c: text/html

text:
नवान्नविधान वर्णनम्
नील उवाच ।
धान्ये पके सिते पक्षे दिने दैवज्ञचोदिते ॥८८०॥
देवान्पितृन् समभ्यर्च्य जलमग्रिं व्दिजान् तथा ।
व्दिजातिपूजनं कृत्वा दैवज्ञस्य च पूजनम् ॥८८१॥
नववस्त्रपरिधान: स्वनुलिप्त: स्वलंकृत: ।
स्रग्वी पूर्वमूख: शुक्लो ब्रह्मघोष पुरस्सर: ॥८८२॥
श्रृणवन् वादित्रघोषं च गीतशब्दं तथैवच ।
मणडलं रुचिरं क्रुत्वा भूमौ पट्टे पुटेपिवा ॥८८३॥
मध्ये ब्रह्माणमालिख्य तथानन्तं च भोगिनम् ।
ततो लिखेच दिकपालान् स्वां स्वां दिशमवस्थितान् ॥८८४॥
तेषां तु पूजनं कार्य धूपमाल्यानुलेपनै: ।
वस्त्रै: रत्नै: फलैर्भक्ष्यैर्वह्रिब्राह्मणतर्पणै: ॥८८५॥
गुडोपेतास्तथा धाना: सर्वसस्यसमुद्भवा : ।
ब्राह्मणानां प्रदातव्या भृत्यबन्धुजनस्य च ॥८८६॥
स्वयं च धाना भोक्रव्या: रात्रौ न तु दिवा बुधै: ।
दिवा धानासु वसति: रात्रौ च दधिसक्तुषु ॥८८७॥
अलक्ष्मी: कोविदारेषु कपित्थेषु च सर्वदा ।
इति श्री नीलमते नवान्नविधान वर्णनम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
आर्द्रकम्
आर्द्रकम्, शुण्ठी वा भारते वर्धमानः कश्चन कन्दविशेषः । शुण्ठी सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा शुण्ठी आङ्ग्लभाषायां Ginger इति उव्यते । अस्याः शुण्ठ्याः सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Coriandrum satirum इति । संस्कृते अशुष्कां शुण्ठीम् आर्द्रकम् इति वदन्ति, शुष्कां च शुण्ठी इति । अस्याः शुण्ठ्याः महौषधं, विश्वं, नागरं, विश्वभेषजं, शृङ्गवेरं, विश्वौषधं, कटुभद्रम् इत्यादीनि अन्यानि अपि नामानि सन्ति ।
चरकः स्वस्य चरकसंहितायाम् अर्द्रकं विश्वभेषजम् इति स्तौति । एषा शुण्ठी कटुरसयुक्ता, उष्णवीर्या च । एषा स्निग्धगुणयुक्ता अपि । अयं अत्युत्तमः पाचकः इति कारणेन शरीरे स्थितेन अजीर्णेन अहारेण जायमानान् अनेकान् रोगान् निवारयति । तेन सह स्वस्य तीक्ष्णमुणेन शरीरे स्रोतसाम् अवरोधमपि निवारयति । एताभ्यां द्वाभ्यां गुणाभ्यां आर्द्रकं सामान्यतः सर्वान् रोगान् उपशमयितुं शक्नोति । शुष्कम् आर्द्रकं शुण्ठिः इति कथ्यते ।
- “शुण्ठी कटूष्णा स्निग्धा च कफसोफानिलापहा ।
- शूलबद्धोदराध्मानश्वासश्लीपदनाशिनी ॥“ (राजकोषे पिप्पल्यादिवर्गः)
अन्तर्विषयाः
- १ शुण्ठीकषायम्
- २ शुण्ठीरसः
- ३ आर्द्रके विद्यमानाः अंशाः
- ४ आर्द्रकस्य आयुर्वेदीय स्वभावः उपयोगश्च
- ५ जागरुकता
- ६ आयुर्वेदीयेषु औषधेषु आद्रकप्रयोगः
- ७ सेवनप्रमाणः
- ८ संक्षिप्तचिकित्सासूची
- ९ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
शुण्ठीकषायम्[सम्पादयतु]
अस्य शुण्ठीकषायस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । शुण्ठीं प्रक्षाल्य सम्यक् कुट्टनीयम् । अनन्तरं चषपकपरिमिते जले तत् संयोज्य सम्यक् क्वथनीयम् । जलम् अर्धचषकमितं यावत् भवेत् तावत् क्वथनीयम् । क्वथनावसरे यदि अपेक्ष्यते तर्हि तत्र मरीचचूर्णं, जीरिकाचूर्णं, हरिद्रां, गुडं च योजयितुं शक्यते । तदनन्तरं शोधनं करणीयम् । तथैव अथवा तस्मिन् शोधिते कषाये दुग्धं योजयित्वा तदा तदा किञ्चित् किञ्चित् पातुं शक्यते ।
शुण्ठीरसः[सम्पादयतु]
अस्य शुण्ठीरसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् शुण्ठीं प्रक्षाल्य त्वक् निष्कास्य लघु लघु खण्डाः करणीयाः । तदनन्तरं तेषु खण्डेषु शर्करां योजयित्वा सम्यक् पेषणं करणीयम् । तदनन्तरं तत्र जलं योजनीयम् । यदि लघु खण्डानां पेषणं न जातं तर्हि शोधनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र एलायाः मरीचस्य च चूर्णम् अपि योजयितुं शक्यते । अत्र शुण्ठीखण्डानां प्रमाणम् अत्यन्तं न्यूनं भवेत् अन्यथा शाकरसः अत्यन्तं कटुः भवति । अन्यशाकानां रसस्य निर्माणे एवं नास्ति ।
आर्द्रके विद्यमानाः अंशाः[सम्पादयतु]
आर्द्रके ८०% आर्द्रता, २.३% प्रोटीन्, २.४% (फैबर्) सूत्रम्, १२.३% कार्बोहैड्रेट्, खनिजांशाः –क्याल्सियं फास्परस्, अयः, अयोडिन् च, विटमिन् ऎ, बि,सि च भवन्ति । शुण्ठीतैले Zingiberene, Zingiberol च भवति
आर्द्रकस्य आयुर्वेदीय स्वभावः उपयोगश्च[सम्पादयतु]
जीर्णक्रियायाम्, अजीर्णनिवारणे[सम्पादयतु]
बुभुक्षायाः उत्पादने, वर्धने च अर्द्रकम् अग्रस्थानं भजते । तक्रेण सह निर्मितम् आद्रकस्य ताक्रम्, उपसेचनं वा खादिवम् आहारं जिर्णीकरोति । तेन शरीरे आमसंग्रहः न भवति । उदरवेदनायां, अजीर्णतायां च आर्द्रकरससेवनं हितकरम् । प्रतिदिनं भोजनात् पूर्वं लघुना अर्द्रकखण्डेन किञ्चित् लवणं योजयित्वा खाद्यते चेत् भुक्तः आहारः सम्यक् जीर्णः भवति ।
आर्द्रकस्य लेपनादि बाह्यप्रयोगः[सम्पादयतु]
आमवातः ग्रन्थिवेदना इत्यादिषु आर्द्रकस्य कलकः किञ्चित् उष्णीकृत्य लेपनीयः । शीतत्वम् अवसादत्वं च इदं दूरीकरोति । शुण्ठेः (शुष्कम् आर्दकम् )चूर्णं तिलतैलेन मिश्रीकृत्य अभ्यङ्गः क्रियते चेदपि पूर्वम् उक्ताः दोषाः निवारिताः भवन्ति । शुण्ठेः चूर्णं शरीरे लेपयन्ति चेत् शोथः अपगच्छति । शीरपिते, शिलीपदे (elephentiasis) च अर्द्रकस्य प्रयोगः उत्तमं परिणामं जनयति
आद्रकरसस्य उपयोगः[सम्पादयतु]
पीनसः कासः, श्वाससमस्या, हिक्कः इत्येतेषु अर्द्रकरसः प्रयोजनकारी भवति । अयं रसः कफहरः । कण्ठे सञ्चितं सर्वं कफं द्रवीकरोति । अयं रसः नराणाम् उत्तेजकः । समान्यज्वरेषु औषधस्य आर्द्रकरसेन सह सेवनस्य पद्धतिः अपि रूदौ अस्ति । विषमज्वरे शुण्ठेः चूर्णं हितकरम् ।
सन्तानशक्तिवर्धकम्[सम्पादयतु]
उर्द्रकम् उत्तमम् उत्तेजकम् इति कारणेन पुरुषस्य सन्तानशक्तिं वर्धयति । वाजीर्करणस्य औषधिषु आर्द्रकम् अपि अन्यतमम् । प्रसवोत्तर-दौर्बल्यनिवारणाय शुण्ठीपाकः सेवनीयः ।
इतरे उपयोगाः[सम्पादयतु]
रोगस्य तीव्रतायाः कारणेन यूदा हस्तपादं शीतलं भवति तदा आर्दकरसेन लशुनरसं समप्रमाणेन मिश्रीकृत्य हस्तपादस्य लेपयित्वा सम्यक् मर्दनीयम् । तदा उष्णता उत्पद्यते, दौर्बल्यमपि न्यूनं भवति । नेग्गिलमुळ्ळु – कषायेन सह आर्दकरसं मिश्रीकृत्य प्रतिदिनं प्रातः पिबन्ति चेत् आमवातः कटिवेदना च अपगच्छति इति वृन्दमाधरग्रन्थे उक्तमस्ति कुष्ठरोगे, रक्तहीनतायां, मूत्रकृच्छ्रे, रक्तपित्ते, व्रणे, ज्वरे, दाहे च सति ग्रीष्मऋतौ, शरदृतौ च आद्रकस्य सेवनं न हितकरम् इति भावप्रकाशे उक्तम् ।
जागरुकता[सम्पादयतु]
कुष्ठरोगे, रक्तहीनतायां, मूत्रकृच्छ्रे, रक्तपित्ते, व्रणे, ज्वरे, दाहे च सति ग्रीष्मऋतौ, शरदृतौ च आद्रकस्य सेवनं न हितकरम् इति भावप्रकाशे उक्तम् ।
आयुर्वेदीयेषु औषधेषु आद्रकप्रयोगः[सम्पादयतु]
- आर्द्रकखण्डः
- पञ्चसमचूर्णः
- समशर्करचूर्णः
- रास्नादिक्वाथः
- सौभाग्यशुण्ठीपाकः
- शुण्ठीसुरा (Ginger Tinture) च प्रमुखानि औषधानि येषु आर्द्रकस्य (शुण्ठेः च ) प्रयोगः भवति ।
सेवनप्रमाणः[सम्पादयतु]
- आर्द्रकरसः – ५-१० मि.ली
- चूर्णम् – १-२ ग्राम्
- शुण्ठिपानकम् -२-४ मि.ली
संक्षिप्तचिकित्सासूची[सम्पादयतु]
- १. एषा शुण्ठी कफं, वातं, सोफं च परिहरति ।
- २. शुण्ठी बद्धोदरम्, आध्मानं, श्वासरोगं, श्लीपदरोगं चापि परिहरति ।
- ३. शुण्ठी वृष्या, अग्निदीपिका च ।
- ४. शुण्ठी पाण्डुरोगं, गजपादरोगं च परिहरति इति धन्वन्तरिकोषः वदति ।
- ५. शुण्ठ्याः गुणाः एव आद्रकस्य अपि इति वदति भावप्रकाशः ।
- ६. शुण्ठी अरुचिम्, आमवातम्, अपचनं, विबन्धं, स्वरविकारं च निवारयति ।
- ७. शुण्ठी कासं, श्वासरोगं, हृदयरोगं, शोथम्, अशकम्, आनाहं, वमनं च शमयति ।
- ८. भोजनात् पूर्वं सैन्धवलवणेन सह शुण्ठी सेविता चेत् अग्निदीप्तिः भवति, जिह्वायाः, कण्ठस्य च शोधनम् अपि भवति ।
- ९. कुष्ठरोगे, मूत्रकृच्छ्ररोगे, रक्तपित्ते, व्रणे, ज्वरे, दाहे च आर्द्रकस्य (आशुष्कस्य) उपयोगः न करणीयः ।
- १०. ग्रीष्मे तथा शरदृतौ च आर्द्रकस्य (आशुष्कस्य) उपयोगः न कर्तव्यः ।
- ११. आमवातरोगे, सन्धिवातरोगे च शुण्ठ्याः लेपनं करणीयम् ।
- १२. पीनसस्य निवारणार्थं शुण्ठीं जले योजयित्वा स्नातव्यम् ।
- १३. शुण्ठ्याः रसेन सह पुरातनं गुडं योजयित्वा सेवनेन शीतपित्तं निवारितं भवति, अग्निदीप्तिः अपि भवति ।
- १४. शुण्ठ्याः “नेग्गिलु” नामकस्य कण्टकयुक्तस्य सस्यस्य च कषायं प्रातःकाले पिबन्ति चेत् सामवातः, कटिवेदना च अपगच्छति । पाचनशक्तिः अपि वर्धते ।
- १५. शुण्ठ्या निर्मितं कषायम् अग्निवर्धकम् । एतत् कषायं कासं, श्वासं, वातरोगम्, उदरबाधां, हृद्रोगं च निवारयति ।
- १६. शुण्ठीं, तिलं, गुडं च दुग्धे योजयित्वा सेवनेन भोजनस्य अनन्तरं जायमाना उदरवेदना अपगच्छति ।
- १७. आर्द्रकस्य रसं मधुना सह सेवन्ते चेत् श्वासः, कासः, अरुचिः, पीनसः च अपगच्छति ।


text:
च वै तु हि have no meaning in Sanskrit they can be used to complete the metre of that sloka.
च वै तु हि च वे तु हि – A humorous sloka from Tola Kavi
पुरा केरले तोलः नामकः एकः अनुगृहीतः कवि आसीत्। मलयालभाषायां संस्कृते च बहूनि नाटकानि एवं काव्यानि तेन रचितानि। परन्तु केरलीयाः अद्य प्रायशः तस्य सरसश्लोकान्येव स्मरन्ति। तेषामेकः सरसश्लोकः अत्र दीयते।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र मुखं प्रक्षालयस्व टः।
एष आह्वयते कुक्कुः च वै तु हि च वे तु हि॥
अस्मिन् श्लोके द्वितीयपादे टः शब्दः, तृतीये पादे "कुक्कुः", पूर्णः अन्तिमपादश्च अवगन्तुं किंचित् क्लेशः स्यात्। बहुशः संस्कृतकवयः श्लोकेषु अन्वयक्रमं विना एकस्यैव वाक्यस्य पदान् विविधपादेषु प्रयुज्यन्ति। एतत् तोलकवये न रोचते। तस्य मतानुसारेण यदि एकस्य वाक्यस्य विविधान् पदान् श्लोकस्य विभिन्न पादेषु प्रयोक्तुं शक्यते चेत् एकस्य पदस्य विभिन्नान् शब्दानपि भिन्नपंक्तिषु किमर्थं न लिखितव्यम्? एतत् प्रमाणयितुं तेन कुक्कुटपदं विभज्य पृथक् पंक्तयोः लिखितम्।
प्रायशः कवयः श्लोकेषु चकारादीनां अव्ययानां अत्र तत्र वृथा प्रयोगं कुर्वन्ति। तस्योपसार्थं तेन चकारादीनि अव्ययानि एकत्र अन्तिम पादे उपयोक्तानि – च वै तु हि च वे तु हि।
अतः श्लोकस्य भावार्थः एवमस्ति – "हे राजेन्द्र, उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ, मुखं प्रक्षालयस्व। एषः कुक्कुटः आह्वयते" इति॥


text:
इन्दुलाल याज्ञिकः (गुजराती: ઇન્દુલાલ યોજ્ઞિક, आङ्ग्ल: morari bapu ) गुजरातराज्यस्य अस्मिता तथा गरिमा निरन्तरम् सर्वत्र प्रसरेत् तदर्थं जागरूकः आसीत् । स्वस्य वाचा कर्मणा च लोकजागृतिं कर्तुं प्रयत्नरतः अपि आसीत् । अत एव जनमनसि स्थानं प्राप्य सः "इन्दु चाचा" इति अपरं नाम प्रापत् ।
जन्म, परिवारश्च
तस्य जन्म १८९२ तमस्य वर्षस्य फरवरी मासस्य द्वाविंशति(२२)तमे दिनाङ्के नडियाद-नगरे अभवत् । तस्य पितुर्नाम कनैयालाल, मातुः नाम मणिबा, अनुजस्य नाम रमणलाल इति च आसीत् । इन्दुलाल याज्ञिकस्य पिता कनैयालाल इत्ययं समाजसुधारकः आसीत्, मणिबा आदर्शगृहिणी, प्रेमयुक्ता शान्ता च माता आसीत् ।
शिक्षणम्
इन्दुलाल महोदयस्य दशवर्षस्य वयः यावत् कनैयालाल मुम्बई-नगरे पठति स्म । कनैयालाल महोदयस्य मातुः भगिनी नडियाद-नगरे वसति स्म । कनैयालाल इत्ययम् इन्दुलाल इत्येतं पाठयितुं तस्याः गृहं प्रैषयत् । यदा इन्दुलाल इत्ययं पञ्चवर्षीयः अभवत्, तदा कनैयालाल महोदयस्य मातुः भगिनी तं प्रातिवैश्येन बालकेन सह पण्ड्या महोदयस्य शालायां प्रैषयत् । किन्तु सा शाला इन्दुलाल महोदयस्य कृते रुचिकरा नाभवत् । अतः कनैयालाल महोदयस्य मातुः भगिनी तं नडियाद-नगरस्य लखावाड इत्यत्र झवेरभाई पटेल महोदयस्य गृहे पठितुं प्रैषयत् । झवेरभाई पटेल इत्ययम् इन्दुलाल महोदयस्य प्रथमः शिक्षकः आसीत् । तेन इन्दुलाल इत्यस्मै त्रिचतुराणि वर्षाणि यावत् गुजरातीभाषायाः शिक्षणं दत्तम्, आङ्ग्लशालायां सः सारल्येन पठेत् तथा योग्यश्च कृतः । अनन्तरं वहोरवाण इत्यत्र मणिशङ्करस्य शालायाम् आङ्ग्लं पठितुं याज्ञिकं तृतीयकक्षायां प्रावेशयत् । इन्दुलाल महोदयस्य तत्रत्यम् अध्ययनं समाप्तम् । अतः १९०३ तमे वर्षे सर्वकारमानिते उच्चविद्यालये तस्य प्रवेशः कारितः । नडियाद-नगरस्य सामाजिकं राजकीयं च वातावरणं कनैयालाल इत्ययं पूर्णतया जानाति स्म ।
पितुः मृत्युः
१९०४ तमे वर्षे कनैयालाल इत्ययं विद्यार्थिभिः सह भायखला-क्षेत्रे वसति स्म । तदानीं तत्र प्लेग् इति रोगः प्रसृतः आसीत् । अतः सर्वेषां विद्यार्थिनां व्यवस्थायै कनैयालाल मलाड-स्थानं गतः । ततः निर्गमनसमये रेलयानं प्राप्तुं धावनम् अकरोत् । अतः मुम्बई-नगरं प्राप्य तस्य पादमूले ग्रन्थिः (tumor) अभवत् । किन्तु सः तत् न अजानात् । अतः तेन विचारितं श्रान्तता अस्ति, किन्तु तद् प्लेग्-रोगस्य ग्रन्थिः आसीत् । दिनत्रये रोगे वृद्धौ सति एकत्रिंशत्वर्षीयस्य कनैयालाल महोदयस्य अवसानम् अभवत् । यदा पितुः अवसानम् अभवत्, तदा याज्ञिकः द्वादशवर्षीयः आसीत् । युवावस्थायां वैधव्यं प्राप्य मणिबा बहुदुःखिता आसीत् । कनैयालाल महोदयस्य मातुः भगिनी (धनलक्ष्मी) अपि तस्य मृत्योः कारणात् बहुदुःखिता आसीत् । ततः परं कनैयालाल महोदयस्य अवसानेन पीडिताः धनलक्ष्मी, मणिबा, पितृव्यः साकरलाल इत्येते याज्ञिकस्य पालने मग्नाः अभवन् ।
याज्ञिकस्य सङ्कल्पः
स्वस्य गृहं चालयितुं धनस्य आवश्यकता आसीत् । अतः मणिबा इत्यनया प्रासादस्य एकः प्रकोष्ठः याज्ञिकार्थं संरक्षितः। अन्यत् सर्वम् उपमण्डलकार्यालये कार्यरताय भाइलाल व्यासाय भाटकेन प्रदत्तम् । अनन्तरं भाईलाल व्यासस्य सङ्गे सति इन्दुलाल याज्ञिकः त्रयोदशवर्षणां वयसि दिवसे पञ्चघण्टां यावदेव शयनं करिष्यामि इति सङ्कल्पम् अकरोत्। अतः प्रतिरात्रि दशवादने शेते, ३:३० वादने उत्तिष्ठति स्म च । तदानीं प्रातः ३:३० वादने भाईलाल व्यासस्य पत्नी प्रतिदिनं दीपकं प्रज्वाल्य याज्ञिकं पाठयति स्म । यदा ‘रॉयल हिस्टरी’ नामकम् अभ्यासातिरिक्तं पुस्तकं पठन् याज्ञिकः शयनम् अकरोत्, तदा भाईलाल व्यासस्य पत्नी तं ज्वलनात् रक्षितवती । सः पठने निपुणः आसीत् । याज्ञिकः तदानीं षष्ठमकक्षायाम् अर्थात् साम्प्रतं दशमकक्षायामिव प्रथमक्रमाङ्कं प्राप्तवान्
केशवलाल इत्यस्मात् पठनावसरः
षष्ठमकक्षायाम् प्रथमक्रमाङ्कं प्राप्तवान् । अतः तेन मेट्रिक् वर्गं प्रविश्य साक्षर केशवलाल ह.ध्रुव इत्यस्मात् गुर्जरभाषायाः पठनस्य अवसरः लब्धः । केशवलाल ह. ध्रुव शब्दानां, व्याकरणस्य, मानवीयभावानां, स्वभावनानां च सूक्ष्मतया पृथक्करणं कृत्वा सरस्वतीचन्द्र इत्यमुं पाठम् अपाठयत् । अतः इन्दुलाल याज्ञिकः भाषासाहित्यस्य उत्तमशिक्षकत्वेन केशवलाल ह. ध्रुव इत्येतं स्व्यकरोत् । केशवलाल ह. ध्रुव इत्ययं छात्रालयस्य नियामकः अपि आसीत् । किन्तु छात्रालयस्य नियामकत्वेन तस्य नीतिः इन्दुलाल महोदयाय न रोचते स्म ।
उच्चशिक्षणम्
मेट्रिक् परीक्षाम् उत्तीर्य १९०७ तमे वर्षे इन्दुलाल महोदयः मातुर्भगिन्याः, पितामहस्य च आशीर्वादं प्राप्य कुलदेवान् प्रणम्य स्वपितुः स्मरणं कृत्वा अहमदाबाद-नगरं गतः । अहमदाबाद-नगरे "गुजरात कॉलेज्" इत्यस्य छात्रालयं प्रविश्य इन्दुलाल इत्ययं ततः छात्रवृत्तिं प्रापत् । यदा सः महाविद्यालयं गतः, तदा छात्राः ‘कॅन्वास्’ उपानहं धृत्वा क्रिकेट्-क्रीडां क्रीडन्तः आसन् । किन्तु इन्दुलाल याज्ञिकाय सः व्ययः अधिकः आसीदतः सः मुक्तपादेन चरति स्म । अतः छात्राः तम् अमदावादी होल् बूट् इति आह्वयन्ति स्म । १९०९ तमे वर्षे "गुजरात कॉलेज्" त्यक्त्वा मुम्बई-नगरस्य "सेन्ट् ज़ेवियर्" महाविद्यालयं प्रविष्टः । तत्र क्रैस्त-धर्मस्य आचार्यं ड्रेक्मेन् नामकं मिलित्वा रसायनशास्त्रम् अध्येतुं निरचिनोत् ।
चन्द्रशेखरस्य साहाय्यं, जीवने अन्येषां प्रभावः
मुम्बई-नगरे अभ्यासकाले नडियाद-नगरस्य अन्यमित्रैस्सह सम्पर्कः अभवत् । तेषु एकः चन्द्रशेखरपण्ड्या याज्ञिकं प्रति सहानुभूतिं प्रदर्श्य तस्य प्रगत्यै ध्यानं ददाति स्म । चन्द्रशेखर पण्ड्या इत्यनेन मुम्बई-नगरे संस्कृतिसुधारणया, सर्वाङ्गिविकासेन च सह रसायनशास्त्रस्य अध्ययनम् समापितम् । एकदा याज्ञिकः कोग्रेस-पक्षस्य अम्बालाल महोदयस्य भाषणं श्रोतुं गतः । तत्र तस्य सरलभाषाशैल्या विशुद्धव्यवहारेण च सः प्रभावितः अभवत् । तत्रैव याज्ञिकस्य मनसुखलाल इत्यनेन सह सम्पर्कः अभवत् । याज्ञिकः तस्य भाषणशैल्या, विचारेण च प्रभावितः सन् जीवनस्य सर्वाङ्गिविकासार्थं दिशां प्रापत् । तथापि तस्य मार्गदर्शकस्तु चन्द्रशेखर पण्ड्या एव आसीत् ।
विवाहः
१९०५ तमे वर्षे त्रयोदशवर्षस्य याज्ञिकस्य तनसुखराम मनसुखराम त्रिपाठी महोदयस्य कन्यया कुमुद इत्यनया सह विवाहः अभवत् । कुमुद इत्यस्याः माता गुणवंतबेन, याज्ञिकस्य माता मणिबा परस्परं बाल्यकालस्य सखी, प्रतिवेशी च आसीत् । अतः कुमुदयाज्ञिकयोः विवाहः अभवत् । मातुः आज्ञया विवाहितस्य याज्ञिकस्य विरक्तं स्वाभिमानधनं मनः वैवाहिकं जीवनं जीवितुं नेच्छति स्म । अन्ते १९२१ तमे वर्षे पत्निं त्यक्त्वा याज्ञिकः देशसेवायै संलग्नः अभवत् । १९२९ तमे वर्षे क्षयरोगेण कुमुदस्य अवसानम् अभवत् । अनया घटनया तस्य उपरि कुमुदाख्यपत्न्याः मृत्योः कारणं सः स्वयम् एव अस्ति इति कलङ्कः अभवत् ।
याज्ञिकस्य प्रेरकस्त्रोतांसि
इन्दुलाल याज्ञिकः एनी बेसन्ट् इत्यस्याः कार्यपद्धत्यां श्रद्धामावहत । तस्याः आत्मकथायां पूर्वाश्रमस्य सङ्ग्रामयुतम् अतिकठोरं जीवनवृत्तं ज्ञात्वा बेसन्ट् इत्यस्यां याज्ञिकस्य गौरवम् अवर्धत । बेसन्ट् इत्यस्याः गुरु मिलन इति पुस्तकं पठित्वा याज्ञिकस्य वैचारिकं परिवर्तनम् अभवत् । सः दृढमनश्च अभवत् । अतः याज्ञिकस्य भावः धर्मश्रद्धयोः न्यूनः अभवत् । स्वतन्त्रबुद्धेः, विज्ञानसमाजशास्त्रयोः ज्ञानस्य च विकासः अभवत् । तदनन्तरं पुनर्मिल् ब्रड्लो महोदयस्य भौतिकबुद्धिवाद इति विषयकं पुस्तकं पठित्वा तस्य विचारेषु परिवर्तनम् अभवत् । इन्दुलाल याज्ञिकेन श्रद्धायुक्तैः विचारैः सह रूढिगताः आचाराः अपि प्राप्ताः । जीवनविकासे, अभ्यासविकासे, बुद्धिविकासे च याज्ञिकः चन्द्रशेखरपण्ड्या इत्यनेन प्रेरितः । चन्द्रशेखरपण्ड्या इत्यनेन याज्ञिकं बुद्धिमन्तं कर्तुं महत्तमः प्रयासः कृतः । याज्ञिकस्य जीवने आध्यात्मिकतायाः, राजकीयपरिस्थितेः च विकासे श्री अरविन्द घोष महोदयस्यापि महत्तमं योगदानम् अस्ति । अरविन्दस्य पत्रविषये याज्ञिकः अवदत् – “तस्य पत्रस्य वैशिष्ट्यम् इदम् आसीत् यत् कौरवान् प्रति कृष्णः अर्जुनं यथा प्रबुद्धम् अकरोत् तथा अस्य पत्रं जनान् वैदेशिकान् प्रति प्रबुद्धान् अकरोत्” । नारायण-चन्द्रावरकर इत्ययं न्यायाधीशपदात् निवृत्तः सन् समाजसुधारकस्य कार्यं कुर्वाणः आसीत् । याज्ञिकस्योपरि तस्य अपि प्रभावः आसीत् । प्रारम्भिकजीवने याज्ञिकः अस्पृश्यताम् आमनति स्म, किन्तु विल्सन् कॉलेज्-सभायाम् अस्पृश्यतायाः विषये नारायण-चन्द्रावरकर महोदयस्य भाषणं श्रुत्वा अस्पृश्यतायाः विचारम् अत्यजत् । अतः विचाराणाम् उन्नत्यै नारायण-चन्द्रावरकर इत्ययं याज्ञिकस्य प्रेरकः अभवत् ।
महात्मनः प्रति आकर्षणम्, अधिवक्तृजीवनं च
गोखले इत्ययं राजपुरुषत्वेन हिन्दूनाम् अधिकारयाचनायाः चर्चां पृथक्कृत्य स्वविशिष्टशैल्यां सर्वकारस्य कर्मक्षुब्धतायाः निन्दाम् अकरोत् । महात्मानम् उद्दिश्य अवदत् यत् - महात्मनि तादृक्सत्वम् अस्ति, येन स्वमातृभूम्यै हुतात्मनां (martyr) वीराणाम् उत्पत्तिः भवति । गोखले महोदयस्य इमे शब्दाः याज्ञिकस्य हृदये अङ्किताः अभवन् । तद्दिनात् प्रारभ्य याज्ञिकः महात्मानं प्रति आकर्षितः अभवत् । मुम्बई-नगरे सेन्ट् ज़ेवियर्-महाविद्यालये रसायनशास्त्रे उत्तीर्णः सन् याज्ञिकः विज्ञानविषयं निश्चित्य अभ्यासम् आरभत । तत्र शङ्करलाल बेन्कर, इन्दुलाल इत्येतौ स्वाभाविकतया मिलतः । परिचयोऽयं गुर्जरसभायां दृढत्वं गतः। १९१२ तमे वर्षे इन्दुलाल इत्ययम् एल.एल.बी. परीक्षायाम् उत्तीर्णः सन् मुम्बई-नगरे सन्देश इत्यत्र पत्रकारत्वं स्व्यकरोत् । १९१३ तमे वर्षे फरवरी-मासे महाविद्यालयस्य पदवीदानसमारोहे इन्दुलाल इत्यनेन एल.एल.बी. इत्यस्य पदवीप्रमाणपत्रं च प्राप्तम् । मुम्बई-नगरे न्यायवादी (advocate) भवितुं हाईकोर्ट् इत्यस्य शासनम् (सनद्) आवश्यकम् । तदर्थं तस्य पार्श्वे ५०० रूप्यकाणि नासन् । किन्तु कश्चन तनसुखराम नामाख्यः मित्रं तद् धनम् दत्तवान् । येन याज्ञिकः न्यायवादिनः वस्त्राणि अक्रीणात् । तत्र मस्तके शिरस्त्र (cap) धारणस्य निषेधः आसीत् । अतः तेन शिरोवेष्टनं (turban) धृतः । तेन मझ-ग्रामस्य न्यायालये कार्यम् आरब्धम् । तत्र परिचयवशात् सः कार्यं प्राप्नोति स्म । किन्तु मुम्बई-नगरस्य दरिद्रजनानाम् श्रेणिकासु अन्धकारं, मद्यपानस्य व्यसनम्, द्युतव्यसनम् स्त्रीणाम् अधोगत्यादीनां दृश्याणि च द्रष्ट्वा इन्दुलाल महोदयस्य हृदयम् अद्रवत् ।
कनैयालाल मुनशी इत्येतेन सह मेलनम्
तदनन्तरं १९१४ तमे वर्षे कनैयालाल मुनशी इत्येतेन सह तस्य मेलनम् अभवत् । किन्तु सभामेलनाद् अत्र कनैयालाल मुनशी महोदयस्य भिन्ने कार्ये गतिं दृष्ट्वा सः आश्चर्यं गतः । तौ उभौ सखायौ आस्ताम्, किन्तु तयोः वैचारिकदृष्टिः भिन्ना आसीत् । कनैयालाल मुनशी इत्ययं वेदोपनिषदां चर्चां विदधाति स्म , आर्यसंस्कृतिम् च उपाशयति स्म । किन्तु इन्दुलाल याज्ञिकः अर्वाचीनभौतिकवादस्य, प्रजासेवायाः च अनुरागी आसीत् । सः उच्चन्यायालयस्य ग्रन्थालये स्वशासनप्राप्त्यै उपयोगी भवेत् तादृक्लेखानाम्, पुस्तकानां च विषये ज्ञानमेकीकृत्य, पुनःपुनः देशसेवायै व्यचारयत् । तथा अरविन्दघोषस्य प्रेरणां प्राप्य धनमोहं, न्यायवादित्वं च त्यक्त्वा देशसेवायै निश्चयम् अकरोत्
नवजीवनमासिकपत्रस्य आरम्भः
शङ्करलाल बेंकर इत्ययं विदेशात् आगत्य याज्ञिकम् स्वगृहम् आहूय यात्रायाः चर्चया सह स्वशासनप्राप्त्यै सक्रियकार्याणि कर्तुं सङ्कल्पम् अकरोत् । अन्यत् किमपि माध्यमं नासीदतः चर्चान्ते "मोडर्न् रिव्यु" सदृशम् अन्ताराष्ट्रियं सामयिकं प्रकटयितुं विचारितवन्तौ । तदानीम् इटाली-देशस्य कवेः नोवा-चीवा(नवु-जीवन) इत्यस्य शब्दस्य उपरि मोहितौ सन्तौ नव-जीवन इति शब्दं स्वीकृत्य तन्नाम्ना सामयिकम् आरब्धुं निर्णयं कृतवन्तौ । १९१५ तमे वर्षे मई मासे मुम्बई-नगरं गत्वा निर्णयस्य प्रचारम् आरभ्य शुभेच्छकान् पत्राणि प्रेषितवन्तौ । तदानीं "सत्य" नाम्ना मासिकपत्रिका पिहिता (close) भविष्यति वा चालयितुम् अन्यस्मै दास्यति इति मासिकपत्रिकायाः तन्त्री घोषितवान् । तत् ज्ञात्वा "सत्य"-मासिकपत्रिकायाः ग्राहकान् स्वीकृत्य "नवजीवन"-पत्रिकायाः कार्यम् आरभत । १९१५ वर्षस्य जुलाई मासस्य १७ तमे दिनाङ्के शङ्करलाल बेन्कर इत्यनेन "नवजीवन"-मासिकपत्रिकया सह "सत्य" मासिकपत्रिकाऽपि मुद्रिता । अस्य तन्त्री इन्दुलाल याज्ञिकः इत्यपि सूचितम् ।
नवजीवनपत्रे महात्मनः हस्तक्षेपः
१९१५ तमे वर्षे जुलाई मासे यदा नवजीवन पत्रिकायाः चतुर्वर्षाणि व्यतीतानि, तदा समयपरिवर्तनं जातम् । नवजीवन मासिकापत्रिकायाम् अपि अनियमितता जाता । न्यायवादितां त्यक्त्वा महात्मा सत्याग्रहाय अहमदाबाद-नगरं गतः । आङ्ग्लसाप्ताहिकस्य "यङ्ग इण्डिया" इत्यस्य संचालकेन महात्मना गुर्जरसाप्ताहिकम् प्रकटितुं विचारितम् । तदर्थं महात्मा "नवजीवन-पत्रिकायै" साप्ताहिकं रूपं दत्त्वा प्रकटयितुम् इच्छति इति स्वयं शङ्करलाल बेन्कर, इन्दुलाल याज्ञिक इत्युभाभ्याम् असूचयत् । महात्मनः कथनं श्रुत्वा शङ्करलाल बेन्कर तस्मै तन्त्रिपदं दत्त्वा याज्ञिकाय उपतन्त्रिपदम् अददात् । तथा पत्रप्रकाशकत्वेन नूतनम् आवेदनकार्यं दत्त्वा, नवजीवनसाप्ताहिकम् १९३१ तमस्य वर्षस्य सप्टेम्बर-मासस्य ७ तमे दिनाङ्के प्रकटयितुं निर्णयम् अकरोत् । १९३१ तमे वर्षे अक्टूबर-मासस्य द्वितीयदिनाङ्के महात्मनः जन्मदिने न्हानालाल इति नामककविना एकं काव्यं नवजीवनसाप्ताहिके प्रकटयितुं स्वामी आनन्दाय दत्तम् तद् याज्ञिकेन नवजीवने प्रकटितम् । तच्च काव्यं-
પચાસ પચાસ દેવઘંટાઓ વગડાવો
પચાસ પચાસ આરતી ઉતરાવો,
પચાસ પચાસ દીપમાળાઓ પ્રગટાવો
આજે પચાસ વર્ષનો ઉત્સવ આવ્યો.
अस्य काव्यस्य "गुजरातनो तपस्वी" इति नाम्ना महात्मनः जन्मदिवसनिमित्ते याज्ञिकः सम्पूर्णगुजराते प्रचारम् अकरोत् । याज्ञिकः कोंग्रेस्-पक्षस्य निर्णयस्य प्रतीक्षां न कृतवान् । सः अन्तरात्मनः विचारेण "असहकारी आन्दोलनस्य" निर्णयं कृतवान् । तद्विषये तिलकः "यङ्ग इण्डिया", "नवजीवन" इत्येतयोः साप्ताहिेकयोः लेखम् अलिखत् । गुजरात-राज्यस्य प्रजाः आन्दोलने सहायतां कुर्युः इति महात्मा इच्छति स्म।
नवजीवने महात्मनः शब्दः
नवजीवन-पत्रिकायां याज्ञिकस्य स्वरः महात्मना न्यूनीकृतः । अस्यां पत्रिकायां महात्मनः लेखेभ्य एव महत्वं दीयते स्म । "यङ्ग इण्डिया" पत्रिकायां प्रकटिताः लेखाः एव "नवजीवन"-पत्रिकायां मुद्रिताः भवन्ति स्म । अतः याज्ञिकस्य मनसि अनेकाः कुशङ्काः उत्पन्नाः भवन्ति स्म । पुनः नवजीवन-पत्रिकायां द्वादशपत्रेषु न्यूनतां कृत्वा अष्टपत्राणि कृतानि । तेन याज्ञिकस्य लेखानां पत्राणाञ्च न्यूनता जाता । महात्मनः आङ्ग्ललेखानाम् अनुवादकार्यम् अपि याज्ञिकेन विधेयम्, अतः तस्य हृदयं खिन्नं जातम् । स्वनिर्दिष्टे पत्रे स्वतन्त्रतायाः अभावः तस्मै असह्यः आसीत् । अन्ते तेन उग्रतया इदं महात्मने सूचितम् । महात्मना प्रेम्णा तस्य मतं श्रुत्वा धैर्यं धारयितुम् उक्तम् । १९२० तमे वर्षे जुलाई मासस्य एकादशे दिनाङ्के नडियाद-नगरे महात्मा यदा गुजरातराजकीयमण्डलस्य औद्योगिकानां सभाम् आयोजितवान्, तदा महात्मना, इन्दुलाल याज्ञिकाय सभायां पठितुम् एकं पत्रं लिखितम् । महात्मना नवजीवनाङ्के गुजरातस्य कार्यकराणां सभायै, असहकार आन्दोलनस्य च अध्यक्षपदे इन्दुलाल महोदयस्य नियुक्तिः कृता । तैस्सह हरिप्रसादः, जीवनलाल अधिवक्ता इत्येतौ मन्त्रिपदे नियुक्तौ । अतः याज्ञिकेन अगस्त-मासस्य २८-२९ दिनद्वयम् कर्णावत्यां सभामायोज्य महात्मनः नेतृत्वे असहकारी आन्दोलनम् करिष्यामः इति प्रजाभ्यः सूचितम् ।
याज्ञिकस्य उत्साहः स्वभावश्च
इन्दुलाल याज्ञिकस्य गुर्जरभाषायाम् अद्भूतं प्रभुत्वम् आसीत् । अतः प्रसङ्गोचितायां वार्तायाम् उत्साहे सति श्रोतारोऽपि समुत्सुकाः भवन्ति स्म । तस्य भाषाशैल्या आन्दोलने भागग्रहणकर्तॄणाम् उत्साहः अवर्धत । याज्ञिकः भाषणे स्पष्टः कठोरश्च आसीत् । किन्तु हृदयेन नारीकेलान्तर्गतभाग इव् मृदुः, दयालुश्च आसीत्
याज्ञिकस्य जीवनमन्त्रः
याज्ञिकस्य मते समाजसेवा राजकीयमार्गस्य साधनम् नासीत् । अतः दशवर्षाणां वयसि कर्णावत्याम् कोंग्रस-पक्षस्य अधिवेशनेन तस्य जीवनम् समाजसेवायाः मार्गम् अन्वगच्छत् । महात्मनः अनुयायिषु "मूक्-अकिञ्चन लोकसेवक" इति उपाधिना रविशङ्करयाज्ञिकौ प्रसिद्धौ आस्ताम् । समाजस्य दलितादीनां दारिद्र्ययुक्तानां वर्गाणाम् अधिकारप्राप्तिरेव तयोः जीवनमन्त्रः आसीत् ।
आयर्लेण्ड-देशस्य स्वतन्त्रतायाः प्रणेता
स्वस्यजीवनमन्त्रानुसारं याज्ञिकेन १९३० तः १९३५ यावत् बर्निल-इत्यत्र आग्फा-स्टुडिओ इत्यस्मिन् कार्यं कृतम् । एतस्मिन् अन्तराले लण्डन-नगरम् गत्वा भारतस्य स्वतन्त्रतायाः आन्दोलने कार्यम् अकरोत् । ततः आयर्लेण्ड-देशस्य मुक्ति-आन्दोलने नेत्रा द वेलेरो-इत्यनेन सह आयर्लेण्ड-देशार्थं स्वतन्त्रतां प्रदातुं विचार्य कार्यम् अकरोत् । तदानीं तस्य जीवनं संघर्षमयम् अभवत् । याज्ञिकस्य स्वभावः निरन्तरचिन्तनस्य आसीत् । प्रत्येकं विषयं सः मूलतः ज्ञातुं प्रयतते । कस्यामपि योजनायां विचारिेतायां सत्यामपि, तस्याः फलविषयेऽपि विचिन्त्य सुव्यवस्थितरीत्या क्रियायाम् अन्वेति । इत्थं विचिन्त्य समर्पितभावेन स्वयोजनायां साफल्यं प्राप्नोति । इत्थम् इन्दुलाल याज्ञिकः आयर्लेण्ड-देशस्य स्वतन्त्रतायै स्वयोगदानम् कृत्वा ब्रिटिश्-सर्वकारं प्रति भारतस्वतन्त्रतायाः स्तम्भारोपणम् अकरोत् ।
लण्डन्-नगरे भारतस्य राष्ट्रियस्य आन्दोलनस्य आरम्भः
१९३० तमे वर्षे याज्ञिकः लण्डन-लगरं गतः । तत्र सः "शापुरजी सकलातवाळा" इत्येतम् अमिलत् । तेन सह याज्ञिकः साम्यवादीनां तथा तैः सह कार्यकर्तॄणां साहाय्यं कर्तुं याः संस्थाः सन्ति तासां संस्थानां कार्यं दृष्टुं गतवान् । तत्र सः साम्यवादि-पक्षस्य मन्त्रिणं "हेरी पोलिटन्" इत्येतं शाहीवादि-पक्षस्य मन्त्रिणं "ब्रीजमेन्" इत्येतं च अमिलत् । तत्र सः कामदार मासिकस्य व्यवस्थापकस्य "क्लेमन्ट दत्त" महोदयस्य संपादनकार्येण प्रभावितः आसीत् ।
बर्लिन् गमनम्
तस्य मनः लण्डन-नगरे स्थातुं स्थिरं नाभवत् । अतः सः बर्लिन्-नगरं गन्तुं निश्चयम् अकरोत् । १९३० तमस्य वर्षस्य अक्तूबर-मासे सः हार्विच्-नौकाशयात् जलयानेन होलेण्ड्-देशस्य "हूक् ओफ् होलेण्ड्" इति नामकं नौकाशयं गतः । ततः रेलयानेन बर्लिन्-नगरस्य "चार्लोटन्-बर्ग्" इति रेलस्थानं प्राप्तः । तत्र "हिन्दुस्तान-हाउस्" इति स्थाने निवासं कृत्वा रवीन्द्र-चट्टोपाध्यायस्य साहाय्येन याज्ञिकः वोर्सो महोदयस्य ऐतिहासिक-खण्डे थियोसोफिकल्-सोसैटी इत्यस्मिन् च भाषणम् अकरोत् । तस्य भाषणेन जनाः प्रभाविताः अभूवन् । ततः परं दा.वीटफोगल् इति नामा साम्यवादी अध्यापकः भारतस्य कृषी विषये अभ्यासं कुर्वन् आसीत् । तेन भारतस्य क्षेत्रधारिणां (जमीनदार), कृषकाणां, कृषकाणाम् ऋणस्य, कृषकाणाम् आयस्य असमानतायाः विषये च निश्चितं ज्ञानम् अन्विष्टम् । अतः याज्ञिकः तस्य कार्येण प्रभावितः अभवत् । तस्य कार्यात् प्रेरणां च प्रापत् इति ।
बर्लिन्-नगरे हिन्दस्य राजकीयपरिस्थितिविषये भाषणम्
जर्मन्-देशस्य अध्यापकस्य दा. शुल्ट्स गेवर्नट्ज महोदयस्य कथनेन बर्लिन्-नगरस्य राजनीतिविषयस्य महाविद्यालये हिन्दस्य राजकीयपरिस्थितिविषये व्याख्यानं प्रदातुम् आमन्त्रणं प्राप्तम् । १९३१ तमस्य वर्षस्य जून-मासस्य १९ तमे दिनाङ्के एकघण्टां यावत् धाराप्रवाहेण भाषणम् अकरोत् । तस्मिन् व्याख्याने तेन आङ्ग्लशासकानाम् अत्याचारस्य, शोषणस्य च टीका कृता । तदनन्तरं महात्मना "आज़ाद हिन्द" इति कार्यस्य, "नमक- सत्याग्रहस्य", ब्रिटिश्-वस्तूनां बहिष्कारस्य, युद्धरतानां यूनां चरित्रस्य च चित्रणं कृतम् । तदानीं विद्यार्थिभिः श्रोतृभिः च तस्य तालिकानादेन बहुमानं कृतम् । याज्ञिकः "गान्धी - इर्वीन्" प्रतिबन्धेन खिन्नः आसीत् अतः तस्यापि निरोधम् अकरोत् । अन्ते तेन स्वतन्त्रताप्राप्त्यै आङ्नानां दमनाय च भरतीयाः किमपि करिष्यन्ति इति उक्तम् । एतान् शब्दान् श्रुत्वा जनैः पुनः तालिकानादेन तस्य बहुमानं कृतम् ।
महात्मनः टीकाकारः, कारणानि च
१९३१ तमे वर्षे भारते स्वतन्त्रतायाः वायुः प्रचलति स्म । तदानीं याज्ञिकः बर्लिन्-नगरे स्थित्वा तत्रत्येभ्यः हिन्दि-जनेभ्यः महात्मनः नीतीनां बोधं प्रदाय नीतीनां प्रचारं च अकरोत् । किन्तु गान्धी-इर्वीन् प्रतिबन्धेन खिन्नः सः महात्मनः टीकाकारः अभवत् । तदर्थं तेन कोग्रेस्-पक्षस्य प्रमुखं सरदार पटेल् महोदयाय कारणानि अपि दर्शितानि । तानि यथा-
१. अहं बलिदानं दातुं सज्जः अस्मि, किन्तु लवण-सत्याग्रहेण स्वतन्त्रतां प्राप्स्यामः इति अहं न मन्ये ।
२. हिंसया स्वतन्त्रता प्राप्ता तस्य बहूनि उदाहरणानि प्राप्यन्ते, किन्तु अहिंसया अपि स्वतन्त्रता प्राप्तिः भवति इति शङ्कायाः विषयः । ३. समाजवादविषये पठितवान् श्रुतवान् च किन्तु सम्पूर्णं सारं ज्ञात्वा एव मम मनः कार्यान्वितं भविष्यति इति ।
एभिः कारणैः याज्ञिकः सत्याग्रहे आत्मानम् अनियोज्य देशस्य सेवां कर्तुं विदेशं गतः । सः स्वस्य प्रश्नानाम् उत्तराणि अन्येषां देशानां राजकीयेन अभ्यासेन प्राप्स्यति इति मन्यते स्म । अतः १९३० तमस्य वर्षस्य अगस्त-मासस्य १६ तमे दिनाङ्के सः लण्डन्-नगरं गतवान् । तत्र मई-मासस्य प्रथमे दिनाङ्के विश्वश्रमिकदिनस्य उत्सवः आसीत् । तस्मिन् दिवसे लण्डन्-नगरे श्रमिकाणां प्रदर्शनानि आसन् । तेषु प्रदर्शनेषु ये भागं गृहीतवन्तः ते सर्वे लण्डन-नगरस्य "हाइड्-पार्क" इति स्थले सभायाम् एकत्रिताः अभूवन् । तत्र “मे दिन ज़िदाबाद” “कामदार एकता ज़िदाबाद” दुनियाके मज़दूर एक हो इत्यादीनि सूत्राणि अवदन् । तदनन्तरं ते "जागो जगना क्षुधार्त", "जागो दुर्बळ अशक्त" इति अगायन् । लण्डन्-नगरस्य जनानाम् इमानि कार्यक्रमाणि द्रष्ट्वा सः बहुप्रभावितः अभवत् ।
आयर्लेण्ड-देशे भारतस्य स्वतन्त्रतायै नूतनचेतना
लण्डन्-नगरात् १९३२ तमस्य वर्षस्य सितम्बर-मासस्य २१ तमे दिनाङ्के सः डब्लीन्-नगरं गतः । तस्मिन् दिवसे ब्रिटिश्-सर्वकारस्य परिजनानां मतदानमण्डलस्य योजनायाः विरोधे महात्मा आमरणम् उपवासं करिष्यति इति उद्घोषितवान् । तेन याज्ञिकः खिन्नः आसीत् । तत्र सः "वीर सावरकर" महोदयस्य पुस्तकं पठित्वा तस्य विषये मित्रैः सह चर्चाम् अकरोत् । तस्य भहुमानम् अपि अकरोत् । एकदा विठ्ठलभाई पटेल नामा जनः अमेरिका-देशात् डब्लिन्-नगरं गतः । तत्र सः याज्ञिकम् अमिलत् । याज्ञिकः भारतस्य स्वातंन्त्र्याय साहाय्यं कुर्युः तादृशान् सर्वान् सः अमिलत्, सर्वेषां प्रति समभावं च अधरत् इति तम् असूचयत् । किन्तु याज्ञिकस्य नीतिभिः, तस्य भाषणेन च जनाः तस्य निरोधिनः आसन् ।
भाषाक्लब् स्थापना
एकदा फाधर ऑडोनल् अवदत् यत् “भवतः देशात् भवान् धनं न प्राप्नोति तर्हि अत्र भवतः निर्वाहः भवितुं न शक्यः। अतः भवान् झटिति स्वदेशं गच्छतु इति ”। एतद् याज्ञिकः सोढुं क्षमः नाभवत् । किन्तु आयर्लेण्ड-देशस्य जनैः स्वतंन्त्रता कथं प्राप्ता? इति ज्ञातुं सः इच्छुकः आसीत् । अतः डब्लीन्-नगरे निवासं कृत्वा स्वस्य निर्वाहार्थं सः भाषाक्लब् इत्यस्य स्थापनां कृतवान् । कतिचित्- मासान् यावत् सः तत्र न्यवसत् । तदनन्तरं सः लण्डन्-नगरं गतः । तत्रापि तेन भाषाक्लब् इत्यस्य स्थापनां कर्तुं विचारः कृतः। किन्तु सः सफलः नाभवत् । तदनुलक्ष्य तेन सखेदम् उक्तं यत् - आयर्लेण्ड-देशस्य जनेषु यादृशी राष्ट्रभक्तिः आसीत् । तादृशी लण्डन्-नगरस्य जनेषु न दृश्यते । तदन्ते सः साम्यवादिनां सभायाम् अपि न गच्छति स्म ।
आयर्लेण्ड-देशस्य स्वतन्त्रता विषये पुस्तकम्
आयर्लेण्ड-देशे याज्ञिकेन यत् दृष्टं, यत् ज्ञातं, तेन आयर्लेण्ड-देशस्य प्रजाः कया रीत्या स्वतन्त्राः अभूवन् इति सः अजानात् । तदनुलक्ष्य सः एकं पुस्तकं लिखितवान् । तस्मिन् पुस्तके ब्रिटिश्-सर्वकारेण कृतानाम् अन्यायानाम्, अत्याचाराणां च वर्णनेन हृदयं द्रवितम् अभवत् । मनसि रोषः च अभवत् । तथा बहूभिः वर्षैः कृषकैः, सामान्यैः नागरिकैः यत् शौर्यं प्रदर्शितं तस्मात् सः मन्त्रमुग्धः अभवत् । तस्मिन् सः कृषकैः स्वतन्त्रताप्राप्त्यै ये प्रयत्नाः कृताः, तस्य अधिकं वर्णनम् अकरोत् । किन्तु दोर्भाग्यवशात् तत् पुस्तकं प्रकटितं नाभवत् ।
भारते प्रत्यागतः
भारताद् बहिःस्थित्वा आयर्लेण्ड-देशात् ब्रिटिश्-सर्वकारं प्रति आन्दोलनस्य ये कठोराः प्रयत्नाः कृताः ते अतुल्या आसन् । अन्ते १९३५ तमे वर्षे सः भारतस्य स्वातन्त्र्य सङ्ग्रामे सक्रियः अभवत् । यदा १९३० तः १९३५ यावत् सः आयर्लेण्ड-देशे आसीत्, तदा तत्रत्यानां शोषितवर्गाणां परिस्थितिम् अजानात् । आयर्लेण्ड-देशस्य स्वतन्त्रतायै कार्याणि कृत्वा तस्य विचारेषु अनुभवस्य प्रौढता आगता । अत एव भारतम् आगतः, तदा सः ग्रेट्ब्रिटन् इत्यस्य साम्यवादिनेतारौ भारतदेशस्य परिस्थितीनाम् अभ्यासं कृतवन्तौ ताभ्यां सह उपविष्टः । तदनन्तरं तयोः अभ्यासानुसारं स्वेन आचर्यमाणानां प्रवृत्तीनां कार्यक्रमम् अरचयत् । तस्य स्वदेशे प्रत्यागमनस्य कारणम् अपि गुजरातराज्यस्य साम्यवादिनाम् आमन्त्रणम् एव कर्तव्यम् आसीत् । भारत प्रत्यागतः । तदनन्तरं यावत् वातावरणस्य ज्ञानं न भवेत्, तावत् राजकीयाभिः प्रवृत्तिभिः दूरे एव स्थातव्यम् इति विचार्य सः राष्ट्रभाषाराष्ट्रकीडाराष्ट्रियवस्त्रादिभिः विवादास्पदः न भवेत् तादृशानि आन्दोलनकार्याणि अकरोत् ।
आन्दोलनपुरुष याज्ञिकः
इन्दुलाल याज्ञिकस्य व्यक्तित्वस्य विषये वयं यत् किमपि कथयामः, यत् किमपि वदामः, तत् अपूर्णम् एव भविष्यति । तस्य सहवासिनः अपि तं पूर्णतया ज्ञातुं नाशकत् । दृढमनसः अकिंचन फकिर् इत्ययं याज्ञिकः महागुजरात आन्दोलनस्य भीष्मपितामहः दिग्गजयुगपुरुषः आसीत् । तस्य विचारशक्तिः कार्यपद्धतिः च बहुभिन्ना आसीत् । सः सत्याचारी दृष्टिमान् च आसीत् । अतः सः असत्यस्य सदैव विरोधम् करोति स्म । सः जनतायै सत्यं मार्गदर्शनं प्रदातुम् अग्रेसरः आसीत् । तेन "कृषी आन्दोलने", "श्रमिकानाम् आन्दोलने", "गुजरात आन्दोलने", "स्वातन्त्र्य आन्दोलने" च जनानां मार्गदर्शनं कृतम् । अतः शोषितानां, वञ्चितानां, पीडीतानां च कृते सः क्रान्तिकारी अभवत् । सः किमपि अविचार्य सर्वकारं प्रति, यन्त्रस्वामिनां च प्रति सत्यं भाषते स्म । तस्य रवेण आबालवृद्धाः जनाः चेतनस्य अनुभवं कुर्वन्ति स्म । सः गुजरातराज्याय, गुजरातराज्यस्य अस्मितायै चिन्तारतः चिन्तनरतश्च भवति स्म । सः स्वभावे निष्पृहिसन्यासिकल्पः आसीत् । किन्तु विचारे प्रगतिशीलराष्ट्रवादी गान्धीवादी गान्धीजनः आसीत् । सः ब्रिटन् -शासकानां नाशाय अल्पम् अभ्यास्तानाम् एव न अपि तु ग्राम्यजनानाम् अपि आवश्यकता अस्ति इति अमन्यत ।
दुष्काले पीडीतानां साहाय्ये
१९२१ तमे वर्षे गुर्जरप्रान्ते अनावृष्टिः अभवत् । अतः इन्दुलाल-याज्ञिकेन अनावृष्ट्या पीडितजनेभ्यः सहायतां कर्तुम् अभियानम् आरब्धम् । एकत्र स्वराजप्राप्त्यै चिन्ता, अपरत्र अनावृष्टिः, उभयोर्मध्ये किं कर्तव्यम् ? इति विचिन्त्य इन्दुलाल याज्ञिकस्य मनः दुःखम् अनुभवति स्म । प्रजायाम् नवशक्तिः ,नवचेतनाम् आनेतुं महात्मा, सरदार पटेल, विठ्ठलभाई पटेल इत्येते प्रयत्नरताः आसन् । इन्दुलाल-याज्ञिकोऽपि स्वराजप्राप्त्यै ब्रिटिश्-सर्वकारं निःसहाय्यं कर्तुं व्यूहरचनया सह अनावृष्ट्या पीडितान् कथं रक्षामः इति चिन्तयति स्म । तस्य मनसि ग्रामवासिनां पीडितानां जनानां पीडां प्रति दुःखमासीत् । पीडितप्रजायै सहायतां कर्तुं तेन सरदार पटेल, वासुदेव माणवंकरः इत्येतयोः मतं स्वीकृतम् । ताभ्याम् प्रजायाः पीडां प्रति सहानुभावाः प्रकटिताः । किन्तु आर्थिकसहायतां कर्तुं प्रान्तीय कोंग्रेस-पक्षस्य समितेः अनुमतिरावश्यकी । अतः अनुमत्या विना सहायतां कर्तुं न शक्नुमः इति उक्त्वा याज्ञिकस्य कथनं तिरस्कृतवन्तौ । किन्तु इन्दुलाल याज्ञिकः अनुमत्यै मुम्बई-नगरं प्राप्य महात्मानम् प्रार्थयत् । महात्मना लक्षाधिकद्वादशसहस्रं १,१२,००० धनम् अनुदानरूपेण इन्दुलाल याज्ञिकाय प्रदत्तम् । सः आनन्दम् अनुभूतवान् । किन्तु सरदार महोदयस्य मित्रतां नाशितवान् । इत्थम् इन्दुलाल याज्ञिकेन अनावृष्टौ पीडितजनानां सहायता कृता ।
ब्रिटिश्-सर्वकारं प्रति कृषि आन्दोलनम्
इन्दुलाल-याज्ञिकेन सहस्राधिकाः नग्नबुभुक्षितभिल्लजनाः दृष्टा । तेन दुःखं च अनुभूतम् । ततः परं सः लण्डन-नगरङ्गतः तत्र कृषकाणां दासतायाः, उपबन्धस्य च ध्वंसः भवेत्, धनिकानाम् अधिकारः सर्वकारः नाशयेत् इति सर्वं विचिन्त्य तेन आयर्लेण्डदेशस्य जहाल् इति नाम्नी नीतिः अनुसृता । तत्र बिहार-प्रान्तस्य स्वामिसहजानन्दसरस्वति महाभागस्य , दिल्ली-नगरस्य धारासभायां कृषिप्रवृत्तौ रतस्य रङ्गाजीनाम्नः अध्यापकस्य च सहायतां प्राप्तवान् । रङ्गाजी कृषकाणां दशां तत् संलग्नान् नियमानपि जानाति स्म । अतः सम्पूर्णे देशे कृषिसंघटनं रचयितुं योजना बलवत्तरा अभवत् । कृषकाणाम् अन्यस्य शोषितवर्गस्य च सम्पूर्णराजकीयाम् आर्थिकीं च सत्तां प्राप्तुम् अखिलभारतीयहिन्दकिसानसभायाः स्थापना कृता ।
कृषिकानां सभाः
ततः परं महाराष्ट्र,उत्तरप्रदेश गुजरातादिषु च राज्येषु कृषकाणां सभाः आयोजिताः । कृषकाणां पीडाः ब्रिटिश्-सर्वकाराय श्राविताः । सः मुम्बई-नगरे ५०००० कृषकाणां यात्रां कृत्वा कृषिसभायाः प्रभाःं जनमनसि अस्थापयत् । अस्य प्रभावः क.मा. मुन्शी महोदयस्य उपरि अभवत् । क.मा. मुन्शी इत्यनेन कृषकान् प्रति सर्वकारः ध्यानं दत्त्वा नियमेषु आमूलपरिवर्तनं कुर्यात् तादृक्परिवर्तनं कृतम् । तस्य नियमस्य आधारेण क्षेत्रधारिणः जनाः कृषकेभ्यः तस्य ऋणम् दातुम् असामर्थ्ये सत्यपि तस्य क्षेत्रं हर्तुं न शक्नुवन्ति । अतः मुम्बई-नगरस्य कृषकाः साहाय्यं प्राप्तवन्तः । ततः परं १९३८ तमे वर्षे गुजरातराज्ये कृषिसभायाः प्रचारः अभवत् । तस्यां सभायां कृषिकाणाम् ऋणस्य न्यूनता भवेत् इति घोषणा कृता । तदर्थं सर्वत्र प्रदर्शनम् अपि कृतम् । अन्ते १९३९ तमे वर्षे तस्याः याचनायाः स्वीकारः अभवत् ।
मृत्युः
१९७२ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य २५ तमे दिनाङ्के ८० वर्षस्य याज्ञिकस्य मस्तिस्कस्य एकस्याः नाड्याः नाशः अभवत् । अतः सः मूर्छितः अभवत् । तदनन्तरं तस्यैव वर्षस्य जुलै-मासस्य १७ तमे दिनाङ्के तस्य मृत्युः अभवत् । इत्थम् स्वातन्त्र्यस्य कार्यैः अखिलभारतीयकृषीसंघटनस्य योजकं याज्ञिकं पोनःपुन्येन नितरां स्मरामः इति ।
सन्दर्भःwikipedia


text:
निरुक्तशास्त्रम्/द्वादशोध्यायः
अहोरात्रौ इति एके ।
अनुतमोभागः हि मध्यमः ज्योतिर्भागः आदित्यः ।
तासाम् अश्विनौ प्रथमागामिनौ भवतः ।
तयोः कालः ऊर्ध्वम् अर्धरात्रात् प्रकाशीभावस्य अनुविष्टम्भम् ।
तयोः एषा भवति ।
राजानौ पुण्यकृतौ इति ऐतिहासिकाः ।
दूर्याचन्द्रमसौ इति एके ।
द्यावापृथिव्यौ इति एके ।
तत्कौ अश्विनौ ।
अश्वैः अश्विनौ इति और्णवाभः ।
ज्योतिषा अन्यः ।
अश्विनौ यत् वि अश्नुवाते सर्वम् ।
अथ अतः द्युस्थानाः देवताः ।
रसेन अन्यः । । १२.१ ।
वसातिषु स्म चरथः असितौ पेत्वौ इव ।
वासात्यः अन्यः उच्यते ।
तयोः एषा अपरा भवति ।
उषः पुत्रः तु अन्यः इति ।
तयोः समानकालयोः समानकर्मणोः संस्तुतप्राययोः असंस्तवेन एषः अर्धर्चः भवति ।
कदा इदम् अश्विना युवम् अभि देवान् अगच्छतम् ।
इति सा निगदव्याख्याता । । १२.२ ।
तयोः एषा अपरा भवति ।
इह इह जाता समवौ अशीताम् अरेपसा तन्वा नामभिः स्वैः ।
जिष्णुः वाम् अन्यः सुमखस्य सूरिः दिवः अन्यः सुभगः पुत्रः ऊहे ।
इह च इह च जातौ सम्स्तूयेते पापेनालिप्यमानया तन्वा नामभिः च स्वैः ।
जिष्णुः वाम् अन्यः सुमहतः बलस्य ईरयिता मध्यमः ।
दिवः अन्यः सुभगः पुत्रः ऊह्यते आदित्यः । । १२.३ ।
प्रातः योगिनौ विबोधय अश्विनौ इह आगच्छताम् अस्य सोमस्य पानाय ।
प्रातः युजा वि बोधय अश्विनौ इह गच्छताम् ।
तयोः एषा अपरा भवति ।
अस्य सोमस्य पीतये । । १२.४ ।
तयोः कालः सूर्योदयपर्यन्तः ।
तस्याः एषा भवति ।
उच्छतेः इतरा माध्यमिका ।
उषा वष्टेः कन्तिकर्मणः ।
तस्मिन् अन्याः देवताः ओप्यन्ते ।
पूर्वः पूर्वः यजमनः वनीयान् वनयितृतमः ।
अपि अन्यः अस्मत् यजते वि चावः ।
प्रातः यजध्वम् अश्विनौ प्रहिणुत न सायम् अस्ति देवेज्या अजुष्टम् एतत् ।
प्रातः यजध्वम् अश्विना हिनोत न सायम् अस्ति देवया अजुष्टम् ।
उत अन्यः अस्मत् यजते वि चावः पूर्वः पूर्वः यजमानः वनीयान् । । १२.५ ।
अस्मभ्यम् अन्नवति ।
उषः तत् [चित्रम् ] चायनीयम् [ मंहनीयम् ] धनम् आहर ।
तस्याः एषा अपरा भवति ।
उषः तत् चित्रम् आ भर अस्मभ्यं वाजिनीवति ।
येन तोकं च तनयं च धामहे ।
येन पुत्रान् च पौत्रान् च दधीमहि । । १२.६ ।
प्रति यन्ति ।
तस्याः एषा भवति ।
एषा एव अभिसृष्टकालतमा ।
सूर्या सूत्र्यस्य पत्नी ।
मातरः भासः निर्मात्र्यः ।
गावः गमनात् ।
इति अपि निगमः भवति ।
निष्कृण्वानाः आयुधानि इव धृष्णवः प्रति गावः अरुषीः यन्ति मातरः ।
अरुषीः आरोचनात् ।
एताः उ त्या उषसः केतुम् अक्रत पूर्वे अर्धे रजसः भानुम् अञ्जते ।
एमि इत् एषां निष्कृतं जारिणि इव ।
एताः ताः उषसः केतुम् अकृषत प्रज्ञानम् ।
एकस्याः एव पूजनार्थे बहुवचनं स्यात् ।
पुर्वे अर्धे अन्तरिक्षलोकस्य समञ्जते भानुना ।
निष्कृण्वानाः आयुधानि इव धृष्णवः ।
निः इति एषः सम् इति एतस्य स्थाने । । १२.७ ।
सुखं पत्ये वहतुं कुरुष्व ।
वृषाकपायी वृषाकपेः पत्नी ।
शरवान् वा ।
सविता सूर्यां प्रायच्छत् सोमाय राज्ञे प्रजापतये वा ।
तस्याः एषा भवति ।
आरोह सूर्ये अमृतस्य लोकम् उदकस्य ।
एषा एव अभिसृष्टकालतमा ।
किंशुकं क्रंशतेः प्रकाशयतिकर्मणः ।
सुकिंशुकम् इव शल्मलिम् इति ।
अपि वा उपमार्थे स्यात् ।
सुकाशनं शन्नमलं सर्वरूपम् ।
आ रोह सूर्ये अमृतस्य लोकं स्योनं पत्ये वहतुं कृणुष्व ।
सुकिंशुकं शल्मलिं विश्वरूपं हिरण्यवर्णं सुवृतं सुचक्रम् ।
इति च ब्राह्मणम् ।
शल्मलिः सुशरः भवति । । १२.८ ।
साधुसानिनी इति वा ।
तस्याः एषा भवति ।
सरण्यूः सरणात् ।
सर्वस्मात् यः इन्द्रः उत्तरः तम् एतत् ब्रूमः आदित्यम् ।
प्रियं कुरुष्व सुखाचयकरं हविः [ सुखकरं हविः ] ।
उक्षन्ति उदकेन इति वा ।
उक्षणः उक्षतेः वृद्धिकर्मणः ।
स्वपत्यं तत् सनोति इति वा ।
स्नुषा साधुसादिनी इति वा ।
वृषाकपायि रेवति सुपुत्रे मध्यमेन सुस्नुषे माध्यमिकया वाचा ।
घसत्ते इन्द्रः उक्षणः प्रियं का चित् करं हविः विश्वस्मात् इन्द्रः उत्तरः ।
वृषाकपायि रेवति सुपुत्रे आदु सुस्नुषे ।
प्र अश्नातु ते इन्द्रः उक्षणः एतान् माध्यमिकान् संस्त्यायान् । । १२.९ ।
तत्र इतिहासम् आचक्षते ।
सवर्णायां मनुः ।
ततः अश्विनौ जज्ञाते ।
सः विवस्वान् आदित्यः आश्वम् एव रूपं कृत्वा ताम् अनुसृत्य सं बभूव ।
तदभिवादिनी एषा ऋक् भवति ।
त्वाष्ट्री सरण्यूः विवस्वतः आदित्यात् यमौ मिथुनौ जनयां चकार ।
मध्यमं च माध्यमिकां च वाचम् इति नैरुक्ताः ।
अजहात् द्वौ मिथुनौ सरण्यूः ।
अपि अश्विना अभरत् यत् तत् आसीत् ।
अपागूहन् अमृतां मर्त्येभ्यः कृत्वी सवर्णाम् अददुः विवस्वते ।
उत अश्विनौ अभरत् यत् तत् आसीत् अजहात् उ द्वा मिथुना सरण्यूः ।
अपागूहन् अमृतां मर्त्येभ्यः कृत्वी सवर्णाम् अददुः विवस्वते ।
यमं च ममीं च इति ऐतिहासिकाः ।
सः सवर्णाम् अन्यां प्रतिनिधाय अश्वं रूपं कृत्वा प्र दुद्राव । । १२.१० ।
त्वष्टा दुहित्रे वहतुं कृणोति इति इदं विश्वं भुवनं सम् एति ।
रात्रिः आदित्यस्य ।
यमस्य माता पर्युह्यमाना महतः जाया विवस्वतः ननाश ।
इमानि च सर्वाणि भूतानि अभिसमागच्छन्ति ।
त्वष्टा दुहितुः वहनं करोति इति [ इदं विश्वं भुवनं सम् एति ] ।
यमस्य माता पर्युह्यमाना महः जाया विवस्वतः ननाश ।
आदित्योदये अन्तर्धीयते । । १२.११ ।
तस्य एषा भवति ।
सविता व्याख्यातः ।
तस्य कालः यदा द्यौः अपहततमः काकीर्णरश्मिः भवति । । १२.१२ ।
कस्मात् सामान्यात् इति ।
तस्य कालः प्राक् उत्सर्पणात् ।
भगः व्याख्यातः ।
कृकवाकोः पूर्वं शब्दानुकरणं वचेः उत्तरम् ।
कालानुवादं परीत्य् ।
कस्मात् सामान्यात् इति ।
इति पशुसमाम्नाये विज्ञायते ।
कृकवाकुः सावित्रः ।
कृष्णजातीया एतस्मात् सामान्यात् ।
रामा रमणाय उपेयते न धर्माय ।
इति पशुसमाम्नाये विज्ञायते ।
अग्निं चित्वा न रामाम् उपेयात् ।
तस्य एषा भवति ।
वि नाकम् अख्यत् सविता वरेण्यः अनु प्रयाणम् उषसः वि राजति ।
अधस्तात् रामः अधस्तात् कृष्णः ।
विश्वा रूपाणि प्रति मुञ्चते कविः प्र असावीत् भद्रं द्विपदे चतुष्पदे ।
सर्वाणि प्रज्ञानानि प्रतिमुञ्चते मेधावी ।
कविः क्रान्तदर्शनः भवति ।
कवतेः वा ।
प्रसुवति भद्रं द्विपाद्भ्यः च चतुष्पाद्भ्यः च ।
वि अचिख्यपत् नाकं सविता वरणीयः ।
प्रयाणम् अनूषसः वि राजति ।
अधोरामः सावित्रः ।
कस्मात् सामान्यात् इति ।
अधस्तात् तद्वेलायां तमः भवति एतस्मात् सामान्यात् । । १२.१३ ।
इति च ब्राह्मणम् ।
अन्धः भगः इति आहुः अनुत्सृप्तः न दृश्यते ।
तस्य एषा भवति ।
स्वीर्यतेः वा ।
सुवतेः वा ।
सूर्यः सर्तेः वा ।
जनं गच्छति आदित्यः उदयेन ।
जनं भगः गच्छति ।
प्राशित्रम् अस्य अक्षिणी निर्जघान ।
त्वरया तूर्णगतिः यमः ।
त्वरतेः वा ।
प्रातर्जितं भगम् उग्रं हुवेम वयं पुत्रम् अदितेः यः विधर्ता ।
तरतेः वा ।
इति [ वा ] विज्ञायते ।
तुरः इति यमनम ।
तुरः चित् ।
आध्रः चिद्यं मन्यमानः आढ्यालुः दरिद्रः ।
प्रातः जितं भगम् उग्रं ह्वयेम वयं पुत्रम् अदितेः यः विधारयिता सर्वस्य ।
आध्रः चिद्यं मन्यमानः तुरः चित् राजा चिद्यं भगं भक्षि इति आह ।
राजा चिद्यं भगं भक्षि इति आह । । १२.१४ ।
सर्वेषां भूतानां दर्शनाय सूर्यम् इति ।
[ कम् अय्नम् आदित्यात् एवम् अवक्ष्यत् ।
दृशे विश्वाय सूर्यम् ।
उत् उ त्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः ।
] तस्य एषा अपरा भवति ।
उत् वहन्ति तं जातवेदसं रश्मयः केतवः । । १२.१५ ।
ख्यनं मित्रस्य वरुणस्य अग्नेः च ।
तस्य एषा भवति ।
अथ यत् रश्मिपोषं पुष्यति तत् पूषा भवति ।
आपूपौरत् द्यावापृथिव्यौ च अन्तरिक्षं च महत्त्वेन [ तेन ] ।
चायनीयं देवानाम् उद् अगमत् अनीकम् ।
आप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्यः आत्मा जगतः तस्थुषः च ।
चित्रं देवानाम् उत् अगात् अनीकं चक्षुः मित्रस्य वरुणस्य अग्नेः ।
सूर्यः आत्मा जङ्गमस्य च स्थावरस्य च । । १२.१६ ।
विषमरूपे ते अहनी कर्म द्यौः इव च असि ।
भाजनवती ते पूषन् इह दत्तिः अस्तु ।
तस्य एषा अपरा भवति ।
अन्नवन् ।
सर्वाणि प्रज्ञानानि अवसि ।
यजतं ते अन्यत् ।
लोहितं ते अन्यत् ।
शुकरं ते अन्यत् ।
शुक्रं ते अन्यत् यजतं ते अन्यत् वषुरूपे अहनी द्यौः इव असि ।
विश्वा हि माया अवसि स्वधावः भद्रा ते पूषन् इह रातिः अस्तु ।
यज्ञियं ते अन्यत् । । १२.१७ ।
अभि आनळअर्कम् ।
तस्य एषा भवति ।
व्यश्नोतेः वा ।
विष्णुः विशतेः वा ।
अथ यत् विषितः भवति तत् विष्णुः भवति ।
कर्म्a कर्म च नः प्रसाधयतु पूषा इति ।
अभ्यापन्नः अर्कम् इति वा ।
कामेन कृतः ।
अधिपतिं वचनेन ।
पथः पथः ।
सः नः रासच्छुरुधः चन्द्रारा धियं धियं सीषधाति प्र पूषा ।
पथः पथः परिपतिं वचस्या कामेन कृतः अभि आनळअर्कम् ।
सः नः ददातु चायनीयाग्राणि धनानि । । १२.१८ ।
समूळहम् अस्य [ पांसुरे ] प्यायने अन्तरिक्षे पदं न दृश्यते ।
पन्नाः शेरते इति वा ।
पंसनीयाः भवन्ति इति वा ।
पांसवः पादैः सूयन्ते इति वा ।
समूळहम् अस्य पांसुलः इव पदं न दृश्यते इति ।
अपि वा उपमार्थे स्यात् ।
] पृथिव्याम् अन्तरिक्षे दिवि इति शाकपूणिः ।
[ त्रेधाभावाय ।
त्रिधा निधत्ते पदम् ।
यत् इदं किं च तत् वि क्रमते विष्णुः ।
समूळहम् अस्य पांसुरे ।
इदं विष्णुः वि चक्रमे त्रेधा नि दधे पदम् ।
समारोहणे विष्णुपदे गयशिरसि इति और्णवाभः । । १२.१९ ।
विश्वानरः व्याख्यातः ।
तस्य एषः निपातः भवति ऐन्द्र्याम् ऋचि । । १२.२० ।
इन्द्रम् अस्मिन् यज्ञे ह्वयामि ।
वरुणः व्याख्यातः ।
ऊत्या च पथा रथानाम् ।
चर्षणीनां मनुष्याणाम् ।
एवैः च कामैः अयनैः वा ।
अनानतस्य ।
विश्वानरस्य आदित्यस्य ।
एवैः च चर्षणीनाम् ऊती हुवे रथानाम् ।
विश्वानरस्य वस्पतिम् अनानतस्य शवसः ।
शवसः महतः बलस्य ।
तस्य एषा भवति । १२.२१ ।
भुरिम् अध्वानं नयति ।
अपि वा उत्तरस्याम् ।
तत् ते वयं स्तुमः इति वाक्यशेषः ।
त्वं वरुण पश्यसि ।
भुरण्यन्तं जनान् अनु ।
अनेन पावकख्यानेन ।
स्वर्गस्य लोकस्य अपि वोळहा ।
भुरण्युः शकुनिः ।
भुरण्युः इति क्षिप्रनाम ।
त्वं वरुण पश्यसि ।
येना पावक चक्षसा भुरण्यन्तं जनान् अनु ।
तत्संपाती भुरण्युः । । १२.२२ ।
पृथु महान्तं लोकम् ।
पश्यन् जन्मानि जातानि सूर्य ।
त्वं वरुण पश्यसि ।
अहानि च मिमानः अक्तुभिः रात्रिभिः सह ।
अपि वा पूर्वस्याम् ।
वि एषि द्याम् ।
वि द्याम् एषि रजस्पृथ्वहा मिमानः अक्तुभिः ।
येना पावक चक्षसा भुरण्यन्तं जनान् अनु ।
पश्यन् जन्मानि सूर्य ।
रजः च । । १२.२३ ।
प्रत्यङ् विश्वं स्वर्दृशे ।
(इदम्) अभिविपश्यसि इति ।
प्रत्यङ् इदं सर्वम् ]
प्रत्यङ् इदं ज्योतिः उच्यते ।
प्रत्यङ् इदं सर्वम् ।
अपि वा एतस्याम् एव ।
प्रत्यङ् देवानां विशः प्रत्यङ् उत् एषि मानुषान् ।
त्वं वरुण पश्यसि ।
येना पावक चक्षसा भुरण्यन्तं जनान् अनु ।
[ उत् एषि । । १२.२४ ।
तैः तद्वान् भवति ।
] तस्य एषा भवति ।
[ प्रकाशनात् वा ।
काशनात् वा ।
केशी केशा रश्मयः ।
तेन नः जनान् अभि वि पश्यसि ।
येना पावक चक्षसा भुरण्यन्तं जनान् अनु ।
त्वं वरुण पश्यसि । । १२.२५ ।
केशी इदं सर्वम् इदम् अभि वि पश्यति ।
तयोः एषा साधारणा भवति ।
रजसा च मध्यमः ।
धूमेन अग्नी ।
अथ अपि एते इतरे ज्योतिषी केशिनी उच्येते ।
केशी अग्निं च विषं च ।
केशी इदं ज्योतिः उच्यते इति आदित्यम् आह ।
] विपूर्वस्य वा सचतेः ।
[ विपूर्वस्य स्नातेः शुद्ध्यर्थस्य ।
विषम् इति उदकनाम ।
केशी विश्वं स्वर्दृशे केसी इदं ज्योतिः उच्यते ।
केशी अग्निं केशी विषं केशी बिभर्ति रोदसी ।
द्यावापृथिव्यौ च धारयति ।
विष्णातेः । । १२.२६ ।
काले काले अभि वि पश्यन्ति ।
तस्य एषा भवति ।
वृषाकम्पनः ।
अथ यत् रश्मिभिः अभिप्रकम्पयन् एति तत् वृषाकविः भवति ।
गतिः एकस्य दृश्यते न रूपं मध्यमस्य ।
सर्वम् एकः अभि वि पश्यति दमभिः आदित्यः ।
संवत्सरे वपते एकः एषाम् ।
त्रयः केशिनः ऋतुथा वि चक्षते ।
विश्वम् एकः अभि चष्टे शचीभिः ध्राजिः एकस्य ददृशे न रूपम् ।
त्रयः केशिनः ऋतुथा वि चक्षते संवत्सरे वपते एकः एषाम् ।
इति अग्निः पृथिवीं दहति । । १२.२७ ।
यः एषः स्वप्ननंशनः ।
यमः व्याख्यातः ।
सर्वस्मात् यः इन्द्रः उत्तरः तम् एतत् ब्रूमः आदित्यम् ।
सः अस्तम् एषि पथा पुनः ।
तस्य एषा भवति ।
पुनः एहि वृषाकपे सुप्रसूतानि वः कर्माणि कल्पयावहै ।
विश्वस्मात् इन्द्रः उत्तरः ।
यः एषः स्वप्ननंशनः अस्तम् एषि पथा पुनः ।
पुनः एहि वृषाकपे सुविता कल्पयावहै ।
आदित्य उदयेन ।
स्वप्नान् नाशयति । । १२.२८ ।
अजः एकपादजनः एकः पादः ।
तस्य एषः निपातः भवति वैश्वदेव्याम् ऋचि ।
इति अपि निगमः भवति ।
एकं पादं न उत् खिदति ।
एकः अस्य पादः इति वा ।
एकेन पादेन पाति इति वा ।
तत्र नः सर्वस्य पाता वा पालयिता वा पुराणान् अनुकामयेत ।
रश्मिभिः आदित्यः ।
पलाशं पलाशनात् ।
वृक्षः व्रश्चनात् ।
वृक्षः इव सुपलाशः इति ।
अपि वा उपमार्थे स्यात् ।
यस्मिन् वृक्षे सुपलाशे स्थाने वृतक्षये वा ।
अत्रा नः विश्पतिः पिता पुराणान् अनु वेनति ।
देवैः संगच्छते यमः ।
एकेन पादेन पिबति इति वा ।
यस्मिन् वृक्षे सुपलाशे देवैः सं पिबते यमः । । १२.२९ ।
पृथिवी व्याख्याता ।
अजः च एकपात् दिवः धरयिता ।
सिन्धुः च ।
आपः च समुद्रियाः च ।
सर्वे च देवाः ।
तस्याः एषः निपातः भवति ऐन्द्राग्न्याम् ऋचि ।
सरस्वती च सह पुरन्ध्या स्तुत्या ।
शृण्वन्तु वचनानि इमानि इति ।
तन्यतुः तनित्री वाचः अन्यस्या ।
यत् विपुनाति कायम् ।
प्रयुक्तानि धीभिः कर्मभिः युक्तानि ।
तद्देवता वाक् पावीरवी ।
इति अपि निगमः भवति ।
अति तस्थौ पवीरवान् ।
तद्वान् इन्द्रः पवीरवन् ।
तद्वत् ।
पविः शल्यः भवति ।
विश्वे देवासः शृणवन् वचांसि मे सरस्वती सह धीभिः पुरन्ध्या ।
पावीरवी तन्यतुः एकपआदजः दिवः धर्ता सिन्धुः आपः सम् उद्रियः ।
पावीरवी च दिव्या वाक् ।
पवीरम् आयुधम् । । १२.३० ।
यत् इन्द्राग्नी परमस्यां पृथिव्यां मध्यमस्याम् अवमस्याम् उत स्थः ।
तस्य एषः निपातः भवति पावमान्याम् ऋचि ।
समुद्रः व्याख्यातः ।
इति सा नगदव्याख्याता ।
अतः परि वृषणावा हि यातम् अथा सोमस्य पिबतं सुतस्य । । १२.३१ ।
समुद्रः व्याख्यातः ितः ारं ।
पृथिवी व्याख्याता ।
तेषाम् एषः निपातः भवति अपरस्यां बहुदेवतायाम् ऋचि ।
अजः एकपात् र ्मा व्याख्यातः ।
पवित्रवन्तः रश्मिवन्तः माध्यमिकाः देवगणाः पर्यासते [ माध्यमिकां वाचम् ] ।
मध्यमः पिता एषां प्रत्नः पुराणः अभिरक्षति व्रतं कर्म ।
महः समुद्रं वरुणः तिरः दधे धीराः इच्छेकुः धरुणेषु आरभम् ।
पवित्रवन्तः परि वाचम् आसते पिता एषन भवति ां प्रत्नः अभि रक्षति व्रतम् ।
महः समुद्रं वरुणः तिरः अन्तर् दधाति ।
अथ धीराः शक्नुवन्ति धरुणेषु उदकेषु कर्मणः आरभम् आरब्धुम् । । १२.३२ ।
यज्ञवृधः वा ।
तेषाम् एषः निपातः भवति ऐन्द्र्याम् ऋचि ।
मनुः मननात् ।
अथर्वा व्याख्यातः ।
प्रत्यक्तम् अस्मिन् ध्यानम् इति वा ।
दध्यङ् प्रत्यक्तः ध्यानम् इति वा ।
मेधाविशस्ताः ।
अवन्तु ।
हूयमानाः मन्त्रैः स्तुताः ।
सत्यवृधः वा ।
अजः च एकपात् पृथिवी च समुद्रः च सर्वे च देवाः ।
अपि च नः अहिः बुध्न्यः शृणोतु ।
विश्वे देवाः ऋतावृधः हुवानाः स्तुताः मन्त्राः कविशस्ताः अवन्तु ।
उत नः अहिः बुध्न्यः शृणोतु अजः एकपात् पृथिवी समुद्रः ।
मन्त्राः कविशस्ताः । । १२.३३ ।
दध्यङ् च ।
धियम् अतनिषत ।
तस्मिन् ब्रह्माणि कर्माणि पूर्वेन्द्रः उक्थानि च सम्गच्छन्ताम् ।
याम् अथर्वा च ।
याम् अथर्वा मनुः पिता दध्यङ् धियम् अत्नत ।
तस्मिन् ब्रह्माणि पूर्वथा इन्द्र उक्था समग्मत अर्चन् अनु स्वराज्याम् ।
अर्चन्यः अनु उपास्ते स्वाराज्यम् ।
मनुः च पिता मानवानाम् । । १२.३४ ।
अथ अतः द्युस्थानाः देवगणाः ।
तेषाम् आदित्याः प्रथमागामिनः भवन्ति ।
आदित्याः व्याख्याताः ।
तेषाम् एषा भवति । । १२.३५ ।
घृतसारिण्यः ] इति वा ।
तेषाम् एषा भवति ।
सप्त ऋषयः व्याख्याताः ।
अंशः अंशुना व्याख्यातः ।
शृणोतु नः इमाः गिरः मित्रः च अर्यमा च भगः च बहुजातः च धाता दक्षः वरुणः अंशः च ।
] चिरं राजभ्यः इति वा ।
आहुतीः आदित्येभ्यः चिरं जुह्वा जुहोमि ।
[ घृतसानिन्यः ।
घृतप्रस्राविन्यः ।
घृतस्नूः घृतप्रस्नाविन्यः ।
शृणोतु मित्रः अर्यमा भगः नः तुविजातः वरुणः देक्षः अंशः ।
इमाः गिरः आदित्येभ्यः घृतस्नूः सनात् राजभ्यः जुह्वा जुहोमि ।
[ चिरं जीवनाय । । १२.३६ ।
अथ अध्यात्मम् ।
सप्त रक्षन्ति सदम् अप्रमादम् ।
तेषाम् एषा अपरा भवति ।
इति आत्मगतिम् आचष्टे ।
तत्र जागृतः अस्वप्नजौ सत्रसदौ च देवौ प्राज्ञः च आत्मा तैजसः च ।
शरीरम् अप्रमाद्यन्ति ।
षट् इन्द्रियाणि विद्या सपमी आत्मनि ।
सप्त ऋषयः प्रतिहिताः शरीरे ।
सप्त ऋषयः प्रतिहिताः शरीरे ।
इति अधिदैवतम् ।
सप्त आपः स्वपतः लोकम् ईयुः तत्र जागृतः अस्वप्नजौ सत्रसदौ च देवौ ।
रश्मयः आदित्ये ।
सप्त आपनानि इमानि एव स्वपतः लोकम् अस्तम् इतम् आत्मानं यन्ति ।
सप्त रक्षन्ति सदम् अप्रमादम् ।
सप्त ऋषयः प्रतिहिताः शरीरे सप्त रक्षन्ति सदम् अप्रमादम् ।
संवत्सरम् अप्रमाद्यन्तः ।
सप्त आपनाः ते एव स्वपतः लोकम् अस्तम् इतम् आदित्यं यन्ति ।
तत्र जागृतः अस्वप्नजौ सत्रसदौ च देवौ वाय्वादित्यौ । । १२.३७ ।
यस्मिन् यशः निहितं विश्वरूपम् ।
तिर्यग्विलः चमसः ऊर्ध्वबन्धनः ऊर्ध्वबोधनः वा ।
देवाः व्याख्याताः ।
इति आत्मगतिम् आचष्टे ।
यानि अस्य गोप्तृ़णि महतः बभूवुः ।
अत्र आसते ऋषयः सप्त सह इन्द्रियाणि ।
यस्मिन् यशः निहितं विश्वरूपम् ।
तेषाम् एषा भवति ।
अथ अध्यात्मम् ।
इति अधिदैवतम् ।
अत्र आसते ऋषयः सप्त सह आदित्यरश्मयः ।
तिर्यग्बिलः चमसः ऊर्ध्वबन्धनः ऊर्ध्वबोधनः वा ।
अत्र आसते ऋषयः सप्त साकं ये अस्य गोपाः महतः बभूवुः ।
तिर्यग्बिलः चमसः ऊर्ध्वबुध्नः यस्मिन् यशः निहितं विश्वरूपम् ।
ये अस्य गोपाः महतः बभूवुः । । १२.३८ ।
देवानां दानम् अभि नः निवर्तताम् ।
विश्वे देवाः सर्वे देवाः ।
तेषाम् एषा भवति ।
देवानां सख्यम् उपसीदेम वयम् ।
ऋजुगामिनाम् ।
देवानां वयम् [ सुमतौ ] कल्याण्यां मतौ ।
देवानां सख्यम् उप सेदिमा वयं देवाः नः आयुः प्र तिरन्तु जीवसे ।
देवानां भद्रा सुमतिः ऋजूयतां देवानां रातिः अभि नः नि वर्तताम् ।
देवाः नः आयुः प्रवर्धयन्तु चिरं जीवनाय ।
ऋतुगामिनाम् इति वा । । १२.३९ ।
अनत्यन्तगतः तु एषः उद्देशः भवति ।
तेषाम् एषा भवति ।
साध्याः देवाः साधनात् ।
अभितष्टीयं सूक्तम् एकलिङ्गम् ।
भूतांशः काश्यपः आश्विनम् एकलिङ्गम् ।
बभ्रुः एकः ।
यत् एव विश्वलिङ्गम् इति शाकपूणिः ।
यत् तु किं चित् बहुदैवतं तत् वैश्वदेवानां स्थाने युज्यते ।
दत्तवतः सुतम् इति ।
दत्तवन्तः ।
मनुष्यधृतः सर्वे च देवाः इह आगच्छत ।
अवनीयाः वा ।
अवितारः वा ।
दाश्वांसः दाशुषः सुतम् ।
ओमासः चर्षणीधृतः विश्वे देवासः आ गत ।
तत् एतत् एकम् एव वैश्वदेवं गायत्रं तृचं दशतयीषु विद्यते ।
इति दश द्विपदाः अलिङ्गाः । । १२.४० ।
अग्निः पशुः आसीत् ।
पुर्वं देवयुगम् इति आख्यानम् ।
वसवः यत् विवसते सर्वम् ।
अग्निः वसुभिः वासवः इति समाख्या ।
तस्मात् पृथिवीस्थानाः ।
इन्द्रः वसुभिः वासवः इति समाख्याः ।
तस्मात् मध्यस्थानाः ।
वसवः आदित्यरश्मयः विवासनात् ।
तेषाम् एषा भवति ।
द्युस्थानः देवगणः इति नैरुक्ताः ।
तस्मात् द्युस्थानाः ।
ते ह नाकं महिमानः संसेव्यन्त ।
तानि धर्माणि प्रथमानि आसन् ।
इति च ब्राह्मणम् ।
यज्ञेन यज्ञम् अयजन्त देवाः तानि धर्माणि प्रथमानि आसन् ।
तम् आलभन्त ।
तेन अयजन्त ।
अग्निना अग्निम् अयजन्त देवाः ।
यज्ञेन यज्ञम् अयजन्त देवाः ।
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ।
यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः साधनाः । । १२.४१ ।
सुगाः वः देवाः सदनम् अकर्म ये आजग्मुः सवनम् इदं जुषाणाः ।
तेषाम् एषा अपरा भवति ।
सर्वे अस्मासु धत्त वसवः वसूनि ।
पीतवन्तः च ।
जुषाणाः खादितवन्तः ।
जक्षिवांसः पपिवांसः च विश्वे अस्मे धत्त वसवः वसूनि ।
स्वागमनानि वः देवाः सुपथानि अकर्म ये आगच्छत सवनानि इमानि । । १२.४२ ।
शुभ्राः शोभमानाः ।
वाजिनः व्याख्याताः ।
तेषाम् एषा भवति ।
शृणुत दूतस्य जग्मुषः नः अस्य अग्नेः ।
अर्वाचः एनान् पथः बहुजवाः कुरुध्वम् ।
ज्मा पृथिवी ।
ज्मया अत्र वसवः अरमन्त देवाः ।
अर्वाक् पथः उरुज्रयः कृणुध्वं श्रोता दूतस्य जग्मुषः नः अस्य ।
ज्मया अत्र वसवः रन्त देवाः उरौ अन्तरिक्षे मर्जयन्त शुभ्राः ।
तस्यां भवाः उरौ च अन्तरिक्षे मर्जयन्त गमयन्त रमयन्त । । १२.४३ ।
अमीवाः देवाश्वाः इति वा ।
शं नः भवन्तु वाजिनः हवेषु देवताता मितद्रवः स्वर्काः ।
देवपत्न्यः देवानां पत्न्यः ।
क्षिप्रम् अस्मत् यावयन्तु ।
जम्भयन्तः अहिं च वृकं च रक्षांसि च ।
स्वर्चिषः इति वा ।
स्वर्काः स्वञ्चनाः इति वा ।
मितद्रवः सुमितद्रवः ।
सुखा नः भवन्तु वाजिनः ह्वानेषु देवतातौ यज्ञे ।
जम्भयन्तः अहिं वृकं रक्षांसि सनेमि अस्मत् युयवन् अमीवाः ।
तासाम् एषा भवति ।
स्वर्चनाः इति वा । । १२.४४ ।
देवानां पत्न्यः उशत्यः अवन्तु नः ।
तासाम् एषा अपरा भवति ।
याः पार्थिवासः याः अपाम् अपि व्रते कर्मणि ताः नः देव्यः सुहवाः शर्म यच्छन्तु शरणम् ।
प्र अवन्तु नः ।
याः पार्थिवासः याः अपाम् अपि व्रते ताः नः देवीः सुहवाः शर्म यच्छत ।
देवानां पत्नीः उशतीः अवन्तु नः प्र अवन्तु नः तुजये वाजसातये ।
[ तुजये ] अपत्यजननाय च अन्नसंसननाय च । । १२.४५ ।
अश्विनी अश्विनोः पत्नी ।
इति निरुक्ते द्वादशः अध्यायः समाप्तः ।
इति उत्तरषट्के षष्ठः अध्यायः ।
व्यन्तु देव्यः कामयन्तां ये ऋतुकालः जायानां ये ऋतुकालः जायानाम् ।
वरुणानी च वरुणस्य पत्नी ।
इति दैवतं काण्डम् उत्तरार्धं च समाप्तम् ।
अग्नायी अग्नेः पत्नी ।
इन्द्राणि इन्द्रस्य पत्नी ।
अपि च ग्ना व्यन्तु देवपत्न्यः ।
आ रोदसी वरुणानी शृणोतु व्यन्तु देवीः ये ऋतुः जनीनाम् ।
उत ग्ना व्यन्तु देवपत्नीः इन्द्राणी अग्नायी अश्विनी राट् ।
राट् राजते ।
रोदसी रुद्रस्य पत्नी । । १२.४६ ।


text:
शतंरुप्यकपत्राणां दौर्लभ्यम् अचिरादेव भविष्यति- वित्तकोशाः।
मुम्बै> २०००, २०० रुप्यकपत्राणाम् इव शतानाम् (१००) अपि दौर्लभ्यं भविष्यति इति सूचना लब्धा। शतानां रुप्यकपत्राणां पूरणं धनस्वीकरणयन्त्रे आवश्यकानुसारं न प्रवर्तते। इदानीं विपण्यां प्रचार्यमाणेषु रुप्यकपत्रेषु भूयिष्ठानि अपि मालिन्येन आक्षिप्तानि भवन्ति। एतानि धनस्वीकरणयन्त्रे पूरयितुं न शक्यते इति कारणत्वेन वदन्ति वित्तकोशाधिकारिणः। शतानां रुप्यकपत्राणां वितरणं न्यूनीभवति इति वित्तकोशेन संरक्षितवित्तकोशान् प्रति आवेदितम् अस्ति। नूतनानां रुप्यकपत्राणाम् अभावेन पञ्चाशत् रुप्यकपत्राणां लघ्व्यः विनिमयः असाध्यः भवति इत्यपि आवेदितः अस्ति।


text:
प्रपञ्चीकरणं नाम किम्? सर्वे प्रपञ्चीकरणमिति निनदन्ति।एतत्पदमेव स्पष्टं
नास्ति।किं किं प्रपञ्चीकुर्मो वयम्।यदि मानवसंस्कृतिं प्रपञ्चे
परिव्याप्तां कुर्मः तर्हि संस्कृतात् उत्तमं साधनं नास्ति।
"वसुधै व कुटुम्बक"मिति भावना संस्कृते एवास्ति। प्रपञ्चे सर्वे मानवाः मनोः सन्ततिरेव।भारतरामायणादिग्रन्थेषु मानवसंस्कृतिः प्रतिबिम्बितोऽस्ति।"विषवृक्षोऽपि
संवर्ध्य स्वयं छेत्तुमसाम्प्रत"मिति,"गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं
न च वयः"इति,मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत्"इत्यादिसूक्तिभिः
जीवनमूल्यानि बोधयितुं समर्था भाषा संस्कृतभाषैव।
एषा भाषा स्वलिङ्गसम्पर्कं वा,सन्ताननिरोधकसाधनानि वा, मद्यपानादिव्यसनानि वा न प्रोत्साहयति।
"सर्वे
जनास्सुखिनो भवन्तु,सर्वे भद्राणि पश्यन्तु,मा कश्चित् दुःखभाक् भवे"दिति
जीवितस्य उत्तमलक्ष्याणि निर्दिशतीयं भाषा। भाषया
संस्कृतिरनुस्रियते।संस्कृतेः पालनेन विश्वस्य श्रेयो भवति।
व्यापारविस्तरेण वा दुराक्रमणैर्वा बलात् मतान्तरीकरणै र्वा
कुटुम्बनियन्त्रणसाधनैर्वा स्वलिङ्गसम्पर्कादि दुर्वृत्तप्रोत्साहनैर्वा
प्रपञ्चीकरणं साधयितुं न शक्नुमः।
ऐक्यराज्यसमितिं स्थापितवन्तः।"बांडुंग्"पञ्चशीलसूत्राणि ग्रथितान्यस्माभिरेव।दक्षिणाशियादेशसहकारसमाख्या
अपि निर्मिता। पदे पदे देशविदेशेषु शिखराग्रसमावेशा अपि आयोज्यन्ते
एव।परन्तु,फलितंन दृश्यते। दूरश्रवण,दूरदर्शनादि वैज्ञानिकसाधनोपयोगैर्वा
आधुनिकविद्याविधानेन वा विविधदेशानांसान्निहित्येनापि वा देशयोर्मध्ये वा
संस्कृत्योर्मध्ये वा सामरस्यं नाद्यापि सम्पाद्यते।
स्वदेशे स्ववेषे स्वभाषायां मतिर्नास्ति चेत् जनाः बहुधा विघटिताश्चेत् राज्यपालनमव्यवस्थितञ्चेत्
बिधिविहितकृत्येषु श्रद्धा भक्तिश्च नास्ति चेत् कथं भवति समैक्यभावना गृहे वा ग्रामे वा नगरे वा
राष्ट्रे वा देशे वा? कथं प्रपञ्चभावना आयाति? पालकाः मिथः कलहायन्ते।पालिता अपि तथैव सन्ति।
नास्माकं देशे एव एषा स्थितिः।प्रपञ्चे सर्वेषु देशेषु स्थितिरेषैव। सर्वत्र जीवनमूल्यान्येव विस्मृतानि।
झंझावाते समुद्रमध्ये नौरिव अद्य प्रपञ्चोऽस्ति। किं कुर्मोऽद्य वयम्?
अभिवाद्य,
ऐवियन्।
iviyan82@gmail.com
-->


text:
निरर्थकं सुखम्
रामकृष्णपरमहंसः महान् योगी। भवतः पत्नी शारदादेवी अपि योगिनी। अनुयायीनाम् शङकानिवारणं कर्तुं बहुवारं कथां श्रावयति स्म। तासु एका।
एकदा सीता रामम् प्रति अवदत् " अस्माकं राज्ये कोsपि दुःखं न अनुभवेत्। यः यत् किमपि वा़ञ्छेत् तत् सः राज्ञः प्राप्नुयात्। इति व्यवस्थां करोतु।"
रामेण व्यवस्था कृता।
एकदा रामः सीता च यत्र उपविशतः स्म तस्य वितानभङगः जातः। दोषनिष्कृतिं कर्तुं रामेण कर्मकराः आहुताः।
किन्तु ते न आगताः। सन्देशः प्राप्तः यत् ग्रामे साम्प्रत् तक्षकाः प्रलेपकाः कर्मकराः च कार्योत्सुकाः न। आवश्यकता एव न आसीत्। राज्ञः पर्याप्तं धनं प्राप्नुवन्ति ते।
तदा रामः सीताम् अवदत् "पश्यतु! अयत्नतः सुखं प्राप्नोति चेत् कोsपि आवश्यकं कार्यम् अपि न करोति। पूर्णतः अलसः भवति। दुर्गुणम् अङगीकरोति। अयत्नतः प्राप्तं सुखं निरर्थकम् एव।"


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ५८
तड़ागारामकूपादीनां प्रतिष्ठाविधिवर्णनम्।
सूत उवाच।
जलाशयगतं विष्णुमुवाच रविनन्दनः।
तड़ागारामकूपानां वापीषु नलिनीषु च।। ५८.१ ।।
विधिं पृच्छामि देवेश! देवतायतनेषु च।
के तत्र च ऋत्विजो नाथ! वेदी वा कीद्रृशी भवेत्।। ५८.२ ।।
दक्षिणावलयः कालः स्थानमाचार्य्य एव च।
द्रव्याणि कानि शस्तानि सर्वमाचक्ष्व तत्त्वतः।। ५८.३ ।।
मत्स्य उवाच।
श्रृणु राजन् महाबाहो! तड़ागादिषु यो विधिः।
पुराणेष्वितिहासोऽयं पठ्यते वेदवादिभिः।। ५८.४ ।।
प्राप्य पक्षं शुभं शुक्लमतीते चोत्तरायणे।
पुण्येऽह्नि विप्रकथिते कृत्वा ब्राह्मणवाचनम्।। ५८.५ ।।
प्रागुदक्प्रवणे देशे तड़ागस्य समीपतः।
चतुर्हस्तां शुभां वेदिं चतुरस्रां चतुर्मुखाम्।। ५८.६ ।।
तथा षोड़शहस्तः स्यान्मण्डपश्च चतुर्मुखः।
वेद्याश्च परितो गर्ता रत्नि मात्रास्ति मेखलाः।। ५८.७ ।।
नव सप्तार्थ वा पञ्च नातिरिक्ता नृपात्मज!।
वितस्तिमात्रा योनिः स्यात् षट्सप्ताङ्गुलिविस्तृता।। ५८.८ ।।
गर्ताश्चतस्रः शस्ताः स्यु स्त्रिपर्वोच्छ्रितमेखलाः।
सर्वतस्तुसवर्णाः स्युः पताकाध्वजसंयुताः।। ५८.९ ।।
अश्वत्थोदुम्बरप्लक्ष वटशाखाकृतानि तु।
मण्डपस्य प्रतिदिशं द्वाराण्येतानि कारयेत्।। ५८.१० ।।
शुभस्तत्राष्ट होतारो द्वारपालास्तथाष्ट वै।
अष्टौ तु जापकाः कार्य्याः ब्राह्मणा वेदपारगाः।। ५८.११ ।।
सर्वलक्षणसम्पूर्णो मन्त्रविद्विजितेन्द्रियः।
कुलशीलसमायुक्तः पुरोधाः स्याद् द्विजोत्तमः।। ५८.१२ ।।
प्रतिगर्त्तेषु कलशा यज्ञोपकरणानि च।
व्यञ्जनञ्चमरे शुभ्रे ताम्रपात्रे सुविस्तृते।। ५८.१३ ।।
ततस्त्वनेकवर्णाः स्यु श्चरवः प्रति दैवतम्।
आचार्य्यः प्रक्षिपेद् भूमावनुमन्त्र्य विचक्षणः।। ५८.१४ ।।
त्र्यरत्निमात्रो यूपः स्यात् क्षीरवृक्षविनिर्मितः।
यजमानप्रमाणो वा संस्थाप्यो भूतिमिच्छता।। ५८.१५ ।।
हेमालङ्कारिणः कार्य्याः पञ्चविंशति ऋत्विजः।
कुण्डलानि च हैमानि केयूरकटकानि च।। ५८.१६ ।।
तथाङ्गुलयः पवित्राणि वासांसि विविधानि च।
पूजयेत्तु समं सर्वानाचार्य्या द्विगुणं पुनः।। ५८.१७ ।।
दद्याच्छयनसंयुक्तमात्मनश्चापि यत् प्रियम्।
सौवर्णकूर्म्ममकरौ राजतौ मत्स्यदुन्दुभौ।। ५८.१८ ।।
ताम्रौ कुलीरमण्डूकावायसः शिंशुमारकः।
एवमासाद्य तत्सर्वमादावेव विशाम्पते!।। ५८.१९ ।।
यजमानः सपत्नीकः पुत्रपौत्रसमन्वितः।
पश्चिमं द्वारमासाद्य प्रविशेद्यागमण्डपम्।। ५८.२० ।।
ततो मङ्गलशब्देन भेरीणां निस्वनेन च।
अञ्जसा मण्डलं कुर्य्यात् पञ्चवर्णेन तत्त्ववित्।। ५८.२१ ।।
षोड़शारन्ततश्चक्रं पद्मगर्भं चतुर्मुखम्।
चतुरस्रञ्च परितो वृत्तं मध्ये सुशोभनम्।। ५८.२२ ।।
वेद्याश्चोपरि तत् कृत्वा ग्रहान् लोकपतींस्ततः।
सन्यसेन्मन्त्रतः सर्वान् प्रतिदिक्षु विचक्षणः।। ५८.२३ ।।
कूर्मादि स्थापयेन्मध्ये वारुण्यां मन्त्रमाश्रितः।
ब्रह्माणञ्च शिवं विष्णुं तत्रैव स्थापयेद् बुधः।। ५८.२४ ।।
विनायकञ्च विन्यस्य कमलामम्बिकां तथा।
शान्त्यर्थं सर्वलोकानां भूतग्रामं न्यसेत् ततः।। ५८.२५ ।।
पुष्पभक्ष्यफलैर्युक्तमेवं कृत्वाऽधिवासनम्।
कुम्भान् सजलगर्भांस्तान् वासोभिः परिवेष्टयेत्।। ५८.२६ ।।
पुष्पगन्धैरलङ्कृत्य द्वारपालान् समन्ततः।
पठध्वमिति तान् ब्रूयादाचार्यस्त्वभिपूजयेत्।। ५८.२७ ।।
बह्वृचौ पूर्वतः स्थाप्यौ दक्षिणेन यजुर्विदौ।
सामगौ पश्चिमे तद्वदुत्तरेण त्वथर्वणौ।। ५८.२८ ।।
उदङ्मुखी दक्षिणतो यजमान उपाविशेत्।
यजध्वमिति तान् ब्रूयाद् हौत्रिकान्पुनरेव तु ।। ५८.२९ ।।
उत्कृष्टान् मन्त्रजापेन तिष्ठध्वमिति जापकान्।
एवमादिश्य तान् सर्वान् पर्युक्ष्याग्निं स मन्त्रवित्।। ५८.३० ।।
जुहुयाद्वारुणैर्मन्त्रैराज्यं च समिधस्तथा।
ऋत्विग्भिश्चाथ होतव्यं वारुणैरेव सर्वतः।। ५८.३१ ।।
ग्रहेभ्यो विधिवद् हुत्वा तथेन्द्रायेश्वराय च।
मरुद्भ्यो लोकपालेभ्यो विधिवद्विश्वकर्मणे।। ५८.३२ ।।
रात्रिसूक्तञ्च रौद्रञ्च पावमानं सुमङ्गलम्।
जपेयुः पौरुषं सूक्तं पूर्वतो बह्वृचाः पृथक्।। ५८.३३ ।।
शाक्रं रौद्रञ्च सौम्यं च कृष्माण्डंा जातवेदसम्।
सौरसूक्तं जपेन्मन्त्रं दक्षिणेन यजुर्विदः।। ५८.३४ ।।
वैराज्यं पौरुषं सूक्तं सौवर्णं रुद्रसंहिताम्।
शैशवं पञ्च निधनं गायत्रं ज्येष्ठसाम च।। ५८.३५ ।।
वामदेव्यं बृहत्साम रौरवं सरथन्तरम्।
गवां व्रतं च काण्वञ्च रक्षोघ्नं वयसस्तथा।।
गायेयु सामगा राजन्! पश्चिमं द्वारमाश्रिताः।। ५८.३६ ।।
अथर्वणश्चोत्तरतः शान्तिकं पौष्टिकं तथा।
जपेयुर्मनसा देवमाश्रित्य वरुणं प्रभुम्।। ५८.३७ ।।
पूर्वेद्युरभितो रात्रावेवं कृत्वाधिवासनम्।
गजाश्वरथ्यावल्मीकात् सङ्गमाद्रदगोकुलात्।।
मृदमादाय कुम्भेषु प्रक्षिपेच्चत्वरात् तथा।। ५८.३८ ।।
रोचनाञ्च ससिद्धार्थां गन्धं गुग्गुलमेव च।
स्नपनं तस्य कर्तव्यं पञ्चभङ्गसमन्वितम्।। ५८.३९ ।।
प्रत्येकन्तु महामन्त्रैरेवं कृत्वा विधानतः।
एवं क्षिपति वा ह्यथ विधियुक्तेन कर्मणा।। ५८.४० ।।
ततः प्रभाते विमले सञ्जातेऽथ शतं गवाम्।
ब्राह्मणेभ्यः प्रदातव्यमष्टषष्टिश्च वा पुनः।।
पञ्चाशद्वाथ षट्त्रिंशत् पञ्चविंशतिरप्यथ।। ५८.४१ ।।
ततः साम्वत्सरप्रोक्ते शुभे लग्ने सुशोभने।
वेदशब्दैश्च गान्धर्वैर्वाद्यैश्च विविधैः पुनः।। ५८.४२ ।।
कनकालङ्कृतां कृत्वा जले गामवतारयेत्।
सामगाय च सा देया ब्राह्मणाय विशाम्पते।। ५८.४३ ।।
पात्रीमादाय सौवर्णीं पञ्चरत्नसमन्विताम्।
ततो निक्षिप्य मकर मत्स्यदींश्चैव सर्वशः।।
धृतां चतुर्विधैर्विप्रै र्वेदवेदाङ्गपारगैः।। ५८.४४ ।।
महानदीजलोपेतां दध्यक्षतसमन्विताम्।
उत्तराभिमुखीं धेनुं जलमध्ये तु कारयेत्।। ५८.४५ ।।
आथर्वणेन संस्नातां पुनर्मामेत्यथेति च।
आपोहिष्ठेति मन्त्रेण क्षिप्त्वाऽऽगत्य च मण्डलम्।। ५८.४६ ।।
पूजयित्वा सरस्तत्र बलिं दद्यात् समन्ततः।
पुनर्दिनानि होतव्यं चत्वारि मुनिसत्तमाः!।। ५८.४७ ।।
चतुर्थी कर्म कर्तव्यं देया तत्रापि शक्तितः।
दक्षिणा राजशार्दूल! वरुणक्ष्मापनं ततः।। ५८.४८ ।।
कृत्वा तु यज्ञपात्राणि यज्ञोपकरणानि च।
ऋत्विग्भ्यस्तु समं दत्त्वा मण्डपं विभजेत् पुनः।
हेमपात्रीञ्च शय्याञ्च स्थापकाय निवेदयेत्।। ५८.४९ ।।
ततः सहस्रं विप्राणामथवाष्टशतं तथा।
भोजनीयं यथाशक्ति पञ्चाशद्वाथ विंशतिः।।
एवमेषु पुराणेषु तडाग विधिरुच्यते।। ५८.५० ।।
कूपवापीषु सर्वासु तथा पुष्करिणीषु च।
एष एव विधिर्दृष्टः प्रतिष्ठासु तथैव च।। ५८.५१ ।।
मन्त्रतस्तु विशेषः स्यात् प्रसादोद्यानभूमिषु।
अयन्त्वशक्तावर्द्धेन विधिर्द्रृष्टः स्वयम्भुवा।
अल्पेष्वेकाग्निवत् कृत्वा वित्तशाठ्याद्रृते नृणाम्।। ५८.५२ ।।
प्रावृट्काले स्थिते तोये ह्यग्निष्टोमफलं स्मृतम्।
शरत्काले स्थितं यत् स्यात् तदुक्तफलदायकम्।
वाजपेयातिरात्राभ्यां हेमन्ते शिशिरे स्थितम्।। ५८.५३ ।।
अश्वमेधसमं प्राह वसन्तसमये स्थितम्।
ग्रीष्मेऽपि तत् स्थितन्तोयं राजसूयाद्विशिष्यते।। ५८.५४ ।।
एतान् महाराज!विशेषधर्मान् करोति योऽप्यागमशुद्धबुद्धिः।
स याति रुद्रालयमाशु पूतः कल्पाननेकान् दिवि मोदते च।। ५८.४४ ।।
अनेकलोकान् स महत्तमादीन् भुक्त्वा परार्द्धद्वयमङ्गनाभिः।
सहैव विष्णोः परमम्पदं यत् प्राप्नोति तद्यागफलेन भूयः।। ५८.५६ ।।


text:
श्लोक ३
विनियोग:
ऊँ अस्य श्री ’महा-मायाऽनुभावेन’ इति सप्तशती तृतीय मन्त्रस्य श्रीमार्कण्डेय ऋषि: भगवान श्रीसूर्य नारायणो देवता,क्लीं बीजं,ज्योति: शक्ति, छिन्नमस्ता महा विद्या रजो गुण: श्रोत्रं ज्ञानेन्द्रियं शान्त रस:,वाक कर्मेन्द्रियं,प्रश्नं स्वरं,भू तत्वं विद्या कला,ह्रीं उत्कीलनं,संकोचिनी मुद्रा मम क्षेम स्थैर्यायुरारोग्याभिवृद्धयर्थं श्रीजगदम्बा योगमाया भगवती दुर्गा प्रसाद सिद्धयर्थं च नमो युत प्रणव बाग्बीज स्व बीज लोम विलोम पुटितोक्त तृतीय मन्त्र जपे विनियोग:।
ऋष्यादि न्यास:
श्रीमार्कण्डेय ऋषये नम: सहस्त्रारे शिरसि,भगवान श्रीसूर्य नारायण देवतायै नम: द्वादसारे ह्रदि,क्लीं बीजाय नम: षडारे लिंगे,ज्योति शक्तयै नम: दशारे नाभौ,छिन्नमस्ता महाविद्यायै नम: षोडशारे कण्ठे रजो गुनाय नम: अन्तरारे मनसि,श्रोत्र ज्ञानेन्द्रियाय नम: ज्ञानेन्द्रिये,शान्त रसाय नम: चेतसि,वाक कर्मेन्द्रियाय नम: कर्मेन्द्रिये,प्रश्न स्वराय नम: कण्ठमूले,भूतत्वाय नम: चतुरारे गुदे,विद्या कलायै नम: करतलै,ह्रीं उत्कीलनाय नम: पादयो:,संकोचिनी मुद्रायै नम: सर्वांगे,मम क्षेम स्थैर्यायुरारोग्याभिवृद्धयर्थं श्रीजगदम्बा योगमाया भगवती दुर्गा प्रसाद सिद्धयर्थ च नमो युत प्रणव वाग्बीज स्वबीज लोम विलोम पुटितोक्त तृतीय मन्त्र जपे विनियोगाय नम: अंजली।
ध्यान
भास्वद रत्नाढ्य मौलि: स्फ़ुरदधर रुचा रंजितश्चारु केशो,
भास्वान्यो दिव्य तेजा: कर कमल युत: स्वर्ण वर्ण: प्रभामि:।
विश्वाकाशावकाशो ग्रह गण सहितो भाति यश्चोदयाद्रौ,
सर्वानन्द प्रदाता हरिं हर नमित: पातु मां विश्व चक्षु:॥
मन्त्र
ऊँ ऐं क्लीं नम: महा-मायाऽनुभावेन,यथा मन्वन्तराधिप:।
स बभूव महा-भाग:,सावर्णिस्तनयो रवे: नमो क्लीं ऐं ऊँ॥
१००० मंत्र जाप करने से सिद्ध होगा तथा शक्कर तिल घी के दशांश से हवन करना होता है।


text:
Srimad Bhagwad Gita recital and meaning, Art of Living video, Chapter 2, shlokas 6 to 10
Anisha
Srimad Bhagwad Gita classes with Kashi bhaiya (Dinesh Kashikar ji) at The Art of Living International center, Bangalore. Online Bhagwad Gita chanting classes…
Srimad Bhagwad Gita, Chapter 2, Shlokas 6 to 10
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयु।
यानेव हत्वा न जिजीविषाम स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्रा॥६
कार्पण्यदोषो पहत स्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढ़चेताः।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम॥७
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद यच्छोकमुच्छोष्णमिन्द्रियाणाम।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम॥८
सञ्जय उवाच।
एव मुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥९
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वच॥१०


text:
तीर्थमहिमावर्णनम्
गोनन्द उवाच ।
देशस्यास्य समीपे तु तीर्थानि वदतां वर ॥१४४०॥
कथयस्वामितप्रज्ञ कस्य तीर्थस्य किं फलम् ।
बृहदश्व उवाच ।
आरोह्य गृध्रकूटं तु गोसहस्रफलं लभेत् ॥१४४१॥
कुमुनारीं नदीं प्राप्य स्रातो मुच्येत किल्विषै: ।
वितस्ता- मधुमत्योश्च संगमे त्रिदिवं व्रजेत् ॥१४४२॥
इअन्द्रकीलं समारुह्य गोसहस्रफलं लभेत् ।
दृष्टा चक्रेशमाप्रोति वह्रिष्टोमफलं नर: ॥१४४३॥
तथा मधुमतीतीरे शाण्डिल्येन निवेशिताम् ।
दृष्टा दुर्गामवाप्रोति काममेव यथेप्सितम् ॥१४४४॥
तत्रैव शाण्डिली नाम्री नदी पापनिसूदिनी ।
तस्यां स्रातो दिवं याति पुरुषो गतकल्मप: ॥१४४५॥
शाण्डिलीमधुमत्योश्च स्रातो य: संगमे नर: ।
सर्वपापविनिर्मुक्त: स्वर्गलोकं स गच्छति ॥१४४६॥
राजवासं हरिं दृष्टा काम्यं प्राप्रोत्यभीप्सितम् ।
रजोविनिर्मलं प्राप्य स्रात्वा मुच्यते किल्विषै: ॥१४४७॥
तस्यां देवी उमा स्रात्वा प्रथमं तु रजोवती ।
दृष्टा च गौरीशिखरं चन्द्रलोकमवाप्नुयात् ॥१४४८॥
पूर्वमासीदुमा राजन्नीलोत्पलसमप्रभा ।
सा तत्र तपसा लेभे गौरवर्ण मनोहरम् ॥१४४९॥
कृष्णपक्षेऽपि नं शैलं सज्योत्स्रमिव मानद ।
पश्यन्ति मानवा नित्यं तत्तत्र महदद्भुतम् ॥१४५०॥
तलेला भूर्जलां पुणयामवगाह्य पृथक् पृथक् ।
तुल्यं फलमवाप्रोति गोशतस्य महीपते ॥१४५१॥
तयोस्तु संगमे स्रात्वा वाजपेयफलं लभेत् ।
मधुमत्यास्तयोश्चैव स्रातस्य नृप संगमे ॥१४५२॥
कथितं मुनिभि: पुणयमश्वदानसमं भुवि ।
तत: प्रभवमासाद्य मधुमत्या: मनोहरम् ॥१४५३॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते ।
उत्तरे मानसे स्रात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥१४५४॥
पितरस्तर्पितास्तत्र कामान्यच्छन्त्यभीप्सितम् ।
हरमुणडं नरो स्रात्वा दशगोधफलं नर: ॥१४५५॥
आरुह्य तदवाप्रोति राजसूयफलं नर: ।
तत्र गडां सरित् श्रेष्ठा चन्द्रभ्रष्टा प्रतिष्ठिता ॥१४५६॥
यस्यां स्रातस्य पूयन्ते सर्वपापान्यसंशयम् ।
राजसूयमवाप्रोति गंगामानुषसंगमे ॥१४५७॥
देवतीर्थे नर: स्रात्वा भवत्यमरपूजित: ।
बालखिल्ये कृतेऽगस्त्ये तुल्यतेजा महर्षिभि: ॥१४५८॥
कालोदकं नन्दिकुण्डं शंखचक्र गदा तथा ।
पद्मं स कपिलातीर्थ तीर्थौ वातिकशुण्डिकौ ॥१४५९॥
तीर्थमप्सरसां पुणयं ब्रह्मण: परमेष्ठिन: ।
कृपाणीतीर्थमासाद्य प्रत्येकं गोशतं लभेत् ॥१४६०॥
कालोदकं यत्र याति नदी मानससंभवा ।
तत: स्रातस्य पूयन्ते सर्वपापान्यशेषत: ॥१४६१॥
देववध्वस्तथा पुण्या: पुणयं सूर्यसर: स्मृतम् ।
तारासर: चन्द्रसर: पुणयं कालुपकं महत ॥।१४६२॥
ब्रह्मणो यागभूमिश्च तत्र पुण्या महीपते ।
चक्रतीर्थ देवतीर्थ तीर्थ ब्राह्मणकुणिडका ॥१४६३॥
दृष्टैकैकमथैतेभ्यो गोशतस्य फलं लभेत् ।
हंसव्दारे तु संगम्य स्वर्गमाप्रोत्यसंशयम् ॥१४६४॥
सिन्धुप्रभवमासाद्य राजसूयफलं लभेत् ।
पुण्डरीकमवाप्रोति योऽवाभ्येति धृतव्रत: ॥१४६५॥
तत्राग्रितीर्थ दृष्टैव वह्रिलोके महीयते ।
नदी चित्रप्रथा पुण्या मृगनन्दा मृगा तथा ॥१४६६॥
गोदावरी वैतरणी तथा मन्दाकिनी शुभा ।
चन्द्रभागा गोमती च सर्वपापभयापहा ॥१४६७॥
स्रात्वा सुविधिनाप्नोति गोशतस्य फलं नर: ।
यत्र चित्रपथा पुणया मधुरा च महानदी ॥१४६८॥
गोदावरी तथा पुण्या तथा मधुमती वरा ।
एके भवन्ति स्रातस्य तत्र नश्यन्ति किल्विषम् ॥१४६९॥
शर्वलोकमवाप्नोति पुनाति स्वकुलं नर: ।
भनुवायां नर: स्रात्वा स्रात्वा बिन्दुसरस्यपि ॥१४७०॥
सन्ध्यां नाम नदीं दृष्टा मुच्यते सर्वकिल्विषै : ।
तथा चैता महानद्य: कथितास्ते महीपते ॥१४७१॥
तासां तु संगम: पुण्य: स्वर्गलोकफलप्रद: ।
चित्रकूटगिरि: पुणयो गौरी यत्र विवाहिता ॥१४७२॥
तथादिमं गव्यसर: पश्च गव्यसर: पृथक् ।
तथान्ये पश्च भूपाल पुणयं तैलसर: परम् ॥१४७३॥
उर्व्दतनसर: पुण्यं पुण्यमुष्णोदकं तथा ।
सिध्दार्थकसरस्तत्र तथामलकवारिण: ॥१४७४॥
मधुपर्कसर: पुण्यं पुणयमुष्णोदकं तथा ।
एकमेकमथैतेभ्यो दृष्टा स्वलोकमाप्नुयात् ॥१४७५॥
चित्रकूटमथारुह्य स्वर्गलोके महीयते ।
तीर्थ सप्तऋषं नाम सर्वकामफलप्रदम् ॥१४७६॥
अश्वमेधसहस्रस्य श्रेय: सप्तरुचि सर: ।
श्राध्दं दानं तथा जप्यं स्रानं होमस्तथार्चनम् ॥१४७७॥
सर्वमक्षयतां याति यत्कृंत तत्र पार्थिव ।
भस्रापदमथासाद्य रुद्रलोके महीयते ॥१४७८॥
छागलेश्वरमासाद्य काममाप्रोत्यभीप्सितम् ।
रुद्रस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते ॥१४७९॥
परोष्णीप्रभवं प्राप्य गोसहस्रफलं लभेत् ।
उष्णोदकमथासाद्य विष्णुलोके महीयते ॥१४८०॥
क्रमता विष्णुना लोकान् कृतं पादेन तत्सर: ।
क्रमसारमिदं प्रोक्तं तदा विष्णुपदं च तत् ॥१४८१॥
इष्टवान् क्रतुभिस्तत्र यदा देव: पितामह: ।
क्रमसारस्तदा प्रोक्त: सर्वकल्मषनाशन: ॥१४८२॥
वसतिस्तत्र नागस्य कौणिडाण्यस्य यदा तदा ।
कौणिडण्य सर इत्येव तस्य नाम प्रकीर्तितम् ॥१४८३॥
तत्र स्रात: समभ्यर्च्य देवताश्च पितृन् तथा ।
अश्वमेधमव:प्रोति नात्र कार्या विचारणा ॥१४८४॥
दृष्ठा तु शिखरान् रम्यान् ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् ।
लोकन्नयमवाप्रोति तेषामेव न संशय: ॥१४८५॥
ब्रह्मणो यागभूमिस्तु दृष्टा तत्र महीपते ।
स्वर्गलोकमवाप्रोति कुलमुध्दरते सुखम् ॥१४८६॥
तत्र क्षीरसरो रम्यं दृष्टा मुच्येत किल्विषै: ।
सुसाराप्रभवं प्राप्य स्रात्वा कृष्णचतुर्दशीम् ॥१४८७॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते ।
सन्निकृष्टानि तीर्थानि कथितानि मया तव ॥१४८८॥
सर्वेषां पापहर्तणि किं भूय: कथयामि ते ।
इति श्री नीलमते तीर्थमहिमावर्णनम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अमृतलता
अमृतलता (Guduchi) भारते वर्धमानः लताविशेषः । अस्याः अमृतलतायाः सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Tinospora cordifolia इति । अस्याः लतायाः पर्णानि हृदयाकारकाणि भवन्ति । अस्याः लतायाः पर्णं, काण्डं, मूलं च औषधत्वेन उपयुज्यते [१][२] । इयम् अमृतलता भारत-मायन्मार्-श्रीलङ्कादिषु उष्णवलयप्रदेशेषु अधिकतया वर्धते । एषा लता वृक्षम् अवलम्ब्य वर्धते । एषा "मेनिस्पर्मेसी"कुले अन्तर्भवति । लघु लघु पुष्पकुण्डेषु अपि अमृतलतां वर्धयन्ति । एषा लता तावत् शीघ्रं न म्रियते, म्लाना अपि न भवति । अतः एव अस्याः नाम "अमृतलता" इति । अस्याः त्वक् कपिलवर्णीयं भवति, पुष्पाणि च हरितवर्णीयानि [३]।
इयम् अमृतलता औषधीयेषु सस्येषु प्रधाना इति वक्तुं शक्यते । 'अमृता', 'गुडूचि', 'छिन्नरुहा' इत्यादीनि नामानि अपि सन्ति अस्याः अमृतलतायाः । एषा लता सर्वासु अपि ऋतुषु सर्वेषु प्रदेशेषु च वर्धते । एषा लता इत्यस्मात् वृक्षं, छदिम् अथवा अन्यं कमपि आधारम् अवलम्ब्य एव वर्धते । काले काले जलस्य तथा प्राकृतिकस्य गोभरस्य च व्यवस्था भवति चेत् अमृतलता सम्यक् वर्धते । कनिष्ठिकायाः गात्रवत्याः लतायाः, तथा ६ अङ्गुलमितात् दीर्घात् काण्डात् नूतनायाः लतायाः वर्धनं कर्तुं शक्यते । बीजं वा मूलं वा न अपेक्ष्यते । पर्णानाम् उपयोगावसरे लक्ष्यं भवेत् । सम्यक् वर्धितानां पर्णानाम् उपयोगः एव करणीयः, न तु अवर्धितानां पर्णानाम् ।
इयं लता उष्णवलयस्य नित्यहरिद्वर्ण सस्यावरणे, ग्रीष्मकाले यत्र पर्णानि पतन्ति तादृशे पर्वतप्रदेशे, गुल्पप्रदेशे च भागशः गुल्मानाम् उपरि प्रारन्ती वर्धते[४] । ग्रीष्मकाले अस्याः पर्णानि पतन्ति । हृदयाकाराणि कान्तियुक्तानि पर्णनि काण्डे पर्यायेण भवन्ति । गोलाकाराः शलाटवः पक्वाः रक्ताः भवन्ति । एषु दिनेषु एनां गृहेषु अलङ्कारार्थं वर्धयन्ति ।
अन्तर्विषयाः
इतरभाषासु नामानि[सम्पादयतु]
इयम् अमृतलता आङ्ग्लभाषया Tinospora Corofolia इति उच्यते । हिन्दीभाषया “गिलोय्” इति, तेलुगुभाषया “తిప్పతీగ तिप्प तीग tippa tīga ” इति, तमिळ्भाषया “சீந்தில் கொடி सीन्दिल् कोडि sīndil koḍi ” इति, मलयाळभाषया “गुलवेल्”, कन्नडभाषया “अमृतबळ्ळि” इति च उच्यते ।
अस्याः अमृतलतायाः प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
- अस्याः पत्रैः, काण्डेन च कषायं निर्मीयते । तस्य अमृतलताकषायस्य पानेन बहवः रोगाः अपगच्छन्ति ।
- "वराहज्वरः" (H1N1) इति यः ज्वरः अस्ति तस्य रामबाणम् एषा अमृतलता ।
- अमृतलता त्रिदोषापहारिणी (वातः, कफः, पित्तम्) ।
- सर्वविधानां ज्वराणां निमित्तम् अपि अमृतलता उत्तमम् औषधम् ।
- अस्याः लतायाः काण्डस्य रसः मधुना सह प्रतिदिनं त्रिवारं सेवनीयम् इति वदति आयुर्वेदशास्त्रम् ।
- अस्याः द्वित्राणि पत्राणि अपि एवमेव प्रतिदिनं खादितुं शक्यन्ते ।
- अस्याः अमृतलतायाः काण्डेन ताक्रम् अपि निर्मीयते ।
- अमृतलता रोगनिरोधकशक्तिं वर्धयति ।
अमृतलताकषायम्[सम्पादयतु]
अमृतलताकषायस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । अमृतलतायाः पत्राणि काण्डं वा प्रक्षाल्य सम्यक् कुट्टनीयम् । अनन्तरं चषपकपरिमिते जले तत् संयोज्य सम्यक् क्वथनीयम् । जलम् अर्धचषकमितं यावत् भवेत् तावत् क्वथनीयम् । क्वथनावसरे यदि अपेक्ष्यते तर्हि तत्र गुडं योजयितुं शक्यते । तदनन्तरं शोधनं करणीयम् । तथैव अथवा तस्मिन् शोधिते कषाये दुग्धं योजयित्वा तदा तदा किञ्चित्प्रमाणेन पातुं शक्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अमृतलतायाः प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
आयुर्वेदानुसारम् अमृतलतायाः प्रयोजनानि बहुनि सन्ति [५] ।नाम्नः अनुगुणं गुणेषु एषा अमृतम् एव। अस्याः प्रयोजनानि अपि अनन्तानि। अस्याः रुचिः तिक्तः तथा कषायः च।
- अस्याः अमृतलतायाः सेवनेन शरीरस्य बलं वर्धते।
- एषा ज्वरं, रक्तहीनतां च निवारयति।
- अमृतलता चर्मणः समस्याः अपि दूरीकरोति।
- अमृतलता कामलरोगस्य परमौषधम्।
- एषा मलावरोधम् (मलबद्धताम्) अपि निवारयति।
- अस्याः अमृतलतायाः काण्डस्य चमसद्वयमितेन रसेन सह तावता एव प्रमाणेन मधु योजयित्वा प्रतिदिनं प्रातः सायं च आहारस्य सेवनात् पूर्वं सेवनीयम्। एवं द्वित्रान् मासान् यावत् करणेन शरीरस्य रोगनिरोधकशक्तिः वर्धते।
- ४ चमसपरिमितेन अमृतलतायाः काण्डस्य रसेन सह तावता एव प्रमाणेन मधु योजयित्वा दिने त्रिवारं सेवनीयम्। तथा करणेन पीनसः, ज्वरः, कासः इत्यादयः द्वित्रेषु दिनेषु एव निवार्यन्ते। बालेभ्यः उपर्युक्तस्य प्रमाणस्य अर्धभागः वा पदभागः वा दातव्यः।
- मधुमेहरोगेण पीडिताः प्रतिदिनं प्रातः सायं च अस्याः अमृतलतायाः काण्डस्य चर्वणं कृत्वा रसं गिलेयुः। ये चर्वणं कर्तुम् अशक्ताः ते ३ चमसमितं रसं पिबेयुः। अनेन शर्कारांशः महता प्रमाणेन न्यूनः भवति। श्रान्तता, हस्तपादादीनां ज्वलनं चापि न्यूनं भवति।
- मूलव्याधिना पीडिताः चषकमिते तक्रे ३ चमसमितम् अमृतलतायाः काण्डस्य रसं योजयित्वा दिने द्वित्रवारं पिबेयुः। तथा करणेन रक्तस्रावः स्थगितः भवति। मलबद्धता अपि अपगच्छति।
- कामलरोगेण पीडिताः अस्याः अमृतलतायाः काण्डस्य ४ चमसमितं रसं तावतः एव प्रमाणस्य मधुना सह योजयित्वा प्रातः आहारस्य सेवनात् पूर्वं सेवेरन्। तदनन्तरं द्रवाहारः वा अकटुः आहारः वा सेवनीयः। अपेक्षितेन प्रमाणेन विश्रान्तिः अपि स्वीकरणीया। एवं करणेन ५ – ७ दिनेषु रोगः अपगच्छति।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ विन्स्टोन्, डेविड् & मैमेस्, स्टीवेन् (२००७). आडेप्टोजेन्स् : हार्ब्स् फर् स्ट्रेन्थ, स्ट्यामिना, एण्ड् रीलिफ्. हीलिङ्ग् आर्ट्स् प्रेस्.
- ↑ एस्.एस्. सिङ्ग्, एस्.सी. पाण्डेय्, एस्. श्रीवत्स, वि.एस्. गुप्ता, बि. पात्रो, ए.सी. घोष (२००३). "अमृतलतायाः औषधीयगुणावली". इन्डियन् जर्नल् अफ् फार्माकोलाजी ३५: ८३-९१. http://medind.nic.in/ibi/t03/i2/ibit03i2p83.pdf.
- ↑ वारियर्, पी. के.; वि. पी. के. नाम्बियर्, सी. रमणकुट्टी, आर्. वासुदेवन् नायर् (१९९६). इन्डियन् मेडिकल् प्लान्ट्स् : ए कम्पेन्डियम् अफ् ५०० स्पैसेस्, वल्युम् ५. अरियन्ट् ब्ल्याक् स्वान्. pp. २८३. ISBN 9788125007630. http://books.google.com/books?id=y3_vZIUVVj8C&pg=PA283.
- ↑ वेग्नार्, हिल्डेबर्ट् (१९९९). वृक्षस्य प्रतिरक्षाकारिणः. Birkhäuser. pp. २९४. ISBN 978-3-7643-5848-8. http://books.google.com/books?id=ReY_8gfGL7wC&pg=PA294.
- ↑ राष्ट्रिय आर्&डि सौकर्यं रासायननिमित्तम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- क्यालडेकट्, टाड् (२००६). आयुर्वेदः : दि डिवैन् सैन्स् अफ् लैफ्. एल्जेवीयर्/मोस्बी. ISBN 0-7234-3410-7. अस्मिन् पुस्तके अमृतलतायाः(Tinospora cordifolia) औषधीयगुणावलीविषये विस्तृततया वर्णितमस्ति । अन्तर्जालेऽपि पुस्तकमिदं लभ्यते- अवलोकताम् अमृतलता
- गुडूची(अमृतलता) : दि वन् हु प्रोटेक्ट्स् दि बडी


text:
தமிழில் ஸ்ரீ மகா ம்ருத்யுஞ்சய கவசம்
Shree Mahamrutyunjaya kavacham in Latin Script
भैरव उवाच :-
1. श्र्रुनुश्व परमेसनि कवचं मन्मुखोधिथं,
महा मृत्युञ्जयस्यस्य न धेयं परमध्बुथं
2. यं द्रुथ्व, यं पदिथ्व च यं स्रुथ्व कवचोथामं,
त्रिलोक्यधिपथिर भूथ्व सुखिथोस्मि महेस्वरि.
3. तदेव वर्णयिष्यामि थ्व प्रीत्या वरानने,
तदापि परमं थथ्वम् न दथव्य दुरथ्मने.
4. ॐ अस्य श्री महा मृथ्युन्जय कवचस्य,
श्री भैरव ऋषि, गयथ्री चन्द,
श्री मृत्युञ्जय रुद्रो देवथा, ॐ भीजं,
ज्रं शक्थि, स कीलकं होउं इथि थथ्वम्,
चतुर्वर्ग फल साधने पते विनियोग.
5. ॐ चन्द्र मण्डल मध्यस्थे रुद्रमले विचिथ्राथे,
ठथ्रस्थ्वम् चिन्थयेतः साध्यं मृत्युं प्रप्नोथि जीवथि.
6. ॐ ज्रं स होउं सिर पथु, देवो मृत्युञ्जयो मम,
श्री शिवो वै ललाटं च ॐ होउं ब्रोवोव् सदा शिव.
7. नीलकन्तो आवथान नेत्रे, कपर्धी मय अवथ च्छ्रुथी,
त्रिलोचनो अवथादः ग़न्दोव्, नासं मय त्रिपुरन्त्हक.
8. मुखं पीयुष घट ब्रुदः, श्तौ मय कृथिकंबर,
हनुं मय हत केसानो, मुखं बटुक भैरव.
9. कन्धरां कलमधनो, गलं गनप्रियो अवथु,
श्र्कन्धौ स्कन्द पिथ पथु, हस्थौ मय गिरेस्सोवथु.
10. नासान मय गिरिजनधा, पयाद अङ्गुली संयुधान,
श्र्थनौ थारपथि पथु वक्ष पसुपर्थिर मम.
11. कुक्षिं कुभेरवदन, पर्सौ मय मर ससन,
सर्व पथु थया नाभिं सूली पृष्टं ममव्थु.
12. सिस्नं मय संकर पथु, गुह्यं गुह्यकवल्लभा,
कटिं कलन्थक पायदः ऊरु मय अन्धक गाथाक.
13. जागरूको अवथा जानु, जङ्गे मय कला भैरव,
ग़ुल्फ़ो पयद जटाधारी,पधो मृथ्युन्जयो आवथु.
14. पधधि मूर्धा पर्यन्थं सध्योजथ ममवथु,
रक्ष हीनं नाम हीनं वपु पथ्व म्रिथेस्वर.
15. ईसन्यमीस्वर पयद अज्ञेय अं अग्नि लोचन,
नैर्यथ्यं संभू रव्यतः, मां वायव्यं वायुवाहन.
16. ओर्ध्वम् बलप्रमधन पथाले अरमेश्वर,
दस दिक्षु सदा पथु महा मृथ्युञ्जयस्च मां.
17. रणे राजकुले ध्यूथे विषमे, प्राण संशये,
पायद ॐ ज्रं महा रुद्रो, देव देवो दसक्षर.
18. प्रभाथे पथु मां ब्रह्म, मद्यःने बिरवो आवथु,
सायं सर्वेस्वर पथु, निसयां नित्य छेथन,
19. अर्ध रथेर महा देवो, निसन्थे मां महोधाय,
सर्वदा सर्वथु पथु, ॐ ज्रं स होउं मृत्युञ्जय.
20. इथीधं कवचं पूर्णं, त्रिषु लोकेषु दुर्लभं,
सर्व मन्थर मयं गुह्यं सर्व थान्थ्रेषु गोपिथं.
21. पुण्यं पुन्यप्रधं दिव्यं देव देवाधि दैवथं,
य इधं पदेन मन्थरं कवचं वचयेथ थथ.
22. थस्य हस्थे महादेवि थ्र्यंबकस्य अष्ट सिध्य,
रणे द्रुथ्व चरेदः युधां, हथ्व सथ्रून जयं लभेतः.
23. जपं क्रुथ्व गृहे देवी संप्रप्स्यथि सुखं पुन,
महा भये, महा रोगे, महा मारि भये थधा,
दुर्बिक्षे, सथृ संहारे पदेतः कवचमदरतः.
इथि रुद्र यमले, देवी रहस्ये, श्री महा मृत्युञ्जय कवचं समोथं.


text:
सिन्धूनदी
सिन्धुः प्राचीनभारतस्य दीर्घतमा नदी । सिन्धुः मानससरोवरस्य समीपे उद्भवति। एषा नदी कश्मीरे सृत्वा पाकिस्थानदेशे सिन्धुप्रदेशे पश्चिमसमुद्रं संयाति। तस्याः सम्युक्तनद्यः शुतुद्री, इरावती, चन्द्रभागा, विपाशा, वितस्ता, कुभादयः नद्याः सिन्धुनद्या सम्मिलिताः भवन्ति। सा भारतभूभागस्य अतिदीर्घा नदी आसीत् । अस्याः तीरे अनेकानि राज्यानि स्थापितानि आसन् । सा ऋग्वेदे अपि शंसिता। सा पवित्रा इति अनेके जनाः मन्यन्ते। उक्तञ्च
जन्तवः[सम्पादयतु]
सिन्धुनद्याम् अन्धाः शिशुमाराः(Platanista gangetica minor) वसन्ति। सिन्धौ विविधाः मत्स्याः सन्ति। पुरा अस्याः तीरे वनानि आसन् यत्र गण्डकाः गजाः महिषाः च पशवः अवसन्। परं मनुष्यकर्मणा इमानि अरण्यानि भिन्नानि।
पौराणिकता[सम्पादयतु]
सिन्धुः इत्येषः संस्कृतशब्दः नदी,प्रवाहः,सागरः इत्यादीन् अर्थान् बोधयति । एतां नदीं विदेशीयाः इण्डस् नदी इति निर्दिशन्ति । किन्तु सिन्धुनदी इत्येव प्रादेशिकाः व्यवहरन्ति । ऋग्वेदे १७६वारं सिन्धुनद्याः उल्लेखः कृतः दृश्यते । तेषु ९५ वारं बहुवचने प्रयोगः कृतः दृश्यते । बहुधा विशिष्टार्थे एतस्य प्रयोगः कृतः दृश्यते। अग्रे प्रयुक्तेषु श्लोकेषु केवलमं नद्यर्थे एतस्य प्रयोगः दृश्यते । उदाहरणार्थं नदीस्तुतिसूक्ते सिन्धुशब्दस्य प्रयोगः पुँल्लिङ्गे कृतः दृश्यते । ऋग्वेदे प्रयुक्ताः इतराः नद्यः सन्ति । सिन्धुः नदः अस्ति । न केवलं व्याकरणरीत्या अपि च नदीदेवता इति उल्लेखं कुर्वन्तः क्षीरदात्रिभिः धेनुभिः अश्वाभिः च तोलनं कृतं दृश्यते । सिन्धुशब्दः पर्शियन् भाषया हिन्दुः इति अभवत् । फलकम्:Lang-grc Indós ल्याटिन् भाषया तस्य उच्चारणम् इन्डस् इति जातम् । मेगास्थनीसस्य इण्डिका पुस्तके इण्डस् शब्दस्य प्रयोगः दृश्यते । अलेक्झाण्डरः एतां नदीं क्रान्तवान् आसीत् इतिThe word Sindhu became Hindu in प्राचीनग्रीकजनाः सिन्धुनद्याः अपरतीरे वसतः जनान् इण्डस् प्रदेशस्य इण्डोयी इति निर्दिष्टवन्तः सन्ति ।


text:
राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानस्य संस्कृतप्रशिक्षणकक्ष्या - Learn Sanskritam (Video 20)
मित्राणि
राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानेन प्रकाशितचलचित्रेषु प्रशिक्षणकक्ष्याया: एतत् विंशतितमं चलचित्रम् अस्ति । दृष्ट्वा अभ्यासं कुर्वन्तु । पश्यन्तु, पठन्तु, संस्कृतज्ञा: भवन्तु च ।
अनेन सह एव संस्कृतसंस्थानस्य चलचित्रमाध्यमेन प्रशिक्षणाभ्यास-कक्ष्याया: समापनं जातम् ।
अतदनन्तरं अस्माभि: संस्कृतप्रशिक्षणस्य व्याकरणकक्ष्याया: प्रकाशनं करिष्यते ।
तावत् अभ्यासं कुर्वन्तु सामान्यानां कक्ष्यानां येन व्याकरणकक्ष्यायां मन: रमेत ।
संस्कृतजगत्


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ११३
द्वीपसमुद्रपर्वतानां वर्णनम्।
ऋषय ऊचुः।
कति द्वीपाः समुद्रा वा पर्वता वा कति प्रभो!।
कियन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च काः स्मृताः।। ११३.१ ।।
महाभूमिप्रमाणञ्च लोकालोकस्तथैव च।
पर्याप्तिं परिमाणञ्च गतिश्चन्द्रार्कयोस्तथा।। ११३.२ ।।
एतद् ब्रवीहि नः सर्वं विस्तरेण यथार्थवित्।
त्वदुक्तमेतत् सकलं श्रोतुमिच्छामहे वयम्।। ११३.३ ।।
सूत उवाच।
द्वीपभेदसहस्राणि सप्तचान्तर्गतानिच।
न शक्यन्ते क्रमेणेह वक्तुं वै सकलं जगत्।। ११३.४ ।।
सप्तैव तु प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सह।
तेषां मनुष्यतर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते।। ११३.५ ।।
अचिन्त्याः खलु ये भावास्तांस्तु तर्केण साधयेत्।
प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यस्य लक्षणम्।। ११३.६ ।।
सप्तवर्षाणि वक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथाविधम्।
विस्तरं मण्डलं यच्च योजनैस्तं निबोधत।। ११३.७ ।।
योजनानां सहस्राणि शतं द्वीपस्य विस्तरः।
नानाजनपदाकीर्णं पुरैश्च विवधैः शुभैः।। ११३.८ ।।
सिद्धचारणसंकीर्णं पर्वतैरुपशोभितम्।
सर्वधातुपिनद्धैस्तैः शिलाजालसमुद्गतैः।। ११३.९ ।।
पर्वतप्रसवाभिश्च नदीभिस्तु समन्ततः।
प्रागायता महापार्श्वाः षडिमे वर्षपर्वताः।। ११३.१० ।।
अवगाह्य ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ।
हिमप्रायश्च हिमवान् हेमकूटश्च हेमवान्।। ११३.११ ।।
चातुर्वर्ण्यस्तु सौवर्णोमेरुश्चोल्वमयः स्मृतः।
चतुर्विंशत्सहस्राणि विस्तीर्णश्च चतुर्दिशम्।। ११३.१२ ।।
वृत्ताकृतिप्रमाणश्च चतुरस्रः समाहितः।
नानावर्णैः समः पाश्वैः प्रजापतिगुणान्वितः।। ११३.१३ ।।
नाभिबन्धनसम्भूतो ब्रह्मणो व्यक्तजन्मनः।
पर्वतः श्वेतवर्णस्तु ब्राह्मण्यं तस्य तेन वै।। ११३.१४ ।।
पीतश्च दक्षिणेनासौ तेन वैश्यत्वमिष्यते।
भृङ्गिपत्रनिभश्चैव पश्चिमेन समन्वितः।।
तेनास्य शूद्रता सिद्धा मेरोर्नामार्थकर्म्मतः।। ११३.१५ ।।
पार्श्वमुत्तरतस्तस्य रक्तवर्णं स्वभावतः।
तेनास्य क्षत्रभावः स्यादितिवर्णाः प्रकीर्त्तिताः।। ११३.१६ ।।
नलश्च वैढूर्यमयः श्वेतः पीतो हिरण्मयः।
मयूरबर्हवर्णश्च शातकौम्भः स श्रृङ्गवान्।। ११३.१७ ।।
एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः।
तेषामन्तरविष्कम्भो नवसाहस्रमुच्यते।। ११३.१८ ।।
मध्ये त्विलावृतं नाम महामेरोः समन्ततः।
चतुर्विशत्सहस्राणि विस्तीर्णो योजनैः समः।। ११३.१९ ।।
मध्ये तस्य महामेरुर्विधूम इव पावकः।
वेद्यर्द्धं दक्षिणं मेरोरुत्तरार्द्धं तथोत्तरम्।। ११३.२० ।।
वर्षाणि यानि सप्तात्र तेषां वा वर्षपर्वताः।
द्वे द्वे सहस्रे विस्तीर्णा योजनैर्दक्षिणोत्तरम्।। ११३.२१ ।।
जम्बूद्वीपस्य विस्तारस्तेषामायाम उच्यते।
नीलश्च निषधश्चैव तेषां हीनाश्च ये परे।। ११३.२२ ।।
श्वेतश्च हेमकूटश्च हिमवान् श्रृङ्गवांश्च यः।
जम्बूद्वीपप्रमाणेन ऋषभः परिकीर्त्यते।। ११३.२३ ।।
तस्माद्द्वादशभागेन हेमकूटोऽपि हीयते।
हिमवान् विंशभागेन तस्मादेव प्रहीयते।।
अष्टाशीतिसहस्राणि हेमकूटो महागिरिः।। ११३.२४ ।।
अशीतिर्हिमवांश्चैल आयतः पूर्वपश्चिमे!।
द्वीपस्य मण्डलीभावाद्ध्रासवृद्धी प्रकीर्त्तिते।। ११३.२५ ।।
वर्षाणां पर्वतानाञ्च यथाभेदं तथोत्तरम्।
तेषां मध्ये जनपदास्तानि वर्षाणि सप्त वै।। ११३.२६ ।।
प्रपातविषमेस्तैस्तु पर्वतैरावृतानि तु।
सप्त तानि नदीभेदैरगम्यानि परस्परम्।। ११३.२७ ।।
वसन्ति तेषु सत्वानि नानाजातीनि सर्वशः।
इमं हैमवतं वर्षं भारतं नाम विश्रुतम्।। ११३.२८ ।।
हेमकूटं परं तस्मान्नाम्ना किं पुरुषं स्मृतम्।
हेमकूटाच्च निषधं हरिवर्षं तदुच्यते।। ११३.२९ ।।
हरिवर्षात्परञ्चापि मेरोस्तु तदिलावृतम्।
इलावृतात्परं नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम्।। ११३.३० ।।
रम्यकादपरं श्वेतं विश्रुतं तद्धिरण्यकम्।
हिरण्यकात्परञ्चैव श्रृङ्गशाकं कुरं स्मृतम्।। ११३.३१ ।।
धनुः संस्थे तु विज्ञेयो देवर्षे! दक्षिणोत्तरे।
दीर्घाणि तस्य चत्वारि मध्यमं तदिलावृतम्।। ११३.३२ ।।
पूर्वतो निषधस्येदं वेद्यर्द्धं दक्षिणं स्मृतम्।
परन्त्विलावृतं पश्चाद्वेद्यर्द्धन्तु तदुत्तरम्।। ११३.३३ ।।
तयोर्मध्ये तु विज्ञेयो मेरुर्यत्र त्विलावृतम्।
दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु।। ११३.३४ ।।
उद्गायतो महाशैलो माल्यवान् नाम पर्वतः।
द्वात्रिंशता सहस्रेण प्रतीच्यां सागरानुगः।। ११३.३५ ।।
माल्यवान् वै सहस्रैक आनील निषधायतः।
द्वात्रिंशत्त्वेवमप्युक्तः पर्वतो गन्धमादनः।। ११३.३६ ।।
परिमण्डलयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः।
चातुर्वर्ण्यसमोवर्णश्चतुरस्रः समुच्छ्रिता।। ११३.३७ ।।
नानावर्णः सपार्श्वेषु पूर्वान्ते श्वेत उच्यते।
पीतन्तु दक्षिणं तस्य भृङ्गिपत्रनिभम्परम्।
उत्तरं तस्य रक्तं वा इति वर्णसमन्वितः।। ११३.३८ ।।
मेरुस्तु शुशुभे दिव्यो राजवत्स तु वेष्टितः।
आदित्यतरुणाभासो विधूम इव पावकः।। ११३.३९ ।।
योजनानां सहस्राणि चतुराशीति उच्छ्रितः।
प्रविष्टः षोड़शाधस्तादष्टाविंशतिविस्तृतः।। ११३.४० ।।
विस्तराद्द्विगुणश्चास्य परीणाहः समन्ततः।
स पर्वतो महादिव्यो दिव्यौषधिसमन्वितः।। ११३.४१ ।।
भुवनैरावृतः सर्वैर्जातरूपपरिष्कृतैः।
तत्र देवगणाश्चैव गन्धर्वासुरराक्षसाः।।
शैलराजे प्रमोदन्ते सर्वतोऽप्सरसाङ्गणैः।। ११३.४२ ।।
स तु मेरुः परिवृतो भुवनैर्भूतभावनैः।
यस्येमे चतुरो देशा नानापार्श्वेषु संस्थिताः।। ११३.४३ ।।
भद्राश्वं भारतञ्चैव केतुमालञ्च पश्चिमे।
उत्तराश्चैव कुरवः कृतपुण्यप्रतिश्रयाः।। ११३.४४ ।।
विष्कम्भपर्वतास्तद्वन्मन्दरो गन्धमादनः।
विपुलश्च सुपार्श्वश्च सर्वरत्नविभूषितः।। ११३.४५ ।।
अरुणोदं मानसञ्च सितोदं भद्रसंज्ञितम्।
तेषामुपरि चत्वारि सरांसि च वनानि च।। ११३.४६ ।।
तथा भद्रकदम्बस्तु पर्वते गन्धमादने।
जम्बूवृक्षस्तथाश्वत्थो विपुलोऽथ वटः परम्।। ११३.४७ ।।
गन्धमादनपार्श्वे तु पश्चिमेऽमरगण्डिकः।
द्वात्रिंशति सहस्राणि योजनैः सर्वतः समः।। ११३.४८ ।।
तत्र ते शुभकर्माणः केतुमालाः परिश्रुताः।
तत्र कालानलाः सर्वे महासत्वा महाबलाः।। ११३.४९ ।।
स्त्रियश्चोत्पलवर्णाभाः सुन्दर्यः प्रियदर्शनाः।
तत्र दिव्यो महावृक्षः पनसः पत्रभासुरः।। ११३.५० ।।
तस्य पीत्वा फलरसं संजीवन्ति समायुतम्।
तस्य माल्यवतः पार्श्वे पूर्वे पूर्वातुगण्डिका
द्वात्रिंशच्च सहस्राणि तत्राणि शतमुच्यते।। ११३.५१ ।।
भद्रश्च तत्र विज्ञेयो नित्यं मुदितमानसः।
भद्रमालवनं तत्र कालाम्रश्च महाद्रुमः।। ११३.५२ ।।
तत्र ते पुरुषाः श्वेता महासत्वा महाबलाः।
स्त्रियः कुमुदवर्णाभाः सुन्दर्यः प्रियदर्शनाः।। ११३.५३ ।।
चन्द्रप्रभाश्चन्द्रवर्णाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः।
चन्द्रशीतलगात्राश्च स्त्रियोह्युत्पलगन्धिकाः।। ११३.३४ ।।
दशवर्षसहस्राणि आयुस्तेषामनामयम्।
कालाम्रस्य रसं पीत्वा ते सर्वे स्थिरयौवनाः।। ११३.५५ ।।
सूत उवाच।
इत्युक्तवान् ऋषीन् ब्रह्मा वर्षाणि च निसर्गतः।
पूर्वं ममानुग्रहकृद्भूयः किं वर्णयामि वः।। ११३.५६ ।।
एकाहाज्जायते युग्मं समञ्चैव विवर्द्धते।
समं रूपं च शीलञ्च समञ्चैव म्रियन्ति वै।। ११३.५७ ।।
ऋषय ऊचुः।
पूर्वापरौ समाख्यातौ यौ देशौ तौ त्वया मुने!।
उत्तराणाञ्च वर्षाणां पर्वतानाञ्च सर्वशः।। ११३.५८ ।।
आख्याहिनो यथातथ्यं ये च पर्वतवासिनः।
एवमुक्तस्तु ऋषिभिस्तेभ्यस्त्वाख्यातवान् पुनः।। ११३.५९ ।।
सूत उवाच।
श्रृणुध्वं यानि वर्षाणि पूर्वोक्तानि च वै मया।
दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेणतु।। ११३.६० ।।
वर्षं रमणकं नाम जायन्ते यत्र वै प्रजाः।
रतिप्रधाना विमला जायन्ते यत्र मानवाः।।
शुक्लाभिजनसम्पन्नाः सर्वे ते प्रियदर्शनाः।। ११३.६१ ।।
तत्रापि च महावृक्षो न्यग्रोधो रोहिणो महान्।
तस्यापि ते फलरसं पिबन्तो वर्तयन्ति हि।। ११३.६२ ।।
दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च।
जीवन्ति ते महाभागाः सदा हृष्टा नरोत्तमाः।। ११३.६३ ।।
उत्तरेण तु श्वेतस्य पार्श्वे श्रृङ्गस्य दक्षिणे।
वर्षं हिरण्वतं नाम यत्र हैरण्वती नदी।। ११३.६४ ।।
महाबला महासत्वा नित्यं मुदितमानसाः।
शुक्लाभिजनसम्पन्नाः सर्वे च प्रियदर्शनाः।। ११३.६५ ।।
एकादशसहस्राणि वर्षाणां ते नरोत्तमाः।
आयुः प्रमाणां जीवन्ति शतानि दशपञ्च च।। ११३.६६ ।।
तस्मिन् वर्षे महावृक्षौ लिकुचः पत्रसंश्रयः।
तस्य पीत्वा फलरसं तत्र जीवन्ति मानवाः।। ११३.६७ ।।
श्रृङ्गसाह्वस्य श्रृह्गाणि त्रीणि तानि महान्ति वै।
एकं मणियुतं तत्र एकन्तु कनकान्वितम्।।
सर्वरत्नमयं चैकं भुवनैरुपशोभितम्।। ११३.६८ ।।
उत्तरे चास्य श्रृङ्गस्य समुद्रान्ते च दक्षिणे।
कुरवस्तत्रतद्वर्षं पुण्यं सिद्धनिषेवितम्।। ११३.६९ ।।
तत्र वृक्षा मधुफला दिव्यामृतमयापगाः।
वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलैश्चाभरणानि च।। ११३.७० ।।
सर्वकामप्रदातारः केचिद् वृक्षा मनोरमाः।
अपरे क्षीरिणो नाम वृक्षास्तत्र मनोरमाः।।
ये रक्षन्ति सदा क्षीरं षट्पञ्चामृतोपमम्।। ११३.७१ ।।
सर्वा मणिमयी भूमिः सूक्ष्मा काञ्चनबालुका।
सर्वत्र सुखसंस्पर्शा निःशब्दाः पवनाः शुभाः।। ११३.७२ ।।
देवलोकच्युतास्तत्र जायन्ते मानवाः शुभाः।
शुक्लाभिजनसम्पन्नाः सर्वे ते स्थिरयौवनाः।। ११३.७३ ।।
मिथुनानि प्रजायन्ते स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः।
तेषान्ते क्षीरिणां क्षीरं पिबन्ति ह्यमृतोपमम्।। ११३.७४ ।।
एकाहाज्जायते युग्मं समञ्चैव विवर्द्धते।
समं रूपं च शीलञ्च समञ्चैव म्रियन्ति वै।। ११३.७५ ।।
एकैकमनुरक्ताश्च चक्रवाकमिव ध्रुवम्।
अनामया ह्यशोकाश्च नित्यं मुदितमानसाः।। ११३.७६ ।।
दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च।
जीवन्ति च महासत्वा न चान्या स्त्री प्रवर्त्तते।। ११३.७७ ।।
सूत उवाच।
एवमेव निसर्गो वै वर्षाणां भारते युगे।
द्रृष्टः परमधर्मज्ञाः किम्भूयः कथयामि वः।। ११३.७८ ।।
आख्यातास्त्वेवमृषयः सूतपुत्रेण धीमता।
उत्तरश्रवणे भूयः पप्रच्छ्रुः सूतनन्दनम्।। ११३.७९ ।।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १६८
भगवन्नाभितः कमलोत्पत्तिवर्णनम्।
मत्स्य उवाच।
आपवः स विभुर्भूत्वा चारयामास वै तपः।
च्छादयित्यात्मनो देहं यादसाङ्कुलसम्भवम् ।। १६८.१ ।।
ततो महात्मातिबलो मतिं लोकस्य सर्जने।
महतां पञ्चभूतानां विश्वो विश्वमचिन्तयत् ।। १६८.२ ।।
तस्य चिन्तयमानस्य निर्वाते संस्थितेऽर्णवे।
निराकाशे तोयमये सूक्ष्मे जगति गह्वरे ।। १६८.३ ।।
ईषत्सङ्क्षोभयामास सोऽर्णवं सलिलाश्रयः।
अनन्तरोर्मिभिःसूक्ष्ममथच्छिद्रमभूत् पूरा ।। १६८.४ ।।
शब्दं प्रति तदोद्भूतो मारुतश्छिद्रसम्भवः।
स लब्ध्वान्तरमक्षोभ्योण्यवर्धत समीरणः ।। १६८.५ ।।
विवर्द्धता बलवता वेगाद्विक्षोभितोऽर्णवः।
तस्यार्णवस्य क्षुब्धस्य तस्मिन्नम्भसि मन्थिते ।। १६८.६ ।।
कृष्णवर्त्मा समभवत् प्रभुर्वैश्वानरो महान्।
ततः स शोषयामास पावकः सलिलं बहु ।। १६८. ७ ।।
क्षयाज्जलनिधेश्छिद्रमभवद्विस्तृतं नभः।
आत्मतेजोद्भवाः पुण्या आपोऽमृत रसोपमाः ।। १६८.८ ।।
आकाशं च्छिद्रसम्भूतं वायुराकाशसम्भवः।
आभ्यां सङ्घर्षणोद्भूतं पावकं वायुसम्भवम् ।। १६८.९ ।।
दृष्ट्वा प्रीतो महादेवो महाभूत विभावनः।
दृष्ट्वा भूतानि भगवांल्लोक सृष्ट्यर्थमुत्तमम् ।। १६८.१० ।।
ब्रह्मणो जन्मसहितं बहुरूपो व्यचिन्तयत्।
चतुर्युगाभि संख्याते सहस्र युगपर्यये ।। १६८.११ ।।
बहुजन्मविशुद्धात्मा ब्राह्मणेह निरुच्यते।
यत् पृथिव्यां द्विजेन्द्राणां तपसा भवितात्मना ।। १६८.१२ ।।
ज्ञानं दृष्टन्तु विश्वार्थे योगिनां याति मुख्यताम्।
तं योगवन्तं विज्ञाय सम्पूर्णैश्वर्यमुत्तमम् ।। १६८.१३ ।।
पदे ब्रह्मणि विश्वेशं न्ययोजयत योगवित्।
ततस्तस्मिन् महातोये महीशो हरिरच्युतः ।। १६८.१४ ।।
स्वयं क्रीडंश्च विधिवन्मोदते सर्वलोककृत्।
पद्मं नाभ्युद्भवं चैकं समुत्पादितवांस्तदा ।। १६८.१५ ।।
सहस्रपर्णं विरजं भास्कराभं हिरण्मयम्।
हुताशनज्वलितशिखोज्ज्वलत्प्रभमुपस्थितं शरदमलार्कतेजसम्।
विराजते कमलमुदारवर्चसं महात्मनस्तनुरुहचारुदर्शनम् ।। १६८.१६ ।।


text:
कामसूत्रम्
कामशास्त्रं संस्कृतस्य प्रसिद्धग्रन्थेषु अन्यतमम् । कामशास्त्रं प्रजापतेः एव आगतम् । अत्र प्रमाणमेवमस्ति
- प्रजापति र्हि प्रजाः सृष्ट्वा तासां स्थितिनिबन्धनं त्रिवर्गस्य साधन मध्यायानां
शतसहस्रेणाऽग्रे प्रोवाच - वात्स्यायनकामसूत्राणि------१.१.५
अत्र त्रिवर्गो नाम धर्मार्थकामाः । एषु त्रिषु कामस्यैव प्राधान्यम् । कामं विना सृष्टिरेव न भवति । "स एकाकी न रमते । स द्वितीयमैच्छत्,बहु स्यां प्रजायेयेति, इच्छामात्रं प्रभोस्सृष्टिः" इत्याद्युपनिषत्सूक्तयोऽपि कामस्यैव प्राधान्यं सूचयन्ति । धर्माविरुद्धावेव अर्थकामौ सेवेतेति ज्ञापयितुं धर्मस्य प्राधान्यं दत्तम् ।
कर्ता[सम्पादयतु]
कामसूत्राणि वात्स्यायननाम्ना प्रसिद्धानि । सः न कर्ता । मल्लनागाचार्य इति कश्चित् विद्वान् वत्सराजस्य पुत्रान् संस्कृतवानिति कारणतः तस्येव वात्स्यायन इति नामागतमिति कथ्यते । मल्लनागः स्वस्मात्प्राक् स्थितान् कामशास्त्रग्रन्थान् उत्सन्नप्रायान् सङ्गृहीतवानिति कथ्यते । दत्तकः बाभ्रव्यः चारायणः सुवर्णनाभः औद्दालकिः घोटकमुखः गोनर्दीयः गोणिकापुत्रः कूचुमारः इत्यादयः कामशास्त्रविस्तारकाः आसन् । एतेषां पुस्तकानि सर्वाण्यपि वात्स्यायनबिरुदभाक् मल्लनागाचार्यः सङ्गृहीतवान् । अतः मल्लनागाचार्योऽपि सङ्ग्रहकर्तेति सन्धातेति ज्ञातव्यं भवति । कामसूत्राणि तु वात्स्यायननाम्ना प्रसिद्धिङ्गतानि ।
कालः[सम्पादयतु]
क्रीस्तोः प्राक् १५० वत्सरकालीनस्य पतञ्जलिमहर्षेः महाभाष्यस्थितव्याकरणशास्त्ररचनावश्यकतादिविषयाः वात्स्यायनकामसूत्रग्रन्थे त्रिवर्गप्रतिपत्त्यध्याये दृश्यन्ते । अतः वात्स्यायनोऽयं पतञ्जलिसमीपकालीनत्वेन क्रीस्तोः प्रागेव द्वितीयशताब्दीय इति निश्चीयते प्रसिद्धविद्वद्भिः श्री पञ्चाग्नुल आदिनारायणशास्त्रिमहोदयैः स्वकीये यशोधरीयजयमङ्गळव्याख्यानस्य आन्ध्रविवरणग्रन्थे ।
ग्रन्थस्वरूपम्[सम्पादयतु]
वात्स्यायनकामसूत्राणां "जयमङ्गळ"मिति नाम्ना यशोधरपण्डितः व्याख्यामकरोत् । तद्व्याख्यानस्य आन्ध्रविवरणम् पञ्चाग्नुल आदिनारायणशास्त्रिमहोदयाः कृतवन्तः । तद्ग्रन्थादेव उद्धृत्य एष लघुपरिचयः क्रियते । अस्मिन्ग्रन्थे साङ्घिक, राजकीय, आर्थिक, सांस्कृतिक, विविधशास्त्रीयविषयाः बहवः सन्ति । वात्स्यायनकामसूत्रग्रन्थस्य विभागः एवमस्ति
- साधारणाधिकरणम्----अस्मिन्नध्यायाः सूत्राणि च एवं सन्ति------- - १.शास्त्रसङ्ग्रहाध्यायः-----सूत्राणि--१ तः ८७ ।
- त्रिवर्गप्रतिपत्त्यध्यायः (सूत्राणि---८८ तः १३९),
- विद्यासमुद्देशाध्यायः--(सूत्राणि--१४० तः १६४),
- नागरकवृत्ताध्यायः-(सूत्राणि--१६५ तः २१६),
- नायकसहायदूतीकर्मविमर्शाध्यायः--(सूत्राणि--२१७ तः २५७)
- साम्प्रयोगिकाधिकरणम्---अत्र
- रतावस्थापनाध्यायः--(सूत्राणि--२५८ तः ३३४),
- आलिङ्गनविचाराध्यायः--(सूत्राणि--३३५ तः ३६६),
- चुम्बनविकल्पाद्यध्यायः---सूत्राणि---३६७ तः ४००),
- नखजात्यध्यायः--(सूत्राणि---४०१ तः ४३२),
- दशनच्छेद्याद्यध्यायः(सू ४३३ तः ४७५),
- संवेशनचित्ररताध्यायः-(सू--४७६ तः ५२४),
- प्रहणनयोगाः--सीत्कृतक्रमाः-(सूत्राणि--५२५ तः ५५६),
- पुरुषोपसृप्ताध्यायः-(सू-५५७ तः ५५८),
- औपरिष्टकाद्यध्यायः--(सू ५८९ तः ६२९),
- रतारम्भावसानिकाध्यायः-(सू ६३२ तः ६८५)
ग्रन्थे ७२८ पृष्ठानि १७०० सूत्राणि, विषयास्तु प्रत्यध्याये बहवस्सन्ति ।


text:
मुद्रिकारहस्यम्
(गते अङ्के)
घुण्डीराजः प्रस्तावं स्वीकृतवान् ।
चतुराक्षमाहूय चोक्तवान् - एतत्सर्वं नाधिगच्छामि । शकुन्तला सत्यं कथयति, अथवा राजानं पाशयितुं स्त्रीचरित्रं करोति । यद्येषा न मायां करोति तर्हि न जाने क इदं करोति । कदाचित् कण्व एव स्यात् । दुष्यन्तः शकुन्तलां किमर्थं न स्मरति । सत्यमेव स तां विस्मृतोऽथवा नाटयति । अपीयं सैव शकुन्तला यां स आश्रमे विवाहितवान् । अप्ययं स एव दुष्यन्तः ? यदि नायं स एव दुष्यन्तः, तर्हि कण्वाश्रमं गत्वास्याः कन्यायाः कौमार्यं भङ्क्त्वा को निवृत्तः ? किन्तु सोऽभिज्ञारूपेण मुद्रिकामपि तु दत्तवान् ! सा मुद्रिका कुत्रास्ति ? सम्भाव्यते शकुन्तलां दुष्यन्तस्य राजगृहं प्रस्थितं दृष्ट्वा स एव जनस्तां मुद्रिकामप्यपहृतवानिति । अस्माभिरियं समस्या सर्वप्रकारैश्चिन्तनीया भविष्यति । त्वं गच्छ, राजभवनाद्यथाकथञ्चिदपि ज्ञानं कुरु यदि कतिपयदिवसपूर्वं राजा कण्वाश्रमं गत आसीन्न वेति ।
राज्ञः सारथिश्चतुराक्षस्य परिचित आसीत् । तं सारथिमवलोक्य चतुराक्षोऽपृच्छत् - त्वं राजानं सदैव मृगयार्थं नयसि, कदाचिदृषीणामाश्रमानपि नयसि न वा ।
किमर्थमेवं पृच्छसि ।
केचित् साधवो गतदिवसे भषन्ते स्म यद्राजा मृगयाव्यसनी, न मुनीन् कदापि पश्यति ।
सर्वथा मिथ्यां भषन्ते ते । सिद्धयोगिनो मठे तु स पक्ष एकवारं गच्छत्येव ।
कुत्रायं मठः ?
कण्वाश्रमपथ्येव तु वर्तते । त्रिचतुर्मासपूर्वं राजा कण्वाश्रममपि गतवनासीत् । ऋषिस्तत्र नासीत् ।
कतिपयप्रहरांस्तत्र यापयित्वा स रात्रौ सिद्धयोगिनो मठे शयनमकरोत् । स आश्रमो राजानमत्यर्थमप्रीणात् । तत एव कालाद्राजा तमाश्रमं प्रायशो गच्छति । एते मुनयोऽसत्यं भषन्ते राजा न तान् पश्यतीति ।
दुष्टा एते साधव इत्युक्त्वा चतुराक्षः प्रस्थितः ।
यद्यपि राज्ञः कण्वाश्रमगमनं सिद्धमासीत्, तथापि घुण्डीराजः सूक्ष्मान्वेषणदृष्ट्या कण्वाश्रमं मध्याह्ने गतः । काश्चित् कन्याः स्मेराननाः परस्परं जल्पन्त्यो वृक्षान् सिञ्चन्ति स्म । वस्तुतस्त्वेताः कन्याः स्वभावप्रेरिताः यं कञ्चिदप्याश्रममागच्छन्तं पुरुषमवलोक्य वृक्षसिञ्चनव्याजेन कण्वमुनेर्दृष्टिमन्धीकृत्य सहजभावाननाटयन् । कञ्चित् कालं ताः कन्या मधुरं प्रेक्ष्य घुण्डीराजोऽपृच्छत् - हे सुन्दर्यः, अप्ययमेव कण्वाश्रमः ?
कस्यापरस्याश्रमोऽस्मिन् भीषणवने स्यात् - इति प्रियंवदोष्णं निःश्वस्य शास्त्रीयोपायैर्नयनबाणान् प्रक्षिपन्त्यब्रवीत्_। अहं घुण्डीराजः कण्वर्षिं द्रष्टुमागतः ।
हाय्, हाय्, भवान् घुण्डीराजः ! आः मृतास्मि । भवतो विषये बहु श्रुतम् । चलतु, तत्र लतागुल्मेषु विहरिष्यावः - इति घटमेकतः प्रक्षिप्य प्रियंवदा घुण्डीराजसमीपमागता ।
गन्धर्वविवाहाय इदानीं मम कालो नास्ति ।
यदि न गन्धर्वविवाहश्चेदपरः कश्चिद्विवाहविधिर्भवतु । किन्तु चलतु । भवान् राक्षसविधौ विश्वसिति न वा यत्र कन्येच्छामपृष्ट्वैव बलात् ...ऐँ...
नहि नहि, अहमत्रर्षिं द्रष्टुमागतः ।
यद्येवं तर्हि प्रतीक्षा करणीया भविष्यति । ऋषिर्बहिर्गतः ।
अयं तत्रभवान् ऋषिस्सदैवाश्रमाद्बहिरेव वसति । यदा दुष्यन्त आगतस्तदापि स बहिरेवासीत् ।
शकुन्तलायाः सौभाग्येन अन्यथा अयं वृद्धस्तु नास्मान् कञ्चिदपि द्रष्टुं ददाति ।
सौभाग्यमथवा दौर्भाग्यम् ? अपि न जानीषे दुष्यन्तः शकुन्तलामस्वीकृतवान् ?
अरे दुष्यन्तस्य पितापि स्वीकरिष्यति ताम् । शकुन्तला तं विधुविष्यति । कण्वाश्रमस्य कन्यास्ति, नायं विनोदविषयः । दुष्यन्तसदृशा बहव आगता गन्धर्वविवाहं कृत्वा तदस्वीकरणेच्छवः, किन्तु न कोऽपि मुक्तः । एकवारं कण्ठेऽवलम्बिता चेद्याव?वनं न त्यक्षति । दुष्यन्त आत्मानं किं मन्यते !
घुण्डीराजस्तासां मुखमालोक्याचिन्तयत् - पीतकौशेयवस्त्रकुण्डलादिधारिणीनामासामाश्रमसंवृद्धानां स्वस्थदेहानां कन्यानां मण्डलान्न कश्चित् पुरुष आत्मानं सुखं मोचयितुं प्रभवति ।
सहसैव कण्वर्षिमागच्छन्तमालोक्य कन्या इतो निलीनाः।
(अनुवर्तते)


text:
पारासेल्सस्
(कालः – १७. १२. १४९३ तः २४. ०९. १५४१)
अयं पारसेल्सस् (Paracelsus) कश्चन रसायनशास्त्रस्य विज्ञानी । अस्य वास्तविकं नाम "थियोक्रस्टस् बोम्बास्टस् फन् होहेन्हैम्” इति । रसविद्यायाम् अहं प्रख्यातस्य वैद्यस्य "सेल्सस्” इत्यस्य अपेक्षया अपि बुद्धिमान् इति प्रदर्शनार्थं स्वस्य नाम एव "पारसेल्सस्” इति पर्यवर्तयत् अयं थियोक्रस्टस् । अयं पारसेल्सस् १९४३ तमे वर्षे डिसेम्बर् मासस्य १७ दिनाङ्के स्वीडन् देशस्य 'ऐन्सिड्नेल्’ इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । अस्य पारसेल्ससस्य वैद्यविद्याभ्यासः तस्य पित्रा एव आरब्धः । अनन्तरं बहूनि नगराणि अटन् ज्ञानं सम्पादितवान् अयं पारसेल्सस् । तथैव दुरहङ्कारस्य कारणतः सर्वत्र शत्रून् अपि सम्पादितवान् । तथापि रसविद्यातः रसायनशास्त्रं प्रति समीचीनं मार्गं संशोधितवान् अयं पारसेल्सस् एव । अयं पारसेल्सस् रसविद्यायाः प्रमुखः उद्देशः स्वर्णस्य निर्माणं न । रोगाणाम् औषधस्य निर्माणम् इति उत्कृष्टं निर्णयम् अकरोत् । तदनीन्तने समाजे सस्यमूलेभ्यः केवलम् औषधानां निर्माणं शक्यते इति विश्वासः आसीत् । अयं पारसेल्सस् तं विश्वासम् एव परिवर्त्य खनिजमूलेभ्यः अपि औषधानां निर्माणं शक्यते इति प्रादर्शयत् ।
ग्रीक्-चिन्तकानां विश्वासपात्रेषु चतुर्षु वस्तुषु (वायुः, जलं, मृत्तिका, अग्निः च) अयं पारसेल्सस् अपि विश्वसिति स्म । तथैव अरब्बानां विश्वासपात्रेषु त्रिषु वस्तुषु (पादरसः, गन्धकं, लवणं च) अपि तस्य तावानेव विश्वासः आसीत् । अयं पारसेल्सस् कश्चन अनुक्तग्राही आसीत् । १५२७ तमे वर्षे यदा सः बेसेल्-नगरे प्रमुखः वैद्यः आसीत् तदा सार्वजनिकरूपेण गेलेन्, अविसेन् इत्यादीनां पुरातनानां विज्ञानिनां कृतीः अग्निसात् अकरोत् । अयं पारसेल्सस् यदा ल्याटिन्-भाषायाः स्थाने जर्मन्-भाषया एव वदामि इति अघोषयत् तदा जनाः तं बेसेल्-नगरात् एव बहिष्कृतवन्तः । 'मानसिकरोगिणः भूतैः पिशाचैः वा पीडिताः न, शारीरिकरोगाः इव ते अपि रोगाः एव । मस्तिष्के जायमानस्य व्रणस्य (अपघातस्य) पार्श्ववायुरोगस्य च सम्बन्धः अस्ति ।’ इति स्पष्टतया निरूपितवान् आसीत् अयं पारसेल्सस् । यद्यपि तस्य पूर्वजाः मिश्रलोहाणां, कांस्यस्य च उपयोगं जानन्ति स्म तथापि जिङ्कलोहस्य संशोधनं कृतवान् अयं पारसेल्सस् एव । १५४१ तम् वर्षे सप्टेम्बरमासस्य २४ तमे दिनाङ्के सः मरणम् अवाप्नोत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Azogue: A section of the e-journal Azogue with original reproductions of paracelsian texts.
- The Zurich Paracelsus Project
- History of zinc
- Allen G. Debus (1984) History with a Purpose: the Fate of Paracelsus, Pharmacy in History 26(2):83–96.
- Allen G. Debus, "Paracelsus and the medical revolution of the Renaissance" - A 500th Anniversary Celebration from the National Library of Medicine (1993), p. 3.
- Theophrastus Paracelsus - Detailed entry from The Catholic Encyclopedia
- Biographical notes from The Galileo Project
- Paracelsus (from the Mystica)
- Paracelsus (from Alchemy Lab)
- The uses of enchantment, The Economist, 19 January 2006
- Paracelsus – The physician, healer, and philosopher
- "After Hippocrates", Time (February 03, 1941)
- Some places and memories of Paracelsus
- Of the supreme mysteries of nature From the Collections at the Library of Congress
- Images from Prognosticatio eximii doctoris Theophrasti Paracelsi From The College of Physicians of Philadelphia Digital Library