text:
तलकाडु
तलकाडु (Talakadu) कर्णाटकराज्यस्य मैसूरुमण्डले विद्यमानं किञ्चन यात्रास्थलम् । सिद्धारण्यं, दवलनपुरं, गङ्गवाडी, गजारण्यक्षेत्रम् इत्यादिभिः नामभिः इदं प्रसिद्धम् अस्ति । एतत् ऐतिहासिकं पौराणिकं धार्मिकं च क्षेत्रमस्ति । चारित्रिकदृष्ट्या तलकाडु गङ्गवंशीयानां राजधानी आसीत् । चोळानां काले अस्य राजराजपुरम् इति नाम आसीत् । अत्र पञ्चब्रह्ममयः परशिवमूर्तिः पञ्चमुखैः युक्तः अस्ति । सः एव वैद्येश्वरः मल्लिकार्जुनः, अर्केश्वरः, पातालेश्वरः, मरळेश्वरः च । कीर्तिनारायणमन्दिरं (नडुबीदिनारायण) होय्सळराजानां काले विष्णुवर्धनेन निर्मितम् अतीव सुन्दरं मन्दिरम् अस्ति । देवः पद्मधारी दशपादपरिमितोन्नतः अस्ति । पीठस्य प्रभावळ्याम् दशावतारस्य शिल्पं सुन्दरम् अस्ति । पञ्चलिङ्गदेवालये स्थितानां पञ्चलिङ्गानां दर्शनम् इति उत्सवः द्वादशवर्षेषु एकवारं वैभवेण प्रचलति । तदा लक्षाधिकजनाः आगत्य उत्सवे भागं स्वीकुर्वन्ति । अतः एतत् क्षेत्रं भारतीयपुण्य- क्षेत्रेषु अग्रपंक्तौ योजितम् अस्ति । भारतीयशैववैष्णवयात्रास्थलेषु अन्यतमम् अस्ति ।
प्रति द्वादशवर्षेशु एकवारम् अत्र ‘पञ्चलिङ्गदर्शनम्’ इति उत्सवः भवति । तदा भक्ताः अत्र विद्यमानानां पञ्चलिङ्गानां दर्शनं कुर्वन्ति । पूर्वम् एतानि मन्दिराणि सिकतासु निमग्नानि भवन्ति स्म । उत्सवस्य समये सिकताः निष्कास्य दर्शनाय सज्जीकुर्वन्ति स्म ।
एतस्मिन् क्षेत्रे प्रचलिता काचित् कल्पितकथा अस्ति । मैसूरुराजस्य शासनकाले अलमेलम्मा नामिका महिला राज्ञः असहनियाः पीडाः सोढुम् अशक्ता तलकाडुसमीपे कावेरीनद्यां पतित्वा मृता अभवत् । नद्यां पतनसमये सा
मालङ्गि कूपः भवतु, तलकाडु सिकतामयं भवतु, मैसूरुराज्ञः सन्ततिः न भवतु
इति शापं दत्तवती । अतः तलकाडु सिकतराशिः अभवत् इति जनानां विश्वासः अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
तलकाडुसिकताराशिः[सम्पादयतु]
किन्तु भूवैज्ञानिकदृष्ट्या पश्चिमघट्टः सागरवलयतः १४००मीटर्-औन्नत्ये पर्वतश्रेण्याम् अस्ति । चतुष्कोटिवर्षेभ्यः पूर्वम् अत्रत्य भूभागस्य उत्पतनेन इदानीन्तनम् औन्नत्यम् आगतम् इति भूवैज्ञानिकानाम् अध्ययनेन ज्ञायते । पश्चिमघट्टस्य कोडगुमण्डलस्य भागमण्डलम् नामकस्य उपमण्डलस्य ब्रह्मगिरिपर्वतस्य तलकावेर्याः समीपे चिक्ककुण्डिके ग्रामे कावेरीनद्याः जन्म भवति । इतः किलोमीटर्-द्वयं यावत् एषा गुप्तगामिनीरूपेण प्रवहति । अग्रे नदी इव प्रवहति । अनन्तरम् एतया हेमावती, लक्ष्मणतीर्थम्, हारङ्गी, कपिला उपनद्यः मिलन्ति । पश्चिमघट्टतः अग्रे कष्टकरे खाते एषा सुललिततया प्रवहति । शैलप्रदेशतः अवतीर्य अङ्गणप्रदेशे यदा प्रवहति तदा तस्याः भूनाशशक्तिः नष्टा भवति । पुरतः विद्यमानम् अवरोधस्य सम्मुखीकरणार्थम् अपि तस्यां शक्तिः न भवति । अवरोधं प्रदक्षिणीकृत्य गच्छति । एवम् अवरोधम् उपयुज्य गच्छन्तं नदीभागं ‘नदी तिरुवु’ इति वदन्ति ।
तिरुमकूडलस्य नरसीपुरस्य समीपे कपिलानद्या मेलनानन्तरं कावेरी तलकाडुमार्गेण प्रवहति । तलकाडुप्राप्तेः पूर्वं ‘बेट्टदहळ्ळि’ इत्यत्र आकारस्य मार्गस्य परिवर्तनं करोति । अत्र ७३८मीटर् उन्नतस्य सरगूरुशिलासमूहस्य कश्चन शैलः नद्याः अभिमुखं भवति । तदर्थं पूर्वाभिमुखं प्रवहन्ती कावेरी अत्र दक्षिणाभिमुखिनी भवति ।
एतस्य अनन्तरं नद्याः गभीरता अधिका भवति । एकत्र मसूराकारस्य आखातम् अस्ति । एतेन नद्याः एकस्मिन् पार्श्रे तटस्य आखातम् अधिकम् अस्ति । तलकाडुभागे अधिकः खातः नास्ति । कावेरी नदी प्रयाणसमये आनीताः सिकताः तलकाडुपार्श्वे त्यक्त्वा अग्रे प्रवहति ।
एवं शताधिकवर्षतः सङ्गृहीतः सिकतराशिः एव अद्यतनस्य तलकाडुसिकतराशेः कारणम् । एषः सिकतराशिः सार्धद्विकिलोमीटर् दीर्घः अस्ति । एक किलोमीटर् विशालता अस्ति । केषुचित्स्थानेषु २० मीटर् पर्यन्तम् उन्नतः अस्ति । नद्यां लघुलघु वर्तुलाकारस्य शिलाखण्डाः चूर्णाः भवन्ति चेदपि वायुना केवलं लघुलघु शिलाखण्डाः आनीय केचन उन्नतप्रदेशाः वप्राः रचिताः सन्ति । अत्रत्यस्नानघट्टेषु सिकतानां स्तराः तिर्यक्रूपेण एकस्य उपरि एकः इव योजिताः सन्ति । एते उन्नतसिकतराशयः (वप्राः) एकत्र एव न सन्ति ।
हैदरालेः काले आनन्देश्वरः गौरीशङ्करस्य च देवालयौ सिकतासु निमग्नौ आस्ताम् । अनन्तरं ततः सिकताः निष्कासिताः । होय्सळवंशस्य विष्णुवर्धनेन निर्मितं कीर्तिनारायणस्य मन्दिरं १९२५ तमे वर्षे सिकताभ्यः बहिः निष्कासितम् । पुनः आगताभिः सिकताभिः मन्दिरस्य रक्षणाय मैसूरुराजः तत् परितः भित्तेः निर्माणं कृतवान् अस्ति । तथापि वैद्येश्वरस्य, पाताळेश्वरस्य, मरळेश्वरस्य मन्दिराणि सिकताभिः बहुवारं पिहितानि आसन् । १९८६ तमे वर्षे अपि मन्दिराणि पिहितानि। पुनश्च सिकताः निष्कासितवन्तः ।
कावेरी नदी अत्रैव एवं सिकतराशिं रचयति इत्यत्र भूविज्ञानिनः कारणानि यच्छन्ति ‘कावेरी अत्र वक्रताभिः प्रवहति' इति । एवं प्रवाहसमये एकस्य भागस्य तटः अन्यस्य अपेक्षया शीघ्रं शिथिलं भवति । अत्र आर्षेयकल्पस्य नैस्शिलायाः उपरि नद्याः पात्रम् अस्ति । एतस्याः शिलायाः मुख्यः घटकः अमृतशिलासदृशः । नद्याः प्रवाहेण एतासां शिलानाम् अवघर्षणेन अधिकाधिकानां सिकतकणानां सृष्टिः भवति । परस्परेण घर्षणेन कणानां गात्रं इतोऽपि लघु भवति । एतेषां लघुलघुकणानां सङ्ग्रहणेन सिकतराशिः रूपितः अस्ति ।
क्रि.श.१३४६ तमे वर्षे विजयनगरस्य मन्त्री माधवः तलकाडुसमीपे पानजलस्य सौकर्यार्थं जलबन्धम् एकं निर्मितवान् । एतेन बन्धस्य अधः जलस्य अभावेन भूशिथिलतायाः आधिक्येन सिकतानां सङ्ग्रहणम् अधिकम् अभवत् ।
एतेन सह कर्णाटकस्य अन्येषु भागेषु यथा अस्ति तथा अत्रापि मान्सून् नैऋत्य-ईशान्य दिशि वहति । एवं वायुः अपि नद्या अनीताः सिकताः तलकाडुं प्रापयति । आग्नेयभागस्य कोळ्ळेगालस्य शैलाः एतस्य वायोः अवरोधं कुर्वन्ति इति कारणेन अत्र सिकतराशिः सञ्चितः अस्ति ।
एवं कावेर्या तलकाडुसमीपे सृष्टः लघुमरुभूमिः कर्णाटकस्य विस्मयेषु अन्यतमा ।
मार्गसूची[सम्पादयतु]
- मैसूरुतः ४५ कि.मी
- बेङ्गगळूरुतः मळवाळ्ळिद्वारा २४४ कि.मी ।
- मैसूरुनगरे वासः योग्यः । ततः बसयानसौकर्यम् अस्ति ।


c: text/html

text:
मोहिनीयाट्टम्
प्रवेशः[सम्पादयतु]
मोहिनियाट्टम् भारतस्य दक्षिणभागे विद्यमानस्य केरळराज्यस्य विशिष्ठा प्राचिना च नृत्यकला अस्ति । (आङ्ग्लभाषा - Mohiniyattam, कन्नडभाषा - ಮೋಹಿನಿಯಾಟಂ, मलयालभाषा - മോഹിനിയാട്ടം) तमिळुभाषामूलस्य नृत्यगुरुः, तञ्जावूरु चतुष्टयेषु अन्यतमः वडिवेलुः च मिलित्वा अस्य नृत्यस्य उत्कर्षं कृतवन्तौ । एकाकिनी महिला सुललितं प्रदर्शयितुं शक्यं नृत्यं मोहिनीयाट्टम् । अस्य पदस्य व्युत्त्पत्तिः एवमस्ति । मोहिनी अर्थात् प्रेक्षाकान् आकर्षति इति, आट्टम् नाम शरीरसय सुललितचलनम् इति । मोहिनीयाट्टम् इत्युक्ते आकर्षकं लास्यम् इति अर्थः प्राप्यते । अपि च मोहिन्याः नाट्यम् इत्यपि अर्थं बोधयति । श्रीमहाविष्णुः मोहिन्याः रूपेण द्विवारं भूमौ अवततार इति कथा अस्ति । देवासुरैः अमृतप्राप्तये क्षीरसागरमथनं कृतम् । तस्मिन् अवसरे भगवान् नारायणः मोहिनी अभवत् । अन्यस्मिन् अवसरे भास्मासुरः शिवस्य वरप्रसादात् लोककण्ठकः आभवत् । तदा तस्य मारणाय पुनः मोहिन्याः अवतारं कृतवान् भगवान् नारायणः ।
वैविध्यम्[सम्पादयतु]
भरतनाट्यम् कथकळि च दक्षिणभारतस्य प्रधानौ नृत्यभेदौ । एताभ्यां नृत्याभ्यां बहुधा प्रभाविता इयं मोहिनियाट्टं नृत्यकला । तञ्जावूरुचतुष्टयेषु अन्यतमः वडिवेलु इत्यख्यः राज्ञः स्वातीतिरुनाळ् इत्यस्य आस्थाने प्रदर्श्य अस्य नृत्यप्रकारस्य परिचयं कारितवान् । विशालायाः सालङ्कृतकट्यः दोलनं स्थितभङ्गेः नयेन चालनम् इत्यादयः अस्मिन् नृत्ये भवन्ति । मोहिनियाट्टस्य मूलस्थाने केरळराज्ये यथेष्टं प्रवर्धमानाः ताडवृक्षाः मन्दगत्या प्रवहन्त्यः नद्यः च अस्य नृत्यस्य दर्शनेन स्मृताः भवन्ति । मोहिनीयाट्टं नृत्ये 'अटवुकल् ' इति नाम्ना ४०विधानि चलनानि सन्ति ।
पुनरुत्थानम्[सम्पादयतु]
विंशतिशतकस्य उत्तरभागे मोहिनियाट्टस्य पुनश्चेतनार्थं त्रीणि आधारस्तम्भानि इव श्री स्वाती तिरुनाळ्रामवर्मा, श्री वल्लतोळ् नारयण मेनन्(महाकविः केरळकलामण्डलस्य सम्स्थापकः च), श्रीमती कलामण्डलं कल्याणीकुट्टि अम्मा (मोहिनीयाट्टं नृत्यजननी इति ख्याता)च सन्ति । गुर्वी कल्याणी कुट्टि अम्मा एव नृत्यरूपकस्य पृष्ठभूमेः परिचयं कृतवती । स्वर्गात् आगतायाः मोहिन्याः नर्तनस्य पेक्षया कस्याश्चित् नृत्याङ्गनायाः लास्यविलासः जनाकर्षकः इति अवदत् । मोहिनीयाट्टं नर्तनस्य वेशभूषाः विशिष्टाः सन्ति । अस्य नर्तनस्य श्वेतवर्णस्य शाटिकायाः अञ्चले स्वर्णरेखाः भवन्ति । हस्तलक्षणदीपिका इति मुद्राभावविवरणयुक्तग्रन्थः अस्य नृत्यस्य आधारः । मोहिनीयाट्टं नृत्यस्य गीतगानं तु लयबद्धवाद्यसङ्गीतयुक्तं विभिन्नचरणेषु भवन्ति । अस्य नृत्यस्य गीतानानि मणीप्रवालः इति (संस्कृतमलयाळभाषयोः सम्मिश्रितणम्) भाषया भवन्ति । गीतानि नेपथ्ये गायन्ति तदा नृत्याङ्गना सुललितमुद्राभिः पादन्यासैः च नृत्यं प्ररभते । नृत्याङ्गना स्वलास्येन अतिमोहपरवशतां न जनयति किन्तु सौम्यमनोहररीत्या नेत्राभिनयेन हावभावेन च प्रदर्शयन्ति ।
अवलोकनयोग्याः[सम्पादयतु]
-
- अनुराग पाग्लू देब् अन्ताराष्ट्रियख्यातिवेत्तः मोहिनीयाट्टं नृत्यकलावित् ।
- केरळस्य कलामण्डलस्य कल्याणिकुट्टि अम्मा
- माणिमाधवचाक्यारः
- नाट्यकल्पद्रुमम्
- थुळळ्
- पञ्चवाद्यम्
- केरळकलमण्डलम्
- कनन् रेले - नृत्यकलावित् ।
- सुनन्दा नायत् - नृत्याङ्गना ।
- कलामण्डलं लीलम्मा - नृत्याङ्गना ।
- स्मिता राजन् - नृत्याङ्गना ।
- देवाशीष् प्रधानः (बोटु महाराज्) पश्चिमबङ्गालस्य राजधान्याः कोलकतायाः नृत्यपटुः। http://www.botumaharaj.co.in

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
दत्तोपन्त ठेङ्गड़ी
दत्तोपन्त बापुराव ठेङ्गड़ी हिन्दुत्वनिष्ठः, श्रमिकसङ्घस्य विश्वमान्यनेता च आसीत्। सः स्वदेशीजागरणमञ्चस्य, भारतीयमजदूरसङ्घस्य, किसानसङ्घस्य च संस्थापकनेता आसीत्। तस्य जन्म कार्तिकमासकम्, १९२० दीपावल्याः शुभदिवसे अभवत्। सः महाराष्ट्रस्य वर्धाजिलायाः आर्वीग्रामे अजायत । श्री दत्तोपन्तवर्यः राष्ट्रीयस्वयंसेवकसङ्घस्य प्रचारकः आसीत् आजीवनम् । सः भारतस्य सामाजिक-आर्थिकजीवनयोः अभूतपूर्वप्रभावम् अजनयत्।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
तस्य जन्म १५ कार्तिकमासकम्, १९२० दीपावल्याः शुभदिवसे अभवत्। सः महाराष्ट्रस्य वर्धाजिलायाः आर्वीग्रामे अजायत। सः महा युगस्य दृष्टाः, मनःकल्पितः, सङ्घटकः च आसीत्। स्वस्य १५ वयसि एव सः नेतृत्वस्य गुणं प्रादर्शयत् । तदा एव सः 'वानरसेनायाः' आर्व्याः अध्यक्षः अभवत्। सः स्वतन्त्रतासङ्ग्रामे अपि सम्मलितः अभवत्। सः भगतसिंहस्य 'हिन्दुस्तान सोषियलिस्ट् रिपब्लिकन् अर्म्याः' कार्यकर्ता आसीत्। श्रमिकसङ्घानाम् कार्यम् बोधयितुं सः काङ्ग्रेस्पक्षस्य कम्यूनिस्टपार्ट्याः व्यापारसङ्घानि असङ्गच्छत् । सः गोलवल्करगुरूजीमहोदयात्, अम्बेड्करात्, दीनदयाल उपाध्यायात् च प्रभावितः अभवत्।
सङ्घटनाः[सम्पादयतु]
सः भारतीयमजदूरसङ्घम्(१९५५), किसानसङ्घम्(१९७९), स्वदेशीजागरणमञ्चम्(१९९१), सामाजिक समरसता मञ्चं, पर्यावरण मञ्चं, अखिल भारतीय विद्यार्थिपरिषदं, अखिल भारतीय अधिवक्ता परिषदं, अखिल भारतीय ग्राहक पञ्चायतं भारतीय विचार केन्द्रञ्च समस्थापयत् ।
संसदि[सम्पादयतु]
सः द्विवारं राज्यसभायाः सदस्यः(१९६४-७६) आसीत्। सः राज्यसभायाः उपाध्यक्षः(१९६८-७०) अपि आसीत्।
भाषणम्[सम्पादयतु]
चलचित्रम्[सम्पादयतु]
- पूज्यः दत्तोपन्त ठेङ्गड़ीः, स्वदेशीजागनणमंचस्य, षष्ठं राष्ट्रीयाधिवेशनम्, कड़ीं, गुजरातम्- भागः- १
- पूज्यः दत्तोपन्त ठेङ्गड़ीः, स्वदेशीजागनणमंचस्य, षष्ठं राष्ट्रीयाधिवेशनम्, कड़ीं, गुजरातम्- भागः-२


text:
क्षमा ईश्वरेण केन प्रकारेण प्राप्यते?
प्रश्नः क्षमा ईश्वरेण केन प्रकारेण प्राप्यते?
उत्तर: अधिनियमस्य (13:38) इदं वचनं “मम भ्रातर: । अहं ईशुो: माध्यमेन पापानां क्षमा उद्घोषणं वाञ्छामि ।
क्षमा किम्? किम् क्षमायाः आवश्यकता? ‘क्षमा’ शब्दस्य प्रयोगः क्षमा कार्याय अर्थात् अनंकितो स्वच्छ: पट्टिका ‘स्वच्छीकरणम्’ एकं ऋणम् समाप्तस्य तात्पर्य: यदा वयं किन्चित् त्रुटीपूर्ण: तर्हि वयं तस्मिन् सम्बन्धे सम्बन्धाय क्षमा याचते अतेव क्षम्येत्। क्षमा योग्य क्षम्यते अक्षम्य अयोग्यं क्षमा न क्षम्यते। क्षमा, प्रेम, दया च दयायाः नाटकं अस्ति। क्षमायै एकं अन्यं जनं विरूद्ध: न कोऽपि निर्णयः। निर्णयः किम् भवते कृत: ।
बाइबिल ब्रूते यत् वयम् ईश्वरेण क्षमायाः आवश्यकता। वयम् पापान् प्रति प्रतिबद्धः।(एस्लेसियेट्स 7:20) साधिकारं उद्घोष्यते – “ तत्र एक: धार्मिकः पुरुष: पृथिव्याम् यं कार्यं क्रियते यत् किं उचितं तथा कदापि पापो भवति उत्तरम् नहि” (जॉन 1:08) कथयति “यदि वयम् पापात् विना स्म: साधिकारं कथ्यते, वयम् निजम् वञ्चयाम: सत्यं इदं पापम् नास्ति माम्”। अन्ततः ईश्वरस्य विरूद्धं (51:4 भजन) विद्रोह्स्य एकं अधिनियमं अस्ति। परिणामस्वरूप अस्मान् ईश्वरस्य क्षमाया: महती आवश्यकता वर्तते। यदि अस्माकम् पापान् क्षम्यते, वयम् निज पापानाम् परिणामेन पीड़़ितःअनन्तकाल पर्यन्तं व्ययं करिष्याम:। मती (25:46 यूहन्ना 3:36) क्षमा – केन प्रकारेण क्षमा प्राप्यते?
धन्यवादः अस्ति ईश्वरः प्रेमी दयालुः च अस्ति। अस्माकम् पापस्य क्षमार्थं उत्सुक(पतरस3:09) अस्मान् शिक्षयति – “स: त्वया सह रुग्ण: अस्ति। कमपि विनाशाय इच्छाम् प्रति पश्चातायं न भवति। ईश्वराय अस्मान् क्षम्यतु स: अस्मभ्यम् अवश्यं क्षमां ददाति।
केवलं अस्माकम् पापेभ्यः मृत्युःदण्डं अस्ति यत् अस्माकम् पापेभ्यः अर्जित:। ईश्वर: तस्य समुचित योजनायाम् निर्मीयते एक: मानवः सम्पादते (ईशु मसीह1:1,14जॉन) ईशु: क्रूसे मृत: यत् वयम् दण्ड प्राप्त्यर्थं यस्य उत्तराधिकारी – मृत्युः “ईश्वर: तम् निर्मीयते, य: कोऽपि अस्मभ्यम् पापान् कृत: फलस्वरूपम् वयम् तान् प्रति परमेश्वरस्य धार्मिकता भवति पाप:आसीत्” ईशु: (कुरिन्थियां5:21) अस्मान् शिक्षयति – मसीह: क्रूसे मृत:दण्डं स्वीक्रियते स्म यस्य वयम् उत्तराधिकरिण:। ईश्वरस्य रूपे ईशु मसीहस्य मृत्युः संपूर्ण भूमण्डलेस्य पापेभ्यः क्षमा अकरोत्”। स” अस्माकम् पापेभ्यः बलिदानं करोति स्म तथा न केवलं अस्मभ्यं बल्कि संसारस्य पापेभ्य:अस्ति। “ईशु (जॉन 2:02) साधिकारं उद्घोष्यते (कुरिन्थियां 15:1-28) परमेश्वरम् भजतु स्तुवतु च। ईशु मसीहस्य पुनर्जीविनं माध्यमेन मृत्यो: (रोमियो 6:23) द्वितीयो अर्ध सत्यं परञ्च परमेश्वरस्य वरदान: अस्माकम् ईशु मसीहेन अनन्त जीवनं अस्ति ।
किम् भवान् निज पापान क्षमा वांछति? किम् भवान् अपराधः संतप्यते यत् भवन्तम् दूरिकरणाय न भवति? निजपापानां क्षमा वर्तते यदि ईशु मसीहे उद्धारकर्त्ता रूपे निज विश्वासो भविष्यति (इफिसियां1:07) कथयति – “तम् दृष्टवान ईश्वरस्य अनुग्रहस्य धनेन तस्य रक्त: पापानां क्षमा माध्यमेन मुक्तिः”। ईशु: अस्मभ्यम् अस्माकम् ऋणस्य भुगतानं करोतिस्म, वयम् क्षम्यते।भवरभय: ईश्वर: ईशुमाध्यमेन क्षमायै विश्वास: ईशु मसीहाय क्षमार्थं भुगतान: निधनं पृच्छति – स: त्वाम् क्षम्यते। (जॉन 3:16-17) । इदं अद्भुतं संदेशं ईश्वरं प्रति पर्याप्तं यत् स: त्वाम् एकलं पुत्रं ददाति स्म य: किन्चदपि विनाशे ण विश्वसनीय: परञ्च अनन्तजीवने प्रेमम् अकरोत्” । ईश्वरस्य तस्य पुत्र: संसारेन प्रेषयति स्म विश्वस्य निन्दा कार्याय परञ्च तस्य माध्यमेन विश्वरक्षा क्षमा – इयं सत्यं यत् सहज:?
आम् इयं सहजं अस्ति। त्वम् क्षमा परमेश्वरेण ण अर्जितं शक्नोसि। भवान् केवलं इयं प्राप्नोति। विश्वासेन अनुग्रहं ईश्वरस्य दयामाध्यमेन। यदि भवान् निज उद्धारकर्त्तारूपे ईशुम् स्वीकरोति ईश्वरेण क्षमा प्राप्यते। अत्र निवेदनं यत् य: भवान् कर्तुम् शक्नोति वांछितं च। इदं निवेदनं अन्यथा अन्य कोऽपि भवन्तं न शेषं प्रार्थना कथयति इदं केवलं ईशु मसीह: यत् पापानां क्षमा करोति इति विश्वास:। इदं प्रार्थना ईश्वरे निज विश्वास कर्तुं च तम् क्षमादानाय धन्यवादस्य रूप: अस्ति। “ईश्वर: अहं न जानामि यत् भवत: विरुद्धं पापम् कृत: करोमि च दण्ड योग्यं परन्तु दण्डं ईशुम् प्राप्यते यत् अहं तस्मिन् विश्वासं कृत्वा इदं पर्याप्तं यत् अहं क्षमा योग्यं भवामि। अहं भवताम् मोक्षाय विश्वासं करोमि। भवन्तं धन्यवाद । भवन्तं विस्म्यकारक: अनुग्रह: क्षमा च आमीन तथास्तु एवमस्तु।
किं त्वं मसिहस्य यत्र अपठ:,एक:निर्णय:असि स्म?यदि तद् अस्ति,क्लिके अकरोत। बटनस्य नीचैः -किं “अहं अद्य मसीह अस्विकरवम्”।
क्षमा ईश्वरेण केन प्रकारेण प्राप्यते?


text:
सीता
सीतायाः पात्रं रामायणपात्रप्रपञ्चे विशिष्टं स्थानं भजते ।अयोनिजा सीता रामः।श्रीरामचन्द्रस्य धर्मपत्नी । जनकः।जनकमहाराजस्य पुत्री । कुशः।कुशलवः।लवयोः माता ।
अन्तर्विषयाः
जननम्[सम्पादयतु]
मिथिलायाः राजा जनकः सन्तानप्राप्त्यर्थं यज्ञमकरोत् । एकवारं क्षेत्रकर्षणसमये एकः शिशुः प्राप्तः । जनकमहाराजः तं शिशुं गृहं नीत्वा पालितवान् । तस्याः पुत्र्याः सीता इति नामकरणं कृतम् । जानकी , मैथिली इत्यादीनि तस्याः नामान्तराणि ।
सीतापरिणयः[सम्पादयतु]
जनकमहाराजेन सीतायाः स्वयंवरः आयोजितः । शिवधनुषः ज्याबन्धनमेव स्वयंवरस्य पन्थाह्वानम् आसीत् । रावणादयः वीराः पराजिताः अभूवन् । श्रीरामः जित्वा सीतां परिणीतवान् ।
वनगमनम्[सम्पादयतु]
सीतायाः विवाहानन्तरं दशरथः यदा श्रीरामस्य राज्याभिषेकं कर्तुम् उद्युक्तः । तदा मन्थरायाः कौटिल्यात् कैकेयी रामस्य वनगमनार्थम् आग्रहं कृतवती । तदा पितृवाक्यं परिपालयितुं रामः वनं गन्तुमुद्युक्तः । तदा सीतापि रामेण सह वनं प्रति गन्तुं सिद्धा । परं रामः निराकृतवान् । तथापि राम एव परमं दैवतम् इति मत्वा सीता रामेण सह वनं गन्तुम् आग्रहं कृतवती ।रामः अङ्गीकृतवान् ।सीता रामेण सह वनं गतवती। कष्टमपि सुखं मत्वा रामेण सह वनवासमकरोत् ।
सीतापहरणम्[सम्पादयतु]
वनवाससन्दर्भे पञ्चवट्यां रामलक्ष्मणः।लक्ष्मणसीतादयः कुटीरे उषितवन्तौ । तदा रावणस्यानुजा शूर्पणखा प्रच्छन्नवेषेण युवतीवेषं धृत्वा रामस्य सकाशमागत्य तं परिणेतुं वाञ्छति ।परं मर्यादापुरुषोत्तमः रामः तामवगत्य तस्याः नासाच्छेदमकरोत् । सा प्रकरणमेनम् अग्रजस्य रावणस्य सकाशे निवेदयति ।क्रुद्धः रावणः प्रतीकारं साधयितुं चिन्तितवान् । मातुलस्य मारीचस्य साहाय्यं च प्राप्तवान् । मारीचः सुवर्णहरिणरूपं धृत्वा कुटीरप्रान्ते अटन् आसीत् । हेममृगं दृष्ट्वा सीता तं प्राप्तुम् इष्टवती । रामस्य समीपे तं मृगम् आनेतुं सूचयति ।परन्तु रामः तस्य मृगस्य कापट्यं ज्ञात्वा सीतां वारयति । परं सीता हठेन तं मृगम् आनेतुं वदति ।सीतायाः आग्रहं सोढुम् अशक्तः रामः कुटिरे सीतायाः रक्षणार्थं लक्ष्मणं नियोज्य तं मृगमनुसृत्य गतवान् । किञ्चित्समयानन्तरं 'हा लक्ष्मण! हा सीते!'इति चीत्कारध्वनिः श्रूयते ।तदा भीता सीता रामस्यैव ध्वनिरयम् इति मत्वा तस्य रक्षणार्थं लक्ष्मणं गन्तुं सूचयति । किन्तु इदं कापट्यम् इति लक्ष्मणः सीतायै कथयति ।तदा लक्ष्मणः सीतायाम् अनुरक्तः सन् इत्थं कथयतीति मत्वा सीता तं भर्त्सयति । तदा अगतिकगत्या लक्ष्मणः सीतायाः रक्षणार्थं कुटीरस्य पुरतः रेखाः विरचय्य तदतिरिच्य बहिः मा आगच्छतु इति उक्त्वा ध्वनिमनुसृत्य गतवान् । तदा प्रच्छन्नवेषेण सन्यासीरूपं धृत्वा भिक्षाटनं कुर्वन् रावणः कुटीरस्य समीपमागतवान् ।सीता भिक्षां दातुं कुटीरात् बहिरागता ।तदा कापट्येन रावणः सीताम् अपहृत्य पुष्पकविमाने लङ्कां प्रति नीत्वा अशोकवने स्थापितवान् ।
सीतायाः पातिव्रत्यम्[सम्पादयतु]
[[चित्रम्:Sita Mughal ca1600.jpg।right।200px।thumb।मुघल् चित्रकलायाम् अग्निप्रवेशं कुर्वती सीता, ca. 1600]] सीता पतिव्रतासु अन्यतमा ।रावणेन सीतायाः अपहरणानन्तरमपि अशोकवने सीता रामध्याने एव मग्ना आसीत् । रावणः बहुवारं सीतायाः सकाशं गच्छति चेदपि सीता तस्य मुखमपि न पश्यति । रावणवधानन्तरं अग्निप्रवेशेन स्वस्याः पातिव्रत्यं लोकमुखाय दर्शयति ।
इत्यस्मिन् श्लोके पञ्च पतिव्रताः उक्ताः । तासु सीतापि अन्यतमा ।
आधाराः[सम्पादयतु]
- वाल्मीकिरामायणम्
- पुराणभारतकोष-सं.यज्ञनारायण उडुप


text:
जगदीशशेट्टर्
जगदीश शिवप्प शेट्टर् कर्णाटाकस्य उत्तरभागस्य प्रजाप्रतिनिधिः, २०वर्षाणि न्यायवादिनः वृत्तिं परिपालितवान्,भारतीयजनतापक्षस्य समर्थः नेता, भूतपूर्वकरमन्त्री, सद्यः कर्णाटकस्य मुख्यमन्त्री अस्ति । विद्यार्थिजीवने अखिलभारतीयविद्यार्थिपरिषदः सक्रियसदस्यः सर्वदा नयकत्वगुणयुतः, सामाजिकसङ्घर्षेषु अपि भागं स्वीकारोति । राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य दृढानुयायी हिन्दुत्वस्य परमाभिमानी अस्ति । क्रि.श. १९९०तमवर्षतः भा.ज.प.मध्ये सक्रियकार्यकर्ता सन् क्रि.श. ११९४तः कर्णाटकस्य राजतन्त्रे विशिष्टं स्थानं मानं च रक्षितवान् ।
अन्तर्विषयाः
बाल्यं शिक्षा च[सम्पादयतु]
जगदीश शेट्टर् क्रि.श. १९५५तमवर्षस्य देसेम्बर्मासस्य सप्तदशमे दिने भारतस्य कर्णाटकरज्यस्य बागलकोटेमण्डलस्य बादामी इति उपमण्डलस्य करूरुग्रामे अजायत । अस्य पिता शिवप्प शिवमूर्ति शेट्टर् माता बसवण्णेम्मा च । एतेयोः दम्पत्योः चतृषु अपत्येषु ज्येष्टपुत्रः जगदीशः । अस्य द्वौ अनुजौ एका अनुजा च सन्ति । क्रि.श. १९८४तमे वर्षे शिल्पा इति कन्यां परिणीतवान् । फलरूपेण प्रशान्तः, सङ्कल्पः इति पुत्रौ अभवताम् । ज्येष्ठपुत्रस्य जगदीशस्य सर्वविधगुरुः पिता शिवप्पः एव । पितृव्यः सदाशिवः अपि गुरुस्थाने आसीत् । धारवाडमण्डलस्य हुब्बळ्ळिनगरस्य बासल् मिशन् शालायां प्राथमिकशिक्षा प्रौढशिक्षा च सम्पन्ना । तस्मिन् एव नगरे जे.बि.कामर्स महाविद्यालये बिकां पदवीं प्राप्तवान् । पश्चात् धारवाडनगरस्य कर्णाटकविश्वविद्यालयतः स्नातकोत्तरपदवीं प्राप्य जे.एस्.एस्.सक्रि अधुनिकन्यायमहाविद्यालये एल्.एल्.बि.पदवीम् अधीतवान् ।
वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
जगदीशा शेट्टर् पश्चान् हुब्बळिमध्ये एव २०वर्षाणि न्यायवादिनः वृत्तिं परिपालतवान् । न्यायवादी पिता एस्.एस्.शेट्टर् एव जगदीशस्य वृत्तिजीवनस्य प्रेरकशक्तिः । अस्य पिता निरन्तरं पञ्चवारं हुब्बळ्ळिधारवाडपत्तनयोः पुरप्रभुः अभवत् । जनसङ्घः इति पक्षद्वारा द्विवारम् अस्याः पुरसभायां पूज्यमहापौरः आसीत् । हुब्बळ्ळिनगरस्य नगरसहरारीवित्तकोशस्य निदेशकः ५०वर्षाणि आसीत् । जगदीशास्य प्रितृव्यः सदाशिव शेट्टर् क्रि.श. १९६७तमे वर्षे हुब्बळ्ळिनगरस्य विधानसभासदस्यः भूत्वा दक्षिणभारते प्रथमवारं जनसङ्घस्य प्रतिनिधिरभवत् । एतावति राजनीतिपृष्टभूमियुक्ते कुटुम्बे संवृद्धः जगदीशः छात्रजीवनकाले एव अखिलभारतीयविद्यार्थिपरिषदि सक्रियः अभवत् । सर्वेषु विचारेषु नायकत्वं प्राप्नोति स्म । नकेवलं शैक्षणिकक्षेत्रे प्रत्युत सामाजिकसङ्घर्षेषु अपि उन्मुखी आसीत् ।
राजनीतिप्रवेशः[सम्पादयतु]
अनेन सह राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य सक्रियकार्यकर्ता अभवत् । तेन माध्यमेन एव भारतीयजनतापक्षं (भा.ज.प) प्रविश्य क्रि.श. १९९०तमे वर्षे हुब्बळ्ळिधारवाडयमलनगरस्य भा.ज.प.घटकाध्यक्षः अभवत् । निरन्तरं चत्वारि वर्षाणि एतत् पदं परिपालितवान् । तस्य सामर्थ्यं ज्ञात्वा पक्षवरिष्टाः क्रि.सा. १९९४तमे वर्षे भा.ज.पक्षस्य धारवडमण्डलस्य अध्यक्षत्वेन न्ययोजयत् । जगदीशशेट्टर्वर्यस्य राजतन्त्रजीवने परिवर्तनं क्रि.श. १९४४तमवर्षस्य निर्वाचनस्य परिणामेन आनीतम् । तस्मिन् विधानसभानिर्वाचने हुब्बळ्ळिग्रामीणक्षेत्रतः जगदीशः १६सविरमतनाम् अन्तरेण विजयम् आप्नोत् । तद्दिनादारभ्य अद्यपर्यन्तं राजतन्त्रजीवने परावर्त्य न दृष्टवान् एव । तदारभ्य अद्यपर्यन्तम् एतेन कारणेन एव हुब्बळ्ळीग्रामीणक्षेत्रं भा.ज.पक्षस्य सुदृढकोटः एव अस्ति । विधनसभासदस्यत्वेन प्रजाप्रशंसाभाक् जगदीशः क्रि.श. १९९६तमे वर्षे भा.ज.पक्षस्य राज्याध्यक्षः अभवत् । क्रि.श. १९९९तमे वर्षे सम्भूते विधानसभानिर्वाचने २५सहस्रमतानाम् अन्तरेण विजयं प्राप्य विधानसभासदस्यः अभवत् । विधानसभायाः प्रतिपक्षस्थने समारूढः प्रशासनपक्षस्य निदेशयन् अनेकानि समाजोपयोगिकार्णाणि कारितवान् । तत्रापि विशेषतः निर्लक्षितस्य उत्तरकर्णाटकस्य ग्रमाणाम् अभिवृद्धये प्रायतत । क्रि.श. २००४तमे वर्षे २६मतानाम् अन्तरेण जित्वा विधनसभासदस्यः अभवत् । एतावतिकाले पर्याप्तां राजनीतिपरिणतिं प्राप्य क्रि.श. २००५तमे वर्षे पक्षस्य राज्याध्यक्षः अभवत् । क्रि.श. २००६तमे वर्षे जनतादलमिति पक्षेणसह संयुक्तसर्वकारे करविभागस्य मन्त्री अभवत् । क्रि.सा. २००८तमे वर्षे निर्वाचने स्वक्षेत्रस्य जनप्रियविधानसभासदस्यः भूत्वा अनिच्छान् अपि विधानसभाध्यक्षः अभवत् । नूतनविधानसभासदस्यानां कृते प्रशिक्षाकार्यागरम् अयोजितवान् । तस्मिन् कार्यक्रमे भूतपूर्वं राष्ट्रपति बहुजनप्रियम् अब्दुल् कलामस्य अयोजितवान् । तत् पश्चात् क्रि.श.२००९तमवर्षतः २०१२तमवर्षस्य जून् १२पर्यन्तं कर्णाटकराज्यस्य ग्रामीणाभिवृद्धेः पञ्चायतराज्यस्य सचिवः अभवत् ।
राजनीतियशसः सोपानानि[सम्पादयतु]
-
- अखिलभारतविद्यार्थिपरिषदि सक्रियसेवा ।
- राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य (आर्.एस्.एस्.) सदस्यः ।
- क्रि.श. १९९०तमवर्षे पक्षस्य हुब्बळ्ळिग्रामीणघटकस्य अध्यक्षः ।
- क्रि.श. १९९४तमवर्षे धारवडमण्डलस्य भा.ज.प.अध्यक्षः ।
- क्रि.श. १९९६तमवर्षे भा.ज.प. राज्याध्यक्षः ।
- क्रि.श. १९९९तमवर्षे विधानसभाप्रतिपक्षनेता ।
- क्रि.श. २००५तमवषे भा.ज.प.राज्याध्यक्षः ।
- क्रि.श. २००६तमवर्षे कर्णाटकसर्वकारस्य करविभागसचिवः ।
- क्रि.श. २००८तमवर्षे कर्णाटकस्य विधानसभाध्यक्षः ।
- क्रि.श. २००९तमवर्षे कर्णाटकस्य ग्रामीणाभिवृद्धिसचिवः ।
- क्रि.श. २०१२तमवर्षे कर्णाटकस्य मुख्यमन्त्री ।


text:
आर्द्रकम्
आर्द्रकम्, शुण्ठी वा भारते वर्धमानः कश्चन कन्दविशेषः । शुण्ठी सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा शुण्ठी आङ्ग्लभाषायां Ginger इति उव्यते । अस्याः शुण्ठ्याः सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Coriandrum satirum इति । संस्कृते अशुष्कां शुण्ठीम् आर्द्रकम् इति वदन्ति, शुष्कां च शुण्ठी इति । अस्याः शुण्ठ्याः महौषधं, विश्वं, नागरं, विश्वभेषजं, शृङ्गवेरं, विश्वौषधं, कटुभद्रम् इत्यादीनि अन्यानि अपि नामानि सन्ति ।
चरकः स्वस्य चरकसंहितायाम् अर्द्रकं विश्वभेषजम् इति स्तौति । एषा शुण्ठी कटुरसयुक्ता, उष्णवीर्या च । एषा स्निग्धगुणयुक्ता अपि । अयं अत्युत्तमः पाचकः इति कारणेन शरीरे स्थितेन अजीर्णेन अहारेण जायमानान् अनेकान् रोगान् निवारयति । तेन सह स्वस्य तीक्ष्णमुणेन शरीरे स्रोतसाम् अवरोधमपि निवारयति । एताभ्यां द्वाभ्यां गुणाभ्यां आर्द्रकं सामान्यतः सर्वान् रोगान् उपशमयितुं शक्नोति । शुष्कम् आर्द्रकं शुण्ठिः इति कथ्यते ।
- “शुण्ठी कटूष्णा स्निग्धा च कफसोफानिलापहा ।
- शूलबद्धोदराध्मानश्वासश्लीपदनाशिनी ॥“ (राजकोषे पिप्पल्यादिवर्गः)
अन्तर्विषयाः
- १ शुण्ठीकषायम्
- २ शुण्ठीरसः
- ३ आर्द्रके विद्यमानाः अंशाः
- ४ आर्द्रकस्य आयुर्वेदीय स्वभावः उपयोगश्च
- ५ जागरुकता
- ६ आयुर्वेदीयेषु औषधेषु आद्रकप्रयोगः
- ७ सेवनप्रमाणः
- ८ संक्षिप्तचिकित्सासूची
- ९ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
शुण्ठीकषायम्[सम्पादयतु]
अस्य शुण्ठीकषायस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । शुण्ठीं प्रक्षाल्य सम्यक् कुट्टनीयम् । अनन्तरं चषपकपरिमिते जले तत् संयोज्य सम्यक् क्वथनीयम् । जलम् अर्धचषकमितं यावत् भवेत् तावत् क्वथनीयम् । क्वथनावसरे यदि अपेक्ष्यते तर्हि तत्र मरीचचूर्णं, जीरिकाचूर्णं, हरिद्रां, गुडं च योजयितुं शक्यते । तदनन्तरं शोधनं करणीयम् । तथैव अथवा तस्मिन् शोधिते कषाये दुग्धं योजयित्वा तदा तदा किञ्चित् किञ्चित् पातुं शक्यते ।
शुण्ठीरसः[सम्पादयतु]
अस्य शुण्ठीरसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् शुण्ठीं प्रक्षाल्य त्वक् निष्कास्य लघु लघु खण्डाः करणीयाः । तदनन्तरं तेषु खण्डेषु शर्करां योजयित्वा सम्यक् पेषणं करणीयम् । तदनन्तरं तत्र जलं योजनीयम् । यदि लघु खण्डानां पेषणं न जातं तर्हि शोधनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र एलायाः मरीचस्य च चूर्णम् अपि योजयितुं शक्यते । अत्र शुण्ठीखण्डानां प्रमाणम् अत्यन्तं न्यूनं भवेत् अन्यथा शाकरसः अत्यन्तं कटुः भवति । अन्यशाकानां रसस्य निर्माणे एवं नास्ति ।
आर्द्रके विद्यमानाः अंशाः[सम्पादयतु]
आर्द्रके ८०% आर्द्रता, २.३% प्रोटीन्, २.४% (फैबर्) सूत्रम्, १२.३% कार्बोहैड्रेट्, खनिजांशाः –क्याल्सियं फास्परस्, अयः, अयोडिन् च, विटमिन् ऎ, बि,सि च भवन्ति । शुण्ठीतैले Zingiberene, Zingiberol च भवति
आर्द्रकस्य आयुर्वेदीय स्वभावः उपयोगश्च[सम्पादयतु]
जीर्णक्रियायाम्, अजीर्णनिवारणे[सम्पादयतु]
बुभुक्षायाः उत्पादने, वर्धने च अर्द्रकम् अग्रस्थानं भजते । तक्रेण सह निर्मितम् आद्रकस्य ताक्रम्, उपसेचनं वा खादिवम् आहारं जिर्णीकरोति । तेन शरीरे आमसंग्रहः न भवति । उदरवेदनायां, अजीर्णतायां च आर्द्रकरससेवनं हितकरम् । प्रतिदिनं भोजनात् पूर्वं लघुना अर्द्रकखण्डेन किञ्चित् लवणं योजयित्वा खाद्यते चेत् भुक्तः आहारः सम्यक् जीर्णः भवति ।
आर्द्रकस्य लेपनादि बाह्यप्रयोगः[सम्पादयतु]
आमवातः ग्रन्थिवेदना इत्यादिषु आर्द्रकस्य कलकः किञ्चित् उष्णीकृत्य लेपनीयः । शीतत्वम् अवसादत्वं च इदं दूरीकरोति । शुण्ठेः (शुष्कम् आर्दकम् )चूर्णं तिलतैलेन मिश्रीकृत्य अभ्यङ्गः क्रियते चेदपि पूर्वम् उक्ताः दोषाः निवारिताः भवन्ति । शुण्ठेः चूर्णं शरीरे लेपयन्ति चेत् शोथः अपगच्छति । शीरपिते, शिलीपदे (elephentiasis) च अर्द्रकस्य प्रयोगः उत्तमं परिणामं जनयति
आद्रकरसस्य उपयोगः[सम्पादयतु]
पीनसः कासः, श्वाससमस्या, हिक्कः इत्येतेषु अर्द्रकरसः प्रयोजनकारी भवति । अयं रसः कफहरः । कण्ठे सञ्चितं सर्वं कफं द्रवीकरोति । अयं रसः नराणाम् उत्तेजकः । समान्यज्वरेषु औषधस्य आर्द्रकरसेन सह सेवनस्य पद्धतिः अपि रूदौ अस्ति । विषमज्वरे शुण्ठेः चूर्णं हितकरम् ।
सन्तानशक्तिवर्धकम्[सम्पादयतु]
उर्द्रकम् उत्तमम् उत्तेजकम् इति कारणेन पुरुषस्य सन्तानशक्तिं वर्धयति । वाजीर्करणस्य औषधिषु आर्द्रकम् अपि अन्यतमम् । प्रसवोत्तर-दौर्बल्यनिवारणाय शुण्ठीपाकः सेवनीयः ।
इतरे उपयोगाः[सम्पादयतु]
रोगस्य तीव्रतायाः कारणेन यूदा हस्तपादं शीतलं भवति तदा आर्दकरसेन लशुनरसं समप्रमाणेन मिश्रीकृत्य हस्तपादस्य लेपयित्वा सम्यक् मर्दनीयम् । तदा उष्णता उत्पद्यते, दौर्बल्यमपि न्यूनं भवति । नेग्गिलमुळ्ळु – कषायेन सह आर्दकरसं मिश्रीकृत्य प्रतिदिनं प्रातः पिबन्ति चेत् आमवातः कटिवेदना च अपगच्छति इति वृन्दमाधरग्रन्थे उक्तमस्ति कुष्ठरोगे, रक्तहीनतायां, मूत्रकृच्छ्रे, रक्तपित्ते, व्रणे, ज्वरे, दाहे च सति ग्रीष्मऋतौ, शरदृतौ च आद्रकस्य सेवनं न हितकरम् इति भावप्रकाशे उक्तम् ।
जागरुकता[सम्पादयतु]
कुष्ठरोगे, रक्तहीनतायां, मूत्रकृच्छ्रे, रक्तपित्ते, व्रणे, ज्वरे, दाहे च सति ग्रीष्मऋतौ, शरदृतौ च आद्रकस्य सेवनं न हितकरम् इति भावप्रकाशे उक्तम् ।
आयुर्वेदीयेषु औषधेषु आद्रकप्रयोगः[सम्पादयतु]
- आर्द्रकखण्डः
- पञ्चसमचूर्णः
- समशर्करचूर्णः
- रास्नादिक्वाथः
- सौभाग्यशुण्ठीपाकः
- शुण्ठीसुरा (Ginger Tinture) च प्रमुखानि औषधानि येषु आर्द्रकस्य (शुण्ठेः च ) प्रयोगः भवति ।
सेवनप्रमाणः[सम्पादयतु]
- आर्द्रकरसः – ५-१० मि.ली
- चूर्णम् – १-२ ग्राम्
- शुण्ठिपानकम् -२-४ मि.ली
संक्षिप्तचिकित्सासूची[सम्पादयतु]
- १. एषा शुण्ठी कफं, वातं, सोफं च परिहरति ।
- २. शुण्ठी बद्धोदरम्, आध्मानं, श्वासरोगं, श्लीपदरोगं चापि परिहरति ।
- ३. शुण्ठी वृष्या, अग्निदीपिका च ।
- ४. शुण्ठी पाण्डुरोगं, गजपादरोगं च परिहरति इति धन्वन्तरिकोषः वदति ।
- ५. शुण्ठ्याः गुणाः एव आद्रकस्य अपि इति वदति भावप्रकाशः ।
- ६. शुण्ठी अरुचिम्, आमवातम्, अपचनं, विबन्धं, स्वरविकारं च निवारयति ।
- ७. शुण्ठी कासं, श्वासरोगं, हृदयरोगं, शोथम्, अशकम्, आनाहं, वमनं च शमयति ।
- ८. भोजनात् पूर्वं सैन्धवलवणेन सह शुण्ठी सेविता चेत् अग्निदीप्तिः भवति, जिह्वायाः, कण्ठस्य च शोधनम् अपि भवति ।
- ९. कुष्ठरोगे, मूत्रकृच्छ्ररोगे, रक्तपित्ते, व्रणे, ज्वरे, दाहे च आर्द्रकस्य (आशुष्कस्य) उपयोगः न करणीयः ।
- १०. ग्रीष्मे तथा शरदृतौ च आर्द्रकस्य (आशुष्कस्य) उपयोगः न कर्तव्यः ।
- ११. आमवातरोगे, सन्धिवातरोगे च शुण्ठ्याः लेपनं करणीयम् ।
- १२. पीनसस्य निवारणार्थं शुण्ठीं जले योजयित्वा स्नातव्यम् ।
- १३. शुण्ठ्याः रसेन सह पुरातनं गुडं योजयित्वा सेवनेन शीतपित्तं निवारितं भवति, अग्निदीप्तिः अपि भवति ।
- १४. शुण्ठ्याः “नेग्गिलु” नामकस्य कण्टकयुक्तस्य सस्यस्य च कषायं प्रातःकाले पिबन्ति चेत् सामवातः, कटिवेदना च अपगच्छति । पाचनशक्तिः अपि वर्धते ।
- १५. शुण्ठ्या निर्मितं कषायम् अग्निवर्धकम् । एतत् कषायं कासं, श्वासं, वातरोगम्, उदरबाधां, हृद्रोगं च निवारयति ।
- १६. शुण्ठीं, तिलं, गुडं च दुग्धे योजयित्वा सेवनेन भोजनस्य अनन्तरं जायमाना उदरवेदना अपगच्छति ।
- १७. आर्द्रकस्य रसं मधुना सह सेवन्ते चेत् श्वासः, कासः, अरुचिः, पीनसः च अपगच्छति ।


text:
शतभिषा
रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते शतभिषानक्षत्रम् । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् शतभिषानक्षत्रं भवति चतुर्विंशतितमं नक्षत्रम् ।
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।
अन्तर्विषयाः
आकृतिः[सम्पादयतु]
शतभिषक्छतं ताराः - शतं ताराणां समूहः ।
सम्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
गो सा सी सू - शतभिषानक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्[सम्पादयतु]
- क्षत्रस्य राजा वरुणो वसिष्ठः शतभिषक् ।
- तौ देवेभ्यः कृणुतो दीर्घमायुः शतं सहस्र भेषजानि धत्तः ।
तैत्तिरीयसंहितायां शतभिषङ्नक्षत्रमिन्द्रो देवताः इति उल्लिखितम् अस्ति । तन्नाम शतभिषानक्षत्रस्य स्वामी इन्द्रः । किन्तु तैत्तरीयब्राह्मणे शतभिषानक्षत्रस्य स्वामी वरुणः इति निर्दिष्टमस्ति । शतभिषनक्षत्रे शतं ताराः विद्यन्ते । अतः एव अस्य नक्षत्रस्य नाम सङ्ख्यायाः आधारेण निर्दिष्टमस्ति । तैत्तिरीयब्राह्मणे लिखितं यत् वरुणः क्षत्रियाणां राजा शतभिषा तस्य निवासस्थानम् इति । एतौ सज्जनेभ्यः दीर्घायुं प्रददाति ।
आश्रिताः पदार्थाः[सम्पादयतु]
- वरुणेशे पाशिकमत्स्यबन्धजलजानि जलचराजीवाः ।
- सौकरिकरजकशौण्डिकशाकुनिकाश्चापि वर्गेऽस्मिन् ॥
पाशिकाः । पाशा बन्धनरज्जवः । पाशैः प्राणिनो बध्नन्तीति पाशिकाः । मत्स्यबन्धो मत्स्यान् मीनान् बध्नाति यः । जलजानि जलोद्भवानि सर्वद्रव्याणि मुक्ताफलादीनि । जलचराजीवाः । जलचरैर्मत्स्यादिभिर्ये आजीवन्ति । सौकरिकाः । सूकरान् वराहान् ये बध्नन्ति । रजका वस्त्ररागकर्तारः । शौण्डिकाः पानसक्ताः । शाकुनिकाः शकुनीन् घ्नन्तीति शाकुनिकाः पक्षिघातिनः । एते सर्व एवास्मिन् वर्गे वरुणेशे शतभिषजि ।
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
- समरारम्भविभूषणगजबलतुरगोष्ट्र्शस्त्रनावाद्यम् ।
- मुक्ताफलरजतमयं वरुणर्क्ष्ये वास्तुकर्माद्यम् ॥
शतभिषानक्षत्रे युद्धस्य आरम्भः, आभूषणम्, गजः, सेना, अश्वः, उष्ट्रः, शस्त्रम्, नौका, मौक्तिकम्, रजतम्, वास्तु इत्यादिसम्बद्धानि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
चरसंज्ञकनक्षत्राणि[सम्पादयतु]
श्रवणत्रयमादित्यानिले च चरकर्मणि हितानि ॥ श्रवणत्रयं [[श्रवणा|] धनिष्ठा शतभिषगिति । आदित्यं पुनर्वसुः । आनिलं स्वातिः । ते आदियानिले च । एतानि पञ्च नक्षत्राणि । तानि च चरकर्मण्यस्थिरे कर्मणि हितानि प्रशस्तानि ।


text:
बेळगावी
कर्णाटकराज्ये किञ्चन प्रमुखं मण्डलम् अस्ति बेळगावीमण्डलम् अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बेळगावी नगरम् । अस्मिन् मण्डले दश उपमण्डलानि सन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति बेळगावी-उपमण्डलम् । कन्नडभाषिणः बेळगावीनाम्ना, मराठीभाषिणः बेळगांव नाम्ना च एतत् नगरं सम्बोधयन्ति । कर्णाटके बेङ्गळूरु, हुब्बळ्ळी, मैसूरु नगराणाम् अनन्तरं चतुर्थं महानगरम् एतत् । समुद्रस्तरतः समान्यतः २५०० पादोन्नते(७६२मीटर्) स्थाने अस्ति एतत् नगरम् । कर्णाटकसर्वकारः द्वितीयराजधानीरूपेण बेळगावीनगरं कर्तुम् इच्छति । अतः सद्यःकाले (२०१२तमवर्षस्य अक्टोबर् मासस्य ११ दिनाङ्के) सुवर्णविधानसौधनामकस्य शासकीयभवनस्य उद्घाटनम् अकरोत् ।
बेळगावीसीमाविवादः[सम्पादयतु]
१९५६ तमे वर्षे भाषानुगुणं राज्यानां यत् पुनर्घटनम् अभवत् तदा बेळगावीमण्डलं मैसूरुराज्ये(इदानीं कर्णाटकम्) योजितम् ( यद्यपि ३/४जनाः अत्र मराठीभाषिण्ः आसन्) । तदारभ्य महाराष्ट्रस्य जनाः एतत् मण्डलम् अस्माकम् इति प्रतिपादयन्तः सन्ति । एषः विवादः इदानीं सर्वोच्चन्यायालये अस्ति ।
भौगोलिकता[सम्पादयतु]
बेळगावीनगरस्य निर्देशाङ्कौ १५.८७°उ ७४.५°पू.[11] । एतत् नगरं कर्णाटकस्य उत्तरपश्चिमभागे अस्ति ।गोवा तथा महाराष्ट्रं सीमावर्तिनी राज्ये । गोवाराज्यस्य सीमातः ५०कि.मीटर् दूरे अस्ति एतत् नगरम् । राज्यस्य प्राचीननगरेषु अन्यतमम् अस्ति । राज्यराजधानीबेङ्गळूरुतः ५०२कि.मी.दूरे, हैदराबाद्तः ५१५कि.मी.दूरे , मुम्बयीतः ५००कि.मी.दूरे अस्ति । बेळगावीप्रदेशः बेळुवलनाडु इति प्रसिद्धम् आसीत्। अस्य वेणुग्रामः इति चारित्रिकं नाम आसीत् । अत्र दुर्गाणि, मन्दिराणि, जलपाताः, नदीसङ्गमादि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति । पूर्वकाले वेदाध्ययनशीलाः विप्राः अत्र वसन्ति स्म । स्वामी विवेकानन्दः अत्र नवदिनानि यावत् स्थितवान् । बेळगावी नगरे सुन्दरः आकर्षकः रामकृष्णाश्रमः अस्ति। द्वादशशतके निर्मितस्य दुर्गस्य पार्श्वे कमलबसदि इति सुन्दरः षोडशस्तम्भाधीरतः शिल्पाविशेषः अस्ति । एतत् शिलाबसदि इत्यपि कथयन्ति । एतत् परितः २०८ जैनप्रतिमाः सन्ति । नगरमध्ये प्रसिद्धः हनुमान् देवालयः अस्ति । एषः नगररक्षकः इति विख्यातः अस्ति । सेनाप्रदेशे मिलिटरी महादेवः इति ख्यातः शिवः मन्दिरे राराजते । शहपुरमार्गे पार्श्वे कपिलेश्वरनामकः स्वयम्भूः द्विशतवर्षप्राचीनः लिङ्गविशेषः अस्ति। । एतम् कपिलप्प इति च कथयन्ति । दक्षिणकाशी इति क्षेत्रस्य नाम अस्ति । श्रावणमासे शिवरात्रिपर्वणि च अत्र विशेषपूजादिकं भवति । बेळगावी समीपे ८. कि.मी दूरे कणबग्रामे रामतीर्थम् अस्ति । अत्र रामशिवयोः मन्दिरे स्तः । हलीसग्रामे कदम्बवास्तुशिल्परुपः श्री लक्ष्मीनरसिंहस्य देवालयः अस्ति । सुन्दरं गोपुरम् (५पादपरिमितम्), ४ - पादपरिमितोन्नता श्रीलक्ष्मीनारायणमूर्तिः सर्वालङ्कारविशिष्टा अङ्कस्थापितलक्ष्मीयुक्ता अस्ति । नृसिंहस्य १.५ पादपरिमितोन्नता मूर्तिः मानवदेहसिंहशिरविशिष्टा अस्ति । पुरतः योगी नारायणस्य शिलामन्दिरमपि अस्ति । मुगुटखानहुब्बळ्ळीप्रदेशे मलप्रभानदीतीरे सञ्चरन् श्री च्यवनमहर्षिः श्री रुद्रदेवम् अत्र प्रतिष्ठापितवान् यज्ञं च कृतवान् । श्रीनरसिंहं महाशिलायाम् आराध्य यज्ञान्ते विसृष्टवान् । श्रीयादवार्यः मूर्तिम् अन्विष्य अश्वत्थवृक्षस्याधः स्थापितवान् । विजयनगरप्रभुः अच्युतनरायः विशालम प्राङ्गणं निर्माय पूजादिव्यस्थां कृतवान् ।


text:
हेलेन् केलर्
हेलेन एड्मन्स् केलर ( ( शृणु) /ˈhɛlən kɛlər/) (हिन्दी: हेलेन् केलर्, आङ्ग्ल: Hellen Keller) अन्धा, बधिरा, मूका चासीत् । परन्तु सा अन्येभ्यः मूकबधिरान्धेभ्यः, सामान्यनागरिकेभ्यश्च प्रेरणायाः स्रोतः आसीत् । यतो हि ज्ञानेन्द्रियविहीना हेलेन केलर स्वप्रयत्नैः, अविरतकार्यैः च विश्वस्मिन् अनेकानि कठिनतमानि कार्याणि अकरोत् [१] ।
अमेरिका-देशीया हेलेन केलर लेखिका, राजनीतिज्ञा, प्राध्यापिका चासीत् । सा प्रप्रथमा मूका, बधिरा च व्यक्तिः आसीत्, यया स्नातकपदवी प्राप्ता [२][३] । तुस्कुम्बिया-नगरस्य पश्चिम-भागे यत्र हेलेन इत्यस्याः जन्म अभवत्, तत्र सद्यः एकः सङ्ग्रहालयः (museum) वर्तते [४] । हेलेन केलर इत्यस्याः जन्मदिने जून-मासस्य सप्तविंशतितमे (२७) दिनाङ्के अमेरिका-देशस्य पेन्सिलवेनिया-राज्ये हेलेन केलर-दिनस्य आचरणं भवति । हेलेन केलर-दिनस्य आधिकारिकघोषणा जिम्मि कार्टर्-आख्येन राष्ट्रपतिना १९८० तमे वर्षे कृता, तत् वर्षं हेलेन केलर इत्यस्याः जन्मशताब्दीवर्षम् आसीत् ।
उत्तमा लेखिका केलर् बहुयात्रिणी, मुखरा, दृढमनस्विनी चासीत् । सोसियलिस्ट् पार्टि ऑफ् अमेरीका-पक्षस्य, इण्डस्ट्रियल् वर्कर्स् ऑफ् द वल्ड्-संस्थायाः सदस्या सा महिलामताधिकाराय, कर्मकराधिकाराय, समाजवादाय च अभियानानि अकरोत् । १९१७ तमे वर्षे सा Alabama Women's Hall of Fame इत्स्याः संस्थायाः सदस्या अभवत् [५] ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, बाल्यञ्च[सम्पादयतु]
१८८० तमस्य वर्षस्य जून-मासस्य सप्तविंशतितमे (२७/६/१९८०) दिनाङ्के अमेरिका-संयुक्तराष्ट्रस्य अलाबामा-राज्यस्य तुस्कम्बिया-नगरे हेलेन केलर इत्यस्याः जन्म अभवत् [१][६] ।
दशवर्षेभ्यः प्राक् हेलन इत्यस्याः पितामही 'ल्वि ग्रीन्'-आख्यस्य गृहस्य निर्माणम् अकारयत् [७] । तस्मिन् गृहे एव हेलन् इत्यस्याः परिवारः निवसति स्म [८] । तस्याः चत्वारः बान्धवाः आसन् । तेषु द्वौ अनुजौ, द्वौ अग्रजौ च । अनुजयोः नाम क्रमेण मिल्ड्रेड् केम्बल्, फिलिप् ब्रूक्स् च आसीत् । तस्याः विमातुः (तस्याः पितुः पूर्वपत्नी) द्वौ पुत्रौ अर्थात् तस्य अग्रजौ जेम्स्, विलियम् च [९] ।
तस्याः पिता आर्थर् एच् केलर,[१०] तुस्कुम्बिया-राज्ये सम्पादकत्वेन कार्यं करोति स्म । सः अमेरिका-देशस्य सेनायाम् अपि दायित्वं स्वीकृतवान् आसीत् [७] । हेलेन इत्यस्याः पितामह्याः पितृव्यपुत्री रॉबर्ट् ई. ली आसीत् [११] । हेलेन इत्यस्याः माता केट् एडम्स्[१२] चार्लेस् एडम्स् इत्यस्य पुत्री आसीत् [१३] । अमेरिका-देशस्य गृहयुद्धकाले अमेरिका-देशस्य सैन्यबले चार्लेस् एडम्स् नियुक्तः आसीत् । सः गृहयुद्धं शमयितुं युद्धम् अपि अकरोत् । सेनायां तस्य योग्यतायाः आधारेण सः उच्चपदं प्रापत् । सः ब्रिगेडियर् जनरल् इति पदमारूढः आसीत् ।
यदा हेलेन केलर् इत्यस्याः जन्म अभवत्, तदा सा श्रोतुं, दृष्टुं च शक्नोति स्म । शैशवावस्थायाम् एव हेलन स्वतीक्ष्णबुद्ध्याः परिचयम् अकरायत् । यदा सा षण्मासीया आसीत्, तदारभ्य एव सा वचनम् आरब्धवती । प्रप्रथमजन्मदिवसे एव सा चलनम् अपि आरभत [१५] । परन्तु यदा सा एकोनविंशतिमासीया अभवत्, तदा सा अज्ञात-रोगेण ग्रस्ता [१] । रोगस्य विषये वैद्यानां कथनम् आसीत् यत्, "उदरे, मस्तिष्के च एकस्य तीव्रभारस्य आघातः अभवत्", तेन मस्तिष्कावरणे शोथः (swelling) अभवत् । सः रोगः स्कार्लेट्-ज्वरः आसीत् [१६] । यद्यपि सः रोगः अत्यन्तः घातकः आसीत्, तथापि तस्याः जीवनस्य रक्षणम् अभवत् । परन्तु जीवने रक्षिते सत्यपि तस्याः जीवनस्य आधारः तु रोगेण नाशितः । यदा रोगाघातः अभवत्, तदा सा मार्थर् वॉशिङ्गटन् इत्यनेन सह संवादरता आसीत् ।
यावत् हेलेन षड्वर्षीया अभवत्, तावत् तस्याः जीवने अन्धकारस्य स्थितिः आसीत् । १८८६ तमे वर्षे हेलेन् इत्यस्याः माता चार्ल्स् डिकेन्स्-नामकस्य लेखकस्य 'एमेरिकन् नोट्स्'-नामकं पुस्तकम् अपठत् । तस्मिन् पुस्तके उल्लिखितम् आसीत् यत्, लौरा ब्रिजमैन्-नामिका बालिका मूका, नेत्रहीना चास्ति, तथापि सा शिक्षणं प्राप्तुं शक्नोति इति । अतः सा स्वपतिना सह हेलेन इतीमां जे जुलियन् चिसोल्म्-आख्यस्य चिकित्सकस्य समीपं बाल्टिमोर-महानगरं प्रैषयत् । सः चिकित्सकः नेत्र-कर्ण-नासिका-कण्ठसम्बद्धानां रोगाणां विशेषज्ञः आसीत् [१७] । जुलियन् चिसोल्म् केलर इतीमां एलेक्झान्डर् अब्राहम् बेल् इत्येतस्य समीपं प्रैषयत् । यतो हि अब्राहम् बेल् तस्मिन् काले बधिरबालकेभ्यः निदानकार्यं करोति स्म । बेल् न्यवेदयत् यत्, एतस्याः बालिकायाः कृते भवान् 'पर्किझ् स्कूल् फॉर् द ब्ल्यैण्ड्'-आख्यं विद्यालयं गच्छतु इति । तस्य विद्यालयस्य प्रबन्धकः माईकल् एनोगस् यदा कैलर् इत्यस्याः विषये अजानात्, तदा सः विंशतिवर्षीयाम् अन्नी सलीबान्-आख्यां शिक्षिकाम् अपृच्छत्, "भवती एतां पाठयिष्यति किम् ?" ततः सा केलर् इत्यस्याः गृहं गत्वा पाठयितुम् उद्यता अभवत् । एवं ४९ वर्षं यावत् लम्बमानस्य सम्बन्धस्य आरम्भः तदा अभवत् । यतो हि सलीबान् इत्येषा केलर् इत्यस्याः शिक्षिकात्वेन ४९ वर्षाणि कार्यम् अकरोत् ।
अन्नी सलीबान् १८८७ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासे केलर् इत्यस्याः गृहं प्राप्तवती । यस्मिन् दिने सा तस्याः गृहं प्राप्तवती, तस्माद्दिनादेव केलर इत्यस्याः अध्ययनं प्रारब्धम् । प्रप्रथमे दिने सलीबान् हेलेन इत्यस्याः हस्ते "d-o-l-l" इति लिखित्वा तत्क्षणं पाञ्चालिकां (doll) तस्याः हस्ते अस्थापयत् । सा पाञ्चालिका सलीबान् इत्यस्याः पक्षतः केलर् इत्यस्यै उपहारः आसीत् । यतो हि केलर् कस्यचिद् वस्तुनः स्पर्शे कृते सत्यपि ज्ञातुं न शक्नोति स्म; सा अवसादवशा (frustrated) अभवत् । सलीबान् यदा चषकशब्दं पाठयितुं प्रयासं करोति स्म, तदा हेलेन् चषकम् एव अत्रोटयत् [१८] । एकमासं यावत् सलीबान् नितरां प्रयासान् अकरोत् । ततः अप्रैल-मासे हेलेन इत्यस्याः किञ्चिद् ज्ञानम् अभवत् । तया शिक्षिकायाः चेष्टायाः माध्यमेन ज्ञातं यत्, शिक्षिका तस्याः हस्ते किमपि लिखन्ती अस्ति इति । ततः शिक्षिका एकस्मिन् हस्ते जलधारं करोति स्म, अपरस्मिन् हस्ते "water" इति लिखित्वा बोधयितुं प्रयासं करोति स्म ।
परन्तु एतत् सर्वम् एतावत् सरलं नासीत् । रोगस्य कारणेन हेलेन इत्यस्याः स्वभावः हठी जातः आसीत् । लघ्वीषु घटनासु अपि सा क्रोधं करोति स्म । अन्यस्य कथनानुसारं तु सा कदापि न करोति स्म । हेलेन रोगग्रस्ता आसीत्, अतः पितरौ अपि तां किमपि न कथयतः स्म । यदा कस्मिँश्चित् विषये हेलेन क्रोधं करोति स्म, तदा तस्याः माता येन केन प्रकारेण तां प्रसन्नां कर्तुं यतते स्म । एवं हेलेन इत्यस्याः स्वभावः अतिक्रोधी, हठी च अभवत् । सा कदापि चमसेन भोजनं न करोति स्म, अपि तु हस्तेनैव भोजनं करोति स्म । यदि कोऽपि चमसेन भोजनं कर्तुं कथयति स्म, तर्हि सा चमसमेव क्षिपति स्म । यदि कोऽपि अधिकम् आग्रहं कुर्यात्, तर्हि सा भूमौ अधिशायनं (लेट कर) कृत्वा दीर्घकालं यावत् रोदिति स्म [१९] ।
एवं सलीबान् इत्यस्याः कार्यम् अतिकठिनम् आसीत् । परन्तु सा प्रप्रथमात् दिनादेव हेलेन इत्येतस्यै आज्ञापालनस्य शिक्षणं यच्छति स्म । हेलेन इत्यस्याः क्रियाकलापान् सा मनोवैज्ञानिकदृष्ट्या पश्यन्ती आसीत् । अतः सा मनोवैज्ञानिकरीत्या एव हेलेन इत्यस्याः व्यवहारपरिवर्तनाय प्रयत्नं करोति स्म । एवं शनैः शनैः हेलेन इत्यस्याः ज्ञानम् अभवत् यत्, आविश्वं विभिन्नैः वस्तुभिः परिपूर्णम् अस्ति । तथा च सर्वेषां वस्तूनां यत्किमपि नाम अवश्यं भवति इति ।
अनौपचारिकं शिक्षणम्[सम्पादयतु]
हेलेन केलर् यदा सलीबान् इत्यनया सह अनुकूला अभवत्, तदारभ्य तस्याः अनौपचारिकशिक्षणस्य आरम्भः अभवत् । मनोविज्ञानस्य ज्ञात्री सलीबान् जानाति स्म यत्, प्राकृतिके वातावरणे हेलेन केलर् आनन्देन पठितुं शक्नोति इति । अतः सा बहुधा नदीतटेषु, वृक्षछायायां च तां पाठयति सः । हेलेन इत्यस्यापि एतादृशे मुक्तवातावरणे मनः प्रफुल्लितं भवति स्म । शीत-ऊष्ण-वर्षाकालानां प्रशिक्षणं तया एवं प्राकृतिस्थानेषु स्थित्वैव प्राप्तम् । यदा ते पठनाय तिष्ठतः स्म, तदा सलीबान् तां परितः यत्किमपि जायमानम् आसीत्, तस्य वर्णनं हेलेन केलर् इत्यस्याः हस्ते सङ्केतमाध्येन लिखित्वा करोति स्म । ते होराः यावत् प्राकृतिकघटनायाः विषयेषु रते भवतः स्म । एवं कालान्तरे हेलेन इत्यस्याः ज्ञानम् अभवत् यत्, पक्षी स्वनीडं कथं निर्माति, तथा च पक्षी स्वोदरपोषणाय भोजनं कथं क्रोडीकरोति इत्यादि [२०] ।
शनैः शनैः हेलेन मुद्रणाक्षरैः (ब्रेल-लिपिः) लेखनम् अपि आरब्धवती । सा स्वमित्राणि पत्राणि लिखति स्म । आरम्भकाले तस्याः वाक्यानि अपूर्णानि, लघूनि च भवन्ति स्म । परन्तु वर्षाभ्यान्तरे एव तस्याः लेखनशैल्यां विकासे सति सा दीर्घपत्राणि अपि अलिखत् । अष्टवर्षीयायाः अन्धायाः, बधिरायाः, मूकायाश्च बालिकायाः पत्रलेखनादिक्रियाकलापानि जनेषु कौतुहलम् अजनयन् । भाषायाः समान्ये ज्ञाने प्राप्ते सति हेलेन अन्यविषयाणां ज्ञानं प्राप्तुं प्रयत्नम् अकरोत् । सर्वेषु विषयेषु सत्सु अपि तस्याः रुचिः गणितविषये अवर्धत । सा होराः यावत् गणनकार्ये व्यस्ता भवति स्म । एकदा एकस्य उदाहरणस्य उत्तरं बहु प्रयत्ने कृते सत्यपि सा न प्रापत् । अतः सा शिक्षिकाम् उपगम्य मार्गदर्शनम् अयाचत् । परन्तु अन्नी सलीबान् हेलेन इत्येताम् अवदत्, "त्वं स्वयमेव चिन्तय । यदि अधुना न भवति, तर्हि त्यज, पश्चात् भविष्यति" इति । शिक्षिकायाः वचनं श्रुत्वापि हेलेन इत्यस्याः मनसि सन्तोषः नाभवत् । सा होराः यावत् उदाहरणस्य उत्तरं प्राप्तुं प्रयत्नरता आसीत् । ततः उत्तरं सम्प्राप्य एव सा सन्तोषं प्रापत् [२१] ।
औपचारिकं शिक्षणम्[सम्पादयतु]
१८८८ तमस्य वर्षस्य मई-मासस्य आरम्भे 'पर्किझ् स्कूल् फॉर् द ब्ल्यैण्ड्'-विद्यालये हेलेन प्रवेशं प्रापत् । १८९४ तमे वर्षे हेलेन, सलीबान् च न्यू यॉर्क्-महानगरम् अगच्छताम् । तत्र चतुर्दशवर्षीयायाः हेलेन इत्यस्याः प्रवेशः 'राईट् ह्युमसन् स्कूल् फॉर् द डेफ्'-आख्ये विद्यालये अभवत् । तस्मिन् विद्यालये सा लैटिन्-भाषां, फ्रेञ्च्-भाषां, जर्मन्-भाषां च अपठत् । हेलेन् बधिरा आसीत्, अतः अन्नी सलीबान् तया सह स्थित्वैव हेलेन् इत्यस्याः पठने साहाय्यं करोति स्म । शिक्षिका यत्किमपि पाठयति स्म, तत्सर्वं अन्नी अलीबान् इत्येषा हेलेन् इत्यस्याः हस्ते लिखित्वा तां बोधयति स्म । अन्याः अध्यापिकाः अपि व्यक्तिगतरीत्या तयोः साहाय्यं कुर्न्वन्ति स्म ।
सामान्यतया बधिराः मूकाः अपि भवन्ति । यतः ते अन्येषां ध्वनिं श्रोतुं न शक्नुवन्ति । यदा ते अन्यान् वदतः पश्यन्ति, तदा ते वक्तॄणाम् ओष्ठकम्पनस्य शैलीम् अनुसृत्य वक्तुं प्रयासं कुर्वन्ति । परन्तु हेलेन् केलर् बधिरा, मूका च आसीत्, सा अन्धा अपि आसीत् । अतः सा अन्येषाम् अनुकरणं कृत्वा वदेत् इत्यस्य सम्भावना नासीत् । सा बहुवारं वक्तुं प्रयासं करोति स्म, परन्तु सर्वदा निष्फला भवति स्म । एकदा अन्नी सलीबान् ताम् अवदत्, "वक्तुं व्यर्थप्रयासं मा कुरु, तव शक्तिः तत्रैव गच्छति । अन्येषु कार्येषु ध्यानं यच्छ, यत् त्वं कर्तुं शक्नोषि" इति । शिक्षिकायाः वचनं श्रुत्वा कदाचित् हेलेन हतोत्साहिनी अपि भवेत् । परन्तु तथापि सा पौनःपुन्येन वक्तुं प्रयासं करोति स्म । तस्याः प्रयासान् दृष्ट्वा अन्नी सलीबान् तां नीत्वा 'होरस् मन् स्कूल् फोर् द डेफ्'-विद्यालयम् अगच्छत् । तत्र सराह् फुलर् इत्यनया सह तयोः सम्पर्कः अभवत् । सराह् फुलर् ओष्ठयोः कम्पनमाध्यमेन पाठयितुं निष्णाता आसीत् । सा पाठकस्य हस्तं स्वस्याः मुखमण्डले स्थापयित्वा जिह्वायाः, ओष्ठयोः च स्थितिं बोधयति स्म । जिह्व्योष्ठस्य तस्याः स्थित्याः माध्यमेन पाठकाः अक्षराणाम् उच्चारणं कर्तुं शक्नुवन्ति स्म । सराह् फुलर् इत्येषा हेलेन् केलर् इत्येताम् एकादशसु सत्रेषु प्रशिक्षणम् अयच्छत् । ततः हेलेन् लघुवाक्यं निर्माय वचनम् आरभत । तस्याः स्वप्नः आसीत् यत्, सा वदेत् इति, तत् स्वप्नं पूर्णम् अभवत् । सा आदिनं वक्तुम् अभ्यासं करोति स्म । सा षड्वर्षं यावत् सततं परिश्रमं कृत्वा, अन्ततो गत्वा योग्यरीत्या वक्तुम् अभ्यस्ता अभवत् । शनैः शनैः सा सभासु, कार्यक्रमेषु च भाषणम् अपि आरब्धवती । तया वाग्शक्तौ एतावत् नैपुण्यम् अर्जितं यत्, तस्याः वचनैः श्रोतारः मन्त्रमुग्धाः भवन्ति स्म ।
१८९६ तमे वर्षे ते मस्सक्यूसेट्स्-नगरं प्रत्यच्छताम् । तत्र केलर् 'द केम्ब्रिज् स्कूल् ऑफ् वेस्टर्न्'-नामके महाविद्यालये अभ्यासार्थं सँल्लग्ना । १९०० तमे वर्षे केलेरन् 'रेडक्लिफ्'-महाविद्यालये प्रवेशं प्रापत् । तदा सा ब्रिक्स् हॉल्-इत्यस्य साउथ् हाउस्-नामके स्थले निवसिति स्म ।
१९०२ तमे वर्षे यदा हेलेन् इत्यस्याः अध्ययनं चलदासीत्, तदैव तस्याः जीवन्याः "मम जीवनस्य कथा" इति पुस्तकं प्रकाशितम् अभवत् । आविश्वं हेलेन् इत्यस्याः पठनकलायाः, उन्नत्याः च समाचाराः प्रकाशिताः भवन्ति स्म । समाचारपत्रेषु, समाचारसंस्थासु च तस्याः जीवन्याः प्रेरककथाः मुद्रिताः भवन्ति स्म । हेलेन् इत्यस्याः व्यक्तित्वेन अनेके जनाः प्रभाविताः आसन् । तेषु महाराज्ञी विक्टोरिया, यूनान-देशस्य सम्राज्ञी अपि अन्तर्भवतः । महाराज्ञी विक्टोरिया "हेलेन्" इत्येताम् "अद्भुतबालप्रतिभा", "बॉस्टन्-नगरस्य आश्चर्यम्" इति कथयति स्म । अमेरिका-देशस्य सर्वाधिकतीक्ष्णबुद्धियुक्तासु बालिकासु सा अन्यतमा अस्ति इति आदेशं मान्यता आसीत् । हेलेन् केलर् इत्यस्याः सफलतायाः पृष्ठे तस्याः अध्यापिकायाः अन्नी सलीबान् इत्यस्याः अपि बहुधा प्रशंसा अभवत् । हेलेन् केलर् स्वाध्यापिकायाः जीवनीं लेखितुम् इच्छुका आसीत्, परन्तु द्वितीयविश्वयुद्धस्य आरम्भे सति सा सैन्यसेवायां व्यस्ता अभवत् । ततः तया समाजसेवायाः दायित्वं स्वीकृतम् [२२] ।
१९०४ तमे वर्षे चतुर्दशवर्षणां वयसि केलर् 'रेड्क्लिफ्'-महाविद्यालयात् स्नातकपदवीं प्रापत् । आविश्वं सा प्रप्रथमा बधिरा, अन्धा च व्यक्तिः आसीत्, यया साहित्यविषये स्नातकपदवी अर्जिता । सा ऑस्ट्रेलिया-देशस्य दार्शिनिकस्य पेड्गोग् इत्यस्य सम्पर्के आसीत् । सः प्रप्रथमवारम् अजानात् यत्, एतया महिलया साहित्यक्षेत्रे एतावत् उत्कृष्टं स्थानं प्राप्तम् अस्ति इति [२३] ।
महाविद्यलाये यदा केलर् अध्ययनं करोति स्म, तदा तया अनेकानि कष्टानि सोढितानि । अभ्यासक्रमस्य अनेकानि पुस्तकानि ब्रेल-लिप्याम् अनुपलब्धानि आसन् । अतः तया स्वयमेव शब्दविन्यासादिकार्याणि करणीयानि भवन्ति स्म । कठिनशब्दान् अवगन्तुं मार्गदर्शनस्य अभावः अपि आसीत् । बहुधा तु तस्याः सहविद्यार्थिन्यः बहिः क्रीडितुं गच्छन्ति स्म, तथापि हेलेन् पठने व्यस्ता भवति स्म । एवम् आवर्षं कठोरपरिश्रमं कृत्वा सा स्नातकपदवीं प्रापत् [२४] ।
अध्ययनक्षेत्रस्य सफलता केवलं प्रत्यक्षं साफल्यम् आसीत्, ततोऽपि अधिका सफलता हेलेन् केलर् इत्यनया प्राप्ता आसीत् । पञ्चषवर्षेषु प्राक् या बालिका न केनापि सह सम्पर्कं कर्तुं समर्था आसीत्, कानिचन वर्षाणि कठोरपरिश्रमं कृत्वा सा अन्यैः सह सुदृढं प्रत्यायनं कर्तुं समर्था अभवत् । तया बहुधा भाषणानि, अध्यापनं च कृतम् । अन्येषां जनानां वचनं सा अवच्छति स्म, यतो हि ओष्ठयोः स्थित्याः अभ्यासः बहुधा जातः आसीत् । तस्याः स्पर्शेन्द्रियम् अतिप्रबलं, सूक्ष्मज्ञानग्राहि च अभवत् । ब्रेल्-लिपिपठने सा एतावती विचक्षणा अभवत् [२५] यत्, सहसा अन्यस्य कथनम् अवगम्य प्रत्युत्तरं यच्छति स्म । स्वहस्तैः साङ्केतिकभाषायाः पठने अपि सा अति कौशल्यम् आर्जयत् । विश्वयुद्धस्य कतिचद्भ्यः दिनेभ्यः प्राक् 'झोलर् कौर्ट्ट्' इत्यस्मात् साधनात् यत् सङ्गीतं निर्गच्छति स्म, तस्य सङ्गीतस्य आनन्दं सा समीपस्थायाम् उत्पीठिकायां हस्तं संस्थाप्य स्वीकरोति स्म [२६] ।
सहचराः[सम्पादयतु]
अन्नी सलीबान् सर्वाधिकं हेलेन् केलर् इत्यनया सह वासम् अकरोत् । सा हेलेन् इत्येतां यावत् पाठयति स्म, तावत् तु हेलेन् इत्यनया सह आसीत्, अपि तु ततः दीर्घकालं यावत् सा हेलेन् इत्यनया सह सहचारिणीत्वेन न्यवसत् । १९०५ तमे वर्षे अन्नी सलीबान् जॉन् मस्रि-आख्येन युवकेन सह विवाहम् अकरोत् । ततः १९१४ तमे वर्षे अन्नी सलीबान् इत्येषा अपि अस्वस्थ्या अभवत् । अतः पॉलि थॉमस्-आख्या कर्मचारिणी हेलेन् इत्यस्याः सेवायां नियुक्ता [२७] । एवं हेलेन् इत्यनया सह अन्नी सलीबान्, पॉलि थॉमस् इत्येते सहचारिण्यौ आस्ताम् ।
अन्नी सलीबान्, पॉलि थॉमस् इत्येताभ्यां हेलेन् फोरेस्ट् हिल्स्-आख्यं पत्तनम् अगच्छत् । तत् पत्तनं न्यू यॉर्क्-महानगरस्य समीपे विद्यते । तत्र स्टेशन् स्क्वेर्-आख्ये गृहे निवस्य ताः मुकेभ्यः, बधिरेभ्यश्च कार्यं प्रारभन्त । तत्र हेलेन् केलर् इत्यनया "अमेरिकन् फाउन्डेशन् फॉर् द ब्लैण्ड्'-आख्यायाः संस्थायाः स्थापना कृता [२८] ।
१९३६ तमे वर्षे अन्नी सलीबान् इत्यस्याः मृत्युः अभवत् । अन्नी सलीबान् दीर्घमूर्च्छायाम् एव प्राणान् अत्यजत् । यदा सा शरीरम् अत्यजत्, तदा हेलेन् केलर् तस्याः हस्तं स्वहस्ते स्वीकृत्य तस्याः निकटे एव स्थिता आसीत् [२९] । ततः हेलेन्, पॉलि च कनेक्टिकट्-राज्ये स्थानान्तरम् अकुरुताम् । ते आविश्वं भ्रमित्वा (भ्रान्त्वा) अन्धेभ्यः दानं क्रोड्यकुरुताम् । १९५७ तमे वर्षे पॉलि इत्येतस्याः हृदयाघातः अभवत् । तेन आघातेन तस्य मृत्युः तु नाभवत् । परन्तु ततः तस्याः जीवनं पूर्ववत् सामान्यम् अपि नासीत् । सा दीर्घकालीनायां रुग्णावस्थायाम् अपतत् । अन्ततो गत्वा सा १९५७ तमे वर्षे शरीरम् अत्यजत् [२] ।
पॉलि इत्यस्याः रुग्णावस्थायाः काले वेन्नी कॉर्बि-आख्यायाः परिचारिकायाः (nurse) नियुक्तिः १९५७ तमे वर्षे अभवत् । सा एव परिचारिका पॉलि इत्यस्याः निधनानन्तरम् आजीवनं हेलेन् कलेर् इत्यस्याः सहचारिणी आसीत् [२] ।
राजनीतिक्षेत्रे योगदानम्[सम्पादयतु]
वक्तृत्वेन, लेखिकात्वेन च केलर् विश्वस्तरे प्रसिद्धा अभवत् । ये जनाः अन्धजनेभ्यः कार्यम् अकुर्वन्, तेषाम् आवल्यां तस्याः नाम अन्तरभवत् । सा महिलामताधिकारस्य, शान्तेः च पक्षधरा आसीत् । सा वुडरो विल्सन्-आख्यस्य राजनीतिज्ञस्य प्रतिद्वद्विनी आसीत् । सा समाजसेवां, जनसङ्ख्यानियन्त्रस्य कृते कार्यं च करोति स्म । १९१५ तमे वर्षे ज्योर्ज् केसलर् इत्यनेन सह मिलित्वा हेलेन् केलर् इन्टर्नेशनल्-संस्थायाः स्थापनाम् अकरोत् । सा संस्था स्वास्थ्यसम्बद्धेषु विषये, दृष्टिसम्बद्धेषु विषये, पौष्टिकाहारस्य विषयेषु च संशोधनं करोति । १९२० तमे वर्षे सा 'अमेरिकन् सिविल् लिबर्टि युनियन्'-संस्थायाः रचनाकार्ये साहाय्यम् अकरोत् । सा चत्वारिशत् देशानां यात्राम् अकरोत् । सा वारं वारं जापान-देशस्य यात्राम् अकरोत् । अतः जपान्-देशीयेषु सा प्रसिद्धा अभवत् । हेलेन् केलर् संयुक्तराष्ट्र-अमेरिका-देशस्य राष्ट्रपतिभिः सह मैत्रीम् अकरोत् । अमेरिका-देशस्य अतिप्रसिद्धजनेषु अधिकतमजनैः सः तस्याः मैत्रीम् आसीत् । तेषु एलेक्झाण्डर् अब्राहम् बेल्, चार्लि चेप्लिन्, मार्क् ट्विन् अन्तर्भवन्ति । हेलेन्, मार्क् ट्विन् च विंशतितमाब्दस्य आरम्भे राजनीतिपरिवर्तकत्वेन परिगण्येते स्म [३१] ।
हेलेन् सोसियलिस्ट् पार्टि ओफ् अमेरिका-पक्षस्य सदस्या आसीत् । १९०९ तः १९२१ पर्यन्तं सा अनेकान् लेखान् अलिखत् । सोसियलिस्ट् पार्टि ओफ् अमेरिका-पक्षस्य एगेन् वि. डेब्स् इत्यस्य सा समर्थनम् अकरोत् [३२] ।
१९१२ तमे वर्षे हेलेन् केलर् इण्डस्ट्रियल् वर्कर्स् ऑफ् द वल्ड्-संस्थया सह संल्लग्ना [३१] । १९१६-१९१८ मध्ये सा आई डब्ल्यू डब्ल्यू (इण्डस्ट्रियल् वर्कर्स् ऑफ् द वल्ड्) कृते लेखान् अलिखत् । तेषु एकस्मिन् लेखे सा अवर्णयत् यत्, किमर्थँ सा आई डब्ल्यू डब्ल्यू-संस्थया सह संल्लग्ना अस्ति इति । तस्याः लेखस्य नाम Why I Became an IWW[३३] आसीत् । सा अवर्णयत् यत्, तस्याः अन्धत्वम् अन्यविकलाङ्गता च तस्यै प्रेरणास्रोतः अस्ति ।
लेखनम्[सम्पादयतु]
हेलेन् केलर् १२ पुस्तकानि, अनेकान् लेखान् च अलिखत् ।
- द फ्रॉस्ट किङ्ग : इ.स. १९८१ तमे वर्षे हेलेन् यदा ११ वर्षीया आसीत्, तदा सा 'द फ्रॉस्ट किङ्ग'-पुस्तकम् अलिखत् । एतस्याः रचनायाः कृते आरोपः अभवत् यत्, एषा कथा साहित्यिकचौर्यम् आसीत् । यतः 'द फ्रॉस्ट फेअरीज' इत्यस्य कथानकं मार्गरेट कॅनबी इत्यस्य पुस्तकात् स्वीकृतम् आसीत् । ततः अन्वेषणेन ज्ञातं यत्, मार्गरेट् कॅनबी इत्यस्य कथानकं हेलेन् इत्यस्याः अन्तर्मनसि विस्थापितम् अभवत् । तेन तस्याः मनसि कथां प्रति अभेदः समुत्पन्नः यत्, एषा कथा मम उत अन्यस्य वा इति [२] ।
- द स्टोरी ऑफ माय लाइफ : १९०३ तमे वर्षे हेलेन् केलर् यदा २२ वर्षीया आसीत्, तदा स्वस्याः आत्मकथां 'द स्टोरी ऑफ माय लाइफ'-पुस्तके अलखित् । सुलीवान इत्यस्याः कृते तस्याः पत्युः जॉन मेसी इत्यस्य साहाय्येन अलिखत् । सा आत्मकथा यदा सा २१ वर्षीया आसीत्, तदारभ्य तया लिख्यमाना आसीत् ।
- द वर्ल्ड आय लिव इन : १९०८ तमे वर्षे केलर यत् 'द वर्ल्ड आय लिव इन'-पुस्तकम् अलखित्, तस्मिन् सा किं चिन्तयन्ती आसीत् ? इत्यस्य वर्णनं कृतम् अस्ति । १९१३ तमे वर्षे 'आऊट ऑफ द डार्क' इत्यस्य प्रकाशनमालिकायां तत् पुस्तकं प्राकाशयत् सा ।
अकिता कूक्कूरः[सम्पादयतु]
१९३७ तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासे यदा हेलेन् केलर् जापान-देशस्य अकिरा-आख्यं प्रभागम् (Akita Prefecture) अगच्छत्, तदा हचिको-प्रजातेः कुक्कुरम् उपहारत्वेन प्रापत् । १९३७ तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासे यदा हेलेन् केलर् जापान-वासिना एकेन अकिता-प्रजातेः कुक्कुरः उपहारत्वेन प्रदत्तः, तदा सा हचिको इत्याख्यस्य कुक्कुरविषये अपृच्छत् । परन्तु हचिको इत्याख्यस्य कुक्कुरस्य मृत्युः १९३५ तमे वर्षे एव जातः आसीत् । सा एकं जनं न्यवेदयत् यत्, सा अपि एतादृशं कुक्कुरम् इच्छति इति । तस्याः निवेदनं सत्कृत्य कामिकाझे गो इत्याख्यः कुक्करः हेलेन् इत्यस्यै उपहारत्वेन प्रदत्तः जापान-सर्वकारेण । परन्तु विषाणुजन्यरोगेण ग्रस्तत्वात् सः कुक्कुरः स्वल्पकाले एव मृतः । १९३८ तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासे जापान-सर्वकारः कामिकाझे गो इत्याख्यस्य कुक्करस्य ज्येष्ठसहोदरम् उपहारत्वेन हेलेन् इत्यस्यै अयच्छत् । तस्य कुक्कुरस्य नाम केन्झन गो इति आसीत् । अमेरिका-देशे हेलेन् यदा तं कुक्कुरम् अनयत्, तदा तस्मिन् देशे अकिरा-प्रजातेः कुक्कुरं प्रति जागरूकतायाः वातावरणं समुद्भूतम् ।
मृत्युः [३५][सम्पादयतु]
सा जीवनस्य चरमेषु चतुर्षु वर्षेषु अति रुग्णा आसीत् । तेषु वर्षद्वयं तु सा पर्यङ्के शयिता एव आसीत् । १९६८ तमस्य वर्षस्य जून-मासस्य सप्तदशे (१७/०६/१९६८) दिनाङ्के हृदयाघातेन तस्याः निधनम् अभवत् ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
उद्धरणम्[सम्पादयतु]
- ↑ १.० १.१ १.२ डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान (२००५). गौरवशाली नारियां. आत्माराम एण्ड संस. p. १२६. ISBN 81/7043-405-X.
- ↑ २.० २.१ २.२ २.३ "The life of Helen Keller". Royal National Institute of Blind People. November 20, 2008. Retrieved January 22, 2009.
- ↑ "हेलेन केलर इत्यनयाः विषये सामान्याः प्रश्नाः". Perkins School for the Blind. Retrieved December 25, 2010.
- ↑ "Helen Keller Birthplace - LW". helenkellerbirthplace.org.
- ↑ "Inductees". Alabama Women's Hall of Fame. State of Alabama. Retrieved February 20, 2012.
- ↑ "जन्मस्थानम्". Retrieved May 3, 2013.
- ↑ ७.० ७.१ Nielsen, Kim E. (2007). "The Southern Ties of Helen Keller". Journal of Southern History 73 (4).
- ↑ "Helen Keller Birthplace". Retrieved May 3, 2013.
- ↑ "Helen Keller Kids Museum – Ask Keller". Retrieved July 16, 2014.
- ↑ "Arthur H. Keller". Encyclopedia of Alabama. Retrieved March 7, 2010.
- ↑ Herrmann, Dorothy; Keller, Helen; Shattuck, Roger (2003). The Story of my Life: The Restored Classic. pp. 12–14. ISBN 978-0-393-32568-3. Retrieved May 14, 2010.
- ↑ "Kate Adams Keller". American Foundation for the Blind. Retrieved March 7, 2010.
- ↑ "Charles W. Adams (1817–1878) profile". Findagrave.com. Retrieved August 11, 2009.
- ↑ "Helen Keller and Alexander Graham Bell". Photograph.
- ↑ Helen Keller. "The Story of My Life". Project Gutenberg. p. 11. Retrieved March 7, 2010.
- ↑ "Helen Keller Biography". American Foundation for the Blind. Unknown parameter
|access-date=ignored (help)
- ↑ Worthington, W. Curtis. A Family Album: Men Who Made the Medical Center (Medical University of South Carolina ed.). ISBN 978-0-87152-444-7. http://www.muschealth.com/about_us/history/chislom.htm.
- ↑ Wilkie, Katherine E.. Helen Keller: Handicapped Girl. Indianapolis, IN: Bobbs-Merrill.
- ↑ डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान (२००५). गौरवशाली नारियां. आत्माराम एण्ड संस. p. १२८. ISBN 81-7043-405-X.
- ↑ डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान (२००५). गौरवशाली नारियां. आत्माराम एण्ड संस. p. १२९. ISBN 81-7043-405-X.
- ↑ डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान (२००५). गौरवशाली नारियां. आत्माराम एण्ड संस. p. १३०. ISBN 81-7043-405-X.
- ↑ डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान (२००५). गौरवशाली नारियां. आत्माराम एण्ड संस. p. १३२. ISBN 81-7043-405-X.
- ↑ Herbert Gantschacher "Back from History! – The correspondence of letters between the Austrian-Jewish philosopher Wilhelm Jerusalem and the American deafblind writer Helen Keller", Gebärdensache, Vienna 2009, p. 35ff.
- ↑ डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान (२००५). गौरवशाली नारियां. आत्माराम एण्ड संस. p. १३१. ISBN 81-7043-405-X.
- ↑ Specifically, the reordered alphabet known as American Braille
- ↑ "First Number Citizens Lecture Course Monday, November Fifth", The Weekly Spectrum, North Dakota Agricultural College, Volume XXXVI no. 3, November 7, 1917.
- ↑ "The Life of Helen Keller". Graceproducts.com. Retrieved August 24, 2010.
- ↑ http://www.rnib.org.uk/aboutus/aboutsightloss/famous/Pages/helenkeller.aspx
- ↑ Herrmann, p. 255.
- ↑ Herrmann, Dorothy. Helen Keller: A Life. New York, NY: Knopf. ISBN 978-0-679-44354-4.
- ↑ ३१.० ३१.१ Loewen, James W. (1996) [1995]. Lies My Teacher Told Me: Everything Your American History Textbook Got Wrong (Touchstone Edition ed.). New York, NY: Touchstone Books. pp. 20–22. ISBN 978-0-684-81886-3.
- ↑ "Wonder Woman at Massey Hall: Helen Keller Spoke to Large Audience Who Were Spellbound.", January 1914. Retrieved on 31 October 2014.
- ↑ "Why I Became an IWW" in Helen Keller Reference Archive from An interview written by Barbara Bindley date=January 2013, published in the New York Tribune, January 16, 1916
- ↑ "Helen Keller with Kamikaze". Photograph.
- ↑ डॉ लालबहादूर चौहान (२००५). विश्व की गौरवशाली नारियाँ. आत्माराम एण्ड सन्स्. p. १२६-१३४. ISBN 81-7043-409-X. http://books.google.com/books?id=gZRLGZNZEoEC&pg=PA106.
अधिकवाचनाय[सम्पादयतु]
- Brooks, Van Wyck. (1956) Helen Keller Sketch for a Portrait (1956)
- Joseph P. Lash|Lash, Joseph P. (1980) Helen and Teacher: The Story of Helen Keller and Anne Sullivan Macy . New York, NY: Delacorte Press. ISBN 978-0-440-03654-8
- Einhorn, Lois J. (1998) Helen Keller, Public Speaker: Sightless But Seen, Deaf But Heard (Great American Orators)
- Harrity, Richard and Ralph G. Martin. (1962) The Three Lives of Helen Keller
- Herrmann, Dorothy (1998) Helen Keller: A Life. New York, NY: Alfred A. Knopf. ISBN 978-0-679-44354-4
- "Keller, Helen Adams". World Encyclopedia. Philip's. Oxford Reference Online. Oxford University Press. University of Edinburgh. 2008. http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t142.e6208. Retrieved February 10, 2012.
मुख्यस्रोतः[सम्पादयतु]
- Keller, Helen with Anne Sullivan and John A. Macy (1903) The Story of My Life. New York, NY: Doubleday, Page & Co.
- विश्व की गौरवशाली नारियाँ
इतिहासविद्या[सम्पादयतु]
- Amico, Eleanor B., ed. Reader's Guide to Women's Studies ( Fitzroy Dearborn, 1998) pp328–29
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Helen Keller International
- Helen Heller and Anne Sullivan Archive at Perkins School for the Blind
- Helen Keller at Women Film Pioneers Project
- The Story of My Life with introduction to the text
- Booknotes interview with Dorothy Herrmann on Helen Keller: A Life October 25, 1998.
- "Who Stole Helen Keller?" by Ruth Shagoury in the Huffington Post, June 22, 2012.
- Papers of Helen Adams Keller, 1898–2003 Schlesinger Library, Radcliffe Institute, Harvard University.
- Poems by Florence Earle Coates: "To Helen Keller", "Helen Keller with a Rose", "Against the Gate of Life"


text:
लशुनम्
इदं लशुनं भारते अपि वर्धमानः कश्चन कन्दविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् लशुनम् आङ्ग्लभाषायां Garlic इति उच्यते । एतत् लशुनम् उपसेचनस्य, शाकान्नस्य, चित्रान्नस्य, क्वथितस्य, सारस्य, व्यञ्जनस्य, दाधिकस्य, ताक्रस्य इत्यादीनां निर्माणे उपयुज्यते । अन्येषां दाधिकानाम् अपि लशुनस्य व्याघरणं दीयते । कुत्रचित् प्रतिदिनं लशुनस्य येन केन प्रकारेण वा सेवनं भवति एव । प्रतिदिनस्य पाके लशुनम् उपयुज्यते एव । अस्य लशुनस्य उत्पादनम् अत्यधिकप्रमाणेन भवति चीनादेशे । तदनन्तरं द्वीतीये स्थाने अस्ति भारतदेशः । लशुनस्य आयातनिर्यातादिकम् अपि महता प्रमाणेन प्रचलति । लशुनम् आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य लशुनस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
- १ एतत् लशुनं वस्तुतः औषधानाम् आगरः । तदा तदा वा लशुनस्य सेवनं भवितुम् अर्हति ।
- २ उदरबाधाम् आम्लपित्तं च निवारयति लशुनम् ।
- ३ 'कोलेस्ट्राल्' इति यत् उच्यते तस्य अपि परमौषधं लशुनम् एव ।
- ४ एतत् लशुनं पृष्ठवेदनाम् अपि हरति । वेदना यत्र अस्ति तत्र लशुनतैलं लेपयित्वा मर्दनं क्रियते चेत् वेदना बहुशीघ्रम् अपगच्छति ।
चित्रवीथिका[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- PROTAbase on Allium sativum
- Garlic: Plants For a Future database
- National Center for Complementary and Alternative medicine: Herbs at a Glance – Garlic
- Allium sativum L. Medicinal Plant Images Database (School of Chinese Medicine, Hong Kong Baptist University) फलकम्:Zh-hant (en)


text:
तक्षशिलाविश्वविद्यालयः
इदानीन्तनपश्चिमपाकिस्तानस्य राजधानी रावाल्पिण्डि नगरात् अष्टादश (१८) क्रोषपरिमितं (कि.मी) उत्तरभागे तक्षशिला विश्वविद्यालयः आसीत् । एषः विश्वविद्यालयः भारतदेशस्य प्राचीनतमः विश्वविद्यालयः इति वदन्ति । त्रेतायुगे अयोध्याधिपतेः श्रीरामस्यानुजस्य भरतस्य् पुत्रः तक्षः एतत नगरं निर्मितवान् । द्वापरयुगे अपि एतत् स्थानं विद्याकेन्द्ररुपेण एव प्रसिध्दमासीत् ।
आरम्भः[सम्पादयतु]
क्रि.पू. सप्तमे षष्टे च शतमाने तक्षशिला विश्वविद्यालयस्य कीर्तिः देशे विदेशे च प्रसृता आसीत् । भारतदेशस्य विभिन्नप्रदेशात् छात्राः उन्नतं शिक्षणं प्राप्तुम् अत्र आगच्छन्ति स्म । अत्रापि वेदः, वेदाङ्गानि, अष्टादश विद्याः, दर्शनानि, व्याकरणम्, अर्थशास्त्रम्, राजनीतिः युध्दविद्या, ज्योतिषम्, हस्तिविद्या, अश्वविद्या, मन्त्रविद्या इत्यादीनाम् अध्ययनार्थं व्यवस्था आसीत् । पाणिनिः, कौटिल्यः, चन्द्रगुप्तः जीवकः कोसलदेशस्य राजा प्रसेनजित् इत्यादयः महापुरुषाः अपि आस्मिन् विद्यालय एव अध्ययनं कृतवन्तः इति प्राचीनभारतीयसाहित्येन ज्ञायते ।
वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
एषः विद्यालयः विशिष्टरुपेण विकसितः आसीत् । अस्य विद्यालयस्य निश्चितं केन्द्रस्थानं नासीत्, विशालभूभागे विद्यालयस्य प्रभावः प्रसृतः आसीत् । अनेके विद्वांसः अत्रागत्य छात्रान् बोधयन्ति स्म । निर्दिष्टपाव्यक्रमः निर्धारितसमयव्यवस्था अप्यत्र नैव आसीत् । किमपि प्रमाणपत्रमपि अत्र न दीयते स्म । छात्राणाम् अध्ययनविषयं योग्यताम् आसक्तिं च परिशील्य आचार्याः एव अध्ययनस्य अवधेः निश्चयं कुर्वन्ति स्म । शिष्याः आचार्यैः सहैव स्थित्वा अध्ययनं कुर्वन्ति स्म । एकैकस्य आचार्यस्य समीपे सामान्यतः शताधिकाः छात्राः भवन्ति स्म । क्रियात्मके अध्ययने विशेषदृष्टिः निवेशिता आसीत् । एतादृशम् अनुभवं प्राप्तुमेव देशसञ्चारः अपि तैः कार्यते स्म । यदा शिष्यः सामर्थ्यसम्पन्नः जातः इति ज्ञायते तदा आचार्याः एव विभिन्नप्रकारेण शिष्याणाम् अवलोकनं कुर्वन्ति स्म ।
जीवकः नाम छात्रः अस्मिन्नेव विद्यालय अधीतवान् इति तु उक्तम् । सः आर्युर्वेदं पठितवान् । अध्ययनान्ते आचार्याः तस्यावलोकनं कृतवन्तः । ते जीवकम् आश्रमं परितः वर्तमाने (१० क्रोष् परिमितं दूरं) वने सञ्चारं कृत्वा तत्र विद्यमानम् अनुपयुक्तं सस्यविशेषम् अन्विष्य आनयतु इति आदिष्टवन्तः । शिष्यः सर्वत्र अरण्ये अटितवान् । सस्यमपि अन्विष्टवान् परन्तु तादृशम् अनुपयुक्तं सस्यविशेषं सः न प्राप्तवान् । गुरुसमीपमागत्य अवदच्च अनुपयुक्तसस्यविशेषः मया कुत्रापि न प्राप्तः इति । अस्याः परीक्षायाः समनन्तरमेव गुरुः जीवकम् उत्तीर्ण इति घोषितवान् । चिकित्सां कर्तुं अधिकरोऽपि तैः दत्तः । सः जीवकः राजा बिम्बसारस्य राजवैद्यरुपेण नियुक्तः । तक्षशिला विद्यालये स्नातकपदवीं प्राप्तवान् इत्येव अत्यन्तं गौरवाय कल्पते स्म ।
अन्त्यम्[सम्पादयतु]
क्रि.पू. चतुर्थे शतमाने भारतदेशस्योपरि विदेशीयाणाम् आक्रमणम् आरब्धम् । भारतस्य सैनिकशाक्तिः गुरुकुलस्य रक्षणं करोति स्म । यावत्पर्यन्तम् देशस्य सैनिकशक्तिः समर्था आसीत्, तावत् विद्यालयोऽपि स्वस्थः स्थितः । यदा सैनिकशक्तेः ह्रासता जाता, आक्रमणकारान् निगृगीतुम् अशक्तत्वात् विद्यालयः लयं गतः । षष्ठे शतमाने आक्रमणं कृतवतां हूणानां प्रभावादेव एषः विद्यालयः पूर्णरुपेण नाशताम् अगच्छत् । एवमेव विक्रमशिला, वल्लभी (गुजरात्) इति विश्वविद्यालयाः अपि तदा प्रसिध्दाः एव आसन् । काशी, काञ्ची, मथुरा, पुरी इत्यादितीर्थस्थानानि अपि प्रसिध्दविद्याकेन्द्राणि एव आसन् । एतानि विशेषतः शङ्कराचार्यैः स्थापितानि वैदिकाध्ययनकेन्द्राणि । ११ तमे शतमाने काश्मीरमपि प्रसिध्दं विद्याकेन्दमेव आसीत् । अत्रापि बहुभ्यः प्रदेशेभ्यः अध्ययनार्थं छात्राः आगमिष्यन्ति स्म । एते विश्वविद्यालयाः न केवलं विद्याकेन्द्राणि, अपि तु भारतीयसंस्कृतेः प्रसारेकेन्द्राणि अपि आसन् ।


text:
चौकाभारक्रीडा
चौकाभारक्रीडा(Chowka bhara) भारतदेशस्य साम्प्रदायिकक्रीडासु अन्यतमा । अस्य चौकाबारा इत्यपि नामान्तरं वर्तते । एषा क्रीडा द्वौ अथवा चत्वारजनाः क्रीडान्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
चौकाभारक्रीडा अतीवपुरातनी फलकक्रीडा वर्तते । तथापि एषा क्रीडा अधुना अपि भारतस्य कुत्रचित् प्रदेशेषु दृश्यते । भारतस्य महाभारतमहाकव्ये अस्याः क्रीडायाः आधाराः लभ्यन्ते । साम्प्रदायिकरीत्या एषा क्रीडा कौशेयवस्त्रस्य फलके चत्वारि वराटिकानां साहाय्येन क्रीडान्ति ।
क्रीडाफलकम्[सम्पादयतु]
चौकाभारक्रीडायाः फलकं ५*५ समभुजचतुष्कोनः भवति । सामान्यतः चत्वारजनाः क्रीडान्ति । परन्तु,क्रीडायां जनानां संख्या वर्धनानुसारं समभुजचतुष्कोनान् अपि वर्धयितुं शक्यते । क्रीडालवानां विषमसंख्यायाः वर्धनानुसारं विषमसंख्याकाः समभुजचतुष्कोनाः वर्धन्ति । उदाहरणार्थं,
- ११*११
- १३*१३
तत्र चत्वारजनाः चतुसॄषु दिक्षु क्रीडायाः आरम्भं कुर्वन्ति ।


text:
त्रिकोणासनम्
योगासनेषु अन्यतमम् आसनमस्ति त्रिकोनासनम् ।
आसनकरणविधिः[सम्पादयतु]
- भूमौ पादद्वयं शरीरमुभयतः प्रसार्य दण्डायमानो भवतु ।
- शनैः पूरकेण हस्तद्वयमुत्थाप्य स्कन्धमुभयतः प्रसारयतु ।
- करतलद्वयं भूमिं निर्दिश्य स्थापयतु ।
- रेचकेण वामह्स्तं शनैः शनैः वाम पादं प्रति अधः आनीय वामपादं स्पृशतु ।
- दक्षिहस्तम् ऊर्ध्वम् उत्तोलयतु ।
- दक्षिणबाहुना दक्षिण्कर्णं स्पृशतु ।
- दक्षिणहस्तं मस्तकं च वामपार्श्वं प्रति अवनमयतु ।
- वामह्स्तेन वामपादं दृढं गृहीत्वा पुरतः पश्यतु ।
- निमेषद्वयम् अस्यामवस्थायां तिष्ठतु ।
- पुनः पूरकेण दक्षिणहस्तम् ऊर्ध्वमुत्तोल्य शनैः शनैः रेचकेण पूर्वावस्थामागच्छतु ।
- पुनः दक्षिणहस्तम अधः आनीय पूर्ववत् करोतु ।
लाभः[सम्पादयतु]
- ग्रीवा स्कन्धादीनां ग्रन्थीनां पीडाः अपगच्छन्ति ।
- मेरुदण्डः सन्तुलितः भवति ।


text:
Sri lakshmi narasimha stotram lyrics in Hindi
श्री लक्ष्मी नरसिंह स्तोत्रं श्री मत्वयोनिधिनिकेतन चक्रपाणे भोगींद्र भोगमणिरंजित पुण्यमूर्ते योगीश शाश्वत शरण्य भवाब्धिपोत लक्ष्मीनरसिंह ममदेहि करावलंबम् ब्रह्मेद्र रुद्र मरुदर्ककिरीटकोटि- संघट्टितांघ्र्इ कमलामलकांत लक्ष्मीलसत्कुच सरोरुह राजहंस लक्ष्मीनरसिंह ममदेहि करावलंबम् संसारदाव दहनातुर भीकरोरु- ज्वालावलीभिरतिदग्धतनूरुहस्य त्वत्वाद पद्मसरसिरुह मागतस्य लक्ष्मीनरसिंह ममदेहि करावलंबम् संसारजाल पतितस्य जगन्निवास सर्वेंद्रियार्थ बडिशाग्र झ पोपमस्य प्र्ओत्कंटित प्रचुरतालुकमस्तकस्य लक्ष्मीनरसिंह ममदेहि करावलंबम् …


text:
नागालैण्डराज्यम्
नागाल्याण्डराज्यं (Nagaland) भारतस्य ईशान्यदिशि विद्यमानं राज्यम् । अस्य राज्यस्य पश्चिमसीमायाम् असमराज्यम्, अरुणाचलप्रदेशराज्यम्, उत्तरदिशि असमभागः, पूर्वदिशि बर्मा, दक्षिणदिशि मणिपुरराज्यञ्च विद्यते । राज्यस्य राजधानी कोहिमा, बृहत्तमं नगरं दीमापुरम् । अस्य विस्तारः १६,५७९ च कि मी। २०११ तमे वर्षे जातायाः जनगणनायाः अनुसारम् अत्रत्या जनसङ्ख्या अस्ति १९, ८०, ६०१ । सीमायां विद्यमानम् असम-उपत्यकाप्रदेशं विहाय आराज्यं पर्वतप्रदेशैः युक्तमस्ति । इदं राज्यं समभाजकवृत्तस्य पूर्वदिशि ९८० ९६० रेखांशे उत्तरदिशि २६.६० - २७.४० अक्षांशे विद्यते । भारतस्य १६ तमं राज्यं नागाल्याण्ड् १९६३ तमे वर्षे डिसेम्बर्मासस्य १ दिनाङ्के प्रतिष्ठापितं जातम् । इदं ११ मण्डलैः युक्तम् - कोहिमा, फेक्, मोकोक्चङ्ग्, वोख, झन्हेबोटो, त्यून्साङ्ग्, मान्, दीमापुर्, किफिर्, लाङ्ग्लेङ्ग्, पेरेन् च । कृषिकार्यम् अत्रत्यं प्रमुखम् आर्थिकमूलम् । व्रीहिः, धान्यकं, तमाखुः, तैलबीजानि, इक्षुदण्डः, आलूकम् इत्यादयः अत्रत्याः फलोदयाः । सस्यविज्ञानम्, गृहोद्यमः, योगक्षेमयोजना, स्थावरसम्पदा, प्रवासोद्यमः च अन्यानि आर्थिकमूलानि ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
नागावनवासिनां सम्प्रदायाः आर्थिककार्याणि एव अस्य पूर्वतनः इतिहासः । मूलतः बर्मीस्-भाषया एते जनाः आदौ नाकाः इति निर्दिश्यन्ते स्म । अस्य अर्थः विद्धकर्णाः जनाः इति । 'नाग'इति शब्दः ब्रिटिश्जनैः दत्तमिति श्रूयते अर्थः अस्ति 'नग्नः' इति । ब्रिटिश्जनाः मणिपुरस्य वनवासिनः स्थूलतया द्विधा विभक्तवन्तः 'नागाः' 'कुकीजनाः' इति । नागावनवासिनः असमप्रदेशस्य बर्माप्रदेशस्य वनवासिभिः सह सामाजिक-आर्थिक-राजनैतिकसम्पर्कं रक्षितवन्तः आसन् । अद्यत्वे अपि अधिकांशाः नागाः असमप्रदेशे निवसन्ति । १८१६ तमस्य उपप्लवस्य अनन्तरं असमप्रदेशेन सह इदं स्थलं बर्मायाः आधीन्ये अन्तर्भूतम् । १८२६ तमे वर्षे ब्रिटिश्-ईस्ट्-इण्डिया-संस्थया असमप्रदेशः आक्रान्तः । तदा ब्रिटनेन आधुनिक-नागापर्वताः आक्रान्ताः । १८९२ समये यून्सेङ्ग्प्रदेशं विहाय अवशिष्टाः नागापर्वतप्रदेशाः ब्रिटिशसर्वकारस्य अधीनाः आसन् । ते असमप्रदेशेन योजिताः आसन् । क्रिश्चियन्-मतप्रचारकाणां व्यापकप्रयत्नेन नागालेण्डस्य नागावनवासिनः क्रिश्चियन्मतस्थाः जाताः । ततः पूर्वतनः इतिहासः न ज्ञायते ।
राज्यत्वप्राप्तेः मार्गः[सम्पादयतु]
प्रथमजागतिकयुद्धावसरे ब्रिटीश्जनाः नागाजनान् रहस्यकार्याय नियोजितवन्तः फ्रान्स्देशे । ततः तैः चिन्तितं यत् स्वस्य अस्तित्वस्य रक्षणाय अस्माभिः एकता रक्षणीया इति । १९१८ तमे वर्षे मातृभूमिं प्रति प्रत्यागमनानन्तरं ते सङ्घटिताः जाताः । आन्दोलनम् आरब्धवन्तः च। वर्षे स्वातन्त्र्यप्राप्तेः अनन्तरं सः प्रदेशः असमराज्ये अन्तर्भूतः जातः। नागाजनेषु केचन क्रान्तिकारिणः उत्पन्नाः। फिझोनायकत्वयुक्तः नागाराष्ट्रियायोगः मूलजनाः पूर्वजाः च राजनैतिकदृष्ट्या युक्ताः स्युः इति आग्रहम् अकरोत् । सर्वकारः विध्वस्तः, विप्लवः उत्पन्नः । १९५५ तमे वर्षे भारतीयसैन्यम् अत्र प्रेषितं शान्तिस्थापनाय। १९५७ तमे वर्षे सर्वकारेण सन्धानकार्यम् आरब्धम् । असमराज्ये स्थिताः नागापर्वतप्रदेशाः त्यून्सङ्ग्प्रदेशश्च संयोजितः । इदं केन्द्रसर्वकारेण एव शास्यते स्म । इदं नागाजनैः न इष्टम् इत्यतः शीघ्रमेव विरोधः अहिंसा च आरब्धा । १९६० तमे वर्षे भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा नागागणस्य नायकैः च गभीरचर्चा कृता। ततः १६ बिन्दु-अङ्गीकारेण सह नागाग्याण्डराज्यस्य उगमः जातः। १९६१ तमे वर्षे विविधसम्प्रदाययुक्तैः वनवासिगणैः ४५ नागाः चिताः ये च अन्तर्गणे योजिताः जाताः । ततः तस्य राज्यत्वं प्राप्तम् । १९६३ तमस्य वर्षस्य नवेम्बर् ३० तमे दिनाङ्के अन्तर्गणस्य विलयनं जातं, विध्युक्तरीत्या राज्यत्वस्य घोषणं जातम् । १९६३ तमे वर्षे डिसेम्बर्मासस्य १ दिनाङ्के कोहिमा राजधानीत्वेन परिगणिता । १९६४ तमे वर्षे जातस्य निर्वाचनस्य अनन्तरं फेब्रवरी ११ दिनाङ्के प्रथमा विधानसभा संरचिता जाता ।
वातावरणम्[सम्पादयतु]
नागाल्याण्ड्राज्यं पर्वतीयराज्यम् । असमप्रदेशे ब्रह्मपुत्रस्य उपत्यकायां नागापर्वताः २००० पादमिताः उन्नताः । आग्नेयदिशी ६००० पादमिताः उन्नताः । १२,५५२ पादमितोन्नतः सारामतिपर्वतः राज्यस्य उन्नततमं स्थानम् । अत्रैव नागापर्वताः बर्मायाः पट्कै-आवल्या सह संयोजिताः भवन्ति । दोयाङ्ग्-दिफूनद्यौ उत्तरे, बारक्नदी नैरुत्ये, बर्मायाः चिन्द्विन्नदी आग्नेये च राज्यं विभजन्ति । राज्यस्य भूप्रदेशे २०% भागः विविधैः सस्यैः प्राणिभिः सह युक्तं घनारण्यं वर्तते । नागाल्याण्ड्राज्यं मान्सून्वातावरणेन युक्तम् आर्द्रताधिक्ययुक्तञ्च । वार्षिकवृष्टिः ७०-१०० इञ्च्मिता भवति आधिक्येन मेतः सेप्टेम्बर्मासं यावत् । तापः २१० से - ४०० सेण्टिग्रेड्मितः । शैत्यकाले तापः ४० से अपेक्षया न्यूनः तु न भवति । ग्रीष्मकाले तापः १६०-३१० सेण्टिग्रेड्मितः भवति । राज्यस्य केषुचित् भागेषु शैत्यस्य शीघ्रागमनं महत् शैत्यं शुष्कवातावरणञ्च अनुभूयते । फेब्रवरि-मार्चमासयोः महान् वातः दृश्यते । =
सस्यसम्पत्तिः प्राणिसम्पत्तिश्च=[सम्पादयतु]
नागाल्याण्ड्राज्यं सस्यसम्पत्या युक्तं वर्तते । राज्यस्य षष्ठांशः घानारण्येन युक्तः वर्तते यत्र तालवृक्षः, वंशवृक्षः, वेतसवृक्षः, दारुवृक्षः च विद्यन्ते । गजाः, चित्रकाः, विविधजातीयाः वानराः, वृषभाः, महिष्यः च अत्र विद्यन्ते । भारतीयः चातकपक्षी अत्र दृश्यमानेषु प्रसिद्धपक्षिषु अन्यतमः। 'ब्रित्स् ट्रगोपन्' इत्येषः पक्षी राज्यपक्षी वर्तते। अयं पक्षी कोहिमामण्डलस्य जप्तु-झुकु-पर्वतयोः उपत्यकासु, जुन्हेबोटोमण्डलस्य् सटोप्रदेशे, फेक्मण्डले फुसेरोप्रदेशे च दृश्यते ।
संस्कृतिः[सम्पादयतु]
नागल्याण्ड्राज्यस्य १६ वनवासिगणाः - अङ्गमि, ओ, छखेसङ्ग्, चाङ्ग्, खियम्नियुङ्गन्, कोन्याक्, लोथा, फोम्, पोचुरि, रेङ्ग्मा, सङ्ग्तम्, सुमि, यिम्चुङ्गर्, कुकि झिलियाङ्ग् च । "वयनम्" अत्रत्यानां साम्प्रदायिकी कला । एकैकस्य वनवासिगणस्य च विशिष्टः विन्यासः वर्णाश्च भवन्ति । तैः राङ्कवः, स्कन्दस्यूतः, उत्पीठिका-आवरणिका, काष्ठकृतिः , वंशिकला , आलङ्कारिकाणि वस्तूनि च निर्मीयन्ते । बहुषु वनवासिगणेषु तैः ध्रियमाणस्य राङ्कवस्य विन्यासः तेषां सामाजिकं स्तरं द्योतयति । जनपदगानं नृत्यञ्च नागासंस्कृतेः प्रमुखः भागः। जनपदकथानां गीतानां च द्वारा मौखिकीपद्धतिः रक्षिता अस्ति । नागाजनपदगीतानि शृङ्गारात्मकानि ऐतिहासिकानि च भवन्ति यत्र पूर्वजानां कथाः जीवनघटनाश्च भवन्ति । युद्धनृत्यानि अन्यानि च नागल्याण्ड्राज्यस्य प्रमुखः कलाप्रकारः । नागाल्याण्ड्वनवासिनः महता आनन्देन उत्साहेन च उत्सवान् आचरन्ति। ६०% जनाः कृषकाः इत्यतः उत्सवाः अपि कृषिसम्बन्धिनः । उत्सवाः पवित्राः अतः अनिवार्यतया एतेषु भागः वोढव्यः इति ते चिन्तयन्ति । एकैकोपि गणः स्वीयान् उत्सवान् श्रद्धया निष्ठया च आचरति इत्यनेन इदम् उत्सवराज्यं मन्यते। अत्र आचर्यमाणाः प्रमुखाः उत्सवाः सन्ति - जनवरिमासे चाकेसाङ्ग्स्जनैः आचर्यमाणः सुखेन्यी, कुकिभिः आचर्यमाणः मिङ्कुत्, कचरिभिः आचर्यमाणः बुषु, अङ्गमिभिः आचर्यमाणः सेकेन्यी, ओलिङ्ग्, मोत्सु, तुलुनि, न्यक्न्य्लुम्, माङ्ग्माङ्ग्, तोखु एमाङ्ग्, येम्शे इत्यादयः।
नागाल्याण्डस्य हार्न् बिल् उत्सवः[सम्पादयतु]
अयम् उत्सवः नागाल्याण्ड्सर्वकारेण डिसेम्बर् २००० तमे वर्षे आरब्धः। वनवासिगणानां परस्परस्नेहसम्बन्धः वर्धनीयः, राज्यस्य सांस्कृतिकी परम्परा रक्षणीया च इति धिया । अयम् उत्सवः डिसेम्बर्मासस्य १ तः ७ दिनाङ्केषु भवति । प्रवासोद्यम-कला-संस्कृतिविभागाः च अस्य आयोजनं कुर्वन्ति । तदा सांस्कृतिकप्रदर्शनानि एकस्मिन् छदि उपस्थाप्यन्ते । सप्ताहात्मकः अयम् उत्सवः कोहिमातः १२ कि मी दूरे स्थिते नागासाम्प्रदायिकग्रामे किसमायां प्रचलति । सर्वे वनवासिगणाः अस्मिन् भागं वहन्ति । उत्सवस्य लक्ष्यमस्ति यत् नागाल्याण्ड्राज्यस्य वैभवयुतसंस्कृतेः प्रदर्शनं रक्षणञ्च । हार्न्बिल्नाम्ना उत्सवः नामाङ्कितः यस्मिन् विषये सर्वेषु वनवासिगणेषु जनपदकथाः श्रूयन्ते । साप्ताहिके अस्मिन् उत्सवे सर्वे एकत्र मिलिताः भवन्ति । कला, क्रीडा, आहारः, मेला, गृहवैद्यम्, पुष्पप्रदर्शनम्, गीतम्, नृत्यम् इत्यादिषु सर्वे विनोदम् अनुभवन्ति । साम्प्रदायिकाः कलाः चित्रकला, काष्ठकृतिः इत्यादयः प्रदर्श्यन्ते । विविधाः साहसस्पर्धाः, साहित्यकूटम्, वाहनस्पर्धाश्च आयोज्यन्ते।
धर्मः[सम्पादयतु]
नागाल्याण्ड्राज्ये क्रिश्चियन्मतम् आधिक्येन विद्यते । जनसङ्ख्यायां ९०.०२% जनाः क्रैस्ताः एव । क्रिस्तमन्दिरगन्तॄणां सङ्ख्या अपि अत्यधिका विद्यते ग्रामेषु नगरेषु च । कोहिमा, दीमापुर, मोकोचङ्ग्प्रदेशेषु महाक्रिस्तमन्दिराणि विद्यन्ते । भारतस्य त्रिषु क्रैस्तजनसङ्ख्याधिकएषु राज्येषु अन्यतमम् वर्तते इदम्।
भाषाः[सम्पादयतु]
नागान्याण्ड्राज्यस्य एकैकस्य वनवासिगणस्य अपि विशिष्टा भाषा विद्यते । सिनो-टिबेटन्कुटुम्बे अन्तर्भूताः ६० विविधाः भाषाः अत्र विद्यन्ते । एतासां भाषाणां लिपिः न विद्यते । रोमन्लिप्या एताः लिख्यन्ते । १९६७ तमे वर्षे राज्यसर्वकारेण आङ्ग्लभाषा अधिकृतभाषात्वेन अङ्गीकृता । अत्रत्य शिक्षणमाध्यमम् अस्ति आङ्ग्लभाषा। "नागमीस्भाषा" आधिक्येन उपयुज्यते । प्रतिवनवासिगणः परस्परं मातृभाषया अन्यगणीयैः सह नागामीस्भाषया च भाषन्ते। किन्तु इयं भाषा कस्यापि गणस्य मातृभाषा न, लिपियुक्ता अपि न।
जनसङ्ख्याशास्त्रम्[सम्पादयतु]
नागाल्याण्ड्राज्यस्य जनसङ्ख्या २० लक्षात्मिका । तेषु अधिकांशाः कृषकाः । ७५% जनाः ग्रामेषु निवसन्ति । एतेषु ग्रामनिवासेषु ३५% जनाः दारिद्र्यरेखातः अधः निर्दिष्टाः । नगरनिवासिषु पञ्चमांशाः परमदरिद्राः ।
शासनम्[सम्पादयतु]
राज्यपालः राष्ट्रपतेः प्रतिनिधिः सन् राज्यस्य नायकः । शासनसम्बद्धैः दायित्वैः सह तस्य अनुष्ठानिकदायित्वानि भवन्ति । विधानसभायां ६० जनाः विद्यन्ते । ते एव कार्यनिर्वाहकाः चिताः सदस्याः । एतेषां प्रमुखः मुख्यमन्त्री । नागाल्याण्ड्राज्याय विशिष्टं स्वातन्त्र्यम् अधिकाराः दत्ताः सन्ति । अत्रत्याः नागावनवासिनः स्वीया न्यायनिर्णयादिव्यवस्थां रक्षितवन्तः । तत्र विभिन्नेषु स्तरेषु स्थानीयाः विवादाः परिह्रीयन्ते ।
मण्डलानि -मण्डलकार्यालयाश्च[सम्पादयतु]
- दीमापुरमण्डलम् - दीमापुरम्-चुम्केडिमा
- किफिरेमण्डलम् - किफिरे
- कोहिमामण्डलम् - ग्रेटर् कोहिमा
- लाङ्ग्लेङ्ग्मण्डलम् - लाङ्ग्लेङ्ग्
- मोकोचुङ्ग्मण्डलम् - मोकोचुङ्ग्
- मान्मण्डलम् - मान्
- पेरेन्मण्डलम् - पेरेन्
- फेक्मण्डलम् - फेक्
- त्युयेन्साङ्मण्डलम् - त्युयेन्साङ्ग्
- वोखामण्डलम् - वोखा
- झुन्हेबोटोमण्डलम् - झुन्हेबोटो
वीथिका[सम्पादयतु]
-
-
-
NORTH EAST INDIA (54).jpg
उत्सवः
-
-


text:
छत्रपतिशिवाजीटर्मिनस्
छत्रपतिशिवाजीटर्मिनस् भारतस्य वाणिज्यराजधान्यां विद्यमानम् अति विशिष्टं रेल्यननिस्थानकम् यत्र भारतस्य मध्यरेल्वे विभागस्य प्रशासनं भवति । अस्य पूर्वतनं नाम विक्टोरिया टर्मिनस् इति आसीत् । दास्यस्य सङ्केतं दूरीकृत्य इदानीं महकलेः छात्रपतिशेवाजेः नाम्ना अभिजानन्ति । नाम ह्रस्वीकृत्य सि.एस्.टि. इति कथयन्ति । एतत् भारतस्य किञ्चित् वशिष्टम् ऐतिहासिकं च रेल्निस्थानकम् । अपि च मध्यभारतरेल्वेविभागस्य मुख्यभागः । भारतस्य व्यस्ततमनिस्थानकेषु अन्यतमम् । भारतस्य सर्वाधिकछायाचित्रीकृतस्थाम् एतत् छत्रपतिशिवाजीटर्मिनस् निस्थानकम् इति प्रसिद्दिः ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
अस्य निर्माणं फ्रेड्रिक् विलियम् स्टीवन्स् इति वस्तुतन्त्रज्ञः १६.१४लक्षरूप्यकाणां व्ययेन क्रि.श. १८८८तमे वर्षे निर्मितवान् । एषः स्टीवन्स् अस्य मानचित्रम् एक्सल् हर्मन् इत्यनेन लेखितवान् । अस्य जलवर्णचित्रं स्वयं रचयित्वा तस्य शुल्कं स्वीकृत्य यूरोपदेशस्य प्रवासार्थं प्रस्थितवान् । तत्र अनेकानि रेल्वेनिस्थानकानि परिशीलनार्थम् अटितवान् । अन्तिम रूपणेन एतत् निस्थनकं लण्डन् नगरस्य सेण्ट् पैङ्क्रास् निस्थानकस्य प्रतिरूपमिव दृश्यते स्म । निर्मणास्य आरम्भात् दशवर्षाणाम् अवधौ कार्यं सम्पन्नम् । भारतस्य स्वातन्त्रपूर्वकालः इति कारनेन विक्टोरिया राज्ञ्याः प्रशासनं चलति स्म इति कारणेन तस्याः नम्ना रेल्निस्थानकस्य लोकार्पणम् अभवत् । क्रि.श. १९९६तमे वर्षे शिवसेनायाः अभ्यर्थनानुसारं नम्नापि भारतीकरणस्य सर्वकारीयनीत्यनुगुण अस्य निस्थानकस्य नाम परिवर्त्य, मराठाशूरवीरशासकस्य छात्रपतिशिवाजीवर्यस्य नाम महाराष्ट्रस्य राज्यसर्वकारः अकरोत् । क्रि.श. २००४तमवर्षस्य जुलै मासस्य द्वितीये दिने एतत् युनेस्कोसंस्थया विश्वपरम्परास्थानम् इति उद्घुष्टम् ।
भौतिकविशेषता[सम्पादयतु]
अस्य निस्थानकस्य भवनं विक्टोरियन् गोथिक् शैल्या निर्मितम् अपि तत्र तत्र भरतीयपरम्परागतयाः स्थापत्यकलायाः अपि केचनंशाः अनुसृताः । अस्य अन्तर्भागे काष्टनिर्मितचित्रकलाः, लोहैः पीतललोहेन च अलङ्कृताः जालन्द्राः, चिटिकागवाक्षाः, वृहत्सोपानमार्गालङ्कारः,इत्यादयः मुम्बैकलामहाविद्यालयस्य छात्राणां कुशलकर्मयोगदानम् अस्ति । एतत् निस्थानकं विशिष्टोन्नतं संरचनया, एकविंशतिशतकस्य स्थापत्यकलायाः विचित्रैः च विश्रुतः अस्ति । मुम्बै उपनगरीयरेल्वेयानानि येषां स्थानीययानम् इति कथयन्ति तानि सर्वाणि एतस्मात् निस्थानकात् एव निस्सरन्ति । महानगरस्य जनजीवनस्य सुविधायै अस्य योगदानं महत् अस्ति । इतः उपनगरीयनिस्थानकानां, नौकानिस्थानकस्य अन्यलघुनिस्थानकानां च सम्पर्कः अपि रेल्यनैः कृतः ।
वीथिका[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- छत्रपति शिवाजी टर्मिनस युनेस्को वेबसाइट पर
- छत्रपति शिवाजी टर्मिनस Mumbai
- छत्रपति शिवाजी टर्मिनस का सैटीलाइट नक्शा


text:
शारदा देवी
अन्तर्विषयाः
जीवनम्[सम्पादयतु]
श्रीमाता शारदा देवी भारतदेशस्य बङ्गालराज्यस्य जयरामबाटि इति ग्रामे क्रि.श. १८५३तमवर्षे डिसेम्बर् मासस्य २२तमे दिने अजायत । पिता सम्प्रदाययुतः विप्रः रामचन्द्र मुखोपाध्यायः माता श्यामासुन्दरी च । पञ्चवर्षीयायाः शारदायाः विवाहः २३वर्षस्य यूना रामकृष्णेन सह अभवत् । (तदानीन्तबाल्यविवाहः अद्यतनस्य विवाहनिश्चयेन समः इति स्मार्यताम्) तस्मिन् काले श्रीरामकृष्णः आध्यात्मिकसाधनायां निमग्नः आसीत् । स्वस्य अष्टादशमे वयसि शारदादेवी दक्षिणेश्वरस्य कालिकामन्दिरम् आगच्छत् श्रीरामकृष्णः यत्र अर्चकः असीत् । एतां प्रीत्यादरपूर्वकम् अभ्युद्यतः श्रीरामकृष्णः तस्यै लौकिकम् आध्यात्मिकं च शिक्षां दत्तवान् । श्रीरामकृष्णः शारदादेवीं मातृभावेन पश्यति स्म । किन्तु शारदा देवी तस्य आध्यात्मिकोपलब्धये अवरोधं न कृतवती । तस्य उपलब्धेः साहय्यरूपेण स्वजीवनपथं निरूपितवती । रामकृष्णः फलहारिण्याः कालिकायाः पूजायाः अवसरे पत्नीं शारदादेवीं श्रीदुर्गा इति भावनया अपूजयत् ।
जनसेवा[सम्पादयतु]
श्रीरामकृष्णस्य दर्शनार्थम् आगन्तॄणाम् आशनवासादिव्यवस्थां कुर्वती, जपतपादिभिः शारदायाः जीवनं चलति स्म । जीवने अनुभूतदुःखानां महिलानां सान्त्वनं कुर्वती सर्वासां मात एव अभवत् । रामकृष्णपरमहंसस्य कैवल्योत्तरं तेन निर्मितस्य अध्यात्मसाम्राज्यस्य संरक्षणम् सञ्चालनम् , भक्तानां साधकानां च मार्गदर्शनम् इत्यादीनि दायित्वं निरवहत् । सन्न्यासी, गृहस्थः, दीनः, धनिकः, वृद्धः, पतितः, पावनः, इति भेदम् अपरिगणय्य सर्वेषु वात्सल्यम् असिञ्चत् । क्रि.श.१९११तमे वर्षे दक्षिणभारतस्य तीर्थयात्रां कुर्वती बेङ्गळूरुमहानगरम् आगत्य बसवनगुडि श्रीरामकृष्णमठं सन्दृष्टवती । यत्र उपविश्य एषा भक्तानाम् आशीर्वचनं कृतवती । शारदादेव्याः ध्यानस्य शिलासनम् इदानीं भक्तानां पुण्यस्थानम् अस्ति । एषा क्रि.श. १९२०तमे वर्षे जुलैमासस्य २१तमे दिने स्वशरीरम् अत्यजत् ।
जीवनादर्शः[सम्पादयतु]
शारदामातुः सामान्यं जीवनं तु कर्मयोगस्य श्रेष्टं व्याख्यानम् इव अस्ति । तदानीन्तनकाले जातिपद्धतिः, अस्पृश्यता, डम्भाचारः इत्यादिनां सामजिकमालिन्यानां मध्ये स्वस्य मातृप्रेम्णा असङ्ख्यभक्तानां सान्त्वनं कृतवती । स्वामी विवेकानन्दः, महर्षिः अरविन्द घोषः, आचार्यः रजनीशः इत्यादयः चिन्तकाः शारदायाः जीवनं तु आधुनिकमहिलाभिः अपि अनुसरणयोग्यम् इति अवदन् । पत्रसञ्छन्नपुष्पम् इव अध्यात्मिकं सौरभं प्रसारितवत्याः नाम्नि श्रीशारदामठः इति सन्न्यासिनीनां कश्चन सङ्घः लोकमुखे उद्भूतः ।
अस्याः विषये ग्रन्थाः[सम्पादयतु]
- श्री शारदादीवी जीवनगङ्गा - स्वामी पुरुषोत्तमानन्दः
- श्रीमाता शारदादेवी -स्वामी नित्यस्थानन्दः
- श्री शारदा देवी सन्देशमन्दारः
- बेङ्गळूरुनगरे श्रीमाता - स्वामी राघवेशानन्दः
शारदोक्तयः[सम्पादयतु]
-
- यदि मनसः शान्तिम् इच्छति कस्मिंश्चिदपि दोषं नान्विषतु । जगति कोऽपि अन्यः नास्ति सर्वे भवदीयाः एव ।
- भवान् यं स्निह्यति तस्मात् किमपि न निरीक्षतु । यदि इच्छाति केचन अधिकं यच्छन्ति । केचन अल्पम् । तदा भवतः प्रीतिः अपि तेषां दानानुगुणं भवति । तदा सर्वान् समानदृष्ट्या वीक्षितुं नैव शक्नोति ।
- यदि यत्रास्ति तत्रैव शान्ता तर्हि तीर्थयात्रायाः आवश्यक्ता एव नास्ति ।
- मनः सर्वपीडानां कारणम् इति चिन्तयति वा मनसः साहाय्यं सर्वदा आवश्यकं भवति । शुद्धं मनः एव सन्मार्गदर्शकं भवति ।
- भगवन्तं न दृष्टवान् चेदपि सः अस्मदीयः इति वक्तुं शक्नोति चेत् तदे तस्य कृपा भवति ।
- प्रामाणिकप्रीत्या विना भगवतः दर्शनं न शक्यते । भगवन्तं प्रीत्या स्निह्यतु । तत् अन्यदृग्गोचरः भवेदिति नास्ति ।
- सत्कार्ये यशः निरीक्षयते चेत् कार्यबद्धता निरन्तरपरिश्रमः च आवश्यकः ।
- श्रद्धा निष्ठा चेत्यादयः अद्याः, यदि शुद्धं मनः भवति तर्हि धारणा, तपः ध्यानं कोतो न सिध्यति ?
"


text:
रवीन्द्रनाथ ठाकुर
रवीन्द्रनाथ ठाकुरस्य (वङ्ग: রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর)(७ मे १८६१- ७ आगस्ट् १९४१),फलकम्:Cref अङ्कितनाम गुरुदेव् फलकम्:Cref. वङ्गभाषायाः कवि, कथालेखकः, सङ्गीतज्ञः, नाटकरचयिता च सन् सः १९ शतकस्य अन्ते विंशतितमशतकस्य आरम्भे च वङ्गसाहित्यस्य वङ्गसङ्गीतस्य च विनूतनं रूपं प्रददात् । तेन रचितस्य सूक्ष्मसंवेदनयुक्तस्य नवीनस्य उत्कृष्टस्य च गीताञ्जलीकाव्यस्य कृते १९१३ तमेवर्षे नोबेल्-साहित्यप्रशस्तिः प्राप्ता । एतेन सः एशियाखण्डे प्रथमनोबेल्-प्रशस्तिविजेता जातः ।
कल्कत्तायाः पिरालिब्राह्मणकुटुम्बे जातः रवीन्द्रः[२][३][४][५] स्वस्य अष्टमे वयसि पद्यरचनम् आरब्धवान् ।[६] स्वस्य षोडशे वयसि सः 'भानुशिङ्घो' (सूर्यसिंहः)[७] इत्येतेन गुप्तनाम्ना प्रथमं महत्त्वपूर्णं पद्यं प्राकाशयत् । १८७७ तमे वर्षे प्रथमां लघुकथां नाटकञ्च अलिखत् । ब्रिटिश्शासनस्य दृढं खण्डनं कुर्वता तेन भारतीयस्वातन्त्र्यान्दोलनस्य प्रोत्साहनं कृतम् । तेन रचिताः कृतयः तेन संस्थापितः विश्वभारतीविश्वविद्यालयश्च जगते तेन दत्तानि प्रमुखानि उपायनानि ।
भारतीयसाम्प्रदायिककठिनसीमातः बहिरागतः रवीन्द्रः वङ्गकलाप्रकाराय नूतनां शोभाम् आनयत् । तेन रचिताः दीर्घकथाः, लघुकथाः, पद्यानि, नृत्यनाटकानि, प्रबन्धाश्च राजनैतिक-सामाजित-व्यक्तिगतविषयान् प्रतिफलन्ति । गीताञ्जली (पद्यानि), गोर (सुन्दरमुखी), घरे बैरे (गृहं प्रपञ्चञ्च) इत्यादयः तस्य प्रसिद्धाः कृतयः । तेन रचितानि पद्यानि, लघुकथाः, दीर्घकथाः च साहित्यमौल्याय, जनभाषाप्रयोगाय, विचारशीलवास्तविकतायाः अभिव्यक्त्यै तत्त्वशास्त्रावलोकनाय च श्लाघार्हाः सन्ति । तेन रचितयोः द्वयोः गीतयोः राष्ट्रमान्यता प्राप्ता अस्ति - जन गण मन भारतस्य राष्ट्रगीतत्वेन, अमर् शोनर् बाङ्ग्ला बाङ्ग्लादेशस्य राष्ट्रगीतत्वेन अङ्गीकृतमस्ति ।
अन्तर्विषयाः
पश्य[सम्पादयतु]
आरम्भजीवनम् (१८६१-१९०१)[सम्पादयतु]
रवीन्द्रनाथः कल्कत्तानगरस्य जोरसङ्कोभवने जन्म प्राप्नोत् । तस्य पिता देवेन्द्रनाथठाकूरः(१८०७-१९०५), माता शारदादेवी (१८२०-१९०५) । दम्पत्योः जीवत्सु त्रयोदशसु पुत्रेषु अयमेव कनीयान् । ठाकूरकुटुम्बस्य पूर्वजाः आदिधर्मस्य ब्राह्मोसंस्थापकाः । माता अस्य बाल्ये एव दिवङ्गता । पिता सर्वदा प्रवासे भवति स्म इत्यतः बालकः रवीन्द्रः गृहस्य सेवकानां पालनेन एव वर्धितः ।[८] भित्तेः अन्तः प्रचलत् शिक्षणम् अनिच्छन् रवीन्द्रः आभवनम् अटति स्म । पनिहटि इत्यादिषु स्थलेषु अटनं ग्रामप्रदेशस्य सरलसुन्दरपरिसरे कालयापनं तस्मै अत्यन्तं रोचते स्म ।[९][१०] एकादशे वयसि तस्य उपनयनसंस्कारः सम्पन्नः । तदनन्तरं सः पित्रा सह भारतस्य पर्यटनम् आरब्धवान् । १८७३ तमे वर्षे फेब्रवरीमासस्य १४ दिनाङ्के कल्कत्तातः ताभ्यां प्रस्थितम् । ततः बहून् मासान् यावत् ताभ्यां भारते अटितम् । शान्तिनिकेतननामिकां पैतृकभूमिं दृष्ट्वा अमृतसरे उषितवन्तौ । ततः 'डाल्हौसि'नामकं हिमालयगिरिधाम अगच्छताम् । तत्र रबी-जीवनचरितम्, इतिहासः, खगोलविज्ञानम्, आधुनिकविज्ञानं संस्कृतञ्च अधीतवान् । शास्त्रीयकाव्यानाम् आन्तर्यञ्च तेन अवलोकितं गभीरतया ।[११][१२] १८७७ तमे वर्षे अनेकानि प्रमुखकाव्यानि तेन रचितानि । तेषु अन्यतमम् अस्ति मैथिलीशैल्या रचितः दीर्घपद्यसङ्ग्रहः । विद्यापतिनामकः कविः मैथिलीशैल्याः आविष्कर्ता । १७ शतमाने अदृश्यंगताः Vaiṣṇava कवेः कृतयः Bhānusiṃha एताः इति विनोदेन वदति स्म रवीन्द्रः ।[१३] भिकारिणि (१८७७, भिक्षुकी - वङ्गभाषायाः प्रथमा लघुकथा)[१४][१५]सन्ध्या सङ्गीतनामकं (१८८२) प्रसिद्धं पद्यं, निर्झरेर् स्वप्नभङ्गः इत्यादयः कृतयः तेन १८८२ तमे वर्षे लिखिताः ।
thumb|left|125px|ठाकूरः मृणालिनीदेवी च (१८८३) इङ्ग्लेण्ड्देशस्य पूर्वसस्सेक्स्प्रदेशस्य ब्रिघ्टन्नगरे विद्यमानं सार्वजनिकविद्यालयं प्राविशत् १८७८ तमे वर्षे । पितुः अपेक्षानुगुणं न्यायवादिना भवितुं सः लण्डन् युनिवर्सिटि कालेज् मध्ये अध्ययनम् अकरोत् । किन्तु शेक्स्पियर्, रेलिजियो मेडिसि, कोरिलियनस्, आण्टोनि क्लियोपात्र[१६] इत्यादीनां परिपूर्णम् अध्ययनं कर्तव्यम् इति धिया सः विद्यालयम् अत्यजत् । १८८० तमे वर्षे पदवीं विनैव वङ्गं प्रत्यागतवान् । १८८२ तमस्य वर्षस्य डिसेम्बर्मासस्य ९ दिनाङ्के तेन मृणालिनीदेवी (१८७२-१९००) परिणीता । जन्म प्राप्तवत्सु पञ्चसु अपत्येषु उभौ प्रौढावस्थातः पूर्वमेव मृतवन्तौ ।[१७] १८९० तमे वर्षे अधुना बाङ्ग्लादेशे विद्यमाने शिलैदाहे स्थितायाः विशालभूसम्पतेः निर्वहणे आत्मानं न्ययोजयत् । १८९८ तमे वर्षे तस्य पत्नी पुत्राश्च तत्र आगताः । १८९१ - १८९५ - अयं कालः ठाकूरस्य 'साधनावधिः' इति उच्यते । सः अवधिः सर्जनशीलः आसीत् ।[८] चतुरशीतिः कथाभिः युक्तः गल्पगुच्छनामकः सङ्ग्रहः, सम्पुटत्रयस्य अर्धांशापेक्षया अधिकाः कथाः च अस्मिन् अवधौ एव लिखिताः ।[१४] वङ्गजीवनशैल्याः विशेषतया ग्रामजीवनस्य विशालां व्याप्तिं सः उपहासदृष्ट्या भावनात्मकप्रभावेण च चित्रितवान् अस्ति ।[१८]
शान्तिनिकेतनम् (१९००-१९३२)[सम्पादयतु]
१९०१ तमे वर्षे ठाकूरः शिलैदाहतः शान्तिनिकेतनम् आगतः । तत्र विक्फ्-मन्दिरं नाम आश्रमं समस्थापयत् । अमृतशिलया अलङ्कृतं मन्दिरं तत् । विविधानि सस्यानि, वृक्षाः, उद्यानं, ग्रन्थालयः, प्रयोगशाला च तत्र आसन् ।[१९] ठाकूरस्य पत्नी पुत्रद्वयं च तत्रैव मरणं प्राप्तवन्तः । १९०५ तमे वर्षे जनवरीमासस्य १९ दिनाङ्के तस्य पिता दिवङ्गतः । तदारभ्य पित्रार्जितं धनं प्रतिमासं प्राप्नोति स्म सः । त्रिपुरस्य महाराजात् किञ्चित् धनं प्राप्नोत् । कुटुम्बस्य आभरणानां विक्रयणात् च धनं प्राप्तम् । पुर्यां समुद्रतीरे विद्यमानात् भवनाच्च धनं प्राप्तम् । तस्य कृतीनां द्वारा च गौरवधनं (रू ९०००) प्राप्नोत् ।[२०] एतावता देशे विदेशे च विद्यमानाः बहवः बङ्गालीवाचकाः तस्य अभिमानिनः जाताः आसन् । १९०१ तमे वर्षे नैवेद्यकृतिं, १९०६ तमे वर्षे खेयनामिकां कृतिञ्च प्राकाशयत् । अस्मिन् एव अवधौ स्वस्य गीतानि मुक्तछन्दोबद्धानां पद्यानां रूपेण अनूदितुं तेन । साहित्यक्षेत्रस्य नोबेल्प्रशस्तिः प्राप्ता अस्ति इति विषयः तेन नवेम्बर्मासस्य १४ दिनाङ्के ज्ञातः । तेन रचिताः साहित्यकृतयः तत्रत्यः आदर्शवादश्च स्वीडिश् अकाडेम्या बहुमानिता ।[२१] १९०५ तमे वर्षे ब्रिटीष्चक्राधिपत्येन टाकूरः नैट्बिरुदा सम्मानितः ।
ठाकूरः कृषि-अर्थशास्त्रज्ञः लियोनार्ड् एल्मिर्स्ट् च मिलित्वा शान्तिनिकेतनसमीपे विद्यमाने सुरुल्नामके ग्रामे १९२१ तमे वर्षे ग्रामपुनरुत्थानसंस्थां (ठाकूरः अस्य 'श्रीनिकेतनम्'इति पुनः नामकरणमकरोत्) आरब्धवन्तौ । गान्धेः 'स्वराज्यान्दोलनस्य' प्रोत्साहनरूपेण पर्यायं प्रस्तोतुम् अत्र तेन प्रयासः कृतः ।[२२] असहायकतया अज्ञानेन च पीडिताः ग्रामाः 'ज्ञानाभिवृद्ध्या' मुक्ताः करणीयाः इति उद्देशेन संस्थायाः सहायाय विद्वज्जनाः, दानिनः, अधिकारिणश्च विविधेभ्यः राष्ट्रेभ्यः तेन नियोजिताः ।[२३][२४] भारतस्य जातिपद्धतेः अस्पृश्यतायाश्च विषये तेन खण्डनं कृतम् । तद्विषये नाटकं पद्यानि च अरचयत् । यशस्विनः आन्दोलनस्य द्वारा गुरुवायूरदेवालये दलितानां कृते प्रवेशानुमतिः आसादिता ।[२५][२६]
जीवनस्य सन्ध्याकालः (१९३२-१९४१)[सम्पादयतु]
अन्ते ठाकूरः साम्प्रदायिकतां सुष्ठु पर्यशीलयत् । १९३४ तमे वर्षे जनवरीमासस्य १५ दिनाङ्के बिहारराज्ये सञ्जातः महान् भूकम्पः दलितानाम् उपरि कृतस्य दुश्शासनस्य दैवदत्तं फलम् इत्येतत् गान्धेः वचनं ठाकूरः दृढम् अखण्डयत् ।[२७] कल्कत्तायाः स्थानीयदारिद्र्यतायाः विषये बङ्गालस्य समाजार्थिकपरिस्थितेः अवनतेः विषये च ठाकूरः खेदं प्रादर्शयत् । इदं दुःखं शतपङ्क्तियुते पद्ये अभिव्यक्तवान् अस्ति । सत्यजितरेवर्यस्य अपूर् संसार् चलचित्राय इयं पृष्ठभूमिका जाता ।[२८][२९] ठाकूरेण लिखितैः लेखैः युक्ताः पञ्चदश नूतनाः सम्पुटाः प्रकाशिताः । तेषु पुनश्च (१९३२), शेस् सप्तक् (१९३५), पत्रापुट् (१९३६) च गद्यपद्यात्मक्यः कृतयः । प्रयोगः अयम् अनुवृत्तः । सः गद्यरूपात्मकानि गीतानि, नृत्यनाटकानि च लिखन् नूतनां परम्पराम् आरब्धवान् । चित्राङ्गदा (१९१४)[३०] श्याम (१९२९), चण्डालिका (१९३८) इत्यादीनि नृत्यनाटकानि अलिखन् । दुय् बोन् (१९३३), मलञ्च (१९३४), चार् अध्याय् (१९३४) कादम्बरीः अलिखत् । जीवनस्य अन्तिमवर्षेषु ठाकूरः विज्ञानविषये आसक्तः सन् विश्वपरिचय् (१९३७) इत्येतं प्रबन्धसङ्ग्रहम् अरचयत् । जीवशास्त्र-भौतशास्त्र-खगोलशास्त्राणाम् अध्ययनस्य प्रभावः तदीयेषु काव्येषु दृश्यन्ते स्म । विज्ञानिनां विषये तेन् लिखितम् । से (१९३७), तीन् सङ्गि (१९४०), गल्पसल्प (१९४१) इत्यादिषु सम्पुटेषु तेन विज्ञानप्रक्रियाः निरूपिताः ।[३१] अन्तिमवर्षचतुष्टयं ठाकूरः दीर्घकालीनवेदनाम् अनुभूतवान् । द्विवारं दीर्घम् अस्वास्थ्यम् अनुभूतम् । १९३७ तमस्य वर्षस्य अन्ते ठाकूरः विसंज्ञः सन् मरणासन्नः जातः । किन्तु तेन स्वास्थ्यं न प्राप्तम् । मृत्युशय्यायां तेन यत् लिखितं तत् उत्कृष्टम् इति परिगण्यते ।[३२][३३] ठाकूरः १९४१ तमे वर्षे आगस्ट्मासस्य ७ दिनाङ्के जोरसङ्कोभवने मरणं प्राप्नोत् ।[३४][३५] बेङ्गालीभाषिणां जगत् दुःखसागरे निमग्नं जातम् ।[३६]
पर्यटनम्[सम्पादयतु]
१८७८-१९३२ इत्येतस्मिन् अवधौ ठाकूरः पञ्चसु खण्डेषु द्वात्रिंशदधिकदेशान् अगच्छत् ।[३७] भारतीयेतराणां कृते तेषां कार्यपरिकयः राजनैतिकचिन्तनानां बोधनञ्च कष्टसाध्यम् आसीत् । १९०२ तमे वर्षे आत्मना अनूदिताः कृतीः स्वीकृत्य इञ्ग्लेण्ड्देशम् अगच्छत् । तत्र सः धर्मप्रचारकः गान्धि-अनुयायी चार्ल्स् एफ् आण्ड्रिन्, आङ्ग्लो-ऐरिष्-कविः विलियं बट्लर् यीट्स्, एज्रा पौण्ड्, राबर्ट् ब्रिड्जस्, एर्नेस्ट् रैस्, थामस् स्पर्ग मोर् इत्यादीन् प्रभावितान् अकरोत् ।[३८] एतस्य फलरूपेण यीट्स् गीताञ्जल्याः आङ्ग्लानुवादस्य प्रास्ताविकाम् अलिखत्, आण्ड्रीव्स् शान्तिनिकेतनम् आगत्य सहाकरोत् । १९०२ तमे वर्षे नवेम्बर्मासस्य १० दिनाङ्के ठाकूरः युनैटेड्स्टेट्स्[३९] युनैटेड् किङ्ग्डं प्रति च अगच्छत् । तत्र सः आण्ड्रिन्स्-क्रैस्तार्चकसुहृद्भिः सह स्टाफर्ड्शैर्मध्ये विद्यमाने बट्टर्टन्नगरे उषितवान् ।[४०] १९१६ तमे वर्षे मेमासस्य ३ दिनाङ्कतः १९१७ तमस्य वर्षस्य एप्रिल्मासपर्यन्तं ठाकूरः जपान्-युनैटेड् स्टेट्स्-देशेषु भाषणम् अकरोत् ।[४१] तत्र सः राष्ट्रियतायाः कल्पनां बहिरङ्गरूपेण अखण्डयत् ।[४२] 'भारते राष्ट्रियता' इत्येतस्मिन् विषये सः प्रबन्धम् अलिखत् । ततः तिरस्कारः प्रशंसा च प्राप्ता । रोमैन् रोल्याण्ड् प्रभृतयः शान्तिप्रियाः प्रशंसाम् अकुर्वन् ।[४३]
भारतं प्रति प्रत्यागमनस्य समनन्तरमेव पेरुवियन्-सर्वकारः 'अस्मद्देशं प्रति आगम्यताम्' इति आह्वानम् अयच्छत् । तदा ठाकूरस्य वयः ६२ वर्षाणि । ततः सः मेक्सिकों प्रति अगच्छत् । तस्य मेलनस्य स्मरणाय ते देशाः शान्तिनिकेतनविद्यालयं प्रति १००,००० डालर्परिमितं धनम् अयच्छन् ।[४४] ठाकूरः १९२४ तमे वर्षे नवम्बर्मासस्य ६ दिनाङ्के अर्जेण्टैनादेशस्य ब्यूनोस् ऐरेस् अगच्छत् ।[४५] ततः सप्ताहानन्तरं सः विक्टोरिया ओक्याम्पो इत्येतस्य आशयानुगुणं विल्ला मिराल्रियोम् अगच्छत् । १९२५ तमे वर्षे भारतम् आगच्छत् । १९२६ तमे वर्षे मेमासस्य ३० तमे दिनाङ्के ठाकूरः इटलिदेशस्य नेपल्सम् अगच्छत् । परेद्यवि तेन रोमस्य फ्याषिस्ट्-मनोभावयुक्तेन निरङ्कुशाधिकारिणा बेनिटो मुस्सोलिनिना अमिलत् ।[४६] १९२६ तमे वर्षे जुलैमासस्य २० तमे दिनाङ्के ठाकूरः मुस्सोलिनिविरुद्धं किञ्चित् अवदत् । तस्य परिणामतः सौहार्दसम्बन्धस्य उत्साहः अपागच्छत् ।[४७]
१९२७ तमे वर्षे जुलै १४ दिनाङ्के अनुयायिभ्यां सह ठाकूरः आग्नेय-एशियां प्रति मासचतुष्टयस्य प्रवासम् अकरोत् । तत्र सः बलि, जाव, क्वाललुम्पूर्, मलाक्क, पेनाङ्ग्, सियाम्, सिङ्गापुरञ्च अगच्छत् । 'जात्रि'सङ्कलनं ठाकूरेण लिखितं प्रवासकथनम् ।[४८] युरोप्-युनैटेड्स्टेट्स्देशयोः प्रवासाय १९३० तमस्य वर्षस्य आदिभागे वङ्गराज्यं पर्यत्यजेत् । तदीयानि वर्णचित्राणि प्यारिस्-लण्डन्नगरयोः यदा प्रदर्श्यमानाः आसन् तदा सः युनैटेड् किङ्ग्डं गतवान् आसीत् । तत्र सः बर्मिङ्घह्यामे सुहृदः गृहे उषितवान् । तत्र सः आक्स्फर्ड्विश्वविद्यालयाय 'हिब्बर्ट् लेक्चर्स्'पुस्तकम् अलिखत् । तत् मानवस्य दैवत्वविषयसम्बद्धः अस्ति । लण्डन्नगरे जाते वार्षिकक्वेकर्कूटे भाषणम् अकरोत् ।[४९] तत्र ठाकूरः ब्रिटिष्-भारतीययोः सम्बन्धविषयम् अधिकृत्य 'विरहगर्तस्य भयङ्करमुखम्' इत्येतस्मिन् विषये अवदत् ।[५०] ततः सः तृतीय-अगाखानेन अमिलत् । १९३० तमस्य वर्षस्य जून्मासात् सेप्टेम्बर्मासं यावत् स्विट्सर्लेण्ड्, डेन्मार्क्, जर्मनिदेशेषु प्रावासं समाप्य सोवियत्सङ्घम् अगच्छत् ।[५१] अन्ते १९२९ तमस्य वर्षस्य एप्रिल्मासे पर्षियन्योगिनः हफेजस्य चरित्रं जानाति इत्यतः इरान्देशस्य रेज् शाह् पह्लवि ठाकूरस्य कृते आतिथ्यम् अयच्छत् ।[५२][५३] अस्य व्यापकप्रवासस्य कारणतः ठाकूरः हेन्रि बर्ग्सन्, आल्बर्ट् ऐन्स्टीन्, राबर्ट् प्रोस्ट्, थामस् म्यान्, जार्ज् बर्नण्ड् शा, एच् जि वेल्स्, रोमैन् रोलेण्ड् इत्यादिभिः समकालीनैः सह अमिलत् ।[५४][५५] ठाकूरेण कृतः पर्शिया-इराक्प्रवासः (१९३२), सिलोन्प्रवासः (१९३३) च मानवस्य प्रत्येकताभिलाषः, राष्ट्रियताविषये तदीयान् अभिप्रायान् क दृढम् अकरोत् ।[५६]
कृतयः[सम्पादयतु]
काव्ये कृतपरिश्रमः ठाकूरः कादम्बरीः, प्रबन्धान्, लघुकथाः, प्रवासकथाः, नाटकानि, सहस्राधिकानि गीतानि च विरचितवान् अस्ति । गद्यप्रकारे तु ठाकूरस्य लघुकथाः अत्युत्कृष्टाः इति ख्याताः । वङ्गभाषायाः नूतनशैल्याः जनकः इति प्रसिद्धः अस्ति सः । लययुक्तता, आशावादः, गेयगुणैः तस्य साहित्यं जनाकर्षकं जातमस्ति । साधारणजनानां जीवनघटनाः आधारीकृत्य तेन लघुकथाः निर्मिताः सन्ति ।
=कादंबर्यः तथा कृतयः[सम्पादयतु]
अष्टकादम्बरीः तथा चतस्रः कथाः रविन्द्रनाथः लिखितवान् आसीत्। "चतुरङ्ग", "शेशर् कोबित", "चार् ओधय्" तथा "नौकदुबि", "घरे बैरे" (गृहम् विश्वश्च) आदर्षनायकस्य निखिलस्य भारतीयराष्ट्राभिमानम् एवं भयोत्पादनोत्पत्तेः, स्वदेश्यान्दोलनस्यच सम्बद्धविषयाः "घरे बैरे" इति स्वरचितकृतौ लभ्यन्ते। अस्यां कादम्बर्यां ठाकुरस्य भावनात्मकसङ्घर्षाभिव्यक्तिः दृश्यते। हिन्दू-मुस्लींधर्मयोः हिंसाचारः, निखिलाय मारणान्तिकव्रणेन सम्पन्ना भवति।[५७]
कादम्बर्यः अकल्पितकृतिश्च[सम्पादयतु]
ठाकूरः अष्ट कादम्बरीः, चतस्रः कथाः अलिखत् ।
, near Chitpur Road., near Chitpur Road.[५८]}}
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ "Tagore renounced his Knighthood in protest for Jalianwalla Bagh mass killing", The Times of India, Bennett, Coleman & Co. Ltd., 13 April 2011. Retrieved on 17 February 2012.
- ↑ Datta, Pradip Kumar (2003). "Introduction". Rabindranath Tagore's The Home and the World: A Critical Companion. Orient Longman. p. 2. ISBN 8-1782-4046-7.
- ↑ Kripalani, Krishna (1971). "Ancestry". Tagore: A Life. Orient Longman. pp. 2–3. ISBN 8-1237-1959-0.
- ↑ Kripalani, Krishna (1980). Dwarkanath Tagore (1st ed.). pp. 6, 8. Unknown parameter
|reprint=ignored (help)
- ↑ Thompson 1926, पृष्ठम् 12
- ↑ Some Songs and Poems from Rabindranath Tagore. East-West Publications. 1984. p. xii. ISBN 0-8569-2055-X.
- ↑ Thompson 1926, पृष्ठम् 27–28
- ↑ ८.० ८.१ Thompson 1926, पृष्ठम् 20
- ↑ Das, S (02 August 2009). Tagore’s Garden of Eden. Retrieved 14 August 2009. "[...] the garden in Panihati where the child Rabindranath along with his family had sought refuge for some time during a dengue epidemic. That was the first time that the 12-year-old poet had ever left his Chitpur home to come face-to-face with nature and greenery in a Bengal village."
- ↑ Thompson 1926, पृष्ठम् 21–24
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 55–56
- ↑ Stewart & Twichell 2003, पृष्ठम् 91
- ↑ Stewart & Twichell 2003, पृष्ठम् 3
- ↑ उद्धरणे दोषः : अमान्या
शृङ्खला;
Chakravarty_1961_45इत्यस्य आधारः अज्ञातः
- ↑ Dutta & Robinson 1997, पृष्ठम् 265
- ↑ Thompson 1926, पृष्ठम् 31
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 373
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 109
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 133
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 139–140
- ↑ Hjärne, H (10 December 1913). The Nobel Prize in Literature 1913:Presentation Speech. The Nobel Foundation. Retrieved 13 August 2009. "Tagore's Gitanjali: Song Offerings (1912), a collection of religious poems, was the one of his works that especially arrested the attention of the selecting critics."
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 239–240
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 308–309
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 242
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 309
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 303
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 312–313
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 342
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 335–338
- ↑ "प्राजेक्ट् गुटेन्बर्ग इत्यत्र चित्रा
- ↑ "Tagore, Rabindranath". Banglapedia (Asiatic Society of Bangladesh). Retrieved 13 August 2009.
- ↑ "Recitation of Tagore's poetry of death". Hindustan Times (Indo-Asian News Service). 2005.
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 338
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 363
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 367
- ↑ "68th Death Anniversary of Rabindranath Tagore". The Daily Star (Dhaka). 07 August 2009. Retrieved 13 August 2009.
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 374–376
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 178–179
- ↑ "History of the Tagore Festival". Tagore Festival Committee (University of Illinois at Urbana-Champaign: College of Business). Retrieved 13 August 2009.
- ↑ Chakravarty 1961, पृष्ठम् 1–2
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 206
- ↑ Hogan, PC; Pandit, L (2003). Rabindranath Tagore: Universality and Tradition. Fairleigh Dickinson University Press. p. 56–58. ISBN 0-8386-3980-1.
- ↑ Chakravarty 1961, पृष्ठम् 182
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 253
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 256
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 267
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 270–271
- ↑ Chakravarty 1961, पृष्ठम् 1
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 289–292
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 303–304
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 292–293
- ↑ Chakravarty 1961, पृष्ठम् 2
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 315
- ↑ Chakravarty 1961, पृष्ठम् 99
- ↑ Chakravarty 1961, पृष्ठम् 100–103
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 317
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 192–194
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 34
बाह्यसम्पर्काः[सम्पादयतु]
- Chakravarty, A (1961). A Tagore Reader. Beacon Press. ISBN 0-8070-5971-4.
- Dutta, K; Robinson, A (1995). Rabindranath Tagore: The Myriad-Minded Man. St. Martin's Press. ISBN 0-312-14030-4.
- Dutta, K (editor); Robinson, A (editor) (1997). Rabindranath Tagore: An Anthology. St. Martin's Press. ISBN 0-312-16973-6.
- Frenz, H (editor) (1969). Rabindranath Tagore—Biography. Nobel Foundation. Retrieved 5 April 2006.
- Meyer, L (2004). "Tagore in The Netherlands". Parabaas. Retrieved 5 April 2006.
- Radice, W (2003). "Tagore's Poetic Greatness". Parabaas. Retrieved 5 April 2006.
- Robinson, A. "Rabindranath Tagore". Encyclopædia Britannica. Retrieved 13 August 2009.
- Roy, BK (1977). Rabindranath Tagore: The Man and His Poetry. Folcroft Library Editions. ISBN 0-8414-7330-7.
- Sen, A (1997). "Tagore and His India". New York Review of Books. Retrieved 13 August 2009.
- Stewart, T (editor, translator); Twichell, Chase (editor, translator) (2003). Rabindranath Tagore: Lover of God. Copper Canyon Press. ISBN ISBN 1-55659-196-9.
- Tagore, R (1977). Collected Poems and Plays of Rabindranath Tagore. Macmillan Publishing. ISBN 0-02-615920-1.
- Thompson, E (1926). Rabindranath Tagore: Poet and Dramatist. Read. ISBN 1-4067-8927-5.
- Urban, HB (2001). Songs of Ecstasy: Tantric and Devotional Songs from Colonial Bengal. Oxford University Press. ISBN 0-19-513901-1.
- Brown, G (August 1948). "The Hindu Conspiracy: 1914–1917". The Pacific Historical Review (University of California Press) 17 (3): pp. 299–310. ISSN 0030-8684.
ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗಾಗಿ[सम्पादयतु]
- Bhattacharjere, S. Rabindra Nattya Dharar Prothem Parjay (in Bengali). Dhaka, Bangladesh: Jtatiya Sahittaya Prokasoni.
- Chaudhuri, A (2004). The Vintage Book of Modern Indian Literature. Vintage. ISBN 0-375-71300-X.
- Deutsch, A; Robinson, A (1989). The Art of Rabindranath Tagore. Monthly Review Press. ISBN 0-233-98359-7.
- Deutsch, A (editor); Robinson, A (editor) (1997). Selected Letters of Rabindranath Tagore. Cambridge University Press. ISBN 0-521-59018-3.
- Som, Reba (2009). Rabindranath Tagore: The Singer and his Song. New Delhi, India: Penguin Books (Viking). ISBN 9780670082483. http://openlibrary.org/b/OL23720201M/Rabindranath_Tagore.
- Tagore, R (2000). Gitanjali. Macmillan India Limited. ISBN 0-333-93575-6.
- Tagore, R. Gitanjali (Song Offerings).
ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು[सम्पादयतु]
- ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳು
- "Rabindranath Tagore: Current Articles". Parabaas. Retrieved 15 December 2007.
- ಶ್ರವ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳು
- "Sadhana: The Realisation of Life". LibriVox. Retrieved 5 August 2009.
- ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ
- "Rabindranath Tagore". Calcutta Web. Retrieved 15 December 2007.
- "Tagore and his India". Nobel Foundation. Retrieved 15 December 2007.
- "Rabindranath Tagore: The Founder". Visva-Bharati (Shantiniketan). Retrieved 15 December 2007.
- ಸಂಭಾಷಣೆಗಳು
- "Rabindranath Tagore's Conversation with Albert Einstein". School of Wisdom. Retrieved 15 December 2007.
- "Rabindranath Tagore: In Conversation with H. G. Wells". School of Wisdom. Retrieved 15 December 2007.
- ಸ್ಥಾಪನೆ
- ಪಠ್ಯಗಳು
- "Sadhana: The Realisation of Life". at Scribd. Retrieved 21 September 2009.
- "রবীন্দ্রনাথের বিভিন্ন রচনা". Ankur. Retrieved 15 December 2007.
- फलकम्:Gutenberg author
- "The Works of Rabindranath Tagore". Internet Sacred Text Archive. Retrieved 15 December 2007.
- "Gitanjali (Song Offerings)". at Scribd. Retrieved 5 August 2009.
- ವರ್ಕ್ಸ್ ಬೈ ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟಾಗೋರ್ ಅಟ್ ದ ಬಂಗಾಳಿ-ಲ್ಯಾಂಗ್ವೇಜ್ ವಿಕಿಸೋರ್ಸ್
- ವರ್ಕ್ಸ್ ಬೈ ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟಾಗೋರ್ ಅಟ್ ವಿಕಿಲೈವರ್ಸ್
फलकम्:Nobel Prize in Literature Laureates 1901-1925
>
External links[सम्पादयतु]
- Rabindranath Section in Parabaas
- Visva-Bharati
- contains some of Tagore's English works
- Biography of Tagore on the official website of the Nobel Foundation
- Nobel Prize in Literature Presentation Speech from the official website of Nobel Foundation
- Section about Tagore on Calcuttaweb.com is in Bengali but has some nice photographs
"


text:
गान्धिजयन्ती
श्रीमोहनदासकरमचन्दगान्धिमहोदयः भारतस्य राष्ट्रपिता इति प्रसिद्धः अस्ति । एतस्य जन्मदिनम् अक्टोबरमासस्य द्वितीयदिवसे गान्धिजयन्ती इति आचरन्ति । न केवलं भारते विश्वेऽपि गान्धिजयन्ती आचरणं प्रचलति । अहिंसा, सत्याग्रहः, ग्रामोध्दारः, प्रकृतिचिकित्सा इत्यादिभिः गान्धिमहाभागः विश्वमान्यः आसीत् । भारतमातुः श्रेष्ठः पुत्रः महात्मा गान्धिः स्वातन्त्र्यान्दोलने सर्वेषां भारतीयानाम् आधारभूतः मार्गदर्शकः च आसीत् । अत एव गान्धिजयन्ती पर्व राष्ट्रियपर्वरुपेण आचर्यते । दक्षिण-आफ्रिकादेशेऽपि महात्मा गान्धिः उत्तमं कार्यं कृतवान् ।