text:
उपनिषद् सूची
वेद शब्द का अर्थ 'ज्ञान' है। वेद-पुरुष के शिरोभाग को उपनिषद् कहते हैं। उप (व्यवधानरहित) नि (सम्पूर्ण) षद् (ज्ञान)। किसी विषय के होने न होने का निर्णय ज्ञान से ही होता है। अज्ञान का अनुभव भी ज्ञान ही कराता है। अतः ज्ञान को प्रमाणित करने के लिए ज्ञान से भिन्न किसी वस्तु की आवश्यकता नहीं है। उपनिषद् का अन्य अर्थ उप (समीप) निषत् -निषीदति-बैठनेवाला। अर्थात- जो उस परम तत्व के समीप बैठता हो। उपनिषद्यते-प्राप्यते ब्रह्मात्मभावोऽनया इति उपनिषद्। अर्थात्-जिससे ब्रह्म का साक्षात्कार किया जा सके, वह उपनिषद् है। मुक्तिकोपनिषद् में एक सौ आठ (१०८) उपनिषदों का वर्णन आता है, इसके अतिरिक्त अडियार लाइब्रेरी मद्रास से प्रकाशित संग्रह में से १७९ उपनिषदों के प्रकाशन हो चुके है। गुजराती प्रिटिंग प्रेस बम्बई से मुदित उपनिषद्-वाक्य-महाकोष में २२३ उपनिषदों की नामावली दी गई है, इनमें उपनिषद (१) उपनिधि-त्स्तुति तथा (२) देव्युपनिषद नं-२ की चर्चा शिवरहस्य नामक ग्रंथ में है लेकिन ये दोनों उपलब्ध नहीं हैं तथा माण्डूक्यकारिका के चार प्रकरण चार जगह गिने गए है इस प्रकार अबतक ज्ञात उपनिषदो की संख्या २२० आती हैः-
- कुल ज्ञात उपनिषद मुख्य १०८ उपनिषद्
१-ईशावास्योपनिषद् (शुक्लयजर्वेदीय) २-अक्षिमालिकौपनिषद् (ऋग्वेदीय) ३-अथर्वशिखोपनिषद् (सामवेद) ४-अथर्वशिर उपनिषद् (सामवेद) ५-अद्वयतारकोपनिषद् (शुक्लयजुर्वेदीय) ६-अद्वैतोपनिषद् ७-अद्वैतभावनोपनिषद् ८-अध्यात्मोपनिषद् (शुक्लयजर्वेदीय) ९-अनुभवसारोपनिषद् १०-अन्नपुर्णोंपनिषद् (सामवेद) ११-अमनस्कोपनिषद् १२-अमृतनादोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १३-अमृतबिन्दूपनिषद् (ब्रह्मबिन्दूपनिषद्) (कृष्णयजुर्वेदीय) १४-अरुणोपनिषद् १५अल्लोपनिषद १६-अवधूतोपनिषद् (वाक्यात्मक एवं पद्यात्मक) (कृष्णयजुर्वेदीय) १७-अवधूतोपनिषद् (पद्यात्मक) १८-अव्यक्तोपनिषद् (सामवेद) १९-आचमनोपनिषद् २०-आत्मपूजोपनिषद् २१-आत्मप्रबोधनोपनिषद् (आत्मबोधोपनिषद्) (ऋग्वेदीय) २२-आत्मोपनिषद् (वाक्यात्मक) (सामवेद) २३-आत्मोपनिषद् (पद्यात्मक) २४-आथर्वणद्वितीयोपनिषद् २५-आयुर्वेदोपनिषद् २६-आरुणिकोपनिषद् (आरुणेय्युपनिषद्) (सामवेद) २७-आर्षेयोपनिषद् २८-आश्रमोपनिषद् २९-इतिहासोपनिषद् (वाक्यात्मक एवं पद्यात्मक) ३०-ईसावास्योपनिषद उपनषत्स्तुति (शिव रहस्यान्तर्गत, अबी तक अनुपलब्ध है।) ३१-ऊध्वर्पण्ड्रोपनिषद् (वाक्यात्मक एवं पद्यात्मक) ३२-एकाक्षरोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) ३३-ऐतेरेयोपनिषद् (अध्यायात्मक) (ऋग्वेदीय) ३४-ऐतेरेयोपनिषद् (खन्ड़ात्मक) ३५-ऐतेरेयोपनिषद् (अध्यायात्मक) ३६-कठरुद्रोपनिषद् (कण्ठोपनिषद्) (कृष्णयजुर्वेदीय) ३७-कठोपनिषद् ३८-कठश्रुत्युपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) ३९-कलिसन्तरणोपनिषद् (हरिनामोपनिषद्) (कृष्णयजुर्वेदीय) ४०-कात्यायनोपनिषद् ४१-कामराजकीलितोद्धारोपनिषद् ४२-कालाग्निरुद्रोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) ४३-कालिकोपनिषद् ४४-कालिमेधादीक्षितोपनिषद् ४५-कुण्डिकोपनिषद् (सामवेद) ४६-कृष्णोपनिषद् (सामवेद) ४७-केनोपनिषद् (सामवेद) ४८-कैवल्योपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) ४९-कौलोपनिषद् ५०-कौषीतकिब्राह्मणोपनिषद् (ऋग्वेदीय) ५१-क्षुरिकोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) ५२-गणपत्यथर्वशीर्षोपनिषद् (सामवेद) ५३-गणेशपूर्वतापिन्युपनिषद् (वरदपूर्वतापिन्युपनिषद्) ५४-गणेशोत्तरतापिन्युपनिषद् (वरदोत्तरतापिन्युपनिषद्) ५५-गर्भोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) ५६-गान्धर्वोपनिषद् ५७-गायत्र्युपनिषद् ५८-गायत्रीरहस्योपनिषद् ५९-गारुड़ोपनिषद् (वाक्यात्मक एवं मन्त्रात्मक) (सामवेद) ६०गुह्यकाल्युपनिषद् ६१-गुह्यषोढ़ान्यासोपनिषद् ६२-गोपालपूर्वतापिन्युपनिषद् (सामवेद) ६३-गोपालोत्तरतापिन्युपनिषद् ६४-गोपीचन्दनोपनिषद् ६५-चतुर्वेदोपनिषद् ६६-चाक्षुषोपनिषद् (चक्षरुपनिषद्, चक्षुरोगोपनिषद्, नेत्रोपनिषद्) ६७-चित्त्युपनिषद् ६८-छागलेयोपनिषद् ६९-छान्दोग्योपनिषद् (सामवेद) ७०जाबालदर्शनोपनिषद् (सामवेद) ७१-जाबालोपनिषद् (शुक्लयजुर्वेदीय) ७२-जाबाल्युपनिषद् (सामवेद) ७३-तारसारोपनिषद् (शुक्लयजुर्वेदीय) ७४-तारोपनिषद् ७५-तुरीयातीतोपनिषद् (तीतावधूतो०) (शुक्लयजुर्वेदीय) ७६-तुरीयोपनिषद् ७७-तुलस्युपनिषद् ७८-तेजोबिन्दुपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) ७९-तैत्तरीयोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) ८०-त्रिपादविभूतिमहानारायणोपनिषद् (सामवेद) ८१-त्रिपुरातापिन्युपनिषद् (सामवेद) ८२-त्रिपुरोपनिषद् (ऋग्वेदीय) ८३-त्रिपुरामहोपनिषद् ८४-त्रिशिखिब्राह्मणोपनिषद् (शुक्लयजुर्वेदीय) ८५-त्रिसुपर्णोपनिषद् ८६-दक्षिणामूर्त्युपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) ८७-दत्तात्रेयोपनिषद् (सामवेद) ८८-दत्तोपनिषद् ८९-दुर्वासोपनिषद् ९०-(१) देव्युपनिषद् (पद्यात्मक एवं मन्त्रात्मक) (सामवेद) (२) देव्युपनिषद् (शिवरहस्यान्तर्गत-अनुपलब्ध) ९१-द्वयोपनिषद् ९२-ध्यानबिन्दुपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) ९३-नादबिन्दुपनिषद् (ऋग्वेदीय) ९४-नारदपरिब्राजकोपनिषद् (सामवेद) ९५-नारदोपनिषद् ९६-नारायणपूर्वतापिन्युपनिषद् ९७-नारायणोत्तरतापिन्युपनिषद् ९८-नारायणोपनिषद् (नारायणाथर्वशीर्ष) (कृष्णयजुर्वेदीय) ९९-निरालम्बोपनिषद् (शुक्लयजुर्वेदीय) १००-निरुक्तोपनिषद् १०१-निर्वाणोपनिषद् (ऋग्वेदीय) १०२-नीलरुद्रोपनिषद् १०३-नृसिंहपूर्वतापिन्युपनिषद् १०४-नृसिंहषटचक्रोपनिषद् १०५-नृसिंहोत्तरतापिन्युपनिषद् (सामवेद) १०६-पञ्चब्रह्मोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १०७-परब्रह्मोपनिषद् (सामवेद) १०८-परमहंसपरिब्राजकोपनिषद् (सामवेद) १०९-परमहंसोपनिषद् (शुक्लयजुर्वेदीय) ११०-पारमात्मिकोपनिषद् १११-पारायणोपनिषद् ११२-पाशुपतब्राह्मोपनिषद् (सामवेद) ११३-पिण्डोपनिषद् ११४-पीताम्बरोपनिषद् ११५-पुरुषसूक्तोपनिषद् ११६-पैङ्गलोपनिषद् (शुक्लयजुर्वेदीय) ११७-प्रणवोपनिषद् (पद्यात्मक) ११८-प्रणवोपनिषद् (वाक्यात्मक ११९-प्रश्नोपनिषद् (सामवेद) १२०-प्राणाग्निहोत्रोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १२१-बटुकोपनिषद (बटुकोपनिषध) १२२-ब्रह्वृचोपोपनिषद् (ऋग्वेदीय) १२३-बाष्कलमन्त्रोपनिषद् १२४-बिल्वोपनिषद् (पद्यात्मक) १२५-बिल्वोपनिषद् (वाक्यात्मक) १२६-बृहज्जाबालोपनिषद् (सामवेद) १२७-बृहदारण्यकोपनिषद् (शुक्लयजर्वेदीय) १२८-ब्रह्मविद्योपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १२९-ब्रह्मोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १३०-भगवद्गीतोपनिषद् १३१-भवसंतरणोपनिषद् १३२-भस्मजाबालोपनिषद् (सामवेद) १३३-भावनोपनिषद् (कापिलोपनिषद्) (सामवेद) १३४-भिक्षुकोपनिष (शुक्लयजुर्वेदीय) १३५-मठाम्नयोपनिषद् १३६-मण्डलब्राह्मणोपनिषद् (शुक्लयजुर्वेदीय) १३७-मन्त्रिकोपनिषद् (चूलिकोपनिषद्) (शुक्लयजुर्वेदीय) १३८-मल्लायुपनिषद् १३९-महानारायणोपनिषद् (बृहन्नारायणोपनिषद्, उत्तरनारायणोपनिषद्) १४०-महावाक्योपनिषद् १४१-महोपनिषद् (सामवेद) १४२-माण्डूक्योपनिषद् (सामवेद) १४३-माण्डुक्योपनिषत्कारिका (क)-आगम (ख)-अलातशान्ति (ग)-वैतथ्य (घ)-अद्वैत १४४-मुक्तिकोपनिषद् (शुक्लयजर्वेदीय) १४५-मुण्डकोपनिषद् (सामवेद) १४६-मुद्गलोपनिषद् (ऋग्वेदीय) १४७-मृत्युलाङ्गूलोपनिषद् १४८-मैत्रायण्युपनिषद् (सामवेद) १४९-मैत्रेव्युपनिषद् (सामवेद) १५०-यज्ञोपवीतोपनिषद् १५१-याज्ञवल्क्योपनिषद् (शुक्लयजुर्वेदीय) १५२-योगकुण्डल्युपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १५३-योगचूडामण्युपनिषद् (सामवेद) १५४-(१) योगतत्त्वोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १५५-(२) योगतत्त्वोपनिषद् १५६-योगराजोपनिषद् १५७-योगशिखोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १५८-योगोपनिषद् १५९-राजश्यामलारहस्योपनिषद् १६०-राधोकोपनिषद् (वाक्यात्मक) १६१-राधोकोपनिषद् (प्रपठात्मक) १६२-रामपूर्वतापिन्युपनिषद् (सामवेद) १६३-रामरहस्योपनिषद् (सामवेद) १६४-रामोत्तरतापिन्युपनिषद् १६५-रुद्रहृदयोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १६६-रुद्राक्षजाबालोपनिषद् (सामवेद) १६७-रुद्रोपनिषद् १६८-लक्ष्म्युपनिषद् १६९-लाङ्गूलोपनिषद् १७०-लिङ्गोपनिषद् १७१-बज्रपञ्जरोपनिषद् १७२-बज्रसूचिकोपनिषद् (सामवेद) १७३-बनदुर्गोपनिषद् १७४-वराहोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १७५-वासुदेवोपनिषद् (सामवेद) १७६-विश्रामोपनिषद् १७७-विष्णुहृदयोपनिषद् १७८-शरभोपनिषद् (सामवेद) १७९-शाट्यायनीयोपनिषद् (शुक्लयजुर्वेदीय) १८०-शाण्डिल्योपनिषद् (सामवेद) १८१-शारीरकोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १८२-(१) शिवसङ्कल्पोपनिषद् १८३-(२) शिवसङ्कल्पोपनिषद् १८४-शिवोपनिषद् १८५-शुकरहस्योपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १८६-शौनकोपनिषद् १८७-श्यामोपनिषद् १८८-श्रीकृष्णपुरुषोत्तमसिद्धान्तोपनिषद् १८९-श्रीचक्रोपनिषद् १९०-श्रीविद्यात्तारकोपनिषद् १९१-श्रीसूक्तम १९२-श्वेताश्वतरोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १९३-षोढोपनिषद् १९४-सङ्कर्षणोपनिषद् १९५-सदानन्दोपनिषद् १९६-संन्यासोपनिषद् (अध्यायात्मक) (सामवेद) १९७-संन्यासोपनिषद् (वाक्यात्मक) १९८-सरस्वतीरहस्योपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) २००-सर्वसारोपनिषद् (सर्वोप०) (कृष्णयजुर्वेदीय) २०१-स ह वै उपनिषद् २०२-संहितोपनिषद् २०३-सामरहस्योपनिषद् २०४-सावित्र्युपनिषद् (सामवेद) २०५-सिद्धाँन्तविठ्ठलोपनिषद् २०६-सिद्धान्तशिखोपनिषद् २०७-सिद्धान्तसारोपनिषद् २०८-सीतोपनिषद् (सामवेद) २०९-सुदर्शनोपनिषद् २१०-सुबालोपनिषद् (शुक्लयजुर्वेदीय) २११-सुमुख्युपनिषद् २१२-सूर्यतापिन्युपनिषद् २१३-सूर्योपनिषद् (सामवेद) २१४-सौभाग्यलक्ष्म्युपनिषद् (ऋग्वेदीय) २१५-स्कन्दोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) २१६-स्वसंवेद्योपनिषद् २१७-हयग्रीवोपनिषद् (सामवेद) २१८-हंसषोढोपनिषद् २१९-हंसोपनिषद् (शुक्लयजुर्वेदीय) २२०-हेरम्बोपनिषद्
ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि। सर्वं ब्रह्मौपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु। तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु।। ॐ शान्तिः! शान्तिः!! शान्ति!!!
अर्थातः- मेरे (हाथ-पाँव आदि) अङ्ग सब प्रकार से पुष्ट हों, वाणी, प्राण, नेत्र, श्रोत्र पुष्ट हों तथा सम्पूर्ण इन्द्रियाँ बल प्राप्त करें। उपनिषद् में प्रतिपादित ब्रह्म ही सब कुछ है। मैं ब्रह्म का निराकरण (त्याग) न करूँ और ब्रह्म मेरा निराकरण न करे। इस प्रकार हमारा अनिराकरण (निरन्तर मिलन) हो, अनिराकरण हो। उपनिषदों में जो शम आदि धर्म कहे गये हैं वे ब्रह्मरूप आत्मा में निरन्तर रमण करने वाले मुझमें सदा बने रहें, मुझमें सदा बने रहें। आध्यात्मिक, अधिभौतिक और अधिदैविक ताप की शान्ति हों।
ॐ - उदगीथशब्दवाच्य-ॐ- इस अक्षर की उपासना करे--ॐ- यह अक्षर परमात्मा का सबसे समीपवर्ती (प्रियतम) नाम है। ॐ यह अक्षर उदगीथ है।
इन (चराचर) प्राणियों का पृथिवी रस (उत्पत्ति, स्थिति और लय का स्थान) है। पृथिवी का रस जल है, जल का रस औषधियाँ हैं, औषधियों का रस पुरुष है, पुरुष का का रस वाक है, वाक का रस ऋक् है, ऋक् का रस साम है और साम का रस उदगीथ (ॐ) है। ऋक् और साम के कारणभूत वाक और प्राण ही मिथुन है। वह यह मिथुन ॐ इस अक्षर में संसृष्ट होता है। जिस समय मिथुन (मिथुन के अवयव) परस्पर मिलते हैं उस समय वे एक दूसरे की कामनाओं को प्राप्त कराने वाले होते है। अतः ॐ अक्षर (उदगीथ) की उपसना करने वाले की संम्पूर्ण कामनाओं की पूर्ति होती है। ॐकार ही अनुमति सूचक अक्षर है। श्रीमन्महर्षि वेदव्यासप्रणित वेदान्त-दर्शन के अनुसार जो तीन मात्राओं वाले ओम् रूप इस अक्षर के द्वारा ही इस परम पुरुष का निरन्तर ध्यान करता है, वह तेजोमय सूर्यलोक मे जाता है तथा जिस प्रकार सर्प केंचुली से अलग हो जाता है, ठीक उसी प्रकार से वह पापो से सर्वथा मुक्त हो जाता है। इसके बाद वह सामवेद की श्रुतियों द्वारा ऊपर ब्रह्मलोक में ले जाया जाता है। वह इस जीव-समुदाय रूप परमतत्त्व से अत्यन्त श्रेष्ठ अन्तर्यामी परमपुरुष पुरुषोत्तम को साक्षात् कर लेता है। तीनों मात्राओं से सम्पन्न ॐकार पूर्ण ब्रह्म परमात्मा ही है, अपरब्रह्म नहीं।
(ओ३म्) यह ओङ्कार शब्द परमेश्वर का सर्वोत्तम नाम है, क्योंकि यह तीन अक्षरों अ, उ और म से मिल कर बना है, इनमें प्रत्येक अक्षर से भी परमात्मा के कई-कई नाम आते हैं। जैसे- अकार से विष्णु, विराट्, अग्नि और विश्वादि। उकार से महेश्वर, हिरण्यगर्भ, वायु और तैजसादि। मकार से ब्रह्मा, ईश्वर, आदित्य और प्रज्ञादि नामों का वाचक है। तथा अर्धमात्रा निर्गुण परब्रह्म परमात्मास्वरूप है। वेदादि शास्त्रों के अनुसार प्रकरण के अनुकूल ये सब नाम ईश्वर के ही हैं।
तैत्तरीयोपनषद शीक्षावल्ली अष्टमोंऽनुवाकः में ॐ के विषय में कहा गया हैः-
ओमति ब्रह्म। ओमितीद ँूसर्वम्। ओमत्येदनुकृतिर्हस्म वा अप्यो श्रावयेत्याश्रावयन्ति। ओमति सामानि गायन्ति। ओ ँूशोमिति शस्त्राणि श ँूसन्ति। ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति। ओमिति ब्रह्मा प्रसौति। ओमित्यग्निहोत्रमनुजानति। अमिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपाप्नवानीति। ब्रह्मैवोपाप्नोति।।
अर्थातः- ॐ ही ब्रह्म है। ॐ ही यह प्रत्यक्ष जगत् है। ॐ ही इसकी (जगत की) अनुकृति है। हे आचार्य! ॐ के विषय में और भी सुनाएँ। आचार्य सुनाते हैं। ॐ से प्रारम्भ करके साम गायक सामगान करते हैं। ॐ-ॐ कहते हुए ही शस्त्र रूप मन्त्र पढ़े जाते हैं। ॐ से ही अध्वर्यु प्रतिगर मन्त्रों का उच्चारण करता है। ॐ कहकर ही अग्निहोत्र प्रारम्भ किया जाता है। अध्ययन के समय ब्राह्मण ॐ कहकर ही ब्रह्म को प्राप्त करने की बात करता है। ॐ के द्वारा ही वह ब्रह्म को प्राप्त करता है।
ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते। पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते।। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।
अर्थातः- ॐ वह (परब्रह्म) पूर्ण है और यह (कार्यब्रह्म) भी पूर्ण; क्योंकि पूर्ण से ही पूर्ण की उत्पत्ति होती है। तथा (प्रलयकाल में) पूर्ण (कार्यब्रह्म) का पूर्णत्व लेकर (अपने में ही लीन करके) पूर्ण (परब्रह्म) ही बच रहता है। त्रिबिध ताप की शान्ति हो। ॐ को प्रणव भी कहते हैं; जिसका अर्थ पवित्र घोष भी है। यह शब्द ब्रह्म बोधक भी है; जिससे यह विश्व उत्पन्न होता हे, जिसमें स्थित रहताहै और जिसमें लय हो जाता है। यह विश्व नाम-रूपात्मक है, उसमें जितने पदार्थ है इनकी अभिव्यक्ति वर्णों अथवा अक्षरों से ही होती है। जितने भी वर्ण है वे अ (कण्ठ्य स्वर) और म् ओष्ठय स्वर के बीच उच्चरित होते हैं। इस प्रकार ॐ सम्पूर्ण विश्व की अभिव्यक्ति, स्थिति और प्रलय का द्योतक है। सर्वे वेदा यतपदमामन्ति तपा ँूसि सर्वाणि च यद्वदन्ति। यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्तेपद ँू संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत्।। १५। (कठोपनषद् अध्याय १ वल्ली २ श्लोक १५),
अर्थातः- सारे वेद जिस पद का वर्णन करते हैं, समस्त तपों को जिसकी प्राप्ति के साधक कहते हैं, जिसकी इक्षा से (मुमुक्षुजन) ब्रह्मचर्य का पालन करते है, उस पद को मैं तुमसे संक्षेप में कहता हूँ। ॐ यही वह पद है।
ऋग्भिरेतं यजुर्भिरन्तरिक्षं सामभिर्यत्तत्कवयो वेदयन्ते। तमोङ्कारेणैवायतनेनान्वेति विद्वान् यत्तच्छान्तमजरममृतमभयं परं चेति।। ७।। (प्रश्नोपनिषद् प्रश्न ५ श्लोक ७),
अर्थातः- साधक ऋग्वेद द्वारा इस लोक को, यजुर्वेद द्वारा आन्तरिक्ष को और सामवेद द्वारा उस लोक को प्राप्त होता है जिसे विद्वजन जानते हैं। तथा उस ओंङ्काररूप आलम्बन के द्वारा ही विद्वान् उस लोक को प्राप्त होता है जो शान्त, अजर, अमर, अभय एवं सबसे पर (श्रेष्ठ) है।
प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते। अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत।। (मुन्डकोपनिषद्-मुन्डक २ खन्ड २ श्लोक-४)
अर्थातः- प्रणव धनुषहै, (सोपाधिक) आत्मा बाण है और ब्रह्म उसका लक्ष्य कहा जाता है। उसका सावधानी पूर्वक बेधन करना चाहिए और बाण के समान तन्मय हो जाना चाहिए।। ४।।
ओमित्येतदक्षरमिद ँ्सर्व तस्योपव्याख्यानं भूत, भवभ्दविष्यदिति सर्वमोंङ्कार एव। यच्चान्यत्त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव।। १।। (माण्डूक्योपनिषद् गौ० का० श्लोक १)
अर्थातः-ॐ यह अक्षर ही सब कुछ है। यह जो कुछ भूत, भविष्यत् और वर्तमान है उसी की व्याख्या है; इसलिये यह सब ओंकार ही है। इसके सिवा जो अन्य त्रिकालातीत वस्तु है वह भी ओंकार ही है।
सोऽयमात्माध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति।। ८।। (माण्डूक्योपनिषद् आ०प्र० गौ०का० श्लोक ८)
वह यह आत्मा ही अक्षर दृष्टि से ओंङ्कार है; वह मात्राओं का विषय करके स्थित है। पाद ही मात्रा है और मात्रा ही पाद है; वे मात्रा अकार, उकार और मकार हैं।
यह आत्मा अध्यक्षर है; अक्षर का आश्रय लेकर जिसका अभिधान (वाचक) की प्रधानता से वर्णन किया जाय उसे अध्यक्षर कहते हैं। जिस प्रकार अकार नामक अक्षर अदिमान् है उसी प्रकार वैश्वानर भी है। उसी समानता के कारण वैश्वानर की अकार रूपता है। अकार निश्चय ही सम्पूर्ण वाणी है श्रुति के अनुसार अकार से समस्त वाणी व्याप्त है। ओङ्कार की दूसरी मात्रा ऊकार है उत्कर्ष के कारण जिस प्रकार अकार से उकार उत्कृष्ट-सा है उसी प्रकार विश्व से तैजस उत्कृष्ट है। जिस प्रकार उकार अकार और मकार के मध्य स्थित है उसी प्रकार विश्व और प्राज्ञ के मध्य तैजस है। सुषुप्ति जिसका स्थान है वह प्राज्ञ मान और लय के कारण ओङ्कार की तीसरी मात्रा मकार है। जिस प्रकार ओङ्कार का उच्चारण करने पर अकार और उकार अन्तिम अक्षर में एकीभूत हो जाते हैं उसी प्रकार सुषुप्ति के समय विश्व और तैजस प्राज्ञ में लीन हो जाते हैं। अमात्र-जिसकी मात्रा नहीं है वह अमात्र ओङ्कार चौथा अर्थात तुरीय केवल अत्मा ही है। इस प्रकार अकार विश्व को प्राप्त करादेता हैतथा उकार तैजस को और मकार प्राज्ञ को; किन्तु अमात्र में किसी की गति नहीं है। अतः प्रणव ही सबका आदि, मध्य और अन्त है। प्रणव को इस प्रकार जानने के अनन्तर तद्रूपता को प्राप्त हो जाता है। प्रणव को ही सबके हृदय में स्थिति ईश्वर जाने। इस प्रकार सर्वव्यापी ओङ्कार को जानकर बुद्धिमान पुरुष शोक नहीं करता। तैतरीयोपनिषद में कहा है कि जिस प्रकार शंकुओं (पत्तों की नसों) से संपूर्ण पत्ते व्याप्त रहते हैं उसी प्रकार ओंकार से सम्पूर्ण वाणी व्याप्त है-ओंकार ही यह सब कुछ है।
१०८ उपिनषदों की यह सूची मुक्तिक उपनिषद में १:३०-३९ में दी गयी है :
ईश = शुक्ल यजुर्वेद, मुख्य उपिनषद्
केन = सामवेद, मुख्य उपिनषद्
कठ उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, मुख्य उपिनषद्
प्रश्न = अथर्व वेद, मुख्य उपिनषद्
मुण्डक = अथर्व वेद, मुख्य उपिनषद्
माण्डुक्य = अथर्व वेद, मुख्य उपिनषद्
तैतरीय = कृष्ण यजुर्वेद, मुख्य उपिनषद्
ऐतरेय = ऋग् वेद, मुख्य उपिनषद्
छान्दोग्य = साम वेद, मुख्य उपिनषद्
बृहदारण्यक उपनिषद (१०) = शुक्ल यजुर्वेद, मुख्य उपिनषद्
ब्रह्म = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपिनषद्
कैवल्य = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपिनषद्
जाबाल (यजुर्वेद) = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपिनषद्
श्वेताश्वतर = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
हंस = शुक्ल यजुर्वेद, योग उपिनषद्
आरुणेय = साम वेद, संन्यास उपिनषद्
गर्भ = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
नारायण = कृष्ण यजुर्वेद, वैष्णव उपिनषद्
परमहंस = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपिनषद्
अमृत-बिन्दु (२०) = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपिनषद्
अमृत-नाद = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपिनषद्
अथर्व-शिर = अथर्व वेद, शैव उपिनषद्
अथर्व-शिख = अथर्व वेद, शैव उपिनषद्
मैत्रायिण = साम वेद, सामान्य उपिनषद्
कौषीिताक = ऋग् वेद, सामान्य उपिनषद्
बृहज्जाबाल = अथर्व वेद, शैव उपिनषद्
नृसिंहतापनी = अथर्व वेद, वैष्णव उपिनषद्
कालाग्निरुद्र = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपिनषद्
मैत्रेय = साम वेद, संन्यास उपिनषद्
सुबाल (३०) = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
क्षुरिक = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपिनषद्
मान्त्रिक = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
सर्व-सार = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
निरालम्ब = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
शुक-रहस्य = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
वज्र-सिूच = साम वेद, सामान्य उपिनषद्
तेजो-बिन्दु = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपिनषद्
नाद-बिन्दु = ऋग् वेद, योग उपिनषद्
ध्यानिबन्दु = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपिनषद्
ब्रह्मिवद्या (४०) = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपिनषद्
योगतत्त्व = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपिनषद्
आत्मबोध = ऋग् वेद, सामान्य उपिनषद्
परिव्रात् (नारदपरिव्राजक) = अथर्व वेद, संन्यास उपिनषद्
त्रि-िषिख = शुक्ल यजुर्वेद, योग उपिनषद्
सीता = अथर्व वेद, शाक्त उपिनषद्
योगचूडामिण = साम वेद, योग उपिनषद्
निर्वाण = ऋग् वेद, संन्यास उपिनषद्
मण्डलब्राह्मण = शुक्ल यजुर्वेद, उपिनषद्
दकि्षणामूर्ति = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपिनषद्
शरभ (५०) = अथर्व वेद, शैव उपिनषद्
स्कन्द (त्िरपाड्िवभूिट) = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
महानारायण = अथर्व वेद, वैष्णव उपिनषद्
अद्वयतारक = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपिनषद्
रामरहस्य = अथर्व वेद, वैष्णव उपिनषद्
रामतापिण = अथर्व वेद, वैष्णव उपिनषद्
वासुदेव = साम वेद, वैष्णव उपिनषद्
मुद्गल = ऋग् वेद, सामान्य उपिनषद्
शाणि्डल्य = अथर्व वेद, योग उपिनषद्
पैंगल = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
भिक्षुक (६०) = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपिनषद्
महत् = साम वेद, सामान्य उपिनषद्
शारीरक = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
योगिशखा = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपिनषद्
तुरीयातीत = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपिनषद्
संन्यास = साम वेद, संन्यास उपिनषद्
परमहंस-परिव्राजक = अथर्व वेद, संन्यास उपिनषद्
अक्षमालिक = ऋग् वेद, शैव उपिनषद्
अव्यक्त = साम वेद, वैष्णव उपिनषद्
एकाक्षर = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
अन्नपूर्ण (७०) = अथर्व वेद, शाक्त उपिनषद्
सूर्य = अथर्व वेद, सामान्य उपिनषद्
अक्षि = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
अध्यात्मा = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
कुण्डिक = साम वेद, संन्यास उपिनषद्
सावित्री = साम वेद, सामान्य उपिनषद्
आत्मा = अथर्व वेद, सामान्य उपिनषद्
पाशुपत = अथर्व वेद, योग उपिनषद्
परब्रह्म = अथर्व वेद, संन्यास उपिनषद्
अवधूत = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपिनषद्
त्रिपुरातपिन (८०) = अथर्व वेद, शाक्त उपिनषद्
देवि = अथर्व वेद, शाक्त उपिनषद्
त्रिपुर = ऋग् वेद, शाक्त उपिनषद्
कठरुद्र = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपिनषद्
भावन = अथर्व वेद, शाक्त उपिनषद्
रुद्र-हृदय = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपिनषद्
योग-कुण्डिलिन = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपिनषद्
भस्म = अथर्व वेद, शैव उपिनषद्
रुद्राक्ष = साम वेद, शैव उपिनषद्
गणपित = अथर्व वेद, शैव उपिनषद्
दर्शन (९०) = साम वेद, योग उपिनषद्
तारसार = शुक्ल यजुर्वेद, वैष्णव उपिनषद्
महावाक्य = अथर्व वेद, योग उपिनषद्
पञ्च-ब्रह्म = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपिनषद्
प्राणाग्नि-होत्र = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
गोपाल-तपिण = अथर्व वेद, वैष्णव उपिनषद्
कृष्ण = अथर्व वेद, वैष्णव उपिनषद्
याज्ञवल्क्य = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपिनषद्
वराह = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपिनषद्
शात्यायिन = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
हयग्रीव (१००) = अथर्व वेद, वैष्णव उपिनषद्
दत्तात्रेय = अथर्व वेद, वैष्णव उपिनषद्
गारुड = अथर्व वेद, वैष्णव उपिनषद्
किल-सण्टारण = कृष्ण यजुर्वेद, वैष्णव उपिनषद्
जाबाल (सामवेद) = साम वेद, शैव उपिनषद्
सौभाग्य = ऋग् वेद, शाक्त उपिनषद्
सरस्वती-रहस्य = कृष्ण यजुर्वेद, शाक्त उपिनषद्
बह्वृच = ऋग् वेद, शाक्त उपिनषद्
मुक्तिक (१०८) = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
१९ उपिनषद् शुक्ल यजुर्वेद से हैं और उनका शान्तिपाठ पूर्णमदः से आरम्भ होता है |
३२ उपिनषद कृष्ण यजुर्वेद से हैं और उनका शान्तिपाठ सहनाववतु से आरम्भ होता है |
१६ उपिनषद् सामवेद से हैं और उनका शान्तिपाठ आप्यायन्तु से आरम्भ होता है |
३१ उपिनषद् अथर्ववेद से हैं और उनका शान्तिपाठ भद्रं कर्णेभिः से आरम्भ होता है |
१० उपिनषद् ऋग्वेद से हैं और उनका शान्तिपाठ वण्मे मनिस से आरम्भ होता है |


c: text/html

text:
अन्नप्राशनसंस्कारः
अन्नं प्राश्यते येन कर्मणा तदन्नप्राशनम् । षष्ठे मासि अथवा कुलधर्मत्वेन माङ्गल्यकालविशेषे मासेऽन्नप्राशनं करणीयमिति मनुना प्रोक्तम् । 'षष्ठे मासेऽन्नप्राशनम्' इति पारशगृह्यसूत्रम् । घृतोदनं तेजस्कामः दधिमधु घृतमिश्रमन्नं प्राशयेत्' इति आश्वलायनगृह्यसूत्रम् । सामान्यतः दधिमधुघृतमिश्रितमन्नं शिशवेऽन्नप्राशनाय प्रदीयते । काठकगृह्यसूत्रानुसारेण शिशोः दन्तजननानन्तरमन्नप्राशनं विधेयम् । तस्मिन् दिवसे सिध्दं सुमिष्टं चान्नमिष्टदेवेभ्यः उत्सर्गीकृत्य पिता पुत्रं मन्त्रपाठपूर्वकं भोजयेत् ।
अन्तर्विषयाः
व्युत्पत्तिः[सम्पादयतु]
अन्नस्य प्राशनं भोजनं यस्मिन् तत्। अन्न + प्र + अश + भावे ल्युट्।
अर्थाः[सम्पादयतु]
षष्ठे मासि अष्टमे वा बालकस्य पञ्चमे मासि सप्तमे वा बालिकायाः प्रथमान्नभक्षणरूपसंस्कारः।
अवलम्बः स्मृतिः॥
तस्य क्रमः। शोभनदिने कृतस्नानः कृतवृद्धिश्राद्धः पिता शुचिनामानमगि्न ंसंस्थाप्य
विरूपाक्षजपान्तां कुशण्डिकां समाप्य प्रकृतकर्मारम्भे प्रादेशप्रमाणां घृताक्तां समिधं तूष्णीमग्नौ
हुत्वा महाव्याहृतिहोमं कुर्यात्। ततः आज्येन तत्तन्मन्त्र्ौ पञ्चाहुतीर्जुहुयात्। ततः पञ्चप्राणानां होमः।
ततो महाव्याहृतिहोमं कृत्वा प्रादेशप्रमाणां घृताक्तां समिधं तूष्णीमग्नौ हुत्वा प्रकृतं कर्म समाप्य
उदीच्यं शाट्यायन होमादिवामदेव्यगानान्तं कर्म निर्वर्त्य मन्त्र्ोण कुमारस्य मुखे अन्नं दद्यात्।
ततः कर्मकारयितृब्राह्मणाय दक्षिणां दद्यात्।
अवलम्बः भवदेवभट्टः॥ तस्य विहितदिनादि यथा-
उद्धरणम्[सम्पादयतु]
"ततोऽन्नप्राशनं षष्ठे मासि कार्यं यथाविधि।
अष्टमे वाथ कर्तव्यं यद्वेष्टं मङ्गलं कुले"॥
षष्ठ इति मुख्यः कल्प प्रागुक्तन्यायात्। कृत्यचिन्तामणौ।
"अन्नस्य प्राशनं कार्यं मासि षष्ठेऽष्टमे बुधैः।
स्त्रीणान्तु पञ्चमे मासि सप्तमे प्रजगौ मुनिः॥
द्वादशीसप्तमीनन्दारिक्तासु पञ्चपर्वसु।
बलमायुर्यशो हन्यात् शिशूनामन्नभक्षणम्"॥
भुजबलभीमे।
"षष्ठे मासि निशाकरे शुभकरे रिक्तेतरे वा तिथौ
सौम्यादित्यसितेन्दुजीवदिवसे पक्षे च कृष्णेतरे।
प्राजेशादिति पौष्णवैष्णवयुगैर्हस्तादिषट्कोत्तरै-
राग्नेयाप्पतिपित्र्यभैश्च नितरामन्नादिभक्षं शुभम्"॥
युगैरिति प्राजेशादौ प्रत्येकं सम्बध्यते। तथात्रापि तिथ्यादिविद्धमृक्षं-विवर्जयेत्।
"वृषद्वन्द्वधनुर्म्मीनकन्यालग्नेऽन्नभक्षणम्।
त्रिकोणाष्टकयूकान्त्यग्रहा यद्वत्तथाफलम्॥
दुष्टः शशधरो लग्नात् षष्ठाष्टस्थोऽन्नभक्षणे"।
मार्कण्डेयः।
"देवता पुरतस्तस्य पितुरङ्कगतस्य च।
अलङ्कृतस्य दातव्यमन्नं पात्र्ो च काञ्चने॥
मध्वाज्यकनकोपेतं प्राशयेत् पायसं ततः।
कृतप्राशनमुत् सङ्गे मातुर्बालन्तु तं न्यसेत्॥
देवाग्रतोऽथ विन्यस्य शिल्पभाण्डानि सर्वशः।
शास्त्राणि चैव शस्त्राणि ततः पश्येत्तु लक्षणम्॥
प्रथमं यत् स्पृशेद्बालः शिल्पभाण्डं स्वयं तथा।
जीविका तस्य बालस्य तेनैव तु भविष्यति"॥
अवलम्बः ज्योतिस्तत्त्वम्॥
विधिः[सम्पादयतु]
मदनरत्ने नारदः -
षष्ठे वाप्यष्टमे मासि पुंसां स्त्रीणां तु पंचमे । सप्तमे मासि वा कार्यं नवान्नप्राशनं शिशोः ॥
तत्प्रयोगः[सम्पादयतु]
पिता सपत्नीकः कृताभ्यंगस्नानः आचम्य देशकालौ स्मृत्वा ममास्य शिशोर्बींजगर्भसमुद्भवैनोविनाशद्वारा बलायुर्वर्चोभिवृद्ध्यर्थं अन्नप्राशनाख्यं कर्म करिष्ये । ( अत्रैव सह तंत्रेण निष्क्रमणोपवेशनकरणपक्षे पूर्वमुभयोः पूर्वोक्तसंकल्पौ कृत्वा ततोऽन्नप्राशनसंकल्पः ) तदंगतयादौ गणपतिपूजनं पुण्याहवाचनं मातृकापूजनं नांदीश्राद्धं च करिष्ये इति संकल्प्य गणेशपूजनादिनांदीश्राद्धांतं कृत्वा पीठे प्रतिमासु पूगीफलेषु वा नाममंत्रैर्देवताः स्थापयेत् ।
यथा - इंद्राय नमः इंद्रमावाहयामि । ( एवमग्रेपि ) अग्नये न० यमाय न० निऋतये० वरुणाय न० वायवे० सोमाय० ईशानाय० आकाशाय० भूम्यै० चंद्राय० सूर्याय० वासुदेवाय० गगनाय० वराहाय० पृथिव्यै नमः पृथिवीमावाहयामि एवं संस्थाप्य तथैव तत्र - ब्रह्मणे न० शंकराय न० विष्णवे० कुलदेवतायै० प्राच्यै० अग्नेय्यै० दक्षिणायै० नैऋत्यै० प्रतीच्यै० वायव्यै० उदीच्यै० ईशान्यै न० । इत्यावाह्य इंद्राद्यावाहितदेवताभ्यो नमः इति षोडशोपचारैः संपूज्य पूर्वोक्तप्रकारेण शंखादिमंगलनिस्वनैः सूर्याद्यवलोकनादिप्रार्थनाश्लोकपठनांतं निष्क्रमणकर्म कृत्वा ततो देवताग्रे शिशूपवेशनकर्म प्रागुक्तप्रयोगप्रकारेण कृत्वा अन्नप्राशनं कुर्यात् । अत्र होमः कृताकृतः । होमपक्षे उपवेशनकर्म कृत्वा अद्येत्यादि० अस्य शिशोः अन्नप्राशनहोमं कर्तुं स्थंडिलादि करिष्ये इति संकल्प्य स्थंडिले शुचिनामानमग्निं प्रतिष्ठाप्यान्वादध्यात् । समिव्दृयमादाय देशकालौ स्मृत्वा क्रियमाणे अन्नप्राशनहोमे देवतापरिग्रहार्थमित्यादि चक्षुष्यंतमुक्त्वा अत्र प्रधानं - अग्निं इंद्रं प्रजापतिं विश्वेदेवान् ब्रह्माणं च एता देवता एकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये शेषेणेत्यादि होमं सामाप्यान्नं प्राशयेत् । तद्यथा - देवतापुरस्तस्य धात्र्युत्संगगतस्यालंकृतस्य शिशोः प्राड्मुखस्थं कांचने नवे कांस्यपात्रे वा दधिमधुघृतमिश्रमन्नं गृहीत्वा सुवर्णहस्तोऽन्नपात्रात् किंचिदादाय प्राशनं कारयेत् । तत्र मंत्रः - नमोस्त्वन्नपते तुभ्यमस्य बालस्य संततम् । तेजः पुष्टिं श्रियं चान्नं देह्यारोग्यायुषी बलम् ॥ इति मंत्रेण प्राशयित्वा तांबूलं दत्त्वा तदग्रे रत्नमणिभाजन - हेमभाजन - पुस्तक - शस्त्र - वस्त्र - शिल्पादीनि निधाय यब्दालः स्वेच्छया स्पृशेत्साऽस्य जीविकेति परीक्षेत् । ततो द्विजान्संपूज्य दक्षिणां दत्त्वाऽऽशिषो गृहीत्वा यथाशक्ति ब्राह्मणेभ्यः आमान्नानि दत्त्वा कर्मेश्वरार्पणं कृत्वा सुह्रद्युतो भुंजीत ॥
॥ इति कृत्यदिवाकरेऽन्नप्राशनप्रयोगः ॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
हर्षचरितम्
महाकविर्बाणभट्टः संस्कृतगद्यसाहित्ये दण्डिसुबन्ध्वोः अनन्तरं सुविख्यातः कविः वर्तते, सः वात्स्यायनगोत्रीय ब्राह्मणवंशे जन्म गृहीतवान् । तस्य महाकवेः पूर्वजाः बिहार प्रान्तस्थितस्य हिरण्यवाहस्य शोणमहानदस्य तटे ‘प्रीतिकूट’ – नामके ग्रामे न्यवसन् । बाणभट्टस्य पिता चित्रभानुः माता च राज्यदेवी आसीत् । तस्य पुत्रः भूषणभट्टः पुलिन्दभट्टो वा आसीत् । शैशवकाले एव तस्य माता स्वर्गं जगामः चतुर्दशे वर्षे पितुरपि मृत्युः अभवत् । बालसुलभचपलतया सः देशदेशान्तरदर्शनेच्छया मित्रैः सह गृहन्निर्गत्य परिभ्रमन् अनेकेषु राजकुलेषु अगमत् ।
सम्राजो हर्षवर्धनस्य पितृव्यपुत्रः कृष्णः बाणभट्टस्याऽलौकिकया बुध्दिमत्तया पूर्णतया परिचित आसीत् । अत एव स तेन प्रीतिपूर्वकं व्यवहरति स्म । यदा बाणभट्टस्य दुर्ललितमस्य श्रवणपथमागतं, तदाऽयं पत्रद्वारा बाणभट्टमाहूय राज्ञः हर्षवर्धनस्य सभायां प्रवेशितवान् । हर्षवर्धनस्तु प्रथमं बाणं नेच्छति स्म; किन्तु कालान्तरे स्वानुभवादस्य विलक्षणया विद्वत्तया सन्तुष्टः अत्यादरं प्रदर्शितवान् ।
हर्षवर्धनस्याऽऽज्ञयैवायं हर्षचरितनामकस्य गद्यकाव्यस्य रचनां कृतवान् । अस्मिन् ग्रन्थेऽष्टौ उच्छवासास्तत्राधे उच्छवा सत्रये बाणेन स्वीया कथा लिखिता । चतुर्थादुछवासादारभ्य समाप्ति –पर्यन्तं हर्षस्यचरितं वर्णितम् ।
बाणस्य कादम्बरीवद् इदमपि हर्षचरितमपूर्णमेव स्थितम् । तत्रापि कारणं कवेरसामयिकं मरणमेव मन्यन्ते विचारकाः । ऎतिहासिकांशं वर्जयित्वा सन्दर्भोऽयम् सर्वथा काव्यलक्षणोपेतः ।
ओजः समासभूयत्वमेतद् गद्यस्य जीवितम्’ इति विदुषां विशेषतयालङ्कारिकाणां मते गद्यलेखकानां मूर्धन्यो बाणः गद्यकाव्यानां प्रथमं च हर्षचरितम् । पाञ्चालीरीतेर्भक्तो यथा बाणस्तथा नापरः कोऽपीति च । व्यञ्जनाप्रयोगे वक्रोक्तिरचनायां च बाणः सकलकविमूर्धन्यः । हर्षचरितम् केवलमुत्तमगद्यकाव्यभावेनैव नात्पादरणीयम् अपितु सप्तमशतकस्य स्फुटेतिहासभावेनापि प्रशस्यतमम् । हर्षचरिते यदैतिहासिकमितिवृत्तं वर्णितं तत्कस्मिंश्चिदप्यंशे तात्कालिकेतिहासान्न भिद्यते । हर्षचरिते तात्कालिकोत्तरभारतस्य स्थितिः स्पष्टरुपेण प्रकाश्यते । सप्तम उछवासे वन्यग्रामाणां तत्रत्य- गृहाणां वर्णनं नितान्तं सत्यं सरसञ्च । तस्मिन् कालेऽपि भारतं सांस्कृतिकदृष्ट्या रमणीयमासीदेतत्सत्यं तदा प्रतीयते, यदा वयम् हर्षचरिते वेशभूषयोः आचारविचारयोः सेनासंस्थानस्य च वर्णनं पठामः, राज्यश्रियो विवाहावसरे शिल्पिभिः स्वानुरुपाणि यावन्ति भूषणानि समर्पितानि, रजकैश्च यादृशानि रञ्जितानि वस्त्राणि प्रस्तुतानि, तेषां वर्णनेन तात्कालिकी भारतीय – सांस्कृतिक –स्थितिः करामलकवद् भासते ।
बाणस्य हर्षचरितं गद्यकाव्यम् अस्ति। एतत् काव्यम् अपूर्वं वर्तते। एतस्य ऐतिहासिकम् इतिवृत्तं दृष्ट्वा एव एतत् आख्यायिका इत्यत्र अन्तर्भवति इति ज्ञायते।
आधाराः[सम्पादयतु]
- Cowell, E. B. and F. W. Thomas (1897). The Harṣa-Carita of Bāṇa (English translation), London: Royal Asiatic Society, pp.vii-xiv.
- Ashok Kaushik. Harsh Charit by Bann Bhatt (in Hindi), Diamond Pocket Books, Delhi
- Basham, A. L. (1981) [1954]. The Wonder That was India, Calcutta: Rupa & Co., pp.448-51.
[सम्पादयतु]
]


text:
गान्धीनगरमण्डलम्
गान्धीनगरमण्डलं (गुजराती: ગાંધીનગર જિલ્લો, आङ्ग्ल: Gandhinagar district) गुजरातराज्ये स्थितं प्रमुखं मण्डलम् अस्ति । अस्य केन्द्रम् अस्ति गान्धीनगरम् । गान्धीनगरम् इतीदं नगरं गुजरातराज्यस्य राजधानी, प्रशासनकेन्द्रं च । प्राक् इदं मण्डलम् अहमदाबादमण्डले अन्तर्भूतम् आसीत् । १९६४ तमे वर्षे अहमदाबादमण्डलात् अस्य मण्डलस्य पृथक्करणं जातम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
गान्धीनगरमण्डलस्य विस्तारः २,१६३ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । गुजरातराज्यस्य मध्यभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे साबरकाठामण्डालं, पश्चिमे अहमदाबादमण्डलम्, उत्तरे मेहसाणामण्डलं, दक्षिणे खेडामण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ६६७ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले चतस्रः नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- साबरमतीनदी, खारी, वात्रक, मेश्वो ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं गान्धीनगरमण्डलस्य जनसङ्ख्या १३,८७,४७८ अस्ति । अत्र ७,२२,४५९ पुरुषाः ६,६५,०१९ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ६६० जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ६६० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १२.१५% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९२० अस्ति । अत्र साक्षरता ८५.७८% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले चत्वारि उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ गान्धीनगरम् २ दहेगाम ३ कलोल ४ माणसा
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
तण्डुलः, गोधूमः, एरण्डं, सर्षपः च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि सस्यानि सन्ति । बृहज्जम्बीरं, 'ग्वावा', दाडिमफलं, पपितफलं च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि फलानि सन्ति । आलुकं, वृन्ताकं, कपिशाकं ('क्याबिज्'), भिण्डकः, वार्तिकी ('टमेटो'), 'कोलीफ्लवर्' च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि शाकानि सन्ति । वस्त्रोत्पादनम्, 'इलेक्ट्रिकल् एण्ड् इलेक्ट्रोनिक्स्', आहारसंस्करणं, 'इन्फर्मेषन् टेक्नोलजी' च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अक्षरधाम तु अस्य मण्डलस्य प्रमुखम्, आकर्षकं च वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । अस्मिन्नेव मण्डले विद्यमानम् अडालज-वाव इत्येतत् विश्वपारम्परिकस्थानेषु अन्यतमम् अस्ति । इदमपि प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । 'इन्द्रोडा डायनोसार् एण्ड् फोसिल् पार्क्' अपरं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । इदम् उद्यानम् 'जियोलोजिकल् सर्वे आफ् इण्डिया' द्वारा संस्थापितम् अस्ति । समग्रे विश्वे विद्यमानेषु डायनोसार्-उद्यानेषु अस्य उद्यानस्य द्वितीयं स्थानम् अस्ति । समग्रे भारते इदम् उद्यानम् एकमात्र'डायनोसार्'-सङ्ग्रहालयः अस्ति ।


text:
अविद्या (योगदर्शनम्)
विद्यायाः अभावः अविद्या इति व्युत्पत्त्या ‘निर्मक्षिकम्’ इत्यत्र अव्ययीभावसमासेन मक्षिकानामभावः यथा प्रतीयते तथा पूर्वपदप्रधानग्रहणेन अविद्या पदशब्दार्थः विद्याभावः इति सिध्यति । अथवा न विद्या अविद्या इति विग्रहे नञतत्पुरुषसमासः प्रयुज्यते तर्हि विद्याविरोधित्वेन अन्यः अर्थः उच्यते । यथां -अब्राह्मणः अराजपुरुषः इत्यादिषु । एतादृशस्थलेषु उत्तरपदार्थः प्रधानः भवति । उत वा अविद्यमाना विद्या यस्याः यस्यां वा इति अविद्याशब्दस्य बहुव्रीहिसमासः क्रियते तदा अन्यपदार्थः प्रधानभूतः भवति । अर्थात् यस्यां विद्यायाः अभावः इति विचार्यमाण बुद्धौ विद्यायाः अभावात् अविद्याशब्दवाच्यार्थः बुद्धिः इति सिध्यति ।
आगतेषु त्रिषु प्रकारेषु कः प्रकारः अविद्याशब्दवाच्यार्थः बुद्धिः इति सिध्यति । आगतेषु त्रिषु प्रकारेषु कः प्रकारः अविद्याशब्दस्य शेयः इति सन्दिह्य एतेषु कोऽपि प्रकारः न समीचीनः भवति इति पूर्वपक्षी स्वमतं व्याचष्टे । यथा -अवैद्यापदनिर्वचने यः कृतः अव्ययीभावसमासः सः न समीचीनः । यतो हि अविद्या इति शब्दे पूर्वपदार्थः प्रधानत्वात् नञप्रसज्यप्रतिषेधार्थः क्रियते । तथाच अविद्याशब्देन विद्यायाः प्राप्ति पूर्वकाभावः एव कृतः न तु भावरूपस्यान्यस्य । अस्यामवस्थायां विद्यायाः अभावारूपाविद्या क्लेशादीनामुत्पादने न सामर्थ्यवती भवति । यतः अभावेन न कस्यापि उत्पत्तिर्भवति । अव्ययीभावसमासकरणेन अन्योऽपि दोषः जाग्रति यत् अविद्याशब्दः स्त्रीलिङ्गवाची इत्येव च सम्भवति ।
"अव्ययीभावश्च" इति पाणिन्यनुसार "निर्मक्षिकवत्" नपुं स्कत्वमापद्येत । एवमेव अविद्यायाः तत्पुरुषसमासोऽपि न् भवति । कुतः ? तत्पुरुषे सति उत्तरपदार्थः विद्याशब्दः प्रधानः, एवं नञथः अभावः । अस्यां स्थितौ अभावयुक्तविद्या एव अविद्याशब्दार्थः स्यात् । एवमेव रागद्वेषाद्यभावेन युक्ता या विद्या सा क्लेशादीनां नाशकर्त्री न भवति इत्ययं सर्वतन्त्रसिद्धान्तः जागर्ति । अतः अयमपि पक्षः न समीचीनः । अविद्याशब्दे बहुव्रीहिसमासकरणेऽप योऽर्थः सिध्यति तेन अविद्या क्लेशादीनां कारणीभूता इत्यर्थावबोधो न जायते । तत्र कारणम्-बुद्धिः अभावमात्रेण क्लेशादीनामुत्पादिका नास्ति । विद्यायाः अभावेन कियत्पर्यन्तं विपरीतबुद्धिः न उदेति तावत्पर्यन्तं कस्यापि क्लेशप्रकारस्य सम्भावना एव न भवति । चोक्तं पतञ्जलिना-"अविद्याक्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदारणाम्" (यो० सू० २-४) इति । उक्तं च योगभाष्यटीकाकारेण वाचस्पतिमित्रेण-
- प्रसुप्तस्तत्वलीनानां तन्ववस्थाश्व योगिनाम् ।
- विच्छिन्नोदाररुपाश्च क्लेशाः विषयसङ्गिनाम् ॥
- (यो. भा. वा.टी-४) इति । तस्मात् तृतीया व्युत्पत्तिरपि न समीचीना इति जाते पूर्वपक्षे सिद्धान्ती प्रतिसन्धत्ते । अविद्यापदस्थनञ्पदेन पर्युदासार्थः स्वीक्रियते । विद्यायाः सह नञ समासकरणेन विद्याविरोधी इति विपरीतज्ञानार्थबोधो जायते । भणितं च -
- नामधात्वर्थयोगे तु नैव नञ् प्रतिषेधकः ।
- वदन्त्यब्राह्मणाधर्मावन्यमात्रविरोधिनौ॥
- वृद्ध्प्रयोगगस्म्यो हि शब्दार्थः सर्व एव नः ।
- तेन यत्र प्रयुक्तो यो न तस्मादपनीयते ॥
इति । श्लोकः स्पष्टार्थः । तस्मात् नामार्थधात्वर्थभूते योगे नञः निषेधार्थप्रतीतिर्न भवति, अपितु पयुर्द दासार्थः इति सिद्धम् । वाचस्पति मिश्राः अपि -"अनित्याशुचिदुःखानाऽत्मसु नित्यशुचिः सुखाऽमख्यातिरविद्या" (यो० सू० २-५) इति सूत्रभाष्याख्यानावसरे एवमलिखन्- लोकाधीनावधारणो हि शब्दार्थयोः सम्बन्धः । लोके चोत्तर पदार्थपिधानस्यापि नञः तत्पुरुषस्य उत्तरपदाभिधेयोपमर्दकस्य तल्लक्षिततद्विरुद्धपरतया तत्र तत्रोपलब्धेरिहापि तद्विरुद्धे वृत्तिरिति । एवम्भूतायाः अस्याः अविद्यायाः पादचतुष्टयरुपेण स्यास्यन्ति-अस्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः । अस्मितायाः स्वरुपं परिभाषारुपेणा पतञ्जलिना लिखितम् -"दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतैवास्मिता’ ( यो० सू० २-६) इति अर्थात् यदा अनात्मभूतायां बुद्धौ आत्मबुद्धिरूपाविद्या भवति तदा सा अस्मिता भवति । येषु सुखसाधनेषु विषयेषु तृष्णा जायते सा एव रागः इत्त्युच्यते । एवमेव दुःखसाधनेषु या जिहासा उत्पाद्यते सा द्वेष इति कथ्यते । एतयोः स्वरूपनिर्वचनं पतञ्जलिना सूत्ररूपेण प्रतिपादितम्-"सुखानुशायी रागः" (यो० सू० २-७) " दुःखानुशायी द्वेषः" (यो० सू० २-८) इति । पूर्वजन्मनि अनुभूतं मरणजन्ययददुःखं, तदनुभवजन्या या वासना, तस्मात् विना कारणेन स्वभावतः एव उत्पत्स्यमानं यन्मरणभयं तत् अभिनिवेशत्वेन उच्यते । सूत्रेण चास्य स्वरूपप्रतिपादनं कृतम् - "स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढोऽभिनिवेशः" (यो० सू० २-९) इति । एते अविद्यादयः पञ्च अनेकप्रकारेण सांसारिकदुःखानां कारणत्वात् मनुष्यस्य क्लेशदायकाः भवन्ति । तस्मात् क्लेशादिपरिपन्थिघटितायाः चित्तवृत्तेः निरोधः एव असम्प्रज्ञातसमाधिः इति सुविदितम् ।


text:
बुद्धपूर्णिमा
बौद्धमतानुयायिनां कञ्चित् प्रधानं पर्व एतत् । बुद्धजयन्ती प्रतिवर्षं वैशाखपूर्णिमायाम् आचर्यते । क्रि.पू.५६३तमे वर्षे अस्मिन् एव दिने भगवर्तः बुद्धस्य अवतारः अभवत् इति बौद्धानां विश्वासः । क्रि.पू.४८३तमे वर्षे ८०वर्षीयः भगबान् बुद्धः अस्मिन् एव पूर्णिमायाः दिने एव काश्मीरनगरे बुद्धः निर्वाणः अभवत् । भगवतः बुद्धस्य जन्म ज्ञानप्राप्तिः महनिर्वाणः त्रयः अपि अस्यां वैशाखपूर्णिमायाम् एव अभवत् इति विशेषः । एतावता कालेन कस्यचिदपि अन्यमहापुरषस्य विषये एवं नाभवत् । अस्मिन् युगे बौद्धमतावलम्बिनः ५०कोटिजनाः अस्मिन् विश्वे सन्ति । अयं बौद्धपूर्णिमा उत्सवः भारतम्, नेपाल, सिंगापुर, वियतनाम्, थैलैण्ड, काम्बोडिया, मलेशिया, श्रीलङ्का, म्यान्मार, इण्डोनेशिया पाकिस्तान् देशेषु जनाः श्रद्धया आचरन्ति ।


text:
वराङ्गम्
एतत् वराङ्गम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । एतत् वराङ्गम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् वराङ्गम् आङ्ग्लभाषायां Cinnamon इति वदन्ति । भारतीयानां सर्वेषां गृहेषु विद्यमानेषु उपस्करपदार्थेषु, प्रायः प्रतिदिनं पाके उपयुज्यमानेषु उपस्करपदार्थेषु वराङ्गम् अपि अन्यतमम् । आयुर्वेदस्य औषधपद्धतौ तु वराङ्गस्य उपयोगः महान् एव अस्ति । अनेन वराङ्गेन बहुविधम् औषधम् निर्मीयते । एतत् वराङ्गम् आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य वराङ्गस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
एतत् वराङ्गं पचनार्थं लघु । वराङ्गं तीक्ष्णम्, उष्णगुणयुक्तं च ।
- “वह्निमान्द्यानिलहरम् आध्मानाक्षेपनाशनम् ।
- वान्त्युत्क्लेशप्रशमनं सङ्ग्राहि दशनार्तिकृत् ॥“
- १. वराङ्गम्, एला, लवङ्गपत्रं च योजयित्वा “त्रिजातकम्” इति उच्यते । एतानि त्रीणि अपि प्रक्षेपद्रव्यरूपेण लेह्येषु उपयुज्यन्ते । एतेषां कारणतः लेह्याणां सुगन्धः वर्धते, रुचिः अपि वर्धते । (लवङ्गपत्रं नाम वराङ्गसस्यस्य एव पर्णम्)
- २. वराङ्गेन सह एलां, लवङ्गपत्रं, घृतं च योजयित्वा सेवनेन ध्वनिः सुश्राव्यः भवति, श्वासरोगः (अस्तमा) कासः च निवारितः भवति ।
- ३. वराङ्गम्, एला, लवङ्गपत्रं, मरीचं च योजयित्वा “कटुचातुभद्रकम्” इति उच्यते । एतत् कटुचातुभद्रकम् अग्निदीपनं करोति, अरुचिं च निवारयति । अस्य लेपनेन चर्मणः कान्तिः वर्धते ।
- ४. वराङ्गम्, एला, लवङ्गपत्रं, नागकुङ्कुमं (नागकेसरचूर्णम्) च योजयित्वा “चातुर्जातकम्” इति उच्यते । एतत् अपि अग्निदीपकं, सुगन्धस्य वर्धकं च ।
- ५. दध्नि एलां, खण्डशर्करां च योजयित्वा निर्मीयमाणं “श्रीखण्ड” नामकं खाद्यम् अत्यन्तं रुचिकरं भवति । एतत् खाद्यं सन्तानशक्तिं वर्धयति, अग्निदीप्तिकरं च । एतत् श्रमजीविनां पथ्यः आहारः ।
- ६. प्रसवस्य अनन्तरं याः अत्यन्तं कृशाः भवन्ति तासु जायमाना उदरवेदना “मक्कल्ल” इति उच्यते । तस्य निवारणार्थं वराङ्गम्, एलां, लवङ्गपत्रं, नागकुङ्कुमं, पुरातनं गुडं च योजयित्वा मधुना सह सेवनीयम् । एतत् मिश्रणं वातस्य अनुलोमनं कारयति, दुष्टं रक्तं बहिः प्रेषयति च ।
- ७. वराङ्गम्, एलां, द्राक्षां, लाजाः च योजयित्वा मधुना घृतेन सह च सेवनेन हृद्रोगः, वमनं च अपगच्छति ।
- ८. अस्य वराङ्गसस्यस्य पत्रं (लवङ्गपत्रम्) आतपे शुष्कीकृत्य चूर्णीकृत्य पाके, औषधे च उपयोक्तुं शक्यते ।
- ९. वराङ्गस्य तैलम् अग्निमान्द्यं, वातरोगम्, उदरबाधाम्, आक्षेपकं, वमनं, वमनशङ्खां च निवारयति ।
- १०. वराङ्गस्य तैलम् अपि लवङ्गस्य तैलम् इव दन्तवेदनायाम् उपयोक्तुं शक्यते ।


text:
छत्रपतिशिवाजिमहाराज-वस्तुसङ्ग्रहालयः
छत्रपतिशिवाजिमहाराजम्यूसियम् (मुम्बयी) छत्रपतिशिवाजिमहाराजम्यूसियम् (वस्तुसंग्रहालयः ) इति प्रख्यातः वस्तुसङ्ग्रहालयः २०तमशतकस्य आरम्भे प्रतिष्ठापितः । मुम्बयीनगरस्य प्रतिष्ठितव्यक्तिभिः मुम्बयीसर्वकारस्य साहाय्येन वेल्स् राजकुमारस्य (प्रिन्स् आफ वेल्स्), भविनः इङ्ग्लेण्डसाम्राज्यस्य राज्ञः किङ्ग् जार्ज्-५ वर्यस्य च स्मरणार्थं निर्मितः एषः वस्तुसङ्ग्रहालयः ।
अन्तर्विषयाः
जनाभिप्रायः[सम्पादयतु]
वस्तुसंग्रहालयं स्थपायितुं तस्य विन्यासम् समर्थयितुं, सूचनां दातुं सार्वजनिकानां विशेषसभा आयोजिता आसीत् । १९०४ तमे वर्षे जूनमासे २२दिनाङ्के अयोजितायाम् एतस्यां सभायाम् अधोलिखितनिर्णयाः अङ्गीकृताः । ते एवं सन्ति -
- १ सौधस्य भव्यं मुख्यद्वारं भवेत् । सौधस्य निर्माणम् अत्यन्तसुन्दरं शैल्या भवेत् । यतः एतत् सौधं प्रमुखस्थले अर्धचन्द्राकृत्याकारकस्थाने भवति ।
- २ स्थानीया शिल्पकला स्यात्। शिल्पकलायां काले काले जातं परिवर्तनम् अत्र प्रतिबिम्बितं भवेत् ।
अस्मिन् कार्ये समित्या विलम्बः न कृतः । १९०७ तमवर्षे मार्चमासे प्रथमदिनाङ्के मुम्बयीब्रिटिष् सर्वकारः वस्तुप्रदर्शनसमित्यै ‘अर्धचन्द्राकृति-आकारकं स्थलम् अयच्छत् । ‘क्रेसेण्ट् सैट्’ नाम्ना प्रसिद्धम् एतत् दक्षिणमुम्बयीप्रदेशस्य दक्षिणाग्रे ‘महात्मागान्धि’मार्गे विद्यते । सौधनिर्माणे नक्षारचनाकार्ये च अभिप्रायान् सूचयितुं स्थलीयनागरिकाणां कृते मुक्त- अवकाशः प्रदत्तः आसीत् । तस्मिन् काले सुप्रसिद्धाय ब्रिटिषसौधनिर्मापकाय जार्ज विटेट्महोदयाय १९०९ तमे वर्षे सौधनिर्माणकार्यदायित्वं दत्तवन्तः ।
जार्ज विटेट् कश्चन निष्ठावान् कुशलः सौधनिर्मापकः[सम्पादयतु]
एषः स्वस्यमित्रस्य उन्नताधिकारिणः च साकं ’जनरल् पोस्ट आफिस्’ भवनस्य शिल्पी आसीत् । एवम् एतेषां गणः ‘टाटा बाम्बे हौस्’ ‘कोर्ट आफ स्माल् कासेस् आफ़् इण्डिया’ इत्यादीनां प्रसिद्धभवनानां निर्माणकार्यम् अकरोत् । वस्तुसङ्ग्रहालये पुरातनचारित्रिकरचनानां गुप्तकालीयानां मौर्याणां च संग्रहः विद्यते । विदेशस्य संग्रहोऽपि वर्तते । इण्डस् व्यालि सिविलैझेषन् ‘कालस्य कुशलकलाः ‘भग्नावशेषाः (रेलिक्स्)’ पुरातनभारतस्य , गुप्तसाम्राज्यकालस्य, मौर्यसाम्राज्यकालस्य कलासंग्रहाः अत्र प्रदर्शिताः सन्ति ।
पञ्चम जार्जराज्ञः स्वप्नमन्दिरम्[सम्पादयतु]
पूर्वं ‘प्रिन्स् आफ़् वेल्स् म्यूसियम् आफ़् वेस्टर्न् इण्डिया’ इति ख्यातस्य सौधस्य शिलान्यासं पञ्चमजार्जनृपः डिसेंबर् १९०५ तमे वर्षे कृतवान् आसीत् । शीघ्रं सौधस्य निर्माणकार्यम् आरब्धम् । मध्यकालस्य बोसाल्ट् शिलाभिः सौधः निर्मितः अस्ति । सौधस्य मध्यभागस्य गोलाकृतिः ‘बिजापुरस्य गोल् गुम्बज़ द्वारा प्रेरिता अस्ति । ‘गोल्कोण्डादुर्गस्य शैली’ अपि तत्र तत्र प्रयुक्ता दृश्यते । वस्तुसंग्रहालयाय अर्धचन्द्राकारस्य प्रदेशः प्रदत्तः । अत्र कलाविभागे विनूतनानि कलाप्रकाराणि, भारतस्य प्रसिद्धकलाकृतयः, कलाभेदाः, भारतीयवर्णचित्रकलायाः सिंहावलोकनं च प्रदर्शितम् अस्ति ।
अत्र ११-१२ शतकस्य तालग्रन्थाः हस्तलिखितग्रन्थाः,१९ शतकात् पूर्वकालीनानि पहारि वर्णचित्राणि,मिनियेचर् वर्णचित्रकलायाः विविधाः प्रकाराः सन्ति। ‘राजकोट्’ ‘मोघल्’ तथा ‘पहारि’ ’दक्षिणभारतीय शैली’ एवं सर्वविधशैलीनां वर्णचित्राणि अपि अत्र पश्यामः । तयोर्मध्ये विद्यमानां विविधतां च अत्र द्रष्टुं शक्नुमः पश्यामः ।
सर् रतनटाटामहोदयेन समार्पिताः भत्यकलाकृतयः[सम्पादयतु]
सर् रतन् टाटा महोदयः स्व सङ्ग्रहे विद्यमानाः अमूल्य‘मुघल’‘राजस्थानि’’विदेशीय’ कलाकृतीः समर्प्य वस्तुसंग्रहालयस्य गौरवं अभिवर्धितवान् अस्ति ।१६शतकतः१९शतकं यावत् विद्यमानां वर्णचित्रपरम्पराम् अत्र द्रष्टुं शक्नुमः । पुरातनकलाशैल्याः प्रभावेन युक्तां स्थानीयभारतीयचित्रकला, पर्शियन् देशस्य कला, टर्किमध्यएषियाप्रदेशस्य च कलासंग्रहः अत्र दरीदृश्यते । वस्तुसङ्ग्रहालयस्य अन्तः प्रविश्य यदा पश्यामः तदा भव्यः अर्धगोलाकारस्य छदः दृश्यते । सङ्रग्रहालयस्य प्रवेशद्वारे एव बृहदाकारके घटीयन्त्रे कलारसिकान् मोदयतः । एते सर् रतनटाटामहोदयस्य योगदानानि । तयोः नादः अत्यन्तम् आकर्षणीयः अस्ति । तयोः बहिकवचे अतिपत्रवृक्षस्य(Teak) सूक्ष्मकला अत्यन्तम् आकर्षणीया अस्ति । ते घट्यौ चेन्नै(मद्रास् )तः रतनटाटामहोदयेन आनीतमासीत् । कलाविभागे भारतीय करकुशलकलानाम् अपारसङ्ग्रहः अस्ति । शासनानि, वस्त्राणि, चीनादेशस्य वैविध्यमय-उपकरणानि सन्ति । मध्यभागे ‘वीनस् कन्या’ याः अमृतशिलया निर्मिता नग्नप्रतिमा अस्ति । अस्याः सौन्दर्यम् अवर्णनीयम् । शिल्पशास्त्रविभागे भारतस्य तमिळ्नाडुप्रदेशादारभ्य काश्मीर्पर्यन्तं, पश्चिमभारतस्य सोमनाथादारभ्य पूर्वभारतस्य ओरिस्सापश्चिमबङ्गालराज्यपर्यन्तं प्रदेशे विद्यमानायाः करकुशलकलायाः प्रदर्शनम् अत्र वयं पश्यामः । तथैव नेपाल-भूटान्-उत्तरपूर्वराज्यानाम् भव्यकलाप्रकारान् दृष्ट्वा आनन्दम् अनुभवितुम् शक्नुमः । राजमहाराजाणां विविधानि आयुधानि, भारतीयानां तथा आङ्ग्लानां प्रमुखव्यक्तीनां, जनानां आङ्ग्ल-अधिकारिणां, मुम्बयीगवर्नरमहाशयानाम् अमृतशिलायाः अल्पाकृतेः प्रतिमाः तत्र तत्र पश्यामः ।
नैसर्गिक-इतिहासस्य विभागः[सम्पादयतु]
अत्र विविधानां चित्रपतङ्गानां , पक्षिणां, हरिणानाम्, उरगानां, व्याघ्राणां, सिंहानां , तिमिङ्गिलानाम्, अरण्यशुनकानां च शरीराणि कलात्मकतया प्रदर्शितानि सन्ति ।
पिक्चर् ग्यालरी विभागः[सम्पादयतु]
चित्रकलाजगति अत्यन्तं सुविख्यातः अस्ति राजा रविवर्मा । तस्य रविवर्मणः वर्णचित्राणि, रेखाचित्राणि, ‘सर् रतनटाटा’ महोदयस्य युरोपदेशस्य कलासंग्रहः अत्र प्रदर्शितः अस्ति । रोचकानि ‘मुराल’शैल्याः चित्राणि तथाव रतनटाटामहोदयेन प्रदत्ताः विशिष्टसङ्ग्रहाः अत्र सन्ति। प्रमुखतया वस्तुसंग्रहालयस्य उद्देशस्तु भारतीयचित्रकलायाः, संस्कृतेः च प्रदर्शनम् । संग्रहालयस्य शैक्षणिकक्षेत्रकरणे अत्र विशेषः प्रयत्नः दृश्यते।
मार्गः[सम्पादयतु]
वस्तुसंग्रहालयस्य मार्गः सि.एस्.टि.रैलस्थानकतः बस्यानेन, ट्याक्सीयानेन,अश्वशकटेन वा शक्यते। त्रिचक्रिका अत्र नास्ति । वस्तुसंग्रहालयः प्रमुखस्थाने वर्तते। तस्य अन्वेषणं तुं सरलम् । पुरतः डेविड् ससून्न् लैब्ररी,एल्फिन्स्टन् महाविद्यालयः, व्याट्सन् वसतिगृहं च सन्ति । वामतः रिदम् हौस्, जहाङ्गीर् आर्ट् ग्यालरी’ स्तः । दक्षिणतः ’ पोलिस् आयुक्तस्य कार्यालयः,रीगल चित्रमन्दिरं च स्तः । किञ्चित् अग्रे ’गेट्वे आफ् इण्डिया’भवनं , ‘ताजमहल् होटेल्’ च स्तः।


text:
ब्रह्माण्डपुराणम्
ब्रह्माण्ड पुराणम् (BrahmandaPurana) अष्टादशमहापुराणेषु अन्यतमः । महापुराणस्य दशलक्षणयुक्तमिदं महापुराणमित्येव प्रसिद्धम्। ब्रह्माण्डस्य वर्णनम् वायुना व्यासम् उद्दिश्य प्रोक्तम् इदं पुराणम् । अस्मिन् पुराणे द्वादश सहस्रं श्लोकाः सन्ति। विश्वस्य पौराणिकभूगोलं, विश्वखगोलं, अध्यात्मरामायणम् इत्यादयः विषयाः अस्मिन् पुराणे सन्ति ।श्राद्धविषयम् परशुरामचरित्रं च अतिविस्तृततया निरूपितमस्ति। एवं प्रक्रियापादः,अनुषङ्गपादः,उपोद्घातपादः,उपसंहारपादः इति चतुर्धा। हिन्दूसंस्कृत्याः स्पष्टरूपरेखा पुराणेभ्यः एव प्राप्यन्ते।
बाह्यसम्पर्कतन्तवः[सम्पादयतु]
- वेद-पुराण
- महर्षि प्रबंधन विश्वविद्यालय-
- ज्ञानामृतम्
- वेद एवं वेदांग
- वेद प्रचार
- वेद-विद्या_डॉट_कॉम
- पुराण
- Brahmanda Purana, Purvabhaga text
- Brahmanda Purana, MadhyaBhaga text
- Brahmanda Purana, Uttarabhaga text
- Brahmanda Purana, summary


text:
रामप्रसाद बिस्मिल
रामप्रसाद बिस्मिलः (हिन्दी: राम प्रसाद बिस्मिल; जन्म: ख्रिस्ताब्द १८९७ तमे वर्षे जून् मासस्य ११ दिनाङ्कः[१], शूलारोपणम्: ख्रिस्ताब्द १९२७ तमे वर्षे दिसम्बर् मासस्य १९ दिनाङ्कः[२]) न केवलं भारतस्य महान् क्रान्तिकारी स्वातन्त्र्ययोद्धा अपितु उच्चश्रेण्याः कविः, उर्दूभाषाया: शायरः, अनुवादकः, बहुभाषाभाषी, इतिहासकारः, साहित्यकार: च आसीत् यो भारतस्य स्वातन्त्र्यप्राप्तये स्वप्राणान् अपि अत्यजत्।[३] अस्य जन्म विक्रमी सम्वत्.१९५४ तमे वर्षे ज्येष्ठमासे शुक्लपक्षे एकादश्याम् (शुक्रवासरे) उत्तरप्रदेशराज्यस्य एतिहासिकनगरे शाहजहाँपुरे अभवत्। अस्य पिता मुरलीधरः शाहजहाँपुरस्य नगरपालिकायाः उद्योगी आसीत्। विक्रमी सम्वत् १९८४ तमे वर्षे पौषमासे कृष्णपक्षे एकादश्या> सोमवासरे ब्रिटिश सर्वकारः गोरखपुरस्य कारागारे षड्यन्त्रपूर्वकं शूलमारोपयित्वा तस्य जीवनलीलां समापयत्। बिस्मिलः इति अस्य उर्दूभाषायाः उपनाम आसीत् यस्य अर्थः आत्मिकरूपेण आहतः इति। सः महान वीरः तेजस्वी महापुरुषः आसीत्। यदि तस्य गलपाशः न दीयते अस्म तर्हि सः भारतस्य सामाजिकां, राजनैतिकां, आर्थिकां च व्यवस्थां सम्पूर्णं परिवर्तयितुं शक्नोति स्म।
अन्तर्विषयाः
पिता पितामहः च[सम्पादयतु]
रामप्रसाद बिस्मिलस्य पितामहः नारायणलालस्य पैतृकग्रामः बरबई इति स्थानं तत्कालीनस्य ग्वालियरराज्ये चम्बल नद्या तीरे स्थितस्य तोमरघार क्षेत्रस्य (वर्तमान मध्यप्रदेशस्य) मुरैना जनपदे अद्यापि अस्ति। बरबई ग्रामवासिनः उद्दतस्वभावयुक्ताः आसन्। तत्रागत: आङ्ग्लाधिकारिणः बाधन्ते स्म। पारिवारिककलहस्य कारणेन नारायण लालः स्वस्य पत्न्या विचित्रादेव्या पुत्राभ्यां सह स्वपितृग्रामं त्यक्तवान्। अस्य गमनान्तरं तस्मिन् ग्रामे तस्य द्वौ भ्रातरौ अमान सिंहः समान सिंहः च वसतः स्म। बरवई ग्रामे इदानीम एकस्मिन उद्याने बिस्मिलस्य एका भव्या प्रतिमा स्थापिता अस्ति।
बहुत्र अटित्वा अयं परिवारः उत्तरप्रदेशस्य एतिहासिकनगरे शाहजहाँपुरे आगतः। अस्य नगरस्य मुन्नूगञ्जस्य फाटकस्य समीपे स्थिते औषधस्य आपणे प्रतिमासं रूप्यकत्रयस्य वेतनेन नारायणलालः उद्योगम् आरब्धवान्। अनेन पूर्णपरिवारस्य जीवननिर्वहणं क्लिष्टम् अभवत्। कुधान्यं विपणितः क्रीत्वा पक्त्वा खान्दन्ति स्म। किन्तु गच्छति काले परिस्थितिः परिवर्तिता। कालक्रमेण अस्य पत्तनस्य निवासिनां परिचयः अभवत्। नारायणः क्षत्रियजातीयः किन्तु तस्य आचारविचारान् दृष्ट्वा स्थलीयाः सर्वे तं पण्डितजी इति आह्वयन्ति स्म। अनेन अस्य कश्चन विशेषलाभः अभवत्। पर्वदिनेषु सभोजनं दानदक्षिणादयः तेन लभ्यते स्म। क्रमेण सह सर्वेषां स्थानीयजनानां प्रीतिपात्रम् अभवत। तेषां सहाय्येन सः पाठशालायां सेवकस्य उद्योगं प्राप्तवान्। क्रमेण सः एतत् कार्यमपि त्यक्य्वा लघुनाणाकानि विक्रयस्य कार्यम् आरब्धवान्। एवं यथाकथञ्चित् स्वपुत्रकलत्रं पालितवान्।
आरम्भिकजीवनम्[सम्पादयतु]
ज्येष्टशुक्लैकादाश्यां (निर्जलैकादशी दिवसे) ख्रिस्ताब्दे १८९७ तमे वर्षे जून् मासस्य ११ दिनाङ्के शुक्रवासरे पूर्वाह्ने ११:११ वादन समये उत्तरप्रदेशराज्यस्य शाहजहाँपुरस्य कारावारस्य समीपे विद्यमाने खिरनीबाग इति स्थाने मुरलीधरः मूलमती दम्पत्योः द्वितीय़पुत्रत्वेन अयं दिव्यात्मा जन्म प्राप्तवान्। अस्य दशाङ्गुलिषु चक्रचिह्नानि दृष्ट्वा ज्योतिष्कः अस्य चक्रवर्तिनः सर्वलक्षणानि सन्ति किन्तु यदि अयं तावत्कालं जीवति चेत् इति भविष्यवाणीम् अवदत्। तस्य जन्मनक्षत्रराशीत्यादीनाम् अनुगुणं तस्य रामप्रसाद इति नाम अकुर्वन्। मातापितरौ श्रीरामचन्द्रस्य अपरिमित: भक्ताः अपि आस्ताम्। तस्य द्वौ भ्रातरौ द्वे भगिन्यः च आस्ताम् किन्तु कालान्तरेण ते अपि मृत्युं प्राप्नुवन्। बाल्ये एव सः रामप्रसादः शिक्षायाः विषये बद्धादरः अभवत्। यदा सः १४ वर्षीयः किषोर: आसीत् तदा पितुः कोशात् धनं चोरयित्वा उपन्यासग्रन्थान् क्रीत्वा पठति स्म। क्रमेण उर्दूशालायां पठतः तस्य प्रेमरसस्य परिपूर्णोपन्यासेषु गज़ल् पद्येषु तस्य अतीव आसक्तिः अवर्धत। तादृशानां पठणस्य व्यसनबद्धः अभवत्। अपि च भंगपानस्य दुश्चटेनापि बद्धः अभवत्। कदाचित् भंगं पीत्वा चौर्यं कुर्वाणः तस्य पिताया: तं तीव्रतया दण्डितवन्तः तस्य पुस्तकानि छिन्नितानि। यदा प्रौढः अभवत् तदा सः दोषः सम्पूर्णतया: अपगतः।
स्वामिनः सोमदेवस्य दर्शनम्[सम्पादयतु]
रामप्रसादः यदा सर्वकारीयविद्यालये नवम् कक्षायाः छात्रः आसीत् तदा दैवयोगेन स्वामिनः सोमदेवस्य दर्शनम् अभवत्। स्वामी शाहजहाँपुरे आर्यसमाजः भवने आगतवान्। मुन्शी इन्द्रजीतः रामप्रसादं स्वामिनः सेवायां नियुक्तवान्। इतः एव अस्य बालकस्य जीवनस्य दिशायाः परिवर्तनस्य आरम्भः अभवत्। एकत्र दयानन्द सरस्वती कृत सत्यार्थप्रकाशस्य गम्भीराध्ययनम् अपरत्र स्वामिसोमदेवेन सह राजनीतिः विषये मुक्ता चर्चा। अयम् अवसरः बालस्य रामप्रसादस्य मनसि देशप्रेम अङ्कुरितवान्। ख्रिस्ताब्द १९१६ तमे वर्षे सम्भूते काङ्ग्रेस्पक्षस्य अधिवेशने स्वागताध्यक्षः पं.जगतनारायण मुल्ला इत्यस्य आदेशस्य प्रचारं कुर्वाणः तिलकस्य लखनौपत्तने शोभायात्राम् अपश्यत्। तस्य मनः तिलकमहोदयस्य दृढताया आकृष्टम्। अधिवेशनस्य व्याजेन केशवचक्रवर्तिनः, सोमदेवशर्मणः, मुकुन्दीलालस्य तिलकमहोदयस्य परिचयः अभवत्। तदन्तरं सोमदेवशर्मा केनचित् सिद्धगोपालशुक्लेन सह कानपुरस्य साहित्यपुस्तकालयतः पुस्तकस्य प्रकाशनम् अकरोत्। अस्य पुस्तकस्य शीर्षकं अमेरिकाया: स्वतन्त्रतायाः इतिहासः इति। रामप्रसादः स्वमातुः हस्तात् द्विवारे द्विशत-द्विशत रुप्यकाणि स्वीकृत्य प्रकाशितवान्। अस्य उल्लेखम् एषः स्वस्य आत्मचरितम् इतिपुस्तके कृतवान्। मुद्रणस्य अनन्तरं ब्रिटिश अधिकारिभिः अवष्टब्धम्। किन्तु काकोरी-काण्डस्य अभियोगे साक्ष्यरूपेण अयम् एव ग्रन्थः उपयुक्तः। इदानीम् अयं ग्रन्थः पुनः सम्पादयित्वा सरफ़रोशी की तमन्ना इतिनाम्ने ग्रन्थमालाया: हिन्दीभाषायां पुनः प्रकाशितः।
मैनपुरी षड्यन्त्रम्[सम्पादयतु]
ख्रिस्ताब्द १९१५ तमे वर्षे भाई परमानन्दस्य गलपाशदण्डस्य समाचारम् श्रुत्वा रामप्रसादः ब्रिटिश साम्राज्यस्य मूलोत्पाटनं करिष्यामि इति प्रतिज्ञाम् अकरोत्। तस्मिन वर्षे हि कश्चित् ग्रन्थं प्रकाशयत् केचन नवयुवानः अपि तस्य आलम्बनं कृतवन्तः। स्वामिसोमदेवस्य आशीर्वादः तु आसीदेव। तदानीं कस्यचित् सङ्घटनस्य आवश्यकता आसीत्। तदा सः पण्डित.गेंदालाल दीक्षितस्य सहयोगेन मातृवेदी इति सङ्घं अपि रचितवान्। अनेन सङ्घटनेन इश्तिहार् प्रतिज्ञा च प्रकाशितवान्। एतावत् सः बिस्मिलः इति नाम्न प्रसिद्धः अभवत् अतः सङ्घटनस्य संवर्धनार्थं धनसङ्ग्रहः कष्टं न अभवत्। तथापि ख्रिस्ताब्द १९१८ तमे वर्षे जून् मासे अपि च सेप्टम्बर् मासे च ब्रिटिश साम्राज्ये महाचौर्यम् कृतवान्। तदा जागरितः आरक्षकदलः तेषां युवानाम् अन्वेषण प्रयत्नम् अकरोत्। तस्मिन वर्षे हि देहल्याः रक्तदुर्गस्य पुरतः प्रवर्तिते काङ्ग्रेस अधिवेशने देशप्रेम प्रचोदनस्य लेखयुक्तानि पुस्तकानि उद्घोषयन्तः अस्य सङ्घटनस्य युवानः विक्रीतवन्तः।
क्रान्ति-पथे पुनराग्रसर[सम्पादयतु]
१९२२ ख्रिस्ताब्दे तमे वर्षे असहयोग आन्दोलनात चौरीचौरा नगरे उद्भूत हिंसाया: गान्धी महाभाग: तदान्दोलनम् स्वादेशेन परावर्तिता: स्म। असहयोग आन्दोलनस्य स्थगन समाचारं श्रुत्वा मोहनदास कर्मचन्द गान्धिनां प्रति सम्पूर्ण भारतदेशे वितृष्णा संजात:। नवयुवकानाम् आक्रोशित: पश्य रामप्रसादापि तेषाम् सहयोगार्थ क्रान्तिपथे पुनराग्रसर: अभवत। हिन्दुस्तान प्रजातन्त्र संघस्य संविधानपि अनिर्मित:। दलस्य आर्थिक संरचना सुदृढ कुर्वन्नेवेह स: कतिपय सदस्यानाम् सह बलात् धनापहरणस्य योजनायामपि मूर्तरूपं अददात।
हिन्दुस्तानी प्रजातन्त्र संघस्य रचना[सम्पादयतु]
१९२४ ख्रिस्ताब्दे तमे वर्षे स: अन्यानि क्रान्तिकारिण: सह हिन्दुस्तानी प्रजातन्त्र संघस्य संविधान: हिन्दुस्तान रिपब्लिक एसोसियेशन इति नाम्ने अनिर्मित। पंचविंश ख्रिश्ताब्द प्रथम जनवरीम् स: दलस्य घोषणा-पत्र प्रकाशितवान। तं पठितं आंग्लस्य सर्वकार: अति भयाक्रान्त अभवन। सैन्यशस्त्र संचालनक्षमता च अनुभवादि दृष्ट्वा प्रजातन्त्र संघस्य प्रमुख सेनापतिपदे बिस्मिलं प्रतिष्ठित्य शचीन्द्रनाथ सान्यालश्च् योगेशचन्द्र चटर्जी आदि वरिष्ठ जना: दलस्य विस्तार हेतु बंगाल प्रान्ते अगच्छ्न। अथ समयान्तरे बिस्मिलस्योपरि सम्पूर्ण दलस्य भरण-पोषण दायित्व समायातः।
काकोरी-काण्डस्य एतिहासिक घटना[सम्पादयतु]
तदन्तरे "यस्य पादुका तस्य शीश" एतस्मिन हृदये विचार्य स: १९२५ ख्रिस्ताब्दे तमे वर्षे ९ अगस्टे स्वदलस्य अन्यानि नव क्रान्तिकारिण: सह लखनऊ पूर्वे काकोरी नाम्नि स्थले सर्वकारस्य कोष: बलेन हृत:। ब्रिटिश शासनस्य सह तस्य नरव्याघ्रस्य: इदं स्वराष्ट्रं प्रति उन्मुक्ति संग्राम: उद्घोषित:। एतस्मिन क्रोधित भूत्वा सर्वकारस्य हृदये प्रतिशोध भावना संजात:। शासनेन एकस्मिन समये कूट-जाल प्रक्षेपित: बिस्मिलस्य सह चतुर्विंश अन्यापि क्रान्तिकारिण: लखनऊ कारागारे एकत्रीकृत्य सर्वेषु महाभयंकर अभियोगा: अभियोजितवान।
ईदृश महाभयंकर विद्रोहं पश्य सम्पूर्ण भारतवर्षे युवा: जनान्दोलित: बभूव। इयं साधारण घटना नासीत। अस्य अभियोगस्य सह बिस्मिलोपरि आंग्ल शासन विरुद्ध षड्यन्त्र बलाहृता हत्यादि अनेका: अपराधा: आरोपितवान। क्रान्तिकारिभ्य: दशसहस्र महाचौर्य कार्य समकक्षे आरक्षी-अधिवक्ता-साक्ष्ये शासनस्य व्यय दश लक्षाम् कृतवान। क्रान्तिकारिणां प्रति आंग्ल सर्वकारस्य एको अद्भुत: उदाहरणासीत!
बिस्मिलस्य सह चत्वारि एकश: बलिदान:[सम्पादयतु]
यथा हि इदम् सूचना: समाचार पत्रेषु मध्य प्रकाशितवान तर्हि सम्पूर्ण देशे जनता: हा-हाकार कृतवान। मदनमोहन मालवीयः आदिक: वहव: नेतार: प्रयासं कृत्वा सर्वेषु गलपाशदण्डिताया: दयायाचिका वायसराय समीपे प्रेषितवान। किन्तु तस्योपरि न कस्मिश्चिद् प्रभाव: संजात:। स: एकोमपि न मृत्युदण्डस्य अभियोगेन विमुक्त: कृतवान्।
अन्तत: एकोन्विंश शत सप्ताविंश ख्रिस्ताब्दे दिसम्बरस्य मासस्य एकोनविंश तिथि समायात: यदा बिस्मिल:, अशफ़ाकश्च रोशनसिंह: त्रय जना: क्रमश: गोरखपुरे, फ़ैजाबादे च प्रयागस्थ मलाका (नैनी) कारागारे गलपाशे दण्डितवान्।
द्वै दिवसौ पूर्वत: वीर राजेन्द्र लाहिड़ी अपि सप्तादश दिसम्बरे गोण्डा कारागारे गलपाशॆ दण्डितवान्। तेषु बलिदानस्य विंश वर्षस्य पश्चात् हि भारतम् स्वातन्त्र्यं प्राप्नुवान्।
सन्दर्भा:[सम्पादयतु]
इमान्यपि दृश्यताम्[सम्पादयतु]
- बिस्मिलस्य बलिदान-कथा
- पूरा मुखम्मस रोमन लैंग्वेज में )
- अंग्रेजी विकीस्रोतस्योपरि लेखक:रामप्रसाद बिस्मिलस्य विषये सामग्री
"


text:
यष्टिकन्दुकक्रीडा
यष्टिकन्दुकक्रीडा(Hockey) एका प्रसिद्धा कन्दुकक्रीडा वर्तते । वर्तमानसमये एषा भारतदेशस्य राष्ट्रियक्रीडा वर्तते ।
अन्तर्विषयाः
- १ ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः
- २ यष्टिकन्दुकक्रीडायाः प्रकाराः
- ३ क्रीडाङ्गणं क्रीडोपकरणानि च
- ४ १. क्रीडकास्तेषां नियमाश्च
- ५ सर्वेषां कर्तव्यानि
- ६ २ क्रीडा -विधयो नियमाश्च
- ७ यष्टिकन्दुकक्रीडा सम्बद्धश्लोकः
- ८ आधारः
ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः[सम्पादयतु]
कन्दुकं प्रति विश्वमानवस्याकर्षणमतीव प्राचीनकालादेव प्रवृत्तं प्रतीयते । हस्ताभ्यां पद्भ्यां कन्दुक-क्रीडनान्याचरन्तः कदाचिदुपकरणैरपि क्रीडितुं विहितोत्साहा बालाः कठोरं कन्दुकं यष्टया ताडयित्वाऽपि खेलनमारभन्त । अस्याः क्रीडायाः प्रारम्भः कदा समजायतेति विषये न सन्ति सर्वेऽपि क्रीडेतिवृत्तविद ऐकमत्यधराः । परं सर्वेषामिदमस्त्यभिमतं यद् 'दण्डेन क्न्दुकताडन-सम्बन्धिनीयं क्रीडा वस्तुतो विश्वस्य प्राचीनासु क्रीडास्वेकाऽवश्यमस्ति ।’ अतोऽस्याः कल्पनाऽऽदिकालादेव कर्तुं शक्यते । तदा प्रारम्भे केनापि मानवेन वृक्षस्य शाखोत्पाटय सन्त्रोटय वा भूमौ पतितं किमपि पाषाणखण्डं किमपि वस्तुविशेषं वा सन्तडयैकस्मात् स्थानादपरस्मिन स्थाने प्रक्षिप्तमभविष्यत् तेनैव स्वभावेनाग्रे 'यष्टि -कन्दुक-क्रीड' या रुपं धारितमभविष्यत् ।
केषाञ्चिद् विशेषज्ञानां मतमस्ति यत् सर्वतः प्रथमं यीशोर्जन्मनः २००० वर्ष् पूर्वं फारसदेशेऽनया क्रीडया साम्यं धारयन्ती काचन क्रीडा क्रीडयते स्म । तत एवेयमन्येषु देशेषु प्रासरत । फारसदेशानन्तरं प्रथमं यूनान-देशेनेयं क्रीडात्मसात् कृता । कियदभ्यश्चिदवर्षेभ्यः पूर्वं तत्र यीशुतः ३०० वर्षपूर्वं चित्रमेकं प्राप्तं यस्मिन द्वौ क्रीडकौ हाकीक्रिडाया (बुली सदृश्यां) आरम्भमुद्रायां दर्शितौ स्तः । तयोर्हस्तयोर्थे यष्टिके वर्तेते ते साम्प्रतिक -हाकी-समाने एवाभूताम् । मध्ययुगे फ्रान्सदेशीया यष्टि कन्दुकक्रीडासदृशमेवैकं क्रीडनं कुर्वन्ति स्म । यस्याभिधानं 'हाहे’ (HOQUE) होकेट इत्यासीत् । तत्रास्य शब्दस्यार्थे 'मेषपालकस्य यष्टिका’ इत्यस्ति । स्काटलैण्डवासिषु क्रीहेयं 'शिण्टी’ (SHINTY) नाम्ना प्रशस्ताऽभूत् । तत्रेयं क्रीडा ८००-६०० वर्षेभ्यः पूर्वं प्रचलिताऽऽसीत् । शनैः शनैः रोमदेशेऽपि प्रावर्तत । रोमनसम्राज इंघ्लैण्डवासिन इमां 'हरबी’ (HURBY) नाम्ना समबोधयन् ।
आधुनिक्या यष्टिकन्दुक- क्रीडायाः क्रीडनं सर्वप्रथमम् इंग्लैण्डे एकोनविशयां शत्यामभवत् । तददेशीये राष्ट्रिय-संग्रहालये तादृशिं चित्राणि समुपलभ्यन्ते यैरनुमीयते यद विजयिनो रोमन-सैनिका इमां क्रीडां चतुर्दश्यां शत्यां क्रीडान्ति स्म । तत्रत्या इमां 'बोण्डी’ (BANDY)ति गदन्ति स्म । अस्या वास्तविकं नाम 'हाकिक' (HAWKIC) अथवा हाककिक (HOCKIC) प्रायः १८३३ ई. वत्सरे प्रवृत्तम् ।
अमेरिकाया आदिवासिनो हरिणस्य चरणास्थ्नो यष्टिकां तथा तदीयकृत्तेः कन्दुकं निर्माय क्रीडन्ति स्म । उत्तरामेरिकायां क्रीडेयं हिमे क्रीडयते स्म, यद्यपि तत्र यष्टेः प्रकारो भिन्नोऽभवत् । भारतेऽन्यासां कतिपयक्रीडानामिवेयं क्रीडाऽपि इंग्लैण्डत एव समागच्छत् । आंग्लसेनापदाधिकारिणः सर्वप्रथमं कलकत्तामहानगर्यां १६०५ तमे वर्षेऽक्रीडन । १६२५ ई. तोऽग्रे भारतीया अप्यस्यां रुचिमन्तोऽभवन् यद्यपि प्राचीना भारतीया ईदृशीमेव क्रीडामत्र 'खडो -खुड्’ नाम्ना क्रीडन्ति स्म किञ्च पञ्चाम्बुप्रान्त्तेऽस्यां विशिष्य रुचिरवर्तत तथापि राष्ट्रिय- प्रतियोगितासु समावेशादियं कामपि विशिष्टां ख्यातिमर्जयन्ति सर्वत्र प्रासरत् । पंजाबप्रदेशस्य 'संसारपुर' ग्रामं त्वद्यापि 'हाकी नर्सरी’ ति सम्बोधयन्ति 'यतोऽनेके हाकीक्रीडकाः प्रसिद्धिं प्रापन् ।
यष्टिकन्दुकक्रीडायाः प्रकाराः[सम्पादयतु]
१ फील्ड्-यष्टिकन्दुकक्रीडा[सम्पादयतु]
२ ऐस्-यष्टिकन्दुकक्रीडा[सम्पादयतु]
३ रोल्लन्-यष्टिकन्दुकक्रीडा[सम्पादयतु]
४ स्लेड्ज्-यष्टिकन्दुकक्रीडा[सम्पादयतु]
५ स्ट्रीट्(डेक्)-यष्टिकन्दुकक्रीडा[सम्पादयतु]
क्रीडाङ्गणं क्रीडोपकरणानि च[सम्पादयतु]
क्रीडाङ्गणस्यायाम-विस्तार-रेखादिविधानानि[सम्पादयतु]
- (क) क्रीडाङ्गणम् -हाकीक्रीडायाः प्राङ्गणं १०० गजमितमायतं ५५ तः ६० गजमितं च विस्तृतं भवति ।
- (ख) रेखाः आयते रेखे पार्श्च -रेखे बाह्यरेखे वा (साईड-लाइन्स) तथा विस्तृता रेखाः सीमरेखाः (गोल लाइन्स) कथ्यन्ते । सर्वा अपि रेखाः ३ इंच-स्थूला भवन्ति । समस्तस्य क्षेत्रस्य मध्ये एका मध्येरेखा दीयते या क्षेत्र द्वाभ्यां भागाभ्यां विभनक्ति । एवमेव २५-२५ गजयोरन्तरालयोरपि द्वे रेखे विधीयेते ये क्षेत्रस्य चतुर्थाशं स्पष्टयतः ।
- (ग) पताकादण्डाः (फैग पोस्ट) आदि -तदग्र-मद्य-तदग्रान्त्यरेखाणां द्वयोरपि प्रान्तभागयोः पताका -दण्डा निखन्यन्ते येषां प्रलम्बता ४ फुटमिता भवति ।
- (घ) सीम-स्तम्भः (गोल पोस्ट)-सीमरेखयोर्मध्ये ४ गनमितेऽन्तराले द्वौ द्वौ स्तम्भौ निखन्येते ययोरुच्चता सप्त ७ फुटमिता भवति । एतेषां शिखरेष्वनेका यष्टिकाः संलग्ना भवन्ति यासां स्थूलता ३ इंचमिताः क्रियन्ते । उभयोरपि भागयोः सीमस्तम्भयोः पृष्ठे सुदृढे जालिके (नेट) बध्येते ।
- (ङ) सीम-फलकम (गोल पट)सीमस्तम्भयोरन्तवर्तिनि भागे क्रीडाङ्गणं स्पृशदेकैकं काष्ठफलकं संयोज्यते, यस्योच्चता १८ इंचमिता भवति ।
(च) अर्धवृत्तम- (स्ट्राइकिंग सरकल) -उभयोरपि सीमस्तम्भयो १६ गजदूरत एकमर्धवृत्तं विधीयते, यद 'डि’ इति कथ्यते । इदमेकया ४ गजायतया रेखया ३ इंचविस्तृतया रेखायाः १६ गजमितेऽन्तराले भवति । एतदनुसारमेव प्रत्येकं सीम्नः समक्षमेकं वृत्तं च क्रियते । सीमस्तम्भावस्य मध्ये भवतस्तथा सीमरेखां स्पृशतः । (छ) बुल्ली-स्थानम् -मध्यरेखायाः पूर्णतो मध्ये एकं लधु वृत्तं निर्मियते यत्र द्वयोरपि दलयोः नेतारावुपस्थाय क्रीडारम्भं कुरुतस्तत्स्यानम् ।
(२) क्रीडोपकरणानि[सम्पादयतु]
(क)कन्दुकः -हाकी क्रीडायाः कन्दुकः कठोरो भवति । श्वेतचर्मणा निर्मितस्यास्य भारः ५ १/२ औसतोऽधिको न भवेत् । अस्य परिधिः ६८/१३ इंचत आरभ्य ६३/४ इंचपर्यन्तः स्वीक्रियते । (ख) यष्टिः (हाकी-स्टिक) -अस्याः शिरोभागस्तीक्षणो न भवति तथा तत्र कीदृशमपि लोहवरणादिकं न क्रियते । प्रायेण २ इंचमिता स्थूलता समुचिता मन्यते । अधोभागो वलितः, पृष्ठभागो वर्तुलोऽग्रभागः समतलस्तथाऽस्याः समग्रो भारः १२ औसत २८ औस-पर्यन्त उत्तमो गण्यते । (ग) पादाच्छादकद्वयम् (पै ड)-सीम-रक्षकस्य पदयो रक्षार्थं पादाच्छादकयोः प्रयोगो भवति ययोर्विशिष्टनिर्मितेः कारणात् कन्दुकाघाताद् रक्षा भवति । (घ) उपानहौ -क्रीडकस्य पदयोर्ये उपानहौ भवतस्ते कीलकरहिते चर्मखण्डसंयुते च समुचिते मन्येते । - क्रीडकाः क्रीडा -विधयश्च
१. क्रीडकास्तेषां नियमाश्च[सम्पादयतु]
(क) क्रीडक - संख्या - हाकी-क्रीडा द्वयोर्द लयोर्मध्ये सम्पद्यते । प्रतिदलं क्रीडकसंख्या ११-११ भवति । एतेष्वेकादशक्रीडकेषु ५ अग्रक्रीडकाः (फारवर्ड), ३ अर्धपृष्ठक्रीडकाः (हाफबैक), २ पूर्णपृष्ठक्रीडकाः (फुल बैक) भवन्ति तथा १ सीमरक्षको (गोलकीपर) भवति । एकैकोऽत्र दलनायको भवति । (ख) क्रीडकानां व्यूह-रचना -क्रीडाक्षेत्रे पूर्वं मध्यभागे ५ अग्रक्रीडका स्तेषां पृष्ठे ३ अर्धपृष्ठक्रीडकास्तेषां पृष्ठे सीमस्थलस्योभयोः पार्श्वयोः २ पूर्णपृष्ठक्रीडकौ (रक्षकौ) मध्ये सीमस्थले च १ सीमरक्षकः’ इत्थं सर्वे क्रीडकास्तिष्ठन्ति ।
सर्वेषां कर्तव्यानि[सम्पादयतु]
दलस्य क्रीडकेषु परस्परं सामञ्जस्य मत्यावश्यकं विद्यते । सीमरक्षाकस्त्वरित निर्णयकारी, धैर्य-स्फूर्ति- प्रतिभासम्पन्नश्च भवेत् । जय -पराजययोः श्रेयस्तदुपर्येव भवति । रक्षकौ कन्दुकं सीम- प्रवेशाद् वारयतः । एतौ सीमरक्षकेण तथा पुरोवर्तिक्रीडकैः सह सर्वथा सहयोगं कुरुतः । एतयोः स्थानं रक्षापङिक्तरपि कथ्यते । ततोऽग्रे स्थिताः क्रीडका आक्रमण-पङीक्त-रक्षका भवन्ति । ते सीमभागे प्रविशन्तं कन्दुकमवरुदध्य पुरोवर्तिभ्यः प्रयच्छन्ति स्व-स्व-स्थाने स्थिताश्च रक्षणं कुर्वन्ति । कन्दुकं ताडयित्वा यथावश्यकं क्रीडकाय प्रापणमेवात्र कौशलमस्ति । (ग) क्रीडा-समयः - अस्याः क्रीडायाः समयःअ ७५ मिनटात्मको विद्यते । प्रारम्भात ३५ मिनटानन्तरं ५ मिनटात्मको विरामो भवति । मध्यविरामात् परं दलयोः क्षेत्रपरिवर्तनं विधीयते पुनश्च ३५ मिनटं यावत् क्रीडा प्रचलति
२ क्रीडा -विधयो नियमाश्च[सम्पादयतु]
===(क) क्रीडारम्भो बुल्ली=== -(BULLY) प्रक्रिया च -क्रीडारम्भातपूर्वं दलनायको मुद्रोच्छालनविधिना स्वपक्षार्थं क्रीडाक्षेत्र निर्णयति प्रथमं द्वयोरपि पक्षयोः क्रीडाकाः परस्परमभिमुखा भूत्वोपतिष्ठन्ते । कन्दुको मध्यरेखाया मध्यवृत्ते स्थाप्यते पश्चात् प्रत्येकं दलस्यैकैकः क्रीडार्थी स्वां स्वां यष्टिं भूम्या स्पृशति ततशैको विरोधिनो यष्टिं स्वयष्टेः समतलभागेन स्पृशति । इत्यं त्रिवारं विधायोभयोरप्येकः क्रीडकः कन्दुकं सन्ताड्य क्रीडामारभते । इयं बुल्ली-प्रक्रिया -(१) क्रीडारम्भे, (२) कन्दुकस्य सीमप्रवेशानन्तरं (३)मध्यावकाशोत्तरं, (४) त्रुटयनन्तरं च सम्पाद्यते । एतत् समयेऽन्ये क्रीडकाः ५ गजदूरस्था भवन्ति । अर्धवृत्तस्य ,मद्याद यदीयं क्रिया सम्पाद्यते तदा सीमरेखातः ५ गजमितमन्तरमावश्यकं विद्यते । अस्य नियमस्योल्लङ्घने सति बुली भूयोऽपि दीयते सावबोधं नियमखण्डने सति विरोधिने क्रीडकाय यथेच्छताडन-(फ्री-हिट) सौविध्यं दीयते । अर्धवृत्ते चैवं भवति चेद दण्ड-कोणव्यवस्था (पेनल्टी कार्नर) क्रियते ।
(ख) बुल्ली-ग्रहण-स्थानानि[सम्पादयतु]
क्रीडाङ्गणस्य विभिन्नेषु षट्त्सु स्थानेषु बुल्ली-गृहीतुं शक्यते । यथा - (१) मध्याग्राद् (२) दक्ष-बाह्यपार्श्वात्, (३) दक्षान्तः पार्श्वात्, (४) वाम-बाह्यपार्श्वात्, (५) वामान्तः पार्श्वाद् (६) दण्ड-स्थानाच्च् ।
(ग) यष्टि-प्रयोग-विधयः[सम्पादयतु]
क्रीडायां यष्टेः समतलभागस्यैव प्रयोगो भवति । कन्दुकमुत्प्लाव्य ताडनावसरे स्कूप(SCOOP) इति कथनमावश्यकमस्ति । ताडनसमये कन्दुकावरोधन-काले च यष्टेः स्कन्धादूर्ध्वगमनं नोचितम् । विरोधिनो यष्टेरग्रेवरोधोपस्थापनं तदीयां यष्टिं स्वयष्ट्या सङ्गम्फ्योपर्युत्यापनमथवा ताडनं दोषाय भवति
(घ) कन्दुक-प्रयोग विधयः[सम्पादयतु]
कन्दुकं सन्ताडय विपक्षिणः पर-सीम्नि प्रवेशयितुं चेष्टन्ते । सीम-प्रवेशाधिक्यादेव विजयप्राप्तिर्भवति । एकं दलं द्वितीयदले कन्दुकं गमयति तद्दलीयाश्च तमवरुद्धय पुनः सन्ताडय तस्य सीम्नि प्रवेशयितं यतन्ते । कन्दुकः पदयोर्मध्यभागाद् न निः सार्यते । उपराष्टाद यदि कन्दुक आगच्छेत् तदा यष्टया तम्वरोदधुं शक्नोति परं नियमानुसारमेव भूमावागच्छन्तं कन्दुकं कोऽपि क्रीडको ह्स्ताभ्यां रोदधुं शक्नोति परमन्येन शरीरावयवेन तथा न विधेयम् । कन्दुकं निगृहीतं चेद भूमौ समकोणेन प्रक्षेप्तव्यं येन क्रीडनं सम्भवेत् । कन्दुकस्य सर्वविधगतये यष्टेरेव प्रयोगः कर्तव्यः ।
(ङ) सीम-रक्षक-(गोल-कीपर)नियमाः[सम्पादयतु]
सीमरक्षकः शरीरस्य् केनाप्यवयवेन कन्दुकमवरोधमनुमतः । स तं ताडयितुमपि शक्तः परमित्थं तदैव कर्तुमनुमन्यते यदा कन्दुकस्तस्य क्षेत्रमागतः स्यात्
(च) सीम-प्रवेश-निर्णयः[सम्पादयतु]
यदा विरोधिनो यष्टेस्ताडानेन कन्दुकः सीमस्तम्भयोर्मध्यादायतवंशादधस्तात् सीमरेखां पारयति तदा सीम-प्रवेशो (गोल) मन्यते ।
(छ) निर्णायक-नियमाः[सम्पादयतु]
क्रीडायाः क्षेत्रस्य द्वयोरपि भागयोद्वौ द्वौ निणयिकौ भवतः । तयोरेकः समस्य विवरणं कन्दुकस्य सीम-प्रवेशगणनां च धारयति । निर्णायक एव सत्यपराधे त्रृटौ वा दण्डयति तथा यथोचितं निर्णयं प्रस्तौति । तस्य निर्णायपालनमावश्यकम् । यष्टिक्रीडायाः प्रतियोगितावसरे प्रत्येकं क्रीडकेन यष्टिद्वयं स्वसमीपे प्रयोगार्थं संरक्षणीयम् । येन क्रीडनकाले द्वितीयस्याः प्रयोगः शीघ्रं कर्तुं शक्येत । केचन क्रीडका मनाग् भारवतीं यष्टिं केचन च सामान्यभारशालिनीं यष्टिं स्वीकुर्वन्ति । स्व-स्वबाह्वनुसारं क्रीडा यष्टिः प्रयोक्तव्या । वस्त्राणि सङ्कुचितानि न भवेयुः उपानहावपि भाररहिते धारणीये, येन धावने सौविध्यं सम्पद्येत । क्रीडायाः क्षमता-वृद्धये प्रत्यहं धावन-रज्जुकूर्दन-यष्टिभ्रामण-हस्त-पाद ग्रीवासञ्चालनादिव्यायामाः कर्तव्याः । अस्याः क्रीडायाः प्रविधौ क्रमशः इमे शब्दाः प्रयुज्यन्ते ये विधिं सूचयन्ति -
(१) ग्रहणम् (होल्ड HOLD) -यष्टिकाधारणाय । (२) कन्दुक-ताडनम् (हिटिंग दि बाल Hitting the Ball )- कन्दुकं पदयोरग्रे संस्थाप्य कटिं मनाग् वलयित्वा कन्दुके स्थिरे सति ताडनं कर्तव्यम् । (३) कन्दुकावरोधः (स्टापिंग दि बाल् Stopping the balla) पुरतो वेगेनायान्तं कन्दुकमवरोदधुं वामं हस्तमूर्ध्वं दक्षहस्तञ्च यष्टेर्मध्ये संस्थाप्य भूमौ यष्टिः स्थापनीया । यष्टिरुर्ध्वं नोत्थापनीयाऽन्यथा कन्दुकोऽधस्ताद गमिष्यति (४) कन्दुकस्याग्रे प्रापणम् ( पुश Push) मणिबन्धस्य प्रयोगेणा भूमिभागादेव यष्ट्यां कन्दुकः शनैः शनैः सन्ताडयते । परस्मै सहयोगिक्रीडकाय यावति दूरे कन्दुकः प्रापणीयो भवेत्तदनुमानेन ताडनं विधेयम् । (५)
मन्द-आघातः (फिलक Feiek)-शिथिलमणिबन्धेनायं क्रियते । अस्य द्वौ प्रकारौ विद्येते -ऋजुर्विपरीतश्च । एतदाघातसमये कन्दुकं यष्टिं च पृष्ठे कृत्वा कलाच्या आघातेन क्रीडयते । विपरोताघाते (रिवर्स् फिल्क Reverse Flick) यष्टिं विपरीतां कृत्वा कन्दुको दक्षभाग आनीयते तथा वामहस्त्मुपरि दक्षिणं ततोऽग्रे निधाय यष्टयाधातः क्रियते । विरोधिनश्छलनाय प्रयोगोऽयं विधीयते । (६) सावबोधं कन्दुकोच्छालनं (स्कूप Scoop) अनेन विधिना विरुद्धक्रीडकं प्रतार्थ स्वसहयोगिने कन्दुकदानं भवति । विपक्षस्य रक्षाङिक्तत्रोटनमनेन क्रियते । (७) कुटिलगत्या कन्दुकनयनम् (ड्रिबलिंग् Drstaleling)पूर्ववदेव । (८) विरोधिनः सकाशात् कन्दुकमुन्मोच्य स्ववशे करणम् (टेकलिंग Tacklling) इति कथ्यते । (६) सहक्रीडकेभ्यः कन्दुकदानपूर्वकमग्रे वर्धनं (पासिंग Passing )निगद्यते । (१०) बुल्ली (Bully) वर्णितैव । (११) कोणः (कार्नर Corner) २५ गजमिताया रेखाया अन्तर्यदा रक्षकदलस्य कस्यापि क्रीडकस्य यष्टिं स्पृष्ट्वा कन्दुकः सीमरेखामुल्लङ्घयति तदा विपक्षदलाय कोणक्रीडा-व्यव्यस्था दीयते । अनया साक्षात् सीमप्रवेशो न भवति, अपि तु कन्दुकं किञ्चदवरुद्धय पश्चात् ताडयन्ति । (१३) दण्ड-कोणः (पेनल्टी कार्नर Penalty Corner) रक्षकदलस्य कोपि क्रीडको 'डि’ मध्येऽथवा ज्ञानपूर्वकं २५ गजरेखाया अन्तर्भागे त्रुटिं करोति तदा दण्ड कोणक्रीडाव्यवस्था क्रियते । अन्येऽप्यस्य नियमाः सन्ति ते हि प्रायोगिकप्रक्रियाभिः परिचेतव्याः ।
यष्टिकन्दुकक्रीडा सम्बद्धश्लोकः[सम्पादयतु]
-
-
- विष्वक् कीर्तिमिता स्वराष्ट्र-वितता राष्ट्रान्तरैश्च स्तुता
- सम्यक् कौशल-दर्शिनी कृतिमतां मोदावहा सर्वदा ।
- ‘हाकी’ -नामधरा वराऽथ रुचिरा स्त्री-पुम्मनःसु स्थिरा
- क्रीडोत्कैः किल 'यष्टि -कन्दुकमयी क्रीडा’ चिरं काम्यते ॥
-
-
-
- नानाक्रीडासु साम्यं भवदपि सततं तत्र काञ्चिद् विशिष्टां
- रीतिं संयोज्य नीत्याऽभिनवरचनया क्रीडकान् प्रेरयन्ति ।
- तासु प्रीत्या जनानां मनसि मुदमतीवोर्जितां वर्धयन्ति
- ‘हाकी-क्रीडाऽधुनेयं प्रभवति भुवने सर्वसौख्य-प्रदात्री ॥
-
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरंगिणी


text:
गोपालकृष्ण अडिग
कर्णाटकराज्यस्य नवोदयसाहित्यरचनाकारेषु गोपालकृष्णअडिगवर्यः अग्रगण्यः। कन्नडसाहित्यक्षेत्रे नवां क्रान्तिम् असृजत् एषः। तस्य विशिष्टशैल्या कर्णाटकस्य जनानां हृदये चिरं स्थानं प्राप्तवान् अस्ति एषः।
अन्तर्विषयाः
जीवनम्[सम्पादयतु]
गोपालकृष्णअडिगस्य(Gopalkrishna Adiga) जन्म १९२८ तमे वर्षे कर्णाटकराज्यस्य दक्षिणकन्नडमण्डलस्य मोगोरि ग्रामे अभवत् । आङ्गलभाषया स्नातकोत्तरपदविं प्राप्तवान् । विविधेषु विद्यालयेषु एषः अध्यापकः प्राध्यापकः प्रांशुपालः च आसीत् । "न्याषनल् बुक ट्रस्ट अफ् इन्डिया" इत्यस्य उपनिर्देशकः, शिम्लानगरस्य "इन्डियन् इन्स्टीटयूट् अफ अड्वान्सड् स्टडीस्" इत्यस्य अतिथिप्राध्यापकः अपि आसीत् । १९९२ तमे वर्षे मरणं प्राप्तवान् ।
काव्यशैली[सम्पादयतु]
अडिगः स्वातन्त्र्योत्तरकन्नडकाव्याय प्रवाहस्य वेगं शक्तिं च दत्तवान् । तदानीन्तनसाहित्ये अधिकतया शिथिलता जायमाना आसीत् । स्वतन्त्र्यपूर्वतनाः स्वप्नाः भग्नाः आसन् । तदा एव अडिगः भ्रमनिरसनतायाः आक्रोशयुक्तानि नवपरम्परायाः पद्यानि लिखितवान् । जीवनस्य सङ्कीर्णतायाः अभिव्यक्त्यर्थं प्रतिमालङ्कारम् उपयुक्तवान् । एतेन कारणेन तदानीन्तनाः नवोदयसाहित्यकाराः आश्चर्याघातम् अन्वभवन् । एतादृशमपि काव्यं भवितुम् अर्हति वा ? इति वाग्विवादः आरब्ध:। किन्तु तावता नूतनकाव्यस्य मार्गः आरब्धः आसीत् । तदेव नव्यकाव्यम् । अडिगः एव् तस्य निर्मापकः ।
कृतयः[सम्पादयतु]
एतस्य प्रथमः पद्यसङ्ग्रहः "भावतरङ्ग" । १९४६ तमे वर्षे एतस्य प्रकटनम् अभवत् । द्वितीयः पद्यसङ्ग्रहः 'कट्टुवेवुनावु’ १९४८ तमे वर्षे प्रकटितः । एतस्य नाम एव सूचयति यत् 'भावतरङ्गः नवोदयकाव्यस्य भावप्राधान्यतां, 'कटटुवेवुनावु’ प्रगतिशीलस्य सहित्यस्य आशयान् च स्वीकृतवन्तौ स्तः इति ।
अडिगस्य "नडेदु बन्द दारि", "पुष्पकविय पराकु" "नन्न अवतार", "इन्दु नवनाडु" कवितासु प्राचीनस्य अर्वाचीनस्य च दैन्यस्थितेः विषये विषादः प्रकटीकृतः अस्ति । "चण्डमद्दले" (१९५४) मध्ये एषः विषयः इतोपि तीव्ररूपेण अस्ति । एतस्मिन् विद्यमानाः "हिमगिरियकन्दर", "गोन्दलपुर" कविताः च समाजस्य अत्यन्तं भीभत्सचित्रणं दर्शयन्ति । उभयत्र अपि समाजस्य उपरि विद्यमानः अडिगमहोदयस्य आक्रोशः व्यक्तः अस्ति ।
अडिगवर्यस्य विचारधारा[सम्पादयतु]
काव्यं नाम अडिगस्य दृष्ट्या इष्टदेवतायै क्रियमाणः उद्यमः। "भूमिगीत","भूत", "कूपमण्डूक", "श्रीरामनवमियदिवस", "वर्धमान", चिन्तामणियलि कण्ड मुख" एतादृशीः श्रेष्ठकविताः लिखितवान् । भूमीगीते भूमी-मनुष्ययोः सम्बन्धं, मनुष्य-कालयोः सम्बन्धम् अन्विष्यति। अत्र काव्यनायकः भूम्याकाशयोः आकर्षणेन बद्धः सन् अस्तित्वम् अन्विष्यन् त्रिशङ्कुस्थितौ भवति। अनाथप्रज्ञाम् अनुभवन् 'जन्मदात्रीं मातरं भोगसाधनकार्यार्थं योजितवतः’ इडिपसस्य गूढ्पापप्रज्ञाम् अनुभवति। तदानीन्तनसंयमानाम् अभिमुखं गतस्य मनुष्यस्य परकीयप्रज्ञाम् अडिगवर्यः सम्यक् चित्रितवान् अस्ति। 'चिन्तामणियलि कण्ड् मुख' इत्यत्र व्यक्तित्वस्य अपरमुखस्य विषये संशोधनं कृतम् अस्ति। अडिगस्य एतादृशं संशोधनं पद्यानां विषये एव केवलं सीमितं नास्ति। अपूर्णः मानवः पूर्णत्वं प्राप्नोतु इति एव एतस्य आशयः । एषः एकत्र साम्यवादस्य(कम्युनिसम्) तथा बण्डवालशाहि इत्यस्य विरोधं कृतवान् । एतस्य अभिप्रायेण क्रान्तिः तु सर्वदा व्यक्तिमानसे । नव्यसाहित्यस्य दृष्टिः तु समाजस्थस्य व्यक्तेः प्रकाशे भवति।
अडिगः अनुवादः विमर्शा, चिन्तनशीललेखनानि च लिखितवान् अस्ति । यद्यपि कथाः धारावाहिनीः अपि लिखितवान् तथापि तस्य काव्यानि एव तस्मै प्रसिद्धिम् अयच्छन् ।
प्राप्ताः गौरवप्रशस्तयः[सम्पादयतु]
राज्यसाहित्यअकाडेमी प्रशास्तिः (१९७४), केन्द्रसाहित्यअकाडेमी प्रशास्तिः (१९७५), वर्धमानप्रशस्तिः (१९८०), कुमार आसान् प्रशस्तिः (१९८६), कबीर- सम्मान प्रशस्तिः (१९८६), पम्पप्रशस्तिः (मरणोत्तरं १९९६), धर्मस्थलस्य ५५ तमस्य अखिलभारतकन्नडसाहित्यसम्मेलनस्य अध्यक्षस्थानम् (१९७३)
”’नेनपिन गणि”’ एतस्य आत्मचरितम्।


text:
महाजनपदाः
(क्रि पू ७००-३२०)
अयसः युगे भारते लघुराज्यानि संस्थानानि वा आसन् । क्रि पू १०००वर्षेभ्यः पूर्वतनेषु वैदिकसाहित्येषु अपि तस्य उल्लेखः अस्ति । क्रि पू ६ शतके नगरीकरणम् अफघानिस्थानतः बङ्गालपर्यन्तं व्याप्तम् । तदवसरे गङ्गानद्याः उपत्यकायां दख्खनीप्रदेशे च अनेकानि राज्यानि उदितानि । तेषु १६ राज्यानि "महाजनपदाः" इत्युच्यन्ते । तेषु मगध-कोसल-कुरु-गान्धारजनपदाः अत्यन्तं बलतराः आसन् । राजा राज्याधिकरं येन केन प्रकारेण प्राप्नोति चेदपि वैदिकवर्गः सूक्तं वंशपरम्परां धार्मिकाधिकारं च सृष्ट्वा तं राज्याधिकारं सक्रमं करोति स्म । तदा सामान्यजानानां भाषा प्राकृतम् उच्चवर्गीयाणां विद्यावतां वा भाषा संस्कृतम् आसीत् । तदा हिन्दुधार्मिकविधयः सङ्कीर्णाः सन्तः वैदिकवर्गः केवलं तान् विधीन् कारयितुं शक्नोति स्म ।
तत्त्वशस्त्रस्य प्रथमावस्था इत्याख्यानाम् उपनिषदां रचना अस्मिन्नेव काले आरब्धा इति ऊह्यते । अस्मिन्नेव काले बौद्ध-जैनधर्मौ अपि प्रवृद्धौ । महाजनपदानां कालः वैचारिकतायाः सुवर्णयुगमेव । बौद्ध-जैनधर्मयोः तत्त्वं सर्वम् अत्यन्तं सरलम् आसीत्, तथा च प्राकृतभाषया धर्मप्रसारः जातः इत्यस्मात् तौ धर्मौ बहुशीघ्रं जनजीवनं प्रविष्टौ । बौद्धधर्मस्य संन्यासिनां कारणतः सः धर्मः मध्यएषिया, पूर्वएषिया, टिबेट्, श्रीलङ्का, आग्नेयएषियापर्यन्तमपि प्रसृतः । महाजनपदानां काले आरब्धं तत्त्वशास्त्रं समग्रस्य पूर्वजगतः श्रद्धा-विश्वासयोः आधारभूमिः जाता । पर्षिया-ग्रीसदेशेभ्यः जातात् आक्रमणात् तथा च मगधे उदयं प्राप्य सम्पूर्णं भारतं प्रसृतस्य महासाम्राज्यस्य कारणात् च एतेषां महाजनपदानां नाशः अजायत ।
महाजनपदाः प्राचीनभारतस्य साम्राज्यानि आसन् । षोडश जनपदाः आसन् । ते ;
एतेषु गन्धारः कम्भोजश्च उत्तरपते स्थितौ ।


text:
कणादः
इदानीं न्यायशास्त्रं यत् दृश्यते तत् ११ शताब्दात् पूर्वं न्यायदर्शनं वैशेषिकदर्शनं चेति द्विधा विभक्तम् आसीत् । वैशेषिकदर्शनस्य प्रवर्तकः एव कणादः । कणादेन वैशेषिकसूत्राणि रचितानि । एतेषां वैशेषिकसूत्राणाम् आधारेण एव वैशेषिकदर्शनं प्रवृद्धम् । 'विशेषः' इति पदार्थः कश्चन अङ्गीकृतः इत्यतः एतत् 'वैशेषिकम्' इति उच्यते । साड्ख्यशास्त्रं प्राचीनम् । ततः एतस्मिन् शास्त्रे विशेषः अस्ति इत्यतः एतत् 'वैशेषिकम्'इति केषाञ्चित् अभिप्रायः । कणादः सप्तमशतकात् पूर्वम् आसीत् इति पण्डिताः वदन्ति । क्षेत्रस्थान् कणान् (धान्यानि) सङ्गृह्य एषः अत्ति (खादति)स्म इत्यतः एतस्य् नाम 'क्णादः' इति जातम् इति कथा प्रसिद्धा । कणादस्य तपसा सन्तुष्टः भगवान् ईश्वरः उलूकरूपेण आगत्य शास्त्रम् उपदिष्टवान् इत्यतः कणाददर्शनम् 'औलूक्यदर्शनम्' इत्यपि प्रसिद्धम् अस्ति | परमाणुः, द्व्यणुकम्, त्र्यणुकम् इत्यादीनि निरूपितानि सन्ति कणादेन |


text:
नोबेल् प्रशस्तिः
नोबेल् प्रशस्तिः अल्फ्रेड् नोबेल् इत्यस्य मृत्युपत्रानुगुणं व्यक्तेः अथवा संस्थानाम् अत्युच्चजनोपकारककार्यार्थं दीयमानः पुरस्कारः । अधो दर्शितेषु विभागेषु साधकेभ्यः समर्पयन्ति । इयं प्रशस्तिः जगतः सर्वोच्चः पुरस्कारः । क्रि.श. २०११तमवर्षपर्यन्तं ८२६साध्यकेभ्यः २०संस्थाभ्यः च इयं प्रशास्तिः प्रदत्ता अस्ति ।
प्रशस्तेः इतिहासः[सम्पादयतु]
अल्फ्रेड् नोबेल् वर्यः डैनमैट् इति विस्फोटकरासायनिकस्य संशोधकः । एषः विस्फोटकः विमानयाने विशेषतः उपयोगाय भवति अतः एषः अपारां सम्पत्तिं सङ्गृहीतवान् । किन्तु स्वकारणेन सम्भूतैः मृत्युघातैः विचलितः क्रि.श. १८९५तमे वर्षे स्वस्य सम्पत्तेः ९४%अंशम् अस्याः प्रशस्तेः संस्थापनार्थं विनियोक्तव्यम् इति मृत्युपत्रे अभिलिखितवान् । तदनुगुणं क्रि.श.१९०१तमे वर्षे प्रथमनोबेल्प्रशस्तिः समर्पिता ।
विविधप्रशस्तिपुरस्काराः[सम्पादयतु]
-
- भौतशास्त्रे नोबेल्प्रशस्तिः - रायल् स्वीडीष् विज्ञानाकदमी योग्यतां निश्चिनोति ।
- रसायनशास्त्रे नोबेल्प्रशस्तिः - अर्हतां रायल् स्वीडीष् विज्ञानाकदमी निश्चिनोति ।
- वैद्यशास्त्रे नोबेल्प्रशस्तिः - अर्हतां क्यारोलिन्स्कासंस्था निश्चिनोति ।
- साहित्ये नोबेल्प्रशस्तिः - रायल् स्वीडीष् विज्ञानाकदमी योग्यतां निश्चिनोति ।
- नोबेल् शान्तिप्रशस्तिः - नार्वेदेशस्य केन्द्रसंसदा नियुक्ता समितिः योग्यतां निश्चिनोति ।
- अल्फ्रेड् नोबेल् इत्यस्य संस्मरणे ब्याङ्क् आफ् स्वीडन् संस्थायाः प्रशस्तिः - रायल् स्वीडीष् विज्ञानाकदमी योग्यतां निश्चिनोति ।
नोबेल् प्रशस्तिभूषिताः भारतीयाः[सम्पादयतु]
क्रि.श. २००९पर्यन्तं ८भारतीयाः अनया प्रशस्त्या भूषिताः ।
- १. रवीन्द्रनाथ ठाकुरः - साहित्ये (क्रि.श.१९१३)
- २. चन्द्रशेखर वेङ्कटरामन् - भौतविज्ञाने (क्रि.श. १९३०)
- ३. हरगोविन्द खुराना - वैद्यशास्त्रे (क्रि.श. १९६८)
- ४. मदर तेरेसा - शान्तिप्रशस्तिः (क्रि.श. १९७९)
- ५. सुब्रह्मण्यन् चन्द्रशेखरः - भौतविज्ञाने(क्रि.श. १९८२)
- ६. अमर्त्यसेनः - अर्थशाश्त्रे (क्रि.श.१९९८)
- ७. डा.राजेन्द्रकुमारः पचौरि- परिसरसंरक्षणार्थं शान्तिप्रशस्तिः(क्रि.श.२००७)
- ८. वेङ्कटरामन् रामकृष्णन्,रसायनशास्त्रे(क्रि.श.२००९)


text:
तुङ्गभद्रा
तुङ्गभद्रा(kannada: ಭದ್ರಾನದೀ Telugu:తె తుంగభద్రా ) एषा काचन पवित्रा नदी । दक्षिणे भारते कर्णाटकान्ध्रराज्ययोः प्रवहति । अन्ध्रे एषा कृष्णनद्याः प्रमुखा उपनदी अस्ति ।रामायणे अस्याः नाम पम्पा इति नाम्ना वर्णितम् अस्ति । पात्रम् तुङ्गभद्रा तावत् द्वयोः नद्योः मेलनेन सञ्जाता । तुङ्गा भद्रा चेति ।कर्णाटके दक्षिणघट्टप्रदेशात् पूर्वदिशं प्रति वहतः एते नद्यौ ।नेत्रावती अपि गङ्गामूले एव उद्भवति परन्तु सा पश्चिमदिशं प्रति प्रवहति । मङ्गलूरु समीपे पश्चिमसमुद्रं प्रविशति ।तुङ्गा भद्रा च पश्चिमघट्टस्य कुद्रेमुखप्रदेशे वराहपर्वते गङ्गामूलम् इत्यत्र उद्भवतः । कुद्रेमुखं तु अयोधातूनां स्थानमस्ति ।एषः प्रदेशः समुद्रतटतः ११९८ पादपरिमिते उन्नते प्रदेशे अस्ति ।भद्रानदी तावत् औद्योगिकनगरं भद्रावती द्वारा प्रवहति ।एतयोः नद्योः तावत् प्रायः शताधिकाः उपनद्यः, सन्ति । एतयोः दीर्घता १४७ किलोमीटर्मिता । ते कूडली इति स्थाने सङ्गम्येते । एतत् होळेहोन्नूरु इति स्थानस्य समीपे अस्ति । एष प्रदेशः पूगफलस्य कुसूलः शिवमोग्ग इत मण्डलात् १५ कोलोमीटर् दूरे अस्ति ।यत्र द्वैताद्वैतयोः सङ्गमक्षेत्रमेतत् । तुङ्गभद्रा नदी ५३१ किलोमीटत् प्रवह्य्य गोण्डिमल्ल इत् प्रदेशे कृश्णनद्या सह मिलति । एतत् आन्ध्रप्रदेश राज्यस्य महबूबनगरमण्डलस्य अलम्पुर समीपे अस्ति । शिमोग्ग-उत्तरकन्न्ड-हावेरी-मण्डलेषु प्रवहन्ती वरदानदी, चित्रदुर्गे बळ्ळारी मध्ये पवहन्ती हगरीनदी, कर्नूल्मण्डले प्रवहन्ती हण्डरी च तुङ्गभद्रायाः उपनद्यः सन्ति ।एताभिः सह अनेकाःनिर्झरिण्यः, स्यननिकाःच एतया सङ्च्छन्ते । हम्पी क्षेत्रे अस्य दर्शनम् विविधवर्णानां ग्रावाः अत्र सन्ति । शिलामध्ये प्रवहन्ती एषा नदी अत्र अनेकान् दर्रान् निर्माति । उत्सन्नस्य विजयनगरस्य महाराजाः अस्याः तटे स्वराजधानीं निर्मितवन्तः ।इदनीं तस्य उत्सन्नानि स्थानानि सन्ति । होसपेटे मध्ये अस्याः एकः बन्धः निर्मितः ।एतेन कृषिकार्याय उपयोगः सञ्जातः । औद्यमिकसंस्थानानि अपि स्थापितानि सन्ति । ततः पूर्वदिशं प्रवह्य्य आन्ध्रप्रदेशे कृष्णनदीं सङ्गच्छ्ते । ततः कृष्णा पूर्वदिशं प्रवहन्ती गङ्गासागरं गच्छति । तुङ्गभद्रा तथा कृष्णानद्योः मध्यवर्ति स्थानं रायचूर्-अन्तर्वेदी इति प्रसिद्धं वर्तते । मानचित्रे दर्शिता तुङ्गभद्रा नदी तुङ्गभद्राबन्धस्य मुख्याभियन्ता तिरुमलै अय्यङ्गार् ।यश्च मद्रास् तः आगतवान् एतदर्थम् । तस्य नाम्नि एका सभाभवनम् अपि निर्मितमस्ति । अत्र बन्धेन विद्युच्छक्तिः अपि उत्पादिता भवति । प्रवाहः नियन्त्रितः भवति । विहारिणां यात्रिणां च सुन्दरं स्थानं सञ्जातम् एतत् । एषः बन्धं विविधोद्देशयुक्तः अस्त्ति । कर्नूलतः २५ किलोमीटर् दूरे सुङ्केसुल इति स्थाने एकः लघुबन्धः १८६० तमे वर्षे निर्मितः अस्ति । एतस्य अभियन्ता कश्चन ब्रिटिश्जनः, यश्च आन्ध्रजनैः अधुनिकः भगीरथः इति कथ्थते । एतेन जलबन्धेन कडपा-कर्नूलमण्डले जलं प्राप्नुतः। या कुल्या अस्ति तस्याः नाम के.सि कुल्या इति (कर्नूल्-कडपा) (पूर्वं कडपा अस्य उच्चारणं भवति स्म cuddapah ) इदानीं तस्य बन्धस्य स्थाने नूतनः निर्मितः तस्य नाम कोट्लाविजयभास्कर रेड्डी परियोजना। एषा स्थायीबन्धः सञ्जातः । अत्र १, ०००,०००,०० घनपादपरिमितजलस्य सञ्चयः भवति ।एषः बन्धः ३००,००० प्रहलमितां भूमिं उदन्यति । क्षेत्राणि कर्नूल् तथा कडपामण्डलयोः सन्ति । नदी तटे स्थितानि नगराणिसमृद्धानि सन्ति ।


text:
भाषाविज्ञानम्
भाषाविज्ञानं केवल साहित्यसम्पत्तिसमृद्धायाः एव भाषायाः अध्ययनं नहि करोति अपितु साहित्यिकसम्पत्तिविरहितायाः अपि भाषाया: वैज्ञानिकमध्ययनं करोति । भाषाविज्ञानस्य सम्बन्ध: कस्याश्चन भाषाया: केनचन कालविशेषेणैव साकं नहि भवति अपितु तस्य सर्वेषां कालानां भाषाविषयकाणां तत्वै: साकं भवति । भाषाविज्ञानं भाषाया: कस्याश्चन तत्वानि सङ्लय्य तानि चाश्रित्य सिद्धान्तानामपि निर्धारणं करोति । अस्मिन्नध्ययने ध्वनिनामुच्चारणस्य, अक्षराणां, शब्दानां, पदानां वाक्यानां च संरचनाया विवेचनं क्रियते ।
अन्तर्विषयाः
ध्वनिविज्ञानम्[सम्पादयतु]
मानवभाषाया: अध्ययनस्य प्रमुखो विषय: ध्वनि: विद्यते । समपूर्णा भाषा ध्वन्याश्रिता भवति। अत एव भाषाविज्ञानेऽपि ध्वनेरध्यनस्य महत्वपूर्णस्थानं भवति। ध्वनिविज्ञाने मानवशरीरस्य उच्चरणोपयोगिनाम् अवयवानां परिचय: क्रियते। तानि चाङ्गनि निम्नाङ्कितानि सन्ति -
- १.स्वरयन्त्रम् २. मुखम् ३. जिह्वा, ४. ताल्वादिकं च।
ध्वनीनामुच्चारणस्थानस्य उच्चारणप्रयत्नस्य दृष्ट्यापि वर्गीकरणं क्रियते। तदनन्तरमिदमपि विचार्यते यत् तेषु ध्वनिषु कदा-कदा केन-केन च प्रकारेण विकास: सञ्जातः इति। तानेव ध्वनिविकासानाश्रित्य केचन निश्चिता: ध्वनिनियमा अपि क्रियन्ते। अत एव ध्वनिविज्ञानस्य इमे विषया: सन्ति-उच्चरणावयवा:, ध्वनीनां संख्या, ध्वनीनां वर्गीकरणम्, ध्वनिविकाराणां दिश:, तासां कारणानि ध्वनिनियमाश्च।
पदविज्ञानम्[सम्पादयतु]
पदपदार्थं निरूपयता महर्षिणा पाणिनिनाऽभिहितम् - ‘सुप्तिङ्न्तं पदम्’ । तथाविधा: वर्णा: पदशब्देनाभिधीयन्ते येषां वर्णसमूहानामन्ते सुप्विभक्तिनामथवा तिङ्विभक्तिनां संयोगो भवति। आचार्यविश्वनाथेन अपि अभिहितम्-‘वर्णा: पदं प्रयोगार्हानन्वितैकार्थबोधका:’ इति । अस्मिन् पदविज्ञाने नानाविधानां पदानामध्ययनं क्रियते। यथा-संज्ञा सर्वनाम-क्रियाक्रियाविशेषणादिकानाम्, धातुरूपाणाम्, शब्दरूपाणाम् । अनेनैव साकमस्मिन् विज्ञाने पदानां मूलम्, पदानां व्युत्पप्ति: पदानां वाक्येषु प्रयोगा:, पदानां काले-काले सञ्जातं रूपपरिवर्तनम्, पदानां वाक्येषु देशकालानुसारेण विकारादिका: विवेच्यन्ते । पदानि एव भाषाया: मूलभूतानि सन्ति। अत एव पदविज्ञानं भाषाविज्ञानस्य मूलभूतं विद्यते ।
वाक्यविज्ञानम्[सम्पादयतु]
अनेकेषां सार्थकानाम् अन्वितानाञ्च पदानां समूहो वाक्यमित्यभिधीयते । वाक्यस्य स्वरूपं निरूपयता आचार्येण विश्वनाथेनाभिहितम् - ’वाक्यं स्याद् योग्यताकाङ्क्षासत्तियुक्त: पदोच्चय:’ इति। अयमाशयो यत् पदानां समूह एव वाक्यमित्यभिधीयते । परन्तु तस्मिन् पदसमूहे वैशिष्ट्यत्रयमपोक्षितं भवति वाक्यत्वाय -
योग्यता[सम्पादयतु]
योग्यानां पदानां समूहो वाक्यमित्यभिधीयते । यथा अग्ने: योग्यता दाहक्रियायामेवाऽस्ति, न तु सिञ्चनक्रियायाम्। अत एव अग्निना सिञ्चतीति वाक्यं न भवितुमर्हति, अपितु जलेन दह्यतीति वाक्यं न भवितुमर्हति, अपितु जलेन सिञ्चतीत्येव वाक्यम्।
आकाङ्क्षा[सम्पादयतु]
अनेनैव प्रकारेण साकाङ्क्षाणामेव पदानां समूहो वाक्यमित्यभिधीयते, न तु निराकाङ्क्षाणाम्। यथा ’रामो गच्छतीत्येव वाक्यम्, न् तु राम: श्याम: मोहना:’ इति पदानां समूहो वाक्यं भवितुमर्हति, एतेषां पदानाम् आकाङ्क्षारहितत्वात्।
आसत्तिः[सम्पादयतु]
अननैव प्रकारेण पदेषु वाक्यत्वायासत्तिरप्यावश्यकम्। सा चासत्तिरपि द्विप्रकारकौ - कालकृता स्थानकृता च । कालकृताऽऽसत्तेरभावादेव अद्याभिहितस्य राम: इति पदस्य दिनान्तरेऽभिहितेन ’गच्छति’ इति पदेन साकं वाक्यता नहि जायते। इत्थमेव ’रामो गिरिर्भुङ्क्ते अग्निमान्’ इति पदानां समूहेऽपि वाक्यत्वं नास्ति स्थानकृतऽऽसत्तेरभावात्। अत: ’रामो गिरिरग्निमान्’ इत्यनेन प्रकारेण पदानां क्रमेण भाव्यम् । अस्मिन् पदविज्ञाने वाक्यरचनाविषयको विचार: प्रस्तूयते, वाक्यानां भेदाश्चाधीयन्ते । अत्र वाक्यानाम् ऐतिहासिकं तुलनात्मकमध्येयनमपि प्रस्तूयते।
अर्थविज्ञानम्[सम्पादयतु]
शब्दार्थयो: शब्दविद: अभोदसम्बन्धं स्वीकुर्वन्ति । सर्वे शब्दा: सार्थका: भवन्ति । मानवा: तान्-तान् अर्थानेवोद्दिश्य, तान् बोधयितुं तेषां-तेषां शब्दानां प्रयोगं कुर्वन्ति । निरर्थकानां शब्दानामुच्चारयिता विक्षिप्त अथवा मूर्ख इत्यभिधियते। गौ: शब्दस्य प्रयोग: गोत्वावच्छिन्नाया: व्यक्ते: बोधनायैव क्रियते। इत्थं ज्ञायते यत् यदि शब्दा: शरीरभूतास्सन्ति तदा अर्था: तेषामात्माभूता: । येन प्रकारेणात्मानं विना शरीरं नश्यति, तेनैव प्रकारेण शब्दानामपि सार्थकता अर्थैरेव भवति। अत एवार्थविज्ञानं भाषाविज्ञानस्यातीव महत्वपूर्णमङ्गं वर्तते । अर्थविज्ञाने यथा अभियुक्तशब्दस्य प्रयोग: प्राचीने काले प्रामाणिकपुरुषरूपस्यार्थस्य बोधनाय क्रियते स्म, किन्तु वर्तमाने काले तस्य शब्दस्य प्रयोग: सातसपुरुषस्य बोधनाय क्रियते। इत्थं शब्दानाम् अर्थपरिवर्तनानि तेषामर्थपरिवर्तनानां कारणानि प्रभृतयो विषया: अर्थविज्ञानस्य विषया: सन्ति ।


text:
सक्रिययोजकावली
एषा तु गतेषु ३० दिनेषु कृतकार्याणां योजकाना आवली ।
भवान् अस्यपुटास्य निगूढावृत्तिं पश्यन् अस्ति । यत् ० क्षणम् कालिकम् अस्ति ।
- Bhyrappaji (सम्भाषणम् | योगदानानि) [६ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Chandana (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Charunandan16 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [८ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Conquistador (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Ekoham (सम्भाषणम् | योगदानानि) [६ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Karyakarta (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Krenair (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Mahalakshmi Prasanna (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Nemo bis (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Pankaja Rajagopal (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Premaskanth13 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Puranastudy (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Sandeep V Kulkarni (सम्भाषणम् | योगदानानि) (स्वसमीक्षकः) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- SangamesanKM (सम्भाषणम् | योगदानानि) [६ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Sayant Mahato (सम्भाषणम् | योगदानानि) (स्वसमीक्षकः) [६ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Shridhar V Hegde (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Sohumsathaye (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- SumanaKoundinya (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Vishvas vasuki (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- अनुनाद सिंह (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- రహ్మానుద్దీన్ (सम्भाषणम् | योगदानानि) [५ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]


text:
जातीफलम्
एतत् जातीफलम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् जातीफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपसार्थः । एतत् जातीफलम् आङ्ग्लभाषायां Nutmeg इति उच्यते । एतत् जातीफलम् आहारत्वेन तथा औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । आहारत्वेन उपयोगस्य समये मितिम् अतिक्रम्य न उपयोक्तव्यम् । मधुराणां भक्ष्याणां निर्माणे अस्य जातीफलस्य उपयोगः क्रियते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य जातीफलस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
एतत् जातीफलं कषाय-कटुरसयुक्तम् । एतत् उष्णवीर्यम् अपि । एतत् जातीफलं पचनार्थं लघु अपि ।
- “जातीफलं कषायोष्णं कटुकण्ठमयार्तिजित् ।
- वातातिसारमेहघ्नं लघु वृष्यं च दीपनम् ॥“
- १. एतत् जातीफलं कण्ठदोषान् निवारयति । वातं च हरति ।
- २. एतत् जातीफलम् अतिसारं शमयति । प्रमेहरोगं च निवारयति ।
- ३. एतत् जातीफलं पुरुषेषु वीर्यवर्धकम् । अग्निम् अपि उद्दीपयति ।
- ४. जातीफलं जलेन सह योजयित्वा सम्यक् अवघर्षणं कृत्वा वदने लेपनेन वदने विद्यमानाः कृष्णवर्णीयाः बिन्दवः न्यूनाः भवन्ति, पादस्य स्फोटः अपि न्यूनः भवति ।
- ५. जातीफलम्, एला, लवङ्गं च सुगन्धित्रिफला इति उच्यते । एषा सुगन्धित्रिफला अतिसारं शमयति । किन्तु मलस्य अवरोधं न करोति ।
- ६. जातीफलं, पूगपुष्पं, लवङ्गं, कर्पूरं, तक्कोलं च पञ्चसुगन्धि इति उच्यते । एतत् पञ्चसुगन्धि शीतवीर्ययुक्तम् । एतत् रक्तपित्तं हरति । मुखस्य दुर्गन्धं निवारयति । पीनसं चापि शमयति ।
- ७. जातीफलं, लवङ्गं, वराङ्गं, कुङ्कुमं, चन्दनं, कर्पूरं च योजयित्वा निर्मितं चूर्णं जातीफलादिचूर्णम् इति उच्यते । एतत् चूर्णम् अतिसारं, कासं, ज्वरं च निवारयति ।
- ८. शिशूनाम् अतिसारे जातीफलं शिलायाः उपरि द्वित्रवारं अवघर्षणं कृत्वा कृत्वा मातुः क्षीरेण सह यच्छन्ति । तस्य सेवनेन बालाः सम्यक् निद्राम् अपि कुर्वन्ति । सेवितः आहरोऽपि सम्यक् जीर्णः भवति च ।
- ९. एतत् जातीफलं ताम्बूलेन सह अपि योज्यते । तस्य योजनेन ताम्बूलस्य रुचिः वर्धते, ताम्बूलं सुगन्धयुक्तम् अपि भवति । तादृशस्य ताम्बूलस्य सेवनेन सेवितस्य आहारस्य पचनं सम्यक् भवति । कामवृद्धिः अपि भवति ।
- १०. कम्पनेन शब्दं कुर्वत्, तैलांशयुक्तं, भारयुतं च जातीफलम् उत्तमम्, अन्यत् च हीनम् इति वदति अयं श्लोकः –
- “जातीफलं सशब्दं च स्निग्धं गुरु च शस्यते ।
- लघुकं शब्दहीनं च रूक्षाङ्गमतिनिन्दितम् ॥“