text:
जैविककृषि
अस्मिन् कृषि-आधारितोद्योगस्य विविधप्रकाराणां वर्णनं, तत्सम्बन्धिमहत्त्वपूर्णसूचना च अनेन क्षेत्रेण सम्बद्धजनानां सामान्यप्रश्नोत्तरत्वेन प्रस्तूयते।
भूमि-कृषक-उपभोक्तानां हिताय नीतीनामावश्यकता, अस्मिन् भागे जैविककृषेः कृते केचन निम्नाङ्कितनीतिगतनिर्णयाः निर्णीताः, येषां ज्ञानं प्रयच्छति अयं भागः।
वर्णकुञ्जिका- जनस्वास्थ्यम्, जीवाणु-उर्वरकम्, जैविकोत्पादः, जैविककीटनाशकः, जैविककृषिः, पर्यावरणम्, रासायनिककृषिः, वर्मी-कम्पोस्ट् (कृमिउर्वरकम्)
परिचयः
जैविककृषिरिति नाम विदेशैः जैविकोत्पादस्य अतिवाञ्छया सह नीतिनिर्मातृमाध्यमेन कृषिसम्बद्धवैज्ञानिक-कृषकपर्यन्तं प्रसिद्धम्। इमां मात्रवैदेशिकावश्यकतापूर्त्त्यै उपायत्वेन परिगणय्य वयं नीतिनिर्माणं कार्यक्रमान् च परिचालयिष्यामश्चेत् एकदशकानन्तरमेव अस्माभिः पुनर्विचारस्यावश्यकता भविष्यति। परन्तु वयं पर्यावरण-भूमिसुधारपूर्वकं निवेशराशिः न्यूनीकर्तुं देशस्य प्रत्येकस्मै व्यक्तये च स्वस्थभोजनस्य व्यवस्था- निर्माणाय प्रर्वतिष्यामश्चेत्, अयं दीर्घकालं यावत् प्रचाल्यमानः बहूपयोगिप्रयासः भविष्यति इति निश्चितमेव।
1990 तमादब्दात् भारते जैविककृषेः प्रचार-प्रसारकार्यं आरब्धं किन्तु सर्वकारीयप्रयासः 2000-ईसवीयाब्दे एव आरब्धः, तदपि विदेशैः क्रियमाणां जैविकोत्पादस्य अतिवाञ्छां दृष्ट्वा। अन्ततः वाणिज्यमन्त्रालयाधीनविभागः ‘अपीडा’-इत्यनेन 2001तमे अब्दे राष्ट्रियजैविकोत्पादनकार्यक्रमः आरब्धः। यथा सर्वदा तथैव अस्मिन् अपि अनेकेषां देशानां विशेषतया यूरोपीयदेशानां मानकाः विधिश्च निर्मिताः। एतेषां सर्वेषामेव प्रयासानां मुख्यः अर्थः अस्ति- निर्याताय प्रोत्साहनम्। देशस्य भूमिसुधारः, पर्यावरणाय जनस्वास्थ्याय जैविककृषेः प्रोत्साहन-प्रभृतिवाञ्छा अस्मिन् समग्रे कार्यक्रमे अल्पं वा अधिकं वा यथाकथञ्चित् कर्गदेषु दृश्यमाना वर्तते। अतः जैविककृषिः कैश्चित् निजसंस्थानैः संस्थाभिश्च निर्याताय निर्मितकार्यक्रमः भवन्निव दृश्यते। काश्चन प्रतिष्ठितसंस्थाः वर्मीकम्पोस्ट्-नीमकीटनियन्त्रकं निर्मीय उच्चमूल्येषु कृषकान् विक्रीणति। यस्मात् कृषकाः अनुभवन्ति यत् यूरियास्थाने वर्मीकम्पोस्टपुटकं कीटनाशकस्य स्थाने च नीमतैलस्य कूपिका तैः बलात् क्रयं क्रियते। पुनश्च जैविककृषेः मूलावधारणा हि समाप्तप्राया भवन्ती आस्ते। जैविककृषिकार्यक्रमश्च अनेनैव प्रकारेण अतिव्यावसायिकतायाः दिशि प्रवर्तमानः वर्तते चेत् शीघ्रमेव पुनर्विचारस्यावश्यकता सम्भविष्यति। अतः समये सत्येव नीतिगतनिर्णयः, यस्मिन् दूरदर्शिता कृषक-उपभोक्तृहितश्च भवेताम् तादृशानां नीत्याधारितकार्यक्रमाणां मनसा वाचा कर्मणा प्रवर्तयितुं महती आवश्यकता वर्तते। जैविककृष्यै नीतिगतनिर्णयस्य महती आवश्यकता वर्तते।
स्वदेशी कृषक-उपभोक्ता-हितैषिणी नीतिः-
मात्रनिर्याताय एव जैविककृषिः वस्तुतः देशस्य कृषक-उपभोक्ता-सामान्यजनहितविरुद्धा वर्तते। समग्रखाद्योत्पादनस्य 5-प्रतिशताद् अपि न्यूनं निर्यातः भवति। शेषः 95-प्रतिशतभागः देशे उपभोक्तृभ्यः एव प्रयुज्यते, यः भूमि-कृषक-उपभोक्तृणाम् इत्येतेषां त्रयाणामेव सुस्वास्थ्येन आर्थिकसुधारेण च साक्षात् सम्बद्ध्यते। अतः जैविककृषिं विस्तृतपरिप्रेक्ष्ये पश्यन्-
अ.अयं स्वास्थ्यमन्त्रालय-कृषिमन्त्रालय-वनपर्यावरणमन्त्रालय-वाणिज्यमन्त्रालयानां सम्मिलितकार्यक्रमत्वेन उद्घोषितव्यम्। ब-एड्स-पोलियो-अभियानमिव जैविकभोजनस्योपलब्धता-जागरुकतायाः वृद्ध्यर्थं अनवरतम् अभियानकार्यक्रमाः सञ्चालनीयाः। जैविकभोजनस्य च प्रचारः कर्करोग-मधुमेह-रक्तचाप-ट्यूमर-मानसिकविकारादिभ्यः रक्षोपायत्वेन करणीयः। स-सामान्यतः स्त्रियः 60-70प्रतिशतं कृषिं कार्यं वहन्ति। बालकेषु कीटनाशकानाम् उर्वरकानां च दुष्प्रभावः अधिकं भवति। अतः केन्द्रीयेन राज्यीयेन च महिलाबालविकासमन्त्रालयेन प्रत्येकस्मिन् ग्रामे आङ्गनबाडीकेन्द्रैः जनेषु जैविककृषि-जैविकभोजनस्य लाभपरिज्ञानं कारणीयम्, तद्ग्रहणोपायानां प्रचारः कारयितव्यः, सुविधायै प्रबन्धऩं च कारयितव्यम्। द.जैविककृषेः अनुपालने सति कृषिमन्त्रालय-नाबार्ड-अन्यवित्तीयसंस्थाभिः कृषकानां कृते विशिष्टार्थिकसहायतायाः प्रावधानं करणीयम्।
जैविक-आदानाम् उत्तमा व्यवस्था-
यथा रासायनिककृषेः प्रोत्साहनार्थं 60-70दशके उर्वरकनिर्माणकेन्द्राणि(उर्वरककारखानें) स्थापितानि ग्रामं ग्रामं च तां प्रवर्तयितुं कृषकसहकारिसमितयः निर्मिताः, राष्ट्रियस्तरे इफ्को-कृभकोप्रभृतिसंस्थाः गठिता, तथैव प्रयासाः अद्य जैविककृषेः उत्थानाय आवश्यकाः सन्ति। अद्य कृषकाः जैविककृषिम् अनुकर्तुं सिद्धाः सन्ति किन्तु उत्तमगुणोपेतम् उर्वरकं जीवाणु-उर्वरकं जैविककीटनाशकश्च ग्रामस्तरे उपलब्धाः न सन्ति। सस्यानां च तादृशी कोटयः न उपलब्धाः सन्ति या जैविक-उर्वरकेन उत्तमोत्पादनाय समर्थाः स्युः।
क.प्रत्येकस्मिन् ग्रामे तालुकायां जैविक-उर्वरकं विशेषतया उत्तमकोटिकजीवाणु-उर्वरक-जैविककीटनाशकानाम् उपलब्धतां वर्धयितुं सहकारितन्त्रनिर्माणस्य प्रयासः सुविधा च देया।
ख.रासायनिककृषेः जैविककृषौ परिवर्तनेन परिवर्तनकाले (2-3वर्षाणि) कृषकेभ्यः जैविकतकनीकीनां सम्पूर्णज्ञानं प्रदातुम् आर्थिकसहायतायै च प्रावधानम्। जैविककृषितकनीकेः सम्पूर्णज्ञानाय लेखकस्य पुस्तकं ‘जैविक खेतीः सिद्धान्त तकनीक व उपयोगिता’ इतीदम् अध्येतुं शक्यते।
जैविककृषेः आदानेषु अर्थसाहाय्यम्(सब्सिडी)-
रासायनिक-उर्वरकेषु प्रतिवर्षं 16अर्बुदरुप्यकाणि (160मिलियन) सब्सिडीत्वेन दीयते। एतदतिरिक्तं कीटनाशक-ट्रैक्टरादीनां सब्सिडी अनुदानं वा मिलित्वा व्यामोन्तरुप्यकाणि रासायनिककृषेः आदानानाम् अर्थानुदानेषु (सब्सिडी) व्ययीभवति। एवमेव जैविककृष्यर्थमपि सब्सिडीत्यस्य अनुदानस्य वा आवश्यकता वर्तते। अस्माकं देशे सब्सिडी-इत्यस्य साक्षात्प्रभावः तत्तकनीकिप्रचारे भवति। सम्प्रत्येव केषुचित् वर्षेषु आयुर्वेदिकौषधस्य कृषौ औषधीयपादपबोर्डद्वारा 25-30प्रतिशतम् अनुदानप्रदानात् समग्रे देशे स्थाने स्थाने एतेषां कृषिः आरब्धा। यद्यपि सब्सिडी-इत्यनेन स्थायिविकासो न भवति तथापि प्रसाराय उत्तमोपायः वर्तते। अतः जैविककृषौ अर्थानुदानं निम्नादानेषु दातुं शक्यते-
क. लघूद्योगत्वेन जैवोर्वरक-जैविककीटनाशकनिर्माणाय सब्सिडी।
ख. वृषभयुगलं क्रेतुं वृषभचलितहल-यन्त्रादिषु सब्सिडि। बायोगैससंयन्त्रे अनुदानस्य वृद्धिः।
ग. जैविककृषौ परिवर्तनकाले कृष्युत्पादे न्यूनोत्पादनस्य परिपूरकतायै सब्सिडी वा बीमा वा।
घ. कृषकेन जैविक-उर्वरकनिर्माणाय गोमय-राकफास्फेट-कृष्यवशिष्टानां क्रयार्थं एतेषु सब्सिडी।
जैविकोत्पादानां विक्रयव्यवस्था
जैविकोत्पादानां प्रमाणीकरणे अतिनिवेशः भवति प्रमाणीकरणं विना च उपभोक्ता अपि जैविकोत्पादेषु न विश्वसिति। अतः जैविकोत्पादानां विक्रयं सुनिश्चेतुं सहकारिविपणनव्यवस्था-भारतीयखाद्यनिगमेन जैविकखाद्यान्नस्य क्रयार्थं विशिष्टप्रावधानं भवेत्। तदर्थम्-
- ग्रामस्तरे प्रमाणीकरणसमितिनिर्माणार्थं प्रशिक्षणं अनुदानं च, अपि च तालुका-मण्डलस्तरे एतासां समितीनां कार्यप्रणालौ निरीक्षणार्थं विशेषज्ञसमितेः निर्माणम्। एताः समितयः देशे विक्रीयमाणं जैविकाहारं प्रमाणीकर्तुं शक्नुवन्तीति प्रावधाननिश्चितीकरणम्।
- प्रमाणीकरणे सहयोगार्थं देशे राज्ये च जालतया स्थिताभिः बीजप्रमाणीकरणनिगम-मृदापरिक्षणप्रयोगशालाभिः सह अनुबन्धनम्। कैश्चित् राज्यसर्वकारैः एतादृशी पद्धतिः आरब्धा यथा- उत्तराञ्चलः राजस्थानादयः।
- जैविकखाद्यान्नेभ्यः विशिष्टसमर्थनमूल्यस्य प्रावधानम्।
- भारतीयखाद्यनिगम-नाफेडप्रभृतिसंस्थानां कृते जैविकोत्पादक्रयार्थं प्रावधानम्, विशेषतया विद्यालयीयछात्रेभ्यः दीयमानं अपराह्नभोजनं पूर्णतः जैविकाहारतया परावर्तयितुं संस्थानां नियोजीकरणम्। राष्ट्रियपोषाहारकार्यक्रमान्तर्गतं आगनबाडीकेन्द्रेषु जैविक-खाद्यान्नोपलब्धये व्यवस्थास्थापना।
- नगरेषु स्थितसहकारी-आपणेषु हट्टेषु पर्यटकस्थलेषु च जैविकोत्पादाय अनुदानित(न्यूनमूल्येषु)मूल्येषु आपणिकायाः व्यवस्थास्थापनम्।
- जैविकफल-शाकस्य कृते परिवहनार्थं रेलवेद्वारा विशिष्टानुदानितमूल्येषु वरीयतया परिवहनस्य प्रावधानम्।
अनेनैव प्रकारेण जैविककृष्यै नीतिभ्यः प्राथमिकतां प्रदाय ताभ्यश्च निरन्तरकार्यक्रमसंचालनेनैव देशस्य भूमि-कृषक-उपभोक्तृणां स्वस्थ-आर्थिकदार्ढ्यं प्रदाय स्थायिविकासस्य समृद्धेश्च स्वप्नः यथार्थीकर्तुं शक्यते।
स्रोतः- हलचल्, जेवियरसमाजसेवासंस्थानम्, राँची।


c: text/html

text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २१९
अभिषेकमन्त्राः।
पुष्कर उवाच
राज्देवाद्यभिषेकमन्त्रान्वक्ष्येऽघमर्द्दनान् ।
कुम्भात् कुशौदकैः सिञ्चेत्तेन सर्वं हि सिद्ध्यति ।। २१९.१ ।।
सुरास्त्वामभिषिञ्चन्तु ब्रह्माविष्णुमहेश्वराः ।
वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः ।। २१९.२ ।।
भवन्तु विजयायैते इन्द्राद्या दशदिग्गताः ।
रुद्रो धर्मो मनुर्द्दक्षो रुचिः श्रद्धा च सर्वदा ।। २१९.३ ।।
भृगुरत्रिर्वचसिष्ठश्च सनकश्च सनन्दनः ।
सनत्कुमारोऽङ्गिराश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।। २१९.४ ।।
मरीचिः कश्यपः पान्तु प्रजेशाः पृथिवीपतिः ।
प्रभासुरा वर्हिषद अग्निष्वात्ताश्च पान्तु ते ।। २१९.५ ।।
ज्ञव्यादाश्चोपहूताश्च आज्यपाश्च सुकालिनः ।
अग्निभिश्चाभिषिञ्चन्तु लक्ष्म्याद्या धर्म्मवल्लभाः ।। २१९.६ ।।
आदित्याद्याः कश्यपस्य बहुपुत्रस्य१ वल्लभाः ।
कृशास्वस्याग्निपुत्रस्य भार्य्यश्चारिष्टनेमिनः ।। २१९.७ ।।
अशिवन्याद्याश्च चन्द्रस्य पुलहस्य२ तथा प्रियाः ।
भूता च कपिशा दंष्ट्री सुरसा सरसा दनुः ।। २१९.८ ।।
श्येनी भासी तथा क्रौञ्ची धृतराष्ट्री शुकी तथा ।
पत्न्यस्त्वामभिषञ्चन्तु अरुणश्चार्क्कसारथिः ।। २१९.९ ।।
आयतिर्न्नियतीरात्रिर्न्निद्रा लोकस्थितौ स्थिताः ।
उमा मेना शची पान्तु धूमोर्न्नानिर्ऋतिर्ज्जये ।। २१९.१० ।।
गौरी शिवा च ऋद्धिश्च वेला या चैव नड्वला ।
अशिक्नी च३ तथा ज्योत्मा देवपत्न्यो वनस्पतिः ।। २१९.११ ।।
महाकल्पश्च कल्पश्च मन्वन्तरयुगानि च ।
संवत्सराणि वर्षाणि पान्तु त्वामयनद्वयं ।। २१९.१२ ।।
ऋतवश्च तथा मासा पक्षा राञ्यहनी तथा ।
सन्ध्यातिथिमुहूर्त्तास्च कालस्यावयवाकृतिः ।। २१९.१३ ।।
सूर्य्याद्याश्च ग्रहाः पान्तु मनुः स्वायम्भुवादिकः ।
स्वायम्भुवः स्वारोचिष औत्तमिस्तामसी मनुः ।। २१९.१४ ।।
रैवतश्चाक्षुषः षष्ठो वैवस्वत इहेरितः ।
सावर्णो ब्रह्मपुत्रश्च धर्मपुत्रश्च रुद्रजः ।। २१९.१५ ।।
दक्षजो रौच्यभौत्यौ च मनवस्तु चतुर्द्दश ।
विश्वभुक् च विपश्चिच्च सुचित्तिश्च शिखो विभुः ।। २१९.१६ ।।
मनोजचवस्तथौजस्वी बलिरद्भुतशान्तयः ।
वृषश्च ऋतधामा च दिवस्पृक् कविरिन्द्रकः ।। २१९.१७ ।।
रेवन्तश्च कुमारश्च तथा वत्सविनायकः ।
वीरभद्रश्च नन्दो च विश्वकर्मा पुरोजव ।। २१९.१८ ।।
एने त्वामभिषिञ्चन्तु सुरमुख्याः समागताः ।
नासत्यौ देवभिषजौ ध्रुवाद्या वसवोऽष्ट च ।। २१९.१९ ।।
दशा चाङ्गिरसो वेदास्त्वाभिषिञ्चन्तु सिद्धये ।
आत्माह्यायुर्मनो दक्षो मदः प्राणस्तथैव च ।। २१९.२० ।।
हरिष्मांश्च गरिष्ठश्च ऋतः सत्यश्च पान्तु वः ।
क्रतुर्द्दक्षो वसुः सत्यः कालकामो धुरिर्जये ।। २१९.२१ ।।
पुरूरवा माद्रवाश्च विश्वेदेवाश्च रोचनः ।
अह्गारकाद्याः सूर्य्यस्त्वान्निर्ऋतिश्च तथा यमः ।। २१९.२२ ।।
अजैकपादहिर्व्रध्रो धूमकेतुश्च रुद्रजाः४ ।
भरतश्च तथा मृत्युः च याजनोऽभ्युशनास्तथा ।। २१९.२३ ।।
भवनो भावनः पान्तु स्वजन्यः स्वजनस्तथा५ ।
क्रतुश्रवाश्च मूर्द्धा च याजनोऽभ्युशनास्तथा ।। २१९.२४ ।।
प्रसवश्चांव्ययश्चैव दक्षश्च भृगवः सुराः ।
मनोऽनुमन्त प्राणश्च नवीपानस्च वीर्य्यवान् ।। २१९.२५ ।।
वीतिहोत्रो नयः साध्यो हंसी नारायणोऽवतु ।
विभुश्चैव देवश्रेष्ठा जगद्धिता ।। २१९.२६ ।।
धाता मित्रोऽर्यमा पूषा शक्रोऽथ वरुणो भगः ।
त्वष्टा विवस्वान् सविता विष्णुर्द्धादश भास्कराः ।। २१९.२७ ।।
एकज्योतिश्च द्विज्योतिस्त्रिश्चतुर्ज्योतिरेव च ।
एकशक्रो द्विशक्रश्च त्रिशक्रश्च महाबलः ।। २१९.२८ ।।
इन्द्रश्य मेत्यादिशतु ततः प्रतिमकृत्तथा ।
मितश्च सम्मितश्चैव अमितश्च महाबलः ।। २१९.२९ ।।
ऋतजित् सत्यकजिच्चैव सुषेणः सेनजित्तथा ।
अतिमित्रोऽनुमित्रश्य पुरुमित्रोऽपराजितः ।। २१९.३० ।।
ऋतश्च ऋतवाग् धाता विधाता६ धारणो ध्रुवः ।
विधारणो महातेजा वासवस्य परः सखा ।। २१९.३१ ।।
ईदृक्षश्चाप्यदृक्षश्च७ एतादृगमिताशनः ।
क्रीडितश्च सदृक्षश्च सरभश्च महातपाः ।। २१९.३२ ।।
धर्त्ता धुर्य्यो धुरिर्भीम अभिमुक्तः क्षपात्सह८ ।
धृतिर्व्वसुरनाधृष्यो९ रामः कामो जयो विराट् ।। २१९.३३ ।।
देवा एकोनपञ्चाशन्मरुतस्त्वामवन्तु ते ।
चित्राङ्गदश्चित्ररथः चित्रसेनश्च वै कलिः ।। २१९.३४ ।।
उर्णायुरुग्रसेनश्च धृतराष्ट्रश्च नन्दकः ।
हाहा हूहूर्नारदश्च विश्वावसुश्च तुम्बुरुः ।। २१९.३५ ।।
एते त्वामभिषिञ्चन्तु गन्धर्वा विजयाय ते ।
पान्तु ते कुरुपा मुख्या दिव्याश्चाप्सरसाङ्गणाः ।। २१९.३६ ।।
अनवद्या सुकेशी च मेनकाः सह जन्यया१० ।
क्रतुस्थ्ला घृताची च विश्वाची पुञ्चिकस्थ्ला ।। २१९.३७ ।।
प्रम्लोचा चोर्व्वशी रम्भा पञ्चचूडा तिलोत्तमा ।
चित्रलेशा लक्ष्मणा च पुण्डरीका च वारुणी ।। २१९.३८ ।।
प्रह्लादो विरोचनोऽथ बलिर्व्वाणोऽथ तत्सुताः ।
एते चान्येऽभिषिञ्चन्तु दानवा राक्षसास्तथा ।। २१९.३९ ।।
हेतिश्चैव प्रहेतिश्च विद्युत्स्फुर्जथुरग्रकाः ।
यक्षः पद्मश्च मकरः कच्छपश्च निधिर्जये ।। २१९.४० ।।
पिङ्ग्यक्षो द्युतिमांश्चैव पुष्पवन्तो जयावहः ।
शङ्खः पद्मश्च मकरः कच्छपश्च निधिर्जये ।। २१९.४१ ।।
पिशाचा उद्र्ध्वकेशाद्या भूता भूम्यादिवासिनः ।
महाकालं पुरस्कृत्य नरसिंहञ्च मातरः ।। २१९.४२ ।।
गुहः स्कन्दो विशाखस्त्वान्नैगमेयोऽभिषिञ्चतु ।
डाकिन्यो याश्च योगिन्यः खेचरा भूचराश्च याः ।। २१९.४३ ।।
गरुडश्चारुणः पान्तु सम्पातिप्रमुखाः खगाः ।
अनन्ताद्या महानागा शेषवामुकितक्षकाः ।। २१९.४४ ।।
ऐरावतो महापद्मः कम्बलाश्वतरावुभौ ।
शङ्खः कर्कोटकश्चैव धृतराष्ट्रो धनञ्जयः ।। २१९.४५ ।।
कुमुदैरावणौ पद्मः पुष्पदन्तोऽथ वामनः ।
सुप्रतीकोऽञ्चनो नागाः पान्तु त्वां सर्व्वतः सदाः ।। २१९.४६ ।।
पैतामहस्तथा हंसो वृषभः शङ्करस्य च ।
दुर्गासिंहश्च चपान्तु त्वां यमस्य महिषस्तथा ।। २१९.४७ ।।
उच्चैःश्रवास्चाश्वपतिस्तथा धन्वन्तरिः सदा ।
कौस्तुभः शङ्खराकजश्च वज्रं शूलञ्च चक्रकं ।। २१९.४८ ।।
नन्दकोऽस्त्राणि रक्षन्तु धर्म्मश्च व्यवसायकः ।
चित्रगुप्तश्च दण्डश्च पिङ्गलो मृत्युकालकौ ।। २१९.४९ ।।
बालखिल्यादिमुनयो व्यासवाल्मीकिमुख्यकाः ।
पृथुदिलीपो भरतो दुष्यन्तः चक्रजिद्वली११ ।। २१९.५० ।।
मल्लः ककुत्स्थश्चानेन युवनाश्वो जयद्रथः ।
मान्धाता मुचुकुन्दश्च पान्तु त्वाञ्च पुरूरवाः ।। २१९.५१ ।।
वास्तुदेवाः पञ्चविंशत्तत्त्वानि विजयाय ते ।
रुक्मभौमः शिलाभौमः पातालो नीलमूर्त्तिकः१२ ।। २१९.५२ ।।
पीतरक्तः क्षितिश्चैव श्वेतभौमो रसातलं ।
भूर्ल्लोकोऽथ भुवर्मुख्या जम्बूद्वीपादयः श्रिये ।। २१९.५३ ।।
उत्तराः कुरवः पान्तु रम्या हिरण्यकस्तथा१३ ।
भद्राश्व केतुमालश्च वर्षश्चैव वलाहकः ।। २१९.५४ ।।
हरिवर्षः किम्पुरुष इन्द्रद्वीपः कशेरुमान् ।
ताम्रवर्णो गभस्तिमान् नागद्वीपश्च सौम्यकः ।। २१९.५५ ।।
गन्धर्वो वरुणो यश्च नवमः पान्तु राज्यदाः ।
हिमवान् हेमकूटश्च निषधो नील एव च ।। २१९.५६ ।।
श्वेतश्च श्रृङ्गवान् मेरुर्माल्यवान् गन्धमादनः ।
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवान् गिरिः ।। २१९.५७ ।।
विन्ध्यश्च पारिपात्रश्च गिरयः शान्तिदास्तु ते ।
ऋग्वेदाद्याः षडङ्गानि इतिहासपुराणकं ।। २१९.५८ ।।
आयुर्वेदश्च गन्धर्व्वधनुर्वेदोपवेदकाः ।
शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषाङ्गतिः ।। २१९.५९ ।।
छन्दोगानि च वेदाश्च मीमांसा म्यायविस्तारः ।
धर्म्मशास्त्रं पुराणञ्च विद्या ह्येताश्चतुर्दंश ।। २१९.६० ।।
साङ्ख्यं योगः पाशुपतं वेदा वै पञ्चरात्रकं ।
कृतान्तपञ्चकं ह्येतद् गायत्री च शिवा तथा ।। २१९.६१ ।।
दुर्गा विद्या च गान्धारी पान्तु त्वां शान्तिदाश्च ते ।
लवणेक्षुरासर्पिर्दधिदुग्धजलाब्धयः ।। २१९.६२ ।।
चत्वारः सागराः पान्तु तीर्थानि विविधानि च ।
पुष्करश्च प्रयागश्च प्रभासो नैमिषः परः ।। २१९.६३ ।।
गयशीर्षो ब्रह्मशिरस्तीर्थमुत्तरमानसं ।
कालोदको नन्दिकुण्डस्तीर्थं पञ्चनदस्तथा ।। २१९.६४ ।।
भृगुतीर्थं प्रबासञ्च तथा चामरकण्टकं ।
जम्बुमार्गश्च विमलः कपिलस्य तथाश्रमः ।। २१९.६५ ।।
गङ्गाद्वारकुशावर्त्तौ विन्ध्यको नीलपर्वतः ।
वराहषर्वतश्चैव तीर्थङ्कणखलं तथा ।। २१९.६६ ।।
कालञ्चरश्च केदारो रुद्रकोटिस्तथैव च ।
वाराणसी महातीर्थं वदर्य्याश्रम एव च ।। २१९.६७ ।।
द्वारका श्रीगिरिस्तीर्थं तीर्थञ्च पुरुषोत्तमः ।
शालग्रामोथ वाराहः सिन्धुसागरसङ्गमः ।। २१९.६८ ।।
फल्गुतीर्थं विन्दुसरः करवीराश्रमस्तथा ।
नद्यो गङ्गासरस्वत्यः शतद्रुर्गण्डकी तथा ।। २१९.६९ ।।
अच्छोदा च विपाशा च वितस्ता देविका नदी ।
कावेरी वरुणा चैव निश्चिरा गोमती नदी ।। २१९.७० ।।
पारा चर्मण्वती रूपा मन्दाकिनी महानदी ।
तापी पयोष्णी वेणा च गौरी वैतरणी तथा ।। २१९.७१ ।।
वोदावरी भीमरथी तुङ्गभद्रा प्रणी तथा ।
चन्द्रभागा शिवा गौरी अभिषिञ्चन्तु पान्तु वः१४ ।। २१९.७२ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये अभिषेकमन्त्रा नामोनविंशत्यधिक द्विशततमोऽध्यायः ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सूत्रम्
आग्रहायण्यश्वत्थाट्ठक्॥ ४।२।२१
काशिका-वृत्तिः
आग्रहायण्यश्वत्थाट् ठक् ४।२।२२
सा अस्मिन् पौर्णमासी इति सर्वम् अनुवर्तते। आग्रहायणीशब्दादश्वत्थशब्दाच् च प्रथमसमर्थात् पौर्णमास्युपाधिकादस्मिन्निति सप्तम्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति। अणो ऽपवादः। आग्रहायणिको मासः, सर्धमासः, संवत्सरः। एवम् आश्वत्थिकः।
न्यासः
आग्रहायण्य�आत्थाट्ठक्। , ४।२।२१
बाल-मनोरमा
आग्रहायण्य�आत्थाट्ठक् १२०५, ४।२।२१
आग्रहायण्य()आत्थाट्ठक्। पूर्वसूत्रविषये आग्रहायणीशब्दाद()आत्थशब्दाच्च ठक् स्यादित्यर्थः अणोऽपवादः। हायनमिति। संवत्सर इत्यर्थः। "संवत्सरो वत्सरोऽब्दो हायनोऽस्त्री"त्यमर। यस्या ऊध्र्वं संवत्सरस्यारम्भः सा पोर्णमासी आग्रहायणीत्यर्थः। तर्हि आग्रहायणेति स्यादित्यत आह--प्रज्ञादेरिति। "प्रज्ञादिभ्यश्चे"ति स्वार्थे अमि "टिड्ढे"ति ङीबित्यर्थः। अ()आत्थेनेति। अ()इआनीनक्षत्रेणेत्यर्थः। अ()आत्थ इति। नक्षत्राऽणो "लुबविषेशे " इति लुबिति भावः। ननु "विभाषा फाल्गुनीश्रवणाकार्तिकीचैत्रीभ्यः" इति निर्देशेन पौर्णमास्यां "लुबविशेषे" इत्यस्याऽप्रवृत्तेरुक्तत्वात्कथमिह लुबित्यत आह--निपातनादिति। तथाच पौणमास्यां लुब्नेति ज्ञापनमेतद्व्यतिरिक्तविषयमिति भावः।


text:
निघण्टु
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
निघण्टुः, पुं, (निघण्टति शोभते इति । घण्ट- दीप्तौ + “मृगय्वादयश्च ।” उणां । १ । ३८ । इति कुप्रत्ययेन साधुः ।) नामसंग्रहः । इति हेमचन्द्रः । २ । १७२ ॥
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
निघण्टु¦ पु॰ नि + घटि--उ। पर्य्यायनाम्रामेकत्रार्थकथनाय सं-ग्रहे कोषाभिधानादौ तच्च ऋग्वेदभाष्योपक्रमे उक्तं यथा
“आद्यं नैघण्ठुकं काण्डं द्वितीयं नैगमं तथा” अस्यार्थःएकार्थवाचिनां पर्य्यायशब्दानां सङ्घो यत्र प्रायेणोप-दिश्यते तत्र निघण्टुशब्दः प्रसिद्धः। तादृशेष्वमर-सिंहवैजयन्तीहलायुधादिषु दश निघण्टव इति व्यव-हारात्। एवमत्रापि पर्य्यायशब्दसङ्घोपदेशादाद्य-काण्डस्य नैघण्टुकत्वम्। तस्मिन् काण्डे त्रयोऽ-ध्यायाः। तेषु प्रथमे पृथिव्यादिलोकदिक्कालादिद्रव्य-विषयाणि नामामि, द्वितीये मनुष्यतदवयवादिद्रव्यविष-याणि, तृतीये तदुभयद्रव्यगततनुबहुत्वह्रसत्वादिधर्म-विषयाणि”।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
निघण्टु¦ m. (-ण्टुः) A vocabulary, a collection of words or names.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
निघण्टु/ नि-घण् m. a glossary (also -क) , N. of sev. works.
निघण्टु/ नि-घण् m. (mostly pl. )N. of the Vedic glossary explained by यास्कin his निरुक्त


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
अमैवाव्ययेन॥ २।२।२०
पदच्छेदः॥
अमा ३।१ २१ एव ० २१ अव्ययेन ३।१ २१ उपपदम् १।१ १९ तत्पुरुषः १।१ २।१।२१ सह ० २।१।४ सुपा ३।१ २।१।४ समासः १।१ २।१।३ सुप् १।१ २।१।२
काशिका-वृत्तिः
अमाएव अव्ययेन २।२।२०
पूर्वन समासे सिद्धे नियमार्थं वचनम्। अव्ययेनौपपदस्य यः समासः सो ऽमा एव भवति, न अन्येन। स्वादुङ्कारं भुङ्क्ते। सम्पन्नङ्कारम् भुग्क्ते। लवनङ्कारं भुङ्क्ते। अमा एव इति किम्?
कालसमयवेलासु तुमुन् ३।३।१६७
काले भोक्तुम्। एवकारकरणम् उपपदविशेषनार्थम्। अमा एव यत् तुल्यविधानम् उपपदं तस्य समासो यथा स्यात्, अमा च अन्येन च यत् तुल्यविह्धानं तस्य मा भूत्। अग्रे भुक्त्वा, अग्रे भोजम्।
न्यासः
अमैवाव्ययेन। , २।२।२०
"स्वादुङ्कारं भुङ्क्ते" इति। "स्वादुभि" ३।४।२६
इति णमुल्। स्वादुमीत्यतस्मादेव मान्तनिर्देशादुपपदस्य मकारान्तत्वं निपात्यते। यदि पूर्वेणैव समासे सिद्धे नियमार्थम् वचनम्; एवञ्च सति सद्धे विधिरारभ्यमाणोऽन्तेरणाप्येवकारकरणं नियमार्थो भविष्यति, तत्किमर्थमेवकारकरणमित्याह-- "एवकारककरणम्" इत्यादि किमर्थं पुनस्तदुपपदविशेषणार्थं क्रियत इत्यत आह-- "अमैव तुल्यविधानम्" इत्यादि। येन वाक्येनायमेव प्रत्ययो विधीयते न तु प्रत्ययान्तरम्; तेन यदुपपदं निर्दिश्यते तदमैव तुल्यविधानम्, तस्यैव समासो यथा स्यादित्येवमर्थमेवकारकरणमुपपदविशेषणार्थं क्रियते। स च समासः प्रत्यासत्तेरमैव भवति, न प्रत्ययान्तरेणेति विज्ञायते। "अग्रे भुक्त्वा, अग्रे भोजम्" इति। अत्राग्रेशब्द उपपदम् "विभाषाग्रेप्रथमपूर्वेषु" २।४।२४
इत्यमा क्त्वाप्रत्ययेन च तुल्यविधानमिति न समस्यते। अव्ययग्रहणं स्पष्टार्थम्। न ह्रनव्यवममन्तमस्ति यन्निवृत्त्यर्थमव्ययग्रहणमर्थवद्भवति॥
बाल-मनोरमा
अमैवाव्ययेन ७७३, २।२।२०
अमैवाऽव्ययेन। "अमैवे"त्यनन्तरं तुल्यविधानमित्यध्याहार्यम्। तुल्यार्थैरतुलोपमाभ्या"मिति तृतीया। अमैव तुल्येति। अम्प्रत्ययमात्रविधायकशास्त्रेण अमैव सह यस्य उपपदसंज्ञा विधीयते तदुपपदमव्ययेन समस्यत इति यावत्। पूर्वसूत्रेणैव सिद्धे नियामार्थमिदमित्याह--तदेवेति। विवरणवाक्ये द्वितीय एवकारो नियमलभ्यः, न तु सूत्रस्थः, तस्य अप्राप्ते अमा तुल्यविदानत्वेऽवधारणार्थत्वात्। स्वादुङ्कारमिति। स्वादुंकृत्वेत्यर्थः। "ओदनं भुङ्क्ते" इति शेषः। "स्वादुमि णमु"लिति णमुल्। स्वादुशब्दस्य मान्तत्वं निपातनात्। "कृन्मेजन्तः" इत्यव्ययत्वम्। "तदेवे"ति नियमस्य प्रयोजनमाह--नेहेति। "उपपदसमास" इति शेषः। भोक्तुमिति। यद्यपि"कालसमयवेलासु" इति सप्तमीनिर्देशात्कालसमयवेलानामुपपदत्वन्तथापि कालादीनामुपपदसंज्ञा तुमुना तुल्यविधानैव, न त्वमा। अतः कालदीनामुपपदत्वेऽपि न समास इत्यर्थः। अमैवेति किमिति। अमैवेत्येकारः किमर्थ इति प्रश्नः। अमा चान्येन चेति। अम्प्रत्ययेन क्त्वाप्रत्ययेन च सह उपपदसंज्ञा अग्रेप्रथमपूर्वशब्दानां विहिता, ततश्च उपपदत्वस्य अमैव तुल्यबिधानत्वाऽभावान्नोपपदसमास इति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
अमैवाव्ययेन ६८२, २।२।२०
अमैवाव्ययेन। पूर्वेण सिद्धे नियमार्थमिदम्। तुल्यविधनमिति। एतच्चाध्याहारे लभ्यम्। तदेवेति। यस्मिन्नुपपदेयेन वाक्येन अमेव विहितस्तदेवोपपदमव्ययेन समस्यते नान्यदित्यर्थः। नियमबललभ्योऽयमेवकारो न तु सूत्रस्थः। स्वादुङ्कारमिति। "स्वादुमि णमुल्"। अव्ययेनेति किम्()। कुम्भकारः। असति ह्रव्ययग्रहणे अमैव यत्तुल्यविधानं तदेव केनचित्समर्थेन समस्येत। तथा सति "स्वादुङ्कारः"इत्यत्रैव समासः स्यान्न तु "कुम्भकार"इत्यत्र अथ पूर्वसूत्रवैयथ्र्यभीत्याऽब्ययविषयकनियम एव इति चेतर्हि अम्न्तविषयक एव किं न स्यात् "अमन्तेन यः समासः सोऽमैव तुल्यविधानस्ये"ति। तथा चाग्रेभोजमित्यत्र समासो मा भूत्, अग्रे भुक्त्वा कालो भोक्तुमित्यत्र तु स्यादेवेति भावः। तदेवेति किम्()। कालो भोक्तुम् समयोभोक्तुम्। "अमैवे"त्येवकारेणाऽमा चान्येन च तुल्यविधानस्योपपदस्य समासनिवारणेऽपि तुमुना तुल्यविधानस्य स्यादेवातस्तन्निवरणाय तदेवेत्युक्तम्।


text:
लक्षण २
उदाहरणम्-
‘ कनकद्रवकान्तिकान्तया मिलितं राममुदीक्ष्य कान्तया । चपलायुतवारिदभ्रमान्ननृते चातकपोतकैर्वने ॥’
अत्र चातकगतहर्षोपस्कारकतया तद्नता भ्रान्तिरलंकार: । अत्रैव यदि परिफुल्लपतत्रपल्लवैर्भुमुदे चातकपोतकैर्वने ’ इत्युत्तरार्धं निर्मीयते तदायमेव भ्रातिध्वनि: ।
यच्चाप्पयदीक्षितैर्लक्षणमुक्तम-
‘ कविसंमतसादृश्याद्विषये पिहितात्मनि । आरोप्यमाणानुभवो यत्र स भ्रान्तिमान्मत: ॥ ’ इति ।
‘ तत्र कविसंमतसादृश्यप्रयोज्ये विषये आरोप्यमाणानुभवो यत्र वाक्सं-दर्भे स भ्रान्तिमान् ’ इति भ्रान्तिमतो लक्षणं विधाय रूपकव्यावृत्त्यर्थं पिहि-तात्मनीत्युच्यते । न चैतद्युक्तम् । नहि रूपकवाक्ये आरोप्यमाणस्यानु-भवो वर्णते, किं तु तस्माज्जायते । न चात्रानुभवान्तं भ्रान्तेर्लक्षणमग्रिमं च भ्रान्तिमत: । तत्र भ्रान्तिलक्षणे रूपकेऽतिव्याप्तेर्वारणाय विषये पिहि-तात्मनीति विशेषणमिति वाच्यम् । अनुभवत्वघटितस्य भ्रान्तिलक्षण-स्यानुभूयमानाभेदात्मके रूपके कथमप्यप्रवृत्ते: । यदि च रूपकपदं रूपक-बुद्धिपरमिति ग्रन्थसामञ्जस्यं विधीयते, तदापि विषयतावच्छेदकानवगा-हिनि ‘ मरकतमणिमेदिनीधरो वा तरुणतरस्तरुरेष वा तमाल: ’ इति संशयेऽतिप्रसड्रात्, ‘ कमलमिति चञ्चरीकाश्चन्द्र इति चकोरास्त्वन्मुख-
मनुधावन्ति ’ इति भ्रांतिसमुदायात्मन्युल्लेखेऽतिव्याप्तेश्च । अत्र भ्रान्त्या संकीर्ण उल्लेख इति चेत्, नह्येतावतोल्लेखांशातिव्याप्तिर्न दोष: । नहि दुग्धभागजलभागानां व्यामिश्रतास्तीति दुग्धलक्षणं जलांशातिव्याप्तिकं कर्तुं युक्तम् । यच्चापि भिन्नकर्तृकोत्तरोत्तरभ्रान्तावुदाह्लतम्-
Translation - भाषांतर
N/A