text:
प्राच्यानां दक्षिणतः शुभदाः ( शुभदः) काकाः करायिका वांवामा) । विपरीतमन्यदेशेष्ववधिः लोकप्रसिद्ध्यैव ॥१॥
वैशाखे निरुपहते वृक्षे नीडः सुभिक्षशिवदाता । निन्दितकण्टकिशुष्केष्वसुभिक्षभयानि तद्देशे ॥२॥
नीडे प्राक् शाखायां शरदि भवेत् प्रथमवृष्टिः अपरस्याम् । याम्योत्तरयोः मध्यात् ( मध्या) प्रधानवृष्टिः तरोरुपरि ॥३॥
शिखिदिशि मण्डलवृष्टिः नैरृत्यां शारदस्य निष्पत्तिः । परिशेषयोः सुभिक्षं मूषकसंपग ( मूषकसंपत् तु) वायव्ये ॥४॥
शरदर्भगुल्मवल्लीधान्यप्रासादगेहनिम्नेषु । शून्यो भवति स देशश्चौरानावृष्टिरोगार्तः ॥५॥
द्वित्रिचतुःशावत्वं सुभिक्षदं पंचभिः नृपान्यत्वम् । अण्डावकिरणमेकाण्डताप्रसूतिश्च न शिवाय ॥६॥
चौरकवर्णैश्चौराश्चित्रैः मृत्युः सितैः तु वह्निभयम् । विकलैः दुर्भिक्षभयं काकानां निर्दिशेत्शिशुभिः ॥७॥
अनिमित्तसंहतैः ग्राममध्यगैः क्षुद्भयं प्रविरुवद्भिः ( प्रवाशद्भिः । रोधश्चक्राकारैः अभिघातो वर्गवर्गस्थैः ॥८॥
अभयाश्च तुण्डपक्षैश्चरणविघातैः जनान् अभिभवन्तः । कुर्वन्ति शत्रुवृद्धिं निशि विचरन्तो जनविनाशम् ॥९॥
सव्येन खे भ्रमद्भिः स्वभयं विपरीतमण्डलैश्च परात् । अत्याकुलं भ्रमद्भिः वातौद्भ्रमो भवति काकैः ॥१०॥
ऊर्ध्वमुखाश्चलपक्षाः पथि भयदाः क्षुद्भयाय धान्यमुषः । सेनांगस्था युद्धं परिमोषं चान्यभृतपक्षाः ॥११॥
भस्मास्थिकेशपत्राणि विन्यसन् पतिवधाय शय्यायाम् । मणिकुसुमाद्यवहनने ( अवहनेन) सुतस्य जन्माप्यथांगनायाश् ( जन्मांगनायाश्च) ( जन्मान्यथा) च ॥१२॥
पूर्णाननेऽर्थलाभः सिकताधान्यार्द्रमृत्कुसुमपूर्वैः । भयदो जनसंवासाद् यदि भाण्डानि अपनयेत् काकः ॥१३॥
वाहनशस्त्रौपानत्छत्रछायांगकुट्टने मरणम् । तत्पूजायां पूजा विष्ठाकरणेऽन्नसंप्राप्तिः ॥१४॥
यद्द्रव्यमुपनयेत् तस्य लब्धिः अपहरति चेत् प्रणाशः स्यात् । पीतद्रव्यैः ( पीतद्रव्ये) कनकं वस्त्रं कार्पासिकैः सितैः ( कार्पासिके सिते) रूप्यम् ॥१५॥
सक्षीरार्जुनवञ्जुलकूलद्वयपुलिनगा रुवन्तश्च । प्रावृषि वृष्टिं दुर्दिनमनृतौ स्नाताश्च पांशुजलैः ॥१६॥
दारुणनादः तरुकोटरोपगो वायसो महाभयदः । सलिलमवलोक्य विरुवन् वृष्टिकरोऽब्दानुरावी च ॥१७॥
दीप्तौद्विग्नो विटपे विकुट्टयन् वह्निकृद् विधुतपक्षः । रक्तद्रव्यं दग्धं तृणकाष्ठं वा गृहे विदधत् ॥१८॥
एन्द्र्यादिदिग् अवलोकी सूर्याभिमुखो रुवन् गृहे गृहिनः । राजभयचोरबन्धनकलहाः स्युः पशुभयं चेति ॥१९॥
शान्तामेन्द्रीमवलोकयन् रुयाद् राजपुरुषमित्राप्तिः । भवति च सुवर्णलब्धिः शाल्यन्नगुडाशनाप्तिश्च ॥२०॥
आग्नेय्यामनलाजीविकयुवतिप्रवरधातुलाभश्च । याम्ये माषकुलूत्था ( कुलत्था) भोज्यं गान्धर्विकैः योगः ॥२१॥
नैरृत्यां दूताश्वौपकरणदधितैलपललभोज्याप्तिः । वारुण्यां मांससुरासवधान्यसमुद्ररत्नाप्तिः ॥२२॥
मारुत्यां शस्त्रायुधसरोजवल्लीफलाशनाप्तिश्च । सौम्यायां परमान्नाशनं तुरंगांबरप्राप्तिः ॥२३॥
ऐशान्यां संप्राप्तिः घृतपूर्णानां भवेदनडुहश्च । एवं फलं गृहपतेः गृहपृष्ठसमाश्रिते भवति ॥२४॥
गमने कर्णसमश्चेत् क्षेमाय न कार्यसिद्धये भवति ॥॥अभिमुखमुपैति यातुः विरुवन् विनिवर्तयेद् यात्राम् ॥२५॥
वामे वाशित्वादौ दक्षिणपार्श्वेऽनुवाशते यातुः । अर्थापहारकारी तद्विपरीतोऽर्थसिद्धिकरः ॥२६॥
यदि वाम एव विरुवन् ( विरुयात्) मुहुर्मुहुः यायिनोऽनुलोमगतिः । अर्थस्य भवति सिद्ध्यै प्राच्यानां दक्षिणश्चैवम् ॥२७॥
वामः प्रतिलोमगतिः विरुवन् ( वाशन्) गमनस्य विघ्नकृद् भवति । तत्रस्थस्यैव फलं कथयति तद्वांछितं गमने ॥२८॥
दक्षिणविरुतं कृत्वा वामे विरुयाद् यथीप्सितावाप्तिः । प्रतिवाश्य पुरो यायाद् द्रुतमत्यर्थागमो भवति ( अग्रे ऽर्थागमोऽतिमहान्) ॥२९॥
प्रतिवाश्य पृष्टःअतो दक्षिणेन यायाद् द्रुतं क्षतजकारी ( क्षतजकर्ता) । एकचरणोऽर्कमीक्षन् विरुवंश्च पुरो रुधिरहेतुः ॥३०॥
दृष्ट्वार्कमेकपादः तुण्डेन लिखेद् यदा स्वपिच्छानि । पुरतो जनस्य महतो वधमभिधत्ते तदा बलिभुक् ॥३१॥
सस्योपेते क्षेत्रे विरुवति शान्ते ससस्यभूलब्धिः । आकुलचेष्टो विरुवन् सीमान्ते क्लेशकृद् यातुः ॥३२॥
सुस्निग्धपत्रपल्लवकुसुमफलानम्रसुरभिमधुरेषु । सक्षीराव्रणसंस्थितमनोज्ञवृक्षेषु चार्थसिद्धिकरः ( चार्थकरः) ॥३३॥
निष्पन्नसस्यशाद्व ( शाड्व, शाद्व) लभवनप्रासादहर्म्यहरितेषु । धन्य ( धान्य) उच्छ्रयमंगल्येषु चैव विरुवन् धनागमदः ॥३४॥
गोपुच्छस्थे वल्मीकगेऽथवा दर्शनं भुजंगस्य । सद्यो ज्वरो महिषगे विरुवति गुल्मे फलं स्वल्पम् ॥३५॥
कार्यस्य व्याघातः तृणकूटे वामगेऽंबुसंस्थे ( अस्थिसंस्थे) वा । ऊर्ध्वाग्निप्लुष्टेऽशनिहते च काके वधो भवति ॥३६॥
कण्टकिमिश्रे सौम्ये सिद्धिः कार्यस्य भवति कलहश्च । कण्टकिनि भवति कलहो वल्लीपरिवेष्टिते बन्धः ॥३७॥
छिन्नाग्रे अंगच्छेदः कलहः शुष्कद्रुमस्थिते ध्वांक्षे । पुरतश्च पृष्ठतो वा गोमयसंस्थे धनप्राप्तिः ॥३८॥
मृतपुरुषांगावयवस्थितोऽभिविरुवन् ( ऽभिवाशन्) करोति मृत्युभयम् । भञ्जन्न् अस्थि च चंच्वा यदि विरुवति ( वाशति) अस्थिभंगाय ॥३९॥
रज्ज्वस्थिकाष्ठकण्टकिनिःसारशिरोरुहानने रुवति । भुजगगददंष्ट्रितस्करशस्त्राग्निभयानि अनुक्रमशः ॥४०॥
सितकुसुमाशुचिमांसाननेऽर्थसिद्धिः यथेप्सिता यातुः । पक्षौ धुन्वन्न् ( धुन्वन् पक्षाव्) ऊर्ध्वानने च विघ्नं मुहुः क्वणति ॥४१॥
यदि शृंखलां वरत्रां वल्लीं वा आदाय वाशते बन्धः । पाषाणस्थे च भयं क्लिष्टापूर्वाध्विकयुतिश्च ॥४२॥
अन्योन्यभक्षसंक्रामितानने तुष्टिरुत्तमा भवति । विज्ञेयः स्त्रीलाभो दंपत्योः विरुवतोः ( वाशतोः) युगपत् ॥४३॥
प्रमदाशिरौपगतपूर्णकुंभसंस्थे अंगनार्थसंप्राप्तिः । घटकुट्टने सुतविपद्घटोपहदनेऽन्नसंप्राप्तिः ॥४४॥
स्कन्धावारादीनां निवेशस्मये रुवंश्चलत्पक्षः । सूचयतेऽन्यत्स्थानं ( ऽन्यस्थानं) निश्चलपक्षः तु भयमात्रम् ॥४५॥
प्रविशद्भिः सैन्यादीन् सगृध्रकंकैः विनामिषं ध्वांक्षैः । अविरुद्धैः तैः प्रीतिः द्विषतां युद्धं विरुद्धैश्च ॥४६॥
बन्धः सूकरसंस्थे पंकाक्ते सूकरे द्विकेऽर्थाप्तिः । क्षेमं खरोष्ट्रसंस्थे केचित् प्राहुः वधं तु खरे ॥४७॥
वाहनलाभोऽश्वगते विरुवत्यनुयायिनि क्षतजपातः । अन्येऽपि अनुव्रजन्तो यातारं काकवद् विहगाः ॥४८॥
द्वात्रिंशत् प्रविभक्ते दिग्चक्रे यद् यथा समुद्दिष्टम् । तत्तत् तथा विधेयं गुणदोषफलं यियासूनाम् ॥४९॥
का इति काकस्य रुतं स्वनिलयसंस्थस्य निष्फलं प्रोक्तम् । कव इति चात्मप्रीत्यै कैति रुते स्निग्धमित्राप्तिशः ॥५०॥
करा इति कलहं कुरुकुरु च हर्षमथ कटकटैति दधिभक्तम् । केके विरुतं कुकु वा धनलाभं यायिनः प्राह ॥५१॥
खरेखरे पथिकागममाह कखाखैति यायिनो मृत्युम् । गमनप्रतिषेधिकमा कखला ( आखलखल, आ खलखल) सद्योऽभिवर्षाय ॥५२॥
काका इति विघातः ( विघातं) काकटीति चाहारदूषणं प्राह । प्रीत्यास्पदं कवकवैति बन्धमेवं कगाकुः इति ॥५३॥
करगौ ( करकौ) विरुते वर्षं गुडवत् त्रासाय वडिति वस्त्राप्तिः । कलयैति च संयोगः शूद्रस्य ब्राह्मणैः साकम् ॥५४॥
कडिति ( फडिति) फलाप्तिः फलदा ( फलवा) हिदर्शनं टड्डिति ( टडिति) प्रहाराः स्युः । स्त्रीलाभः स्त्रीति रुते गडिति गवां पुडिति पुष्पाणाम् ॥५५॥
युद्धाय टाकुटाक्विति गुहु वह्निभयं कटेकटे कलहः । टाकुलि चिण्टिचि केकेकैति पुरं चेति दोषाय ॥५६॥
काकद्वयस्यापि समानमेतत् फलं यदुक्तं रुतचेष्टिताद्यैः । पतत्रिणोऽन्येऽपि यथैव काको वन्याः श्ववगौपरिदंष्ट्रिणो ये ॥५७॥
स्थलसलिलचराणां व्यत्ययो मेघकाले प्रचुरसलिलवृष्ट्यै शेषकाले भयाय । मधु भवननिलीनं तत्करोत्याशु शून्यं मरणमपि च नीला ( निलीना) मक्षिका मूर्ध्नि लीना ॥५८॥
विनिक्षिपन्त्यः सलिलेऽण्डकानि पिपीलिका वृष्टिनिरोधमाहुः । तरुं स्थलं ( तरुस्थलं, तरुं स्थलं) वापि नयन्ति निम्नाद् यदा तदा ताः कथयन्ति वृष्टिम् ॥५९॥
6कार्यं तु मूलशकुनेऽन्तरजे तदह्नि 6विन्द्यात् फलं नियतमेवमिमे विचिन्त्याः । 6प्रारंभयानसमयेषु तथा प्रवेशे 6ग्राह्यं क्षुतं न शुभदं क्वचिदपि उशन्ति ॥६०॥
शुभं दशापाकमविघ्नसिद्धिं मूलाभिरक्षामथवा सहायान् । दुष्टस्य ( इष्टस्य) संसिद्धिमनामयत्वं वदन्ति ते मानयितुः नृपस्य ॥६१॥
6क्रोशादूर्ध्वं शकुन ( शकुनि) विरुतं निष्फलं प्राहुः एके 6तत्रानिष्टे प्रथमशकुने मानयेत् पंच षट् च । 6प्राणायामान् नृपतिः अशुभे षोडशैव द्वितीये 6प्रत्यागच्छेत् स्वभवनमतो यद्यनिष्टः तृतीयः ॥६२॥


c: text/html

text:
Start Date
15/11/2016
End Date
14/05/2017
No. of
Enrollments
250 students
No course
syllabus uploaded
Created byR N Meena
43
Tutorials
1
Test
0
Assignment
0
Article
0
Weekly Reading list
Overview
संस्कृतभाषा विश्वस्य प्राचीनतमा भाषा अस्ति। अस्यां भाषायां ज्ञान-विज्ञानयोः अनेके ग्रंथाः लिखिताः; ये आधुनिकस्य विज्ञानस्यापि अध्ययने सहायकाः सन्ति। न केवलं भारतस्य सर्वासु भाषासु अस्याः प्रभावः स्पष्टतया दृश्यते अपितु ‘अवेस्ता’ आदि वैदेशिकभाषास्वपि वर्तते। अतएव इमां भाषां ज्ञात्वा वयं अन्याः भाषाः अपि सारल्येन ज्ञातुं शक्नुमः। नवशब्दनिर्माणे अस्याः भाषायाः सामर्थ्यमनुपमम् वर्तते। संस्कृतभाषायाः अध्ययनेन वयं भारतस्य प्राचीनतमां संस्कृतिम् अपि ज्ञातुं शक्नुमः। एषः पाठ्यक्रमः सम्प्रेषण-आधरितोSस्ति। एषः माध्यमिक-स्तरीयछात्राणां मार्गदर्शनार्थं निर्मितोSस्ति। अनेन छात्राः संस्कृतभाषायां निहितनैतिकमूल्यैः अपि परिचिताः भविष्यन्ति स्वजीवने च तानि धरयितुं समर्थाः भविष्यन्ति। राष्ट्रनिर्माणेSपि ते अधिकाधिकं सहायकाः भविष्यन्ति।
विशिष्ट- उद्देश्यानि
श्रवणकौशलम्
क. छात्राः संस्कृतस्य विशिष्टध्वनीन् श्रुत्वा अवगमिष्यन्ति। उदा.-पदान्तस्वरः पदान्तव्यंजनम्, विसर्गः, अनुस्वारः संयुक्ताक्षरम् इत्यादीनि।
ख. संस्कृतस्य सरलवाक्यानि तेषामर्थं श्रुत्वा ज्ञास्यान्ति तदनुसारेण च व्यवहारं करिष्यन्ति।
वाचनकौशलम्
क. संस्कृते प्रयुक्तानां विशिष्टध्वनीनां सम्यक्-उच्चारणं करिष्यन्ति (उदा-स्वरः, मात्रा, व्यंजनम्, संयुक्ताक्षाराणि इत्यादि)
ख. संस्कृतवाक्यानां सम्यक् उच्चारणं करिष्यन्ति।
ग. पद्यरचनानां सस्वरवाचनं करिष्यन्ति।
घ. पठितसामग्रीम् आश्रितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि दास्यन्ति।
पठनकौशलम्
क. संस्कृतगद्यांशानां, पद्यांशानां, नाट्यांशानां सारम् अवगमिष्यन्ति।
लेखनकौशलम्
क. पठितपदानि वाक्यानि च श्रुत्वा शुद्धवर्तन्यां लेखितुं शक्ष्यन्ति।
ख. सन्ध्यिुक्तपदानां समासयुक्तपदानां च वाक्यानाम् अनुलेखनं करिष्यन्ति।
ग. पठितकथायाः तस्यांशानां वा सारं संस्कृतवाक्येषु लेखितुं शक्ष्यन्ति।
घ. चित्राणि दृष्ट्वा संस्कृतभाषायां तेषां वर्णनं कर्तुं शक्ष्यन्ति।
घ प्रदत्तानि वाक्यानि घटनाक्रमानुसारेण लेखितुं शक्ष्यन्ति।
To access the content, please enroll in the course.
Faculty
Name : Sh. R. N. Meena
Designation: Academic Officer (Sanskrit)
Sh. R.N. Meena Completed his M.A., M.Phil., Ph.D. (Thesis Submitted) from JNU, New Delhi. He has expertise in Language Learning, Open and Distance Learning, Philosophy and Thoughts, Theatre, Linguistics, Gender, Caste and Tribal Issues.
FAQs

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
16b णं तु सदपि न विवक्षितम् । तस्माल्लास्यादेरितरत् अन्यत् सर्गबन्धादि श्रव्यमेव श्रवण एव विनियुज्यते, अनभिनेयार्थत्वात्, न प्रेक्षणे इति । सैषा एवं रूपा द्वयी द्विविधा गतिर्व्यवस्था विनियोगकृता उदाहृता कथिता । तस्य त्रिविधस्य काव्यस्य न केवलं चतुर्विधेत्यपि शब्दः । यदुक्तम्—तैः शरीरं च काव्यानामलङ्कारश्च दर्शितः39 इति । तत्रेयता शरीरमलङ्काराधिष्ठानं निर्दिष्टम् ॥
इदानीमलङ्कारं तस्य निर्दिदिक्षुः प्रस्थानं रचयन्नाह—
गिरां काव्यानां मार्गो रचनाप्रकारः, अनेको भिन्नो विजातीयः उदीच्यादिदिग्देशभेदेन अस्ति प्रवर्त्तते । किमेकान्तविसदृशोऽसौ, नेत्याह—सूक्ष्मभेदः परस्परमिति । परस्परमन्यो यम् सूक्ष्मः स्वल्पः भेदोऽन्तरं यस्य स तथा । विजातीयत्वेऽपि सदृशोऽस्ति मार्गः, गोगवयादिवदित्युत्सर्गः । तस्यापवादमाह—तत्रेत्यादि । तत्र तस्मिन्ननेकस्मिन् मार्गे वैदर्भगौडीयौ प्रस्फुटान्तरौ । विदर्भा दाक्षिणात्याः, एकदेशेन समुदायोपलक्षणत्वात् । तेषामयं वैदर्भः । गौडाः पौरस्त्याः तेषामयं गौडीयः । तौ मार्गौ प्रस्फुटौ । महदन्तरं भेदोऽनयोरिति प्रस्फुटान्तरौ । विजातीयत्वेऽपि शेषो मार्गो वैदर्भेण सदृशः, गवेव गवयः । गौडीयस्तु विसदृशः । गवेव करभः । व्यक्तिभेदस्त्वेकैकस्यामप्यनन्तः प्रतिकविस्थितः स इह न विवक्षितः । तद् वक्ष्यति—तद्भेदास्तु न शक्यन्ते वक्तुं प्रतिकविस्थिताः । इति ।40
यदि नामैवं ततः किमित्याह—ततश्च तावेव वर्ण्येते विभज्येते । प्रस्फुटान्तरयोः सुविभजत्वात् । शेषस्तु वैदर्भप्रायत्वात् पृथग् नोच्यते ।


text:
अध्याय ६
ग्रासमिति चारयित्वा गर्भद्रुतिं ततो भूर्जे ।
लवणक्षाराम्लसुधासुरभीमूत्रेण कृतलेपे ॥१॥
दृढवस्त्रबाह्यबद्धे दोलास्वेदेन जारयेद्ग्रासं ।
सौवीरेणार्धपूर्णे कुम्भे सक्षारमूत्रकैरथवा ॥२॥
अमुना क्रमेण दिवसैस्त्रिभिस्त्रिभिर्जारयेद्ग्रासं ।
गर्भद्रुतिजारणमाह ग्रासमित्यादि ॥ टीका ६.१२:१॥
जीर्णस्य लक्षणमथो ज्ञेयं यन्त्रात्समुद्धृत्य ॥३॥
उद्धृतमात्रं पात्रे प्रक्षाल्य कांजिकेनातः ।
समलं च कांजिकमतो हरणार्थं वस्त्रयोगेन ॥४॥
तदनु सुखोष्णे पात्रे संमर्द्योऽसौ यथा न हीये ।
तावद्यावच्छुष्यति तल्लग्नं काञ्जिकं सकलं ॥५॥
इत्थं च शोषितजलः करमर्दनतः सुनिर्मलीभूतः ।
पीड्यः पात्रस्योपरि वस्त्रेण चतुर्गुणेनैव ॥६॥
यदि परिगलितः सकलो वस्त्राद्ग्रासेन चैकतां यातः ।
न भवति यदि दण्डधरो जीर्णग्रासस्तदा ज्ञेयः ॥७॥
(ग्रासाजीर्णः:) ग्रासादजीर्णपिष्टीं सूतादुद्धृत्य पातयेद्यन्त्रे ।
स्वस्थो भवति रसेन्द्रो ग्रासः पक्वः पुनर्जरति ॥८॥
दोलायां चत्वारो ग्रासा जार्या यथाक्रमेणैव ।
शेषाः कच्छपयन्त्रे यावद्द्विगुणादिकं जरति ॥९॥
नादौ कर्तुं शक्योऽत्र ग्रासप्रमाणनियमस्तु ।
ग्रसते न हि सर्वाङ्गं गगनमतो लक्षणैर्ज्ञेयं ॥१०॥
यदि हि चतुःषष्ट्यंशान्ग्रसति रसस्तदा धरेद्दण्डं ।
चत्वारिंशद्भागप्रवेशतः पायसाकारः ॥११॥
भवति जलौकाकारस्त्रिंशद्भागादविप्लुषश्च विंशत्या ।
छेदीव षोडशांशादत ऊर्ध्वं दुर्जरो ग्रासः ॥१२॥
पञ्चभिरेभिर्ग्रासैर्घनसत्वं जारयित्वादौ ।
गर्भद्रावे निपुणो जारयति बीजं कलांशेन ॥१३॥
धूम्रश्चिटिचिटिशब्दो मण्डूकगतिस्तथा सकम्पश्च ।
निष्कम्पो भवति रसो विज्ञातव्योऽभ्रजीर्णस्तु ॥१४॥
कपिलोऽथ निरुद्गारी विप्लुषभावं च मुञ्चते सूतः ।
निष्कम्पो गतिरहितो विज्ञातव्योऽभ्रजीर्णस्तु ॥१५॥
(कच्छपयन्त्र) जलपूर्णपात्रमध्ये दत्त्वा घटखर्परं सुविस्तीर्णं ।
तदुपरि मध्यगतः सूतः स्थाप्यस्ततः कुड्ये ॥१६॥
लघुलोहकटोरिकया कृतपटमृत्सन्धिलेपयाच्छाद्य ।
पूर्णं तद्घटखर्परं अङ्गारैः करीषतुषमिश्रैः ॥१७॥
स्वेदनतो मर्दनतः कच्छपयन्त्रस्थितो रसो जरति ।
अग्निबलेनैव ततो गर्भद्रुतिः सर्वलोहानां ॥१८॥
एवं दत्त्वा जीर्यति न क्षयति रसो यथा तथा कार्यः ।
क्षयमेति क्षारविडैः स तूपरसैर्ग्रासमुद्गिरति ॥१९॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
कुट्टक-अध्यायस्
अथ कुट्टक-अध्यायस्
प्रायेण यतस् प्रश्नास् कुट्टाकारात् ऋते न शक्यन्ते ।
ज्ञातुम् वक्ष्यामि ततस् कुट्टाकारम् सह प्रश्नैस् ॥१॥
कुट्टक-ख-ऋण-धन-अव्यक्त-मध्य-हरण-एक-वर्ण-भावितकैस् ।
आचार्यस् तन्त्र-विदाम् ज्ञातैस् वर्ग-प्रकृत्या च ॥२॥
कुट्टकम्
अधिक-अग्र-भाग-हारात् ऊन-अग्र-छेद-भाजितात् शेषम् ।
यत् तत् परस्पर-हृतम् लब्धम् अधस् अधस् पृथक् स्थाप्यम् ॥१॥
शेषम् तथा इष्ट-गुणितम् यथा अग्रयोस् अन्तरेण संयुक्तम् ।
शुध्यति गुणकस् स्थाप्यस् लब्धम् च अन्त्यात् उपान्त्य-गुणस् ॥२॥
स्व-ऊर्ध्वस् अन्त्य-युतस् अग्र-अन्तस् हीन-अग्र-छेद-भाजितस् शेषम् ।
अधिक-अग्र-छेद-हतम् अधिक-अग्र-युतम् भवति अग्रम् ॥३॥
छेद-वधस्य द्वि-युगम् छेद-वधस् युग-गतम् द्वयोस् अग्रम् ।
कुट्टाकारेण एवम् त्रि-आदि-ग्रह-युग-गत-आनयनम् ॥४॥
भ-गण-आदि-शेषम् अग्रम् छेद-हृतम् खम् च दिन-ज-शेष-हृतम् ।
अनयोस् अग्रम् भ-गण-आदि-दिन-ज-शेष-उद्धृतम् द्यु-गणस् ॥५॥
दिन-ज-भ-गण-आदि-शेषम् येन गुणम् मण्डल-आदि शेषकयोस् ।
स-दृश-छेद-उद्धृतयोस् तद्-घातम् अहर्-गण-आद्यम् अतस् ॥६॥
हृतयोस् परस्परम् यत् छेषम् गुण-कार-भाग-हारकयोस् ।
तेन हृतौ निस्-छेदौ तौ एव परस्परम् हृतयोस् ॥७॥
लब्धम् अधस् अधस् स्थाप्यम् तथा इष्ट-गुण-कार-सङ्गुणम् शेषम् ।
शुध्यति यथा एक-हीनम् गुणकस् स्थाप्यस् फलम् च अन्त्यात् ॥८॥
अग्र-अन्तम् उपान्त्येन स्व-ऊर्ध्वस् गुणितस् अन्त्य-संयुतस् भक्तम् ।
निस्-शेष-भाग-हारेण एवम् स्थिर-कुट्टकस् शेषम् ॥९॥
इष्ट-भ-गण-आदि-शेषात् स्व-कुट्टक-गुणात् स्व-भाग-हार-गुणात् ।
शेषम् द्यु-गणस् गत-निस्-अपवर्त-गुण-भाग-हार-युतस् ॥१०॥
एवम् समेषु विषमेषु ऋणम् धनम् धनम् ऋणम् यत् उक्तम् तत् ।
ऋण-धनयोस् व्यस्तत्वम् गुण्य-प्रक्षेपयोस् कार्यम् ॥११॥
गुणकस् छेदस् छेदस् गुणकस् धनम् ऋणम् ऋणम् धनम् कार्यम् ।
वर्गम् पदम् पदम् कृतिस् अन्त्यात् विपरीतम् आद्यम् तत् ॥१२॥
यस् जानाति युग-आदि ग्रह-युग-यातैस् पृथक् पृथक् कथितैस् ।
द्वि-त्रि-चतुर्-प्रभृतीनाम् कुट्टाकारम् सस् जानाति ॥१३॥
भ-गण-आद्यम् इष्ट-शेषम् कदा इन्दु-दिवसे रवेस् गुरु-दिने वा ।
ज्ञ-दिने राशीन् कथयति कुट्टाकारम् सस् जानाति ॥१४॥
ज्ञ-दिने यत् अंश-शेषम् विकला-शेषम् कदा तत् इन्दु-दिने ।
भानोस् अथ वा शशिनस् यस् कथयति कुट्टक-ज्ञस् सस् ॥१५॥
तिथि-मान-दिनेषु इष्टास् ये अर्क-आद्यास् ते पुनर् कदा तेषु ।
इष्ट-ग्रह-वारेषु यस् कथयति कुट्टक-ज्ञस् सस् ॥१६॥
इष्ट-भ-गण-आदि-शेषात् द्यु-गणस् तत् कुट्टकेन संयुक्तस् ।
तद्-छेद-दिनैस् तावत् दिन-वारस् यावत् इष्टस् स्यात् ॥१७॥
यस् राशि-आदीन् दृष्ट्वा मध्यस्य इष्टस्य कतह्यति द्यु-गणम् ।
द्वि-आदि-ग्रह-संयोगात् ग्रह-अन्तरात् वा सस् कुट्ट-ज्ञस् ॥१८॥
निस्-छेद-भाग-हारात् राशि-आदि-कला-आदिना हतात् भक्तात् ।
भ-गण-कलाभिस् लब्धम् मण्डल-शेषम् दिन-गणस् अस्मात् ॥१९॥
एवम् राशि-अंश-कला-विकला-शेषात् अहर्-गणस् प्राक्-वत् ।
नष्ट-स्थेषु इष्टान् तान् कृत्वा भक्त्वा उक्त-वत् शेषम् ॥२०॥
राशि-अंश-कला-विकला-शेषात् कथितात् अभीष्टतस् नष्टान् ।
यस् साधयति उपरितनान् स-मध्यमान् कुट्टक-ज्ञस् सस् ॥२१॥
येन गुणस् शेष-युतस् छेदस् शुध्यति हृतस् स्व-गुणकेन ।
तद्-भुक्तम् शेषम् फलम् एवम् शेषात् ग्रह-द्यु-गणौ ॥२२॥
जानाति यस् युग-गतम् कथितात् अधिमास-शेषकात् इष्टात् ।
अवम-अवशेषतस् वा तद्-योगात् वा सस् कुट्ट-ज्ञस् ॥२३॥
इष्टेषु मान-दिवसेषु अधिमास-न्यून-रात्र-शेषे वा ।
भूयस् ते यस् कथयति पृथक् पृथक् वा सस् कुट्ट-ज्ञस् ॥२४॥
अंशक-शेषात् त्रि-ऊनात् सप्त-हृतात् मूलम् ऊनम् अष्टाभिस् ।
नवभिस् गुणम् स-रूपम् कदा शतम् बुध-दिने सवितुस् ॥२५॥
त्रि-ऊन-अधिमास-शेषात् मूलम् द्वि-अधिकम् विभाजितम् षड्भिस् ।
द्वि-ऊनम् वर्गितम् अधिकम् नवभिस् नवतिस् कदा भवति ॥२६॥
अवम-अवशेष-वर्गस् वि-एकस् विंशति-विभाजितस् द्वि-अधिकस् ।
अष्ट-गुणस् दश-भक्तस् द्वि-युतस् अष्टादश कदा भवति ॥२७॥
धन-ऋण-शून्यम्
धनयोस् धनम् ऋणम् ऋणयोस् धन-ऋणयोस् अन्तरम् सम-ऐक्यम् खम् ।
ऋणम् ऐक्यम् च धनम् ऋण-धन-श्ऊन्ययोस् श्ऊन्ययोस् श्ऊन्यम् ॥१॥
ऊनम् अधिकात् विशोध्यम् धनम् धनात् ऋणम् ऋणात् अधिकम् ऊनात् ।
व्यस्तम् तद्-अन्तरम् स्यात् ऋणम् धनम् धनम् ऋणम् भवति ॥२॥
श्ऊन्य-विहीनम् ऋणम् ऋणम् धनम् धनम् भवति श्ऊन्यम् आकाशम् ।
शोध्यम् यदा धनम् ऋणात् ऋणम् धनात् वा तदा क्षेप्यम् ॥३॥
ऋणम् ऋण-धनयोस् घातस् धनम् ऋणयोस् धन-वधस् धनम् भवति ।
श्ऊन्य-ऋणयोस् ख-धनयोस् ख-श्ऊन्ययोस् वा वधस् श्ऊन्यम् ॥४॥
धन-भक्तम् धनम् ऋण-हृतम् ऋणम् धनम् भवति खम् ख-भक्तम् खम् ।
भक्तम् ऋणेन धनम् ऋणम् धनेन हृतम् ऋणम् ऋणम् भवति ॥५॥
ख-उद्धृतम् ऋणम् धनम् वा तद्-छेदम् खम् ऋण-धन-विभक्तम् वा ।
ऋण-धनयोस् वर्गस् स्वम् खम् खस्य पदम् कृतिस् यत् तत् ॥६॥
सङ्क्रमणम्
योगस् अन्तर-युत-हीनस् द्वि-हृतस् सङ्क्रमणम् अन्तर-विभक्तम् वा ।
वर्ग-अन्तरम् अन्तर-युत-हीनम् द्वि-हृतम् विषम-कर्म ॥१॥
करणी
करणी लम्बस् तद्-कृतिस् इष्ट-हृता इष्ट-ऊन-संयुता अल्पा भूस् ।
अधिकस् द्वि-हृतस् बाहुस् संक्षेप्यस् यद्-वधस् वर्गस् ॥१॥
इष्ट-उद्धृत-करणी-पद-युति-कृतिस् इष्ट-गुणिता अन्तर-कृतिस् वा ।
गुण्यस् तिर्यक् अधस् अधस् गुणक-समस् तद्-गुणस् सहितस् ॥२॥
स्व-इष्ट-ऋण-छेद-गुणौ भाज्य-छेदौ पृथक् युजौ असकृत् ।
छेद-एक-गत-हृतस् वा भाज्यस् वर्गस् सम-द्वि-वधस् ॥३॥
इष्ट-करणी-ऊनायास् रूप-कृतेस् पद-युत-ऊन-रूप-अर्धे ।
प्रथमम् रूपाणि अन्यत् ततस् द्वितीयम् करणी असकृत् ॥४॥
अव्यक्त-वर्ग-घन-वर्ग-वर्ग-पञ्च-गत-षष्-गत-आदीनाम् ।
तुल्यानाम् सङ्कलित-व्यवकलिते पृथक् अतुल्यानाम् ॥५॥
सदृश-द्वि-वधस् वर्गस् त्रि-आदि-वधस् तद्-गतस् अन्य-जाति-वधस् ।
अन्योन्य-वर्ण-घातस् भावितकस् पूर्व-वत् शेषम् ॥६॥
एक-वर्ण-समी-करणम्
अव्यक्त-अन्तर-भक्तम् व्यस्तम् रूप-अन्तरम् समे अव्यक्तस् ।
वर्ग-अव्यक्तास् शोध्यास् यस्मात् रूपाणि तद्-अधस्तात् ॥१॥
वर्ग-चतुर्-गुणितानाम् रूपाणाम् मध्य-वर्ग-सहितानाम् ।
मूलम् नध्येन ऊनम् वर्ग-द्वि-गुण-उद्धृतम् मध्यस् ॥२॥
वर्ग-आहत-रूपाणाम् अव्यक्त-अर्ध-कृति-संयुतानाम् यत् ।
पदम् अव्यक्त-अर्ध-ऊनम् तत् वर्ग-विभक्तम् अव्यक्तस् ॥३॥
स-एकात् अंशक-शेषात् द्वादश-भागस् चतुर्-गुणस् अष्ट-युतस् ।
स-एक-अंश-शेष-तुल्यस् यदा तदा अहर्-गणम् कथय ॥४॥
द्वि-ऊनम् अधिक-मास-शेषम् त्रि-हृतम् सप्त-अधिकम् द्वि-सङ्गुणितम् ।
अधिमास-शेष-तुल्यम् यदा तदा युग-गतम् कथय ॥५॥
वि-एकम् अवम-अवशेषम् षष्-उद्धृतम् त्रि-युतम् अवम-शेषस्य ।
पञ्च-विभक्तस्य समम् यदा तदा युग-गतम् कथय ॥६॥
मण्डल-शेषात् द्वि-ऊनात् मूलम् वि-एकम् दश-आहतम् द्वि-युतम् ।
मण्डल-शेषम् वि-एकम् भानोस् ज्ञ-दिने कदा भवति ॥७॥
अधिमास-शेष-पादात् त्रि-ऊनात् वर्गस् अधिमास-शेष-समस् ।
अवम-अवशेषतस् वा अवम-शेष-समस् कदा भवति ॥८॥
अनेक-वर्ण-समी-करणम्
आद्यात् वर्णात् अन्यान् वर्णान् प्रोह्य आद्य-मानम् आड्य-हृतम् ।
सदृश-छेदौ असकृत् द्वौ व्यस्तौ कुट्टकस् बहुषु ॥१॥
गत-भगण-युतात् द्यु-गणात् तद्-शेष-युतात् तद्-ऐक्य-संयुक्तात् ।
तद्-योगात् द्यु-गणम् वा यस् कथयति कुट्टक-ज्ञस् सस् ॥२॥
गत-भगण-ऊनात् द्यु-गणात् तद्-शेष-ऊनात् तद्-ऐक्य-हीनात् वा ।
तद्-विवरात् द्यु-गणम् वा यस् कथयति कुट्टक-ज्ञस् सस् ॥३॥
राशि-आद्यैस् तद्-शेषैस् च एवम् भुक्त-अधिमास-दिन-हीनैस् ।
तद्-शेषैस् च युग-गतम् यस् कथयति कुट्टक-ज्ञस् सस् ॥४॥
अंशक-शेषेण युतात् लिप्ता-शेषात् तद्-अन्तरात् अथ वा ।
भानोस् ज्ञ-दिने द्यु-गणम् यस् कथयति कुट्टक-ज्ञस् सस् ॥५॥
अंशक-शेषम् त्रि-युतम् लिप्ता-शेषम् कदा रवेस् ज्ञ-दिने ।
षट् सप्त अष्टौ नव वा कुर्वन् आ वत्सरात् गणकस् ॥६॥
अंश-समम् अंश-शेषम् कला-समम् वा कला-शेषम् ।
दिवस-करस्य इष्ट-दिने कुर्वन् आ वत्सरात् गणकस् ॥७॥
अवम-अवशेषम् अवमैस् अधिमासक-शेषम् अधिमासैस् ।
इष्ट-युत-ऊनम् तुल्यम् कुर्वन् आ वत्सरात् गणकस् ॥८॥
निस्-छेद-भाग-हारस् भानोस् सप्तति-गुणस् अंश-शेष-ऊनस् ।
शुध्यति अयुत-विभक्तस् कुर्वन् आ वत्सरात् गणकस् ॥९॥
भावितकम्
भावितक-रूप-गुणना स-अव्यक्त-वधा इष्ट-भाजिता इष्ट-आप्त्योस् ।
अल्पे अधिकस् अधिके अल्पस् क्षेप्यस् भावित-हृतौ व्यस्तम् ॥१॥
भानोस् राशि-अंश-वधात् त्रि-चतुर्-गुणितान् विशोध्य राशि-अंशान् ।
नवतिम् दृष्ट्वा सूर्यम् कुर्वन् आ वत्सरात् गणकस् ॥२॥
भावितके यद्-घातस् विनष्ट-वर्णेन तद्-प्रमाणानि ।
कृत्वा इष्टानि तद्-आहत-वर्ण-ऐक्यम् भवति रूपाणि ॥३॥
वर्ण-प्रमाण-भावित-घातस् भवति इष्ट-वर्ण-सङ्ख्या एवम् ।
सिध्यति विना अपि भावित-सम-करणात् किम् कृतम् तत् अतस् ॥४॥
वर्ग-प्रकृतिस्
मूलम् द्विधा इष्ट-वर्गात् गुणक-गुणात् इष्ट-युत-विहीनात् च ।
आद्य-वधस् गुणक-गुणस् सह अन्त्य-घातेन कृतम् अन्त्यम् ॥१॥
वज्र-वध-ऐक्यम् प्रथमम् प्रक्षेपस् क्षेप-वध-तुल्यस् ।
प्रक्षेप-शोधक-हृते मूले प्रक्षेपके रूपे ॥२॥
रूप-प्रक्षेप-पदे पृथक् इष्ट-क्षेप्य-शोध्य-मूलाभ्याम् ।
कृत्वा अन्त्य-आद्य-पदे ये प्रक्षेपे शोधने वा इष्टे ॥३॥
चतुर्-अधिके अन्त्य-पद-कृतिस् त्रि-ऊना दलिता अन्त्य-पद-गुणा अन्त्य-पदम् ।
अन्त्य-पद-कृतिस् वि-एका द्वि-हृता आद्य-पद-आहता आद्य-पदम् ॥४॥
चतुर्-ऊने अन्त्य-पद-कृती त्रि-एक-युते वध-दलम् पृथक् वि-एकम् ।
वि-एक-आड्य-आहतम् अन्त्यम् पद-वध-गुणम् आद्यम् आन्त्य-पदम् ॥५॥
वर्गे गुणके क्षेपस् केन चित् उद्धृत-युत-ऊनितस् दलितस् ।
प्रथमस् अन्त्य-मूलम् अन्यस् गुण-कार-पद-उद्धृतस् प्रथमस् ॥६॥
वर्ग-छिन्ने गुणके प्रथमम् तद्-मूल-भाजितम् भवति ।
वर्ग-छिन्ने क्षेपे तद्-पद-गुणिते तदा मूले ॥७॥
गुणक-युतिस् अष्ट-गुणिता गुणक-अन्तर-वर्ग-भाजिता राशिस् ।
गुणकौ त्रि-गुणौ व्यस्त-अधिकौ हृतौ अन्तरेण पदे ॥८॥
वर्गस् अन्य-कृति-युत-ऊनस् तद्-संयोग-अन्तर-अर्ध-कृति-भक्तस् ।
तद्-गुणितौ युति-वियुतौ वर्गौ घाते च रूप-युते ॥९॥
यैस् ऊनस् यैस् च युतस् रूपैस् वर्गस् तद्-ऐक्यम् इष्ट-हृतम् ।
इष्ट-ऊनम् तद्-दल-कृतिस् ऊना अभ्यधिका भवति राशिस् ॥१०॥
याभ्याम् कृतिस् अधिक-ऊनस् तद्-अन्तरम् हृत-युत-ऊनम् इष्टेन ।
तद्-दल-कृतिस् अधिक-ऊना अधिकयोस् अधिक-ऊनयोस् राशिस् ॥११॥
उदाहरणानि
राशि-कला-शेष-कृतिम् द्विनवति-गुणिताम् त्र्यशीति-गुणिताम् वा ।
स-एका ज्ञ-दिने वर्गम् कुर्वन् आ वत्सरात् गणकस् ॥१॥
सूर्य-विलिप्ता-शेषम् पञ्चभिस् ऊन-आहतम् तथा दशभिस् ।
वर्गे बृहस्पति-दिने कुर्वन् आ वत्सरात् गणकस् ॥२॥
भ-गण-आदि-शेष-वर्गम् त्रिभिस् गुणम् संयुतम् शतैस् नवभिस् ।
कृतिम् अष्ट-शत-ऊनम् वा कुर्वन् आ वत्सरात् गणकस् ॥३॥
भ-गण-आदि-शेष-वर्गम् चतुर्-गुणम् पञ्चषष्टि-संयुक्तम् ।
षष्टि-ऊनम् वा वर्गम् कुर्वन् आ वत्सरात् गणकस् ॥४॥
इष्ट-भगण-आदि-शेषम् द्विनवति-ऊनम् त्र्यशीति-संगुणितम् ।
रूपेण युतम् वर्गम् कुर्वन् आ वत्सरात् गणकस् ॥५॥
अधिमास-शेष-वर्गम् त्रयोदश-गुणम् त्रिभिस् शतैस् युक्तम् ।
त्रि-घन-ऊनम् वा वर्गम् कुर्वन् आ वत्सरात् गणकस् ॥६॥
इन्दु-विलिप्ता-शेषम् सप्तदश-गुणम् त्रयोदश-गुणम् च अपि ।
पृथक् एक-युतम् वर्गम् कुर्वन् आ वत्सरात् गणकस् ॥७॥
अवम-अवशेष-वर्गम् द्वादश-गुणितम् शतेन संयुक्तम् ।
त्रिभिस् ऊनम् वा वर्गम् कुर्वन् आ वत्सरात् गणकस् ॥८॥
ज्ञ-दिने अर्क-कला-शेषम् गुरु-दिन-विकला-अवशेष-युक्त-ऊनम् ।
वर्गम् वधम् च स-एकम् कुर्वन् आ वत्सरात् गणकस् ॥९॥
विकला-शेषम् सहितम् त्रिनवत्या सप्तषष्टि-हीनम् च ।
भानोस् ज्ञ-दिने वर्गम् कुर्वन् आ वत्सरात् गणकस् ॥१०॥
ज्ञ-दिने अर्क-कला-शेषम् द्वादशभिस् संयुतम् त्रिषष्ट्या च ।
षष्ट्या अष्टभिस् च ऊनम् कुर्वन् आ वत्सरात् गणकस् ॥११॥
इन्दु-विलिप्ता-शेषात् रवि-लिप्ता-शेषम् अंश-शेषम् वा ।
अथ वा मध्यमम् इष्टम् कुर्वन् आ वत्सरात् गणकस् ॥१२॥
जीव-विलिप्ता-शेषात् कु-जम् इन्दुम् भौम-लिप्तिका-शेषात् ।
रविम् इन्दु-भाग-शेषात् कुर्वन् आ वत्सरात् गणकस् ॥१३॥
इष्ट-ग्रह-इष्ट-शेषात् द्यु-गणस् गत-निस्-अपवर्त-संगुणितैस् ।
छेद-दिनैस् अधिकस् अस्मात् अन्य-ग्रह-शेषम् इष्टस् वा ॥१४॥
निस्-छेद-भाग-हारौ ग्रहयोस् विपरीतौ ग्रहयोस् द्यु-गणात् ।
यस्मात् तद्-निस्-छेदेन उद्धृतयोस् लब्ध-संगुणितौ ॥१५॥
निस्-छेद-भाग-हारौ विपरीतौ तद्-युतात् पुनर् तस्मात् ।
शेषे द्यु-गणात् एवम् त्रि-आदीनाम् प्राक्-वत् इष्ट-दिने ॥१६॥
द्यु-गणम् अवम-अवशेषात् रवि-चन्द्रौ मध्यमौ स्फुटौ अथ वा ।
एवम् तिथिम् ग्रहम् वा कुर्वन् आ वत्सरात् गणकस् ॥१७॥
एक-दिनम् अवम-शेषम् यद्-गुणम् एक-रवि-चन्द्र-भ-गण-ऊनम् ।
शुध्यति भू-दिन-भक्तम् वि-एकम् चान्द्रैस् तद्-उक्तिस् इयम् ॥१८॥
इषु-श्अर-कृत-अष्ट-दिग्भिस् सङ्गुणितात् अवम-शेषकात् भक्तात् ।
रूप-अष्ट-वेद-रस-श्ऊन्य-श्अर-गुणैस् दिन-गणस् शेषम् ॥१९॥
जिन-रस-गो-अब्धि-रद--गुणात् श्अशि-वसु-कृत-रस-ख-भूत-राम--हृतात् ।
इष्ट-अवम-शेषात् यत् शेषम् रवि-भ-गण-शेषम् तत् ॥२०॥
गो-अग-इन्दु-ख-ईश--गुणितात् भक्तात् नख-पक्ष-यम-रस-इषु-गुणैस् ।
शेषम् अवम-अवशेषात् तिथयस् अवम-शेषकात् विकलम् ॥२१॥
भाग-कला-विकला-ऐक्यम् दृष्ट्वा विकला-अन्तरम् च के शेषे ।
ऐक्यम् द्विधा अन्तर-अधिक-हीनम् च द्वि-भाजितम् शेषे ॥२२॥
तद्-वर्ग-अन्तरम् आद्ये तद्-अन्तरम् च अनतर-उद्धृत-युत-ऊनम् ।
वर्ग-अन्तरम् विभक्तम् द्वाभ्याम् शेषे ततस् द्यु-गणस् ॥२३॥
[कृति-संयोगात् द्वि-गुणात् युति-वर्गम् प्रोह्य शेष-मूलम् यत् ।
तेन युत-ऊनस् योगस् दलितस् शेषे पृथक् अभीष्टे ॥२४॥
शेष-वधात् द्वि-कृति-गुणात् शेष-अन्तर-वर्ग-संयुतात् मूलम् ।
शेष-अन्तर-ऊन-युक्तम् दलितम् शेषे पृथक् अभीष्टे ॥२५॥
हृदि-घात्रम् अमी प्रश्नास् प्रश्नान् अन्यान् सहस्र-शस् कुर्यात् ।
अन्यैस् दत्तान् प्रश्नान् उक्त्या एवम् साधयेत् करणैस् ॥२६॥
जन-संसदि दैव-विदाम् तेजस् नाशयति भानुस् इव भानाम् ।
कुट्टाकार-प्रश्नैस् पथितैस् अपि किम् पुनर् शत-शस् ॥२७॥
प्रति-सूत्रम् अमी प्रश्नास् पथितास् स-उद्देशकेषु सूत्रेषु ।
आर्या-त्रि-अधिक-शतेन च कुट्टस् च अष्टादशस् अध्यायस् ॥२८॥
इति श्री-ब्राह्मस्फुटसिद्धान्ते कुट्टक-अध्यायस् अष्टादशस् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
Thursday, 24 May 2018
भारतस्य राष्ट्रखगः मयूरः अस्ति। मयूरः सर्वखगेषु सुन्दरः अस्ति। एतस्य केका प्रसिद्धा। आकाशे मेघाः गर्जन्ति। तदा एषः मयूरः आनंदति नृत्यति च। तस्य नृत्यं अतीव नयनमनोहरम्। नर्तनसमये कलापः विस्तृतः भवति। एतस्य पिच्छस्य विविधाः वर्णाः। एतस्य पिच्छे नीलवर्णस्य आधिक्यं भवति। हरितः, पीतः, नीलः अपि वर्णाः मयूरस्य पिच्छे सन्ति। एते वर्णाः आकर्षकाः। अतः मयूरः सर्वेषां चित्तानि आकर्षति।
एतस्य चञ्चूः किञ्चित् दीर्धा। मस्तके शिखा भवति। नृपस्य मस्तके मुकुटं भवति, तथा मयूरस्य मस्तके शिखा विराजते। अतः शिखी इति अपि जनाः तं वदन्ति। एतस्य सम्पूर्णं शरीरं सुन्दरं परन्तु चरणौ असुन्दरौ। नृत्यसमये एतस्य चरणौ अपि सुन्दरौ भवतः। एतस्य कण्ठः नीलः। अतः नीलकंठः इति एनम् अपि, सर्वे वदन्ति।
मयूरः वने वसति। वृक्षेषु आरोहति। सः भूमौ चलति, धावति आकाशे उड्डयते च। सः सर्पान् अपि भक्षयति। सः मानवान् सर्पेभ्यः रक्षति।
शंकरस्य वाहनं वृषभः। विष्णोः वाहनं गरुड़ः। गणेशस्य वाहनं मूषकः तथा सरस्वत्याः वाहनं मयूरः।
Wednesday, 23 May 2018
Essay on Mango Tree in Sanskrit language
by positive look on 14:21 0 Comment
Essay on Mango Tree in Sanskrit language
एषः आम्रवृक्षः। एषः वृक्षः उन्नतः विस्तीर्णः च अस्ति। न केवलं तस्य पक्वानि फलानि अस्मभ्यं रोचन्ते अपितु अपक्वानि अपि। वसन्ते ऋतौ अपक्वानि आम्रफलानि भवन्ति तानि एव ग्रीष्मे पक्वानि मधुराणि च जायन्ते। वसन्ते ऋतौ एतस्मिन् नूतनाः पल्ल्वाः विलसन्ति। अनन्तरं मञ्जर्यः विराजन्ते। मञ्जरीणां सुगन्धेन सर्वपरिसरः सुगंधितः भवति। तदा आम्रवृक्षस्य शोभा अवर्णनीया भवति। आम्रवृक्षस्य छाया निबिडा शीतला च भवति। आतपेन तप्ताः जनाः तस्य छायाम् आश्रयन्ते आनन्दिताः च भवति। सर्वफलेषु आम्रफलं श्रेष्ठम् इति जनाः मन्यन्ते। जनाः आम्रवृक्षं मंगलकरमपि मन्यन्ते। अतः जनाः तोरणेषु एतस्य पर्णानां उपयोगं कुर्वन्ति।
Tuesday, 22 May 2018
भ्रष्टाचार पर संस्कृत निबंध। Bhrashtachar Essay in Sanskrit
by positive look on 14:03 0 Comment
भ्रष्टाचार पर संस्कृत निबंध। Bhrashtachar Essay in Sanskrit
भारतवर्षे भ्रष्टाचारः असाध्यरोगवत् प्रवर्तते प्रवर्धते च। अयं न केवलं केषुचिदेव जनेषु वर्तते, अपितु वटवृक्षवत् शतमूलः सन् सार्वत्रिको रोगः प्रतिदिनं वर्धत एव। सर्वे जनाः अस्य प्रसारेण चिन्तिताः सन्ति, परन्तु कोSपि सर्वकारः अस्य समूलांमूलनाय बद्धपरिकरः।
भ्रष्टाचारो नैकविधः। अनेकेSस्य प्रकाराः। यथा-उत्कोच (bribe) प्रदानम्, खाद्यवस्तुषु अखाद्यस्य मिश्रणम् अनुचित-साधनेन धनोपार्जनम्, स्वकर्तव्यं प्रति विमुखता इत्यादयः।
भ्रष्टाचारस्य अन्यद् रूपं वर्तते। राजकीय-कार्यालयेषु यावद् उत्कोचो न दीयते, तावत् तस्य प्रार्थनापत्रं अग्रसारितं न भविष्यति। यदैव उत्कोचस्य व्यवस्था क्रियते, तदैव तत् प्रार्थनापत्रं अग्रसारितं क्रियते। एवमेव व्यापारे अपि व्यवसायिनो महार्घ-वस्तूनां मध्ये अशुद्ध-वस्तूनां मिश्रणं कुर्वन्ति। तद् यथा-तैले, घृते, खाद्यवस्तुषु, पेट्रोलदिषु मिश्रणं प्रायः सर्वत्र संलक्ष्यते।
भ्रष्टाचारस्य निरोधार्थं कठोरा दंड-व्यवस्था स्यात्। राजपुरुषाः तत्पालने सर्वात्मना प्रयत्नशीला भवेयुः। कठोरायां दंडव्यवस्थायाम् अपराधिनां मनोबलं क्षीयते, ते दण्डाद् बिभ्यति।
Monday, 21 May 2018
Paragraph on Anushasan in Sanskrit
by positive look on 14:15 0 Comment
Paragraph on Anushasan in Sanskrit
परिवारस्य समाजस्य विद्यालयस्य संविधानस्य संसदः सेनायाः चापि केचन नियमाः सन्ति। एतेषां नियमानां परिपालनम् अनुशासनमिति कथ्यते। सकला सृष्टिः अनुशासनमनुसरति। सूर्यः चन्द्रः तारकाः च नियमितसमये प्रकटीभूय अनुशासनस्य परिचयं प्रयच्छन्ति। ऋतवः एकस्मिन् मासे एव नायान्ति। ते भिन्नमासेषु आयान्ति। गुरुणामाज्ञापालनं वृद्धानां सेवाकरणं विपत्तौ सहायताप्रदानम् इत्यादयः परिवारस्य नियमाः भवन्ति। एतेषां नियमानां परिपालेन परिवारे आनन्दस्य वातावरणं तिष्ठति। राजमार्गस्य वामतः चलनं, यात्रापत्रग्रहणसमये पंक्तौ स्थितिः, चतुष्पथेषु मार्गनियामक-आरक्षिणां संकेतस्यानुसरणं पीडितानां सहायताकरणम् इत्यादयः समाजस्य नियमाः भवन्ति। एषां परिपालेन समाजे शान्तिः विराजते।
Sunday, 20 May 2018
मेरा भारत महान संस्कृत निबंध। Essay on our country in sanskrit
by positive look on 14:27 0 Comment
मेरा भारत महान संस्कृत निबंध। Essay on our country in sanskritभारतस्माकं प्रियदेशः। एषः देशः देशानां शिरोमणिः खलु। अस्य प्राकृतिकं सौन्दर्यं बलवत् मनः मोहयति। अस्य उत्तरस्यां दिशि पर्वतराजः हिमालयः विराजते। एषः पर्वतः भारतस्य प्रहरी खलु। भारतस्य दक्षिणेन महासागरः अस्य चरणं प्रक्षालयति। भारतवर्षे अनेकाः नद्यः प्रवहन्ति। एतासां तटेषु पवित्राणि नगराणि विराजन्ते। नद्यः लोकमातरः भवन्ति। भारतस्य हरितानि वनानि अस्य शोभां वर्धयन्ति। प्राचीनकाले अस्माकं देशः अन्यदेशानां गुरुः मन्यते स्म। अत्र नालंदा-तक्षशिला-नवद्वीपप्रभृतयः अनेके प्रख्याताः विश्वविद्यालयाः आसन्। वैदेशिकाः उच्चशिक्षार्थं अत्रागत्य विद्यामर्जयन्ति स्म। अस्य महिमा अवर्णनीयः अस्ति। अस्य गौरवम् अतुलनीयम् अस्ति।
Saturday, 19 May 2018
भारतस्य राष्ट्रध्वजः संस्कृत निबंध। Sanskrit Essay on Our National Flag
by positive look on 13:16 0 Comment
भारतस्य राष्ट्रध्वजः संस्कृत निबंध। Sanskrit Essay on Our National Flag
राष्ट्रियः ध्वजः राष्ट्रस्य संकेतः। अस्माकं राष्ट्रियध्वजे त्रयः रंगाः सन्ति। इयं त्रिरंगी भारतवर्षस्य परिचयं धारयति। अयं ध्वजः अतीव मनोरमः। अस्य ध्वजस्य उर्ध्वदेशे केसररंगः, मध्ये धवलः रंगः, अधोदेशे हरितः रंगः च विन्यस्ताः। धवलांशस्य मध्ये अशोकचक्रं वर्तते। अशोकचक्रे अराणां चतुर्विंशतिः अस्ति। तत्र केसररंगः वीरत्वस्य त्यागस्य च, धवल रंगः पवित्रतायाः शान्तेः च, हरितरंगः उन्नतेः समृद्धेः च, अशोकचक्रं सत्यस्य तथा प्रगतेः च प्रतीकं। प्रमुखराष्ट्रियमहोत्सवयोः सर्वे स्वस्थाने राष्ट्रियध्वजं उड्डयितुं शक्नुवन्ति। स्वाधीनता दिवसः, गणतंत्र दिवसः, गान्धिजयन्ती च त्रयः प्रधानाः राष्ट्रोत्सवः। अयं ध्वजः देशस्य सार्वभौमतायाः प्रतीकम्।
Friday, 18 May 2018
दशहरा या विजयादशमी पर संस्कृत में निबंध
by positive look on 14:22 0 Comment
दशहरा या विजयादशमी पर संस्कृत में निबंध
विजयादशमी भारतीयानां पवित्रं पर्व भवति। एतत् पर्व आश्विनमासस्य शुक्लपक्षस्य दशम्यां तिथौ सम्पाद्यते। इयं तिथिः विजयसूचिका मन्यते। अस्मिन् दिवसे श्रीरामः रावणस्य निधनं कृत्वा विजयं प्राप्तवान्। अस्मिन्नेव दिवसे दुर्गा शुम्भं निशुम्भं च अमारयत्। एतत् दिनं विजयेन सम्बन्धितमस्ति। अतः एतत् दिनं विजयादशमी नाम्ना प्रसिद्धम्।
यद्यपि अयमुत्सवः आश्विनमासस्य शुक्लपक्षस्य दशम्यां तिथौ मन्यते, तथापि उत्सवात् दशदिनपूर्वमेव रामकथायाः रामलीलायाः संकीर्त्तनादीनां च आयोजनं भवति। जनाः उत्साहेन रामलीलां पश्यन्ति। दशम्यां तिथौ रावणकुम्भकर्ण-मेघनादानां च अग्निसंयोगः क्रियते। सायंकाले रामलीलाक्षेत्रे लोकानां विपुलः समागमः भवति।
तस्मिन् समये रामस्य लक्ष्मणस्य हनुमतः च वेशेन कलाकाराः तत्र आगच्छन्ति। हनुमान् च दशहरास्थानमागच्छति। हनुमता कृत्रिमा लंका दह्यते। उपस्थिताः जनाः श्रीरामस्य जयध्वनिं कुर्वन्ति। अयमुत्सवः अधर्मस्य उपरी धर्मस्य, असत्यस्य उपरि सत्यस्य, दुर्जनतायाः उपरि सज्जनतायाः विजयस्य प्रतीकमस्ति। वस्तुतः एषः उत्सवः परमपावनः अस्ति।
Thursday, 17 May 2018
वसंत ऋतु पर संस्कृत निबंध। Vasant Ritu Par Sanskrit Nibandh
by positive look on 13:16 0 Comment
वसंत ऋतु पर संस्कृत निबंध। Vasant Ritu Par Sanskrit Nibandhभारते एकस्मिन् वर्षे षट् ऋतवः भवन्ति। एषु ऋतुषु वसंतऋतुः प्रथमः ऋतुः अस्ति। अयं ऋतुः अतीव रमणीयः भवति। अस्मिन् ऋतौ प्रकृतौ सर्वत्र अपूर्वं सौंदर्यं दृश्यते। जड़े चेतने च सर्वत्रनवः उल्लासः अवलोक्यते। नरेषु, नारीषु, बालकेषु, वृद्धेषु च कापि अपूर्वा मादकता समायाति। अस्माकं देशस्य प्रसिद्धः वसंतोत्सवः होलिका अस्यैव ऋतोः आरम्भे भवति।
अस्मिन् ऋतौ शीतलः मन्दः सुगन्धिश्च वायुः वहति। इदानीं न अधिकं शीतं भवति न अधिका उष्णता भवति। अनेन कारणेन भ्रमणे, खेलने, कूर्दने च महान् आनन्दः भवति। एभिः कारणैः ,अयं बसन्तः ऋतुराजः इति कथ्यते।
वसंत ऋतु पर संस्कृत निबंध संख्या (1)
वसंत ऋतु पर संस्कृत निबंध संख्या (2)
वसंत ऋतु पर संस्कृत निबंध संख्या (1)
वसंत ऋतु पर संस्कृत निबंध संख्या (2)
Wednesday, 16 May 2018
Sanskrit Essay on India - भारत देश पर संस्कृत निबंध
by positive look on 15:22 0 Comment
Sanskrit Essay on India - भारत देश पर संस्कृत निबंध
अस्माकं देशस्य प्राचीनं नाम "भारतं" वर्तते। सम्प्रति अस्य हिन्दुस्तान, हिन्द, इण्डिया इत्यपि नामानि सन्ति। अस्य पूर्वदिशायां बर्मा देशः अस्ति। दक्षिणदिशायां लंका अस्ति। पश्चिमदिशायां अफगानिस्तानं वर्तते। उत्तरदिशायां च हिमालयः अस्ति। अस्य खण्डितः भागः पाकिस्तान इति कथ्यते।
अस्माकं देशः संसारस्य देशेषु अति पुरातनः देशः अस्ति। एतद् विश्वस्य विशाल: गणतन्त्रदेश:। अयं देशः ज्ञानस्य धर्मस्य च आदिजन्मभूमिः अस्ति। अत्रैव वेदानां प्रादुर्भावः बभूव। अत्रैव मानवसभ्यता सर्वप्रथमं जन्म लेभे। इतः एव संसारे सर्वत्र सभ्यतायाः प्रचारः बभूव। अस्य महिमा अवर्णनीयः अस्ति। अस्य गौरवम् अतुलनीयम् अस्ति।
सम्प्रति अस्माकं देशः यत् भारतं विद्यते तस्य भागद्वयम् अस्ति। एकं दक्षिणभारतम्, द्वितीयं उत्तरभारतञ्च दक्षिणभारते आन्ध्रप्रदेशः, केरलः, कर्नाटकः, तमिलनाडुः च इति इमे चत्वारः प्रदेशाः सन्ति। उत्तरभारते निम्नलिखितानि राज्यानि सन्ति। यथा अरुणाचल प्रदेशः, आसामः, महाराष्ट्रम्, मणिपुरम्, मिज़ोरमः, मेघालयः, नागालैंडः,त्रिपुरा, उड़ीसा, पंजाबः, राजस्थानम्, सिक्किमः, उत्तरप्रदेशः,पश्चिम बंगालः, मध्यप्रदेशः, जम्मू-काश्मीरश्च।
Tuesday, 15 May 2018
कम्प्यूटर पर संस्कृत निबंध। Computer Essay in Sanskrit
by positive look on 15:01 2 Comments
कम्प्यूटर पर संस्कृत निबंध। Computer Essay in Sanskrit
कम्प्यूटर शब्दः आंग्लभाषायाः गणनार्थकात् कम्प्यूट शब्दाद् निष्पद्यते। अतः कम्प्यूटरस्य कृते संगणक-शब्दः प्रयुज्यते। आधुनिकेषु आविष्कारेषु कम्प्यूटरस्य विशिष्टं महत्वं वर्तते। वर्तमान-युगः संगणक-युगः इति निगद्यते। संगणकेन मानव-जीवने नवीनाः क्रान्तिः विहिता। संगणकः ज्ञानविज्ञानवार्धकं यन्त्रं विद्यते। सर्वप्रथमं सांख्यिकी-कम्प्यूटरस्य निर्माणं पेनसिलवेनिया- विश्वविद्यालये 1946 ईसवीये अभवन्। तदा एतस्य भारः त्रिंशत्-टन-परिमितम् आसीत्। साम्प्रतं कम्प्यूटरः अतिद्रुतगत्या विकासं कुर्वन् लोकस्य उपयोगितां साधयति। आकार-प्रकार-दृष्टया कार्यक्षमतां चाश्रित्य कम्प्यूटरः चतुर्वर्गेषु विभाज्यते।
(1) मेन फ्रेम कम्प्यूटरः (2) मिनी कम्प्यूटरः (3) माइक्रो कम्प्यूटरः (4) सुपर कम्प्यूटरः
Monday, 14 May 2018
विज्ञान के चमत्कार संस्कृत निबंध। Vigyan ke Chamatkar in Sanskrit
by positive look on 14:32 0 Comment
विज्ञान के चमत्कार संस्कृत निबंध। Vigyan ke Chamatkar in Sanskrit
वर्तमानयुगो विज्ञानस्य युगो गण्यते। विज्ञानं जीवनस्य प्रत्येकं पक्षं प्रभावयति। आर्थिकं सामाजिकं राष्ट्रीयम् अंतर्राष्ट्रीयम् च सर्वमेव एतत् प्रभावयति। आविष्काराणां तादृशी प्रगतिरभूद्, या सर्वथा आश्चर्यं आवहति। समग्रं विश्वं वैज्ञानिकानां नवीनं-नवीनं आविष्कारम् अवलोक्य आश्चर्यचकितमिव वर्तते। अद्यत्वे न कोSपि पक्षो वर्तते, यत्र न विज्ञानस्य प्रवेशः।
अद्यत्वे कम्प्यूटरस्य संगणकस्य वा आविष्कारो विज्ञानस्य सर्वोत्कृष्टा उपलब्धिः। इंटरनेट, ई-मेल, ई-कॉमर्स-प्रभृतयः संगणकस्य प्रयोगेण नूतनां क्रान्तिं जनयन्ति। विद्युतः आविष्कारोSतिमहत्वपूर्णोSस्ति। चिकित्साक्षेत्रे विज्ञानेन अपूर्वा क्रान्तिः प्रवर्तिता। संचारक्षेत्रे अपि विज्ञानस्य चमत्कारो दृश्यते। दूरभाषेण जगति यत्र-कुत्रापि स्थितेन परिचितेन संभाषणं कर्तुं शक्यते। मोबाइल इत्यस्य अविष्कारेण नूतनाः क्रान्तिः संजाता।
मनोरंजनक्षेत्रे अपि विज्ञानस्य चमत्कारो दृश्यते। सिनेमा-दूरदर्शनादीनाम् आविष्काराः प्रत्यहं प्रतिक्षण-वृत्तं बोधयन्ति। रेडियो-वीडियो-वीडियो क्रीडााः मनोरंजनं कुर्वन्ति।
विज्ञानेन यातायात-साधनेषु नवीनैः आविष्कारैः सर्वे अपि देशः समीपस्थाः कृताः। साम्प्रतं रेल-बस-कार-वायुयान-जलयानानां साहाय्येन दूरस्थो अपि देशः स्वल्पेनैव कालेन प्राप्यते।
Saturday, 12 May 2018
सर्कस पर छोटा निबंध | Short Essay on Circus in Hindi
by positive look on 11:54 0 Comment
सर्कस पर छोटा निबंध। Short Essay on Circus in Hindi
सर्कस लोगों के अनेक मनोरंजन के साधनों में से एक है। सर्कस में आदमी, औरतें, पशु-पक्षी तथा बच्चे भिन्न-भिन्न प्रकार से अपने करतब दिखाते हैं। इसी प्रकार का एक सर्कस अपोलो सर्कस लाल किले के मैदान में लगा हुआ था। सौभाग्य से हमें उसे देखने का अवसर प्राप्त हुआ। हमने टिकट खरीदे और अंदर प्रवेश किया ही था कि सर्कस की घंटी बज गई। हम तुरंत ही अपनी अपनी सीटों पर बैठ गए तभी सर्कस प्रारंभ हो गया।
अचानक देखते हैं कि सामने सर्कस के प्रांगण में कुछ जोकर खड़े हैं। जैसे ही सर्कस प्रारंभ हुआ तो कुछ लड़कों और लड़कियों ने अपने भिन्न भिन्न प्रकार के करतब तथा कसरत दिखाए। तभी एक व्यक्ति ने मौत के कुएं में मोटरसाइकिल चला कर दिखायी। कुछ देर बाद जानवरों के करतब का कार्यक्रम प्रारंभ हुआ उसमें हाथियों तथा शहरों के बीच विभिन्न खेल दिखाए गए। हाथियों ने तो क्रिकेट भी खेल कर दिखाया जो हम सब को बहुत अच्छा लगा। एक व्यक्ति ने अपने शरीर पर जलता हुआ मोम डाल कर दिखाया। फिर एक लड़की ने लोहे के रिंग में से उछलते हुए निकल कर दिखाया तभी कुछ लड़कियों ने साइकिल के करतब दिखाए।
अंत में कुछ लोगों ने एक पुरानी कार पर अपने करतब दिखाकर लोगों को बहुत हंसाया। परंतु इन सब में मुझे सबसे ज्यादा जिमनास्टिक का कार्यक्रम पसंद आया। वह अपने कार्य में बहुत ही कुशल थे इस प्रकार हमें सर्कस देख कर बहुत अच्छा लगा इस सर्कस की सुनहरी याद आज भी हमारे दिल में ताजा है।
Thursday, 10 May 2018
किसान पर संस्कृत में निबंध। Essay on Farmer in Sanskrit
by positive look on 14:29 0 Comment
किसान पर संस्कृत में निबंध। Essay on Farmer in Sanskrit
ये कृषिं कुर्वन्ति ते कृषकाः कथ्यन्ते। अस्माकं देशः कृषिप्रधानः देशः अस्ति। अत्र कृषकाणां संख्या अधिका वर्तते। कृषकाः कृषिं कृत्वा जीवनोपयोगीनि बहूनि वस्तूनि उत्पादयन्ति। तैः एव वस्तुभिः सर्वे जनाः जीवन्ति। अतः समाजस्य जीवनं धारणं च कृषकाणां एव उपरि निर्भरं वर्तते।
कृषिः महता परिश्रमेण भवति। अत एव कृषकाणां दिनचर्या अतीव श्रममयी भवति। तेषां जीवने विश्रामाय मनोरंजनाय वा अतीव अल्पः अवसरः लभ्यते। कृषकाः प्रातःकालात् आरभ्य सायंकालपर्यन्तं कठिनं परिश्रमंकुर्वन्ति। रात्रौ अपि ते पूर्णरूपेण विश्रामाय शयनाय का समयं न लभन्ते।
कृषकाः बहूनि कष्टानि सहन्ते तथापि तेषां कार्यस्य समाप्तिः न भवति। एतादृशं घोरं परिश्रमं कुर्वणाः अपि कृषकाः सुखिनः न सन्ति इति महतः दुःखस्य विषयः वर्तते।
Wednesday, 9 May 2018
सरस्वती पूजा पर संस्कृत निबंध। Saraswati Puja in Sanskrit
by positive look on 14:14 0 Comment
सरस्वती पूजा पर संस्कृत निबंध। Saraswati Puja in Sanskrit
सरस्वती अस्माकं एका देवी अस्ति। इयं ज्ञानस्य देवी अस्ति। सरस्वत्याः चत्वारः हस्ताः भवन्ति। तेषु एकस्मिन् हस्ते पुस्तकं धारयति, एकस्मिन् हस्ते मालां धारयति, एकस्मिन् हस्ते वीणां धारयति तथा एकेन हस्तेन वीणां वादयति।
सरस्वत्याः वाहनं हंसः अस्ति। इयं पद्मासने तिष्ठति। इयं शुक्लानि वस्त्राणि धारयति। अस्याः मूर्तिः अतीव मनोहरा गम्भीरा शान्तिमयी प्रसन्नकारा च भवति।
सरस्वती ज्ञानस्य अधिष्ठात्री देवी अस्ति। इयं ज्ञानमयी अस्ति। इयं ज्ञानं ददाति, अज्ञानं च निवारयति। इयं विवेकं ददाति, अविवेकं च निवारयति। इयं विद्याम ददाति अविद्यां च नाशयति।
अतएव सर्वे विद्योपासकाः सरस्वतीं सेवन्ते, सरस्वतीं प्रणमन्ती, सरस्वतीं पूज्यन्ति, सरस्वतीं स्तुवन्ति तथा सरस्वतीं एव उपासते।
सरस्वती एव विदुषां विद्यार्थिनां च महामान्या देवी अस्ति। अत एव वसन्तपञ्चम्यां भारतस्य सर्वेषु अपि विद्यालयेषु महता समारोहेण सरस्वत्याः पूजा भवति।
Tuesday, 8 May 2018
गणतंत्र दिवस पर संस्कृत में निबंध। Essay on Republic Day in Sanskrit
by positive look on 14:24 0 Comment
गणतंत्र दिवस पर संस्कृत में निबंध। Essay on Republic Day in Sanskrit
अस्माकं देशः १९४७ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य पञ्चदशे दिनाङ्के स्वतन्त्रम् अभवत् । परन्तु तदानीं अस्य किमपि स्वकीयं संविधानं न आसीत्। अतः डॉ राजेंद्रप्रसाद महोदयानाम् अध्यक्षतायां संविधाननिर्माणाय एकस्याः परिषदः स्थापना अभवत। यदा संविधाननिर्माणकार्यं समाप्तम् अभवत् तदा संविधानम् अङ्गिकृत्य देशे १९५० तमे वर्षे जनवरीमासस्य २६ दिनाङ्के भारतदेशं प्रजाप्रभुत्वराष्ट्रामिति धोषितवन्तः। अतः अयं दिवसः बहुमहत्वपूर्णः विद्यते।
अस्मिन् दिवस सर्वासु शिक्षण-संस्थासु ध्वजोत्तोलनं भवति, विविधाः कार्यक्रमाः आयोज्यन्ते, राष्ट्रगानं गीयते, मिष्टान्नादीनां वितरणं च क्रियते। सर्वेषु अद्भुतः आनन्दः, उत्साहः, देशभक्तिश्च दृश्यते। अयं उत्सवः दिल्लीनगरे महता उल्लासेन हर्षेण च सह मान्यते। अस्मिन दिवसे राष्ट्रपतिः राष्ट्रस्य नाम्ना संदेशं प्रसारयति। अस्य उत्सवस्य सर्वेSपि कार्यक्रमाः रेडियो-दूरदर्शन-प्रभृतियन्त्राणां मध्यमेन समग्रेSपि देशे श्रव्यन्ते दर्श्यन्ते च।


text:
EKAADASHI
The eleventh day of a fortnight has got special significance in Hindu daily life. One is supposed to observe fast on this day. Why has this day been given so much importance? This note tries to analyze this question on the basis of sacred puraanic and vedic texts. Vedic texts talk of 10 praanas or life forces and the eleventh is Aatman. It is expected that sacred texts are talking of connecting 10 praanas with the 11th Aatman. But what is the use? In sacred Hindu texts, there is a trio of mind/manas, praana/life forces and vaak/basic nature. These three mingle themselves. It is expected that if praanic forces mingle with these, they loose their vitality. Therefore, sacred texts may be talking of connecting praanic forces with Aatman. This is like keeping these praanic forces in the womb for 10 months and then giving birth to a child. On the other hand, the 11th date, which is mixed with 10th date according to Hindu astrological calendar, is forbidden for fast purposes. 11th date, which is mixed with 12th and 13th, is auspicious.The story of Mohini and Rukmangada in puranic texts and other contexts indicate that ekaadashis is the first state of mind which is free from illusion of this world. Mohini is symbolic of illusion. Puranic texts indicate this as Aatman which has infinite expanse. The 10 quantities have been enumerated differently at different places. It can be said that this topic needs deeper study.
एकादशी
टिप्पणी : ब्राह्मण ग्रन्थों का सार्वत्रिक कथन है(जैमिनीय ब्राह्मण २.३२३, शतपथ ब्राह्मण ३.८.१.३, ८.४.३.८, ११.२.७.६, तैत्तिरीय संहिता ६.३.७.५, ६.३.११.६, ६.३.१०.३ आदि) कि पुरुष में १० प्राण हैं और आत्मा एकादश है । यद्यपि यह स्पष्ट नहीं है कि १० प्राण कौन से हैं, लेकिन फिर भी यह कथन पुराणों में एकादशी को समझने की कुञ्जी है । प्राणों का कार्य अन्न की, दिव्य अन्न की, दिव्य वर्षा की अभीप्सा करना है । वेदों में मण्डूक प्राण दिव्य वर्षा की अभीप्सा करते रहते हैं । विभिन्न प्राणों की विभिन्न प्रकार की अभीप्साएं हैं जिन्हें पाकर वह तृप्त होते हैं । इसे प्राणों का अन्न कहा जाता है । यदि प्राणों को उनका सम्यक् अन्न प्राप्त नहीं हो पाता तो वह प्रकृति में विकृत अन्न प्राप्त करते हैं, और विकृत हो जाते हैं । यह स्थिति सभी जीवात्माओं की है । दिव्य अन्नों के अभाव में प्राण विकृत होकर अपना काम चला रहे हैं । उपनिषदों की भाषा में इस अन्न को वाक् कहा गया है और उपनिषदों में मन, प्राण और वाक् में श्रेष्ठता की प्रतिस्पर्द्धा के आख्यान मिलते हैं । पुराणों की कथाओं में ललित गन्धर्व का ललिता अप्सरा पर आसक्त हो जाना या वरूथ का कला से मिल जाना आदि भी प्राण और वाक् के मिथुन के रूप हैं जिनसे प्राण दुर्बल पड जाते हैं । इन प्राणों को अ-क्षर बनाने का उपाय वैदिक तथा पौराणिक साहित्य में यह दिया गया है कि इन प्राणों को वाक् के बदले आत्मा से, महाभारत के शब्दों में अनन्तात्मा से जोडा जाए । ऐसा लगता है कि मन, प्राण और वाक् के त्रिक में प्राणों को मन से भी जोडा जा सकता है और तब यह वामन बनते हैं । बलि राजा के समक्ष पहले वामन प्रकट होता है और फिर वह विराट् रूप धारण कर लेता है । तैत्तिरीय संहिता २.२.५.३, ६.६.४.५, जैमिनीय ब्राह्मण २.३२३ के अनुसार दशमी रूपी दश प्राण विराट् बनकर अन्नाद्य, अन्नों में श्रेष्ठतम की अभीप्सा तथा उसका सम्पादन कर सकते हैं । यदि प्राण दिव्य अन्नों का सम्पादन करने में समर्थ हो जाते हैं तो उन्हें आत्मा या मन से जुडने की कोई आवश्यकता नहीं होनी चाहिए । लेकिन पुराणों में आषाढ शुक्ल एकादशी को वामन पूजा आदि की कथा यह संकेत करती है कि प्राणों के विराट् बनने के पश्चात् भी उनको मन से जोडने की आवश्यकता रहती है, अथवा हो सकता है कि मन से जुडने से पहले प्राण विराट् बनते ही न हों ।
पुराणों में एकादशी से पितरों के उद्धार की कथाएं मिलती हैं । पितर भी विकृत प्राणों का रूप हैं जिनके उद्धार की आवश्यकता है(डा. लक्ष्मीनारायण धूत के अनुसार पितर हमारे संस्कार हैं)। ज्येष्ठ शुक्ल एकादशी को भीम द्वारा निर्जला एकादशी का चीर्णन करने की कथा की थोडी व्याख्या लक्ष्मीनारायण संहिता में मिलती है कि निर्जला एकादशी का उद्देश्य मर्त्य जल की अपेक्षा दिव्य जल की अभीप्सा करना है जिससे हमारी भूख - प्यास समाप्त हो जाए ।
वैशाख शुक्ल एकादशी को धृष्टबुद्धि वैश्य - पुत्र के उद्धार की कथा आती है । १० प्राण कौन से हैं जिनका उद्धार करना है, यह अस्पष्ट है । महाभारत शान्ति पर्व में एकादश के अन्तर्गत दशम बुद्धि कही गई है । यदि बुद्धि १० प्राणों के अन्तर्गत है तो धृष्टबुद्धि की कथा की व्याख्या की जा सकती है । शतपथ ब्राह्मण ११.२.७.६ में ११ सामिधेनी नामों के अन्तर्गत क्रमशः पृथिवी, अग्नि, वायु, अन्तरिक्ष, द्यौ, आदित्य, चन्द्रमा, मन, तप, वाक् तथा ११वें ब्रह्म के नाम दिए गए हैं । सामिधेनी से तात्पर्य प्राणों का समिन्धन करने से, उनको जाग्रत करने से है जिससे वे अपने दिव्य कामों में प्रवृत्त हो जाएं ।
पुराणों में एकादशी व्रत से पुत्र प्राप्ति की कथाओं के संदर्भ में शतपथ ब्राह्मण ११.२.१.२, तैत्तिरीय संहिता २.२.१.१, ७.२.६.३ आदि के आधार पर ऐसा लगता है कि वैदिक रूप में पुत्र पिता की आत्मा व प्राणों का प्रतिरूप होता है । जिस प्रकार गर्भ माता के गर्भ में १० मास तक पुष्टि प्राप्त करके तब जन्म लेता है, इसी प्रकार पुरुष के प्राण १० मासों तक ऋतुओं में पककर(ऋतुओं का कार्य पकाना है)तब ११वें मास में जन्म लेते हैं । यदि प्राण किसी कारण से न पक सके तो पुत्र का जन्म नहीं होगा । पुराण इस कमी को पूरा करने का उपाय एकादशी बताते हैं ।
वराह पुराण में कृष्ण पक्ष की एकादशी को मोक्षप्रदा व शुक्ल पक्ष की एकादशी को भक्तिप्रदा कहा गया है । इस संदर्भ का मूल दर्शपूर्ण मास यज्ञ में खोजने का प्रयत्न किया जा सकता है । अमावास्या को इन्द्राग्नि देवता हेतु ११ कपाल पुराडाश का विधान है, जबकि पूर्णिमा को अग्नीषोम देवता हेतु ११ कपाल पुरोडाश का विधान है । अग्नीषोम की व्याख्या के लिए अग्नीषोम पर टिप्पणी द्रष्टव्य है । अग्नि व सोम के मिलन से एक घर्म का जनन होता है जिससे यह सारी सृष्टि चल रही है । इसे रूप की प्राप्ति भी कह सकते हैं । इस संदर्भ में मोहिनी व रुक्माङ्गद की कथा विचारणीय है । ऐसा लगता है कि एकादश आत्मा तथा १० प्राणों के संयोग से जिस स्थिति का जन्म होता है, वह यज्ञ है, द्वादशी तिथि है । आध्यात्मिक प्राप्ति के सर्वत्र वितरण को यज्ञ कह सकते हैं । कार्तिक शुक्ल एकादशी को विष्णु या देवों का प्रबोधन भी यज्ञ की श्रेणी में आ सकता है । लेकिन इस तथ्य की यह व्याख्या अभी संदिग्ध है । गरुड पुराण में माघ शुक्ल एकादशी को यज्ञवराह का न्यास, नारद पुराण में ज्येष्ठ शुक्ल एकादशी को जगन्नाथ क्षेत्र में पुरुषोत्तम पूजा, पद्म पुराण आदि में फाल्गुन शुक्ल एकादशी को आमलकी वृक्ष की उत्पत्ति, स्कन्द पुराण में कार्तिक शुक्ल एकादशी को विष्णु का वृक के ऊपर से उठकर क्षीरसागर को जाना(डा. फतहसिंह के अनुसार वृक अहंकार का प्रतीक है)आदि कथाएं शुक्ल पक्ष की एकादशी के याज्ञिक रूप की व्याख्या करती हैं । इसी प्रकार कृष्ण पक्ष की एकादशियां कष्ट निवारक, पितरों का उद्धार करने वाली, एकान्तिक साधना का प्रतीक होनी चाहिएं ।
एकादशी तिथि के पश्चात् द्वादशी तिथि विष्णु की तिथि है । पुराणों के अनुसार दशमी विद्धा एकादशी शुभ नहीं है, अपितु त्रिस्पृशा एकादशी, जो द्वादशी व त्रयोदशी तिथियों का स्पर्श करती हो, शुभ है । पहले प्राणों के वाक् के साथ मिथुन का निषेध किया गया, अब एकादश आत्मा के प्राण रूपी दशमी के साथ मिथुन का भी निषेध किया जा रहा है ।
पुराणों में एकादशी को प्राणों को अन्न से वञ्चित रखने तथा रात्रि में प्राणों को जाग्रत रखने के निर्देश हैं । ब्राह्मण ग्रन्थों(तैत्तिरीय संहिता ७.५.६.४ आदि)में माध्यन्दिन सवन में इन्द्र आदि देवताओं हेतु एकादश कपाल पुरोडाश का विधान है । माध्यन्दिन सवन मध्याह्न की, सूर्य रूपी प्राणों की सर्वाधिक सक्रिय होने की अवस्था है । जैमिनीय ब्राह्मण २.३९४ के आधार पर ऐसा लगता है कि इस सर्वाधिक सक्रिय अवस्था के प्राणों को एकादश रुद्रों का नाम दिया गया है । जैमिनीय ब्राह्मण २.३२३ के अनुसार १० प्राण १० अहों/दिनों का प्रतीक हैं, जबकि रात्रि एकादशी है । इस प्रकार एकादशी व्रत किसी प्रकार से रात्रि और दिवस का मिलन है ।
शतपथ ब्राह्मण ३.९.१.४, तैत्तिरीय संहिता २.२.१.१, ७.२.६.१ आदि में उल्लेख आता है कि एकादशी के माध्यम से खोई हुई, नष्ट हुई प्रजा की पुनः प्राप्ति की जा सकती है । पुराणों में एकादशी के संदर्भ में इस तथ्य का कहीं प्रत्यक्ष उल्लेख आया हो, ऐसा प्रतीत नहीं होता । प्रजा की, विचारों रूपी प्रजा की पुनः प्राप्ति से क्या तात्पर्य है, इसे वर्तमान काल में विकसित हो रहे सूचना प्रेषण विज्ञान के आधार पर समझा जा सकता है । यह प्रयत्न किया जा रहा है कि यदि ऐसे २ कण प्राप्त हो जाएं जो सूक्ष्म रूप में कभी भी एक दूसरे से अलग न हों, उनमें अलग होने पर भी किसी न किसी प्रकार का सम्बन्ध बना रहे, तो सूचना प्रेषण के लिए ऐसा किया जा सकता है कि इन २ कणों में से एक को दूसरे व्यक्ति के पास भेज दिया जाए । चूंकि पहले व्यक्ति के पास जो कण है, वह दूसरे कण के बारे में भी सूचना रख रहा है, अतः दूसरा कण दूसरे व्यक्ति द्वारा ग्रहण किए जाने पर दूसरे व्यक्ति की सूचना पहले व्यक्ति तक भी पहुंच जाएगी । यह टैलीपैथी है । यदि एक व्यक्ति के विचार या प्राण रूपी प्रजा उसकी आत्मा से जुड जाएं तो ऐसे विचार या प्राण दूसरे व्यक्ति के प्राणों या विचारों को प्राप्त कर पुनः लौट सकते हैं । आधुनिक सूचना विज्ञान में प्रकाश के कणों के साथ, जिन्हें क्वाण्टा कहते हैं, ऐसे प्रयोग चल रहे हैं ।
शतपथ ब्राह्मण १३.३.३.८, तैत्तिरीय संहिता ६.६.४.५, तैत्तिरीय ब्राह्मण ३.८.२१.२ में पशु एकादशिनी के संदर्भ में श्रेष्ठतम अन्न का सम्पादन कर सकने में समर्थ १० प्राणों को वैराज गौ तथा एकादश को इस गौ का स्तन कहा गया है जिसके द्वारा इस वैराज गौ का दोहन किया जाता है । तैत्तिरीय आरण्यक १.९.२ में ११ रुद्रों की ११ शक्तियों में अन्तिम शक्ति के विद्युत नाम का उल्लेख है ।
गरुड पुराण में एकादशी को ऋषियों की पूजा का निर्देश है । ऋषि शब्द में ऋष~ धातु तप, सत्य, ज्ञान प्राप्ति के अर्थों में आती है और ऋषि को अभीप्सा करने वाले प्राणों का रूप कहा जा सकता है । शतपथ ब्राह्मण ५.५.१.९, तैत्तिरीय संहिता १.८.१.१ आदि में इन्द्र के लिए एकादश कपाल पुरोडाश अर्पित करते समय ऋषभ दक्षिणा का निर्देश है । पुराणों में एकादशी कथाओं के बीच में ऋषियों के नाम आते हैं, जैसे मार्गशीर्ष शुक्ल एकादशी के संदर्भ में पर्वत ऋषि, फाल्गुन कृष्ण एकादशी के संदर्भ में दाल्भ्य बक, चैत्र कृष्ण के संदर्भ में लोमश आदि । इन नामों के माध्यम से क्या कहा जा रहा है, यह अन्वेषणीय है ।
प्रथम लेखन : २७-१-२००५ई.
संदर्भ
एकादशी
*ये देवासो दिव्येकादश स्थ पृथिव्यामध्येकादश स्थ। अप्सुक्षितो महिनैकादश स्थ ते देवासो यज्ञमिमं जुषध्वम्। - ऋग्वेद १.१३९.११
*विश्वैर्देवैस्त्रिभिरेकादशैरिहाऽद्भिर्मरुद्भिर्भृगुभिः सचाभुवा। - ऋ. ८.३५.३
*अग्निस्त्रीणि त्रिधातून्या क्षेति विदथा कविः। स त्रींरेकादशाँ इह यक्षच्च पिप्रयच्च नो विप्रो दूतः परिष्कृतो नभन्तामन्यके समे ॥ - ऋ. ८.३९.९
*युवां देवास्त्रय एकादशासः सत्याः सत्यस्य ददृशे पुरस्तात्। अस्माकं यज्ञं सवनं जुषाणा पातं सोममश्विना दीद्यग्नी ॥ - ऋ. ८.५७.२
*तव त्ये सोम पवमान निण्ये विश्वे देवास्त्रय एकादशासः। - ऋ. ९.९२.४
*इमां त्वमिन्द्र मीढ्वः सुपुत्रां सुभगां कृणु। दशास्यां पुत्राना धेहि पतिमेकादशं कृधि ॥ - ऋ. १०.८५.४५
*आ नासत्या त्रिभिरेकादशैरिह देवेभिर्यातं मधुपेयमश्विना। - अथर्ववेद १.३४.११
*- - - -यद्येकादशोऽसि सोऽपोदकोऽसि। - अ. ५.१६.११
*- - - -दशर्चेभ्यः स्वाहा। एकादशर्चेभ्यः स्वाहा। - अ. १९.२३.८
*ये देवा दिव्येकादश स्थ ते देवासो हविरिदं जुषध्वम्। ये देवा अन्तरिक्ष एकादश स्थ ते देवासो हविरिदं जुषध्वम्। ये देवा पृथिव्यामेकादश स्थ ते देवासो हविरिदं जुषध्वम्। - अ. १९.२७.११
*द्वौ च ते विंशतिश्च ते रात्र्येकादशावमाः। तेभिर्नो अद्य पायुभिर्नु पाहि दुहितर्दिवः ॥ - अ. १९.४७.५
*सामिधेन्यनुवचनम् : एकादशान्वाह। एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुब्। ब्रह्म गायत्री, क्षत्रं त्रिष्टुब् - एताभ्यामेवैनमेतदुभाभ्यां वीर्याभ्यां समिन्धे - तस्मादेकादशान्वाह। - शतपथ ब्राह्मण १.३.५.५
*दशमी वा हि तर्हि एकादशी वा सम्पद्यते। तस्यो ह एवैषा अवक्लृप्ता भवति- यस्यैतामष्टमीमन्वाहुः। - मा.श. १.४.१.३७
*ताभ्यामेतमग्नीषोमीयमेकादशकपालं पुरोडाशं निरवपत्। - मा.श. १.६.३.१४
*यज्ञपरिशिष्टम् :(गार्हपत्यम्)एकादशस्वादधीत। एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप्। त्रिष्टुभैवैतद्दिवमुपोत्क्रामति। - मा.श. १.७.३.२४
*यूप सम्पादनम् : एकादशारत्निं परिवासयेत्। एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप् वज्रस्त्रिष्टुप्। - मा.श. ३.६.४.२२
*ते वाऽएतऽएकादश प्रयाजा भवन्ति। दश वाऽइमे पुरुषे प्राणाः - आत्मैकादशः यस्मिन्नेते प्राणाः प्रतिष्ठिताः। - मा.श. ३.८.१.३
*त्रीणि वै पशोरेकादशानि - एकादश प्रयाजाः, एकादशानुयाजाः, एकादशोपयजः। - मा.श. ३.८.४.१
*पश्वेकादशिनी : स एकादशिन्येष्ट्वा प्रजापतिः पुनरात्मानमाप्याययत - उपैनं प्रजाः समावर्तन्त - अतिष्ठन्तास्य प्रजाः श्रियेऽन्नाद्याय - - - - - - - - -। तस्मै कमेकादशिन्या यजेत। - मा.श. ३.९.१.४
*गृहत्यागः : अथैकादश कृत्वोऽभिषुणोति। एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप्, त्रैष्टुभं माध्यन्दिनं सवनम्। - मा.श. ४.१.१.१०
*आग्रयण ग्रहः : अथातो गृह्णात्येव - ये देवासो दिव्येकादश स्थ पृथिव्यामध्येकादश स्थ। अप्सुक्षितो महिनैकादश स्थ ते देवासो यज्ञमिमं जुषध्वम्। - श.ब्रा ४.२.२.९
*अथ श्वोभूतऽआग्नावैष्णवमेकादशकपालं पुरोडाशं निर्वपति। - मा.श. ५.२.३.६
*राजसूयः : तस्मादग्नीषोमीय एकादशकपालः पुरोडाशो भवति। तस्योत्सृष्टो गौर्दक्षिणा। - मा.श. ५.२.३.७
*रत्नयागाः : तानि वाऽएतान्येकादश रत्नानि सम्पादयति। एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप्, वीर्यं त्रिष्टुप्, वीर्यमेवैतद्रत्नान्यभिसम्पादयति। - मा.श. ५.३.१.१२
*पञ्चबिलाख्याश्चरुहोमाः : ऐन्द्र एकादशकपालः पुरोडाशो भवति। - मा.श. ५.५.१.१
*स मनसैव वाचं मिथुनं समभवत्~। स एकादश द्रप्सान्गर्भ्यभवत्~। तऽएकादश रुद्रा असृज्यन्त। - मा.श. ६.१.२.७
*आग्नावैष्णव एकादशकपालः। तदध्वरस्य दीक्षणीयम्। वैश्वानरो द्वादशकपालः। - मा.श. ६.६.१.२
*१४ वालखिल्य इष्टकाः : या अमूरेकादशेष्टका उपदधाति। योऽसौ प्रथमोऽनुवाकः। तदन्तरिक्षम्। स आत्मा। तद्यत्ता एकादश भवन्ति। एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप्। त्रैष्टुभमन्तरिक्षम्। - मा.श. ८.३.४.११
*एकादशभिरस्तुवत इति। दश प्राणाः, आत्मैकादशः। तेनैव तदस्तुवत। - मा.श. ८.४.३.८
*अष्टानां धिष्ण्याग्नीनां चयनम् : एकादश ब्राह्मणाच्छंस्ये। एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप्। त्रैष्टुभ इन्द्रः। - मा.श. ९.४.३.७
*ते वा एते व्यामैकादशाः प्रक्रमाः - अन्तरा वेद्यन्तं च गार्हपत्यं च। एकादशाक्षरा त्रिष्टुप्। - मा.श. १०.२.३.२
*दशात्मनोऽकुरुत - द्वासप्ततीष्टकान्। स नैव व्याप्नोत्। नैकादशधा व्यभवत्~। - मा.श.१०.४.२.११
*येनैव निर्ऋतिं पाप्मानमपहते - स एकादशः(अग्निः)। - मा.श. १०.४.३.२२
*त्रिहविष्का अभ्युदितेष्टिः : अग्नये पथिकृतेऽष्टाकपालं पुरोडाशम्, इन्द्राय वृत्रघ्न एकादश कपालम्, अग्नये वैश्वानराय द्वादशकपालं पुरोडाशम्। - मा.श. ११.१.५.५
*ता वा एता एकादश देवताः। पञ्च प्रयाजाः। द्वावाज्यभागौ। स्विष्टकृत्। त्रयोऽनुयाजाः। - मा.श. ११.१.६.२५
*ता एकादशाहुतयः। एताभिर्वा आहुतिभिर्देवा इमान् लोकानजयन्नेता दिशः। - मा.श. ११.१.६.२६
*ता वा एता एकादश सामिधेनीरन्वाह। दश वा इमे पुरुषे प्राणाः। आत्मैकादशः। - मा.श. ११.२.१.२
*त्रिर्ह वै पुरुषो जायते। एवमेवैनमेतद्यज्ञात् त्रिर्जनयति। तासामेकादशानां त्रिः प्रथमामन्वाह। त्रिरुत्तमाम्। - मा.श. ११.२.१.४
*इयमेव प्रथमा सामिधेनी। अग्निर्द्वितीया। - - - - - तपो दशमी। ब्रह्मैकादशी। एता हि वा इदं समिन्धते। - मा.श. ११.२.७.६
*एकादशकपाल ऐन्द्रो भवति। एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप्। इन्द्रियमु वै वीर्यं त्रिष्टुप्। - मा.श. १२.७.२.१८
*त्रया देवा एकादशेति। एतद्वा एतस्य साम्न उक्थम्। एषा प्रतिष्ठा। - मा.श. १२.८.३.२८
*त्रया देवा एकादश इति त्रयस्त्रिंशं ग्रहं जुहोति। त्रया हि देवा एकादश। त्रयस्त्रिशाः सुराधसः इति। - मा.श. १२.८.३.२९
*अप स्वर्गं लोकं राध्नोति। योऽन्यत्रैकादशिनेभ्यः संवत्सरं तनुत इति। एष वै संप्रति स्वर्गो लोकः। यदेकादशिनी। प्रजा वै पशवः एकादशिनी। यदैकादशिनान्पशूनालभते। न स्वर्गं लोकमपराध्नोति। - मा.श. १३.२.५.२
*एकादश दशत आलभते। एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप्। - - - - -इन्द्रियस्यैव वीर्यस्यावरुद्ध्यै। एकादश दशत आलभते। दश वै पशोः प्राणाः। आत्मैकादशः। प्राणैरेव पशून्त्समर्द्धयति। - मा.श. १३.२.५.४
*द्वादश एवाग्निः स्यात्। एकादश यूपाः। यद्द्वादशोऽग्निर्भवति। द्वादश मासाः संवत्सरः। यदेकादश यूपाः। विराड्वा एषा संमीयते। यदेकादशिनी। तस्यै य एकादशः। स्तन एवास्यै सः। दुह एवैनां तेन। - मा.श. १३.३.३.८
*एकविंशतिः सवनीयाः पशवः। सर्व आग्नेयाः। - - - - द्वे त्वेव एते एकादशिन्यौ आलभेत। य ऐकादशिनेषु कामः। तस्य कामस्याप्त्यै। - मा.श. १३.५.१.३
*पुरुषमेधः : यद्वेवैकादशिना भवन्ति। एकादशिनी वा इदं सर्वम्। प्रजापतिर्ह्येकादशिनी। - मा.श. १३.६.१.६
*एकादश दशत आलभते। एकादशाक्षरा त्रिष्टुप्। वज्रस्त्रिष्टुप्। वीर्यं त्रिष्टुप्। - मा.श. १३.६.२.४
*एकादशैकादशेतरेषु। एकादशाक्षरा त्रिष्टुप्। - मा.श. १३.६.२.६
*शाकल्य ब्राह्मणम् : अष्टौ वसवः एकादश रुद्राः। द्वादशादित्याः। - मा.श. १४.६.९.३
*तस्मात् पशवो दशमासो गर्भान् बिभ्रति। त एकादशम् अनुप्रजायन्ते। न का चन द्वादशम् अतिहरति। परिगृहीता हि तेन। - जैमिनीय ब्राह्मण १.६७
*एकादशाक्षराणि स्तोभति। एकादशाक्षरा त्रिष्टुप्। - जै.ब्रा. १.१३२
*एकादशाक्षरा त्रिष्टुब् एकादश रुद्राः। त्रैष्टुभं माध्यंदिनं सवनम्। अक्षरेऽक्षरे देवतान्वायत्ता। - जै.ब्रा.१.१४१
*प्र वयम् अमृतं जातवेदसम् इत्य् एकादशाक्षराणि संपद्यन्ते। एकादशाक्षरा त्रिष्टुप्। - जै.ब्रा. १.१७८
*ते द्व्यक्षरेण चतुर्दशाक्षरं त्र्यक्षरेण त्रयोदशाक्षरं चतुरक्षरेण द्वादशाक्षरं पञ्चाक्षरेणैकादशाक्षरं षडक्षरेण दशाक्षरं सप्ताक्षरेण नवाक्षरम्। - जै.ब्रा. १.१९३
*पञ्चाक्षरेणैकादशाक्षरं षडक्षरेण दशाक्षरम्। सानुष्टुब् अभवत्~। - जै.ब्रा. १.१९७
*ते एकाक्षरेण पञ्चदशाक्षरम् अवृञ्जत - - - - - पञ्चाक्षरेणैकादशाक्षरं षडक्षरेण दशाक्षरं सप्ताक्षरेण नवाक्षरम्। - जै.ब्रा. १.२०५
*एकादशान् यद् एकर्चान् उपेत्यैन्द्र दशं सर्वं तृचम् एवं ह चक्रे मौञ्जस् साहश्रवसः। - जै.ब्रा.१.३४८
*ऽथ किं यद् एकादशभ्यश् छिद्यते। को तस्य प्रायश्चित्तिः। - जै.ब्रा. २.११
*कतमे रुद्रा इति। दश पुरुषे प्राणा इति होवाच। आत्मैकादशः। ते यदोत्क्रामन्तो यन्त्य् अथ रोदयन्ति। - जै.ब्रा. २.७७
*दिशो वै हरितः। ता अयं वायुः पवमान आविष्ट इति वाजसनेयः। अथैकादशाक्षी। - जै.ब्रा. २.२२९
*षोडशिनि पूर्वे ऽग्नी अपित्वम् ऐच्छेताम्। तम् एताभिर् एकादशभि स्तोत्र्याभिर् उपसंपरैताम्। - जै.ब्रा. २.२५७
*दशैतान्य् अहानि भवन्ति, रात्रिर् एकादशी। दश पुरुषे प्राणा, आत्मैकादशः। - जै.ब्रा. २.३२३
*इन्द्राय रुद्रवते माध्यन्दिने पुरोडाशम् एकादशकपालं निर्वपेयुः। इन्द्रायादित्यवते ऽपराह्णे पुरोडाशं द्वादशकपालं निर्वपेयुः। - जै.ब्रा. २.३९४
*अष्टाभिर् वा अक्षरैर् अनुष्टुप् प्रथमम् अहर् उद्यच्छत्य्, एकादशभिर् द्वितीयं, द्वादशभिस् तृतीयम्। - जै.ब्रा. ३.६
*सप्ताक्षराण्य् एकानि पदानि भवन्ति, नवाक्षराण्य् एकान्य्, एकादशाक्षराण्य् एका, द्वादशाक्षराण्य् एकानि। - जै.ब्रा. ३.९७
*त्रिष्टुब् विपदा, एकादशाक्षराणि हि तस्यै पदानि। जगती नानापदा- - - -। - जै.ब्रा. ३.३१५
*- - - -मार्गशीर्षो दशमं, तैष एकादशं, माघो द्वादशं, प्रायणीय एवातिरात्रस् त्रयोदशो मास, उदयनीयस् संवत्सरश् चतुर्दशः। - जै.ब्रा. ३.३८६
*आग्नावैष्णवं पुरोळाशं निर्वपन्ति दीक्षणीयमेकादशकपालम्। - ऐतरेय ब्राह्मण १.१
*तदाहुर्यदेकादशकपालः पुरोळाशो द्वावग्नाविष्णू कैनयोस्तत्र क्लृप्तिः का विभक्तिरिति। - ऐ.ब्रा. १.१
*यत्त्रिपदा तेनोष्णिहागायत्र्यौ यदस्या एकादशाक्षराणि पदानि तेन त्रिष्टुब् - ऐ.ब्रा. १.६
*त्रयस्त्रिंशद्वै देवा अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशाऽऽदित्याः प्रजापतिश्च वषट्कारश्च - ऐ.ब्रा. १.१०
*तासां त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमां ता एकादश संपद्यत एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप् त्रिष्टुबिन्द्रस्य वज्र - ऐ.ब्रा. २.२
*अध्वर्यो शोंसावोमित्याहृयते मध्यंदिने षळक्षरेण शंसाऽऽमोदैवोमित्यध्वर्युः प्रतिगृणाति पञ्चाक्षरेण तदेकादशाक्षरं संयद्यत एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप् - ऐ.ब्रा. ३.१२
*त्रयस्त्रिंशद्वै देवा अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशाऽऽदित्याः - - - - ऐ.ब्रा. ३.२२
*- - - - - यन्मरुत्वतीयस्योत्तरे प्रतिपदो यश्चानुचरः सैकादशाक्षरा भूत्वा माध्यन्दिनं सवनमुदयच्छत्। - ऐ.ब्रा. ३.२८
*तद्यन्महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु सर्वेभ्य एवैनं तच्छन्दोभ्यः संनिर्मिमीते। - ऐ.ब्रा.४.५
*प्रउग शस्त्र : ये देवासो दिव्येकादश स्थ - - - ऐ.ब्रा. ५.१२
*एतद्ध स्म वै तद्विद्वान्नगरी जानश्रुतेय उदितहोमिनमैकादशाक्षं मानुतन्तव्यमुवाच - - - - ऐ.ब्रा. ५.३०
*आग्रयणग्रहाभिधानम् : ये देवा दिव्येकादश स्थ पृथिव्यामध्येकादश स्थाप्सुषदो महिनैकादश स्थ ते देवा यज्ञमिमं जुषध्वम् - तैत्तिरीय संहिता १.४.१०.१
*एकादशासो अप्सुषदः सुतं सोमं जुषन्तां सवनाय विश्वे - तै.सं. १.४.११.१
*पुनराधानसंबन्ध्यङ्गजातानिरूपणम् : अग्निवारुणमेकादशकपालमनु निर्वपेद्यं चैव हन्ति यश्चास्यर्णयात्तौ - - - - तै.सं. १.५.२.५
*वाजपेयविषयोज्जितिमन्त्राभिधानम् : इन्द्र एकादशाक्षरेण त्रिष्टुभमुदजयद्विश्वे देवा द्वादशाक्षरेण जगतीमुदजयन् - - - तै.सं. १.७.११.२
*राजसूयविषयनैर्ऋतमन्त्राणां अभिधानम् : आग्नावैष्णवमेकादशकपालं वामनो वही दक्षिणाऽग्नीषोमीयम् एकादशकपालं हिरण्यं दक्षिणैन्द्रमेकादशकपालमृषभो वही दक्षिणा - तै.सं. १.८.१.१
*ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं - - - तै.सं. १.८.३.१
*चातुर्मास्य संबन्धिवरुणप्रघासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् : ऐन्द्राग्नमेकादशकपालमैन्द्र चरुं - - - तै.सं. १.८.४.२
*राजसूयविषयेदेविकादिकर्मषट्काभिधानम् : आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपत्यैन्द्रावैष्णवमेकादशकपालं - - - तै.सं. १.८.८.१
*राजसूयविषयाणां रत्नहविषामभिधानम् : ऐन्द्रमेकादशकपालं राजन्यस्य गृहं ऋषभो दक्षिणा - तै.सं. १.८.९.१
*इन्द्राय सुत्राम्णे पुरोडाशमेकादशकपालं प्रति निर्वपति - तै.सं. १.८.९.२
*राजसूयविषयाणां देवसुवां हविषामभिधानम् : इन्द्राय ज्येष्ठाय पुरोडाशमेकादशकपालं महाव्रीहीणां - तै.सं. १.८.१०.१
*राजसूयविषयाणां संसृपां दशसंख्याकहविषां विधिः :- ऐन्द्रमेकादशकपालमृषभो दक्षिणा वारुणं दशकपालं महानिरष्टो दक्षिणा - - - तै.सं. १.८.१७.१
*राजसूयसंबन्धिनां दिशामवेष्टयः पशुद्वयं सात्यदूतहवींषि चेत्येतेषां विधिः :-
ऐन्द्रमेकादशकपालमृषभो दक्षिणा वैश्वदेवं चरुं - - - - तै.सं. १.८.१९.१
*सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम् : ऐन्द्रमृषभमैन्द्रमेकादशकपालं निर्वपति - तै.सं. १.८.२१.२
*इन्द्राग्नी वै मे प्रजा अपाधुक्षतामिति स एतमैन्द्राग्नमेकादशकपालमपश्यत्तं निरवत्तावस्मै प्रजाः प्रासाधयत् - - - - -ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेत्प्रजाकाम इन्द्राग्नी एव स्वेन भागधेयेनोप धावति - - - - - - ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेत्स्पर्धमानः क्षेत्रे वा सजातेषु वेन्द्राग्नी एव स्वेन भागधेयेनोप धावति - - - ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेत्सङ्ग्राममुपप्रयास्यन्निन्द्राग्नी एव स्वेन भागधेयेनोप धावति - - - - - ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेत्सङ्ग्रामं जित्वेन्द्राग्नी एष स्वेन भागधेयेनोप धावति - - - - - ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेज्जनतामेष्यन्निन्द्राग्नी एव स्वेन भागधेयेनोप धावति - - - - ऐन्द्राग्नमेकादशकपालमुपरिष्टान्निर्वपेदस्यामेव प्रतिष्ठाय - तै.सं. २.२.१.१
*अन्नकामादीष्टिविधिः :- इन्द्राय पुत्रिणे पुरोडाशमेकादशकपालं प्रजाकामोऽग्निरेवास्मै प्रजां प्रजनयति - तै.सं. २.२.४.४
*अभिशस्तादिकर्तव्येष्टिविधिः :- - - - -यद्दशकपालो विराजैवास्मिन्नन्नाद्यं दधाति यदेकादशकपालस्त्रिष्टुभैवास्मिन्निन्द्रियं दधाति - - - तै.सं. २.२.५.३
*ऐन्द्रचर्वादि इष्टिविधिः :- इन्द्रायेन्द्रियावते पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेत्पशुकाम इन्द्रियं वै पशव - - - इन्द्राय घर्मवते पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेद्ब्रह्मवर्चसकामो ब्रह्मवर्चसं वै घर्म - तै.सं. २.२.७.१
*इन्द्रायार्कवते पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेदन्नकामोऽर्को वै देवानामन्नम् - - - - इन्द्राय अंहोमुचे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेद्यः पाप्मना गृहीतः स्यात् - - - -इन्द्राय वैमृधाय पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेद्यं मृधोऽभि प्रवेपेरन्राष्ट्राणि वाऽभि समियुः - - - इन्द्राय त्रात्रे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेद्बद्धो वा परियत्तो वा - - - -इन्द्रायार्काश्वमेधवते पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेद्यं महायज्ञो नोपनमेदेते वै महायज्ञस्यस्यान्त्ये तनू यदर्काश्वमेधौ - तै.सं. २.२.७.२
* ग्रामकामादीनामनृज्वादीष्टिविधिः :- इन्द्रायान्वृजवे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेद् ग्रामकाम - - - -इन्द्राय मन्युमते मनस्वते पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेत्सङ्ग्रामे संयत्त इन्द्रियेण वै मन्युना मनसा सङ्ग्रामं जयति - - - - इन्द्राय दात्रे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेद्यः कामयेत दानकामा मे प्रजाः स्युः - - - - इन्द्राय प्रदात्रे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेद्यस्मै प्रतमिव सन्न प्रदीयेत - - - - -इन्द्राय सुत्राम्णे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेदपरुद्धो वा अपरुध्यमानो वा- - - - -- - - - - तै.सं. २.२.८.१
*अभिचारकर्त्रादीनामिष्टिविधिः :- आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेदभिचरन्त्सरस्वत्याज्यभागा स्याद् - - -आग्नावैष्णव एकादशकपालो भवत्यग्नि सर्वा देवता विष्णुर्यज्ञो देवता - - - - - आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेद्यं यज्ञो न उपनमेद् -- - - - - आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेन्माध्यंदिनस्य सवनस्य - तै.सं. २.२.९.१
*ग्रामकामादीनामैन्द्रादीष्टिविधिः :- ऐन्द्रमेकादशकपालं निर्वपेन्मारुतं सप्तकपालं ग्रामकाम - - - - तै.सं. २.२.११.१
*भ्रातृव्यवतो विजितिसंज्ञकेष्टिविधिः :- इन्द्रायांहोमुचे पुरोडाशमेकादशकपालं निरवपन्निन्द्राय वैमृधायेन्द्रायेन्द्रियावते - - - तै.सं. २.४.२.२
*इन्द्रायांहोमुचे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेदिन्द्राय वैमृधायेन्द्रायेन्द्रियावते - - - तै.सं. २.४.२.३
*अग्नीषोमीयपुरोडाशविधिः :- ताभ्यामेतमग्नीषोमीयमेकादशकपालं पूर्णमासे प्रायच्छत् - - - -तै.सं. २.५.२.३
*आग्नावैष्णवादियागविधिः :- ते देवा एताम् इष्टिमपश्यनाग्नावैष्णवमेकादशकपालं - - - - तै.सं. २.५.४.१
*देविकास्यपञ्चविधहविरुत्कर्षकरणपूर्वकबहुविधकाम्यप्रयोगाभिधानम्: अष्टौ वसवोऽष्टाक्षरा गायत्र्येकादश रुद्रा एकादशाक्षरा त्रिष्टुप् - - - - तै.सं. ३.४.९.७
*अन्वारम्भणीयेष्टिविधिः :- आग्नावैष्णवमेकादशकपालं पुरस्तान्निर्वपेत् - तै.सं. ३.५.१.४
*सौमिकब्रह्मत्वविधिः :- अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशाऽऽदित्या एतावन्तो वै देवाः - तै.सं. ३.५.२.३
*सृष्टिशब्दाभिधेयेष्टकाभिधानम् : एकादशभिरस्तुवतर्तवोऽसृज्यन्ताऽऽर्तवोऽधिपतिरासीत् - तै.सं. ४.३.१०.१
*वसोर्धारायाभिधानम् : - - एका च मे - - - एकादश च मे - - - तै.सं. ४.७.११.१
*अग्निसंयोजनाभिधानम् : यदेकादश त्रैष्टुभेन यद्द्वादश जागतेन छन्दोभिरेवैनं चिनुते - तै.सं. ५.४.१०.४
*केषांचिद्धविषामभिधानम् : ऐन्द्रमेकादशकपालं वैश्वदेवं द्वादशकपालं - - - - यदेकादशकपालो भवत्येकादशाक्षरा त्रिष्टुगैन्द्रं त्रैष्टुभं - तै.सं. ५.६.५.१
*ऋतुपश्वभिधानम् : एकादश प्रातर्गव्याः पशव आ लभ्यन्ते - - -तै.सं. ५.६.२२.१
*मित्रस्य नवमी वरुणस्य दशमीन्द्रस्यैकादशी विश्वेषां देवानां द्वादशी - - - - तै.सं. ५.७.२१.१
*- - - - - त्वष्टुर्नवमी धातुर्दशमीन्द्राण्या एकादश्यदित्यै द्वादशी - - - तै.सं. ५.७.२२.१
*दीक्षाहुत्याभिधानम् : यदेकादशाक्षरा तेन त्रिष्टुग्यद्द्वादशाक्षरा तेन जगती - तै.सं. ६.१.२.७
*सदोभिधानम् : एकादशछदीन्द्रियकामस्यैकादशाक्षरा त्रिष्टुगिन्द्रियं त्रिष्टुगिन्द्रियाव्येव भवति - तै.सं. ६.२.१०.६
*यूपखण्डनाभिधानम् : एकादशारत्निमिन्द्रियकामस्यैकादशाक्षरा त्रिष्टुगिन्द्रियं त्रिष्टुग् - तै.सं. ६.३.३.६
*सामिधेन्याद्यभिधानम् : एकादश प्रयाजान्यजति दश वै पशोः प्राणा आत्मैकादशो यावानेव पशुस्तं प्र यजति - तै.सं. ६.३.७.५
*अवदानाभिधानम् : एकादशावदानान्यव द्यति दश वै पशोः प्राणा आत्मैकादशो यावानेव पशुस्तस्याव द्यति - तै.सं. ६.३.१०.३
*अनूयाजकथनम् : एकादशानूयाजान्यजति दश वै पशोः प्राणा आत्मैकादशो यावानेव पशुस्तमनु यजति - तै.सं. ६.३.११.६
*उपांशुकथनम् : एकादश कृत्वो द्वितीयमेकादशाक्षरा त्रिष्टुप्त्रैष्टुभं माध्यंदिनं सवनं - - - - तै.सं. ६.४.५.१
*आग्रयणग्रहकथनम् : ये देवा दिव्येकादश स्थेत्याह एतावतीर्वै देवतास्ताभ्य एवैनं सर्वाभ्यो गृह्णाति - तै.सं. ६.४.११.१
*पश्वेकादशिनीकथनम् : य एकादशः स्तन एवास्यै स दुह एवैनां तेन वज्रो वा एषा सं मीयते यदेकादशिनी - तै.सं. ६.६.४.६
*प्रजापतिः प्रजा असृजत स रिरिचानोऽमन्यत स एतामेकादशिनीमपश्यत्तया वै स आयुरिन्द्रियं वीर्यमात्मन्नधत्त प्रजा इव खलु वै एष सृजते यो यजते स एतर्हि रिरिचान इव यदेषैकादशिनी भवत्यायुरेव तयेन्द्रियं वीर्यं यजमान आत्मन्धत्ते - तै.सं. ६.६.५.१
*एकादशरात्रकथनम् : ऋतवो वै प्रजाकामाः - - - त एतमेकादशरात्रम् अपश्यन्तमाऽहरन्तेनायजन्त -- - - - - - -एकादशरात्रो भवति पञ्च वा ऋतव आर्तवाः पञ्चर्तुष्वेवाऽऽर्तवेषु संवत्सरे प्रतिष्ठाय प्रजामवरुन्धते
- तै.सं. ७.२.६.१
*अश्वमेधमन्त्रकथनम् : एकादशभ्यः स्वाहा द्वादशभ्यः स्वाहा - - - तै.सं. ७.२.११.१
*नवभ्यः स्वाहैकादशभ्यः स्वाहा त्रयोदशभ्यः स्वाहा - - - तै.सं. ७.२.१२.१
*अहीनद्वादशाहकथनम् : किमेकादशेनेत्येकादशाक्षरां त्रिष्टुभमिति - तै.सं. ७.३.२.२
*गवामयनगुणविकाररूपोत्सर्गाभिधानम् : एकादशकपालान्माध्यंदिने सवने - - - तै.सं. ७.५.६.४
*यदिन्द्राय मरुत्वते पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपन्ति देवतामेव तद्भागिनीं कुर्वन्ति सवनमेकादशभिरुप यन्ति - तै.सं. ७.५.७.३
*अश्वमेधाङ्गमन्त्रकथनम् : इन्द्राय त्रैष्टुभाय पञ्चदशाय बार्हताय ग्रैष्मायैकादशकपालो - तै.सं. ७.५.१४.१
*इन्द्रायांहोमुच एकादशकपालो - तै.सं. ७.५.२२.१
*पवमानहविषां विस्तारः :- ऐन्द्राग्नमेकादशकपालमनुनिर्वपेत्। आदित्यं चरुम्। - तैत्तिरीय ब्राह्मण १.१.६.५
*पश्वभिधानम् : अप्रतिष्ठां वा एते गच्छन्ति। येषां संवत्सरेऽनाप्तेऽथ। एकादशिन्याप्यते। - तै.ब्रा. १.२.५.१
*पश्वभिधानम् : यदतिरिक्तामेकादशिनीमालभेरन्। अप्रियं भ्रातृव्यमभ्यतिरिच्येत। - तै.ब्रा. १.२.५.३
*नक्षत्रेष्टकामन्त्राः :- यच्च परस्तान्नक्षत्राणां यच्चावस्तात्। तान्येकादश। ब्राह्मणो द्वादशः। - तै.ब्रा. १.५.३.४
*नक्षत्रेष्टका। पञ्चमं पुरोडाशाख्यं हविः :- तं वसवोऽष्टाकपालेन प्रातःसवनेऽभिषज्यन्। रुद्रा एकादशकपालेन माध्यंदिने सवने। विश्वेदेवा द्वादशकपालेन तृतीयसवने। - - - - - विलोम तद्यज्ञस्य क्रियेत। एकादशकपालानेव प्रातःसवने कुर्यात्। एकादशकपालान्माध्यंदिने सवने। एकादशकपालांस्तृतीयसवने। यज्ञस्य सलोमत्वाय। - तै.ब्रा. १.५.११.३
*राजसूये देवसुवां हविर्विधिः :- अग्नीषोमीयस्य चैकादशकपालस्य देवसुवां च हविषामग्नये स्विष्टकृते समवद्यति। - तै.ब्रा. १.७.४.४
*त्रया देवा एकादश। त्रयस्त्रिंशाः सुराधसः। बृहस्पतिपुरोहिताः। देवस्य सवितुः सवे। - तै.ब्रा. २.६.५.७
*तस्य प्रातःसवने सन्नेषु नाराशंसेषु। एकादश दक्षिणा नीयन्ते। एकादश माध्यन्दिने सवने सन्नेषु नाराशंसेषु। एकादश तृतीयसवने सन्नेषु नाराशंसेषु। त्रयस्त्रिंशत्संपद्यन्ते। - तै.ब्रा. २.७.१.३
*यद्दश। विराजा तत्। यदेकादश। त्रिष्टुभा तत्। यद्द्वादश। जगत्या तत्। - तै.ब्रा. ३.२.७.५
*द्वादश एवाग्निः स्यादित्याहुः। द्वादशः स्तोमः। एकादश यूपाः। यद्दश यूपा भवन्ति। दशाक्षरा विराट्। अन्नं विराट्। विराजैवान्नाद्यमवरुन्धे। स एकादशः। स्तन एवास्यै सः। दुह एवैनां तेन। तदाहुः यद्द्वादशोऽग्निः स्यात् द्वादशः स्तोम एकादश यूपाः। यथा स्थूरिणा यायात्। तादृक्तत्~। - तै.ब्रा. ३.८.२१.२
*एकादश दशत आलभ्यन्ते। एकादशाक्षरा त्रिष्टुप्। त्रैष्टुभाः पशवः पशूनेवावरुन्धे। - तै.ब्रा. ३.९.२.४
*-- - - - - दशमा एकादशेषु श्रयध्वम्। एकादशा द्वादशेषु श्रयध्वम्। द्वादशास्त्रयोदशेषु श्रयध्वम्। - तै.ब्रा. ३.११.२.२
*अथ वायोरेकादशपुरुषस्यैकादशस्त्रीकस्य। प्रभ्राजमाना व्यवदाताः। याश्च वासुकिवैद्युताः। रजताःपरुषाः श्यामाः। - - -वैद्युत इत्येकादश। नैनं वैद्युतो हिनस्ति। य एवं वेद। - तैत्तिरीय आरण्यक १.९.१
*स्वानभ्राट्। अङ्घारिर्बम्भारिः। - - - - - कृतिरित्येकादश गन्धर्वगणाः। - तै.आ. १.९.३
*अथ वायोरेकादशपुरुषस्यैकादशस्त्रीकस्य। प्रभ्राजमानानां रुद्राणां स्थाने स्वतेजसा भानि। - -- - - - - तै.आ. १.१७.१
*यदेकादशेऽहन्प्रवृज्यते। इन्द्रो भूत्वा त्रिष्टुभमेति। यद्द्वादशेऽहन्प्रवृज्यते। सोमो भूत्वा सुत्यामेति। - तै.आ. ५.१२.३
*एतद्ध स्मैतद् विद्वासंमेकादशाक्षं मौद्गल्यं ग्लावो मैत्रेयोऽभ्याजगाम। - गोपथ ब्राह्मण १.१.३१
*आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेद् दर्शपूर्णमासावारिप्समाणः। - गो.ब्रा. २.१.१२
*तदु हैक एकादशान्वाहुः एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप्। त्रैष्टुभो वज्रः। - गो.ब्रा. २.१.१८
*अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्या - - - -गो.ब्रा. २.२.१३
*अध्वर्यो शंसावोमित्याह्वयते माध्यन्दिने षडक्षरेण। शंसावो दैवेत्यध्वर्युः प्रतिगृणाति पञ्चाक्षरेण। तदेकादशाक्षरं संपद्यते। एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप्। - गो.ब्रा. २.३.१०
*यदेतत् साम गीयते, अथ क्वैतस्य साम्न उक्थम् ? का प्रतिष्ठा ? त्रया देवा एकादशेत्याहुः, एतद् वा एतस्य साम्न उक्थम्। एषा प्रतिष्ठा। - गो.ब्रा. २.५.७
*एकादश सामिधेनीरन्वाहैकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप् - शाङ्खायन ब्राह्मण ३.२
*यस्य दश ताः पंक्तिं यस्यैकादश तास्त्रिष्टुभं यस्य द्वादश ता जगतीम्। - शां.ब्रा. ९.२
*त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमयैकादश संपद्यन्त एकादशाक्षरा त्रिष्टुप्त्रैष्टुभाः पशवः - - - शां.ब्रा. १०.२
*यद्येकयूप एकादशिनीमालभेरन्पशौ पशावेवाध्वर्युः संप्रेष्यति - - - - - -अथ कथं यूपैकादशिन्यामित्येता एव सप्त सप्तदशभ्योऽनुब्रूयात् - शां.ब्रा. १०.२
*- - - - शुक्लं वाऽथ लोहितं वाऽग्नीषोमयोरूपेणेति तस्यैकादश प्रयाजा एकादशानुयाजा एकादशोपयाजास्तानि त्रयस्त्रिंशत् - शां.ब्रा. १०.३
*अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशाऽऽदित्या इन्द्रो द्वात्रिंशत्प्रजापतिस्त्रयस्त्रिंशत् - शां.ब्रा. १२.६
*स(प्रजापतिः)एतामेकादशिनीमपश्यत्तामाहरत्तया यजत- - - - -एवैतद्यजमान एतयैवैकादशिन्येष्ट्वोपकामानाप्नोत्यवान्नाद्यं१ रुन्धे - शां.ब्रा. १२.८
*सावित्रो दशमः - - - वारुण एकादश क्षत्त्रं वै वरुणः क्षत्त्रयशसस्यावरुद्ध्या - शां.ब्रा. १२.८
*- - - हिंकारो दशमो - - - त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमयैकादश संपद्यन्ते याज्या द्वादशी द्वादश वै मासाः संवत्सरः - शां.ब्रा. १४.२
*तामध्वर्यो शोंसावो३ इति माध्यंदिने सवन आह्वयते शोंसामो दैवेत्यध्वर्युस्तान्येकादशाक्षराणि उक्थमवाचीन्द्रायेति माध्यंदिने सवन उपांशु होता ब्रूयादुक्थशा इत्यध्वर्युस्तान्येकादश - शां.ब्रा. १४.३
*एकादश देवताश्चतस्रो निविद उक्थवीर्यं याज्येति - - - शां.ब्रा. १६.३
*- - - ऋतुर्जनित्रीयमुद्धृत्य बृहद्रथंतरे तस्यैवैकादश स्वयोनौ - - - - -एतेन रूपेण बरोरेकादश शस्त्वा सर्वहरेर्वा निविदं मध्य एकशतस्य - - -शां.ब्रा.२५.८
*अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशाऽऽदित्या इन्द्रो द्वात्रिंशदित्येषा देवक्या - - - -शां.ब्रा. २७.३


text:
ऋतुः वर्षस्य कश्चित् कालखण्डः यस्मिन् वातावरणं निश्चितप्रकारकं भवति । समग्रवर्षस्य कालः षट्सु ऋतुषु विभक्तः । मासद्वयस्य कालः एकस्य ऋतुसमयः भवति । ऋतवः षट्सङ्ख्यकाः । यथा- ग्रीष्मः, वर्षाः, शरत्, हेमन्तः, शिशिरः, वसन्तः । ऋतुः पुंल्लिङ्गशब्दः वर्तते ।
- ग्रीष्मर्तुः । सूर्यः तीव्रं तपति । नद्यादिषु जलं शुष्यति । दिवावर्धते । जनाः तापमनुभवन्ति ।
- वर्षर्तुः । मेघाः वर्षन्ति । पर्वताः शितलाः भवन्ति । नद्यादयः जलपूरिताः भवन्ति । भूमिः सस्यश्यामला जायते । कर्षकाः नन्दन्ति । आश्वयुजकार्तिकयोः
- शरदृतुः । आकाशः निर्मलःभवति मेघाः निर्जलाः सञ्चरन्ति । चन्द्रिका विशदा भवति । मार्गाः पङ्करहिताः भवन्ति । मार्गशीर्षपुष्ययोः
- हेमन्तर्तुः । रात्रिः वर्धते । सूर्यः मन्दं तपति । विस्तारेण हिमं पतति । सलिलं शीतलतरं भवति वायुः अतिशितः वाति । माघफाल्गुणयोः
- शिशिरर्तुः । वृक्षेभ्यः पर्णानि पतन्ति । सस्यानि फलन्ति । शीतं अधिकतरं भवति ।
- वसन्तर्तुः । वृक्षाः कुसुमिताः भवन्ति । कोकिलाः कूजन्ति । मधुपाः मधु पिबन्ति । उपवनानि शोभन्ते ।
इमान्यपि दृश्यताम्[सम्पादयतु]


text:
दशरथ कृत शनि स्तोत्र
नम: कृष्णाय नीलाय शितिकण्ठनिभाय च।
नम: कालाग्निरूपाय कृतान्ताय च वै नम: ।।१।।
नमो निर्मांस देहाय दीर्घश्मश्रुजटाय च ।
नमो विशालनेत्राय शुष्कोदर भयाकृते।।२।।
नम: पुष्कलगात्राय स्थूलरोम्णेऽथ वै नम:।
नमो दीर्घायशुष्काय कालदष्ट्र नमोऽस्तुते।।३।।
नमस्ते कोटराक्षाय दुर्निरीक्ष्याय वै नम: ।
नमो घोराय रौद्राय भीषणाय कपालिने।।४।।
नमस्ते सर्वभक्षाय वलीमुखायनमोऽस्तुते।
सूर्यपुत्र नमस्तेऽस्तु भास्करे भयदाय च ।।५।।
अधोदृष्टे: नमस्तेऽस्तु संवर्तक नमोऽस्तुते ।
नमो मन्दगते तुभ्यं निरिाणाय नमोऽस्तुते ।।६।।
तपसा दग्धदेहाय नित्यं योगरताय च ।
नमो नित्यं क्षुधार्ताय अतृप्ताय च वै नम: ।।७।।
ज्ञानचक्षुर्नमस्तेऽस्तु कश्यपात्मज सूनवे ।
तुष्टो ददासि वै राज्यं रुष्टो हरसि तत्क्षणात् ।।८।।
देवासुरमनुष्याश्च सिद्घविद्याधरोरगा: ।
त्वया विलोकिता: सर्वे नाशंयान्ति समूलत:।।९।।
प्रसाद कुरु मे देव वाराहोऽहमुपागत ।
एवं स्तुतस्तद सौरिग्र्रहराजो महाबल: ।।१०।।


text:
भीखाइजी कामा
मेडम भीखाईजी कामा ( ( शृणु) /ˈbhiːkhɑːɪdʒiː kɑːmɑː/) (मराठी: भिकाईजी कामा, आङ्ग्ल: Madam Bhikaiji Cama) भारतीयस्वतन्त्रतायाः मुख्यक्रान्तिकारिणी आसीत् । तस्याः स्मरणं भारतीयराष्ट्रध्वजस्य निर्माणार्थं वयं कुर्मः । भारतीयराष्ट्रध्वजस्य विषये गहनतया विचिन्त्य 'वन्दे मातरम्'-ध्वजस्य सा रचनाम् अकरोत् । भारतमातुः सेवायै, स्वतन्त्रतायै च सा पञ्चत्रिंशत् (३५) वर्षाणि देशात् बहिः निवासम् अकरोत् । आङ्ग्लानां विरोधं कृतवत्यै तस्यै आङ्ग्लाः देशनिर्वासनस्य (Exile) दण्डम् अयच्छन् । परन्तु भिन्नेषु देशेषु भ्रमन्ती सा अविरतं देशस्वतन्त्रतायै कार्यम् अकरोत् ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
१८६१ तमस्य वर्षस्य 'सितम्बर'-मासस्य चतुर्विंशतितमे (२४/९/१९६१) दिनाङ्के महाराष्ट्रराज्यस्य मुम्बई-महानगरे (ब्रिटिशकालीने बोम्बे-राज्ये) भीखाईजी इत्यस्याः जन्म अभवत् । तस्याः पितुः नाम सोराबजी आसीत् । सोराबजी मुम्बई-महानगरस्य प्रतिष्ठितः, धनवान् व्यक्तिः आस्ति । देशं प्रति अधिका श्रद्धा तस्मिन् नासीत् । सः तु आङ्ग्लजनान् स्वादर्शत्वेन पश्यति स्म । अतः सः पाश्चात्यसंस्कृत्यानुगुणं स्वजीवनं यापयति स्म । तस्य नव सन्तानाः आसन् । तेषु भीखाईजी अन्यतमा । गृहे सर्वे भीखाईजी इत्येनां ‘मुन्नी’ इति लालितक(pet)नाम्ना आह्वयन्ति स्म ।
बाल्यं, शिक्षणञ्च[सम्पादयतु]
यतः सोरबजी पाश्चात्यसंस्कृत्याः अनुगामी आसीत्, अतः तेन स्वपुत्र्याः शिक्षणव्यवस्था ‘अलेक्ज़ाण्ड्रा’-कन्याविद्यालये कृता । तस्य विद्यालयस्य सञ्चालनं 'क्रिस्तिमिशनरी'-द्वारा भवति स्म । स्वपुत्री स्वसदृशा पाश्चात्यसंस्कृत्याः अनुगामिनी स्यात् इति तस्योद्दशः आसीत् । परन्तु भारतमातुः सेवायै जन्मधृता भीखाईजी परिवारस्य इच्छाविरुद्धं भारतस्वतन्त्रतायै स्वयोगदानम् अयच्छत् ।
१८६१ तमे वर्षे यदा भीखाईजी इत्यस्याः जन्म अभवत्, तदा भारतस्वतन्त्रतायाः प्रप्रथमान्दोलनस्य प्रभावः सर्वत्र आसीत्, यतो हि १८५७ तमस्य वर्षस्य विप्लवस्य अनन्तरं चत्वारि वर्षाणि एव व्यतीतानि आसन् । सर्वत्र तस्य विप्लवस्य विषये चर्चाः भवन्ति स्म । मङ्गल पाण्डे, तात्या तोपे, राज्ञी लक्ष्मीबाई इत्यादीनां बलिदानस्य विषये सा बाल्यकालात् शृणोति स्म । अतः तस्यां देशं प्रति संवेदनायाः भावः उद्भूतः । सा ध्यानं दत्त्वा क्रान्तिकारिणां जीवनविषये शृणोति स्म । आङ्ग्लाः भारतीयानां कथम् अपमानं कुर्वन्तः सन्ति ? ते कथं देशं स्वाधीनं कुर्वन्तः सन्ति ? इत्यादयः विषयाः तस्याः सम्मुखं हस्तामलकवत् आसन् । आङ्ग्लानाम् अत्याचारात् देशस्य मुक्तिः भवेत् इति तस्याः बाल्यकालादेव लक्ष्यम् आसीत् ।
भीखाईजी अध्ययने चतुरा, श्रेष्ठा च आसीत् । सा नित्यं गृहकार्यं कृत्वैव भोजनं करोति स्म । सद्ग्रन्थानां सेवनं, सन्मित्रैः सह सम्बन्धः इत्यादयः तस्याः मुख्यगुणाः आसन् । भारतीयभाषाणाम् अध्ययनेन सह वैदेशिकभाषाणाम् अध्ययने अपि तस्याः रुचिः आसीत् । विद्यार्थिकालादेव तस्यां देशसेवायाः भावना दृढा आसीत् । यद्यपि तस्याः विद्यालये क्रान्तिकारिणां विषये शिक्षकाः न पाठयन्ति स्म, तथापि सा इतराध्ययनमाध्यमेन क्रान्तिकारिणां वषये पठति स्म ।
भारतस्वतन्त्रतायां योगदानं, विवाहश्च[सम्पादयतु]
१८८५ तमे वर्षे ‘भारतीय-राष्ट्रिय-कोङ्ग्रेस’-पक्षस्य यदा स्थापना अभवत्, तदा भीखाईजी चतुर्विंशति(२४)वर्षीया आसीत् । देशसेवायै रतेन अनेन पक्षेन सह मिलित्वा सा भारतस्वतन्त्रतायै युद्धं प्रारभत । भारतीयमहिलानां सङ्गटनं तस्याः सर्वप्रथमं दायित्वम् आसीत् । ग्रामं ग्रामम् अटन्ती देशस्वतन्त्रतायै स्वयोगदानाय सा महिलाः निवेदयति स्म । सभा-पदयात्रा-प्रवचनमाध्यमेन सा स्वकार्यं बहुपरिश्रमेण करोति स्म । परन्तु तस्याः पित्रे भीखाईजी इत्यस्याः देशसेवायाः कार्यं न रोचते स्म । सः आङ्ग्लजनेभ्यः भयभीतः आसीत् । तस्य पुत्र्याः देशस्वतन्त्रतायाः कार्येण आङ्ग्लाः तस्मात् रुष्टाः न भवेयुः इति तस्य चिन्तनम् आसन् । अतः आङ्ग्लविरोधं त्यजतु इति सः पौनःपुन्येन स्वपुत्रीम् अबोधयत् । परन्तु देशसेवायै दृढमना भीखाईजी सर्वदा पितुः अयोग्यायाः आज्ञायाः उल्लङ्घनं करोति स्म । ततः पिता अन्तिमशस्त्रत्वेन भीखाईजी इत्यस्याः विवाहस्य आयोजनम् अकरोत्, येन तस्याः विचाराणां दमनं भवेत् । गृहस्थायाः दायित्वे आपतिते सति सा अन्यानि कार्याणि न करिष्यति इति तस्य चिन्तनम् आसीत् । अतः तस्याः विवाहः रुस्तम कामा नामकेन युवकेन सह अकारयत् सः । रुस्तम आङ्ग्लनिष्ठः, पाश्चात्यसंस्कृत्याः अनुगामी च आसीत् । तस्य दृष्ट्या आङ्ग्लाः सर्वश्रेष्ठजनाः, सर्वश्रेष्ठशासकाश्च आसन् । परन्तु भीखाईजी इत्यस्याः दृष्ट्याम् आङ्ग्लाः पाखण्डिनः, शोषकाश्च आसन् । अतः तयोः गृहस्थजीवनं कलहपीडितम् अभवत् । परन्तु सा देशसेवायाः स्वभगीरथं कार्यं नात्यजत् ।
तस्मिन् काले मुम्बई-महानगरे 'प्लेग'-रोगस्य ताण्डवः आसीत् । देशवासिनः बहुपीडया मरन्तः आसन् । रोगभयेन पिता पुत्रस्य, भगिनी भ्रातुः च समीपं न गच्छति स्म । एकः अपरस्य विषये न विचिन्त्य स्वस्वास्थ्यस्यैव चिन्तां करोति स्म । परिवार-समाज-मित्रादीनां व्यवस्था ईश्वरेण न कृता इत्येव प्रतीयते स्म । जनाः जलबुद्बुदवत् मरन्तः आसन् । सर्वे बहुकष्टम् अनुभवन्तः पीडामुक्त्यै प्रार्थनां कुर्वन्ति स्म । एतादृश्यां विकटपरिस्थित्यां स्वप्राणस्य विषये अविचार्य सा रोगिणां सेवाकार्ये आत्मानम् अयोजयत् । रोगिसेवाकार्यसमये अनेकैः स्वतन्त्रताक्रान्तिकारिभिः सह तस्याः सम्पर्कः अभवत् । बहुदिनानि यावत् रोगिणाम् अविरतं सेवाम् अकरोत् सा । परन्तु अन्येषां सेवां कर्वन्ती सा स्वयमेव 'प्लेग'-रोगेण ग्रस्ता अभवत् । समये औषधसेवनेन तस्याः रक्षणम् अभवत् । 'प्लेग'-रोगस्य अतिमारकत्वात् तस्यां पूर्ववत् स्फूर्तिः नासीत् । "इतोऽपि रोगस्य कारणानि तव शरीरे विद्यन्ते" इत्युक्त्वा तस्याः पतिः तां नीत्वा विदेशम् अगच्छत् । भारतात् यदि भीखाईजी दूरं भविष्यति, तर्हि सा स्वतः राजकीयप्रवृतेः दूरीभविष्यति इति तस्य चिन्तनम् आसीत् ।
१९०५ तमे वर्षे इङ्ग्लैण्ड-देशे रुस्तम तस्याः शल्यक्रियाम् अकारयत् । तत एव सा स्वस्था अभवत् । परन्तु देशात् दूरं स्थिता अपि सा देशसेवाकार्यं नात्यजत् । सा स्वतन्त्रक्रान्तिकारिणः दादाभाई नवरोजी इत्यस्य निजसचिवत्वेन कार्यं प्रारभत । कालान्तरे सा पुनः भारतं गन्तुम् उद्युक्ता । परन्तु क्रान्तिकारी श्यामाजी कृष्णवर्मा भीखाईजी इत्येनाम् अबोधयत्, “भारतगमनापेक्षया अत्र स्थित्वा भारतस्वतन्त्रतायै अधिकवेगेन कार्यं कर्तुं शक्ष्यति” इति । भारतमातुः स्वतन्त्रतायै सा भारतात् दूरं स्थित्वा स्वकार्याणि प्रारभत । ततः श्यामाजी इत्यनेन सह अपि भीखाईजी कार्यं प्रारभत । एकदा यदा श्यामाजी इत्येनन सह सा एकां सभाम् अगच्छत्, तदा सा आङ्ग्लविरुद्धम् अत्युग्रं भाषणम् अकरोत् । तदारभ्य आङ्ग्लसर्वकारस्य दृष्टिपथि भीखाईजी कामा शत्रुः आसीत् । ते वारं वारं तस्याः विरुद्धम् अभियोगादि कुर्वन्ति स्म । परन्तु भीखाईजी कामा आङ्ग्लानां कूटतायाः निर्भीकतया प्रत्युत्तरं ददाति स्म ।
१९०५ तमे वर्षे भारते बङ्गप्रदेशस्य आन्दोलनं चलदासीत् । तस्य आन्दोलनस्य प्रत्याघाताः विदेशपर्यन्तं गताः । विदेशे निवसन्तः भारतीयक्रान्तिकारिणः लोर्ड कर्जन् इत्यस्य नीतेः निन्दाम् अकुर्वन् । तेषु क्रान्तिकारिषु भीखाईजी अन्यतमा आसीत् । ततः भीखाईजी इत्यस्याः अथकप्रयासेन दादाभाई ब्रिटन्-संसदि विजयं प्रापत् । तेन क्रुद्धाः आङ्ग्लाः भीखाईजी इत्यस्याः उपरि हत्यायाः आरोपम् अकुर्वन् । परन्तु आङ्ग्लाः किमपि कुर्युः, तस्मात् पूर्वमेव भीखाईजी इङ्ग्लैण्ड-देशं त्यक्त्वा फ्रांस्-देशम् अगच्छत् ।
पेरिस-महानगरे स्थित्वा भीखाईजी 'बोर्डिंग हाउस'-इत्यस्य प्रारम्भम् अकरोत्, येन आजीविका उद्भवेत्, क्रान्तिकारिणां कृते आवासव्यवस्था अपि स्यात् । तस्याः गृहं क्रान्तिकारिणाम् आश्रयस्थानम् आसीत् । तत्र श्यामजी कृष्णवर्मा, सरदारसिंह राणा, लाला हरदयाळ, सावरकर, वीरेन्द्रनाथ चट्टोपाध्याय, सेनापति बापट इत्यादयः क्रान्तिकारिणः निवसन्ति स्म । तस्याः गृहे एव आङ्ग्लविरोधियोजनानां चर्चाः भवन्ति स्म ।
भीखाईजी-द्वारा चालितेन आङ्ग्लविरोधिकार्येण आङ्ग्लाधिकारिणां निद्रा एव नष्टा । अतः तैः भारतं प्रत्यागमनाय भीखाईजी इत्येषा आदिष्टा । परन्तु आङ्ग्लानाम् आदेशस्य उपहासं कुर्वती भीखाईजी तेषाम् आदेशस्य उल्लङ्घनम् अकरोत् । भीखाईजी इत्यस्याः उपरि स्वेषां नियन्त्रणं नास्ति इति पश्यन्तः आङ्ग्लाः भारते स्थिताम् एकलक्षरूप्यकाणां भीखाईजी इत्यस्याः सम्पत्तिं स्वाधीनाम् अकुर्वन् । परन्तु अनेन भीखाईजी इत्यस्याः प्रसिद्धिः इतोऽपि अवर्धत । ततः भीखाईजी वन्दे मातरम्-नामकस्य क्रान्तिकारिसामयिकस्य आरम्भम् अकरोत् । तस्य समायिकस्य सम्पादन-दायित्वं लाला हरदयाळ इत्यस्य आसीत् ।
१९०८ तमे वर्षे जर्मनी-देशस्य स्टुट्गार्ट्-नगरे अन्ताराष्ट्रिय-समाजवादि-सम्मेलनम् आसीत् । तस्मिन् सम्मेलने फ्रांस-समाजवादिनः भारतस्य प्रतिनिधित्वेन भीखाईजी इत्यस्यै आमन्त्रणम् अयच्छन् । भीखाईजी तस्मिन् सम्मेलने प्रप्रथमवारं भारतस्य प्रतीकं राष्ट्रध्वजं जगतः सम्मुखम् उपास्थायत् । सः राष्ट्रध्वजः वन्दे मातरम्-ध्वजत्वेन अद्यापि प्रसिद्धः अस्ति । वन्दे मातरम्-ध्वजे समानलम्बमानयुक्ताः, समानदीर्घतायुक्ताः तिस्रः पट्टिकाः आसन् । तासु पट्टिकासु सर्वोपरि हरितवर्णीया, मध्ये पीतवर्णीया, अन्तिमे रक्तवर्णीया च पट्टिका आसीत् । हरितपट्टिकायाम् अष्टकमलचिह्नानि आसन् । पीतपट्टिकायाः मध्यभागे वन्दे मातरम् इति लिखितम् आसीत् । रक्तपट्टिकायां दक्षिणे सूर्यस्य, वामे चन्द्रस्य च चिह्नमासीत् ।
१९१४ तमे वर्षे यदा विश्वयुद्धम् अभवत्, तदा इङ्ग्लैण्ड-फ्रांस-देशौ मित्रे अभवताम् । इङ्ग्लैण्ड-सर्वकारस्य आदेशेन फ्रांस-सर्वकारेण भीखाईजी इत्यस्याः उपरि बहवः प्रतिबन्धाः आरोपिताः । प्रति सप्ताहे आरक्षकालयं (police station) गत्वा स्वोपस्थितेः प्रमाणं दातव्यम् इत्यादयः बहवः नवीननियमाः भीखाईजी इत्यस्याः उपरि आपतिताः । तेन तस्याः क्रान्तिकार्यं मन्दम् अभवत् । परन्तु युद्धे समाप्ते सति सर्वेऽपि प्रतिबन्धाः अपाकृताः फ्रांस-सर्वकारेण ।
प्रतिबन्धाः यदा अपाकृताः फ्रांस-सर्वकारेण, तदा भीखाईजी सप्तति(७०)वर्षीया आसीत् । तस्याः स्वास्थ्यमपि समीचीनं नासीत् । भारतमातुः सेवायै स्वजीवनस्य महत्वपूर्णानि वर्षाणि तया भारतात् बहिः यापितानि । परन्तु "मम प्राणत्यागः तु मम मातुः कुक्षौ (भारतमातुः कुक्षौ) एव भवेत्" इति तस्याः अन्तिमा इच्छा आसीत् । अतः सा भारतस्य ‘वायसराय’-इत्येनं पत्रम् अलिखत्, “पराधीने भारते न निवसामि इति प्रतिज्ञां कृतवती अहम् आजीवनं विदेशेषु अटनम् अकर्वम् । परन्तु मम मृत्युः निकटे अस्ति, अहं मम मातृभूमौ एव प्राणत्यागं कर्तुम् इच्छामि । अतः भारतप्रवेशे यः मयि प्रतिबन्धः अस्ति, तं भवान् अपाकरिष्यति किम् ?" एतादृशं प्रश्नात्मकं पत्रं भीखाईजी प्रेषितवती इति आङ्ग्लसर्वकारस्य विश्वासः एव नाभवत्, यतो हि भीखाईजी आङ्ग्लसर्वकारस्य अनुमतिं स्वीकुर्यात् इति तैः न चिन्तितम् आसीत् । ते भयभीताः अपि आसन् यत्, सा अत्र आगत्य सर्वकारविरोधिकार्याणि करिष्यति इति । “अहं राजकीयप्रवृत्तिं न करिष्यामि” इति निवेदनम् भीखाईजी इत्यस्याः आङ्ग्लसर्वकारेण स्वीकृतम् । ततः एव भारतप्रवेशाय अनुमतिः प्रदत्ता ।
मृत्युः[सम्पादयतु]
१९३५ तमस्य वर्षस्य 'नवम्बर'-मासे भीखाईजी मुम्बई-महानगरं प्राप्तवती । तस्याः स्वास्थ्यम् एवावत् असमीचीनम् आसीत् यत्, परिवारजनाः तां साक्षात् चिकित्सालयम् एव अनयन् । अष्टमासाः सा औषधालये मौनस्थित्यां यापितवती । असह्यपीडायाः कारणेन तस्याः स्वास्थ्यं प्रतिदिनं असमीचीनम् एव भवति स्म । १९३६ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य षोडशे (१६/८/१९३६) दिनाङ्के भीखाईजी कामा देहत्यागम् अकरोत् ।
भारतमातुः सेवायै या महिला स्वस्य सर्वस्वम् अर्पणम् अकरोत्, तस्याः मृत्योः समाचारपत्रेषु अन्यत्र वा लघूल्लोखोऽपि नाभवत् (इति तत्कालीनेभ्यः समाचारपत्रेभ्यः ज्ञायते ।) । परन्तु स्वपिरवार-सुख-मातृभूमि-इत्यादीनां त्यागं कृत्वा पञ्चत्रिंशत् (३५) वर्षाणि यावत् या महिला देशसेवाम् अकरोत्, तस्याः बलिदानाय यावतीं कृतज्ञताम् अनुभवामः, तावत्यः अपि न्यूनाः एव ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
http://www.outlookindia.com/printarticle.aspx?277742
http://www.hindujagruti.org/articles/44_madam-cama.html
http://www.kamat.com/kalranga/itihas/cama.htm
http://www.iloveindia.com/indian-heroes/madam-cama.html
http://indiansbiography.hpage.co.in/madam-cama_72055200.html
http://freeindia.org/biographies/freedomfighters/madamecama/index.htm


text:
प्रभाकरः
प्रभाकरस्यैव मतमनुसृत्य प्राभाकरसम्प्रदायं प्रवृत्तमिति सर्वविदितम् । शबरस्वामिनामनन्तरं शबरभाष्य विवेचनरतानां वार्तिकटीकादिग्रन्थानां प्राधान्येन द्वे शाखे प्रसृते, ययोरेका भाट्टमतमिति नाम्ना ख्यातिमगात् अपरा च प्राभाकरमतं गुरुमतं वेति नाम्ना प्रसिद्धिमुपागता। यद्यपि ‘मुरारेस्तृतीयपन्थाः’ इति तृतीयसम्प्रदायो विद्यते तथापि प्राधान्यात् द्वे एव। महाभागोऽयं कुमारिलभट्टात् मतान्तरं प्रदर्श्य शाबरभाष्यं व्याचख्यौ। अयं मीमांसकश्रेष्ठः गुरुपदवीभाक् आसीत्।
अन्तर्विषयाः
देशः[सम्पादयतु]
प्रयागस्य प्रतिष्ठानपुरनिवासी अयमिति गजाननमहाभागः।
कालः[सम्पादयतु]
गंगानाथझाप्रभृतयः कुमारिलभट्टात् पूर्वतनोऽयमित्यभिप्रयन्ति। यतो हि प्रभाकरस्य शैली सरला स्वाभाविकी चासीत्, किन्तु कुमारिलस्य शैली तु यत्नपूर्विका प्रौढा च इति। किञ्च गुरुपदवी अपि तत्र समर्थिका। कुप्पुस्वाम्यादयस्तु कुमारिलभट्टपादानामेव समकालिकः युवा विद्वान् प्रभाकरः इति अभिप्रैति। मतमिदं साम्प्रदायिका[१] अपि स्वीकुर्वन्ति। ‘पूर्वन्तुनोक्तमधुनापिनोक्तमतः पौनरुक्त्यम्’ इत्यस्याः पङ्क्तेः पूर्वं तु न उक्तम्, अधुनापि न उक्तमित्येवंरूपं पदच्छेदं विधाय पौनरुक्त्यस्यासंभव इति संभ्रान्तमनस्को गुरुः सकृद् बहिर्गतस्तदा प्रभाकरेण गुरोः पुस्तिकायां ‘पूर्वं तुना उक्तम्, अधुना अपिना उक्तम् अतः पौनरुक्त्यम्’ इत्येवं पदच्छेदो व्यलेखि, प्रत्यागतो गुरुश्च पदच्छेदावलोकनेन प्रमुदितमना नूनमस्माकं प्रभाकरो ‘गुरुः’ इति निजगाद। तदनन्तरं चापरे शिष्याः प्रभाकरं गुरुनाम्ना सम्बोधयाञ्चक्रुरिति कथा परम्परया श्रूयते। अतः सप्तमाष्टमशतकोत्पन्नत्वमस्य स्वीकर्तुं युक्तम्।
कृतिः[सम्पादयतु]
प्रभाकरेण शाबरभाष्यमधिकृत्य ‘लघ्वी’, ‘बृहती’ इति ग्रन्थद्वयं निर्मितम्। निबन्धनमिति ‘बृहती’ इत्यस्य नामान्तरम्। विवरणमिति ‘लघ्वी’ इत्यस्य नामान्तरम्। ‘लघ्वी’ इति ग्रन्थमादौ लिलेख, ततः ‘बृहती’ इति ग्रन्थमिति ऐतिह्यविदः।
तत्र तत्र प्रभाकरकुमारिलयोर्मतभेदः दृश्यते। तादृशानि कानिचित् स्थलानि अत्र प्रस्तूयन्ते−
१) कुमारिलः अभिहितान्वयवादमभ्युपगच्छति, परन्तु प्रभाकरः अन्विताभिधानवादमभ्युपैति।
२) अभाववादिकुमारिलः ‘अनुपलब्धिः’ इति षष्ठं प्रमाणं स्वीकरोति। अभावाभाववादिप्रभाकरः अनुपलब्धिव्यतिरिक्तानि पञ्च प्रमाणानि अङ्गीकरोति।
३) कुमारिलः विपरीतख्यातिवादी, प्रभाकरस्तु अख्यातिवादी।
४) आत्मा जडाजडस्वरूपः इति भट्टपादः। आत्मा जडस्वरूपः इति प्रभाकरगुरुः।
उद्धरणम्[सम्पादयतु]
- ↑ ‘मीमांसावार्तिकं भाट्टं भट्टाचार्यकृतं हि तत्। तच्छिष्योऽप्यल्पभेदेन शबरस्य मतान्तरम्। प्रभाकरगुरुश्चक्रे तद्धि प्राभाकरं मतम्॥’ इति। (साम्प्रदायिकः श्लोकः)


text:
जमशेदजी टाटा
जेमशेतजी नसर्वान्जि टाटा (गुजराति: જમ્શેત્જી નુંસ્સેર્વાનજી ટાટા; ३ मार्च् १८३९ – १९ मे १९०४) कश्चन भारतीयः उद्योगपतिः । भारतस्य बृहत्तमायाः टाटाग्रूप्-संस्थायाः संस्थापकः अयम् । सः गुजरातराज्ये नव्सरिप्रदेशे कस्मिंश्चित् पार्सिकुटुम्बे जन्म प्राप्नोत् । तस्य सम्पत्तिः ४० मिल्लियन् $ स्यात् इति ऊह्यते । अयं भारतीयोद्यमस्य पिता इति निर्दिश्यते ।
अन्तर्विषयाः
बाल्यजीवनम्[सम्पादयतु]
जेमशेतजी १८३९ तमे वर्षे मार्च्मासस्य ३ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । तस्य पिता नसरवन्जि, माता जीवन्बाई टाटा च । पार्सि झोरास्ट्रियन् अर्चककुटुम्बे नसरवन्जी प्रथमः उद्योगपतिः । सः स्वस्य वाणिज्यं बाम्बेनगरे आरब्धवान् । जेमशेतजी १४ वयसि बाम्बे अगच्छत् । एल्फिन्स्टोन्-महाविद्यालयं प्राविशत् । विद्यार्थिजीवने एव सः हीराबाई दाबूं परिणीतवान् । १८५८ तमे वर्षे पदवीधरः जातः सः पितुः वाणिज्ये आत्मानम् अयोजयत् । ब्रिटिश्सर्वकारस्य विरोधः आसीत् इत्यतः सः समयः वाणिज्याय कष्टकरः आसीत् ।
वाणिज्यम्[सम्पादयतु]
जेमशेतजी पितुः संस्थायां १८६८ पर्यन्तं कार्यम् अकरोत् । ततः सः २१००० रूप्यकाणां मूलधनेन नूतनां वाणिज्यसंस्थाम् आरब्धवान् । १८६९ तमे वर्षे तेन चिञ्चपोकलीप्रदेशे विद्यमाना प्राप्तदुर्गतिः तैलनिर्माणीसंस्था प्राप्ता । सः तां कार्पासनिर्माणीरूपेण परिवर्त्य अलेक्सान्ड्रामिल् इति नामकरणं कृतवान् । वर्षद्वयस्य अनन्तरं सः तां विक्रीतवान् समीचीनं लाभं प्राप्य । ततः १८७४ तमे वर्षे तेन नागपुरे कार्पासनिर्माणी संस्थापिता । १८७७ तमे वर्षे विक्टोरियाराज्ञी भारतस्य साम्राज्ञी (एम्प्रेस् आफ् इण्डिया) इति यदा घोषितं तदा सः 'काटन्मिल्' इत्येतत् 'एम्प्रेस्मिल्' इति नामपरिवर्तनं कृतवान् ।
स्वस्य चतसृणां महायोजनानां साकाराय तेन स्वस्य जीवनं समर्पितम् - ऐरन् अण्ड् स्टील् कम्पनी-स्थापनम्, जगत्स्तरीयस्य शैक्षणिकसंस्थायाः, अद्वितीय उपाहारमन्दिरस्य च स्थापनम्, हैड्रो-एलेक्ट्रिक् प्लाण्ट्स्थापनम् । एतासु एकमात्रयोजना तस्य जीवितावधौ साकारताम् आप्नोत् - ताज्महल्होटेल् १९०३ तमस्य वर्षस्य डिसेम्बर्मासस्य ३ दिनाङ्के उद्धाटितं जातम् ।
तस्य, तस्य सहकारिणां महतः परिश्रमस्य कारणेन तदीया प्रत्येका योजना अपि साकारतां गता । तत्तत्क्षेत्रे महत् साधनं कृतमस्ति -
- - टाटास्टील्-संस्था एशियाखण्डस्य प्रथमा, भारतस्य बृहत्तमा, जगतः पञ्चमं बृहत्तमा संस्था वर्तते । प्रतिवर्षं २८ मिल्लियन् टन्स्परिमितं चित्रायसः अत्र उत्पाद्यन्ते ।
- - भारतीयविज्ञानसंस्था
- - दि टाटा इन्स्टिट्यूट् आफ् फण्डमेण्टल् रिसर्च् इत्येषा संस्था डा होमि भाभनेन संस्थापिता । डा होमिभाभा वैज्ञानिकसंस्थायाः संस्थापने जेमशेतटाटावर्यस्य साहाय्यम् अपृच्छत् । १९४५ तमे वर्षे संस्था आरब्धा ।
- -दि टाटा पवर् कम्पनि लिमिटेड् इत्येषा भारतस्य महती विद्युदुत्पादनसंस्था ।
- - तस्य जीवितावधौ समाप्तिं गतं महत्त्वपूर्णं कार्यद्वयं - मुम्बैनगरस्य कोलाबा-उपमण्डले निर्मितः ऐतिहासिकः ताजमहल्-प्रासादः गोपुरञ्च । अस्य निर्माणाय ४२१००००० रूप्यकाणि व्ययितानि । इदं १९०३ तमे वर्षे डिसेम्बर्मासस्य १६ दिनाङ्के आरब्धम् । २०१० तमस्य वर्षस्य मूल्यानुगुणं ११,४७५,४९६,२८४ रूप्याकाणि भवति । तद्दिने विद्युद्व्यवस्थायुक्तम् एकमेव उपाहारमन्दिरम् इदम् आसीत् । अत्र अमेरिकीयव्यजनानि, जर्मनीय-उन्नयन्यः,टर्किदेशीय-स्नानद्रोण्यः, ब्रिटीश्देशीय-सेवकाः च आसन् ।
वैयक्तिकजीवनम्[सम्पादयतु]
जेमशेतजी हीराबाईदाबूं परिणीतवान् । तयोः पुत्रौ दोराब्जि टाटा,रतन्जी टाटा च । तौ टाटासंस्थायाः उत्तराधिकारिणौ जातौ ।
मरणम्[सम्पादयतु]
१९०४ तमे वर्षे जर्मन्प्रवासावसरे टाटावर्यः गम्भीरतया अस्वस्थः जातः । १९०४ तमे वर्षे मेमासस्य १९ दिनाङ्के नौहिम्नगरे सः दिवङ्गतः । इङ्ग्लेण्ड्देशस्य पारसीश्मशाने तस्य अन्त्यसंस्कारः कृतः ।
तेन आरब्धा संस्था अद्यत्वे टाटाग्रूप् नाम्ना प्रसिद्धा । जगतः बृहत्तमासु स्वायत्तसंस्थासु अन्यतमा अस्ति । झार्खण्ड्राज्यस्य जम्शेड्पुरं तस्य मरणोत्तरं टाटानगरमिति नामाङ्कितम् । टाटा स्टील्, टाटा मोटार्स्, टाटा पवर्, जुस्को, टाटा कुमिन्स्, टाटा राबिन्स् फ्रेजर्, टाटा बेरिङ्ग्, टाटा ट्यूब्स् डिविजन्, टाटा अग्रिको, टाटा पिग्मेण्ट्स् -इत्यादीनि टाटाग्रूप्मध्ये अन्तर्भवन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
"


text:
थामस् एडिसन्
थामस् एडिसनस्य नाम वयं सर्वे जानीमः एव । सः कदाचित् चिन्तितवान् 'मया मतदानपञ्जीकरणयन्त्रं निर्मातव्यम्' इति । निरन्तरचिन्तनेन सः तादृशस्य यन्त्रस्य निर्माणे समर्थः जातः एव । यन्त्रस्य स्वाम्यम् अपि सम्पादितं तेन । एतस्मात् मया प्रभूतं यशः सम्पाद्येत इति अभावयत् सः । राष्ट्राध्यक्षाय तत् यन्त्रं दर्शयितुं सः वाषिङ्गटन् नगरं गतवान् । संसदः सभाध्यक्षः च तेन दृष्टः । स्वस्य यन्त्रस्य वैशिष्ट्यं कार्यनिर्वहणसामर्थ्यं च सः विवृतवान् अध्यक्षस्य पुरतः । एतस्य उपयोगतः मतदानविलम्बस्य दोषः दूरीकर्तुं शक्यः । एकस्य क्षणस्य विलम्बम् अपि एतत् यन्त्रं न सहते । मतदाने एकोऽपि दोषः न भवति एतस्य उपयोगतः इति अवदत् सः । सर्वे अपि सश्रद्धं श्रुत्वा तदीयं प्रयत्नं प्रशस्तवन्तः । राष्ट्राध्यक्षः - 'यन्त्रमिदं संसद्भवने यदि योज्येत तर्हि मतदाने शीघ्रता भवेत् । किन्तु एतत् यन्त्रम् अत्र प्रयोजनाय न भवेत् । यतः राजनीतिपुरुषाः विलम्बम् एव इच्छन्ति । चर्चानिर्वहणादिनिमित्तं कालविलम्बः आवश्यकः एव भवति' इति उक्त्वा यन्त्रस्वीकारं निराकृतवान् । एतस्य श्रवणात् एडिसनः विषण्णवदनः जातः । गुणः अपि अत्र दोषाय जातः इति चिन्तयन् सः निर्णीतवान् इतः परं मया उच्चस्तरीयेभ्यः किमपि न करणीयम् । यः यः आविष्कारः क्रियेत सः सामान्यानां जनानां निमित्तम् एव स्यात् इति । अग्रे तेनैव एडिसन् महोदयेन विद्युद्दीपस्य आविष्कारः कृतः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Locations
- Menlo Park Museum and Edison Memorial Tower
- Thomas Edison National Historical Park (National Park Service)
- Edison exhibit and Menlo Park Laboratory at Henry Ford Museum
- Edison Museum
- Edison Depot Museum
- Edison Birthplace Museum
- Thomas Edison House
- Information and media
- The Diary of Thomas Edison
- Edison's patent application for the light bulb at the National Archives.
- Thomas Edison at the Internet Movie Database
- January 4, 1903: Edison Fries an Elephant to Prove His Point – Wired article about Edison's "macabre form of a series of animal electrocutions using AC."
- The Invention Factory: Thomas Edison's Laboratories
- Rutgers: Edison Papers
- Edisonian Museum Antique Electrics
- "Edison's Miracle of Light"
- Edison Innovation Foundation – Non-profit foundation supporting the legacy of Thomas Edison.
- The Illustrious Vagabonds
- "The World's Greatest Inventor", October 1931, Popular Mechanics detailed, illustrated article
- 14 minutes "instructional" film with fictional elements The boyhood of Thomas Edison from 1964, produced by Coronet, published by archive.org
- Booknotes interview with Neil Baldwin on Edison: Inventing the Century, March 19, 1995.
- Booknotes interview with Jill Jonnes on Empires of Light: Edison, Tesla, Westinghouse and the Race to Electrify the World, October 26, 2003.


text:
बसवजयन्ती
द्वादशे शतके कर्णाटकराज्ये महत्वपूर्णं परिवर्तनं समाजे दृष्टम् आसीत् तस्य कारणं महात्मा बसवेश्वरः शिवशरणाश्च । तत्समये अल्लमप्रभुः अक्कमहादेवी मडिवाळमाचय्या चेन्नबसवण्णः सिद्धरामः इत्यादि जनाः भक्ताः शरणश्रेष्ठाः आसन् । बसवयुगः इति सः कालः प्रसिद्धिं गतः आसीत् ।
बाल्यं जीवनं च[सम्पादयतु]
जगज्योतिबसवेश्वरः बसवण्णः, बसवेशः, बसवः इति च प्रसिद्धः आसीत् । बसवण्णमहोदयः वैशाखमासस्य शुक्लपक्षस्य तृतीये दिने (अक्षयतृतीया) विशेषपर्वदिने कर्णाटके बिजापुरमण्डले बागेवाडीनामके ग्रामे (इदानीं बसवनबागेवाडी इति ख्यातम्) क्रिस्ताब्दे ११३७ तमे वर्षे जन्म लब्धवान् । अस्य पिता मादरसः माता च मादलाम्बिका । शैवब्राह्मणकुटुम्बे जन्म प्राप्य बसवः उपनयनसंस्कारसमये वैदिकधर्मस्य पद्धतिं विरुद्ध्य गृहात् निर्गतवान् । श्रीजातवेदमुनेः सकाशात् शास्त्राणि अधीत्य सर्वशास्त्रागमादिषु कुशलः सञ्जातः ।
तत्त्वानि[सम्पादयतु]
बिज्जळभूपालस्य सेवायां कोषाधिकारिरुपेण कल्याणनगरे कार्यं कर्तुं प्रवृत्तः अभवत् । कर्णाटके भक्तिभण्डारी इति प्रसिध्दः एषः अनेकानि अभिवृद्धिकार्याणि कारितवान् । “सर्वे जनाः समानाः । तरतमभावः न योग्यः । विशेषरुपेण यज्ञयागदिकं व्यर्थाचरणम् । सर्वप्राणिषु दया एव श्रेष्ठधर्मः । स्वर्गनरके अत्रैव स्तः । उत्तमभाषणेन स्वर्गदर्शनं कटुभाषणेन नरकदर्शनं च भविष्यति “ इति तस्य विचाराः आसन् । सः जातिवादं निन्दितवान् । “सर्वाणि कार्याणि समानानि सन्ति । उच्चनीचभावः तरतमभावः आधार रहितः अस्ति । उत्तमकार्येण मानवः शरणः(शिवभक्तः) भवति अन्ते शिवसान्निध्यं प्राप्नोति । गुरूणां जङ्गमानां लिङ्गस्य च सेवा एव जीवने महत्त्वम् आवहति “ इत्यादिकं वदन् वीरशैवमतस्य आरम्भं कृतवान् ।
शरणपरम्परा[सम्पादयतु]
पूर्वं शिवभक्ताः शिवशरणाः आसन् । किन्तु बसवेश्वरः सर्वनजहृदयं प्रविश्य नवीनविचारेण जनान् आकृष्टवान् । प्रतिदिनम् अनेकजनानाम् भोजनव्यवस्थाम् कृतवान् । अनेके शरणजनाः जङ्गमाः कल्याणनगरम् (इदानीं बसवकल्याणम् इति ख्यातम् अस्ति। बीदरमण्डले अस्ति एतत् नगरम्।) आगतवन्तः। हिन्दुधर्मस्य दोषरुपं जातिवादम् अस्पृश्यतां च निष्कासयितुं प्रयत्नं कृतवान् । तेषां सर्वेषां व्यक्तित्वेन ज्ञानेन गौरवः भवतु न जात्याधारेण इति घोषितवान् । जातिः न मुख्या , कार्यं मुख्यमिति उक्तवान् । केचन बसवेश्वरः राज्यकोशस्य धनम् अव्यवहारे उपयुक्तवान् इति राज्ञे निवेदितवन्तः । बिज्जळराजः सर्वं परीक्षितुं व्यवस्थाम् अकरोत् । किन्तु गणनाप्रसङ्गे राज्यस्य धनं सर्वं सुरक्षितम् आसीत् । अनेन राजा बिज्जलो अपि शिवशरणः अभवत् ।
वचनपरम्परा[सम्पादयतु]
धर्माचरणशास्त्रचर्चादिकार्यार्थं कल्याणनगरे ‘शून्यसिंहासनम्’ एकम् अनुभवमन्टपे स्थापितं बसवेश्वरेण । अस्य पीठस्य अधिकारी परशिवरुपी अल्लमप्रभुः शिवरशरणानां सर्वेषां परीक्षां कृत्वा अध्यक्षः अभवत् । अल्लमप्रभुना बसवेश्वरः अपि परीक्षितः । भक्तियुक्तः बसवेश्वरः सर्वेषु अतीव शरणश्रेष्ठः सञ्जातः। बसवेश्वरः बिज्जलराजस्य प्रधानसचिवः अपि अभवत् । वीरशैवधर्मनियमाः उपदेशाः अतीवप्रियाः अभवन् । दिने दिने बसवेश्वरस्य प्रतिष्ठा वर्धिता अभवत् । अनुभवमन्टपे मादरचेन्नय्यः अम्बिगरचौडय्यः माचय्यः, हरळय्यः इत्यादयः सहस्रशः भक्ताः शरणाः आसन् । बसवेश्वरस्य मातुलस्य सिद्धरस्य सुता नागलाम्बिका तथा अन्यमातुलस्य बलदेवस्य सुता गङ्गाम्बिका च द्वे पत्न्यौ आस्ताम् । मङ्गलवाडेनगरे स्थितः मातुलः बलदेवः एव बसवेश्वराय बिज्जलराजस्य आस्थाने उद्योगं दापितवान् आसीत् । श्री बसवेश्वरः वेदशास्त्रपुराणादिषु वर्तमानं विषयं सरलकन्नडभाषया वचनरुपेण उक्तवान् ।अनेके शिवशरणाः अपि वचनानि रचितवन्तः । वचनसादहित्यम् इति एतत् प्रसिद्धम् अस्ति । अन्तरङ्गस्पर्शी उपदेशः अत्र अस्ति । मानवानां जीवने यद् आवश्यकम् अस्ति तद् कथं प्राप्तव्यम् ? कथं जीवनं कर्तव्यम् ? कथं संसारबन्धनतः मोक्षः भवेत् ? इत्यादि विषयाः धर्माचरणविषयाः निरुपिताः सन्ति ।
- कळबेड कोलबेड-चौर्यं मास्तु,मारणं मास्तु।
- लोकदडोंक नीवेके तिद्दुविरि ? निम्म निम्म मनवा सन्तैसिकोळ्ळि निम्म निम्म तनुव सन्तैसिकोळ्ळि-लोकस्यवक्रतायाः परिष्कारः मास्तु। स्वशरीरं मनः च समाश्वसयन्तु।
- आचारवे स्वर्ग अनाचारवे नरक-सदाचारः एव स्वर्गः, अनाचारः एव नरकः।
- कायकवे कैलास-कर्मकरणम् एव कैलासः।
- देवनोब्ब नाम हलवु-एकः देवः ,नामानि अनेकानि।
- नुडिदरे मुत्तिन हारदन्तिरबेकु-अस्माकं मुखतः निर्गतानि वचनानि मुक्तामाला इव शोभेयुः।
इत्यादीनि कानिचनोदाहरणानि ।
धार्मिकक्रान्तिः[सम्पादयतु]
बसवेश्वरस्य उपदेशाः उत्तमाः आसन् । वचनानि अतीवसुन्दराणि आकर्षणयुक्तानि अनुभवगोचराणि । जातिभेदं निष्कासयितुम् असृश्यतां निवारयितुं बसवेश्वरः अन्तर्जातीयविवाहं कारितवान् । मधुवरसस्य ब्राह्मणस्य पुत्र्या चर्मकारस्य हरळय्यसुतेन सह च विवाहं कारितवान् । अनेन शरणयोः विभागः अभवत् ।अन्ते कल्याणनगरे महान् कोलाहलः अभवत् । राजा बिज्जलः बसवेश्वरम् अन्यत्र गन्तुम् आदिष्टवान् । बसवेश्वरः कूडलसङ्गमक्षेत्रमागत्य स्थितवान् । कल्याणे युद्धम् घोरम् अभवत् सर्वे शरणाः यत्र कुत्रापि गताः अभवन् । बसवेश्वरस्य तत्वादर्शाः उत्तमाः आसन् । अतः एव अद्यतनकाले सामाजिकपरिवर्तनकारणस्य बसवेश्वरस्य प्रशंसा कुर्वन्ति । बसवजयन्ती उत्सवे बसवेश्वरस्य तत्त्वानां चिन्तनं, वचनगानम्, उपन्यासाः, प्रदर्शनं बसवेश्वरस्य भावचित्रस्य यात्रोत्सवः इत्यादयः भवन्ति । महानचेतनः बसवेश्वरः कूडलसङ्गमक्षेत्रे ११६७ तमे वर्षे शिवैक्यः अभवत् । अद्यापि जनाः वचनानां गानम्,उक्तवाक्यानामनुसरणं समानता अस्पृश्यतादिविषये बसवेश्वरस्य अभिप्रायान् सगौरवं स्मरन्ति ।


text:
पौराणयवनसंस्कृतिः
पौराणयवनसंस्कृतिः क्रि पू नवमे शतके आरभत। एषाः संस्कृतिः रोमकविजयात् अनन्तरम् नष्टा। पौराणयवनानाम् नगरराज्यशतानि आसन्। तेषु प्रमुखाः एथेन्स्-पुरी स्पार्टापुरी कोरिन्तपुरी च। परं सर्वनगरेषु जनाः एकया एव भाषया व्यवहरन्ति स्म। कानिचन नगराणि गणसङ्घाः आसन्। अन्ये राज्यकाः आसन्। राजकं वृद्धानां सभया निर्देशितः आसीत्। एथेन्स्-पुरी गणसङ्घः आसीत्। स्पार्टापुरी धनिकानाम् गणसङ्घः आसीत्। मकेडोनिया, एपैतरस् तेसली च राज्यानि आसन्। केचन यवनाः कैप्रस्-द्वीपम् इटलीं वा तर्कीं वा गत्वा तत्र नगराणि अस्थापयन्। तेषु सिरक्यूस् बैजान्टियं (इस्तान्बुल्) नेपल्स् च प्रमुखाः। स्पार्टापुर्याः द्वौ राजकौ आस्ताम्। एतन्स्-पुर्याम् अष्टसेनापतयः आसन्। यवननगरेषु दासजनाः सर्वाणि कार्याणि कुर्वन्ति स्म।
अन्तर्विषयाः
दैनिककर्माणि[सम्पादयतु]
कृषकाः क्षेत्रान् कर्षन्ति स्म। सैनिकाः युद्धं कुर्वन्ति स्म। अन्ये जनाः पण्यवीथिकासु राजनीतिं कुर्वन्ति स्म। जनाः नाटकान् अपि अवालोकयन्ति स्म। नाटकाः देवचरिताः आसन्। ललनाः गृहेसु भोजनं पचन्त्य: वयनम् च कुर्वन्ति स्म।
क्रीडाः[सम्पादयतु]
बालकाः अनेकाः क्रीडाः क्रीडन्ति स्म।
धर्मः[सम्पादयतु]
यवनाः अनेकान् देवान् देवी: च पूजयन्ति स्म। तेषाम् राजा नभदेवः ज्यूस् आसीत्। अस्य पत्नी हेरा विवाहस्य देवी आसीत्। यवनाः 'देवाः ओलिम्पस् पर्वते वसन्ति' इति अमन्यन्त। ते देवेभ्यः अनेकानि मन्दिराणि निर्मितवन्तः।


text:
ग्रामग्रामान्तरं प्रति 80000 लोकयानानि ।।
नवदेहल्ली > 125000 ग्रामान् परस्परं बन्धितुं 60% केन्द्रविहितेन लोकयानानि आगमिष्यन्ति । ग्रामीणमार्गेण लोकयानचालनमेव पद्धत्याः लक्ष्यम् । गतागतमन्त्रालयः ग्रामविकसनमन्त्रालयेन सह सम्मिल्य चाल्यमानायाः पद्धत्याः रूपरेखा आविष्कृता । प्रधानमन्त्री ग्रामीण परिवहन योजना इति नाम पद्धत्याः अस्याः।
पलास्तिकदेशीयपताकायाः निरोधनम्।
नवदिल्ली - पलास्तिकविमुक्तं स्वातन्त्र्यदिनाघोषं साक्षात्कर्तुं पलास्तिकनिर्मितानां देशीयपताकानाम् विक्रय-वितरण-उपभोगानि निरुद्धानि।
देशीयपताकानाम् अन्तःसत्तां संरक्षितुं पलास्तिकपताकानाम् उपयोगं निराकर्तुं च क्रियाविधिं स्वीकर्तुं राज्यसर्वकारान् प्रति केन्द्रसर्वकारः निरदिशत्। निरोधनोल्लङ्घनं संवत्सरत्रयं यावत् कारागारदण्डनम् अर्हति।
भारतीय क्रिकेटदलेन वेस्ट- इंडीज़ दलं पराजितम्
भारत वेस्ट इंडीजयोः तृतीय क्रिकेटनिकषद्वन्द्वे सेंटलूसियाटेस्ट क्रीडांगणे भारतेन वेस्ट इंडीजदलं 237 धावनांकैः पराजितम् . रविचन्द्रन अश्विनः 'मैन ऑफ़ द मैच' इति स्पर्धापुरुषपुरस्कारेण बहुमानितः | श्रृंखलायाः अन्तिमस्पर्धा गुरुवासरात् प्रारप्स्यते |
श्रीनगरे देशीयध्वजारोहणं करिष्यतीति त्रयोदशवयस्का बालिका।
अहम्मदाबाद् > स्वातन्त्र्यदिने काश्मीरस्य श्रीनगरे लाल् चौक् मध्ये देशीयध्वजारोहणं करिष्यतीति गुजरातस्वदेशिनी बालिका। त्रयोदशवयस्का तन्सीं मेरानी एव एवमवदत्। सङ्घर्षपूरितेषु बहुषु काश्मीरमण्डलेषु बहोः कालादारभ्य आगस्त् १५, जनुवरी २६ इत्येतयोः देशीयप्राधान्यदिनयोः 'कर्फ्यू' प्रख्यापनं क्रियमाणं वर्तते। तत्तु अस्मिन् वर्षेऽपि भविष्यति। अतः ध्वजारोहणाय बालिकायै अनुमतिः नैव लप्स्यते इति विदग्धैः सूचितम्। माध्यमप्रवर्तकैः एतत्सूचिते सन्दर्भे 'स्व राष्ट्रे प्रवेशितुं कस्यापि अनुमतिः नावश्यकी' इत्येव बालिकायाः प्रतिवचनमासीत्।
इरों शर्मिलायाः निराहारसमरम् अनुवर्त्य ३२ वयस्का वनिता।
इंफाल् > षोडशवर्षपर्यन्तं दीर्घीकृतनिराहारसंग्रामं समापयित्वा गतसप्ताहे एव इरों शर्मिलया राष्ट्रीयमण्डलप्रवेशं सम्बन्ध्य स्वाभिप्रायः प्रकटितः। अफ्स्पा नियमं प्रतिनिवर्तयितुं इरों शर्मिलया कृतं निराहारसंग्रामम् अनुवर्तयितुं मणिप्पूर् स्वदेशिनी अरम्बांरोबितलीमा नामिका ३२ वयस्का सन्नद्धा अभवत् ।द्वयोः बालयोः माता अपि भवति इयं युवती । इंफाल् पश्चिमजिल्लायाः कम्यूणिटि अङ्गणे शनिवासरे प्रभाते दशवादनात् तया निराहारसंग्रामः आरब्धः।
वैमानिकयाेः कृते वर्षचतुष्टयस्य निरोधः।
नवदहली > मद्यलहर्यां विदेशात् भारतं प्रति विमानचालनं कृतम् इति कारणेन द्वयोः वैमानिकयोः डि जि सि ए पक्षतः वर्षचतुष्टयस्य निरोधः। द्वयोः उपरि एफ् ऐ आर् पञ्चीकृत्य अन्वेषणाय अपि निर्देश: दत्तः। एतौ एयर् इन्ड्या संस्थायाः जेट् एयर्वेय्स् संस्थायाः च वैमानिकौ भवतः।विमानस्य प्रत्यागमनात्परं कृतायां परिशोधनायां एतौ मद्यपानमकुरुतां इति व्यक्तमासीत्। एतस्मिन्नेव विषये एयर् इन्ड्या संस्थायाः एकः कर्मकरः निरोधितः वर्तते । वैमानिकाभ्यां गुरुतरः कृत्यविलोपः एव कृतः इति व्योमयानमन्त्रालयेन सूचितमासीत्।
:
जम्मु - काश्मीर् समस्यां परिहाराय चर्चायै भारतसहयोगः आवश्यकः- पाकिस्थान्।
नवदहली > काश्मीर् समस्यापरिहाराय चर्चा आवश्यकी,एतदर्थं भारतसहयोगः अपेक्षितः। एतत्सम्बन्ध्य भारतं प्रति आमन्त्रणपत्रिकां प्रेषयिष्यतीति पाक् प्रधानमन्त्रिणः विदेशकार्य उपदेष्टा सर्ताज् असीस् अवदत्। काश्मीर् समस्या परिहारः लक्ष्यं प्राप्स्यतीति विश्वासः वर्तते इत्यपि तेन सूचितम्।


text:
उदात्तानुदात्तस्वरितभेदा: ।
उदात्तानुदात्तस्वरितभेदात् अचाम्(अच् इति स्वरवर्णाः/माहेश्वरसूत्राणाम् ’अइउण्’ इत्यारभ्य ’ऐऔच्’ इति
यावद् अच् प्रत्याहारे स्वराणां ग्रहणम्/ अत्र अचामिति षष्ठिबहुवचनम्) त्रैविध्यम् कल्पितम् ।
सिद्धान्तकौमुद्याः संज्ञाप्रकरणे उदात्तादिसंज्ञा विहिता । तद् यथा- उच्चैरुदात्तः(९/२/२९)
नीच्चैरनुदात्तः(१/२/३०) समाहारः स्वरितः(१/२/३१) । एतेषाम् उदात्तानुदात्तस्वरितानाम् उच्चारणम् कुत्र
क्रियते इत्यस्मिन् विषये तत्रभवता भट्टोजिपादेनोक्तम्-१) ताल्वदिषु सभागेषु स्थानेषूर्ध्वभागे
निष्पन्नोऽजुदात्तसंज्ञः स्यात् । अर्थात् येषाम् अचाम्(स्वरवर्णानाम्) उच्चारणं मुखगह्वरे
ताल्वादि(कण्ठमूर्धाताल्वादिषु)
सभागेषु स्थानेस्वधोभागे निष्पन्नोऽच् अनुदात्तसंज्ञः स्यात् । अर्थात् ताल्वादिसभागस्य अधोभागे ये वर्णाः
निष्पन्नाः(उच्चारिताः) भवन्ति ते अनुदात्ताः । ३) उदात्तानुदात्तत्वे वर्णधर्मौ समाह्रियेते यत्र सोऽच्
स्वरितसंज्ञः स्यात् । अर्थात् समानतया उदात्तानुदात्तयोः धर्मौ यस्मिन् वर्णे विद्येते सैव स्वरितः ।
ताल्वादिस्थानानां मध्यभागादुच्चार्यमाना वर्णा स्वरितसंज्ञकाः भवन्ति ।
कथम् वा एतेषां वर्णानाम् उच्चारणं क्रियते इत्यत्र तु गुरु सान्निध्यमेव शरणम् । नान्तर्जाले वोधयितुं शक्यम् ।
एष: लेख: विभूतिशर्मावर्येण वसुधासुधासंघे प्रकाशित: आसीत्
तस्मै धन्यवादा: