c: text/html

text:
बनवासी
बनवासी (Banavasi) वरदानद्याः तीरे स्थितं किञ्चन क्षेत्रम् । उत्तरकन्नडमण्डले शिरसी-उपमण्डले अस्ति ।
- अक्षांशः -१४०.३२’ २०” (उत्तरे)
- रेखांशः – ७५०. ००’ ५८” (पश्चिमे.)
समुद्रसमतलात् ५७०.८९ मीटर्मिते औन्नत्ये स्थितं बनवासीनगरं शिरसीतः सोरबमार्गे ३० कि.मी दूरे अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
पौराणिकः उल्लेखः[सम्पादयतु]
पुराणकाले वैजयन्ती इति प्रसिद्धे अस्मिन् नगरे मधु-कैटभनामकौ दैत्यौ महाविष्णुना संहृतौ । अग्रे शिवभक्तयोः एतयोः नाम्ना बनवास्यां मधुकेश्वरनामकम्, वरदानद्याः अपरतीरे विद्यमाने आनवट्टीग्रामे कैटभेश्वरनामकं देवस्थानं निर्मितवन्तः । धर्मराजस्य अश्वमेधयागसन्दर्भे सहदेवः दक्षिणभारतस्य दिग्दिजयसमये ‘वनवासिकाम्’ अर्थात् बनवासीनगरं जितवान् इति महाभारते उल्लेखः दृश्यते ।
ऐतिहासिकः उल्लेखः[सम्पादयतु]
कदम्बसाम्राज्यं कर्णाटकस्य प्रथमसाम्राज्यम् इति वर्णयन्ति । राज्यस्यास्य स्थापकः मयूरवर्मा( क्रि.श.३२५-३४५) । अस्य राजधानी बनवासी । पूर्वं सः ब्राह्मणः आसीत् । तस्य नाम मयूरशर्मा इति आसीत् इत्यपि श्रूयते । अशोकचक्रवर्तिः बौद्धभिक्षुं रख्खितनामकं बौद्धमतप्रसारार्थं प्रेषितवान् आसीत् । सः बनवासीप्रान्तम् आगतवान् आसीत् इति ’महावंश’नामके बौद्धग्रन्थे उल्लिखितम् अस्ति । नागार्जुनकोण्डस्थात् कस्माच्चित् शिलाशासनात् ज्ञायते यत् सिंहळस्य बौद्धभिक्षवः धर्मप्रसारार्थं बनवासीम् आगतवन्तः आसन् इति । कि.श.प्रथमे शतके भारतम् आगतः ग्रीक् प्रवासी टालेमी एतत् पट्टणं ’बनौसि’ इति निर्दिष्टवान् ।
कन्नडसाहित्ये[सम्पादयतु]
कन्नडसाहित्ये कर्णाटकस्य अदिकविः पम्पः स्वस्य विक्रमार्जुनविजये बनवासीम् एवं वर्णयति - आरङ्कुश विट्टोडं नेनेवुदेन्न मनं बनवासी देशम् इति । तस्य भावार्थः - 'कश्चित् माम् अड्कुशेन पीडयतु नाम मम मनः तु बनवासीम् एव स्मरति’ इति । कवेः चामरसस्य प्रभुलिङ्गलीलायाः रङ्गस्थलम् बनवासीनगरमेव ।
प्रेक्षणीयस्थानानि[सम्पादयतु]
कर्णाटकराज्यस्य उत्तरकन्नडमण्डले स्थितं नगरं बनवासी । प्राचीनकालात् प्रसिद्धः श्रीमधुकेश्वरदेवालयः अत्रत्यः विशेषः। शिलामन्दिरम् एतत् दशमे शतके वरदानदीतीरे निर्मितम् अस्ति । कदम्बवंशीयानाम् अत्र प्रशासनम् आसीत् । मधुकेश्वरस्य पुरतः बृहन्नन्दीविग्रहः आस्ति। द्विसहस्रवर्षादारभ्य श्री मधुकेश्वरस्य आराधनम् अत्र प्रचलति । देवः ६४ अङ्गुलप्रमाणाकारकः उन्नतः मधुमयरूपः अस्ति ।
मन्दिरे अष्टदिक्पालकाः, दत्तात्रेयः, हनुमान्, कालभैरवः, गणपतिः, सरस्वती, परशुरामः, वेङ्कटरमणः च मन्दिरस्य शोभां वर्धयन्तः सन्ति । प्राङ्गणे शिलामञ्चः त्रैलोक्यमण्डपः शिलास्तम्भः च सन्ति । शिल्पकला चालुक्यहोय्सलमिश्रितया शौल्या विद्यते । शिवरात्रिपर्वणि अत्र रथोत्सवः प्रचलति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- शिरसीतः २३कि.मी.
- बेङ्गळूरुतः ३८४ कि.मी.
- गोकर्णतः ३०० कि.मी.
- हावेरीरेलनिस्थानतः ३० कि.मी.।
बनवस्याः अत्यन्तं प्रेक्षणीयम् ऐतिहासिकं च स्थानं नाम मधुकेश्वरदेवस्थानम् । स्वादिराजैः निर्मितः शिलामण्डपः अत्यन्तम् आकर्षकः अस्ति । अत्र उमादेवी, शान्तलक्ष्मीः, नरसिंहः इत्येतेषां विग्रहाः दृश्यन्ते । मन्दिरस्य गर्भगृहस्य द्वारे सुन्दरतया पुरुषमृगौ उत्कीर्णौ स्तः । बनवासीदुर्गम् अत्यन्तं प्राचीनम् अस्ति । चालुक्यवंशीयस्य द्वितीयपुलिकेशिनः ऐहोळेशिलाशासने अस्य दुर्गस्य उल्लेखः कृतः अस्ति । सामान्यतः दशमे शतके एतस्य निर्माणं जातं स्यात् इति ऊह्यते । अस्य दुर्गस्य अधोभागे चन्द्रवळ्ळ्यां यादृश्यः विशिष्टाः इष्टिकाः प्राप्ताः आसन् तादृश्यः इष्टिकाः प्राप्ताः सन्ति । उपरि भिन्नविधानाम् इष्टिकानां संयोजनं कृतं दृश्यते । तस्य निर्माणं विजयनगरकाले अभवत् । पम्पेन वर्णिता बनवास्याः निसर्गसम्पत् अद्यापि दृश्यते ।
कदम्बोत्सवः[सम्पादयतु]
सर्वकारः प्रतिवर्षम् अत्र कदम्बोत्सवम् आचरति । तदा साहित्य-सङ्गीत-नृत्यादयः कार्यक्रमाः प्रचलन्ति । कदम्बोत्सवे सहित्यसाधकेभ्यः पम्पप्रशस्तिः दीयते ।
वसतिः[सम्पादयतु]
बनवास्यां सर्वकारीयवसतिगृहम् अस्ति । शिरसिविभागस्य कार्यनिर्वाहक-अभियन्तुः द्वारा वसतिगृहस्य आरक्षणं प्राप्तुं शक्यते ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
पुरा नवं पुराणमिति(पुरापि नवमिति पुराणञ्चेति) व्युत्पत्तिः ।
-
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।
-
वंशानुचरितं चेति पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥
इति पुराणं पञ्चलक्षणयुक्तं स्यादिति प्रतिपादितम् । तत्र प्रतिसर्गो नाम ब्रह्मादीनां सृष्टिः । वंशो नाम देवाऽसुरादिविभेदोत्पत्तिः । कालक्रमेण पुराणेष्वपि इतिहासेष्विव बह्व्यः कथाः प्रविष्टाः । ततश्च पुराणेतिहासौ प्रायस्तुल्यलक्षणलक्षितौ दृश्येते । पुराणानां धार्मिकदृष्ट्या महत्वमधिकम् । वेदविहितानां धर्माणां सरलसुबोधभाषायां वर्णनायैव पुराणानि विरचितानि –
-
इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ।
-
बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति(प्रहरेदिति) ॥
यदा वेदार्थ: लोकानां बुद्धौ नारोढुं प्रवृत्तस्तदा वेदार्थस्य विवरणरूपेण दृष्टान्तेतिहासाद्यलङ्कारसहितानि पुराणानि विरचितानीति केचन अभिप्रयन्ति । परन्तु वेदेभ्य: पूर्वमेव ब्रह्ममुखान्निस्सृतानीति साम्प्रदायिकास्तिकानामभिप्राय:। तस्मादेव तन्नाम अन्वर्थकञ्च । समाजस्य तात्कालिकस्वरुपबोधनायापि पुराणानां महानुपयोगः पुराणेषु प्राचीनभारतस्येतिहासो निहितः । पुराणोक्तानामितिवृत्तानां प्रामाणिकत्वं शिलालेखादिभिरपि कर्त्तुमारब्धम्, अतो विदेशीया अपि विद्वांसः पुराणे धृतादराः प्रतिभान्ति । इतिहासा यदि राज्ञां वृत्तं प्राधान्येन बोधयन्ति तदा पुराणानि राज्ञां वृत्तैः सह ऋषीणामपि वृत्तं बोधयन्तीति परमोपयोगित्वं पुराणानाम् ।
पुराणानि भौगोलिकसामग्रीमपि प्रस्तुवन्ति । काशीखण्डे काशीपुर्यास्तादृशं विस्तृतं वर्णनं विद्यते येन तस्या मानचित्रमिव पुरत उपतिष्ठते । अन्येष्वपि पुराणेषु तेषां तेषां तीर्थानां तादृशं स्पष्टं वर्णनमुपलभ्यते, येन तत्परिचये सौकर्यमाधीयते । पुराणेषु अतिशयोक्तिपूर्णा शैली समादृता येन लोकास्तानि अविश्वसनीयानि काल्पनिकानि च प्रतियन्ति स्म । तत्र बोद्धव्यमिदं यत् त्रिधा वर्णनं क्रियते –वस्तुतत्त्वकथारुपेण, रुपकद्वारा, अतिशयोक्तिद्वारा च । वस्तुतत्त्वकथा वैज्ञानिकानाम, ते हि वस्तु यथावद् वर्णयन्ति, न किमपि रञ्जनं तत्राचरन्ति । रुपकद्वारा वस्तुकथनप्रणाली वेदेषु व्यवह्रियते, तत्र हि उषः सुन्दरी कृता, वृत्रश्च राजाकृतः । अतिशयोक्तिप्रणाली पुराणेष्वादृता । अस्यां प्रणाल्यां वर्णिता अर्था यथामति विविच्य ग्रहीतव्या भवन्ति । पुराणानां तुलनात्मकमध्ययनं तदन्तस्तले प्रवेशनं च यदि क्रियेत तदा तत्रत्य इतिहासभागः सामाजिकवर्णनारहस्यं च स्पष्टमवभासेत इति विदुषां विचारः । वेदा:--प्रभुसम्मिता:(राजशासनवत्)।
उदा-सत्यान्न प्रमदितव्यम्। कुशलान्न प्रमदितव्यम्। स्वाध्यायान्न प्रमदितव्यम्।....अन्नं न निन्द्यात्। तद्व्रतम्।
पुराणेतिहासादय:--मित्रसम्मिता:(मित्रसलहारूपेण)। काव्यादय:--कान्तासम्मिता:(भार्येवाभिरमयन्ति बोधयन्त:)
अन्तर्विषयाः[गोप्यताम्]
- १पुराणलक्षणम्
- २पुराणानां रचनाकालः
- ३पुराणानां नामानि तत्प्रमाणं च
- ४महापुराणानि
- ५अष्टादशपुराणानां श्लोकसंख्या अत्र निरूप्यते
- ६पुराणानां विषयव्याप्तिः
- ७पुराणविभागः
- ८सन्दर्भ
पुराणलक्षणम् [सम्पादयतु]
-
मुख्यलेखः : पुराणलक्षणम्
पुराणं पुरातनमाख्यानमुच्यते । संस्कृते पुराणशब्दश्चिरन्तनपर्यायः । पुराणेषु भूता वर्त्तमाना भाविनश्चार्या वर्ण्यन्ते । इतिहासे तु भूता एवार्था वर्ण्यन्त इति पुराणेतिहासयोरन्तरम् । प्राचीनास्तु पुराणमपीतिहासशब्देनाभिदधते । पुराणेषु पुराणलक्षणमित्यमुक्तम् –
-
-
-
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।
-
वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥
-
-
पुराणानां रचनाकालः[सम्पादयतु]
पुराणानां रचना कदा जातेति प्रश्ने निम्नलिखितविषयाः पूर्वं ध्यातव्याः –
-
अथर्ववेदे पुराणस्य उल्लेखो दृश्यते –
-
ऋचः सामानिच्छन्दांसि पुराणं यजुषा सह ।
-
उच्छिष्टाञ्जज्ञिरे सर्वे दिवि देवा दिवि श्रिताः ॥ (११/७/२४)
-
गोपथब्राह्मणे पुराणानि स्मर्यन्ते –
एवमिमे सर्वे वेदाः निर्मिताः सकल्पाः सरहस्याः सब्राह्मणाः सोपनिषत्काः सेतिहासाः सान्वयाख्याताः सपुराणाः सस्वराः । (गोपथप्रपा.२)
-
शतपथे – ‘सोऽयमिति किञ्चित् पुराणमाचक्षीत ।’ (१३/ ४/३/१३)
-
बृहदारण्यके- ‘इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः ।’ (२/४/११)
-
छान्दोग्ये –ऋग्वेद भगवोऽध्येमि …. इतिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदम् ।’
-
आपस्तम्बधर्मसूत्रे पुराणस्योल्लेख एव न केवलोऽपि तु श्लोक संख्याप्युक्ता – अथ पुराणे श्लोकानुदाहरन्ति, अष्टासीतिसहस्राणीति (२/२२/३५)
-
शङ्कराचार्यः कुमारिभट्टश्च पुराणान्यद्धृतवन्तौ । बाणभट्टः हर्षचरिते ‘पुराणेषु वायुप्रलपितम्’ इत्याह ।
-
पुराणेषु कलियुगवर्त्तिनां राज्ञां वर्णनानि दृश्यन्ते । विष्णुपुराणे मौर्यवंशस्य प्रामाणिकं विवरणं लभ्यते । मत्स्यपुराणे आन्ध्रनृपतयः स्मृताः । वायुपुराणे गुप्तनृपतयो वर्णिताः ।
-
महाभारतकृता पुराणानि स्मृतानि, पदमपुराणे ऋष्यशृङ्गस्य यद् वृत्तं वर्ण्यते तन्महाभारतेऽपि प्राप्यते ।
-
कौटिल्यकृतमर्थशास्त्रं पुराणानि निर्दिशति, तत्र हि विनेयेभ्यो राजपुत्रेभ्यः पुराणानि उपदेष्टव्यानीति निर्दिष्टम् । अर्थशास्त्रं चेदं चन्द्रगुप्तराज्यकालिकमिति ततः पूर्वं पुराणरचनं सिदध्यति ।
-
धर्मसूत्रेषु पुराणानि स्मर्यन्ते ।
तदिमानि सर्वाणि तत्त्वानि पुराणानां वैदिककालेऽप्यस्तित्वं समर्थयन्ते । ईसवीयशतकात् षट शतकपूर्वतनकाले पुराणानामस्तित्वमासीदिति कल्पनाऽपि सत्यानुमोहिता । इदं तु सत्यं यत् पुराणस्यादिमं रुपं सम्प्रति नावाप्यते । पुराणं कदाचिदेकत्र समये नारच्यत, समये समये तत्राध्याया योजिताः गुप्तकालपर्यन्तं तेषां वर्त्तमानरुपमुपन्नमासीत् ।
पुराणानां नामानि तत्प्रमाणं च[सम्पादयतु]
पुराणानां संख्याविषये मतभेदो नास्ति, सर्ववादिसिध्दं तेषामष्टादशत्वम् ।
-
मद्वयं भद्वयं चैव ब्रत्रयं वचतुष्टयम् ।
-
अनापलिंगकूस्कानि पुराणानि प्रचक्षते ॥
श्लोकोऽयं पुराणानां नामानि संगृह्णाति ।
-
मद्वयम् –मकारादिपुराणद्वयम् –मत्स्यपुराणम् मार्कण्डेयपुराणञ्च २
-
भद्वयम् –भकारादिपुराणद्वयम् – भविष्यपुराणम् भागवतपुराणञ्च(देवीभागवतम् ,विष्णु(श्रीमद्)भागवतम् इति द्वे) ४
-
ब्रत्रयम् –ब्रादिपुराणत्रयम्- ब्रह्माण्डपुराणम्, ब्रह्मपुराणम्, ब्रह्मवैवर्त्तञ्च ७
-
वचतुष्टयम् –वकारादिपुराणचतुष्टयम् –वामन-वराह- विष्णु –वायुपुराणानि ११
अ – अग्निपुराणम् – १२ ना – नारदपुराणम् – १३ प – पद्मपुराणम् - १४ लि – लिङ्गपुराणम् – १५ ग – गरुडपुराणम् – १६ कू - कूर्मपुराणम् – १७ स्क – स्कन्दपुराणम् -१८
-
एतत्पुराणातिरिक्तानि अष्टादशोपपुराणान्यप्याख्यायन्ते
-
सनत्कुमारपुराणम्
-
नारसिंहपुराणम्
-
(?)स्कान्दपुराणम्
-
शिवधर्मपुराणम्
-
आश्चर्यपुराणम्
-
वारुणपुराणम्
-
कालिकापुराणम्
-
माहेश्वरपुराणम्
-
साम्बपुराणम्
-
सौरपुराणम्
-
पराशरपुराणम्
-
कपिलपुराणम्
-
नन्दिपुराणम्
-
नीलमातापुराणम्
इत्यादयः सन्ति ।एवं एतदन्ये शताधिकपुराणानि सन्ति।
संस्कृतस्य धार्मिकसाहित्ये प्रमुखपात्रं वहति पुराणसाहित्यम् । पुराणम् इत्यस्य प्रमुखतया अर्थद्वयं दृश्यते ।
-
१. पुरा भवम् – पुरा “ट्युल्” (४.३.२३)
“उद्वेल्लन्ति पुराणरोहिणतरुस्कन्धेषु कुम्भीनसाः” उ.रा. २-२९ । “पुराणमित्येव न साधु सर्वम्” माल. १-२
-
२. पुरापि नवः रा.भा., शां.भा.
-
“इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्” इत्येतस्य वचनस्य अनुसारं वेदेषु उक्तान् कठिनविचारान् सुलभरीत्या जनान् बोधयितुं बहुभिः महर्षिभिः रचिताः ग्रन्थाः एते ।
महापुराणानि[सम्पादयतु]
महापुराणानि अष्टादश । एतानि वेदव्यासमहर्षिणा रचितानि इति प्रतीतिः ।
ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं लैङ्गं च गारुडम् ।
नारदीयं भागवतमाग्नेयं स्कन्दमेव च ॥
भविष्यं ब्रह्मवैवर्तं मार्कण्डेयं च वामनम् ।
मात्स्यं कौर्मं च वाराहं तथा ब्रह्माण्डसंज्ञितम् ।
अष्टादशपुराणानि व्यासोक्तानि विदुर्बुधाः ॥
-
-
-
-
अष्टादशपुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुतः ।
-
भारताख्यानमखिलं चक्रे तदुपबृंहणम् ॥ मत्स्यपुराणम् (५३-७०)
-
-
-
अष्टादशपुराणानां श्लोकसंख्या अत्र निरूप्यते
१ तन्मत्स्यमिति जानीध्वं सहस्राणि चतुर्दश | १४००० श्लोकाः
-
२ पुराणं नवसाहस्रं मार्कण्डेयमिहोच्यते | ९००० श्लोकाः
-
३ तद्भागवतमुच्यते, अष्टादशसहस्राणि | १८००० श्लोकाः
-
४ चतुर्विंशत्सहस्राणि तथा पञ्चशतानि च |
-
भविष्यचरितप्रायं भविष्यं तदिहोच्यते | २४५०० श्लोकाः
-
५ ब्राह्म त्रिदशसाहस्रं पुराणं परिकीर्त्यते | १३००० श्लोकाः
-
६ तदष्टादशसाहस्रं ब्रह्मवैवर्तमुच्यते | १८००० श्लोकाः
-
७ तच्च द्वादशसाहस्रं ब्रह्माण्डं द्विशताधिकम् | १२२०० श्लोकाः
-
८ पुराणं दशसाहस्रं वामनं परिकीर्तितम् | १०००० श्लोकाः
-
९ चतुर्विंशत्सहस्राणि तद् वाराहमिहोच्यते | २४००० श्लोकाः
-
१० आग्नेयं तच्च षोडशसाहस्रम् | १६००० श्लोकाः
-
११ चतुर्विंशत्सहस्राणि वायवीयम् | २४००० श्लोकाः
-
१२ त्रयोविंशतिसाहस्रं वैष्णवं परिकीर्त्यते | २३००० श्लोकाः
-
१३ पञ्चविंशत्सहस्राणि नारदीयं तदुच्यते | २५००० श्लोकाः
-
१४ पाद्मं तु पञ्चपञ्चाशत्सहस्राणीह् कथ्यते | ५५००० श्लोकाः
-
१५ तदेकादशसहस्राणि गारुडं तदिहोच्यते | १८००० श्लोकाः
-
१६ अष्टादशसहस्राणि गारुडं तदिहोच्यते | १८००० श्लोकाः
-
१७ कूर्मरूपी जनार्दनः, अष्टादशसहस्राणि | १८००० श्लोकाः
-
१८ स्कन्दं नाम् पुराणञ्च ह्येकाशीतिर्निगद्यते | ८११०० श्लोकाः
पुराणानां विषयव्याप्तिः
वेदोपनिषत्सु विद्यमानानि गहनतत्त्वानि कथानां द्वारा बोधनम् इतेतत् पुराणानां प्रमुखं प्रयोजनम् । एतत् अतिरिच्य भारतस्य प्राचीनयुगस्य इतिहासस्य पुनर्निर्माणे अपि एतत् साहित्यं महता प्रमाणेन उपकरोति इत्येतत अवश्यं स्मर्तव्यम् । अष्टादशसु महापुरणेषु एकैकस्मिन् अपि भारतस्य विविधस्थलानां परिचयः, विविधकालस्य च निरूपणं दृश्यते । इतिहासे प्रसिद्धानां राजवंशानां विवरणं, राज्ञां विजयपराभवानां विवरणं च उपलभ्यते । तस्मिन् काले प्रसिद्धानां बहु जनानां प्रस्तावः दृश्यते । शुङ्ग-नन्द-मौर्य-इक्ष्वाकु-पुरूरववंशीयानां चरित्रं दृश्यते । भविष्यत्पुराणे चन्द्रगुप्त-विक्रमादित्य-पाणिनि-पतञ्जलि-कबीरदास-कृष्णचैतन्यादीनां विवरणं लभ्यते । ब्रह्माण्डपुराणे शातवाहन-आन्ध्रवंशस्य राज्ञां विवरणेन सह तस्य कालस्य राजनैतिकपरिस्थितेः उल्लेखाः अपि दृश्यन्ते । तेन सह धार्मिकपरिस्थितिः अपि निर्दिष्टा अस्ति । शैव-वैष्णवसम्प्रदाययोः विभिन्नता, देवालयानां माहात्म्यं, व्रतानां विवरणं, पुण्यक्षेत्राणां महिमा च वर्णिता दृश्यते । स्कान्दपुराणे सहस्राधिकानां पुण्यक्षेत्राणां भौगोलिक-ऎतिहासिकविवरणम् उपलभ्यते । चातुर्वर्ण्यव्यवस्था, देशाचार-कुलाचाराः, नित्यनैमित्तिककर्माणि, संस्काराः, पर्वाचरणं, स्वामि-भृत्यसम्बन्धः, राज-प्रजासम्बन्धः, पितृ-पुत्रसम्बन्धः - इत्यादयः विषयाः अत्र निरूपिताः सन्ति । अग्निपुराणे वास्तुशिल्प-वर्णचित्र-नाट्यकलायाः प्रस्तावः अस्ति । अश्वचिकित्सा-हस्तिचिकित्सा-सर्पदष्टमन्त्रचिकित्सा-बालग्रहचिकित्सा च विवृता अस्ति । नारदपुराणे ज्योतिषस्य निरूपणमस्ति ।आयुर्वेदस्य इतिहासनिर्माणे ब्रह्माण्डपुराणं सहकरोति । एवं पुराणानां विषयविस्तारः अस्ति सुमहान् ।
पुराणविभागः
महापुराणानि द्विधा विभज्यते ।
सात्त्विक-राजस-तामसपुराणानि[
वैष्णवं नारदीयं च तथा भागवतं शुभम् ।
-
-
-
गारुडञ्च तथा पाद्मं वाराहं शुभदर्शने ।|
-
सात्त्विकानि पुराणानि विज्ञेयानि शुभानि वै ।|
-
-
विष्णु-नारद-भागवत-गरुड-पद्म-वराहपुराणानि सात्त्विकानि ।
-
-
-
ब्रह्माण्डं ब्रह्मवैवर्तं मार्कण्डेयं तथैव च ।
-
भविष्यं वामनं ब्राह्मं राजसानि निबोधत ।|
-
-
ब्रह्माण्ड-ब्रह्मवैवर्त-मार्कण्डेय-भविष्य-वामन-ब्राह्मपुराणानि राजसानि ।
-
-
-
मात्स्यं कौर्मं तथा लैङ्गं शैवं स्कान्दं तथैव च ।
-
आग्नेय्ञ्च षडेतानि तामसानि निबोधत ।|
-
-
मत्स्य-कूर्म-लिङ्ग-शैव-स्कान्दपुराणानि तामसानि ।|
-
-
सात्त्विकेषु पुराणेषु माहात्म्यमधिकं हरेः
-
राजसेषु च माहात्म्यम् अधिकं ब्रह्मणो विदुः ।
-
तद्वद् अग्नेश्च माहात्म्यं तामसेषु शिवस्य च
-
संकीर्णेषु सरस्वत्याः पितॄणां च निगद्यते ॥
-
सात्त्विकपुराणेषु हरेः माहात्म्यं, राजसपुराणेषु ब्रह्मणः माहात्म्यं, तामसपुराणेषु शिवस्य माहात्म्यं च वर्णितं दृश्यते । सरस्वत्याः पितॄणां च स्तुतिः यत्र कृतः अस्ति तानि संकीर्णपुराणानि इति मत्स्यपुराणे उल्लेखः दृश्यते ।
ब्रह्म-विष्णु-शिवपुराणानि[
ब्रह्मपुराणानि
विष्णुपुराणानि[सम्पादयतु]
शिवपुराणानि[सम्पादयतु]
महापुराणानि[सम्पादयतु]
सन्दर्भ[सम्पादयतु]
- ऊपर जायें↑ Monier-Williams 1899, पृष्ठम् 752, column 3, under the entry Bhagavata.
- ऊपर जायें↑ Hardy 2001


text:
दिवः कान्तिमत्खण्डमेकम्—मेघदूते उज्जयिनीवर्णनम्
कविः कालिदासः सोऽयमत्र विहितः कविकुलगुरोः कालिदासस्य काव्यसौन्दर्यसौविध्याविष्कारात्मकः प्रकल्पः। एष पुनरखण्डानन्दप्रदानपटुं खण्डकाव्यप्रवेकं मेघदूतं विषयीकृत्य कल्पितः। सत्यमेव; कालिदासवाङ्मयस्य नूतनविमर्शः प्रायेण वितथः प्रयासः। तथापि महाकवेरस्य वचोविच्छित्तिर्मां निजास्वादप्रकटीकरणाय मुखरीकुरुते। स्पष्टमेव मन्ये चापल्यचोदितमिदं कर्मेति। कुतोऽस्य पिपठिषाऽपेक्षिता वाचकानाम्? इति प्रश्नः समुदियत्। इदमस्तु कालिदासमुखेनैव समाधानम्— “प्रणयिषु वा दाक्षिण्यादथवा सद्वस्तुपुरुषबहुमानात्। शृणुत मनोभिरवहितैः क्रियामिमां कालिदासस्य॥” (विक्रमोर्वशीयम्, १.२) कालिदासः किंस्वरूप आसीत्? न खलु


text:
08/02/2018
ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ತನ್ನ ಯೋಗಾಗ್ನಿಯಿಂದ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಧರ್ಮರಾಜ ಸಂಜಯನಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಆಗಮಿಸುವ ನಾರದರು, ಸಾವಿನ ಕುರಿತು ಮನುಷ್ಯರಿಗಿರಬೇಕಾದ ಎಚ್ಚರಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಹೇಳಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ರೀತಿ ಮತ್ತು ಅವನ ಪರಲೋಕದ ವಾಸದ ಕುರಿತು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಮಾತುಗಳ ವಿವರಣೆ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಭಾಗವತದ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಉಪನ್ಯಾಸದಿಂದ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ ಆರಂಭ. ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಣೆಗೊಂಡ ಭಾಗವತ ಮತ್ತು ಭಾಗವತತಾತ್ಪರ್ಯದ ವಚನಗಳು — अजातशत्रुः कृतमैत्रो हुताग्निर्विप्रान् नत्वा तिलगोभूमिरुक्मैः। गृहं प्रविष्टो गुरुवन्दनाय न चापश्यत् पितरौ सौबलीं च। भागवततात्पर्यम् — पितरौ कुन्तीधृतराष्ट्रौ । नचापश्यत्, तस्य मनसि तेषां विपद्भावो बभूव । अन्यथा महाभारतविरोधात् । स्कान्दे च — “भीमसन्तर्जितो राज्ञस्त्वनुज्ञां प्राप्य यत्नतः । धृतराष्ट्रो वनेवासमकरोद् वत्सरत्रयम् ।। विदुरस्तदिदृक्षार्थमागतेषु वनं पुरात् । पाण्डवेषु तु राजानं प्रविश्यैकत्वमागतः ।। ततो दावाग्निना दग्धं धृतराष्ट्रं च सौबलीम् । श्रुत्वा कुन्तीं च चिन्तां ते प्रापुः पाण्डुसुतास्तदा ।। तांस्तदा नारदो विद्वान् शमयामास धर्मवित् । उक्त्वोत्तमां गतिं तेषां निष्ठां तात्कालिकीं तथा” इत्यादि। तत्र सञ्जयमासीनं पप्रच्छोद्विग्नमानसः। गावद्गणे क्व नस्तातो वृद्धो हीनश्च नेत्रयोः। अम्बा च हतपुत्रार्ता पितृव्यः क्व गतः सुहृत्। भागवततात्पर्यम् — ब्रह्माण्डे च — “धृतराष्ट्रे मृते सूतः सञ्जयः पाण्डुसूनवे । गतिं शशंस कुन्त्याश्च गान्धारीधृतराष्ट्रयोः” इत्यादि । पितृव्योपि धृतराष्ट्र एव । द्विरुक्तिस्तात्यर्पार्था । “यत्राधिकं तत्परता बहुवारमपि ध्रुवम् । तद् वदन्ति महाप्राज्ञा लोकवेदानुसारतः” इति ब्रह्मवैवर्ते ।।32।। अपि मय्यकृतप्रज्ञे हतबन्धुः स भार्यया। आशंसमानः शमलं गङ्गायां दुःखितोऽपतत्। पितर्युपरते पाण्डौ सर्वान् नः सुहृदः शिशून्। अरक्षतां व्यसनतः पितृव्यौ क्व गतावितः। भागवततात्पर्यम् — पितृव्यौ गान्धारीधृतराष्ट्रौ ।।34।। सूत उवाच — कृपया स्नेहवैक्लव्यात् सूतो विरहकर्शितः। आत्मेश्वरमचक्षाणो न प्रत्याहातिपीडितः। विमृज्याश्रूणि पाणिभ्यां विष्टभ्याऽत्मानमात्मना। अजातशत्रुं प्रत्यूचे प्रभोः पादावनुस्मरन्। सञ्जय उवाच — नाहं वेद व्यवसितं पित्रोर्वः कुलनन्दन। गान्धार्या वा महाबाहो मुषितोऽस्मि महात्मभिः। भागवततात्पर्यम् — मुषितोऽस्मीति प्रलापः ।।37।। अथाऽजगाम भगवान् नारदः सहतुम्बुरुः। प्रत्युत्थायाभिवाद्याऽह सानुजोऽभ्यर्चयन्मुनिम्। युधिष्ठिर उवाच — नाहं वेद गतिं पित्रोर्भगवन् क्व गतावितः। अम्बा वा हतपुत्राऽर्ता क्व गता च तपस्विनी। भागवततात्पर्यम् — क्व गतित्यदृष्टापेक्षया ।।40।। कर्णधार इवापारे भगवान् पारदर्शकः। अथाऽबभाषे भगवान् नारदो मुनिसत्तमः। नारद उवाच — मा कञ्चन शुचो राजन्यदीश्वरवशं जगत्। लोकाः सपाला यस्येमे वहन्ति बलिमीशितुः। स संयुनक्ति भूतानि स एव वियुनक्ति च। यथा गावो नसि प्रोतास्तन्त्यां बद्धाश्च दामभिः। वाक्तन्त्यां नामभिर्बद्धा वहन्ति बलिमीशितुः। यथा क्रीडोपस्कराणां संयोगविगमाविह। इच्छया क्रीडितुः स्यातां तथैवेशेच्छया नृणाम्। यन्मन्यसे ध्रुवं लोकमध्रुवं चाथवोभयम्। सर्वथा न हि शोच्यास्ते स्नेहादन्यत्र मोहजात्। भागवततात्पर्यम् — अपरिहार्यत्वादशोच्याः ।।44।। तस्माज्जह्यङ्ग वैक्लव्यमज्ञानकृतमात्मनः। कथं त्वनाथाः कृपणा वर्तेरन् बत माम-ते। कालकर्मगुणाधीनो देहोऽयं पाञ्चभौतिकः। कथमन्यांस्तु गोपायेत् सर्पग्रस्तो यथाsपरम्। अहस्तानि सहस्तानामपदानि चतुष्पदाम्। अणूनि तत्र महतां जीवो जीवस्य जीवनम्। तदिदं भगवान् राजन्नेक आत्माsत्मनां स्वदृक्। अन्तरोऽनन्तरो भाति पश्य तं माययोरुताम्। सोऽयमद्य महाराज भगवान् भूतभावनः। कालरूपोऽवतीर्णोऽस्यामभावाय सुरद्विषाम्। निष्पादितं देवकृत्यमवशेषं प्रतीक्षते। तावद् यूयमवेक्षध्वं भवेद् यावदिहेश्वरः। धृतराष्ट्रः सह भ्रात्रा गान्धार्या च स्वभार्यया। दक्षिणेन हिमवत ऋषीणामाश्रमं गतः। भागवततात्पर्यम् — गमनकाले सह भ्रात्रा ।।51।। स्रोतोभिः सप्तभिर्या वै स्वर्धुनी सप्तधाsभ्यगात्। सप्तानां प्रीतये नाना सप्तस्रोतः प्रचक्षते। स्नात्वाsनुसवनं तस्मिन् हुत्वा चाग्नीन् यथाविधि। अब्भक्ष उपशान्तात्मा स आस्ते विगतैषणः। भागवततात्पर्यम् — आस्त इत्याद्यतीतार्थे । “स एष तर्ह्यध्यास्त आसनं पार्थिवोचितम्” इत्यादिवत् । “सुप्-तिङुपग्रह-लिङ्ग-नराणां काल-हलच्-स्वर-कर्तृ-यङां च । व्यत्ययमिच्छति शास्त्रकृदेषां सोsपि च सिद्ध्यति बाहुलकेन” इति महाव्याकरणे । “व्यासादयो वर्तमानमतीतानागते तथा । व्यत्यस्यापि वदन्त्यद्धा मोहनार्थं दुरात्मनाम् ।। पौर्वापर्यं यतो नैव सदैव परिवर्तनात् । अतश्च व्यत्ययादेतद्वदन्ति ज्ञानचक्षुषः" इति ब्राह्मे ।।53।। जितासनो जितश्वासः प्रत्याहृतषडिन्द्रियः। हरिभावनया ध्वस्तरजःसत्त्वतमोमलः। विज्ञानात्मनि संयोज्य क्षेत्रज्ञे प्रविलाप्य तम्। ब्रह्मण्यात्मानमाधारे घटाम्बरमिवाम्बरे। भागवततात्पर्यम् — “विज्ञानात्मा विरिञ्चोयं यस्तस्मिंल्लीयते जगत् । यादांसि सागरे यद्वत् स क्षेत्रज्ञे जनार्दने ।। हृदिस्थे च स च व्याप्ते स्वात्मन्येकीभवत्युत । प्रलयौ भेदवन्तौ तु पूर्वोक्तौ ब्रह्मकृष्णयोः ।। अन्तस्थस्य बहिष्ठे तु तस्य तस्मिन्नभेदतः" इति ब्रह्मवैवर्ते । काले तस्य तत्र लयो भविष्यतीति ध्यानमात्रं विलापनम् । “अविद्यमानमपि यो ध्यायेतैवं विनिश्चितः । उच्यते तस्य कर्तेति तथैव मुनयोsमलाः ।। जगद् विलापयामासुरित्युच्यन्तेsथ तत्स्मृतेः । नच तत्स्मृतिमात्रेण लयो भवति निश्चितम्" इति हि नारदीये । “स्वरूपं जायमानं च आकाशं च घटे द्विधा । स्वरूपं जायमाने तु घटे निभेदमेव हि ।। भिन्नवद् व्यवहारस्य समर्थं तल्लये च तत् । तद्वदेवावतारेषु देहस्थश्च हरिः स्वयम् ।। भिन्नवद् व्यवहाराय शक्तो लीने जगत्यपि । स एव पूर्ववज्ज्ञेयो निर्विशेषेण केशवः ।। जायमानं घटे जाते जायते तल्लये तु न । तस्माद्भिन्नं महाकाशादेवं जीवोपि कीर्तितः ।। उपाधेश्चैव नित्यत्वान्नैव जीवो विनश्यति । स्वरूपत्वादुपाधेश्च न भिन्नोपाधिकल्पनम् ।। नचाभिन्नत्वमीशेन चिन्मात्रत्वं च युज्यते” इति ब्रह्मतर्के ।।55।। ध्वस्तमायागुणोदर्को निरुद्धकरणाशयः। निवर्तिताखिलाहार आस्ते स्थाणुरिवाचलः। तस्यान्तरायो मैवाभूः सन्न्यस्ताखिलकर्मणः। भागवततात्पर्यम् “त्रिगुणात्मिका तथा ज्ञानं विष्णुशक्तिस्तथैव च । मायाशब्देन भण्यन्ते शब्दतत्त्वार्थवेदिभिः" इति नाममहोदधौ ।। अत्र सत्वादयो मायागुणाः ।।56।। स वा अद्यतनाद्राजन् परतः पञ्चमेऽहनि। कलेवरं हास्यति स्वं तच्च भस्मीभविष्यति। भागवततात्पर्यम् — "परावरे तथैवारादुभयार्थाभिधायिनः इति च ।।57।। दह्यमानेऽग्निभिर्देहे पत्युः पत्नी सहोटजे। बहिः स्थिता पतिं साध्वी तमग्निमनु वेक्ष्यति। विदुरस्तु तदाश्चर्यं निशाम्य कुरुनन्दन। हर्षशोकयुतस्तस्माद्गन्ता तीर्थनिषेवकः। भागवततात्पर्यम् — एतत्सर्वं पूर्वमेव ज्ञात्वा तस्मादेव कारणात् विदुरस्तीर्थानि ययौ ।।60।। इत्युक्त्वाथारुहत्स्वर्गं नारदः सहतुम्बुरुः। युधिष्ठिरो वचस्तस्य हृदि कृत्वाजहाच्छुचः।
Play Time: 57:00
Size: 7.60 MB


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १७१
ब्रह्मणस्तपश्चर्य- वर्णनम्।
मत्स्य उवाच।
स्थित्वा च तस्मिंस्तुमुले ब्रह्मा ब्रह्मविदाम्वरः।
ऊर्द्वबाहुर्महातेजास्तपो घोरं समाश्रितः ।। १७१.१ ।।
प्रज्वलन्निव तेजोभिर्भाभिः स्वाभिस्तमोनुदः।
बभासे सर्वधर्म्मस्थः सहस्रांशुरिवांशुभिः ।। १७१.२ ।।
अथान्यद्रूपमास्थाय शम्भुर्नारायणोऽव्ययः।
आजगाम महातेजा योगाचार्यो महायशाः ।। १७१.३ ।।
सांख्याचार्यो हि मतिमान् कपिलो ब्राह्मणो वरः।
उभावपि महात्मानौ स्तुवन्तौ क्षेत्रतत्परौ ।। १७१.४ ।।
तौ प्राप्तावूचतुस्तत्र ब्रह्माणममितौजसम्।
परावरविशेषज्ञौ पूजितौ च महर्षिभिः ।। १७१.५ ।।
ब्रह्मात्मदृढबन्धश्च विशालो जगदास्थितः।
ग्रामणीः सर्वभूतानां ब्रह्मा त्रैलोक्यपूजितः ।। १७१.६ ।।
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा विप्रोऽभ्याहृतयोगवित्।
त्रीनिमान् कृतवान् लोकान्यथेयं ब्रह्मणः श्रुतिः ।। १७१.७ ।।
पुत्रञ्च सम्भवे चैकं समुत्पादितवानृषिः।
तस्याग्रे वाग्यतस्तस्थौ ब्रह्माणमजमव्ययम् ।। १७१.८ ।।
सोत्पन्नमात्रो ब्रह्माणमुक्तवान् मानसः सुतः।
किं कुर्मस्तवसाहाय्यं ब्रवीतु भगवानृषिः ।। १७१.९ ।।
ब्रह्मोवाच।
य एष कपिलो ब्रह्मा नारायणमयस्तथा।
वदते भवतस्तत्वं तत् कुरुष्व महामते ।। १७१.१० ।।
ब्रह्मणस्तु तदर्थन्तु तदा भूयः समुत्थितः।
शुश्रूषुरस्मि युवयोः किं करोमि कृताञ्जलि ।। १७१.११ ।।
श्रीभगवानुवाच।
यत् सत्यमक्षरं ब्रह्मन्! अष्टादशविधन्तु तत्।
यत् सत्यं यदृतं तत्तु परं पदमनुस्मर ।। १७१.१२ ।।
एतद्वचो निशम्यैव ययौ स विशमुत्तराम्।
गत्वा च तत्र ब्रह्मत्वमगमत् ज्ञानतेजसा ।। १७१.१३ ।।
ततो ब्रह्मा भुवन्नाम द्वितीयमसृजत् प्रभुः।
सङ्कल्पयित्वा मनसा तमेव च महात्मना।। १७१.१४ ।।
ततः सोऽथ ब्रवीद्वाक्यं किं करोमि पितामह!।
पितामहसमाज्ञातो ब्रह्माणं समुपस्थितः ।। १७१.१५ ।।
ब्रह्माभ्यासन्तु कृतवान् भुवश्च पृथिवीं गतः।
प्राप्तश्च परमं स्थानं स तयोः पार्श्वमागतः ।। १७१.१६ ।।
तस्मिन्नपि गते पुत्रे तृतीयमसृजत् प्रभुः।
सांख्यप्रवृत्तिकुशलं भूर्भुवं नामतो विभुम् ।। १७१.१७ ।।
गोपतित्वं समासाद्य तयोरेवागमद् गतिम्।
एवं पुत्रास्त्रयोऽप्येते उक्ताः शम्भोर्महात्मनः ।। १७१.१८ ।।
तान् गृहीत्वा सुतांस्तस्य प्रयातः स्वार्जिताङ्गतिम्।
नारायणश्च भगवान् कपिलश्च यतीश्वरः ।। १७१.१९ ।।
यङ्कालन्तौ गतौ मुक्तौ ब्रह्मा तं कालमेव हि।
ततो घोरतमम्भूयः संश्रितः परमं व्रतम् ।। १७१.२० ।।
न रेमेऽथ ततो ब्रह्मा प्रभुरेकस्तपश्चरन्।
शरीरात्तां ततो भार्यां समुत्पादितवान् शुभाम् ।। १७१.२१ ।।
तपसा तेजसा चैव वर्चसा नियमेन च।
सदृशीमात्मनो देवीं समर्थां लोकसर्जने ।। १७१.२२ ।।
ततो जगाद त्रिपदां गायत्रीं वेदपूजिताम्।
सृजन् प्रजानां पतयः सागरांश्चासृजद्विभिः ।। १७१.२३ ।।
ततो जगाद त्रिपदां गायत्रीं वेदपूजिताम्।
अपरांश्चैव चतुरो वेदान् गायत्रि सम्भवान्।। १७१.२४ ।।
आत्मनः सदृशान् पुत्रानसृजद्वै पितामहः।
विश्वे प्रजानां पतयो येभ्यो लोका विनिःसृताः ।। १७१.२५ ।।
विश्वेशं प्रथमं तावन्महातापसमात्मजम्।
सर्वमन्त्रहितं पुण्यं नाम्ना धर्मं स सृष्टवान् ।। १७१.२६ ।।
दक्षं मरीचिमत्रिञ्च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्।
वसिष्ठं गौतमञ्चैव भृगु अङ्गिरसम्मनुम् ।। १७१.२७ ।।
अथैवाद्भुतमित्येते ज्ञेयाः पैतामहर्षयः।
त्रयोदशगुणं धर्ममालभन्त महर्षयः ।। १७१.२८ ।।
अदितिर्दितिर्दनुः काला अनायुः सिंहिका मुनिः।
ताम्रा क्रोधाथ सुरसा विनता कद्रुरेवच ।। १७१.२९ ।।
दक्षस्यापत्यमेता वै कन्या द्वादश पार्थिव!।
मरीचेः कश्यपः पुत्रस्तपसा निर्मितः किल ।। १७१.३० ।।
तस्मै कन्या द्वादशान्या दक्षस्ताः प्रददौ तदा।
नक्षत्राणि च सोमाय तदा वै तत्तवानृषिः ।। १७१.३१ ।।
रोहिण्यादीनि सर्वाणि पुण्यानि रविनन्दन!।
लक्ष्मी मरुत्वती साध्या विश्वेशा च मता शुभा ।। १७१.३२ ।।
देवी सरस्वती चैव ब्रह्मणा निर्मिताः पुराः।
एताः पञ्च वरिष्ठा वै सुरश्रेष्ठाय पार्थिव!।। १७१.३३ ।।
दत्ता भद्राय धर्माय ब्रह्मणा विश्वकर्मणा।
या रूपार्द्धवती पत्नी ब्रह्मणः कामरूपिणी ।। १७१.३४ ।।
सुरभिः सा हिता भूत्वा ब्रह्माणं समुपस्तिता।
ततस्तामगमद् ब्रह्मा मैथुनं लोकपूजितः ।। १७१.३५ ।।
लोकसर्जनहेतुज्ञो गवामर्थाय सत्तमः।
जज्ञिरे च सुतास्तस्यां विपुला धूमसन्निभाः ।। १७१.३६ ।।
नक्तसन्ध्याभ्रसङ्काशाः प्रादहंस्तिग्मतेजसः।
ते रुदन्तो द्रवन्तश्च गर्हयन्तः पितामहम् ।। १७१.३७ ।।
रोदनाद् द्रवणाच्चैव रुद्रा इति ततः स्मृताः।
निर्ऋतिश्चैव शम्भुर्वै तृतीयश्चापराजितः ।। १७१.३८ ।।
मृगव्याधः कपर्दी च दहनोऽथ खरश्च वै।
अहिर्बुध्न्यश्च भगवान् कपाली चापि पिङ्गलः ।। १७१.३९ ।।
सेनानीश्च महातेजा रुद्रास्त्वेकादश स्मृताः।
तस्यामेव सुरभ्याञ्च गावो यज्ञेश्वराश्च वै ।। १७१.४० ।।
प्रकृष्टाश्च तथा मायाः सुरभ्याः पशवोऽक्षराः।
अजाश्चैव तु हंसाश्च तथैवामृतमुत्तमम् ।। १७१.४१ ।।
ओषध्यः प्रवरायाश्च सुरभ्यास्ताः समुत्थिताः।
धर्माल्लक्ष्मीस्तथा कामं साध्या साध्यान् व्यजायत ।। १७१.४२ ।।
भवञ्च प्रभवञ्चैव हीशञ्चासुरहं तथा।
अरुण्यं चारुणिञ्चैव विश्वावसु बलध्रुवौ ।। १७१.४३ ।।
हविष्यञ्च वितानञ्च विधानशमितावपि।
वत्सरञ्चैव भूतिञ्च सर्वासुर निषूदनम् ।। १७१.४४ ।।
सुपर्वाणं बृहत्कान्तिः साध्या लोकनमस्कृता।
तमेवानुगता देवो जनयामास वै सुरान् ।। १७१.४५ ।।
वरं वै प्रथमन्देवं द्वितीयं ध्रुवमव्ययम्।
विश्वावसुं तृतीयञ्च चतुर्थं सोममीश्वरम् ।। १७१.४६ ।।
ततोऽनुरूपमायञ्च यमस्तस्मादनन्तरम्।
सप्तमञ्च तथा वायुमष्टमन्निर्ऋतिं वसुम् ।। १७१.४७ ।।
धर्मस्यापत्यमेतद्वै सुदेव्यां समजायत।
विश्वेदेवाश्च विश्वायां धर्माज्जाता इति श्रुतिः ।। १७१.४८ ।।
दक्षश्चैव महाबाहुः पुष्करस्वन एव च।
चाक्षुषस्तु मनुश्चैव तथा मधुमहोरगौ ।। १७१.४९ ।।
विश्वन्तश्च वसुर्बाल्ला विस्कम्भश्च महायशाः।
गरुड़श्चातिसत्वौजा भास्कर प्रतिमद्युतिः ।। १७१.५० ।।
विश्वान् देवान् देवमाता विश्वेशाजनयत् सुतान्।
मरुत्वती मरुत्वमो देवानजनयत् सुतान् ।। १७१.५१ ।।
अग्निं चक्षूरविर्ज्योतिः सावित्रं मित्रमेव च।
अमरं शरवृष्टिञ्च सुकर्षञ्च महाभुजम्।। १७१.५२ ।।
विराजञ्चैव वाचञ्च विश्वावसुमतिं तथा।
अश्वमित्रं चित्ररश्मिन्तथा निषधनं नृप! ।। १७१.५३ ।।
हूयन्तं वाडवञ्चैव चारित्रं मन्दपन्नगम्।
बृहन्तं वै बृहद्रूपं तथा वै पूतनानुगम् ।। १७१.५४ ।।
मरुत्वती पुरा जज्ञे एतान्वै मरुताङ्गणान्।
अदितिः कश्यपाज्जज्ञे आदित्यान् द्वादशैव हि ।। १७१.५५ ।।
इन्द्रो विष्णुर्भगस्त्वष्टा वरुणो ह्यर्यमा रविः।
पूषा मित्रश्च धनदो धाता पर्जन्य एव च ।। १७१.५६ ।।
इत्येते द्वादशादित्या वरिष्ठास्त्रि दिवौकसः।
आदित्यस्य सरस्वत्यां जज्ञाते द्वौ सुतौ वरौ ।। १७१.५७ ।।
तपःश्रेष्ठौ गुणिश्रेष्ठौ त्रिदिवस्यापि सम्मतौ।
दनुस्तु दानवान् जज्ञे दितिर्दैत्यान् व्यजायत ।। १७१.५८ ।।
काला तु वै कालकेयानसुरान् राक्षसांस्तु वै।
अनायुषायास्तनया व्याधयः सुमहाबलाः ।। १७१.५९ ।।
सिंहिका ग्रहमाता वै गन्धर्व जननी मुनिः।
ताम्रा त्वप्सरसां माता पुण्यानां भारतोद्भव! ।। १७१.६० ।।
क्रोधायाः सर्वभूतानि पिशाचाश्चैव पार्थिव!।
व्जज्ञे यक्षगणांश्चैव राक्षसांश्च विशाम्पते! ।। १७१.६१ ।।
चतुष्पदानि सत्वानि तथा गावस्तु सौरसाः।
सुपर्णान् पक्षिणश्चैव विनता चाप्यजायत ।। १७१.६२ ।।
महीधरान् सर्वनागान् देवी कद्रूः व्यजायत।
एवं वृद्धिं समगमन् विश्वे लोकाः परन्तप! ।। १७१.६३ ।।
तदा वै पौष्करो राजन्! प्रादुर्भावो महात्मनः।
प्रादुर्भावः पौष्करोस्ते मया द्वैपायनेरितः ।। १७१.६४ ।।
पुराणः पुरुषश्चैव मया विष्णुर्हरिः प्रभुः।
कथितस्तेऽनु पूर्वेण संस्तुतः परमर्षिभिः ।। १७१.६५ ।।
यश्चेदमग्रयं श्रृणुयात् पुराणं सदा नरः पर्वसु गौरवेण।
अवाप्य लोकान् स हि वीतरागः परत्र च स्वर्गफलानि भुङ्क्ते ।। १७१.६६ ।।
चक्षुषा मनसा वाचा कर्म्मणा च चतुर्विधम्।
प्रसादयति यः कृष्णं तं कृष्णोऽनु प्रसीदति ।। १७१.६७ ।।
राजा च लभते राज्यमधनश्चोत्तमन्धनम्।
क्षीणायुर्लभते चायुः पुत्रकामः सुतन्तथा ।। १७१.६८ ।।
यज्ञा वेदास्तथा कामास्तपांसि विविधानि च।
प्राप्नोति विविधं पुण्यं विष्णुभक्तो धनानि च ।। १७१.६९ ।।
यद्यत् कामयते किञ्चित् तत्तल्लोकेश्वराद् भवेत्।
सर्वं विहाय य इमं पठेत् पौष्करकं हरेः ।। १७१.७० ।।
प्रादुर्भावं नृपश्रेष्ठ! न तस्य ह्यशुभं भवेत्।
एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावो महात्मनः ।।
कीर्तितस्ते महाभाग! व्यास श्रुति निदर्शनात् ।। १७१.७१ ।।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १९५
भृगुवंशज-ऋषीणां नामगोत्रवंशप्रवरवर्णनम्।
सूत उवाच।
इत्याकर्ण्य स राजेन्द्र ओङ्कारस्याभि वर्णनम्।
ततः पप्रच्छ देवेशं मत्स्यरूपं जलार्णवे ।। १९५.१
ऋषीणां नाम गोत्राणि वंशावतरणं तथा।
प्रवराणां तथा साम्यमसाम्यं विस्तराद् वद ।। १९५.२
महादेवेन ऋषयः शप्ताः स्वायम्भुवान्तरे।
तेषां वैवस्वते प्राप्ते सम्भवं मम कीर्त्तय ।। १९५.३
दाक्षायणी न च तथा प्रजाः कीर्तय मे प्रभो।
ऋषीणां च तथा वंशं भृगुवंशविवर्धनम् ।। १९५.४
मत्स्य उवाच।
मन्वन्तरेऽस्मिन् संप्राप्ते पूर्वं वैवस्वते तथा।
चरित्रं कथयते राजन्! ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।। १९५.५
महादेवस्य शापेन त्यक्त्वा देहं स्वयं तथा।
ऋषयश्च समुद्भूताश्च्युते शुक्रे महात्मनः ।। १९५.६
देवानां मातरो दृष्ट्वा देवपत्न्यस्तथैव च।
स्कन्नं शुक्रं महाराज! ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।। १९५.७
तज्जुहाव ततो ब्रह्मा ततो जाता हुताशनात्।
ततो जातो महातेजा भृगुश्च तपसं निधिः ।। १९५.८
अङ्गरेष्वङ्गिरा जातो ह्यर्चिभ्योऽत्रिस्तथैव च।
मरीचिभ्यो मरीचिस्तु ततो जातो महातपाः ।। १९५.९
केशैस्तु कपिशो जातः पुलस्त्यश्च महातपाः।
केशैः प्रलम्बैः पुलहस्ततो जातो महातपाः ।। १९५.१0
वसुमध्यात् समुत्पन्नो वसिष्ठस्तु तपोधनः।
भृगुः पुलोम्नस्तु सुतां दिव्यां भार्यामविन्दत ।। १९५.११
यस्यामस्य सुता जाता देवा द्वादशयाज्ञिकाः।
भुवनो भौवनश्चैव सुजन्यः सुजनस्तथा ।। १९५.१२
शुचिक्रतुश्च मूर्धा च त्याज्यश्च वसुदश्च ह।
प्रभवश्चाव्ययश्चैव दक्षोऽथ द्वादशस्तथा ।। १९५.१३
इत्येते भृगवो नाम देवा द्वादश कीर्तिताः।
पौलोम्यां जनयन् विप्रान् देवानां तु कनीयसः ।। १९५.१४
च्यवनन्तु महाभागमाप्नुवानं तथैव च।
आप्नुवानात्मजश्चौर्वो जमदग्निस्तदात्मजः ।। १९५.१५
और्वो गोत्रकरस्तेषां भार्गवाणां महात्मनाम्।
तत्र गोत्रकरास्त्वन्ये भृगोर्वै दीप्ततेजसः ।। १९५.१६
भृगुश्च च्यवनश्चैव आप्नुवानस्तथैव च।
और्वश्च जमदग्निश्च वात्स्यो दण्डिर्नडायनः ।। १९५.१७
वैगायनो वीतिहव्यः पैलश्चैवात्र शौनकः।
शौनकायन जीवन्ति रावेदः कार्पणिस्तथा ।। १९५.१८
वैहीनरिर्विरूपाक्षो रौहित्यायनिरेव च।
वैश्वानरिस्तथा नीलो लुब्धः सावर्णिकश्च सः ।। १९५.१९
विष्णुः पौरोऽपि वालाकि रैलिकोऽनन्तभागिनः।
भृतभार्गेयमार्कण्डजविनो वीतिनस्तथा ।। १९५.२0
मण्डमाण्डव्यमाण्डूकफेनपास्तनितस्तथा।
स्थलपिण्डः शिखावर्णः शार्कराक्षिस्तथैव च ।। १९५.२१
जालधिः सौधिकः क्षुभ्यः कुत्सन्यो मौद्गलायनः।
कर्मायनो देवपतिः पाण्डुरोचिः सगालवः ।। १९५.२२
साङ्कृत्यश्चातकिः सार्पिर्यज्ञपिण्डायनस्तथा।
गार्ग्यायनो गायनश्च ऋषिर्गार्हायनस्तथा ।। १९५.२३
गोष्ठायनो वात्यायनो वैशम्पायन एव च।
वैकर्णिनिः शाङ्करवो याज्ञेयिर्भ्राष्ट्रकायनिः ।। १९५.२४
लालाटिर्नाकुलिश्चैव लौक्षिण्योपरिमण्डलौ।
आलुकिः सौचकिः कौत्सस्तथान्यः पैङ्गलायनिः ।। १९५.२५
सात्यायनिर्मालायनिः कौटिलिः कौचहस्तिकः।
सौहसोक्तिः सकौवाक्षिः कौसिश्चान्द्रमसिस्तथा ।। १९५.२६
नैकजिह्वो जिह्मकश्च व्याधाद्यो लोहवैरिणः।
शारद्वतिकनेतिष्यौ लोलाक्षिश्चलकुण्डलः ।। १९५.२७
वागायनिश्चानुमतिः पूर्णमागतिकोऽसकृत्।
सामान्येन यथा तेषां पञ्चैते प्रवरामताः ।। १९५.२८
भृगुश्च च्यवनश्चैव आप्नुवानस्तथैव च।
और्वश्च जमदग्निश्च पञ्चैते प्रवरा मताः ।। १९५.२९
अतः परं प्रवक्ष्यामि श्रृणु त्वन्यान् भृगूद्वहान्।
जमदग्निर्विदश्चैव पौलस्त्यो वैजभृत्तथा ।। १९५.३0
ऋषिश्चोभयजातश्च कायनिः शाकटायनः।
और्वेया मारुताश्चैव सर्वेषां प्रवराः शुभाः ।। १९५.३१
भृगुश्च च्यवनश्चैव आप्नुवानस्तथैव च।
परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ।। १९५.३२
भृगुदासो मार्गपथो ग्राम्यायनिकटायनी।
आपस्तम्बिस्तथा बिल्विर्नैकशिः कपिरेव च ।। १९५.३३
आर्ष्टिषेणो गार्दभिश्च कार्दमायनिरेव च।
आश्वयनिस्तथारूपिर्ये चार्षेयाः प्रकीर्तिताः ।। १९५.३४
भृगुश्च च्यवनश्चैव आप्नुवानस्तथैव च।
आर्ष्टिषेणस्तथारूपिः प्रवराः पञ्चकीर्तिताः ।। १९५.३५
परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः।
यास्को वा वीतिहव्यो वा मथितस्तु तथादमः ।। १९५.३६
जैवन्त्यायनिमौञ्चश्च पिलिश्चैव चलिस्तथा।
भागिलो बागवित्तिश्च कौशापिस्त्वथ काश्यपिः ।। १९५.३७
बालपिः श्रमदागोपिः सौरस्तिथिस्तथैव च।
गार्गीयस्त्वथ जाबालिस्तथा पौष्ण्यायनो ह्यृषिः ।। १९५.३८
ग्रामदश्च तथैतेषामार्षेयाः प्रवरा मताः।
भृगुश्च वीतहव्यश्च तथा रैवसवैवसौ ।। १९५.३९
परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः।
शालायनिः शाकटाक्षो मैत्रेयः खाण्डवस्तथा ।। १९५.४0
द्रौणायनो रौक्मायना पिशली चापि कायनिः।
हंसजिह्वस्तथैतेषामार्षेयाः प्रवरा मताः ।। १९५.४१
भृगुश्चैवाथ वध्य्रश्वो दिवोदासस्तथैव च।
परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ।। १९५.४२
एकायनो याज्ञपतिर्मत्स्यगन्धस्तथैव च।
प्रत्यूहश्च तथा सौरिश्चौक्षिर्वै कार्दमायनिः ।। १९५.४३
तथा गृत्समदो राजन्! सनकश्च महान् ऋषिः।
प्रवरास्तु तथोक्तानामार्षेयाः परिकीर्तिताः ।। १९५.४४
भृगुर्गृत्समदश्चैव आर्षावेतौ प्रकीर्त्तितौ।
परस्परमवैवाह्या ऋषी वै परिकीर्तितौ ।। १९५.४५
एते तवोक्ता भृगुवंशजाता महानुभावा नृप गोत्रकाराः।
एषां तु नाम्ना परिकीर्तितेन पापं समग्रं विजहाति जन्तुः ।। १९५.४६


text:
॥ श्रीमते रामानुजाय नमः ॥
यो नित्यमच्युतपदाम्बुजयुग्मरुक्म -व्यामोहतस्तदितराणि तृणाय मेने ।
अस्मद्गुरोर्भगवतोऽस्य दयैकसिन्धोः रामानुजस्य चरणौ शरणं प्रपद्ये ॥
वन्दे वेदान्त कर्पूर चामीकरकरण्डकम् रामानुजार्यमार्याणां चूडामणि महर्निशम् ॥
श्री रङ्गनायिका रामानुज संवादः ॥
श्री रामानुजः - - -
भगवन्नारायणाभिमतानुरूप स्वरूपरूप गुणविभव ऐश्वर्य शीलाद्यनवधिकातिशय असंख्येय कल्याणगुणगणां पद्मवनालयां भगवतीं श्रियं देवीं नित्यानपायिनीं निरवद्यां देवदेवदिव्यमहिषीम् अखिलजगन्मातरम् अस्मन्मातरम् अशरण्यशरण्याम् अनन्यशरणः शरणमहं प्रपद्ये ॥
पारमार्थिक भगवच्चरणारविन्दयुगळ ऐकान्तिकात्यन्तिक परभक्ति परज्ञान परमभक्तिकृत परिपूर्णानवरत नित्यविशदतम अनन्यप्रयोजन अनवधिकातिशयप्रिय भगवदनुभवजनित अनवधिकातिशय प्रीतिकारित अशेषावस्थोचित अशेषशेषतैकरतिरूप नित्यकैङ्कर्यप्राप्त्यपेक्षया पारमार्थिकी भगवच्चरणारविन्द शरणागतिः यथावस्थिता अविरताऽस्तु मे ॥
श्री रङ्गनायिका - - -
अस्तु ते । तयैव सर्वं संपत्स्यते ॥
॥ श्री रङ्गनाथ रामानुज संवादः ॥
श्री रामानुजः - - -
अखिलहेयप्रत्यनीक कल्याणैकतान ! स्वेतर समस्तवस्तुविलक्षण अनन्तज्ञानानन्दैकस्वरूप ! स्वाभिमतानुरूप एकरूप अचिन्त्य दिव्याद्भुत नित्यनिरवद्य निरतिशय औज्ज्वल्य सौन्दर्य सौगन्ध्य सौकुमार्य लावण्य यौवनाद्यनन्तगुणनिधिदिव्यरूप !
स्वाभाविकानवधिकातिशय ज्ञानबलैश्वर्य वीर्यशक्ति तेजस्सौशील्य वात्सल्य मार्दव आर्जव सौहार्द साम्य कारुण्य माधुर्य गाम्भीर्य औदार्य चातुर्य स्थैर्य धैर्य शौर्य पराक्रम सत्यकाम सत्यसङ्कल्प कृतित्व कृतज्ञताद्यसंख्येय कल्याणगुणगणौघमहार्णव !
स्वोचितविविधविचित्र अनन्ताश्चर्य नित्य निरवद्य निरतिशयसुगन्ध निरतिशयसुखस्पर्श निरतिशयौज्ज्वल्य किरीट मकुट चूडावतंस मकरमुण्डल ग्रैवेयक हार केयूर कटक श्रीवत्स कौस्तुभ मुक्तादाम उदरबन्धन पीताम्बर काञ्चीगुण नूपुराद्यपरिमित दिव्यभूषण ! स्वानुरूप अचिन्त्यशक्ति शङ्खचक्र गदासि शार्ङ्गद्यसंख्येय नित्यनिरवद्य निरतिशय कल्याणदिव्यायुध !
स्वाभिमत नित्यनिरवद्यानुरूप स्वरूप रूप गुण विभव ऐश्वर्य शीलाद्यनवधिकातिशय असंख्येय कल्याणगुणगणश्रीवल्लभ ! एवंभूतभूमिनीळानायक !
स्वच्छन्दानुवर्ति स्वरूपस्थितिप्रवृत्तिभेद अशेषशेषतैकरतिरूप नित्यनिरवद्यनिरतिशय ज्ञानक्रियैश्चर्याद्यनन्त कल्याणगुणगण शेष शेषाशन गरुडप्रमुख नानाविध अनन्तपरिजन परिचारिका परिचरित चरणयुगळ !
परमयोगिवाङ्मनसाऽपरिच्छेद्य स्वरूपस्वभाव स्वाभिमत विविधविचित्रानन्त भोग्य भोगोपकरण भोगस्थानसमृद्ध अनन्ताश्चर्य अनन्तमहाविभव अनन्तपरिमाण नित्य निरवद्य निरतिशय श्रीवैकुण्ठनाथ !
स्वसङ्कल्पानुविधायि स्वरूपस्थितिप्रवृत्ति स्वशेषतैकस्वभाव प्रकृति पुरुष कालात्मक विविध विचित्रानन्त भोग्य भोक्तृवर्ग भोगोपकरण भोगस्थानरूप निखिलजगदुदय विभव लयलील !
सत्यकाम! सत्यसङ्कल्प ! परब्रह्मभूत ! पुरुषोत्तम महाविबूते ! श्रीमन्! नारायण! वैकुण्ठनाथ !
अपार कारुण्य सौशील्य वात्सल्य औदार्य ऐश्वर्य सौन्दर्य महोदधे ! अनालोचितविशेष अशेषलोकशरण्य ! प्रणतार्तिहर ! आश्रितवात्सल्यैकजलधे! अनवरतविदित निखिलभूतजातयाथात्म्य! अशेषचराचरभूत निखिलनियमननिरत! अशेषचिदचिद्वस्तु शेषिभूत! निखिलजगदाधार! अखिलजगत्स्वामिन्! अस्मत्स्वामिन्! सत्यकाम! सत्यसङ्कल्प! सकलेतरविलक्षण! अर्थिकल्पक! आपत्सख! श्रीमन्! नारायण! अशरण्यशरण्य! अनन्यशरणः त्वत्पादारविन्दयुगळं शरणमहं प्रपद्ये ॥
अत्र द्वय( मनुसन्देय) म् ।
"पितरं मातरं दारान् पुत्रान् बन्धून् सखीन् गुरून् । रत्नानि धनधान्यानि क्षेत्राणि च गृहाणि च ॥
सर्वधर्माश्च संत्यज्य सर्वकामांश्च साक्षरान् । लोकविक्रान्तचरणौ शरणं तेऽव्रजं विभो! ॥"
"त्वमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव बन्धुश्च गुरुस्त्वमेव । त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव त्वमेव सर्वं मम देवदेव ॥
पिताऽसि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् । न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्र येऽप्यप्रतिमप्रभाव ! ॥"
"तस्मात् प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् । पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम् ॥"
मनोवाक्कायैरनादिकालप्रवृत्त अनन्त अकृत्यकरण कृत्याकरण भगवदपचार भागवतापचार असह्यापचाररूप नानाविध अनन्तापचारान्
आरब्धकार्यान् , अनारब्धकार्यान् , कृतान् , क्रियमाणान् , करिष्यमाणांश्च सर्वान् अशेषतः क्षमस्व ।
अनादिकालप्रवृत्तविपरीतज्ञानं , आत्मविषयं कृत्स्नजगद्विषयं च , विपरीतवृत्तं च अशेषविषयं , अद्यापि वर्तमानं वर्तिष्यमाणं च सर्वं क्षमस्व ॥
मदीयानादिकर्मप्रवाहप्रवृत्तां , भगवत्स्वरूपतिरोधानकरीं , विपरीतज्ञानजननीं , स्वविषयायाश्च भोग्यबुद्धेर्जननीं , देहेन्द्रियत्वेन भोग्यत्वेन सूक्ष्मरूपेण च अवस्थितां , दैवीं गुणमयीं मायाम् ,
" दासभूतः शरणागतोऽस्मि तवास्मि दासः, "
इति वक्तारं मां तारय ।
"तेषां ज्ञानी नित्ययुक्तः एकभक्तिर्विशिष्यते । प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥
उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् । आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥
बहूनां जन्मनामस्ते ज्ञानवान् मां प्रपद्यते ।वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः " ॥
इति श्लोकत्रयोदितज्ञानिनं मां कुरुष्व ।
" पुरुषः स परः पार्थ ! भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया " , "भक्त्या
त्वनन्यया शक्यः", "मद्भक्तिं लभते पराम्"
इति स्थानत्रयोदितपरभक्तियुक्तं मां कुरुष्व ।
परभक्तिपरज्ञानपरमभक्त्येकस्वभावं मां कुरुष्व ।
परभक्ति परज्ञान परमभक्तिकृत परिपूर्णानवरत नित्यविशदतम अनन्यप्रयोजन अनवधिकातिशयप्रिय भगवदनुभवोऽहं , तथाविध
भगवदनुभवजनित अनवधिकातिशय प्रीतिकारित अशेषावस्थोचित अशेषशेषतैकरतिरूप नित्यकिङ्करो भवानि ।
श्री रङ्गनाथः - - - -
एवंभूत मत्कैङ्कर्यप्राप्त्युपायतया अवकॢप्तसमस्तवस्तुविहीनोऽपि , अनन्त तद्विरोधिपापाक्रान्तोऽपि , अनन्त मदपचारयुक्तोऽपि , अनन्त मदीयापचारयुक्तोऽपि , अनन्त असह्यापचारयुक्तोऽपि , एतत्कर्यकारणभूत अनादि विपरीताहङ्कार विमूढात्मस्वभावोऽपि , एतदुभयकार्यकारणभूत अनादि विपरीतवासनासंबद्धोऽपि , एतदनुगुण प्रकृतिविशेषसंबद्धोऽपि , एतन्मूल आध्यात्मिक आधिभौतिक आधिदैविक सुखदुःख तद्धेतु तदितरोपेक्षणीय विषयानुभव ज्ञानसंकोचरूप मच्चरणारविन्दयुगळ एकान्तिकात्यन्तिक परभक्ति परज्ञान परमभक्तिविघ्नप्रतिहतोऽपि , येनकेनापि प्रकारेण द्वयवक्ता त्वम् , केवलं मदीययैव दयया , निश्शेषविनष्ट सहेतुक मच्चरणारविन्दयुगळ एकान्तिकत्यन्तिक परभक्ति परज्ञान परमभक्तिविघ्नः , मत्प्रसादलब्ध मच्चरणारविन्दयुगळ एकान्तिकात्यन्तिक परभक्ति परज्ञान परमभक्तिः , मत्प्रसादादेव साक्षात्कृत यथावस्थित मत्स्वरूपरूपगुणविभूति लीलोपकरणविस्तारः , अपरोक्षसिद्ध मन्नियाम्यता मद्दास्यैकरसात्मस्वभावात्मस्वरूपः , मदेकानुभवः , मद्दास्यैकप्रियः , परिपूर्णानवरत नित्यविशदतम अनन्यप्रयोजन अनवधिकातिशयप्रिय मदनुभवस्त्वं तथाविध मदनुभवजनित अनवधिकातिशय प्रीतिकारित अशेषावस्थोचित अशेषशेषतैकरतिरूप नित्यकिंकरो भव ।
एवंभूतोऽसि ।
आध्यात्मिक आधिभौतिक आधिदैविक दुःखविघ्नगन्धरहितस्त्वं द्वयमर्थानुसन्धानेन सह सदैवं वक्ता यावच्छ रीरपातं अत्रैव श्रीरङ्गे सुखमास्व ॥ शरीरपातसमये तु केवलं मदीययैव दयया अतिप्रबुद्धः , मामेवावलोकयन् , अप्रच्युत पूर्वसंस्कारमनोरथः , जीर्णमिव वस्त्रं सुखेन इमां प्रकृतिं
स्थूलसूक्ष्मरूपां विसृज्य , तदानीमेव मत्प्रसादलब्ध मच्चरणारविन्दयुगळ एकान्तिकात्यन्तिक परभक्ति परज्ञान परमभक्तिकृत परिपूर्णानवरत नित्य विशदतम अनन्यप्रयोजन अनवधिकातिशयप्रिय मदनुभवस्त्वं तथाविध मदनुभवजनित अनवधिकातिशय प्रीतिकारित अशेषावस्थोचित अशेषशेषतैकरतिरूप नित्यकिङ्करो भविष्यसि ॥
मातेऽभूदत्र संशयः ।
"अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन ।"
" रामो द्विर्नाभिभाषते ।"
" सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते ।
अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद् व्रतं मम ॥"
" सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥"
इति मयैव ह्युक्तम् ।
अतस्त्वं तव तत्त्वतो मद्ज्ञानदर्शन प्राप्तिषु निस्संशयः सुखमास्व ॥
अन्त्यकाले स्मृतिर्यातु तव कैङ्कर्यकारिता । तामेनां भगवन्नद्य क्रियामाणां कुरुष्व मे ॥
इति श्री भगवद्रामानुज विरचिते गद्यत्रय प्रबन्धे शरणागति गद्यम
सर्वं श्री कृष्णार्पणमस्तु
Translation - भाषांतर
N/A


text:
वत्ससाम्राज्यम्
वत्साः वंसाः अथवा वच्चाः इति अभिधीयमानाः कुरुवंशसम्बद्धाः एव आसन् । कुरुवंशस्य एव एका शाखा आसीत् वत्सवंशः अपि । वत्सदेशः इदानीन्तन-अलहाबाद्प्रदेशे व्याप्तः आसीत् । अलहाबाद्तः ३८मैलदूरे स्थितेन "कोसम्" इत्याख्येन ग्रामेण सम्बद्धः आसीत् वत्सदेशः । वत्सदेशे राजत्वस्वरूपः सर्वकारः अपि आसीत् । कौसम्बीनगरम् अत्यन्तं सम्पद्भरितं नगरम् आसीत् । तस्मिन् नगरे बहवः लक्षाधिपतयः वणिजः निवसन्ति स्म । उत्तरतपश्चिमतः दक्षिणतः च आगन्तृणां जनानां वणिजां च प्रवेशद्वारमिव आसीत् एतत् कौसम्बीनगरम् । षष्ठे शतके तन्नाम बुद्धस्य अवधौ वत्सदेशस्य राजा आसीत् उदयानः । सः अत्रत्यः बलवान् राजा आसीत् । सः युद्धप्रियः आसीत् । मृगयाम् आसक्तः आसीत् अपि । आरम्भे राजा उदयानः बौद्धधर्मविरोधी आसीत् । किन्तु कालान्तरे सः बौद्धमतावलम्बी अभवत् । बौद्धधर्मं राष्ट्रधर्मम् अकरोत् च ।


text:
सोन्दा
अन्तर्विषयाः
सोन्दा (स्वादिसंस्थानम्)[सम्पादयतु]
सोन्दा (Sonda) कर्णाटकराज्यस्य उत्तरकन्नडमण्डले शिरसिसमीपे स्थितं किञ्चन तीर्थक्षेत्रम् । एतत् क्षेत्रं ’सोन्दापुर’ ’स्वादि’ ’सोन्दा’ 'सोदे' इति च कथ्यते । श्रीमन्मध्वाचार्यस्य सहोदरः श्रीविष्णुतीर्थः स्वादिमठस्य यतिषु प्रथमः। श्रीवागीशतीर्थस्य शिष्यस्य श्रीवादिराजस्वामिनः तथा परम्परागतयतीनां वृन्दावनानि अत्र धवलगङ्गायाः सरसः तीरे सन्ति । अत्र शुद्धः शान्तपरिसरः मनमोहकम् अरण्यं च वर्तते । श्री त्रिविक्रमदेवालयः प्रसिद्धः । वनमध्ये स्थितम् अपूर्वयात्रास्लनमेतत् । अत्र तपःशिला, वटवृक्षः, शीतलगङ्गा, पातालगङ्गा, रमाविक्रमदेवालयः, भूतराजगुडि, श्रीवादिराजस्वामिना संवर्धितः पनसवृक्षः च महत्वपूर्णाः विद्यन्ते । फाल्गुनकृष्णतृतीयायाम् अत्र त्रिविक्रमदेवस्य रथोत्सवः श्रीवादिराजस्वामिनः आराधनोत्सवः च भवति ।
इतः समीपे स्वर्णवल्लीमठः अस्ति । शङ्कराचार्येण तत्वप्रचारार्थं स्थापितः मठः एषः । अत्र श्रीलक्ष्मीनरसिंहदेवालयः श्रीराजराजेश्वरी देवालयः च सन्ति । प्राचीनयतीनां वृन्दावनानि सन्ति । अत्र नवरात्रिपर्व, नृसिंहजयन्ती पर्वसु विशेषपूजादिकं च भवति । नरसिंहजयन्ती दिने रथोत्सवः प्रचलति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
लोकयानेन
- शिरसीतः २२ कि.मी ।
- बेङ्गळूरुतः ३९९ कि.मी ।
- उडुपीतः १७३ कि.मी ।
रेलयानेन
- हावेरीनिस्थानकम् - ६५ कि.मी
- शिवमोग्गतः - १३५ कि.मी
वसतिव्यवस्था[सम्पादयतु]
मठे वसतिभोजनादिकव्यवस्थाः विद्यन्ते ।


text:
एला
इयम् एला भारते अपि वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । एला अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इयम् एला आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । एषा एला आङ्ग्लभाषायां Cardamom इति उच्यते । एषा एला वाणिज्यसस्यम् अपि । काफीवाटिकायाम् उपफलोदयरूपेण एलायाः वर्धनं क्रियते । एलासस्यं गुल्मवर्गस्य वृक्षकः भवति । अयं वृक्षकः आहाराणां गन्धस्य रुचेः च वर्धनार्थम् आवश्यकानि फलानि उत्पादयति । भारतीयपाकशालासु सर्वत्र एला भवति एव प्रायः । सर्वत्र अपि एला मधुरभक्ष्याणां निर्माणे अधिकतया उपयुज्यते । तद्विना वमनस्य निरोधकरूपेण, पित्तशामकरूपेण अपि एला उपयुज्यते ।
प्रसिद्धेषु उपकरद्वव्येषु अन्यतमः एला । जलप्रदेशे अयं सम्यक् वर्धते । अस्य रुचिः कटुमिश्रितमधुरः ।
अन्तर्विषयाः
एलायां विधमानाः अंशाः[सम्पादयतु]
अस्मिन् पोटासियं लवणः २%, पिष्टं ३% पीतर‘झ्जकद्रव्यं, म्य़ाङ्गनीसयुक्तं भस्म उडनशीलं तैलं च भवति । तैले cineol, Terpineol, Terpinene, Limonene, sabinene च भवति ।
आयुर्वेदीयरीत्या उपयोगाः[सम्पादयतु]
मूत्रसम्बन्धीरोगशामकः[सम्पादयतु]
एला अनेकेषां मूत्रसम्बन्धिरोगाणां शामकः । एलायाः चूर्णस्य सेवनेन मूत्रविसर्जनसमये क्लेषः अस्ति चेत् अपगच्छति । अस्य चूर्णस्य सेवनेन मूत्रोत्पत्तौ समस्या विद्यते चेत् परिहृता भवति ।
मुखवासकः[सम्पादयतु]
एलायाः हितकरः गन्धः विद्यते । अतः अस्य सेवनं मुखवासनरोगं निवारयति ।
हृदयरोगे परिणामकारी[सम्पादयतु]
एला हृदयस्य उपरि अपि सत्परिणामं जनयति । घृतेन सह एलायाः सेवनेन हृदयरोगा ? शाम्यन्ति इति प्राचीनग्रन्थेषु उल्लेखः लभ्यते । अस्य सेवनं हृदयदौर्भल्यमपि दूरीकरोति ।
जीर्णकरः[सम्पादयतु]
अधिककदलीफलभक्षणेन अजीर्णता अनुभूयते चेत् एलायाः द्वित्रान् बीजान् सम्यक् चर्वित्वा गिलेत् । अनुक्षणं परिहारः लभ्यते ।
इतरे उपयोगाः[सम्पादयतु]
एलायाः वस्रगालितचूर्णं कृत्वा नस्यवत् सेवनेन शिरोवेदना शाम्यति ।एलायाः चूर्णं बादामि-खण्डशर्कशयोः च मिश्रीकृत्य नियमितरुपेण सेव्यते चेत् मस्तिष्कस्य बलवर्धनं भवति स्मरशक्तिः च वर्धते । पित्तकारणेन शिरोभ्रमणम् अनुभूयते चेत् गुडेन सह एलचूर्णं योजयित्वा पानकं निर्मीय पातव्यम् । अयं वमने, विरेचने अपि हितकरः ।
जागरूकता[सम्पादयतु]
एलायां रुक्षगुणः अपि वर्तते । अतः गर्भिव्यः स्त्रियः दीर्घकालम् अस्य सेवनं न कुर्युः । कफजन्यरोगेषु एलायाः प्रयोगः हानिकरः । एलायाः दुष्परिणामनिवारणार्थं ज्येष्ठमधोः चूर्णः सेवनीयः ।
एला०.५-१ ग्रां प्रमाणेन चिकित्सायां, प्रयुज्यते, एलायां बृहत् , लघु इति विधद्वयं भवति । औषधार्थं लघुः एलाएव उपयुन्यते ।
एलानिर्मितानि औषधानि[सम्पादयतु]
- १. एलादिचूर्णः
- २. एलाद्यरिष्टः
- ३. एलादिगुटिका
- ४. एलाद्यमोदकः
- ५. एलादिक्वाथः
अधिकानि चित्राणि[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- एला


text:
रागीपानीयम्
एतत् रागीपानीयं भारते अपि पीयमानं किञ्चित् पेयम् अस्ति । एतत् रागीपानीयम् कदाचित् उष्णं, कदाचित् शीतलं पीयते । एतत् रागीपानीयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । रागीधान्यं स्वच्छीकृत्य रागीपिष्टं निर्मीयते । ततः तेन पिष्टेन रागीपानीयं निर्मीयते । रागीपानीयं काफीपेयस्य, चायस्य स्थाने अपि पीयते । आरोग्यार्थम् अपि रागीपानीयं काफीपेयस्य चायस्य वा अपेक्षया उत्तमम् । रागीपानीयस्य निर्माणम् अपि अतीव सुलभम् । रागीपिष्टं दुग्धं, जलं, गुडं, शर्करां वा योजयित्वा सम्यक् क्वथनीयं तावदेव । अनन्तरं पातुं शक्यते । कुत्रचित् रागीधान्यं भर्जयित्वा अपि पिष्टं निर्मान्ति । शैत्यकाले, शैत्यप्रदेशे च एवम् उष्णं रागीपानीयं निर्मातुं शक्यते । घर्मकाले घर्मप्रदेशे च भर्जितस्य रागीधान्यस्य पिष्टं, गुडम्, एलां च जले योजयित्वा पातुं शक्यते । एतत् रागीपानीयम् अत्यन्तं लेखनम् अपि । उष्णजन्यानां रोगाणां निवारणार्थम् अत्युत्तमम् औषधम् अपि ।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ५७
रोहिणीचन्द्रशयनव्रतकथनम्।
दीर्घायुरारोग्यकुलाभिवृद्धियुक्तः पुमान् भूपकुलायुतः स्यात्।
मुहुर्मुहुर्जन्मनि येन सम्यक् व्रतं समाचक्ष्व तदिन्दुमौले!।। ५७.१ ।।
श्रीभगवानुवाच।
त्वया पृष्टमिदं सम्यक् उक्तञ्चाक्षय्यकारकम्।
रहस्यं तव वक्ष्यामि यत्पुराणविदो विदुः।। ५७.२ ।।
रोहिणीचन्द्रशयनं नाम व्रतमिहोत्तमम्।
तस्मिन्नारायणस्यार्च्यामर्चयेदिन्दुनामभिः।। ५७.३ ।।
यदा सोमदिने शुक्ला भवेत् पञ्चदशी क्वचित्।
अथवा ब्रह्मनक्षत्रं पौर्णमास्यां प्रजायते।। ५७.४ ।।
तदा स्नानं नरः कुर्यात् पञ्चगव्येन सर्षपैः।
आप्यायस्वेति तु जपेत् विद्वानष्टशतं पुनः।। ५७.५ ।।
शूद्रोऽपि परया भक्त्या पाषण्डालापवर्जितः।
सोमाय वरदायाथ विष्णवे च नमो नमः।। ५७.६ ।।
कृतजप्यः स्वभवनादागत्य मधुसूदनम्।
पूजयेत् फलपुष्पैश्च सोमनामानि कीर्तयन्।। ५७.७ ।।
सोमाय शान्ताय नमोऽस्तु पादावनन्तधाम्नेति च जानुजङ्घे।
ऊरुद्वयञ्चापि जलोदराय संपूजयेन्मेढ्रमनन्तब्राहवे।। ५७.८ ।।
नमो नमः कामसुखप्रदाय कटिः शशाङ्कस्य सदार्चनीया।
तथोदरञ्चाप्यमृतोदराय नाभिः शशाङ्काय नमोऽभिपूज्या।। ५७.९ ।।
नमोऽस्तु चन्द्राय मुखञ्च पूज्यं दन्ता द्विजानामधिपाय पूज्याः।
हास्यं नमश्चन्द्रमसेऽभिपूज्यमोष्ठौ कुमुद्वन्तवनप्रियाय।। ५७.१० ।।
नासा च नाथाय वनौषधीनां आनन्दभूताय पुनर्भ्रुवौ च।
नेत्रद्वयं पद्मिनिभन्तथेन्दो रिन्दीवरश्यामकराय शौरेः।। ५७.११ ।।
नमः समस्ताध्वरवन्दिताय कर्णद्वयं दैत्यनिषूदनाय।
ललाटमिन्दोरुदधिप्रियाय केशाः सुषुम्नाधिपतेः प्रपूज्याः।। ५७.१२ ।।
शिरः शशाङ्काय नमो मुरारेर्विश्वेश्वरायेति नमः किरीटिने।
पद्मप्रिये रोहिणि नाम लक्ष्मीः सौभाग्यसौख्यामृतचारुकाये।। ५७.१३ ।।
देवीं च संपूज्य सुगन्धपुष्पैर्नैवेद्यपुष्पादिभिरिन्दुपत्नीम्।
सुप्त्वाऽथ भूमौ पुनरुत्थितेन स्नात्वा च विप्राय हविष्ययुक्तः।। ५७.१४ ।।
देयः प्रभाते सहिरण्यवारिकुम्भो नमः पापविनाशनाय।
संप्राश्य गोमूत्रममांसमन्नमक्षारमष्टावथ विंशतिञ्च।।
ग्रामान् पयः सर्पियुतानुपोष्य भुक्त्वेतिहासं श्रृणुयान् मुहूर्त्तम्।। ५७.१५ ।।
कदम्बनीलोत्पलकेतकानि जातीसरोजं शतपत्रिका च।
अम्लानकुब्जान्यथ सिन्दुवारं पुष्पं पुनर्नारद! मल्लिकायाः।।
शुभ्रञ्च विष्णोः करवीरपुष्पं श्रीचम्पकं चन्द्रमसः प्रदेयम्।। ५७.१६ ।।
श्रावणादिषु मासेषु क्रमादेतानि सर्वदा।
यस्मिन् मासे व्रतादिः स्यात् तत्पुष्पैरर्चयेद्धरिम्।। ५७.१७ ।।
एवं संवत्सरं यावदुपास्य विधिवन्नरः।
व्रतान्ते शयनं दद्यात् दर्पणोपस्करान्वितम्।। ५७.१८ ।।
रोहिणीचन्द्रमिथुनं कारयित्वाऽथ काञ्चनम्।
चन्द्रः षडङ्गुलः कार्यो रोहिणी चतुरङ्गुला।। ५७.१९ ।।
मुक्ताफलाष्टकयुतं सितनेत्रपटावृतम्।
क्षीरकुम्भोपरि पुनः कांस्यपात्राक्षतान्वितम्।।
दद्यान्मन्त्रेण पूर्वाह्णे शालीक्षुफलसंयुतम्।। ५७.२० ।।
श्वेतामथ सुवर्णास्यां खुरै रौप्यैः समन्विताम्।
सवस्त्रभाजनां धेनुं तथा शङ्खञ्च शोभनम्।। ५७.२१ ।।
भूषणैर्द्विजदाम्पत्यमलङ्कृत्य गुणान्वितम्।
चन्द्रोऽहं द्विजरूपेण सभार्य्य इति कल्पयेत्।। ५७.२२ ।।
यथा न रोहिणीकृष्णशय्यां सन्त्यज्य गच्छति।
सोमरूपस्य ते तद्वन् ममाभेदोऽस्तु भूतिभिः।। ५७.२३ ।।
यथा त्वमेव सर्वेषां परमानन्दमुक्तिदः।
भुक्तिर्मुक्तिस्तथा भक्तिस्त्वयि चन्द्रास्तु मे सदा।। ५७.२४ ।।
संसारभयभीतस्य मुक्तिकामस्य चानघ!।
रूपारोग्यायुषामेतद्विधायकमनुत्तमम्।। ५७.२५ ।।
इदमेव पितॄणां च सर्वदा वल्लभं मुने!।
त्रैलोक्याधिपतिर्भूत्वा सप्तकल्पशतत्रयम्।।
चन्द्रलोकमवाप्नोति विद्युद् भूत्वा तु मुच्यते।। ५७.२६ ।।
नारी वा रोहिणीचन्द शयनं या समाचरेत्।
साऽपितत्फलमाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभम्।। ५७.२७ ।।
इति पठति श्रृणोति वा य इत्थं मधुमथनार्चनमिन्दुकीर्तनेन नित्यम्।
मतिमपि च ददाति सोऽपि शौरेर्भवनगतः परिपूज्यतेऽमरौघैः।। ५७.२८ ।।


text:
अर्कसस्यम्
इदम् अर्कसस्यं भारते सर्वत्र वर्धमानं किश्चन सस्यविशेषम् । इदं सस्यं सर्वेषु प्रदेशेषु अपि वर्धते । कम्बोडिया, इण्डोनेषिया, मलेष्या, फिलिफैन्स्, थाय्लेण्ड्, श्रीलङ्का, भारतम् इत्यादिषु देशेषु अधिकतया वर्धते । अस्मिन् अर्कसस्ये मदर् आल्बन्, अदर् प्लूविल्, ब्ल्याक् आसिड्, रेसिन्, एल्लो रेसिन् इत्यादयः अंशाः भवन्ति । इदं सस्य औषधत्वेन केवलम् उपयुज्यते न तु आहारत्वेन । अस्य अर्कसस्यस्य मूलं त्वक्, पुष्पं पर्णं चापि औषधत्वेन उपयुज्यते । रथसप्तम्याम् अस्य पर्णानि शिरसि संस्थाप्य स्नानं कुर्वन्ति । शनिवासरेषु, विशेषदिनेषु च अस्य पर्णैः निर्मितः हारः आञ्जनेयस्य श्रेष्ठः इति धार्मिकः विश्वासः अस्ति भारते । अस्य पुष्पाणि श्वेतवर्णीयानि, मन्दनीललोहितवर्णीयानि च भवन्ति । अस्य पर्णानि स्थूलानि, हरिद्वर्णीयानि च । पर्णानाम् उपरि श्वेतवर्णीयं किमपि चूर्णं स्थापितम् इव भवति । अस्य पर्णं वा काण्डं वा कर्तयामः चेत् श्वेतवर्णीयः द्रवपदार्थः ततः निस्सरति । अतः एव आङ्ग्लभाषया तस्य “मिल्क् वीड्” इत्यपि उच्यते । अस्य अर्कसस्यस्य वल्कलैः रज्जुः, मीनग्रहणजालं चापि निर्मातुं शक्यते । अस्य सस्यभागः अन्येषां सस्यानां गोभरत्वेन अपि उपयुज्यते । सावयवकृषौ उपयुज्यमानेषु सप्तवर्णकषायं तथा च दशवर्णकषायेषु अस्य अर्कस्य पर्णानि उपयुज्यन्ते । जैविकरससारेषु (बयो डैजेस्टर्) रञ्जकस्य अंशस्य वर्धनार्थम् अर्कपर्णानि एव अधिकतया उपयुज्यन्ते ।
अन्तर्विषयाः
इतरभाषाभिः अस्य अर्कसस्यस्य नामानि[सम्पादयतु]
इदम् अर्कसस्यम् आङ्ग्लभाषया“जेग्याण्टिक् स्वालोवर्” अथवा “क्रौन् फ्लवर्” इति उच्यते । सस्यकुले इदम् अर्कसस्यं Calotropis Giganatica इत्यस्मिन् कुले अन्तर्भवति । हिन्दीभाषया“मड्डर्” अथवा “अफेद् अरा” इति, तेलुगुभाषया “एक्क” अथवा “जिल्लेडि पूवु” इति, तमिळ्भाषायां “बडबडम्” अथवा “एरक्कु” इति, मलयाळभाषया “इरिक्क” इति, कन्नडभाषया “एक्के” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य अर्कसस्यस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
इदम् अर्कसस्यं यद्यपि किञ्चित् लघु सस्यं तथापि प्रयोजनस्य विषये महत् एव । अस्य अर्कवृक्षस्य रसः तिक्तः तथा कटुः च ।
१. अस्य अर्कसस्यस्य त्वक् कफं निवारयति, वमनम् अपि कारयति ।
२. अस्य अर्कस्य पुष्पं जीर्णकारकम् ।
३. चर्मरोगेषु, “सिफिलिस्”क्षीणतायां, “सिफिलिस्”व्रणेषु, अतिसारे, आमवाते च अर्कस्य उपयोगः हितकरः ।
४. अस्य अर्कसस्यस्य मूलं त्वक् च गजपादरोगे, चर्मरोगे, उदररोगे (उदरे जलं सङ्गृहीतं चेत्) च उपयुज्येते ।
५. अस्य अर्कस्य रसः शिरसि जातानां कीटानां (कन्नडभाषया“हुळुकड्डि” इति वदन्ति) निवारणे, गुदद्वारे जाते “फिस्टुला”रोगे, मूलव्याधौ च उपयुज्यते ।
६. दन्ताः कीटविद्धाः इति कारणात् दन्तवेदना यदि जायते तर्हि अर्कस्य रसे कार्पासं निमज्ज्य तस्मिन् दन्ते स्थापनेन वेदना अपगच्छति ।
७. “सिफिलिस्”रोगे अस्य अर्कस्य मूलस्य त्वचा धूमपानं कारयन्ति ।
८. अस्य अर्कस्य पर्णानि शुष्कीकृत्य चूर्णीकृत्य व्रणेषु लेपनेन व्रणाः अपगच्छन्ति ।
९. अर्कपर्णस्य चूर्णम् अपस्मारे, “हिस्टीरिया”रोगे, हनुग्रहे, विषजन्तूनां दशने च उपयोक्तुं शक्यते ।
१०. अस्य अर्कस्य पुष्पं कासे, श्वासावरोधे, अग्निमान्द्ये च उपयोक्तुं श्क्यते ।
११. पादे कण्टकं लग्नं चेत् अस्य अर्कस्य पर्णस्य रसस्य स्थापनेन कण्टकं बहिः आगच्छति ।
१२. इदम् अर्कं “होमियोपति” औषधानां निर्माणे अपि उपयुज्यते ।
१३. धेनूनां नेत्रसमस्या अस्ति चेत् सूर्योदयस्य अवसरे लभ्यमानां तुषारयुक्तानाम् अर्कपर्णानां रसेन औषधं निर्मान्ति ।
१४. अर्कलवणं १२५ ग्रां यावत् जलेन सह वा मधुना सह वा दिने द्विवारम् इव उपयोक्तव्यम् ।
१५. अस्य अर्कपर्णस्य मूलस्य च उपयोगः कल्कस्य निर्माणे, वटिकायाः (गुलिका) निर्माणे च क्रियते ।


text:
ॐ तत्सदिति निर्देशो...
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
- ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ।
- ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥ २३ ॥
अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य त्रयोविंशतितमः(२३) श्लोकः ।
पदच्छेदः[सम्पादयतु]
ॐ तत् सत् इति निर्देशः ब्रह्मणः त्रिविधः स्मृतः ब्राह्मणाः तेन वेदाः च यज्ञाः च विहिताः पुरा ॥
अन्वयः[सम्पादयतु]
ॐ तत् सत् इति त्रिविधः निर्देशः ब्रह्मणः स्मृतः । तेन ब्राह्मणाः वेदाः च यज्ञाः च पुरा विहिताः ।
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
- निर्देशः = उच्चारणम्
- ब्रह्मणः = परब्रह्मणः
- स्मृतः = प्रसिद्धः
- पुरा = पूर्वम्
- विहिताः = निर्मिताः ।
अर्थः[सम्पादयतु]
ॐ तत् सत् इति त्रिभिः शब्दैः ब्रह्मणः निर्देशः क्रियते । तेन च ब्रह्मणा ब्राह्मणाः वेदाः यज्ञाः च पूर्वं निर्मिताः ।


text:
१८९४
१८९४ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
- ६ सम्बद्धाः लेखाः
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जून्-मासस्य २३ तमे दिनाङ्के प्यारिस्-नगरे "अन्ताराष्ट्रिया ओलम्पिक् समितिः" आरब्धा ।
- अस्मिन् वर्षे जून्-मासस्य ३० तमे दिनाङ्के लण्डन्-नगरे विद्यमानः "टवर्" नामकः सेतुः सञ्चारार्थं सज्जः अभवत् ।
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जपान्देशीयः शिबसबुरो किटसाटो "ब्युबानिक् प्लेग्"रोगस्य कारणीभूतान् "ब्यासिलस्" इत्येतान् संशोधनम् अकरोत् ।
- अस्मिन् वर्षे मलेरियासंशोधकः सर् रोनाल्ड् रास् प्रख्यातं विज्ञानिनं सर् प्याट्रिक् म्यान्सन् इत्येतम् अमिलत् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जनवरिमासस्य प्रथमे दिनाङ्के प्रख्यातः भौतविज्ञानी सत्येन्द्रनाथ बसु जन्म प्राप्नोत् ।
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे एप्रिल्-मासस्य १० दिनाङ्के भारतस्य प्रसिद्धः उद्यमी घनश्यामदास बिर्ला जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे मेमासस्य २० तमे दिनाङ्के भारतस्य प्रसिद्धः धार्मिकविद्वान् चन्द्रशेखरेन्द्र सरस्वती जन्म प्राप्नोत् ।
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जुलैमासस्य १९ दिनाङ्के पाकिस्तानस्य भूतपूर्वः प्रधानमन्त्री ख्वाज नजीमुद्दिन् जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे आगस्ट्-मासस्य १० दिनाङ्के भारतस्य चतुर्थः राष्ट्रपतिः, भरतरत्नविभूषितः वराहगिरि वेङ्कटगिरिः जन्म प्राप्नोत् ।
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
निधनानि[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे एप्रिल्-मासस्य ८ दिनाङ्के बङ्गालीभाषायाः प्रसिद्धः कविः बङ्किमचन्द्र चट्टोपाध्यायः इहलोकम् अत्यजत् ।
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे डिसेम्बर्-मासस्य २८ तमे दिनाङ्के मैसूरुसंस्थानस्य भूतपूर्वः महाराजः चामराज ओडेयर् मरणम् अवाप्नोत् ।


text:
सुश्रुतः
(कालः – क्रि.पू. ६००)
सुश्रुतः (Sushruta) भारतीय आयुर्वेदस्य प्रवर्तकः सुप्रसिद्धः वैध्यश्च । अद्यतने जगति “प्लास्टिक् सर्जरि” इति यत् उच्यते तस्याः शस्त्रचिकित्सायाः प्रवर्तकः । प्रायः २००० वर्षेभ्यः पूर्वम् एव “प्लास्टिक् सर्जरि” (सरूपचिकित्सा) सदृशीं शस्त्रचिकित्सां यशस्वितया अकरोत् । तदवसरे विच्छिन्नं कर्णं समीकर्तुं शरीरस्य अन्यस्मात् भागात् चर्म स्वीकृतवान् आसीत् सुश्रुतः ।
सुश्रुतः हिन्दुधर्मे विद्यमानायाः शस्त्रवैद्यपद्धतेः सुभद्रम् आधारं कल्पयित्वा तां पद्धतिं विश्वविख्याताम् अकरोत् तदानीन्तने काले एव । एषः रोगनिदानस्य, चिकित्सापद्धतेः च सम्बद्धानि पुस्तकानि संस्कृतेन अरचयत् । तादृशेषु पुस्तकेषु सः शस्त्रचिकित्सां, प्रसूतिविज्ञानं, स्नानम्, औषधम्, पथ्याहारं, बालानाम् आहारं, नैर्मल्यं, वैद्यविद्यां च सुदीर्घरूपेण विवृतवान् । सुश्रुतः सस्यसम्बद्धानां, प्राणिसम्बद्धानां, खनिजसम्बद्धानां च असंख्यानाम् औषधानाम् उपयोगं जानाति स्म । सः ७६० सस्यानां मूलानि, त्वक्, पर्णं, तैलं च रोगपरिहारकाणि इति लिखितवान् अस्ति । दत्तूरस्य, कर्पूरस्य, एलायाः, आद्रकस्य (शुण्ठी), लशुनस्य, मरीचस्य च उपयोगम् अपि समीचीनतया जानाति स्म । सः १२१ विधानां शस्त्रक्रियायाः उपकरणानां विवरणं कृतवान् अस्ति स्वीयेषु ग्रन्थेषु । मानवशरीरस्य अङ्गानां रचनायाः अभ्यासार्थं तदा एव सुश्रुतः विभिन्नां विशिष्टां च काञ्चित् पद्धतिम् अनुसरति स्म । तृणानाम् आवरणेन बद्धं शवं सप्ताहं यावत् जले निमज्जति स्म । अनन्तरं शवं जलात् बहिः स्वीकृत्य मृदु चर्म निष्कासयति स्म सावधानेन । अनन्तरं स्वीयान् प्रयोगान्, परीक्षाः करोति स्म । सुश्रुतः स्वीयेषु ग्रन्थेषु अस्थिविषये, स्नायुविषये, अङ्गानां विषये यत् विवृतवान् अस्ति तत् इदानीम् अपि स्पष्टं शुद्धं च वर्तते । मनुष्याणां शरीरस्य इव प्राणिनाम् अपि (मृतानाम्) चर्म निष्कास्य पुनः सीवनस्य क्रमम् अपि अभ्यस्तवान् आसीत् सुश्रुतः । तदर्थम् एव सुश्रुतः बहुविधानां सूचीनाम् उपयोगं करोति स्म । सः शस्त्रक्रियायाः पूर्वं करणीयानां सिद्धतानां विषये अपि सविवरणं नियमान् लिखितवान् अस्ति । सुश्रुतेन आरब्धः व्रणानाम् उपरि भाष्पं प्रसार्य स्वच्छीकरणस्य क्रमः एव इदानीन्तनस्य पूतिनाशकक्रमस्य प्रथमं सोपानम् । सुश्रुतः गलग्रन्थिरोगस्य उपशमने, अस्थिरोगस्य निवारणे, चर्मणः अन्तर्भागे जायमानस्य पाषाणस्य निवारणे, दुर्मांसस्य अपकरणे, भग्नस्य अस्थिनः पुनः योजने, शस्त्रचिकित्सासहितायां प्रसूतौ रक्तनालानाम् अवरोधे च बहूनि विभिन्नानि तन्त्राणि यशस्वितया प्रयुज्य, तानि तन्त्राणि सविवरणं लिखितवान् अस्ति ।
आयुर्वेदस्य तत्त्वानि वेदेषु अन्यान्येषु स्थानेषु निहितानि आसन् । सुश्रुतः तानि सर्वाणि तत्त्वानि एकत्रीकृत्य, स्वानुभवान् अपि योजयित्वा “सुश्रुतसंहिता” इत्याख्यं ग्रन्थम् अलिखत् । तस्मिन् ग्रन्थे ११२० रोगाः, तेषां रोगाणां कारणानि, तदनुगुणं करणीयाः औषधोपचाराः च विभागशः विवृताः सन्ति । सः “सुश्रुतसंहिता” ग्रन्थः इदानीं बहुभिः भाषाभिः अनूदितः अस्ति । सुश्रुतस्य विद्याभ्यासः अयुर्वेदस्य आद्यप्रवर्तकस्य धन्वन्तरेः गुरुपीठस्थाने काश्यां सम्पन्नः इति ज्ञायते । काश्यां नरेशदेवदासः शस्त्रविद्याम् अबोधयत् सुश्रुतम् । “कोपः, द्वेषः, रूक्षता, उद्रेकः, कार्पण्यम्, आलस्यम्, असत्यं, दुराशा च दूरीकरणीयाः । ब्रह्मचर्यं पालनीयम् । ज्येष्ठाः गुरवः च आदरणीयाः । नखाः, केशाः च सदा कर्तयित्वा स्वच्छता रक्षणीया ।“ इति सुश्रुतः शिष्यान् बोधयति स्म । तेन लिखितायां सुश्रुतसंहितायाम् एतादृशाः नीतिविषयाः अपि निहिताः सन्ति ।
रोगाणां निवारणस्य कलाकौशलस्य वृत्तिषु शस्त्रविद्या एव प्रप्रथमा, श्रेष्ठा, पवित्रा, परिशुद्धा च । एषा विद्या भूलोके कीर्तिसम्पादनस्य साधनम् अपि । तादृश्याः वृत्तेः प्रवर्तकः आचार्यः सुश्रुतः भारतीयस्य वैद्यविज्ञानस्य मार्गे सदा ज्वलन् नन्दादीपः ।
"


text:
गालवार्थ्दानवहननं कुवलयाश्वेन मदालसावरणं नाम पञ्चमाष्टके प्रथमोsध्याय:
हरि: ॐ ॥ स्तुषे नराकृतिमपि श्रीगुरुं तन्निराकृतिम् ॥
साकारमपि यो भक्तं निराकारं करोत्युत ॥१॥
सोमवंश्यो महावीर्य: पुरासीच्छत्रुजिद्दयुमान् ॥
ऋतध्वजाख्यस्तत्पुत्र: सर्वविद्यादिशारद: ॥२॥
गालवोsभ्येत्य तं प्राह दैत्येनोपद्रुतोsभवम् ॥
तदैवाश्वोsपतद्दिव्यो व्योम्नो वाक् चाशरीरिणी ॥३॥
आरुह्यर्तुध्वजोsमुं ते दु:खहर्तेत्यतो नृप ॥
पुत्रं देह्यरिनाशाय तप्स्यामीतस्तप: सुखात् ॥४॥
तथेत्यदात्सुतं राजा हृष्टस्तस्मै स गालव: ॥
दत्त्वाश्चं स्वाश्रमं प्राप सह तेन बलीयसा ॥५॥
तत्रैकदागतो दैत्य: क्रोडरूप ऋतध्वज: ॥
दैत्यं ज्ञात्वा रुरोहाश्वं धृतास्र: सर्वतोगतिम् ॥६॥
जघानार्घेन्दुबाणेन विद्धो दुद्राव सोsसुर: ॥
राजा तमन्वगाद्भीत्या दैत्य: पातालमाविशत् ॥७॥
तमन्वेत्य ददर्शाधो दिव्ये धाम्न्येकलाम स्त्रियम् ॥
राजापि सा तमालोक्य शिरोधामाञ्जसारुहत् ॥८॥
सोsप्यन्वेत्य वधूं तन्वीं प्रेक्ष्य मञ्चस्थितां शुभाम् ॥
तारुण्यदारितोरस्कामभवत्कामविह्वल: ॥९॥
पापत मूर्च्छिता सापि नृदेवं वीक्ष्य सुन्दरम् ॥
सामुञ्चत्तिग्मनि:श्वासान्सख्याश्वस्ता नृपेण च ॥१०॥
तत्संज्ञया सखी प्राह विस्मितं तं नृपं त्वमित् ॥
मोहहेतुर्दर्शनात्ते स्मरक्षोभाद्धि मूर्च्छिता ॥११॥
मदालसाभिधा विश्वावसुगन्धर्वपुत्र्यसौ ॥
पातालकेतुदैत्येन बलान्मायाविना हृता ॥१२॥
सोsमूमेष्यत्त्रयोदश्यां हठादुद्वाहयिष्यति ॥
नार्हो वर: स चार्वङ्ग्या: श्रुत्या: शूद्र इवाधम: ॥१३॥
गतेsह्नि कामधुगिमामात्मनाशोद्यतां जगौ ॥
मैव कुरु नरो दैत्यं श्वो भेत्स्यति स ते पति: ॥१४॥
तथैवाद्यासुरो विद्ध: केनापि स दरीं गत: ॥
अन्वागतो भवान्मन्येदेवस्तद्वेधरुक् त्वमित् ॥१५॥
कुण्डलाख्या सखी त्वस्या अहमस्म्यखिलं मया ॥
निवेदितं दयस्वाद्य सख्या: शोकमपाकुरु ॥१६॥
राजोवाच न देवोsहं सोमवंश्य ऋतध्वज: ॥
विद्धं हन्तुमिह प्राप्तो गालवर्ष्याज्ञयाsसुरम् ॥१७॥
परिणेया वधू राज्ञा द्विजदेवाग्निसंनिधौ ॥
तस्मादुद्वाहनादेस्या दोषो मेsद्य भवेन्न किम् ॥१८॥
कुण्डलोचे कुलगुरुं ध्यानेनैवानयाम्यहम् ॥
इत्युक्त्वा सा गुरुं दध्यौ सोsप्याप ससमित्कुश: ॥१९॥
ज्ञात्वा सर्वं योजकाग्निं प्रज्वाल्य स यथाविधि ॥
कृत्वा विवाहसंस्कारं जगाम तपसे पुन: ॥२०॥
कुण्डलाप्याशिषो दत्वा तपसेsगात्स सूर्यया ॥
आरुह्याश्वं ययौ राजा योद्धुमाप तदासुर: ॥२१॥
ससैन्यं तं क्षणाद्धत्वा विज्ञाप्य मुनये नृप: ॥
राष्ट्रमेत्य सभार्यस्तत्सर्वं पित्रे शशंस स: ॥२२॥
स प्रेक्ष्य जयिनं पुत्रं स्नुषां च स्वर्वधूपमाम् ॥
नाम्ना कुवलयाश्वेति प्रतिष्ठामकरोन्मुदा ॥२३॥
मदालसानिशं भेजे तं पतिं पतिदेवता ॥
प्रेमान्योन्याश्रयं चासीत्तयोश्चक्राङ्गवत्सदा ॥२४॥
ऋतध्वज: कदाचित्तु मृगयार्थं गतो वनम् ॥
भ्राताह तस्य दैत्यस्य तालकेतुर्ददर्श तम् ॥२५॥
मायया वञ्चयाम्येनमग्रजानृण्यहेतवे ॥
इत्युक्त्वा स मुनिर्भूत्वा माययाsकल्पयद्वनम् ॥२६॥
मत्वा तपोवनं राजा दैवात्तत्रैत्य तं खलम् ।
ननामाज्ञाततन्मायो मत्वा शान्तं मुनिं तदा ॥२७॥
स प्राह स्वस्ति ते राजन्नारब्धोsयं मया क्रतु: ॥
दक्षिणार्थं धनं नास्ति कण्ठभूषां प्रदेहि मे ॥२८॥
तथेत्युवत्वाप्यदाद्राजा कण्ठभूषां प्रगृह्य स: ॥
नृपं प्राह क्षणं तिष्ठ नत्वेशं जलपं क्षणात् ॥२९॥
आगत्य पश्चाद्वरदो भविष्ये ते तथेति स: ॥
उक्त्वा तस्थौ नृपो दैत्यो मुनिवेषी पुरं ययौ ॥३०॥
पितुर्मदालसायाश्च हाहाकृत्वाग्रतोsवदत् ॥
ऋतध्वजो हतो दैत्यैर्म्रियमाणॊ ददाविदम् ॥३१॥
वनस्थैरग्निसंयोग: कृत आश्वासनं त्विमाम् ॥
कण्ठभूषां गृहाणेति त्यक्त्वागात्स्वाश्रमं द्रुतम् ॥३२॥
स नृपं प्रणयात्प्राह कृतार्थोsहं त्वया कृत: ॥
इत्युक्तस्तं नमस्कृत्य स राजागाद्वनान्तरम् ॥३३॥
राष्ट्रे महाननर्थोsभूत्कोरस्ताडानपूर्वकम् ॥
विललाप नृप: पुत्रशोकेन महतावृत: ॥३४॥
विदुषी सापि सुचिरं रुदित्वाथ मदालसा ॥
आश्वास्य श्वशुरौ धैर्याद्विवेशाग्निं यथाविधि ॥३५॥
शोकमग्ना: प्रजा: सर्वा हाहाकरो महानभूत् ॥
स्नात्वान्यैर्बोधितो राजा जलं प्रादाद्यथाविधि ॥३६॥
अत्रान्तरे वनादेत्य सोsश्वारूढ ऋतध्वज: ॥
खिन्नान्दृष्ट्वाखिलान्सर्वं श्रुत्वाभूद्दु:खितो भृशम् ॥३७॥
चिरं विमृश्य संकल्पं प्रियानृण्याय सोsकरोत् ॥
इह जन्मनि चार्वङ्गीं न भोक्ष्ये तां विनेतराम् ॥३८॥
संकल्प्यैवं जहौ भोगं दैवादश्व्तराहिजौ ॥
विप्ररूपौ भुवं प्राप्तौ तयो: सख्यं नृपोsकरोत् ॥३९॥
बुद्धिविक्रमलावण्यैर्गुरुशक्रस्मरोपमम् ॥
दृष्ट्वैत्य प्रत्यहं नागौ तेन चिक्रीडतुर्मुदा ॥४०॥
न रेमे तौ विना भूपस्तौ विज्ञायौकदाsस्य तु ॥
पत्नीवियोगजं दु:खं नागौ खिन्नौ बभूवतु: ॥४१॥
तप्तिता म्लानवक्त्रौ तावपृच्छत्खेदकारणम् ॥
ऊचतुस्तौ तु तातावां मित्रदु:खेन दु:खीतौ ॥४२॥
ऋतध्वज: सोमवंश्यस्तत्सख्यं भुवि नावभूत् ॥
तत्कार्यं दुर्धरं मत्वा प्राप्तं खिन्नत्वमावयो: ॥४३॥
पितोवाचोपकर्तव्यमवश्यं सखिभि: खलु ॥
किं वा कार्यं महत्सख्युर्ब्रूतं तत्र यताम्यहम् ॥४४॥
तावूचतुस्तं गन्धर्वपुत्री नाम्ना मदालसा ॥
दैत्येन वञ्चिता तत्स्त्री मृता श्रुत्वा मृतं पतिम् ॥४५॥
नान्यां भोक्ष्ये स्त्रियमिति प्रतिज्ञामकरोत्स तु ॥
तन्मित्रस्य महाकार्यं पितस्तत्केन साध्यते ॥४६॥
सर्वेन्द्रियनिधानात्मा भुक्तभोग: प्रशाम्यति ॥
तद्वासनाग्निना दग्धो नश्यत्येवावशोsन्यथा ॥४७॥
पिताह यत्न: कर्तव्य: पुंसातर्क्यो विधिर्यत: ॥
तत्कार्यार्थे यतिष्येsहं तपसा खलु पुत्रक ॥४८॥
इत्युक्त्वाश्वतरो नागस्तपसेsगात्सकम्बल: ॥
हिमाद्रौ प्लक्षावरणतीर्थे सर्वसुसिद्धिदे ॥४९॥
जिताहार: सुसंयम्य प्राणायामैर्मनो धिया ॥
समाहितोsर्चयद्देवीं ब्रह्मयोनिं सरस्वतीम् ॥५०॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाहस्र्यां त्रि० संहितायां वासुदेव्यां उपासनाकाण्डे पञ्चमाष्टके प्रथमोsध्याय: समप्त: ॥१॥
॥ इति गालवार्थदानवहननं कुवलयाश्वेन मदालसावरणं नाम पञ्च० प्रथ० ॥५।१॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
दौसामण्डलम्
दौसामण्डलं (हिन्दी: दौसा जिला, आङ्ग्ल: Dausa district) राजस्थानराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति दौसा इतीदं नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
दौसामण्डलस्य विस्तारः २९५० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे करौलीमण्डलं, भरतपुरमण्डलं च, पश्चिमे जयपुरमण्डलम्, उत्तरे अलवरमण्डलं, दक्षिणे सवाई माधोपुरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले सवा, बाणगङ्गा इत्येते द्वे नद्यौ प्रवहतः ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं दौसामण्डलस्य जनसङ्ख्या १६३७२२६ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ४७६ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ४७६ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २४.३१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९०४ अस्ति । अत्र साक्षरता ६९.१७ % अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले पञ्च उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
- बासवा
- दौसा
- लालसोट
- माहवा
- सिकरै
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
- मेहन्दीपुर बालाजीमन्दिरम्
- अभनेरी
- बण्डारेज
- खवारावजी
- झाजी रामपुर
- नीलकण्ठमन्दिरम्
इत्यादीनि ।


text:
माधुर्यं निर्दिशन्नाह—
यत्काव्यं रसवत्सरसमित्यनूद्य मधुरमिति विधीयते । क्व पुनरसौ वर्त्तते येन युक्तं मधुरं स्यात् । शब्देऽर्थे च । प्रकर[ण]सम्भवादिति दर्शयन्नाह—वाचीत्यादि । [वाचि] शब्दे [वस्तुनि अ]र्थे च । रसः स्थितः तिष्ठति । उभयं रसवत् मधुरमित्यर्थः । किं तेनेति चेदाह—येनेत्यादि । येन रसेन येन रसवता काव्येन आस्वादितेन हेतुना माद्यन्ति प्रीतिविशेषं निर्विशन्ति धीमन्तः कवयो रसज्ञाः । कथमित्याह—मधुनेत्यादि । मधुना कुसुमासवेन मधुव्रता भ्रमरा इव । मधु व्रतं भोजनं येषामिति । यथा मधुनात्यन्तं प्रीयन्ते मधुलिहः तथा कवयस्तादृशेन काव्येनेत्यर्थः ॥


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १५८
वीरक पार्वती संवादः।
वीरक उवाच।
एवमुक्त्वा गिरिसुता माता मे स्नेहवत्सला।
प्रवेशं लभते नान्या नारी कमललोचने ।। २.१५८.१
इत्युक्ता तु तदा देवी चिन्तयामास चेतसा।
न सा नारीति दैत्योऽसौ वायुर्मे यामभाषत ।। २.१५८.२
वृथैव वीरकः शप्तो मया क्रोधपरीतया।
अकार्यं क्रियते मूढैः प्रायः क्रोधसमीरितैः ।। २.१५८.३
क्रोधेन नश्यते कीर्तिः क्रोधो हन्ति स्थिरां श्रियम्।
अपरिच्छन्नतत्वार्था पुत्रं शापितवत्यहम् ।। २.१५८.४
विपरीतार्थ बुद्धीनां सुलभो विपदोदयः।
सञ्चिन्त्यैवमुवाचेदं वीरकं प्रति शैलजा ।। २.१५८.५
लज्जा सज्जविकारेण वदनेनाम्बुजत्विषा।
देव्युवाच।
अहं वीरक! ते माता मा तेऽस्तु मनसो भ्रमः। २.१५८.६
शङ्करस्यास्मि दयिता सुता तु हिमभूभृतः।
मम गात्रच्छविभ्रान्त्या माशङ्कां पुत्र! भावय ।। २.१५८.७
तुष्टेन गौरता दत्ता ममेयं पद्मजन्मना।
मया शप्तोऽस्य विदिते वृत्तान्ते दैत्यनिर्मिते ।। २.१५८.८
ज्ञात्वा नारीप्रवेशन्तु शङ्करे रहसि स्थिते।
न निवर्तयितुं शक्यः शापः किन्तु ब्रवीमि ते ।। २.१५८.९
शीघ्रमेष्यसि मानुष्यात् स त्वं कामसमन्वितः।
शिरसा तु ततोवन्द्य मातरं पूर्णमानसः ।।
उवाचार्चित पूर्णेन्दु द्युतिञ्च हिमशैलजाम् ।। २.१५८.१०
वीरक उवाच।
नतसुरासुर मौलिमिलन् मणिप्रचय कान्ति कराल नखाङ्किते।
नगसुते! शरणागतवत्सले! तव नतोऽस्मि नतार्त्तिविनाशिनि ।। २.१५८.११
तपनमण्डलमण्डितकन्धरै! पृथुसुवर्णसुवर्णनगद्युते।
विषभुजङ्गनिषङ्गविभूषिते ! गिरिसुते! भवतीमहमाश्रये ।। २.१५८.१२
जगति कः प्रणताभिमतं ददौ झटिति सिद्धनुते भवती यथा।
जगति काञ्च न वाञ्छति शङ्करो भुवनधृत्तनये! भवतीं यथा ।। २.१५८.१३
विमलयोग विनिर्मित दुर्जय स्वतनु तुल्यमहेश्वर मण्डले।
विदलितान्धक बान्धवसंहतिः सुरवरैः प्रयमन्त्वमभिष्टुता ।। २.१५८.१४
सितसटापटलोद्धत कन्धरा भरमहा मृगराज रथास्थिता।
विमलशक्तिमुखानलपिङ्गला यतभुजौघ विपिष्टमहासुरा ।। २.१५८.१५
निगदिता भुवनैरिति चण्डिका जननि! शुम्भ निशुम्ब निषूदनी।
प्रणत चिन्तित दानव दानव प्रमथनैकरतिस्तरसा भुवि ।। २.१५८.१६
वियति वायुपथे ज्वलनोज्वलेऽवनितले तव देवि! च यद्वपुः।
तदजितेऽप्रतिमे प्रणमाम्यहं भुवन भाविनि! ते भववल्लभे ।। २.१५८.१७
जलधयो ललितोद्धत वीचयो हुतवहद्युतयश्च चराचरम्।
फणसहस्रभृतश्च भुजङ्गमा स्त्वदभिधास्यति मय्यभयङ्कराः ।। २.१५८.१८
भगवति! स्थिरभक्तजनाश्रये! प्रतिगतो भवती -चरणाश्रयम्।
करणजातमिहास्तु ममाचलन्नुतिलवाप्तिफलासयहेतुतः ।।
प्रशममेहि ममात्मज वत्सले! नमोऽस्तु ते देवि! जगत्त्रयाश्रये! ।।२.१५८.१९
सूत उवाच।
प्रसन्ना तु ततो देवी वीरकस्येति संस्तुता।
प्रविवेश शुभं भर्तुर्भवनं भूधरात्मजा ।। २.१५८.२०
द्वारस्थो वीरको देवान् हरदर्शनकाङ्क्षिणः।
व्यसर्जयत् स्वान्येव गृहाण्यादरपूर्वकः ।। २.१५८.२१
नास्त्यत्रावसरो देवा देव्या सह वृषाकपिः।
निभृतः क्रीड़तीत्युक्ता ययुस्ते च यथागतम् ।। २.१५८.२२
गते वर्षसहस्रे तु देवास्त्वरितमानसाः।
ज्वलनं चोदयामासुः ज्ञातुं शङ्करचेष्टितम् ।। २.१५८.२३
प्रविश्य जालरन्ध्रेण शुकरूपी हुताशनः।
ददृशे नयने शर्वं रतं गिरिजया सह ।। २.१५८.२४
ददृशे तञ्च देवेशो हुताशं शुकरूपिणम्।
तमुवाच महादेवः किञ्चित् कोपसमन्वितः ।। २.१५८.२५
यस्मात्तु त्वत्कृतो विघ्नस्तस्मात्वय्युपपद्यते।
इत्युक्तः प्राञ्जलिर्वह्निरपिबद्वीर्यमाहितम् ।। २.१५८.२६
तेनापूर्यत तान्देवांस्तत्तत्काय बिभेदतः।
विपाट्य जठरन्तेषां वीर्यं माहेश्वरन्ततः ।। २.१५८.२७
निष्क्रान्तं तप्तहेमाभं वितते शङ्कराश्रमे।
तस्मिन् सरो महज्जातं विमलं बहु योजनम् ।। २.१५८.२८
प्रोत्फुल्लहेमकमलं नानाविहगनादितम्।
तच्छ्रुत्वा तु ततो देवी हेमद्रुम महाजलम्।। २.१५८.२९
तत्र कृत्वा जलक्रीड़ां तदब्जकृतशेखरा।
उपविष्टा ततस्तस्य तीरे हेमद्रुम महाजलम् ।। २.१५८.३०
पातुकामा च तत्तोयं स्वादु निर्मल पङ्कजम्।
अपश्यन् कृत्तिकाः स्नाताः षडर्कद्युतिसन्निभम् ।। २.१५८.३१
पद्मपत्रे तु तद्वारि गृहित्वोपस्थिता गृहम्।
हर्षादुवाच पश्यामि पद्मपत्रे स्थितं पयः ।। २.१५८.३२
ततस्ता ऊचुरखिलं कृत्तिका हिमशैलजम्।
कृत्तिका ऊचुः।
दास्यामो यदि ते गर्भः सम्भूतो यो भविष्यति ।। २.१५८.३३
सोऽस्माकमपि पुत्रः स्यादस्मन्नाम्ना च वर्तताम्।
भवेल्लोकेषु विख्यातः सर्वेष्वपि शुभानने!।। २.१५८.३४
इत्युक्तोवाच गिरिजा कथं मद्गात्रसम्भवः।
सर्वैरवयवैर्युक्तो भवतीभ्यः सुतो भवेत्।। २.१५८.३५
ततस्तां कृत्तिका ऊचु र्विधास्यामोऽस्य वै वयम्।
उत्तमान्युत्तमङ्गानि यद्येवन्तु भविष्यति ।। २.१५८.३६
उक्ता वै शैलजा प्राह भवत्वेवमनिन्दितः।
ततस्ताहर्षसम्पूर्णाः पद्मपत्रस्थितं पयः।। २.१५८.३७
तस्यै ददुस्तया चापि तत्प्रीतं क्रमशो जलम्।
पीते तु सलिले तस्मिंस्ततस्तस्मिन् सरोवरे ।। २.१५८.३८
विपाट्य देव्याश्च ततो दक्षिणां कुक्षिमुद्गतः।
निश्चक्रामद्भुतो बालः सर्वलोक विभासकः ।। २.१५८.३९
प्रभाकरप्रभाकारः प्रकाशकनकप्रभः।
गृहीतनिर्मलोदग्र शक्तिशूलः षड़ाननः ।। २.१५८.४०
दीप्तो मारयितुं दैत्यान् कुत्सितान् कनकच्छिविः।
एतस्मात् कारणाद्देवः कुमारश्चापि सोऽभवम् ।। २.१५८.४१


text:
कच्छमण्डलम्
कच्छमण्डलम् (गुजराती: કચ્છ જિલ્લો, आङ्ग्ल: Kutch District) इत्येतत् गुजरातराज्यस्य किञ्चन प्रमुखं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति भुज इति नगरम् । न केवलं गुजरातराज्ये अपि तु समग्रे भारते इदं मण्डलं विशालतमम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य आकारः कच्छपसदृशः अस्ति इत्यतः अस्य मण्डलस्य 'कच्छ' इति नाम ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
कच्छमण्डलस्य विस्तारः ४५,६५२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । इदं मण्डलं गुजरातराज्यस्य पश्चिमभागे वर्तते । अस्य मण्डलस्य पूर्वे बनासकाठामण्डलं, पाटणमण्डलं च, पश्चिमे अरब्बीसमुद्रः, उत्तरे पाकिस्तानदेशः, दक्षिणे 'गल्फ् आफ् कच्छ' अस्ति । अस्मिन् मण्डले ५८७ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । गुजरातराज्ये विद्यमानः रणः, कच्छस्य लघुरणः च अस्मिन्नेव मण्डले अन्तर्भवति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणम् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्या २०,९२,३७१ अस्ति । अत्र १०,९६,७३७ पुरुषाः ९,९५,६३४ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ४६ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ४६ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ३२.१६% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९०८ अस्ति । अत्र साक्षरता ७०.५९% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले दश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ अबडासा २ अञ्जार ३ भचाउ ४ भुज ५ गान्धीधाम ६ लखपत ७ माण्डवी ८ मुन्द्रा ९ नखत्राणा १० रापर
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
कलायः, 'बाजरा', कार्पासः, 'जवार्', खर्जूरः, एरण्डं, तन्तुभः ('मस्टर्ड्'), 'सिलियम्' ('इसब्गुल्'), जीरकः, वृन्ताकं, पपितफलम्, आम्रफलं, कदलीफलं, चिकूफलं च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि कृष्युत्पादनानि सन्ति । गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु खर्जूरस्य उत्पादने अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । लवणोत्पादनं, 'एञ्जिनियरिङ्ग्', समुद्ररासायनिकानाम् उद्यमः, 'सिरेमिक्स्', नौकाश्रयसम्बद्धाः उद्यमाः, रासायनिकोद्यमः, वस्त्रोत्पादनं च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
धोलावीरायां विद्यमानं सिन्धूदरीसंस्कृतिस्थानम् ('इण्डस् व्याली सिविलिजेषन् सैट्'), 'आइना महल्' (पुरातनं राजगृहं), 'प्राग् महल्' (नूतनं राजगृहं), कच्छ-सङ्ग्रहालयः, कोटेश्वरः, लखपत्, भद्रेश्वरमन्दिरं, स्वामिनारायणमन्दिरं, वन्यगर्दभधाम, 'चिङ्कारा'धाम, नारायणसरोवरपक्षिधाम, कच्छ-मरु-वन्यजीविधाम, कच्छ-'बस्टर्ड्'-धाम, माण्डवीसागरतटः च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाणि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।


text:
अणुः
द्रव्याणाम् अत्यन्तं सूक्ष्मतमः घटकः अणुः इति निर्दिश्यते । प्रत्येकस्य वस्तुनः रासायनिकान् भौतिकान् च गुणान् अनाशयन्तः यं लघुतमं भागं प्राप्तुं शक्नुयाम सः एव अणुः । इतोऽप्यधिकं विभज्यते चेत् वस्तु विनश्यते । वस्तु यैः मूलधातुभिः निर्मितमस्ति तेषां परमाणवः मात्रम् अवशिष्यन्ते । उदाहरणाय जलबिन्दोः विभाजनेन अन्ते तदीयगुणलक्षणयुक्तं जलस्य अणुः प्राप्त्यते । तस्य विभाजनेन आम्लजनक-जलजनकयोः परमाणवः मात्रम् अवशिष्यन्ते ।
अणुविज्ञानम्[सम्पादयतु]
अणूविज्ञानं द्विधा - अणुभौतविज्ञानम् अथवा अणुरासायनविज्ञानम् इति विषयस्य प्राधान्यं भौतविज्ञाने वा रासायनिके वा इत्यनुसृत्य । रासायनिकबन्धानां संयोगः वियोगः च अणूनां परस्परप्रतिक्रियाम् अनुसृत्य भवति । एताः प्रतिक्रियाः कान् नियमान् अनुसरन्ति इत्येतं विषयं बोधयति अणुरासायनविज्ञानम् ।


text:
श्री विष्णु शत नाम स्तोत्र,,,,वासुदेवं ह्रषीकेशं वामनं जलशायिनम् l जनार्दनं हरिं कृष्णं श्रीवक्षं गरुडध्वजम ll
वाराहं पुण्डरीकाक्षं नृसिंहं नरकान्तकम् l अव्यक्तं शाश्वतं विष्णुमनन्तमजमव्ययम् ll
नारायणं गदाध्यक्षं गोविन्दं कीर्तिभाजनम l गोवर्धनोद्धरं देवं भूधरं भुवनेश्वरम ll
वेत्तारं यज्ञपुरुषं यज्ञेशं यज्ञवाहकम् l चक्रपाणिं गदापाणिं शंखपाणिं नरोत्तमम् ll
वैकुण्ठं दुष्टदमनं भूगर्भं पीतवाससम् l त्रिविक्रमं त्रिकालज्ञं त्रमूर्तिं नन्दिकेश्वरम् ll
रामं रामं हयग्रीवं भीमं रौद्रं भवोद्भवम् l श्रीपतिं श्रीधरं श्रीशं मंगलं मंगलायुधम् ll
दामोदरं दमोपेतं केशवं केशिसूदनम् l वरेण्यं वरदं विष्णुमानन्दं वसुदेवजम ll
हिरण्यरेतसं दीप्तं पुराणं पुरुषोत्तमम् l सकलं निष्कलं शुद्धं निर्गुणं गुणशाश्वतम् ll
हिरण्यतनुसंकाशं सूर्यायुतसमप्रभम् l मेघश्यामं चतुर्बाहुं कुशलं कमलेक्षणम् ll
ज्योतिरूपमरूपं च स्वरूपं रूपसंस्थितम् l सर्वज्ञं सर्वरूपस्थं सर्वेशं सर्वतोमुखम् ll
ज्ञानं कूटस्थमचलं ज्ञानदं परमं प्रभुम् l योगीशं योगनिष्णातं योगिनं योगरूपिणम् ll
ईश्वरं सर्वभूतानां वन्दे भूतमयं प्रभुम l इति नामशतं दिव्यं वैष्णवं खलु पापहम् ll
व्यासेन कथितं पूर्वं सर्वपापप्रणाशनम l यः पठेत प्रातरुत्थाय स भवेद्वैष्णवो नरः ll
सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् l चान्द्रायणसहस्राणि कन्यादानशतानि च ll
गवां लक्षसहस्राणि मुक्तिभागी भवेन्नरः l अश्वमेधायुतं पुण्यं फलं प्राप्नोति मानवः ll


text:
अध्याय १
जात-मात्रं विशोध्योल्बाबालं सैन्धव-सर्पिषा ।
प्रसूति-क्लेशितं चानु बला-तैलेन सेचयेत् ॥१॥
अश्मनोर् वादनं चास्य कर्ण-मूले समाचरेत् ।
अथास्य दक्षिणे कर्णे मन्त्रम् उच्चारयेइमम् ॥२॥
अङ्गाअङ्गात् संभवसि हृदयाअभिजायसे ।
आत्मा वै पुत्र-नामासि संजीव शरदां शतम् ॥३॥
१.३ संजीव शरदः शतम् शतायुः शत-वर्षो ऽसि दीर्घम् आयुर् अवाप्नुहि ।
नक्षत्राणि दिशो रात्रिर् अहश् च त्वाभिरक्षतु ॥४॥
१.४ अहश् चत्वारि रक्षतु स्वस्थी-भूतस्य नाभिं च सूत्रेण चतुर्-अङ्गुलात् ।
बद्ध्वोर्ध्वं वर्धयित्वा च ग्रीवायाम् अवसञ्जयेत् ॥५॥
१.५ बद्ध्वोर्ध्वं वर्धयित्वा तु १.५ ग्रीवायाम् अवसज्जयेत् नाभिं च कुष्ठ-तैलेन सेचयेत् स्नापयेअनु ।
क्षीरि-वृक्ष-कषायेण सर्व-गन्धोदकेन वा ॥६॥
१.६ नाभिं तु कुष्ठ-तैलेन १.६ सेचयेत् स्नपयेअनु कोष्णेन तप्त-रजत-तपनीय-निमज्जनैः ।
ततो दक्षिण-तर्जन्या तालून्नम्यावगुण्ठयेत् ॥७॥
शिरसि स्नेह-पिचुना प्राश्यं चास्य प्रयोजयेत् ।
हरेणु-मात्रं मेधायुर्-बलार्थम् अभिमन्त्रितम् ॥८॥
१.८ प्राशं चास्य प्रयोजयेत् ऐन्द्री-ब्राह्मी-वचा-शङ्खपुष्पी-कल्कं घृतं मधु ।
चामीकर-वचा-ब्राह्मी-ताप्य-पथ्या रजी-कृताः ॥९॥
१.९ -कुष्ठ-पथ्या रजी-कृताः लिह्यान् मधु-घृतोपेता हेम-धात्री-रजो ऽथ-वा ।
गर्भाम्भः सैन्धव-वता सर्पिषा वामयेत् ततः ॥१०॥
१.१० गर्भाम्भः सैन्धव-वचा- १.१० -सर्पिषा वामयेत् ततः प्राजापत्येन विधिना जात-कर्माणि कारयेत् ।
सिराणां हृदय-स्थानां विवृत-त्वात् प्रसूतितः ॥११॥
तृतीये ऽह्नि चतुर्थे वा स्त्रीणां स्तन्यं प्रवर्तते ।
प्रथमे दिवसे तस्मात् त्रि-कालं मधु-सर्पिषी ॥१२॥
अनन्ता-मिश्रिते मन्त्र-पाविते प्राशयेछिशुम् ।
द्वितीये लक्ष्मणा-सिद्धं तृतीये च घृतं ततः ॥१३॥
प्राङ्-निषिद्ध-स्तनस्यास्य तत्-पाणि-तल-संमितम् ।
स्तन्यानु-पानं द्वौ कालौ नव-नीतं प्रयोजयेत् ॥१४॥
मातुर् एव पिबेत् स्तन्यं तध्य् अलं देह-वृद्धये ।
स्तन्य-धात्र्याव् उभे कार्ये तद्-अ-संपदि वत्सले ॥१५॥
१.१५ तत् परं देह-वृद्धये अ-व्यङ्गे ब्रह्म-चारिण्यौ वर्ण-प्रकृतितः समे ।
नी-रुजे मध्य-वयसौ जीवद्-वत्से न लोलुपे ॥१६॥
हिताहार-विहारेण यत्नाउपचरेच ते ।
शुक्-क्रोध-लङ्घनायासाः स्तन्य-नाशस्य हेतवः ॥१७॥
स्तन्यस्य सीधु-वर्ज्यानि मद्यान्य् आनूप-जा रसाः ।
क्षीरं क्षीरिण्य ओषध्यः शोकादेश् च विपर्ययः ॥१८॥
१.१८ क्षीरं क्षीरिण्य् औषधयः विरुद्धाहार-भुक्तायाः क्षुधिताया वि-चेतसः ।
प्रदुष्ट-धातोर् गर्भिण्याः स्तन्यं रोग-करं शिशोः ॥१९॥
१.१९ विरुद्धाहार-चेष्टायाः स्तन्या-भावे पयश् छागं गव्यं वा तद्-गुणं पिबेत् ।
ह्रस्वेन पञ्च-मूलेन स्थिराभ्यां वा सिता-युतम् ॥२०॥
१.२० मूलैः सिद्धं बृहत्य्-आद्यैः षष्ठीं निशां विशेषेण कृत-रक्षा-बलि-क्रियाः ।
जागृयुर् बान्धवास् तस्य दधतः परमां मुदम् ॥२१॥
दशमे दिवसे पूर्णे विधिभिः स्व-कुलोचितैः ।
कारयेत् सूतिकोत्थानं नाम बालस्य चार्चितम् ॥२२॥
१.२२ विधि-वत् स्व-कुलोचितैः बिभ्रतो ऽङ्गैर् मनोह्वाल-रोचनागुरु-चन्दनम् ।
नक्षत्र-देवता-युक्तं बान्धवं वा समाक्षरम् ॥२३॥
ततः प्रकृति-भेदोक्त-रूपैर् आयुः-परीक्षणम् ।
प्राग्-उदक्-शिरसः कुर्याबालस्य ज्ञान-वान् भिषक् ॥२४॥
शुचि-धौतोपधानानि निर्-वलीनि मृदूनि च ।
शय्यास्तरण-वासांसि रक्षो-घ्नैर् धूपितानि च ॥२५॥
काको विशस्तः शस्तश् च धूपने त्रिवृतान्वितः ।
जीवत्-खड्गादि-शृङ्गोत्थान् सदा बालः शुभान् मणीन् ॥२६॥
१.२६ कङ्को विशस्तः शस्तश् च १.२६ जीवत्-खड्गादि-शृङ्ग-स्थान् धारयेऔषधीः श्रेष्ठाः ब्राह्म्य्-ऐन्द्री-जीवकादिकाः ।
हस्ताभ्यां ग्रीवया मूर्ध्ना विशेषात् सततं वचाम् ॥२७॥
१.२७ धारयेचौषधीः श्रेष्ठा १.२७ धारयेऔषधीश् चेष्टा आयुर्-मेधा-स्मृति-स्वास्थ्य-करीं रक्षो-ऽभिरक्षिणीम् ।
षट्-सप्ताष्टम-मासेषु नी-रुजस्य शुभे ऽहनि ॥२८॥
१.२८ षट्-सप्ताष्टसु मासेषु कर्णौ हिमागमे विध्येधात्र्य्-अङ्क-स्थस्य सान्त्वयन् ।
प्राग् दक्षिणं कुमारस्य भिषग् वामं तु योषितः ॥२९॥
दक्षिणेन दधत् सूचीं पालीम् अन्येन पाणिना ।
मध्यतः कर्ण-पीठस्य किञ्-चिगण्डाश्रयं प्रति ॥३०॥
जरायु-मात्र-प्रच्छन्ने रवि-रश्म्य्-अवभासिते ।
घृतस्य निश्-चलं सम्यग् अलक्तक-रसाङ्किते ॥३१॥
विध्येदैव-कृते च्छिद्रे सकृएवर्जु लाघवात् ।
नोर्ध्वं न पार्श्वतो नाधः सिरास् तत्र हि संश्रिताः ॥३२॥
कालिका-मर्मरी-रक्तास् तद्-व्यधाराग-रुग्-ज्वराः ।
स-शोफ-दाह-संरम्भ-मन्या-स्तम्भापतानकाः ॥३३॥
१.३३ तद्-बाधाराग-रुग्-ज्वराः तेषां यथामयं कुर्याविभज्याशु चिकित्सितम् ।
स्थाने व्यधान् न रुधिरं न रुग्-रागादि-संभवः ॥३४॥
१.३४ स्थान-व्यधान् न रुधिरं स्नेहाक्तं सूच्य्-अनुस्यूतं सूत्रं चानु निधापयेत् ।
आम-तैलेन सिञ्चेच बहलां तद्-वआरया ॥३५॥
विध्येत् पालीं हित-भुजः संचार्याथ स्थवीयसी ।
वर्तिस् त्र्य्-अहात् ततो रूढं वर्धयेत शनैः शनैः ॥३६॥
१.३६ संचार्यान्या स्थवीयसी १.३६ वर्तिस् त्र्य्-अहात् ततो रूढां अथैनं जात-दशनं क्रमेणापनयेत् स्तनात् ।
पूर्वोक्तं योजयेत् क्षीरम् अन्नं च लघु बृंहणम् ॥३७॥
१.३७ जात-दन्तं शिशुं शीते १.३७ क्रम-शो ऽपनयेत् स्तनात् प्रियाल-मज्ज-मधुक-मधु-लाज-सितोपलैः ।
अप-स्तनस्य संयोज्यः प्रीणनो मोदकः शिशोः ॥३८॥
दीपनो बाल-बिल्वैला-शर्करा-लाज-सक्तुभिः ।
संग्राही धातकी-पुष्प-शर्करा-लाज-तर्पणैः ॥३९॥
रोगांश् चास्य जयेत् सौम्यैर् भेषजैर् अ-विषादकैः ।
अन्य-त्रात्ययिकाव्याधेर् विरेकं सु-तरां त्यजेत् ॥४०॥
१.४० भेषजैर् अ-विषादिकैः १.४० भेषजैर् अ-विपादिकैः १.४० भेषजैर् अ-विपादकैः त्रासयेन् ना-विधेयं तं त्रस्तं गृह्णन्ति हि ग्रहाः ।
वस्त्र-वातात् पर-स्पर्शात् पालयेल् लङ्घनाच तम् ॥४१॥
१.४१ त्रासयेन् ना-विधेयं च १.४१ वस्त्र-पातात् खर-स्पर्शात् १.४१ वस्त्र-पातात् पर-स्पर्शात् १.४१ पालयेल् लङ्घिताच तम् ब्राह्मी-सिद्धार्थक-वचा-शारिवा-कुष्ठ-सैन्धवैः ।
स-कणैः साधितं पीतं वाङ्-मेधा-स्मृति-कृघृतम् ॥४२॥
आयुष्यं पाप्म-रक्षो-घ्नं भूतोन्माद-निबर्हणम् ।
वचेन्दुलेखा-मण्डूकी-शङ्खपुष्पी-शतावरीः ॥४३॥
१.४३ वचेन्दुलेखा मण्डूकी १.४३ शङ्खपुष्पी शतावरी ब्रह्मसोमामृता-ब्राह्मीः कल्की-कृत्य पलांशिकाः ।
अष्टाङ्गं विपचेत् सर्पिः प्रस्थं क्षीर-चतुर्-गुणम् ॥४४॥
१.४४ ब्रह्मसोमांर्ता ब्राह्मी १.४४ कल्की-कृत्य पलांशिकैः १.४४ प्रस्थं क्षीरं चतुर्-गुणम् तत् पीतं धन्यम् आयुष्यं वाङ्-मेधा-स्मृति-बुद्धि-कृत् ।
अजा-क्षीराभया-व्योष-पाठोग्रा-शिग्रु-सैन्धवैः ॥४५॥
१.४५ वाङ्-मेधा-स्मृति-कृत् परम् १.४५ वाङ्-मेधा-स्मृति-वह्नि-कृत् १.४५ -पाठोग्रा-शक्र-सैन्धवैः सिद्धं सारस्वतं सर्पिर् वाङ्-मेधा-स्मृति-वह्नि-कृत् ।
वचामृता-शठी-पथ्या-शङ्खिनी-वेल्ल-नागरैः ॥४६॥
१.४६ वाङ्-मेधा-स्मृति-बुद्धि-कृत् १.४६ वचामृता-वरी-पथ्या- अपामार्गेण च घृतं साधितं पूर्व-वगुणैः ।
हेम श्वेत-वचा कुष्ठम् अर्कपुष्पी स-काञ्चना ॥४७॥
१.४७ हेम श्वेत-वचा कुष्ठं १.४७ शङ्खपुष्पी स-काञ्चना १.४७ शङ्खपुष्पी स-रोचना हेम मत्स्याक्षकः शङ्खः कैडर्यः कनकं वचा ।
चत्वार एते पादोक्ताः प्राशा मधु-घृत-प्लुताः ॥४८॥
१.४८ हेम मत्स्याक्षकः फञ्जी १.४८ कैडर्यं कनकं वचा १.४८ प्राश्या मधु-घृत-प्लुताः वर्षं लीढा वपुर्-मेधा-बल-वर्ण-कराः शुभाः ।
वचा-यष्ट्य्-आह्व-सिन्धूत्थ-पथ्या-नागर-दीप्यकैः ॥४९॥
शुध्यते वाग् घविर्-लीढैः स-कुष्ठ-कण-जीरकैः ॥४९ऊ̆अ॥
१.४९ऊ̆अव् शुध्यते वाग् घृतालीढैः
Translation - भाषांतर
N/A


text:
इध्म हवन
ॐ अयंत इध्म आत्माजातवेदस्तेनेध्यस्व वर्धेस्वचेंधि वर्धयचास्मान्प्रजयापशुभिर्ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन समेधयस्वाहा । जातवेदसेग्नय इदं न मम ।
यानंतर दर्वीने आज्याहुती अग्नीला अर्पण कराव्या.
आघार होम वायव्य कोनापासून आग्नेय कोनापर्यंत तुपाची धार धरत आहुति द्यावी. याप्रमाणे आहुति द्यावी.
१. ॐ प्रजापतयेमनवेस्वाहा । प्रजापतये मनव इदं न मम ।
नैऋत्य दिशेच्या कोनापासून ईशान्य कोनापर्यंत तुपाची धार धरत आहुति द्यावी.
२. ॐ इंद्रायस्वाहा । इंद्रायेदं न मम ।
( मनात म्हणावे. )
१. ॐ अग्नये स्वाहा । अग्नय इदं न मम । ० १
२. ॐ सोमाय स्वाहा । सोमाय इदं न मम । २ ०
सामान्य प्रधान होम - यानंतर सर्व आहुती स्थंडिलाच्या मधोमध द्याव्यात ( तावंतरेणतरा जुहोति ) ( सामान्य प्रधान होमः । )
ॐ युक्तोवहजातवेदः पुरस्तादग्नेविद्धिकर्मक्रियमाणं यथेदं । त्वं भिषक् भेषजस्यासिकर्तात्वयागाश्वान्पुरुषान्सनेमस्वाहा ॥ जातवेदसेग्नय इदं न मम ।
ॐ यातिरश्चीनिपद्यसेहं विधरणी इति ।
तांत्वाघृतस्यधारयाग्नौस राधनी यजे स्वाहा ॥
स राधन्या इदं न मम ।
ॐ स राधन्यैदेव्यै स्वाहा । स राधन्यैदेव्या इदं न मम ।
ॐ प्रसाधन्यैदेव्यै स्वाहा । प्रसाधन्यैदेव्या इदं न मम ।
ॐ भूः स्वाहा । अग्नय इदं न मम ।
ॐ भुवः स्वाहा । वायव इदं न मम ।
ॐ सुवः स्वाहा । सूर्यायेदं न मम ।
ॐ भूर्भुवः सुवः स्वाहा । प्रजापतय इदं न मम ।
वराहुति - ( श्रीगणेश देवतेला उद्देशून ४ पळया तूप एका वाटीत घेऊन ते अग्नीला अर्पण करावे. )
ॐ गणानांत्वगणपति हवामहे कविंकवीनामुपम श्रवस्तमम् । ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत आनः शृण्वन्नूतिभिः सीदसादन स्वाहा ।
यजमानाने खालीलप्रमाणे उच्चारुन उदक; सोडावे.
इमानि, उप्कल्पित, हवनीयद्रव्याणि, हुतानि, होष्यमाणानिच, या या यक्ष्यमाणा देवताः, ताभ्यः, ताभ्यः, परित्यक्तानि, न मम । यथा दैवत मस्तु ।
यानंतर आचार्यांनी आपल्या अन्य सहकार्यांबरोबरा समिधा, चरु, आज्य ( अन्य हवनीय द्रव्य ) अग्नीला समंत्रक अर्पण करावीत. हवनीय द्रव्यांवर तूप घालावे.
१. ॐ आसत्येनरजसावर्तमानो निवेशयन्नमृतंमर्त्यंच । हिरण्ययेनसवितारथेनादेवोयातिभुवनाविपश्यन् स्वाहा ॥१॥
२. ॐ आप्यायस्व समेतुते विश्वतः सोमवृष्णियं । भवावजस्य संगथे स्वाहा ॥२॥
३. ॐ अग्निर्मूर्धा दिवः ककुत्पतिः पृथिव्या अयं । अपा रेता सि जिन्वति स्वाहा ॥३॥
४. ॐ उदबुदध्यस्वाग्नेप्रतिंजागृह्येनमिष्टापूर्ते स सृजेथामयंच । पुनः कृण्व स्त्वापितरंयुवानमन्वाता सीत्वयितंतुमेत स्वाहा ॥४॥
५. ॐ बृहस्पते अतियदर्यो अर्हादद्युमद्विभातिक्रतुमज्जनेषु । यद्दीदयच्छवसर्तप्रजाततदस्मासुद्रविणंधेहिचित्र स्वाहा ॥५॥
६. ॐ शुक्रंते अन्यद्यजतंतेअन्यद्विषुरुपे अहनीद्यौरिवासि । विश्वाहिमायाअवसिस्वधावोभद्रातेपूषन्निहरातिरस्तु स्वाहा ॥६॥
७. ॐ शंनोदेवीरभिष्टय आपोभवंतुपीतये । शंयोरभिस्रवंतुनः स्वाहा ॥७॥
८. ॐ कयानाश्चित्र आभुवदूतीसदावृधः सखा । कयाशचिष्ठयावृता स्वाहा ।
९. ॐ केतुंकृण्वन्नकेतवेपेशोमर्याअपेशसे । समुषदभिरजायथाः स्वाहा ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
नारदस्मृतिः
द्वितीये तृतीये वा शतके प्रणीता नारदस्मृतिः पुरातनेषु स्मृतिग्रन्थेषु अन्यतमा अस्ति । सामान्यतः स्मृतिग्रन्थाः आचार-व्यवहार-प्रायश्चित्तादीन् विषयान् बोधयन्ति । नारदस्मृतिः विशेषतया व्यवहारविषयमेव बोधयति । अस्मिन् आचारविषये, अपराधव्यवहारविषये, न्यायदानप्रक्रियायाश्च विषयः विद्यते । प्राचीनव्यवहारसंहितायै अस्याः स्मृतेः योगदानं महत्त्वपूर्णम् अस्ति । व्यवहारसंहितायाः विधीनां लिखितरूपम् ऐदम्प्राथम्येन अत्रैव दृश्यते । अस्याः स्मृतेः अन्यः विशेषः अंशः नाम महिलानाम् अधिकारविषये अत्र उदारचिन्तनं दृश्यते ।
अन्तर्विषयाः
- १ परिचयः
- २ कालः
- ३ विषयाः
- ३.१ ऋणदानम्
- ३.२ उपानिधिः
- ३.३ सम्भूयसमुत्थानम्
- ३.४ दत्ताप्रदानिकम्
- ३.५ अशुश्रूषाभ्युपेत्यम्
- ३.६ वेतनस्यानपाकर्म
- ३.७ अस्वामिविक्रयः
- ३.८ विक्रीयसम्प्रदानम्
- ३.९ क्रीतानुशयः
- ३.१० समयस्यानपाकर्म
- ३.११ सीमाबन्धः
- ३.१२ स्त्रीपुंसयोगः
- ३.१३ दायभागः
- ३.१४ साहसम्
- ३.१५ स्तेयम्
- ३.१६ वाक्पारुष्यम्
- ३.१७ दण्डपारुष्यम्
- ३.१८ द्यूतसमाह्वयम्
- ३.१९ प्रकीर्णम्
परिचयः[सम्पादयतु]
पुरातनधर्मशास्त्रग्रन्थाः हिन्दुविधीन् बोधयन्ति । अत्र विधयः विशालदृष्ट्या परिगण्यन्ते । अत्र उक्ताः नियमाः धार्मिकाचरणम् अनुसरति । विविधवर्णानाम् आश्रमधर्माः अत्र बोध्यन्ते । अतः अत्र समाजस्य सर्वेषु क्षेत्रेषु व्यक्तेः व्यवहारः कथं स्यात् इति बोधयति । अतः अयं सामाजिकनियमश्च भवति । मनुस्मृतौ सर्वविधाः सामाजिकाः धार्मिकाः नियमाः उक्ताः । अत्र नैतिकनियमानां धार्मिकाचरणस्य च महान् भेदः न विद्यते । इदं सकारात्मकनियमः इति कथयितुं शक्यते । याज्ञवल्क्यस्मृतौ भागत्रयं विद्यते - आचारः, व्यवहारः, प्रायश्चित्तश्चेति ।
नारदस्मृतौ आचार-प्रायश्चित्तभागाः न विद्यन्ते । अत्र पूर्णम् अवधानं व्यवहारविषये एव । अस्यां १०२८ श्लोकाः विद्यन्ते । न्यायप्रक्रियायाः विषये नारदेन लिखितः प्रास्ताविकः अध्यायः, व्यवस्थितक्रमेण योजितानि १८ व्यवहारपदानि च अत्यन्तं महत्त्वपूर्णं वर्तते । स्मृतिचन्द्रिका कथयति - 'नारदीयोद्देशक्रमानुसारिणाञ्च वयम्' इति । १०२८ श्लोकेषु सप्तशताधिकाः श्लोकाः स्मृतिग्रन्थानां व्याख्यानकर्तृभिः - मेधातिथि-मिताक्षरादिभिः उल्लिखितम् अस्ति ।
कालः[सम्पादयतु]
नारदस्य कालनिर्देशः कष्टसाध्यः । नारदः मनुस्मृतेः उल्लेखं बहुधा करोति इत्यतः सः अनन्तरकालीनः इति तु स्पष्टम् । मनुस्मृतिम् अनुसृत्य इदं लिखितमिति स्वयं वदति । ५० श्लोकाः मनुस्मृतौ नारदस्मृतौ च समानाः विद्यन्ते । याज्ञवल्क्येन कृतायां धर्मशास्त्रकाराणाम् आवल्यां नारदस्य नाम न विद्यते । नारदेन लिखिताः बहवः नियमाः याज्ञवल्क्येन लिखिताः नियमाः इव एव सन्ति । याज्ञवल्क्येन उक्ताः मूलकल्पनाः नारदेन वर्धिताः दृश्यन्ते । याज्ञवल्क्यः प्रकरणम् इति वदति यत् तत् नारदः व्यवहारपदम् इति निर्दिशति । विषयविस्तारः नारदस्मृतौ विशेषरूपेण दृश्यते । एतैः कारणैः नारदः याज्ञवल्क्यस्य अनन्तरकालीनः इति निर्णीयते । नारदः प्रथम- तृतीयशतकानां मध्ये आसीत् इति भाति ।
विषयाः[सम्पादयतु]
नारदस्मृतौ अष्टादश अध्यायाः- 'व्यवहारपदानि' सन्ति । तेषां निर्वचनञ्च एवं दत्तमस्ति -
ऋणदानम्[सम्पादयतु]
- ऋणं देयमदेयं च येन यत्र यथा च यत् ।
- दानग्रहणधर्माभ्यामृणादानमिति स्मृतम् ॥
उपानिधिः[सम्पादयतु]
- स्वं द्रव्यं यत्र विश्रम्भान्निक्षिपत्यविशङ्किरः ।
- निक्षेपो नाम तत्प्रोक्तं व्यवहारपदं बुधैः ॥
सम्भूयसमुत्थानम्[सम्पादयतु]
- वणिक्प्रभृतयो यत्र कर्म सम्भूय कुर्वते ।
- तत्सम्भूयसमुत्थानं व्यवहारपदं स्मृतम् ॥
दत्ताप्रदानिकम्[सम्पादयतु]
- दत्त्वा द्रव्यमसम्यग्यः पुनरादातुमिच्छति ।
- दत्ताप्रदानिकं नाम तद्विवादपदं स्मृतम् ॥
अशुश्रूषाभ्युपेत्यम्[सम्पादयतु]
- अभ्युपेत्य च शुश्रूषां यस्तां न प्रतिपद्यते ।
- अशुश्रूषाभ्युपेत्यैतद्विवादपदमुच्यते ॥
वेतनस्यानपाकर्म[सम्पादयतु]
- भूतानां वेतनस्योक्तो दानादानविधिक्रमः ।
- वेतनस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम् ॥
अस्वामिविक्रयः[सम्पादयतु]
- निक्षिप्तं वा परद्रव्यं नष्टं लब्ध्वापहृत्य वा ।
- विक्रीयतेऽसमक्षं यद्विज्ञेयोऽस्वामिविक्रयः ॥
विक्रीयसम्प्रदानम्[सम्पादयतु]
- विक्रीय पण्यं मूल्येन क्रेत्रे यत्र प्रदीयते ।
- विक्रीयासम्प्रदानं तद्विवादपदमुच्यते ॥
क्रीतानुशयः[सम्पादयतु]
- क्रीत्वा मूल्येन यः पण्यं क्रेता न बहु मन्यते ।
- क्रीतानुशय इत्येतद्विवादपदमुच्यते ॥
समयस्यानपाकर्म[सम्पादयतु]
- पाषण्डिनैगमादीनां स्थितिः समय उच्यते ।
- समयस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम् ॥
सीमाबन्धः[सम्पादयतु]
- सेतुकेदारमर्यादाविकृष्टाकृष्टनिश्चये ।
- क्षेत्राधिकारो यस्तु स्याद्विवादः क्षेत्रजस्तु सः ॥
स्त्रीपुंसयोगः[सम्पादयतु]
- विवाहादिविधिः स्त्रीणां यत्र पुंसां च कीर्त्यते ।
- स्त्रीपुंसयोगनामैतद्विवादपदमुच्यते ॥
दायभागः[सम्पादयतु]
- विभागोऽर्थस्य पित्र्यस्य पुत्रैर्यत्र प्रकल्प्यते ।
- दायभाग इति प्रोक्तं तद्विवादपदं बुधैः ॥
साहसम्[सम्पादयतु]
- सहसा क्रियते कर्म यत्किञ्चिद्बलदर्पितैः ।
- तत्साहसमिति प्रोक्तं सहो बलमिहोच्यते ॥
स्तेयम्[सम्पादयतु]
- तस्यैव भेदः स्तेयं स्याद्विशेषस्तत्र दृश्यते ।
- आधिः साहसमाक्रम्य स्तेयमाधिश्छलेन तु ॥
वाक्पारुष्यम्[सम्पादयतु]
- देशजातिकुलादीनामाक्रोशन्यङ्गसंयुतम् ।
- यद्वचः प्रतिकूलार्थं वाक्पारूष्यं तदुच्यते ॥
दण्डपारुष्यम्[सम्पादयतु]
- परगात्रेष्वभिद्रोहो हस्तपादायुधादिभिः ।
- भस्मादीनामुपक्षेपैर्दण्डपारुष्यमुच्यते ॥
द्यूतसमाह्वयम्[सम्पादयतु]
- अक्षब्रध्नशलाकाद्यैर्देवनं जिम्हकारितम् ।
- पणक्रीडा वयोभिश्च पदं द्यूतसमाह्वयम् ॥
प्रकीर्णम्[सम्पादयतु]
- प्रकीर्णके पुनज्ञेर्यो व्यवहारो नृपाश्रयः ।
- राज्ञामाज्ञाप्रतीघातस्तत्कर्मकरणं तथा ॥


text:
3 ताण्डवे पुष्करवद् भवतीत्येवंरूपा भवति । 22अर्थान्तरप्रतीतौ सत्यां हि उपमान्तरम् । तेनाह नीलकण्ठस्येति । द्वितीये तु श्लोके पूर्ण एव श्लेषोऽलंकारः । तथा व्याचष्टे दशरूपानुकारेणेति । एकत्रेति । अयं च श्लोकार्थः । यस्य दशरूपाणां दशावताराणामनुकारेण प्रतिमारूपेण23 ध्यातारो माद्यन्ति, यस्य च मुनेर्दशरूपप्रणीतेन नाटकाद्यनुकारेण सामाजिका माद्यन्ति, सर्वविदे तस्मै विष्णवे = हरये, भरताय च नम इति24 ।
श्रोतुः प्रवृत्तिनिमित्तं 25दर्शयति—
तं कंचिद्विषयं प्रकरणादिरूपं 26कस्यचिदेव कवेः कदाचित् सरस्वती योजयति । येन प्रकरणादिना 27विषयेणान्योऽपि जनो विदग्धो भवति ।
उत्तरश्लोकस्यास्फुटविवक्षितार्थतां28 मन्यमान आह29 श्रोतुः प्रवृत्तिनिमित्तं दर्शयतीति । श्रोतुः प्रवृत्तिः श्रवणम् । तस्योद्देश्यतया निमित्तं = प्रयोजनम् । तद् दर्शयतीति श्रोतृप्रवृत्त्यङ्गं प्रकरणस्य प्रयोजनं दर्शयतीत्यर्थः । कस्यचिदेवेति श्लोकस्यायमर्थः । कस्यचिदेव विदुषः कदाचिदेव सरस्वती तं कमपि प्रकरणादिरूपं निर्माणविषयं योजयति येनान्योऽपि जनो व्यावृत्तदशरूपज्ञानात्मिकां वैदग्धीं भजत इति । अस्य प्रकरणस्य दशरूपज्ञानं फलमित्यर्थः । तथा व्याचष्टे कस्यचिदेवेति । घटयतीत्यर्थान्तरस्यापि संभवात् संबन्धार्थतामाह योजयतीति ।
30स्वप्रवृत्तेर्विषयं दर्शयति—
-
This sentence is missing in Tri.MS.↩
-
Tri.MS. reads pratimāropeṇa.↩
-
Only Tri.MS. reads bharatāya ceti nama iti.↩
-
N.S.P. pradarśyate.↩
-
N.S.P. kadācid eva kasyacid eva kaveḥ, etc.↩
-
N.S.P. viṣayeṇānyo jano, etc.↩
-
Tri. MS. reads uttaraślokasya asphuṭaṃ vivakṣitārthaṃ manyamānaḥ, whereas M.G.T. gives it as asphuṭavivakṣitārtham.↩
-
Only T.MS. gives on the margin śrotṛpravṛttītyādi.↩
-
N.S.P. svapravṛttiviṣayaṃ.↩


text:
विजयादशमी
भारतदेशे नेपालदेशे च शरदे नवरात्रे देव्याः पूजनं लोके प्रचलितमस्ति । केचन देवीं स्वगृहे एव पूजयन्ति । केचन देवीं पूजयितुं मन्दिरं गच्छन्ति । नवरात्रे पूजितायाः देव्याः निर्माल्यस्य वितरणं दशम्यां भवति । दशम्याम् अवरे जनाः मान्येभ्यो जनेभ्यो देव्याः निर्माल्यं स्वीकुर्वन्ति । तत्र मान्यजना देव्याः घटस्य जलेन अवरान् जनानभिषिच्य देव्याःपूजने प्रयुक्तस्य चन्दनस्य शेषेण तेषां ललाटे तिलकं धारयित्वा दध्यक्षताः अपि तत्राऽऽरोप्य तेषां दक्षिणकर्णस्योपरि यवाङ्कुरानपि स्थापयित्वा तानाशीर्भिरभिः अनुगृह्णनति । तत्राऽशीर्वचनरूपेण एतत् पद्यं पठन्ति -
आयुर् द्रोणसुते श्रियो दशरथे शत्रुक्षयो राघवे
ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानश्च दुर्योधने ।
शौर्यं शान्तनवे बलं हलधरे सत्यं च कुन्तीसुते
विज्ञानं विदुरे भवन्तु भवतां कीर्तिश्च नारायणे ॥ इति ।
गृहे देव्याः पूजने शुक्लपक्षस्य प्रतिपदि (नवरात्रस्य प्रथमे दिने ) गृहे घटस्थापना क्रियते । पूजकाः तदा एव देवीवेदिकायां यथाविधि यवारोपणं कुर्वन्ति । ततः प्रभृति नवरात्रपर्यन्तं प्रतिदिनं सायम्प्रातः देवीं पूजयित्वा दुर्गाकवचादियुतायाः सप्तशत्याः पठनमपि कुर्वन्ति । यथाशक्ति यथयारुच्यं च-महिष-कूष्माण्डादिबलिं च देव्यै समर्पयन्ति । गृहेगृहे यथाशक्ति देवीनैवेद्याय मिष्टान्नानि पच्यन्ते । देव्यै निवेदितानि तानि मिष्टान्नानि सर्वैः खाद्यन्ते । मिष्टान्नानि खादित्वा बालका मोदन्ते । सर्वे बालका बालिकाः च प्रसन्ना भूत्वा दोलया खेलन्ति च ।
पूरा दाशरथी रामो लङ्काधिपतिं रावणं विजेतुम् आश्विनशुक्लदशम्यां प्रस्थितवान् आसीदिति देवीभागवते कथा वर्तते ।
अस्मिन् समये क्वचित् रामलीलाभिनयस्यायोजनमपि भवति । रामलीलाभिनयं दृष्ट्वा सर्वे जनाः प्रसन्ना भवन्ति ।
विजयादशम्या आगमनात् पूर्वमेव जनाः तदर्थं सामग्रीणाम् उपकल्पने मग्नाः भवन्ति । अजानां मेषाणां च क्रयाय विक्रयाय च विपण्यः स्थानेस्थाने आयोज्यन्ते । अजपालकाः विक्रेतुमजान् विपणिं नयन्ति । क्रेतारो विपणिं गत्वा सम्यक् परीक्ष्य यथाशक्ति हृष्टं पुष्टं सुन्दरमजं क्रीत्वा आनयन्ति । केचन मनुष्याः तु विजयादशम्यै इति मत्वा स्वगृहे एव अजं पालयन्ति । आसन्नायां विजयादशम्यां युवकाः दोलां निर्मातुं संलग्ना भवन्ति । तेषु केचन वंशं कर्तयित्वानयन्ति । अन्ये केचन खनित्वा वंशानुच्छ्राययन्ति । अन्ये दीर्घां महतीं रज्जुं सज्जीकुर्वन्ति । अपरे रज्जुं यथाविधि काष्ठे प्रोल्लम्ब्य दोलां निष्पन्नां कुर्वन्ति । सर्वे सोत्साहा भूत्वा स्वंस्वं कर्म कुर्वन्ति । विजयादशम्यां वृद्धा अपि प्रेङ्खामारुह्य धरित्रीं क्ष्वेदितुमिच्छन्ति ।
ग्रामे गृहिण्यः स्वगृहस्य परिमार्जनं कुर्वन्ति । श्वेतमृत्तिकया गृहं लिम्पन्ति च । जालानि सालनिर्यासकालिकया लिप्त्वा सुशोभयन्ति । गृहिणीनां साहाय्यं कर्तुमन्ये गृह्याः अपि संलग्नाः भवन्ति । नगरे सौधमुपलेप्तुं कर्मकरा आहूयन्ते । ते निःश्रेणिकामारुह्य गृहस्य भित्तौ उपर्युपर्यपि सम्यक् सुधालेपनं कुर्वन्ति । विजयादशम्यां संस्कृतानि सर्वेषां गृहाणि सुन्दराणि दृश्यन्ते ।
केचन बालकाः पतङ्गकानुड्डाययितुं गृहशिखरमारोहन्ति । बालकाः प्रतिस्पर्धिनोऽन्यस्य बालकस्य पतङ्गकं कर्तितुमिच्छन्ति । यः कर्तितुं शक्नोति, स विजयी मन्यते । यस्य पतङ्गकः कृन्तो भवति स पराजितो मन्यते । के चनाऽन्यस्य पतङ्गकं कर्तितुं स्वस्य तन्तुं संस्कुर्वन्ति । केचन बालका विचित्रैः पतङ्गकैः व्यावृतम् आकाशं प्रेक्ष्यैव प्रसन्ना भवन्ति ।
एवं विजयादशम्यां भारतदेशे नेपालदेशे च सर्वत्र रामणीयकं भवति ॥
नेपालदेशे[सम्पादयतु]
नवरात्राणाम् आचरणानन्तरं दशमं दिनं "विजयदशमी" इति उच्यते । विशेषतया विजयदशमी तु सर्वनिमित्तम् अपि प्रशस्तम् इति उच्यते । भारतवर्षस्य विविध प्रान्तानं इदम् पर्वम् विविध रूपेण आचर्यते । तद्दिनं बालानाम् अक्षराभ्यासाय, नूतनस्य उद्योगस्य आरम्भाय, विद्यारम्भाय, बीजवपनाय वा उत्तमं दिनम् । तद्दिने यत्किमपि कार्यम् आरब्धं चेदपि तत्कार्यं विजयं प्राप्नोति इति विश्वास: ।
- आश्वयुक् शुक्लदशमी विजयाख्याखिले शुभा ।
- प्रयाणेतु विशेषेण किं पुन: श्वणान्विता ॥
इत्येव उक्तम् अस्ति ।
तद्दिने पूर्वं नवदिनेषु पूजितस्य विग्रहस्य पुन: षोडशोपचारपूजां कृत्वा पारणं कृत्वा व्रतविसर्जनं कुर्वन्ति । सङ्गीतवेदपारायणै: सह मृत्तिकानिर्मितविग्रहं नदीसरोवरकूपादिषु विसर्जयन्ति । तद्दिने अपराजितादेव्या: पूजां, ग्रामनगराणां सीमोल्लङ्घनं, शमीपूजां, देशान्तरयात्रां, विजययात्रां च कुर्वन्ति । अपराह्णे ग्रामस्य ईशान्यदिशि शुचिप्रदेशे अपराजितादेव्या: पूजां कुर्वन्ति । मध्ये अपराजितादेवीं दक्षिणभागे क्रियाशक्तिरूपिणीं जयादेवीं, वामभागे उमादेवीं च पूजयन्ति । अनन्तरं शमीवृक्षस्य पूजां कुर्वन्ति ।
- अमङ्गलानां शमनीं शमनीं दुष्कृतस्य च ।
- दु:खप्रणाशिनीं धन्यां प्रपद्येहं शमीं शुभाम् ॥ इत्येष: शमीवृक्षस्य पूजामन्त्र: ।
अनन्तरं
- शमी शमयते पापं शमी लोहितकण्टका ।
- धर्यर्जुनबाणानां रामस्य प्रियवादिनी ॥
- करिष्यमाणयात्रायां यथाकालं मया ।
- तत्र निर्विघ्नकर्त्री त्वं भव श्रीरामपूजिते ॥
इति प्रार्थनां कृत्वा अक्षतासहिताम् आर्द्रां शमीवृक्षस्य अधस्तनमृत्तिकां मङ्गलवाद्यपुरस्सरं गृहम् आनयन्ति प्रसादत्वेन । यात्रां गन्तार: विजयमुहूर्ते प्रयाणस्य आरम्भं कुर्वन्ति । पाण्डवा: अज्ञातवासार्थं गमनात् पूर्वं दिव्यास्त्राणि सर्वाणि अस्मिन् वृक्षे स्थापितवन्त: आसन् । अज्ञातवासं समाप्य विजयदशमीदिने एव प्रतिप्राप्य युद्धसन्नद्धा: अभवन् इति । श्रीराम: अपि रावणवधार्थं गमनात् पूर्वम् एतं वृक्षं पूजयित्वा गतवानिति । रावणसंहारादिकं कृत्वा श्रीरामस्य अयोध्याप्रवेश: अभवत् विजयदशमीदिने एव । तस्य स्मरणार्थम् इदानीमपि उत्तरभारते विजयदशमीदिने रामलीलोत्सवम् आचरन्ति ।
एतद्दिनम् आचार्यत्रयेषु अन्यतमस्य मध्वाचार्यस्य जन्मदिनः। अतः एतद्दिनं 'मध्वजयन्ती' रूपेण उत्सवं भवति ।
आन्ध्रप्रदेशे[सम्पादयतु]
आन्ध्रप्रदेशे अयम् उत्सवः अश्वयुजमासस्य दशम्यां भवति। अश्वयुजमासस्य शुक्लपक्षस्य प्रथमातः आरभ्य दश अहोरात्राणि आचर्यते। अतः अस्य पर्वणः नाम दशहोरा - दशहरा इति प्रसिद्धम् अभवत्।।


text:
ताळीकोटे
कर्णाटकराज्यस्य उत्तरभागे विद्यमाने बिजापुरमण्डले स्थितं प्रसिद्धं स्थानम् अस्ति । बहुभ्यः शतकेभ्यः प्रसिद्धं वाणिज्यकेन्द्रम् एतत् । घृतस्य धान्यानां वाणिज्यम् अतिप्रसिद्धम् आसीत् । अत्रत्यजनानां प्रमुखौ उद्योगौ कृषिः वाणिज्यं च । विजयनगरसाम्राज्यस्य पतने कारणीभूतं, १५६५ तमे वर्षे प्रवृत्तं ताळीकोटेयुद्धम् अत्रैव समीपे रक्कस-तङ्गडगी इत्यत्र प्रवृत्तम्। अनेकानि ऐतिहासिकानि स्थानानि अत्र सन्ति । प्राचीनदुर्गस्य अवशेषान् अत्र द्रष्टुं शक्नुमः । इतः ५-६ किलोमीटर् दूरे हगरटगि इत्यत्र शताधिकानि पाण्डवानां मन्दिराणि सन्ति । कुन्ती, भीमः, विदुरः, एवं महाभारतस्य पात्राणि देवत्वम् आप्तवन्तः सन्ति । इदानीम् एतत् बिजापुरमण्डलस्य उपमण्डलकेन्द्रम् अस्ति। राज्यराजधानीतः ५२० कि मी दूरे अस्ति ।


text:
नैनम्̇ शीतरूरु हतस्
ताभ्याम् एनम् अभ्य् अनयत्
तस्माज् जञ्जभ्यमानाद् अग्नीषोमौ निर् अक्रामताम्
प्राणापानौ वा एनं तद् अजहिताम्
प्राणो वै दक्षो ऽपानः क्रतुस्
तस्माज् जञ्जभ्यमानो ब्रूयात् ।
मयि दक्षक्रतू इति
प्राणापानाव् एवात्मन् धत्ते
सर्वम् आयुर् एति – तै.सं. 2.5.2.4
हृत्सु क्रतुं वरुणो विक्ष्वग्निमिति हृत्सु ह्ययं क्रतुर्मनोजवः प्रविष्टो विक्ष्वग्निमिति विक्षु ह्ययं प्रजास्वग्नि – मा.श. 3.3.4.7
क्रतूदक्षौ ह वा अस्य मित्रावरुणौ । एतन्न्वध्यात्मं स यदेव मनसा कामयत इदं मे स्यादिदं कुर्वीयेति स एव क्रतुरथ यदस्मै तत्समृध्यते स दक्षो मित्र एव क्रतुर्वरुणो दक्षो ब्रह्मैव मित्रः क्षत्रं वरुणोऽभिगन्तैव ब्रह्म कर्ता क्षत्रियः
क्रतुरेकत्रिंश इति । य एवैकत्रिंश स्तोमस्तं तदुपदधात्यथो संवत्सरो वाव क्रतुरेकत्रिंशस्तस्य चतुर्विंशतिरर्धमासाः षदृतवः संवत्सर एव क्रतुरेकत्रिंशस्तद्यत्तमाह क्रतुरिति संवत्सरो हि सर्वाणि भूतानि करोति तदेव तद्रूपमुपदधाति
अथैतान्यज्ञक्रतून्जुहोति । अग्निश्च मे घर्मश्च म इत्येतैरेवैनमेतद्यज्ञक्रतुभिः प्रीणात्यथो एतैरेवैनमेतद्यज्ञक्रतुभिरभिषिञ्चति
सत्यं ब्रह्मेत्युपासीत अथ खलु क्रतुमयोऽयं पुरुषः स यावत्क्रतुरयमस्माल्लोकात्प्रैत्येवंक्रतुर्हामुं लोकं प्रेत्याभिसम्भवति
स होवाच असर्वक्रतुभ्यां वै यज्ञाभ्यामगन्त यदग्निष्टोमेन चोक्थ्येन च शतातिरात्रं सत्त्रमुपेत तेनासुरांस्तमोऽपहत्य सर्वं पाप्मानमपहत्य स्वर्गं लोकं प्रज्ञास्यथेति
स उपहवमिष्ट्वा भक्षयति मयि त्यदिन्द्रियं बृहदित्येतद्वा इन्द्रियं बृहद्य एष तपति मयि दक्षो मयि क्रतुरिति क्रतूदक्षावेवात्मन्धत्ते घर्मस्त्रिशुग्विराजतीति घर्मो ह्येष त्रिशुग्विराजति
अथो खल्वाहुः काममय एवायं पुरुष इति स यथाकामो भवति तथाक्रतुर्भवति यथाक्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्यत इति
१. क्रतुं दक्षं वरुण संशिशाधि । तैसं १,२,२,२;
१. क्रतुं दक्षं वरुण संशिशाधीति वीर्यम्प्रज्ञानं वरुण सं शिशाधीत्येव तदाह - ऐ १,१३
२. इन्द्रतन्वाख्या इष्टकाः -- क्रत्वा शचीपतिः । तैसं ४,४,८,१
३. धीतिश्च मे क्रतुश्च मे ( यज्ञेन कल्पताम् ) । तैसं ४,७,१,१ ।
४. प्रजापतिर्वै भगो, यज्ञः क्रतुः । मै १, ४,१४, १.४.१५ ।
५. मित्र एव क्रतुः । माश ४,१,४,१ ।
६.
क्रतुर्
एकत्रिम्̇श इति पुरस्ताद् उप दधाति,
वाग्
वै क्रतुः । यज्ञमुखं
वाक् ।
यज्ञमुखम् एव पुरस्ताद् वि यातयति । तैसं ५, ३,३,५ ।
७. विश्वेषां त्वा देवानां क्रतुनाभिषिञ्चामि । मै २,६,११; ४,४,५ ।
८. संवत्सरो वाव क्रतुरेकत्रिंशस्तस्य चतुर्विंशतिरर्धमासाः षडृतवः संवत्सर एव
क्रतुरेकत्रिंशस्तद्यत्तमाह क्रतुरिति संवत्सरो हि सर्वाणि भूतानि करोति । माश ८,४,१,२१॥
९. स यदेव मनसा कामयतऽ इदं मे स्यादिदं कुर्वीयेति स एव क्रतुः । माश ४,१,४,१।।
१०. हृत्सु क्रतुं वरुणः (अदधात् )] । तैसं १, २, ८, १-२, काठ २,६; क १,१९ । |
११. हृत्सु क्रतुं वरुणं दिक्ष्वग्निं दिवि सूर्यमदधात् सोममद्रौ ॥ - मै १, २, ६
१२. हृत्सु ह्ययं क्रतुर्मनोजवः प्रविष्टः । माश ३,३,४,७ ॥ [तु- एकत्रिंश- १; अपान- ३८ द्र.]।
क्रतुस्थला- अग्नि- ५६५ द्र.


text:
विश्वास: विजित: ।।
विश्वचषकप्रतियोगिताया: उपनिर्णायकस्पर्धयां भारतेन जयं प्राप्तम् । सद्य: एव मम मस्तिष्के एका कल्पना आगता ।
सा कल्पना मया काव्यरूपेण पत्रे लिखिता । किमपि विचार्य सा रचना बहुनां जनानां पार्श्वे ईपत्रेण प्रेषिता , केषुचित् पृष्ठेषु प्रकाशिता अपि । सा रचना हिन्दी-भाषाया: अवधी-विधायाम् आसीत् । तस्यां रचनायां मया भारतस्य विजयं कल्पितम् । आश्चर्यम् एतत् यत् मया तस्यां रचनायां भारतस्य दण्डप्रहार: (बल्लेबाजी) अन्ते निश्चितं कृत: । सम्भवत: मम मन: जानाति स्म यत् भारतस्य दण्डप्रहार: अन्ते एव आगमिष्यति । एतस्मिन् एव क्रमेण मया तत्र कल्पितं यत् भारतं रोमांचकप्रतिस्पर्धायां बहुकाठिन्यं प्राप्स्यति किन्तु अन्ते निश्चयेन जयं प्राप्स्यति । तत् काव्यं भवन्त: अत्र पठितुं शक्नुवन्ति । काव्यम् अस्ति आयो तेन्दूलकर को विजय सैन्य आयो है ।।
कृपया पठन्तु एवं च कथम् अस्ति एतत् काव्यं इति टिप्पणीमंजूषायां लिखतु ।।
भवतां हार्द: धन्यवाद: ।।
जयतु संस्कृतम्
जयतु भारतम्


text:
ताटका कथा
एकदा सुकेतु इति यक्षः सन्तानेच्छया कमलजं ध्यात्वा तपश्चकार कालान्तरे ब्रह्मानुग्रहेण तस्य कृते एका पुत्री जाता सा एव ताटका इति कथा। सा अतीवबलवती आसीत्।वरप्रसादेन सहस्रगजशक्तिं मायाविद्यां च सम्पाद्य सा साधुजनानां द्रोहे मग्ना जाता। ताटकापतिः झर्झरपुत्रः सुनन्दः एकदा अगस्त्याश्रमम् आक्रम्य महर्षेः कोपाग्नौ भस्मीभूतो जातः।इमां वार्तां श्रुत्वा कोपाविष्टा ताटका पुत्राभ्यां मारीचसुबाहुभ्यां सह अगस्त्याश्रमस्योपरि आक्रमणं कृतवन्तः। तपोनिष्ठोऽगस्त्यः शापेन तेभ्यः राक्षसत्वम् अददात्। ततः तटाका अनेककालं पताले तथा लङ्कायां च उषित्वा पुन अयोध्यासमीपस्थे करूषवने मुनिपीडां कृत्वा आस्थिता बभूव। अथैकदा विश्वामित्रः स्वस्य यागरक्षणार्थं रामलक्ष्मणौ करूषं प्रति आनीतवान्। यात्रायां विश्वामित्रवचनैः दुष्टनिग्रहार्थं रामः प्रेरितो जातः। अटव्यां कठोरशब्दं श्रुत्वा रामः कुतूहलेन मुनिं पप्रच्छ तदा मुनिः ताटकायाः विषये वर्णनं चकार।
कस्यचित्त्वथ कालस्य यक्षिणी कामरूपिणी।
बलं नागसहस्रस्य धारयन्ती तदा ह्यभूत्।
ताटका नाम भद्रं ते
भार्या सुनन्दस्य धीमतः।
एवं मुनिवचनात् रामः परमाद्भुतेन तटकाया: पूर्वचरितश्रवणोत्सुको जातः। रामः मुनिवचनानि श्रुत्वा ताटकाया: पीडातः सज्जनानां मुक्तिं करिष्ये इति सत्यमकरोत्।
गोब्राह्मणहितार्थाय देशस्य च हिताय च।
करिष्यामि न संदेहस्ताटकावधमुत्तमम्।
एवं ताटकया सह घोरं युद्धं प्रवृत्तम्। मायबलेन ताटकाया विविधशस्त्राणि प्रयुक्तानि तथापि अमितविक्रमेण रामेण सर्वाणि शस्त्राणि नाशितानि। ताटकाया: करौ चिच्छेद्य युद्धान्ते रामः तस्याः वधं चकार।ताटकामोक्षेण सर्वे देवाः प्रीतमनस्काः भूत्वा पुष्पवृष्टिं चक्रुः।।
(रामयणे बालकाण्डे ताटका इति निशाचरण्या: कथा प्रतिपादिता अस्ति। ततः संग्रहीता कथा)
----------------------------------------