text:
भवसङ्क्रान्तिटीका
Technical Details
मैत्रेयनाथकृता भवसङ्क्रान्तिटीका
नमः सर्वज्ञाय
भावाभावान्न जन्मास्ति इति।
बीजाद्वीज उत्पद्यमाने घटादपि घटोत्पत्तिर्युज्येत। आत्मक्रियानिषेधात् [बीजात्] बीजोत्पत्तिर्न संभवति। पञ्चविधभूतपरिणामधर्मता, प्रतीत्यसमुत्पादधर्मता। एवं सति शुभाशुभमुच्छिन्नभारं केनचित् दृश्येत। तत्तु मूषिकादन्तोद्गीर्णविषमेघगर्जनग्लान [बीज]वन्नोत्पन्नम्। प्रतीत्यसमुत्पादधर्मता। तेन न भावादुत्पत्तिधर्मता॥
तस्य भावस्यचासतः। जन्मादानं संभवति इति।
एवं सति भावास्यासत उत्पत्तौ वन्ध्यासुतः गगनकुसुमं शशशृङ्गञ्च संभवेत्। एवमसंभवात् उत्पत्तिर्न संभवति। नह्यग्निमध्ये निक्षिप्तबीजस्य जन्म संभवति। उच्यते तु भावस्य तस्यासतो जन्मोपादानं भवति [इति]। यथा प्रसन्नजलपूर्णसरसि शैवालं पद्मञ्चोत्पद्यते। उत्तरारण्यधरारणिभ्यामग्निरुत्पद्यते। उत्पत्तौ सत्यामपि को दोषः स्यात्। नित्यभावादुत्पन्नात्मकमिष्यते। मैवम्। भ्रान्ति।
इन्द्रियैरुपलब्धं यत्तत्तत्त्वेन भवेद्यदि।
बालास्तत्त्वविदो जाताः न ज्ञेयतत्त्वकारणम्॥
[उक्तं] लङ्कावतारसूत्रे।
अस्तित्वं सर्वभावानां यथा बालैर्विकल्प्यते।
यदि ते भवेद्यथादृष्टाः सर्वेस्युस्तत्त्वदर्शिनः॥
अन्यत्र उक्तम्।
न चक्षुः प्रेक्षते रूपं लोकस्तु परिमोहतः।
प्रवर्तते ह्यक्षमार्गे स्वभावस्तस्य तादृशः॥
यथा मायामरीचिस्वप्नप्रतिश्रुत्केन्द्रधनुरुदकचन्द्रबिम्बनिर्मितमायानगरविकल्पः। शूरपादैरप्युक्तम्।
सदसच्च मृतं जातं तन्निरूद्ध यदस्ति न।
भावोत्पादकमेवेति लक्षणं भावदर्शिनाम्॥
भावदृष्ट्या खलु भ्रान्तं यथा खपुष्पचिन्तनम्।
धर्मता हि नभस्तुल्या। इति।
आकाशसमभावस्य शून्यत्वेन उत्पत्तिभङ्गदोषमलालेपात् धर्मतामात्रं रूपवेदनादयः। ते गगनसमाः। जननान्तरे प्रतीत्यसमागमेनोत्पद्यन्ते। तच्च सांवृत् लोके। परमार्थस्य न विरोधि। अचिन्त्या मायाधर्मलक्षणता। शालिस्तम्बसूत्रे।
[बाह्यः] प्रतीत्यसमुत्पादः कतमैः पञ्चभिः कारणैर्द्रष्टव्यः। [न] स्वयं शाश्वततो नोच्छेदतो न संक्रान्तितो न स्वयंभूहेतुतः न फलविपाकाभिनिर्वृत्तितस्तद्विसदृशानुप्रबन्धत [श्चेति]। कथं [न] स्वयं शाश्वततः। यस्माद्वीजाङ्कुरौ विसदृशौ। न चैवं यद्वीजं स एवाङ्कुर [इति]। एवं हि बीजं निरुद्ध्यते। अङ्कुर उत्पद्यते। कथं नोच्छेदतः। न पूर्वनिरुद्धाद्धीजादङ्कुरो निष्पद्यते। निरुद्धमत्राद्वीजात्तु तत्समये अङ्कुर उत्पद्यते। तुलादण्डनामोन्नामवत्। कथं न सङ्क्रान्तितः। बीजविसदृशो ह्यङ्कुरः। कथं न स्वयंभूहेतुतः। आद्यफलस्यास्वयंभावात्। कथं न फलविपाकाभिनिर्वृत्तितः। फलस्वरूपं सिद्ध्यति। न हि फलेन फलोत्पत्तिरस्ति। कथं विसदृशानुप्रबन्धतः। एवं प्रतीत्य समुत्पन्नैस्तैरुत्पादितं फलम्॥
स्कन्धोत्पादरीतिरपि। अविद्यया संस्कारो विज्ञानं नामरूपं षडायतनं पञ्चस्कन्धाश्च सिद्ध्यन्ति।
शून्यैरेव योत्पत्तिस्तद्रूपाणां स्वरूपकम्।
प्रतीत्यप्रत्ययोत्पन्नमेवं सिद्ध्या प्रसिद्ध्यति॥
एवं सा शून्यता स्वयंभूत्वा रूपं समीक्ष्यते।
सर्वभावः शून्यता हि शून्यतैवं प्रवर्तते॥
एवं बाह्य आध्यात्मिकः सर्वो धर्मः शून्यः। स्वभावतो भावो येन हेतुसंभूतः अतः सर्वधर्म आकाशसमः। एवं भावोऽभावः संभवति॥
न कारणं नापि कार्यम् इत्यादिना एष लोकः परोऽपि च इति पर्यन्तम्। कारणेन ईश्वरेण कृत इष्यते। कर्मसंभूतः चित्तमात्रं वा इष्यते। एवं नेष्यते चेत् कः शुभाशुभं वहति। तीर्थिकोच्छेदप्रसङ्गः। तस्योत्तर [मुच्यते]। वस्तुतः सत्यं न भवति [लोकः]। कर्मसंभूतोऽपि स्वप्नसदृशः।
भाव एवमभावत्वादजोऽसन् तस्य वै चिरम्।
प्रतीत्योद्गमकाले तु कर्मणः फलवेदना॥
आर्यसमाधिराजसूत्रे।
न च अस्मि लोकि मृति कश्चि [नरो]
परलोक संक्रमति गच्छति वा।
न च कर्म नश्यति कदाचि कृतं
फलु देति [कृष्णशुभ] संसरतो॥
लङ्कावतारसूत्रे।
देशेमि शून्यतां नित्यं शाश्वतोच्छेदवर्जिताम्।
संसारं स्वप्नमायाख्यं न च कर्म विनश्यति॥
आर्याकाशसमतासमाधिसूत्रे।
पूर्वं कृतं तन्न कृतं न कृतं तच्छुभाशुभम्।
सुगतस्य पूर्वाकरणात् कृतं तदपि नो भवेत्॥
बोधिसत्त्वबोधिचित्तं कृतं तदपि नो भवेत्।
कृतो निरूढिलाभोऽपि कृतः सोऽपि च नो भवेत्॥
कर्माणि न प्रणश्यन्ति कल्पकोट्यन्ततोऽपि च।
प्रतीत्यागमकाले तु देहिनां फलवेदना॥
अनुत्पन्नरूपमेव। इति।
यदीश्वरेण कथमपि न निर्मितम्। कथं हि लोक उत्पन्नः।
वन्ध्यास्त्रीतनयस्यापि कस्तत्र जन्म जनयति।
लोकः प्रथमतोऽजातः इत्यादि।
आदौ स्वयमनुत्पन्नः प्रतीत्यसमुत्पन्नो भावः। तस्य च जन्म ईश्वरादिना केनापि नावतारितम्। चेतनस्यादावजातत्वेन ईश्वरः स्वयमसिद्धः। प्रतीत्यसमुत्पन्नस्य च जन्म नेश्वरेणावतारितम्। लङ्कावतारसूत्रे।
संभवं विभवञ्चैव मोहात्पश्यन्ति बालिशाः।
न संभवं न विभवं प्रज्ञायुक्तो विपश्यति॥
आर्यसमाधिराजसूत्रे।
अस्तीति नास्तीति उभेऽपि अन्ता
शुद्धी अशुद्धीति इमेऽपि अन्ता।
तस्मादुभे अन्त विवर्जयित्वा
मध्येऽपि स्थानं न करोति पण्डितः॥
मध्यान्ते [?]
येन तर्कः कल्पमात्रं तल्लिङ्गं निष्फलं स्थितम्।
एवं तु विदुषा प्रोक्तं विकल्पाद्वध्यतेऽधमः॥
परिक्षमणो मुच्येत जगत्तत्करणेन च।
योगी संप्रेक्षते शून्यं यथा तमिस्रदर्शनः॥
भैषज्ययोगादीक्षेत व्युत्सृजेत्तिमिरं च तत्।
अविद्यातिमिराक्रान्तनेत्राः संभवं विभवं दृढम्॥
गृह्णन्तो वासनावशात् मुक्त्यनर्हाः समीरिताः॥
अनर्थभ्रान्तलोको हि इत्याद्युक्तम्।
कारकवेदयित्रादि न किञ्चिदस्ति। मोक्षार्थाकारके परमार्थभ्रान्तः। अथवा अनर्थं भ्रमन् भवसिन्धुर्मायानगरसदृशः।
उक्तमार्यदेवपादैः।
भावोऽभावो न द्वितयं सदसन्मिश्रितो न सः।
नापि तत्तदभावादि विचारेऽपि चिरं कृते।
तत्पदमतिदुर्भाषम्।
सदसदुत्पन्नविनष्टयत् किञ्चिद्भाववर्जनधर्मनैरात्म्यदेशना परिवर्तः प्रथमः॥
अधुना स्कन्धनैरात्म्यं प्रतिपादयन् संवृतिसत्यमाश्रित्याह लोकोत्पत्तिरीतिम्।
विकल्पाल्लोकसंभवः इति।
शुभाशुभकल्पना विकल्पः। तत्प्रतीत्यसमुत्पन्नो लोकः। शुभाशुभाभ्यां षट्सु जगद्गतिषु स्कन्धनुपादाय लोको नाम, विकल्पेन जनितः। सलिलफलादिविकल्पश्च प्रतीत्य गृह्यते। जन्मोपादानेन चित्तं प्रवर्तने। चित्ते आत्मग्रहः प्रवर्तते। ततोऽन्यदपि प्रवर्तते।
तच्च रत्नावल्यामुक्तम्
स्कन्धग्राहो यावदस्ति तावदेवाहमित्यपि।
अहङ्कारे सति पुनः कर्म जन्म ततः पुनः॥
त्रिवर्त्मैतदनाद्यन्तमध्यं संसारमण्डलम्।
अलातमण्डलप्रख्यं भ्रमत्यन्योन्यहेतुकम्॥
चित्तात्कायोऽपि जायते। इति।
आत्मनि सति परसंज्ञा स्वपरविभागात्परिग्रहद्वेषौ।
अनयोः संप्रतिबद्धाः सर्वे दोषाः प्रजायन्ते।
काये कृतपरीक्षमात्रे चित्तमात्रमतं परीक्षितपूर्ववत् विद्यत्।
बाह्यः स्कन्धः परीक्ष्यते। रूपवेदनासंज्ञाश्च इति।
रूपं भौतिकं। रूपं वर्णाद्यात्मकं सदसदुभयानुभयं हेतुजनितं प्रज्ञप्तिमात्रम्। असत्यतया तर्काक्षमत्वात् फेनसदृशं शून्यता। वेदना सुखदुःखात्मिका। सा च प्रतीत्यसमुत्पन्ना असत्कारणा बुद्बुदोपमा। संज्ञा हि न सद्वस्तु। सा हि नाममात्रम्। मरीचिकासदृशी असती। संस्कारोऽपि असद्वस्तु, भोजनपानतृष्णासुखजनितः। तच्च पृथिव्यादिभूतप्रत्ययेन। स च निर्विकल्पो भावः कदलीसमः। तद्विज्ञानं चित्तमस्वतन्त्रोत्पन्नलक्षणम्। चित्तं विकल्पमात्रं मायोपमं, परमार्थतो नास्ति। [प्रज्ञा] पारमितायामप्युक्तम्। चित्तं सदसदन्यस्वभावरहितं शून्यम्। चितेन चित्ते दृष्टमात्रे न किञ्चिद्दृश्यते, शून्यम्॥
एवं सति तथागतः जडः स्यात्। मैवम्। चितविज्ञानविकल्पनिवृत्तिकालमात्रे धर्मकायो लभ्यते। बुद्धपदलाभ एव ज्ञानकायः। स च नास्ति स ईदृशो भाव इति। न च एवं स ज्ञेय इति। न च स्थाता। नापि स्थितिः। शवभूतानं प्रमाणकृतां बालानां विकल्पः। तथागतो ह्यतीतानागतप्रत्युत्पन्नज्ञः अभिज्ञाचक्षुषा सर्वं पश्यति॥
चैत्तं चित्तविकल्पः। परीक्षा तु पूर्ववत्।
फेनपिण्डोपमं रूपं वेदना बुद्बुदोपमा।
मरीचिसदृशी संज्ञा संस्काराः कदलीसमाः।
मायोपमं तु विज्ञान [मुक्तमादित्यबन्धुना]॥
स्कन्धनैरात्म्यविज्ञानैरात्म्यभावो विकल्पः। सिद्धः। यतो नास्ति वन्ध्यादुहितृभर्तृवत्॥
स्कन्धनैरात्म्यदेशनपरिवर्तो द्वितीयः।
नैरात्म्यद्वयं संगृह्य अधुना प्रज्ञोत्पादार्थमाह।
चित्ताभावान्न धर्मोऽपि। इत्यादि।
धर्मः भावः कृतकाकृतकराशिः। तथ पृथिवीधात्वादिरपि। धर्माणां मूलं चित्तमिति चित्तं निषिद्धम्। चैत्तधर्मतायामुत्तरं आक्षेपोक्तिकथितम्।
अन्यत्रोक्तं बुद्धेन।
अनक्षरस्य तत्त्वस्य श्रुतिः का देशना च का।
श्रूयते देश्यते चार्थः समता साह्यनक्षरा॥
अपिचोक्तं बुद्धेन।
संवृतिचर्यां नश्रित्य परमार्थो न देश्यते।
परमार्थं तमज्ञात्वा निर्वाणं न प्रवर्तते॥
किञ्चोक्तं शास्त्रे।
यः प्रतीत्यसमुत्पादः शून्यतां तां प्रचक्ष्महे।
प्रतीत्य जायते यद्धि तद्जातं स्वभावतः॥
प्रतीत्योपादाय जातं यत्[तत्] शून्यं हि प्रचक्ष्महे।
यः शून्यतां प्रजानाति सोऽप्रमत्तस्तु पण्डितः॥
[इति] बहूक्तिर्निरर्थिका। एवमद्वयमार्गेण सर्वज्ञानं बुद्धसाधनम्। तस्य मार्गमिमं निश्चित्य ज्ञानार्थं य अद्वयमार्गः स स्वयमद्वयः। अथवा उत्पत्तिविनाशाभावेन सदसन्नित्यानित्यभावाभावादिद्वयप्रतीत्यभावात् अद्वयज्ञानम्। एवञ्चाद्वयं, तदुभयसंशयानभिधानं प्रज्ञापारमिताज्ञानम्। तत् ज्ञात्वा यः साक्षात्करोति स तत्वज्ञानात् बुद्धो भगवान्। स बुद्धः करुणाबलेन प्रोवाच। यावदविद्यास्तित्वं जन्मपरिग्रहः। अविद्यादितो निवृत्तमत्रं चेत् ज्ञानं तत्त्वज्ञः [स्यात्] इति॥
अनाधारमिदं सर्वम्। इति।
निराधारकरुणाप्रज्ञाचक्षुषा निरात्मकम्। शून्यताकारकवेदकवस्त्वाधाराभावकरुणाप्रज्ञाचक्षुषा निरात्मकम्। शून्यताकारकवेदकवस्तु आधारो नास्ति। इदं सर्वं त्रैधातुकमशेषमसत् शून्यता। स हि परमार्थः। प्रज्ञापारमितायामप्युक्तम्।
सुभूतिमवोचत्। रूपं न प्रेक्षते। इत्यादि।
द्वादशप्रतीत्यसमुत्पादनिषेधधर्मतायाम्।
बुद्धगुणनीतभागीयं धर्मकायं शून्यतावस्तु प्रचक्षते। तेन हि प्रज्ञापारमिता॥
प्रज्ञादेशनापरिवर्तस्तृतीयः
एवं प्रज्ञां देशयित्वा अधुना संवृतावुपायो देश्यते।
दानशीलक्षमेत्यादि।
सूर्ये उदितमत्रे छायोत्पत्तिवदुपाय उक्तः। प्रथमं दानं मूलमिधीयते। उक्तमन्यत्र।
अयं हि सकलो लोकः सुखमेकमभीप्सति।
नॄणां भोगविहीनानां सुखाशा लभ्यते कुतः॥
दानोत्सर्गेण हि भोग उत्पद्यते। तेन दानं मूलमुक्तम्। दानानि चत्वारि। धर्मामिषाभयमैत्रीति। राज्यस्वशिरःपर्यन्तमवरधर्मदानम्। [तथा हि] धनं धान्यं सुवर्णं रजतं मणिः मुक्ता प्रवालः रथः गजः भृत्यः दासः दासी प्रियभार्या दुहितृसुतः प्रधानस्वं, शिरः कर्णः नासा पाणिःपादः चक्षुः स्वमांसं रक्तं अस्तिमज्जा मेदः त्वक् हृदयमात्मीयं वस्तु सर्वं दद्यात्। नन्वेवं सति बोधिसत्त्वचर्या नातिदुष्करा ? कुशलोपायो हि बुद्धलाभकरः। बुद्धसुखञ्च निस्तुलं सुखम्। दुःखशतैश्चर्यापि दुःखं न स्यात्। तद्यथा एकपुत्रवधसमये पित्र विक्रियते। चित्तभ्यासमात्रे तु नाशकथं किञ्चिदपि। मयूरस्य शरीरभेदादहिविषममृतं [भवति]। विषञ्च तदभ्यासात् रसायनं भवति। आनन्दविशेषसुखजनकञ्च। यदभ्यस्तं तदमृतं भवति। तेन दुःखं चित्तविकल्पः॥
शीलोपायः। शीलाभिधा च चर्यास्ति दशाकुशलवर्जिता। प्रातिमोक्षसंवररक्षणम्, सर्वप्राण्युपकारमैत्रचित्तवत्त्वम्, स्वभोगे अलंबुद्धिः, अब्रह्मचर्यवर्जनम्, सत्यवचनमेवं करोमीति, अपारुष्यवचनम्, पराराधनम्, धर्मशो विनयचर्याभाणकस्य सगौरवभाषणम्, परेणात्मग्रहणे अलोभः, कामचित्तानामनुत्पादनम्, यात्राद्य द्भुत [दर्शन]वर्जनम्, आकर्षणशाठ्यविरहः, त्रिषु बुद्धधर्मसङ्घेषु अधिमुक्तिचित्तत्वम्, सर्वेषां सत्त्वानां बुद्धकरणे महोत्साहः॥
दानशीलादिना चिरमर्जितेऽपि पुण्ये यदि क्षान्तिर्नास्ति। तदा सद्य एव पुण्यं नश्येत्। उक्तञ्च शान्तिदेवेन।
सर्वमेतत्सुचरितं दानं सुगतपूजनम्।
कृतं कल्पसहस्रैर्यत् प्रतिघः प्रतिहन्ति तत्॥
न च द्वेषसमं पापं न च क्षान्तिसमं तपः।
तस्मात्क्षान्तिं प्रयत्नेन भावयेद्विविधैर्नयैः॥इति।
तिस्रः क्षान्तयः। दुःखाधिवासनाक्षान्तिः पराभवमर्षणक्षान्तिः धर्मनिध्यानक्षान्तिश्चेति। तत्र प्रथमा कस्याधिवचनम्। एवं-अहं ते अनुत्तरधर्म सम्यक्संबुद्धलाभं करोमि बोधिसत्त्वचर्यविशुद्धिञ्च करोमि। [इत्युक्ते कश्चिदाह]मयोक्तं शृणु। नो चेत् ज्वलन्महावन्हौ प्रविश्य प्रज्वल। दुःखमुत्पन्नं कायो वहतु। तस्यैवमुत्तरं वदामि। एवं सत्यपि अत्यन्तमुत्सहे। अहमनुत्तरधर्म [सम्यक्] संबुद्ध[लाभ]आय बोधिसत्त्वचर्याशोधनाय च त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातौ अग्निज्वाला भूत्वा ब्रह्मभवन[पर्यन्तं] स्वतः परिपाचयामि। कःपुनर्वादस्त्वदुक्तवन्हिः॥ पराभिभवमर्षणक्षान्तिः, परीक्षया [अपकारिषु] अप्रदर्शितकोपः आयुधेन मांसे छिन्नेऽपि अध्यधिकां क्षान्तिं जनयित्वा अहं शत[धा] हस्तच्छेदकमपि शिरसि वहामि तदुपर्यपि मैत्रचित्तयुक्तः। इति॥ धर्मनिध्यानक्षान्तिः अतिगम्भीरे याने अतिशोभने मुनिधर्मे प्रथमतो लब्धे क्षणमपि किञ्चिदसन्दिग्धचित्तत्वम्। धर्मनिध्यानक्षान्तिविधिस्तु पराभिभवमर्षणक्षान्तिवत्। धर्माभावश्चाधरोऽत्र विशेषः॥ वीर्यं शान्तिदेवेनोक्तम्।
[एवं क्षमो भजेद्वीर्यं] वीर्ये बोधिर्यतः स्थिता।
न हि वीर्यं विना पुण्यं यथा वायुं विना गतिः॥
किं वीर्यं कुशलोत्साहः। इति।
वीर्यकरणार्थदर्शी केनचित् प्रियेण वियुक्तः विप्रियेण च सङ्गतः व्याधिजरामरणशोकादिदुःख दुर्गतौ पतितः [अपि] सदा कुशलक्षणकुशलदृष्टिः अष्टस्वक्षनस्थानेषु मोक्षकाले च बोधिचर्यां संपश्यन् कौसीद्यं विहाय दृढीकृत्य विमतिहीनः दुःखप्रहाणाय वीर्यमारभेत॥
ध्यानम्, प्रज्ञोपायावुभौ [एकी]कृत्य चित्तैकाग्रीकरणं ध्यानम्॥ प्रज्ञा यथा पूर्वोक्ता॥ दानपारमितादिकं दातृप्रतिग्रहीतृयत्किञ्चिदनालम्बं शून्यतया प्रेक्षेत। दानपारमितादि प्रज्ञापारमितया व्याप्तम्। यथा सूर्यो द्वीपान् परिवर्त्यं निवर्तते तथा॥
पारमितासंग्रहः। स्वार्थत्यागो दानम्। परानुग्रहः शीलम्। गतिवर्जनं क्षमा। कुशलोत्साहो वीर्यम्। मलानुपलेपो ध्यानम्। परमार्थसत्यदेशनां प्रज्ञा। सत्त्वेषु करुणाव्याप्तीकरणं प्रज्ञारसः। बुद्धसाधकः पितृमातृदुहितृबन्धु परिवारपत्न्यादिराज्यभूम्यैश्वर्यसौख्यादि [उत्] शिष्टान्नवत् विहाय मोक्षार्थं वनं गच्छेत्। दानादिकन्तु न दुःखम्, बुद्धलाभसुखविषमञ्च॥
उपायदेशनापरिवर्तश्चतुर्थः
उपायप्रज्ञयोस्तिष्ठम्। इति।
प्रज्ञा यथा पूर्वोक्ता। कथम्, प्रतीत्यसमुत्पादेन वस्तुप्रज्ञप्तिलक्षणता। उपायः पूर्वोक्तवद्दानादिक्रिया। तावुभावेकीकृत्य देशको गुरुर्नास्ति चेत्, स्वप्नेऽपि [न] उत्पद्यते। एवं सति उपायप्रज्ञे द्वे, तद्भेदाद्वये जाते पुनर्दानादिभेदे बहवो दाषाः स्युरिति चेत्। नाममात्रमिदं सर्वम्। उपायप्रज्ञानिदर्शनं संवृतिमात्रमाश्रित्य सिद्ध्यति। [प्रज्ञा]पारमितायामप्युक्तम्। दनपारमिता नाममात्रम्। प्रज्ञापारमिता नाममात्रम्। त्रैधातुकमपि नाममात्रम्॥ इति।
तदुभयं निराकर्तुमाह।
यतोऽभूद्यच्च नाम तत्। इत्यादि।
पूर्वं परीक्षितवत् धर्मो नाममात्रमुच्यते। न परमार्थतो भावोऽस्ति।
धर्मता न स धर्मोऽस्तीति। इति।
नाममात्रतया सिद्धः, वस्तुशून्यता। प्रतीत्यसमुत्पन्नः संवृतिमात्रम्।
अभूतं नाम शून्यता। इत्यादि।
संवृतौ नाम निमित्तमात्रम्। शब्दविद आहुः। शब्दात्सर्वमुत्पन्नमिति। स स्वयमेव संवृतौ नाममात्रं सिद्धः।
विकल्पो यस्तथोदितः। इत्यादि।
नाममात्रम् शून्यता, परीक्षा पूर्ववत्सुगमा।
रूपं तच्चक्षुषेक्षितम्। इत्यादि।
चक्षू रूपं पश्यतीत्यादि व्याकरणं भगवता संवृतावुक्तम्।
मिथ्याभिमानलोकतः। इत्यादि।
अभिमानेन सत्त्वं देशकालमात्रां वाश्रित्य भगवता वराकिसदृशमुक्तम्। परमार्थस्त्ववचनः। परमार्थनिश्चयोपायो मृषोक्तः। दुःखसत्यं दुःखसमुदयसत्यं निरोधसत्यं मार्गसत्यमित्याद्यार्यसत्यानि चत्वारि संवृतौ देशितानि।
दर्शनं यत्प्रतीत्यजम्। इत्यादि।
नायको भगवतो वचनम्। रूपशब्दादिसमागमकामानां सत्त्वानां प्रकाशयति। येन यान् विविधैरुपायैः सत्त्वान् विनेयान् विनयति, तान् मोचयित्वा नयति; तेन भगवान् [नायकः]।
उपचारावनिं सतीम्। इत्यादि।
संवृतिमाश्रित्य प्रथभूम्याद्युच्यते। परमार्थभूमिस्तु सूक्ष्मबुद्ध्यपर्यन्ता। कल्पनाविकलशून्यतावेदिप्रज्ञा यस्यास्ति स बुद्धिमान्। स च भगवान्।
न चक्षू रूपमीक्षते। इत्यादि।
तैमिरिक इव चक्षुः स्वयं चक्षू रूपञ्च न पश्यति। स चित्तधर्मश्च,-चित्तेन चित्ते दृष्टमात्रे चित्तं न दृश्यते। तेन न भवेत्। समाधिराजसूत्रेऽप्युक्तम्।
चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिव्हाकायमनोरूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यधर्मा न सन्ति। इति। तन्निगमयन्नाह।
सर्वं दृश्यं यत्। इत्यादि।
पूर्वोक्तमुपायप्रज्ञोभयैकीकरणज्ञानादिकमनृतमुच्यते।
लोकश्च विजहाति यत्। इति।
तदविपरीतं तत्त्वम्। लोकः प्राकृतः यदजानानः यत्-चिन्तापद्मभूतं मनसा अचिन्त्यमिन्द्रियाविषयभूतमज्ञानपटलान्धकारप्रतिरुद्धमदृष्टं-त्यजति। [स] परमार्थः अतितीक्ष्नेन्द्रियर्यज्ञान्दृष्टिगोचरः। आर्यघनव्यूहसूत्रे।
तत्त्वमत्यन्तमाश्चर्यं गम्भीरं तदनन्तवत्।
तद्धि दुर्लभमित्यस्माल्लोकस्य किल बुद्धिना॥
ज्ञानं तद्गोचरं नास्ति।
संवृतिपरमार्थसत्य [देशना] परिवर्तः पञ्चमः
षट्सु जगद्गतिषु भवसङ्क्रान्त्युपायो बुद्धलाभकरोपायः समाप्तः॥
पण्डितमैत्रेयनाथकृतः॥


c: text/html

text:
आं गूगल् एव…
उद्योगकार्याय २००५-तमे वर्षे अहम् एकदा अमेरिकायाः टूसॉन्नगरं गतवान् आसम्। तत्र कानिचन दिनानि मया प्रयोगशालायां कार्यं करणीयम् आसीत्। तस्यां प्रयोगशालायाम् अन्योऽपि एकः तन्त्रज्ञः कार्यं करोति स्म। उपपञ्चाशद्वर्षीयः सः स्वस्य कार्ये भृशं निपुणः आसीत्, पुनः साहाय्यकरत्वगुणः अपि तस्मिन् आसीत्। एकदा सः कस्यचिद् बृहतः पुस्तकस्य पृष्ठानि विवर्तमानः मया दृष्टः। कस्याश्चित् सूचनायाः अन्वेषणं करोति इति अभासत। किञ्चित्कालम् अहं तम् अवीक्षे, अन्वेषणे तदीये साफल्यम् अलक्षयित्वा अहं तं पृष्टवान् – “किम् अन्विषति?” इति। सः कस्यचित् विद्युद्यन्त्रावयवस्य नाम उक्तवान्।
“गूगल्-मध्ये किमर्थं न अन्विषति?” – अहं पृष्टवान्।
“गूगल्? तन्नाम किम्?”
“भवान् गूगल् न जानाति?”
“न।”
“अस्तु, अहं दर्शयामि। अन्तर्जाले प्रमुखः अन्वेषकः गूगल् एव। तस्य साहाय्येन भवान् कमपि विषयम् अन्वेष्टुं शक्नोति। भवतः प्रकोष्ठं गच्छाव?”
“निश्चयेन।”
तत्र गत्वा अहं तस्य सङ्गणके गूगल्-इत्यस्य मुख्यपृष्ठम् उद्घाट्य तेन इष्टस्य अवयवस्य नाम लिखितवान्।
“अत्र क्लिक् कृते…अनेकानां पृष्ठानाम् अनुबन्धाः दृश्यन्ते। कुत्रापि क्लिक् कृते भवान् यदिच्छति तस्य सर्वं विवरणम् अचिरेण प्राप्नुयात्। पश्यतु।”
“एवं वा? धन्यवादः।”
तदनन्तरम् अहं ततः प्रस्थातुम् उद्युक्तः। मयि पदमेकं निर्गते सः पृष्टवान् –
“भारते सर्वे गूगल् कुर्वन्ति?”

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
समाचारः अस्ति जवाहरलालनेहरुविश्वविद्यालयस्य छात्राः दशहरापर्वणि नरेन्द्रमोदिप्रतिकायदहनम् अकुर्वन्। मन्ये तत् युक्तम् एव। मत्सम मोदिप्रशंसकेभ्यः इदं न दुःखकारणं भवेत्। छात्राः नागरिकाः स्वमतं येनकेनप्रकारेण प्रगटीकुर्युः इति मम मतम् अस्ति। अभिप्रायं स्वमतं स्वेच्छां च व्यक्तीकरणे का अपि बाधा न भवेत् इति मम मतम्। सर्वे स्वाधीनतया मुक्तरूपेण आचरेयुः वदेयुः च इति मम मतम्। विचाराणां मुक्तादानप्रदानं समाजाय अनिवार्यम् अस्ति। विचाराणां निरोधः समाजे रोगकारणम् एव। मुक्तः समाजः एव अनामयः समाजः भवति।
२०१६-१०-१३ गुरुवासरः (2016-10-13 Thursday)
नमांसि। केन्बराहिन्दूसमाजेन मन्दिरे गतदशदिवसपर्यन्तं नवरात्रपर्व दशहरापर्व च हर्षोल्लासेन परिपालितम्। पर्वणि दूर्गापूजा गरबानृत्यं भोजनप्रसादः इद्यादयः नैकानि इष्टानि कर्माणि अभवन्।
ये सर्वे भक्ताः मन्दिरे नवरात्रपर्वणः दशहरापर्वणः च आयोजने साहाय्यम् अकुर्वन् तेभ्यः सर्वेभ्यः भक्तेभ्यः धन्यवादान् व्याहरामः। ये सर्वे भक्ताः मन्दिरे नवरात्र-दशहरा-उत्सवे मन्दिरम् आगम्य भागं समभजन् तेभ्यः सर्वेभ्यः भक्तेभ्यः च धन्यवादान् व्याहरामः।
दशदिवसपर्वणि प्रत्येकस्मिन् दिवसे मन्दिरे भक्ताः भोजनप्रसादं समभजन्। ये सर्वे भक्ताः भोजनप्रसादं पचने पाकशालां मार्जने पात्राणि प्रक्षालने करसेवाम् अकुर्वन् तेभ्यः सर्वेभ्यः भक्तेभ्यः धन्यवादान् व्याहरामः।
अस्माकं वार्ताहरः संश्रावयति दशहरापर्वणि प्रायः सप्तशतं भक्ताः रावणदहनसमये आसन्। मन्यामहे सर्वे भक्ताः हर्षोल्लासेन पूरिताः अभवन्।
सर्वे भक्ताः धन्यवादार्हाः सन्ति किन्तु विशेषत्वे केचन् भक्ताः धन्यवादार्हाः सन्ति।
प्रथमे आदरणीयाः अस्माकं प्रियाः पण्डिताचार्यप्रकाशपाण्डेयमहाभागाः धन्यवादार्हाः। सः अस्य पर्वणः प्राणः आसीत्। तेभ्यः पण्डितेभ्यः धन्यवादान् व्याहरामः।
गरबानृत्ये सुरवृन्दः इति नाम आख्याताः कलाकाराः गुर्जरप्रदेशात् अत्र आगम्य गानं वादनं च अनुष्ठितवन्तः। तेभ्यः कालाकारेभ्यः धन्यवादान् व्याहरामः। तं कलाकारवृन्दम् अत्र आनयनाय केन्बरागुर्जरसमाजाय धन्यवादान् व्याहरामः।
रावणस्य प्रतिमायाः दानाय ओस्ट्रेलियाहिन्दूपरिषदे धन्यवादान् व्याहरामः।
अस्मिन् उत्सवे नैके भक्ताः साहाय्यम् अकुर्वन् तस्मात् तेषां सर्वेषां भक्तानां नाम्नां सूचनम् अनेकानि नामानि विस्मृत्य विना कर्तुं न शक्नुमः तस्मात् भक्तानां नामानि अत्र न उद्घोषयामः। क्षम्यताम्।
अन्ते पुनः सर्वेभ्यः भक्तेभ्यः धन्यवादः।
A wonderful video of Ravan Dahan – https://www.facebook.com/himanshu.pota/videos/10154608864714660/?l=1347102111319939809
२०१६-१०-१२ बुधवासरः (2016-10-12 Wednesday)
दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च॥२।३॥३५॥ अपि अस्मात् सूत्रेण इदं लेखितुं शक्यते?
ग्रामं ग्रामेण ग्रामात् ग्रामस्य ग्रामे वा पुरतः नदी अस्ति।
ग्रामं ग्रामेण ग्रामात् ग्रामस्य ग्रामे वा पृष्ठतः सरोवरम् अस्ति।
२०१६-१०-११ मङ्गलवासरः (2016-10-11 Tuesday)
अङ्गुष्ठस्य निकषा अङ्गुलिं तर्जनी इति कथ्यते। तर्जन्याः निकषा अस्ति मध्यमा तत् परम् अनामिका अन्ते अस्ति कनिष्ठा कनीनिका वा।
२०१६-१०-१० सोमवासरः (2016-10-10 Monday)
इदानीं सर्वे कृषिकार्ये हलयन्त्रम् उपयुञ्जते तस्मात् तस्मिन् कार्ये वृषभाणां कोऽपि उपयोगः नास्ति।
युङ्क्ते युञ्जाते युञ्जते
युङ्क्षे युञ्जाथे युङ्ग्ध्वे
युञ्जे युञ्ज्वहे युञ्ज्महे
युज् धातुः उभयपदी रुधादिगणीयः धातुः अस्ति।
२०१६-१०-०९ रविवासरः (2016-10-09 Sunday)
अस्माकं संस्कृतवर्गे नरेन्द्रवर्यः एकः छात्रः अस्ति। द्विमासपूर्वं वर्गः आरब्धः। वर्गः प्रतिसप्ताहे मङ्गलवासरे एकहोरावधये एकवारं मिलति। गत मङ्गलवासरे अहं व्यैक्षे (I observed) नरेन्द्रवर्यः अनुभवति अहम् इदं न बोधामि इति। सः विभक्तिपाठे किञ्चित् भ्रमितः अभवत्। सः आगमिमङ्गलवासरे भारतं गमिष्यति। मया चिन्तितं यदि सः किमपि न बोधामि इति विचिन्त्य भारतं गमिष्यति तर्हि सः प्रत्यागमनात् परं वर्गे न आगमिष्यति। तस्मात् तस्य गमनस्य पूर्वम् एव मया तेन सह चर्चितव्यं प्रारम्भे भाषाशिक्षणम् असुकरं प्रतिभाति किन्तु गच्छते काले सुकरं भविष्यति इति।
अद्य रात्रौ सः मन्दिरे आसीत्। अहं तम् आहूत्य चर्चायै बहिः अनयम्। अहम् अकथयं निरुत्साहितः मा भवतु इति। सः उदतरत् अहम् अपि इदम् एव चिन्तयामि इति। सः अकथयत् ह्यः मम मनसि बाल्यकाले श्रुता एका कथा स्फुरिता। कथा अस्ति –
एकेन व्याधेन एकः शुकः निगृहीतः। तेन व्याधेन सः शुकः एकस्मिन् कक्षे पिहितः। कक्षः कर्पासेन पूरितः आसीत् च। कक्षे शुकाय उड्डयनाय अत्यल्पः अवकाशः आसीत्। सः शुकः व्याधं प्रार्थितवान् मां मुञ्चतु इति। व्याधः उदतरत् यदा त्वम् अस्य सर्वस्य कर्पासस्य पिञ्जनम् करिष्यसि तदा अहं त्वां मुञ्चयिष्यामि इति। सः शुकः दुःखितः अभवत् तेन हताशेन शुकेन व्याधः पौनःपुन्येन प्रार्थितः किन्तु व्याधेन स्वनिर्णयं न ऊहितम्। अन्ते शुकस्य मनसि एकः विचारः आगच्छत् यदि अहम् आरम्भं न करिष्यामि तर्हि कथं कर्पासस्य पिञ्जनं पूर्णं करिष्यामि तस्मात् मया अचिरं कार्यम् आरब्धव्यम् इति।
नरेन्द्रवर्यः अकथयत् न जानामि कथं बाल्यकाले श्रुता इयं कथा इदानीं मम मनसि स्फुरिता किन्तु मन्ये संस्कृतशिक्षणाय प्रेरणां दातुं स्फुरिता इति। विचित्रः संयोगः अस्ति मम मनसि नरेन्द्रवर्यस्य मनसि च मिथः एकः एव विचारः आगच्छत् इति।
२०१६-१०-०८ शनिवासरः (2016-10-08 Saturday)
मम आचर्यः माम् उपालम्भयति यतो हि अहं भारतस्य सर्वानां समस्यानां विश्लेशणम् अंशभागी इति दृष्टिगतेन (theory, doctrine) एव करोमि। ह्यः अजानम् अस्मिन् पद्धत्याम् अहम् एकलः नास्मि। राहुलवर्यः अपि अस्मिन् दृष्टिगते श्रद्धां धरति – http://www.timesnow.tv/india/video/rahuls-controversial-khoon-ki-dalali-comment/50323
चित्रम् अस्ति यं दलं भारतस्य स्वतन्त्रतायाः अंशभागित्वं (दलाली) इदानीम् अपि करोति तत् दलं कथं कमपि अंशभागी इति आक्षेपं कर्तुं शक्नोति इति अहं न जाने।
२०१६-१०-०६ गुरुवासरः (2016-10-06 Thursday)
अति शोभनम्।
The derivation of इयान्/इयत् is quite interesting and there’s a fascinating श्लोकम् about it which applies to Vedantic wisdom as well.
किमिदंभ्यां वो घः 5-2-40
आभ्यां वतुप् स्यात् वकारस्य घश्च ।
इदम् + वतुप् । वतुप् प्रत्ययः is added in the context of परिमाणे (measure as in how much)
इदम् + घत् । By किमिदंभ्यां वो घः 5-2-40 आभ्यां वतुप् स्यात् वकारस्य घश्च, व् is replaced with घ्
इदम् + इयत् । आयनेयीनीयियः फढखछघां प्रत्ययादीनाम् 7-1-2 प्रत्ययादेः फस्य आयन्, ढस्य एय्, खस्य ईन्, छस्य ईय्, घस्य इय्, एते स्युः । replaces घ् with इय्
ईश् + इयत् । इदंकिमोरीश्की 6-3-90 दृग्दृशवतुषु इदम ईश् किमः की स्यात् । By अनेकाल्शित्सर्वस्य 1-1-55 ईश् replaces इदम् in its entirety.
ई + इयत् । श् drops due to हलन्त्यम् 1-3-3
इयत् । ई drops due to यचि भम् 1-4-18
This is one of the rare cases where the प्रकृति drops completely and we…
View original post 187 more words
केजरीवालः धूर्ततायाः मानवरूपः अस्ति। तत्समानि रक्षसांसि यावत् भारते निवसन्ति तावत् भारतस्य रिपवः आनन्देन स्वपितुं शक्नुवन्ति।
http://www.firstpost.com/politics/sullying-the-army-credit-for-a-new-shameful-chapter-in-indian-politics-goes-to-arvind-kejriwal-3034142.html
२०१६-१०-०५ बुधवासरः (2016-10-05 Wednesday)
अहं गीतायाः श्लोकानां पाठम् अनुशीलयामि।
अहं योगासनानि अनुशीलयामि।
२०१६-१०-०४ मङ्गलवासरः (2016-10-04 Tuesday)
अद्य अत्र कर्मकरदिवसाय अवकाशः अस्ति। प्रातः अहं जैनसमाजस्य पूजाकार्यक्रमे भागं गृहीतवान्। रात्रौ भार्यया सह गर्बा इति कार्यक्रमे दुर्गापूजायां च गमनस्य कार्यक्रमः आस्सित् किन्तु सायंकाले भार्या कार्यक्रमयोः गमनं स्थगितवान्। तस्मात् गृहे स्थित्वा अहं किञ्चित् कार्यम् अकरवम् तस्यै मम भार्यायै धन्यवादं व्याहरामि।
२०१६-१०-०३ सोमवासरः (2016-10-03 Monday)
अद्य प्रभृति अत्र वेस्टर्न-ओस्ट्रेलियाप्रदेशं विहाय सर्वस्मिन् राज्ये समयपरिवर्तनम् अभवत्। ह्यः रात्रौ घटिका एकहोरावधिम् अग्रे असरत्। अस्मात् प्रभाते सूर्यस्य दर्शने एकहोरावधिः विलम्बः भविष्यति। सायंकाले सूर्यदेवः एकहोरावधिः अधिकं दर्शनं दास्यति।
२०१६-१०-०२ रविवासरः (2016-10-02 Sunday)
स्रंसते स्रंसेते स्रंसन्ते इति लट्लकारे रूपाणि।
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् (भगवद्गीतायां १।३०) – गाण्डीव हाथ से फिसलता है
शुभं पुनर्हेमसमानवर्णमीषद्रजोध्वस्तमिवामलाक्ष्याः । वासः स्थितायाः शिखराग्रदत्याः किंचित् परिस्रंसत चारुगात्र्याः ।। (वाल्मीकीये रामायणे सुन्दरकाण्डे २९।५।)
अन्वय: – पुनः अमलाक्ष्याः शिखराग्रदत्याः चारुगात्र्याः स्थितायाः शुभं हेमसमानवर्णं ईषद् रजोध्वस्तमिव वासः किंचित् परिस्रंसत ।
भाषार्थ: – फिर निरुपम आँखोंवाली अनार के दाने जैसी दन्तपंक्तिवाली सुन्दर अंगोंवाली सीताजी जैसे खड़ी हुयीं उनका चंपई रंग की ओढ़नी जो कुछ कुछ मैली सी हो गयी थी थोड़ी सी खिसक पड़ी ।
परिस्रंसत अथवा पर्यस्रंसत इति लङ्लकारे रूपम् । अडभावश्च आर्षः इति व्याख्याकारः ।
कृत्वा श्यामाविटपसदृशं स्रस्तमुक्तं द्वितीयम् (मालविकाग्निमित्रे द्वितीयाङ्के षष्ठे श्लोके)
भाषार्थः – दूसरा (हाथ) श्यामा की डाली के समान ढीला लटका हुआ है ।
२०१६-१०-०१ शनिवासरः (2016-10-01 Saturday)
अहं मन्दिरं त्रिकृत्वः अगच्छम्। I went to the temple three times.
सा आपणं पञ्चकृत्वः अगच्छत्। She went to the market five times.
अहं तां बहुकृत्वः अकथयम्। I told her many times.
कृत्वः इति अव्ययम् अस्ति।
२०१६-१०-०१ शनिवासरः (2016-10-01 Saturday)
व्यापृतया क्रमेण विमानस्थानकानां प्रथमानि दशस्थानानि अस्मिन् जालपत्रे दत्तानि सन्ति – http://edition.cnn.com/2016/09/09/aviation/worlds-busiest-airports-final-2015/index.html
अहं तानि सर्वाणि दशस्थानकानि अभ्यगच्छम्। ते विमानस्थानकानि व्यापृतानि सन्ति तस्मात् मन्ये अधिकांशजनाः अपि तानि स्थानकानि अभ्यगच्छन्।
२०१६-०९-३० शुक्रवासरः (2016-09-30 Friday)
सेनाशिविरस्य उपरि आतङ्किनः प्रहारस्य समाचारं श्रुत्वा दुखः भवति। किं करणीयम्।
२०१६-०९-१८ रविवासरः (2016-09-18 Sunday)
अद्य केन्बरास्वामिनारायणसमाजेन प्रमुखस्वामिने स्मरणसभा आयोजिता। प्रमुखस्वामी १३अगस्त२०१६तिथौ दिवं गतः। सभायां मया अपि मम वचनेन प्रमुखस्वामिनं श्रद्धाञ्जलिम् अर्पयम्।
२०१६-०९-१७ शनिवासरः (2016-09-17 Saturday)
ऋषिराजवर्य,नमो नमः। रेखामहाभागया सह भवता प्रस्तुता १०-०९-२०१६तिथौ संस्कृतवार्तावली मह्यं भृशम् अरोचत। (https://www.youtube.com/watch?v=Cy15JczavxQ&feature=em-uploademail) आमोदोयं द्विगुणीकृतः समापतितेन शिक्षकदिवसेन इति उपादेयताम् इति अन्ये च रेखावर्यायाः शब्दप्रयोगाः मनोहराः आसीत्। शिक्षकदिवसोपलक्षे भवतः शिक्षकयोः हरदत्तगणदासयोः स्पर्धायाः उल्लेखम् अपि बहु समीचीनम् आसीत्। शिष्टा/श्लिष्टा क्रिया कस्यचिदात्मसंस्था संक्रान्तिरन्यस्य विशेषयुक्ता। यस्योभयं साधु स शिक्षकाणां धुरि प्रतिष्ठापयितव्य एव॥ मालविकाग्निमित्रम् १.१६॥ सुनीलवर्यस्य शिक्षकदिवसस्य पुरस्कारवितरणकार्यक्रमस्य विवरणं रुचिकरम् आसीत्। मङ्गलावर्या यदा संस्कृतसम्भाषणम् आरभते तदा मनसि इच्छा जागर्ति सा कदापि न विरमेत्। तस्याः मधुलिप्तां वाणीं सरलं मनोहरं च संस्कृतसम्भाषणं श्रुत्वा एकं विशेषं सन्तोषम् अनुभवामि। पूर्वमेव अहं मन्ये चन्द्रगुप्तवर्यस्य संस्कृतानुरागः मम अनुरागः च इति एकमेव वस्तु आवयोः समानम् अस्ति किन्तु साक्षात्कारे मया ज्ञातं सः अपि मम शिक्षासंस्थानेन बङ्गलुरुस्थेन भारतीयविज्ञानसंस्थानेन शिक्षाम् अप्राप्नोत्। अयं तु हर्षविषयः। मम मनसि तस्मै विशेषं आदरस्थानम् अस्ति। इति भवदीयः हिमांशुः


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
मिदचोऽन्त्यात्परः॥ १।१।४६
पदच्छेदः॥
मित् १।१ अचः ६।१ अन्त्यात् ५।१ परः १।१
समासः॥
म् इत् यस्य सः मित्, बहुव्रीहिः
अन्ते भवं अन्त्यम्, तस्मात् अन्त्यात्
अर्थः॥
अचां सन्निविष्टानां यः अन्त्यः अच्, तस्मात् परः मित् भवति।
उदाहरणम्॥
भिनत्ति, छिनत्ति। रुणद्धि। मुञ्चन्ति। वन्दे मातरम्। कूण्डानि, वनानि। यशांसि, पयांसि।
काशिका-वृत्तिः
मिदचो ऽन्त्यात् परः १।१।४७
अचः इति निर्धारणे षष्ठी। जातौ च इदम् एकवचनम्। अचां संनिविष्टानाम् अन्त्यादचः परो मित् भवति। स्थानेयोग प्रत्यय परत्वस्य अयम् अपवादः। विरुणद्धि। मुञ्चति। पयांसि। मित्प्रदेशाः रुदादिभ्यः श्नम् ३।१।७८
इत्येवम् आदयः। मस्जेरन्त्यात् पूर्वं नुममिच्छन्त्यनुषङ्गसंयोगाऽदिलोपार्थम्। मग्नः। मग्नवान्। मङ्क्ता। मङ्क्तुम्।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
मिदचोऽन्त्यात्परः २४१, १।१।४६
अचां मध्ये योऽन्त्यस्तस्मात्परस्तस्यैवान्तावयवो मित्स्यात्। उपधादीर्घः। ज्ञानानि। पुनस्तद्वत्। शेषं पुंवत्॥ एवं धन वन फलादयः॥
न्यासः
मिदचोऽन्त्यात्परः। , १।१।४६
अत्र यदि "अचः" ४।३।३१
इत्येषा पञ्चमी स्यात्, अन्त्यादित्यनया
पञ्चम्या समानाधिकरणत्वं स्यात्। ततः "नपुंसकस्य झलचः" ७।१।५२
इति नुमीहैवा-
न्त्यादचः परः स्यात्- "कुण्डानि" इति; अस्ति ह्रत्र नपुंसकस्यान्त्योऽचः; पयांसी-
त्यत्र तु न स्यात्, "अलोऽन्त्यस्य " १।१।५१
इति सकारस्यैव तु स्थाने स्यात्।
ह्रत्राजन्त्यः, किं तर्हि?
सकारः। तस्मान्निर्धारणे षष्ठीयमिति दर्शयन्नाह-"अचाम्ित्यादि। जातौ बहुवचम्। सूत्रेऽप्यच इत्येकवचनं जातावेव। यदि तर्हि निर्धारणषष्ठीयम्, अन्त्यस्याविशेषितत्वादविशेषेण यतः कुतश्चिदन्त्यात् परो मित् स्यात्; न हि
द्वीतीयमज्ग्रहणमस्ति, येनान्त्यो दिशेष्यते, नैष दोषः; समानजातीयस्यैव हि लोके
निर्धारणप्रतीतिर्भवति। तथा हि "कृष्णा गवां सम्पन्नश्रीरतमा" इत्युक्ते गौरेव
प्रतीयते; नाजा, नाप्य()आआ। तसस्मादिहाप्यचां मध्येऽन्त्यादचोऽवधेरित्यन्त्यत्वेन निर्धार्यमाणः समानजातीयोऽजेव। प्रतीयते। तेनाच एवान्त्यात् परो भविष्यति। स्थानेयोगित्वप्रत्ययपरत्वापवादार्थञ्चेदमारब्धम्। तत्र स्थानेयोगित्वापवादार्थम्-"शेमुचादीनाम्" ७।१।५९
नुम् भवति, मुञ्चति। "नपुंकस् झलचः" (७॥७२)पयांसि।
प्रत्ययपरत्वापवादार्थम्()- "रुधादिभ्यः श्नम्" ३।१।७८
,रुणद्धि। ननु च "पुरस्ताद-पवादा अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते नोत्तरान् (व्या।प।९) इति स्थानेयोगित्वस्यैवापवादो युज्यते, न तु प्रत्ययपरत्वस्य, नैतदस्ति; एवं हि श्नमो मित्करणमनवकाशत्वादनर्थकं
स्यात्। श्रवणार्थत्वान्नानर्थकमिति चेत्?
नः; "तृणह इम्"७।३।९२
इति निर्देशात्। श्रवणार्थे ह्रेतस्मिन् "तृणम् ह इम्" इति निर्देशः स्यात्। तस्मात् प्रत्ययपरत्व-
स्यापवादो युक्तः। यद्येवं "तन्मध्यपतितस्तद्()ग्रहणेन गृह्रते" (व्या।प।२१) इति
प्रकृत्यन्तः पातिनस्तद्()ग्रहणेन ग्रहणादपरत्वाच्च श्नमः प्रत्ययसंज्ञा न स्यात्,
तथा च "लशक्वतद्धिते" १।३।८
इति प्रत्ययादेः शकारस्य विधीयमानेत्संज्ञा न स्यात्, नैष दोषः; प्रत्ययाधिकारे विधीयमानत्वात् प्रत्ययसंज्ञा भविष्यति- सत्यप्यपरत्वे, सत्यपि प्रकृत्यन्तः पातित्वे; यथा-बहुजकचोरन्तोदात्तत्वम्। "बहुपटवः, उच्चकैः"
इत्यनयोरसति परत्वे सत्यं प्रत्ययसंज्ञायां "चितः" ६।१।१५७
इत्यन्तोदात्तत्वं
भवत्येव। "मस्जेः" इत्यादि। नकारस्योपधाया "अनुषङ्गः" इति पूर्वाचार्येः संज्ञा
कृता। "टुमस्जो शुद्धौ" (धा।पा।१४१६) इत्यस्य "मस्जिनशोर्झलि" ७।१।६०
इति नुमं
वक्ष्यति। स च यद्यचोऽन्त्यात् परः स्यात् "स्कोः संयोगाद्योः" ८।२।२९
इति सकार-
स्य "अनिदिताम्" ६।४।२४
इति नकारस्य च लोपो न स्यात्; यथाक्रममनादित्वादनु-
धत्वाच्च। तस्मादन्त्याज्जकारात् पूर्वो जकारसकारयोर्मध्ये नुम् कत्र्तव्यः। यथा चान्त्यात् पूर्वो लभ्यते,तथा सप्तमे वक्ष्यते। "मग्नः" इति। "ओदितश्च" ८।२।४५
इति
निष्ठानत्वम्, तस्यासिद्धत्वत् "चोः कुः" ८।२।३०
इति कुत्वं जकारस्य गकारः।
"मङ्क्ता" इति अत्र पूर्ववद् गकारे कृते तस्य "खरि च" ८।४।५४
इति चर्त्वं ककारः। "नश्चापदान्तस्य झलि" ८।३।२४
इत्यनुस्वारः। "अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः" ८।४।५७
ङकारः। पूर्वभक्तश्चायं मिद् वेदितव्यः; अन्यथा "वहाभ्रे लिहः" ३।२।३२
इति लिहः
खशि कृते "अरुर्द्विषदजन्तस्य" ६।३।६६
इति मुमि कृते वहंलिह् इत्यत्र "मोऽनुस्वारः" ८।३।२३
इति पदान्तस्य विधीयमानोऽनुस्वारो न स्यात्, अपदान्तत्वात्।
बाल-मनोरमा
मिदचोऽन्त्यात्परः ३९, १।१।४६
मिदचोऽन्त्यात्परः। मकार इत् यस्य स मित् अन्त्यादचः परो भवतीत्यर्थे "शेमुचादीनाम्" इत्यादाविदं न प्रवर्तेत,तत्रान्त्यस्याचोऽभावादत आह--अच इति षष्ठ()न्तमिति। "यतश्च निर्धारणमित्यनेने"ति शेषः। "अच" इत्येकत्वमविवक्षितं, तदाह--अचां मध्य इत्यादिना। अन्तावयव इति। एतच्च आद्यान्तावित्यतोऽन्तग्रहणानुवृत्त्या लभ्यते, आद्यन्तशब्दैकदेशस्यान्तशब्दस्य तन्मात्रे स्वरितत्वप्रतिज्ञाबलेनाऽनुवृत्तिसंभवात्। आदिग्रहणमनुवत्र्य परादित्वाभ्युपगमे तु वारीणीति बहुवचने सर्वनामस्थाने चासंम्बुद्धौ "इति नान्ताङ्गस्य विहितो दीर्घो न सिध्येत्। अभक्तत्वे तु वहंलिह इत्यत्र "वहाभ्रे लिहः" इति खशि, "अरुर्द्विष"दिति मुमि तस्य "मोऽनुस्वारः" इति मान्तस्य पदस्य विहितोऽनुस्वारो न स्यात्। वस्तुतस्तु यस्य समुदायस्य मिद्विहितस्तस्याऽचां मध्ये योऽन्त्यस्तस्य समुदायस्याऽन्तावयवय इति व्याख्येयम्। अत एव "समुदायभक्तो मित्" इति भाष्यं सङ्गच्छते। समासाश्रयविधौ मूकारश्च वक्ष्यति--"अङ्गस्य नुम्विधानात्तद्भक्तो हि नु"मिति।
तत्त्व-बोधिनी
मिदचोऽन्त्यात्परः ३३, १।१।४६
मिदचोऽन्त्यात्परः। स्थानेयोगत्वस्य "प्रत्ययः"-परश्चे"ति परत्वस्य चायमपवादः। यशांसि वनानि। "नपुंसकस्य "झलचः" इति नुम्। रुणद्धि। "रुधादिभ्यः श्नम्"। ननु पूर्वयोगवदयमपि पुरस्तादपवादन्यायेन स्थानेयोगमात्रस्यापवादोऽस्त्विति चेन्नः, बाध्यसामान्यचिन्तामाश्रित्य स्वविषये प्राप्तं सर्वं बाध्यते इतीहाभ्युपगमात्, अन्यथा श्नमो मित्करणं व्यर्थं स्यात्। नच श्रवणार्थ एव मकारः स्यादिति वाच्यम्, "तृणह इ"मिति निर्देशात्। अचां मध्य इति। सूत्रे जात्यभिप्रायेण "अचः" इत्येकवचनमिति भावः। अचां मध्य इति किम्?, मुञ्चति लुम्पति। "अन्त्यादचः परो मित्स्या"दिति प्राचो व्याख्यायां नैतत्सिध्येत्। "शे मुचादीना"मित्यत्रान्त्यस्याचोऽसंभवेन मित्परिभाषाया अपनुस्थितिप्रसङ्गात्। अन्ये त्वचोऽन्त्यात्परो मित्स्यादिति व्यत्यासेन योजयित्वा प्राचो व्याख्यानमपि कथंचित्समर्थयन्ते। पूर्वसूत्रादन्त इत्यनुवत्र्तते, एकदेशे स्वरितत्वप्रतिज्ञानात्। अतो व्याचष्टे-अन्तावयव इति। तेन "वारीणी"त्यादावङ्गस्य नान्तत्वेन दीर्घः सिद्धः। परादित्वे स न सिध्येत्। अभक्तत्वे तु "वहंलिह" इत्यत्र "वहाभ्रे लिहः" इति खशि "अरुर्द्विष"दिति मुमि मोऽनुस्वारो न स्यात्, अपदान्तत्वादिति भावः। यत्तु कैश्चिदुक्तमभक्तत्वे "वारिणी"ति दीर्घो न स्यादिति, तत् "तदादिग्रहणं स्यादिनुमर्थ"मित्यङ्गसंज्ञासूत्रस्थवार्तिकेनैव दूषितप्रायम्।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
इतरेतरान्योन्योपपदाच्च॥ १।३।१६
पदच्छेदः॥
इतरेतरान्योन्योपपदात् ५।१ च ० न ० १५ कर्म-व्यतिहारे ७।१ १४ आत्मनेपदम् १।१ १२
समासः॥
इतरेतरश्च, अन्योन्यश्च, इतरेतरान्योन्यौ, तौ उपपदे यस्य, सः इतरेतरान्योन्योपपदः, तस्मात् ॰ द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः।
अर्थः॥
इतरेतरान्योन्योपपदात् धातोः, आत्मनेपदं न भवति, कर्मव्यतिहारे अर्थे॥
उदाहरणम्॥
इतरेतरस्य व्यतिलुनन्ति, अन्योन्यस्य व्यतिलुनन्ति॥
काशिका-वृत्तिः
इतरेतरान्योन्यौपपदाच् च १।३।१६
इतरेतरः, अन्योन्यः इत्येवम् उपपदाद् धातोः कर्मव्यतिहारे आत्मनेपदं न भवति। इतरेतरस्य व्यतिलुनन्ति। अन्योन्यस्य व्यतिलुनन्ति। परस्परौपपदाच् च इति वक्तव्यम्। पर्स्परस्य व्यतिलुनन्ति।
न्यासः
इतरेतरान्योऽन्योपपदाच्च। , १।३।१६
उपोच्चारितं पदमुपपदम्। इतरेतरान्योऽन्यशब्दावुपपदे यस्य स तथोक्तः। अथोपपदग्रहणं किमर्थम्, "नेतरेतरान्योऽन्याभ्याम्" इत्युच्यताम्?
अशक्यमेवं वक्तुम्; एवं ह्रुच्यमाने पञ्चमीनिर्देशात् "तस्मादित्युत्तरस्य" १।१।६६
इत्युत्तरस्यैव स्यात्-- इतरेतरस्य व्यतिलुनन्तीति, इह तु न स्यात्-- व्यतिलुनन्तीतरेतरस्येति।
"परस्परोपपदाच्चेति वक्तव्यम्" इति
। परस्परशब्द उपपदं यस्य तस्मात् प्रतिषेधो भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्()- चकारोऽत्र क्रियते। स चानुक्तसमच्चयार्थः। तेन परस्परोपपदादपि प्रतिषेधो भविष्यतीति।
बाल-मनोरमा
इतरेतरान्योन्योपपदाच्च ५०७, १।३।१६
इतरेतर।"नात्मनेपद"मिति शेषः।
तत्त्व-बोधिनी
इतरेतरान्योन्योपपदाच्च ४३५, १।३।१६
इतरेतरा। नन्वितरेतरादिशब्दैरेव कर्मव्यतिहारस्य द्योतितत्वात्()तद्द्()योतकमात्मनेपदं न प्राप्नोतीतित किमर्थो निषेधः?। अत्राहुः लौकिके व्यवहारे लाघवाऽनादरादात्मनेपदं प्रसज्येतेति निषेधोऽयमारभ्यते। अत एव व्यतिलुनीते इत्यादौ कर्मव्यतिहारद्योतनाय "व्यती" त्युपसर्गावात्मनेपदं च समुञ्चित्य प्रयुज्यत इति।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
राधीक्ष्योर्यस्य विप्रश्नः॥ १।४।३९
पदच्छेदः॥
राधीक्ष्योः ६।२ यस्य ६।१ विप्रश्नः १।१ सम्प्रदानम् १।१ ३२ कारके ७।१ २३
समासः॥
रादिश्च, ईक्षिश्च, राधीक्षी, तयोः ॰, इतरेतरद्वन्द्वः।
अर्थः॥
राधीक्ष्योः धात्वोः प्रयोगे यस्य विप्रश्नः = विविधः प्रश्नः क्रियते, तत् कारकं सम्प्रदानसंज्ञकं भवति।
उदाहरणम्॥
देवदत्ताय राघ्नोति। देवदत्ताय ईक्षते॥
काशिका-वृत्तिः
राद्ीक्ष्योर् यस्य विप्रश्नः १।४।३९
राधेरीक्षेश्च कारकम् सम्प्रदानसंज्ञं भवति। कीदृशम्? यस्य विप्रशः। विविधः प्रश्नः विप्रश्नः। स कस्य भवति? यस्य शुभाशुभं पृच्छ्यते। देवदत्ताय राध्यति। देवदत्ताय ईक्षते। नैमित्तिकः पृष्टः सन् देवदत्तस्य दैवं पर्यालोचयति इत्यर्थः।
न्यासः
राधीक्ष्योर्यस्य विप्रश्नः। , १।४।३९
"राध्यति" इति। "राध साध संसिद्धौ" (धा।पा।१२६२,१२६३),दैवादिकः। "दैवम्" इति शुभाशुभं कर्म। यस्येति ग्रहणं विस्पष्टार्थम्। तथा हि-- "यं प्रति" इत्यनुवत्र्तते, तत्र यं विप्रश्न इत्येवमभिसम्बन्धे क्रियमाणे यस्येत्यस्यार्थोऽप्रयुज्यमानस्यापि गम्यत एव।
तत्त्व-बोधिनी
राधीक्ष्योर्यस्य विप्रश्नः ५१२, १।४।३९
राधीक्ष्योः। "राध संसिद्धौ", "ईक्ष दर्शने"। अनयोस्त्विह शुभाऽशुभपर्यालोचनमर्थस्तञ्च प्रश्नपूर्वकमित्याशयेन विवृणोति--पृष्टो गर्ग इति। शुभाऽशुभरूपयोः कर्मणोर्धात्वर्थेनोपसंग्रहादकर्मकावेतौ। अतएव राध्यतीति श्यन्, "राधोऽकर्मकाद्वृद्धावेव" इथि दिवादिषु वक्ष्यमाणेनि गणसूत्रेणाऽकर्मकादेव तद्विधानात्, कृष्णसम्बन्धि शुभाऽशुभमित्यर्थाभ्युपगमात् षष्ठ()आं प्राप्तायां वचनमिदम्।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३१९
वागीश्वरीपूजा[सम्पाद्यताम्]
ईश्वर उवाच
वागीश्वरीपूजनञ्च प्रवदामि समण्डलम् ।
ऊहकं कालसंयुक्तं मनुं वर्णसमायुतम्।। ३१९.१ ।।
निषाद ईश्वरं कार्य्यं मनुना चन्द्रसूर्यवत् ।
अक्षरन्न हिदेयं स्यात् ध्यायेत् कुन्देन्दुसन्निभां ।। ३१९.२ ।।
पञ्चाशद्वर्णमालान्तु मुक्तास्रग्दामभूषिताम् ।
वरदाभयाक्षसूत्रपुस्तकाढ्यां त्रिलोचनां ।। ३१९.३ ।।
लक्षं जपेन्मस्तकान्तं स्कन्धान्तं वर्णमालिकां ।
अकारादिक्षकारान्तां विशन्तीं मानवत् स्मरेत् ।। ३१९.४ ।।
कुर्य्याद् गुरुश्च दीक्षार्थं मन्त्रग्राहे तु मण्डलम् ।
सूर्य्याग्रमिन्दुभक्तन्तु भागाभ्यां कमलं हितं ।। ३१९.५ ।।
वीथिका पदिका कार्य्या पद्मान्यष्टौ चतुष्पदे ।
वीथिका पदिका वाह्ये द्वाराणि द्विपदानि तु ।। ३१९.६ ।।
उपद्वाराणि तद्वच्च कोणवान्धं द्विपट्टिकम् ।
सितानि नव पद्मानि कर्णिका कनकप्रभा ।। ३१९.७ ।।
केशराणि विचित्राणि कोणात्रक्तेन पूरयेत् ।
व्योमरेखान्तरं कृष्णं द्वाराणीन्द्रेभमानतः ।। ३१९.८ ।।
मध्ये सरस्वतीं पद्मेवागीशी पूर्व्वपद्मके ।
हृत्लेखा चित्रवागीशी गायत्री विश्वरुपया ।। ३१९.९ ।।
शाङ्करी मतिर्धुतिश्च पूर्व्वाद्या ह्रीँ स्ववीजकाः ।
ध्येया सरस्वतीवच्च कपिलाज्येन होमकः ।
संस्कृतप्राकृतकविः काव्यशास्त्रादिविद्भवेत् ।। ३१९.१० ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये वागीश्वरीपूजा नामोनविशत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥


text:
सूत्रम्
अनुपसर्गाल्लिम्पविन्दधारिपारिवेद्युदेजिचेति- सातिसाहिभ्यश्च॥ ३।१।१३८
काशिका-वृत्तिः
अनुपसर्गाल् लिम्पविन्दधारिपारिवेद्युदेजिचेतिसातिसाहिभ्यश् च ३।१।१३८
अनुपसर्गेभ्यो लिम्पाऽदिभ्यः शप्रत्ययो भवति। लिम्पति इति लिम्पः। विन्दति ति विन्दः। धारयति इति धारयः। पारयति इति पारयः। वेदयति इति वेदयः। उदेजाति इति उदेजयः। चेतयति इति चेतयः। सातिः सौत्रो धातुः। सातयः। साहयः। अनुपसर्गातिति किम्। प्रलिपः। नौ लिम्पेरिति वक्तव्यम्। निलिम्पा नाम देवाः। गवादिषु विन्देः संज्ञायाम्। गोविन्दः। अरविन्दः।
न्यासः
अनुपसर्गाल्लिम्पविन्दधारिपारिवेद्युदेजिचेतिसातिसाहिभ्यश्च। , ३।१।१३८
"अनुपसर्गात्" इति। सुब्व्यत्ययेन बहुवचनस्य स्थान एकवचनम्। "लिम्पः,विन्दः" इत्यादि। "लिप उपदाहे" (धा।पा।१४३३), "विद्लृ लाभे" (धा।पा।१४३२)। सनुम्कयोग्र्रहणमुपदेशावस्थायामेव "नुम्" भवतीति ज्ञापनार्थम्। "धृञ् धारणे" (धा।पा।९००), हेतुमण्णिजन्तः। "पारयः" इति। "पार तीर कर्मसमाप्तौ" (धा।पा।१९११,१९१२) चुरादिः। अथ वा "पृ पालनपूरणयोः" (धा।पा।१४८९) इति हेतुमण्णिजन्तः। "विद {चेतनाख्यान धा।पा।पदमंजरी } वेदनाख्याननिवासेषु" (धा।पा।१७०८), चुरादिण्यन्तः। अथ वा-- ज्ञानाद्यर्थानां बिदादीनामन्यतमो हेतुमण्ण्यन्तः। "एजृ कम्पने" (धा।पा।२३४), हेतुमण्णिजन्तः। "चिती संज्ञाने" (धा।पा।३९) चुरादिण्यन्सः। "षह मर्षणे" (धा।पा।१८०९) हेतुमण्ण्यन्तः, चुरादिण्यन्तो वा। "लिम्पः, विन्दः" इति। "तुदादिभ्यः शः" ३।१।७७
, "शे मुचादीनाम्" ७।१।५९
इति नुम्।
"प्रलिपः, {नास्ति-काशिका}प्रविदः" इति। इगुपधलक्षमः क एव।
"नौ लिम्पेः"इत्यादि। निशब्द उपपदे लिम्पेर्धातोः शप्रत्ययो भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। व्याख्यानं त्वत्रस्थस्य चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् कत्र्तव्यम्।
"गवादिषु" इत्यादि। गवादिषूपपदेषु संज्ञायां विषये शो भवति। कर्मण्यणोऽपवादःऋ। स च चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वाल्लभ्यते॥
बाल-मनोरमा
अनुपसर्गाल्लिम्पविन्दधारिपारिवेद्युदेजिचेसातिसाहिभ्यश्च ७१७, ३।१।१३८
अनुपसर्गात्। शः स्यादिति। शेषपूरणम्। लिम्पः विन्द इति। "लिप उपदेहे "विद्लृ लाभे" इति तुदादौ, ताभ्यां शः। "शे मुचादीना"मिति नुम्। सूत्रे कृतनुमौ लिम्पविन्दौ निर्दिष्टौ, अतस्तौदादकयोरेव ग्रहणम्। धारय इति। "धृञ् धारणे" "धृङ् अवस्थाने" आभ्यां हेतुमण्ण्यन्ताभ्यां शः शप्, गुणाऽयादेशौ। पारय इति। पृ()धातोण्र्यन्ताच्छः, शप्, गुणाऽयादेशौ। विद वेदनाख्यादिषु, चुरादिण्यन्ताच्छः, शप् गुणाऽयादेशौ। उदेजय इति। उत्पूर्वादेजधातोण्र्यन्ताच्छः, शप् गुणाऽयादेशौ। चेतय इति। "चिती संज्ञाने" ण्यन्ताच्छः, शप्,गुणाऽयादेशौ। एवं सातयः। सादिति रूपं साधयितुमाह-- वासरूपनयायेन क्विबिति। सातयति सुखयतीत्यर्थे क्विप्। णिलोपः। यद्यपि क्विप् सामान्यविहितः सातेः शप्रत्ययस्तु तदपवादः, तथापि वासरूपविधिना क्विबपि भवतीत्यर्थः। सात्परमात्मेति। "एष ह्रेवानन्दयती"ति श्रूतेः तस्यसुखयितृत्वावगमादिति भावः। सात्वन्त इति। सात् = परमात् मा भजनीय एषामित्यर्थे मतुप्। "मादुपधायाः" इति मस्य वः। "तसौ मत्वर्थे" इति बत्वात्पदत्वाऽभावान्न जश्त्वम्। साहय इति। साहेः शः। शप्। गुणाऽयादेशौ। प्रलिप इति। इगुपधलक्षणः कः। नौ लिम्पेरिति। वार्तिकमिदम्। "नी"त्युपसर्गे उपपदे लिम्पेः शो वाच्य #इत्यर्थ-। "अनुपसर्गा" दित्युक्तेः पूर्वेणाऽप्राप्तौ वचनम्। गवादिष्विति। वार्तिकमिदम्। गवादिषु उपपदेषु विन्देः शो वाच्य इत्यर्थः। "संज्ञायामेवे"ति नियमार्थमिदम्। गोविन्द इति। गाः = उपनिषद्वाचः प्रमाणतया विन्दतीत्यर्थः। अरविन्दिमिति। चक्रे नाभिनेम्योरन्तरालप्रोतानि काष्ठानि अराणि, तत्सदृशानि दलानि विन्दतीत्यर्थः। कर्मण्यणोऽपवादः शः।
तत्त्व-बोधिनी
अनुपसर्गाल्लिम्पविन्दधारिपारिवेद्युदेजिचेतिसातिसाहिभ्यश्च ५९७, ३।१।१३८
अनुपसर्गाल्लिम्पविन्द। इह लिम्पविन्देति भाविना नुमा सनुम्कौ निर्दिष्टौ। तेन लाभार्थस्यैव विन्देग्र्रहणं, न तु सत्ताद्यर्थकानाम्। धारय इति। धृञ् धारणे, धृङ् अवस्थाने, ण्यनतयोद्र्वयोरपि ग्रहणम्। अथ कथं "नमह्रमत्रोत्तरधारयस्य ते" इति श्रीहर्षः। परत्वाद्धि सूत्रधारादिष्विव कर्मण्यणा भाव्यम्। तथा च वार्तिकम्--- "अकारादनुपपदात्कर्मोपपदो विप्रतिषेधेने"ति। सत्यम्। कर्मणः शेषत्वविवक्षायामणोऽप्राप्त्या शे कृते शेषषष्ठ()न्तेन समासो भविष्यति। एतेन गङ्गाधरभूधरजलधरादयो व्याख्याताः। पारय इति। पार कर्मसमाप्तौ चुरादिण्यन्तः। पृ?
पालनपूरणयोरिति वा हेतुमण्ण्यन्तः। वेदय इति। विद चेतनाख्यानादिषु चुरादिः, ज्ञानाद्यर्थानामन्यतमो वा हेतुमण्ण्न्तः। इहोदाहरणेषु लिपिविदिभ्यां "तुदादिभ्यः शः"। "शे मुचादीना"मिति नुम्। धार्यादिभ्यस्तु शप्, गुणायाऽदेशौ।
* गवादिषु विन्देः संज्ञायाम्। अरविन्दमिति। चक्रस्य नाभिनेम्योरन्तराले स्थितानि काष्ठानि अराः, तदाकाराणि दलानि तत्सादृश्यादराः, तान् विदन्ति लभते इत्यर्थे कर्मण्यणो बाधनायेदम्।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
तिङ्शित्सार्वधातुकम्॥ ३।४।११३
पदच्छेदः॥
तिङ्शित् १।१ सार्वधातुकम् १।१ धातोः ५।१ ३।१।९१ प्रत्ययः १।१ ३।१।१ परश्च १।१ ३।१।२
समासः॥
श् इत् यस्य सः शित्, बहुव्रीहिः। तिङ् च शित् च तिङ्शित्, समाहारः द्वन्द्वः।
अर्थः॥
धातोः विहिताः तिङः शितश्च प्रत्यया सार्वधातुक-संज्ञकाः भवन्ति।
उदाहरणम्॥
नयति, स्वपिति, रोदिति। पचमानः, यजमानः।
काशिका-वृत्तिः
तिङ्शित्सार्वधातुकम् ३।४।११३
तिङः शितश्च प्रययाः सार्वधातुकसंज्ञा भवन्ति। भवति। नयति। स्वपिति। रोदिति। पचमानः। यजमानः। सार्वधातुकप्रदेशाः सार्वधातुके यक् ३।१।६७
इत्येवम् आदयः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
तिङ् शित्सार्वधातुकम् ३८८, ३।४।११३
तिङः शितश्च धात्वधिकारोक्ता एतत्संज्ञाः स्युः॥
न्यासः
तिङ्शित्सार्वधातुकम्। , ३।४।११३
"भवति, नयति" इति। तिङः सार्वधातुकसंज्ञायां तन्निबन्धनः कत्र्तरि शप्, तस्यापि शितः सार्वधातुकत्वात् "सार्वधातुकार्धधातुकयोः" ७।३।८४) इति गुणः। "रोदिति" इति। पूर्ववच्छपो लोपः, "रुदादिभ्यः सार्वधातुके" ७।२।७६
इतीट्। "पवमानः, यजमानः" इति। "पूङ्यजोः शानन्" ३।२।१२८
,तस्य सार्वधातुकत्वात् शप्, तस्यापि सार्वधातुकत्वाद्धातोर्गुणः॥
बाल-मनोरमा
तिङ्?शित्सार्वधातुकम् १६, ३।४।११३
तत्र सार्वधातुककार्यं वक्ष्यन्सार्वधातुकंसंज्ञामाह-- तिङ्()शित्। धातोरित्यधिकृतं। तदाह--धात्वधिकारोक्ता इति। तेन "हरी"नित्यत्र शसः सार्वधातुकत्वं न, "अन्यथा तिङ्()शित्सार्वधातुक"मिति शसः सार्वधातुकत्वात्सार्वधातुकमपिदिति ङित्त्वे "घेर्ङिती"ति गुणः स्यात्।
तत्त्व-बोधिनी
तिङ्शित्सार्वधातुकम् १३, ३।४।११३
धात्वदिकारोक्ता इति कम्?। हरीन्। शसः "सार्वधातुकमपि"दिति ङित्त्वे "घेर्ङिती"ति गुणः स्यात्, लिहः श्रिय इत्यादिशसन्तेषु "सार्वधातुके य"गिति यक्क स्यात्। केचित्तु वारिणी इत्यत्र नुमि कृतेऽपि लघूपधगुणः स्यादित्याहुः। तन्न। क्ङितीति निषेधात्, इगन्तत्वप्रयुक्तस्य नुमो गुणप्रयोजकत्वे सन्निपातपरिभाषाविरोधाच्च।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
वृद्धो यूना तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः॥ १।२।६५
पदच्छेदः॥
वृद्धः १।१ ६६ यूना ३।१ ६६ तल्लक्षणः १।१ ६९ चेत् ० ६९ एव ० ६९ विशेषः १।१ ६९ शेषः १।१ ६४
काशिका-वृत्तिः
वृद्धो यूना तल्लक्षणश् चेदेव विशेषः १।२।६५
शेषः इति वर्तते। यूना इति सहयोगे तृतीया। वृद्धो यूना सहवचने शिष्यते युवा निवर्तते। वृद्धशब्दः पूर्वाचार्यसंज्ञा गोत्रस्य अपत्यम् अन्तर्हितं वृद्धम् इति। वृद्धयूनोः सहवचने वृद्धः शिष्यते तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः। तदिति वृद्धयूनोर् निर्देशः। लक्षणशब्दो निमित्तपर्यायः। चेच्छब्दो यद्यर्थे। एवकारो ऽवधारणे। विशेषो वैरूप्यम्। वृद्धयुवनिमित्तकम् एव यदि वैरूपयम् भवति ततो वृद्धिः शिष्यते, युवा निवर्तते। समानायामाकृतौ वृद्धयुवप्रत्ययौ भिद्येते। गार्ग्यश्च गार्ग्याय्णश्च गार्ग्यौ। वत्स्यश्च वात्स्यायनश्च वात्स्यौ। वृद्धः इति किम्? गर्गश्च गार्ग्यायणश्च गर्गगार्गायणौ। यू ना इति किम्? गार्ग्यश्च गर्गश्च गार्ग्यगर्गौ। तल्लक्षणः इति किम्? गार्ग्यवात्स्ययनौ। एवकारः किमर्थः। भागवित्तिश्च भागवित्तिकश्च भागवित्तिभागवित्तिकौ। कुत्सा सौवीरत्वं च भागवित्तिकस्य अपरो विशेषो विद्यते।
न्यासः
वृद्धो यूना तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः। , १।२।६५
वृद्धशब्दोऽयमस्ति लौकिकः, यश्चरमे वयसि वर्तते; अस्ति च शास्त्रीयः-- "वृद्धिर्यस्याचामादेस्तद्()वृद्धम्" १।१।७२
इति; अस्ति च पूर्वाचार्यसंज्ञा-- अपत्यमन्तर्हितं वृद्धमिति। तत्र यदि लौकिको गृह्रेत?
युवशब्दस्यापि तत्साहचर्याल्लौकिकस्यैव वयोविशेषवाचिनो ग्रहणं स्यात्, ततश्चाजश्च वर्करश्चेत्येवमादौ प्रसज्येत। वृद्धावस्थो हि पशुविशेषोऽज इत्युच्यते, युवा तु वर्करः। अथ शास्त्रीय उपादीयते?
औपगवश्चौपगविश्चेत्यादावपि स्यादित्येतदालोच्याह-- "वृद्धशब्दः" इत्यादि। एतेन पूर्वाचार्यप्रणीतायाः संज्ञाया वृद्धस्येदं ग्रहणमिति दर्शयति। कथं पुनरेतल्लभ्यते?
उपदेशात्। अथ वा एवं मन्यते-- युवशब्दो यद्यपि लोके द्वितीये वयसि रूढः, तथापि "जीवति तु वंश्ये युवा" ४।१।१६३
इति परिभाषाबलादपत्ये यो वत्र्तते स एव गृह्रते। तेन तत्साहचर्यात् वृद्धशब्दस्यापत्यार्थवृत्तेरेव ग्रहणं युक्तमिति। गोत्रग्रहणं तु न कृतम्, वैचित्र्यार्थम्। "यूना सह वचने" इति। सहग्रहणेन यूनेति सहयोग एषा तृतीयेति दर्शयति। अत ए सहयोगे तृतीयाविधानादवगम्यते- सहभावविवक्षायामेकशेषो भवतीति। "समानायाम्" इत्यादिना यत्र वृद्धयुनिमित्तमेव वैरूप्यं तद्व#इषयं दर्शयति। आकृतिः= शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तम्, गाग्र्यात्वादि, तस्यां समानायाम् = अभिन्नायां यत्र वृद्धयुवप्रत्ययादेव केवलं भिद्येते, नान्यत् प्रकृत्यादिकम्, तत्र वृद्धयुवप्रत्ययनिमित्तमेव वैरूप्यं भवतीति भावः। "गाग्र्यश्च" इत्यादि। गर्गवत्सशब्दाभ्यां गर्गादित्वाद् यञ्, गार्ग्यः, वात्स्यः, ताभ्यां यून्यपत्ये "यञिञोश्च" ४।१।१०१
इति फक्। गाग्र्यश्च गाग्र्यायणश्च गार्ग्यौ, वात्स्यश्च वात्स्यायनश्च वात्स्यौ। प्रकरणादिनात्र युवार्थो गम्यते। "गर्गश्च" इति। गर्गशब्दोऽयं मूलप्रकृततिः; न वृद्धे वत्र्तते, नापि यूनि। "गाग्र्यवात्स्यायनौ" इति। अत्र न केवलं वृद्धयुवप्रत्ययनिमित्तको विशेषोऽस्ति, अपि तु प्रकृतिनिमित्तकोऽपि। भागवित्तिशब्दो गोत्रापत्ये भगवित्तशब्दादिञन्तः। "भागवित्तिकश्च" इति। भागवित्तिशब्दाद्यून्यपत्ये "गोत्रस्त्रियाः कुत्सने ण च" ४।१।१४७
इत्यतः "कुत्सने" इत्यनुवृत्तौ "वृद्धाट्()ठक् सौवीरेषु बहुलम्" ४।१।१४८
इति ठक्॥
बाल-मनोरमा
वृद्धो यूना तल्लक्षणश्चेदेवे विशेषः ९१८, १।२।६५
वृद्धो यूना। रूपतोऽर्थश्च भेदेऽपि प्राप्त्यर्थमिदम्। यूनेति। "जीवति तु वंश्ये युवे"ति वक्ष्यमाणयुवप्रत्ययान्तेनेत्यर्थः। सहोक्ताविति। अध्याहारलब्धमेतत्। गोत्रमिति। वृद्धशब्देन "अपत्यं पौत्रप्भृति गोत्र"मिति सूत्रोक्तं गोत्रं विवक्षितम्। "अपत्यमन्तरिति वृद्ध"मिति पूर्वाचार्यपरिभाषितत्वादिति भावः। गोत्रप्रत्ययान्त"मिति यावत्। न च "गोत्रं यूने"त्येव कुतो न सूत्रितमिति वाच्यम्, "अपत्याधिकारादन्यत्र गोत्रग्रहणेन लौकिकं गोत्रं विवक्षितमिति सिद्धान्तज्ञापनार्थत्वात्। शिष्यत इति। शेष इति कर्मणि घञन्तमनुवर्तत इति भावः। तल्लक्षण इति। स=गोत्रप्रत्ययो युवप्रत्ययश्च, लक्षणं=निमित्तं यस्येति विग्रहः। विशेषः=वैलक्षणम्। तथाच गोत्रयुवप्रत्ययान्तयोर्विशेषः=वैरूप्यम्, तल्लक्षणश्चेत्=गोत्रयुवप्रत्ययनिमित्तकश्चेदित्यर्थः। अन्यनिमित्तको न चेदित्यर्थः सिद्धः। तदाह--गोत्रयुवेति। कृत्स्नमिति। एवकारलभ्यमिदम्। गाग्र्यश्चेति। गर्गस्य गोत्रपत्यं गार्ग्यः। "गर्गादिभ्यो यञ्"। गाग्र्यायण इति। गर्गस्य गोत्रापत्यं गार्ग्यः। तस्यापत्यं युवा गाग्र्यायणः। "यञिञोश्चे"ति फक्। गाग्र्याविति। अत्र गाग्र्यशब्दस्य गाग्र्यायणशब्दस्य च गोत्रयुवप्रत्ययकृतमेव वैरूप्यमिति गोत्रप्रत्ययान्तो गाग्र्यशब्दः शिष्यत इति भावः। गर्गगाग्र्यायणाविति। गर्गश्च गाग्र्यायणश्चेति विग्रहः। अत्र गर्गशब्दस्य गाग्र्यायणशब्दस्य च युवप्रत्ययमात्रकृतवैरूप्येऽपि गोत्रप्रत्ययान्तत्वाऽभावान्नैकशेष इति भावः। गर्गगाग्र्याविति। अत्र गर्गशब्दस्य गाग्र्यशब्दस्य च गोत्रप्रत्ययमात्रकृतवैरूप्येऽपि गोत्रप्रत्ययान्तो गाग्र्यशब्दो न शिष्यते, यूना सहोक्त्यभावादिति भावः। भागवित्तिभागवित्तिकाविति। भगवित्तस्य गोत्रापत्यं भागवित्तिः। अत इञ्। भागवित्तेः सौवीरस्यापत्यं युवा कुत्सितो भागवित्तिकः। "वृद्धाठ्ठक् सौवीरेषु" इति ठक्। अत्र भागवित्तिशब्दस्य च न [गोत्र]युवप्रत्ययमात्रकृतं वैरूप्यं, कुत्सासौवीरत्वकृतस्यापि वैरूप्यस्य सत्त्वात्। अतो गोत्रप्रत्ययान्तो भागावित्तिशब्दो न शिष्यत इति भावः। गाग्र्यवात्स्यायनाविति। गर्गस्य गोत्रापत्यं गार्ग्यः, वत्सस्य गोत्रापत्यं वात्स्यः। गर्गादित्वाद्यञ्। वत्सस्यापत्यं युवा वात्स्यायनः। "यञिञोश्चे"ति फक्। गाग्र्यश्च वात्स्यायनवश्चेति विग्रहः। अत्र गाग्र्यशब्दस्य वात्स्यायनशब्दस्य च न गोत्रयुवप्रत्ययमात्रकृतं वैरूप्यं, प्रकृतिवैरूप्यस्य गोत्रयुवप्रत्ययमात्रकृतत्वाऽभावात्। अतो गोत्रप्रत्ययान्तो गाग्र्यशब्दो न शिष्यत इति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
वृद्धो यूना तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः ७९५, १।२।६५
वृद्धो यूना। "अपत्य मन्तर्हितं वृद्ध"मिति पूर्वाचार्यैः परिभाषितस्य पाणिन्युक्तगोत्राऽपरपर्यायस्येह ग्रहणं, कृत्रिमेण यूना साहचर्यात्। तदाह---गोत्रं शिष्यत इति। "गोत्रं यूना"इत्येव तु न सूत्रितम्, "अपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकं गोत्रग्रहण"मिति सिद्धान्तात्। तेन आपगवश्चानन्तरः, औपगविश्च युवेत्यत्र नैकशेषः। भागवित्तीति। भगवित्तस्य गोत्रापत्यं भागवित्तिरित्यस्माद्यूनि "वृद्धाठ्ठक्सौवीरेषु बहुल"मिति कुत्सायां ठक्। इह कुत्सा सौवीरत्वं चाधिकमपेक्ष्यते नतु युवत्वमात्रकृतं वैरुप्यम्। गाग्र्यवात्स्यायनाविति। इह प्रकृत्यंशे वैरूप्यं, न गोत्रादिकृतम्।


text:
सूत्रम्
गोद्व्यचोरसंख्यापरिमाणाश्वादेर्यत्॥ ५।१।३८
काशिका-वृत्तिः
गोद्व्यचो ऽसङ्ख्यापरिमाणाश्वादेर् यत् ५।१।३९
गोशब्दाद् द्व्यचश्च प्रातिपदिकात् सङ्ख्यापरिमाणाश्वादिविवर्जितात् यत् प्रत्ययो भवति तस्य निमित्तं संयोगौत्पातौ ५।१।३७
इत्येतस्मिन्नर्थे। ठञादीनाम् अपवादः। गोः निमित्तं संयोगः उत्पातो वा गव्यः। द्व्यचः खल्वपि धन्यम्। स्वर्ग्यम्। यशस्यम्। आयुष्यम्। असङ्ख्यापरिमाणाश्वादेरिति किम्?
पञ्चानां निमित्तम् पञ्चकम्। सप्तकम्। अष्टकम्। परिमाण प्रास्थिकम्। खारीकम्। अश्वादि आश्विकः। ब्रह्मवर्चसादुपसङ्ख्यानम्। ब्रह्मवर्चसस्य निमित्तं गुरुणा संयोगः ब्रह्मवर्चस्यम्। अश्व। अश्मन्। गण। ऊर्णा। उमा। वसु। वर्ष। भङ्ग। अश्वादिः।
न्यासः
गोद्व्यचोऽसंख्यापरिमाणा�आआदेर्यत्?। , ५।१।३८
"ठञादीनामपवादः" इति। अदिशब्देन ठगादीनां ग्रहण्()। ननु च संख्यापरिमाणयोः पर्युदासात्?
कनष्ठकोऽपवाद इति वक्तुं शक्यते, तत्कस्माट्ठञादीनामित्युच्यते?
ठञादीनामित्ययमतद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिद्र्रष्टव्यः। अनयैवापेक्षयोक्तम्()--अ()आस्य निमित्तमा()इआकमिति। ठक्(), प्रत्युदाह्मतः। सर्वप्रत्ययसम्भवः, तद्बाधनार्थमिदमुक्तम्()। "पञ्चकम्, अष्टकम्()" इति। संख्यालक्षणः कन्? ५।१।२२
। "प्रास्थिकः" इति। प्राग्वतीयष्ठञ्(), ५।१।१८
॥
बाल-मनोरमा
गोद्व्यचोऽसङ्ख्यापरिमाणा�आआदेर्यत् १६८२, ५।१।३८
गोद्व्यचः। तस्य निमित्तं संयोग उत्पातो वेत्यर्थे गोशब्दात्,द्व्यश्च षष्ठ()न्ताद्यत्प्रत्ययः स्यात्, नतु सङ्ख्यायाः परिमाणाद()आआदेश्चेत्यर्थः। ठकोऽपवादः। द्व्यच इति। "उदाह्यियते" इति शेषः। धन्य इत्यादि। धनस्य यशसः स्वर्गस्य च निमित्तमित्यर्थः। विजयस्येति। "निमित्त"मिति शेषः। वैजयिक इति। आर्हीयष्ठक्। पञ्चानामिति। "निमित्त"मिति शेषः। पञ्चकमिति। "सङ्ख्यायाः" इति कन्। सप्तकमिति। सप्तानां निमित्तमित्यर्थः। प्रास्थिकमिति। प्रस्थस्य निमित्तमित्यर्थः। "आर्हा"दिति ठग्विधौ परिमाणपर्युदासात् प्राग्वतीयष्ठञ्। खारीकमिति। खार्या निमित्तमित्यर्थः। आर्हीयष्ठरक्। आश्मकमिति। अश्मनो निमित्तमित्यर्थः। आर्हीयष्ठक्। "नस्तद्धिते" इति टिलोपः।
ब्राहृवर्चसादिति। "गोद्व्यचः" इति सूत्रे "ब्राहृवर्चसाच्चे"ति वक्तव्यमित्यर्थः। ब्राहृवर्चस्यमिति। ब्राहृवर्चस्य निमित्तमित्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
गोव्द्यचोऽसङ्ख्यापरिमाणा�आआदेर्यत् १३००, ५।१।३८
पञ्चकमिति। सङ्ख्यालक्षणैः कन्। आश्मिकमिति। अश्मनो निमित्तमित्यर्थे ठक्। "नस्तद्धिते"इति टिलोपः।


text:
॥ हयग्रीवकवचम् ॥
॥ अथ श्री हयग्रीवकवचम् ॥
श्रीराधाकृष्णाभ्यां नमः ।
पार्वत्युवाच ।
देवदेव महादेव करुणाकर शङ्कर ।
त्वया प्रसादशीलेन कथितानि रमापतेः ॥ १॥
बहूनामवताराणां बहूनि कवचानि च ।
इदानीं श्रोतुमिच्छामि हयास्यकवचं प्रभो ॥ २॥
शङ्कर उवाच ।
देवि प्रियंवदे तुभ्यं रहस्यमपि तत्प्रिये ।
कलशाबुधिपीयूष हयास्यकवचं वदे ॥ ३॥
महाकल्पान्तयामिन्याश्चरमप्रहरे स्वयम् ।
लीलया हयवक्त्रोत्थं रूपमाधाय योऽरमत् ॥ ४॥
तेन यद्धयशीर्षेणत्रयीरक्षणकाङ्क्षया ।
वेदोपदेशः प्राक्काले उपदिष्टो विरञ्चये ॥ ५॥
पुत्रवान्स ततो मह्यं विरञ्चिरुपदिष्टवान् ।
कवचंहयशीर्षस्य तत्तुभ्यं कथयाम्यहम् ॥ ६॥
हयास्यकवचस्यास्य ऋषिर्ब्रह्मा प्रकीर्तितः ।
छन्दोऽनुष्टुप् तथा देवो हयग्रीव उदाहृतः ॥ ७॥
ह्रौं तु बीजं समाख्यातं ह्रीं शक्तिः समुदाहृता ।
ॐ कीलकं समाख्यातमुच्चैरुत् कीलकं तथा ॥ ८॥
लक्ष्मीकराम्भोरुहहेमकुंभपीयूषपूरैरभिषिक्तशीर्षम् ।
व्याख्यानमालांबुजपुस्तकानि हस्तैर्वहन्तं हयतुण्डमीडे ॥ ९॥
सुधासिक्तः शिरः पातु भालं पातु शशिप्रभः ।
दृशौ रक्षतु दैत्यारिर्नासां वोद्धृतवारिधिः ॥ १०॥
श्रोत्रं पातु स्थिरश्रोत्रः कपोलौ करुणानिधिः ।
मुखं पातु गिरां स्वामी जिह्वां पातु सुरारिहृत् ॥ ११॥
हनुं हनुमता सेव्यः कण्ठं वैकुण्डनायकः ।
ग्रीवा पातु हयग्रीवो हृदयं कमलालयः ॥ १२॥
ऊर्ध्वं च विश्वभृत्पातु नाभिं पङ्कजलोचनः ।
मेढ्रं प्रजापतिः पातु ऊरू पातु गदाधरः ॥ १३॥
जानुनी विश्वहृत् पातु जङ्घे तु जगतां पतिः ।
गुल्फौ पातु हयध्वंसी पादौ विज्ञानवारिधिः ॥ १४॥
प्राच्यां रक्षतु वागीशो दक्षिणायां वरायुधः ।
प्रतीच्यां विश्वभृत् पातु कौबेर्यां शिववन्दितः ॥ १५॥
ऊर्ध्वं पातु हरिः साक्षादधः पातु गुणाकरः ।
अन्तरिक्षे हरिः पातु विश्वतः पातु विश्वधृक् ॥ १६॥
पुराणं कवचं धीमान् संनह्येन्निजविग्रहे ।
दुर्गतिवाक् शरव्यूहैः स कदाचिन्न बाध्यते ॥ १७॥
जपेद्य एतत्कवचं त्रिसन्ध्यं भक्तिभावतः ।
मूढोऽपि गीष्पतिस्पर्द्धी जायते नात्र संशयः ॥ १८॥
इति श्रीहयग्रीवसंहितायां हयग्रीवकवचम् सम्पूर्णम् ॥
Proofread by Nat Natarajan, NA
BACK TO TOP
% Text title : hayagrIvakavacham
% File name : hayagrIvakavacham.itx
% itxtitle : hayagrIvakavacham
% engtitle : hayagrIvakavacham
% Category : kavacha, vishhnu
% Location : doc_vishhnu
% Sublocation : vishhnu
% Author : Traditional
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Nat Natarajan nat.natarajan at gmail.com
% Proofread by : Nat Natarajan nat.natarajan at gmail.com, NA
% Latest update : March 20, 2016
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
विक्रमोर्वशीयम्
विक्रमोर्वशीयं कालिदासेन लिखितं नाटकम्। एतत् नाटकं पुरूरवसः उर्वश्याः च वैदिककथाधारितम् अस्ति।
कथा[सम्पादयतु]
अस्य कथावस्तु प्रेम्णः कथावस्तु चेदपि अस्य सरणिः एव अन्या । अस्य नाटकस्य निर्माणावसरे कवेः प्रतिभा इतोऽपि अधिका दृश्यते । मालविकाग्निमित्रस्य कथा मानुषप्रपञ्चसम्बद्धा परं विक्रमोर्वशीयकथा दिव्यमानुषी । नायकः राजा पुरूरवः नायिका च स्वर्गलोकस्य अप्सराः ऊर्वशी । पञ्चाङ्कयुतेऽस्मिन् नाटके आकाशयानं कृत्वा पुरूरवः प्रत्यागच्छन् आसीत् । मध्येमार्गम् उर्वशी नाम्नः अप्सरसं केशिनाम दानवः अपाहरत् इति ज्ञात्वा अप्सरसः आक्रन्दनं कुर्वत्यः आसन् । तदा स्वयं केशिनम् अनुधावन् उर्वशीं मोचयित्वा आनयति । मार्गे स्वरथे उपविष्टायाः तस्याः सौन्दर्यं दृष्ट्वा राजा मोहितः भवति । उर्वशी अपि तस्मिन् अनुरक्ता भवति । अग्रे प्रेम्णः उत्कण्ठता अधिका भवति । ’तिरस्करणी’ इति विद्यया तम् अनुनयति । राजा पुरूरवः उर्वश्या सह गन्धमादनपर्वतं गच्छति । तत्र सा लतारूपेण परिणता भवति । ततः इन्द्रस्य निदेशानुसारं तया भूलोकात् प्रतिगन्तव्यं भवति । नाटकं सुखान्तं भवति ।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
उपान्मन्त्रकरणे॥ १।३।२५
पदच्छेदः॥
उपात् ५।१ २६ मन्त्रकरणे ७।१ स्थः ५।१ २२ आत्मनेपदम् १।१ १२
काशिका-वृत्तिः
उपान् मन्त्रकरणे १।३।२५
उपपूर्वात् तिष्थतेर् मन्त्रकरणे ऽर्थे वर्तमानादात्मनेपदं भवति। ऐन्द्र्या गार्हपत्यम् उपतिष्ठते। आग्नेय्या आनीघ्रम् उपतिष्ठते। मन्त्रकरणे इति किम्? भर्तारम् उपतिष्ठति यौवनेन। उपाद् देवपूजासङ्गतकरणमित्रकरणपथिष्विति वाच्यम्। देवपूजायाम् आदित्यम् उपतिष्ठते। सङ्गतकरणे रथिकानुपतिष्ठते। मित्रकरणे महामात्रानुपतिष्ठते। मित्रकरणसङ्गतकरणयोः को विशेषः? सङ्गतकरणम् उपश्लेषः। तद्यथा, गङ्गा यमुनाम् उपतिष्थते। मित्रकरणं तु विनाप्युपश्लेषेण मैत्रीसम् भन्धः। पथि अयं पन्थाः स्त्रुघ्नम् उपतिष्ठते। वा लिप्सायामिति वक्तव्यम्। भिक्षुको ब्राह्मणकुलम् उपतिष्थते, उपतिष्ठति इति वा।
न्यासः
उपान्मन्त्रकरणे। , १।३।२५
"मन्त्रकरणे"इति। मन्त्रः करणं साधकतमं यस्य धात्वर्थस्य स तथोक्तः। "उपात्" इत्यादि। अत्र वक्तव्यशब्दस्य व्याख्येय इत्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-- उत्तरसूत्रे चकारोऽनुवत्र्तते, स चानुक्तसमुच्चयार्थः, तेन उपपूर्वात्तिष्ठतेर्देवपूजादिष्वप्यात्मनेपदं भवति।
"वा लिप्सायाम्" इति। लब्धुमिच्छा लिप्सा। लिप्सायां गम्यमानायामित्येषोऽर्थोवेदितव्यः,न तु तत्र वत्र्तमानात् तिष्ठतेरिति, न लिप्सा तिष्ठरेरर्थः। तथा हि-- "भिक्षुको ब्राआहृणकुलमुपतिष्ठते"इत्यत्र तिष्ठतिरुपसंक्रमणे वत्र्तते। लिप्सा तूपसंक्रमणस्य हेतुभूता गम्यते। लिप्सायां हेतुभूतानां ब्राआहृणकुलमुपसंक्रामतीत्यर्थः॥
बाल-मनोरमा
उपान्मन्त्रकरणे ५१७, १।३।२५
उपान्मन्त्रकरणे। मन्त्रकरणकेऽर्ते विद्यमानात्स्थाधातोरात्मनेपदमित्यर्थः। आग्नेय्या आग्नीध्रमुपतिष्ठते इति। आग्नेय्या ऋचा आग्नीध्राख्यमण्डपविशेषमुपेत्य तिष्ठतीत्यर्थः। स्थितेरकर्मकत्वेऽपि उपेत्येतदपेक्ष्य सकर्मकत्वम्। केचित्तु मन्त्रकरणके समीपावस्थितिपूर्वकस्तवे विद्यमानात्स्थाधातोरात्मनेपदमिति व्याचक्षते। तत्र स्तवो गुणवत्त्वेन संकीर्तनमिति स्तुतशस्त्रधिकरणे प्रपञ्चितमस्माभिः। श्लोकै राजानं स्तौतीत्यर्थे श्लोकैरुपतिष्ठते इत्यात्मनेपदं न, मन्त्रकरणकत्वाऽभावात्। उपाद्देवपूजा-- इति वार्तिकम्। अमन्त्रकरणकत्वार्तम्। आदित्यनुपतिष्ठते इति। अभिमुखीभूयाऽवस्थितिपूर्वकस्तुत्यादिभिः पूजयतीत्यर्थः। कथं तर्हीति। रघोर्देवतात्वाभावादिति भावः। समाधत्ते-- देवतात्वारोपादिति। नृपस्येति। "नाऽविष्णुः पृथिवीपति"रित्यादिस्मरणादिति भावः। वा लिप्सायामिति। लिप्साहेतुकाऽर्थवृत्तेः स्थाधातोरात्मनेपदं वेत्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
उपान्मन्त्रकरणे ४४२, १।३।२५
उपान्मन्त्रकरणे। मन्त्रः करणं यत्र मन्त्रकरणं--स्तुतिः, तत्र वर्तमानादुपपूर्वात्तिष्ठतेरात्मनेपदं स्यात्। आग्नेय्येति। अग्निदेवताकया ऋचा आग्नीध्रम् = अग्निविशेषं स्तौतीत्यर्थः। अत्रकेचित्-- "श्लोकै राजानं स्तौतीत्यर्थे स्लौकैरुपतिष्ठत इति प्रयोगो नेष्यते। ऐन्द्य्रा गार्हपत्यमुपतिष्ठते, आग्नेय्या आग्नीध्रमिति वैदिकविषय एव सर्वैरुदाह्मतत्वात्। तथा च तिष्ठतेरर्थे यदा मन्त्रः करणं तदा तङिति व्याख्येयम्। उपतिष्ठत इत्यस्य तु समीपवस्थानमेवार्थः। न च तत्र यष्टायदिवन्मत्रस्य करणत्वं न संभवतीति वाच्यम्, उपस्थानस्वरूपे तस्योपयोगाऽभावेऽपि तत्कार्ये स्तुतावुपयोगादुपस्थानकरणत्वं मन्त्रस्य न विहन्यते। "आग्नीध्र"मिति द्वितीया तु करमत्वान्यथानुपपत्तिलभ्येन स्तोतुमित्यनेनान्वेति। एवं चाऽऽग्नेय्या आग्नीध्रं स्तोतु तत्समीपे तिष्ठतीत्येव वाक्यार्थः। आदित्यमुपतिष्ठते इत्यत्र तु तत्समीपावस्थानस्याऽसंभवदादित्यं स्तोतुं तदभिमुखतया तिष्ठतीत्यर्थः इत्याहुः। गङ्गा यमुनामिति। एतेन यमुनैव प्राचीना, गङ्गा तु पश्चाद्यमुनया सह मिलितेति प्रतीयते।


text:
२६ मायोपमपरिवर्तः षड्विंशतितमः
Technical Details
२६ मायोपमपरिवर्तः षड्विंशतितमः।
अथ खलु शक्रस्य देवानामिन्द्रस्यैतदभूत्-चरन्नेव तावदयं बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सर्वसत्त्वानभिभवति, कः पुनर्वादो यदा अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धो भविष्यति। लाभास्तेषां सत्त्वानां सुलब्धाः, सुजीवितं च ते सत्त्वा जीवन्ति, येषां सर्वज्ञतायां चित्तं क्रामति। कः पुनर्वादो यैरनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम्। स्पृहणीयास्ते सत्त्वा ये सत्त्वसारा अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंभोत्स्यन्ते॥
अथ खलु शक्रो देवानामिन्द्रो मान्दारवाणि पुष्पाण्यभिनिर्माय पुष्पाणामञ्जलिं कृत्वा तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धमभ्यवाकिरत्, एवं च वाचमभाषत-यैर्बोधिसत्त्वयानिकैः पुद्गलैरनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम्-अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंभोत्स्यामहे, अभिसंबुध्य सर्वसत्त्वान् महता संसारार्णवेनोह्यमानान् समे पारिमे तीरे प्रतिष्ठापयिष्याम इति, समृध्यन्तां तेषामभीप्सिताः परिचिन्तिताः, परिगृहीताश्चित्तोत्पादाः एतेषामेव बुद्धधर्माणां परिपूरणाय भवन्तु, एतेषामेव सर्वज्ञताप्रतिसंयुक्तानां धर्माणां परिपूरणाय भवन्तु, एतेषामेव स्वयंभूधर्माणां परिपूरणाय भवन्तु, एतेषामेव असंहार्यधर्माणां परिपूरणाय भवन्तु। न मे भगवन् एकचित्तोत्पादोऽप्युत्पद्यते, यत्ते बोधिसत्त्वा महासत्त्वा महाकरुणया समन्वागता विवर्तेरन् अनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेरिति। न मे भगवन् एकचित्तोत्पादोऽप्युत्पद्यते यत्ते बोधिसत्त्वयानिकाः पुद्गला अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबोद्धुं संप्रस्थिताः, ततो विवर्तेरन्। इति यद्भूयस्या मात्रया प्रणिधिं जनयिष्यन्त्यनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ इमानि संसारावचराणि दुःखानि सत्त्वानां संपश्यन्तः।
तत्कस्य हेतोः? तया महाकरुणया अर्थकामा हितकामा हि ते सदेवमानुषासुरस्य लोकस्यानुकम्पकाः, ये इमैरेवंरूपैश्चित्तोत्पादैः समन्वागताः किमिति वयं तीर्णाः सत्त्वांस्तारयेम, मुक्ता मोचयेम, आश्वस्ता आश्वासयेम, परिनिर्वृताः परिनिर्वापयेम, इत्येतैश्चित्तोत्पादैर्विहरन्ति। यस्तेषां भगवन् प्रथमयानसंप्रस्थितानां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां चित्तोत्पादाननुमोदते, अविनिवर्तनीयानामप्यविनिवर्तनीयधर्मतामनुमोदते, एकजातिप्रतिबद्धानामपि बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानामेकजातिप्रतिबद्धधर्मतामनुमोदते, कियत्स भगवन् कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा बहुतरं पुण्यं प्रसवति? एवमुक्ते भगवान् शक्रं देवानामिन्द्रमेतदवोचत्-स्यात्खलु पुनः कौशिक शक्येत सुमेरोः पर्वतराजस्य पलाग्रेण तुल्यमानस्य प्रमाणं ग्रहीतुम्, न त्वेव कौशिक तस्य कुलपुत्रस्य वा कुलदुहितुर्वा बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्यानुमोदनासहगतस्य चित्तोत्पादस्य पुण्यप्रमाणं ग्रहीतुम्। स्यात्खलु पुनः कौशिक शक्येत चातुर्महाद्वीपके लोकधातौ पलाग्रेण तुल्यमाने प्रमाणं ग्रहीतुम्, न त्वेव कौशिक तस्यानुमोदनासहगस्य चित्तोत्पादस्य पुण्यप्रमाणं ग्रहीतुम्। स्यात्खलु पुनः कौशिक शक्येत साहस्रे चूलिके लोकधातौ तुल्यमाने पलाग्रेण प्रमाणं ग्रहीतुम्, न त्वेव कौशिक तस्यानुमोदनासहगतस्य चित्तोत्पादस्य पुण्यप्रमाणं ग्रहीतुम्। स्यात्खलु पुनः कौशिक शक्येत द्विसाहस्रे मध्यमे लोकधातौ पलाग्रेण तुल्यमाने प्रमाणं ग्रहीतुम्, न त्वेव कौशिक तस्यानुमोदनासहगतस्य चित्तोत्पादस्य पुण्यप्रमाणं ग्रहीतुम्। स्यात्खलु पुनः कौशिक शक्येत त्रिसाहस्रमहासाहस्रे लोकधातौ तुल्यमाने पलाग्रेण प्रमाणं ग्रहीतुम्, न त्वेव कौशिक तस्य कुलपुत्रस्य वा कुलदुहितुर्वा बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्यानुमोदनासहगतस्य चित्तोत्पादस्य पुण्यप्रमाणं ग्रहीतुम्॥
एवमुक्ते शक्रो देवानामिन्द्रो भगवन्तमेतदवोचत्-माराधिष्ठितास्ते भगवन् सत्त्वा वेदितव्याः, ये बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां प्रथमचित्तोत्पादमुपादाय यावदनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धानामेवमप्रमेयमनुमोदनासहगतस्य चित्तोत्पादस्य पुण्यमिति न शृण्वन्ति, न जानन्ति, न पश्यन्ति, तामनुमोदनां न समन्वाहरन्ति। मारपक्षिका भगवंस्ते सत्त्वा भविष्यन्ति, ये बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानामिमांश्चित्तोत्पादान्नानुमोदिष्यन्ते। मारभवनेभ्यश्च ते भगवन् सत्त्वाश्च्युता भविष्यन्ति, य इमांश्चित्तोत्पादांस्तेषां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां नानुमोदिष्यन्ते। तत्कस्य हेतोः? मारभवनविध्वंसनकरा हि तैर्भगवन् इमे चित्तोत्पादा अभिनिर्हृताः, यैरमी चित्तोत्पादा अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ परिणामिताः, अनुमोदिता वा अमी चित्तोपादाः। अनुमोदितव्या भगवंस्तेषां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाममी चित्तोत्पादाः, यैर्बोधिसत्त्वैर्महासत्त्वैरनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम्। येषां भगवंस्तथागतोऽपरित्यक्तः, धर्मोऽपरित्यक्तः, संघोऽपरित्यक्तः, तैः कुलपुत्रैः कुलदुहितृभिश्चेमे चित्तोत्पादा अनुमोदितव्याः॥
एवमुक्ते भगवान् शक्रं देवानामिन्द्रमेतदवोचत्-एवमेतत्कौशिक, एवमेतत्। येषां कौशिक तथागतोऽपरित्यक्तः, धर्मोऽपरित्यक्तः, संघोऽपरित्यक्तः, तैः कुलपुत्रैः कुलदुहितृभिश्चेमे चित्तोत्पादा अनुमोदितव्याः। यैः कौशिक कुलपुत्रैः कुलदुहितृभिश्चेमे चित्तोपादा अनुमोदिता बोधिसत्त्वयानिकैर्वा प्रत्येकबुद्धयानिकैर्वा श्रावकयानिकैर्वा, ते क्षिप्रं तथागतानर्हतः सम्यक्संबुद्धानारागयिष्यन्ति, न विरागयिष्यन्ति। एवमुक्ते शक्रो देवानामिन्द्रो भगवन्तमेतदवोचत्-एवमेतद्भगवन्, एवमेतत्सुगत। यैः कुलपुत्रैः कुलदुहितृभिश्चेमे चित्तोत्पादा अनुमोदिता बोधिसत्त्वयानिकैर्वा प्रत्येकबुद्धयानिकैर्वा श्रावकयानिकैर्वा, ते क्षिप्रं तथागतानर्हतः सम्यक्संबुद्धानारागयिष्यन्ति, न विरागयिष्यन्ति। एवं तैरनुमोदनासहगतैश्चित्तोत्पादकुशलमूलैर्यत्र यत्रोपपत्स्यन्ते, तत्र तत्र सत्कृताश्च भविष्यन्ति, गुरुकृताश्च भविष्यन्ति, मानिताश्च भविष्यन्ति, पूजिताश्च भविष्यन्ति, अर्चिताश्च भविष्यन्ति, अपचायिताश्च भविष्यन्ति। न च ते अमनआपानि रूपाणि द्रक्ष्यन्ति। न च ते अमनआपान् गन्धान् घ्रास्यन्ति। न च ते अमनआपान् रसान् परिभोक्ष्यन्ते। न च ते अमनआपानि स्प्रष्टव्यानि स्प्रक्ष्यन्ति। न च तेषामपायेषूपपत्तिः प्रतिकाङ्क्षितव्या। स्वर्गोपपत्तिस्तेषां प्रतिकाङ्क्षितव्या। तत्कस्य हेतोः? तथा हि तैः कुलपुत्रैः कुलदुहितृभिर्वा सर्वसत्त्वसुखावहान्यप्रमेयाणामसंख्येयानां सत्त्वानां कुशलमूलान्यनुमोदितानि यैरपि भगवंश्छन्दमुत्पाद्य बोधये बोधिसत्त्वयानिकानां पुद्गलानां ते चित्तोत्पादा अनुमोदिताः, तेषां ते चित्तोत्पादा विवर्धमाना अनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेराहारका भविष्यन्ति। तेऽप्यनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्य अप्रमेयानसंख्येयान् सत्त्वान् परिनिर्वापयिष्यन्ति। भगवानाह-एवमेतत्कौशिकः, एवमेतत्, यथा त्वया वाग्भाषिता तथागतस्यैवानुभावेन। येन कौशिक कुलपुत्रेण वा कुलदुहित्रा वा बोधिसत्त्वयानिकानां पुद्गलानां ते चित्तोत्पादा अनुमोदिताः, अनेन कौशिक पर्यायेण तेन कुलपुत्रेण वा कुलदुहित्रा वा बोधिसत्त्वयानिकानां पुद्गलानां तांश्चित्तोत्पादाननुमोद्य अप्रमेयाणां सत्त्वानामसंख्येयानां सत्त्वानां कुशलमूलान्यनुमोदितानि भवन्ति, अवरोपितानि अभिनिर्हृतानि च भवन्ति॥
सुभूतिराह-कथं च भगवन् मायोपमं चित्तमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यते? एवमुक्ते भगवानायुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत्-तत्किं मन्यसे सुभूते समनुपश्यसि त्वं मायोपमं चित्तम् ? सुभूतिराह-नो हीदं भगवन्। भगवानाह-तत्किं मन्यसे सुभूते समनुपश्यसि त्वं मायाम्? आह-नो हीदं भगवन्। नाहं भगवन् मायोपमं चित्तं नापि मायां समनुपश्यामि। भगवानाह-तत्किं मन्यसे सुभूते यन्न मायां नापि मायोपमं चित्तं समनुपश्यसि, तत्किं त्वमन्यत्र मायाया मायोपमाद्वा चित्तात् तं धर्मं समनुपश्यसि यो धर्मोऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यते? आह-नो हीदं भगवन्। नाहं भगवन् अन्यत्र मायाया मायोपमाद्वा चित्तात् तं धर्मं समनुपश्यामि, यो धर्मोऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यते। सोऽहं भगवन् अन्यत्र मायाया मायोपमाद्वा चित्तात् तं धर्मसमनुश्यन् कतमं धर्ममुपदेक्ष्यामि अस्तीति वा नास्तीति वा? यश्च अत्यन्तविविक्तो धर्मः, न सोऽस्तीति वा नास्तीति वा उपैति। योऽपि धर्मोऽत्यन्ततया विविक्तः, नासावनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यते। तत्कस्य हेतोः? न हि भगवन् असंविद्यमानो धर्मोऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यते। तस्मात्तर्हि भगवन् अत्यन्तविविक्ता प्रज्ञापारमिता। यश्च धर्मोऽत्यन्तविविक्तः, नासौ धर्मो भावयितव्यः।
नाप्यसौ कस्यचिद्धर्मस्यावाहको वा निर्वाहको वा। कथं भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वोऽत्यन्तविविक्तां प्रज्ञापारमितामागम्य अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यते? अनुत्तरापि नाम भगवन् सम्यक्संबोधिरत्यन्तविविक्ता। यदा भगवन् प्रज्ञापारमिताप्यत्यन्तविविक्ता, अनुत्तरापि सम्यक्संबोधिरत्यन्तविविक्ता, तदा कथं भगवन् विविक्तेन विविक्तमभिसंबुद्धं भवति? एवमुक्ते भगवानायुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत्-साधु साधु सुभूते। एवमेतत्सुभूते, एवमेतत्। अत्यन्तविविक्ता सुभूते प्रज्ञापारमिता, अत्यन्तविविक्तैव अनुत्तरा सम्यक्संबोधिः। यत एव सुभूते अत्यन्तविविक्ता प्रज्ञापारमिता, अत एव अत्यन्तविविक्ता अनुत्तरा सम्यक्संबोधिरभिसंबुध्यते। सचेत्सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितामत्यन्तविविक्तामिति संजानीते, न सा प्रज्ञापारमिता स्यात्। एवं खलु सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितामागम्य अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यते, नापि सुभूते प्रज्ञापारमितामागम्य अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यते। न च विवेकेन विवेकमभिसंबुध्यते, अभिसंबुध्यते च बोधिसत्त्वो महासत्त्वोऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिम्। न च प्रज्ञापारमितामनागम्याभिसंबुध्यते॥
सुभूतिराह-यथाहं भगवन् भगवतो भाषितस्यार्थमाजानामि, तथा गम्भीरे भगवन् अर्थे चरति बोधिसत्त्वो महासत्त्वः। भगवानाह-एवमेतत्सुभूते, एवमेतत्। गम्भीरेऽर्थें सुभूते चरति बोधिसत्त्वो महासत्त्वः। दुष्करकारकः सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वः, यो गम्भीरेऽर्थे चरति, तं चार्थं न साक्षात्करोति यदुत श्रावकभूमौ वा प्रत्येकबुद्धभूमौ वा॥
सुभूतिराह-यथाहं भगवन् भगवतो भाषितस्यार्थमाजानामि, तथा न कश्चिद्दुष्करकारको बोधिसत्त्वो महासत्त्वः। तत्कस्य हेतोः? तथा हि भगवन् स एव धर्मो नोपलभ्यते यः साक्षात्कुर्यात्, सोऽपि धर्मो नोपलभ्यते यः साक्षात्क्रियते, सोऽपि धर्मो नोपलभ्यते येन साक्षात्क्रियेत। सचेद्भगवन् एवं भाष्यमाणो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो न संसीदति, नावलीयते न संलीयते, न विपृष्ठीभवति, नोत्रस्यति न संत्रस्यति न संत्रासमापद्यते, चरति प्रज्ञापारमितायाम्। सचेच्चरामीति न समनुपश्यति, चरति प्रज्ञापारमितायाम्। आसन्ना मेऽनुत्तरा सम्यक्संबोधिरिति सचेदेवमति न समनुपश्यति, चरति प्रज्ञापारमितायाम्। दूरीकृता मे श्रावकभूमिः प्रत्येकबुद्धभूमिर्वेति सचेदस्यैवमपि न भवति, चरति प्रज्ञापारमितायाम्। तद्यथापि नाम भगवन् आकाशस्य नैवं भवति-कस्यचिदहमासन्नः, कस्यचिद्वा दूर इति। तत्कस्य हेतोः? अविकल्पत्वाद्भगवन् आकाशस्य। एवमेव भगवन् प्रज्ञापारमितायां चरतो बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य नैवं भवति-अनुत्तरां सम्यक्सबोधिर्ममासन्ना, श्रावकभूमिः प्रत्येकबुद्धभूमिश्च मम दूर इति। तत्कस्य हेतोः? निर्विकल्पत्वाद्भगवन् प्रज्ञापारमितायाः।
तद्यथापि नाम भगवन् मायापुरुषस्य नैवं भवति-मायाकारो ममासन्नः, यः पुनरन्यो जनकायः संनिपतितः स मम दूर इति। तत्कस्य हेतोः? अविकल्पत्वाद्भगवन् मायापुरुषस्य। एवमेव भगवन् प्रज्ञापारमितायां चरतो बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य नैवं भवति-अनुत्तरा सम्यक्संबोधिर्ममासन्ना, श्रावकभूमिः प्रत्येकबुद्धभूमिश्च मम दूर इति। तत्कस्य हेतोः? अविकल्पत्वाद्भगवन् प्रज्ञापारमितायाः। तद्यथापि नाम भगवन् प्रतिभासस्य नैवं भवति-येनारम्बणेन प्रतिभास उत्पद्यते तन्ममासन्ने, ये तु खलु पुनरत्र नोपसंक्रान्ता आदर्शे वा उदकपात्रे वा ते मम दूर इति। तत्कस्य हेतोः? अविकल्पत्वाद्भगवन् प्रतिभासस्य। एवमेव भगवन् प्रज्ञापारमितायां चरतो बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य नैवं भवति-अनुत्तरा सम्यक्संबोधिर्ममासन्ना, श्रावकभूमिः प्रत्येकबुद्धभूमिश्च मम दूर इति। तत् कस्य हेतोः? अविकल्पत्वाद्भगवन् प्रज्ञापारमितायाः। तद्यथापि नाम भगवंस्तथागतस्य कश्चित्प्रियो वा अप्रियो वा न संविद्यते, तत्कस्य हेतोः? सर्वकल्पविकल्पप्रहीणत्वात्तथागतस्य, एवमेव भगवन् प्रज्ञापारमितायां चरतो बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य न कश्चित्प्रियो वा अप्रियो वा संविद्यते। तत्कस्य हेतोः? अविकल्पत्वाद्भगवन् प्रज्ञापारमितायाः। यथैव हि भगवन् सर्वकल्पविकल्पप्रहीणस्तथागतः, तथैव भगवन् प्रज्ञापारमितापि सर्वकल्पविकल्पप्रहीणा। तद्यथापि नाम भगवंस्तथागतेनार्हता सम्यक्संबुद्धेन यो निर्मितको निर्मितः, न तस्यैवं भवति-श्रावकभूमिः प्रत्येकबुद्धभूमिश्च मम दूरे, अनुत्तरा सम्यक्संबोधिर्ममासन्नेति। तत्कस्य हेतोः? अविकल्पत्वाद्भगवन्निर्मितस्य। एवमेव भगवन् बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य प्रज्ञापारमितां चरतो नैवं भवति-श्रावकभूमिः प्रत्येकबुद्धभूमिश्च मम दूरे, अनुत्तरा सम्यक्संबोधिर्ममासन्नेति। तत्कस्य हेतोः? अविकल्पत्वादेव भगवन् प्रज्ञापारमितायाः।
तद्यथापि नाम भगवन् स निर्मितको यस्य कृत्यस्य कृतशो निर्मितः, तत्कृत्यं करोति। स च निर्मितकोऽविकल्पः। तत्कस्य हेतोः? अविकल्पत्वादेव निर्मितस्य। एवमेव भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वो यस्य कृत्यस्य कृतश इमां प्रज्ञापारमितां भावयति, तच्च कृत्यं करोति, सा च प्रज्ञापारमिता अविकल्पा। तत्कस्य हेतोः? अविकल्पत्वादेव भगवन् प्रज्ञापारमितायाः। तद्यथापि नाम भगवन् दक्षेण पलगण्डेन वा पलगण्डान्तेवासिना वा दारुमयी स्त्री वा पुरुषो वा यन्त्रयुक्तः कृतो भवेत्। स यस्य कृत्यस्यार्थाय कृतः, तच्च कृत्यं करोति। स च दारुसंघातोऽविकल्पः। तत्कस्य हेतोः? अविकल्पत्वादेव भगवन् दारुसंघातस्य। एवमेव भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वो यस्य कृत्यस्य कृतश इमां प्रज्ञापारमितां भावयति, तच्च कृत्यं करोति, सा च प्रज्ञापारमिता अविकल्पा। तत्कस्य हेतोः? अविकल्पत्वादेव भगवन् अस्याः प्रज्ञापारमिताया इति॥
आर्याष्टसाहस्रिकायां प्रज्ञापारमितायां मायोपमपरिवर्तो नाम षड्विंशतितमः॥


text:
संस्कृतभारती-देहली-प्रान्तः
संस्कृतभारती देहली-प्रान्तः अष्टविभागेषु त्रिंशत् जिल्लासु च विभक्तः अस्ति । यमुनाविहारं पूर्वीविभागः दक्षिणीविभागः रामकृष्णापुरं पश्चिमीविभागः केशवपुरम् उत्तरीविभागः झण्डेवालान् च इति विभागाः सन्ति । यमुनाविहारविभागे करावलनगरं ब्रह्मपुरी गुरुतेगबहादुर रोहताशनगरम् इति चत्वारः जिल्लाः सन्ति । पूर्वीविभागे शहादरा गान्धीनगरम् इन्द्रप्रस्थः मयूरविहारम् इति जिल्लाः सन्ति । दक्षिणीविभागे लाजपतनगरं बदरपुरं कालकाजी इति त्रयः जिल्लाः सन्ति । रामकृष्णापुरम् इति विभागे अम्बेडकरनगरं मिहिरावली वसन्तः इति जिल्लाः सन्ति । पश्चिमीविभागे द्वारका नाहरगढ उत्तमनगरं नांगलोई च इति जिल्लाः सन्ति । केशवपुरविभागे तिलकनगरं जनकपुरी मोतीनगरं सरस्वतीविहारञ्च इति जिल्लाः सन्ति । उत्तरीविभागे रोहिणी कञ्झावला नरेला बुराडी इति चत्वारः जिल्लाः सन्ति । झण्डेवालान्-विभागे च छत्रशाल कमलानगरं करोलबाग पटेलनगरम् इति जिल्लाः सन्ति । देहलीप्रान्ते सप्तविस्तारकाः सन्ति ।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्॥ १।३।७८
पदच्छेदः॥
शेषात् ५।१ कर्तरि ७।१ परस्मैपदम् १।१ ९३
अर्थः॥
येभ्यः धातुभ्यः आत्मनेपदम् उक्तं, ततः अन्यत् शेषः, तस्मात् कर्त्तरि वाच्ये परस्मैपदं भवति।
उदाहरणम्॥
याति। वाति। प्रविशति।
काशिका-वृत्तिः
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् १।३।७८
पूर्वेण प्रकरणेन आत्मनेपदनियमः कृतः, न प्रस्मैपदनियमः। तत् सर्वतः प्राप्नोति, तदर्थम् इदम् उच्यते। येभ्यो धातुभ्यो येन विशेषणेन आत्मनेपदम् उक्तं ततो यदन्यत् स शेषः। शेषात् कर्तरि परस्मैपदं भवति। शेषादेव न अन्यस्मात्। अनुदात्तङित आत्मनेपदम् उक्तम् अस्ते। शेते। ततो ऽन्यत्र परस्मैपदम् भवति याति। वाति। नेर्विशः आत्मनेपदम् उक्तम् निविशते। ततो ऽन्यत्र परस्मैपदम् आविशति। प्रविशति। कर्तरि इति किम्?
पच्यते। गम्यते। कर्मकर्तरि कस्मात् परस्मैपदं न भवति, पच्यते ओदनः स्वयम् एव?
कर्तरि कर्मव्यतिहारे १।३।१४
इति द्वितीयं कर्तृग्रहणम् अनुवर्तते, तेन कर्ताएव यः कर्ता तत्र प्रस्मैपदम् भवति, कर्मकर्तरि न भवति।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
शेषात्कर्तरि परस्मैपदम् ३८२, १।३।७८
आत्मनेपद निमित्त हीनाद्धातोः कर्तरि परस्मैपदं स्यात्॥
न्यासः
शेषात्कर्तरि परस्मैपदम्। , १।३।७८
"पूर्वेण" इति। "अनुदात्तहितः" १।३।१२
इत्यादिना। "सर्वत्र प्राप्नोति" इति। अशेषेभ्योऽपि। "तदर्थमिदमुच्यते" इति। सर्वत्र परस्मैपदे प्रसक्ते तन्निवृत्त्यर्थम्; अर्थशब्दस्य निवृत्तिवचनत्वात्। तथा-मशकार्थो धूम इति। तदेनैतत् नियमार्थमित्युक्तं भवति। "येभ्यो धातुभ्यः" इत्यादिना शेषत्वं दर्शयति। "येन विशेषणेन" इति। अनुबन्धादिना। "याति, वाति" इत्यनुबन्धशेषस्योदाहरणम्। "आविशति, प्रविशति" इत्युपसर्गशेषस्यार्थशेषस्यापि। एवं गन्धनादिभ्योऽन्यत्र करोतीत्येवमादिकमुदाहरणं वेदितव्यम्। ननु च शेषादित्यनेन पञ्चम्यन्तेन धातुसमानाधिकरणेन धातुरेव विशिष्यते, नार्थः, ततश्चाशेषेषु गन्धनादिष्वर्थेषु परस्मैपदं प्राप्नोति, नैतदस्ति; गन्धनादयो हि प्रकृतेरेवार्थाः, तत्रासौ शेषग्रहणान्निवत्र्तमानस्तानपि निवत्र्तयति।
"पच्यते, गम्यते" इति। ननु च यद्यत्र परस्मैपदं स्यात्, तदा "भावकर्मणोः" १।३।१३
इति वचनमनर्थकं स्यात्, अनवकाशत्वात्, नैतदस्ति; अस्ति हि तस्यावकाशः। कः पुनरसौ?
यो न शेषः-- आस्यते, शय्यते, क्रियत इति। अनुदात्तेत्वं ङित्त्वञ्चाशेषः। "शेषात् कर्तरि" १।३।७८
इत्यत्र कर्त्तृग्रहणं सामान्यमुपात्तमिति यो देशयेत् तं प्रत्याह--"कर्मकत्र्तरि" इत्यादि। "कत्र्तरि कर्मव्यतीहारे" १।३।१४
इत्यादिना परिहरति। "कर्त्तैव यः कत्र्ता" इति। शुद्धो यः कत्र्ता, कर्त्तृवद्भावरहितो यः कर्त्तैत्यर्थः॥
बाल-मनोरमा
शेषात्कर्तरि परस्मैपदम् ९, १।३।७८
शेषात्कर्तरि। "अनुदात्तङित" इति "स्वरितञित" इति चोक्तादात्मनेपदविषयादन्यः शेषः। तदाह--आत्मनेपदनिमित्तहीनादिति। अनेन भूधातोः कर्तरि लस्य परस्मैपदं सिद्धम्। तत्र तिबादिनवके युगपत्पर्यायेण एकद्वित्रादिकतिपयरूपेण वा प्राप्ते "युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः" "अस्मद्युत्तमः" "शेषे प्रथमः" इति व्यवस्थां वक्ष्यन् प्रथमादिसंज्ञां तावदाह--तिङस्त्रीणि त्रीणि।


text:
अक्कमहादेवी
अक्कमहादेवी (ಅಕ್ಕ ಮಹಾದೇವಿ)(११३० - ११६०) कर्णाटके द्वादशशतके सम्पन्नस्य वीरशैवभक्ति-आन्दोलनस्य प्रमुखा व्यक्तिः । तया कन्नडभाषया लिखितानि वचनानि कन्नडभक्तिसाहित्याय दत्तानि अत्युत्तमानि उपायनानि । तया आहत्य ४३० वचनानि लिखितानि । बसवेश्वर, चेन्नबसवण्ण, किन्नरि बोम्मय्य, सिद्धराम, अल्लमप्रभु, दासिमय्य इत्यादयः वीरशैवशरणाः सर्वे ताम् आदरेण 'अक्क' (अग्रजा) इति निर्दिशन्ति स्म इत्येतदेव द्योतयति तस्याः महिमानम् । कर्णाटकेतिहासे सा अत्यन्तं प्रभाविनी प्रेरणादात्री महिला वर्तते । सा परमेश्वरं शिवं (चेन्नमल्लिकार्जुनः) एव पत्युः रूपेण अङ्गीकृतवती, या च माधुर्यभक्तिः मधुरभावः इति मन्यते ।
जन्म बाल्यं च[सम्पादयतु]
कर्णाटकस्य वीरशैवजङ्गमभक्ताः शरणाः इति कथ्यन्ते । तादृशेषु शिवशरणेषु सती महादेवी एव अक्कमहदेवी इति प्रसिद्धा । द्वादशे शतके निर्मलशेट्टीसुमत्योः पुत्री, कर्णाटकराज्यस्य बनवासीप्रदेशस्य बळ्ळीगावे समीपस्थे उडुतडीग्रामे ११३० तमे वर्षे जन्म प्राप्तवती । महादेव्याः मातापितरौ जैनमतावलम्बिनौ अनन्तरं शिवशरणौ जातौ आस्ताम् । एतयोः अपत्यानि न आसन्, मरुळसिद्धेश्वरशरणस्य अनुग्रहेण एका शिशुः जाता । तस्याः नाम एव महादेवी। मरुळसिद्धेश्वरशरणस्य कृपाकटाक्षतः एतस्याः कुटुम्बीयाः श्रीशैलचेन्नमल्लिकार्जुनस्य भक्ताः अभवन् । महादेव्याः विषये अधिकाः विषयाः न प्राप्ताः चेदपि मरुळसिद्धेश्वरशरणस्य प्रभावतः लिङगपूजायाम् आसक्तिः उत्पन्ना इति ज्ञायते । किन्तु गुरुलिङगदेवः इति कश्चित् शरणः काले काले गुरुस्थाने स्थित्वा मार्गदर्शनं कृतवान् ।
वैराग्यम्[सम्पादयतु]
गुरुलिङगदेवस्य कारणेन महादेवी विरागिणी जाता । आचारमती, शीलवती, विचारवती महादेवी कथं संस्कारेण विना विरागिणी, शिवस्य भक्ता च जाता इत्येव आश्चर्यकरम् । एषः दैवयोगः इति वक्तुं शक्यः । बसवेश्वरेण कृताः धार्मिककार्यक्रमाः महादेव्याः तारुण्ये बहु प्रभावम् अजनयन् । अतः बसवण्णे तस्यां भ्रातृत्वभावः,गौरवं, प्रीतिश्च आसीत् । शिवशरणानां मर्गदर्शनेन वचनसाहित्यं सृष्ट्वा आन्तरङ्गिकाः भावनाः प्रकटीकरोति स्म । समाजस्य प्रगतिविषये, धर्मप्रचारविषये, गुरुलिङगजङगमतत्त्वविषये, धार्मिकक्रान्तिकारिणां पुरुषाणां सहवासे च तस्याः अवधानम् आसीत् न तु मातापितॄणां विषये । तस्याः इष्टदेवस्य श्रीशैलमल्लिकार्जुनस्य दर्शनं करणीयम् एव इति तस्याः लक्ष्यम् । प्रापञ्चिकविषयेषु तस्याः मनः न लगति स्म । अतः शरणसती इत्येषः बिरुदः तस्याः कृते युज्यते स्म । परमसौन्दर्यवती महादेवी स्वस्य सौन्दर्यस्य विषये अवधानं न ददाति स्म । प्रापञ्चिकव्यसनानि त्यक्त्वा सर्वदा चेन्नमल्लिकार्जुनेन सह प्रेम -भावेन भवति स्म । सा विशिष्टस्वभावयुता महाव्यक्तिः । रतिस्वरूपिणी महादेवी स्वव्यक्तित्वेन बहूनां जनानां मार्गदर्शिका, प्रतिवेशिनीनां कृते ज्येष्ठा अग्रजा (कन्नडभाषया अक्क=अग्रजा) इव आसीत्।
सांसारिकजीवनम्[सम्पादयतु]
जैनमतावलम्बी कौशिकः तस्य प्रान्तस्य राजा आसीत् । रतिस्वरूपिणीं सौन्दर्यवतीं महादेवीं दृष्ट्वा तस्मिन् मोहः उत्पन्नः । कौशिकमहाराजस्य मनसि सा परिणेतव्या इति इच्छा उत्पन्ना । एतां वार्तां महादेव्याः मातापितरौ ज्ञातवन्तौ । जिनधर्मीयौ तौ एतं प्रस्तावं न अङ्गीकृतवन्तौ । किन्तु कौशिकमहाराजः तस्याः पितरौ बलात् कारागृहे स्थापितवान्। इदानीं वा पुत्री मम इच्छाम् अनुमन्येत इति तस्य चिन्तनम् आसीत् । राजाज्ञायाः विरुद्धं व्यवहारः कष्टकरः इति विचिन्त्य सा एकम् उपायं विचिन्त्य विवाहार्थम् अङ्गीकृतवती । तदनुगुणं परिस्थितिः निर्मिता । राज्ञा अपि केचन नियमाः अङ्गीकरणीयाः अभवन् । प्रथमं, कौशिकमहाराजेन जिनमतं त्यक्त्वा वीरशौवमतं अङ्गीकरणीयं द्वितीयं महादेव्या क्रियमाणायां गुरुलिङ्गजङ्गमानां सेवायां विघ्नः न आचरणीयः इत । यदा राजा शिवाराधकः भवति तदा एव महादेव्याः स्पर्शः इति तृतीयः नियमः आसीत् । राज्ञा यदि वचनभङ्गः क्रियेते तर्हि विरागिणी भूत्वा प्रासादं त्यजेयम् इत्यपि महादेवी सूचितवती आसीत् । विवाहः सम्पन्नः । राजगृहे कापि न्यूनता न आसीत् । महाराजस्य अन्तरङ्गे बहु आनन्दः जातः । किन्तु लिङ्गपूजकः भवेत्, अन्यथा महादेव्याः अङ्गस्पर्शः असम्भवः आसीत् । महाराजस्य वीरशैवधर्मंस्य आचरणे इच्छा न भवति स्म । अग्रे कदाचित् महादेव्या सह संसारस्य सुखम् अनुभवेयम् इति सः चिन्तितवान् । महादेवी कठिनव्रतधारिणी भूत्वा महाराजस्य चिन्तनानि नाशितवती । संसारिकजीवने तस्याः आसक्तिः न आसीत् । पत्न्याः व्यवहारान् दृष्ट्वा राजा कौशिकः अङ्गसुखाय तस्याः अनुरोधं कृतवान् । एतेन महादेवी रणचण्डी जाता ।
अनुभवमण्डपे[सम्पादयतु]
शरीरे विद्यमानानि आभरणानि तथा वस्त्राणि निष्कास्य क्षिप्तवती । स्वस्य शरीरस्य विषये अपि न चिन्तितवती, केशराशीं प्रसार्य रणचण्डी इव किञ्चित् कालं स्थितवती । नग्नस्थितौ महादेवी स्वस्य केशराश्या शरीरम् आच्छाद्य प्रासादतः प्रस्थितवती । राजा कौशिकः महादेव्याः एतादृशान् व्यवहारान् दृष्ट्वा शिरः अवनमय्य स्थितवान् । दिगम्बरा देवी दिव्याम्बरा जाता । देहाभिमानं जगतः सम्बन्धं च त्यक्त्वा, मतापित्रोः वचनम् अपि अश्रुत्वा चेन्नमल्लिकार्जुनः एव मम पतिः इति निर्णीय गुरोः अल्लमप्रभोः दर्शनाय प्रयाणम् आरब्धवती । तदा शरणानां कल्याणभूमिः कल्याणनगरम् आसीत् । अल्लमप्रभुः,बसवेश्वरः अन्ये महानुभावाः कल्याणनगरस्य शोभां वर्धितवन्तः आसन् । तत्रत्यः शिवानुभावमण्डपः शिवशरणानां कार्यागारः । एतं मण्डपं प्रति आगतवती अक्कमहादेवी । सर्वे एताम् आनन्देन स्वागतीकृतवन्तः । तत्र तस्याः प्रभोः लिङ्गदेवस्य दर्शनम् अभवत् । शरणबसवण्णः इतरे शरणाः च महादेव्याः निर्वाणस्थितिं दृष्ट्वा आश्चर्यंम् अनुभूतवन्तः । प्रभुलिङ्गदेवेन तस्याः निर्वाणस्थितिः उद्देशपूर्वकं शङ्किता। ‘ देहाभिमानं त्यक्तवती इति वदति तर्हि किमर्थं शाटिकां त्यक्त्वा केशैः आच्छादितवती? केशाः एव शाटिकारूपेण अङ्गानाम् आवरणं कुर्वन्ति इति खलु ! एषः गुहेश्वरलिङ्गस्य इष्टवेशः न ’ इति अल्लमप्रभुः उक्तवान् । तस्य उत्तरं बुद्धिमती महादेवी एवम् उक्तवती "पक्वभवनेन फलस्य त्वचः सौन्दर्यं नष्टं न भवति” । अतः काममुद्रां दृष्ट्वा भवतः दुःखं न भवेत् इति केशैः आवृतवती” इति । एवं महादेव्याः वादं श्रुत्वा अल्लमप्रभोः तृप्तिः अभवत् । महादेवीं बसवण्णः तथा तत्र विद्यामानाः मुक्तकण्ठैः श्लाघितवन्तः । महादेवी शरणानां प्रीतिं प्राप्य अक्कमहादेवी जाता । बसवण्णः तां स्वस्य मातृवत् गौरवभावेन दृष्टवान् । बहुकालं शिवानुभावमण्डपे स्थित्वा अक्कमहादेवी परिपूर्णज्ञानं प्राप्य उन्नतस्तरीया साधिका भूत्वा गुरूणाम् अनुग्रहार्थं निरीक्षां कृतवती । प्रभूणाम् अनुग्रहेण श्रीशैलस्य कदलीक्षेत्रं प्रति गतवती । गिरेः उपरितनकदलीक्षेत्रे तस्याः जीवनं दिव्यज्योतिरूपेण परिणतम् अभवत् । सा ज्योतिः प्रज्वलिता अभवत्। अक्कमहादेवी तत्र कर्पूरवत् ज्वलन्ती शिवसायुज्यं प्राप्तवती । तस्याः दिव्यस्वरूपम् अनन्ते आकाशे सम्मिल्य स्त्रीकुलस्य मार्गदर्शनम् अकरोत् । अक्कमहादेव्याः भक्तिभावः "शरणसती लिङ्गपतिः” इव जातः । सा स्वरचितेषु वचनेषु लोकानुभावं दृष्टान्तैः सह अत्यन्तं सरलरीत्या विवृतवती अस्ति ।


text:
सूत्रम्
क्याच्छन्दसि॥ ३।२।१७०
काशिका-वृत्तिः
क्याच् छन्दसि ३।२।१७०
क्य इति क्यच्क्यङ्क्यषां सामान्येन ग्रहणम्। क्यप्रत्ययान्ताद् धातोः छन्दसि विषये तच्छीलादिषु कर्तृषु उकारप्रत्ययो भवति। मित्रयुः। न छन्दस्यपुत्रस्य ७।४।३५
इति प्रतिषेधाद् न धीर्घः। सुम्नयुः। संस्वेदयुः छन्दसि इति किम्?
मित्रीयिता।
न्यासः
क्याच्छन्दसि। , ३।२।१७०
"मित्रयुः" इति। मित्रमिच्छतीति "सुप आत्मनः क्यच्"३।१।८
इति क्यच्। "अकृत्सार्वधातुकयोः" ७।४।२५
इति दीर्घत्वं प्राप्नोति, "क्यचि च" ७।४।३३
इतीत्त्वञ्च, एतदुभयमपि "न च्छन्दस्यपुत्रस्य" ७।४।३५
इति प्रतिषेधान्न भवति। "संस्वेदयुः"इति। लोहितादित्वात् ३।१।१३
क्यष्। "सुम्नयुः" इति। "देवसुम्नयोः" ७।४।३८
इति प्रतिषेधः। सुम्न इवाचरतीति "कर्त्तुः क्यङ सलोपश्च" ३।१।११
इति क्यङ॥
बाल-मनोरमा
क्याच्छन्दसि ९५२, ३।२।१७०
क्याच्छन्दसि। क्यप्रत्ययान्तादुप्रत्ययः स्यात्तच्छीलादिषु छन्दसीत्यर्थः। सुम्नयुरिति। सुम्नं - सुखम्।तदात्मन इच्छतीत्यर्थे सुम्नशब्दात् क्यच्। "न च्छन्दस्यपुत्रस्ये"ति निषेधात् "क्यचि चे"ति ईत्त्वम्, "अकृत्सार्वे"ति दीर्गश्च न। "सुम्नये"ति क्यजन्तादुप्रत्ययः। अतो लोपः।
तत्त्व-बोधिनी
क्याच्छन्दसि ७८२, ३।२।१७०
क्याच्छन्दसि। "क्य" इति क्यच्क्यष्क्यङां सामान्यग्रहमम्। क्यन्ताद्धातोश्छन्दसि विषये ताच्छीलादिषु उप्रत्ययो भवतीति काशिका। किद्यः क्य इति व्याख्यानात्कण्ड्वादियगपि गृह्रते। तेन "तुरण्यवोऽङ्गिरसो नक्षन्त", "सपर्येम सपर्यवः", "यमस्य योनौ शकुनं भुरण्यु"मित्यादि सिद्धम्। तुरण त्वरायां , सपर पूजयां, भुरण धारणपोषणयोरित्येते कण्ड्वादिषु पठिताः। अथ कथं "सन्तः प्रणयिवाक्यानि गृह्णन्ति ह्रनसूयवः" इति भट्टपादाः?। मृगय्वादिषु असूयशब्दो द्रष्टव्य इति हरदत्तः। सुम्नयुरिति। सुम्नशब्दात्क्यचि तदन्तादुः। "न छन्दस्यपुत्रस्ये"ति निषेधात् "क्यचि चे"ति ईत्वम्, "अकृत्सार्वे"ति दीर्घश्च न भवति।


text:
भारतवर्षः(Essay on India)August 18, 2009 at 7:23 PM | Posted in अनुच्छेदाः (Articles) | Leave a comment
अस्माकम् देशस्य प्राचीनम् नाम भारतवर्षः इति वर्तते। उत्तरस्याम् हिमालयात् दक्शिनस्याम् कन्याकुमारि प्रतीच्याम् द्वारिकायाः प्राच्याम् आस्मुद्रम् च भवति विस्तारः भारत्वर्षस्य।
अत्र देशे विविधरंगाःविविधधर्माः विविधजातयः विविधरितयश्च जनाः निवसन्ति। विविधाः भाषाः च ते भाषन्ते। सत्स्वपि अनेकेषु भेदेषु ते मिथः सस्नेहं व्यवहरन्ति।
अत्र देशे सर्वे ऋतवः यथायथं प्रवर्तन्ते। अत्र न अधिकम् शैत्यम् नापि एकान्ततः औष्ण्यम् भवति।
देशे अत्र बहुत्रातिप्रचीनानि पवित्राणि तीर्थक्शेत्राणि विलसन्ति।
अस्माकम् देशः अतीव प्रियः अस्ति।
Leave a Comment »
RSS feed for comments on this post. TrackBack URI
Leave a Reply
Blog at WordPress.com.
Entries and comments feeds.


text:
प्रयागः
वाराणसीतः १३५ कि.मी. दूरे गङ्गायमुनासरस्वतीनां सङ्गमस्थानं त्रिवेणीसङ्गमः इति ख्यातः अस्ति । सरस्वतीनदी अत्र गुप्तगामिनी अस्ति । प्रयागः इति अस्य पूर्वनाम आसीत् । ब्रह्मा एव अत्र यागं कृतवान् इति पुराणेषु उल्लिखितम् । अकबरस्य काले प्रयागस्य अलाहाबाद् इति नाम आगतम् । अत्र सङ्गमे स्नानं पवित्रम् इति भारतीयाः भावयन्ति । द्वादशवर्षेषु एकवारम् अत्र कुम्बमेला इति महान् उत्सवः प्रचलति । अत्र अक्बरः बृहत् भित्तीनां स्तम्भानां त्रयाणां महाद्वाराणां गोपुराणां च निर्माणं कारितवान् । दुर्गात् यमुनानदीवीक्षणम् अधिकानन्ददं भवति । भारतस्य स्वातन्त्र्यान्दोलने प्रमुखमस्थलम् आनन्दभवनम् आसीत् । अलाहाबादनगरे स्थितमेतत् इदानीं राष्ट्रियस्मारकमस्ति । दुर्गस्य महाद्वारस्य पुरतः अशोकस्तम्भः स्थापितः अस्ति ।


text:
हव्यकब्राह्मणाः
हव्यकाः ब्राह्मणेषु अन्यतमाः । स्मार्तब्राह्मणः ब्राह्मणपरम्परायाम् आगतस्य कृषिं कुर्वतः लघुविप्रसमूहस्य हव्यकेतिख्यातस्य समाजस्य कर्णाटकम् एव कर्मभूमिः। हव्यं = हवनीयं द्रव्यं कर्म च , कव्यं= पितृदेवतानां प्रियम् अन्नं श्राद्धादिकर्म च । एवं हव्ये कव्ये च निष्णाताः एव हव्यकाः इति कथ्यन्ते । राज्यस्य उत्तरकन्नडदक्षिणकन्नडशिवमोग्गामण्डलेषु कासरगोडुप्रान्ते च इयं जनसन्ततिः अस्ति । किन्तु कालक्रमेण उद्योगान्वेषिभिः सुशिक्षितैः देशविदेशस्य महानगरेषु वासः कृतः ।
अन्तर्विषयाः
हव्यकेतिहासः[सम्पादयतु]
पूर्वं कर्नाटकस्य बनवासिप्रदेशे कृतराज्यभारः कदम्बराजः मयूरवर्मा सप्तगोत्रान् हव्यकान् महाराष्ट्रात् आनीय स्वस्य मन्त्रिपदेषु, ग्रामाधिकारे, स्वराज्ये देवालयेषु अर्चकत्वे, छात्रेषु पाकक्रियार्थं च नियॊजयामास । ये च कृषिकार्येऽपि निष्णाताः आसन्निति कृत्वा तेषां कृते कृष्यर्थं भूमिमपि दत्तवानासीत् । एवं पूर्वं राजाश्रयेण सन्तुष्टाः हव्यकजना अद्यापि स्वस्वकर्मसु निमग्नाः नवनागरिकताप्रवाहे प्राचीनसंस्कृतिं रक्षन्तः स्वदेशे विदेशेषु च विराजन्ते ।
हव्यकमठौ[सम्पादयतु]
शिवमोग्गे विद्यमानस्य होसनगरस्य कारणगिरिसमीपे श्री रामचन्द्रापुरमठः राजते, एवम् उत्तरकन्नडे विद्यमाने शिरसि-उपमण्डले सोन्दाइति प्रदेशे स्वर्णवल्लीमठः शोभते, एतौ द्वावपि हव्यकसमाजस्य प्रमुखमठौ । हव्यकाः अदिशङ्कराचार्यप्रतिपादिताद्वैतसिद्धान्तानुयायिनः । हव्यकसमाजे पूर्वजाः प्रधानतया वैदिककार्ये पूगकृषिकार्ये न निपुणा आसन् । अस्मिन् दशके तु अनेककायक्षेत्रे योजिताः । स्वतन्त्र्यसंग्रामे कर्नाटके हव्यकानां पात्रं महत्त्वपूर्णम् आसीत् । एते लवणसत्याग्रहे तथा असहकारान्दोलनकार्येऽपि भागं गृहीतवन्तः ।
शब्दोत्पत्तिः[सम्पादयतु]
हव्यक इति पदं हवीग (हवीक) अथवा हव्यग पदादागतमिति ऊहां कृतवन्तः । अस्यार्थः वर्तते हव्यकव्य, नाम देवता एवं पितृणांकृते होमहवनादिकार्यकर्तारः इति । पूर्वकालदारभ्य राजकार्ये उत्तमतां प्राप्तुं होमहवनादिकार्यकर्तारः हव्यकाः आसन् । अधुनातन उत्तरकन्नडजिल्ला यत्र वर्तते तस्य प्रदेशस्य प्राचीननाम आसीत् “ हैव” इति । अतः हैग इति पदस्य उपयोगः जातं स्यात् । अधुनातनकालेऽपि हव्यकान् उद्धिश्य “हैगाः” इति वदन्ति । हैगुन्द इति प्रदेशस्य नाम एव ‘हव्यक’ इति कालक्रमेणागतं स्यात् । हव्यकानां वार्तालापस्य भाषायाः नाम एव हव्यककन्नडः । एतत्तु कन्नडस्य उपभाषा ।
हव्यकानां मूलः[सम्पादयतु]
हव्यकानां मूलस्थविषये कुत्राऽपि निरूपितं नास्ति । एते प्रायः ३ शतमाने आगताः ब्राह्मणसमूहः । कन्नडास्य प्रथमराजपरिवारस्थापकः मयूरवर्मा । तस्य राज्यभारसमये ब्राह्मणानाम् अभावात् धर्मिककार्याणाम् आचरणं क्लिष्टतरमासीदिति, अतः सः होमहवनादिकार्यनिर्वहणार्थं केचन हव्यककुटुम्बान् “अहिध्च्रत” इति प्रदेशात् आह्वानं कृत्वा कर्नाटके वस्तुं ग्राममपि दत्त्वा, अत्रैव जीवनं यापयितुम् अवकाशं कल्पितवान् इति केचन संशोधका वदन्ति । अस्य विषयस्य उल्लेखः सागरोपमण्डले विद्यमानस्य वरदहळ्ळि प्रदेशास्य शिलाशासने वर्तते । ते एव हव्यकाः बनवासि इति पदेशे वासं कृत्वा कालान्तरे सर्वत्र प्रसृताः ।
अद्यतनहव्यकाः[सम्पादयतु]
एतेषां जीवनाधाराः प्रारम्भतः कृषिकार्यम् । एते पूगं, नारिकेलं तण्डुलम् इत्यादीन् उत्पाद्य जीवनं यापयन्ति स्म । तथैव अनेके पौरोहित्यमपि वृत्तिरूपेण कुर्वन्ति स्म । अद्याऽपि कृषिं मुख्योध्योगरूपेणा कुर्वन्ति, तथापि अद्यतनदिवसे हव्यकाः विविधकार्यक्षेत्रे भागं गृहीतवन्तः, धार्मिककार्ये हव्यकजनाः शङ्कराचार्याणाम् अद्वैतसिद्धान्तस्य अनुष्ठानार्थं स्वर्णवल्लिमठं तथा रामचन्द्रापुरमठम् आश्रयन्ति ।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
विश्वे हव्यकानां जनसंख्या २२,००,०००, इति ऊह्यते ।
उपनाम[सम्पादयतु]
हव्यकसमाजे अधिकतया दृश्यते भट्ट, हेगडे च । उपाध्याय, उपाध्य, हेब्बार्, शास्त्री, शर्मा, भागवत, राव्, पण्डित, सभाहित, जोयस, गांवकर, पुरोहित, पुराणिक, जोशि इत्यादयः । एतानि सर्वाणि अपि नामानि तेषाम् उद्योगान् सामाजिकस्थानानि च द्योतयन्ति । कर्कि, दोड्डेरि, नडहळ्ळि इत्यादयः ग्रामाकारणतः आगतानि नामानि उपनामरूपेण योजितं भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Official Havyaka Mahasabha site
- Sri Ramachandrapura Matha's blog
- Ramachandrapura Mata
- Sonda Swarnavalli Mata
- Shri Bharathi Gurukulam site
- Oppanna.com: Havyaka Blog portal
- Information about HavyakaSagara group
- Official Havyaka Association of Americas site
- Havyaka Forex
- Havyaka Recipe
- Information about Yakshagana
- Roots of Havyaka Brahmins
- Some more Havyaka information
- Kuntikan Mata
- Havyaka Mahiti Kendra
- List of Havyaka related websites and forums on the net


text:
सूत्रम्
हेतुहेतुमतोर्लिङ्॥ ३।३।१५६
काशिका-वृत्तिः
हेतुहेतुमतोर् लिङ् ३।३।१५६
तेहुः कारणम्। हेतुमत् फलम्। हेतुभूते हेतुमति चार्थे वर्तमानाद् धातोः लिङ् प्रत्ययो भवति। सर्वलकाराणाम् अपवादः। दक्षिणेन चेद् यायान्न शकटं पर्याभवेत्। यदि कमलकमाह्वयेन्न शकटं पर्याभवेत्। दक्षिणेन चेद् यास्यति न शकटं पर्याभविष्यति। तत्र विभाषाग्रहणं तावदनन्तरम् एव अनुवर्तते। लिङिति वर्तमाने पुनर् लिङ्ग्रहणं कालविशेषप्रतिपत्त्यर्थम्। तेन इह न भवति, हन्ति इति पलायते, वर्षति इति धावति। क्रियातिपत्तौ लृङ् भवति।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
हेतुहेतुमतोर्लिङ् ७६८, ३।३।१५६
वा स्यात्। कृष्णं नमेच्चेत्सुखं यायात्। कृष्णं नंस्यति चेत्सुखं यास्यति। (भविष्यत्येवेष्यते)। नेह। हन्तीति पलायते॥ विधिनिमन्त्रणेति लिङ्। विधिः प्रेरणं भृत्यादेर्निकृष्टस्य प्रवर्तनम्। यजेत॥ निमन्त्रणं नियोगकरणम्, आवश्यके श्राद्धभोजनादौ दौहित्रादेः प्रवर्तनम्। इह भुञ्जीत॥ आमन्त्रणं कामचारानुज्ञा। इहासीत॥ अधीष्टं सत्कारपूर्वको व्यापारः। पुत्रमध्यापयेद् भवान्॥ संप्रश्नः संप्रधारणम्। किं भो वेदमधीयीय उत तर्कम्॥ प्रार्थनं याच्ञा। भो भोजनं लभेय। एवं लोट्॥
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
इति लकारार्थप्रक्रिया ७६८, ३।३।१५६
इति तिङन्तं समाप्तम्॥
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
अथ कृदन्ते कृत्प्रक्रिया ७६८, ३।३।१५६
बाल-मनोरमा
हेतुहेतुमतोर्लिङ् ६३६, ३।३।१५६
हेतुहेतुमतोर्लिङ्। पूर्वसूत्राद्विभाषानुवृतिं()त मत्वा आह-- वा स्यादिति। पक्षे लृट्। हेतुभूते फलभूते वाऽर्थे वर्तमानाद्धातोर्लिङ् वा स्यादिति यावत्। भविष्यत्येवेति। लिङित्यनुवर्तमाने पुनर्लिङ्ग्रहणादिति भावः। हन्तीति। इतिर्हेतौ। वर्तमानकालिकहननाद्धेतोरित्यर्थः। अत्र लिङ्()निमित्तसत्त्वाद्भविष्यति तु क्रियातिपत्तौ भूते च लृङ्।
तत्त्व-बोधिनी
हेतुहेतुमतोर्लिङ् ५२७, ३।३।१५६
हेतुहेतु। विभाषेत्स्याऽनुवर्तनादाह-- वा स्यादिति। नमेच्चेदिति। कृष्णनतिः सुखप्राप्तौ हेतुः।
*भविष्यत्येवेष्यते। भविष्यत्येवेति। लिङित्यनुवर्तमाने पुनर्लिङ्ग्रहणं कालविशेषप्रतिपत्त्यर्थमिति भावः। हन्तीत्यादि। ननु "लक्षणहेत्वोः क्रियायाः" इति हन्तेः शतृप्रत्ययः स्यात्, हननस्य पलायने हेतुत्वात्। मैवम्। "देवत्रातो गलो ग्राह इति योगे च सद्विधिः। मिथस्ते न विभाष्यन्ते गवाक्षः संशितव्रतः" इति "शाच्छोरन्यतरस्यामिति सूत्रे भाष्ये व्यवस्थापितत्वात्। व्याख्यातं च कैयटेन तत्रैव सूत्रे-- "देवत्रात्" इति संज्ञा। तत्र "नुदविदोन्दत्राघ्राह्यीभ्योऽन्यतरस्या"मिति न णत्वं भवति--देवत्राण इति। किं तु देवत्रात इत्येव। "ग्रो यङि", "अचि विभाषा" इति प्राण्यह्गे नित्यं लत्वम्। गलः। विषवाचके "गर" इत्यत्र न भवति। "विभाषा ग्रहः" इति णप्रत्ययो जलचरे भवति-- ग्राहः। ज्योतिषि न, --ग्रहः। "लक्षणहेत्वो"रिति सूत्रे "नन्वोर्विभाषे"त्यतो विबाषेत्यनुवर्त्त्य व्यवस्थितविभाषाश्रयणादितिशब्दयोगे सद्विधिः = शतृशानचौ न भवतः। हन्तीति पलायते। वातायने-- "गवाक्षः"। अन्यत्र त्ववङ्न भवति-- गोऽक्षः। संशितव्रत इति बहुव्रीहिः। अत्र "शाच्छोरन्यतरस्या"मिति संशात इतीत्वविकल्पो न भवति। अन्यत्र तु शातः। शितः। ते = पूर्वोक्तनत्वादिविधयो, मिथः =परस्परम् एकविषये, न विकल्प्यन्ते-- तत्तद्विधायकसूत्रे व्यवस्थितविभाषाश्रयणादिति भावः। क्रियातिपत्तौ तु भूते भविष्यति च नित्यं लृङ्। यद्यवर्षिष्यत् सस्यमुपत्स्यम्।


text:
सूत्रम्
यञिञोश्च॥ ४।१।१०१
काशिका-वृत्तिः
यञिञोश् च ४।१।१०१
यञन्तातिञन्ताच् च प्रातिपदिकादपत्ये फक् प्रत्ययो भवति। गार्ग्यायणः। वात्स्यायनः। इञन्तात् दाक्षायणः। प्लाक्षायणः। द्वीपादनुसमुद्रं यञ् ४।३।१०
, सुतङ्गमादिभ्य इञ् ४।२।७९
इत्यतो न भवति। गोत्रग्रहणेन यञिञौ विशेष्येते। तदन्तात् तु यून्येव अयं प्रत्ययः, गोत्राद् यूनि प्रत्ययो भवति इति वचनात्।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
यञिञोश्च १०१५, ४।१।१०१
गोत्रे यौ यञिञौ तदन्तात्फक् स्यात्॥
न्यासः
यञिञोश्च। , ४।१।१०१
अथ "द्वीपादनुसमुद्रं यञ्" ४।३।१०
इति यो यञ् विहितः, यश्च "वृञ्छण्" ४।२।७९
इत्यादिना सूत्रेण सुतङ्गमादिभ्य इञिति तदन्तात् कस्मान्न भवति, न ह्रत्र कश्चिद्विशेष उपात्तः?इत्यत आहः-- "द्वीपादनुसमुद्रं यञ्" इत्यादि। गोत्रग्रहणेन ह्रत्र यञिञौ विशेष्येते-- गोत्रे यौ यञिञाविति। न च "द्वीपात्" ४।३।१०
इत्यादिना गोत्रे यञ् विहितः,किं तर्हि?
जातादावर्थविशेषे। नापि सुतङ्गमादिभ्यो गोत्रे इञ् विहितः, किं तर्हि?
तदस्मिन्नस्तीति देशे" (४।२।६७,७०) इत्येवमादिषु चतुष्र्वर्थेषु, तेन तदन्तान्न भवति। यदि तर्हि गोत्रग्रहणेनेह यञिञौ विशेष्येते, न प्रत्ययार्थः, एवं सति क्वायं प्रत्ययो भवतीति न विज्ञायत इत्यत आह--"तदन्तात्" इत्यादि। कस्मात् तदित्याह-- "गोत्राद्यूनीति वचनात्" इति॥
बाल-मनोरमा
यञिञोश्च १०८७, ४।१।१०१
यञिञोश्च। "गोत्रे" इत्यधिकृतं यञिञोर्विशेषणं, नतु विधेयस्य फकः, व्याख्यानात्। तदाह--गोत्रे यौ यञिञाविति। सामथ्र्याद्यून्ययम्। न हि गोत्रप्रत्ययात् गोत्रप्रत्ययोऽस्ति, "एको गोत्रे" इति नियमात्। अनातीति। गर्गस्य गोत्रं गार्ग्यः। गर्गादित्वाद्यञ्। गाग्र्यस्यापत्यं युवेत्यर्थे यञन्तात्फकि आयन्नादेश "अनाती"ति पर्युदासात् "आपत्यस्य चे"ति यलोपाऽभावे णत्वे "गाग्र्यायण" इति रूपमित्यर्थः। दाक्षायण इति। दक्षस्य गोत्रापत्यं दाक्षिः, अत इञ्, दाक्षेरपत्यं युवा दाक्षायणः। इञन्तात्फक्। गोत्रे किम्?। सुतङ्गमस्यादूरभव इत्यर्थे "सुतङ्गमादिभ्य इ"ञितीञि सौतङ्गमेरपत्ये न फक्।
तत्त्व-बोधिनी
यञिञोश्च ९०८, ४।१।१०१
यञिञोश्च।अधिकारप्राप्तं गोत्रग्रहणं यञिञोर्विशेषणं न तु विधेयस्य फकः, व्याख्यानात्। तदेतदाह---गोत्रे याविति। गोत्रे किम्()। "द्वीपादनुसमुद्रं"यञ"द्वीपे भवो द्वौप्यः। सुतङ्गमादिभ्यश्चातुरर्थिक इञ्। सौतङ्गमिः। तदपत्ये फक्मा भूत्। फक्स्यादिति। सामथ्र्याद्यृन्ययम्।


text:
सूत्रम्
खलगोरथात्॥ ४।२।४९
काशिका-वृत्तिः
खलगोरथात् ४।२।५०
खलगोरथशब्देभ्यः यः प्रत्यय भवत् तस्य समूहः इत्येतस्मिन् विषये। खलानां समूहः खल्या। गव्या। रथ्या। पाशादिष्वपाठः उत्तरार्थः।
न्यासः
खलगोरथात्। , ४।२।४९
गोशब्दादणि प्राप्ते, खलरथाब्यामचित्तलक्षणे ठकीदं वचनम्। अत्र पाशादिष्वेव खलादीनां पाठः कस्मान्न कृतः? इत्याह-- "पाशादिष्वपाठ उत्तरार्थः" इति। उत्तरसूत्र इनित्रकट()चः खलादिभ्य एव यथा स्युः, पाशादिभ्यो मा भूदिति॥
बाल-मनोरमा
खलगोरथात् १२४०, ४।२।४९
खलगोरथात्। समूह इत्येव। खल, गो, रथ एभ्यो यः स्यादित्यर्थः। खल्या गव्य रथ्येति। खलानां गवां रथानां च समूह इति विग्रहः। यद्यपि पाशिद्ष्वेव एषां पाठो युक्तस्तथापि उत्तरसूत्रे एषामेवानुवृत्त्यर्थं पृथक् पाठः।


text:
२० तथागतद्धर्यभिसंस्कारपरिवर्तः
Technical Details
२० तथागतद्धर्यभिसंस्कारपरिवर्तः।
अथ खलु यानि तानि साहस्रलोकधातुपरमाणुरजःसमानि बोधिसत्त्वकोटीनयुतशतसहस्राणि पृथिवीविवरेभ्यो निष्क्रान्तानि, तानि सर्वाणि भगवतोऽभिमुखमञ्जलिं प्रगृह्य भगवन्तमेतदूचुः-वयं भगवन् इमं धर्मपर्यायं तथागतस्य परिनिर्वृतस्य सर्वबुद्धक्षेत्रेषु यानि यानि भगवतो बुद्धक्षेत्राणि, यत्र यत्र भगवान् परिनिर्वृतो भविष्यति, तत्र तत्र संप्रकाशयिष्यामः। अर्थिनो वयं भगवन् अनेनैकवमुदारेण धर्मपर्यायेण धारणाय वाचनाय देशनाय संप्रकाशनाय वा लिखनाय॥
अथ खलु मञ्जुश्रीप्रमुखानि बहूनि बोधिसत्त्वकोटीनयुतशतसहस्राणि यानि अस्यां सहायां लोकधातौ वास्तव्यानि, भिक्षुभिक्षुण्युपासकोपासिका देवनागयक्षागन्धर्वासुरगरूडकिन्नरमहोरगमनुष्यामनुष्याः, बहवश्च गङ्गानदीवालिकोपमा बोधिसत्त्वा महासत्त्वा भगवन्तमेतदूचुः-वयमपि भगवन् इमं धर्मपर्यायं संप्रकाशयिष्यामस्तथागतस्य परिनिर्वृतस्य अद्दष्टेनात्मभावेन, भगवन् अन्तरीक्षे स्थिता घोषं संश्रावयिष्यामः, अनवरोपितकुशलमूलानां च सत्त्वानां कुशलमूलान्यवरोपयिष्यामः॥
अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायां तेषां पौर्विकाणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां गणिनां महागणिनां गणाचार्याणामेकं प्रमुखं विशिष्टचारित्रं नाम बोधिसत्त्वं महासत्त्वं महागणिनं गणाचार्यमामन्त्रयामास-साधु साधु विशिष्टचारित्र। एवं युष्माभिः करणीयमस्य धर्मपर्यायस्यार्थे। यूयं तथागतेन परिपाचिताः॥
अथ खलु भगवान् शाक्यमुनिस्तथागतः स च भगवान् प्रभूतरत्नस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः परिनिर्वृतः स्तूपमध्ये। सिंहासनोपविष्टौ द्वावपि स्मितं प्रादुष्कृरुतः, मुखविवरान्तराभ्यां च जिह्वेन्द्रियं निर्णामयतः। ताभ्यां च जिह्वेन्द्रियाभ्यां यावद् ब्रह्मलोकमनुप्राप्नुतः। ताभ्यां च जिह्वेन्द्रियाभ्यां बहूनि रश्मिकोटीनयुतशतसहस्राणि निश्चरन्ति स्म। तासु च रश्मिष्वेकैकस्या रश्मेर्बहूनि बोधिसत्त्वकोटीनयुतशतसहस्राणि निश्चेरुः। सुवर्णवर्णाः कायैर्द्वात्रिंशद्भिर्महापुरुषलक्षणैः समन्वागताः पद्मगर्भे सिंहासने निषण्णाः। ते च बोधिसत्त्वा दिग्विदिक्षु लोकधातुशतसहस्रेषु विसृताः, सर्वासु दिग्विदिक्ष्वन्तरीक्षे स्थिता धर्मं देशयामासुः। यथैव भगवान् शाक्यमुनिस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो जिह्वेन्द्रियेण ऋद्धिप्रातिहार्यं करोति प्रभूतरत्नश्च तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः तथैव ते सर्वे तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः, ये तेऽन्यलोकधातुकोटीनयुतशतसहस्रेभ्योऽभ्यागता रत्नवृक्षमूलेषु पृथक् पृथक् सिंहासनोपविष्टा जिह्वेन्द्रियेण ऋद्धिप्रातिहार्यं कुर्वन्ति॥
अथ खलु भगवान् शाक्यमुनिस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः ते च सर्वे तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः तमृद्धयभिसंस्कारं परिपूर्णं वर्शशतसहस्रं कृतवन्तः। अथ खलु वर्षशतसहस्रस्यात्ययेन ते तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धास्तानि जिह्वेन्द्रियाणि पुनरेवोपसंहृत्य एकस्मिन्नेव क्षणलवमुहूर्ते समकालं सर्वैर्महासिंहोत्कासनशब्दः कृतः, एकश्चाच्छटासंघातशब्दः कृतः। तेन च महोत्कासनशब्देन महाच्छटासंघातशब्देन यावन्ति दशसु दिक्षु बुद्धक्षेत्रकोटीनयुतशतसहस्राणि, तानि सर्वाण्याकम्पितान्यभूवन्, प्रकम्पितानि संप्रकम्पितानि चलितानि प्रचलितानि संप्रचलितानि वेधितानि प्रवेधितानि संप्रवेधितानि। तेषु च सर्वेषु बुद्धक्षेत्रेषु यावन्तः सर्वसत्त्वा देवनागयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहोरगमनुष्यामनुष्याः, तेऽपि सर्वे बुद्धानुभावेन तत्रस्था एवमिमां सहां लोकधातुं पश्यन्ति स्म। तानि च सर्वतथागतकोटीनयुतशतसहस्राणि रत्नवृक्षमूलेषु पृथक् पृथक् सिंहासनोपविष्टानि भगवन्तं च शाक्यमुनिं तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धं तं च भगवन्तं प्रभूतरत्नं तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धं परिनिर्वृतं तस्य महारत्नस्तूपस्य मध्ये सिंहासनोपविष्टं भगवता शाक्यमुनिना तथागतेन सार्धं निषण्णां ताश्च तिस्रः पर्षदः पश्यन्ति स्म। दृष्ट्वा च आश्चर्यप्राप्ता अद्भुतप्राप्ता औद्बिल्यप्राप्ता अभूवन्। एवं च अन्तरीक्षाद् घोषमश्रौषुः-एष मार्षा अप्रमेयाण्यसंख्येयानि लोकधातुकोटीनयुतशतसहस्राण्यतिक्रम्य सहा नाम लोकधातुः। तस्यां शाक्यमुनिर्नाम तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धाः। स एतर्हि सद्धर्मपुण्डरीकं नाम धर्मपर्यायं सूत्रान्तं महावैपुल्यं बोधिसत्त्वाववादं सर्वबुद्धपरिग्रहं बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां संप्रकाशयति। तं यूयमध्याशयेन अनुमोदध्वम्, तं च भगवन्तं शाक्यमुनिं तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धं तं च भगवन्तं प्रभूतरत्नं तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धं नमस्कुरुध्वम्॥
अथ खलु ते सर्वसत्त्वा इममेवंरूपमन्तरीक्षान्निर्घोषं श्रुत्वा तत्रस्था एव नमो भगवते शाक्यमुनये तथागतायार्हते सम्यक्संबुद्धायेति वाचं भाषन्ते स्म अञ्जलिं प्रगृह्य। विविधाश्च पुष्पधूपगन्धमाल्यविलेपनचूर्णचीवरच्छत्रध्वजपताकावैजयन्त्यो येनेयं सहा लोकधातुस्तेन क्षिपन्ति स्म, नानविधानि चाभरणानि पिन्धाणि हारार्धहारमणिरत्नान्यपि क्षिपन्ति स्म, भगवतः शाक्यमुनेः प्रभूतरत्नस्य च तथागतस्य पूजाकर्मणे, अस्य च सद्धर्मपुण्डरीकस्य धर्मपर्यायस्य। ताश्च पुष्पधूपगन्धमाल्यविलेपनचूर्णचीवरच्छत्रध्वजपताकावैजयन्त्यस्तानि च हारार्धहारमणिरत्नानि क्षिप्तानि इमां सहां लोकधातुमागच्छन्ति स्म। तैश्च पुष्पधूपगन्धमाल्यविलेपनचूर्णचीवरच्छत्रध्वजपताकावैजयन्तीराशिभिर्हारार्धहारैर्मणिरत्नैश्च अस्यां सहायां लोकधातौ सार्धं तैरन्यर्लोकधातुकोटीनयुतशतसहस्रैरेकीभूतैर्ये तेषु तथागताः संनिषण्णाः, तेषु सर्वेषु वैहायसेऽन्तरीक्षे समन्तान्महापुष्पवितानं परिसंस्थितमभूत्॥
अथ खलु भगवांस्तान् विशिष्टचारित्रप्रमुखान् बोधिसत्त्वान् महासत्त्वानामन्त्रयामास-अचिन्त्यप्रभावाः कुलपुत्रास्तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः। बहून्यप्यहं कुलपुत्राः कल्पकोटीनयुतशतसहस्राणि अस्य धर्मपर्यायस्य परीन्दनार्थं नानाधर्मप्रमुखैर्बहूनानुशंसान् भाषेयम्। न चाहं गुणानां पारं गच्छेयमस्य धर्मपर्यायस्य भाषमाणः। संक्षेपेण कुलपुत्राः सर्वबुद्धवृषभिता सर्वबुद्धरहस्यं सर्वबुद्धगम्भीरस्थानं मया अस्मिन् धर्मपर्याये देशितम्। तस्मात्तर्हि कुलपुत्रा युष्माभिस्तथागतस्य परिनिर्वृतस्य सत्कृत्य अयं धर्मपर्यायो धारयितव्यो देशयितव्यो लिखितव्यो वाचयितव्यः प्रकाशयितव्यो भावयितव्यः पूजयितव्यः। यस्मिंश्च कुलपुत्राः पृथिवीप्रदेशे अयं धर्मपर्यायो वाच्येत वा प्रकाश्येत वा देश्येत वा लिख्येत वा चिन्त्येत वा भाष्येत वा स्वाध्यायेत वा पुस्तकगतो वा तिष्ठत् आरामे वा विहारे वा गृहे वा वने वा नगरे वा वृक्षमूले वा प्रासादे वा लयने वा गुहायां वा, तस्मिन् पृथिवीप्रदेशे तथागतमुदिश्य चैत्यं कर्तव्यम्। तत्कस्य हेतोः? सर्वतथागतानां हि स पृथिवीप्रदेशो बोधिमण्डो वेदितव्यः। तस्मिंश्च पृथिवीप्रदेशे सर्वतथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धा इति वेदितव्यम्। तस्मिंश्च पृथिवीप्रदेशे सर्वतथागतैर्धर्मचक्रं प्रवर्तितम्, तस्मिंश्चपृथिवीप्रदेशे सर्वतथागताः परिनिर्वृता इति वेदितव्यम्॥
अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत—
अचिन्तिया लोकहितान धर्मता
अभिज्ञज्ञानस्मि प्रतिष्ठितानाम्।
ये ऋद्धि दर्शेन्ति अनन्तचक्षुषः
प्रामोद्यहेतोरिह सर्वदेहिनाम्॥१॥
जिह्वेन्द्रियं प्रापिय ब्रह्मलोकं
रश्मीसहस्राणि प्रमुञ्चमानाः।
आश्चर्यभूता इह ऋद्धिदर्शिताः
ते सर्वि ये प्रस्थित अग्रबोधौ॥२॥
उत्कासितं चापि करोन्ति बुद्धा
एकाच्छटा ये च करोन्ति शब्दम्।
ते विज्ञपेन्ती इमु सर्वलोकं
दशो दिशायां इम लोकधातुम्॥३॥
एतानि चान्यानि च प्रातिहार्या
गुणान्निदर्शेन्ति हितानुकम्पकाः।
कथं नु ते हर्षित तस्मि काले
धारेयु सूत्रं सुगतस्य निर्वृते॥४॥
बहू पि कल्पान सहस्रकोट्यो
वदेय वर्णं सुगतात्मजानाम्।
ये धारयिष्यन्तिम सूत्रमग्रं
परिनिर्वृते लोकविनायकस्मिन्॥५॥
न तेष पर्यन्त भवेद्गुणानां
आकाशधातौ हि यथा दिशासु।
अचिन्तिया तेषा गुणा भवन्ति
ये सूत्र धारेन्ति इदं शुभं सदा॥६॥
दृष्टो अहं सर्व इमे च नायका
अयं च यो निर्वृतु लोकनायकः।
इमे च सर्वे बहुबोधिसत्त्वाः
पर्षाश्च चत्वारि अनेन दृष्टाः॥७॥
अहं च आरागितु तेनिहाद्य
इमे च आरागित सर्वि नायकाः।
अयं च यो निर्वृतको जिनेन्द्रो
ये चापि अन्ये दशसू दिशासु॥८॥
अनागतातीत तथा च बुद्धाः
तिष्ठन्ति ये चापि दशसु द्दिशासु।
ते सर्वि दृष्टाश्च सुपूजिताश्च
भवेयु यो धारयि सूत्रमेतत्॥९॥
रहस्यज्ञानं पुरुषोत्तमानां
यं बोधिमण्डस्मि विचिन्तितासीत्।
अनुचिन्तयेत्सो पि तु क्षिप्रमेव
यो धारयेत् सूत्रिमु भूतधर्मम्॥१०॥
प्रतिभानु तस्यापि भवेदनन्तं
यथापि वायुर्न कहिंचि सज्जति।
धर्मेऽपि चार्थे च निरुक्ति जानति
यो धारयेत् सुत्रमिदं विशिष्टम्।११॥
अनुसंधिसूत्राण सदा प्रजानति
संधाय यं भाषितु नायकेहि।
परिनिर्वृतस्यापि विनायकस्य
सूत्राण सो जानति भुतमर्थम्॥१२॥
चन्द्रोपमः सूर्यसमः स भाति
आलोकप्रद्योतकरः स भोति।
विचरन्तु सो मेदिनि तेन तेन
समादपेती बहुबोधिसत्त्वान्॥१३॥
तस्माद्धि ये पण्डित बोधिसत्त्वाः
श्रुत्वानिमानीद्दश आनुशंसान्।
धारेयु सूत्रं मम निर्वृतस्य
न तेष बोधाय भवेत संशयः॥१४॥
इति श्रीसद्धर्मपुण्डरीके धर्मपर्याये तथागतद्धर्यभिसंस्कारपरिवर्तो नाम विंशतितमः॥


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया॥ २।३।८
पदच्छेदः॥
कर्मप्रवचनीययुक्ते ७।१ ११ द्वितीया १।१
काशिका-वृत्तिः
कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया २।३।८
कर्मप्रवचनीयैर् युक्ते द्वितीया विभ्क्तिर् भवति। अनुर् लक्षणे १।४।८३
शाकल्यसय संहिताम् अनुप्रावर्षत्। आगस्त्यम् अन्वसिञ्चत् प्रजाः।
न्यासः
कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया। , २।३।८
"शाकल्यस्य संहितामनु प्रावर्षत्" इति। "अनुर्लक्षणे" १।४।८३
इति कर्मप्रवचनयीसंज्ञा।
बाल-मनोरमा
कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया ५४०, २।३।८
कर्मप्रवचनीय। युक्ते इति भावे क्तः। तदाह--एतेन योगे इति जपमन्विति। कदा पर्जन्योऽवर्षदिति प्रश्ने उत्तरमिदम्। अत्र वृष्टिकाल उपदेश्यः, स च दुज्र्ञानत्वात्"शाखाग्रं प्रति द्विकलश्चन्द्र" इतिवत्प्रज्ञानं किंचिदवलम्ब्यैव ज्ञाप्यः। जपोऽत्र प्रज्ञानम्, तत्र जपकाले पर्जन्यः प्रावर्षदिति संभवति। हेतुभूतजपो ह्रत्र लक्षणम्। हेतुत्वं च पूर्वकालवृत्तित्वघटितम्। एवंच वर्षहेतुभूतवरुणजपोत्तरकाले पर्जन्यः प्रावर्षदित्युत्तरं पर्यवस्यति। तत्र लक्षणत्वं हेतुत्त्वं चेति द्वयं द्वितीयार्थः। तदुभयमनुना द्योत्यते। लक्षणत्वं च ज्ञानजनकज्ञानविषयत्वम्। जपज्ञानेन तदुत्तरकालविशिष्टा वृष्टिज्र्ञाप्यते। ततस्च जपात्मकहेतुज्ञानजन्यज्ञानविषयो वर्षणमिति बोधः। तदाह--हेतुभूतेति। अनभिहिताधिकारान्न पर्जन्यात्तृतीया, तस्य तिङा अभिहितत्वात्। ननु हेतुत्वाऽविवक्षायां "वृक्षमनु विद्योतते विद्यु"दित्यत्र "अनुर्लक्षणे"इत्यत्र तदनुपादानात्। एवंच हेतुत्वाऽविवक्षायां "वक्षमनु विद्योतते विद्यु"दित्यत्र "अनुर्लक्षणे" इति सावकाशम्। "हेतौ" इति तृतीया तु "धनेन कुल"मित्यादौ सावकाशा। "पर्जन्यो जपमनु प्रावर्ष"दित्यत्र तु तदुभयमपि प्रसक्तम्। तत्र परत्वाद्धेतुतृतीयैव स्यादित्यत आह--परापीति। "अनुर्लक्षणे" #इति कर्मप्रवचनीयत्वप्रयुक्तद्वितीयाविधिनेत्यर्थः। पुनः संज्ञेति। "वृक्षमनु विद्योतते विद्यु" दित्यत्र हि "अनुर्लक्षणे" इत्यस्य न प्रयोजनम्, "लक्षणेत्थ"मित्येव सिद्धेः। ततश्च "अनुर्लक्षणे" इत्यारम्भसामथ्र्याद्धेतुभूते लक्षणेऽनोः कर्मप्रवचनीयत्वलब्धया द्वितीयया हेतौतृतीया बाध्यत इति विज्ञायते इत्यर्थः। ततश्च हेतुत्वमपि शाब्दबोधे विषय इति फलति।