्राचे भावपूर्ण पठण करता येवो आणि इच्छित फलप्राप्ती होवो’, अशी श्री गणेशाच्या चरणी प्रार्थना आहे. ‘गणपति अथर्वशीर्ष’ हे श्री गणेशाचे दुसरे सर्वपरिचित स्तोत्र आहे. ‘अथर्वशीर्ष’ यातील ‘थर्व’ म्हणजे ‘उष्ण.’ ‘अथर्व ‘ म्हणजे ‘शांती’ आणि ‘शीर्ष’ म्हणजे ‘मस्तक’. ज्याच्या पुरश्चरणाने शांती लाभते, ते म्हणजे ‘अथर्वशीर्ष’. हे स्तोत्र गणकऋषी यांनी रचले आहे. अथर्वशीर्षात प्रथम श्री गणेशाची स्तुती केलेली असून नंतर त्याचे ध्यान केलेले आहे. या स्तोत्राचे ‘शांतीमंत्र, ध्यानविधी आणि फलश्रुती’, असे तीन प्रमुख भाग आहेत. अथर्वशीर्षाचे पठण केल्याने सर्व विघ्ने दूर होतात आणि सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते. तसेच धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चारही पुरुषार्थांची प्राप्ती होते. आपण हे स्तोत्र ऐकणार आहोत.
श्रीगणपति अथर्वशीर्षम् ।
श्री गणेशाय नमः । (शान्तिमन्त्राः) ॐ भद्रङ् कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रम् पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिः व्यशेम देवहितं यदायुः ।। ॐ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्तार्क्ष्योऽअरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ।। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।। (अथ अथर्वशीर्षारम्भः ।) ॐ नमस्ते गणपतये । त्वमेव प्रत्यक्षन् तत्त्वमसि । त्वमेव केवलङ् कर्ताऽसि । त्वमेव केवलन् धर्ताऽसि । त्वमेव केवलम् हर्ताऽसि । त्वमेव सर्वङ् खल्विदम् ब्रह्मासि । त्वं साक्षादात्माऽसि नित्यम् ।। १ ।। ऋतं वच्मि । सत्यं वच्मि ।। २ ।। अव त्वम् माम् । अव वक्तारम् । अव श्रोतारम् । अव दातारम् । अव धातारम् । अवानूचानमव शिष्यम् । अव पश्चात्तात् । अव पुरस्तात् । अवोत्तरात्तात् । अव दक्षिणात्तात् । अव चोर्ध्वात्तात् । अवाधरात्तात् । सर्वतो माम् पाहि पाहि समन्तात् ।। ३ ।। त्वं वाङ्मयस्त्वञ् चिन्मयः । त्वम् आनन्दमयस्त्वम् ब्रह्ममयः । त्वं सच्चिदानन्दाद्वितीयोऽसि । त्वम् प्रत्यक्षम् ब्रह्मासि । त्वम् ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि ।। ४ ।। सर्वञ् जगदिदन् त्वत्तो जायते । सर्वञ् जगदिदन् त्वत्तस्तिष्ठति । सर्वञ् जगदिदन् त्वयि लयमेष्यति । सर्वञ् जगदिदन् त्वयि प्रत्येति । त्वम् भूमिरापोऽनलोऽनिलो नभः । त्वञ् चत्वारि वाक्पदानि ।। ५ ।। त्वङ् गुणत्रयातीतः । (त्वम् अवस्थात्रयातीतः ।) त्वन् देहत्रयातीतः । त्वङ् कालत्रयातीतः । त्वम् मूलाधारस्थितोऽसि नित्यम् । त्वं शक्तित्रयात्मकः । त्वां योगिनो ध्यायन्ति नित्यम् । त्वम् ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वम् रुद्रस्त्वम् इन्द्रस्त्वम् अग्निस्त्वं वायुस्त्वं सूर्यस्त्वञ् चन्द्रमास्त्वम् ब्रह्मभूर्भुवः स्वरोम् ।। ६ ।। गणादिम् पूर्वमुच्चार्य वर्णादिन् तदनन्तरम् । अनुस्वारः परतरः । अर्धेन्दुलसितम् । तारेण ऋद्धम् । एतत्तव मनुस्वरूपम् । गकारः पूर्वरूपम् । अकारो मध्यमरूपम् । अनुस्वारश्चान्त्यरूपम् । बिन्दुरुत्तररूपम् । नादः सन्धानम् । संहिता सन्धिः । सैषा गणेशविद्या । गणक ऋषिः । निचृद्गायत्री छन्दः । गणपतिर्देवता । ॐ गँ गणपतये नमः ।। ७ ।। एकदन्ताय विद्महे । वक्रतुण्डाय धीमहि । तन्नो दन्तिः प्रचोदयात् ।। ८ ।। एकदन्तञ् चतुर्हस्तम्, पाशमङ्कुशधारिणम् । रदञ् च वरदम् हस्तैर्बिभ्राणम्, मूषकध्वजम् । रक्तं लम्बोदरं, शूर्पकर्णकम् रक्तवाससम् । रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गम्, रक्तपुष्पैःसुपूजितम् । भक्तानुकम्पिनन् देवञ्, जगत्कारणमच्युतम् । आविर्भूतञ् च सृष्ट्यादौ, प्रकृतेः पुरुषात्परम् । एवन् ध्यायति यो नित्यं स योगी योगिनां वरः ।। ९ ।। नमो व्रातपतये, नमो गणपतये, नमः प्रमथपतये, नमस्ते अस्तु लम्बोदराय एकदन्ताय, विघ्ननाशिने शिवसुताय, वरदमूर्तये नमः ।। १० ।। एतदथर्वशीर्षं योऽधीते । स ब्रह्मभूयाय कल्पते । स सर्वविघ्नैर्न बाध्यते । स सर्वतः सुखमेधते । स पञ्चमहापापात् प्रमुच्यते । सायमधीयानो दिवसकृतम् पापन् नाशयति । प्रातरधीयानो रात्रिकृतम् पापन् नाशयति । सायम् प्रातः प्रयुजानोऽअपापो भवति । सर्वत्राधीयानोऽपविघ्नो भवति । धर्मार्थकाममोक्षञ् च विन्दति । इदम् अथर्वशीर्षम् अशिष्याय न देयम् । यो यदि मोहाद्दास्यति स पापीयान् भवति । सहस्रावर्तनात् । यं यङ् काममधीते तन् तमनेन साधयेत् ।। ११ ।। अनेन गणपतिमभिषिञ्चति । स वाग्मी भवति । चतुर्थ्यामनश्नन् जपति स विद्यावान् भवति । इत्यथर्वणवाक्यम् । ब्रह्माद्यावरणम् विद्यात् । न बिभेति कदाचनेति ।। १२ ।। यो दूर्वाङ्कुरैर्यजति । स वैश्रवणोपमो भवति । यो लाजैर्यजति, स यशोवान् भवति । स मेधावान् भवति । यो मोदकसहस्रेण यजति । स वाञ्छितफलमवाप्नोति । यः साज्यसमिद्भिर्यजति स सर्वं लभते, स सर्वं लभते ।। १३ ।। अष्टौ ब्राह्मणान् सम्यग्ग्राहयित्वा, सूर्यवर्चस्वी भवति । सूर्यग्रहे महानद्याम् प्रतिमासन्निधौ वा जप्त्वा, सिद्धमन्त्रो भवति । महाविघ्नात् प्रमुच्यते । महादोषात् प्रमुच्यते । महापापात् प्रमुच्यते । स सर्वविद् भवति, स सर्वविद् भवति । य एवम् वेद ।। १४ ।। इत्युपनिषत् । (शान्तिमन्त्राः) ॐ भद्रङ् कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रम् पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिः व्यशेम देवहितं यदायुः ।। ॐ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्तार्क्ष्योऽअरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ।। ॐ सहनाववतु । सहनौ भुनक्तु । सहवीर्यङ् करवावहै । तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ।। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।। ‘अशा पद्धतीने आपणासही योग्य उच्चारांसह आणि भावपूर्ण स्तोत्र म्हणता येवो अन् आपल्या जीवनात येणारी विघ्ने टळून आपणास जीवनात सुख, शांती आणि समाधान लाभो’, अशी श्री गणेशाच्या चरणी प्रार्थना आहे.


text:
कोयम्बत्तूरुमण्डलम्
भारते किञ्चन राज्यम् अस्ति तमिळ्नाडु । अस्मिन् राज्ये किञ्चन जनपदम् अस्ति कोयम्बत्तूरुजनपदम् (Coimbatore district)। अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कोयम्बत्तूरु । राज्यस्य प्रमुखं द्वितीयं च महानगरं एतत् । एतत् “ कोवै ” इत्यपि इदानींतनव्यवहारे प्रख्यातम् अस्ति । अत्र विंशतिकोट्यधिकाः जनाः वसन्ति । एतत् शैक्षणिकक्षेत्रे अपि गणनीया प्रगतिः प्राप्ता अस्ति एतेन नगरेण । एतत् “कोङ्गुनाडु” प्रदेशे अन्तर्भवति । एतस्य “कार्पास नगरम् (काटन् सिटि), “औद्यमिकप्रदेशः(इण्डष्ट्रियल् एरिया) इत्यादि प्रख्यातिरप्यस्ति ।
अन्तर्विषयाः
नामकरणम्[सम्पादयतु]
पुरा अस्मिन् प्रदेशे “कोसर्” इत्याख्याताः जनाः वसन्ति स्म इति कारणतः कोसन्पुदूर् इति नाम आसीत् । तदेव कालक्रमेण कोवन्पुदूर् कोयम्बुत्तूर् इत्यभवत् । ब्रिटीष् जनानम् आगमनानन्तरं कोयम्बतूर् इति अभवत् । अधुना अपि तथैव प्रचलने अस्ति ॥
इतिहासः[सम्पादयतु]
कोयम्बत्तूर् नगरे प्रथमतया “कोसर्” इत्याख्याताः जनाः वसन्तः आसन् । तदनन्तरं ९ शतमाने द्वितीय चोलराजः स्वीय राज्यभारसमये स्वाधीनतया एतन्नगरं स्वीकृतवान् । तदा “कोनियम्मा” इत्यख्यातायाः देव्यायाः देवस्थानमधिकृत्य नगरवत् निर्मितवान् । किञ्चित् कालानन्तरं १४ तमे शतमाने देहली सुल्तानानां अधीनतया ये तुरुकाः आसन् । ते राज्यभारं कृतवन्तः । तदनन्तरं विजयनगरस्य महाराजा तुरुकैस्सह विजित्यनगरं स्वाधीनं स्वीकृत्य राज्यभारं अकरोत् । तदा विजयनगरस्य राज्ञः सेनानायकाः तेलुगुसंभाषकाः आसन् । ते राज्ञा दूरीकृय एतन्नगरं अपहृतवन्तः ।
अथ मैसूरु महाराजा १७ तमे शतमाने तैस्सह युद्धे जयघोषं प्राप्य मैसूरु नगरेन साकं योजितवान् । १७ शतमानस्य अन्त्ये ब्रिटीष् सैन्यः मैसूरु महाराजानं जित्वा पुनः तमिळुनाडु राज्ये एव योजितवन्तः । तदनन्तरं १८४८ तमे वर्षे कोयम्बुत्तूर् ग्रामः कोयम्बतूर् नगरं इत्यभवत् । तदा प्रथमतया नायकत्वेन “सर् राबर्ट् स्टेन्स्” असीत् । सः १८६२ तमे वर्षे “स्टेन्स्” इति विद्यालमेकं प्रारब्दवान् । तत् इदानीमप्यस्ति । १९३० तम वर्षानन्तरं अतिशीघ्रतया एतन्नगरस्य अभिवृद्धिः अभवत् । तन्मध्ये १९८१ तमे वर्षे “सिङ्गानळ्ळूर्” इति समीपस्थ प्रदेशस्य योजनेन एतत् कोयम्बत्तूर् नगरं महानगरं अभवत् । अत्र नोय्यल् इति नदी वहति च ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
कोयम्बत्तूरुमण्डलं तमिऴ्नाडुराज्यस्य पश्चिमभागे अस्ति । प्राक्काले अयं प्रदेशः कोङ्गुनाडुनः भागः आसीत् । अस्य पश्चिमभागे केरलराज्यस्य पालक्काडजनपदम्, उत्तरे नीलगिरीजनपदम्, ईशान्ये पूर्वदिशि च ईरोडुजनपदम्, दक्षिणे केरलस्य इडुक्किजनपदम्, आग्नेये दिण्डुक्कलमण्डलं च अस्ति । मण्डलस्य विस्तारः ७६४९ चतुरश्रकिलोमीटर् ।
कोयम्बत्तूरुमण्डलस्य नैर्ऋत्यभागाः उत्तरभागाः च पर्वतप्रदेशाः । अत्र पश्चिमघट्टानां प्रभावेण आवर्षं सुखकरः वायुगुणः भवति । मण्डलस्य पश्चिमभागे पालक्काड् छिद्रः अस्ति । तमिऴ्नाडु, केरलराज्ययोः मध्ये विद्यमानेषु पश्चिमघट्टपर्वतेषु अयम् एकः एव छिद्रः, येन उभयोः राज्ययोः सम्पर्कः साध्यते । अस्य द्वारा कोयम्बत्तूरु पालक्काडनगरयोः मध्ये सम्पर्कः भवति ।
भवानी, नोय्यल्, अमरावती, अलियारुः च मण्डले प्रवहन्त्यः प्रमुखाः नद्यः । सिरुवनिजलबन्धः कोयम्बत्तूरुनगरं प्रति पेयजलं प्रयच्छति । अस्य जलस्य माधुर्यं प्रसिद्धम् अस्ति । चिन्नकल्लारुजलधारा, वानरजलधारा, सेङ्गुपतिजलधारा, सिरुवनिजलधारा, तिरुमूर्तिजलधारा, वैदेहिजलधारा च मण्डले सन्ति ।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
२०११ तमवर्षस्य जनगणनानुगुणं कोयम्बत्तूरुमण्डलस्य जनसंख्या ३,४७२,५७८ । अस्य मण्डलस्य जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ७४८ अस्ति । २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धेः प्रमाणं १८.४६% आसीत् । अस्मिन् मण्डले पुं, स्त्री अनुपातः १०००:१००१ अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
कोयम्बत्तूरुमण्डले पञ्च उपमण्डलानि सन्ति –
- १) उत्तरकोयम्बत्तूरुः
- २) दक्षिणकोयम्बत्तूरुः
- ३) पश्चिमकोयम्बत्तूरुः
- ४) पोळ्ळाचिः
- ५) मेट्टुपाळैयम्
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
कोयम्बत्तूरुमण्डले वस्त्रोद्यमः प्रमुखः । एतेन कारणेन एव अयं दक्षिणभारतस्य माञ्चेस्टर् इति प्रसिद्धः अस्ति । भारतस्य वस्त्रोद्यमयन्त्रागारेषु अग्रगण्यः ‘लक्ष्मी मेषिन् वर्क्स् लिमिटेड्’ कोयम्बत्तूरौ एव अस्ति ।
कोयम्बत्तूरुप्रदेशे अनेके विद्युच्चालित पम्प् निर्माणसंस्थाः सन्ति । तेषु डेक्कन्, सि.आर्.ऐ, टेक्स्मो, के.एस्.बी, शार्प् इत्येते प्रमुखाः । वाहनावयवनिर्माणसंस्थाः रूट्स्, प्रैकाल्, एल्.जि.बि. प्रभृतयः अत्र सन्ति । जर्मन् संस्थायाः राबर्ट् बाष् इत्यस्याः संशोधना, उत्पादनकेन्द्रम् अत्र अस्ति । ऐ.टि.बि.पि.ओ. संस्थाः अपि अधिकसंख्यायां कोयम्बत्तूरौ सन्ति ।
पोळ्ळाचि उपमण्डले कृषिः प्रधानतया दृश्यते । सस्येषु प्रमुखानि तिलः, कार्पासः, नारिकेलः, पूगः, व्रीहिः, तण्डुलः, इक्षुः, टी, काफ़ी, मरीचिका, इत्यादयः । तमिऴ्नाडुराज्ये अत्यधिकप्रमाणस्य तिलस्य उत्पादनम् अत्र भवति (३४%) ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
इन्दिरागान्धिराष्ट्रोद्यानं संरक्षितवन्यधाम च[सम्पादयतु]
नीलगिरिजीविवैविध्यप्रान्तस्य हृदयभागे इदं राष्ट्रोद्यानं संरक्षितारण्यं च अस्ति । अत्र पश्चिमघट्टप्रदेशस्य बहुविधाः प्राणिनः सस्यानि च दृश्यन्ते । २००० प्रभेदानां सस्यानि अत्र रोहन्ति, येषु ४०० प्रभेदाः औषधीयगुणवत्तया बहुमूल्याः । व्याघ्राः, चित्रव्याघ्राः, स्लात् भल्लूकाः, गजाः, चिक्रोडाः च अस्मिन् राष्ट्रोद्याने वसन्ति । नीलगिरि वुड् पिजन्, नीलगिरि पल्पिट्, नीलगिरि फ़्लैक्याचर्, मलबार् ग्रे हार्न्बिल्, स्पाट् बिल्ड् पेलिकन् प्रभृतयः पक्षिप्रभेदाः अपि अत्र द्रष्टुं शक्याः ।
अऴियारुजलबन्धः[सम्पादयतु]
अयं जलबन्धः कोयम्बत्तूरुनगरात् ६५ किलोमीटर् दूरे आनैमलैगिरेः पादप्रदेशे अस्ति । अनेन जलबन्धेन निर्मितः जलाशयः ६.४८ चतुरश्रकिलोमीटर् विस्तीर्णः अस्ति । जलबन्धं परितः उद्यानं, क्रीडाङ्गणं, मत्स्यालयः, प्रदर्शिनी च अस्ति । नौकायानव्यवस्था अपि कल्पिता अस्ति ।
सिरुवनिजलधारा जलबन्धः च[सम्पादयतु]
कारुण्यविश्वविद्यालयतः ६ किलोमीटर् दूरे इयं जलधारा अस्ति । कोयम्बत्तूरुनगरस्य पेयजलप्राप्त्यर्थम् अत्र जलबन्धः निर्मितः । अत्र निसर्गः अतिरमणीयः मनोहारि च दृश्यते ।
वाल्पारै गिरिधाम[सम्पादयतु]
पश्चिमघट्टप्रदेशस्य आनैमलै गिरिश्रेण्यां समुद्रस्तरात् ३५०० पादानाम् औन्नत्ये इदं गिरिधाम अस्ति । इदं कोयम्बत्तूरुनगरात् १०० किलोमीटर् दूरे, पोळ्ळाचितः ६५ किलोमीटर् दूरे च अस्ति । अत्र टी क्षेत्राणि परितः नित्यहरिद्वर्णवनानि दृश्यन्ते । गजानां, व्याघ्राणां, वन्यसूकराणां, वानरप्रभेदानां, हरिणानां, चिक्रोडानां च वासस्थानम् इदम् । वन्यधाम्नः अन्तः वानरजलधारा अस्ति । बालाजीदेवालयः अपि अस्ति ।
पट्टीश्वरस्वामिदेवालयः[सम्पादयतु]
कोयम्बत्तूरुनगरस्य पेरूरुप्रदेशे अयं देवालयः अस्ति । अयं देवालयः चोळानां सामन्तैः पाळैयकारराजैः निर्मितः । देवालयस्य निर्माणकालः क्रिस्तीय ११-१३ शतकानि । अरुणगिरिनाथस्य, काच्चियप्पमुनिवरस्य च रचनासु अस्य देवालयस्य उल्लेखः दृश्यते । परमेश्वरः अत्र पट्टीश्वरनाम्ना आराध्यते । तस्य महिषी देवी पञ्चनायकी । अत्रत्यः विशेषः यत् प्रतिदिनं प्रायः १०० मुस्लिमसमुदायस्य जनाः अत्र सश्रद्धम् आगत्य दीपान् ज्वलयन्ति ।
मरुदमलैसुब्रह्मण्यदेवालयः[सम्पादयतु]
मरुदमलैनामकस्य गिरेः उपरि अयं कार्त्तिकेयस्य देवालयः अस्ति । अयं गिरिः कोयम्बत्तूरुनगरात् १५ किलोमीटर् पश्चिमतः अस्ति । अयं देवालयः १२०० वर्षेभ्यः प्राचीनः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- विकिट्रेवले Coimbatore यात्रा मार्गदर्शिका
- Coimbatore Municipal Corporation website
- कोयम्बत्तूरुमण्डलम्.


text:
मराठासाम्राज्यम्
मराठासाम्राज्यं भारते १६७४तः १८१८पर्यन्तम् आसीत् । मराठासाम्राज्यस्य सुवर्णकाले तत् साम्राज्यं २५० दसलक्ष-एकरे यावत् विस्तृतम् आसीत् (१ दशलक्ष चकिमी) । तन्नाम दक्षिण-एषियायाः विस्तीर्णस्य त्रिषु एकः भागः आसीत् मराठासाम्राज्यम् ।
एतत् साम्राज्यं छत्रपतिशिवाजिमहाराजेन १६७४ तमे वर्षे संस्थापितम् । शिवाजिः तु बिजापुरस्य आदिलशाहेन सह तथा च मुघल्चक्रवर्तिना औरङ्गजेबेन सह च आजीवनं गेरिल्लायुद्धम् अन्यानि साहसयुक्तानि युद्धानि अकरोत् । तस्य राजधानी आसीत् रायघढनगरम् । १६८२ तः १७०७ पर्यन्तं २५ वर्षाणि यावत् मोघघल्जनाः य्द्यपि दीर्घं युद्धं कृतवन्तः तथापि ते जयं प्राप्तुं न शक्तवन्तः । शिवाजेः पौत्रः शाहुः १७४९ पर्यन्तं शासनम् अकरोत् । स्वस्य अधिकारावधौ शाहुः पेश्वेजनमेव (प्रधानमन्त्रिणमेव) सर्वाकारस्य प्रमुखरूपेण नियुक्तवान् । शाहुसम्राजः मरणानन्तरं १७४९ तः १७६१ पर्यन्तं पेश्वेजनाः एव वस्तुतः साम्राज्यस्य अधिपतयः जाताः । शिवाजेः अनन्तरम् अधिकारं प्रप्तवन्तः सर्वेपि राजानः नाममात्रं राजानः आसन् ।
भारतस्य भूभागे बहुभागं व्याप्तम् एतत् साम्राज्यं १८ शतकपर्यन्तं ब्रिटिषसाम्राज्यस्य वर्धनस्य अवरोधम् अकरोत् । यावत् पेश्वेजनानाम् ऐक्यं न भिन्नं तावत्पर्यन्तं मराठासाम्राज्यम् अत्यन्तं प्रबलं साम्राज्यम् आसीत् । १८ श्तके राज्ञः शाहोः तथा प्रथमस्य बाजिरावस्य काले माराठासाम्राज्यस्य अधःपतनम् आरब्धम् । १७६१ तमे वर्षे प्रवृत्ते तृतीयपाणिपत्युद्धे प्राप्तः पराजयः साम्राज्यविस्तारस्य अवरोधकः जातः । तदा पेश्वेजनानाम् अधिकरः अपि न्यूनः जातः । राज्यस्य उपरि विद्यमानं नियन्त्रणमपि शिथिलं जातम् । तदा शिन्धे, गायक्वाड्, होळ्कर्, नेवळ्कर्, पन्तप्रतिनिधयः स्वप्रदेशानाम् अधिकारं प्राप्तवन्तः । अधिकरः पञ्चषु वंशेषु विभक्तः । पुणेस्थाः पेश्वेजनाः, मालव-ग्वालियर्प्रदेशस्थाः सिन्धियार्जनाः (शिन्धेजनाः), इन्दूरस्थाः होळ्करजनाः, नागपुरस्थाः भोंस्लेजनाः, बरोडस्थाः गायक्वाडजनाः च अधिकारं प्राप्तवन्तः । १९ शतकस्य आरम्भे सिन्धिया-होळ्करजनानां मध्ये जातं वैरत्वं ब्रिटिषजनानां प्राबल्यस्य कारणं जातम् । ब्रिटिषजनानाम् ईष्ट्-इण्डिया-कम्पेनि इत्यनेन सह प्रवृत्तानि त्रीणी आङ्ग्लोमराठायुद्धानि तदानीन्तनानि प्रमुखयुद्धानि । १८१८ तमे वर्षे प्रवृत्ते तृतीये आङ्ग्लोमराठायुद्धे अन्तिमः पेश्वे द्वितीयः बाजीरायः पराजयं प्राप्नोत् । तदनन्तरं मराठासाम्राज्यस्य बहुभागः ब्रिटिषसाम्राज्ये विलीनः जातः । तथापि १९४७ तमे वर्षे स्वातन्त्र्यप्राप्तिपर्यन्तमपि मराठासाम्राज्यस्य कतिपयभागाः अर्धस्वतन्त्राः एव अतिष्ठन् ।
छत्रपतिशिवाजिवंशजाः[सम्पादयतु]
- छत्रपतिछत्रपतिशिवाजिः (1630-1680)
- छत्रपतिसम्भाजिः (1657-1689)
- छत्रपतिराजारामः (1670-1700)
- छत्रपतिशाहुः
- छत्रपतिरामराजः
कोल्हापुरवंशजाः[सम्पादयतु]
- महाराज्ञी ताराबाई
- छत्रपतिसम्भाजिः
- छत्रपतिशाहुः ४ (कोल्हापुर)
पेशवाः[सम्पादयतु]
- बालाजीविश्वनाथः
- बाजीरावः
- बालाजीबाजीरावः
- पेशवामाधवरावः
- नारायणराव पेशवा
- रघुनाथराव पेशवा
- सवाई माधवराव पेशवा
- बाजीरावः २
- अमृतराव पेशवा
- नाना साहिब पेशवा


text:
अशुद्धि
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
अशुद्धि¦ स्त्री अभावे न॰ त॰।
१ शुद्ध्यभावे दोषे न॰ त॰।
२ शुद्धिशून्ये दुष्टे। तत्राशुद्धिस्तत्प्रतियीगितया शुद्धिश्चनिरूपिता हेमाद्रौ श्रा॰ ख॰। ततः सारांशः। अशुद्धिर्नामकर्त्तृद्रव्यादेः स्पर्शनाद्यनर्हतापादकोदोषविशेषः शुद्धिस्तदीयसंस्कारापादिता तन्निवृत्तिः। शुद्धिमतएव सकल-कर्म्मीपयोगयोग्यत्वम्
“श्रौतं स्मार्त्तं तथा कर्म्म कर्त्तव्य-मधिकारिणा। शुचिना साधनैः शुद्धैः सम्यक् श्रद्धान्वितेनच” व्रह्मा॰ पुरा॰ उक्तेः। अतो यथाश्रद्धं शुचिना शुचि-भिरेव द्रव्यैराचरणीयम्। ते चोभे अपि शास्त्रैकगम्ये। नन्वत्र किं शास्त्रेण लोकव्यवहारप्रसिद्धेः शुद्ध्यशुद्ध्योः,व्यवहरत्येव हि लोको जुगुप्सितमूत्रपुरीषादिसंसृष्टं द्रव्य-मशुद्धमिति प्रक्षालनाद्यपनीतगन्धञ्च शुद्धमिति, सत्यमयं[Page0477-a+ 38] लोकव्यवहारः क्वचिदेव जुगुप्सितस्पर्शोपहतएव द्रव्ये, नसर्व्वत्र। तत्रापि सामान्यतश्चासौ व्यवहारो न द्रव्यदे-शकालावस्थादिभेदकृतो, नवा शुद्ध्यशुद्धितारतम्य विशेष-कृतः। अतः सर्व्वत्र विशेषतश्च शुद्द्यशुद्ध्योः शास्त्रादेवनिश्चयः। यस्तु चण्डालादिस्पर्शादावपि विशेषतश्च लोक-व्यवहारः स तु शास्त्रमूलप्रसिद्धिमाश्रित्यैव यागदानहोमा-दिषु श्रेयःसाधनत्ववत्। कथं पुनः कार्य्यार्थपरेण धर्म्म-शास्त्रेण शुद्ध्यशुद्धिरूपस्य सिद्धार्थ स्यावगतिः? श्रुतार्था-पत्त्येति ब्रूमः। तथाहि यथा दर्शपौर्ण्णमासाभ्यां स्वर्गका-मोयजेतेत्यादौ क्षणिकानां यागानां श्रूयमाणकालान्तर-भाविस्वगेसाधनत्वान्यथानुपपत्त्या पुरुषे शुभापूर्व्वसिद्धिः,यथा च क्षणिकस्यावगोरणस्य श्रुतकालान्तरभाविशतया-तनासाधनत्वान्यथानुपपत्त्या दुरितापूर्व्वसिद्धिः। तथा मूत्र-पुरीषादिसंस्पृष्टेन न व्यवहर्त्तव्यम् प्रक्षालनप्रोक्षणादिसंस्कारवता तु व्यवहर्त्तव्यमिति श्रुतव्यवहारनिषेधतदभ्यनुज्ञानान्यथानुपपत्त्या द्रव्यादिगतशुद्ध्यशुद्धिरूपसिड्वार्थकल्पना न विरुध्यते। अथ वा शुद्ध्यशुद्धिस्मृतीनांसिद्धार्थवादपरत्वमेवास्तु तासां च तादृशमेव वेदवाक्यं मूलंकल्प्यते स्मर्य्यमाणार्थानुसारिणी हि वेदकल्पना। नास्तिनियमः कार्य्यार्थपरेणैव वेदेन भाव्यभिति
“तद्भूतानांक्रियार्थेन समाम्नायः” इति न्यायेन सिद्धार्थानामपिविध्येकवाक्यतया प्रामाण्यव्यवस्थापनात्। प्रकृते चकर्म्मविधायके प्रागुक्त ब्रह्माण्डवाक्ये अधिकारिविशेष-णतया साधनविशेषणतया च शुद्धेः, अशुद्धेश्च पर्य्युदस्ततयासिद्धाया अपि विधिनैकवाक्यतया प्रामाण्यसम्भवः। किञ्चप्रक्षालितेनैव व्यवहर्त्तव्यमिति नियमविधिर्दृश्यते अतोवेदमूलत्वकल्पना। अतः शुद्ध्यशुद्धी उभे अपि शास्त्रादेवा-वगम्ये। तदुक्तं
“शुद्ध्यशुद्धी ह्यदृष्टत्वाद्विज्ञायेते यथाश्रुति” तदेवं वसा शुक्रमित्यादिभिरशुद्धिवचनैरशुद्धिर्गम्यते जलेनैवविशुध्यतीत्यादिभिश्च शुद्धिर्विधीयते। अतोऽष्टकादिस्मृति-वत् वेदमूले एव शुद्धयशुद्धिस्मृती। शुद्धिवचनैश्चाशुद्धिराक्षि-प्यते शुद्धिर्हि मूत्राद्युपघातेनाशुद्धानां द्रव्याणां संस्कार-रूपा कर्त्तव्यतया विधीयते न पुनः श्रुड्वानाम्, न हिसुवर्ण्णादयः भावा स्वभावेनाशुद्धाः येन प्रयोगकालेशुद्धिमपेक्षेरन्। अथादृष्टार्थं व्रीहिप्रोक्षणवत् प्रयोगकालेसंस्कारोविधीयते इति चेत् न तथात्वे अशुड्विज्ञापकंवचनं विरुध्येत अतः सिद्धं शुद्ध्यशुद्ध्योः शास्त्रगम्यत्वम्। तत्र शुद्धिर्नानाविधाऽपि संक्षेपात् द्विविधा बाहवा[Page0477-b+ 38] आभ्यन्तरा च। यथा
“अथातः शौचाध्यायं व्याख्यास्यामस्तद्द्विविधम् बाह्यमाभ्यन्तरञ्च आन्तर शौचं नामतद्यदहङ्कारनिन्दितेभ्यो मनो निवर्त्तते, बाह्यमपिगन्धलेपस्नेहोपघातेऽद्भिरनिष्टपुरुषस्पर्शने प्रोक्षणा-च्छुचिरित्यशुचिप्रतिषेधः, हृदयशौचमनुतप्तता साधुता,कर्म्मशौचमगर्हितकर्म्मण्यता, शरीरशौचं मृद्भिरद्भिश्च,वाचाम् अप्रियानृतनिष्ठुर्य्यवर्जनम्, मनसो मिथ्यासंकल्प-प्रतिषेधः, बुद्धेर्ज्ञानम्। श्रूयते द्विविधं शौचं यच्छिष्टैःपर्य्युपासितम्”।
“बाह्यं निर्लेपनिर्गन्धमन्तःशौचमहिं-सनम्” इति च उश॰।
“अद्भिः शुध्यन्ति गात्राणिबुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति। अहिंसया च भूतात्मा मनः सत्येनशुध्यति” इति
“कालोऽग्निर्मनसः शुद्धिरुदकाद्यनुलेपनम्अविज्ञानञ्च भूतानां षड्विध शौचमुच्यते। देशं कालंतथात्मानं द्रव्यं द्रव्यप्रयोजनम्। उपपत्तिमवस्थां च परि-ज्ञाय यथाविधि। शौचज्ञः कुशलो धर्म्मे धर्म्मेप्सुः शौचमाचरेत्” इति च बौधा॰
“अनिलानलसोमसूर्य्यका-ञ्चनरजतभस्मतोयताम्रैः, अजमुखवालधिगोमयरजआद्यैःस्पर्शगुणैरिह मेध्यतां नयन्ति” हारी॰
“आत्मयाजिनांशरीरस्याद्भिर्मृद्भिश्च, ज्ञानेन बुद्धेः, तपसा पापानां,सन्तानजानां मातृपैतृकाणां दोषाणां यमनियममन्त्रव्रतो-पवासादिभिः” शङ्खलि॰
“ज्ञानं तपोऽग्निराहारो मृण्मयोवार्य्युपाञ्जनम् वायुः कर्म्मार्ककालौ च शुद्धिकर्त्तॄणि-देहिनाम्” सर्बेषामेव शौचानामन्नशौचं परं स्मृतम्। योऽन्ने शुचिर्हि स शुचिर्न मृद्वारि--शुचिः शुचिः। क्षान्त्या शुध्यन्ति विद्वांसोदानेनाकार्य्यकारिणः। प्रच्छ-न्नपापाजप्येन तपसा वेदवित्तमाः। शोध्यं शध्यतिमृत्तोयैर्नदी वेगेन शुध्यति रजसा स्त्री मनोदुष्टा संन्यासेनद्विजोत्तमाः। अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति। मनुः
“कालोऽग्निः कर्म्म मृद्वारि मनोज्ञानं तपोजलम्। पश्चात्तापो निराहारः सर्वेषां शुद्धिहेतवः। अकाय्यकारिणां दानम्” क्षेत्रज्ञस्येश्वरज्ञानात् विशुद्धिः प-रमा मता” या॰ स्मृ॰
“सत्यं शौचं तपः शौचं शौचमिन्द्रियसंयमः। सर्व्वभूतदया शौचमद्भिस्तु पञ्चमं मतम्” यमः
“गात्रं मृदम्भसा शुध्येच्चित्तं भूतानृशंसनात्। विद्ययातपसा देही मतिर्ज्ञानेन शुध्यति। स्वाध्यायेनानुतापेनहोमेन तपसैव च। ध्यानेन क्षेत्रवासेन दानेनेहपरिक्षयः। परापवादाश्रवणं परस्त्रीणामदर्शनम्। एतच्छौच श्रोत्रदृशी र्जिह्वाशुद्धिरपैशनम। अप्राणिवधमस्तयं[Page0478-a+ 38] शुचित्वं पादहस्तयोः। असंश्लेषः परस्त्रीणां शारीरंशौचमिष्यते” वृह॰।
“उच्छिष्टोपघातेऽभ्युक्षणाच्छु चिर्वि-ण्मुत्रं संस्पृश्योन्मृज्याचम्य प्रयतोभवेत्” पैठी॰
“प्राणि-नामथ सर्वेषां मृद्भिरद्भिश्च कारयेत्। अत्यन्तोपहतानाञ्चशौचं नान्यत्” विष्णुः।
“विण्मूत्रोत्सर्गशुद्ध्यर्थं मृद्वार्य्यादेयमर्थवत्। दैहिकानां मलानाञ्च शुद्धिषु द्वादशस्वपि। वसा शुक्रमसृङ् मज्जा मूत्रविट् घ्राणकर्ण्णविट्। श्लेष्माश्रु दूषिकामेदो द्वादशैते नृणां मलाः” मनुः
“तथाशरीरस्रोतोभ्यो मल निष्यन्दविस्रवः। अन्त्रादीनां प्रदेशश्चस्यादशुचिर्विशेषतः। प्रभूताशुच्यमेध्यानां स्पर्शनाच्चाशुचिर्भवेत्। स्वप्नाद्वस्त्रविपर्य्यासात् क्षुताद्बुद्धिपरिभ्रमात्। उक्त्वा वाचमनाच्छुद्ध्विरनृतं क्रूरमेव वा। अपविद्धं धनुर्लक्ष्यंदृष्ट्वा वा अशुचिर्भवेत्। प्रलेपस्नेहगन्धानामशुचौ चापक-र्षणम्। शौचलक्षणमित्याहुर्मृदम्भोगोमयादिभिः। लेपेस्नेहे च गन्धे च व्यपकृष्टे च दूरतः। पश्चादाचमनञ्चैवशौचार्थं वक्ष्यते विधिः” देवलः।
“दुष्टाभिशस्तपतिततिर्य्यगधोवर्ण्णोपहतानां संस्पर्शाच्चास्यस्वेदतोयपूयशो-णितछर्द्दिलालानिष्ठीवितरेणुकर्द्दमोच्छिष्टजलविण्मूत्रपुरी-षादिभिर्बाह्यशरीरोपघातिभिरुपपूताभिरद्भिर्मृद्भिश्च भस्म-गोमयौषधिमङ्गलाचारविधिप्रयुक्तैर्बाह्यशरीरोपघातात् पू-तोभवति” हारीतः।
“चिताधूमसेवने सर्व्वे वर्ण्णाःस्नानमाचरेयुः। मैथुने दुःस्वप्ने रुधिरोपगतकण्ठेवमनविरेकयोश्च। श्मश्रुकर्म्मणि कृते च। शवं शव-स्पृशञ्च स्पृष्ट्वा रजस्वलाचाण्डालयूपांश्च। भक्ष्यवर्ज्जंपञ्चनखशवं तदस्थि सस्नेहञ्च। सर्व्वेष्वेतेषु पूर्व्वं वस्त्रंनाप्रक्षालितं बिभृयात्। रजस्वला, चतुर्थेऽह्नि स्नानाच्छु-ड्व्यति। रजस्वला हीनवर्णां रजस्वलां स्पृष्ट्वा न तावद-श्नीयाद्यावन्न शुद्धा। सवर्णामधिकवर्णां वा स्पृष्ट्वा स्नात्वा-ऽश्नीयात्। क्षुत्वा सुप्त्वा भोजनाध्ययने पीत्वा स्नात्वानिष्ठीव्यं वासः परिधाय रथ्यामाक्रम्य मूत्रपुरीषे कृत्वापञ्चनखस्य सस्नेहास्थि स्पृष्ट्वा चाचामेत्। चाण्डाल-म्लेच्छसम्भाषणे च। नाभेरधस्तात् प्रबाहुषु च कायिकै-र्मलैः सुराभिर्वोपहतोमृत्तोयैस्तदङ्गं प्रक्षाल्य शुध्यति। अन्यत्रोपहतोमृत्तोयैस्तदङ्गं प्रक्षाल्य स्नानेन। वक्त्रोपहत-स्तूपोष्य स्नात्वा पञ्चगव्येन। दशनच्छदोपहतश्च। वसाशुक्रमसृङ्मज्जामूत्रविट्कर्णविङ्नखाः। श्लेष्माश्रु दूषिकामेदोद्वादशैते नृणां मलाः। गौडी माध्वी च पैष्टी चविज्ञेया त्रिविधा सुरा। यथैवैका तथा सर्व्वा न पातव्या[Page0478-b+ 38] द्विजातिभिः। माधूकमैक्षवं टाङ्कं कौलं खार्ज्जूरपानसे। मृद्वीकारसमाध्वीके मैरेयं नारिकेलजम्। अमेध्यानिदशैतानि मद्यानि ब्राह्मणस्य च। राजन्यश्चैव वैश्यश्चस्पृष्ट्वैतानिन दुष्यतः
“ज्ञानं तपोग्निराहारोमृद्मनोवार्य्युपाञ्जनम्। वायुःकर्म्मार्ककालौ च शुद्धिकर्तॄणि देहिनाम्” विष्णुः।
“ऊर्द्ध्वं नाभेः करौ मुक्त्वा यदङ्गमुपहन्यते। तत्रस्नानमधस्तात्तु क्षालनेनैव शुध्यति। इन्द्रियेऽनुप्रविष्टंस्यादमेध्यं यदि कर्हिचित्। मुखेऽपि संस्पृश्यमानं तत्रस्नान विशोधनम्” अङ्गि॰।
“रथ्या कर्द्दमतोयेन ष्ठीव-नाद्येन वा तथा। नाभेरूर्द्ध्वं नरः स्पृष्ट्वा सद्यः स्नानेनशुध्यति”
“शङ्खः
“सकर्द्दमेषु वर्षासु प्रविश्य ग्रामसङ्करम्। जङ्घाभ्यां मृत्तिकास्तिस्रः पद्भ्यां च द्विगुणाः स्मृताः” यमः।
“दिवाकीर्त्तिमुदक्यां च सूतिकां पतितं तथा। शवं तत्स्पृष्टिनञ्चैव स्पृष्ट्वा स्नानेन शुध्यति। आचम्यप्रयतोनित्यं जपेदशुचिदर्शनात्। सौर्य्यान्मन्त्रान्यथोत्साहं पावमानीश्च शक्तितः। नारं स्पृष्ट्वास्थिसस्नेहं स्नात्वा विप्रोविशुध्यति। आचम्यैव तु निःस्नेहं गांस्पृष्ट्वा वीक्ष्य वा रविम्। वान्तोविरेकी क्षुत्वा च घृतप्राश-नमाचरेत् आचामेदेव भुक्त्वान्नं स्नानं मैथुनिनः स्मृतम्” मनुः। मैथुनिनः स्नाममृतौ गर्भशङ्कायामेव
“अनृतौतु यदा गच्छेच्छौचं मूत्रपुरीषवत्” शातातपोक्तेः।
“अजीर्ण्णेऽभ्यादिते वान्ते श्मश्रुकर्म्मणि मैथुने। दुःस्वप्नेदुर्जनस्पर्शे स्नानमात्रं विधीयते। शुना चैव शूमाकेनमृतनिर्हारकेण वा। स्पृष्टमात्रस्तु कुर्व्वीत सेचनं प्लावनंजलैः” मनुः
“दुःस्वप्नदर्शने चैव वान्ते वा क्षुरकर्म्मणि। मेथुने कटधूमे च सद्यः स्नानं विधीयते। पतितं सूतिका-मन्त्यं शवं स्पृष्ट्वा तु कामतः। स्नात्वा सचेलं हुत्वाग्निंघृतं प्राश्य विशुध्यति। शवस्पृशं दिवाकीर्त्तिं चितायूपंरजस्वलाम्। स्पृष्ट्वा प्रमादतोविप्रः स्नानं कृत्वा विशुध्यति” वृह॰। उदक्याशुचिभिः स्नायात्” या॰ स्मृ॰ उदक्या-दिस्पृष्टैः स्पृष्टः स्नायात् हेमा॰।
“चण्डालं पतितं व्यङ्गमुन्मत्तं शवमन्त्यजम्। सूतकं सूतिकां नारीं रजसाच परिप्लुताम्। श्वकुक्कुटवराहांश्च ग्राम्यान् संस्पृश्यमानवः। सचेलं सशिरः स्नातः तदानीमेव शुध्यति। वृद्धशाता॰।
“श्वपाकं पतितं व्यङ्गमुन्मत्तं शवहारकम्। सूतकमित्यादिशातातपवत्” परा॰
“अशुद्धान् स्वयमेवैतानशुद्धश्च यदा स्पृशेत्। विशुध्यत्युपवासेन”
“उपस्पृश्या-शुचिस्पृष्टं तृतीयमपि मानवः। हस्तौ पादौ च तोयेन[Page0479-a+ 38] प्रक्षल्याचम्य श्रुध्यति” इति च देवलः।
“मानुषास्थिबसाविष्ठामार्त्तवं मूत्ररेतसी। मज्जानं शोणितं वापिपरस्य यदि संस्पृशेत्। स्नात्वा प्रमृज्य लेपादीनाचम्य सशुचिर्भवेत्। तान्येव स्वानि संस्पृश्य पूतःस्यात् परिमार्ज्जनात्” देव॰।
“चैत्यवृक्षश्चितिर्यूपश्चण्डालः सोमविक्रयी। एतांस्तु व्राह्मणः स्पृष्ट्वा सचेलोजलमाविशेत्”। परा॰।
“श्वपचमूषिकप्रेतहारकशवानि संस्पृश्य देवीराप इत्यभि-मन्त्रितैर्जलैः स्नातः पूतोभवत्यजीर्ण्णवान्ते श्मश्रु-कर्म्मणि पशुदिवामैथुने च” हारोतः
“अथ सांस्प-र्शिकं व्याख्यास्यामः
“चण्डालश्मशानमृतहारकरज-स्वलासूतिकाः संस्पृश्याऽनुदितेऽस्तमिते स्कन्दित्वा चाप्सु-स्कन्दित्वाक्षिस्यन्दने कर्ण्णक्रोशने चित्याहरणे यूपसंस्पर्शने” इत्युपक्रम्य
“सचेलं स्नात्वा पुनर्मानो जपेत्” कश्य॰।
“श्वानंश्वपाकं प्रेतधूमं देवद्रव्योपजीविनं ग्रामयाजकं यूपंचितिं चितिकाष्ठं समद्यभाण्डं सस्नेहं मानुषास्थिशवस्पृशं रजस्वलां महापातकिनं शवं स्पृष्ट्वा सचेल-वासा अम्भोऽवगाह्यीत्तीर्य्याग्निमुपस्पृशेन्” च्यव॰
“शुना घ्रातावलीढस्य नखैर्विदलितस्य वा। अद्भिः प्रक्षालनंप्रोक्तमग्निना चोपधूननम्” शाता॰। अशुचिं संस्पृशेद्यस्तुएकएव स दुष्यति। तं स्पृष्ट्वान्यो न दुष्येत्तु सर्व्वद्रव्येष्ययंविधिः” वृद्धशा॰।
“यस्य स्पर्शे आचमनमात्रं सोऽत्राशुचिः” हेमा॰।
“श्ववराहखरानुष्ट्रान् वृकगोमायुवानरान्। काककुक्कुटगृध्रांश्च स्पृष्टा स्नानं समाचरेत्” संव॰।
“भासवानरमार्जारखरोष्ट्राणां शुनां तथा। शूकराणाम-मेध्यस्य स्पर्शे स्नानं सचेलकम्” व्यासः
“पण्ड्रकं कुक्कुटंकाकं श्वशृगालशिवावृकान्। चितियूपश्मशानानि विड्-वराहखराशुचीन्। अवकीर्ण्णिनमन्त्यं च स्पृष्ट्वा स्नानंविधीयते” हारी॰
“अभोज्यसूतिकाषण्डमार्जाराखुश्व-कुक्कुटान्। पतिताविद्धचाण्डालं मृतहारांश्च धर्म्मवित्। संस्पृशन् शुध्यति स्नानात्” मार्क॰ पु॰।
“बौद्धान् पाशुपतान्जैनान् लौकायतिककापिलान्। विकर्म्मस्थान् द्विजः स्पृष्ट्वासचेलोजलमाविशेत्। कापालिकांस्तु संस्पृश्य प्राणायामी-ऽधिको मतः” षट्त्रि॰।
“शैवान् पाशुपतान्स्पृष्ट्वा लौकायतिकनास्तिकान्। विकर्म्मस्थान् द्विजान्शूद्रान् सवासा जलमाविशेत्” ब्रह्मा॰ पुरा॰
“शूद्रोच्छिष्टं द्विजः स्पृष्ट्वा उच्छिष्टं शूद्रमेव च। शुचिरप्यवगाह्यैव सचलं स्नानमाचरेत्” छाग॰
“स्पृष्ट्वादेवलकं चैव सवासा जलमाविशेत्” संव॰
“रजकश्चर्म्म[Page0479-b+ 38] कृच्चैव ब्रात्यध्वजोपजीविनौ। निर्णेजकः शोण्डिकश्चनटः शैलूषकस्तथा। मुखेभगस्तथा श्वा च वनिता सर्व्व-वर्णगा! चक्री ध्वजी व्याधयाजी” इत्युपक्रम्य
“एभिर्यदङ्गंसंस्पृष्टं शिरोवर्जं द्विजातिषु। तोयेन क्षालनं कृत्वाआचान्ताः प्रयता मताः” शाता॰।
“उर्द्ध्वं नाभेः करौ-मुक्त्वा यदङ्गं स्पृशते खगः। स्नानं तत्र प्रकर्वीत शेषंप्रक्षाल्य शुध्यति” जातू॰।
“नीलीं नीलीविकारं च मा-नुषास्थीन्यपि द्विजः। चण्डालपतितच्छायां स्पृष्ट्वा स्नानंसमाचरेत्” संव॰
“स्पृष्ट्वा रुद्रस्य निर्म्माल्पं सवासा आप्लुतःशुचिः” स्कन्द॰ पु॰
“अष्टम्यां च चतुर्द्दश्यां दिवा पर्व्वणिमैथुनम्। कृत्वा सचेलं स्नात्वा च वारुणीभिश्च मार्जयेत्” शाट्यायनिः।
“रजस्युपरते साध्वी स्नानेन स्त्री रजस्वला” अङ्गि॰
“रजस्वला चतुर्थेऽह्नि स्नानाच्छुड्विमवाप्नुयात्” शङ्खः
“शुद्धा भर्त्तुश्चतुर्थेऽह्नि स्नाता नारी रजस्वला। दैवेकर्म्मणि पित्र्ये च पञ्चमेऽहनि शुध्यति” अङ्गि॰।
“रोगेणयद्रजः स्त्रीणामत्यर्थं तु प्रवर्त्तते। अशुच्योनैव तास्तेनयेन वैकारिकं हि तत्” शङ्ख॰
“अकाले यद्भवेत् स्त्रीणाम्रक्तमाहुर्मनीषिणः। काले तु तद्रजः प्रोक्तं तस्मात्तत्रैवसाऽशुचिः” छाग॰। एवमन्यान्यपि तद्बोधकान्यनुसन्धेया-नि। शुचितत्कालजीविनः कर्म्माधिकारित्वेन शुद्धेः कर्त्तृ-विशेषणतया कर्म्माङ्गत्वमशुद्धेश्च तदधिकारित्वाभावः एवंतयोः कर्त्तृविशेषणतया कर्म्माधिकाराङ्गानङ्गत्वे निरू-पिते। इदानीं द्रव्याणामपि कर्म्माङ्गतया द्रव्य-गतशुद्ध्यशुद्धी निरूप्येते तत्र कालरूपद्रव्यस्याशुद्धिः
३९ पृष्ठे अकालशब्दे उक्तप्राया। पर्य्युदस्तकालानां तुकर्मानङ्गंत्वेऽपि नाशुद्धत्वम्।
“रात्रौ श्राद्धं न कुर्वीत”
“आसुरी रात्रिरन्यत्र तस्मात्तां परिवर्ज्जयेत्” राक्षसीनाम सा वेला गर्हिता सर्व्वकर्मसु” इत्यादौ तत्तत्-कर्मणां तदितरकाले कर्त्तव्यतामात्रं बोध्यते न तु तेषा-मशुद्धत्वमप्रि तेन सन्ध्यावन्दनादेः सन्ध्यारात्र्योः कर्त्त-व्यताबिधायकं
“पश्चिमां तु समासीनोयावत्तारकद-र्शनमित्यादि”
“दिवोदितं यत् कर्म्मेत्युक्रम्य शर्वर्य्याः प्रथमेयामे तत् कुर्वीताविचारयन्नित्यादि” च शास्त्रंसार्थकम्। अपरद्रव्यगते शुद्ध्यशुद्धी तावदिदानीं निरू-प्येते। तत्रादौ द्रव्यशुद्ध्यशुद्धिसम्पादकं द्रव्यादिकमुच्यते।
“शारीरैर्मलैः सुराभिर्मद्यैर्यदुपहतं तदत्यन्तोपहतम्। अत्य-न्तोपहतं सर्व्वलौहभाण्डमग्नौ प्रक्षिप्तं शुध्येत्’ मणिमयमश्मेमयमब्जं च सप्तरात्रं महोनिस्यनेन शुध्येत् दन्ता-[Page0480-a+ 38] स्थिभवं सं तक्षणेन, दारवं मृण्मयञ्च जह्यात्। अत्यन्तो-पहतस्य प्रक्षालितस्य त्रिरवद्य तच्छिन्द्यात्” विष्णुः
“अत्यन्तोपहतानां सर्व्वतैजसानामग्निना शौचं मृण्मयच-र्मणां त्यागः, तन्मात्रच्छेदमित्येके धारणं हि नववाससांशौचमित्याचार्य्याः तस्मात् सर्व्ववाससामाप्लावनादेवशुद्धिः” हारी॰
“तैजसानां कुणपरेतोमूत्रपुरीषो-पहतानामावर्त्तनमुल्लेखनं भस्मना त्रिःसप्तकृत्वः परिमार्जनमुच्छेदनं वा” शङ्खलि॰
“मूत्रपुरीषासृक्कुणपस्पृष्टानांतैजसानां पात्राणां पूर्व्वोक्तानामन्यतमेन त्रिःसप्तकृत्वःपरिमार्ज्जनम्”
“क्षौमाणि वासांसि तेषामलाभे कार्पासिकान्यौर्ण्णकानि भवन्ति मूत्रपुरीषलोहितरेतःप्रभृत्युपहतानांमृदाद्भिः प्रक्षालनं वासोवदूर्ण्णावल्कलानां, वल्कलवत्कृष्णाजिनानाम्” इति च बौधा॰
“मद्यैर्मूत्रपुरीषैश्च श्लेष्मभिरश्रुशोणितैः। संस्पृष्टं नैव शुध्येत पुनःपाकेन मृण्म-यम्। एतैरेव यदा स्पृष्टं ताम्रसौवर्ण्णराजतम्। शुध्यत्या-वर्त्तितं पश्चादन्यथा केवलाम्भसा” शङ्खवशिष्ठकाश्यपाः
“अलाबुदारुपात्राणां वैदलानां तथैव च। अत्यन्तोपहता-नाञ्च परित्यागो विधीयते। अत्र मूत्रपुरीषाभ्यां रेतसारुधिरेण च। चेलं यदुपहन्येत पुनः प्रक्षालयेत्तु तत्। यद्यम्भसा न शुध्येत्तु वस्त्रं वोपहतं दृढम्। छेदनं तस्यदाहो वा यन्मात्रमुपहन्यते। मृत्तिकाक्षारपातेन अशुद्धंतत् परित्यजत्” यमः।
“वस्त्रवैदलचर्माद्ये शुद्धिः प्रक्षालनंस्मृतम्। अतिदुष्टस्य तन्मात्र त्यजेच्छित्त्वात्मशुद्धये” वृह॰।
“दूषितं वर्जितं दूष्य कश्मलं चेतिलिङ्गिनाम्। चतुर्विधममेध्यं च सर्व्वं व्याख्यास्यते पुनः। शुच्यप्यशुचिसंस्पृष्ट द्रव्यं दूषितमुच्यते। अभक्ष्यभोज्यपेयानिवर्ज्जितानि हि वक्ष्यति। न्यङ्कुः पतितचण्डालौ ग्रामशूकरकुक्कटौ। श्वा च नित्यं विवर्ज्याःस्युः षडेते धर्मतःसमाः। सव्रणः सूतकी सूती मत्तोन्मत्तौ रजस्वला। मृतबन्धुरशुद्धश्च वर्ज्यान्यष्टौ स्वकालतः। स्वेदाश्रुविन्दवःफेनोनिरस्तं नखरोम च। आद्रचर्म त्वगित्येतद् दूष्यमाहुर्द्विजातयः। मानुषास्थिकफोविष्ठारेतोयूत्रार्त्तवानिच। कुणपः पूयमित्येतत् कश्मलं चेत्युदाहृतम्। दूषितेप्रोक्षितेनापि शुद्धिरुक्ता विधानतः। दूष्ये मार्ज्जन-संस्कारैः कश्मले सर्व्वथा भवेत्” देवलः। अथभूमि शुद्ध्य-शुद्ध्युपायादि।
“प्रसूते गर्भिणी यत्र म्नियते यत्रमानुषः। चण्डालैरुषितं यत्र यत्रोपन्यस्यते शवः। विण्मूत्रे चाहिते यत्र कुणपोयत्र दृश्यते। एवं कलमश[Page0480-b+ 38] भुयिष्टा भूरमेध्येति लक्ष्यते। कृमिकीटपदक्षेपैर्दूषितायत्र मेदिनी। त्रप्सया कर्षणेः क्षिप्ता वान्तैर्वा दूष्यतांव्रजेत्। नखदन्ततनूजत्वक्तुषपांशुरजोमलैः। भस्मपङ्कतृणैर्वापि प्रच्छन्ना मलिना भवेत्। पञ्चधा वा चतुर्द्धावा भूरमेध्या विशुध्यति। दूष्या द्विधा त्रिधा वापिशोध्यते मलिनैकधा। दहनं खनन भूमेरुपलेपनवापने। पर्ज्जन्यवर्षणं चेति शौचं पञ्चविधं स्मृतम्” देव॰। त्रप्सा घनी-भूतश्लेष्मा
“संमार्जनेनाञ्जनेन सेकेनोल्लिखनेन च। गवां च प-रिवासेन भूमिः शुध्यति पञ्चभिः” मनुः।
“खननात् पूर-णाद्दाहाल्लेपनादभिघर्षणात्। गोभिराक्रमणात् कालाद्भूमिःशुध्यति सप्तभिः” यमः।
“घनाया भूमेरुपघाते उपलेपनम्सुषिरायाः कर्षणम् आच्छन्नाया मेध्यमाहृत्य प्रच्छादनम्चतुर्भिः शोध्यते भूमिः गोभिराक्रमणात् खननाद्दहना-दभिघर्षणात् पञ्चमाल्लेपनात्” बौधा॰
“कर्षणमुपलेपन-मद्भिरभ्युक्षणं कालोदाहश्च भूमेः” शङ्खलि॰ शुद्धिरिति शेषः।
“खननात् पूरणाद्दाहाल्लेपनादभिघर्षणात्। गोभिराक्र-मणात् कालात् भूमिरेभ्यो विशुध्यति” हारी॰।
“मार्जनोपा-ञ्जनैर्वेश्म प्रोक्षणेन च पुस्तकम्। मार्ज्जनेनाञ्जनेनापि सेके-नोल्लेखनेन च। दाहेन च भुवः शुद्धिर्वासेनाप्यथ वा गवाम्” विष्णुः
“गोचर्म्ममात्रमब्विन्दुर्गोः (भूमेः) शोधयतिपातितः समूढमसमूढं वा यत्र लेपो न दृश्यते” बौधामृतौ वर्ण्णादिशेषे कालभेदः। श्वशूद्रपतिताश्चान्त्या मृता-श्चेद् द्विजमन्दिरे। शौचं तत्र प्रवक्ष्यामि मनुना भाषितंयथा। दशरात्राच्छुनि प्रेते मासात् शूद्रे भवेच्छुचिः। द्वाभ्यां तु पतिते गेहे अन्त्ये मासचतुष्टयात्। अत्यन्ते वर्ज-येद्गेहमित्येवं मनुरब्रवौत्” वृ॰ मनुः। अत्यन्त्यः श्वपाकः। द्विजस्य मरणे वेश्मविशुध्यति दिनत्रयात्। दिनैकेन बहि-र्भूमि रग्निक्षेपप्रलेपनैः” यमः। यथोक्तकालानन्तर कर्त्तव्यमाहसंवर्त्तः गृहश्रुद्धिं प्रवक्ष्यामि अन्तःस्थशवदूषिते। प्रोत्सार्य्यमृण्मयं पात्र सिद्धमन्न तथैव च। गृहादपास्य तत्सर्वंगोमयेनोपलेपयेत्। गोमयेनोपलिप्याथ छागेनाघ्रापये-द्वुधः। ब्राह्मणैर्मन्त्रपूतैश्च हिरण्यकुशवारिभिः। सर्व्व-मभ्युक्षयेद्वेश्म ततः शुध्यत्यसंशयः।
“दारुवदस्थिभूभ्योरावपन च भूमेः” गौत॰
“मार्जनाद्वेश्मनां शुद्धिः” क्षितेः शुद्धिस्तु सप्तभिः” शङ्खः। अशुद्ध्यपवादः
“ब्राह्वणावसथेभूमिर्देवागारे तथैवच। मेध्या चैव सदा मन्ये गवां गोष्ठेच या भवेत्” यमः।
“रथ्याकर्द्दमतोयानि नावः पन्थास्तृ-णानि च। स्पर्शनान्न प्रदुष्यन्ति पक्वेष्टरचितानि च” परा॰[Page0481-a+ 38] रथ्याकर्द्दमतोयानि स्पृष्टान्यन्त्यैश्च वायसेः। मरुतार्केणशुध्यन्ति पक्वेष्टरचितानि च। तथैभिश्च विशुध्यन्ति सूर्य्यसोमांशुमारुतैः” विष्णुः। अथ मृत्तिकाशुद्धिः
“व-ल्मीकादुत्कराल्लेपाज्जलाध्वपथिवृक्षयोः। कृतशौचावशि-ष्टाश्च न ग्राह्याः सप्न मृत्तिकाः। शुचिदेशे च संग्राह्याःशर्कराश्मादिवर्ज्जिताः” शाता॰। अथ पक्वान्नादिशुद्ध्युशुद्ध्युपायाः।
“केशकीटक्षुतघ्रातं वायसोपहतञ्च यत् क्लीवाभि-शस्तपतितैः सूतिकोदक्यनास्तिकैः। दूष्यं वा स्याद्यदन्नंतु तस्य निष्कृतिरुच्यते। अभ्युक्ष्य किञ्चिदुद्धृत्य तद्भुञ्जीताविशङ्गितः। भस्मना वापि संस्पर्श्य संस्पर्श्य वोल्मुखेन च। सुवर्ण्णरजताभ्यां च भोज्यं घ्रातमजेन वा”। घृतं सपायसंक्षीरं तथैवेक्षुरसो गुडः। शूद्रभाण्डस्थितं तक्रं तथा मधुन दुष्यति” शाता॰
“त्वक्केशकीटरोमनखाश्रुपुरीषाणिदृष्ट्वा तद्देशपिण्डान्नमुद्धृत्याद्भिरभ्युक्ष्य भस्सनावकार्य्याभि-घार्य्यपुनरपि प्रोक्ष्य वाचा प्रशस्तम् ओं भूर्भुवः स्वरित्युपरिपरिशीध्य च पुनरेवोपयुञ्जीत” बौधा॰।
“मसू-रमाषसंयुक्तं तथा पर्य्युषितं च यत्। तत्तु प्रक्षालितंकृत्वा भुञ्जीत ह्यभिघारितम्” यमः
“माषाराजमा-षाः” हेमा॰। पर्य्युषितभीजनविधानमापद्विषयम्
“शुक्तानि हि द्विजोऽन्नानि न भुञ्जीत कदाचन। क्षालयि-त्वा तु निर्दोषाण्यापद्धर्म्मगतो यदा” तस्यैव वचनान्त-रात्
“मक्षिकाकेशमन्नेषु पतितं यदि दृश्यते। मूषिकस्य पुरीषं वा क्षुतं यच्चावधूनितम्। भस्मनास्पृश्यवाश्नीयादभ्युक्ष्य सलिलेन वा” यमः। क्षुतेनाक्रान्तमवक्षुतम्अवधूनितं वस्त्रेण।
“अवक्षुतं काकपतङ्गकीटैरुदक्ययावा पतितैश्च दृष्टम्। अलातभस्माम्बुहिरण्यछागैः संस्पृष्ट-मन्नं मनुराह भेज्यम्” यमः। अस्यापवादः
“मक्षिका मशकादंशा घुणा सूक्ष्मपिपीलिका। आमिषामेध्यसेवी च नैते कीटानिसर्गतः। यम
“पाक्षिजग्धं गवाघ्रातमवधूतमवक्षुतम्। दूषितंकेशकीटैश्च मृत्प्रक्षेपेण शुध्यति” मनुः। गोध्रातेऽन्नेतथा केशमक्षिकाकीटदूषिते। सलिलं भस्म मृद्बारि प्रक्षेप्तव्यंविशुद्धये। अत्र मक्षिका विंष्ठामक्षिका
“केशकीटक्षुतनिष्ठीवितंवचोऽभिहतं श्वभिराघ्रातं प्रेक्षितं यच्च पर्य्युषितम् पुनःसिद्धं चण्डालेनावेक्षितमभोज्यमन्नमन्यत्र हिरण्योद-कस्पर्शात्” सुमन्तुः
“आकरजानां त्वभ्यवहरणीयानां घृते-नाभिघारितानां शुद्धिः पुनःपचनमेव स्नेहानां, स्नेह-वद्रसानां, संहतानामद्भिः प्रीक्षणमतिद्रवाणामुत्पवनम,शुष्काणामुद्धृतदोषाणां संस्कारः परिप्लावितानां, दोषाणां[Page0481-b+ 38] ततस्त्यागः” शङ्खलि॰।
“परोक्षमन्नं संस्कृत्य अग्नावधिश्रित्याद्भिः प्रोक्षेत्तदन्नं पवित्रम्” आप॰।
“अनिष्टगन्धोप-घ्राणश्रवणदर्शन केशकीटपिपीलिकाभिरन्नाद्योपघाते काञ्चनरजतवैदूर्य्यप्रबालगोबालाजिनदर्माणामेकतमेनाद्भिः सं-स्पृष्टेन मन्त्रप्रोक्षणं पर्य्यग्निकरणमादित्यदर्शनात् पूतंभवति वह्वन्नोपघाते ब्राह्मणमत्या तदन्तरमपनीय अजमव-घ्राप्य पूतं भवति त्यागोरसमयानाम्” हारी॰। सिद्धहविषां महतां श्ववायसप्रभृत्युपहतानां तद्देशपिण्डमुद्धृत्य
“पवमानः सुवर्ज्जन” इत्यनुवाकेनाभ्युक्षणं मधूदके पयो-विकारे च पात्रान्तरनयने शुड्विः एवं तैलसर्पिषी, उच्छिष्टसमन्वारब्धेतूदकेऽवधायोपयोजयेत्” वौधा॰ उच्छिष्टसम-न्वारब्धे उच्छिष्टसंस्पृष्टे” हेमा॰। पयोदधिविकारादिशुचि पात्रान्तरे स्थितम्। पावनोत्पवनाभ्यां च पर्य्यग्नि-करणेन च” लौगा॰
“पवनं वस्त्रादिना गालनम्उत्पवनं दर्भपवित्रेण
“सवितुष्ट्वाप्रसव उत्पुनामि” इत्यनेनमन्त्रेण संस्करणम्।
“आममांसं घृतं क्षौद्रं स्नेहाश्च फल-सम्भवाः। म्लेच्छभाण्डस्थिता दुष्टा निष्क्रान्ताः शुचयः स्मृताः” यमः
“श्रपणं घृततैलानां प्लावनं गोरसस्य च। भाण्डा-नि प्लावयेदद्भिः शाकमूलफलानि च। सिद्धमन्नं तथासर्पिः क्षीरञ्च दधि चाम्बु च। एतेषामवलीढानां तैजसीशुद्धिरिष्यते काकमार्जारनकुलसर्पमूषिकपक्षिभिः। संस्कतं तु यदाह्यग्रमवलिह्येत केनचित्। मुवर्ण्णवर्ण्णताम्नोष्णैर्गोबालै रजतेन वा। स्पृष्टमेकतमेनापि भोज्यंघ्रातमजेन वा” शङ्ख॰। तैजसी शुद्धिः पर्य्यग्निकरणम्। इयं शुद्धिः केशादिकं दूषकमुद्धृत्य कार्य्या” हेमा॰।
“घृतदधिपयस्तक्राणामाकरस्थितानामदोषः” ङ्खः
“आ-धारदोषे तु नयेत् पात्रात् पात्रान्तरं द्रवम्। घृतं तु पायसं क्षीरं तथैवेक्षुरसं गुडम्” द्रव-द्रव्याणि भूरीणिं परिप्लाव्यानि वाम्भसा। शस्यानिव्रीहयश्चैव शाकमूलफलानि च। त्यक्त्वा तु दूषितं भागमाप्लाव्याथ जलेन च। ब्रह्मा॰ पु॰।
“द्रोणादभ्यधिकं सिद्धमन्नमुपहतं न दुष्यति। तस्यीपहतमात्रमपास्य गायत्र्यभिमन्त्रितं सुवर्ण्णाम्भः क्षिपेत् वस्तस्य च दर्शयेदग्मेः”। विष्णुः।
“शृतं द्रोणाधिकं चान्नं श्वकाकैरुपघातितम्। न त्याज्यंतस्य शुद्ध्यर्थं ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत्। कर्त्तव्यं वचनं तेषा-मन्नसंसकारकर्म्मणि”
“द्रोणाधिकस्य शुद्धिस्तु धर्म्मशास्त्रेषुपठ्यते। श्वकाकैरवणीढं तु द्रोणान्नं न विसर्ज्जयेत्। ग्रासमुद्धृत्य तन्मात्रं यच्च लालाश्रितं भवेत्। सुवर्ण्णोदकेनाभ्युक्ष्य[Page0482-a+ 38] ज्वलनेन तु तापयेत्। विप्राणां मन्त्रघोषेण पूतं भोज्यं चतद्भवेत्” परा॰। द्रोणन्यूनपरिमाणस्यान्नस्य श्वाद्यवलेहमहोपघातदूषितस्य त्याग एव कर्त्तव्यः यथाह सएव।
“श्ववायसगवाद्यैस्तु जग्धमन्नं यदा भवेत्। स्नेहो वागोरसोवापि तत्र शुद्धिः कथं भवेत्?। अन्नं परित्यजेत्तत्रस्नेहस्य पावनेन तु। अश्वस्तनतया शुद्धिर्गोरमस्य विधी-यते। तत्रैव विषये देवलः
“अवलीढं श्वमार्जारधाङ्क्षकुक्कुटमूषिकैः। भोजने नोपयुञ्जीत तदमेध्यं हि सम तः” चण्डालादिस्पृष्टस्य द्रोणाधिकस्यापि त्यागएव कार्य्य इत्याह
“चण्डालेन शुना वापि दुष्टमन्नमयज्ञियम्। च-ण्डालादिभिरुच्छिष्टैः स्पृष्टं भूयोऽपि वर्जयेत्” वसि-ष्ठः। तत्रापवादः देवद्रोण्यां विवाहेषु यज्ञेषुप्रकृतेपु च। काकैः श्वभिश्च संस्पृष्टमन्नं तन्नविवर्ज्जयेत्। तन्मात्रमन्नमुद्धृत्य शेषं संस्कारमर्हति” द्रवाणां प्लावनेनैव घृतानां प्रोक्षणेन च। छागेन मुखसंस्पृष्टं शुचि त्वेवहि तद्भवेत्” वृह॰
“तीर्थे विवाहे यात्रा-यां संग्रामे देशविप्लवे। नगरे ग्रामदाहे च स्पृष्टास्पृष्टि नदुष्यति। गोकुले कन्दुशालायां तैलयन्त्रेक्षुयन्त्रयोः। अमीमांस्यानि शौचानि स्त्रीभिराचरितानि च” वृह॰
“कन्दुपक्वानि तैलानि पायसं दधि सक्तवः। एतान्यशूद्रान्नभुजोभोज्यानि मनुरब्रवीत्” शाता॰। द्रव्यविशेषे या शुद्धिरुक्ता सान्नान्तरसम्पादनाशक्तिरूपायामापद्येव कार्य्या। अनापदि तु दुष्टमन्नं परित्यज्यान्नान्तरंसंपाद्यम् यथोक्तं वायुपु॰।
“अन्नं पश्येयुरेते तु यदि वैहव्यकव्ययोः। उत्क्षेप्तव्यं प्रधानार्थंसंस्कारस्त्वापदि स्मृतः”
“हविषां संस्कृतानान्तु मुख्यमेव वि वर्जनम्। मृत्प्रयुक्ता-भिरर्द्भिर्वा प्रोक्षणं तु विधीयते। सिद्धार्थकैः कृष्णतिलैः कार्य्यंवाप्यवकीरणम्। द्विजसूर्य्याग्निवस्तानां दर्शनं तु प्रयत्नतः” ब्रह्मपु॰। अथोदकशुद्ध्यशुद्द्युपायाः।
“उच्छिष्टं मलिनं क्लिन्नंयच्च विष्ठानुलेपितम्” इत्युपक्रम्य
“सूर्य्येन्दुरश्मिपातेनमारुतस्पर्शनेन च। गवां मूत्रपुरीषेण शुध्यन्त्याप इतिस्थितिः” वृह॰।
“मृतपञ्चनखात् कूपादत्यन्तोपहतात्त-था। अपः समुद्धरेत् सर्व्वाः शेषं शस्त्रेण शोधयेत्”। वह्निप्रज्वालनं कृत्वा कूपे पक्वेष्टकाचिते। पञ्चगव्यं न्यसेत् पश्चात्नवतोयसमुद्भवे। जलाशयेष्वयाल्पेषु स्थावरेषु महीतले। कूपवत् कथिता शुद्धिः महत्सु च न दूषणम्” विष्णुः
“रथ्या कर्द्दभेत्यादिप्रागुक्तं
४८
१ पृ॰
“भूमिस्थमुदकं पुण्यंवैतृष्णं यत्र गोर्भवेत्। अव्याप्तः चेदमेध्येन तद्वदेव हि[Page0482-b+ 38] शोधनम्” वापीकूपतडागेभ्य आपोग्राह्यास्तु सर्व्व-शः।
“पश्चात् पश्येदमेध्यन्तु पञ्चगव्येन शुध्यति” परा॰
“अस्थिचर्म्मावसिक्तं यत् श्वमार्ज्जाराखुमूषिकैः। दूषितंयद्भवेत्तोयम्” इत्युपक्रन्य
“अस्थिचर्म्मावपतितं खरवानरशूकरैः। उद्धरेदुदकं सर्वं शोधनं परिमार्जनम्। वापीकृपतडागेषु दूषितेषु कथञ्चन। उद्धृत्य वै कुम्भ-शतं पञ्चगव्येन शुध्यति। खनिकूपतडागेषु संदिग्धेषुविशेषतः। तेभ्योहृत्वा घटशतं पञ्चगव्येन शुध्यति। पादुकोपानद्विण्मूत्रं कूपे यदि निमज्जति। षष्टिंकुम्भान् समुद्धृत्य पञ्चगव्येन शुध्यति” परा॰ अथनानाद्रव्यशुद्ध्यशुद्धी
“श्वपाकोयत् स्पृशेद्द्रव्यं मृण्मयंद्रवमेव वा। पक्वं वा भोज्यंकल्कं वा तत् सर्वं परिवर्जयेत्उच्छिष्टाशुचिभि स्पृष्टमद्रवं शोध्यतेऽम्भसा” ऊनं वापिप्रभूतं वा शोधयेत् प्रोक्षणादिभिः देव॰। तैजसानांमणीनाञ्च सर्व्वस्याश्ममयस्य च। भस्मनाद्भिर्मृदा चैवशुद्धिरुक्ता मनीषिभिः॥ निर्लेपं काञ्चनं भाण्डमद्भिरेवविशुव्यति। अब्जमश्ममयञ्चैव राजतञ्चानुपस्कृतम्॥ अपामग्नेश्च संयोगाद्धैमरूप्यञ्च संबभौ। तस्मात्तयोःस्वयोन्यैव निर्णेको गुणवत्तरः॥ ताम्रायःकांस्यरैत्यानांत्रपुणः सीसकस्य च। शौचं यथार्हं कर्त्तव्यं क्षाराम्लोदक-वारिभिः॥ द्रवाणाञ्चैव सर्व्वेषां शुद्धिरुत्प्लावनं स्मृतम्। प्रोक्षणं संहतानाञ्च दारवाणाञ्च तक्षणम्॥ मार्ज्जनं यज्ञ-पात्राणां पाणिना यज्ञकर्म्मणि। चमसानां ग्रहाणाञ्चशुद्धिः प्रक्षालनेन तु॥ चरूणां स्रुक्स्रुवाणाञ्च शुद्धिरु-ष्णेन वारिणा। स्फ्यशूर्पशकटानाञ्च मुषलोलूखलस्य च॥ अद्भिस्तु प्रोक्षणं शौचं बहूनां धान्यवाससाम्। प्रक्षालनेनत्वल्पानामद्भिः शौचं विधीयते॥ चेलवच्चर्म्मणां शुद्धिर्व्वैद-लानान्तथैव च। शाकमूलफलानाञ्च धान्यवच्छुद्धिरिष्यते॥ कौशेयाविकयोरूषैः कुतपानामरिष्टकै। श्रीफलैरंशुपट्टानांक्षौमाणां गौरसर्षपैः॥ क्षौमवच्छङ्खशृङ्गाणामस्थिदन्तमयस्यच। शुद्धिर्विजानता कार्य्या गोमुत्रेणोदकेन वा॥ प्रोक्ष-णात्तृणकाष्ठञ्च पलालञ्चैव शुध्यति। मार्ज्जनोपाञ्जनैर्वेश्मपुनःपाकेन मृण्मयम्॥ मद्यैर्मूत्रैः पुरीषैर्व्वा ष्ठौवनैःपूयशोणितैः। यावन्नापैत्यमेध्याक्ताद्गन्धोलेपश्च तत्कृतः। तावन्मृद्वारि चादेयं सर्व्वासु द्रव्यशुद्धिषु” मनुः॥
“कुसुम्भकुङ्कुमानां च ऊर्ण्णाकर्पासयोस्तथा। प्रोक्षणादितथा शुद्धिरित्याह भगवान् यमः” शङ्खः
“तूलिकामुपधानानिपुष्परक्ताम्बराणि च। शोधयित्वातपे किञ्चित् करेण मार्ज-[Page0483-a+ 38] येन्मुहुः। पश्चाच्च वारिणा प्रोक्ष्य शुचीन्येवमुदाहरेत्। तोयाभावे परस्पर्शे भूमीसंवेशनेऽपि च। कुण्डिकायाः प॰रित्यागोदहनं वापदि स्मृतम्” देवलः। आमान्नपरिशोधनेबिशेषमाह हारीतः।
“तस्य यन्मात्रमुपहतं तन्मात्रंपरित्यज्य शेषस्य कण्डनप्रक्षालने कुर्य्यात्।
“पयसां दध्नांक्रीतानामवहननपवनैः, ब्रीहियवगोधूमानां घर्षणद-लनपेषाद्यैः शिम्बिधान्यानां कण्डनविमृशनप्रक्षालनैःफलीकृतानां घर्षणप्रक्षालेन पर्य्यग्निकरणैःशाकमूलफलानांभूस्थानग्रहणप्रक्षालनैः इक्षुकाण्डानां, स्वविधिविघानात्यज्ञहविषां श्रपणमेव स्नेहानां पुनः पाककृतलवणानांषुक्कसादिभिः स्पृष्टानां भूस्थानं तृणकाष्ठानामादित्य-दर्शनाच्छौचम्। हारी॰
“गवाघ्रातेषु कांस्वेषु शूद्रो-च्छिष्टेषु वा पुनः। दशभिर्भस्मभिः शुद्धिः श्वका-कोपहतेषु च” शाता॰। दुष्टाभिशस्तपतिततिर्य्य-गधोवर्ण्णोपहतानामित्यनुवृत्तौ
“यानशयनासनानि परि-हार्य्याणोत्येके सन्यन्ते असंस्कृतायां भूमौ न्यस्तानांतृणानां प्रक्षालनं न रक्षोपहतानामभ्युक्षणम् एषंक्षुद्रसमिधां महतां काष्ठानामुपघाते प्रक्षाल्या-वशोधनं दारुमयाणामुच्छिष्टसमन्वारब्धानामनुलेखनम्उच्छिष्टलेपोपहतानामेव तक्षणं मूत्रपुरीषलोहितरेतःप्रभृतिभिरुत्सर्गः मृण्मयानां पात्राणामुच्छिष्टसमन्वा-रब्धानामवज्वालनम् उच्छिष्टलेपोपहतानां पुनर्दहनंमूत्रपुरीषलोहितरेतःप्रभृतिभिरुत्सर्गः” बौधा॰। शौचं सहस्रलोम्नां तु मारुतार्केन्दुरश्मिभिः। रेतः-स्पृष्टं शवस्पृष्टमाविकं नैव शुध्यति” अङ्गिराः। अथाशुद्ध्यपवादः। नित्यमास्यं शुचि स्त्रीणां शकुनिःझलपातने। स्नवने तु शुचिर्वत्स श्वा मृगग्रहणे शुचिः” मनुः
“वत्सः प्रस्नवने मेध्यः शकुनिः फलपातने। स्त्रियश्चरतिसंसर्गे श्वा मृगग्रहणे शुचिः” शाता॰
“श्वभिर्हतस्य यन्मां-सं शुचि तन्मनुरब्रवीत्। क्रव्याद्भिश्च हतस्यान्यैश्चण्डालाद्यैश्चदस्युभिः” मनुः
“तथा मांसं श्वचण्डालक्रव्यादरदिनिपाति-तम्, याज्ञ॰। शुचीति शेषः।
“श्वहताश्च मृगा धन्याःपातितं तु खगैः फलम्। बालैरनुपरिक्रान्तं स्त्रीभिरा-चारितञ्च यत्। प्रसारितञ्च यत् पण्यं ये दोषाः स्त्रीमुखेषुच। मशकैर्मक्षिकाभिश्च निलीनं नोपहन्यते। क्षितिस्था-श्चैव याआपो गवां तृप्तिकराश्च याः”। वसि॰
“रश्मिरग्नि-रजश्छाया गौरश्वो वसुधाऽनिलः। विप्रुषोमक्षिकाः स्पर्शेवत्सः प्रस्नवने शुचिः। कारुहस्तः शुचिः पण्यं भैक्ष्यं[Page0483-b+ 38] योषिन्मुखं तथा” याज्ञ॰।
“आत्मशय्यासनं वस्त्रंजाया पात्रं कमण्डलुः। शुचीन्यात्मन एतानि परे-षामशुचीनि तु” बौधा॰।
“स्वा भार्य्या शिशुर्वस्त्रंस्वमुपवीतं कमण्डलुः। आत्मनः कथितं शुद्धं न तुशुद्धंपरस्य तु” शङ्खः।
“आत्मशय्यासनं वस्त्रं मेध्यंवाऽमलदूषितम्। ब्रह्मचारिगतं भैक्ष्यं नित्यं मेध्यमितिस्थितिः। आसनं शयनं यानं स्त्रीमुखं कुतपं क्षुरम्। नदूषयन्ति विद्वांसो यज्ञेषु चमसं तथा। गौरश्वोविप्रुषश्छाया मक्षिका शलभः शलः। अजोहस्ती रणे छत्रंरश्मयश्चन्द्रसूर्य्ययोः। भूमिरग्निरजो वायुरापोदधि घृतंपयः। सर्व्वाण्येतानि शुद्धानि स्पर्शे मेध्यानि नित्यशः” यमः।
“शुचिरग्निः शुचिर्वायुः पवित्रा ये वहिश्चराः। आपश्चशुचयोनित्यं पन्थाः सञ्चरणाच्छुचिः। आपःशुद्धा भूमिगताशुचिर्नारी पतिव्रता। शुचिर्धर्म्मपरो राजा संतुष्टोब्राह्मणः शुचिः” यमः।
“रजोभूर्वायुरग्निश्च मार्ज्जारश्चसदा शुचिः” विष्णुः
“शुद्धं नदीगतं तोयं सर्व्व एवतथाकराः। शुद्धं प्रसारितं पण्यम् शुद्धमश्वाजयोर्मु-खम्। मुखवर्जं च गौः शुद्धा मार्ज्जारश्चंक्रमे शुचिः” शङ्ख॰।
“अदूष्या सन्तता धारा वातोद्धूताश्च रेणवः। स्त्रियो वृद्धाश्च बालाश्च न दुष्यन्ति कदाचन। मार्ज्जा-रश्चैव दर्व्वी च मारुतश्च सदा शुचिः” परा॰। आकराः सोमपानं च वाचा यच्च प्रशस्यते” उश॰ शुचयःइति शेषः।
“अदूष्या सन्तता धारा वातोद्धूताश्च रेणवः। आकराः शुचयः सर्व्वेवर्जयित्वा सुराकरम्” वौधा॰
“रेणवःशुचयः सर्व्वे वायुना समुदीरिताः। अन्यत्र रासभाजाविश्वसमूहनिवाससाम्” पेठी॰
“गवाश्वरथनागानां प्रशस्तारेणवःसदा। अप्रशस्ताः समूहन्याःश्वाविरासभवाससाम्” उश॰
“अपि नोच्छिष्टदोषोऽस्ति मधुनो न च सर्पिषः। नफलानां न चेक्षूणां नाकराणां न योषिताम्” शाता॰।
“शुचि पूतं स्वयंशुद्धं पवित्रं चेति केवलम्। मेध्यंचतुर्विघं लोके प्रजानां मनुरब्रवोत्”। तथा
“नवं चानिर्मलंवापि शुचीति द्रव्यमुच्यते। शोधितं तु यदान्येन तत्पूत-मभिधीयते। स्वयमेव हि यद् द्रव्यं केवलं धन्यतां गतम्। स्थावरं जङ्गमं वापि स्वयं शुद्धमिति स्मृतम्। अन्यद्रव्यैरदूष्यं च स्वयमन्यानि शोधयेत्। हव्यकव्येषु पूज्यं य-त्तत्पवित्रमिति स्मृतम्। अथ सर्वाणि धान्यानि हव्यान्या-भरणानि च। अवर्ज्यभक्ष्यजातीनि शुचीन्येतानि केवलम्। वर्जिते निखिले द्रव्ये शुचिसंज्ञा न वर्त्तते। तस्मिन्नेवेह[Page0484-a+ 38] सर्वत्र शुद्धता न पुनर्भवेत्। तस्माच्छुद्धं तु कर्मण्यं शुची-त्याहुर्मनीषिणः। निर्मलं संस्कृतंद्रव्यं क्रियार्हं पूतमुच्यते। वसतिश्चमसोयानं वाहनं साधनाम्बु च। छुरी नौरासनंचेति स्वयं शुद्धमिति स्मृतम्। शिशवश्च स्वयंशुद्धायोषितश्चानृतौ तथा। ब्रह्महत्या हि नारीणामृतु-काले न संस्पृशेत्। आकरा हि स्वयं शुद्धा द्रव्याणामिह-निर्ण्णयः। भस्म क्षौद्रं सुवर्ण्णं च सदर्भाः कुतपास्तिलाः। अपामार्गशमीकाशाः पद्ममामलकं मणिः। माल्यानिनर्षपा दूर्वाः सदा भद्राः प्रियंङ्गवः। अक्षतारोचनालाजाहरिद्राश्चन्दना यवाः। पलाशखदिराश्वत्थतुलसीधातकी-तकी। एतान्याहुः पवित्राणि व्राह्मणा हव्यकव्ययोः। योक्तिकानि मलघ्नानि शोधनानि च देहिनाम्। तेष्वापोगोशकृन्मृच्च पवित्राणि विशेषतः। सर्वाशौचविशुध्यर्थं सर्वेषां सर्व्वतः सदा। अकश्मलैः समिद्धोऽग्रि-र्दुर्मनुष्पैरदूषितः। सर्वेषामप्यशौचानां समर्थः शोध-नाय सः। द्रव्याणामग्रिदग्धानां मेध्यत्वमुपदिश्यते। ज्वालाभिमृष्टपात्राणां शुचित्वं नियतं भवेत्। अग्ने-र्वृषलमुक्तस्य ग्रहणं नास्त्यनापदि। श्नपाको वृषलाभस्तुब्राह्मणोऽग्निरनाहितः। चण्डालाग्नेरमेध्याग्नेः सूत-काग्नेश्च कर्हचित्। पतिताग्नेश्चिताग्नेश्च न शिष्टैर्ग्रहणंस्मृतम्। गोशकृच्छुद्धदेशस्था श्मशानाद्यचिता शिवा। अग्राम्पा मृद्भवेच्छुद्वा श्लक्ष्णा विण्मूत्रवर्जिता। ऊर्द्ध्वंनाभे-र्यानि खानि तानि मेध्यानिसर्वशः” देवलः।
“ऊर्द्धं वैपुरुषस्य नाभेर्मेध्यमर्वाचीनममेध्यमिति” श्रुतिः।
“अजाश्वंमुखतोमेध्यं न गौर्न नरजा मलाः” विष्णुः ऊर्द्ध्वं नाभेःपुरुषोगौर्मेध्यः पृष्ठे समन्तादश्वः स्त्रियः सर्वतो हृदय-मासामशुचि” उश॰।
“मेध्या रहोगता नारी स्त्री मुखेशुचिचारिणी। स्पर्शने तु न दुष्यन्ति वातो गन्धोरसःस्त्रियः। स्त्रीणां मुखरसश्चैव गन्धोनिश्वास एव च। मु-खतोगौरमेध्यास्यान् मेध्योऽजोमुखतः स्मृतः। पृष्ठतोगौर्गजःस्कन्धे सर्वतोऽश्वः शुचिस्तथा। नृणां मूत्रपुरीषे तु अमे-ध्ये मल एव च। गोपुरीषं तु मूत्रं च नित्यं मेध्यमितिस्थितिः। यमः
“पादौ शुची ब्राह्मणानामजाश्वस्य मुखंशुचि। गवां पृष्ठानि मेध्यानि सर्वगात्राणि योषिताम्। रोमोद्भेदे शशी भुङ्क्ते गन्धर्वाः कुचदर्शने। अनलस्तुरजोभुङ्क्ते स्त्रियोमेध्यास्तु नान्यथा। बलात्कारोपभुक्तावा चौरहस्तगतापि वा। स्वयं वा प्रतिपन्ना वाअथवा विप्रमादिता। अत्यन्तदूषितापि स्त्री न परित्या-[Page0484-b+ 38] मर्हति। सर्वेषां निष्कृतिः प्रोक्ता नारीणां तु विशेषतः। स्त्रियः पवित्रमतुलं नैता दुष्यन्ति कर्हिचित्। मासिमासिरजस्तासां दुष्कृतान्यपकर्षति। सोमः शौचं ददौ स्त्रीणांगन्धर्वश्च शुभां गिरम्। पावकः सर्वभक्षत्वं मेध्या वै-योषितो ह्यतः”। ज्योतिषोक्तम् स्वराश्यपेक्षया इष्टसमयेअनिष्टस्थानस्थरव्यादिकतयानिष्टसूचनमपि अशुद्धिःज्योतिषोक्तनञः पर्य्युदासप्रसज्यप्रतिषेधोभयपरतायाःसर्वनिवन्धृभिर्व्यवस्थापनात् तत्र निषिद्धकालस्य न केवलंरात्र्यादिकालादिवत् पर्य्युदस्तता किन्तु प्रसज्यप्रतिषेध-परतया अनिष्टविशेषसूचकतापि तेन तत्र तत्र अनि-षिद्धकालस्याशुद्धता। अतएव गोचराशुद्धिः कालाशुद्धि-रिति च व्यवह्रियते” तथाच ज्योतिषोक्तदिशा तत्तत्-कालानां तत्तत्कर्म्मकरणायोग्यताप्रयोजकतया शुक्रा-स्तादिकालस्याशुद्धता सा च अकालशब्दे उक्तप्राया।
“र-विशुद्धौ ग्रहकरणं रविगुरुशुद्धौ व्रतोद्वाहौ” इत्युक्तेः गी-चरे शुभस्थानस्थितौ रव्यादीनां शुद्धिस्तद्वैपरीत्ये अशुद्धिःएवं वर्षर्त्तुमासदिवसानामप्यशुद्धिः सा च कन्यकानांदशवर्षाभ्यन्तरे एव विवेचनीया नातः परम्।
“ग्रहशुद्धिमब्दशुद्धिं शुद्धिर्मासत्तुर्दिवसानाम्। अर्वाग्दशवर्षेभ्यःप्रवदन्ति कन्यकाना” मित्युक्तेः।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
अशुद्धि¦ f. (-द्धिः) Impurity. mfn. (-द्धिः-द्धिः-द्धि) Impure. E. अ neg. शुद्धि purity.
Apte[सम्पाद्यताम्]
अशुद्धि [aśuddhi], a.
Impure, foul.
Wicked. -द्धिः f. Impurity, foulness.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
अशुद्धि/ अ-शुद्धि f. impurity Yogas.


text:
विश्व रेड्क्रास दिनम्
प्रतिवर्षं विश्वे मेमासस्य अष्टमे दिने विश्व रेड्क्रास् दिनम् आचरन्ति । मानवानां वेदनां पीडां, दुः खं निवारयितुं कृतसङ्कल्पं विश्वसंस्थाविभागः एव अन्ताराष्ट्रिय रेडक्रास् । दुःखनिवारणं, शान्ति स्थापनं च अस्याः संस्थायाः प्रमुखं कार्यमस्ति ।
१८५९ तमे वर्षे जून मासे जीन् हेन्री डुनाण्ट् इति स्विझरलैण्डदेशस्य एकः वाणिजकः फ्रान्स् देशं आगतवान् । तस्यागमनोद्देश फ्रान्सदेशे तृतीयनेपोलियन्महाभागेन सन्दर्शनम् आसीत् । तदा अस्स्ट्रियन् जनानां फ्रेञ्च सार्डिनियन् जनानां मध्ये युध्दं समाप्तमासीत् । डुनान्ट् महोदयः इटलीदेशस्य साल्नेरिवेन नगरं प्रविष्टवान् । सर्वत्र सैनिकाः क्षतहताः वेदनाम् अनुभवन्तः दृष्टाः स्त्रियः सैनिकानां सेवायां निरताः आसन् । डुनण्ट् महोदयः अपि बहु दुःखितः सैनिकानां सेवां कर्तुं प्रविष्टवान् । सर्वेषां सैनिकानां प्रथमचिकित्सार्थं योग्यं वस्त्रं पूरयितुं सूचितवान् । जलसेवनस्य अनुकूलतां कल्पितवान् । सैनिकानां क्षतानाम् उपचारं कृतवान् । पञ्चवारेषु नगरे स्थितिः उत्तमा सञ्जाता । सैनिकाः व्रणमुक्ताः अभवन् । तदा डुनाण्टो महोदयस्य मनसि “ युध्दं भवति चेत् एतत् दुःखं सामान्यमेव । एतादृशे प्रसङ्गे उपकारकः उपायः चिन्तनीयः । पीडितानां दुःखितानां क्षतहतानां साहाय्याय एका सस्थ अनिवार्यास्ति” । इति चिन्तितवान् । स्वस्य अनुभवं ‘ए मेनोटि आफ साल्छेटिनो” इति पुस्तके प्रकटनं कृतवान् ।
यूरोप् खण्डे एतत् पुस्तकम् अतीव प्रभावपूर्णं कार्यामकरोत् । जिनेवा नगरस्य एकःन्यायवादी गुस्तेव मोयदीद् डुनाण्ट महोदयस्य कार्ये मिलितवान् । अनेन १८६३ तमे वर्षे शाश्वततया अन्ताराष्ट्रिय रेडक्रास् संस्थां स्थापितवन्तौ । स्विझरलैण्डदेशः युध्दप्रियः नासीत् । तटस्थदेशः आसीत् । अस्याः संस्थायाः मुख्योद्देशः युध्देन पीडितानां कष्टनिवारणं साहाय्यदानं चासीत् । १८६४ तमे वर्षे अन्ताराष्ट्रियसभया सर्व सैनिकानां क्षतहतानां साहाय्यदानार्थं अनुमतिः दत्ता स्वीय संस्थायाः सदस्य देशानां जनानामपि सैनिकानां सेवायै अवकाशः कल्पितः अभवत् । संस्था स्वकीयं ‘+’ चिह्नं च स्वीकृतवती । अन्ताराष्ट्रिय संस्थायाः ‘रेडक्रास् सोसाइटी’ इति नाम अभवत् । क्रमेण विश्वे अनेके देशाः रेडक्रासअन्ताराष्ट्रिय समित्याः सदस्याः अभवन् । द्वयोः महायुध्दयोः अस्याः संस्थायाः कार्येषु अनेके देशाः अपि सम्मिलिताः अभवन् ।युध्दे बन्धितानां वस्त्रं आहारं च एषा संस्था पूरणं अकरोत् । सैनिकानां परिवार जनानां वार्ता प्रेषण कार्यमपि अकरोत् । इदानीमपि रेडक्रास् संस्था शान्तिस्थापनार्थं नैसर्गिकविपत्तिषु भूकम्पप्रवाहचण्डमारुतदुर्घटनादिषु प्रवृत्तासु सम्पूर्णतया साहाय्यं करोति ।
पर्षियादेशे स्थिता रेड्लयन्संस्था मातुः शिशोः च क्षेमरक्षणकार्यं करोति । प्रकृतिविकोपः विश्वे कुत्रापि भवतु रेडक्रास् संस्था तत्रोत्तमं कार्यं करोति । अस्याः सस्थायाः साहाय्यार्थम् अनेकदेशाः धनराशिं ददति । अन्ताराष्ट्रियाः अन्यसंस्थाः अपि साहाय्यं यच्छन्ति । इदानीन्तन काले ग्रामेषु नगरेषु च आकस्मिकः अपघातः, अग्निदाहः, अधिकवर्षेण प्रवाहभीतिः इत्यादिप्रसङ्गेषु दुःखितानां चिकित्सार्थं चिकित्सालयाः स्थापिताः सन्ति । बालानां च प्रथमचिकित्साज्ञानार्थं प्रशिक्षणदानं च करोति । वाहननिर्वाहकानां चालकानां शिक्षकाणां स्कौट् गाइड् .एन्. सी.सी. सङ्घटनायां स्थितानां च प्रयमचिकित्साविषये रेडक्रास् संस्था प्रशिक्षणं ददाति ।
उदात्तोद्देशेन डुनाण्ट्महोदयेन स्थापिता संस्था आधुनिककाले समाजस्य उत्तमसेवाकार्यं सततं करोति । जनाः अपि एतादृशप्रसङ्गे निस्वार्थतया सेवारुपेण कार्यं कर्तुम् आगच्छन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- International Committee of the Red Cross (ICRC)
- International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (IFRC)
- Our world. Your move. (ICRC-IFRC)
- Red Cross Red Crescent, magazine of the International Red Cross and Red Crescent Movement
- Standing Commission of the Red Cross and Red Crescent
- International Conference of the Red Cross and Red Crescent


text:
अध्याय १
जात-मात्रं विशोध्योल्बाबालं सैन्धव-सर्पिषा ।
प्रसूति-क्लेशितं चानु बला-तैलेन सेचयेत् ॥१॥
अश्मनोर् वादनं चास्य कर्ण-मूले समाचरेत् ।
अथास्य दक्षिणे कर्णे मन्त्रम् उच्चारयेइमम् ॥२॥
अङ्गाअङ्गात् संभवसि हृदयाअभिजायसे ।
आत्मा वै पुत्र-नामासि संजीव शरदां शतम् ॥३॥
१.३ संजीव शरदः शतम् शतायुः शत-वर्षो ऽसि दीर्घम् आयुर् अवाप्नुहि ।
नक्षत्राणि दिशो रात्रिर् अहश् च त्वाभिरक्षतु ॥४॥
१.४ अहश् चत्वारि रक्षतु स्वस्थी-भूतस्य नाभिं च सूत्रेण चतुर्-अङ्गुलात् ।
बद्ध्वोर्ध्वं वर्धयित्वा च ग्रीवायाम् अवसञ्जयेत् ॥५॥
१.५ बद्ध्वोर्ध्वं वर्धयित्वा तु १.५ ग्रीवायाम् अवसज्जयेत् नाभिं च कुष्ठ-तैलेन सेचयेत् स्नापयेअनु ।
क्षीरि-वृक्ष-कषायेण सर्व-गन्धोदकेन वा ॥६॥
१.६ नाभिं तु कुष्ठ-तैलेन १.६ सेचयेत् स्नपयेअनु कोष्णेन तप्त-रजत-तपनीय-निमज्जनैः ।
ततो दक्षिण-तर्जन्या तालून्नम्यावगुण्ठयेत् ॥७॥
शिरसि स्नेह-पिचुना प्राश्यं चास्य प्रयोजयेत् ।
हरेणु-मात्रं मेधायुर्-बलार्थम् अभिमन्त्रितम् ॥८॥
१.८ प्राशं चास्य प्रयोजयेत् ऐन्द्री-ब्राह्मी-वचा-शङ्खपुष्पी-कल्कं घृतं मधु ।
चामीकर-वचा-ब्राह्मी-ताप्य-पथ्या रजी-कृताः ॥९॥
१.९ -कुष्ठ-पथ्या रजी-कृताः लिह्यान् मधु-घृतोपेता हेम-धात्री-रजो ऽथ-वा ।
गर्भाम्भः सैन्धव-वता सर्पिषा वामयेत् ततः ॥१०॥
१.१० गर्भाम्भः सैन्धव-वचा- १.१० -सर्पिषा वामयेत् ततः प्राजापत्येन विधिना जात-कर्माणि कारयेत् ।
सिराणां हृदय-स्थानां विवृत-त्वात् प्रसूतितः ॥११॥
तृतीये ऽह्नि चतुर्थे वा स्त्रीणां स्तन्यं प्रवर्तते ।
प्रथमे दिवसे तस्मात् त्रि-कालं मधु-सर्पिषी ॥१२॥
अनन्ता-मिश्रिते मन्त्र-पाविते प्राशयेछिशुम् ।
द्वितीये लक्ष्मणा-सिद्धं तृतीये च घृतं ततः ॥१३॥
प्राङ्-निषिद्ध-स्तनस्यास्य तत्-पाणि-तल-संमितम् ।
स्तन्यानु-पानं द्वौ कालौ नव-नीतं प्रयोजयेत् ॥१४॥
मातुर् एव पिबेत् स्तन्यं तध्य् अलं देह-वृद्धये ।
स्तन्य-धात्र्याव् उभे कार्ये तद्-अ-संपदि वत्सले ॥१५॥
१.१५ तत् परं देह-वृद्धये अ-व्यङ्गे ब्रह्म-चारिण्यौ वर्ण-प्रकृतितः समे ।
नी-रुजे मध्य-वयसौ जीवद्-वत्से न लोलुपे ॥१६॥
हिताहार-विहारेण यत्नाउपचरेच ते ।
शुक्-क्रोध-लङ्घनायासाः स्तन्य-नाशस्य हेतवः ॥१७॥
स्तन्यस्य सीधु-वर्ज्यानि मद्यान्य् आनूप-जा रसाः ।
क्षीरं क्षीरिण्य ओषध्यः शोकादेश् च विपर्ययः ॥१८॥
१.१८ क्षीरं क्षीरिण्य् औषधयः विरुद्धाहार-भुक्तायाः क्षुधिताया वि-चेतसः ।
प्रदुष्ट-धातोर् गर्भिण्याः स्तन्यं रोग-करं शिशोः ॥१९॥
१.१९ विरुद्धाहार-चेष्टायाः स्तन्या-भावे पयश् छागं गव्यं वा तद्-गुणं पिबेत् ।
ह्रस्वेन पञ्च-मूलेन स्थिराभ्यां वा सिता-युतम् ॥२०॥
१.२० मूलैः सिद्धं बृहत्य्-आद्यैः षष्ठीं निशां विशेषेण कृत-रक्षा-बलि-क्रियाः ।
जागृयुर् बान्धवास् तस्य दधतः परमां मुदम् ॥२१॥
दशमे दिवसे पूर्णे विधिभिः स्व-कुलोचितैः ।
कारयेत् सूतिकोत्थानं नाम बालस्य चार्चितम् ॥२२॥
१.२२ विधि-वत् स्व-कुलोचितैः बिभ्रतो ऽङ्गैर् मनोह्वाल-रोचनागुरु-चन्दनम् ।
नक्षत्र-देवता-युक्तं बान्धवं वा समाक्षरम् ॥२३॥
ततः प्रकृति-भेदोक्त-रूपैर् आयुः-परीक्षणम् ।
प्राग्-उदक्-शिरसः कुर्याबालस्य ज्ञान-वान् भिषक् ॥२४॥
शुचि-धौतोपधानानि निर्-वलीनि मृदूनि च ।
शय्यास्तरण-वासांसि रक्षो-घ्नैर् धूपितानि च ॥२५॥
काको विशस्तः शस्तश् च धूपने त्रिवृतान्वितः ।
जीवत्-खड्गादि-शृङ्गोत्थान् सदा बालः शुभान् मणीन् ॥२६॥
१.२६ कङ्को विशस्तः शस्तश् च १.२६ जीवत्-खड्गादि-शृङ्ग-स्थान् धारयेऔषधीः श्रेष्ठाः ब्राह्म्य्-ऐन्द्री-जीवकादिकाः ।
हस्ताभ्यां ग्रीवया मूर्ध्ना विशेषात् सततं वचाम् ॥२७॥
१.२७ धारयेचौषधीः श्रेष्ठा १.२७ धारयेऔषधीश् चेष्टा आयुर्-मेधा-स्मृति-स्वास्थ्य-करीं रक्षो-ऽभिरक्षिणीम् ।
षट्-सप्ताष्टम-मासेषु नी-रुजस्य शुभे ऽहनि ॥२८॥
१.२८ षट्-सप्ताष्टसु मासेषु कर्णौ हिमागमे विध्येधात्र्य्-अङ्क-स्थस्य सान्त्वयन् ।
प्राग् दक्षिणं कुमारस्य भिषग् वामं तु योषितः ॥२९॥
दक्षिणेन दधत् सूचीं पालीम् अन्येन पाणिना ।
मध्यतः कर्ण-पीठस्य किञ्-चिगण्डाश्रयं प्रति ॥३०॥
जरायु-मात्र-प्रच्छन्ने रवि-रश्म्य्-अवभासिते ।
घृतस्य निश्-चलं सम्यग् अलक्तक-रसाङ्किते ॥३१॥
विध्येदैव-कृते च्छिद्रे सकृएवर्जु लाघवात् ।
नोर्ध्वं न पार्श्वतो नाधः सिरास् तत्र हि संश्रिताः ॥३२॥
कालिका-मर्मरी-रक्तास् तद्-व्यधाराग-रुग्-ज्वराः ।
स-शोफ-दाह-संरम्भ-मन्या-स्तम्भापतानकाः ॥३३॥
१.३३ तद्-बाधाराग-रुग्-ज्वराः तेषां यथामयं कुर्याविभज्याशु चिकित्सितम् ।
स्थाने व्यधान् न रुधिरं न रुग्-रागादि-संभवः ॥३४॥
१.३४ स्थान-व्यधान् न रुधिरं स्नेहाक्तं सूच्य्-अनुस्यूतं सूत्रं चानु निधापयेत् ।
आम-तैलेन सिञ्चेच बहलां तद्-वआरया ॥३५॥
विध्येत् पालीं हित-भुजः संचार्याथ स्थवीयसी ।
वर्तिस् त्र्य्-अहात् ततो रूढं वर्धयेत शनैः शनैः ॥३६॥
१.३६ संचार्यान्या स्थवीयसी १.३६ वर्तिस् त्र्य्-अहात् ततो रूढां अथैनं जात-दशनं क्रमेणापनयेत् स्तनात् ।
पूर्वोक्तं योजयेत् क्षीरम् अन्नं च लघु बृंहणम् ॥३७॥
१.३७ जात-दन्तं शिशुं शीते १.३७ क्रम-शो ऽपनयेत् स्तनात् प्रियाल-मज्ज-मधुक-मधु-लाज-सितोपलैः ।
अप-स्तनस्य संयोज्यः प्रीणनो मोदकः शिशोः ॥३८॥
दीपनो बाल-बिल्वैला-शर्करा-लाज-सक्तुभिः ।
संग्राही धातकी-पुष्प-शर्करा-लाज-तर्पणैः ॥३९॥
रोगांश् चास्य जयेत् सौम्यैर् भेषजैर् अ-विषादकैः ।
अन्य-त्रात्ययिकाव्याधेर् विरेकं सु-तरां त्यजेत् ॥४०॥
१.४० भेषजैर् अ-विषादिकैः १.४० भेषजैर् अ-विपादिकैः १.४० भेषजैर् अ-विपादकैः त्रासयेन् ना-विधेयं तं त्रस्तं गृह्णन्ति हि ग्रहाः ।
वस्त्र-वातात् पर-स्पर्शात् पालयेल् लङ्घनाच तम् ॥४१॥
१.४१ त्रासयेन् ना-विधेयं च १.४१ वस्त्र-पातात् खर-स्पर्शात् १.४१ वस्त्र-पातात् पर-स्पर्शात् १.४१ पालयेल् लङ्घिताच तम् ब्राह्मी-सिद्धार्थक-वचा-शारिवा-कुष्ठ-सैन्धवैः ।
स-कणैः साधितं पीतं वाङ्-मेधा-स्मृति-कृघृतम् ॥४२॥
आयुष्यं पाप्म-रक्षो-घ्नं भूतोन्माद-निबर्हणम् ।
वचेन्दुलेखा-मण्डूकी-शङ्खपुष्पी-शतावरीः ॥४३॥
१.४३ वचेन्दुलेखा मण्डूकी १.४३ शङ्खपुष्पी शतावरी ब्रह्मसोमामृता-ब्राह्मीः कल्की-कृत्य पलांशिकाः ।
अष्टाङ्गं विपचेत् सर्पिः प्रस्थं क्षीर-चतुर्-गुणम् ॥४४॥
१.४४ ब्रह्मसोमांर्ता ब्राह्मी १.४४ कल्की-कृत्य पलांशिकैः १.४४ प्रस्थं क्षीरं चतुर्-गुणम् तत् पीतं धन्यम् आयुष्यं वाङ्-मेधा-स्मृति-बुद्धि-कृत् ।
अजा-क्षीराभया-व्योष-पाठोग्रा-शिग्रु-सैन्धवैः ॥४५॥
१.४५ वाङ्-मेधा-स्मृति-कृत् परम् १.४५ वाङ्-मेधा-स्मृति-वह्नि-कृत् १.४५ -पाठोग्रा-शक्र-सैन्धवैः सिद्धं सारस्वतं सर्पिर् वाङ्-मेधा-स्मृति-वह्नि-कृत् ।
वचामृता-शठी-पथ्या-शङ्खिनी-वेल्ल-नागरैः ॥४६॥
१.४६ वाङ्-मेधा-स्मृति-बुद्धि-कृत् १.४६ वचामृता-वरी-पथ्या- अपामार्गेण च घृतं साधितं पूर्व-वगुणैः ।
हेम श्वेत-वचा कुष्ठम् अर्कपुष्पी स-काञ्चना ॥४७॥
१.४७ हेम श्वेत-वचा कुष्ठं १.४७ शङ्खपुष्पी स-काञ्चना १.४७ शङ्खपुष्पी स-रोचना हेम मत्स्याक्षकः शङ्खः कैडर्यः कनकं वचा ।
चत्वार एते पादोक्ताः प्राशा मधु-घृत-प्लुताः ॥४८॥
१.४८ हेम मत्स्याक्षकः फञ्जी १.४८ कैडर्यं कनकं वचा १.४८ प्राश्या मधु-घृत-प्लुताः वर्षं लीढा वपुर्-मेधा-बल-वर्ण-कराः शुभाः ।
वचा-यष्ट्य्-आह्व-सिन्धूत्थ-पथ्या-नागर-दीप्यकैः ॥४९॥
शुध्यते वाग् घविर्-लीढैः स-कुष्ठ-कण-जीरकैः ॥४९ऊ̆अ॥
१.४९ऊ̆अव् शुध्यते वाग् घृतालीढैः
Translation - भाषांतर
N/A


text:
भद्रावती
भद्रावती यन्त्रागाराणां पट्टणम् । एतत् भारतदेशे कर्णाटकराज्ये, शिवमोग्गजिल्हायां अस्ति । एत् शिवमोग्गजिल्हायाः एकं तालूकु केन्द्रम् अस्ति । एतत् बेङगलूरुतः २५५ कि.मी दूरे अस्ति । शिवमोग्गतः १८ कि.मी दूरे अस्ति । भद्रावती पट्टणस्य ६७ च कि.मी क्षेत्रफलमस्ति । २००१ जनगणति प्रकारेण १६०६६२ जनसङ्ख्या अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
चरित्रम्[सम्पादयतु]
भद्रानदीकारणतः भद्रावतीति नाम आगतम् । भद्रायाः तीरे एतत् अस्ति । पूर्वं ’ बेङ्गीपुरम्, वेङ्कीपुरम् ’ इति अह्वयन्ति स्म । एषु दिनेषु अत्र बहूनि यन्त्रागाराणि स्थापितानि । १९१८ तमे वर्षे मैसूरु कब्बिण यन्त्रागारं स्थापितम् । अन्न्तरम् एतस्य नाम विश्वेश्वरय्य कब्बिण मत्तु उक्किन कार्खाने इति नाम स्थापितम् । अद्य देशे एतत् अयसठ्ठः श्वेतायसश्च मुख्यं निर्माणकेन्द्रम् अस्ति । मैसूरु कागदयन्त्रागारम् १९३६ तमे वर्षे आरब्धम् । तस्य नाम मैसूरु कागद कार्खाने इति । तदा आरभ्य यन्त्रागाराणां नगरमिति विख्यातम् ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
भद्रावती कर्णाटकस्य मध्यभागे शिवमोग्गजिल्हायाः दक्षिणपूर्वान्तिमभागे अस्ति । भद्रावती १३ डिग्रि ५० मिनट्स् उत्तर - अक्षांशे, ७५ डिग्रि ४२ मिनट्स् पू. रेखांशे अस्ति । भद्रावतीतालूकस्य पश्र्चिमदिशि होन्नाळी तालूकु, पूर्वदिशि चन्नगिरितालूकु, दक्षिणदिशि नरीकेटे तालूक् च सन्ति । भद्रावती समुद्रस्तरतः ५८० मीटर् उन्नतस्थाने अस्ति ।
भद्रावतीं प्रति गमनस्य मार्गसूची[सम्पादयतु]
मार्गः[सम्पादयतु]
बेङगलूरुतः तुमकूरु, तिपटूरु, अर्सीकेरे, कडूरु, बीरुरु, तरिकेरे - द्वारा बेङ्गलूर-होन्नावर एन्.एच् २०६ महामार्गेण ( बि-एच् मार्गेण ) भद्रावतीं प्राप्तुं शक्नुमः । बेङगलूरुतः यानि शिवमोग्गं प्रति बस् यानानि गच्छन्ति तानि भद्रावतीमध्ये स्थगयन्ति । प्रयाणार्थम् एतेन मार्गेण ६.०० घण्टाः पर्याप्ताः । भद्रावतीं प्रति साक्षात् मार्गसम्पर्कः चित्रदुर्गतः, दावणगेरेतः, उडपितः, चिक्कमङ्गलूरुतः अस्ति । राज्यस्य भिन्ननगरतः शिवमोग्गम् आगत्य आगमनं सुकरम् । सर्वकारस्य यानानि स्वायत्तयानानि च अटन्ति भद्रावतीं प्रति ।
रैलयानम्[सम्पादयतु]
शिवमोग्गमार्गः भद्रावतीद्वारैव गच्छति । प्रतिदिनं यानि बेङगलूरुतः ट्रेनयानानि शिवमोग्गं गच्छन्ति तानि भद्रावत्यां स्थगयन्ति । बेङगलूरुतः बीरुरु जंक्शन् आगत्य ततः बस् यानेन भद्रावतीं गन्तुं शक्यते । बीरुरुतः भद्रावतीं प्रति एकधण्टा आवश्यकी । बेङगलूरु शिवमोग्ग इण्टरसिटि यानेनापि भद्रावतीं प्राप्तुं शक्नुमः ।
प्रवासिस्थानानि[सम्पादयतु]
लक्ष्मीनरसिंहदेवालयः एषः देवालयः १३ शतके होय्सळशैल्या रचितः । भद्रावत्याः प्राचीनभागे अस्ति । सुन्दरशिल्पानि, भग्नशिल्पानि च अत्र सन्ति । इदानीं कर्णाटकप्राच्यवस्तु शाखायाः अधिकारे अस्ति ।
भद्रा-अभयारण्यम् - १९५१ तमे वर्षे जगरकणिवे अभयारण्यम् इति स्थापितमासीत् । परितविद्यमानं लक्कवल्लीवनमपि योजयित्वा १९७२ तमे वर्षे भद्रा-अभयारण्यम् इति कृतम् । इदानीमेतत् ४९२ च.कि.मी अस्ति । अत्र मुत्तोडी, लक्कवल्ली इति विभागद्वयम् अस्ति । अत्र व्याघ्रः, चित्रकः, वनकुक्कुरः, श्रृगालः, गजः, भल्लूकः, साम्बारः, हरिणः, लङगूरः, दोड्ड्माल्बारचिक्रोडः इत्यादि प्राणिनः सन्ति । बुल् बुल्, मरकुटुक, कपोताः इत्यादि पक्षिणः सन्ति । केन्द्रसर्वकारस्य टैगरप्रोजेक्ट् अपि अभयारण्ये अस्ति । अक्टोबरतः फेब्रवरीपर्यन्तं सन्दर्शनार्थम् अत्र उत्तमः कालः । अत्र अरण्यविभागस्य रेसार्ट अस्ति । पूर्वमेव आरक्षणं कृत्वा वासं कर्तुं शक्यते रात्रौ ।
भद्रानदी योजना[सम्पादयतु]
( बि.आर् प्रोजेक्ट् ) एतत् भद्रावतीतः २० कि.मी दूरे लक्कवल्लीमध्ये अस्ति । सर्.एं.विश्वेश्वरय्येन रुपितः जलबन्धः एषः । भद्रावती, तरीकेरे तालूकु प्रदेशेभ्यः जलव्यवस्थ एतेन भवति । लघु विद्युदुत्पादकघटकः अपि अस्ति । पिक्निक् निमित्तम् उत्तमस्थानम् । कूडिल – भद्रातुङ्गयोः नद्योः सङ्गमस्थानम् । भद्रावतीतः होळेहोन्नूरु दिशि १५ कि.मी दूरे अस्ति । गोन्दी - देवस्थानम्, गुहा, चेक्ड्याम् च अस्ति ।