text:
नारदपुराणम्- पूर्वार्धः/अध्यायः ७०
सनत्कुमार उवाच ।।
अथ वक्ष्ये महाविष्णोर्मन्त्रान्लोकेषु दुर्लभान् ।।
यान्प्राप्य मानवास्तूर्णं प्राप्नुवंति निजेप्सितम् ।। ७०-१ ।।
येषामुच्चारणेनत३ संघः प०ीयते ।।
ब्रह्मादयोऽपि याञ्ज्ञात्वा समर्थाः स्युर्जगत्कृतौ ।। ७०-२ ।।
तारहृत्पूर्वकं ङेंतं नारायणपदं भवेत् ।।
अष्टाक्षरो मनुश्चास्य साध्यो नारायणो मुनिः ।। ७०-३ ।।
छन्दः प्रोक्तं च गायत्री देवता विष्णुख्ययः ।।
ॐ बीजं यं च तथा शक्तिर्विनियोगोऽखिलाप्तये ।। ७०-४ ।।
क्रुद्धोल्काय हृदाख्यातं महोल्काय शिरः स्मृतम् ।।
वीरोल्काय शिखा प्रोक्ता द्युल्काय कवचं मतम् ।। ७०-५ ।।
महोल्कायेति चास्रं स्यादित्थं पंचांगकल्पना ।।
पुनः षडंगमंत्रोत्थैः षड्वर्णैश्च समाचरेत् ।। ७०-६ ।।
अवशिष्टौ न्यसेत्कुक्षिपृष्टयोर्मंत्रवर्णकौ ।।
सुदर्शनस्य मंत्रेण कुर्याद्दिग्बन्धनं ततः ।। ७०-७ ।।
तारो नमश्चतुर्थ्यंतं सुदर्शनपदं वदेत् ।।
अस्त्रायफडिति प्रोक्तो मंत्रो द्वादशवर्णवान् ।। ७०-८ ।।
दशावृत्तिमय न्यासं वक्ष्ये विभूतिपञ्चरम् ।।
मूलार्णान्स्वतनौ न्यस्येदाधारे हृदये मुखे ।। ७०-९ ।।
दोःपन्मूलेषु नासायां प्रथमावृत्तिरीरिता ।।
गले नाभौ हृदि कुचपार्श्वपृष्टेषु तत्पराः ।। ७०-१० ।।
मूर्द्धास्यनेत्रश्रवणघ्राणेषु च तृतीयकाः ।।
दोःपादसंध्यंगुलिषु वेदावृत्त्या च विन्यसेत् ।। ७०-११ ।।
धातुप्राणेषु हृदये विन्यसेत्तदनंतरम् ।।
शिरोनेत्रा स्यहृत्कुक्षिसोरुजंघापदद्वये ।। ७०-१२ ।।
एकैकशो न्यसेद्वर्णान्मंत्रस्य क्रमतः सुधीः ।।
न्यसेद्धृदंसोरुपदेष्वर्णान्वेदमितान्मनोः ।। ७०-१३ ।।
चक्रशं खगदांभोजपदेषु स्वस्वमुद्रया ।।
शेषांश्च न्यासवर्योऽयं विभूतिपञ्जराभिधः ।। ७०-१४ ।।
न्यसेन्मूलार्णमेकैकं सचंद्रं तारसम्पुटम् ।।
अथवा वै नमोंतेन न्यसेदित्यपरे जगुः ।। ७०-१५ ।।
तत्त्वन्यासं ततः कुर्याद्धिष्णुभावप्रसिद्धये ।।
अष्टार्णोऽष्टप्रकृत्यात्मा गदितः पूर्वसूरिभिः ।। ७०-१६ ।।
पृथिव्यादीनि भूतानि ततोऽहंकारमेव च ।।
महांश्च प्रकृतिश्चैवेत्यष्टौ प्रकृतयो मताः ।। ७०-१७ ।।
पादे लिंगे हृदि मुखे मूर्ध्नि वक्षसि हृत्स्थले ।।
सर्वांगे व्यापकं कुर्यादेकेन साधकोत्तमः ।। ७०-१८ ।।
मंत्रार्णहृत्परायाद्यमात्मने हृदयांतिमम् ।।
तत्तन्नाम समुञ्चार्य्य न्यसेत्तत्तत्स्थले बुधः ।। ७०-१९ ।।
अयं तत्त्वाभिधो न्यासः सर्वन्यासोत्तमोत्तमः ।।
मूर्तीन्यंसेद्द्वादश वै द्वादशादित्यसंयुताः ।। ७०-२० ।।
द्वादशाक्षरवर्णाद्या द्वादशादित्यसंयुताः ।।
अष्टार्णोऽयं मनुश्चाष्टप्रकृत्यात्मा समीरितः ।। ७०-२१ ।।
तासामात्मचतुष्कस्य योगादर्काक्षरो भवेत् ।।
ललाटकुक्षिहृत्कंठदक्षपार्श्वांसकेषु च ।। ७०-२२ ।।
गले च वामपार्श्वां सगलपृष्टेष्वनंतरम् ।।
ककुद्यपि न्यसेन्मंत्री मूर्तीर्द्वादश वै क्रमात् ।। ७०-२३ ।।
धात्रा तु केशवं न्यस्यार्यम्ण नारायणं पुनः ।।
मित्रेण माधवं न्यस्य गोविंदं वरुणेन च ।। ७०-२४ ।।
विष्णुं चैवांशुना युक्तं भगेन मधुसूदनम् ।।
न्यसेद्विवस्वता युक्तं त्रिविक्रममतः परम् ।। ७०-२५ ।।
वामनं च तथाद्रण पूष्णा श्रीधरमेव च ।।
हृषीकेशं न्यसेत्पश्चात्पर्जन्येन समन्वितम् ।। ७०-२६ ।।
त्वष्ट्रा युतं पद्मनाभं दामोदरं च विष्णुना ।।
द्वादसार्णं ततो मंत्रं समस्ते शिरसि न्यसेत् ।। ७०-२७ ।।
व्यापकं विन्यसेत्पश्चात्किरीटमनुना सुधीः ।।
ध्रुवःकिरीटकेयूरहारांते मकरेतिच ।। ७०-२८ ।।
कुंडलांते चक्रशंखगदांतेंऽभोजहस्ततः ।।
पीतांबरांते श्रीवत्सां कितवक्षः स्थलेति च ।। ७०-२९ ।।
श्रीभूमिसहितस्वात्मज्योतिर्द्वयमतः परम् ।।
वदेद्दीप्तिकरायांति सहस्रादित्यतेजसे ।। ७०-३० ।।
नमोंतो बाणषङ्वर्णैः किरीटमनुरीरितः ।।
एवं न्यासविधिं कृत्वा ध्यायेन्नारायणं विभुम् ।। ७०-३१ ।।
उद्यत्कोट्यर्कसदृशं शंखं चक्रं गदांबुजम् ।।
दधतं च करैर्भूमिश्रीभ्यां पार्श्वद्वयांचितम् ।। ७०-३२ ।।
श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् ।।
हारकेयूरवलयांगदं पीतांबरं स्मरेत् ।। ७०-३३ ।।
वर्णलक्षं जपेन्मंत्रं विधिवन्नियतेंद्रियः ।।
प्रथमेन तु लक्षेण स्वात्मशुद्धिर्भवेद् ध्रुवम् ।। ७०-३४ ।।
लक्षद्वयजपेनाथ मंत्रशुद्धिमवाप्नुयात् ।।
लक्षत्रयेण जप्तेन स्वर्लोकमधिगच्छति ।। ७०-३५ ।।
विष्णोः समीपमाप्नोति वेदलक्षजपान्नरः ।।
तथा च निर्मलं ज्ञानं पंचलक्षजपाद्भवेत् ।। ७०-३६ ।।
लक्षषष्टेन चाप्नोति मंत्री विष्णौ स्थिरा मतिम् ।।
सप्तलक्षजपान्मंत्री विष्णोः सारूप्यमाप्नुयात् ।। ७०-३७ ।।
अष्टलक्षं जपेन्मंत्री निर्वाणमधिगच्छति ।।
एवं जप्त्वा ततः प्राज्ञो दशांशं सरसीरुहैः ।। ७०-३८ ।।
मधुराक्तैः प्रजुहुयात्संस्कृते हव्यवाहने ।।
मंडूकात्परतत्वांतं पीठे संपूज्य यत्नतः ।। ७०-३९ ।।
विमलोत्कर्षिणी ज्ञाना क्रिया योगा ततः परा ।।
प्रह्वी सत्या तथेशाननुग्रहा नवमी मता ।। ७०-४० ।।
तारो नमनो भगवते विष्णवे सर्वभू ततः ।।
तात्मने वासुदेवाय सर्वात्मेति पदं वदेत् ।। ७०-४१ ।।
संयोगयोगपद्मांते पीठाय हृदयांतिमः ।।
षड्विंशदक्षरः पीठमंत्रोऽनेनासनं दिशेत् ।। ७०-४२ ।।
मूर्तिं संकल्प्य मूलेन तस्यामावाह्य पूजयेत् ।।
आदौ चांगानि संपूज्य मंत्राणां केशरेषु च ।। ७०-४३ ।।
प्रागादिदिग्दले वासुदेवं संकर्षणं तथा ।।
प्रद्युम्नमनिरुद्धं च शक्तीः कोणेष्वथार्चयेत् ।। ७०-४४ ।।
शांतिं श्रियं सरस्वत्या रतिं संपूजयेत्क्रमात् ।।
हेमपीततमालेंद्रनीलाभाः पीतवाससः ।। ७०-४५ ।।
चतुर्भुजाः शंखचक्रगदांभघोजधरा इमे ।।
सितकांचनगोदुग्धदूर्वावर्णाश्च शक्तयः ।। ७०-४६ ।।
दलाग्रेषु चक्रशंखगदापंकजकौस्तुभान् ।।
पूजयेन्मुसलं खङ्गं वनमालां यथाक्रमात् ।। ७०-४७ ।।
रक्ताजपीतकनकश्यामकृष्णासितार्जुनान् ।।
कुंकुमाभं समभ्यर्च्येद्वहिरग्रे खगेश्वरम् ।। ७०-४८ ।।
पार्श्वयोः पूजयेत्पश्चांखपद्मनिधी क्रमात् ।।
मुक्तामाणिक्यसंकाशौ पश्चिमे ध्वजमपर्चयेत् ।। ७०-४९ ।।
रक्तं विघ्नं तथाग्नेये श्याममार्यं च राक्षसे ।।
दुर्गां श्यामां वायुकोणे सेनान्यं पीतमैश्वरे ।। ७०-५० ।।
लोकेशा नायुधैर्युक्तान्बहिः संपूजयेत्सुधीः ।।
एवमावरणैर्युक्तं योऽर्चजयेद्विष्णुमव्ययम् ।। ७०-५१ ।।
भुक्त्वेहसकलान्भोगानंते विष्णुपदं व्रजेत् ।।
क्षेत्रधान्यसुवर्णानां प्राप्तये धारणीं स्मरेत् ।। ७०-५२ ।।
देवीं दूर्वादलश्यामां दधानां शालिमंजरीम् ।।
चिंतयेद्भारतीं देवीं वीणापुस्तकधारिणीम् ।। ७०-५३ ।।
दक्षिणे देवदेवस्य पूर्णचंद्रनिभाननाम् ।।
क्षीराब्धिफेनपुंजाभे वसानां श्वेतवाससी ।। ७०-५४ ।।
भारत्या सहितं यो वै ध्यायेद्द्वेवं परात्परम् ।।
वेदवेदार्थतत्त्वज्ञो जायते सर्ववित्तमः ।। ७०-५५ ।।
नारसिंहमिवात्मानं देवं ध्यात्वातिभैरवम् ।।
शश्त्रं संमंत्र्य मंत्रेण शब्रून्हत्वा निवर्तते ।। ७०-५६ ।।
नारसिंहेन बीजेन मंत्रं संयोज्य साधकः ।।
शतमष्टोत्तरं जपत्वा वामहस्ताभिमंत्रिताः ।। ७०-५७ ।।
पुनः पुनरपः सिंचेत्सर्पदष्टोऽपि जीवति ।।
गारुडेन च संयोज्य पंचार्णेन जपेत्तदा ।। ७०-५८ ।।
निर्विषीकरणे ध्यायेद्विष्णुं गरुडवाहनम् ।।
अशोकफलके तार्क्ष्यमालिख्याशोकसंहतौ ।। ७०-५९ ।।
अशोकपुष्पैः संपूज्य भगवंतं तदग्रतः ।।
जुहुयात्तानि पुष्पाणि त्रिसंध्यं सप्तपत्रकम् ।। ७०-६० ।।
प्रत्यक्षो जायते पक्षी वरमिष्टं प्रयच्छति ।।
गाणपत्येन संयोज्य जपेल्लक्षं पयोव्रतः ।। ७०-६१ ।।
महागणपतिं देवं प्रत्यक्षमिह पश्यति ।।
वाणिबीजेन संयुक्तं षण्मासं योजयेन्नरः ।। ७०-६२ ।।
महाकविवरो भूत्वा मोहयेत्सकलं जगत् ।।
हुत्वा गुङ्चीशकलान्यर्द्धागुलमितानि च ।। ७०-६३ ।।
दधिमध्वाज्ययुक्तानि मृत्युं जयति साधकः ।।
शनैश्वर दिने सम्यक् स्पृष्ट्वा श्वत्थं च पाणिना ।। ७०-६४ ।।
जप्त्वा चाष्टशतं युद्धे ह्यपमृत्युं जयत्यसौ ।।
पञ्चविंशतिधा जप्त्वा नित्यं प्रातः पिबेज्जलम् ।। ७०-६५ ।।
सर्वपापविनिर्मुक्तो ज्ञानवान् रोगवर्जितः ।।
कुंभं संस्थाप्य विधिवदापूर्य शुद्धवारिणा ।। ७०-६६ ।।
जप्त्वायुतं ततस्तेनाभिषेकः सर्वरोगनुत् ।।
चंद्रसूर्योपरागे तु ह्युपोष्याष्टसहस्रकम् ।। ७०-६७ ।।
स्पृष्ट्वा ब्राह्मीधृतं जप्त्वा पिबेत्साधकसत्तमः ।।
मेधां कवित्वं वाक्सिद्धिं लभते नात्र संशयः ।। ७०-६८ ।।
जुहुयादयुतं विल्वैर्महाधनपतिर्भवेत् ।।
नारायणस्य मन्त्रोऽयं सर्वमंत्रोत्तमोत्तमः ।। ७०-६९ ।।
आलयः सर्वसिद्धीनां कथितस्तव नारद ।।
नारायणाय शब्दांते विद्महे पदमीरयेत् ।। ७०-७० ।।
वासुदेवपदं ङेंतं धीमहीति ततो वदेत् ।।
तन्नो विष्णुः प्रचोवर्णान्संवदेञ्चोदयादिति ।। ७०-७१ ।।
एषोक्ता विष्णुगायत्री सर्वपापप्रणाशिनी ।।
तारो हृद्भगवान् ङेंतो वासुदेवाय कीर्तितः ।। ७०-७२ ।।
द्वादशार्णो महामन्त्रो भुक्तिमुक्तिप्रदायकः ।।
स्त्रीशूद्राणां वितारोऽयं सतारस्तु द्विजन्मनाम् ।। ७०-७३ ।।
प्रजापतिर्मुनिश्चास्य गायत्री छन्द ईरितः ।।
देवता वासुदेवस्तु बीजं शक्तिर्ध्रुवश्च हृत् ।। ७०-७४ ।।
चन्द्राक्षिवेदपञ्चर्णैः समस्तेनांगकल्पनम् ।।
मूर्ध्नि भाले दृशोरास्ये गले दोर्हृदये पुनः ।। ७०-७५ ।।
कुक्षौ नाभौ ध्वजे जानुद्वये पादद्वये तथा ।।
न्यासेत्क्रमान् मन्त्रवर्णान्सृष्टिन्यासोऽयमीरितः ।। ७०-७६ ।।
हृदादिमस्तकांतं तु स्थितिन्यासं प्रचक्षते ।।
पादादारभ्य मूर्द्धानं न्यासं संहारकं विदुः ।। ७०-७७ ।।
तत्त्वन्यासं ततः कुर्यात्सर्वतंत्रेषु गोपितम् ।।
बीवं प्राणं तथा चित्तं हृत्पद्मं सूर्यमण्डलम् ।। ७०-७८ ।।
चन्द्राग्निमण्डले चैव वासुदेवं ततः परम् ।।
संकर्षणं च प्रद्युम्नमनिरुद्धं ततः परम् ।। ७०-७९ ।।
नारायणं चक्रमतस्तत्त्वानि द्वादशैव तु ।।
मूलार्णहृत्परायाद्यमात्मने हृदयांतिमम् ।। ७०-८० ।।
तत्त्वे नाम समुञ्चर्य्य न्यसेन्मूर्द्धादिषु क्रमात् ।।
पूर्वोक्तं ध्यानमत्रापि भानुलक्षजपो मनोः ।। ७०-८१ ।।
तदृशांशं तिलैराज्यलोलितैर्हवनं चरेत् ।।
पीठे पूर्वोदिते मन्त्री मूर्ति संकल्प्य मूलतः ।। ७०-८२ ।।
तस्यामावाह्य देवेशं वासुदेवं प्रपूजयेत् ।।
अङ्गानि पूर्वमभ्यर्च्य वासुदेवादिकास्ततः ।। ७०-८३ ।।
शांत्यादिशक्तयः पूज्याः प्राग्वद्दिक्षु विदिक्षु च ।।
तृतीयावरणे पूज्याः प्रोक्ता द्वादश मूर्तयः ।। ७०-८४ ।।
इंद्राद्यानायुधैर्युक्तान् पूजयेद्धरणीगृहे ।।
एवमावरणैरिष्ट्वा पञ्चभिर्विष्णुमव्ययम् ।। ७०-८५ ।।
प्राप्नुयात्सकलानर्थानन्ते विष्णुपदे व्रजेत् ।।
पुरुषोत्तमसंज्ञस्य विष्णोर्भेदचतुष्टयम् ।। ७०-८६ ।।
त्रैलोक्यमोहनस्तेषां प्रथमः परिकीर्तितः ।।
श्रीकरश्च हृषीकेशः कृषअणश्चात्र चतुर्थकः ।। ७०-८७ ।।
तारः कामो रमा पश्चान् ङेंतः स्यात्पुरुषोत्तमः ।।
वर्मास्त्राण्यग्निप्रियांतो मन्त्रो वह्नीन्दुवर्णवान् ।। ७०-८८ ।।
ब्रह्मा मुनिः स्याद्गायत्री छन्दः प्रोक्तोऽथ देवता ।।
पुरुषोत्तमसंज्ञोऽत्र बीजशक्तीस्मरंदिरे ।। ७०-८९ ।।
भूचंद्रैकरसाक्ष्यक्षिमंत्रवर्णोर्विभागतः ।।
कृत्वांगानि ततो ध्यायेद्विधिवत्पुरुषोत्तमम् ।। ७०-९० ।।
समुद्यदादित्यनिभं शंखचक्रगदांबुजैः ।।
लसत्करं पीतवस्रं स्मरेच्छ्रीपुरुषोत्तमम् ।। ७०-९१ ।।
महारत्नौघखचितस्फुरत्तोरणमंडपे ।।
मौक्तिकौघशमदमविराजितवितानके ।। ७०-९२ ।।
नृत्यद्देवांगनावृंदक्वणात्किंकिणिनूपुरे ।।
लसन्माणिक्यवेद्यां तु दीत्पार्कायुततेजसि ।। ७०-९३ ।।
वृंदारकव्रातकिरीटाग्ररत्नाभिचर्चिते ।।
नवलक्षं जपेन्मंत्रं जुहुयात्तद्दशांशतः ।। ७०-९४ ।।
उत्फुल्लैः कमलैः पीठे पूर्वोक्ते वैष्णवेऽर्चयेत् ।।
एवमाराध्य देवेशं प्राप्नोति महतीं श्रियम् ।। ७०-९५ ।।
पुत्रान्पौत्रान्यशः कांतिं भुक्तिं मुक्तिं च विंदति ।।
उत्तिष्टेति पदं पश्चाच्छ्रीकराग्निप्रियांतिमः ।। ७०-९६ ।।
अष्टार्णोऽस्य मुनिर्व्यासः पंक्तिश्छंद उदाहृतम् ।।
श्रीकाराख्यो हरिः प्रोक्तो देवता सकलेष्टदः ।। ७०-९७ ।।
भीषयद्वितयं हृत्स्यात् त्रासयद्वितयं शिरः ।।
शिखा प्रमर्द्दयद्वंद्वं वर्म प्रध्वंसयद्वयम् ।। ७०-९८ ।।
अस्रं रक्षद्वयं सर्वे हुमंताः समुदीरिताः ।।
मस्तके नेत्रयोः कंठहृदये नाभिदेशके ।। ७०-९९ ।।
ऊरूजंघांयुग्मेषु मंत्रवर्णान्क्रमान्न्यतसेत् ।।
ततः पुरुषसूक्तोक्तमंत्रैर्न्यासं समाचरेत् ।। ७०-१०० ।।
मुखे न्यसेद्ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीदिमं मनुम् ।।
बाहुयुग्मे तथा बाहूंराजन्य इति विन्यसेत् ।। ७०-१०१ ।।
ऊरू तदस्य यद्वैश्य इममूरुद्वये न्यसेत् ।।
न्यसेत्पादद्वये मंत्री पद्भ्यां शूद्रो अजायत ।। ७०-१०२ ।।
चक्रं शंखं गदां पद्मं कराग्रेष्वथ विन्यसेत् ।।
एवं न्यासविधिं कृत्वा ध्यायेत्पूर्वोक्तमण्डपे ।। ७०-१०३ ।।
अरुणाब्जासनस्थस्य तार्क्ष्यस्योपरि संस्थितम् ।।
पूर्वोक्तरूपिणं देवं श्रीकरं लोकमोहनम् ।। ७०-१०४ ।।
ध्यात्वैवं पूजयेदष्टलक्षं मंत्री दशांशतः ।।
रक्तांबुजैः समिद्भिश्च विल्वक्षीरिद्रुमोद्भवैः ।। ७०-१०५ ।।
पयोऽन्नैः सर्पिषा हुत्वा प्रत्येकं सुसमाहितः ।।
अश्वत्थोदुंबरप्लक्षवटाः क्षीरिद्रुमाः स्मृता ।। ७०-१०६ ।।
पूजयेद्वैष्णवे पीठे मूर्तिं संकल्प्य मूलतः ।।
अंगावरणदिक्पालहेतिभिः सहितं विभुम् ।। ७०-१०७ ।।
इत्थं सिद्धे मनौ मत्री प्रयोगान्पूर्ववञ्चरेत् ।।
तारो हृद्भगवान् ङेंतो वराहेति ततः परम् ।। ७०-१०८ ।।
रूपाय भूर्भुवः स्वः स्याल्लोहितकामिका च ये ।।
भूपतित्वं च मे देहि ददापय शुचिप्रिया ।। ७०-१०९ ।।
रामाग्निवर्णो मंत्रोऽयं भार्गवोऽस्य मुनिर्मतः ।।
छन्दोऽनुष्टुब्देवतादिवराहः समुदीरितः ।। ७०-११० ।।
एकदंष्ट्राय हृदयं व्योमोल्कायग शिरः स्मृतम् ।।
शिखा तेजोऽधिपतये विश्वरूपाय वर्म च ।। ७०-१११ ।।
महादंष्ट्राय चास्त्रं स्यात्पञ्चांगमिति कल्पयेत् ।।
अथवा गिरिषट्सप्तबाणैर्वसुभिरक्षरैः ।। ७०-११२ ।।
विभक्तैर्मंत्रवर्यस्य पञ्चागांनि प्रकल्पयेत् ।।
ततौ ध्यायेदनेकार्कनिभमादिवराहकम् ।। ७०-११३ ।।
आं ह्रीं स्वर्णनिभं जान्वोरधो नाभेः सितप्रभम् ।।
इष्टाभीतिगदाशंखचक्रशक्त्यसिखेटकान् ।। ७०-११४ ।।
दधतं च करैर्दंष्ट्राग्रलसद्धरणिं स्मरेत् ।।
एवं ध्यात्वा जपेल्लक्षं दशांशं सरसीरुहैः ।। ७०-११५ ।।
मध्वक्तैर्जुहयात्पीठे पूर्वोक्ते वैष्णवे यजेत् ।।
मूलेन मूर्तिं सङ्कल्प्य तस्यां सम्पूजयेद्विभुम् ।। ७०-११६ ।।
अङ्गावरणदिक्पालहेतियंत्रप्रसिद्धये ।।
जपादेवावर्नि दद्याद्धनं धान्यं महीं श्रियम् ।। ७०-११७ ।।
सिंहार्के सितपक्षस्याष्टम्यां गव्येषु पञ्चसु ।।
शिलां शुद्धां विनिक्षिप्य स्पृष्ट्वा तामयुतं जपेत् ।। ७०-११८ ।।
उदङ्मुखस्वतो मंत्री तां शिलां लिखनेद्भुवि ।।
भूतप्रेताहिचौरादिकृतां बाधां निवारयेत् ।। ७०-११९ ।।
प्रातर्भृगुदिने साध्यभूतलान्मृदमाहरेत् ।।
मंत्रितां मूलमंत्रेण विभजेत्तां त्रिधा पुनः ।। ७०-१२० ।।
चुल्ल्यामेकं समालिप्याप्यपरं पाकभाजने ।।
गोदुग्धे परमालोड्य शोधितांस्तंदुलान् क्षिपेत् ।। ७०-१२१ ।।
सम्यक् शुद्धे शुचिः केशे जपन्मंत्रं पचेञ्चरुम् ।।
अवतार्य चरुं पश्चाद्वह्नौ देयं यथाविधि ।। ७०-१२२ ।।
सम्पूज्य धूपदीपाद्यैः पश्चादाज्यप्लुतं चरुम् ।।
जुहुयात्संस्कृते वह्नौ अष्टोत्तरशतं सुधीः ।। ७०-१२३ ।।
एवं प्रजुहुयान्मंत्री कविवारेषु सप्तसु ।।
विरोधो नश्यति क्षेत्रे शत्रुचौराद्युपद्रवाः ।। ७०-१२४ ।।
भानूदयेप्यारवारे साध्यक्षेत्रान्मृदं पुनः ।।
आदाय पूर्वविधिना हविरापाद्य पूर्ववत् ।। ७०-१२५ ।।
जुहुयादेधिते वह्नौ पूर्वसंख्याकमादरात् ।।
एवं स सप्तारवारेषु जुहुयात्क्षेत्रसिद्धये ।। ७०-१२६ ।।
जुहुयाल्लक्षसंख्याकं गव्यै श्चैव सपायसैः ।।
अभीष्टभूम्याधिपत्यं लभते नात्र संशयः ।। ७०-१२७ ।।
उद्यद्दोः परिधं दिव्यं सितदंष्ट्राग्रभूधरम् ।।
स्वर्णाभं पार्थिवे पीते मंडले सुसमाहितः ।। ७०-१२८ ।।
ध्यात्वाप्नोति महीं रम्यां वराहस्य प्रसादतः ।।
वारुणे मण्डले ध्यायेद्वाराहं हिमसन्निभघम् ।। ७०-१२९ ।।
महोपद्रवशांतिः स्यात्साधकस्य न संशयः ।।
वश्यार्थं च सदा ध्यायेद्वह्र्याभं वह्निमण्डे ।। ७०-१३० ।।
ध्यायेदेवं रिपूञ्चाटे कृष्णाभं वायुमण्डले ।।
ह्यमण्डलगतं स्वच्छं वाराहं सर्वसिद्धिदम् ।। ७०-१३१ ।।
शत्रुभूतग्रहक्ष्वेडामयपीडादिशांतये ।।
भग्वर्धीशयुतं व्योमबिंदुभूषितमस्तकम् ।। ७०-१३२ ।।
एकाक्षरो वराहस्य मन्त्रः कल्पद्रुमोऽपरः ।।
पूजाद्यार्ध्यादिकं सर्वमस्यां पूर्वोक्तवञ्चरेत् ।। ७०-१३३ ।।
सवामकर्णानिद्रास्याद्वराहाय हृदंतिमः ।।
ताराद्यो वसुवर्णोऽयं सर्वैश्वर्यप्रदायकः ।। ७०-१३४ ।।
ब्रह्मा मुनिः स्याद्गायत्री छन्दो वाराहसंज्ञकः ।।
देवश्चंद्रेंद्वब्धिनेत्रैः सवेणांगक्रिया मता ।। ७०-१३५ ।।
ध्यानपूजाप्रयोगादि प्राग्वदस्यापि कल्पयेत् ।।
प्रणवादौ च ङेन्तं च भगवतीति पदं ततः ।।
धरणिद्वितयं पश्चाद्धरेर्द्वयमुदीरयेत् ।। ७०-१३६ ।।
एकोनविंशत्यर्णाढ्यो मन्त्रो वह्निप्रियांतिमः ।।
वराहोऽस्य मुनिश्छन्दो गायत्री निवृदादिका ।। ७०-१३७ ।।
देवता धरणी बीजं तारःशक्तिर्वसुप्रिया ।।
रामवेदाग्निबाणाक्षिनेत्रार्णैरंगरकल्पनम् ।। ७०-१३८ ।।
श्यामां चित्रविभूषाढ्यां पद्मस्थां तुंगसुस्तनीम् ।।
नीलांबुजद्वयं शालिमंजरीं च शुक्रं करैः ।। ७०-१३९ ।।
दधतीं चित्रवसनां धरां भगवतीं स्मरेत् ।।
एवं ध्यात्वा जपेल्लक्षं दशांशं पायसेन तु ।। ७०-१४० ।।
साज्येन जुहुयान्मन्त्री विष्णोः पीठे समर्चयेत् ।।
मूर्तिं संकल्प्य मूलेन तस्यां वसुमतीं यजेत् ।। ७०-१४१ ।।
अङ्गानि पूर्वमाराध्य भूवह्निजलमारुतान् ।।
दिक्पात्रेषु च सम्पूज्य कोणपत्रेषु तत्कलाः ।। ७०-१४२ ।।
निवृत्तिश्च प्रतिष्टा च विद्यानां तैश्च तत्कलाः ।।
इंद्राद्यानपि वञ्चादीन्पूजयेत्तदनंतरम् ।। ७०-१४३ ।।
एवं सिद्धे मनौ मंत्री साधयेदिष्टमात्मनः ।।
धरणी प्रभजन्नेवं पशुरत्नांबरादिभिः ।। ७०-१४४ ।।
धरम्या वल्लभः स स्यात्सुखी जीवेच्छतं समा ।।
त्रैलोक्यमोहनो मंत्रो जगन्नाथस्य कीर्त्यते ।। ७०-१४५ ।।
तारः कामो रमा बीजं हृदंते पुरुषोत्तमः ।।
श्रीकंठः प्रतिरूपांते लक्ष्मीति च निवासि च ।। ७०-१४६ ।।
सकलांते जगत्पश्चात्क्षोभणेति पदं वदेत् ।।
सर्वस्त्रीहृदयांते तु विदारणपदं वदेत् ।। ७०-१४७ ।।
ततस्त्रिभुवनांतं तु मदोन्मादकरेति च ।।
सुरासुरांते मनुजसुंदरीजनवर्णतः ।। ७०-१४८ ।।
मनांसि तापयद्वंद्वं दीपयद्वितयं ततः ।।
शोषयद्वितयं पश्चान्मारयद्वितयं ततः ।। ७०-१४९ ।।
स्तंभयद्वितयं भूयो मोहयद्वितय ततः ।।
द्रावयद्वितयं तावदाकर्षययुगं ततः ।। ७०-१५० ।।
समस्तपरमो येन सुभगेन च संयुतम् ।।
सर्वसौभाग्यशब्दांते करसर्वपदं वदेत् ।। ७0-१५१ ।।
कामप्रदादमुन्ब्रह्मासेंदुर्हनुयुगं ततः ।।
चक्रेण गदया पश्चात्खङ्गेन तदनंतरम् ।। ७0-१५२ ।।
सर्वबाणैर्भेदियुगं पाशेनांते कटद्वयम् ।।
अंकुशेनेति संप्रोच्य ताडयद्वितयं पुनः ।। ७0-१५३ ।।
कुरुशब्दद्वयमथो किं तिष्टसि पदं वदेत् ।।
तावद्यावत्पदस्यांते समाहितमनंतरम् ।।
ततो मे सिद्धिराभास्य भवमन्ते च वर्म फट् ।। ७0-१५४ ।।
हृदंतोऽयं महामंत्रो द्विशतार्णः समीरितः ।।
जैमिनिर्मुनिरस्योक्तश्छंदश्चामितमीरितम् ।। ७0-१५५ ।।
देवता जगतां मोहे जगन्नाथः प्रकीर्तितः ।।
कामो बीजं रमा शक्तिर्विनियोगो।़खिलाप्तये ।। ७0-१५६ ।।
पुरुषोत्तमत्रिभुवनोन्मादकांतेऽग्निवर्म च ।।
हृदयं कीर्तितं पश्चाज्जगत्क्षोभणशब्दतः ।। ७0-१५७ ।।
लक्ष्मीदयितवर्मान्तः शिरः प्रोक्तं शिखा पुनः ।।
मन्मथो तमशब्दांते मंगजे पदमीरयेत् ।। ७0-१५८ ।।
कामदायेति हुं प्रोच्य न्यसेद्वम ततः परम् ।।
परमांते भृगुकर्णाभ्यां च सर्वपदं ततः ।। ७0-१५९ ।।
सौभाग्यकरवर्मांते कवचं पारिकीर्तितम् ।।
सुरासुरांते मनुजसुंदरीति पदं वदेत् ।। ७0-१६0 ।।
हृदयांते विदा पश्चाद्रणसर्वपदं वदेत् ।।
ततः प्रहरणधरसर्वकामुकतत्पदम् ।। ७0-१६१ ।।
हनयुग्मं च हृदयं बंधनानि ततो वदेत् ।।
आकर्षयद्वयं पश्चान्महाबलपदं ततः ।। ७0-१६२ ।।
वर्म चास्त्रं समाख्यातं नेत्रं स्यात्तदनंतरम् ।।
वदेत्रिभुवनं पश्चाच्चर सर्वजनेति च ।। ७0-१६३ ।।
मनांसि हरयुग्मांते दारयद्वितयं च मे ।।
वशमानय वर्मांते नेत्रमंत्रः समीरितः ।। ७0-१६४ ।।
षडंगमंत्रास्ताराद्याः फट्नमोंताः प्रकीर्तिताः ।।
तारस्त्रैलोक्यशब्दांते मोहनेति पदं वदेत् ।। ७0-१६५ ।।
हृषीकेशेति संप्रोच्याप्रतिरूपादिशब्दतः ।।
मम्नथानंतरं सर्वस्त्रीणां हृदयमीरयेत् ।। ७0-१६६ ।।
आकर्षणपदा गच्छदागच्छहृदयांतिमः ।।
अनेन व्यापकं कृत्वा जगन्नाथं स्मरेत् सुधीः ।। ७0-१६७ ।।
क्षीराब्धेस्तु तटे रम्यं सुरद्रुमलतांचितम् ।।
उद्यदर्काभुजालाभं स्वधाम्नोज्वालदिङ्मुखम् ।। ७0-१६८ ।।
प्रसूनावलिसौरभ्यमाद्यन्मधुकरारवम् ।।
दिव्यवातोञ्चलत्कंजपरागोद्धूलितांबरम् ।। ७0-१६९ ।।
स्वर्वधूगीतमाधुर्याभिराम चिंतयेद्वनम् ।।
तदंतर्मणिसम्पत्तिस्फुरत्तोरणमण्डपे ।। ७0-१७0 ।।
विलसन्मौक्तिकोद्दामदामराजद्वितानके ।।
मणिवेद्यादि वियत्किरीटाग्रसमर्चिते ।। ७0-१७१ ।।
दिव्यसिंहासने विप्र समासीनं स्मरेद्विभुम् ।।
शंखपाशेषु चापानि मुसलं नंदकं गदाम् ।। ७0-१७२ ।।
अंकुशं दधतं दोर्भिः श्लिष्टे कमलयोरसि ।।
पश्यत्यंकस्थयांभोजश्रिया रागोल्लसदृशा ।। ७0-१७३ ।।
ध्यात्वैवं प्रजपेल्लक्षचतुष्कं तद्दशांशतः ।।
कुंडेऽर्द्धचंद्रे पद्मैर्वा जातीपुष्पैश्च होमयेत् ।। ७0-१७४ ।।
यागभूमिं तथात्मानं यागोपकरणं तथा ।।
पूजयिष्यन् जगन्नाथं गायत्र्या प्रोक्षयेद्वुधः ।। ७0-१७५ ।।
त्रैलोक्यमोहनायांते विद्महे पदमीरयेत् ।।
स्मराय धीमहीत्युक्त्वा तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ।। ७0-१७६ ।।
गायत्र्येषा समाख्याता सर्वशुद्धिकरी परा ।।
कल्पयेदासनं पीठे पूर्वोक्ते वैष्णवे सुधीः ।। ७0-१७७ ।।
पक्षिराजाय ठद्वंद्वं पीठमंत्रोऽयमीरितः ।।
मूर्तिं संकल्पमूलेन तस्यामावाहयेदतः ।। ७0-१७८ ।।
व्यापकन्यासमंत्रेण ततः सम्पूज्य भक्तितः ।।
श्रीवत्सहृदयं तेन श्रीवत्सं स्तनयोर्यजेत् ।। ७0-१७९ ।।
कौस्तुभाय हृदंतेन यजेद्वक्षसि कौस्तुभम् ।।
पूजयेद्वनमालायै हृदंतेन गले च ताम् ।। ७0-१८0 ।।
कर्णिकायां ततोऽभ्यर्चयेद्विधिवञ्चांगदेवताः ।।
दलेषु पूजयेत्पश्चाल्लक्ष्म्याद्यावृत्तचामराः ।। ७0-१८१ ।।
बन्धूककुसुमाभासाःमुक्ताहारलसत्कुचाः ।।
उत्फुल्लांभघोजनयना मदविभ्रममंथराः ।। ७0-१८२ ।।
लक्ष्मी सरस्वती चैव धृतिः प्रीतिस्ततः परम् ।।
कांतिः शांतिस्तुष्टिपुष्टिबीजाद्या ङेनमोंतिकाः ।। ७0-१८३ ।।
भृगुः खड्राशचन्द्राढ्यो देव्या बीजमुदाहृतम् ।।
ह्रस्वत्रयक्लीबसर्वरहितस्वरसंयुतम् ।। ७0-१८४ ।।
देव्या बीजं क्रमादासामादौ च विनियोजयेत् ।।
दलाग्रेषु यजेच्छंखं शार्ङ्गं चक्रमसिं गदाम् ।। ७0-१८५ ।।
अंकुशं मुसलं पाशं स्वमुद्रामनुभिः पृथक् ।।
महाजलचरा यांते वर्मास्त्रं वह्निवल्लभा ।। ७0-१८६ ।।
पांचजन्या प्रताराद्यो नमोंतः शंखपूजने ।।
शार्ङ्गाय सशयांते च वर्मास्त्रं वह्निवल्लभा ।। ७0-१८७ ।।
शार्ङ्गाय हृदयं मन्त्रो महाद्यः शार्ङ्गपूजने ।।
सुदर्शनमहांते तु चक्रराजपदं वदेत् ।। ७0-१८८ ।।
हययुग्मं सर्वदुष्टभयमन्ते कुरुद्वयम् ।।
छिंधिद्वयं ततः पश्चाद्विदारययुगं ततः ।। ७0-१८९ ।।
परमन्त्रान् ग्रसद्वन्द्वं भक्षयद्वितयं पुनः ।।
भूकानि त्रासयद्वंद्वं वर्मफड्वह्निसुंदरी ।। ७0-१९0 ।।
सुदर्शनाय हृदयं प्रोक्तश्चक्रर्चने मनुः ।।
महाखङ्गतीक्ष्णपदाच्छिवियुग्मं समीरयेत् ।। ७0-१९१ ।।
हुं फट् स्वाहा च खङ्गाय नमः खङ्गार्चने मनुः ।।
महाकौमोदकीत्यन्ते वदेञ्चैव महाबले ।। ७0-१९२ ।।
सर्वासुरांतके पश्चात्प्रसीदयुगलेति च ।।
वर्मास्त्रवह्निजायांतकौमोदकि हृक्षतिमः ।। ७0-१९३ ।।
कौमोदक्यर्चने प्रोक्तो मन्त्रः सर्वार्थसाधकः ।।
महांकुशपदात्कुट्चयुग्मं हुंफट्वसुप्रिया ।। ७0-१९४ ।।
अंकुशाय नमः प्रोक्तो मन्त्रग्रौवाकुशर्चने ।।
संवर्तकमहांते तु मुसलेति पदं वदेत् ।। ७0-१९५ ।।
योधयद्वितयं वर्म फडंते वह्निसुंदरी ।।
मुसलाय नमः प्रोक्तो मन्त्रो सुसलपूजने ।। ७0-१९६ ।।
महापाश हदादघटयमाकर्षयद्वयम् ।।
हुं फटे स्वाहा च पाशाय नमः पाशार्चने मनुः ।। ७0-१९७ ।।
ताराद्या मनवो ह्येते ततः शक्रादिकान्यजेत् ।। ७0-१९८ ।।
वज्राद्यानपि संपूज्य सर्वसिद्धीश्वरो भवेत् ।।
मासमात्रं तु कुसुमैः पूजयित्वा हयारिजैः ।। ७0-१९९ ।।
कुमुदैर्वा प्रजुहुयादष्टोत्तरसहस्रकम् ।।
मासमात्रेण वश्यास्स्युस्तस्य सर्वे नृपोत्तमाः ।। ७0-२00 ।।
यस्य नाम युतं मंत्रं जपेदयुतसंख्यया ।।
स भवेद्दासवत्सद्यो मंत्रस्यास्य प्रभावतः । ७0-२0१ ।।
बहुना किमिहोक्तेन मनुनानेन साधकः ।।
साधयेत्सकलान्कामान्विष्णुतुल्यो न संशयः ।। ७0-२0२ ।।
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे सप्ततितमोऽध्यायः ।।


c: text/html

text:
पञ्चमुद्राप्रदर्शनम् :
४ ऐं प्राणाय स्वाहा - क्लीं अपानाय स्वाहा ।
४ सौः व्यानाय स्वाहा - सौः उदानाय स्वाहा ।
४ ऐं क्लीं सौः - समानाय स्वाहा इति पञ्चमुद्राः प्रदर्श्य
४ श्रीलळिताम्बिकयै नमः पानीयं कल्पयामि नमः
उत्तरायोशनं कल्पयामि नमः
करप्रक्षालनं कल्पयामि नमः
गण्डूषाचमनं कल्पयामि नमः
पाद्य कल्पयामि नमः इति पानीयादिकल्पयित्वा
नैवेद्यपात्रं अपसार्य
४ फट् इति स्थलं प्रोक्ष्य
आचमनं कर्पूरवीटिकां च दत्वा
४ श्रीलळिताम्बिकायै नमः
कर्पूरनीराञ्जनं कल्पयामि नमः इति नीराञ्जनं
४ श्रीलळिताम्बिकायै नमः
प्रदक्षिणं कल्पयामि नमः इति प्रदक्षिणं
४ श्रीलळिताम्बिकायै नमः
पुष्पाञ्जलिं कल्पयामि नमः इति पुष्पाञ्जलिञ्ज दत्वा
४ क ए ई ल ह्रीं हृदयदेवीश्रीपादुकां पूजयामि ( पूर्वदक्षिणस्यां )
४ ह स क ह ल ह्रीं शिरोदेवीश्रीपादुकां पूजयामि ( पूर्वोत्तरायां )
४ स क ल ह्रीं शिखादेवीश्रीपादुकां पूजयामि ( दक्षिण पश्चिमायां )
४ क ए ई ल ह्रीं कवचदेवीश्रीपादुकां पूजयामि ( पश्चिमोत्तरायां )
४ ह स क ह ल ह्रीं नेत्रदेवीश्रीपादुकां पूजयामि ( मध्ये )
४ स क ल ह्रीं अस्त्रदेवीश्रीपादुकां पूजयामि ( चतुर्दिक्षु )
इति कूटत्रयं द्विरावृत्य ततङ्गदेवीः संपूज्य गुरुपङ्क्तिं पूजयेत् ।
Translation - भाषांतर
N/A

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सूत्रम्
ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु क्विप्॥ ३।२।८७
काशिका-वृत्तिः
ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु क्विप् ३।२।८७
कर्मणि इति वर्तते। ब्रह्मादिषु कर्मसु उपपदेषु हन्तेर् धातोः क्विप् प्रत्ययो भवति भूते। ब्रह्महा। ब्रूणहा। वृत्रहा। किमर्थम् इदम् उच्यते यावता सर्वधातुभ्यः क्विप् विहित एव? ब्रह्मादिषु हन्तेः क्विब्वचनं नियमार्थम्। चतुर्विधश्च अत्र नियम इष्यते। ब्रह्मादिष्वेव हन्तेः, न अन्यस्मिन्नौपपदे, पुरुषं हतवानिति। ब्रह्मादिषु हन्तेरेव, न अन्यस्मात् स्यात्, ब्रह्म अधीतवानिति। ब्रह्मादिषु हन्तेर् भूतकाले क्विपेव न अन्यः प्रत्ययः, तथा भूतकाले एव न अन्यस्मिन्, ब्रह्माणं हन्ति हनिष्यति वा इति। तदेतद् वक्ष्यमाणबहुलग्रहणस्य पुरस्ताऽदपकर्षणाल् लभ्यते।
न्यासः
ब्राहृभ्रूणवृत्रेषु क्विप्। , ३।२।८७
"ब्राहृहः"इति। पूर्ववद्दीर्घत्वम्।
"सर्वधातुभ्यः क्विब्विहित एव" इति। "क्विप् च" ३।२।७६
इत्यनेन। "चतुर्विधश्चात्र नियमः" इति। धातुनियः, उपपदनियमः, प्रत्ययनियमः, कालनियमः। चकारोऽवधारणे -- चतुर्विध एव। "ब्राहृआदिष्वेव हन्तेर्नान्यस्मिन्नुपपदे"इति धातुनियमं दर्शयति। अत एव यतएवकारकरणं ततोऽन्यत्रावधारणमिति। उपपदेभ्यः पर एवकारः प्रयुज्यमानो ह()न्त नियमयति। प्रायिकश्चायं नियमः, क्वचिदन्यस्मिन्नुपपदे दृश्यते-- मधुहेतु। प्रायिकत्वञ्च तस्य वक्ष्यमाणबहुलग्रहणस्य पुरस्तादपकर्षाल्लभ्यते। "ब्राहृआदिषु हन्तेरेव नान्यस्मात्" इति उपपदनियमः। अत्र हि हन्तेः एकारः श्रूयमाण उपपदं नियमयति-- ब्राहृआदिषु हन्तेर्भूते क्विबेव। "नान्यः प्रत्ययः" इति कालनियमः। ब्राहृआद्युपपदे हन्तेः क्विपि विहिते भूतकालस्य नियमितत्वात्। यदि ब्राहृआदिषु क्विबेव नान्यः प्रत्ययः इति, तदा निष्ठापि न प्राप्नोति-- ब्राहृआणं हतवानिति?
नैष दोषः; "मध्येऽपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते, नोत्तरान्"(व्या।प।१०) इत्यणादय एव बाध्यन्ते, न निष्ठा। एवमपीह वृत्रस्याहन्तुरिति तृज् न प्राप्नोति?
प्रायिकत्वान्नियमस्य न दोषः। "तथा भूतकाल एव नान्यस्मिन्" इति प्रत्ययनियमः, भूतकाले प्रत्ययो नियम्यत इति कृत्वा। कथं पुनरेकदा चत्वारो नियमा लभ्यन्त इत्याह-- "तदेतत्ित्यादि। "बहुलं छन्दसि" ३।२।८८
इति वक्ष्यमाणं बहुलग्रहणं पुरस्तादपकृव्यानेन योगेन सम्बध्यते-- ब्राहृभ्रूणवृत्रेषु क्विब्()बहुलमिति, तेनायं चतुर्विधो नियमो लभ्यते॥
बाल-मनोरमा
ब्राहृभ्रूणवृत्रेषु क्विप् ८०८, ३।२।८७
ब्राहृभ्रूण। पूर्वसूत्रात्कर्मग्रहमाऽनुवृत्तेराह-- कर्मस्विति। हन्तेभूते इति। भूतार्थवृत्तेर्हन्तेरित्यर्थ-। चतुर्विध इति। पुनर्विधानलब्धस्य एवकारस्य विनिगमनाविरहाच्चतुष्र्वपि निवेश इति भावः। तत्र "ब्राहृआदिष्वेव हन्ते"रिति नियमात् पुरुषं हतवानित्यत्र न क्विप्। "ब्राहृआदिषु हन्तेरेवे"ति नियमाद्ब्राहृ अधीतवानित्यत्र न क्विप्। "ब्राहृआदिषु हन्तेर्भूतकाले एवे"ति नियमाद्ब्राहृ हन्ति हनिष्यति वेत्यत्र न क्विप्। "क्विबेवे"ति नियमाद्ब्राहृ हतवानित्यतर् अण् न भवति, किंतु "ब्राहृभ्रूणे"ति क्विबेव। निष्ठा तु भवत्येव, सोपपदप्रत्ययस्यैव नियमेन व्यावृत्तेः। द्विविध इति। "उभयतो नियमोऽयम्" - ब्राहृआदिष्वेव" "क्विबेवे"ति च भाष्यमित्यर्थः। एवं च "हन्तेरेव", "भूत एवे"ति नियमद्वयमुपेक्ष्यमिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
ब्राहृभ्रणवृत्रेषु क्विप् ६६८, ३।२।८७
चतुर्विध इति। अयमाशयः-- इह सूत्रे श्रुतत्वात्पूर्वं ब्राहृआदय उद्देश्यास्ततोऽनन्तरं प्रकृतित्वाद्धन्तिस्ततः परिशेषाद्भूत इति। क्विप् तु सर्वान्ते निर्देष्टव्यः, विधेयत्वात्। तदेवं वचनव्यक्तिः--"ब्राहृआदिषूपपदेषु हन्तेर्भूते क्वि" बिति। एवं स्थिते "यत्रैवकरास्ततोऽन्यत्र नियम" इतिन्यायेन नियमोऽत्र भवन्ननन्तरे भवति। ततश्च ब्राहृआदिष्वेवेत्यवधारणे हन्तेस्तदनन्तरनिर्द्दिष्टत्वादुपपदान्तरनिवृत्तिफलः [प्रकृति] नियमो भवति। "ब्राहृआदिषु हन्तेरेव भूते" इत्यवधारणे त्वनन्तरत्वाऽविशेषेऽपि प्राथम्यादुपपदनियमो धात्वन्तरनिवृत्तिफलकः। "ब्राहृआदिषु हन्तेर्भूते एव क्वि" बित्यवधारणे तु क्विभन्त्योरानन्तर्येऽविशिष्टेऽपि प्राधान्यात्कालान्तर संबन्धानवृत्तिफलकः प्रत्ययनियमः। "ब्राहृआदिषु हन्तेर्भूते क्विबेवे"ति वचनव्यक्तौ प्रत्ययान्तरसंबन्धनिवृत्तिफलकः कालनियमः। सोऽयं प्रकृत्युपपदप्रत्ययकालनियमानां विवेकः। अगृह्रमाणविशेषत्वात्तुचतुर्विधस्यापीह ग्रहणम्। तत्र "ब्राहृआदिष्वेव हन्ते"रिति प्रकृतिनियमे भूतैत्याश्रयणाद्वर्तमानकाले भविष्यत्काले चोपपदान्तरेऽपि भवत्येव। पुरुषं हन्ति हनिष्यति वा पुरुषहा। "अरिहयोऽरहयोगविचक्षणः"। अरीन् हन्तीति अरिहा, स चासौ योगश्च अरिहयोगस्तत्र विचक्षण इत्यर्थः। प्रकृतिनियमफलं तु पुरुषं हतवान् पुरुषहा इति भूतार्थे प्रयोगाऽभावः। "ब्राहृआदिषु हन्तेरेव"त्युपपदनियमेऽपि भूत इत्याश्रयणाद्वर्तमानभविख्यत्कालयोर्धात्वन्तरादपि भवत्येव,-- वृत्रं जयति जेष्यति वा वृत्रजिदिति। उपपदनियमफलं तु वृत्रं जितवान् वृत्रजदिति प्रयोगाभावः। "भूत एव क्वि" बिति प्रत्ययनियमेऽपि ब्राहृआदिष्वित्युक्तेरुपपदान्तरे वर्तमानभविष्यत्कालयोर्हन्तेः क्विब्भवत्येव। पुरुषं हनति हनिष्यति वा पुरुषहा। अरिहेति प्राग्वत। प्रत्ययनियमफलं तु ब्राहृआणं हन्ति ब्राहृहेत्यादिप्रयोगाऽभावः। "भूते क्विबेवे"ति कालनियमेऽपि ब्राहृआदिष्वित्युक्तेरुपपदान्तरे भूतेऽपि प्रत्ययान्तरं भवत्येव, -- पितृव्यं हतवान् पितृव्यघाती। इह "कर्मणि हनः" इति भूते णिनिः। कालनियमफलंतु ब्राहृआणं हतवान् ब्राहृघातीति प्रयोगाऽभावः। सोपपदश्च प्रत्ययो नियमेन व्यावर्त्त्यते, निष्ठा तु भवत्येव वृत्रं हतवानिति। भाष्यकारस्तु प्रकृतिकालनियमावेवाऽशिश्रियत्। तस्यायमाशयः-- धातुकालौ हि नेह सूत्रे श्रुतौ, किं तु प्रकरणलक्षणजघन्यप्रमाणेनोपस्थितौ। अतस्तयोरेवोपरोधो न्याय्यो न तूपपदप्रत्ययोः, श्रुत्युपस्थापितत्वात्। एवं न्यायोपष्टब्धेन भाष्येण सह विरोधाद्वृत्तिमतमुपेक्ष्यमेवेति कैयटे स्थितम्। यत्त्विह हरदत्तेनोक्तं-- धातूपपदविषयं नियमद्वयं भाष्ये प्रदर्शितमिति,तत्र धातुकालविषयमिति वक्तव्ये उपपदग्रहमं प्रामादिकमित्यवधेयम्
।


text:
डाकिनीजालसंवररहस्यम्
Technical Details
डाकिनीजालसंवररहस्यम्
अनङ्गयोगिप्रणीतम्
ॐ नमः श्रीवज्रयोगिन्यै
प्रणीपत्य जगन्नाथं दाकिनीजालसंवरम्।
रहस्यं परमं गुह्यां लिख्यतेऽनङ्गयोगिना॥ १॥
त्रिविधा लौकिकी सिद्धिः क्षरसुखेन देशिता।
अक्षरा तु वरा सिद्धिर्ज्ञातव्य (व्या) तत्त्वकाङ्क्षिणा॥ २॥
समयसत्त्वकाङ्क्षिभिः समयसत्त्वान (नां) लौकिका (क) लोकोत्तरा (र) सिद्धिसाधनाय चत्वारीऽभिषेकाः श्रेष्ठत्वेन प्रकीर्तिताः।
कुम्भो गुह्याभिषेक श्च प्रज्ञाज्ञानाभिधानकः।
पुनरेव महाप्रज्ञा तस्या ज्ञानभिधानकः॥ ३॥
कुम्भशब्देन स्तनी उच्येते। तयोः स्पर्शनाद् यत् क्षरं क्षरसुखम् , स कलशाभिषेकः। गुह्यावज्रप्रवेशाद् यत् क्षरसुखं स गुह्याभिषेकः। पध्मे वज्रस्फरणाद् यत् क्षरसुखं स प्रज्ञाभिषेकं। महामुद्रानुरागेण यदक्षरं सुखं चतुर्थ तत्पुनस्तथाभिषेकः संवरसिद्धये सन्ध्याभाषया चोक्तं (क्तो) भगवता।
लोकोत्तरसिद्धिसाधनाथ चत्वारो ब्रह्याविहारा भावनीया मैत्र्यादिक्रमेण तु। तत्र त्रयो लोकसंवृत्याद्युक्ता भगवता। प्रेमातिशयेन कुम्भस्य स्पर्शनाद् मैत्री। गुह्यो वज्रप्रवेशात् ततः समधिकतया करुणा। मुदिता हृष्टचित्ततया पध्मे वज्रस्फारणात्। उपेक्षा इति अशेषकल्पनाकलङ्कापगमनात्। शुद्धलौकिकल्पल्या (ल्य) र्थ च तच्चतुर्थ लोकोत्तरमिति निस्पन्दसुखत्वाद् [इति] भगवतो नियमः। तथा चोक्तम्
परमाक्षरयोगेन साधयेत् सिद्धिमुत्तमाम्।
साधिते चित्तवज्रे तु तन्नास्ति यन्नि (न्न) सिद्धयति॥
द्विविधं चित्तवज्रं तु पिण्डचित्तं प्रकाशं चेति। पिण्डचित्तं कर्ममुद्राध्यानम् , प्रकाशं महामुद्रेति। एतच्च सद्गुरुपदेशतोऽवगन्तव्यमिति।
संधी (धा) र्य मूलपध्मेन्दु (न्दुं) कुण्डली महयोगतः।
चित्तं विचित्रतामेति गुरुपदप्रसादतः॥४॥
लौकिकसिद्धिसाधनाय त्रिविधा लोकसंवृत्ति (ति) रित्युक्त। भगवता एकस्मिन्नेव वज्रदेहे एकत्रैवानन्दे आनन्दाश्र्चत्वार उपदर्शिताः। तत्र कायानन्दः (न्द) वागानन्दः (न्द) चित्तानन्दः (न्द) ज्ञानानन्दः (न्द) भेदेनेति। एवंविधबिन्दवोऽपि ज्ञातव्याः।
इह त्रिविधः क्षरसुखनयो वर्णीतः। अमृतास्वादने समय सेवादिकेन च लौकिकसिद्धिसधनयेति। इति भगवतो नियमः। अत एवोक्तम् ''चतुर्थो ज्ञानसंशुद्धिः कायवक्चित्तसंशोधकः '' इति। तथ चोक्तम्
दर्शनस्पर्शनाभ्यां च श्रवणस्मरणेन च।
मुच्यते सर्वपापैस्तु एवमेव न संशयः॥
उद्घाटनीयगुह्यासंवरः सन्ध्याभाषया चोक्तं (क्तः)। दर्शनमिति चुम्बन मलिङ्गनम्। स्पर्शनमिति कमले वज्रप्रवेशनम्। श्रवणमिति कुलिशस्फालनेन यत् क्षरं सुखम्। स्मरणमिति गुरुवचनैः सह मोहितः ? अतो मुच्यते सर्व
पापैस्तु एवमेव न संशयः। समयस्याखण्डनादक्षर सुखेनेति भगवतो नियमः। तथ चोक्तमभिधानोत्तरे "समाहितो जपेन्मन्त्रं समयाचारत [त्पर]ः'' प्राणायाः स्फारणं बोधिचित्तस्य बुद्धबिम्बं (म्ब) स्फारणमिति। " तत्पुनस्तथेति , तत्पुनस्तथेति , अक्षराणि (दि)स्पन्दादि गुणैर्मुक्तश्चतुर्थ [स] तत्पुनस्तथाशब्देन सहजा (ज) मित्युक्तं भगवता। इह लौकिकी सिद्धिरिति। पाताल भूचर खेचर लौकिकशब्देन यत्किञ्चित् साध्यते, तत्सर्व लौकिकसिद्धिफलम् अधममध्यमोत्तममिति। तस्मत् कि ते [न] साधितेन , येन जातिजरामरणक्षयहेतुभूतं बुद्धत्वं न भवति योगिनाम्। अत एव कायसिद्धिर्भवतिनी यति (र्भावनीयेति ) भगवतोक्ता (क्तम्)।
अन्तर्गतेन मनसेति। इदं वज्रपदे च पञ्चविधा (दं च पञ्चविधं ) त्रिसाहस्रिके श्रीसमाजे बुद्धो भगवानाह
वज्रपर्यङ्कतश्चित्तं मण्यन्तर्गतमीक्षे (क्षये) त्।
निष्पन्दादि सुखापूर्ण वैमल्यं यावदेति तत्॥
तथा चोक्तम्
भगे लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य बोधिचित्तं न चोत्सृजेत्।
भावयेद् बुद्धबिम्बं तु त्रैधतुकमशेषतः॥ इति॥
इहानेन गाथाद्वयेनास्य वज्रपदस्य पिण्डार्थोऽवगन्तव्य इति। वज्रपर्यङ्कशब्देन संध्याभाषया पध्ममित्युक्तं भगवता। तस्मिन् मण्यन्तर्गतमिति। वज्रस्य मणौ मध्ये चतुबिन्द्धात्मकं चित्तवज्रं यदा भवति , तदावज्रपर्यङ्कतश्चित्तं मण्यन्तर्गत मित्युच्यते। निस्पन्दादिशब्देन सन्धाभाषया स्वा॥॥।भप्रज्ञायाममृतकुण्डल्याऽऽ
श्लेषितं षोडशानन्दात्मकं सुखमय [म] अवधूत्यां संधारणेन नाभिहृत्कण्ठललाटो ष्णीषकमलपर्यन्तं याव [दे] तोति वैमल्यं यावदेति। तद (भ्य) स्यायमर्थ इति। चतुष्पीठे चोक्तम् '' मन्त्रादात्मपीठम् , आत्मपीठात्परपीठम् , आत्मपीठात्परपीठम् , परपीठात्तत्त्वपीठम् , यावदेति तदितिबोधिचित्तम् अवधूत्यां संवरेण इति पदसंचारक्रमः। '' श्रीचक्रसंवरे पुनर्गाथाद्वयेनोक्तमिति।
इह मण्यन्तन्तर्गतं त्यज्य बोधिचित्तमन्तर्गतं मन इत्युच्यते। तेनान्तर्गतेन मनसा अच्युतबोधिचित्तेन कर्ममुद्राप्रसङ्गेन ज्ञानमुद्राप्रसङ्गेन स्थिरचरस्वभावात्मकं सर्वाकरवरोपेतं भावयेदशेषतै (तो) योगी। तदेव प्रज्ञापारमिता सर्वाकारवरोपेता शुन्यता च , सा श्रीसंवरोत्तरे कामसिद्धिरित्युक्ता भगवता , प्रज्ञातन्त्रत्वादिति। अत एवोक्तं भगवता '' परमाक्षरयोगेन महामुद्रां विभावयेत् ''।
तथा चाह " कामसिधि विभावयेद योगी''। कामो महारागः। स एव वज्रसत्त्वः परमाक्षरसुख इति। तथा च वज्रपाणिं भगवानाह '' चुतिक्षरणा (ण) निरोधेन बुद्धत्वं सर्वदेहिनाम्।'' अतो जगति जरामरणनिरोध इति। तथा चोक्तं वज्रगर्भेण '' पूजाविधिर्मुलतन्त्रोक्तः यथा प्रज्ञोपायविधानेन पूजयेद् योगवित् सदा '' ( अ।सि। ५७ , हे। तं। १।५२ )। योग इति चण्डाली शुक्लयोरैक्यम्। तस्मात्तन्निवर्तते। [त] मीश्वरं ततो ब्रह्याचर्येणाक्षरसुखेन प्रज्ञोपायविधानेन पूजयेद् योगवित् सदा सर्वस्मिन्नेव कालेऽच्युत सुखेनेति। '' सेवितव्या [ः] प्रयेत्नेन यथा भेदो न जायते। '' (हे।तं। १५।३ ) भेदे नीतार्थे शुक्रच्यवनमिति समयभेदेन निरयगमनमित्युक्तं भगवता स्वयं श्रीचक्रसंवरे आदिबुद्धे च
च्युतेहि (र्वि) रागसंभूतिविरागात् दुःखसंभवः।
दुःखाद्वातुक्षयं पुंसां क्षयान्मृत्युरिति स्मृतः॥
किमतः परं निरयगमनमिति। तथा चोक्तं हगवता चक्रसंवरे '' संवृत्या सत्वा अधोरेतसः , विवृत्या ऊध्र्वरेतसः ''। ''ब्रह्या निवर्ति ( वृंति ) तो बुद्धः '' (हे। तं। १।५ १३)। धात्वाश्रावत्वात् स्वंशरीरे क्षयाद् ब्रह्यो निर्गमाभावाद् ब्रह्या वैरोचनो बुद्धो भण्यते। ''विनाशाद् (विषणाद्) विष्णुरुच्यते ''। मूत्र धातोरश्रावत्वात् स्वशरीरे विशना (षणा) द् बाह्यो निर्गमाभावाद् बुद्धो विष्णुरुच्यते। ''शिवः सदा सुकल्याणात् '' इति। कल्याणमण्डल शीलं (ल) शुक्रस्य च्यवनाभावाद् बुद्धः शिव उच्यते। ''सर्वः सर्वात्मनि स्थितिः (तः) इति। सर्वो रत्नसंभवः , स एव रक्तधातुस्तस्य च्यवनाभावाद् दुःखस्याभवः। अतः ''सुखदुःखान्तकृन्निष्ठा वैराग्यमुपधिपक्षयः ''।
सर्वात्मनि स्थितो दिव्यचक्षुषा परचित्तज्ञानव्यापकत्वाद् बुद्धः सर्व उच्यते। एतत्सर्व गुरुपादं पर्युपास्य क्रमेण ज्ञातव्यमिति भगवतो नियमः। सतत (तं) पण्डिता भिमानं त्यकत्वा सद्गु [रु] सम्प्रदायेन सन्ध्याभाषदिकं तु वेदितव्यमिति भगवतो नियमः। अतो हेवज्रोक्ता षडङ्गभावना कृष्ण रक्त पीत हरित नील शुक्लमिति '' षडङ्गभावनायोगाद् योगी विरमान्तं पुनस्तथेति '' ( हे। तं। १।८।२४ )। तथा चोक्तम् षडङ्गभावनया नूनं वज्रधरत्वं सिद्धयति। श्रीसमाजोत्तरे भगवानाह
प्रत्याहारस्तथा ध्यानं प्राणायामश्च (मोऽथ) धारणा।
अनुस्मृतिः समाधिश्च षडङ्गो योग इष्यते॥ (१८।१४०)
अत्र प्रत्याहारशब्देन त्रैधातुकबुद्धबिम्बदर्शनम्। कुण्डल्या सह योगतः। अत्रामृतकुण्डलीसंज्ञया सन्ध्याभाषान्ते वा स्वरित्युक्तो भगवता। अस्य पिण्डार्थ सद्गुरुपदेशतोऽवगन्तव्य इति। धारणादिकेन तु। ततो ध्यानं नाम शून्येषु सर्वभावेषु चित्तप्रवृत्तिः। वितर्को नाम भावग्रहणं चित्तस्य। विचारेण (रो) नाम
भावप्रकाशः। प्रितीतिर्नाम सर्वभावेषु चित्तारोपणम्। अचलं सुखं नाम सर्वभावेभ्य सुखसम्पत्तिः। चित्तस्यैकाग्रता नाम बिम्बेन स [ह] चित्तस्यैकीकरणमिति।
एवं पञ्चध्यनाङ्गमुच्यते
वितर्कश्च विचारश्च प्रीतिश्चैव सुखं तथा।
चित्तस्यैकग्रता चैत्र पञ्चैते ध्यानसंग्रहाः॥ (गु। स। १८।१४३)
ततः प्राणायामो नाम ललनावामदक्षिणमर्गनिरोधः। अयमेव वसन्त कालः। अवधूतीमध्यमाङ्गे प्राणवायोः समप्रवृत्तिरिति। तत्रनिलयोगेनावधूत्यां संचार इति। तस्य ॐकारेण उच्चा (च्छ्वा) सः , आःकारेण निःश्वासः। ॐ हुं कारेण निरोधश्चन्द्ररविराहुस्वभावेन कुरुते योगी। इति प्राणायामाङ्गमुच्यते।
ततो धारणा नाम प्राणस्य माहेन्द्रवारुणाग्निवायुमण्डला (ले) नाभौ ऱ्तिश्चैव (हृदि कण्ठे) ललाटे प्रवेशः। न बाह्यानिर्गमः। इन्दौ प्राणप्रवेशनमिति धारणाङ्गमुच्यते।
ततोऽनुस्मृतिर्नाम स्वेष्टदेवतादर्शनं प्रतिबिम्बाकारं विकल्परहितं तस्मादने करशिमस्फुरदूपाकारं प्रभामण्डलम्। ततोऽनेकाकारस्फुरद्रपां (पं) त्रैधतुकं स्म (स्फ) रणमिति , अनुस्मृत्यङ्गमुच्यते।
ततः समाधिर्नाम इष्टदेवतानुरागाद् यदक्षरसुखप्राप्तिः , तस्यामेकीकरणम्। ग्राह्याग्राहकताविरहितं चित्तं समाध्यङ्गमुच्यते तथागतेः। इह षडङ्गभावनायोगे [ने] ति संक्षेपेणोक्तम् , विस्तरेण अभिधार्नपरमाद्यतन्त्रे च सद्गुरुपदेशतोऽवगन्तव्य इति योगिनीमहामुद्रासिद्धयर्थिनेति
षडङ्गं भावयेद् योगी स्वाधिष्ठानमहनिशम्।
द्रुतं सिद्धिमवाप्नोति उक्तं वज्रभूता स्वयम्॥ (हे।त। १।८।२४)
अत्र भगवतः प्रतिज्ञा
सर्वचिन्तां परित्यज्य दिनमेकं परीक्षयेत्।
यदि न स्यात् प्रत्ययोऽत्र तदेतन्मे मृषा वचः॥ इति॥
तत्र प्रत्ययो धूमादिनिमित्तम्। प्रथमं धूमनिमित्तम् , द्वितीयं मरीचिकाकारम् , तृतीयं खद्योताकारम् , चतुर्थ प्रदीपो (प) निमित्तम् , पञ्चमं निरभ्रगगन सन्निभ [म] इति।
मायाजालसमाधिपटले प्रोक्त्तं प्रोक्तं भगवता , तद्यथा
गगनोद्भवः स्वयम्भूः प्रज्ञाज्ञानानलो महान्।
वैरोचनो महादीप्तिर्ज्ञानज्योतिविरोचनः॥
जगत्प्रदीपो ज्ञानोल्को महातेजाः प्रभास्वरः।
विद्याराजोग्रमन्त्रेशो मन्त्रराजो महार्थकृत्॥ (ना। सं , ६१-६२)
इति गाथाद्वयेनापरं निमित्तं भगवतोक्त सन्ध्याभाषया। निरभ्रगगन प्रतिभासो यो भवति स गगनोध्भवः। स्वयम्भूः सर्वविकल्परहितचित्तत्वादिति। अत्र प्रज्ञाज्ञानानलो ज्ञानप्रतिभासः। वैरोचनो महादीप्तिरिति चन्द्रप्रतिभासः। स एव ज्ञानज्योतिविरोचनश्च। जगत्प्रदीप इति सुर्यप्रतिभासः। ज्ञानोल्का इति राहुप्रतिभासः। महातेजाः प्रभास्वर इति सूर्यप्रतिभासः। ज्ञानोल्का इति राहुप्रतिभासः। महातेजाः प्रभास्वर इति विद्युत्प्रतिभासः। विद्याराजोऽग्र मन्त्रेश इति चित्तप्रतिभासो नीलवर्णचन्द्रमण्डलाकारः। मन्त्रराजो महार्थकृदिति सर्वाकार त्रैधातुकप्रतिभासो मायास्वप्नप्रतिभासेन तुल्यो दृयते योगिनी (ना) प्रत्याहारेण। आष्टौ महानिमित्तानि भगवतो नियमः। तथा चोक्तं डाकिनीजाल
संवरे भगवता
" सिध्यत् () अशेषनिः शेषत्रैधातुकस्थिताना देवदैत्यमनुष्याणां प्राणिषु सर्वेषु यावन्तो देहिनः () इति , ''षडङ्ग भावयेद् योगी '' इति च भगवतो नियमः।
पुनश्चोक्तं वज्रपञ्जरे
षडङ्गंभावयेत् तस्मत् स्वा[धि] ष्ठानसमं ततः।
सर्वाङ्गसुन्दरं रम्यं सर्वासङ्ग विवजितम्॥
रम्यं तु डाकिनीचक्रं स्वाधिष्ठानं महाद्भुतम्।
यदुदेति क्षणेनैव गुरुपादप्रसादतः॥
सर्वबुद्धसमायोगडाकिनीजालसम्वरे श्रीवज्रसत्त्व संयोगकल्प द्वितीयो (ये) ऽप्युक्तं भगवता
स्वाधिष्ठानाद् भवत्येव सर्वबुद्धसमागम इती।
बोधिचित्तं सदारक्तं दुःखनिर्वतिहेतुकम्।
अन्यथा हि न बुद्धत्वं कल्प संख्येयकोटिभिः॥
तात्त्विका दुर्लभा लोके अन्ये वाऽऽवर्ण (वरणा)थिताः (नः)।
आवरणप्रहाणाद्धि योगिनस्तेऽतिदुर्लभाः॥
तथा चोक्तमार्यवसुबन्धुपादैः
'' आवरणपरिच्छेदो हि बोधिः। त्रीण्यावरणानि कुशलानुत्पादः , अपरिपूर्णसम्भारता , अमनसिकारता च। तथ सद्धर्म अगोचरम् , लाभसत्कारपूजायां गौरवम् , सर्वेषु अकारुण्यं चेति। ''
पुनश्चोक्तम् ''अप्रतिष्ठितनिर्वाणमप्यावरनं बोधिसत्त्वगोत्राणाम् '' इति। तथा मोक्षाभिलाशो (षो)ऽपि बोधिसत्वानामावरणमिति विस्तरः। तथा रत्नचूडादिमहायानसूत्रे चोक्तं भगवता ''सर्वाकारवरोपेता शून्यता भावनीय योगिना '' इति। तस्यामपि सर्वाकारवरोपेतायां शून्यतायां यद्यभिनिवेशः स्यात् , इदमेव तत्त्वसारमित्याकारेण , सोऽपि दृष्टेर्नरकगमनहेतुरिति। तथा चोक्तम् ''यश्च शान्त मतिः सत्त्वधर्मसमतां जानाति , न स धर्मान् वा अधर्मान् व अभिनिवेश (विशे) त। अनभिनिवेशो धर्माणामर्थः। यश्चार्थमत्येते (ति) स एवास्य महानर्थः '' इति। एवं चेत् , मोक्षारम्भो व्यर्थः स्यात्। एतद् भगवतो हृदयो (यं) नाभिज्ञा (ज्ञ) स्य वचनम्। बन्धमोक्ष इत्युद्भावना संवृत्या वा तत् तत्त्वतो न मोक्ष इति। तथा चोक्तम्
बद्धो न मुच्यते लोके अबद्धो नैव मुच्यते।
बद्धाबद्धविनिर्मुक्तो नान्यो [वा] स्तोह तत्त्वतः॥
तथा चोक्तम्
तस्माद [न] न्यथाभावः स्वभावो यदि (न ) विद्यते।
कथं स्यादन्यथाभावा (वो) भावश्चेन्नैव विद्यते॥
स्वविक्रामिणः पृच्छायां चोक्तम् " ये च स्वविक्रामिनो (णो) बोधिसत्त्वा महासत्त्वा न विकल्पयन्ति , अस्त्यसौ बोधिर्नाम् पदार्थो यस्यार्थावयवमुद्युक्तो दूरे तेषां बोधिसत्त्व [ः]। विसंवादयन्ति ते सदेवमानुषासुर लोकं बोधिसत्त्वा न च विस्तरः।
इत्येवं नादरेत्। अस्ति नास्ति चोभयं प्रतिसि (षि) द्धं भगवता भावाभावविभा विना। तथा चोक्तम्
शून्यतां ये न जानन्ति न ते जानन्ति निर्वृतम्।
तस्माद्धि शुन्यता ज्ञेया भावाभावविभाविना॥
उक्तं च
शुभाशुभविकल्पानां सन्ततिच्छेदललक्षणा।
शून्यता गदिता बुद्धैनन्यित् (न्या वै) शुन्यता मता॥ इति।
तथाचोक्तम्
शून्यता सर्वदृष्टीनां प्रोक्ता निःशरण जिनैः।
येषां तु शून्यतादृष्टिस्तानसाध्यान् बभाषिरे॥ इति।
गुरुभक्ति [र] तो नित्यं नित्यं च करुणाशयः।
मन्त्रपूजाव (र) तो नित्यं सिद्धयत्येव न संशयः॥
अतो बोधिं परां यान्ति कालेनैवादिसाधनम्।
कुशलमुत्पादयितव्यं गुरुपारम्पर्यवेक्षणेन॥ इति॥
तथा चोक्तम् वज्रसत्त्वसंबुद्धै नन्यित् (न्या) शून्यता गदिता। (शुन्यता) अतो हि समन्तभद्रस्य देशना
आकाशयव योगेन गृह्लन्ति ज्ञानसागराः।
अथ वज्रधरो राजा महासुख विवर्धनम्॥
समय देशयेत् सर्व बुद्धत्वफलदायकम्।
सुखैर्हृष्टै स्तथा नृत्यैर्गीतवाद्यैविकुर्वणैः॥
गन्धमाल्यविलेपनैस्तु विद्याराजः प्रसिद्धयति।
यथा सुखं सुखं वाद्ये यथारुचितचेष्टीतम्॥
यथाहारविहारोऽपि सिद्धयते परमाक्षरम्।
खानपानप्रयोग (गै) स्तु दिव्यालङ्कारभूषणैः॥
सिद्धयते परमं तत्त्वं दिनेनैकेन चोदितः।
नित्यं स्वसमयः साध्यो नित्यं पूज्यास्तथागताः॥
नित्यं च गुरवेदेयं तस्माद् बुद्ध (त्व) समो गुरुः।
यथा वैरोचनो नाथस्तथा वज्रधरो गुरुः॥
यथाकाशो महारा (गं) जो वज्रधर्मो महामुनिः।
समन्तराजो यथा नाथस्तथाचार्यः प्रगीयते॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वज्राचार्य महागुरुम्।
प्रच्छन्नवरकान्यासं नावमन्यात् कदाचन॥
पुनरप्युक्तं वज्रपञ्जरे
गुरोश्छायां न लङ्घयेद् [गुरु] पत्नीं च पादुका [म्]।
ये लङ्घयन्ति सम्मोहात् ते नराः क्षुरधारिणः॥
स्व (सु) सिद्धोऽपि यदा शिष्यो गुरोराज्ञां न (तु) लङ्घयेत्।
इह लोके भवेत्कुष्ठः (ष्ठी) परलोके नरकं वसेत्॥
माया शाठयप्रयोगेण मिथ्याभक्तिप्रकाशनात्।
क्षयकुष्ठमहारोगी जायते नरकादिषु॥
एवं मत्वा सदा शिष्यो गुरोर्भक्तिपरायणः।
साधयेत् विपुलां सिद्धि गुरोराज्ञां प्रणयत (ज्ञाप्रपालनात्)॥
॥ इति डाकिनीजालसंवररहस्यं समाप्तम्॥


text:
Sunday, January 4th, 2015
३३१. न्यूजीलाण्ड राष्ट ́पक्षी किवी । ३३२. ‘‘मुद्रेयं सर्वमङ्गला’’ इति ब्यांङ्क आफ महाराष्ट ́म् वित्तकोशस्य घोषवाक्यम् । ३३३. सोमाली सोमालिया देशस्य राष्ट ́ीयभाषा । ३३४. पञ्चाम जार्जराज्ञः स्मरणार्थं गेट् वे आफ् इण्डिया महाद्वारम् रचितम् । ३३५. भूतान राष्ट ́ध्वजे ड ́ागन् नाममहान् उरग विशेषस्य चित्रं...
Wednesday, December 31st, 2014
३३७. श्वेतभवनस्य विन्यासस्य रचयिता कः ? ३३८. ‘क्याम्बोडिया देशस्य प्रथमः प्रधानी कः ? ३३९. बेल्जियं देशः कदा स्वतन्त्रः अभवत् ? ३४०. ग्रीस्देशः कस्मिन् दिने स्वातन्त्र्यं प्राप्तम् ? ३४१. इण्डोनेशिया कदा स्वतन्त्रः अभवत् ? ३४२. सोमालिया देशः कस्मिन् वर्षे प्राप्तम् ? (उत्तराणि अग्रिम सञ्चािकायां)
Tuesday, December 30th, 2014
एकदा लक्ष्मीः सरस्वत्योः मध्ये का श्रेष्ठा इति प्रश्नः प्रादुरभूत्। उभे स्वस्याः स्वस्याः श्रेष्ठतां ज्ञातुं भूलोके प्राप्तवत्यौ। ते उभे कश्चित् केदारे आगतवतौ। ‘‘पश्य सरस्वती ! अहं एवं कर्षकं मम महिमया बृहत् श्रीमन्तं करोमि’’ इत्युक्त्वा तस्य संमुखे अनेक रत्न शिला खण्डानि वर्षितवतीलक्ष्मीः तदा मम अनुग्रहं विना तत्...
Wednesday, December 24th, 2014
ईश्वरं नमामि, रामेण विजिता पितरं वन्दे, राज्ञा आक्रान्ता शालां गच्छामि, गुरुणा उपदिष्टः जलं पिबति, दण्डेन ताडितः फलानि निन्युः, जलेन आवृतः तण्डुलं आनय, विद्यया वर्धते पुस्तकं पठ, सत्येन शासितः सचिवं आह्वय, धर्मेण रक्षितः
Tuesday, December 23rd, 2014
दण्डकारण्ये नर्मदानद्यास्तीरे कश्चन ऋष्याश्रमः। तत्र उतथ्यनामा महर्षिः अवर्तत। सः उग्रतपाः, सत्यवाक्, दयापरश्च। एकदा सःनर्मदां गत्वा, स्नानाह्निकादीनि कर्तव्यानि पूरयित्वा, आश्रममागत्य ध्यानपरायणः निमीलितलोचनः उपविशति स्म। तस्य यज्ञवाट्यां ऋत्विजः उच्चैः मंत्रान् घोषयन्तःजुह्नति स्म । तदा उतथ्यस्य महर्षेः ध्यानस्य भंगं कुर्वन्कश्चन एणःधावन् आगत्य तं शरणं जगाम, यज्ञवाटीं च प्रविवेश।...
Saturday, December 20th, 2014
३२५. भगवद्गीताध्यानश्लोकानां रचयिता कः ? ३२६. दैवी गुणैः किं प्रयोजनम् ? ३२७. श्रीकृष्णेन उपदिष्टः अन्तिमः गीता श्लोकः कः ? ३२८. बलरामस्य ध्वजलाञ्छने किं चित्रं शोभते ? २२९. युयुधानःकस्य पुत्रः ? ३३०. कः आनक दुन्दुभिः ? (उत्तराणि अग्रिम सञ्चािकायां)
Saturday, December 20th, 2014
३२५. धृतराष्ट आम्बिकेयः । ३२६. विदूरथः दन्तवक्त्रस्य सहोदरः । ३२७. शकुनिः सौबलेयः (सुबलायाः पुत्रः)। ३२८. भीष्मः शान्तनवः । (शन्तनोः पुत्रः) २२९. जरासन्धः मागधः । ३३०. जयद्रथः सैन्धवः ।
Saturday, December 20th, 2014
मन्त्रीकिञ्चाित्कालं विचिन्त्य ‘‘प्रभो, एकः उपायः अस्ति। युवकेन राज्ञ्याः नागसेनस्य च क्षमा प्रार्थनीया। प्राणभिक्षा च स्वीकरणीया। तदनन्तरं तस्मै कानिचन दिनानि कारागृहदण्डनं दत्तं चेत् समाप्तम्’’ इति उपायं सूचितवान्। तथैव राजा मन्त्री च कारागृहं गतवन्तौ। मन्त्री युवकं ‘‘प्रवृत्तं तु प्रवृत्तम्। यदि भवतः दण्डनं न भवेत् तर्हि भवता राज्ञ्याः,...
Saturday, December 20th, 2014
अयं कश्चन बधिरः । एकदा सः रोगिणां बन्धुं द्रष्टुं तस्य गृहं गतवान्। रुग्णेन सह कथं सम्भाषणं करणीयमिति अयं महाशयः पूर्वमेव सिद्धतां कृतवानासीत् ’ ‘‘मया किं प्रष्टव्यं ? तेन बन्धुना किमिति उत्तरं भविष्यति’’ इति मनस्येव प्रश्नानां आवलिं रचितवानासीत् । रोगिणः शय्यासमीपे उपविश्य अयं बधिरः सम्भाषणं कर्तुं...
Friday, December 19th, 2014
पूर्वं लीलाधरनामकः राजा चम्पकदेशं पालयति स्म। तस्य पत्न्याः नाम नन्दिनीदेवी। महाराजस्य तु प्राणापेक्षया अधिकं प्रीतिः तस्यामु। तस्याः मनसः किञ्चािदपि खेदनं न जनयति स्म सः। नन्दिनीदेव्याः प्रियानुजः तया सह एव आगतः आसीत्। तस्य नाम नागसेनः। सः अग्रजाया प्रीतिं सम्पाद्य, राज्यपालनविषये स्वेच्छया किमपि किमपि कारयति स्म। वस्तुतः...


text:
सूत्रम्
तस्य समूहः॥ ४।२।३६
काशिका-वृत्तिः
तस्य समूहः ४।२।३७
तस्य इति षष्ठीसमर्थात् समूहः इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति। किम् इह उदाहरणम्?
चित्तवदद्युदात्तमगोत्रं यस्य च न अन्यत् प्रतिपदं ग्रहणम्। अचित्तात् ठकं वक्ष्यति, अनुदात्तादेरञ् ४।२।४३
, गोत्राद् वुञ्, प्रतिपदं च केदाराद् यञ्च ४।२।३९
इत्येवम् आदि, तत्परिहारेण अत्र उदाहरणं द्रष्टव्यम्। काकानां समूहः काकम्। बाकम्। इनित्रकट्यचश्च ४।२।५०
इति यावत् समूहाधिकारः। गुणादिभ्यो ग्रामज् वक्तव्यः
। गुणग्रामः। करणग्रामः। गुण। करण। तत्त्व। शब्द। इन्द्रिय। आकृतिगनः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
तस्य समूहः १०५०, ४।२।३६
काकानां समूहः काकम्॥
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
इनण्यनपत्ये १०५२, ४।२।३६
अनपत्यार्थेऽणि परे इन् प्रकृत्या स्यात्। तेन नस्तद्धित इति टिलोपो न। युवतीनां समूहो यौवनम्॥
न्यासः
तस्य समूहः। , ४।२।३६
"काकम्, शौकम्, बाकम्" इति। काकशुकबकशब्दा आद्युदात्ताः।"प्राणिनां कुपूर्वाणाम्" (फि।सू।२।३०) इत्यनेन। अस्यायमर्थः-- प्राणिविशेषवाचिनां शब्दानां आदिभूताः कवर्गात् तेषामुदात्तो भवतीति॥
बाल-मनोरमा
तस्य समूहः १२२५, ४।२।३६
तस्य समूहः। इनित्रकठ()चस्चे"ति यावदिदमनुवर्तते। अस्मिन्नर्थे प्रथमोच्चारितात्षष्ठ()न्तात्प्राग्दीव्यतीया अणादयो यथासम्भवं स्युरित्यर्थः। "अचित्तहस्तिधेनोष्ठ"गित्याद्यपवादविषयं परिह्मत्योदाहरति--काकं बाकमिति।समूहप्रत्ययान्तानां नपुंसकत्वं लोकात्।
तत्त्व-बोधिनी
तस्य समूहः १००१, ४।२।३६
तस्य समूहः। इह "अचित्ताठ्ठक्", "अनुदात्तादेरञ्", गोत्रान्ताद्वुञ्", "केदाराद्यञ्च"इत्यादिना प्रतिपदं यञादीश्त वक्ष्यति। तथा च चित्तवदाद्युदात्तमगोत्रान्तं प्रतिपदोक्तप्रत्ययरहितमिहोदाहरणमित्यशयेनोदाहरति---काकम्। बाकमिति। एवं वार्कम्। काकबकवृकशब्दाः "प्राणिनां कुपूर्व"मिति फिट्सूत्रेणाद्युदात्ताः। प्राणिवाचिनां ये आदिभूताः कवर्गात्पूर्वे, तेषामुदात्तः स्यादिति सूत्रार्थः। "अथादिः प्राक् शकटेः"इत्यधिकारात्। यत्तु वृत्तिन्यासयोः शौकमित्युहाह्मतं, तदुपेक्ष्यम्। खण्डिकादिषु शुकशब्दस्य पाठातत्राऽञा भाव्यमिति हरदत्तादयः।


text:
सूत्रम्
मनः॥ ४।१।११
काशिका-वृत्तिः
मनः ४।१।११
मन्नन्तात् प्रातिपदिकात् ङीप् प्रत्ययो न भवति। ऋन्नेम्यो ङीप् ४।१।५
इति ङीप् प्राप्तो मनः इति सूत्रेण प्रतिषिध्यते। दामा, दामानौ, दामानः। पामा, पामानौ, पामानः। अनिनस्मङ्ग्रहणान्यर्थवता च अनर्थकेन च तदन्तविधिं प्रयोजयन्ति। सीमा, सीमानौ, सीमानः। अतिमहिमा, अतिमहिमानौ, अतिमहिमानः।
न्यासः
मनः। , ४।१।११
"वामा,पामा" इति। ददातेः पिबतेश्च "आतो मनिन्क्वनिब्वनिपश्च" ३।२।७४
इति मनिन्, पूर्ववत् "नोपधायाः" ६।४।७
दीर्घः। अथ समीमा, सीमानौ, सीमानः; अतिमहिमा, अतिमहिमानौ, अतिमहिमान इत्यत्र कतं प्रतिषेधः, यावता मन इत्यर्थवतो मन एतद्()ग्रहणम्। न च यथा दामा पामेत्यतर् मनः प्रत्ययार्थेनार्थवत्वं तथा सीमेत्येवमाद न केनचिदर्थेनार्थवत्त्वम्, तथा हि सीमाशब्दस्तावदव्युत्पन्नं प्रातिपदिकम्, तस्यैव चार्थवत्त्वम्, न तदवयवभूतस्य मनः; अतिमहिमेत्यत्रापि नैव मनोऽर्थवत्त्वम्, तथा हि-- "महतो भावः" इत्यर्थविवक्षायां "पृथ्वादिभ्य इमनिच्" ५।१।१२१
इति मह्छब्दादिमनिज्विहितः, तत्र चेमनिच एवार्थवत्त्वम्, न तदेकदेशस्य मन इत्यत आह-- "अनिनस्मन्ग्रहणानि" इत्यादि। एतद्वाक्यं पठता वाक्यकारेण अन्, इन्स्, मन्-- इत्येतेषां ग्रहणेऽर्थवद्ग्रहणपरिभाषा (व्या।प।१) न व्याप्रियते। तेनैषामनर्थकानामपि ग्रहणं भवति, एभिश्चानर्थकैः सार्थकैश्च तदन्तविदिर्भवतीत्युक्तं भवति, ततश्च सीमाऽतिमहिमेत्यादावपि प्रतिषेधः सिद्धो भवति॥
बाल-मनोरमा
मनः ४५३, ४।१।११
मनः। "न षट्स्वरुआआदिभ्यः" इत्यतो नेति "ऋन्नेभ्यः इत्यतो ङीबिति चानु वर्तते। "मन" इति प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तं गृह्रंते। तदाह--मन्नन्तादिति। सीमेति। "पिञ् बन्धने" औणादिको मनिन्, प्रकृतेदीर्घश्च। सीमन्शब्दान्ङीपि निषिद्धे राजवद्रूपम्। ङीपि सति तु अल्लोपे सीम्नीति स्यादिति भावः। ननु वक्ष्यमाणडापि सीमेति सौ रूपसिद्धेः किं ङीब्निषेधेनेत्यत आह--सीमानाविति। डापि तु सति "सीमे" इत्येव स्यादिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
मनः ४०८, ४।१।११
न ङीबिति। पूर्वसूत्रान्नेत्यनुवर्तत इति भावः।


text:
Friday, April 2, 2010
letter to mohanlal
भवान् संस्कृते D Litt प्राप्तवान् इति वार्तां दृष्टवान् अहम् । अभिनन्दनानि ! कर्णभारं नाटकानन्तरं विक्रमोर्वशीयं नाटकं संस्कृते कर्तुम् उत्सुकः इति ज्ञात्वा महान् सन्तोषः ।
D Litt प्राप्य यत् भाषणं दत्तं तत् पठित्वा इतोऽपि अधिकः सन्तोषः । आशासे यत् भवान् शीघ्रमेव सरलरीत्या संस्कृतं पठितुम् अवसरं प्राप्नोति इति । भवतः जनप्रियसंस्कृतचलनचित्रस्य प्रकाशनदिनं दूरे नास्ति इति विश्वसिमि | यथा भवान् भाषणे उक्तवान् भारतीयानां शिरसि संस्कृतसरस्वती अस्ति एव । अपि च इदानीम् अनेके जनाः संस्कृतेन वक्तुम् अपि शक्नुवन्ति।
अहं विद्यालये वा प्राचीनरीत्या वा संस्कृतं न पठितवान् । संस्कृत-भारत्याः शिबिराणि गत्वा एव पठितवान् । मम पत्रे दोषाः स्युः - तदर्थं क्षन्तव्यः ।
धन्यवादाः
Sunday, March 28, 2010
तरङ्गपतनम् - मम जल्पनम्
१) एकं तु मम् जीवनॆ - परिवर्तनसमयः आसीत् - स्थलपरिवर्तनम् ... रीतिपरिवर्तनम् .....
२) मम अन्तर्जाललब्धिः बहुन्यूनम् आसीत् । लाप्टॊप् अपि किञित् उपहतम् ।
३ ) सम्स्कृतमित्रैः सह सम्पर्कः न्यूनः जातः । अभ्यासः अपि ।
४) ... आलस्यः ...... :)
-----------------
सद्य पुनः सम्स्कृतमित्रमन्डले भवितुम् भाग्यः प्राप्तः .... अपि च कापि माम् पृष्टवती मम सम्स्कृतब्लोग् विषयॆ ... तु यथा भौतिकशास्त्रॆ ( वॆदान्ते अपि प्रायः) वदति तरङ्गपतनम् अभवत् - http://en.wikipedia.org/wiki/Wave_function_collapse ... "............ wave function .......... appears to reduce to a single one of the states after interaction with an observer " :)
अग्रे अधिकम् लेखितुम् शक्ष्यामि इति आशयामि ।
Saturday, May 31, 2008
जीवित्स्य व्यावर्तनानि
कतिवारम् किमपि प्राप्तुम् बहुप्रयत्नम् करॊमि । न प्राप्नॊमि । तस्य इच्छाम् यदा त्यजामि तदा यदृच्छ्या प्राप्नॊमि ।
मम जीवनॆ प्रायः घर्षम् किञ्चित् अधिकमॆव इति मन्यॆ - नूतनकार्यॆभ्यः । परन्तु यदि किमपि कार्यम् मह्यम् रॊचतॆ - बहुरॊचतॆ । तस्मिन् विषयॆ रागिनॊस्मि इति वक्तुम् शक्यतॆ । यदाकदापि तत् साह्हाय्यकरम् परन्तु यदाकदापि तत्कारणात् क्लॆशः अपि अनुभवामि । सहजवासना एव ।
Sunday, April 27, 2008
पादस्पर्शं क्षमस्वमॆ !
( शीघ्रम् लिखितावनहम् । दॊषाः स्यूः )
Sunday, March 16, 2008
विनॊदिका - ३
चालकः - भवति ! जीवनॆ किम् आवश्यकम् इति वदतु ।
पत्नी - पञ्च्-शाटिकाः चॊलाः पञ्च चुरीदार् भूषणानि ......
चालकः - उदाहरणम् पर्याप्तम् । भवान् वदतु किम् आवश्यकम् ।
पतिः - शान्तिदिनम् आवश्यकम् ।
कक्ष्या - २
चालकः - "सर्वदा" इति उपयुज्ज्या वाक्यम् रचयतु
पतिः - मम पत्नी सर्वदा दूरदर्शनम् पश्यति । आपणम् गच्छति । अहम् सर्वदा गृहकार्यम् करॊमि
पत्नी - मम पतिः सर्वदा असत्यम् वदति ।
कक्ष्या - ३
चालकः - भवान् "सह" इति उपयुज्ज्या वाक्यम् रचयतु
पतिः - मम पत्न्या सह जीवनम् कठिनम्
चालकः - भवती "विना" इति उपयुज्ज्या वाक्यम् वदतु
पत्नी - असत्यम् विना मम पतिः किमपि न वदति
----------------------
एवमॆव ........
Friday, February 8, 2008
अक्षयपदानि !
Friday, January 18, 2008
रचयॆम सम्स्कृत"भुवनम्" !!
ग्रामे नगरे सम्स्तराष्ट्रे रचयॆम संस्कृतभुवनम् ॥ रचयॆम संस्कृतभुवनम् ॥
इष्टिकां विना मृत्तिकां विना कॆवलसम्भाषणविधया संस्कृतसम्भाषणकलया
ग्रामे नगरे सम्स्तराष्ट्रे रचयॆम संस्कृतभुवनम् ॥ रचयॆम संस्कृतभुवनम् ॥
शिशुबालानां स्मितमृदुवचनॆ युवयुवतीनां मञ्जुभाषाणॆ (2)
वृद्धगुरूणाम् वत्सलहृदयॆ (2)
रचयॆम संस्कृतभुवनम् ॥ रचयॆम संस्कृतभुवनम् ॥
ग्रामे नगरे सम्स्तराष्ट्रे रचयॆम संस्कृतभुवनम् ॥ रचयॆम संस्कृतभुवनम् ॥
अरुणोदयतः सुप्रभातम् शुभरात्रिं निशि संवदॆंम (2)
दिवानिशं सम्स्कृतवचनॆन (2)
रचयॆम संस्कृतभुवनम् ॥ रचयॆम संस्कृतभुवनम् ॥
ग्रामे नगरे सम्स्तराष्ट्रे रचयॆम संस्कृतभुवनम् ॥ रचयॆम संस्कृतभुवनम् ॥
सॊदर-सॊदरी-भाव-बन्धुरं मातृप्रॆमतॊ बहुजनरुचिरं (2)
वचनललितम् श्रवणमधुरं (2)
रचयॆम संस्कृतभुवनम् ॥ रचयॆम संस्कृतभुवनम् ॥
ग्रामे नगरे सम्स्तराष्ट्रे रचयॆम संस्कृतभुवनम् ॥ रचयॆम संस्कृतभुवनम् ॥
मूलशिलासम्भाषणमस्य हिन्दुजनैक्यं शिखरमुन्नतम् (2)
सॊपानं श्रवणादिविधानम् (2)
रचयॆम संस्कृतभुवनम् ॥ रचयॆम संस्कृतभुवनम् ॥
ग्रामे नगरे सम्स्तराष्ट्रे रचयॆम संस्कृतभुवनम् ॥ रचयॆम संस्कृतभुवनम् ॥
ग्रामे नगरे सम्स्तराष्ट्रे रचयॆम संस्कृतभुवनम् ॥ रचयॆम संस्कृतभुवनम् ॥
रचयॆम संस्कृतभुवनम् ॥ रचयॆम संस्कृतभुवनम् ॥
audio: http://www.speaksanskrit.org/audio/giitaani/rachayemaSamskRutabhavanam.mp3


text:
शिशवः बहवः अदर्शनं गताः भवन्ति।
कोच्ची> भारते अष्टनिमेषाभ्यन्तरे एकः शिशुः इति गणितप्रकारेण नष्टाः भवन्ति। केन्द्र-वनिता शिशु-क्षेम -मन्त्रालयस्य अन्तर्जालपुटे प्रकाशित-विवरणानुसारं दक्षिणस्यां दिशि केरलेऽपि प्रतिदिनं त्रयः शिशवः एवं अधार्मिकैः अपहृत्य कुत्रापि अन्तर्धानं गताः नष्टाः भवन्ति।
अप्रत्यक्षाः के?
पितरं विरुद्ध्य अनिष्टेन गृहं परित्यज्य गतवन्तः एव अप्रत्यक्षेषु अधिके भवन्ति। एते राष्ट्रस्य विविधेषुकोणेषु बालश्रमिक-रूपेण कालं यापयन्ति। केचन भिक्षुकसंघस्य निर्देशम् अनुसृत्य भिक्षाटनं कृत्वा नरकपीडां अनुभवन्ति । बालिकाः तु निकृष्टकर्मसु नीताः भवन्ति। काश्चन राष्ट्रान्तरं नीताः। अन्ये अन्तरावयवमुमुषिषुभिः जनैः बलादपहृताः वा पीडिताः वा उत मारिताः वा भवन्ति। मोचनद्रव्यस्यकृते बालापहरणे जाते पक्षनियामकविधानम् अपि पञ्चीकृतम् अस्ति।
एवं स्थिते बालकबालिकयोः सुरक्षायै आधारपत्रस्य जीवमात्रक सौविध्यानि उपयोक्तव्यानि। बालकेन सह गमनाय सर्वत्र संलक्ष्य एव अनुज्ञा दातव्या। एवं चेत् बालकेन सह कः अनुगच्छति इति ज्ञातुं प्रभवति इति एकः उपायः । शिशूनां संरक्षणाय नूतनानि उपायानि करणीयानि।


text:
काण्हपादस्य दोहाकोषः
Technical Details
काण्हपादस्य दोहाकोषः
ॐ नमो वज्रधराय।।
लोअह गव्व समुव्वहइ हउँ परमत्थे पवीण।
कोडिह मज्झेँ एक्कु जइ होइ णिरञ्जण लीण।। १।।
अस्यायमर्थः। लोके गर्व्व समुद्वहति।। कोऽसौ सर्वोऽहं परमार्थप्रवीण इति एतच्च यावत् संभवन्तु युज्यते। ततो योगिकोटीनां मध्ये एकोऽपि यदि भवति निरञ्जनलीन इति। निर्गतानि अञ्जनानि रागद्वेषादिक्लेशा अस्मिन्निति निरञ्जनः सहजकायः तत्र लीनो निमग्नमना योगीन्द्रः स च मादृश इति भावः ।।
आगम वेअ पुराणेँ पण्डिआ माण वहन्ति। फ्
पक्क सिरिफले अलिअ जिम वाहेरिअ भमन्ति।। २।।
अयमर्थः। बाह्यगमादिज्ञानेन परमार्थसत्याभिमानं पण्डिता वहन्ति। एवम्भूताः सन्तः कस्मिन् किं कुर्वन्तीत्याह पक्वश्रीफलेष्वलयो भ्रमरा जिमु यथा बाह्येन गन्धानुमोदेन भ्रमन्ति तथा आगमादिज्ञानेन बाह्येन यथार्थ्य प्रतिरूद्धदृष्टित्वात् गभीरतत्त्वामृतरसं न चिन्तयन्ति इत्यर्थः। तथा चोक्तं चतुर्देवीपरिपृच्छामहायोगतन्त्रे
चतुरशीतिसाहस्त्रे धर्मस्कन्धे महामुने।
तत्त्वं वै ये न जानन्ति सर्वे ते निष्फलाय वै।।
(१४९)
एतत् साधनमाह
वोहिचिअ रअभूसिअ अक्खोहेहिँ सिट्ठओ।
पोक्खरविअ सहावसुह णिअ देहहि दिट्ठओ।। ३।।
अयमर्थः। बोधिचित्तं सांवृतस्पन्दरूपं शुक्रं रजोभूषितं तत् चित्तवज्रेणाश्लिष्टम्। किं भूतचित्तवज्रमित्याह पोक्षरो वक्ष्यमाणपद्मवृक्षः अस्य बीजं सुखस्वभावेन स्थितम्। शुद्धं तदेवं चित्तवज्रं कुत्र दृष्टमित्याह। निजशब्देन ज्ञानाधिष्ठितो निजदेहः स एव सरोवरसूत्रदृष्टमवगतम्। एतदेव स्पष्टयन्नाह
गअण णीर अमिआह पाँक मूल-वज्ज भाविअइ
अवधूइ किअ मूलणाल हंकारो वि जाअइ।। ४।।
अयमर्थः। महासुखरूपत्वात् गगनं नीरम् अमिताभो बोधिचित्तानन्ददेव पङ्कं कृत्वा मूलं नालं प्रधानकारणं भावितम्। तदेव बोधितचित्तं तेन नालपत्रषण्डादिक्रमेण निष्पादयन् तदर्थमाह। अवहेलया अनाभोगेन ल्लेशदिपापान् धुनोति इत्यवधूती। अवधूत्यवकृतं मूलं प्रधाननालं येन सा अवधूती कृतो मूलनालहेतुरिति शब्दाक्षरम् हंकारोऽपि वक्ष्यमाणेन मकरन्दाकारेण अनाहतं वज्रानङ्गाक्षररूपो वज्रधरो जात इत्यर्थः।।
(१५०)
ननु अवधूतीवान्मूलीकृतानि षण्डमृणालपत्राणि कानीत्याह-
ललणा रसणा रवि ससि तुडिअ वेण्ण वि पासे।
पत्तो-चउट्ठ चउ-मूणाल ठिअ महासुह वासे।। ५।।
अयमर्थः। वामनासापुटे प्रज्ञाचन्द्रस्वभावेन ललना स्थिता। दक्षिणनासापुटे उपायसूर्य्यस्वभावेन रसना स्थिता। द्वे षण्डे स्थिते। द्वयोः षण्डयोः वामदक्षिणयोः [ पार्श्वयोः ]। तथा च हेवज्रे -
ललना प्रज्ञास्वभावेन रसनोपायसंस्थिता।
अवधूती मध्यदेशे तु ग्राह्यग्राहकवर्ज्जिता।। इति।
ग्राह्यं ज्ञेयं ग्राहको ज्ञानं ताभ्यां वर्ज्जिता। तत्र द्वयाभिन्नमिति भावः। ज्ञेय ज्ञानयोर्जन्यजनकेभ्योः तयोर्विपर्य्यासाभावेन सत्तालाभव्युदासादित्यर्थः। शून्यातिशून्यमहाशून्यसर्व्वशून्यमिति चतुःशून्यस्वरूपेण पत्रचतुष्टयं चतुरादिस्वरूपेण चतुर्मृणालसंस्थिता। कुत्रेत्याह-महासुखं वसत्यस्मिन्निति महासुखवास उष्णीषकमलं तत्र सर्व्वशून्यालयो डाकिनीजालात्मकजालधराभिधानं मेरूगिरिशिखरमित्यर्थः।
एवंकार वीअ लइअ कुसुमिअ-अरविन्दए।
महुअर-रूएँ सुरअ-वीर जिंघइ मअरन्दए।। ६।।
एवं बीजं गृहीत्वा कुसुमितम् अरविन्दं कमलं मधुकररूपेण चित्तवज्रप्रज्ञोपाययोगात् सुरतमनवच्छिन्नमहारागरूपेण विरागदमनाद्वीरः मकरन्दं पुष्पपरमसुरत-
(१५१)
वीरतया च अच्युतं महारागं सुखं चित्तं वज्रोऽनुभवतीत्यर्थः। न त स्वयं विषयीभूय अनादिक्रमेण फलं निष्पाद्य जिघ्रन्ति। कथं दृश्यते आगमान्तरे। तथा च श्रीहेवज्रे-
स्वयं कर्त्ता स्वयं हर्त्ता स्वयं राजा स्वयं प्रभुरिति। स्वयं हर्त्तेति स्वयमेव संहाररूपः। स्वयं प्रभुरिति सर्व्वाधिपत्ययुक्तवत्। विश्वरूपमणिरिव प्रकाशस्फुरणसंहारस्वरूपः।
पञ्च महाभूआ विअ अइ समाग्गीए जइअ।
पूहवि अव तेअ गंधवह गअण सञ्जइअ।। ७।।
अयमर्थः। पञ्चमहाभूतानि पृथिवी-अपतेजो-वायु-आकाशादिपञ्चकं बीजं गृहीत्वा सामग्रया वोलकक्कोलयोगेन तदेव दर्शयन्नाह कर्कशत्वात् काठिना पृथ्वी द्रवत्वाज्जलं तेजोघर्षणात् हुतवहोऽग्निः सञ्जातः गगनात् समीरणः। सुखरूपत्वात् गगनम्। भूतपञ्चकैः परिपूर्णमिलितं शरीरमित्यर्थः। यथा च श्रीहेवज्रे-
कस्माद्भौतिकः स्कन्धः ? भगवानाह-
वोलकक्कोलयोगेन स्पर्शात् काठिन्यधर्म्मणः।
--------------------------पृथिवी तत्र जायते।।
बोधिचित्तद्रवाकारादपधातोश्च सम्भवः।
तेजो जायते घर्षणात् गमनाद्वायुः प्रकीर्त्तितम्।
सौख्यमाकाशधातुश्च पञ्चभिः परितः स्थितम्।।
अयमर्थः। तत्रेति सहजे पृथिवीधातुरूत्पद्यते। बोल वज्र कक्कोलं पद्मवज्रपद्यसंयोगेनेत्यभिप्रायः। तत्र सहजे बोधिचित्तं जायते शुक्रमुत्पद्यते। तस्य
(१५२)
चन्द्ररूपत्वादपः सम्भव उत्पाद इति। घर्षणात् तेजो जायते। वज्रपद्मघर्षणेन तेजोधातुरूत्पद्यते। गगनात् वायुः प्रकीर्त्तितः चालनरूपत्वाद्वायुधातुः प्रकीर्त्तिता । सौख्यमाकाशधातुश्च सौख्यरूपत्वात्।
गअण-समीरण-सुहवासे पञ्चेहिँ परिपूण्णए।
सअल सुरासुर एहु उअत्ति वदिए एहु सो सुण्णए।। ८।।
अयमर्थः। गगनमाकाशं समीरणो वायुः तयोः सुखवासे सुखस्थाने पञ्चभिर्महाभूतैः परिपूर्ण इति। सकलानां मनुष्यादीनां सुरासुराणां उत्पत्तिकारणं पञ्च इति। तदेव सकल सुरासुरः किम्भूत इत्याह। एतत् ज्ञानरहित्वात् वदे मूर्ख इत्यक्षरेण सम्बोधनम्। एतदेव भूतपञ्चकं स्वभावविरहात् शून्यनिस्तरङ्गश्चतुर्थः सहजरूपमित्यर्थः। तथाच
आसाद्य कोऽपि लवणं जलमेकदेशे क्षीराम्वुधिं सकलमेव परिच्छिनत्ति।
भावैकरूपमवगम्य तथैकदेशे त्रैधातुकं सकलमेव परिच्छिनत्ति।।
तथापरप्रकारः।
पृथिव्या इन्द्रियं नासिका तस्या विषयो गन्धः। पृथिव्यामेव गन्धो नान्यत्र। अपामिन्द्रियं रसना तस्या विषयो रसः नियमेन रसमेव गृह्णाति। तेजस इन्द्रियं चक्षुः तस्य विषयो रूपम्। वायोरिन्द्रियं त्वक् तस्य विषयः स्पर्शः भगलिङ्गादिस्पर्शविषयः। आकाशस्य इन्द्रियं श्रोत्रं तस्य विषयो हि शब्दः नियमेन शब्दमेव गृह्णाति नान्यत्। एतदेव स्पष्टयन्नाह -
(१५३)
खिति जल जलण पवण गअण वि माणह।
मण्डलचक्क विसअवुद्धि लइ परिमाणह।। ९।।
एतदेव भूतपञ्चकं विषयो वज्राव्जसंयोगात् तस्मिन्निति या बुद्धिः सुखचित्तं सा विषयबुद्धि तामादाय मादृगुपदेशात् पृथिव्यप्तेजोव्वाय्वाकाश पर्य्यन्तं यावत् प्रतिपद्यस्व। एतेन तत् कीदृशं भवतीत्याह -
णित्तरङ्गं सम सहजरूअ सअल-कलूस-विरहिए।
पाप-पुण्ण-रहिए कुच्छ णाहि काण्हु फुड कहिए।। १०।।
अयमर्थः। तरङ्गाभावान्निस्तरङ्गं सम निर्व्वाणं सहजरूपं सकलकलुषविरहितं विरागादि पापैर्विरहितं परित्यक्तमित्यर्थः तथा च श्रीमदादिबुद्धेन -
विरागात् [ न ] परं पापं न पुण्य सुखतः पर।
अतोऽक्षरसुखे चित्तं निवेश्यन्तु सदा नृप।।
ततश्च एतेन त्रैधातकञ्च निस्तरङ्गसहजरूपं वेदितव्यं पञ्चमहाभूत परिघटितत्वात्। तथा च श्रीहेवज्रे-
सुखं कृष्णं सुखं पीतं सुखं रक्तं सुखं सितम्।
सुखं नीलं सुखं कृष्णं सुखं सर्व्व चराचरम्।।
इत्येवंभूते महासुखं सुखाभिधानेऽपि दुःखरहितावस्थिताविति पापं रागादिदुःखं पुण्यं रागसुखं तत्रैकमपि नास्ति। तथाच श्रीसम्पूटे -
रागञ्चैव विरागञ्च वर्ज्जयित्वा पुनः स्थितः ।
स्फटञ्च कृष्णाचार्य्यकथितमेतत् [ न ] अन्यैः कथितमित्यर्थः। एतच्च ज्ञान
(१५४)
बहिर्मुखैः बहिरात्मयोजनाय। कृष्णं श्यामं कृष्णं शवलं कृच्छ्रदुःखं जातमिति दर्शयन्नाह -
वहिण्णिक्कलिआ कलिआ सुण्णासुण्ण पइट्ठ।
सुण्णासुण्ण वेणिण मज्झेँ रे वढ किम्पि ण दिट्ठ।। ११।।
अयमर्थः। बहिर्निर्गतसर्व्वभावानां शून्यत्वेनाकारचक्रमारच्य अशून्यञ्च शरीरे कल्पितयोगेन रागान्तमपि धिया प्रविश्य तदा च मूलीभूता अनयोः शून्याशून्ययोर्मध्ये रे मूढ किमपि तत्त्वं न दृष्टं न ज्ञातमित्यर्थः। एवञ्चेत् नास्त्येव किञ्चित्तत्त्वमित्याह -
सहज एक्कु पर अत्थि तहिँ फुड काण्हु परिजाणइ।
सत्थागम वहु पढइ सुणइ वढ किम्पि ण जाणइ।। १२।।
अयमर्थ। सहजमेकं परं तत्त्वमस्ति। तच्च कृष्णवज्रः परं जानाति। शास्त्राणि तर्कादीनि आगमाः क्रियाचर्य्यादिकाणि बहुविधानि पठति पाठयति शृणोति श्रावयति च किमपि [ न जानाति ] वज्रयानादिनिरूत्तरमन्त्रनयरहस्यबहिर्मुखत्वात्तत् पुनर्मत्सदृशः परं जानातीत्यर्थः।
अह ण गमइ ऊइ ण जाइ।
वेण्ण-रहिअ तसु णिच्चल ठाइ।।
(१५५)
भणइ काण्ह मण कहवि ण फुट्ठइ।
णिच्चल पवण घरिणि घरे वट्टइ।। १३।।
अधो न गच्छत्यपानवायोर्निरोधात् उर्द्ध न गच्छति प्राणवायोर्निरोधात्। द्वाभ्यामूर्द्धाधः प्राणापानाभ्यां रहितं परित्यक्तं तस्य तथारूपेण बोधिचित्तं निरस्य तिष्टतीति। तदेव दर्शयन्नाह। भणति कृष्णाचार्च्यः मन बोधिचित्तं कथमपि न स्फुटति न रूध्यति इत्यर्थः। एवभूतं बोधिचित्तं कुत्र वर्त्तत इति तदेव स्पष्ठयन्नाह -
वरगिरिकन्दर गुहिर जगु तहि सअल वि तुट्टइ।
विमल सलिल सोस जाइ जइ कालाग्नि पइट्ठइ।। १४।।
अयमर्थः। वरः श्रेष्ठोः गिरिः कङ्कालरूपो मेरूगिरिः। तथा च श्रीसम्पूटे -
स्थितः पादतले वायुः भैरवो धनुराकृतिः।
स्थितोऽस्ति कटिदेशे तु त्रिकोणोद्धरणन्तथा।।
वर्त्तुलाकाररूपोहि वरूणस्त्रिदले स्थितः।
ह्रदये पृथिवी चैव चतुरस्रा समन्ततः।।
कङ्कालदण्डरूपोहि सुमेरूर्गिरिराट् तथा। इति।
तस्य कन्दरं कुहरं तदेव पञ्चानामगोचरत्वाद् गम्भीरं तत्र किम्भवतीत्याह। तत्र नैरात्मधातुः जगत् सकलमेव उत्पन्नं स्थिरीभवति। एतेन किं स्यादित्याह। विमलं निवृत्त्या सुखरूपेण सलिले सांवृतशुक्रदवाकारेण विमलरूपं समरूपं बोधिचित्तं शोषं यात्यधः पततीत्याह। तथा च शुक्रसिद्धौ -
पतिते बोधिचित्ते तु सर्व्वसिद्धिनिधानके।
मूर्च्छिते स्कन्धविज्ञाने कुतः सिद्धिरनिन्दिता।।
(१५६)
कालाग्निश्चुत्यवस्था कृष्णप्रतिपत्प्रवेशकालप्रवृत्त हति कथमेतत्। अच्युते महारागसुखमनुभवतीत्याह -
एहु सो उद्वमेरू धरणिधर समविसम उत्तार ण पावइ।
भणइ काण्ह दुल्लक्ख दुरववाह को मणे परिभावइ।। १५।।
अयमर्थः। एषोऽयं बालयोगी दुःखेन प्राणापाननिरोधेन सर्व्वथा निश्चलमनसे निश्चलत्वेन नहि क्रमति चन्द्रमाः। एवं पूर्व्वोक्तो मेरूः तत्र समविसम इति प्राणापानयोः प्रवेशनिष्काशाभ्यां तथा चोत्तरमूर्द्धमेरूशिखरं न प्राप्नोति। अतएव भणति कृष्णवज्रः देवानामलक्षितत्वात् श्रावकादीनामसाधारणं योगिनामगोचरं परमं तत्त्वं दुरवगाहं को मनसि व्यवलोकयति।
जो संवेअइ मण रअण अहरह सहज फरन्त।
सो परू जाणइ धम्म-गइ अण्ण कि मुणइ कहन्त।। १६।।
यः संवेत्ति मनोरत्नं कुलिशाव्जसंयोगात् अच्युतिरूपं बोधिचित्तं अहर्निशं सहजस्वभावं परिस्फुटं स परमयोगीन्द्रो धर्म्मस्य यथाभूतगतिं जानाति नान्यो हीन्द्रियघर्षणलक्षणसुखाभिनिविष्टः इति अतएव आह-
पहं वहन्ते णिअमण वन्धण किअउ जेण।
तिहुअण सअल विफारिआ पुणु संहारिअ तेण।। १७।।
स्पन्दरूपं बोधिचित्तं स्थिरीकृतं येन योगीन्द्रेण त्रिभूवनं कायानन्दचित्तानन्द-
(१५७)
स्वरूपं सकलं निरवशेषं स्फूरितं मत्वा पुनः संहारितं सहजानन्दे प्रवेशितं सुखाभिधाने निवेशितम् इति भावः। अत आह -
काहिँ तथागत लभए देवी कोह-गणहि।
मण्डल-चक्कविमुक्क अच्छउँ सहज-खणेहि।। १८।।
अयमर्थः। किमर्थम्। चित्तवज्रतथागता देवी क्रोधगणे लभ्यतेति मण्दलचक्रविमुक्तः सहजक्षणे तिष्ठामिति सम्बन्धः। स्कन्धधात्वायतानाद्यः कालकायवाक्चित्तमण्डलदेवताश्चेत् महासुखोपदेशसमरसीभावं गताः तह्येतदेव महामण्डलं अतो नान्यतः पृथग्मण्डलमस्तीति तथा च गुटिकातन्त्रे -
सर्व्वाङ्गभावनातीतं कल्पनाकल्पवर्ज्जितम्।
मात्राविन्दुसमायुक्तं एतन्मण्डलमुत्तमम्।। इति।
सहजे णिच्चल जेण किअ समरसेँ णिअमण-राअ।
सिद्धो सो पुण तक्खणे णउ जरामणह भाअ।। १९।।
अयमर्थः। सहजे महासुखोपायेन निश्चलस्खलितरूपं कायानन्दाद्येकरसीभावेन बोधिचित्तं ज्ञानानन्दचतुर्थ येन योगिना कृतमिति सम्बन्ध। तदभ्यासपर्य्यन्तेन वृत्त्यागमन् तत् क्षणात् जरामरणं विहाय सिद्धो भवति। महामुद्रां करोतीत्यर्थः। तथा च श्रीसमाजे- अरूणोद्गमवेलायां सिद्ध्यन्ते नात्र संशय।
तमेवार्थ स्पष्टयन्नाह -
णिच्चल णिव्विअप्प णिव्विआर।
उअअ-अत्थमण-रहिअ सुसार।
(१५८)
अइसो सो णिव्वाण भणिज्जइ।
जहि मण माणस किम्पि ण किज्जइ।। २०।।
अयमर्थः। निश्चलं सर्व्वसंकल्पवायुभिरचलत्वात् निर्व्विकल्पं भुद्रारहित्वेन निर्व्विकारमिन्द्रियातीतत्वात् उदयान्तं गमनरहितत्वेन शरदमलमध्याह्नसन्निभम् स्वसमाकारमेतन्निर्व्वाणं भण्यते। यत्र यावन्मनश्चित्तं मनसां चतुरशीतिप्रकृतयो न किमपि क्रियते। एतादृशः स्वपरापरसंकल्पं किञ्चिदपि न जायते। तत्र प्रभास्वरज्ञानोदयसमय इत्यर्थः।
एवंकार जे वुज्झिअ ते वुज्झिअ सअल असेस।
धम्म-करण्डहो सोहु रे णिअ-पहुधर-वेस।। २१।।
अयमर्थः। एवंकार इति। शून्यताकरूणाभिन्नरूपिणी महामुद्रा इत्थं एवंकारं येन प्रतीयते तेन योगीन्द्रेण स्कन्धधात्वायतनादीनां प्रतीतमिति। सैव महामुद्रा धर्म्मकरण्डकरूपा धर्म्मकायात्। अतस्तेषां करण्डकण्ठानां सैव रसं बोधनं निजप्रभोर्वज्रधरस्य वेश आभरणं अलङ्कारः शोभनमिति यावत्। तथा च श्रीहेवज्रे -
एकाराकृति यद्दिव्यं मध्ये वंकारभूषितम्।
आलयः सव्वसौख्यानां वुद्धरत्नकरण्डकम्।।
अन्यत्राप्युक्तं-
एकारस्तु भवेत् माता वकारस्तु रताधिपः।
विन्दु चानाहतं ज्ञानं तज्जातान्यक्षराणि च।।
(१५९)
जइ पवण-गमण-दुआरे दिद ताला वि दिज्जइ।
जइ तसु घोरान्धारे मण दविहो किज्जइ।
जिण रअण उअरेँ जइ सो वरू अम्वरू छुप्पइ।
भणइ काण्ह भव भुञ्जन्ते णिव्वाणो वि सिज्झइ।। २२।।
अयमर्थः। पवनस्य गमनद्वारं तत्रार्द्ध यदिदमभेदितमभेद्यतालसंपुटीकरणं चन्द्रसूर्य्ययोर्मार्गनिरोधं दीयते। यदि तस्मिन् घोरान्धकारे मनोर्वृत्तिर्बोधिचितं तदेव महासुखप्रकाशकत्वात् दीपः क्रियते तज्जिनरत्नं अघऊर्द्धपद्मं वरगगणाख्यमवधूती स्पृशति तमालिङ्गयति। एतेन किं स्यादित्याह। भणति कृष्णवज्रः तदेवं भवं भुज्यमाने सति पञ्चकामगुणानुभवं कुर्व्याणे निर्व्वाणं महामुद्रापदं साक्षाद्भवति।
एतदेव स्पष्टयन्नाह -
जो णत्थु णिच्चल किअउ मण सो धम्मक्खर पास।
पवणहो वज्झइ तक्खणे विसआ होन्ति णिरास।। २३।।
अयमर्थः। स पुरूषो वज्राब्जयोगे निश्चलीकृत्य मनो बोधिचित्तं पूर्व्वोक्तलक्षणानाहताक्षर महामुद्रापार्श्वे पवनोऽपि प्राणावायुर्बध्यते। तत्क्षणं क्षणान्तरं नापेक्षित इत्यर्थः। अष्टादशधातुविकाररहितत्वात्। तथा च सरहपादाः -
ते धातवः क्षीणतरा बभूवुर्वायुः स्वतन्त्रो यत एष एव।
सा कामिनी कामुक [ क ] ण्टलग्ना अद्यापि किं कायसुखं सुहृन्मे।।
ननु धर्म्माक्षरमे [ तत् ] कुत्र ज्ञातव्यमिति।
(१६०)
परमविरम जहिँ वेण्णि उएक्खइ।
तहिँ धम्मक्खर मज्झे लक्खइ।।
अइस उएसे जइ फुड सिज्झइ।
पवण घरिणि तहिँ णिच्चल वज्झइ।। २४।।
अयमर्थः। परमविरमौ रागविरागौ कालविकालरूपौ द्वावुपेक्षध्वम्। तत्र धर्म्माक्षरमुक्तलक्षणं षोडशीकलारूपं मध्ये लक्षयेदिति। पूर्वोक्तज्ञानमुद्रोपदेशप्रतिपादनार्थमाह। ईदृशेन मन्त्रनयोपदेशेन यदि स्फुटमेतत् ज्ञानमुद्रा सिद्धयतिसम्पद्यते तदा किं भवतीत्याह। प्राणवायोर्गृहिण्याः तस्या ज्ञानमुद्रायाः शवरीरूपायाः स्थिरं बाध्यते निश्चलीभवतीत्यर्थः। ननु शवरी तावत् पतिता शवरः पुनः किंभूतः कुत्र वसतीत्याह।
वरगिरि-सिहर उत्तुङ्ग मुणि सवरेँ जहिँ किअ वास।
णउ सो लंघिअ पञ्चाणणेहि करिवर दुरिअ आस।। २५।।
वरगिरिः स एवं पूर्वोक्तगिरिस्थाने शिखर शृङ्ग तदेव महासुखाधारत्वात् उत्तुङ्ग महत् तत्र शवरेण वज्रधरेण भगवता कृतो वासः किंविशिष्ट इत्याह। न तल्लङ्घितो नाक्रान्तः केनेति पञ्चमण्डलात्मकप्राणपवनकरिवरस्य चित्तगजेन्द्रस्य दूरतरमिति ।
एहु सो गिरिवर कहिअ मइँ एहुसो महासुह-ठाव ।
एक्कु रअणि सहजखण लव्भइ महासुह जाव।। २६।।
(१६१)
अयमर्थः। स एव गिरिवरः कथितो मया कृष्णवज्रेण नान्येन कथितं मद्विधा अपरे कथितुं [ न ] समर्थ इति विवृत्या एतदेव महासुखस्थानं पूर्वोक्तमेव स्थली एतस्मिन्। तदेव महासुखलक्षणं निर्वाणं कुरूत यावच्चतुर्द्दशभूमीश्वरो वज्रधरपदं न लभ्यते। किम्भूतोऽसौ वज्रधर इत्याशङ्क्याह -
सव जगु काअ-वाअ-मण मिलि विफुरइ तहिसो दूरे।
सो एहु भङ्गे महासुह णिव्वाण एक्कु रे।। २७।।
अयमर्थः। सर्वे ते वैरोचनादयस्तथागता रूपादिपञ्चस्कन्धस्वरूपेण जगदाकारास्तेषां कायवाक्चित्तं पृथिव्यादिरूपेण वैरोचनादिदेव्याहि ताभिर्मिलितमेकलोलीभूतं महारागादि संबोधिलक्षणवज्रधरशरीरं क्षीरनीरन्यायेन एभिः समरसीभावः तत्रैव वज्रधरशरीरे तदेव कायवाक्चित्तादिकं जलतरङ्गन्यायेन विस्फुरति। अनेन त्रैधातुकं वज्रधरशरीरमित्यर्थः।
एक्कु ण किज्जइ मन्त ण तन्त।
णिअ घरिणी लइ केलि करन्त।।
णिअ घरे घरिणी जाव ण मज्जइ।
ताव कि पञ्चवण्ण विहरिज्जइ।। २८ ।।
अस्यायमर्थः। एकमपि न क्रियते मन्त्रो न मन्त्रजापः तन्त्रो न तन्त्रपाठ निजगृहिणी ज्ञानमुद्रा शुचित्वावभासा सद्गुरूपदेशेन तां गृहीत्वा केलि क्रीडां कुर्वता योगिना स्थेयमिति। तथावादि च -
(१६२)
केचित्तस्याभासमात्रा सुमनसि जनिता दर्शबिम्बोपमा वै।
योगीन्द्रैः सेवनीया परमजिनसुतैः सेविता या च बुद्धैः।।
सा ज्ञानार्च्चि प्रवृद्धा दहति सविषयं मारवृन्दं समस्तम्।
रागादिञ्चापि काये दहति समसुखं योगिनां वर्षयोगात्।।
एतस्यां भगवत्याम् आसक्तेन योगिना मन्त्रतन्त्रग्रहो न कर्त्तव्यमिति। निजगृहिणी महामुद्रारूपं तत्र गृहिणी सैव ज्ञानमुद्रायाः यावन्न मज्जति न लीयते तावत् किं पञ्चवर्णसंस्थानैः किं क्रियत इति। अस्या एव महामुद्रायाः फलं साधनोपायत्वं निश्चयेन दर्शयन् पुनस्तदेवाह।
एसो जप-होमे मण्डल-कम्मे।
अणुदिण अच्छासि काहिउ धम्मे।।
तो विणु तरूणि णिरन्तर णेहेँ।
वोहि कि लव्भइ एण वि देहेँ।। २९।।
अनेन बाह्यभूतेन होमेन मण्डलकर्मणा अनुदिनं तिष्ठसि किं मूढ मनसा [ मू ] ढ [ केन ] प्रकारेण। कथमेतत् सर्व्व निष्फलमिति। तया विना सदैव रागमयः तरूण्या महामुद्रया सह रतिरन्तरमनवच्छिन्नानुरागस्तेन विना किं महामुद्रा लभ्यते अनेन मनुष्यदेहेनेति। मनुष्यदेहं विहाय देहान्तरेण बोधिर्न स्यात् किं सत्यमेतत्। कुतः नरा वज्रधराकारा योषितो वज्रयोषितः इति वचनात् तस्याः फलमाह।
जेँ वुज्झिअ विरल सहजखण काहिँ वेअ-पुराण।
तेँ तुडिअ विसअ-विअप्प जगु रे असेस परिमाण।। ३०।।
(१६३)
येन प्रतीतं सदोदितं महामुद्रास्वरूपं सहजलक्षणं पूर्व्वस्मात् ख्यातमागमं तेन योगिना सकलविकल्पावशेषमनो अहंकार स्फोटितमुन्मूलितमित्यर्थः।
जेँ किअ णिच्चल मण-रअण णिअ घरिणी लइ एत्थ।
सोइ वाजिर णाहु रे मयिँ वुत्त परमत्थ।। ३१।।
अयमर्थः। येन कृतं प्रचण्डाली चालयितुमशक्यत्वात् निश्चलं मनोरत्नं बोधिचित्तं निजगृहिणी इयमेव दिव्यमुद्रा तत्रैव एवंकारे महासुखस्थाने स एव वज्री वज्रधरो नाथः कायवाक्चित्तप्रभुः। उक्तो मया कृष्णवज्रेण परमोऽकृत्रिमोऽयमर्थः। एतस्मिन्नन्यथा नास्तीत्यर्थः। एतदेव स्पष्टयन्नाह -
जिम लोण विलिज्जइ पाणिएहि तिम घरिणी लइ चित्त।
अमरस जाइ तक्खणे जइ पुणु ते सम णित्त।। ३२।।
अयमर्थः। यथा लवणं विलीयते पानीयेन तथा गृहिणी ज्ञानरूपिणी गृहीत्वा चित्तं समरसमेकलोलीभावं गच्छेत् तत्क्षण यदि पुनस्तया सुखचित्तरूपया गृहिण्या समं नित्यं अवस्थितो भवतीति एतेन युगनद्वा वज्रसत्त्वा दर्शिता इति।
इत्याचार्यपादीय-दोहाकोषमेखलाटीका समाप्ता।


text:
धात्ववयवः धातुः, धातोः लोपः यस्मिन् तदिदं धातुलोपम्, तस्मिन् धातुलोपे, उत्तरपदलोपी-बहुव्रीहिसमासः
उक्तपरिमाणस्य शब्दस्य धातुसञ्ज्ञा कृता। तस्य सर्वस्य लोपे कृते यत्र गुणवृद्धी प्राप्नुतस्तदार्धधातुकेन सम्भवत्येव, तत् किं प्रतिषेधेन?
तस्मात् प्रतिषेधविधानसामथ्र्याद्धात्वेकदेशे धातुशब्दो वर्तत इति मत्वाह- "धात्वेकदेशो धातुः" इति। "धातुलोपे"इति। यद्ययं धातोर्लोपो धातुलोप इति तत्पुरूषः, तत आर्धधातुकग्रहणं गुणवृद्धिविशेषणं वा स्यात्- "धा४तुलोपे सत्यार्धधातुकनिमित्ते ये गुणवृद्धी प्राप्नुतस्ते न भवतः" इति। लोपविशेषणं वा स्यात्-" आर्धधातुकनिमित्ते धातुलोपे सति
गुणवृद्धी न भवतः" इति?
पूर्वस्मिन् "क्नोपयति"इत्यत्र प्रतिषेधः प्राप्नोति। तत्र प्रतिविधानं कर्तव्यम्। द्वितीये तु न भवत्येष दोषः। न हि "क्नोपयति" इत्यत्रार्धधातुकनिमित्तलोपः, किं तर्हि, कतवल्निमित्तकः। किन्तु द्वितीये पक्षे प्रेद्धमित्यत्र प्राप्नोति। अस्ति ह्रत्रार्धधातुकनिमित्तो लोपः। ननु चेग्लक्षणयोर्गुणवृद्धयोरयं प्रतिषेधः; न चात्रेग्लक्षणो गुणः?
नैतदस्ति; अत्रापीग्लक्षण एव गुणो यो ह्रुभयोः स्थाने भवति, लभते सोऽन्तयतरव्यपदेशम्। तथा हि- "मातुः, पितुः" इत्यत्रोभयोः
स्थाने भवन् रपरोऽण् भवति। तस्माल्लोपविशेषणपक्षेऽपि तत्पुरुषे प्रतिविधानं
कत्र्तव्यमेव। बहुव्रीहौ तु न किञ्चित् प्रतिविधेयमिति मन्यमानो बहुव्रीहिरयमिति
दर्शयन्नाह- "तस्य" इत्यादि। एतेन लोपविशेषणमार्धधातुकमित्येतद्दर्शितं भवति। एवं
चार्धधातुके सम्भवति यदि तत्तस्य निमित्तं भवति, ततश्च क्नोपयतीत्यत्रातिप्रसङ्गो
नावतरति। "तत्र" इत्यादि। नापि गुणवृद्ध्योरार्धधातुकं निमित्त्वेन विशेषणमित्या-
ख्यातम्। ततश्च प्रेद्धमित्यत्राप्यतिप्रसङ्गो न भवति, न ह्राद्गुण आर्धधातुक-
निमित्तः। "ये ते" इति। स्त्रीलिङ्गनिर्देशः "गुणवृद्धी"इत्यनेन स्त्रीलिङ्गेन सामानाधिकरण्यात्। अस्य तु स्त्रीलिङ्गता "परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः" २।४।२६
इत्यतिदेशात्। अर्थस्य च सोऽतिदेश इति यत्तदोरपि तत्रार्थे वर्तमानयोः स्त्रीलिङ्गता भवति। ननु च नियमस्य प्रकृतत्वात् तस्यैवायं प्रतिषेधो युक्तः, तत् किमित्येवमाह-"तत्र ये गुणवृद्धी प्राप्नुतस्ते न भवतः" इति। तयोः प्राधान्यात्। तत् पुनर्नियमेनोपक्रियमाणत्वात्, नियमस्य तु तादथ्र्यादप्राधान्यम्। तस्माद्()गुणवृद्धयोरेवायं
प्रतिषेधो न्याय्यः।
"लोलुवः, पोपुवः" इति। "लूञ् छेदने" (धा।पा।१४८३), "पूञ् पवने (धा।पा।१४८२)इत्येताभ्यां "धातोरेकाचः" ३।१।२२
इत्यादिना यङ्, "सन्यङो" ६।१।९
इति द्विर्वचनम्, "गुणोयङलुकोः" ७।४।८२
इत्यभ्यासस्य गुणः, यङन्तात् पचाद्यचि "यङोऽचि च" २।४।७४
इति लुकि तन्निमित्तगुणप्रतिषेधः, तस्मिन् सति "अचि श्नुधातुकभ्रुवाम्" (६।४।
७७) इत्यादिनोवङ। "मरीमृजः" इति। "मृजू शुद्धौ" (धा।पा।१०६६), पूर्ववद्यङ, द्विर्वचनम्, उरदत्त्वम्, ७।४।६६
"हलादिः शेषः" ७।४।६०
"रीगृदुपधस्य च" ७।४।९०
इति
रीगागमः। लोलूयादिभ्य इत्यादिशब्देन "पोपूय, मरीमृज्य" इत्येतयोग्र्रहणम्। "लूञ्-
लविता" इति। यावदेव धातुसञ्ज्ञा न भवति तावदेव "सर्वविधिभ्यो लोपविधिर्बलीयात्"
(व्या।प।७०) इति ञकारस्य लोपो भवति, पश्चाल्लू इत्येतस्य धातुसञ्ज्ञा, तेन ञकारलोपो धातुलोपो न भवतीति भवति प्रत्युदाहरणम्। "रेड् " इति। "रिष रुष हिंसायाम्" (धा।पा।१२३२,१२३०), "अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते"३।२।७५
इति विच्, इकारचकारौ "वेरपृक्तस्य"६।१।६५
इत्यत्र सामान्यग्रहणाविघातार्थो, वकारस्य चानेनैव लोपः, "पुगन्तलघूपध्स्य च" ७।३।८६
इति गुणः। "झलां जशोऽन्ते" ८।२।३९
इति षकारस्य डकारः। ननु च द्वयङ्गविकले द्वे अपि एते प्रत्युदाहरणे, तथैव ह्रत्र धातुलोपो न भवति, एवमार्धधातुकनिमि-त्तोऽपि न भवति, नैतदस्ति; सति हि धातुग्रहणे पदद्वयसान्निध्याद्बहुव्रीहिर्लभ्यते। त()स्मश्च सत्यार्धधातुकनिमत्तत्वं लोपस्य। असति हि धातुग्रहणे "न लोप आर्धधातुके" इत्युच्यमाने "आर्धधातुकाश्रये ये गुणवृद्धी प्रतिषेधः स्यात्। "रोरवीति" इति। "
रु शब्दे" (धा।पा। १०३४) इत्यस्माद्यङ, "बहुलं छन्दसि" २।४।७३
इति यङो लुक्, लट्,तिप्, शप्। अदादित्वाच्छपो लुक् (२।४।७२(,"यङो वा"()७।३।९४) इतीट्। अत्र
सार्वधातुकनिमित्तो गुणो न प्रतिषिध्यते। ननु च द्वयङ्गविकलमेवेदम्, यथैव
ह्रार्धधातुकनिमित्तो गुणो न भवत्येवं लोपोऽपि?
नैतदस्ति; सति ह्रार्धधातुकग्रहणेऽन्यपदार्थत्वे न तस्याश्रयणात् तन्निमित्तो लोपो लभ्यते, त()स्मश्च सति "न धातुलोपे" इतीयत्युच्यमाने "ये केचन गुणवृद्धी ते च लोपे सति भवतः" इत्येष वाक्यार्थः
स्यात्। ततश्चाविशेषितत्वाल्लोपस्य लोपमात्रे प्रतिषेधो विज्ञायते। "अभाजि" इति। "भञ्जो आमद्र्दने" (धा।पा। १४५३),लुङ्, च्लिः, "चिण् भावकर्मणोः"३।१।६६
इति चिण्,
"इणो लुक्" ६।४।१०४
इति तशब्दस्य लुक्, "भञ्जेश्च चिणि" ६।४।३३
इत्यनुनासिकलोपः। "रागः" इति। अत्रापि "घञि च भावकरणयोः" ६।४।२७
इति नलोपः। "रञ्ज रागे" (धा।पा।११६७), भावे घञ्। यद्यप्यत्र रुआवमस्ति तथापीक इत्यत्रानुवृत्तेरिह चेकोऽसम्भवात् "
अत उपधायाः" ७।२।११६
इति वृद्धेः प्राप्तायाः प्रतिषेधो न भवति। "क्नोपयति" इति। "क्नूयी शब्दे" (धा।पा।४८५), "हेतुमति च" ३।१।२६
इति णिच्, "अर्त्तिह्यी" गुणः। "प्रेद्धम्" इति। "ञीन्धी दीप्तौ" (धा।पा।१४४८), क्तः, "अनिदिताम्" ६।४।२४
इत्या-दिनानुनासिकलोपः, "झषस्तर्थोर्घोऽधः" ८।२।४०
इति तकारस्य धत्वम्। "झलां जश् झशि"८।४।५२
इति धातुधकारस्य दकारः, प्रगतमिद्धमिति "कुगतिप्रादयः" २।२।१८
इति समासः।