text:
राष्ट्रभारती-व्याकरणम्
(Esperanto for Sanskrit)
Established and proposed by Govind Jha
Esperanto for Sanskrit Part II
- स्वनाः – अआइईउऊएऐओऔऋ कखगघङ चछजझञ टठकडढण तथदधन पफबभम यरलव शषसह इति चतुश्चत्वारिंशत् स्वनाः। एषु विसर्गस्य स्थाने हकारो वा। नासिक्यानां स्थाने अनुस्वारः वैकल्पिकः, यथा पङ्कजम् चञ्चलम्, कण्ठम्, अन्तम्, इत्येतेषां स्थाने पंकजं, चंचलं, कंठं, अंतं, चंपकं इति यथाक्रमम् ऐच्छिकम्। ऋस्वरः संस्कृते द्विधा उच्चार्यते, ऱि सदृशः, रु सदृशो वा। ऋ एकमातृकः, रि सार्धैकमातृकः। तथा च प्रकृति इति त्रिमात्रिकः, प्रक्रम इति चतुर्मात्रिकः, संयोगे गुरुः इति नियमात्।
- सन्धिः – अत्र सन्धिः पदाभ्यन्तर एव। यथा प्रत्ययेन, उपसर्गेण, समासे पदान्तरेण च । स पंचविधः सवर्णदीर्घः, दीर्घस्य ह्रस्वता, स्वनलोपः, यकारागमः, वकारागमश्च। उदाहरणानि नामरूपावल्यां धातुरूपावल्यां च द्रष्टव्यानि।
- नामानि ( सुप् ) — अर्थवान् लघुतमः स्वनराशिः द्विविधः वस्तुवाचकः व्यापारवाचकश्च। प्रथमः नाम इत्युच्यते, द्वितीयः धातु इति। उभौ भाषायाः बीजम्। तस्य प्ररोहो भाषा। नामानि द्विविधानि मौलिकानि ( अव्युत्पन्नानि ) व्युत्पन्नानि च। व्युत्पन्नानि त्रिविधानि कृदन्तानि ( 8 द्र ), तद्धितान्तानि, समासाश्च ( 6 द्र )। नाम्नि त्रयो गुणाः कारकम्, लिंगम्, वचनं च।
- कारकम् — विभक्तियुक्तं नाम कारकम् इत्युच्यते। तस्य सप्त रूपाणि भवन्ति — (1) कर्तारि – विसर्गः, (2) कर्मणि –म्, (3) करणे -एन, (4) सम्प्रदाने –आय, (5) अपादाने –आत्, (6) सम्बन्धे –स्य (7) अधिकरणे –ए। यथा घटः, घटम्, घटेन, घटाय, घटात्, घटस्य, घटे।
विभक्तियोजनात् पूर्वम् आधारः सरलीकरणीयः। यथा – (क) यदि अन्ते व्यञ्जनं तदा अकारो योज्यः, यथा उपनिषद् इत्यस्य स्थाने उपनिषद। तस्य रूपाणि उपनिषदः, उपनिषदम्, उपनिषदेन इत्या.। (ख) अवसाने ऋकारस्य स्थाने अर । यथा पितृ – पितर। पितरः, पितरम्, पितरेन। (ग) गो-शब्दस्य गाव आदेशः। (ग) नौ-शब्दस्य नाव आदेशः। (घ) एजन्तेषु व्यक्तिनामसु ककारो योज्यः, यथा चौबेकः, चौबेकम्।
कारकप्रत्ययेषु चत्वारः स्वरादयः — –एन ( तृतीया ), -आय ( चतुर्थी ), आत् ( पंचमी ), –ए ( सप्तमी ) । एषु परेषु आधारस्य अन्त्यः अकारो लुप्यते, यथा घट एन घटेन, घट आत् घटात्, घट ए घटे। आधारस्य अन्ते आ इ ई स्वरः चेत्, यकारागमः, उ ऊ चेत् वकारागमः, पूर्वस्य स्वरस्य ह्रस्वता च। उदाहरणानि अघः सारिण्यां द्रष्टव्यानि।
- नामरूपावली
प्रथमा द्वितीया तृतीया चतुर्थी पंचमी षष्ठी सप्तमी
- तटः तटम् तटेन तटाय तटात् तटस्य तटे
- पितरः पितरम् पितरेन पितराय पितरात् पितरस्य पितरे
- धाराः धाराम् धारायेन धाराय, धारात्, धारास्य धाराये
- राजाः राजाम् राजायेन राजाय राजात् राजास्य राजाये
- गिरिः गिरिम् गिरियेन गिरियाय गिरियात् गिरिस्य गिरिये
- नदीः नदीम् नदियेन नदियाय नदियात् नदीस्य नदिये
- धनीः धनीम् धनियेन धनियाय धनियात् धनीस्य धनिये
- तरुः तरुम् तरुवेन तरुवाय तरुवात् तरुस्य तरुवे
- भूः भूम् भूवेन भूवाय भूवात् भूस्य भूवे
- गावः गावम् गावेन गावाय गावात गावस्य गावे
नामवत् विशेषणे अपि विभक्तिः। यथा सुशीलः बालकः। ( 12 द्र)
- लिङ्गम् – लिङ्गं दैहिकम् ( सेक्स ), नतु शाब्दिकम् ( जेन्डर)। तत् पुरुषे स्त्रियां च। स्त्रीप्रत्ययः ईकारः सर्वत्र। यथा देव-देवी, मानव-मानवी, गाव-गावी, अज-अजी।
टि – गौः चरति इत्युक्ते न ज्ञायते गावो वा, गावी वा, उभयं वेति। अतः अस्य वाक्यस्य परिशुद्धोsनुवादो न हिन्द्यां न वा अंग्रेज्यां सम्भवति। यः चौर्यं करोति स दण्ड्यः इत्युक्ते नार्यः अदण्ड्याः प्रतीयन्ते। ईदृशीं भ्रान्तिं संशयं च निराकर्तुं न संस्कृतस्य व्याकरणं समर्थम्, न हिन्द्याः, नापि अंग्रेज्याः। यदि व्याकरणेन युगपत् उभयलिङ्गव्यञ्जनम् इष्टम् तदा कश्चित् संकेतः कल्प्यः।
- वचनम् (संख्या ) –वचनं नाम्न्येव। तद्बोधकः आदौ संख्यावाचकः शब्दः। यथा – एककविः, द्विकविः, बहुकविः। संख्यावाचकाः – .
- एक,, द्वि, त्रि, चतुर, पञ्च, षट, सप्त, अष्ट, नव, दश,
- एकदश, द्विदश, त्रिदश, चतुर्दश, पञ्चदश, षटदश, सप्तदश, अष्टदश, नवदश, विंश।
- एकविंश, द्विविंश, त्रिंश, चतुर्विंश पञ्चविंश, षट्विंश, सप्तविंश, अष्टविंश, नवविंश, त्रिंश ,
- एकत्रिंश तइत्यादि शत, सहस्र, अयुत, लक्ष, कोटि।
- एकचत्वारिंश, ….नवचत्वारिंश, पंचाश।
- एकपंचाश,…….. नवपंचाश, षष्टि।
- एकषष्टि, नवषष्टि, सप्तति
- एकसप्तति, ..नवसपतति, अशीति।
- एकाशीति, द्विअशीति, …….नवाशीति, नवति
- एकनवति, …..नवनवति, शतम्
1 .एक, 10 दश, 100 शत, 1000 सहस्र, 10,000 अयुत, 10,0000 लक्ष, 1000000 कोटि। अनुक्रमे -म सर्वत्र। यथा एकमः, द्विमः, त्रिमः इत्यादि। 2म, 3म इत्यादीनि च। आवृत्तौ –वारम्। एकवारम्, द्विवारम्। एकैकक्रमे –शः। एकशः, द्विशः।
8 सर्वनाम — सर्वनामानि चतुर्विधानि – ( क ) पुरुषवाचकम् –- प्रथमपुरुषः म- , ;द्वितीयपुरुषः त्व- , तृतीयपुरुषः स- ( निकटे ), अस- ( दूरे ) । (ख) निर्देशवाचकम् – निर्देश्यम् -य. प्रतिनिर्देश्यम् – त- । (ग) प्रश्नवाचकम् – क- ।
सर्वेषां सर्वनाम्नां रूपाणि नामवत्। तद् यथा – मः ( अहम् ), मम् ( माम् ), मेन ( मया ), माय ( मह्यम् ), मात् ( मत् ), मस्य ( मम ), मे ( मयि ) इ.। सर्वनाममूलकाः अन्ये प्रत्ययाः अव्ययप्रकरणे द्रष्टव्याः।
9. तद्धितप्रत्ययाः – तद्धितप्रत्ययैः यौगिकानि नामानि सिध्यन्ति। संस्कृते केषुचित् प्रत्ययेषु परेषु आधारे आदिवृद्धिर्जायते। अस्यां सा यथासंभवं वर्जनीया। तद्धितप्रत्ययो द्विविधः, सम्बन्धवाचकः –इक — संसारिक, समाजिक, इतिहासिक, ग्रामिक। भाववाचकः –त्व –- मधुरत्वम्, मनुष्यत्वम्, जलत्वम्, ममत्वम्।
10.समासः — द्वयोः पदायोः एकपदत्वं समासः। स त्रिविध एव। उत्तरपदप्रधानः तत्पुरुषः। यथा, राष्ट्रस्य पतिः राष्ट्रपतिः। अन्यपदार्थप्रधानः बहुव्रीहिः। यथा. लम्बोदरः। सर्वपदसमानो द्वन्द्वः। यथा, विद्याबुद्धिविवेकः। बहुपदो द्वन्द्व एव। तत्पुरुषः बहुव्रीहिश्च द्विपद एव। अव्ययीभावः अव्ययप्रकरणे द्रष्टव्यः।
11. धातवः – तृतीयकाण्डारम्भे उक्तं स्मर्तव्यम् – अर्थवान् लघुतमः स्वनराशिः द्विविधः वस्तुवाचकः, व्यापारवाचकश्च। प्रथमः नाम इत्युच्यते, द्वितीयः धातु इति। तत्र नाम्नो विवेचनम् उपरि कृतम्। धातो आरभ्यते। धातूनां रूपबाहुल्यं परिहर्तुं तेषु अधस्तनाः स्वनसंस्काराः कर्तव्याः
- व्यञ्जनान्ते अ – पठ्+ति पठति, गम्+ ति गमति।
- आकारान्ते य – या + ति यायति, पा + ति पायति,।
- इकार-ईकारयोः अय – जि + ति जयति, नी + ति नयति।
- उकार-ऊकारयोः अव – श्रु +ति श्रवति, भू + ति भवति।
- ऋकारस्य अर – कृ + ति करति, सृ + ति सरति।
- ऐकारस्य आय – गै + ति गायति, ध्यै + ति ध्यायति।
- ओकारस्य आव – दो + ति दावति, सो + ति सावति।
इत्थम् राष्ट्रभारत्यां सर्व एव धातवः अकारान्ताः संवृत्ताः। तत्प्रसादात् अत्र सर्वेषां धातूनां सर्वाँणि रूपाणि एकविधानि जायन्ते। तथा हि
- धातुरूपावली
धातोः दशविधानि रूपाणि भवन्ति। तानि सर्वाणि कर- ( कृ ) धातौ अधः उदाहृयन्ते –
क. ज्ञापने – (1) वर्तमाने करति। (2) भूते करित। (3) भविष्ये करिसति।
ख. प्रेरणे – (4) आज्ञायाम् कर। (5) अनुज्ञायाम करतु। (6) अनुशंसायाम् करेतु। (7) सम्भावने आशङ्कने च करेत। (8) हेतुमति आदौ यदि, अन्ते वा चेत्। (9) इच्छायाम् करीसति इत्यादि।
ग. कर्मवाच्ये – (10) करीयति इत्यादि।
- बहुपदीयं क्रियापदम्
आधुनिकासु अनेकासु भाषासु विविधेषु अर्थेषु नानाविधानि बहुपदानि आख्यातानि प्रयुज्यन्ते। तेषां प्रतिरूपाणि अस्यां भाषायां रचितानि अधः सारिण्यां द्रष्टव्यानि।
रूपाणि
- वर्तमानसामान्यं करता करति
- वर्तमान+वर्तमानं करता है करन्तः
- असति वर्तमान+भूतं करता था करन्तः असित
- वर्तमान+भविष्यं करता होगा करन्तः असिसति
- भूत सामान्य किया करित
- भूत+वर्तमानं किया है करितवन्तः असति
- भूत+भूतं किया था करितवन्तः असित
- भूत+भविष्यं किया होगा करितवन्तः असिसति
- भविष्यसामान्यं करेगा करिसति
- भविष्य+वर्तमानं करनेवाला है करिसन्तः असति
- भविष्य+भूतं करनेवाला था करिसन्तः असित
- भविष्ये+ भविष्यं पढ़नेवाला होगा करिसन्तः असिसति
टिप्पणी – लड़का पढ़ रहा है। उसे मत भेजो। अत्र रह धातुः संस्कृते नास्ति। तेन अस्य वाक्यस्य संस्कृते अनुवादः शब्दशः न शक्यः। भंग्यन्तरेण शक्यः यथा — पठन्तं बालकं मा प्रेषय। वह जो लड़का खेल रहा है उस से यह काम कराना चाहिये। अमुना क्रीड़ता बालकेन एतत् कार्यं साधनीयम्। जो दूसरा लड़का आने वाला है उसे यह पुस्तक देनी है। अमुष्मै आगमिष्यते अपराय छात्राय इदं पुस्तकं देयम्।
- कृदन्तानि नामानि — धातोः प्रत्ययेन योगे क्रियापदानि, नामानि, अव्ययानि च जायन्ते। तत्र नामसाधकः प्रत्ययः कृत् इत्युच्यते। अतो धातु जातानि नामानि कृदन्तानि । तानि कर-धातुम् आश्रित्य उदाहृयन्ते।
कालवाचकः– वर्तमाने (1) करन्त। भविष्यति (2) करिसन्त। भूते (3) करित।
कालक्रमवाचकः — पूर्वकाले (4) करित्वा। उत्तरकाले (5) करितुम्।.
कर्मवाचकः — विधेये (6) करितव्य, (7) करेय। अनुशंसायाम् (8) करनीय।.
कर्तृवाचकः – (9) कारक, (10) करिता।
भाववाचकः – (11) करन, (12) कर, (14) कार।
अधस्तन्यां सारिण्याम् कृदन्तानि रूपाणि ऱाष्ट्रभारत्याः नियमान् अनुसृत्य प्रदर्शितानि। एषां पारम्परिकानि रूपाण्यपि तात्कालिकाय सौविध्याय ग्राह्यानि। यथा पठकः पाठको वा। करिता कर्ता वा, नयिता नेता वा।
सारिणी
- –अ पाठ याय जय श्रव -कर/ -कार
- -क पाठक यायक जयक श्रवक कारक
- -त पठित यात जयित श्रवित करित
- -तव्य पठितव्य यातव्य जयितव्य श्रवितव्य करितव्य
- -ता पठिता याता जयिता श्रविता करिता
- -तुम् पठितुम् यातुम् जयितुम् श्रवितुम् करितुम्
- -त्वा पठित्वा यात्वा जयित्वा श्रवित्वा करित्वा
- -न पठन यान जयन श्रवण करण
- न्त पठन्त यान्त जयन्त श्रवन्त करन्त
टि – अकारान्ते धातौ, -क प्रत्यये आदिवृद्धिः वैकल्पिकी। यथा पठकः पाठको वा।
- उपसर्गाः — उपसर्गाः अधोनिर्दिष्टेषु अर्थेषु यथेच्छं प्रयोज्याः, न तु धातुविशेषे एव। यथा
- अति उत्कर्षे अतिक्रमणे च – मेधावी छात्रः गुरुम् अतिवर्तते
- अधि ऊर्ध्वस्थितौ – अधिरोहति।
- अनु सदृशाचरणे, पश्चाद्भावे च. – अनुगमति, अनुतपति, अनुवदति।
- अप पृथग्भावे निन्दाया च – अपसरति. अपवदति।
- अव अधोगतौ – अवतरति — अवगमति मर्मम्।
- आ आभिमुख्ये- आगमति — आह्वयति।
- उत् ऊर्ध्वगतौ अपसारणे च — उत्तिष्ठति,उत्खनति
- नि प्रतिबन्धे – निग्रहः, निरोधः, नियन्त्रणम्।,
- निस् अपसरणे – निःसरति, निर्गमति।
- परा प्रतिवर्तने वैपरीत्ये च — परावर्तति, पराजयति।
- प्र अग्रगतौ – प्रचरति, प्रवर्तते।
- प्रति विपरीताचरणे – प्रत्यागमति, प्रतिकरोति
- सम् साहित्ये – संगमति, संवसति।
- अव्ययम् – अव्ययं द्विविधम् मौलिकं यौगिकं च। मौलिकेषु राष्ट्रभारत्यां एतानि अव्ययानि अपेक्षितानि – च, तथा, सह, अपि, एव, तु, किन्तु, अपितु, अथवा, वा, यदि, चेत्, एवम्, तर्हि, न, मा, सकृत्, पुनः, मुहुः। एषाम् अर्थाः वाक्ये स्थानं च संस्कृतवत्। यौगिकं सर्वनामजम्। तत् पंचविधम्
(क) कालवाचकम् — कदा, यदा, तदा, एकदा, सर्वदा।
(ख) स्थानवाचकम् – अत्र,, यत्र,, तत्र, सर्वत्र।
(ग) हेतुवाचकम् – कतः, यतः, ततः, अतः ।
(घ) रीतिवाचकम् – कथा, यथा, तथा, सर्वथा। ।
(ङ) अनिर्धारणे – चित्। कःचित, कं चित, केन चित।
- वाक्यम् — कारकान्वितायाः क्रियायाः वाचकं वाक्यम्। तत् द्विपदं बहुपदं च। तत्र पदं द्विविधम् विशेष्यं ( द्रव्यवाचकम् ), विशेषणं ( गुणवाचकम् ) च। वाक्ये पदानां अनुक्रमः ऐच्छिकः, किन्तु विशेष्यविशेषणयोः उद्देश्य विधेयभावे विधेयं सदा परम्। यथा एसः वटुः सुशीलः। ईदृशं वाक्यं क्रियापदं नापेक्षते। विशेष्यविशेषणयोर्मध्ये विशेषणद्वयमध्ये च पदान्तरेण व्यवधानं वर्जितम्।
- विशेषणम् — विशेषणं द्विविधम्, नामरूपम् अव्ययरूपं च। प्रथमं विशेष्यवद् विभक्तिं भजते, यथा शीतलः जलः, शीतले जले। यदा तत् क्रियां विशिनष्टि, तदा कर्म-कारकस्य विभक्तिं भजते। यथा मन्दं गमति, मधुरं भासति। विशेषणं पुनः प्रकारान्तरेण द्विविधम् नामजं सर्वनामजं च। प्रथमम् उक्तम्। द्वितीयम् अव्ययरूपम् अव्ययप्रकरणे द्रष्टव्यम्।
इति गोविन्दझाविरचितं राष्ट्रभारती-व्याकरणं समाप्तम्
(C) All rights are reserved : Govind Jha Contact for further help: email: ptgovind.jha@gmail.com
excerpts from writer’s coming book Tripathaga


c: text/html

text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १९०
नर्मदामाहात्म्ये नानाविधतीर्थमाहात्म्यवर्णनम्।
मार्कण्डेय उवाच।
नर्मदे चोत्तरे कूले तीर्थं योजनविस्तृतम्।
मन्त्रेश्वरेति विख्यातं सर्वपापहरं परम् ।। १९०.१ ।।
तत्र स्नात्वा नरो राजन्! दैवतैः सह मोदते।
पञ्चवर्षसहस्राणि क्रीडते कामरूप धृक्।। १९०.२ ।।
गर्जनञ्च ततो गच्छेद्यत्र मेघस्ततोत्थितः।
इन्द्रजिन्नाम संप्राप्तस्तस्य तीर्थ प्रभावतः ।। १९०.३ ।।
मेघनादं ततो गच्छेद्यत्र मेघानुगर्जितम्।
मेघनादो गणस्तत्र परमां गणताङ्गतः ।। १९०.४ ।।
ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र! तीर्थमाम्रातकेश्वरम्।
तत्र स्नात्वा नरो राजन्! गो सहस्रफलं लभेत् ।। १९०.५ ।।
नर्मदोत्तरतीरेतु तीर्थन्तु विश्रुतं भवेत्।
तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा तर्पयेत् पितृदेवताः ।। १९०.६ ।।
सर्वान् कामानवाप्नोति मनसा ये विचिन्तिताः।
ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र! ब्रह्मावर्तमिति स्मृतम् ।। १८९.७ ।।
तत्र सन्निहितो ब्रह्मा नित्यमेव युधिष्ठिर!।
तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र! ब्रह्मलोके महीयते ।। १९०.८ ।।
ततोऽगारेश्वरं गच्छेन्नियतो नियताशनः।
सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकं स गच्छति ।। १९०.९ ।।
ततो गच्छेच्च राजेन्द्र! कपिला तीर्थमुत्तमम्।
तत्र स्नात्वा नरो राजन्! कपिला दानमाप्नुयात् ।। १९०.१० ।।
गच्छेत् करजतीर्थन्तु देवर्षिगणसेवितम्।
तत्र स्नात्वा नरो राजन्! गोलोकं समवाप्नुयात् ।। १९०.११ ।।
ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र! कुण्डलेश्वरमुत्तमम्।
तत्र सन्निहितो रुद्रस्तिष्ठते ह्युमया सह।। १९०.१२ ।।
तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र! ह्यवध्यस्त्रिदशैरपि।
पिप्पलेशन्ततो गच्छेत् सर्वपापप्रणाशनम् ।। १९०.१३ ।।
तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र! रुद्रलोके महीयते।
ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र! विमलेश्वरमुत्तमम् ।। १९०.१४ ।।
तत्र देवशिला रम्या चेश्वरेण विनिर्मिता।
तत्र प्राणपरित्यागाद् रुद्रलोकमवाप्नुयात् ।। १९०.१५ ।।
ततः पुष्करिणीं गच्छेत् तत्र स्नानं समाचरेत्।
स्नातमात्रो नरस्तत्र हीन्द्रस्यार्द्धासनं लभेत् ।। १९०.१६ ।।
नर्म्मदा सरितां श्रेष्ठा रुद्रदेहाद्विनिः सृता।
तारयेत् सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च ।। १९०.१७ ।।
सर्वदेवाधिदेवेन त्वीश्वरेण महात्मना।
कथिता ऋषिसङ्घेभ्यो ह्यस्माकञ्च विशेषतः ।। १९०.१८ ।।
मुनिभिः संस्तुता ह्येषा नर्म्मदा प्रवरा नदी।
रुद्रदेहाद्विनिष्क्रान्ता लोकानां हित काम्यया ।। १९०.१९ ।।
सर्वपापहरा नित्यं सर्वदेवनमस्कृता।
संस्तुता देवगन्धर्वैरप्सरोभि स्तथैव च ।। १९०.२० ।।
नमः पुण्यजले ह्याद्ये नमः सागरगामिनी!।
नमस्ते पापशमनि! नमो देवि! वरानने ! ।। १९०.२१ ।।
नमोऽस्तु ते ऋषिगणसिद्धसेविते! नमोऽस्तु ते शङ्करदेहनिःसृते!।
नमोऽस्तु ते धर्म्मभृतां वरप्रदे! नमोऽस्तु ते सर्वपवित्रपावने! ।। १९०.२२ ।।
यस्त्विदं पठते स्तोत्रं नित्यं श्रद्धासमन्वितः।
ब्राह्मणो वेदमाप्नोति क्षत्रियो विजयी भवेत् ।। १९०.२३ ।।
वैश्यस्तु लभते लाभं शूद्रश्चैव शूभाङ्गतिम्।
अर्थार्थी लभते ह्यर्थं स्मरणादेव नित्यशः ।। १९०.२४ ।।
नर्मदां सेवते नित्यं स्वयं देवो महेश्वरः।
तेन पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणा ।। १९०.२५ ।।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सदस्यः:Madhumita1052/प्रयोगपृष्ठम्4
एतत् रम्यं जलपातस्थलमस्ति । अत्र १६७ पादोन्नतप्रदेशात् जलं पतति । अस्य १५०० वर्षाणाम् इतिहासः अस्ति । अत्र स्नानकरणेन रोगाः निवारिताः भवन्ति इति ईस्ट इण्डिया कम्पनीद्वारा १८११तमे वर्षे वैद्याः जलं परिशील्य सम्यक् संशोधनं कृत्वा उक्तवन्तः सन्ति । अस्मिन् जले २००० विधाः औषधीयगुणाः सन्ति इति डा वैट, डा क्याडवेल्लमहोदयौ प्रकटितवन्तौ स्तः । एतत् जलं सन्धिवातचर्मरोगाणां सिद्धौषधम् इति च प्रसिद्धिः अस्ति । बहवः अत्र तैलाभ्यञ्जनस्नानाय आगच्छन्ति स्नानाय उत्तमा अनुकूलता अस्ति । अत्रैव ‘फैव फाल्स्’ इति सुन्दरः जलपातः अस्ति । एतादृशं जलं बेल्जियम्प्रदेशे, न्यूयार्क् प्रदेशे स्थिते सरटोगप्रदेशे च द्रष्टुं शक्यते । अस्य जलस्य वाटर् आफ् लैफ् (जीवजलम्) इति नाम आगतम् अस्ति । एतत् जलं प्रपञ्चे एव अत्युत्तमम् इति कथयन्ति । जूनमासतः सप्टम्बर् पर्यन्तम् अत्रागमनार्थम् उत्तमः कालः अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
ट्यूटीकारन् विमाननिस्थानतः ८६ .कि.मी भूमार्गः –तेङ्कासी समीपे विद्यमानं रेलस्थानकम् । मधुरैतः १६० कि.मी, कन्याकुमारीतः १३५ कि.मी तिन्नुवेल्लीतः ५० कि.मी ।
can't use in sandboxतमिळ्नाडुराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि]] can't use in sandboxतमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] can't use in sandboxसर्वे अपूर्णलेखाः]] can't use in sandboxचित्रं योजनीयम्]]


text:
वाराह-पुराणे श्रीहरिहरब्रह्म विरचितं देव्या: कवचम्
●देवी कवच चण्डी कवच●
विनियोग –
ॐ अस्य श्रीदेव्या: कवचस्य ब्रह्मा ऋषि:, अनुष्टुप् छन्द:, ख्फ्रें
चामुण्डाख्या महा-लक्ष्मी: देवता, ह्रीं ह्रसौं ह्स्क्लीं ह्रीं ह्रसौं
अंग-न्यस्ता देव्य: शक्तय:, ऐं ह्स्रीं ह्रक्लीं श्रीं ह्वर्युं क्ष्म्रौं
स्फ्रें बीजानि, श्रीमहालक्ष्मी-प्रीतये सर्व रक्षार्थे च पाठे विनियोग:।
ऋष्यादि-न्यास –
ब्रह्मर्षये नम: शिरसि,
अनुष्टुप् छन्दसे नम: मुखे, ख्फ्रें चामुण्डाख्या
महा-लक्ष्मी: देवतायै नम: हृदि,
ह्रीं ह्रसौं ह्स्क्लीं ह्रीं ह्रसौं अंग-न्यस्ता देव्य: शक्तिभ्यो नम: नाभौ,
ऐं ह्स्रीं ह्रक्लीं श्रीं ह्वर्युं क्ष्म्रौं स्फ्रें बीजेभ्यो नम:
लिंगे, श्रीमहालक्ष्मी-प्रीतये सर्व रक्षार्थे च पाठे विनियोगाय नम:
सर्वांगे।
ध्यान-
ॐ रक्ताम्बरा रक्तवर्णा, रक्त-सर्वांग-भूषणा।
रक्तायुधा रक्त-नेत्रा, रक्त-केशाऽति-भीषणा।।1
रक्त-तीक्ष्ण-नखा रक्त-रसना रक्त-दन्तिका।
पतिं नारीवानुरक्ता, देवी भक्तं भजेज्जनम्।।2
वसुधेव विशाला सा, सुमेरू-युगल-स्तनी।
दीर्घौ लम्बावति-स्थूलौ, तावतीव मनोहरौ।।3
कर्कशावति-कान्तौ तौ, सर्वानन्द-पयोनिधी।
भक्तान् सम्पाययेद् देवी, सर्वकामदुघौ स्तनौ।।4
खड्गं पात्रं च मुसलं, लांगलं च बिभर्ति सा।
आख्याता रक्त-चामुण्डा, देवी योगेश्वरीति च।।5
अनया व्याप्तमखिलं, जगत् स्थावर-जंगमम्।
इमां य: पूजयेद् भक्तो, स व्याप्नोति चराचरम्।।6
।।मार्कण्डेय उवाच।।
ॐॐॐ यद् गुह्यं परमं लोके, सर्व-रक्षा-करं नृणाम्।
यन्न कस्यचिदाख्यातं, तन्मे ब्रूहि पितामह।।1
।।ब्रह्मोवाच।।
ॐ अस्ति गुह्य-तमं विप्र सर्व-भूतोपकारकम्।
देव्यास्तु कवचं पुण्यं, तच्छृणुष्व महामुने।।2
प्रथमं शैल-पुत्रीति, द्वितीयं ब्रह्म-चारिणी।
तृतीयं चण्ड-घण्टेति, कूष्माण्डेति चतुर्थकम्।।3
पंचमं स्कन्द-मातेति, षष्ठं कात्यायनी तथा।
सप्तमं काल-रात्रीति, महागौरीति चाष्टमम्।।4
नवमं सिद्धि-दात्रीति, नवदुर्गा: प्रकीर्त्तिता:।
उक्तान्येतानि नामानि, ब्रह्मणैव महात्मना।।5
अग्निना दह्य-मानास्तु, शत्रु-मध्य-गता रणे।
विषमे दुर्गमे वाऽपि, भयार्ता: शरणं गता।।6
न तेषां जायते किंचिदशुभं रण-संकटे।
आपदं न च पश्यन्ति, शोक-दु:ख-भयं नहि।।7
यैस्तु भक्त्या स्मृता नित्यं, तेषां वृद्धि: प्रजायते।
प्रेत संस्था तु चामुण्डा, वाराही महिषासना।।8
ऐन्द्री गज-समारूढ़ा, वैष्णवी गरूड़ासना।
नारसिंही महा-वीर्या, शिव-दूती महाबला।।9
माहेश्वरी वृषारूढ़ा, कौमारी शिखि-वाहना।
ब्राह्मी हंस-समारूढ़ा, सर्वाभरण-भूषिता।।10
लक्ष्मी: पद्मासना देवी, पद्म-हस्ता हरिप्रिया।
श्वेत-रूप-धरा देवी, ईश्वरी वृष वाहना।।11
इत्येता मातर: सर्वा:, सर्व-योग-समन्विता।
नानाभरण-षोभाढया, नाना-रत्नोप-शोभिता:।।12
श्रेष्ठैष्च मौक्तिकै: सर्वा, दिव्य-हार-प्रलम्बिभि:।
इन्द्र-नीलैर्महा-नीलै, पद्म-रागै: सुशोभने:।।13
दृष्यन्ते रथमारूढा, देव्य: क्रोध-समाकुला:।
शंखं चक्रं गदां शक्तिं, हलं च मूषलायुधम्।।14
खेटकं तोमरं चैव, परशुं पाशमेव च।
कुन्तायुधं च खड्गं च, शार्गांयुधमनुत्तमम्।।15
दैत्यानां देह नाशाय, भक्तानामभयाय च।
धारयन्त्यायुधानीत्थं, देवानां च हिताय वै।।16
नमस्तेऽस्तु महारौद्रे ! महाघोर पराक्रमे !
महाबले ! महोत्साहे ! महाभय विनाशिनि।।17
त्राहि मां देवि दुष्प्रेक्ष्ये ! शत्रूणां भयविर्द्धनि !
प्राच्यां रक्षतु मामैन्द्री, आग्नेय्यामग्नि देवता।।18
दक्षिणे चैव वाराही, नैऋत्यां खड्गधारिणी।
प्रतीच्यां वारूणी रक्षेद्, वायव्यां वायुदेवता।।19
उदीच्यां दिशि कौबेरी, ऐशान्यां शूल-धारिणी।
ऊर्ध्वं ब्राह्मी च मां रक्षेदधस्ताद् वैष्णवी तथा।।20
एवं दश दिशो रक्षेच्चामुण्डा शव-वाहना।
जया मामग्रत: पातु, विजया पातु पृष्ठत:।।21
अजिता वाम पार्श्वे तु, दक्षिणे चापराजिता।
शिखां मे द्योतिनी रक्षेदुमा मूर्ध्नि व्यवस्थिता।।22
मालाधरी ललाटे च, भ्रुवोर्मध्ये यशस्विनी।
नेत्रायोश्चित्र-नेत्रा च, यमघण्टा तु पार्श्वके।।23
शंखिनी चक्षुषोर्मध्ये, श्रोत्रयोर्द्वार-वासिनी।
कपोलौ कालिका रक्षेत्, कर्ण-मूले च शंकरी।।24
नासिकायां सुगन्धा च, उत्तरौष्ठे च चर्चिका।
अधरे चामृत-कला, जिह्वायां च सरस्वती।।25
दन्तान् रक्षतु कौमारी, कण्ठ-मध्ये तु चण्डिका।
घण्टिकां चित्र-घण्टा च, महामाया च तालुके।।26
कामाख्यां चिबुकं रक्षेद्, वाचं मे सर्व-मंगला।
ग्रीवायां भद्रकाली च, पृष्ठ-वंशे धनुर्द्धरी।।27
नील-ग्रीवा बहि:-कण्ठे, नलिकां नल-कूबरी।
स्कन्धयो: खडि्गनी रक्षेद्, बाहू मे वज्र-धारिणी।।28
हस्तयोर्दण्डिनी रक्षेदिम्बका चांगुलीषु च।
नखान् सुरेश्वरी रक्षेत्, कुक्षौ रक्षेन्नरेश्वरी।।29
स्तनौ रक्षेन्महादेवी, मन:-शोक-विनाशिनी।
हृदये ललिता देवी, उदरे शूल-धारिणी।।30
नाभौ च कामिनी रक्षेद्, गुह्यं गुह्येश्वरी तथा।
मेढ्रं रक्षतु दुर्गन्धा, पायुं मे गुह्य-वासिनी।।31
कट्यां भगवती रक्षेदूरू मे घन-वासिनी।
जंगे महाबला रक्षेज्जानू माधव नायिका।।32
गुल्फयोर्नारसिंही च, पाद-पृष्ठे च कौशिकी।
पादांगुली: श्रीधरी च, तलं पाताल-वासिनी।।33
नखान् दंष्ट्रा कराली च, केशांश्वोर्ध्व-केशिनी।
रोम-कूपानि कौमारी, त्वचं योगेश्वरी तथा।।34
रक्तं मांसं वसां मज्जामस्थि मेदश्च पार्वती।
अन्त्राणि काल-रात्रि च, पितं च मुकुटेश्वरी।।35
पद्मावती पद्म-कोषे, कक्षे चूडा-मणिस्तथा।
ज्वाला-मुखी नख-ज्वालामभेद्या सर्व-सन्धिषु।।36
शुक्रं ब्रह्माणी मे रक्षेच्छायां छत्रेश्वरी तथा।
अहंकारं मनो बुद्धिं, रक्षेन्मे धर्म-धारिणी।।37
प्राणापानौ तथा व्यानमुदानं च समानकम्।
वज्र-हस्ता तु मे रक्षेत्, प्राणान् कल्याण-शोभना।।38
रसे रूपे च गन्धे च, शब्दे स्पर्शे च योगिनी।
सत्वं रजस्तमश्चैव, रक्षेन्नारायणी सदा।।39
आयू रक्षतु वाराही, धर्मं रक्षन्तु मातर:।
यश: कीर्तिं च लक्ष्मीं च, सदा रक्षतु वैष्णवी।।40
गोत्रमिन्द्राणी मे रक्षेत्, पशून् रक्षेच्च चण्डिका।
पुत्रान् रक्षेन्महा-लक्ष्मीर्भार्यां रक्षतु भैरवी।।41
धनं धनेश्वरी रक्षेत्, कौमारी कन्यकां तथा।
पन्थानं सुपथा रक्षेन्मार्गं क्षेमंकरी तथा।।42
राजद्वारे महा-लक्ष्मी, विजया सर्वत: स्थिता।
रक्षेन्मे सर्व-गात्राणि, दुर्गा दुर्गाप-हारिणी।।43
रक्षा-हीनं तु यत् स्थानं, वर्जितं कवचेन च।
सर्वं रक्षतु मे देवी, जयन्ती पाप-नाशिनी।।44
।।फल-श्रुति।।
सर्वरक्षाकरं पुण्यं, कवचं सर्वदा जपेत्।
इदं रहस्यं विप्रर्षे ! भक्त्या तव मयोदितम्।।45
देव्यास्तु कवचेनैवमरक्षित-तनु: सुधी:।
पदमेकं न गच्छेत् तु, यदीच्छेच्छुभमात्मन:।।46
कवचेनावृतो नित्यं, यत्र यत्रैव गच्छति।
तत्र तत्रार्थ-लाभ: स्याद्, विजय: सार्व-कालिक:।।47
यं यं चिन्तयते कामं, तं तं प्राप्नोति निश्चितम्।
परमैश्वर्यमतुलं प्राप्नोत्यविकल: पुमान्।।48
निर्भयो जायते मर्त्य:, संग्रामेष्वपराजित:।
त्रैलोक्ये च भवेत् पूज्य:, कवचेनावृत: पुमान्।।49
इदं तु देव्या: कवचं, देवानामपि दुर्लभम्।
य: पठेत् प्रयतो नित्यं, त्रि-सन्ध्यं श्रद्धयान्वित:।।50
देवी वश्या भवेत् तस्य, त्रैलोक्ये चापराजित:।
जीवेद् वर्ष-शतं साग्रमप-मृत्यु-विवर्जित:।।51
नश्यन्ति व्याधय: सर्वे, लूता-विस्फोटकादय:।
स्थावरं जंगमं वापि, कृत्रिमं वापि यद् विषम्।।52
अभिचाराणि सर्वाणि, मन्त्र-यन्त्राणि भू-तले।
भूचरा: खेचराश्चैव, कुलजाश्चोपदेशजा:।।53
सहजा: कुलिका नागा, डाकिनी शाकिनी तथा।
अन्तरीक्ष-चरा घोरा, डाकिन्यश्च महा-रवा:।।54
ग्रह-भूत-पिशाचाश्च, यक्ष-गन्धर्व-राक्षसा:।
ब्रह्म-राक्षस-वेताला:, कूष्माण्डा भैरवादय:।।55
नष्यन्ति दर्शनात् तस्य, कवचेनावृता हि य:।
मानोन्नतिर्भवेद् राज्ञस्तेजो-वृद्धि: परा भवेत्।।56
यशो-वृद्धिर्भवेद् पुंसां, कीर्ति-वृद्धिश्च जायते।
तस्माज्जपेत् सदा भक्तया, कवचं कामदं मुने।।57
जपेत् सप्तशतीं चण्डीं, कृत्वा तु कवचं पुर:।
निर्विघ्नेन भवेत् सिद्धिश्चण्डी-जप-समुद्भवा।।58
यावद् भू-मण्डलं धत्ते ! स-शैल-वन-काननम्।
तावत् तिष्ठति मेदिन्यां, जप-कर्तुर्हि सन्तति:।।59
देहान्ते परमं स्थानं, यत् सुरैरपि दुर्लभम्।
सम्प्राप्नोति मनुष्योऽसौ, महा-माया-प्रसादत:।।60
तत्र गच्छति भक्तोऽसौ, पुनरागमनं न हि।
लभते परमं स्थानं, शिवेन सह मोदते ॐॐॐ।।61
।।वाराह-पुराणे श्रीहरिहरब्रह्म विरचितं देव्या: कवचम्।।


text:
॥ अथ कासनिदानम् ॥
॥ अथ कासनिदानम् ॥
धूमोपघाताद्रजसस्तथैव व्यायामरुक्षान्ननिषेवणाच । विमार्गगत्वादब्रुतभोजनाच्च । वेगारोधात्क्षवथोस्तथैव ॥१॥
॥ तस्य सम्माप्राप्तिमाह ॥
प्राणौ ह्युदानानुगत: प्रदुष्ट सम्भिन्नकांस्यस्वनतुल्यघोष: । निरोति वक्त्रातसह सदोषो मनीषिभि: कास इति प्रदिष्ट: ॥१॥
॥ अथ तस्य संख्यामाह ॥
पच्च कासा: स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षवक्षयै: । क्षयायोपेक्षिता: सर्वे बलिनोश्वोत्तरोत्तरम ॥१॥
पूर्वरुपं भवेत्तेषां शूकपूर्णगलास्यता । कण्ठे कण्डूश्च भोज्यानामवरोधश्च जायते ॥२॥
॥ अथ वातिकमाह ॥
त्दृच्छड्खमूर्धोदरपार्श्वशूली क्षामानन: क्षीणबलस्वरौजा: । प्रसक्तवेगस्तु समीरणेन भिन्नस्वर: कासति शुष्कमेव ॥१॥
॥ अथ पैत्तिकमाह ॥
उरोदिदाहज्वरवक्त्रशोषैरभर्दितस्तिक्तमुखस्तृषार्त: । पित्तेन पित्तानि वमेत्कटूनि कासेत्सपाण्डु: परिदद्यमान: ॥१॥
॥ अथ कफजमाह ॥
प्रलिप्यमानेन मुखेन सीदञूशिरोरुगार्त: कफपूर्णदेह: । अभक्तरुग्गौरवकण्डुयुक्त: कासेदृशं सान्द्रकफ: कफेन ॥१॥
॥ अथ क्षतकासमाह ॥
अतिव्यवायभाराघ्वयुद्धाश्वगजनिग्रहै: । रुक्षस्योर:क्षतं वायुर्गृहीत्वा कासमावहेत् ॥८॥
॥ अथ तेनैते उपद्रवा: ॥
स पूर्व कासते शुष्कं तत: ष्ठीवेत्स शोणितम् । कण्ठेन रुजतात्यर्थं विभग्नेनैव चोरसा ॥१॥
सूचिभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना । दु:खस्पर्शेन शूलेन भेदपीडाभितापिना ॥२॥
पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यपीडित: । पारावत इवाकूजेत्कासवेगात्क्षतोद्भवात् ॥३॥
॥ अथ क्षयजमाह ॥
विषमासात्म्यज्यातिव्यवायाद्वेगनिग्रहात् । घृणिनां शोचतां नृणां व्यापन्नेऽग्रौ त्रयो मला: ॥ कुपिता: क्षयजं कासं कुर्युर्देहक्षयप्रदम ॥१॥
॥ अथास्योपद्रवानाह ॥
स गात्रशूलज्वरदाहमोहान् प्राणक्षयं चोपलभेत् स कासी । शुष्कं स निष्ठीवति दुर्बलस्तु प्रक्षीणमांसो रुधिरं सपूयम् ॥ तं सर्वलिड्गंभृशदुश्चिकित्स्यं चिकित्सितज्ञा: क्षयजं वदन्ति ॥१॥
॥ अथ पुनरसाध्यत्वमाह ॥
नवौ कदाचित्सिध्येतामपि पादगुणान्वितौ । स्थविराणां जरा कास: सर्वो याप्य: प्रकीर्तित: ॥१॥
निष्ठीवञश्वासकासार्तो न जीवते हतस्वर: । कासाच्व्छासक्षयच्छर्दिस्वरसाददयो गदा: ॥ भवन्त्युपेक्षया यस्मात्तस्मात्तं त्वरया जयेत् ॥२॥ इति कासनिदानम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
Wednesday, August 31, 2011
Sanskrit blog: Humour-24
हास्यसीकरः -२४
एकदा केचन जनाः विमाने प्रयान्ति स्म । मध्येमार्गं विमानस्य यानयन्त्रे दोषः समपद्यत । पतनभीतिः प्रादुरभूत् । आपत्काले विमानकंचुकी सर्वेषां प्राणरक्षककंचुकान् वितरति खलु । तथैव विमानकंचुकी यथाविधि वितरणार्थं कंचुकान् संख्याय सर्वान् इत्थमवदत्, “भोः, निवेदितुं दुःखितोऽस्मि यत् विमानपतनभीतिरस्ति । अत्र कश्चित् धर्मनिष्ठः अस्ति किं यः ईश्वरं भक्त्या प्रार्थयितुं शक्तः?” सज्जन एकः अवदत्, “अहं धर्मनिष्ठः दैवभक्तश्च । अहं सर्वेषां क्षेमाय ईश्वरं प्रार्थयामि” इति । विमानकंचुकी तं सज्जनमवदत्, “आर्य, कृतज्ञोऽस्मि । अत्र वयं एकविंशतिः स्मः । परंतु प्राणरक्षककंचुकास्तु विंशतिरेव सन्ति । कृपया भवान् आत्मनः क्षेमाय ईश्वरं प्रार्थयतु । अन्येभ्यः अहं कंचुकान् वितरामि” इति ।- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:03 AM
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
19b उन्मिश्रो मध्यमश्रुतिः । कः पुनरेषां प्रभव इत्याह—मृद्वित्यादि । मृदवो मृदुश्रुतयः ककारादयः यथासम्भवम् । स्फुटा अधिमात्रश्रुतयः घकारादयः । उन्मिश्रा मृदुस्फुटाः संसृष्टा ये वर्णास्तेषां विन्यासो रचना योनिः प्रभवो येषां ते तथा । ते च त्रयः मृदुमध्योऽधिमात्रभेदेन प्रत्येकं त्रिधा सम्भवन्ति । स[मे] तु तेषामेवा[वा]न्तरो भेदः स्यात् । मौलास्त्रय एव बन्धाः । तत्र पद्यं गद्यं द्विधा । यद्येकेन बन्धेन समाप्यते तदा49 समं काव्यम्, विजातीयबन्धकृतवैषम्याभावात् । अत एवोक्तं बन्धेष्वविषममिति । साम्यं पृथगुदाहृतम् ॥
अथ विजातीयबन्धत्वसङ्करस्तदा विषमं काव्यं जायते विजातीयबन्धकृतवैषम्ययोगात् । तदेवमुदाहरन्नाह—
कोकिलानामालापैः कूजितैर्वाचालो मुखरो मृदुवसन्ते कोकिलालापस्य मलयानिलस्य च सम्भवादेवमुक्तम् । उच्छलन्तः शीकरा येषां विकीर्यमाणकणानामच्छ-
-
पद्यैकेन बन्धिन समाध्यते तथा इत्याकरे ।↩


text:
49 रिष्यते । [तन्मते] तदप्यस्त्विति भावः । यथेत्युदाहरति । लीलार्थमम्बुजं, क्रीडार्थं सरः, हेममयमङ्गदमिति [सर्वत्र] मध्यपदलोपी समासः । लीलाम्बुजक्रीडासरोहेमा[ङ्गदा......आ]दिर्येषां ते । इमे श्लाघ्यविशेषणयुक्तप्रकारा लीलादीनां विशेषणानां श्लाघ्यत्वात् । तद्योगात् काव्यमुदारं द्रष्टव्यम् । आदिशब्देनादर्शभित्तिमणिमेखलाकुसुमस्रग्विभ्रममण्डनाङ्गलेखादिपरिग्रहः ॥
ओजः किंलक्षणमितिं निर्दिशन्नाह—
समासस्यैकार्थवृत्तेर्भूयस्त्वं बाहुल्यमित्यनूद्य ओजो विधीयते । तदेतदोजः समासबाहुल्यलक्षणं गद्यस्योक्तरूपस्य जीवितं हृदयं सारं न पद्यस्य तत्प्रधानत्वाद्नद्यस्येतिं । वैदर्भाणां दाक्षिणात्यानाम् । गौडानां तु इदमोज एकं केवलं परायणं शरणं पद्येऽपि विषये न केवलं गद्ये ततश्चात्रापि मतभेद इति ॥
तस्यैव प्रकारान्तरं विषयं च दर्शयन्नाह—
तदोजः उच्चावचो व्याकुलः अनियतः प्रकारो गतिः प्रयोगो यस्य तदुच्चावचप्रकारं सत् भवत् दृश्यं विज्ञेयमाख्यायिकादिंषु गद्यप्रबन्धेषु । आदिंशब्देन कथादिपरिग्रहः । कथमुच्चावचप्रकारान्तरं भवतीत्याह—गुरूणां संयोगपराणां दीर्घाणां च लघूनामक्षरा


text:
नोकिया इण्टरनेट रेडियो । तलपूर्ति: - nokia internet redio
भवत: चलभाषयन्त्रस्य कृते नोकिया इण्टरनेटरेडियो मृदुवसनम् आनीतवान् अस्मि । कदाचित् भवान् मार्गे गच्छन् अस्ति । भवत: मित्राणि भवत: पार्श्वे न सन्ति । किं करवाणि इति विचार्य भवान् स्वभाषयन्त्रेण सह क्रीडन्नस्ति किन्तु सम्प्रति भवत: इच्छा अस्ति बहुविधात्मकानि गीतानि श्रोतुम् ।
यदि भवान् एतत् मृदुवसनं तलपूरयति चेत् एषा समस्या गच्छति । भवान् कदाचिदपि सक्रियरूपेण विविधानि गीतानि श्रृणोतु । एतत् मृदुवसनं केवलं नोकिया भाषयन्त्रेषु एव कार्यं करोति ।
एतत् तलपूरितुम् अध: नोदयतु ।
नोकिया इण्टरनेट रेडियो ।
तलपूर्ति:


text:
श्राध्दपक्षवर्णनम्
नील उवाच ।
ततस्त्वनन्तरं पक्षे श्राध्दं कार्य दिने दिने ॥८७४॥
चतुर्दशीं वर्जयित्वा श्यामाकैश्च विशेषत: ।
अस्त्रेण निहता येतु तेभ्यो धर्म्या चतुर्दशी ॥८७५॥
सर्वपक्षं भवेच्छ्राध्दमेवमेवाह केशव; ।
त्रिभागहीनं पक्षं वा त्रिभागं चान्त्यमेव वा ॥८७६॥
वित्तशक्त्या तु कर्तव्यं त्रयोदश्यां सदैव हि ।
परपाकरतिर्योवै योपि चैवाधनो भवेत् ॥८७७॥
कर्मजीवी भवेद्यो वै तेनापि व्दिजपुंगव ।
यथा कथंचिच्छ्राध्दं तु कर्तव्यं स्यात् त्रयोदशीम् ॥८७८॥
अत्र गाथा पितृगीता निबोध गदतो मम ।
अपि न: स्वकुले कश्चिद्यो न दद्यात् त्रयोदशीम् ॥८७९॥
पायसं मधुसंयुक्तं वर्षासु च मघासु च ।
इति श्री नीलमते श्राध्दपक्षवर्णनम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
ऋग्वेदः सूक्तं ९.६९
(ऋग्वेद: सूक्तं ९.६९ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
इषुर्न धन्वन्प्रति धीयते मतिर्वत्सो न मातुरुप सर्ज्यूधनि । उरुधारेव दुहे अग्र आयत्यस्य व्रतेष्वपि सोम इष्यते ॥१॥ उपो मतिः पृच्यते सिच्यते मधु मन्द्राजनी चोदते अन्तरासनि । पवमानः संतनिः प्रघ्नतामिव मधुमान्द्रप्सः परि वारमर्षति ॥२॥ अव्ये वधूयुः पवते परि त्वचि श्रथ्नीते नप्तीरदितेरृतं यते । हरिरक्रान्यजतः संयतो मदो नृम्णा शिशानो महिषो न शोभते ॥३॥ उक्षा मिमाति प्रति यन्ति धेनवो देवस्य देवीरुप यन्ति निष्कृतम् । अत्यक्रमीदर्जुनं वारमव्ययमत्कं न निक्तं परि सोमो अव्यत ॥४॥ अमृक्तेन रुशता वाससा हरिरमर्त्यो निर्णिजानः परि व्यत । दिवस्पृष्ठं बर्हणा निर्णिजे कृतोपस्तरणं चम्वोर्नभस्मयम् ॥५॥ सूर्यस्येव रश्मयो द्रावयित्नवो मत्सरासः प्रसुपः साकमीरते । तन्तुं ततं परि सर्गास आशवो नेन्द्रादृते पवते धाम किं चन ॥६॥ सिन्धोरिव प्रवणे निम्न आशवो वृषच्युता मदासो गातुमाशत । शं नो निवेशे द्विपदे चतुष्पदेऽस्मे वाजाः सोम तिष्ठन्तु कृष्टयः ॥७॥ आ नः पवस्व वसुमद्धिरण्यवदश्वावद्गोमद्यवमत्सुवीर्यम् । यूयं हि सोम पितरो मम स्थन दिवो मूर्धानः प्रस्थिता वयस्कृतः ॥८॥ एते सोमाः पवमानास इन्द्रं रथा इव प्र ययुः सातिमच्छ । सुताः पवित्रमति यन्त्यव्यं हित्वी वव्रिं हरितो वृष्टिमच्छ ॥९॥ इन्दविन्द्राय बृहते पवस्व सुमृळीको अनवद्यो रिशादाः । भरा चन्द्राणि गृणते वसूनि देवैर्द्यावापृथिवी प्रावतं नः ॥१०॥


text:
पुरुष
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
पुरुषः, पुं, (पुरति अग्रे गच्छतीति । पुर + “पुरः कुषन् ।” उणा० ४ । ७४ । इति कुषन् ।) पिपर्त्ति पूरयति बलं यः पुर्षु शेते य इति वा । पुमान् । (यथा, मनौ । १ । ३२ । “द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्द्धेन पुरुषोऽभवत् । अर्द्धेन नारी तस्यां स विराजमसृजत् प्रभुः ॥”) तत्पर्य्यायः । पूरुषः २ ना ३ नरः ४ पञ्चजनः ५ पुमान् ६ अर्थाश्रयः ७ अधिकारी ८ कर्म्मार्हः ९ जनः १० अर्थवान् ११ । इति राजनिर्घण्टः ॥ मनुष्यः १२ मानवः १३ मर्त्यः १४ मानुषः १५ मनुः १६ । इति शब्दरत्नावली ॥ रसिकराजः १७ घनकामधामा १८ मदनशायकाङ्कः १९ मन्मथशायकलक्ष्यः २० । इति कविकल्पलता ॥ स चतुर्विधः । यथा, -- “शशो मृगोवृषञ्चाश्वो नृणां जातिचतुष्टयम् ॥” शशादीनां लक्षणं यथा, -- विष्णुः । इति शब्दरत्नावली ॥ (स हि पुराण- पुरुष एव । यथा, हरिवंशे । १२८ । २० । “एवं पुराणः पुरुषो विष्णुर्वेदेषु पठ्यते । अचिन्त्यश्चाप्रमेयश्च गुणेभ्यश्च परस्तथा ॥” शिवः । यथा, महाभारते । १४ । ८ । १४ । “याम्यायाव्यक्तरूपाय सद्वृत्ते शङ्कराय च । क्षेम्याय हरिकेशाय स्थाणवे पुरुषाय च ॥” जीवः । यथा, शिवपुराणे वायुसंहितायां पूर्ब्ब- भागे । ४ । १६ । “प्रकृतिः क्षरमित्युक्तं पुरुषोऽक्षर उच्यते । ताविमौ प्रेरयत्यन्यः स परः परमेश्वरः ॥”) दुर्गा । यथा, -- “महानिति च योगेषु प्रघानश्चैव कथ्यते । त्रिगुणा व्यतिरिक्ता सा पुरुषश्चेति चोच्यते ॥” इति देवीपुराणे ४५ अध्यायः ॥ तस्य पञ्चविंशतितत्त्वात्मकत्वं जडत्वञ्च यथा, -- “एभिः सम्पादितं भुङ्क्ते पुरुषः पञ्चविंशकः । ईश्वरेच्छावशः सोऽपि जडात्मा कथ्यते बुधैः ॥” इति मात्स्ये तत्त्वकथनावसारे ७ अध्यायः ॥ (अश्वस्थानकभेदः । यथा, माघे । ५ । ५६ । श्लोकटीकायां मल्लिनाथधृतवचनम् । “पश्चिमेनाग्रपादेन भुवि स्थित्वाग्रपादयोः । ऊर्द्ध्वप्रेरणया स्थानमश्वानां पुरुषः स्मृतः ॥”) मेषमिथुनसिं हतुलाधनुःकुम्भराशयः । यथा, -- “क्रूरोऽथ सौम्यः पुरुषोऽङ्गना च ओजोऽथ युग्मं विषमः समश्च । चरस्थिरद्व्यात्मकनामधेया मेषादयोऽमी क्रमशः प्रदिष्टाः ॥” पुरुषग्रहा यथा, -- “भौमार्कजीवाः पुरुषाः क्लीवौ सोमजभानुजौ । स्त्र्याख्यौ भार्गवचन्द्रौ द्वौ तत्पतित्वात्तथोच्यते ॥” पुरुषनक्षत्राणि यथा, -- “हस्तो मूलश्रवणपुनर्व्वसूमृगशिरस्तथा पुष्यः । गर्भाधानादिकार्य्येषु पुन्नामायं गणः शुभदः ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ तद्वैदिकपर्य्यायः । मनुष्याः १ नरः २ धवाः ३ जन्तवः ४ विशः ५ क्षितयः ६ कृष्णयः ७ चर्ष- ण्यः ८ नहुषः ९ हरयः १० मर्य्याः ११ मर्त्त्याः १२ मर्त्ताः १३ व्राताः १४ तुर्व्वशाः १५ हृह्यवः १६ आयवः १७ यदवः १८ अनवः १९ पूरवः २० जगतः २१ तस्थुषः २२ पञ्चजनाः २३ विवस्वन्तः २४ पृतनाः २५ । इति वेदनिघण्टौ २ अध्यायः ॥
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
पुरुष पुं।
आत्मा
समानार्थक:क्षेत्रज्ञ,आत्मन्,पुरुष,भाव,स्व
1।4।29।1।3
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः प्रधानं प्रकृतिः स्त्रियाम्. विशेषः कालिकोऽवस्था गुणाः सत्त्वं रजस्तमः॥
: परमात्मा, अन्तरात्मा
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, आत्मा
पुरुष पुं।
पुन्नागः
समानार्थक:पुंनाग,पुरुष,तुङ्ग,केसर,देववल्लभ
2।4।25।2।2
वरुणो वरणः सेतुस्तिक्तशाकः कुमारकः। पुन्नागे पुरुषस्तुङ्गः केसरो देववल्लभः॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलसजीवः, वृक्षः
पुरुष पुं।
पुरुषः
समानार्थक:पुमाम्स,पञ्चजन,पुरुष,पूरुष,नर,क्षेत्रज्ञ,धव
2।6।1।2।3
मनुष्या मानुषा मर्त्या मनुजा मानवा नराः। स्युः पुमांसः पञ्चजनाः पुरुषाः पूरुषा नरः॥
पत्नी : स्त्री
सम्बन्धि2 : पुरुषलिङ्गः,दाढिका
वैशिष्ट्यवत् : पुरुषप्रमाणम्
: द्व्यूढापतिः, कन्यकासुतः, पितृष्वसुः_सुतः, मातृष्वसुः_सुतः, अपरमातृसुतः, पिता, पत्युर्वा_पत्न्याः_वा_पिता, पितुर्भ्राता, मातुर्भ्राता, पत्नीभ्राता, पत्युः_कनिष्ठभ्राता, भगिनीसुताः, पुत्र्याः_पतिः, पितुः_पिता, पितामहस्य_पिता, मातुः_पिता, मातामहस्य_पिता, एकोदरभ्राता, पतिः, मुख्यादन्यभर्ता, बालः, वृद्धः, ज्येष्ठभ्राता, कनिष्ठभ्राता, निर्बलः, बलवान्, स्थूलोदरः, चिपिटनासः, प्रशस्तकेशः, श्लथचर्मवान्, स्वभावन्यूनाधिकाङ्गः, ह्रस्वः, तीक्ष्णनासिकः, गतनासिकः, पशुखुरणसदृशनासिकः, विरलजानुकः, ऊर्ध्वजानुकः, संलग्नजानुकः, श्रवणशक्तिहीनः, कुब्जः, रोगादिना_वक्रकरः, अल्पशरीरः, जङ्घाहीनः, खण्डितकेशः, उन्नतनाभियुक्तपुरुषः, परिवेत्तुर्ज्येष्ठभ्राता, ऋणं_दत्वा_तद्वृत्याजीविपुरुषः, कृषीवलः, कालेप्यश्मश्रुः_पुरुषः
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, मनुष्यः
पुरुष पुं।
मनुष्यः
समानार्थक:मनुष्य,मानुष,मर्त्य,मनुज,मानव,नर,विश्,पुरुष
3।3।219।5।2
कोशोऽस्त्री कुड्मले खड्गपिधानेऽर्थौघदिव्ययोः। नाशः क्षये तिरोधाने जीवितेशः प्रिये यमे। नृशंसखड्गौ निस्त्रिंशावंशुः सूर्येंशवः कराः। आश्वाख्या शालिशीघ्रार्थे पाशो बन्धनशस्त्रयोः। सुरमत्स्यावनिमिषौ पुरुषावात्ममानवौ॥
सम्बन्धि2 : शिरोनिधानम्,शय्या,पर्यङ्कः,कन्दुकः,दीपः,आसनम्,सम्पुटः,प्रतिग्राहः,केशमार्जनी,दर्पणः,व्यजनम्
: नाविकः, धीवरः, पुरुषः, स्त्री, नपुंसकम्, वैद्यः, रोगनिर्मुक्तः, रोगी, अलङ्करणशीलः, राजवंशोत्पन्नः, कुलोत्पन्नः, कुलीनः, विद्वान्, योगमार्गे_स्थितः, उपासनाग्निनष्टः, दम्भेनकृतमौनादिः, संस्कारहीनः, वेदाध्ययनरहितः, कपटजटाधारिः, खण्डितब्रह्मचर्यः, सूर्यास्तेसुप्तः, सूर्योदयेसुप्तः, ज्येष्ठेऽनूढे_कृतदारपरिग्रहः, क्षत्रियः, सेवकः, शत्रुः, हस्तिपकः, सारथिः, अश्वारोहः, योद्धा, वैश्यः, ऋणव्यवहारे_धनग्राहकः, गोपालः, वणिक्, शूद्रः, सङ्करवर्णः, कारुसङ्घे_मुख्यः, द्यूतकृत्, ऋणादौ_प्रतिनिधिभूतः, महाभिलाषः, शुद्धमनः, उत्साहशीलः, कुशलः, पूज्यः, सन्देहविषयः_सन्देहाश्रयः_वा, दक्षिणायोग्यः, दानसूरः, आयुष्मान्, शास्त्रज्ञः, परीक्षाकारकः, वरदः, हर्षितमनः, दुःखितमनः, उत्कण्ठितमनः, उदारमनः, दातृभोक्ता, तात्पर्ययुक्तः, बहुधनः, अधिपतिः, अतिसम्पन्नः, कुटुम्बव्यापृतः, सौन्दर्योपेतः, मूकः, आलस्ययुक्तः, असमीक्ष्यकारी, क्रियाकरणे_समर्थः, कर्मोद्यतः, कर्मसु_फलमनपेक्ष्य_प्रवृत्तः, सप्रयत्नारब्धकर्मसमापकः, मृतमुद्दिश्य_स्नातः, मांसभक्षकः, बुभुक्षितः, विजिगीषाविवर्जितः, स्वोदरपूरकः, सर्ववर्णान्नभक्षकः, लुब्धः, दुर्विनीतः, उन्मत्तः, कामुकः, वचनग्राहिः, स्वाधीनः, विनययुक्तः, निर्लज्जः, प्रत्युत्पन्नमतिः, सलज्जः, परकीयधर्मशिलादौ_प्राप्ताश्चर्यः, रोगादिलक्षणेनाधीरमनः, भयशाली, इष्टार्थप्राप्तीच्छः, ग्रहणशीलः, श्रद्धालुः, पतनशिलः, लज्जाशीलः, वन्दनशीलः, हिंसाशीलः, वर्धनशीलः, ऊर्ध्वपतनशीलः, भवनशीलः, वर्तनशीलः, निराकरणशीलः, निबिडस्निग्धः, ज्ञानशीलः, विकसनशीलः, व्यापकशीलः, सहनशीलः, क्रोधशीलः, जागरूकः, सञ्जातघूर्णः, निद्रां_प्राप्तः, विमुखः, अधोमुखः, देवानुवर्तिः, सर्वतो_गच्छः, सहचरितः, वक्रं_गच्छः, वक्ता, शब्दकरणशीलः, स्तुतिविशेषवादिः, मूढमतिः, वक्तुं_श्रोतुमशिक्षितः, तिरस्कृतः, वञ्चितः, कृतमनोभङ्गः, आपद्ग्रस्तः, भयेन_पलायितः, मैथुननिमित्तं_मिथ्यादूषितः, आद्ध्यात्मिकादिपीडायुक्तः, शोकादिभिरितिकर्तव्यताशून्यः, स्वाङ्गान्येवधारयितुमशक्तः, आसन्नमरणलक्षणेन_दूषितमतिः, ताडनार्हः, वधोद्यतः, द्वेषार्हः, शिरच्छेदार्हः, विषेण_वध्यः, मुसलेन_वध्यः, दोषमनिश्चित्य_वधादिकमाचरः, दोषैकग्राहकः, वक्राशयः, कर्णेजपः, परस्परभेदनशीलः, परद्रोहकारी, परप्रतारकस्वभावः, मूर्खः, कृपणः, दरिद्रः, याचकः, साहङ्कारः, शोभनयुक्तः, जनः, अन्यः, अमन्दः, अज्ञः, अपटुः, शूरः, नागरः
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, मनुष्यः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
पुरुष¦ पु॰ पुर--अग्रगतौ कुषन् पुरिदेहे शेते शी--ड पृषो॰।
१ मनुष्ये
२ पुंसि च अमरः।
३ आत्मनि साख्यमतसिद्धेपञ्चविंशे
४ तत्त्वे
५ पुन्नागवृक्षे च मेदि॰।
६ विष्णौ शब्दच॰[Page4374-a+ 38]
७ रेषमिथुनादौ विषमराशौ।
“भौमारजीवाः पुरुषाः” ज्यो॰ त॰
८ मौमादिषु ग्रहेषु। पुरुषाणां शुभाशुभलक्षणंवृ॰ सं॰
६८ अ॰ उक्तं यथा
“उन्मानसानगतिसंहतिसारवर्णस्नेहस्वरप्रकृतिसत्त्वमनूकमादौ। क्षेत्रं मृजां च विधिवत् कुशलोऽवलोक्य सा-मुद्रविद्वदति यातमनागतं च। अस्वेदनौ मृदुतलौकमलोदराभौ श्लिष्टाङ्गुलौ रुचिरताम्रनखौ सुपार्ष्णी। उष्णौ सिराविरहितौ सुनिगूढगुल्फौ कूर्मोन्नतौ चचरणौ मनुजेश्वरस्य। शूर्पाकारविरूक्षपाण्डुरनखौवक्रौ सिरासन्ततौ संशुष्कौ विरलाङ्गलौ च चरणौदारिद्र्युदुःखप्रदौ। मार्गायोत्कटकौ कषायसदृशौ वंशस्यविच्छित्तिदौ ब्रह्मव्रौ परिपक्वमृद्युतितलौ पोतावमम्या-रती। प्रविरलतनुरोमवृत्तजङ्घा द्विरदकरप्रतिमैर्वरो-रुभिश्च। उपचितसमजानवद्य भूपा धनरहिताः श्वशृ-मालतुल्थजङ्घाः। रोमैकेकं कूपके पार्थिवानां द्वे द्वेज्ञेये पण्डितश्रीत्रियाणाम्। त्र्याद्यैर्निःस्वा मानवादुःखभाजः केशाश्चैवं निन्दिताः पूजिताश्च। निर्मांसजानुर्म्बियते प्रवासे सौभाग्यगल्पैर्विकटैर्दरिद्राः। स्त्री-निर्जिताश्चापि भवन्ति निम्नै राज्यं समांसैश्च महद्भि-रायुः। लिङ्गेऽल्पे धनवानपत्यरहितः स्थूले विहीनोधनैर्नेद्ये वामनते सुतार्थरहितो वक्रेऽन्यथा पुत्रवान्। दारिद्र्यं विनते त्वधोऽल्पतनयो लिङ्गे सिरासन्ततेस्थूलग्रन्थियुत सुखी मृदुकरोऽत्यन्तं प्रमेहादिभिः। काषनिगूढैर्भूपा दीर्घैर्मग्नैश्च वित्तपरिहीनाः। ऋजुवृत्तशोफसा लथुसिरालश्नाश्च धनवन्तः। जलमृत्यु-रेकवृषणो विषमैः स्त्रीचञ्चलः समैः क्षितिपः। ह्रस्वा-युश्चोद्{??}द्धैः प्रलम्बवृषणस्य शतमायुः। रक्तैरास्मामणिभिर्निर्द्रव्याः पाण्डुरैश्च मलिनैश्च। सुखिनःसशब्दमूत्रा निःस्वा निःशब्दधाराश्च। त्रिचतुर्धाराभिःप्रदक्षिणावर्त्तवलितमूत्राभिः। पृथ्वीपतयो ज्ञेया निकीर्ण-मूत्राश्च पनहीनाः। एकैव मूत्रधारा वलिता रूप-प्रपानसुतदात्री। स्निग्धोन्नतसममणयो धनवनितारत्न-भोक्तारः। मणिमिश्च मघ्यनिस्नैः कन्यापितरो भवन्तिनिःष्वाश्च। बहुपशुभाजो मध्योन्नतेश्च नात्युल्वणैः-धनिनः। परिशुष्कवस्तिशीर्पैर्घनरहिता दुर्भगाश्चविज्ञेयाः। कुसुमसमगन्धशुक्रा विक्षानव्या महीपालाः। मधुगन्धे बहुवित्ता मत्स्यसगन्धे बहून्यपत्यानि। तनुशुकः स्त्रीजमको सांससगन्धो महामोगी। मदिरा-[Page4374-b+ 38] गन्धे यज्वा क्षारसगन्धे च रेतसि दरिद्रः। शीघ्रंमैथुनगामी दीर्घायुरतोऽन्यथाऽल्पायुः। निःस्वोऽति-स्थूलस्फिक् समांसलस्फिक् सुखान्वितो भवति। व्या-घ्राभाध्यर्धस्फिगमण्डूकस्फिग्नराधिपतिः। सिंहकटि-र्मनुजेन्द्रः कपिकरभकटिर्धनैः परित्यक्तः। समजठरामोगयुता घटपिठरनिभोदरा निःखाः। अविकलपार्श्वाधनिनो निम्नैर्वक्रैश्च भोगसन्त्यक्ताः। समकुक्षाभोगाद्या निम्नाभिर्भोगपरिहीनाः। उन्नतकुक्षाः क्षि-तिपाः कुटिलाः स्युर्मानवा विषमकुक्षाः। सर्पोदरादरिद्रा भवन्ति बह्वाशिनश्चैव। परिमण्डलौन्नता-भिर्विस्तोर्णाभिश्च नाभिभिः सुखितः। खल्पा त्वदृश्य-निम्ना नाभिः क्लेशावहा भवति। वलिमध्यगताविषमा शूलावाधं करोति नैःख्यञ्च। शाठ्यं वाभा-वर्त्ता करोति मेधां प्रदक्षिणतः। पार्श्वायता चिरायु-षमुपरिष्टाच्चेश्वरं गवाद्यमधः शतपत्रकर्णिकाभानाभिर्ममुजेश्वरं कुरुते। शस्त्रान्तं स्त्रीभोगिनमाचार्य्यंबहुसुतं यथासङ्क्यम्। एकद्वित्रिचतुर्भिर्वलिभिर्विद्या-न्नृपं त्वबलिम्। विषमवलयो मनुष्या भवन्त्यगम्या-भिगामिनः पापाः। ऋजुवलयः सुखभाजः परदार-द्वेषिणश्चैव। मांसलमृदुभिः पार्श्वैः प्रदक्षिणावर्त्त-रोमभिर्भूपाः। विपरीतैर्निर्द्रव्याः सुखपरिहानाःपरप्रेष्याः। सुभगा भवन्त्यनुद्बद्ध{??}चुका विधनाविषमदीर्घैः। पीनोपचितनिमग्नैः क्षितिपतयश्च चुचुकैःसुखिनः। हृदयं समुन्नतं पृथु न येपनं भासकञ्चनृपतीनाम्। अधमानां विपरीतं खररोमचितंसिरालञ्च। समवक्षसोऽर्थवन्तः घीतैः शूरास्त्यकिञ्चना-स्मनुमिः। विषणं वक्षो येषां ते निःस्वाः शस्त्रनिध-माश्च।{??} जत्रुभिरर्थविहीनोऽस्थिश्चन्धि-परिखद्धैः। उन्नतजत्रुर्भोनी नि{??}र्निःस्वोऽर्थनान्पीनैः। चिपिटग्रीवो निःस्वः शुष्का ससिरा च यस्यवा ग्रीवा। माहषग्रीव शूरः शस्त्रान्तो वृषसमग्रीवः। कम्बुग्रीवो राजा प्रलम्बकण्ठः प्रमक्षणो भवति। पृष्टमभग्नमरोमशमर्थवतामशुभदमतोऽन्यत्। अखे-दनपीनोद्मतसुगन्धिसमरोमसङ्कुलाः कक्षाः। वि{??}-तव्या धनिनामतोऽन्यथार्थैर्विहीनानाम्। निर्मांसौरोमचितौ भग्यावल्पौ च निर्धनस्यांयौ। विपुकावप्यु-च्छिन्नौ सुश्चिष्टौ सौख्{??}वीर्यवताम्। करिकरसदृशौवृत्तावाजान्ववलम्बिनौ सूमौ पीनौ। वाहू पृशिबीन्था-[Page4375-a+ 38] नामधमानां रौम{??} ह्रखौ। हस्ताङ्गुलयो दीर्घाश्चिरा-युषामवलिताश्च सुभगानाम्। मेधाविनां च सूक्ष्मा-श्चिपिटाः परकर्मनिरतानाम्। स्थूलाभिर्धनरहिताबहिर्नताभिश्च शस्त्रनिर्याणाः। कपिसदृशकरा धनिनोव्याघ्रोपमपाणयः पापाः। सणिबन्धनैर्निगूढैः सुश्लिष्ट-तन्धिभिर्मूपाः। हीनैर्हस्तच्छेदः श्लथैः सशब्दैश्च नि-र्द्रव्याः। पितृवित्तेन विहीना भवन्ति निम्नेन कर-तलेन नराः। संवृत्तनि{??}र्धनिनः प्रोत्तानकराश्च दा-तारः। विषमैर्विषमा निःस्वाश्च करतलैरीश्व्रास्तुलाक्षाभैः। पीतैरगम्यवनिताभिगामिनो निर्घना रूक्षैः। तुषसदृशनखाः क्लीवाश्चिपिटैः स्फुटितैश्च वित्तसन्त्यक्ताः। कुनस्वविवर्णैः परतर्कुकाश्च ताम्नैश्च भूपतयः। अङ्गुष्ठय-वैराद्याः, सुतवन्तोऽङ्गुष्ठमूलगैश्च यवैः। दीर्घाङ्गुलि-पर्वाणः सुभगा दीर्घायुमश्चैव। स्विग्धा निम्ना रेखाधनिनां तद्व्यत्ययेन निःस्वानाम्। विरलाङ्गुलयो निःखाधनसञ्चयिनी धनाङ्गुलयः। तिस्नो रेखा मणिवन्धनो-त्थिताः करतलोपगा नृपतेः। मीनयुगाङ्कितपाणि-र्नित्यं सत्रप्रदो भवति। वज्राकारा धनिनां विद्या-भाजां तु मीनपुच्छनिभाः। शङ्खातपत्रशिबिकागजा-श्वपद्मोपमा नृपतेः। कलसमृणालपतकाङ्कुशोपमाभि-र्भवन्ति निधिपालाः। दामनिभामिश्चाणाः स्वस्तिक-रूपाभिरैश्वर्यम्। चक्रालिपरशुतोमरशक्तिधनुःकुन्त॰सद्धिभाः रेखाः। कुर्वन्ति चमूनाथं यज्वानमुलूण-लाकाराः। मकरध्वजकोष्ठागारसन्निभाभिर्महाधनो-पेताः। पेदीनिमेन चैवाग्निहोत्रिणो ब्रह्मतीर्येन। वापीदेवकुलाद्यैर्षर्मं कुर्वन्ति च त्रिकोणामिः। अङ्कठ-मूलरेकाः पुत्राः स्युर्दारिमाः सृक्ष्माः। रेखाः प्रदेशि-नीगाः शतायुषां लल्पगीयमूगाभिः। छिन्नाभिर्द्रुम-पकृनं बहुरेखारेखिणो निःखाः। अतिकृशदीर्घैश्चिबुकै-र्निर्द्रव्या मांसलैर्धनोपेताः। विम्बोपमैरवक्रैरधरैर्भूपा-{??}नुभिरखाः। ओष्ठैः स्फुटितविखण्डितविवर्णरूक्षैश्चधनपरित्यक्ताः। स्निग्धा घनाश्च दशनाः सुतीक्ष्यदंष्ट्राःसमाश्च शुभाः। जिह्वा रक्ता दीर्पा श्लक्ष्मा सुसमा चभोगिनां ज्ञेया। श्वेता कृष्णा परुषा निर्द्रव्याणांतथा तालु। वक्त्रं सौम्यं संवृतममलं श्लक्ष्णं समं चमूपानाम्। विपरीतं क्लेशभुजां महामुस्वं दुर्भगाणां च। स्त्रीमुखमनपत्यानां शठ्यवतां मण्डकं परिज्ञेथम्। दीर्घं निर्द्रव्याणां मी{??}मुखाः पीपकर्नाणः। चतुरखं[Page4375-b+ 38] धूर्तानां निम्नं वक्त्रं च तनयरहितानाम्। कृपखा-नामतिह्रस्य सन्थूर्णं भोगिनां कान्तम्। अस्फुटि-ताग्रं स्निग्धं श्मश्चु शुमं मृदु च सन्नतं चैव। रक्तैः परुषैश्चौराः श्मश्रुभिरल्पैश्च विज्ञेयाः। निर्मांसैःकर्णैः पापमृत्यवश्चर्पटैः सुबहुभोगाः। कृपणाश्च ह्रस्व-कर्णाः शङ्कुश्रवखाश्च मूपतथः। रोजशकर्णा दीर्घा-कुषस्तु धनभागिनो विपुलकर्णाः। क्रूराः सिरावगद्धै-र्व्यालम्बैर्मांसलैः सुखिनः। भोगी त्वनिम्नगण्डो मन्त्रीसम्पूर्णमांसगण्डो यः। सुखभाक् शुकसमनासश्चिर-जीवी शुष्कनासश्च। छिन्नानुरूपयाऽगम्यगामिनो दीर्घयातु सौभाग्यम्। आकुञ्चितया चौरः स्त्रीमृत्युः स्याच्चि-पिटनासः। धनिनोऽग्रवक्रनासा दक्षिणवक्राः प्रभक्षखाःक्रूराः। ऋज्वी स्वल्पच्छिद्रा सुपुटा नासा सभाग्या-नाम्। धनिनां क्षुतं सकृद् द्वित्रिपिण्डितं ह्वादिसानुनादं च। दीर्घायुषां प्रमुक्तं विज्ञेयं संहतंचैव। प{??}दलाक्षाधनिनो रक्तान्तविलोचनाः श्रियोभाजः। सधुपिङ्गलैर्महार्था मार्जारविलोचनाः पापाः। हरि-आक्षा मण्डललोचनाश्च जिह्मैश्च लोचनैश्चौराः। क्रूराः केकरनेत्रा गजसदृशदृशश्च नूपतयः। ऐश्वर्य्यंगम्भीरैर्नीलोत्पलकान्तिभिश्च विद्वांसः। अतिकृष्णतार-हाखामक्ष्णामुत्पाटनं गवति। मन्त्रित्वं स्यूलष्टशां श्वा-पाक्षाणां च मवति सौभाग्यम्। दीना{??} नःखानांस्निब्धा विपुलार्थभोगवताम्। चभ्यु{??}तामिरत्वायुथोविशालोन्नतामिरतिरतिमुखितः। वि{??}भ्युवो दरिद्राबालेन्दुनतभुवः सधनाः। दीर्षासंसक्ताभिर्धनिनः खण्डा-मिरर्थपरिहीना। मध्यविनभ्रुवो ये ते सक्ताः स्त्रीष्व-गम्यासु। उन्नतविपुसैः शङ्खैर्धन्या निर्म्नैः सुतार्थ-सन्त्यक्ताः। विषमल्ललाटा विहना धनवन्तोऽर्धेन्दु-सद्वशेन। शुक्तिविशालैराचार्यता सिरालन्ततैरधर्मरताः। उन्नतसिराभिराणाः स्वस्तिकवत्संस्थितामिश्च। निम्नल-लाटा बधबन्धभानिनः क्रूरकर्मनिरताश्च। अभ्युन्न-तैश्च भूपाः कृपणाः स्युः सङ्कटललाटाः। रुदितमदी-नमनश्रु स्निग्धं च शुभावहं मनुष्याणाम्। रूक्षं दीनंप्रचुराश्रु चैव न शुभप्रदं पुंसाम्। हसितं शुभद-सकम्पं सनिमिलितलोचनं च पापस्य। हृष्टस्य हसित-मसकृत् सोन्मादस्यासकृत् प्रान्ते। तिस्रो रेखाः शत-जीविनां ललाटायताः स्थिता यदि ताः। चतसृभिर-नवीशत्वं गवतिश्चायुः सपञ्च{??}डा। विच्छिन्नाभिश्चा-[Page4376-a+ 38] गम्यगामिनो नवतिरप्यरेखेण। केशान्तोपगताभी रेखा-भिरशीतिवर्षायुः। पञ्चभिरायुः सप्ततिरेकाग्रावस्थि-ताभिरपि षष्टिः। बहुरेखेण शतार्धं चत्वारिंशच्चवक्राभिः। त्रिंशद्भ्रूलग्नाभिर्विंशतिकश्चैव वाम-वक्राभिः। क्षुद्रामिः खल्पायुर्न्यूनाभिश्चान्तरे कल्प्यम्। परिमण्डलैर्भोगाट्याश्छत्राकारैः शिरोभिरवनीशाः। चिपिटैः पितृमातृघ्नाः करोटिशिरसां चिरान्मृत्युः। घटमूर्धा ध्यानरुचिर्द्विमस्तकः पापकृद्धनैस्त्यक्तः। निम्नंतु शिरो महतां बहुनिम्नमनथदं भवति। एकैकमवैःस्निग्धैः कृष्णैराकुञ्चितैरभिन्नाम्रः। मृदुभिर्न चाति-बहुभिः केशैः सुखमाग् नरेन्द्रो वा। बहुमूलविषम-कपिलाः स्थूलस्फुटिताग्रपरुषह्रस्वाश्च। अतिकुटिला-श्चातिथनाश्च मूर्चजा वित्तहीनानाम्। यद्यद्गात्रं रूक्षंमांसविहीनं सिरावनद्धं च। तत्तदनिष्टं प्रोक्तंविपरीतमतः शुभं सर्वम्। त्रिषु विषुलो गम्भीरस्त्रिष्वेव षडुन्नतश्चतुर्ह्रस्वः। सप्तसु रक्तो राजापंञ्चसु दीर्घश्च सूक्ष्मश्च। उरो ललाटं वदनं च पुंसांविस्तीर्णमेतत्त्रितयं प्रशस्तम्। नाभिः स्वरः सत्त्वमितिप्रदिष्टं गम्भीरमेतत्त्रितयं नराणाम्। वक्षोऽथकक्षा नखनासिकास्यं कृकाटिका चेति षडुन्नतानि। ह्रस्वानि चत्वारि च लिङ्गपृष्ठं ग्रीवा च जङ्गे चहितप्रदानि। नेत्रान्तवादकरताल्वधरोष्ठजिह्वा रक्तानखाश्च खलु सप्त सुखावहानि। सूक्ष्माणि पञ्च दश-नाङ्गुलिपर्वकेशाः साकं त्वचा कररुहाश्च न दुःखिता-नाम्। हनुलोचनबाहुनासिकाः स्तनयोरन्तरमत्र पञ्च-मम्। इति दीर्घमिदं तु पञ्चकं न मवत्येव नृणाम-भूभृताम्” (इति क्षेत्रम्)।
“छाया शुभाशुमफलानिनिवेदयन्ती लक्ष्या मनुष्यपशुपक्षिषु लक्षणज्ञैः। तेजो-गुणान् बहिरपि प्रविकाशयन्ती दीपप्रभा स्फटिकरत्न-घटस्थितेव। स्निग्धद्विजत्वङनखरोमकेशच्छाया सुगन्धाच महीसमुत्था
१ । तुष्ट्यर्थलाभाभ्युदयान् करोति थर्मस्यचाहन्यहनि प्रवृत्तिम्। स्निग्धा सिताच्छहरितानयनाभिरामा सौभाग्यमार्दवसुखाभ्युदयान् करोति। सर्वार्थसिद्धिजननी जननीव चाप्या
२ छाया फलं तनु-भृतां शुभमादधाति। चण्डाऽधृष्या पद्महेमाग्निवर्णायुक्ता तेजोविक्रमैः सप्रतापैः। आग्नेयीति
३ प्राणिनां-स्याज्जयाय क्षिप्रं सिद्धिं वाञ्छितार्थस्य घत्ते। मलिन-षरुषकृष्णा पापगन्धाऽनिलोत्था
४ जनयति बधबन्धन्व्याध्य-[Page4376-b+ 38] नर्थार्थनाशान्। स्फटिकसदृशरूपा भाग्ययुक्तात्युदारानिधिरिव गगनोत्था
५ श्रेयसां स्वच्छवर्णा। छायाः क्र-मेण कुजलाग्न्यनिलाम्बरोत्थाः केचिद्वदन्ति दश ताश्चयथानुपूर्व्या। सूर्याब्जनाभपुरुहूतयमोडुपानां तुल्यास्तुलक्षणफलैरिति तत्समासः” (इति छाया)।
“करिवृष-रथौघभेरीमृदङ्गसिंहाब्दनिःस्वना भूपाः। गर्दमजर्जर-स्वरास धनतौख्यसन्त्यक्ताः” (इति खरः)।
“सप्त भवन्तिच सारा मेदोमज्जात्वगस्थिशुक्राणि। रुधिरं मांसंचेति प्राणभृतां तत्समासफलम्। ताल्वोष्ठदन्तपाली-जिह्वानेत्रान्तपायुकरचरणैः। रक्तैस्तु रक्तसारा बहु-मुखवनितार्थपुत्रयुताः। स्निग्धत्वक्का धनिनो मृदुभिःसुमगा विचक्षणास्तनुभिः। मज्जामेदःसाराः सुश-रीराः पुत्रवित्तयुक्ताः। स्थूलास्थिरस्थिसारो बलवान्विद्यान्तगः सुरूपश्च। बहुगुरुशुक्राः सुभगा विद्वांसोरूपवन्तश्च। उपचितदेहो विद्वान् धनी सुरूपसमांससारो यः। (इति सारः) सङ्घात इति च सुन्धिष्ट-सन्धिता सुखभुजो ज्ञेयाः” (इति संहतिः)। स्नेहःपञ्चसु लक्ष्योवाग्जिह्वादन्तनेत्रनखसंस्थः। सुतधन-सौभाग्ययुताः स्विग्धैस्तैर्निर्धना रूक्षैः” (इति स्नेहः)।
“द्युतिमान् वर्णः स्निग्धः क्षितिपानां मध्यमः सुतार्थ-वताम्। रूक्षो धनहीनानां शुद्धः शुमदो न सङ्कीर्णः” (इति वर्णः)।
“साध्यमनूकं वक्त्राद् गोवृषशार्दूलसिंह-गरुडमुखाः। अप्रतिहतप्रतापा जितरिपवो मानवे-न्द्राश्च। वानरमहिमवराहाजतुल्यवदनाः सुतार्थसुख-माजः। गर्दभकरभप्रतिमैर्मुखैः शरीरैश्च निःखमुखाः” (इत्यनूकम्। )
“अष्टशतं पण्णवतिः परिमाणं चतुरशीतिरिति पुंसाम्। उत्तमसमहीनानामङ्गुलसङ्ख्या स्व-मानेन” (इत्युन्मानम्)।
“भारार्धतनुः सुखभाक् तुलितो-ऽतो दुःखभाग्भवत्यूनः। भारोऽतीवाद्यानामध्यर्चःसर्वधरणीशः। विंशतिवर्षा नारी पुरुषः खलु पञ्च-विंशतिमिरब्दैः। अर्हति मानोन्मानं जीवितगागेचतुर्थे वा” (इति मानम्)।
“भूजलशिख्यनिलाम्बरसुर-नररक्षःपिशाचकतिरश्चाम्। सत्त्वेन भवति पुरुषोलक्षणमेतद्भवत्येषाम्। महीस्वभावः शुभपुष्पगन्धःसम्भोगवाम् सुश्वसनः स्थिरश्च। तोयस्वभावो बहुतोय-पायी प्रियामिलाषी रसभोजमश्च। वायोः स्वभावेनचलः कृशश्च क्षिप्रं च कोपस्य वशं प्रयाति। खप्रकृति-र्निपुणो विवृतास्यः शब्दगतौ कुशलः सुषिरा। [Page4377-a+ 38] त्यागयुतो पुरुषो मृदुकोपः स्नेहरतश्च भवेत् सुरसत्त्वः। मर्त्यसत्त्वसंयुतो गीतभूषणप्रियः। संविभागशीलवा-न्नित्यमेव मानवः। तीक्ष्णप्रकोपः खलचेष्टितश्च पापश्चसत्त्वेन निशाचराणाम्। पिशाचसत्त्वश्चपलो मलाक्तोबहुप्रलापी च समुल्वणाङ्गः। भीरुः क्षुधालुर्बहुभुक्च यः स्याज्ज्ञेयः स सत्त्वेन नरस्तिरश्चाम्। एवंनराणां प्रकृतिः प्रदिष्टा यल्लक्षणज्ञाः प्रवदन्ति सत्त्वम्” (इति प्रकृतिः)।
“शार्दूलहंमसमदद्विपगोपतीनां तुल्याभवन्ति गतिभिः शिखिनां च भूपाः। येषां च शब्द-रहितं स्तिमितं च यातं तेऽपीश्वरा द्रुतपरिप्लुतगादरिद्राः”। (इति गतिः)।
“श्रान्तस्य यानमशनं चबुभुक्षितस्य पानं तृषापरिगतस्य भयेषु रक्षा। एतानियस्य पुरुषस्य भवन्ति काले धन्यं वदन्ति खलु तं नर-लक्षणज्ञाः। पुरुषलक्षणमुक्तमिदं मया मुनिमतान्यव-लोक्य समासतः। इदमधीत्य नरो नृपसम्मतो भवतिसर्वजनस्य च वल्लभः”। प्रकृत्यादिभ्योऽतिरिक्तत्वेनसाङ्ख्यकारिकया पुरुषस्यास्तित्वं समर्थितं यथा
“सङ्घातपरार्थत्वात् त्रिगुणादिविपर्य्ययादधिष्ठानात्। पुरु-षोऽस्ति भोक्तृभावात्कैवल्यार्थं प्रघृत्तेश्च। ” का॰
“पुरुषो-ऽस्त्यव्यक्तादेर्व्यतिरिक्तः कुतः सङ्घातपरार्थत्वात् अव्यक्तमहदहङ्कारप्रभृतयः परार्थाः सङ्घातत्वात् शयनासना-द्यङ्गवत् सुखदुःखमोहात्मकतया अव्यक्तादयः सर्वेसङ्गाताः। स्यादेतत् शयनासनादयः सद्ध्वाताः सङ्घात-शरीराद्यर्था दृष्टा न तु आत्मानं व्यक्ताव्यक्तव्यतिरिक्तंप्रति परार्थाः तस्रात्सङ्घातान्तरमेव परं गमयेयुर्नत्वस-ङ्घातमात्मानमित्यत आह त्रिगुणादिविपर्य्ययात्। अय-मभिप्रायः सङ्घातान्तरार्थत्वे हि तस्यापि सङ्घातत्वात्तेनापि सङ्घातान्तरार्थेन मवितव्यमेवं तेन तेनेत्यनवस्थास्यात्। न च व्यवस्थायां सत्यामनवस्थाकल्पना युक्तागौरवप्रसङ्गात्। नच प्रमाणवत्त्वेन कल्पना गौरवमपिमृष्यत इति युक्तं संहतत्वस्य पारार्थ्यमात्रेणान्वयात्। दृष्टान्तदृष्टसर्वधर्मानुरोधेन त्वनमानमिच्छतः सर्वानुमा-गोच्छेदप्रसङ्गः इत्युपपादितं न्यायवार्त्तिकतात्पर्यटीकाया-मस्माभिः। तस्मादनवस्थामिया अस्यासहतत्वामच्छ्रताअत्रिगुणत्वमविवेकित्वमबिषयत्वमसामान्थत्वं चेतन-{??}मप्रसवधर्मित्वं चाभ्युपेयं त्रिगुणत्वादयो हिं धर्माःसङ्घातत्वेन व्याप्ताः। तत् संहतत्वमस्मिन् परे निवर्त्त-मान त्रिगुणत्वादि व्यवर्त्तयति ब्राह्मण्यमि{??} निवर्त्तमानं[Page4377-b+ 38] कठत्वादिकं तस्मादाचार्य्येण त्रिगुणादिविपर्ययादितिवदता असंहतः परोविवक्षितः स चात्मेति सिद्धम्। इतश्च पुरुषोऽस्ति अधिष्ठानात् त्रिगुणात्मकानामधिष्ठीग्र-सानत्वात् यद्यत् सुखदुःखमोहात्मकं तत्सर्वं परेणाधिष्ठीग्र-मानं दृष्टं यथा रथादि यन्त्रादिभिः, सुखदुःखमोहात्मक-ञ्चेदं बुद्ध्या{??} तस्मादेतदपि परेणाधिष्ठातव्यम्। स चपंरस्त्रैगुण्यादन्य आत्मेति। इतश्चास्ति पुरुषः मोक्तृभावात् भोक्तृभावेन भोग्ये सुखदुःखे उपलक्षयति। भोग्येहि सुखदुःखे अनुकूलप्रतिकूलवेदनीये प्रत्यात्ममनुभूयेतेतेनानयोरनुकूलनीयेन प्रतिकूलनीयेन च केनचिदप्यन्येनभवितव्यं नचानुकूलनीयाः प्रतिकूलनीयाः वा बुद्ध्या-दयस्तेषां सुखदुःखाद्यात्मकत्वेन स्वात्मनि वृत्तिविरोधात्। तस्माद्योऽसुखाद्यात्मा सोऽनुकूलमीयः प्रतिकूलनीयोवा स चात्मेति। अन्ये त्वाहुः भोग्या दृश्या बुद्ध्यादयःन च द्रष्टारमन्तरेण दृश्यता युक्ता तेषां, तस्मादस्तिद्रष्टा दृश्यबुद्ध्याद्यतिरिक्त, स चात्मेति। भोक्तृभा-वात् दृश्येन द्रष्टृत्वानुमानादित्यर्थः। दृश{??}र्त्वं चबुद्ध्यादीनां सुखाद्यात्मकतया पृथिव्यादिवदनुमितम्” त॰ कौ॰अधिकम् आत्मन्शब्दे
६६
३ पृष्ठादौ दर्शितम्रतिमधुर्य्यां पुरुषचातुर्विध्यमुक्त्वा तेषां लक्षणमुक्तं यथा
“शशो मृगो वृषश्चाश्वो नृणां जातिचतुष्टयम्। मदुवचनसुशीलः कोमलाङ्गः सुकेशः सकलगुणनिधानः सत्यवादीशशोऽयम्।
१ वदति मधुरवाणीं दीर्घनेत्रोऽतिभीरुश्च-थलमतिसुदेहः शीघ्रवेगो मृगोऽयम्।
२ बहुगुण-बहुबन्धुः शीघ्रकामो नताङ्गं सकलरुचिरदेहः सत्यवादीवृषोऽयम्
३ । उदरकटिकृशः स्यादुग्रकण्ठाधरष्ठो दशन-वदननासः श्रोत्रदीर्घो हि वाजी
४ ”। तत्र विष्णौ
“अव्ययः पुरुषः साक्षी” विष्णुस॰।
“आसीत् पुरा पूर्वमेवेति” विग्रहं कृत्वा व्युत्पादितः पुरुषः पूर्वमेवाहमिहास-मिति तत् पुरुषस्य पुरुषत्वमिति” श्रुतेः पूर्षु पुरीषु उत्-कर्षशालिष सत्त्वेष्ववसीदतीति वा, पुरूणि बहूनि फलानिमनोऽभिलषितानि सनोति ददाति वा, पुरूणिभुवनानि संहारसमये स्यति अन्तं करोतीति वा पूरणात्सदनाद्वा पुरुषः,
“पूरणात् सदनाच्चैव ततोऽसौ पुरुषामतः”
“इति महाभारतम्” भाष्यम्।
“पुरं शरीरं ब्रह्मपुरं वा शेते इति पुरुषः। नवद्वारं पुरं पुण्यमेतैर्भूयःसमन्वितम्। व्याकरोति महात्मा यत्तस्मात् पुरुषउच्यते” इति महाभारते यद्वा पद शरणगत्यवसादनेष[Page4378-a+ 38] पण दाने षो अन्तकर्मणि इत्येषां धातूनां रूपाणिपूरणात् पृ--पालनपूरणयोरिति धातोरिदं रूपं पुरुः। सीदति गच्छति द्युलोकान्तरिक्षपृथिवीषु सूर्य्यवाय्वग्न्यात्मना गत्यर्थकसदेरिदं रूपम्” आनन्दगि॰
“पुरा-ण्यनेन सृष्टानि नृतिर्यगृषिदेवताः
“शेते जीवेनरूपेण पुरेषु पुरुषो ह्यसौ” भाग॰
७ ।
१४ ।
३७
“पुरः सचक्रे द्विपदः पुरश्चक्रे चतुष्पद” इत्युपक्रमे” पुरः पुरुषआविशत्” इति श्रुतेस्तस्य सर्वपुरप्रवेशात् तथात्वम्।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
पुरुष¦ m. (-षः)
1. A man generally or individually, a male, man-kind.
2. Representative of generation.
3. An official, a functionary.
4. The height of a man considered as a measure of length.
5. The pupil of the eye.
6. A person, (in gram.)
7. The soul.
8. God, the Supreme Being.
9. VISHN4U.
10. BRAHMA
4.
11. Life, the living principle.
12. An atom.
13. A follower of the Sa4nk'hya philo- sophy, who believes in the twenty-fifth creation of the Sa4nkhya philosophy, the soul which according to them is neither a produc- tion nor a productive.
14. A friend.
15. A sort of tree: see पुन्नाग।
16. A sort of tree, commonly Tila or Tilaka. n. (-षं) The mountain Me4ru. E. पुर the body, or षस् to abide, aff. क, and the vowel changed; or पुर् to precede, Una4di aff. कुषन्; also पुरूष।
Apte[सम्पाद्यताम्]
पुरुषः [puruṣḥ], [पुरि देहे शेते शी-ड पृषो˚ Tv.; पुर्-अग्रगमने कुषन् Uṇ. 4.74]
A male being, man; अर्थतः पुरुषो नारी या नारी सार्थतः पुमान् Mk.3.27; Ms.1.32;7.17;9.2; R.2.41.
Men, mankind.
A member or representative of a generation.
An officer, functionary, agent, attendant, servant.
The height or measure of a man (considered as a measure of length); द्वौ पुरुषौ प्रमाणमस्य सा द्विपुरुषा-षी परिखा Sk.
The soul; द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च Bg.15.16 &c.
The Supreme Being, God (soul of the universe); पुरातनं त्वां पुरुषं पुराविदः (विदुः) Śi.1.33; R.13.6.
A person (in grammar); प्रथम- पुरुषः the third person, मध्यमपुरुषः the second person, and उत्तमपुरुषः the first person, (this is the strict order in Sk.).
The pupil of the eye.
(In Sāṅ. phil.) The soul (opp. प्रकृति); according to the Sāṅkhyas it is neither a production nor productive; it is passive and a looker-on of the Prakṛiti; cf. त्वामामनन्ति प्रकृतिं पुरुषार्थप्रवर्तिनीम् Ku.2.13 and the word सांख्य also.
The soul, the original source of the universe (described in the पुरुषसूक्त); सहस्रशीर्षः पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् &c.
The Punnāga tree.
N. of the first, third, fifth, seventh, ninth, and eleventh signs of the zodiac.
The seven divine or active principles of which the universe was formed; तेषामिदं तु सप्तानां पुरुषाणां महौजसाम् Ms.1.19. -षी A woman. -षम् An epithet of the mountain Meru. -Comp. -अङ्गम् the male organ of generation. -अदः, -अद् m. 'a man-eater', cannibal, goblin; अवमेने हि दुर्बुद्धिर्मनुष्यान् पुरुषादकः Mb.3.275.27.-अधमः the vilest of men, a very low or despicable man.
अधिकारः a manly office or duty.
calculation or estimation of men; संसत्सु जाते पुरुषाधिकारे न पूरणी तं समुपैति संख्या Ki.3.51. -अन्तरम् another man.
अयणः, अर्थः any one of the four principal objects of human life; i. e. धर्म अर्थ, काम and मोक्ष.
human effort or exertion (पुरुषकार); धर्मार्थकाममोक्षाश्च पुरुषार्था उदाहृताः Agni P.; H. Pr.35.
something which when done results in the satisfaction of the performer; यस्मिन् कृते पदार्थे पुरुषस्य प्रीतिर्भवति स पुरुषार्थः पदार्थः ŚB. on MS.4.1.2. -अस्थिमालिन् m. an epithet of Śiva.
आद्यः an epithet of Viṣṇu.
a demon. -आयुषम्, -आयुस् n. the duration of a man's life; अकृपणमतिः कामं जीव्याज्जनः पुरुषायुषम् Ve.6.44; पुरुषायुषजीविन्यो निरातङ्का निरीतयः R.1. 63. -आशिन् m. 'a man-eater', a demon, goblin. -इन्द्रः a king.
उत्तमः an excellent man.
the highest or Supreme Being, an epithet of Viṣṇu or Kṛiṣṇa; यस्मात् क्षरमतीतो$हमक्षरादपि चोत्तमः । अतो$स्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ Bg.15.18.
a best attendant.
a Jaina.
N. of a district in Orissa sacred to Viṣṇu.
कारः human effort or exertion, manly act, manliness, prowess (opp. दैव); एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति H. Pr.32; दैवे पुरुषकारे च कर्मसिद्धिर्व्यवस्थिता Y.1.349; cf. 'god helps those who help themselves'; अभिमतसिद्धिर- शेषा भवति हि पुरुषस्य पुरुषकारेण Pt.5.3; Ki.5.52.
manhood, virility.
haughtiness, pride. -कुणपः, -पम् a human corpse. -केसरिन् m. man-lion, an epithet of Viṣṇu. in his fourth incarnation; पुरुषकेसरिणश्च पुरा नखैः Ś.7.3. -ज्ञानम् knowledge of mankind; Ms.7.211.-तन्त्र a. subjective. -दध्न, -द्वयस् a. of the height of a man. -द्विष् m. an enemy of Viṣṇu. -द्वेषिणी an illtempered woman (who hates her husband).
नाथः a general, commander.
a king. -नियमः (in gram.) a restriction to a person. -पशुः a beast of a man, brutish person; cf. नरपशु. -पुङ्गवः, -पुण्डरीकः a superior or eminent man. -पुरम् N. of the capital of Gāndhāra, q. v. -बहुमानः the esteem of mankind; निवृत्ता भोगेच्छा पुरुषबहुमानो विगलितः Bh.3.9. -मानिन् a. fancying oneself a hero; कथं पुरुषमानी स्यात् पुरुषाणां मयि स्थिते Rām.2.24.35. -मेधः a human sacrifice. -वरः an epithet of Viṣṇu. -वर्जित a. desolate.
वाहः an epithet of Garuḍa.
an epithet of Kubera. -व्याघ्रः -शार्दूलः, -सिंहः 'a tiger or lion among men', a distinguished or eminent man. उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः H.
a hero, brave man. -समवायः a number of men.-शीर्षकः A kind of weapon used by burglars (a sham head to be inserted into the hole made in a wall); Dk.2.2. -सारः an eminent man; Bhāg.1.16.7.-सूक्तम् N. of the 9th hymn of the 1th Maṇḍala of the Ṛigveda (regarded as a very sacred hymn).
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
पुरुष m. ( mc. also पूर्; prob. fr. पॄand connected with पुरु, पूरुifc. f( आ). , rarely f( ई). ; See. Pa1n2. 4-i , 24 ) a man , male , human being( pl. people , mankind) RV. etc.
पुरुष m. a person , ( पुमान् पुरुषः, a male person S3a1n3khGr2. Mn. ; दण्डःप्, punishment personified Mn. ; esp. grammatical pers. ; with प्रथम, मध्यम, उत्तम= the 3rd , 2nd , 1st pers. Nir. Pa1n2. ), an officer , functionary , attendant , servant Mn. MBh. etc. (See. तत्-प्)
पुरुष m. a friend L.
पुरुष m. a follower of the सांख्यPhilosophy (?) L.
पुरुष m. a member or representative of a race or generation TS. Br. Mn. etc.
पुरुष m. the height or measure of a man (= 5 अरत्निs = 120 अङ्गुलs) S3Br. S3ulbas. Var.
पुरुष m. the pupil of the eye S3Br.
पुरुष m. (also with नारायण)the primaeval man as the soul and original source of the universe (described in the पुरुष-सूक्तSee. ) RV. S3Br. etc.
पुरुष m. the personal and animating principle in men and other beings , the soul or spirit AV. etc.
पुरुष m. the Supreme Being or Soul of the universe (sometimes with पर, परम, or उत्तम; also identified with ब्रह्मा, विष्णु, शिवand दुर्गा) VS. S3Br. etc.
पुरुष m. (in सांख्य) the Spirit as passive and a spectator of the प्रकृतिor creative force IW. 82 etc.
पुरुष m. the , " spirit " or fragrant exhalation of plants RV. x , 51 , 8
पुरुष m. (with सप्त)N. of the divine or active principles from the minute portions of which the universe was formed Mn. i , 19
पुरुष m. N. of a पादin the महा-नाम्नीverses La1t2y.
पुरुष m. of the Ist , 3rd , 5th , 7th , 9th and 11th signs of the zodiac Jyot.
पुरुष m. of a son of मनुचाक्षुषBhP.
पुरुष m. of one of the 18 attendants of the sun L.
पुरुष m. pl. men , people(See. above )
पुरुष m. N. of the Brahmans of क्रौञ्च-द्वीपBhP.
पुरुष m. (with पञ्च)N. of 5 princely personages or miraculous persons born under partic. constellations , Var
पुरुष m. Rottleria Tinctoria L.
पुरुष m. Clerodendrum Phlomoides L.
पुरुष mn. = पुरुषकm. n. S3is3. v , 56 Sch.
पुरुष n. (!) N. of mount मेरुL.
Purana index[सम्पाद्यताम्]
(I)--as विराट्; subject of meditation; ety. of; फलकम्:F1: भा. I. 3. 1; II. 1. २५-39; वा. ५९. ७६.फलकम्:/F the invisible principle; फलकम्:F2: भा. XI. १६. ३७; २२. १४; २४. 4-5.फलकम्:/F as dwelling in हृदाकाश; फलकम्:F3: Ib. II. 2. 8-१३; वा. 4. ४४.फलकम्:/F as issuing from the primordial अण्ड (egg); फलकम्:F4: भा. II. 5. ३५-42.फलकम्:/F as यज्ञ; फलकम्:F5: Ib. II. 6. 1-२७.फलकम्:/F course of further cosmic evolution from पुरुष; फलकम्:F6: Ib. II. 6. २८-31; Vi. I. 2. १४-15, ६०-65; VI. 4. ४६.फलकम्:/F first अवतार् of Para इश्वर and प्रकृति; फलकम्:F7: भा. II. 6. ४१. वा. 5. २०, २९, ३२.फलकम्:/F अवतार्स् of पुरुष; फलकम्:F8: भा. II. 6. ४१-5.फलकम्:/F as वराह; फलकम्:F9: Ib. II. 7. 1; १०. १०; Ib. III. २६. २१-22; VI. १३. १८.फलकम्:/F His energy; फलकम्:F१०: Ib. XII. 4. २२.फलकम्:/F identified with सुपर्ण; फलकम्:F११: Ib. XII. ११. १९.फलकम्:/F invoked by cowherds; फलकम्:F१२: Ib. X. 6. २३.फलकम्:/F perso- nated as कृष्ण and राम; फलकम्:F१३: Ib. X. ३८. १५ and ३२.फलकम्:/F celebrated by अक्रूर. फलकम्:F१४: Ib. X. ४०. (whole).फलकम्:/F शिव according to the सान्ख्यस्; फलकम्:F१५: Br. II. 9. ३६, ३९.फलकम्:/F primaeval male from whom the universe was evolved; supposed to be the २५थ् तत्व according to one school and the २६थ् including ईश्वर accord- ing to the other; फलकम्:F१६: M. 3. २७-8.फलकम्:/F constitutes twenty-five truths; फलकम्:F१७: Ib. ६०. 3; २६६. ५२; २७४. ६२.फलकम्:/F descrip- tion of. फलकम्:F१८: वा. 7. ६२-7.फलकम्:/F [page२-354+ २५]
(II)--one of the names in the fifth Marut गण. Br. III. 5. ९७. वा. ५९. ७६; ६७. १२८; १०२. ११७.
(III)--a दानव, killed by सम्पदीश. Br. III. 6. १६; IV. २८. ३८ and १०१.
(IV)--a son of अञ्जनावती an elephant. Br. III. 7. ३४३.
Purana Encyclopedia[सम्पाद्यताम्]
PRAKṚTI : ; PURUṢA. Prakṛti (matter) and Puruṣa (spirit) are two basic factors essential for production of the Prapañca (the visible world which is the scene of manifold action) as man and woman are for the product- ion of progeny. From Puruṣa (male), Prakṛti (female) originated and then they together created the Prapañca. The Vedas and Purāṇas make statements everywhere regarding Prakṛti and Puruṣa and three of the most important ones are given below:
1) ‘Pra’ means ‘principal’ and ‘Kṛti’ means ‘creation’. Therefore the word is meant to convey the meaning ‘one that is the principal factor for creation’, ‘Pra’ means ‘sāttvic’, ‘Kṛ’ means ‘rājasic’ and ‘ta’ means ‘tāmasic’ and the word ‘Prakṛti’ thus conveys the power of the three guṇas’. ‘Pra’ means ‘before’ and ‘Kṛti’ means creation and so Prakṛti means that which existed be- fore creation.
Before creation Prakṛti lay merged with the Supreme Spirit without separate existence. But when the desire for creation was aroused, this Supreme Spirit divided itself into Prakṛti and Puruṣa. Then the right half becomes ‘Puruṣa’ and the left half ‘Prakṛti’ Even though they are thus two yogīndras (kings among sages) they see themselves as merged with the eternal One like fire and heat and assert the truth Sarvaṁ Brahma- mayam (everything is Brahman, the Supreme Spirit). It was this basic Prakṛti that took forms as the five goddesses, Durgā, Lakṣmī, Sarasvatī, Sāvitrī and Rādhā. (9th Skandha, Devī Bhāgavata).
2) Puruṣa is the vital sentient Truth that sets in action the entire Prapañca. This Puruṣa is Supreme among the Supreme, beyond human comprehension, without form, colour, name, without origin, growth, change or end, residing in himself and that which can only be imagined to exist. This puruṣa has got two different forms, the visible and the invisible and also a third imaginary one, time. The sages call Puruṣa the Sūkṣma- prakṛti (The subtle all-pervading spirit, the supreme soul). This Sūkṣmaprakṛti which cannot be measured by any unit of measure, is not attached to anyhing, is imperishable, is without decrepitude, is immovable and is without the senses of sound, touch smell or form. This Prakṛti endowed with the three guṇas, without beginning or end is eternal, is the root cause of this Prapañca. This Prakṛti pervaded over Prapañca from the beginning of the great Deluge to the beginning of creation. Brahmajñānins who were great seers and who knew the truth of the Vedas speak about Prakṛti thus: “There was no night or day then, neither the earth nor the sky, neither light nor darkness. There was no- thing but this. There was only one Brahman merged in which were Prakṛti and Purusa, a brahman which could not be understood by any of the five senses nor by intelligence. It was from the supreme being of Viṣṇu that the two forms Prakṛti and Puruṣa originated. These two were separated from Viṣṇu at the time of the great deluge and again joined together at the time of creation. The form of Viṣṇu from which these occurred was termed Time. During the last great deluge this visible Prapañca merged with it and so, this deluge was called Prākṛtapralaya. Time is eternal, having no end and so the process of Sṛṣṭi, Sthiti and Saṁhāra (creation, existence and destruction) continued without any interruption.
After that, during Pralaya (deluge), Prakṛti and Puruṣa stand apart due to equality of the guṇas, Sattva, Rajas and Tamas in Prakṛti. Viṣṇu in the form of Time starts the work to join them both together. Then when the time of creation came Viṣṇu, the Supreme Being, the supreme soul, the god of all living beings, omnipresent and omnipotent by his will entered the emotionless Puruṣa and emotional Prakṛti and created sensations in them. Smell is the sense which creates sensation in one by its nearness to it. Just like that Viṣṇu by his very presence near them created disturbances in them. It is Viṣṇu, the best of Puruṣas, who acts as Prakṛti which can disturb and which can be disturbed, which exists in states of contraction and expansion. It is Viṣṇu, the god of the gods, who exists in forms of Sūkṣma and Sthūla, and as the great tattva and as the devas like Brahmā.
The Mahattattva originated from Prakṛti, which was existing as emotionless due to the equalisation of the three guṇas, when at the time of creation Viṣṇu, Truth in the form of Kṣetrajña (knower), merged with Pra- kṛti. The Mahattattva in its three forms, Sattva, Rajas and Tamas lay enveloped by Prakṛti just as a seed is covered by its husk. From this Mahattattva originat- ed the three egos, Vaikārika, Taijasa and Tāmasa, the cause of the Pañcabhūtas. Because that ego contained the three guṇas it became the cause of the origin of the bhūtas (elements) and indriyas (senses). Ego pervaded the Mahattattva just as the Mahattattva pervaded (Aṁśa 1, Chapter 2, Viṣṇu Purāṇa).
3) In the beginning during the Deluge the world was all water. Then Śiva tore open his thigh and dropped a drop of blood in the waters. It became a huge egg. He broke it and from it came out Puruṣa and from Puruṣa he made Prakṛti for the creation of the Prapañca. These two, Prakṛti and Puruṣa, created the Prajāpatis and they in turn created the prajās. Puruṣa seeing the vast creation going on due to him became arrogant and Śiva chopped off his head. Śiva became repentant of his hasty deed later. To atone for his sin he took the skull in his hand and vowed that he would ever carry a skull in his hand and that he would live in cremation grounds. The two halves of the great egg became ākāśa and bhūmi (earth and sky). (Taraṅga 2, Kathāpīṭhalambaka, Kathāsaritsāgara).
_______________________________
*12th word in left half of page 599 (+offset) in original book.
PURUṢA : See under Prakṛti.
_______________________________
*2nd word in left half of page 621 (+offset) in original book.
Vedic Index of Names and Subjects[सम्पाद्यताम्]
Puruṣa, or Pūruṣa, is the generic term for ‘man’ in the Rigveda[१] and later.[२] Man is composed of five parts according to the Atharvaveda,[३] or of six according to the Aitareya Brāhmaṇa,[४] or of sixteen,[५] or of twenty,[६] or of twenty-one,[७] or of twenty-four,[८] or of twenty-five,[९] all more or less fanciful enumerations. Man is the first of animals,[१०] but also essentially an animal (see Paśu). The height of a man is given in the Kātyāyana Śrauta Sūtra[११] as four Aratnis (‘cubits’) , each of two Padas (‘feet’), each of twelve Aṅgulis (‘finger's breadths’); and the term Puruṣa itself is found earlier[१२] as a measure of length.
Puruṣa is also applied to denote the length of a man's life, a ‘generation’;[१३] the ‘pupil’ in the eye;[१४] and in the grammatical literature the ‘person’ of the verb.[१५]
Vedic Rituals Hindi[सम्पाद्यताम्]
पुरुष पु.
(नियुक्त) नर कार्यकर्ता अथवा सहायक, का.श्रौ.सू. 17.2.19; एक मनुष्य की लम्बाई, अर्थात् यजमान की ऊँचाई, ‘अगिन्क्षेत्र’ के निर्माण के लिए प्रयुक्त एक मानक पैमाना (माप), का.श्रौ.सू. 16.8.21 (यजमान अपना हाथ उठाता है और उसके हाथ के अंगुलि से पैर तक नापा पुनरालम्भ पुरुष 296 जाता है, आप.श्रौ.सू. 16.17.8)। क्षु. (खादिकर) माप = 12० अंगुल, मा.श्रौ.सू. 1०.1.4,5; अरत्नियां = 12० अंगुल (क्षु. 5.9) = 1० वितस्ति (क्षु. 5.9) ऊपर की ओर हाथ उठाये हुए यजमान के बराबर लम्बाई की नाप, मा.श्रौ.सू. 6.1.5.3०; अपने पैर के अंगूठे पर खडे़ होने के अनुसार वह 125 अंगुल होता है (अर्थात् उसकी लम्बाई अंगूठे पर खड़े होने पर 125 अंगुल होती है); द्रष्टव्य - महेन्दले, एम.ए., भ.व. 23,1963।
- ↑ vii. 104, 15;
x. 97. 4. 5. 8;
165, 3.
- ↑ Av. iii. 21, 1;
v. 21, 4;
viii. 2, 25;
7, 2;
xii. 3, 51;
4, 25;
xiii. 4, 42, etc.;
Taittirīya Saṃhitā, ii. 1, 1, 5;
2, 2, 8;
v. 2, 5, 1, etc.
- ↑ xii. 3, 10;
Pañcaviṃśa Brāhmaṇa, xiv. 5, 26;
Aitareya Brāhmaṇa, ii. 14;
vi. 29.
- ↑ ii. 39.
- ↑ Śāṅkhāyana Śrauta Sūtra, xvi. 4, 16.
- ↑ Pañcaviṃśa Brāhmaṇa, xxiii. 14, 5.
- ↑ Taittirīya Saṃhitā, v. 1, 8, 1;
Śatapatha Brāhmaṇa, xiii. 5, 1, 6;
Aitareya Brāhmaṇa, i. 18;
Aitareya Āraṇyaka, i. 2, 4, etc.
- ↑ Śatapatha Brāhmaṇa, vi. 2, 1, 23.
- ↑ Śāṅkhāyana Śrauta Sūtra, xvi. 12, 10;
Śāṅkhāyana Āraṇyaka, i. 1;
Aitareya Āraṇyaka, i. 2, 4.
- ↑ Śatapatha Brāhmaṇa, vi. 2, 1, 18;
vii. 5, 2, 17. He is the master of animals, Kāṭhaka Saṃhitā, xx. 10.
- ↑ xvi. 8, 21. 25.
- ↑ Śatapatha Brāhmaṇa, i. 2, 5, 14;
xiii. 8, 1, 19;
Taittirīya Saṃhitā, v. 2, 5, 1.
- ↑ Taittirīya Saṃhitā, ii. 1, 5, 5;
v. 4, 10, 4;
Śatapatha Brāhmaṇa, i. 8, 3, 6;
dvi-puruṣa (‘two generations’), Aitareya Brāhmaṇa, viii. 7, etc.
- ↑ Śatapatha Brāhmaṇa, x. 5, 2. 7. 8;
xii. 9, 1, 12;
Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, ii. 3, 9.
- ↑ Nirukta, vii. 1, 2.
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-कल्पद्रुमः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-अमरकोशः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-वाचस्पत्यम्
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-शब्दसागरः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Apte
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Monier-Williams
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Purana index
- संस्कतशब्दाः
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Purana Encyclopedia
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Vedic Index of Names and Subjects
- यन्त्रोपारोपितकोशांशः-Vedic Rituals Hindi


text:
तिलभेदः
अयं खसतिलः अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं खसतिलः अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं खसतिलः आङ्ग्लभाषायां Poppy seeds इति उच्यते । हिन्दीभाषायां खस् खस् के दाने इति, ल्याटिन्-भाषायां Paparer fomniferum इति च वदन्ति । अयं खसतिलः तृणकुले Paparsaecea कुले अन्तर्भवति । खाखसतिलः, तिलभेदः, खसबीजम् इत्यादीनि अपि अस्य खसतिलस्य अन्यानि नामानि । अनेन खसतिलेन निर्मितस्य पायसस्य समम् अन्यत् किमपि नास्ति एव इति उच्यते । अयं खसतिलः वर्णस्य अनुगुणं चतुर्धा विभज्यते । जारणः, मारणः, धारणः, सारणः च इति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य खसतिलस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
अयं खसतिलः पचनार्थं जडः । खसतिलः अत्यन्तं रुचिकरः अपि ।
- “खसबीजानि बल्यानि वृष्याणि सुगुरूणि च ।
- शमयन्ति कफं तानि जनयन्ति समीरणम्॥“ (भावप्रकाशः)
- १. अयं खसतिलः बलवर्धकः, वीर्यवर्धकः च ।
- २. खसतिलः कफहरः, वातकारकः च ।
- ३. अयं खसतिलः अत्यन्तं वेदनाशामकः । अतः श्रमिकाः अधिकतया अस्य उपयोगं कुर्वन्ति ।
- ४. अयं खसतिलः निद्राजनकः । निद्राहीनतारोगेण पीडिताः अस्य उपयोगं कर्तुम् अर्हन्ति ।
- ५. दैहिकरूपेण दुर्बलानां कृते, शुष्ककासेन पीडितानां कृते अयं खसतिलः चूर्णीकृत्य शर्करया सह वा मधुना सह वा दातव्यः ।
- ६. अयं खसतिलः वेदनायां सत्यां बाह्यलेपनार्थम् अपि उपयुज्यते ।
- ७. खसतिलस्य तैलं १/४, १/२ प्रमाणेन अनिद्रासमस्यायां दीयते ।
- ८. शिरोवेदनायां सत्यां खसतिलस्य् तैलं ललाटे लेप्यते ।
- ९. कर्णवेदनायाम् अपि कर्णपूरणत्वेन खसतिलस्य तैलम् उपयुज्यते ।
- १०. वातजप्रवाहिकायाम् अपि (ब्यासिलरि डीसेण्टरि) खसतिलस्य लेह्यं दीयते ।
- ११. श्वेतवर्णस्य “जारण” नामकः खसतिलः उत्तमः पाचकः ।
- १२. कृष्णवर्णस्य “मारण” नामकः खसतिलः विषपूरितः, मरणकारकः च । अयम् उपयोगार्थं निषिद्धः अस्ति ।
- १३. पीतवर्णस्य “धारण” नामाकः खसतिलः वृद्धाप्यं दूरीकरोति ।
- १४. चित्रवर्णस्य “सारण” नामकः खसतिलः मलसनिस्सारकः ।
- १५. अयं खसतिलः बहूनां मधुरभक्ष्याणां निर्माणे प्रमुखं वस्तु ।
- १६. मार्फिन् अपि खसतिलस्य वृक्षस्य फलनिर्यासात् उत्पद्यते ।
बाह्यानुबन्धः योजनीयः
विषयः वर्धनीयः सारमञ्जूषा योजनीया
भाषानुबन्धः योजनीयः


text:
तन्त्रशास्त्रम्
तन्त्रशास्त्रम् (Tantra) इत्येषः भारते विकसितेषु शास्त्रेषु अन्यतमम् । आदौ ’तन्त्र’इत्येतस्य शब्दस्य विशेषज्ञानं ज्ञानभण्डारः इति वा अर्थः स्यात् । कालक्रमेण इदं शक्त्युपासनशास्त्रत्वेन निर्दिष्टं जातम् । एतस्मिन् शास्त्रे धर्मशास्त्रस्य, तत्त्वदर्शनस्य, विविधोपासनमार्गिणां नियमाणां, खगोलविज्ञानस्य, ज्योतिश्शास्त्रस्य, वैद्यशास्त्रस्य, क्रान्तदर्शनशास्त्रस्य च विषयाः अन्तर्भूताः सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
व्युत्पत्तिः मूलञ्च[सम्पादयतु]
पदरचनाशास्त्रानुगुणं ’तन्त्र’ इत्येतत् पदं तन् (प्रसारः) त्रै (रक्षणम्) इत्येताभ्यां धातुभ्यां निष्पन्नं विद्यते । तत्त्वस्य (मूलभूतनियमानां), मन्त्रस्य (पवित्रपदानाम् अक्षराणाम्) च ज्ञानप्रसाराय, अज्ञानात् साधकानां रक्षणाय च विद्यते इदं शास्त्रम् । तन्त्रशास्त्रे दृश्यमानं मोक्षविषयकं प्रामुख्यं, वर्णाश्रमधर्मविषयकं गौरवञ्च तदीयां वेदश्रद्धां द्योतयति । तस्मिन् विद्यमानं पञ्च-मकारसाधनं, शवसाधनम् इत्यादीनि अवैदिकसम्प्रदायेन सह तदीयम् आप्तसम्बन्धं द्योतयति ।
तान्त्रिकसाहित्यम्[सम्पादयतु]
तान्त्रिकग्रन्थानुसारं तन्त्राणि बहूनि । तन्त्राणां सङ्ख्या ६४ इति निर्दिश्यते चेदपि तस्मिन् विषये शास्त्रग्रन्थेषु सम्मतिः नास्ति ।
विभागः[सम्पादयतु]
- १ सदाशिवः देव्या सह कृतानि सम्भाषणानि आगमः देवी सदाशिवेन सह कृतानि सम्भाषणानि निगमः इति निर्दिश्यते ।
- २ दक्षिण-वाम-मध्यमाः
- ३ दिव्य-कौल-वामाः
- ४ यामल-डामरग्रन्थाः
देव्याः उपासनाप्रधानाः ग्रन्थाः[सम्पादयतु]
ईशानगुरुदेवपद्धतिः, कामकलाविलासः, कौलावलीनिर्णयः, कौलचूडामणितन्त्रम्, ललितासहस्रनाम, महानिर्वाणतन्त्रम्, मन्त्रमहोदधि, नित्याषोडशिकार्णव, पारानन्दसूत्रम्, प्रपञ्चसारः, शक्तिसङ्गमतन्त्रम्, शारदातिलकम्, सौन्दर्यलहरी, तन्त्राभिदानम्, तन्त्रराजतन्त्रम्, वरिवस्यारहस्यम्
यामलतन्त्राणि[सम्पादयतु]
ब्रह्मयामलः, विष्णुयामलः, रुद्रयामलः, लक्ष्मीयामलः, उमायामलः, स्कन्दयामलः, गणेशयामलः, आदित्यमामलः
डामरतन्त्राणि[सम्पादयतु]
योगडामरः, शिवडामरः, दुर्गाडामरः, सारस्वतडामरः, ब्रह्मडामरः, गन्धर्वडामरः
बौद्धपरम्परान्तर्गततन्त्राणि[सम्पादयतु]
मञ्जुश्रीमूलकल्पः, गुह्यसमाजतन्त्रम्
विषयस्वरूपम्[सम्पादयतु]
विविधाः आगमाः तन्त्राणि च विद्यन्ते चेदपि तेषु केचन सामान्यगुणधर्माः विद्यन्ते । एतानि वेदसम्बद्धानि एव किन्तु युगधर्मानुसारं व्याख्याने भेदः विद्यते इति अभिप्रायः श्रूयते । तन्त्राणाम् अभ्यासाय जाति-लिङ्गभेदाः न विद्यन्ते । तन्त्रेषु चर्चिताः विषयाः चतुर्षु पादेषु विभक्ताः सन्ति -
ज्ञानपादः[सम्पादयतु]
तन्त्राणि कस्य तत्त्वस्य दर्शनस्य वा आधरेण स्थितानि सन्ति इति विवृणोति ज्ञानपादः । तच्च तत्त्वं वेदान्तस्य साङ्ख्यदर्शनस्य सूत्राणां संयोजनरूपं विद्यते ।
योगपादः[सम्पादयतु]
जीवनस्य परमलक्ष्यरूपं परमात्मैक्यतां साधयितुं मुमुक्षुभिः अनुसर्तव्यः साधनमार्गः, अध्यात्मानुशासनं संयमः इत्येतेषां विवरणं ददाति अयं पादः ।
क्रियापादः[सम्पादयतु]
व्यक्तिः समाजस्य अविभाज्यम् अङ्गम् । तदीया उन्नतिः समाजस्य उन्नत्या स्म्मिलितं वर्तते । अतः तन्त्रेषु समाजस्य धर्मः, समाजेन अनुसरणीयः जीवनमार्गः, व्यक्ति-समाजयोः सामरस्यसाधनञ्च बोधितानि सन्ति ।
अस्यां दिशि देवालये आचर्यमाणा पूजा इव सामूहिकार्चनं, यज्ञयागादीनाम् आचरणं, तीर्थयात्रामहत्त्वञ्च बोधयति अस्मिन् क्रियापादे ।
चर्यापादः[सम्पादयतु]
व्यक्त्या स्वीये जीवने आचरणीयानि कर्माणि, विविधसाधनानि च चर्यापादे विवृतं वर्तते । साधकेन अनुसरणीयाः अनुशासनसंयमादयः प्रारम्भसाधकम्, निपुणसाधकञ्च उद्दिश्य उक्तानि सन्ति ।
अन्ये विषयाः[सम्पादयतु]
वेदानाम् आधारेण रचितानां तन्त्राणाम् आगमानाञ्च प्रामाण्यम्, जगतः सृष्टिः, वैखरी-वाक् वचसः आविर्भावः वा, वर्णमालायाः अक्षराणि, दीक्षासमये अनुसरणीयाः कर्मविधयः (उदा - वास्तुयागः), दीक्षाप्रकाराणि, होमविधिः, हिन्दूधर्मे विविधदेवतासम्बद्धाः मन्त्राः (उदा- सरस्वती, लक्ष्मीः, भुवनेश्वरी, दुर्गा, विष्णुः, गणपतिः, शिवः इत्यादीनां देवतामन्त्राः), उपरि निर्दिष्टानां देवतानां सम्बद्धानि यन्त्राणि, रेखाचित्राणि, कुण्डलिनी/षट्चक्र/अध्यात्मकेन्द्राणां विवरणयुक्तानि योगसाधनानि इत्यादीनि ।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १३८
त्रिपुरे देवदानवयुद्धम्।
सूत उवाच।
मघवा तु निहन्तुं तानसुरानमरेश्वरः।
लोकपाला ययुः सर्वे गणपालाश्च सर्वशः।। १३८.१ ।।
ईश्वरामोदिताः सर्व उत्पेतुश्चाम्बरे तदा।
खगतास्तु विरेजुस्ते पक्षवन्त इवाचलाः।। १३८.२ ।।
प्रययुस्तत्परं हन्तुं शरीरमिव व्याधयः।
शङ्खाडम्बरनिर्घोषैः पणवान् पटहानपि।।
नादयन्तः पुरो देवा द्रृष्टास्त्रिपुरवासिभिः।। १३८.३ ।।
हरः प्राप्त इतीवोक्त्वा बलिनस्ते महासुराः।
आजग्मुः परमं क्षोभमत्ययेष्विवसागराः।। १३८.४ ।।
सुरतूर्य्यरवं श्रुत्वा दानवा भीमदर्शनाः।
निनेदुर्वादयन्तश्च नानावाद्यान्यनेकशः।। १३८.५ ।।
भूयोदीरितवीर्य्यास्ते परस्परकृतागसः।
पूर्वदेवैश्च देवाश्च सूदयन्तः परस्परम्।। १३८.६ ।।
आक्रोशेऽपि समप्रख्ये तेषां देहनिकृन्तनम्।
प्रवृत्तं युद्धमतुलं प्रहारकृतनिस्वनम्।। १३८.७ ।।
श्वसन्त इव नागेन्द्रा भ्रमन्त इव पक्षिणः।
गिरीन्द्रा इव कम्पन्तो गर्जन्त इव तोयदाः।। १३८.८ ।।
जृम्भन्त इव शार्दूलाः प्रवान्त इव वायवः।
प्रवृद्धोर्मि तरङ्गालाः क्षुभ्यन्त इव सागराः।। १३८.९ ।।
प्रमथाश्च महाशूरा दानवाश्च महाबलाः।
युयुधुर्निश्चला भूत्वा वज्रा इव महाचलैः।। १३९.१० ।।
कार्मुकाणां निकृष्टानां बभूवुर्दारुणा रवाः।।
कालानुगानां मेघानां यथा वियति वायुना।। १३८.११ ।।
आहुश्च युद्धे मा भैषीः क्व यास्यसि मृतोह्यसि।
प्रहराशुस्थितोऽस्म्यत्र एहि दर्शय पौरुषम्।। १३८.१२ ।।
गृहाण च्छिन्धि भिन्धीति खाद मारय दारय।
इत्यन्योऽन्यमनूच्चार्य्य प्रययुर्यमसादनम्।। १३८.१३ ।।
खङ्गापवर्जिताः केचित्केचिच्छिन्नाः परश्वधैः।
केचिन्मुद्गरछूर्णाश्च केचिद्बाहुभिराहताः।। १३८.१४ ।।
पट्टिशैः सूदिताः केचित्केचिच्छूलविदारिताः।
दानवाः शरपुष्पाभाः सवना इव पर्वताः।
निपतन्त्यर्णवजले भीमनक्रतिमिङ्गिले।। १३८.१५ ।।
व्यसुभिः सुनिबद्धाङ्गैः पतमानैः सुरेतरैः।
सम्बभूवार्णवे शब्दः सजलाम्बुदनिस्वनः।। १३८.१६ ।।
तेन शब्देन मकरा नक्रास्तिमितिमिङिगलाः।
मत्ता लोहित गन्धेन क्षोभयन्तो महर्णवम्।। १३८.१७ ।।
परस्परेण कलहं कुर्वाणा भीममूर्त्तयः।
भ्रमन्ते भक्षयन्तश्च दानवानाञ्च लोहितम्।। १३८.१८ ।।
सरथान् सायुधान् साश्वान् सवस्त्राभारणावृतान्।
जग्रसुस्तिमयो दैत्यान् द्रावयन्तो जलेचरान्।। १३८.१९ ।।
मृधं यथा सुराणाञ्च प्रमथानां प्रवर्त्तते।
अम्बरेऽम्भसि च तथा युद्धं चक्रुर्जलेचराः।। १३८.२० ।।
यथा भ्रमन्ति प्रमथाः सदैत्यास्तथा भ्रमन्ते तिमयः सनक्राः।
यथैव छिन्दन्ति परस्परन्तु तथैव क्रन्दन्ति विभिन्नदेहाः।। १३८.२१ ।।
व्रणाननैरङ्गरसं स्रवद्भिः सुरासुरैर्नक्रतिमिङ्गिलैश्च।
कृतो मुहूर्त्तेन समुद्रदेशः सरक्ततोयः समुदीर्णतोयः।। १३८.२२ ।।
पूर्वं महाम्भोधरपर्वताभं द्वारं महान्तं त्रिपुरस्य शक्रः।
निपीड्य तस्थौ महता बलेन युक्तोऽमराणां महता बलेन।। १३८.२३ ।।
तथोत्तरं सस्तनुजो हरस्य बालार्कजाम्बूनदतुल्यवर्णः।
स्कन्दः पुरद्वारमथारुरोह वृद्धोऽस्तश्रृङ्गां प्रपतन्निवार्कः।। १३८.२४ ।।
यमश्च वित्ताधिपतिश्च देवो दण्डान्वितः पाशवरायुधश्च।
देवारिणस्तस्य पुरस्य द्वारं ताभ्यां तु तत्पश्चिमतो निरुद्धम्।। १३८.२५ ।।
दक्षारिरुद्रस्तपनायुताभः स भास्वता देवरथेन देवः।
तद्दक्षिणद्वारमरेः पुरस्य रुद्धावतस्थौ भगवांस्त्रिनेत्रः।। १३८.२६ ।।
तुङ्गानि देश्यानि सगोपुराणि स्वर्णानि कैलासशशिप्रभाणि।
प्रह्लादरूपाः प्रमथावरुद्धा ज्योतींषि मेघा इव चाश्मवर्षाः। १३८.२७ ।।
उत्पाट्य चोत्पाट्य गृहाणि तेषाम् सशैलमालासमवेदिकानि।
प्रक्षिप्य प्रक्षिप्य समुद्रमध्ये कालाम्बुदाभाः प्रमथा विनेदुः।। १३८.२८ ।।
रक्तानि चाशेषवनैर्युतानि साशोकखण्डानि सकोकिलानि।
गृहाणि हे नाथ! पितः! सुतेति भ्रातेति कान्तेति प्रियेति चापि।
उत्पाट्यमानेषु गृहेषु नार्य आनार्यशब्दान्विविधान् प्रचक्रुः।। १३८.२९ ।।
कलत्रपुत्रक्षयप्राणनाशे तस्मिन् पुरे युद्धमति प्रवृत्ते।
महासुराः सागरतुल्यवेगा गणेश्वराः कोपवृताः प्रतीयुः।। १३८.३० ।।
परश्वधैस्तत्र शिलोपलैश्च त्रिशूलवज्रोत्तमकम्पनैश्च।
शरीरसद्मक्षपणं सुघोरं युद्धं प्रवृत्तं द्रृढ़वैरबद्धम्।। १३८.३१ ।।
अन्योन्यमुद्दिश्य विमर्दता च प्रधावतां चैव विनिघ्नताञ्च।
शब्दो बभूवामरदानवानां युगान्तकालेष्विव सागरान्तः।। १३८.३२ ।।
मार्गाः पुरे लोहितकर्दमालाः स्वर्णेकास्फाटिकभिन्नचित्राः।
कृता मुहूर्त्तेन सुखेन गन्तुं छिन्नोत्तमाङ्गाङ्घ्रिकराः करालाः।। १३८.३३ ।।
कोपावृताक्षः स तु तारकाख्यः संख्ये सवृक्षः सगिरिर्निलीनः।
तस्मिन् क्षणे द्वारवरं रिरक्षो रुद्धं भवेनाद्भुतविक्रमेण।। १३८.३४ ।।
स तत्र प्राकारगतांश्च भूतान् छातन्महानद्भुतवीर्य्यसत्वः।
चचार चाप्तेन्द्रियगर्वद्रृप्तः पुराद्विनिष्क्रम्य ररास घोरम्।। १३८.३५ ।।
ततः स दैत्योत्तम पर्वताभो यथाञ्जसा नाग इवाभिमत्तः।
निवारितो रुद्ररथं जिघृक्षुर्यथार्णवः सर्पति चातिवेलः।। १३८.३६ ।।
शेषः सुधन्वा गिरिशश्च देवश्चतुर्मुखो यः सत्रिलोचनश्च।
ते तारकाख्याभिगता गताजौ क्षोभं यथा वायुवशात् समुद्राः।। १३८.३७ ।।
शेषो गिरीशः सपितामहेशश्चोत्क्षुभ्यमाणः स रथेऽम्बरस्थः।
त्रिभेद सन्धीषु बलाभिपन्नः कूजन्निनादांश्च करोति घोरान्।। १३८.३८ ।।
एकन्तु ऋग्वेदतुरङ्गमस्य पृष्ठे पदं न्यस्य वृषस्य चैकम्।
तस्थौ भवः सोद्यतबाणचापः पुरस्य तत्सङ्गमभीक्षमाणः।। १३८.३९ ।।
तदा भवपदन्यासाद्धयस्य वृषभस्य च।
पेतुस्तनाश्च दन्ताश्च पीडिताभ्यां त्रिशूलिना।। १३८.४० ।।
ततः प्रभृतिचाश्वानां स्तनादन्ता गवान्तथा।
गूढाः समभवंस्तेन चाद्रृश्यत्वमुपागताः।। १३८.४१ ।।
तारकाख्यस्तु भीमाख्यो रौद्ररक्तान्तरे क्षणः।
रुद्रान्तिके सुसंरुद्धो नन्दिना कुलनन्दिना।। १३८.४२ ।।
परश्वधेन तीक्ष्णेन स नन्दी दानवेश्वरम्।
तक्षयामास वै तक्षा चन्दनं गन्धदो यथा।। १३८.४३ ।।
परश्वधहतः शूरः शैलादिः शरभो यथा।
दुद्राव खङ्गं निष्कृष्य तारकाख्यो गणेश्वरम्।। १३८.४४ ।।
यज्ञोपवीतमादाय चिच्छेद च निनाद च।
ततः सिंहरवो घोरः शङ्खशब्दश्च भैरवः।।
गणेश्वरैः कृतस्तत्र तारकाख्ये निषूदिते।। १३८.४५ ।।
प्रमथा रसितं श्रुत्वा वादित्रस्वनमेव च।
पार्श्वस्थः सुमहापार्श्वं विद्युन्मालिं मयोऽब्रवीत्।। १३८.४६ ।।
बहुवदनवतां किमेव शब्दो नदतां श्रूयते भिन्नसागराभः।
वद वचनन्तडिमालिन् किङ्किमे तद्रणपाला युयुधुर्ययुर्गजेन्द्राः।। १३८.४७ ।।
इति मयवचनाङ्कुशार्दितस्तन्तडिमाली रविरिवांशुमाली।
रणशिरसि समागतः सुराणां निजगादेदमरिन्दमोऽतिहर्षात्।। १३८.४८ ।।
यमवरुणमहेन्द्र रुद्रवीर्यस्तवयशसो निधिर्धीरतारकाख्यः।
सकलसमरशीर्षपर्वतेन्द्रो युद्ध्वा यस्तपति हि तारको गणेन्द्रैः।। १३८.४९ ।।
मृदितमुपनिशम्य तारकाख्यम् रविदीप्तानलभीषणायताक्षम्।
हृषितसकलनेत्रलोमसत्वाः प्रमथास्तोयमुचो यथा नदन्ति।। १३८.५० ।।
इति सुहृदो वचनं निशम्य तत्वं तडिमालेः स मयस्तु वर्णमाली।
रणशिरस्यसिताञ्जनाचलाभो जगदे वाक्यमिदं नवेन्दुमालिम्।। १३८.५१ ।।
विद्युन्मालिन्न नः कालः साधितुं ह्यवहेलया।
करोमि विक्रमेणैतत् पुरं व्यसनवर्जितम्।। १३८.५२ ।।
विद्युन्माली ततः क्रुद्धो मयश्च त्रिपुरेश्वरः।
गणान् जघ्नुस्तु द्राघिष्ठाः सहितास्तैर्महासुरैः।। १३८.५३ ।।
येन येन ततो विद्युन्माली याति मयश्च सः।
तेन तेन पुरं शून्यं प्रमथोपहृतङ्कृतम्।। १३८.५४ ।।
अथ यमवरुणमृदङ्गघोषैः पणव डिण्डिम ज्या स्वन प्रघोषैः।
सकरतलपुटैश्च सिंहनादैर्भवमभिपूज्य सुरावतस्थुः।। १३८.५५ ।।
संपूज्यमानो दितिजैर्महात्मभिः सहस्ररश्मिप्रतिमौजसैर्विभुः।
अभिष्टुतः सत्यरतैस्तपोधनैर्यथास्तश्रृङ्गाभिगतो दिवाकरः।। १३८.५६ ।।


text:
संघाताद्यपि वृत्तजातिप्रकारोऽस्ति छन्दःशास्त्रोक्तः 7b [स इ]ह किं न दर्शित इति चेत्, आह—
एकः श्लोकः समाप्तार्थः स्वतन्त्रः श्लोकान्तरनिरपेक्ष इति मुक्तकम्, न तु निबद्धमिति सर्गबन्धेन [वैषम्यं] बन्धेऽनिबन्धनात् । यद् वक्ष्यति—सर्गबन्धांशरूपत्वात्9 इति ।
एकक्रियाद्वारेण परस्परसापेक्षाः समाप्तार्थाः प्रत्येकमसमाप्तार्थाः श्लोकाः कुलकम् । तद्विशेष एव युगलकम् । नानाभित्तयो भिन्नक्रियाः स्वतन्त्राः श्लोकाः कोशवत् स्था[पिताः कोशः] । एकां भित्तिं प्रावृडादिकां वर्णयितुं समुदायेन प्रवृत्ता भिन्नक्रियाः श्लोकाः संघातः । इति तादृशः । इत्येवंरूपश्चतुर्विधपद्यप्रकारोऽनुक्तो [विशिष्य] पृथगिह ल[क्षणतः अनुक्तः अकथित]स्त्यक्त एव । किं कारणम् । सर्गबन्धांशरूपत्वात् सर्गबन्धस्य अंशरूपा, एकदेशस्वभावास्तेषां भावस्तत्त्वम् । तस्मात् ते हि सं[गृहीताः । न] मुक्तता[दिव्यति]रेकेण सर्गबन्धः से[त्स्य]ति, तन्तुव्यतिरेकेण पटवत् । स च लक्षणत उच्यत एव । ततस्तेऽपि तदव्यतिरेका[त्] पृथगसर्गब[न्धरूप]तो नोक्ता इत्यर्थः ।
नन्वेवं स्तोत्रावदानपरिकथादिपद्यप्रपञ्चो न संगृहीतः स्यात् । संगृहीत एव । [उक्त]लक्षणयोगात्......[सं]घातः आर्या कोश इति संघातादिसंज्ञाप्रवृत्तिमात्रेण संघातादित्वं सर्गबन्धांशस्य संघातादेरत[स्तद्रूप]त्वं स्तोत्रादीनां...... । नहि सर्गबन्धस्य शिशुपालवधादिनामान्तरकरणमात्रेण सर्गबन्धत्वं हीयते । तस्मात् स्त्तोत्रादिरपि लक्षण[तः संघा]तादिसंगृहीतः ...नहि कर्कादिव्यपदेशान्तरयोगादश्वत्वं हीयते, अश्वविशेषाः कर्कादय इति चेत्-स्तोत्रादयोऽपि यथालक्ष[णं]......निमित्तं(?) यथे[ह सर्ग]बन्धे च संघातादिः परिम्फुटं लक्ष्यत एव । तत्र हि प्रावृड्वर्णनादिः10 संघातः । मन्त्राद्यवसरे च यथा[मुक्तकादिस्तथो]क्तं प्राक् । मुक्तकं......[इत्य8a]त्र परिस्फुटमेवेत्यलं विस्तरेण ॥
- १.१३↩


text:
जलपतितानां रक्षायै सहसा जलावगाहनं मा कुरु।
सहनिमज्जनेन मृत्युः स्यात्। तन्निवारयितुं मार्गाः।मुरली तुम्मारुकुटि
(संभाव्यमानदुर्घटापन्न्यूनीकरणसंस्थायाः मुख्यः मुरली तुमारुकुडी संयुक्तराष्ट्रसमित्यां वातावरणसंरक्षणविभागे कार्यं करोति।) विशेषावेदनम्।
प्रतिसंवत्सरं विरामकाले बहवः बालकाः जले निमज्जनं कृत्वा मृताः भवन्ति। ग्रीष्मकालीनमध्यविरामवेलायां साधारणतया बहवः निमज्जनेन मृताः इति आवेदनं प्रकाशितम् आसीत्I अतः प्रति ग्रीरीष्मष्विरामकालः मम भीतिकालः च। मुरली तुम्मारुकुटि स्वस्य मुखपुस्तिका द्वाार प्राकाशयत् । आगामि दिनानि एतादृशेन आवेदनेन सह आगमिष्यन्ति। वीथिदुर्घटनानन्तरं मरणसंख्यायां द्वितीयं स्थानं जलनिमज्जितदुर्घटनायाः एव। जले निमज्जनेन मृतेषु अधिकाः केरलेषु एव। प्रतिसंवत्सरं द्विशतोत्तरैकसहस्रं (१२००) जनाः मृताः भवन्ति। मार्गापघातनिधनम् अधिकृत्य गणना आरक्षकाणाम् अन्तर्जालपुटे अस्ति। किन्तु निमज्जनेन मृतानां विषये प्रमाणीकृता रेखा नास्ति। सुरक्षा-निर्वहणमण्डलस्य कर्मकुशलताभावस्य प्रमाणमेतत् इति तेन संसूचितम्। एतदधिकृत्य संक्षिप्तविवरणमपि नास्ति। जनानां मार्गसुरक्षाबोधनं इव अस्मिन् विषये बोधयितुं कापि योजना नास्ति। निवारणनिधिःइव नास्ति धनम्।
अतः बालकबालिकेभ्यः तेषां रक्षाकर्तृणां च जलसुरक्षाम् अधिकृत्य यथाकालम् उपदेशः दातव्यः इत्यपि सः महोदयः वदति। १.अन्येषां जीवरक्षायै जलं प्रति कुर्दनं मास्तु। २. वस्त्राञ्जल द्वारा, दीर्धकाष्ठद्वारा रज्जु द्वारा वा रक्षाप्रवर्तनं करणीयम् । ३ रक्षाकर्तृभिः सह जलावतारणं भवतु ४.अपरिचिते जले कदापि मा गच्छतु ।
५ जलतरणं पाठयतु बालकान्। विराम कालः एतदर्थं उपयुज्यताम् । (आवेदनं - मुख पुस्तिकात)


text:
Saturday, 4 June 2016
भगवती गङ्गा
”दिव्यमुक्तेः पवित्रतायाः च अनन्तः प्रवाहः”
-लेखनम्भगवतः विष्णोः ज्ञानरूपा भावरूपा क्रियारूपा च तिस्रः शक्तयः वर्तन्ते, ताश्च भगवती लक्ष्मी, भगवती सरस्वती, भगवती गङ्गा चेति विद्वद्भिः निगद्यते।
एकदा भगवान् विष्णुः भगवतीं गङ्गाम् अकथयत् – “त्वं पृथिव्यां पवित्र-नदीत्वेन भवितासि या हि वसुधा-वासिनाम् अखिलानां प्राणिनां पापानि अपाकरिष्यति। सूर्य-वन्शावतन्सः भगीरथः नाम राजा त्वां पृथ्वीं सन्नेष्यति। अनन्तरं त्वं भगवतः शिवस्य पत्नीरूपेण कैलास-पर्वतं प्रतिष्ठिता भवितासि।”
सूर्यवन्शे सगरः नाम नृपतिः अभवत्, स च अश्वमेध-यागस्य अनुष्ठानम् अकरोत्। यज्ञ-सम्पूर्ति-हेतोः सगरस्य षष्टि-सहस्रं पुत्राः यागस्य अश्वेन सह पूर्णस्य विश्वस्य पर्यटनं कृतवन्तः। परञ्च यथैव ते सागर-तटस्य समीपम् आगताः, यज्ञ-अश्वः सहसा विलुप्तः जातः।
कुत्र गतोऽयम् अश्वः ? नृपतेः सगरस्य पुत्राः विलुप्तम् अश्वं सर्वत्र अन्विष्टवन्तः। अश्वस्य अन्वेषणार्थं यदा पृथिव्यां न किमपि स्थानम् अवशिष्टम्, तदा ते अन्ततः पाताल-लोकं प्रयाताः। तत्र ते अश्वं दृष्टवन्तः। अयम् अश्वः गूढ-ध्यानस्थं महर्षिं कपिलं निकषा बद्धः आसीत्। वस्तुतस्तु, देवेन्द्रः अमुम् अश्वं चोरितवान्। सगर-पुत्राः तथ्यमिदम् अजानन्तः महर्षिं कपिलम् आक्रान्तुं सन्नद्धाः जाताः। क्रोधेन आविष्टः महर्षिः स्वीय-नेत्रे उन्मील्य दृष्टि-मात्रेण तान् भस्मीसात् चकार।
नृपतिः सगरः विलुप्तान् राजकुमारान् अन्वेष्टुं स्वीयं पौत्रम् ‘अन्शुमन्तं’ प्रेषितवान्। अन्शुमान् यदा महर्षिं दृष्टवान् , सादरम् असौ तं नमस्कृतवान्। अन्शुमतः विनम्रताम् अवलोक्य प्रसन्नः तपोमूर्तिः कपिलः अश्वं परावर्तितवान् , अवादीत् च, यत् “ सगर-पुत्राणां मुक्तये त्वया भगवती गङ्गा धरातलम् आनेतव्या।” परञ्च अन्शुमान् तस्य पुत्रः दिलीपः वा एतत् कार्यं कर्तुं नैव अपारयताम् | तत्रान्तरे, दिलीपस्य आत्मजः भगीरथः राजा अभवत्।
भगीरथः भगवतीं गङ्गां धरातलम् अवतारयितुं समैहत। सः स्वीय-राज्य-कार्य-भारं निज-मन्त्रिभ्यः दत्वा तपश्चर्याम् आचरितुं हिमालयं प्रति अगच्छत्। भगीरथस्य अनेक-वर्षीय-कठोर-तपश्चर्यायाः अनन्तरम् , भगवती गङ्गा तस्य समक्षं प्रत्यक्षीभूता। भगीरथस्य श्रद्धया समर्पणेन च तुष्टा भगवती गङ्गा अवोचत् – “ भो भगीरथ ! अहं धरातलम् आगन्तुं सन्नद्धा अस्मि। परन्तु भगवान् शिवः एव मम अवतरण-वेगं धारयितुं शक्ष्यति।”
कृतनिश्चयः भगीरथः भगवन्तं शिवं प्रसादयितुं पुनः तपः आचरितवान्। अनेकेषां वर्षाणाम् अन्तरालानन्तरं भगवान् शिवः प्रत्यक्षीभूतः। भगीरथस्य कामनां प्रपूरयन् भगवान् शिवः अवादीत् – “स्वर्गतः अवतरन्त्याः गङ्गायाः प्रवाह-वेगं धारयितुं शक्ष्यामि।”
एवं प्रकारेण, भगवान् शिवः निज-जटा-कलापे स्थातुं भगवतीं गङ्गां सत्कृतवान्। तदनु, भगवती गङ्गा कौतुकेन विचारितवती- “मन्ये, भगवान् शिवः सुदीर्घ-कालं यावत् मम प्रवाह-वेगं धारयितुं नैव शक्ष्यति। कथं नाहं भगवन्तं शिवम् आत्मना साकमेव पाताल-लोकं नयेयम् ?” परन्तु सर्वज्ञः भगवान् शिवः भगवतीं गङ्गां स्वीय-जटा-कलापे आबद्धवान्। अनेक-वर्षाणि यावत् भगवती गङ्गा ततः निष्क्रान्तुं निरर्थकं प्रायतत। भगीरथः पुनः भगवन्तं शिवं प्रसादयितुं तपस्याम् अकरोत्। भगवान् शिवः स्वीयं जटा-कलापं उन्मोचितवान्, ततः गङ्गा-प्रवाहं पृथ्वीम् अस्पृशत्।
पृथिव्यां अवतरितस्य गङ्गा-जलस्य सप्त-धाराः अभूवन्। तासु धारा-त्रयं प्राचीं प्रति, अपरं धारा-त्रयं प्रतीचीं प्रति प्रावहत्। सप्तमः प्रवाहः भगीरथम् अन्वगच्छत् , अपि च, अन्तिमत्वेन महात्मनः जह्नोः आश्रमं प्राप्तवान्। अहङ्कार-पूर्णा भगवती गङ्गा सोत्साहं स्वीय-शक्ति-प्रदर्शनार्थं आश्रमं जलाप्लावितम् अकरोत्। अनेन विक्षोभेण क्रुद्धः महात्मा जह्नुः गङ्गायाः अपान्सि पीतवान् , गङ्गां च शोषितवान्। भगीरथः महर्षेः पादारविन्दयोः निपत्य याचितवान् यत् – “कृपया गङ्गा-देवीं क्षम्यताम्, हे महात्मन् ! भवान् यदि एनां विमोक्ष्यसि चेत्, मम पूर्वजाः मुक्ताः भवितारः। ”
महात्मा जह्नुः भगीरथे करुणान्वितः सन् गङ्गा-प्रवाहं निज-कर्ण-कुहरात् बहिः निष्कासितवान्। ततः प्रभृति देवी गङ्गा जाह्नवी- इति नाम्ना अपि प्रख्याता जाता। जाह्नवी अर्थात् जह्नु-मुनेः जाता सरित् वा कन्या।
ततः परम्, भगीरथः गङ्गां पाताल-लोकम् अनयत् | यथैव देवी गङ्गा सगर-पुत्राणां भस्मावशेष-स्थलीम् आप्लावितवती, ते सर्वे अपि मुक्ताः सञ्जाताः। एवं रीत्या, भगीरथः यत् कार्य-लक्ष्यं निश्चितवान् , तत् पूर्णताम् अनयत्। ततः परम्, भगीरथः देवीं गङ्गां सागरं प्रति नीतवान्।
अनेक-वर्षाणि व्यतीतानि। एकदा नृपतिः शन्तनुः गङ्गा-नद्याः तीरे सुन्दरीं रमणीमेकाम् अपश्यत्। वस्तुतः एषा मानव-रूपधारिणी भगवती गङ्गा आसीत्।
“भो परम-सौन्दर्य-शालिनि महाभागे, ममेदं सौभाग्यम् अभविष्यत्, यदि भवती मम अर्धाङ्गिनी अभविष्यत्”, - शन्तनुः स्वीयां समीहां प्राकटयत्। भगवती गङ्गा प्रसन्ना सती उदतरत् –“ससमयं भवता सह विवाहं करिष्यामि। कदाचिदपि भवान् मम कार्य-विषयिणीं पृच्छां नैव करिष्यति - इति।”
राजा शन्तनुः समयमेनं स्वीकृतवान् , अपि च, अनयोः विवाहः महता समारम्भेण वैभवेन च सम्पन्नः। किञ्चित्-कालानन्तरम्, ताभ्याम् एकः पुत्रः अजायत। भगवती गङ्गा च किम् अकरोत्...? सा तं पुत्रं नद्याम् अक्षिपत्। राजा शन्तनुः स्तब्धः एवातिष्ठत् यतो हि तेन स्वीय-पत्न्या सह कृतः समयः परिपालनीयः आसीत्। पत्न्याः आश्चर्यकारिणः कार्यस्य विषये स न किमपि प्रष्टुम् अपारयत्।
एतावत्-पर्यन्तमेव पर्याप्तं नासीत्। सा अपरान् अपि नव-जातान् षट् पुत्रान् नद्याम् अक्षिपत्। राजा शन्तनुः स्वीय-दुःखं नियन्त्रितवान् परं निज-पत्नीं न किमपि प्रष्टुम् अपारयत्। परञ्च, भगवती गङ्गा यथैव स्वीयम् अष्टमं पुत्रं नद्याम् प्रक्षेप्तुम् उद्यता, राजा शन्तनुः ताम् अवरोधितवान्, प्रार्थितवान् च - “कृपया आत्मजम् एनं जीवितुम् आज्ञापय।” तस्मिन् क्षणे एव भगवती गङ्गा स्वीय-पुत्रेण साकं तिरोहिता बभूव।
अनेक-वर्षाणि व्यतीतानि। राजा शन्तनुः यदा मृगयार्थं गतः आसीत्, सः अनुपममेकं दृश्यम् अपश्यत्। कश्चन परस्सहस्रं शरौघैः भित्तिं निर्मीय गङ्गा-प्रवाहम् अवरोधितवान्। शन्तनुः किञ्चित् अग्रे गत्वा अपश्यत् यत् तत्र एकः बालकः स्थितोSस्ति। अयमेव बालकः परस्सहस्रं शरौघैः भित्तिं निर्मीय गङ्गा-प्रवाहम् एवम् अवरोधितवान्। शन्तनुः सन्निकटं गत्वा तं द्रष्टुम् ऐच्छत् परञ्च सः तिरोहितः। तस्मिन्नेव क्षणे शन्तनुः अन्वभवत् यद् - “ कदाचित् एषः मम पुत्रः सम्भवेत् ?
“शन्तनुः सौत्सुक्यं देवीं गङ्गां प्रार्थितवान्। भगवती गङ्गा निज-पुत्रेण साकं स्वयमेव उपस्थिता अजायत न्यगादीच्च यत् “अयमेव अस्मदीयः अष्टमः पुत्रः देवव्रतः अस्ति।” भगवती गङ्गा एतदपि न्यगादीत् यत् “अष्टसु वसुषु अन्यतमः अयं द्यौः अस्ति यः अस्माकं पुत्र-रूपेण पुनर्जातोSस्ति। कृपया एनं स्वीकरोतु।” भगवती गङ्गा शन्तनवे देवव्रतं दत्वा कैलासम् आरूढवती, महाविष्णोः वचनञ्च सत्यापितवती।
[३२] एषा अस्ति कथा यत् भारतस्य पवित्रा नदी गङ्गा केन प्रकारेण धरातलम् अवतीर्णा। गङ्गायाः पवित्रता-विषये महाभारत-ग्रन्थे लिखितमस्ति यत् “दुष्कर्म-निवृत्यर्थं गङ्गा-जलावगाहनं परमावश्यकम्। गङ्गा-जलावगाहनं शत-यागानाम् अनुष्ठान-तुल्यं वर्तते। भारतवासिनां कृते गङ्गा केवलं नदी एव नैवास्ति परमेषास्ति – “दिव्य-मुक्तेः पवित्रतायाः च अनन्त-प्रवाहः बलदेवानन्दसागरः....