c: text/html

text:
डारोति क्रोफट् हाज्किन्
(कालः – १९१० तः १९९४)
इयं डारोति क्रोफट् हाज्किन् (Dorothy Crowfoot Hodgkin) प्रख्याता रसायनविज्ञानिनी । एषा डारोति क्रोफट् हाज्किन् १९१० वर्षे ईजिप्त्–देशस्य कैरोनगरे जन्म प्राप्नोत् । सा आक्सफर्ड–विश्वविद्यालये अध्ययनम् अकरोत् । मध्ये वर्षद्वयं यावत् केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालये अपि अध्ययनम् अकरोत् । एषा बहूनि महत्त्वभूतानि संशोधनानि कृतवती । विटमिन् बि–१२ अणोः सङ्कीर्णां रचनाम् एषा डारोति क्रोफट् हाज्किन् संशोधितवती । अनेन सह "कोलस्टराल्”, "ऐयोडिन्”, "पेन्सिलिन्”, "इन्सुलिन्” इत्यादीनां रसायनिक-संयुक्तानां विवरणम् अपि अकरोत् । एतानि सम्सोधनानि वैद्यविज्ञानस्य कृते महत्त्वभूतानि उपायनानि अभवन् ।
बि – १२ अणोः रचनायाः कारणतः शरीरं कथं रक्तवर्णस्य रक्तकणानाम् उपयोगं करोति इति ज्ञातम् । तेन ज्ञानेन "पर्निषियस् अनिमिय" इति रोगस्य औषधस्य अन्वेषणम् अपि सुलभम् अभवत् । एषा डारोति क्रोफट् हाज्किन् १९७२ तमे वर्षे आधुनिकानां सङ्गणाकानां साहाय्येन "इन्सुलिन्”–रचनां संशोधितवती । एतया डारोति क्रोफट् हाज्किनया अनुसृतम् "एक्स्-किरण डिफ्राक्षन् तन्त्रं” डि एन् ए - इत्यस्य रचनायाः निर्णये अपि साहाय्यम् अकरोत् । एषा डारोति क्रोफट् हाज्किन् प्रमुखाणां जीवरसायनवस्तूनां रचनाम् एक्स्-किरण डिफ्राक्षन् तन्त्रद्वारा संशोधितवती इति १९६४ तमे वर्षे रसायनविज्ञानस्य विभागे "नोबेल्”–पुरस्कारम् अपि प्राप्नोत् । एषा डारोति क्रोफट् हाज्किन् १९९४ तमे वर्षे मरणं प्राप्नोत् ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
वर्णाश्रमव्यवस्था
अन्तर्विषयाः
चातुर्वर्ण्यं वेदविहितम्[सम्पादयतु]
अस्मिन् जगति यत् किमपि लिखितं साहित्यम् उपलभ्यते तस्मिन् प्राचीनतमो ग्रन्थः ऋग्वेदः इति विश्वस्य विदुषां सर्वमान्यो विचारः । ऋग्वेदस्य पुरुषसूक्ते निम्नवचनं प्राप्यते-
- ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद् बाहू राजन्यः कृतः ।
- ऊरु तदस्य यद् वैश्यः पदभ्यां शूद्रो अजायत ॥
वेदोखिलो धर्ममूलम् इति वचनानुसारेण हिन्दूनां धर्मस्य मूलं वेदेषु निहितम् अस्ति । ‘वेदाः अपौरुषेयाः’, ‘वेदाः परस्याः शक्तेः निःश्वसितम्, सूक्तैः सह निर्दिष्टाः ऋषयः न सूक्तानां कर्तारः अपि तु द्रष्टारः, आकाशे भ्रमन्ति सूक्तानि ऋषयः न सूक्तानां कर्तारः अपि तु द्रष्टारः, आकाशे भ्रमन्ति सूक्तानि ऋषयः स्वस्य योगसामर्थ्येन दृष्टवन्तः ’ इत्यादिधारणाः पाश्चात्त्यशिक्षा दीक्षितान्तः करणैः ‘अन्धविश्वासः, कपोलकल्पनाः, अज्ञजनानां प्रलपितानि’ इत्यादिभिः शब्दैः अद्ययावत् संभाविताः । एते बुध्दिवादिनः प्रयोगशालायां सिध्दायां प्रक्रियायाम् एव विश्वसन्ति । प्रत्यक्षप्रमाणेन विना न सन्तोषं यान्ति । परन्तु अधुना भौतिकविज्ञानस्य ध्वनिसिध्दान्तस्य आधारेणैव उपरिनिर्दिष्टं सर्वमपि प्रतिपादनं सिध्दं तिष्ठति । अतः प्रथमं वेदानां तथा वेदपठनस्य माहात्म्यम् अवगन्तुम् अस्य ध्वनिसिध्दान्तस्य पर्यालोचनं कृत्वा तदनन्तरं चातुर्वर्ण्यस्य विवेचनं श्रेयस्करं स्यात् इति प्रतीयते ।
वेदपठनम् एवम् आधुनिकविज्ञानस्य ध्वनिसिध्दान्तः[सम्पादयतु]
परमपूज्य –जगद्गुरु-काञ्चीकामकोटीपीठाधिष्ठितैः श्रीचन्द्रशेखरेन्द्र सरस्वतीस्वामिभिः वेदपठनस्य महत्त्वम् अधिकृत्य आधुनिकविज्ञानाधिष्ठितं निरुपणम् प्रभाविरुपेण उपन्यस्तं खलु ।
आधुनिकाः तथाकथितबुध्दिवादिनः वेदपठनस्य किमपि दृष्टं फलं नानुभूयते, अतः तत् अन्धश्रध्दायुतं निरुपयोगि कालापव्ययकारकं चेष्टितम् इति मन्यन्ते । वस्तुतः अद्यतनीम् अस्माकं मर्यादिताम् आकलनशक्तिं विचिन्त्य मानवीयबुध्देः ग्रहणशक्तेः परं स्थितस्य कस्यापि प्रतिपादनस्य निषेधः खलु स्वयमेव बुध्दिवादनिषेधः इति प्रतिभाति । प्रथमं तावत् आधुनिकविज्ञानस्य ध्वनिसिध्दान्तः सम्यक्त्या ज्ञातव्यः । आधुनिकविज्ञानानुसारं ध्वनिः नाम् स्पन्दनानि । यदि अणोः प्ररीक्षणं क्रियेत तर्हि एतत् तथ्यं स्फुटीभवेत् यत् सर्वं चराचरं वस्तुजात्म् एकात्म । अद्य विज्ञानेन एतत् प्रतिष्ठापितं यद् मनुष्यः यत् पश्यति शृणोति वा तत् सर्वं विद्युत्तरङ्गणामेव चेष्टितम् । तथा अस्माकं विचाराणां प्रक्रिया शक्तिः वा विद्युत्प्रवाहरुपा एव । सा स्पन्दनं नादं वा जनयति यः सूक्ष्मत्वात् श्रवणगम्यो नास्ति । यथा रक्तबिन्दौ सूक्ष्मा जन्तवः (bacteria) सन्ति ये नयनगोचरा न भवन्ति । विज्ञानानुसारं कापि शारीरिकी मानसिकी वा क्रिया शब्दः जनयत्येव । ध्वनिः स्पन्दनानि च एकत्र एव तिष्ठन्ति । स्पन्दनानि एव स्थूलं वस्तुजातं मानसिकीं वा अवस्थां जनयन्ति । अनेन निष्कर्षोऽयं निष्पद्यते यद् इयं सृष्टिः ध्वनितत्त्वस्य एव उत्पत्तिः । वस्तूनां भिन्नत्वं स्पन्दनानां भिन्नत्वेन समुद्भवति । भारतीयानाम् अद्वैतसिध्दान्तः एव अनेन प्रतिपादनेन पुष्टिं प्राप्नोति ।
अथ शब्दः तस्य स्पन्दनानि वा स्वयमेव नैव निर्मितानि भवन्ति । अन्यथा तानि अनिश्चितानि अस्पष्टानि तथा परस्परम् असम्बध्दानि स्युः । परं वयम् अस्यां सृष्ट्याम् एकां सुव्यवस्थां तथा वस्तूनां परस्परसम्बध्दताम् अवलोकयामः । ततः एतद् अनुमानं निष्पद्यते यत् कापि परमा शक्तिः इमां सुविचारितां योजनां निश्चित्य तदनुरुपं स्वस्य स्पन्दनैः तां निर्मितवती ।
तस्याः परमशक्तेः नाम परमात्मनः निः श्वसितरुपाः वेदाः सदाशयसम्पन्नाः जगतः कल्याणार्थम् आकाशे विचरन्तः आसन् । ऋषयः योगसामर्थ्यसम्पन्नाः मानवस्य सामान्यज्ञानकक्षाम् अतिक्रम्य विश्वात्मना साकं सारुप्यं गताः वेदमन्त्रान् दृष्टवन्तः इत्यस्ति अस्माकं धर्मस्य मूलभूता प्राचीना धारणा । अत एव वेदाः अपौरुषेयाः इति वयं मन्यामहे । अत एव एते ऋषयः मन्त्रद्रष्टारः इति अभिधीयन्ते न तु मन्त्रकर्तारः ।
यदा वयं करतलध्वनिं कुर्मः तदा स नादः आकाशे तिष्ठति । शोभनाः अशोभनाः वा क्रियाः स्वानुरुपं ध्वनिं स्पन्दनानि वा जनयन्ति । व्यतिक्रमेण उत्पादितानि स्पन्दनानि शोभनाशोभनां क्रियाम् उत्पादयन्ति । लोकेषु शुभविचारान् निर्मातुं तथाविधानि स्पन्दनानि एवं तनदुकूलाः शब्दाः निर्मातव्या भवेयुः । यदि वयम् एतादृशान् शब्दान् निर्मातुं प्रभवामः तर्हि लोकानां विचारान् संपूर्णतया शुभस्वरुपान् कर्तुं शक्ष्यामः । वेदानां मन्त्रेषु तथाविधं ध्वनिनिर्माण- सामर्थ्यं विद्यते । मन्त्रः नाम यः मननेन त्रायते । यः मनसि वारं वारं कृतेन मननेन पाठकं रक्षति । मन्त्राणां वारं वारं कृतेन उच्चारणेन नाडीषु तथाविधानि शुभानि स्पन्दनानि उत्पद्यन्ते यैः सः स्वस्य एवं जगतः अपि कल्याणं कर्तुं प्रभवति ।
वेदमन्त्रेषु निहिता विश्वकल्याणकरी शक्तिः तदनुकूलनादतरङ्गाणां स्पन्दनानां वा निर्माणे एव निर्भरा अस्ति । अतः वेदमन्त्राणां विशिष्टोच्चारैः एव पठनम् आवश्यकं भवति । वेदानां शब्देषु कापि मन्त्रशक्तिः विद्यते । तत्र अर्थस्य न तथा महत्त्वं यथा उच्चारितशब्दैः निर्मितस्य नादविशेषस्य । वेदमन्त्रोच्चारणे उदात्त-अनुदात्त-स्वरितभेदैः स्वराणां प्रयोगः कृतो वर्तते । उच्चारणे कापि त्रुटिः मा भूत् इत्यतः पद-क्रम- जटा-घनादयः वेदपठनस्य विकृतयः कल्पिताः सन्ति । यदि एकः अपि शब्दः अशुध्दस्वरेण उच्चारितः स्यात् तर्हि अर्थस्य अनर्थः भवितुम् अर्हति । तत्र तैत्तिईयसंहितायाम् उक्तम् (२-४-१२)
- मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह ।
- स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ॥
त्वष्टा देवानां स्थपतिः केनापि कारणेन इन्द्रस्य उपरि क्रुध्दः सन् तत्प्रतिशोधकामनया इन्द्रहन्तारं पुत्रम् अवाप्तुं यज्ञमेकं प्रारभत । ‘इन्द्रशत्रुर्वर्धस्व’ इति त् अत्र प्रयुक्तो मन्त्रं अशुध्दस्वरैः उच्चारितः विपरीतं फलं ददौ । ‘त्वष्टुः पुत्रः इन्द्रस्य हन्ता वर्धताम्’ इत्यस्य स्थाने ‘इन्द्रः त्वष्टुः पुत्रस्य हन्ता वर्धताम्’ इत्यर्थः निष्पन्नः । एवम् अशुध्दोच्चारणेन त्वष्टा स्वपुत्रस्य वधस्य कारणम् अभूत् ।
अत्र अविश्वासमनस्कानां कृते विस्तृतं विवरणम् आवश्यकं प्रतीयते । श्रीमद्भगवद्गीतानुसारम् अर्जुनः भगवतः विराटस्वरुपं द्रष्टुम् ऐच्छत् । किन्तु साधारणेन चक्षुषा न तत् शक्यम् आसीत् । अतः भगवता दिव्या दृष्टिः तस्मै प्रदत्ता । तत्रोक्तम्-
- न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।
- दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥ ११-८ ॥
तथैव ऋषयः दिव्यश्रोत्रेण वेदमन्त्रान् अशृण्वन् ।
एकशतवर्षेभ्यः प्राक् –अर्थात् आकाशवाणीयन्त्रस्य आविष्कारात् पूर्वं –ध्वनितरङ्गणां विद्युच्चुम्बकीयतरङ्गेषु रुपान्तरं तथा आकाशवाणीयन्त्रे पुनरपि विद्युच्चुम्बकीयतरङ्गाणाम् ध्वनितरङ्गेषु रुपान्तरम् इत्यादीनां नूतनाविष्काराणाम् अज्ञातत्वात् –अविश्वासप्रचोदितैः जनैः दूरदेशात् केषांचित् शब्दानां श्रवणम् अशक्यं सर्वथा भ्रमपूर्णः अन्धविश्वासोऽयं केवलं कल्पनाविलासः इत्यादिवाक्ताडनैः संभावितं स्यात् । तत्र इदमपि मनसि निधेयं यत् यावत्कालपर्यन्तं क्षेपणयन्त्रस्य तरङ्ग-आयामः (wave length) ग्रहणयन्त्रस्य तरङ्ग-आयामेन साकं न संवदति तावत्कालपर्यन्तम् आकाशवाणीयन्त्रमपि विशिष्टम् अपेक्षितं ध्वनिं श्रावयतुं न शक्नुयात् । यदि अभयोः यन्त्रयोः तरङ्ग-आयामौ किंचिन्मात्रमपि विसंवदेताम् तर्हि अन्यस्य एव केन्द्रस्य कार्यक्रमाः श्रुतिपथं यायुः ।
अथ प्र्श्नोऽयं मनसि समुद्भवति यद् या शक्तिः आकाशवाणीसदृश निर्जीवयन्त्रे विद्यते तां किं मनुष्यदेहः प्राप्तुं शक्नुयात् । तत्र भोजनशयनादि व्यवहारान् परित्यज्य नितान्तकेन्द्रितध्यानपुरः सरम् अनुष्ठितेन तपसा जनितेन योगसामर्थ्येन तथाविधा शक्तिः प्राप्तिसुलभा इति विज्ञानाधिष्ठितयोगशास्त्रस्य सिध्दान्तः । आधुनिके युगे एतादृशाः कल्पनातीताः अद्भुताः आविष्काराः विज्ञानेन उपस्थापिताः यत् यथा पूर्व्ं नेपोलियनमहाभागस्य तथा अद्य निज्ञानस्य अपि कोषे ‘अशक्यम्’ इति शब्दः नैव विद्यते इति वक्तुं शक्यते ।
अत्र योगसाधनाम् अधिकृत्य अपि किंचित् विवेचनम् उपयुक्तं स्यात् । अस्माकम् आरोग्यम् भावनाः वा कथं निश्चीयन्ते ? अस्माकं नाडीषु प्रवहमानः विशिष्टः वायुः श्वासोच्छवासप्रक्रियायां यानि स्पन्दनानि उत्पादयति तेषु अस्माकम् आरोग्यम् निर्भरं भवति । ये योगाभ्यासेन श्वसनक्रियां नियन्तुं शक्नुवन्ति ते विस्मयावहमात्रया आरोग्यसम्पन्नाः सन्ति । यदि एतादृशानां योगिनां रक्तवाहिनी छिद्यते तर्हि रक्तस्रावः न भवति । अनेकदिवसपर्यन्तं समाधिस्थाः पृथिव्यां निखाताः हृदयक्रियायाम् एवं नाडीस्पन्दने स्तब्धतां गतेऽपि जीवन्ति, सर्पविषेण न प्रभाविताः भवन्ति इति अद्य आधुनिके युगेऽपि वयं द्रष्टुं पारयामः । तत्र कारणं तु श्वसनप्रक्रियायां नाडीस्पन्दननियन्त्रणम् ।
श्वासः न केवलं शरीरार्थम् अपि तु मनसः कृतेऽपि आवश्यकः । मानवस्य नाडीषु स्थितानि स्पन्दनानि चेतनायां भावनाः प्रवृत्तीः वा उत्पादयन्ति । व्यतिक्रमेण मनसि याः काश्चन भावनाः सन्ति ताः नाडीषु स्पन्दनानि जनयन्ति । यदि मनसि काः अपि भावनाः न विद्यन्ते तदा मुखमण्डले कापि आभा दृष्टिपथम् आयाति । यदि वयं नाडीः नियमयितुं शक्नुमः तर्हि वयं भावनानाम् उपरि स्वामित्वं स्थापयितुं पारयामः । विचाराणाम् उद्गमस्थानं प्राणिकशक्तिः (Vital energy) उभे अपि एकमेव । शुभाशुभविचाराः नाड्यः विविधस्पन्दनेषु निर्भराः वर्तन्ते । यदा वयं देवप्रतिमासंनिधौ उपविशामः तदा श्वासोच्छवासप्रक्रिया स्थिरा एवं शान्ता वर्तते । किन्तु यदा वयं क्रुध्दाः कामातुराः वा स्मः तदा श्वासानां वेगः प्रवर्धते । भारतीयानाम् इदं योगशास्त्रं श्वासोच्छ्वासप्रक्रियायाः तथा नाडीस्पन्दनानां नियन्त्रणस्य शास्त्रम् ।
यथा उपरि निर्दिष्टम् ऋषिभिः योगसामर्थ्येन दृष्टान् वेदमन्त्रान् सुरक्षितान् विधातुकामैः शास्त्रकारैः समाजव्यवस्थायां स्वतन्त्रः ब्राह्मणवर्णः निर्मितः । ब्राह्मणः गुरोर्मुखात् एव वेदोच्चारणं श्रुत्वा मन्त्रान् सस्वरान् कण्ठस्थान् करोति । लिखितग्रन्थस्य पठनेन विशिष्टप्रकारकम् उच्चारणं नैव कर्तुं शक्यम् । अत एव वेदमन्त्राः श्रुतिशब्देन निर्दिश्यन्ते । वेदमन्त्राणाम् उच्चारणेन उत्पन्नाः ध्वनितरङ्गाः स्पन्दनानि वा न केवलं पाठकस्य अपि तु जगतः कल्याणं कर्तुं प्रभवन्ति इति अस्माभिः दृष्टपूर्वमेव । अथ सामान्यजनाः तथाकथितबुध्दिवादिनः वा वेदरक्षणस्य महत्त्वं याथार्थ्येन आकलयितुं न पारयन्ति इति तु सत्यम् । परन्तु यथा वयं विज्ञानस्य आविष्काराणां विषये वैज्ञानिकानां शब्दे विश्वसिमः तथैव वेदशास्त्रपारंगतानाम् अपि शब्दाः विश्वासार्हा एव मन्तव्याः । नान्यः पन्थाः विद्यते ।
वर्णाश्रमव्यवस्था भारतस्य वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
चातुर्वर्ण्यम् अधिकृत्य पुरुषसूक्तवचनम् अनुसृत्य मनुरपि आह-
- लोकानां तु विवृध्द्यर्थं मुखबाहूरुपादतः ।
- ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं शूद्रं च निरवर्तयत् ॥१.३१ ॥
एवं श्रीमद्भगवद्गीतायां भगवता श्रीकृष्णेन उक्तम्-
- चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुण्कर्मविभागशः । ४.१३ ॥
एतेभ्यः वचनेभ्यः मार्गदर्शनं प्राप्य शास्त्राकारैः एतेषाम् आधारेण किंविधः विचारः कृतः स्यात् इति अनुमातुं शक्यते ।
एते शास्त्रकाराः यदा ‘सर्वेऽपि सुखिनः सन्तु’ इति बुध्द्या मानवकर्तव्यस्य निर्धारणार्थं प्रवृत्ताः तदा तैः द्विविधो विचारः आवश्यको मतः । प्रथमं तावत् एकैकः मनुष्यः समष्टेः अङ्गभूतत्वेन अवतिष्ठते द्वितीयतश्च तस्य व्यक्तिशः अपि जीवनं वरीवर्ति । यथा उन्नतव्यक्तिः एव समाजस्य कल्याणं कर्तुं प्रभवेत् तथा उन्नतस्य एव समाजस्य अङ्गभूतः कश्चित् याथार्थ्येन स्वोन्नतिं साधयितुं पारयेत् । एवं व्यष्टिसमष्ट्योः उन्नतिः परस्परसापेक्षा इति सम्यग् अवधार्य प्राचीनैः विविधाः नियमाः उपदिष्टाः । तत्र समष्टिदृष्ट्या तैः वर्णधर्मः उपदिष्टः व्यष्टिदृष्ट्या च आश्रमधर्मः । समष्टिदृष्ट्या कस्यचित् कर्तव्ये अनिर्णीते व्यष्टिगतं कर्तव्यं नैव निर्णेतुं शक्यते इति तु स्पष्टमेव । वर्णाश्रम-व्यवस्था इत्यत्र प्रयुक्तयोः वर्णाश्रमशब्दयोः आनुपूर्वीम् आलोक्य समष्टेः अविरोधेन व्यष्टेः उन्नतिः अभिप्रेता आसीत् शास्त्रकाराणाम् इति वक्तुं शक्यते । समष्टेः सुस्थितिं सम्पादयितुं तैः पुरुषशरीरम् आदर्शत्वेन पुरतः स्थापितम् । शरीरस्य ते ते अवयवाः परस्परसहकार्येण श्रमविभागम् कृत्वा वर्तन्ते । यदा कस्यचित् पादः कण्टकेन विध्दो भवति तदा मस्तिष्कं हस्तं प्रेरयति, हस्तश्च तत्र गत्वा कण्टकं निष्कासयति । इयं सम्पूर्णा प्रक्रिया स्वाभाविकतया सहजतया च सम्पद्यते । तत्र विभिन्नानाम् अवयवानां परस्परसहकार्यव्यवहारे एकसूत्रता च लक्षणीया खलु । एवं पुरुषवत् एकात्मभावेन समाजस्य अवस्थानम् इष्टं चेत् तर्हि समाजघटकैः अपि परस्परसहकार्येण श्रमविभागं कृत्वा वर्तितव्यम्, तत्र मनुष्याणां काश्चन मूलप्रवृत्तीः समाजस्य च विविधाः आवश्यकताः सूक्ष्मेक्षिकया अवधार्य तैः मानवसमूहं चतुर्धा विभज्य तेभ्यः पृथक् पृथक् कर्तव्यानि उपदिष्टानि ।
केचन पुरुषाः ईश्वरप्रदत्तगुणगणवशाद् बिध्दिप्रधानं कार्यं कर्तुं प्रवृत्ताः भवन्ति । अतः समाजसेवाकाङ्क्षिभिः तैः जनानाम् अज्ञानं नाशयितव्यम् इति ते आदिष्टाः । केचन पुनः पराक्रमपराः बलसम्पाद्यं कार्यं कर्तुं प्रभवन्ति । ते समाजे अवस्थितम् अन्यायं दण्डशक्त्या वारयितुम् आज्ञापिताः । अन्ये पुनः स्वप्रवृत्तिवशादेव सस्योत्पादनम् एवम् अर्थसम्बन्धिनः क्रयविक्रयादिव्यवहारान् सुगमतया कर्तुं पारयन्ति । ते समाजे परिदृश्यमानम् अभावम् अपनेतुं निर्दिष्टाः । अपरे पुनः श्रमसाध्यानि शिल्पादीनि कर्माणि कर्तुं पटवो दृश्यन्ते । ते च समाजे वर्तमानाम् असुविधां दूरीकर्तुं नियुक्ताः । एताः मूलभूताः चतस्रः प्रवृत्तीः दीर्घनिरीक्षणपुरः सरम् अभ्यस्य ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्यशूद्रेषु चतुर्षु वर्णेषु विभाजनं परिकल्पितम् पूर्वैः ऋषिभिः । एवं समष्टेः कल्याणार्थं शिक्षक- रक्षक- पोषक- सेवकाः इति चत्वारः समूहाः नियोजिताः । तदेतद् बुध्दि-बल-अर्थ-श्रमप्रधानं चतुर्विधं वर्गीकरणं अत्यन्तं तर्कशुध्दं प्रत्यक्षावगमं च प्रतीयते । युरोपखण्डस्य इतिहासेऽपि एतादृशानामेव चतुर्विधानां वर्गाणाम् एकैकस्य अनेनैव क्रमेण प्राबल्यं संजातम् उपलभ्यते । प्रथमं तावत् ज्ञानमात्रशक्तयः धर्मोपदेशकाः धर्मप्रमुखपोपमहाशयस्य नेतृत्वे प्रबलाः आसन् । तेषाम् अङ्गुलिनिर्देशे राजानः धनवन्तश्च नृत्यन्ति स्म । तदनन्तरं तेषां प्रभुत्वं दूरम् अपसार्य राजानः सामन्तगणाश्च स्वस्य सैन्यबलेन प्रबला बभूवुः । तत्पश्चात् धनिकवर्गेण विज्ञानप्रदत्तयन्त्रैः उत्पादने एकाधिकारंण् संस्थाप्य अर्थबलेन जनतन्त्राख्यां च प्रणालीम् उररीकृत्य राजशक्तिः दूरतोऽपसारिता । भाण्डवादाख्यां च पध्दतिम् आश्रित्य समाजे स्वस्य प्रभुत्वं संस्थापितम् । तदनन्तरम् उत्पादनं तु श्रमसापेक्षम् इति सम्यक् ज्ञात्वा श्रमिकवर्गेण धनिकवर्गस्य प्रभुत्वम् आह्वानपूर्वकं दूरतः अपसारितम्। साम्यवादाख्यां प्रणालीं निर्माय स्ववर्चस्वं केषुचन प्रदेशेषु संस्थापितम् । वर्णनाद् अस्मात् पूर्वैः ऋषिभिः कृतं समाजस्य चतुर्विधं वर्गीकरणं तर्कशुध्दमेव आसीत् इति सिद्यति । सेयं वर्णाश्रमव्यवस्था भारतस्य वैशिष्ट्यचर्शकं तत्त्वम इति सगर्व्ं मन्यन्ते स्म तदानींतनाः इति निम्नश्लोकात् स्पष्टं भवति –
- वर्णाश्रमविभागोऽयं यस्मिन् देशे न विद्यते ।
- स म्लेच्छदेशो विज्ञेयः …………….॥
वर्णाः[सम्पादयतु]
कर्तव्यानि[सम्पादयतु]
वस्तुतः प्रत्येकस्मिन् त्रयोऽपि गुणाः सत्त्वरजस्तमांसि न्यूनाधिक्येन सन्ति एव । परन्तु प्राधान्येन व्यपदेशः इति न्यायेन यस्य यो गुणः अधिकः तस्य नाम्ना स अभिधीयते । यथा ब्राह्मणः सात्त्विकः, क्षत्रियश्च राजसः इत्यादि । श्रीरामकृष्णमठस्य स्वामिनः श्री –आत्मानन्दमहोदयाः गीतायाः टीकायां यद् चतुर्णामपि वर्णानां प्रतिशतं गुणप्रभावम् उपन्यस्यन्ति तद् मनोरञ्जकं खलु । कर्म मानसिकतायाः उपरि अवलम्बितम् अस्ति । ब्राह्मणेन शमदमपवित्रता इत्यादिरुचिना भाव्यम् । रुच्यनुसारं क्रियापि आवश्यकी । कर्मानुरुपा मानसिकतापि भवति ।
वर्णः जन्मना एव चिश्चीयते[सम्पादयतु]
केचन आधुनिकाः मन्यन्ते यद् जन्मना वर्णे निश्चिते यः शूद्रः स सर्वदा शूद्रः दलितः पतितः एव स्यात् । एष तु तस्योपरि महान् अन्यायः भवेत् । अतः इदमेव कथनं युक्तियुक्तं यद् मूलतः चातुर्वर्ण्यं गुणकर्मशः नाम गुणानां (merits) एवं कर्मणां (professions) विचारं कृत्वा निश्चीयते स्म । पश्चात् निहितस्वार्थैः वर्णैः शूद्रान् उत्पीडयितुं जन्मना वर्णः इति तत्त्वम् उद्घोषितम् इति । तत्रोच्यते । सर्वथा तर्कदुष्टोऽयं विचारः । क्षणमेकम् अवधार्यताम् । बालकस्य जनिं प्राप्तस्य गुणाः कर्माणि वा न दृष्टिपथम् आयान्ति । वस्तुतः अष्टादशवर्षीयस्य कस्यचित् गुणाः कर्माणि वा निर्धारयितुं शक्यन्ते । तथैव अष्टादशवर्षीयस्य कस्यचित् गुणाः कर्माणि वा निर्धारयितुं शक्यन्ते । तथैव बालकस्य शिक्षा तु प्रायः पञ्चमवर्षात् प्रारभ्यते । तदा जन्मप्रभृति तस्य कः वर्णः । कस्य वर्णस्य अनुसारं तस्मै शिक्षा दातव्या । तथैव यदि परिणते वयसि कश्चित् कारणवशात् स्वस्य व्यवसायं –शिक्षकः सैनिकः वणिक् इति क्रमेण परिवर्तयेत् तर्हि कस्तस्य वर्णः स्यात् । समाजे घटकानां स्थितनिर्धारणे यदि अनिश्चितता स्यात् तर्हि अनवस्थाप्रसङ्गः समुदभवेत् । अतः जन्मना एव वर्णः निश्चेतव्यः स्यात् । चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः इति वचने वर्णानां सृष्टेः प्राक् लोकानां गुणान् नाम सत्त्वरजस्तमाआदिप्रवृत्तीः तथा कर्माणि नाम कार्यक्षमताः सम्यग् अभ्यस्य एव विभाजनं कृतम् । तत्रोक्तम्-
- ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप ।
- कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥ गीता १८-४१ ॥
वर्णानां विभाजननन्तरं जन्मना एव वर्णाः निश्चिताः अभवन् इति तु स्पष्टमेव ।
अपरं च पितुः स्वाभाविकः अभिलाषः यत् मे पुत्रः ममैव व्यवसायम् अनुसरतु । चतुर्णामपि वर्णानां विषये एतादृशं चिन्तनं चरितार्थं भवति ।आ बाल्यात् तस्यैव व्यवसायस्य समन्ततः वायुमण्डलं, नित्यं कार्यं प्रत्यक्षं दृष्टवा अनुकरणसौलभ्यम्, आनुवंशिकगुणवत्ता, प्रशिक्षणस्य सुविधा, मूलधनम्, उपकरणादीनां स्वयंसिध्दता, स्पर्धा-मत्सरादि-समस्यानाम् अभावः इत्यादि कारणैः पिता एवं पुत्रः उभौ अपि निश्चिन्तताम् अनुभवतः । अनेन समाजः अपि सुचारुरुपेण सुखपूर्वकं च जीवनयापनं कर्तुं शक्नोति । ‘सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्’ इत्यस्मिन् वचने ‘कर्म’ शब्दस्य ‘सहजम्’ इति विशेषणं ‘जन्मना वर्णः’ इति तत्त्वमेव समर्थयति ।
व्यवस्थायाः सफलतायै मार्गदर्शनम्[सम्पादयतु]
कापि व्यवस्था तदा ईप्सितं फलं दद्यात् यदा तस्याः क्रियान्वयनं सर्वैः प्रामाणिकतया एवं सर्वात्मना अनुष्ठितं स्यात् । भगवता श्रीकृष्णेन अस्मिन् सन्दर्भे उक्तम्-
- स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिध्दिं लभते नरः ।
- स्वकर्मनिरतः सिध्दिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥१८-४५॥
- यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।
- स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिध्दिं विन्दति मानवः ॥ १८-४३॥
येन परमात्मना जगदिदं विसृष्टं तेनैव समाजकल्याणकामनया इयं व्यवस्थापि विनिर्मिता । यदि स्वस्य नियतं कर्म एकनिष्ठभावेन परिश्रमपूर्वकं च क्रियेत् तर्हि सा परमात्मनः एव पूजा इति मत्वा स स्वस्य जीवनं कृतार्थं कुर्यात् ।
अद्यतनेऽपि समये अयम् आदर्शः राष्ट्रस्य उन्नत्यै महान् उपकारकः स्यात् । अद्य भ्रष्टाचारबहुले एवं शैथिल्यपूर्णे वायुमण्डले न कोपि-अत्युच्च- स्थाने उपविष्टान् अधिकारिणः आरभ्य निम्नतमसेवकपर्यन्तं कोऽपि –स्वस्य नियतं कर्म प्रामाणिकतया एवं सपरिश्रमं नैव करोति । तत्र कर्मचारिणां संख्यायाः तु वृध्दिः भवति, परंतु कार्यनिष्पत्तिप्रमाणं प्रत्यहं क्षयमेति । वस्तुतः कस्याः अपि योजनायाः व्यवस्थायाः वा सफलतायाः कुञ्चिका भवति कर्मचारिणाम् अव्यभिचारिनिष्ठया कर्तव्यपालनम् । एष प्राचीनः आदर्शः अद्यापि फलदायि स्यात् ।
इदमपि संभवति यत् स्वस्य नियतकर्मणि कापि त्रुटिः न्यूनं वा भवेत् । परन्तु तदा एतच्चिन्तनीयं यद् अस्मिन् जगति सर्वथा निर्दोषं किमपि नैव विद्यते । यथा अग्निना साकं धूमस्य अस्तित्वम् अपरिहार्यम्, तथा केनापि कर्मणा सार्धं स्वल्पस्यापि दोषस्य उपस्थितिः अनिवार्या । अतः तं स्वल्पदोषं दुर्लक्ष्य अविचलितेन मनसा स्वकर्तव्यं निर्वर्तनीयम् । तत्रोक्तं-
- सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।
- सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥ १८-४८॥
भगवतः मार्गदर्शनं स्पष्टं भवति –
- श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।
- स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ ३-३५॥
अत्र स्वधर्मशब्दस्य अर्थः स्वस्य नियतं कर्म । उपरिवर्णितायां वर्णव्यवस्थायाम् उत्तरोत्तरवर्णाधिष्ठिता नियमनव्यवस्था गोचरीभवति । सर्वप्रथमं समाजस्य सुखसमृध्दिः शिल्पोन्नतिसापेक्षा इति निश्चित्य श्रमसाध्यानां विविधानां शिल्पानाम् उन्नतिभारः शूद्राणामुपरि न्यस्तः । किन्तु शिल्पोन्नतिस्तु अर्थाश्रितविनिमयव्यवहारसापेक्षा । शिल्पद्वारा उत्पादनकार्येऽपि धनस्य् आवश्यकता अस्ति । अयं समस्तः अर्थव्यवहारः वैश्यायत्तः कृतः । एवं पर्यायेण शूद्राणां नियन्त्रणम् वैश्याधीनं कृतम् । धनस्य तु चोरादिभ्यः रक्षणम् आवश्यकं भवति । तथा धनवन्तः ऐश्वर्यमदेन प्रमत्ताः मा भूवन् इत्यतः तेषां नियमनस्य भारः क्षरियेषु निक्षिप्तः । एवं क्षत्रियाः शासनप्रमुखाः राजानः बभूवुः ।
अथ सर्वेषु मदेषु शासनमदः प्रबलतमः । यदि राजानः मदोन्मत्ताः स्युः तर्हि प्रजाः नैव सुखान्विताः भवेयुः । अतः तेषां नियमनस्य भारः सर्वथा अभिनवे धर्माख्ये तत्वे एवं पर्यायेण धर्मोपदेशकेषु ब्राह्मणेषु न्यस्तः । निर्धनाः कृशकायाः ब्राह्मणाः नियन्त्रणमेतत् स्वतपः प्रभावात् अकुर्वन् । अथ ब्राह्मणस्य नियन्त्रणं कस्याधीनम् इति चेत् तत्रोच्यते यद् तेषां नियन्त्रणस्य न कापि आवश्यकता समभवत् । ते स्वकर्तव्येन एव नियन्त्रिताः अभवन् । मदोत्पादकायाः धनशक्तेः निर्धनानां तेषां पक्षे प्रश्नः एव न समुद्भवति शासनसत्ता अपि क्षत्रियाधीना आसीत् । एवं निष्काञ्चनाः निः सङ्गाः ब्राह्मणाः स्वचारित्र्यबलेन समाजस्य मूर्ध्नि रराजिरे । अथ चातुर्वर्ण्यम् अधिकृत्य इदानींतने समये बहवः आक्षेपाः निश्चितमेव स्युः । तेषां परामर्शम् द्वितीये खण्डे अनुष्ठास्यामः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Maanoj Rakhit on the Varna system
- Jati system in India at AttributetoHinduism.com
- India Together on Caste
- Annihilation of Caste with a Reply to Mahatma Gandhi Part I & Part II by Dr. B. R. Ambedkar
- Writings by Dr Ambedkar about Caste
- Varna Ashram and Hindu Scriptures (pdf) at Hindu-International.org
- Articles on caste by Koenraad Elst
- Is Caste System Intrinsic to Hinduism? at EPW.org.in
- Lal, Vinay (2005), Introducing Hinduism, New York: Totem Books, pp. 132–33, ISBN 9781840466263


text:
| 1 [ज] हते थुर्यॊधने चैव हते सैन्ये च सर्वशः धृतराष्ट्रॊ महाराजः शरुत्वा किम अकरॊन मुने 2 तदैव कौरवॊ राजा धर्मपुत्रॊ महामनाः कृपप्रभृतयश चैव किम अकुर्वत ते तरयः 3 अश्वत्दाम्नः शरुतं कर्म शापश चान्यॊन्य कारितः वृत्तान्तम उत्तरं बरूहि यथ अभाषत संजयः 4 [व] हते पुत्रशते थीनं छिन्नशाखम इव थरुमम पुत्रशॊकाभिसंतप्तं धृतराष्ट्रं महीपतिम 5 धयानमूकत्वम आपन्नं चिन्तया समभिप्लुतम अभिगम्य महाप्राज्ञः संजयॊ वाक्यम अब्रवीत 6 किं शॊचसि महाराज नास्ति शॊके सहायता अक्षौहिण्यॊ हताश चाष्टौ थश चैव विशां पते निर्जनेयं वसुमती शून्या संप्रति केवला 7 नानाथिग्भ्यः समागम्य नानाथेश्या नराधिपाः सहितास तव पुत्रेण सर्वे वै निधनं गताः 8 पितॄणां पुत्रपौत्राणां जञातीनां सुहृथां तदा गुरूणां चानुपूर्व्येण परेतकार्याणि कारय 9 [व] तच छरुत्वा करुणं वाक्यं पुत्रपौत्र वधार्थितः पपात भुवि थुर्धर्षॊ वाताहत इव थरुमः 10 [धृ] हतपुत्रॊ हतामात्यॊ हतसर्वसुहृज जनः थुःखं नूनं भविष्यामि विचरन पृदिवीम इमाम 11 किं नु बन्धुविहीनस्य जीवितेन ममाथ्य वै लूनपक्षस्य इव मे जरा जीर्णस्य पक्षिणः 12 हृतराज्यॊ हतसुहृथ धतचक्षुश च वै तदा न भराजिष्ये महाप्राज्ञ कषीणरश्मिर इवांशुमान 13 न कृतं सुहृथॊ वाक्यं जामथग्न्यस्य जल्पतः नारथस्य च थेवर्षेः कृष्णथ्वैपायनस्य च 14 सभामध्ये तु कृष्णेन यच छरेयॊ ऽभिहितं मम अलं वैरेण ते राजन पुत्रः संगृह्यताम इति 15 तच च वाक्यम अकृत्वाहं भृशं तप्यामि थुर्मतिः न हि शरॊतास्मि भीष्मस्य धर्मयुक्तं परभाषितम 16 थुर्यॊधनस्य च तदा वृषभस्येव नर्थतः थुःशासन वधं शरुत्वा कर्णस्य च विपर्ययम थरॊण सूर्यॊपरागं च हृथयं मे विथीर्यते 17 न समराम्य आत्मनः किं चित पुरा संजय थुष्कृतम यस्येथं फलम अथ्येह मया मूढेन भुज्यते 18 नूनं हय अपकृतं किं चिन मया पूर्वेषु जन्मसु येन मां थुःखभागेषु धाता कर्मसु युक्तवान 19 परिणामश च वयसः सर्वबन्धुक्षयश च मे सुहृन मित्र विनाशश च थैवयॊगाथ उपागतः कॊ ऽनयॊ ऽसति थुःखिततरॊ मया लॊके पुमान इह 20 तन माम अथ्यैव पश्यन्तु पाण्डवाः संशितव्रतम विवृतं बरह्मलॊकस्य थीर्घम अध्वानम आस्दितम 21 [व] तस्य लालप्यमानस्य बहु शॊकं विचिन्वतः शॊकापहं नरेन्थ्रस्य संजयॊ वाक्यम अब्रवीत 22 शॊकं राजन वयपनुथ शरुतास ते वेथ निश्चयाः शास्त्रागमाश च विविधा वृथ्धेभ्यॊ नृपसत्तम सृञ्जये पुत्रशॊकार्ते यथ ऊचुर मुनयः पुरा 23 तदा यौवनजं थर्पम आस्दिते ते सुते नृप न तवया सुहृथां वाक्यं बरुवताम अवधारितम सवार्दश च न कृतः कश चिल लुब्धेन फलगृथ्धिना 24 तव थुःशासनॊ मन्त्री राधेयश च थुरात्मवान शकुनिश चैव थुष्टात्मा चित्रसेनश च थुर्मतिः शल्यश च येन वै सर्वं शल्य भूतं कृतं जगत 25 कुरुवृथ्धस्य भीष्मस्य गान्धार्या विथुरस्य च न कृतं वचनं तेन तव पुत्रेण भारत 26 न धर्मः सत्कृतः कश चिन नित्यं युथ्धम इति बरुवन कषपिताः कषत्रियाः सर्वे शत्रूणां वर्धितं यशः 27 मध्यस्दॊ हि तवम अप्य आसीर न कषमं किं चिथ उक्तवान धूर धरेण तवया भारस तुलया न समं धृतः 28 आथाव एव मनुष्येण वर्तितव्यं यदा कषमम यदा नातीतम अर्दं वै पश्चात तापेन युज्यते 29 पुत्रगृथ्ध्या तवया राजन परियं तस्य चिकीर्षता पश्चात तापम इथं पराप्तं न तवं शॊचितुम अर्हसि 30 मधु यः केवलं थृष्ट्वा परपातं नानुपश्यति स भरष्टॊ मधु लॊभेन शॊचत्य एव यदा भवान 31 अर्दान न शॊचन पराप्नॊति न शॊचन विन्थते सुखम न शॊचञ शरियम आप्नॊति न शॊचन विन्थते परम 32 सवयम उत्पाथयित्वाग्निं वस्त्रेण परिवेष्टयेत थह्यमानॊ मनस्तापं भजते न स पण्डितः 33 तवयैव स सुतेनायं वाक्यवायुसमीरितः लॊभाज्येन च संसिक्तॊ जवलितः पार्द पावकः 34 तस्मिन समिथ्धे पतिताः शलभा इव ते सुताः तान केशवार्चिर निर्थग्धान न तवं शॊचितुम अर्हसि 35 यच चाश्रुपात कलिलं वथनं वहसे नृप अशास्त्रथृष्टम एतथ धि न परशंसन्ति पण्डिताः 36 विस्फुलिङ्गा इव हय एतान थहन्ति किल मानवान जहीहि मन्युं बुथ्ध्या वै धारयात्मानम आत्मना 37 एवम आश्वासितस तेन संजयेन महात्मना विथुरॊ भूय एवाह बुथ्धिपूर्वं परंतप
| 1 [व] ततॊ ऽमृतसमैर वाक्यैर हलाथयन पुरुषर्षभम वैचित्र वीर्यं विथुरॊ यथ उवाच निबॊध तत 2 [विथुर] उत्तिष्ठ राजन किं शेषे धारयात्मानम आत्मना सदिरजङ्गम मर्त्यानां सर्वेषाम एष निर्णयः 3 सर्वे कषयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः संयॊगा विप्रयॊगान्ता मरणान्तं हि जीवितम 4 यथा शूरं च भीरुं च यमः कर्षति भारत तत किं न यॊत्स्यन्ति हि ते कषत्रियाः कषत्रियर्षभ 5 अयुध्यमानॊ मरियते युध्यमानश च जीवति कालं पराप्य महाराज न कश चिथ अतिवर्तते 6 न चाप्य एतान हतान युथ्धे राजञ शॊचितुम अर्हसि परमाणं यथि शास्त्राणि गतास ते परमां गतिम 7 सर्वे सवाध्यायवन्तॊ हि सर्वे च चरितव्रताः सर्वे चाभिमुखाः कषीणास तत्र का परिथेवना 8 अथर्शनाथ आपतिताः पुनश चाथर्शनं गताः न ते तव न तेषां तवं तत्र का परिथेवना 9 हतॊ ऽपि लभते सवर्गं हत्वा च लभते यशः उभयं नॊ बहुगुणं नास्ति निष्फलता रणे 10 तेषां कामथुघाँल लॊकान इन्थ्रः संकल्पयिष्यति इन्थ्रस्यातिदयॊ हय एते भवन्ति पुरुषर्षभ 11 न यज्ञैर थक्षिणावथ्भिर न तपॊभिर न विथ्यया सवर्गं यान्ति तदा मर्त्या यदा शूरा रणे हताः 12 माता पितृसहस्राणि पुत्रथारशतानि च संसारेष्व अनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम 13 शॊकस्दान सहस्राणि भयस्दान शतानि च थिवसे थिवसे मूढम आविशन्ति न पण्डितम 14 न कालस्य परियः कश चिन न थवेष्यः कुरुसत्तम न मध्यस्दः कव चित कालः सर्वं कालः परकर्षति 15 अनित्यं जीवितं रूपं यौवनं थरव्यसंचयः आरॊग्यं परिय संवासॊ गृध्येथ एषु न पण्डितः 16 न जानपथिकं थुःखम एकः शॊचितुम अर्हसि अप्य अभावेन युज्येत तच चास्य न निवर्तते 17 अशॊचन परतिकुर्वीत यथि पश्येत पराक्रमम भैषज्यम एतथ थुःखस्य यथ एतन नानुचिन्तयेत चिन्त्यमानं हि न वयेति भूयश चापि विवर्धते 18 अनिष्ट संप्रयॊगाच च विप्रयॊगात परियस्य च मनुष्या मानसैर थुःखैर युज्यन्ते ये ऽलपबुथ्धयः 19 नार्दॊ न धर्मॊ न सुखं यथ एतथ अनुशॊचसि न च नापैति कार्यार्दात तरिवर्गाच चैव भरश्यते 20 अन्याम अन्यां धनावस्दां पराप्य वैशेषिकीं नराः असंतुष्टाः परमुह्यन्ति संतॊषं यान्ति पण्डिताः 21 परज्ञया मानसं थुःखं हन्याच छारीरम औषधैः एतज जञानस्य सामर्द्यं न बालैः समताम इयात 22 शयानं चानुशयति तिष्ठन्तं चानुतिष्ठति अनुधावति धावन्तं कर्म पूर्वकृतं नरम 23 यस्यां यस्याम अवस्दायां यत करॊति शुभाशुभम तस्यां तस्याम अवस्दायां तत तत फलम उपाश्नुते
| 1 [धृ] सुभाषितैर महाप्राज्ञ शॊकॊ ऽयं विगतॊ मम भुय एव तु वाक्यानि शरॊतुम इच्छामि तत्त्वतः 2 अनिष्टानां च संसर्गाथ इष्टानां च विवर्जनात कदं हि मानसैर थुःखैः परमुच्यन्ते ऽतर पण्डिताः 3 [विथुर] यतॊ यतॊ मनॊथुःखात सुखाथ वापि परमुच्यते ततस ततः शमं लब्ध्वा सुगतिं विन्थते बुधः 4 अशाश्वतम इथं सर्वं चिन्त्यमानं नरर्षभ कथली संनिभॊ लॊकः सारॊ हय अस्य न विथ्यते 5 गृहाण्य एव हि मर्त्यानाम आहुर थेहानि पण्डिताः कालेन विनियुज्यन्ते सत्त्वम एकं तु शॊभनम 6 यदा जीर्णम अजीर्णं वा वस्त्रं तयक्त्वा तु वै नरः अन्यथ रॊचयते वस्त्रम एवं थेहाः शरीरिणाम 7 वैचित्र वीर्यवासं हि थुःखं वायथि वा सुखम पराप्नुवन्तीह भूतानि सवकृतेनैव कर्मणा 8 कर्मणा पराप्यते सवर्गं सुखं थुःखं च भारत ततॊ वहति तं भारम अवशः सववशॊ ऽपि वा 9 यदा च मृन मयं भाण्डं चक्रारूढं विपथ्यते किं चित परकिर्यमाणं वा कृतमात्रम अदापि वा 10 छिन्नं वाप्य अवरॊप्यन्तम अवतीर्णम अदापि वा आर्थ्रं वाप्य अद वा शुष्कं पच्यमानम अदापि वा 11 अवतार्यमाणम आपाकाथ उथ्धृतं वापि भारत अद वा परिभुज्यन्तम एवं थेहाः शरीरिणाम 12 गर्भस्दॊ वा परसूतॊ वाप्य अद वा थिवसान्तरः अर्धमास गतॊ वापि मासमात्रगतॊ ऽपि वा 13 संवत्सरगतॊ वापि थविसंवत्सर एव वा यौवनस्दॊ ऽपि मध्यस्दॊ वृथ्धॊ वापि विपथ्यते 14 पराक कर्मभिस तु भूतानि भवन्ति न भवन्ति च एवं सांसिथ्धिके लॊके किमर्दम अनुतप्यसे 15 यदा च सलिले राजन करीडार्दम अनुसंचरन उन्मज्जेच च निमज्जेच च किं चित सत्त्वं नराधिप 16 एवं संसारगहनाथ उन्मज्जन निमज्जनात कर्म भॊगेन बध्यन्तः कलिश्यन्ते ये ऽलपबुथ्धयः 17 ये तु पराज्ञाः सदिताः सत्ये संसारान्त गवेषिणः समागमज्ञा भूतानां ते यान्ति परमां गतिम
| 1 [धृ] कदं संसारगहनं विज्ञेयं वथतां वर एतथ इच्छाम्य अहं शरॊतुं तत्त्वम आख्याहि पृच्छतः 2 [विथुर] जन्मप्रभृति भूतानां करियाः सर्वाः शृणु परभॊ पूर्वम एवेह कलले वसते किं चिथ अन्तरम 3 ततः स पञ्चमे ऽतीते मासे मासं परकल्पयेत ततः सर्वाङ्गसंपूर्णॊ गर्भॊ मासे परजायते 4 अमेध्यमध्ये वसति मांसशॊणितलेपने ततस तु वायुवेगेन ऊर्ध्वपाथॊ हय अधःशिराः 5 यॊनिथ्वारम उपागम्य बहून कलेशान समृच्छति यॊनिसंपीडनाच चैव पूर्वकर्मभिर अन्वितः 6 तस्मान मुक्तः स संसाराथ अन्यान पश्यत्य उपथ्रवान गरहास तम उपसर्पन्ति सारमेया इवामिषम 7 ततः पराप्तॊत्तरे काले वयाधयश चापि तं तदा उपसर्पन्ति जीवन्तं बध्यमानं सवकर्मभिः 8 बथ्धम इन्थ्रियपाशैस तं सङ्गस्वाथुभिर आतुरम वयसनान्य उपवर्तन्ते विविधानि नराधिप बध्यमानश च तैर भूयॊ नैव तृप्तिम उपैति सः 9 अयं न बुध्यते तावथ यम लॊकम अदागतम यमथूतैर विकृष्यंश च मृत्युं कालेन गच्छति 10 वाग घीनस्य च यन मात्रम इष्टानिष्टं कृतं मुखे भूय एवात्मनात्मानं बध्यमानम उपेक्षते 11 अहॊ विनिकृतॊ लॊकॊ लॊभेन च वशीकृतः लॊभक्रॊधमथॊन्मत्तॊ नात्मानम अवबुध्यते 12 कुलीनत्वेन रमते थुष्कुलीनान विकुत्सयन धनथर्पेण थृप्तश च थरिथ्रान परिकुत्सयन 13 मूर्खान इति परान आह नात्मानं समवेक्षते शिक्षां कषिपति चान्येषां नात्मानं शास्तुम इच्छति 14 अध्रुवे जीवलॊके ऽसमिन यॊ धर्मम अनुपालयन जन्मप्रभृति वर्तेत पराप्नुयात परमां गतिम 15 एवं सर्वं विथित्वा वै यस तत्त्वम अनुवर्तते स परमॊक्षाय लभते पन्दानं मनुजाधिप
| 1 [धृ] यथ इथं धर्मगहनं बुथ्ध्या समनुगम्यते एतथ विस्तरशः सर्वं बुथ्धिमार्गं परशंस मे 2 [विथुर] अत्र ते वर्तयिष्यामि नम ः कृत्वा सवयं भुवे यदा संसारगहनं वथन्ति परमर्षयः 3 कश चिन महति संसारे वर्तमानॊ थविजः किल वनं थुर्गम अनुप्राप्तॊ महत करव्याथसंकुलम 4 सिंहव्याघ्र गजाकारैर अतिघॊरैर महाशनैः समन्तात संपरिक्षिप्तं मृत्यॊर अपि भयप्रथम 5 तथ अस्य थृष्ट्वा हृथयम उथ्वेगम अगमत परम अभ्युच्छ्रयश च रॊम्णां वै विक्रियाश च परंतप 6 स तथ वनं वयनुसरन विप्रधावन इतस ततः वीक्षमाणॊ थिशः सर्वाः शरणं कव भवेथ इति 7 स तेषां छिथ्रम अन्विच्छन परथ्रुतॊ भयपीडितः न च निर्याति वै थूरं न च तैर विप्रयुज्यते 8 अदापश्यथ वनं घॊरं समन्ताथ वागुरावृतम बाहुभ्यां संपरिष्वक्तं सत्रिया परमघॊरया 9 पञ्चशीर्ष धरैर नागैः शैलैर इव समुन्नतैः नभःस्पृशैर महावृक्षैः परिक्षिप्तं महावनम 10 वनमध्ये च तत्राभूथ उथपानः समावृतः वल्लीभिस तृणछन्नाभिर गूढाभिर अभिसंवृतः 11 पपात स थविजस तत्र निगूढे सलिलाशये विलग्नश चाभवत तस्मिँल लता संतानसंकटे 12 पनसस्य यदा जातं वृन्त बथ्धं महाफलम स तदा लम्बते तत्र ऊर्ध्वपाथॊ हय अधःशिराः 13 अद तत्रापि चान्यॊ ऽसय भूयॊ जात उपथ्रवः कूपवीनाह वेलायाम अपश्यत महागजम 14 षड वक्त्रं कृष्ण शबलं थविषट्क पथचारिणम करमेण परिसर्पन्तं वल्ली वृक्षसमावृतम 15 तस्य चापि परशाखासु वृक्षशाखावलम्बिनः नानारूपा मधुकरा घॊररूपा भयावहाः आसते मधु संभृत्य पूर्वम एव निकेतजाः 16 भूयॊ भूयः समीहन्ते मधूनि भरतर्षभ सवाथनीयानि भूतानां न यैर बालॊ ऽपि तृप्यते 17 तेषां मधूनां बहुधा धारा परस्रवते सथा तां लम्बमानः स पुमान धारां पिबति सर्वथा न चास्य तृष्णा विरता पिबमानस्य संकटे 18 अभीप्सति च तां नित्यम अतृप्तः स पुनः पुनः न चास्य जीविते राजन निर्वेथः समजायत 19 तत्रैव च मनुष्यस्य जीविताशा परतिष्ठिता कृष्णाः शवेताश च तं वृक्षं कुट्टयन्ति सम मूषकाः 20 वयालैश च वनथुर्गान्ते सत्रिया च परमॊग्रया कूपाधस्ताच च नागेन वीनाहे कुञ्जरेण च 21 वृक्षप्रपाताच च भयं मूषकेभ्यश च पञ्चमम मधु लॊभान मधुकरैः षष्ठम आहुर महथ भयम 22 एवं स वसते तत्र कषिप्तः संसारसागरे न चैव जीविताशायां निर्वेथम उपगच्छति
| 1 [धृ] अहॊ खलु महथ थुःखं कृच्छ्रवासं वसत्य असौ कदं तस्य रतिस तत्र तुष्टिर वा वथतां वर 2 स थेशः कव नु यत्रासौ वसते धर्मसंकटे कदं वा स विमुच्येत नरस तस्मान महाभयात 3 एतन मे सर्वम आचक्ष्व साधु चेष्टामहे तदा कृपा मे महती जाता तस्याभ्युथ्धरणेन हि 4 [विथुर] उपमानम इथं राजन मॊक्षविथ्भिर उथाहृतम सुगतिं विन्थते येन परलॊकेषु मानवः 5 यत तथ उच्यति कान्तारं महत संसार एव सः वनं थुर्गं हि यत तव एतत संसारगहनं हि तत 6 ये च ते कदिता वयाला वयाधयस ते परकीर्तिताः या सा नारी बृहत काया अधितिष्ठति तत्र वै ताम आहुस तु जरां पराज्ञा वर्णरूपविनाशिनीम 7 यस तत्र कूपॊ नृपते स तु थेहः शरीरिणाम यस तत्र वसते ऽधस्तान महाहिः काल एव सः अन्तकः सर्वभूतानां थेहिनां सर्वहार्य असौ 8 कूपमध्ये च या जाता वल्ली यत्र स मानवः परताने लम्बते सा तु जीविताशा शरीरिणाम 9 स यस तु कूपवीनाहे तं वृक्षं परिसर्पति षड वक्त्रः कुञ्जरॊ राजन स तु संवत्सरः समृतः मुखानि ऋतवॊ मासाः पाथा थवाथश कीर्तिताः 10 ये तु वृक्षं निकृन्तन्ति मूषकाः सततॊत्दिताः रात्र्यहानि तु तान्य आहुर भूतानां परिचिन्तकाः ये ते मधुकरास तत्र कामास ते परिकीर्तिताः 11 यास तु ता बहुशॊ धाराः सरवन्ति मधु निस्रवम तांस तु कामरसान विथ्याथ यत्र मज्जन्ति मानवाः 12 एवं संसारचक्रस्य परिवृत्तिं सम ये विथुः ते वै संसारचक्रस्य पाशांश छिन्थन्ति वै बुधाः
| 1 [धृ] अहॊ ऽभिहितम आख्यानं भवता तत्त्वथर्शिना भूय एव तु मे हर्षः शरॊतुं वाग अमृतं तव 2 [विथुर] शृणु भूयः परवक्ष्यामि मार्गस्यैतस्य विस्तरम यच छरुत्वा विप्रमुच्यन्ते संसारेभ्यॊ विचक्षणाः 3 यदा तु पुरुषॊ राजन थीर्घम अध्वानम आस्दितः कव चित कव चिच छरमात सदाता कुरुते वासम एव वा 4 एवं संसारपर्याये गर्भवासेषु भारत कुर्वन्ति थुर्बुधा वासं मुच्यन्ते तत्र पण्डिताः 5 तस्माथ अध्वानम एवैतम आहुः शास्त्रविथॊ जनाः यत तु संसारगहनं वनम आहुर मनीषिणः 6 सॊ ऽयं लॊकसमावर्तॊ मर्त्यानां भरतर्षभ चराणां सदावराणां च गृध्येत तत्र न पण्डितः 7 शारीरा मानसाश चैव मर्त्यानां ये तु वयाधयः परत्यक्षाश च परॊक्षाश च ते वयालाः कदिता बुधैः 8 कलिश्यमानाश च तैर नित्यं हन्यमानाश च भारत सवकर्मभिर महाव्यालैर नॊथ्विजन्त्य अल्पबुथ्धयः 9 अदापि तैर विमुच्येत वयाधिभिः पुरुषॊ नृप आवृणॊत्य एव तं पश्चाज जरा रूपविनाशिनी 10 शब्थरूपरसस्पर्शैर गन्धैर्श च विविधैर अपि मज्जमानं महापङ्के निरालम्बे समन्ततः 11 संवत्सरर्तवॊ मासाः पक्षाहॊ रात्रसंधयः करमेणास्य परलुम्पन्ति रूपम आयुस तदैव च 12 एते कालस्य निधयॊ नैताज जानन्ति थुर्बुधाः अत्राभिलिखितान्य आहुः सर्वभूतानि कर्मणा 13 रदं शरीरं भूतानां सत्त्वम आहुस तु सारदिम इन्थ्रियाणि हयान आहुः कर्म बुथ्धिश च रश्मयः 14 तेषां हयानां यॊ वेगं धावताम अनुधावति स तु संसारचक्रे ऽसमिंश चक्रवत परिवर्तते 15 यस तान यमयते बुथ्ध्या स यन्ता न निवर्तते याम्यम आहू रदं हय एनं मुह्यन्ते येन थुर्बुधाः 16 स चैतत पराप्नुते राजन यत तवं पराप्तॊ नराधिप राज्यनाशं सुहृन नाशं सुत नाशं च भारत 17 अनुतर्षुलम एवैतथ थुःखं भवति भारत साधुः परमथुःखानां थुःखभैषज्यम आचरेत 18 न विक्रमॊ न चाप्य अर्दॊ न मित्रं न सुहृज्जनः तदॊन्मॊचयते थुःखाथ यदात्मा सदिरसंयमः 19 तस्मान मैत्रं समास्दाय शीलम आपथ्य भारत थमस तयागॊ ऽपरमाथश च ते तरयॊ बरह्मणॊ हयाः 20 शीलरश्मि समायुक्ते सदितॊ यॊ मानसे रदे तयक्त्वा मृत्युभयं राजन बरह्मलॊकं स गच्छति
| 1 [व] विथुरस्य तु तथ वाक्यं निशम्य कुरुसत्तमः पुत्रशॊकाभिसंतप्तः पपात भुवि मूर्छितः 2 तं तदा पतितं भूमौ निःसंज्ञं परेक्ष्य बान्धवाः कृष्णथ्वैपायनश चैव कषत्ता च विथुरस तदा 3 संजयः सुहृथश चान्ये थवाःस्दा ये चास्य संमताः जलेन सुखशीतेन तालवृन्तैश च भारत 4 पस्पृशुश च करैर गात्रं वीजमानाश च यत्नतः अन्वासन सुचिरं कालं धृतराष्ट्रं तदागतम 5 अद थीर्घस्य कालस्य लब्धसंज्ञॊ महीपतिः विललाप चिरं कालं पुत्राधि भिर अभिप्लुतः 6 धिग अस्तु खलु मानुष्यं मानुष्ये च परिग्रहम यतॊमूलानि थुःखानि संभवन्ति मुहुर मुहुः 7 पुत्र नाशे ऽरदनाशे च जञातिसंबन्धिनाम अपि पराप्यते सुमहथ थुःखं विषाग्निप्रतिमं विभॊ 8 येन थह्यन्ति गात्राणि येन परज्ञा विनश्यति येनाभिभूतः पुरुषॊ मरणं बहु मन्यते 9 तथ इथं वयसनं पराप्तं मया भाग्यविवर्ययात तच चैवाहं करिष्यामि अथ्यैव थविजसत्तम 10 इत्य उक्त्वा तु महात्मानं पितरं बरह्मवित्तमम धृतराष्ट्रॊ ऽभवन मूढः शॊकं च परमं गतः अभूच च तूष्णीं राजासौ धयायमानॊ महीपते 11 तस्य तथ वचनं शरुत्वा कृष्णथ्वैपायनः परभुः पुत्रशॊकाभिसंतप्तं पुत्रं वचनम अब्रवीत 12 धृतराष्ट्र महाबाहॊ यत तवां वक्ष्यामि तच छृणु शरुतवान असि मेधावी धर्मार्दकुशलस तदा 13 न ते ऽसत्य अविथितं किं चिथ वेथितव्यं परंतप अनित्यतां हि मर्त्यानां विजानासि न संशयः 14 अध्रुवे जीवलॊके च सदाने वाशाश्वते सति जीविते मरणान्ते च कस्माच छॊचसि भारत 15 परत्यक्षं तव राजेन्थ्र वैरस्यास्य समुथ्भवः पुत्रं ते कारणं कृत्वा कालयॊगेन कारितः 16 अवश्यं भवितव्ये च कुरूणां वैशसे नृप कस्माच छॊचसि ताञ शूरान गतान परमिकां गतिम 17 जानता च महाबाहॊ विथुरेण महात्मना यतितं सर्वयत्नेन शमं परति जनेश्वर 18 न च थैवकृतॊ मार्गः शक्यॊ भूतेन केन चित घटतापि चिरं कालं नियन्तुम इति मे मतिः 19 थेवतानां हि यत कार्यं मया परत्यक्षतः शरुतम तत ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि कदं सदैर्यं भवेत तव 20 पुराहं तवरितॊ यातः सभाम ऐन्थ्रीं जितक्लमः अपश्यं तत्र च तथा समवेतान थिवौकसः नारथप्रमुखांश चापि सर्वान थेव ऋषींस तदा 21 तत्र चापि मया थृष्टा पृदिवी पृदिवीपते कार्यार्दम उपसंप्राप्ता थेवतानां समीपतः 22 उपगम्य तथा धात्री थेवान आह समागतान यत कार्यं मम युष्माभिर बरह्मणः सथने तथा परतिज्ञातं महाभागास तच छीघ्रं संविधीयताम 23 तस्यास तथ वचनं शरुत्वा विष्णुर लॊकनमस्कृतः उवाच परहसन वाक्यं पृदिवीं थेव संसथि 24 धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां यस तु जयेष्ठः शतस्य वै थुर्यॊधन इति खयातः स ते कार्यं करिष्यति तं च पराप्य महीपालं कृतकृत्या भविष्यसि 25 तस्यार्दे पृदिवीपालाः कुरुक्षेत्रे समागताः अन्यॊन्यं घातयिष्यन्ति थृढैः शस्त्रैः परहारिणः 26 ततस ते भविता थेवि भारस्य युधि नाशनम गच्छ शीघ्रं सवकं सदानं लॊकान धारय शॊभने 27 स एष ते सुतॊ राजँल लॊकसंहार कारणात कलेर अंशः समुत्पन्नॊ गान्धार्या जठरे नृप 28 अमर्षी चपलश चापि करॊधनॊ थुष्प्रसाधनः थैवयॊगात समुत्पन्ना भरातरश चास्य ताथृशाः 29 शकुनिर मातुलश चैव कर्णश च परमः सखा समुत्पन्ना विनाशार्दं पृदिव्यां सहिता नृपाः एतम अर्दं महाबाहॊ नारथॊ वेथ तत्त्वतः 30 आत्मापराधात पुत्रास ते विनष्टाः पृदिवीपते मा ताञ शॊचस्व राजेन्थ्र न हि शॊके ऽसति कारणम 31 न हि ते पाण्डवाः सवल्पम अपराध्यन्ति भारत पुत्रास तव थुरात्मानॊयैर इयं घातिता मही 32 नारथेन च भथ्रं ते पूर्वम एव न संशयः युधिष्ठिरस्य समितौ राजसूये निवेथितम 33 पाण्डवाः कौरवाश चैव समासाथ्य परस्परम न भविष्यन्ति कौन्तेय यत ते कृत्यं तथ आचर 34 नारथस्य वचः शरुत्वा तथाशॊचन्त पाण्डवाः एतत ते सर्वम आख्यातं थेव गुह्यं सनातनम 35 कदं ते शॊकनाशः सयात पराणेषु च थया परभॊ सनेहश च पाण्डुपुत्रेषु जञात्वा थैवकृतं विधिम 36 एष चार्दॊ महाबाहॊ पूर्वम एव मया शरुतः कदितॊ धर्मराजस्य राजसूये करतूत्तमे 37 यतितं धर्मपुत्रेण मया गुह्ये निवेथिते अविग्रहे कौरवाणां थैवं तु बलवत्तरम 38 अनतिक्रमणीयॊ हि विधी राजन कदं चन कृतान्तस्य हि भूतेन सदावरेण तरसेन च 39 भवान कर्म परॊ यत्र बुथ्धिश्रेष्ठश च भारत मुह्यते पराणिनां जञात्वा गतिं चागतिम एव च 40 तवां तु शॊकेन संतप्तं मुह्यमानं मुहुर मुहुः जञात्वा युधिष्ठिरॊ राजा पराणान अपि परित्यजेत 41 कृपालुर नित्यशॊ वीरस तिर्यग्यॊनिगतेष्व अपि स कद तवयि राजेन्थ्र कृपां वै न करिष्यति 42 मम चैव नियॊगेन विधेश चाप्य अनिवर्तनात पाण्डवानां च कारुण्यात पराणान धारय भारत 43 एवं ते वर्तमानस्य लॊके कीर्तिर भविष्यति धर्मश च सुमहांस तात तप्तं सयाच च तपश चिरात 44 पुत्रशॊकसमुत्पन्नं हुताशं जवलितं यदा परज्ञाम्भसा महाराज निर्वापय सथा सथा 45 एतच छरुत्वा तु वचनं वयासस्यामित तेजसः मुहूर्तं समनुध्याय धृतराष्ट्रॊ ऽभयभाषत 46 महता शॊकजालेन परणुन्नॊ ऽसमि थविजॊत्तम नात्मानम अवबुध्यामि मुह्यमानॊ मुहुर मुहुः 47 इथं तु वचनं शरुत्वा तव थैवनियॊगजम धारयिष्याम्य अहं पराणान यतिष्ये च न शॊचितुम 48 एतच छरुत्वा तु वचनं वयासः सत्यवती सुतः धृतराष्ट्रस्य राजेन्थ्र तत्रैवान्तरधीयत
| 1 [ज] गते भगवति वयासे धृतराष्ट्रॊ महीपतिः किम अचेष्टत विप्रर्षे तन मे वयाख्यातुम अर्हसि 2 [व] एतच छरुत्वा नरश्रेष्ठ चिरं धयात्वा तव अचेतनः संजयं यॊजयेत्य उक्त्वा विथुरं परत्यभाषत 3 कषिप्रम आनय गान्धारीं सर्वाश च भरत सत्रियः वधूं कुन्तीम उपाथाय याश चान्यास तत्र यॊषितः 4 एवम उक्त्वा स धर्मात्मा विथुरं धर्मवित्तमम शॊकविप्रहत जञानॊ यानम एवान्वपथ्यत 5 गान्धारी चैव शॊकार्ता भर्तुर वचनचॊथिता सह कुन्त्या यतॊ राजा सह सत्रीभिर उपाथ्रवत 6 ताः समासाथ्य राजानं भृशं शॊकसमन्विताः आमन्त्र्यान्यॊन्यम ईयुः सम भृशम उच्चुक्रुशुस ततः 7 ताः समाश्वासयत कषत्ता ताभ्यश चार्ततरः सवयम अश्रुकण्ठीः समारॊप्य ततॊ ऽसौ निर्ययौ पुरात 8 ततः परणाथः संजज्ञे सर्वेषु कुरु वेश्मसु आ कुमारं पुरं सर्वम अभवच छॊककर्शितम 9 अथृष्टपूर्वा या नार्यः पुरा थेवगणैर अपि पृदग्जनेन थृश्यन्त तास तथा निहतेश्वराः 10 परकीर्य केशान सुशुभान भूषणान्य अवमुच्य च एकवस्त्रधरा नार्यः परिपेतुर अनादवत 11 शवेतपर्वत रूपेभ्यॊ गृहेभ्यस तास तव अपाक्रमन गुहाभ्य इव शैलानां पृषत्यॊ हतयूदपाः 12 तान्य उथीर्णानि नारीणां तथा वृन्थान्य अनेकशः शॊकार्तान्य अथ्रवान राजन किशॊरीणाम इवाङ्गने 13 परगृह्य बाहून करॊशन्त्यः पुत्रान भरातॄन पितॄन अपि थर्शयन्तीव ता ह सम युगान्ते लॊकसंक्षयम 14 विलपन्त्यॊ रुथन्त्यश च धावमानास ततस ततः शॊकेनाभ्याहत जञानाः कर्तव्यं न परजज्ञिरे 15 वरीडां जग्मुः पुरा याः सम सखीनाम अपि यॊषितः ता एकवस्त्रा निर्लज्जाः शवश्रूणां पुरतॊ ऽभवन 16 परस्परं सुसूक्ष्मेषु शॊकेष्व आश्वासयन सम याः ताः शॊकविह्वला राजन्न उपैक्षन्त परस्परम 17 ताभिः परिवृतॊ राजा रुथतीभिः सहस्रशः निर्ययौ नगराथ थीनस तूर्णम आ यॊधनं परति 18 शिल्पिनॊ वणिजॊ वैश्याः सर्वकर्मॊपजीविनः ते पार्दिवं पुरस्कृत्य निर्ययुर नगराथ बहिः 19 तासां विक्रॊशमानानाम आर्तानां कुरु संक्षये पराथुरासीन महाञ शब्थॊ वयदयन भुवनान्य उत 20 युगान्तकाले संप्राप्ते भूतानां थह्यताम इव अभावः सयाथ अयं पराप्त इति भूतानि मेनिरे 21 भृशम उथ्विग्नमनसस ते पौराः कुरु संक्षये पराक्रॊशन्त महाराज सवनुरक्तास तथा भृशम
| 1 [व] करॊशमात्रं ततॊ गत्वा थथृशुस तान महारदान शारथ्वतं कृपं थरौणिं कृतवर्माणम एव च 2 ते तु थृष्ट्वैव राजानं परज्ञा चक्षुषम ईश्वरम अश्रुकण्ठा विनिःश्वस्य रुथन्तम इथम अब्रुवन 3 पुत्रस तव महाराज कृत्वा कर्म सुथुष्करम गतः सानुचरॊ राजञ शक्र लॊकं महीपतिः 4 थुर्यॊधन बलान मुक्ता वयम एव तरयॊ रदाः सर्वम अन्यत परिक्षीणं सैन्यं ते भरतर्षभ 5 इत्य एवम उक्त्वा राजानं कृपः शारथ्वतस तथा गान्धारीं पुत्रशॊकार्ताम इथं वचनम अब्रवीत 6 अभीता युध्यमानास ते घनन्तः शत्रुगणान बहून वीरकर्माणि कुर्वाणाः पुत्रास ते निधनं गताः 7 धरुवं संप्राप्य लॊकांस ते निर्मलाञ शस्त्रनिर्जितान भास्वरं थेहम आस्दाय विहरन्त्य अमरा इव 8 न हि कश चिथ धि शूराणां युध्यमानः पराङ्मुखः शस्त्रेण निधनं पराप्तॊ न च कश चित कृताञ्जलिः 9 एतां तां कषत्रियस्याहुः पुराणां परमां गतिम शस्त्रेण निधनं संख्ये तान न शॊचितुम अर्हसि 10 न चापि शत्रवस तेषाम ऋध्यन्ते राज्ञि पाण्डवाः शृणु यत्कृतम अस्माभिर अश्वत्दाम पुरॊगमैः 11 अधर्मेण हतं शरुत्वा भीमसेनेन ते सुतम सुप्तं शिबिरम आविश्य पाण्डूनां कथनं कृतम 12 पाञ्चाला निहताः सर्वे धृष्टथ्युम्नपुरॊगमाः थरुपथस्यात्मजाश चैव थरौपथेयाश च पातिताः 13 तदा विशसनं कृत्वा पुत्रशत्रुगणस्य ते पराथ्रवाम रणे सदातुं न हि शक्यामहे तरयः 14 ते हि शूरा महेष्वासाः कषिप्रम एष्यन्ति पाण्डवाः अमर्षवशम आपन्ना वैरं परतिजिहीर्षवः 15 निहतान आत्मजाञ शरुत्वा परमत्तान पुरुषर्षभाः निनीषन्तः पथं शूराः कषिप्रम एव यशस्विनि 16 पाण्डूनां किल्बिषं कृत्वा संस्दातुं नॊत्सहामहे अनुजानीहि नॊ राज्ञि मा च शॊके मनः कृदाः 17 राजंस तवम अनुजानीहि धैर्यम आतिष्ठ चॊत्तमम निष्ठान्तं पश्य चापि तवं कषत्रधर्मं च केवलम 18 इत्य एवम उक्त्वा राजानं कृत्वा चाभिप्रथक्षिणम कृपश च कृतवर्मा च थरॊणपुत्रश च भारत 19 अवेक्षमाणा राजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम गङ्गाम अनु महात्मानस तूर्णम अश्वान अचॊथयन 20 अपक्रम्य तु ते राजन सर्व एव महारदाः आमन्त्र्यान्यॊन्यम उथ्विग्नास तरिधा ते परययुस ततः 21 जगाम हास्तिनपुरं कृपः शारथ्वतस तथा सवम एव राष्ट्रं हार्थिक्यॊ थरौणिर वयासाश्रमं ययौ 22 एवं ते परययुर वीरा वीक्षमाणाः परस्परम भयार्ताः पाण्डुपुत्राणाम आगः कृत्वा महात्मनाम 23 समेत्य वीरा राजानं तथा तव अनुथिते रवौ विप्रजग्मुर महाराज यदेच्छकम अरिंथमाः
| 1 [व] हतेषु सर्वसैन्येषु धर्मराजॊ युधिष्ठिरः शुश्रुवे पितरं वृथ्धं निर्यातं गजसाह्वयात 2 सॊ ऽभययात पुत्रशॊकार्तः पुत्रशॊकपरिप्लुतम शॊचमानॊ महाराज भरातृभिः सहितस तथा 3 अन्वीयमानॊ वीरेण थाशार्हेण महात्मना युयुधानेन च तदा तदैव च युयुत्सुना 4 तम अन्वगात सुथुःखार्ता थरौपथी शॊककर्शिता सह पाञ्चाल यॊषिथ्भिर यास तत्रासन समागताः 5 स गङ्गाम अनु वृन्थानि सत्रीणां भरतसत्तम कुररीणाम इवार्तानां करॊशन्तीनां थथर्श ह 6 ताभिः परिवृतॊ राजा रुथतीभिः सहस्रशः ऊर्ध्वबाहुभिर आर्ताभिर बरुवतीभिः परियाप्रिये 7 कव नु धर्मज्ञता राज्ञः कव नु साथ्य नृशंसता यथावधीत पितॄन भरातॄन गुरून पुत्रान सखीन अपि 8 घातयित्वा कदं थरॊणं भीष्मं चापि पितामहम मनस ते ऽभून महाबाहॊ हत्वा चापि जयथ्रदम 9 किं नु राज्येन ते कार्यं पितॄन भरातॄन अपश्यतः अभिमन्युं च थुर्धर्षं थरौपथेयांश च भारत 10 अतीत्य ता महाबाहुः करॊशन्तीः कुररीर इव ववन्थे पितरं जयेष्ठं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः 11 ततॊ ऽभिवाथ्य पितरं धर्मेणामित्रकर्शनाः नयवेथयन्त नामानि पाण्डवास ते ऽपि सर्वशः 12 तम आत्मजान्त करणं पिता पुत्रवधार्थितः अप्रीयमाणः शॊकार्तः पाण्डवं परिषस्वजे 13 धर्मराजं परिष्वज्य सान्त्वयित्वा च भारत थुष्टात्मा भीमम अन्वैच्छथ थिधक्षुर इव पावकः 14 स कॊपपावकस तस्य शॊकवायुसमीरितः भीमसेन मयं थावं थिधक्षुर इव थृश्यते 15 तस्य संकल्पम आज्ञाय भीमं परत्यशुभं हरिः भीमम आक्षिप्य पाणिभ्यां परथथौ भीमम आयसम 16 पराग एव तु महाबुथ्धिर बुथ्ध्वा तस्येङ्गिरं हरिः संविधानं महाप्राज्ञस तत्र चक्रे जनार्थनः 17 तं तु गृह्यैव पाणिभ्यां भीमसेनम अयस्मयम बभञ्ज बलवान राजा मन्यमानॊ वृकॊथरम 18 नागायुत बलप्राणः स राजा भीमम आयसम भङ्क्त्वा विमदितॊरस्कः सुस्राव रुधिरं मुखात 19 ततः पपात मेथिन्यां तदैव रुधिरॊक्षितः परपुष्पिताग्र शिखरः पारिजात इव थरुमः 20 पर्यगृह्णत तं विथ्वान सूतॊ गावल्गणिस तथा मैवम इत्य अब्रवीच चैनं शमयन सान्त्वयन्न इव 21 स तु कॊपं समुत्सृज्य गतमन्युर महामनाः हाहा भीमेति चुक्रॊश भूयः शॊकसमन्वितः 22 तं विथित्वा गतक्रॊधं भीमसेनवधार्थितम वासुथेवॊ वरः पुंसाम इथं वचनम अब्रवीत 23 मा शुचॊ धृतराष्ट्र तवं नैष भीमस तवया हतः आयसी परतिमा हय एषा तवया राजन निपातिता 24 तवां करॊधवशम आपन्नं विथित्वा भरतर्षभ मयापकृष्टः कौन्तेयॊ मृत्यॊर थंष्ट्रान्तरं गतः 25 न हि ते राजशार्थूल बले तुल्यॊ ऽसति कश चन कः सहेत महाबाहॊ बाह्वॊर निग्रहणं नरः 26 यदान्तकम अनुप्राप्य जीवन कश चिन न मुच्यते एवं बाह्वन्तरं पराप्य तव जीवेन न कश चन 27 तस्मात पुत्रेण या सा ते परतिमा कारितायसी भीमस्य सेयं कौरव्य तवैवॊपहृता मया 28 पुत्रशॊकाभिसंतापाथ धर्माथ अपहृतं मनः तव राजेन्थ्र तेन तवं भीमसेनं जिघांससि 29 न च ते तत्क्षमं राजन हन्यास तवं यथ वृकॊथरम न हि पुत्रा महाराज जीवेयुस ते कदं चन 30 तस्माथ यत्कृतम अस्माभिर मन्यमानैः कषमं परति अनुमन्यस्व तत सर्वं मा च शॊके मनः कृदाः
| 1 [व] तत एनम उपातिष्ठञ शौचार्दं परिचारकाः कृतशौचं पुनश चैनं परॊवाच मधुसूथनः 2 राजन्न अधीता वेथास ते शास्त्राणि विविधानि च शरुतानि च पुराणानि राजधर्माश च केवलाः 3 एवं विथ्वान महाप्राज्ञ नाकार्षीर वचनं तथा पाण्डवान अधिकाञ जानबले शौर्ये च कौरव 4 राजा हि यः सदिरप्रज्ञः सवयं थॊषान अवेक्षते थेशकालविभागं च परं शरेयः स विन्थति 5 उच्यमानं च यः शरेयॊ गृह्णीते नॊ हिताहिते आपथं समनुप्राप्य स शॊचत्य अनये सदितः 6 ततॊ ऽनयवृत्तम आत्मानं समवेक्षस्व भारत राजंस तवं हय अविधेयात्मा थुर्यॊधन वशे सदितः 7 आत्मापराधाथ आयस्तस तत किं भीमं जिघांससि तस्मात संयच्छ कॊपं तवं सवम अनुस्मृत्य थुष्कृतम 8 यस तु तां सपर्धया कषुथ्रः पाञ्चालीम आनयत सभाम स हतॊ भीमसेनेन वैरं परतिचिकीर्षता 9 आत्मनॊ ऽतिक्रमं पश्य पुत्रस्य च थुरात्मनः यथ अनागसि पाण्डूनां परित्यागः परंतप 10 एवम उक्तः स कृष्णेन सर्वं सत्यं जनाधिप उवाच थेवकीपुत्रं धृतराष्ट्रॊ महीपतिः 11 एवम एतन महाबाहॊ यदा वथसि माधव पुत्रस्नेहस तु धर्मात्मन धैर्यान मां समचालयत 12 थिष्ट्या तु पुरुषव्याघ्रॊ बलवान सत्यविक्रमः तवथ गुप्तॊ नागमत कृष्ण भीमॊ बाह्वन्तरं मम 13 इथानीं तव अहम एकाग्रॊ गतमन्युर गतज्वरः मध्यमं पाण्डवं वीरं सप्रष्टुम इच्छामि केशव 14 हतेषु पार्दिवेन्थ्रेषु पुत्रेषु निहतेषु च पाण्डुपुत्रेषु मे शर्म परीतिश चाप्य अवतिष्ठते 15 ततः स भीमं च धनंजयं च; माथ्र्याश च पुत्रौ पुरुषप्रवीरौ पस्पर्श गात्रैः पररुथन सुगात्रान; आश्वास्य कल्याणम उवाच चैनान
| 1 [ब] धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातास ततस ते कुरुपुंगवाः अभ्ययुर भरातरः सर्वे गान्धारीं सह केशवाः 2 ततॊ जञात्वा हतामित्रं धर्मराजं युधिष्ठिरम गान्धारी पुत्रशॊकार्ता शप्तुम ऐच्छथ अनिन्थिता 3 तस्याः पापम अभिप्रायं विथित्वा पाण्डवान परति ऋषिः सत्यवती पुत्रः पराग एव समबुध्यत 4 स गङ्गायाम उपस्पृश्य पुण्यगन्धं पयः शुचि तं थेशम उपसंपेथे परमर्षिर मनॊजवः 5 थिव्येन चक्षुषा पश्यन मनसानुथ्धतेन च सर्वप्राणभृतां भावं स तत्र समबुध्यत 6 स सनुषाम अब्रवीत काले कल्य वाथी महातपाः शापकालम अवाक्षिप्य शम कालम उथीरयन 7 न कॊपः काण्डवे कार्यॊ गान्धारि शमम आप्नुहि रजॊ निगृह्यताम एतच छृणु चेथं वचॊ मम 8 उक्तास्य अष्टाथशाहानि पुत्रेण जयम इच्छता शिवम आशास्स्व मे मातर युध्यमानस्य शत्रुभिः 9 सा तदा याच्यमाना तवं काले काले जयैषिणा उक्तवत्य असि गान्धारि यतॊ धर्मस ततॊ जयः 10 न चाप्य अतीतां गान्धारि वाचं ते वितदाम अहम समरामि भाषमाणायास तदा परणिहिता हय असि 11 सा तवं धर्मं परिस्मृत्य वाचा चॊक्त्वा मनस्विनि कॊपं संयच्छ गान्धारि मैवं भूः सत्यवाथिनि 12 [ग] भगवन नाभ्यसूयामि नैतान इच्छामि नश्यतः पुत्रशॊकेन तु बलान मनॊ विह्वलतीव मे 13 यदैव कुन्त्या कौन्तेया रक्षितव्यास तदा मया यदैव धृतराष्ट्रेण रक्षितव्यास तदा मया 14 थुर्यॊधनापराधेन शकुनेः सौबलस्य च कर्ण थुःशासनाभ्यां च वृत्तॊ ऽयं कुरु संक्षयः 15 नापराध्यति बीभत्सुर न च पार्दॊ वृकॊथरः नकुलः सहथेवॊ वा नैव जातु युधिष्ठिरः 16 युध्यमाना हि कौरव्याः कृन्तमानाः परस्परम निहताः सहिताश चान्यैस तत्र नास्त्य अप्रियं मम 17 यत तु कर्माकरॊथ भीमॊ वासुथेवस्य पश्यतः थुर्यॊधनं समाहूय गथायुथ्धे महामनाः 18 शिक्षयाम्य अधिकं जञात्वा चरन्तं बहुधा रणे अधॊ नाभ्यां परहृतवांस तन मे कॊपम अवर्धयत 19 कदं नु धर्मं धर्मज्ञैः समुथ्धिष्टं महात्मभिः तयजेयुर आहवे शूराः पराणहेतॊः कदं चन
| 1 [व] तच छरुत्वा वचनं तस्या भीमसेनॊ ऽद भीतवत गान्धारीं परत्युवाचेथं वचः सानुनयं तथा 2 अधर्मॊ यथि वा धर्मस तरासात तत्र मया कृतः आत्मानं तरातुकामेन तन मे तवं कषन्तुम अर्हसि 3 न हि युथ्धेन पुत्रस ते धर्मेण स महाबलः शक्यः केन चिथ उथ्यन्तुम अतॊ विषमम आचरम 4 सैन्यस्यैकॊ ऽवशिष्टॊ ऽयं गथायुथ्धे च वीर्यवान मां हत्वा न हरेथ राज्यम इति चैतत कृतं मया 5 राजपुत्रीं च पाञ्चालीम एकवस्त्रां रजस्वलाम भवत्या विथितं सर्वम उक्तवान यत सुतस तव 6 सुयॊधनम असंगृह्य न शक्या भूः स सारगा केवला भॊक्तुम अस्माभिर अतश चैतत कृतं मया 7 तच चाप्य अप्रियम अस्माकं पुत्रस ते समुपाचरत थरौपथ्या यत सभामध्ये सव्यम ऊरुम अथर्शयत 8 तत्रैव वध्यः सॊ ऽसमाकं थुराचारॊ ऽमब ते सुतः धर्मराजाज्ञया चैव सदिताः सम समये तथा 9 वैरम उथ्धुक्षितं राज्ञि पुत्रेण तव तन महत कलेशिताश च वने नित्यं तत एतत कृतं मया 10 वैरस्यास्य गतः पारं हत्वा थुर्यॊधनं रणे राज्यं युधिष्ठिरः पराप्तॊ वयं च गतमन्यवः 11 [गान्धारी] न तस्यैष वधस तात यत परशंससि मे सुतम कृतवांश चापि तत सर्वं यथ इथं भाषसे मयि 12 हताश्वे नकुले यत तथ वृषसेनेन भारत अपिबः शॊणितं संख्ये थुःशासन शरीरजम 13 सथ्भिर विगर्हितं घॊरम अनार्य जनसेवितम करूरं कर्माकरॊः कस्मात तथ अयुक्तं वृकॊथर 14 [भीम] अन्यस्यापि न पातव्यं रुधिरं किं पुनः सवकम यदैवात्मा तदा भराता विशेषॊ नास्ति कश चन 15 रुधिरं न वयतिक्रामथ थन्तौष्ठं मे ऽमब मा शुचः वैवस्वतस तु तथ वेथ हस्तौ मे रुधिरॊक्षितौ 16 हताश्वं नकुलं थृष्ट्वा वृषसेनेन संयुगे भरातॄणां संप्रहृष्टानां तरासः संजनितॊ मया 17 केशपक्षपरामर्शे थरौपथ्या थयूतकारिते करॊधाथ यथ अब्रुवं चाहं तच च मे हृथि वर्तते 18 कषत्रधर्माच चयुतॊ राज्ञि भवेयं शास्वतीः समाः परतिज्ञां ताम अनिस्तीर्य ततस तत कृतवान अहम 19 न माम अर्हसि गान्धारि थॊषेण परिशङ्कितुम अनिगृह्य पुरा पुत्रान अस्मास्व अनपकारिषु 20 [ग] वृथ्धस्यास्य शतं पुत्रान निघ्नंस तवम अपराजितः कस्मान न शेषयः कं चिथ येनाल्पम अपराधितम 21 संतानम आवयॊस तात वृथ्धयॊर हृतराज्ययॊः अक्दम अन्धथ्वयस्यास्य यष्टिर एका न वर्जिता 22 शेषे हय अवस्दिते तात पुत्राणाम अन्तके तवयि न मे थुःखं भवेथ एतथ यथि तवं धर्मम आचरः
| 1 [व] एवम उक्त्वा तु गान्धारी युधिष्ठिरम अपृच्छत कव स राजेति सक्रॊधा पुत्रपौत्र वधार्थिता 2 ताम अभ्यगच्छथ राजेन्थ्रॊ वेपमानः कृताञ्जलिः युधिष्ठिर इथं चैनां मधुरं वाक्यम अब्रवीत 3 पुत्र हन्ता नृशंसॊ ऽहं तव थेवि युधिष्ठिरः शापार्हः पृदिवी नाशे हेतुभूतः शपस्व माम 4 न हि मे जीवितेनार्दॊ न राज्येन धनेन वा ताथृशान सुहृथॊ हत्वा मूढस्यास्य सुहृथ थरुहः 5 तम एवं वाथिनं भीतं संनिकर्ष गतं तथा नॊवाच किं चिथ गान्धारी निःश्वासपरमा भृशम 6 तस्यावनत थेहस्य पाथयॊर निपतिष्यतः युधिष्ठिरस्य नृपतेर धर्मज्ञा धर्मथर्शिनी अङ्गुल्य अग्राणि थथृशे थेवी पट्टान्तरेण सा 7 ततः स कु नकी भूतॊ थर्शनीयनखॊ नृपः तं थृष्ट्वा चार्जुनॊ ऽगच्छथ वासुथेवस्य पृष्ठतः 8 एवं संचेष्टमानांस तान इतश चेतश च भारत गान्धारी विगतक्रॊधा सान्त्वयाम आस मातृवत 9 तया ते समनुज्ञाता मातरं वीरमातरम अभ्यगच्छन्त सहिताः पृदां पृदुल वक्षसः 10 चिरस्य थृष्ट्वा पुत्रान सा पुत्राधिभिर अभिप्लुता बाष्पम आहारयथ थेवी वस्त्रेणावृत्य वै मुखम 11 ततॊ बाष्पं समुत्सृज्य सह पुत्रैस तदा पृदा अपश्यथ एताञ शस्त्रौघैर बहुधा परिविक्षतान 12 सा तान एकैकशः पुत्रान संस्पृशन्ती पुनः पुनः अन्वशॊचन्त थुःखार्ता थरौपथीं च हतात्मजाम रुथतीम अद पाञ्चालीं थथर्श पतितां भुवि 13 [थर] आर्ये पौत्राः कव ते सर्वे सौभथ्र सहिता गताः न तवां ते ऽथयाभिगच्छन्ति चिरथृष्टां तपस्विनीम किं नु राज्येन वै कार्यं विहीनायाः सुतैर मम 14 [व] तां समाश्वासयाम आस पृदा पृदुल लॊचना उत्दाप्य याज्ञसेनीं तु रुथतीं शॊककर्शिताम 15 तयैव सहिता चापि पुत्रैर अनुगता पृदा अभ्यगच्छत गान्धारीम आर्ताम आर्ततरा सवयम 16 ताम उवाचाद गान्धारी सह वध्वा यशस्विनीम मैवं पुत्रीति शॊकार्ता पश्य माम अपि थुःखिताम 17 मन्ये लॊकविनाशॊ ऽयं कालपर्याय चॊथितः अवश्य भावी संप्राप्तः सवभावाल लॊमहर्षणः 18 इथं तत समनुप्राप्तं विथुरस्य वचॊ महत असिथ्धानुनये कृष्णे यथ उवाच महामतिः 19 तस्मिन्न अपरिहार्ये ऽरदे वयतीते च विशेषतः मा शुचॊ न हि शॊच्यास ते संग्रामे निधनं गताः 20 यदैव तवं तदैवाहं कॊ वा माश्वासयिष्यति ममैव हय अपराधेन कुलम अग्र्यं विनाशितम
| 1 [व] एवम उक्त्वा तु गान्धारी कुरूणाम आविकर्तनम अपश्यत तत्र तिष्ठन्ती सर्वं थिव्येन चक्षुषा 2 पतिव्रता महाभागा समानव्रतचारिणी उग्रेण तपसा युक्ता सततं सत्यवाथिनी 3 वरथानेन कृष्णस्य महर्षेः पुण्यकर्मणः थिव्यज्ञानबलॊपेता विविधं पर्यथेवयत 4 थथर्श सा बुथ्धिमती थूराथ अपि यदान्तिके रणाजिरं नृवीराणाम अथ्भुतं लॊमहर्षणम 5 अस्दि केशपरिस्तीर्णं शॊणितौघपरिप्लुतम शरीरैर बहुसाहस्रैर विनिकीर्णं समन्ततः 6 गजाश्वरदयॊधानाम आवृतं रुधिराविलैः शरीरैर बहुसाहस्रैर विनिकीर्णं समन्ततः 7 गजाश्वनरवीराणां निःसत्त्वैर अभिसंवृतम सृगालबड काकॊल कङ्ककाकनिषेवितम 8 रक्षसां पुरुषाथानां मॊथनं कुरराकुलम अशिवाभिः शिवाभिश च नाथितं गृध्रसेवितम 9 ततॊ वयासाभ्यनुज्ञातॊ धृतराष्ट्रॊ महीपतिः पाण्डुपुत्राश च ते सर्वे युधिष्ठिरपुरॊगमाः 10 वासुथेवं पुरस्कृत्य हतबन्धुं च पार्दिवम कुरु सत्रियः समासाथ्य जग्मुर आयॊधनं परति 11 समासाथ्य कुरुक्षेत्रं ताः सत्रियॊ निहतेश्वराः अपश्यन्त हतांस तत्र पुत्रान भरातॄन पितॄन पतीन 12 करव्याथैर भक्ष्यमाणान वै गॊमायुबड वायसैः भूतैः पिशाचै रक्षॊभिर विविधैश च निशाचरैः 13 रुथ्राक्रीड निभं थृष्ट्वा तथा विशसनं सत्रियः महार्हेभ्यॊ ऽद यानेभ्यॊ विक्रॊशन्त्यॊ निपेतिरे 14 अथृष्टपूर्वं पश्यन्त्यॊ थुःखार्ता भरत सत्रियः शरीरेष्व अस्खलन्न अन्या नयपतंश चापरा भुवि 15 शरान्तानां चाप्य अनादानां नासीत का चन चेतना पाञ्चाल कुर यॊषाणां कृपणं तथ अभून महत 16 थुःखॊपहत चित्ताभिः समन्ताथ अनुनाथितम थृष्ट्वायॊधनम अत्युग्रं धर्मज्ञा सुबलात्मजा 17 ततः सा पुण्डरीकाक्षम आमन्त्र्य पुरुषॊत्तमम कुरूणां वैशसं थृष्ट्वा थुःखाथ वचनम अब्रवीत 18 पश्यैताः पुण्डरीकाक्ष सनुषा मे निहतेश्वराः परकीर्णकेशाः करॊशन्तीः कुररीर इव माधव 19 अमूस तव अभिसमागम्य समरन्त्यॊ भरतर्षभान पृदग एवाभ्यधावन्त पुत्रान भरातॄन पितॄन पतीन 20 वीरसूभिर महाबाहॊ हतपुत्राभिर आवृतम कव चिच च वीर पत्नीभिर हतवीराभिर आकुलम 21 शॊभितं पुरुषव्याघ्रैर भीष्म कर्णाभिमन्युभिः थरॊण थरुपथ शल्यैश च जवलथ्भिर इव पावकैः 22 काञ्चनैः कवचैर निष्कैर मणिभिश च महात्मनाम अङ्गथैर हस्तकेयूरैः सरग्भिश च समलंकृतम 23 वीरबाहुविसृष्टाभिः शक्तिभिः परिघैर अपि खड्गैश च विमलैस तीक्ष्णैः स शरैश च शरासनैः 24 करव्याथसंघैर मुथितैस तिष्ठथ्भिः सहितैः कव चित कव चिथ आक्रीडमानैश च शयानैर अपरैः कव चित 25 एतथ एवंविधं वीर संपश्यायॊधनं विभॊ पश्यमाना च थह्यामि शॊकेनाहं जनार्थन 26 पाञ्चालानां कुरूणां च विनाशं मधुसूथन पञ्चानाम इव भूतानां नाहं वधम अचिन्तयम 27 तान सुपर्णाश च गृध्राश च निष्कर्षन्त्य असृग उक्षितान निगृह्य कवचेषूग्रा भक्षयन्ति सहस्रशः 28 जयथ्रदस्य कर्णस्य तदैव थरॊण भीष्मयॊः अभिमन्यॊर विनाशं च कश चिन्तयितुम अर्हति 29 अवध्यकल्पान निहतान थृष्ट्वाहं मधुसूथन गृध्रकङ्कबड शयेनश्वसृगालाथनी कृतान 30 अमर्षवशम आपन्नान थुर्यॊधन वशे सदितान पश्येमान पुरुषव्याघ्रान संशान्तान पावकान इव 31 शयनान्यूचिताः सर्वे मृथूनि विमलानि च विपन्नास ते ऽथय वसुधां विवृताम अधिशेरते 32 बन्थिभिः सततं काले सतुवथ्भिर अभिनन्थिताः शिवानाम अशिवा घॊराः शृण्वन्ति विविधा गिरः 33 ये पुरा शेरते वीराः शयनेषु यशस्विनः चन्थनागुरुथिग्धाङ्गास ते ऽथय पांसुषु शेरते 34 तेषाम आभरणान्य एते गृध्रगॊमायुवायसाः आक्षिपन्त्य अशिवा घॊरा विनथन्तः पुनः पुनः 35 चापानि विशिखान पीतान निस्त्रिंशान विमला गथा युथ्धाभिमानिनः परीता जीवन्त इव बिभ्रति 36 सुरूप वर्णा बहवः करव्याथैर अवघट्टिताः ऋषभप्रतिरूपाक्षाः शेरते हरितस्रजः 37 अपरे पुनर आलिङ्ग्य गथाः परिघबाहवः शेरते ऽभिमुखाः शूरा थयिता इव यॊषितः 38 बिभ्रतः कवचान्य अन्ये विमलान्य आयुधानि च न धर्षयन्ति करव्याथा जीवन्तीति जनार्थन 39 करव्याथैः कृष्यमाणानाम अपरेषां महात्मनाम शातकौम्भ्यः सरजश चित्रा विप्रकीर्णाः समन्ततः 40 एते गॊमायवॊ भीमा निहतानां यशस्विनाम कण्ठान्तर गतान हारान आक्षिपन्ति सहस्रशः 41 सर्वेष्व अपररात्रेषु यान अनन्थन्त बन्थिनः सतुतिभिश च परार्ध्याभिर उपचारैश च शिक्षिताः 42 तान इमाः परिथेवन्ति थुःखार्ताः परमाङ्गनाः कृपणं वृष्णिशार्थूल थुःखशॊकार्थिता भृशम 43 रक्तॊत्पलवनानीव विभान्ति रुचिराणि वै मुखानि परमस्त्रीणां परिशुष्काणि केशव 44 रुथितॊपरता हय एता धयायन्त्यः संपरिप्लुताः कुरु सत्रियॊ ऽभिगच्छन्ति तेन तेनैव थुःखिताः 45 एतान्य आथित्यवर्णानि तपनीयनिभानि च रॊषरॊथन ताम्राणि वक्त्राणि कुरु यॊषिताम 46 आ साम परिपूर्णार्दं निशम्य परिथेवितम इतरेतर संक्रन्थान न विजानन्ति यॊषितः 47 एता थीर्घम इवॊच्छ्वस्य विक्रुश्य च विलप्य च विस्पन्थमाना थुःखेन वीरा जहति जीवितम 48 बह्व्यॊ थृष्ट्वा शरीराणि करॊशन्ति विलपन्ति च पाणिभिश चापरा घनन्ति शिरांसि मृथु पाणयः 49 शिरॊभिः पतितैर हस्तैः सर्वाङ्गैर यूदशः कृतैः इतरेतर संपृक्तैर आकीर्णा भाति मेथिनी 50 विशिरस्कान अदॊ कायान थृष्ट्वा घॊराभिनन्थिनः मुह्यन्त्य अनुचिता नार्यॊ विथेहानि शिरांसि च 51 शिरः कायेन संधाय परेक्षमाणा विचेतसः अपश्यन्त्यॊ परं तत्र नेथम अस्येति थुःखिताः 52 बाहूरुचरणान अन्यान विशिखॊन्मदितान पृदक संथधत्यॊ ऽसुखाविष्टा मूर्छन्त्य एताः पुनः पुनः 53 उत्कृत्त शिरसश चान्यान विजग्धान मृगपक्षिभिः थृष्ट्वा काश चिन न जानन्ति भर्तॄन भरत यॊषितः 54 पाणिभिश चापरा घनन्ति शिरांसि मधुसूथन परेक्ष्य भरातॄन पितॄन पुत्रान पतींश च निहतान परैः 55 बाहुभिश च स खड्गैश च शिरॊभिश च सकुण्डलैः अगम्यकल्पा पृदिवी मांसशॊणितकर्थमा 56 न थुःखेषूचिताः पूर्वं थुःखं गाहन्त्य अनिन्थिताः भरातृभिः पितृभिः पुत्रैर उपकीर्णां वसुंधराम 57 यूदानीव किशॊरीणां सुकेशीनां जनार्थन सनुषाणां धृतराष्ट्रस्य पश्य वृन्थान्य अनेकशः 58 अतॊ थुःखतरं कुं नु केशव परतिभाति मे यथ इमाः कुर्वते सर्वा रूपम उच्चावचं सत्रियः 59 नूनम आचरितं पापं मया पूर्वेषु जन्मसु या पश्यामि हतान पुत्रान पौत्रान भरातॄंश च केशव एवम आर्ता विलपती थथर्श निहतं सुतम
| 1 [वैषम्पायन] ततॊ थुर्यॊधनं थृष्ट्वा गान्धारी शॊककर्शिता सहसा नयपतथ भूमौ छिन्नेव कथली वने 2 सा तु लब्ध्वा पुनः संज्ञां विक्रुश्य च पुनः पुनः थुर्यॊधनम अभिप्रेक्ष्य शयानं रुधिरॊक्षितम 3 परिष्वज्य च गान्धारी कृपणं पर्यथेवयत हाहा पुत्रेति गान्धारी विललापाकुलेन्थ्रिया 4 सुगूढ जत्रु विपुलं हारनिष्कनिषेवितम वारिणा नेत्रजेनॊरः सिञ्चन्ती शॊकतापिता समीपस्दं हृषीकेशम इथं वचनम अब्रवीत 5 उपस्दितेऽसमिन संग्रामे जञातीनां संक्षये विभॊ माम अयं पराह वार्ष्णेय पराञ्जलिर नृपसत्तमः अस्मिञ जञातिसमुथ्धर्षे जयम अम्बा बरवीतु मे 6 इत्य उक्ते जानती सर्वम अहं सवं वयसनागमम अब्रुवं पुरुषव्याघ्र यतॊ धर्मस ततॊ जयः 7 यदा न युध्यमानस तवं संप्रमुह्यसि पुत्रक धरुवं शास्त्रजिताँल लॊकान पराप्तास्य अमरवथ विभॊ 8 इत्य एवम अब्रुवं पूर्वं नैनं शॊचामि वै परभॊ धृतराष्ट्रं तु शॊचामि कृपणं हतबान्धवम 9 अमर्षणं युधां शरेष्ठं कृतास्त्रं युथ्धथुर्मथम शयानं वीरशयने पश्य माधव मे सुतम 10 यॊ ऽयं मूर्धावसिक्तानाम अग्रे याति परंतपः सॊ ऽयं पांसुषु शेते ऽथय पश्य कालस्य पर्ययम 11 धरुवं थुर्यॊधनॊ वीरॊ गतिं नसुलभां गतः तदा हय अभिमुखः शेते शयने वीरसेविते 12 यं पुरा पर्युपासीना रमयन्ति महीक्षितः महीतलस्दं निहतं गृध्रास तं पर्युपासते 13 यं पुरा वयजनैर अग्र्यैर उपवीजन्ति यॊषितः तम अथ्य पक्षव्यजनैर उपवीजन्ति पक्षिणः 14 एष शेते महाबाहुर बलवान सत्यविक्रमः सिंहेनेव थविपः संख्ये भीमसेनेन पातितः 15 पश्य थुर्यॊधनं कृष्ण शयानं रुधिरॊक्षितम निहतं भीमसेनेन गथाम उथ्यम्य भारत 16 अक्षौहिणीर महाबाहुर थश चैकां च केशव अनयथ यः पुरा संख्ये सॊ ऽनयान निधनं गतः 17 एष थुर्यॊधनः शेते महेष्वासॊ महारदः शार्थूल इव सिंहेन भीमसेनेन पातितः 18 विथुरं हय अवमन्यैष पितरं चैव मन्थभाक बालॊ वृथ्धावमानेन मन्थॊ मृत्युवशं गतः 19 निःसपत्ना मही यस्य तरयॊथश समाः सदिता स शेते निहतॊ भूमौ पुत्रॊ मे पृदिवीपतिः 20 अपश्यं कृष्ण पृदिवीं धार्तराष्ट्रानुशासनात पूर्णां हस्तिगवाश्वस्य वार्ष्णेय न तु तच चिरम 21 ताम एवाथ्य महाबाहॊ पश्याम्य अन्यानुशासनात हीनां हस्तिगवाश्वेन किं नु जीवामि माधव 22 इथं कृच्छ्रतरं पश्य पुत्रस्यापि वधान मम यथ इमां पर्युपासन्ते हताञ शूरान रणे सत्रियः 23 परकीर्णकेशां सुश्रॊणीं थुर्यॊधन भुजाङ्कगाम रुक्मवेथी निभां पश्य कृष्ण लक्ष्मणमातरम 24 नूनम एषा पुरा बाला जीवमाने महाभुजे भुजाव आश्रित्य रमते सुभुजस्य मनस्विनी 25 कदं तु शतधा नेथं हृथयं मम थीर्यते पश्यन्त्या निहतं पुत्रं पुत्रेण सहितं रणे 26 पुत्रं रुधिरसंसिक्तम उपजिघ्रत्य अनिन्थिता थुर्यॊधनं तु वामॊरुः पाणिना परिमार्जति 27 किं नु शॊचति भर्तारं पुत्रं चैषा मनस्विनी तदा हय अवस्दिता भाति पुत्रं चाप्य अभिवीक्ष्य सा 28 सवशिरः पञ्चशाखाभ्याम अभिहत्यायतेक्षणा पतत्य उरसि वीरस्य कुरुराजस्य माधव 29 पुण्डरीकनिभा भाति पुण्डरीकान्तर परभा मुखं विमृज्य पुत्रस्य भर्तुश चैव तपस्विनी 30 यथि चाप्य आगमाः सन्ति यथि वा शरुतयस तदा धरुवं लॊकान अवाप्तॊ ऽयं नृपॊ बाहुबलार्जितान
| 1 [गान्धारी] पश्य माधव पुत्रान मे शतसंख्याञ जितक्लमान गथया भीमसेनेन भूयिष्ठं निहतान रणे 2 इथं थुःखतरं मे ऽथय यथ इमा मुक्तमूर्धजाः हतपुत्रा रणे बालाः परिधावन्ति मे सनुषाः 3 परासाथतलचारिण्यश चरणैर भूषणान्वितैः आपन्ना यत सपृशन्तीमा रुधिरार्थ्रां वसुंधराम 4 गृध्रान उत्सारयन्त्यश च गॊमायून वायसांस तदा शॊकेनार्ता विघूर्णन्त्यॊ मत्ता इव चरन्त्य उत 5 एषान्या तव अनवथ्याङ्गी करसंमितमध्यमा घॊरं तथ वैशसं थृष्ट्वा निपतत्य अतिथुःखिता 6 थृष्ट्वा मे पार्दिवसुताम एतां लक्ष्मणमातरम राजपुत्रीं महाबाहॊ मनॊ न वयुपशाम्यति 7 भरातॄंश चान्याः पतींश चान्याः पुत्रांश च निहतान भुवि थृष्ट्वा परिपतन्त्य एताः परगृह्य सुभुजा भुजान 8 मध्यमानां तु नारीणां वृथ्धानां चापराजित आक्रन्थं हतबन्धूनां थारुणे वैशसे शृणु 9 रदनीडानि थेहांश च हतानां गजवाजिनाम आश्रिताः शरममॊहार्ताः सदिताः पश्य महाबल 10 अन्या चापहृतं कायाच चारुकुण्डलम उन्नसम सवस्य बन्धॊः शिरः कृष्ण गृहीत्वा पश्य तिष्ठति 11 पूर्वजातिकृतं पापं मन्ये नाप्लम इवानघ एताभिर अनवथ्याभिर मया चैवाल्पमेधया 12 तथ इथं धर्मराजेन यातितं नॊ जनार्थन न हि नाशॊ ऽसति वार्ष्णेय कर्मणॊः शुभपापयॊः 13 परत्यग्र वयसः पश्य थर्शनीयकुचॊथराः कुलेषु जाता हरीमत्यः कृष्णपक्षाक्षि मूर्धजाः 14 हंसगथ्गथ भाषिण्यॊ थुःखशॊकप्रमॊहिताः सारस्य इव वाशन्त्यः पतिताः पश्य माधव 15 फुल्लपथ्मप्रकाशानि पुण्डरीकाक्ष यॊषिताम अनवथ्यानि वत्राणि तपत्य असुखरश्मिवान 16 ईर्षूणां मम पुत्राणां वासुथेवावरॊधनम मत्तमातङ्गथर्पाणां पश्यन्त्य अथ्य पृदग्जनाः 17 शतचन्थ्राणि चर्माणि धवजांश चाथित्यसंनिभान रौक्माणि चैव वर्माणि निष्कान अपि च काञ्चनान 18 शीर्ष तराणानि चैतानि पुत्राणां मे महीतले पश्य थीप्तानि गॊविन्थ पावकान सुहुतान इव 19 एष थुःशासनः शेते शूरेणामित्र घातिना पीतशॊणितसर्वाङ्गॊ भीमसेनेन पातितः 20 गथया वीर घातिन्या पश्य माधव मे सुतम थयूतक्लेशान अनुस्मृत्य थरौपथ्या चॊथितेन च 21 उक्ता हय अनेन पाञ्चाली सभायां थयूतनिर्जिता परियं चिकीर्षता भरातुः कर्णस्य च जनार्थन 22 सहैव सहथेवेन नकुलेनार्जुनेन च थासभार्यासि पाञ्चालि कषिप्रं परविश नॊ गृहान 23 ततॊ ऽहम अब्रुवं कृष्ण तथा थुर्यॊधनं नृपम मृत्युपाशपरिक्षिप्तं शकुनिं पुत्र वर्जय 24 निबॊधैनं सुथुर्बुथ्धिं मातुलं कलहप्रियम कषिप्रम एनं परित्यज्य पुत्र शाम्यस्व पाण्डवैः 25 न बुध्यसे तवं थुर्बुथ्धे भीमसेनम अमर्षणम वाङ्नाराचैस तुथंस तीक्ष्णैर उल्काभिर इव कुञ्जरम 26 तान एष रभसः करूरॊ वाक्शल्यान अवधारयन उत्ससर्ज विषं तेषु सर्पॊ गॊवृषभेष्व इव 27 एष थुःशासनः शेते विक्षिप्य विपुलौ भुजौ निहतॊ भीमसेनेन सिंहेनेव महर्षभः 28 अत्यर्दम अकरॊथ रौथ्रं भीमसेनॊ ऽतयमर्षणः थुःशासनस्य यत करुथ्धॊ ऽपिबच छॊणितम आहवे
| 1 [ग] एष माधव पुत्रॊ मे विकर्णः पराज्ञसंमतः भूमौ विनिहतः शेते भीमेन शतधा कृतः 2 गजमध्य गतः शेते विकर्णॊ मधुसूथन नीलमेघपरिक्षिप्तः शरथीव थिवाकरः 3 अस्य चापग्रहेणैष पाणिः कृतकिणॊ महान कदं चिच छिथ्यते गृध्रैर अत्तु कामैस तलत्रवान 4 अस्य भार्यामिष परेप्सून गृध्रान एतांस तपस्विनी वारयत्य अनिशं बाला न च शक्नॊति माधव 5 युवा वृन्थारकः शूरॊ विकर्णः पुरुषर्षभ सुखॊचितः सुखार्हश च शेते पांसुषु माधव 6 कर्णिनालीकनाराचैर भिन्नमर्माणम आहवे अथ्यापि न जहात्य एनं लक्ष्णीर भरतसत्तमम 7 एष संग्रामशूरेण परतिज्ञां पालयिष्यता थुर्मुखॊ ऽभिमुखः शेते हतॊ ऽरिगणहा रणे 8 तस्यैतथ वथनं कृष्ण शवापथैर अर्धभक्षितम विभात्य अभ्यधिकं तात सप्तम्याम इव चन्थ्रमाः 9 शूरस्य हि रणे कृष्ण यस्याननम अदेथृशम स कदं निहतॊ ऽमित्रैः पांसून गरसति मे सुतः 10 यस्याहवं मुखे सौम्या सदाता नैवॊपपथ्यते स कदं कुर्मुखॊ ऽमित्रैर हतॊ विबुधलॊकजित 11 चित्रसेनं हतं भूमौ शयानं मधुसूथन धार्तराष्ट्रम इमं पश्य परतिमानं थनुष्मताम 12 तं चित्रमाल्याभरणं युवत्यः शॊककर्शिताः करव्याथसंघैः सहिता रुथन्त्यः पर्युपासते 13 सत्रीणां रुथितनिर्घॊषः शवापथानां च गर्जितम चित्ररूपम इथं कृष्ण विचित्रं परतिभाति मे 14 युवा वृन्थारकॊ नित्यं परवर सत्री निषेवितः विविंशतिर असौ शेते धवस्तः पांसुषु माधव 15 शरसंकृत्त वर्णाणं वीरं विशसने हतम परिवार्यासते गृध्राः परिविंशा विविंशतिम 16 परविश्य समरे वीरः पाण्डवानाम अनीकिनाम आविश्य शयने शेते पुनः सत्पुरुषॊचितम 17 समितॊपपन्नं सुनसं सुभ्रु ताराधिपॊपमम अतीव शुभ्रं वथनं पश्य कृष्ण विविंशतेः 18 यं सम तं पर्युपासन्ते वसुं वासव यॊषितः करीडन्तम इव गन्धर्वं थेवकन्याः सहस्रशः 19 हन्तारं वीरसेनानां शूरं समितिशॊभनम निबर्हणम अमित्राणां थुःसहं विषहेत कः 20 थुःसहस्यैतथ आभाति शरीरं संवृतं शरैः गिरिर आत्मरुहैः फुल्लैः कर्णिकारैर इवावृतः 21 शातकौम्भ्या सरजा भाति कवचेन च भास्वता अग्निनेव गिरिः शवेतॊ गतासुर अपि थुःसहः
| 1 [ग] अध्यर्धगुणम आहुर यं बले शौर्ये च माधव पित्रा तवया च थाशार्ह थृप्तं सिंहम इवॊत्कटम 2 यॊ बिभेथ चमूम एकॊ मम पुत्रस्य थुर्भिथाम स भूत्वा मृत्युर अन्येषां सवयं मृत्युवशं गतः 3 तस्यॊपलक्षये कृष्ण कार्ष्णेर अमिततेजसः अभिमन्यॊर हतस्यापि परभा नैवॊपशाम्यति 4 एषा विराट थुहिता सनुषा गाण्डीवधन्वनः आर्ता बाला पतिं वीरं शॊच्या शॊचत्य अनिन्थिता 5 तम एषा हि समासाथ्य भार्या भर्तारम अन्तिके विराट थुहिता कृष्ण पाणिना परिमार्जति 6 तस्य वक्त्रम उपाघ्राय सौभथ्रस्य यशस्विनी विबुथ्धकमलाकारं कम्बुवृत्तशिरॊ धरम 7 काम्यरूपवती चैषा परिष्वजति भामिनी लज्ज माना पुरैवैनं माध्वीक मथमूर्छिता 8 तस्य कषतजसंथिग्धं जातरूपपरिष्कृतम विमुच्य कवचं कृष्ण शरीरम अभिवीक्षते 9 अवेक्षमाणा तं बाला कृष्ण तवाम अभिभाषते अयं ते पुण्डरीकाक्ष सथृशाक्षॊ निपातितः 10 बले वीर्ये च सथृशस तेजसा चैव ते ऽनघ रूपेण च तवात्यर्दं शेते भुवि निपातितः 11 अत्यन्तसुकुमारस्य राङ्क वाजिन शायिनः कच चिथ अथ्य शरीरं ते भूमौ न परितप्यते 12 मातङ्गभुज वर्ष्माणौ जयाक्पेप कठिन तवचौ काञ्चनाङ्गथिनौ शेषे निक्षिप्य विपुलौ भुजौ 13 वयायम्य बहुधा नूनं सुखसुप्तः शरमाथ इव एवं विलपतीम आर्तां न हि माम अभिभाषसे 14 आर्याम आर्य सुभथ्रां तवम इमांश च तरिथशॊपमान पितॄन मां चैव थुःखार्तां विहाय कव गमिष्यसि 15 तस्य शॊणितसंथिग्धान केशान उन्नाम्य पाणिना उत्सङ्गे वक्त्रम आधाय जीवन्तम इव पृच्छति सवस्रीयं वासुथेवस्य पुत्रं गाण्डीवधन्वनः 16 कदं तवां रणमध्यस्दं जघ्नुर एते महारदाः धिग अस्तु करूर कर्तॄंस तान कृप कर्णजयथ्रदान 17 थरॊण थरौणायनी चॊभौ यैर असि वयसनी कृतः रदर्षभाणां सर्वेषां कदम आसीत तथा मनः 18 बालं तवां परिवार्यैकं मम थुःखाय जघ्नुषाम कदं नु पाण्डवानां च पाञ्चालानां च पश्यताम तवं वीर निधनं पराप्तॊ नादवान सन्ननादवत 19 थृष्ट्वा बहुभिर आक्रन्थे निहतं तवाम अनादवत वीरः पुरुषशार्थूलः कदं जीवति पाण्डवः 20 न राज्यलाभॊ विपुलः शत्रूणां वा पराभवः परीतं थास्यति पार्दानां तवाम ऋते पुष्करेक्षण 21 तव शस्त्रजिताँल लॊकान धर्मेण च थमेन च कषिप्रम अन्वागमिष्यामि तत्र मां परतिपालय 22 थुर्मरं पुनर अप्राप्ते काले भवति केन चित यथ अहं तवां रणे थृष्ट्वा हतं जीवामि थुर्भगा 23 काम इथानीं नरव्याघ्र शलक्ष्णया समितया गिरा पितृलॊके समेत्यान्यां माम इवामन्त्रयिष्यसि 24 नूनम अप्सरसां सवर्गे मनांसि परमदिष्यसि परमेण च रूपेण गिरा च समितपूर्वया 25 पराप्य पुण्यकृताँल लॊकान अप्सरॊभिः समेयिवान सौभथ्र विहरन काले समरेदाः सुकृतानि मे 26 एतावान इह संवासॊ विहितस ते मया सह षण मासान सप्तमे मासि तवं वीर निधनं गतः 27 इत्य उक्तवचनाम एताम अपकर्षन्ति थुःखिताम उत्तरां मॊघसंकल्पां मत्स्यराजकुलस्त्रियः 28 उत्तराम अपकृष्यैनाम आर्ताम आर्ततराः सवयम विराटं निहतं थृष्ट्वा करॊशन्ति विलपन्ति च 29 थरॊणास्त्र शरसंकृत्तं शयानं रुधिरॊक्षितम विराटं वितुथन्त्य एते गृध्रगॊमायुवायसाः 30 वितुथ्यमानं विहगैर विराटम असितेक्षणाः न शक्नुवन्ति विवशा निवर्तयितुम आतुराः 31 आसाम आतपतप्तानाम आयसेन च यॊषिताम शरमेण च विवर्णानां रूपाणां विगतं वपुः 32 उत्तरं चाभिमन्युं च काम्बॊजं च सुथक्षिणम शिशून एतान हतान पश्य लक्ष्मणं च सुथर्शनम आयॊधन शिरॊमध्ये शयानं पश्य माधव
| 1 [गान्धारी] एष वैकर्तनः शेते महेष्वासॊ महारदः जवलितानलवत संख्ये संशान्तः पार्द तेजसा 2 पश्य वैकर्तनं कर्णं निहत्यातिरदान बहून शॊणितौघपरीताङ्गं शयानं पतितं भुवि 3 अमर्षी थीर्घरॊषश च महेष्वासॊ महारदः रणे विनिहतः शेते शूरॊ गाण्डीवधन्वना 4 यं सम पाण्डव संत्रासान मम पुत्रा महारदाः परायुध्यन्त पुरस्कृत्य मातङ्गा इव यूदपम 5 शार्थूलम इव सिंहेन समरे सव्यसाचिना मातङ्गम इव मत्तेन मातङ्गेन निपातितम 6 समेताः पुरुषव्याघ्र निहतं शूरम आहवे परकीर्णमूर्धजाः पत्न्यॊ रुथत्यः पर्युपासते 7 उथ्विग्नः सततं यस्माथ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः तरयॊथश समा निथ्रां चिन्तयन्न नाध्यगच्छत 8 अनाधृष्यः परैर युथ्धे शत्रुभिर मघवान इव युगान्ताग्निर इवार्चिष्मान हिमवान इव च सदिरः 9 स भूत्वा शरणं वीरॊ धार्तराष्ट्रस्य माधव भूमौ विनिहतः शेते वातरुग्ण इव थरुमः 10 पश्य कर्णस्य पत्नीं तवं वृषसेनस्य मातरम लालप्यमानाः करुणं रुथतीं पतितां भुवि 11 आचार्य शापॊ ऽनुगतॊ धरुवं तवां; यथ अग्रसच चक्रम इयं धरा ते ततः शरेणापहृतं शिरस ते; धनंजयेनाहवे शत्रुमध्ये 12 अहॊ धिग एषा पतिता विसंज्ञा; समीक्ष्य जाम्बूनथबथ्धनिष्कम कर्णं महाबाहुम अथीनसत्त्वं; सुषेण माता रुथती भृशार्ता 13 अल्पावशेषॊ हि कृतॊ महात्मा; शरीरभक्षैः परिभक्षयथ्भिः थरष्टुं न संप्रीति करः शशीव; कृष्णश्य पक्षस्य चतुर्थशाहे 14 सावर्तमाना पतिता पृदिव्याम; उत्दाय थीना पुनर एव चैषा कर्णस्य वक्त्रं परिजिघ्रमाणा; रॊरूयते पुत्रवधाभितप्ता
| 1 [ग] आवन्त्यं भीमसेनेन भक्षयन्ति निपातितम गृध्रगॊमायवः शूरं बहु बन्धुम अबन्धुवत 2 तं पश्य कथनं कृत्वा शत्रूणां मधुसूथन शयानं वीरशयने रुधिरेण समुक्षितम 3 तं सृगालाश च कङ्काश च करव्याथाश च पृदग्विधाः तेन तेन विकर्षन्ति पश्य कालस्य पर्ययम 4 शयानं वीरशयने वीरम आक्रन्थ सारिणम आवन्त्यम अभितॊ नार्यॊ रुथत्यः पर्युपासते 5 परातिपीयं महेष्वासं हतं भल्लेन बाह्लिकम परसुप्तम इव शार्थूलं पश्य कृष्ण मनस्विनम 6 अतीव मुखवर्णॊ ऽसय निहतस्यापि शॊभते सॊमस्येवाभिपूर्णस्य पौर्णमास्यां समुथ्यतः 7 पुत्रशॊकाभितप्तेन परतिज्ञां परिरक्षता पाकशासनिना संख्ये वार्थ्ध कषत्रिर निपातितः 8 एकाथश चमूर जित्वा रक्ष्यमाणं महात्मना सत्यं चिकीर्षता पश्य हतम एनं जयथ्रदम 9 सिन्धुसौवीरभर्तारं थर्पपूर्णं मनस्विनम भक्षयन्ति शिवा गृध्रा जनार्थन जयथ्रदम 10 संरक्ष्यमाणं भार्याभिर अनुरक्ताभिर अच्युत भषन्तॊ वयपकर्षन्ति गहनं निम्नम अन्तिकात 11 तम एताः पर्युपासन्ते रक्षमाणा महाभुजम सिन्धुसौवीरगान्धारकाम्बॊजयवनस्त्रियः 12 यथा कृष्णाम उपाथाय पराथ्रवत केकयैः सह तथैव वध्यः पाण्डूनां जनार्थन जयथ्रद 13 थुःशलां मानयथ्भिस तु यथा मुक्तॊ जयथ्रदः कदम अथ्य न तां कृष्ण मानयन्ति सम ते पुनः 14 सैषा मम सुता बाला विलपन्ती सुथुःखिता परमापयति चात्मानम आक्रॊशति च पाण्डवान 15 किं नु थुःखतरं कृष्ण परं मम भविष्यति यत सुता विधवा बाला सनुषाश च निहतेश्वराः 16 अहॊ धिग थुःशलां पश्य वीतशॊकभयाम इव शिरॊ भर्तुर अनासाथ्य धावमानाम इतस ततः 17 वारयाम आस यः सर्वान पाण्डवान पुत्रगृथ्धिनः स हत्वा विपुलाः सेनाः सवयं मृत्युवशं गतः 18 तं मत्तम इव मातङ्गं वीरं परमथुर्जयम परिवार्य रुथन्त्य एताः सत्रियश चन्थ्रॊपमाननाः
| 1 [ग] एष शल्यॊ हतः शेते साक्षान नकुल मातुलः धर्मज्ञेन सता तात धर्मराजेन संयुगे 2 यस तवया सपर्धते नित्यं सर्वत्र पुरुषर्षभ स एष निहतः शेते मथ्रराजॊ महारदः 3 येन संगृह्णता तात रदम आधिरदेर युधि जवार्दं पाण्डुपुत्राणां तदा तेजॊवधः कृतः 4 अहॊ धिक पश्य शल्यस्य पूर्णचन्थ्र सुथर्शनम मुखं पथ्मपलाशाक्षं वडैर आथष्टम अव्रणम 5 एषा चामीकराभस्य तप्तकाञ्चनस परभा आस्याथ विनिःसृता जिह्वा भक्ष्यते कृष्णपक्षिभिः 6 युधिष्ठिरेण निहतं शल्यं समितिशॊभनम रुथन्त्यः पर्युपासन्ते मथ्रराजकुलस्त्रियः 7 एताः सुसूक्ष्म वसना मथ्रराजं नरर्षभम करॊशन्त्य अभिसमासाथ्य कषत्रियाः कषत्रियर्षभम 8 शल्यं निपतितं नार्यः परिवार्याभितः सदिताः वाशिता गृष्टयः पङ्के परिमग्नम इवर्षभम 9 शल्यं शरणथं शूरं पश्यैनं रदसत्तमम शयानं वीरशयने शरैर विशकलीकृतम 10 एष शैलालयॊ राजा भगथत्तः परतापवान गजाङ्कुश धरः शरेष्ठः शेते भुवि निपातितः 11 यस्य रुक्ममयी माला शिरस्य एषा विराजते शवापथैर भक्ष्यमाणस्य शॊभयन्तीव मूर्धजान 12 एतेन किल पार्दस्य युथ्धम आसीत सुथारुणम लॊमहर्षणम अत्युग्रं शक्रस्य बलिना यदा 13 यॊधयित्वा महाबाहुर एष पार्दं धनंजयम संशयं गमयित्वा च कुन्तीपुत्रेण पातितः 14 यस्य नास्ति समॊ लॊके शौर्ये वीर्ये च कश चन स एष निहतः शेते भीष्मॊ भीष्मकृथ आहवे 15 पश्य शांतनवं कृष्ण शयानं सूर्यवर्चसम युगान्त इव कालेन पातितं सूर्यम अम्बरात 16 एष तप्त्वा रणे शत्रूञ शस्त्रतापेन वीर्यवान नरसूर्यॊ ऽसतम अभ्येति सूर्यॊ ऽसतम इव केशव 17 शरतल्पगतं वीरं धर्मे थेवापिना समम शयानं वीरशयने पश्य शूर निषेविते 18 कर्णिनालीकनाराचैर आस्तीर्य शयनॊत्तमम आविश्य शेते भगवान सकन्थः शरवणं यदा 19 अतूल पूर्णं गाङ्गेयस तरिभिर बाणैः समन्वितम उपधायॊपधानाग्र्यं थत्तं गाण्डीवधन्वना 20 पालयानः पितुः शास्त्रम ऊर्ध्वरेता महायशाः एष शांतनवः शेते माधवाप्रतिमॊ युधि 21 धर्मात्मा तात धर्मज्ञः पारम्पर्येण निर्णये अमर्त्य इव मर्त्यः सन्न एष पराणान अधारयत 22 नास्ति युथ्धे कृती कश चिन न विथ्वान न पराक्रमी यत्र शांतनवॊ भीष्मः शेते ऽथय निहतः परैः 23 सवयम एतेन शूरेण पृच्छ्यमानेन पाण्डवैः धर्मज्ञेनाहवे मृत्युर आख्यातः सत्यवाथिना 24 परनष्टः कुरुवंशश च पुनर येन समुथ्धृतः स गतः कुरुभिः सार्धं महाबुथ्धिः पराभवम 25 धर्मेषु कुरवः कं नु परिप्रक्ष्यन्ति माधव गते थेवव्रते सवर्गं थेवकल्पे नरर्षभे 26 अर्जुनस्य विनेतारम आचार्यं सात्यकेस तदा तं पश्य पतितं थरॊणं कुरूणां गुरु सत्तमम 27 अस्त्रं चतुर्विधं वेथ यदैव तरिथशेश्वरः भार्गवॊ वा महावीर्यस तदा थरॊणॊ ऽपि माधव 28 यस्य परसाथाथ बीभत्सुः पाण्डवः कर्म थुष्करम चकार स हतः शेते नैनम अस्त्राण्य अपालयन 29 यं पुरॊधाय कुरव आह्वयन्ति सम पाण्डवान सॊ ऽयं शस्त्रभृतां शरेष्ठॊ थरॊणः शस्त्रैः पृदक कृतः 30 यस्य निर्थहतः सेनां गतिर अग्नेर इवाभवत स भूमौ निहतः शेते शान्तार्चिर इव पावकः 31 धनुर मुष्टिर अशीर्णश च हस्तावापश च माधव थरॊणस्य निहतस्यापि थृश्यते जीवतॊ यदा 32 वेथा यस्माच च चत्वारः सर्वास्त्राणि च केशव अनपेतानि वै शूराथ यदैवाथौ परजापतेः 33 बन्थनार्हाव इमौ तस्य बन्थिभिर वन्थितौ शुभौ गॊमायवॊ विकर्षन्ति पाथौ शिष्यशतार्चितौ 34 थरॊणं थरुपथपुत्रेण निहतं मधुसूथन कृपी कृपणम अन्वास्ते थुःखॊपहत चेतना 35 तां पश्य रुथतीम आर्तां मुखकेशीम अधॊमुखीम हतं पतिम उपासन्तीं थरॊणं शस्त्रभृतां वरम 36 बाणैर भिन्नतनु तराणं धृष्टथ्युम्नेन केशव उपास्ते वै मृधे थरॊणं जटिला बरह्मचारिणी 37 परेतकृत्ये च यतते कृपी कृपणम आतुरा हतस्य समरे भर्तुः सुकुमारी यशस्विनी 38 अग्नीन आहृत्य विधिवच चितां परज्वाल्य सर्वशः थरॊणम आधाय गायन्ति तरीणि सामानि सामगाः 39 किरन्ति च चिताम एते जटिला बरह्मचारिणः धनुर्भिः शक्तिभिश चैव रदनीथैश च माधव 40 शस्त्रैश च विविधैर अन्यैर धक्ष्यन्ते भूरि तेजसम त एते थरॊणम आधाय शंसन्ति च रुथन्ति च 41 सामभिस तरिभिर अन्तःस्दैर अनुशंसन्ति चापरे अग्नाव अग्निम इवाधाय थरॊणं हुत्वा हुताशने 42 गच्छन्त्य अभिमुखा गङ्गां थरॊणशिष्या थविजातयः अपसव्यां चितिं कृत्वा पुरस्कृत्य कृपीं तथा
| 1 [ग] सॊमथत्तसुतं पश्य युयुधानेन पातितम वितुथ्यमानं विहगैर बहुभिर माधवान्तिके 2 पुत्रशॊकाभिसंतप्तः सॊमथत्तॊ जनार्थन युयुधानं महेष्वासं गर्हयन्न इव थृश्यते 3 असौ तु भूरिश्रवसॊ माता शॊकपरिप्लुता आश्वासयति भर्तारं सॊमथत्तम अनिन्थिता 4 थिष्ट्या नेथं महाराज थारुणं भरतक्षयम कुरु संक्रन्थनं घॊरं युगान्तम अनुपश्यसि 5 थिष्ट्या यूपध्वजं वीरं पुत्रं भूरिसहस्रथम अनेकक्रतुयज्वानां निहतं नाथ्य पश्यसि 6 थिष्ट्या सनुषाणाम आक्रन्थे घॊरं विलपितं बहु न शृणॊषि महाराज सारसीनाम इवार्णवे 7 एकवस्त्रानुसंवीताः परकीर्णासित मूर्धजाः सनुषास ते परिधावन्ति हतापत्या हतेश्वराः 8 शवापथैर भक्ष्यमाणं तवम अहॊ थिष्ट्या न पश्यसि छिन्नबाहुं नरव्याघ्रम अर्जुनेन निपातितम 9 शलं विनिहतं संख्ये भूरिश्रवसम एव च सनुषाश च विधवाः सर्वा थिष्ट्या नाथ्येह पश्यसि 10 थिष्ट्या तत काञ्चनं छत्रं यूपकेतॊर महात्मनः विनिकीर्णं रदॊपस्दे सौमथत्तेर न पश्यसि 11 अमूस तु भूरिश्रवसॊ भार्याः सात्यकिना हतम परिवार्यानुशॊचन्ति भर्तारम असितेक्षणाः 12 एता विलप्य बहुलं भर्तृशॊकेन कर्शिताः पतन्त्य अभिमुखा भूमौ कृपणं बत केशव 13 बीभत्सुर अतिबीभत्सं कर्मेथम अकरॊत कदम परमत्तस्य यथ अच्छैत्सीथ बाहुं शूरस्य यज्वनः 14 ततः पापतरं कर्मकृतवान अपि सात्यकिः यस्मात परायॊपविष्टस्य पराहार्षीत संशितात्मनः 15 एकॊ थवाभ्यां हतः शेषे तवम अधर्मेण धार्मिकः इति यूपध्वजस्यैताः सत्रियः करॊशन्ति माधव 16 भार्या यूपध्वजस्यैषा करसंमितमध्यमा कृत्वॊत्सङ्गे भुजं भर्तुः कृपणं पर्यथेवयत 17 अयं स रशनॊत्कर्षी पीनस्तन विमर्थनः नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवी विस्रंसनः करः 18 वासुथेवस्य सांनिध्ये पार्देनाक्लिष्ट कर्मणा युध्यतः समरे ऽनयेन परमत्तस्य निपातितः 19 किं नु वक्ष्यसि संसत्सु कदासु च जनार्थन अर्जुनस्य महत कर्म सवयं वा स किरीटवान 20 इत्य एवं गर्हयित्वैषा तूष्टीम आस्ते वराङ्गना ताम एताम अनुशॊचन्ति सपत्न्यः सवाम इव सनुषाम 21 गान्धारराजः शकुनिर बलवान सत्यविक्रमः निहतः सहथेवेन भागिनेयेन मातुलः 22 यः पुरा हेमथण्डाभ्यां वयजनाभ्यां सम वीज्यते स एष पक्षिभिः पक्षैः शयान उपवीज्यते 23 यः सम रूपाणि कुरुते शतशॊ ऽद सहस्रशः तस्य मायाविनॊ माया थग्धाः पाण्डव तेजसा 24 मायया निकृतिप्रज्ञॊ जितवान यॊ युधिष्ठिरम सभायां विपुलं राज्यं स पुनर जीवितं जितः 25 शकुन्ताः शकुनिं कृष्ण समन्तात पर्युपासते कितवं मम पुत्राणां विनाशायॊपशिक्षितम 26 एतेनैतन महथ वैरं परसक्तं पाण्डवैः सह वधाय मम पुत्राणाम आत्मनः सगणस्य च 27 यदैव मम पुत्राणां लॊकाः शस्त्रजिताः परभॊ एवम अस्यापि थुर्बुथ्धेर लॊकाः शस्त्रेण वै जिताः 28 कदं च नायं तत्रापि पुत्रान मे भरातृभिः सह विरॊधयेथ ऋजु परज्ञान अनृजुर मधुसूथनx
| 1 [ग] काम्बॊजं पश्य थुर्धर्षं काम्बॊजास्तरणॊचितम शयानम ऋषभस्कन्धं हतं पांसुशु माधव 2 यस्य कषतजसंथिग्धौ बाहू चन्थनरूषितौ अवेक्ष्य कृपणं भार्या विलपत्य अतिथुःखिता 3 इमौ तौ परिघप्रख्यौ बाहू शुभतलाङ्गुली ययॊर विवरम आपन्नां न रतिर मां पुराजहत 4 कां गतिं नु गमिष्यामि तवया हीना जनेश्वर थूरबन्धुर नादेव अतीव मधुरस्वरा 5 आतपे कलाम्यमानानां विविधानाम इव सरजाम कलान्तानाम अपि नारीणां न शरीर जहति वै तनुम 6 शयानम अभितः शूरं कालिङ्गं मधुसूथन पश्य थीप्ताङ्गथ युगप्रतिबथ्ध महाभुजम 7 मागधानाम अधिपतिं जयत्सेनं जनार्थन परिवार्य पररुथिता मागध्यः पश्य यॊषितः 8 आसाम आयतनेत्राणां सुस्वराणां जनार्थन मनः शरुतिहरॊ नाथॊ मनॊ मॊहयतीव मे 9 परकीर्णसर्वाभरणा रुथन्त्यः शॊककर्शिताः सवास्तीर्णशयनॊपेता मागध्यः शेरते भुवि 10 कॊसलानाम अधिपतिं राजपुत्रं बृहथ्बलम भर्तारं परिवार्यैताः पृदक पररुथिताः सत्रियः 11 अस्य गात्रगतान बाणान कार्ष्णि बाहुबलार्पितान उथ्धरन्त्य असुखाविष्टा मूर्छमानाः पुनः पुनः 12 आसां सर्वानवथ्यानाम आतपेन परिश्रमात परम्लान नलिनाभानि भान्ति वक्त्राणि माधव 13 थरॊणेन निहताः शूराः शेरते रुचिराङ्गथाः थरॊणेनाभिमुखाः सर्वे भरातरः पञ्च केलयाः 14 तप्तकाञ्चनवर्माणस ताम्रध्वजरदस्रजः भासयन्ति महीं भासा जवलिता इव पावकाः 15 थरॊणेन थरुपथं संख्ये पश्य माधव पातितम महाथ्विपम इवारण्ये सिंहेन महता हतम 16 पाञ्चालराज्ञॊ विपुलं पुण्डरीकाक्ष पाण्डुरम आतपत्रं समाभाति शरथीव थिवाकरः 17 एतास तु थरुपथं वृथ्धं सनुषा भार्याश च थुःखिताः थग्ध्वा गच्छन्ति पाञ्चाल्यं राजानम अपसव्यतः 18 धृष्टकेतुं महेष्वासं चेथिपुंगवम अङ्गनाः थरॊणेन निहतं शूरं हरन्ति हृतचेतसः 19 थरॊणास्त्रम अभिहत्यैष विमर्थे मधुसूथन महेष्वासॊ हतः शेते नथ्या हृत इव थरुमः 20 एष चेथिपतिः शूरॊ धृष्टकेतुर महारदः शेते विनिहतः संख्ये हत्वा शत्रून सहस्रशः 21 वितुथ्यमानं विहगैस तं भार्याः परत्युपस्दिताः चेथिराजं हृषीकेशहतं सबलबान्धवम 22 थाशार्ही पुत्रजं वीरं शयानं सत्यविक्रमम आरॊप्याङ्के रुथन्त्य एताश चेथिराजवराङ्गनाः 23 अस्य पुत्रं हृषीकेशसुवक्त्रं चारुकुण्डलम थरॊणेन समरे पश्य निकृत्तं बहुधा शरैः 24 पितरं नूनम आजिस्दं युध्यमानं परैः सह नाजहात पृष्ठतॊ वीरम अथ्यापि मधुसूथन 25 एवं ममापि पुत्रस्य पुत्रः पितरम अन्वगात थुर्यॊधनं महाबाहॊ लक्ष्मणः परवीरहा 26 विन्थानुविन्थाव आवन्त्यौ पतितौ पश्य माधव हिमान्ते पुष्पितौ शालौ मरुता गलिताव इव 27 काञ्चनाङ्गथवर्माणौ बाणखड्गधनुर्धरौ ऋषभप्रति रूपाक्षौ शयानौ विमलस्रजौ 28 अवध्याः पाण्डवाः कृष्ण सर्व एव तवया सह ये मुक्ता थरॊण भीष्माभ्यां कर्णाथ वैकर्तनात कृपात 29 थुर्यॊधनाथ थरॊणसुतात सैन्धवाच च महारदात सॊमथत्ताथ विकर्णाच च शूराच च कृतवर्मणः ये हन्युः शस्त्रवेगेन थेवान अपि नरर्षभाः 30 त इमे निहताः संख्ये पश्य कालस्य पर्ययम नातिभारॊ ऽसति थैवस्य धरुवं माधव कश चन यथ इमे निहताः शूराः कषत्रियैः कषत्रियर्षभाः 31 तथैव निहताः कृष्ण मम पुत्रास तरस्विनः यथैवाकृत कामस तवम उपप्लव्यं गतः पुनः 32 शंतनॊश चैव पुत्रेण पराज्ञेन विथुरेण च तथैवॊक्तास्मि मा सनेहं कुरुष्वात्म सुतेष्व इति 33 तयॊर न थर्शनं तात मिद्या भवितुम अर्हति अचिरेणैव मे पुत्रा भस्मीभूता जनार्थन 34 [व] इत्य उक्त्वा नयपतथ भूमौ गान्धारी शॊककर्शिता थुःखॊपहत विज्ञाना धैर्यम उत्सृज्य भारत 35 ततः कॊपपरीताङ्गी पुत्रशॊकपरिप्लुता जगाम शौरिं थॊषेण गान्धारी वयदितेन्थ्रिया 36 [ग] पाण्डवा धार्तराष्ट्राश च थरुग्धाः कृष्ण परस्परम उपेक्षिता विनश्यन्तस तवया कस्माज जनार्थन 37 शक्तेन बहु भृत्येन विपुले तिष्ठता बले उभयत्र समर्देन शरुतवाक्येन चैव ह 38 इच्छतॊपेक्षितॊ नाशः कुरूणां मधुसूथन यस्मात तवया महाबाहॊ फलं तस्माथ अवाप्नुहि 39 पतिशुश्रूषया यन मे तपः किं चिथ उपार्जितम तेन तवां थुरवापात्मञ शप्स्ये चक्रगथाधर 40 यस्मात परस्परं घनन्तॊ जञातयः कुरुपाण्डवाः उपेक्षितास ते गॊविन्थ तस्माज जञातीन वधिष्यसि 41 तवम अप्य उपस्दिते वर्षे षट्त्रिंशे मधुसूथन हतज्ञातिर हतामात्यॊ हतपुत्रॊ वनेचरः कुत्सितेनाभ्युपायेन निधनं समवाप्स्यसि 42 तवाप्य एवं हतसुता निहतज्ञातिबान्धवाः सत्रियः परिपतिष्यन्ति यदैता भरत सत्रियः 43 [व] तच छरुत्वा वचनं घॊरं वासुथेवॊ महामनाः उवाच थेवीं गान्धारीम ईषथ अभ्युत्स्मयन्न इव 44 संहर्ता वृष्णिचक्रस्य नान्यॊ मथ विथ्यते शुभे जाने ऽहम एतथ अप्य एवं चीर्णं चरसि कषत्रिये 45 अवध्यास ते नरैर अन्यैर अपि वा थेवथानवैः परस्परकृतं नाशम अतः पराप्स्यन्ति याथवाः 46 इत्य उक्तवति थाशार्हे पाण्डवास तरस्तचेतसः बभूवुर भृशसंविग्ना निराशाश चापि जीविते
| 1 [वा] उत्तिष्ठॊत्तिष्ठ गान्धारि मा च शॊके मनः कृदाः तवैव हय अपराधेन कुरवॊ निधनं गताः 2 या तवं पुत्रं थुरात्मानम ईर्षुम अत्यन्तमानिनम थुर्यॊधनं पुरस्कृत्य थुष्कृतं साधु मन्यसे 3 निष्ठुरं वैरपरुषं वृथ्धानां शासनातिगम कदम आत्मकृतं थॊषं मय्य आधातुम इहेच्छसि 4 मृतं वा यथि वा नष्टं यॊ ऽतीतम अनुशॊचति थुःखेन लभते थुःखं थवाव अनर्दौ परपथ्यते 5 तपॊ ऽरदीयं बराह्मणी धत्त गर्भं; गौर वॊढारं धावितारं तुरंगी शूथ्रा थासं पशुपालं तु वैश्या; वधार्दीयं तवथ्विधा राजपुत्री 6 [व] तच छरुत्वा वासुथेवस्य पुनरुक्तं वचॊ ऽपरियम तूष्णीं बभूव गान्धारी शॊकव्याकुल लॊचना 7 धृतराष्ट्रस तु राजर्षिर निगृह्याबुथ्धिजं तमः पर्यपृच्छत धर्मात्मा धर्मराजं युधिष्ठिरम 8 जीवतां परिमाणज्ञः सैन्यानाम असि पाण्डव हतानां यथि जानीषे परिमाणं वथस्व मे 9 [य] थशायुतानाम अयुतं सहस्राणि च विंशतिः कॊट्यः षष्टिश च षट चैव ये ऽसमिन राजमृधे हताः 10 अलक्ष्याणां तु वीराणां सहस्राणि चतुर्थश थश चान्यानि राजेन्थ्र शतं षष्टिश च पञ्च च 11 [धृ] युधिष्ठिर गतिं कां ते गताः पुरुषसत्तमाः आचक्ष्व मे महाबाहॊ सर्वज्ञॊ हय असि मे मतः 12 [य] यैर हुतानि शरीराणि हृष्टैः परमसंयुगे थेवराजसमाँल लॊकान गतास ते सत्यविक्रमाः 13 ये तव अहृष्टेन मनसा मर्तव्यम इति भारत युध्यमाना हताः संख्ये ते गन्धर्वैः समागताः 14 ये तु संग्रामभूमिष्ठा याचमानाः पराङ्मुखाः शस्त्रेण निधनं पराप्ता गतास ते गुह्यकान परति 15 पीड्यमानाः परैर ये तु हीयमाना निरायुधाः हरीनिषेधा महात्मानः परान अभिमुखा रणे 16 छिथ्यमानाः शितैः शस्त्रैः कषत्रधर्मपरायणाः गतास ते बरह्म सथनं हता वीराः सुवर्चसः 17 ये तत्र निहता राजन्न अन्तर आयॊधनं परति यदा कदं चित ते राजन संप्राप्ता उत्तरान कुरून 18 [धृ] केन जञानबलेनैवं पुत्रपश्यसि सिथ्धवत तन मे वथ महाबाहॊ शरॊतव्यं यथि वै मया 19 [य] निथेशाथ भवतः पूर्वं वने विचरता मया तीर्दयात्रा परसङ्गेन संप्राप्तॊ ऽयम अनुग्रहः 20 थेवर्षिर लॊमशॊ हृष्टस ततः पराप्तॊ ऽसम्य अनुस्मृतिम थिव्यं चक्षुर अपि पराप्तं जञानयॊगेन वै पुरा 21 [धृ] ये ऽतरानादा जनस्यास्य स नादा ये च भारत कच चित तेषां शरीराणि धक्ष्यन्ति विधिपूर्वकम 22 न येषां सन्ति कर्तारॊ न च ये ऽतराहिताग्नयः वयं च कस्य कुर्यामॊ बहुत्वात तात कर्मणः 23 यान सुपर्णाश च गृध्राश च विकर्षन्ति ततस ततः तेषां तु कर्मणा लॊका भविष्यन्ति युधिष्ठिर 24 [व] एवम उक्तॊ महाप्राज्ञः कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः आथिथेश सुधर्माणं थौम्यं सूतं च संजयम 25 विथुरं च महाबुथ्धिं युयुत्सुं चैव कौरवम इन्थ्रसेन मुखांश चैव भृत्यान सूतांश च सर्वशः 26 भवन्तः कारयन्त्व एषां परेतकार्याणि सर्वशः यदा चानादवत किं चिच छरीरं न विनश्यति 27 शासनाथ धर्मराजस्य कषत्ता सूतश च संजयः सुधर्मा धौम्य सहित इन्थ्रसेनाथयस तदा 28 चन्थनागुरुकाष्ठानि तदा कालीयकान्य उत घृतं तैलं च गन्धांश च कषौमाणि वसनानि च 29 समाहृत्य महार्हाणि थारूणां चैव संचयान रदांश च मृथितांस तत्र नानाप्रहरणानि च 30 चिताः कृत्वा परयत्नेन यदामुख्यान नराधिपान थाहयाम आसुर अव्यग्रा विधिथृष्टेन कर्मणा 31 थुर्यॊधनं च राजानं भरातॄंश चास्य शताधिकान शल्यं शलं च राजानं भूरिश्रवसम एव च 32 जयथ्रदं च राजानम अभिमन्युं च भारत थौःशासनिं लक्ष्मणं च धृष्टकेतुं च पार्दिवम 33 बृहन्तं सॊमथत्तं च सृञ्जयांश च शताधिकान राजानं कषेमधन्वानं विराटथ्रुपथौ तदा 34 शिखण्डिनं च पाञ्चाल्यं धृष्टथ्युम्नं च पार्षतम युधामन्युं च विक्रान्तम उत्तमौजसम एव च 35 कौसल्यं थरौपथेयांश च शकुनिं चापि सौबलम अचलं वृषकं चैव भगथत्तं च पार्दिवम 36 कर्णं वैकर्तनं चैव सह पुत्रम अमर्षणम केकयांश च महेष्वासांस तरिगर्तांश च महारदान 37 घटॊत्कचं राक्षसेन्थ्रं बकभ्रातरम एव च अलम्बुसं च राजानं जलसंघं च पार्दिवम 38 अन्यांश च पार्दिवान राजञ शतशॊ ऽद सहस्रशः घृतधारा हुतैर थीप्तैः पावकैः समथाहयन 39 पितृमेधाश च केषां चिथ अवर्तन्त महात्मनाम सामभिश चाप्य अगायन्त ते ऽनवशॊच्यन्त चापरैः 40 साम्नाम ऋचां च नाथेन सत्रीणां च रुथितस्वनैः कश्मलं सर्वभूतानां निशायां समपथ्यत 41 ते विधूमाः परथीप्ताश च थीप्यमानाश च पावकाः नभसीवान्वथृश्यन्त गरहास तन्व अभ्रसंवृताः 42 ये चाप्य अनादास तत्रासन नानाथेशसमागताः तांश च सर्वान समानाय्य राशीन कृत्वा सहस्रशः 43 चित्वा थारुभिर अव्यग्रः परभूतैः सनेहतापितैः थाहयाम आस विथुरॊ धर्मराजस्य शासनात 44 कारयित्वा करियास तेषां कुरुराजॊ युधिष्ठिरः धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गङ्गाम अभिमुखॊ ऽगमत
| 1 [व] ते समासाथ्य गङ्गां तु शिवां पुण्यजनॊचिताम हरथिनीं वप्रसंपन्नां महानूपां महावनाम 2 भूषणान्य उत्तरीयाणि वेष्टनान्य अवमुच्य च ततः पितॄणां पौत्राणां भरातॄणां सवजनस्य च 3 पुत्राणाम आर्यकाणां च पतीनां च कुरु सत्रियः उथकं चक्रिरे सर्वा रुथन्त्यॊ भृशथुःखिताः सुहृथां चापि धर्मज्ञाः परचक्रुः सलिलक्रियाः 4 उथके करियमाणे तु वीराणां वीर पत्निभिः सूपतीर्दा अभवथ गङ्गा भूयॊ विप्रससार च 5 तन महॊथधि संकाशं निरानन्थम अनुत्सवम वीर पत्नीभिर आकीर्णं गङ्गातीरम अशॊभत 6 ततः कुन्ती महाराज सहसा शॊककर्शिता रुथती मन्थया वाचा पुत्रान वचनम अब्रवीत 7 यः स शूरॊ महेष्वासॊ रदयूदप यूदपः अर्जुनेन हतः संख्ये वीर लक्षणलक्षितः 8 यं सूतपुत्रं मन्यध्वं राधेयम इति पाण्डवाः यॊ वयराजच चमूमध्ये थिवाकर इव परभुः 9 परत्ययुध्यत यः सर्वान पुरा वः सपथानुगान थुर्यॊधन बलं सर्वं यः परकर्षन वयरॊचत 10 यस्य नास्ति समॊ वीर्ये पृदिव्याम अपि कश चन सत्यसंधस्य शूरस्य संग्रामेष्व अपलायिनः 11 कुरुध्वम उथकं तस्य भरातुर अक्लिष्टकर्मणः स हि वः पूर्वजॊ भराता भास्करान मय्य अजायत कुण्डली कवची शूरॊ थिवाकरसमप्रभः 12 शरुत्वा तु पाण्डवाः सर्वे मातुर वचनम अप्रियम कर्णम एवानुशॊचन्त भूयश चार्ततराभवन 13 ततः स पुरुषव्याघ्रः कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः उवाच मातरं वीरॊ निःश्वसन्न इव पन्नगः 14 यस्येषु पातम आसाथ्य नान्यस तिष्ठेथ धनंजयात कदं पुत्रॊ भवत्यां स थेवगर्भः पुराभवत 15 यस्य बाहुप्रतापेन तापिताः सर्वतॊ वयम तम अग्निम इव वस्त्रेण कदंछाथितवत्य असि यस्य बाहुबलं घॊरं धार्तराष्ट्त्रैर उपासितम 16 नान्यः कुन्तीसुतात कर्णाथ अगृह्णाथ रदिनां रदी स नः परदमजॊ भराता सर्वशस्त्रभृतां वरः असूत तं भवत्य अग्रे कदम अथ्भुतविक्रमम 17 अहॊ भवत्या मन्त्रस्य पिधानेन वयं हताः निधनेन हि कर्णस्य पीडिताः सम स बान्धवाः 18 अभिमन्यॊर विनाशेन थरौपथेय वधेन च पाञ्चालानां च नाशेन कुरूणां पतनेन च 19 ततः शतगुणं थुःखम इथं माम अस्पृशथ भृशम कर्णम एवानुशॊचन हि थह्याम्य अग्नाव इवाहितः 20 न हि सम किं चिथ अप्राप्यं भवेथ अपि थिवि सदितम न च सम वैशसं घॊरं कौरवान्त करं भवेत 21 एवं विलप्य बहुलं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः विनथञ शनकै राजंश चकारास्यॊथकं परभुः 22 ततॊ विनेथुः सहसा सत्रीपुंसास तत्र सर्वशः अभितॊ ये सदितास तत्र तस्मिन्न उथककर्मणि 23 तत आनाययाम आस कर्णस्य स परिच्छथम सत्रियः कुरुपतिर धीमान भरातुः परेम्णा युधिष्ठिरः 24 स ताभिः सहधर्मात्मा परेतकृत्यम अनन्तरम कृत्वॊत्ततार गङ्गायाः सलिलाथ आकुलेन्थ्रियः


text:
मुख्यपृष्ठगायत्री कवच
गायत्री कवच
0 comments
ॐ अस्य श्री गायत्रीकवचस्य ब्रह्मा ऋषि र्गायत्री छंदों गायत्री देवता ॐ भू: बीजम भुव: शक्ति: स्व: कीलकम गायत्रीप्रीत्यर्थे जपे विनियोग :।
पञ्च वक्त्रां दशभुजां सूर्यकोटि समप्रभाम्। सावित्रीं ब्रह्मवरदां चन्द्रकोटिसुशीतलाम्॥
त्रिनेत्रां सितवक्त्रां च मुक्ताहारविराजिताम्। वराभयाङ्कुशकशाहेमपात्राक्षमालिकाम्॥
शङ्खचक्राब्जयुगलं कराभ्यां दधतीं पराम्। सितपङ्कजसंस्थां च हंसारुढां सुखस्मिताम्॥
विश्वामित्र ! महाप्राज्ञ ! गायत्रीकवचं श्रुणु। यस्य विज्ञानमात्रेण त्रैलोक्यं वशयेत् क्षणात्॥
सावित्रि! मे शिर: पातु शिखायाममृतेश्वरी। ललाटं ब्रहम दैवत्य भ्रुवौ मे पातु वैष्णवी ॥
कर्णो मे पातु रुद्राणी सूर्या सावित्रिकाम्बिके। गायत्री वदनं पातु शारदा दशनच्छदौ ॥
द्विजान यज्ञप्रिया पातु रसनायां सरस्वती। सांख्यायनी नासिकां मे कपोलौ चंद्रहासिनी॥
चिबुकं वेदगर्भा च कण्ठं पात्वघनाशिनी। स्तनौ मे पातु इन्द्राणी ह्रदयं ब्रहमवादिनी॥
उदरं विश्वभोक्त्री च नाभौ पातु सुरप्रिया। जघनं नारसिंही च पृष्ठं ब्रहमाण्डधारिणी॥
पार्श्वौ मे पातु पद्माक्षी गुह्यं गोगोप्त्रीकावतु। उर्वोरोङ्काररूपा च जान्वो: संध्यात्मिकावतु॥
जङ्घयो: पातु अक्षोभ्यः गुल्फयोर्ब्रह्मशीर्षका। सूर्या पदद्वयं पातु चन्द्रा पादाङ्गुलीषु च ॥
सर्वांगं वेदजननी पातु मे सर्वदा नघा । इत्येतत् कवचं ब्रहमन् गायत्र्या: सर्वपावनम्।
पुण्यं पवित्रं पापघ्नं सर्वरोगनिवारणम्॥
त्रिसंध्यं यः पठेद्विद्वान सर्वान् कामानवाप्नुयात। सर्व शास्त्रार्थतत्वज्ञ: स भवेद्वेदवित्तम:॥
सर्वयज्ञफलं प्राप्य ब्रह्मान्ते समवाप्नुयात। प्राप्नोति जप मात्रेण पुरुषार्थाश्चतुर्विधान्॥
॥ श्री विश्वामित्र संहितोक्तं गायत्री कवचं सम्पूर्णं॥
अन्य मन्त्र र स्तुतिहरू (सुन्ने र पढ्ने दुबै सुविधा)


text:
अलङ्काराः
अलङ्कारः (Alankara) काव्यशास्त्रस्य विषयः अस्ति ।
अलङ्कारशब्दस्य व्युत्पत्तिः डुकृञ् (कृ)-धातुना अण् प्रत्ययं कृत्वा भूषणार्थे अलं-शब्देन समासं कृत्वा भवति । अलङ्कारः काव्यस्य भूषणं भवति यथा अङ्गद-कुण्डलादयः मनुष्यस्य भूषणानि भवन्ति । तथैव ते काव्यस्य सौन्दर्योत्कर्षहेतवः भवन्ति । अलङ्कारस्योपरि अनेकैः आचार्यैः विशदः विमर्शः कृतः । काव्यस्य सौन्दर्यविधायकेषु तत्त्वेषु अलङ्कारस्य कियत् स्थानम् कियत् प्राधान्यं वा इति विषये आचार्येषु मतभेदः वर्तते। परन्तु काव्योत्कर्षे अलङ्काराणाम् अत्यधिकं महत्त्वम् अस्ति इति मतं सर्वे अङ्गीकुर्वन्ति । काव्यस्य सौन्दर्यविधायकतत्त्वेषु कस्य तत्त्वस्य प्राधान्यम् आत्मतत्त्वत्वं वा इति मतमधिकृत्य काव्यशास्त्रस्य अनेके सम्प्रदायाः विकसिताः । अलङ्कारसम्प्रदायः अपि एतेषामेकः अस्ति । सम्प्रदायानां, तेषां प्रवर्तकाचार्याणां, प्रवर्तकग्रन्थानां च नामानि एतानि सन्ति -
अन्तर्विषयाः
अलङ्काराः[सम्पादयतु]
काव्याङ्गेष्वलङ्काराणां समुचितं स्थानमस्ति । भामहः, अलङ्काराः कटककुण्डलादयो यथा स्त्रीपुरुषयोश्शरीरसौन्दर्यमभिवर्धयन्ति तथा उपमादयोऽलङ्काराः काव्यशरीरस्य सौन्दर्यमभिवर्धयन्तीति कथयामास । सः रसमपि रसवदलङ्काररुपेण पर्यगणयत् । वामनः काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ काव्यस्यात्मा रीतिरिति, अलङ्काराः काव्यसौन्दर्यमतिशाययन्तीति च प्रोवाच । दण्डी तु काव्यान्तस्सौन्दर्यस्यगुणाः एवाभिवर्धकाः इति, अलङ्कारास्तु काव्यस्य बाह्यशोभाकारणभूताः इति च, अकथयत् । ध्वनिकारो ध्वनिं काव्यात्मतया सिध्दान्तीकृत्य, सः ध्वनिर्वस्त्वलङ्काररसरुपेण त्रिविधो भवतीति व्याख्यातवान् । अभिनवगुप्तो पद्येऽप्यलङ्कारवैशिष्ट्यमभ्युपगतवान्, तथापि तेषां रसपर्यवसायित्वमेव युक्तं मेने । जगन्नाथपण्डितः व्यङ्ग्यरामणीयकतायामलङ्काराः प्रयोजकाः भवन्तीत्यवदत् । एवं लाक्षणिकाः केवलालङ्काराणां समुचितं स्थानमस्तीति मुक्तकण्ठमङ्गीचक्रुः ।
अर्थालङ्काराणामभावे शब्दसौन्दर्यं केवलं चित्तमावर्जयितुं न शक्नोतीति, अलङ्कारस्पर्शाऽभावे वाक्यान्यरमणीयानि भवन्तीति च केचन वदन्ति । अर्थालङ्काररहिताविधवेव सरस्वती इति, अग्निपुराणे व्याख्यातमस्ति । काव्यलक्षणकरणसमये मम्मटः, अनलङ्कृती पुनः क्वापि इत्यवदत् । तत्रापि स्फुटालङ्कारप्रतीत्यभावेऽपि नास्तिदोषः इत्येव तस्य आशयः, न तु सर्वथाऽलङ्कारविरहस्तस्याऽभिमतः । रसस्य ध्वनेश्चोपस्कारकास्सन्तोऽलङ्काराः काव्यस्य शोभामुद्दीपयन्तीत्यत्र नास्ति विप्रतिपत्तिः ।
वामनः तु
- सौन्दर्यमलङ्कारः
- स दोषगुणालङ्कारहानादानाभ्याम्
- काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणाः
- तदतिशयहेतवस्त्वलङ्काराः ॥
इति सूत्रेषु, अलङ्कारस्वरुपं व्याख्यातवान् । काव्यशोभायाः अभिवर्धने हेतुभूताः अलङ्काराः भवन्तीति तस्याशयः ।
- काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्कारान् प्रचक्षते॥
इति दण्डी अलङ्कारनिर्वचनमकरोत् । अलङ्कृतिरलङ्कारः, अलङ्क्रियतेऽनेन इत्यलङ्कारः, इति अलङ्कारशब्दस्य व्युत्पत्तिद्वयमस्ति । अनयोद्विर्वतीयव्युत्पत्तिरुपमाद्यलङ्काराणां विषयेऽनुगुणतया समन्वेति । ततश्च अलङ्कारो नाम अलङ्करणसाधनमित्येव विभाव्यं न त्वलङ्कार्यमिति । जगन्नाथपण्डितः स्वयं सुन्दरं सदन्योपस्कारकमलङ्कारशब्दवाच्यमवोचत् । सुन्दरत्वे सत्युपस्कारकत्वमलङ्कारत्वम् इति जगन्नाथेन प्रतिपादितम् ।
सङ्ख्याविषयः[सम्पादयतु]
अलङ्काराणां संख्याविषयेमतभेदाः दृश्यन्ते । भरतो यमकाख्यमेकं शब्दालङ्कारं, उपमादीपकरूपकाख्यान् त्रीनर्थालङ्कारांश्च प्रत्यपादयत् । अग्निपुराणेऽष्टौ, विष्णुधर्मोत्तरपुराणे सप्तदश चालङ्काराः वर्णिताः । दण्डी पञ्चत्रिंशत्, भामहोद्भटौ षट्त्रिंशत्, च अलङ्कारान् कथयामासुः । मम्मटः एकषष्टिसंख्याकान्, विद्यानाथः, षट्षष्टिसंख्याकान् (रसवदादिभिस्सप्तभिर्मेलने त्रिसप्तातिः), विश्वनाथः नवसप्ततिसंख्याकान् जयदेवः एकाधिकशतसंख्याकान्, अप्पय्यदीक्षितः एकविंशत्युत्तरशतसंख्याकान् च, अलङ्कारान् पर्यगणयन् । शोभाकरमिश्रोऽलङ्कारसंख्यामितोऽप्यवर्धयत् । भरतप्रोक्तानि भूषणानि, लास्याङ्गानि, नाट्यालङ्काराः, केचित्सन्ध्यङ्गानि चार्वाचीनैरालङ्कारिकैरलङ्कारेषु विन्यस्तानि । किमिमे सर्वेऽप्यलङ्काराः भवन्ति ? केचनालङ्काराः अलङ्कारान्तरेषु, अन्तर्भावयितुं शक्यन्ते वा ? इति विमर्शो रसगङ्गाधरे परिदृश्यते ।
विभागाः[सम्पादयतु]
अलङ्काराणां महत्त्वम् अनेनैव सिद्ध्यति यत् काव्यशास्त्रे अलङ्काराणां सङ्ख्या सततं वर्धमाना दृश्यते । सर्वप्रथमं भरतमुनेः नाट्यशास्त्रे चतुर्णाम् अलङ्काराणां वर्णनं प्राप्यते । ततः भामहः काव्ये अलङ्काराणां महत्त्वम् उपलक्ष्य अलङ्कारसम्प्रदायम् प्रावर्तयत् । एतेषां सङ्ख्या वर्धमाना जगन्नाथस्य रसगङ्गाधरे शताधिकं प्राप्ता । (प्रसारणीयः)
आदौ अलङ्कारा: द्विधा वर्गीक्रियन्ते ।
केचिदुभयालङ्काराः इति तृतीयमपि भेदमाहुः । अर्थमनपेक्ष्य शब्दं केवलमाश्रित्य प्रवर्तमानाः अलङ्काराश्शब्दालङ्काराः उच्यन्ते । अर्थं केवलमाश्रित्य प्रवर्तमानाः अलङ्काराः अर्थालङ्काराः भवन्ति । शब्दार्थाश्रयाः अलङ्काराः उभयालङ्काराः कथ्यन्ते ।
अनुप्रासयमकादयश्शब्दालङ्काराः उपमारुपकादयोऽर्थालङ्काराः, पुनरुक्तवदाभासलाटानुप्रासादयः, उभयालङ्काराः भवन्ति । भोजः सरस्वतीकण्ठाभरणे शब्दालङ्काराः बाह्याः, अर्थालङ्काराः आभ्यन्तराः इति व्याजहार । जाति- गति- रीति- वृत्ति- च्छाया –मुद्रा –शय्यादयोऽपि शब्दालङ्काराः एवेति निश्चिकाय । औचित्यमनुसृत्य प्रयुक्ताश्शब्दालङ्काराः पाठकानामानन्दमभिवर्धयन्ति । संस्कृतकवयो वनयुध्दवर्णनादि सन्दर्भेषु शब्दालङ्कारान्बहुविधान् समायोजितवन्तः । आन्ध्रभाषाकवयोऽपि वन- जल- क्रिडा- पुष्पापचय-प्रभृति वर्णनेषु शाब्दालङ्कारप्रीतिमदर्शयन् । वस्तुतश्छन्दोयुक्ता रचनैव शब्दालङ्काररुपा इति केचिद्वदन्ति । अर्थालङ्काराणां योजनेन कवेः प्रतिभाकौशलमतीवाऽभिव्यज्यते । आनन्दजनकाः भावरामणीयकचमत्काराः एव मूलमलङ्काराणाम् । यद्यप्यलङ्कारास्समग्रलक्षणलक्षिताः भवन्ति, तथापि तेषामङ्गिसैन्दर्यजनकता यदि न स्यात्तदा तेऽलङ्काराणां प्रधानं कार्यमिति वदन्त्यालङ्कारिकाः । अलङ्काराः यदा ललनाशरीरमधिष्ठाय सौन्दर्यमभिवर्धयन्ति तदैव तेऽलङ्काराः शब्दवाच्या भवन्ति, न तु पेटिकास्थिता अलङ्काराः । एवं रसध्वन्युपरस्कारकाणामेवालङ्काराणामलङ्कारता सिध्यति । अन्यथा ते केवलमर्थचित्रा भवन्ति । केचित् रसमप्यलङ्कारं भावयन्ति । तन्न युक्तम् । यतो रसो न कमप्यलङ्करोति । अपि तु स्वयमलङ्कार्यो भवति । यो हयप्रधानो जायमानः अन्यमलङ्करोति स एवालङ्कारशब्दव्यपदेश्यो भवति । अतो रसः केवलमलङ्कार्यो भवति, न त्वलङ्कारः ।
प्रतापरुद्रीयेऽलङ्काराणां विभागः[सम्पादयतु]
- रुपक- परिणा सन्देहादयः (१६) प्रतीयमानौपम्याः । एष्वौपम्यं व्यङ्ग्यतया भासते न तु वाच्यतया ।
- समोसोक्ति – पर्यायोक्ति – आक्षेप- परिकरादयः (१०) प्रतीयमान वस्तुकाः । एषु वस्तु व्यङ्ग्यतयाऽवभासते ।
- रसवत् –प्रेय –ऊर्जस्वि- समाहित – भावोदय- भाव शान्ति – भावसन्धि – भावशबलताः (८) प्रतीयमानरसभावाः । एतेषु रसभावाः व्यङ्ग्यतयाऽभिव्यज्यन्ते । :शिष्टाः उपमादयोऽलङ्काराः (४०) अस्फुटप्रतीयमानौपम्यरसभावाः । एषु वस्तु – रस –भाव- औपम्यादयोऽस्फुटतया केवलं प्रतीयन्ते ।
-
- साधर्म्य – विरोधादि मूलकतयाऽलङ्कारा द्वादश विद्या विभक्ताः । रुपक परिणामादयः (७) अभेद प्रधान साधर्म्याः ।
-
- दीपकतुल्ययोगितादयः (८) भेदप्रधानसाधर्म्याः ।
-
- उपमा – अनन्वयादयः (४) भेदाऽभेदप्रधानसाधर्म्याः ।
-
- एवं साधर्म्यमूलकाः अलङ्कारा (१९) एकोनविंशति भेदभिन्नाभवन्ति ।
-
- उत्प्रेक्षाऽतिशयोक्त्य्लङ्कारौ (२) अध्यवसायमूलौ ।
-
- उपमेयं वाच्यतयाऽनुक्त्वा उपमानमात्रमुक्त्वा तयोरभेदकथनमध्यवसायः उच्यते ।
-
- विभावना विशेषोक्त्यादयः (१०) विरोधमूलाः । एषु कार्यकारणवैरुध्यमुपलक्ष्यते ।
-
- यथासंख्य- परिसंख्य- प्रभृतयः (५) वाक्यन्यायमूलाः भवन्ति । वाक्यन्यायमीमांसाशास्त्रसम्बध्दाः भवन्ति ।
-
- परिवृत्ति- प्रत्यनीक –प्रभृतयः (८) लोकव्यवहारमूलाः ।
-
- काव्यलिङ्ग – अनुमान –अर्थान्तरन्यासाः (३) तर्कन्यायमूलाः ।
-
- कारणमाला एकावली – मालादीपकसाराः (४) श्रृङ्खलावैचित्र्यमूलाः । हारस्थानां मौक्तिकानां रत्नादीनां च पौर्वापर्यसम्बन्धेन सौन्दर्यातिशयो यथा भवति तद्वदत्रापि वैचित्र्यं भवति ।
-
- व्याजोक्ति- अपह्नवौ (२) विशेषणवैचित्र्यमूलकौ भवतः ।
-
- शिष्टाः श्लेषादयः (३) केवलालङ्काराः भवन्ति । अत्र न कस्यापि न्यायादेरपेक्षा वर्तते ।
केचित् पुनः शास्त्रीयांशानां प्रवेशमालम्ब्य अलङ्कारान् व्याकरणमूलकाः, मीमांसामूलकाः, न्यायशास्त्रमूलकाः, वेदान्तशास्त्रमूलकाः इति व्यभजन् । प्राचीनालङ्कारिकाः केचिदुपमायाः, अन्ये वक्रोक्तेः, अपरे श्लेषस्य च प्राधान्यमदुः । वामनः, उपमालङ्कारं सर्वालङ्कारबीजभूतममन्यत । अतोऽयमुपमागर्भानलङ्कारान् विस्तरेण प्रत्यपादयत् । अर्वाचीनाः आलङ्कारिकाः वामनमतमेवाऽनुसरन्तः, स्वीयग्रन्थेषु उपमायाः प्राथम्यं प्राधान्यं चाकल्पयन् । दण्डी बहून् उपमालङ्कारभेदानकथयत् । अप्पय्यदीक्षितश्चित्रमीमांसायां –
- उपमैका शैलूषी संप्राप्ता चित्र भूमिका भेदान् ।
- रञ्जयति काव्यरङ्गे नृत्यन्ती तद्विदां चेतः ॥
इति प्रतिपादयन् उपमाया व्यापकतामकथयत् । भामहस्सर्वेऽप्यलङ्काराः वक्रोक्तयः एवेति संभावयामास । वक्रोक्तिर्नाम स्वभावविरुध्दाः चमत्कारसंशोभिताः च विकटोक्तिरेव । तथा विकटतया कथनेनैव चमत्कारोदयो भवति, पाठकानामानन्दोऽप्यभिवर्धते । वक्रोक्ते रभावादेव स्वभावोक्तिं भामहोऽलङ्कारतया न स्वीचकार । कुन्तको भामहस्य वक्रोक्तिवादमभ्युपगम्य, वक्रोक्तिरेव काव्यजीवितमिति सिध्दान्तयामास । मम्मटः अतिशयोक्तिं सर्वालङ्कारबीजभूतामभावयत् । अस्य अतिशयोक्तिः, भामहाभिमताः वक्रोक्तिश्च अभिन्ने एव ।
- सैषा सर्वैव वक्रोक्ति रनयार्थो विभाव्यते ।
- यत्नोऽस्यां कविना कार्यः कोऽलङ्कारोऽनया विना ॥
इति भामहः वक्रोक्तेः प्राधान्यं समुदघोषयत् । सर्वेऽप्यलङ्काराश्श्लेषसंस्पर्शेन शोभातिशयं पुष्णन्तीति केचिदमन्यन्त । श्लेषः पुष्णाति सौभाग्यं प्रायो वक्रोक्तिषु स्थितम् । इति वाक्यमत्रप्रमाणम् ।
अलङ्काराणां माहात्म्यात् काव्यानां प्रौढत्वं सौन्दर्यं चाभिवर्धते । उपमाद्यलङ्काराः वर्ण्यवस्तुषु विद्यमानमप्रत्यक्षं सौन्दर्यं प्रत्यक्षं विधाय परामनुभूतिमनुभावयन्ति । अधरकिसलय इत्युक्ते अधरे विद्यमानं मार्दवमारुण्यं च प्रत्यक्षीभूय मानसमानन्दयति । एवमलङ्काराः अपरिचितेऽपि वस्तुनि विद्यमानं स्वरुपं स्वभावं च प्रत्यक्षकल्पं विधायानुभूतौ स्थापयन्ति । वयं न कदापि गवयाख्यं मृगं दृष्टवन्तस्तथापि, गोसदृशो गवयः इत्युक्ते गवयस्य स्वरुपस्वभावौ विज्ञायेते । अलङ्काराः वर्णस्य भावस्य स्पष्टतां सम्पादयन्ति, निरुप्यमाणस्य वर्णांशस्य वैशद्यं च प्रकाशयन्ति । तेन च सहृदयानां मनांसि रञ्जितानि भवन्ति । विद्यानाथो मम्मटस्य –
- उपस्कुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्गद्वारेण संश्रिताः ।
- हारादिवदलङ्कारा स्तेऽनुप्रासोपमादयः ॥
इति श्लोकमेवं व्यवृणोत् । करचरणाद्यवयवगतैर्वलयनूपुरादिभिर्यथा अवयवी अलङ्क्रियते, तथा काव्यावयवभूतशब्दार्थनिष्ठैरनुप्रासोपमादिभिरलङ्कारैरङ्गिभूतं काव्यमलङ्क्रियते इति ।
अलङ्कारास्सौन्दर्याधायकाः इति सत्यमेव, तथापि तेषामुपनिबन्धने कविभिस्सातिशयं सावधानैर्भाव्यम् । अन्यथाऽलङ्काराः गडुप्रायास्सन्तो विकृतिभूताः भवन्ति । प्रतिभाशालिनः कवयो न कदापि प्रयत्नपूर्वकमलङ्कारसंयोजनमिच्छन्ति । ते सहजतयैव सिद्ध्यन्ति तेषाम् । काव्यप्रतिपाद्यानां रसभावानामुपस्कारकतया अलङ्काराः यदा निवेश्यन्ते तदैव काव्यस्य शोभामतिशाययन्ति । सन्निवेशस्य अनुगुणतया प्रयुक्ताश्शब्दालङ्काराः अपि सौन्दर्यपोषकाः जायन्ते । असमयेऽनुचिततया प्रयुक्ताः अलङ्काराः पाण्डित्यविशेषस्य प्रतिभा विलासस्य च प्रकाशकास्सन्तोऽपि, आत्मभूतस्य ध्वनेर्भञ्जकाः भवन्ति, काव्यस्य च कृत्रिमतामापादयन्ति । तादृशालङ्कारसम्पन्नानि काव्यानि चित्रकाव्यानीति व्यपदिश्यन्ते ।
आनन्दवर्धनः काव्येऽलङ्कारप्रयोगसन्दर्भे कविना पालनीयान् नियमान् समीक्षाप्रकारांश्च निरवोचत् । अलङ्कारास्समुचिते समये स्वीकरणीयाः । ते अप्रयत्नसिध्दा भवेयुः । ते रस परन्त्रतया विन्यसनीयाः । अलङ्कारस्याद्यन्तं पोषणं कर्तव्य मित्यभिनिवेश सत्याज्यः । अलङ्कारा स्सर्वदाऽङ्गभूता भवेयुः । प्रतिभावतां कवीनां काव्येषु, अलङ्कारा अपृथग्यत्न निर्वर्त्य महमहमिकया परापतन्ति । मनोरञ्जकानां वाक्प्रकाराणा मनन्ततयाऽलङ्कारा अपि, अनन्ता भवेयुः । तेषां प्रत्येकशो निरुपणं दुस्साधमेव भवति । परं प्राचीना आलङ्कारिका अलङ्काराणां स्वरुपस्वभावयो राविष्करणे, तेष्वन्योन्यभेदानां प्रतिपादने, तदीयाना मवान्तरभेदानां निरुपणे च महान्तं कौशलं प्रदर्शयामासुः ।
सर्वेऽलङ्कारा अभिधारुपा भवन्तीति केचित् ब्रुवन्ति । ते च ध्वने रङ्गभूता ध्वनिसम्बन्ध संशोभिता स्सन्त एव मनोहरा भवन्ति । अर्थ रामणीयकस्य कदाचित् व्यङ्ग्यार्थो मूलहेतु र्भवति । एवं वाच्यार्थोऽपि कदाचित् हेतुभूतो भवेत् । ततश्च रमणीयार्थ प्रतिपादन तत्परः कविः, सदा ध्वनावेव केवल मनुरक्तिं विहाय मध्ये मध्ये गुणीभूतव्यङ्ग्य मार्ग मप्यनुसरति । समासोक्ति – अप्रस्तुतप्रशंसा- दीपक् –परिकरादयोऽलङ्कारा गुणीभूतव्यङ्ग्या एव भवन्ति । ध्वनि रङ्गी, अलङ्कार्यश्च भवति । अलङ्कारोऽङ्गभूतः । कदाचि द्यदि व्यङ्ग्यभूतस्य, अलङ्कारस्य प्राधान्यं तदा स ध्वनि रेव भवति । व्यङ्ग्यस्याऽप्राधान्ये च गुणीभूतव्यङ्ग्यो भवति । अलङ्काराणां ध्वन्यङ्गतया निवेशने एव कविभिः, सदा प्रयत्नो विधेयः ।
अलङ्काराणामुत्पत्तिः[सम्पादयतु]
यस्यां कस्या मपि भाषायां काव्य सम्बन्धिनां गुणालङ्कारादीनां बीजानि सहजतयैव निविष्टानि भवन्ति । तान्येव बीजानि काव्येषु कविभिः परिष्कृतानि सन्ति स्पष्टतां प्राप्य पाठकेष्वानन्दं जनयन्ति । सामान्यानां जनानां सम्भाषणेऽपि विना प्रयत्न मलङ्कारा स्सहजतया परापतन्तो दरीदृश्यन्ते । “ प्रक्षालनाध्दि पङ्कस्य् दूरा दस्पर्शनं वरम्”, “ भुजङ्ग एव जानीते भुजङ्ग चरणम्” "अयं राक्षसः” "तस्य स एव सदृशः” इत्यादिषु व्यवहारेषु, अलङ्कारै स्साकं छन्दसोऽपि बीजानि दृश्यन्ते । प्रपञ्चवाङ्मय एव प्रथम इति वक्तव्यः ग्रन्थः ऋग्वेदः । तत्र बहवः काव्यगुणाः प्रसिध्दा अलङ्कारा श्च लक्ष्यन्ते ।
- सूर्यो देवी मुषसं रोचमानां ।
- मर्यो न योषामभ्येति पश्चात् ॥
इति वर्णनं सूर्यसूक्ते वर्तते । यथा मर्त्यस्सुन्दरीं युवतिं पश्चादनुसरति तथा सूर्योऽपि रोचमानां उषोदेवीमनुस्रतीति भावः । अन्यत्र 'मात्रा स्नातानुलिप्तायुवति रिव त्व मात्मनः शरीर लावण्यं सर्वेभ्यः प्रदर्शयसि’ एव माद्यर्थकानि सूक्तानि उपमालङ्कार शोभितानि ऋग्वेदे तत्र तत्रोपलभ्यन्ते । निरुक्ते यास्काचार्यः “ अथ उपमाः” इत्युपक्रम्य द्वादशविधान् उपमाभेदान् प्रतिपादितवान् । अनेन तस्मिन्नेव काले, अलङ्कारशास्त्रस्य विकासोऽवर्तत इत्यनुमातुं शक्यते । श्रीमद्रामायणॆ महाभारते पाणिनीयादिषु च, अलङ्कार प्रशंसा दृश्यते । वात्स्यायन निर्मितेषु कामसूत्रेषु, चतुष्षष्टि कलास्वन्यतमत्वेन परिगणितस्य क्रियाकल्पस्य व्याख्याता "काव्यालङ्कार इत्यर्थः” इति विवरण मकरोत् । ललितविस्तर ग्रन्थे क्रिया कल्पकलायाः प्रस्तावो वर्तते । क्रिस्तु शतक प्रारम्भे निर्मितेषु केषुचित् संस्कृतभाषा शासनेषु शब्दालङ्कारा गुणा श्च प्रस्तुताः । अनन्तरकाले काव्य रुपकादिषु शब्दार्थालङ्कारा बहुशः प्रयुक्ताः । आलङ्कारिका स्सर्वान् तानलङ्कारान् क्रोडीकृत्य, परिशील्य तेषु विद्यमानान् भेदान् अवान्तरभेदां श्च न्यरुपयन् । त्रिचतु स्संख्याका एवालङ्काराः प्रारम्भे वर्तमाना आसन् । कालक्रमेणाऽलङ्काराणां संख्या शताधिका संजाता ।
अलङ्काराणामभावेऽपि कवे श्चातुर्य वशात् रसाः प्रतीयेरन् । केषुचित्स्थलेषु रसानां पुष्टिं सम्पादयन्त्यलङ्काराः । परं रस एवाऽलङ्कारेषु गर्भितो भवतीति वक्तु मयुक्तम् । कदाचित् शब्दालङ्कारा रस भञ्जका अपि भवेयुः । अत स्तेषां प्रयोगे कविभि स्सावधनै र्वर्तनीय मस्ति ।मुक्ताहारादयो यथाऽङ्गभूतानां कण्ठादीनां शोभां जनयन्तोऽन्ततः, अङ्गिन श्शोभां सम्पादयन्ति तथा काव्याङ्गभूत शब्दार्थानां वैचित्र्यं प्रथमं सम्पाद्य, यमकोपमादयोऽलङ्काराः, पर्यन्तेऽङ्गिभूतस्य रसस्य काव्यस्य च सौन्दर्य मभिवर्धयन्ति । यदि तत्र रसो न भवेत्तदाऽलङ्काराः केवलं शब्दार्थ वैचित्र्य मात्र सम्पादका भवन्ति । एव मलङ्कारा गुण- रीति- वृत्त्या द्यपेक्षया नात्यन्तप्रधाना इति वक्तुं शक्यते । तथापि लाक्षणिका स्सर्वे काव्येऽलङ्काराणां समुचितं स्थान मस्तीत्येवाङ्गीकुर्वन्ति । रसादिभ्यः व्यङ्ग्याच्च् भिन्नः, शब्दार्थयो रन्यतर माश्रित्य प्रवर्तमानः, परम्परया प्रधानेन रसादिना सम्बध्दः चमत्कृति सम्पादकः पदार्थ एवाऽलङ्कारः ।
- रससम्प्रदायः - भरतमुनिः (नाट्यशास्त्रम्)
- अलङ्कारसम्प्रदायः - भामहः (काव्यालङ्कारः)
- रीतिसम्प्रदायः - वामनः (काव्यालङ्कारः)
- ध्वनिसम्प्रदायः - आनन्दवर्धनः (ध्वन्यालोकः)
- वक्रोक्तिसम्प्रदायः - कुन्तकः (वक्रोक्तिजीवितम्)
- औचित्यसम्प्रदायः - क्षेमेन्द्रः (औचित्यविचारचर्चा)
शब्दप्रधानः अलङ्कारः शब्दालङ्कारः, अर्थप्रधानः अलङ्कारः अर्थालङ्कारः । शब्दालङ्कारः स्यादर्थालङ्कारो वा, उभयत्र शब्दस्य अर्थस्य च उभयस्य चमत्कारोत्पादने भूमिका भवति । भेदस्तु तयोः प्राधान्ये भवति ।
अर्थालंकारेषु भ्रान्तिमान अलंकारॊ यथा- समता अथवा सादृश्यकारणात् कस्मिश्चित् वस्तौ अन्यवस्तो: वर्णनं भ्रान्तिमान् अलंकार: कथ्यते । साम्यादतस्मिस्तद्बुद्धिर्भ्रान्तिमान् प्रतिभोत्थित: ।
अर्थात् यत्र समानता कारणात् कस्मिश्चित् वस्तौ कविकल्पनया कस्यचित् अन्यस्य वस्तो: निश्चयात्मकं ज्ञानं भवति तत्र भ्रान्तिमान् अलंकार: भवति । उदाहरणम् - मुग्धा दुग्धधिया गवां विदधते कुम्भानधो बल्लवा: । कर्णे कैरवशंकया कुवलयं कुर्वन्ति कान्ता अपि ।। कर्कन्धुफलमुच्चिनोति शबरी मुक्ताफलाशंकया । सान्द्रा चन्द्रमसो न कस्य कुरूते चित्तभ्रमं चन्द्रिका ।।
प्रस्तुतोदाहरणे चन्द्रमस: मयूखे दुग्धस्य, कुवलये कुमुदस्य एवं च कर्कन्धुफले मुक्ताफलस्य कविकल्पनया भ्रान्तिपूर्णं वर्णनं कृतमस्ति अत: अत्र भ्रान्तिमान् अलंकार: अस्ति ।
अर्थालंकार: - दृष्टान्त अलंकार:
वाक्ययो: उपमानोपमेयायो: प्रतिबिम्बनं दृष्टान्त अलंकार: कथ्यते ।
दृष्टान्तस्तु सधर्मस्य वस्तुन: प्रतिबिम्बनम् । अर्थात् द्वयो: वाक्ययो: धर्मयुक्तवस्तो: (उपमानस्य च उपमेयस्य च) बिम्बप्रतिबिम्बभाव: दृष्टान्तअलंकार: कथ्यते । तात्पर्यमस्ति यत् यत्र उपमेय, उपमानभूतयो: वाक्ययो: धर्मयुक्तउपमेयउपमानयो: प्रतिबिम्बनं वर्णितं भवति तत्र दृष्टान्तअलंकार: भवति ।
विशेष: - बिम्ब-प्रतिबिम्बभाव: - 'द्वयोरर्थयोर्द्विरुपादानं बिम्बप्रतिबिम्बभाव:' । एकस्य अर्थस्य शब्दद्वयेन अभिधानं वस्तुप्रतिवस्तुभाव: ।
द्वयो: अर्थयो: द्वि: उपादानं बिम्बप्रतिबिम्बभाव: ।। -आचार्य विश्वनाथ: ।
दृष्टान्तपदस्योत्पत्ति: - 'दृष्टोन्तो निश्चयो यत्र स दृष्टान्त: ।' उदाहरणम् - अविदितगुणापि सत्कविभणिति: कर्णेषु वमति मधुधाराम् । अनधिगत परिमलापि हि हरति दृशं मालतीमाला ।।
प्रस्तुतोदाहरणे 'सत्कविभणिति' उपमेयं, 'मालतीमाला' उपमानं च अस्ति । एतयो: मध्ये बिम्ब-प्रतिबिम्बभाव: अस्ति अथ च एतयो: गुणा: अपि बिम्बप्रतिबिम्बभावं वहन्ति अत: दृष्टान्तअलंकार: अस्ति ।