text:
केरलप्रवासः
जनवरीमासे अहं मम भार्यया मैथिल्या सह पर्यटनाय केरलान् अगच्छम्। प्रयाणात् प्रागेव अन्तर्जालमुखेन केरलमधिकृत्य उपयुक्तविषयानां चयनं कृतम् । एर्नाकुले तथा तेक्कडिनामपुरे च आवयोः वासार्थं पूर्वभूतमदीयसर्वकारविभागस्य अतिथिगृहे प्रागेव कक्षा रक्षिता । अतः त्रीणि दिनानि एर्नाकुले त्रीणि दिनानि तेक्कडिपुरे उषितव्यमिति निर्णयमकरवम् ।
रेल् याने शयनकोष्ठे ससुखं प्रयाणः निर्वृत्तः । एर्नाकुलस्य रेल्स्थानस्य अनतिदूरे एव अस्मदतिथिगृहमासीत् । एर्नाकुले प्रथम दिने एव शुल्कलभ्यकार्-याने प्रचल्य प्रेक्षणीयानि स्थलानि आवामपश्यताम् ।
अर्णदारुणा तथा वंशदण्डैश्च निर्मितानि चीनामत्स्यजालाख्यबृहज्जालानि समुद्रतीरे स्थापितानि । तानि क्रिस्तोत्तरचतुर्दशशतमाने चीनादेशादागतैः स्थापितानि इति वदन्ति । सन्तफ्रान्सिस्-चर्च् इति ख्यातम् क्रिस्तमन्दिरम् पौर्तुगलीयैः पञ्चदशे शतमाने निर्मितं समुद्रतीरे निकटे एव वर्तते । तदपि रमणीयम् अद्यापि सम्यक् रक्षितम् ।
कोच्चिनगर्यां कतिचन द्वीपाश्च सन्ति। द्वीपान् गन्तुं समुद्रतरणाय नावः वर्तन्ते । आवामपि नावमेकमारुह्य पर्यटनमकरवाव ।
मट्टनचेरिप्रासाद इति ख्यातः अन्यः कोच्चिराज्ञाम् प्रासादश्च प्रेक्षणीय एव। पौर्तुगलीयैः निर्मितः अयम् कोच्चिराज्ञे केरलवर्मणे षोडशशतमाने उपायनरूपेण समर्पितः इत्यस्य चरित्रम् । अत्र रामायणमहाभारतपुराणादिभ्यः उद्धृतान् कथासंदर्भानधिकृत्य कृतानि भित्तिचित्राणि अतीव सुभगानि। अत्र कोच्च्याः अनेकराज्ञामालिखितचित्राणि च प्रदर्शितानि।
पश्चात् आवां येहूदिपुरे स्थितं येहूदिप्रार्थनामन्दिरम् द्रष्टुं गतौ । परंतु तद्दिने शनिवासरे विरामकारणात् तस्य द्वारं पिहितमासीत् । तत् प्रविशन् विना प्रतिनिवृत्तौ । येहूदिपुरमपि प्रेक्षणीयमेव । तत्र पन्थानः ह्रस्वा अपि स्वच्छाः वर्तन्ते । पथः पार्श्वयोः स्थितानि भवनान्यपि स्वच्छानि सुन्दराणि च ।
पश्चात् कार्-यानचालकः विपिननामा आवां स्वच्छमेकं भोजनालयमनयत् ।आहारः स्वच्छः रोचकश्च आसीत् । क्षुधिताः आतृप्ति अखादाम ।
मध्याह्ने विपिनः आवां गिरेः शिखरे सुन्दरोद्यानमध्ये निर्मितं गिरिप्रासादमनयत् । सोपानश्रेणीः आरुह्य आवां गिरिप्रासादं प्रविष्टौ । अत्र कौतुकागारवत् विविधानि जानपदैः नगरजनैः तथा राजभिश्च आ चरित्रपूर्वकालात् आनूतनकालमुपयुक्तानि वस्तूनि क्रमशः प्रदर्शितान्यपश्यताम् । तत्र कोष्ठ्याः कोष्ठिम् अटित्वा क्लान्तौ एकस्मिन् भोजनालये खादित्वा वसतिं तूर्णमेव प्रतिनिवृत्तौ।
अपरेद्युः विपिनः आवां कुमारकोम् इति नाम्ना प्रसिद्धं स्थलमनयत् यत्र अनूपप्रदेशेषु नावा प्लवन् स्तब्धजले मत्स्यभक्षणार्थं ध्यानरतान् बकांश्च पश्यन् नारिकेलवृक्षभरितसमुद्रतीरस्यसौन्दर्यमनुभवन् अपरिज्ञातव्यतीतकालौ सुखं विहरावः स्म । तत्र विशेषेण यूनां रात्रौ निवसनार्थं निर्मिताः शयनागार-स्नानगृह-महानससज्जिताः गृहनावश्च सन्ति । आवां तु गृहनावमेकं प्रविश्य अन्तरागारान् दृष्ट्वा तृप्तावभूव।
कुमारकोम्-पुरात् प्रतिनिवर्तने मार्गे चेरै इति ख्यातं सैकतसमुद्रतीरमगच्छाम । समुद्रे प्लवतः मज्जतः जनान् सिकतासु उदधिपवनं सेवितुं विहरतः स्त्रीपुरुषयुग्मान् तटं प्रहरद्भिः तरङ्गैः खेलतः बालान् बालिकाश्च पश्यन् आवामपि तारुण्यं स्मरन् इव जले तरङ्गाघातैः पादौ सिक्त्वा रमेते स्म ।
तृतीये दिवसे वयं गुरुवायुपुरमगच्छाम । एर्नाकुलात् गुरुवायुपुरपर्यन्तं रथ्यायाः उभययोः पार्श्वयोः नगरग्रामाणां अविच्छिन्नशृङ्खला एव दृश्यते । केरलप्रान्तः प्रथितः खलु जननिबिडः इति । प्रातः सार्धदशवादनसमये वयं गुरुवायुपुरं समागताः । प्रथितकविः नारायनभट्टतिरिः अत्रैव नारायणीयं व्यरचयत् यत्र भगवतः गोपालकृष्णस्य ख्यातमन्दिरमस्ति । विपिनः कार्-याने एव स्थित्वा आवां मन्दिरं प्रैषयत् । मन्दिरस्य पुरतः भगवद्दर्शनाकाङ्क्षिणां बहुदीर्घा जनशृङ्खला आसीत् । सत्यम् यत् देवस्थानस्य नियन्तारः भक्तानां अनल्पसौलभ्यान् कल्पितवन्तः । तथापि स्थविराणां द्वि-त्रिघण्टापर्यन्तं शृङ्खलायामुपस्थानं दुष्करमेव । आवाभ्यां श्रुतं यत् स्थविराणां प्रत्येकशृङ्खला प्रातःसेवाकाले वर्तते । परं तु प्रातःसॆवा अतीता आसीत् । देवस्थानं प्रविश्य भगवतः क्षणमात्रदर्शनेन तृप्तयोः सत्योः वेला मध्याह्ने द्विवादनमतीता । आवां नितान्तं क्लान्तौ । विना क्लेशं दुर्लभं खलु भगवद्दर्शनम् ।
गुरुवायुपुरात् प्रतिनिवर्तने त्रिस्सूर्- इति पुरमगच्छाम यत्र गुरुवायूपुरदेवस्थानस्य गजपालिका वर्तते । गजपालिकायां त्रिंशद्देशीय गजाः मया संख्याताः । गजस्यैकस्य पालनमेव सुदुष्करम्, किमुत त्रिंशत्गजानामिति वयं विस्मिताः । मार्गे एर्नाकुलस्य अनतिदूरे स्थितं कालडिग्राममपि गतवन्तः यस्मिन् भगवत्शङ्करस्य जन्म क्रिस्तोत्तरनवमशतमाने बभूव। तत्र भगवत्पादस्मारकस्तम्भः शृङ्गपुरमठस्य शाखाश्रमश्च वर्तेते । आश्रमः पूर्णानदीतीरे स्थितः भक्तानामानन्दं शान्तिं च प्रददाति । आश्रमे शारदादेव्याः दर्शनं कृत्वा पूर्णानदीतीर्थमवतीर्य पादौ प्रक्षाल्य पूर्णासीकरैः शिरसि प्रोक्षणं कृत्वा हृष्टौ कार्-याने एर्नाकुलं प्रतिनिवृत्तौ । पूर्णशुल्कप्रदानेन तृप्तः विपिनः आवयॊः शुभमाशास्य आवां आपृच्छ्य गतः । आवाभ्यामपि तस्मै विनयशीलाय आशिषः दत्ताः ।
अपरेद्युः आवां बस्-यानेन कोट्टयम् द्वारा तेक्कडिं गतौ । सर्पवत्कुटिलस्य सततमारोहतः मार्गस्य उभयपार्श्वयोः टी-काफी-क्षेत्राणि दृश्यन्ते यानि बस्-यानात् द्रष्टुं रम्याणि । तेक्कडि तथा कुमिली द्वे परस्परनिबद्धपुरे । एकमेव पुरमिति भाति, काञ्चनप्रदेशान् तेक्कडिं काञ्चन अन्यान् कुमिलीम् उदाहरन्ति । निकटे एव विशालः पेरियार्-कृतकसरोवरश्च अस्ति । तेक्कडि केरलानां गिरिधाम यस्मिन् हेमन्ते शिशिरे च वातावरणं किञ्चित् शीतं तथापि सुखकरं भवति । तदा प्रवासेच्छवः बहुसंख्यया आगच्छन्ति । शैत्यात् रक्षणार्थं आवाभ्यां ऊर्णवस्त्राणि बेङलूरु-नगर्याः आनीतानि । परं तु बेङ्गलूरु-नगरे एव तेक्कडि-पुरादधिकं शैत्यमित्यनुभूतम् ।
तेक्कडिपुरे अस्मदतिथिगृहं गिरेरेकस्य उन्नतप्रदेशे काफीक्षेत्राणां मध्ये अस्ति । लक्ष्मणनाम्ना गृहपालकेन अस्मदानयनार्थं एका त्रिचक्री बस्-निःस्थानं प्रेषिता । तस्याम् आवां अतिथिगृहमागतौ । विषमे ह्रस्वे मार्गे एव आवाम् भीतौ अभवाव कथं दुरारोहादतिथिगृहप्रान्तात्त् पुरस्य अवलोकनं कार्यमिति । दिष्ट्या राजीवेन मद्याच्ञा अङ्गीकृता यत् आवां प्रतिदिनं तस्य त्रिचक्र्यामेव संचराव ।
तत्सायमेव राजीवः आवां कानिचन प्रेक्षणीयस्थलान्यनयत् । प्रथमं तावत् वयम् उपस्करवनमेकं गताः यत्र एला-लवङग-मरिच-पूग-इत्याद्यनेकोपस्करजनकान् वल्लीवृक्षान् अपश्याव । तेषां वर्धनपालनविषयमधिकृत्य प्रभूतं विवरणं वनपालकैः आवाभ्यां दत्तम् । रात्रौ कलरि इति प्रथितं मल्लयुद्धविशेषं च आवामपश्याव । कलरिद्वन्द्वयुद्धं जपानदेशात् प्रसारितेभ्यः जूडो-जुजित्सु-इत्यादि द्वन्द्वयुद्धेभ्यः पुरातनमिति वदन्ति । तेक्कडीपुरे सर्वं प्रेक्षणीयं सशुल्कमेव निश्शुल्कं तु किंचिन्नास्ति ।
द्वितीये अहनि वयं पश्चिमगिरिस्तोमस्य मध्ये विराजमानं पेरियार्-सरोवरं गताः । सरोवरात् परतः निबिडकाननभरिताः गिरयः दृश्यन्ते । सरोवरमार्गेऽपि काननानि वर्तन्ते यस्मिन् यात्रिकानां विहरणार्थं पन्थानः कृताः । कञ्चित्कालं विहारपथे विहृत्य बहुजनवाहकं नावमेकमारुह्य सरोवरे व्यचराव । सरसः तीरे जलमग्नशाखाः तरवः जलस्य उपरि उड्डयमानाः पक्षिणः तीरे निर्मिताः धनिकावासाःश्च नावा द्रष्टुं नितरां मनोहराः भवन्ति । सरसः जलं पातुं जलमवतरतः वन्यप्राणिनः धन्याः पश्यन्ति इति श्रुतम् । परंतु अस्मद्भिः न कोऽपि प्राणी दृष्टः । मैथिली कतिचन चित्राणि चित्रग्राहकेन अगृह्णात् । अधुना चलदूरभाषकः चित्रग्राहकोऽपि भवति खलु ।
अपराह्ने राजीवः शुभ्रं राजस्थानादागतैः स्थापितं श्रीकृष्णनामानं भोजनगृहमनयत् यस्मिन् आवयोः रुचिकरं तृप्तिकरं भोजनं लब्धम् ।
सुशीला मैथिली राजीवस्य कुटुम्बेन मिलितुं अवाञ्छत् । राजीवः तस्य गृहं आवामनयत् यस्मिन् राजीवस्य मातुः भार्यायाः साकम् मैथिली समभाषत । तस्य पुत्र्याः मीनाक्षीनाम्न्याः साकं चित्रग्राहकेन चित्रमगृह्णाच्च ।
तृतीये दिवसे राजीवः टी-क्षेत्राणि निकटे द्रष्टुमावां पीरमेडुनाम पुरमनयत् । लक्ष्मणोऽपि अस्माभिः साकमागच्छत् । टी-क्षेत्रदर्शनादनन्तरं मैथिली लक्ष्मणस्य भार्यया सह सममिलत् या तत्र लघुविपणिं निर्वाहयति । मार्गे नूतनं सुन्दरं क्रिस्तप्रार्थनामन्दिरम् च दृष्ट्वा वयं तेक्कडीम् पुनरागताः ।
लक्ष्मणं यथामति पुरस्कृत्य राजीव-लक्ष्मणौ आपृच्छ्य अपरेद्युः आवां बस्-यानेन एर्नाकुलमागतौ । रात्रौ रेल्-यानमारुह्य सुखसुप्तौ प्रातः बेंगलूरु-नगरमागतौ ।
केरलप्रवासः चित्ताह्लादक: ज्ञानवर्धकश्च अभूत् । केरले सर्वत्र जनाः निस्संशयं सुशीलाः परस्थलादागतानां सहायकराश्च । चलदूरभाषकः नितरामुपयुक्तमुपकरणं येन विना प्रवासः कष्टकरः भवेत् । स्थलभाषाऽविज्ञातॄणां सर्वत्र पर्यटनं न सुकरमिति विदितमेव । परं तु मैथिल्याः मलयाल-भाषायामल्पज्ञानमेव भूर्युपयुक्तमभूत् ।
स्वगृहमागत्य मनस्यचिन्तयम्, " अस्मद्गृहात् सुखतरं न हि किञ्चिदस्ति" ।
---


c: text/html

text:
उल्लेखालङ्कारः
- बहुभिर्बहुधोल्लेखात् एकस्योल्लेख इष्यते ।
- स्त्रीभिः कामार्थिभिः स्वर्द्रुः कामः शत्रुभिरैक्षि सः ॥
अर्थः[सम्पादयतु]
यत्र नानाविधधर्मयोग्यमेकं वस्तु तत्तद्धर्मयोगरूपनिमित्तभेदेन अनेकेन गृहीत्रानेकधा उल्लिख्यते तत्रोल्लेखः । अनेकधोल्लेखने रुच्यर्थित्वभयादिकं यथार्हप्रयोजकम् । रुचिः अभिरतिः । अर्थित्वं लिप्सा । स्त्रीभिः इत्युदाहरणम् । अत्रैक एव राजा सौन्दर्यवितरणपराक्रमशाली इति कृत्वा स्त्रीभिः अर्थिभिः प्रत्यर्थिभिः च रुच्यर्थित्वभयैः कामकल्पतरुकालरूपः दृष्टः । यथा वा-
- गजत्रातेति वृद्धाभिः श्रीकान्त इति यौवतैः ।
- यथास्थितिश्च बालाभिः दृष्टः शौरिः सकौतुकम् ।
अत्र यः तथा भीतं भक्तं गजं त्वरया त्रायते स्म सोऽयमादिपुरुषोत्तम इति वृद्धाभिः संसारभीत्या तदभयार्थिनीभिः कृष्णोऽयं मथुरापुरं प्रविशन् दृष्टः । यस्तथा चञ्चलत्वेन प्रसिद्धा याः श्रियः अपि कामोपचारवैदग्ध्येन नित्यं वल्लभः सोऽयं दिव्ययुवा इति युवतिसमूहैः सोत्कण्ठैः दृष्टः । बालाभिः तु तद्वाह्यगतरूपवेशालङ्कारदर्शनमात्रलालसाभिः यथास्थितवेषादियुक्तः दृष्टः इति बहुधोल्लेखः । पूर्वः कामत्वाद्यारोपः रूपकसङ्कीर्णः । अयं तु शुद्ध इति भेदः ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सि एन् आर् राव
चिन्तामणि नागेश रामचन्द्ररावः (C. N. R. Rao) (जननम् जून् ३०, १९३४) कश्चन प्रसिद्धः भारतीयविज्ञानी । रसायनशास्त्रे सः बहुकृतपरिश्रमः । अद्यत्वे सः भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः वैज्ञानिकमार्गदर्शनसमित्याः प्रमुखः । डा राववर्येण ६० विश्वविद्यालयेभ्यः गौरवडाक्टर्रेट्-उपाधिः प्राप्ता अस्ति । तेन १५०० शोधपत्राणि, ४५ वैज्ञानिकपुस्तकानि च लिखितानि विद्यन्ते [१]। नवेम्बर्मासस्य १६ दिनाङ्के भारतसर्कारेण निर्णीतमस्ति यत् भारतस्य अत्युच्चप्रशस्त्या भारतरत्नेन राववर्यः सम्माननीयः इति । भारतरत्नं प्राप्तवत्सु विज्ञानिषु अयं तृतीयः वर्तते । अन्यौ सि वि रामन्वर्यः ए पि जे अब्दुलकलामवर्यश्च ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
डॉ. “चिन्तामणि नागेश रामचन्द्र राव” इत्याख्यस्य जन्म ई. स. १९३४ तमस्य वर्षस्य जून-मासस्य ३० तमे (३० जून १९३४) दिनाङ्के कर्णाटक-राज्यस्य बेङ्गळूरु-नगरे अभवत् [२]। चिन्तामणेः पितुः नाम “हनुमन्त नागेश राव” इति आसीत् । तस्य मातुः नाम “नागम्मा नागेश राव” इति । चिन्तामणिः एकाकी एव आसीत् । यतः तस्य न कोऽपि भ्राता, न काऽपि भगिनी च । तस्य मातृपितृभ्यां गृहस्य शैक्षणिकवातावरणं निर्मितम् आसीत् । तस्य पित्रा चिन्तामणिम् आङ्ग्ल-भाषा पाठिता, मात्रा च हिन्दुसाहित्यं च पाठितम् ।
शिक्षणम्[सम्पादयतु]
चिन्तामणेः माता गणिते, हिन्दुसाहित्ये च कुशली आसीत् । अतः गृहे एव मात्रा चिन्तमणिः पाठिता । प्राथमिकशिक्षणं चिन्तामणिना गृहे एव प्राप्तम् आसीत् । अनन्तरम् ई. स. १९४० तमे वर्षे षड्वर्षस्य वयसि सः माध्यमिकविद्यालयं प्रविष्टवान् । सः कक्षायां लघुत्तमः बालकः आसीत् । तथापि सः सहपाठिभ्यः गणितम्, आङ्ग्ल-भाषां च पाठयति स्म । ई. स. १९४४ तमे वर्षे एव सः सप्तमकक्षां उत्तीर्णं कृतवान् । सः दशवर्षीयः आसित्, तदा तस्य पितृणा सः पञ्चविंशतिपैसैः पुरस्कृतः । तेन बसवनगुण्डी-नगरस्य आचार्यपाठशाला प्रविष्टा । तत्र रसायनशास्त्रे तस्य अभिरूचिः अभवत् । तस्य पिता मातृभाषायाः प्रोत्साहनाय चिन्तामणिं कन्नड-माध्यमेन पाठयितुम् इच्छति स्म । किन्तु तस्य गृहे एव आङ्ग्लभाषायां सम्भाषणं क्रियते स्म । ई. स. १९४७ तमे वर्षे चिन्तामणेः प्रथमश्रेण्यां माध्यमिकविद्यालयस्य अध्ययनं समाप्तं जातम् आसीत् । अनन्तरं सः बेङ्गळूरु-नगरस्य केन्द्रियमहाविद्यालये विज्ञानविषये स्नातककक्षाम् अधीतवान् । तत्र तस्य सञ्चारकौशल्यस्य विकासः अभवत् । तेन तत्र संस्कृतभाषा अपि पठिता । ई. स. १९५१ तमे वर्षे सः मैसूर-विश्वविद्यालयात् प्रथमश्रेण्यां स्नातकपद्वीं प्रापत् । तस्मिन् समये सः सप्तदशवर्षदेशीयः एव आसीत् [३]। अनन्तरं भारतीयविज्ञानसंस्थायां पदविकां (Diploma), रसायनमहाविद्यालये स्नातकोत्तरपदवीं वा प्राप्तुं चिन्तामणिना चिन्तितम् आसीत् । किन्तु केनचित् शिक्षकेन बनारसहिन्दुविश्वविद्यालयं प्रवेष्टुं चिन्तामणिः प्रेरितः । वर्षद्वयानन्तरं तेन बनारसहिन्दुविश्वविद्यालयात् रसायनशास्त्रे स्नातकोत्तरपदवी प्राप्ता । ई. स. १९५३ तमे वर्षे तस्मै खडगपुर-नगरस्य भारतीयप्रौद्योगिकसंस्थाने विद्यावारिध्युपाधये छात्रवृत्तिः प्रदत्ता । “एम् आई टी”, “पेन् स्टेट्”, “कोलम्बिया” “पर्ड्यू” इत्यादिभ्यः वैदेशिकविश्वविद्यालयैः अपि तस्य कृते वित्तीयसाहाय्यार्थं प्रस्तावः प्रस्थापितः । तदा चिन्तामणिना पर्ड्यू-विश्वविद्यालयस्य प्रस्तावः स्वीकृतः । ई. स. १९५४ तमे वर्षे आग्रा-विश्वविद्यालयस्य पत्रिकायां तस्य प्रथमं संशोधनपत्रं प्रकाशितम् । ई. स. १९५८ तमे वर्षे द्विवर्षोत्तरनवमासेषु (Two years and nine months) चतुर्विंशतिवर्षस्य वयसि तेन विद्यावारिधिः समाप्ता ।
विवाहः[सम्पादयतु]
ई. स. १९५० तमवर्षे इन्दुमत्या सह चिन्तामणेः विवाहः अभवत् । तस्य एकः पुत्रः, एका पुत्री च अस्ति । सञ्जयः, सुचित्रा च । सञ्जयः बेङ्गळूरु-नगरस्य विद्यालये विज्ञानविकासाय कार्यरतः अस्ति । सुचित्रा “के. एम्. गणेश” इत्याख्येन सह विवाहम् अकरोत् । “के एम् गणेश” इत्याख्यः महाराष्ट्र-राज्यस्य पुणे-नगरस्थस्य “भारतीयविज्ञानशिक्षणानुसन्धानकेन्द्रस्य” (Indian Institute of Science Education and Research (IISER)) निर्देशकः अस्ति । चिन्तामणिना उन्नतविज्ञानं न रोचते । सङ्गणकस्य अपि उपयोगं न करोति । तस्य उत्पीठिकायां सङ्गणकः अपि न भवति । सः कदापि विसन्देशं न पश्यति । अन्ये जनाः तस्य विसन्देशं पश्यन्ति । चिन्तामणिः जङ्गदूरभाषस्य अपि उपयोगं न करोति । चिन्तामणिः केवलं पत्न्या सह वार्तालापं कर्तुं एव जङ्गमदूरभाषस्य उपयोगं करोति ।
विज्ञानक्षेत्रे योगदानम्[सम्पादयतु]
विश्वस्य प्रमुखैः वैज्ञानिकसंस्थाभिः रसायनशास्त्रक्षेत्रे चिन्तामणिः उत्कृष्टः मन्यते । गतपञ्चाशत्वर्षेषु तेन घनावस्थासम्बद्धानि, द्रव्यरसायनशास्त्रसम्बद्धानि च पञ्चचत्वारिंशत् पुस्तकानि च लिखितानि । एतयोः विषययोः तस्य चतुर्दशशतधिकानि संशोधनपत्राणि अपि प्रकाशितानि सन्ति । ये वैज्ञानिकाः तेन सह कार्यं कुर्वन्ति स्म, ते सर्वे निवृत्ताः अभवन् । किन्तु चिन्तामणिः एकाशीतिवर्षस्य वयसि अपि सक्रियः अस्ति । साम्प्रतं सः प्रधानमन्त्रिणः वैज्ञानिकमन्त्रदातृत्वेन परिषदि अध्यक्षपदे सेवारतः अस्ति । सः घनावस्थायै, द्रव्यरसायनाय च जगति प्रसिद्धः अस्ति । पदार्थानां गुण-आणविकसंरचनायोः मध्ये मूलभूतावगमनाय तस्य महद्योगदानम् अस्ति ।
नीतिनिर्मातृत्वेन चिन्तामणिः[सम्पादयतु]
विज्ञानक्षेत्रे भारतस्य नीतीः निर्माणाय चिन्तामणेः महत्त्वपूर्णं योगदानम् अस्ति । सः भारतस्य भूतपूर्वस्य प्रधानमन्त्रिणः इन्दिरागान्धिनः वैज्ञानिकमन्त्रदातृपरिषदः सदस्यः अपि आसीत् । तदनन्तरं सः राजीवगान्धिः, एच् डी देवगोडा, इन्द्रकुमार गुजराल इत्यादीनां प्रधानमन्त्रिकार्यकाले अपि परिषदः अध्यक्षत्वेन कार्याणि कृतानि आसन् [४] ।
वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
ई. स. १९६३ तः १९७६ तमवर्षपर्यन्तं चिन्तामणिना कानपुर-नगरस्य भारतीयप्रौद्योगिकसंस्थाने रसायनशास्त्रविभागे स्थिरपदं प्राप्तम् । अस्याम् समयावधौ ई. स. १९६४ तमे वर्षे भारतीयविज्ञानसंस्थया सः सदस्यत्वेन अपि निर्वाचितः जातः आसीत् । ई. स. १९७६ तमे वर्षे सः भारतीयविज्ञानसंस्थाने घनावस्थायाः, संरचनात्मकस्य रसायनशास्त्रस्य च घटकं स्थापयितुं प्रत्यागतवान् । अनन्तरम् ई. स. १९८४ तः १९९४ तमवर्षपर्यन्तं चिन्तमणिः भारतीयविज्ञानसंस्थानस्य निर्देशकत्वेन आसीत् । सम्पूर्णे वृत्तिकाले पर्ड्यु-विश्वविद्यालये, कैम्ब्रिज्-विश्वविद्यालये केलिफॉर्निया-विश्वविद्यालये, ऑक्स्फॉर्ड्-विश्वविद्यालये इत्यादिषु वैदेशिकविश्वविद्यालयेषु चिन्तामणिः अतिथिप्राध्यापकत्वेन कार्यरतः आसीत् । ई. स. १९८३ तः १९८४ तमवर्षपर्यन्तं सः कैम्ब्रिज्-विश्वविद्यालये प्राध्यापकत्वेन, कैम्ब्रिज्-विश्वविद्यालयस्य “किङ्ग्स्-महाविद्यालये” प्राध्यापकीयसदस्यत्वेन आसीत् । वर्तमाने चिन्तामणिः बेङ्गळूरु-नगरस्य “जवाहरलालनेहरू-उन्नतवैज्ञानिकानुसंधानकेन्द्रे” (Jawaharlal Nehru Centre for Advanced Scientific Research, Bangalore (JNCASR)) राष्ट्रियानुसन्धानप्राध्यापकत्वेन, मानदौपाध्यक्षेन च अस्ति । इदम् अनुसन्धानकेन्द्रम् ई. स. १९८९ तमे वर्षे चिन्तामणिना एव स्थापितम् आसीत् । ई. स. २००५ तमे वर्षे सर्वकारेण चिन्तामणिः प्रधानमन्त्रिणः वैज्ञानिकमन्त्रदातृत्वेन निर्वाचितः । सः अन्ताराष्ट्रियद्रव्यविज्ञानकेन्द्रे (International Centre for Materials Science (ICMS)) अपि निर्देशकत्वेन कार्यरतः अस्ति [५]।
विवादाः[सम्पादयतु]
चिन्तामणौ साहित्यचौर्यस्य आक्षेपः आसीत् । ई. स. २०११ तमे वर्षे “एडवान्स्ड् मटेरियल्” (Advanced Materials) इति नामिकायां समपरीक्षितपत्रिकायां चिन्तामणिना स्वस्य शोधपत्रे अन्यस्य वैज्ञानिकस्य संशोधनं पुनर्प्रस्तुतं कर्तुं क्षमा याचिता । यद्यपि चिन्तामणेः सहयोगिना, शोधपत्रस्य अपरः वरिष्ठः लेखकेन कृपानिधिना च भारतीयविज्ञानसंस्थानस्य विद्यावारिधेः छात्रः अस्याः त्रूटेः उत्तरदायी कथितः । करुणानिधिना उक्तं यत् – “वाक्यमिदं शोधपत्रस्य भूमिकायाः अंशः आसीत् । अयमंशः अस्माकं विद्यावारिधेः छात्रेण लिखितः । अतः कार्यमिदं वयं न जानिमः स्म” इति । अनन्तरं विद्यावारोधेः छात्रेण अस्य सम्पादनस्य उत्तरदायित्वम् अङ्गीकृतम् , क्षमायाचनापत्रं लिखितम् च । ततः परं चिन्तामणिना तच्छोधपत्रं प्रत्यानेतुं प्रस्तावः स्थापितः । किन्तु सम्पादकेन तत्पत्रं यथावत्सम्पादितम् आसीत् ।
भारतरत्नप्रशस्तेः घोषणानन्तरं ई. स. २०१३ तमस्य वर्षस्य नवम्बर-मासस्य १७ दिनाङ्के (१७ नवम्बर २०१३) एकस्मिन् सञ्चारमाध्यमसम्मेलने चिन्तामणिना भारतीयराजनेतारः “मूढाः” इति कथिताः । चिन्तामणेः इदं कृत्यं राष्ट्रियनिन्दा कथ्यते । चिन्तामणिना उक्तं यत् – “सर्वकारेण अस्मभ्यं यद्धनं दत्तं, तेन अस्माभिः बहूनि कार्याणि कृतानि सन्ति । किन्तु राजनेतृभिः अस्मभ्यम् अल्पं धनम् एव प्रदत्तम्” इति । अन्ते चिन्तामणिना स्वस्य रक्षणार्थम् उक्तं यत् – “अहं केवलं मूर्खतापूर्णकार्यस्य विषये वदामि । यतः राजनेतारः विज्ञानानुसन्धानार्थं निधेः निवेशं न कुर्वन्ति” इति ।
प्रशस्तयः, पुरस्काराः च[सम्पादयतु]
चिन्तामणिना जीवने बहवः पुरस्काराः, प्रशस्तयः च प्राप्ताः । भारतीयसर्वकारेण, भारतस्य, विदेशस्य च विभिन्नसंस्थाभिः च चिन्तामणिः पुरस्कारैः, प्रशस्तिभिः च सम्मानितः ।
वैज्ञानिकपुरस्काराः[सम्पादयतु]
ई. स. १९६१ तमे वर्षे मैसूर-विश्वविद्यालयेन DSc (Differential Scanning Calorimetry) इत्युपाधिना चिन्तामणिः अलङ्कृतः । ई. स. १९६७ तमे वर्षे इङ्ग्लैण्ड्-देशस्य फैराडे-समित्या चिन्तामणये “मार्लोपदकं” (Marlow Medal) प्रदत्तम् । ई. स. १९६८ तमे वर्षे रसायनविज्ञानक्षेत्रे “शान्ति स्वरूप भटनागर” इत्यनेन पुरस्कारेण चिन्तामणिः सम्मानितः । ई. स. १९७३ तमे वर्षे तस्मै “यद्दनापल्लि-पदकं” प्रदत्तम् आसीत् । ई. स. १९७५ तमे वर्षे भारतस्य विश्वविद्यालयानुदानायोगेन (UGC) भौतिकविज्ञानाय चिन्तामणये “सी वी रामन् पुरस्कारः” प्रदत्तः । ई. स. १९८० तमे वर्षे भारतीयराष्ट्रियविज्ञानसंस्थानेन चिन्तामणिः “एस् एन् बोस” इति पदकेन अलङ्कृतः । ई. स. १९८१ तमे वर्षे इङ्ग्लैण्ड-देशस्य सर्वकारेण तस्मै “रॉयल् सोसायटी ऑफ् केमिस्ट्री” इति पदकं प्रदत्तम् । ई. स. १९८९ तमे वर्षे चेकोस्लोवाक-नामिकया विज्ञानसंस्थया चिन्तामणिः “हेवरोस्कि” इति स्वर्णपदकेन सम्मानितः । ई. स. १९९० तमे वर्षे भारतीयविज्ञानसंस्थानेन चिन्तामणिः “मेघनाथ साहा” इति पदकं प्राप्तवान् । ई. स. १९९६ तमे वर्षे संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनेन (UNESCO) “आइन्स्टाइन्” इत्यनेन स्वर्णपदकेन चिन्तामणेः सम्माननं कृतम् आसीत् । ई. स. २००० तमे वर्षे लण्डन्-नगरस्य “रॉयल् सोसायटी ऑफ् केमिस्ट्री” इत्यनया संस्थया शताब्दीपदकेन चिन्तामणिः अलङ्कृतः । ई. स. २००० तमे वर्षे “रॉयल् सोसायटी” इत्यनया संस्थया चिन्तामणये “ह्युजेस्” इति पदकं प्रदत्तम् । ई. स. २००४ तमे वर्षे कलकत्ताविश्वविद्यालयेन “विज्ञानस्य विद्यावारिधिः” इत्युपाधिना सम्मानितः चिन्तामणिः । ई. स. २००४ तमे वर्षे चिन्तामणिः द्रव्यानुसन्धानस्य अन्ताराष्ट्रियसङ्घस्य सोमैया-पुरस्कारः प्राप्तवान् । तस्मिन्नैव वर्षे सः भारतविज्ञानपुरस्कारः अपि प्रापत् । ई. स. २००५ तमे वर्षे चिन्तामणिना तेल अवीव विश्वविद्यालयस्य “दान डेविड्” इत्ययं पुरस्कारः प्राप्तवान् । ई. स. २००८ तमे वर्षे “द वर्ल्ड् अकेडमी ऑफ् सायन्स्” इत्यनया संस्थया “अब्दुस सलाम” इत्यनेन पुरस्कारेण चिन्तामणिः सम्मानितः । ई. स. २००८ तमे वर्षे विज्ञानप्रौद्योगिकक्षेत्रे जापान्-देशस्य सर्वकारेण चिन्तामणये “निक्केई एशिया” इति पुरस्कारः प्रदत्तः आसीत् । ई. स. २००९ तमे वर्षे “रॉयल् सोसायटी” इत्यनया “रॉयल्” इति पदकेन चिन्तामणेः सम्माननं कृतम् । ई. स. २०१० तमे वर्षे जर्मनी-देशस्य रसायन-समितिः “अगस्त-विल्हेम्-वॉन्-होफ्मन्” इत्यनेन पदकेन चिन्तामणेः सम्माननं कृतवती । ई. स. २०११ तमे वर्षे द्रव्यानुसन्धानाय तस्मै “अर्नेस्टो इलि ट्राएस्टे सायन्स्” इति पदकं प्रदत्तम् । ई. स. २०१३ तमे वर्षे विज्ञान-संस्थया सः मानदवैदेशिकसदस्यत्वेन चितः । ई. स. २०१३ तमे वर्षे पटना-नगरस्य भारतीयप्रौद्योगिकसंस्थानेन गनमान्यविद्वानपुरस्कारेण चिन्तामणिः सम्मानितः ।
भारतसर्वकारसम्माननानि[सम्पादयतु]
ई. स. १९७४ तमे वर्षे भारतसर्वकारेण चिन्तामणये “पद्मश्रीप्रशस्तिः” प्रदत्ता आसीत् । ई. स. १९८५ तमे वर्षे चिन्तामणिः पद्मविभूषणप्रशस्तिः प्राप्ता । ई. स. २००१ तमे वर्षे कर्णाटकसर्वकारेण चिन्तामणिः “कर्णाटकरत्नप्रशस्तिना” सम्मानितः । ई. स. २०१४ तमे वर्षे भारतसर्वकारेण चिन्तामणये भारतस्य सर्वोच्चनागरिकत्वेन “भारतरत्नप्रशस्तिः” प्रदत्ता [६]।
वैदेशिकसम्माननानि[सम्पादयतु]
ई. स. २००२ तमे वर्षे ब्राजिल्-देशस्य राष्ट्रपतिना चिन्तामणेः “Great Cross of the National Order of Scientific Merit” इति सम्माननं कृतम् । ई. स. २००९ तमे वर्षे रूस-देशस्य राष्ट्रपतिना मित्रतायाः आदेशः कृतः । ई. स. २०१५ तमे वर्षे जापान्-देशस्य सर्वकारेण “उदितः सूर्यः” इति आदिश्य स्वर्ण-रजततारके प्रदत्ते ।
विविधासु संस्थासु सदस्यता[सम्पादयतु]
चिन्तामणेः भारतस्य, विदेशस्य बहुषु संस्थासु सदस्या अस्ति । एताः संस्थाः अनुसन्धानाय चिन्तामणेः साहाय्यं, मार्गदर्शनं वा प्राप्नोति । “राष्ट्रियविज्ञानसंस्थानं”, “अमेरिकन अकेडमी ऑफ् आर्ट्स् एण्ड् सायन्स्” , लण्डन्-नगरस्य “द रॉयल् सोसायटी”, कनाडा-देशस्य “रॉयल् सोसायटी”, “फ्रेञ्च्-अकेडमी”, “जापनीज्-अकेडमी”, “सेर्बिअन् अकेडमी ऑफ् सायन्स् एण्ड् आर्ट्स्”, “पॉलिश् अकेडमी ऑफ् सायन्स्”, “चेकोस्लोवोक् अकेडमी ऑफ् सायन्स्”, “स्लोवेनियन् अकेडमी ऑफ् सायन्स्”, “ब्राजिलियन् अकेडमी ऑफ् सायन्स्”, “स्पेनिश् रॉयल् अकेडमी ऑफ् सायन्स्”, कोरिया देशस्य “नेशनल् अकेडमी ऑफ् सायन्स्”, “आफ्रिकन् अकेडमी ऑफ् सायन्स्”, “अमेरिकन् फिलोसोफिकल् सोसायटी”, “पोन्टीफिकल् अकेडमी” इत्यादिषु संस्थासु “चिन्तामणि नागेश रामचन्द्र राव” इत्याख्यस्य सदस्यत्वम् अस्ति ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ Johnson R (20 July 2012). "Author Profile: C. N. R. Rao". Retrieved 27 अप्रैल 2014.
- ↑ हमारे भारत रत्न विजेता, डॉ. एम् जे बन्धिया, प्रो. हितेष डी. वैष्णव, पृ. - ३८०
- ↑ हमारे भारत रत्न विजेता, डॉ. एम् जे बन्धिया, प्रो. हितेष डी. वैष्णव, पृ. - ३८०
- ↑ हमारे भारत रत्न विजेता, डॉ. एम् जे बन्धिया, प्रो. हितेष डी. वैष्णव, पृ. - ३८१
- ↑ हमारे भारत रत्न विजेता, डॉ. एम् जे बन्धिया, प्रो. हितेष डी. वैष्णव, पृ. - ३८१
- ↑ हमारे भारत रत्न विजेता, डॉ. एम् जे बन्धिया, प्रो. हितेष डी. वैष्णव, पृ. – ३८२-३८३


text:
सूत्र ९
न तु द्दष्टान्तभावात् ॥९॥
कारणस्यापि ब्रम्हाण: कार्यस्येवाशुद्धयादिरूपप्रसङ्गात्सर्वज्ञं ब्रम्हा जगत: कारणमित्यसमञ्जसमिदमौपनिषदं दर्शनमू ।
अपि च समस्तस्य विभागस्याविभागप्राप्ते: पुनरुत्पत्तौ नियमकारणाभावाद्भोक्तृभोग्यादिविभागेनोत्पत्तिर्न प्राप्नोतीत्यसमञ्जसम् ।
अपि च भोक्तृणां परेण ब्रम्हाणाऽविभागं गतानां कर्मादिनिमित्तप्रलयेऽपि पुनरुत्पत्तावभ्युपगम्यमानायां मुक्तानामपि पुनरुत्पत्तिप्रसङ्गादसमञ्जसम् ।
अथेदं जगदपीतावपि बिभक्तमवे परेण ब्रम्हाणावतिष्ठेतैवमप्यपीतिश्च न संभवति ।
कारणाव्यातिरिक्तं च कार्यं न संभवतीत्यसमञ्जसमेवेति ॥८॥
अत्रोच्यते । न तु द्दष्टान्तभावात् । नैवास्मदीये दर्शने किंचिदसामञ्जत्यमस्ति यत्तावदभिहितं कारणमपि गच्छत्कार्यं कारणमात्मीयेन धर्मेण दूषयेदिति तददूषणम् ।
कस्मात् । द्दष्टान्तभावात् ।
सन्ति हि द्दष्टान्ता यथा कारणमपि गच्छत्कार्यं कारणमात्मीयेन धर्मेण न दूषयति ।
तद्यथा शरावादयो मृत्प्रकृतिका विकारा विभागावस्थायामुञ्चावचमध्यमप्रभेदा: सन्त: पुन: प्रकृतिमपिगच्छन्तो न तामात्मीयेन धर्मेण संसृजन्ति । रुचकादयश्च सुवर्णविकारा अपीतौ न सुवर्णमात्मीयेन धर्मेण संसृजन्ति ।
त्वत्पक्षस्य तु न कश्चिदद्दष्टान्तोऽस्ति । अपीतिरेव हि न संभवेद्यदि कारणे कार्यं स्वधर्मेणैवावतिष्ठेत ।
अनन्यत्वेऽपि कार्यकारणयो:अ कार्यस्य कारणात्मत्वं न तु कारणस्य कार्यात्मत्वमारम्भणशब्दादिभ्य इति वक्ष्याम: ।
अत्यल्पं चेदमुच्यते कार्यमपीतावात्मीयेन धर्मेण कारणं संसृजेदिति । स्थितावपि समानोऽयं मुच्यते कार्यमपीतावात्मीयेन धर्मेण कारणं संसृजेदिति ।
स्थितावपि समानोऽयं प्रसङ्ग: कार्यकारणयोरनन्यत्वाभ्युपगमात् ।
इदं सर्वं यदयमात्मा आत्मैवेदं सर्वं ब्रम्हौवेदममृतं पुरस्तात्स्वर्वं खल्विदं ब्रम्होवमाद्याभिर्हि श्रुतिभिरविशेषेण त्रिष्वपि कालेषु कार्यस्य कारणानन्यत्वं श्राव्यते ।
तत्र य: परिहार: कार्यस्य तद्धर्माणां चाविद्याध्यारोपितत्वान्न तै: कारणं संसृज्यत इत्यपीतावपि स समान: ।
अस्ति चायमपरो द्दष्टान्तो यथा स्वयं प्रसारितया मायया मायावी त्रिष्वपि कालेषु न संस्पृश्यतेऽवस्तुत्वादेव परमात्मापि संसारमायया न संस्पृश्यत इति ।
यथा च स्वप्नद्दशेक: स्वप्रदर्शनमायया न संस्पृश्यत इति प्रबोधसंप्रसादयोरनन्वागतत्वादेवमवस्थात्रयसाक्ष्येकोऽव्यभिचार्यवस्थात्रयेण व्यभिचारिणा न संस्पृश्यते ।
मायामात्रं हयेतत्परमात्मनोऽवस्थात्रयात्मनावभासनं रज्ज्वा इव सर्पादिभावेनेति ।
अत्रोक्तं वेदान्तार्थसंप्रदायविद्भिराचार्यौ: ।
अनादिमायया सुप्तो यदा जीव: प्रबुध्यते ।
अजमनिद्रमस्वप्रमद्वैत बुध्यते तदेति ॥
तत्र यदुक्तमपीतौ कारणस्यापि कार्यस्येव स्थौल्यादिदोषप्रसङ्ग इत्येतदयुक्तम् ।
यत्पुनरेतदुक्तं समस्तस्य विभागस्याविभागप्राप्ते: पुनर्विभागेनोत्पत्तौ नियमकारणं नोपपद्यत इति ।
अयमप्यदोष: । ष्टान्तभावादेव ।
यथा हि सुषुप्तिसमाध्यादावपि सत्यां स्वाभाविक्यामविभागप्राप्तौ मिथ्याज्ञानस्यानपोदितत्वात्पूर्ववत्पुन: प्रबोध विभागो भवत्येवमिहापि भविष्यति ।
श्रुतिश्चात्र भवति ।
इमा: सर्वा: प्रजा: सति संपद्य न विदु: सति संपद्यामह इति त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दंशो वा मशकोवा यद्यद्भवन्ति तदा भवन्तीति ।
यथा हयविभागेऽपि परमात्मनि मिथ्याज्ञानप्रतिबद्धो विभागव्यवहार: स्वप्नवदव्याहत: स्थितौ द्दश्यत एवमपीतावपि मिथ्याज्ञानप्रतिबद्धैव विभागशक्तिरनुमास्यते ।
एतेन मुक्तानां पुनरुत्पत्तिप्रसङ्ग: प्रत्युक्त: ।
सम्यग्ज्ञानेन मिथ्याज्ञानस्यापोदितत्वात् ।
य: पुनरयमन्तेऽपरो विकल्प उत्प्रेक्षितोऽथेदं जगदपीतावपि विभक्तमेव परेण ब्रम्हाणावतिष्ठेतेति सोऽप्यनभ्युपगमादेव प्रतिषिद्ध: ।
तस्मात्समञ्जसमिदमौपनिषदं दर्शनम् ॥९॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
*ऋग्वेद में _आर्य_ शब्द*
नीरज आर्य जन्धेडी
वेदों में अनेक बार आर्य शब्द आया है। आर्य एक गुणवाचक शब्द है, जिसका अर्थ “श्रेष्ठ” होता है।
इस देश का प्राचीनतम नाम आर्यावर्त्त होने से सम्पूर्ण भारतवासी मोटे तौर पर आर्य हैं।
*ऋग्वेद में 37 बार आर्य शब्द आया है. मण्डल, सूक्त, मन्त्र निम्नलिखित हैं:*
*1.51.8* वि जा॑नी॒ह्यार्या॒न्ये च॒ दस्य॑वो ब॒र्हिष्म॑ते रन्धया॒ शास॑दव्र॒तान् । शाकी॑ भव॒ यज॑मानस्य चोदि॒ता विश्वेत्ता ते॑ सध॒मादे॑षु चाकन ॥
*1.59.2* मू॒र्धा दि॒वो नाभि॑र॒ग्निः पृ॑थि॒व्या अथा॑भवदर॒ती रोद॑स्योः । तं त्वा॑ दे॒वासो॑ऽजनयन्त दे॒वं वैश्वा॑नर॒ ज्योति॒रिदार्या॑य ॥
*1.103.3* स जा॒तूभ॑र्मा श्र॒द्दधा॑न॒ ओज॒: पुरो॑ विभि॒न्दन्न॑चर॒द्वि दासी॑: । वि॒द्वान्व॑ज्रि॒न्दस्य॑वे हे॒तिम॒स्यार्यं॒ सहो॑ वर्धया द्यु॒म्नमि॑न्द्र ॥
*1.117.21* यवं॒ वृके॑णाश्विना॒ वप॒न्तेषं॑ दु॒हन्ता॒ मनु॑षाय दस्रा । अ॒भि दस्युं॒ बकु॑रेणा॒ धम॑न्तो॒रु ज्योति॑श्चक्रथु॒रार्या॑य ॥
*1.130.8* इन्द्र॑: स॒मत्सु॒ यज॑मान॒मार्यं॒ प्राव॒द्विश्वे॑षु श॒तमू॑तिरा॒जिषु॒ स्व॑र्मीळ्हेष्वा॒जिषु॑ । मन॑वे॒ शास॑दव्र॒तान्त्वचं॑ कृ॒ष्णाम॑रन्धयत् । दक्ष॒न्न विश्वं॑ ततृषा॒णमो॑षति॒ न्य॑र्शसा॒नमो॑षति ॥
*1.156.5* आ यो वि॒वाय॑ स॒चथा॑य॒ दैव्य॒ इन्द्रा॑य॒ विष्णु॑: सु॒कृते॑ सु॒कृत्त॑रः । वे॒धा अ॑जिन्वत्त्रिषध॒स्थ आर्य॑मृ॒तस्य॑ भा॒गे यज॑मान॒माभ॑जत् ॥
*2.11.18* धि॒ष्वा शव॑: शूर॒ येन॑ वृ॒त्रम॒वाभि॑न॒द्दानु॑मौर्णवा॒भम् । अपा॑वृणो॒र्ज्योति॒रार्या॑य॒ नि स॑व्य॒तः सा॑दि॒ दस्यु॑रिन्द्र ॥
*2.11.19* सने॑म॒ ये त॑ ऊ॒तिभि॒स्तर॑न्तो॒ विश्वा॒: स्पृध॒ आर्ये॑ण॒ दस्यू॑न् । अ॒स्मभ्यं॒ तत्त्वा॒ष्ट्रं वि॒श्वरू॑प॒मर॑न्धयः सा॒ख्यस्य॑ त्रि॒ताय॑ ॥
*4.26.2* अ॒हं भूमि॑मददा॒मार्या॑या॒हं वृ॒ष्टिं दा॒शुषे॒ मर्त्या॑य । अ॒हम॒पो अ॑नयं वावशा॒ना मम॑ दे॒वासो॒ अनु॒ केत॑मायन् ॥
*4.30.18* उ॒त त्या स॒द्य आर्या॑ स॒रयो॑रिन्द्र पा॒रत॑: । अर्णा॑चि॒त्रर॑थावधीः ॥
*5.34.6* वि॒त्वक्ष॑ण॒: समृ॑तौ चक्रमास॒जोऽसु॑न्वतो॒ विषु॑णः सुन्व॒तो वृ॒धः । इन्द्रो॒ विश्व॑स्य दमि॒ता वि॒भीष॑णो यथाव॒शं न॑यति॒ दास॒मार्य॑: ॥
*6.18.3* त्वं ह॒ नु त्यद॑दमायो॒ दस्यूँ॒रेक॑: कृ॒ष्टीर॑वनो॒रार्या॑य । अस्ति॑ स्वि॒न्नु वी॒र्यं१॒॑ तत्त॑ इन्द्र॒ न स्वि॑दस्ति॒ तदृ॑तु॒था वि वो॑चः ॥
*6.22.10* आ सं॒यत॑मिन्द्र णः स्व॒स्तिं श॑त्रु॒तूर्या॑य बृह॒तीममृ॑ध्राम् । यया॒ दासा॒न्यार्या॑णि वृ॒त्रा करो॑ वज्रिन्त्सु॒तुका॒ नाहु॑षाणि ॥
*6.25.2* आभि॒: स्पृधो॑ मिथ॒तीररि॑षण्यन्न॒मित्र॑स्य व्यथया म॒न्युमि॑न्द्र । आभि॒र्विश्वा॑ अभि॒युजो॒ विषू॑ची॒रार्या॑य॒ विशोऽव॑ तारी॒र्दासी॑: ॥
*6.33.3* त्वं ताँ इ॑न्द्रो॒भयाँ॑ अ॒मित्रा॒न्दासा॑ वृ॒त्राण्यार्या॑ च शूर । वधी॒र्वने॑व॒ सुधि॑तेभि॒रत्कै॒रा पृ॒त्सु द॑र्षि नृ॒णां नृ॑तम ॥
*6.60.6* ह॒तो वृ॒त्राण्यार्या॑ ह॒तो दासा॑नि॒ सत्प॑ती । ह॒तो विश्वा॒ अप॒ द्विष॑: ॥
*7.5.6* त्वे अ॑सु॒र्यं१॒॑ वस॑वो॒ न्यृ॑ण्व॒न्क्रतुं॒ हि ते॑ मित्रमहो जु॒षन्त॑ । त्वं दस्यूँ॒रोक॑सो अग्न आज उ॒रु ज्योति॑र्ज॒नय॒न्नार्या॑य ॥
*7.18.7* आ प॒क्थासो॑ भला॒नसो॑ भन॒न्तालि॑नासो विषा॒णिन॑: शि॒वास॑: । आ योऽन॑यत्सध॒मा आर्य॑स्य ग॒व्या तृत्सु॑भ्यो अजगन्यु॒धा नॄन् ॥
*7.33.7* त्रय॑: कृण्वन्ति॒ भुव॑नेषु॒ रेत॑स्ति॒स्रः प्र॒जा आर्या॒ ज्योति॑रग्राः । त्रयो॑ घ॒र्मास॑ उ॒षसं॑ सचन्ते॒ सर्वाँ॒ इत्ताँ अनु॑ विदु॒र्वसि॑ष्ठाः ॥
*7.83.1* यु॒वां न॑रा॒ पश्य॑मानास॒ आप्यं॑ प्रा॒चा ग॒व्यन्त॑: पृथु॒पर्श॑वो ययुः । दासा॑ च वृ॒त्रा ह॒तमार्या॑णि च सु॒दास॑मिन्द्रावरु॒णाव॑सावतम् ॥
*8.16.6* तमिच्च्यौ॒त्नैरार्य॑न्ति॒ तं कृ॒तेभि॑श्चर्ष॒णय॑: । ए॒ष इन्द्रो॑ वरिव॒स्कृत् ॥
*8.24.27* य ऋक्षा॒दंह॑सो मु॒चद्यो वार्या॑त्स॒प्त सिन्धु॑षु । वध॑र्दा॒सस्य॑ तुविनृम्ण नीनमः ॥
*8.51.9* यस्या॒यं विश्व॒ आर्यो॒ दास॑: शेवधि॒पा अ॒रिः । ति॒रश्चि॑द॒र्ये रुश॑मे॒ परी॑रवि॒ तुभ्येत्सो अ॑ज्यते र॒यिः ॥
*8.103.1* अद॑र्शि गातु॒वित्त॑मो॒ यस्मि॑न्व्र॒तान्या॑द॒धुः । उपो॒ षु जा॒तमार्य॑स्य॒ वर्ध॑नम॒ग्निं न॑क्षन्त नो॒ गिर॑: ॥
*9.63.5* इन्द्रं॒ वर्ध॑न्तो अ॒प्तुर॑: कृ॒ण्वन्तो॒ विश्व॒मार्य॑म् । अ॒प॒घ्नन्तो॒ अरा॑व्णः ॥
*9.63.14* ए॒ते धामा॒न्यार्या॑ शु॒क्रा ऋ॒तस्य॒ धार॑या । वाजं॒ गोम॑न्तमक्षरन् ॥
*10.11.4* अध॒ त्यं द्र॒प्सं वि॒भ्वं॑ विचक्ष॒णं विराभ॑रदिषि॒तः श्ये॒नो अ॑ध्व॒रे । यदी॒ विशो॑ वृ॒णते॑ द॒स्ममार्या॑ अ॒ग्निं होता॑र॒मध॒ धीर॑जायत ॥
*10.38.3* यो नो॒ दास॒ आर्यो॑ वा पुरुष्टु॒तादे॑व इन्द्र यु॒धये॒ चिके॑तति । अ॒स्माभि॑ष्टे सु॒षहा॑: सन्तु॒ शत्र॑व॒स्त्वया॑ व॒यं तान्व॑नुयाम संग॒मे ॥
*10.43.4* वयो॒ न वृ॒क्षं सु॑पला॒शमास॑द॒न्त्सोमा॑स॒ इन्द्रं॑ म॒न्दिन॑श्चमू॒षद॑: । प्रैषा॒मनी॑कं॒ शव॑सा॒ दवि॑द्युतद्वि॒दत्स्व१॒॑र्मन॑वे॒ ज्योति॒रार्य॑म् ॥
*10.48.3* मह्यं॒ त्वष्टा॒ वज्र॑मतक्षदाय॒सं मयि॑ दे॒वासो॑ऽवृज॒न्नपि॒ क्रतु॑म् । ममानी॑कं॒ सूर्य॑स्येव दु॒ष्टरं॒ मामार्य॑न्ति कृ॒तेन॒ कर्त्वे॑न च ॥
*10.49.3* अ॒हमत्कं॑ क॒वये॑ शिश्नथं॒ हथै॑र॒हं कुत्स॑मावमा॒भिरू॒तिभि॑: । अ॒हं शुष्ण॑स्य॒ श्नथि॑ता॒ वध॑र्यमं॒ न यो र॒र आर्यं॒ नाम॒ दस्य॑वे ॥
*10.65.11* ब्रह्म॒ गामश्वं॑ ज॒नय॑न्त॒ ओष॑धी॒र्वन॒स्पती॑न्पृथि॒वीं पर्व॑ताँ अ॒पः । सूर्यं॑ दि॒वि रो॒हय॑न्तः सु॒दान॑व॒ आर्या॑ व्र॒ता वि॑सृ॒जन्तो॒ अधि॒ क्षमि॑ ॥
*10.69.6* सम॒ज्र्या॑ पर्व॒त्या॒३॒॑ वसू॑नि॒ दासा॑ वृ॒त्राण्यार्या॑ जिगेथ । शूर॑ इव धृ॒ष्णुश्च्यव॑नो॒ जना॑नां॒ त्वम॑ग्ने पृतना॒यूँर॒भि ष्या॑: ॥
*10.83.1* यस्ते॑ म॒न्योऽवि॑धद्वज्र सायक॒ सह॒ ओज॑: पुष्यति॒ विश्व॑मानु॒षक् । सा॒ह्याम॒ दास॒मार्यं॒ त्वया॑ यु॒जा सह॑स्कृतेन॒ सह॑सा॒ सह॑स्वता ॥
*10.86.19* अ॒यमे॑मि वि॒चाक॑शद्विचि॒न्वन्दास॒मार्य॑म् । पिबा॑मि पाक॒सुत्व॑नो॒ऽभि धीर॑मचाकशं॒ विश्व॑स्मा॒दिन्द्र॒ उत्त॑रः ॥
*10.102.3* अ॒न्तर्य॑च्छ॒ जिघां॑सतो॒ वज्र॑मिन्द्राभि॒दास॑तः । दास॑स्य वा मघव॒न्नार्य॑स्य वा सनु॒तर्य॑वया व॒धम् ॥
*10.138.3* वि सूर्यो॒ मध्ये॑ अमुच॒द्रथं॑ दि॒वो वि॒दद्दा॒साय॑ प्रति॒मान॒मार्य॑: । दृ॒ळ्हानि॒ पिप्रो॒रसु॑रस्य मा॒यिन॒ इन्द्रो॒ व्या॑स्यच्चकृ॒वाँ ऋ॒जिश्व॑ना ॥


text:
य words, Page 2
यक्ष-स्थलयक्षकर्दमयक्षग्रहयक्षणयक्षतरुयक्षतायक्षत्वयक्षधूपयक्षनायकयक्षपयक्षपतियक्षपुरयक्षरसयक्षराजयक्षरात्रियक्षलोकयक्षवित्तयक्षस्थलयक्षांगीयक्षाधिप, यक्षाधिपतियक्षामलकयक्षावासयक्षिणीयक्षीयक्षी (क्षिन्)यक्षुयक्षेंद्रयक्षेद्रयक्षेश्वरयक्ष्मयक्ष्मग्रहयक्ष्मघ्नीयक्ष्मध्नीयक्ष्मायक्ष्मा (क्ष्मन्)यक्ष्मियक्ष्मीयक्ष्मी (क्ष्मिन्)यखयखनीयगणयगानगीयगानतयगानायगूरयग्गयच्छयच्छिनीयच्छिनी ‡यजयज-मानीयजंतयजतयजतियजत्रयजनयजन-कर्ता (त्)यजनकर्तायजमानयजमान-लोकयजमानकयजमानतायजमानलोकयजमानीयज़ीदयजाकयजियजीयजुयजुः (स्)यजुरायजुर्विदयजुर्विद्यजुर्वेदयजुर्वेदीयजुर्वेदी (दिन्)यजुर्वेदीययजुश्रुतियजुष्पतियजुष्पात्रयजुष्ययजूदर, यजूवरयजूवरयज्ञयज्ञ-कर्तायज्ञ-कालयज्ञ-कीलकयज्ञ-कुंडयज्ञ-कोपयज्ञ-क्रियायज्ञ-त्राता (त्)यज्ञ-दत्तकयज्ञ-द्रुह्यज्ञ-धरयज्ञ-नेमियज्ञ-पतियज्ञ-पत्नीयज्ञ-पशुयज्ञ-पात्रयज्ञ-पुरुषPrevious Next Hindi dictionary, List of all words starting with य in hindi, Definition, meaning, arth


text:
साक्षरता
अक्षरज्ञानेन विना प्रत्येकजनस्य अथवा देशस्य उन्नतिः असाध्या इति आलोच्य साक्षरान्दोलनं, प्रवर्तितमस्ति । भारतदेशस्य जनसङ्ख्या १९९१ तमे वर्षे कृतजनगणनाधारेण ८४ कोटिपरिमिता आसीत् । २०१३ तमे वर्षे १२० कोटिपरिमिता अस्ति । भारते प्रतिशतं सप्ततिजनाः साक्षराः सन्ति । पुरुषाः अधिकप्रमाणेन साक्षराः सन्ति । किन्तु स्त्रियः ४० प्रतिशतं मिताः साक्षराः इति तु दुःखदायकः विषयः अस्ति । आहत्य इदानीं प्रतिशतं सप्तति जनाः साक्षराः सन्ति । केरलराज्ये सर्वे जनाः साक्षराः इति तु अतीव महत्वपूर्णः विषयः अस्ति । जनाः विविधक्षेत्रेषु कार्यं कुर्वन्ति । सर्वकारीयसेवायां तथा स्वायत्तसेवायां साक्षराः कार्यं कुर्वन्ति । कृषि क्षेत्रे तथा दैनन्दिनश्रमक्षेत्रे वर्तमानाः जनाः विशेषतः निरक्षराः सन्ति ।
देशस्य अभिवृध्दिविषये चर्चाप्रसङ्गे साक्षरता महत्वपूर्णा भवति । साक्षराः जनाः एव स्वकीयंजीवनम् उत्तमरीत्या कल्पयन्ति इति तु सदा सत्यम् अस्ति । साक्षरता सर्वेषां जनानां वरः एव । स्वेष्टकार्यकरणे विद्या, बुद्धिः देहबलम् आरोग्यं च कारणानि भवन्ति । स्वीयबुध्दिद्वारा कार्यप्रवर्तनार्थम् अक्षरज्ञानम् अनिवार्यम् अस्ति । भारतीयसम्विधाने सर्वेषां जनानां प्राथमिकं शिक्षणम् अनिवार्यं कृतमस्ति । अथापि दरिद्र्ताकारणात् जनाः स्वसन्तानं विद्यालयं न प्रेषयन्ति । यत्र कुत्रापि कार्ये नियोजयन्ति । तेन च जीवननिर्वहणं साधयन्ति । भारते सवजनानाम् अक्षरज्ञानप्राप्तये सर्वकारेणापि अनेके कार्यक्रमाः योजनाः उपायाः कृताः सन्ति । मानवस्य जीवने तत्कालिकविषयज्ञानार्थं देशस्य विषये चिन्तनार्थं धन सम्पादनार्थं तथा उद्योगस्य कृते च अक्षरज्ञानं अथवा कनिष्ठार्हता आवश्यिकी अस्ति । राजकीयक्षेत्रे अर्हताविषयः नास्ति । तत्र वयः अर्हताविषयः इति तु खेदकारकः विषयः अस्ति । अस्माकं प्रशासने स्थितानामपि विद्यार्हतायाः निर्धारः आवश्यकः अस्ति ।
प्राथमिकशिक्षा अनिवार्या कृता अस्ति । तत्र चतुर्दशवर्षपर्यन्तं बालाः शिक्षाप्राप्तये अर्हाः भवन्ति । सर्वे बालाः शिक्षां प्राप्नुयुः इति सर्वकाराः अनेक प्रोत्साहककार्याणि कुर्वन्तः सन्ति । तदर्थं मध्याह्नभोजनव्यवस्था सर्वकारैः कृता अस्ति । दूरतः आगन्तुं द्विचक्रिकाः दत्ताः सन्ति । बालानां गणनां तदा तदा कुर्वन्ति । एतेन बाल्ये एकोऽपि बालः, एकाऽपि बाला च निरक्षरः न भवतु इति उद्देशः अस्ति ।
जनसङ्ख्यायाः सप्ततिप्रतिशतं जनाः मध्ववयस्काः अथववृध्दाः सन्ति । एतेषु बहवः अशिक्षिताः । एतेषां शिक्षणार्थं वयस्कशिक्षणम् इति योजना आरब्धा अस्ति । ‘रात्रिशाला’ इति कार्यक्रमे निरक्षराणां अक्षरज्ञनार्थं तत्र तत्र साक्षरताप्रचारं प्रशिक्षणं च कुर्वन्ति । यथा यथा जनसङ्ख्या अधिकाऽभवत् तथा साक्षरता अपि वर्धिता चेत् उत्तमं भवति स्म । किन्तु अधुनातनकालेऽपि अनेके जनाः अशिक्षिताः इति तु भारतस्य अभिवृद्धये हानिकारकः विषयः अस्ति । साक्षराणां स्वमत्यनुसारं कार्यं कर्तुम् अवकाशः भवति । निरक्षराः स्वसामर्थ्यमपि न जानन्ति । तेषु या शक्तिः अस्ति कला सङ्गीत कुशलशिल्प परिणतिः अस्ति तस्य सदुपयोगं कर्तुं ते समर्थाः न भवन्ति । अन्धविश्वासः, व्यवहारज्ञानाभावः , देशविदेशस्थितिगतिविषये अज्ञानं सर्वत्र बाधां जनयन्ति ।
सर्वकारस्य योजनायाः लाभं स्वीकर्तुमपि निरक्षराः असमर्थाः भवन्ति । यद्यपि आङ्ग्लानां प्रशासनकाले एव भारते शिक्षणव्यवस्था कल्पिता आसीत् । स्वातन्त्र्मानन्तरम् अनेकाः योजनाः कृताः सन्ति । अथापि जनाः निरक्षराः इति तु खेदकरः विषयः । साक्षरतायां व्यक्तिः स्वनाम स्वराज्य स्वग्राम् स्वदेश स्वानुभवप्रकटनं हस्ताक्षरलेखनम् इत्यादि विषयेषु ज्ञानप्रात्पिः भवति । देशे सर्वत्र अक्षरज्ञानस्य महत्त्वं धोषणाभिः, पत्रिकाभिः दूरदर्शने, मार्गदर्शनैः च प्रचारितम् अस्ति । अनक्षराः यत् कष्टम् अनुभवन्ति ते साक्षराः भवन्ति चेत् कष्टं निवारितं भवति । विशेषतः महिलानाम् आर्थिकज्ञानं, व्यवहारज्ञानं, कुटुम्बपरिपालनयोग्यता कलादिषु आसक्तिः अक्षर ज्ञानेनैव भवति । देशे साक्षरतान्दोलनं सततं प्रवृत्तम् अस्ति । तत्र सर्वे अक्षरताः सक्रियं पात्रं निर्वहन्ति चेत् अन्येषाम् अपि सफलता सिध्यति । सर्वे साक्षराः भवन्तु तथा साक्षराः अपि कार्यं कुर्वन्तु इति आशयः सर्वकारस्य अस्ति । साक्षरतादिनाचरणॆ अक्षरविद्या एव चर्चाविषयः अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- UNESCO Literacy Portal
- UNESCO Effective Literacy Practice Database
- साक्षरता
- Literacy Assessment
- The National Strategies for Primary Literacy
- The Digital Archive of Literacy Narratives
- National Literacy Trust
- List of countries by literacy rate List of Countries by literacy rate.


text:
अध्याय ६ / भाग २ / श्रीमदभगवदगीता / मृदुल कीर्ति
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः।
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते॥६- २२॥
परब्रह्म को पाय जो लाभ मिलै,
तस लाभ लगे नाहीं कोऊ .
अस योगी डिगत नाहीं दुखन सों,
बिनु संशय ब्रह्म मिळत सोऊ
तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम्।
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा॥६- २३॥
दुःख मय जग सों यहि योग भाग,
अति परे घनौ लइ जावत है.
उकताए भये चित्तन सों परन्तप !
नैकु समझ नाहीं आवत है
संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः।
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥६- २४॥
सब चाह कामना तजि ईहा,
जो उपजत है संकल्पन सों,
मन सों इन्द्रिन कौ साधि सके,
तौ होत विमुक्त विकल्पन सों
शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया।
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत्॥६- २५॥
नित नैकु निरंतर नियमन सों,
नित नाम नियंता कौ ध्यावे.
मन-बुद्धि की थाम चपलता कौ,
परब्रह्म ना और कछु भावे
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्।
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्॥६- २६॥
चपला मन जग मांहीं विचरे,
जेहि कारण सों तनि सोच जना ,
वश मांहीं करौ तेहि कारण कौ,
संयत मन ब्रह्म कौ ध्यावौ मना
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्।
उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥६- २७॥
भये शांत रजोगुण जिन-जिन के ,
मन पाप विहीन भये सों भये.
तिन ही आनंद कौ पाय सके,
परमानंद लीन भये सों भये
युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः।
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते॥६- २८॥
योगी जो पाप विहीन भये ,
तिन आत्मा कौ परमात्मा में,
वे नित्य अनंत अनंता कौ
आभास करत हैं आत्मा में
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि।
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥६- २९॥
अस योगी भाव समत्व हिये
आपुनि जस देखि रह्यो जग कौ,
सम दृष्टि भाव धरि वीतराग ,
जन सिद्ध दिव्य, सत मारग कौ
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति।
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥६- ३०॥
जिन देखि सके जग श्याम मयी,
तिन सों मैं होत अदृश्य कहाँ ?
न वे अदृश्य होवत मोसों
मोकों भी अन्य, सदृश्य कहाँ?
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः।
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते॥६- ३१॥
जिन एकहिं भाव सों वास करै,
सगरौ जग देखत ईश्वर में
व्यवहार तथापि करै जग कौ,
मन माहीं बसत जगदीश्वर में
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन।
सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥६- ३२॥
यहि भांति जो प्रानिन के सुख दुःख,
कौ आपुनि सुख दुःख मान सके,
आपुनि सों देखत जग सगरौ,
वही मधु सूदन पहचान सके
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन।
एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम्॥६- ३३॥
समभाव सों आपने मधु सूदन !
जो ध्यान कौ योग बतायो तथा,
मन होत घनयो चंचल चपला ,
सों मन मेरौ भरमायो यथा
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥६- ३४॥
मन कृष्ण ! घनयो दृढ़ चंचल अति,
बल प्रमथन युक्त महीधर है,
वश माहीं कोऊ मन कैसे करै ,
यहि वायु समान ही दुष्कर है
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥६- ३५॥
मन चंचल ढीट दुराग्राही ,
बिनु संशय होत महाबाहो!
कौन्तेय ! निरंतन चिंतन सों,
वैराग सों वश मांहीं, चाहो
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः।
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः॥६- ३६॥
उनको दुर्लभ है योग महा,
जिनके के वश में मन होत नहीं,
जेहि के मन वश , तेहि योग सहज ,
है मेरो मत मंतव्य यही
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः।
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥६- ३७॥
अर्जुन उवाच
मन विचलित जिनकौ कृष्ण भयो ,
तिनकी गति कब क्या होवत है,?
तिन ब्रह्म मिलें या नाहीं मिलें ,
या व्यर्थ ही जीवन खोवत है
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति।
अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥६- ३८॥
अथवा बादल सम बिखर जात,
ना प्रभुवर ना संसार मिलै.
या ब्रह्म योग सों मोहित जन ,
कौ सत्य ही ब्रह्म आधार मिलै
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः।
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते॥६- ३९॥
हे कृष्ण! मोरे यहि संशय कौ,
निदान कृपालु करौ सगरौ,
तुमसों दूसर कोऊ और कहाँ ?
तुम ही उद्धार करौ हमरौ
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते।
न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति॥६- ४०॥
श्री भगवानुवाच
तुम भक्तन कौ , प्रिय पार्थ ! सुनौ,
केहू काल विनाश ना होवत है,
परलोक व् लोक दोऊ संवंरे
नहीं नैकहूँ दुर्गति होवत है
प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः।
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते॥६- ४१॥
जब पुण्य नसावत योगिन के,
और योग भी भ्रष्ट भयो जिनकौ,
कछु काल रहत वे स्वर्ग माहीं
कुल श्रेय जनम होवे उनकौ
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्।
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥६- ४२॥
अस ज्ञानिन या योगिन कुल में ,
वे लेत जनम जो दुर्लभ है.
जिन योगिन पुण्य तो क्षीण भये,
कुल उच्च जनम तिन संभव है
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्।
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन॥६- ४३॥
शुभ कर्म जो पाछिले तन-मन के,
समभाव की बुद्धि समन्वय सों.
वे आपुनि आपु हे कुरुनंदन!
नित कर्म सों मिलिहैं चिन्मय सों
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः।
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥६- ४४॥
विषयन वश वे यदि विवश भये,
तौ पाछिले शुभ अभ्यासन सों.
पुनि ब्रह्म की ओर लुभायो मन ,
जिज्ञासु मिलें निश्चय मन सों
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः।
अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥६- ४५॥
बहु जन-मन की शुद्धि-सिद्धि ,
बहु जनम जतन अभ्यासन सों,
प्रभु और परम गति पाय सके,
हों मुक्त अनगिनत पापन सों
तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः।
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन॥६- ४६॥
ताप कर्म करें और शास्त्र पढें
और जो कोऊ कर्म सकाम करै,
योगी जन इनसों श्रेय पार्थ!
योगी हुए जा मेरौ ध्यान धरै,
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना।
श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥६- ४७॥
सब योगिन माहीं योगी जो,
अंतर्मन सों मोहे ध्यावत हैं,
अस योगी मोहे अतिशय प्रिय ,
वही मोहे मोसों पावत है


text:
पूषा
टिप्पणी – पूषा के विषय में पुराणों में सार्वत्रिक रूप से उल्लेख है कि दक्ष यज्ञ में पूषा देव शिवगणों का उपहास करते हुए हंसा अथवा उसने शिवगणों को दांत दिखाए, अतः दक्ष यज्ञ के विध्वंस के पश्चात् दण्डस्वरूप पूषा के दांत तोड दिए गए। अतः पूषा को यज्ञ में जो कुछ भी अर्पित किया जाता है, वह पिष्ट रूप में दिया जाता है क्योंकि पूषा देव के दांत ही नहीं हैं। शतपथ ब्राह्मण 1.7.4.7 में इस कथन का रूप यह है कि किसी कारण से प्रजापति का वीर्य स्खलित होकर पृथिवी पर बिखर गया जिसको प्राशित्र नामक पात्र में एकत्र कर लिया गया। प्रजापति का यह वीर्य व्यर्थ न जाए, इसलिए विभिन्न देवों ने उसे आत्मसात् करने का प्रयत्न किया। जब पूषा ने उसको मुख से ग्रहण करने का प्रयत्न किया तो उसके दांत टूट गए। तैत्तिरीय संहिता 2.6.8.5 में प्राशित्र द्वारा इडा भक्षण के प्रसंग द्वारा इसी तथ्य को कहा गया है जहां इडा को पशवः कहा गया है। अतः पूषा को पिष्ट अर्पित करने का निर्देश है। पुराणों के इस कथन को समझने के लिए वैदिक कर्मकाण्ड के बृहत् और रथन्तर सामों को समझने की आवश्यकता है। बृहत् साम के पद इस प्रकार हैं –
त्वामिद्धि हवामहे सातौ वाजस्य कारवः। त्वां वृत्रेषु सत्पतिं नरः त्वां काष्ठासु अर्वतः।। जब बृहत् साम का गान किया जाता है तो इस साम के अन्त में हस अक्षर और जोड दिए जाते हैं। इस हस अक्षरयुग्म को ही पुराणों में पूषा का हंसना या दांत दिखाना कहा गया है, ऐसा प्रतीत होता है।
इसके विपरीत, जब रथन्तर साम का गान किया जाता है तो उसके अन्त में अस अक्षर जोडे जाते हैं। रथन्तर साम के आरम्भिक शब्द हैं – अभि त्वा शूर नोनुमो अदुग्धा इव धेनवः। इस पद का अर्थ है कि पृथिवी रूपी गौ इन्द्र या सूर्य को अपना वत्स मानकर उसका आह्वान कर रही है कि हे इन्द्र, तुम आओ, मैं अदुग्धा धेनुओं की भांति तुम्हारा आह्वान करती हूं। बृहत् साम के प्रतीकार्थ के रूप में कहा गया है कि यह द्युलोक से वर्षा जैसा है जिस वर्षा को ग्रहण करके सारी पृथिवी गर्भवती होती है। दूसरी ओर, रथन्तर साम द्वारा पृथिवी अपना श्रेष्ठतम भाग द्युलोक में स्थापित करती है, जैसे चन्द्रमा का कृष्ण भाग। एक अन्य पौराणिक संदर्भ में कहा गया है कि रथन्तर साम द्वारा प्रतिष्ठा स्थापित की जाती है, जबकि बृहत् साम द्वारा दांतों, ओष्ठों की सुन्दरता प्राप्त की जाती है। प्रतिष्ठा का अर्थ होगा कि जो गर्भ पृथिवी में वर्षा से स्थापित हुआ है, उसका सम्यक् वर्धन हो, वह नष्ट न हो। सम्यक् वर्धन तभी हो सकता है जब पृथिवी वैसी ही हो जैसी राजा पृथु ने बनाई थी – ऐसी गौ जो सबके लिए दुग्ध का स्रवण करती है। इसका अर्थ हुआ कि पूषा के दांत किसी प्रकार से बृहत् साम का प्रतीक हैं और पुराणों में पूषा के दांत तोड देने का अर्थ होगा कि पूषा देव के कृत्य को बृहत् साम से हटाकर रथन्तर साम तक सीमित कर देना है।
बृहत् साम द्वारा जो वर्षा होती है, उसको इस प्रकार समझा जा सकता है कि एकीभूत सागर के जल को छोटी – छोटी बूंदों में, टुकडों में विभाजित कर दिया गया है जो पृथिवी पर ओषधि आदि के रूप में गर्भ बन जाता है। इस कथन को इस प्रकार भी समझा जा सकता है कि एकीभूत जल रूपी जो एकीकृत चेतना है, ईश्वर है, उसे संसार के जीवों के रूप में छोटी – छोटी बूंदों में विभाजित कर दिया गया है। जैसा कि पिष्ट शब्द की टिप्पणी में पहले ही विवेचन किया जा चुका है, प्रश्न यह है कि क्या इन छोटी – छोटी बूंदों को पुनः मिलाकर फिर एकीकृत ईकाई, ईश्वर का रूप दिया जा सकता है। इसका उत्तर यह दिया गया है कि यह छोटी – छोटी बूंदें परस्पर तभी मिलाई जा सकती हैं जब इनके बाहरी आवरण को शोधित कर दिया जाए। ऐसा प्रतीत होता है कि यह कार्य पूषा देव को सौंपा गया है। पूषा देव पिष्ट चेतनाओं को पुनः ईश्वर का रूप देने में समर्थ हैं। इस तथ्य को आधुनिक विज्ञान के शब्दों में इस प्रकार भी व्यक्त किया जा सकता है कि पूषा का कार्य इस ब्रह्माण्ड में उत्पन्न होती जा रही अधिक और अधिक अव्यवस्था को व्यवस्था प्रदान करना है, एण्ट्रांपी को न्यूनतम बनाना है। कहा गया है कि दासी को पीसना पसंद है। इसका अर्थ यह हो सकता है कि जब तक हमारी सात्विक धी या बुद्धि जड बुद्धि की दासी बनी हुई है, तब तक एक इकाई पिसती रहेगी, एण्ट्रांपी में वृद्धि होती रहेगी। जब पूषा देव किसी प्रकार से धी को दासीत्व से मुक्त करने में सफल होंगे, तब वह व्यवस्था की ओर, गौ तत्त्व की ओर बढेगी।
ऐतरेय ब्राह्मण 1.7 में कथन है कि देवों ने यज्ञ करना चाहा तो उन्हें यज्ञ का मार्ग ज्ञात ही नहीं हो पाया। तब अदिति ने उनसे कहा कि वह यज्ञ का मार्ग बता सकती है। शर्त यह है कि यज्ञ के पहले और अन्त में अदिति की प्रतिष्ठा करनी होगी। इस शर्त के अनुसार यज्ञ के प्रायणीय नामक अह में अदिति की प्रतिष्ठा की जाती है। साथ ही साथ पथ्या स्वस्ति की प्रतिष्ठा भी की जाती है। कहा गया है कि पथ्या स्वस्ति के कारण ही सूर्य पूर्व में उदित होकर पश्चिम में अस्त होता है। पूषा की पत्नी का नाम पथ्या है(तैत्तिरीय आरण्यक )। पूषा ही पथ का निर्धारण करता है। कहा गया है कि वाक् ही पथ्या स्वस्ति है। इन कथनों से इस तथ्य की पुष्टि होती है कि पूषा का महत्त्व तब है जब वह अदिति से, अखण्ड शक्ति से जुडा हो। अदिति को समझने का एक पक्ष तो यह है कि यह सारा संसार खण्डों में विभाजित है जिसे दिति कहते हैं। इसी कारण इस संसार में द्यूत का, आकस्मिकता का प्राधान्य है। कोई भी घटना आकस्मिक रूप से घटित हो जाती है, उसके कारण का पता नहीं चल पाता। खण्डों में विभाजन को और अधिक गहराई से समझने की आवश्यकता है। जब हम कोई ऐसा कार्य करने बैठते हैं जिसमें हमारी रुचि नहीं है, तो उस कार्य को करते – करते हमारी चेतना खण्डों में ही विभाजित हो जाती है। हमारा मन कहीं और होता है, शरीर कहीं और। अथवा कहें कि मन, वाक् व कर्म में सामंजस्य स्थापित नहीं हो पाता। और गहन स्तर पर अदिति को इस प्रकार समझा जा सकता है कि इस संसार में जड पदार्थ की आंतरिक संरचना में एक सममिति विद्यमान है जिसे दर्पण सममिति या मिरर सिमीट्री कहते हैं। इसके अतिरिक्त और भी बहुत सी सममितियों की आवश्यकता है जिन्हें समझा जाता है कि वह सममिति स्थावरों में विद्युत के रूप में विद्यमान है(गोवान Gowan )। जब जंगम प्राणियों के विषय में विचार करते हैं तो इन सममितियों का स्वरूप भिन्न – भिन्न प्रकार का हो सकता है। वेद मन्त्रों में तो पूषा से धियों के शोधन की प्रार्थना की गई है। हो सकता है कि धी या बुद्धि विभिन्न सममितियों का योग हो। अतः यदि पिसे हुए द्रव्य को पुनः एकीकृत करके एक इकाई, अदिति बनाने की सोची जाए तो इन सममितियों की पुनः स्थापना करना अनिवार्य होगा।
पूषा के विषय में ब्राह्मण ग्रन्थों में कहा गया है कि पशु ही पूषा हैं। पशु की एक विशेषता यह है कि वह कर्म करने के लिए, पुरुषार्थ के लिए स्वतन्त्र नहीं है। जो कुछ प्रकृति ने उसके लिए निर्धारित किया है, उसी के अनुसार उसे जीवन निर्वाह करना होगा। लेकिन पूषा की यह विशेषता है कि वह पशु की स्थिति को यज्ञ का आधार, प्रतिष्ठा बनाता है और यह कार्य वह पशु के अचेतन चित्त को विकसित करके करता होगा। पशु की एक विशेषता यह भी है कि पशु में पयः उत्पन्न हो सकता है। पयः वह स्थिति है जहां कोई भी तनाव नहीं रह जाता। अन्यथा सारी प्रकृति तनावों में जकडी हुई है। पूषा के संदर्भ में वैदिक मन्त्रों में सार्वत्रिक रूप से उल्लेख है कि पूषा-विष्णु देव हमारी धीयों को गोअग्रा बना दे(ऋ. 1.90.5)। यह गोअग्रा धी भी तनाव – मुक्त स्थिति हो सकती है।
अन्यत्र कहा गया है कि रेवती नक्षत्र क्षुद्र पशुओं(अज, अवि आदि) का अधिपति है जबकि पूषा गौ व अश्व का। जैसा कि रेवती शब्द की टिप्पणी में उल्लेख किया जा चुका है, छान्दोग्य उपनिषद में रैवत साम की व्याख्या सूर्य के उदय होने से लेकर अस्त होने के काल को पांच पशुओं अज, अवि, गौ, अश्व व पुरुष के रूप में विभाजित करके की गई है। अज सूर्योदय से पूर्व की, उस समय की जब आत्मा की वाक् बहुत अस्पष्ट होती है, का प्रतीक है। रेवती शब्द में रव शब्द शोर का सूचक है जबकि रव का रूपान्तर अंग्रेजी का शब्द लव अर्थात् प्रेम बन जाता है। प्रेम की पूषा का आधार है। जब तक रव रहेगा, क्षुद्र पशुओं की स्थिति ही बनी रहेगी। कर्मकाण्ड में जहां भी खण्डित वाक् होती है, उसका प्रतिनिधित्व अच्छावाक् नामक ऋत्विज करता है।
पूषा का शाब्दिक अर्थ है – पोषण करने वाला, अथवा फूल खिलाने वाला। पूषा के बारे में पुराणों (गर्ग संहिता) में एक महत्त्वपूर्ण उल्लेख यह है कि राजा पाण्डु पूषा के अंशावतार हैं। यह उल्लेख पूरे महाभारत में पाण्डवों को समझने की दृष्टि प्रदान करता है। कर्मकाण्ड में जो भी कोई पात्र आदि हवि देने के लिए ग्रहण किया जाता है, उसके आरम्भ में इस मन्त्र का उच्चारण अवश्य किया जाता है – सवितुः प्रसविताभ्यां अश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णोर्हस्ताभ्यां इति। अर्थात् मैं जो यह पात्र ग्रहण कर रहा हूं, यह सविता देव की प्रेरणा से, अश्विनौ देव-द्वय की बाहुओं से, पूषा देव के हस्तों से ग्रहण कर रहा हूं। मेरा अपना व्यक्तित्व इसमें बाधक नहीं है। पूषा के विषय में ब्राह्मण ग्रन्थों(शतपथ ब्राह्मण 3.9.4.3, 5.3.1.9) में कहा गया है कि पूषा भागदुघा है, अर्थात् बहुत सारे धन का ढेर लगा है, उसमें से किसको क्या मिलना चाहिए, इसका निर्णय पूषा देव करेंगे। इस कथन को दूसरे प्रकार से भी समझा जा सकता है। हमारा भाग्य, जो कुछ हमने अपने कर्मों के फल उत्पन्न किए हैं, वह हमारा धन है। हमारे कर्मों के फलस्वरूप जो बीज बने हैं, वह एक न एक दिन हमारे जीवन में अंकुरित होंगे ही। लेकिन वैदिक साहित्य का कथन है कि पूषा देव का पुरुषार्थ ऐसा है कि उस भाग्य के ढेर में से वह जिस बीज को चाहेंगे, वह अंकुरित होगा। जिसे नहीं चाहेंगे, वह अंकुरित नहीं होगा। अब देखना यह है कि ऐसा कौन सा पुरुषार्थ है जिससे हम अपने कर्मों के बीजों को इच्छानुसार अंकुरित कर सकें। वैदिक साहित्य में तो प्रत्यक्ष रूप से इस विषय में कुछ नहीं कहा गया है। लेकिन महाभारत की पाण्डु की कथा में इसकी व्याख्या कर दी गई है। पाण्डु की एक पत्नी का नाम कुन्ती या शकुन्तिका है। इसका अर्थ यह हुआ कि पाण्डु जो भी कर्म करता है, कर्म करने से पहले वह शकुन पर निर्भर करता है, अपनी आत्मा की आवाज को पहचानने का प्रयत्न करता है। वैदिक साहित्य में इसे इस प्रकार कहा गया है कि कर्मकाण्ड को पूषा देव को करम्भ की हवि दी जाती है। लौकिक रूप में, पिसे हुए भुने धान के आज्य में मिश्रण को करम्भ कहते हैं। लेकिन वाजसनेयि संहिता का कथन है कि उपवाका करम्भः। अर्थात् उपवाक करम्भ है। उपवाक् को शकुन ही समझ सकते हैं।
पूषा के विषय में कहा गया है कि वह अपूजनीय देवों जैसे ब्रह्मा आदि में से एक है। अपूजनीय क्यों है, इस विषय में कहा गया है कि जिन देवताओं के पास दण्ड है, दण्ड देने की शक्ति है, उनकी तो लोक में पूजा करते हैं। जिनके पास दण्ड नहीं है, जैसे ब्रह्मा, पूषा आदि, उनको कोई नहीं पूजता। दण्ड से तात्पर्य ऊर्ध्वमुखी विकास से हो सकता है। पूषा का उद्देश्य ऊर्ध्वमुखी विकास नहीं है, अपितु जो कुछ हमें अपने भाग्य से प्राप्त हुआ है, उसका सर्वाधिक उचित रूप में उपयोग करना है।
ऋग्वेद 1.142.12 आदि में इन्द्र के पूषण्वान्, मरुत्वान् आदि कहा गया है। इसी प्रकार ऋग्वेद 2.1.6 में अग्नि को भी मरुतों का शर्ध, पूषा आदि कहा गया है। इन्द्र के लिए यह अपेक्षा की जाती है कि वह पूषा से, मरुतों से मैत्री स्थापित करके रखे। मरुत भी प्राणों की बिखरी हुई स्थिति हैं और पूषा भी। इन दोनों में क्या भेद है जिसके कारण इनको देवों की दो अलग – अलग श्रेणियों में विभाजित करना पडा, यह अन्वेषणीय है। उपनिषदों में प्राणों की दो स्थितियों का उल्लेख आता है – प्राण और रयि। प्राणों द्वारा उत्तरायण मार्ग से गति होती है जबकि रयि द्वारा दक्षिणायन मार्ग से। पूषा को रेवती नक्षत्र का अधिपति कहा गया है(पूष्णोः रेवती। गावः परस्तात्, वत्सा अवस्तात् - तैत्तिरीय ब्राह्मण)। रेवती को रयिवती के रूप में समझा जा सकता है। अतः पूषा का सम्बन्ध भी रयि नाम के प्राणों से हो सकता है। ऋग्वेद 2.40.1 में भी सोम – पूषा देवता द्वय को रयियों का जनन करने वाला कहा गया है। लेकिन ऋग्वेद 2.40.6 में पूषा को धी को जीवन देने वाली तथा सोम को रयि देने वाला कहा गया है।
ऋग्वेद 4.3.7 में पूषा को पुष्टि का भरण करने वाला कहा गया है। अन्य ऋचाओं में सरस्वती को पुष्टि का भरण करने वाली कहा गया है। इस संदर्भ में ब्रह्माण्ड पुराण 1.5 का यह कथन उल्लेखनीय है कि ब्रह्मा ने इस सृष्टि में चार रूपों में प्रवेश किया – स्थावरों में विपर्यय रूप में, तिर्यकों में शक्ति रूप में, मनुष्यों में सिद्धि रूप में और देवों में पुष्टि रूप में। आधुनिक विज्ञान से संकेत मिलता है कि स्थावरों में विपर्यय कहने से तात्पर्य इस जगत में द्रव्य में नष्ट सममिति को को पूरा करने से है। यही स्थिति उच्चतर स्तरों पर भी समझी जानी चाहिए।
संदर्भ
१,०१४.०३ इन्द्रवायू बृहस्पतिं मित्राग्निं पूषणं भगम् ।
१,०१४.०३ आदित्यान्मारुतं गणम् ॥
१,०२३.१३ आ पूषञ्चित्रबर्हिषमाघृणे धरुणं दिवः ।
१,०२३.१३ आजा नष्टं यथा पशुम् ॥
१,०२३.१४ पूषा राजानमाघृणिरपगूळ्हं गुहा हितम् ।
१,०२३.१४ अविन्दच्चित्रबर्हिषम् ॥
१,०४२.०१ सं पूषन्नध्वनस्तिर व्यंहो विमुचो नपात् ।
१,०४२.०१ सक्ष्वा देव प्र णस्पुरः ॥
१,०४२.०२ यो नः पूषन्नघो वृको दुःशेव आदिदेशति ।
१,०४२.०२ अप स्म तं पथो जहि ॥
१,०४२.०३ अप त्यं परिपन्थिनं मुषीवाणं हुरश्चितम् ।
१,०४२.०३ दूरमधि स्रुतेरज ॥
१,०४२.०४ त्वं तस्य द्वयाविनोऽघशंसस्य कस्य चित् ।
१,०४२.०४ पदाभि तिष्ठ तपुषिम् ॥
१,०४२.०५ आ तत्ते दस्र मन्तुमः पूषन्नवो वृणीमहे ।
१,०४२.०५ येन पितॄनचोदयः ॥
१,०४२.०६ अधा नो विश्वसौभग हिरण्यवाशीमत्तम ।
१,०४२.०६ धनानि सुषणा कृधि ॥
१,०४२.०७ अति नः सश्चतो नय सुगा नः सुपथा कृणु ।
१,०४२.०७ पूषन्निह क्रतुं विदः ॥
१,०४२.०८ अभि सूयवसं नय न नवज्वारो अध्वने ।
१,०४२.०८ पूषन्निह क्रतुं विदः ॥
१,०४२.०९ शग्धि पूर्धि प्र यंसि च शिशीहि प्रास्युदरम् ।
१,०४२.०९ पूषन्निह क्रतुं विदः ॥
१,०४२.१० न पूषणं मेथामसि सूक्तैरभि गृणीमसि ।
१,०४२.१० वसूनि दस्ममीमहे ॥
१,०८२.०६ युनज्मि ते ब्रह्मणा केशिना हरी उप प्र याहि दधिषे गभस्त्योः ।
१,०८२.०६ उत्त्वा सुतासो रभसा अमन्दिषुः पूषण्वान्वज्रिन्समु पत्न्यामदः ॥
१,०८९.०५ तमीशानं जगतस्तस्थुषस्पतिं धियञ्जिन्वमवसे हूमहे वयम् ।
१,०८९.०५ पूषा नो यथा वेदसामसद्वृधे रक्षिता पायुरदब्धः स्वस्तये ॥
१,०८९.०६ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
१,०८९.०६ स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥
१,०९०.०४ वि नः पथः सुविताय चियन्त्विन्द्रो मरुतः ।
१,०९०.०४ पूषा भगो वन्द्यासः ॥
१,०९०.०५ उत नो धियो गोअग्राः पूषन्विष्णवेवयावः ।
१,०९०.०५ कर्ता नः स्वस्तिमतः ॥
(अप्तोर्यामे अच्छावाकातिरिक्तोक्थे अनुरूपतृचः)
१,१०६.०४ नराशंसं वाजिनं वाजयन्निह क्षयद्वीरं पूषणं सुम्नैरीमहे ।
१,१०६.०४ रथं न दुर्गाद्वसवः सुदानवो विश्वस्मान्नो अंहसो निष्पिपर्तन ॥
१,१२२.०५ आ वो रुवण्युमौशिजो हुवध्यै घोषेव शंसमर्जुनस्य नंशे ।
१,१२२.०५ प्र वः पूष्णे दावन आं अच्छा वोचेय वसुतातिमग्नेः ॥
१,१३८.०१ प्रप्र पूष्णस्तुविजातस्य शस्यते महित्वमस्य तवसो न तन्दते स्तोत्रमस्य न तन्दते ।
१,१३८.०२ प्र हि त्वा पूषन्नजिरं न यामनि स्तोमेभिः कृण्व ऋणवो यथा मृध उष्ट्रो न पीपरो मृधः ।
१,१३८.०३ यस्य ते पूषन्सख्ये विपन्यवः क्रत्वा चित्सन्तोऽवसा बुभुज्रिर इति क्रत्वा बुभुज्रिरे ।
१,१३८.०४ ओ षु त्वा ववृतीमहि स्तोमेभिर्दस्म साधुभिः ।
१,१३८.०४ नहि त्वा पूषन्नतिमन्य आघृणे न ते सख्यमपह्नुवे ॥
१,१४२.१२ पूषण्वते मरुत्वते विश्वदेवाय वायवे ।
१,१४२.१२ स्वाहा गायत्रवेपसे हव्यमिन्द्राय कर्तन ॥
१,१८४.०३ श्रिये पूषन्निषुकृतेव देवा नासत्या वहतुं सूर्यायाः ।
१,१८४.०३ वच्यन्ते वां ककुहा अप्सु जाता युगा जूर्णेव वरुणस्य भूरेः ॥
१,१८६.१० प्रो अश्विनाववसे कृणुध्वं प्र पूषणं स्वतवसो हि सन्ति ।
१,१८६.१० अद्वेषो विष्णुर्वात ऋभुक्षा अच्छा सुम्नाय ववृतीय देवान् ॥
२,००१.०६ त्वमग्ने रुद्रो असुरो महो दिवस्त्वं शर्धो मारुतं पृक्ष ईशिषे ।
२,००१.०६ त्वं वातैररुणैर्यासि शङ्गयस्त्वं पूषा विधतः पासि नु त्मना ॥
२,०३१.०४ उत स्य देवो भुवनस्य सक्षणिस्त्वष्टा ग्नाभिः सजोषा जूजुवद्रथम् ।
२,०३१.०४ इळा भगो बृहद्दिवोत रोदसी पूषा पुरन्धिरश्विनावधा पती ॥
२,०४०.०१ सोमापूषणा जनना रयीणां जनना दिवो जनना पृथिव्याः ।
२,०४०.०१ जातौ विश्वस्य भुवनस्य गोपौ देवा अकृण्वन्नमृतस्य नाभिम् ॥
२,०४०.०२ इमौ देवौ जायमानौ जुषन्तेमौ तमांसि गूहतामजुष्टा ।
२,०४०.०२ आभ्यामिन्द्रः पक्वमामास्वन्तः सोमापूषभ्यां जनदुस्रियासु ॥
२,०४०.०३ सोमापूषणा रजसो विमानं सप्तचक्रं रथमविश्वमिन्वम् ।
२,०४०.०३ विषूवृतं मनसा युज्यमानं तं जिन्वथो वृषणा पञ्चरश्मिम् ॥
२,०४०.०४ दिव्यन्यः सदनं चक्र उच्चा पृथिव्यामन्यो अध्यन्तरिक्षे ।
२,०४०.०४ तावस्मभ्यं पुरुवारं पुरुक्षुं रायस्पोषं वि ष्यतां नाभिमस्मे ॥
२,०४०.०५ विश्वान्यन्यो भुवना जजान विश्वमन्यो अभिचक्षाण एति ।
२,०४०.०५ सोमापूषणाववतं धियं मे युवाभ्यां विश्वाः पृतना जयेम ॥
२,०४०.०६ धियं पूषा जिन्वतु विश्वमिन्वो रयिं सोमो रयिपतिर्दधातु ।
२,०४०.०६ अवतु देव्यदितिरनर्वा बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥
२,०४१.१५ इन्द्रज्येष्ठा मरुद्गणा देवासः पूषरातयः ।
२,०४१.१५ विश्वे मम श्रुता हवम् ॥
३,०५२.०७ पूषण्वते ते चकृमा करम्भं हरिवते हर्यश्वाय धानाः ।
३,०५२.०७ अपूपमद्धि सगणो मरुद्भिः सोमं पिब वृत्रहा शूर विद्वान् ॥
३,०५४.१२ सुकृत्सुपाणिः स्ववां ऋतावा देवस्त्वष्टावसे तानि नो धात् ।
३,०५४.१२ पूषण्वन्त ऋभवो मादयध्वमूर्ध्वग्रावाणो अध्वरमतष्ट ॥
३,०५७.०२ इन्द्रः सु पूषा वृषणा सुहस्ता दिवो न प्रीताः शशयं दुदुह्रे ।
३,०५७.०२ विश्वे यदस्यां रणयन्त देवाः प्र वोऽत्र वसवः सुम्नमश्याम् ॥
३,०६२.०७ इयं ते पूषन्नाघृणे सुष्टुतिर्देव नव्यसी ।
३,०६२.०७ अस्माभिस्तुभ्यं शस्यते ॥
३,०६२.०९ यो विश्वाभि विपश्यति भुवना सं च पश्यति ।
३,०६२.०९ स नः पूषाविता भुवत् ॥
४,००३.०७ कथा महे पुष्टिम्भराय पूष्णे कद्रुद्राय सुमखाय हविर्दे ।
४,००३.०७ कद्विष्णव उरुगायाय रेतो ब्रवः कदग्ने शरवे बृहत्यै ॥
४,०३०.२४ वामंवामं त आदुरे देवो ददात्वर्यमा ।
४,०३०.२४ वामं पूषा वामं भगो वामं देवः करूळती ॥
४,०५७.०७ इन्द्रः सीतां नि गृह्णातु तां पूषानु यच्छतु ।
४,०५७.०७ सा नः पयस्वती दुहामुत्तरामुत्तरां समाम् ॥
५,०४१.०४ प्र सक्षणो दिव्यः कण्वहोता त्रितो दिवः सजोषा वातो अग्निः ।
५,०४१.०४ पूषा भगः प्रभृथे विश्वभोजा आजिं न जग्मुराश्वश्वतमाः ॥
५,०४३.०९ प्र तव्यसो नमउक्तिं तुरस्याहं पूष्ण उत वायोरदिक्षि ।
५,०४३.०९ या राधसा चोदितारा मतीनां या वाजस्य द्रविणोदा उत त्मन् ॥
५,०४६.०२ अग्न इन्द्र वरुण मित्र देवाः शर्धः प्र यन्त मारुतोत विष्णो ।
५,०४६.०२ उभा नासत्या रुद्रो अध ग्नाः पूषा भगः सरस्वती जुषन्त ॥
५,०४६.०३ इन्द्राग्नी मित्रावरुणादितिं स्वः पृथिवीं द्यां मरुतः पर्वतां अपः ।
५,०४६.०३ हुवे विष्णुं पूषणं ब्रह्मणस्पतिं भगं नु शंसं सवितारमूतये ॥
५,०४९.०३ अदत्रया दयते वार्याणि पूषा भगो अदितिर्वस्त उस्रः ।
५,०४९.०३ इन्द्रो विष्णुर्वरुणो मित्रो अग्निरहानि भद्रा जनयन्त दस्माः ॥
५,०५१.११ स्वस्ति नो मिमीतामश्विना भगः स्वस्ति देव्यदितिरनर्वणः ।
५,०५१.११ स्वस्ति पूषा असुरो दधातु नः स्वस्ति द्यावापृथिवी सुचेतुना ॥
५,०८१.०५ उतेशिषे प्रसवस्य त्वमेक इदुत पूषा भवसि देव यामभिः ।
५,०८१.०५ उतेदं विश्वं भुवनं वि राजसि श्यावाश्वस्ते सवित स्तोममानशे ॥
६,०१७.११ वर्धान्यं विश्वे मरुतः सजोषाः पचच्छतं महिषां इन्द्र तुभ्यम् ।
६,०१७.११ पूषा विष्णुस्त्रीणि सरांसि धावन्वृत्रहणं मदिरमंशुमस्मै ॥
६,०२१.०९ प्रोतये वरुणं मित्रमिन्द्रं मरुतः कृष्वावसे नो अद्य ।
६,०२१.०९ प्र पूषणं विष्णुमग्निं पुरन्धिं सवितारमोषधीः पर्वतांश्च ॥
६,०२४.०५ अन्यदद्य कर्वरमन्यदु श्वोऽसच्च सन्मुहुराचक्रिरिन्द्रः ।
६,०२४.०५ मित्रो नो अत्र वरुणश्च पूषार्यो वशस्य पर्येतास्ति ॥
६,०४८.१५ त्वेषं शर्धो न मारुतं तुविष्वण्यनर्वाणं पूषणं सं यथा शता ।
६,०४८.१५ सं सहस्रा कारिषच्चर्षणिभ्य आं आविर्गूळ्हा वसू करत्सुवेदा नो वसू करत् ॥
६,०४८.१६ आ मा पूषन्नुप द्रव शंसिषं नु ते अपिकर्ण आघृणे ।
६,०४८.१६ अघा अर्यो अरातयः ॥
६,०४८.१९ परो हि मर्त्यैरसि समो देवैरुत श्रिया ।
६,०४८.१९ अभि ख्यः पूषन्पृतनासु नस्त्वमवा नूनं यथा पुरा ॥
६,०४९.०८ पथस्पथः परिपतिं वचस्या कामेन कृतो अभ्यानळ् अर्कम् ।
६,०४९.०८ स नो रासच्छुरुधश्चन्द्राग्रा धियंधियं सीषधाति प्र पूषा ॥
६,०५०.०५ मिम्यक्ष येषु रोदसी नु देवी सिषक्ति पूषा अभ्यर्धयज्वा ।
६,०५०.०५ श्रुत्वा हवं मरुतो यद्ध याथ भूमा रेजन्ते अध्वनि प्रविक्ते ॥
६,०५३.०१ वयमु त्वा पथस्पते रथं न वाजसातये ।
६,०५३.०१ धिये पूषन्नयुज्महि ॥
६,०५३.०२ अभि नो नर्यं वसु वीरं प्रयतदक्षिणम् ।
६,०५३.०२ वामं गृहपतिं नय ॥
६,०५३.०३ अदित्सन्तं चिदाघृणे पूषन्दानाय चोदय ।
६,०५३.०३ पणेश्चिद्वि म्रदा मनः ॥
६,०५३.०४ वि पथो वाजसातये चिनुहि वि मृधो जहि ।
६,०५३.०४ साधन्तामुग्र नो धियः ॥
६,०५३.०५ परि तृन्धि पणीनामारया हृदया कवे ।
६,०५३.०५ अथेमस्मभ्यं रन्धय ॥
६,०५३.०६ वि पूषन्नारया तुद पणेरिच्छ हृदि प्रियम् ।
६,०५३.०६ अथेमस्मभ्यं रन्धय ॥
६,०५३.०७ आ रिख किकिरा कृणु पणीनां हृदया कवे ।
६,०५३.०७ अथेमस्मभ्यं रन्धय ॥
६,०५३.०८ यां पूषन्ब्रह्मचोदनीमारां बिभर्ष्याघृणे ।
६,०५३.०८ तया समस्य हृदयमा रिख किकिरा कृणु ॥
६,०५३.०९ या ते अष्ट्रा गोओपशाघृणे पशुसाधनी ।
६,०५३.०९ तस्यास्ते सुम्नमीमहे ॥
६,०५३.१० उत नो गोषणिं धियमश्वसां वाजसामुत ।
६,०५३.१० नृवत्कृणुहि वीतये ॥
६,०५४.०१ सं पूषन्विदुषा नय यो अञ्जसानुशासति ।
६,०५४.०१ य एवेदमिति ब्रवत् ॥
६,०५४.०२ समु पूष्णा गमेमहि यो गृहां अभिशासति ।
६,०५४.०२ इम एवेति च ब्रवत् ॥
६,०५४.०३ पूष्णश्चक्रं न रिष्यति न कोशोऽव पद्यते ।
६,०५४.०३ नो अस्य व्यथते पविः ॥
६,०५४.०४ यो अस्मै हविषाविधन्न तं पूषापि मृष्यते ।
६,०५४.०४ प्रथमो विन्दते वसु ॥
६,०५४.०५ पूषा गा अन्वेतु नः पूषा रक्षत्वर्वतः ।
६,०५४.०५ पूषा वाजं सनोतु नः ॥
६,०५४.०६ पूषन्ननु प्र गा इहि यजमानस्य सुन्वतः ।
६,०५४.०६ अस्माकं स्तुवतामुत ॥
६,०५४.०७ माकिर्नेशन्माकीं रिषन्माकीं सं शारि केवटे ।
६,०५४.०७ अथारिष्टाभिरा गहि ॥
६,०५४.०८ शृण्वन्तं पूषणं वयमिर्यमनष्टवेदसम् ।
६,०५४.०८ ईशानं राय ईमहे ॥
६,०५४.०९ पूषन्तव व्रते वयं न रिष्येम कदा चन ।
६,०५४.०९ स्तोतारस्त इह स्मसि ॥
६,०५४.१० परि पूषा परस्ताद्धस्तं दधातु दक्षिणम् ।
६,०५४.१० पुनर्नो नष्टमाजतु ॥
६,०५५.०४ पूषणं न्वजाश्वमुप स्तोषाम वाजिनम् ।
६,०५५.०४ स्वसुर्यो जार उच्यते ॥
६,०५५.०६ आजासः पूषणं रथे निशृम्भास्ते जनश्रियम् ।
६,०५५.०६ देवं वहन्तु बिभ्रतः ॥
६,०५६.०१ य एनमादिदेशति करम्भादिति पूषणम् ।
६,०५६.०१ न तेन देव आदिशे ॥
६,०५७.०१ इन्द्रा नु पूषणा वयं सख्याय स्वस्तये ।
६,०५७.०१ हुवेम वाजसातये ॥
६,०५७.०२ सोममन्य उपासदत्पातवे चम्वोः सुतम् ।
६,०५७.०२ करम्भमन्य इच्छति ॥
६,०५७.०३ अजा अन्यस्य वह्नयो हरी अन्यस्य सम्भृता ।
६,०५७.०३ ताभ्यां वृत्राणि जिघ्नते ॥
६,०५७.०४ यदिन्द्रो अनयद्रितो महीरपो वृषन्तमः ।
६,०५७.०४ तत्र पूषाभवत्सचा ॥
६,०५७.०५ तां पूष्णः सुमतिं वयं वृक्षस्य प्र वयामिव ।
६,०५७.०५ इन्द्रस्य चा रभामहे ॥
६,०५७.०६ उत्पूषणं युवामहेऽभीशूंरिव सारथिः ।
६,०५७.०६ मह्या इन्द्रं स्वस्तये ॥
६,०५८.०१ शुक्रं ते अन्यद्यजतं ते अन्यद्विषुरूपे अहनी द्यौरिवासि ।
६,०५८.०१ विश्वा हि माया अवसि स्वधावो भद्रा ते पूषन्निह रातिरस्तु ॥
६,०५८.०२ अजाश्वः पशुपा वाजपस्त्यो धियञ्जिन्वो भुवने विश्वे अर्पितः ।
६,०५८.०२ अष्ट्रां पूषा शिथिरामुद्वरीवृजत्संचक्षाणो भुवना देव ईयते ॥
६,०५८.०३ यास्ते पूषन्नावो अन्तः समुद्रे हिरण्ययीरन्तरिक्षे चरन्ति ।
६,०५८.०३ ताभिर्यासि दूत्यां सूर्यस्य कामेन कृत श्रव इच्छमानः ॥
६,०५८.०४ पूषा सुबन्धुर्दिव आ पृथिव्या इळस्पतिर्मघवा दस्मवर्चाः ।
६,०५८.०४ यं देवासो अददुः सूर्यायै कामेन कृतं तवसं स्वञ्चम् ॥
६,०७५.१० ब्राह्मणासः पितरः सोम्यासः शिवे नो द्यावापृथिवी अनेहसा ।
६,०७५.१० पूषा नः पातु दुरितादृतावृधो रक्षा माकिर्नो अघशंस ईशत ॥
७,०३५.०१ शं न इन्द्राग्नी भवतामवोभिः शं न इन्द्रावरुणा रातहव्या ।
७,०३५.०१ शमिन्द्रासोमा सुविताय शं योः शं न इन्द्रापूषणा वाजसातौ ॥
७,०३५.०९ शं नो अदितिर्भवतु व्रतेभिः शं नो भवन्तु मरुतः स्वर्काः ।
७,०३५.०९ शं नो विष्णुः शमु पूषा नो अस्तु शं नो भवित्रं शं वस्तु वायुः ॥
७,०३६.०८ प्र वो महीमरमतिं कृणुध्वं प्र पूषणं विदथ्यं न वीरम् ।
७,०३६.०८ भगं धियोऽवितारं नो अस्याः सातौ वाजं रातिषाचं पुरन्धिम् ॥
७,०३९.०२ प्र वावृजे सुप्रया बर्हिरेषामा विश्पतीव बीरिट इयाते ।
७,०३९.०२ विशामक्तोरुषसः पूर्वहूतौ वायुः पूषा स्वस्तये नियुत्वान् ॥
७,०४०.०६ मात्र पूषन्नाघृण इरस्यो वरूत्री यद्रातिषाचश्च रासन् ।
७,०४०.०६ मयोभुवो नो अर्वन्तो नि पान्तु वृष्टिं परिज्मा वातो ददातु ॥
७,०४१.०१ प्रातरग्निं प्रातरिन्द्रं हवामहे प्रातर्मित्रावरुणा प्रातरश्विना ।
७,०४१.०१ प्रातर्भगं पूषणं ब्रह्मणस्पतिं प्रातः सोममुत रुद्रं हुवेम ॥
७,०४४.०१ दधिक्रां वः प्रथममश्विनोषसमग्निं समिद्धं भगमूतये हुवे ।
७,०४४.०१ इन्द्रं विष्णुं पूषणं ब्रह्मणस्पतिमादित्यान्द्यावापृथिवी अपः स्वः ॥
८,००४.१५ प्र पूषणं वृणीमहे युज्याय पुरूवसुम् ।
८,००४.१५ स शक्र शिक्ष पुरुहूत नो धिया तुजे राये विमोचन ॥
८,००४.१७ वेमि त्वा पूषन्नृञ्जसे वेमि स्तोतव आघृणे ।
८,००४.१७ न तस्य वेम्यरणं हि तद्वसो स्तुषे पज्राय साम्ने ॥
८,००४.१८ परा गावो यवसं कच्चिदाघृणे नित्यं रेक्णो अमर्त्य ।
८,००४.१८ अस्माकं पूषन्नविता शिवो भव मंहिष्ठो वाजसातये ॥
८,०२७.०८ आ प्र यात मरुतो विष्णो अश्विना पूषन्माकीनया धिया ।
८,०२७.०८ इन्द्र आ यातु प्रथमः सनिष्युभिर्वृषा यो वृत्रहा गृणे ॥
८,०३१.११ ऐतु पूषा रयिर्भगः स्वस्ति सर्वधातमः ।
८,०३१.११ उरुरध्वा स्वस्तये ॥
८,०५४.०४ पूषा विष्णुर्हवनं मे सरस्वत्यवन्तु सप्त सिन्धवः ।
८,०५४.०४ आपो वातः पर्वतासो वनस्पतिः शृणोतु पृथिवी हवम् ॥
९,०६१.०९ स नो भगाय वायवे पूष्णे पवस्व मधुमान् ।
९,०६१.०९ चारुर्मित्रे वरुणे च ॥
९,०६७.१० अविता नो अजाश्वः पूषा यामनियामनि ।
९,०६७.१० आ भक्षत्कन्यासु नः ॥
९,०८१.०४ आ नः पूषा पवमानः सुरातयो मित्रो गच्छन्तु वरुणः सजोषसः ।
९,०८१.०४ बृहस्पतिर्मरुतो वायुरश्विना त्वष्टा सविता सुयमा सरस्वती ॥
९,१०१.०७ अयं पूषा रयिर्भगः सोमः पुनानो अर्षति ।
९,१०१.०७ पतिर्विश्वस्य भूमनो व्यख्यद्रोदसी उभे ॥
९,१०९.०१ परि प्र धन्वेन्द्राय सोम स्वादुर्मित्राय पूष्णे भगाय ॥
१०,०१७.०३ पूषा त्वेतश्च्यावयतु प्र विद्वाननष्टपशुर्भुवनस्य गोपाः ।
१०,०१७.०३ स त्वैतेभ्यः परि ददत्पितृभ्योऽग्निर्देवेभ्यः सुविदत्रियेभ्यः ॥
१०,०१७.०४ आयुर्विश्वायुः परि पासति त्वा पूषा त्वा पातु प्रपथे पुरस्तात् ।
१०,०१७.०४ यत्रासते सुकृतो यत्र ते ययुस्तत्र त्वा देवः सविता दधातु ॥
१०,०१७.०५ पूषेमा आशा अनु वेद सर्वाः सो अस्मां अभयतमेन नेषत् ।
१०,०१७.०५ स्वस्तिदा आघृणिः सर्ववीरोऽप्रयुच्छन्पुर एतु प्रजानन् ॥
१०,०१७.०६ प्रपथे पथामजनिष्ट पूषा प्रपथे दिवः प्रपथे पृथिव्याः ।
१०,०१७.०६ उभे अभि प्रियतमे सधस्थे आ च परा च चरति प्रजानन् ॥
१०,०२६.०१ प्र ह्यच्छा मनीषा स्पार्हा यन्ति नियुतः ।
१०,०२६.०१ प्र दस्रा नियुद्रथः पूषा अविष्टु माहिनः ॥
१०,०२६.०३ स वेद सुष्टुतीनामिन्दुर्न पूषा वृषा ।
१०,०२६.०३ अभि प्सुरः प्रुषायति व्रजं न आ प्रुषायति ॥
१०,०२६.०४ मंसीमहि त्वा वयमस्माकं देव पूषन् ।
१०,०२६.०४ मतीनां च साधनं विप्राणां चाधवम् ॥
१०,०२६.०८ आ ते रथस्य पूषन्नजा धुरं ववृत्युः ।
१०,०२६.०८ विश्वस्यार्थिनः सखा सनोजा अनपच्युतः ॥
१०,०२६.०९ अस्माकमूर्जा रथं पूषा अविष्टु माहिनः ।
१०,०२६.०९ भुवद्वाजानां वृध इमं नः शृणवद्धवम् ॥
१०,०३३.०१ प्र मा युयुज्रे प्रयुजो जनानां वहामि स्म पूषणमन्तरेण ।
१०,०३३.०१ विश्वे देवासो अध मामरक्षन्दुःशासुरागादिति घोष आसीत् ॥
१०,०३५.११ त आदित्या आ गता सर्वतातये वृधे नो यज्ञमवता सजोषसः ।
१०,०३५.११ बृहस्पतिं पूषणमश्विना भगं स्वस्त्यग्निं समिधानमीमहे ॥
१०,०५९.०७ पुनर्नो असुं पृथिवी ददातु पुनर्द्यौर्देवी पुनरन्तरिक्षम् ।
१०,०५९.०७ पुनर्नः सोमस्तन्वं ददातु पुनः पूषा पथ्यां या स्वस्तिः ॥
१०,०६४.०३ नरा वा शंसं पूषणमगोह्यमग्निं देवेद्धमभ्यर्चसे गिरा ।
१०,०६४.०३ सूर्यामासा चन्द्रमसा यमं दिवि त्रितं वातमुषसमक्तुमश्विना ॥
१०,०६४.०७ प्र वो वायुं रथयुजं पुरन्धिं स्तोमैः कृणुध्वं सख्याय पूषणम् ।
१०,०६४.०७ ते हि देवस्य सवितुः सवीमनि क्रतुं सचन्ते सचितः सचेतसः ॥
१०,०६५.०१ अग्निरिन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमा वायुः पूषा सरस्वती सजोषसः ।
१०,०६५.०१ आदित्या विष्णुर्मरुतः स्वर्बृहत्सोमो रुद्रो अदितिर्ब्रह्मणस्पतिः ॥
१०,०६६.०५ सरस्वान्धीभिर्वरुणो धृतव्रतः पूषा विष्णुर्महिमा वायुरश्विना ।
१०,०६६.०५ ब्रह्मकृतो अमृता विश्ववेदसः शर्म नो यंसन्त्रिवरूथमंहसः ॥
१०,०८५.१४ यदश्विना पृच्छमानावयातं त्रिचक्रेण वहतुं सूर्यायाः ।
१०,०८५.१४ विश्वे देवा अनु तद्वामजानन्पुत्रः पितराववृणीत पूषा ॥
१०,०८५.२६ पूषा त्वेतो नयतु हस्तगृह्याश्विना त्वा प्र वहतां रथेन ।
१०,०८५.२६ गृहान्गच्छ गृहपत्नी यथासो वशिनी त्वं विदथमा वदासि ॥
१०,०८५.३७ तां पूषञ्छिवतमामेरयस्व यस्यां बीजं मनुष्या वपन्ति ।
१०,०८५.३७ या न ऊरू उशती विश्रयाते यस्यामुशन्तः प्रहराम शेपम् ॥
१०,०९२.१३ प्र नः पूषा चरथं विश्वदेव्योऽपां नपादवतु वायुरिष्टये ।
१०,०९२.१३ आत्मानं वस्यो अभि वातमर्चत तदश्विना सुहवा यामनि श्रुतम् ॥
१०,०९३.०४ ते घा राजानो अमृतस्य मन्द्रा अर्यमा मित्रो वरुणः परिज्मा ।
१०,०९३.०४ कद्रुद्रो नृणां स्तुतो मरुतः पूषणो भगः ॥
१०,०९८.०१ बृहस्पते प्रति मे देवतामिहि मित्रो वा यद्वरुणो वासि पूषा ।
१०,०९८.०१ आदित्यैर्वा यद्वसुभिर्मरुत्वान्स पर्जन्यं शन्तनवे वृषाय ॥
१०,१०६.०५ वंसगेव पूषर्या शिम्बाता मित्रेव ऋता शतरा शातपन्ता ।
१०,१०६.०५ वाजेवोच्चा वयसा घर्म्येष्ठा मेषेवेषा सपर्या पुरीषा ॥
१०,१२५.०२ अहं सोममाहनसं बिभर्म्यहं त्वष्टारमुत पूषणं भगम् ।
१०,१२५.०२ अहं दधामि द्रविणं हविष्मते सुप्राव्ये यजमानाय सुन्वते ॥
१०,१३९.०१ सूर्यरश्मिर्हरिकेशः पुरस्तात्सविता ज्योतिरुदयां अजस्रम् ।
१०,१३९.०१ तस्य पूषा प्रसवे याति विद्वान्सम्पश्यन्विश्वा भुवनानि गोपाः ॥
१.१.२.[१७]
अथ गृह्णाति । देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् अग्नये जुष्टं गृह्णामीति सविता वै देवानां प्रसविता तत्सवितृप्रसूत एवैतद्गृह्णाति अश्विनोर्बाहुभ्यामित्यश्विनावध्वर्यू पूष्णो हस्ताभ्यामिति पूषा भागदुघोऽशनं पाणिभ्यामुपनिधाता सत्यं देवा अनृतम्मनुष्यास्तत्सत्येनैवैतद्गृह्णाति
२.५.१.[११]
अथ सारस्वतश्चरुर्भवति । पौष्णश्चरुर्योषा वै सरस्वती वृषा पूषा तत्पुनर्मिथुनं प्रजननमेतस्माद्वा
३.१.४.[९]
सरस्वत्यै पूष्णेऽग्नये स्वाहेति । वाग्वै सरस्वती वाग्यज्ञः पशवो वै पूषा पुष्टिर्वै पूषा पुष्टिः पशवः पशवो हि यज्ञस्तद्यदेवात्र
३.१.४.[१४]
सरस्वत्यै पूष्णेऽग्नये स्वाहेति । वाग्वै सरस्वती वाग्यज्ञः सास्यैषात्मन्देवताधीता भवति वाक्पशवो वै पूषा पुष्टिर्वै पूषा पुष्टिः पशवः पशवो हि यज्ञस्तेऽस्यैत आत्मन्पशव आधीता भवन्ति तद्यदस्यैता आत्मन्देवता आधीता भवन्ति
३.२.४.[१९]
पूषाध्वनस्पात्विति । इयं वै पृथिवी पूषा यस्य वा इयमध्वन्गोप्त्री भवति तस्य न का चन ह्वला भवति तस्मादाह पूषाध्वनस्पात्विति
३.९.१.[१०]
अथ पौष्णम् । पशवो वै पूषा पशुभिरेव तत्प्रजापतिः पुनरात्मानमाप्याययत पशव एनमुपसमावर्तन्त पशूननुकानात्मनोऽकुरुत
३.९.४.[३]
तमादत्ते । देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामाददे रावासीति सविता वै देवानां प्रसविता तत्सवितृप्रसूत एवैनमेतदादत्ते ऽश्विनोर्बाहुभ्यामित्यश्विनावध्वर्यू तत्तयोरेव बाहुभ्यामादत्ते न स्वाभ्याम् पूष्णो हस्ताभ्यामिति पूषा भागदुघस्तत्तस्यैव हस्ताभ्यामादत्ते न स्वाभ्यां वज्रो वा एष तस्य न मनुष्यो भर्ता तमेताभिर्देवताभिरादत्ते
५.२.२.[११]
प्र नः । यच्छत्वर्यमा प्र पूषा प्र बृहस्पतिः प्र वाग्देवी ददातु नः स्वाहेति
५.२.५.[८]
अथ यत्पौष्णः । चरुर्भवति यानेवास्मा अग्निर्दाता पशून्ददाति तेष्वेवैतदन्ततः प्रतितिष्ठति यद्वै पशुमान्कर्म चिकीर्षति शक्नोति वै तत्कर्तुं तत्पशूनेवैतदुपैति पशुमान्त्सूया इति तस्य श्यामो गौर्दक्षिणा स हि पौष्णो यच्छ्यामो द्वे वै श्यामस्य रूपे शुक्लं चैव लोम कृष्णं च द्वन्द्वं वै मिथुनं प्रजननं वै पूषा पशवो हि पूषा पशवो हि प्रजननम् मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते तस्माच्छ्यामो गौर्दक्षिणा
५.३.१.[९]
अथ श्वो भूते । भागदुघस्य गृहान्परेत्य पौष्णं चरुं निर्वपति पूषा वै देवानां भागदुघ एष वा एतस्य भागदुघो भवति तस्मात्पौष्णो भवत्येतद्वा अस्यैकं रत्नं यद्भागदुघस्तस्मा एवैतेन सूयते तं स्वमनपक्रमिणं कुरुते तस्य श्यामो गौर्दक्षिणा तस्यासावेव बन्धुर्योऽसौ त्रिषंयुक्तेषु
५.३.५.[८]
स जुहोति । यानि पुरस्तादभिषेकस्य जुहोत्यग्नये स्वाहेति तेजो वा अग्निस्तेजसैवैनमेतदभिषिञ्चति सोमाय स्वाहेति क्षत्रं वै सोमः क्षत्रेणैवैनमेतदभिषिञ्चति सवित्रे स्वाहेति सविता वै देवानां प्रसविता सवितृप्रसूत एवैनमेतदभिषिञ्चति सरस्वत्यै स्वाहेति वाग्वै सरस्वती वाचैवैनमेतदभिषिञ्चति पूष्णे स्वाहेति पशवो वै पूषा पशुभिरेवैनमेतदभिषिञ्चति बृहस्पतये स्वाहेति ब्रह्म वै
५.३.५.[३५]
आवित्तः पूषा विश्ववेदा इति । पशवो वै पूषा तदेनं पशुभ्य आवेदयति तेऽस्मै सवमनुमन्यन्ते तैरनुमतः सूयते
५.४.५.[९]
अथ पौष्णं चरुं निर्वपति । पशवो वै पूषा पशुभिरेव तद्वरुणो ऽनुसमसर्पत्तथो एवैष एतत्पशुभिरेवानुसंसर्पति तत्रैकं पुण्डरीकम् प्रयच्छति
६.३.२.[८]
अथ रासभम् । उर्वन्तरिक्षं वीहि स्वस्तिगव्यूतिरभयानि कृण्वन्निति यथैव यजुस्तथा बन्धुः पूष्णा सयुजा सहेतीयं वै पूषानया सयुजा सहेत्येतत्तदेनं रासभेनान्विच्छति
८.४.३.[१४]
त्रयोविंशत्यास्तुवतेति । दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पाद्या द्वे प्रतिष्ठे आत्मा त्रयोविंशस्तेनैव तदस्तुवत क्षुद्राः पशवोऽसृज्यन्तेति क्षुद्राः पशवो ऽत्रासृज्यन्त पूषाधिपतिरासीदिति पूषाधिपतिरासीत्
९.२.३.[१२]
सूर्यरश्मिर्हरिकेशः पुरस्तात् । सविता ज्योतिरुदयां अजस्रमित्यसौ वा आदित्य एषो ऽग्निः स एष सूर्यरश्मिर्हरिकेशः पुरस्तात्सवितैतज्ज्योतिरुद्यच्छत्यजस्रं तस्य पूषा प्रसवे याति विद्वानिति पशवो वै पूषा त एतस्य प्रसवे प्रेरते सम्पश्यन्विश्वा भुवनानि गोपा इत्येष वा इदं सर्वं सम्पश्यत्येष उ एवास्य सर्वस्य भुवनस्य गोप्ताः
११.४.३.[३]
तस्या अग्निरन्नाद्यमादत्त सोमो राज्यं वरुणः साम्राज्यं मित्रः क्षत्रमिन्द्रो बलं बृहस्पतिर्ब्रह्मवर्चसं सविता राष्ट्रं पूषा भगं सरस्वती पुष्टिं त्वष्टा रूपाणि
११.४.३.[६]
तानेतयानुवाक्ययान्ववदत् अग्निः सोमो वरुणो मित्र इन्द्रो बृहस्पतिः सविता यः
सहस्री पूषा नो गोभिरवसा सरस्वती त्वष्टा रूपाणि समनक्तु यज्ञैरिति ते प्रत्युपातिष्ठन्त
११.४.३.[७]
तानेतया याज्यया परस्तात्प्रतिलोमं प्रत्यैत्त्वष्टा रूपाणि ददती सरस्वती पूषा भगं सविता मे ददातु बृहस्पतिर्दददिन्द्रो बलं मे मित्रं क्षत्रं वरुणः सोमो अग्निरिति ते पुनर्दानायाध्रियन्त
११.४.३.[१५]
पूषा भगं भगपतिः भगमस्मिन्यज्ञे मयि दधातु स्वाहेत्याहुतिमेवादाय पूषोदक्रामत्पुनरस्यै भगमददात्
अथ यदि सोमक्रयण्यां किंचिदापद्येत। पूष्णे स्वाहा इति जुहुयात्। पूषा हि स तर्हि भवति। अप पाप्मानं हते। उपैनं यज्ञो नमति॥१२.६.१.८॥
१३.१.८.[६]
पूष्णे स्वाहा पूष्णे प्रपथ्याय स्वाहा पूष्णे नरंधिषाय स्वाहेति पशवो वै पूषा पशुभिरेवैनमुद्यच्छति
१३.२.२.[६]
सौमापौष्णं श्यामं नाभ्याम् प्रतिष्ठामेव तां कुरुत इयं वै पूषास्यामेव प्रतितिष्ठति
१३.४.१.[१४]
अथ पौष्णीं निर्वपति पूषा वै पथीनामधिपतिरश्वायैवैतत्स्वस्त्ययनं करोत्यथो इयं वै पूषेमामेवास्मा एतद्गोप्त्रीं करोति तस्य हि नार्तिरस्ति न ह्वला यमियमध्वन्गोपायतीमामेवास्मा एतद्गोप्त्रीं करोति
१४.२.१.[९]
अथ वत्समुपार्जति पूषासीत्ययं वै पूषा योयं पवत एष हीदं सर्वम् पुष्यत्येष उ प्रवर्ग्यस्तदेतमेवैतत्प्रीणाति तस्मादाह पूषासीति
१४.२.२.[३२]
स्वाहा पूष्णे शरस इति अयं वै पूषा योऽयं पवत एष हीदं सर्वं पुष्यत्येष उ प्राणः प्राणमेवास्मिन्नेतद्दधाति तस्मादाह स्वाहा पूष्णे शरस इत्यवरं स्वाहाकारं करोति परां देवतामसावेव बन्धुर्हुत्वा मध्यमे परिधाउपश्रयति
तेन हैतेन मौण्डिभ उदन्युर् ईज उदन्यूनां राजा। तद् ध यवक्रीः सौमस्तम्बिर् आस्तावं प्रति निषसाद। तस्य हायं पूषा रयिर् भग इत्य् एताः प्रतिपदश् चक्रुः। स होवाच - छंवट् मासा मौण्डिभाप प्राणान् अरात्सीर् इति। - जै.ब्रा.2.269
अयं पूषा रयिर् भगस् सोमः पुनानो अर्षति।
पतिर् विश्वस्य भूमनो व्य् अख्यद् रोदसी उभे॥
इत्य् उभयोर् एवाह्नोस् समारम्भाय। यथा ह वा इदं श्रमणं व्यवलम्बमानं – जै.ब्रा. 3.31
शुचिं नु स्तोमं नवजातं अद्येन्द्राग्नी वृत्रहणा जुषेथाम् ॥
VERSE: 2
उभा हि वाम्̇ सुहवा जोहवीमि ता वाजम्̇ सद्य उशते धेष्ठा ॥
वयम् उ त्वा पथस् पते रथं न वाजसातये । धिये पूषन्न् अयुज्महि ॥
पथस्पथः परिपतिं वचस्या कामेन कृतो अभ्य् आनड् अर्कम् । स नो रासच् छुरुधश् चन्द्राग्रा धियं धियम्̇ सीषधाति प्र पूषा ॥ - तै.सं. 1.1.14.2
सोमापूषणा जनना रयीणां जनना दिवो जनना पृथिव्याः । जातौ विश्वस्य भुवनस्य गोपौ देवा अकृण्वन्न् अमृतस्य नाभिम् ॥
इमौ देवौ जायमानौ जुषन्तेमौ तमाम्̇सि गूहताम् अजुष्टा । आभ्याम् इन्द्रः पक्वम् आमास्व् अन्तः सोमापूषभ्यां जनद् उस्रियासु ॥
- तै.सं. 1.8.22.5
- सोमापौष्णं त्रैतम् आ लभेत पशुकामः ।
- द्वौ वा अजायै स्तनौ
- नानैव द्वाव् अभि जायेते ऊर्जम् पुष्टिं तृतीयः
- सोमापूषणाव् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति
- ताव् एवास्मै पशून् प्र जनयतः
- सोमो वै रेतोधाः पूषा पशूनाम् प्रजनयिता
- सोम एवास्मै रेतो दधाति पूषा पशून् प्र जनयति । - तै.सं. 2.1.1.5
- पौष्णम्̇ श्यामम् आ लभेतान्नकामः ।
- अन्नं वै पूषा
- पूषणम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति
- स एवास्मै - तै.सं. 2.1.6.1
पौष्णं चरुम् अनु निर् वपेत्
पूषा वा इन्द्रियस्य वीर्यस्यानुप्रदाता
पूषणम् एव – तै.सं. 2.2.1.4
यः पशुकामः स्यात् तस्मा एतम्̇ सोमापौष्णं गार्मुतं चरुं निर् वपेत्
सोमापूषणाव् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति
ताव् एवास्मै पशून् प्र जनयतः
सोमो वै रेतोधाः
पूषा पशूनाम् प्रजनयिता
सोम एवास्मै रेतो दधाति पूषा पशून् प्र जनयति ॥ तै.सं. 2.4.4.3
*अदित्यै भागोसि पूष्ण आधिपत्यं – तै.सं. 4.3.9.1
*यजत्यृक्सामे वा इन्द्रस्य हरी पशवः पूषान्नं करम्भः सरस्वतीवान्भारतीवानिति – ऐ.ब्रा. 2.24
*एतामासन्दीं समभरन्नृचं नाम तस्यै बृहच्च रथंतरं च पूर्वौ पादावकुर्वन्वैरूपं च वैराजं चापरौ शाक्वररैवते शीर्षण्ये नौधसं च कालेयं चानूच्ये ऋचः प्राचीनातानान्सामानि तिरश्चीनवायान्यजूंष्यतीकाशान्यश आस्तरणं श्रियमुपबर्हणं तस्यै सविता च बृहस्पतिश्च पूर्वौ पादावधारयतां वायुश्च पूषा चापरौ मित्रावरुणौ शीर्षण्ये अश्विनावनूच्ये – ऐ.ब्रा. 8.12
*बृहच्च ते रथंतरं च पूर्वौ पादौ भवतां वैरूपं च वैराजं चापरौ शाक्वररैवते शीर्षण्ये नौधसं च कालेयं चानूच्ये ऋचः प्राची-नातानाःसामानि तिरश्चीनवाया यजूंष्यतीकाशा यश आस्तरणं श्रीरुपबर्हणं सविता च ते बृहस्पतिश्च पूर्वौ पादौ धारयतां वायुश्च पूषा चापरौ मित्रावरुणौ शीर्षण्ये अश्विनावनूच्ये – ऐ.ब्रा. 8.17
*पूष्णो रेवती । गावः परस्ताद् वत्सा अवस्तात् । - तै.ब्रा. 1.5.1.5
*सप्तदशस्तोम के कारण आदित्य की तेजोहानि की चिकित्सा -- सो ऽब्रवीत् । सप्तदशेन ह्रियमाणो व्यलेशिषि । भिषज्यत मा_इति । तम् अश्विनौ धानाभिर् अभिषज्यताम् । पूषा करम्भेण । भारती परिवापेण । मित्रावरुणौ पयस्यया । तद् आहुः । यद् अश्विभ्यां धानाः । पूष्णः करम्भः । भारत्यै परिवापः । मित्रावरुणयोः पयस्याथ । कस्माद् एतेषाम्̐ हविषाम् इन्द्रम् एव यजन्ति_इति । तै.ब्रा. 1.5.11.2
*राजसूये वैश्वदेव -- सोमो रेतो ऽदधात् । सविता प्राजनयत् । सरस्वती वाचम् अदधात् । पूषा_अपोषयत् । ते वा एते त्रिः संवत्सरस्य प्रयुज्यन्ते । ये देवाः पुष्टिपतयः - तै.ब्रा. 1.6.2.2
*सो अग्निरब्रवीत्। माम् अग्रे यजत । मया मुखेन_असुराञ् जेष्यथ_इति । मां द्वितीयम् इति सोमो ऽब्रवीत् । मया राज्ञा जेष्यथ_इति । मां तृतीयम् इति सविता । मया प्रसूता जेष्यथ_इति । मां चतुर्थीम् इति सरस्वती । इन्द्रियं वो ऽहं धास्यामि_इति । मां पञ्चमम् इति पूषा । मया प्रतिष्ठया जेष्यथ_इति । - तै.ब्रा. 1.6.2.6
*ते ऽग्निना मुखेन_असुरान् अजयन् । सोमेन राज्ञा । सवित्रा प्रसूताः । सरस्वती_इन्द्रियम् अदधात् । पूषा प्रतिष्ठा_आसीत् । ततो वै देवा व्यजयन्त । -------पशवो वा उत्तरवेदी - तै.ब्रा. 1.6.2.7
*राजसूये रत्निनां हविः – पौष्णं चरुं भागदुघस्य गृहे। अन्नं वै पूषा । अन्नम् एव_अवरुन्धे । - तै.ब्रा. 1.7.3.6
*राजसूये जलसंस्कारः -- अग्निर् एवैनं गार्हपत्येन_अवति । इन्द्र इन्द्रियेण । पूषा पशुभिः । मित्रावरुणौ प्राणापानाभ्याम् । - तै.ब्रा. 1.7.6.6
*पूषा गा अन्वेतु नः । पूषा रक्षत्व् अर्वतः । पूषा वाजम्̐ सनोतु नः । पूषा_इमा आशा अनुवेद सर्वाः । सो अस्माँ अभयतमेन नेषत्। स्वस्तिदा अघृणिः सर्ववीरः। अप्रयुच्छन्पुर एतु प्रजानन्। - तै.ब्रा. 2.4.1.5
*अगृभीताः पशवः सन्तु सर्वे । अग्निः सोमो वरुणो मित्र इन्द्रः । बृहस्पतिः सविता यः सहस्री । पूषा नो गोभिर् अवसा सरस्वती । त्वष्टा रूपाणि समनक्तु यज्ञः । त्वष्टा रूपाणि दधती सरस्वती । पूषा भगम्̐ सविता नो ददातु । बृहस्पतिर् ददद् इन्द्रः सहस्रम् । मित्रो दाता वरुणः सोमो अग्निः । - तै.ब्रा. 2.5.3.11
*अश्विना यज्ञमागतम्। दाशुषः पुरुदम्̐ससा । पूषा रक्षतु नो रयिम् । इमं यज्ञम् अश्विना वर्धयन्ता । इमौ रयिं यजमानाय धत्तम् । इमौ पशून् रक्षतां विश्वतो नः । पूषा नः पातु सदम् अप्रयुच्छन् । प्र ते महे सरस्वति । सुभगे वाजिनीवति । सत्यवाचे भरे मतिम् । इदं ते हव्यं घृतवत् सरस्वति । सत्यवाचे प्रभरेमा हवीम्̐षि । - तै.ब्रा. 2.5.4.17
*पूषा विशां विट्पतिः विशम् अस्मिन् यज्ञे यजमानाय ददातु स्वाहा । सरस्वती पुष्टिः पुष्टिपत्नी । पुष्टिम् अस्मिन् यज्ञे यजमानाय ददातु स्वाहा । त्वष्टा पशूनां मिथुनानाम्̐ रूपकृद् रुपपतिः । रूपेण_अस्मिन् यज्ञे यजमानाय पशून् ददातु स्वाहा । - तै.ब्रा. 2.5.7.4
*यद् आग्नेयो भवति । अग्निमुखा ह्य् ऋद्धिः । अथ यत् पौष्णः । पुष्टिर् वै पूषा । पुष्टिर् वैश्यस्य । पुष्टिम् एव_अवरुन्धे । प्रसवाय सावित्रः । अथ यत् त्वाष्ट्रः । त्वष्टा हि रूपाणि विकरोति । - तै.ब्रा. 2.7.2.5
*हविषः पुरोनुवाक्या -- धियं पूषा जिन्वतु विश्वमिन्वः । रयिम्̐ सोमो रयिपतिर् दधातु । अवतु देव्य् अदितिर् अनर्वा । बृहद् वदेम विदथे सुवीराः । - तै.ब्रा. 2.8.1.6
पौष्णं श्याममालभेतान्नकामः इत्यस्य पशोः सूक्ते तिसृणां ऋचां प्रतीकानि -- यस् ते पूषन् नावो अन्तः, ।
{न्} शुक्रं ते अन्यत्, {ओ} पूषा_इमा आशाः, ।
पुरोडाशस्य याज्या -- पप्रथे पथाम् अजनिष्ट पूषा ।
*प्रपथे दिवः प्रपथे पृथिव्याः । उभे अभि प्रियतमे सधस्थे । आ च परा च चरति प्रजानन् ।
हविषः पुरोनुवाक्या -- पूषा सुबन्धुर् दिव आ पृथिव्याः । इडस् पतिर् मघवा दस्मवर्चाः । तं देवासो अददुः सूर्यायै । कामेन कृतं तवसम्̐ स्वञ्चम् ।
*हविषो याज्या-- अजाश्वः पशुपा वाजवस्त्यः । धियंजिन्वो विश्वे भुवने अर्पितः । अष्ट्रां पूषा शिथिराम् उद्वरीवृजत् । पूषा रेवत्य् अन्वेति पन्थाम् । पुष्टिपती पशुपा वाजवस्त्यौ । - तै.ब्रा. 2.8.5.4
*इमानि हव्या प्रयता जुषाणा । सुगैर् नो यानैर् उपयातां यज्ञम् । क्षुद्रान् पशून् रक्षतु रेवती नः । गावो नो अश्वाम्̐ अन्वेतु पूषा । अन्नम्̐ रक्षन्तौ बहुधा विरूपम् । वाजम्̐ सनुतां यजमानाय यज्ञम् । - तै.ब्रा. 3.1.2.22
*पूषा वा अकामयत । पशुमान्त् स्याम् इति । स एतं पूष्णे रेवत्यै चरुं निरवपत् । ततो वै स पशुमान् अभवत् । - तै.ब्रा. 3.1.5.53
*पूषा ते ग्रन्थिं ग्रथ्नात्व् इत्य् आह । पुष्टिम् एव यजमाने दधाति । - तै.ब्रा. 3.2.2.8
*बह्वीर् भवन्तीर् उप जायमानाः । इह व इन्द्रो रमयतु गावः । पूषा स्थ । अयक्ष्मा वः प्रजया सम्̐सृजामि । - तै.ब्रा. 3.7.4.15
*अदित्यै स्वाहा_अदित्यै मह्यै स्वाहा_अदित्यै सुमृडीकायै स्वाहा_इत्य् आह । इयं वा अदितिः । अस्या एवैनं प्रतिष्ठाय_उद्यच्छते । सरस्वत्यै स्वाहा सरस्वत्यै बृहत्यै स्वाहा सरस्वत्यै पावकायै स्वाहा_इत्य् आह । वाग् वै सरस्वती । वाचा_एवैनम् उद्यच्छते । पूष्णे स्वाहा पूष्णे प्रपथ्याय स्वाहा पूष्णे नरंधिषाय स्वाहा_इत्य् आह । पशवो वै पूषा । पशुभिर् एवैनम् उद्यच्छते । - तै.ब्रा. 3.8.11.2
*तस्मात् पूर्वाग्निं पुरस्तात् स्थापयन्ति । पौष्णम् अन्वञ्चम् । अन्नं वै पूषा । तस्मात् पूर्वाग्नाव् आहार्यम् आहरन्ति ।
ऐन्द्रापौष्णम् उपरिष्टात् । ऐन्द्रो वै राजन्यो ऽन्नं पूषा । अन्नाद्येन_एवैनम् उभयतः परिगृह्णाति । - तै.ब्रा. 3.8.23.2
*अश्वमेधे द्वितीयमहस्तृतीयं च – अश्वस्य त्वग्दोषनिमित्तं प्रायश्चित्तं -- पौष्णं चरुं निर्वपेत् । यदि श्लोणः स्यात् । पूषा वै श्लोण्यस्य भिषक् । स एवैनं भिषज्यति । अश्लोणो हैव भवति । - तै.ब्रा. 3.9.17.2
*त्वम् अग्ने रुद्रो असुरो महो दिवः । त्वम्̐ शर्धो मारुतं पृक्ष ईशिषे । त्वं वातैर् अरुणैर् यासि शङ्गयः । त्वं पूषा विधतः पासि नु त्मना । देवा देवेषु श्रयध्वम् । - तै.ब्रा. 3.11.2.1
सौमापौषं पशुमुपालभ्यमालभेरन्
सोमो वै ब्राह्मणः पशवः पूषा स्वामेव तद्देवतां पशुभिर्बंहयन्ते त्वचमेवाक्रत
मित्रविन्दा महावैराजी १ अग्निः सोमो वरुणो मित्र इन्द्रो बृहस्पतिः सविता पूषा सरस्वती त्वष्टेत्येकप्रदानाः २ अग्निः सोमो वरुणो मित्र इन्द्रो बृहस्पतिः सविता यः सहस्री । पूषा नो गोभिरवसा सरस्वती त्वष्टा रूपेण समनक्तु यज्ञं ३ प्रतिलोममादिश्य यजद् ये यजामहे त्वष्टारं सरस्वतीं पूषणं सवितारं बृहस्पतिमिन्द्रं मित्रं वरुणं सोममग्निं त्वष्टा रूपाणि दधती सरस्वती भगं पूषा सविता नो ददातु । बृहस्पतिर्दददिन्द्रः सहस्रं मित्रो दाता वरुणः सोमो अग्निरिति ।४ । अष्टौ वैराजतन्त्राः ।५। तासामाद्याः षडेकहविषः – आश्व.श्रौ.सू. 2.11
॥6.11॥ ज्योतिष्टोमे सवनीयपशुप्रकरणम्
इन्द्रा नु पूषणेत्यैन्द्रापौष्णस्य १
सोमापूषणेति सोमापौष्णस्य २ – शां.श्रौ. 6.11
संनह्यतीन्द्राण्यै संनहनमिति ग्रन्थिं करोति पूषा ते ग्रन्थिं ग्रथ्नात्विति – बौ.श्रौ.सू. 1.2
वायुरस्यैड इति घर्मदुघो वत्समभिमृशत्यथैनमुपावसृजति पूषा त्वोपावसृजत्वश्विभ्यां प्रदापयेति – बौ.श्रौ.सू. 9.9
यः पशुकामः स्यात्तस्मा एतँ सोमापौष्णं गार्मुतं चरुं निर्वपेदिति
तस्या एते भवतः सोमापूषणेमौ देवविति
चित्रया यजेत पशुकाम इति
13.18
यदि बिभीयाद्दुश्चर्मा भविष्यामीति सोमापौष्णं चरुं निर्वपेदिति
तस्य एते भवतः सोमपूषणेमौ देवविति
*सं पूषन्विदुषेति नष्टमधिजिगमिषन्मूळ्हो वा। सं पूषन्नध्वन इति महान्तमध्वानमेष्यन्प्रतिभयं वा – आश्व.गृ.सू. 3.8.9
पूषा ते बिलं विष्यत्विति सर्पिर्धानस्य बिलमपावर्त्य दक्षिणाग्नावाज्यं वि-लाप्यादितिरस्यच्छिद्रपत्त्रेत्याज्यस्थालीमादाय महीनां पयोऽस्योषधीनां र-सस्तस्य तेऽक्षीयमाणस्य निर्वपामि देवयज्याया इति तस्यां पवित्रान्तर्हितायामाज्यं निरुप्येदं- आप.श्रौ.सू. 2.6
पूषा मा पशुपाः पातु पूषा मा पथिपाः पातु पूषा माधिपाः पातु पूषा माधिपतिः पात्विति लोकानुपस्थाय प्राची दिगग्निर्देवताग्निं स ऋच्छतु यो मैतस्यै दिशोऽभिदासति । - आप.श्रौ.सू. 6.18
पूषा सन्येति सनीहारान्संशास्ति आप.श्रौसू. 10.18.५
सोमक्रयणीमभिमन्त्रयते ।८। अकर्णगृहीतापदिबद्धा भवति ।९।मित्रस्त्वा पदि बध्नात्विति दक्षिणं पूर्वपादं प्रेक्षते । पूषाध्वनः पात्विति प्राचीं यतीमनुमन्त्रयते ।१०। – आप.श्रौ.सू. 10.22.10
अग्निर्यजुर्भिः पूषा स्वगाकारैस्त इमं यज्ञमवन्तु – आप.श्रौ.सू. 14.17
उष्णिहा छन्दस्तच्चक्षुः पूषा देवता – आप.श्रौ.सू. 16.28
अयं वै पूषा योऽयं ( वातः) पवते । एष हीदं सर्वं पुष्यति । माश १४,२,१.९ २.३२ ।
अश्विभ्यां पूष्णे पुरोडाशं द्वादशकपालं निर्वपति । तैसं १.८.१९.१
असौ वै पूषा यो ऽसौ ( सूर्यः) तपति । कौ ५.२, गो २.१.२० ।
आविन्नः पूषा विश्ववेदाः । तैसं १.८.१२.२
इयं पृथिवी वै पूषा [ ( प्रपथे पातु काठ ७.९१ । मै २,५, ५; ३,७, ६; काठ ७, ९; क ३७.४, तै १,७.२.५, माश ६,३.२.८, १३,२.२. ६, ४, १,१४ (तु. काठ ७, ११; क ६.१, माश २.५.४.७, ३,२,४,१९) ।
एवा हि पूषन्नित्यजाविकमेवैतत् । जैमि ३.१०९ ।
अथारुणः केतुर्मध्य उपादधात्। एवा हि पूषन्निति। ततो वै पूषोदतिष्ठत्। सेयं दिक् - तैआ १.२३.६ ।
तस्मादाहुरदन्तकः पूषा पिष्टभाजन इति ( कः पूषेति [माश) । गो २,१, २; माश १.७.४.७ ।
तस्माद्यं पूष्णे चरुं कुर्वन्ति प्रपिष्टानामेव कुर्वन्ति यथादन्तकायैवम् । माश १. ७.४.७ ।
तस्य ( पूष्णः) दन्तान्परोवाप तस्मादाहुरदन्तकः पूषा करम्भभाग इति । कौ ६,१३ ।
त्वं पूषा विधतः ( अग्ने) पासि नु त्मना । तैसं १,३.१४,१; तै ३.११.२.१ पूषणं वनिष्ठुना ( प्रीणामि) । मै ३.१५.९ ।
पूषणं दोर्भ्याम् ( प्रीणामि) । मे ३,१५.३ ( तु. मा २५.१) ।
पूषणं प्रतिष्ठामभ्यसृजन्त । काठ ३५,२ ० ।
पूषा गा अन्वेतु नः पूषा रक्षत्वर्वतः । पूषा वाजं सनोतु नः । काठ ४,१५ ।
पूषा ऽपोषयत् । तै १,६. २.२ ।
पूषा प्रजनयिता ( प्रतिग्रहीता [मै) । मै ३.६.९ काठ १०.१ १; १२.१३ ।
पूषा प्रपिष्टभागोऽदन्तको हि । तैसं २.६.८.५
पूषा (श्रियः) भगम् ( आदत्त) । माश ११.४.३.३ ।
पूषा भगं भगपतिः । माश ११.४.३.१५
पूषा ( वै देवानाम् [माश ५.३. १,९]) भागदुघः । माश ३.९.४.३
पूषा भागदुघोऽशनं पाणिभ्यामुपनिधाता । माश १.१.२.१७ ।
पूषा मा प्रपथे पातु, पूषा मा पशुपाः पातु, पूषा माऽधिपतिः पातु । काठ ७.२ ।
पूषा रेवत्यन्वेति पन्थाम् । तै ३,१,२,९ ।
पूषा (वा इन्द्रियस्य [तैस.]) वीर्यस्यानुप्रदाता । तैसं २.२.१.४, मै २.१.१; काठ ९.१७ ।
पूषा विशां विट्पतिः । तै २.५.७.४ ।
पूषा विश्ववेदाः । मै २.६.९
पूषा वै पथीनामधिपतिः । माश १३.४.१.१४
पूषा वै श्लोण्यस्य भिषक् । तै ३.९.१७.२ ।
पूषा सोमक्रयण्याम् । तैसं ४.४.९.१। काठ ३४.१४ ।
पूषा स्वगाकारैः (स्वगाकारेण [तैआ]); (स्वाहाकारैः [मै]) (सहागच्छतु) । मै १,९.२, कठ ९.१०; क ४८.३, तैआ ३, ८,२ ।
पूषा हि सनीनामीशे । काठ २३.६ ।
पूष्ण एकादशकपालः । मै २.६.१३
पूष्णः करम्भः । तै १ ,५,११.३ माश ४.२.५.२२ ।
पूष्णः पोषेण मह्यं दीर्घायुत्वाय शतशारदाय शतं शरद्भ्य आयुषे वर्चसे । तै १.२.१.१९ ।
पूष्णे प्रपथ्याय स्वाहा, पूष्णे नरन्धिषाय स्वाहा । काठ ४३,५ ।
पूष्णऽविम् । तैआ ३.१०.३ ।
पूष्णे शरसि ( ०शरसे [तैआ]) स्वाहा । मै ४.९.९, तैआ ४.१०.३, १६.१; ५.८.७ ।
पूष्णो नवमी । मै ३,१५,४ ।
पूष्णो रेवती ( नक्षत्रम्) । गावः परस्ताद्वत्सा अवस्तात् । तै १.५.१.५ ।
पूष्णो वनिष्ठुः । काठ ५३.७ ।
पूष्णो हस्ताभ्याम् (त्वाऽऽददे) । काठ १.९ तै २.६.५.२ ।
प्रजननं वै पूषा । मै ४.१४.१६ माश ५.२.५.८ ।
प्रजापतिः पशून् सृष्ट्वा तेषां पूषणमधिपामकरोत् । काठ १०.१ १ ।
प्रतिष्ठा पूषा । तैसं ५.३.४.४ . काठ २१.१ ।
यास्ते पूषन्नावो अन्तः समुद्रे हिरण्ययीरन्तरिक्षे चरन्ति । ताभिर्यासि दूत्यां सूर्यस्य कामेन कृतः श्रव इछमानः । मै ४,१४.१६ ।
योषा वै सरस्वती वृषा पूषा । माश २.५.१.११ ।
रेवती नक्षत्रं, पूषा देवता । तैसं ४.४.१०.३ , मै २.१३.२० ।
सरस्वत्यै पूष्णे अग्नये स्वाहा । तैसं १.२.२. १; मै १,२ .२, काठ २.२ ।
स शौद्रं वर्णमसृजत पूषणमियं ( पृथिवी) वै पूषेयं हीदं सर्वं पुष्यति यदिदं किं च । माश १४.४.२.२५ ।
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । तैआ १,१.१ ।।
पूषा षडक्षरया गायत्रीमुदजयत्, चतुर्धा ह्येतस्याः षट् षडक्षराणि – मै.सं. 1.11.10, काठ.सं. 14.4
पथ्या पूष्णः (पत्नी) - मै.सं. 1.9.2, काठ.सं. 9.10, गो.ब्रा. 2.2.9, तै.आ. 3.9.1
७-
पौष्णः ( प्रवर्ग्यः) उदन्तः । तैआ ५.११.४ ।
आरण्योऽजो नकुलश्शका ते पौष्णाः । तैसं ५.५.१२.१, मै ३.१४.१३ काठ ७.२ ।
पौष्णं चरुं श्यामो दक्षिणा । तैसं १.८.८.१ (तु. माश ५.३.१.९ ।
पौष्णं चरुं भागदुघस्य गृहे, श्यामो दक्षिणा । तैसं १.८.९.२ (तु मै २.६.५, ४.३.८ । पौष्णं ( पयः) उदन्तम् । मै १.८.१० ।
पौष्णश्चरुः । तैसं ७.५.२१.१ मै १.१०,१ ।
पौष्णश्चरुश्श्यामो दक्षिणा । मै २.६.४ काठ १५.९ ।
पौष्णाश्श्येतललामास्तूपराः । काठ ४९.४ ।
पौष्णौ रजतनाभी । काठ ४८.३ ।
श्यामः ( पशुः) पौष्णः ( पौष्णो नाभ्याम् [मै ३.१३.२ । मै ३,१३,८, ४,७,८ ( तु. कठ ४८, १ ।
स हि पौष्णो यच्छ्यामः (गौः) । माश ५,२,५.८ ।। -ष्ण- अन्नकाम- ४; पशु- २३३; २३४ द्र.] ।


text:
सूत्रच्छेद:
उपात् - पञ्चम्येकवचनम् , मन्त्रकरणे - सप्तम्येकवचनम्
अनुवृत्ति:
स्थः [1|3|22
] - पञ्चम्येकवचनम्
, आत्मनेपदम् [1|3|13
] - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
उपात् मन्त्रकरणे स्थ: आत्मनेपदम्
सूत्रार्थ:
"देवतायाः स्तुतिः" अस्मिन् अर्थे उप + स्था अयं धातुः आत्मनेपदी ज्ञातव्यः ।
"मन्त्रकरणम्" इत्युक्ते "मन्त्रैः वैदिकदेवतायाः स्तुतिकरणम्" । अस्मिन् अर्थे "उप + स्था" इत्यस्मात् आत्मनेपदस्य प्रत्ययाः भवन्ति । यथा - सः गार्ह्यपत्यम् उपतिष्ठते ("मन्त्रेण अग्नेः स्तुतिं करोति" इत्यर्थः) ।
यत्र वैदिकदेवतायाः स्तुतिः नास्ति तत्र तु परस्मैपदमेव भवति । यथा - पत्नी भर्तारम् उपतिष्ठति (भर्तारम् स्तौति इत्यर्थः) ।
अत्र वार्तिकद्वयं ज्ञातव्यम् -
1) उपात् देवपूजा-सङ्गतिकरण-मित्रकरण-पथिष्विति वाच्यम्
- उप + स्था इत्यस्य एतेषु अर्थेषु अपि आत्मनेपदम् भवति -
क) देवपूजा - आदित्यं उपतिष्ठते । "सूर्यं पूजति" इत्यर्थः ।
ख) सङ्गतिकरणम् (उपश्लेषः / निकटसम्बन्धः / युतिः) - गङ्गा यमुनाम् उपतिष्ठते । यमुनया सह उपश्लेषं करोति इत्यर्थः ।
ग) मित्रकरणम् - दुर्योधनः कर्णमुपतिष्ठते । "कर्णेन सह मित्रताम् आचरति" इत्यर्थः ।
घ) पन्थाः (मार्गः) - अयं पन्थाः तक्षशीलाम् उपतिष्ठते । "अयं मार्गः तक्षशीलां प्रति गच्छति" इत्यर्थः ।
2) वा लिप्सायामिति वक्तव्यम्
- लिप्सा ("प्राप्तेः इच्छा") अस्मिन् अर्थे उप + स्था इत्यस्मात् वैकल्पिकम् आत्मनेपदम् भवति । यथा - भिक्षुकः धनिकम् उपतिष्ठते उपतिष्ठति वा । "धनप्राप्तेः इच्छया धनिकस्य समीपं गच्छति" इत्यर्थः।
ज्ञातव्यम् - अकर्मकाच्च 1|3|26
इत्यनेन अग्रिमसूत्रेण "उप + स्था" इत्यस्य अकर्मकप्रयोगे आत्मनेपदम् भवति ; सकर्मकप्रयोगे तु परस्मैपदमेव क्रियते । परन्तु "आदित्यम् उपतिष्ठते", "कर्णम् उपतिष्ठते", "तक्षशीलाम् उपतिष्ठते", "धनिकम् उपतिष्ठते" - आदिषु वाक्येषु यद्यपि सकर्मकप्रयोगः दृश्यते, तथापि वर्तमानसूत्रे निर्दिष्टयोः वार्त्तिकयोः सामर्थ्यात् एतेषु उदाहरणेषु आत्मनेपदमेव क्रियते ।
One-line meaning in English
The verb उप + स्था is आत्मनेपदी when used with the meaning of "praising a god".
काशिकावृत्तिः
उपपूर्वात् तिष्थतेर् मन्त्रकरणे ऽर्थे वर्तमानादात्मनेपदं भवति। ऐन्द्र्या गार्हपत्यम् उपतिष्ठते। आग्नेय्या आनीघ्रम् उपतिष्ठते। मन्त्रकरणे इति किम्? भर्तारम् उपतिष्ठति यौवनेन। उपाद् देवपूजासङ्गतकरणमित्रकरणपथिष्विति वाच्यम्। देवपूजायाम् आदित्यम् उपतिष्ठते। सङ्गतकरणे रथिकानुपतिष्ठते। मित्रकरणे महामात्रानुपतिष्ठते। मित्रकरणसङ्गतकरणयोः को विशेषः? सङ्गतकरणम् उपश्लेषः। तद्यथा, गङ्गा यमुनाम् उपतिष्थते। मित्रकरणं तु विनाप्युपश्लेषेण मैत्रीसम् Bअन्धः। पथि अयं पन्थाः स्त्रुघ्नम् उपतिष्ठते। वा लिप्सायामिति वक्तव्यम्। भिक्षुको ब्राह्मणकुलम् उपतिष्थते, उपतिष्ठति इति वा।
`मन्त्रकरणे`इति। मन्त्रः करणं साधकतमं यस्य धात्वर्थस्य स तथोक्तः। `उपात्` इत्यादि। अत्र वक्तव्यशब्दस्य व्याख्येय इत्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-- उत्तरसूत्रे चकारोऽनुवत्र्तते, स चानुक्तसमुच्चयार्थः, तेन उपपूर्वात्तिष्ठतेर्देवपूजादिष्वप्यात्मनेपदं भवति।`वा लिप्सायाम्` इति। लब्धुमिच्छा लिप्सा। लिप्सायां गम्यमानायामित्येषोऽर्थोवेदितव्यः,न तु तत्र वत्र्तमानात् तिष्ठतेरिति, न लिप्सा तिष्ठरेरर्थः। तथा हि-- `भिक्षुको ब्राआहृणकुलमुपतिष्ठते`इत्यत्र तिष्ठतिरुपसंक्रमणे वत्र्तते। लिप्सा तूपसंक्रमणस्य हेतुभूता गम्यते। लिप्सायां हेतुभूतानां ब्राआहृणकुलमुपसंक्रामतीत्यर्थः॥
पारिभाषिकमत्र करणं गृह्यते, मन्त्रः करणं यस्यार्थस्य तस्मिन्वर्तमानादित्यर्थः। उपादित्यादि। अमन्त्रकरणार्थमिदम्। सङ्गतकरणमुपश्लेष इति। विनापि मैत्रीसम्बन्धात्। स्त्रु घ्नमुपतिष्ठते इति। प्राप्नोतित्यर्थः। भिक्षुक इति। लिप्सया हेतुभूतया ब्रह्मणकुलमुपगच्छतीत्यर्थः॥
सिद्धान्तकौमुदी
आग्नेय्याग्नीध्रमुपतिष्ठते । मन्त्रकरणे किम् ? भर्तारमुपतिष्ठति यौवनेन ॥ ।उपाद्देवपूजासङ्गतिकरणमित्रकरणपथिष्विति वाच्यम्
(वार्तिकम्) ॥ आदित्यमुपतिष्ठते । कथं तर्हि स्तुत्यं स्तुतिभिरर्थ्याभिरूपतस्थे सरस्वतीति । देवतात्वारोपात् । नृपस्य देवतांशत्वाद्वा । गङ्गा यमुनामुपतिष्ठते । उपश्लिष्यतीत्यर्थः । रथिकानुपतिष्ठते । मित्रीकरोतीत्यर्थः । पन्थाः स्रुघ्नमुपतिष्ठते । प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ।वा लिप्सायामिति वक्तव्यम्
(वार्तिकम्) ॥ भिक्षुकः प्रभुमुपतिष्ठते - उपतिष्ठति वा । लिप्सया उपगच्छतीत्यर्थः ।
उपान्मन्त्रकरणे। मन्त्रकरणकेऽर्ते विद्यमानात्स्थाधातोरात्मनेपदमित्यर्थः। आग्नेय्या आग्नीध्रमुपतिष्ठते इति। आग्नेय्या ऋचा आग्नीध्राख्यमण्डपविशेषमुपेत्य तिष्ठतीत्यर्थः। स्थितेरकर्मकत्वेऽपि उपेत्येतदपेक्ष्य सकर्मकत्वम्. केचित्तु मन्त्रकरणके समीपावस्थितिपूर्वकस्तवे विद्यमानात्स्थाधातोरात्मनेपदमिति व्याचक्षते। तत्र स्तवो गुणवत्त्वेन संकीर्तनमिति स्तुतशस्त्रधिकरणे प्रपञ्चितमस्माभिः। श्लोकै राजानं स्तौतीत्यर्थे श्लोकैरुपतिष्ठते इत्यात्मनेपदं न, मन्त्रकरणकत्वाऽभावात्। उपाद्देवपूजा-- इति वार्तिकम्। अमन्त्रकरणकत्वार्तम्। आदित्यनुपतिष्ठते इति। अभिमुखीभूयाऽवस्थितिपूर्वकस्तुत्यादिभिः पूजयतीत्यर्थः। कथं तर्हीति। रघोर्देवतात्वाभावादिति भावः। समाधत्ते-- देवतात्वारोपादिति। नृपस्येति। `नाऽविष्णुः पृथिवीपति`रित्यादिस्मरणादिति भावः। वा लिप्सायामिति। लिप्साहेतुकाऽर्थवृत्तेः स्थाधातोरात्मनेपदं वेत्यर्थः।
उपान्मन्त्रकरणे। मन्त्रः करणं यत्र मन्त्रकरणं--स्तुतिः, तत्र वर्तमानादुपपूर्वात्तिष्ठतेरात्मनेपदं स्यात्। आग्नेय्येति। अग्निदेवताकया ऋचा आग्नीध्रम् = अग्निविशेषं स्तौतीत्यर्थः। अत्रकेचित्-- `श्लोकै राजानं स्तौतीत्यर्थे स्लौकैरुपतिष्ठत इति प्रयोगो नेष्यते। ऐन्द्य्रा गार्हपत्यमुपतिष्ठते, आग्नेय्या आग्नीध्रमिति वैदिकविषय एव सर्वैरुदाह्मतत्वात्। तथा च तिष्ठतेरर्थे यदा मन्त्रः करणं तदा तङिति व्याख्येयम्। उपतिष्ठत इत्यस्य तु समीपवस्थानमेवार्थः। न च तत्र यष्टायदिवन्मत्रस्य करणत्वं न संभवतीति वाच्यम्, उपस्थानस्वरूपे तस्योपयोगाऽभावेऽपि तत्कार्ये स्तुतावुपयोगादुपस्थानकरणत्वं मन्त्रस्य न विहन्यते। `आग्नीध्र`मिति द्वितीया तु करमत्वान्यथानुपपत्तिलभ्येन स्तोतुमित्यनेनान्वेति। एवं चाऽऽग्नेय्या आग्नीध्रं स्तोतु तत्समीपे तिष्ठतीत्येव वाक्यार्थः। आदित्यमुपतिष्ठते इत्यत्र तु तत्समीपावस्थानस्याऽसंभवदादित्यं स्तोतुं तदभिमुखतया तिष्ठतीत्यर्थः इत्याहुः। गङ्गा यमुनामिति। एतेन यमुनैव प्राचीना, गङ्गा तु पश्चाद्यमुनया सह मिलितेति प्रतीयते।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
उपान्मन्त्रकरणे उपाद्देवपूजासङ्गतकरणयोः । उपाद्देवपूजासङ्गतकरणयोरिति वक्तव्यम्। आदित्यम् उपतिष्ठते । चन्द्रमसम् उपतिष्ठते। सङ्गतकरणे ‐ रथिकान् उपतिष्ठते। अश्वारोहान् उपतिष्ठन्ते। बहूनामप्यचित्तानामेको भवति चित्तवान्। पश्य वानरसैन्येऽस्मिन्यदर्कमुपतिष्ठते।। 1 ।। मैवं मंस्थाः सचित्तोऽयमेषोऽपि हि यथा वयम्। एतदप्यस्य कापेयं यदर्कमुपतिष्ठति।। 2 ।। अपर आह ‐ - उपाद्देवपूजासङ्गतकरणमित्रकरणपथिषु। उपाद्देवपूजासङ्गतकरणमित्रकरणपथिष्विति वक्तव्यम्। देवपूजासङ्गतकरणयोरुदाहृतम्। मित्रकरणे ‐ रथिकान् उपतिष्ठते, अश्वारोहान् उपतिष्ठते। पथिषु ‐ अयं पन्थाः स्रुग्ध्नम् उपतिष्ठते, अयं पन्थाः साकेतम् उपतिष्ठते। वा लिप्सायाम्। वा लिप्सायामिति वक्तव्यम्। भिक्षुको ब्राह्मणकुलम् उपतिष्ठते। भिक्षुको ब्राह्मणकुलम् उपतिष्ठति।


text: ॥२.३२॥ तत्र शौचं मृज्जलादिजनितं मेध्याभ्यवहरणादि च बाह्यम् । आभ्यन्तरं चित्तमलानामाक्षालनम् । संतोषः संनिहितसाधनादधिकस्यानुपादित्सा । तपो द्वंद्वसहनम् । द्वंद्वं च जिघत्सापिपासे शीतोष्णे स्थानासने काष्ठमौनाकारमौने च । व्रतानि चैषां यथायोगं कृच्छ्रचान्द्रायणसांतपनादीनि । स्वाध्यायो मोक्षशास्त्राणामध्ययनं प्रणवजपो वा । ईश्वरप्रणिधानं तस्मिन्परमगुरौ सर्वकर्मार्पणम् । शय्यासनस्थोऽथ पथि व्रजन्वा स्वस्थः परिक्षीणवितर्कजालः । संसारबीजक्षयमीक्षमाणः स्यान्नित्ययुक्तोऽमृतभोगभागी॥ यत्रेदमुक्तं ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्चेति॥३२॥ एतेषां यमनियमानाम् –


text:
विद्यार्थिनः अभीष्टकाले एव परीक्षा ।
नवदिल्ली> छात्राः यदा अभिलषन्ति तस्मिन्नेवकाले परीक्षालेखनाय अवसरः (Exam On demand) दातुम् उद्दिश्यते विश्वविद्यालय अनुदानायोगेन (U G C)। परीक्षासंविधानेषु सर्वाङ्गपरिष्करणमेव लक्ष्यम्। एतदर्थम् अध्ययनं कृत्वा अावेदनाय समितिरपि नियुक्ता अस्ति। परीक्षासंविधान-परिकरणसंबन्धतया उन्नतशिक्षायाः अध्यापकानां छात्राणां शिक्षाकोविदानां अभिमतानि आमन्त्रितानि सन्ति। जूण् मासस्य २२दिनाङ्कपर्यन्तं अभिमतानि निर्देशानि च प्ररेषयितुं शक्यते। cflougc@gmail.com इति अणुसङ्ते एव प्रेषणीयम्। कण्ठस्थीकरणकौशलमेव परीक्ष्यते इदानीन्तन रीत्याम्। विभिन्नया रीत्या ज्ञानावगाहपरीक्षां प्रबलीकर्तुमेव विश्वविद्यालय अनुदानायोगस्य श्रमः।


text:
Sunday, November 09, 2008
विवाह-पत्रिका -- उदाहरणं १
श्रीमद्भ्यः (अमुकेभ्यः) सन्तु नमांसि भूयांसि / सन्त्वाशिषः। उभयकुशलोपरि।
स्वस्ति श्रीयुत (अमुक) नाम संवत्सरे (एवं अयने, मासे, पक्षे, तिथौ, नक्षत्रे, योगे) शुभतिथौ (dd-mm-yyyy) प्रातः (hh:mm घण्टायाः परं hh:mm घण्टायाः पूर्वं) (अमुक) लग्ने कन्यका-प्रदानं कर्तुं शुभ-मुहूर्तः सर्व-शक्तेः ईश्वरस्य कृपां पुरस्कृत्य श्री-भूषित जगद्गुरु शङ्कराचार्य-वर्याणां परिपूर्णाज्ञाऽनुग्रह पुरस्सरं महद्भिः निश्चितोऽस्ति। अयं च शुभमुहूर्तः (अमुक) क्षेत्रे (एवं मण्डपे) प्रचलिष्यति। तदनुग्रहाय श्रीमन्तः सपरिवाराः समेत्य शुभ-मुहूर्तं सम्यक् निर्वर्त्य दम्पती अनुगृह्य आशीभिर्योजयन्तु इति सप्रश्रयम् अभ्यर्थये।
स्वस्ति श्रीयुत (अमुक) नाम संवत्सरे (एवं अयने, मासे, पक्षे, तिथौ, नक्षत्रे, योगे) शुभतिथौ (dd-mm-yyyy) प्रातः (hh:mm घण्टायाः परं hh:mm घण्टायाः पूर्वं) (अमुक) लग्ने कन्यका-प्रदानं कर्तुं शुभ-मुहूर्तः सर्व-शक्तेः ईश्वरस्य कृपां पुरस्कृत्य श्री-भूषित जगद्गुरु शङ्कराचार्य-वर्याणां परिपूर्णाज्ञाऽनुग्रह पुरस्सरं महद्भिः निश्चितोऽस्ति। अयं च शुभमुहूर्तः (अमुक) क्षेत्रे (एवं मण्डपे) प्रचलिष्यति। तदनुग्रहाय श्रीमन्तः सपरिवाराः समेत्य शुभ-मुहूर्तं सम्यक् निर्वर्त्य दम्पती अनुगृह्य आशीभिर्योजयन्तु इति सप्रश्रयम् अभ्यर्थये।


text:
मेई २८ दिनाङ्के उपनिर्वाचनानि विहितानि।
नवदेल्ही > राष्ट्रस्य विविधेषु विधानसभा - लौकसभामण्डलेषु मईमासस्य २८ दिनाङ्के उपनिर्वाचनानि भविष्यन्ति। *केरलराज्ये* चेङ्ङन्नूर् मण्डलेन सह बीहारस्य लौकिहत्, झार्खण्डस्य गौमिया, सिल्ली महाराष्ट्रराज्यस्य पलूस्, कडेगाव् तथा अम्पति (मेघालयः), षाक्कौट् (पञ्चाबः), तरली (उत्तराखंड), नूर्पुरं (उत्तरप्रदेशः), महेश तलं (वंगराज्यं) इत्येतेषु १० विधानसभामण्डलेषु भण्डारगोण्डिया, पल्गारं [महाराष्ट्रम्] ,नागालान्ड् [नागालान्ड्], कैरैना [उत्तरप्रदेशः] इत्येतेषु चतुर्षु लोकसभामण्डलेषु च निर्वाचनानि भविष्यनंति। नामनिर्देशिकीपत्रसमर्पणस्य अन्तिमं दिनं मई १० भवति। मतगणना मई ३१दिनाङ्के च भविष्यति।


text:
२३ सर्वगामी
Technical Details
२३ सर्वगामी।
अथ खलु सुधनः श्रेष्ठिदारकोऽचलामुपासिकामामुखीकृत्य अचलाया उपासिकाया अनुशासनीमनुस्मरन्, यदचलयोपासिकया दर्शितं श्रावितं देशितं संवर्णितं योजितं विभक्तं प्रभावितं विसृतं तत्संभावयन्, अनुसरन्, अनुविचिन्तयन् अवतरन् भावयन् निगमयन् निध्यायन् अवभासयन् समीकुर्वन् अनुपूर्वेण देशेन देशं जनपदेन जनपदमनुचंक्रमन् अनुविचरन् येनामिततोसलो जनपदस्तेनोपजगाम। उपेत्य तोसलं नगरं परिमार्गन् परिगवेषमाणोऽनुपूर्वेण तोसलं नगरमनुप्राप्तः। सूर्यास्तंगमनकाले स तोसलं नगरमनुप्रविश्य मध्ये नगरशृङ्गाटकस्य स्थित्वा वीथीमुखेन वीथीमुखं चत्वरेण चत्वरं रथ्यया रथ्यां सर्वगामिनं परिव्राजकं परिगवेषमाणो व्यवचारयन् अद्राक्षीद्रात्र्यां प्रशान्तायां तोसलस्य नगरस्योत्तरे दिग्भागे सुलभं नाम पर्वतम्। तस्य शिखरे विविधतृणगुल्मौषधिवनारामरचिते महावभासप्राप्तं भास्करमिवोदितम्। तस्य तमवभासं दृष्ट्वा उदारप्रीतिवेगसंजातस्य एतदभवत्-असंशयमहमत्र पर्वतशिखरे कल्याणमित्रं द्रक्ष्यामीति। स तस्मान्नगरादभिनिष्क्रम्य येन सुलभः पर्वतः, तेनोपेत्य सुलभं पर्वतमभिरुह्य येन तन्महावभासं पर्वतशिखरं तेनोपसंक्रामन्नद्राक्षीद्दूरत एव सर्वगामिनं परिव्राजकं महाब्रह्मातिरेकवर्णं श्रिया देदीप्यमानं दशभिर्ब्रह्मसहस्रैः परिवृतं चंक्रमे चंक्रम्यमाणम्। स तस्य पादौ शिरसाभिवन्द्य तमनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुरतः प्राञ्जलिः स्थित्वा एवमाह-मया आर्य अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम्। न च जानामि कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम्, कथं प्रतिपत्तव्यम्। श्रुतं च मे आर्यो बोधिसत्त्वानामववादानुशासनीं ददातीति। तद्वदतु मे आर्यः-कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वर्यायां शिक्षितव्यम्, कथं प्रतिपत्तव्यम्। आह-साधु साधु कुलपुत्र, यस्त्वमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंप्रस्थितः। अहं कुलपुत्र सर्वगामी सर्वत्रानुगतायां बोधिसत्त्वचर्यायां स्थितः समन्तमुखव्यवचारणालोकेन समाधिमुखेन अभावप्रतिष्ठितया आर्यानभिसंस्कारिकया समन्तधर्मधातुतलभेदेन च प्रज्ञापारमिताज्ञानालोकमुखेन समन्वागतः। सोऽहं कुलपुत्र सर्वसत्त्वभाजनलोकव्यवचारेषु सर्वसत्त्वगतिव्यवचारेषु सर्वसत्त्वच्युतिमुखेषु सर्वसत्त्वोपपत्तिमुखेषु सर्वभवगतिसंभेदेषु विविधोपपत्त्यायतनविचित्रे लोकसंनिवेशे विचित्रवर्णसंस्थानारोहपरिणाहानां सत्त्वानां नानाविधोपपत्तिसंयोजनानां नानाप्रयोगाणां विचित्राधिमुक्तानां यदुत देवगतिपर्यापन्नानां नागगतिपर्यापन्नानां यक्षगतिपर्यापन्नानां गन्धर्वगतिपर्यापन्नानामसुरगतिपर्यापन्नानां गरुडगतिपर्यापन्नानां किन्नरगतिपर्यापन्नानां महोरगगतिपर्यापन्नानां नरकगतिपर्यापन्नानां तिर्यग्योनिगतिपर्यापन्नानां यमलोकगतिपर्यापन्नानां मनुष्यगतिपर्यापन्नानामनुष्यगतिपर्यापन्नानां विविधदृष्टिगतिनिश्रितानां श्रावकयानाधिमुक्तानां प्रत्येकबुद्धयानाधिमुक्तानां महायानाधिमुक्तानां सत्त्वानामर्थं करोमि विविधैरुपायैर्विविधैर्ज्ञाननयप्रयोगैः। यदुत केषांचित्सत्त्वानां विविधलौकिकशिल्पशिक्षणतया अर्थं करोमि सर्वशिल्पज्ञानभेदवतीधारण्यालोकेन। केषांचित् सत्त्वानां चतुःसंग्रहवस्तुप्रयोगेण अर्थं करोमि यदुत सर्वज्ञज्ञानोपनयनाय। केषांचित् सत्त्वानां पारमितासंवर्णनतया अर्थं करोमि यदुत सर्वज्ञतापरिणामज्ञाननयालोकसंजननतया। केषांचित् सत्त्वानां बोधिचित्तसंवर्णनतया अर्थं करोमि यदुत बोधिबीजाविप्रणाशोपस्तम्भसंजननतया। केषांचित् सत्त्वानां सर्वाकारबोधिसत्त्वचर्यासंवर्णनतया अर्थं करोमि यदुत सर्वबुद्धक्षेत्रपरिशोधनसर्वसत्त्वपरिपाकप्रणिधिसंजननतायै। केषांचित् सत्त्वानामुद्वेगसंजननतया अर्थं करोमि यदुत दुश्चरितविपाकनिष्यन्दनरकगतिदुःखवेदनानुभवसंदर्शनतया। केषांचित् सत्त्वानां महाप्रीतिसंजननतया अर्थं करोमि यदुत सर्वतथागतावरोपितदक्षिणानियतसर्वज्ञताफलपर्यवसानेऽभ्युदीरणतया। केषांचित् सत्त्वानां सर्वतथागतगुणवर्णसंप्रकाशनतया अर्थं करोमि यदुत बुद्धगुणशरीराभिलाषसर्वज्ञताप्रणिधिसंजननतायै। केषांचित् सत्त्वानां बुद्धमाहात्म्यसूचनया अर्थं करोमि यदुत अविवर्त्यानाभोगाप्रतिप्रस्रब्धबुद्धकार्यानुष्ठानसक्तबुद्धकायप्रतिलम्भाभिलाषसंजननतायै। केषांचित् सत्त्वानां बुद्धाधिपतेयतासंदर्शनतया अर्थं करोमि यदुत अनभिभूतबुद्धात्मभावसंपत्प्रतिलाभाभिलाषसंजननतायै।
अपि तु खलु पुनरहं कुलपुत्र, इह नगरे तोसले सर्वरथ्यासु सर्वचत्वरेषु सर्वशृङ्गाटकेषु सर्ववीथीमुखेषु सर्वगृहेषु सर्वश्रेणिषु सर्वकुलेषु सर्वकुलपरिवर्तेषु यथासंनिपतितानां स्त्रीपुरुषदारकदारिकाणां यथाशयानां यथाप्रयोगाणां यथाधिपतेयानां यथाव्यवचाराणां तत्सभागानि आत्मभावारोहपरिणाहसंस्थानानि अभिनिर्हृत्य धर्मं देशयामि। न च ते सत्त्वा अवबुध्यन्ते केनेदं देशितम्, कुतो वायमिति। अन्यत्र श्रुत्वा तथत्वाय प्रतिपद्यन्ते। येऽपीमे कुलपुत्र जम्बुद्वीपे षण्णवतियो पाषण्डा विविधदृष्टिगताभिनिविष्टाः, तत्राप्यहं सर्वत्रानुगच्छामि विविधदृष्टिगतसक्तानां सत्त्वानां परिपाचनतायै। यथा च कुलपुत्र अहमिह तोसले नगरे सत्त्वानामर्थं करोमि, एवं जम्बुद्वीपे सर्वग्रामनगरनिगमजनपदराष्ट्रराजधानीषु सत्त्वानामर्थं करोमि। यथा जम्बुद्वीपे, तथा सर्वत्र चातुर्द्वीपके लोकधातौ, एवं साहस्रे द्विसाहस्रे त्रिसाहस्रे महासाहस्रे लोकधातौ, एवं दशसु दिक्षु, अपरिमाणेषु लोकधातुषु, सर्वसत्त्वपथेषु सर्वसत्त्वप्रतिष्ठानेषु सर्वसत्त्वनिकेतेषु सर्वसत्त्वनिलयसंज्ञागतेषु सर्वसत्त्वपरिवर्तेषु सर्वसत्त्वसमवसरणेषु सर्वसत्त्वसमुद्रेषु सर्वसत्त्ववंशेषु सर्वसत्त्वदिक्षु सर्वसत्त्वविदिक्षु सर्वसत्त्वविधिषु यथाशयाधिमुक्तानां सत्त्वानामर्थं करोमि। विविधैरुपायै र्विविधैर्नयैर्विविधैर्द्वारैर्विविधाभिर्युक्तिभिर्विविधैः संप्रयोगैः विविधैरुपायनयैर्विविधाभिः क्रियाभिर्विविधरूपवर्णसंदर्शनसंप्रसादनतया विविधवाक्पथोदीरणतया सत्त्वानामर्थं करोमि। एतामहं कुलपुत्र सर्वगामिनीं सर्वत्रानुगतां बोधिसत्त्वचर्यां प्रजानामि। किं मया शक्यं बोधिसत्त्वानां सर्वजगन्मयशरीराणां स्वकायसर्वकायासंभेदसमाधिप्रतिलब्धानां सर्वभवगत्यनुसृतविपुलनिर्माणचक्राणां सर्वलोकोपपत्तिस्वशरीरानुविचारिणां सर्वजगन्नयनरोचनरुचिरनिर्माणचक्रपरमाणां सर्वजगज्जातिकुलजन्मोपपत्तिप्रदर्शकानां सर्वकल्पसंवासाप्रतिहतप्रणिधिचक्राणामिन्द्रजालतलोपमचर्याव्यूहावभासप्रतिलब्धानां सर्वजगदर्थक्रियानुपलेसंवासपरमाणां त्र्यध्वजगत्तलसमतानुगतानां नैरात्म्यवतीज्ञानधातुप्रतिभासितापर्यन्तमहाकरुणागर्भाणां सर्वजगत्कुशलाधानाभिमुखानां चर्यां ज्ञातुं गुणान् वा वक्तुम्॥
गच्छ कुलपुत्र, इहैव दक्षिणापथे पृथुराष्ट्रं नाम जनपदः। तत्रोत्पलभूतिर्नाम गान्धिकश्रेष्ठी प्रतिवसति। तमुपसंक्रम्य परिपृच्छ-कथं बोधिसत्त्वानां बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम्, कथं प्रतिपत्तव्यम्॥
अथ खलु सुधनः श्रेष्ठिदारकः सर्वगामिनः परिव्राजकस्य पादौ शिरसाभिवन्द्य सर्वगामिनं परिव्राजकमनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य सर्वगामिनः परिव्राजकस्यान्तिकात् प्रक्रान्तः॥२१॥