text:
अथ त्रयोविंशोsध्याय:
॥ नामधारक उवाच ॥
साधु साधूदितं क्षेत्रमाहात्म्यं लोकपावनं ।
जगन्निवासो भगवान्यत्रोवासैष लीलया ॥१॥
तत्र तत्राखिला देवा ऋषियोगिमुनीश्वरा: ।
निवसंति पुनस्तत्र ननु तीर्थानि सर्वश: ॥२॥
कृष्णापंचनदीयोगो धन्योन्योप्येष तादृश: ।
स भीमामरजायोग: साक्षात्तु भगवानिह ॥३॥
पशुपक्षिम्रुगा मीनास्तत्रया: स्नानपानत: ।
धन्या एव पुनर्नॄणां धन्यत्वं किमु वर्ण्यते ॥४॥
यन्माहात्म्यश्रवणतो लीयंते पापराशय: ।
किं पुनस्तन्निवसतां सतां वाच्या हि सद्गति: ॥५॥
भगवद्भक्तियुक्ता ये मुक्तिस्तेषां करे स्थिता ।
मुक्तिं ते परिभाव्यातो भक्तिमेवाश्रयंत्यरं ॥६॥
मुक्त्यपेक्षा पुराभून्मे सा भवत्क्रुतबोधत: ।
व्यपेता दूरतो वृद्धाहैतुकीभक्तियोगत: ॥७॥
अत: प्रियतमं विष्णो: कीर्तनश्रवणादिकं ।
तद्गुणश्रवणं श्राव्यं रोचते मे विशेषत: ॥८॥
तस्मात्स्वर्गायचरितपूरितात्मन्वदस्व मे ।
श्रीगुरोश्चरितं रम्यं मंगलं पावनं परं ॥९॥
को म्लेच्छ: सोतिहीनोपि कृपापात्रं परात्मन: ।
कथं जातो हि भवता यत्तूक्तं म्लेच्छ उद्धृत: ॥१०॥
॥ सिद्ध उवाच ॥
धन्योसि तेद्य भगवत्प्रसादान्मतिरीदृशी ।
अतस्तच्चरितं वक्तुमानंदोतीव वर्धते ॥११॥
यदा स्थित: कुरुपुरे प्रत्यक्षं श्रीपद स्तदो ।
रजक: प्रत्यहं भेजे तं स्तोत्रैर्नतिभि: सदा ॥१२॥
कदाचिदाह तं तुष्ट: श्रीपादो भाविकोसि रे ।
कुर्वकंटकसाम्राज्यं तच्छ्रुत्वा सोतिहर्षित: ॥१३॥
सोलंकृतं नृपं नद्या क्रीडंतं युवतीयुतं ।
चतुरंगबलोपेतं दृष्ट्वा स्वगतमब्रवीत् ॥१४॥
गुरु: कोस्य कुतस्त्वीदृग्भाग्यं तज्जीवितं वरं ।
क्क वार्तास्य मयीत्येतज्ज्ञात्वा श्रीपाद आह तं ॥१५॥
ज्ञातं ते ह्रुद्गतं त्वत्र जरन्नार्होसि जन्मनि ।
राज्यं भोक्तुमतो भुंक्ष्व जन्मन्येश्येर्पितं ध्रुवं ॥१६॥
संमतं भवदुक्तं हि यूनो रज्यरसज्ञता ।
राज्येप्यस्तु स्मृतिस्ते म इति तं स स्म याचते ॥१७॥
श्रीपादोपि तथेत्यूचे प्रेत्यापि रजकस्तत: ।
वैडूर्यनगरे म्लेच्छ: सार्वभौमोभवन्नृप: ॥१८॥
म्लेच्छधर्मरुचि: पूर्वसंस्काराद्देवविप्रभाक् ।
शुद्धात्मा दानधर्मज्ञ: सर्वभूतसमोभवत् ॥१९॥
तं तत्पुरोहिता ऊचु: स्वधर्म सेवयोत्तमं ।
म्रुषोद्यवर्णधर्मोयमग्राह्यो मनसाप्यसन् ॥२०॥
मुखाद्यावयवैर्देहसाम्ये वर्णक्रम: कथं ।
अचेतनोपलेध्मादौ देवतान्यत्र वा कथं ॥२१॥
राजा तानाह धीमांद्यमिदं सृष्टं परात्मना ।
गुणकर्मभिदा चातुर्वर्ण्यं देवस्तु सर्वग: ॥२२॥
स्थूलाक्षराल्लिपिज्ञानं शिशोरिव परात्मन: ।
गुरूक्तार्चाकल्पनया हृत्स्थैर्याद्बोव उद्भवेत् ॥२३॥
सतोंब्वाद्येपि बिंबस्य प्रतीतिर्न मलान्विते ।
तथात्मनो न मलिने प्रतीति: सा तु निर्मले ॥२४॥
तत्स्वप्रमानादिवेदप्रोक्तधर्मपरान् द्विजान् ।
नमस्कुरुत भक्त्या ते देवानामपि देवता: ॥२५॥
वेदानुसारिस्मृत्युक्तधर्मकर्मानुवर्तिन: ।
पूज्या अतो द्वेषशंकां त्यजतेत्याह तान्नृप: ॥२६॥
तत: कालेन कियता स्फोटकोंके समुत्थित: ।
तेन राड् व्यथितोत्यंतं मोघाभूत्तत्प्रतिक्रिया ॥२७॥
राजा यातनया त्यक्तभुक्तिसुप्तिरतिर्द्विजं ।
आहूय तत्प्रतीकारं पप्रच्छ विनयाsन्वित: ॥२८॥
स प्राह नात्र वक्तव्यं भवान्म्लेच्छो द्विजोस्म्यहं ।
जनश्रुतिभियैकांते वक्तव्यं भूपसत्तम ॥२९।
अथापतुरुभौ पापनाशतीर्थं द्विजोब्रवीत् ।
भो पूर्वार्जितदुष्कर्मयोगाद्रोगसमुद्भव: ॥३०॥
दानभेषजसत्तीर्थदेवसेवादिभिर्भवेत् ।
तच्छांति: साधुदृष्ट्यापि सर्वाघहृतिदक्षया ॥३१॥
पुरावंतीपुरे धर्महीनोभूद्ब्राह्मणब्रुव: ।
त्यक्तकर्मा पिंगलाख्यवेश्यसक्तो मदोद्धत: ॥३२॥
तत्प्राक्पुण्यचयाद्योगी ऋषभ: प्राप तत्र तौ ।
सेवयामासतु: प्रेम्णा पादसंवाहनादिभि: ॥३३॥
स्तुतोर्चितो भोजितोनु पर्यंके शायितोपले ।
पीततत्पादतीर्थाभ्यां तुष्ट: सुष्वाप वीजित: ॥३४॥
सुप्तोपि नमित: प्रातरुत्थायागात्स संस्तुत: ॥
इयत्पुण्येन तौ प्रेत्य जातौ ब्रह्मकुलेमले ॥३५॥
वज्रबाहोर्दशार्णेशो महिश्या: कुक्षिमाप स: ।
तत्सपत्नी तदा द्वेषाद्गर्भिण्यै गरलं ददौ ॥३६॥
तेन विद्धापि न मृता दैवात्सा सुषुवे सुतं ।
बालोपि विषविद्धोभूदुभौ जातौ व्रणांकितौ ॥३७॥
तदार्तिर्न शशामापि नानोपायैरुभौ सदा ।
क्रंदमानौ निराहारनिद्रौ क्षीणौ तु कृछ्रत: ॥३८॥
राजैकदा पूतिगंधित्रस्तस्तद्वीक्षणात्क्षणात् ।
सूतमाज्ञाप्य सार्भां तां गमयामास कानने ॥३९॥
घोरेरण्येपि तौ त्यक्त्वा राज्ञे सूत: शशंस तत् ।
ततो रेमेन्यभोगिन्या क्रूरो राजातिहृष्ट्या ॥४०॥
घोरसत्वे वने राज्ञी विजने व्रणकर्शिता ।
अज्ञातांघ्रिगतिस्तन्वी त्रस्ताभूत्कंटकोपलै: ॥४१॥
धृतार्भा प्राह हा दैव कष्टमीदृक्प्रदर्शिंतं ।
सार्भां खादय हिंस्रैर्मां दु:खबंधाद्विमोचय ॥४२॥
एवं सा विलपंती गा: प्रेक्ष्याग्रे मंदगामिनी ।
आगत्य प्राह गोपान्भो तृषोत्क्रामंति मेसव: ॥४३॥
तामूचुस्तेब्विहास्त्यारान्मंदं सृत्यानया व्रज ।
सापि गत्वांबु पीत्वोचे सरस्तीरस्थयोषित: ॥४४॥
कोत्र राजा प्रजा हृष्टा भांति मे ब्रूत योषित: ।
ता ऊचुस्त्वत्र राड् वैश्य: साधु: पद्माकर: कृती ॥४५॥
अत्रांतरेपि तद्दास्य: प्राप्तास्ताभि: सहाययौ ।
राज्ञी विट्पं पुरे दीना स तां पप्रच्छ विस्तरात् ॥४६॥
सा शशंसादित: सर्वं दयालुस्तां ररक्ष स: ।
तत: सुतोल्पकालेन व्रणत्रस्तोभ्यगान्मृतिम् ॥४७॥
विलपंती तदा तन्वी प्रेतमज्ञतोब्रवीत् ॥
त्यक्त्वा शोकार्णवे दीनां मातरं मां क्क गच्छसि ॥४८॥
त्वत्कृतेदो मया भुक्तं कष्टं तन्न स्मरस्यहो ।
त्वदर्थेंतरिता भर्तृपितृमातृहितस्वका: ॥४९॥
त्यदर्थं विस्मृतं दु:खं मया राट्त्यक्तयापि मे ।
जीवोसि त्वयि यातेहं मरिष्ये नात्र संशय: ॥५०॥
इति तद्रुदितं श्रुत्वागच्छन्हि ऋषभो मुनि: ।
विट्पतिं प्राप्य तं पृष्ट्वा तां प्राप करुणार्द्रधी: ॥५१॥
कुतो रोदिषि राज्ञीदं जगन्मायामयं ह्यसत् ।
भौतिके नश्वरे देहे कुत: पुत्रादिकल्पना ॥५२॥
कीट: कंटकधाम्नेव यावदायुर्विचेष्टते ।
जीव: कर्मौघरचितधाम्नारब्धाशनोवश: ॥५३॥
कालकर्मगुणोत्पन्नो नायं संबंधलिंगभाक् ।
चिदंश: सर्वगो नित्यो देहस्त्वाद्यंतवानचित् ॥५४॥
कोपि शुग्विषयो नातो धृतिमारथाय सात्विकीं ।
भज प्रारब्धमश्नंती यावदायु: परेश्वरं ॥५५॥
एतावदृषभ: प्रोक्त्वा विरराम तदा तु सा ।
अबोधविक्लवा प्राह प्रणताश्रूत्तलोचना ॥५६॥
भवताध्यात्मतत्वं मे प्रोक्तं कारुणिकेन सत् ।
सदा परिचितोsबोध: स्थेयं नैतेन तन्मयि ॥५७॥
येन मे सुप्रसन्नं स्यान्मनस्तद्धि विधीयतां ।
ईशेन प्रेरितो दु:खदशायामपि मे भवान् ॥५८॥
स तच्छ्रुत्वा सकारुण्यं बालं ज्ञात्वा स्वसेवकं ।
प्रसन्नोभूत्स नत्यैव फलंत्यत्र हि साधव: ॥५९॥
तपउज्वलितात्मा स सक्षाच्छंभुरिवापर: ।
चिक्षेप भस्म तद्गात्रे स सुप्तोत्थितवत्स्थित: ॥६०॥
तदा माता सुतोपि द्राग्दिव्यगात्रौ बभूवतु: ।
एतावान्साधुमहिमा तस्मात्तं शरणं व्रज ॥६२॥
॥ राजोवाच ॥
साधु श्राव्यं त्वया प्रोक्तं सन्माहात्म्यं द्विजोत्तम ।
क्कास्त एतादृश: साधुस्तन्मे कथय भूसुर ॥६३॥
म्लेच्छोयं कथमस्मै तत्कथनीयमिति प्रिय ।
न मंतव्यं हि दासोहं ब्राह्मणानां विशुद्धधी: ॥६४॥
॥ विप्र उवाच ॥
मया तु भीमामरजासंगमे कश्चनास्ति सन् ।
साक्षात्परेश्वर इव श्रुतस्तं शरणं व्रज ॥६५॥
तच्छ्रुत्वा सत्वरं राज्यमेत्य राजा बलान्वित: ।
प्रतस्थे स्वासनारूढ: साधुसंदर्शनाय स: ॥६६॥
गंधर्वपुरमासाद्य पौरान्पप्रछ कश्चन ।
आस्तेत्र तापसस्तं मे भवंतो दर्शयंत्वरं ॥६७॥
भ्लेच्छान्दृष्ट्वापि ते भीता नोचु: क्रुद्धोब्रवीन्नृप: ।
तद्दर्शनायागतोस्मि कुत्रास्ते स तु कथ्यतां ॥६८॥
तदोचु: संगमेस्तीति तच्छ्रुत्वा सत्वरं नृप: ।
पादचारी नदीं गत्वा ददर्श श्रीगुरुं परं ॥६९॥
तमपि प्रेक्ष्य भगवान्प्राह रे रजकानुग ।
कुत्र तिष्ठसि कच्चित्त्वं क्षेमी नेहागत: कुत: ॥७०॥
तच्छ्रुत्वा श्रीपदं ज्ञात्वा लब्धप्राक्स्मृतिरब्रवीत् ।
त्वद्दत्तराज्यसक्तेन तवांघ्री विस्मृतौ मया ॥७१॥
योहं प्राग्रजक: सार्वभौम: सोभवमीदृशी ।
त्वत्कृपा सत्यसंकल्प मम मंतून्क्षमस्व भो: ॥७२॥
श्रीपाद रजकं कृष्नाविहारे पाहि मानुगं ।
लोलन्मस्तकबाव्हंघ्रिं गलद्धर्षाश्रुमानतं ॥७३॥
स्फोटकार्तिंनिमित्तेन लब्धं ते दर्शनं हरे ।
अंतर्गतापि संविन्मे लब्धैतर्हि निमेषत: ॥७४॥
स्फोटकं दर्शय क्कास्त इत्युक्तो गुरुणा स तु ।
संतं स्फोटकमप्यंके न दृष्ट्वा चकितोब्रवीत् ॥७५॥
स्वामिन्मन्येनुगोयं ते स्फोटकोsनयवर्तिनं ।
आनीय दंड्यमन्यत्र कृतकार्यो ययौ खलु ॥७६॥
तव जाग्रत्सु वाक्येषु दु:खदोषपरिप्लुते ।
असारे सति संसारे मग्नं माज्ञं समुद्धर ॥७७॥
॥ श्रीगुरुरुवाच ॥
तृप्तं तेपि मनो भोगैर्भुक्तं राज्यमपीप्सितं ।
लब्धा: पुत्रादयो वापि का वापेक्षास्ति ते वद ॥७८॥
स प्राह परिपूर्णं मे सर्व ते कृपयेश्वर ।
त्वद्दत्ताप्यखिला ते श्रीरर्पणीयेत्यपेक्षितं ॥७९॥
॥ श्रीगुरुरुवाच ॥
यतेर्मे गमनं म्लेच्छ गोघ्ने राज्ये कथं भवेत् ।
मां वर्णास्त्वामपि म्लेच्छा हसिष्यंति न संशय: ॥८०॥
॥ राजोवाच ॥
रजकोहं भवान्छ्रीपान्न हिंसात:परं पुरे ।
इत्युक्त्वा लोलदंगस्तं नेतुकामोsस्तुवद्विभुं ॥८१॥
स प्राह तुष्ट आयास्ये भक्ताधीनोस्मि केवलं ।
हेतुनानेन नोपेक्ष्या मद्भक्ता मद्गतांतरा: ॥८२॥
स तछ्रुत्वोपवेश्येशं प्रतीत: स्वासने नृप: ।
वाहान्दत्वापि शिष्येभ्यो धृततत्पादुकोन्वगात् ॥८३॥
प्राहांघ्रिचारिणं स्वामी तं तदारादितो नृप ।
गंतव्यमस्त्यपीदं तु न श्लाघ्यं सार्वभौम ते ॥८४॥
स प्राह सार्वभौम: को रजकस्तेsनुगोsस्म्यहं ।
त्वयैव न्यस्तभूधूस्त आज्ञयानुचराम्यहं ॥८५॥
॥ श्रीगुरुरुवाच ॥
दत्तं ते दिक्पमात्राभी राट्त्वं तेनासि विष्णुवत् ॥
राजन्ममाज्ञयैवाश्वरारुह्य व्रज मा वद ॥८६॥
तत: सोप्यारुरोहश्वं तमाह भगवान्नृप ॥
गत्यानया क्रियालोपो भवेदग्रे व्रजाम्यत: ॥८७॥
एहि मंदं पापनाशतीर्थे तिष्ठामि भूपते ।
इत्युक्त्वार्धक्षणात्पंक्तियोजनायतमापतत् ॥८८॥
सशिष्य: स तु तत्तीर्थे सांध्यं कर्माकरोत्तदा ।
सायंदेवसुतो नागनाथो गच्छन्ददर्श तं ॥८९॥
चकोरश्चंद्रमिव तं दृष्ट्वा ह्रुष्ट: स्वदैवतं ।
संप्रार्थ्य स्वगृहं नीत्वा भोजयामास सादरं ॥९०॥
सशिष्यस्तद्गृहे मुक्त्वा तमाहैष्यति राडिह ।
स तु म्लेच्छो न साध्वेतत्तीर्थे स्थेयमतो द्विज ॥९१॥
इत्युक्त्वा स ययौ तीर्थं स राजाप्याययौ तदा ।
प्रतीत: पादचारी स निन्ये निजपुरं गुरुं ॥९२॥
अलंकृतं शुभं नानारत्नतोरणमण्डितं ।
पताकाध्वजसंकीर्णं पुरं भास्वत्सुशोभनं ॥९३॥
गीतवाद्यजयध्वानसंकुलं शिष्ययुग्गुरु: ।
नीराजितो रत्नदीपै: पालकस्थो विवेश स: ॥९४॥
पट्टकूलच्छन्नसृत्या नीत्वांत:पुरमीश्वरं ।
भद्रासने तूपवेश्य तूजयामास तं नृप: ॥९५॥
शिष्यान्यथास्वपीठस्थान्प्रपूज्य महिषी: स्त्रिय: ।
पुत्रान्पौत्रान्सखीन्स्वांश्च दर्शयामास शंभवे ॥९६॥
गीतं सवाद्यं नृत्यं च छत्रचामरमालिने ।
तस्मै समर्प्य प्रकृतीर्दर्शयामास सर्वश: ॥९७॥
म्लेच्छा विरुद्धचेष्टं धिक्चक्रुर्भूपं द्विजार्चकं ।
प्रशशंसुर्द्विजा राजा पुण्यश्लोकोयमित्यपि ॥९८॥
गुरुस्तमाह हृष्टोस्मि दृष्ट्वा ते प्रकृती: शुभा: ।
तुष्टोस्याभिर्न वा ब्रुहि नि:शंकं निकटे मम ॥९९॥
स प्राहाभिर्न तुष्टोस्मि साम्राज्यं तेंघ्रिसंस्थितं ।
श्रुत्वा तत्परमं कांक्षे दुरापमपि देहि मे ॥१००॥
अदैव भवते कुर्वे सर्वस्वात्मनिवेदनं ।
इत्युक्त्वा स तथा चक्रे राट् संकल्पपुर:सरं ॥१०१॥
॥ श्रीगुरुरुवाच ॥
कृतं साधु त्वया भूप तुष्टोनेन ददामि ते ।
मन्मनस्काय भक्ताय शुद्धभावाय कांक्षितं ॥२॥
इत्युक्त्वा श्रीगुरुर्यूने भूधुरं पार्थिवार्पितां ।
ज्येष्ठायादाद्विनीताय तदौरससुताय स: ॥३॥
भूपं प्राह गुरु: शीघ्रं प्रव्रजाहमितो द्रुतं ॥
गत्वा मठं समाश्वास्य शिष्यान्भक्तानपीतरान् ॥४॥
श्रीपर्वतं गमिष्यामि त्वमप्येहि नगोत्तमे ।
भवेन्मे दर्शनं तत्र जीवन्मुक्तो भविष्यसि ॥५॥
इत्युक्त्वा गौतमीं गत्वा स्नात्वा शिष्यान्वित: प्रभु: ।
संप्राप्तोमरजाभीमासंगमं योगिजीवन: ॥६॥
तत्रत्या अपि तं दृष्ट्वा सर्वे जल्हादिरे तदा ।
नीराज्य श्रीगुरुं चक्रुस्तदर्तं ब्रहम्भोजनं ॥७॥
सर्वत्र प्रसृता भक्तिर्म्लेच्छा अपि भजंत्यत: ।
कलौ घोरेत्र न स्थेयं साक्षादेवेत्यमंस्त स: ॥८॥
श्रीशैलमुक्तवद्गत्वा म्लेच्छायापि स सद्गतिं ।
सर्वस्वात्मार्पंणाद्दत्वा पुन: प्रापाव्ययो मठं ॥९॥
तस्थौ भजत्कामधेनु: प्रत्यक्षस्तत्र वै सतां ।
अगोचरस्त्वनार्याणां जन्मांधानामिवोष्णगु: ॥११०॥
कृष्णापंचनदीयोगे प्रात: स्नात्वात्र संगमे ।
कर्म कृत्वान्हिकं भिक्षां मठे भुक्त्वैव तिष्ठति ॥१११॥
दर्शिता विविधा लीला दर्शयत्यप्यनंतश: ॥
दर्शयिष्यति को वित्ति प्रभावं तस्य दुर्ग्रहं ॥१२॥
यो यो यस्य तु कामस्तद्भजनात्सिद्धिमेत्यरं ।
भजतोनुभजत्येष यतोसौ भक्तिभावन: ॥१३॥
जागरूका कलौ प्राय: काचिन्न भगवत्कला ।
तत्साक्षाद्भगवंतं तं श्रद्धयाsसंशयं गुरुं ।
अभ्यर्च्याssपामृतं द्रक्तच्छ्रवणान्नमधारक: ॥१४॥
इति सिद्धोदितं श्रुत्वा श्रद्धयाsसंशयं गुरुं ।
अभ्यर्च्याsपामृतं द्राक्तच्छ्रवणान्नमधारक: ॥१५॥
तत्संवादमयं ग्रंथं धर्म्यं गंगाधरात्मज: ।
सच्छ्रीगुरुचरित्राख्यं व्यरचत्तारकं सुधी: ॥१६॥
यत्र क्कापि स्थापित: प्रेतभूतरक्षोमुख्यासद्ग्रहार्तिघ्न एष: ।
सप्ताहं तत्पाठिने श्रृण्वतेपि दत्तात्रेयोभीष्टकामान्ददाति ॥१७॥
स एवात्रेयगोत्रोत्थगणेशब्रह्मपुत्रगां ।
पुनानोर्थो जयत्यत्र ग्रंथात्मा तारकोव्यय: ॥१८॥
ॐनमो भगवन्विश्वहेतो ब्रह्मेडिताज ते ।
मालीनो विश्वभृल्लीलाविहार्यस्यार्थभावन: ॥११९॥
इति श्रीगुरुचरिते भक्तियोगे पंचमोध्याय: ॥
आदितस्त्रयोविंशोsध्याय: ॥२३॥
Translation - भाषांतर
N/A


c: text/html

text:
ॐ श्रीपरमात्मने नमः |
अथ दशमोऽध्यायः ।
श्रीभगवानुवाच ।
भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः ।
यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥ १०- १॥
पदच्छेदैः – अथ दशमः अध्यायः श्री-भगवान् उवाच – भूयः एव महाबाहो श्रुणु मे परमं वचः यत् ते अहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हित-काम्यया ॥ १०- १॥
अन्वयः – महाबाहो यत् अहं प्रीयमाणाय ते हित-काम्यया वक्ष्यामि (तत्) मे परमं वचः भूयः एव श्रुणु ॥ १०- १॥
न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।
अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥ १०- २॥
पदच्छेदैः – न मे विदुः सुर-गणाः प्रभवं न महर्षयः । अहम् आदिः हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥ १०- २॥
अन्वयः – न सुर-गणाः न महर्षयः मे प्रभवं विदुः । अहम् देवानां महर्षीणां च सर्वशः हि आदिः ॥ १०- २॥
यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।
असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १०- ३॥
पदच्छेदैः – यः माम् अजम् अन्-आदिम् च वेत्ति लोक-महा-ईश्वरम् । अ-सम्मूढः स मर्त्येषु सर्व-पापैः प्रमुच्यते ॥ १०- ३॥
अन्वयः – यः माम् अजम् अन्-आदिम् लोक-महा-ईश्वरम् च वेत्ति, सः मर्त्येषु अ-सम्मूढः सर्व-पापैः प्रमुच्यते ॥ १०- ३॥
बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।
सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च ॥ १०- ४॥
पदच्छेदैः – बुद्धिः ज्ञानम् अ-सम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।
सुखं दुःखं भवः अ-भावः भयम् च अ-भयम् एव च ॥ १०- ४॥
अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः ।
भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥ १०- ५॥
पदच्छेदैः – अहिंसा समता तुष्टिः तपः दानम् यशः अ-यशः ।
भवन्ति भावाः भूतानां मत्-तः एव पृथक्-विधाः ॥ १०- ५॥
अन्वयः – बुद्धिः ज्ञानम् अ-सम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः सुखं दुःखं भवः अ-भावः भयम् च अ-भयम् एव च अहिंसा समता तुष्टिः तपः दानम् यशः अ-यशः (एते) भूतानां पृथक्-विधाः भावाः मत्-तः एव भवन्ति ॥ १०- ४॥+॥ १०- ५॥
महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।
मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ॥ १०- ६॥
पदच्छेदैः – महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारः मनवः तथा ।
मत्-भावाः मानसाः जाताः येषां लोके इमाः प्रजाः ॥ १०- ६॥
अन्वयः – लोके इमाः प्रजाः येषां (ते) सप्त पूर्वे महर्षयः तथा चत्वारः मनवः (मम) मानसाः (मयि) जाताः मत्-भावाः ॥ १०- ६॥
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।
सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥ १०- ७॥
पदच्छेदैः – एतां विभूतिं योगं च मम यः वेत्ति तत्त्वतः ।
सः अ-विकम्पेन योगेन युज्यते न अत्र संशयः ॥ १०- ७॥
अन्वयः – यः मम एतां विभूतिं योगं च तत्त्वतः वेत्ति, सः अ-विकम्पेन योगेन युज्यते अत्र संशयः न (अस्ति), (अत्र संशयः न कर्तव्यः) ॥ १०- ७॥
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।
इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ १०- ८॥
पदच्छेदैः – अहं सर्वस्य प्रभवः मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।
इति मत्वा भजन्ते मां बुधाः भावसमन्विताः ॥ १०- ८॥
मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।
कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ १०- ९॥
पदच्छेदैः – मत्-चित्ताः मत्-गत-प्राणाः बोधयन्तः परस्परम् ।
कथयन्तः च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ १०- ९॥
अन्वयः – अहं सर्वस्य प्रभवः मत्तः सर्वं प्रवर्तते इति मत्वा भावसमन्विताः बुधाः मां भजन्ते ॥ १०- ८॥ मत्-चित्ताः मत्-गत-प्राणाः मां परस्परम् बोधयन्तः, कथयन्तः च, नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ १०- ९॥
तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।
ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥ १०- १०॥
पदच्छेदैः – तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।
ददामि बुद्धियोगं तं येन माम् उपयान्ति ते ॥१०- १०॥
तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।
नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ १०- ११॥
पदच्छेदैः – तेषाम् एव अनुकम्पा-अर्थम् अहम् अ-ज्ञानजं तमः ।
नाशयामि आत्मभावस्थः ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ १०- ११॥
अन्वयः – तेषां सततयुक्तानां प्रीतिपूर्वकम् भजतां तं बुद्धियोगं ददामि येन ते माम् उपयान्ति ॥ १०- १०॥ तेषाम् एव अनुकम्पा-अर्थम् आत्मभावस्थः अहम् भास्वता ज्ञानदीपेन अ-ज्ञानजं तमः नाशयामि ॥ १०- ११॥
अर्जुन उवाच ।
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।
पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ॥ १०- १२॥
पदच्छेदैः – अर्जुनः उवाच परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।
पुरुषं शाश्वतं दिव्यम् आदिदेवम् अजं विभुम् ॥ १०- १२॥
आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।
असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे ॥ १०- १३॥
पदच्छेदैः – आहुः त्वाम् ऋषयः सर्वे देवर्षिः नारदः तथा ।
असितः देवलः व्यासः स्वयं च एव ब्रवीषि मे ॥ १०- १३॥
अन्वयः – अर्जुनः उवाच भवान् परं ब्रह्म (भवान्) परमं पवित्रं परं धाम ।
सर्वे ऋषयः देवर्षिः नारदः तथा असितः देवलः व्यासः त्वाम् पुरुषं शाश्वतं दिव्यम् आदिदेवम् अजं विभुम् आहुः | स्वयं एव च मे ब्रवीषि ॥१०-१२॥ +॥ १०- १३॥
सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।
न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ॥ १०- १४॥
पदच्छेदैः – सर्वम् एतत् ऋतम् मन्ये यत् माम् वदसि केशव ।
न हि ते भगवन् व्यक्तिम् विदुः देवाः न दानवाः ॥ १०- १४॥
स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।
भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥ १०- १५॥
पदच्छेदैः – स्वयम् एव आत्मना आत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।
भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥ १०- १५॥
अन्वयः – भगवन् केशव यत् एतत् सर्वम् ऋतम् माम् वदसि, मन्ये
ते व्यक्तिम् न हि देवाः विदुः न दानवाः (विदुः) ॥ १०- १४॥ पुरुषोत्तम भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते त्वम् स्वयम् एव आत्मना आत्मानं वेत्थ ॥ १०- १५॥
वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥ १०- १६॥
पदच्छेदैः – वक्तुम् अर्हसि अशेषेण दिव्याः हि आत्मविभूतयः ।
याभिः विभूतिभिः लोकान् इमान् त्वम् व्याप्य तिष्ठसि ॥ १०- १६॥
अन्वयः – याभिः विभूतिभिः इमान् लोकान् व्याप्य त्वम् तिष्ठसि (ताः) दिव्याः आत्मविभूतयः अशेषेण हि वक्तुम् अर्हसि ॥ १०- १६॥
कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् ।
केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥ १०- १७॥
पदच्छेदैः – कथम् विद्याम् अहम् योगिम् त्वाम् सदा परिचिन्तयन् ।
केषु केषु च भावेषु चिन्त्यः असि भगवन् मया ॥ १०- १७॥
अन्वयः – सदा परिचिन्तयन् अहम् त्वाम् योगिम् कथम् विद्याम् ।
भगवन् केषु केषु च भावेषु मया चिन्त्यः असि ॥ १०- १७॥
विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।
भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ॥ १०- १८॥
पदच्छेदैः – विस्तरेण आत्मनः योगं विभूतिं च जनार्दन ।
भूयः कथय तृप्तिः हि शृण्वतः न अस्ति मे अमृतम् ॥ १०- १८॥
अन्वयः – जनार्दन आत्मनः योगं विभूतिं च भूयः विस्तरेण कथय ।
मे (तत्) अमृतम् शृण्वतः तृप्तिः हि न अस्ति ॥ १०- १८॥
श्रीभगवानुवाच ।
हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥ १०- १९॥
पदच्छेदैः – श्रीभगवान् उवाच
हन्त ते कथयिष्यामि दिव्याः हि आत्मविभूतयः ।
प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ न अस्ति अन्तः विस्तरस्य मे ॥ १०- १९॥
अन्वयः – श्रीभगवान् उवाच हन्त कुरुश्रेष्ठ (मे) दिव्याः आत्मविभूतयः प्राधान्यतः हि ते कथयिष्यामि (यतः) मे विस्तरस्य अन्तः न अस्ति ॥ १०- १९॥
अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।
अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥ १०- २०॥
पदच्छेदैः – अहम् आत्मा गुडाकेश सर्वभूत-आशयस्थितः ।
अहम् आदिः च मध्यं च भूतानाम् अन्तः एव च ॥ १०- २०॥
अन्वयः – गुडाकेश सर्वभूत-आशयस्थितः आत्मा अहम् (अस्मि)।
अहम् भूतानाम् आदिः च मध्यं च अन्तः एव च (अस्मि) ॥ १०- २०॥
आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।
मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥ १०- २१॥
पदच्छेदैः – आदित्यानाम् अहं विष्णुः ज्योतिषां रविः अंशुमान् ।
मरीचिः मरुताम् अस्मि नक्षत्राणाम् अहं शशी ॥ १०- २१॥
अन्वयः – आदित्यानाम् अहं विष्णुः (अस्मि) ज्योतिषाम् अंशुमान् रविः (अस्मि) । मरुताम् मरीचिः अस्मि अहम् नक्षत्राणाम् शशी (अस्मि) ॥ १०- २१॥
वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।
इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥ १०- २२॥
पदच्छेदैः – वेदानाम् सामवेदः अस्मि देवानाम् अस्मि वासवः ।
इन्द्रियाणाम् मनः च अस्मि भूतानाम् अस्मि चेतना ॥ १०- २२॥
अन्वयः – (अहम्) वेदानाम् सामवेदः अस्मि देवानाम् वासवः अस्मि ।
इन्द्रियाणाम् मनः च अस्मि भूतानाम् चेतना अस्मि ॥ १०- २२॥
रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।
वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥ १०- २३॥
पदच्छेदैः – रुद्राणाम् शङ्करः च अस्मि वित्तेशः यक्षरक्षसाम् ।
वसूनाम् पावकः च अस्मि मेरुः शिखरिणाम् अहम् ॥ १०- २३॥
अन्वयः – रुद्राणाम् शङ्करः च अस्मि यक्षरक्षसाम् वित्तेशः (अस्मि) ।
वसूनाम् पावकः च अस्मि अहम् शिखरिणाम् मेरुः (अस्मि) ॥ १०- २३॥
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।
सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥ १०- २४॥
पदच्छेदैः – पुरोधसाम् च मुख्यम् माम् विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।
सेनानीनाम् अहम् स्कन्दः सरसाम् अस्मि सागरः ॥ १०- २४॥
अन्वयः – पार्थ पुरोधसाम् मुख्यम् बृहस्पतिम् च माम् विद्धि ।
अहम् सेनानीनाम् स्कन्दः सरसाम् सागरः (च) अस्मि ॥ १०- २४॥
महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।
यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥ १०- २५॥
पदच्छेदैः – महर्षीणाम् भृगुः अहम् गिराम् अस्मि एकम् अक्षरम् ।
यज्ञानाम् जपयज्ञः अस्मि स्थावराणाम् हिमालयः ॥ १०- २५॥
अन्वयः – अहम् महर्षीणाम् भृगुः अस्मि गिराम् एकम् अक्षरम् (अस्मि) ।
यज्ञानाम् जपयज्ञः अस्मि स्थावराणाम् हिमालयः (अस्मि) ॥ १०- २५॥
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।
गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥ १०- २६॥
अन्वयः – (अहम्) सर्ववृक्षाणाम् अश्वत्थः (अस्मि) देवर्षीणाम् च नारदः (अस्मि) । गन्धर्वाणाम् चित्ररथः (अस्मि) (अहम्) सिद्धानाम् कपिलः मुनिः (अस्मि) ॥ १०- २६॥
उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।
ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥ १०- २७॥
पदच्छेदैः – उच्चैःश्रवसम् अश्वानाम् विद्धि माम् अमृत-उद्भवम् ।
ऐरावतम् गजेन्द्राणाम् नराणाम् च नराधिपम् ॥ १०- २७॥
अन्वयः – माम् अश्वानाम् अमृत-उद्भवम् उच्चैःश्रवसम् विद्धि ।
(माम्) गजेन्द्राणाम् ऐरावतम् नराणाम् नराधिपम् च (विद्धि) ॥ १०- २७॥
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।
प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥ १०- २८॥
पदच्छेदैः – आयुधानाम् अहम् वज्रम् धेनूनाम् अस्मि कामधुक् ।
प्रजनः च अस्मि कन्दर्पः सर्पाणाम् अस्मि वासुकिः ॥ १०- २८॥
अन्वयः – अहम् आयुधानाम् वज्रम् (अस्मि) धेनूनाम् कामधुक् अस्मि ।
(अहम् ) प्रजनः कन्दर्पः च अस्मि सर्पाणाम् वासुकिः (च अहम्) अस्मि ॥ १०- २८॥
अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।
पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥ १०- २९॥
पदच्छेदैः – अनन्तः च अस्मि नागानाम् वरुणः यादसाम् अहम् ।
पितॄणाम् अर्यमा च अस्मि यमः संयमताम् अहम् ॥ १०- २९॥
अन्वयः – नागानाम् च अनन्तः अस्मि अहम् यादसाम् वरुणः (अस्मि) ।
पितॄणाम् च अर्यमा अस्मि अहम् संयमताम् यमः (अस्मि) ॥ १०- २९॥
प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।
मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥ १०- ३०॥
पदच्छेदैः – प्रह्लादः च अस्मि दैत्यानाम् कालः कलयताम् अहम् ।
मृगाणाम् च मृगेन्द्रः अहम् वैनतेयः च पक्षिणाम् ॥ १०- ३०॥
अन्वयः – दैत्यानाम् च प्रह्लादः अस्मि | अहम् कलयताम् कालः (अस्मि) ।
मृगाणाम् च मृगेन्द्रः (अस्मि) | अहम् पक्षिणाम् च वैनतेयः (अस्मि) ॥ १०- ३०॥
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।
झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥ १०- ३१॥
पदच्छेदैः – पवनः पवताम् अस्मि रामः शस्त्रभृताम् अहम् ।
झषाणाम् मकरः च अस्मि स्रोतसाम् अस्मि जाह्नवी ॥ १०- ३१॥
अन्वयः – पवताम् पवनः अस्मि | अहम् शस्त्रभृताम् रामः (अस्मि) ।
झषाणाम् च मकरः अस्मि | स्रोतसाम् जाह्नवी अस्मि ॥ १०- ३१॥
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।
अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥ १०- ३२॥
पदच्छेदैः – सर्गाणाम् आदिः अन्तः च मध्यम् च एव अहम् अर्जुन ।
अध्यात्मविद्या विद्यानाम् वादः प्रवदताम् अहम् ॥ १०- ३२॥
अन्वयः – अर्जुन अहम् सर्गाणाम् च आदिः अन्तः मध्यम् च एव ।
(अहम्) विद्यानाम् अध्यात्मविद्या | अहम् प्रवदताम् वादः ॥१०-३२॥
अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।
अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः ॥ १०- ३३॥
पदच्छेदैः – अक्षराणाम् अकारः अस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।
अहम् एव अक्षयः कालः धाता अहम् विश्वतोमुखः ॥ १०- ३३॥
अन्वयः – अक्षराणाम् अकारः अस्मि सामासिकस्य च द्वन्द्वः । अहम् एव अक्षयः कालः | अहम् विश्वतोमुखः धाता ॥ १०- ३३॥
मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम् ।
कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥ १०- ३४॥
पदच्छेदैः – मृत्युः सर्वहरः च अहम् उद्भवः च भविष्यताम् ।
कीर्तिः श्रीः वाक् च नारीणाम् स्मृतिः मेधा धृतिः क्षमा ॥ १०- ३४॥
अन्वयः – अहम् सर्वहरः मृत्युः च भविष्यताम् उद्भवः च । नारीणाम् च (अहम्) कीर्तिः श्रीः वाक् स्मृतिः मेधा धृतिः क्षमा ॥ १०- ३४॥
बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।
मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः ॥ १०- ३५॥
पदच्छेदैः – तथा साम्नाम् बृहत्साम गायत्री छन्दसाम् अहम् ।
मासानाम् मार्गशीर्षः अहम् ऋतूनां कुसुमाकरः ॥ १०- ३५॥
अन्वयः – तथा (अहम्) साम्नाम् बृहत्साम अहम् छन्दसाम् गायत्री ।
अहम् मासानाम् मार्गशीर्षः (अहम्) ऋतूनाम् कुसुमाकरः ॥ १०- ३५॥
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।
जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ १०- ३६॥
पदच्छेदैः – द्यूतम् छलयताम् अस्मि तेजः तेजस्विनाम् अहम् ।
जयः अस्मि व्यवसायः अस्मि सत्त्वम् सत्त्ववताम् अहम् ॥ १०- ३६॥
अन्वयः – (अहम्) छलयताम् द्यूतम् अस्मि | तेजस्विनाम् तेजः अहम् (अस्मि) । (अहम्) जयः अस्मि व्यवसायः (च) अस्मि | सत्त्ववताम् सत्त्वम् अहम् (अस्मि) ॥ १०- ३६॥
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः ।
मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ॥ १०- ३७॥
पदच्छेदैः – वृष्णीनाम् वासुदेवः अस्मि पाण्डवानाम् धनञ्जयः ।
मुनीनाम् अपि अहम् व्यासः कवीनाम् उशना कविः ॥ १०- ३७॥
अन्वयः – (अहम्) वृष्णीनाम् वासुदेवः अस्मि | पाण्डवानाम् धनञ्जयः ।
मुनीनाम् व्यासः अपि अहम् (अस्मि) | (अहम्) कवीनाम् उशना कविः (अस्मि) ॥ १०- ३७॥
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।
मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ॥ १०- ३८॥
पदच्छेदैः – दण्डः दमयताम् अस्मि नीतिः अस्मि जिगीषताम् ।
मौनम् च एव अस्मि गुह्यानाम् ज्ञानम ज्ञानवताम् अहम् ॥ १०- ३८॥
अन्वयः – (अहम्) दमयताम् दण्डः अस्मि | जिगीषताम् नीतिः अस्मि ।
गुह्यानाम् च मौनम् एव (अहम्) अस्मि | ज्ञानवताम् ज्ञानम् अहम् (अस्मि) ॥ १०- ३८॥
यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।
न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ॥ १०- ३९॥
पदच्छेदैः – यत् च अपि सर्वभूतानाम् बीजम् तत् अहम् अर्जुन ।
न तत् अस्ति विना यत् स्यात् मया भूतं चर-अचरम् ॥ १०- ३९॥
अन्वयः – अर्जुन अपि च यत् सर्वभूतानाम् बीजम् तत् अहम् (अस्मि) ।
यत् मया विना स्यात् तत् चर-अचरम् भूतम् न अस्ति ॥ १०- ३९॥
नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप ।
एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया ॥ १०- ४०॥
पदच्छेदैः – न अन्तः अस्ति मम दिव्यानाम् विभूतीनाम् परन्तप ।
एषः तु उद्देशतः प्रोक्तः विभूतेः विस्तरः मया ॥ १०- ४०॥
अन्वयः – परन्तप मम दिव्यानाम् विभूतीनाम् अन्तः न अस्ति ।
एषः विभूतेः विस्तरः तु मया उद्देशतः प्रोक्तः ॥ १०- ४०॥
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।
तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसम्भवम् ॥ १०- ४१॥
पदच्छेदैः – यत् यत् विभूतिमत् सत्त्वम् श्रीमत् ऊर्जितम् एव वा ।
तत् तत् एव अवगच्छ त्वम् मम तेजः-अंश-सम्भवम् ॥ १०- ४१॥
अन्वयः – त्वम् अवगच्छ (यत्) यत् यत् एव सत्त्वम् विभूतिमत् श्रीमत् ऊर्जितम् वा तत् तत् मम तेजः-अंश-सम्भवम् एव ॥ १०- ४१॥
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।
विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ॥ १०- ४२॥
पदच्छेदैः – अथवा बहुना एतेन किम् ज्ञातेन तव अर्जुन ।
विष्टभ्य अहम् इदम् कृत्स्नम् एक-अंशेन स्थितः जगत् ॥ १०- ४२॥
अन्वयः – अर्जुन अथवा एतेन बहुना ज्ञातेन तव किम् । अहम् (तु) इदम् कृत्स्नम् जगत् एक-अंशेन विष्टभ्य स्थितः (अस्मि) ॥१०-४२॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
विभूतियोगो नाम दशमोऽध्यायः ॥ १०॥
पदच्छेदैः – ॐ तत्-सत्-इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायाम् योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विभूतियोगः नाम दशमः अध्यायः ॥ १०॥
अन्वयः – ॐ तत्-सत्-इति | श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायाम् योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे (अयम्) दशमः अध्यायः नाम विभूतियोगः ॥ १०॥
-o-O-o-

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
वितस्तामाहत्म्यम्
गोनन्द उवाच ।
तीर्थानि व्दिजमुख्यानि कश्मीरेषु वदस्व मे ॥१४८९॥
तेषां स्रानेन यत्पुण्यं तपसा दग्धकिल्विष: ।
बृहदश्व उवाच ।
नि: सृता सरस: पुणयात् कमसारान्महानदी ॥१४९०॥
कैण्डिण्यनाम्री या स्राने पुण्डरीकफलप्रदा ।
तयो: समागमे स्रात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥१४९१॥
विशोकायां नर: स्रात्वा विशोक: श्रीसमन्वित:।
पुणयं फलमवाप्रोति देवसत्रस्य मानव: ॥१४९२॥
कौण्डिणीसह संयोगं यत्र याति विशोकया ।
तत्र स्रातस्य राजेन्द्र वाजपेयफलं भवेत् ॥१४९३॥
बृध्दतीर्थे नर: स्रात्वा यज्ञमाप्रोति गोसवम् ।
तत्र सन्निहितो नित्यं वासुकिर्भुजगाधिप: ॥१४९४॥
देवलोकमवाप्नोति स्नात्वा देवसरस्यपि ।
अग्रितीर्थे नर: स्नात्वा वन्हिलोकं प्रपद्यते ॥१४९५॥
नदी सरस्वती नाम यस्यां स्नातो दिवं ब्रजेत् ।
पूर्वदक्षिणभागे तु स्थिता देवसरस्यथा ॥१४९६॥
विनतास्वामिपुरत: कद्रूस्वामिसमीपत:।
तीर्थयोस्तु नर: स्नात्वा गोशतस्य फलं लभेत् ॥१४९७॥
सन्ध्यादेवी नदी पुण्या यस्यां स्नातस्य मानद ।
व्यपैति कल्मषं देहात् स्वर्गलोकं च गच्छति ॥१४९८॥
सन्ध्यापुष्करिणी पुणया पूर्वतुल्यफलप्रदा ।
अवगाह्य नरो भक्त्या पुणयां ब्राह्मणकुण्डिकाम् ॥१४९९॥
नीलकुणडं वितस्ताख्यं शूलघातं तथैव च ।
तीर्थ त्रिनामकं दृष्टा स्वर्गलोके महीयते ॥१५००॥
तथा विनशनं प्राप्य वाजपेयफलं लभेत् ।
ब्राह्मणकुण्डिकायां च नीलकुणडे च पार्थिव ॥१५०१॥
अक्षय्यं फलमुद्दिष्टं दानं श्राध्दं तथा तप: ।
वितसोन्मज्जने स्रात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥१५०२॥
पश्चघज्ञानवाप्रोति स्रात्वैव पश्चहस्तके ।
प्रत्यहं ये विनिर्दिष्टा गृहस्थस्य महीपते ॥१५०३॥
पुण्यलोकोस्त्यसौ नाम सर्वपापहर: पर: ।
कापोतके नर: स्नात्वा गोप्रदान फलं लभेत् ॥१५०४॥
विष्णवाश्रमे नृसिंहस्य पुरत: पार्थिवोत्तम: ।
वितस्तोन्मज्जनं पुणयं तत्र स्नात्वा च भक्तित: ॥१५०५॥
इह कीर्तिमवाप्यासौ विष्णुलोके महीयते ।
स्नातश्च ध्यानधारिण्यां गोसहस्रफलं लभेत् ॥१५०६॥
वितस्त ध्यानधारिणयो: संगमे पापनाशने ।
पुण्यं फल मवाप्रोति वाजपेयस्य मानव : ॥१५०७॥
वितस्तान्तर्हिता तत्र प्रविश्य ध्यानधारिणीम् ।
अन्तर्हिता मता शीघ्र विशोका यत्रनिम्रगा ॥१५०८॥
धौम्याश्रेम तपो योगे राजसूयफलं लभेत् ।
चतुर्वेदि नदी दृष्टा कन्यादानफलं लभेत् ॥१५०९॥
प्राप्थ दृषे फथं जन्तु: लभेत् वहु सुवर्णकम् ।
त्रिकोटिप्रभवं प्राप्य मुच्यते सर्वकिल्विषै: ॥१५१०॥
प्राप्य चन्द्रवती जन्म चन्द्रलोके महीयते ।
देवतीर्थे नर: स्नात्वा दिव्य: पुत्रोऽपि जायते ॥१५११॥
त्रिकोटयां तु नर: स्नात्वा दिव्यलोके महीयते ।
स्नात्वा वृषपथायां च शुक्रलोके महीयते ॥१५१२॥
चन्द्रवत्यां नर: स्नात्वा दशगोदफलं लभे ।
नदी ऋर्षपथा पुणया तथा चन्दवती त्रपा ॥१५१३॥
संगमे चानपो: प्रोक्तं राजसूयफलं बुधै: ।
त्रिकोढीसंगमाचापि यावत् रौप्येश्वरं हरिम् ॥१५१४॥
तावत् क्षेत्रं समं ज्ञेयं वाराणस्यां महीपते ।
रुद्रलोकमवाप्नोति स्नात्वा तु कपटेश्वरे ॥१५१५॥
विश्वलिंगह्रदे स्नात्वा गोप्रदानफलं लभेत् ।
विजयीशाग्रत: स्नात्वा वितस्तायां महीपते ॥१५१६॥
रुद्रलोकमवाप्नोति कुलमुध्दरते सुखम् ।
पिंगलेशाग्रत: विष्णुलोके महीयते ॥१५१७॥
खुण्डपुच्छाश्रमे स्नात्वा फल्मेतदुदाहृतम् ।
पुणड: रीकेनर: स्नात्वा पुणडारीकफलं लभेत् ॥१५१८॥
शूर्पीरके नर: स्नात्वा गोप्रदानफलं लभेत् ।
वितस्ताध्यान धरिण्यो: संगमेऽन्नप्रदो नर: ॥१५१९॥
अक्षयं फलमाप्नोति यावदिन्द्राश्चतुर्दश ।
सर्वेषां चैव तीर्थानां सन्निधानं नराधिप ।
नरसिंहाश्रमे तत्र कृतमणवपि सत् फलम् ॥१५२०॥
वितस्ताध्यान धारिण्यो: संगमश्चैव भूपते ।
कल्पषोडशनागस्य यावत् मुत्तमम् ॥१५२१॥
तावत् क्षेत्रं समं पुणयं प्रयागेणा नराधिप ।
गंगोद्भेदेनर: स्नात्वा भेडादेवीसमीपत: ॥१५२२॥
गास्नानफलं प्राप्य स्वर्गलोके महीयते ।
अवगाह्य कथां पुणयां दशगोदफलं लभेत् ॥१५२३॥
औजसे धर्मराजस्य स्नात्वा तु पुरतो नर: ।
न दुर्गतिमवाप्नोति वाजपेयफलं लभेत् ॥१५२४॥
अस्मिन् तीर्थवरे राजन् श्राध्दमानन्स्यमश्नुते ।
मासे चाश्वयुजे कृष्णपंचदश्यां विशेषत: ॥१५२५॥
स्रात्वा नारायणस्थाने विष्णुलोके महीयते ।
रामतीर्थे भवोत्से च फलमेतत् प्रकीर्तितम् ॥१५२६॥
शैलपृष्ठे नर: स्रात्वा तीर्थे वैश्रवणस्य च ।
धनस्य भागी भवति यत्र यजाभिजायते ॥१५२७॥
तीर्थे चाप्सरसां स्नात्वा भ्वेच्छीमान् नरोत्तम: ।
कामतीर्थे नर: स्नात्वा कामभागभिजायते ॥१५२८॥
ऋषितीर्थे नर: स्नात्वा मुनिवन्निर्मलो भवेत् ।
वैतरण्यां नर: स्नात्वा न दुर्गतिमवाप्नुयात् ॥१५२९॥
ऋषिकुल्यामथासाद्य देवकुल्यां तथैवच ।
अश्वतीर्थ प्रवासं च वारुणं तीर्थमेव च ॥१५३०॥
वह्रितीर्थ चन्द्रतीर्थं नागतीर्थ तथैवच ।
चक्रतीर्थ वामनं च गोप्रदानफलं भवेत् ॥१५३१॥
स्नात्वा तु मरुतीर्थे च स्कन्दतीर्थे च मानव: ।
तथा सुरेश्वरीतीर्थे स्वर्गलोके महीयते ॥१५३२॥
माहुरीं तु समासाद्य तिलप्रस्थफलं लभेत् ।
तत्संगमे वितस्तायां स्नात्वा मुच्येत किल्विषै: ॥१५३३॥
त्रिपुरेशाग्रत: पुण्यां अवगाह्य तु माहुरीम् ।
महादेवगिरिं दृष्टा रुद्रलोके महीयते ॥१५३४॥
अमरेशे नर: स्नात्वा गोशतस्य फलं लभेत् ।
मालिन्यां तु नर: स्नात्वा दशगोदफलं लभेत् ॥१५३५॥
स्नात्वा पाणडवतीर्थे च पश्चयज्ञानुपश्नुते ।
उच्चेशं तीर्थमासाद्य रुद्रलोके महीयते ॥१५३६॥
स्नात्वा रामह्र्दे तोये भवेव्दहुसुवर्णभाक् ।
मालिनीसंगमं पुण्यं सिन्धुना सह पार्थिव ॥१५३७॥
तथा रामह्रदो यत्र युज्येत सह सिन्धुना ।
तयो: फलमथोद्दिष्टं राजसूयाश्वमेधयो: ॥१५३८॥
संयोगं सिन्धुना यत्र गता कनकवाहिनी ।
गोसहस्रमवाप्रोति धनवानपि जायते ॥१५३९॥
पावना च नदी पुणया रजोबिन्दुविनिर्मिला ।
तस्यां स्रातरत्ववाप्नोति पुण्डरीकफलं नर: ॥१५४०॥
तयो: समागमे पुण्ये राजसूयफलं स्मृतम् ।
तस्मोद्देशादथारभ्य यावत्स्याचीरमोचनम् ॥१५४१॥
तावत्क्षेत्र समं पुण्यं वाराणस्यां प्रकीर्तितम् ।
तन्मध्ये सर्वतीर्थाना सान्निध्यं कथितं मया ॥१५४२॥
स्वर्गमार्गप्रदं प्रोक्तं तीर्थ चीरप्रमोचनम् ।
दिवमुत्सृज्य चीराणि यत्र सप्तर्षयो गता: ॥१५४३॥
स्नात्वा तत्र दिवं यान्ति येपि पापकृतो नरा: ।
सोदरे तु नर: स्रात्वा गोसहस्रफलं लाभेत् ॥१५४४॥
तथा कनकवाहिन्या संगमं याति यो नर: ।
तथा कालोदका पुण्या नदी यत्रैव संगता ॥१५४५॥
तयो: फलं विनिर्दिष्ट राजसूयाश्वमेधयो:
स्नात्वाश्वमेधमाप्नोति वितस्तासिन्धुसंगमे ॥१५४६॥
प्रोप्ठपद्यां विशेषेण एवमाहुर्मनीषिण: ।
पात्रतीर्थे नर: स्नात्वा पुणडरीकमुपाश्नुते ॥१५४७॥
आपगायां नर: स्नात्वा कुलमुध्दरते स्वकम् ।
अग्रिष्टोममवाप्नोति स्रात्वा सरमि मानसे ॥१५४८॥
आषाठयां तु विशेषेण नात्र कर्या विचारणा ।
वाजपेयमवाप्नोति महापद्मसगस्यपि ॥१५४९॥
हिरण्या वै नदी पुण्या हरमुण्डाव्दिनिर्गता ।
स्नातस्तस्यामवाप्नोति वह्रिष्टोफलं नर: ॥१५५०॥
महापद्मसर: पुणयं हिरण यत्र गच्छति ।
अश्वमेधफलं तत्र पौर्णमास्यां विशेषत: ॥१५५१॥
बहुरुपे नर: स्नात्वाअ विष्णुलोके महीयते ।
बहुरुपे च कथितं फलमतन्नरोत्तम ॥१५५२॥
शतश्रृगे सुतीर्थे च तीर्थे वैश्रवणस्य च ।
तीर्थे पुण्ये तथा राजन् भूर्जस्वामिसमीपत: ॥१५५३॥
वसूनामथ रुद्राणां साध्यानां महतामपि ।
विशेषं चैव देवानां भृगूनां च नराधिप ॥१५५४॥
तथैवाडिरसं राजन् तीर्थे तीर्थे पृथक् पृथक् ।
द्शगोद्फलं प्रोक्तं मुनिभिस्तस्वदर्शिभि: ॥१५५५॥
पालाशा च शुमाला च वितस्तां यत्र गच्छति ।
गोसहस्रफलं तत्र प्रत्येकं कथितं मुने ॥१५५६॥
नदीकूलारणी यत्र संयुज्येत वितस्तया ।
तत्र स्नात्वा कुलं शीघ्रं पुनीते मानवोत्तम: ॥१५५७॥
विगाह्य पुष्करं तीर्थमतिरात्रफलं लभेत् ।
तीर्थ सप्तऋषीणां च वह्रिष्टोमफलं लभेत् ॥१५५८॥
तीर्थ वाराहमासाद्य वितस्ताम्भसि मानव : ।
विष्णुलोकमवाप्रोति कुलमुध्दरते स्वकम् ॥१५५९॥
स्नात्वा नारायणस्थाने वितस्ताम्भसि पार्थिव ।
विष्णुलोकमवाप्रोति नरो नारत्यत्र संशय: ॥१५६०॥
नदी गोत्रवती यत्र वितस्तां प्रतिपद्यते ।
तयो: स्नानस्य कथितं गोसहस्रफलं पृथक् ॥१५६१॥
माहुरी च नदी पुण्यां मथुरेव विशेषत: ।
शतशीला च माला च नदी च विमलोदका ॥१५६२॥
राहुला च नदी पुण्या श्रीशाढया च महानदी ।
व्दितीया च तथा शुध्दा समुला सरसा तथा ॥१५६३॥
आसां प्रत्येकत: स्नात्वा लभेद्गोदानजं फलं ।
आसाभेव तु सर्वासां संगमांश्च पृथक् पृथक् ॥१५६४॥
अवगाह्य नर: शुध्दो दशगोदफलं लभेत् ।
अनन्तीर्थे स्नातस्तु नागलोके महीयते ॥१५६५॥
बिन्दुनादेश्वरं तीर्थ सोमतीर्थ पृथूदकम् ।
तुडेक्षुकक्षेत्रे तीर्थ तु उतंकस्वामिन तथा ॥१५६६॥
रामतीर्थ भृगुस्तीर्थ तीर्थमाडिरसं तथा ।
दृष्टैकैकमयो राजन् दशगोदफलं लभेत् ॥१५६७॥
सर्वा: सरिव्दरा: पुण्या: सर्वप्रस्रवणास्तथा ।
इमे तथा च राजेन्द्र सर्वे पुण्या: शिलोचया ॥१५६८॥
सर्वा: ऋषिगताश्चार्या: सुरांसि विपुलानि च ।
सर्वत्रैव महीनाथ कश्मीरेषु विशेषत: ॥१५६९॥
सर्वे च संगमा: पुणया: नागानां ये जलाशया : ।
सुवर्णशतदानस्य फलं प्राप्रोत्य संशयम् ॥१५७०॥
इति तीर्थानि पुण्यानि वितस्ता च विशेषत: ।
सर्वत्र पावनी देवी वितस्ता कथिता नृप ॥१७७१॥
तस्यां स्नात्वा दिवं यान्ति येऽपि पापकृतो नरा: ।
वह्रिष्ठोमवाप्रोति स्नातस्तस्यां नराधिप ॥१५७२॥
दृष्टाश्रमे वितस्तेयं धूमेशे सिन्धुसंगमे ।
वराहतीर्थे पापघ्रे राजसूयफलप्रदा ॥१५७३॥
सदैव पुण्या शुल्के च त्रयोदश्यां विशेषत: ।
यत्र यत्र वितस्तायां गोरजोधूतमस्तक: ॥१५७४॥
स्नात्वा त्रयोदशी शुल्कां मुच्यते सर्वकिल्विषै: ।
अदृश्यं मानव: कृत्वा पातकं मुक्तपश्चकम् ॥१५७५॥
स्नानेनैकेन शिशिरे सलिलेन व्यपोहति ।
अनर्काभ्युदिते काल सकलं शिशिरं यदि ॥१५७६॥
अत्र स्नाति नरो राजन् कामानाप्रोत्यभीप्सितम् ।
स्नात्वा यथावध्दिधिना समभ्यर्च्य हुताशनम् ॥१५७७॥
ब्राह्मणेभ्यस्तथा दत्वा कृशरं घृतसंयुतम् ।
स्वर्गलोकमवाप्नोति यवादिन्द्राश्चतुर्दश ॥१५७८॥
एवं सवत्सरं पूर्ण नित्यस्नायी नर: शुचि ।
मोक्षोपायमथासाद्य ततो मोक्षमवाप्स्यति ॥१५७९॥
काश्मीरिकाणां तीर्थानां फलं ते कथितं मया ।
सकलं नीलवाक्यं च गमिष्यामि सुखी भव ॥१५८०॥
इदं धार्य प्रयत्नेन यन्मयभिहितं तव ।
श्रुत्वैतत्फलमाप्नोति दशगोदानजं नर: ॥१५८१॥
वैशम्पायन उवाच ।
एवमुक्त्वा सगोनन्दं बृहदश्वो महीपतिम् ।
धर्मात्मा तीर्थयात्रार्थ जगामाभीप्सितां गतिम् ॥१५८२॥
बहु मेने स चात्मानं गोनन्द: समरप्रिय: ।
प्रशशास धरां सम्यक् राजा धर्मानुसारत: ॥१५८३॥
जनमेजय उवाच ।
भूयो वितस्तामाहत्म्यं कथयस्व व्दिजोत्तम ।
यच्छुत्वैव भविष्यामि व्दिजेन्द्र गतकल्मष: ॥१५८४॥
वैशम्पायन उवाच ।
हरस्य दयिता भार्या सती दाक्षायणी शुभा ।
सैवोमा कथिता राजन् प्राप्ते वैवस्व्तेऽन्तरे ॥१५८५॥
हिमाद्रितनया सैव यमुना पापनाशिनी ।
मन्वन्तरान्ते सैवोक्ता नौर्गरिष्ठा जगत्रये ॥१५८६॥
कश्मीरा कथिता देवी वितस्ता सैव निम्रता ।
पातालादुत्थिता देवी शूलखातात्तरडिणी ॥१५८७॥
स्रातस्य तोये वैतस्ते स्वयमात्मानमात्मना ।
विजानाति गताशेषकल्मषकल्मषालघुभागिमम् ॥१५८८॥
वोतस्ताया महीनाथ न गंगा व्यतिरिच्यते ।
केवलं जान्हवीतोये पुरुषस्यास्थिसंभव: ॥१५८९॥
वितस्तातोऽधिको राजन्ड स्नानाद्यं तुल्यमेवच ।
भगीरथेन गंगेयं पुरा राज्ञाऽवतारिता ॥१५९०॥
अस्थाप्लावनकामेन सगराणां महात्मनाम् ।
तेनेयं कथिता राजन् प्रशस्ता तत्र कर्मणि ॥१५९१॥
वितस्ता वै नदी पुण्या सर्वपापहरा शुभा ।
वैतस्तयेन तोयेन जठरस्थेन ये मृता: ॥१५९२॥
सर्वे स्वर्गमनुप्राप्ता: यथा ते सोमपायिन : ।
तीर्थ वाराहमासाद्य वितस्ताम्भसि मानव: ॥१५९३॥
विष्णुलोकमवाप्रोति कुलमुध्दरते स्वकम् ।
स्नात्वा नारायणस्थाने वितस्ताम्भसि पार्थिव ॥१५९४॥
देवलोकानवाप्रोति नरो नास्त्यत्र संशय: ।
न यज्ञैर्दक्षिणावद्भि स्तर्पिता देवतास्तथा ॥१५९५॥
तृप्ति समधिगच्छन्ति यथा तत्सलिलै: शुभै: ।
पात्रे तीर्थे तथा काले मिष्टान्नै: विविधै:कृतै: ॥१५९६॥
यथा तृप्यन्ति पितर: श्राध्दैस्तव्दच तैर्जलै: ।
नागै: बहुविधाकारै : सुहृद्भि: संगति गताम् ॥१५९७॥
तीर्थै: देवैश्च ऋषिभि: गन्धवैर्यक्षराक्षसै: ।
अभिगच्छेत मेधावी जन्मसाफल्यकारणात् ॥१५९८॥
स्नातमात्रो वितस्तायां जानाति वरुणो नरम् ।
जलाधिपेन ज्ञातस्य नरके पतनं कुत: ॥१५९९॥
पापिनां नरके घोरे पततां दुष्टतात्मनाम् ।
हस्तत्राणपदा देवी वितस्ताघनिषूदिनी ॥१६००॥
सर्गारोहणनि:श्रेणीं मनोरथफलप्रदाम् ।
वितस्तां ये गमिष्यन्ति ते यास्यन्त्यमरावतीम् ॥१६०१॥
हंससारसयुक्तेन चक्रवाकोपशोभिना ।
विमानेनार्कवर्णेन किंकिणीजालमालिना ॥१६०२॥
देवरामागणाढयेन वीणामुरजनादिना ।
पुलिनैर्विविधैर्युक्तां पद्मोत्पलैविभूपिताम् ॥१६०३॥
गोकुलारावबहुलां हम्भारव निनादिताम् ।
मत्स्यकच्छपसबाधां सतीर्थ्या कामदायिनीम् ॥१६०४॥
अमृतस्वादसलिलां नृणां दृष्टिम् मनोहराम् ।
येऽभिगच्छन्ति वरदां मातरं वा सुखप्रदाम् ॥१६०५॥
तेऽभिगच्छन्ति राजेन्द्र प्रतिष्ठां भुवि मानवा: ।
समुद्ररुपस्य हरस्व भार्या हिमालयस्याद्रिपतेस्तनूजाम् ।
सुसारतोयां ऋषिवर्यजुष्टां तां त्वं पवित्रां प्रणमस्व राजन् ॥१६०६॥
सिन्धुस्विकोटी च तथाविशोका पुणया नदी हर्षपथाशिवा च ।
पुणया सुखा चन्द्रवती सुगन्धा पुणयोदका किल्विषनाशिनी च ॥१६०७॥
कूलारणी पापहरा च कृष्णा नदी सुपुण्या मधुमत्यथापि ।
नदी परुष्णी च तथा त्रिपुणया पुष्णाति पुणयां वरदां वितस्ताम् ।
तीर्थानि पुण्यानि सरांसि राजन् नद्यस्तडाका: विविधाश्च कूपा:
आयान्ति सर्वे वरदां वितस्तां त्रयोदशीं भाद्रपदस्य शुल्काम ।
कस्यास्ति शक्तिर्नृपते प्रवक्तुं देवीगुणान् वर्षशतैरनेकै: ।
भक्रया मयोक्रं च निशम्य कांचित् भक्ति कुरुष्वात्र सदा नृवीर ।
श्रुत्वा वितस्तामाहात्म्यं मुच्यते सर्वकिल्विषै: ।
श्रुत्वा नीलमतं सर्व दशधेनुफलं लभेत् ॥१६११॥
इत्येवमुक्तं जनमेजयस्य व्यासस्य शिष्येण महाव्रतेन ।
संक्षेपतओ ग्रन्थबहुत्वभीत्या समग्रशास्त्रै: खलु सूचितं यत् ।
सर्वत्र नैतद्ध्युपयोगमेति ततो नचोचे भगवान महात्मा ।
अतीव हृद्ये वहुविस्तरेऽपि जनाप्रिये भारतपूर्णचन्द्रे ॥१६१३॥
इति नीलमते वितस्तामाहत्म्यम् ।
समाप्तं चेदं नीलमतपुराणम् ॥ शिवायास्तु लेखकपाठक श्रावकाणाम् ॥
संवत् ४९८९ ॥ श्रावणे त्रयोदश्याम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
पृष्ठतः पूजिता शान्ता शिवा मांसास्थिवर्जिता ।
क्रूरशब्दातिदीप्ता च क्रूरकर्मणि पूजिता ॥
पूर्वोदीच्योः शिवा शस्ता शान्ता सर्वत्र पूजिता ।
धूमिताभिमुखी हन्ति स्वरदीप्ता दिगीश्वरान् ॥
[राजा कुमारो नेता च दूतः श्रेष्ठी चरो द्विजः ।
गजाध्यक्षश् च पूर्वाद्याः क्षत्रियाद्याश् चतुर्दिशम् ॥ ]
सर्वदिक्ष्व् अशुभा दीप्ता विशेषेणाह्न्यशोभना ।
पुरे सैन्ये ऽपसव्या च कष्टा पूर्वोन्मुखा शिवा ॥
याहीत्य् अग्निभयं शास्ति टाटेति मृतिचोदिताओओत्नोते {ष् .ब् मृतवेदिका } ।
धिग्धिक् दुष्कृतम् आच Kषे सज्वाला देशनाशिनी ॥
नैव दारुणताम् एके स्वज्वालायाःओओत्नोते {ष् .ब् सज्वालायाः } प्रचक्षते ।
अर्काद्यनलवत् तस्या वक्त्राज् ज्वाला स्वभावतःओओत्नोते {ष् .द् वक्त्रं लालास्वभावतः } ॥
अन्यप्रतिरुता याम्या सा बन्दहवधशंसिनी ।ओओत्नोते {ष् .ब् सोद्बन्धमृतशंसिनी }
वारुण्याभिरुताओओत्नोते {ष् .च् अनुरुता } सैव संसते सलिले मृतिम् ॥
अक्षोभ्यश्रवणं चेष्टं धनप्राप्तिः प्रियागमः ।
क्षोभात् प्रधानभेदश् च वाहनानाम् असम्पदःओओत्नोते {ष् .द् च सम्पदः } ।
फलम् आ सप्तमाद् एतद् अग्राह्यं परतो रुते ।
याम्यायां तद्विपर्यस्तं फलं षट्पञ्चमाद् रुतेओओत्नोते {ष् .द् ऋते } ॥
या रोमांचं मनुष्याणां शकृन्मूत्रं च वाजिनाम् ।
रावात् त्रासं च जनयेत् सा शिवा न शिवप्रदा ॥
मौनं गता प्रतिरुते नरद्विरदवाजिभिः ।
या शिवा सा शिवं सैन्ये पुरे वा संप्रयच्छति ॥


text:
संस्कृतं वदतु- व्याकरण कक्ष्या ।।
संस्कृतभाषायां ब्लागजगति अपि लेखनं प्रारभ्येत इति भावनया अद्य ब्याकरण कक्ष्याया: प्रथम सोपानं प्रकाश्यते । अनेन जनानां ब्याकरणज्ञानं तेन वाक्शुद्धि च भविष्यति ।
सर्वप्रथम वयं कारक, विभक्ति विषये पठाम: ।।
षट कारकाणि भवन्ति , एतेषां नामानि प्रयोगचिन्हं च अत्र दीयते
विभक्ति: कारकम् हिन्दी प्रयोगचिन्ह
प्रथमा कर्ता - ने
द्वितीया - कर्म - को
तृतीया - करण - से, के द्वारा
चतुर्थी - सम्प्रदान - के लिये
पंचमी - अपादान - से
*षष्ठी - सम्बन्ध - का, की, के
सप्तमी - अधिकरण - मे, पर
* षष्ठी विभक्ति तु अस्ति किन्तु सम्बन्धं कारकं नास्ति ।। अतएव षट् एव कारकाणि भवन्ति ।
उपरि एतेषां क्रमश: कार्यं दत्तम् अस्ति । उदाहरणं - 'राम ने' रावण को मारा - अत्र राम ने इति दर्शयति यत् राम कर्ता अस्ति । कर्ता- कृते प्रथमा विभक्ति: योज्यते अत: राम शब्दे प्रथमा विभक्ति: योजयाम: । राम इत्यस्य प्रथमा विभक्ति एकवचन - राम: इति भवति । तर्हि राम: रावणं हतवान् इति वाक्यनिर्माणं जातम् ।।
अग्रिम व्याकरण कक्ष्यायाम् इत: अग्रे पठाम: ।।


text:
चलचित्रमाध्यमेन संस्कृतप्रशिक्षणम् -Learn Speaking Sanskrit via Video Clip
संस्कृतं वक्तुम् अवगन्तुं च संस्कृतजगत् द्वारा भवतां सर्वेषां कृते विशिष्ट: अवसर: यन्त्राणि च दीयते । प्रायश: अस्माकम् अधिकारिण: भवतां कृते अन्वेष्य-अन्वेष्य विविधा: श्रृखला: आनयन्ति येन भवान् सरलतया संस्कृतं ज्ञातुं सम्भाषणं कर्तुं च शक्नुयात् ।
अस्यां श्रृखलायाम् एव सम्प्रति चलचित्रमाध्यमेन संस्कृतसम्भाषणस्य प्रारम्भिकचरणं भवतां समक्षे प्रतिपाद्यते । अत्र एकं चलचित्रं दीयते । एतत् चलचित्रं दृष्ट्वा यदि अभ्यास: कृयते चेत् सरलतया, सम्यकतया, न्यूनसमये एव संस्कृतस्य लघु-लघु शब्दा: मुखात् निस्सरन्ति ।
अस्तु तर्हि पश्यन्तु एतत् चलचित्रम् अभ्यासं च कुर्वन्तु संस्कृतसम्भाषणस्य ।


text:
अवहितं देवा उन्नयथा पुनः ॥(वेदसूक्तिः/ऋग्वेदः/अवहितं देवा उन्नयथा पुनः ॥ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
अवहितं देवा उन्नयथा पुनः ॥ (ऋग्वेदः १०-१३७-१)सम्पाद्यताम्
हे ज्ञानिनः ! पतितः जनः उत्थाप्यताम् ।
- जीवनमार्गे पतितारः भवन्ति एव । केचन अज्ञानेन, केचन जानन्तः एव, केचन दुरभ्यासेन, केचन दुराचारेण च पतन्ति । केचन निःशक्त्या पतन्ति चेत् कांश्चन शक्तिशालिनः पातयन्ति । अधोगतिं प्रापयन्ति । पतनं यावत् विद्यमानः अहङ्कारः मदः पतनोत्तरं निर्गच्छन्ति । केषुचित् तदापि न निर्गच्छति यतः तैः इतोऽपि पतनानुभवः प्राप्तव्यः अस्ति । पतिताः उत्थाने भवन्ति समुत्सुकाः । अत्र ज्ञानिनाम् आवश्यकता वर्तते । 'पतिताः उत्थाप्यन्ताम्' इति । हस्ताधारेण उत्थापनम्, उत्थातारः विद्यन्ते इति पुनः पुनः पतनमित्येषः न भवति ज्ञानिनां व्यवहारः । पतिताः उत्थिष्ठेयुः इति धिया ज्ञानिनः पतितान् स्वयम् उत्थानाय प्रेरयन्ति, मार्गदर्शनं कुर्वन्ति । एवम् उत्थितवतां पुनः पतनभयं न विद्यते । प्रत्युत ते अन्येषाम् उत्थापकाः ज्ञानिनः भविष्यन्ति ।


text:
गुरु तेगबहादुर: (1622-1675 ई.)
गुरूतेगबहादुरस्य जन्म 1 अप्रैल सन् 1621 तमे ख्रीस्ताब्दे अभवत् । विश्वस्य इतिहासपरम्परायां स: धर्मरक्षकेषु अन्यतम: आदरणीय: बलिदानि इति अस्ति ।
त्यागमलत: तेगबहादुर इति नामपरिवर्तनम् -
गरुतेगबहादुरस्य जन्म पंजाबप्रान्तस्य अमृतसरनगरे अभवत् । तस्य पितु: नाम गुरु हरगोविन्द जी आसीत् । स: अपि सिखगुरुपरम्पराया: एक: गुरुरेवासीत् । श्री तेगबहादुर: तस्य पंचम: पुत्र: आसीत् । अष्टमगुरो: श्रीहरिकृष्णस्य मृत्युप्राप्ते सति जनमतै: एष: नवम: गुरुरभवत् । अनेन आनन्दपुर साहिब इत्यस्य निर्माण प्रकार्य तत्रैव निवासं प्रारभत् । अस्य बाल्यकालस्य नाम त्यागमल इति आसीत् । 14वर्षस्य आयु: एव आसीत् अस्य यदा मुगलानां विरुद्धं जायमाने युद्धे अनने वीरकार्यं सम्पादितं, तदारभ्य अस्य नाम तेगबहादुर इति कृतम् अस्य पित्रा ।
औरंगजेबस्य शासने एक: पण्डित: आगत्य प्रतिदिनं गीतापाठ इति कुर्वन्नासीत् तस्य अर्थं चापि श्रावयन् आसीत्, किन्तु तेषु श्लोकेषु पण्डित: केचन श्लोका: परित्यजत् आसीत् । एकस्मिन् दिवसे पण्डित: रुग्ण: जात:, स्वस्यस्थाने स: स्वपुत्रं प्रेषितवान् किन्तु कान् श्लोकान् त्यक्तब्यमिति न सूचितवान् । श्लोकान् श्रुत्वा औरंगजेब: प्रत्येकानां धर्माणां महत्ता अस्ति इति ज्ञातवान्, स: सर्वान् जनान् इस्लाम् इति गृहीतुम् आहूतवान् । स: उक्तवान् - सर्वे इस्लामं स्वीकुर्य: नोचेत् मरणं प्राप्नुय: ।
तस्य अत्याचारेण: पीडिता: जना: गुरो: तेगबहादुरं निवेदितवन्त: । तेगबहादुर: पितरं पृष्टवान् - किं करणीयमिति । पिता जी उक्तवान् - बलिदानम् आवश्यकम् । गुरु तेगबहादुर: जनान् प्रेरितवान् - गत्वा औरंगजेबं वदतु यत् पूर्व गुरु तेगबहादुर: इस्लामं स्वीकुर्यात्, चेदेव वयं स्वीकुर्म: । औरंगजेब: स्वीकृतवान् ।
गुरू तेगबहादुर: औरंगजेबस्य सभां गतवान् । औरंगजेब: बहुविधिना तम् इस्लाम स्वीकर्तुं प्रयत्नं कृतवान् किन्तु स: केनापि सहमति: न दत्तवान् । औरंगजेब: श्रुत्वा अतिक्रुद्ध: अभवत् । स: दिल्ली राज्यस्य चाँदनीचौक इति स्थाने तस्य शिरच्छेद: कर्तुम् आदेशं दत्तवान् । गुरुतेगबहादुर: हसन् एव बलिदानं दत्तवान् । तस्य बलिदानस्थले अद्य शीशगंजसाहिब गुरुद्वारा निर्मापितमस्ति ।
गुरु तेगबहादुरस्य बहव्य: रचना: गुरुग्रन्थसाहिबग्रन्थस्य महला 9 मध्ये संग्रहीता: सन्ति । तस्य अद्वितीयबलिदानेन भारतस्य गौरवं वर्धितम् अस्ति ।


text:
ऐतरेय-उपनिषद् with शङ्कर-भाष्यम्
Format information
Format by A.K. Aruna, 2017 ver.3.0:
UpasanaYoga. If downloaded, requires installed Devanāgarī Siddhanta1.ttf font, downloadable from UpasanaYoga. If run from UpasanaYoga website, it alternatively can use online Web Font. Any Devanāgarī in parentheses () is an alternate reading of text in Red. Top button "Collapse all panels" contracts the view in which individual items can be re-expanded, or again the top button "Restore all panels" reloads page to original view. The Devanagari text source is the Sharada Peetham, Sringeri (advaitasharada.sringeri.net).
Aitareya Upaniṣad from the Ṛg Veda, is a brāhmaṇa (prose text) with one ṛk (verse) inserted. The Upaniṣad starts with a cosmology based on Ātmā (the ultimate self), how that self manifests at all this, and ends with an enquiry into the real nature of that self. The Upaniṣad has two different numberings: three chapters with mantras (the 1st chapter being sub-divided into 3 sections), or five sections with mantras.
by A.K. Aruna
First Update to HTML Jan 2018 with Creative Commons International License:
This work is licensed under the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/, or click the following logo:
ओं, वाङ् मे॒ मन॑सि॒ प्रति॑ष्ठिता…(ऋग्-वेदः — ऐतरेयोपनिषद्)
ओं, वाङ् मे॒ मन॑सि॒ प्रति॑ष्ठिता। मनो॑ मे॒ वाचि॒ प्रति॑ष्ठितम्। आ॒विर् आ॒वीर्म॑ एधि। वे॒दस्य म॒ आणी᳚स्थः। श्रु॒तं मे॒ मा प्रहा॑सीः। अ॒नेना॒धी॑तेन। अहो-रा॒त्रान् सन्द॑धामि। ॠ॒तं व॑दिष्यामि। स॒त्यं व॑दिष्यामि। तन् माम् अ॑वतु। तद् व॒क्तार॑म् अवतु। अव॑तु॒ माम्। अव॑तु व॒क्तार॒म् अव॑तु व॒क्तार᳚म्। ओं शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑॥
Om; vāc, asmad, manas, pratiṣṭhitā. Manas, asmad, vāc, pratiṣṭhita. Āvis, āvis, asmad, √i. Veda, asmad, āṇī-stha. Śruta, asmad, mā, pra-√hā. Idam, adhīta. Ahan-rātra, sam-√dhā. Ṛta, √vad. Satya, √vad. Tad, asmad, √av. Tad, vaktṛ, √av. √Av, asmad. √Av, vaktṛ, √av, vaktṛ. Om, śānti, śānti, śānti.
शङ्कर-भाष्य-उपोद्घातः
परिसमाप्तं कर्म सहापरब्रह्मविषयविज्ञानेन। सैषा कर्मणो ज्ञानसहितस्य परा गतिरुक्थविज्ञानद्वारेणोपसंहृता। एतत्सत्यं ब्रह्म प्राणाख्यम्। एष एको देवः। एतस्यैव प्राणस्य सर्वे देवा विभूतयः। एतस्य प्राणस्यात्मभावं गच्छन् देवता अप्येति इत्युक्तम्। सोऽयं देवताप्ययलक्षणः परः पुरुषार्थः। एष मोक्षः। स चायं यथोक्तेन ज्ञानकर्मसमुच्चयेन साधनेन प्राप्तव्यो नातः परमस्तीत्येके प्रतिपन्नाः। तान्निराचिकीर्षुरुत्तरं केवलात्मज्ञानविधानार्थम् ‘आत्मा वा इदम्’ इत्याद्याह। कथं पुनरकर्मसम्बन्धिकेवलात्मविज्ञानविधानार्थ उत्तरो ग्रन्थ इति गम्यते? अन्यार्थानवगमात्। तथा च पूर्वोक्तानां देवतानामग्न्यादीनां संसारित्वं दर्शयिष्यत्यशनायादिदोषवत्त्वेन ‘तमशनायापिपासाभ्यामन्ववार्जत्’ (
AitU.1.2.1) इत्यादिना। अशनायादिमत्सर्वं संसार एव परस्य तु ह्मणोऽशनायाद्यत्ययश्रुतेः। भवत्वेवं केवलात्मज्ञानं मोक्षसाधनम्, न त्वत्राकर्म्येवाधिक्रियते; विशेषाश्रवणात्। अकर्मिण आश्रम्यन्तरस्येहाश्रवणात्। कर्म च बृहतीसहस्रलक्षणं प्रस्तुत्य अनन्तरमेवात्मज्ञानं प्रारभ्यते। तस्मात्कर्म्येवाधिक्रियते। न च कर्मासम्बन्ध्यात्मविज्ञानम्, पूर्ववदन्ते उपसंहारात्। यथा कर्मसम्बन्धिनः पुरुषस्य सूर्यात्मनः स्थावरजङ्गमादिसर्वप्राण्यात्मत्वमुक्तं ब्राह्मणेन मन्त्रेण च ‘सूर्य आत्मा’ (ऋ. सं. १-११५-१) इत्यादिना, तथैव ‘एष ब्रह्मैष इन्द्रः’ ( ) इत्याद्युपक्रम्य सर्वप्राण्यात्मत्वम्। ‘यच्च स्थावरम्, सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रम्’ ( BrhU.3.1.3 ) इत्युपसंहरिष्यति। तथा च संहितोपनिषत् – ‘एतं ह्येव बह्वृचा महत्युक्थे मीमांसन्ते’ (ऐ. आ. ३-२-३-१२) इत्यादिना कर्मसम्बन्धित्वमुक्त्वा ‘सर्वेषु भूतेष्वेतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते’ इत्युपसंहरति। तथा तस्यैव ‘योऽयमशरीरः प्रज्ञात्मा’ इत्युक्तस्य ‘यश्चासावादित्य एकमेव तदिति विद्यात्’ इत्येकत्वमुक्तम्। इहापि ‘कोऽयमात्मा’ ( BrhU.3.1.3 AitU.3.1.1) इत्युपक्रम्य प्रज्ञात्मत्वमेव ‘प्रज्ञानं ब्रह्म’ ( AitU.3.1.3) इति दर्शयिष्यति। तस्मान्नाकर्मसम्बन्ध्यात्मज्ञानम्। पुनरुक्त्यानर्थक्यमिति चेत् – ‘प्राणो वा अहमस्म्यृषे’ इत्यादिब्राह्मणेन ‘सूर्य आत्मा’ इति च मन्त्रेण निर्धारितस्यात्मनः ‘आत्मा वा इदम्’ इत्यादिब्राह्मणेन ‘कोऽयमात्मा’ ( AitU.3.1.1) इति प्रश्नपूर्वकं पुनर्निर्धारणं पुनरुक्तमनर्थकमिति चेत्, न; तस्यैव धर्मान्तरविशेषनिर्धारणार्थत्वान्न पुनरुक्ततादोषः। कथम्? तस्यैव कर्मसम्बन्धिनो जगत्सृष्टिस्थितिसंहारादिधर्मविशेषनिर्धारणार्थत्वात् केवलोपास्त्यर्थत्वाद्वा; अथवा, आत्मेत्यादिः परो ग्रन्थसन्दर्भः आत्मनः कर्मिणः कर्मणोऽन्यत्रोपासनाप्राप्तौ कर्मप्रस्तावेऽविहितत्वाद्वा केवलोऽप्यात्मोपास्य इत्येवमर्थः। भेदाभेदोपास्यत्वाच्च ‘एक एवात्मा’ कर्मविषये भेददृष्टिभाक्। स एवाकर्मकाले अभेदेनाप्युपास्य इत्येवमपुनरुक्तता।
‘विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह। अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययामृतमश्नुते’ ( ) इति ‘कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः’ ( IsU.11 ) इति च वाजिनाम्। न च वर्षशतात्परमायुर्मर्त्यानाम्, येन कर्मपरित्यागेन आत्मानमुपासीत। दर्शितं च ‘तावन्ति पुरुषायुषोऽह्नां सहस्राणि भवन्ति’ इति। वर्षशतं चायुः कर्मणैव व्याप्तम्। दर्शितश्च मन्त्रः ‘कुर्वन्नेवेह कर्माणि’ इत्यादिः; तथा ‘यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोति’ ‘यावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत’ इत्याद्याश्च; ‘तं यज्ञपात्रैर्दहन्ति’ इति च। ऋणत्रयश्रुतेश्च। तत्र हि पारिव्राज्यादिशास्त्रम् ‘व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति’ ( IsU.2 , BrhU.3.5.1 ) इत्यात्मज्ञानस्तुति-परोऽर्थवादोऽनधिकृतार्थो वा। न, परमार्थात्मविज्ञाने फलादर्शने क्रियानुपपत्तेः – यदुक्तं कर्मिण एव चात्मज्ञानं कर्मसम्बन्धि चेत्यादि, तन्न; परं ह्याप्तकामं सर्वसंसारदोषवर्जितं ब्रह्माहमस्मीत्यात्मत्वेन विज्ञाने, कृतेन कर्तव्येन वा प्रयोजनमात्मनोऽपश्यतः फलादर्शने क्रिया नोपपद्यते। फलादर्शनेऽपि नियुक्तत्वात्करोतीति चेत्, न; नियोगाविषयात्मदर्शनात्। इष्टयोगमनिष्टवियोगं वात्मनः प्रयोजनं पश्यंस्तदुपायार्थी यो भवति, स नियोगस्य विषयो दृष्टो लोके, न तु तद्विपरीतनियोगाविषयब्रह्मात्मत्वदर्शी। ब्रह्मात्मत्वदर्श्यपि संश्चेन्नियुज्येत, नियोगाविषयोऽपि सन्न कश्चिन्न नियुक्त इति सर्वं कर्म सर्वेण सर्वदा कर्तव्यं प्राप्नोति। तच्चानिष्टम्। न च स नियोक्तुं शक्यते केनचित्। आम्नायस्यापि तत्प्रभवत्वात्। न हि स्वविज्ञानोत्थेन वचसा स्वयं नियुज्यते। नापि बहुवित्स्वामी अविवेकिना भृत्येन। आम्नायस्य नित्यत्वे सति स्वातन्त्र्यात्सर्वान्प्रति नियोक्तृत्वसामर्थ्यमिति चेत्, न; उक्तदोषात्। तथापि सर्वेण सर्वदा सर्वमविशिष्टं कर्म कर्तव्यमित्युक्तो दोषोऽप्यपरिहार्य एव। तदपि शास्त्रेणैव विधीयत इति चेत् – यथा कर्मकर्तव्यता शास्त्रेण कृता, तथा तदप्यात्मज्ञानं तस्यैव कर्मिणः शास्त्रेण विधीयत इति चेत्, न; विरुद्धार्थबोधकत्वानुपपत्तेः। न ह्येकस्मिन्कृताकृतसम्बन्धित्वं तद्विपरीतत्वं च बोधयितुं शक्यम्। शीतोष्णत्वमिवाग्नेः। न चेष्टयोगचिकीर्षा आत्मनोऽनिष्टवियोगचिकीर्षा च शास्त्रकृता, सर्वप्राणिनां तद्दर्शनात्। शास्त्रकृतं चेत्, तदुभयं गोपालादीनां न दृश्येत, अशास्त्रज्ञत्वात्तेषाम्। यद्धि स्वतोऽप्राप्तम्, तच्छास्त्रेण बोधयितव्यम्। तच्चेत्कृतकर्तव्यताविरोध्यात्मज्ञानं शास्त्रेण कृतम्, कथं तद्विरुद्धां कर्तव्यतां पुनरुत्पादयेत् शीततामिवाग्नौ, तम इव च भानौ? न बोधयत्येवेति चेत्, न; ‘स म आत्मेति विद्यात्’ (कौ. उ. ३-९) ‘प्रज्ञानं ब्रह्म’ ( BrhU.4.4.22 AitU.3.1.3) इति चोपसंहारात्। ‘तदात्मानमेवावेत्’ ( ) ‘तत्त्वमसि’ ( BrhU.1.4.9 ) इत्येवमादिवाक्यानां तत्परत्वात्। उत्पन्नस्य च ब्रह्मात्मविज्ञानस्याबाध्यमानत्वान्नानुत्पन्नं भ्रान्तं वा इति शक्यं वक्तुम्। त्यागेऽपि प्रयोजनाभावस्य तुल्यत्वमिति चेत् ‘नाकृतेनेह कश्चन’ ( ChanU.6.8.7 ) इति स्मृतेः – य आहुर्विदित्वा ब्रह्म व्युत्थानमेव कुर्यादिति, तेषामप्येष समानो दोषः प्रयोजनाभाव इति चेत्, न; अक्रियामात्रत्वाद्व्युत्थानस्य। अविद्यानिमित्तो हि प्रयोजनस्य भावः, न वस्तुधर्मः, सर्वप्राणिनां तद्दर्शनात्, प्रयोजनतृष्णया च प्रेर्यमाणस्य वाङ्मनःकायैः प्रवृत्तिदर्शनात्, ‘सोऽकामयत जाया मे स्यात्’ ( BhG.3.18 ) इत्यादिना पुत्रवित्तादि पाङ्क्तलक्षणं काम्यमेवेति ‘उभे ह्येते साध्यसाधनलक्षणे एषणे एव’ ( BrhU.1.4.17 ) इति वाजसनेयिब्राह्मणेऽवधारणात्। अविद्याकामदोषनिमित्ताया वाङ्मनःकायप्रवृत्तेः पाङ्क्तलक्षणाया विदुषोऽविद्यादिदोषाभावादनुपपत्तेः क्रियाभावमात्रं व्युत्थानम्, न तु यागादिवदनुष्ठेयरूपं भावात्मकम्। तच्च विद्यावत्पुरुषधर्म इति न प्रयोजनमन्वेष्टव्यम्। न हि तमसि प्रवृत्तस्य उदित आलोके यद्गर्तपङ्ककण्टकाद्यपतनम्, तत्किंप्रयोजनमिति प्रश्नार्हम्। व्युत्थानं तर्ह्यर्थप्राप्तत्वान्न चोदनार्थ इति। गार्हस्थ्ये चेत्परं ब्रह्मविज्ञानं जातम्, तत्रैवास्त्वकुर्वत आसनं न ततोऽन्यत्र गमनमिति चेत्, न; कामप्रयुक्तत्वाद्गार्हस्थ्यस्य। ‘एतावान्वै कामः’ ( BrhU.3.5.1 ) ‘उभे ह्येते एषणे एव’ ( BrhU.1.4.17 , BrhU.3.5.1 ) इत्यवधारणात् कामनिमित्तपुत्रवित्तादिसम्बन्धनियमाभावमात्रम्; न हि ततोऽन्यत्र गमनं व्युत्थानमुच्यते। अतो न गार्हस्थ्य एवाकुर्वत आसनमुत्पन्नविद्यस्य। एतेन गुरुशुश्रूषातपसोरप्यप्रतिपत्तिर्विदुषः सिद्धा। अत्र केचिद्गृहस्था भिक्षाटनादिभयात्परिभवाच्च त्रस्यमानाः सूक्ष्मदृष्टितां दर्शयन्त उत्तरमाहुः। भिक्षोरपि भिक्षाटनादिनियमदर्शनाद्देहधारणमात्रार्थिनो गृहस्थस्यापि साध्यसाधनैषणोभयविनिर्मुक्तस्य देहमात्रधारणार्थमशनाच्छादनमात्रमुपजीवतो गृह एवास्त्वासनमिति; न, स्वगृहविशेषपरिग्रहनियमस्य कामप्रयुक्तत्वादित्युक्तोत्तरमेतत्। स्वगृहविशेषपरिग्रहाभावे च शरीरधारणमात्रप्रयुक्ताशनाच्छादनार्थिनः स्वपरिग्रहविशेषभावेऽर्थाद्भिक्षुकत्वमेव। शरीरधारणार्थायां भिक्षाटनादिप्रवृत्तौ यथा नियमो भिक्षोः शौचादौ च, तथा गृहिणोऽपि विदुषोऽकामिनोऽस्तु नित्यकर्मसु नियमेन प्रवृत्तिर्यावज्जीवादिश्रुतिनियुक्तत्वात्प्रत्यवायपरिहारायेति। एतन्नियोगाविषयत्वेन विदुषः प्रत्युक्तमशक्यनियोज्यत्वाच्चेति। यावज्जीवादिनित्यचोदनानर्थक्यमिति चेत्, न; अविद्वद्विषयत्वेनार्थवत्त्वात्। यत्तु भिक्षोः शरीरधारणमात्रप्रवृत्तस्य प्रवृत्तेर्नियतत्वम्, तत्प्रवृत्तेर्न प्रयोजकम्। आचमनप्रवृत्तस्य पिपासापगमवन्नान्यप्रयोजनार्थत्वमवगम्यते। न चाग्निहोत्रादीनां तद्वदर्थप्राप्तप्रवृत्तिनियतत्वोपपत्तिः। अर्थप्राप्तप्रवृत्तिनियमोऽपि प्रयोजनाभावेऽनुपपन्न एवेति चेत्, न; तन्नियमस्य पूर्वप्रवृत्तिसिद्धत्वात्तदतिक्रमे यत्नगौरवादर्थप्राप्तस्य व्युत्थानस्य पुनर्वचनाद्विदुषो मुमुक्षोः कर्तव्यत्वोपपत्तिः। अविदुषापि मुमुक्षुणा पारिव्राज्यं कर्तव्यमेव; तथा च ‘शान्तो दान्तः’ ( BrhU.4.4.22 ) इत्यादिवचनं प्रमाणम्। शमदमादीनां चात्मदर्शनसाधनानामन्याश्रमेष्वनुपपत्तेः। ‘अत्याश्रमिभ्यः परमं पवित्रं प्रोवाच सम्यगृषिसंघजुष्टम्’ ( BrhU.4.4.23 ) इति च श्वेताश्वतरे विज्ञायते। ‘न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः’ (कैवल्य २) इति च कैवल्यश्रुतिः। ‘ज्ञात्वा नैष्कर्म्यमाचरेत्’ इति च स्मृतेः। ‘ब्रह्माश्रमपदे वसेत्’ इति च ब्रह्मचर्यादिविद्यासाधनानां च साकल्येनात्याश्रमिषूपपत्तेर्गार्हस्थ्येऽसम्भवात्। न च असम्पन्नं साधनं कस्यचिदर्थस्य साधनायालम्। यद्विज्ञानोपयोगीनि च गार्हस्थ्याश्रमकर्माणि, तेषां परमफलमुपसंहृतं देवताप्ययलक्षणं संसारविषयमेव। यदि कर्मिण एव परमात्मविज्ञानमभविष्यत्, संसारविषयस्यैव फलस्योपसंहारो नोपापत्स्यत। अङ्गफलं तदिति चेत्; न, तद्विरोध्यात्मवस्तुविषयत्वादात्मविद्यायाः। निराकृतसर्वनामरूपकर्मपरमार्थात्मवस्तुविषयमात्मज्ञानममृतत्वसाधनम्। गुणफलसम्बन्धे हि निराकृतसर्वविशेषात्मवस्तुविषयत्वं ज्ञानस्य न प्राप्नोति; तच्चानिष्टम्, ‘यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्’ ( SvetU.6.21 ) इत्यधिकृत्य क्रियाकारकफलादिसर्वव्यवहारनिराकरणाद्विदुषः; तद्विपरीतस्याविदुषः ‘यत्र हि द्वैतमिव भवति’ ( BrhU.2.4.14 ) इत्युक्त्वा क्रियाकारकफलरूपस्य संसारस्य दर्शितत्वाच्च वाजसनेयिब्राह्मणे। तथेहापि देवताप्ययं संसारविषयं यत्फलमशनायादिमद्वस्त्वात्मकं तदुपसंहृत्य केवलं सर्वात्मकवस्तुविषयं ज्ञानममृतत्वाय वक्ष्यामीति प्रवर्तते। ऋणप्रतिबन्धश्चाविदुष एव मनुष्यपितृदेवलोकप्राप्तिं प्रति, न विदुषः; ‘सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव’ ( BrhU.2.4.14 ) इत्यादिलोकत्रयसाधननियमश्रुतेः। विदुषश्च ऋणप्रतिबन्धाभावो दर्शित आत्मलोकार्थिनः ‘किं प्रजया करिष्यामः’ ( BrhU.1.5.16 ) इत्यादिना। तथा ‘एतद्ध स्म वै तद्विद्वांस आहुर्ऋषयः कावषेयाः’ इत्यादि ‘एतद्ध स्म वै तत्पूर्वे विद्वांसोऽग्निहोत्रं न जुहवांचक्रुः’ (कौ. उ. २-५) इति च कौषीतकिनाम्। अविदुषस्तर्हि ऋणानपाकरणे पारिव्राज्यानुपपत्तिरिति चेत्; न, प्राग्गार्हस्थ्यप्रतिपत्तेर्ऋणित्वासम्भवादधिकारानारूढोऽपि ऋणी चेत्स्यात्, सर्वस्य ऋणित्वमित्यनिष्टं प्रसज्येत। प्रतिपन्नगार्हस्थ्यस्यापि ‘गृहाद्वनी भूत्वा प्रव्रजेद्यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रर्जेद्गृहाद्वा वनाद्वा’ (जा. उ. ४) इत्यात्मदर्शनसाधनोपायत्वेनेष्यत एव पारिव्राज्यम्। यावज्जीवादिश्रुतीनामविद्वदमुमुक्षुविषये कृतार्थता। छान्दोग्ये च केषांचिद्द्वादशरात्रमग्निहोत्रं हुत्वा तत ऊर्ध्वं परित्यागः श्रूयते। यत्त्वनधिकृतानां पारिव्राज्यमिति, तन्न; तेषां पृथगेव ‘उत्सन्नाग्निरनग्निको वा’ इत्यादिश्रवणात्; सर्वस्मृतिषु च अविशेषेण आश्रमविकल्पः प्रसिद्धः, समुच्चयश्च। यत्तु विदुषोऽर्थप्राप्तं व्युत्थानमित्यशास्त्रार्थत्वे, गृहे वने वा तिष्ठतो न विशेष इति, तदसत्। व्युत्थानस्यैवार्थप्राप्तत्वान्नान्यत्रावस्थानं स्यात्। अन्यत्रावस्थानस्य कामकर्मप्रयुक्तत्वं ह्यवोचाम; तदभावमात्रं व्युत्थानमिति च। यथाकामित्वं तु विदुषोऽत्यन्तमप्राप्तम्, अत्यन्तमूढविषयत्वेनावगमात्। तथा शास्त्रचोदितमपि कर्मात्मविदोऽप्राप्तं गुरुभारतयावगम्यते; किमुत अत्यन्ताविवेकनिमित्तं यथाकामित्वम्? न ह्युन्मादतिमिरदृष्ट्युपलब्धं वस्तु तदपगमेऽपि तथैव स्यात्, उन्मादतिमिरदृष्टिनिमित्तत्वादेव तस्य। तस्मादात्मविदो व्युत्थानव्यतिरेकेण न यथाकामित्वम्, न चान्यत्कर्तव्यमित्येतत्सिद्धम्। यत्तु ‘विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह’ ( BrhU.4.4.22 ) इति न विद्यावतो विद्यया सहाविद्यापि वर्तत इत्ययमर्थः; कस्तर्हि? एकस्मिन्पुरुषे एते न सह सम्बध्येयातामित्यर्थः; यथा शुक्तिकायां रजतशुक्तिकाज्ञाने एकस्य पुरुषस्य। ‘दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता’ ( IsU.11 ) इति हि काठके। तस्मान्न विद्यायां सत्यामविद्यायाः सम्भवोऽस्ति। ‘तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व’ ( KathU.1.2.4 ) इत्यादिश्रुतेः। तपआदि विद्योत्पत्तिसाधनं गुरूपासनादि च कर्म अविद्यात्मकत्वादविद्योच्यते। तेन विद्यामुत्पाद्य मृत्युं काममतितरति। ततो निष्कामस्त्यक्तैषणो ब्रह्मविद्यया अमृतत्वमश्नुत इत्येतमर्थं दर्शनयन्नाह – ‘अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययामृतमश्नुते’ ( TaitU.3.2.2 ) इति। यत्तु पुरुषायुः सर्वं कर्मणैव व्याप्तम्, ‘कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः’ ( IsU.11 ) इति, तदविद्वद्विषयत्वेन परिहृतम्, इतरथा असम्भवात्। यत्तु वक्ष्यमाणमपि पूर्वोक्ततुल्यत्वात्कर्मणा अविरुद्धमात्मज्ञानमिति, तत्सविशेषनिर्विशेषात्मविषयतया प्रत्युक्तम्; उत्तरत्र व्याख्याने च दर्शयिष्यामः। अतः केवलनिष्क्रियब्रह्मात्मैकत्वविद्याप्रदर्शनार्थमुत्तरो ग्रन्थ आरभ्यते॥ IsU.2
Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)
ऐतरेय-उपनिषद् प्रथमोऽध्यायः प्रथम: खण्डः (१.१, १)
AitU.1.1.1 (1.1) आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्। नान्यत्किञ्चन मिषत्। स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति॥
आत्मेति।
आत्मा आप्नोतेरत्तेरततेर्वा परः सर्वज्ञः सर्वशक्तिरशनायादिसर्वसंसारधर्मवर्जितो नित्यत्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावोऽजोऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयोऽद्वयो वै। इदं यदुक्तं नामरूपकर्मभेदभिन्नं जगत् आत्मा एव एकः अग्रे जगतः सृष्टेः प्राक् आसीत्। किं नेदानीं स एवैकः? न। कथं तर्हि आसीदित्युच्यते? यद्यपीदानीं स एवैकः, तथाप्यस्ति विशेषः। प्रागुत्पत्तेः अव्याकृतनामरूपभेदमात्मभूतमात्मैकशब्दप्रत्ययगोचरं जगत् इदानीं व्याकृतनामरूपभेदत्वादनेकशब्दप्रत्ययगोचरमात्मैकशब्दप्रत्ययगोचरं चेति विशेषः। यथा सलिलात्पृथक् फेननामरूपव्याकरणात्प्राक्सलिलैकशब्दप्रत्ययगोचरमेव फेनम्, यदा सलिलात्पृथङ् नामरूपभेदेन व्याकृतं भवति, तदा सलिलं फेनं चेति अनेकशब्दप्रत्ययभाक् सलिलमेवेति चैकशब्दप्रत्ययभाक्च फेनं भवति, तद्वत्। न अन्यत्किञ्चन न किञ्चिदपि मिषत् निमिषद्व्यापारवदितरद्वा। यथा साङ्ख्यानामनात्मपक्षपाति स्वतन्त्रं प्रधानम्, यथा च काणादानामणवः, न तद्वदिहान्यदात्मनः किञ्चिदपि वस्तु विद्यते। किं तर्हि? आत्मैवैक आसीदित्यभिप्रायः। सः सर्वज्ञस्वाभाव्यात् आत्मा एक एव सन् ईक्षत। ननु प्रागुत्पत्तेरकार्यकरणत्वात्कथमीक्षितवान्? नायं दोषः, सर्वज्ञस्वाभाव्यात्। तथा च मन्त्रवर्णः – ‘अपाणिपादो जवनो ग्रहीता’ ( ) इत्यादिः। केनाभिप्रायेणेत्याह – SvetU.3.29 लोकान् अम्भःप्रभृतीन्प्राणिकर्मफलोपभोगस्थानभूतान् नु सृजै सृजेऽहम् इति॥
AitU.1.1.2 (1.2) स इमांल्लोकानसृजत। अम्भो मरीचीर्मरमापोऽदोऽम्भः परेण दिवं द्यौः प्रतिष्ठान्तरिक्षं मरीचयः। पृथिवी मरो या अधस्तात्ता आपः॥
एवमीक्षित्वा आलोच्य
सः आत्मा इमान् लोकान् असृजत सृष्टवान्। यथेह बुद्धिमांस्तक्षादिः एवंप्रकारान्प्रासादादीन्सृजे इतीक्षित्वा ईक्षानन्तरं प्रासादादीन्सृजति, तद्वत्। ननु सोपादानस्तक्षादिः प्रासादादीन्सृजतीति युक्तम्; निरुपादानस्त्वात्मा कथं लोकान्सृजतीति? नैष दोषः। सलिलफेनस्थानीये आत्मभूते नामरूपे अव्याकृते आत्मैकशब्दवाच्ये व्याकृतफेनस्थानीयस्य जगतः उपादानभूते सम्भवतः। तस्मादात्मभूतनामरूपोपादानभूतः सन् सर्वज्ञो जगन्निर्मिमीते इत्यविरुद्धम्। अथवा, विज्ञानवान्यथा मायावी निरुपादानः आत्मानमेव आत्मान्तरत्वेन आकाशेन गच्छन्तमिव निर्मिमीते, तथा सर्वज्ञो देवः सर्वशक्तिर्महामायः आत्मानमेव आत्मान्तरत्वेन जगद्रूपेण निर्मिमीते इति युक्ततरम्। एवं च सति कार्यकारणोभयासद्वाद्यादिपक्षाश्च न प्रसज्जन्ते, सुनिराकृताश्च भवन्ति। कान् लोकानसृजतेत्याह – अम्भो मरीचीः मरम् आपः इति। आकाशादिक्रमेण अण्डमुत्पाद्य अम्भःप्रभृतीन् लोकानसृजत। तत्र अम्भःप्रभृतीन्स्वयमेव व्याचष्टे श्रुतिः। अदः तत् अम्भः-शब्दवाच्यो लोकः, परेण दिवं द्युलोकात्परेण परस्तात्, सोऽम्भःशब्दवाच्यः, अम्भोभरणात्। द्यौः प्रतिष्ठा आश्रयः तस्याम्भसो लोकस्य। द्युलोकादधस्तात् अन्तरिक्षं यत्, तत् मरीचयः। एकोऽपि अनेकस्थानभेदत्वाद्बहुवचनभाक् – मरीचय इति; मरीचिभिर्वा रश्मिभिः सम्बन्धात्। पृथिवी मरः – म्रियन्ते अस्मिन् भूतानीति। याः अधस्तात् पृथिव्याः, ताः आपः उच्यन्ते, आप्नोतेः, लोकाः। यद्यपि पञ्चभूतात्मकत्वं लोकानाम्, तथापि अब्बाहुल्यात् अब्नामभिरेव अम्भो मरीचीर्मरमापः इत्युच्यन्ते॥
AitU.1.1.3 (1.3) स ईक्षतेमे नु लोका लोकपालान्नु सृजा इति। सोऽद्भ्य एव पुरुषं समुद्धृत्यामूर्छयत्॥
सर्वप्राणिकर्मफलोपादानाधिष्ठानभूतांश्चतुरो लोकान्सृष्ट्वा
सः ईश्वरः पुनरेव ईक्षत – इमे नु तु अम्भःप्रभृतयः मया सृष्टा लोकाः परिपालयितृवर्जिता विनश्येयुः; तस्मादेषां रक्षणार्थं लोकपालान् लोकानां पालयितॄन् नु सृजै सृजेऽहम् इति। एवमीक्षित्वा सः अद्भ्य एव अप्प्रधानेभ्य एव पञ्चभूतेभ्यः, येभ्योऽम्भःप्रभृतीन्सृष्टवान्, तेभ्य एवेत्यर्थः, पुरुषं पुरुषाकारं शिरःपाण्यादिमन्तं समुद्धृत्य अद्भ्यः समुपादाय, मृत्पिण्डमिव कुलालः पृथिव्याः, अमूर्छयत् मूर्छितवान्, संपिण्डितवान्स्वावयवसंयोजनेनेत्यर्थः॥
AitU.1.1.4 (1.4) तमभ्यतपत्तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाण्डं मुखाद्वाग्वाचोऽग्निर्नासिके निरभिद्येतां नासिकाभ्यां प्राणः प्राणाद्वायुरक्षिणी निरभिद्येतामक्षिभ्यां चक्षुश्चक्षुष आदित्यः कर्णौ निरभिद्येतां कर्णाभ्यां श्रोत्रं श्रोत्राद्दिशस्त्वङ् निरभिद्यत त्वचो लोमानि लोमभ्य ओषधिवनस्पतयो हृदयं निरभिद्यत हृदयान्मनो मनसश्चन्द्रमा नाभिर्निरभिद्यत नाभ्या अपानोऽपानान्मृत्युः शिश्नं निरभिद्यत शिश्नाद्रेतो रेतस आपः॥
तं पिण्डं पुरुषविधमुद्दिश्य अभ्यतपत्, तदभिध्यानं सङ्कल्पं कृतवानित्यर्थः, ‘यस्य ज्ञानमयं तपः’ ( ) इत्यादिश्रुतेः। MunU.1.1.9 तस्य अभितप्तस्य ईश्वरसङ्कल्पेन तपसाभितप्तस्य पिण्डस्य मुखं निरभिद्यत मुखाकारं सुषिरमजायत; यथा पक्षिणः अण्डं निर्भिद्यते एवम्। तस्माच्च निर्भिण्णात् मुखात् वाक् करणमिन्द्रियं निरवर्तत; तदधिष्ठाता अग्निः, ततो वाचः, लोकपालः। तथा नासिके निरभिद्येताम्। नासिकाभ्यां प्राणः, प्राणाद्वायुः; इति सर्वत्राधिष्ठानं करणं देवता च – त्रयं क्रमेण निर्भिण्णमिति। अक्षिणी, कर्णौ, त्वक्, हृदयम् अन्तःकरणाधिष्ठानम्, मनः अन्तःकरणम्; नाभिः सर्वप्राणबन्धनस्थानम्। अपानसंयुक्तत्वात् अपान इति पाय्विन्द्रियमुच्यते; तस्मात् तस्याधिष्ठात्री देवता मृत्युः। यथा अन्यत्र, तथा शिश्नं निरभिद्यत प्रजननेन्द्रियस्थानम्। इन्द्रियं रेतः रेतोविसर्गार्थत्वात्सह रेतसोच्यते। रेतस आपः इति॥
Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)
ऐतरेय-उपनिषद् प्रथमोऽध्यायः द्वितीय: खण्डः (१.२, २)
AitU.1.2.1 (2.1) ता एता देवताः सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतंस्तमशनायापिपासाभ्यामन्ववार्जत्ता एनमब्रुवन्नायतनं नः प्रजानीहि यस्मिन्प्रतिष्ठिता अन्नमदामेति॥
ता एता अग्न्यादयो देवताः लोकपालत्वेन सङ्कल्प्य सृष्टा ईश्वरेण अस्मिन् संसार- अर्णवे संसारसमुद्रे महति अविद्याकामकर्मप्रभवदुःखोदके तीव्ररोगजरामृत्युमहाग्राहे अनादौ अनन्ते अपारे निरालम्बे विषयेन्द्रियजनितसुखलवलक्षणविश्रामे पञ्चेन्द्रियार्थतृण्मारुतविक्षोभोत्थितानर्थशतमहोर्मौ महारौरवाद्यनेकनिरयगतहाहेत्यादिकूजिताक्रोशनोद्भूतमहारवे सत्यार्जवदानदयाहिंसाशमदमधृत्याद्यात्मगुणपाथेयपूर्णज्ञानोडुपे सत्सङ्गसर्वत्यागमार्गे मोक्षतीरे एतस्मिन् महत्यर्णवे प्रापतन् पतितवत्यः। तस्मादग्न्यादिदेवताप्ययलक्षणापि या गतिर्व्याख्याता ज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठानफलभूता, सापि नालं संसारदुःखोपशमायेत्ययं विवक्षितोऽर्थोऽत्र। यत एवम्, तस्मादेवं विदित्वा, परं ब्रह्म, आत्मा आत्मनः सर्वभूतानां च, यो वक्ष्यमाणविशेषणः प्रकृतश्च जगदुत्पत्तिस्थितिसंहारहेतुत्वेन, स सर्वसंसारदुःखोपशमनाय वेदितव्यः। तस्मात् ‘एष पन्था एतत्कर्मैतद्ब्रह्मैतत्सत्यम्’ ( AitU.2.1.1) यदेतत्परब्रह्मात्मज्ञानम्, ‘नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय’ ( , SvetU.3.8 ) इति मन्त्रवर्णात्। SvetU.6.15 तं स्थानकरणदेवतोत्पत्तिबीजभूतं पुरुषं प्रथमोत्पादितं पिण्डमात्मानम् अशनायापिपासाभ्याम् अन्ववार्जत् अनुगमितवान् संयोजितवानित्यर्थः। तस्य कारणभूतस्य अशनायादिदोषवत्त्वात् तत्कार्यभूतानामपि देवतानामशनायादिमत्त्वम्। ताः ततः अशनायापिपासाभ्यां पीड्यमानाः एनं पितामहं स्रष्टारम् अब्रुवन् उक्तवत्यः। आयतनम् अधिष्ठानं नः अस्मभ्यं प्रजानीहि विधत्स्व, यस्मिन् आयतने प्रतिष्ठिताः समर्थाः सत्यः अन्नम् अदाम भक्षयाम इति॥
AitU.1.2.2 (2.2) ताभ्यो गामानयत्ता अब्रुवन्न वै नोऽयमलमिति। ताभ्योऽश्वमानयत्ता अब्रुवन्न वै नोऽयमलमिति॥
एवमुक्त ईश्वरः
ताभ्यः देवताभ्यः गां गवाकृतिविशिष्टं पिण्डं ताभ्य एवाद्भ्यः पूर्ववत्पिण्डं समुद्धृत्य मूर्छयित्वा आनयत् दर्शितवान्। ताः पुनः गवाकृतिं दृष्ट्वा अब्रुवन्। न वै नः अस्मदर्थम् अधिष्ठाय अन्नमत्तुम् अयं पिण्डः अलं न वै। अलं पर्याप्तः। अत्तुं न योग्य इत्यर्थः। गवि प्रत्याख्याते तथैव ताभ्यः अश्वम् आनयत्। ता अब्रुवन् – न वै नोऽयम् अलम् इति, पूर्ववत्॥
AitU.1.2.3 (2.3) ताभ्यः पुरुषमानयत्ता अब्रुवन्सु कृतं बतेति पुरुषो वाव सुकृतम्। ता अब्रवीद्यथायतनं प्रविशतेति॥
सर्वप्रत्याख्याने
ताभ्यः पुरुषम् आनयत् स्वयोनिभूतम्। ताः स्वयोनिं पुरुषं दृष्ट्वा अखिन्नाः सत्यः सु कृतं शोभनं कृतम् इदमधिष्ठानं बत इति अब्रुवन्। तस्मात् पुरुषो वाव पुरुष एव सुकृतम्, सर्वपुण्यकर्महेतुत्वात्; स्वयं वा स्वेनैवात्मना स्वमायाभिः कृतत्वात्सुकृतमित्युच्यते। ताः देवताः ईश्वरः अब्रवीत् इष्टमासामिदमधिष्ठानमिति मत्वा – सर्वे हि स्वयोनिषु रमन्ते; अतः यथायतनं यस्य यत् वदनादिक्रियायोग्यमायतनम्, तत् प्रविशत इति॥
AitU.1.2.4 (2.4) अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशद्वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशदादित्यश्चक्षुर्भूत्वाक्षिणी प्राविशद्दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशन्नोषधिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचं प्राविशंश्चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशन्मृत्युरपानो भूत्वा नाभिं प्राविशदापो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन्॥
तथास्त्वित्यनुज्ञां प्रतिलभ्येश्वरस्य नगर्यामिव बलाधिकृतादयः
अग्निः वाग् अभिमानी वागेव भूत्वा स्वयोनिं मुखं प्राविशत् तथोक्तार्थमन्यत्। वायुः नासिके, आदित्योऽक्षिणी, दिशः कर्णौ, ओषधिवनस्पतयः त्वचम्, चन्द्रमा हृदयम्, मृत्युर्नाभिम्, आपः शिश्नम्, प्राविशन्॥
AitU.1.2.5 (2.5) तमशनायापिपासे अब्रूतामावाभ्यामभिप्रजानीहीति। ते अब्रवीदेतास्वेव वां देवतास्वाभजाम्येतासु भागिन्यौ करोमीति। तस्माद्यस्यै कस्यै च देवतायै हविर्गृह्यते भागिन्यावेवास्यामशनायापिपासे भवतः॥
एवं लब्धाधिष्ठानासु देवतासु निरधिष्ठाने सत्यौ
अशनायापिपासे तम् ईश्वरम् अब्रूताम् उक्तवत्यौ – आवाभ्याम् अधिष्ठानम् अभिप्रजानीहि चिन्तय विधत्स्वेत्यर्थः। स ईश्वर एवमुक्तः ते अशनायापिपासे अब्रवीत्। न हि युवयोर्भावरूपत्वाच्चेतनावद्वस्त्वनाश्रित्य अन्नात्तृत्वं सम्भवति। तस्मात् एतास्वेव अग्न्याद्यासु वां युवां देवतासु अध्यात्माधिदेवतासु आभजामि वृत्तिसंविभागेनानुगृह्णामि। एतासु भागिन्यौ यद्देवत्यो यो भागो हविरादिलक्षणः स्यात्, तस्यास्तेनैव भागेन भागिन्यौ भागवत्यौ वां करोमीति। सृष्ट्यादावीश्वर एवं व्यदधाद्यस्मात्, तस्मात् इदानीमपि यस्यै कस्यै च देवतायै देवताया अर्थाय हविर्गृह्यते चरुपुरोडाशादिलक्षणं भागिन्यौ एव भागवत्यावेव अस्यां देवतायाम् अशनायापिपासे भवतः॥
Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)
ऐतरेय-उपनिषद् प्रथमोऽध्यायः तृतीयः खण्डः (१.३, ३)
AitU.1.3.1 (3.1) स ईक्षतेमे नु लोकाश्च लोकपालाश्चान्नमेभ्यः सृजा इति॥
सः एवम् ईमीश्वरः ईक्षत। कथम्? इमे नु लोकाश्च लोकपालाश्च मया सृष्टाः, अशनायापिपासाभ्यां च संयोजिताः। अतो नैषां स्थितिरन्नमन्तरेण। तस्मात् अन्नम् एभ्यः लोकपालेभ्यः सृजै सृजे इति। एवं हि लोके ईश्वराणामनुग्रहे निग्रहे च स्वातन्त्र्यं दृष्टं स्वेषु। तद्वन्महेश्वरस्यापि सर्वेश्वरत्वात्सर्वान्प्रति निग्रहे अनुग्रहे च स्वातन्त्र्यमेव॥
AitU.1.3.2 (3.2) सोऽपोऽभ्यतपत्ताभ्योऽभितप्ताभ्यो मूर्तिरजायत। या वै सा मूर्तिरजायतान्नं वै तत्॥
सः ईश्वरः अन्नं सिसृक्षुः ता एव पूर्वोक्ता अपः उद्दिश्य अभ्यतपत्। ताभ्यः अभितप्ताभ्यः उपादानभूताभ्यः मूर्तिः घनरूपं धारणसमर्थं चराचरलक्षणम् अजायत उत्पन्नम्। अन्नं वै तत् मूर्तिरूपं या वै सा मूर्तिरजायत॥
तदेनदभिसृष्टं पराङत्यजिघांसत्
तद्वाचाजिघृक्षत्तन्नाशक्नोद्वाचा ग्रहीतुम्। स यद्धैनद्वाचाग्रहैष्यदभिव्याहृत्य हैवान्नमत्रप्स्यत्॥ AitU.1.3.3 (3.3)॥
तत्प्राणेनाजिघृक्षत्तन्नाशक्नोत्प्राणेन ग्रहीतुम्। स यद्धैनत्प्राणेनाग्रहैष्यदभिप्राण्य हैवान्नमत्रप्स्यत्॥ AitU.1.3.4 (3.4)॥
तच्चक्षुषाजिघृक्षत्तन्नाशक्नोच्चक्षुषा ग्रहीतुम्। स यद्धैनच्चक्षुषाग्रहैष्यद्दृष्ट्वा हैवान्नमत्रप्स्यत्॥ AitU.1.3.5 (3.5)॥
तच्छ्रोत्रेणाजिघृक्षत्तन्नाशक्नोच्छ्रोत्रेण ग्रहीतुम्। स यद्धैनच्छ्रोत्रेणाग्रहैष्यच्छ्रुत्वा हैवान्नमत्रप्स्यत्॥ AitU.1.3.6 (3.6)॥
तत्त्वचाजिघृक्षत्तन्नाशक्नोत्त्वचा ग्रहीतुम्। स यद्धैनत्त्वचाग्रहैष्यत्स्पृष्ट्वा हैवान्नमत्रप्स्यत्॥ AitU.1.3.7 (3.7)॥
तन्मनसाजिघृक्षत्तन्नाशक्नोन्मनसा ग्रहीतुम्। स यद्धैनन्मनसाग्रहैष्यद्ध्यात्वा हैवान्नमत्रप्स्यत्॥ AitU.1.3.8 (3.8)॥
तच्छिश्नेनाजिघृक्षत्तन्नाशक्नोच्छिश्नेन ग्रहीतुम्। स यद्धैनच्छिश्नेनाग्रहैष्यद्विसृज्य हैवान्नमत्रप्स्यत्॥ AitU.1.3.9 (3.9)॥
AitU.1.3.10 (3.10) तदपानेनाजिघृक्षत्तदावयत्। सैषोऽन्नस्य ग्रहो यद्वायुरन्नायुर्वा एष यद्वायुः॥
तदेनत् अन्नं लोकलोकपालान्नार्थे अभि-मुखे सृष्टं सत्, यथा मूषकादिर्मार्जारादिगोचरे सन्, मम मृत्युरन्नाद इति मत्वा परागञ्चतीति पराङ् पराक्सत् अत्तॄन् अतीत्य अजिघांसत् अतिगन्तुमैच्छत्, पलायितुं प्रारभतेत्यर्थः। तमन्नाभिप्रायं मत्वा स लोकलोकपालसङ्घातकार्यकरणलक्षणः पिण्डः प्रथमजत्वादन्यांश्चान्नादानपश्यन्, तत् अन्नं वाचा वदनव्यापारेण अजिघृक्षत् ग्रहीतुमैच्छत्। तत् अन्नं नाशक्नोत् न समर्थोऽभवत् वाचा वदनक्रियया ग्रहीतुम् उपादातुम्। सः प्रथमजः शरीरी यत् यदि ह एनत् वाचा अग्रहैष्यत् गृहीतवान्स्यात् अन्नम्, सर्वोऽपि लोकः तत्कार्यभूतत्वात् अभिव्याहृत्य हैव अन्नम् अत्रप्स्यत् तृप्तोऽभविष्यत्। न चैतदस्ति। अतो नाशक्नोद्वाचा ग्रहीतुमित्यवगच्छामः पूर्वजोऽपि। समानमुत्तरम्। तत्प्राणेन तच्चक्षुषा तच्छ्रोत्रेण तत्त्वचा तन्मनसा तच्छिश्नेन तेन तेन करणव्यापारेण अन्नं ग्रहीतुम् अशक्नुवन्पश्चात् अपानेन वायुना मुखच्छिद्रेण तत् अन्नम् अजिघृक्षत्, तदावयत् तदन्नमेवं जग्राह अशितवान्। तेन स एषः अपानवायुः अन्नस्य ग्रहः अन्नग्राहक इत्येतत्। यद्वायुः यो वायुः अन्नायुः अन्नबन्धनोऽन्नजीवनो वै प्रसिद्धः, स एष यो वायुः॥
AitU.1.3.11 (3.11) स ईक्षत कथं न्विदं मदृते स्यादिति स ईक्षत कतरेण प्रपद्या इति स ईक्षत यदि वाचाभिव्याहृतं यदि प्राणेनाभिप्राणितं यदि चक्षुषा दृष्टं यदि श्रोत्रेण श्रुतं यदि त्वचा स्पृष्टं यदि मनसा ध्यातं यद्यपानेनाभ्यपानितं यदि शिश्नेन विसृष्टमथ कोऽहमिति॥
सः एवं लोकलोकपालसङ्घातस्थितिम् अन्ननिमित्तां कृत्वा पुरपौरतत्पालयितृस्थितिसमां स्वामीव ईक्षत – कथं नु केन प्रकारेण नु इति वितर्कयन्, इदं मत् ऋते मामन्तरेण पुरस्वामिनम्; यदिदं कार्यकरणसङ्घातकार्यं वक्ष्यमाणं कथं नु खलु मामन्तरेण स्यात् परार्थं सत्। यदि वाचाभिव्याहृतम् इत्यादि केवलमेव वाग्व्यवहरणादि, तन्निरर्थकं न कथञ्चन भवेत् बलिस्तुत्यादिवत्। पौरबन्द्यादिभिः प्रयुज्यमानं स्वाम्यर्थं सत्स्वामिनमन्तरेण असत्येव स्वामिनि, तद्वत्। तस्मान्मया परेण स्वामिना अधिष्ठात्रा कृताकृतफलसाक्षिभूतेन भोक्त्रा भवितव्यं पुरस्येव राज्ञा। यदि नामैतत्संहतकार्यस्य परार्थत्वम्, परार्थिनं मां चेतनं त्रातारमन्तरेण भवेत्, पुरपौरकार्यमिव तत्स्वामिनम्। अथ कोऽहं किंस्वरूपः कस्य वा स्वामी? यद्यहं कार्यकरणसङ्घातमनुप्रविश्य वागाद्यभिव्याहृतादिफलं नोपलभेय राजेव पुरमाविश्याधिकृतपुरुषकृताकृतादिलक्षणम्, न कश्चिन्माम् अयं सन् एवंरूपश्च इत्यधिगच्छेद्विचारयेत्। विपर्यये तु, योऽयं वागाद्यभिव्याहृतादीदमिति वेद, स सन् वेदनरूपश्च इत्यधिगन्तव्योऽहं स्याम्, यदर्थमिदं संहतानां वागादीनामभिव्याहृतादि। यथा स्तम्भकुड्यादीनां प्रासादादिसंहतानां स्वावयवैरसंहतपरार्थत्वम्, तद्वदिति। एवमीक्षित्वा अतः कतरेण प्रपद्या इति। प्रपदं च मूर्धा च अस्य सङ्घातस्य प्रवेशमार्गौ; अनयोः कतरेण मार्गेणेदं कार्यकरणसङ्घातलक्षणं पुरं प्रपद्यै प्रपद्ये इति॥
AitU.1.3.12 (3.12) स एतमेव सीमानं विदार्यैतया द्वारा प्रापद्यत। सैषा विदृतिर्नाम द्वास्तदेतन्नान्दनम्। तस्य त्रय आवसथास्त्रयः स्वप्ना अयमावसथोऽयमावसथोऽयमावसथ इति॥
एवमीक्षित्वा न तावन्मद्भृत्यस्य प्राणस्य मम सर्वार्थाधिकृतस्य प्रवेशमार्गेण प्रपदाभ्यामधः प्रपद्ये। किं तर्हि, पारिशेष्यादस्य मूर्धानं विदार्य प्रपद्ये इति लोक इव ईक्षितकारी य स्रष्टेश्वरः,
स एतमेव मूर्ध- सीमानं केशविभागावसानं विदार्य च्छिद्रं कृत्वा एतया द्वारा मार्गेण इमं कार्यकारणसङ्घातं प्रापद्यत प्रविवेश। सेयं हि प्रसिद्धा द्वाः, मूर्ध्नि तैलादिधारणकाले अन्तस्तद्रसादिसंवेदनात्। सैषा विदृतिः विदारितत्वाद्विदृतिः नाम प्रसिद्धा द्वाः। इतराणि तु श्रोत्रादिद्वाराणि भृत्यादिस्थानीयसाधारणमार्गत्वान्न समृद्धीनि नानन्दहेतूनि। इदं तु द्वारं परमेश्वरस्यैव केवलस्येति। तदेतत् नान्दनं नन्दनमेव। नान्दनमिति दैर्घ्यं छान्दसम्। नन्दत्यनेन द्वारेण गत्वा परस्मिन्ब्रह्मणीति। तस्य एवं सृष्ट्वा प्रविष्टस्यानेन जीवेनात्मना राज्ञ इव पुरम्, त्रय आवसथाः – जागरितकाले इन्द्रियस्थानं दक्षिणं चक्षुः, स्वप्नकाले अन्तर्मनः, सुषुप्तिकाले हृदयाकाश इत्येते; वक्ष्यमाणा वा त्रय आवसथाः – पितृशरीरं मातृगर्भाशयः स्वं च शरीरमिति। त्रयः स्वप्ना जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याख्याः। ननु जागरितं प्रबोधरूपत्वान्न स्वप्नः। नैवम्; स्वप्न एव। कथम्? परमार्थस्वात्मप्रबोधाभावात् स्वप्नवदसद्वस्तुदर्शनाच्च। अयम् एव आवसथः चक्षुर्दक्षिणं प्रथमः। मनोऽन्तरं द्वितीयः। हृदयाकाशस्तृतीयः। अयमावसथः इत्युक्तानुकीर्तनमेव। तेषु ह्ययमावसथेषु पर्यायेणात्मभावेन वर्तमानोऽविद्यया दीर्घकालं गाढं प्रसुप्तः स्वाभाविक्या, न प्रबुध्यतेऽनेकशतसहस्रानर्थसंनिपादजदुःखमुद्गराभिघातानुभवैरपि॥
AitU.1.3.13 (3.13) स जातो भूतान्यभिव्यैख्यत्किमिहान्यं वावदिषदिति। स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततमम् (तततमम्) अपश्यदिदमदर्शमिती३॥
स जातः शरीरे प्रविष्टो जीवात्मना भूतानि अभिव्यैख्यत् व्याकरोत्। स कदाचित्परमकारुणिकेन आचार्येणात्मज्ञानप्रबोधकृच्छब्दिकायां वेदान्तमहाभेर्यां तत्कर्णमूले ताड्यमानायाम्, एतमेव सृष्ट्यादिकर्तृत्वेन प्रकृतं पुरुषं पुरि शयानमात्मानं ब्रह्म बृहत् ततमं तकारेणैकेन लुप्तेन तततमं व्याप्ततमं परिपूर्णमाकाशवत् प्रत्यबुध्यत अपश्यत्। कथम्? इदं ब्रह्म मम आत्मनः स्वरूपम् अदर्शं दृष्टवानस्मि। अहो इति। विचारणार्था प्लुतिः पूर्वम्॥
AitU.1.3.14 (3.14) तस्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो ह वै नाम तमिदन्द्रं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेण। परोक्षप्रिया इव हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः॥
यस्मादिदमित्येव यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म सर्वान्तरमपश्यत् न परोक्षेण,
तस्मात् इदं पश्यतीति इदन्द्रो नाम परमात्मा। इदन्द्रो ह वै नाम प्रसिद्धो लोके ईश्वरः। तम् एवम् इदन्द्रं सन्तम् इन्द्र इति परोक्षेण परोक्षाभिधानेन आचक्षते ब्रह्मविदः संव्यवहारार्थं पूज्यतमत्वात्प्रत्यक्षनामग्रहणभयात्। तथा हि परोक्षप्रियाः परोक्षनामग्रहणप्रिया इव एव हि यस्मात् देवाः। किमुत सर्वदेवानामपि देवो महेश्वरः। द्विर्वचनं प्रकृताध्यायपरिसमाप्त्यर्थम्॥
Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)
ऐतरेय-उपनिषद् द्वितीयोऽध्यायः प्रथमः खण्डः (२.१, ४)
शङ्कर-भाष्यम्
अस्मिन्नध्याये एष वाक्यार्थः – जगदुत्पत्तिस्थितिप्रलयकृदसंसारी सर्वज्ञः सर्वशक्तिः सर्ववित्सर्वमिदं जगत्स्वतोऽन्यद्वस्त्वन्तरमनुपादायैव आकाशादिक्रमेण सृष्ट्वा स्वात्मप्रबोधनार्थं सर्वाणि च प्राणादिमच्छरीराणि स्वयं प्रविवेश; प्रविश्य च स्वमात्मानं यथाभूतमिदं ब्रह्मास्मीति साक्षात्प्रत्यबुध्यत; तस्मात्स एव सर्वशरीरेष्वेक एवात्मा, नान्य इति। अन्योऽपि ‘स म आत्मा ब्रह्मास्मीत्येवं विद्यात्’ इति ‘आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्’ (
AitU.1.1.1) ‘ब्रह्म ततमम्’ ( AitU.1.3.13) इति चोक्तम्। अन्यत्र च सर्वगतस्य सर्वात्मनो वालाग्रमात्रमप्यप्रविष्टं नास्तीति कथं सीमानं विदार्य प्रापद्यत पिपीलिकेव सुषिरम्? नन्वत्यल्पमिदं चोद्यम्। बहु चात्र चोदयितव्यम्। अकरणः सन्नीक्षत। अनुपादाय किञ्चिल्लोकानसृजत। अद्भ्यः पुरुषं समुद्धृत्यामूर्छयत्। तस्याभिध्यानान्मुखादि निर्भिन्नं मुखादिभ्यश्चाग्न्यादयो लोकपालाः। तेषां चाशनायादिसंयोजनं तदायतनप्रार्थनं तदर्थं गवादिप्रदर्शनं तेषां च यथायतनप्रवेशनं सृष्टस्यान्नस्य पलायनं वागादिभिस्तज्जिघृक्षेति। एतत्सर्वं सीमाविदारणप्रवेशसममेव।
अस्तु तर्हि सर्वमेवेदमनुपपन्नम्। न, अत्रात्माववोधमात्रस्य विवक्षितत्वात्सर्वोऽयमर्थवाद इत्यदोषः। मायाविवद्वा; महामायावी देवः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः सर्वमेतच्चकार सुखावबोधप्रतिपत्त्यर्थं लोकवदाख्यायिकादिप्रपञ्च इति युक्ततरः पक्षः। न हि सृष्ट्याख्यायिकादिपरिज्ञानात्किञ्चित्फलमिष्यते। ऐकात्म्यस्वरूपपरिज्ञानात्तु अमृतत्वं फलं सर्वोपनिषत्प्रसिद्धम्। स्मृतिषु च गीताद्यासु ‘समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्’ ( ) इत्यादिना। ननु त्रय आत्मानो भोक्ता कर्ता संसारी जीव एकः सर्वलोकशास्त्रप्रसिद्धः। अनेकप्राणिकर्मफलोपभोगयोग्यानेकाधिष्ठानवल्लोकदेहनिर्माणेन लिङ्गेन यथाशास्त्रप्रदर्शितेन पुरप्रासादादिनिर्माणलिङ्गेन तद्विषयकौशलज्ञानवांस्तत्कर्ता तक्षादिरिव ईश्वरः सर्वज्ञो जगतः कर्ता द्वितीयश्चेतन आत्मा अवगम्यते। ‘यतो वाचो निवर्तन्ते’ ( BhG.13.27 ) ‘नेति नेति’ ( TaitU.2.4.1 ) इत्यादिशास्त्रप्रसिद्ध औपनिषदः पुरुषस्तृतीयः। एवमेते त्रय आत्मानोऽन्योन्यविलक्षणाः। तत्र कथमेक एवात्मा अद्वितीयः असंसारीति ज्ञातुं शक्यते? तत्र जीव एव तावत्कथं ज्ञायते? नन्वेवं ज्ञायते श्रोता मन्ता द्रष्टा आदेष्टाघोष्टा विज्ञाता प्रज्ञातेति। ननु विप्रतिषिद्धं ज्ञायते यः श्रवणादिकर्तृत्वेन अमतो मन्ता अविज्ञातो विज्ञाता इति च। तथा ‘न मतेर्मन्तारं मन्वीथा न विज्ञातेर्विज्ञातारं विजानीयाः’ ( BrhU.3.9.26 ) इत्यादि च। सत्यं विप्रतिषिद्धम्, यदि प्रत्यक्षेण ज्ञायेत सुखादिवत्। प्रत्यक्षज्ञानं च निवार्यते ‘न मतेर्मन्तारम्’ ( BrhU.3.4.2 ) इत्यादिना। ज्ञायते तु श्रवणादिलिङ्गेन; तत्र कुतो विप्रतिषेधः? ननु श्रवणादिलिङ्गेनापि कथं ज्ञायते, यावता यदा शृणोत्यात्मा श्रोतव्यं शब्दम्, तदा तस्य श्रवणक्रिययैव वर्तमानत्वान्मननविज्ञानक्रिये न सम्भवत आत्मनि परत्र वा। तथा अन्यत्रापि मननादिक्रियासु। श्रवणादिक्रियाश्च स्वविषयेष्वेव। न हि मन्तव्यादन्यत्र मन्तुः मननक्रिया सम्भवति। ननु मनसः सर्वमेव मन्तव्यम्। सत्यमेवम्; तथापि सर्वमपि मन्तव्यं मन्तारमन्तरेण न मन्तुं शक्यम्। यद्येवं किं स्यात्? इदमत्र स्यात् – सर्वस्य योऽयं मन्ता, स मन्तैवेति न स मन्तव्यः स्यात्। न च द्वितीयो मन्तुर्मन्तास्ति। यदा स आत्मनैव मन्तव्यः, तदा येन च मन्तव्य आत्मा आत्मना, यश्च मन्तव्य आत्मा, तौ द्वौ प्रसज्येयाताम्। एक एव आत्मा द्विधा मन्तृमन्तव्यत्वेन द्विशकलीभवेद्वंशादिवत्, उभयथाप्यनुपपत्तिरेव। यथा प्रदीपयोः प्रकाश्यप्रकाशकत्वानुपपत्तिः, समत्वात्, तद्वत्। न च मन्तुर्मन्तव्ये मननव्यापारशून्यः कालेऽस्त्यात्ममननाय। यदापि लिङ्गेनात्मानं मनुते मन्ता, तदापि पूर्ववदेव लिङ्गेन मन्तव्य आत्मा, यश्च तस्य मन्ता, तौ द्वौ प्रसज्येयाताम्; एक एव वा द्विधेति पूर्वोक्तो दोषः। न प्रत्यक्षेण, नाप्यनुमानेन ज्ञायते चेत्, कथमुच्यते ‘स म आत्मेति विद्यात्’ (कौ. उ. ३-९) इति, कथं वा श्रोता मन्तेत्यादि? ननु श्रोतृत्वादिधर्मवानात्मा, अश्रोतृत्वादि च प्रसिद्धमात्मनः; किमत्र विषमं पश्यसि? यद्यपि तव न विषमम्; तथापि मम तु विषमं प्रतिभाति। कथम्? यदासौ श्रोता, तदा न मन्ता; यदा मन्ता, तदा न श्रोता। तत्रैवं सति, पक्षे श्रोता मन्ता, पक्षे न श्रोता नापि मन्ता। तथा अन्यत्रापि च। यदैवम्, तदा श्रोतृत्वादिधर्मवानात्मा अश्रोतृत्वादिधर्मवान्वेति संशयस्थाने कथं तव न वैषम्यम्? यदा देवदत्तो गच्छति, तदा न स्थाता, गन्तैव। यदा तिष्ठति, न गन्ता, स्थातैव; तदास्य पक्ष एव गन्तृत्वं स्थातृत्वं च, न नित्यं गन्तृत्वं स्थातृत्वं वा, तद्वत्। तथैवात्र काणादादयः पश्यन्ति। पक्षप्राप्तेनैव श्रोतृत्वादिना आत्मोच्यते श्रोता मन्तेत्यादिवचनात्। संयोगजत्वमयौगपद्यं च ज्ञानस्य ह्याचक्षते। दर्शयन्ति च अन्यत्रमना अभूवं नादर्शम् इत्यादि युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गमिति च न्याय्यम्। भवत्वेवं किं तव नष्टं यद्येवं स्यात्? अस्त्वेवं तवेष्टं चेत्; श्रुत्यर्थस्तु न सम्भवति। किं न श्रोता मन्तेत्यादिश्रुत्यर्थः? न, न श्रोता न मन्तेत्यादिवचनात्। ननु पाक्षिकत्वेन प्रत्युक्तं त्वया; न, नित्यमेव श्रोतृत्वाद्यभ्युपगमात्, ‘न हि श्रोतुः श्रुतेर्विपरिलोपो विद्यते’ ( BrhU.3.4.2 ) इत्यादिश्रुतेः। एवं तर्हि नित्यमेव श्रोतृत्वाद्यभ्युपगमे, प्रत्यक्षविरुद्धा युगपज्ज्ञानोत्पत्तिः अज्ञानाभावश्चात्मनः कल्पितः स्यात्। तच्चानिष्टमिति। नोभयदोषोपपत्तिः, आत्मनः श्रुत्यादिश्रोतृत्वादिधर्मवत्त्वश्रुतेः। अनित्यानां मूर्तानां च चक्षुरादीनां दृष्ट्याद्यनित्यमेव संयोगवियोगधर्मिणाम्। यथा अग्नेर्ज्वलनं तृणादिसंयोगजत्वात्, तद्वत्। न तु नित्यस्यामूर्तस्यासंयोगविभागधर्मिणः संयोगजदृष्ट्याद्यनित्यधर्मवत्त्वं सम्भवति। तथा च श्रुतिः ‘न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते’ ( BrhU.3.4.27 ) इत्याद्या। एवं तर्हि द्वे दृष्टी चक्षुषोऽनित्या दृष्टिः, नित्या चात्मनः। तथा च द्वे श्रुती श्रोत्रस्यानित्या, नित्या चात्मस्वरूपस्य। तथा द्वे मती विज्ञाती बाह्याबाह्ये। एवं ह्येव चेयं श्रुतिरुपपन्ना भवति – ‘दृष्टेर्द्रष्टा श्रुतेः श्रोता’ इत्याद्या। लोकेऽपि प्रसिद्धं चक्षुषस्तिमिरागमापाययोः नष्टा दृष्टिः जाता दृष्टिः इति चक्षुर्दृष्टेरनित्यत्वम्। तथा च श्रुतिमत्यादीनामात्मदृष्ट्यादीनां च नित्यत्वं प्रसिद्धमेव लोके। वदति ह्युद्धृतचक्षुः स्वप्नेऽद्य मया भ्राता दृष्ट इति। तथा अवगतबाधिर्यः स्वप्ने श्रुतो मन्त्रोऽद्येत्यादि। यदि चक्षुःसंयोगजैवात्मनो नित्या दृष्टिस्तन्नाशे नश्येत्, तदा उद्धृतचक्षुः स्वप्ने नीलपीतादि न पश्येत्। ‘न हि द्रष्टुर्दृष्टेः’ ( BrhU.4.3.23 ) इत्याद्या च श्रुतिः अनुपपन्ना स्यात्। ‘तच्चक्षुः पुरुषे येन स्वप्नं पश्यति’ इत्याद्या च श्रुतिः। नित्या आत्मनो दृष्टिर्बाह्यानित्यदृष्टेर्ग्राहिका। बाह्यदृष्टेश्च उपजनापायाद्यनित्यधर्मवत्त्वात् ग्राहिकाया आत्मदृष्टेस्तद्वदवभासत्वमनित्यत्वादि भ्रान्तिनिमित्तं लोकस्येति युक्तम्। यथा भ्रमणादिधर्मवदलातादिवस्तुविषयदृष्टिरपि भ्रमतीव, तद्वत्। तथा च श्रुतिः ‘ध्यायतीव लेलायतीव’ ( BrhU.4.3.23 ) इति। तस्मादात्मदृष्टेर्नित्यत्वान्न यौगपद्यमयौगपद्यं वा अस्ति। बाह्यानित्यदृष्ट्युपाधिवशात्तु लोकस्य तार्किकाणां च आगमसम्प्रदायवर्जितत्वात् अनित्या आत्मनो दृष्टिरिति भ्रान्तिरुपपन्नैव। जीवेश्वरपरमात्मभेदकल्पना च एतन्निमित्तैव। तथा अस्ति, नास्ति, इत्याद्याश्च यावन्तो वाङ्मनसयोर्भेदा यत्रैकं भवन्ति, तद्विषयाया नित्याया दृष्टेर्निर्विशेषायाः। अस्ति नास्ति, एकं नाना, गुणवदगुणम्, जानाति न जानाति, क्रियावदक्रियम्, फलवदफलम्, सबीजं निर्बीजम्, सुखं दुःखम्, मध्यममध्यम्, शून्यमशून्यम्, परोऽहमन्यः, इति वा सर्ववाक्प्रत्ययागोचरे स्वरूपे यो विकल्पयितुमिच्छति, स नूनं खमपि चर्मवद्वेष्टयितुमिच्छति, सोपानमिव च पद्भ्यामारोढुम्; जले खे च मीनानां वयसां च पदं दिदृक्षते; ‘नेति नेति’ ( BrhU.4.3.7 ) ‘यतो वाचो निवर्तन्ते’ ( BrhU.3.9.26 ) इत्यादिश्रुतिभ्यः, ‘को अद्धा वेद’ (ऋ. सं. १-३०-६) इत्यादिमन्त्रवर्णात्। TaitU.2.4.1
कथं तर्हि तस्य स म आत्मेति वेदनम्; ब्रूहि केन प्रकारेण तमहं स म आत्मेति विद्याम्। अत्राख्यायिकामाचक्षते – कश्चित्किल मनुष्यो मुग्धः कैश्चिदुक्तः कस्मिंश्चिदपराधे सति धिक्त्वां नासि मनुष्य इति। स मुग्धतया आत्मनो मनुष्यत्वं प्रत्याययितुं कंचिदुपेत्याह – ब्रवीतु भवान्कोऽहमस्मीति। स तस्य मुग्धतां ज्ञात्वा आह – क्रमेण बोधयिष्यामीति। स्थावराद्यात्मभावमपोह्य न त्वममनुष्य इत्युक्त्वोपरराम। स तं मुग्धः प्रत्याह – भवान्मां बोधयितुं प्रवृत्तस्तूष्णीं बभूव, किं न बोधयतीति। तादृगेव तद्भवतो वचनम्। नास्यमनुष्य इत्युक्तेऽपि मनुष्यत्वमात्मनो न प्रतिपद्यते यः, स कथं मनुष्योऽसीत्युक्तोऽपि मनुष्यत्वमात्मनः प्रतिपद्येत? तस्माद्यथाशास्त्रोपदेश एवात्मावबोधविधिः, नान्यः। न ह्यग्नेर्दाह्यं तृणादि अन्येन केनचिद्दग्धुं शक्यम्। अत एव शास्त्रमात्मस्वरूपं बोधयितुं प्रवृत्तं सत् अमनुष्यत्वप्रतिषेधेनेव ‘नेति नेति’ ( ) इत्युक्त्वोपरराम। तथा ‘अनन्तरमबाह्यम्’ ( BrhU.3.9.26 , BrhU.2.5.19 ) ‘अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः’ ( BrhU.3.8.8 ) इत्यनुशासनम्; ‘तत्त्वमसि’ ( BrhU.2.5.19 ) ‘यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्’ ( ChanU.6.8.7 , BrhU.2.4.14 ) इत्येवमाद्यपि च। यावदयमेव यथोक्तमिममात्मानं न वेत्ति, तावदयं ब्राह्मानित्यदृष्टिलक्षणमुपाधिमात्मत्वेनोपेत्य अविद्यया उपाधिधर्मानात्मनो मन्यमानो ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु स्थानेषु पुनः पुनरावर्तमानः अविद्याकामकर्मवशात्संसरति। स एवं संसरन् उपात्तदेहेन्द्रियसङ्घातं त्यजति। त्यक्त्वा अन्यमुपादत्ते। पुनः पुनरेवमेव नदीस्रोतोवज्जन्ममरणप्रबन्धाविच्छेदेन वर्तमानः काभिरवस्थाभिर्वर्तते इत्येतमर्थं दर्शयन्त्याह श्रुतिः वैराग्यहेतोः – BrhU.4.5.15
AitU.2.1.1 (4.1) पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति। यदेतद्रेतस्तदेतत्सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः सम्भूतमात्मन्येवात्मानं बिभर्ति तद्यथा स्त्रियां सिञ्चत्यथैनज्जनयति तदस्य प्रथमं जन्म॥
अयमेवाविद्याकामकर्माभिमानवान् यज्ञादिकर्म कृत्वा अस्माल्लोकाद्धूमादिक्रमेण चन्द्रमसं प्राप्य क्षीणकर्मा वृष्ट्यादिक्रमेण इमं लोकं प्राप्य अन्नभूतः पुरुषाग्नौ हुतः। तस्मिन् पुरुषे ह वै अयं संसारी रसादिक्रमेण आदितः प्रथमतः रेतोरूपेण गर्भो भवति इति एतदाह – यदेतत् पुरुषे रेतः, तेन रूपेणेति। तच् च एतत् रेतः अन्नमयस्य पिण्डस्य सर्वेभ्यः अङ्गेभ्यः अवयवेभ्यो रसादिलक्षणेभ्यः तेजः साररूपं शरीरस्य सम्भूतं परिनिष्पन्नं तत् पुरुषस्य आत्मभूतत्वादात्मा, तमात्मानं रेतोरूपेण गर्भीभूतम् आत्मन्येव स्वशरीर एव आत्मानं बिभर्ति धारयति। तत् रेतः स्त्रियां सिञ्चति यदा, यदा यस्मिन्काले भार्या ऋतुमती तस्यां योषाग्नौ स्त्रियां सिञ्चति उपगच्छन्, अथ तदा एनत् एतद्रेतः आत्मनो गर्भरूपं जनयति पिता। तत् अस्य पुरुषस्य स्थानान्निर्गमनं रेतःसेककाले रेतोरूपेण अस्य संसारिणः प्रथमं जन्म प्रथमावस्थाभिव्यक्तिः। तदेतदुक्तं पुरस्तात् ‘असावात्मा अमुमात्मानम्’ इत्यादिना॥
AitU.2.1.2 (4.2) तत्स्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गं तथा। तस्मादेनां न हिनस्ति सास्यैतमात्मानमत्र गतं भावयति॥
तत् रेतः यस्यां स्त्रियां सिक्तं सत्तस्याः स्त्रियाः आत्मभूयम् आत्माव्यतिरेकतां यथा पितुः एवं गच्छति प्राप्नोति यथा स्वमङ्गं स्तनादि, तथा तद्वदेव। तस्माद् धेतोः एनां मातरं स गर्भो न हिनस्ति पिटकादिवत्। यस्मात्स्तनादि स्वाङ्गवदात्मभूयं गतम्, तस्मान्न हिनस्ति न बाधत इत्यर्थः। सा अन्तर्वत्नी एतम् अस्य भर्तुः आत्मानम् अत्र आत्मन उदरे गतं प्रविष्टं बुद्ध्वा भावयति वर्धयति परिपालयति गर्भविरुद्धाशनादिपरिहारम् अनुकूलाशनाद्युपयोगं च कुर्वती॥
AitU.2.1.3 (4.3) सा भावयित्री भावयितव्या भवति तं स्त्री गर्भं बिभर्ति सोऽग्र एव कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधि भावयति। स यत्कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधि भावयत्यात्मानमेव तद्भावयत्येषां लोकानां सन्तत्या एवं सन्तता हीमे लोकास्तदस्य द्वितीयं जन्म॥
सा भावयित्री वर्धयित्री भर्तुरात्मनो गर्भभूतस्य भावयितव्या वर्धयितव्या च भर्त्रा भवति। न ह्युपकारप्रत्युपकारमन्तरेण लोके कस्यचित्केनचित्संबन्ध उपपद्यते। तं गर्भं स्त्री यथोक्तेन गर्भधारणविधानेन बिभर्ति धारयति अग्रे प्राग्जन्मनः। सः पिता अग्रे एव पूर्वमेव जातमात्रं कुमारं जन्मनः अधि ऊर्ध्वं जन्मनः जातं कुमारं जातकर्मादिना पिता भावयति। सः पिता यत् यस्मात् कुमारं जन्मनः अधि ऊर्ध्वं अग्रे जातमात्रमेव जातकर्मादिना यद् भावयति, तत् आत्मानमेव भावयति; पितुरात्मैव हि पुत्ररूपेण जायते। तथा ह्युक्तम् ‘पतिर्जायां प्रविशति’ (हरि. ३-७३-७१) इत्यादि। तत्किमर्थमात्मानं पुत्ररूपेण जनयित्वा भावयतीति? उच्यते – एषां लोकानां सन्तत्यै अविच्छेदायेत्यर्थः। विच्छिद्येरन्हीमे लोकाः पुत्रोत्पादनादि यदि न कुर्युः। एवं पुत्रोत्पादनादिकर्माविच्छेदेनैव सन्तताः प्रबन्धरूपेण वर्तन्ते हि यस्मात् इमे लोकाः, तस्मात्तदविच्छेदाय तत्कर्तव्यम्; न मोक्षायेत्यर्थः। तत् अस्य संसारिणः कुमाररूपेण मातुरुदराद्यन्निर्गमनम्, तत् रेतोरूपापेक्षया द्वितीयं जन्म द्वितीयावस्थाभिव्यक्तिः॥
AitU.2.1.4 (4.4) सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते। अथास्यायमितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते तदस्य तृतीयं जन्म॥
अस्य पितुः सोऽयं पुत्र- आात्मा पुण्येभ्यः शास्त्रोक्तेभ्यः कर्मभ्यः कर्मनिष्पादनार्थं प्रतिधीयते पितुः स्थाने पित्रा यत्कर्तव्यं तत्करणाय प्रतिनिधीयत इत्यर्थः। तथा च सम्प्रत्तिविद्यायां वाजसनेयके – ‘पित्रानुशिष्टोऽहं ब्रह्माहं यज्ञ इत्यादि प्रतिपद्यते’ ( ) इति। BrhU.1.5.17 अथ अनन्तरं पुत्रे निवेश्यात्मनो भारम् अस्य पुत्रस्य इतरः अयं यः पित्र- आत्मा कृतकृत्यः, कर्तव्यात् ऋणत्रयात् विमुक्तः कृतकर्तव्य इत्यर्थः, वयोगतः गतवयाः जीर्णः सन् प्रैति म्रियते। सः इतः अस्मात् प्रयन्नेव शरीरं परित्यजन्नेव, तृणजलूकादिवत्, देहान्तरमुपाददानः कर्मचितम्, पुनर्जायते। तदस्य मृत्वा प्रतिपत्तव्यं यत्, तत् तृतीयं जन्म। ननु संसरतः पितुः सकाशाद्रेतोरूपेण प्रथमं जन्म; तस्यैव कुमाररूपेण मातुर्द्वितीयं जन्मोक्तम्; तस्यैव तृतीये जन्मनि वक्तव्ये, प्रयतस्तस्य पितुर्यज्जन्म, तत्तृतीयमिति कथमुच्यते? नैष दोषः, पितापुत्रयोरेकात्मत्वस्य विवक्षितत्वात्। सोऽपि पुत्रः स्वपुत्रे भारं निधाय इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते यथा पिता। तदन्यत्रोक्तमितरत्राप्युक्तमेव भवतीति मन्यते श्रुतिः। पितापुत्रयोरेकात्मत्वात्॥
AitU.2.1.5 (4.5) तदुक्तमृषिणा। गर्भे नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा। शतं मा पुर आयसीररक्षन्नधः श्येनो जवसा निरदीयम् ।इति। गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाच॥
एवं संसरन्नवस्थाभिव्यक्तित्रयेण जन्ममरणप्रबन्धारूढः सर्वो लोकः संसारसमुद्रे निपतितः कथञ्चिद्यदा श्रुत्युक्तमात्मानं विजानाति यस्यां कस्यांचिदवस्थायाम्, तदैव मुक्तसर्वसंसारबन्धनः कृतकृत्यो भवतीत्येतद्वस्तु,
तत् ऋषिणा मन्त्रेणापि उक्तम् इत्याह – गर्भे नु मातुर्गर्भाशय एव सन्, नु इति वितर्के। अनेकजन्मान्तरभावनापरिपाकवशात् एषां देवानां वागग्न्यादीनां जनिमानि जन्मानि विश्वा विश्वानि सर्वाणि अनु अवेदम् अहम् अहो अनुबुद्धवानस्मीत्यर्थः। शतम् अनेकाः बह्व्यः मा मां पुरः आयसीः आयस्यो लोहमय्य इवाभेद्यानि शरीराणीत्यभिप्रायः। अरक्षन् रक्षितवत्यः संसारपाशनिर्गमनात् अधः। अथ श्येन इव जालं भित्त्वा जवसा आत्मज्ञानकृतसामर्थ्येन निरदीयं निर्गतोऽस्मि। अहो गर्भ एव शयानो वामदेवः ऋषिः एवमुवाच एतत्॥
AitU.2.1.6 (4.6) स एवं विद्वानस्माच्छरीरभेदादूर्ध्व उत्क्रम्यामुष्मिन्स्वर्गे लोके सर्वान्कामानाप्त्वामृतः समभवत्समभवत्॥
सः वामदेव ऋषिः यथोक्तमात्मानम् एवं विद्वान् अस्मात् शरीरभेदात् शरीरस्य अविद्यापरिकल्पितस्य आयसवदनिर्भेद्यस्य जननमरणाद्यनेकानर्थशताविष्टशरीरप्रबन्धस्य परमात्मज्ञानामृतोपयोगजनितवीर्यकृतभेदात् शरीरोत्पत्तिबीजाविद्यादिनिमित्तोपमर्दहेतोः शरीरविनाशादित्यर्थः। ऊर्ध्वः परमात्मभूतः सन् अधोभवात्संसारात् उत्क्रम्य ज्ञानावद्योतितामलसर्वात्मभावमापन्नः सन् अमुष्मिन् यथोक्ते अजरेऽमरेऽमृतेऽभये सर्वज्ञेऽपूर्वेऽनपरेऽनन्तरेऽबाह्ये प्रज्ञानामृतैकरसे स्वर्गे लोके स्वस्मिन्नात्मनि स्वे स्वरूपे अमृतः समभवत् आत्मज्ञानेन पूर्वमाप्तकामतया जीवन्नेव सर्वान् कामान् आप्त्वा इत्यर्थः। द्विर्वचनं सफलस्य सोदाहरणस्य आत्मज्ञानस्य परिसमाप्तिप्रदर्शनार्थम्॥
Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)
ऐतरेय-उपनिषद् तृतीयोऽध्यायः प्रथमः खण्डः (३.१, ५)
AitU.3.1.1 (5.1) कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे कतरः स आत्मा येन वा पश्यति येन वा शृणोति येन वा गन्धानाजिघ्रति येन वा वाचं व्याकरोति येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति॥
ब्रह्मविद्यासाधनकृतसर्वात्मभावफलावाप्तिं वामदेवाद्याचार्यपरम्परया पारम्पर्यश्रुत्यावद्योत्यमानां ब्रह्मवित्परिषद्यत्यन्तप्रसिद्धाम् उपलभमाना मुमुक्षवो ब्राह्मणा अधुनातनाः ब्रह्म जिज्ञासवः अनित्यात्साध्यसाधनलक्षणात्संसारात् आ जीवभावाद्व्याविवृत्सवो विचारयन्तः अन्योन्यं पृच्छन्ति। कथम्? –
यमात्मानम्
अयमात्मा इति साक्षात् वयमुपास्महे कः स आत्मा इति; यं चात्मानमयमात्मेति साक्षादुपासीनो वामदेवः अमृतः समभवत्; तमेव वयमप्युपास्महे को नु खलु स आत्मेति एवं जिज्ञासापूर्वमन्योन्यं पृच्छताम् अतिक्रान्तविशेषविषयश्रुतिसंस्कारजनिता स्मृतिरजायत – तम् ‘प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषम्’ ‘स एतमेव सीमानं विदार्य एतया द्वारा प्रापद्यत’ एतमेव पुरुषं द्वे ब्रह्मणी इतरेतरप्रातिकूल्येन प्रतिपन्ने – इति। ते चास्य पिण्डस्यात्मभूते। तयोरन्यतर आत्मोपास्यो भवितुमर्हति। योऽत्रोपास्यः, कतरः स आत्मा इति विशेषनिर्धारणार्थं पुनरन्योन्यं पप्रच्छुर्विचारयन्तः। पुनस्तेषां विचारयतां विशेषविचारणास्पदविषया मतिरभूत्। कथम्? द्वे वस्तुनी अस्मिन्पिण्डे उपलभ्येते – अनेकभेदभिन्नेन करणेन येनोपलभते, यश्चैक उपलभते, करणान्तरोपलब्धिविषयस्मृतिप्रतिसन्धानात्। तत्र न तावत् येनोपलभते, स आत्मा भवितुमर्हति। केन पुनरुपलभत इति, उच्यते – येन वा चक्षुर्भूतेन रूपं पश्यति, येन वा शृणोति श्रोत्रभूतेन शब्दम्, येन वा घ्राणभूतेन गन्धानाजिघ्रति, येन वा वाक्करणभूतेन वाचं नामात्मिकां व्याकरोति गौरश्व इत्येवमाद्याम्, साध्वसाध्विति च, येन वा जिह्वाभूतेन स्वादु च अस्वादु च विजानाति इति॥
AitU.3.1.2 (5.2) यदेतद्धृदयं मनश्चैतत्। संज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टिर्धृतिर्मतिर्मनीषा जूतिः स्मृतिः सङ्कल्पः क्रतुरसुः कामो वश इति। सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति॥
किं पुनस्तदेकमनेकधा भिन्नं करणमिति, उच्यते।
यद् उक्तं पुरस्तात् प्रजानां रेतो हृदयं हृदयस्य रेतो मनः मनसा सृष्टा आपश्च वरुणश्च हृदयान्मनो मनसश्चन्द्रमाः, तदेव एतद् धृदयं मनश्च, एकमेव तदनेकधा। एतेनान्तःकरणेनैकेन चक्षुर्भूतेन रूपं पश्यति, श्रोत्रभूतेन शृणोति, घ्राणभूतेन जिघ्रति, वाग्भूतेन वदति, जिह्वाभूतेन रसयति, स्वेनैव विकल्पनारूपेण मनसा सङ्कल्पयति, हृदयरूपेणाध्यवस्यति। तस्मात्सर्वकरणविषयव्यापारकमेकमिदं करणं सर्वोपलब्ध्यर्थमुपलब्धुः। तथा च कौषीतकिनाम् ‘प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति’ (कौ. उ. ३-६) इत्यादि। वाजसनेयके च – ‘मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति हृदयेन हि रूपाणि विजानाति’ ( ) इत्यादि। तस्माद्धृदयमनोवाच्यस्य सर्वोपलब्धिकरणत्वं प्रसिद्धम्। तदात्मकश्च प्राणः ‘यो वै प्राणः, सा प्रज्ञा या वै प्रज्ञा स प्राणः’ (कौ. उ. ३-३) इति हि ब्राह्मणम्। करणसंहतिरूपश्च प्राण इत्यवोचाम प्राणसंवादादौ। तस्माद्यत्पद्भ्यां प्रापद्यत, तद्ब्रह्म तदुपलब्धुरुपलब्धिकरणत्वेन गुणभूतत्वान्नैव तद्वस्तु ब्रह्म उपास्य आत्मा भवितुमर्हति। पारिशेष्याद्यस्योपलब्धुरुपलब्ध्यर्था एतस्य हृदयमनोरूपस्य करणस्य वृत्तयो वक्ष्यमाणाः, स उपलब्धा उपास्य आत्मा नोऽस्माकं भवितुमर्हतीति निश्चयं कृतवन्तः। तदन्तःकरणोपाधिस्थस्योपलब्धुः प्रज्ञानरूपस्य ब्रह्मण उपलब्ध्यर्था या अन्तःकरणवृत्तयो बाह्यान्तर्वर्तिविषयविषयाः, ता इमा उच्यन्ते – BrhU.1.5.3 संज्ञानं संज्ञप्तिः चेतनभावः; आज्ञानम् आज्ञप्तिः ईश्वरभावः; विज्ञानं कलादिपरिज्ञानम्; प्रज्ञानं प्रज्ञप्तिः प्रज्ञता; मेधा ग्रन्थधारणसामर्थ्यम्; दृष्टिः इन्द्रियद्वारा सर्वविषयोपलब्धिः; धृतिः धारणम् अवसन्नानां शरीरेन्द्रियाणां ययोत्तम्भनं भवति; ‘धृत्या शरीरमुद्वहन्ति’ इति हि वदन्ति; मतिः मननम्; मनीषा तत्र स्वातन्त्र्यम्; जूतिः चेतसो रुजादिदुःखित्वभावः; स्मृतिः स्मरणम्; सङ्कल्पः शुक्लकृष्णादिभावेन सङ्कल्पनं रूपादीनाम्; क्रतुः अध्यवसायः; असुः प्राणनादिजीवनक्रियानिमित्ता वृत्तिः; कामः असंनिहितविषयाकाङ्क्षा तृष्णा; वशः स्त्रीव्यतिकराद्यभिलाषः; इति एवमाद्या अन्तःकरणवृत्तयः उपलब्धुरुपलब्ध्यर्थत्वाच्छुद्धप्रज्ञानरूपस्य ब्रह्मण उपाधिभूतास्तदुपाधिजनितगुणनामधेयानि संज्ञानादीनि सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञप्तिमात्रस्य प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति, न स्वतः साक्षात्। तथा चोक्तम् ‘प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति’ ( ) इत्यादि॥ BrhU.1.4.7
AitU.3.1.3 (5.3) एष ब्रह्मैष इन्द्र एष प्रजापतिरेते सर्वे देवा इमानि च पञ्च महाभूतानि पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषीत्येतानीमानि च क्षुद्रमिश्राणीव। बीजानीतराणि चेतराणि चाण्डजानि च जारुजानि च स्वेदजानि चोद्भिज्जानि चाश्वा गावः पुरुषा हस्तिनो यत्किंचेदं प्राणि जङ्गमं च पतत्रि च यच्च स्थावरम्। सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं प्रज्ञानेत्रो लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म॥
स
एषः प्रज्ञानरूप आत्मा ब्रह्म अपरं सर्वशरीरस्थः प्राणः प्रज्ञात्मा अन्तःकरणोपाधिष्वनुप्रविष्टो जलभेदगतसूर्यप्रतिबिम्बवत् हिरण्यगर्भः प्राणः प्रज्ञात्मा। एष एव इन्द्रः गुणात्, देवराजो वा। एष प्रजापतिः यः प्रथमजः शरीरी; यतो मुखादिनिर्भेदद्वारेणाग्न्यादयो लोकपाला जाताः, स प्रजापतिरेष एव। येऽपि एते अग्न्यादयः सर्वे देवा एष एव। इमानि च सर्वशरीरोपादानभूतानि पञ्च पृथिवी-आदीनि महाभूतानि अन्नान्नादत्वलक्षणानि एतानि। किञ्च, इमानि च क्षुद्रमिश्राणि क्षुद्रैरल्पकैर्मिश्राणि, इव-शब्दः अनर्थकः, सर्पादीनि। बीजानि कारणानि इतराणि चेतराणि च द्वैराश्येन निर्दिश्यमानानि। कानि तानि? उच्यन्ते – अण्डजानि पक्ष्यादीनि, जारुजानि जरायुजानि मनुष्यादीनि, स्वेदजानि यूकादीनि, उद्भिज्जानि च वृक्षादीनि। अश्वाः गावः पुरुषाः हस्तिनः अन्यच्च यत्किंचेदं प्राणि। किं तत्? जङ्गमं यच्चलति पद्भ्यां गच्छति; यच्च पतत्रि आकाशेन पतनशीलम्; यच्च स्थावरम् अचलम्; सर्वं तत् अशेषतः प्रज्ञानेत्रम्, प्रज्ञप्तिः प्रज्ञा, तच्च ब्रह्मैव, नीयतेऽनेनेति नेत्रम्, प्रज्ञा नेत्रं यस्य तदिदं प्रज्ञानेत्रम्; प्रज्ञाने ब्रह्मण्युत्पत्तिस्थितिलयकालेषु प्रतिष्ठितम्, प्रज्ञाश्रयमित्यर्थः। प्रज्ञानेत्रो लोकः पूर्ववत्; प्रज्ञाचक्षुर्वा सर्व एव लोकः। प्रज्ञा प्रतिष्ठा सर्वस्य जगतः। तस्मात् प्रज्ञानं ब्रह्म। तदेतत्प्रत्यस्तमितसर्वोपाधिविशेषं सत् निरञ्जनं निर्मलं निष्क्रियं शान्तम् एकम् अद्वयं ‘नेति नेति’ ( ) इति सर्वविशेषापोहसंवेद्यं सर्वशब्दप्रत्ययागोचरं तदत्यन्तविशुद्धप्रज्ञोपाधिसम्बन्धेन सर्वज्ञमीश्वरं सर्वसाधारणाव्याकृतजगद्बीजप्रवर्तकं नियन्तृत्वादन्तर्यामिसंज्ञं भवति। तदेव व्याकृतजगद्बीजभूतबुद्ध्यात्माभिमानलक्षणं हिरण्यगर्भसंज्ञं भवति। तदेव अन्तरण्डोद्भूतप्रथमशरीरोपाधिमत् विराट्प्रजापतिसंज्ञं भवति। तदुद्भूताग्न्याद्युपाधिमत् देवतासंज्ञं भवति। तथा विशेषशरीरोपाधिष्वपि ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु तत्तन्नामरूपलाभो ब्रह्मणः। तदेवैकं सर्वोपाधिभेदभिन्नं सर्वैः प्राणिभिस्तार्किकैश्च सर्वप्रकारेण ज्ञायते विकल्प्यते च अनेकधा। ‘एतमेके वदन्त्यग्निं मनुमन्ये प्रजापतिम्। इन्द्रमेकेऽपरे प्राणमपरे ब्रह्म शाश्वतम्’ (मनु. १२-१२३) इत्याद्या स्मृतिः॥ BrhU.3.9.26
AitU.3.1.4 (5.4) स एतेन प्रज्ञेनात्मनास्माल्लोकादुत्क्रम्यामुष्मिन्स्वर्गे लोके सर्वान्कामानाप्त्वामृतः समभवत्समभवत्॥
स वामदेवोऽन्यो वा एवं यथोक्तं ब्रह्म वेद प्रज्ञेनात्मना, येनैव प्रज्ञेन आत्मना पूर्वे विद्वांसोऽमृता अभूवन् तथा अयमपि विद्वान् एतेन एव प्रज्ञेन आत्मना अस्मात् लोकात् उत्क्रम्य-इत्यादि व्याख्यातम्। अस्माल्लोकादुत्क्रम्य अमुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान्कामान् आप्त्वा अमृतः समभवत्समभवद् इत्योमिति॥
Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)
पूर्ण॒म् अदः॒ पूर्ण॒म्… (शुक्ल-यजुर्-वेदः — बृहद्-आरण्यकोपनिषद् ५.१.१)
ओं, पूर्ण॒म् अदः॒ पूर्ण॒म् इदं॒ पूर्णा॒त् पूर्ण॒म् उद॒च्यते। पूर्ण॒स्य पूर्ण॒म् आदा॒य पूर्ण॒म् एवावशि॒ष्यते। ओं शा॒न्तिः शा॒न्तिः शा॒न्तिः॥
Om; pūrṇa, adas, pūrṇa, idam, pūrna, pūrṇa, ud-√añc.
pūrṇa, pūrṇa, ādāya, pūrṇa, eva, ava-√śiṣ. Om, śānti, śānti, śānti.
॥इति ऐतरेय-उपनिषद् समाप्ता॥


text:
कनकदासजयन्ती
श्रीकनकदासमहोदयः श्रेष्ठहरिदासः सुन्दरकीर्तनकाराः महाभक्तः इति ख्याताः आसन् । जन्मकाले साधारणः, जीवने उत्तमसमाजसुधारकः, भक्तश्रेष्ठः श्रीकनकदास महोदयः काव्यकर्ता च आसन् । एत्स्य जयन्ती महोत्सवं कर्णाटकराज्ये प्रतिवर्षं डीसेम्बरमासे आचरान्ति । श्रीकनकदासस्य् पूर्वनाम तिम्मनायक इति आसीत् । हावेरी जिल्लायाः बाडनामके ग्रामे क्रिस्तशके १४८५ तमे वर्षे जन्म प्राप्तवान् । अजपालककुले जातस्यश्री तिम्मनायकस्य पिता बीरेगौडः माता च बच्चम्मा इत्यासीत् । श्रीबीरेगौडः बाडग्रामे अधिकारी आसीत् । तिम्मनायकस्य बाल्यसमये एव पितुः बीरेगौडस्य मरणम् अभवत् । अग्रे तिम्मनायकः अपि विजयनगरसाम्राज्ये सेनां प्रविष्टवान् । एकदा युध्दे तिम्मनायकः क्षतह्तः अभवत् । धीरः वीरति ख्यातः तिम्मनायकः तदा अतीव खिन्नः अभवत् । एकदा तिम्मनायकः सेवकैः कार्यं कारयन्नासीत् । तदा सुवर्णंभण्डारः लब्धः । तेन तिम्मनायकः कागिनेले क्षेत्रे आदिकेशवस्य मन्दिरं निर्मितवान् । तेन तिम्मनायकस्य कनक इति नाम अभवत् । कनकनायकः इति प्रसिध्दः विजयनगरसाम्राज्ये तिरुमलेताताचार्यैः सन्यासदीक्षां प्राप्तवान् । एवं कनकनायकः कनकदासः इति नाम प्राप्तवान् । श्रीव्यासरायाणां शिष्यो भूत्वा दासकूटे सम्मिलितः अभवत् ।
कनकनायकस्य युध्दे क्षतहतस्य रणरङ्गे पतितस्य श्रीमन्नारायणस्य दर्शनं सञ्जातम् तेन सन्यासं स्वीकृतवान् कनकनायकः इति प्रसङ्गः विख्यातः अस्ति । श्री व्यासरायः व्यासकूटदासकूटयोः प्रमुखः आसीत् । मठेऽपि अजपालककुलसञ्जातः इति दूरे एव कनकदासः तिष्ठति स्म । एकदा श्रीव्यासरायः शिष्यानां परीक्षां कृतवान् । सर्वेषाम् एकैकं कदलीफलं दत्तम् । ते तु खादित्वा आगतवन्तः ।किन्तु कनकदासः देवः सर्वत्र अस्ति । सर्वम् च पश्यन्नस्ति’ इति मत्वा कदलीफलं श्रीगुरवे समर्पितःवान् । श्रीव्यासरायः कनकदासं श्रेष्ठः भक्तः इति घोषितवान् । अपरप्रसङ्गे श्रीव्यासरार्याः ‘कः मोक्षं प्राप्तुं समर्थः इति पृष्टवन्तः । सर्वे तूष्णीं स्थिताः । कनकदासः ‘नानु होदरे होदेनु’ इत्युक्तवान् । सर्वे हसितवन्तः । कनकदासः यदा 'अहम् गतश्चेत् गच्छामि' इति 'अहङ्कारः गच्छति चेत् अहं मोक्षं प्राप्तुं समर्थः भवेयम्' इति वर्णितवान् । श्रीव्यासरायः कनकदासस्य श्रेष्ठं ज्ञानं प्रशंसितवान् ।
श्रीकनकदासः तीर्थक्षेत्राणि सन्दर्शयन् उडुपि क्षेत्रं आगतवान् । एषः अजपालकः इति कारणात् देवालये प्रवेशं न दत्तवन्तः । तदा देवालयस्य पश्चाद् भागे आगत्य श्रीकनकदासः ‘बागिलनु तेरेदु सेवेयनु कोडु हरिये’ द्वारमपावृत्य सेवां देहि हरे इति प्रार्थितवान् । तदा देवालये श्रीकृष्णमूर्तिः एव कनकदासाभिमुखी अभवत् । आवारे एकं रन्ध्रम् अभवत् । श्रीकृष्णः तेन रन्ध्रेण दर्शनं दत्तवान् । तत् रन्ध्रं ‘कनकन किण्डी’ ‘कनक गवाक्षम्' इति प्रसिध्दम् अस्ति । तत्रैव अधुना कनकदासास्य मूर्तिः स्थापिता अस्ति ।
श्रीकनकदासः दक्षिणभारते यात्रां कृतवान् । एषः प्रसिध्दकविः कीर्तनरचयिताः च आसीत् । अनेकानि भक्तिगीतानि कनकदासेन रचितानि । रामध्यानचरितं, हरिभक्तिसारं, नळचरित्रं, मोहनतरंङ्गिणी च कनकदासेन कृतानि काव्यानि सन्ति । कनकदासस्य अङ्कितं कागिनेलेयादि केशव इत्यस्ति । (कुलं कुलं कुलमिति मा युध्यध्वम् ) “कुल कुल कुलवेन्दु बडिदाडदिरि”,(सर्वेऽपि कुर्वन्ति उदरार्थं तनुदशर्भम्’ एल्लरु माडुवदु होट्टेगागि, ‘तल्लणिसदिरुकण्ड्य ताळुमनवे’,‘मा भव आतङ्कि मर्षय मनः’। 'भजिसि यदुकुलनन्दन' (भजत यदुकुलनन्दनम्) 'तनु निन्नदु जीवन निन्नदु' (‘तनुरियं तावकी, जीवनं तावकम्’) इत्यादी सुन्दराणि गीतानि सन्ति ।
ख्यातः समाजसुधारकः कनकदासः लोकव्यवहारं जनानाम् अनीतिं पद्येषु वर्णितवान् । धीरसैनिकेः दक्षप्रशासकः, भक्तः कीर्तनकारः हरिदासश्रेष्ठः कनकदासः १३३ वर्षपर्यन्तं जीवितोः क्रिस्तशके १६०९ तमे वर्षे दिवंगतः । श्रीकनकदासस्य कीर्तनानां गानं, तस्य काव्यचिन्तनं भावचित्रस्य यात्रोत्सवः, इत्यादि कार्याणि कनकजयन्तीदिने प्रचलन्ति । कनकदासः भक्त्या ज्ञानेन समाजसुधारणेन च सदा स्मरणीयः अस्ति ।


text:
मङ्गलाचरण
श्रीकण्ठाचलमेखलापरिणमत्कुम्भीन्द्रबुद्ध्या रदप्रान्तोत्तम्भितसंभृताब्दगलितैः शीतैरपां शीकरैः ।
निर्वाणे मदसंज्वरे प्रमुदितस्तेनातपत्रश्रियं तन्वानेन निरन्तरं दिशतु वः श्रीविघ्नराजो मुदं ॥मं.१
कर्पूरक्षोदगौरं धृतकपिलजटं त्रीक्षणं चन्द्रमौलिं सौधं कुण्डं सुधांशुं वरयुतं अभयं दोश्चतुष्के दधानं ।
वामोत्सङ्गे वहन्तं विविधमणिगणालङ्कृतां उज्ज्वलाङ्गीं शर्वाणीं स्वानुरूपां तमनिशममृतेशाख्यं ईशं स्मरामि ॥मं.२
श्रीमन्महेशनलिनासननिर्जरेन्द्रास्तत्राश्विनावथ ततो त्रितनूद्भवश्च ।
धन्वन्तरिश्चरकसुश्रुतसूरिमुख्यास्तेऽप्यायुरागमकृतः कृतिनो जयन्तु ॥मं.३
शम्भुं प्रणम्य शिरसा स्वगुरूनुपास्य पित्रोः पदाब्जयुगले प्रणिपत्य भक्त्या ।
विघ्नेशितारं अधिगम्य सरस्वतीं च प्रारम्भि भैषजहिताय निघण्टुराजः ॥मं.४
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अध्यायः ३
चुम्बननखदशनच्छेद्यानां न पौर्वापर्यं अस्ति । रागयोगात्प्राक्संयोगादेषां प्राधायेन प्रयोगः । प्रहणसीत्कृतयोश्च संप्रयोगे ॥१॥
सर्वं सर्वत्र । रागस्यानःअपेक्षितत्वात् । इति वात्स्यायनः ॥२॥
तानि प्रथमरते नातिव्यक्तानि विश्रब्धिकायां विकल्पेन च प्रयुञ्जीत । तथाभूतत्वाद्रागस्य । ततः परं अतित्वरया विशेषवत्समुच्चयेन रागसंधुक्षणार्थम् ॥३॥
ललाटालककपोलनयनवक्षःस्तनोष्ठान्तरःमुखेषु चुम्बनम् ॥४॥
ऊरुसंधिबाहुनाभिमूलयोर्लाटानाम् ॥५॥
रागवशाद्देशप्रवृत्तेश्च सन्ति तानि तानि स्थानानि न तु सर्वजनप्रयोजानीति वात्स्यायनः ॥६॥
तद्यथा ण् [१] निमित्तिकं [२] स्फुरितकं [३] घट्टितकं इति त्रीणि कन्याचुम्बनानि ॥७॥
बलात्कारेण नियुक्ता मुखं आधत्ते न तु विचेष्टत इति [१] निमित्तकम् ॥८॥
वदने प्रवेशितं चौष्ठं मनागपत्रपावग्रहीतुं इच्छन्ती स्पन्दयति स्वं ओष्ठं नोत्तरं उत्सहत इति [२] स्फुरितकम् ॥९॥
ईषत्परिगृह्य विःनिमीलितनयना करेण च तस्य नयने अवच्छादयन्ति जिह्वाग्रेण घट्टयतीति [३] घट्टितकम् ॥१०॥
समं तिर्यगुद्भ्रान्तं अवपीडितकं इति चतुर्विधं अपरे ॥११॥
अङ्गुलिसंपुटेन पिण्डीकृत्य निर्दशनं ओष्ठपुटेनावपीडयेदित्यवपीडितकं पञ्चमं अपि करणम् ॥१२॥
द्यूतं चात्र प्रवर्तयेत् ॥१३॥
पूर्वं अधरसंपादनेन जितं इदं स्यात् ॥१४॥
तत्र जिता सार्धरुदितं करं विधुनुयात्प्रणुदेद्दशेत्परिवर्तयेद्बलादाहृता विवदेत्पुनरप्यस्तु पण इति ब्रूयात् । तत्रापि जिता द्विगुणं आयस्यएत् ॥१५॥
विश्रब्धस्य प्रमत्तस्य वाधरं अवगृह्य दशनान्तर्गतं अःनिर्गमं कृत्वा हसेदुत्क्रिशेत्तर्जयेद्वल्गेदाह्लयेत्प्रनर्तितत्भ्रूणा च विचलनयनेन मुखेन विहसन्तीतानि तानि च ब्रूयात् । इति चुम्बनद्यूतकलहः ॥१६॥
एतेन नखदशनच्छेद्यप्रहणनद्यूतकलहा व्याख्याताः ॥१७॥
चण्डवेगयोरेव त्वेषां प्रयोगः । तत्सात्म्यात् ॥१८॥
तस्यां चुम्बन्त्यां अयं अप्युत्तरं गृह्णीयात् । इत्युत्तरचुम्बितम् ओष्ठसंदंशेनावगृह्याउष्ठद्वयं अपि चुम्बेत । इति संपुटकं स्त्रियाः पुंसो वाःजातव्यञ्जनस्य ॥१९॥
तस्मिन्नितरोऽपि जिह्वयास्या दशनान्घट्टयेत्तालु जिह्वां चेति जिह्वायुद्धम् ॥२१॥
एतेन बलाद्वदनरदनग्रहणं दानं च व्याख्यातम् ॥२२॥
समं पीडितं अञ्चितं मृदु शेषाङ्गेषु चुम्बनं स्थानविशेषयोगात् । इति चुम्बनविशेषाः ॥२३॥
सुप्तसय मुखं अवलोकयन्त्या स्वाभिप्रायेण चुम्बनं रागदीपनम् ॥२४॥
प्रमत्तस्य विवदमानस्य वान्यतोऽभिमुखस्य सुप्ताभिमुखस्य वा निद्राव्याघातार्थं चलितकम् ॥२५॥
चिररात्रावागतस्य शयनसुप्तायाः स्वाभिप्रायचुम्बनं प्रातिबोधकम् ॥२६॥
सापि तु भावजिज्ञासार्थिनी नायकस्यागमनकालं संलक्ष्य व्याजेन सुप्ता स्यात् ॥२७॥
आदर्शे कुड्ये सलिले वा प्रयोज्यायाश्छायाचुम्बनं आकारप्रदर्शनार्थं एव कार्यम् ॥२८॥
बालस्य चित्रकर्मणः प्रतिमायाश्च चुम्बनं संक्रान्तकं आलिङ्गनं च ॥२९॥
तथा निशि प्रेक्षणके स्वजनसमाजे वा समीपे गतस्य प्रयोज्याया हस्ताङ्गुलिचुम्बनं संविष्टस्य वा पादाङ्गुलिचुम्बनम् ॥३०॥
संवाहिकायास्तु नायकं आकारयन्त्या निद्रावशादःकामाया इव तस्योर्वोर्वदनस्य निधानं ऊरुचुम्बनं चेत्याभियोगिकानि ॥३१॥
भवति चात्र श्लोकः ॥३२॥
व्कृते प्रतिकृतं कुर्याद्ताडिते प्रतिताडितम् । करणेन च तेनैव चुम्बिते प्रतिचुम्बितम् ॥३२॥
इति श्रीवात्यायनीये कामसूत्रे सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे चुम्बनविकल्पास्तृतीयोऽध्यायः ॥३॥
Translation - भाषांतर
N/A