text:
सूत्रच्छेद:
शेषे - सप्तम्येकवचनम् , प्रथमः - प्रथमैकवचनम्
अधिकार:
आकडारात् एका संज्ञा [1|4|1
]
सम्पूर्णसूत्रम्
शेषे उपपदे समानाधिकरणे स्थानिनि अपि प्रथम:
सूत्रार्थ:
यत्र युष्मद्-शब्दम् अस्मद्-शब्दं च विहाय अन्यशब्देन लकारेण च समानः पदार्थः विवक्ष्यते, तत्र प्रथमपुरुषस्य प्रत्ययाः भवन्ति ।
तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः 1|4|101
अनेन सूत्रेण केषाञ्चन तिङ्-प्रत्ययानाम् "प्रथम"संज्ञा भवति । वर्तमानसूत्रेण एतेषाम् प्रथम-संज्ञकानाम् तिङ्-प्रत्ययानाम् प्रयोगः कुत्र भवति तस्मिन् विषये सिद्धान्तः प्रोक्तः अस्ति ।
"शेषे" इत्युक्ते यत् पूर्वम् न उक्तम् तत् । युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः 1|4|105
इत्यनेन युष्मद्-शब्दस्य विषये मध्यमपुरुषः उक्तः अस्ति, तथा च अस्मद्युत्तमः 1|4|107
इत्यनेन अस्मद्-शब्दस्य विषये उत्तमपुरुषः उक्तः अस्ति । अतः एतौ शब्दौ विहाय अन्येषाम् शब्दानाम् लकारेण सह सामानाधिकरण्ये प्रथमपुरुषस्य प्रत्ययाः भवन्ति ।
उदाहरणानि एतादृशानि -
1. "सः पठति" अस्मिन् वाक्ये "सः" तथा "पठति" उभयोः शब्दयोः कर्तुः निर्देशः क्रियते । अतः अत्र युष्मद्-उपपदस्य अस्मद्-उपपदस्य च प्रयोगः न कृतः अस्ति । अत्र तद्-शब्दस्य प्रयोगः क्रियते, तस्य लकारस्य च सामानाधिकरण्यम् अस्ति । अतः अत्र प्रथमपुरुषस्य प्रत्ययस्य प्रयोगः क्रियते ।
2. "किमर्थम् पठति" अस्मिन् वाक्ये युष्मद्-उपपदस्य अस्मद्-उपपदस्य च प्रयोगः न कृतः अस्ति । अतः अत्र प्रथमपुरुषस्य प्रत्ययस्य प्रयोगः क्रियते । (अत्र कस्य विवक्षा अस्ति इति यद्यपि स्पष्टं नास्ति तथापि युष्मद्-अस्मद्-भिन्नस्य शब्दस्य विवक्षा अस्ति एतत् ज्ञानम् प्रथमपुरुषस्य प्रत्ययस्य प्रयोगं कर्तुम् पर्याप्तम् अस्ति ।)
3. "अहं तम् पश्यामि" अस्मिन् वाक्ये "तम्" इति युष्मद्-अस्मद्-भिन्नस्य उपदपस्य , लकारस्य च सामानाधिकरण्यम् नास्ति, यतः अत्र "तम्" इत्यनेन कर्म निर्दिश्यते, लकारेण च कर्ता निर्दिश्यते । अतः अत्र तिङ्-प्रत्ययस्य प्रथमपुरुषवाची प्रत्ययः न भवति ।
4. "मया सः दृश्यते" अस्मिन् वाक्ये "सः" इत्यनेन कर्मपदम् निर्दिश्यते, तथा "दृश्यते" इत्यनेन तिङन्तपदेन अपि कर्मपदम् निर्दिश्यते । अतः अत्र प्रथमपुरुषसंज्ञकस्य तिङ्-प्रत्ययस्य प्रयोगः भवति ।
ज्ञातव्यम् - "भवान्" शब्दस्य योगे अपि युष्मद्/अस्मद्-भिन्नत्वात् प्रथमपुरुषस्यैव प्रत्ययाः प्रयोक्तव्याः ।
One-line meaning in English
Where a form of the word other than अस्मद् or युष्मद् shows the same substance which is shown by the लकार, there the तिङन्तपद must be expressed using the प्रथमपुरुष प्रत्ययाs.
काशिकावृत्तिः
शेषः इति मध्यमौत्तमविषयादन्य उच्यते। यत्र युष्मदस्मदी समनाधिकरणे उपपदे न स्तः, तत्र शेषे प्रथमपुरुषो भवति। पचति। पचतः। पचन्ति।
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
उपपद इति निवृतम्। शेष इति विषयसप्तमी, न पुनः परत इति तदाह--शेष इति। मध्यमोतमविषयादन्य उच्यत इति। अन्यो विषय इत्यर्थः। यत्र युष्मदस्मदी समानाधिकरणे न स्तस्तत्र शेष इत्यनेन युष्मदस्मदोरभावः शेषः, न पुनरन्यसद्भाव इति दर्शयति। किं सिद्धं भवति? त्वं च देवदतश्च पचथः, अहं च देवदतश्च पचावः, त्वं चाहं च देवदतश्च पचाम इति। अत्र यद्यपि युष्मदस्मदोरन्यस्य च यः समुदायः स युष्मदस्मद्भ्यामन्यः, तथापि युष्मदस्मदी तावत्स्त इति तत्सद्भावनिमिते स्यादेव प्रथमः। यदाह--तत्र युष्मदन्येषु प्रथमप्रतिषेधः शेषत्वादिति॥
सिद्धान्तकौमुदी
मध्यमोत्तमयोरविषये प्रथमः स्यात् । 1 भू सत्तायाम्
॥ कर्तृविवक्षायां भू ति इति स्थिते ॥
शेषे। उक्तान्मध्यमोत्तमविषयादन्यः शेषः। तदाह--मध्यमोत्तमयोरविषय #इति। `त्वमहं च पचाव` इत्यत्र तु परत्वादुत्तमपुरुष एव न तु मध्यमः। `देवदत्तस्त्वं च पचथ` इत्यत्रापि न प्रथमपुरुषः, युष्मदस्सत्वेन शेषत्वाऽभावादित्यलम्। भू सत्तायामिति। `वर्तते` इति शेषः। भ्वादिगणे प्रथमो धातुरयम्। तत्र `भू`इत्येव गणे पाठः। अर्थनिर्देशस्त्वाधुनिक इति वक्ष्यते। यद्यपि सत्ता जातिः, न क्रिया, तथापि आत्मधारणं सत्तेत्युच्यते। स्वरूपेणाऽवस्थानमिति यावत्। कर्तृविवक्षायामिति। वर्तमानसत्तावृत्तेर्भूधातोः कर्तरि लटि आत्मनेपदनिमित्तहीनतया परस्मैपदे तिबादिनवके तत्रापि युष्मदस्मत्सामानाधिकरण्याऽभावात् प्रथमपुरुषत्रिके, तत्रापि कर्तुरेवकत्वविवक्षायां तिपि सति, भू-ति इति स्थिते प्रक्रिया वक्ष्यत इत्यर्थः।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
मध्यमोत्तमयोरविषये प्रथमः स्यात्। भू ति इति जाते॥
महाभाष्यम्
शेषे प्रथमः किमर्थमिदमुच्यते ? युष्मदस्मच्छेषवचनं नियमार्थम् ।। 1 ।। नियमार्थोऽयमारम्भः ।। अथैतस्मिन्नियमार्थे विज्ञायमाने किमयमुपपदनियमः-युष्मदि मध्यम एव, अस्मद्युत्तम एव । आहोस्वित्पुरुषनियमः ‐ युष्मद्येव मध्यमः, अस्मद्येवोत्तम इति ? किं चातः ? यदि पुरुषनियमः शेषग्रहणं कर्तव्यं शेषे प्रथमः इति । किं कारणम् ? मध्यमोत्तमौ नियतौ, युष्मदस्मदी अनियते, तत्र प्रथमोऽपि प्राप्नोति । तत्र शेषग्रहणं कर्तव्यं प्रथमनियमार्थम्-शेष एव प्रथमो भवति नान्यत्रेति । अथाप्युपपदनियमः, एवमपि शेषग्रहणं कर्तव्यं शेषे प्रथमः इति । युष्मदस्मदी नियते, मध्यमोत्तमावनियतौ, तौ शेषेऽपि प्राप्नुतः । तत्र शेषग्रहणं कर्तव्यं शेषनियमार्थं ‐ शेषे प्रथम एव भवति नान्य इति । उपपदनियमे शेषग्रहणं शक्यमकर्तुम् । कथम् ? युष्मदस्मदी नियते, मध्यमोत्तमावनियतौ, तौ शेषेऽपि प्राप्नुतः । ततो वक्ष्यामि प्रथमो भवतीति । तन्नियमार्थं भविष्यति ‐ यत्र प्रथमश्चाऽन्यश्च प्राप्नोति तत्र प्रथम एव भवतीति । तत्र युष्मदस्मदन्येषु प्रथमस्य प्रतिषेधः शेषत्वात् ।। 2 ।। तत्र युष्मदस्मदन्येषु प्रथमस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । त्वं च देवदत्तश्च पचथः । अहं च देवदत्तश्च पचावः किं कारणम् ? शेषत्वात् । शेषे प्रथमः इति प्रथमः प्राप्नोति । सिद्धं तु युष्मदस्मदोः प्रतिषेधात् ।। 3 ।। सिद्धमेतत् । कथम् ? युष्मदस्मदोः प्रतिषेधात् । शेषे प्रथमः युष्मदस्मदोर्नेति वक्तव्यम् । युष्मदि मध्यमादस्मद्युत्तमो विप्रतिषेधेन ।। 4 ।। युष्मदि मध्यमादस्मद्युत्तम इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन । युष्मदि मध्यम इत्यस्यावकाशः ‐ त्वं पचसि । अस्मद्युत्तम इत्यस्यावकाशः ‐ अहं पचामि । इहोभयं प्राप्नोति ‐ त्वं चाहं च पचावः । अस्मद्युत्तमः इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन । स तर्हि विप्रतिषेधो वक्तव्यः ? न वक्तव्यः । त्यदादीनां यद्यत्परं तत्तच्छिष्यते इत्येवमस्मदः शेषो भविष्यति । तत्राऽस्मद्युत्तमः इत्येव सिद्धम् । अनेकशेषभावार्थं तु ।। 5 ।। अनेकशेषभावार्थं तु स विप्रतिषेधो वक्तव्यः। यदा चैकशेषो न । कदा चैकशेषो न ? सहविवक्षायामेकशेषः, यदा न सहविवक्षा तदैकशेषो नास्ति । न वा युष्मदस्मदोरनेकशेषभावात्तदधिकरणानामप्यनेकशेषभावादविप्रतिषेधः ।। 6 ।। न वाऽर्थो विप्रतिषेधेन । किं कारणम् ? युष्मदस्मदोरनेकशेषभावात् तदधिकरणानामपि ‐ युष्मदस्मदधिकरणानामप्येकशेषेण न भवितव्यम् । त्वं चाहं च पचसि च पचामि चेति । क्रियापृथक्त्वे च द्रव्यपृथक्त्वदर्शनमनुमानमुत्तरत्राऽनेकशेषभावस्य ।। 7 ।। क्रियापृथक्त्वे च द्रव्यपृथक्त्वं दृश्यते । तद्यथा, ‐ पचसि पचामि च त्वं चाहं चेति । तदनुमानमुत्तरयोरपि क्रिययोरेकशेषो न भवतीति । एवं च कृत्वा सोऽप्यदोषो भवति यदुक्तं तत्र युष्मदस्मदन्येषु प्रथमप्रतिषेधः शेषत्वादिति । तत्रापि ह्येवं भवितव्यम् ‐ त्वं च देवदत्तश्च पचसि पचति च । अहं च देवदत्तश्च पचामि पचति चेति । यत्तावदुच्यते ‐ न वा युष्मदस्मदोरनेकशेषभावात्तदधिकरणानामप्यनेकशेषभावादविप्रतिषेध इति, दृश्यते हि युष्मदस्मदोश्चाऽनेकशेषस्तदधिकरणानां चैकशेषः । तद्यथा, ‐ त्वं चाहं च वृत्रहन्नुभौ संप्रयुज्यावहा इति । यदप्युच्यते ‐ क्रियापृथक्त्वे च द्रव्यपृथक्त्वदर्शनमनुमानमुत्तरत्राऽनेकशेषभावस्येति, क्रियापृथक्त्वे स्वल्वपि द्रव्यैकशेषो भवतीति दृश्यते । तद्यथा, ‐ अक्षाः भज्यन्तां दीव्यन्तामिति । एवं च कृत्वा सोऽपि दोषो भवति यदुक्तं ‐ तत्र युष्मदस्मदन्येषु प्रथमप्रतिषेधः शेषत्वादिति । नैष दोषः । परिहृतमेतत् सिद्धं तु युष्मदस्मदोः प्रतिषेधादिति । स तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः ? न वक्तव्यः । शेषे प्रथमो विधीयते, न हि शेषश्चाऽन्यश्च शेषग्रहणेन गृह्यते । भवेत्, प्रथमो न स्यात्, मध्यमोत्तमावपि न प्राप्नुतः । किं कारणम् ? युष्मदस्मदोरुपपदयोर्मध्यमोत्तमावुच्येते, न च युष्मदस्मदी अन्यश्च युष्मदस्मद्ग्रहणेन गृह्यते । यदत्र युष्मद्यच्चाऽस्मत्तदाश्रयौ मध्यमोत्तमौ भविष्यतः । यथैव तर्हि यदत्र युष्मद्यच्चाऽस्मत्तदाश्रयौ मध्यमोत्तमौ भवतः, एवं योऽत्र शेषस्तदाश्रयः प्रथमः प्राप्नोति । एवं तर्हि शेष उपपदे प्रथमो विधीयते । उपोच्चारि पदमुपपदम् । यच्चाऽत्रोपोच्चारि, न स शेषः, यश्च शेषः, न तदुपोच्चारि । भवेत् प्रथमो न स्यात्, मध्यमोत्तमावपि न प्राप्नुतः । किं कारणम् ? युष्मदस्मदोरुपपदयोर्मध्यमोत्तमावुच्येते । उपोच्चारि पदमुपपदम्, यच्चाऽत्रोपोच्चारि, न ते युष्मदस्मदी, ये च युष्मदस्मदी, न तदुपोच्चारि । एवं तर्हि शेषेण सामानाधिकरण्ये प्रथमो विधीयते, न चाऽत्र शेषेणैव सामानाधिकरण्यम् । भवेत् प्रथमो न स्यात्, मध्यमोत्तमावपि न प्राप्नुतः । किं कारणम् ? युष्मदस्मद्भ्यां सामानाधिकरण्ये मध्यमोत्तमावुच्येते, न चाऽत्र युष्मदस्मद्भ्यामेव सामानाधिकरण्यम् । एवं तर्हि त्यदादीनि सर्वैनित्यम् 1|2|72
इत्येवमत्र युष्मदस्मदोः शेषो भविष्यति । तत्र युष्मदि मध्यमोऽस्मद्युत्तम इत्येव सिद्धम् । न सिध्यति । स्थानिन्यपीति प्रथमः प्राप्नोति ।। त्यदादीनां खल्वपि यद्यत्परं तत्तच्छिष्यते इति यदा भवतः शेषस्तदाश्रयः प्रथमः प्राप्नोति । युष्मदि मध्यमोऽस्मद्युत्तम इत्येवोच्यते । ताविह न प्राप्नुतः ‐ परमत्वं पचसि, परमाऽहं पचामीति । तदन्तविधिना। भविष्यति । इहापि तर्हि तदन्तविधिना प्राप्नुतः ‐ अतित्वं पचति, अत्यहं पचतीति । ये चाऽप्येते समानाधिकरणवृत्तयस्तद्धित्तास्तत्र च मध्यमोत्तमौ न प्राप्नुतः ‐ त्वत्तरः पचसि, मत्तरः पचामीति । त्वद्रूपः पचसि, मद्रूपः पचामीति । त्वत्कल्पः पचसि, मत्कल्पः पचामीति ।। एवं तर्हि युष्मदस्मद्वतीत्येवं भविष्यति । इहापि तर्हि प्राप्नुतः-अतित्वं पचति, अत्यहं पचतीति । एवं तर्हि युष्मदि साधने अस्मदि साधने इत्येवं भविष्यति । एवं च कृत्वा सोऽप्यदोषो भवति, यदुक्तं ‐ -तत्र युष्मदस्मदन्येषु प्रथमप्रतिषेधः शेषत्वादिति ।। अथवा प्रथमः उत्सर्गः करिष्यते।तस्य युष्मदस्मदोरुपपदयोर्मध्यमोत्तमावपवादौ भविष्यतः । तत्र युष्मद्गन्धश्चाऽस्माद्गन्धश्चास्तीति कृत्वा मध्यमोत्तमौ भविष्यतः । अथेह कथं भवितव्यम् ‐ अत्वं त्वं संपद्यते इति त्वद्भवति मद्भवतीति। आहोस्वित्त्वद्भवसि मद्भवामीति ? त्वद्भवति मद्भवतीत्येवं भवितव्यम् । मध्यमोत्तमौ कस्मान्न भवतः ? गौणमुख्ययोर्मुख्ये संप्रत्ययो भवति । तद्यथा, ‐ गौरनुबन्ध्योऽजोऽग्नीषोमीयः इति न वाहीकोऽनुबध्यते । कथं तर्हि वाहीके वृद्ध्यात्वे भवतः ‐ गौर्वाहीकस्तष्ठति गामानयेति ? अर्थाश्रय एतदेवं भवति । यद्धि शब्दाश्रयं शब्दमात्रे तद्भवति । शब्दाश्रये च वृद्ध्यात्वे ।। 104-106-107 ।।


c: text/html

text:
क्रिकेट्-क्रीडा
-
-
- क्वचित् कश्चित् क्षेप्ता कुहचन वरोधाऽवनपरः
- कुतोऽप्यागोप्तारोऽपरत उदस्तार इतरे ।
- चतुष्कैः षट्कैर्वा लकुट-हननैः कन्दुकमरं
- ‘क्रिकेटं’ क्रीडन्तः कमिह सुखयन्ते नहि चिरम् ॥
-
अन्तर्विषयाः
- १ ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः (काष्ठपट्टिकाकन्दुकक्रीडा)
- २ क्रिकेट्क्रीडाङ्गणं क्रीडोपकरणानि च
- ३ क्रिकेट्क्रीडकाः तेषां नियमाश्च
- ४ क्रीडाविधयः नियमाः
- ५ क्रिकेट्सम्बद्धाः केचन विशिष्टा निर्देशाः शब्दाश्च
- ६ आधारः
- ७ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः (काष्ठपट्टिकाकन्दुकक्रीडा)[सम्पादयतु]
क्रिकेट्(Cricket)-क्रीडाया जन्म प्रायेण षडशतवर्षेभ्यः पूर्वम् अभूत् । इंग्लेण्डस्थे एडवर्ड प्रथमस्यैकस्मात् संग्रहात् प्राप्ताया दैनन्दिन्या इदम् अवगम्यते यत् क्रिकेटस्य सर्वतः प्रथमं क्रीडनं केण्टस्थिते निवेण्डने त्रयोदश्यां शत्यां समपद्यत इति । आक्स्फोर्ड्-पुस्तकालयस्य भित्तौ एकं चित्रम् आचित्रितं विद्यते यस्मिन् द्वौ क्रिस्तधर्मगुरू क्रिकेटं क्रीडमानौ चित्रितौ स्तः । एताभ्याम् अपि अस्याः क्रीडायाः प्रारम्भविषये ज्ञातुं शक्यते ।
एका सारसम्पन्ना गदासदृशी यष्टिः ‘क्रिक’ कथ्यते । तदानीं तस्यां यष्टेः अथवा यष्टित्रयस्य (विकेटस्य)प्रयोगो न अभवत्, एकः लधुगर्तकः भूमौ खन्यते स्म तथा कान्दुकिकः कन्दुकं तस्मिन् गर्ते पातयितुं प्रयतते स्म । पूर्वं क्रीडकः कन्दुकं ताडयति स्म तथाऽपरः कश्चन क्रीडकः तं कन्दुकं निगृह्णाति स्म। निगृहीते सति कन्दुके प्रथमः निर्गतः (आउट) मन्यते स्म । ततः परं गर्तस्य स्थाने चिह्नावगमाय यष्टित्रय्याः प्रयोगः आरब्धः ।
अस्य चतुः शतवर्षाणामानन्तर्येण क्रिकेट्-क्रीडायाः रूपं साम्प्रदायिकरूपेण साम्यं धारयत् प्रारभत । क्रीडने गर्तं परित्यज्य यष्टिद्वयं निखाय तदुपरि ६ इंचमितं प्रतिभूरूपेण यष्टिखण्डमेकं (गुल्लीं) संस्थाप्य खेलनम् आरब्धम् । क्रीडकः कन्दुकम् उपरि उत्थाप्य साम्प्रतमिव न अक्षिपत । तदानीं तु कन्दुकः हस्तं नीचैः नीत्वा क्षित्यते स्म । क्रिक-यष्टेः स्थानं (बैट-बल्ले)-यष्टिकया गृहीतम् । अस्या यष्टिकाया अधोभागः मनाग् वलितः अभवद् येन क्रीडार्थी कन्दुकं ताडयितुं प्राभवत् । तदा धावनसंख्या(रन्) कस्मिंश्चित् फलके चिह्ननिर्मित्या लिख्यते स्म ।
सन् १७७५ तमे वत्सरे अस्मिन् एकं विशिष्टं परिवर्तनम् अभूत् । स्थितिः इयम् आसीद् यत् 'कण्ट्-हेम्बलडन्’योः मध्ये काचन प्रतियोगिता प्राचलत् । तत्र हैम्बलडनाय जेतुं १४ धावनानि अपेक्षितानि आसन् तथा तस्य एकः क्रीडकः खेलने अवाशिष्यत । केण्टस्तं निर्गमयितुं बहु प्रयतितवान् परं कन्दुकः उभयोः अपि यष्टिकयोः मध्यात् निर्गच्छति स्म । स च कथमपि बहिर्गतः नाभूत् । केन्टस्य क्रीडका अतीव खिन्ना अभवः तथा तैः अस्मिन् विषये निर्णायका निवेदिताः । तदा द्वयोः यष्टिकयोः मध्ये अन्या अपि एका यष्टिः आरोपिता । इदमम् एव यष्टित्रयम् अधुना 'विकेट्’नाम्ना ख्यातम् अस्ति ।
प्रायः ५० वर्षपर्यन्तं कन्दुकक्षेपणाय हस्तम् अधः विधाय एव क्रीड्यते स्म । परम् एकेन कान्दुकिकेन उच्चैः हस्तं भ्रामयित्वा कन्दुकः क्षिप्तो येन ताडनयष्टि(बल्ला)धारी निर्गतिं प्राप्नोत् । ततः आरभ्य सैव परम्परा प्रचलिता या अद्यापि प्रवर्तते । अस्या एकं विशिष्टं कारणम् इदम् आसीद् यद यद् दलम् उच्चैः हस्तं भ्रामयित्वा कन्दुकं प्राक्षिपत तद् नीचैः हस्तं परिभ्राम्य क्षेपकानां दलम् अजयत् । एवं प्रकारोऽयं लोकप्रियतां प्राप्नोत् ।
यदा क्रीडाक्षेत्रं समभवत् तदा कान्दुकिकेन करभ्रामणपूर्वकं कन्दुके प्रक्षिप्ते सति धावनस्थल्यां (पिच् मध्ये) गर्तानां कारणात् तथा ततः सङ्घट्टय कन्दुकस्य उच्छलनाद भूयांस आघाताः भवन्ति स्म । ततः क्रीडकं सुरक्षयितुं पादाच्छादकयोः (लैग्गार्ड) हस्ताच्छादकयोः (दस्ताने)श्च प्रयोगः स्वीकृतः । इत्थं निरन्तरम् उन्नतिं लभमाना क्रीडा इयम् अधुना अतीव लोकरञ्जनी संवृत्ता । जनानां तु इयं धारणा अस्ति यद् 'मार्गे यत्र द्वौ पन्थानौ विभक्तौ भवतः तत्र च सूचनाफलके च एकतः स्वर्गं गमनाय अपरतः च क्रिकेट्स्पर्धास्थले गमनाय पथोः सूचना भवेत् तर्हि स्वर्गमार्गं परित्यज्य सर्वेऽपि क्रिकेट्-क्रीडास्थलीमेव गन्तुं चेष्टन्ते स्वर्गमार्गे नैवेति ।’
भारते अस्याः क्रीडायाः साम्प्रतिकरूपेण क्रीडनं व्यापाराय समागतानां वैदेशिकानाम् आगमनात् परं प्रवृत्तम् । ‘ईस्ट-इण्डिया-कम्पनी’ यदा अत्र प्रभुत्वम् अस्थापयत् तदा तस्याः बहवः सैनिकाः यत्र तत्र सम्भूय 'काष्ठपट्टिकाकन्दुकक्रीडां’ कुर्वन्ति स्म । प्राचीनाभिलेखेभ्य इदं ज्ञायते यत् सन् १८८३ वत्सरे विशिष्टा आंग्लपदाधिकारिणः भारतस्य राजधान्यां कलकत्तानगर्यां क्रिकेट्क्रीडनं कुर्वन्ति स्म इति ।
क्रिकेट्क्रीडाङ्गणं क्रीडोपकरणानि च[सम्पादयतु]
(क) क्रीडाङ्गणम्[सम्पादयतु]
सर्वप्रथमं ‘क्रिकेट्’ –क्रीडार्थम् एकस्याः अण्डाकारस्य वृत्ताकारस्य वा शाद्वलिताङ्गणस्य आवश्यकता भवति । अस्य आयाम-विस्तार-व्यासानां विषये नास्ति कश्चन विशिष्टः नियमः । अस्मिन् क्रीडाङ्गण(प्ले ग्राउण्ड)क्षेत्रे स्वल्पानि तृणानि अवश्यं कर्तितानि भवन्ति । उभयतः जवनिका पटो वा निबदघ्यते । पटयोः मध्ये तृणकर्तनपुरस्सरं भूमिः समतला विधीयते । तस्यां 'धावनस्थली’ निर्मियते यत्र कन्दुकप्रक्षेपो भवति । इदमङ्गणं ६ संख्यकाः क्रीड्का एव स्वाधिकारे रक्षन्ति ।
(ख) धावनस्थली रेखाविधानानि च[सम्पादयतु]
धावनस्थल्याः विस्तारः १० फुटमितो भवति । तस्यां २२ गजमितेऽन्तराले यष्टित्रय-द्वितयं (विकेट्द्वयं)समारोप्यते । यष्टित्रयात् चतुःफुटमिता भूमिः अग्रे उभयतः मुच्यते तथा एका रेखा यष्टित्रयस्य रेखायाः स्मानान्तरे क्रुष्यते या 'पौपिंगक्रीज' इत्युच्यते । अस्याम् एव रेखायां स्थित्वा यष्टिताडकः (बल्लेबाज) क्रीडति । यष्टित्रयं मध्याधारीकृत्य एका ऋज्वी रेखा दीयते या मध्ययष्टेः (स्टम्पतः ) उभयतः ५ फुट्दूरे भवति । इत्थं धावनस्थल्याः विस्तारः १० फुट्मितः क्रीयते । अस्याः रेखायाः तथा पौपिंग् क्रीजरेखाया मध्यवर्ति क्षेत्रं यष्टिताडकस्य भवति । यदि सः अस्मात् क्षेत्राद् बहिः गच्छति तथा यष्टिरक्षकः कन्दुकेन काष्ठखण्डं (गिल्लीं) निपातयति तर्हि स निर्गतः क्रियते । कन्दुकक्षेपणाय यष्टिधारकस्य पुरोवर्तिनो यष्टित्रयस्य उभयतः एका तादृशी रेखा कृष्यते यतो मध्ययष्टोर्द्वितीयतटावधिकमन्तरं ४ फुटमितं भवेत् । इत्थम् अस्याः रेखाया आयामः ८ फुट् ८ इंच मितो भवति तथा सर्वतो मध्ये केन्द्रयष्टिः (सेन्टर विकेट) भवति । एतां 'कन्दुक-क्षेपक-रेखां’ (बौलिंग क्रीज) इति कथयन्ति । कन्दुकक्षेपकः अत्रैव स्थित्वा कन्दुकं क्षिपति । रेखायाः उभयभोगयोरेका समकोण लध्वी रेखा भवति ययेदं स्पष्टरूपेण ज्ञायते यदियं कन्दुकक्षेपणरेखा (बौलिंग-क्रीज) विद्यते । कन्दुकक्रीडकेन अनयोः तटयोः दूराद् बहिर्भाग उपस्थाय कन्दुको न क्षेपणीयः । इमौ समकोणौ "रिटर्न-क्रीज" नाम्ना सम्बोध्येते ।
(ग) यष्टित्रयम् (विकेट्)[सम्पादयतु]
यष्टित्रयस्य विस्तारः अधिकाधिकं ६ इंचमितो भवति तदुपरि च द्वौ काष्ठखण्डौ (वेल्स)तथा भूमौ आरोपिताः तिस्रः यष्टयो भवन्ति । एतासाम् उच्चता भूमेः २८ इंचमिता क्रियते यष्टिषु च निहितस्य काष्ठखण्डस्य आयामः ४ ३/८ इंचमितो भवति । काष्ठखण्डस्य स्थापनाय यष्टीनाम् उपरितनः भागो वर्तुलः भवति, अधोभागे च तासाम् आरोपणाय तीक्ष्णता विधीयते । तत्र लोहस्यारग्वधस्य वाऽऽवरणमपि क्रियते येन आरोपणे सारल्यं भवेत् । यष्टीनाम् आयामः ३१ १/२ इंचमितो भवति स च आरोपणात् परं २८ इञ्चमितोऽवशिष्यते । काष्ठखण्डस्थापनाद् यष्टीनाम् औन्नत्यं १/२ इञ्चमितमेव वर्धेत ततोऽधिकं नैव । विकेटस्य स्थानं सदैव यष्टेः २२ गजमिते दूरवर्तिनि स्थले भवति ६ इञ्चमितेनान्तरालेन च तिस्त्रोऽपि यष्टयो निखन्यन्ते । एतासु वामभागयष्टिः पदयष्टिः (लैगस्टम्प्), दक्षभागस्था यष्टिः दूरस्था यष्टिः (आफ स्टम्प) तथा मध्या 'केन्द्रयष्टिः’ (सेन्ट्रल स्टम्प) कथ्यते ।
(घ) काष्ठपट्टिका (बल्ला अथवा बैट्)[सम्पादयतु]
अस्याः पट्टिकाया विस्तारः करस्यामपि स्थितौ ४ १/२ इञ्चतोऽधिको न भवति । आयामः ३८ इंचमितो भारश्च अस्या भिन्न-भिन्नस्थितिकः क्रीडकस्य रुच्यनुसारं स्वक्रियते । यस्यां नमनीयता भवेत् सैव पट्टिका हितावहा भवति यतः कन्दुकोऽनयैव ताड्यते । नवीनायां पट्टिकायामतसीतैलस्य मर्दनम् उचितं मन्यते । एतेन तस्याः सुदृढता वर्धते ताडने च सौविध्यं भवति । अस्या मुष्टिकाभागस्य धारणं द्वाभ्यां हस्ताभ्यां क्रियते, पट्टिकायाः अधोभागः समतमो भवति तस्मिन् भागेऽड्गुल्योऽङ्गुष्ठश्च भवन्ति । वामहस्तेन उपरितनः भागः तथा दक्षहस्तेन तदधोभागो गृह्यते । एवंविधग्रहणेन कन्दुकताडने सारल्यं भवति कन्दुकश्च न उच्छलति ।
(ङ) कन्दुकः(बाल्)[सम्पादयतु]
क्रिकेट्क्रीडायाः कन्दुकः ५ १/२ औसमितभारवान् भवति । वर्तुलता च अस्य ८ १३/१३ इञ्चतः ६ इञ्चावधिका । कन्दुकोपरि चर्मावरणम् आवश्यकम् । अन्तः कठोरतायै किमपि भारवद वस्तु सम्पूर्य तत्स्थाने सुदृढतया सीव्यते ।
क्रिकेट्क्रीडकाः तेषां नियमाश्च[सम्पादयतु]
- (क) क्रीडकसंख्या दलव्यवस्था च अस्यां क्रीडायां दलद्वय भवति । प्रतिदलं ११-११ संख्याकाः क्रीडकाः क्रीडन्ति । तेषु प्रत्येकं दलस्य एकः नायको भूत्वा स्वं स्वं दलं नियन्त्रयति । दलनायकौ सम्भूय क्रीडासमयं निर्णयतः । क्रीडाया नियमानां यथावत् संरक्षणाय द्वौ निर्णायकौ (अम्पायर् )भवतः ययोः निर्णयः द्वयोरपि दलयोः कृते मान्यो भवति । कन्दुकक्षेपणरेखातः कन्दुकक्षेपकं 'गैदबाज' (बौलर्) तथा कन्दुकक्षेपणकार्यं 'गेंदबाजी’ (बौलिंग) इति कथयन्ति । विकेटस्य रक्षणाय स्थितौ कन्दुकताडकौ काष्ठपट्टिकाधरौ 'बल्लेबाज' तयोः क्रियां 'बल्लेबाजी’ति गदन्ति । अन्ये क्रीडकाः क्षेत्ररक्षका: (फील्डर) भवन्ति ।
- (ख) वस्त्रोपवस्त्रे -प्रत्येकं क्रीडार्थी ग्रीष्मतौ श्वेतपादयामं कञ्चुकं च शीतकाले विशिष्य मणिबन्धान्तमूर्णाकञ्चुकं (स्वटेर)पत्रयोजनं भवति । हस्तप्रच्छादने द्विविधे भवतः । प्रथमे करतलम् आच्छादितं भवति द्वितीये च केवलम् अङ्गुल्योङ्गुष्ठश्च आच्छादिता भवन्ति । पादप्रच्छादने गुल्फपर्यन्तं तूलपूरिते मध्ये च स्वल्पाः काष्ठपत्रिकाः भवन्ति । जानुपर्यन्तम् अनयोः प्रलम्बताऽऽघातवारणाय उचिता मन्यते ।
- (घ) उपानद्युगलम् (बूट्स्)
श्वेतवर्णं गुल्फवधिकं तलभागे कीलकजटितं सुदृढं धावने सौविध्यकरम् ऊर्ध्वभागात् सूत्रबद्धम् उपानद्युगलं क्रीडकेन धार्यते ।
- (ङ्) क्षेत्रव्यूहरचना
क्षेत्ररक्षणाय क्षेत्ररक्षका मुख्यत्वेन भिन्न-भिन्नेषु स्थानेषु स्थित्वा क्षेत्रं रक्षन्ति । तदर्थं तेषां स्थाननाम् निर्धारणम् इत्थं विद्यते -
- (१) सिलीमिड आन्
- (२) मिडविकेट्
- (३) मिड-आन्
- (४) लांग-आन्
- (५) स्क्वेयर लैग्
- (६) लैग-स्लिप्
- (७) डीप स्क्वैयर-लैग्
- (८) शार्ट्-लैग्
- (९) लांग -लैग्
- (१०) थर्ड मैन्
- (११) स्लिप्
- (१२) गली पाइण्ट्
- (१३) सिली पाइण्ट्
- (१४) सिली मिड् प्राफ्
- (१५) कवर् पाइण्ट्
- (१६) एक्स्ट्रा कवर्
- (१७) डीप एकस्ट्रा कवर्
- (१८) मिड प्राफ्
- (१९) लांग आफ्
- (२०) विकेट कीपर्
कन्दुकताडकस्य वामभागशालिनीं पुरोवर्तिनीं यष्टित्रयीं प्रति 'आन् साइड' भवति तस्य दक्षभागशालिनीं पुरोवर्तिनीं यष्टिं प्रति च 'आफ् साइड्’ भवति । क्षेत्ररक्षका नायकस्यादेशानुसारं स्वस्वस्थानेषु तिष्ठन्ति ।
क्रीडाविधयः नियमाः[सम्पादयतु]
(क) क्रीडारम्भः[सम्पादयतु]
पूर्वं द्वावपि दलनायकौ क्रीडाङ्गणम् आगत्य मुद्रोत्क्षेपणं कुरुतः यत् कस्य दलं प्रथमं क्रीडिष्यतीति ? टास्-विजेतुः दलनेतुः अयम् अधिकारः भवति यत् सः स्वयं क्रीडेत् अथवा विपक्षदलं पूर्वं क्रीडयेत् । निर्णयानन्तरं क्रीडकदलस्य द्वौ ताडकौ क्षेत्रम् आगत्य यष्टित्रय्या निकटम् उपतिष्ठतः । द्वितीयं दलं च तौ क्रमशः क्रीडयतः । यष्टिरक्षकः (विकेट् कीपर) यष्टित्रय्याः पृष्ठे स्थित्वा कन्दुकम् अवरुणद्धि । अन्ये नव क्षेत्ररक्षकाः क्रीडाङ्गणं परितः कन्दुकम् अवरोद्धुं तथा धावन(रन्)संख्यावृद्धेः अवरोधाय तिष्ठन्ति ।
(ख) बहिर्गतत्वम्[सम्पादयतु]
यदि क्रीडयितृदलस्य कन्दुकक्षेपकः (गदबाज) कन्दुकं यष्टित्रय्या सङ्घट्ट्य काष्ठखण्डं पातयति तदा ताडकः बहिर्गतत्वं भजते । यदि ताडकः कन्दुकताडनसमये तम् उच्चैः उच्छालयेत् तथा विपक्षी क्षेत्रारक्षकः तं निगृह्णीयात् तदा स बहिर्गतः भवति । यदि ताडकस्य पादो दक्षयष्टेः समक्षं भवेदथ च क्षेपकेन क्षिप्तः कन्दुकः तस्य वामं पादं स्पृशति तदापि स निर्गतः मन्यते । इयं स्थितिः पदबाधा (‘लैग बिफोर् विकेट्’ LBW) इति कथ्यते । ताडकः कन्दुकं वेगेन सन्ताडय स्वसमक्षस्थ-यष्टित्रय्या निकटे निशिचतायां रेखायां गच्छति तथा समक्षस्थः अन्यः ताडकः तस्य स्थाने निश्चितरेखायाम् आगच्छति तदा एकं धावनं (रन्)भवति । अनयोः एकोऽपि ताडकः रेखायां नोपयाति तथा विपक्षदलस्य कोऽपि क्षेत्ररक्षकः कन्दुकं यष्टिरक्षकस्य निकटे प्रक्षिपदेथ च स हस्ते कन्दुकं नीत्वा काष्ठखण्डं पातेयेत् तदा समक्षस्थस्ताडकः बहिर्गतो भवति । एवमेव अन्येषां विधीनां पालनाभावेऽपि बहिर्गतत्वं क्रियते ।
(ग) कन्दुकक्रीडनम्[सम्पादयतु]
अस्यां क्रीडायां कन्दुको नानाविधिभिः क्रीडयते तस्य च नामान्यपि विभिन्नानि सन्ति । कन्दुकताडकस्य ताडनप्रक्रियायाः मुख्यतः अष्टौ प्रकारा मन्यन्ते । यथा -(१) स्ट्रोक्, (२) ड्राइव्, (३) स्क्वेयर् कट्, (४) डाउन दि गली (५)बैक-कट् अथवा लेट- कट्, (६) लैग -ग्लांस, (७) हुक्स्ट्रोक् तथा (८) पुल् शाट् ।
- (१) स्ट्रोक्- शब्दस्यार्थो मन्दताडनं विद्यते । केवलं बहिर्गतत्वाय यत् क्रीडयते तत् 'स्ट्रोक-प्ले’ इति कथ्यते । अस्य (१) अग्रप्रतिरक्षितक्रीडा (फारवर्ड् डिफेन्सिव् प्ले) तथा (२) पार्श्वप्रतिरक्षितक्रीडा (बैकवर्ड् डिफेन्सिव् प्ले ) नामभ्यां द्वौ प्रकारौ स्तः ।
- (२) ड्राइव् शब्दस्य तात्पर्यं कन्दुकस्याग्रे चालनं वर्तते । अस्य (१) आनड्राइव्, (२) स्ट्रेट् ड्राइव्, (३) आफ् ड्राइव् तथा (४) कवर् ड्राइव्-नामकाः चत्वारः प्रकारा भवन्ति येषु कन्दुकताडनं समानमेव क्रियते; परमन्तरमिदमेव भवति यत् ताडनं कस्यां दिशि क्रियत इति । अनेन विधिना सुदृढताडने सति यदा कन्दुकः क्षेत्रस्य परितः कृष्टां रेखामुल्लङ्घयति तदैकं चतुष्कं (चोका) भवति । निर्णायक-निर्धारित सीमोल्लङ्घनेन षट्कं (छक्का) भवति । कदा कस्य विधेः प्रयोगः कर्तव्य इति विषये ताडकस्यैव निर्णयः प्रमाणम् ।
- (३) कन्दुकं ताडनयष्टेर्दक्षभागे स्वल्पताडनेन अपाकुर्वन्ति तत् 'स्कवेयर् कट्’ इति कथ्यते । (४-८) इत्थमेव वाम -दक्ष-मध्यवीथि-प्रभृतयः ताडनविधयः अन्यासु ताडनप्रक्रियासु अन्तर्भवन्ति ।
(घ) विकेट्-रक्षकः[सम्पादयतु]
अस्य सविधे प्रत्येकं कन्दुक आयाति स च सर्वदैव तं निगृहीतुं यतते । ताडकस्य अग्रे गमनात् परं योऽपि लाभो, प्राप्तुं शक्यते तं गृह्णाति । यष्टित्रयरक्षकस्य इमानि पञ्च ध्यातव्यानि सन्ति
- (१) तीव्रकन्दुकावसरे यष्टित्रय्या रक्षणम् ।
- (२) मन्दकन्दुकावस्थायां निकटे स्थितिः ।
- (३) कन्दुकग्रहणे सदैव तत्परत्वम् ।
- (४) तस्य ध्यानं नेत्रे च कन्दुके एव भवेयुः तथा
- (५) कन्दुकेन यष्टित्रयमुत्खायैकं क्रीडकं धावनबहिर्गतं विधातुं प्रयतेत ।
(ङ) क्रीडाचक्रम्[सम्पादयतु]
क्रीकेटक्रीडाया द्वे अपि दले द्वयोर्द्वयोः चक्रयोः क्रीडतः । प्रथमचक्रस्य आरम्भो मुद्रोत्क्षेपणेन भवति । चक्रनिर्धारणेन समयनिर्घारणेन वाऽपि क्रीडितुं शक्यते । दलनायकः क्रीडाचक्रघोषणे अधिकरोति । एकं दलं प्रथमे चक्रे द्वितीयदलात् १५० अथवा २०० धावनानि न्यूनानि कृत्वा बहिर्भावति तदा द्वितीयदलस्य नेता तद् दलं तदैव द्वितीयचक्रं क्रीडितुं कथयति तदेव 'फालो आन्’ इति कथयते ।
(च) कन्दुकषट्कम् (ओवर्)[सम्पादयतु]
एकस्मिन् समये षड्वारं कन्दुकक्षेपणं 'ओवर्’ इति कथ्यते । इदं क्षेपणम् उभयतो भवति । एकक्रमे षड्वारं कन्दुकक्षेपणेन एका पूर्तिर्भवति । एकस्यां पूर्तावेक एव क्रीडकः कन्दुकं क्षिपति । यस्यां पूतौ किमपि धावनं न भवति तदा 'मैडन् ओवर्’ नाम्ना सम्बोध्यते ।
क्रिकेट्सम्बद्धाः केचन विशिष्टा निर्देशाः शब्दाश्च[सम्पादयतु]
क्रिकेट्-क्रीडा साम्प्रतं विश्वव्यापिनी विद्यते । अस्यां क्रीडायां जनरुच्यनुसारम् अनेके नियमाः यथावसरं परिष्क्रियन्ते, परिवर्त्यन्ते । बहवः नियमाः तु सूक्ष्मतमाः सन्तः अतीव महत्त्वं भजन्ते । क्रीडेच्छावतां निपुणानां क्रीडकानां साहचर्येण ते ज्ञातव्याः परिपालनीयाश्च । तथाऽपि अत्र निर्देशरूपेण केषाञ्चन सूचनाः उपस्थाप्यन्ते । यथा -
- (१) क्रीडानिर्णायकस्य इदं कर्तव्यं भवति यत् स समयात् प्राक् क्रीडाङ्गणमुपेत्य स्थलीं निरीक्षेत्, दलनेतृभ्यां साहचर्यं सम्प्राप्य क्रीडायाः सर्वान् नियमान् निश्चिनुयात् । पक्षपातं विना क्रीडाविधिं चालयेत् । क्रीडानिर्णायको धावनानां सूचनाय (१) दक्षहस्तमुत्थाप्य करतलं प्रसार्य च 'बाई' सङ्केतं करोति तेन ४ धावनानि सूच्यन्ते (२) दक्षपादमुत्थाप्य जानुनि दक्षहस्तं निधाय च 'लैग बाई' घोषणां करोति तथा दक्षहस्तं स्कन्धं यावदुत्याप्य एकाम् अङ्गुलीं दर्शयति तदा 'नो बाल्’ घोषणा सूच्यते । इमानि धावनानि गणनापुस्तिकायां पृथक्-पृथग् लिख्यन्ते । ईदृशं प्रत्येकं धावनस्य कारणमपि भिन्नं भिन्नं भवति ।
- (२) धावनसंख्यालेखकः 'स्कोरर्’, धावनसंख्या च 'स्कोर्’ इति कथ्यते । लेखको निर्णायकस्य निर्देशान् पालयति लिखति च । यत्र गणना लिख्यते सा गणनापुस्तिका (स्कोर् बुक) गद्यते ।
- (३) क्रीडायां कन्दुकलोपे सति क्षेत्ररक्षकः कन्दुकलोपं 'लास्ट् बाल्’ घोषयति । खण्डिते त्रुटिते स्फाटिते च सति कन्दुके तस्य परिवर्तनं शक्यते । यष्टित्रयरक्षकस्य कन्दुकक्षेपकस्य हस्ते कन्दुकप्राप्त्याः सीमारेखातो बहिर्गत्या निर्णायकस्य वस्त्रेऽवरोधाच्च स कन्दुको 'डैड् बाल्’ विनष्टः कन्दुक इति घोष्यते । कन्दुक-प्रक्षेपणस्य नियमानाम् उल्लङ्घने सति 'नो बाल्’ अप्रयुक्तः कन्दुक इति सूच्यते । कन्दुकस्योच्चावच-प्रक्षेपणेन 'वाइड् बाल्’ घोषणा क्रियते । कन्दुकताडकस्य काष्ठपट्टिकयाऽथवा शारीरकेण केनापि भागेन स्पर्शं प्राप्य यदि काष्ठखण्डस्य पतनं भवति तदा 'विकेट् डाउन्’ घोषणा भवति । कान्दुकिकेन क्षिप्तः कन्दुकः ताडकेन ताडितः सन् भूमिस्पर्शं विना निगृह्यते तदा 'केच्’ भवति तथा ताडकं 'केच् आउट्’ इति कथयन्ति । यदा कश्चन क्रीडको यष्टित्रये कन्दुकस्पर्शात् पूर्वं स्वकीय निर्धारितरेखास्थले नागच्छेत् तदा स 'रन् आउट्’ निगद्यते ।
इत्थमियं क्रीडा सम्प्रति समस्तं विश्वं व्याप्य स्थिताऽस्ति । अस्यां प्रावीण्यं प्राप्तानां सङ्ख्यापि अतिदवीयसी विद्यते । विभिन्नस्य क्रीडकस्य विभिन्ने विषये वैशिष्ट्यम् आलोक्यते । यथा-
- (१) चतुःशतादधिकधावनकर्तारः
- (२) शीघ्रगत्या धावनकर्तारः
- (३) ताडने प्रवीणाः
- (४) चतुष्क-षट्क-ताडननिपुणाः
- (५) एकस्यां प्रतियोगितायां १६ विकेट्-प्रापकाः
- (६) अधिकतमविकेट्गृहीतारः
- (७) यष्टिरक्षणपण्डिताः
- (८) अधिकतमं कन्दुकनिगृहीतारः
- (९) अधिकाधिकं दूरे कन्दुकप्रक्षेपकाश्च । प्रावीण्यभाजां क्रीडकानां समादरः सर्वत्र अवलोक्यते । नानाविधैः उपहारैः ते सभाज्यन्ते च । अतो वयमपि तान् अभिनन्द्य वदामः-
-
-
- परीक्षणार्थं प्रतियोगितादृशा, प्रवर्तमाना विविधा हि शृङ्खलाः ।
- मनांसि नित्यं रमयन्ति सर्वतः क्रिकेट्-खेला जगतीतलेऽभवत् ॥
-
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरंगिणी

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
अस्य समानश्रुतिलक्षणस्य माधुर्यस्य गौडवर्त्मनि विपर्ययं दर्शयन्नाह—
इतीदम् एवंबिधं समानपदासत्तिलक्षणं माधुर्यं गौड़ैर्नादृतम्, न बहु मन्यते ।37 तेषामिदमविदितमिति यावत् । नीरसं तर्हि तेषां काव्यमिति चेदाह—अनुप्रासस्तु तत्प्रिय इति । तेषां गौडानां प्रियो बहुमान्यः । विदितानुप्रास[स्य] तु अनुप्रास एव शब्दरसः । दाक्षिणात्यानां तु समानपदासत्तिलक्षणः शब्दरसः प्रेयानित्याह—अनुप्रासादपीत्यादि । अनुप्रासादप्यधिकमिदं समानपदासत्तिलक्षणं माधुर्यमीप्सितमिष्टं वैदर्भैर्दाक्षिणात्यैः प्रायो बाहुल्येन तत्प्रयोगात् । ततश्च अनुप्रासोऽपि तैरिष्यत इत्युक्तं भवति । न तु तथासौ प्रियस्तेषां यथा समानपदासत्तिः । तादृशं हि माधुर्यं व्यापकं सर्वत्र सम्भवात् । अनुप्रासस्तु न तथा व्यापकः क्वचिद् दर्शनात् । अत एव प्राय इदमीप्सितमित्युक्तम् । शब्दरसस्तूभयमपि । द्वयेन तु हीनं नीरसं नास्वाद्यते कविभिरिति ॥


text:
5a काव्यमिति व्यवति[ष्ठते]...........इत्यलं विस्तरेण ॥
शास्त्रमेव प्रकारान्तरेणानुसंहरन्नाह—
आदयः आद्याः पूर्वे राजानः मन्वा[द्याः] तेषामादिराजानां [गुणख्यापकं कर्म] यशस्करत्वाद् यश इत्युक्तम् । गुणा हि साक्षात् तेषां शास्त्रे काव्ये वा वर्ण्यन्ते । गुणानां तु प्रसिद्धिः सर्वलोककीर्त्तनं यशः । तदेव [श]रीरं सत्पुरुषाणां........., शरीरप्र[तिमत्वात् । त]दुक्तम्—
तदेतत् । वागिह इतिहासकथादिलक्षणा, आदिरा[जयशः]कीर्त्तनात् । तत्स्वभावमादर्शं दर्पणम् वैमल्यात्, प्राप्य तत्र प्रतिभाय तत्प्रत्ययारूढं स्वयमात्मना न नश्यति नापगच्छति यस्येति विस्मापयन्नभिमुखयति परम् । कोऽत्र विस्मय इ[ति चेत् ?] तेषामसन्निधानेऽपीति तेषामादिराजानां येषां तद्बिम्बम् । असन्निधानेऽपि अभावेऽपि । इदमत्र चित्रं यत् तद्वतोऽपगमेऽपि बिम्बं नापैति । दर्पणे हि तावद् बिम्बं दृश्यते [यावद् वस्तुस]न्निधानम् । अपगते तु तद्वति शरीरेऽपैति । सोऽयं प्रसिद्धादर्शविलक्षणोऽपूर्व एव कश्चिदादर्शः, यत्रादिराजलक्षणस्य तद्वतोऽसन्निधावपि इदानीम्[अपि] बिम्बं दृश्यते, न केवलं सन्निधान इत्यपिशब्दार्थः । अतिशये वाऽपिशब्दो वर्तते । असन्निधानेऽप्यहो दृश्यत इत्यतिशयः । अत एव सर्वा[तिशायी] सनातनः कोऽप्ययमालोको लोकयात्राप्रवृत्तये । कुतोऽप्ययमाभाति यदुत शास्त्रं नामेति ॥
शास्त्राद् गुणदोषविवेके सति को गुणस्तद्......आह—
गौर्वाक् काव्यादिस्वभावा । सम्यक् शास्त्रादिप्रभावेण स्वरूपतोऽर्थतश्च परिशुद्धा
- रघुवंशे १४.३५↩


text:
यद्यत्संस्कृतसाहित्यविषये जानामि तत् लेखितुम् इदमेकं माध्यममिति मन्ये। अन्येऽपि लेखिष्यन्तीति आशासे।
कविः 10
सप्तशतवर्षात्पूर्वम् काञ्चीपुरतुप्पुल् ग्रामे श्रीवेङ्कटनाथः समजनि ।
सः स्व प्रतिभया वेदन्तदेशिकः अभवत् । एकदा सः स्व गुरुणा मातुलेन अप्पुल्लालेन सह ‘ नडदूर् अम्माल् ’ इति नाम्ना प्रसिद्ध-आचार्यस्य उपन्यासार्थं जगाम। तत्र तेजस्विनं देशिकं दृष्ट्वा श्री अम्माल् –
“प्रतिष्ठापित वेदान्ताः प्रतिक्षिप्त - बहिर्मतः त्रैविद्यामान्यास्त्वम् भूरि कल्याण भाजनम् ” इति आशीः ददुः।
श्री देशिकः अष्टाविंशत्यधिक स्त्तोत्रग्रन्थान् , चतुर्दशवेदान्त ग्रन्थान्, द्वौ अनुष्ठानग्रन्थौ , चतुर्काव्यग्रन्थान् , अष्टव्याख्यानग्रन्थान् , द्वात्रिंशत् रहस्यग्रन्थान् , एकं नाटकं च संस्कृते अरचयत्। अनेन आचार्येण द्रविडभाषायामपि द्विचत्वारिंशत् ग्रन्थाः विरचिताः। विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तः सर्वत्र प्रचारितः। अनेन विरचितं ‘हंस संदेशः’ इति महाकाव्यं कालिदासप्रणीतं मेघदूतमिव भवति। अत्र श्रीरामः सीतां प्रति हंसं प्रेषयति।
पादुकासहस्रम् इति काव्ये अष्टोत्तरसहस्र श्लोकाः सन्ति।द्वात्रिंशत् पद्धतिः अत्र विद्यन्ते।भगवतः पादुकयोः वर्णनं सर्वेषु श्लोकेषु दृश्यते। एवम् अयं ग्रन्थः एकस्यां रात्रौ एव श्रीदेशिकेन लिखितः । अस्य आचार्यस्य यादवाभ्युदयम्
(काव्यं ) , तत्वमुक्ताकलापः ,अधिकरणसारावली, शतदूषणी, चतुश्लोकीभाष्यं , श्रीमद्रहस्यत्रयसारम् , अडैक्कलपत्तु (द्रविडभाषायां) इति एते प्रसिद्धाः ग्रन्थाः। स्तोत्रेषु हयग्रीवस्तोत्रं , श्रीस्तुतिः , सुदर्शनाष्टकम् एवं दयाशतकं च सर्वैः अनुदिनं पठ्यन्ते।
श्रीसुदर्शनभट्टेन विरचितं श्रुतप्रकाशिकानाम श्रीभाष्यव्याख्यानं अचार्यवर्यैः श्रीवेदान्तदेशिकैरेव परिरक्षितं तथा प्रकाशितं च।
श्रीमद्वेदान्तदेशिकस्य पुत्रः स्व गुरोः श्रीमद्वेदान्तदेशिकमङ्गलाशासने - एवं वदति
श्रुतप्राकाशिका भूमौ येनासौ परिरक्षिता ।
प्रवर्तिता च पात्रेषु तस्मै श्रेष्ठाय मङ्गलम्॥
सांस्कृतीभिर्द्रामिडीभिः बह्वीभिः कृतिभिर्जनान्।
यस्समुज्जीवयामास तस्मै सेव्याय मङ्गलम्॥
एवम्
वेदे सञ्जात खेदे मुनिजन वचने प्राप्तनित्यावमाने
संकीर्णे सर्ववर्णे सति तदनुगुणे निष्प्रमाणे पुराणे।
मायावादे समोदे कलिकलुष वशाच्छून्यवदेऽविवादे
धर्मत्राणाय योऽभूत् स जयति भगवान् विष्णुघण्टावतारः॥
“विष्णोः घण्टावतारः एव श्रीवेदान्त देशिकः” इति गुरुम् अपि च पितरं विशेषयति
कुमारवरदार्यः।
cut and paste the link below to read about vedanta desika in english
http://en.wikipedia.org/wiki/Vedanta_Desika


text:
धीराधीरा साश्रु सोत्प्रासवक्रोक्त्या खेदयेत् । यथामरुशतके—
अधीरा साश्रु परुषाक्षरं खेदयेत् । यथा—
97 एवमपरेऽपि व्रीडानुपहिताः स्वयमनभियोगकारिणो मध्याव्यवहारा भवन्ति ।
यथा—
स्वतोऽनभियोजकत्वं तु हठकेशकर्षणघनाश्लेषामृते लुब्धयेवेत्युत्प्रेक्षया569 प्रतीयते ।
ननु मध्यालक्षणं स्वतोऽनभियोजकत्वमुक्तम् । तच्च न 570मध्यास्वभावेन । किं तु लोभकृतमिति प्रतिभाति । तत्राह स्वतोऽनभियोजकत्वं त्विति । उत्प्रेक्षाप्रतीतिबलादनभियोगो मध्यास्वभावकृत एवेति ज्ञायते । अन्यस्यान्यथाभानं हि उत्प्रेक्षा । तेन मध्यास्वभावकृत एव स्वयमनभियोगः प्रियतमकृतयोर्हठकेशकर्षणघनाश्लेषामृतयोर्लोभहेतुत्वेन उत्प्रेक्ष्यते । 571तस्याः स्वारसिकमेवानभियोजकत्वमित्यर्थः ।


text:
संदेश
July, 2013 की पोस्ट दिखाई जा रही हैं
संस्कृतजगत् संस्कृत-हिन्दी-अंग्रेजी-शब्दकोश का शुभारम्भ अब संस्कृत-हिन्दी-अंग्रेजी के शब्द प्राप्त करें आसानी से यह सुविधा अभी आनलाइन ही उपलब्ध, किन्तु भविष्य में आॅफलाइन भी होगी प्राप्त शब्दकोश में शब्दों का प्रवेश अभी प्रक्रियाधीन शब्दों को हिन्दी, संस्कृत अथवा अंग्रेजी में खोज सकने की सुविधा हिन्दी न लिख सकने की दशा में हिन्दी का शब्द अंग्रेजी अक्षरों में खोजें । शब्दकोश पर जाने के लिये यहाँ क्लिक करें ।
--> प्रिय विद्वत्सुहृदः, सादरम्प्रणम्य । इदमत्रावधार्यताम् । सृष्टौ ग्राम्यारण्यपशुषु सर्वेषु मानवाः गजाः मर्कटा एव केवलं हस्तेन आहारं गृह्णन्ति। अत्र कारणं वेदवाङ्मये दृश्यते। श्रुतिः॥" यत्त्रि रुपाग्ंशुग्ं हस्तेन विगृह्णाति,तस्मा त्त्रयः पशूवाग्ंहस्तादानाः पुरुषो हस्ती मर्कटः।" (कृ.य.सं.६.कां,४.प्र,५.अनु) (तात्पर्यम्)यज्ञे चतुर्थदिवसे उषःकाले "उपांशुग्रह"नाम्नि सोमपात्रे अध्वर्युः स्वेन अञ्जलिना त्रिवारं सोमरसं गृह्णाति। अतः सृष्टौ ग्राम्यारण्यपशुषु मानवाः गजाः मर्कटा इति त्रय एव आहारं हस्तेन स्वीकुर्वन्तीति शिष्टाः पशवः मुखेनैव आहारं स्वीकुर्वन्तीति च वेदवाङ्मयं कथयति। उपांशुपात्रे त्रिवारं सोमरसं गृह्णीयादिति श्रौतसूत्रमप्येवं बोधयति------ श्रौ.सूत्रम्। "अथ प्रतिप्रस्थातोपाग्ंशुपात्रं धारय न्नपातानामुपरि द्वावग्ंशू अन्तर्दधाति। तस्मि न्नभिषुतमध्वर्युरञ्जलिना सग्ंसिंचति।वाचस्पतये पवस्व वाजिन्निति। एवं विहितो द्वितीय स्तृतीयश्च।" (आ.श्रौ.सू.) (तात्पर्यम्)"प्रतिप्रस्थाता" इति नाम्नः कस्…
गर्भस्थशिशोः विचारः
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
श्लो॥ पूर्वयोनिसहस्राणि दृष्ट्वा चैव ततो मया ।
आहारा विविधा भुक्ताः पीता नानाविधा स्तनाः ॥
जातश्चैव मृतश्चैव जन्म चैव पुनः पुनः । यन्मया परिजनस्याऽर्थे कृतं कर्म शुभाशुभम् ॥ एकाकी तेन दह्येऽहं गता स्ते फलभागिनः । अतो दुःखोदधौ मग्नो न पश्यामि प्रतिक्रियाम् ॥ यदि योन्याः प्रमुच्येऽहं तत्प्रपद्ये सनातनम् । अशुभक्षयकर्तारं फलमुक्तिप्रदायकम् ॥ यदि योन्याः प्रमुच्येऽहं ध्याये ब्रह्म सनातनम् ॥--- (अर्थः) मातृगर्भे स्थितस्य शिशोः पूर्वज्ञानं भवति । तेन गतासु अनेकासु योनिषु स्वस्य जननं स्मरन् एवं चिन्तयति --- "पूर्वेषु जन्मसु मया बहुविधाः आहाराः भुक्ताः । बहुविधाः मातृस्तना च पीताः । एकैकस्याः मातुः गर्भे उषित्वा जातः मृतश्चाहम्। पुनः पुनः जननं पुनः पुनः मरणमपि अनुभूतं मया।एवं बहुषु जन्मसु मम कृते मम परिजनस्य कुटुम्बगतस्य च कृते शुभाशुभकर्माणि बहूनि कृतवानहम्। सर्वोऽपि परिजनः मत्तः कर्माणि कारयित्वा तत्फलमनुभूय मां त्यक्त्वा गताः। अहं तु एकाकी कर्मफलमनुभवामि। दुःखसागरे निमग्नोऽहम्।कथमिदं कष्टं निवारयितुं शक्नोमि? गर्भवासः नरको भवति।यदि नरकादस्मात् विमुक्तो भवामि तर्हि मम अशुभ…
आहारा विविधा भुक्ताः पीता नानाविधा स्तनाः ॥
जातश्चैव मृतश्चैव जन्म चैव पुनः पुनः । यन्मया परिजनस्याऽर्थे कृतं कर्म शुभाशुभम् ॥ एकाकी तेन दह्येऽहं गता स्ते फलभागिनः । अतो दुःखोदधौ मग्नो न पश्यामि प्रतिक्रियाम् ॥ यदि योन्याः प्रमुच्येऽहं तत्प्रपद्ये सनातनम् । अशुभक्षयकर्तारं फलमुक्तिप्रदायकम् ॥ यदि योन्याः प्रमुच्येऽहं ध्याये ब्रह्म सनातनम् ॥--- (अर्थः) मातृगर्भे स्थितस्य शिशोः पूर्वज्ञानं भवति । तेन गतासु अनेकासु योनिषु स्वस्य जननं स्मरन् एवं चिन्तयति --- "पूर्वेषु जन्मसु मया बहुविधाः आहाराः भुक्ताः । बहुविधाः मातृस्तना च पीताः । एकैकस्याः मातुः गर्भे उषित्वा जातः मृतश्चाहम्। पुनः पुनः जननं पुनः पुनः मरणमपि अनुभूतं मया।एवं बहुषु जन्मसु मम कृते मम परिजनस्य कुटुम्बगतस्य च कृते शुभाशुभकर्माणि बहूनि कृतवानहम्। सर्वोऽपि परिजनः मत्तः कर्माणि कारयित्वा तत्फलमनुभूय मां त्यक्त्वा गताः। अहं तु एकाकी कर्मफलमनुभवामि। दुःखसागरे निमग्नोऽहम्।कथमिदं कष्टं निवारयितुं शक्नोमि? गर्भवासः नरको भवति।यदि नरकादस्मात् विमुक्तो भवामि तर्हि मम अशुभ…
वैदिकविज्ञानम् 2
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
लोके अस्थिरहितवीर्येण अस्थिसहितजीवानामुत्पत्तिं वयं पश्यामः। अत्र कारणमेवं वदति वेदः----- श्रुतिः(वेदः) "ब्रह्मवादिनो वदन्ति,कस्मात्सत्यादनस्थिकेन प्रजाः प्रवीयन्ते स्थन्वतीर्जायन्त इति यद्धिरण्यं घृतेऽवधाय जुहोति,तस्मादनस्थिकेन प्रजाः प्रवीयन्ते स्थन्वतीर्जायन्ते"॥ (कृ.य.सं.६.कां.१ प्र.७ अनु.) अत्र श्रुतिः प्रश्नोत्तररूपेण अस्ति। लोके अस्थिरहितवीर्येण गर्भोत्पत्तिर्भवति। परन्तु,जननसमये प्रजाः अस्थिभिः जायन्ते।अत्र किं कारणमिति विशङ्कमानः वेदः वदत्येवम्------ यज्ञे द्वितीयदिवसे प्रायणीयेष्टिसम्बन्धित "ध्रुवा" नाम्नि पात्रे स्थितमाज्यं "जुहुः" नाम्नि पात्रे चतुर्वारं निक्षिपन्ति। ततः जुहूस्थिते आज्ये दर्भेण शिथिलं यथा तथा बद्धं सुवर्णाङ्गुळीयकं निक्षिप्य तदाज्यं होमं कुर्वन्ति। एतत्कठिनद्रव्यरूपमङ्गुळीयकमाज्ये निक्षिप्य हवनेन सृष्टौ कठिनैरस्थिभिः प्रजाः जन्म लभन्तेऽति वेदः समाधानं ददाति। लोके दृश्यमानसङ्घटनानां कारणानि वेदे दृश्यन्ते। अनेन सङ्घटनेन लोकस्य वेदस्य च मध्ये पारस्परिकसम्बन्धोऽस्तीति …
वैदिकविज्ञानम्
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
लोके शरीरस्य स्थौल्यकार्श्ये शिरसि वयं न पश्यामः। अत्र कारणं तु वेदे अस्ति।
यज्ञेषु संवत्सरसत्रनाम्ना कश्चन यागोऽस्ति । तस्मिन् यागे महाव्रतदिवसः पक्षिरूपेण, तस्मिन् दिवसे "त्रिवृत्"नामा स्तोमः शिरोरूपेण च निरूप्येते । अत्र त्रिवृत् - स्थानीय, स्तोमस्य, "आवृत्तिः" नास्तीति, कारणतः -लोके च, शिरः, स्थौल्यं वा, कार्श्यं वा विना, एकरूपेणैव तिष्ठतीति वेदो वदति । अर्थात् - शरीरं स्थूलम्भवतु - अथवा कृशम्भवतु - तस्य स्थौल्यकार्श्ये शिरसि न दृश्येते । अत्र वेदः एवम्बोधयति ---- श्रुतिः -- "पराचा स्तुवन्ति । तस्मात्त त्सदृगेव । न मेद्यतोऽनुमेद्यति,न कृश्यतोऽनुकृश्यति" (कृ.य.ब्रा.१,२,६) तात्पर्यम् - ऋगावृत्तिरहित(शिरस्स्थानीय) "त्रिवृत्"स्तोमेन, सामगानात्,शिरः शरीरस्य स्थौल्यं वा,कार्श्यं वा, न प्राप्नोति।शरीरं स्थूलं वा कृशं वा भवतु।परन्तु,शिरः,शरीरमनुसृत्य तथा(स्थूलं वा,कृशं वा) कदापि न भवति। एवं वेदस्य,लोकस्य,च मध्ये कश्चन दृढतरसम्बन्धोऽस्तीति ज्ञायते। अभिवाद्य, ऐवियन्। -->
यज्ञेषु संवत्सरसत्रनाम्ना कश्चन यागोऽस्ति । तस्मिन् यागे महाव्रतदिवसः पक्षिरूपेण, तस्मिन् दिवसे "त्रिवृत्"नामा स्तोमः शिरोरूपेण च निरूप्येते । अत्र त्रिवृत् - स्थानीय, स्तोमस्य, "आवृत्तिः" नास्तीति, कारणतः -लोके च, शिरः, स्थौल्यं वा, कार्श्यं वा विना, एकरूपेणैव तिष्ठतीति वेदो वदति । अर्थात् - शरीरं स्थूलम्भवतु - अथवा कृशम्भवतु - तस्य स्थौल्यकार्श्ये शिरसि न दृश्येते । अत्र वेदः एवम्बोधयति ---- श्रुतिः -- "पराचा स्तुवन्ति । तस्मात्त त्सदृगेव । न मेद्यतोऽनुमेद्यति,न कृश्यतोऽनुकृश्यति" (कृ.य.ब्रा.१,२,६) तात्पर्यम् - ऋगावृत्तिरहित(शिरस्स्थानीय) "त्रिवृत्"स्तोमेन, सामगानात्,शिरः शरीरस्य स्थौल्यं वा,कार्श्यं वा, न प्राप्नोति।शरीरं स्थूलं वा कृशं वा भवतु।परन्तु,शिरः,शरीरमनुसृत्य तथा(स्थूलं वा,कृशं वा) कदापि न भवति। एवं वेदस्य,लोकस्य,च मध्ये कश्चन दृढतरसम्बन्धोऽस्तीति ज्ञायते। अभिवाद्य, ऐवियन्। -->
शिक्षा वेदांग:
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
वेदानां प्राणभूतवेदांगेषु शिक्षावेदांग: अन्यतम: एव । शिक्षाया: व्युत्पत्तिलभ्यार्थ: कुर्वन् वेदभाष्यकार: आचार्यसायण: लिखति -
''स्वरवर्णाद्युच्चारणप्रकारो यत्र शिक्ष्यते उपदिश्यते सा शिक्षा'' अर्थात् येन् वैदिकमन्त्राणामतिशुद्धोच्चारणं ज्ञायते सा शिक्षा । अयं वेदांग: वेदस्य घ्राण (नासिका) इति उक्त: अस्ति । ''शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य'' ।
वेदमन्त्राणां सम्यगुच्चारणं कर्तुं स्वरज्ञानं नितान्तावश्यकं भवति । एते त्रिधा - उदात्तानुदात्तस्वरितभेदात् । उच्चैरुदात्त: । नीचैरनुदात्त: । समाहारस्वरित: ।
वैदिकसाहित्य स्वरप्रक्रियाया: अत्यन्तं महत्वपूणमस्थानमस्ति । अस्य कारणमस्ति अर्थनियामकता । ''इन्द्रशत्रुर्वर्द्धस्व'' अस्य सुप्रसिद्धमुदाहरणमस्ति । तैत्तिरीयोपनिषद: प्रथमवल्यां शिक्षाया: षडंगस्य विवेचनमस्ति । (1- वर्ण, 2- स्वर, 3- मात्रा, 4- बल, 5- साम, 6- सन्तान ) ।
आचार्यपाणिनि: स्वशिक्षाग्रन्थे षडाधमपाठका:, षडोत्तमपाठकानां कोटि: दत्तवान् । एते क्रमश: -
''माधुर्यमक्षरव्…
''स्वरवर्णाद्युच्चारणप्रकारो यत्र शिक्ष्यते उपदिश्यते सा शिक्षा'' अर्थात् येन् वैदिकमन्त्राणामतिशुद्धोच्चारणं ज्ञायते सा शिक्षा । अयं वेदांग: वेदस्य घ्राण (नासिका) इति उक्त: अस्ति । ''शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य'' ।
वेदमन्त्राणां सम्यगुच्चारणं कर्तुं स्वरज्ञानं नितान्तावश्यकं भवति । एते त्रिधा - उदात्तानुदात्तस्वरितभेदात् । उच्चैरुदात्त: । नीचैरनुदात्त: । समाहारस्वरित: ।
वैदिकसाहित्य स्वरप्रक्रियाया: अत्यन्तं महत्वपूणमस्थानमस्ति । अस्य कारणमस्ति अर्थनियामकता । ''इन्द्रशत्रुर्वर्द्धस्व'' अस्य सुप्रसिद्धमुदाहरणमस्ति । तैत्तिरीयोपनिषद: प्रथमवल्यां शिक्षाया: षडंगस्य विवेचनमस्ति । (1- वर्ण, 2- स्वर, 3- मात्रा, 4- बल, 5- साम, 6- सन्तान ) ।
आचार्यपाणिनि: स्वशिक्षाग्रन्थे षडाधमपाठका:, षडोत्तमपाठकानां कोटि: दत्तवान् । एते क्रमश: -
''माधुर्यमक्षरव्…
प्रमुखशिक्षाग्रन्था:
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
शिक्षाग्रन्थेषु प्रमुखशिक्षाग्रन्थाणामत्र परिचय: दीयते ।
ऋग्वैदिकशिक्षाग्रन्था: - पाणिनीयशिक्षा ।
यजुर्वेदीयशिक्षाग्रन्था: - याज्ञवल्क्यशिक्षा, वाशिष्ठीशिक्षा, माण्डव्यशिक्षा, भरद्वाजशिक्षा, माध्यन्दिनिशिक्षा, अवसाननिर्णयशिक्षा च ।
सामवेदीयशिक्षाग्रन्था: - नारदीयशिक्षा, शाकटायनकृत ऋक्तन्त्रम् च
अथर्ववेदीयशिक्षाग्रन्था: - माण्डूकीशिक्षा, कौत्सप्रणीत शौनकीयाशिक्षा (चतुरध्यायिका), व्यासशिक्षा, कात्यायनीशिक्षा, पाराशरीशिक्षा, अमोघानन्दिनीशिक्षा, वर्णरत्नप्रदीपिकाशिक्षा, केशवीशिक्षा, मल्लशर्मशिक्षा, स्वरांकुशशिक्षा, क्रमसन्धानशिक्षा, गलदृकशिक्षा, मन:स्वारशिक्षा इत्यादय: शिक्षाग्रन्था: उपलभ्यन्ते ।
एतदरिक्तं कानिचन् शिक्षासूत्राणि अपि निगदितानि सन्ति यथा - आपिशलि, पाणिनि एवं च चन्द्रगोमी रचितशिक्षासूत्राणि ।
इति
ऋग्वैदिकशिक्षाग्रन्था: - पाणिनीयशिक्षा ।
यजुर्वेदीयशिक्षाग्रन्था: - याज्ञवल्क्यशिक्षा, वाशिष्ठीशिक्षा, माण्डव्यशिक्षा, भरद्वाजशिक्षा, माध्यन्दिनिशिक्षा, अवसाननिर्णयशिक्षा च ।
सामवेदीयशिक्षाग्रन्था: - नारदीयशिक्षा, शाकटायनकृत ऋक्तन्त्रम् च
अथर्ववेदीयशिक्षाग्रन्था: - माण्डूकीशिक्षा, कौत्सप्रणीत शौनकीयाशिक्षा (चतुरध्यायिका), व्यासशिक्षा, कात्यायनीशिक्षा, पाराशरीशिक्षा, अमोघानन्दिनीशिक्षा, वर्णरत्नप्रदीपिकाशिक्षा, केशवीशिक्षा, मल्लशर्मशिक्षा, स्वरांकुशशिक्षा, क्रमसन्धानशिक्षा, गलदृकशिक्षा, मन:स्वारशिक्षा इत्यादय: शिक्षाग्रन्था: उपलभ्यन्ते ।
एतदरिक्तं कानिचन् शिक्षासूत्राणि अपि निगदितानि सन्ति यथा - आपिशलि, पाणिनि एवं च चन्द्रगोमी रचितशिक्षासूत्राणि ।
इति
वेदपुरुषस्य शरीरस्य अवयवा: वेदांगानि ।
- लिंक प्राप्त करें
- Google+
- ईमेल
- दूसरे ऐप
छन्दा: पादौ तु वेदस्य, हस्तौ कल्पो थ पठ्यते । ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ।। शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् तस्मात्सांगमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ।।
छन्दा: वेदपुरुषस्य पादौ सन्ति, कल्पवेदांग: वेदपुरुषस्य हस्तौ अस्ति । ज्योतिषवेदांग: द्वे नेत्रे, निरुक्तं द्वौ कर्णौ, शिक्षा नासिका तथा च व्याकरणवेदांग: वेदपुरुषस्य मुखमस्ति इति भाव: । अनेन वेदांगानां महत्वप्रतिपादनं, तेष्वपि व्याकरणस्य ज्येष्ठत्वं प्रकटितं भवति ।
-->
छन्दा: वेदपुरुषस्य पादौ सन्ति, कल्पवेदांग: वेदपुरुषस्य हस्तौ अस्ति । ज्योतिषवेदांग: द्वे नेत्रे, निरुक्तं द्वौ कर्णौ, शिक्षा नासिका तथा च व्याकरणवेदांग: वेदपुरुषस्य मुखमस्ति इति भाव: । अनेन वेदांगानां महत्वप्रतिपादनं, तेष्वपि व्याकरणस्य ज्येष्ठत्वं प्रकटितं भवति ।
-->


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २६४
देवप्रतिष्ठाविधिवर्णनम्।
ऋषय ऊचुः।
देवतानामथैतासां प्रतिष्ठाविधिमुत्तमम्।
वद सूत! यथान्यायं सर्वेषामप्यशेषतः ।। २६४.१
सूत उवाच।
अथातः संप्रवक्ष्यामि प्रतिष्ठा विधिमुत्तमम्।
कुण्डमण्डपवेदीनां प्रमाणञ्च यथाक्रमम् ।। २६४.२
चैत्रे वा फाल्गुने वापि ज्येष्ठे वा माधवे तथा।
माघे वा सर्वदेवानां प्रतिष्ठा शुभदा भवेत् ।। २६४.३
प्राप्य पक्षं शुभं शुक्लमतीते दक्षिणायने।
पञ्चमी च द्वितीया च तृतीया सप्तमी तथा ।। २६४.४
दशणी पौर्णमासी च तथा श्रेष्ठा त्रयोदशी।
आसु प्रतिष्ठा विधिवत् कृत्वा बहुफला लभेत् ।। २६४.५
आषाढे द्वे तथा मूलमुत्तराद्वयमेव च।
ज्येष्ठा श्रवणरोहिण्यः पूर्वाभाद्रपदा तथा ।। २६४.६
हस्ताश्विनी रेवती च पुष्यो मृगशिरस्तथा।
अनुराधा तथा स्वाती प्रतिष्ठादिषु शस्यते ।। २६४.७
बुधो बृहस्पतिः शुक्रस्त्रयोऽप्येते शुभग्रहाः।
एभिर्निरीक्षितं लग्नं नक्षत्रञ्च प्रशस्यते ।। २६४.८
ग्रहताराबलं लब्ध्वा ग्रहपूजां विधाय च।
निमित्तं शकुनं लब्ध्वा वर्जयित्वाद्भुतादिकम् ।। २६४.९
शुभयोगे शुभस्थाने क्रूरग्रहविवर्जिते।
लग्ने ऋक्षे प्रकुर्वीत प्रतिष्ठादिकमुत्तमम् ।। २६४.१०
अयने विषुवे तद्वत् षड़शीतिमुखे तथा।
एतेषु स्थापनं कार्यं विधिदृष्टेन कर्मणा ।। २६४.११
प्राजापत्ये तु शयनं श्वेते तूत्थापनं तथा।
मुहूर्ते स्थापनं कुर्यात् पुनर्बाह्ये विचक्षणः ।। २६४.१२
प्रासादस्योत्तरेवापि पूर्वे वा मण्डपो भवेत्।
हस्तान् षोड़शकुर्वीत दशद्वादश वा पुनः ।। २६४.१३
मध्ये वेदिकया युक्तः परिक्षिप्तः समन्ततः।
पञ्चसप्तापि चतुरः करान् कुर्वीत वेदिकाम् ।। २६४.१४
चतुर्भिस्तोरणैर्युक्तो मण्डपः स्याच्चतुर्मुखः।
प्लक्षद्वारं भवेत्पूर्वं याम्ये चौदुम्बरं भवेत् ।। २६४.१५
पश्चादश्वत्थघटितं न्यग्रोधं च तथोत्तरे।
भूमौ हस्तप्रविष्टानि चतुर्हस्तानि चोच्छ्रये ।। २६४.१६
सूपलिप्तं तथा श्लक्ष्णं भूतलं स्यात् सुशोभनम्।
वस्त्रैर्नानाविधैस्तद्वत् पुष्पपल्लवशोभितम् ।। २६४.१७
कृत्वैवं मण्डपं पूर्वं चतुर्द्वारेषु विन्यसेत्।
अव्रणान् कलशानष्टौ ज्वलत्काञ्चनगर्भितान् ।। २६४.१८
चूतपल्लवसच्छन्नान् सितवस्त्रयुगान्वितान्।
सर्वौषधिफलोपेतान् चन्दनोदकपूरितान् ।। २६४.१९
एवं निवेश्य तद्गर्भे गन्धधूपार्चनादिभिः।
ध्वजादिरोहणं कार्यं मण्डपस्य समन्ततः ।। २६४.२०
ध्वजांश्च लोकपालानां सर्वदिक्षु निवेशयेत्।
पताका जलदाकारा मध्ये स्यान्मण्डपस्य तु ।। २६४.२१
गन्धधूपादिकं कुर्यात् स्वैस्वैर्मन्त्रैरनुक्रमात्।
बलिञ्चलोकपालेभ्यः स्वमन्त्रेण निवेदयेत् ।। २६४.२२
ऊर्ध्वन्तु ब्रह्मणो देयं त्वधस्ताच्छेषवासुकेः।
संहितायान्तु ये मन्त्रा तद्दैवत्याः श्रुतौ स्मृताः ।। २६४.२३
तैः पूजा लोकपालानां कर्तव्या च समन्ततः।
त्रिरात्रमेकरात्रं वा पञ्चरात्रमथापि वा ।। २६४.२४
अथवा सप्तरात्रन्तु कार्यं स्यादधिवासनम्।
एवं सतोरणं कृत्वा अधिवासनमुत्तमम्।। २६४.२५
तस्याप्युत्तरतः कुर्यात् स्नानमण्डपमुत्तमम्।
तदर्धेन त्रिभागेन चतुर्भागेन वा पुनः ।। २६४.२६
आनीय लिङ्गमर्च्चां वा शिल्पिनः पूजयेद् बुधः।
वस्त्राभरणरत्नैश्च येऽपि तत्परिचारकाः ।। २६४.२७
क्षमध्वमितितान् ब्रूयाद् यजमानोऽप्यतः परम्।
देवं प्रस्तरणे कृत्वा नेत्रज्योतिः प्रकल्पयेत् ।। २६४.२८
अक्ष्णोरुद्धरणं वक्ष्ये लिङ्गस्यापि समासतः।
सर्वतस्तु बलिं दद्यात् सिद्धार्थघृतपायसैः ।। २६४.२९
शक्लपुष्पैरलङ्कृत्य घृतगुग्गुलधूपितम्।
विप्राणाञ्चार्चनं कुर्य्याद्दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम्।। २६४.३०
गां महीं कनकञ्चैव स्थापकाय निवेदयेत्।
लक्षणं कारयेद् भक्त्या मन्त्रेणानेन वै द्विजः ।। २६४.३१
ॐ नमो भगवते तुभ्यं शिवाय परमात्मने।
हिरण्यरेतसे विष्णो विश्वरूपाय ते नमः ।। २६४.३२
मन्त्रोऽयं सर्वदेवानां नेत्रज्योतिष्वपि स्मृतः।
एवमामन्त्र्य देवेशं काञ्चनेन विलेखयेत् ।। २६४.३३
मङ्गल्यानि च वाद्यानि ब्रह्मघोषं सगीतकम्।
वृद्ध्यर्थं कारयेद् विद्वान् अमङ्गल्यविनाशनम् ।। २६४.३४
लक्षणोद्धरणं वक्ष्ये लिङ्गस्य सुसमाहितः।
त्रिधा विभज्य पूज्यायां लक्षणं स्याद् विभाजकम् ।। २६४.३५
लेखा त्रयन्तु कर्तव्यं यवाष्टान्तरसंयुतम्।
न स्थूलं न कृशं तद्वन्न वक्त्त्रं छेदवर्जितम् ।। २६४.३६
निम्नं यवप्रमाणेन ज्येष्ठलिङ्गस्य कारयेत्।
सूक्ष्मास्ततस्तु कर्तव्या यथा मध्यमके न्यसेत् ।। २६४.३७
अष्टभक्तं ततः कृत्वा त्यक्त्वा भागत्रयं बुधः।
लम्बयेत् सप्तरेखास्तु पार्श्वयोरुभयोः समाः ।। २६४.३८
तावत् प्रलम्बयेद्विद्वान् यावद्भागचतुष्टयम्।
भ्राम्यते पञ्चभागोर्ध्वं कारयेत्सङ्गमन्ततः ।। २६४.३९
रेखयोः सङ्गमे तद्वत् पृष्ठे भागद्वयं भवेत्।
एवमेतत् समाख्यातं समासाल्लक्षणं मया ।। २६४.४०


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ६९
भीमद्वादशीव्रतकथनम्।
मत्स्य उवाच।
पुरा रथन्तरे कल्पे परिपृष्टो महात्मनः।
मन्दरस्थो महादेवः पिनाकी ब्रह्मणा स्वयम्।। ६९.१ ।।
ब्रह्मोवाच।
कथमारोग्यमैश्वर्यमनन्तममरेश्वर!।
स्वल्पेन तपसा देव! भवेत् मोक्षोऽथवा नृणाम्।। ६९.२ ।।
किमज्ञातं महादेव!त्वत्प्रसादादधोक्षज!
स्वल्पकेनाथ तपसा महत्फलमिहोच्यताम्।। ६८.३ ।।
मत्स्य उवाच।
एवं पृष्टः स विश्वात्मा ब्रह्मणो लोकभावनः।
उमापतिरुवाचेदं मनसः प्रीतिकारकम्।। ६९.४ ।।
ईश्वर उवाच।
अस्माद्रथन्तरात्कल्पात् त्रयोविंशात् पुनर्यदा।
वाराहो भविता कल्पस्तस्य मन्वन्तरे शुभे।। ६९.५ ।।
वैवस्वताख्ये सञ्जाते सप्तमे सप्तलोककृत्।
द्वापराख्यं युगं तद्वदष्टाविंशतिमञ्जगुः।। ६९.६ ।।
तस्यान्ते स महादेवो वासुदेवो जनार्दनः।
भारावतारणार्थाय त्रिधा विष्णुर्भविष्यति।। ६९.७ ।।
द्वैपायन ऋषिस्तद्वद्रौहिणेयोऽथ केशवः।
कंसादिदर्पमथनः केशवः क्लेशनाशनः।। ६९.८ ।।
पुरीं द्वारवतीं नाम साम्प्रतं या कुशस्थली।
दिव्यानुभावसंयुक्तामधिवासाय शार्ङ्गिणः
त्वष्टा ममाज्ञया तद्वत् करिष्यति जागत्पतेः।। ६९.९ ।।
तस्यां कदाचिदासीनः सभायाममितद्युतिः।
भार्याभिर्वृष्णिभिश्चैव भूभृद्भिर्भूरिदक्षिणैः।। ६९.१० ।।
कुरुभिर्देवगन्धर्वैरभितः कैटभार्दनः।
प्रवृत्तासु पुराणासु ध्रर्म्मसम्बन्धिनीषु च।। ६९.११ ।।
कथान्ते भीमसेनेन परिपृष्टः प्रतापवान्।
त्वया पृष्टस्य धर्म्मस्य रहस्यस्यास्य भेदकृत्।। ६८.१२ ।।
भविता स तदा ब्रह्मन्! कर्त्ता चैव वृकोदरः।
प्रवर्तकोऽस्य धर्म्मस्य पाण्डुपुत्रो महाबलः।। ६९.१३ ।।
यस्य तीक्ष्णो वृको नाम जठरे हव्यवाहनः।
मया दत्तः स धर्म्मात्मा तेन चासौ वृकोदरः।। ६९.१४ ।।
मतिमान् दानशीलश्च नागायुतबलो महान्।
भविष्यत्यरजाः श्रीमान् कन्दर्प इव रूपवान्।। ६९.१५ ।।
धार्मिकस्याप्यशक्तस्य तीव्राग्नित्वादुपोषणे।
इदं व्रतमशेषाणां व्रतानामधिकं यतः।। ६९.१६ ।।
कथयिष्यति विश्वात्मा वासुदेवो जगद्गुरुः।
अशेषयज्ञफलदमशेषाघविनाशनम्।। ६९.१७ ।।
अशेषदुष्टशमनमशेषसुरपूजितम्।
पवित्राणां पवित्रञ्च मङ्गलानाञ्च मङ्गलम्।।
भविष्यञ्च भविष्याणां पुराणानां पुरातनम्।। ६९.१८ ।।
यद्यष्टमी चतुर्दश्यो र्द्वादशीष्वथ भारत!।
अन्येष्वपि दिनर्क्षेषु न शक्तस्त्वमुपोषितुम्।। ६९.१९ ।।
ततः पुण्यान्तिथिमिमां सर्वपापप्रणाशिनीम्।
उपोष्यविधिनानेन गच्छ विष्णोः परम्पदम्।। ६९.२० ।।
माघमासस्य दशमी यदा शुक्ला भवेत् तदा।
घृतेनाभ्यञ्जनं कृत्वा तिलैः स्नानं समाचरेत्।। ६९.२१ ।।
तथैव विष्णुमभ्यर्च्य नमो नारायणेति च।
कृष्णाय पादौ संपूज्य शिरः सर्वात्मने नमः।। ६९.२२ ।।
वैकुण्ठायेति वैकुण्ठमुरः श्रीवत्सधारिणे।
शङ्खिने चक्रिणे तद्वद् गदिने वरदाय वै।।
सर्वे नारायणस्यैव संपूज्याः बहवः क्रमात् ६९.२३ ।।
दामोदरायेत्युदरं मेढ्रं पञ्च शराय वै।
ऊरू सौभाग्यनाथाय जानुनी भूतधारिणे।। ६९.२४ ।।
नमो नीलाय वैजङ्घे पादौ विश्वसृजे नमः।
नमो देव्यै नमः शान्त्यै नमो लक्ष्म्यै नमः श्रियै।। ६९.२५ ।।
नमः पुष्ट्यै नमस्तुष्ट्यै धृष्ट्यै हृष्ट्यैः नमो नमः।
नमो विहङ्गनाथाय वायुवेगाय पक्षिणे।।
विषप्रमाथिने नित्यं गरुड़ञ्चाभिपूजयेत्।। ६९.२६ ।।
एवं संपूज्य गोविन्दं उमापतिविनायकौ।
गन्धैर्माल्यैस्तथा धूपैर्भक्ष्यैर्नानाविधैरपि।। ६९.२७ ।।
गव्येन पयसा सिद्धङ्कृसरामथ वाग्यतः।
सर्पिषा सह भुक्त्वा च गत्वा शतपदं बुधः।। ६९.२८ ।।
न्यग्रोधं दन्तकाष्ठमथवा खादिरं बुधः।
गृहीत्वा धावयेद्दन्तानाचान्तः प्रागुदङ्मुखः।। ६९.२९ ।।
ब्रूयात् सायन्तनीं कृत्वा सन्ध्यामस्तमिते रवौ।
नमो नारायणायेति त्वामहं शरणङ्गतः।। ६९.३० ।।
एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च्य च केशवम्।
रात्रिञ्च शकलां स्थित्वा स्नानञ्च पयसा तथा।। ६९.३१ ।।
सर्पिषा चापि दहनं हुत्वा ब्राह्मणपुङ्गवैः।
सहैव पुण्डरीकाक्ष! द्वादश्यां क्षीरभोजनम्।। ६९.३२
करिष्यामि यतात्माऽहं निर्विघ्नेनास्तु तच्च मे।
एवमुक्त्वा स्वपेद् भूमावितिहास कथां पुनः। ६९.३३।।
श्रुत्वा प्रभाते सञ्जाते नदीं गत्वा विशाम्पते!
स्नानं कृत्वा मृदा तद्वत् पाखण्डानभिवर्जयेत्।। ६९.३४ ।।
उपास्य सन्ध्यां विधिवत् कृत्वा च पितृतर्पणम्।
प्रणम्य च हृषीकेशं सप्तलोकैकमीश्वरम्।। ६९.३५ ।।
गृहस्य पुरतो भक्त्या मण्डपं कारयेद् बुधः।
दशहस्तमथाष्टौ वा करान् कुर्याद्विशाम्पते!।। ६९.३६ ।।
चतुर्हस्तां शुभां कुर्याद्वेदीमरिनिषूदन!।
चतुर्हस्तप्रमाणञ्च विन्यसेत् तत्र तोरणम्।। ६९.३७ ।।
प्रणम्य कलशं तत्र माघ(ष) मात्रेण संयुतम्।
छिद्रेण जलसम्पूर्णमथकृष्णाजिनस्थितः ।।६९.३८।।
तस्य धारां च शिरसा धारयेत् सकलान्निशम्।
तथैव विष्णोः शिरसि क्षीरधारां प्रपातयेत्। ।६९.३९।।
अरत्निमात्रं कुण्डञ्च कुर्यात् तत्र त्रिमेखलम्।
योनिवक्त्रञ्च तत् कृत्वा ब्राह्मणैः पयसर्पिषी। ।६९.४०
तिलांश्च विष्णुदैवत्यैर्मन्त्रैरेकाग्निवत् तदा।
हुत्वा च वैष्णवं सम्यक् चरुं गोक्षीरसंयुतम्। ६९.४१
निष्पावार्द्धप्रमाणां वै धारामाज्यस्य पातयेत्।
जलकुम्भान् महावीर्य्य! स्थापयित्वा त्रयोदश। ६९.४२
भक्ष्यैर्नानाविधैर्युक्तान् सितवस्त्रैरलङ्कृतान्।
युक्तानौदुम्बरैः पात्रैः पञ्चरत्नसमन्वितान्। ।६९.४३।।
चतुर्भिर्बह्वचैर्होमस्तत्र कार्य्य उदङ्मुखैः।
रुद्रजापश्चतुर्भिश्च यजुर्वेदपरायणैः।। ६९.४४
वैष्णवानि तु सामानि चतुरः सामवेदिनः।
अरिष्टवर्गसहितान्यभितः परिपाठयेत्।। ६९.४५ ।।
एवं द्वादश तान् विप्रान् वस्त्रमाल्यानुलेपनैः।
पूजयेदङ्गुलीयैश्च कटकैर्हेमसूत्रकैः।। ६९.४६ ।।
वासोभिः शयनीयैश्च वित्तशाठ्यविवर्जितः।
एवं क्षपातिवाह्या च गीतमङ्गल निस्वनैः।। ६४.४७ ।।
उपाध्यायस्य च पुनर्द्विगुणं सर्वमेव तु।
ततः प्रभाते विमले समुत्थाय त्रयोदश।। ६९.४८ ।।
गावो दद्यात् कुरुश्रेष्ठ! सौवर्णमुखसंयुताः।
पयस्विन्यः शीलवत्यः कांस्य दोहसमन्विताः।। ६९.४९ ।।
रौप्यखुराः सवस्त्राश्च चन्दनेनाभिषेचिताः।
तास्तु तेषां ततो भक्त्या भक्ष्यभोज्यान्नतर्पितान्।। ६९.५० ।।
कृत्वा वै ब्राह्मणान् सर्वानन्नैर्नानाविधैस्तथा।
भुक्त्वा चाक्षारलवणमात्मना च विसर्जयेत्।। ६९.५१ ।।
अनुगम्य पदान्नष्टौ पुत्रभार्यासमन्वितः।
प्रीयतामत्र देवेशः केशवः क्लेशनाशनः।। ६९.५२ ।।
शिवस्य हृदये विष्णुर्विष्णोश्च हृदये शिवः।
यथान्तरं न पश्यामि तथा मे स्वस्ति चायुषः।। ६९.५३।।
एवमुच्चार्य तान् कुम्भान् गाश्चैव शयनानि च।
वासां दद्याद् द्विजातेश्च सर्वोपस्करसंयुताम्।। ६९.५४ ।।
अभावे बहुशय्यानामेकामपि सुसंस्कृताम्।
शय्यां दद्याद् द्विजातेश्च सर्वोपस्करसंयुताम्।। ६९.५५ ।।
इतिहासपुराणानि वाचयित्वातिवाहयेत्।
तद्दिनं नरशार्दूल! य इच्छेद्विपुलां श्रियम्।। ६९.५६ ।।
तस्मात्त्वं सत्वमालम्ब्य भीमसेन! विमत्सरः।
कुरु व्रतमिदं सम्यक् स्नेहात् तव मयेरितम्।। ६९.५७ ।।
त्वया कृतमिदं वीर! त्वन्नामाख्यं भविष्यति।
सा भीमद्वादशीह्येषा सर्वपापहरा शुभा।।६९ ५८
या तु कल्याणिनी नाम पुरा कल्पेषु पठ्यते।
त्वमादिकर्ता भव सौकरेऽस्मिन् कल्पे महावीर वरप्रधान।।६९ ५९
यस्याः स्मरन् कीर्तनमप्यशेषं विनष्टपापस्त्रिदशाधिपः स्यात्।। ६९.६० ।।
कृत्वा च यामप्सरसामधीशा वेश्याकृता ह्यन्यभवान्तरेषु।
आभीरकन्यातिकुतूहलेन सैवोर्वशी सम्प्रति नाकपृष्ठे।। ६९.६१ ।।
जाताथवा वैश्यकुलोद्भवापि पुलोमकन्या पुरुहूतपत्नी।
तत्रापि तस्याः परिचारिकेयं मम प्रिया सम्प्रति सत्यकामा।। ६९.६२ ।।
स्नातः पुरा मण्डलमेष तद्वत् तेजोमयं वेदशरीरमाप।
अस्याञ्च कल्याणतिथौ विवस्वान् सहस्रधारेण सहस्ररश्मिः।। ६९.६३ ।।
इदमेव कृतं महेन्द्रमुख्यैर्वसुभिर्देवसुरारिभिस्तथा तु।
फलमस्य न शक्यतेऽभिवक्तुं यदि जिह्वायुतकोटयो मुखे स्युः।। ६९.६४ ।।
कलिकलुषविदारिणीमनन्तामिति कथयिष्यति यादवेन्द्रसूनुः।।
अपि नरकगतान् पितॄनशेषानलमुद्धर्तुमिहैव यः करोति।। ६९.६५ ।।
य इदमघविदारणं श्रृणोति भक्त्या परिपठतीह परोपकारहेतोः।
तिथिमिहसकलार्थभाङ् नरेन्द्रस्तव चतुरानन! साम्यतामुपैति।। ६९.६६ ।।
कल्याणिनी नाम पूरा बभूव या द्वादशी माघदिनेषु पूज्या।
सा पाण्डुपुत्रेण कृता भविष्यत्यनन्तपुण्यानघ! भीमपूर्वा।। ६९.६७ ।।


text:
साधोरपि स्वः खलु गामिताधो गमी स तु स्वर्गमितः प्रयाणे ।
इत्यायती चिन्तयतो हृदि द्वे द्वयोरुदर्कः किमु शर्करे न ॥
शब्द सिन्धु
अयथावत् (ayathaavat.h) = imperfectly
अयनेषु (ayaneshhu) = in the strategic points
अयम (ayama) = length, extension, restraint
अयशः (ayashaH) = infamy
अयसः (ayasaH) = (m) iron
अयज्ञस्य (ayaGYasya) = for one who performs no sacrifice
अयुक्तः (ayuktaH) = one who is not in KRishhNa consciousness
अयुक्तस्य (ayuktasya) = of one who is not connected (with KRishhNa consciousness)
अयोगतः (ayogataH) = without devotional service
अयोजयिष्यत् (ayojayishhyat.h) = if one does not join or connect
अयोभाण्डम् (ayobhaaNDam.h) = (n) a wooden barrel
अरण्यम् (araNyam.h) = (n) jungle, forest
अरण्यौकसः (araNyaukasaH) = (Masc.poss.sing.) forester’s
अरतिः (aratiH) = being without attachment
अरागद्वेषतः (araagadveshhataH) = without love or hatred
अरि (ari) = enemies
अरिभाव (aribhaava) = the sixth house in a Rashi or bhaava chart
अरिषु (arishhu) = on enemies
अरिष्टनेमिः (arishhTanemiH) = the appelation to Garuda?
अरिसूदन (arisuudana) = O killer of the enemies
अरोगित (arogita) = diseaselessness
अर्क (arka) = essence, a name of Sun
अर्घ (argha) = value
अर्चति (archati) = (1 pp) to worship
अर्चितुं (archituM) = to worship
अर्जन (arjana) = obtaining
अर्जनं (arjanaM) = the earning or acquiring or acqusition
अर्जुन (arjuna) = a disciple of Krishna, hero of the Mahabharata
अर्जुनं (arjunaM) = unto Arjuna
अर्जुनः (arjunaH) = Arjuna
अर्जुनयोः (arjunayoH) = and Arjuna
अर्थ (artha) = money
अर्थं (arthaM) = wealth
अर्थः (arthaH) = is meant
अर्थन् (arthan.h) = and economic development
अर्थनैपुण (arthanaipuNa) = (n) efficient in polity
अर्थप्राप्तिर्भवति (arthapraaptirbhavati) = wealth-attainment becomes
अर्थयते (arthayate) = (10 pp) to request
अर्थवान् (arthavaan.h) = one with money
अर्थशास्त्र (arthashaastra) = ecomonics
अर्थस्य (arthasya) = (masc.poss.sing.) wealth or meaning
अर्थार्थी (arthaarthii) = one who desires material gain
अर्थियं (arthiyaM) = meant
अर्थे (arthe) = in meaning
अर्थोपार्जनाय (arthopaarjanaaya) = for earning maney
अर्ध (ardha) = half
अर्धगोल (ardhagola) = semicircle, dome
अर्धचन्द्रासन (ardhachandraasana) = the half-moon posture
अर्धनवासन (ardhanavaasana) = the half-boat posture
अर्धनारीनटेश्वर (ardhanaariinaTeshvara) = Shiva and his Shakti united as one
अर्धनारीश्वर (ardhanaariishvara) = Shiva and his Shakti united as one
अर्धनिचोलः (ardhanicholaH) = (m) frock
अर्धपद्मासन (ardhapadmaasana) = the half-lotus posture
अर्धमत्स्येन्द्रासन (ardhamatsyendraasana) = the half spinal-twist posture
अर्धशिर्षासन (ardhashirshhaasana) = the half headstand posture
अर्धसर्वाङ्गासन (ardhasarvaa.ngaasana) = the half-shoulderstand posture
अर्धसलभासन (ardhasalabhaasana) = the half-locust posture
अर्धोरुक (ardhoruka) = (n) half-pant
अर्धोरुकम् (ardhorukam.h) = (n) half-pant , shorts
अर्पण (arpaNa) = Offer
पाठ
सुभाषित
आदौ चित्ते तत: काये सतां सम्पद्यते जरा।
असतां तु पुन: काये नैव चित्ते कदाचन॥
Old age sets first into the mind and then into the body in the case of a good person even though the body becomes old and the mind never matures for the wicked.
पठन/स्मरण
नैषधीयचरितम्/षष्ठः सर्गः
दूत्याय दैत्यारिपतेः प्रवृत्तो द्विषां निषेद्धा निषाधप्रधानम् ।
स भीमभूमीपतिराजधानीं लक्षीचकाराथ रथस्य तस्य ॥ ६.१ ॥
भैम्या समं नाजगणद्वियोगं स दूतधर्मे स्थिरधीरधीशः ।
पयोधिपाने मुनिरन्तरायं दुर्वारमप्यौर्वमिवौर्वशेयः ॥ ६.२ ॥
नलप्रणालीमिलदम्बुजाक्षीसंवादपीयूषपिपासवस्ते ।
तदध्ववीक्षार्थमिवानिमेषा देशस्य तस्याभरणीबभूवुः ॥ ६.३ ॥
तां कुण्डिनाख्यापदमात्रगुप्तामिन्द्रस्य भूमेरमरावतीं सः ।
मनोरथः सिद्धिमिव क्षणेन रथस्तदीयः पुरमाससाद ॥ ६.४ ॥
भैमीपदस्पर्शकृतार्थरथ्या सेयं पुरीत्युत्कलिकाकुलस्ताम् ।
नृपो निपीय क्षणमीक्षणाभ्यां भृशं निशश्वास सुरैः क्षताशः ॥ ६.५ ॥
स्विद्यत्प्रमोदाश्रुलवेन वामं रोमाञ्चभृत्पक्ष्मभिरस्य चक्षुः ।
अन्यत्पुनः कम्प्रमपि स्फुरत्त्वात्तस्याः पुरः प्राप नवोपभोगम् ॥ ६.६ ॥
रथादसौ सारथिना सनाथाद्राजावतीर्याथ पुरं विवेश ।
निर्गत्य बिम्बादिव भानवीयात्सौधाकरं मण्डलमंशुसङ्घः ॥ ६.७ ॥
चित्रं तदा कुण्डिनवेशिनः षा नलस्य मूर्तिर्ववृते न दृश्या ।
बभूव तञ्चित्रतरं तथापि विश्वैकदृश्यैव यदस्य मूर्तिः ॥ ६.८ ॥
जनैर्विदग्धैर्भवनैश्च मुग्धैः पदे पदे विस्मयकल्पवल्लीम् ।
तां गाहमानास्य चिरं नलस्य दृष्टिर्ययौ राजकुलातिथित्वम् ॥ ६.९ ॥
हेलां दधौ रक्षिजनेऽस्त्रिसज्जे लीनश्चरामीति हृदा ललज्जे ।
द्रक्ष्यामि भैमीमिति संतुतोष दूतं विचिन्त्य स्वमसौ शुशोच ॥ ६.१ ॥
अथोपकार्याममरेन्द्रकार्यात्कक्षासु रक्षाधिकृतैरदृष्टः ।
भैमीं दिदृक्षुर्बहुदिक्षु चक्षुर्दिशन्नसौ तामविशद्विशङ्कः ॥ ६.११ ॥
अयं क इत्यन्यनिवारकाणां गिरा विभुर्द्वारि विभुज्य कण्ठम् ।
दृशं ददौ विस्मयनिस्तरङ्गां स लङ्घितायामपि राजसिंहः ॥ ६.१२ ॥
अन्तःपुरान्तः स विलोक्य बालां कांचित्समालब्धुमसंवृतोरुम् ।
निमीलिताक्षः परया भ्रमन्त्या संघट्टमासाद्य चमच्चकार ॥ ६.१३ ॥
अनादिसर्गस्रजि वानुभूता चित्रेषु वा भीमसुता नलेन ।
जातेव यद्वा जितशम्बरस्य सा शाम्बरीशिल्पमलक्षि दिक्षु ॥ ६.१४ ॥
अलीकभैमीसहदर्शनान्न तस्यान्यकन्याप्सरसो रसाय ।
भैमीभ्रमस्यैव ततः प्रसादाद्भैमीभ्रमस्तेन न तास्वलम्भि ॥ ६.१५ ॥
भैमीनिराशे हृदि मन्मथेन दत्तस्वहस्ताद्विरहाद्विहस्तः ।
स तामलीकामवलोक्य तत्र क्षणादपश्यन्व्यषदद्विबुद्धः ॥ ६.१६ ॥
प्रियां विकल्पोपहृतां स यावद्दिगीशसंदेशमजल्पदल्पम् ।
अदृश्यवाग्भीषितभूरिभीरुर्भवो रवस्तावदचेतयत्तम् ॥ ६.१७ ॥
पश्यन्स तस्मिन्मरुतादि तन्व्याः स्तनौ परिस्प्रष्टुमिवास्तवस्त्रौ ।
अक्षान्तपक्षान्तमृगाङ्कमास्यं दधार तिर्यन्वलितं विलक्षः ॥ ६.१८ ॥
अन्तःपुरे विस्तृतवागुरोऽपि बालावलीनां वलितैर्गुणौघैः ।
न कालसारं हरिणं तदक्षिद्वयं प्रभुर्बन्द्धुमभून्मनोभूः ॥ ६.१९ ॥
दोर्मूलमालोक्य कचं रुरुत्सोस्ततः कुचौ तावनुलेपयन्त्याः ।
नाभीमथैष श्लथवाससोऽनु मिमील दिक्षु क्रमकृष्टचक्षुः ॥ ६.२ ॥
मीलन्न शेकेऽभिमुखागताभां धर्तुं निपीड्य स्तनसान्तराभ्याम् ।
स्वाङ्गान्यपेतो विजगौ स पश्चात्पुमङ्गसङ्गोत्पुलके पुनस्ते ॥ ६.२१ ॥
निमीलनस्पष्टविलोकनाभ्यां कदर्थितस्ताः कलयन्कटाक्षैः ।
स रागदर्शीव भृशं ललज्जे स्वतः सतां ह्रीः परतोऽतिगुर्वी ॥ ६.२२ ॥
रोमाञ्चिताङ्गीमनु तत्कटाक्षैर्भ्रान्तेन कान्तेन रतेर्निदिष्टः ।
मोघः शरौघः कुसुमानि नाभूत्तद्धैर्यपूजां प्रति पर्यवस्यन् ॥ ६.२३ ॥
हित्वैव वर्त्मैकमिह भ्रमन्त्याः स्पर्शः स्त्रियाः सुत्यज इत्यवेत्य ।
चतुष्पथस्याभरणं बभूव लोकावलोकाय सतां स दीपः ॥ ६.२४ ॥
उद्वर्तयन्त्या हृदये निपत्य नृपस्य दृष्टिर्न्यवृतद्द्रुतैव ।
वियोगिवैरात्कुचयोर्नखाङ्कैरर्धेन्दुलीलैर्गलहस्तितेव ॥ ६.२५ ॥
तन्वीमुखं द्रागधिगत्य चन्द्रं वियोगिनस्तस्य निमीलिताभ्याम् ।
द्वयं द्रढीयः कृतमीक्षणाभ्यां तदिन्दुता च स्वसरोजता च ॥ ६.२६ ॥
चतुष्पथे तं विनिमीलिताक्षं चतुर्दिगेताः सुखमग्रहीष्यन् ।
संघट्ट्य तस्मिन्भृशभीनिवृत्तास्ता एव तद्वत्र्म न चेददास्यन् ॥ ६.२७ ॥
संघट्टयन्त्यास्तरसात्मभूषाहीराङ्कुरप्रोतदुकूलहारी ।
दिशा नितम्बं परिधाप्य तन्व्यास्तत्पापसंतापमवाप भूपः ॥ ६.२८ ॥
हतः कयाचित्पथि कन्दुकेन संघट्ट्य भिन्नः करजैः कयापि ।
कयाचनाक्तः कुचकुङ्कुमेन संभुक्तकल्पः स बभूव ताभिः ॥ ६.२९ ॥
छायामयः प्रैक्षि कयापि हारे निजे स गच्छन्नथ नेक्ष्यमाणः ।
तच्चिन्तयान्तर्निरचायि चारु स्वस्यैव तन्व्या हृदयं प्रविष्टः ॥ ६.३ ॥
तच्छायसौन्दर्यनिपीतधैर्याः प्रत्येकमालिङ्गदमू रतीशः ।
रतिप्रतिद्वन्द्वितमासु नूनं नामूषु निर्णीतरतिः कथंचित् ॥ ६.३१ ॥
तस्माददृश्यादपि नातिबिभ्युस्तच्छायरूपाहितमोहलोलाः ।
मन्यन्त एवादृतमन्मथाज्ञाः प्राणानपि स्वान्सुदृशस्तृणानि ॥ ६.३२ ॥
जागर्ति तच्छायदृशां पुरा यः स्पृष्टे च तस्मिन्विससर्प कम्पः ।
द्रुते द्रुतं तत्पदशब्दभीत्या स्वहस्तितश्चारुदृशां परं सः ॥ ६.३३ ॥
उल्लास्यतां स्पृष्टनलाङ्गमङ्गं तासां नलच्छायपिबापि दृष्टिः ।
अश्मैव रत्यास्तदनर्ति पत्या छेदेऽप्यबोधं यदहर्षि रोम ॥ ६.३४ ॥
यस्मिन्नलस्पृष्टकमेत्य हृष्टा भूयोऽपि तं देशमगान्मृगाक्षी ।
निपत्य तत्रास्य धरारजःस्थे पादे प्रसीदेति शनैरवादीत् ॥ ६.३५ ॥
भ्रमन्नमुष्यामुपकारिकायामायस्य भैमीविरहात्क्रशीयान् ।
असौ मुहुः सौधपरम्पराणां व्यधत्त विश्रान्तिमधित्यकासु ॥ ६.३६ ॥
उल्लिख्य हंसेन दले नलिन्यास्तस्मै यथादर्शि तथैव भैमी ।
तेनाभिलिख्योपहृतस्वहारा कस्या न दृष्टाजनि विस्मयाय ॥ ६.३७ ॥
कौमारगन्धीनि निवारयन्ती वृत्तानि रोमावलिवेत्रचिह्ना ।
सालिख्य तेनैक्ष्यत यौवनीयद्वाःस्थामवस्थां परिचेतुकामा ॥ ६.३८ ॥
पश्याः पुरंध्रीः प्रति सान्द्रचन्द्ररजाःकृतक्रीडकुमारचक्रे ।
चित्राणि चक्रे ध्वनि चक्रवर्तिचिह्नं तदङ्घ्रिप्रतिमासु चक्रम् ॥ ६.३९ ॥
तारुण्यपुण्यामवलोकयन्त्योरन्योन्यमेणेक्षणयोरभिख्याम् ।
मध्ये मुहूर्तं स बभूव गच्छन्नाकस्मिकाच्छादनविस्मयाय ॥ ६.४ ॥
पुरःस्थितस्य क्वचिदस्य भूपारत्नेषु नार्यः प्रतिबिम्बितानि ।
व्योमन्यदृश्येषु निजान्यपश्यन्विस्मित्य विस्मित्य सहस्रकृत्वः ॥ ६.४१ ॥
तस्मिन्विषज्याऋधपथात्तपातं तदङ्गरागच्छुरितं निरीक्ष्य ।
विस्मेरतामापुरविस्मरन्त्यः क्षिप्तं मिथः कन्दुकमिन्दुमुख्यः ॥ ६.४२ ॥
पुंसि स्वभर्तृव्यतिरिक्तभूते भूत्वाप्यनीक्षानियमव्रतिन्यः ।
छायासु रूपं भुवि वीक्ष्य तस्य फलं दृशोरानशिरे महिष्यः ॥ ६.४३ ॥
विलोक्य तच्छायमतर्कि ताभिः पतिं प्रति स्वं वसुधापि धत्ते ।
यथा वयं किं मदनं तथैनं त्रिनेत्रनेत्रानलकीलनीलम् ॥ ६.४४ ॥
रूपं प्रतिच्छायिकयोपनीतमालोकि ताभिर्यदि नाम कामम् ।
तथापि नालोकि तदस्य रूपं हारिद्रभङ्गाय वितीर्णभङ्गम् ॥ ६.४५ ॥
भवन्नदृश्यः प्रतिबिम्बदेहव्यूहं वितन्वन्मणिकुट्टिमेषु ।
पुरं परस्य प्रविशन्वियोगी योगीव चित्रं स रराज राजा ॥ ६.४६ ॥
पुमानिवास्पर्शि मया व्रजन्त्या छाया मया पुंसः इव व्यलोकि ।
ब्रुवन्निवातर्कि मयापि कश्चिदिति स्म स स्त्रैणगिरः शृणोति ॥ ६.४७ ॥
अम्बां प्रणत्योपनता नताङ्गी नलेन भैमी पथि योगमाप ।
स भ्रान्तिभैमीषु न तां व्यविक्त सा तं च नादृश्यतया ददर्श ॥ ६.४८ ॥
प्रसूप्रसादाधिगता प्रसूनमाला नलस्योद्भ्रमवीक्षितस्य ।
क्षिप्तापि कण्ठाय तयोपकण्ठं स्थितं तमालम्बत सत्यमेव ॥ ६.४९ ॥
स्रग्वासनादृष्टजनप्रसादः सत्येयमित्यद्भुतमाप भूपः ।
क्षिप्तामदृश्यत्वमितां च मालामालोक्य तां विस्मयते स्म बाला ॥ ६.५ ॥
अन्योन्यमन्यत्रवदीक्षमाणो परस्परेणाध्युषितेऽपि देशे ।
अलिङ्गितालीकपरस्परान्तस्तथ्यं मिथस्तौ परिषस्वजाते ॥ ६.५१ ॥
स्पर्शं तमस्याधिगतापि भैमी मेने पुनर्भ्रान्तिमदर्शनेन ।
नृपः स पश्यन्नपि तामुदीतः स्तम्भो न धर्तुं सहसा शशाक ॥ ६.५२ ॥
स्पर्शाटिहर्षादृतसत्यमत्या प्रवृत्य मिथ्याप्रतिलब्धबाधौ ।
पुनर्मिथस्तथ्यमपि स्पृशन्तौ न श्रद्दधाते पथि तौ विमुग्धौ ॥ ६.५३ ॥
सर्वत्र संवाद्यमबाधमानौ रूपश्रियातिथ्यकरं परं तौ ।
न शेकतुः केलिरसाद्विरन्तुमलीकमालोक्य परस्परं तु ॥ ६.५४ ॥
परस्परस्पर्शरसोर्मिसेकात्तयोः क्षणं चेतसि विप्रलम्भः ।
स्नेहातिदानादिव दीपिकार्चिर्निमिष्य किंचिद्विगुणं दिदीपे ॥ ६.५५ ॥
वेश्माप सा धैर्यवियोगयोगाद्बोधं च मोहं च मुहुर्दधाना ।
पुनःपुनस्तत्र पुरः स पश्यन्बभ्राम तां सुभ्रुवमुद्भ्रमेण ॥ ६.५६ ॥
पद्म्यां नृपः संचरमाण एष चिरं परिभ्रम्य कथंकथंचित् ।
विदर्भराजप्रभवाभिरामं प्रासादमभ्रंकषमाससाद ॥ ६.५७ ॥
सखीशतानां सरसैर्विलासैः स्मरावरोधभ्रममावहन्तीम् ।
विलोकयामास सभां स भैम्यास्तस्य प्रतोलीमणिवेदिकायाम् ॥ ६.५८ ॥
कण्ठः किमस्याः पिकवेणुवीणास्तिस्रो जिताः सूचयति त्रिरेखः ।
इत्यन्तरस्तूयत यत्र कापि नलेन बाला कलमालपन्ती ॥ ६.५९ ॥
एतं नलं तं दमयन्ति पश्य त्यजार्तिमित्या लिकुलप्रबोधान् ।
श्रुत्वा स नारीकरवर्तिसारीमुखात्स्वमाशङ्कत यत्र दृष्टम् ॥ ६.६ ॥
यत्रैकयालीकनलीकृतालीकण्ठे मृषाभीमभवीभवन्त्या ।
तद्दृक्पथे दौहदिकोपनीता शालीनमाधायि मधूकमाला ॥ ६.६१ ॥
चन्द्राभमाभ्रं तिलकं दधाना तद्वन्निजास्येन्दुकृतानुबिम्बम् ।
सखीमुखे चन्द्रसमे ससर्ज चन्द्रनवस्थामिव कापि यत्र ॥ ६.६२ ॥
दलोदरे काञ्चनकेतकस्य क्षणान्मसीभावुकवर्णलेखम् ।
तस्यैव यत्र स्वमनङ्गलेखं लिलेख भैमी नखलेखिनीभिः ॥ ६.६३ ॥
विलेखितुं भीमभुवो लिपीषु सख्याऽतिविख्यातिभृतापि यत्र ।
अशाकि लीलाकमलं न पाणिरपारि कर्णोत्पलमक्षि नैव ॥ ६.६४ ॥
भैमीमुपावीणयदेत्य यत्र कलिप्रियस्य प्रियशिष्यवर्गः ।
गन्धर्ववध्वः स्वरमध्वरीणतत्कण्ठनालैकधुरीणवीणः ॥ ६.६५ ॥
नावा स्मरः किं हरभीतिगुप्ते पयोधरे खेलति कुम्भ एव ।
इत्यर्धचन्द्राभनखाङ्कचुम्बिकुचा सखी यत्र सखीभिरूचे ॥ ६.६६ ॥
स्मराशुगीभूय विदर्भसुभ्रूवक्षो यदक्षोभि खलु प्रसूनैः ।
स्रजं सृजन्त्या तदशोधि तेषु यत्रैकया सूचिशिखां निखाय ॥ ६.६७ ॥
यत्रावदत्तामतिभीय भैमी त्यज त्यजेदं सखि साहसिक्यम् ।
त्वमेव कृत्वा मदनाय दत्से बाणान्प्रसूनानि गुणेन सज्जान् ॥ ६.६८ ॥
आलिख्य सख्याः कुचपत्त्रभङ्गीमध्ये सुमध्या मकरीं करेण ।
यत्रालपत्तामिदमालि यानं मन्ये त्वदेकावलिनाकनद्याः ॥ ६.६९ ॥
तामेव सा यत्र यगाद भूयः पयोधियादः कुचकुम्भयोस्ते ।
सेयं स्थिता तावकहृच्छयाङ्कप्रियास्तु विस्तारयशःप्रशस्तिः ॥ ६.७ ॥
शारीं चरन्तीम् सखि मारयैतामित्यक्षदाये कथिते कयापि ।
यत्र स्वघातभ्रमभीरुशारीकाकूत्थसाकूतहसः स जज्ञे ॥ ६.७१ ॥
भैमीसमीपे स निरीक्ष्य यत्र ताम्बूलजाम्बूनदहंसलक्ष्मीम् ।
कृतप्रियादूत्यमहोपकारमरालमोहद्रढिमानमूहे ॥ ६.७२ ॥
तस्मिन्नियं सेति सखीसमाजे नलस्य संदेहमथ व्युदस्यन् ।
अपृष्ट एव स्फुटमाचचक्षे स कोऽपि रूपातिशयः स्वयं ताम् ॥ ६.७३ ॥
भैमीविनोदाय मुदा सखीभिस्तदाकृतीनां भुवि कल्पितानाम् ।
नातर्कि मध्ये स्फुटमप्युदीतं तस्यानुबिम्बं मणिवेदिकायाम् ॥ ६.७४ ॥
हुताशकीनाशजलेशदूतीर्निराकरिष्णोः कृतकाकुयाञ्चाः ।
भैम्या वचोभिः स निजां तदाशां न्यवर्तयद्दूरमपि प्रयाताम् ॥ ६.७५ ॥
विज्ञप्तिमन्तःसभयः स भैम्या मध्येसभं वासवसम्भलीयाम् ।
संभालयामास भृशं कृशाशस्तदालिवृन्दैरभिनन्द्यमानाम् ॥ ६.७६ ॥
लिपिर्न दैवी सुपठा भुवीति तुभ्यं मयि प्रेरितवाचिकस्य ।
इन्द्रस्य दूत्यां रचय प्रसादं विज्ञापयन्त्यामवधानदानैः ॥ ६.७७ ॥
सलीलमालिङ्गनयोपपीडमनामयं पृच्छति वासवस्त्वाम् ।
शेषस्त्वदाश्लेषकथापनिद्रैस्तद्रोमभिः संदिदिशे भवत्यै ॥ ६.७८ ॥
यः प्रेर्यमाणोऽपि हृदा मघोनस्त्वदर्थनायां ह्रियमापदागः ।
स्वयंवरस्थानजुषस्त्वमस्य बधान कण्ठं वरणस्रजाशु ॥ ६.७९ ॥
नैनं त्यज क्षीरधिमन्थनाद्यैरस्यानुजायोद्गमितामरैः श्रीः ।
अस्मै विमथ्येक्षुरसोदमन्यां श्राम्यन्तु नोत्थापयितुं श्रियं ते ॥ ६.८ ॥
लोकस्रजि द्यौर्दिवि चादितेया अप्यादितेयेषु महान्महेन्द्रः ।
किंकर्तुमर्थी यदि सोऽपि रागाज्जागर्ति कक्षा किमतः परापि ॥ ६.८१ ॥
पदं शतेनाप मखैर्यदिन्द्रस्तस्मै स ते याचनचाटुकारः ।
कुरु प्रसादं तदलंकुरुष्व स्वीकारकृद्भ्रूनटनशृअमेण ॥ ६.८२ ॥
मन्दाकिनीनन्दनयोर्विहारे देवे धवे देवरि माधवे वा ।
श्रेयः श्रियां यातरि यच्च सख्यां तच्चेतसा भाविनि भावयस्व ॥ ६.८३ ॥
रज्यस्व राज्ये जगतामितीन्द्राद्याच्ञाप्रतिष्ठां लभसे त्वमेव ।
लघूकृतस्वं बलियाचनेन तत्प्राप्तये वामनमामनन्ति ॥ ६.८४ ॥
यानेव देवान्नमसि त्रिकालं न तत्कृतघ्नीकृतिरौचिती ते ।
प्रसीद तानप्यनृणान्विधातुं पतिष्यतस्त्वत्पदयोस्त्रिसंध्यम् ॥ ६.८५ ॥
इत्युक्तवत्या निहितादरेण भैम्या गृहीता मघवत्प्रसादः ।
स्रक्पारिजातस्य ऋते नलाशां वासैरशेषामपुपूरदाशाम् ॥ ६.८६ ॥
आर्ये विचार्यालमिहेति कापि योग्यं सखि स्यादिति काचनायि ।
ओंकार एवोत्तरमस्तु वस्तु मङ्गल्यमत्रेति च काप्यवोचत् ॥ ६.८७ ॥
अनाश्रवा वः किमहं कदापि वक्तुं विशेषः परमस्ति शेषः ।
ईतीरिते भीमजया न दूतीमालिङ्गदालीश्च मुदामियत्ता ॥ ६.८८ ॥
भैमीं च दूत्यं च न किंचिदापमिति स्वयं भावयतो नलस्य ।
आलोकमात्राद्यदि तन्मुखेन्दोरभून्न भिन्नं हृदयारविन्दम् ॥ ६.८९ ॥
ईषत्स्मितक्षालितसृक्वभागा दृक्संज्ञया वारिततत्तदालिः ।
स्रजा नमस्कृत्य तयैव शक्रं तां भीमभूरुत्तरयांचकार ॥ ६.९ ॥
स्तुतौ मघोनस्त्यज साहसिक्यं वक्तुं कियत्तं यदि वेद वेदः ।
मृषोत्तरं साक्षिणि हृत्सु न्ṝपामज्ञातृविज्ञापि ममापि तस्मिन् ॥ ६.९१ ॥
आज्ञां तदीयामनु कस्य नाम नकारपारुष्यमुपैतु जिह्वा ।
प्रह्वा तु तां मूर्ध्नि विधाय मालां बालापराध्यामि विशेषवाग्भिः ॥ ६.९२ ॥
तपःफलत्वेन हरेः कृपेयमिमं तपस्येव जनं नियुङ्क्ते ।
भवत्युपायं प्रति हि प्रवृत्तावुपेयमाधुर्यमधैर्यसर्जि ॥ ६.९३ ॥
शुश्रूषिताहे तदहं तमेव पतिं मुदेऽपि व्रतसंपदेऽपि ।
विशेषलेशोयऽमदेवदेहमंशागतं तु क्षितिभृत्तयेह ॥ ६.९४ ॥
अश्रौषमिन्द्रादरिणीर्गिरस्ते सतीव्रतातिप्रतिलोमतीव्राः ।
स्वं प्रागहं प्रादिषि नामराय किंनाम तस्मै मनसा नराय ॥ ६.९५ ॥
तस्मिन्विमृश्यैव वृते हृदैषा मैन्द्री दया मामनुतापिकाभूत् ।
निर्वातुकामं भवसंभवानां धीरं सुखानामवधीरणेव ॥ ६.९६ ॥
वर्षेषु यद्भारतमार्युधुर्याः स्तुवन्ति गार्हस्थ्यमिवाश्रमेषु ।
तत्रास्मि पत्युर्वरिवस्ययेह शर्मोर्मिकिर्मीरितधर्मलिप्सुः ॥ ६.९७ ॥
स्वर्गे सतां शर्म परं न धर्मा भवन्ति भूमाविह तच्च ते च ।
शक्या मखेनापि मुदोऽमराणां कथं विहाय त्रयमेकमीहे ॥ ६.९८ ॥
साधोरपि स्वः खलु गामिताधो गमी स तु स्वर्गमितः प्रयाणे ।
इत्यायती चिन्तयतो हृदि द्वे द्वयोरुदर्कः किमु शर्करे न ॥ ६.९९ ॥
प्रक्षीण एवायुषि कर्मकृष्टे नरान्न तिष्ठत्युपतिष्ठते यः ।
बुभुक्षते नाकमपथ्यकल्पं धीरस्तमापातसुखोन्मुखं कः ॥ ६.१ ॥
इतीन्द्रदूत्याः प्रतिवाचमर्धे प्रत्युह्य सैषाभिदधे वयस्याः ।
किंचिद्विवक्षोल्लसदोष्ठलक्ष्मीजितापनिद्रद्दलपङ्कजास्याः ॥ ६.१०१ ॥
अनादिधाविस्वपरम्पराया हेतुस्रजः स्रोतसि वेश्वरे वा ।
आयत्तधीरेष जनस्तदार्याः किमीदृशः पर्यनुयोगयोग्यः ॥ ६.१०२ ॥
नित्यं नियत्या परवत्यशेषे कः संविदानोऽप्यनुयोगयोग्यः ।
अचेतना सा च न वाचमर्हेद्वक्ता तु वक्त्रश्रमकर्म भुङ्क्ते ॥ ६.१०३ ॥
क्रमेलकं निन्दति कोमलेच्छुः क्रमेलकः कण्टकलम्पटस्तम् ।
प्रीतौ तयोरिष्टभुजोः समायां मध्यस्थता नैकतरोपहासः ॥ ६.१०४ ॥
गुणा हरन्तोऽपि हरेर्नरं मे न रोचमानं परिहापयन्ति ।
न लोकमालोकयथापवर्गात्त्रिवर्गमर्वाञ्चममुञ्चमानम् ॥ ६.१०५ ॥
आकीटमाकैटभवैरि तुल्यः स्वाभीष्टलाभात्कृतकृत्यभावः ।
भिन्नस्पृहाणां प्रति चार्थमर्थं द्विष्टत्वमिष्टत्वमपव्यवस्थम् ॥ ६.१०६ ॥
अध्वाग्रजाग्रन्निभृतापदन्धुर्बन्धुर्यदि स्यात्प्रतिबन्धुमर्हः ।
जोषं जनः कार्यविदस्तु वस्तु प्रच्छया निजेच्छा पदवीं मुदस्तु ॥ ६.१०७ ॥
इत्थं प्रतीपोक्तिमतिं सखीनां विलुप्य पाण्डित्यबलेन बाला ।
अपि श्रुतस्वर्पतिमन्त्रिसूक्तिं दूतीं बभाषेऽद्भुतलोलमौलिम् ॥ ६.१०८ ॥
परेतभर्तुर्मनसेव दूतीं नभस्वतेवानिलसख्यभाजः ।
त्रिस्रोतसेवाम्बुपतेस्तदाशु स्थिरास्थमायातवतीं निरास्थम् ॥ ६.१०९ ॥
भूयोऽर्थमेनं यदि मां त्वमात्थ तदा पदावालभसे मघोनः ।
सतीव्रतैस्तीव्रमिमं तु मन्तुमन्तर्वरं वज्रिणि मार्जितास्मि ॥ ६.११ ॥
इत्थं पुनर्वागवकाशनाशान्महेन्द्रदूत्यामपयातवत्याम् ।
विवेश लोलं हृदयं नलस्य जीवः पुनः क्षीबमिव प्रबोधः ॥ ६.१११ ॥
श्रवणपुटयुगेन स्वेन साधूपनीतं दिगधिपकृपयाप्तादीदृशः संविधान्
अलभत मधु बाला रागवागुत्थमित्थं निषधजनपदेन्द्रः पातुमानन्दसान्द्रम् ॥ ६.११२ ॥
श्रीहर्षं कविराजराजिमुकुटालंकारहीरः सुतं शृईहीरः सुषुवे जितेन्द्रियचयं ममल्लदेवी च यम् ।
षष्ठः खण्डनखण्डतोऽपि सहजात्क्षोदक्षमे तन्महाकाव्येऽयं व्यगलन्नलस्य चरिते सर्गो निसर्गोज्ज्वलः ॥ ६.११३ ॥


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १८३
वाराणसीमाहात्म्यम्।
देव्युवाच।
हिमवन्तं गिरिं त्यक्त्वा मन्दरं गन्धमादनम्।
कैलासं निषधञ्चैव मेरुपृष्टं महाद्युतिम् ।। १८३.१ ।।
रम्यं त्रिशिखरञ्चैव मानसं सुमहागिरिम्।
देवोद्यानानि रम्याणि नन्दनं वनमेव च ।। १८३.२ ।।
सुरस्थानानि मुख्यानि तीर्थान्यायतनानि च।
तानि सर्वाणि सन्त्यज्य अविमुक्ते रतिः कथम् ।। १८३.३ ।।
किमत्र सुमहत् पुण्यं परं गुह्यं वदस्व मे।
येन त्वं रमसे नित्यं भूतसम्पद् गुणैर्युतः ।। १८३.४ ।।
क्षेत्रस्य प्रवरत्वञ्च ये च यत्र निवासिनः।
तेषामनुग्रहः कश्चित्तत् सर्वं ब्रूहि शङ्कर!।। १८३.५ ।।
शङ्कर उवाच।
अत्यद्भुतमिमं प्रश्नं यत्त्वं पृच्छसि भामिनि।
तत् सर्वं सम्प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु ।। १८३.६ ।।
वाराणस्यां नदीपुण्या सिद्धगन्धर्वसेविता।
प्रविष्टा त्रिपथा गङ्गा तस्मिन्क्षेत्रे मम प्रिये! ।। १८३.७ ।।
मामेव प्रीतिसन्तुष्टा कृत्तिवासाश्च सुन्दरि! ।
सर्वेषां चैवस्थानानां स्थानन्तत्तु यथाधिकम् ।। १८३.८ ।।
तेन कार्येण सुश्रोणि! तस्मिन् स्थाने रतिर्मम।
तस्मिन् लिङ्गे च सान्निध्यं मम देवि! सुरेश्वरि! ।। १८३.९ ।।
क्षेत्रस्य च प्रवक्ष्यामि गुणान् गुणवताम्वरे।
यान् श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्रसंशयः ।। १८३.१० ।।
यदि पापो यदि शठो यदि वा धार्मिको नरः।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो ह्यविमुक्तं व्रजेद्यदि ।। १८३.११ ।।
प्रलये सर्वभूतानां लोके स्थावरजङ्गमे।
न हि त्यक्ष्यामि तत् स्थानं महागणशतैर्वृतः ।। १८३.१२ ।।
यत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः।
वक्त्रं मम महाभागे! प्रविशन्ति युगक्षये।। १८३.१३ ।।
तेषां साक्षादहं पूजां प्रतिगृह्णामि पार्वति!
सर्वगुह्योत्तमं स्थानं मम प्रियतमं शुभम् ।। १८३.१४ ।।
धन्याः प्रविष्टाः सुश्रोणि! मम भक्ता द्विजातयः।
मद्भक्तिपरमा नित्यं ये मद्भक्तास्तु ते नराः ।। १८३.१५ ।।
तस्मिन् प्राणान् परित्यज्य गच्छन्ति परमाङ्गतिम्।
सदा जयति रुद्रेण सदा दानं प्रयच्छति ।। १८३.१६ ।।
सदा तपस्वी भवति अविमुक्त स्थितो नरः।
यो मां पूजयते नित्यं तस्य तुष्याम्यहं प्रिये!।। १८३.१७ ।।
सर्वदानानि यो दद्यात् सर्वयज्ञेषु दीक्षितः।
सर्वतीर्थाभिषिक्तस्य सप्रपद्येत मामिह ।। १८३.१८ ।।
अविमुक्तं सदा देवि! ये व्रजन्ति सुनिश्चिताः।
ते तिष्ठन्तीह सुश्रोणि! त्वद्भक्ताश्च त्रिविष्टपे ।। १८३.१९ ।।
मत्प्रसादात्तु ते देवि! दीव्यन्ति शुभलोचने!
दुर्द्धराश्चैव दुर्द्धर्षा भवन्ति विगतज्वराः ।। १८३.२० ।।
अविमुक्तं शुभं प्राप्य मद्भक्ताः कृतनिश्चयाः।
निर्धूतपापा विमला भवन्ति विगतज्वराः ।। १८३.२१ ।।
पार्वत्युवाच।
दक्षयज्ञस्त्वया देव! मत् प्रियार्थे निषूदितः।
अविमुक्त गुणानान्तु न तृप्तिरिह जायते ।। १८३.२२ ।।
ईश्वर उवाच।
क्रोधेन दक्षयज्ञस्तु त्वत् प्रियार्थे विनाशितः।
महाप्रिये! महाभागे! नाशितोऽयं वरानने ।। १८३.२३ ।।
अविमुक्ते यजन्ते तु मद्भक्ताः कृतनिश्चयाः।
न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ।। १८३.२४ ।।
देव्युवाच।
दुर्लभास्तु गुणा देव! अविमुक्ते तु कीर्त्तिताः।
सर्वांस्तन्मम तत्वेन कथयस्व महेश्वर ।। १८३.२५ ।।
कौतूहलं महादेव! हृदिस्थं मम वर्तते।
तत् सर्वं मम तत्वेन आश्याहि परमेश्वर! ।। १८३.२६ ।।
ईश्वर उवाच।
अक्षया ह्यमराश्चैव ह्यदाहाश्च भवन्ति ते।
मत् प्रसादाद्वरारोहे! मामेव प्रविशन्ति वै ।। १८३.२७ ।।
ब्रूहि ब्रूहि विशालाक्षि! किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि।
देव्युवाच।
अविमुक्ते महाक्षेत्रे अहो पुण्यमहो गुणाः ।। १८३.२८ ।।
न तृप्तिमधिगच्छामि ब्रूहि देव! पुनर्गुणान्।
ईश्वर उवाच।
माहेश्वरि! वरारोहे! श्रृणु तांस्तु मम प्रिये! ।। १८३.२९ ।।
अविमुक्ते गुणाये तु तथान्यानपि तच्छृणु।
शाकपर्णाशिनो दान्ताः संप्रक्षाल्या मरीचिपाः ।। १८३.३० ।।
दन्तोलूखलिनश्चान्ये अश्मकुट्टास्तथापरे।
मासि मासि कुशाग्रेण जलमास्वादयन्ति वै ।। १८३.३१ ।।
वृक्षमूलनिकेताश्च शिलाशय्यास्तथापरै।
आदित्यवपुषः सर्वे जितक्रोधा जितेन्द्रियाः ।। १८३.३२ ।।
एवं बहुविधैर्धर्मैरन्यत्र चरितव्रताः।
त्रिकालमपि भुञ्जाना येऽविमुक्तनिवासिनः ।। १८३.३३ ।।
तपश्चरन्ति वान्यत्र कलां नार्हन्ति षोडशीम्।
अविमुक्तसमं क्षेत्रं न भूतं न भविष्यति ।। १८३.३४ ।।
मत्समः पुरुषो नास्ति त्वत्समा नास्ति योषिताम्।
अविमुक्तसमं क्षेत्रं न भूतं न भविष्यति ।। १८३.३५ ।।
अविमुक्तं परो योगो ह्यविमुक्ते परा गतिः।
अविमुक्ते परो मोक्षः क्षेत्रं नैवास्ति तादृशम् ।। १८३.३६ ।।
परं गुह्यं प्रवक्ष्यामि तत्वेन वरवर्णिनि!।
अविमुक्ते महाक्षेत्रे यदुक्तं हि मया पुरा ।। १८३.३७ ।।
जन्मान्तरशतैर्देवि! योगोऽयं यदि लभ्यते।
मोक्षः शतसहस्रेण जन्मना लभ्यते न वा ।। १८३.३८ ।।
अविमुक्तेन सन्देहो मद्भक्तः कृतनिश्चयः।
एकेन जन्मना सोऽपि योगं मोक्षं च विन्दति ।। १८३.३९ ।।
अविमुक्ते नरा देवि! ये व्रजन्ति सुनिश्चिताः।
ते विशन्ति परं स्थानं मोक्षं परमदुर्लभम् ।। १८३.४० ।।
पृथिव्यामीदृशं क्षेत्रं न भूतं न भविष्यति।
चतुर्मूर्तिः सदा धर्मो तस्मिन् सन्निहितः प्रिये! ।। १८३.४१ ।।
चतुर्णामपि वर्णानां गतिस्तु परमा स्मृता।
देव्युवाच।
श्रुता गुणास्ते क्षेत्रस्य इह चान्यत्र ये प्रभो! ।। १८३.४२ ।।
वदस्व भुवि विप्रेन्द्राः कं वा यज्ञैर्यजन्ति ते।
ईश्वर उवाच।
दृष्ट्या चैव तु मन्त्रेण मामेव हि यजन्ति ते ।। १८३.४३ ।।
न तेषां भयमस्तीति भवं रुद्रं यजन्ति यत्।
अमन्त्रो मन्त्रको देवि! द्विविधो विधिरुच्यते ।। १८३.४४ ।।
साङ्ख्यं चैवाथ योगश्च द्विविधो योग उच्यते।
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।। १८३.४५ ।।
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्त्तते।
आत्मौपम्येन सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।। १८३.४६ ।।
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति।
निर्गुणः सगुणो वापि योगश्च कथितो भुवि ।। १८३.४७ ।।
सगुणश्चैव विज्ञेयो निर्गुणो मनसः परः।
एतत्ते कथितं देवि! यन्मान्त्वं परिपृच्छसि ।। १८३.४८ ।।
देव्युवाच
या भक्ति स्त्रिविधा प्रोक्ता भक्तानां बहुधा त्वया।
तामहं श्रोतुमिच्छामि तत्वतः कथयस्व मे ।। १८३.४९ ।।
ईश्वर उवाच।
श्रृणु पार्वति! देवेशि! भक्तानां भक्तिवत्सले।
प्राप्य सांख्यञ्च योगञ्च दुःखान्तञ्च नियच्छति ।। १८३.५० ।।
सदा यः सेवते भिक्षां ततो भवति रञ्जितः।
रञ्जनात् तन्मयो भूत्वा लीयते स तु भक्तिमान् ।। १८३.५१ ।।
शास्त्राणान्तु वरारोहे! बहुकारणदर्शिनः।
न मां पश्यन्ति ते देवि! ज्ञानवाक्यविवादिनः ।। १८३.५२ ।।
परमार्थज्ञानतृप्ता युक्ता जानन्ति योगिनः।
विद्यया विदितात्मानो योगस्य च द्विजातयः ।। १८३.५३ ।।
प्रत्याहारेण शुद्रात्मा नान्यथा चिन्तयेच्च तत्।
तुष्टिञ्च परमां प्राप्य योगं मोक्षं परं तथा ।। १८३.५४ ।।
त्रिभिर्गुणैः समायुक्तो ज्ञानवान् पश्यतीह माम्।
एतत्ते कथितं देवि! किमन्यच्छ्रोतुमर्हसि ।। १८३.५५ ।।
भूय एव वरारोहे! कथयिष्यामि सुव्रते!।
गुह्यं पवित्रमथवा यच्चापि हृदि वर्तते ।। १८३.५६ ।।
तत्सर्वं कथयिष्यामि श्रृणुष्वेकमनाः प्रिये।
देव्युवाच।
त्वद्रूपं कीदृशं देव! युक्ताः पश्यन्ति योगिनः ।। १८३.५७ ।।
पश्यन् मे संशयं ब्रूहि नमस्ते सुरसत्तम!।
श्रीभगवानुवाच।
अमूर्तं चैव मूर्त्तञ्च ज्योतिरूपं हि तत् स्मृतम् ।। १८३.५८ ।।
तस्योपलब्धिमन्विच्छन् यत्नः कार्यो विजानता।
गुणैर्वियुक्तो भूतात्मा एवं वक्तुं न शक्यते ।। १८३.५९ ।।
शक्यते यदि वक्तुं वै दिव्यैर्वर्षशतैर्न वा।
देव्युवाच।
किं प्रमाणन्तु तत् क्षेत्रं समन्तात् सर्वतो दिशम् ।। १८३.६० ।।
यत्र नित्यं स्तितो देवो महादेवो गणैर्युतः।
ईश्वर उवाच।
द्वियोजनन्तु तत्क्षेत्रं पूर्वपश्चिमतः स्मृतम् ।। १८३.६१ ।।
अर्द्धयोजन विस्तीर्णं तत्क्षेत्रं दक्षिणोत्तरम्।
वाराणसी तदीया च यावच्छुक्लनदी तु वै ।। १८३.६२ ।।
भीष्मचण्डिकमारभ्य पर्वतेश्वरमन्तिके।
गणा यत्रावतिष्ठन्ति सन्नियुक्ता विनायकाः ।। १८३.६३ ।।
कूष्माण्डराजः शम्भोश्च जयन्तश्च मदोत्कटाः।
सिंहव्याघ्रमुखाः केचिद्विकटाः कुब्जवामनाः ।। १८३.६४ ।।
यत्र नन्दी महाकालश्चण्डघण्टो महेश्वरः।
दण्डचण्डेश्वरश्चैव घण्टाकर्णो महाबलः ।। १८३.६५ ।।
एते चान्ये च बहवो गणाश्चैव गणेश्वराः।
महोदरा महाकाया वज्रशक्तिधरास्तथा ।। १८३.६६ ।।
रक्षन्ति सततं देवि! ह्यविमुक्तं तपोवनम्।
द्वारे द्वारे च तिष्ठन्ति शूलमुद्गरपाणयः ।। १८३.६७ ।।
सुवर्णश्रृङ्गीं रौप्यखुराञ्चैलाजिन पयस्विनीम्।
वाराणस्यान्तु यो दद्यात् त्रिवर्णां कञ्जलोचने! ।। १८३.६८ ।।
गां दत्त्वा तु वरारोहे! ब्राह्मणे वेदपारगे।
आसप्तमं कुलं तेन तारितं नात्र संशयः ।। १८३.६९ ।।
यो दद्याद् ब्राह्मणे किञ्चित् तस्मिन् क्षेत्रे वरानने!।
कनकं रजतं वस्त्रमन्नाद्यं बहु विस्तरम् ।। १८३.७० ।।
अक्षयं चाव्ययं चैव स्यातां तस्य सुलोचने!।
श्रृणु तत्वेन तीर्थस्य विभूतिं व्युष्टिमेव च ।। १८३.७१ ।।
तत्र स्नात्वा महाभागे! भवन्ति निरुजा नराः।
दशानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः ।। १८३.७२ ।।
तदवाप्नोति धर्मात्मा तत्र स्नात्वा वरानने!।
बहुस्वल्पे च यो दद्याद् ब्राह्मणे वेदपारगे ।। १८३.७३ ।।
शुभाङ्गतिमवाप्नोति अग्निवच्चैव दीप्यते।
वाराणसी जाह्नवीभ्यां सङ्गमे लोकविश्रुते ।। १८३.७४ ।।
दत्त्वान्नं च विधानेन न स भूयोऽभिजायते।
एतत्ते कथितं देवि! तीर्थस्य फलमुत्तमम् ।। १८३.७५ ।।
उपवासन्तु यः कृत्वा विप्रान् सन्तर्पयन्नरः।
सौत्रामणेश्च यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।। १८३.७६ ।।
एकाहारस्तु यस्तिष्ठेन् मासं तत्र वरानने!
यावज्जीवकृतं पापं सहसा तस्य नश्यति ।। १८३.७७ ।।
अग्निप्रवेशं ये कुर्युरविमुक्ते विधानतः।
प्रविशन्ति मुखन्ते मे निःसन्दिग्धं वरानने! ।। १८३.७८ ।।
दशसौवर्णिकं पुष्पं योऽविमुक्ते प्रयच्छति।
अग्निहोत्रफलं धूपे गन्धदाने तथा श्रुणु ।। १८३.७९ ।।
भूमिदानेन तत्तुल्यं गन्धदानफलं स्मृतम्।
संमार्जने पञ्चशतं सहस्रमनुलेपने ।। १८३.८० ।।
मालया शतसाहस्रमनन्तं गीतवाद्यतः।
देव्युवाच।
अत्यद्भुतमिदं देव स्थानमेतत् प्रकीर्तितम् ।। १८३.८१ ।।
रहस्यं श्रोतुमिच्छामि यदर्थन्त्वं न मुञ्चसि।
ईश्वर उवाच
आसीत् पूर्वं वरारोहे! ब्रह्मणस्तु शिरो वरम् ।। १८३.८२ ।।
पञ्चमं श्रृणु सुश्रोणि! जातं काञ्चन स प्रभम्।
ज्वलत्तत् पञ्चमं शीर्षं जातं तस्य महात्मनः ।। १८३.८३ ।।
तदेवमब्रवीद्देवि! जन्म जानामि ते ह्यहम्।
ततः क्रोधपरीतेन संरक्त नयनेन च ।। १८३.८४ ।।
वामांगुष्ठनखाग्रेण छिन्नं तस्य शिरो मया।
ब्रह्मोवाच।
तदा निरपराधस्य शिरश्छिन्नं त्वया मम ।। १८३.८५ ।।
तस्माच्छापसमायुक्तः कपाली त्वं भविष्यसि।
ब्रह्महत्याकुलो भूत्वा चरतीर्थानि भूतले ।। १८३.८६ ।।
ततोऽहं गतवान् देवि! हिमवन्तं शिलोच्चयम्।
तत्र नारायणः श्रीमान् मया भिक्षां प्रयाचितः ।। १८३.८७ ।।
ततस्तेन स्वकं पार्श्वं नखाग्रेण विदारितम्।
स्रवतो महती धारा तस्य रक्तस्य निःसृता ।। १८३.८८ ।।
प्रयाता सातिविस्तीर्णा योजनार्द्धशतन्तदा।
न संपूर्णं कपालन्तु घोरमद्भुत दर्शनम् ।। १८३.८९ ।।
दिव्यं वर्षसहस्रन्तु सा च धारा प्रवाहिनी।
प्रोवाच भगवान्विष्णुः कपालं कुत ईदृशम् ।। १८३.९० ।।
आश्चर्यभूतं देवेश! संशयो हृदि वर्तते।
कुतश्च सम्भवो देव! सर्वं मे ब्रूहि पृच्छतः ।। १८३.९१ ।।
देवदेव उवाच।
श्रूयतामस्य हे देव! कपालस्य तु सम्भवः।
शतं वर्षसहस्राणां तपस्तप्त्वा सुदारुणम्।। १८३.९२ ।।
ब्रह्माऽसृजद्वपुर्दिव्यमद्भुतं लोमहर्षणम्।
तपसश्च प्रभावेण दिव्यं काञ्चन सन्निभम् ।। १८३.९३ ।।
ज्वलत्तत् पञ्चमं शीर्षं जातं तस्य महात्मनः।
निकृत्तन्तं मया देव! तदिदं पश्य दुर्जयम् ।। १८३.९४ ।।
यत्र यत्र च गच्छामि कपालं तत्र गच्छति।
एवमुक्तस्ततो देवः प्रोवाच पुरुषोत्तमः ।। १८३.९५ ।।
श्रीभगवानुवाच।
गच्छ गच्छ स्वकं स्थानं ब्रह्मणस्त्वं प्रियङ्कुरु।
तस्मिन् स्थास्यति भद्रन्ते कपालं तस्य तेजसा ।। १८३.९६ ।।
ततः सर्वाणि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च।
गतोऽस्मि पृथुल श्रोणि! न क्वचित् प्रत्यतिष्ठत ।। १८३.९७ ।।
ततोऽहं समनुप्राप्तो ह्यविमुक्ते महाशये।
अवस्थितः स्वके स्थाने शापश्च विगतो मम ।। १८३.९८ ।।
विष्णुप्रसादात् सुश्रोणि! कपालं तत् सहस्रधा।
स्फुटितं बहुधा जातं स्वप्नलब्धं धनं यथा ।। १८३.९९ ।।
ब्रह्महत्यापहं तीर्थं क्षेत्रमेतन्मया कृतम्।
श्मशानमेतद् भद्रं मे देवानां वरवर्णिनि ।। १८३.१०० ।।
कालो भूत्वा जगत् सर्वं संहरामि सृजामि च।
देवेशि! सर्वगुह्यानां स्थानं प्रियतरं मम ।। १८३.१०१ ।।
मद्भक्तास्तत्र गच्छन्ति विष्णुभक्तास्तथैव च।
ये भक्ता भास्करे देवि! लोकनाथे दिवाकरे ।। १८३.१०२ ।।
तत्रस्थो यस्त्यजेद्देहं मामेव प्रविशेत्तु सः।
देव्युवाच।
अत्यद्भुतमिदं देव! यदुक्तं पद्मयोनिना ।। १८३.१०३ ।।
त्रिपुरान्तकरस्थानं गुह्यमेतत् महाद्युते।
सन्निधानात्तु ते सर्वे कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।। १८३.१०४ ।।
यत्र तिष्ठति देवेशो यत्र तिष्ठति शङ्करः।
गङ्गा तीर्थसहस्राणां तुल्या भवति वा न वा ।। १८३.१०५ ।।
त्वमेव भक्तिर्देवेश। त्वमेव गतिरुत्तमा।
ब्रह्मादीनान्तु ते देव! गतिरुक्ता सनातनी।
श्राव्ये यद् द्विजातीनां भक्तानामनुकम्पया ।। १८३.१०६ ।।


text:
काञ्चिपुरमण्डलम्
काञ्चिपुरमण्डलम् (Kanchipuram district)(तमिऴ् - காஞ்சிபுரம் மாவட்டம்) भारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य ईशान्यदिशि काञ्चिपुरमण्डलम् अस्ति । अस्य केन्द्रस्थानं काञ्चिपुरपत्तनम् । जनसंख्यादृष्ट्या तमिऴ्नाडुराज्ये अस्य मण्डलस्य द्वितीयस्थानम् (प्रथमस्थानं भवति चेन्नैमण्डलस्य) ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
- a UNESCO World Heritage Site]]
क्रिस्तपूर्वकालादपि काञ्चिपुरस्य नाम प्रसिद्धम् अस्ति । पतञ्जलिकृते महाभाष्ये (क्रि.पू. द्वितीयशतकम्) अस्य उल्लेखः दृश्यते । ’मणिमेकलै’ तथा ’पेरुम्पनाट्टुपडै’ इत्येतयोः तमिऴ्काव्ययोः काञ्जिपुरं क्रिस्तपूर्वयुगे कथम् आसीत् इत्यस्य विस्तृतं वर्णनं दृश्यते । ’पत्तुपाट्टु’ इति सङ्गमसाहित्यभागे इदं पत्तनं २५०० वर्षेभ्यः प्राक् तोण्डैमन् इऴन्दिरायराजेन पालितम् इति उल्लिखितम् । काञ्जिपुरमण्डले पल्लवानां, चोळानां, विजयनगरराजानां तथा ब्रिटिष् जनानां प्रशासनम् आसीत् स्वातन्त्र्यपूर्वकाले । प्राचीनतमिऴ्देशविभागे इदं मण्डलं तोण्डैमण्डले अन्तर्भूतम् । काञ्जिपुरपत्तनं तोण्डैमण्डलस्य राजधानी आसीत् । क्रिस्तीयतृतीयशतकतः नवमशतकपर्यन्तं काञ्चिपुरं पल्लवानां राजधानी आसीत् । पल्लवाः उत्तरे कृष्णानद्याः आरभ्य दक्षिणे कावेरीनदीपर्यन्तं देशं शासितवन्तः । तेषां काले काञ्चिपुरे प्राकाराणां परिखाणां मार्गाणां देवालयानां च निर्माणम् अभूत् ।
क्रिस्तीयदशमशतकतः त्रयोदशशतकपर्यन्तं चोळानां प्रशासनम् आसीत् । ततः सप्तदशशतकपर्यन्तं विजयनगरसाम्राज्यस्य भागः आसीत् । काञ्चिपुरं तमिऴुदेशे प्रसिद्धम् अध्ययनकेन्द्रम् आसीत् । तथैव हिन्दूनां, बौद्धानां जैनानां च पवित्रम् इदं स्थलम् । ‘पुष्पेषु जाती नगरेषु काञ्चि नारीषु रम्भा श्रमिणां गृहस्थः । ’ (वामनपुराणम् १२.५०) इति काञ्चिपुरं श्रेष्ठनगरत्वेन प्रशस्यते । काञ्चिपुरस्य राजसु अन्यतमः महेन्द्रवर्मा -१ प्रकाण्डपण्डितः, सङ्गीतज्ञः, नाटककर्ता च आसीत् । युवान् ष्वाङ्ग् नामकः चीनादेशस्य प्रवासी क्रिस्तीये सप्तमशतके काञ्चिपुरम् आगतः । अस्य नगरस्य परिधिः ६ किलोमीटर् आसीत् इति सः वदति । अत्रत्याः जनाः वीर्येण, धर्मतत्परतया, न्यायप्रियतया, अध्ययनपरतया च प्रसिद्धाः आसन् इति सः वदति । बुद्धः इदं पत्तनं प्रति आगतः आसीत् इत्यपि सः वदति ।
ब्रिटिश् शासनस्य काले काञ्चिपुरस्य ‘काञ्जीवरम्’ इति नाम अभूत् । तत्काले इदं मण्डलं द्विधा विभक्तम्। उत्तरभागः,दक्षिणभागः च इति । १७८८ तमे वर्षे अत्र प्रथमतया समाहर्ता (कलेक्टर्) नियुक्तः ब्रिटिश् प्रशासनेन । १७९० दशके क्लर्कः तथा बाल्फ़ोरः अत्र समाहर्तारौ आस्ताम् । १७९४ तः १७९९ पर्यन्तम् लियोनेल् प्लेसः समाहर्ता आसीत् । तस्य काले प्रसिद्धौ मधुरान्तक उत्तिरेमेरूरुतडागौ निर्मितौ । तदनन्तरं हाड्ज्सनः अत्र समाहर्ता आसीत् । तस्य निवासस्थलम् अद्यापि काञ्चिपुरे हाड्ज्सन्पेटनाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति । नवदशशतके करुङ्गुऴि अस्य मण्डलस्य केन्द्रस्थानम् अभवत् । १८५९ तमे वर्षे गृहोद्यानं सैदापेट्टै केन्द्रस्थानम् अभवत् । १८५९ तः १९६८ पर्यन्तं सैदापेट्टै एव अस्य मण्डलस्य केन्द्रस्थानम् आसीत् । स्वातन्त्र्यानन्तरं काञ्चिपुरं चेङ्गलपाट्टुमण्डले आसीत् । ततः १९९७ तमवर्षस्य जुलै प्रथमदिनाङ्के चेङ्गलपाट्टु एम्जीआर् मण्डलं द्वेधा विभक्तम् । तदा काञ्चिपुरं तथा तिरुवळ्ळूरुमण्डले जाते ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
काञ्चिपुरमण्डलं तमिऴ्नाडुराज्यस्य ईशान्यसमुद्रतीरे अस्ति । अस्य पूर्वभागे बङ्गालसमुद्रः, पश्चिमभागे वेल्लूरु, तिरुवण्णामलैमण्डले, उत्तरदिशे तिरुवळ्ळूरु, चेन्नैमण्डले, दक्षिणे विल्लुपुरमण्डलं च अस्ति । अस्य मण्डलस्य विस्तारः ४,४३,२१० हेक्टेर्परिमितः । ५७ किलोमीटर् दीर्घः समुद्रतटः अस्ति । अस्य मण्डलस्य नदीषु पालार्नदी प्रमुखा ।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
२०११ तमवर्षस्य जनगणनानुगुणं काञ्चिपुरमण्डलस्य जनसंख्या ३,९९०,८९७ । देशस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या कडलूरु ५९ तमम् । जनसान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ९२७ अस्ति । २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धिः ३८.६९% आसीत् । अत्र पुं, स्त्री अनुपातः १०००-९८५ अस्ति । साक्षरता ८५.२९% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
काञ्चिपुरमण्डले अष्ट उपमण्डलानि सन्ति
- १. काञ्चिपुरम्
- २.श्रीपेरुम्बदूरु
- ३.उत्तिरमेरूरु
- ४.चेङ्गलपाट्टु
- ५.ताम्बरम्
- ६.तिरुक्काऴुकुण्ड्रम्
- ७. मधुरान्तकम्
- ८.चेय्यूरु
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
कृषिकार्यम् अस्य मण्डलस्य प्रमुखः उद्यमः । ४७% जनाः कृषिकार्यरताः सन्ति । व्रीहिः अत्र आरोप्यमानं प्रमुखं सस्यम् । कलायाः, इक्षुदण्डाः, धान्यानि, प्रियङ्गुसस्यानि च अपि अधिकतया उत्पाद्यन्ते । पालार्नदी, तडागाः कूपाश्च जलस्य प्रमुखमूलम् ।
कौशेयशाटिकानां वयनं काञ्जिपुरपत्तनस्य जनानां प्रमुखेषु उद्यमेषु अन्यतमम् । अतः इदं पत्तनं ’कौशेयपत्तनम्’ इति विख्यातम् । ४०० वर्षेभ्यः अपि देशस्य अत्युत्तमकौशेयशाटिकाः अत्र उत्पाद्यन्ते, अत्यन्तं जनप्रियाः च सन्ति । दक्षिणभारते कोऽपि विवाहः काञ्चिपुरशाटिकाः विना न प्रचलति इति प्रसिद्धिः अस्ति ।
राजधान्याः चेन्नैनगरस्य निकटे अस्ति इति कारणेन काञ्चिपुरे अनेकानि औद्यमिकसंस्थानानि सन्ति । ह्युण्डै, फ़ोर्ड्, मित्सुबिषि, नोकिया, साम्सङ्ग्, डेल्ल्, सैण्ट्-गोबैन् प्रभृतीनां बहूनां बृहत्संस्थानां उत्पादनशाखाः श्रीपेरुम्बदूरुसमीपे दृश्यन्ते । सङ्गणकक्षेत्रस्य प्रमुखानां टिसिएस्, इन्फ़ोसिस्, विप्रो, काग्निसेण्ट् इत्यादीनां संस्थानां कार्यालयाः अपि काञ्चिपुरमण्डले सन्ति । टिसिएस् तथा इन्फ़ोसिस् संस्थयोः महाकार्यालयौ स्तः, यत्र क्रमशः २२,००० तथा २५,००० उद्योगिनः कार्यरताः सन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
काञ्चिपुरम्[सम्पादयतु]
इदं देवालयनगरम् इत्येव ख्यातम् । अत्र दक्षिणभारतस्य प्रसिद्धपरम्पराणां देवालयाः सहस्रशः सन्ति । हिन्दूसम्प्रदायस्य सप्तसु पवित्रेषु मोक्षक्षेत्रेषु काञ्ची अपि अन्यतमा । तमिऴ्नाडुराज्यस्य प्रमुखाः शिवदेवालयाः, विष्णुदेवालयाः च अत्र सन्ति । विष्णोः वरदराज पेरुमाळ् मन्दिरं, शिवस्य एकाम्बरनाथमन्दिरं च बहुप्रसिद्धम् । कामाक्षीमन्दिरं, कुमारकोट्टं, कच्छपेश्वरमन्दिरं, कैलासनाथमन्दिरम् इत्यादीनि अत्रत्यानि प्रमुखमन्दिराणि । एकाम्बरनाथदेवालयस्य १९२ पादोन्नतं गोपुरं, वरदराजमन्दिरस्य शतस्तम्भमण्टपः च विजयनगरशिल्पकलायाः उज्ज्वलोदाहरणरूपेण तिष्ठतः । वरदराजदेवालयस्य शिल्पकलाकौशल्येन मोहितः ब्रिटिश् उपराजः राबर्ट् क्लैवः एतस्मै देवालयाय सुन्दराणि आभरणानि प्रदत्तवान् ।
वेदान्तङ्गल्[सम्पादयतु]
अत्रत्यं पक्षिधाम भारतस्य प्रमुखपक्षिधामसु अन्यतमम् । इदं काञ्चिपुरपत्तनतः ४८ किलोमीटर् दूरे अस्ति । अक्टोबर्मासतः मार्च्मासपर्यन्तं बहुदूरादागताः बहवः विदेशीयपक्षिणः अत्र द्रष्टुं शक्याः ।
मुत्तुक्काडु[सम्पादयतु]
बङ्गालसमुद्रस्य पृष्ठप्रवाहेण निर्मितं विशालं सरः इदम् । अत्र नौकायानस्य सर्फ़िङ्ग्क्रीडायाः च व्यवस्था अस्ति । इदं काञ्चिपुरपत्तनतः ८० किलोमीटर् दूरे अस्ति । तमिऴ्नाडुसर्वकारेण इदं स्थलं प्रवासिनः आकर्षयितुं तथा जलक्रीडानां केन्द्ररूपेण अभिवर्धितम् अस्ति । अत्र जलक्रीडायाम् आसक्तानां कृते प्रशिक्षणं प्रदर्शनं च आयोज्यते ।
मामल्लपुरम् (महाबलिपुरम्)[सम्पादयतु]
काञ्जिपुरस्य प्रमुखप्रवासिस्थानम् इदं पल्लवराजानां प्रशासने अभिवृद्धिं प्रापत् । चेन्नैनगरतः ६० किलोमीटर् दूरे अस्ति । द्राविडदेवालयनिर्माणशैल्याः उत्तमम् उदाहरणम् इदम् । अत्र बहवः शिलादेवालयाः सन्ति । युनेस्को द्वारा विश्वपरम्परास्थानम् इति अभिज्ञातम् अस्ति मामल्लपुरम् ।
कोव्लाङ्ग्[सम्पादयतु]
अयं चेन्नै नगरात् ४० किलोमीटर् दूरे मामल्लपुरमार्गे विद्यमानः मत्स्यग्राहिग्रामः । तत्र प्राचीनदुर्गस्य अवशेषाः सन्ति । अधुना तु तत्र विलासी समुद्रतीरावासः निर्मितः अस्ति । तरणार्थं, विण्ड् सर्फ़िङ्ग् क्रीडार्थं च अत्र व्यवस्था अस्ति । दर्गा तथा पुरातनं क्रैस्तमन्दिरम् अपि अत्र अस्ति ।
दक्षिणचित्रम्[सम्पादयतु]
दक्षिणभारतीयजीवनविधानस्य परम्परायाः च संरक्षणार्थं निर्मितम् इदम् । अस्मिन् ग्रामे दक्षिणभारतस्य भिन्नशैल्याः गृहाणि निर्मितानि सन्ति । तमिऴ्नाडु, कर्णाटकम्, केरळम्, आन्ध्रप्रदेशः इत्येतेषु १८-१९- २० तमशतकानां गृहाणां मार्गाणां च पुनर्निर्माणम् अत्र द्रष्टुं शक्यम् । चेन्नैतः २१ किलोमीटर् दूरे अस्ति दक्षिणचित्रम् ।
मकरतीरम् (क्रोकोडैल् ब्याङ्क्)[सम्पादयतु]
मामल्लपुरात् १४ किलोमीटर् दूरे इदं मकरसन्तानोत्पत्तिकेन्द्रं निर्मितम् अस्ति । अत्र षट् प्रभेदानां प्रायः ५००० मकराः अन्ये सरीसृपाः च पालिताः सन्ति । अत्र सर्पोद्यानम् अपि अस्ति । तस्मिन् विषहारकाणाम् उत्पादनं क्रियते । सर्पेभ्यः विषाहरणस्य प्रदर्शनमपि भवति अस्मिन् केन्द्रे ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Kanchipuram district
- AllLocale.com Website for every neighbourhood in Tamil Nadu and Kanchipuram
- Mamallapuram- a photoblog
- ↑ "2011 Census of India" (Excel). Indian government. 16 April 2011.


text:
मंगलवार, 4 मार्च 2014
देव पूजा विधि Part-16 प्राणप्रतिष्ठा विधि
प्रधान पीठ या सर्वतोभद्र पर अष्ट दल कमल बनाकर तांबे के कलश को वरुण कलशवत् स्थापित कर ॐ देवदानवसंवादे0 इत्यादि मन्त्रों से पूजन करें। सोने-चाँदी की मूर्ति को स्थापित करके नीचे लिखे क्रम अग्न्युत्तारण और प्राण प्रतिष्ठा करके पूजन करे-
अग्न्युत्तारण प्राणप्रतिष्ठा विधि
आचमन प्राणायाम कर हाथ में अक्षत, जल और द्रव्य लेकर-ॐ तत्सत् ॐ अद्येत्यादिदेशकालौ सङ्कीत्र्य, ममात्मनः श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तफलप्राप्त्यर्थं श्रीअमुकदेवप्रीतिद्वारा- सकलाभीष्टसिद्धîर्थम् अस्यां नूतनस्वर्णमय्य- मुकदेवप्रतिमाया घटनकालिकस्वर्णकारकृतटंकाद्याघातदोषपरिहा- रार्थमग्न्युत्तारणपूर्वकममुकदेवसारूप्यादिलाभयोग्यत्वसम्पादनाय प्राणप्रतिष्ठां करिष्ये। इस प्रकार संकल्प कर मूर्ति या यन्त्रा को नये कांस्यादि पात्र में रखकर घृत से स्नान कराकर उसके ऊपर दूध की जलधारा छोड़े। मन्त्र-ॐ समुद्रस्य त्वा वकयाग्ने परिव्ययामसि। पावकोऽअस्मभ्यỦ शिवो भव।। 1 ।। हिमस्य त्वा जरायुणाऽग्ने परिव्ययामसि पावकोऽअस्मभ्य Ủ शिवो भव ।। 2।। उपज्मनुपवेतसे वतरनदीष्ण्वा अग्ने पित्तमपामसि मण्डूकिताभिरागहि- सेमन्नोयज्ञम्पावकवर्ण Ủ शिवङ्कृधि ।। 3।। अपामिदन्न्ययन Ủसमुद्रस्य निवेशनम्। अन्यांस्ते अस्मत्तपन्तु हेतयः पावको अस्मभ्य ँ शिवो भव ।।4।। अग्ने पावक रोचिषा मन्द्रया देवजिह्नया। आदेवान्वक्षि यक्षि च ।।5।। सनः पावक दीदिवोऽग्ने देवाँ इहावह। उपयज्ञ ँ् हविश्वनः ।।6।। पावकया यश्चिन्त्या कृपाक्षामन् रुरुच उषसो न भानुना। तूर्वन्नयामन्नेताशस्य नूरण आयो घृणेन ततृषाणोऽजरः।। 7।। नमस्ते हरसे शोचिषे नमस्ते अस्त्वर्चिषे अन्यांस्ते अस्मत्तपन्तु हेतयः पावको अस्मभ्य ँ् शिवो भव।।8।। नृषदेवेडप्सुदेवेड् वर्हिषदेवेड् वनसदेवेड् स्वर्विदेवेड्।।9।। ये देवा देवानां यज्ञियाना Ủ सँव्वत्सरीणमुपभागमासते आहुतादो हविषा यज्ञे अस्मित्स्वयं पिबन्तु मधुनो
घृतस्य ।। 10।। ये देवा देवेष्वधिदेवत्वमायन्न्ये ब्रह्मणः पुर एतारो अस्य। येभ्यो न ऋते पवते धाम किञ्चन न ते दिवो न पृथिव्या अधिस्नुषु।। 11।। प्राणदा अपानदा व्यानदा व्वर्चोदा व्वरिवोदाः। अन्न्यांस्ते अस्मत्तपन्तु हेतयः पावकोऽअस्मभ्य ँॅ् शिवो भव ।। 12।।
।। इति अग्न्युत्तारण।।
प्राणप्रतिष्ठा-प्राण प्रतिष्ठा के विना किसी मूर्ति या यन्त्रा का कोई महत्त्व नहीं होता अतः पहले प्राण प्रतिष्ठा करनी चाहिए।
प्रधान देवता की मूर्ति या यन्त्रा को सामने स्थापित करके जल लेकर निम्न विनियोग पढ़े-ॐ अस्य श्रीप्राणप्रतिष्ठामन्त्रास्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा ऋषयः ऋग्यजुः सामानि छन्दांसि क्रियामयवपुः प्राणाख्या देवता आं बीजं ह्रीं शक्तिः क्रौं कीलकं अस्यां नूतनमूर्तौ (अस्मिन्नूतनयन्त्रो वा) प्राणप्रतिष्ठापने विनियोगः।। जल गिरा दे। इसके बाद यंत्रा अथवा मूर्ति को दायें हाथ से स्पर्श करते हुए-ॐ आं ह्री क्रौ यं रं लं वं षं षं सं हं सः सोऽहं अस्या अमुकदेवप्रतिमायाः प्राणा इह प्राणाः पुनः ॐ आं0 अस्याः अ0 जीव इह स्थितः। पुनः-ॐआं0 अस्या अमु0 सर्वेन्द्रियाणि वाङ्मनस्त्वक्चक्षुः श्रोत्राजिह्वाघ्राणपाणिपादपायूपस्थानि इहैवागत्य सुखं चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा। उक्त मन्त्र को पढ़कर हाथ में फूल को लेकर-ॐ मनो जुतिर्जुषतामाज्यस्य वृहस्पतिर्यज्ञमिमं तनोत्वरिष्ट यज्ञ Ủ समिमं दधातु विश्वेदेवा स इहमादयन्तामों 2 प्रतिष्ठ।। एष वै प्रतिष्ठानाम यज्ञो यत्रौतेन यज्ञेन यजन्ते सर्व मे प्रतिष्ठितम्भवति।। इस प्रकार प्रतिष्ठापित कर समर्पित करें और पुनः इसी मूर्ति का स्पर्श करते हुए 16 बार धीरे-धीरे ॐ का उच्चारण करते हुए जल और अक्षत लेकर ॐ अनेनास्य अमुकदेवताप्रतिमाया गर्भाधानादयः षोडशसंस्काराः सम्पद्यन्ताम् यह पढ़कर जल छोड़ दें। इसके बाद उसी मूर्ति को स्वर्ण की सलाई से मिलाते हुए-ॐ वृत्रास्यासि कनीनकश्चक्षुर्दा असि चक्षुर्में देहि। ऐसा पढ़े। इस प्रकार प्राण प्रतिष्ठा कर षोडशोपचार से पूजन करें।
यदि प्रतिमा स्थापित नहीं हो तो सुपारी पर कलावा बांधकर उसी में प्रधान देव की प्रतिष्ठा करके पूजन करना चाहिए।
प्रधानदेव (यज्ञेश्वर) पूजन विधि
प्रधान पीठ पर ताम्रकलश रख उस पर अधिष्ठित किये जाने वाले देवता (देवी) का षोडशोपचार पूजन करे, देवतानुसार यथाविहित मंत्र द्वारा ध्यान करें-ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीअमुकदेवताभ्यो नमः ध्यायामि।
आवाहन खड़े होकर (वैदिकमन्त्रा)-ॐ धामच्छदग्निरिन्द्रो ब्रह्मा देवो बृहस्पतिः। स चेतसो विश्वेदेवा यज्ञं प्रावन्तुं नः शुभेः।
पौराणिकमन्त्रा-ॐ आगच्छागच्छ देवेश (शि) त्रौलोक्यतिमिरापह (हे)। क्रियमाणां मया पूजां गृहाण सुरसत्तम! (मे।। ॐ भूर्भुव स्वः अमुकदेवताभ्यो नमः आवाहयामि स्थापयामि पूजयामि च।
आसन-(वै0 मं0)-ॐयविष्ठदाशुषो नृ Ủ पाहि शृणुधी गिरः रक्षातोकमुत्मना। (पौ0 मं0) रम्यं सुशोभनं दिव्यं सर्वसौख्यकरं शुभम्। आसनञ्च मया दत्तं गृहाण परमेश्वर! (रि)।। ॐ भूर्भुवः स्वः अमुकदेवताभ्यो नमः आसनार्थे पुष्पं समर्पयामि।
मूर्ति में प्राणप्रतिष्ठा-अक्षत एवं पुष्प हाथ में लेकर ॐ अस्यै प्राणाः प्रतिष्ठन्तु अस्यै प्राणाः क्षरन्तु च। अस्यै देवत्वमर्चायै मामहति च कश्चन।
पाद्य-(वै0मं0)-ॐ एतावानस्य0 (पौ0मं0)-ॐ उष्णोदकं निर्मलञ्च
सर्वसौगन्ध्यसंयुतम्। पादप्रक्षालनार्थाय दत्तं ते प्रतिगृह्यताम्। ॐ भूर्भुवः स्वः अमु0 पादयोः पाद्यं स0। अर्घ्य-(वै0मं0)-ॐ सहश्रृशीर्षा! पुरुषः0 (पौ0 मं0)-ॐ अघ्र्यं गृहाण देवेश (शि) गन्धपुष्पाक्षतैः सह। करुणां कुरु मे देव (देवि) गृहाणाघ्र्यं नमोऽस्तु ते।। ॐ भूर्भुवः स्वः हस्तयोरघ्र्यं स0।
आचमनीय-(वै0 मं0)-ॐ शन्नो देवीरभिष्टयऽआपो भवन्तु पीतये। शंय्योरभिश्रवन्तु नः।। (पौ0 मं0) ॐ सर्वतीर्थसमायुक्तं सुगन्धिंनिर्मलं जलम्। आचम्यतां मया दत्तं गृहाण परमेश्वर! (रि)।। ॐ भूर्भुवः स्वः अमु0 मुखे आचमनीयं स0।
स्नान-बायें हाथ से घण्टा बजाते हुए (वै0 मं0)-ॐ आपो हिष्ठामयोभुवस्तान ऊज्र्जे दधातन, महेरणाय चक्षसे। ॐ यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयते हनः उषतीरिव मातरः। ॐ तस्माऽअरङ्ग मामवो यस्य क्षयाय जिन्न्वथ, आपो जनयथा च नः। (पौ0 मं0)-ॐ गङ्गा-सरस्वतीरेवापयोष्णी-नर्मदाजलैः। स्नापितोसि मया देव! (स्नापितासि मया देवि! ह्यतः शान्ंित) कुरुष्व मे।। ॐ भू0 अमु0 सर्वाङग् स्नानं स0।। शीघ्रता करनी हो तो दुग्धादि को मिलाकर एक साथ पंचामृत स्नान करा दें।
एक साथ पञ्चामृत स्नान (वै0 मं0)-ॐ पञ्चनद्यः0 (पौ0 मं0)-ॐ पयो
दधि घृतं चैव मधुशर्करयान्वितम्। पञ्चामृतं मयानीतं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्।। ॐ भू0 अमु0 एकतन्त्रोणपञ्चामृतस्नानं स0।। शुद्धो0 स0 अथवा पृथक् पृथक् मन्त्रों से पञ्चामृत स्नान।
दुग्ध स्नान-(वै0 मं0)-ॐ पयः पृथिव्यां पय ओषधीषु0 (पौ0 मं0)-ॐ कामधेनुसमुत्पन्नं सर्वेषां जीवनं परम्। पावनं यज्ञहेतुश्च पयः स्नानार्थमर्पितम्।। ॐ भू0 अमु0 पयः स्नानं स0। पयः स्नानान्तेशुद्धोदकस्नानं स0। शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं स0।
दधिस्नान-(वै0 मं0)-ॐ दधिक्राब्णो0 (पौ0 मं0)-ॐ पयसस्तु समुद्भूतं मधुराम्लं शशिप्रभम्। दध्यानीतं मया देव! (देवि) स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्। ॐ भू0 अमु0 दधिस्नानं स0। दधिस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं स0 शुद्धो0 स्ना0 आ0 स0।
घृतस्नान-(वै0 मं0)-ॐ घृतं घृतपावानः0 (पौ0 मं0)-ॐ नवनीतसमुत्पन्नं सर्वसंतोषकारकम्। घृतं तुभ्यं प्रदास्यामि स्नानार्थं प्रतिगृह्यतात्। ॐ भू0 अमु0 घृतस्नानं स0। घृतस्नानान्तेशुद्धोदकस्नानं स0। शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं स0।
मधुस्नान-(वै0मं0)-ॐ मधुव्वाता ऋतायते0 (पौ0 मं0) ॐ तरुपुष्पसमुद्भूतं सुस्वादु मधुरं मधु। तेजःपुष्टिकरं दिव्यं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्। ॐभू0 अमु0 मधुस्नानं स0। मधुस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं स0। शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं स0।
शर्करास्नान-(वै0 मं0)-ॐ अपाỦ रसमुद्द्वयỦ0 (पौ0 मं0)-ॐ इक्षुसारसमुद्भूता शर्करा पुष्टिकारिका। मलापहारिका दिव्या स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्। ॐ भू0 अमु0 शर्करास्नानं स0।शर्करास्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं स0। शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं स0। इस प्रकार पूजा कर निर्माल्य को हटाकर अभिषेकार्थ तत्तद् देवताओं के सूक्त के द्वारा अथवा मूल मंत्र से अभिषेक करें। पुनः चरणोदक लेकर देवता का वस्त्र से मार्जन कर कलश पर स्थापित करें।
वस्त्र-(वै0 मं0)-ॐ युवा सुवासाः परिवीतऽआगात्। सऽउ श्रेयान्भवति जायमानः। तं धीरासः कवयऽउन्नयन्ति स्वाध्योयं मनसा देवयन्तः। (पौ0 मं0) ॐ सर्वभूषाधिके सौम्ये लोकलज्जानिवारणे। मयोपपादिते तुभ्यं वाससी प्रतिगृह्यताम्। ॐ भू0 अमु0 वस्त्रां (वस्त्राभावे अक्षतान्) स0 उपवस्त्रां स0 आचमनीयं स0।
यज्ञोपवीत-(वै0 मं0)-ॐ तस्मादश्वा0 (पौ0 मं0)-ॐ नवभिस्तन्तुभिर्युक्तं त्रिगुणं देवतामयम्। उपवीतं मया दत्तं गृहाण परमेश्वर। ॐ भू0 अमु0 यज्ञोपवीतं (यज्ञोपवीताभावेऽक्षतान्) स0।
गन्ध-(वै0 मं0)-ॐ त्वाङ्गन्धर्वा अखनँस्त्वामिन्द्रस्त्वाँ बृहस्पतिः।
त्वामोषधे सोमो राजा विद्वान्न्यक्ष्मादमुच्यत। (पौ0 मं0) ॐश्रीखण्डं चन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरम्। विलेपनं सुरश्रेष्ठ! (सुरश्रेष्ठे) चन्दनं प्रतिगृह्यताम्। ॐ भू0 अमु0 गन्धं स0।
अक्षत-(वै0 मं0)-ॐ अक्षन्नमीमदन्त ह्यवप्रिया अघूषत। अस्तोषत स्वभानवो विप्रा न विष्ठया मतीयो जाविन्द्रते हरी। (पौ0 मं0) ॐ अक्षताश्च सुरश्रेष्ठ! (सुरश्रेष्ठे) कंुकुमाक्ता सुशोभिताः। मया निवेदिता भक्त्या गृहाण परमेश्वर (रि)। ॐ भू0 (कुंङ्कुमार्चित) अक्षतानसम0।
पुष्प-(वै0मं0)-ॐ ओषधीः प्रतिमोदद्ध्वं पुष्पवतीः प्रसूवरीः। अश्वा इव स जित्त्वरीर्वीरुधः पारयिष्णवः। (पौ0मं0)-माल्यादीनि सुगन्धीनि मालत्यादीनि वै प्रभो। मयानीतानि पुष्पाणि/प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम्। ॐ भू अमु0 नमः पुष्पाणि स0। दूर्वा-दूर्वाङक्रान् सुहरितानमृतान्मङ्गलप्रदान्। आनीतांस्तव पूजार्थं गृहाण सुरसत्तम।
सौभाग्यद्रव्य-(वै0मं0)-ॐ अहिरिव भोगैः पर्येति बाहुञ्ज्याया
हेतिम्परिबाधमानः। हस्तग्घ्नो विश्वा वयुनानि विद्वान्न्पुमान्न्पुमाỦ सम्परिपातु व्विश्वतः। (पौ0 मं0)-श्वेतचूर्ण-रक्तचूर्ण-हरिद्राकुंकुमान्वितैः नानापरिमलद्रव्यैः प्रीयतां परमेश्वर! (रि)। ॐ भू0 अमु0 अतर-अवीर- गुलालादिनाना- परिमलसौभाग्यद्रव्याणि स0।
धूप (घण्टां वामहस्तेन वादयन्) (वै0 मं0)-ॐ धूरसि धूव्र्व धूर्वन्तं धूर्वतं
योस्मान्धूर्वति तं धूर्वयं वयं धूर्वामः। देवानामसि वद्दितमỦ सस्नितमम्पप्रित- मञ्जुष्टतमन्देवहूतम्। (पौ0 मं0)-ॐ वनस्पतिरसोद्भूतो
गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः। आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्। ॐ भू0 अमु0 धूपमाघ्रापयामि।
दीप-बायें हाथ से घण्टा बजाते हुए (वै0 मं0) ॐ अग्निज्ज्र्योतिज्र्योतिरग्निः स्वाहा, सूर्यो ज्ज्योतिज्र्योतिः सूय्र्यः स्वाहा। अग्निर्वच्र्चो ज्ज्योतिर्वच्र्चः स्वाहा, सूय्र्यो व्वर्चोज्ज्योतिर्वच्र्चः स्वाहा। ज्ज्योतिः सूर्यः सूर्यो ज्ज्योतिः स्वाहा। (पौ0 मं0)-ॐ आज्यं च वर्तिसंयुक्तं वद्दिना योजितं मया। दीपं गृहाण देवेश! (षि) त्रौलोक्यतिमिरापहम्। ॐ भू0 अमु0 नेत्रादिपादपर्यन्तं दीपं दर्शयामि। हस्तप्रक्षालनम्।
नैवेद्य-(वै0 मं0)-ॐ अन्नपतेन्नस्य नो देह्यनमीवस्य शुष्मिणः। प्रप्रदातारं तारिषऽऊज्र्जन्नो धेहि द्विपदे चतुष्पदे। (पौ0 मं0)-ॐ शर्कराखण्ड-खाद्यादि-
दधिक्षीर-घृतादिभिः। आहारैर्भक्ष्यभोज्यैश्च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्।। अथवा-
ॐ नैवेद्यं गृह्यतां देव ! (देवि) भक्तिं मे ह्यचलां कुरु। ईप्सितं मे वरं देहि परत्रोह परां गतिम्। देवता के आगे जल से चतुष्कोण मण्डल बनाकर उस पर नैवेद्य पात्र रख दें। तुलसी पत्रा डालकर अधोमुख होकर दक्षिण हाथ पर उसी तरह बायीं हाथ कर नैवेद्य को ढकें। धेनुमुद्रा प्रदर्शित कर ग्रास मुद्रा द्वारा ॐ प्राणाय स्वाहा, ॐ अपानाय स्वाहा, ॐ व्यानाय स्वाहा, ॐ उदानाय स्वाहा, ॐ समानाय स्वाहा, ॐ भू0 अमु0 नैवेद्यं निवेदयामि। मंत्र पढ़कर नैवेद्य समर्पित करें।
नैवेद्य एवं देवता को परदे से ढककर बायें हाथ से घण्टा बजाते हुए ॐ पत्रंा पुष्पं फलं तोयम् इत्यादि पढ़कर पूर्वापोशनं स0। नैवेद्यमध्ये पानीयं स0। उत्तरापोशनं स0। ततः। सपरिवारं देवं तृप्तं विभाव्य हस्तप्रक्षालनं सम0। मुखप्रक्षालनं स0। आचमनीयं स0। करोद्वर्तनार्थे गन्धं स0।
ताम्बूल-(वै0मं0)-ॐ उतस्मास्यद्द्रवतस्तुरण्यतः पर्णन्नवेरनुवाति प्प्रगर्द्धिनः। श्येनस्येवद्व्रजतोऽअङक्सम्परि दधिक्राब्णः। सहोज्र्जातरित्रातः स्वाहा। (पौ0मं0)-ॐ पूगीफलं महद्दिव्यं नागवल्लीदलैर्युतम्। एलादिचूर्णसंयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम्। ॐ भू0अ0 मुखवासार्थे ताम्बूलं स0।
अखण्डफलम्-(वै0मं0)-ॐ याः फलिनीय्र्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः। वृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्वỦ हसः। (पौ0मं0)-ॐ इदं फलं मया देव! (देवि) स्थापितं पुरतस्तव। तेन मे सफला वाप्तिर्भवेज्जन्मनि जन्मनि ॐ भू0अ0 अखण्डफलं स0।
दक्षिणा-(वै0 मं0)-ॐ हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत्। सदाधार पृथिवीं द्यामुतेमाङ्कस्मै देवाय हविषा विधेम। (पौ0 मं0)-हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः। अनन्तपुण्यफलदमतः शान्तिं प्रयच्छ मे। ॐ भू0 अ0 सुवर्ण-पुष्पदक्षिणां (तदभावे किञ्िचद् व्यावहारिकं द्रव्यं वा) स0।
कर्पूरारार्तिक्य-(आरती जलाकर) ॐ ज्वालामालिन्यै नमः गन्धाक्षतपुष्पाणि स0। गन्धादि द्वारा आरती की पूजा कर बायें हाथ से घण्टा बजाते हुए (वै0मं0)-ॐ आरार्तिपार्थिवỦ रजः पितुरप्रायि धामभिः। दिवः सदा Ủ सि बृहती वितिष्ठ स आत्त्वेषं वत्र्तते तमः।। (पौ0 मं0)-ॐ कदलीगर्भसम्भूर्तं कर्पूरञ्च प्रदीपितम्। आरार्तिक्यमहं कुर्वे पश्य मे वरदोत्तम (मे)।। ऐसा पढ़ते हुए देवता के नेत्रा भाग में दश बार घुमावें। ॐ भू0 अ0 कर्पूरारार्तिक्यं दर्शयामि। जलेन प्रदक्षिणं पुष्पेण देववन्दनम्, अभिवन्दनम् आत्मवन्दनं हस्तौ प्रक्षाल्य।
मन्त्रापुष्पाञ्जलि-अञ्जलि में पुष्प लेकर खड़े हों (लक्ष्मी पूजन में कमल बीज लेकर)-ॐ यज्ञेन यज्ञमयजन्त0 नानासुगन्धिपुष्पाणि यथा कालोद्भवानि च। पुष्पाञ्जलिर्मयादत्तं गृहाण परमेश्वर! (रि)। पुष्पाञ्जलि देकर प्रणाम करें।
मानसी प्रदक्षिणा-यानि कानि च पापानि0-ॐ भू0 अ0 मानसीप्रदक्षिणां स0।
विशेषार्घः-अर्घ्य पात्र में जल भरकर गन्ध, अक्षत, पुष्प, नारियल या सुपारी लेकर ॐ नमस्ते देवदेवेश नमस्ते धरणीधर। नमस्ते जगदाधारः अघ्र्यं नः प्रतिगृह्यताम्।। वरद त्वं वरं देहि वाञ्िछतं वाञ्िछतार्थद! अनेन सफलाघ्र्येण फलदोऽस्तु सदा मम।। ॐ भू0 अ0 विशेषाघ्र्यं स0। गतं पापं गतं दुःखं गतं दारिद्रîमेव च। आगता सुखसम्पत्तिः पुण्योऽहं तव दर्शनात्। पुराकृतं मया घोरं ज्ञातमज्ञातकिल्विषम्। यन्मयाद्यदिनं यावत् तस्मात्पापात्पुनीहि माम्।ॐ भू0 श्री0 अ0 प्रार्थनापूर्वकं नमस्करोमि।
अर्पण-जल लेकर ॐ अनेन यथाज्ञानेन यथामिलितोपचारद्रव्यैः
ध्यानावाहनासनपाद्यार्घाचमनीय-स्नान-वस्त्रोपवीत-गन्ध-पुष्प-धूप- नैवेद्य-ताम्बूल-दक्षिणा- प्रदक्षिणा-मन्त्र-पुष्परूपैः षोडषोपचारैः अन्योपचारैश्च कृतेन पूजनेन श्रीअमुकदेवताः प्रीयन्तां न मम। समर्पित करें। एतान्यर्चनानि पाद्याघ्र्यस्नानवस्त्रादि-पुष्पाञ्जलि-विशेषार्घान्तानि परिपूर्णानि भवन्तु।
इस प्रकार पूजा कर ॐ अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधि विनाशनम्।
विष्णोः पादोदकं पीत्वा पुनर्जन्म न विद्यते।
इस मंत्र को पढ़कर चरणामृत पीयें। तदनन्तर कुशकण्डिका करें।
पझ्गव्य विधि
गोमूत्रा-एक ताम्र पात्र अथवा पलाश के दोना में ॐ भू0 गायत्रा्या कपिला गाय का गोमूत्रा।
गोमय-ॐ गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम्। ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम्।
दुग्ध-ॐ आप्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोमवृष्यं भवा व्वाजस्य सङ्थे।।
दधि-ॐ दधि क्राब्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः। सुरभिनो मुखाकरत्प्रण आयूỦ तारिषत्।
घृतम्-ॐ तेजोसि शुक्रमस्यमृतमसि धामनामासि प्रियं देवानामनाधृष्टं देवयजनमसि।।
कुश का जल-ॐ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णोर्हस्ताभ्याम्।-ॐ आलोडयामि, प्रणवेनैव यज्ञीयकाष्ठेन प्रदक्षिणं निर्मथ्य।
ॐ इस मंत्र से अभिमंत्रित कर थोड़ा पीयें मन्त्र-ॐ यत्त्वगस्थिगतं पापं देहे तिष्ठति मामके (तावके)। प्राशनात्पञ्चगव्यस्य दहत्यग्निरिबेन्धनम्।।
उसके बाद-ॐ आपोहिष्ठा0 इस मंत्र द्वारा कुशा से याग भूमि पर तथा यज्ञीय सामग्री पर पञ्चगव्य छीटें।
हाथ जोड़कर-ॐ स्वस्ति न इन्द्रो0 दधातु, यह दो मंत्र पढ़े।
प्रार्थना-ॐ देवाः आयान्तु, यातुधानाः अपयान्तु, विष्णोर्देवयजनं रक्षस्व पढ़कर स्थण्डिल के ऊपर पुष्प छोड़ दें।
सदस्यता लें टिप्पणियाँ भेजें (Atom)


text:
अन्ताराष्ट्रीय-खगोलीय-सङ्घः
अन्ताराष्ट्रियखगोलीयसङ्घः (अ॰ख॰स॰) कश्चन व्यवसायिकखगोलशास्त्रज्ञानां सङ्घटनम्। अस्य केन्द्रीयकार्यालयः फ़्रांसदेशस्य पैरिसनगरे अवस्थितः। सङ्घः खगोलशास्त्रस्य क्षेत्रे अनुसन्धानार्थम् अध्ययनार्थम् अन्ताराष्ट्रियस्तरे प्रोत्साहननाय निर्मितोस्ति। यदा ब्रह्माण्डे नूतनं वस्तु दृष्टिगोचरतां प्राप्नोति तदा अ॰ख॰स॰ इत्येतत् सङ्घटनम् एव तस्य नामाकरणं करोति यद् अग्रे अन्ताराष्ट्रियस्तरे मान्यतां प्राप्नोति।
अन्ताराष्ट्रियखगोलीयसङ्घाय अंग्रेज़ी इति भाषया "इंटरनैशनल ऐस्ट्रोनॉमिकल यूनियन्" (International Astronomical Union या IAU) तथा फ़्रांसिसी इति भाषया "युनियन् आस्त्रोनोमीक ऐंतेरनास्योनाल" (Union astronomique internationale) इति कथ्यते।