text:
मन्दविष सर्प – जलपाद मण्डूकस्य कथा काकोलूकीयम्-15(239)
संक्षेपरूपेण कथा एवंप्रकारेण अस्ति। एको मन्दविष सर्पः सरोवर तटे अनशन अवस्थायां स्थितो भवति येनोपरि एको मण्डूकः तस्य निष्चेष्टता कारणं पृच्छति। मन्दविष सर्पः कथयति यत् मण्डूकभ्रमतया तेन कस्यचित् ब्राह्मणपुत्रस्य अंगुष्ठे दष्टः येन कारणेन सः मृतिमगात्। तस्य पितुना माम् शप्तः यत् त्वं मण्डूकानां वाहनं भविष्यसि, तत्प्रसादलब्धजीविका वर्तिष्यसि। अतः स मन्दविष सर्पः परोक्षेण मण्डूकानां वाहनं भवति। वाहनं भूत्वा तान् खादति। सर्वेषामेव मण्डूकान् खादितवान्।
कथं पंचतन्त्रे सार्वत्रिक रूपेण सर्पेभिः मण्डूकानां भक्षणस्य उल्लेखं भवति। अस्य मूलं आयुर्वेदे नाडी दर्शने अन्वेषणीयः।
अयं चित्रः वसंत दत्तात्रेय लाडस्य Secrets of the Pulse (मोतीलाल बनारसीदास, दिल्ली) पुस्तकतः गृहीतं भवति।
उपरोक्त चित्रं लिवर सिरोसिस ग्रस्तस्य एकस्य आतुरस्य नाडीपरीक्षातः अस्ति यस्मिन् रक्तस्य प्रवाहः यकृतस्य माध्यमे अवरुद्धं अस्ति एवं वैकल्पिक मार्गेभ्यः प्रवाहितमस्ति। स्वस्थ स्थिति संख्या 2 द्वारा प्रदर्शितमस्ति। अत्र सर्प गतिः इषु द्वारा प्रदर्शितमस्ति। मण्डूक गतिः अण्डाकार वक्र द्वारा। नाड्याः द्विस्पन्दनानां मध्य काले सर्प एवं मण्डूक द्वयानां अपि गतीनां विरामं भवति। किन्तु आतुर अवस्थायां मण्डूक गत्याः विरामं भवति, न सर्प गत्याः(चित्र संख्या 1)। पंचतन्त्रस्य कथानुसारेण सर्पः अन्ततः सर्वेषां मण्डूकानां भक्षणं करोति। अयं स्थितिः नैव कदापि स्वागतयोग्यं अस्ति।
शतपथ ब्राह्मण 9.1.2.21 अनुसारेण प्राणा ऋषयः अग्निं समस्कुर्वंस्तं अद्भिः अधावन् ता आपः स्कन्दिताः अभवन्। ते एव मण्डूकाः अभवन् –
एतद्वै यत्रैतं प्राणा ऋषयोऽग्रेऽग्निं समस्कुर्वंस्तमद्भिरवोक्षंस्ता आपः समस्कन्दंस्ते मण्डूका अभवन् – ९.१.२.[२१]
अनुमानमस्ति यत् नाडीपरीक्षा काले मण्डूक रूपेण येषां स्पन्दनानां संज्ञानं भवति, ते रक्तस्य कस्यचित् नाडी मध्ये बलपूर्वक प्रवेशस्य सूचकाः सन्ति। यदि मण्डूक गतिः उपलब्धं न भवति, केवल सर्प गतिः एव उपलब्धमस्ति, तदा अयं संकेतः यत् रक्तस्य प्रवाहः अपेक्षित नाडीतः अवरुद्धं अस्ति। यदा विशिष्ट नाडीतः रक्तस्य प्रवाहं अवरुद्धं भवति, तदा अयं रक्तः वैकल्पिक मार्ग द्वारा हृदये प्रवेशं करोति। अस्य सूचकः सर्प गति अस्ति।
यथा चित्रे प्रदर्शितमस्ति, सर्पगत्योपरि मण्डूक गतिः आरोपितं भवति। अतः यदा पंचतन्त्रस्य कथायां मण्डूकेभिः सर्पवाहनस्य उल्लेखं भवति, अयं सत्यमेव।
गर्ग संहिता ५.२४.६० मण्डूक देवः शेषावतार बलरामस्य साक्षात्कारं करोति। मण्डूकस्य सर्पगत्यां रूपान्तरणं केषु स्थितिषु प्रशस्तं अस्ति, अयं न ज्ञातः।
माण्डूक्योपनिषदे ओंकारस्य प्रतिपादनमस्ति।
ऋग्वेद 7.103 सूक्तम् मण्डूकानां भवति। तत्र ऋत्विजः स्वतपसा अभ्राणां उत्पत्तिं कुर्वन्ति। तेषां तपः एव घर्मकालः भवति। ते अभ्राः यदा वर्षन्ति, तदा ऋत्विक् रूपा मण्डूकाः शब्दान् कुर्वन्ति। यथा एक मण्डूकस्य ध्वनिं द्वितीय मण्डूकः अनुकरोति, एवं ते शब्दं कुर्वन्ति।
शतपथ ब्राह्मण 9.1.2 मध्ये कस्मिंश्चित् तन्त्रे व्यवस्था उत्पत्ति हेतु विशेष उपायाः प्रदर्शितानि भवन्ति। व्यवस्था अर्थात् एण्ट्रांपी, अव्यवस्था न्यूनीकरणम्। अयं प्रकृति अव्यवस्था वृद्धिं प्रति अग्रसरः भवति, किन्तु जीवमात्रस्य उत्पत्तिः व्यवस्था वृद्धेः परिणामः। शतपथ ब्राह्मणस्य अष्टम काण्डस्य नाम चितिः भवति, नवम् काण्डस्य नाम संचितिः, अतिविशिष्ट व्यवस्था। अत्र शतरुद्रिय नियमस्य व्यवहारमस्ति। शतरुद्रिय अर्थात् आवां जीवनतन्त्रः शतधा अव्यवस्थितं भवति। अस्य हेतु शतसंख्याकं रुद्राणां कल्पना कृतमस्ति। रुद्राः एव सर्पाः, अयं अनुमानः। तेषां शतरुद्राणां अर्चकाः विशिष्टाः भवन्ति, तेभिः निर्मिताः लिंगाः अपि विशिष्ट नामधेयेभिः भवन्ति। अस्य विवरणम् स्कन्दपुराणे 1.2.13.144 मध्ये अस्ति। अनेन प्रकारेण व्यवस्थां स्थापयित्वा, अन्य शब्दे, रुद्राणां शमयित्वा, ततः पश्चात् आनन्दस्य स्थितिः आविर्भवति यत्र ऋत्विजः सोमस्य वर्षा कारणेन मण्डूका इव शब्दं कुर्वन्ति। अन्य शब्दे, वास्तविक आनन्दस्य प्राप्ति हेतु रुद्राः, कठोर साधना, आधारमस्ति, वाहनमस्ति। पञ्चतन्त्रस्य कथा कथयति – यदि शतरुद्रियस्य साधना पूर्णं न भवति, तदा असंतुष्ट रुद्राः सर्परूपे परिणतिं कृत्वा दंशिष्यन्ति। स सर्पः सर्वान् मण्डूकान् अपि भक्षयिष्यति।
मण्डूकस्य जलपाद नाम सार्थकः अस्ति। जलपाद अर्थात् जडपाद। येषां मण्डूक प्राणानां आधारः जडं अस्ति, ते एव सर्पस्य भक्षाः भविष्यन्ति।
यजुर्वेदे व्यवस्थास्थापन हेतु शतरुद्रियस्य व्यवस्था अस्ति। सोमयागे अयं व्यवस्था षडह द्वारा, षष्ठ अहात्मक याग द्वारा स्थापितं भवति। तदनन्तरं त्रिदिवसीयं छन्दोमाः भवन्ति। तदनन्तरम् दशम अहः अविवाक्यं नामधेयं भवति। अतीव आनन्दस्य अवस्था, वाक् द्वारा वर्णनमपि असम्भवम्। भागवत पुराणे प्रथम षट् स्कन्धाः वृत्र वध हेतु सन्ति। तत्पश्चात् त्रय स्कन्धाः छन्दोमसमान भवन्ति। तत्पश्चात् दशम स्कन्धे कृष्णजन्म भवति।
मन्दविष सर्प – जलपाद मण्डूकस्य कथा काकोलूकीयम्- 15(239)
कथा संक्षेप में इस प्रकार है कि एक मन्दविष सर्प शान्त होकर सरोवर के किनारे बैठ गया। एक मण्डूक ने पूछा कि आज आहार के लिए क्यों नहीं जाते। उसने कहा कि मण्डूक के भ्रम से उसने एक ब्राह्मण- पुत्र के अंगूठे में डस लिया जिस पर उसके पिता ने शाप दे दिया कि तुम मण्डूकों के वाहन बन जाओ। उनकी दी हुई वृत्ति से तुम्हारा काम चलेगा। वह सर्प मण्डूकों का वाहन बन गया। यह देखकर एक अन्य सर्प से मन्दविष सर्प से पूछा तो उसने उत्तर दिया कि समय को देखते हुए कुछ भी करने का निर्णय करना चाहिए।
पंचतन्त्र में सार्वत्रिक रूप से सर्पों द्वारा मण्डूकों के भक्षण का उल्लेख क्यों है। इसका मूल आयुर्वेद में नाडीदर्शन में अन्वेषणीय है।
अयं चित्रः वसंत दत्तात्रेय लाडस्य Secrets of the Pulse (मोतीलाल बनारसीदास, दिल्ली) पुस्तकतः गृहीतं भवति।
उपरोक्त चित्र लिवर सिरोसिस से ग्रस्त एक रोगी की नाडी का है जिसमें रक्त का प्रवाह यकृत से न होकर वैकल्पिक नाडियों से हो रहा है। स्वस्थ स्थिति संख्या 2 द्वारा प्रदर्शित की गई है। यहां सर्प गति तीर द्वारा प्रदर्शित की गई है। मण्डूक गति अण्डाकार वक्रों द्वारा। नाडी के दो स्पन्दनों के बीच के काल में सर्प एवं मण्डूक दोनों ही गतियां अनुपस्थित हैं। लेकिन आतुर स्थिति में मण्डूक गति तो रुक जाती है, किन्तु सर्प गति नहीं रुकती(चित्र संख्या 1)। पंचतन्त्र की कथा के अनुसार सर्प अन्ततः सभी मण्डूकों का भक्षण कर लेता है। यह स्थिति कदापि स्वागत योग्य नहीं कही जा सकती।
शतपथ ब्राह्मण 9.1.2.21 के अनुसार प्राण ऋषि अग्नि का संस्कार करते हैं, उसे जल से धोते हैं। इस प्रक्रिया में जो जल बहे, वह मण्डूक बन गए –
एतद्वै यत्रैतं प्राणा ऋषयोऽग्रेऽग्निं समस्कुर्वंस्तमद्भिरवोक्षंस्ता आपः समस्कन्दंस्ते मण्डूका अभवन् – ९.१.२.[२१]
अनुमानहै कि नाडीपरीक्षा काल में मण्डूक रूप में जिन स्पन्दनों का संज्ञान होता है, वे रक्त द्वारा किसी नाडी विशेष में बलपूर्वक प्रवेश के सूचक हैं। यदि मण्डूक गति उपलब्ध नहीं है, केवल सर्प गति ही है, तब यह संकेत है कि रक्त का प्रवाह अपेक्षित नाडी के माध्यम से अवरुद्ध है। जबविशिष्ट नाडी से रक्त का प्रवाह अवरुद्ध होगा, तब रक्त वैकल्पिक मार्ग से हृदय में प्रवेश करेगा। इसका सूचक सर्प गति है।
जैसा कि चित्र में दिखाया गया है, सर्प गति के ऊपर मण्डूक गति आरोपित है। अतः जब पंचतन्त्र की कथा में मण्डूक सर्प को अपना वाहन बनाते हैं, तो यह कहना उचित ही है।
गर्ग संहिता ५.२४.६० में मण्डूक देव शेषावतार बलराम का साक्षात्कार करता है। मण्डूक का सर्पगति में रूपान्तरित हो जाना किन स्थितियों में प्रशस्त हो सकता है, यह ज्ञात नहीं है।
माण्डूक्योपनिषदे में ओंकार का प्रतिपादन है।
ऋग्वेद 7.103 सूक्त मण्डूक सूक्त है। वहां ऋत्विज ही मण्डूक हैं। वे ऋत्विज अपने तप से बादलों को उत्पन्न करते हैं। उनका तप ही घर्मकाल है। जब बादल वर्षा करते हैं तो ऋत्विक् रूप मण्डूक शब्द करते हैं।
शतपथ ब्राह्मण 9.1.2 में किसी तन्त्र में व्यवस्था की स्थापना के लिए क्या विशेष उपाय किए जाने चाहिएं, यह कहा गया है। व्यवस्था अर्थात् अव्यवस्था या एण्ट्रांपी का न्यूनीकरण। यह प्रकृति अव्यवस्था वृद्धि के प्रति अग्रसर हो रही है, किन्तु जीवमात्र की उत्पत्ति व्यवस्था में वृद्धि का परिणाम है। शतपथ ब्राह्मण के अष्टम काण्ड की संज्ञा चिति है, नवम काण्ड की संचिति, अतिविशिष्ट व्यवस्था। यहां शतरुद्रिय नियम का व्यवहार है। शतरुद्रिय अर्थात् हमारा जीवनतन्त्र शतधा अव्यवस्थित है। इस हेतु शतसंख्या रुद्रों की कल्पना की गई है। रुद्र सर्प ही हैं,यह अनुमान है। उन सौ रुद्रों के सौ विशिष्ट अर्चक होते हैं, उनके द्वारा निर्मित लिङ्ग भी विशिष्ट नामों वाले हैं। इसका विवरण स्कन्द पुराण में है। इस प्रकार व्यवस्था की स्थापना करके, अन्य शब्दों में, रुद्रों का शमन करके, उसके पश्चात् आनन्द की स्थिति का आविर्भाव होता है जहां ऋत्विज सोम की वर्षा के कारण मण्डूक की भांति शब्द करते हैं। अन्य शब्दों में कठोर साधना रूपी रुद्र या सर्प आनन्द रूपी मण्डूक प्राणों का आधार, वाहन होते हैं। पन्चतन्त्र की कथा कहती है – यदि शतरुद्रिय साधना पूर्ण न हुई तो असंतुष्ट रुद्र सर्परूप धारणकरके डसेंगे। वह सर्प सब मण्डूकों का भक्षण कर जाएगा।
कथा में मण्डूक का जलपाद नाम सार्थक है। जलपाद अर्थात् जडपाद। जिन मण्डूक प्राणों का आधार जड है, वह सर्प के भक्ष्य बनेंगे।
यजुर्वेद में व्यवस्था हेतु शतरुद्रिय है। सोमयाग में यह व्यवस्था षडह अर्थात् छह दिनों के याग द्वारा स्थापित की जाती है। तदनन्तर त्रिदिवसीय छन्दोम होते हैं। उसके पश्चात् दशम अह अविवाक्य संज्ञा वाला होता है। अतीव आनन्द की स्थिति, वाक् द्वारा जिसका वर्णन असम्भव है। भागवत पुराण के प्रथम छह स्कन्ध तो वृत्र वध हेतु हैं। तत्पश्चात् तीन स्कन्ध छन्दोमों के समान हैं। उसके पश्चात् दशम स्कन्ध में कृष्ण जन्म होता है।
गंगदत्त मण्डूकराजः – प्रियदर्शन सर्पः
अरघट्ट(रहट)
यदा कोपि जनः बुद्धः भवति, तस्य संज्ञा अरिष्टनेमि अपि भवति। अरिष्टनेमि अर्थात् तस्य जनस्य प्रभावक्षेत्रे कोपि हिंसा न घटिष्यति। तीर्थंकर महावीर अस्य उदाहरणमस्ति। स बुद्धः यं कमपि द्रक्ष्यसि, तत् प्रियमेव भविष्यति, नाप्रियं। वयं सर्वेपि जनाः तथैव वाञ्छन्ति, किन्तु वयं बुद्धाः नैवास्मः। वयम् पंचतन्त्रस्य प्रियदर्शन सर्पाः अस्मः। कथायाः प्रथम पात्रः मण्डूकराज गंगादत्तः अस्ति। सः एके कूपे निवसति। तत्र तस्य केचित् जातिबन्धवः तं द्वेषं कुर्वन्ति, केचित् परिजनाः तेन सह बन्धुत्वं धारयन्ति। स मण्डूकराजः प्रियदर्शन सर्पेण सह मैत्री स्थापितं करोति एवं तं सर्पं कूपे स्थापितुं प्रबन्धं करोति। स प्रियदर्शन सर्पः प्रथमेन तस्य मण्डूकराजस्य द्वेष्ट्रीन् खादति, तत्पश्चात् तस्य प्रेमी बान्धवान् खादति। केवलं मण्डूकराजः शेषं वर्तते। तदा सर्पस्य भोजन हेतु स मण्डूकराजः कूपात् बहिर्गच्छति एवं सर्पस्य भयकारणेन कदापि न पुनरागम्यते। अत्र मण्डूकराजस्य स्थितिः इन्द्रिस्य स्वामी इन्द्रस्य, मनस्य प्रतीयते। मण्डूकस्य कार्यं साधना न भवति, अपितु यत्किंचित् आनन्दं इन्द्रियाणि प्रदीयन्ते, तस्य भोगमात्र एव प्रतीयते। आवां मनः इच्छति यत् यः कोपि आवां द्वेष्टि, तस्य अस्तित्वं संसारे नैव भवतु। पुराणेषु अस्य निकटतम स्थितिः असूया उच्यते। असूया – ईर्ष्या। राजानः स्वयं श्रेष्ठं मन्यमानाः प्रजा साकं असूया धारयन्ति। तान् राजानाम् प्रजा अपदस्थं करोति। किन्तु असूयायाः अन्यमर्थमपि भवति। सूया अर्थात् किपमि कार्य कर्तुं पूर्वम् सविता देवता माम् सम्यक् प्रेरणा प्रदास्यति। यदि अयं स्थिति न भवति, तर्हि कार्यस्य सम्पादनं सर्वश्रेष्ठं न भविष्यति। तथा अहं तद्हेतु प्रारब्धं तथा स्वसहयोगी जनेषु दोषारोपणं करिष्यामि। अतः मण्डूकराज रूपी मनः असन्तुष्ट प्राण, रौद्र प्राण रूपी सर्पं कूपे स्थापयति। कूपे अवतरितुं कः उपायः भवतु, अस्मिन् संदर्भे अरहट्टस्य उल्लेखं भवति। पंचतन्त्रस्य कथा किमपि नामं रहस्यस्य स्थापनार्थं एव दास्यति, अयं विश्वासः।


c: text/html

text:
न च श्रोत्रजिव्हे न च घ्राणनेत्रे ।
न च व्योम भूमिर्न तेजो न वायुः,
चिदानन्दरूपः शिवोऽहम् शिवोऽहम् ।। 1 ।।
न च प्राणसंज्ञो न वै पंचवायुः,
न वा सप्तधातुः न वा पञ्चकोशः ।
न वाक्पाणिपादं न चोपस्थपायु,
चिदानन्दरूपः शिवोऽहम् शिवोऽहम् ।। 2 ।।
न मे द्वेषरागौ न मे लोभमोहौ,
मदो नैव मे नैव मात्सर्यभावः ।
न धर्मो न चार्थो न कामो न मोक्षः,
चिदानन्दरूपः शिवोऽहम् शिवोऽहम् ।। 3 ।।
:न पुण्यं न पापं न सौख्यं न दुःखं,
न मन्त्रो न तीर्थो न वेदा न यज्ञ ।
अहं भोजनं नैव भोज्यं न भोक्ता,
चिदानन्दरूपः शिवोऽहम् शिवोऽहम् ।। 4 ।।
न मे मृत्युशंका न मे जातिभेदः,
पिता नैव मे नैव माता न जन्मः ।
न बन्धुर्न मित्रं गुरूर्नैव शिष्यः,
चिदानन्दरूपः शिवोऽहम् शिवोऽहम् ।। 5 ।।
अहं निर्विकल्पो निराकार रूपो,
विभुत्वाच सर्वत्र सर्वेन्द्रियाणाम् ।
न चासङत नैव मुक्तिर्न मेयः,
चिदानन्दरूपः शिवोऽहम् शिवोऽहम् ।। 6 ।।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
मूषकः नमति (A mouse bows)
इयं कथा मया धातुनामानि स्मरणाय कल्पिता।
मूषकः नमति। उपनेत्राभ्यां पठति। ध्वनिवर्धकेन वदति। तावत् एकः बिडालं दृष्ट्वा मूषकः धावति। मार्गे भोजनं दृष्ट्वा मूषकः खादति। बिडालः पादकन्दुकेन क्रीडति। मूषकः अन्यैः मूषकैः सह खेलति। पादकन्दुकः बालकः भवति। बालकः जपति। तत् दृष्ट्वा बिडालः हसति तस्य बालकस्य परितः भ्रमति च। बालकः चलति। तस्मात् बिडालः त्यजति। बालकः मूषकेन सह भोजनम् पचति। बिडालः भोजनम् रक्षति। भोजने अन्ये मूषकाः जीवति। भोजने गृहेषु मूषकाः वसन्ति। बिडालः मूषकान् वाञ्छति। मूषकाः बिडालं भजन्ति। अन्ते ते सर्वे मिलित्वा जल्पन्ति।
२०१६-१२-०४ रविवासरः (2016-12-04 Sunday)


text:
सीमन्तोन्नयनसंस्कारः
गर्भधारणानन्तरं चतुर्थे मासे सीमन्तोन्नयनसंस्कारः भवति । अत्रावसरे पतिपत्न्योः केशानां प्रसाधनं वा संवर्धनं च करणीयम् । तयोः कृते उत्सवरूपोयं संस्कारः । अत्र संस्कारः, नृत्यं, गानं, वादनम् इत्यादि भवति । पत्न्याः मनोरञ्जनार्थं सोमस्य स्तुतिः भवति । यदा चन्द्रः पुरुषवाचकनक्षत्रेण युक्तः भवति तदा एव एषः संस्कारः भवति ।सीमन्त उन्नियते यस्मिन् कर्मणि तत् सीमन्तोन्नयनम् । गृह्यसूत्रानुसारेण गर्भाधानस्य चतुर्थे पञ्चमे मासि सीमन्तोन्नयनसंस्कारः क्रियते । स्मृतिग्रन्थानुसारेण षष्ठे अष्टमे वा मासि संस्कारोऽयमनुष्ठीयते । त्रिभिः दर्भपिञ्जुलैः गर्भिण्याः सीमन्तं (केशम्) उर्ध्व विनयति स्वामी । गर्भरक्षणमस्य प्रयोजनम् । केशस्य विभजनद्वारा जातशिशोः यशः त्रिलोकं व्याप्नुयात् ।
परिचयः[सम्पादयतु]
सीमन्तोन्नयनम्’ इत्यस्य अर्थोऽस्ति स्त्रियाः केशानाम् उपरिविभाजनम् । ‘सीमन्त उन्नीयते यस्मिन् कर्मणि तत् सीमन्तोन्नयनमिति कर्मनामधेयम् ।’ याज्ञवल्क्येन व्यासेन च संस्कारोऽयं केवलं ‘सीमन्त’ सञ्ज्ञयाऽभिहितः । गोभिल –मानव –काठकगृह्य्सूत्रेषु एष ‘सीमन्तक्रणम्’ इत्यभिधीयते । संस्कारोऽयं चतुर्थे मासे सम्पादनीयः । कृष्णपक्षस्य चतुर्दश्यां चन्द्रो यदा पुरुषनक्षत्रसहितः स्यात् तर्हि कृत्यमेतत् अनुष्ठेयम् ।
अस्य संस्कारस्य अभिप्राय आंशिकरुपेणा आस्थामूलको व्यावहारिकश्छापि वर्तते । जनसाधारणस्य मान्यतेयमासीत् यत् काश्चन अमङ्गलदाः शक्तयो गर्भिणीं क्षतिं प्रापयन्ति । अतस्ता वारयितुं संस्कारोऽपेक्षितः । आश्वलायनस्मृतौ उक्तम् –
पत्न्याः प्रथमजं गर्भमत्तुकामाः सुदुर्भगाः ।
आयान्ति काश्चिद्राक्षस्यो रुधिराशनतत्पराः ॥
तासां निरसनार्थाय शियमावाहयेत् पतिः ।
सीमन्तकरणी लक्ष्मीस्तामावहति मन्त्रतः ॥
अस्मिन् मातुः ऎश्वर्यम्, अजन्मनः शिशो दीर्घायुश्च काम्यते । एतदप्यभिप्रेतं यत् गर्भिणी प्रसादयुक्ता भवेत् । अतः अस्य प्रमुखं सामाजिकम् औत्सविकं च महत्त्वमस्ति ।
संस्कारदिवसे स्त्री उपवासं करोति । नान्दीश्राध्दं पूजादिकं च भवति । सर्वप्रथमं शुभे मुहूर्त्ते अग्निस्थापनं कृत्वा आज्यभागानाम् आहुतिः यावत् होमो विधीयते । अग्नेः पश्चिमदिशि मृद्वासने, आश्वलायनमते तु वृषचर्मणि, गर्भवती स्त्री उपविशति । आहुतिविषये मतैक्यं नास्ति, परम् आश्वलायनमते आज्यस्य अष्टाहुतयो दीयन्ते । गर्भिणी स्त्री पतिहस्तं गृह्णाति । वेदमन्त्राणामुच्चारणं भवति । संस्कारकर्ता स्त्रियाः शिरसः केशान् समसङ्ख्याकैः अपक्वफलैः, शल्लक्याः त्रिवर्णात्मककण्टकेन, कुशत्रयेण च ऊर्ध्वं करोति, अपि च वारचतुष्कं ‘भूर्भुवः स्वः ओम्’ इत्युच्चारयति । केषाञ्चित् आचार्याणां मते पक्वौदने घृतं तिलान् वा निधातुं व्यवस्था प्रदत्ता । गर्भिणी तत्र द्रष्टुमादिश्यते । सा किं पश्यतीति पृष्टे सति गर्भिणी वदति – ‘अहं सन्ततिं पश्यामि । कालान्तरे संस्कारोऽयं समात्पप्राय एव जातः । मनुस्मृतौ अस्योल्लेख एव नोपलभ्यते । याज्ञवल्क्येन नाम तु गीहीतमस्ति ।
सीमन्तोन्नयनकालः[सम्पादयतु]
अस्य संस्कारस्य अनुष्ठानकालमाश्रित्य बहूनि मतान्युपलभ्यन्ते । गर्भाधानात् तृतीयमासादारभ्य शीशोः जन्मावधि भिन्नभिन्नेषु कालेषु अस्यानुष्ठानं निर्दिशन्ति आचार्याः । गृह्यसूत्राणि प्रायेण गर्भस्य चतुर्थे पञ्चमे वा मासे इदं कर्म विधातुं प्रवदन्ति । स्मृतयस्तु षष्ठम् अष्टमं वा मासं यावत् सीमन्तोन्नयनं विधातुं निर्दिशन्ति । प्रमुखाचार्याणां मतानि अधोलिखितानि वर्तन्ते –
- लौगाक्षिः - तृतीये मासे
- आश्वलायनः - चतुर्थे मासे
- आपस्तम्बः - प्रथमे गर्भे चतुर्थे मासे
- वैजवापः - चतुर्थे, पञ्चमे, षष्ठे वा मासे
- बौधायनः - प्रथमगर्भायाः चतुर्थे मासे
- शौनकः - चतुर्थे मासे
- ज्योतिर्वसिष्ठः - चतुर्थे, षष्ठे, सप्तमे, अष्टमे वा मासे
- पारस्करः - षष्ठे अष्टमे वा मासे
- शाङ्ख्यायनः - सप्तमे मासे
- याज्ञवल्क्यः - षष्ठे, अष्टमे वा मासे
- अत्रिः - अष्टमे, नवमे वा मासे
- कार्ष्णाजिनिः - प्रसवात् पूर्वं यदा कदापि
कार्ष्णाजिनेः मते कोऽपि विशिष्टः कालो न निर्दिष्टः ।
- गर्भालम्भनमारभ्य यावन्न प्रसवस्तदा ।
- सीमन्तोन्नयनं कुर्याच्छङ्खस्य वचनं यथा ॥
कार्ष्णाजिनिः प्रसवात् पूर्वं कस्मिन्नपि शुभे मुहूर्त्ते सीमन्तोन्नयनमनुष्ठातुं निर्दिशति । परमत्रेदं त्वधेयं यत् संस्कारोऽयं पुंसवनात् परमेवानुष्ठेयम् ।
संस्कारतत्त्वसमीक्षायां सिध्दान्तपक्षोऽयमेव स्वीकृतो वर्तते यत् सामान्यतो गर्भाच्चतुर्थे मासे सीमन्तोन्नयनं कार्यम् । तदभावे एव पञ्चमादावपि मासेऽनुष्ठातुं शक्यमिति । तर व्यवस्थेयं शौनकस्य मतमुल्लिख्य उपस्थिपिता वर्तते –
- अभावे पूर्वपूर्वस्य विदधीतोत्तरोत्तरे इति शौनकः ।
मासोऽयं सौर एव गृह्यते । प्रायः धर्मशास्त्रकारा अत्र सहमता वर्तन्ते – सौरेणैव चतुर्थे स्यात् मासे षष्ठेऽष्टमेऽपिवा । इति बृहस्पतिः” । सीमन्तोन्नयनस्य अनुष्ठानं शुक्लपक्षे विधेयम् । तदभावे कृष्णपक्षे विधेयम् । परम् अन्त्यास्तिस्रः त्रयोदशी –चतुर्दशी- अमावस्येतितिथयो वर्ज्याः । संस्काररत्नमालायां पक्षनिश्चयः सुष्ठु प्रतिपादितो वर्तते – “ अत्र शुक्लपक्ष एव मुख्यः, आपूर्यमाणपक्ष इति गृह्योक्तत्वात् । असम्भवेऽन्त्यांशं विना कृष्णपक्षो ग्राह्यः । तथा च बृहस्पतिः
- शुक्लपक्षः शुभः प्रोक्तः, कृष्णश्चान्त्यत्रिकं विना
तिथयः[सम्पादयतु]
प्रतिपत्, द्वितीया, तृतीया, पञ्चमी, सप्तमी, द्शमी, एकादशी ति तिथयः सीमन्तोन्नयने प्रशस्ताः । कालविधाने उक्तम्-
- पक्षच्छिद्राश्च रिक्ताः पितृतुथिमपहायापराः स्युः प्रशस्ताः ॥
पक्षच्छिद्राः तिथयः – चतुर्थी, षष्ठी, अष्टमी, नवमी, द्वादशी, चतुर्दशी ।
रिक्ताः तिथयः – चतुर्थी, नवमी, चतुर्दशी ।
पितृतिथिः – अमावस्या ।
इमाः तिथयः सीमन्तकर्मणि वर्ज्या भवन्ति ।
प्रशस्तदिनानि[सम्पादयतु]
सीमन्तोन्नयनकर्मणि रवि –भौम-गुरुवासराः प्रशस्ता उक्ताः । सोम –शुक्रवासरौ मध्यमौ, शनिबुधवासरौ अधमौ परिहार्यौ चोक्तौ । आचार्यैः पुरुषग्रहाणां वारेष्वेव सीमन्तकर्म प्रशस्तं प्रतिज्ञातम् । रविभौमगुरवः पुरुषग्रहा उच्यन्ते । चन्द्रशुक्रौ स्त्रीग्रहौ, बुधशनैश्चरौ च नपुंसकग्रहौ स्तः ।
पुरुषा रविगुरुभौमा नपुंसकाख्यौ बुधोऽर्कपुत्रश्च ।
नार्यौ भृगुचन्द्रमसौ ग्रहस्वभावस्थितिः कथिता” ॥
पुरुषग्रहवाराःस्युः शुभाः सीमन्तकर्मणि ।
मध्यौ स्त्रीग्रहवारौ तु वर्जयेत्तु नपुंसकौ ॥
इदं कर्म सविशेषं दिने एवानुष्ठातुम् आचार्याः प्रवदन्ति ।
नक्षत्राणि[सम्पादयतु]
यथा पुंसवनं पुन्नक्षत्रयुक्ते चन्द्रे अनुष्ठीयते, तद्वत् सीमन्तोन्नयनमपि पुंसा नक्षत्रेण चन्द्रमसा युक्ते सति विधेयम् । पुन्नक्षत्राणि पुंसवनकालविवेचने बृहस्पतिस्तु रोहिणी, मृगशिरः, पुनर्वसुः, पुष्यः, हस्तः, उत्तराफाल्गुनी, उत्तराषाढा, उत्तराभाद्रपदा, रेवती, श्रवणश्चेति दशनक्षत्रेषु सीमन्तकर्म विधातुं निर्दिशति । अतः आहत्य अश्विनी, रोहिणी, मृगशिरः, पुनर्वसुः, पुष्यः, हस्तः उत्तरात्रयम्, अनुराधा, श्रवणः, पूर्वाभाद्रपदा, रेवती- इत्येतेषु नक्षत्रेषु सीमन्तकर्म विधेयम् ।
राशयः[सम्पादयतु]
सीमन्ते मिथुन-कर्कटक –सिंह –कन्यावृश्चिकराशयो वर्ज्याः । सीमन्तोन्नयनात् पूर्वमेव प्रसवे विशेषः – कार्ष्णाजिनेः मतानुसारं सीमन्तकर्म प्रसवावधि यदा कदापि अनुष्ठातुं शक्यते । ज्योतिषग्रन्थेषु चापि इत्थमेव प्रतिपादितं वर्तते । एतादृश्यां परिस्थित्यां यदि सीमन्तोन्नयस्य अनुष्ठानात् पूर्वमेव प्रसवो जायेत् चेत्तदा स्त्री जातशिशुं पेटके मातुरङ्के वा स्थापयित्वा सीमन्तसंस्कारमाचरेत् ।
- यदि सीमन्ततः पूर्वं प्रसूता चेत्सुभामिनी ।
- तदानीं पेटके गर्भं स्थाप्य संस्कारमाचरेत् ॥
संस्कारमयूखे स्पष्टोल्लेखो मभ्यते यत् यः संस्कारोऽतिक्रान्तः स कर्तव्यः । प्रतिगर्भं संस्कारः उत प्रथमगर्भे एव – पुंसवनकर्मवत् अत्रापि प्रत्इगर्भं कर्मेदं विधेयं सकृदेव वेति मतद्वयं समुपलभ्यते । निर्णयस्तु सीमन्तकर्मणः प्रकृत्यैव विधीयेत् यदयं स्त्रीसंस्कारो गर्भसंस्कारो वा । यदि तु स्त्रीसंस्कारः स्यात्तर्हि सकृदेव विद्येयम । गर्भसंस्कारश्चेत्तर्हि प्रतिगर्भं विधेयम् । तत्र विष्णुः हारीतश्च इदं कर्म स्त्रीसंस्कारत्वेन मन्वाते । आश्वलायनमते एष संस्कारः प्रथमगर्भे एव करणीयः, अन्यगर्भेषु आवश्यकता नास्ति । “ एकवारं करणीयं न पुनः पुनः” । हारीतदेवलयोरपि एतदेव अभिमतमस्ति । सीमन्तोन्नयनसंस्कारेण स्त्रियाः सकृत् पवित्रत्वात् तस्याः प्रत्येकशिशुः स्वतोऽभैशिक्तो भवति । किन्तु, अपरे केचन आचार्याः प्रत्येकगर्भे संस्कारमिमम् अनुष्ठातुमादिशन्ति । यतोहि ते एनं संस्कारं भ्रूणसंस्कारं स्वीकुर्वन्ति । परं विष्णुधर्मसूत्रे स्पष्टमुल्लिखितं यदयं संस्कारः स्त्रिया वर्तते ।
मतद्वये उपस्थिते सति पारस्करगृह्यसूत्रस्य भाष्यकारः कर्कोपाध्यायः “ सति गर्भे सीमन्तोन्नयनसम्भवात् असति च तदभावात् गर्भस्यैवायं संस्कार इति मन्यते । विज्ञानेश्वरः, पारस्करगृह्यसूत्रस्य अन्ये भाष्यकाराः हरिहर –गदाधर- विश्वनाथोपाध्यायाः, केशवभट्टः- एते सीमन्तं गर्भिणीसंस्कारमेव उक्तवन्तः । अधिकांशवचनानि सीमन्तं स्त्रीसंसारत्वेनैव मन्यन्ते । उक्तं हारीतेन-
- सकृत्संस्कृतसंस्काराः सीमन्तेन द्विजस्त्रियः ।
- यं यं गर्भं प्रसूयन्ते स सर्वः संस्कृतो भवेत्” ॥
यदि वयं गृह्यकाराणां वचनमवलोकयेम तर्हि सिध्येत् यत् प्रायेण तैः प्रथमगर्भे एवास्य संस्कारस्य अनुष्ठानं प्रतिपादितम् –
प्रथमगर्भे मासे षष्ठेऽष्टमे वा” इति पारस्करः ।
प्रथमगर्भायाश्चतुर्थे मासि सीमन्तोन्नयनम्” इति बौधायनः ।
सीमन्तोन्नयनं प्रथमे गर्भे चतुर्थे मासि” इति आपस्तम्बः ।
सप्तमे मासि प्रथमे गर्भे सीमन्तोन्नयनम्” इति साङ्ख्यायनः ।
उपर्युक्तेन विवेचनेन इदं सीमन्तकर्म गर्भिणीसंस्कारकमेव सिध्यति न तु गर्भसंस्कारकम् । सीमन्तोन्नयनस्य प्रयोजनमुपवर्णयत्आ आश्वलायनेन तु एतत्कर्म सकृदेव विधातुं निर्दिष्टम्, यद्यपि स एतत् गर्भसंस्कारमेव मनुते –
पत्न्याः प्रथमजं गर्भमत्तुकामाः सुदर्भगाः ।
आयान्ति काश्चिद्राक्षस्यो रुधिराशनतत्पराः ॥
तासां निरसनार्थाय श्रियमावाहयेत् पतिः ।
तस्मात् प्रहमगर्भस्य सीमन्ताख्यो विधीयते” ॥
वस्तुतोऽत्र ‘प्रथमगर्भस्य सीमन्ताख्येति वचनं स्त्रीसंस्कारत्वस्य अभावं न प्रतिपादयति । यतोहि यद्येष गर्भमात्रसंस्कारः स्यात् तदा आश्वलायनवचने गर्भान्तराणाम् असंस्कारत्वमापतेत् । तस्मात् प्रथमगर्भे विधेयम् । संस्कारोऽयं शूद्राणामपि अमन्त्रको विधेयः ।


text:
http://www.videha.co.in/ Ist Maithili Fortnightly e-journal
1.संस्कृत कथा
( गजेन्द्र ठाकुरः)
गंगातीरे एकः साधुः अस्ति। सः सज्जनः। सर्वदा परोपकारम् करोति। दयालुः अपि आसीत। सः यः कोपि आगत्य सहाय्यम पृच्छतेत सः परोपकारम करोति। एकः बालकः आगत्य किमपि पृच्छति। तस्य सहायम् करोति। एकदा सः साधुः स्नानार्थम् गंगां नदीं गच्छति। सः गंगा नद्याम अवतरति। स्नानं करोति। तदा प्रवाहे एकः वृश्चिकः आगच्छति। वृश्चिकस्य स्वभावः दंशनम्। दुष्ट स्वभावः। सः वृश्चिकः तत्र तस्य समीपम् आगच्छति। तदा सः साधुः वृश्चिकः रक्षणीयः इति चिन्तयति। सः साधु वृश्चिकं गृह्णाति। सः वृश्चिकः बहुवारं तस्य हस्तं दशति। एकवारं सः त्यजति, पुनः दशति। पुनः गृह्णाति, पुनः दशति। तथापि सः साधुः वृश्चिकं न त्यजति।सम्यक् गृह्णाति। अत्र तटम् आनयतुं प्रयत्नं करोति। सः साधुः वृश्चिकं त्यजति। पुनः चिंतयति- एषः वृश्चिकः रक्षणीयः इति। सः वृश्चिकं पुनः गृह्णाति। सावधानं नदीतटम् आनयेति। तत्र एकः पुरुषः सर्वं पश्यन् भवति। साधुं किं करोति। इति पश्यन् भवति। तदा सः पुरुषः पृच्छति। भोः। किमर्थं वृश्चिकं रक्षति। सः दशति किल। इति। तदा साधुः वदति। भोः। तस्य स्वभावः सः। दुष्टः स्वभावः। मम् स्वभावः परोपकारः। क्षुद्रः जंतुः सः यथा सः स्वभावं न त्यजति तथा अहं मनुष्यः। मम् स्वभावं कथं त्यजति। इति सः साधुः तम वदति। सज्जनस्य स्वभावः किदृशः भवति किल।
कथायाः अर्थः ज्ञातः खलु। ज्ञातः।
2.कथा
( गजेन्द्र ठाकुरः)
अहं इदानीम् एकं लघुकथां वदामि।
काशीः नगरे एकः महान् पण्डितः आसीत्। सः बहुषु शास्त्रेषु पारंगतः आसीत्। तस्य समीपे बहुछात्राः अध्ययनं कुर्वंति स्म। तस्य ख्यातिः सर्वत्र प्रसारिता आसीत्। अतः दूर-दूरतः छात्राः आगच्छंति स्म।
एकदा कश्चन् शिष्यः तस्य समीपम् आगतवान्। सः गुरोः नमस्कारं कृत्वा पृष्ठवान्- भोः। अहं भवतः समीपे अध्ययनं कर्त्तुम इच्छामि। अतः माम शिष्यत्वेन स्वीकरोतु। इति सः उक्तवान्। किंतुः सर्वेषाम छात्राणां बुद्धि परीक्षां कृत्वा एव तान स्वीकरोति स्म। अतः एतस्य अपि बुद्धि परीक्षां कर्त्तुम सः एकं प्रश्नं पृष्ठवान। भोः वत्सः। देवः कुत्र अस्ति। इति पृष्ठवान। तदा शिष्यः उक्तवान। भगवन्। देवः कुत्र नास्ति। सः सर्वोव्यापी अस्ति। इति। प्रस्नरूपेण एव गुरुः पृष्ठवान। एतस्य उत्तरम् श्रुत्वागुरुः अत्यन्तं संतुष्टः जातः। सः हर्षेण तम् आलिङ्गितवान। तम उक्तवान अपि। भोः वत्सः। भवान् बुद्धिमान् बालकः अस्ति। भवंतम् अहं शिष्यत्वेन निश्चयेन स्वीकरोमि। सत्यं देवः सर्वव्यापि अस्ति। इति तम उक्तवान, शिष्यत्वेन अंगीकृतवान। एवं सः शिष्यः तत्रैव विद्याभ्यासं कृतवान,गुरोः आशीर्वादं प्राप्तवान।
भवन्तः कथाम् अर्थः ज्ञातवंतः किल।
सुभाषितम्( गजेन्द्र ठाकुरः)
वयम् इदानीम् अद्यापि एकस्य सुभाषितस्य अभ्यासः कुर्मः। भवंतः इदानीं सुभाषितम् श्रुणवंतु।
अयं निजः परोवेत्ति गणना लघुचेतसाम्।
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्॥
इदानीं यत् सुभाषितम् श्रुण्वंतः तस्य अर्थः एवम् अस्ति।
लोके द्विविधाः जनाः भवति। केचन् लघु मनस्काः।ते चिंतयंति, एषः मम जनः। एषः मम जनः न। इति चिंतयंति। अन्ये केचन् संति, महात्मानामः। उदार च्रिताः। ते चिन्तयन्ति-जगत एव मम कुटुम्बः। लघु कुटुम्बः। तेषां दृष्टयासमग्रः प्रपञ्चःएव मम कुटुम्बः। सज्जनाः एवं चिंतनं कुर्वंति। धन्यवाद:।
सुभाषितम्( गजेन्द्र ठाकुरः)
नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते वने।
विक्रमार्जित सत्त्वस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता।
वयं इदानीं यत् सुभाषितं श्रुतवंतः तस्य सुभाषितस्य अर्थः एवम् अस्ति। सिंहः वनराजः इति प्रसिद्धः। किन्तु तस्य कोपि अभिषेकं न करोतु। किमपि संस्कारं न ददाति। तथापि सः वनराजः। कथं सः स्वसामर्थयेन एव स्व प्रयत्नेन् एव वनस्य आधिपत्यं प्राप्नोति। एवमेव सामर्थ्यवान् पुरुषः स्वस्य प्रयत्नेन एव अत्यन्तं पदं प्राप्तुम शक्नोति।
पद्य
( गजेन्द्र ठाकुरः)
चटका
चञ्चति नृत्यति उड्डयति आकाशे।
रचयति नीडं चटका वृक्षे आकाशे।
नगरं ग्रामं क्षेत्रं भ्रमति चटका आकाशे।
आहारं प्राप्नोति आगच्छति सायं दृश्टवा,
न कोलाहलं करोति गायति सा चटका।
कलहः करोति न चटका तत्र मध्ये आकाशे,
कलहः न करोति चटका च क्षेत्रे गृह मध्ये।
पश्यतु http://www.videha.co.in/


text:
इदानीम् वयम् एकं सुभाषितम श्रुण्वः।
सुभाषितम्
प्रियवाक्य प्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः। तस्मात् तदेव वक्त्तव्यं वचने का दरिद्रता। वयम् इदानीम् यत् सुभाषितम् श्रुतवंतः तस्य अर्थः एवम् अस्ति। यदि वाक्यं वदामः सर्वे जनाः अपि संतुष्टाः भवन्ति। न केवलं जनाः अपितु सर्वे प्राणिनाः अपि संतुष्टाः भवंति। अतः प्रियः वाक्यमेव वदामः। प्रिय वाक्यम् वक्तुम् धनं दातव्यं किमपि नास्ति। प्रिय वाक्य कथने दारिद्रयं कुतः।
सङ्कल्पगानम्
भवतु सफलार्थाः वयम्
भवतु सफलार्थाः वयम्
भवतु सफलार्थाः वयम् एक वासरे…. ओ हो हो, मनसि मे विश्वासः सम्यक् विश्वासः मे मनसि विश्वासः वयम् एक वासरे….
भवतु शान्तिः सर्वत्र भवतु शान्तिः सर्वत्र
भवतु शान्तिः सर्वत्र
एक वासरे,ओ हो हो..। सन्ति एक-तया वयम्
सन्ति एक-तया वयम्
धृत्वा हस्त-हस्ततलं सन्ति एक-तया वयम्
एक वासरे,ओ हो हो …..
अद्य न अस्ति दरः कस्मात्
अद्य न अस्ति दरः कस्मात्
अद्य न अस्ति दरः कस्मात्
एक वासरे,ओ हो हो….
सिद्धिरस्तु।


text:
Guru Ashtakam
Guru Ashtakam
Guru is a tacher and a master of religious doctrine or experiential wisdom. The guru is seen as the one who "dispels the darkness of ignorance". Guru Ashtakam was written by Shri Adi Shankaracharya and tells about the necessity of the Guru and attaching our mind to the Lotus Feet of the Guru. One must practice this stotram everyday to grow the knowledge and wisdom in one's mind.
गुरोरष्टकं
शरीरं सुरूपं तथा वा कलत्रं, यशश्चारु चित्रं धनं मेरु तुल्यम् ।
मनश्चेन लग्नं गुरोरघ्रिपद्मे, ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ 1 ॥
कलत्रं धनं पुत्र पौत्रादिसर्वं, गृहो बान्धवाः सर्वमेतद्धि जातम् ।
मनश्चेन लग्नं गुरोरघ्रिपद्मे, ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ 2 ॥
षड़ङ्गादिवेदो मुखे शास्त्रविद्या, कवित्वादि गद्यं सुपद्यं करोति ।
मनश्चेन लग्नं गुरोरघ्रिपद्मे, ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ 3 ॥
विदेशेषु मान्यः स्वदेशेषु धन्यः, सदाचारवृत्तेषु मत्तो न चान्यः ।
मनश्चेन लग्नं गुरोरघ्रिपद्मे, ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ 4 ॥
क्षमामण्डले भूपभूपलबृब्दैः, सदा सेवितं यस्य पादारविन्दम् ।
मनश्चेन लग्नं गुरोरघ्रिपद्मे, ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ 5 ॥
यशो मे गतं दिक्षु दानप्रतापात्, जगद्वस्तु सर्वं करे यत्प्रसादात् ।
मनश्चेन लग्नं गुरोरघ्रिपद्मे, ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ 6 ॥
न भोगे न योगे न वा वाजिराजौ, न कन्तामुखे नैव वित्तेषु चित्तम् ।
मनश्चेन लग्नं गुरोरघ्रिपद्मे, ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ 7 ॥
अरण्ये न वा स्वस्य गेहे न कार्ये, न देहे मनो वर्तते मे त्वनर्ध्ये ।
मनश्चेन लग्नं गुरोरघ्रिपद्मे, ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ 8 ॥
गुरोरष्टकं यः पठेत्पुरायदेही, यतिर्भूपतिर्ब्रह्मचारी च गेही ।
लमेद्वाच्छिताथं पदं ब्रह्मसञ्ज्ञं, गुरोरुक्तवाक्ये मनो यस्य लग्नम् ॥ 9 ॥
Some Useful Links
Sidhashram Punchkam
Sidhashram Stotram


text:
काश्मीरे केन्द्रसर्वकारः सफलतां याति।
नवदेहली > केन्द्रसर्वकारस्य विकसन योजना: भीकरान् विरुध्य सुरक्षासेनया कृतानि कार्याणि च कश्मीरे फलप्रदानि भवन्ति इति वृत्तम् । तत्र भीकरप्रवर्तनस्य प्ररिमाणे न्यूनता अस्ति इति सुरक्षा विभागेन सूचितम् ।
कश्मीरे केन्द्रसर्वकारेण कृताः विकसनपद्धतयः अस्मिन् मुख्यं स्थानम् आवहति |
चीनायां सुरक्षादलेभ्यः अधिकारविस्तृतिः ।
बैजिङ्> सुरक्षादलेभ्य: विस्तृतान् अधिकारान् दत्वा भीकरान् विरुद्ध्य नूतन नियमाय चीनायाम् अङ्गीकारः। एतादृश भीकर-विरुद्ध नियमः चीनया ऐदंप्राथम्येन निर्मितः। कम्यूजणिस्ट् दलेन प्रथमम् अङ्गीकृत्य NPC स्टान्टिङ् कम्मट्याः पुरतः समर्पितः अयं नियम: समित्याः १५९ अङ्गानां अनुज्ञया अङ्गीकृतःI अनेन नियमेन राष्ट्रस्य बहिः अपि भीकरान् विरुद्ध्य आक्रमणाय सैन्येभ्यः सायुध -आरक्षकदलेभ्यश्च अधिकारः अस्तिI तिबत् विभागे अपि नियमस्य प्राबल्यम् अस्तिI नूतन नियम: अमेरिकराष्ट्रेण निरसितः I स्वाभिमत प्रकाशनाय बाधा भवति अनेन नियमेन इति अमेरिका राष्ट्रेण निरीक्ष्यते। अनेन नियमेन स्वतन्त्रतायाः ध्वंसनमेव भविष्यति इति अमेरिकायाः मतम्।
दशलक्षाधिकानाम् आयवताम् आर्थिकसहायं न लभते।
नवदिल्ली > येषां वार्षिकायः दशलक्षरूप्यकाणामधिकं जायते तेषां अनलकोषार्थसाहाय्यं निरोद्धुं केन्द्रसर्वकारेण निश्चितम्। आगामी जनवरिमासादारभ्य पचनवातकाय अर्थसाहाय्यम् अभिलषन्तः उपभोक्तारः आयः दशलक्षात् न्यूनमिति सत्यवाङ्मूलं समर्पयेयुः।अर्थसाहाय्यम् अर्हतावतां परिमितं कर्तुमेव एतादृशं नियन्त्रणम्।


text:
॥ महाकविश्रीभासप्रणीतं कर्णभारम् ॥
॥ श्रीः॥
श्रीगणेशाय नमः ।
(नान्द्यते ततः प्रविशति सूत्रधारः)
सूत्रधारः--
नरमृगपतिवर्ष्मालोकनभ्रान्तनारी-
नरदनुजसुपर्वव्रातपाताललोकः ।
करजकुलिशपालीभिन्नदैत्येन्द्रवक्षाः
सुररिपुबलहन्ता श्रीधरोऽस्तु श्रिये वः ॥ १॥
एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे
शब्द इव श्रूयते । अङ्ग ! पश्यामि ।
(नेपथ्ये)
भो भो ! निवेद्यतां निवेद्यतां महाराजायाङ्गेश्वराय ।
सूत्रधारः -- भवतु, विज्ञातम् ।
सङ्ग्रामे तुमुले जाते कर्णाय कलिताञ्जलिः ।
निवेदयति संभ्रान्तो भृत्यो दुर्योधनाज्ञया ॥ २॥
(निष्क्राण्तः)
प्रस्तावना ।
(ततः प्रविशति भटः)
भटः -- भो भो ! निवेद्यतां निवेद्यतां महाराजायाङ्गेश्वराय
युद्धकाल उपस्थित इति ।
करितुरगरथस्थैः पार्थकेतोः पुरस्ताद्
मुदितनृपतिसिंहैः सिंहनादः कृतोऽद्य ।
त्वरितमरिनिनादैर्दुःसहं लोकवीरः
समरमधिगतार्थः प्रस्थितो नागकेतुः ॥ ३॥
(परिक्रम्यावलोक्य) अये एषोङ्गराजः समरपरिच्छदपरिवृतः
शल्यराजसहितः स्वभवनान्निष्क्रम्येत एवाभिवर्तते । भोः
! किन्नुखलु युद्धोत्सवप्रमुखस्या दृष्टपराक्रमस्याभूतपूर्वो
हृदयपरितापः । एष हि,
अत्युग्रदीप्तिविशदः समरेङ्ग्रगण्यः
शौर्ये च सम्प्रति सशोकमुपैति धीमान् ।
प्राप्ते निदाघसमये घनराशिरुद्धः
सूर्यः स्वभावरुचिमानिव भाति कर्णः ॥ ४॥
यावदपसर्पामि । (निष्क्रान्तः)
(ततः प्रविशति यथोक्तरूपः कर्णः शाल्यश्च)
कर्णः --
मा तावन्मम शरमार्गलक्षभूताः
किं प्राप्ताः क्षितिपतयः सजीवशेषाः ।
कर्तव्यं रणशिरसि प्रियं कुरूणां
द्रष्टव्यो यदि स भवेद् धनञ्जयो मे ॥ ५॥
शल्यराज ! यत्रासावर्जुनस्तत्रैव चोद्यतां मम रथः ।
शल्यः -- बाढम् । (चोदयति)
कर्णः -- अहोतुखलु,
अन्योन्यशस्त्रविनिपातनिकृत्तगात्र-
यौधाश्ववारणरथेषु महाहवेषु ।
क्रुद्धान्तकप्रतिमविक्रमिणो ममापि
वैधुर्यमापतति चेतसि युद्धकाले ॥ ६॥
भोः ! कष्टम् ।
पूर्वं कुन्त्यां समुत्पन्नो राधेय इति विश्रुतः ।
युधिष्ठिरादयस्ते मे यवीयांसस्तु पाण्डवाः ॥ ७॥
अयं स कालः क्रमलब्धशोभनो
गुणप्रकर्षो दिवसोऽयमागतः ।
निरर्थमस्त्रं च मया हि शिक्षितं
पुनश्च मातुर्वचनेन वारितः ॥ ८॥
भो मद्रराज ! श्रूयतां ममास्त्रस्य वृत्तान्तः ।
शल्यः -- ममाप्यस्ति कौतूहलमेनं वृत्तान्तं श्रोतुम् ।
कर्णः -- पूर्वमेव चाहं जामदग्न्यस्य सकाशं गतवानस्मि ।
शल्यः -- ततस्ततः ।
कर्णः -- ततः,
विद्युल्लताकपिलतुङ्गजटाकलापम्
उद्यत्प्रभावलयिनं परशुं दधानम् ।
क्षत्रान्तकं मुनिवरं भृगुवंशकेतुं
गत्वा प्रणम्य निकटे निभृतः स्थितोऽस्मि ॥ ९॥
शल्यः -- ततस्ततः ।
कर्णः -- ततस्तेन जामदग्न्येन ममाशीर्वचनं दत्त्वा पृष्टोऽस्मि,
को भवान् किमर्थमिहागत इति ।
शल्यः -- ततस्ततः ।
कर्णः -- भगवन् ! अखिलान्यस्त्राण्युपशिक्षितुमिच्छामीत्युक्तवानस्मि ।
शल्यः -- ततस्ततः ।
कर्णः -- तत उक्तोऽहं भगवता, ब्राह्मणेषूपदेशं करिष्यामि,
न क्षत्रियाणामिति ।
शल्यः -- अस्ति खलु भगवतः क्षत्रियवंश्यैः पूर्ववैरम् । ततस्ततः ।
कर्णः -- ततो नाहं क्षत्रिय इत्यस्त्रोपदेशं ग्रहीतुमारब्धः ।
शल्यः -- ततस्ततः ।
कर्णः -- ततः कतिपयकालातिक्रमे कदाचित्
फलमूलसीमत्कुसुमाहरणाय गतवता गुरुणा सहानुगतोऽस्मि । ततः स
गुरुर्वनभ्रमणपरिश्रमान्मदङ्के निद्रावशमुपगतः ।
शल्यः -- ततस्ततः ।
कर्णः -- ततः,
कृत्ते वज्रमुखेन नाम कृमिणा दैवान्ममोरुद्वये
निद्राच्छेदभयादसह्यत गुरोर्धैर्यात् तदा वेदना ।
उत्थाय क्षतजाप्लुतः स सहसा रोषानलोद्दीपितो
बुद्ध्वा मां च शशाप कालविफलान्यस्त्राणि ते सन्त्विति ॥ १०॥
शल्यः -- अहो कष्टमभिहितं तत्रभवता ।
कर्णः -- परीक्षामहे तावदस्त्रस्य वृत्तान्तम् । (तथा कृत्वा)
एतान्यस्त्राणि निर्वीर्याणीव लक्ष्यन्ते । अपिच,
इमे हि दैन्येन निमीलितेक्षणा
मुहुः स्खलन्तो विवशास्तुरङ्गमाः ।
गजाश्च सप्तच्छददानगन्धिनो
निवेदयन्तीव रणे निवर्तनम् ॥ ११॥
शङ्खदुन्दुभयश्च निःशब्दाः ।
शल्यः -- भोः ! कष्टं खल्विदम् ।
कर्णः -- शल्यराज ! अलमलं विषादेन ।
हतोऽपि लभते स्वर्गं जित्वा तु लभते यशः ।
उभे बहुमते लोके नास्ति निष्फलता रणे ॥ १२॥
अपिच,
इमे हि युद्धेष्वनिवर्तिताशा
हयाः सुपर्णेन समानवेगाः ।
श्रीमत्सु काम्बोजकुलेषु जाता
रक्षन्त्यमी यद्यपि रक्षितव्यम् ॥ १३॥
अक्षयोऽस्तु गोब्राह्मणानाम् । अक्षयोऽस्तु पतिव्रतानाम् । अक्षयोऽस्तु
रणेष्वपराङ्मुखानां यौधपुरुषाणाम् । अक्षयोऽस्तु मम प्राप्तकालस्या ।
एष भोः, प्रसन्नोऽस्मि ।
समरमुखमसह्यं पाण्डवानां प्रविश्य
प्रथितगुणगणाढ्यं धर्मराजं च बद्ध्वा ।
मम शरवरवेगैरर्जुनं पातायित्वा
वनमिव हतसिंहं सुप्रवेशं करोमि ॥ १४॥
शल्यराजा ! यावद् रथमारोहावः ।
शल्यः -- बाढम् ।
(उभौ रथारोहणं नाटयतः)
कर्णः -- शल्यराज ! यत्रासावर्जुनस्तत्रैव चोद्यतां मम रथः ।
(नेपथ्ये)
भो कण्ण ! महत्तरं भिक्खं याचेमि । [भोः कर्ण ! महत्तरां
भिक्षां याचे]
कर्णः -- (आकर्ण्य) अये वीर्यवान् शब्दः ।
श्रीमानेव न केवलं द्विजवरो यस्मात् प्रभावो महान्
आकर्ण्य स्वरमस्य धीरमधुरं चित्रार्पिताङ्गा इव ।
उत्कर्णस्तिमिताञ्चिताक्षवलितग्रीवार्पिताग्राननास्
तिष्ठन्त्यस्ववशाङ्गयष्टि सहसा यान्तो ममैते हयाः ॥ १५॥
आहूयतां स विप्रः । न न । अहमेवाह्वयामि । भगवन् ! इत इतः ।
(ततः प्रविशति ब्राह्मणरूपेण शक्रः)
शक्रः -- भो मेघाः ! सूर्येणैव निवर्त्य गच्छन्तु भवन्तः ।
(कर्णमुपगम्य) भो कण्ण ! महत्तरं भिक्खं याचेमि । [भोः कर्ण
! महत्तरां भिक्षां याचे ।]
कर्णः -- दृढं प्रीतोऽस्मि भगवन् !
यातः कृतार्थगणनामहमद्य लोके
राजेन्द्रमौलिमणिरञ्जितपादपद्मः ।
विप्रेन्द्रपादरजसा तु पवित्रमौलिः
कर्णो भवन्तमहमेष नमस्करोमि ॥ १६॥
शक्रः -- (आत्मगतम्) किन्नुखलु मया वक्तव्यम् । यदि दीर्घायुर्भवेति
वक्ष्ये दीर्घायुर्भविष्यति । यदि न वक्ष्ये, मूढ इति मां परिभवति
। तस्मादुभयं परिहृत्य किन्नुखलु वक्ष्यामि । भवतु, दृष्टम् ।
(प्रकाशम्) भो कण्णं ! सुय्ये विअ चन्दे विअ, हिमवन्ते विअ, सागळे विअ,
चिट्टदु दे जसो । [ भोः कर्न ! सूर्य इव, चन्द्र इव, हिमवानिव,
सागर इव, तिष्ठतु ते यशः ।]
कर्णः -- भगवन् ! किं न वक्तव्यं दीर्घायुर्भवेति । अथवा एतदेव
शोभनम् । कुतः,
धर्मो हि यत्नैः पुरुषेण साध्यो
भुजङ्गजिह्णाचपला नृपश्रियः ।
तस्मात् प्रजापालनमात्रबुद्ध्या
हतेषु देहेषु गुणा धरन्ते ॥ १७॥
भगवन् ! किमिच्छसि किमहं ददामि ।
शक्रः -- महत्तरं भिक्खं याचेमि । [महत्तरां भिक्षां याचे ।]
कर्णः -- महत्तरां भिक्षां भवते प्रदास्ये । श्रूयन्तां मद्विभवाः,
गुणवदमृतकल्पक्षीरधाराभिवर्षि
द्विजवर रुचितं ते तृप्तवत्सानुपातम् ।
तरुणमधिकमर्थिप्रार्थनीयं पवित्रं
विहितकनकशृङ्गं गोसहस्रं ददामि ॥ १८॥
शक्रः -- गोसहस्सं त्ति । मुहुत्तअं खिरं पिबामि । णेच्छमि कण्ण
! णेच्छामि । [गोसहस्रमिति । मुहूर्तकं क्षीर पिबामि । नेच्छामि
कर्ण ! नेच्छामि ।]
कर्णः -- किं नेच्छति भगवान् । इदमपि श्रूयतां,
रवितुरगसमानं साधनं राजलक्ष्म्याः
सकलनृपतिमान्यं मान्यकाम्बोजजातम् ।
सुगुणमनिलवेगं युद्धदृष्टापदानं
सपदि बहुसहस्रं वाजिनां ते ददामि ॥ १९॥
शक्रः -- अस्स त्ति । मुहुतअं आळुहामि । णेच्छामि कण्ण ! णेच्छामि ।
[अश्व इति । मुहूर्तकमारोहामि । नेच्छामि कर्ण ! नेच्छामि ।]
कर्णः -- किं नेच्छति भगवान् । अन्यदपि श्रूयतां
मदसरितकपोलं षट्पदैः सेव्यमानं
गिरिवरनिचयाभं मेघगम्भीरघोषम् ।
सितनखदशनानां वारणानामनेकं
रिपुसमरविमर्दं वृन्दमेतद् ददामि ॥ २०॥
शक्रः -- गअ त्ति । मुहुत्तअं आळुहामि । णेच्छामि कण्ण ! णेच्छामि ।
[गज इति । मुहूर्तकमारोहामि । नेच्छामि कर्ण ! नेच्छामि ।]
कर्णः -- किं नेच्छति भगवान् । अन्यदपि श्रूयताम् । अपर्याप्तं
कनकं ददामि ।
शक्रः -- गह्णिअ गच्छामि । (किञ्चिद् गत्वा) णेच्छामि कण्ण ! णेच्छामि
। [गृहीत्वा गच्छामि । नेच्छामि कर्ण ! नेच्छामि ।]
कर्णः -- तेन हि जित्वा पृथिवीं ददामि ।
शक्रः -- पुहुवीए किं करिस्सं । [पृथिव्या किं करिष्यामि ।]
कर्णः -- तेन ह्यग्निष्टोमफलं ददामि ।
शक्रः -- अग्गिट्टोमफळेण किं कय्यं । [अग्निष्टोमफलेन किं कार्यम् ।]
कर्णः -- तेन हि मच्छिरो ददामि ।
शक्रः -- अविहा अविहा । [अविहा अविहा ।]
कर्णः -- न भेतव्यं न भेतव्यम् । प्रसीदतु भगवान् । अन्यदपि श्रूयताम् ।
अङ्गैः सहैव जनितं मम देहरक्षा
देवासुरैरपि न भेद्यमिदं सहास्त्रैः ।
देयं तथापि कवचं सह कुण्डलाभ्यां
प्रीत्या मया भगवतो रुचितं यदि स्यात् ॥ २१॥
शक्रः -- (सहर्षम्) देदु देदु । [ददातु ददातु ।]
कर्णः -- (आत्मगतम्) एष एवास्य कमः । किन्नुखल्वनेककपटबुद्धेः
कृष्णस्योपायः । सोऽपिच भवतु । धिगयुक्तमनुशोचितुम् । नास्ति
संशयः । (प्रकाशम्) गृह्यताम् ।
शल्यः -- अङ्गराजः ! न दातव्यं न दातव्यम् ।
कर्णः -- शल्यराज ! अलमलं वारयितुम् । पश्य,
शिक्षा क्षयं गच्च्छति कालपर्ययात्
सुबद्धमूला निपतन्ति पादपाः ।
जलं जलस्थानगतं च शुष्यति
हुतं च दत्तं च तथैव तिष्ठति ॥ २२॥
तस्माद् गृह्यताम् । (निकृत्य ददाति)
शक्रः -- (गृहीत्वा आत्मगतम्) गृहीते एते । पूर्वमेवाहम्
अर्जुनविजयार्थं सर्वदेवैर्यत् समर्थितं, तदिदानीं मयानुष्ठितम्
। तस्मादहमप्यैरावतमारुह्यार्जुनकर्णयोर्युद्धविशेषंपश्यामि ।
(निष्क्रान्तः)
शल्यः -- अङ्गराज ! वञ्चितः खलु भवान् ।
कर्णः -- केन ।
शल्यः -- शक्रेण ।
कर्णः -- न खलु । शक्रः खलु मया वञ्चितः । कुतः,
अनेकयज्ञाहुतितर्पितो द्विजैः
किरीटिमान् दानवसङ्घमर्दनः ।
सुरद्विपास्फालनकर्कशाङ्गुलिर्
मया कृतार्थः र्खलु पाकशासनः ॥ २३॥
(प्रविश्य ब्राह्मणरूपेण)
देवदूतः -- भोः कर्ण ! कवचकुण्डलग्रहणपश्चात्तापेन
पुरन्दरेणानुगृहीतोऽसि । पाण्डवेष्वेकपुरुषवधार्थममोघमस्त्रं
विमला नाम शक्तिरियं गृह्यताम् ।
कर्णः -- धिग्, दत्तस्य न प्रतिगृह्णामि ।
देवदूतः -- ननु ब्राह्मणवचनाद् गृह्यताम् ।
कर्णः -- ब्राह्मणवचनमिति । न मयातिक्रान्तपूर्वम् । कदा लभेय
देवदूतः -- यदा स्मरसि तदा लभस्व ।
कर्णः -- बाढम् । अनुगृहीतोऽस्मि । प्रतिनिवर्ततां भवान् ।
देवदूतः -- बाढम् । (निष्क्रान्तः)
कर्णः -- शल्यराज ! यावद् रथमारोहावः ।
शल्यः -- बाढम् ।
(रथारोहणं नाटयतः)
कर्णः -- अये शब्द इव श्रूयते । किन्नुखल्विदम् ।
शङ्खध्वनिः प्रलयसागरघोषतुल्यः
कृष्णस्य वा न तु भवेत् स तु फल्गुनस्य ।
नूनं युधिष्ठिरपराजयकोपितात्मा
पार्थः करिष्यति यथाबलमद्य युद्धम् ॥ २४॥
शल्यराज ! यत्रासावर्जुनः तत्रैव चोद्यतां मम रथः ।
शल्यः -- बाढम् ।
(भरतवाक्यम्)
सर्वत्र सम्पदः सन्तु नश्यन्तु विपदः सदा ।
राजा राजगुणोपेतो भूमिमेकः प्रशास्तु नः ॥ २५॥
(निष्क्रान्ताः)
कर्णभारमवसितम् ।
शुभं भूयात् ।
Encoded and proofread by Arun questions.sanskrit@gmail.com
% Karnabharam
%
% The printing of the text that I reference here has some idiosyncraies.
% Exclamation marks are frequently used, and the anusvAra (M) is sometimes
% printed as the nasal that follows. I have left the spelling of words as-is
% (unless an error has been made -- see notes below). Exclamation marks that
% originally appeared in verses have been removed, but those in sentences
% have remained where they are.
%
% Some characters speak in Prakrit. Their text is given in Prakrit; a Sanskrit
% gloss immediately follows in square brachkets [ ].
%
% Here is a list of the discrepanchies you may find between the copy below
% and the original text. If you think you have found a deviation from the
% original text, check here to make sure that it is not already accounted
% for.
%
% (All lines are indicated with verse numbers. - and + signs are for lines
% that appear before and after the verse itself, respectively.)
%
% -------
% 3- : (ka) mahArAjAyA~NgarAjAya
% 1b : supa(rNa?rva)
% 3ch : (da?dai)duHsahaM
% 3d : (ka) samarabhigatArthaH
% 3+ : (ka) (vilokya)
% 3+ : (ka) hR^idayasaMtApaH
% 4b : (ka) sadhIramupaiti
% 5- : (kha) (tataH pravishati yathAnirdiShTaH karNaH ...)
% 7b : (kha) yavIyAMsashcha
% 8+ : (kha) bho shalvarAja !
% 9- : (kha) tasya bhavagantaM praNamya kR^itA~njaliH sthito.asmi . tataH, ...
% 9+ : jAmada(gninA?gnyena)
% 9+ : pR^iShTo.asmi -- ko bhavAn,
% 9+ : (kha) mamAshIrvachanaM dattvA ko
% 9+ : (kha) kimarthamihAgata ityuktaH
% 10- : (kha) bhagavAn ! anilAnyastrANyupashikShitum ...
% 10- : (kha) katipayadinAsAtikrame
% 10ch : (kha) kShatajokShitaH sa
% 12a : (kha) jitvApi labhate
% 13d : (kha) rakShantu mAM yadyapi
% 13+ : (ka) akShayo~stvaparA~NmukhAnAm
% 13+ : (ka) eSha bhoH, sa prasanno.asmi
% 15ch : utkarNasthimitA~nchitA(kShi?kSha)...
% 16- : (kha) via, sAaLe via
% 16ch : (kha) prajApAlanamatra buddhvA
% 17b : (kha) tR^iptavatsAnuyAtam
% 20ch : ??? (kha) dashanApraM
% 20+ : (ka) muhutta_aM ALuhAmi . (AruhyAvalokya) NechChAmi
% 20+ : (ka) bhagavAn . tena hi jitvA
% 21- : (ka) shakraH -- teNa kiM kayyaM
% 21- : (ka) prasIdatu bhagavAn . aparyAptaM kanakaM dadAmi .
% shakraH -- ANIa gachChAmi . NechChAmi kaNNa . NechChAmi .
% karNaH -- anyadapi...
%
% 21a : (ka) janitau
% 21a : (ka) deharakShau
% 22a : (kha) kAlaparyaye
% 22+ : pUrvamevA(hama?)rjunavijayArthaM ...
% 22+ : (ka) sarvadevairmayA samarthitamidamanuShThitam .
% 22+ : (ka) Aruhya matputrayorarjuna [...] dvandvayuddhaM pashyAmi .
% 22+ : (ka) a~NgarAja ! va~nchito bhavAn
% 23+ : (kha) grahaNAt pashchAttApena
% 23+ : (ka) brAhmaNaH -- na na, brAhmaNavachanamiti
% 23+ : (ka) brAhmaNaH -- yadA ...
% 23+ : (ka) brAhmaNaH -- bADham .
% 23+ : (ka) yAvad rathamArohayAvaH
% 23+ : (ka) (rathamAruhya)
% 24a : (ka) tulyaghoShaH
% 25+ : (kha) kavachA~NkaM samAptam
%
%
% Now, the text.
%


text:
कर्णाटभाषायां आदिकविरिति प्रसिद्धस्य पम्पमहाकवेः पद्येन उद्धृतमिदं शार्दूलविक्रीडितवृत्तपादस्य अन्तिमभागं ‘संसारसारोदयम्‘ उपयुज्य संस्कृतभाषायां पद्यानि रचयामः |
This month we shall compose sanskrit verses in śārdūlavikrīḍita meter utilising the phrase ‘saṁsārasārodayam‘ taken from a verse written by pampa, famously known as ādikavi of kannada.
ಆದಿಕವಿ ಪಂಪನ ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿರುವ ಪದ್ಯದಿಂದ ಆಯ್ದ ಭಾಗ ‘ಸಂಸಾರಸಾರೋದಯಂ‘ ಅನ್ನುವ ಪಾದಭಾಗವು ಸಮಸಂಸ್ಕೃತ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಕನ್ನಡದಲ್ಲೂ ಆಸಕ್ತರು ಪದ್ಯಪೂರಣ ಮಾಡಬಹುದು.
76 Responses to “पद्यपाने संस्कृतपद्यमासः २ : पद्यपूरणम् :: संसारसारोदयम्”
-
योऽस्यां देववतारपावनभुवि स्वीयं जनुः प्राप्नुयाद्
योऽधीयीत विचारसारसरणिं गैर्वाणवाणीं शुभाम् ।
यः प्रत्नां भवमोचिनीं भगवतीमध्यात्मविद्यां व्रजेत्
सौभाग्यातिशयी स एव लभते संसारसारोदयम् ॥
-
अयि विपश्चिदपश्चिम ! “भवमॊचनी ” इति प्रयोगः क्स्मादकस्माद् इव भवता नादृतः? 🙂
-
आर्य ! नाहं विपश्चिदपि तु विविदिषुरेव । विषयेऽस्मिन् ’अनवधानिना’ मया तथा प्रायोजि । धन्योऽस्म्यनेन सत्पथदर्शनेन 🙂
-
-
-
वाल्मीकिं करुणारुणोदयकथाकैवल्यकोलाहलं
व्यासं शान्तरसावसानवचसां पद्मासनं पावनम् ।
पाश्च्यात्यादिकविं च होमरमिहप्रीत्यां परं पौरुषं
पाठं पाठंमवैमि भूमकवितासंसारसारोदयम् ॥
-
बाल्ये पातुमयोग्यतां भजति यद् घातोपशान्त्यै भवेत्
मित्रत्वं तनुते तदेव समये यन्मन्दमन्दं पयः ।
वार्धक्ये गमयेत् यत्स्मृतिपथं यातेषु तोषं ददत्
काफीपानमशेषतो धरति तत् संसारसारोदयम् ॥
ಮೊದಲನೆಯ ಪಾದದ ಬಗ್ಗೆ – ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕಾಫಿ ಕೊಡದಿರುವರೇ ಹೆಚ್ಚು. ಮಕ್ಕಳು ಬಿದ್ದು ಗಾಯಮಾಡಿಕೊಂಡಾಗ ನಮ್ಮ ಸೋದರತ್ತೆಯೊಬ್ಬರ ರಾಮಬಾಣವೆಂದರೆ ಕಾಫೀಪುಡಿ ಹಚ್ಚುವುದು.
-
ಇನ್ನೊಂದು ..
तीर्त्वा वत्सरशः परीक्षणगणान् दृष्ट्वा च किंचिन्नवं
लब्ध्वान्ते यशसा प्रसिद्धपदवीं भूयः प्रयत्ने रतः ।
नित्यं पत्रविलेखने कृतमतिस्तेनैव नन्दं धरन्
जीवन्मुक्तिमिवात्र पश्यति जनः संसारसारोदयम् ॥
-
ಮತ್ತೊಂದು ..
देहि त्वं गमनाय शोधनपथे लक्ष्मीपते तारक
श्रुत्वा प्रार्थनभाषितं यदि धनं कुर्वे तवानेन किम् ।
क्लेशांस्तेन करोमि वै परिहृतान् तारस्वरेणाभणद्
वाचोऽमन्यत संशयेन धनवान् संसारसारोदयम् ॥
संशोधनजगतः स्थितिं स्मारयतीव संभाषणमेवम् –
संशोधकः – “लक्ष्मीपते, तारक, शोधनपथे गमनाय त्वं देहि” ।
धनिकः प्रवर्तकः प्रत्याह । “प्रार्थनभाषितं श्रुत्वा यदि धनं तव कुर्वे, अनेन किं (भवति)?” ।
संशोधकः “तेन (धनेन) क्लेशान् परिहृतान् करोमि वै ।” इति तारस्वरेण (विश्वासं प्रकटयन्) अभणत् ।
धनवान् वाचः संशयेन संसारसारोदयम् अमन्यत । (तन्नाम उभावपि वस्तुस्थितिं जानीतः । मिथः सर्वतोमुखं विश्वासम् अकुर्वन्तौ एव व्यवहारे प्रविष्टौ इति भावः )
-
संन्यासी हृदि कृष्णनाममननं कुर्वन् पुरोगामिनीं
दृष्ट्वा तां क्षणमात्रमाकुलितधीर्देवं विस्मृत्यास्थितः ।
तस्यामेव गतिं च पश्यति यतिः संसारसारोदयं
श्रेष्ठा एव यदीदृशाश्च्युतपदाः का मादृशानां गतिः ॥
अप्राप्याश्रमविप्लवं गृहभृतां पुत्रानलब्ध्वा नरो
योऽगत्वा धनसंपदद्रिशिखरं ख्यातैरसंमानितः ।
सामान्यैररुदन् भवैर्यथा भुविगतं द्वन्द्वेऽहसित्वा सुखी
स्वप्ने पश्यति जीवितात् तदितरं संसारसारोदयम् ॥
एताभ्यां पूरणाभ्याम् अद्यतनात् रचनात् विरमामि ।
-
“दृष्ट्वा तां क्षणमात्रमाकुलितधीर्देवं विस्मृत्यास्थितः ।” अत्र वि-कारः गुरुर्भवति, लघु भवितव्यम् किल?
“दृष्ट्वा तां क्षणमात्रमाकुलितधीर्देवस्मृतिं त्यक्तवान् ।” इत्युक्ते छन्दोलोपो न भवेत् इति मन्ये ।
-
परिष्काराय धन्यवादः ।
-
-
वयस्यवर नरॆश! तव पद्यान्यनवद्यानि विलोक्य हर्षकर्षितॊsपि विलम्बेन प्रत्युत्तरपरायणॊsस्मीति क्षन्तव्यः। एतेषु दिवसॆषु प्रवासमग्न आसमिति हेतुना निजाभिप्रायप्रकटनकदर्थितोsस्मि। अपि भवल्लॆखनी कामदुघा संततमास्ताम् ।
-
-
पुरा अहं स्मयापूरणानि प्रेषितवान् विद्य्त्सन्देशेषु प्रेषितवान् । परन्तु ते अतस्मिन् जालस्थाने न दृश्यन्ते । अतः अत्र स्थापयामि ।
बाल्ये क्रीडनमेव मुख्यमनिशं मातापितृप्रीणनम्
तारुण्ये तरुणीजनो मनसि भोः वित्तार्जनायोद्यमः ।
वार्धक्ये तनुजादिसौख्यविषये चिन्ता जराया भयम्
एवं गच्छति जन्मनीह तु कथं संसारसारोदयम् ॥
ಆಟಂ ಮುಖ್ಯವು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ದಿನವೂ ತಾಯ್ತಂದೆ ಕೈಗೊಂಬೆಯೂ
ಪೆಣ್ಗಳ್ ಯೌವನದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಮನದೊಳ್ ಸಂಪಾದಿಸಲ್ಕುದ್ಯಮ |
ಮಕ್ಕಳ್ ಚಿಂತೆಯು ರೋಗ ಬರ್ಪ ಭಯವೂ ಹೆಚ್ಚಾಗೆ ವಾರ್ಧಕ್ಯದೊಳ್
ಎಂತೋ ಬರ್ಪುದು ಜನ್ಮವಿಂತಿರುತಿರಲ್ ಸಂಸಾರಸಾರೋದಯಂ ||
पुनरेकं प्रयत्नम् —
बाल्ये मातृपितृप्रबुद्धमनसा विद्यार्जने गौरवम्
स्वाध्याभ्यसनं नियन्त्रितमनोवृत्तिस्ततो यौवने ।
वार्धक्येऽनुदिनं हरेर्भगवतो ध्यानं च सङ्कीर्तनम्
अभ्यासेन हि पश्यतीह मनुजः संसारसारोदयम् ॥
पुनरेकं प्रयत्नम् । अत्र पद्ययुगलं वर्तते ।
दृष्ट्वा क्षीरसमुद्रमध्यशयनं तुष्टं रमेशं हरिम्
नृत्यन्तं च हिमाचलोदवसितं तुष्टं ह्युमेशं हरम् ।
भ्रान्ता यान्ति निरन्तरं भुवि जनाः निस्सारसंसारिणः
प्राप्तुं तत्र सतीपितुर्गृह इमे संसारसारोदयम् ॥
(परन्तु)
सत्कारः प्रथमद्वितीयदिनयोः श्वश्र्वा च भर्त्रा तयाः
साहाय्यं जडतां विहाय कुरु चेत्याज्ञा तृतीये दिने ।
प्रस्थानं तु कदा भवेदिति तयोः प्रश्नस्तु षष्ठे दिने
किं भोः पादनिशाकरे गलगते संसारसारोदयम् ? ॥
(अत्र अर्धचन्द्रप्रयोगः इति विख्यातः, परन्तु कण्ठस्योपरि गच्छद्धस्तस्य रूपं पादचन्द्र (crescent Moon) इव दृश्यते किल? अतः पाद्निशाकरे इत्युक्तम्)
-
सत्कारः प्रथमद्वितीयदिनयोः श्वश्र्वा च भर्त्रा तयाः
साहाय्यं जडतां विहाय कुरु चेत्याज्ञा तृतीये दिने ।
प्रस्थानं तु कदा भवेदिति तयोः प्रश्नस्तु षष्ठे दिने
किं भोः पादनिशाकरे गलगते संसारसारोदयम् ? ॥
अस्मिन् प्रथमे पादे तयाः इति अशुद्धपदस्य उपयोगं कृतम् । क्षम्यताम् । अधोलिखितम् समीचीनतरमिति मन्ये ।
सत्कारः प्रथमद्वितीयदिनयोः पत्न्याः पितृभ्यां भवेत्
साहाय्यं जडतां विहाय कुरु चेत्याज्ञा तृतीये दिने ।
प्रस्थानं तु कदा भवेदिति तयोः प्रश्नस्तु षष्ठे दिने
किं भोः पादनिशाकरे गलगते संसारसारोदयम् ? ॥
तथा च अन्ये सङ्कुट्टनदोषाश्च सन्ति ।
“पुरा अहं स्मयापूरणानि प्रेषितवान् विद्य्त्सन्देशेषु प्रेषितवान् । परन्तु ते अतस्मिन् जालस्थाने न दृश्यन्ते । अतः अत्र स्थापयामि ।”
इत्यत्र
“पुरा अहं समस्यापूरणानि विद्युत्सन्देशेषु प्रेषितवान् । परन्तु ते एतस्मिन् जालस्थाने न दृश्यन्ते । अतः अत्र स्थापयामि ।” इति भवितव्यम् ।
अन्ते लिखितस्य पद्ययुगलस्य आधारं पाठकाः जानीयुरेव । प्रथमम् — असारे खलु संसारे सारं श्वशुरमन्दिरम् …; द्वितीयम् – एकं द्वे त्रीणि चत्वारि पञ्च षट् .. (एतस्य पद्यस्य द्वितीयार्धम् अहं विस्मृतवान् – तत्र अर्धचन्द्रप्रयोगः इति भवति) । –
-
वयस्य रामप्रियमहाभाग! भवत्पद्यानि रमणीयान्यॆव। प्रायॆण मुक्तभाषादॊषाश्च। किं तु क्वचिदत्र तृतीयपाद-चतुर्थपादयो्र्मध्ये सन्धिर्न कृतः। यदि क्रियते तर्हि छन्दोभङ्गः स्यात्। अतः तत्र सम्यक् समञ्जनमेव कार्यम्।
-
धन्यवादाः भवते । सन्धिः भवितव्य एवेति नियमः कुत्रास्ति इति कृपया सूचयतु । साधारणातया क्रियते एव । परन्तु यदा कदाचित् अपवादानपि पश्यामः । यथा वाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे
“विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा श्रुत्वा जनकभाषितम् । वत्स राम धनुः पश्य इति राघवमब्रवीत् ॥”
तथा युद्धकाण्डे
“निमित्तानि निमित्तज्ञो दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजः | सौमित्रिं संपरिष्वज्य इदं वचनमब्रवीत् ||”
अपि च अमरकोषे
क्रमादातिथ्यातिथेये अतिथ्यर्थेऽत्र साधुनि ।
उपरिलिखितेषु उदाहरणेषु द्वितीयं तृतीयं च मम भ्राता कृष्णप्रियः कतिचनमासेभ्यः पूर्वे कस्मिंश्चित् सन्देशे प्रेषितवान् यदा पद्यधारावृन्दे ईदृशः प्रश्नः सञ्जातः । यदि भवान् शास्त्राधारं यच्छति तर्हि अस्मभ्यस्सर्वेभ्यः महदुपकरो भवेत् ।
-
-
-
संसारसारोदयपदस्य पुल्लिङ्गतां स्मारितोऽहं विश्वासमहोदयेन । अतः
सत्कारः प्रथमद्वितीयदिनयोः पत्न्याः पितृभ्यां भवेत्
साहाय्यं जडतां विहाय कुरु चेत्याज्ञा तृतीये दिने ।
प्रस्थानं तु कदा भवेदिति तयोः प्रश्नस्तु षष्ठे दिने
किं भोः पादनिशाकरे गलगते संसारसारोदयम् ? ॥
इत्यस्मिन् पद्ये चतुर्थपादे दोषोऽस्ति । अधः समीक्रियते ।
सत्कारः प्रथमद्वितीयदिनयोः पत्न्याः पितृभ्यां भवेत्
साहाय्यं जडतां विहाय कुरु चेत्याज्ञा तृतीये दिने ।
प्रस्थानं तु कदा भवेदिति तयोः प्रश्नस्तु षष्ठे दिने
पश्येत्पादशशिप्रयोगविधिना संसारसारोदयम् ! ॥
अन्याः दोषाः सन्ति चेत् कृपया सूचयन्तु पण्डिताः ।
-
Yesterday was विश्वसंस्कृतदिनम् । So it seems appropriate to compose a verse about it and then follow with another to follow this month’s theme.
विश्वसंस्कृतदिनं तदुदीरितं श्रावणे शुभपूर्णशशेर्दिने ।
भातु दिक्षु सकलासु संस्कृतिः संस्कृतेन जनितं च वाङ्मयम् ॥
बाल्ये संस्कृतपद्यपाननिरतश्चास्वादको यौवने
वृद्धो वाङ्मयवाचनेन कुरुते ज्ञानस्य संवर्धनम् ।
एवं प्राप्य गुरोः कृपाजलनिधेः संस्कारसारोदयम्
देही पुण्यकृदत्र किं न लभते संसारसारोदयम् ? ॥
-
प्रातर्भर्त्सितबान्धवो निजगृहात् कार्याय दूरं गतः
श्रुत्वा वह्निमयं महाव्यतिकरं गेहोपकण्ठे स्थितम् ।
सम्भ्रान्तेन च स्वेदसार्द्रवपुषा प्रत्युत्थितं स्वप्नतो
दृष्ट्वा निद्रितबान्धवान् निशि मतौ संसारसारोदयम् ॥
-
It is really a nice poem. Even the diction is chaste and classical. Thanks for this padyapraabhRta:-)
-
Thank you very much sir!
-
-
-
श्री-कृष्ण-जन्मोत्सवावसरे अन्यच्च पद्यमिदम्
देवानामपि दोषमोहसमये मर्त्ये च निद्रां गते
विष्णोः पादसुदीपतारकगणे मोघैश्च मेघैर्वृते ।
कंसानीकनिपीड्यमाननगरे नास्तिक्यनृत्याङ्गणे
सर्वापत्य-विनाश-दुःख-जठरे संसारसारोदयम् ॥
doSha – night
viShNupada – sky
-
A very welcoming poem indeed! Especially the metaphor, “naastikya-nRtyaangaNa”. But I think you can further polish the second line.
-


text:
॥ श्रीविष्णुपञ्जरस्तोत्रम् ॥
श्रीगणेशाय नमः ।
ॐ अस्य श्रीविष्णुपञ्जरस्तोत्रमन्त्रस्य नारद ऋषिः । अनुष्टुप् छन्दः ।
श्रीविष्णुः परमात्मा देवता । अहं बीजम् । सोहं शक्तिः । ॐ ह्रीं कीलकम् ।
मम सर्वदेहरक्षणार्थं जपे विनियोगः ।
नारद ऋषये नमः मुखे । श्रीविष्णुपरमात्मदेवतायै नमः हृदये ।
अहं बीजं गुह्ये । सोहं शक्तिः पादयोः । ॐ ह्रीं कीलकं पादाग्रे ।
ॐ ह्रांह्रींह्रूंह्रैंह्रौंह्रः इति मन्त्रः ।
ॐ ह्रां अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ ह्रीं तर्जनीभ्यां नमः ।
ॐ ह्रूं मध्यमाभ्यां नमः । ॐ ह्रैं अनामिकाभ्यां नमः ।
ॐ ह्रौं कनिष्ठिकाभ्यां नमः । ॐ ह्रः करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ।
इति करन्यासः ।
अथ हृदयादिन्यासः । ॐ ह्रां हृदयाय नमः । ॐ ह्रीं शिरसे स्वाहा ।
ॐ ह्रूं शिखायै वषट् । ॐ ह्रैं कवचाय हुम् ।
ॐ ह्रौं नेत्रत्रयाय वौषट् । ॐ ह्रः अस्त्राय फट् । इति अङ्गन्यासः ।
अहंबीजप्राणायामं मन्त्रत्रयेण कुर्यात् ।
अथ ध्यानम् ।
परं परस्मात्प्रकृतेरनादिमेकं निविष्टं बहुधा गुहायाम् ।
सर्वालयं सर्वचराचरस्थं नमामि विष्णुं जगदेकनाथम् ॥ १॥
ॐ विष्णुपञ्जरकं दिव्यं सर्वदुष्टनिवारणम् ।
उग्रतेजो महावीर्यं सर्वशत्रुनिकृन्तनम् ॥ २॥
त्रिपुरं दहमानस्य हरस्य ब्रह्मणोदितम् ।
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि आत्मरक्षाकरं नृणाम् ॥ ३॥
पादौ रक्षतु गोविन्दो जङ्घे चैव त्रिविक्रमः ।
ऊरू मे केशवः पातु कटिं चैव जनार्दनः ॥ ४॥
नाभिं चैवाच्युतः पातु गुह्यं चैव तु वामनः ।
उदरं पद्मनाभश्च पृष्ठं चैव तु माधवः ॥ ५॥
वामपार्श्वं तथा विष्णुर्दक्षिणं मधुसूदनः ।
बाहू वै वासुदेवश्च हृदि दामोदरस्तथा ॥ ६॥
कण्ठं रक्षतु वाराहः कृष्णश्च मुखमण्डलम् ।
माधवः कर्णमूले तु हृषीकेशश्च नासिके ॥ ७॥
नेत्रे नारायणो रक्षेल्ललाटं गरुडध्वजः ।
कपोलौ केशवो रक्षेद्वैकुण्ठः सर्वतोदिशम् ॥ ८॥
श्रीवत्साङ्कश्च सर्वेषामङ्गानां रक्षको भवेत् ।
पूर्वस्यां पुण्डरीकाक्ष आग्नेय्यां श्रीधरस्तथा ॥ ९॥
दक्षिणे नारसिंहश्च नैरृत्यां माधवोऽवतु ।
पुरुषोत्तमो मे वारुण्यां वायव्यां च जनार्दनः ॥ १०॥
गदाधरस्तु कौबेर्यामीशान्यां पातु केशवः ।
आकाशे च गदा पातु पाताले च सुदर्शनम् ॥ ११॥
सन्नद्धः सर्वगात्रेषु प्रविष्टो विष्णुपञ्जरः ।
विष्णुपञ्जरविष्टोऽहं विचरामि महीतले ॥ १२॥
राजद्वारेऽपथे घोरे सङ्ग्रामे शत्रुसङ्कटे ।
नदीषु च रणे चैव चोरव्याघ्रभयेषु च ॥ १३॥
डाकिनीप्रेतभूतेषु भयं तस्य न जायते ।
रक्ष रक्ष महादेव रक्ष रक्ष जनेश्वर ॥ १४॥
रक्षन्तु देवताः सर्वा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।
जले रक्षतु वाराहः स्थले रक्षतु वामनः ॥ १५॥
अटव्यां नारसिंहश्च सर्वतः पातु केशवः ॥
दिवा रक्षतु मां सूर्यो रात्रौ रक्षतु चन्द्रमाः ॥ १६॥
पन्थानं दुर्गमं रक्षेत्सर्वमेव जनार्दनः ।
रोगविघ्नहतश्चैव ब्रह्महा गुरुतल्पगः ॥ १७॥
स्त्रीहन्ता बालघाती च सुरापो वृषलीपतिः ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो यः पठेन्नात्र संशयः ॥ १८॥
अपुत्रो लभते पुत्रं धनार्थी लभते धनम् ।
विद्यार्थी लभते विद्यां मोक्षार्थी लभते गतिम् ॥ १९॥
आपदो हरते नित्यं विष्णुस्तोत्रार्थसम्पदा ।
यस्त्विदं पठते स्तोत्रं विष्णुपञ्जरमुत्तमम् ॥ २०॥
मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति ।
गोसहस्रफलं तस्य वाजपेयशतस्य च ॥ २१॥
अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।
सर्वकामं लभेदस्य पठनान्नात्र संशयः ॥ २२॥
जले विष्णुः स्थले विष्णुर्विष्णुः पर्वतमस्तके ।
ज्वालामालाकुले विष्णुः सर्वं विष्णुमयं जगत् ॥ २३॥
इति श्रीब्रह्माण्डपुराणे इन्द्रनारदसंवादे श्रीविष्णुपञ्जरस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
Encoded and proofread by Dinesh Agarwal dinesh.garghouse at gmail.com, NA, PSA
Easwaran
BACK TO TOP
% Text title : viShNupanjarastotram
% File name : viShNupanjarastotrambrahmANDapurANa.itx
% itxtitle : viShNupanjarastotram (brahmANDapurANAntargatam)
% engtitle : viShNupanjarastotram
% Category : vishhnu
% Location : doc_vishhnu
% Sublocation : vishhnu
% SubDeity : vishnu
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Dinesh Agarwal dinesh.garghouse at gmail.com
% Proofread by : Dinesh Agarwal dinesh.garghouse at gmail.com, NA, PSA Easwaran
% Description-comments : brahANDapurANa
% Latest update : April 29, 2013
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
सूत्रम्
अध्यायन्यायोद्यावसंहारा(धारावया)श्च॥ ३।३।१२२
काशिका-वृत्तिः
अध्यायन्यायौद्यावसंहाराऽधाराऽवायाश् च ३।३।१२२
अध्यायाऽदयः शब्दाः घञन्ता निपात्यन्ते। पुंसि संज्ञायां घे प्राप्ते घञ् विधीयते। अहलन्तार्थ आरम्भः। अधीयते अस्मिनिति अध्यायः। नीयत अनेन इति न्यायः। उद्युवन्ति अस्मिनिति उद्यावः। संह्रियन्ते ऽनेन इति संहारः। आघ्रियन्ते अस्मिनिति आधारः। आवयन्ति अस्मिन्निति आवायः। चकारो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः। अवहारः।
न्यासः
अध्यायन्यायोद्यावसंहाराधारावायाश्च। , ३।३।१२२
"अहलन्तार्थ आरम्भः"इति। हलन्तेभ्यः पूर्वसूत्रेणैव सिद्धत्वात्॥
तत्त्व-बोधिनी
अध्यायन्यायोद्यावसंहाराश्च १५७५, ३।३।१२२
अवहारेत्यादि। वृत्तिकारस्त्वाधारावायशब्दौ सूत्रे प्रक्षिप्य चकारेणाऽवहारशब्दं संजग्राह, तदसंबद्धमिति स्पष्टमेव।


text: ॥१.४४॥ तत्र भूतसूक्ष्मेष्वभिव्यक्तधर्मकेषु देशकालनिमित्तानुभवावच्छिन्नेषु या समापत्तिः सा सविचारेत्युच्यते । तत्राप्येकबुध्दिनिग्राह्यमेवोदितधर्मविशिष्टं भूतसूक्ष्ममालम्बनीभूतं समाधिप्रज्ञायामुपतिष्ठते । या पुनः सर्वथा सर्वतः शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मावनच्छिन्नेषु सर्वधर्मानुपातिषु सर्वधर्मात्मकेषु समापत्तिः सा निर्विचारेत्युच्यते । वं स्वरूपं हि तद्भूतसूक्ष्ममेतेनैव स्वरूपेणाऽऽलम्बनीभूतमेव समाधिप्रज्ञास्वरूपमुपरञ्जयति । प्रज्ञा च स्वरूपशून्येवार्थमात्रा यदा भवति तदा निर्विचारेत्युच्यते । तत्र महद्वस्तुविषया सवितर्का निर्वितर्का च, सूक्ष्मवस्तुविषया सविचारा निर्विचारा च । वमुभयोरेतयैव निवितर्कया विकल्पहानिर्व्याख्यातेति ।


text:
तृतीयोच्छ्वासः
१
’देव, भवच्चरणकमलसेवाभिलाषीभूतो ऽहं भ्रमन्नेकस्यां वनावनौ पिपासाकुलो लतापरिवृतं शीतलं नदसलिलं पिबन्नुज्ज्वलाकारं रत्नं तत्रैकमद्राक्षम् ।
तदादाय गत्वा कञ्चनाध्वानमम्बरमणेरत्युष्णतया गन्तुमक्षमो वने ऽस्मिन्नेव किमपि देवतायतनं प्रविष्टो दीनाननं बहुतनयसमेतं स्थविरमहीसुरमेकमवलोक्य कुशलमुदितदयो ऽहमपृच्छम् ॥१॥
२
कार्पण्यविवर्णवदनो मदाशापूर्णमानसो ऽवोचदग्रजन्मा-"महाभाग सुतानेतान्मातृहीनाननेकैरुपायै रक्षन्निदानीमस्मिन्कुदेशे भैक्ष्यं संपाद्य दददेतेभ्यो वसामि शिवालये ऽस्मिन्ऽिति ॥२॥
३
’भूदेव, एतत्कटकाधिपती राजा कस्य देशस्य, किं नामधेयः, किमत्रागमनकारणमस्यऽ इति पृष्टो ऽभाषत महीसुरः-"सौम्य, मत्तकालो नाम लाटेश्वरो देशस्यास्य पालयितुर्वीरकेतोस्तनयां वामलोचनां नाम तरुणीरत्नमसमानलावण्यां श्रावं श्रावमवधूतदुहितृप्रार्थनस्य तस्य नगरीमरौत्सीत् ।
वीरकेतुरपि भीतो महदुपायनमिव तनयां मत्तकालायादात् ।
तरुणीलाभहृष्टचेता लाटपतिः "परिणेया निजपुर एवऽ इति निश्चित्य गच्छन्निजदेशं प्रति संप्रति मृगयादरेणात्र वने सैन्यावासमकारयत् ॥३॥
४
कन्यासारेण नियुक्तो मानपालो नाम वीरकेतुमन्त्री मानधनश्च्तुरङ्गबल समन्वितो ऽन्यत्र रचितशिबिरस्तं निजनाथावमानखिन्नमानसो ऽन्तर्बिभेद इति ॥४॥
५
विप्रो ऽसौ बहुतनयो विद्वान्निर्धनः स्थविरश्च दानयोग्य इति तस्मै करुणापूर्णमना रत्नमदाम् ।
परमाह्लादविकसिताननो ऽभिहितानेकाशीः कुत्रचिदग्रजन्मा जगाम ।
अध्वश्रमखिन्नेन मया तत्र निरवेशि निद्रासुखम् ।
तदनु पश्चान्निगडितबाहुयुगलः स भूसुरः कशाघातचिह्नितगात्रो ऽनेकनैस्त्रिंशिकानुयातो ऽभ्येत्य माम् "असौ दस्युःऽ इत्यदर्शयत् ॥५॥
६
परित्यक्तभूसुरा राजभटा रत्नावाप्तिप्रकारं मदुक्तमनाकर्ण्य भयरहितं मां गाढं नियम्य रज्जुभिरानीय कारागारम् "एते तव सखायःऽ इति निगडितान्कांश्चिन्निर्दिष्टवन्तो मामपि निगडितचरणयुगलमकार्षुः ।
किड्कर्तव्यतामूढेन निराशक्लेशानुभवेनावाचि मया-"ननु पुरुषा वीर्यपरुषाः, निमित्तेन केन निविशथ कारावासदुःखं दुस्तरम् ।
यूयं वयस्या इति निर्दिष्टमेतैः, किमिदम् इति ॥६॥
७
तथाविधं मामवेक्ष्य भूसुरान्मया श्रुतं लाटपतिवृत्तान्तं व्याख्याय चोरवीराः पुनरवोचन्-"महाभाग। वीरकेतुमन्त्रिणो मानपालस्य किङ्करा वयम् ।
तदाज्ञया लाटेश्वरमारणाय रात्रौ सुरङ्गद्वारेण तदगारं प्रविश्य तत्र राजाभावेन विषण्णा बहुधनमाहृत्य महाटवीं प्राविशाम ।
अपरेद्युश्च पदान्वेषिणो राजानुचरा बहवो ऽभ्येत्य धृतधनचयानस्मान्परितः परिवृत्य दृढतरं बद्ध्वा निकटमानीय समस्तवस्तुशोधनवेलायामेकस्यानर्घ्यरत्नस्याभावेनास्मद्वधाय माणिक्यादानादस्मान् किलाशृङ्खलयन् इति ॥७॥
८
श्रुतरत्नरत्नावलोकस्थानो ऽहम् "इदं तदेव माणिक्यम्ऽ इति निश्चित्य भूदेवदाननिमित्तां दुरवस्थामात्मनो जन्म नामधेयं युष्मदन्वेषणपर्यटनप्रकारं चाभाष्य समयोचितैः संलापैर्मैत्रीमकार्षम् ।
ततोर्ऽधरात्रे तेषां मम च शृङ्खलाबन्धनं निर्भिद्य तैरनुगम्यमानो निद्रितस्य द्वाःस्थगणस्यायुधजालमादाय पुररक्षान्पुरतो ऽभिमुखागतान्पटुपराक्रमलीलयाभिद्राव्य मानपालशिबिरं प्राविशम् ।
मानपालो निजकिङ्करेभ्यो मम कुलाभिमानवृत्तान्तं तत्कालीनं विक्रमं च निशम्य मामार्चयत् ॥८॥
९
परेद्युर्मत्तकालेन प्रेषिताः केचन पुरुषा मानपालमुपेत्य "मन्त्रिन्, मदीयराजमन्दिरे सुरङ्गया बहुधनमपहृत्य चोरवीरा भवदीयं कटकं प्राविशन् तानर्पय ।
नो चेन्महाननर्थः भविष्यति इति क्रूरतरं वाक्यमब्रुवन् ।
तदाकर्ण्य रोषारुणितनेत्रो मन्त्री लाटपतिः कः, तेन मैत्री का, पुनरस्य वराकस्य सेवया किं लभ्यम् इति तान्निरभर्त्सयत्, ते च मानपालेनोक्तं विप्रलापं मत्तकालाय तथैवाकथयन् ।
कुपितो ऽपि लाटपतिर्देर्वीर्यगर्वेणाल्पसैनिकसमेतो योद्धुमभ्यगात् ।
पूर्वमेव कृतरणनिश्चयो मानी मानपालः संनद्धयोधो युद्धकामो भूत्वा निःशङ्कं निरगात् ।
अहमपि सबहुमानं मन्त्रिदत्तानि बहुलतुरङ्गमोपेतं चतुरसारथिं रथं दृढतरं कवचं मदनुरूपं चापं च विविधबाणपूर्णं तूणीरद्वयं रणसमुचितान्यायुधानि गृहीत्वा युद्धसंनद्धो मदीयबलविश्वासेन रिपूद्धरणोद्युक्तं मन्त्रिणमन्वगाम् ।
परस्परमत्सरेण तुमुलसङ्गरकरमुभयसैन्यमतिक्रम्य समुल्लसद्भुजाटोपेन बाणवर्षं तदङ्गे विमुञ्चन्नरातीन् प्राहरम् ॥९॥
१०
ततो ऽतिरयतुरङ्गमं मद्रथं तन्निकटं नीत्वा शीघ्रलङ्घनोपेततदीयरथो ऽहमरातेः शिरःकर्तनमकार्षम् ।
तस्मिन्पतिते तदवशिष्टसैनिकेषु पलायितेषु नानाविधहयगजादिवस्तुजातमादाय परमानन्दसंभृतो मन्त्री ममानेकविधां संभावनामकार्षीत् ॥१०॥
११
मानपालप्रेषितात्तदनुचरादेनमखिलमुदन्तजातमाकर्ण्य सन्तुष्टमना राजाभ्युद्गतो मदीयपराक्रमे विस्मयमानः समहोत्सवममात्यबान्धवानुमत्या शुभदिने निजतनयां मह्यमदात् ।
ततो यौवराज्याभिषिक्तो ऽहमनुदिनमाराधितमहीपालचित्तो वामलोचनयानया सह नानाविधं सौख्यमनुभवन्भवद्विरहवेदनाशल्यसुलभवैकल्यहृदयः सिद्धादेशेन सुहृज्जनावलोकनफलं प्रदेशं महाकालनिवासिनः परमेश्वरस्याराधनायाद्य पत्नीसमेतः समागतो ऽस्मि ।
भक्तवत्सलस्य गौरीपतेः कारुण्येन त्वत्पदारविन्दसंदर्शनानन्दसंदोहो मया लब्धःऽ इति ॥११॥
१२
तन्निशम्याभिनन्दितपराक्रमो राजवाहनस्तन्निरपराधदण्डे दैवमुपालभ्य तस्मै क्रमेणात्मचरितं कथयामास ।
तस्मिन्नवसरे पुरतः पुष्पोद्भवं विलोक्य ससंभ्रमं निजनिटिलतटस्पृष्टचरणाङ्गुलिमुदञ्जलिममुं गाढमालिङ्ग्यानन्दबाष्पसंकुलसंफुल्ललोचनः "सौम्य सोमदत्त, अयं सः पुष्पोद्भवःऽ इति तस्मै तं दर्शयामास ॥१२॥
१३
तौ च चिरविरहदुःखं विसृज्यान्योन्यालिङ्गनसुखमन्वभूताम् ।
ततस्तस्यैव महीरुहस्य छायायामुपविश्य राजा सादरहासमभाषत-"वयस्य, भूसुरकार्यं करिष्णुरहं मित्रगणो विदितार्थः सर्वथान्तरायं करिष्यतीति निद्रितान्भवतः परित्यज्य निरगाम् ।
तदनु प्रबुद्धो वयस्यवर्गः किमिति निश्चित्य मदन्वेषणाय कुत्र गतवान् ।
भवानेकाकी कुत्र गतःऽ इति ।
सो ऽपि ललाटतटचुम्बदञ्जलिपुटः सविनयमलपत् ॥१३॥
इति श्रीदण्डिनः कृतौ दशकुमारचरिते सोमदत्तचरितं नाम तृतीय उच्छ्वासः
Translation - भाषांतर
N/A


text:
११ शक्र-जातकम्
Technical Details
११. शक्र-जातकम्
आपदपि महात्मनामैश्वर्यसम्पद्वा सत्त्वेष्वनुकम्पां न शिथिलीकरोति। तद्यथानुश्रूयते-
बोधिसत्त्वः किलानल्पकालस्वभ्यस्तपुण्यकर्मा सात्मीभूतप्रदानदमसंयमकरुणः परहितनियतक्रियातिशयः कदाचिच्छक्रो देवानामिन्द्रो बभूव।
सुरेन्द्रलक्ष्मीरधिकं रराज तत्संश्रयात्स्फीततरप्रभावा।
हर्म्ये सुधासेकनवाङ्गरागे निषक्तरूपा शशिनः प्रभेव॥१॥
यस्याः कृते दितिसुता रभसागतानि
दिङ्नागदन्तमुसलान्युरसाभिजग्मुः।
सौभाग्यविस्तरसुखोपनतापि तस्य
लक्ष्मीर्न दर्पमलिनं हृदयं चकार॥२॥
तस्य दिवस्पृथिव्योः सम्यक्परिपालनोपार्जितां सर्वलोकानुव्यापिनीं कीर्तिसम्पदं तां च लक्ष्मीमत्यद्भुताममृष्यमाणा दैत्यगणाः कल्पनाटोपभीषणतरद्विरदरथतुरगपदातिना क्षुभितसागरघोरनिर्घोषेण जाज्वल्यमानविविधप्रहरणावरणदुर्निरीक्ष्येण महता बलकायेन युद्धायैनमभिजग्मुः।
धर्मात्मनोऽपि तु स तस्य पराबलेपः
क्रीडाविघातविरसं च भयं जनस्य।
तेजस्विता नयपथोपनतः क्रमश्च
युद्धोद्भवाभिमुखतां हृदयस्य चक्रुः॥३॥
अथ स महासत्त्वस्तुरगवरसहस्रयुक्तमभ्युच्छ्रितार्हद्वसनचिह्नरुचिरध्वजं विविधमणिरत्नदीप्तिव्यवभासितमतिज्वलद्वपुषं कल्पनाविभागोपनियतनिशितज्वलितविविधायुधविराजितोभयपार्श्वं पाण्डुकम्बलिनं हैमं रथवरमभिरुह्य महता हस्त्यश्वरथपदातिविचित्रेण देवानीकेन परिवृतस्तदसुरसैन्यं समुद्रतीरान्त एव प्रत्युज्जगाम।
अथ प्रववृते तत्र भीरूणां धृतिदारणः।
अन्योन्यायुधनिष्पेषजर्जरावरणो रणः॥४॥
तिष्ठ नैवमितः पश्य क्वेदानीं मन्न मोक्ष्यसे।
प्रहरायं न भवसीत्येवं तेऽन्योन्यमार्दयन्॥५॥
ततः प्रवृत्ते तुमुले स्फूर्जत्प्रहरणे रणे।
पटहध्वनिनोत्क्रुष्टैः स्फुटतीव नभस्तलम्॥६॥
दानगन्धोद्धतामर्षेष्वापतत्सु परस्परम्।
युगान्तवाताकलितशैलभीमेषु दन्तिषु॥७॥
विद्युल्लोलपताकेषु प्रसृतेषु समन्ततः।
रथेषु पटुनिर्घोषेषूत्पाताम्बुधरेष्विव॥८॥
पात्यमानध्वजच्छत्रशस्त्रावरणमौलिषु।
देवदानववीरेषु शितैरन्योन्यसायकैः॥९॥
अथ प्रतप्तासुरशस्त्रसायकैर्भयात्प्रदुद्राव सुरेन्द्रवाहिनी।
रथेन विष्टभ्य बलं तु विद्विषां सुरेन्द्र एकः समरे व्यतिष्ठत॥१०॥
अभ्युदीर्णं त्वासुरं बलमतिहर्षात्पटुतरोत्क्रुष्टक्ष्वेडितसिंहनादमभिपतितमभिसमीक्ष्य मातलिर्देवेन्द्रसारथिः स्वं च बलं पलायनपरमवेत्यापयानमत्र प्राप्तकालमिति मत्वा देवाधिपतेः स्यन्दनमावर्तयामास। अथ शक्रो देवेन्द्रः समुत्पततो रथेषाग्राभिमुखान्यभिघातपथागतानि शाल्मलीवृक्षे गरुडनीडान्यपश्यत्। दृष्ट्वैव च करुणया समालम्ब्यमानहृदयो मातलिं संग्राहकमित्युवाच-
अजातपक्षद्विजपोतसङ्कुला द्विजालयाः शाल्मलिपादपाश्रयाः।
अमी पतेयुर्न यथा रथेषया विचूर्णिता वाहय मे रथं तथा॥११॥
मातलिरुवाच-अमी तावन्मार्ष समभियान्ति नो दैत्यसंघा इति। शक्र उवाच-ततः किम्? परिहरैतानि सम्यग्गरुडनीडानीति। अथैनं मातलिः पुनरुवाच-
निवर्तनादस्य रथस्य केवलं शिवं भवेदम्बुरुहाक्ष पक्षिणाम्।
चिरस्य लब्धप्रसरा सुरेष्वसावभिद्रवत्येव तु नो द्विषच्चमूः॥१२॥
अथ शक्रो देवेन्द्रः स्वमध्याशयातिशयं सत्त्वविशेषं च कारुण्यविशेषात् प्रकाशयन्नुवाच-
तस्मान्निवर्तय रथं वरमेव मृत्यु-
र्दैत्याधिपप्रहितभीमगदाभिघातैः।
धिग्वाददग्धयशसो न तु जीवितं मे
सत्त्वान्यमूनि भयदीनमुखानि हत्वा॥१३॥
अथ मातलिस्तथेति प्रतिश्रुत्य तुरगसहस्रयुक्तं स्यन्दनमस्य निवर्तयामास।
दृष्टावदाना रिपवस्तु तस्य युद्धे समालोक्य रथं निवृत्तम्।
भयद्रुताः प्रस्खलिताः प्रणेमुर्वाताभिनुन्ना इव कालमेघाः॥१४॥
भग्ने स्वसैन्ये विनिवर्तमानः पन्थानमावृत्य रिपुध्वजिन्याः।
सङ्कोचयत्येव मदावलेपमेकोऽप्यसम्भाव्यपराक्रमत्वात्॥१५॥
निरीक्ष्य भग्नं तु तदासुरं बलं सुरेन्द्रसेनाप्यथ सा न्यवर्तत।
बभूव नैव प्रणयः सुरद्विषां भयद्रुतानां विनिवर्तितुं यतः॥१६॥
सहर्षलज्जैस्त्रिदशैः सुराधिपः सभाज्यमानोऽथ रणाजिराच्छनैः।
अभिज्वलच्चारुवपुर्जयश्रिया समुत्सुकान्तःपुरमागमत् पुरम्॥१७॥
एवं स एव तस्य संग्रामस्य विजयो बभूव। तस्मादुच्यते-
पापं समाचरति वीतघृणो जघन्यः
प्राप्यापदं सघृण एव तु मध्यबुद्धिः।
प्राणात्ययेऽपि तु न साधुजनः स्ववृत्तिं
वेलां समुद्र इव लङ्घयितुं समर्थः॥१८॥
तदेवं देवराज्यं प्राणानपि परित्यज्य दीर्घरात्रं परिपालितानि भगवता सत्त्वानि। तेष्विह प्राज्ञस्याघातो न युक्तरूपः प्रागेव विप्रतिपत्तिरिति प्राणिषु दयायत्तेनार्येण भवितव्यम्। तथा हि धर्मो ह वै रक्षति धर्मचारिणमित्यत्राप्युन्नेयम्। तथागतवर्णे सत्कृत्य धर्मश्रवणे चेति।
इति शक्र-जातकमेकादशम्।


text:
पाकिस्थानेन सह सम्भाषणे भारतस्य निश्चयस्य व्यत्ययः नास्ति। भारत-विदेशकार्य मन्त्रालयः
नवदिल्ली> केन्द्र विदेशकार्य मन्त्रालयेन उक्तं यत् पाकिस्थानेन सह अनुरञ्जन भाषणविषये भारतस्य पूर्व निश्चयः न व्यतिकरोति। भीकर-प्रवर्तनानि तेषां मिथः संस्थापितः बन्धः च परित्यज्य एव पाकिस्थानः चर्चायै आगन्तव्यम्। तथा एव चर्चा प्रकरणे पुरोगतिः भविष्यति इति मन्त्रालयस्य प्रवक्ता रविष् कुमारेण उक्तम्। सार्वजनिक निर्देशकतलेषु चतुश्चत्वारिंशत् (४४) तम उभय -विभाग-चर्चायै बुधवासरे पाकिस्थास्य प्रतिनिधी भुत्वा मेजर् जनरल् मुहम्मद् सयीद् भारतं प्राप्तवान् आसीत् । अवसरेस्मिन् वार्तामाध्यमानां प्रश्नस्य उत्तरं दत्तवानासीत् रवीष्कुमारः।


text:
अन्येषां वस्तुसम्पत् भारताय न आवश्यकी। भारतस्य प्रधानमन्त्री।
नव दिल्ली > अन्येषां सम्पद् भारतं न वाञ्चति इति प्रधानमन्त्रिणा नरेन्द्रमोदिना उक्तम्। भारतवंशजानां राष्ट्रान्तर-लोकसभा सामाजिकानां मेलने भाषमाणः आसीत् सः। भारतस्य संबन्धः लाभनष्टानाम् अन्तरं दृष्ट्वा न। मानवीक मूल्येषु अधिष्ठिता एव। सीमायां भारत चीनयोः विवादघटनायाः पूर्वानुभवः मनसि निधाय आसीत् प्रधानमन्त्रिणः परामर्शः। सृष्ट्युन्मुखभावः एव भारतेन प्रदर्श्यते।। आतङ्कवादान् प्रतिरोद्धुं महात्मागान्धिना अहिंसा, सत्यग्रहः च अनुष्ठितः। कौशलवर्द्धने विभवानां विकासे च भवति भारतस्य श्रद्धा इत्यपि तेन उक्तम्॥


text:
१६ जनपदान् दर्शयत् मानचित्रम्
गान्धरः प्राचीने भारते पश्चिमी जनपद असीत्। तस्य राजधानी
तक्षिला आसीत्, तस्य केन्द्रम् आधुनिक पेशवर आसीत्। गान्धारे एव
चन्द्रगुप्तः,
अशोकः च राजनैतिक-जीवनम् आरंभं करोतः।
पुराणानुसारं गान्धारजनपदः
ययातेः वंशस्थेन
आरुद्धस्य पुत्रेण गान्धारेण संस्थापितः । अस्य गन्धारराष्ट्रस्य राजकुमाराः
ऋग्वेदकालस्य "दृह्यु" इत्याख्यस्य राज्ञः वंशस्थाः इति उल्लेखः अस्ति । गान्धरदेशस्य समग्रस्य
भूभागस्य
जलव्यवस्थां करोति स्म
सिन्धुनदी ।
ऐत्तरेयब्राह्मणे गान्धारस्य
राजा नागजित्
विदेहस्य
जनकमहाराजस्य कालीनः इति वदति । गान्धरजनाः
वेदकालादारभ्य
कुभानद्याः (काबोल्-नदी) दक्षिणतीरे वसन्ति स्म
सिन्धुखातनागरिकतायाः उदयपर्यन्तम् इति वदति
डा ॥ झिम्मरः । अनन्तरं ते सिन्धुनदीम् अतिक्रम्य
पञ्जाबराज्यस्य
वायुव्यभागस्य भूप्रदेशेषु अपि व्याप्ताः अभवन् । पुराणेषु
बौद्धसम्प्रदायस्य विभागेषु च गान्धारप्रदेशाः उत्तरपथे आसन् इति उल्लेखः दृश्यते ।
महाभारतयुद्धे गान्धराराजाः
पाण्डवानां विरोधपक्षे
कौरवाणां पक्षे आसन् । गान्धाराः उग्राः,
युद्धकलायां परिणताः च आसन् । षष्ठशतकस्य मध्यभागे गान्धरराजा
पुष्करसारिन्
मगधराज्ञः
बिम्बिसारस्य कालीनः आसीत् । गान्धारदेशः उत्तरपथे मुख्यमार्गे आसीत् इत्यनेन
अन्ताराष्ट्रियं
वाणिज्यकेन्द्रम् आसीत् । प्राचीन-
इरानेन तथा मध्य-
एषियया सह सम्पर्कस्य प्रमुखमाध्यमवाहिनी आसीत् । केषाञ्चन विदुषां मतानुसारं गान्धर
काम्भोजदेशयोः जनानां मूलम् एकम् एव आसीत् इति ।
कुरुवंशजाः, काम्भोजाः, गान्धाराः,
बाह्लिकाः च समानमूलीयाः आसन् । इरान्-मूलस्य गुणस्य च सादृश्यम् आसीत् तेषाम् इति । डा ॥ शाः इत्यस्य मतानुसारं गान्धारः काम्भोजः च एकस्यैव साम्राज्यस्य द्वौ प्रान्तौ आस्ताम् । तयोः सीमा समाना आसीत् । गान्धारदेशस्य
काश्मीरेण सह काम्भोजस्य अन्यभागैः सह च राजकीयसम्बन्धः आसीत् ।
तक्षशिला
पुष्कलावती च गान्धारजनपदस्य प्रमुखनगरे आस्ताम् ।
अयोध्यायाः राजपुत्रस्य
भरतस्य पुत्रौ
तक्षः
पुष्करः च । कालान्तरे तयोः एव नाम प्राप्तं स्यात् ताभ्यां नगराभ्याम् इति ऊह्यते ।
पाणिनेः
अष्टाध्याय्यां
वेदयुगस्य गान्धारस्य स्वरूपम्, अनन्तरस्य गान्धारस्य स्वरूपं च विवृतम् अस्ति । कुत्रकित् गान्धारदेशः काश्मीरेण सह अपि योजितः दृश्यते ।
मिलेटस् कन्यापुरं (कास्मीरम्) गान्धारनगरम् इति निर्दिष्टवान् अस्ति । कुत्रचित् गान्धारः
"चन्दाहार"नाम्ना निर्दिष्टः दृश्यते ।
बौद्धधर्मस्य शास्त्रेषु उल्लिखितः गान्धारदेशे पूर्व-
अफघानिस्तानस्य भूभागाः,
पञ्जाबराज्यस्य वायुव्यभागाः (इदानीन्तन
पेशावर-
रावल्पिण्डिनगरम्) च अन्तर्भूताः आसन् । तक्षशिला तेषां राजधानी आसीत् । तदानीन्तनकाले
तक्षशिलाविश्वविद्यालयः सुप्रसिद्धं विद्याकेन्द्रम् आसीत् । तक्षशिलाविश्वविद्यालयं प्रति जगतः सर्वस्मात् अपि भागात् विद्वांसः उन्नताध्ययनार्थम् आगच्छन्ति स्म ।
व्याकरणशास्त्रस्य अधिदेवः इत्येव ख्यातः भारतीयव्याकरणशास्त्रज्ञः पाणिनिः, महान्
अर्थशास्त्रज्ञः
कौटिल्यः च अस्य एव तक्षशिलाविश्वविद्यालयस्य एव रत्नद्वयम् । गान्धाराणाम्
ऊर्णम्
ऋग्वेदे अपि उल्लिखितम् अस्ति ।
अथर्ववेदे
मुजवदद्भिः,
अङ्गैः,
मगधैः सह गान्धाराः अपि उल्लिखिताः सन्ति । तत्र स्पष्टरूपेण ते उपेक्षिताः इति उक्तम् अस्ति ।
वायुपुराणानुसारं (॥.३६.१०७)
प्रमितिः गान्धारदेशस्य नाशम् अकरोत् इति ।


text:
॥ पंचश्लोकिगणेशपुराणम् ॥
श्रीविघ्नेशपुराणसारमुदितं व्यासाय धात्रा पुरा
तत्खण्डं प्रथमं महागणपतेश्चोपासनाख्यं यथा ।
संहर्तुं त्रिपुरं शिवेन गणपस्यादौ कृतं पूजनं
कर्तुं सृष्टिमिमां स्तुतः स विधिना व्यासेन बुद्ध्याप्तये ॥
सङ्कष्ट्याश्च विनायकस्य च मनोः स्थानस्य तीर्थस्य वै
दूर्वाणां महिमेति भक्तिचरितं तत्पार्थिवस्यार्चनम् ।
तेभ्यो यैर्यदभीप्सितं गणपतिस्तत्तत्प्रतुष्टो ददौ
ताः सर्वा न समर्थ एव कथितुं ब्रह्मा कुतो मानवः ॥
क्रीडाकाण्डमथो वदे कृतयुगे श्वेतच्छविः काश्यपः ।
सिंहाङ्कः स विनायको दशभुजो भूत्वाथ काशीं ययौ ।
हत्वा तत्र नरान्तकं तदनुजं देवान्तकं दानवं
त्रेतायां शिवनन्दनो रसभुजो जातो मयूरध्वजः ॥
हत्वा तं कमलासुरं च सगणं सिन्धुं महादैत्यपं
पश्चात् सिद्धिमती सुते कमलजस्तस्मै च ज्ञानं ददौ ।
द्वापारे तु गजाननो युगभुजो गौरीसुतः सिन्दुरं
सम्मर्द्य स्वकरेण तं निजमुखे चाखुध्वजो लिप्तवान् ॥
गीताया उपदेश एव हि कृतो राज्ञे वरेण्याय वै
तुष्टायाथ च धूम्रकेतुरभिधो विप्रः सधर्मर्धिकः ।
अश्वाङ्को द्विभुजो सितो गणपतिर्म्लेच्छान्तकः स्वर्णदः
क्रीडाकाण्डमिदं गणस्य हरिणा प्रोक्तं विधात्रे पुरा ॥
एतच्छ्लोकसुपञ्चकं प्रतिदिनं भक्त्या पठेद्यः पुमान्
निर्वाणं परमं व्रजेत् स सकलान् भुक्त्वा सुभोगानपि ।
॥ इति श्रीपंचश्लोकिगणेशपुराणम् ॥
Proofread by Ravin Bhalekar ravibhalekar at hotmail.com
BACK TO TOP
% Text title : pa.nchashlokIgaNeshapurANam
% File name : panchashlokigaNeshapurANa.itx
% itxtitle : panchashlokIgaNeshapurANam
% engtitle : pa.nchashlokIgaNeshapurANam
% Category : panchaka, ganesha
% Location : doc_ganesha
% Sublocation : ganesha
% Author : Traditional
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : WebD
% Proofread by : Ravin Bhalekar ravibhalekar at hotmail.com
% Latest update : May 6, 2004, 2001
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
एकादशोsध्याय:
बृहदश्व उवाच ।
अपक्रान्ते नले राजन्दमयन्ती गतक्लमा ।
अबुध्यत वरारोहा संत्रस्ता विजने वने ॥१॥
अपश्यमाना भर्तारं शोकदु:खसमन्विता ।
प्राक्रोशदुच्चै: संत्रस्ता महाराजेति नैषधम् ॥२॥
हा नाथ हा महाराज हा स्वामिन्किं जहासि माम् ।
हा हतास्मि विनष्टास्मि भीतास्मि विजने वने ॥३॥
ननु नाम महाराज धर्मज्ञ: सत्यवागसि ।
कथमुक्त्वा तथा सत्यं सुप्तामुत्सृज्य मां गत: ॥४॥
कथमुत्सृज्य गन्तासि दक्षां भार्यामनुव्रताम् ।
विशेषतोsनपकृपे परेणापकृते सति ॥५॥
शक्यसे ता गिरा: सम्यक्कर्तु मयि नरेश्वर ।
यास्तेषां लोकपालानां संनिधौ कथिता: पुरा ॥६॥
नाकाले विहितो मृत्युर्मर्त्यानां पुरुषर्षभ ।
यत्र कान्ता त्वयोत्सृष्टा मुहूर्तमपि जीवति ॥७॥
पर्याप्त: परिहासोsमेतावान्पुरुषर्षभ ।
भीताहमतिदुर्धर्ष दर्शयात्मानमीश्वर ॥८॥
दृश्यसे दृश्यसे राजन्नेष दृष्टोsसि नैषध ।
आवार्य गुल्मैरात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे ॥९॥
नृशंस बत राजेन्द्र यन्मामेवंगतामिह ।
विलपन्तीं समागम्य नाश्वासयसि पार्थिवं ॥१०॥
न शोचाम्यहमात्मानं न चान्यदपि किंचन ।
कथं नु भवितास्येक इति त्वां नृप शोचिमि ॥११॥
कथं नु राजंस्तृषित: क्षुधित: श्रमकर्षित: ।
सायाह्रे वृक्षमूलेषु मामपश्यन्भविष्यसि ॥१२॥
तत: सा तीव्रशोकार्ता प्रदीप्तेव च मन्युना ।
इतश्चेतश्च रुदती पर्यधावत दु:खिता ॥१३॥
मुहुरुत्पतते बाला मुहु: पतति बिह्लला ।
मुहुरालीयते भीता मुहु: क्रोशति रोदिति ॥१४॥
अतीव शोकसंतप्ता मुहुर्नि:श्वस्य दु:खिता ।
उवाच भैमी नि:श्वस्य रोदमाना पतिव्रता ॥१५॥
यस्यभिशापाद्दु:खार्तो दु:खं विन्दति नैषध: ।
तस्य भूतस्य नो दु:खाद्दु:खमभ्यधिकं भवेत् ॥१६॥
आपापचेतसं पापो य एवं कृतवान्नलम् ।
तस्माद्दु:खतरं प्राप्य जीवत्वसुखजीविकाम् ॥१७॥
एवं तु विलापन्ती सा राज्ञो भार्या महात्मन: ।
हा हा राजन्निति मुहुरितश्चेतश्च धावति ॥१८॥
तां क्रन्दमानामत्यर्थ कुररीमिव वाशतीम् ।
करुणं बहु शोचन्तीं विलन्तीं मुहुर्मुहु: ॥१९॥
सहसाभ्यागतां भैमीमभ्यासपरिवर्तिनीम् ।
जग्राहाजगरो ग्राहो महाकाय: क्षुधन्वित: ॥२०॥
सा ग्रस्यमाना ग्राहेण शोकेन च परिप्लुता ।
नात्मानं शोचति तथा यथा शोचति नैषधम् ॥२१॥
हा नाथ मामिह वने ग्रस्यमानामनाथवत् ।
ग्राहेणानेन विजने किमर्थ नानुधावसि ॥२२॥
कथं भविष्यासि पुनर्मामनुस्मृत्य नैषध ।
शापान्मुक्त: पुनर्लब्ध्वा बुध्दिं चेतो धनानि च ॥२३॥
श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य परिम्लानस्य नैषध ।
क: श्रमं राजशार्दुल नाशायिष्यति तेsनघ ॥२४॥
तां तु कश्चिन्मृगव्याधो विचरन्गहने वने ।
आक्रन्दमानां संश्रुत्य जवेनाभिससार ह ॥२५॥
तां तु दृष्टवा तथा ग्रस्तामुरगेणायतेक्षणाम् ।
मुखे तं पाटयामास शस्त्रेण निशितेण च ।
निर्विचेष्टं भुजंगं तं विशस्य मृगजीवन: ॥२६॥
मोक्षयित्वा स तां व्याध: प्रक्षाल्य सलिलेन च ।
समाश्वास्य कृताहारामथ पप्रच्छ भारत ॥२७॥
कस्य त्वं मृगशावाक्षि कथं चाभ्यागत्या वनम् ।
कथं चेदं महत्कृच्छ्रं प्राप्तवत्यसि भाविनि ॥२८॥
दमयन्ती तथानेन पृच्छ्यमाना विशांपते ।
सर्वमेतद्यथावृत्तमावचक्षेsस्य भारत ॥२९॥
तामर्धवस्त्रसंवीतां पीनश्रेणिपयोधराम् ।
सुकुमारानवद्याग्ङीं पूर्णचंद्रनिभाननाम् ॥३०॥
अरालपक्ष्मनयनां तथा मधुरभाषिणीम् ।
लक्षयित्वा मृगव्याध: कामस्य वशमीयिवान् ॥३१॥
तामेवं श्लक्ष्णया वाचा लुब्धको मृदुपूर्वया ।
सान्त्वयामास कामार्तस्तदबुध्यत भाविनी ॥३२॥
दमयन्ती तं दुष्टमुपलभ्य पतिव्रता ।
तीव्रतोषसमाविष्टा प्रजज्वालेव मन्युना ॥३३॥
स तु पापमति: क्षुद्र: प्रधर्षयितुमातुर: ।
दुर्धर्षा तर्कयामास दीप्तामग्निशिखामिव ॥३४॥
दमयन्ती तु दु:खर्ता पतिराज्यविनाकृता ।
अतीतवाक्पथे काले शशापैनं रुषान्विता ॥३५॥
यथाहं नैषधादन्यं मनसपि न चिन्तये ।
तथायं पततां क्षुद्र: परासुर्मुगजीवन: ॥३६॥
उक्तमात्रे तु वचने तथा स मृगजीवन: ।
व्यसु: पपात मेदिन्यामग्निदग्ध इव द्रुम: ॥३७॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
वाऽऽमि॥ १।४।५
पदच्छेदः॥
वा ० ६ आमि ७।१ न ० ४ इयङुवङ्स्थानौ १।२ ४ अस्त्री १।१ ४ यू ३ स्त्र्याख्यौ १।२ ३ नदी १।१ ३
काशिका-वृत्तिः
व आमि १।४।५
पूर्वेण नित्ये प्रतिषेधे प्राप्ते आमि विकल्पः क्रिय्ते। इयङुवङ्स्थानौ यू आमि परतो वा नदीसंज्ञौ न भवतः। श्रियाम्, श्रीणाम्। भ्रुवाम्, भ्रूणाम्। अस्त्री इत्येव, स्त्रिणाम्।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
वामि २३१, १।४।५
इयङुवङ्स्थानौ स्त्र्याख्यौ यू आमि वा नदीसंज्ञौ स्तो न तु स्त्री। श्रीणाम्, श्रियाम्। श्रियि, श्रियाम्॥ धेनुर्मतिवत्॥
न्यासः
वाऽऽमि। , १।४।५
संहितासाम्येऽपि षष्ठीबहुवचनस्यामो ग्रहणम्, न तु द्वितीयैकवचनस्य; तत्र नदीसंज्ञाकार्याभावात्। नापि सप्तम्यादेशस्यामो ग्रहणम्; तस्य नदीसंज्ञोत्तरकालं "ङेराम्नद्याम्नीभ्यः" ७।३।११६
इत्याम्विधानात्। "श्रीणात्र" इति। नदीसंज्ञापक्षे "ह्यस्वनद्यापो नुट्" ७।१।५४
इति नुट्। इह स्त्र्याख्यादिति वत्र्तते, विभक्तिसम्बन्धेन चेयं नदीसंज्ञा विधीयत इति विभक्तिसम्बन्धिन एव शब्दरूपस्य स्त्र्याख्यस्य नदीसंज्ञा युक्ता, तेन यत्रावयवस्त्र्याख्यः, तत्र नदीसंज्ञा न भवति-- अतिश्रियां ब्राआहृणानाम्, अतिभ्रुवां ब्राआहृणानामिति॥
बाल-मनोरमा
वामि ३०२, १।४।५
वाऽऽमि। "यूस्त्र्याख्यौ नदी"त्यनुवर्तते। "नेयङुवङ्स्थानावस्त्री"ति नञ्वर्जनमनुवर्तते। वा आमीति च्छेदः। अमि नदीकार्याऽभावात्। तदाह--इयङुवङ्स्थानावित्यादिना। श्रीणामिति। नदीत्वपक्षे "ह्यस्वनद्यापः" इति नुट्। श्रियामिति। नदीत्वाऽभावे तु इयङेव। श्रियोः श्रीषु। प्रधीशब्दस्य त्विति। प्रध्यायतीत्यर्थे "ध्यायतेः संप्रसारणं चे"ति क्विपि यकारस्य संप्रसारणे इकारे "संप्रसारणाच्चे"ति पूर्वरूपे "हलः" इति दीर्घे निष्पन्नस्य प्रधीशब्दस्य वृत्तिकारहरदत्तादिमते लक्ष्मीवद्रूपाणि। तत्र "एरनेकाचः" इति यणा इयङो बाधितत्वेन इयङ्स्थानत्वाऽभावान्नेयङुवङ्स्थानौ" इति नदीत्वनिषेधाऽभावा "द्यू स्त्र्याख्यौ" इति नित्यनदीत्वे सति "अम्बार्थे"त्यादिनदीकार्यप्रवृत्तेरिति भावः। तत्र अमि शसि च पूर्वरूपं पूर्वसवर्णदीर्घं च बाधित्वा यणेवेति विशेषः। ननु प्रध्यायतेः क्विपि निष्पन्नस्य प्रधीशब्दस्य प्रकर्षेण ध्यातृत्वप्रवृत्तिनिमित्तकस्य लिङ्गत्रयसाधारणत्वान्नित्यस्त्रीलिङ्गत्वाऽभावान्नदीत्वाऽभावात्कथं नदीकार्याणीत्यत आह--पदान्तरं विनापीति। पदान्तरसमभिव्याहाराऽभावेऽपि यः शब्दः स्त्रीरूपार्थबोधकः सः नित्यस्त्रीलिङ्ग इति विवक्षितः। अत एव ब्राआहृण्यामाधीशब्दस्य आध्यै इति रूपमास्थितं भाष्ये "स्त्रियामेव यो वर्तते स एव नित्यस्त्रीलिङ्ग" इत्यभ्युपगमे तु तदसङ्गतिः स्पष्टैव, आधीशब्दस्य क्रियाशब्दतया त्रिलिङ्गत्वात्। अतः पदान्तरं विनापि स्त्रियां वर्तमानत्वमेव नित्यस्त्रीत्वम्। इदं तु प्रधीशब्दस्य आध्यै इति रूपमास्थितं भाष्ये। "स्त्रियामेव यो वर्तते स एव नित्यस्त्रीलिङ्गः" इत्यभ्युपगमे तु तदसङ्गतिः स्पष्टैव, आधीशब्दस्य क्रियाशब्दतया त्रिलिङ्गत्वात्। अतः पदान्तरं विनापि स्त्रियां वर्तमानत्वमेव नित्यस्त्रीत्वम्। इदं तु प्रधीशब्दस्य संभवत्येव, प्रकर्षेण ध्यातृत्वं निमित्तीकृत्य स्त्रियां वृत्तिसम्भवात्। परन्तु प्रधीरित्युक्ते पुंसः स्त्रियाश्च प्रतीतिप्रसक्तावन्यतरव्यवच्छेदाय "ब्राआहृणः" "ब्राआहृणी"त्यादिपदान्तरसमभिव्याहारापेक्षा। नैतावतास्य पदान्तरसमभिव्याहाराऽभावे स्त्रियां वृत्तिरपैति। अतः प्रधीशब्दस्य नित्यस्त्रीलिङ्गत्वान्नदीकार्यं निर्बाधमिति भावः। लिङ्गान्तरेति। "स्त्रीलिङ्गान्यलिङ्गानभिधायकत्वमेव नित्यस्त्रीत्व"मिति कैयटमतम्। "स्त्रीविषायावेव यौ यू तयोरेव नदीसंज्ञे"ति "यू स्त्र्याख्यौ" इत्यत्र भाष्यादिति तदाशयः।
पुंवद्रूपमिति। उदाह्मतप्रधीशब्दस्य त्रिलिङ्गतया नित्यस्त्रीत्वाऽभावात्पुंसीव स्त्रियामपि अनदीत्वादिति भावः। प्रकृष्टेति। प्रकृष्टा धीरिति विग्रहे प्रादिसमासे प्रधीशब्दस्य मतद्वयरीत्यापि नित्यस्त्रीलिङ्गत्वाल्लक्ष्मीवद्रूमित्यर्थः। अमि शसि चेति। प्रध्यायतीति, प्रकृष्टा धीरिति च विग्रहे प्रधीशब्दादमि शसि च पूर्वरूपं पूर्वसवर्णदीर्घं च बाधित्वा "एरनेकाचः" इति यणित्येतावान्विशेषो लक्ष्मीशब्दापेक्षयेत्यर्थः। कैयटमते ब्राआहृण्याम् "आध्यै" इति भाष्यप्रयोगस्तु बहुव्रीह्रभिप्रायेण नेयः। अत एव भाष्यात् "नद्यृतश्च" इति कप् नेत्याहुः। सुष्ठि धीर्स्या इति। सुष्ठुधीर्यस्या इति, सुष्ठु ध्यायतीति उभयविधविग्रहेऽपि पदान्तरं विना स्त्रियां वर्तमानत्वं नित्यस्त्रीत्वमिति वृत्तिकारादिमते सुधीशब्दस्य नित्यस्त्रीलिङ्गत्वेन "नेयङुवङ्स्थानौ" इति नदीत्वनिषेधा "न्ङिति ह्यस्वश्चे"ति "वामी"ति च श्रीशब्दवद्रूपाणि प्रत्येतव्यानि। "न भूसुधियो"रिति यण्निषेधे इयङ एव प्रवृत्तेरिति भावः। मतान्तरे तु पुंवदिति। "लिङ्गाऽन्तरनभिधाकत्वं नित्यस्त्रीत्व"मिति कैयटमते तु त्रिलिङ्गतया नदीत्वाऽभावात्पुंवदेव रूपमित्यर्थः। ननु सुधीशब्दे बहुव्रीहिप्रवृत्तेः प्राक् धीशब्दस्य नित्यस्त्रीलिङ्गत्वात् "प्रथमलिङ्गग्रहणं चे"ति नदीत्वं दुर्वारमिति चेत्, सत्यम्-यस्य वृत्तेः प्राक् नदीत्वं दृष्टं तस्योपसर्जनत्वेऽपि नदीत्वमतिदिश्यते। इह च वृत्तेः प्राक् धीशब्दस्य केवलस्य एकाच्त्वाद्यणभावे इयङयोग्यतया "नेयङुवङ्स्थानौ" इति नदीत्वनिषेधाद्वृत्तावपि न तदतिदेश इत्यास्तां तावत्। सुष्ठु धीरिति विग्रहे तु श्रीवदेवेति। मतद्वयेपि नित्यस्त्रीलिङ्गत्वादिति भावः। ग्रामणीः पुंवदिति। "स्त्रिया"मिति शेषः। ननु ग्रामं नयति नियमयतीति ग्रामणीशब्दस्य प्रधीशब्दवत्पदान्तरं विनापि स्त्रियां वर्तमानत्वान्नित्यस्त्रीलिङ्गत्वान्नदीकार्यसत्त्वात्पुंवदिति कथमित्यत आह--ग्रहनयनस्येति। ग्रामनयनस्य लोके उत्सर्गतः=सामान्यतः पुंधर्मतया=पुरुषकर्तव्यतया ब्राआहृणीत्यादिपदान्तरसमभिव्याहारं विना स्त्रीलिङ्गाप्रतीतेः वृत्तिकारादिमतेऽपि नित्यस्त्रीलिङ्गत्वाऽभावान्नदीत्वं नेत्यर्थः। एवमिति खलपवकनकटप्रवणादिक्रियाणामपि पुरुषकर्तव्यत्वमौत्सर्गिकं सामान्यतः सिद्धम्। अतः खलपूः कटप्ररित्यादिशब्दानामपि स्त्रियां वृत्तिकारादिमतेऽपि नित्यस्त्रीत्वं न। अतः पुंवदेव रूपमित्यर्थः। इति ईदन्ताः। अथ उदन्ताः। धेनुर्मतिवदिति। उकारस्य ओकारो गुणोऽवादेश इत्यादिविशेषस्तु सुगम इति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
वामि २६५, १।४।५
वामि। "यू स्त्र्याख्यौ नदी" "नेयहुवङ्स्थानावस्त्री"त्यनुवर्तनादाह---इयङुवङ्स्थानावित्यादिना। यद्यपि "ने ति प्रकृतो निषेधोऽनेन विकल्प्यते तथापि निषेधविकल्पे विधिविकल्प एव फलतीति स एव सूत्रार्थ उचित इत्याशयेनाह---वा नदीसंज्ञौ स्त इति। "ङिति ह्यस्वश्चे"ति सूत्रेऽप्येवमेव। प्रधीशब्दस्य त्विति। "एरनेकाच"इचि यणा इयङो बाधनात् "नेयङुवङ्स्थाना"विति निषेधोऽत्र न प्रवर्तते। यत्र त्वपवादेनेयङुवङौ बाध्यते तत्र न निषेध इत्याशयेन व्याचष्टे---लक्ष्मीवद्रूपमिति। "अमि शसि च विशेषं "इत्यनुपदमेव वक्ष्यति। पुंवद्रूपमिति। अयं च मतभेदः "प्रकृष्टा धीर्यस्याः""प्रकर्षेण ध्यायती"ति वा विग्रहे बोध्यः। लक्ष्मीवदिति। "मतद्वयेऽपी"ति शेषः। सुष्ठु धीर्यस्या इति। नन्वस्मिन्विग्रहे कैयटमते सुधीशब्दस्य नित्यस्त्रीत्वाऽभावेऽपि धीशब्दस्य नित्यस्त्रीत्वा "त्प्रथमलिङ्गग्रहणं चे"ति सुधीशब्दः श्रीवदेव भवति, नतु पुंवदिति चेदत्राहुः----"नेयङुवङ्स्थानावस्त्री"ति धीशब्दे नदीसंज्ञानिषेधात्सुधीशब्दे "प्रथमलिङ्गग्रहणं चे"त्यस्याऽप्रवृत्तिः, तथा "वृत्तिमते"इति ग्रन्थः स्वरसत सङ्गच्छते इति। मतान्तर इति। "लिङ्गान्तरानभिधायकत्वं त"दिति कैयटमते इत्यर्थः। श्रीवदेवेति। बुद्धिवाचकधीशब्दस्य नित्यस्त्रीत्वान्मतद्वयेऽपि श्रीवदेवेत्यर्थः। (२६४) स्त्रियां च।७।१।९६।
स्त्रियां च। असर्वमानस्थानार्थमयमारम्भः। "तृज्वत्क्रोष्टु"रिति वर्तते। तद्वदेवात्रापि रूपाऽतिदेशः। "स्त्रिया"मित्यर्थग्रहणं, तदाह---स्त्रीवाची क्रोष्टुशब्द इत्यादि। एवं च पञ्चमिः क्रोष्ट्रीबिः क्रीतै रथैः पञ्चक्रो,()टृभी रथैरित्यत्रापि तृ()ज्वद्भावः सिध्यति। ये तु"स्त्रिया"मिति स्त्रीप्रत्यये इति व्याचक्षते, ङीषर्थं च क्रोष्टुशब्दं गौरादुषु पठन्ति तेषामिह तृजद्भावे न सिध्येत्। "तेन क्रीत"मिति ठको"ऽध्यर्धपूर्वे"ति लुका लुप्तत्वाल्लुक्तद्धितलुकीति ङीषो लुकि स्त्रीप्रत्ययपरत्वाष()भावात्।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धि- व्यृद्ध्यर्थाभावात्ययासम्प्रति- शब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथाऽऽनुपूर्व्ययौगपद्यसादृश्य- सम्पत्तिसाकल्यान्तवचनेषु॥ २।१।६
पदच्छेदः॥
अव्ययम् १।१ ८ विभक्ति॰वचनेषु ७।३ अव्ययीभावः १।१ ५ सह ० ४ सुपा ३।१ ४ समासः १।१ ३ सुप् १।१ २
काशिका-वृत्तिः
अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धिव्यृद्ध्यर्थाभावात्ययासम्प्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथाऽअनुपूर्व्ययौगपद्यसादृश्यसम्पत्तिसाकल्यान्तव्चनेषु २।१।६
सुप् सुपा इति च वर्तते। विभक्त्यादिश्वर्थेषु यदव्ययं वर्तते तत् समर्थेन सुबन्तेन सह समस्यते, अव्ययीभावश्च समासो भवति। वचनग्रहणं प्रत्येकं सम्बध्यते। विभक्तिवचने तावत् स्त्रीष्वधिकृत्य कथा प्रवर्तते अधिस्त्रि। अधिकुमारि। सप्तम्यर्थे यदव्ययं तद् बिभक्तिवचनम्। समीपवचने कुम्भस्य समीपम् उपकुम्भम्। उपमणिकम्। समृद्धिरृद्धेराधिक्यम् समृद्धिर् मद्राणां सुमद्रम्। सुमगधं वर्तते। व्यृद्धिरृद्धेरभावः गवदिकानाम् ऋद्धेरभावः दुर्गवदिकम्। दुर्यबनं वर्तते। अर्थाभावः वस्तुनो ऽभावः अभावो मक्षिकाणां निर्मक्षिकम्। निर्मशकम् वर्तते। अत्ययः अभूतत्वम्, अतिक्रमः अतीतानि हिमानि अतिहिमम्। निर्हिमम्। निःशीतं वर्तते। असम्प्रति उपभोगस्य वर्तमानकालप्रतिषेधः अतितसृकम्। तैसृकमाच्छादनम्, तस्य अयम् उपभोगकालो न भवति इत्यर्थः। शब्दप्रादुर्भावः प्रकाशता शब्दस्य इति पाणिनि। तत्पाणिनि। पाणिनिशब्दो लोके प्रकाशते इत्यर्थः। पश्चात् अनुरथं पादातम्। रथानां पश्चातित्यर्थः। यथा। यथाऽर्थे यदव्ययं वर्तते तत् समस्यते। योग्यता विप्सा पदार्थानतिवृत्तिः सादृश्यं च इति यथार्थाः। योग्यतायाम् अनुरूपम्। रूपयोग्यम् भवति इत्यर्थः। वीप्सायाम् अर्थमर्थं प्रति प्रत्यर्थम्। पदार्थनतिवृत्तौ यथाशक्ति। आनुपूर्व्यमनुक्रमः अनुज्येष्ठं प्रविशन्तु भवन्तिअः। ज्येष्ठानुपूर्व्या भवन्तः प्रविशन्तु इत्यर्थः। यौगपद्यम् एककालता सचक्रम् धेहि। युगपच्चक्रं धेहि इत्यर्थः। सादृश्यम् तुल्यता। किमर्थम् इदम् उच्यते, यथार्थ इत्येव सिद्धम्? गुणभूते ऽपि सादृश्ये यथा स्यात्, सदृशः किख्या राकिखि। सम्पत्तिः अनुरूप आत्मभावः समृद्धेरन्यः सब्रह्म बाभ्रवाणाम्। सक्षत्रं शालङ्कायनानाम्। साक्ल्यम् अशेषता सतृणम् अभ्यावहरति। सबुसम्। न किंचिदभ्यावहार्यं परित्यजति इत्ययमर्थो ऽधिकार्थवचनेन प्रतिपाद्यते। अन्तवचने अन्तः इति परिग्रहापेक्षया समाप्तिरुच्यते। साग्नि अधीते। सेष्टि सपशुबन्धम्। सपशुबन्धान्तमधीते इत्यर्थः। इयं समाप्तिरसकले ऽप्यध्ययने भवति इति साकल्यात् पृथगुच्यते।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धिव्यृद्ध्यर्थाभावात्ययासंप्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपूर्व्ययौगपद्यसादृश्यसम्पत्तिसाकल्यान्त वचनेषु ९११, २।१।६
विभक्त्यर्थादिषु वर्तमानमव्ययं सुबन्तेन सह नित्यं समस्यते सोऽव्ययीभावः। प्रायेणाविग्रहो नित्यसमासः, प्रायेणास्वपदविग्रहो वा। विभक्तौ, हरि ङि अधि इति स्थिते॥
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
नञ् ९४९, २।१।६
नञ् सुपा सह समस्यते॥
बाल-मनोरमा
अव्ययं विभक्तिसमीपसमृर्द्धिव्यृद्ध्यर्थाऽभावात्वयासंप्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपूव्र्ययोगपद्यसादृश्यसंपत्तिसाकल्याऽन्तवचनेषु ६४४, २।१।६
अव्ययं विभक्ति। विभक्त्यर्थाद्यभावेऽप्यपदिशमित्यादि साधयितुमाह--अव्ययमिति योगो विभज्यत इति। अत्र "समर्थः पदविधिः" इत्यतः समर्थग्रहणमनुवृत्तं तृतीयान्ततया विपरिणम्यते। समास इति, अव्ययीभाव इति चाधिकृतम्। तदाह--अव्ययं समर्थेनेति। सोऽव्ययीभाव इति। स समासः अव्ययीभावसंज्ञः स्यादित्यर्थः। तथाच दिशयोर्मध्यमित्यस्वपदविग्रहे मध्यार्थकस्य अपेत्यव्ययस्य दिशयोरित्यनेन समाससंज्ञा, तस्य समासस्याऽव्ययीभावसंज्ञा च सिद्धा। तथाच समासत्वात्प्रातिपदिकत्वे "सुपो धातु"इति सुब्लुकि सति दिशा-अप इति स्थितम्।
तत्त्व-बोधिनी
अव्ययं विभक्तिसमीपसमृर्द्धिव्यृद्ध्यर्थाऽभावात्वयासंप्रतिशब्दप्राजिर्भावपश्चाद्यथानुपूव्र्ययौगपद्यसादृश्यसंपत्तिसाकल्याऽन्तवचनेषु ५७१, २।१।६
अव्ययं विभक्ति। विभक्तिरिह कारकशक्तिः। विभज्यते अनया प्रातिपदिकार्थ इथि व्युत्पत्तेः। अतएव वक्ष्यति "विभक्त्यर्थादिषु विद्यमानमव्यय"मिति।


text:
सूत्रम्
त्रिंशच्चत्वारिंशतोर्ब्राह्मणे संज्ञायां डण्॥ ५।१।६१
काशिका-वृत्तिः
त्रिंशच्चत्वारिंशतोर् ब्राह्मणे संज्ञायां डण् ५।१।६२
तदस्य परिमाणम् इत्येव। वर्गे इति निवृत्तम्। त्रिंशच्चत्वरिंशच्छब्दाभ्यां संज्ञायां विषये डण् प्रत्ययो भवति तदस्य परिमाणम् इत्येतस्मिन् विषये ब्राह्मणे ऽभिधेये। अभिधेयसप्तमी एषा, न विषयसप्तमी। तेन मन्त्रभाषयोरपि भवति। त्रिंशदध्यायाः परिमाणम् एषां ब्राहमणानां त्रैशानि ब्राह्मणानि। चात्वारिंशानि ब्राह्मणानि। कानिचिदेव ब्राह्मणान्युच्यन्ते।
न्यासः
तिं?रशच्चत्वारिंशतोब्र्राआहृणे संज्ञायां डण्?। , ५।१।६१
तिं()रशच्छब्दात्?
"विंशतितिं()रशद्भ्याम्()" ५।१।२४
इति योगविबागेन कनि प्राप्ते चत्वारिंशच्छब्दादपि "प्राग्वतेष्ठञ्()" ५।१।१८
इति ठञि प्राप्तेऽयमारभ्यते। "अभिधेये सप्तम्येषा" इत्यादि। विषयसप्तम्यामस्यां ब्राआहृणविषयश्चेत्?
प्रयोगो भवतीत्येषोऽर्थः स्यात्(), तथा चान्यत्र प्रत्ययान्तस्य प्रयोगो न स्यात्(), तस्मान्न विषयसप्तम्येषा। एतच्च संज्ञाग्रहणादेव विज्ञायते। न हि ब्राआहृणग्रहणात्? तिं()रशच्चत्वारिंशतौ डण्णन्तौ कस्यचित्?
पदार्थस्य संज्ञिनौ स्तः, ब्राआहृणानां तु विद्यते॥
बाल-मनोरमा
तिं?रशच्चत्वारिंशतोब्र्राआहृणे संज्ञायां डण् १७०४, ५।१।६१
तिं()रशच्चत्वारिंशतोः। तदस्य परिमाणमित्यर्थे परिमाणिनि ब्राआहृणे वाच्ये त्रिशच्चत्वारिंशद्भ्यां डण्स्यादित्यर्थः। ब्राआहृणं=वेदेषु मन्त्रव्यतिरिक्तो भागः। त्रैंशानीति। डित्त्वात् "टेः" इति टिलोपः।
तत्त्व-बोधिनी
तिं?रशच्चत्वारिंशतोब्र्राआहृणे संज्ञायां डण् १३१७, ५।१।६१
तिं()रशच्चत्वारिंशतोः। व्यत्ययेन पञ्चम्यर्थे षष्ठीद्विवचनम्। "चत्वारिंशतो ब्राआहृणे"इति पाठे तु समाहारद्वन्द्वात्पञ्चम्येकवचनम्। इह "ब्राआहृणसंज्ञाया"मिति षष्ठीसमासेन निर्देष्टुमुचितम्। तथा हि सति "ब्राआहृणस्य चेत्संज्ञा"इतिस्फुटीभवति। अन्यथा तु यस्य कस्यचित्संज्ञायां ब्राआहृणस्थे च प्रयोगे इत्यनिष्टोऽर्थः सम्भाव्येत। ततश्च मन्त्रे भाषायां च डण्न सिध्येत्। इष्यते च सः। तस्मादिष्टानुरोधेन षष्ठ()र्थे सप्तमीति व्याख्येयम्। "ब्राआहृणेऽभिधेये"इति तु काशिकायां व्याख्यातम्। ठञादय इति। ठञ उदाहरणं तु ----प्रस्थमर्हति प्रास्थिकः,द्रौणिकः इत्याद्यूह्रम्। आदिशब्दग्राह्रस्य ठक उदाहरणमाह।


text:
बी.एड. प्रवेशस्य आमन्त्रणपत्रं तलपूरयतु - Get Your B.ed. Counselling Letter
प्राक् लेखेषु अहं भवतां सर्वेषां कृते बी.एड. विषयस्य परीक्षाफलम् आनीतवान् आसम् । अस्मिन् लेखे अहं भवतां कृते सा सूचना आनीतवान् अस्मि यस्य उपयोग: केवलं तेषां कृते अस्ति ये बी.एड. प्रवेशपरीक्षा उत्तीर्णं कृतवन्त: सन्ति पुनश्च सम्प्रति प्रवेशं स्वीकर्तुम् उत्सुका: सन्ति । अस्मत्सु बहव: सम्प्रति आमन्त्रणपत्रस्य (Counselling Letter) प्रतीक्षा कुर्वन्त: सन्ति । किन्तु अस्मिन् वर्षे आमन्त्रणपत्रम् न आगमिष्यति । तत् पत्रम् अन्तरजालत: निष्कासनीयं भविष्यति ।
मया अध: सा श्रृंखला दीयते यत: भवन्त: आमन्त्रणपत्रम्, प्रवेशपत्रस्य छायाप्रति: (Duplicate Admit Card), अथ च अन्या: सूचना: प्रवेशस्य कृते ज्ञास्यते ।
अध: नोदयतु तस्य पृष्ठस्य उपरि गन्तुम्
बी.एड. प्रवेशपरीक्षाया: परिणाम:
(B.ed. Entrance Exam Result)
(Download Counselling Letter)
(Counselling Schedule)
प्रवेशपत्रस्य अनुकृति: तलपूरयतु
(Download Duplicate Admit Card)
संस्कृतजगत्


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam). View this in सरल दॆवनागरी (हिंन्दी), with simplified anuswaras for easy reading.
रचन: आदि शङ्कराचार्य
कञ्जातपत्रायत लोचनाय कर्णावतंसोज्ज्वल कुण्डलाय
कारुण्यपात्राय सुवंशजाय नमोस्तु रामायसलक्ष्मणाय ॥ 1 ॥
विद्युन्निभाम्भोद सुविग्रहाय विद्याधरैस्संस्तुत सद्गुणाय
वीरावतारय विरोधिहर्त्रे नमोस्तु रामायसलक्ष्मणाय ॥ 2 ॥
संसक्त दिव्यायुध कार्मुकाय समुद्र गर्वापहरायुधाय
सुग्रीवमित्राय सुरारिहन्त्रे नमोस्तु रामायसलक्ष्मणाय ॥ 3 ॥
पीताम्बरालङ्कृत मध्यकाय पितामहेन्द्रामर वन्दिताय
पित्रे स्वभक्तस्य जनस्य मात्रे नमोस्तु रामायसलक्ष्मणाय ॥ 4 ॥
नमो नमस्ते खिल पूजिताय नमो नमस्तेन्दुनिभाननाय
नमो नमस्ते रघुवंशजाय नमोस्तु रामायसलक्ष्मणाय ॥ 5 ॥
इमानि पञ्चरत्नानि त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नरः
सर्वपाप विनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम् ॥
इति श्रीशङ्कराचार्य विरचित श्रीरामपञ्चरत्नं सम्पूर्णं
– राम रक्षा स्तोत्रम्
– दाशरथी शतकम्
– नित्य पारायण श्लोकाः
– मन्त्र पुष्पम्
– पुरुष सूक्तम्


text:
सिन्धुलिपिः
कालः[सम्पादयतु]
सिन्धुसभ्यतायाः कालः मिश्रदेशस्य प्राचीनसभ्यतावत् अनिश्चितः अस्ति । मिश्रदेशस्य सुमेरप्रदेशीयस्य वा सभ्यतायाः कालनिर्णये तत्र प्राप्ताः लेखनसामग्राद्याः बहुसहायकाः अभवन् । इदनीमवधिः सिन्धुलिपेः आविष्कारः न अभूत् । प्रसिद्ध'मेसोपटेमिया'सभ्यतायाः खननसमये तत्र सिन्धुप्रदेशस्य मुद्राः अलभन् । अर्थ्यात् सिन्धुजनानां वाणिज्यं क्रैस्तपूर्वं २६००-२००० शताब्द्यां मेसोपटेमियापर्यन्तं विस्तृतमासीत् । तस्मात् बुधैः अनुमीयते यत् सिन्धुलिपेः कालः ३५००-३००० क्रैस्तपूर्वमस्ति ।
वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
सिन्धुप्रदेशतः प्राप्तेषु निदर्शनेषु एकत्र २६ अधिकसांकेतिकाक्षराणि च लब्धानि । अस्याः लिपेः आविष्कारनिमित्तं बहुशोधकार्याणि अभवन् । परन्तु विद्वत्सु लिपेः आविष्करणविषये मतैक्यताऽभावः एव दृश्यते । १८७३ तमे वर्षे अलेक्जन्डर कानिंहाम् प्रथमवारं सिन्धुलिप्या उत्कलितमुद्रां प्रकाशितवान् । तदनन्तरं प्रायः ४००० सांकेतिकचिह्नसमन्वितानि वस्तूनि शोधखननात् प्राप्तानि । सिन्धुलिपेः लेखनगतिः वामतः, दक्षिणतः तथा उभयतः (boustrophedonic style) आसीत् । सिन्धुलिपेः प्रायः ४००-६०० मौलिकसांकेतिकचिह्नानि सन्ति (Wells 1999)। अनेके लिपिविशेषज्ञाः मन्यन्ते यत्- लिपेः स्वरूपम् संश्लेषात्मकभाषां सूचयति इति ।


text:
18 कारणमित्यर्थः । अन्यथैवंविधस्य भेदस्य सर्वत्र सुलभत्वात् तावता विजातोयत्वेऽतिप्रसङ्गः स्यादिति भावः । वाच्यं हि द्वयमप्येतत् । तत् केनाप्युच्यतां स्वयं परेण[वा] यथायोगम् । किमेतावता जातेर्भेदः स्यात् । अर्थतस्त्वेकैव जातिरियं नाममात्रात्तु भिद्यते । यद्वक्ष्यति—एका जातिः संज्ञाद्वयाङ्किता27 । एवं तर्हीदमनयोर्भेदकारणम्, यत्र वक्त्रापरवक्त्रयो पद्ययोर्भविष्यदर्थसूचकयोः प्रवेशः साश्वासा च या सा आख्यायिका । तद्विपरीता कथेति । तदुक्तम्—वक्त्रं चापरवक्त्रं च कालभाव्यर्थशंसि च ।28 इति । तथा—साश्वासाख्यायिका मता ।29
तदेवं तदुद्भाव्य परिहरन्नाह—
वक्त्रं चापरवक्त्रं च पद्यद्वयं सहाश्वासेन वर्त्तते तद्भावः तत्त्वम् । तच्चैतत् त्रयम् आख्यायिकायाश्चिह्नं लक्षणं भेदकं कथायाः सकाशाद्विशेषकं चाप्यस्यास्य कथायामभावादितिचेन्मन्यसे, ननु यतः [प्रसङ्गेन] तत्र गद्याधिकारात् प्रस्तावेन भाव्यर्थसूचनादिलक्षणेन हेतुभूतेन नाधिकारितया वक्त्रापरवक्त्रयोः कथास्वपि आख्यायिकावत् किं कस्मान्न प्रवेशः न प्रयोगः स्यादेवेत्यर्थः । किंवत् ? आर्यादिवत् ।


text:
॥ स्त्रीगुरु ध्यानस्तुतीकवचं गीता विविध तन्त्रे ॥
॥ अथ स्त्रीगुरुध्यानं गुप्तसाधनतन्त्रे द्वितीयपटले ॥
पार्वत्युवाच ॥
गुरुध्यानं श्रुतं नाथ ! सर्वतन्त्रेषु गोपितम् ।
स्त्रिया दीक्षा शुभा प्रोक्ता सर्वकामफलप्रदा ॥ १॥
बहुजन्मार्जितात् पुण्यात् बहुभग्यवशाद् यदि ।
स्त्रीगुरुर्लभ्यते नाथ ! तस्या ध्यानन्तु कीदृशम् ॥ २॥
कुत्र वा सा गुरुर्ध्येया श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम् ।
कथयस्व महादेव ! यद्यहं तव वल्लभा ॥ ३॥
शिव उवाच ॥
शृणु पार्वति ! वक्ष्यामि तव स्नेहपरिप्लुतः ।
रहस्यं स्त्रीगुरोर्ध्यानं यथा ध्येया च सा गुरुः ॥ ४॥
सहस्रारे महापद्मे किञ्जल्कगणशोभिते ।
प्रफुल्लपद्मपत्राक्षी घनपीनपयोधरा ॥ ५॥
प्रसन्नवदना क्षीणमध्या ध्यायेच्छिवां गुरुम् ।
पद्मरागसमाभासां रक्तवस्त्रसुशोभनाम् ॥ ६॥
रक्तकङ्कणपाणिञ्च रक्तनूपुरशोभिताम् ।
शरदिन्दुप्रतीकाशां रक्तोद्भासितकुण्डलाम् ॥ ७॥
स्वनाथवामभागस्थां वराभयकराम्बुजाम् ।
इति ते कथितं देवि ! स्त्रीगुरोर्ध्यानमुत्तमम् ।
गोपनीयं प्रयत्नेन न प्रकाश्यं कदाचन ॥ ८॥
अथ स्तुतिः ॥ मातृकाभेदतन्त्रे सप्तपटले ॥
देव्युवाच ॥
स्तुतिञ्च कवचं नाथ ! श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम् ।
श्रीगुरोः कवचं प्रोक्तं त्वया नाथ ! पुरा प्रभो ! ॥ १॥
इदानीं स्त्रीगुरोः स्त्रोत्रं कवचं मयि कथ्यताम् ।
यस्य विज्ञानमात्रेण पुनर्जन्म न जायते ॥ २॥
श्रीशिव उवाच ॥
शृणु देवि ! प्रवक्ष्यामि स्तोत्रं परमगोपनम् ।
यस्य श्रवणमात्रेण संसारान्मुच्यते नरः ॥ १॥
नमस्ते देवदेवेशि ! नमस्ते हरपूजिते ! ।
ब्रह्मविद्यास्वरूपायै तस्यै नित्यं नमो नमः ॥ २॥
अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया ।
यया चक्षुरुन्मीलितं तस्यै नित्यं नमो नमः ॥ ३॥
भवबन्धनपारस्य तारिणी जननी परा ।
ज्ञानदा मोक्षदा नित्यं तस्यै नित्यं नमो नमः ॥ ४॥
श्रीनाथवामभागस्था सदया सुरपूजिता ।
सदा विज्ञानदात्री च तस्यै नित्यं नमो नमः ॥ ५॥
सहस्रारे महापद्मे सदानन्दस्वरूपिणी ।
महामोक्षप्रदा देवी तस्यै नित्यं नमो नमः ॥ ६॥
ब्रह्मविष्णुस्वरूपा च महारुद्रस्वरूपिणी ।
त्रिगुणात्मस्वरूपा च तस्यै नित्यं नमो नमः ॥ ७॥
चन्द्रसूर्य्याग्निरूपा च मदाघूर्णितलोचना ।
स्वनाथञ्च समालिङ्ग्य तस्यै नित्यं नमो नमः ॥ ८॥
ब्रह्मविष्णुशिवत्वादिजीवन्मुक्तिप्रदायिनी ।
ज्ञानविज्ञानयोर्दात्री तस्यै श्रीगुरवे नमः ॥ ९॥
इदं स्तोत्रं महेशानि ! यः पठेद्भक्तिसंयुतः ।
स सिद्धिं लभते नित्यं सत्यं सत्यं न संशयः ॥ १०॥
प्रातःकाले पठेद् यस्तु गुरुपूजापुरःसरम् ।
स एव धन्यो लोकेशो देवीपुत्र इव क्षितौ ।
इति मातृकाभेदतन्त्रे स्त्रीगुरोः स्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥ ११॥
स्तोत्रं समाप्तं देवेशि ! कवचं शृणु सादरम् ।
यस्य स्मरणमात्रेण वागीशसमतां व्रजेत् ।
॥स्त्रीगुरुकवचम् ॥
विनियोगः -
स्त्रीगुरोः कवचस्यास्य सदाशिव ऋषिः स्मृतः ।
ताराख्या देवता ख्याता चतुर्वर्गफलप्रदा ॥ १॥
क्लीं बीजं चक्षुषोर्मध्ये सर्वाङ्गं मे सदावतु ।
ऐं बीजं मे मुखं पातु ह्रीं जिह्वां परिरक्षतु ॥ २॥
श्रीं बीजं स्कन्धदेशं मे हसखफ्रें भुजद्वयम् ।
हकारः कण्ठदेशं मे सकारः षोडशं दलम् ॥ ३॥
क्षवर्णस्तदधः पातु लकारो हृदयं मम ।
वकारः पृष्ठदेशञ्च रकारो दक्षपार्श्वकम् ॥ ४॥
यूङ्कारो वामपार्श्वञ्च सकारो मेरुमेव च ।
हकारो मे दक्षभुजं क्षकारो वामहस्तकम् ॥ ५॥
मकारश्चाङ्गुलीं पातु लकारो मे नखं वतु ।
वकारो मे नितम्बञ्च रकारो जठरं वतु ॥ ६॥
षीङ्कारः पादयुगलं हेसौः सर्वाङ्गं मेऽवतु ।
हेसौर्लिङ्गञ्च लोमानि केशञ्च परिरक्षतु ॥ ७॥
ऐं बीजं पातु पूर्वे मे ह्रीं बीजं दक्षिणेऽवतु ।
श्रीं बीजं पश्चिमे पातु उत्तरे भूतसम्भवम् ॥ ८॥
श्रीं पातु चाग्निकोणे च वेदाख्या नैऋतेऽवतु ।
देवाम्बा पातु वायव्यां शम्भौ श्रीपादुकां तथा ॥ ९॥
पूजयामि तथा चोर्द्ध्वं नमश्चाधः सदाऽवतु ।
इति ते कथितं कान्ते ! कवचं परमाद्भुतम् ॥ १०॥
गुरुमन्त्रं जपित्वा तु कवचं प्रफठेद्यदि ।
ससिद्धः सगणः सोऽपि शिव एव न संशयः ॥ ११॥
पूजाकाले पठेद् यस्तु कवचं मन्त्रविग्रहम् ।
पूजाफलं भवेत्तस्य सत्यं सत्यं सुरेश्वरि ! ॥ १२॥
त्रिसन्ध्यं यः पठेद्देवि ! स सिद्धो नात्र संशयः ।
भूर्जे विलिख्य गुलिकां स्वर्णस्थां धारयेद् यदि ॥ १३॥
तस्य दर्शनमात्रेण वादिनो निष्प्रभां गताः ।
विवादे जयमाप्नोति रणे च निरृतेः समः ॥ १४॥
सभायां जयमाप्नोति मम तुल्यो न संशयः ।
सहस्रारे भावयन् यस्त्रिसन्ध्यं प्रपठेद् यदि ॥ १५॥
स एव सिद्धो लोकेशो निर्वाणपदमीयते ।
समस्तमङ्गलं नाम कवचं परमाद्भुतम् ॥ १६॥
यस्मै कस्मै न दातव्यं न प्रकाश्यं कदाचन ।
देयं शिष्याय शान्ताय चान्यथा पतनं भवेत् ॥ १७॥
अभक्तेभ्यश्च देवेशि ! पुत्रेभ्योऽपि न दर्शयेत् ।
इदं कवचमज्ञात्वा दशविद्याश्च यो जपेत् ॥ १८॥
स नाप्नोति फलं तस्य चान्ते च नरकं व्रजेत् ।
समाप्तं कवचं देवि ! किमन्यत् श्रोतुमिच्छसि ।
तव स्नेहानुबन्धेन किं मया न प्रकाशितम् ॥ १९॥
॥ इति मातृकाभेदतन्त्रे स्त्रीगुरुकवचं समाप्तम् ॥
॥ अथ स्त्रीगुरुगीता । कङ्कालमालिनीतन्त्रे द्वितीयपटले ॥
पार्वत्युवाच ॥
लोकेश ! कथ्यतां देव ! गुरुगीता मयि प्रभो ! ।
श्रीभगवानुवाच ॥
शृणु तारिणि ! वक्ष्यामि गीतां ब्रह्ममयीं पराम् ।
गुरुस्त्वं सर्वशास्त्राणामहमेव प्रकाशकः ॥ १॥
त्वमेव गुरुरूपेण लोकानां त्राणकारिणी ।
गया गङ्गा काशिका च त्वमेव सकलं जगत् ॥ २॥
कावेरी यमुना रेवा करतोया सरस्वती ।
गोमती चन्द्रभागा च त्वमेव कुलपालिके ! ॥ ३॥
ब्रह्माण्डं सकलं देवि ! कोटिब्रह्माण्डमेव च ।
न हि ते वक्तुमर्हामि क्रियाजालं महेश्वरि ! ॥ ४॥
उक्त्वा चोक्त्वा भावयित्वा भिक्षुकोऽहं नगात्मजे ! ।
कथं त्वं जननी भूत्वा बधूस्त्वं मम देहिनाम् ॥ ५॥
तव चक्रं महेशानि ! अतीतं परमात्मनि ।
इति ते कथिता गीता गुरुदेवस्य ब्रह्मणः ॥ ६॥
सङ्क्षेपेण महेशानि ! प्रभुरेव गुरुः स्वयम् ।
जगत् समस्तमास्थाय गुरुस्त्वेको हि केवलम् ॥ ७॥
इति तं तोषयित्वा च नुतिभिः स्तुतिभिस्तथा ।
नानाविधद्रव्यदानैः सिद्धः स्यात् साधकोत्तमः ॥ ८॥
॥ इति स्त्रीगुरुगीता समाप्ता ॥
http://muktalib5.org
Proofread byDPD
BACK TO TOP
% Text title : strIguru dhyAna stutiH kavachaM gItA vividha tantre
% File name : strIgurustutikavachagItA.itx
% itxtitle : strIguru dhyAnastutikavachaM gItA vividha tantre
% engtitle : Striguru Dhyanam Stuti Kavacha and Gita from various tantras
% Category : kavacha, deities_misc, gurudev
% Location : doc_deities_misc
% Sublocation : deities_misc
% SubDeity : gurudev
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : http://muktalib5.org
% Proofread by : http://muktalib5.org, DPD
% Description-comments : strIgurudhyAnaM guptasAdhanatantre dvitIyapaTale
% Indexextra : (from different tantras)
% Latest update : August 16, 2013
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
क्त्वा च॥ २।२।२२
पदच्छेदः॥
क्त्वा ३।१ च ० तृतीयाप्रभृतीनि १।३ २१ अन्यतरस्याम् ० २१ तत्पुरुषः १।१ २।१।२१ सह ० २।१।४ सुपा ३।१ २।१।४ समासः १।१ २।१।३ सुप् १।१ २।१।२
काशिका-वृत्तिः
क्त्वा च २।२।२२
अमा एव इति पूर्वयोगे ऽनुवृत्तम्। तेन अन्यत्र न प्राप्नोति इति वचनम् आरभ्यते। क्त्वाप्रत्ययेन सह तृतीयाप्रभृतीनि उपपदान्यन्यतरस्यां समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति। उच्चैः कृत्य। उच्चैः कृत्वा। अव्यये ऽयथाभिप्रेताऽख्याने ३।४।५९
इति क्त्वाप्रत्ययः। समासपक्षे ल्यबेव। तृतीयाप्रभृतीनीत्येव, अलं कृत्वा। खलु कृत्वा।
न्यासः
क्त्वा च। , २।२।२२
"अलं कृत्वा, खलु कृत्वा " इति। "अलंखल्योः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा" ३।४।१८
स च तृतीयप्रभृतिभ्यः पूर्वः॥
बाल-मनोरमा
क्त्वा च। ७७५, २।२।२२
क्त्वा च। "तृतीयाप्रभृतीनी"ति पूर्वसूत्रमनुवर्तते। क्त्त्वेति तृतीयार्थे प्रथमा। टायां "सुपां सुलुक्पूर्वसवर्णे"ति पूर्वसवर्णदीर्घ इत्यपरे। तदाह--तृतीयेति। ननु "उपदंशस्तृतीयाया"मित्यतः प्रागेव "समानकर्तृकयो"रिति क्त्वाविधेः पाठात्कथमुच्चैः कृत्वेत्युदाहरणमित्यत आह--अव्ययेऽयथेति। "अव्ययेऽयथाभिप्रेताख्याने कृञः क्त्वाणमुलौ" इति सूत्रेणेत्यर्थः। अलं कृत्वेति। "अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा" इत्येतत् "उपदंशस्तृतीयाया"मित्यतः पूर्वमेव पठितम्। अतस्तद्विहितक्त्त्वो मान्तेन सह समासाऽभावान्न ल्यबिति भावः। इत्युपपदसमासाः।
तत्त्व-बोधिनी
क्त्वा च ६८४, २।२।२२
क्त्वा च। क्त्वेति तृतीयान्तम्। "आतः"इति योगविभागादालोपः, "क्त्वि स्कन्दिस्यन्दोः" इतिवदिति हरदत्तः। तन्न। सवर्णदीर्घोणापि तृतीयान्तत्वोपपत्तेः। अलं कृत्वेति। "अलङ्ख्ल्वोः प्रतिषेधयो"रिति सूत्रस्य "उपदंशस्तृतीयाया"मित्यस्मात्पूर्वत्वान्नेह समासः। तत्पुरुषेऽसाधारणान्समासान्तानाह।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
अपवर्गे तृतीया॥ २।३।६
पदच्छेदः॥
अपवर्गे ७।१ तृतीया १।१ कालाध्वनोः ७।२ ५ अत्यन्तसंयोगे ७।१ ५
अर्थः॥
अपवर्गे अर्थे कालाध्वनोः अत्यन्तसंयोगे तृतीया विभक्तिः भवति।
उदाहरणम्॥
मासेन अनुवाकः अधीतः, संवत्सरेण अनुवाकः अधीतः।
अध्वनः - क्रोशः अनुवाकः अधीतः। योजनेन अनुवाकः अधीतः।
व्याख्या (काशिका)
काल-अध्वनोर् अत्यन्तसंयोगे इति वर्तते /
अपवर्गः फल-प्राप्तौ सत्यां क्रियापरिसमाप्तिः /
अपवर्गे गम्यमाने काल-अध्वनोर् अत्यन्तसंयोगे तृतीया विभक्तिर् भवति /
मासेन अनुवाको ऽधीतः /
संवत्सरेण अनुवाको ऽधीतः /
अध्वनः - क्रोशेन अनुवाको ऽधीतः /
योजनेन अनुवाको ऽधीतः /
अपवर्गे इति किम् ? क्रोशम् अधीतो ऽनुवाकः /
मासम् अधीतः /
कर्तव्यादृत्तौ फल-सिद्धेर् अभावात् तृतीया न भवति /
मासम् अधीतो ऽनुवाकः, न च अनेन गृहीतः //
काशिका-वृत्तिः
अपवर्गे तृतीया २।३।६
कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे इति वर्तते। अपवर्गः फलप्राप्तौ सत्यां क्रियापरिसमाप्तिः। अपवर्गे गम्यमाने कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे तृतीया विभक्तिर् भवति। मसेन अनुवाको ऽधीतः। संवत्सरेण अनुवाको ऽधीतः। अध्वनः क्रोशेन अनुवाको ऽधीतः। योजनेन अनुवाको ऽधीतः। अपवर्गे इति किम्? क्रोशम् अधीतो ऽनुवाकः। मासम् अधीतः। कर्तव्यादृत्तौ फलसिद्धेरभावात् तृतीया न भवति। मासम् अधीतो ऽनुवाकः, न च अनेन गृहीतः।
न्यासः
अपवर्गे तृतीया। , २।३।६
"अपवर्गः"इति। अत्यन्तसंयोगस्य फलरूपमेतद्विशेषणमुपात्तम्। तच्च क्रियात्यन्तसंयोगस्यैव सम्भवति, नान्यस्यति सामथ्र्यादत्र क्रियात्यन्तसंयोग एव गृह्रते। सर्वस्याश्च क्रियायाः परिसमाप्तिरस्ति; तस्माद्विशेषणोपादानसामथ्र्यात् फलप्राप्तौ सत्यां क्रियायाः परिसमाप्तिरिहापवर्गो विज्ञायत इत्यत आह-- "फलप्राप्तौ" इत्यादि। "कर्त्तृव्यावृतौ" इति। न हि मासमधीतोऽनुवाको न चानेन गृहीत इत्युक्तेऽपवर्गो गम्यते, किं तर्हि? कर्त्तुरशक्तिमात्रम्। न च तत्रापवर्गव्यपदेशः॥
बाल-मनोरमा
अपवर्गे तृतीया ५५५, २।३।६
अपवर्गे तृतीया। अपवर्द समाप्तिः, "कर्मापवर्गे लौकिका अग्नयः" इत्यादौ दर्शनात्। इह तु फलप्राप्तिपर्यन्तत्वात् प्रायेण क्रियायाः। तदाह-अपवर्गः फलप्राप्तिरिति। कालाध्वनोरिति। अनेन "कालाध्वनोः" इति द्वितीयाय अयमपवाद इति सूचितम्। अह्नेति। अह्नि कोशे वा निरन्तरमनुवाकोऽध्ययनेन गृहीत इत्यर्थः। नायात #इति। न गृहीत इत्यर्थः।


text:
सूत्रम्
समवायान् समवैति॥ ४।४।४३
काशिका-वृत्तिः
समवायान् समवैति ४।४।४३
समवायावाचिभ्यः शब्देभ्यः तदिति द्वितीयासमर्थेभ्यः समवैति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति। समवायः समूहः उच्यते, न संप्रधारणा। समवायानिति बहुवचनं सरूपविधिनिरासार्थम्। समवैति आगत्य तदेकदेशी भवति इत्यर्थः। समवायान् समवैति सामवायिकः। सामाजिकः। सामूहिकः। सान्निवेशिकः।
न्यासः
समवायान् समवैति। , ४।४।४३
"समवायः समूह उच्यते, न सम्प्रसारणा" इति। कुत एतत्? तत्र समवैतीत्यस्य प्रत्ययार्थस्यायोगात्। आगत्य तदेकदेशीभवतीति समवैतिशब्दस्यार्थः। सम्प्रधारणा चामूर्तिः, चैतसिको धर्मः, न च तदेकदेशीभवितुं शक्यते। तस्मात् समूह एव समवायशब्दस्यार्थः, नैतीत्यस्यार्थः। एतीति वत्र्तमाने समवैतीति वचनमर्थविशेषप्रतिपत्त्यर्थम्। एतीति प्राप्तिमात्रं कुर्वन्नुच्यते। समवैतीत्यागत्य तदेकदेशीभवतीति॥
बाल-मनोरमा
समवायान्समवैति १५७२, ४।४।४३
समवायान्समवैति। द्वितीयान्तेभ्यः समवायवाचिशब्देभ्यः समवैतीत्यर्थे ठगित्यर्थः। बहुवचनात्तदर्थवाचिशब्दग्रहणम्। समवैति=मेलयतीत्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
समवायान्समवैति १२१६, ४।४।४३
समवायान्। समूहवाचिभ्यो द्वितीयान्तेभ्यष्ठक्स्यात्समवैतीत्यर्थे। इह समवपूर्वस्येणोऽर्थः प्राविश्यैकदेशीभवनम्। तत्र गुणभूतप्रवेशाऽपेक्षया समवायानिति द्वितीयानिर्देशः। विशेष्यापेक्षया तु लोके सप्तमी प्रायेण प्रयुज्यते---"कुरुक्षेत्रे समवेताः"इति यथा। "एत्येधती"ति वृद्धिरिह न भवति, एजादित्वाऽभावात्।


text:
काञ्चिपुरम्
एतत् पीठं भारतस्य तमिळ्नाडु राज्ये कञ्चीनगरे अस्ति। काञ्चीपुरस्य अपरं नाम काञ्ची ।
सम्पर्कः[सम्पादयतु]
कञ्ची अथवा काञ्चीपुरं चेन्नैनगरात् ८० की.मी. तिरुपतितः ९० .की.मी. दूरे च अस्ति । देशस्य सर्वेभ्यः भागेभ्यः रेलयानस्य सौकर्यम् अस्ति । तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगरेभ्यः बस् यानानि अपि सन्ति ।
वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
अत्रत्या देवी कामाक्षी नाम्ना पूज्यते ।एताम् ‘’’आदिपीठेश्वरी’’’ ‘’’आदिपीठपरमेश्वरी‘’’ इत्यपि वदन्ति ।अत्रत्यः शिवः ”’कालभैरवनाम्ना पूज्यते। अत्र देव्याः मेखला पतिता आसीत् इति प्रतीतिः अस्ति । पूर्वं पल्लवानां राजधानी आसीत् एषा नगरी । कौशेयशाटिकानां निमित्तम् अत्यन्तं प्रसिद्धा अस्ति। कञ्च्याः कामाक्षीदेवालयः द्राविडशैल्या अस्ति । शङ्कराचार्यस्य कारणतः अपि एतत् स्थानं प्रसिद्धं जातम् अस्ति । शङ्कराचार्याणां सौन्दर्यलहर्यां शक्तिपूजायाः विशेषमहत्त्वं बिम्बितम् अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Kancheepuram Municipality – municipality.tn.gov.in/kancheepuram/