text:
1-5 प्रभावपटलम्
Technical Details
प्रभावपटलम्
तत्र प्रभावो बोधिसत्त्वानां कतमः। समासतः समाधिवशिताप्राप्तस्य समाधिवशितासन्निश्रयेणोच्छामात्रात् सर्वार्थसमृद्धिः कर्मण्यचित्तस्य सुपरिभावितचित्तस्यार्यः प्रभाव इत्युच्यते। धर्माणाञ्च या महाफलता महानुशंसता सा तेषां प्रभाव इत्युच्यते। पूर्वं महापुण्यसंभारोपचयाद् बुद्धानां बोधिसत्त्वानां च सहजा आश्चर्याद्भुतधर्मता। अयमपि तेषां सहजोऽपरः प्रभावो वेदितव्यः।
स खल्वेष प्रकारभेदेन बुद्धबोधिसत्त्वानां पञ्चविधो भवति। अभिज्ञाप्रभावो धर्मप्रभावः सहजश्च प्रभावः साधारणश्च श्रावक प्रत्येकबुद्वैरसाधारणश्च तैः।
तत्र षड्भिज्ञाः-ऋद्धिविषयो दिव्यं श्रोत्रंचेतसः पर्यायः पूर्वनिवासानुस्मृतिश्च्युत्युपपाददर्शनमास्रवक्षयज्ञानसाक्षात्क्रिया च अभिज्ञाप्रभाव इत्युच्यते। तत्र षट्पारमिताः-दानं शीलं क्षान्तिर्वीर्यं ध्यानं प्रज्ञा च धर्मा इत्युच्यन्ते। तेषां धर्माणां योऽनुभावः स धर्मप्रभाव इत्युच्यते।
तत्र ऋद्धिः कतमा। समासतो द्विविधा। पारिणामिकी नैर्माणिकी च। सा पुनर्द्विधाप्यनेकविधा प्रकारभेदतः।
तत्र पारिणामिक्या ऋद्धेः प्रकारप्रभेदः कतमः। तद्यथा कम्पनं ज्वलनं स्फरणं विदर्शनमन्यथीभावकरणं गमनागमनं संक्षेपः प्रथनं सर्वरूपकायप्रवेशनं सभागतोपसंक्रान्तिराविर्भावस्तिरोभावः वशित्वकरणं परर्द्धयभिभवनं प्रतिभानदानं स्मृतिदानं सुखदानं रश्मिप्रमोक्षश्च इत्येवंभागीया ऋद्धि पारिणामिकीत्युच्यते।
तत्र कम्पनम्। इह तथागतः समाधिवशिताप्राप्तो वा कर्मण्यचित्तो वा बोधिसत्त्वो विहारमपि कम्पयति। गृहमपि ग्रामनगरक्षेत्रमपि नरकलोकमपि तिर्यग्लोकमपि प्रेतलोकमपि मनुष्यलोकमपि देवलोकमपि चातुर्द्वीपकमपि साहस्रिकमपि लोकधातुं द्विसाहस्रिकमपि त्रिसाहस्रमहासाहस्रमपि लोकधातुं त्रिसाहस्रशतमपि सहस्रमपि शतसहस्रमपि यावदप्रमेयानसंख्येयान् त्रिसाहस्रमहासाहस्रान् लोकधातून् कम्पयति।
तत्र ज्वलनम्। ऊर्ध्व कायात् प्रज्वलति। अधःकायाच्छीतला वारिधाराः स्यन्दन्ते। अधःकायात् प्रज्वलति। उपरिमात् कायाच्छीतला वारिधाराः स्यन्दन्ते। तेजोधातुमपि समापद्यते। सर्वकायेन प्रज्वलति। सर्वकायेन प्रज्वलितस्य विविधा अर्चिषः कायान्निर्गच्छन्ति नीलपीतलोहितावदातमाञ्जिष्ठाः स्फटिकवर्णाः।
तत्र स्फरणम्। यथापि तद्गृहमप्याभया स्फरति विहारमपि पूर्ववद्यावदप्रमेयानसंख्याम् लोकधातूनाभया स्फरति पूर्ववत्तद्यथा कम्पने।
तत्र विदर्शनम्। यथा सुखोपनिषण्णाद्यागतायाः श्रमणब्राह्मणश्रावकबोधिसत्त्वदेवनागयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहोरगायाः परिषदः तथागतो वा बोधिसत्त्वो वा अपायानपि विदर्शयत्यधः। देवमनुष्यानपि विदर्शयत्यूर्ध्वम्। तदन्यानि च बुद्धक्षेत्राणि विदर्शयति। तेषु च बुद्धबोधिसत्त्वान् यावद्गङ्गानदीबालुकासमान्यपि बुद्धक्षेत्राण्यतिक्रम्य येन नाम्ना संशब्दितं भवति बुद्धक्षेत्रं तत्र च बुद्धक्षेत्रे यन्नामको भवति तथागतः तच्च बुद्धक्षेत्रं दर्शयति तञ्च तथागतम्। तच्च नाम व्यपदिशति तस्य बुद्धक्षेत्रस्य तथागतस्य च। ततोऽप्यर्वाग्विदर्शंयति व्यपदिशति ततोऽपि परेण यत्कामं यावत्कामम्।
तत्रान्यथीभावकरणम्। स चेत् पृथिवीमपोऽधिमुच्यते तत्तथैव भवति नान्यथा। तेजो वायुमधिमुच्यते तदपि तथैव भवति नान्यथा। स चेदपः पृथिवीमधिमुच्यते। स चेत्तेजः पृथिवीमधिमुच्यते। अपो वायुमधिमुच्यते। स चेद्वायु पृथिवीमधिमुच्यते। अपस्तेजोऽधिमुच्यते। सर्वं तत्तथैव भवति नान्यथा। यथा महाभूतेष्वन्योन्यपरिणामे नान्यथीभावक्रिया एवं रूपगन्धरसस्प्रष्टव्येषु वेदितव्यम्। स चेत्तृणपर्णगोमयमृत्तिकादीनि द्रव्याणि भोजनपानयानवस्त्रालङ्कारभाण्डोपस्करगन्धमाल्यविलोपनमधिमुच्यते। पाषाणशर्करकपालादीनि च मणिमुक्तावैदूर्यशङ्खशिलाप्रवाडमधिमुच्यते। हिमवन्तं वा पर्वतराजमादिं कृत्वा सर्वपर्वतान् सुवर्णंमधिमुच्यते। तदपि सर्वं तथैव भवति नान्यथा। तथा सुवर्णानां सत्त्वानां दुर्वर्णतामधिमुच्यते। दुर्वर्णानां सुवर्णताम्। तदुभयविवर्जितानां सुवर्णतां वा दुर्वर्णतां वा तदुभयं वा। यथा सुवर्णदुर्वर्णतामेवं व्यङ्गाव्यङ्गतां कृश स्थूलतामित्येवमादि यत्किञ्चिदन्यथा सत्स्वलक्षणतः शक्यरूपञ्चा [न्यथा]ऽधिमुच्यते। तत्सर्वं तथा भवति यथाऽधिमुच्यते।
तत्र गमनागमनम्। तिरः कुड्यं तिरः शैलं तिरः प्राकारमसज्यमानेन कायेन गच्छति विस्तरेण यावद्ब्रह्मलोकमुपसंक्रामति प्रत्यागच्छति च यावदकनिष्ठादूर्ध्वं तिर्यग्वा पुनर्यावदप्रमेयानसंख्येयांस्त्रिसाहस्रमहासाहस्रान् लोकधातून् गच्छति आगच्छति च कायेन वा औदारिकेण चातुर्महाभौतिकेन। दूरं चासन्नमधिमुच्य मनःसदृशेन वा जवेन गच्छति चागच्छति च।
तत्र संक्षेपप्रथनम्। हिमवन्तमपि पर्वतराजं परमाणुमात्रमभिसंक्षिपति। परमाणुमपि हिम वन्तं पर्वतराजं प्रतानयति।
तत्र सर्वरूपकायप्रवेशनम्। महत्या विचित्रायाः परिषदः पुरस्तात् स ग्रामनिगमतृणवन[-भूमि-] पर्वतं रूपकायमात्मकाये प्रवेशयति। सा च सर्वा परिषत्तस्मिन्नेव काये प्रविष्टमात्मानं संजानीते।
तत्र सभागतोपसंक्रान्तिः। क्षत्रियपरिषद मुपसंक्रामति। उपसंक्रान्तस्य यादृशी तेषां वर्णपुष्कलता भवति तादृशी तस्य। यादृश आरोहपरिणाहस्तादृशस्तस्य भवति। यादृशी स्वरगुप्तिस्तेषां तादृशी तस्य भवति। यञ्च तेऽर्थं मन्त्रयन्ते तमसावर्थं मन्त्रयते। यमपि तेऽर्थं न मन्त्रयन्ते तमपि सोऽर्थं न मन्त्रयते। उत्तरं चैतानानुधार्म्या कथया संदर्शयित्वा समादापयित्वा समुत्तेजयित्वा संप्रहर्षयित्वाऽन्तर्द्धीयते। अन्तर्हितञ्चैनं न प्रजानन्ति कोऽन्वेषोऽन्तर्हितो देवो वा मनुष्यो वेति। यथा क्षत्रियपरिषदमेवं ब्राह्मणगृहपतिश्रमणपरिषदं चातुर्महाराजकायिकान् देवान् त्रयस्त्रिंशान् यामांस्तुषितान्निर्माणरतीन्परनिर्मितवशवर्तिनो देवानेवं ब्रह्मकायिकान् ब्रह्मपुरोहितान्महाब्रह्मणः परीत्ताभानप्रमाणाभानाभास्वरान् परीत्तशुभानप्रमाणशुभान् शुभकृस्स्नान् अनभ्रकान् पुण्यप्रसवान् बृहत्फलानसंज्ञिसत्त्वान् अबृहान् अतपान् सुदृशान् सुदर्शनानकनिष्ठान्।
तत्राविर्भावतिरोभावः। महत्या परिषदः पुरस्ताच्छतकृत्वः सहस्रकृत्वः अतो वा परेणान्तर्धीयते। पुनश्च तथैवात्मभाव मुपदर्शयत्याविष्करोति।
तत्र वशित्वकरणम्। यावान् कश्चित् सत्त्वधातुः तं सर्व गमनागमनस्थानाद्यासु क्रियासु संवर्तयति। स चेदस्यै वं भवति गच्छतु गच्छति। तिष्ठतु तिष्ठति। आगच्छत्वागच्छति। भाषतां भाषते।
तत्र परर्द्ध्यभिभवः। तथागतस्तदन्येषां सर्वर्द्धिमतामृध्यभिसंस्कारमभिभूय यथाकामं सर्वं संपादयति। निष्ठागतो बोधिसत्त्व एकजातिप्रतिबद्धश्च चरमभविको वा तथागतं स्थापयित्वा तुल्यजातीयञ्च बोधिसत्त्वं तदन्येषां सवषामृद्ध्यभिसंस्कारमभिभवति। तदन्ये बोधिसत्त्वा उत्कृष्टतरभूमिप्रविष्टांस्तुल्यजातीयांश्च बोधिसत्त्वान् स्थापयित्वा तदन्येषां सर्वर्द्धिमतामृद्ध्यभिसंस्कारमभिभवन्ति।
तत्र प्रतिभानदानम्। प्रतिभा[न] दाने पर्यादत्ते प्रतिभानमुपसंहरति।
तत्र स्मृतिदानम्। धर्मेषु स्मृतौ प्रमुषितायां स्मृतिमुपसंहरति।
तत्र सुखदानम्। येऽस्य भाषमाणस्य धर्मं शृण्वन्ति तेषां तादृशं कायिकं चैतसिकमनुग्रहमुपसंहरति प्रतिप्रस्रब्धि सुखम्। येन ते विगतनिवरणा धर्मं श्रृण्वन्ति। तच्च तावत्कालिकयोगेन न त्वत्यन्तम् धातुवैषमिकांश्चौपक्रमिकानमनुष्याभिसृष्टांश्चोपसर्गान् व्युपशमयति।
तत्र रश्मिप्रमोक्षः बोधिसत्त्वो वा तथागतो वा ऋद्ध्यातद्रूपान् रश्मीन् कायत्प्रमुञ्चति य एकत्या दशसु दिक्ष्वप्रमेयासंख्येयेषु लोकधातुषु गत्वा नारकाणां सत्त्वानां नारकाणि दुःखानि प्रतिप्रस्रम्भयति। एकत्या देवलोकस्थानुदारान् देवनागयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहोरगान् स्वभवनस्थान् गत्वा इहागमनाय संचोदयति। तथा तदन्यलोकधातुस्थितान् बोधिसत्त्वानिहागमनाय संचोदयति दशसु दिक्ष्वप्रमेयासंख्येयेषु लोकधातुषु। समासतस्थागतः अप्रमेयैरसंख्येयैर्नानाप्रकारै रश्मिभिरप्रमाणानां सत्त्वानां विचित्रमप्रमेयमसंख्येयमर्थं करोति। ते पुनरेते सर्वे पारिणामिक्या ऋद्ध्याः प्रकारा एकैकशः प्रभिद्यमाना अप्रमेया असंख्येया वेदितव्याः। अन्यथा प्रकृत्या विद्यमानस्य वस्तुनस्तदन्यथाविकारापादनता परिणाम इत्युच्यते। तस्मादेषा पारिणामिकी ऋद्धिरित्युच्यते।
तत्र नैर्माणिकी ऋद्धिः कतमा। समासतो निर्वस्तुकं निर्माणम्। निर्माणचित्तेन यथाकाममभिसंस्कृतं स्मृद्ध्यतीयं नैर्माणिकी ऋद्धिरित्युच्यते। सा चानेकविधा। कायनिर्माणं वाड्निर्माणं विषयनिर्माणञ्च। तत्पुनः कायनिर्माणमात्मनो वा सदृशं विसदृशं वा परस्य वा सदृशं विसदृशं वा निर्मिमीते। तत्पुनः कायनिर्माणमात्मनस्तु परेषाञ्च सदृशासदृशम्। इन्द्रियसभागमिन्द्रियाधिष्ठानं निर्मिमीते न त्विन्द्रियम्। विषयसदृशमपि निर्माणं निर्मिमीते। तद्यथा भोजनपानादि मणिमुक्तावैदूर्यादि च यत्किञ्चिद्रूपगन्धरसस्प्रष्टव्यसंगृहीतं बाह्यमुपकरणं तत्सदृशं तद्विनिर्मुक्तं सर्वं यथाकामं निर्मिमीते। तत्पुनरात्मसभागमनेकविधं बहु नानाप्रकारं देवनाग-[यक्षा] सुरगरुडकिन्नरमहोरगवर्ण मनुष्यवर्ण तिर्यक्प्रेतनारकवर्णं श्रावकवर्णं प्रत्येकबुद्धवर्णं बोधिसत्त्ववर्णं तथागतवर्णम्। स यदि तादृश एव बोधिसत्त्वो भवति तादृशमेव निर्मिमीते। आत्मसभागमस्य तन्निर्माणं भवति। अन्यथा तु विसभागं भवति निर्माणमात्मनः। स चेत्परं देवभूतं तत्सादृश्येन निर्मिमीते परसदृशमस्य तन्निर्माणं भवति। सचेद्वैसादृश्येन निर्मिमीते परविसभागं भवति। यथा देवभूतमेवं यावत्तथागतभूतं वेदितव्यम्।
तत्र प्रभूतकायनिर्माणं कतमत्। इह तथागतो वा बोधिसत्त्वो वा दशसु दिक्ष्वप्रमेयासंख्येयेषु लोकधातुषु सकृदप्रमेयासंख्येयानां सत्त्वानाम् अर्थं करोति तैर्विचित्रवर्णनिर्मितैः। किञ्चिच्च निर्माणमधितिष्ठति यदुपरतेऽपि बोधिसत्त्वे तथागेते वाऽनुवर्तत एव। किञ्चिन्निर्माणं बुद्धबोधिसत्त्वानां केवलं सत्त्वानां विदर्शनाय मायोपमं भवति। किञ्चित्पुनर्भूतं भोजनपानयानवस्त्रादिमणिमुक्तावैदूर्यशंखशीलाप्रवाडादि च निर्मितं भवति। तथैव नान्यथा। येन वित्तोपकरणोनैव वित्तोपकरणकार्यं क्रियते। इदन्तावत् कायनिर्माणं विषयनिर्माणं च।
वाङ्निर्माणं पुनरस्ति सुस्वरतायुक्तम्। अस्ति विशदस्वरान्वितं स्वसम्बद्धं परसम्बद्धमसम्बद्धं धर्मदेशनासंगृहीतं प्रमत्तसंचोदना-संगृहीतञ्च।
तत्र सुस्वरता। बुद्धबोधिसत्त्वानां निर्मितो वाग्व्याहारो गम्भीरो भवति मेघरवः कलविङ्कमनोज्ञस्वरसदृशो हृदयंगमः ग्रेमणीयः। पौरी च सा वाङ्निर्मिता भवति वल्गुविस्पष्टा विज्ञेया श्रवणीया अप्रतिकूला अनिश्रिता अपर्यन्ता।
तत्र विशदस्वरता। आकांक्षमाणः तथागतो वा बोधिसत्त्वो वा विचित्रां देवनागयक्षासुर गरुडकिन्नरमहोरगश्रावकबोधिसत्त्वपरिषदं सन्निषण्णां सन्निपतितां यावद्योजनशतपरिषन्मण्डलपर्यन्तां सर्वां स्वरेण सुपरिपूर्णेन विज्ञापयति येऽपि दूरे यऽप्यन्तिके निषण्णाः। आकांक्षमाणः साहस्रिकचूडिकलोकधातुन् स्वरेण विज्ञापयति। द्विसाहस्रं वा त्रिसाहस्रं वा यावद्दशसु दिक्ष्वप्रमेयासंख्येयान् लोकधातून् स्वरेण विज्ञापयति। तस्माच्च घोषादनेकप्रकारा सत्त्वानां धर्मदेशना निश्चरति। या सत्त्वानामर्थाय संवर्तते।
तत्र स्वसम्बद्धं वाङ्निर्माणं यत्स्वयमेव निर्मितया वाचा धर्मं वा देशयति प्रमत्तं वा संचोदयति।
परसंबद्धं पुनर्यत् परनिर्मितया वाचा धर्मं वा देशयति प्रमत्तं वा संचोदयति।
तत्रासम्बद्धं वाङ्निर्माणं यदाकाशात् वाङ्निश्चरति निर्मिताद्वा न सत्त्वसन्तानात्।
तत्र धर्मदेशनानिर्माणं यत् तत्र तत्र सम्मूढानां युक्तिसंदर्शनार्थम्।
तत्र चोदनानिर्माणं यदसम्मूढानां प्रतिलब्धप्रसादानां प्रमत्तानां प्रमादे ह्रीसंजननाय अप्रमादे च समादापनाय।
तदेतदनेकविधं निर्माणम्। समासतः कायनिर्माणं वाङ्निर्माणं विषय निर्माणञ्च वेदितव्यम्। इतीयं नैर्माणिकी ऋद्धिः। एषापि चैकैकप्रकारभेदेनाप्रमेया चासंख्येया च वेदितव्या।
सा पुनरेषा द्विविधापि ऋद्धिर्बुद्धबोधिसत्त्वानां समासतो द्वे कार्ये निष्पादयति। आवर्जयित्वा वा ऋद्धिप्रातिहार्येण सत्त्वान् बुद्धशासनेऽवतारयति अनुग्रहं वा अनेकविधं बहु नानाप्रकारं दुःखितानां सत्त्वानामुपसंहरति।
तत्र पूर्वेनिवासज्ञानं बुद्धबोधिसत्त्वानां कतमत्। इह तथागतो वा बोधिसत्त्वो वा आत्मनैवात्मनस्तावत्पूर्वनिवासं समनुस्मरति अमुका नाम ते सत्त्वा यत्राहमभूवमेवन्नामेति विस्तरेण यथासूत्रं सत्त्वकायदिकं सर्वमनुस्मरति। यथा चात्मनात्मनः समनुस्मरति तथा परेषामपि अनुस्मारयति। स्वयमेव च परेषामनुस्मरति। येऽपि ते सत्त्वकायाः पूर्वान्ते यन्निवासा स्तानप्यात्मना स्मरति परेषां स्मारयति अमुका नाम ते सत्त्वा यत्राहमभूवमेवंनामेति विस्तरेण। तेषामपि सत्त्वानां तथैव सर्वं पूर्वेनिवासमनुस्मरति यथैवात्मनो दृष्टधर्मे। सूक्ष्ममपि समनुस्मरति यत्किञ्चिदल्पं वा प्रभूतं वा पूर्वचेष्टितं पूर्वमेव चेतयित्वा अप्रमुषितम्। निरन्तरमपि समनुस्मरति। क्षणं नैरन्तर्ययोगेनाविच्छिन्नं ययैवानुपूर्व्या कृतमितमप्यनुस्मरति। यस्य कल्पगणनायोगेन शक्या संख्यां कर्तुम् अप्रमेयासंख्येयमप्यनुस्मरति। यस्य कल्पगणनायोगेनाशक्या संख्यां कर्तुम् अव्याहतमस्य समासतः पूर्वेनिवासज्ञानं प्रवर्तते यत्रेष्टं यथेष्टं यावदिष्टम्। एवंरूपो बोधिसत्त्वस्य तथागतस्य च पूर्वेनिवाससंगृहीतः प्रभावः। स तेन पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञानेन जातकान् पूर्वान् बोधिसत्त्वचर्यां सत्त्वानां बुद्धे भगवति प्रसादजननार्थं गौरवोत्पादनार्थं च विचित्राननेकप्रकारान् प्रकाशयति इतिवृत्तकांश्च पूर्वयोगप्रतिसंयुक्तान् सत्त्वानां कर्मफलविपाकमारभ्य। शाश्वतदृष्टिकानां च सत्त्वानां शाश्वतदृष्टिं नाशयति तद्यथा पूर्वान्तकल्पकानां शाश्वतवादिनामेकत्य-शाश्वतिकानां वा।
दिव्यं श्रोत्रज्ञानं बुद्धबोधिसत्त्वानां कतमत्। इह तथागतो वा बोधिसत्त्वो वा दिव्येन श्रोत्रेण दिव्यान् मानुष्यकान् शब्दानार्यानप्यनार्यानपि घनानप्यणुकानपि व्यक्तानप्यव्क्तानपि निर्मितानप्यनिर्मितानपि दूरान्तिकस्थान् शृणोति।
तत्र दिव्याः शब्दाः ऊर्ध्वं यावदकनिष्ठभवनोपपन्नानां सत्त्वानाम्। स चेत्परेणाभोगं न करोति अथ करोति ततोऽपि परेणान्येषूर्ध्वं लोकधातुषु शृणोति।
तत्र मानुष्यकाः शब्दाः। तिर्यक् सर्वचातुर्द्वीपकोपपन्नानां सत्त्वानाम्।
तत्रार्याः शब्दाः। ये बुद्धानां बुद्धश्रावकानां च बोधिसत्त्वानां प्रत्येकबुद्धानाञ्च। तेषां वाऽन्तिकाच्छ्रुत्वानुश्रावयतां तदन्येषां सत्त्वानाम्। तद्यथा संदर्शयतां समादापयतां वा समुत्तेजयतां संप्रहर्षयतां कुशलसमादानमारभ्याकुशलत्यागञ्च। तथाऽसंक्लिष्टचित्तानामुद्देशः स्वाध्यायो विनिश्चयः सम्यक् चोदना स्मारणाववादानुशासनी इति यद्वा पुनरन्यदपि किञ्चित् सुभाषितं सुलपितमर्थोपसंहितम्। अमी उच्यन्ते आर्याः शब्दाः।
तत्रानार्याः शब्दाः। ये सत्त्वानां मृषावादपैशुन्यपारूष्यसंभिन्नप्रलापशब्दा अधो वाऽपायोपपन्नानामूर्ध्वं वा देवोपपन्नानां तिर्यग्वा मनुष्येषूपपन्नानाम्।
तत्र घनाः शब्दाः। ये महासत्त्वसंघशब्दा वा विविधैर्वा कारणैः कार्यमाणानामार्त्तस्वरं कन्दमानानां विक्रोशतां वा मेघस्तनितशब्दा वा शंखभेरीपटहशब्दा वा।
अणुकाः शब्दाः। अन्ततो यावत् कर्णजापशब्दाः।
व्यक्ताः शब्दाः। येषामर्थो विज्ञायते।
अव्यक्ताः शब्दाः। येषामर्थो न विज्ञायते। तद्यथा द्रामिडानांमन्त्राणां वायुवनस्पतिशुकसारिकाकोकिलजीवंजीवकादीनाम्।
तत्र निर्मिताः शब्दाः। ये ऋद्धिमद्भिश्चेतोवशिप्राप्तैर्वा ऋद्ध्यभिसंस्कृताः।
दूराः शब्दाः। यत्र ग्रामे क्षेत्रे विहारे वा तथागतो वा बोधिसत्त्वो वा विहरति तत्र ये शब्दा निश्चरन्ति तान् स्थापयित्वा तदन्यत्र यावदप्रमेयासंख्येयेषु लोकधातुषु।
च्युत्युपपत्तिज्ञानं बुद्धबोधिसत्त्वानां कतमत्। इह तथागतो वा बोधिसत्त्वो वा दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुष्यकेण सत्त्वान् पश्यति च्युतिकालेऽपि च्युतानपि सुवर्णदुर्वर्णान् हीनप्रणीतानपरान्ते च जातान्। वृद्धेश्चान्वयादिन्द्रियाणां परिपाकाद्विचित्रे कायचेष्टिते कुशलाकुशलाव्याकृतेषु प्रवर्तमानान्। तथावभासमपि पश्यति जानीते सूक्ष्ममपि पश्यति। यद्रूपं निर्मितं यच्च दिव्यमच्छं रूपमधो यावदवीचिमूर्ध्वं यावदकनिष्ठभवनम्। स चेदध ऊर्ध्वं वान्येषु लोकधातुषु रूपदर्शनमारभ्याभोगं करोति तिर्यग्यावदप्रमेयेष्वसंख्येयेषु लोकधातुषु सर्वं रूपगतं पश्यति। अन्ततस्तेषु तेषु बुद्धक्षेत्रेषु तांस्तांस्तथागतान् विचित्रेषु महत्सु पर्षन्मण्डलेषु निषण्णान् धर्म देशयतः पश्यति। तत्र दिव्येन चक्षुषा तथागतो वा बोधिसत्त्वो वा दशसु दिक्षु कायचेष्टितं शुभाशुभं दृष्ट्वा यथायोगं यथार्ह तेषु सत्त्वेषु प्रतिपद्यते। दिव्येन च श्रोत्रेण वाक्चेष्टितं शुभाशुभं श्रुत्वा तेषु सत्त्वेषु यथायोगं यथार्हं प्रतिपद्यते। एवं दिव्येन चक्षुषा दिव्येन श्रोत्रेण बोधिसत्त्वस्तथागतो वा समासेन कर्म करोति।
तत्र चेतःपर्यायज्ञानं बुद्धबोधिसत्त्वानां कतमत्। इह बोधिसत्त्वो वा तथागतो वा परेषां दशसु दिक्ष्वप्रमेयासंख्येयेषु लोकधातुषु सत्त्वानां क्लेशपर्यवस्थितमपि चित्तं जानाति। विगतक्लेशपर्यवस्थानमपि क्लेशसानुबन्धं सानुशयमपि क्लेशनिरनुबन्धं निरनुशयमपि मिथ्याप्रणिहितमपि चित्तं जानाति। तद्यथा तीर्थिकचित्तं सामिषाभिप्रायस्य क्लिष्टमपि चित्तं सम्यक् प्रणिहितमपि चित्तं जानाति। एतद्विपर्ययेण हीनमपि चित्तं जानाति। तद्यथा कामधातूपपन्नानां सर्वसत्त्वानामन्ततो मृगपक्षिणामपि। मध्यमचित्तं जानाति तद्यथा सर्वेषां रूपधातूपपन्नानां सत्त्वानाम्। प्रणीतमपि चित्तं जानाति तद्यथा सर्वेषामारूप्योपपन्नां सत्त्वानाम्। सुखप्रसंयुक्तमपि दुःखप्रसंयुक्तमप्यदुःखासुखवेदनासंप्रयुक्तमपि चित्तं जानाति। एकेन परचित्तज्ञानेनैकस्य सत्त्वस्य यस्य यद्यथा यादृशं यावच्चितं प्रत्युपस्थितं भवति तत्सकृद्यथाभूतं प्रजानाति। एकेनैव परचित्तज्ञानेन प्रभूतानामपि सत्त्वानां येषां यद्यथा यादृशं यावच्चित्तं प्रत्युपस्थितं भवति तदपि सकृद्यथाभूतं प्रजानाति। सा पुनरियमभिज्ञा बुद्धस्य बोधिसत्त्वानामिन्द्रियपरापरज्ञानाय सत्त्वानां नानाधिमुक्तिज्ञानाय नानाधातुचरितज्ञानाय यथायोगञ्च प्रतिपत्सु चित्रासु निर्वाणपुरःसरीषु सम्यक्सन्नियोगाय। इदमस्याः कर्म वेदितव्यम्।
तत्रास्रवक्षयज्ञानं बुद्धबोधिसत्त्वानां कतमत्। इह तथागतो वा बोधिसत्त्वो वा क्लेशानां क्षयप्राप्तिं यथाभूतं प्रजानाति। प्राप्तो मया परैर्वा आस्रवक्षयो न वेति। आस्रवक्षयप्राप्त्युपायमप्यात्मनः परेषाञ्च यथाभूतं प्रजानाति। यथा उपायमेवमनुपायमपि यथाभूतं प्रजानाति। आस्रवक्षयप्राप्तावभिमानं परेषां यथाभूतं प्रजानाति। निरभिमानमपि यथाभूतं प्रजानाति। बोधिसत्त्वः पुनः सर्वं चैतत् प्रजानात्यास्रवक्षयञ्च स्वयं न साक्षात्करोति। अतः सास्रवञ्च स्वयं न साक्षात्करोति। अतः सास्रवाञ्च वस्तु बोधिसत्त्वः सहस्रवैर्न विजहाति। तत्र च विचरति सास्रवे वस्तुनि। न च संक्लिश्यत इति सोऽस्य सर्वप्रभावाणां महत्तमः प्रभावो वेदितव्यः। तेन खल्वास्रवक्षयज्ञानेन बुद्धबोधिसत्त्वाः स्वयं न क्लिश्यन्ते। परेषाञ्च व्यपदिशन्त्य भिमानञ्च नाशयन्ति। इदमस्य कर्म वेदितव्यम्।
तत्र धर्मप्रभावः कतमः। दानप्रभावः शीलक्षान्तिवीर्यध्यानप्रज्ञाप्रभावश्च। स पुनरेष दानादीनां धर्माणां प्रभावः समासतश्चतुर्भिराकारैर्वेदितव्यः। विपक्षप्रहाणतः संभारपरिपाकतः स्वपरानुग्रहतः आयत्यां फलदानतश्च।
दानं ददद् बोधिसत्त्वो दानविपक्षं मात्सर्यं प्रजहाति। आत्मनो बोधिसंभारभूतञ्च भवति तदस्य दानम्। दानेन च संग्रहवस्तुना सत्त्वान् परिपाचयति। पूर्वं दानात् सुमना ददच्चित्तं प्रसादयति। दत्त्वा चाविप्रतिसारी। त्रिषु कालेषु प्रमुदितचित्ततया आत्मानमनुगृहणाति। परेषां च जिघत्सापिपासाशोतोष्णव्याधीच्छाविघातभयदुःखापनयनात् परमनुगृह्णाति। परत्र च यत्र यत्र प्रत्याजायते आढ्यो भवति महाभोगो महापक्षो महापरिवार इत्येष चतुराकारो दानस्य प्रभावो नात उत्तरि नातो भूयः।
कायवाक्संवरशीलं समाददानो बोधिसत्त्वः शीलविपक्षं दौःशील्यं प्रजहाति। बोधेश्च संभारभूतं भवति तदस्य शीलसमादानम्। समानार्थतया च संग्रहवस्तुना सत्त्वान् परिपाचयति। दौःशील्यप्रत्ययं भयमवद्यं वैरं प्रजहदात्मानमनुगृहणाति सुखं स्वपन् सुखं प्रतिबुध्यमानः। तथा शीलवतोऽविप्रतिसारः प्रामोद्यं यावच्चित्तसमाधिः। इत्येवमात्मानमनुगृह्णाति। सर्वसत्त्वानाञ्च सर्वप्रकारैरविहेठनतया अभयमनुप्रयच्छति। एवं परमप्यनुगृह्णाति। तन्निदानञ्च कायस्य भेदात्सुगतौ स्वर्गलोके देवेषूपपद्यते। इत्ययं चतुराकारः प्रभावः शीलस्य। नात उत्तरि नातो भूयः।
क्षमो बोधिसत्त्वः क्षान्तिविपक्षमक्षान्ति प्रजहाति। बोधेश्च संभारभूता सास्य क्षान्ति र्भवति। समानार्थतयैव च सत्त्वान् परिपाचयति। आत्मानञ्च परञ्च महतो भयात्परित्रायमाणस्तया क्ष्यान्त्या आत्मानञ्च परंश्चानुगृह्णाति। ततो निदानञ्च बोधिसत्त्व आयत्यामवैरबहुलो भवत्यभेदबहुलश्चादुःखदौर्मनस्यबहुलः। दृष्टे च धर्मेऽविप्रतिसारी कालं करोति। कायस्य च भेदात्सुगतौ स्वर्गलोके देवेषूपपद्यते। इत्ययञ्चतुराकारः क्षान्तेः प्रभावो नात उत्तरि नातो भूयः।
आरब्धवीर्यो बोधिसत्त्वो विहरन् वीर्यविपक्षं कौसीद्यं प्रजहाति। बोधेश्च संभारभूतं भवति सन्निश्रयश्च तद्वीर्यम्। समानार्थतयैव च सत्त्वान् परिपाचयति। आरब्धवीर्यश्च सुखं स्पर्शं विहरन्नव्यवकीर्णः पापकैरकुशलैर्धर्मः पूर्वेणापरं विशेषाधिगमं पश्यन् प्रीतिप्रामोद्येनात्मानमनुगृह्णाति। कुशलपक्षाभियुक्तश्च परं न कायेन वाचा वा विहेठयति। परेषां चारब्धवीर्यतायां छन्दं जनयति। एवं परमप्यनुगृह्णाति। हेतुबलिकश्च भवति आयत्यां पुरुषकाराभिरतश्च। इत्ययं चतुराकारो वीर्यप्रभावः। नात उत्तरि नातो भूयः।
ध्यानं समापद्यमानो बोधिसत्त्वो ध्यानविपक्षं क्लेशं काम वितर्कप्रीतिसुखरूपसंज्ञादींश्चोपक्लेशान् प्रजहाति। बोधेश्च संभारभूतं सन्निश्रयभूतं भवति तदस्य ध्यानम्। समानार्थतयैव च सत्त्वान् परिपाचयति। दृष्टधर्मसुखविहारतयात्मानमनुगृह्णाति। शान्तप्रशान्तवीतरागचित्ततया सत्त्वेष्वव्याबाध्यो भवन्नविकोप्यः परमप्यनुगृह्णाति। ज्ञानविशुद्धिरभिज्ञानिर्हारविशुद्धिर्देवोपपत्तिश्चायत्यां ध्यानफलम्। इत्येष चतुराकारो ध्यानप्रभावो नात उत्तरि नातो भूयः।
प्रज्ञावान् बोधिसत्त्वः प्रज्ञाविपक्षमविद्यां प्रजहाति। बोधेश्च संभारभूता भवत्यस्य सा प्रज्ञा। दानेनापि प्रियवादितयाप्यर्थचर्ययापि समानार्थतयापि च सत्त्वान् परिपाचयति। ज्ञेयवस्तु-यथार्थ-प्रत्यवगमोपसंहितेनोदारेण प्रीतिप्रामोद्येनात्मानमनुगृह्णाति। सर्वत्र न्यायोपदेशेन दृष्टे धर्मे संपराये च हितसुखाभ्यां सत्त्वानप्यनुगृह्णाति। सर्वकुशलमूलपरिग्रहञ्च तया सम्यक्करोति। आयत्याञ्च द्विविधमप्यावरणविसंयोगं साक्षात्करोति क्लेशावरणविसंयोगं ज्ञेयावरणविसंयोगञ्च। इत्ययं चतुराकारः प्रज्ञायाः प्रभावः। नात उत्तरि नातो भूयः। अयमुच्यते धर्मप्रभावः।
सहजः प्रभावो बुद्धबोधिसत्त्वानां कतमः। प्रकृतिजातिस्मरता। सत्त्वानामर्थे अप्रतिसंख्याय दीर्घकालिकविचित्र-तीव्रनिरन्तरदुःखसहिष्णुता। सत्त्वानामेवार्थे सत्त्वार्थसंपादकेन दुःखेन मोदना। तुषितेषु चोपपन्नस्य यावदायुस्तुषितेष्ववस्थानम्। त्रिभिश्च स्थानैस्तुषितोपपन्नानां तदन्येषां देव पुत्राणामभिभवः दिव्येनायुषा दिव्येन वर्णेन दिव्येन यशसा। उपपद्यमानस्य च मातुः कुक्षावुदारेणावभासेन लोकधातुस्फरणं संप्रजानतश्च मातुः कुक्षिप्रवेशः स्थानं निर्गमो जन्म च। जातमात्रस्य च पृथिव्यां सप्तपदगमनमपरिगृहीतस्याकेनचित्। वाचश्च भाषणा जातस्य चोदारदेवनागयक्षासुरगरुडकिन्नरमहोरगैर्दिव्यैमाल्यैर्वाद्यैर्धूपैश्चेलविक्षेपैश्छत्रध्वजपताकादिभिर्वरप्रवराभिः पूजाकर्म। निरुत्तरैश्च द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः सुलक्षितगात्रता। चरमे च भवे पश्चिमे जन्मनि सर्वप्रत्यर्थिकैर्मारानीकैरपि सर्वोपक्रमैश्चाबाध्यता। बोधिमण्डे च निषण्णस्य मैत्र्या सर्वमारबलपराजयः। सर्वपर्वसु चैकैकस्मिन्नारायण बलसन्निविष्टता। दह्रस्यैव कुमारकस्य स्वयमेव कौशलकृताविनः। सर्वलौकिकशिल्पस्थानानां त्वरितत्वरितमनुप्रवेशः। स्वयञ्चानाचार्य कमेकाकिन एव च त्रिसाहस्रमहासाहस्रे महाबोधेरभिसंबोधः। ब्रह्मणा च सहांपतिना स्वयमुपसंक्रम्य लोके सद्धर्मदेशनायै अध्येषणा। महामेघरवाप्रतिसंवेदना। अव्युत्थानतया च समापत्तेः शान्तता। बोधिसत्त्वे च मृगपक्षिणामप्यन्ततः क्षुद्रमृगाणामपि परमा विश्वास्यता। सर्वकालमुपसंक्रमणं तस्य चान्तिके यथा कामविहारिता। तिरश्चामन्तिकात्तथागतस्य पूजा तद्यथा मर्कटो मध्वनेडकं तथागतायानुप्रदत्तवान्। प्रतिगृहीते च तस्मिन् भगवता स मर्कटो हृष्टमानसः प्रत्यवसृष्टः स नृत्यमानः। भगवन्तमेवोद्दिश्य तथागतः स्नास्यति तं स्नापयिष्यामीति मेघप्रतीक्षणा। वृक्षमूले च बोधिसत्त्वस्य तथागतस्य वा सन्तिष्ठतस्तस्य सर्ववृक्षाणां प्राचीननिम्नासु छायासु तस्य वृक्षस्य छायया कायाविजहनता। षड्भिर्वर्षैरभिसंबुद्धबोधेस्तथागतस्यावतारगवेषिणोऽपि मारस्यालब्धावतारता। सारूप्य सहगतायाश्च स्मृतेः सततसमितं प्रत्युपस्थानता। स्मृतस्य च प्रतिसंविदितानां वेदनानां संज्ञानां वितर्काणामुत्पादः स्थानं निरोधश्च।
तथा दर्शनानुग्रहकरः सहजः प्रभावो बुद्धानामार्यचारविहारसंगृहीतश्च।
तत्र दर्शनानुग्रहकरः। तद्यथा उन्मत्ताः क्षिप्तचित्ताः तथागतं दृष्ट्वा स्वचित्तं प्रतिलभन्ते। विलोमगर्भाः स्त्रियः अनुलोमगर्भा भवन्ति। अन्धाश्चक्षूंषि प्रतिलभन्ते बधिराः श्रोत्राणि। रक्तानां रागपर्यवस्थानां विगच्छति द्विष्टानां द्वेषपर्यवस्थानं मूढानां मोहपर्यवस्थानम्। इत्ययमेवंभागीयो दर्शनानुग्रहकरः सहजः प्रभावो वेदितव्यः।
तत्रार्यचारविहारसंगृहीतः सहजः प्रभावः। तद्यथा दक्षिणेन पार्श्वेन सिंहशय्यां कल्पयति। स चास्य तृणपर्णसंस्तर एकपार्श्वाधिशयितो भवति। अविकोपितस्तथागतार्हत्सम्यक्संबुद्धः शयानः। न चास्य वायुः कायाच्चीवरमपकर्षति। सिंहगतिमपि गच्छति। ऋषभगतिमपि गच्छति। दक्षिणं पादं तत्प्रथमत उद्धरति। ततो वामेन पादेनानुगच्छति। गच्छतश्चास्य उच्चा भूमिप्रदेशा नीचा भवन्ति। नीचा श्चोच्चाः। समाः पाणितलजाताः। अपगतपाषाणशर्करकपालाः। विवेकनिम्नेन च चित्तेन ग्रामं प्रविशति। प्रविशतश्चास्य नीचानि द्वाराणि उच्चानि भवन्ति। आहारमाहरतो नैकौदनपुलाकमप्यतिभिन्नं प्रविशति। न चावशिष्टं भवति यावद् द्वितीयमालोपं प्रक्षिपति। इत्ययमेवंभागीय आर्यचारविहारसंगृहीतः प्रभावो वेदितव्यः। परिनिर्वाणसमये च महापृथिवीचाल उल्कापाता दिशो दाहा अन्तरिक्षे देवदुन्दुभीनामभिनदनम्। सोऽपि सहज एव तथागतानां प्रभावो नाभिज्ञासंस्कृतः। अयं बुद्धबोधिसत्त्वानां सहजः प्रभाव इत्युच्यते।
तत्र कतमो बुद्धबोधिसत्त्वानां श्रावकप्रत्येकबुद्धैरसाधारणः प्रभावः।
कतमश्च साधारणः। असाधारणता समासतस्त्रिभिराकारैर्वेदितव्या। सूक्ष्मतः प्रकारतो धातुतश्च। इह तथागतो बोधिसत्त्वो वाऽप्रमेयासंख्येयानां सत्त्वानामप्रमेयासंख्येन प्रभावोपायेन यथाऽर्थक्रिया भवति तद्यथाभूतं प्रजानाति। एवं सूक्ष्मतः। सर्वप्रकारेण चाभिज्ञाप्रभावेण धर्मप्रभावेण सहजेन प्रभावेण समन्वागतो भवति। एवं प्रकारतः। सर्वलोकधातवः सर्वसत्त्वधातवश्चास्य प्रभावविषयञ्च भवति। एवं धातुतः। श्रावकस्य तु सह सत्त्वधातुना द्विसाहस्रो लोकधातुरभिज्ञाविषयः। प्रत्येकबुद्धस्य सर्व एव त्रिसाहस्रोऽभिज्ञाविषयः। तत्कस्य हेतोः। तथा हि ते एकस्यैवात्मनो दमाय प्रतिपन्नाः। नो तु सर्वसत्त्वानाम्। तस्मात्तेषामेक एव धातुः परमप्रभावविषयो भवति। एतानाकारान् स्थापयित्वा बुद्धबोधिसत्त्वानां तदन्यः प्रभावः श्रावकप्रत्येकबुद्धैः साधारणो वेदितव्यः। तदेवं सति श्रावकप्रत्येकबुद्धा एव तावद्बुद्धबोधिसत्त्वैः सह न तुल्याभिज्ञा भवन्ति। कुतः पुनः सर्वे देवमनुष्यास्तीर्थ्याः पृथग्जनाश्च।
यश्चापि प्रातिहार्यप्रभावो बुद्धबोधिसत्त्वानामृद्ध्यादेशनानुशास्ति-संगृहीतः सोऽप्यभिज्ञाप्रभाव एव यथायोगं प्रविष्टो वेदितव्यः ऋद्धिविषयचेतसः पर्यायास्रवक्षयज्ञानाभिज्ञाप्रभावेषु।
बोधिसत्त्वभूमावाधारे योगस्थाने पञ्चमं प्रभावपटलम्॥५॥


c: text/html

text:
सप्तदशमं प्रकरणम्
Technical Details
कर्मफलपरीक्षा सप्तदशमं प्रकरणम्।
अत्राह - विद्यत एव संसारः, कर्मफलसंबन्धाश्रयत्वात्। यदि इह संतानाविच्छेदक्रमेण जन्ममरणपरंपरया हेतुफलभावप्रवृत्त्या संस्काराणामात्मनो वा संसरणं स्यात्, स्यात्तदानीं कर्म फलसंबन्धः। यथावर्णिते संसाराभावे तु उत्पत्त्यनन्तरविनाशित्वाच्चित्तस्य कर्माक्षेपकाले च विपाकस्यासद्भावात् कर्मफलसंबन्धाभाव एव स्यात्। संसारसद्भावे तु सति इह कृतस्य कर्मणे जन्मान्तरेऽपि विपाकफलसंबन्धात् कर्मणां फलसंबन्धो न विरोधितो भवति। तस्माद्विद्यत एव संसारः कर्मफलसंबन्धाश्रयत्वादिति। कानि पुनस्तानि कर्माणि किं वा तत्फलमिति तत्प्रभेद विवक्षयेदमुच्यते -
आत्मसंयमकं चेतः परानुग्राहकं च यत्।
मैत्रं स धर्मस्तद्बीजं फलस्य प्रेत्य चेह च॥१॥
तत्र आहितः उत्पादितः अहंमानोऽस्मिन्नित्यात्मा। स्कन्धानुपादाय प्रज्ञप्यमानः पुद्गलआत्मेत्युच्यते। चिनोति उपचिनोति शुभमशुभं कर्म विपाकदानसामर्थ्ये नियमयतीति चेतः। चित्तं मनः विज्ञानमिति तस्यैव पर्यायाः। आत्मानं संयमयति विषयेष्वस्वतन्त्रयति रागादिक्लेशवशेन प्रवृत्तिं निवारयतीत्यात्मसंयमकम्। तदेतदात्मसंयमकं कुशलं चेतः प्राणातिपातादिषु प्रवृत्ति विधारकं दुर्गतिगमनाद्धारयतीति धर्म इत्युच्यते॥
धर्मशब्दोऽयं प्रवचने त्रिधा व्यवस्थापितः। स्वलक्षणधारणार्थेन कुगतिगमनविधारणार्थेन पाञ्चगतिकसंसारविधारणार्थेन। तत्र स्वलक्षणधारणार्थेन सर्वे सास्रवा अनास्रवाश्च धर्मा इत्युच्यन्ते। कुगतिगमनविधारणार्थेन दशकुशलादयो धर्मा इत्युच्यन्ते।
धर्मचारी सुखं शेते अस्मिंल्लोके परत्र च॥
पाञ्चगतिकसंसारगमनविधारणार्थेन निर्वाणे धर्म इत्युच्यते, धर्मं शरणं गच्छतीत्यत्र। इह तु कुगतिगमनविधारणार्थेनैव धर्मशब्दोऽभिप्रेतः॥
किं पुनरात्मसंयमकमेवैकं चेतः धर्म इति ? नेत्याह। किं तर्हि परानुग्राहकं च मैत्रं च यच्चेतः, असावपि धर्मः। मैत्रमित्यत्र चशब्दो लुप्तनिर्दिष्टो वेदितव्यः। तत्र परमनुगृह्णातीति परानुग्राहकं चेतः, चतुःसंग्रहवस्तुप्रवृत्तं भयपरित्राणप्रवृत्तं च यच्चेतः, असावपि धर्मः। मित्रे भवमविरुद्धं सत्त्वेषु यच्चेतः, तन्मैत्रं चेतः। मैत्रं यच्चेतः , तन्मैत्रचेतः, मैत्रमेवं वा। यच्चैतत् त्रिविधं चेतो निर्दिष्टम्, स धर्म इत्युच्यते। विपर्ययादधर्मो योज्यः॥
यच्चैतन्निर्दिष्टप्रभेदं चेतः, तद्बीजं फलस्य। असाधारणं फलाभिनिर्वृत्तौ यत्कारणम्, तदेव बीजमित्युच्यते। तद्यथा शाल्यङ्कुरस्य शालिबीजम्। यत्तु साधारणं क्षित्यादि न तद्बीजं कारणमेतत्। यथैतदेवम्, इहापि इष्टस्य विपाकस्याभिनिर्वृत्तौ त्रिविधं चेतो भवति बीजम्। पुरुषकारादयस्तु कारणमेव॥
कस्मिन् पुनः काले बीजस्य फलनिष्पत्तिरित्याह - प्रेत्य चेह च। प्रेत्येति अदृष्टे जन्मनि, इहेति दृष्टे जन्मनीत्यर्थः। एतच्च आगमाद्विस्तरेण बोद्धव्यम्॥१॥
एवं तावत् चित्तात्मकमेवैकं धर्मं व्यवस्थाप्य पुनरपि द्विविधं भगवता -
चेतना चेतयित्वा च कर्मोक्तं परमर्षिणा।
परमार्थदर्शनादृषिः। परमश्चासौ ऋषिश्चेति परमर्षिः सर्वाकारतया परमार्थगमनात् श्रावकप्रत्येकबुद्धभ्योऽपि उत्कृष्टत्वात् परमर्षिः संबुद्धो भगवान्। तेन परमर्षिणा चेतना कर्म, चेतयित्वा च कर्मेत्युक्तं सूत्रे॥
यच्चैतद् द्विविधं कर्मोक्तम् -
तस्यानेकविधो भेदः कर्मणः परिकीर्तितः॥२॥
कथं कृत्वा?
तत्र यच्चेतनेत्युक्तं कर्म तन्मानसं स्मृतम्।
चेतयित्वा च यत्तूक्तं तत्तु कायिकवाचिकम्॥३॥
मनसि भवं मानसम्। मनोद्वारेणैव निष्ठागमनात् कायवाक्प्रवृत्तिनिरपेक्षत्वाच्च मनोविज्ञान संप्रयुक्तैव चेतना मानसं कर्मेत्युच्यते। तत्रशब्दो निर्धारणे। यत्तु द्वितीयं चेतयित्वा च कर्मेत्युक्तम्, तत्पुनः कायिकं वाचिकं च वेदितव्यम्। एवं च एवं च कायवाग्भ्यां प्रवर्तिष्ये इत्येवं चेतसा संचिन्त्य यत् क्रियते, तच्चेतयित्वा कर्मेत्युच्यते। तत्पुनर्द्विविधम्, कायिकं वाचिकं च। कायवाचो र्भवत्वात् तद्द्वारेण च निष्ठागमनात्। एवं च त्रिविधम् - कायिकं वाचिकं मानसं च॥३॥
एतदपि त्रिविधं कर्म पुनर्भिद्यमानं सप्तविधं संजायते, इत्येवं तस्य कर्मणो भगवता बहुप्रकारो भेदोऽनुवर्णितः। कथं कृत्वा ?
वाग्विष्पन्दोऽविरतयो याश्चाविज्ञप्तिसंज्ञिताः।
अविज्ञप्तय एवान्याः स्मृता विरतयस्तथा॥४॥
परिभोगान्वयं पुण्यमपुण्यं च तथाविधम्।
चेतना चेति सप्तैते धर्माः कर्माञ्जनाः स्मृताः॥५॥
तत्र व्यक्तवर्णोच्चारणं वाक्। विष्पन्दः शरीरंचेष्टा। तत्र कुशलाकुशला वा वाक् सर्वैव विरत्यविरतिलक्षणा विज्ञप्तिसमुत्थापिका सामान्येन वागिति गृह्यते। एवं कुशलोऽकुशलो वा विरत्यविरतिलक्षणो विज्ञप्तिसमुत्थापको विष्पन्दः सामान्येन गृह्यते॥ यथा चैतद्विज्ञप्तेर्द्विधा भेदः, एवमविज्ञप्तेरपि। अविरतिलक्षणा अविज्ञप्तयः विरतिलक्षणाश्चेति कृत्वा। तत्र अविरतिलक्षणा अविज्ञप्तयः तद्यथा अद्यप्रभृति मया प्राणिनं हत्वा चौर्यं कृत्वा जीविका परिकल्पयितव्येति पापकर्माभ्युपगमात्प्रभृति तदकारिणोऽपि अकुशलकर्माभ्युपगमहेतुकाः सततसमितमविज्ञप्तयः समुपजायन्ते। कैवर्तादीनांच जालादिपरिकर्मकालात्प्रभृति तदकारिणामपि या अविज्ञप्तय उपजायन्ते, ता एता अविरतिलक्षणा अविज्ञप्तय इत्युच्यन्ते। यथा चैतास्तथा अन्याः विरतिलक्षणाः कुशलस्वभावा अविज्ञप्तयः। तद्यथा - अद्यप्रभृति प्राणातिपातादिभ्यः प्रतिविरमामीति कायवाग्विज्ञप्तिपरिसमाप्तिकाल क्षणात्प्रभृति तदुत्तरकालं प्रमत्ताद्यवस्थस्यापि याः कुशलोपचयस्वभावा अविज्ञप्तय उपजायन्ते, ता एता विरतिलक्षणा अविज्ञप्तय इत्युच्यन्ते। एता रूपक्रियास्वभावा अपि सत्यो विज्ञप्तिवत् परान्न विज्ञापयन्तीत्यविज्ञप्तयः॥
तथा परिभोगान्वयं पुण्यम्, कुशलमित्यर्थः। परिभोगेन अन्वयः अस्येति परिभोगान्वयम्। परिभोगः परित्यक्तस्य वस्तुनः संघादिभिरुपभोगः। अन्वयः अनुगमः। दायकसंतानजः कुशलोपचय इत्यर्थः॥
अपुण्यं च तथाविधम्, परिभोगान्वयमित्यर्थः। तद्यथा देवकुलादिप्रतिष्ठापनम् , यत्र सत्त्वा हन्यन्ते। यथा यथा हि तत्कीर्तौ प्राणिनो हन्यन्ते, तथा तथा तद्देवकुलाद्युपभोगात् तत्कर्तृणां संताने परिभोगान्वयमपुण्यमपि जायते , इत्येवमपुण्यं च तथाविधं भवति॥
चित्ताभिसंस्कारमनस्कर्मलक्षणा चेतना चेति॥
संक्षेपेण एतत्सप्तविधं कर्म भवति - कुशलाकुशला वाक्, कुशलाकुशलो विष्पन्दः, कुशलमविज्ञप्तिलक्षणम्, अकुशलमविज्ञप्तिलक्षणम्, परिभोगान्वयं पुण्यम्, परिभोगान्वयमपुण्यम्, चेतना चेति॥
एते च सप्त धर्माः कर्माञ्जनाः कर्मत्वेनाभिव्यक्ताः कर्मलक्षणाः स्मृताः॥५॥
अत्रैके परिचोदयन्ति - यदेतत् कर्म बहुविधमुक्तम्, तत् किमा विपाककालादवतिष्ठते, अथ न तिष्ठति उत्पत्त्यनन्तरविनाशित्वात्? यदि तावत् -
तिष्ठत्या पाककालाच्चेत्कर्म तन्नित्यतामियात्।
निरुद्धं चेन्निरुद्धं सत्किं फलं जनयिष्यति॥६॥
यदि उत्पन्नं सत् कर्म आविपाककालं स्वरूपेणावतिष्ठते इति परिकल्प्यते, तद् इयन्तं कालमस्य नित्यता आपद्यते विनाशरहितत्वात्। पश्चाद्विनाशसद्भावान्न नित्यत्वमिति चेत्, नैतदेवम्, पूर्वं विनाशरहितस्य आकाशादिवत् पश्चादपि विनाशेन संबन्धाभावात्। विनाशरहितस्य च असंस्कृतत्वप्रसङ्गात्, असंस्कृतानां च विपाकादर्शनात्, अविपाकत्वेन सदैवावस्थानात् नित्यताभ्युपगम एव कर्मणामुपपद्यते। इत्येवं तावन्नित्यत्वे दोषः। अथ उत्पादानन्तरविनाशित्वमेव कर्मणामभ्युपेतम्, ननु एवं सति -
निरुद्धं चेन्निरुद्धं सत् किं फलं जनयिष्यति।
अभावीभूतं सत् कर्म अविद्यमानस्वभावत्वान्नैव फलं जनयिष्यतीत्यभिप्रायः॥६॥
तत्रैके निकायान्तरीयाः परिहारं वर्णयन्ति - उत्पत्त्यनन्तरविनाशित्वात्संस्काराणाम्, अनित्यत्वदोषस्तावदस्माकं नोपपद्यते। यच्चाप्युक्तम् -
निरुद्धं चेन्निरुद्धं सत् किं फलं जनयिष्यति।
इति, अत्रापि परिहारं ब्रूमः -
योऽङ्कुरप्रभृतिर्बीजात्संतानोऽभिप्रवर्तते।
ततः फलमृते बीजात्स च नाभिप्रवर्तते॥७॥
इह बीजं क्षणिकमपि सत् स्वजातीयभाविफलविशेषनिष्पत्तिसामर्थ्यविशेषयुक्तस्यैव संतानस्य अङ्कुरकाण्डनालपत्राद्यभिधानस्य हेतुभावमप्युपगम्य निरुध्यते। यश्चायमङ्कुरप्रभृतिर्बीजात्संतानः प्रवर्तते, तस्मात् क्रमेण सहकारिकारणवैकल्ये सति स्वल्पादपि हेतोर्विपुलफलप्रचय उपजायते। ऋते बीजात् विना बीजात् स च अङ्कुरादिसंतानः नाभिप्रवर्तते। तदेवं तद्भावे भावित्वेन तदभावे च अभावित्वेन बीजहेतुकत्वमङ्कुरादिसंतानस्य फलस्योपदर्शितं भवति॥७॥
तदेवम् -
बीजाच्च यस्मात्संतानः संतानाच्च फलोद्भवः।
बीजपूर्वं फलं तस्मान्नोच्छिन्नं नापि शाश्वतम्॥८॥
यदि इह बीजमप्रसूय अङ्कुरादिसंतानं ज्वालाङ्गारादिविरोधिप्रत्ययसांनिध्यान्निरुध्येत, तदा तत्र कार्यसंतानप्रवृत्त्यदर्शनात् स्यादुच्छेददर्शनम्। यदि च बीजं न निरुध्येत, अङ्कुरादिसंतानश्च प्रवर्तेत, तदा बीजस्यानिरोधाभ्युपगमाच्छाश्वतदर्शनं स्यात्, न चैतदेवम्, इत्यतो नास्ति बीजस्य शाश्वतोच्छेददर्शनप्रसङ्गः॥८॥
यथा च बीजे अयं क्रमोऽनुवर्णितः, एवम् -
यस्तस्माच्चित्तसंतानश्चेतसोऽभिप्रवर्तते।
ततः फलमृते चित्तात्स च नाभिप्रवर्तते॥९॥
तस्मात् कुशलाकुशलचेतनाविशेषसंप्रयुक्ताच्चित्ताद् यः चित्तसंतानस्तद्धेतुकः प्रवर्तते, तस्मात् कुशलाकुशलचेतनापरिभाविताच्चित्तसंतानात् सहकारिकारणसंनिधानावैकल्ये सति इष्टमनिष्टं फलमुपजायते सुगतिदुर्गतिषु। ऋते तु तच्चितात् चित्तमन्तरेण स च नाभिप्रवर्तते॥९॥
तदेवम् -
चित्ताच्च यस्मात्संतानः संतानाच्च फलोद्भवः।
कर्मपूर्वं फलं तस्मान्नोच्छिन्नं नापि शाश्वतम्॥१०॥
यदि अर्हच्चरमचित्तमिव तद्धेतुफलपारंपर्याविच्छिन्नक्रमवर्तिनो भाविनश्चित्तसंतानस्य हेतुभावमनुपगम्य कुशलं चित्तं निरुध्येत, तदा उच्छिन्नं तत्कर्म स्यात्। अथापि अनागत संतानस्य हेतुभावमुपगम्य स्वरूपादप्रच्युतं स्यात्, स्यात्तदानीं कर्म शाश्वतम्। न चैतदेवमिति। तस्मात् क्षणिककर्माभ्युपगमेऽपि नास्ति उच्छेदशाश्वतदर्शनद्वयप्रसङ्ग इति॥१०॥
तदत्र यथोदितकर्मप्रभेदव्याख्याने दश कुशलाः कर्मपथा व्याख्याताः। ते च -
धर्मस्य साधनोपायाः शुक्लाः कर्मपथा दश।
फलं कामगुणाः पञ्च धर्मस्य प्रेत्य चेह च॥११॥
त एते दश कुशलाः कर्मपथा धर्मस्य साधनोपाया निष्पत्तिहेतुभूता इत्यर्थः॥
कः पुनरसौ कुशलकर्मपथव्यतिरिक्तो धर्मो नाम, यस्यैते साधनोपायत्वेन व्यवस्थाप्यन्ते? उच्यते। चित्तविशेष एव कश्चित् धर्मशब्देनोक्तः॥
आत्मसंयमकं चेतः परानुग्राहकं च यत्।
मैत्रं स धर्मः
इत्यनेन। अथवा। परिनिष्ठितरूपा एते दश कुशलाः कर्मपथा धर्मशब्दवाच्या भवन्ति, क्रियमाणरूपास्तु कुशलकर्मपथवाच्या भवन्ति। तदस्य उक्तलक्षणस्य एते दश कुशलाः कर्मपथा निष्पत्तौ हेतुत्वेन व्यवस्थाप्यन्ते। कथं पुनरत्र प्रक्रान्ते कर्मविभागे दश कुशलाः कर्मपथा इति ? उच्यते -
वाग्विष्पन्दोऽविरतयो याश्चाविज्ञप्तिसंज्ञिताः।
इत्यादिना कायिकास्रयः कर्मपथाः वाचिकाश्चत्वारो व्याख्याताः। चेतना चेत्यनेन अभिध्याव्यापाद सम्यग्दृष्टयाख्यास्रयो मानसा व्याख्याताः। इत्येवं दशापि कुशलाः कर्मपथा अत्र व्याख्याताः। ते च यथोदितस्य धर्मस्य निष्पत्तिहेतवो भवन्ति। अस्य च धर्मस्य रूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यलक्षणाः पञ्च कामगुणाः। प्रेत्य च अदृष्टे परलोके इत्यर्थः, इह चेति इहलोके इत्यर्थः, फलमुपभुज्यते इति॥११॥
एवं तावदैकनिकायिकैराक्षेपपरिहारे वर्णिते सति, तान् प्रति अपरे दोषमुद्भाव्य अन्याक्षेपपरिहारं वर्णयन्तः आहुः -
बहवश्च महान्तश्च दोषाः स्युरपि कल्पना।
यद्येषा तेन नैवैषा कल्पनात्रोपपद्यते॥१२॥
यदि बीजाङ्कुरसाधर्म्येण चित्तसंताने शाश्वतोच्छेददर्शनद्वयदोषप्रसङ्गपरिहारः स्यात्, तदा बहवश्च दोषाः संख्याबहुत्वेन महान्तश्च दृष्टादृष्टविरोधेन परपक्षे प्राप्रुवन्ति। कथं कृत्वा? यदि हि बीजसंतानदृष्टान्तेन शालिबीजात् शाल्यङ्कुरादिसंतान एव प्रवर्तते, न विजातीयः, शाल्यङ्कुरादिसंतानाच्च शालिफलमेव उपजायते, न बिल्वफलम्, भिन्नजातीयत्वात्, एवमिहापि कुशलचित्तात् कुशलचित्तसंतान एव स्यात्, समानजातीयत्वात्, न अकुशलाव्याकृतचित्त संतानः, विजातीयत्वात्। एवमकुशलाव्याकृतचित्तादकुशलाव्याकृतचित्तसंतान एव स्यान्नान्यः, भिन्नजातीयत्वात्। कामरूपारूप्यावचरानास्रवचित्तेभ्यः सदृशानामेव चित्तानां कामरूपारूप्याव चरानास्रवाणामुत्पादः स्यात्, न भिन्नजातीयानाम्। मनुष्यचित्तान्मनुष्यचित्तमेव स्यान्न देवनारकतिर्यगाद्यन्यचित्तम्। ततश्च यो देवः स देव एव स्यात्, यो मनुष्यः स मनुष्य एव स्यादित्यादि। ततश्च अकुशलमपि कुर्वतां देवमनुष्याणां गतियोनिवर्णबुद्धीन्द्रियबलरूपभोगादि वैचित्र्यं न स्यादपायपतनं च। इष्यते चैतत्सर्वमिति। एवं बहवश्च महान्तश्च दोषा यस्माद्बीज संतानसाधर्म्यकल्पनायां प्रसज्यन्ते, तस्मान्नैषा कल्पना अत्रोपपद्यते॥ १२॥
इमां पुनः प्रवक्ष्यामि कल्पनां यात्र योज्यते।
बुद्धैः प्रत्येकबुद्धैश्च श्रावकैश्चानुवर्णिताम्॥१३॥
का चासौ कल्पनेत्याह -
पत्रं यथाविप्रणाशस्तथर्णमिव कर्म च।
चतुर्विधो धातुतः स प्रकृत्याव्याकृतश्च सः॥१४॥
इह कुशलं कर्म कृतं सत् उत्पादानन्तरमेव निरुध्यते, न च तस्मिन्निरुद्धे फलाभावप्रसङ्गः। यस्माद् यदैव तत्कर्म उत्पद्यते, तदा एतस्य कर्मणोऽविप्रणाशो नाम विप्रयुक्तो धर्मः कर्तुः संताने समुपजायते ऋणपत्रस्थानीयः। तदेवं पत्रं यथा अविप्रणाशः तथा वेदितव्यः। यस्य च असौ अविप्रणाशाख्यो धर्म उत्पद्यते, ऋणमिव तत्कर्म वेदितव्यम्। यथा च ऋणपत्रावस्थानात् प्रयुक्तेऽपि धने धनिनो न धननाशो भवति, संबध्यत एव स कालान्तरेण पञ्चमेन धनस्कन्धेन, तथा विनष्टेऽपि कर्मणि अविप्रणाशाख्यधर्मान्तरावस्थानात् तन्निमित्तकेन फलेन अभिसंबध्यत एव कर्ता। यथा च ऋणपत्रं दातुर्धनाभ्यागमं कृत्वा निर्मुक्तं सत् पुनरपि विद्यमानं वा अविद्यमानं वा न धनाभ्यागमे समर्थम्, एवमविप्रणाशोऽपि दत्तविपाकः सन् विद्यमानो वा अविद्यमानो वा न शक्नोति निर्मुक्तपत्रवत् कर्तुः पुनरपि विपाकसंबन्धं कर्तुम्॥
यश्चायमविप्रणाशोऽस्माभिरुक्तः सूत्रान्तरोक्तः, चतुर्विधो धातुतः स कामरूपारूप्यावचराना स्रवभेदात्, प्रकृत्या अव्याकृतश्च सः। कुशलाकुशलत्वेन अव्याकरणादव्याकृत एवाविप्रणाशः। यदि असौ अकुशलानां कर्मणामकुशलः स्यात्, तदा कामं वीतरागाणां न स्यात्। यदि च कुशलानाम् , कुशलः स्यात्, समुच्छिन्नकुशलमूलानां स न स्यात्। तस्मात् प्रकृत्यव्याकृत एवासौ॥१४॥
किं च।
प्रहाणतो न प्रहेयो भावनाहेय एव वा।
स चायमविप्रणाशः प्रहाणतो न प्रहेयः। पार्थग्जनिकानि कर्माणि दर्शनमार्गेणैव प्रहीयन्ते मा भूदार्यः पृथग्जनकर्मसमन्वागत इति। अविप्रणाशस्तु तत्कर्मप्रहाणेऽपि दर्शनमार्गेण न प्रहीयते, किं तु भावनामार्गेण वा तस्या प्रहाणं भवति। धातुसमतिक्रमणप्रहेय एवेति वाशब्दो विकल्पार्थः॥
यतश्चैवमविप्रणाशः कर्मविनाशेऽपि न नश्यति, कर्मप्रहाणेऽपि न प्रहीयते,
तस्मादविप्रणाशेन जायते कर्मणां फलम्॥ १५॥
यदि पुनरपि अस्य अविप्रणाशस्य कर्मणः प्रहाणेन प्रहाणात्प्रहाणतः प्रहाणं स्यात् कर्मणश्च संक्रमेण कर्मणो विनाशेन कर्मान्तरसंमुखीभावेन विनाशः स्यात्, को दोषः स्यादिति? उच्यते -
प्रहाणतः प्रहेयः स्यात्कर्मणः संक्रमेण वा।
यदि दोषाः प्रसज्येरंस्तत्र कर्मवधादयः॥१६॥
यदि दर्शनमार्गेण पार्थग्जनिककर्मवदविप्रणाशः प्रहीयेत, तदा कर्मणो विनाश एव स्यात्। कर्मविनाशाच्च आर्याणामिष्टानिष्टकर्मफलविपाकः पूर्वकर्मफलहेतुको न स्यात्। अकृतस्यैव कर्मणः फलोदयः स्यात्। कर्मफलाभावदर्शनाच्च मिथ्यादर्शनं स्यादिति। एवं कर्मवधादयो दोषाः प्रसज्यन्ते प्रहाणतः प्रहेयत्वाभ्युपगमे सति अविप्रणाशस्य। एवं कर्मणः संक्रमेऽपि योज्यम्॥१६॥
सर्वेषां विषभागानां सभागानां च कर्मणाम्।
प्रतिसंधौ सधातूनामेक उत्पद्यते तु सः॥१७॥
भिन्नजातीयानि कर्माणि विषभागानि। सदृशानि सभागानि। तेषां सर्वेषामेव सभागानां च विषभागानां च कर्मणां कामरूपारूप्यधातुप्रतिसंधिषु सर्वकर्मापमर्दनः एक एव अविप्रणाश उत्पद्यते। स चापि सधातूनां समानधातुकानामेव उत्पद्यते न विषभागधातुकानाम्॥१७॥
कर्मणः कर्मणो दृष्टे धर्म उत्पद्यते तु सः।
द्विप्रकारस्य सर्वस्य विपक्केऽपि च तिष्ठति॥१८॥
स चायमविप्रणाशाख्यो धर्मः सर्वस्यैव कर्मणः चेतनाचेतयित्वास्वभावस्य सास्रवानास्रवभेदेन वा द्विप्रकारभिन्नस्य दृष्टे धर्मे इहैव जन्मनि कर्मणः कर्मणः एकैकोऽविप्रणाश उत्पद्यते। स चायमविप्रणाशो विपक्केऽपि विपाके नावश्यं निरुध्यते, निर्भुक्तपत्रवच्च विद्यमानोऽपि सन् न शक्नोति पुनरपि विपक्तुम्॥१८॥
फलव्यतिक्रमाद्वा स मरणाद्वा निरुध्यते।
अनास्रवं सास्रवं च विभागं तत्र लक्षयेत्॥१९॥
तत्र फलव्यतिक्रमान्निरुध्यते। यथोक्तम् - भावनाहेय एवेति। मरणान्निरुध्यते। यथोक्तम् -
प्रतिसंधौ सधातूनामेक उत्पद्यते तु सः।इति।
स चायं सास्रवाणां सास्रवः, अनास्रवाणामनास्रवः इत्येवं विभागं लक्षयेत्॥१९॥
तदेवम् -
शून्यता च न चोच्छेदः संसारश्च न शाश्वतम्।
कर्मणोऽविप्रणाशश्च धर्मो बुद्धेन देशितः॥२०॥
यस्मात् कर्म कृतं सत् निरुध्यते, न स्वभावेनावतिष्ठते, तस्मात् कर्मणः स्वभावेनावस्थानात् शून्यता चोपपद्यते। न चैवं कर्मणोऽनवस्थानादुच्छेददर्शनप्रसङ्गः, अविप्रणाशपरिग्रहेण कर्मविपाकसद्भावात्। विपाकाभावे हि कर्मणः उच्छेददर्शनं स्यात्। अविप्रणाशधर्मसद्भावात् बीजसंतानसाधर्म्यपरिकल्पनाभावाच्च नानागतिजातियोनिधातुभेदभिन्नश्च पाञ्चगतिकः संसारो विचित्रः सिद्धो भवति। न च शाश्वतवादप्रसङ्गः , कर्मणः स्वरूपेणावस्थानानभ्युपगमात्। कर्मणां च अविप्रणाशः, अविप्रणाशसद्भावात्, इति। एवं निरवशेषाविद्यानिद्रापगमाद्विबुद्धेन भगवता यस्मादयं धर्मो देशितः, तस्माद् यत्पूर्वंमुक्तं परेण -
तिष्ठत्या पाककालाच्चेत् कर्म तन्नित्यतामियात्।
निरुद्धं चेन्निरुद्धं सत् किं फलं जनयिष्यति॥ इति,
तदस्मत्पक्षे नोपपद्यते इति। तस्मादस्माभिरुपवर्णितकल्पनैव न्याय्या इति॥२०॥
अत्रोच्यते- किमिह भवन्तो गन्धर्वनगरप्राकारपतनातिशङ्कितया अतीवोद्विग्नाः तत्परिरक्षापरिश्रमायासमापन्नाः, ये नाम यूयं कर्मण्यनुपपद्यमाने तत्फलनिमित्तं विप्रवदध्वम्? यदि हि कर्मणः स्वरूपेणैवोत्पादः स्यात्, तस्य आविपाकमवस्थानान्नित्यत्वं स्यात्, विनाशादुच्छेदः स्यात्। यदा तु कर्म नैवोत्पद्यते स्वभावशून्यत्वात्, तदा तस्य कुतोऽवस्थानं विनाशो वा, यत एषा चिन्ता स्यात्? अत्राह -
कर्म नोत्पद्यते कस्मात्
आचार्य आह -
निःस्वभावं यतस्ततः।
यस्मान्निःस्वभावं कर्म तस्मान्नोत्पद्यते। यदि खल्वेवं निःस्वभावत्वात्कर्म नोत्पद्यते, तत् कथमेव मुक्तं भगवता -
न प्रणश्यन्यि कर्माणि कल्पकोटिशतैरपि।
सामग्रीं प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम्॥इति ?
उच्यते -
यस्माच्च तदनुत्पन्नं न तस्माद्विप्रणश्यति॥२१॥
इत्येवं भगवतोऽभिप्राय इति। अतो नायमस्माकं बाधको विधिरिति।२१॥
अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम्- निःस्वभावं कर्मेति। अन्यथा हि -
कर्म स्वभावतश्चेत्स्याच्छाश्वतं स्यादसंशयम्।
अकृतं च भवेत्कर्म क्रियते न हि शाश्वतम्॥२२॥
यदि हि कर्म स्वभावतः स्यात्, मुक्तसंशयं तच्छाश्वतं स्यात्, स्वभावस्यान्यथाभावाभावात्। ततश्च अकृतमेव कर्म भवेत्। कर्तुः स्वतन्त्रस्य क्रियया यदीप्सिततमं तत्कर्म। एतच्च न युज्यते। किं कारणम् ? यस्मात् क्रियते न हि शाश्वतम्। शाश्वतं हि नाम तद् यद्विद्यमानसत्ताकम्। यच्च विद्यमानं तस्य करणानुपपत्तेः तन्नैव कारणमपेक्षत इति॥२२॥
शुभाशुभे कर्मणि अकृत एव सकलस्य लोकस्य विपाको यस्मात्, ततश्च -
अकृताभ्यागमभयं स्यात्कर्माकृतकं यदि।
अब्रह्मचर्यवासश्च दोषस्तत्र प्रसज्यते॥२३॥
यदि हि अकृतं कर्म भवेत्, तदा अकृताभ्यागमभयं स्यात्। येनापि हि प्राणातिपाता, दिकं न कृतम्, तस्यापि अकृतमपि सत् तत् कर्म अस्त्येवेति तेनाप्यस्य संबन्धादकृताभ्यागमभयं स्यात्। अब्रह्मचर्यवासश्च तत्र पक्षे प्राप्नोति। किं कारणम्? परिशुद्धब्रह्मचर्यवासान्न कस्यचिन्निर्वाणेन भवितव्यं स्यात्॥२३॥
किं चातः?
व्यवहारा विरुध्यन्ते सर्व एव न संशयः।
पुण्यपापकृतोर्नैव प्रविभागश्च युज्यते॥२४॥
ये हि एते कृषिवाणिज्यगोरक्षादयः क्रियारम्भाः फलार्थमारभ्यन्ते, तेषां सर्वेषामकृतानामेव विद्यमानत्वात् प्रारम्भवैयर्थ्यं स्यात्। घटं कुरु, पटं कुरु, इत्येवमादयश्च सर्व एव लौकिकव्यवहारा विरुध्यन्ते, घटादीनां सर्वेषामेव विद्यमानत्वात्। पुण्यकृदयम्, पापकृदयम्, इति च प्रविभागो न प्राप्नोति, उभयोरपि पुण्यपापकृतोः अकृतयोरपि पुण्यपापयोः प्रत्येकं विद्यमानत्वात्॥ २४॥
किं च -
तद्विपक्कविपाकं च पुनरेव विपक्ष्यति।
कर्म व्यवस्थितं यस्मात्तस्मात्स्वाभाविकं यदि॥२५॥
विपक्कविपाकस्यापि कर्मणः पुनर्विपाकदानमापद्यते स्वरूपादप्रच्युतत्वात्, अविपक्क विपाकावस्थायामिव। तदेवं यदि कर्म स्वाभाविकमिति मन्यसे, यस्मात् तत्कर्म व्यवस्थितमस्ति तस्मान्निःसंशयं यथोपवर्णिता दोषाः प्राप्नुवन्ति सस्वभावत्वे। तस्मान्निःस्वभावं कर्म, यतश्च निःस्वभावं कर्म, तस्माच्छाश्वतोच्छेददर्शनप्रसङ्गो नैवास्माकमेवं व्याचक्षमाणानामापद्यते इति॥२५॥
अत्राह - विद्यत एव स्वभावतः कर्म, तत्कारणसद्भावात्। इह यन्नास्ति, न तस्य कारणमस्ति [कूर्म] रोमकूपप्रावारस्येव। अस्ति च कर्मणः कारणं क्लेशाः। अविद्याप्रत्ययाः संस्काराः, उपादानप्रत्ययो भवः, इति वचनात्। तस्माद्विद्यत एव कर्म स्वभावतः इति। उच्यते। अयुक्तमेव। किं कारणम्? यस्मात् -
कर्म क्लेशात्मकं चेदं ते च क्लेशा न तत्त्वतः।
न चेत्ते तत्त्वतः क्लेशाः कर्म स्यात्तत्त्वतः कथम्॥२६॥
इहेदं कर्म क्लेशात्मकं क्लेशहेतुकम्। ते च क्लेशास्तत्त्वतो न सन्ति। वक्ष्यति हि-
शुभाशुभविपर्यासान् संभवन्ति प्रतीत्य ये।
ते स्वभावान्न विद्यन्ते तस्मात्क्लेशा न तत्त्वतः॥इति।
तदेवं तावत् न तत्त्वतः क्लेशाः, तद्धेतुकं कर्म तदानीं कुतस्तत्त्वतो भविष्यति ? तस्मान्नास्ति कर्म स्वभावतः॥२६॥
अत्राह - विद्यन्त एव क्लेशा कर्माणि च, तत्कार्यसद्भावात्। इह हि क्लेशकर्मणां देहाख्यं कार्यमुपलभ्यते। यस्य च कार्यमुपलभ्यते तदस्ति, अविद्यमानस्य खपुष्पादेः कार्यादर्शनात् इति। उच्यते। स्युः क्लेशाः कर्माणि च, यदि तत्कार्यं देहा विद्येरन्। न तु विद्यन्ते इत्याह -
कर्म क्लेशाश्च देहानां प्रत्ययाः समुदाहृताः।
कर्म क्लेशाश्च ते शून्या यदि देहेषु का कथा॥२७॥
यथा कर्म क्लेशाश्च शून्याः, तथा प्रतिपादितम्। ततश्च कर्म क्लेशा यदा न सन्ति, तदा तत्कार्याणां देहानामसत्त्वे का कथा भविष्यति? नास्तित्वं तेषां पूर्वमेव सिद्धं यस्मात्, तस्मान्नान्न कश्चिद्वक्तव्यविशेषोऽस्तीत्यभिप्रायः॥२७॥
अत्राह - विद्यत एव स्वभावतः कर्म , तत्फलभोक्तृसद्भावात्। यन्नास्ति, न तस्य फलोपभोक्तास्ति, तद्यथा गगनचूतफलस्येति। अस्ति च कर्मणः फलोपभोक्ता -
अविद्यानिवृतो जन्तुस्तृष्णासंयोजनश्च सः।
स भोक्ता स च न कर्तुरन्यो न च स एव सः॥२८॥
तत्र अविद्या अज्ञानं तमः संमोह इति पर्यायाः। अविद्यया निवृतश्छादितः । पाञ्चगतिक संसारे पुनः पुनर्जायत इति जन्तुः। सत्त्वः पुद्गलः प्राणीति तस्यैव पर्यायाः। तृष्णा रागः सक्तिर्विसक्तिश्चेति पर्यायाः। संयोजनं बन्धनम्। तृष्णा संयोजनमस्येति तृष्णासंयोजनः तृष्णाबन्धन इत्यर्थः। यथोक्तं सूत्रे - अविद्यानिवृताः सत्त्वास्तृष्णासंयोजनाः इति। अथ च पुनरिदं पापं कर्म स्वयमेव कृतम्, अस्य स्वयमेव विपाकः प्रत्यनुभवितव्यः इति वचनात्। स च भोक्ता कर्मफलस्य। स च न कर्तुरन्यः, न च स एव सः। तत्त्वान्यत्वावाच्यत्वात्। तस्मात् फलोपभोक्तृसद्भावादस्त्येव कर्मेति॥२८॥
अत्रोच्यते - स्यात्कर्मणः कर्ता कर्मफलस्य चोपभोक्ता यदि कर्मैव स्यात्। न त्वस्ति। कथं कृत्वा?
न प्रत्ययसमुत्पन्नं नाप्रत्ययसमुत्थितम्।
अस्ति यस्मादिदं कर्म तस्मात्कर्तापि नास्त्यतः॥२९॥
कर्म चेन्नास्ति कर्ता च कुतः स्यात्कर्मजं फलम्।
असत्यथ फले भोक्ता कुत एव भविष्यति॥३०॥
यदि कर्म नाम किंचित्स्यात्, तत् प्रत्ययसमुत्पन्नं वा भवेत्, अप्रत्ययसमुत्पन्नं वा? यदि तावत् प्रत्ययसमुत्पन्नमिष्यते, तन्न युक्तम्, प्रत्ययपरीक्षायामुक्तदोषत्वात्। अथ अप्रत्ययजनितं निर्हेतुकम्, तदपि - हेतावसति कार्यं च कारणं च इत्यादिना कर्मकारकपरीक्षायां विस्तरेण प्रतिपादितम्। यतश्चैवं प्रत्ययसमुत्पन्नं वा अप्रत्ययसमुत्पन्नं वा कर्मेदं न संभवति, तस्मादस्य कर्मणः कर्तापि न संभवति। यदा चैवं कर्म च कर्ता च नास्ति, तदा निर्हेतुकं कर्मजं फलं कुतो भविष्यतीति, असति च फले कुत एव फलभोक्ता भविष्यतीति, सर्वमेतत् स्वभावतोऽसंविद्यमानमेवेति विज्ञेयम्॥
अत्राह - यदि एवं नैःस्वाभाव्यं भावानां व्यवस्थापितं भवति, यत्तर्हि एतदुक्तं भगवता -स्वयं कृतस्य कर्मणः स्वयमेव विपाकः प्रत्यनुभवितव्यः इति, तदेतत् सर्वममुना न्यायेन अपाकृतं भवति। कर्मफलापवादाच्च प्रधाननास्तिको भवानिति। उच्यते। न वयं नास्तिकाः। अस्तित्वनास्तित्वद्वयवादनिरासेन तु वयं निर्वाणपुरगामिनमद्वयपथं विद्योतयामः। न च कर्मकर्तृफलादिकं नास्तीति ब्रूम, किं तर्हि निःस्वभावमेतदिति व्यवस्थापयामः। अथ मन्यसे - निःस्वभावानां भावानां व्यापारकरणानुपपत्तेः तदवस्थ एव दोष इति, एतदपि नास्ति। सस्वभावानामेव व्यापारादर्शनात्। निःस्वभावानामेव व्यापारदर्शनात्। तथाहि निःस्वभावा एव सन्तो घटादयः लोके स्वकार्यकृत् उपलभ्यन्ते॥३०॥
अपि च। अमुष्माद् दृष्टान्तात् स्पष्टतरादयमर्थोऽवसीयताम् -
यथा निर्मितकं शास्ता निर्मिमीतर्द्धिसंपदा।
निर्मितो निर्मिमीतान्यं स च निर्मितकः पुनः॥३१॥
तद्यथा - एकं निर्मितकं शास्ता बुद्धो भगवान् ऋद्धिसंपदा ऋद्धिप्रभावेण निर्मिमीत, स चापि निर्मितकः पुनः योऽयं बुद्धेन भगवता निर्मितः, स पुनर्भूयोऽन्यमपरं निर्मितकं निर्मिमीत। तत्र य एष निर्मितकः अपरस्य निर्मितकस्य निर्माता, स शून्यः निःस्वभावः, तथागतस्वभावरहित इत्यर्थः। यश्चायमपरो निर्मितकः, योनिर्मितकेन निर्मितः, असावपि शून्यो निस्वभावः, तथागतस्वभावरहित इत्यर्थः। यथात्र निःस्वभावानां निस्वभावकार्यकृत्त्वं कर्मकर्तृव्यपदेशश्च भवति,
तथा निर्मितकाकारः कर्ता कर्म च तत्कृतम्।
तद्यथा निर्मितेनान्यो निर्मितो निर्मितस्तथा॥३२॥
यो ह्यत्र कर्मणः कर्ता स निर्मितकाकारः स्वभावशून्यः। तेन च स्वभावशून्येन स्वतन्त्रकर्त्रा यत् किंचित् कर्म क्रियते, तदपि स्वभावशून्यम्। तद्यथा निर्मितकेन अन्यो निर्मितको निर्मितः तथा वेदितव्यम्। यथोक्तमागमे -
एकस्य भाषमाणस्य सर्वे भाषन्ति निर्मिताः।
एकस्य तूष्णींभूतस्य सर्वे तूष्णींभवन्ति हि॥
तस्मादद्वयवादिनां माध्यमिकानां कुतो मिथ्यादर्शनम्? उक्तं च आर्यसमाधिराजे -
यद सुगतु कथां कथेति नाथो
वीथिगतान् मनुजान् कृपायमानः।
निर्मित जिनु तत्र निर्मिनित्व
विचरति तेषु प्रणीतबुद्धधर्मान्॥
प्राणिशतसहस्र तं श्रुणित्वा
प्रणिदधयिंसु वराग्रबुद्धज्ञाने।
कद वय लभि ज्ञानमेवरूपं
आशय ज्ञात्व जिनोऽस्य व्याकरोति॥
रश्मि शतसहस्र अप्रमेयान्
अवसिरि पादतलेहि धर्मराजा।
सर्वि निरय शीतला भवन्ति
दुखमपनीय सुखं च वेदयन्ति॥
धर्म दशबलप्रभाषितेऽत्र
मरुमनुजान विशुद्ध भोति चक्षुः।
इत्यादि।
केचि स्पृह जनेन्ति तत्र काले
परम अचिन्त्य तेहि लब्धलाभा।
येहि जिनु निमन्त्रितो नरेन्द्रो
न च परियन्त तेषु दक्षिणाया॥
इत्यादि विस्तरः॥
तथा आर्यविमलकीर्तिनिर्देशे -
तन्निर्मितबोधिसत्त्वेन गन्धसुगन्धायां लोकधातौ समन्तभद्रतथागतोपभुक्तशेषं भोजनमानीतं नानाव्यञ्जनखाद्यादिसंप्रयुक्तं पृथक्पृथग्विविधरसमेकभोजनेन सर्वं तच्छ्रावकबोधिसत्त्वसंघराजराजामात्यपुरोहितान्तः पुरदौवारिकसार्थवाहादिजनपदं संतर्प्य प्रीत्याकारं नाम महासमाधिं लम्भयामास। इति॥
विनये च पठयते -
पापभिक्षुरप्रतिरूपको भगवता भिक्षुरभिनिर्मितः। तद्वचनेन शीलवतोऽपि विशुद्धिप्रतिज्ञासंवासः प्रज्ञप्तः इति॥३२॥
न च केवलं निर्माणदृष्टान्तेन नैःस्वभाव्यदर्शनमुपपद्यमानरूपम्, अपि च अमीभ्यो दृष्टान्तेभ्यः स्फुटं नैःस्वभाव्यं भावानां प्रतीयतामिति प्रतिपादयन्नाह -
क्लेशाः कर्माणि देहाश्च कर्तारश्च फलानि च।
गन्धर्वनगराकारा मरीचिस्वप्नसंनिभाः॥३३॥
तत्र क्लेशा रागादयः, क्लिश्नन्ति सत्त्वचित्तसंतानानीति कृत्वा। कर्माणि कुशलाकुशलानेञ्ज्यानि। देहाः शरीराणि। कर्तारः आत्मानः। फलानि विपाकाधिपत्यनिष्यन्दादीनि। त एते क्लेशादयोऽर्थाः गन्धर्वनगरादिवन्निःस्वभावाः वेदितव्याः। तस्मान्माध्यमिकानामेव भावानां स्वभावानभ्युपगमाच्छाश्वतोच्छेददर्शनद्वयप्रसङ्गो नास्तीति विज्ञेयम्॥
अत्र च कर्मफलसंबन्धविचारे कुचोद्यशेषाक्षेपपरिहारो मध्यमकावताराद्विस्तरेणावसेयः॥
यथोक्तमार्यरत्नकूटसूत्रे -
पञ्च च भिक्षुशतानि ध्यानलाभीनि उत्थायासनेभ्यः प्रक्रान्तानि इमां गम्भीरां धर्मदेशना मनवबुध्यमानानि अनवतरन्ति अनवगाहमानानि अनधिमुच्यमानानि। भगवानाह - तथा ह्येते काश्यप भिक्षवः आभिमानिकाः इमामनास्रवां शीलविशुद्धिं नावतरन्ति नावगाहन्ते नाधिमुच्यन्ते उत्त्रस्यन्ति संत्रस्यन्ति संत्रासमापद्यन्ते। गम्भीरः काश्यप गाथाभिनिर्हारो गम्भीरा च बुद्धानां भगवतां बोधिः। सा न शक्या अनवरोपितकुशलमूलैः सत्त्वैः पापमित्रपरिगृहीतैरनधिमुक्तिबहुलैरधिमोक्तुम्। अपि च। एतानि काश्यप पञ्च भिक्षुशतानि काश्यपस्य तथागतस्य प्रवचनेऽन्यतीर्थिकश्रावका अभूवन्। तैरेव तस्य काश्यपस्य तथागतस्यान्तिकादुपालम्भाभिप्रायैरेषा धर्मदेशना श्रुता। श्रुत्वा च एकचित्तप्रसादो लब्धः। एवंतैर्वाग् भाषिता - आश्चर्यं यावत् मधुरप्रियमाणी काश्यपस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्ध इति। त एतेनैकचित्तप्रसादेन प्रतिलब्धेन कालगताः त्रायस्त्रिंशेषु देवेषूपपन्नाः। ते ततश्च्युताः समानाः इहोपपन्नाः। तेनैव च हेतुना इह मम शासने प्रव्रजिताः। तान्येतानि काश्यप पञ्च भिक्षुशतानि दृष्टिप्रस्कन्धानि इमां गम्भीरां धर्मदेशनां नावतरन्ति नावगाहन्ते नाधिमुच्यन्ते उत्त्रस्यन्ति संत्रस्यन्ति संत्रासमापद्यन्ते कृतं पुनरेषामनया धर्मदेशनया परिकर्म। न भूयो दुर्गतिविनिपातं गमिष्यन्ति। एभिरेव च स्कन्धैः परिनिर्वास्यन्ति॥
अथ खलु भगवानायुष्मन्तं सुभूतिमामन्त्रयते स्म - गच्छ सुभूते, एतान् भिक्षून् संज्ञपथ। सुभूतिराह - भगवत एव तावदेते भाषितं विलोमयन्ति, कः पुनर्वादो मम? अथ भगवांस्तस्यां वेलायां येन मार्गेणैते भिक्षावो गच्छन्ति स्म, तस्मिन् मार्गे द्रौ भिक्षू निर्मिमीते स्म। अथ तानि पञ्च भिक्षुशतानि येन मार्गेण तौ द्वौ भिक्षू निर्मितकौ तेनोपसंक्रामन्ति स्म। उपसंक्रम्य एतदवोचन् - कुत्र आयुष्मन्तौ गमिष्यथः? ताववोचताम् - गमिष्याव आवामरण्यायतनेषु। तत्र ध्यानसुखसंस्पर्श- विहारैर्विहरिष्यावः॥ तान्यपि पञ्च भिक्षुशतान्येतदवोचन् - वयमप्यायुष्मन्तौ भगवतो धर्मदेशनां नावतरामो नावगाहामहे नाधिमुच्यामहे उत्त्रस्यामः संत्रस्यामः संत्रासमापद्यामहे। तेन वयमरण्यायतनेषु ध्यानसुखसंस्पर्शविहारैर्विहरिष्याम इति। निर्मितकाववोचताम् - तेन हि आयुष्मन्तः संगास्यामो न विवदिष्यामः। अविवादपरमो हि श्रमणधर्मः। यदिदमायुष्मन्त उच्यते परिनिर्वाणमिति, कतमः स धर्मो यः परिनिर्वास्यति? कश्चित्पुनरत्र कायः आत्मा वा सत्त्वो वा जीवो वा जन्तुर्वा पोषो वा पुरुषो वा पुद्गलो वा मनुजो वा मानवो व, यः परिनिर्वास्यति? कस्य वा क्षयात् परिनिर्वाणम्? तेऽवोचन् रागद्वेषमोहक्षयात् परिनिर्वाणम्। निर्मितकाववोचताम् - किं पुनरायुष्मतां संविद्यन्ते रागद्वेषमोहा यान् क्षयिष्यथ? तेऽवोचन् - न ते अध्यात्मं न बहिर्धा नोभयमन्तरेणोपलभ्यन्ते, नापि ते अपरिकल्पिता उत्पद्यन्ते।
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
कर्मफलपरीक्षा नाम सप्तदशमं प्रकरणम्॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
॥ स्कन्दोपनिषत् ५१ ॥
यत्रासंभवतां याति स्वातिरिक्तभिदाततिः । ।
संविन्मात्रं परं ब्रह्म तत्स्वमात्रं विजृम्भते ॥
ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै ।
तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
अच्युतोऽस्मि महादेव तव कारुण्यलेशतः ।
विज्ञानघन एवास्मि शिवोऽस्मि किमतः परम् ॥ १॥
न निजं निजवद्भाति अन्तःकरणजृम्भणात् ।
अन्तःकरणनाशेन संविन्मात्रस्थितो हरिः ॥ २॥
संविन्मात्रस्थितश्चाहमजोऽस्मि किमतः परम् ।
व्यतिरिक्तं जडं सर्वं स्वप्नवच्च विनश्यति ॥ ३॥
चिज्जडानां तु यो द्रष्टा सोऽच्युतो ज्ञानविग्रहः ।
स एव हि महादेवः स एव हि महाहरिः ॥ ४॥
स एव हि ज्योतिषां ज्योतिः स एव परमेश्वरः ।
स एव हि परं ब्रह्म तद्ब्रह्माहं न संशयः ॥ ५॥
जीवः शिवः शिवो जीवः स जीवः केवलः शिवः ।
तुषेण बद्धो व्रीहिः स्यात्तुषाभावेन तण्डुलः ॥ ६॥
एवं बद्धस्तथा जीवः कर्मनाशे सदाशिवः ।
पाशबद्धस्तथा जीवः पाशमुक्तः सदाशिवः ॥ ७॥
शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णवे ।
शिवस्य हृदयं विष्णुः विष्णोश्च हृदयं शिवः ॥ ८॥
यथा शिवमयो विष्णुरेवं विष्णुमयः शिवः ।
यथान्तरं न पश्यामि तथा मे स्वस्तिरायुषि ॥ ९॥
यथान्तरं न भेदाः स्युः शिवकेशवयोस्तथा ।
देहो देवालयः प्रोक्तः स जीवः केवलः शिवः ॥ १०॥
त्यजेदज्ञाननिर्माल्यं सोऽहंभावेन पूजयेत् ।
अभेददर्शनं ज्ञानं ध्यानं निर्विषयं मनः ।
स्नानं मनोमलत्यागः शौचमिन्द्रियनिग्रहः ॥ ११॥
ब्रह्मामृतं पिबेद्भैक्ष्यमाचरेद्देहरक्षणे ।
वसेदेकान्तिको भूत्वा चैकान्ते द्वैतवर्जिते ।
इत्येवमाचरेद्धीमान्स एवं मुक्तिमाप्नुयात् ॥ १२॥
श्रीपरमधाम्ने स्वस्ति चिरायुष्योन्नम इति ।
विरिञ्चिनारायणशङ्करात्मकं नृसिंह देवेश तव
प्रसादतः ।
अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तमव्ययं वेदात्मकं ब्रह्म निजं विजानते
॥ १३॥
तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः ।
दिवीव चक्षुराततम् ॥ १४॥
तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं
पदम् ।
इत्येतन्निर्वाणानुशासनमिति वेदानुशासनमिति
वेदानुशासनमित्युपनिषत् ॥ १५॥
॥ इति कृष्णयजुर्वेदीय स्कन्दोपनिषत्समाप्ता ॥
Encoded and proofread by Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com
BACK TO TOP
% Text title : skanda Upanishad
% File name : skandaupan.itx
% itxtitle : skandopaniShat
% engtitle : Skanda Upanishad
% Category : upanishhat
% Location : doc_upanishhat
% Sublocation : upanishhat
% Author : Vedic Tradition
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/religion/hinduism
% Transliterated by : S.
% Proofread by : S.
% Description-comments : 51/108; Krishna-Yajur-Veda, Samanya Upanishad
% Latest update : October 11, 1999
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
विश्वयुद्धे अनेके योद्धारः यशस्विनः। कदाऽपि दशकानन्तरं कस्यापि योद्धुः वीरकथा श्रूयते, अनन्तरं तेन योद्ध्रे पुरस्कारः दीयते। युद्धसमये कश्चन अनाथः तत्रत्यैः जनैः स्वीकृतः। किञ्च, अयं पुरुषः बालकः वा न, सः तु भल्लूकः। असामान्या कथा . . . कथञ्चित्, अस्य भल्लूकस्य, योद्धॄणां च मित्रता उत्पन्ना। कालक्रमेण हिंस्रः सः वशीकृतः।
यदा युद्धस्थलपरिवर्तनं जातं, ते योद्धारः अपगन्तव्याः, किन्तु एतं भल्लूकं अपि नेतुं उद्युक्ताः। किन्तु, केवलं दायित्ववद्भ्यः आहारादिषु व्यवस्था शक्या इत्यतः अनेनापि भारवाहनकार्यं आरब्धम्। अनन्तरं अनेन भल्लूकेन ध्वजे स्थलं रक्षितम्। इदानीं अस्मै ध्वजस्थाय भल्लूकाय पुरस्कारं दातुं केचन प्रयतमानाः सन्ति।


text:
काशी
अन्तर्विषयाः
काश्याः प्राचीनः इतिहासः[सम्पादयतु]
महाजनपदेषु अन्यतमः अस्ति काशीजनपदः । काशीनगरम् (इदानीन्तनबनारस्नगरम्)परितः एषः जनपदः प्रसृतः आसीत् । आर्यजनाः अत्र वसन्ति स्म । वाराणसी एतस्य काशीजनपस्य राजधानी आसीत् । एषः जनपदः उत्तरभागे वरुणानद्या दक्षिणे असिनद्या च आवृतः आसीत् । तस्मादेव तस्य जनपदस्य नाम "वाराणसी" इत्यभवत् । बुद्धस्य पूर्वं काशी १६ महाजनपदेषु अत्यन्तं बलवान् जनपदः आसीत् । भारतस्य इतिहासे बहुत्र एतस्य जनपदस्य उत्कृष्टताविषये समृद्धिविषये च उल्लेखः दृश्यते । अङ्ग-मगधजनपदाभ्यां सह काश्याः दीर्घकालस्य शत्रुत्वम् आसीत् इत्यपि तत्र तत्र उल्लेखः अस्ति भारतस्य इतिहासे । काश्याः राजा बृहद्रथः कोसलराज्यं पराजितवान् । किन्तु अनन्तरकाले बुद्धस्य अवधौ राज्ञः कंसस्य काले च काशी कोसलान्तर्गता जाता । मत्स्यपुराणे अल्बेरुनिलेखेषु काशी "कौशिक" "कौशक" इति वा उल्लिखिता दृश्यते । अन्यत्र सर्वत्र प्राचीनलेखेषु "काशी" इत्येव दृश्यते। काशी बनारस् वाराणसी इत्यादिनामभिः प्रसिद्धम् अस्ति । प्रसिद्धं काशीपट्टणं पुराणकालादपि अपूर्वं स्थानम् अस्ति । हिन्दुजनानां यात्रास्थलं वारणा असीनद्योः मध्यभागे अस्ति । बनारस् इति राजा अत्र प्रशासनं कृतवान् । अतः बनारस् इति नाम आगतम् अस्ति । काशीनगरे विशालाक्षीमन्दिरं विश्वनाथमन्दिरं गङ्गातीरे घट्टप्रदेशाः सन्ति । हनुमानघाट् माणिकर्णिकाघाट् पञ्चगङ्गाघाट् दशाश्वमेधघाट् तुलसीमानसमन्दिरं सङ्कटविमोचनमन्दिरं व्यासकाशी बिर्लाभवनम् इत्यादिदर्शनीयानि स्थानानि सन्ति । तुलसीमानसमन्दिरम् अमृतशिलाभिः निर्मितम् अस्ति । भित्तिषु श्रीतुलसीदासस्य जीवनघटनाः चित्रिताः सन्ति । बिर्लामन्दिरेषु शिवमन्दिरे मध्ये , दक्षिणे शिवपार्वत्योः मन्दिरं वामभागे श्रीलक्ष्मीनारायणमन्दिरं प्रत्येकगर्भगृहेषु सन्ति । काशीविश्वविद्यालये अपि विश्वनाथमन्दिरं बृहत्शिवलिङ्गम् अत्र आकर्षणीयम् अस्ति ।
काश्याः आधुनिकः इतिहासः[सम्पादयतु]
इदानीं काशी उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखं यात्रास्थलम् अस्ति । भारतस्य सर्वेभ्यः भागेभ्यः रैलयानस्य वायुमार्गस्य च सम्पर्कः अस्ति ।
प्रस्तावना[सम्पादयतु]
अस्माकम् भारते देशे अनेकानि तीर्थानि सन्ति । तेषु कानिचित् नगरतीर्थानि सन्ति । एषु एकम् सुप्रसिद्धम् तीर्थम् अस्ति काशी । इयम् काशीनगरी उत्तरप्रदेशे गङ्गातटे (अनुनदि) स्थिता वर्तते । ( इयम् काशी नगरी अनुगङ्गम् स्थिता अस्ति । )इह भारते वर्षे सन्त्यनेकानि नगरतीर्थानि । इमानि प्रायेणानुनदि स्थितानि सन्ति । अत एव ऋषिजुष्टाम्बु तीर्थमित्याभिधानिकाः ( तीर्थज्ञाः ) आमनन्ति ( कथयन्ति, स्मरन्ति )। अपहतपाप्मभिः महात्मभिः चिरम् अध्युषिताः प्रदेशाः प्रयताः भवन्ति पूज्याश्च । अत एव “ यद् अध्यासितम् अर्हद्भिः तद्धि तीर्थम् प्रचक्षत ” इति कविकुलपतिः कालिदासः । काशी (वाराणसी) खल्वपि एतादृशमे एकम् सुप्रसिद्धम् तीर्थम् । अनुगङ्गम् चेयं स्थिता इति उत्कर्षप्रकर्षो∫स्याः। इयं ह्यधिवासो भगवतो विश्वनाथस्य ( शिवस्य, पशुपतिनाथस्य, पार्वतीपतेः शंकरस्य वा) मर्त्यलोकस्थितस्य । यथा जरूसलम् ख्रिस्तीयानां यथा वा मक्केति मौहम्मदानां तथा वाराणसी भक्तिभाजनं श्रद्धास्पदं चार्य्याणाम् । प्राचीनकालादेव इयम् नगरी तीर्थरूपेण प्रसिद्धा वर्तते । हिमालयपुत्र्याः गङ्गायाः पावने तटे सा स्थिता अस्ति । इयम् भगवतः शिवस्य पार्वतीसहितस्य नित्यम् निवासस्थानम् इति पौराणिकाः वदन्ति ।
काश्याः वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
काश्यां मरणे मरणात् वा मुक्तिरिति पुराणप्रवादः । अस्मिन् प्रवादे श्रद्दधानाः पौराणिकाः भक्ताः पश्चिमे वयसि वर्तमानाः विपश्चितो∫विपश्चितो वा धनिकः अधनिकः वा सन् अपि नानादिग्भ्यो विदिग्भ्यश्च परापत्येह निवसन्ति स्वकीयम् मृत्युं च प्रतिपालयन्ति ।= एवम् हि कथ्यते काश्यां मरणात् मुक्तिः भवति । न केवलम् मरणात् एव अपितु मरणम् अन्यत्र भवेत् तथापि यदि अत्र मृतकस्य अन्तिमसंस्कारः अत्र क्रियते , तदा तस्य मृतकजनस्य आत्मनः मुक्तिः भवति । अत एव ये∫पि नाम वाराणसीमभितो ग्रामास्तत्र एषः समाचारो यदि ग्रामे ग्रामान्तरे वा कश्चिदुपरमति तर्हि प्रेतमिहैव हारयन्ति यथाशास्त्रं च संस्कुर्वन्ति ।
काश्याः निवासिनः[सम्पादयतु]
अत्रोदीच्याः प्राच्या अवाच्याः प्रतीच्याश्च निवासिनः स्वेन स्वेन नेपत्येन (वेशेन , परिधानेन वा) परिक्रमिताङ्गाः यत्र तत्र सञ्चरन्ति । तेषु केचिदुष्णीषिणो परे∫नुष्णीषाः, केचिद् मुक्तोपानत्काः परे अमुक्तोपानत्काः ( युक्तोपानत्काः वा), केचिच्छाटकिनो∫न्ये पादायामधृताः यथास्वं भारत्या भाषमाणाः किमपि वैचित्र्यम् अस्याः जनयन्ति । अनारतं चेह भक्तवत्सलः परमेश्वरः कीर्त्यते प्रजागरव्रतैः प्रणतैः । इदं च श्रद्धीयते तैः तैः भक्तजनैः यत् पुण्यप्रसन्नसलिलायां भगवत्याम् भागीरथ्याम् आप्लवः (स्नानम्) नो निर्हणिष्यति अनांसीति (पापानीति) ।
काश्याः इतिवृत्तम्[सम्पादयतु]
सेयं वाराणसी कदा प्रत्यष्ठात्केन वा निर्वृत्तेति न विशिष्य विद्मः । इदं तु प्रथे पुराणेष्वैक्ष्वाको राजर्षिः श्रीहरिश्चन्द्र इहैवात्मानं चाण्डालाय विचिक्रिये । इदं च दृढतरं प्रतीमो यदा सुगतः सारनाथे मृगाजिरे धर्मनुशशास तदा पि वाराणसी वैदिकैकनिलयो विद्यापारदृश्वनां ब्राह्मणानामावास आस । तदात्वे पि सहस्रशो भक्तिप्रह्वा यात्रिकाः पावनीमिमां शिवपुरीं तीर्थमिति तारयिष्यति नो भवार्णवमिति च धिया सोत्कलिकं प्रपेदिरे । ब्राह्मणगाथासु बौद्धकथानकेषु चैषा बहुमानपुरःसरं कीर्तिता अभूत् । इदं हि पुण्यतमं तीर्थमार्य्याणामित्यसहमानाः परमतमपद्विषन्तः स्वस्यैव परमार्थो द्विषन्तः पशुप्रायास्तुरुष्कप्रभृतयो मुगलाद्याश्चास्कन्तार इमां वाराणसीमवस्कन्दमवस्कन्दमुत्सादयाञ्चक्रुर्देवतायतनानि चोज्जासयामासुः । अवरङ्गजीवस्त्वक्षिदुःखितो दीपशिखामिव नार्य्याणां स्थितिं सेहे, नामीषां चरणं चक्षमे न चैतेषामर्हणाविधां ममृषे । अयं हि राजापसदः श्रीविश्वनाथमन्दिरमप्यखण्डयत्स्वीयानि च सुकृतानि । निरमाच्च तत्स्थानापन्नं मस्जिदाख्यं पारमेश्वरं गृहम् । परमद्यापि वाराणसी तामेव वहत्यविहतांत पुराणीं सुषमाम् । अद्यापि सामगानां पुण्यो वेदध्वनिमूर्च्छति श्रवणयोः । अद्यापि बटूनां बद्धब्रह्माञ्जलीनां स्वाध्यायमधीयानानां विप्राणां विचरति कलकलः काष्ठाः । अद्यापि पूर्ववत्समवयन्त्यत्र यतस्ततो विद्याकमनाः प्रदीप्तप्रज्ञानाः । अद्यापीदं पुण्यतमं तीर्थमिति श्रद्धयोपयन्ति पुङ्खानुपुङ्खशो यात्रिकाः । अद्यापि स्थगितरोदसीकन्दराः समुच्चरन्ति देवालयेषु सायम्प्रातिकास्तूर्यनादा मङ्गल्याश्च शङ्खस्वनाः । किं बहुना । कालपरिवासेनाप्यपर्युषितशोभा नुपहतयाशाः पूर्वद् विराजते नगरीयं सुरयुवतिरिव निर्जरा ।
काशीवर्णनम्[सम्पादयतु]
हरिवर्षीया वाराणसी वीनिस् इति प्रख्यातेन रामणीयकनिकेतनेनाधिष्ठानेनोपमिमते । सत्यं हरिवर्षस्योपवनायते तदिति, समुद्रोर्मिमालाभिश्च परिचुम्बितं कामप्यभिख्यां धत्त इति, वाराणसीदर्शनं त्वन्या एव जागरयति भावनाः । यदा वयं रेलयानमारूढाः प्रातस्तरां भागीरथीसेतुमतिक्रामामो वाराणस्यां च दृशौ पातयामस्तदा यत्पश्यामो न तत्प्रस्मतु पारयामः । बालार्कमयूखोपरक्तानि भास्वन्ति देवेश्मानि हर्म्यश्रृङ्गाणि च, समुच्छ्रायवत्यः क्रमनिम्ना अवतारभूमयः, सामि वर्तुला∫नुगङ्गं स्थिता परिणाहवती च नगरी – सर्वमिदं यात्रिकचेतसि यं भावमुद्भावयति तं नालं पाश्चात्त्यो यथातथं द्रष्टुम् । यात्रिकस्येदं दर्शनं मृगितार्थस्योपलब्धिर्वा स्वस्य स्वप्नस्य चरितार्था वा । यो ह्यस्य परितोषो हृदये समुल्लसति स परिच्छेदमत्यन्तमत्येति ।
काश्याः देवस्थानानि[सम्पादयतु]
देवागाराणि च भूम्ना मरतटिन्या रोधसि संनिविष्टानि । इमानि च निशान्ते यात्रिकसम्बाधानि भवन्ति । विशालानि बद्धभूमीनि सरित्तीर्थानि विशेषतो रम्याणि । तेषु दशाश्वमेधतीर्थं मणिकर्णतीर्थं केदारतीर्थं बृहत्तमानि यात्रिकैरासेवितानि । विश्वनाथमन्दिरस्य नेदीय इत्याख्यानेषु बहुश्रुतमिति च दशाश्वमेधतीर्थ मणिकर्णतीर्थं केदारतीर्थं बृहत्तमानि यात्रिकैरासेवितानि । विश्वनाथमन्दिरस्य नेदीय इत्याख्यानेषु बहुश्रुतमिति च दशाश्वमेधतीर्थ भूयिष्ठान्समाकर्षति यात्रिकान् । वयोवृद्धानां ज्ञानवृद्धानां चेयं वसतिर्वाराणसी । इहत्यानि देवतायतनानि प्रायेणाश्मानि । नैतानि निर्माणसौष्ठवस्य हेतोरन्यसाधारणानि, पावित्र्येण तु सर्वातिशायीनि । विश्वनाथमन्दिरमन्नपूर्णामन्दिरं च मन्दिरान्तराणि सुदूरमतिक्रामतो गरिम्णा । यदि श्रद्धाभक्त्युपपन्नो यात्रिकः शिवलिङ्गं स्प्रष्टुं लभते न्नपूर्णा वा साक्षात्कुरुते तदा विपक्त्रिमाणि मे सुचरितानि फलितानि च गुरुजनाशीर्वचनानीति धन्यमात्मानं मन्यते । वेणिमाधवमन्दिरं चात्र चित्रेण निर्माणेन । किमपि विस्माययति दर्शकान् । एतत्सदेशे वरङ्गजीवनिर्मिता मस्जिदस्ति, यस्याः समुच्छिते श्रृङ्गे मन्दिरस्यैवैते इति वाराणसेयैर्गण्येते । एकतरमपि समारूढेन जनेन शक्या सर्वा वाराणसी मनोरमा द्रष्टुम् । अपरं चेह तथाविधं जयपुराधीशेन श्रीमानसिंहेन कारितं विस्मयनीयं वेधगृहं चकास्ति यत्र प्राचीनज्योतिर्विदुपयुक्तानि नक्षत्रादिप्रेक्षणोपकारीणि तत्तत्कार्तान्तिककृतान्तकलनकल्पानि साधनान्यद्यापि विराजन्ति ।
काश्याः सायंतनः कालः[सम्पादयतु]
नक्तं च यथा दीप्तिमत्तां विभूतिमत्तां च वाराणस्या विभावयामो न तथा दिवा । आरात्रिकमिति मन्द्रध्वाना नदन्ति घण्टा मन्दिरेषु त्वरयन्ति च भक्तान्संनिपातयन्ति च तान्प्रवेशद्वारेष्वङ्गणाभोगेषु च । स्फटिकविशदेन पयःपूरेण मन्दमन्दमकति मन्दाकिनी, प्रतिफलितानि चात्रोपकण्ठस्थितानि दीप्राणि हर्म्याणि देवतागाराणि च यत्सत्यमासेचनकानि भवन्ति । पारेगङ्गं च निशम्यन्ते दैवतार्चायां प्रवृत्तानां दैवतस्तवाः शास्त्रानुगाः ।
काश्याः विद्यास्थानानि[सम्पादयतु]
अस्तीहार्वाक्कालो विश्वविद्यालयः । सन्ति चेह वज्रकनिर्मिताः पन्थानः । सन्ति च वैद्युताः प्रदीपाः । सन्ति चापां नालिका नगराधिकृतैः संविहिताः । इदं चापरमभ्युपेयम्- साम्प्रतिकं वार्तौन्मुख्यं साम्प्रतिकमुद्योगतात्पर्यं साम्प्रतिकं विज्ञानवैयग्र्यं च वाराणसीमपि कलया कान्तवन्ति दृश्यन्ते, तथापीदं न पार्यते पह्नोतुं वक्रासु वाराणस्या रथ्यासु, महत्सु तीर्थेषु, विचित्रचनेष्वाश्मेष्वस्या देवतायतनेषु वरीवृत्यते सुरक्षिता नपायिनी श्रद्धा नुरक्तिश्च दृढभूमिर्देवतासु । स्यादेतत् । इहा वसथेषु शीलभ्रंशः, पुरोधसो वा प्रतारका यात्रिकद्रव्यपिशितपिशाचाः, देवतास्तु समुदिता इमामेव पुण्यां पुरीमावसन्तीति ।।


text:
दयालुः सिद्धार्थः
सिद्धार्थः शुद्धोदनस्य पुत्रः। तस्य मातुः नाम मायावती। एकदा सिद्धार्थः उद्याने संचरति स्म। तदा सः बाणेन विद्धम् एकं हंसम् अपश्यत्। हंसः वेदनया पीडितः अभवत्। तस्य वेदनां दृष्ट्वा, सिद्धार्थः व्याकुलः समजायत। सः हंसस्य समीपम् अगच्छत्। हंसस्य शरीरे सः व्रणम् अपश्यत्। व्रणात् रुधिरम् अस्रवत्।
सिद्धार्थः पीडितं, भय–भीतं च हंसं वक्षसि अधारयत्। सः हंसस्य शरीरात् बाणम् अपाकरोत्। हंसः शनैः शनैः स्वस्थः अभूत्।
अत्र अन्तरे देवदत्तः तत्र अगच्छत्। सः सिद्धार्थम् अवदत्–
– सिद्धार्थ! एषः मम हंसः। अहं तं प्रति बाणम् अक्षिपम्। तेन सः भूमौ अपतत्। अतः सः मदीयः अस्ति।
एवं देवदत्तः सिद्धार्थेन सह कलहम् अकरोत्।
ततः उभौ राज–सभां प्राविशताम्। देवदत्तः न्याय–अधीशम् अभाषत–
– सिद्धार्थः मदीयं हंसम् अपाहरत्।
सिद्धार्थः च अकथयत्–
– देवदत्तः हंसं बाणेन अविध्यत्। सः तस्य प्राण–हरणे प्रायतत। यदि अहं देवदत्ताय हंसं यच्छामि, तर्हि सः तं हनिष्यति।
न्याय–अधीशः अपि एतत् सर्वं श्रुत्वा, अभाषत–
– प्राण–आघातात् प्राण–रक्षणं वरम्। सिद्धार्थः हंसस्य प्राण–रक्षकः। अतः सः एव हंसस्य स्वामी भवितुम् अर्हति।
सर्वे जनाः, निर्णयं श्रुत्वा, अमोदन्त।
TekcT пoBышeHHoй cлoжHocTи. ПpидëTcя пoбopoTbcя c MHorooбpaзиeM rлaroлbHыx фopM.


text:
सूत्र १६
उभयथा च दोषात् ॥१६॥
उभयथा च दोषात् ।
गन्धरसरूफस्पर्शगुणा स्थूला पृथिवी ।
रूपरसस्पशगुणा: सूक्ष्मा आप: ।
रूपस्पर्शगुणं सूक्ष्मतरं तेज: ।
स्पर्शगुण: सूक्ष्मतमो वायु: ।
इत्येवमेतानि चत्वारि भूतान्युपचितापचितगुणानि स्थूलसूक्ष्मसूक्ष्मतर सूक्ष्मतमतारतम्योपेतानि च लोके लक्ष्यन्ते ।
तद्वत्परमाणवोऽप्युपचित्तापचितगुणा: कल्प्येरन्न वा ।
उभयथापि च दोषानुषङ्गोऽपरिहार्य एव स्यात् ।
कल्प्यमाने तावदुपचित्तापचितगुणत्व उपचितगुणानां मूर्त्युपचयादपरमाणुत्वप्रसङ्ग: ।
न चान्तरेणापि मूर्त्युपचयं गुणोपचयो भवतीत्युच्यते कार्येषु भूतेषु गुणोपचये मूर्त्युपचयदर्शनात् ।
अकल्प्यमाने तूपचितापचितगुणत्वे परमाणुत्वसाम्यप्रसिद्धये यदि तावत्सर्व एकैकगुणा एव कल्प्येरंस्ततस्तेजसि स्पर्शस्योपलब्धिर्न स्यात् । अप्सु रूफस्पयो: ।
पृथिव्यां च रसरूपस्पर्शानाम् ।
कारणगुणपूर्वकत्वात्कार्यगुणानाम् ।
अथ सर्वे चतुर्गुणा एव कल्प्येरंस्ततोऽप्स्वपि गन्धस्योपलब्धि: स्यात्तेजसि गन्धरसयोर्वायौ गन्धरूप रसानाम् ।
न चैवं द्दश्यते । तस्मादप्यनुपपन्न: परमाणुकारणवाद: ॥१६॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
Monday, November 30, 2015
Sunday, November 29, 2015
Saturday, November 28, 2015
Thursday, November 26, 2015
बन्द् पूर्वमेव केरले निरोधितः आसीत् ।
सर्वकारीयकर्मकराणां विरामदिनानि न्यूनीकुर्यात् - वेतनपरिष्करण -कम्मीशन्
कोच्ची : सर्वकारीयकर्मकराणां विरामदिनानि न्यूनी कृत्य कर्मदिनानि वर्धनीयानि इति वेतनपरिष्करण कम्मीशनस्य अध्यक्षः जस्त्तिस् . रामचन्द्रन् नायर् महोदयः अवदत्।
प्रवर्तिदिनेषु सङ्घटना प्रवर्त्तनानि निषिद्धानि भवन्तु । सर्वकारीय कर्मकाराणां कार्यक्षमतावर्धनमुद्धिश्य अयं निदेशः। दलीय प्रवर्तनाय विरामदिनानि अथवा अवकाश दिनानि उपयोक्तव्यानि । अध्यापकाः दलीय प्रवर्तनात् विरक्ताः भवन्तु इति च सः अवदत्
Wednesday, November 25, 2015
मद्यनिरोधनाय बीहारराज्यम्।
राज्ये सम्पूर्णमद्यनिरोधनाय पूर्वमेव महिलासहिताः जनाः निवेदनं कृतवन्तः आसन्।
कोच्ची - देशीयस्वातन्त्र्यदिने गणतन्त्रदिने च सर्वकारसेवकानां कृते युक्तियुक्तं कारणं विना विरामः न दातव्यः इति केरलस्य उच्चन्यायालयेन आदिष्टम्।देशीयदिनाचरणकार्यक्रमेषु सेवकानां भागभागित्वं निश्चयेन भवितव्यमिति मुख्यन्यायाधिपः अशोक् भूषणः न्याया. ए एम् षफीखः इत्येतौ न्यायाधीशौ आज्ञप्तवन्तौ।
Tuesday, November 24, 2015
८८ वयस्कःमहापात्रवर्यः ओडियाभाषायाम् आङ्गलेयभाषायां च २७ पुस्तकानि रचितवान्। साहित्यमण्डले समग्रयोगदानं पुरस्कृत्य १९९९ तमे वर्षे पद्मश्रीपुरस्कारेण एषः महोदयः सम्मानितः।
Monday, November 23, 2015
क्वालालम्पूर् - भारतम् किञ्चन युवकानां राष्ट्रं भवति, अत्र सर्वेभ्यः तुल्यः अधिकारः नीतिश्च इति प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदिवर्य:। सर्वकार-जनयो: मध्ये व्यवहारे परिवर्तनम् आगच्छति। सर्वकारीय व्यवहारान् अतीव ललितं कर्तुं प्रयत्नः प्रचलति। नानात्वात् शक्तिं स्वीकृत्य भारतं सर्वथा एकतायां बद्धं भवति। आसियन उच्चकोटिसम्मेलने भागं स्वीकृत्य भारतसमाजम् सम्बुध्य भाषमाणः आसीत् सः। विश्वे महती आर्थिकी शक्ति: भविष्यति भारतम्। विश्वे निपुणानाम् ऐ. टि. विभागज्ञानाम् उत्पत्तिः अधिकतया भारतात् एव संभवति । भारतीयानि उत्पन्नानि लोक विपण्यां आगच्छन्ति सन्ति। एवं उत्तम कार्याणि आधिकानि जायमानानि सन्ति। भारतस्य बृहत्तमः वाणिज्यसहकारी भवति मलेष्या। सः सम्बन्धः सर्वदा वर्धनीयः। मलेष्यायाः विकसने तमिल् जनानां सम्भावना आपि महत्तमा इति मोदिवर्येण उक्तम्।
Sunday, November 22, 2015
हिंसाशीलानि न्यूनीकर्तुं विद्यालयेषु सङ्गीताध्ययनं अनिवार्यं करणीयम् - इळयराज:
मद्यशाला उत्कोचविषये सि बि ऐ अन्वेषणम् उचितमिति उच्चन्यायालयः।
Saturday, November 21, 2015
मालिदेशे भीकराक्रमणम् - १७० जनाः बन्धनस्थाः।
बङ्गलुरु - बङ्गलुरु विस्फोटनविषये अपराधिनः तटियन्टविट नसीर् इत्यस्य न्यायवादिनः बाङ्लूर् ऐ एन् ए न्यायालयः पूर्वसूचनाम् अकरोत्।विषये अन्तर्भूतान् साक्षिणः स्वाधीनतां कुर्वन्ति इत्यारोपणे एव नीतिपीठस्य रूक्षविमर्शः।
नसीरस्य मित्रं सन्देशवाहकः च पेरुम्पावूर् स्वदेशीयः षहनासः गतसप्ताहे आरक्षकैः गृहीतः आसीत्।तस्य सकाशात् साक्षिणः दूरवाणीसंख्या , सङ्केतः इत्यादयः परिगृहीताः।साक्षिणः संरक्षणीयाः इति कर्णाटकसर्वकारः न्यवेदयत्।
Friday, November 20, 2015
१०मरणानि,कृषिनाशः।
आतङ्कवादीमुख्यः मारितः
पारीस् - फ्रान्स् राष्ट्रस्य राजधान्यां पारीसे शुक्रवासरे जातस्य आतङ्कवादाक्रमणस्य सूत्रधारः अब्देल हमीद् अबौदः मारितः । आक्रमणे द्वौ मारितौ इति अधिकारिभिः सूचितमासीत् । किन्तु अबौदः इति अधुना एव फ्रान्स् प्रधानमन्त्रिणा मान्वल वाल्स्वर्येण स्पष्टीकृतम् ।
Thursday, November 19, 2015
सन्निधाने पम्पायां च महत्य: वर्षाः।नदीतीरे यानोद्याने उपस्थितानि अय्यप्पानां वाहनानि जलोपप्लवे निमग्नानि।
Wednesday, November 18, 2015
पेषवार् - उत्तरपाकिस्ताने पेषवार् प्रविश्यायां ७३ वर्षेभ्यः पूर्वं बन्धितः सिख् धर्मीनुयायिनाम् आराधनालयः (गुरुद्वारा) विश्वासिनां कृते पुनरपि उद्घाटितः।प्रदेशवासिनः प्रादेशिकशासनञ्च धर्माधिकारिभिः सह कृतं सन्ध्यनुसारं गतदिने एव उद्घाटनम्। अत्र अनुष्ठीयमानं पर्दासम्प्रदायं (स्त्रीणाम् एकान्तवासः) प्रति प्रदेशवासिनां विरोधः १९४२ तमे वर्षे देवालयबन्धनस्य कारणमभवत्।
भक्तान् स्वीकर्तुं विपुलानि सज्जीकरणानि पम्पायां सन्निधाने च अधिकृतैः स्वीकृतानि।३६ लक्षं त्रपूंषि(Tin) 'अरवणा' (गुडपायसं) २.५लक्षं बन्धकाः(Packet) अपूपाः च पूर्वमेव संभृताः। शुचीकरणप्रवर्तनाय अमृतानन्दमयीमठात् अय्यप्पसेवासंघाच्च सन्नद्धसेवार्थिनः समागता: वर्तन्ते। निलय्कल् पन्पा सन्निधानम् इत्येतेषु स्थानेषु अहोरात्रम् अन्नदानस्य व्यवस्थापि तिरुवितांकूर देवस्वं नाम निर्वााहकसंस्थया कृता अस्ति।
Tuesday, November 17, 2015
दक्षिणभारते व्रतशुद्धेः दिनानि।
जनार्दन हेगडेवर्याय
बङ्गलूरु -केन्द्र साहित्यकेन्द्रसाहित्यअक्कादमी द्वारा बालकथासप्ततिः इति पुस्तकनिमित्तं २०१५ तम वर्षस्य बालसाहित्यपुरस्कारः जनार्दन हेगडेवर्याय प्रदत्तः । कर्णाटकस्वदेशी एषः संस्कृतभारत्या : आरम्भकर्तृषु अन्यतमः । स्वीयया सरलया सरसया संशुद्धया च शैल्या जनान् परितोषयितुं समर्थ: हेगडे वर्य: विश्वे अत्यधिकप्रचारयुक्तायाः संस्कृतमासिकायाः सम्भाषणसन्देशस्य मुख्यसम्पादक: भवति । संस्कृत पठन-पाठन-प्रचरणेषु दत्तश्रद्ध: अयं पञ्चाशदधिकानां शैक्षणिक - मनोरञ्जक पुस्तकानां कर्ता च भवति । बालकथासप्ततिः संस्कृतभारती बेङ्गलूरु द्वारा प्रकाशितम् । सप्ततीनां मनोरञ्जकबालकथानां गुच्छोऽयं संस्कृतभारत्याः प्रादेशिककेन्द्रेषु तथा प्रमुखसंस्कृतपुस्तकशालासु च समुपलभ्यन्ते । जनार्दन हेगडेवर्याय संस्कृतलोकस्य अभिवन्दनानि ।
कोल्कत्ता - पाकिस्तान् राष्ट्रस्य गुप्तचरसंघटना ऐ एस् ऐ इति संस्थया सह सम्बन्धमारोप्य एकः अपि आरक्षकैः बद्धः।दिनद्वयात् पूर्वं एतादृशविषये बद्धस्य अक्तर् खान् इत्यस्य सोदरः सफर् नामकः Special Task Force संघेन गृहीतः।बह्व्यः गुप्तरेखाः अलीकानि भारतीयरुप्यकाणि च एतयोः सका शात् संगृहीतानि इति आरक्षकैः उक्तम्।
Monday, November 16, 2015
संगीतनृत्ते भारतीयचलच्चित्रसविशेषते।
कोच्ची - संगीतस्य नृत्तस्य च प्राधान्येन चलच्चित्रनिर्माणं भारतस्यैव सविशेषता इति प्रमुखः चलच्चित्रसंविधायकः श्यमबनगल्। कोच्चीनगरे All Lights India इति अन्ताराष्ट्र चलच्चित्रोत्सवस्य उद्घाटनं कुर्वन् अवदत्। विभिन्न भारतीयभाषाचलचित्रेषु संगीताय नृत्ताय च प्रधान्यं दीयते। एतत् संस्कृतनाटकानां स्वाधीनात् आर्जिता सविशेषता इति बनगल् वर्येणोक्तम्।
विश्वसंस्कृतप्रतिष्ठानस्य मुख्यकार्यदर्शी श्री वी.श्रीकुमारमहोदय: मुख्यभाषणमकरोत्।
अन्टालिय - तुर्क्की राज्ये अन्टालियायां जी.20 उच्चकोटी मेलने भागभाजं भवितुमागतः मोदि वर्य: ब्रिक्स् नेतृऋणां मध्ये कृतायां चर्चायां भाषमाणः आसीत्I पारीस् राष्ट्रे सञ्जात आतङ्क वादाक्रमणे प्रतिरोद्धुं सर्वे मिलित्वा भवेयुः सिना विमानदुर्घटनायां रूसेभ्यः साह्यः दादव्यः इति च उक्तवान् l आतङ्कवादान् विरुध्य पराजेतुं लोकराष्ट्रैः सम्भूय कर्तव्यानि करणीयानि। ब्रिक्स् राष्ट्राणि एतदर्थे प्रामुख्यं दादव्यम् इति च तेन स्मारितः।
Sunday, November 15, 2015
गतदिने भीकराक्रमणवार्तायां समागतायां एव फ्रान्स्देशस्थभारतीयराजदूतेन सह दूरवाण्या सम्भाषणं जातमित्यपि तया ट्विट्टर् मध्ये सूचितम्। भारतीयेभ्यः साहायार्थं संपर्कसंख्याः उद्घाटिता: ।तथा सामूहिकमाध्यमद्वारा तैः सह सम्भाषणाय उद्यमः प्रचलति इति उपप्रधानमन्त्री मनीष प्रभातेन उक्तम् ।
पारीस् नगरे जनसंकुलेषु भिन्नभिन्नस्थानेषु युगपद् जाते स्फोटकविस्फोटनेन 150तः मारिता:। मृतसंख्या इतोऽपि अधिकं भविष्यतीति सूचना ।
लणटन् नगरे स्थापितं भारतीयतत्वचिन्तकस्य बसवेश्वरस्य नगरे स्थापिता प्रतिमा मोदिना अनाच्छादितम्। "माग्नाकार्टा"याः पूर्वमेव लोकाय जनाधिपत्यबोधं प्रदत्त: चिन्तकः जनाधिपत्यविश्वासिनां प्रचोदकश्च आसीदयमिति मोदिना प्रकीर्तितम्।
Saturday, November 14, 2015
चेन्नै - तमिल्नाट् राज्ये कतिपयदिनैः अनुस्यूतमानासु वर्षासु ५५ जनाः मरणं प्राप्ताः।चेन्नै जनपदे वर्षाः रूक्षतया अनुवर्तन्ते। तिरुवल्लूर् काञ्चीपुरमित्याद्याः जिल्लाः जलोपप्लवे अन्तर्भूताः। बङ्गाल् अन्तर्समुद्रे जातः न्यूनमर्द एव वर्षायाः कारणम् । द्वित्राणि दिनान्यपि एषा अनुवर्तिष्यत इति च वातावरण निरीक्षणकेन्द्रैः विज्ञापितम्।
Friday, November 13, 2015
अनन्तपुरी - केरलेषु इदंप्रथमतया संस्कृतभाषया जनप्रतिनिधेः सत्यप्रतिज्ञा। गतदिने संवृत्तायां तद्देशजनप्रतिनिधीनां सत्यप्रतिज्ञास्वीकरणसमये तिरुवनन्तपुरं महानगरसभासामाजिकः भाजपादलस्य राज्यसमित्यङ्गः करमना अजितः संस्कृतभाषया सत्यवाक्यमुक्त्वा संस्कृतमातृसेवामकरोत्। अनन्तपुरी महानगरसभायाः चरित्रे इदंप्रथमतया एव संस्कृतवाक्यानि उद्घुष्टानि। संस्कृतश्रवणमात्रेण सश्रद्धं निश्शब्दं सभागृहम् अजित्वर्यस्य शपथस्यान्ते उच्चैर्हस्तघोषैः आदरं प्रदर्शितवत्। आदौ वरणाधिकारी तथा जनपदाधीशः बिजु प्रभाकरः सभायाः ज्येष्ठतमायै सामाजिकायै डो. विजयलक्ष्म्यै सत्यवाक्यम् उपादिशत्। तदनन्तरं विजयक्ष्मीवर्यायाः नेतृत्वे शिष्टाः९९ सामाजिकाः सत्यप्रतिज्ञां कृतवन्तः।
अनन्तपुरी - एष्याभूखण्डस्य बृहत्तमः कौमारकलोत्सवः इति सुविख्यातः केरलच्छात्रोत्सवः (केरला स्कूल् कलोत्सवः) जनुवरिमासस्य १७ दिनाङ्कादारभ्य २३ दिनाङ्कपर्यन्तं तिरुवनन्तपुरं जनपदे प्रचलिष्यति इति केरलस्य शिक्षामन्त्री पि के अब्दुरब्ब् महोदयः विज्ञापितवान्। एरणाकुलं जनपदे इति पूर्वनिश्चिता आसीदियं कलामेला । किन्तु मेट्रो निर्माणेन अनुभूयमानां दुरवस्थां परिगणय्य एव मेलासञ्चालनाय अनन्तपुरी निश्चितेति शिक्षामन्त्रिणोक्तम्।
लण्टन् - भारतप्रधानमन्त्रिणे नरेन्द्रमोदिवर्याय उज्ज्वलं स्वीकरणम् । त्रिदिनसन्दर्शनाय ब्रिटन्देशं प्राप्तं प्रधानमन्त्रिणं कोमण् वेल्त् विदेशकार्यमन्त्री ह्यूगो स्वेर्, भारतवंशजा ब्रिटीश्मन्त्री प्रीति: पटेलः इत्यादयः स्वीकृतवन्तः ।
मोदिनः सन्दर्शनेन अतीव सन्तुष्ट: इति ब्रिटीश् प्रधानमन्त्री डेविड् कामरूण्वर्यः अवदत् । उभयोः राष्ट्रयोः मिथः सौहृदं दृढीकर्तुं मोदिनः सन्दर्शनं उपकरिष्यतीति कामरूण् स्पष्टीकृतवान् ।
ब्रिटीश् पार्लिमेन्ट् संयुक्तसम्मेलनं प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी सम्बोधयिष्यति । जनप्रतिनिधिसभायाः प्रभुसभायाः च संयुक्तसम्मेलने अपि स: भागं ग्रहीष्यति । मोदि वर्यस्य बहुमानार्थं एलिसबत् महाराज्ञी मध्याह्नभूरिभोजनस्य व्यवस्थां कृतवती । तस्य इङल्ण्डसन्दर्शनम् शनिवासरे समाप्तिम्' एष्यति । ततः स: G40 सम्मेलने भागं ग्रहीतुं तुर्कीं गमिष्यति।
Thursday, November 12, 2015
नवदिल्ली - ६ पङ्क्तियुक्तम् उपरितरणपथं(Flyover) निर्मातुं २४७ कोटिरूप्यकाणाम् अनुज्ञा दीयते, १४२
२०१३ तमे वर्षे षीलादीक्षित् सर्वकारेण उत्तरदिल्याम् आसाद्पुर- प्रेमबारीप्रदेशयोः मध्ये १.६ कि.मी. दैर्घ्येन उपरितरणमार्गनिर्माणाय २४७ कोटिरूप्यकाणाम् अनुमतिः दत्ता निर्माणमारभत च। किन्तु केज्रिवाल् वर्यस्य अधिकारप्राप्त्यनन्तरं केवलं १४२ कोटिरूप्यकाणां व्ययेन वीथीनिर्माणं पूर्तीकृत्य गतदिने उद्घाटनमपि कृतम्।
पाट्ना - बीहारराज्यस्य मुख्यमन्त्रिरूपेण नितीष् कुमार् वर्यस्य स्थनारोहणं नवं- २० तमे दिनाङ्के भविष्यति। पाट्नायां
गान्धीमैतान् मध्ये एव सत्यप्रतिज्ञाक्रियाः आयोजयिष्यन्ते। जे डि यू दलात् १५, आर् जे डी तः१६, कोण्ग्रस् दलात् ६ च सामाजिकाः सचिवपदे भविष्यन्ति।
गोयङ्क एक्सलनस् वार्तामाध्यमपुरस्कारेण बिजु परवत्तः सम्मानितः।
विदेशचार्टर्विमानसेवनानि इतःपरं भारतात् अपि आरब्धुं शक्यते।
नवदेहली - व्योमयानमण्डले विदेशनिक्षेपे उदारीकृते विदेशचार्टर्विमानसेवनानि भारतात् आरब्धुं साध्यता जाता । अस्मिन् मण्डले अधुना चतुस्सप्ततिप्रतिशतम् एव विदेशनिक्षेपाय अनुमति: विद्यते। तत् इतःपरं शतप्रतिशतं कर्तुमेव निश्चयः। नूतनव्योमयाननये आगते वाणिज्यविनोदसञ्चारमण्डलानामपि गुणकरं भविष्यति ।
Wednesday, November 11, 2015
मुम्बई - अन्ताराष्ट्रीयक्रिकट् समित्याः(ICC)अध्यक्षस्थानात् एन्.श्रीनिवासः निष्कासितः। तत्स्थाने शशाङ्क् मनोहरः नियमितः। ICC मध्ये भारतीयक्रिकट्नियन्त्रणमण्डलस्य (BCCI) प्रतिनिधिरूपेण शशाङ्कमनोहरः संस्थायाः वार्षिकसम्मेलने चितः इत्यतः श्रीनिवासस्य स्थानचलनं सञ्जातम्।
माणिः अपराधं न कृतवानिति मुख्यमन्त्री।
केरलस्य मुख्यमन्त्री उम्मन् चाण्डी वर्यः। माणेः परित्यागपत्रं स्वीकृत्य तिरूवनन्तपुरे माध्यमप्रवर्तकैः साकं भाषमाण : आसीत् मुख्यमन्त्री । उच्चन्यायालयस्य आदेशे कुत्रचित् परामृष्टः इति विहाय माणेः उपरि कोऽपि अपराधः आरोपितः नास्तीति तेन उक्तम् । उन्नतं राजनैतिकमूल्यं मनसि निधाय एव माणिना स्थानत्यागः कृतः । अयं तस्य स्वीयः निश्चयः इत्येव मुख्यमन्त्री अवदत् । स्थानं त्यक्तुं कुतश्चिदपि सम्मर्दः नासीत् । तादृश्य : वार्ता: अतथ्याः इत्यपि तेनोक्तम् ।
1975 तः ऎक्यजनाधिपत्यसख्यस्य अविभाज्यघटकं भवति केरला कोण्ग्रस्। ततः आरभ्यऎक्यजनाधिपत्यसख्यस्य शक्तिस्रोतः भवति सः इत्यपि उम्मन् चाण्डिवर्यः अवदत् । के .एम् माणिः सभायां ज्येष्ठ: एव। तस्य सेवनं सर्वकाराय सम्पदेव । निरपराधतां प्रकाश्य सः शीघ्रं प्रत्यागच्छतु इत्यपि तेनोक्तम् ।
ईश्वरेच्छा बलीयसी ।
इक्षुः मधुरोऽपि समूलं न भक्ष्यः।
Tuesday, November 10, 2015
Clik here For Crackers
शुभ दीपावली । सर्वे भवान्तु सुखिनः
Shubhah Deepavalihi.. Sarve bhavantu sukhinah
Andariki Deepawali shubakankshalu
Anaivarukum iniya Dheebavali nal valhthukkal.
Deepavali naal vazhthagal.
Ellavarkkum santhoshavum ahlathavum niranja Deepavali ashamsakal
എല്ലാവര്ക്കും സന്തോഷവും ആഹ്ലാദവും നിറഞ്ഞ ദീപാവലി ആശംസകള്.
Nikulu Materegla deepavali parbada shubhashya!
Ninga eelariku santosha Deepavali.
DeepavaLi habbada hardika shubhashayagaLu.
ದೀಪಾವಳಿ ಹಬ್ನದ ಹಾರ್ದಿಕ ಶುಭಾಶಯಗಳು
ಮೋಜಿನದೀಪಾವಳಿ ಹಬ್ಬದ ಹಾರ್ಧಿಕ ಶುಭಾಶಯಗಳು
तुन्का सग्गाठंकयी दीपावली ची हार्दिक शुभेच्छा ।
Twitter antu asile pura lokaku amgel kadechan Deepavali parbeche shubhashay.
तुम्हा सर्वाना सुखी अणि आनंददायी अश्या दिवाळीच्या हार्दिक शुभेच्छा Tumha sarvana, sukhi ani aanandmayi asha ya Diwlicha hardik shubbhecha.
Apun ke taraf se sabko ekdum jhakas happy wala Diwali ki badhai.
Diwali ni hardik shubechao ne nutan varshabhinandan.
Diwali na divas par tamne ane tamara sahu pariwar jan ne diwali ni subhecha pathvu chu.
Nava varsh na raam raam/ jai shri krishna
Aanke madi ke di Diwali ji lakh lakh vadhaiyu
Tawankhey , tawanje gharawaran and dostan khey dil sa dyari ju wadayu.
Washen Diwali Shomara Murad Bath.
Deepawali ki Ram Ram.
Ram Ram sa Diwali ra jualda karu sa,aapne or aapre sagla pariwar ne diwali ra raविविध भाषासुmasama karu sa.
थे लोंगा ने दिवाली की हार्दिक शुभकामनाएं.
Tumne ani tumara samasta parivaar ne Deewali nu shubbheccha.
Aap re or aap re ghar walo ne mari tharaf su diwali ki gani gani shubha kamnaye.
Thane Diwalli ki bhot bhot badhaiaan mahri aur soon.
Tanne diwalli ki bhat bhot badhai mahri aur choon.
Raaur ke shubh Deepavali.
त्वानूं सब नूं दिवाली दी लख लख बधाइयाँ।
Twahnu Diwali diyan lakh-2 badhaiyan!!
Tohi chuv Diwali hunz hath hath Mubarak
Diwali’ us pet tohi saarni mubarak. Lassun te Pahlun.
आप सभी को खुशियों और उल्लास से भरी दिवाली की शुभ-कामनाएं !
Aap Sab ko prasannata evam anand se paripoorn Diwali ki shubhkaamnaayein!
Deepavali ki dilli mubarakhbaad app sab khavateen o hazrat ko.
Raurake Diwali ke badhayi ho.
शुभ दिपावली को पावन अवसरमा हार्दिक मंगलमय शुभकामना
Aahan sabgote ke mithilawasi ke or sa Diwali ke hardik subhkamna.
Sakalkeyi Diwali)priti o antarik subhecha. Asha kori, ei Dibas apnar jibone Anando niye ashe
दीपावली’र हार्दिक शुभेच्छा जौनाइसु आपुना’र लौक
Deepawali Ni Khirbkhe Aani Hamjauma Odehe Khasauma Rilahadu.
Apana sabhinku subha abong anandamaya DIPAVALI ra hardhik subha kamala
Deepawali fericite.
Deseamos feliz Deepavali.
ديوالي سعيد جداً
diwali Ya saeed jidan
Vous souhaite un joyeux Deepavali
Herzlichen Glueckwunsch zum Diwali
Wishing you all in advance, a very happy and fun filled Diwali. Happy Deepawali.
कोच्ची- मदिराविक्रयणलकुचविषये केरलवित्तमन्त्रिणं के एम् माणिं विरुद्ध्य भ्रष्टाचारविरुद्धन्यायालयस्य आदेशः
उच्चन्यायालयेनापि साधुः इति कृतः। पुनरन्वेषणं करणीयमिति उच्चन्यायालयेनापि निर्दिष्टम्। मदिराव्यापारिणां सकाशात् स्वीकृताविहितधनस्य विषये माणिं विरुद्ध्य नीतिपीठः रूक्षविमर्शमपि कृतवान्। केरलाकोण्ग्रस्(एम्),कोण्ग्रस्(ऐ),यू डि एफ् इत्येषाम् उन्नताधिकारसमितिः अद्य अनन्तपुर्यां सम्मिलति। बहवः दलनेतारः माणिवर्यस्य त्यागपत्रम् अभ्ययाचन्त। अतः अद्य एव स्थानत्यागाय अवकाशः अस्ति।
॥ सुवचने ॥
Monday, November 9, 2015
पाट्ना - बीहार् राज्यस्य नियमसभानिर्वाचने प्रवचनानि अप्रसक्तानि कृत्वा जे डि यू, आर् जे डि, कोण्ग्रस् महासख्यस्य अत्युज्वलविजयः। २४३ मण्डलेषु १७८संख्याकानि प्राप्य विशालसख्यः जनहितं प्रकाशितवान्। भाजपासख्येन केवलं ५८ आसन्दाः प्राप्ताः इति मोदीप्रभावस्य प्रत्याघातः सूचितः।
बीहार् - प्राप्ता आसन्दाः
भाजपासंसदीयसमित्याः उपवेशनमद्य नवदिल्ल्याम्।
म्यामारदेशे गतदिने निर्वाचनं सम्पन्नम्।
Sunday, November 8, 2015
जम्मू - कश्मीरस्य विकसनाय केन्द्र सर्वकारः ८०,००० कोटि रूप्यकाणि दास्यति इति उद्घोषः । मौलिकसौकर्यविकसनं स्वास्थ्यमण्डलविकसनम् इत्यादयः बृहत्यः विकसनपद्धत्यः एव प्रधानमन्त्रिणा नरेन्द्रमोदिवर्येण उद्घोषितम् ।
Saturday, November 7, 2015
नवदिल्ली - बालीदेशे गृहीतं अधोलोकनेतारं छोटाराजं सि बि ऐ संघः दिल्लीं प्रापयत्।इन्डोनेष्यातः भारतीयव्योमसेनायाः गल्फ् स्ट्रीम् ३ इति विमाने दिल्लीं आनीतं तं सि बि ऐ आस्थानं नीत्वा ततः किमपि अज्ञातकेन्द्रं प्रति स प्रेषितः। छोटाराजस्य आनयनकारणेन मुम्बैय्यां दिल्ल्यां च अतीव जाग्रता विज्ञापिता।
नवदिल्ली - विमुक्तभटानां कृते भारतीयसर्वकारेण सेप्तम्बरमासे अंगीकृतायाः एकस्याः श्रेण्याः कृते एकं समानं रीतिः स्वीक्रियमाणा इत्यपि पद्धत्याः विज्ञापनं दीपावलेः प्राक् भविष्यतीति केन्द्ररक्षासचिवः मनोहर परीक्कर् वर्यः उक्तवान्।किन्तु मन्त्रिणः प्रस्तावना न विश्वसनीया इति समरान्दोलनं कुर्वतां विमुक्तभटानां नेता मेजर् जनरल् सद्भीरसिंहः अवदत्।अतः पुरस्काराणां प्रत्यर्पणमिति नूतनसमर रीतिः आविष्कृता इत्यपि तेनोक्तम्।
कोषिक्कोट् - भारते विध्वंसकप्रवर्तनाय चैना म्यान्मर् द्वारा बहूनि साहाय्यानि तीव्रवादसंघटनेभ्यः ददतः इति गृहीतस्य बोडोतीव्रवादिनायकस्य डिङ्कस्य उक्तिः।कोषिक्कोटे कक्कोटीतः गृहीतः बोडोतीव्रवादिनेता लिबियोण् बसुमतारी इत्याख्यः डिङ्कः अन्वेषकाणां पुरतः एवम् अपराधाङ्गीकारोक्तिं कृतवान्।
असम् , नागालान्ट् मणिप्पूर् इत्यादिषु राज्येषु प्रवर्तमानानां संघटनेभ्यः भारतसैन्यं प्रति युद्धं कर्तुं अभ्यासः आयुधश्रेणयश्च प्रातिवेशिकराष्ट्रेभ्यः लभन्ते। कार्बैन् मषिन् गण् इन्सास् सीरीस् गण् ए के ४७ ,ए के ८७. .. इत्यदीनि नालिकाशस्त्राणि चीनादेशे निर्मीय आनेतुं मध्यस्थाः बहवः सन्ति। एतादृशेषु आयुधेषु शिक्षणं संसिद्ध्य भारतसैन्यं प्रति प्रयुक्तवानिति डिङ्कः स्वस्य उक्तौ स्पष्टीकृतवान्। डिङ्कम् असमराज्यं नेतुं चिराग् जनपदात् सप्तारक्षका: अद्य कोषिक्कोट् प्राप्स्यन्ति।
Friday, November 6, 2015
तद्देशीयनिर्वाचनम् - निर्वाचनयन्त्रदोषमधिकृत्य विशेषान्वेषणम्।
मलप्पुरम् - मलप्पुरे मतदानयन्त्राणां सम्भूय जातं दोषम् अधिकृत्य विशेष: सङ्घः अन्वेषणं करिष्यतीति गृहमन्त्री रमेश् चेन्नित्तला अवदत् । निर्वाचन कम्मीषणस्य सकाशात् लब्धे सति सपदि तदधिकृत्य विज्ञप्तिः भविष्यति । अयं विषय: गौरवयुक्तः इत्यपि तेन स्पष्टीकृतम् । जनपदे यन्त्रदोषकारणेन स्थगितनिर्वाचनेषु त्रयोदश पञ्चायतेषु सप्तविंशतिषु मतदानकेन्द्रेषु पुनर्निर्वाचनं कारणीयम् इति जनपदाधिकारिणा भास्करवर्येण राज्यनिर्वाचनकम्मीषन् प्रति सूचितम्। निर्वाचनस्थगनम् अधिकृत्य विविध राजनैतिकदलैः प्रतिषेधाः कृताः आसन् । यन्त्रदोषेण सप्तत्यधिकद्विशतेषु (२७०) केन्द्रेषु निर्वाचनं स्थगितमासीत् । यन्त्रेषु निर्यासादीनां स्थापनेन दोष: कारितः इति अवलोकितमासीत् । मुस्लीमलीग् शक्तिकेन्द्रेषु एव एतत् दृष्टम् . I
तृश्शूरे यन्त्रदोषेण स्थगितनिर्वाचनेषु अष्टस्थानेषु शुक्रवासरे पुनर्निर्वाचनं भविष्यति । कुन्नत्तङ्ङाडि , दक्षिण एरव् , पूतनक्करा , वेल्लार्कुलं, अन्नमनडा , कय्पमङ्गलं एङ्ङडियूर् , चेलक्करा , इत्यादि स्थानेषु एव पुनर्निर्वाचनं भविष्यति ।
Thursday, November 5, 2015
Wednesday, November 4, 2015
श्रीनगरम्- भारतं निलीय प्रवेष्टुं भारतसीम्नः समीपम् आतङ्कवादिनः गुप्तवासं कुर्वन्तीति वरिष्ठसैनिक: जनरल् सतीष् दुव अकथयत् । भारतसुरक्षासेनायाः शक्तैः प्रतिरोधप्रवर्तनैः एव आतङ्कवादिनः अन्तः प्रवेष्टुं न पारयन्ति । कदाचित् आक्रमणमपि कुर्वन्तीति सः अवदत् ।प्रधानमन्त्रिणः जम्मु सन्दर्शनवेलायां ह्यः पाकिस्तानतः गोलास्त्रप्रयोगः आसीत् । भारतसैन्यं प्रति आक्रमणे द्वौ सैनिकौ मृतौ च । ह्यः१२.३०वादने आरब्धम् आक्रमणं द्विवादन वादन पर्यन्तमासीत् । पाक्सैन्यस्य एतादृशी प्रवृत्ति: आतङ्कवादिनां भारतप्रवेशनस्य साहायार्थम् इति भारतम् आरोपणं करोति।
Tuesday, November 3, 2015
ओमाने भारतीयाः रिक्तीकृताः।
राञ्ची - हिन्दुत्ववादिभिः निहताय कन्नटसाहित्यकाराय एम् एम् कल्बुर्गीवर्याय राष्ट्रीय स्वयंसेवक संधस्य आदराञ्जलिः। झार्खण्डराज्ये राञ्चीजनपदे प्रवृत्ते संधस्य अखिल भारतीय कार्यकारिमण्डले एव कल्बुर्गीप्रभृतयः माकिं ८० जनाः अनुस्मृताः। राष्ट्रे विद्यमानाम् असहिष्णुतां विरुद्ध्य साहित्यकाराः चलनचित्रकाराः चरित्रकाराश्च पुरस्कारतिरस्काररूपान् प्रतिषेधकार्यक्रमान् आरब्धवन्तः आसन्।
दलस्य दयनीयं प्रदर्शनं हेतुतः इंग्लन्टदेशीयः पीटर् टेय्लरः मुख्यशिक्षकस्थानं त्यक्तवानासीत्।
Monday, November 2, 2015
नवदेहली- तिहार् कारागारतः २६ अनुवैद्यानां स्थानान्तरीकरणे देहली सर्वकारः विवादे पतितः। कारागारे अपराधी कश्चन अपमाननं कर्तुम् उद्युक्तवानिति वैद्यायाः परिदेवनानुसारं सुरक्षां परिगणय्य अनुवैद्याः(नर्स् ) अपि स्थानान्तरिताः । किन्तु दक्षिण एष्यायां बृहत्तमे अस्मिन् कारागारे सुरक्षिताः न स्म: चेत् अन्यत्र कुत्र भवेम इति तासां समस्या। तस्मादेव स्थानान्तरनिर्देश: प्रतिनिवर्तनीयः इति ताः अभिप्रयन्ति। दीनदयाल इति आतुरालये एव ताः स्थानान्तरिताः। देहली आरोग्यविभागस्य मानवविभवविकसन विभागस्य नेता एव निर्देशं अदात्। स्थानान्तर निर्देश: प्रतिस्वीकरणीयः इति मुख्यमन्त्रिणे अरविन्द केज्रिवालाय दत्ते पत्रे अनुवैद्याः उक्तवत्यः। यस्मिन् सन्दर्भे सर्वत्र वनिता शाक्तीकरणमधिकृत्य चर्चाः जायन्ते। तस्मिन्नेव एतादृशी प्रवृत्ति: वनितानाम् आत्मविश्वासं न्यूनीकरोति इति ताः अवदन्। स्थानान्तरं समस्यायाः परिहार: न आवश्यकसुरक्षादानमेव सर्वकारस्य दायित्वम् इत्येव ताः पृच्छिन्त।
कोच्ची -दक्षिण चिट्टूर् सेन्ट् मेरीस् माध्यमिकविद्यालय: सर्वेभ्यः आदर्श: जात:। अवयवदानबोधवत्करण प्रवर्तने उन्नतादर्शभूतचिन्तां जनेषु उदपादयितुं सर्वे छात्राः स्वस्वाङ्गुलिमुद्रा: भारतराष्ट्रस्य भूरेखाचित्रे मुद्रणं कृत्वा इतरेषां मार्गदर्शकाः अभवन्।
कोच्ची - केरलेषु त्रितलपञ्चायदादिनिर्वाचनस्य प्रथमपादं अद्य प्रचलति।तिरुवनन्तपुरं,कोल्लं , इटुक्की, कोषिक्कोट् , वयनाट्, कण्णूर् , कासरगोट् एतेषु जनपदेषु ३१,१६१ स्थानार्थिनः जनविधिम् इच्छन्ति।१.११कोटि सम्मतिदातारः प्रथमपादे सन्ति।प्रातः सप्तवादनादारभ्य सायं पञ्चवादनपर्यन्तं मतदानप्रक्रिया भविष्यति।
नियमसभानिर्वाचनस्य प्राक्परिशीलनमिति व्यवहार्यमाणे अस्मिन् निर्वाचने भरणपक्षेन यू डी एफ् दलेन , विपक्षदलेन एल् डि एफ् पक्षेन च साकं भाजपा अपि स्वशक्तिं परीक्षते।
सुवचनम्
अनतिक्रमणीया हि नियतिः ।


text:
I am trying to figure out how to best translate one of my projects into Sanskrit. What would you understand if I were to tell you any of the following?
१ तर्कयुक्तयो वेदमीमांसायां तद्विनियोगश्च ।
२ कार्यविषयान्विक्षिकी वेदमीमांसायां तद्विनियोगश्च ।
३ कार्यविषययुक्तिर्वेदमीमांसायां तद्विनियोगश्च ।
NEW SUGGESTIONS:
४ कार्यविषयकर्ममीमांसोपकारकाः न्यायाः वेदनिर्णयार्थं तद्विनियोगश्च । (adapted from a suggestion by Sudipta Munsi)
५ कार्यार्थविषये युक्तिन्यायाः वेदमीमांसायां तद्विनियोगश्च ।
६ कर्त्तव्यविषयान्विक्षिकी वेदमीमांसायां तद्विनियोगश्च । (adapted from a suggestion by Robert Zydenbos)
३ कर्त्तव्यविषययुक्तिर्वेदमीमांसायां च तद्विनियोग: । (adapted from a suggestion by Robert Zydenbos)
Many thanks for your help!
खपुष्पं भवत्सिद्धान्त इत्यादिप्रयोगेषु तु भाट्टानां पुष्पे खसम्बन्धित्वारोपेण आरोपितखपुष्पपदार्थनिष्ठासत्त्वादीनां सिद्धान्ते सत्त्वेन प्रयोगः । इदं न खपुष्पम् इत्यत्र तु पुरोवर्त्तिनो ज्ञानाविषयत्वभाव एवार्थः स्यात् । इति तन्मते आरोपविषयता शब्दजन्यविकल्पवृत्तिविषयता चालीकस्याङ्गीक्रियेते , तथैव तस्य अभावात्मकधर्म्माश्रयत्वमपि । अत एव तद्रीत्या अलीकलक्षणं किं स्यात् इति चिन्तनीयम् , न हि तन्नये मनोवृत्तिविषयत्वसामान्याभावोलीके इति । कालासम्बन्धस्तु तल्लक्षणं वक्तुं शक्यते ।
वेदान्तिनां नये तुच्छस्याध्यारोपाविषयत्वात् कथञ्चिच्छब्दमहिम्ना शशशृङ्गपदेन विकल्पात्मकमनोवृत्तौ जातायामलीकत्वस्य विषयत्वमङ्गीक्रियते । तथापि विकल्पस्य ज्ञानत्वानङ्गीकारात् ज्ञानाविषयत्वमलीकस्य सम्भवति । अथापि विकल्पस्य ज्ञानाद्विविच्य प्रदर्शनाय तैः सत्त्वेन प्रतीत्यनर्हम् अलीकम् इत्युच्यते । उक्तानर्हताया अवच्छेदकञ्च किञ्चिद्वक्तव्यम् इति अत एव तन्नये तदेवावच्छेदकं तल्लक्षणं – सर्व्वदेशकालवृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वे सत्युत्पत्त्यादिशून्यत्वम् – इति सम्भवति ।
अथवा – उक्तप्रतियोगित्वे सति कालासम्बन्धित्वमेवालीकत्वं तदस्तु ।
तार्किकनये तु अलीकस्य ज्ञानसामान्याविषयत्वम् इति तन्नये न विकल्पवृत्तिरङ्गीक्रियते इति प्राप्तम् । अत एव ज्ञानाविषयत्वमेवालीकलक्षणम् । कालासम्बन्धित्वं वा ।
एतेषु सर्व्वेषु पक्षेषु इदं चिन्त्यं यत् –
तत्तन्मते तुच्छस्य यल्लक्षणं ज्ञानाविषयत्वदि तत् किं तुच्छे वर्त्तते न वा । वर्त्तते चेत् तस्यापि स्वरूपं प्राप्तं , नास्ति चेत् कथं तस्य तुच्छत्वम् ।
– इति ;
तुच्छस्यापदार्थत्वेनैव भेदप्रतियोगित्वादिभावधर्म्मानाश्रयत्वे सति पदार्थेषु तद्व्यावृत्तिः कथं सिद्ध्येत । तदसिद्धौ पदार्थानां तुच्छाभेदेनालीकत्वमापतेत् , तत्सिद्धौ च तुच्छे प्रतियोगित्वादिकमङ्गीकर्त्तव्यमापतेत् ।
– इति च ।
(My friend, Sudipta Munsi brought this post from the Bharatiya Vidvat Parisat to my notice and obtained permission from the author to cross-post it on this blog. Except for his name, the learned author, Srimallalitalalita, prefers to remain anonymous.)
How can a PhD student be a reliable translator of a complex Sanskrit text? Or, even more difficult, how can she critically edit a text?
Daya Krishna was an Indian philosopher, a rationalist and iconoclast, who constantly tried to question and scrutinise acquired “truths”. The main place for such investigations was for him a saṃvāda ‘dialogue’. That’s why he also strived to organise structured saṃvāda inviting scholars from different traditions to debate about a specific problem. The minutes of such dialogues have been published in Saṃvāda and Bhakti.
पूर्वमीमांसासूत्रे सू॰ १।१।६ अरभ्य सू॰ १।१।२३ पर्यन्तम् शब्दस्वरूपविषये नैयायिकानां पूर्वपक्षाः प्रदर्शिताः (१।१।६–१।१।११) प्रतिवदिताश्च ।
१।१।६ विषयं प्रतिजानाति “कर्म एके तत्र दर्शनात्” इति । एके − नैयायिकाः मन्यन्ते, शब्दः कर्मैवास्ति, प्रयत्नानन्तरदर्शनाद् इति यावत् ।
१।१।७ सूत्रे द्वितीयो हेतुरुक्तः “अस्थानात्” इति । शब्दः कर्म, यतः शीघ्रं विनश्यति, विनष्टश्च न कुत्रचिदुपलभ्यते । सन्ति तु अर्थाः, ये सन्तोऽपि नोपलभ्यन्ते, मेरुवत् इति चेन्न । मेर्वादयः व्यवधानेभ्य एव नोपलभ्यन्ते । व्यवधानं विना सर्वमुपलभ्यमिति नैयायिकः ।
१।१।८ सूत्रेऽपि हेतुरुच्यते “करोतिशब्दात्” इति । लोके “सः शब्दं करोति” इति यावत् । किमर्थं लोकव्यवहारं प्रमाणमिति चेत्, उच्यते − यथा लोके वदन्ति तथा चिन्तयन्ति, न चानुपलब्धं किंचिद्वर्तते इति सूत्रे १।१।७ उक्तम् । तस्माद् यदुपलब्धं तच्चिन्तितं, यच्चिन्तितं च तल्लोकव्यवहारे व्यक्तमिति लोकव्यवहारः प्रमाणमिति नैयायिकः । तत्र तु −संस्कृता वागपि संकेतिका इति नैयायिकाः । अत एव संभवति यत् केवलं संस्कृतायां भाषायां “शब्दं करोति” इति व्यवहारोऽस्ति । वस्तुतश्च हङ्गरीभाषायां “शब्दं प्रमुञ्चति” इत्युच्यते, न तु “करोति” ।
१।१।९ सूत्रे यौगपद्यं हेतुत्वेनोक्तम् “सत्त्वान्तरे च यौगपद्यात्” इति । नानादेशेषु “शब्द”शब्दादयः यौगपद्येन श्रुताः । यद्येक एव शब्दो भवेत्, तर्हि एतदसम्भवम् । यथाहि ममैकः पुत्रः केवलं पाटलिपुत्रे दृश्यते, न तु यौगपद्येन पाटलिपुत्रे वारणसीपूरे च ।
किम् मन्यन्ते तत्रभवन्तः, कः कः हेतुः युक्ततमः?
शब्दस्वरूप एतत् “पोस्ट्” अपि पठितव्यम्
(the author of the following post is Gianni Pellegrini)
he akhilavidyāmūrte! śubhās te pathānaḥ santu…
It was 2002, a very humid August, perhaps near 12.00 o’clock.
I was attending my class of Nyāyabodhinī, in the glorious Nyāya-Vaiśeṣika department sitting in the old (1791) Mukhyabhavana of the Sampurnanada Sanskrita University (Varanasi). In the middle of the lesson entered a tiny aged figure, with very bright eyes and shining face.
पूर्वस्मिन् मासे, मृणालकौलमहोदयः संपूर्णानन्दविश्वविद्यालयस्य ३९-तमां संस्कृतां पत्रिकां मह्यं दत्तवान् (अतीव धान्यवादः, मृणाल!) ।
पात्रिकायां भारतीयपण््डितानां संस्कृतसंवादः रसेल(Russell)महोदयस्य शब्दस्वरूपविषयमते संक्षिप्तः । संवाद: शब्दस्य सत्यत्वमिथ्यत्वयोः, संज्ञार्थे, वाक्ये, संबनधे च वर्त्तते स्म ।
शब्दस्य सत्यत्वमिथ्यत्वविषये, अर्थो यदि बहिरवतिष्ठते, तदा वस्त्वेव— इति निरूपितम् (रसेलमहोदयः कदाचित् “नाईव् रीअालिस्ट” (naive realist) इति मह्यं प्रतिभाते, साध्यार्थोपेक्षात्) ।
व्याख्यानं विशुद्धं, रुचिकारं च, न केवलं रसेलमतं निदर्शितमपि तु संस्कृतविवादेष्वनुयोजितं च –इति कारणात् । उदाहरणमिव, चैत्रो वह्णिना क्षेत्रं सिञ्चतीति, अर्थोऽवस्तु, अपितु शब्दरूपः (proposition) अवज्ञेयः । शब्दरूपार्थयोः भेदेन मिथ्यावाक्यावगतिर् सुलभा । तद्विना तु, वह्निणा सिञ्चतीतिवाक्ये योग्यताभवात् वाक्यं किमवगच्छामः ? अनवगते च, केन प्रकारेण मिथ्येति वदेमः ? एवमेव, कथं नैयायोकाः मीमांसकाश्च शब्दनित्यत्वविषये चर्चां कर्तुं शक्नुवन्ति ? यदि शब्दोऽनित्य इतिवाक्यस्यार्थो वस्त्वेव, तर्हि कथं शब्दो नित्य इतिवाक्यमवगम्यते ? रसेलमतः एका एव गतिः इति विद्वांसः मन्यन्ते ।
तत्पश्चात् रसेलमतेन वाचस्पतिमिश्रस्य, शाब्दिकानाम् (इत्युक्ते वैयाकरणानामित्यहं मन्ये) अद्वैतवेदान्तिनां च मतानां भेदो स्फुटीकृतः । रसेलमते बहिरसतः अर्थाः बुद्धावपि नावतिष्टन्ते –इति भेदः । ते तु केवलं बुद्धिविषयाः ।
तत्रभवान् किं किं मन्यते ? रसेलमतं विना किं नैयायिकानां मीमांसकानां मिथः संवादः शक्यो वा न वा ? शक्ये च, कुत्र कुत्र रसेलमतमुपयोजनीयम् ?
प्रचीनजैनदर्शने प्रमाणे द्विविधे, प्रत्यक्षम् परोक्षं च ।
प्रत्यक्षमित्युक्ते किम् ? अन्यदर्शनेषु इन्द्रियसम्यज्ज्ञानमिति । केषुचिद् योगिप्रत्यक्षं स्वसंवेदनं मनसाप्रत्यक्षमपि प्रत्यक्षेऽङ्गीक्रियन्ते । जैनदर्शने
किं प्रामाण्यं स्वतः, परतो वा उत्पद्यते, ज्ञायते च ?
सांख्यानां प्रामाण्याप्रामाण्यौ उभौ स्वतः । नैयायिकानां वैशेषिकानां च प्रामाण्याप्रामाण्यौ उभौ परतः । बौद्धप्रमाणवादिनां प्रामाण्यं परतः, अप्रमाण्यं तु स्वतः । मीमांसकानां तु प्रामाण्यं स्वतः, अप्रमाण्यं च परतः । इति चत्वारः पक्षाः ।
किं वेदाः सकर्तृकाः उत न ? न, कर्त्रस्मरणात्


text:
॥ श्रीसरस्वतीस्तोत्रं अगस्त्यमुनिप्रोक्तम् ॥
श्रीगणेशाय नमः ।
या कुन्देन्दु तुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता
या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना ।
या ब्रह्माच्युतशङ्करप्रभृतिभिर्देवैस्सदा पूजिता
सा मां पातु सरस्वती भगवती निश्शेषजाड्यापहा ॥ १॥
दोर्भिर्युक्ता चतुर्भिं स्फटिकमणिनिभै रक्षमालान्दधाना
हस्तेनैकेन पद्मं सितमपिच शुकं पुस्तकं चापरेण ।
भासा कुन्देन्दुशङ्खस्फटिकमणिनिभा भासमानाऽसमाना
सा मे वाग्देवतेयं निवसतु वदने सर्वदा सुप्रसन्ना ॥ २॥
सुरासुरासेवितपादपङ्कजा करे विराजत्कमनीयपुस्तका ।
विरिञ्चिपत्नी कमलासनस्थिता सरस्वती नृत्यतु वाचि मे सदा ॥ ३॥
सरस्वती सरसिजकेसरप्रभा तपस्विनी सितकमलासनप्रिया ।
घनस्तनी कमलविलोललोचना मनस्विनी भवतु वरप्रसादिनी ॥ ४॥
सरस्वति नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणि ।
विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे सदा ॥ ५॥
सरस्वति नमस्तुभ्यं सर्वदेवि नमो नमः ।
शान्तरूपे शशिधरे सर्वयोगे नमो नमः ॥ ६॥
नित्यानन्दे निराधारे निष्कलायै नमो नमः ।
विद्याधरे विशालाक्षि शुद्धज्ञाने नमो नमः ॥ ७॥
शुद्धस्फटिकरूपायै सूक्ष्मरूपे नमो नमः ।
शब्दब्रह्मि चतुर्हस्ते सर्वसिद्ध्यै नमो नमः ॥ ८॥
मुक्तालङ्कृत सर्वाङ्ग्यै मूलाधारे नमो नमः ।
मूलमन्त्रस्वरूपायै मूलशक्त्यै नमो नमः ॥ ९॥
मनो मणिमहायोगे वागीश्वरि नमो नमः ।
वाग्भ्यै वरदहस्तायै वरदायै नमो नमः ॥ १०॥
वेदायै वेदरूपायै वेदान्तायै नमो नमः ।
गुणदोषविवर्जिन्यै गुणदीप्त्यै नमो नमः ॥ ११॥
सर्वज्ञाने सदानन्दे सर्वरूपे नमो नमः ।
सम्पन्नायै कुमार्यै च सर्वज्ञ ते नमो नमः ॥ १२॥
योगानार्य उमादेव्यै योगानन्दे नमो नमः ।
दिव्यज्ञान त्रिनेत्रायै दिव्यमूर्त्यै नमो नमः ॥ १३॥
अर्धचन्द्रजटाधारि चन्द्रबिम्बे नमो नमः ।
चन्द्रादित्यजटाधारि चन्द्रबिम्बे नमो नमः ॥ १४॥
अणुरूपे महारूपे विश्वरूपे नमो नमः ।
अणिमाद्यष्टसिद्धायै आनन्दायै नमो नमः ॥ १५॥
ज्ञान विज्ञान रूपायै ज्ञानमूर्ते नमो नमः ।
नानाशास्त्र स्वरूपायै नानारूपे नमो नमः ॥ १६॥
पद्मदा पद्मवंशा च पद्मरूपे नमो नमः ।
परमेष्ठ्यै परामूर्त्यै नमस्ते पापनाशिनी ॥ १७॥
महादेव्यै महाकाल्यै महालक्ष्म्यै नमो नमः ।
ब्रह्मविष्णुशिवायै च ब्रह्मनार्यै नमो नमः ॥ १८॥
कमलाकरपुष्पा च कामरूपे नमो नमः ।
कपालि कर्मदीप्तायै कर्मदायै नमो नमः ॥ १९॥
सायं प्रातः पठेन्नित्यं षाण्मासात्सिद्धिरुच्यते ।
चोरव्याघ्रभयं नास्ति पठतां शृण्वतामपि ॥ २०॥
इत्थं सरस्वतीस्तोत्रमगस्त्यमुनिवाचकम् ।
सर्वसिद्धिकरं नॄणां सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २१॥
॥ इत्यगस्तमुनि प्रोक्तं सरस्वतीस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
Proofread by Ravin Bhalekar ravibhalekar@hotmail.com
BACK TO TOP
% Text title : sarasvatI stotram
% File name : sarasvatiAgastya.itx
% itxtitle : sarasvatIstotram (agastyamuniproktam)
% engtitle : sarasvatI stotram (agastya)
% Category : devii, sarasvatI, stotra, agastya
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% SubDeity : sarasvatI
% Texttype : stotra
% Author : agastyamuni
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Proofread by : Ravin Bhalekar ravibhalekar at hotmail.com
% Description-comments : Traditional
% Indexextra : (Agastya)
% Latest update : January 25, 2005, July 16, 2016
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
बङ्गालविभजनम्
क्रि.श.१९०५तमे वर्षे वैस्राय्, गवर्नर् जनरल् लार्ड् कर्जन् च (१८९९-१९०५) वङ्गदेशस्य इत्युक्ते बङ्गालप्रन्तस्य प्रशासनात्मक्मिकायाः सौकर्यर्थे द्विधाविभागः भवेत् इति आदिष्टवन्तौ । कारणं तु बृहत्प्रदेशस्य वङ्गदेशस्य जनसङ्ख्या अधिका आसीत् । बङ्गालस्य हिन्दुपण्डितानां प्रभावः राष्ट्रस्य प्रान्तीयस्य च राजकीये तेषां प्राबल्यम् आसीत् । अतः ब्रिटिष् सर्वकरेण समग्रः बङ्गालः वङ्गः भङ्गः च इति द्विधा विभक्तः । अस्सामस्य पूर्वबङ्गालस्य च डाका राजधानी, पश्चिमबङ्गालस्य कल्कत्ता (आधुनिका कोल्कता) राजधानी अभवताम् । अविचार्य वङ्गभङ्गस्य कारणेण बङ्गालीयाः कोपाविष्टाः । आङ्ग्लसर्वकारः भारतीयानाम् अनुमतिं न अभिप्रायमपि न आपृच्छत् । एतत् आङ्ग्लानां विभजनं प्रशासनम् इति तन्त्रानुगुणमेवास्ति इति ज्ञात्वा जनाः आन्दोलनम् प्रारभन्त । पत्रिकाः विरुध्य लेखान् प्रकाशितवत्यः । ततदन्तरं भारतीयकाङ्ग्रेस् स्वदेशीयम् आक्रोशं आरभ्य ब्रिटिष् पदार्थानां निर्बन्धम् अघोषयत् । तस्मिन् कालखण्डे रवीन्द्रनाथ ठगोर् महोदयः स्वरचितं गीतं (पुनीतमेतत् वङ्गभूमिः वङ्गजलम्... इत्यर्थे) गायन् जनानां हस्ते राक्षां बन्धयन् नायकः भूत्वा समचरत् । तस्मिन् दिने वङ्गस्य कस्यचिदपि गृहे जुल्लिका न ज्वालिता । भारतीयकाङ्ग्रेस् पक्षस्य नेतृत्वे आरब्धा ब्रिटिश् उत्पादनस्य बहिष्कारान्दोलनं सपलम् अभवत् । एतत् प्रथमस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य अनन्तरं सम्भूतम् अतिबृहत् विरोध्यान्दोलनम् । अनेन आङ्ग्लविरोधस्य सर्वशक्तीः एकपदे एव आङ्ग्लेषु प्रयुक्तमिव अभवत् । काश्चन विस्फोटकस्य घाटनाः अभवन् । मुस्लिमानां कश्चिन्नियोगः वैसराय् लार्ड् मिण्टो (क्रि.श.१९०५ - १०) इत्येनं दृष्ट्वा अग्रे सम्भाव्यमानस्य सांविधानिकप्रगतेः विषये मुसल्मानजनानां विशेशानुकूल्यं प्रकल्पयितुं प्रार्थनाम् अकुर्वन् ।


text:
सदस्यः:Pranathi A Udupa/प्रयोगपृष्ठम्5
एलगि
एलगिरिपर्वताः
समुद्रस्तरतः ३५०० पादोन्नते स्थितं गिरिधाम एतत् । ग्रीष्मसमये अतीव हितकरम् अस्ति । पर्वतस्यास्य विस्तारः ३० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः । सर्वत्र सुन्दरं वनमस्ति । वर्षे कदापि उष्णता ३० सेल्सियसतः अधिका न भवति । पर्वतारोहणाय मार्गे १३ वक्रगतिमार्गाः भवन्ति । १५ कि.मी.मितः मार्गः चारणाय अपि अत्तीवोत्तमः अस्ति । सदा प्रकृतिवैभवम् अत्र द्र्ष्टुं शक्नुमः । वसतिकृते अतिथिगृहाणि सन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
वाणियम्बाडितः १६. कि.मी । जोलारपेटेतः ५ कि.मी । बेङ्गळूरुतः १८० कि.मी. राष्ट्रियराजमार्गेः एन् .एच्. ७ तः कृष्णगिरिपर्यन्तम् । अनन्तरं राष्ट्रियराजमार्गे एन् एच् ४६ तः चैन्नै मार्गे ।
can't use in sandboxतमिळ्नाडुराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि]] can't use in sandboxतमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] can't use in sandboxसर्वे अपूर्णलेखाः]]
can't use in sandboxसारमञ्जूषा योजनीया]]


text:
पञ्चतन्त्रपठनावसरे केचन प्रश्नाः उद्भवन्ति --
(१) राज्ञा अमरशक्तिना त्रयः विवेकरहिताः पुत्राः बुद्धिप्रकाशनार्थं विष्णुशर्मणे ब्राह्मणाय समर्पिताः। तस्य च ब्राह्मणस्य सिंहनादः -- एतान् मासषट्केन नीतिशास्त्रज्ञान् करोमि -- इति। किन्तु २४० पुटैः लघ्वाकारवान् अयं ग्रन्थः। अस्माभिः प्रतिदिनं पुटद्वयमात्रं पठित्वा मासषट्केन संपूर्णं ग्रन्थं पठितुं शक्यते। आदिनं विष्णुशर्मणा विवेकरहितबुद्धिप्रकाशाय किं वा कृतम्?
(२) पञ्चतन्त्रकं नाम नीतिशास्त्रं बालावबोधनार्थं भूतले प्रवृत्तम्। बालाः शास्त्रविमुखाः स्युः, अल्पवयस्काः वा। ग्रन्थेऽस्मिन् मुख्यपात्राणि बहुधा वनजन्तवः। अल्पवयस्काः यदा पठन्ति, अनेन रुचिवर्धनेन अवधानं सुस्थिरं भवति। अतः बालाः नाम अल्पवयस्काः एव। किन्तु, सुभाषितानि नैकाने दृश्यन्ते ग्रन्थेऽस्मिन्। अवश्यम् शास्त्रविमुखानां विवेकरहितानाम् अल्पवयस्कानां सुभाषिताध्ययने रुचिः न स्यात्। अतः बालाः नाम अल्पवयस्काः नैव। कथं वा समाधानप्राप्तिः?
भवन्तः पठितारः कृपया स्वाभिप्रायं प्रकटीकुर्वन्तु।


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.८२
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.८२ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
चक्षुषः पिता मनसा हि धीरो घृतमेने अजनन्नन्नमाने । यदेदन्ता अददृहन्त पूर्व आदिद्द्यावापृथिवी अप्रथेताम् ॥१॥ विश्वकर्मा विमना आद्विहाया धाता विधाता परमोत संदृक् । तेषामिष्टानि समिषा मदन्ति यत्रा सप्तऋषीन्पर एकमाहुः ॥२॥ यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा । यो देवानां नामधा एक एव तं सम्प्रश्नं भुवना यन्त्यन्या ॥३॥ त आयजन्त द्रविणं समस्मा ऋषयः पूर्वे जरितारो न भूना । असूर्ते सूर्ते रजसि निषत्ते ये भूतानि समकृण्वन्निमानि ॥४॥ परो दिवा पर एना पृथिव्या परो देवेभिरसुरैर्यदस्ति । कं स्विद्गर्भं प्रथमं दध्र आपो यत्र देवाः समपश्यन्त विश्वे ॥५॥ तमिद्गर्भं प्रथमं दध्र आपो यत्र देवाः समगच्छन्त विश्वे । अजस्य नाभावध्येकमर्पितं यस्मिन्विश्वानि भुवनानि तस्थुः ॥६॥ न तं विदाथ य इमा जजानान्यद्युष्माकमन्तरं बभूव । नीहारेण प्रावृता जल्प्या चासुतृप उक्थशासश्चरन्ति ॥७॥


text:
सूत्र ९
अन्यथानुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात् ॥९॥
अन्यथानुमितौ च जशक्तिवियोगात् ।
अथापि स्यादन्यथा वयमनुमिमीमहे यथा नायमनन्तरो दोष: प्रसज्येत ।
न हयनपेषस्वभावा: कूटस्थाश्चास्माभिर्गुणा अभ्युपगम्यन्ते प्रमाणाभावात् ।
कार्यवशेन तु गुणानां स्वभावोऽभ्य्पगम्यते यथा यथा कार्योत्पाद उपपद्यते तथा तथैतेषां स्वभावोऽभ्युपगम्यते ।
चलं गुणवृत्तमिति चास्त्यभ्युपगम ।
तस्मात्साम्यावस्थायामपि वैषम्योपगमयोग्या एव गुणा अवतिष्ठन्त इति ।
एवमपि प्रधानस्य ज्ञशक्तिवियोगाद्रचनानुपपत्त्यादय: पूर्वोक्ता दोषास्तदवस्था एव ।
ज्ञशक्तिमपि त्वनुमिमान: प्रतिंवादित्वान्निवर्तेत ।
चेतनमेकमनेकप्रपञ्चस्य जगत उपाद्यनमिति ब्रम्हावादप्रसङ्गात् ।
वैषम्योपगमयोग्या अपि गुणा: साम्यावस्थायां निमित्ताभावान्नैव वैषम्यं भजेरन् ।
भजमाना वा निमित्ताभावाविशेषात्सर्वदैव वैषम्यं भजेरन्निति प्रसज्यत एवायमनन्तरोऽपि दोष: ॥९॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सर्वस्मिन् अपि क्षेत्रे, आचार्येण नीयमानस्य वटोः चिन्ता अकार्या। तदभावे "टीका गुरूणां गुरुः" इत्यादिन्यायद्वारा गुरुम् अन्विषति सत्यपि, यथाशक्ति अग्रे सरणीयम्। तत्र तु टीका अनुवादः वा महते लाभाय भवति। तथापि क्वचित् सन्देहो विद्यते। पञ्चतन्त्रे कथामुखे पुत्रबुद्धिप्रकाशाय अमरशक्तिः सचिवान् आदिशति। तत्र सुभाषितम् अयं विद्यते --
किं तया क्रियते धेन्वा या न सूते न दुग्धदा ।
कोऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान्न भक्तिमान् ॥
या धेनुः माता न भवति, न वा दुग्धं वितरति, तस्याः न किञ्चित् अपि प्रयोजनम्। तथैव जननमात्रेण कस्याश्चित् व्यक्तेः न किञ्चित् अपि प्रयोजनम्। अतः सर्वेणपि विद्वता भवितव्यं, सर्वेणापि भक्तिमता भवितव्यम् इति भावः।
अत्र भक्तिः का इति प्रश्नः उदेति। क्वचित् अनुवादकेन न कोऽपि विशिष्टार्थः सूचितः। किन्तु, सामान्यार्थः अस्थाने इति भाति। केनचन टीकाकारेण विनयार्थः सूचितः। विद्वान् विनयवान् भवेत् इति भावार्थः।
किन्तु सः एव अर्थः अभिप्रेतः सुभाषितकारेण? सौन्दर्यलहर्यां द्वितीयश्लोके -- विधिं भजति -- इति। तत्र आनन्दलहरीटीका -- विधिं भजति करोति -- इति स्पष्टीकरोति। अत्रापि किं सः भावः स्वीकारयोग्यः? सर्वेणापि विद्या संपादनीया, पुनश्च सा प्रयोक्तव्या इति? अयमर्थः उचितः इति भाति। किन्तु सुभाषितकाराभावे सूक्ष्मेक्षिकापरीक्षा दुःशक्या। ऊहा इयम् उचितम् अनुचितं वा स्यात्। न्यूनातिन्यूनं सुभाषितपठनेन ईदृशी चर्चा प्रवर्तेत। सुखमयं च जीवनं यापितं भवति।