text:
नेल्सन् मण्डेला
नेल्सन् मण्डेला दक्षिण-आफ्रिकादेशस्य सुप्रसिद्धः नायकः । नेल्सन् रोलिह्लाह्ल मण्डेला अस्य पूर्णनाम भवति । अमेरिकादेशस्य मार्टिन् लूथर् किङ्ग् यथा वर्णभेदस्य विरुद्धम् आन्दोलनं कृतवान् तथैव अयमपि स्वदेशे आन्दोलनं कृतवान् । अत्रत्य जनानां प्रीतिपात्रः अस्ति । अधुनिकयुगस्य राजकीयक्षेत्रस्य सुप्रसिद्धः, नैतिकव्यक्तित्वयुक्तः च आसीत् । भारतस्य राष्ट्रपतिचरः के.आर्. नारायणन् ’अधुनिकगान्धिः’ इति एनं सम्बोधितवान् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
जननम्, बाल्यञ्च[सम्पादयतु]
नेल्सन् मण्डेलः जुलैमासस्य १८ तमे दिनाङ्के १९१८ तमे संवत्सरे दक्षिण-आफ्रिकादेशस्य ट्रान्स्कै पत्तनस्य उयतलसमीपस्थे क्वुनुग्रामे अजायत । अस्य जनाङ्गस्य सम्प्रदायानुसारं नाम स्थापितम् आसीत् । अस्य पिता हेन्रिगाड्ला । अस्य चतस्रः भार्याः आसन् । तृतीया भार्या नेल्सन् मण्डेलावर्यस्य माता भवति । अस्याः नाम नोसेकेनि फ्यानि । एषा अनक्षरस्ता आसीत् । अतः पुत्रः साक्षरवान् भवेत् इति अस्याः आशा आसीत् । अस्य दशमे वयसि पिता मृतवान् । बाल्ये बन्धुना सह शालाविरामेषु दिनेषु गोपालनं करोति स्म । एषु समयेषु एव सः वर्णभेदस्य विषये ज्ञातवान् आसीत् ।
अध्ययनम्[सम्पादयतु]
अस्य पितुः मरणानन्तरं श्वशुरः एव अद्ययने साहाय्यं कृतवान् । प्रप्रथमतया १९८२ तमे वर्षे शालां गतवान् । हेल्डेट् वेस्लियान् शालायां प्रौढशिक्षणं प्राप्तवान् । १९३८ तमे संवत्सरे मेट्रिक्यूलेक्षन् परीक्षायाम् उत्तीर्णः । समनन्तर (कनूनु) विषयस्य अध्ययनार्थं जोहान्सबर्गनगरं गतवान् । तत्र कृष्णवर्णियेभ्यः जनेभ्यः वस्तुं सुव्यवस्था नासीत् । अतः मण्डेलावर्यः अल्पेन स्वधनेनैव पत्रालयशिक्षणद्वारा बि.ए. पदवीधरः जातः। सिडेल्स्कि नामकस्य न्यायवादी समीपे कानूनुविषये शिक्षणं प्राप्तवान् । विट् वाटर् स्ट्राण्ड विश्वविद्यालये कानुनुविषये अध्ययनं कृतवान् ।
वैय्यक्तिकजीवनम्[सम्पादयतु]
नेल्सन् मण्डेला प्रभावीनायकः आसीत् । १९४४ तमे वर्षे जोहान्सबर्गनगरस्य इवेलिन् मेस्सिसुलु नाम कन्यां परिणीतवान् । सिसुलु एका अनुवैद्या आसीत् । १९५६ तमे संवत्सरे अनयासह विच्छेदनम् अभूत् । त्रीणि सन्तानानि आसन् । एषा एव पालयति स्म । विन्निनोम जानो नाम कन्यां १९५८ तमे संवत्सरे परिणीतवान् । एषा द्वितीया भवति । एषा समाजसेवाकर्त्री आसीत् । नेल्सन् मण्डेला उत्तमलेखकः । स्व आत्मकथां लिखितवान् अस्ति । अस्य वैक्तिकजीवननिरूपकौ ग्रन्थौ भवतः । फातिमायार् रचितः “हैयर् द्यान् होप्”, बेञ्जमिन् पोग्रुण्डवर्यस्य मण्डेलावर्यस्य जीवनाधारितः ग्रन्थः च । २७ वर्षाणि कारागृहे आसीत् । समाजाय सहाय्यं कुर्वन्नेव जीवितवान् अस्ति ।
आन्दोलनम्[सम्पादयतु]
आफ्रिकादेशे वर्णभेदः बहुधा कृष्णवर्णीय जनान् पीडयति स्म । प्राथमिकशिक्षणाध्ययनकाले विरमेषु समयेषु बान्धुभिस्सह गोपालनार्थं गच्छति स्म । कश्चनः बन्धुः वर्णभेदस्य विषये अफ्रिकादेशे विद्यमानान् क्लेशान् बोधितवान् । तदारभ्य अस्य मनसि वर्णभेदस्य निवारणार्थं चिन्तनम् आसीत् । अस्मिन् देशे कृष्णवर्णीयाः आन्दोलनं कर्तुं न शक्नुवन्ति स्म । ग्रन्थालयेषु प्रवेशः न आसीत् । चलचित्रमन्दिरेश्वपि प्रवेशः न आसीत् । कृष्णवर्णीयजनेभ्यः स्वातन्त्र्यमेव न आसीत् । चित्रविचित्रं वर्णभेदम् असहमानः सर्वकारस्य विरुद्धम् आन्दोलनम् कृतवान् । जून्मासस्य २६ तमे दिनाङ्के १९५० तमे संवत्सरे आन्दोलनदिनम् इति उद्घोषितम् आसीत् । तदा ए एन् सि सहकारं दत्तमासीत् । १९५७ तमे संवत्सरे युवसङ्घस्य अद्यक्षः आसीत् । एषु दिनेषु ए एन् सि सदस्येभ्यः अस्मै च सभासु भागग्रहणार्थम्, भाषणार्थञ्च निषेधः कृतः आसीत् । तथापि स्वकार्यं न त्यक्तवान् । सर्वकारनिन्दाकारणात् क्रि.श. १९५६ तः १९६१ संवत्सरपर्यन्तं सर्वकारं विरुध्य न्यायसमरं कृत्वा क्रि.श. १९६१ तमे वर्षे जयम् आप्नोत् ।
कारागृहबन्धनम्[सम्पादयतु]
मेमासस्य १९६१ तमे संवत्सरे नेटाल्-देशस्य पीटर् यार्ट्ज बर्गनगरे अस्य भाषणम् आसीत् । निषेधः इति बहुदिनेभ्यः भाषणं न कृतवान् आसीत् । किन्तु तत्रत्य भाषणं प्रचोदनकारी सार्वकारस्य विरुद्धं च आसित् । बन्धितुम् आरक्षकाः प्रयासं कृतवन्तः । ततः सह पलायितः । अस्मिन् समये आदेशं जनान् प्रेरयन् अटितवान् । अन्य आफ्रिकादेशेषु गत्वा तत्रत्य नायकानां सहायं स्वीकृतवान् । एवं वर्णभेदस्य विरुद्धम् आन्दोलनं कर्तुं प्रेरितवान् । षण्मासानन्तरं पुनरागतः । न्यायालयेन पञ्चवर्षाणि कारागृहबन्धनं सूचितम् असीत् । राबेन्द्वीपस्य कारागृहे स्थापितम् आसीत् । सप्तविंवशति वर्षाणि कारागृहे एव आसीत् । कारागृहे ए,बि,सि,डि इति बन्धनस्थेषु विभागः आसीत् । मण्डेला डि विभागे आसीत् । अस्मै सुव्यवस्था न कल्पिता आसीत् ।
पुरस्काराः[सम्पादयतु]
- १९९३ तमे वर्षे अनेन नोबेल् शान्तिप्रशस्तिः प्राप्ता ।
- १९७३ तमे संवत्सरे लीड्स विश्वविद्यालयः परमाणोः अन्वेशणं कृतम् आसीत्। तस्य परमाणोः नाम मण्डेलापरमाणुः इति स्तापितम् आसीत् ।
- १९७५ तमे संवत्सरे गौरवाजीवसदस्यत्वं लण्डन् विश्वविद्यालयः दत्तः।
- १९७९ तमे संवत्सरे लेसोथो विश्वविद्यालयः गौरवडाक्टरेट् उपाधिं दत्तम् ।
- १९८० तमे संवत्सरे भारतसर्वकारस्य जवाहरलाल नेहरू अन्ताराष्ट्रीयपुरस्कारेण सम्मानितः ।
- १९८२ तमे संवत्सरे गौरवाध्यक्षः (जीववधिकालस्य) सञातः ।
- भारतसर्वकारः एतस्मै भारतरत्नप्रशस्तिम् अयच्छत् ।
- कारागृहे यदा आसीत् तदानीन्तन पुरस्काराः*
- १९८६ तमे संवत्सरे जिम्बाब्वे विश्वविद्यालयस्य डाक्टर् आफ् लास् पुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- अन्ताराष्ट्रीय शान्ति-स्वातन्त्र्यपुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- १९८७ तमे संवत्सरे हवान विश्वविद्यालयस्य (क्युबा), स्टेट्स्-रास् विश्वविद्यालयस्य (युनैटेड्), कार्लमार्क्स् विश्वविद्यालयस्य (जर्मनी) च गौरवपुरस्कारान् प्राप्तवान् ।
- १९८८ तमे संवत्सरे विश्वसंस्थायाः मानवताधिकारस्य चतुर्थं पुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- १९८८ तमे संवत्सरे सुखरोव् पुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- १९८८ तमे संवत्सरे ब्रेमेन् सालिडारिटे पुरस्कारं प्राप्तवान् (जर्मनी) ।
- १९८८ तमे संवत्सरे शान्तिपुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- १९८८ तमे संवत्सरे इटालिदेशस्य बोरोना विश्वविद्यालयस्य गौरवपदविपुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- १९८९ तमे संवत्सरे अगष्ट सीजर् स्याण्डिनो पुरस्कारं प्राप्तवान् ।
- १९८९ तमे संवत्सरे टूरेण्टोदेशस्य यार्कविश्वविद्यालयस्य गौरवडाक्टरेट् प्राप्तवान् ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- Nelson Mandela – Biography at Nobelprize.org
- Nelson Mandela Foundation
- Nelson Mandela Children's Fund (Canada)
- Time 100 profile
- Mandela: An Audio History
- Mandela: Son of Africa, Father of a Nation Documentary & Soundtrack
- Nelson Mandela: Helping Orphans in South Africa
- The Elders
- The Art of Nelson Mandela
- Nelson Mandela Centre of Memory
- Nelson Mandela Children's Fund
- Nelson Mandela Foundation
- Mandela Rhodes Foundation
- The Elders
- Nelson Mandela Museum
- Nelson Mandela Day
- नेल्सन् मण्डेला
- नेल्सन् मण्डेला at the Internet Movie Database


c: text/html

text:
कजाकस्थान
कजाखस्थान मध्य-एशिया-महाद्वीपे विद्यमानः कश्चन यवनदेशः । जगति अयं नवमः बृहत्तमः देशः । अस्य विस्तारः अस्ति २,७२७,३०० चतुरस्र किलोमीटर्मितः । पौरात्ययुरोपदेशस्य अपेक्षया बृहत् वर्तते । अस्य प्रतिवेशिदेशाः उत्तरतः प्रदक्षिणाकारेण एवं वर्तन्ते - रषिया, चीना, किर्गिस्थान्, उझ्बेकिस्थान्, तर्क्मेनिस्थान् च । अस्मात् देशात् ३८ कि मी मिते दूरे एव मङ्गोलियादेशस्य पूर्वबिन्दुः विद्यते । जनसङ्ख्यायुक्तः अयं देशः जगति ६२ तमे स्थाने विद्यते जनसङ्ख्यानुगुणम् । १९९८ तमे वर्षे अस्य राजधानी अल्मटितः बृहत्तमं नगरम् अस्टनं प्रति परिवर्तिता जाता ।
इतिहासे अस्मिन् देशे अधिकांशाः सञ्चरणशीलाः वनवासिनः एव निवसन्ति स्म । १६ शतके कझक्जनाः विशिष्टसमूहत्वेन अभिज्ञाताः । १८ शतके रशियन्-जनाः इमं प्रदेशम् आक्रान्तुम् आरब्धवन्तः । १९ शतके सम्पूर्णः कझकस्थानं रशियन्साम्राज्यस्य भागः जातः आसीत् । १९१७ तमे वर्षे जाते रशियन्-क्रान्तेः अनन्तरम् अयं प्रदेशः कझक् सोवियत् सोशियलिस्त् रिपब्लिक् नाम्ना यु एस् एस् आर्-भागत्वेन परिगणितः ।
१९९१ तमस्य वर्षस्य डिसेम्बर्मासस्य १६ दिनाङ्के कझकस्थान् स्वतन्त्रदेशत्वेन उद्घोषितः । नर्सुल्तान् नझर्वयेव् अस्य देशस्य प्रथमः अध्यक्षः जातः । देशस्य राजनैतिकीं स्थितिं सम्पूर्णतया निगृह्णाति अयम् अध्यक्षः । स्वातन्त्र्यस्य प्राप्तेः अनन्तरं देशस्य आर्थिकस्थितेः वर्धनाय परिश्रमः क्रियमाणः अस्ति । विदेशीयव्यवहारेषु अपि प्रगतिः दृश्यते । अयं देशः विभिन्नासंस्कृतैः युक्तः अस्ति । ६३% जनाः कझक्जनाः विद्यन्ते । ७०% जनाः इस्लामधर्मस्य अनुयायिनः । अवशिष्टेषु अधिकांशाः क्रिस्तमतावलम्बिनः । कझक्भाषा एव देशस्य भाषा । कार्यालयेषु रशियन्भाषा अपि उपयुज्यते ।
अन्तर्विषयाः
राजनैतिकी व्यवस्था[सम्पादयतु]
कझकस्थानम् अध्यक्षशासनयुतम् । अस्य देशस्य एकमेवाद्वितीयः अध्यक्षः अस्ति नर्सुल्तान् नझर्बयेवः । अध्यक्षः समग्रायाः सेनायाः प्रमुखः च । कझकस्थानस्य सर्वकारे प्रधानमन्त्री अन्ये मन्त्रिणश्च विद्यन्ते । लोकसभायां त्रयः उपप्रधानमन्त्रिणः १६ मन्त्रिणश्च विद्यन्ते । २००७ तमस्य वर्षस्य जनवरीमासस्य १० दिनाङ्कतः करिम् मसिमोवः प्रधानमन्त्रिरूपेन कार्यं कुर्वाणः अस्ति । लोकसभायाम् अधोगृहम् (मजिलिस्) उपरिगृहम् (सेनेट्) च विद्येते । मजिलिस्मध्ये १०७ स्थानानि विद्यन्ते । सेनेट्मध्ये ४७ सदस्याः विद्यन्ते । अध्यक्षः ७ सेनेट्जनानां नियुक्तिं करोति ।
भूगोलम्[सम्पादयतु]
अयं जगति बृहत्तमः स्थलरुद्धप्रदेशः विद्यते । अस्य देशस्य ६,८४६ कि मीटर्मितः सीमाभागः रशियादेशेन सह, २२०३ कि मीटर्मितः सीमाभागः उझबेकिस्थान्देशेन सह, १५३३ कि मीटर्मितः सीमाभागः चीनादेशेन सह, १०५१ कि मीटर्मितः सीमाभागः किर्गिस्थान्देशेन सह, ३७९ कि मीटर्मितः सीमाभागः तुर्क्मेनिस्थान्देशेन सह च संविभक्तः अस्ति । अस्तन, अल्मटि, करगण्डि, शिम्केण्ट्, अत्यरौ, ओस्केमेन् इत्येतानि प्रमुखानि नगराणि । अयं देशः ४००- ५६० उत्तर-अक्षांशे, ४६०-८८० पूर्व-रेखांशे च विद्यते । देशस्य महान् भागः एशियाखण्डे विद्यते, अल्पश्च भागः पूर्व-युरोपखण्डे विद्यते ।
चतुरस्रकिलोमीटर्मिता कझक्-समभूमिः देशस्य त्रिषु एकांशः अस्ति । जगति बृहत्तमशुष्कसमप्रदेशः विद्यते । अत्र विद्यमानाः प्रमुखाः नद्यः सरोवराश्च - अराल्-सी, इलि-नदी, इषिम्-नदी, उरल्-नदी, सिर्-दर्य, चर्यन्-नदी, जार्ज्, बल्खाष्-सरोवरः, झाय्सन्-सरोवरश्च ।
आर्थिकव्यवस्था[सम्पादयतु]
युरेनियम्-बहिर्वाणिज्ये अग्रेसरः अस्ति अयं देशः । गोधूमः, वस्त्रोद्यमः इत्यादिषु अपि वाणिज्यम् अधिकम् । २००० तमे वर्षे कझकस्थानेन अन्ताराष्ट्रिय-धनसाहाय-संस्थायै (International Monetary Fund (IMF)) ऋणप्रत्यर्पणम् अकरोत् निश्चितावधितः सप्तभ्यः वर्षेभ्यः पूर्वमेव । २००२ तमस्य वर्षस्य मार्च्मासे अमेरिकादेशस्य वाणिज्यविभागेन अमेरिकावाणिज्यविधेः अनुसारं कझकस्थानाय विपणि-वाणिज्यानुमतिः प्रदत्ता । एतेन महान् लाभः जातः ।
कृषिः[सम्पादयतु]
कझकस्थानस्य आर्थिकतायां १०.३% भागः भवति कृषिक्षेत्रस्य । देशस्य चतुरस्रकिलोमीटर्मितः भागः कृषिभूम्या युक्तः अस्ति । देशस्य मुख्यफलोदयाः - गोधूमः, बार्लि, कार्पासः, व्रीहिश्च ।
बाह्यशृङ्खला[सम्पादयतु]
- Kazakhstan national tour operator, Official website of KAZAKHSTAN-REISEN
- Caspian Pipeline Controversy from the Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives
- Country Profile from BBC News
- फलकम्:CIA World Factbook link
- Kazakhstan information from the United States Department of State
- Portals to the World from the United States Library of Congress
- Kazakhstan at UCB Libraries GovPubs
- Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kazakhstan
- World Bank Data & Statistics for Kazakhstan
- Kazakhstan Internet Encyclopedia
- Kazakhstan at 20 years of independence, The Economist, Dec 17th 2011
- "Blowing the lid off" - Unrest in Kazakhstan, The Economist, Dec 20th 2011
- New Religion Law restricts religious freedom in Kazakhstan
- The Region Initiative (TRI)
- कजाकस्थान
- फलकम्:Wikiatlas
- फलकम्:Osmrelation-inline
- विकिट्रेवले Kazakhstan यात्रा मार्गदर्शिका
- Country Facts from Kazakhstan Discovery
- 2008 Human Rights Report: Kazakhstan. Department of State; Bureau of Democracy, Human Rights and Labor
- Key Development Forecasts for Kazakhstan from International Futures
- Government

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सत्यजित् राय
सत्यजित् राय ( ( शृणु) /ˈstjədʒɪt rɑːj/) (वङ्ग: সত্যজিত রায়, आङ्ग्ल: Satyajit Ray)-महोदयः भारतीयचलचित्रक्षेत्रस्य बहुप्रतिभान्वितेषु निदेशकेषु अन्यतमः । भारतरत्नप्रशस्तिभाक् एषः सुप्रसिद्धः चलचित्रनिर्माता, पत्रिकोद्यमी, बालकविः, चित्रकलाविच्च । द्विवारम् अन्ताराष्ट्रियाम् 'आस्कर्'-प्रशस्तिं प्राप्तवान् सत्यजिद्वर्यः [१] ।
श्रीसत्यजित् स्वजीवनकाले ३७ चलच्चित्राणां निदेशनम् अकरोत् । तेषु चलच्चित्रेषु बॉलिवुट्-चलच्चित्राणि, वृत्तचित्राणि, लघुचलच्चित्राणि अन्तर्भवन्ति । तस्य प्रप्रथमं चलच्चित्रं पथेर पाञ्चाली (পথের পাঁচালী, पथ का गीत) 'कान'-चलच्चित्रोत्सवे 'सर्वोत्तम मानवीय प्रलेख'-पुरस्कारं प्रापत् । तेन चलच्चित्रेण आहात्य एकादश अन्ताराष्ट्रियपुरस्काराः प्राप्ताः । ततः 'अपराजितो' (অপরাজিত), 'अपुर संसार' (অপুর সংসার, अपु का संसार) इत्येतयोः चलच्चित्रयोः अतिप्रसिद्धिः अभवत् । श्रीसत्यजितः चलच्चित्रनिर्माणसम्बद्धानि अनेकानि कार्याणि स्वयमेव करोति स्म यथा — पटकथालेखनं, अभिनेतुः अन्वेषणं, नैपथ्यसङ्गीतलेखनं, चलच्चित्रणं, कलानिदेशनं, सम्पादनं, प्रचारसामग्र्याः रचना च । चलच्चित्रनिर्माणेन सह अतिरिक्तकार्येषु सः कथालेखकः, प्रकाशकः, चित्रकारः, चलच्चित्रालोचकः अपि आसीत् । श्रीसत्यजित् स्वजीवने अनेकान् पुरस्कारान् प्राप्तवान्, येषु 'अकादमी मानद'-पुरस्कारः, भारतरत्नपुरस्कारः च अन्तर्भवतः ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, परिवारसश्च[सम्पादयतु]
१९२१ तमस्य वर्षस्य मई-मास्य द्वितीये (२/०५/१९२१) दिनाङ्के कोलकाता-महानगरे श्रीसत्यजितः जन्म अभवत् । श्रीसत्यजितः पितुः नाम सुकुमारः, मातुश्च नाम सुप्रभा आसीत् । ख्यातकवेः कलाविदः सुकुमारवर्यस्य गृहे समुद्भूतः श्रीसत्यजित् कलाप्रेमी, साहित्यप्रेमी च आसीत् । तस्य पितामहः उपेन्द्रकिशोरवर्यः अपि उत्तमलेखकः, चित्रकारश्च आसीत् । बाल्यादारभ्य गृहे शास्त्रीयसङ्गीतस्य वातावरणं श्रीसत्यजितः व्यक्तित्वनिर्माणे महत्त्वपूर्णं योगदानम् अकरोत् । एवं जन्मना कलाप्रपञ्चे सिद्धहस्तानां सम्पर्कवशात् श्रीसत्यजित् स्वयमपि कलाक्षेत्रस्य उत्तमः तारकः अभवत् ।
श्रीसत्यजितः पूर्वजानां सहस्रवर्षाणाम् इतिहासः उपलब्धः अस्ति [२] । तस्य पितामहः उपेन्द्रकिशोर चौधरी महान् लेखकः, चित्रकारः, दार्शनिकः, प्रकाशकः, खगोलशास्त्री च आसीत् । सः ब्रह्मसमाजस्य नेता अपि आसीत् । उपेन्द्रकिशोरस्य पुत्रः सुकुमार ठाकुर वङ्गभाषायां कविताः लिखति स्म । सः योग्यः चित्रकारः, आलोचकः अपि आसीत्
बाल्यं, शिक्षणञ्च[सम्पादयतु]
यदा श्रीसत्यजित् केवलं त्रिवर्षीयः आसीत्, तदैव तस्य पिता दिवङ्गतः । अतः तस्य परिवारे आर्थितसङ्कटम् आपतितम् । परिवारस्य पोषणं कर्तुं तस्य माता वृत्त्युपार्जनं करोति स्म । श्रीसत्यजितः शिक्षणं कोलकाता-महानगरे स्थिते 'प्रेसिडेन्सी कॉलेज' मध्ये तथा च विश्वभारतीविश्वविद्यालये अभवत् । तेन 'प्रेसिडेन्सी'-महाविद्यालये अर्थशास्त्रस्य अध्ययनं कृतम् । परन्तु तस्य रुचिः तु कलाक्षेत्रे आसीत् । १९४० तमे वर्षे तस्य मातुः आग्रहेण सः रवीन्द्रनाथद्वारा स्थापिते विश्वभारतीविश्वविद्यालये प्रवेशं प्राप्तवान् । श्रीसत्यजिते कोलकाता-महानगरस्य वातावरणं रोचते स्म । सः शान्तिनिकेतनस्य बुद्धिजीविमनुष्यैः अपि अधिकः प्रभावितः नासीत् [३] । मातुः आग्रहवशात् तथा च ठाकुरं प्रति आदरभावत्वात् अन्ततो गत्वा सः विश्वभारतीविश्वविद्यालयं गन्तुं निश्चयम् अकरोत् । शान्तिनिकेतने श्रीसत्यजित् पूर्वीयकलया अतिप्रभावितः अभवत् । एकस्मिन् साक्षात्कारे तेन अङ्गीकृतं यत्, प्रसिद्धः चित्रकारः नन्दलाल बोस[४], विनोद बिहारी मुखर्जि इत्येताभ्यां तेन बहुकिमपि अधीतम् इति । ततः तेन श्रीविनोदस्य जीवनाधारितम् एकं वृत्तचित्रम् अपि निर्मितम् । 'द इनर आई' इति तस्य वृत्तचित्रस्य नाम आसीत् । अजन्ता-एलोरा-एलिफेण्टा-गुहाः दृष्ट्वा सः भारतीयकलायाः प्रशंसकः अभवत् [५] ।
विवाहः[सम्पादयतु]
१९४९ तमे वर्षे श्रीसत्यजितः बहुदीर्घकालपरिचितया बिजोय-नामिकया प्रियतमया सह विवाहः अभवत् । तयोः एकः पुत्रः अभवत् । तस्य नाम सन्दीपः । सोऽपि चलच्चित्रेषु निर्देशकः अभवत् ।
व्यवसायः[सम्पादयतु]
चित्रकला[सम्पादयतु]
शान्तिनिकेतने सः यत् अध्येतुं गतः आसीत्, तस्य अभ्यासकालः पञ्चवर्षात्मकः आसीत् । परन्तु श्रीसत्यजित् १९४३ तमे वर्षे अध्ययनं मध्ये त्यक्त्वान् । ततः सः कोलकाता-महानगरं प्रत्यगच्छत् । तत्र तेन ब्रिटिश-विज्ञापनाभिकरणस्य (डी. जे.) वृत्तिः आरब्धा । तस्य पदस्य नाम 'लघुद्रष्टा' (junior visualize) आसीत् । तस्य मासिकवेतनं केवलम् अशीतिरूप्यकाणि आसीत् । यद्यपि दृष्टिरचना श्रीसत्यजिते बहु रोचते स्म, तथा च तेन सह योग्यव्यवहारः भवति स्म, तथापि संस्थायाः ब्रिटिश-कर्मचारिभिः, भारतीयकर्मचारिभिश्च मतभेदाः तु सर्वदा भवन्ति स्म । यतो हि ब्रिटिश-कर्मिणः अपेक्षया तस्य वतेनम् अधिकम् आसीत् । किञ्च श्रीसत्यजितः मतम् आसीत् यत्, “संस्थायाः अधिकतमाः ग्राहकाः प्रायः मूर्खाः एव सन्ति” इति [६] । १९४३ तमे वर्षे सः डी. के. गुप्ता-द्वारा स्थापिते 'सिग्नेट'-समाचारमुद्रणायलये कार्यं प्रारभत । मुद्रणालयस्य नवीनपुस्तकानां मुखपृष्ठस्य रचनायाः कार्यं गुप्ता श्रीसत्यजिते यच्छति स्म । यतो हि श्रीसत्यजित् स्वतन्त्रविचारैः मुखपृष्ठचित्राणां निर्माणं करोति स्म । श्रीसत्यजित् अनेकेषां पुस्तकानां मुखपृष्ठानि अरचयत् । तेषु 'जिम कार्बेट'-द्वारा लिखितं 'मैन-ईटर्स ऑफ् कुमाऊँ' (Man-eaters of Kumaon, कुमाऊँ के नरभक्षी), जवाहर लाल नेहरु-वर्यस्य 'डिस्कवरी ऑफ् इण्डिया' (Discovery of India, भारत की खोज) अपि अन्तर्भवतः । सः वङ्गभाषायाः पसिद्धोपन्यासस्य 'पथेर पाञ्चाली' (পথের পাঁচালী, पथ का गीत)-पुस्तकस्य बालसंस्करणाय अपि स्वयोगदानम् अयच्छत् । तस्य बालसंस्ककरणस्य नाम 'आम आँटिर भेँपु' (আম আঁটির ভেঁপু, आम की गुठली की सीटी) इति आसीत् । श्रीसत्यजितः सा रचना अतिप्रसिद्धा अभवत् । ततः तेन स्वस्य प्रप्रथमं चलच्चित्रम् अपि तस्य उपन्यासस्य सन्दर्भेण रचितम् । मुखपृष्ठस्य रचनया सह तस्य पुस्तकस्य आन्तरिकचित्राणाम् अपि निर्माणम् अकरोत् श्रीसत्यजित् । तेषु अनेकानि चित्राणि तस्य चलच्चित्रे अपि द्रष्टुं शक्यन्ते [७] ।
श्रीसत्यजित् फॉन्ट-निर्माणम् अपि अकरोत् । तेन निर्मितौ 'फॉन्ट्' 'श्रीसत्यजित् रोमन', 'श्रीसत्यजित् बिजार' इत्येतौ प्रसिद्धौ स्तः । 'श्रीसत्यजित् रोमन' इत्ययं 'फॉन्ट्' १९७० तमे वर्षे अन्ताराष्ट्रियपुरस्कारम् अपि प्रापत् । कोलकाता-महानगरे श्रीसत्यजितः गणना कुशलचित्रकारेषु भवति स्म । श्रीसत्यजित् स्वस्य पुस्तकानां चित्राणि, मुखपृष्ठानि च स्वयमेव निर्माति स्म । स्वस्य चलच्चित्राणां प्रचारसामग्र्याः रचनाम् अपि सः स्वयं करोति स्म ।
चलच्चित्रस्य निदेशनम्[सम्पादयतु]
सः स्वस्य चलच्चित्रस्य व्यवसायस्य आरम्भं व्यावसायिकचित्रकारत्वेन अकरोत् । फांसदेशस्य चलच्चित्रनिर्देशकेन, जो रन्वार इत्यनेन सह सम्पर्कं कृतवान् । ततः लन्दन-महानगरे 'लाद्री दी बिसिक्लेत' (Ladri di biciclette, बाइसिकल चोर)-नामकं चलच्चित्रं दृष्ट्वा तेन चलच्चित्रनिदेशनस्य सङ्कल्पः कृतः ।
१९४७ तमे वर्षे चिदानन्द दासगुप्ता इत्यनेन सह तथा च अन्यजनैः सह मिलित्वा श्रीसत्यजितः कोलकाताचलच्चित्रसभायां कार्यं प्रारभत । तत्र तेन अनेकानि वैदेशिकानि चलच्चित्राणि दृष्टानि । तेन द्वितीयविश्वयुद्धस्य कोलकाता-महानगरस्थैः वैदेशिकसैनिकैः सह मित्रता सेविता । ते श्रीसत्यजिते नगरस्थानां चलच्चित्राणां विवरणं यच्छन्ति स्म । १९४९ तमे वर्षे श्रीसत्यजितः विवाहः बिजोय-नामिकया कन्यया सह अभवत् । तस्मिन्नेव वर्षे फ्रान्स-देशीयः चलच्चित्रनिदेशकः 'जो रन्वार' कोलकाता-महानगरे स्वस्य चलच्चित्रस्य कार्यार्थं गतः आसीत् । श्रीसत्यजितः अभिनयोपेतं स्थानम् अन्वेष्टुं रन्वार इत्यस्य साहाय्यम् अकरोत् । श्रीसत्यजित् 'पथेर पाञ्चाली'-चलच्चित्रस्य स्वविचारान् तस्य सम्मुखम् उपास्थापयत् । श्रीसत्यजितः विचारान् श्रुत्वा रन्वार इत्ययं तं प्रोदसाहयत् [८] (तस्य प्रोत्साहनम् अकरोत् इति) । १९५० तमे वर्षे डी. जे. केमर इत्ययं श्रीसत्यजितं लण्डन-महानगरस्थं मुख्यालयं प्रैषयत् । लन्दन-महानगरे यापिताः त्रिमासाः श्रीसत्यजितः जीवने परिवर्तनम् आनीतवन्तः । सः तेषु त्रिषु मासेषु ९९ चलच्चित्राणि अपश्यत् । तेषु 'वित्तोरियो दे सीका'-द्वारा निर्मितं 'नवयथार्थवादी'-चलच्चित्रं, 'लाद्री दी बिसिक्लेत्ते' (Ladri di biciclette, बाइसिकल चोर) च अन्तर्भवतः । 'लाद्री दी बिसिक्लेत्ते'-चलच्चित्रं श्रीसत्यजितं प्रभावितम् अकरोत् । तत् चलच्चित्रं दृष्ट्वा एव तेन सङ्कल्पः कृतः यत्, "अहं निदेशकः भविष्यामि" इति [९] ।
चलच्चित्रक्षेत्रे प्राप्तया सफलतया श्रीसत्यजितः आर्थिकस्थितौ अधिकं परिवर्तनं नाभवत् । सः स्वपरिवारेण सह एकस्मिन् लघुगृहे भाटकं दत्त्वा एव निवसति स्म [१०] । १९६० तमस्य दशके श्रीसत्यजित् जापान-देशस्य यात्राम् अकरोत् । तत्रत्येन प्रख्यातेन चलच्चित्रनिदेशकेन 'अकीरा कुरोसावा' इत्यनेन सह तस्य सम्मर्कः अभवत् । ततः भारतदेशस्य दार्जीलिङ्ग सदृशेषु स्थलेषु एकान्तवासं कृत्वा सः कथानकं लिखति स्म ।
मृत्युः[सम्पादयतु]
१९८३ तमे वर्षे 'घरे बाइरे'-नामकस्य चलच्चित्रस्य निर्माणे सः व्यस्तः आसीत् । सहसा श्रीसत्यजित् हृदयाघातेन ग्रस्तः अभवत् । अतः तस्य जीवनस्य अन्तिमेषु नववर्षेषु सः अधिकं कार्यं कर्तुं नाशक्नोत् । 'घरे बाइरे'-चलच्चित्रस्य निर्माणं स्वपुत्रस्य साहाय्येन तेन १९८४ तमे वर्षे पूर्णं कृतम् । १९९२ तमे वर्षे हृदयस्य दुर्बलतायाः कारणेन श्रीसत्यजित् अधिकः अस्वस्थ्यः अभवत् । मृत्योः कतिचिद्भ्यः दिनेभ्यः प्रागेव सः 'अकादमी'-पुरस्कारेण सम्मानितः अभवत् । १९९२ तमे वर्षे अप्रैल-मासस्य द्वाविंशतितमे (२२/४/१९९२) दिनाङ्के तस्य मृत्युः अभवत् । तस्य मृत्योः कारणेन आभारतं शोकमयं वातावरणम् आसीत् । कोलकाता-महानगरस्य मार्गेषु तु सहस्रशः जनाः श्रीसत्यजिते श्रद्धाञ्जलिं दातुं प्रागच्छन् [११] ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- http://www.satyajitray.org/
- http://www.imdb.com/name/nm0006249/
- http://timesofindia.indiatimes.com/topic/Satyajit-Ray
- http://satyajitray.ucsc.edu/biography.html
- http://satyajitray.ucsc.edu/
- http://www.satyajitrayworld.com/
उद्धरणम्[सम्पादयतु]
- ↑ "श्रीसत्यजितः, सत्यजित". Encyclopædia Britannica. एंसाइक्लोपीडिया ब्रिटैनिका इंकॉर्पोरेशन.  .
- ↑ सेटन 1971, पृष्ठम् 36
- ↑ रॉबिनसन २००३, पृष्ठम् ४६
- ↑ सेटन १९७१, पृष्ठम् ७०
- ↑ सेटन १९७१, पृष्ठम् ७१–७२
- ↑ रॉबिनसन २००३, पृष्ठम् ५६–५८
- ↑ रॉबिनसन २००५, पृष्ठम् ३८
- ↑ रॉबिनसन २००५, पृष्ठम् ४२–४४
- ↑ रॉबिनसन २००५, पृष्ठम् ४८
- ↑ रॉबिनसन २००३, पृष्ठम् ५
- ↑ अमिताव घोष (२००६). "Satyajit Ray". डूम ऑनलाइन. Unknown parameter
|access=ignored (help)


text:
कामाख्या (गुवाहटी)
कामाख्या (गुवहाटी)- एतत् शक्तिपीठं भारतस्य असमराज्यस्य गुवाहाटीनगरे अस्ति कामाख्याक्षेत्रम् । एतत् शक्तिपीठं विश्वासाचारयोः मेलनस्य प्रतीकम् इति वक्तुं शक्नुमः । यतः शक्तिपथस्य मूलम् अस्ति योनिपूजा । सा पूजा अत्र अक्षरशः आचरणे अस्ति । अत्र वामाचारस्य बलिपूजा तथा कौलपूजा प्रचलति ।
अन्तर्विषयाः
सम्पर्कः[सम्पादयतु]
गुवहाटी नगरं प्रति देशस्य नानाभागेभ्यः सम्पर्कः अस्ति । गुवाहटीतः ७ की.मी.दूरे नीलाचलपर्वते अस्ति । समीपस्थं विमानस्थानकं गुवाहटी । समीपरेलस्थानकं नीलाचलम्।
वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः योनिभागः पतितः इति विश्वासः । अत्रत्या देवी त्रिपुरसुन्दरी, त्रिपुरभैरवी, ललिताम्बा इत्यादिभिः नामभिः, अत्रत्यशिवः उमानन्दनाम्ना च पूज्यते । अस्य मन्दिरस्य अपरं वैशिष्ट्यं नाम भक्ताः अत्र स्वयं पूजां कर्तुं शक्नुवन्ति । अत्र प्राणिबलिः प्रचलति । किन्तु पुम्मृगान् एव बलिरूपेण अर्पयन्ति । अस्य क्षेत्रस्य विषये काचित् कथा प्रचलिता अस्ति ।
कथा[सम्पादयतु]
बहुपूर्वं कौचित् राजकुमारौ मृगयार्थम् आगतवन्तौ आस्ताम् । पिपासितौ तौ अत्रत्यां काञ्चित् वृद्धां जलं दातुं प्रार्थितवन्तौ । सा वृद्धा समीपस्थं निर्झरं प्रदर्श्य "अस्मिन् प्रदेशे देव्याः योनिभागः पतितः आसीत् । अत्र देवालयस्य निर्माणं कुरुताम्” इति संसूच्य अदृश्या अभवत् । राजकुमारौ तस्य स्थलस्य परिशीलनं क्रुतवन्तौ । योनिरूपस्य शिला तस्मिन् निर्झरे दृष्टा । शिलां परितः जलं प्रवहति स्म । चकितौ तौ तत्र मन्दिरस्य निर्माणं कृतवन्तौ ।


text:
गान्धिजयन्ती
श्रीमोहनदासकरमचन्दगान्धिमहोदयः भारतस्य राष्ट्रपिता इति प्रसिद्धः अस्ति । एतस्य जन्मदिनम् अक्टोबरमासस्य द्वितीयदिवसे गान्धिजयन्ती इति आचरन्ति । न केवलं भारते विश्वेऽपि गान्धिजयन्ती आचरणं प्रचलति । अहिंसा, सत्याग्रहः, ग्रामोध्दारः, प्रकृतिचिकित्सा इत्यादिभिः गान्धिमहाभागः विश्वमान्यः आसीत् । भारतमातुः श्रेष्ठः पुत्रः महात्मा गान्धिः स्वातन्त्र्यान्दोलने सर्वेषां भारतीयानाम् आधारभूतः मार्गदर्शकः च आसीत् । अत एव गान्धिजयन्ती पर्व राष्ट्रियपर्वरुपेण आचर्यते । दक्षिण-आफ्रिकादेशेऽपि महात्मा गान्धिः उत्तमं कार्यं कृतवान् ।


text:
कोलारमण्डलम्
कोलारमण्डलम् (Kolar District) आन्ध्रप्रदेशतमिळुनाडुसीमाप्रदेशे प्रतिष्ठितम् एकं मण्डलम् । सुवर्णखन्योद्यमेन प्रसिद्धम् । कोलारनगरं पूर्वं गङ्गवंशीयानां राजधानी आसीत् । कुवलापुरम् इति नाम आसीत् । गङ्गराजैः निर्मितानि मन्दिराणि भवनानि च इदानीमपि शोभन्ते । कर्णाटकस्य पूर्वदिशि अस्ति कोलारमण्डलम् । अत्र दुर्गाः पर्वतप्रदेशाः देवालयाः तटाकानि, इत्यादीनि सन्ति । सहस्रशः सरांसि सन्ति इति केरेगळजिल्ले(सरोवराणां मण्डलम्) इति कथयन्ति । कर्णाटकसीमान्तप्रदेशः एषः ।
अन्तर्विषयाः
उपमण्डलानि-७[सम्पादयतु]
कोलार, मुळुबागिलु, शिड्लघट्ट, मालूरु, चिन्तामणि बङ्गारपेटे, श्रीनिवासपुर।
सूच्याङ्कः[सम्पादयतु]
एस् टी डी - ०८२५
विस्तीर्णता[सम्पादयतु]
८२२३ च.कि.मी
भाषा[सम्पादयतु]
अत्र जनानां प्रादेशिकभाषा कन्नडं चेदपि तेलुगु तमिळु उर्दु भाषाः अपि भाषन्ते ।
उद्योगः[सम्पादयतु]
एतद्मण्डालीयानां जनानां प्रधानः उद्योगः कृषिः गोपालनं च ।
दर्शानीयानि स्थानानि[सम्पादयतु]
अन्तरगङ्गा, चिन्नदगणि(सुवर्णखनिः) मुलबागिलु, बङ्गारुतिरुपति, कोटिलिङ्गेश्वरः, मार्कण्डेयपर्वतः, सोमेश्वरदेवालयः, कोलारम्मदेवालयः, कुरुडुमले, आवनी, मुरुगमल्लदर्ग, विदुराश्वत्थ । मध्वाचार्याणां परमाप्तशिष्यस्य श्रीमन्माधवतीर्थस्य मूलमहासंस्थानम् अत्रैव मुलबागिलुमार्गे शोभते । अत्र जनानां प्रादेशिकभाषा कन्नडं चेदपि तेलुगु तमिळु उर्दु भाषाः अपि भाषन्ते । एतद्मण्डालीयानां जनानां प्रधानः उद्योगः कृषिः गोपालनं च ।
क्षेत्राणि[सम्पादयतु]
कोलार, मुळुबागिलु, करुडुमलै, आवनी, बूदिकोटे, तम्बिहळ्ळि, बङ्गारुतिरुपति, चिक्कतिरुपति सीतिबेट्ट, टेकल् ।
१.कोलार[सम्पादयतु]
कोलारनगरं शतश्रृङ्गपर्वतस्य सानुप्रदेशः । सुवर्णाकराः च अत्र कोलारमण्डल्प्रदेशे सन्ति । कोलारम्मा देवालयः सोमेश्वरदेवालयः च प्रसिद्धौ । कोलारम्मादेवालयः गङ्गशैल्या १२ शतके निर्मितः । सोमेशवर देवालयः विजयनगरशैल्या १५ शतके निर्मितोऽस्ति । सोमेश्वरमन्दिरे ६३ स्तम्भेषु कलावैभवः द्रष्टुं शक्यते । नटराजलोहशिल्पं, कुमारस्वामि- शिलाशिल्पं च आकर्षके स्तः । गोपुरः अपि सुन्दरः अस्ति । अत्र समीपे अन्तरगङ्गापर्वते काशीविश्वेश्वरमन्दिरम् अस्ति । अत्र नन्देः(स्थानीयभाषया बसवः) मुखात् शुद्धं जलं सदा निर्गच्छति ।
- मार्गः -बेङ्गळूरुतः तिरुपतिमार्गे ७२.कि.मी । राष्ट्रियमार्गः -४
२. अवनी[सम्पादयतु]
अस्य क्षेत्रस्य आवन्तिका, दक्षिणगया आवन्तिकाक्षेत्रमिति च नामानि सन्ति । अत्र प्रमुखाः देवालयाः एकान्तरामः, कामाक्षी, रामलिङ्गेश्वरदेवालयः च । रामलिङ्गेश्वर- देवालये विशालता सुन्दरता कलात्मकता च अस्ति । पर्वतप्रदेशे (३२४९ पादमितः) सीता, पार्वतीगुडि(मन्दिरम्), अग्नितीर्थम् इत्यादिकम् अस्ति । आवनीक्षेत्रे श्रृङ्गेरीमठे वासादिव्यवस्था अस्ति ।
- मार्गः - मुळुबागिलुतः ८ कि.मी.
- के.जी.एफ् -मुळुबागिलु वाहनमार्गः
३. मुळुबागिलु[सम्पादयतु]
अत्र ५ सहस्रवर्षेभ्यः प्राचीनः आञ्जनेयदेवालयः ग्राममध्ये अस्ति । दशपादपरिमितोन्नतः सुन्दरः हनूमान् अर्जुनेन प्रतिष्ठापितः । तं प्रति ताडपुष्पेण अत्र पूजाभवति इति एषः नियमः। समीपे २ कि.मी. दूरे नरसिंहरीर्थम् अस्ति । अत्र श्रीमन्मध्वाचार्याणां शिष्येण श्रीपद्मनाभतीर्थेन सञ्चालितः मठः अस्ति। श्रीपादराजवर्यस्य मूलबृन्दावनं योगपट्टनरसिंहदेवालयः च विराजेते । समीपे हञ्चिकल्लगुड्डप्रदेशे श्रीविद्यारण्यः श्रीअक्षोभ्यतीर्थः च वाक्यार्थे वाग्वादं कृतवन्तौ । अत्र शिल्पकलारत्नः इव सोमेश्वरदेवालयः विरूपाक्षः च स्तः ।
- मार्गः- मुळुबागिलुतः २ कि.मी । कोलारतः २९ कि.मी.। बेङगलूरुतः २०० कि.मी। बेङ्गळूरु-तिरुपतिराजमार्गे- श्रीपादराजमठे वसतिः अस्ति ।
४. चिक्कतिरुपति (मालूरु)[सम्पादयतु]
प्रसन्नवेङ्कटेशस्य भगवतः श्रीश्रीनिवासस्य प्रसिद्धं मन्दिरम् अत्र अस्ति । एतत् गङ्गराजानां काले १२ शतके निर्मितम् । आन्ध्रप्रदेशे स्थितं तिरुपतितिरुमलै मन्दिरं गन्तुम् अशक्ताः भक्ताः अत्रागत्य स्वभक्तिकार्यं निर्वहन्ति । श्रावणमासे अत्र वैभवेण विविधाः उत्सवाः प्रचलन्ति । सहस्रशः भक्ताः अत्र आगच्छन्ति । इदानीम् अस्मिन् प्रदेश विशेषरूपेण वास्तुशिल्पानि रचितानि सन्ति । तिरुपति-तिरुमलैप्रदेशे यथा भवति तत्समानं दृश्यवैभवं सर्वकार्याणि च अत्रापि भवन्ति।
- मार्गः -बेङ्गळूरुतः ५० कि.मी. ,मालूरतः २५ कि.मी.
प्रसिद्धाः व्यक्तयः[सम्पादयतु]
- मैसूरुराज्यस्य (इदानीं तु कर्णाटकम्) प्रथममुख्यमन्त्री दि.चेङ्गलरायरेड्डी कोलारमण्डलस्य एव जनः ।
- मैसूरुसंस्थानस्य दिवानः ख्यातः अभियन्ता सर् एम्.विश्वेश्वरय्यमहोदयः अपि कोलारे जातः ।
- मङ्कुतिम्मन कग्गस्य रचयिता डी वी जी इति प्रसिध्दः श्री डी.वी.गुण्डप्पः
- कन्नडे ज्ञानपीठप्रशस्तिविजेता मास्ति वेङ्कटेश ऐय्यङ्गार्यः
- भूतपूर्वसचिवः रमेशकुमारः
- मैसूरुव्याघ्रः इति ख्यातस्य टिप्पुसुल्तान्स्य पिता हैदर अलि, इत्यादयः अपि अस्मिन् एव मण्डले सम्भूताः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Kolar district Official website
- Agricultural Development and Training Society
- Kolar Telecom District
- Temples of Kolar District
- Sri Manjunatha School Byrakur, Mulbagal Taluk
- Colourful Kolar


text:
ज्ञान
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
ज्ञानम्, क्ली, (ज्ञा + भावे ल्युट् ।) विशेषेण सामान्येन चावबोधः ॥ “मोक्षे धीर्ज्ञानमन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः ।” इत्यमरः । १ । ५ । ६ ॥ अस्यार्थः । “मोक्षे शिल्पे शास्त्रे च या धीः सा ज्ञानं विज्ञानञ्चोच्यते एषा विशेषप्रवृत्तिः । अन्यत्र घटपटादौ या धीः सापि ज्ञानं विज्ञान- ञ्चोच्यते एषा सामान्यप्रवृत्तिः । मोक्षे धीर्ज्ञानं विज्ञानञ्च यथाज्ञानान्मुक्तिरिति सा याचिता च विज्ञानं तुष्टा ऋद्धिं प्रयच्छति इति । अन्यत्र यथा ज्ञानमस्ति समस्तस्य जन्तोर्विषयगोचरे इति घटत्वप्रकारकज्ञानमिति ये केचित् प्राणिनो लोके सर्व्वे विज्ञानिनो मताः इति । ब्रह्मणो नित्यविज्ञानानन्दरूपत्वादिति एवं चित्रज्ञानं व्याकरणज्ञानं घटपदविज्ञानमित्यादिकं प्रयु- ज्यत एव । मोक्षनिमित्तं शिल्पशास्त्रयोर्धी- र्ज्ञानमुच्यते तन्निमित्ततोऽन्यनिमित्तं या तयोर्धीः सा विज्ञानमिति केचित् । मोक्षविषया मोक्ष- फला धीर्ज्ञानं अन्यधीर्विज्ञानं क्वान्यत्र इत्याह शिल्पशास्त्रयोरिति केचित् । अवबोध इत्य- ध्याहृत्य मोक्षविषये अवबोधो धीः अन्यत्र घटपटादिविज्ञानं शिल्पशास्त्रविषये विज्ञान- मिति केचित् ।” इति भरतः ॥ * ॥ योगशास्त्र- मते तु । “एकत्वं बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणाञ्च सव्वशः । आत्मनो व्यापिनस्तात ज्ञानमेतदनुत्तमम् ॥” इति मोक्षधर्म्मः ॥ “एकत्वं बुद्धिमात्रेणावस्थानं बुद्धिवृत्तिनिरोध इति यावत् ।” इति तट्टीका ॥ * ॥ “अमानित्वमदम्मित्वमहिंसाक्षान्तिरार्जवम् । आचार्य्योपासनं शौचं स्थैर्य्यमात्मविनिग्रहः ॥ इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्त्रदारगृहादिषु । नित्यञ्च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी । विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥” सात्त्विकराजसतामसभेदेन तत्त्रिविधम् । सात्विकं यथा, -- “सर्व्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्विकम् ॥” राजसं यथा, -- “पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्वि- धान् । वेत्ति सर्व्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥” तामसं यथा, -- “यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन् कार्य्ये सक्तमहेतुकम् । अतत्वार्थवदल्पञ्च तत्तामसमुदाहृतम् ॥” ३ ॥ इति श्रीभगवद्गीतायाम् । १८ । २० -- २२ ॥
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
ज्ञान नपुं।
मोक्षोपयोगिबुद्धिः
समानार्थक:ज्ञान
1।5।6।1।1
मोक्षे धीर्ज्ञानमन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः। मुक्तिः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनिःश्रेयसामृतम्.।
पदार्थ-विभागः : , गुणः, बुद्धिः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
ज्ञान¦ पु॰ विषयान् जानाति ज्ञः अनिति अनः कर्म्म॰।
१ जीवे। भावे ल्युट्।
२ बोधे न॰।
३ विशेषेण सामा-न्येन चाववोधे। वेदान्तिमते
४ षदार्थग्राहिकायां मनो-वृत्तौ, तच्च ज्ञानं नानाविधं यथा ज्ञानं द्विधा वस्तुमात्र-द्योतकं निर्विकल्पकम्। सविकल्पन्तु संज्ञादिद्योतकत्वा-दनेकधा। संकल्पसंशयम्रान्बिस्पृतिसादृश्यनिश्चयाः। ऊहोऽनध्यवसायश्च तथान्येऽनुभवा अपि”। इत्यादिभेदे-नानेकविधा भवन्तीत्यर्थः।
५ सम्यग्बोधे। न्यायमते
६ बुद्धिमात्रे
“बुद्धिस्तु द्विविधा मता। अनुभूतिः स्मृति-श्चैव” भाषा॰ तच्च प्रकारान्तरेण द्विविधं यथा
“अप्रमाच प्रमा चेति ज्ञानं द्विविधमुच्यते, तच्छून्ये तन्म-तिर्या स्यादप्रमा सा निरूपिता। तत्प्रपञ्चो विपर्य्यासःसंशयोऽपि प्रकीर्त्तितः। आद्यो देह आत्मबुद्धिःशङ्खादौ पीततामतिः। भवेन्निश्चयरूपा सा संशयोऽथप्रदर्श्यते। किंस्विन्नरो वा स्थाणुर्वेत्यादिबुद्धिस्तु संशयः। तदभावाऽप्रकारा धीस्तत्प्रकारा तु निश्चयः। स संशयोभवेद्या धीरेकत्राभावभावयोः। साधारणादिधर्मस्य ज्ञानंसंशयकारणम्। दोषोऽप्रमायाजनकः प्रमायास्तु गुणोभवेत्। वित्तदूरत्वादिरूपो दोषो नानाविधो मतः। प्रत्यक्षे तु विशेषेण विशेषणवता समम्। सन्निकर्षोगुणस्तु स्यादथ त्वनुमितौ गुणः। पक्षे साध्यविशिष्टे चपरामर्शोगुणो भवेत्। श्क्ये सादृश्यबुद्धिस्तु भवेदुपमितौगुणः। शाब्दबोधे योग्यतायास्तात्पर्य्यस्याथवा प्रमा। गुणः स्याद्, भ्रमभिन्नस्तु ज्ञानमत्रोच्यते प्रमा। अथ वातत्प्रकारं यज्ज्ञानं तद्वद्विशेष्यकम्। ज्ञानं यन्निर्विक-ल्पाख्यं तदतीन्द्रियमिष्यते। तत् प्रमा नाऽप्रमा नापिज्ञानं यन्निर्विकल्पकम्। प्रकारत्वादिशून्यं हि सम्बन्धान-वगाहि तत्” इति भाषा॰।
७ बुद्धिवृत्तिनिरोधरूपे योगे
“एकत्वं बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणाञ्च सर्वशः। आत्मनो व्यापि-नस्तात! ज्ञानमेतदनुत्तमम्” इति भा॰ शा॰ मोक्षधर्मः। एक-त्वं बुद्धिमात्रेणावस्थानम् बुद्धिवृत्तिनिरोध इति यावत्।
८ देवताध्यानादौ
९ विवेकविज्ञाने शास्त्राचार्य्योपदेशजे पर-मात्मविषये साक्षान्मोक्षफले
१० आत्मनिश्चये तत्त्वज्ञानेवेदान्तिमते
११ जीवेश्वरजगद्भे दभ्रमाधिष्ठानभूते नित्य-स्वप्रकाशे सच्चिदानन्दरूपाद्वितीये परमार्थसत्ये,चैतन्ये। करणे ल्युट्।
१२ आत्मानात्मसर्वपदार्थाव-[Page3151-a+ 38] बोधने विवेकसामर्थ्ये।
१३ अहब्रह्मेत्युपासने। तच्चोपासनम्
“ब्रह्मैवाहं समः शान्तः सच्चिदानन्दलक्षणः। नाहं देहोह्यसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यते बुधैः। निविकारोनिराकारो निरवद्योऽहमव्ययः। नाहं देह इत्यादि। निरामयो निराभासो निर्विकल्पोऽहमाततः। नाह-मित्यादि। निर्गुणो निष्क्रियो नित्यो नित्यमुक्तोऽहंम-च्युतः। नाहमित्यादि। निर्भलो निश्चलोऽनन्तः शुद्धोऽह-मजरोऽमरः। नाहमित्यादि। वेदान्तशास्त्रोक्तं बोध्यम।
१४ शब्दयुक्तिभ्यामात्मनिश्चये।
“अमानित्वमदम्भित्वमहिंसाक्षान्तिरार्जवम्। आचार्य्यापामन शौचं स्थैर्य्यमात्म-विनिग्रहः। इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च। जन्ममृत्युजराव्याधिदःखदोषानुदर्शनम्। असक्तिर-नभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु। नत्यञ्च समचित्तत्वमि-ष्टानिष्टोपपत्तिषु। मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभि-चारिणी। विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि। अध्या-त्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्। एतजज्ञानमितिप्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा” इति गोताक्तार्थेषु
१५ ज्ञानसा-धनेषु। तच्च सात्त्विकादिभेदात् त्रिविधम्। यथा
“सर्व-भूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते। अविभक्तं विभक्तेषुतज-ज्ञानं बिद्धि सात्त्विकम्”। (सात्त्विकं सर्वसंसारोच्छित्ति-कारणम्)।
“पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान्। वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञान विद्धि राज-सम्। यत्तु कृतस्तवदेकस्मिन् कार्य्ये सक्तमहेतु-कम्। अतत्त्वार्थवदल्पञ्च तत् तामसमुदाहृतम्”। (राजसं तामसञ्च संसारकारणम्)। आत्मनःश्रवणमननाभ्यां परिनिष्पन्ने प्रमाणजन्यचतोवृत्त्यभि-व्यक्तसच्चिद्रूप
१६ परमात्मज्ञानसाधनशास्त्रादात्मतत्त्वस्याव-गमे आत्मसाक्षात्कारे
“लोकवासनया जन्तोः शास्त्र-वासनयापि च। देहवासनया ज्ञानं यथावन्नैव जायते। ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः”
“यथादशत-लप्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि” इति ब्रह्मसाक्षात्काररूप-ज्ञानहेतुरुक्तः।
१७ साङ्गवेदतदर्थविषयेऽवबोधे। महावा-क्यजन्याखण्डाकारायां
१८ बुद्धिवृत्तौ
१९ स्वस्वरूपस्फुरणे। सांख्यमते गुणपुरुषान्यताख्यातिरूपे
२० अध्यवसाये। ज्ञायतेऽनेन। ज्ञा--करणे ल्युट्।
२१ वेदे
२२ शास्त्रादौ च। तत्र प्रत्यक्षज्ञानोत्पत्तिप्रकारो मतभेदेन निरूप्यते। तत्रनैयायिकैः
“आत्मा मनसा युज्यते मन इन्द्रियेणैन्द्रियंविषयेण तस्मादध्यक्षम्” इत्युक्त दिशा प्रत्यक्षं जायते। [Page3151-b+ 38] व्याप्तिज्ञानपरामर्शोत्तरमनुमितिर्जायते। वृत्तिज्ञानसहकृ-तपदज्ञानजन्यपदाथौपस्थितौ शाब्दबोधो जायते। गवादौगोसादृश्यज्ञानेन गोसदृशो गवय इत्यादिना अतिदिष्ट-वाक्यार्थस्य स्मृतौ गवयो गवयवाच्य इत्यादि रीत्या उप-मितिज्ञानं जायते इत्यङ्गीकृतम्। केचित् बौद्धमेदाःबाह्यार्थाभावेन बुद्धेरेव तत्तदर्थाकारतयावभास इत्यङ्गी-चक्रुः” यथोक्तं सर्वद॰ स॰(
“बाह्यं ग्राह्यं नोपपद्यत एव विकल्पानुपपत्तेः। अर्थोज्ञानग्राह्यो भावादुत्पन्नो भवति अनुत्पन्नो वा, नपूर्वः उत्पन्नस्य स्थित्यभावात् नापरः अनुत्पन्नस्यासत्त्वात्। अथ मन्येथाः अतीत एवार्थोज्ञानग्राह्यः तज्जनकत्वादितितदपि बालभाषितं वर्त्तमानतावभासविरोधात् इन्द्रिया-देरपि ग्राह्यत्वप्रसङ्गाच्च। किञ्च ग्राह्यः किं परमाणुरूपो-ऽर्थः अवयविरूपो वा। न चरमः कृत्स्रैकदेशविकल्पा-दिना तन्निराकरणात्। न प्रथमः अतीन्द्रियत्वात् षट्केनयुगपद्योगस्य बाधकत्वाच्च। यथोक्तम्
“षट्केन युगप-द्योगात् परमाणोः षडं शता। तेषामप्येकदेशत्वे पिण्डः-स्यादनुमात्रकः” इति। तस्मात् स्वव्यतिरिक्तग्राह्यविरहात्त-दात्मिका बुद्धिः स्वयमेव स्वात्मरूपप्रकाशिका प्रकाशवदितिसिद्धम। तदुक्तम्
“नान्योऽनुभाव्यो बुद्ध्यास्ति तस्यानाञनवोऽपरः। ग्राह्यग्राहकवैधुर्य्यात् स्वयं सैव प्रका-शते” इति। ग्राह्यग्राहकयोरभेदश्चानुमातव्यः यद्वेद्यतयेन वेदनेन, तत्ततो न भिद्यते यथा ज्ञानेनात्म, वेद्यन्तेतैश्चनीलादयः। भेदे हि सत्यधुना अनेनार्थस्य सम्ब-न्धित्वं न स्यात् तादात्म्यस्य नियमहेतोरभावात् तदुत्पत्ते-रनियामकत्वात् यश्चायं ग्राह्यग्राहकसम्वित्तीनां पृथगव-भासः स एकस्मिंश्चन्द्रमसि द्वित्वावभास इव भ्रमः। अत्राप्यनादिरविच्छिन्नप्रवाहा भेदवासनैव निमित्तम्। यथोक्तम्
“सहोपलम्भनियमादभेदो नीलतद्धियोः। भेदश्च भ्रन्तिवि-ज्ञानैर्दृश्ये तेन्दाविबाद्वय” इति।
“अविभागोऽपि बुद्ध्यात्माविपर्य्यासितदर्शनैः। ग्राह्यग्राहकसम्वित्तिभेदवानिवलक्ष्यते” न च रसवीर्य्यविपाकादिसमानमाशामोद-कोपार्जितमोदकानां स्यादिति वेदितव्यं वस्तुतो वेद्ययेद-काकारविधुराया अपि बुद्धेर्व्यवहर्त्परिज्ञानानुरोधेनविभिन्नग्राह्यग्राहकाकाररूपवत्तया तिमिराद्युपह-ताक्ष्णां केशेन्द्रनाडीज्ञानाभेदवदनाद्युपप्लववासनासामर्थ्या-द्व्यवस्थोपपत्तेः पर्य्यनुयोगायोगात। यथोक्तम्
“अवेद्य-वेदकाकारा यथा भ्रान्तैर्निरीक्ष्यते। विभक्तलक्षणग्राह्य-[Page3152-a+ 38] ग्राहकाकारविप्लवा। तथा कृतव्ययस्थेयं केशादिज्ञानभे-दवत्। यदा तदा न सञ्चोद्या ग्राह्यग्राहकलक्षणेति”। तस्मादुबुद्धिरेवानादिवासनावशादनेकाकारावभासत इति” सिद्धम्। ”( तदेतन्मतं बौद्धविशेषैर्निराकृतं तदपि तत्रैवोक्तं यथा।
“अन्ये तु मन्यन्ते यथोक्तं वाह्यं वस्तुजातं नास्तोतितदयुक्तं प्रमाणाभावात्। न च सहोपलम्भनियमःप्रमाणमिति वक्तव्यं वेद्यवेदकयोरभेदसाधकत्वेनाभि-मतस्य तस्याप्रयोजकत्वेन सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वात्। ननु भेदे सहोपलम्भनियमात्मकं साधनं न स्यादिति चेन्नज्ञानस्यान्तर्मुखतया भेदेन प्रतिभासमानतया एकदेश-त्वैककालत्वलक्षणसहत्वनियमासम्भवाच्च नीलाद्यर्थस्यज्ञानाकारत्वे अहमिति प्रतिभासः स्यात् नत्विदमितिप्रतिपत्तिः प्रत्ययादव्यतिरेकात्। अथोच्यते ज्ञानस्वरूपोऽपि नीलाकारो भ्रान्त्या बहिर्वद्भेदेन प्रतिभासत इति नच तत्राहमुल्लेख इति। यथोक्तम्” परिच्छेदान्तराद्योऽयंभागो बहिरिव स्थितः। ज्ञानस्याभेदिनो भेदपतिभासो-ऽप्युपप्लव” इति
“यदन्तर्ज्ञेयतत्त्वं तद्बहिर्वदवभासत” इतिच। तदयुक्तं बाह्यार्थाभावे तदुत्पत्तिरहिततया बहि-र्वदित्युपमानोक्तेरयुक्तेः न हि वसुमित्रो बन्ध्यापुत्रवद-वभासत इति प्रेक्षावानाचक्षीत। भेदप्रतिभासस्य भ्रा-न्तत्वे अभेदप्रतिभासस्य प्रामाण्यं, तत्प्रामाण्ये च भेद-प्रतिभासस्य भ्रान्तत्वमिति परस्पराश्रयप्रसङ्गाच्च। अविसंवा-दान्नीलतादिकमेव संविदाना वाह्यमेवोपाददते जगत्युपे-क्षन्तेऽवान्तरमिति व्यवस्थादर्शनाच्च। एवञ्चायमभेदबाधकोहेतुर्गोमयपायसीयन्यायवदाभासतां भजेत् अतोबहि-र्वदिति वदता बाह्यं ग्राह्यमेवेति भावनीयमिति भव-दीय एव वाणो भवन्तं प्रहरेत्। ”
“ननु ज्ञानाभिन्नकालस्यार्थस्य बाह्यत्वमनुपपन्नमिति चेत्तदनुपपन्नम् इन्द्रियसन्निकृष्टस्य विषयस्योत्पाद्ये ज्ञानेस्वाकारसमर्पकतया समर्पितेन चाकारेण तस्यार्थस्यानु-श्रेयतोपपत्तेः अतएव पर्य्यनुयोगपरिहारौ समग्राहि-धाताम्
“भिन्नकालं कथं ग्राह्यमिति चेत् ग्राह्यतांविदुः। हेतुत्वमेव च व्यक्तेर्ज्ञानाकारार्पणक्षममिति”। तथा च यथा पुष्ट्या भोजनमनुभीयते यथा च भाषयादेशः, यथा वा सम्भ्रमेण स्नेहः, तथा ज्ञानाकारेण ज्ञेत-मनुमेयम्। तदुक्तम्
“अर्द्धेन घटयत्येनां न हि सुक्त्रा-र्द्धरूपताम्। तस्मात् प्रमेयाधिगतेः प्रमाणं मेयरूप-[Page3152-b+ 38] तेति”। न हि वित्तिसत्तैव तद्वेदना युक्ता तस्याः सर्व-त्राविशेषात् तान्तु सारूप्यमाविशत् सरूपयितुं धटये-दिति च। तथाच बाह्यार्थसद्भावे प्रयोगः ये यस्मिन्सत्यपि कादाचित्काः ते सर्वे तदतिरिक्तसापेक्षाः यथाअविवक्षति, अजिगमिषति मयि वचनगमनप्रतिभासाविवक्षुजिगमिषुपुरुषान्तरसन्तानसापेक्षाः तथा च विवा-दाध्यासिताः प्रवृत्तिप्रत्ययाः सत्यप्यालयविज्ञाने कदाचि-देव नीलाद्युल्लेखना इति। तत्रालयविज्ञानं नामाहमा-स्पदं विज्ञानं नीलाद्युल्लेखि च प्रवृत्तिविज्ञानम्। यथो-क्तम्
“तत् स्यादालयविज्ञानं यद्भवेदहमास्पदम्। तत्स्यात् प्रवृत्तिविज्ञानं यन्नीलादिकमुल्लिखेदिति”। तस्मादा-लयविज्ञानसन्तानातिरिक्तः कादाचित्कः प्रवृत्तिविज्ञानहे-तुर्बाह्योऽर्थो ग्राह्य एव न वासनापरिपाकप्रत्ययःकादाचित्कत्वात् कदाचिदुत्पाद इति वेदितव्यम्। ”( वेदान्तिमते।
“बुद्धिवृत्तिचिदाभासौ द्वावेतौ व्याप्नुतोघटम्। तत्राज्ञानं धिया नश्येदाभासात्तु घटः स्फुरेत्” इत्युक्तरीत्या प्रत्यक्षस्थले इन्द्रियादिप्रणाल्या अन्तःकरस्यविषयदेशगत्या तदाकारेण षरिणामरूपवृत्तौ सत्यां विष-यगताज्ञाननाशे अन्तःकरणवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्येन विषय-स्फुरणरूपं पौरुषेयज्ञानं ज्ञायते। वृत्तिरूपज्ञानन्तु मनोधर्म इति भेदः। यथोक्तं वेदा॰ प॰
१ परिच्छेदे
“यथा तडागोदकं छिद्रान्निर्गत्य कुल्यात्मना केदारान्प्रविश्य तद्वदेव चतुष्कोणाद्याकारं भवति तथा तैजसमन्तःकरणमपि चक्षुरादिद्वारा घटादिविषयाकारेण परि-णमते। स एव परिणामो वृत्तिरित्युच्यते। अनुमित्यादिस्थले तु अन्तःकरणस्य न वह्न्यादिदेशगमनं वह्न्यादेश्चक्षु-राद्यसन्निकर्षात् तथा चायं घट इत्यादिप्रत्यक्षथले घटा-देस्तदाकारवृत्तेश्च वहिरेकत्र देशे समवस्थानात् तदुभया-वच्छिन्नं चैतन्यमेकमेव विभाजकयोरप्यन्तःकरणवृत्तिघटा-दिविषययोरेकदेशस्थितत्वेन भेदाजनकत्वात्। ” प्रत्यक्षेऽन्तःकरणवृत्तेः फलभेदस्तत्रैव
७ परि॰ दर्शितो यथा(
“सा चान्तःकरणवृत्तिरावरणाभिभवार्थेत्येकं प्रतम्। तथाहि अविद्योपहितचैतन्यस्य जीवत्वपक्षे घटाद्यधि-ष्ठानचैतन्यस्य जीवरूपतया जीवस्य सर्वदा घटादिभान-प्रसक्तौ घटाद्यवच्छिन्नचैतन्यावरकमज्ञानं मूलाविद्यापर-तन्त्रमवस्थापदवाच्यमभ्युपगन्तव्यम्। एवं सति न सर्वदाघटादेर्भानप्रसङ्गः अनाघृतचैतन्यसम्बन्धस्यैव भानप्रयो-जकत्वात्। तस्य चावरणस्य सदातनत्वे कदाचिदपि[Page3153-a+ 38] चटभानं न स्यादिति तद्भङ्गे वक्तव्ये तद्भङ्गजनकं नचैतन्यमात्रं तद्भासकस्य तदनिवर्तकत्वात् नापि वृत्त्युप-हितचैतन्य परोक्षस्थलेऽपि तन्निवृत्त्यापत्तेरिति परोक्ष-व्यावृत्तवृत्तिविशेषस्य तदुपहितचैतन्यस्य वा आवरणभञ्जकत्वमित्यावरणाभिभवार्था वृत्तिरुच्यते। सम्बन्धार्थावृत्तिरित्यप्रं मतम्। तत्राविद्योपाधिकोजीवोऽपरि-च्छिन्नः स च घटादिप्रदेशे विद्यमानोऽपि घटाद्याकारा-परोक्षवृत्तिविरहदशायां न घटाटिकमवभासयति घटा-दिना समं सम्बन्धाभावात् तत्तदाकारवृत्तिदशायां तुभासयति तदा सम्बन्धसत्त्वात्। ननु अविद्योपाधिकस्यजीवस्यापरिच्छिन्नस्य स्वतएव समस्तवस्तुसम्बद्धस्य वृत्ति-विरहदशायां सम्बन्धाभावाभिधानमसङ्गतम् असङ्गतत्वदृष्ट्या सम्बन्धाभावाभिधाने च वृत्त्यनन्तरमपि सम्बन्धोन स्यादिति चेत् उच्यते न हि वृत्तिविरहदशायांजीवस्य घटादिना सह सम्बन्धसामान्यं निषेधामःकिन्तर्हि घटादिभानप्रयोजकं सम्बन्धविशेषम्। स चसम्बन्धविशेषो विषयस्य जीवचैतन्यस्य च व्यङ्ग्यव्यञ्जकतालक्षणः कादाचित्कस्तत्तदाकारवृत्तिनिबन्धनः। तथा हितैजसमन्तःकरणं खच्छद्रव्यत्वात् स्वतएव जीवचैतन्याभि-व्यञ्जनसमर्थं, घटादिकन्तु न तथा अस्वच्छद्रव्यत्वात्। खाकारवृत्तिसंयोगदशायान्तु वृत्त्यभिभूतजाड्यधर्मकतयावृत्त्युत्पादितचैतन्याभिव्यञ्जनयोग्यताश्रयतया च वृत्त्यु-दयानन्तरं चैतन्यमभिव्यनक्ति। तदुक्तं विवरणे
“अन्तः-करणं हि स्वस्मिन्निव स्वसंसर्गिण्यपि घटादौ चैतन्या-भिव्यक्तियोग्यतामापादयतीति”। दृष्टञ्चास्वच्छद्रव्यस्यापिस्वच्छद्रव्यसम्बन्धदशायां प्रतिबिम्बग्राहित्वं यथा कुद्यादे-र्जलादिसंयोगदशायां मुखादिप्रतिविम्बग्राहिता। घटा-देरभिव्यञ्जकत्वञ्च तत्प्रतिविम्बगृअहित्वं चैतन्यस्याभिव्यक्त-त्वञ्च तत्र प्रतिविम्बितत्वम्। एवंविधाभिव्यञ्जकत्वसिद्ध्य-र्थमेतदुवृत्तेरपरोक्षस्थले वहिर्निर्गमनाङ्गीकारः। परोक्ष-स्थले तु वह्न्यादेर्वृत्तिसंयोगाभावेन चैतन्यानभिव्यञ्जक-तया नापरोक्षत्वम्। ”( सांख्यादिमते अर्थाकारेण परिणताया वुद्धिवृत्तेश्चेतनेप्रतिविम्बनात् विषयप्र्काशरूपं ज्ञानम्। तत्र पौरुषेय-बोधे वृत्तिः करणं, वृत्तिरूपज्ञाने च इन्द्रियादिकरणमितिभेदः। यथोक्तं सा॰ प्र॰ सू॰ भाष्ययोः।
“द्वयोरेकतरस्य वाप्यसन्निकृष्टार्थपरिच्छित्तिः प्रमा तत्सा-धकतमं यत् तत् त्रिविधं प्रमाणम्। ” सू॰
“असन्निकृष्टः[Page3153-b+ 38] प्रभातर्यनारूढोऽनधिगत इति यावत्। एवंभूतस्यार्थस्यवस्तुनः परिच्छित्तिरवधारणं प्रमा सा च द्वयोर्बुद्धिपुरु-षयोरुभयोरेव धर्मो भवतु। किं वैकतरमात्रस्योभयथैवतस्याः प्रमाया यत् साधकतमं फलायोगव्यवच्छिन्नं कारणंतत्प्रमाणं तच्च त्रिविधं वक्ष्यमाणरूपेणेत्यर्थः। स्मृतिव्या-वर्तनायानधिगतेति। भ्रमव्यावर्तनाय वस्त्विति। संशय-व्यावत्तनाय त्ववध्रणमिति। अत्र यदि प्रमारूपं फलंपुरुषनिष्ठमात्रमुच्यते तदा बुद्धिवृत्तिरेव प्रमाणम्। यदिच बुद्धिनिष्ठमात्रमुच्यते तदा तूक्तेन्द्रियसन्निकर्षादिरेवप्रमाणम्। पुरुषस्तु प्रमासाक्ष्येव न प्रमातेति। यदि चपौरुषेयबोधो बुद्धिवृत्तिश्चोभयमपि प्रमोच्यते तदा तूक्त-मुभयमेव प्रमाभेदेन प्रमाणं भवति। चक्षुरादिषु तुप्रमाणव्यवहारः परम्परयैव सर्वथेति भावः। पातञ्जल-भास्ये तु व्यासदेवैः पुरुषनिष्ठो बोधः प्रमेत्युक्तः पुरुषा-र्थमेव करणानां प्रवृत्त्या फलस्य पुरुषनिष्ठताया एवौ-चित्यात्। अतोऽत्रापि स एव मुख्यः सिद्धान्तः। न चपुरुषबोधस्वरूपस्य नित्यतया कथं फलत्वमिति वाच्यम्केवलस्य नित्यत्वेऽप्यर्थोपरागस्यैव फलत्वादिति। अत्रेयं प्रक्रिया। इन्द्रियप्रणालिकयार्थसन्निर्षेण लिङ्ग-ज्ञानादिना वादौ बुद्धेरर्थाकारा वृत्तिर्जायते तत्र चेन्द्रि-यसन्निकर्षजा प्रत्यक्षा वृत्तिरिन्द्रियविशिष्टबुद्ध्याश्रिता नय-नादिगतपित्तादिदोषैः पित्ताद्याकारवृत्त्युदयादिति विशेषः। सा च वृत्तिरर्थोपरक्ता प्रतिविम्बरूपेण पुरुषारूढा सतीभासते पुरुषस्यापरिणामितया बुद्धिवत् स्वतोऽर्थाकारत्वा-सम्भवात्। अर्थाकारताया एव चार्थग्रहणत्वात् अन्यस्यदुर्वचत्वादिति। तदेतद्वक्ष्यति
“कुसुमवच्च मणिः” जपा-स्फटिकयोरिव नोपरागः किन्त्वभिमान इति। योगसूत्रंच
“वृत्तिसारूप्यमितरत्रेति”। स्मृतिरपि।
“तस्मिंश्चिद्दर्पणेस्फारे समस्ता वस्तुदृष्टयः। इमास्ताः प्रतिविम्बन्तिसरसीव तटद्रुमाः” इति। योगभाष्यञ्च
“बुद्धेः प्रति-संवेदी पुरुष” इति प्रतिध्वनिवत् प्रतिसंवेदः संवेदन-प्रतिविम्बस्तस्याश्रय इत्यर्थः। एतेन पुरुषाणां कूट-स्थविभुचिद्रूपत्वेऽपि न सर्वदा सर्वाभासनप्रसङ्गःअसङ्गतस्य स्वतोऽर्थाकारत्वाभावात्। अर्थाकारतांविना च संयोगमात्रेणार्थग्रहणस्यातीन्द्रियादिस्थलेबुद्धावदृष्टत्वादिति। पुरुषे च स्वस्वबुद्धिवृत्तीनामेवप्रतिविम्बार्पणसामर्थ्यमिति फलवलात् कल्प्यते। यथारूपवतामेव जलादिषु प्रतिविम्बनसामर्थ्यं नेतरस्येति। [Page3154-a+ 38] रूपवत्त्वं च न सामान्यतः प्रतिविम्बप्रयोजकं शब्द-स्यापि प्रतिध्वनिरूपप्रतिविम्बदर्शनात्। न च शब्द-जन्यं शब्दान्तरमेव प्रतिध्वनिरिति वाच्यं स्फटिकलौ-हित्यादेरपि जपासन्निकर्षजन्यतापत्त्या प्रतिविम्ब-मिथ्यात्वसिद्धान्तक्षतेरिति। प्रतिविम्बश्च बद्धेरेव परि-णामविशेषो विम्बाकारो जलादिगत इति मन्तव्यम्। केचित् तु वृत्तौ प्रतिविम्बतं सदेव चैतन्यं वृत्तिंप्रकाशयति तथा वृत्तिगतप्रतिविम्ब एव वृत्तौ चैतन्य-विषयता न तु चैतन्ये वृत्तिप्रतिविम्बोऽस्तीत्याहुः। तदसत् उपदर्शितशास्त्रविरोधेन केवलतर्कस्याप्रयो-जकत्वात् विनिगमनाविरहेण वृत्तिचैतन्ययोरन्योन्य-विषयताख्यसम्बन्धरूपतयान्योन्यस्मिन्नन्योन्यप्रतिबिम्बसि-द्धेश्च। बाह्यस्थलेऽर्थाकारताया एव विषयतारूपत्वसिद्ध्या-न्तरेऽपि तत्तदर्थाकारताया एव विषयतात्वौचित्या-च्चेति। ये तु तार्किका ज्ञानस्य विषयतां नेच्छन्ति तन्मतेज्ञानव्यक्तीनामनुगमकधर्माभावेन घटविषयकं पटविषयकंज्ञानमित्याद्यनुगतव्यवहारानुपपत्तिः। केचित् तु ता-र्किका अनयैवानुपपत्त्या विषयतामतिरिक्तपदार्थमाहुः। तदप्यसत् अनुभूयमानानामर्थाकारतां विहाय विषय-तान्तरकल्पने गौरवादिति। ननु तथापि स्वस्वोपाधि-वृत्तिरूपैव वृत्तिचैतन्ययोरन्योन्यविषयतास्तु स्वोपाधि-वृत्तित्वेनैवानुगमादलमाकाराख्यप्रतिविम्बद्वयेनेति चेन्नप्रतिविम्बं विना स्वत्वस्यापि दुर्वचत्वात्। स्वत्वं हिस्वभुक्तवृत्तिवासनावत्त्वम्। भोगश्च ज्ञानम्। तथाच विषयतालक्षणम्य विषयसामग्रीधटितत्वेजात्मश्रयः। तस्मादचैतन्यचैतन्ययोरन्योन्यविषयतारूपोऽन्योन्यस्मिन्न-न्योन्यप्रतिविम्बः सिद्धः। अधिकन्तु योगवार्त्तिके द्रष्टव्य-मिति दिक्। अत्रायं प्रमात्रादिविभागः।
“प्रमाताचेतनः शुद्धः प्रमाणं वृत्तिरेव नः। प्रमार्थाकारवृत्तीनांचेतने प्रतिविम्बनम्। प्रतिविम्बितवृत्तीनां विषयो मेयउच्यते। साक्षाद्दर्शनरूपं च साक्षित्वं वक्ष्यति स्वयम्। अतः स्यात् कारणाभावाद्वुत्तेः साक्ष्येव चेतनः। विप्ण्वादेः सर्वसाक्षित्वं गौणं लिङ्गाद्यभावतः। ”
“ज्ञानमस्ति समस्तस्य जन्तोर्विषयगोचरे” देवीमा॰।
“कपाये कर्मभिः पक्वे ततो ज्ञानं प्रजायते” वेदा॰।
२४ पर-ब्रह्मणि च
“सत्थं ज्ञानमानन्दं ब्रह्म” श्रुतिः।
२५ विष्णौ
“सर्वज्ञः ज्ञानमुत्तयम्” विष्णु स॰।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
ज्ञान¦ n. (-नं)
1. Knowledge in general.
2. Knowledge of a specific and religious kind, that which is derived from meditation, and the study of philosophy, which teaches man the devine nature and origin of his immaterial part, with the unreality of corporal en- joyments or worldly forms, and which, separating him during life from terrestrial objects, secures him, after death, a final eman- cipation from existence, and reunion with the universal spirit.
3. Cognizance, conscionsness.
4. The organ of intelligence, sense.
5. Learning. E. ज्ञा to know, aff. भावे ल्युट्।
Apte[सम्पाद्यताम्]
ज्ञानम् [jñānam], [ज्ञा-भावे ल्युट्]
Knowing, understanding, becoming acquainted with, proficiency; सांख्यस्य योगस्य च ज्ञानम् Māl.1.7.
Knowledge, learning; तथेन्द्रियाकुलीभावे ज्ञेयं ज्ञानेन शुध्यति Mb.12.24.2; बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति Ms.5.19; ज्ञाने मौनं क्षमा शत्रौ R.1.22.
Consciousness, cognizance, knowledge; ज्ञानतो$ज्ञानतो वापि Ms.8.288 knowingly or unknowingly, consciously or unconsciously.
Sacred knowledge; especially, knowledge derived from meditation on the higher truths of religion and philosophy which teaches man how to understand his own nature and how he may be reunited to the Supreme Spirit (opp. कर्मन्); cf. ज्ञानयोग and कर्मयोग in Bg.3.3.
The organ of intelligence, sense, intellect; कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रसन्नानि तवाच्युत Mb.12.54.18.
Conscience.
The Supreme spirit.
An epithet of Viṣṇu.
The Vedas taken collectively.
Means of knowing; औत्पक्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धस्तस्य ज्ञानम्˚ । MS.1.1.5.
An opinion, a view; बलदेवस्य वाक्यं तु मम ज्ञाने न युज्यते Mb.5.4.3. -Comp. -अग्निः knowledge-fire; ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते$र्जन Bg.4.37. -अनुत्पादः ignorance, folly. -अपोहः forgetfulness.
अभ्यासः study.
thinking, reflection. -आत्मन् a. all wise. -इन्द्रियम् an organ of perception; (these are five त्वच्, रसना, चक्षुस्, कर्ण and घ्राण- the skin, tongue, eye, ear and nose; see बुद्धीन्द्रिय under इन्द्रिय). -काण्डम् that inner or esoteric portion of Veda which refers to true spiritual knowledge, or knowledge of the Supreme spirit, as distinguished from the knowledge of ceremonial rites (opp. कर्मकाण्ड). -कृत a. done knowingly or intentionally. -गम्य a. attainable by the understanding. -घन m. pure or mere knowledge; निर्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च Bhāg.8.3.12; तं त्वामहं ज्ञानघनं...कथं...परिभावयामि ibid 9.8.24. -चक्षुस् n. the eye of intelligence, the mind's eye, intellectual vision (opp. चर्मचक्षुस्); सर्वं तु समवेक्ष्येदं निखिलं ज्ञानचक्षुषा Ms.2.8;4.24. (-m.) a wise and learned man.-तत्त्वम् true knowledge, knowledge of God. -तपस् n. penance consisting in the acquisition of true knowledge.-दः a preceptor. -दा an epithet of Sarasvatī. -दुर्बल a. wanting in knowledge. -निश्चयः certainty, ascertainment. -निष्ठ a. intent on acquiring true (spiritual) knowledge; ज्ञानिनिष्ठा द्विजाः केचित् Ms.3.134.
पतिः the Supreme spirit.
a teacher, preceptor. -पूर्व a. preceded by knowledge, well-considered; निष्कामं ज्ञानपूर्वं तु निवृत्तमुपदिश्यते Ms.12.89. -बोधिनी f. N. of a Vedāntic treatise. -मुद्र a. 'having the impress of wisdom', wise.-मूल a. founded on spiritual knowledge. -यज्ञः a man possessed of true or spiritual knowledge, philosopher.-योगः contemplation as the principal means of, attaining the Supreme spirit or acquiring true or spiritual knowledge; ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेण योगिनाम् Bg.3.3.
लक्षणम्, णा indication, sign, a means of knowing or inferring.
(in logic) sign or proof of knowledge; subsequent derived from antecedent knowledge.
विज्ञानम् sacred and miscellaneous knowledge; तत्प्राज्ञेन विनीतेन ज्ञानविज्ञानवेदिनाMs.18.41.
the Vedas with the supplementary branches of knowledge, such as medicine, arms &c. -वृद्ध advanced in knowledge; ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर्वीर्यगुणान्वितः Rām.2.45.8. -शास्त्रम् the science of fortune-telling.
साधनम् a means of acquiring true or spiritual knowledge.
an organ of perception.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
ज्ञान n. knowing , becoming acquainted with , knowledge , ( esp. ) the higher knowledge (derived from meditation on the one Universal Spirit) S3a1n3khS3r. xiii Gobh. Mn. etc.
ज्ञान n. " knowledge about anything cognizance "See. -तस्and अ-( ज्ञानाद्अ-ज्ञानाद्वा, knowingly or ignorantly , xi , 233 )
ज्ञान n. conscience MBh.
ज्ञान n. = ने-न्द्रियKat2hUp. vi , 10
ज्ञान n. engaging in( gen. e.g. सर्पिषस्, " in sacrifice with clarified butter ") Pa1n2. 2-2 , 10 Va1rtt. Pat.
ज्ञान n. N. of a शक्तिRasik. xiv , 36 Ra1matUp. i , 90 Sch.


text:
भण्डारामण्डलम्
भण्डारामण्डलं (मराठी: भंडारा जिल्हा, आङ्ग्ल: Bhandara District) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं भण्डारा इत्येतन्नगरम् । तडागप्राचुर्यात् आमहाराष्ट्रं प्रसिद्धमिदं मण्डलम् । मण्डलेऽस्मिन् खनिजसम्पत्तेः, वनसम्पत्तेः अपि प्राचुर्यमस्ति ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
भण्डारामण्डलस्य विस्तारः ३,६४८ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि गोन्दियामण्डलं, पश्चिमदिशि नागपुरमण्डलम्, उत्तरदिशि मध्यप्रदेशराज्यं, दक्षिणदिशि गडचिरोलीमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले वैनगङ्गा, बावनथरी, वाघ इत्येताः नद्यः प्रवहन्ति । वैनगङ्गानद्याः तटे मण्डलमिदं तिष्ठति । मण्डलस्य वायव्य-पूर्वदिशोः पर्वतप्रदेशः वर्तते । मण्डलेऽस्मिन् विषमवातावरणं भवति । मण्डलेऽस्मिन् १४७ से.मी.वार्षिकवृष्टिपातः भवति ।
ऐतिहासिकं किञ्चित्[सम्पादयतु]
'भन्नारा' इत्यस्मात् पदात् अस्य मण्डलस्य नाम भण्डारा इति । बिलासपुर-उपमण्डलस्य रत्नपुर इत्यत्र लब्धात् शिलालेखात् ज्ञायते यत् ११ शतके अपि भण्डारापरिसरः महत्त्वपूर्णः आसीत् । 'लाञ्जी' इत्यस्मात् स्थानात् 'लाञ्जी'राजा अस्य प्रदेशस्य शासनं करोति स्म । १९६० तमे वर्षे महाराष्ट्रनिर्माणसमये अस्य परिसरस्य समावेशः महाराष्ट्रराज्यस्य गोन्दियामण्डले आसीत् । अन्ततः १९९९ तमे वर्षे भण्डारा, गोन्दिया इतीमे पृथक्-मण्डलत्वेन स्थापिते ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
भण्डारामण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) १२,००,३३४ अस्ति । अस्मिन् ६,०५,५२० पुरुषाः, ५,९४,८१४ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे २९४ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २९४ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ११.२३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९८४ अस्ति । अत्र साक्षरता ८५.१४% अस्ति ।
कृषिः उद्यमाश्च[सम्पादयतु]
तण्डुलः, गोधूमः, यवनालः(ज्वारी), चणकः, 'तूर', कलायः, द्विदलसस्यम् इत्यादीनि अस्य मण्डलस्य प्रमुखसस्योत्पादनानि सन्ति । 'चिन्नोर', 'दुभराज', 'कालिकाम्मोड' इत्यादयः अत्रस्थाः तण्डुलस्य उपजातयः आमहाराष्ट्रं प्रसिद्धाः । नदीनां, तडागानां च प्राचुर्यात् मत्स्यव्यवसायस्य प्रगतिः जायमाना अस्ति । कृषिसम्बद्धानि कार्याणि जनाः कुर्वन्ति । वनप्रदेशे शाकोटवृक्षाः, 'शिसव', 'तेन्दू', 'धावडा', 'मोह', 'तिवस', 'खैर' इत्यादयः काष्ठवृक्षाः उपलभ्यन्ते । मण्डलेऽस्मिन् 'Manganese', लोहः इत्यादयः खनिजसम्पत्तयः उपलभ्यन्ते । विद्युच्छक्त्युत्पादनं, खनिजशुद्धिकरणं, लाक्षा-'तपकीर'-काच-प्लास्टिक-कर्गजनिर्माणोद्यमाः प्रचलन्ति अत्र । पित्तलभाजनानां निर्माणार्थं पुराणकालात् इदं मण्डलं प्रसिद्धम् इति कथ्यते । सर्वेषु व्यवसायक्षेत्रेषु 'सहकार'स्य प्रभावः दृश्यते ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
१. भण्डारा २. साकोली ३. तुमसर ४. पवनी ५. मोहाडी ६. लाखनी ७. लाखान्दूर
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
जनानां भोजने ओदनं, 'चूर्ण'(उपसेचनं), 'भाकरी', सूपः, शाकम् इत्येतेषां समावेशः भवति । शमायाः(जवस) तैलस्य उपयोगं जनाः पाचने कुर्वन्ति । मण्डलेऽस्मिन् कृषीवलानां, कर्मकराणां च प्रमाणं प्रायशः समानं वर्तते । मण्डलेऽस्मिन् मराठी भाषया सह हिन्दी, 'गोण्डी', 'पोवारी', उर्दु, 'कोष्ठी', 'कालारी' इत्यादयाः भाषाः व्यवहारे प्रचलन्ति । आदिवासिजनानां विशिष्टा संस्कृतिः प्रवर्तते अत्र । 'गोवारी'जनाः दीपावल्यां 'मुतूया' इत्येतस्याः देवतायाः मन्दिरसमीपं गत्वा पशून् बद्ध्वा ढोलवादनेन सह नृत्यन्ति । कृषिभूमौ 'सेवा' इति देवतायाः स्थापनाम् एते जनाः कुर्वन्ति । प्रत्येकस्मिन् गृहे 'धुला'देवतायाः पूजनं भवति । मण्डलेऽस्मिन् 'गवळी'-आभीरजनानां प्राचुर्यं दृश्यते ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
- अड्यार इत्यत्र हनुमानमन्दिरम्
- चान्दपुर इत्यत्र चान्दपुर-तडागः
- आमगाव इत्यत्र जलसिञ्चनप्रकल्पः
- दरेकसा इत्यत्र गह्वरः
- सिवनी जलबन्धः
- आन्धळगाव
- बावन्थडी
- चौण्डेश्वरीदेवी
- पावनी कोटः, अम्बागड दुर्गः, सहानगड दुर्गः, चान्दपुर कोटः
- सिन्धपुरी इत्यत्र बौद्धविहारः
- कोराम्भी देवी


text:
Hit Counter 0000065252 Since: 01-01-2011
देववाणी मातृ भाषा संस्कृत शिक्षा के प्रचार प्रसार हेतु उत्तराखण्ड राज्य ने संस्कृत शिक्षा निदेशालय संस्कृत शिक्षा परिषद संस्कृत अकादमी एंव संस्कृत विश्वविद्यालय का गठन किया है ।संस्कृत भाषा विश्व की समस्त भाषाओं की प्राचीन भाषा है इस भाषा में उच्च कोटि के साहित्य सम्मिलित है संस्कृत भाषा भारतीय आर्य भाषाओं की जननी बन कर बहुभाषी भारतीयों को एक सूत्र में बांधने का वातावरण सृजित करती है इसके अलावा भारतीय भाषाओं में भी इस भाषा के शब्द अत्यधिक प्राप्त होते है । विश्व के प्राचीन ग्रन्थ चारों वेद इसी भाषा में बनाये गये है इससे इस भाषा का महत्व आज भी सर्वोपरि है ।संस्कृत साहित्य का अध्ययन से सद् विचार स्वयं में उत्पन्न होते है यह भाषा धर्म प्राण भाषा है इसी से धर्म की विस्तृत व्याख्या की जाती है । उत्तराखण्ड राज्य में संस्कृत को द्वितीय राज भाषा का दर्जाप्राप्त हुआ है । राज्य में परम्परागत रूप से संस्कृत शिक्षा वाले 90 विद्यालय/महाविद्यालय संचालित है जिन में प्रथमा (कक्षा 06 से कक्षा 08) से लेकर आर्चाय पर्यन्त की कक्षायें संचालित की जा रही है । इन विद्यालयों हेतु एक उपयुक्त संस्कृत शिक्षा की पाठ्यचर्या की आवश्यकता काफी समय पूर्व से ही हो रही है । उत्तराखण्ड में संस्कृत शिक्षा निदेशालय एवं संस्कृत शिक्षा परिषद की स्थापना की गयी है, जिनका उद्देश्य संस्कृत शिक्षा को दिन प्रतिदिन बढ़ाने के लिये उसका सम्बर्धन एवं नियोजन को पूरा करना है ।
देववाणी मातृ भाषा संस्कृत शिक्षाया: प्रचार प्रसाराय: उत्तराखण्ड राज्ये संस्कृत शिक्षा निदेशालय: संस्कृत शिक्षा परिषद्: संस्कृत अकादम्या एंव संस्कृत विश्वविद्यालयस्य गठनं अभवत् । संस्कृत भाषा विश्वस्य सर्वासु भाषासु प्राचीनतमा, सर्वोत्कृष्ट साहित्य समन्विता चास्ति । संस्कृत-भाषा सर्वेसां भारती यान आर्य भाषाणाम् जननी माता । अन्यातु भरतीयासु भाषा अपि अस्या: शब्दा प्राचुर्येणं कृश्यन्ते । विश्वस्य प्राचीनतमा: ग्रन्था: चत्वारों वेदा: अस्थामेव भाषया: सन्ति । येषां महत्वमद्यापि सर्वोपरि विधते । संस्कृत साहित्यस्याध्ययनेन सद् विचारा: स्वयमेप उत्पद्यन्ते भाषये धर्मप्राणाअस्या विस्तृता व्याख्या कृतास्ति । उत्तराखण्ड राज्ये संस्कृतम् द्वितीय राजभाषायां अगीकृता: जात:अस्मिन् प्रदेश संस्कृतस्य पराम्परागत रूपेण संस्कृत शिक्षणार्थ नवति (90) विद्यालय च महाविद्यालय सन्ति । अतैव प्रथमात: (कक्षा पष्ठत: कक्षा अष्ठ्म) आर्चाय पर्यन्त कक्षायान् सम्यक एवं विधिवत् रूपेण संचालिता: । एतास्मिन् विद्यालया: हेतु संस्कृत शिक्षण: पाठ्यचर्या महत्वस्य अत्याधिक आवश्यकोस्ति । एतद् विषये गंभीर चिन्तनं मननं एवं त्वरित कार्यस्य नितांत आवश्यकता वर्तते । सम्प्रति उत्तराखण्डे संस्कृत शिक्षा निदेशालय: एवं संस्कृत शिक्षा परिषद्स्य गठनं अभ्वत् । एतस्मिन् उदेदश्यानि संस्कृत शिक्षायां दिन प्रतिदिन वर्धने संवर्द्धन एवं नियोजन कार्याणि संम्पादितानि अस्ति ।


text:
तृष्णा
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
तृष्णा, स्त्री, (तृष + “तृषिशुषिरादिभ्यः कित् ।” उणां ३ । १२ । इति नः स च कित् ।) अना- त्मीयस्वीकारेच्छा । इति चण्डीटीकायां नागोजी- भट्टः ॥ सा लिप्सा । (यथा, रघुः । ८ । २ । “तदुपस्थितमग्रहीदजः पितुराज्ञेति न भोगतृष्णया ॥”) पानेच्छा । इति मेदिनी । णे, १६ ॥ तत्- पर्य्यायः । उदन्या २ पिपासा ३ तृट् ४ तर्षः ५ इत्यमरः । ३ । ३ । ५१ ॥ तृषा ६ । इति शब्द- रत्नावली ॥ तर्पणम् ७ । इति जटाधरः ॥ * ॥ रोगविशेषः । तन्निदानं यथा, -- “वातात् पित्तात् कफात् तृष्णा सन्निपातात् द्रवक्षयात् । षष्ठी स्यादुपसर्गाच्च वातपित्ते तु कारणम् ॥ सर्व्वासु तत् प्रकोपो हि सौम्यधातुप्रशोषणात् । सर्व्वदेहे भ्रमात् कम्पतापकृद्दाहमोहकृत् ॥ जिह्वामूलगलक्लोमतालुतोयवहाः शिराः । संशोष्य तृष्णा जायन्ते तासां सामान्यलक्ष- णम् ॥ * ॥ मुखशोषो जलातृप्तिरन्नद्वेषः स्वरक्षयः । कण्ठोष्ठजिह्वाकार्क्कश्यं जिह्वानिष्क्रमणं क्लमः । प्रलापश्चित्तविभ्रंशो मृद्ग्रहोक्तास्तथामयाः । मरुतः क्षामता दैन्यं शङ्खतोदः शिरोभ्रमः ॥ गन्धाज्ञानास्यवैरस्यश्रुतिनिद्राबलक्षयाः । शीताम्बुफेनवृद्धिश्च पित्तान्मूर्च्छास्यतिक्तता ॥ रक्तेक्षणत्वं सततं शोषो दाहोऽतिधूमकः । कफं रुणद्धि कुपितस्तोयवाहिषु मारुतः ॥ स्रोतःसु स कफस्तेन पङ्कवच्छोष्यते ततः । शूकैरिवाचितः कण्ठो निद्रामधुरवक्त्रता ॥ आत्मनः शिरसो जाड्यं स्तैमित्यच्छर्द्द्यरोचका । आलस्यमविपाकश्च यः स स्यात् सर्व्वलक्षणः ॥ आमोद्भवा च भक्ष्यस्य संरोधाद्बातपित्तजा । उष्णक्रान्तस्य सहसा शीताम्भो भजतस्तृषा ॥ तृष्णा वोर्द्ध्वं गतं कोष्ठं कुर्य्यात् पित्तरुजैव सा । या च पानातिपानोत्था तीक्ष्णाग्नेः स्नेह- पाकजा ॥ स्निग्धकट्वम्ललवणभोजनेन कफोद्भवा । तृष्णारसक्षयोक्तेन लक्षणेन क्षयात्मिका ॥ शोषमोहज्वराद्यस्य दीर्घरोगोपसर्गतः । यातृष्णा जायते तीव्रा सोपसर्गात्मिका स्मृता ॥” इति गारुडे तृष्णानिदानम् १५९ अध्यायः ॥ * ॥ कपित्थं कोलमम्लीका कुष्माण्डकमुपोदिका । खर्ज्जरं दाडिमं धात्री कर्कटी नलदाम्बु च ॥ जम्बीरं करमर्द्दञ्च वीजपूरं गवां पयः । मधूकपुष्पं ह्रीवेरं तिक्तानि मधुराणि च ॥ बालतालाम्बु शीताम्बु पयः पेटीप्रपानकम् । माक्षिकं सरसां तोयं शताह्वा नागकेशरम् । एलाजातीफलं पथ्या कुस्तुम्बुरु च टङ्गणम् । घनसारो गन्धसारः कौमुदी शिशिरानिलः चन्दनार्द्रप्रियाश्लेषो रत्नाभरणधारणम् । हिमानुलेपनञ्च स्यात् पथ्यमेतत्तृषातुरे ॥” अपथ्यानि यथा, -- “स्नेहाञ्जनस्वेदनधूमपान- व्यायामनस्यातपदन्तकाष्ठम् । गुर्व्वन्नमम्लं लवणं कषायं कटु स्त्रियं दुष्टजलानि तीक्ष्णम् ॥ एतानि सर्व्वाणि हिताभिलाषी तृष्णातुरो नैव भजेत् कदाचित् ॥” इति वैद्यकपथ्यापथ्यविधिग्रन्थे तृष्णाधिकारे ॥)
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
तृष्णा स्त्री।
स्पृहा
समानार्थक:दोहद,इच्छा,काङ्क्षा,स्पृहा,ईहा,तृष्,वाञ्छा,लिप्सा,मनोरथ,काम,अभिलाष,तर्ष,भग,रुचि,तृष्णा,श्रद्धा,प्रतियत्न,छन्दस्
3।3।51।2।1
त्रिषु पाण्डौ च हरिणः स्थूणा स्तम्भेऽपि वेश्मनः। तृष्णे स्पृहापिपासे द्वे जुगुप्साकरुणे घृणे॥
पदार्थ-विभागः : , गुणः, मानसिकभावः
तृष्णा स्त्री।
पिपासा
समानार्थक:उदन्या,पिपासा,तृष्,तर्ष,तृष्णा
3।3।51।2।1
त्रिषु पाण्डौ च हरिणः स्थूणा स्तम्भेऽपि वेश्मनः। तृष्णे स्पृहापिपासे द्वे जुगुप्साकरुणे घृणे॥
पदार्थ-विभागः : , गुणः, मानसिकभावः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
तृष्णा¦ स्त्री॰ तृष नाकिच्च।
१ पिपासायां,
२ लोभे,
३ अप्राप्ताभि-लाषे च अमरः
४ रोगभेदे। तन्निदामादि भावप्र॰उक्तं यथा
“भयश्रमाभ्यां वलसङ्क्षयाद्वा ऊर्द्धं चितं पित्तविवर्द्ध-नैश्च। पित्तं सवातं कुपितं नराणां तालुप्रपन्नं जनयेत्पिपासाम्। स्रोतःस्वपांवाहिषु दूषितेषु दोषैश्च तृट् सम्भ-वतीह जन्तोः। तिस्रः स्मृतास्ता क्षतजा चतुर्थी क्षया-त्तथान्यामसमुद्भवा च। भुक्तोद्भवा सप्तमिकेति तासांनिबोध लिङ्गान्यनुपूर्वशस्तु”। नराणां चितं स्वस्थानएव सञ्चितं पित्तं सवातं पित्तविवर्द्धनैः कद्वम्लोष्णादिभिःकुपितम्। भयश्रसाभ्यां बलसङ्क्षयादुपवासादेश्च त्वातःकुपितः। तद्द्वयं ऊर्द्ध्वं प्रसरत् तालुप्रपन्नं सत् पिपासांजनयेत्। न केवलं तालुन्येव दूषिते तृष्णा भवतिकिन्तु जलवाहिस्रोतःस्वपि। अत आह। स्रोतःस्वित्यादि। नन्वत्र बहुवचनमयुक्तम्। यतो जलवहेद्वे स्रोतसी सुश्रुतेनोक्ते। उच्यते। तयोरेवानेकप्रता-नयोगान्न दोषः। अपांवाहिषु स्रोतःस्विति जिह्वादे-रप्युपलक्षणम्। यत आह चरकः।
“रसवाहिनीश्चधमनीर्जिह्वाहृदयगलतालुक्लोम च। संशोष्य नॄणां देहेकुरुतस्तृष्णामतिवलौ पित्तानिलाविति”। सङ्ख्यामाहतिस्र इत्यादि। तृष्णायाः सामान्यं लक्षणमाह। [Page3347-a+ 38]
“सततं यं पिवेत्तोयं न तृप्तिमधिगच्छति। मुहुःकाङ्क्षति तोयन्तुतं तृष्णार्द्दितमादिशेत्। वातजायालक्ष-णमाह। क्षामास्यता मारुतसम्भवायां तोदस्तदा शङ्ख-शिरःसु चापि। स्रोतोनिरोधो विरसञ्चवक्त्रं शीताभि-रद्भिश्च विवृद्धिमेति”। शङ्खशिरःसु शङ्खयोः शिरसि च। स्रोतो निरोधः। पित्तजामाह
“मूर्च्छान्नविद्वेषविलाप-दाहरक्तेक्षणत्वं प्रततश्च शोषः। शीताभिनन्दो मुख-तिक्तता च पित्तात्मिकायां परिधूपनञ्च”। विलापः प्रलापःप्रततश्च शोषः अविरतश्च शोषः। शीताभिनन्दः शी-तेच्छा। परिधूपनं कण्ठाद्धूमनिर्गम इव। कफजामाह।
“वास्पावरोधात् कफसंवृतेऽग्नौ तृष्णा बलासेन भवेन्नरस्य। निद्रागुरुत्वं मधुरास्यता च तयार्द्दितः शुष्यति चाति-मात्रम्”। अग्नौ जठराग्नौ। कफसंवृते स्वकारणकुपितेन कफेनोपरिष्टादाच्छादिते। वास्पावरोधात् अग्ने-रुष्मावरोधात्। अवरुद्धानलोष्मणाम्बु वहस्रोतःशोषणात्बलासेन कफेन नरस्य तृष्णा भवेत्। तया तृष्णयाअर्दितः पीडितः शुष्यति कृशो भवति। क्षतजामाह।
“क्षतस्य रुक्शोणितनिर्गमाभ्यां तृष्णा चतुर्थी क्षतजामतातु”। क्षतस्य शस्त्रादिक्षतयुक्तस्य। रुक् पीडा। क्षय-जामाह।
“रसक्षयाद् या क्षयसम्भवा सा तयाभिभू-तस्तु निशादिनेषु। पेपीयतेऽम्भः स सुखं न याति तांसन्निपातादिति केचिदाहुः। रसक्षयोक्तानि च लक्ष-णानि तस्यामशेषेण भिषग् व्यवस्येत्”। रसक्षयलक्षणानिसुश्रुतेनोक्तानि
“रसक्षये हृत्पीडा कम्पः शोषः शून्यतातृष्णा चेति”। व्यवस्येत् जानीयात्। आमजामाह।
“त्रिदोषलिङ्गामसमुद्भवा च हृच्छूलनिष्ठीवनसादकर्त्री”। भुक्तोद्भवामाह।
“स्निग्धं तथाम्लं लवणञ्च भुक्तं गुर्वन्नसेवासु तृषां करोति”। लवणञ्चेति चकारात् कटु च। उपसर्गजामाह
“क्षीणस्वरः प्रताय्यं दीनाननहृदय-शुष्कगलतालुः। भवति खलु सोपसर्गात् तृष्णा साशोषिणी कष्टा”। शोषिणी धातुशोषिणी। उपसर्गानाह।
“ज्वरमोहं क्षयः श्वासो बाधिर्य्यं कास एव च। बहि-र्निर्गतजिह्वत्वं सप्तैते तदुपद्रवाः”। तद्युक्तायां अरिष्ट-त्वञ्चाह
“ज्वरमोहक्षयकासश्वासाद्युपसृष्टदेहिनाम्। सर्वास्त्वतिप्रसक्तारोग कृशानां वमिप्रसक्तानाम्। घोरो-पद्रवयुक्तास्तृष्णा मरणाय विज्ञेयाः”। आदिशब्दादती-सारादीनां ग्रहणम्। अतिप्रसक्ताः निरन्तराः। घोरो-पद्रवयुक्ताः अतीव मुखशोषादियुताः। [Page3347-b+ 38] तृष्णाशब्दस्य वरुत्रीशब्देन द्वन्द्वे उभयपदे प्रकृतिखरः।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
तृष्णा¦ f. (-ष्णा)
1. Thirst.
2. Desire, wish. E. तृष् to thirst, न Unadi aff.
Apte[सम्पाद्यताम्]
तृष्णा [tṛṣṇā], [तृष् न किच्च]
Thirst (lit. and fig.); तृष्णां चेह परित्यज्य को दरिद्रः क ईश्वरः H.1.164; Ṛs.1.15.
Desire, strong desire, greedy, avidity, desire of gain; तृष्णां छिन्द्धि Bh.2.77;3.5; R.8.2. -Comp. -क्षयः cessation of desire, tranquility of mind, contentment.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
तृष्णा f. thirst , i , vii , ix AV. S3Br. etc.
तृष्णा f. desire , avidity (chiefly ifc. ) R. Ragh. BhP. etc.
तृष्णा f. Avidity as mother of दम्भ( Prab. ii , 11/12 ) , daughter of Death ( मृत्युVP. i , 7 , 31 ; or मारLalit. xxiv , 20 ), generated by वेदनाand generating उपादान( Buddh. )
तृष्णा f. See. अति-.


text:
कामः
धर्मम् अधिकृत्य अस्माभिः पूर्वमेव विवेचितम् । अधुना कामपुरुषार्थम् अधिकृत्य चिन्दयामः । 'श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च' इत्यत्र निर्दिष्टानां पञ्चज्ञानेन्द्रियाणां विषयेषु तृप्तेः वासना एव कामः । तत्र स्पर्शविशेषजन्यं रतिसुखम सर्वश्रेष्ठम् । इत्यतः प्राधान्येन व्यपदेशः इति न्यायेन रतिसंबन्धिनी वासना एव कामः इति प्रायः निगद्यते । 'सर्वेऽपि सुखिनः सन्तु’ इति संकल्पं कृत्वा शास्त्ररचनायां प्रवृत्ताः शास्रकाराः सुखदायिन्यः वासनाः न् निन्दन्ति । अपि तु तेषां तृप्तिः अवश्यं कर्तव्या इति दर्शयितुमेव कामः पुरुषार्थरुपेण प्रतिपादितः । अस्माकं भगवान् अपि 'आप्तकामः’ इति वर्ण्यते । एवं कामतत्त्वं न गर्हणीयं न त्याज्यम् अपि तु अवश्यं सेवनीयम् । श्रीमद-भगवद्गीतायां भगवान् श्रीकृष्णः ब्रूते 'भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ' इति । चतुर्षु पुरुषार्थेषु अहं कामः अस्मि इति । किन्तु तत्र केवलम् एकः पूर्वसमयरुपेण निर्बन्धः वर्तते । तेन कामेन धर्माविरोधेन भाव्यम् । तत्रोक्तं 'धर्माविरुध्दो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ' इति । एवं यदि कामः नाम वासनातृप्तिः अभिमता शास्त्रकाराणाम् इति विचिन्त्य कोऽपि कामपि लावण्यवतीं ललनां दृष्ट्वा तां धर्षितुम् इच्छेत् वा कस्यापि धनिकस्य वित्तम् आहर्तुं प्रवृत्तो भवेत् तर्हि तत्र धर्मः 'मातृवत् परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत्’ इति ब्रुवन् तं वारयेत् ।
धर्मेण व्यष्टिः समष्टिः इत्युभयोः कल्याणार्थं चतुर्विधाः पुरुषार्थाः उपदिष्टाः इत्यस्माभिः दृष्टमेव । एवं कामस्यापि द्विविधो हेतुः –एकः व्यष्टिनिष्ठः अपरः समष्टिनिष्ठः वर्तते । तत्र् व्यष्टिनिष्ठः हेतुस्तु सुखावाप्तिः ।रतिसुखं सर्वाणि अन्यानि सुखानि अतिशेते इति तु विश्रुतमेव । अत एव भारते विषयेऽस्मिन् अधिकं सुखं कथं प्राप्येत्, सुरतिः कथं निष्पद्येत् इति विवेक्तुं वात्स्यायनेन कामसूत्रस्य रचना कृता । कामसूत्रकारः कामम् एवं व्याख्याति –‘स्पर्शविशेषविषयत्वस्याभिमानिकसुखानुविध्दा फलवती अर्थप्रतीतिः प्राधान्येन कामः (का. सू. १-२-१२) इति । अत्र फलवती इत्यनेन शब्देन रतिसुखम् अपि संतानोत्पत्तिरुपप्रयोजनेन सेवितव्यं, सा एव कृतार्थता कामस्य इत्युक्तम् । रघुवंशीयानां वर्णने कालिदासोऽप्याह –‘प्रजायै गृहमेधिनाम्’ इति । एवं सुप्रजाजननं भवति समष्टिनिष्ठि द्वितीयः हेतुः कामस्य । इदं भारतीयविचारधारायाः एव् वैशिष्ट्यम् । संपूर्णसमाजस्य बलम् सुसंततिसापेक्षम् । यदि संततिः निरोगा सुदृढा बलसंपन्ना च स्यात् तर्हि समाजोऽपि तादृशः स्यात् । यदि केवलम् अनिर्बन्धं रतिसुखमेव काम्येत् तर्हि समाजः विच्छिद्येत । अतः समाजकल्याणार्थं तत्र निर्बन्धाः आवश्यकाः सन्ति । समष्टिकल्याणार्थं व्यष्टिसुखस्य संकोचः अपेक्ष्यते । तत्र धर्मस्य अंकुशः कामस्योपरि सुप्रतिष्ठितो भवति । धर्मेण विरुद्धः कामः निन्दितः तिष्ठति । तत्रोक्तं श्रीमद्भगवद्गीतायाम् –
- काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।
- महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥ ३-३७॥
यथा चतुर्विधेषु पुरुषार्थेषु अन्यतमः पुरुषार्थः भवति कामः तथा षड्रिपुषु अपि भवति अन्यतमः रिपुः कामः । एकः सेव्यः अपरश्च त्याज्यः । एतयोः द्वयोः कः भेदः । तत्रोच्यते –धर्मेण अविरुद्धः कामः रतिसौख्यप्रदानेन व्यष्टेः सुखाय भवति तथा सुप्रजोत्पादनेन समष्टेः अपि कल्याणाय कल्पते । तथा अनियन्त्रितः कामः व्यष्टेः स्वास्थ्यं सौख्यं च नाशयति । अनिर्बन्धेन् कामाचरणेन समाजोऽपि द्रुतगत्या विनाशपथे अग्रेसरो भवति । अतः भारतीय –शास्त्रकारैः पुनः पुनः कामादिविकारेभ्यः सतर्कता उपदिष्टा तत्रोक्त्ं गीतायाम् –
- त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
- कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत् त्रयं त्यजेत् ॥१६-२१॥


text:
मल्लाडिहळ्ळि राघावेन्द्रस्वामी
मल्लाडिहळ्ळिराघवेन्दस्वामी कश्चित् महासाधकः, तपस्वी, महायोगाचार्यः, शतोत्तरायुष्मान्, (१०५वर्षाणि जीवितवान्) विशिष्टसङ्घटकः, निष्कामकर्मयोगी, आयुर्वेदपरिणतः, च । राघवेन्द्रस्वामिनं निकटवर्तिनः अभिनवधन्वन्तरिः इत्येव सम्बोधयन्ति स्म । चित्रदुर्गमण्डलस्य होळल्केरे उपमण्डलस्य मल्लाडिहळ्ळि इति कुग्रामे अस्य आगमनं ग्रामवासिनां सौभाग्यम् इति भावयन्ति । स्वगुरोः शिवानन्दस्य अनुज्ञया ग्रामात् ग्रामं गत्वा दरिद्राणाम् असहयकानां, दीनानाम् उद्धारार्थं कार्याणि अकरोत् । अत्र योगशिबिराणि आरोग्यशिबिराणि सञ्चाल्य तत्र आरोग्यकेन्द्राणि अपि आरब्धवान् । ग्रामस्य नैर्मल्यार्थं योजनाः अकरोत् । शुद्धतायाः आरोग्यस्य उत्तमजीवनशैल्याः प्रयोजनम् उद्दिश्य जनान् प्रबोधितवान् । एवं ग्रामतायः सर्वाङ्गीणाभिवृद्धये कारणिकपुरुषः अभवत् । क्रि.श. १९४३तमे वर्षे मल्लाडिअहळ्ळिप्रदेशस्य प्रजानाम् अभ्यर्थनम् अङ्गीकृत्य अत्रागतः राघवेन्द्रस्वामी स्वजीवितस्य ५०अधिकानि वर्षाणि समाजस्य उत्थानार्थम् विनियोजितवान् ।
अन्तर्विषयाः
- १ बाल्यम् आनारोग्यं कोल्लूरुगमनम्
- २ मन्त्रालयस्य स्वामिनः आशीर्वादः
- ३ पोषकपितृभ्यां सह आश्रमवासः
- ४ स्वामिना शिवानन्देन तारकमन्त्रोपदेशः
- ५ बरोडायां लहोरनगरे च व्यायामप्रशिक्षणम्
- ६ भट्टकळनगरे मारुतिव्यायामशालारम्भेन राष्ट्रसेवारम्भः
- ७ मल्लडिहळ्ळिप्रवेशः आश्रमप्रतिष्ठापनम्
- ८ मौनव्रतकाले साहित्यकृषिः
- ९ प्रशस्तिपुरस्कारेषु अनादरः
- १० शतमानस्य वर्धन्त्युत्सव
- ११ अन्तिमयात्रा
- १२ राघवेन्द्रस्वामिना प्रतिष्ठापिताः संवर्धिताः च संस्थाः
- १३ मुरुघराजेन्द्रयतेः परिवीक्षणे मल्लाडीहळ्ळी
- १४ अनुपमं साहित्यकृषिः
बाल्यम् आनारोग्यं कोल्लूरुगमनम्[सम्पादयतु]
राघवेन्द्रस्वामिनः पिता अनन्तपद्मनाभ नम्बूदरी मूलतः केरलस्य ज्योतिर्विद्वान् । तत्र परिसरे विद्यमानजनान् जीवनमौल्यानि उपदिशति स्म । पद्माम्बळ् इति अस्य मातुः नाम । सा महासाध्वी जातपुत्रस्य कुमारस्वामी इति नाम अकरोत् । जातः शिशुः बालरोगबाधितः चतुर्दशवर्षाणि निर्भावः मांसपिण्डः इव आसीत् । अस्य शिशोः दोषपरिहारार्थं माता बहुदूरे विद्यमानं मूकाम्बिकास्थानं कोल्लूरुक्षेत्रं नेतुमिच्छति । तावति काले पद्माम्बळ् अनन्तपद्मनाभः च विविधरोगबाधितौ अतिदुर्बलौ अभवताम् । चतुर्दशवर्षस्य पुत्रम् उन्नीय एव गन्तव्यं चेत् अतीव कष्टकरम् आसीत् । तस्मिन् काले वाहनस्य मार्गस्य वा सौकर्यं नासीदेव । दुर्गमे अरण्यमार्गेन मासान् यावत् पादचलनेन कोल्लूरुक्षेत्रं प्राप्तव्यम् । तः तौ दम्पती प्रचलन्तौ दक्षिणकन्नडमण्डलस्य बार्कूरु इति प्रदेशम् आगत्य नरसिंहय्य इति सद्गृहस्थस्य गृहे आश्रयं प्राप्नुवतः ।
मन्त्रालयस्य स्वामिनः आशीर्वादः[सम्पादयतु]
तस्मिन् एव समये मन्त्रालयस्य मठाधिपतिः बारकूरुग्रामे कृतशिबिरः आसीत् । एतं विकलाङ्गं बालम् आशीर्भिः अनुगृहीतवान् राघवेन्द्र इति नमकरणम् अपि अकरोत् । अतीव श्रान्ता पद्माम्बा बारकूरुग्रामे दिवङ्गता । पिता नम्बूदरी तु पुत्रं क्रि.श. १९०६तमवर्षस्य युगादिपर्वदिने यक्षगानपण्डिताय रामायणस्य महाभारतस्य व्याख्यात्रे नरसिंहय्य इति विदुषे समर्प्य तमसिद्धये हिमालयम् अगच्छत् । नरसिंहस्य पत्नी पुथलीबायी तं बालं प्रीत्या समपोषयत् ।
पोषकपितृभ्यां सह आश्रमवासः[सम्पादयतु]
पुथलीबायी कुमारस्वामिनः लालनपालयोः अनन्यमातृप्रेम्णा स्वस्य सर्वस्वमपि समर्पितवती । तस्याः सेवया प्रतिदिनं बालके परिवर्तनम् आगतम् । बालके मानवसहजप्रतिस्पन्दः आगतः । अनेन पितरौ नितरां मुदितौ । अनन्तपद्मनाभनम्बूदरीवर्यस्य मित्रम् उद्दामपण्डितः विद्वान् रामचन्द्रशास्त्री एतं बालं पुतलीबायी गृहिण्यै समर्पणे साहाय्यम् आचरितवान् ।
स्वामिना शिवानन्देन तारकमन्त्रोपदेशः[सम्पादयतु]
बाल्यस्य गुरुः श्रिवरामय्यः, तारकमन्त्रोपदेशेष्टा नित्यानन्दस्वामी, रङ्गनाथभट्टः, वरूड अनन्तस्वामी, बरोडा माणिक्यरायः, पळनिस्वामी, इत्यादयः बालकस्य राघवेन्द्रस्य जीवने परिवर्तनस्य कारणिकेषु प्रमुखाः सन्ति । तारकमन्त्रस्य उपदेशावसरे स्वामी नित्यानन्दः रागवेन्द्रस्य मस्तके करं संस्थाप्य भौतिकलोकस्य ज्ञानं विस्मार्य अहङ्कारं सर्वं लोपितवान् । केवलम् आनन्दस्य अनुभूतिः बालकस्य राघवेन्द्रस्य मनसः परिवर्तनम् अकरोत् । द्वन्द्वरहिता निर्लिप्ता शून्यस्थितिः जगतः सृष्टेः प्रथमाध्ययः इव राघवेन्द्रस्य अनुभवः आसीत् । एवम् अध्यत्ममार्गे संवर्धमानस्य तस्य मनसि दैवसाक्षात्कारस्य आशा संवृद्धा । तदर्थं अनेकेषां महात्मनां स्वामिनां यतीनां च दर्शनं कृत्वा तेषाम् अनुग्रहं प्राप्तवान् । दैहिकसामर्थ्यमपि संवर्ध्य अग्रिमं लक्ष्यं राष्ट्रसेवां कर्तुं सन्नद्धः अभवत् । दैवतस्य स्पष्टं परिकल्पनं तस्य मनसि उपवान् स्वामी शिवानन्दः । रोगिषु दीनेषु, आर्तेषु अपि देवदर्शनस्य भागं जागरितवान् । देवः कश्चित् भावः । समग्रं जगत् देवः इति विश्वस्तुं भावशुद्धिः आवश्यकी । इति विचिन्त्य अग्रिमं जीवनम् अस्मिन् एव पथि चालयितुं निश्चितवान् ।
बरोडायां लहोरनगरे च व्यायामप्रशिक्षणम्[सम्पादयतु]
राघवेन्द्रस्य प्रौढशिक्षा पदविपूर्वशिक्षा च कुन्दापुरे अभवत् । बरोडानगरे कलियुगभीष्मः इति ख्यातेन शतोत्तरायुष्मता, जुम्मादादस्य शिष्येन बालब्रह्मचारी प्रोफेसर् माणिक्यरायेन स्थापिते जुम्मादादव्यायमशालायां शब्दवेदी इति योगप्रकारमपि अधीतवान् । तत्र प्रथमश्रेण्या उत्तर्णाय तस्मै B.Pc ; Bachelor of Physical Culture इति पदवी लाहोरस्य वैद्यश्रेष्ठस्य आचार्यस्य बाबा लक्ष्मणदासस्य आध्यक्ष्ये प्रदत्ता । लहोरस्य बाबा लक्ष्मणदासस्य कैवल्यधाम आश्रमे आयुर्वेदं, सिद्धविद्याम्, अस्तिसन्धनकलां,युनानिवैद्यपद्धतिम् अधीतवान् । लाहोरगमनात् पूर्वमेव अस्य योगस्य ३०६आसनानां परिपूर्णज्ञानमासीत् । सूर्यनमस्कारः, योगासनानि,प्राणायामः, इत्याद्याः आत्मविद्याः बोधयन् योगविद्यायाः निष्णातः सन् स्वगुरोः शिवानन्दस्य प्रीतिपात्रम् अभवत् । स्वामी शिवानन्दः राघवेन्द्रस्य मुखे दिव्यतेजः, दीर्घयोगाचरणस्य वज्रकायत्वम् अङ्गसौष्ठवं च अनुलक्ष्य परमान्दितः अभवत् । राघवेन्द्रस्य काव्यरचनं, नाटकम्, उपन्यासाः, प्रहसनानि च उत्तमस्तरे आसन् ।
भट्टकळनगरे मारुतिव्यायामशालारम्भेन राष्ट्रसेवारम्भः[सम्पादयतु]
स्वामिनः शिवानन्दस्य आशीर्वादमार्गदर्शनपूर्वकं राघवेन्द्रःकार्णाटकराज्यस्य उत्तरकन्नडमण्डलस्य भट्कळ इति प्रदेशे मारुतिव्यावामशाला संस्थापनम् अकरोत् । राघवेन्द्रः प्रतिग्रामं गच्छन् योगशिबिराणि सञ्चालितवान् । कर्णाटकस्य अनेकान् प्रदेशान् पर्यटन् अन्ते मल्लाडिहळ्ळिप्रदेशम् आगच्छात् । तत्र तस्य स्वागतार्थं प्राथमिकशालायाः मुख्योपाध्यायः अत्रिवर्यः, ग्रामप्रमुखैः सह आगतः आसीत् । सप्ताहकालादनन्तरं यदा राघवेन्द्रः प्रस्थितवान् तदा ग्रामीणाः सर्वे क्रन्दितुम् आरब्धवन्तः । तत्रस्थस्य यतीश्वरस्य शङ्करलिङ्गभगवतः सूचनानुसारं जनहितरक्षणार्थं तत्रैव न्यवसत् ।
मल्लडिहळ्ळिप्रवेशः आश्रमप्रतिष्ठापनम्[सम्पादयतु]
एवमेव पुनः पुनः प्रीत्याग्रहः सर्वदा आगत्य पञ्चाशत् वर्षाणि मल्लडिहळ्ळिग्रामे एव अवसत् । एवं पूर्वनिश्चयेन विना अत्रागत्य आजीवम् दीनदरिद्रानाम् उद्धारार्थं जीवनं यापितवान् । प्रायः विश्वनियामकस्य सङ्कल्पवशादेव अत्र स्थितवान् इति राघवेन्द्रस्वामिनः भावः । तेन स्थापितः अनाथसेवाश्रमः अनाथानां दीनबालानाम् आश्रयस्य सेवाकुटीरः अभवत् । स्वामिनः राघवेन्द्रस्य अपारशिष्यस्तोमेषु प्रधानः होळल्केरे सूर्यनारायणः अग्रे सूरदासजी इति प्रसिद्धः । स्वामिनः छायेव अनुसरतः एषः आश्रमस्य सर्वतोमुखाभिवृद्धये प्रायतत । प्रतिवर्षं अक्टोबर्मासस्य चतुर्थदिनाङ्कतः २४पर्यन्तं आयुर्वेदयोगशिबिराणि प्रचलन्ति ।
ध्यानम्==अनाथसेवाश्रमे सेवाकार्याणि==
- शल्यतन्त्रम् (Science of Surgery)
- शलाक्यतन्त्रम् (Science of E.N.&T)
- कायचिकित्सा (General Treatment)
- भूतचिकित्सा (Treatment of Demonical Disease)
- कौमारभर्त्यम् (Management of Childrens' Diseases)
- अगदतन्त्रः (Toxicology)
- रसायनतन्त्रम् (Science of Rejuvination)
- वाजीकरणम् (Science of Aphrodisiac).
एवमेव यमः, नियमः,आसनम्, प्राणायामः प्रत्याहरः, धारणम्, ध्यानम् , समाधिः इति अष्टाङ्गयोगस्य विभागान् बोधयति स्म । विशेषदिनेषु सायं नाटकम्, नृत्यं, भाषणम्, यक्षगानम्, हरिकथाकालक्षेपः, गानं, गमकम्, इत्यदीन् कार्यक्रमान् योजयति स्म । अस्य सेवारतेषु राजनीतिज्ञाः, कवयः, सङ्गीतकारा, क्रीडापटवः, मठाधीशाः, उद्यमपतयः, पत्रकर्तारः, अभिनेतारः, च भवन्ति स्म ।
मौनव्रतकाले साहित्यकृषिः[सम्पादयतु]
स्वामी राघवेन्द्रः प्रतिवर्षं श्रावणमासे आमासं मौनव्रतधारी भवति स्म । तस्मिन् काले सहस्राधिकपुटानां साहित्यकृषिं करोति स्म । तेन लिखतग्रन्थेषु केचन एवं सन्ति । वचनसाहित्यम्, कथासङ्कलनानि, आयुर्वेदलेखाः, योगग्रन्थाः, बृहद्योगदर्शनम्, योगसम्पुटम्, व्यायामः, आत्मनिवेदनम्, आत्मचरित्रं जोळिगेय पवाड । अस्य काव्यनाम तिरुक इति ।
प्रशस्तिपुरस्कारेषु अनादरः[सम्पादयतु]
कर्णाटकस्य सर्वकारः बहुवारं तस्मै भारतसर्वकारस्य पद्मप्रशस्तिं दापयितुं प्रस्तावम् अकरोत् । किन्तु सर्वदा तां प्रीत्या निराकरोत् । कुवेम्पुविश्वविद्यालयः तस्मै सादरं डाक्टरेट् दातुम् आह्वयत् किन्तु तदपि निराकृतवान् । आश्रमस्य समुत्थानाय धनस्य आवश्यकता अस्ति तद्ददातु इति सूचितवान् । आश्रमस्य सर्वव्यवहाराः दानधनेन एव चालनीयाः आसन् । तिरुक इति काव्यनाम्नि लिखितपुस्तकानां विक्रयणेन अल्पायः भवति स्म । स्कन्दस्यूतं धरन् धनसङ्ग्रार्थं सर्वदा सूर्दासेन सह अटति स्म ।
शतमानस्य वर्धन्त्युत्सव[सम्पादयतु]
क्रि.श. १९९१तमे वर्षे राघवेन्द्रस्वामिनः जन्मशतमानोत्सवं ग्रामजनाः हितैषिणः च मिलित्वा ससम्भ्रमं समाचरन् । तस्मिन् अवसरे तेन रचितः ग्रन्थः आत्मनिवेदने इति लोकार्पितः । अभिमानिनां, शिष्यानां च प्रीत्याग्रहेन जोळिगेय पवाड इति आत्मचरित्रग्रन्थम् अरचयत् । तत्र तस्य परिश्रमस्य उपलब्धीनां च विषयस्य निरूपणं हृदयस्पर्शि अस्ति । तदैव लघुहृदयाघातः अभवत् । पुनः क्रि.श. १९९६तमे वर्षे पुनः हृदयाघातः सज्ञातः । तदा बेङ्गळूरुनगरस्य मल्य चिकित्सालये चिकित्सितः ।
अन्तिमयात्रा[सम्पादयतु]
सम्पूर्णमासं यावत् अर्धप्रज्ञास्थितौ स्थितः राघवेन्द्रस्वामी पुनः समानान्यस्थितिं नागतवान् । एवं महायोगाचार्यः कि.श. १९९६तमवर्षस्य आगस्ट् मासस्य अन्तिमे दिने परमात्मनि लीनः अभवत् । तस्य अन्त्येष्टिं मल्लडिहळ्ळिआश्रमपरिसरे एव कृत्वा भव्यसमाधिमन्दिरं निर्मितवन्तः । सहस्राधिकजनानां जीवनानि प्रकाशितवान् स्वामी राघवेन्द्रः स्वजीवनं सार्थकम् अकरोत् । वर्षद्वयस्य पश्चात् राघवेन्द्रस्य स्मरणात् एव इहलोकं त्यक्तवान् । तस्य गौरवार्थं राघवेन्द्रस्य समाधिमन्दिरस्य पार्श्वे एव अस्य समाधिमन्दिरमपि ग्रामजनाः निर्मितवन्तः । अद्यापि विविधदिग्देशेभ्यः शिष्याः, अनुयायिनः, भक्ताः, साहित्यप्रियाः, समाजपरिवर्तकाः स्वश्रद्धाबाष्पं समर्पयितुम् अत्र आयान्ति ।
राघवेन्द्रस्वामिना प्रतिष्ठापिताः संवर्धिताः च संस्थाः[सम्पादयतु]
स्वामिना आरब्द्धाः सम्पोषिताः प्रौढशालाः, छात्रावासाः, बनशङ्करिमन्दिरम्, महाविद्यालयः, दैहिकप्रशिक्षाविद्यालयः, प्रशिक्षकमहाविद्यालयः, आयुर्वेदमहाविद्यालयः, इत्यादः इदाणि प्रवृद्धाः तस्य परिश्रमस्य यशसः साक्षिणः सन्ति ।
मुरुघराजेन्द्रयतेः परिवीक्षणे मल्लाडीहळ्ळी[सम्पादयतु]
सद्यः काले श्री मुरुघराजेन्द्रस्वामी मल्लाडिहळ्ळि वर्तमानानां सर्वसङ्घटनानां दायित्वं स्वीकृत्य प्रचालयन् अस्ति । महाविद्यालयाः, प्रौढशाल, शिक्षकानां वसतिनिलयाः, सम्यक् प्रचलन्तः सन्ति ।
अनुपमं साहित्यकृषिः[सम्पादयतु]
-
- काविताः
१. पूजा(कवितासङ्ग्रहः) २. हण्णुकायि (कवितासङ्ग्रहः) ३. भक्तिगीतानि ४.हनुमन्तनखड्ग
-
- दीर्घकथाः
1. कोनेय गुटुकु (ಕೊನೆಯಗುಟುಕು) २. मूळेय हन्दर (ಮೂಳೆಯ ಹಂದರ) ३. चितेयो समाधियो (ಚಿತೆಯೋ ಸಮಾಧಿಯೋ) ४. उदयास्त (ಉದಯಾಸ್ತ) ५. सूत्रद बोम्बे (ಸೂತ್ರದ ಬೊಂಬೆ) ६. रसऋषि (ರಸಋಷಿ) ७. गुड्डद सिङ्गरि (ಗುಡ್ಡದ ಸಿಂಗಾರಿ) ८. त्यागजीवि (ತ್ಯಾಗಜೀವಿ) ९. एल्ल हसिवेय आट (ಎಲ್ಲ ಹಸಿವೆಯ ಆಟ)
-
- नाटकानि
१. रणचण्डी (ರಣಚಂಡಿ) २. महाकवि भारती (ಮಹಾಕವಿ ಭಾರತಿ) ३. न्ययमन्त्री (ನ್ಯಾಯಮಂತ್ರಿ) ४. उषा स्वयंवर (ಉಷಾ ಸ್ವಯಂವರ) ५. दारिय देवरु (ದಾರಿಯ ದೇವರು) ६. वनमहोत्सव (ವನಮಹೋತ್ಸವ) ७. तिरुनाम (ತಿರುನಾಮ) ८. देव्वद मने (ದೆವ್ವದ ಮನೆ) ९. सुखीराज्य (ಸುಖೀರಾಜ್ಯ) १०.कर्मयोगी (ಕರ್ಮಯೋಗಿ) ११ उद्धार (ಉದ್ಧಾರ) १२. मूरु नाटकानि (ಮೂರು ನಾಟಕಗಳು)
-
- गीतनाटकानि
१. भक्तशबरी (ಭಕ್ತ ಶಬರಿ) २. महाशिल्पि (ಮಹಾಶಿಲ್ಪಿ)
-
- एकपात्राभिनयाः
१. ध्यनभारती (ಧ್ಯಾನಭಾರತಿ) २. ज्वालामुखी (ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ) ३. मूरु एकपात्राभिनयगळु (ಮೂರು ಏಕಪಾತ್ರಾಭಿನಯಗಳು) ४. प्रेमपषाणि मत्तु ममतेय मगळु (ಪ್ರೇಮಪಷಾಣಿ ಮತ್ತು ಮಮತೆಯ ಮಗಳು) ५.धनपिशाचि म्त्फ़्तु एकपात्राभिनयगळु (ಧನಪಿಷಾಚಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಏಕಪಾತ್ರಾಭಿನಯಗಳು) ६. पञ्चाय्तिराज्य मत्तु इतर एकपात्राभिनयगळू (ಪಂಚಾಯ್ತಿ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಇತರ ಏಕಪಾತ್ರಾಭಿನಯಗಳು) ७. नन्न रामराज्य (ನನ್ನ ರಾಮರಾಜ್ಯ.)
-
- वचनसाहित्यम्
१. अन्तर्वाणी
-
- कीर्तनसाहित्यम् ।
१. किरातार्जुनीय (ಕಿರಾತಾರ್ಜುನೀಯ) २. गिरिजाकल्याण (ಗಿರಿಜಾಕಲ್ಯಾಣ) ३. तिरुनीलकण्ठः (ತಿರುನೀಲಕಂಠರು) ४. हेळवनकट्टे सन्द गिरियम्म (ಹೆಳವನ ಕಟ್ಟೆ ಸಂತ ಗಿರಿಯಮ್ಮ)
-
- कथासङ्कलनम् ।
१. देवर उपवास (ದೇವರ ಉಪವಾಸ) २. कथेयो व्यथेयो (ಕಥೆಯೋ ವ್ಯಥೆಯೋ) ३. किरुनाटकगळु (ಕಿರುನಾಟಕ ಕಥೆಗಳು)
-
- आयुर्वेद
१. स्वयं वैद्य (ಸ್ವಯಂವೈದ್ಯ) २. चौपदि आयुर्वेद चिकित्सा सङ्ग्रह (ಚೌಪದಿ ಆಯುರ್ವೇದ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಸಂಗ್ರಹ) ३. वनौषधिगळ गुणधर्मः हागू विविधभाषाकोशः ( ವನೌಷಧಿಗಳ ಗುಣಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಭಾಷಾಕೋಶ) ४.गृहवैद्यकैपिडि (ಗೃಹ ವೈದ್ಯ ಕೈಪಿಡಿ)
-
- व्यायामः
१. सूर्यनमस्कारः (ಸೂರ್ಯ ನಮಸ್ಕಾರ) २.सूर्यनमस्कारस्य चित्रपटः (ಸೂರ್ಯ ನಮಸ್ಕಾರ ಚಿತ್ರಪಟ) ३. अङ्गमर्दनम् ४. सर्वाङ्गसुन्दर व्यायामः (ಸರ್ವಾಂಗ ಸುಂದರ ವ್ಯಾಯಾಮ) ५. गुरुनमस्कारः (ಗುರು ನಮಸ್ಕಾರ)
-
- योगः
१. प्राणायामः (ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ) २. देहस्वास्थ्यक्कागि योगासनगळु (ದೇಹ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಯೋಗಾಸನಗಳು) २. कथारूपकयोगासन (ಕಥಾ ರೂಪಕ ಯೋಗಾಸನ) ४. षट्कर्मविधिः (ಷಟ್ಕರ್ಮವಿಧಿ)
-
- अन्याः
१. आत्मनिवेदने (ಆತ್ಮ ನಿವೇದನೆ) २. जोळिगे पवाड (ಜೋಳಿಗೆ ಪವಾಡ.)
"


text:
गोकर्णम्
गोकर्णं (Gokarna) कर्णाटकस्य उत्तरकन्नडमण्डले विद्यमानं किञ्चन प्रसिद्धं तीर्थस्थानम् । अरब्बीसमुद्रस्य तीरे स्थितम् एतत् क्षेत्रं काशीरामेश्वरम् इव प्रसिद्धं शिवक्षेत्रम् । पूर्वं त्रेतायुगे रावणेन आनीतम् आत्मलिङ्गं वटुरूपी गणपतिः अत्र स्थापितवान् । महाबलेन रावणेन आनीतस्य लिङ्गस्य महाबलेश्वरः इति नाम । शिलादेवालयः द्राविडशैल्या निर्मितः अस्ति । महाबलेश्वरस्य वामपार्श्वे महागणपतिमन्दिरम् अस्ति । लघुहस्तपादविशिष्टः महोदरः त्रिपादपरिमितोन्नतः गणपतिः आदिपूज्यः सर्वजनानां कष्टनिवारकः इति च प्रसिद्धः । दक्षिणपार्श्वे काशीविशालाक्ष्याः मन्दिरम् अस्ति ।
उत्सवाः[सम्पादयतु]
गोकर्णक्षेत्रे शिवरात्रिपर्व, त्रिपुरदहनोत्सवः, कामदहनोत्सवः, गङ्गाष्टमी इत्यादयः विशेषोत्सवाः भवन्ति । शिवरात्रिपर्वणि महारथोत्सवः भवति । द्वादशवर्षेषु एकवारम् अष्टबन्धमहोत्सवः प्रचलति। गोकर्णक्षेत्रे कोटितीर्थं, ताम्रगौरी, पट्टेविनायकः, श्रीवेङ्कटरामदेवालयः च सन्ति । कोटितीर्थस्य पार्श्वे जनाः आत्मसंस्कारकार्याणि कुर्वन्ति । सुन्दरसागरतीरम् ॐबीच् इति च प्रसिद्धौ समुद्रस्नानयोग्यौ प्रदेशौ अत्र स्तः ।
मार्गः[सम्पादयतु]
कोङ्कणरेलयानमार्गे -गोकर्णरोडनिस्थानतः ९ कि.मी ।
- कुमटा-अङ्कोलाराष्ट्रियमार्गे (सं १७) कुमटातः २६ कि.मी
- बेङ्गळूरुतः ४३८ कि.मी।
- कारवारतः ५३ कि.मी।
- गोवातः ३० कि.मी।
- शिरसितः ७२ कि.मी।
- मुरुडेश्वरतः ८२ कि.मी ।
- दाण्डेलीतः २२० कि.मी ।
- हुब्बळ्ळीतः २६५ कि.मी।


text:
रङ्गारेड्डिमण्डलम्
रङ्गारेड्डिमण्डलम् (Ranga Reddy district)आन्ध्रप्रदेशॆ स्थितमॆकं मण्डलमस्ति ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
तेलङ्गाणाप्रान्तस्य प्रमुखनायकः के.वि.रङ्गारेड्डी नाम्ना १९७० प्रान्ते आविष्कृतमिदं रङ्गारेड्डी मण्डलम् ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
प्राच्यां नल्गोण्डमण्डलं, पश्चिमायां कर्णाटकराज्यम्, उत्तरे मेदकमण्डलम्, दक्षिणे महबूब् नगरमण्डलं च सीमायां वर्तन्ते । जनपदे ९.७% भूम्यां अरण्यं विद्यते ।
कृषिः वणिज्यं च[सम्पादयतु]
शतशः परिश्रमाः वर्तन्ते अत्र । भाग्यनगरसीमायां विद्यमानानि कर्मागाराणि अस्य मण्डलस्य परिधौ आयान्ति । “ताण्डूरु” प्रान्ते सिमेण्ट् कर्मागारः वर्तते । इष्टिकाः, शौचवाहकाः, जम्बालाः च उपलभ्यन्तेऽत्र । पिङ्गलमृत् फेलोपेन् क्वर्तज्, लैम्स्टोन् अपि उपलभ्यते । वृष्टिपातः अल्पः इत्यतः एरण्डादिसस्यानि अधिकानि भवन्ति । माषाः, मुद्गाः, पलाण्डुः, इत्यादीनां सेद्यं क्रियते कृषकैः । षामीर्पेटा, हकीम्पेटा इत्यादिप्रान्तेषु द्राक्षाणां सस्यं क्रियते । राजेन्द्रनगरे कृषिविश्वविद्यालयः संस्थापितः १९६४ तमे वर्षे । अनन्तगिरिपर्वतोत्पन्ना मूसीनदी वाडपल्लिसमीपे कृष्णानद्यां विलीना भवति । अस्याः आलेरु इत्याख्या उपनदी अपि अस्ति । अस्मिन् आर्थिकतालूकात्रयं वर्तते । मण्डले महाविद्यालयाः “उस्मानिया” विश्वविद्यालयस्य परिधौ चाल्यन्ते । माध्यमिककर्मागाराणाम् अधिकभागः अस्मिन् मण्डले एव विराजन्ते । मिथानी, हेच्. एम्. टि., इ. सि. ऐ. एल्, इत्यादिकेन्द्रसर्वकारसंस्थासु अधिकानाम् उपलब्धिः वर्तते । अनेन वाणिज्यरीत्या वर्धमानमिदं मण्डलम् ।
तालूकाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Official website
- Birds of Ananthagiri Hills
- Butterflies of Ananthagiri Hills
- Flora of Ananthagiri Hills


text:
कोलिक्कोट जिल्ला (मलयालम भासय् उच्चारण:कोळिक्कोट) भारतया केरलया छगू जिल्ला ख। थ्व जिल्लायात न्हापा क्यालिकट धाइगु या। थ्व भारतया छगू ऐतिहासिक नाविक व्यापार केन्द्र ख।
- मू नगर
- जिल्ला पञ्चायत
कोऴिक्कोट् जिल्ला पञ्चायत
- कर्पोरेसन
कोऴिक्कोट
- नगरसभा
कॊयिलाण्टि, वटकर
- तालूक
कोऴिक्कोट्, कॊयिलाण्टि, वटकर
- ब्लक पञ्चायत
बालुश्शेरि, चेळन्नूर्, कॊटुवळ्ळि, कोऴिक्कोट्, कुन्दमंगलं, कुन्नुम्मल्, मेलटि, पन्तलायिनि, पेराम्प्र, तोटनूर्, तुणेरि, वटकर
- ग्राम पञ्चायत
अरिक्कुळं, अत्तोळि, आयञ्चेरि, अऴियूर्, बालुश्शेरि, चक्किट्टप्पाऱ, चङ्ङरोत्त्, चात्तमंगलं, चॆक्याट्, चेळन्नूर्, चेमञ्चेरि, चॆङ्ङोट्टुकाव्, चॆऱुवण्णूर् , चोऱोट्, ऎटच्चेरि, एऱामल, फऱोक्क्, कटलुण्टि, कक्कोटि, काक्कूर्, कारश्शेरि, कट्टिप्पाऱ, काविलुम्पाऱ, कायक्कॊटि, कायण्ण, कीऴरियूर्, किऴक्कोत्त्, कोटञ्चेरि, कॊटियत्तूर्, कॊटुवळ्ळि, कूटरञ्ञि, कूराच्चुण्ट्, कूत्ताळि, कोट्टूर्, कुन्दमंगलं, कुन्नुम्मल्, कुरुवट्टूर्, कुऱ्ऱ्याटि, मटवूर्, मणियूर्, मरुतोङ्कर, मावूर्, मेप्पयूर्, मूटाटि, मुक्कं, नादापुरं, नटुवण्णूर्, नन्मण्ट, नरिक्कुनि, नरिप्पऱ्ऱ, नॊच्चाट्, ऒळवण्ण, ओमश्शेरि, ऒञ्चियं, पनङ्ङाट्, पय्योळि, पेराम्प्र, पॆरुमण्ण, पॆरुवयल्, पुऱमेरि, पुतुप्पाटि, रामनाट्टुकर, तलक्कुळत्तूर्, तामरश्शेरि, तिक्कोटि, तिरुवळ्ळूर्, तिरुवम्पाटि, तुणेरि, तुऱयूर्, उळ्ळियेरि, उण्णिकुळं, वळयं, वाणिमेल्, वेळं, विल्याप्पळ्ळि
- नियमसभामण्डल
वटकर, कुऱ्ऱ्याटि, नादापुरं, कॊयिलाण्टि, पेराम्प्र, बालुश्शेरि, ऎलत्तूर्, कोऴिक्कोट् नोर्त्त्, कोऴिक्कोट् सौत्त्, बेप्पूर्, कुन्दमंगलं, कॊटुवळ्ळि, तिरुवम्पाटि
ग्राम पञ्चायत[सम्पादन]


text:
मधुगिरिः
मधुगिरिः (Madhugiri) कर्णाटकस्य तुमकूरुमण्डले विद्यमानं किञ्चन नगरम् । उपमण्डलस्य केन्द्रमस्ति । इदं नगरं -(०८२३७) एकशिलानगरम् इति प्रसिद्धम् अस्ति । अत्र विद्यमानः पर्वतः ३९३० पादमितः (१२०० मीटर्मितः) उन्नतः वर्तते । पर्वतारोहणं कष्टसाध्यम् अस्ति । अयं पर्वतः एशियाखण्डे एव प्रथमः। विश्वे द्वितीयः उन्नतः प्रदेशः।
प्रेक्षणीयस्थानानि[सम्पादयतु]
मधुगिरेः एकशिलाशैलः दर्शनयोग्यः वर्तते ।
अत्र उद्भवलिङ्गरुपी मल्लेश्वरदेवालयः अस्ति । श्रीवेङ्कटरमणस्य देवालयोऽपि आवरणे अस्ति । ग्रामाद् बहिः दण्डिनमारम्मायाः विशालं मन्दिरम् अस्ति । अत्र मङ्गलवासर- शुक्रवासरयोः विशेषपूजा भवति । देवी अत्र भयङ्करस्वरूपिणी प्रकटितवक्रदन्ता अस्ति । प्रथमं तावत् देवीम् अत्र दर्पणे विलोक्य अनन्तरं साक्षात् दर्शनम् रूढिगतम् अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- बेङ्गलूरुतः २०७ कि.मी
- तुमकूरुतः ४० कि.मी


text:
नागपञ्चमी
सनातन-आर्यभारतीय-महर्षिणां सम्प्रदाये विद्यमानेषु पर्वसु नागपञ्चम्या अपि मुख्यं स्थानं प्राप्तमस्ति । एकदेवोपासकाः अपि कुत्रचित् काम्यव्रतरूपेण आचरन्ति नागपञ्चमीम् । सर्पाः अस्मान् न दशन्तु, विषबाधा परिहृता भवतु, सन्तानप्राप्तिः धनप्राप्तिः च भवतु, चर्मरोगनिवृत्तिः भवतु, स्वर्गप्राप्तिः भवतु इत्यादिभिः कामनाभिः एतत् पर्व आचरन्ति । श्रावणमासः पर्वणाम् एव मासः । तत्र आरम्भे एव भवति नागपञ्चमी । श्रावणमासस्य शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यां तिथौ आचर्यते इदं पर्व ।
- श्रावणे मासि पञ्चम्यां शुक्लपक्षे तु पार्वती ।
- द्वारस्योभयतो लेख्या गोमयेन विषोल्बणाः ॥
- सा तु पुण्यतमा प्रोक्ता देवानामपि दुर्लभा ।
- कुर्याद्द्वादशवर्षाणि पञ्चम्यां स वरानने ॥
इति भविष्योत्तरपुराणे ३६तमे अध्याये अस्य पर्वणः उल्लेखः कृतः अस्ति । आश्वलायन-परस्कर-गृह्यसूत्रानुसारं “सर्पबलिः” इति कर्म आचर्यते एतद्दिने एव । भारतस्य विभिन्नेषु भागेषु एतस्य पर्वणः आचरणे भेदाः सन्ति चेदपि सर्वत्र पूज्यमाना देवता तु नागदेवता एव ।
दक्षिणभारते तु व्रतम् आचर्यमाणाः तण्डुलपिष्टेन एकां प्रेङ्खां वा पात्रं वा निर्माय तत्र पिष्टनिर्मितम् एकं बृहत् एकं लघु च नागदेवताविग्रहं स्थापयन्ति । तयोः विग्रहयोः एव पूजा भवति तद्दिने । पूजायां तालपुष्पस्य उपयोगं विशेषतया कुर्वन्ति । वल्मीकमृत्तिकायाः पूजाम् अपि कुर्वन्ति । नैवेद्यरूपेण दुग्धं, तण्डुलपिष्टेन निर्मितं मधुरं, लाजाः, कलायः, माषापूपः, मधुरापूपः वा समर्प्यते । नागशिलाः यत्र सन्ति तत्र गत्वा तासां शिलानां क्षीराभिषेकः क्रियते । स्वर्ण-रजत-मृत्तिकानिर्मितानां वा विग्रहाणां पूजा क्रियते । विशेषतया तद्दिने लवणरहितान् एव पदार्थान् नैवेद्यरूपेण समर्पयन्ति । गृहस्य मुख्यद्वारस्य उभयोः पार्श्वयोः अपि गोमयेन नागचित्रं लिखित्वा दधि-दूर्वा-कुश-चन्दन-पुष्पैः पूजां कुर्वन्ति । अस्मिन् पर्वणि विशेषतया भ्रातरः विवाहिताः भगिनीः गृहम् आहूय सत्कारं कुर्वन्ति । तद्दिने पूज्यमानाः अष्टनागाः ।
- वासुकिः तक्षकश्चैव कालियो मणिभद्रकः ।
- ऎरावतो धृतराष्ट्रः कार्कोटकधनञ्जयौ ॥
- एतेऽभयं प्रयच्छन्ति प्राणिनां प्राणजीविनाम् ॥ (भविष्योत्तरपुराणम् – ३२-२-७)
व्रतम् आचर्यमाणाः चतुर्थ्याम् एकभुक्तिम् आचरन्ति । पञ्चम्यां दिनपूर्णम् उपवासं स्थित्वा पूजादिकं समाप्य रात्रौ भोजनं कुर्वन्ति ।
कुत्रचित् नागाः भिन्नाः सर्पाः भिन्नाः इति उल्लेखः दृश्यते ।
- १. भगवद्गीतायां श्रीकृष्णः वदति – “सर्पाणां वासुकिश्चास्मि अनन्ताश्चास्मि नागानाम्” इति ।
- २. श्रीधरीये उक्तम् अस्ति – “विषयुक्ताः सर्पाः विषरहिताश्च नागाः” इति ।
- ३. (निघण्टु १९-५३) “फणिनो धवळाङ्गा ये ते नागा इति किर्तिताः । अन्ये रक्तादिवर्णाद्यैः बोध्याः सर्पादिनामभिः” इति ।
- ४.(रा.मा. ३-१४-३०) “सुरसाऽजनयन्नागान् राम कद्रूस्तु पन्नगान्” इति ।
- ५. महातले वसन्तः तक्षकादयः सर्पाः, पातालवासिनः वासुक्यादयः नागाः इत्यपि उच्यते – “अधस्तान्महातले काद्रवेयाणां सर्पाणां नैकशिरसां क्रोधवशो नाम गणः कुहक-तक्षक-कालिय-सुषेणादिप्रधानाः महाभोगवन्तः ।
- अधस्तात्पाताले नागलोकपतयः वासुकिप्रमुखाः शङ्ख-कुलिक-महाशम्ब-धनञ्जय-ध्रुतराष्ट्र-शम्बचूड-कम्बलाश्चतर-देवदत्तादयो महाभोगिनः ।”(भाग – ५-२४)
- ६. एकफणायुक्तः सर्पः, अनेकफणयुक्तः नागः इति उक्तम् अस्ति गीताभाष्ये श्रीरामानुजाचार्यैः रामायणव्याख्याने श्रीतीर्थैः च ।
- ७. “वस्तुतस्तु सर्पसंज्ञा सर्वेषामपि गोनसाजगरादीनामपि सामान्या, यथा चतुष्पदां पशुसंज्ञा । नागसंज्ञा च सटादिमतां सिंहसंज्ञेव सफणानां पद्माद्यङ्कितानां च विशिष्टा ॥“ इति अविगीतायाम् उक्तम् अस्ति ।


text:
मठ
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
मठ, वासमर्द्दयोः । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- पर०-वासे अक०-मर्द्दने सक०-सेट् ।) मठति । वासो निवासः । मर्द्दः कैश्चिन्न मन्यते । इति दुर्गादासः ॥
मठ, इ ङ आध्याने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-सक०-सेट् ।) इ मण्ठ्यते । आध्यानं स्मृ म औत्के इत्यत्र व्याख्यातम् । इति दुर्गादासः ॥
मठः, पुं, छात्रादिनिलयः । इत्यमरः । २ । २ । ८ ॥ मठन्ति वसन्ति छात्रादयोऽत्र मठः । मठ वासमर्द्दयोः अल् । छत्रशीला विद्यार्थिनच्छात्राः । छत्रेण गुरुसेवा लक्ष्यते गुरुदोषच्छादनात् छत्रं तच्छी- लत्वात् छात्रः विकारसंघेति ष्णः । आदिना परिव्राजकक्षपणकादीनां ग्रहः । छात्रादीनां निलयो गृहं छात्रादिनिलयः । अर्थकथनमेतत् । नामाप्येतदिति केचित् । छात्रशाला प्रतिश्रय- श्चात्रैव । इति भरतः ॥ गन्त्रीरथः । इति हारा- वली ॥ * ॥ अथ मठादिप्रतिष्ठाप्रयोगः । यदि तद्दिने प्रतिमादिप्रतिष्ठा क्रियते तदा तन्त्रेण वृद्धिश्राद्धादिकं विधाय देवप्रतिष्ठातत्त्वोक्त- विधिना देवप्रतिष्ठां विधाय गृहप्रतिष्ठा कर्त्तव्या । यदिगृहप्रतिष्ठामात्रं तदा प्रातः कृतनित्यक्रियः प्रक्षालितपाणिपाद आचान्तः प्राङ्मुख उदङ्- मुखो वा कुशयुक्तासने उपविश्य ब्राह्मणत्रयं गन्धादिना परितोष्य अस्मिन् विष्णुवेश्मप्रतिष्ठा- कर्म्मणि ओ~ पुण्याहं भवन्तोऽधिब्रुवन्तु इति त्रिः श्रावयेत् । ओ~ पुण्याहमिति त्रिस्तैरुक्ते अस्मिन् विष्णुवेश्मप्रतिष्ठाकर्म्मणि ओ~ स्वस्ति भवन्तोऽधि- ब्रुवन्तु इति त्रिः श्रावयेत् । ओ~ स्वस्तीति त्रिस्तै- रुक्ते अस्मिन् विष्णुवेश्मप्रतिष्ठाकर्म्मणि ओ~ ऋद्धिं भवन्तोऽधिब्रुवन्तु इति त्रिः श्रावयेत् । ओ~ ऋद्ध्य तामिति त्रिर्वदेयुः । यजुर्वेदिनां ओ~ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः स्वस्ति नस्तार्क्षोऽरिष्टनेमिः स्वस्ति नोबृहस्पति- र्दधातु । इत्यनेनाक्षतान् क्षिपेत् । सामगानान्तु । ओ~ अस्ति सोमोऽयं सुतः । पिबन्तस्य मरुतः । तथास्य गुणाः ॥ “मठस्तु बृंहणो वृष्यो बल्यः सुमधुरो गुरुः । पित्तानिलहरो रुच्यो दीप्ताग्नीनां सुपूजितः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्ब्बखण्डे प्रथमे भागे ॥)
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
मठ पुं।
शिष्याणां_निलयः
समानार्थक:मठ
2।2।8।1।1
मठश्छात्रादिनिलयो गञ्जा तु मदिरागृहम्. गर्भागारं वासगृहमरिष्टं सूतिकागृहम्. कुट्टिमोऽस्त्री निबद्धा भूश्चन्द्रशाला शिरोगृहम्.।
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलनिर्जीवः, स्थानम्, मानवनिर्मितिः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
मठ¦ वासे अक॰ मर्दने सक॰ भ्वा॰ पर॰ सेट्। मठति अमठीतमाठीत् मेठतुः।
मठ¦ आध्याने आ॰ सक॰ सेट् इदित्। मण्ठते अमण्ठिष्ट।
मठ¦ पुंन॰ अर्द्धर्चा॰ मठत्यत्र मठं--घञर्थे क।
१ छात्राद्यावासे
२ देवागारे अमरः। मठप्रतिष्ठातत्त्वे तत्प्रतिष्ठाविधि-र्दृश्यः। देवगृहशब्दे चात्र दृश्यम्।
३ गन्त्रीरथे हारा॰।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
मठ¦ m. (-ठः)
1. A school, a college, the residence of young Bra4hmans, prosecuting sacred studies.
2. A building inhabited by asceties of the same order.
3. A temple.
4. A cart, a carriage, particularly drawn by oxen. E. मठ् to dwell, aff. अच् |
Apte[सम्पाद्यताम्]
मठः [maṭhḥ] मठम् [maṭham], मठम् [मठत्यत्र मठ् घञर्थे क]
The hut of an ascetic, a small cell or room.
A monastery, convent.
A seminary, college, place of learning.
A temple.
A cart drawn by oxen.
ठी A cell.
A cloister, convent. -Comp. -अधिपतिः, -अध्यक्षः the superintendent of a monastery; principal of a college. -आयतनम् a monastery, college. -चिन्ता charge of a convent; वर्षं यावत् किमन्येन मठचिन्तां दिनत्रयम् Pt.2.63.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
मठ mf( ई)n. ( g. अर्धर्चा-दि; ईf. g. गौरा-दि)a hut , cottage , ( esp. ) the retired hut (or cell) of an ascetic (or student) MBh. Ka1v. etc.
मठ m. a cloister , college ( esp. for young Brahmans) , temple ib.
मठ m. a cart or carriage drawn by oxen L.