text:
३ श्रावकबोधिसत्त्वप्रेषणोक्तम्
Technical Details
३ श्रावकबोधिसत्त्वप्रेषणोक्तम्
ततो लिच्छवेर्विमलकीर्तेरेतदभूत्-"मयि ग्लाने दुःखिते च मञ्चस्योपरि सन्ने, तथागतेनार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन, मान्न समन्वाहृत्यानुकम्पान्नोपादाय, रोगपृच्छनन्न किञ्चिदप्युत्सृष्टम्" इति।
अथ भगवांल्-लिच्छवेर्विमलकीर्तेरीदृशं चित्तसङ्कल्पं बुद्ध्वा, आयुष्मन्तं शारिपुत्रमामन्त्रयते स्म-"शारिपुत्र, लिच्छवेर्विमलकीर्ते रोगपृच्छनाय गच्छ"॥
एवमुक्ते, भगवन्तमायुष्मांशारिपुत्र एतदवोचत् -"भगवन्, लिच्छवेर्विमलकीर्ते रोगपृच्छनगमनन्नोत्सहे। तत् कस्य हेतोः ? भगवन्, अभिजानामि-
"एकस्मिन् समय एकस्मिन् वृक्ष मूले माम् प्रतिसंलीनं लिच्छविर्विमलकीर्तिरपि, येन तस्य वृक्षस्य मूलं तेनोपसंक्रम्यैतद्वदति स्म-'भदन्त शारिपुत्र, यथा त्वं प्रतिसंलीनस्तादृशे प्रतिसंलयने न प्रतिसंलयितव्यम्'।
" 'यथा त्रैधातुककायश्च चित्तंच न प्रज्ञायेते, तथा हि प्रतिसंलय। यथा निरोधान्नोत्तिष्ठति सर्वत्रापीर्यापथमाविर्भवति, तथा हि प्रतिसंलय। यथा प्राप्तिलक्षणानुत्सृजनातायाम् पृथग्जनलक्षणमेवापि दृश्यते, तथा हि प्रतिसंलय। यथा पुनस्तव चित्तमध्यात्ममनवस्थितम्, बाह्यरूपेऽपि नानुविचरति, तथा प्रतिसंलय। यथा सर्वदृष्टिगतेष्वचलोऽपि च सप्तत्रिंशद्बोधिपाक्षिकधर्माभासं गच्छति, तथा हि प्रतिसंलय। यथा संसारावचरक्लेशाप्रहाणे निर्वाणसमवसरणमपि गच्छति, तथा हि प्रतिसंलय। भदन्त शारिपुत्र, य एवम् प्रतिसंलयने प्रतिसंलीनाः, तान् भगवान् प्रतिसंलयन आमन्त्रयते स्म'।
"इत्युक्ते, भगवन् , तं धर्ममेव श्रुत्वा, तस्मै प्रतिवादविसर्जनस्यासमर्थस्तूष्णीभूतोऽभूवम्। एतस्मात् कारणात् तस्य सत्पुरुषस्य रोगपृच्छनगमनन्नोत्सहे"।
अथ भगवानायुष्मन्तम् महामौद्गल्यायनम् आमन्त्रयते स्म-"मौद्गल्यायन, लिच्छवेर्विमलकीर्ते रोगपृच्छनाय गच्छ"। मौद्गल्यायनोऽपि त्ववोचत्-"भगवन् , तस्य सत्पुरुषस्य रोगपृच्छनगमनन्नोत्सहे।तत् कस्य हेतोः ? भगवन् , अभिजानामि-
"एकस्मिन् समये वैशाल्या महानगर्या एकस्मिन् वीथीद्वारे गृहपतिभ्यो धर्ममदेशयम्। तस्मिन् समिपे लिच्छविर्विमलकीर्तिरुपसंक्रम्य, मामेतद्वदति स्म-'भदन्त मौद्गल्यायन, यथाऽवदातवस्त्रेभ्यो गृहिभ्यो देशयसि, तथा हि धर्मोऽव्यपदेश्यः। भदन्त मौद्गल्यायन, स धर्मो यथाधर्म दर्शयितव्यः।
" 'धर्मो हि, भदन्त मौद्गल्यायन, निःसत्त्वः सत्त्वरजोऽपगतः। निरात्मकः (स) रागरजोऽपगतो निर्जीव उपपत्तिच्युत्यपगतः योऽनाश्रवः, पूर्वान्तापरान्तपरिच्छिन्नः (सः)। शान्तोपशमलक्षणस्(स)रागरहितः ऽनालम्बनगामी(सो)ऽनक्षरस्सर्ववाच्छिन्नोऽनभिलाप्यस्सर्वतरंगरहितः। सर्वानुगत आकाशसमो वर्णलिङ्गाकारविगतः सर्वचरणापगतो ममाभावो ममकारापगतस् ( सः )।( सो )ऽविज्ञप्तिकश्चित्तमनोविज्ञानविगतः, प्रतिपक्षाभावकारणादतुल्यः। हेतुप्रतिकूलः ( स) प्रत्ययाव्यवस्थितः।
" 'धर्मधातुसमवसरणात्-(स) सर्वधर्मान् हि समादधात्यननुगमननयेन तथताऽनुगतः। ( सो ) ऽत्यन्ताकम्प्यः ; अतः स्थितो भूतकोट्यां षड्विषयेष्वाश्रयरहितत्वेनाकम्प्यः, अप्रतिष्ठितेन यत्र यत्र गमनागमनव्यपगतः, शून्यतासमवसरणः। अनिमित्तेन सुस्फुटितः (सो)। अप्रणिहितलक्षण एव, कल्पना अपनयापगतः। अपकाररहितः (सो)ऽप्रक्षेप उत्पादव्ययापगतोऽनालयश्चक्षुः-श्रोत्रघ्राणजिह्वा-कायमनः पद्धतिसमतिक्रान्तोऽनुन्नतोऽनवनतोऽवस्थितोऽचलभूतः।
" 'सर्वचर्याविगते, भदन्त महामौद्गल्यायन, एवं धर्मे देशना कथम् भवति ? भदन्त महामौद्गल्यायन, सापि धर्मदेशना नामारोपितवचनम्। यच्छ्रवणम्, तदप्यारोपितश्रवणम्। भदन्त मौद्गल्यायन, यत्रारोपितवचनन्नास्ति, नास्ति तत्र धर्मदेशना, श्रवणं च ज्ञानं च न स्तः। तद्यथापि नाम मायापुरुषेण मायापुरुषेभ्यो धर्मो देश्येत।
" 'अनेन चित्तस्थानेन धर्मो दर्शयितव्यः-त्वया सत्त्वेन्द्रियकौशल्यम् करणीयम्। प्रज्ञाचक्षुषा सुदर्शिना च महाकरुणाऽभिमुखीभूतेन च महायानवर्णवादिना च बुद्धकृतज्ञेन च परिशुद्धाशयेन च धर्मनिरुक्तिविज्ञानेन त्रिरत्नगोत्राच्छिन्नकरणार्थाय त्वया धर्मो दर्शयितव्यः'।
"इत्युक्ते, भगवन्, तथैवम् तद्धर्मोपदेशेन तस्या गृहपतिपरिषदोऽष्टाभिर्गृहपति शतैरनुत्तरसम्यक्संबोधिचित्तमुत्पादितम्। अहं तु, भगवन्, प्रतिभानापगतोऽभूवम्। एतस्मात्कारणात्तस्य सत्पुरुषस्य रोगपृच्छनगमनन्नोत्सहे"।
ततो भगवानायुष्मन्तं महाकाश्यपमामन्त्रयते स्म-"काश्यप, लिच्छवेविमलकीर्ते रोगपृच्छनाय गच्छ"। महाकाश्यपोऽपि त्ववोचत् "भगवन्, तस्य सत्पुरुषस्य रोगपृच्छनगमनन्नोत्सहे। तत् कस्य हेतोः? अभिजानामि-
"एकस्मिन् समये मम दरिद्रवीथ्यां पिण्डपाताय स्थितं लिच्छविर्विमलकिर्तिः, तेनोपसंक्रम्य, एतद्वदति स्म-'तथा हि महासत्त्वगृहा (णि) हित्वा, दरिद्रगृहाणि गच्छतो भदन्तस्य महाकाश्यपस्य भवन्त्येकदेशमैत्री।
" 'तस्मात्, महाकाश्यप, धर्मसमतायां स्थातव्यम्। सर्वकाले सर्वसत्त्वान्त्समन्वाहृत्य, पिण्डपातः पर्येष्टितव्यः। निराहाराहारः पर्येष्टितव्यः। परिपिण्डग्राहविनोदनार्थाय पिण्डपाताय चरितव्यम्। शून्यग्रामाधिष्ठितेन त्वया ग्रामं प्रवेष्टव्यम्। पुंस्त्रीपरिपाचनार्थाय ग्रामं प्रवेष्टव्यम्। बुद्धविद्यया त्वयान्तर्गृहे गन्तव्यम्।
" 'अनादानेन पिण्डपात उपादेयः, जात्यन्धोपमेन रूपाणि द्रष्टव्यानि, प्रतिश्रुत्कानिभाः शब्दाः श्रोतव्याः, वायुतुल्या गन्ध घ्रातव्याः, अविज्ञप्तिकेन रसा अनुभवितव्याः, ज्ञानस्पर्शाभावेन स्प्रष्टव्यानि स्पर्ष्टव्यानि, मायापुरुषस्य विज्ञानेन धर्मा वेदितव्याः। यौ न च स्वभावो न च परभावस्तौ नोज्ज्वलौ। यदज्वलनम्, तन्न शाम्यति।
" 'यदि, स्थविर महाकाश्यप, अष्टमिथ्यात्वाव्यतिक्रमणे चाष्टविमोक्षसमापत्त्यांच मिथ्यात्वसमतया सम्यक्त्व-समताम् प्रविशसे, एकपिण्डपातमपि सर्वसत्त्वेभ्यो ददत्, सर्वबुद्धेभ्यश्च सर्वार्येभ्योऽप्यनुप्रयच्छसि चोपनाभ्य, पुरत आत्मना भोजनं दृष्टं स्यात्, यथा न च क्लेशसंप्रयुक्तो न च क्लेशविप्रमुक्तस्तथा हि परिभोक्ष्यसि; न समाहितो वा (समाधि-) समुत्थितो व परिभोक्ष्यसि संसारनिर्वाणाप्रतिष्ठितः।
" 'भदन्त, ये केचन तुभ्यं पिण्डपातं ददति , तेभ्यो महाफलं वाल्पफलं वा न भवतः, न च मध्य (-फलं) विशेष (-फलं) वा। (ते) बुद्धप्रवृत्तिं समवसरन्ति, न तु श्रावकगतिं। स्थविर महाकाश्यप, तथा ह्यमोघराष्ट्रपिण्डम् परिभोक्ष्यसि'।
"इत्युक्ते, भगवन्, अहमिमं धर्मोपदेशं श्रुत्वा, आश्चर्याद्भुतप्राप्तः सर्वबोधिसत्त्वेभ्यः प्रणाममकार्षम्। 'यदि गृहस्थोऽप्येवंप्रतिभानसंपन्नः कोऽनुत्तरसम्यक्संबोधिचित्तन्नोत्पादयेद्' [इति]चिन्तयित्वा, पूर्वम् महायानेऽप्राप्ते, तदर्वांमया न कश्चित्सत्त्वः श्रावकप्रत्येकबुद्धयानयोर्विवेशितः। भगवन्, एतस्मात्कारणात्तस्य सत्युरुषस्य रोगपृच्छनगमनन्नोत्सहे"।
अथ भगवानायुष्मन्तं सुभूतिमामन्त्रयते स्म-"सुभूते .......गच्छ"। सुभूतिरपि त्ववोचत्- "भगवन्, .........नोत्सहे।
"एकस्मिन् समये वैशाल्याम्महानगर्यां लिच्छवेर्विमलकीर्तेर्गेहं पिण्डपातायागतस्य लिच्छविर्विमलकिर्तिर्मे पात्रमिष्ट्वा, (तत्) प्रणीताहारेण पूरयित्वा, एतद्वदति स्म-
" 'भदन्त सुभुते, त्वंचेदामिषसमतया सर्वधर्मसमतान्वयश्च सर्वधर्मसमतया बुद्धधर्मसमतान्वयः, साम्प्रतमिमं पिण्डपातं भुंधि। (भुंधि,) भदन्त सुभूते, यदि त्वं लोभद्वेषमोहान्न प्रतिनिसृज्य तैस्सार्थं त्वप्रतिष्ठितः; सत्कायदृष्त्यनुच्चाल्य, एकायनमार्गं गतः; त्वयापि त्वविद्याभव तृष्णयोरहतयोर्विद्याविमुक्ती पुनरनवरोपिते (यदि), पंचानन्तरियाणि च तव विमुक्तिश्च समानि, त्वन्न च विमुक्तो न चापि बद्धः, त्वया चत्वार्यार्यसत्यानि न च दृष्टानि सत्यंच नादृष्टम्, फले त्वप्राप्ते पृथग्जनोऽपि नासि, पृथग्जनधर्मात् पुनरनिवृत्तस्त्वन्न चार्यो न चानार्यः, भूयोऽपि सर्वधर्मप्रतिसंयुक्तस्तु सर्वधर्मसंज्ञाविप्रमुक्तः, (इमं पिण्डपातं भुंधि)।
" '(भुंधि, यदि) त्वया शास्ता चादृष्टोऽश्रुतश्च धर्मार्धश्च संघोऽपर्युपासितः। ये ते षट् शास्तारः यदिदम्-पूरणः काश्यपः, मस्करी गोशालीपुत्रः, संजयी वैराडीपुत्रः ककुदः कात्यायनः, अजितः केशकम्बलश्च निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रस्-तान् भदन्तस्य शास्तॄन्निश्राय, त्वम् प्रव्रजित (श्चेद्भुंधि)।
" 'येन ते षट् शास्तारो गच्छन्ति तेन् आर्यः सुभूतिरपि गामि (चेत्); सर्वदृष्टिगतेषु प्रविशन्, त्वमपि त्वन्तमध्याप्रतिलब्धः; त्वं (चेत्) पुनरष्टाक्षणप्रतिपन्नः क्षणाप्राप्तः, संक्लेशसम्भूतस्त्वं व्यवदानानुपगतः; यत्सर्वसत्त्वानामरणं, तद्भदन्तस्यारणं (चेत्);त्वद्दानेऽविशोधिते, भदन्त, ये केचित्तुभ्यं पिण्डपातं ददति, ते परं तु (चेत्स्व-) विनिपातकराः; (यदि) त्वं सर्वमारसहगतश्च सर्वक्लेशास्त्वत्सहायीभवं गताः; यः क्लेशस्वभावः सोऽपि (चेद्-) भदन्तस्य स्वभावो भवति, त्वया सर्वसत्त्व-घातकचित्तम् उपस्थापितम्, त्वया सर्वबुद्धानुध्वंसनम् (कृतं स्यात्), सर्वबुद्धधर्माकीर्ति कृत्वा , संघे चाप्रतिसरणस्त्वञ्चेन्न कदाचि परिनिर्वासि, तत इमं पिण्डपातं भुंधि।
"इत्युक्ते, इमं तन्निर्देशं श्रुत्वा, भगवन्, माम् 'तं किम् भासिष्येऽहं, किं वक्ष्यामि, किं करणीयम् ?' (इति) चिन्तयमानं, दशदिक्षु तमोभूतासु, तत् पात्रमुत्सृज्य, गेहात् प्रतिनिःसरन्तं लिच्छविर्विमलकीर्तिरेतद्वदति स्म-
" 'भदन्त सुभुते, अक्षरेभ्योऽभयेनेदं पात्रं प्रतीच्छ। भदन्त सुभूते तत् किं मन्यसे तथागतस्य निर्माणे तदुक्तं स्यात्, तस्मात् किं भवेर्भीतः ?'-तं- 'नो हीदं कुलपुत्र' इत्यवचम्। स मामब्रवीत्-'भदन्त सुभूते, मायानिर्माणस्वभावेभ्यः सर्वधर्मेभ्यो मा भैषिः। तत् कस्य हेतोः ? तेषु सर्वेष्वपि वचनेषु तत्स्वभावेषु तस्माहु नाम पण्डिता अक्षरेष्वसङ्गास्तेभ्योऽत्रस्ताः तत् कस्य हेतोः ? तेषु सर्वेष्वक्षरेषु ह्यनक्षरेषु, (सर्वं)स्थापयित्वा, विमोक्षः सर्वधर्मा हि विमोक्षलक्षणाः।'
"अस्मिन्निर्देशे देशिते, देवपुत्राणां द्विशतं धर्मेषु विरजं वीतमलं विशुद्धं धर्मचक्षुश्च देवपुत्राणां पञ्चशतमनुलोमिकीम् क्षान्ति प्राप्नुवन्ति स्म। अहं तु प्रतिभानापगतस्तस्मै पुनर्विसर्जनस्यासमर्थो ( ऽभूवम् )। एतस्मात् कारणात् , भगवन् तस्य सत्पुरुषस्य रोगपृच्छनगमनन्नोत्सहे।"
ततो भगवानायुष्मन्तं पूर्णमैत्रायणीपुत्रमामन्त्रयते स्म-"पूर्ण,..... गच्छ"।-पूर्णोऽपि त्ववोचत्-"भगवन्..... नोत्सहे.....।
"एकस्मिन् समये माम् महावनस्यैकस्मिन् पृथिवीप्रदेशे स्थितमादिकर्मिकेभ्यो भिक्षुभ्यो धर्म देशयन्तं लिच्छविर्विमलकीर्तिस्तेनागत एदद् वदति स्म-
" 'भदन्त पूर्ण, समापत्तिमनुप्राप्यैषां भिक्षूणाञ्चित्तम् पश्य, ( दृष्ट्वा ) च धर्म प्रतिवेदस्यस्व। महारत्नभाजनं पूतिकेनौदनेन मा पीपरः। एषां भिक्षूणाम्, जानीहि, अध्याशयः कीदृशः। वैडूर्यमणिरत्नं काचकमणिना मोपमाहि।
" 'भदन्त पूर्ण, सत्त्वेन्द्रियेष्वनिश्चितेषु, प्रादेशिकेन्द्रियम् मोपसंहर। अव्रणस्य व्रणम् मा प्रसूष्व। महामार्गावतारार्थिक् ( -एभ्यो ) वीर्थीमञ्जरीम् मा परिग्रहीः। महासमुद्रेण गोखुरपदं मा पीपरः। सुमेरु सर्षपफले मा निक्षिप। दिनकरस्य प्रभां खद्योतकेन मा निराकुरु। सम्यक्सिंहनादार्थिक ( -एभ्य ) शृगालरुतम् मा परिग्रहीः।
" 'भदन्त पूर्ण, एषां सर्वभिक्षूणां हि महायानसम्प्रतिपन्ननां बोधिचित्तं भ्रान्तं केवलम् ; भदन्त पूर्ण, एभ्यः श्रावकयानम् मा प्रकाशय। श्रावकयानं ह्यभूतम्; सत्त्वेन्द्रियक्रमज्ञान इमे श्रावका मया जात्यन्धसदृशा मताः'।
"अथ लिच्छवौ बिमलकीर्तौ तेन कालेन तादृशं समाधि समापन्ने, यथा तेभ्यो भिक्षुभ्यो विविधपूर्वनिवासानुस्मृतिर्भवति, तेभ्यः सम्यक्सम्बोध्यर्थाय बुद्धानाम् पञ्चशतम् पर्युपासितेभ्यः कुशलमूलसमन्वागतेभ्यः स्व बोधिचित्तमभिमुखीभूत्वा, ते सत्पुरुषस्य पादयोः शिरसा प्रणिपत्य प्रगृहीताञ्जलयोऽभूवन्।( यथा ) पुनस्तेऽनुत्तरसम्यक्सम्बोध्या अविनिवर्तनीया भवन्ति, तस्मिंस्तथा धर्म दर्शितवति, भगवन्, चिन्तयतोममैवमभूत्-
" 'श्रावकेण, परचित्ताशयानविविच्य, न कस्मैचिद्धर्मो निर्देश्यः। तत् कस्य हेतोः ? श्रावकस्तु सर्वसत्त्ववरावरेन्द्रियविज्ञो नास्ति' यथा तथागतोर्हन् सम्यक्सम्बुद्धस्तथा नित्यसमाहितो नास्ति'। भगवन्, एतस्मात्कारणात्तस्य सत्पुरुषस्य रोगपृच्छनगमनन्नोत्सहे।"
ततो भगवानायुष्मन्तम् महाकात्यायनमामन्त्रयते स्म-"कात्यायन,..... गच्छ"। कात्यायनस्त्ववोचत्-"भगवन्,..... नोत्सहे.....।
"एकस्मिन् समये भगवता भिक्षुभ्योऽववादकसूत्रेऽमन्त्रिते, तस्य सूत्रस्य वचननिर्णयाय मां धर्म तद्यथा -'अनित्यतादुःखनैरात्म्य शान्त्यर्थम्' देशयमानं लिच्छविर्विमलकीर्तिस्तेनोपसंक्रम्य, एतद्वदति स्म -
" 'भदन्त महाकात्यायन, प्रचारसम्प्रयुक्तामुत्पादभङ्गसहगतां धर्मतां मा शाधि। यदत्यन्ततोऽनुत्पादितम्, नोत्पद्यते, सञ्जनितन्न भविष्यति; ( यदत्यन्ततो )ऽनिरुद्धम्, न निरुध्यते, निरुद्धन्न भविष्यति, तद्ह्यनित्यताया अर्थः। यः पञ्चस्कन्धेषु शून्यताधिगमेनानुपपत्त्यवबोधार्थः, स हि दुःखस्यार्थः। यात्मनैरात्म्ययोरभावता, सा नैरात्म्यस्यार्थः। यत्स्वभावपरभावापगतं, तद्ह्यज्वलनम्, यदज्वलनम्, तन्न शाम्यति; यदप्रशान्तम् , तच्छान्त्या अर्थः'।
"अस्मिनुपदेशे देशिते, तेषां भिक्षुणामनुपादायास्रवेभ्यश्चित्तानि विमुक्तान्यभूवन्।भगवन्, एतस्मात्..... नोत्सहे"।
अथ भगवनायुष्मन्तमनिरुद्धमामन्त्रयते स्म-"अनिरुद्ध,..... गच्छ"। अनिरुद्धोऽपि त्ववोचत्-"भगवन्, .....नोत्सहे.....।.....।
"एकस्मिन् समये मामेकस्मिम्स्ःचंक्रमणे चंक्रम्यमाणं, येनाहं तेनागम्य, शुभव्यूहो नाम महाब्रह्मा ब्रह्मणां दशसहस्रेण सार्ध तं देशमवभास्य, मम पादौ शिरसाभिवन्द्य, एकान्ते स्थित एतदवोचत्-'भदन्तानिरुद्ध, त्वं भगवताग्रदिव्यचक्षुर्वानाख्यातः; आयुष्मतोऽनिरुद्धस्य दिव्यचक्षुषा कियदर्वाग् दृश्यते ?'-तम् एवमवचम्-'मित्र, तद्यथापि नाम पुरुषस्य चक्षुर्वतः करतले संनिहितमाम्लफलं दृश्यते, तथा भगवतः शाक्यमुनेर्बुद्धक्षेत्रम्, त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातुम् पश्यामी'ति।
"मामेतद्वदन्तं लिच्छविर्विमलकीर्तिस्तं देशमुपसंक्रम्य, मम पादौ शिरसाभिवन्द्य, एतदवोचत्-'भदन्तस्यानिरुद्धस्य दिव्यचक्षुः किमभिसंस्कारलक्षणं वानभिसंस्कारलक्षणं वा ? तद्यद्यभिसंस्कारलक्षणम्, स्याद् बाह्य पञ्चाभिज्ञासमम्। यद्यनभिसंस्कार ( -लक्षणम् ), अनभिसंस्कारः स्यादसंस्कृतः। स दर्शनस्याशक्तश्चेत्, स्थविरः कथम् पश्येत् ?'
"इत्युक्तेऽभूवं तूष्णीभूतः। स ब्रह्मा तु तस्मात्सत्पुरुषादिमं निर्देशं श्रुत्वा, आश्चर्यप्राप्तोऽभिवन्दनं कृत्वा, एतदब्रवीत्-'लोके दिव्यचक्षुर्वानस्ति कः ?'-आह-'भगवन्तो बुद्धा हि लोके दिव्यचक्षुर्वन्तः; ते ह्यनुपतसमाहितस्थाने सर्वबुद्धक्षेत्राणि संपश्यन्त्युभाभ्याम् अप्रभाविताः'।
"अथ ब्रह्मा ( च ) दश परिजनसहस्राणीमं निर्देशं श्रुत्वा, अध्याशयेनानुत्तरसम्यक्संबोधिचितं संजनयन्ते स्म।ते मह्यंच तस्मै सत्पुरुषाय नमस्कृत्वा, अभिवन्द्य, तत्रैवान्तरधायिषुः। अहं तु प्रतिभानापगतोऽभूवम्। एतस्मात्.....नोत्सहे"।
ततो भगवानायुष्मन्तमुपालिमामन्त्रयते स्म-"उपाले,.....गच्छ"।-उपालिः पुनरवोचत्-"भगवन्.....नोत्सहे.....।
"एकस्मिन् समये द्वौ भिक्षू आपत्तिमापन्नौ भगवति लज्जमानौ भगवत्समीपमनुपसंक्रम्य, तावुभौ येनाहम् तेनोपसंक्रम्य, मावेवं वदतः- 'भदन्तोपाले, आवमापत्तिमापन्नो च लज्जमानौ भगवत्समीपं त्वनुपसंक्रम्य, आयुष्मानुपालिरावयोः संशयं प्रतिविनोदयतु, आवामापत्त्याः प्रणयतु'।
"इत्युक्ते, भगवन्, येन ताभ्यां भिक्षुभ्यां धर्मकथामदेशयम् तेन स लिच्छविर्विमलकीर्तिरप्युपसंक्रम्य, मामेतद्वदति स्म-
" 'भदन्तोपाले, त्वयानयोर्भिक्ष्वोरापत्तिर्भूयो दृढा न कर्तव्या, नाविल (-तरा ) कर्तव्या; अनयोरापत्तिविप्रतिसारं प्रतिविनोदय। भदन्तोपाले, आपत्तिर्ह्यध्यात्ममप्रतिष्ठिता, बहिर्धाऽव्यतिवृत्ता; उभयेष्वसत्सु च ( सा ) नोपलभ्यते। तत् कस्य हेतोः ? भगवानवोचत् चित्तसंक्लेशेन सत्त्वसंक्लेशः; चित्तव्यवदानेन विशुद्धिरिति-
" 'सुभाषितार्थे, भदन्तोपाले, चित्तमध्यात्मं वा बहिर्धा वा नास्ति; उभयेष्वसत्स्वपि ( तन्- )नोपलभ्यते। चित्तं यथा तथाप्यापत्तिः। यथापत्तिस्तथापि सर्वधर्माःतथताया नातिक्रामण्ति।
" 'भदन्तोपाले, यश्चित्तस्वभावः-स भदन्तस्य विमुक्तचित्तस्य चित्तस्वभावो येन केन चित्तस्वभावेन कि कदाचन संक्लिष्टोऽभूत् ?' अब्रवम्- 'नो हीदं'।-आह- 'भदन्तोपाले, सर्वसत्त्वचित्तं हि तत्स्वभावः।
" 'भदन्तोपाले, संकल्पो हि क्लेशः, निर्विकल्पोऽविकल्पना स्वभावः। विपर्यासः संक्लेश, अविपर्यासः स्वभावः। आत्मसमारोपः संक्लेशः, नैरात्म्यं स्वभावः।
" 'भदन्तोपाले, सर्वधर्मा ह्युपपद्य, विनश्यन्तोऽप्रतिष्ठिता मायाभ्रविधुदुपमाः। सर्वधर्मा अनवस्थिताः क्षणमात्रमपि न तिष्ठन्ति। सर्वधर्मा हि स्वप्नमरीचिनिभा अभूतदर्शनम्। सर्वधर्मा उदकचन्द्रप्रतिबिम्बकल्पाश् चित्तसंकल्पात् समुछ्रिताः। यैः कैश्चन तथाहि प्रज्ञायते, ते विनयधरा नामोच्यन्ते; ये केचनैवं दांतास्ते सुदांताः'।
"अथ तौ भिक्षू एतदवदताम्-'अयं गृहपतिः सुप्रज्ञावान्; विनयधराणां भगवतैष ह्यग्र आख्यातो भदन्तोपालिस्तादृशः ( सुप्रज्ञावान् ) नास्ति'। ताभ्यामेवमवचम्-'भिक्षू, इमं युवां गृहपतिम्मा प्रतिजानीतम्। तत् कस्य हेतोः ? स्थापयित्वा तथागतम्, ये केचनास्य प्रतिभानप्रतिप्रस्रब्ध्याः समर्थाः श्रावका वा बोधिसत्त्वा वा, ते केचिन्न विद्यन्ते। अस्य प्रज्ञालोकस्तज्जातीयः'।
"ततस्तौ भिक्षू विचिकित्साम् प्रतिनिसृज्य, तत्रैवाध्याशयेनानुत्तरसम्यक्सम्बोधिचित्तं संजनयमानौ, तं सत्पुरुषमभिवन्द्य, एतदवदताम्-'सर्वसत्त्वा अपि चैवंरूपं प्रतिभानं लभेरन्', इति। एतस्मात् .....नोत्सहे"।
अथ भगवानायुष्मन्तं राहुलमामन्त्रयते स्म-"राहुल,..... गच्छ"। राहुलस्त्ववोचत्-"भगवान्,..... नोत्सहे.....।
"एकस्मिन् समयेऽनेकलिच्छविकुमारा येनाहं तेनोपसंक्रम्य, मामेवं वदन्ति स्म-'भदन्त राहुल, त्वं भगवतोऽसि पुत्रः। चक्रवर्तिराज्यं हित्वा, प्रव्रज्य, कि त्वयोपलब्धम् , प्रव्रज्याया गुणानुशंसं किम् ?' इत्युक्ते, मां तेभ्यो यथायोगम् प्रव्रज्यागुणानुशंसं देशयन्तं लिच्छविर्विमलकीर्तिरपि, येनाहं तेनोपसंक्रान्तो मह्यन्नमस्कृत्वा, एतदवोचत्-
" 'भदन्त राहुल, यथा प्रव्रज्या गुणानुशंसं देशयसि तथा न देशयेः। तत् कस्य हेतोः ? प्रवज्या हि गुणरहिता, अनुशंसापगता। भदन्त राहुल, यस्मै संस्कृतम् प्रवर्तते तस्मै गुणानुशंसम्; प्रव्रज्या त्वसंस्कृतयोगश्चासंस्कृते गुणानुशंसन्नास्ति।
" 'भदन्त राहुल, अरूपिणी हि प्रव्रज्या रूपापगता, अवराग्रान्तदृष्टिविगता निर्वाणपथः, पण्डितैर्वर्णिता, आर्यैः परिगृहीता सर्वमारपराजयकरा, पञ्चगति निःसरणम्, पञ्चचक्षुः शोधना, पञ्चबलप्राप्तिः, पञ्चेन्द्रियाश्रयः; ( सा )ऽन्येभ्योऽपीडा पापधर्मासंसृष्टा परतीर्थिकसुदमनं, प्रज्ञप्तिसमतिक्रान्ता कामपंके गम्भीरः, आधारणरहिता ममाभावा वीताहङ्कारा; अनुपादानम्, अनुपायासः, संक्षोभप्रतिनिःसर्गः, स्वचित्तविनयश्च परचित्तरक्षणम्, शमथसामग्री, सर्वत्र निरवद्य ( -त्वम् )-सा हि प्रव्रज्या नाम। ये केचन तथा हि प्रव्रजितास्ते सुप्रव्रजिताः।
" 'कुमाराः, एतादृशे स्वाख्याते धर्मे प्रव्रजत। बुद्धोत्पादो दुर्लभः, क्षणसम्पदपि च दुर्लभा, दुर्लभा पुनर्मनुष्यगतिः'।
"ते कुमारा एतदवदन्-'गृहपते, अस्माभिर्यथा श्रुतम् तथागतेन ( ओक्तम् )-मातापितृभ्यामनुत्सृष्टः प्रव्राजको न ( भवती'- )ति। स तानब्रवीत्-'कुमाराः, अनुत्तरसम्यक्सम्बोधिचित्तं संजनयमानाः प्रयत्नेन प्रतिपत्स्यथ।( तथा हि ) यूयं तत्त्वतः प्रव्रजिताश्चोपसम्पन्नाः'।
"अथ त्रिसहस्रं द्विशतं लिच्छविकुमारा अनुत्तरसम्यक्सम्बोधिचित्तमुत्पादयन्ति स्म। भगवन्, एतस्मात्.....नोत्सहे"।
ततो भगवानायुष्मन्तमानन्दमामन्त्रयते स्म-"आनन्द,.....गच्छ"। आनन्द; पुनरवोचत्-"भगवन्,.....नोत्सहे.....।
"एकस्मिन् समये भगवतः काय एको रोगो निश्चार्य, तस्मै क्षीरमाकाङ्क्षमाणोऽहमेकस्य ब्राह्माणमहाशालकुलस्य द्वारसमीपे पात्रधारी स्थितो ( ऽभूवम् )।लिच्छविर्विमलकीर्तिरपि तद्देशमुपसंक्रम्य, मह्यन्नम स्कृत्वा, एवं वदति स्म-
" 'भदन्तानन्द, किमर्थम् कल्यमेव पात्रमादाय, अस्य कुलस्य द्वारसमीपे स्थितोऽसि ?'-तमेवमवचम्-'भगवतः काय एको रोगो निश्चार्य, तस्मै क्षीरेण प्रयोजनात्तद् ( -भैषज्यं ) पर्येष' इत्यवादिषम्। स मामेतदवोचत्-
" ' भदन्तानन्द, एवम्मा वग्धि। भदन्तानन्द, तथागतस्य हि कायो वज्रकठिनः, सर्वाकुशलवासनाप्रहीणः। तस्मै सर्वकुशलधर्मोपेताय रोगः कुतो भवेत् ? आतंकस्तस्मै कुतः ?
" 'भदन्तानन्द, भगवतेऽनुध्वंसनाकरणाय तूष्णीम् प्रतिगच्छ। कञ्चिदन्यमेतन्मा वग्धि। महामहौजस्का देवपुत्राश्च बुद्धक्षेत्रसमागता बोधिसत्त्वा हि श्रोष्यन्ति। भदन्तानन्द, यदि परीत्तकुशलमूलोपेतश्चक्रवर्तिराजोऽप्यरोगः, तस्मा अप्रमाणकुशलमूलसहगताय भगवते रोगः कुतः ? तत् स्थानन्न बिद्यते।
" 'भदन्तानन्द, मां लज्जितकरणाय प्रतिगच्छ। अन्यतीर्थिकाः, मीमांसकाः, परिब्राजकाः, निर्ग्रन्थाः, आजीविकाश्च हि श्रोष्यन्ति। त एवम्-'अहो यद्येषां शास्ता स्वातुरत्राणस्याप्यसमर्थः, सत्त्वातुराणां त्राणमिव ( दातुं ) कुतः शक्रोती' ( -ति ) चिन्तयिष्यन्ति। भदन्तानन्द, प्रतिच्छादयमानोऽन्तर्धानं गच्छेः, कश्चिच्छृणुयात्।
" 'भदन्तानन्द, तथागता हि धर्मकायः, न (स) आहारपोषितं देहम्। तथागताः सर्वलोकधर्मसमतिक्रान्तो लोकोत्तरकायः। तथागतस्य कायोऽनुपद्रवो विनिवृत्तास्रवः। तथागतस्य कायो ह्यसंस्कृतः सर्वसंस्कारापगतः। भदन्तानन्द, ईदृशाय व्याधिमेष्टुम् , अयुक्तिश्चासदृशम्'।
" 'इत्युक्ते, तत्र 'किम् मया भगवतो मिथ्या श्रुतम्, मिथ्योद्गृहीतम् ?' (इति ) चिन्तयमानोऽतिलज्जितो भूत्वा, अथान्तरीक्षात्स्वरमश्रौषम्-'आनन्द, गृहपतिर्यथा देशयति, तत्तथा; अपि तु भगवति पञ्चकषाय काल उत्पन्ने, अतः सत्त्वा हीनेन प्रदानचरितेन दम्याः। ततः, आनन्द, अलज्जितः क्षीरमाहृत्य प्रतिगच्छे'-त्यवादीत्।
"भगवन्, लिच्छवेर्विमलकीर्तेः प्रश्नसमाधानोपदेशस्तादृशो ( ऽभुत् )। एतस्माद्भगवन्,..... नोत्सहे"।
एवमेव पञ्चशतमात्राः श्रावका अनुत्सहमानाः "स्वप्रतिभानम्" भगवन्तमवोचन्। यल्लिच्छविना विमलकीर्तिना सह कथितं, तत्सर्वं भगवन्तमवोचन्।
अथ भगवान् बोधिसत्त्चं मैत्रेयमामन्त्रयते स्म -"मैत्रेय,..... गच्छ"। मैत्रेयस्त्ववोचत्-"भगवन्,..... नोत्सहे.....।
"एकस्मिन् समये सन्तुषितदेवपुत्रगणेन (च) तुषितवंशदेवपुत्रैः सार्ध ( येनाहं ), बोधिसत्त्वमहासत्त्वानामवैवर्तिकभूमिमारभ्य, तथा हि धर्मकथां कथयमानः, तेन लिच्छविर्विमलकीर्तिरूपसंक्रम्य, मामेतदवोचत्-
" 'मैत्रेय, यदि त्वं भगवतानुत्तरायां सम्यक्सम्बोध्यामेकजातिप्रतिबद्धो व्याकृतः, स मैत्रेयः कया जात्या व्याकृतः ? अतीतेन किम् ? अहो स्विदनागतेन ? अहो स्वित्प्रत्युपन्नेन ? तत्र याऽतीतजातिः, सा हि क्षीणा। यदनागतम्, तदननुप्राप्तम्। प्रत्युत्पन्नजात्यां तु स्थानन्नास्ति। तद् यथा भगवता-'तथा हि भिक्षो, एकक्षणे त्वं जायसे, जीर्यसे, म्रियसे, च्यवसे, उपपद्यस' इति सुभाषितम्। अनुत्पादे नियामावक्रान्तिः, अजातिख्याकृता।
" 'अनुत्पद्यमानश्चेन्नाभिसम्बुध्यसे; मैत्रेय, कथं व्याकृतोऽसि ? तथताजात्या वा तथतानिरोधेन वा ? तथतोत्पादनिरोधापगता, अनुपत्स्यमाना चानिरोत्स्यमाना।
" 'या सर्वसत्त्वानां, सर्वधर्माणाञ्च सर्वार्याणांच तथता, सा हि, मैत्रेय, तवापि तथाता। त्वञ्चेदेवंव्याकृतः, सर्वसत्त्वा अप्य्-( एवं- ) व्याकृताः। तत् कस्य हेतोः ? तथता हि द्वयाप्रभाविता, नानात्वाप्रभाविता। तेन हि, मैत्रेय, यदा त्वं बोधिमभिसम्भोत्स्यसे, तदा सर्वसत्त्वा अपि तादृशां बोधिमभिसम्भोत्स्यन्ते। तत् कस्य हेतोः ? बोधिर्हि सर्वसत्त्वान्वया। मैत्रेय, यदा त्वं परिनिर्वृतस्तदा सर्वसत्त्वा अपि परिनिर्वायिष्यन्ति। तत् कस्य हेतोः ? ( यदि ) सर्वसत्त्वाः ( स्युर् ) अपरिनिर्वृताः, तथागतः ( स्याद् ) अपरिनिर्वृतः। सर्वे ते सत्त्वाः सुपरिनिर्वृतास्तेन हि निर्वाणजातीया दृश्यन्ते। मैत्रेय, तस्मादिमान् देवपुत्रान् मा विप्रलम्भस्व, मा वञ्चयस्व।
" 'बोध्यान्न कश्चित् प्रतिष्ठिते( वा ) विवर्तते( वा )। तस्मान्मैत्रेय, इमान् देवपुत्रांस्तां बोधिसङ्कल्पदृष्टिमुत्सर्जय। बोधिन्न कायेन नापि चित्तेनाभिसम्बुध्यति।बोधिर्हि सर्वनिमित्तव्यूपशमः। बोधिः सर्वालम्बनारोप रहिता, सर्वमनसिकारप्रचारापगता, सर्वदृष्टिगतपरिच्छिन्ना, सर्वपरितर्कविगता; बोधिः सर्वेञ्जितचेतश्चलनविसंयुक्ता, सर्वप्रणिधानाप्रवृता, सर्वोद्ग्रहणविरहिता, अश्लेषप्रतिपन्ना, धर्मधातुनिश्रयनिश्रिता, तथतान्वया भूतकोट्यवस्थिता मनोधर्माभावेनाद्वया, आकाशसमसमा, उत्पादव्ययस्थित्यन्यथात्वाभावेनासंस्कृता।
" 'बोधिः सर्वसत्त्वानाञ्चित्तचर्याऽध्याशयपरिज्ञा, आयतनानां द्वाराभूता सर्ववासनाप्रतिसन्धिक्लेशविप्रमुक्तासंसृष्टा, स्थानास्थानविसंयोगेन विषयाप्रतिष्ठिता, -ऽ-समन्ततोदेशानवस्थिता, प्रादुर्भाविनी तथतानुपस्थिता। बोधिर्नाममात्रा, तन्नामाप्यचलम्। आयूहनिर्यूहविगता बोधिरतरङ्गा। बोधिर्निरुपायासा, प्रकृत्या परिशुद्धा, प्रभासः स्वभावविशुद्धा। बोधिरनुद्ग्रहणा स्वनालम्बना, सर्वधर्मसमताऽधिगमेनाभिन्ना। बोधिरुदाहरण विश्लेषेणानुपमा, सुदुरवबोधा-यतः सूक्ष्मा।
" 'बोधिश्चेदाकाशस्वभावेन सर्वत्रगा, सा हि कायेन वा चित्तेन वाऽभिसम्बुद्धनाय् आसमर्था। तत् कस्य हेतोः ? कायो हि तृणकाष्ठकुड्यपथप्रतिभासनिभः। चित्तमरूपमसनिदर्शनमनिश्रयमविज्ञप्तिकम्"।
"भगवन्, अस्मिनुपदेशे प्रकाशिते, तस्याः परिषदो द्वे शते देवपुत्राणामनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिम् प्राप्नुवन्। अहं त्वपगतप्रतिभानोऽभूवम्। एतस्मात्.....नोत्सहे"।
ततो भगवाल्लिँच्छविकुमारं प्रभाव्यूहमामन्त्रयते स्म-"प्रभाव्यूह,..... गच्छ"। प्रभाव्यूहोऽप्यवोचत्-"भगवन्,..... नोत्सहे.....।
"एकस्मिन् समये वैशाल्या महानगर्या निर्गतोऽहं लिच्छविंविमलकीर्तिम् प्रविशन्तं समागमम्। स मामभिवाद्य, ( तम् ) एतदवादिषम्-'गृहपते, कुत आगतः ?' स मामब्रवीत्-'आगतो बोधिमण्डात्'। तमब्रवम्-'तद्वोधिमण्डन्नाम किमधिवचनम् ?' -स मामेतदवोचत्-'कुलपुत्र, बोधिमण्डन्नामतद्ह्यकृत्रिमकारणादाशयमण्डम्, व्यापारकर्मोत्तारणकारणात्तद् हि योगमण्डम्, विशेषाधिगमकारणात्तद् ह्यध्याशय मण्डम्, समविस्मारणकारणात्तद् हि बोधिचित्तमण्डम्।
" 'विपाकाप्रतिकाङ्क्षणताकारणात्तद् हि दानमण्डम् ; तच्छीलमण्डं प्रणिधानपरिपूरणात्; सर्वसत्त्वेषु प्रतिघचित्ताभावेन क्षान्तिमण्डम् ; अविनिवर्तनीयकारणाद्वीर्यमण्डम् ; चित्तकर्मण्यताकारणाद् ध्यानमण्डम् ; प्रत्यक्षदर्शनात् प्रज्ञामण्डम्।
" 'सर्वसत्त्वेषु समचित्तकारणान्मैत्रीमण्डम् ; सर्वोपक्रमसहनकारणात् करुणामण्डम् ; धर्मानन्दाभिरत्यधिमुक्तिकारणान्मुदितामण्दम् ; अनुनय प्रतिघप्रतिनिसर्गात् तध्युपेक्षामण्डम्।
"षडभिज्ञ ( -प्रात्प्या )ऽभिज्ञामण्डम्, निर्विकल्पाद्विमोक्षमण्डम्, सत्त्वपरिपाचनादुपायामण्डम्, सर्वसत्त्वसंग्रहकारणात्संग्रहवस्तुमण्डम् , प्रतिपत्तिसाख्यापाराच्छ्रवणमण्डम्, योनिशः प्रत्यवेक्षणान्निध्यप्तिमण्डम्, संस्कृतासंस्कृतप्रहाणकारणाद्वोधिपाक्षिपाक्षिकधर्ममण्डम्, सर्वलोकावंचनात्सत्यमण्डम्, अविद्यास्रवक्षयाज्जरामरणं यावदास्रवक्षयकारणात् प्रतीत्यसमुत्पादमण्डम्, यथाभूतमभिसम्बोधिकारणात्सर्वक्लेशप्रशममण्डम्।
"सर्वसत्त्वनिःस्वभावात् तधि सर्वसत्त्वमण्डम् , शून्यताभिसम्बोधिकारणात्तद् हि सर्वधर्ममण्डम् , अचलकारणात्सर्वमारप्रमर्दनमण्डम्, प्रवेशवियोगात्त्रैधातुकमण्डम्, अभयासन्त्रासकारणात् सिंहनादनादिनो वीर्यमण्डम् , सर्वत्रानिन्दितकारणात्तद् हि सर्वबलवैशारद्यावेणिकबुद्धधर्ममण्डम्, क्लेशाशेषकारणात्त्रैविद्यतामण्डम्, सर्वज्ञज्ञानसमुदागमात् तध्येकचित्तक्षणे सर्वधर्मनिरवशेषाधिगममण्डम्।
" 'यावत्तथा हि, कुलपुत्र, बोधिसत्त्वाः पारमितासमन्वागताः, सत्त्वपरिपाचनसमर्पिताः, सद्धर्माधारणप्रतिसंयुताः ( तादृशानां ) कुशलमूलसहगतानां सर्वाणि पादनिःक्षेपणोत्क्षेपणानि, बोधिमण्डादागतानी, बुद्धधर्मेभ्य आगतानि, बुद्धधर्मेषु प्रतिष्ठितानि'।
"भगवन्, अस्मिन्निर्देशे देशिते, देवमनुष्याणां पञ्चशतमात्रेण बोधिचित्त उत्पादिते, अहं तु ततोऽपगतप्रतिभानोऽभूवम्। एतस्मात्.....नोत्सहे"।
अथ भगवान् बोधिसत्त्वं जगतींधरमामन्त्रयते स्म-"जगतींधर,.....गच्छ"।-जगर्तीधरस्त्ववोचत्-"भगवन्,.....नोत्सहे.....।
"एकस्मिन् समये स्वस्थाने स्थितिकाले येनाहं, मारः पापीमानप्सरसां द्वादशसहस्रैः परिवृतः शक्रस्य वेषेण तूर्यञ्च सङ्गीतिमुपादाय, तेनोपसंक्रम्य मम पादौ शिरसाभिवन्द्य, स सपरिवारो माम् पुरस्कृतवानेकान्तेऽस्थात्।
"तन्तु शक्रम् देवेन्द्रं चिन्तयमानस्तमेतदवचम्-'कौशिक, तुभ्यं स्वागतम्। सर्वकामरसेष्वप्रमादं कुरु। कायजीवभोगात् सारादानानित्यतासंकल्पं बहुलीकुरु'।
"अथ स मामेतदवादीत्-'सत्पुरुष, इमानि द्वादशसहस्राण्यप्सरसाम् मद्गृहाण च इमास्तव परिवारं कुर्व-' इति वदति स्म।तमेवम्-'कौशिक, अयोग्यवस्तु श्रमणाय शाक्यपुत्राय मा दाः। तध्यस्मभ्यमयोग्यम्' इत्यवदम्।तस्यां कथायां कथितायाम्, स लिच्छविर्विमलकीर्तिरुपसंक्रम्य, मामेवम्-'कुलपुत्र, अस्मिञ्शक्र एवं संज्ञाम्मोत्पादय। अयं हि मारः पापीमान्। त्वयि विडम्बनार्थमागतः, ( स ) शक्रो नास्ती'- त्यवदीत्।
"अथ लिच्छविर्विमलकीर्तिस्तं मारं पापीमन्तमेवम्-'मार पापीमन् इमा अप्सरसः श्रमणाय शाक्यपुत्रायायोग्याः; तेन मह्यं ताः प्रयच्छे'- त्यवोचत्। ततो मारस्य पापीमतो भयभीतस्य संविग्नस्य-'अयं लिच्छविर्विमलकीर्तिर्मद्वञ्चनाया आगच्छती'-त्य (भूत्)। अन्तर्धानं कर्तुकामः सोऽसमर्थः; सर्वर्द्धिविधीर्दर्शयित्वा, पुनरन्तर्धानस्यासमर्थोऽभूत्।
"अथान्तरीक्षाद् घोषोनिश्चरति स्म-'पापीमन्, इमा अप्सरसोऽस्मै सत्पुरुषायोपनामय, पुरतश्च स्वस्थानं गन्तुं शक्ष्यसि'। -ततो मारः पापीमान् भयभीतोऽनाकाङ्क्षमाणस्तथा ता अप्सरस उपनामयति स्म।
"अथ विमलकीर्तिस्ता अप्सरसः प्रतिगृह्य ता एतदब्रवीत्-'यूयम् पापीमता मह्यं दत्ताः; तेनानुत्तरसम्यक्सम्बोधिचित्तमुत्पादयत'। स ताभ्यो बोधिपरिपाकावहानुलोमिकाभ् कथामकार्षीत्; ताश्च बोधिचित्तमुत्पादयन्ति स्म। ततः स पुनस्तासु-'यूयमेतर्हि बोधिचित्तमुत्पाद्य, इतो धर्मसम्मोदे हृष्टाधिमोक्षयत, कामे ( षु ) च हृष्टा माधिमोक्षयते' त्याज्ञापयति स्म। ता अब्रुवन्-'सा धर्मसम्मोदरतिः किम् ?'
"सोऽब्रवीत्-'( सा ) रतिर्बुद्धेऽभेद्यश्रद्धा, धर्मश्रवणछन्दो रतिः, सङ्घपर्युपासने रतिः, निर्माणता च गुरुसत्कारे रतिः, धातुसमुदये च विषयास्थाने च रतिः घातकोपमस्कन्धप्रेक्षणे रतिः, सर्पविषमधातुप्रेक्षणे, शून्यग्रामनिभेष्वायतनेषु विवेकरतिः, बोधिचित्तसंरक्षे सत्त्वहितङ्कररतिः, दानसंविभागे शीलास्रंसनेरतिः, क्षान्त्यां क्षमणदमे, वीर्ये कल्याणसम्प्रतिपत्त्यां, ध्यानपरिभोगे च प्रज्ञायाम् क्लेशनिराभासे च बोध्यामुदाररतिः, मारनिग्रहरतिः, क्लेशसंवधे बुद्धक्षेत्रविशोधने, लक्षणानुव्यञ्जनसमुत्थापनतार्थं सर्वकुशलसन्निचये, गम्भीरधर्मश्रवणात्रासरतिः, त्रिषु विमोक्षमुखेषु परिचयकरणे निर्वाणाध्यालम्बने बोधिमण्डालङ्कारे चाकालप्राप्त्यै निर्व्यापारे च सभागजनाय सेवने चासभागेष्वद्वेषे चाप्रतिघे रतिः, कल्याणमित्रेभ्यः सेवने, पापमित्रविवर्जने च धर्मे चाधिमुक्तिः, सा श्रद्धा, प्रामोद्यरतिश्रोपायसंग्रहरतिश्चाप्रमादे बोधिपक्षयधर्मनिषेवणे च रतिः। एवं हि बोधिसत्त्वधर्मसम्मोदाभिरधिमुक्तिः'।
"अथ मारः पापीमांस्ता अप्सरस एतदब्रवीत्-'इदानीमस्माकमावासं गच्छत।-ता अब्रुवन्-'त्वया वयमस्मै गृहपते दत्ताः; तेन साभ्प्रतं धर्मसम्मोदाभिरत्यधिमुक्तिः करणीया।कामे ( षु ) त्वभिरत्यधिमुक्तिरकरणीया'। ततो मारः पापीमाल्लिँच्छवि विमलकीर्तिमेतदवोचत्-'यदि बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सर्वस्वपरित्यागी च चित्तग्राहको नास्ति, गृहपते, इमा अप्सरसाः प्रेषय'। विमलकीर्तिरब्रवीत्-'इमाः प्रेष्याः; तेन पापीमन् सपरिवारोऽपगच्छ। सर्वसत्त्वधर्माशयः परिपूर्यताम्'। अथ ता अप्सरसो विमलकीर्तयेऽभिवन्दनं कृत्वा, एतदवदन्- 'गृहपते, कथमस्माभिर्मारस्थाने विहरितव्यम् ?
" अवोचत्- 'भगिन्यः, अस्त्यक्षयप्रदिपो नाम धर्ममुखम्।तेन प्रतिपद्यत। तदपि, भगिन्यः, किम्?
यदिदम्--यद्यप्येकप्रदीपात् प्रदीपानां शतसहस्राणि प्रज्वालितानि, स प्रदिपऽपचयन्न गच्छति।एवमेव,भगिन्यः, एकबोधिसत्त्वः सत्त्वानां बहुशतसहस्राणि बोध्यां स्थापयित्वा, स बोधिसत्त्वोऽनपचयचित्तस्मृतिः, पर्यनपचय उपरिवर्धते। तथा च सर्वकुसहलधर्मा यथा यथाऽन्येभ्येः परिभाविताश् चाख्याताः, शासनं तथा तथा सर्वकुशलधर्मैर्विवर्धते। तध्यक्षयप्रदीपो नाम धर्म मुखम्।
तस्मिन् मारस्थाने विहरमाणा अप्रमान्णदेवपुत्रदेवकन्यानां बोधिचित्तमधिमुच्यध्वम्। एवं हि स्यात तथागतकृतज्ञाः, सर्वसत्त्वोपजीव्याः '।
ततस्ता अप्सरसो लिच्छवेर्विमलकिर्तेः पादौ शिरसाभिवन्द्य , मारेण सह प्रत्यगच्छन्। भगवन्, लिच्छवेर्विमलकीर्तेस्तद्विकुर्वणविशेषणं दृस्त्वा, एतस्मात् ........नोत्सहे"।
अथ भगवंश्रेस्थिपुत्रं सुदत्तम् आमन्त्रयते स्म ---- " कुलपुत्र. ...... गच्छ "। सुदत्तः पुनरवोचत् -----" भगवन्, ..... नोत्सहे ....।
" एकस्मिन् समये माम् मत्पितृनिवेशने महायज्ञकरणार्थाय सर्वश्रमणब्राह्मणेभ्यः सर्व दरिद्रदुःखितकृपणवनीयकविह्वलीभूतेभ्यः सप्तदिवसं दानं ददं, तस्मिन् महायज्ञकरणेऽन्तिमदिवसे लिच्छविर्विमलकीर्तिस्ताम्महायज्ञभूमिमुपसंक्रम्य, एतदवदीत्---
'श्रेस्थिपुत्र, यथा त्वं यज्ञं करोषि तथा हि यज्ञं मा कुरुः, धर्म यज्ञं कुरु। अलं त आमिषयज्ञेन। तमेत्दवदम् ---- तद्धर्मयज्ञं कथं देयम् ? '
" स मामब्रवीत्--- 'येन केन धर्म यज्ञेनापूर्वमचरमं सत्त्वा परिपच्यन्ते, तधि धर्म यज्ञम्। तदपि किं ? यदुत-- बोधिव्युपहारस्य महामैत्रि, सद्धर्मसंग्रहेणाभिनिर्हृता महाकरुणा, सर्वसत्त्वप्रामोद्यपलम्भेनाभिनिर्हृता महामुदिता, ज्ञानसंग्रहेणाभिनिर्हृता महोपेक्षा----
' 'शान्तिदमेनाभिनिर्हृता दानपारमिता, दुःशीलसत्त्वपरिपाचनेनाभिनिर्ह्र्रिता शीलपारमिता, नैरत्म्यधर्मेणाभिनिर्हृता क्षान्तिपारमिता, बोध्यारम्भेणाभिनिर्हृता वीर्यपारमिता, कायचित्तविवेकेनाभिनिर्हृता ध्यानपारमिता, सर्वज्ञज्ञानेनाभिनिर्हृता प्रज्ञापारमिता----
" ' सर्वसत्त्वपरिपाचनेनाभिनिर्हृता शून्यताभावना, संस्कृतपरिशोधनेनाभिनिर्हृताऽनिमित्तभावना, संचित्योपपत्त्याऽभिनिर्हृताऽप्रणिहितभावना--
" ' सद्धर्मपर्युद्ग्रहणेनाभिनिर्हृतो बलपराक्रमः, संग्रहवस्तुनाभिनिर्हृतं जीवितेन्द्रियम्, सर्वसत्त्वभृत्यशिष्यभवेनभिनिर्हृता निर्माणता, असरात्सारोपादानेनाभिनिर्हृतः कायजीवभोगलाभाः, षडनुस्मृत्याऽभिनिर्हृत स्मृतिः , संमोदनीयधर्मेणाभिनिर्हृत आशयः, सम्प्रतिपत्याऽभिनिर्हृताऽऽजीवपरिशुद्धिः , श्रद्धाप्रामोद्यसेवनेनाभिनिर्हृतमार्यपर्युपासनम्, अनार्याप्रतिघेनाभिर्हृतोऽध्याशयः, प्रतिपत्याऽभिनिर्हृतं श्रवणकौशल्यम्, अरणाधर्मावबोधेनाभिनिर्हृत आरण्यावासः, बुद्धज्ञानप्रतिलाभेनाभिनिर्हृतं प्रतिसंलयनम्, सर्वसत्त्वक्लेशविमुक्तियोगेनाभिनिर्हृता योगाचाराभूमिः-----
" 'लक्षणानुव्यञ्जनबुद्धक्षेत्रालङ्कारसत्त्वपरिपाचननेनाभिनिर्हृतः पुण्यसम्भार, सर्वधर्मेष्वनुपादेयाहेयैकनयज्ञानेनाभिनिर्हृतः प्रज्ञासम्भारः , सर्वक्लेशावरणाकुशलधर्मप्रहाणेनाभिनिर्ह्ऱ्रितः सर्वकुशलमूल
सम्भारः , सर्वज्ञज्ञानाधिगमेन च कुशलधर्मेण चाभिनिर्हृतः सर्वबोधिपक्षधर्मसमुत्पादः-- तधि , कुलपुत्र, धर्मयज्ञम्। तस्मिन् धर्मयज्ञे प्रतिष्ठितो बोधिसत्त्वो यज्ञदायकः, यज्ञसुकारक, सदेवके लोके भवति दक्षिणीयः '।
" भगवन्, तस्मिन् गृहपताविममेवंनिर्देशं देशितवति, तस्या ब्राह्मण परिषदो ब्राह्मणानां द्विशतानामनुत्तरसम्यक्सम्बोधिचित्तमुत्पन्नम्।
" अहमपि श्राद्ध आश्चर्यप्राप्तः सत्पुरुषस्य पादावभिवन्द्य,मत्कण्ठादवतार्य शतसहस्रमूल्यं मुक्ताहारमनुप्रयच्छामि स्म। स न प्रतीच्छति स्म। अथ खल्वहमेतदवोचम्---- ' प्रतिगृहाण त्वमिम् मुक्ताहारं , यं चाधिमुच्यसे तस्मै देही' ति। स तं मुक्ताहारं प्रतिगृह्य च द्वौ प्रत्यंशौ कृत्वा चैकं प्रत्यंशं तस्मिन् यज्ञस्थाने सर्वलोकनिन्दितेभ्यो नगरदरिद्रेभ्यो ददाति स्म; द्वितियं प्रत्यंशं दुष्प्रसहाय तथागताय निर्यातयामास। एवम् रूपं प्रातिहार्यं दर्शयति स्म , यथा सर्वाभिः पर्षद्भिर्मरीचिर्नाम लोकधातुर्दुष्प्रसहो नाम तथागतश्च दृश्येते स्म। स च मुक्तहार स्तस्य दुष्प्रसहस्य तथागतस्य मुर्ध्निमुक्ताहार्कूटागारः संस्थितोऽभूच्चतुरस्रश्चतुःस्थूणः समभागः सुविभक्तो दर्शनीयो विचित्रः।
" स एवं रूपं प्रातिहार्यं दर्शय्य, वचनमेतदवोचत्----
" ' दायको यो दानपतिर्यथा तथागतं, तथा नगरदरिद्रान् दक्षिणीयान् सञ्जानाति चासंभिन्नं सममहाकरुणाचित्तेन विपाकप्रतिकाङ्क्षी परित्यागी, स हि धर्म यज्ञ परिनिष्पन्न ' इति।
" अथ ते नगरदरिद्रास् तत् प्रातिहार्यं दृष्त्वा, तं धर्मोपदेशमपि श्रुत्वा, अनुत्तरसम्यक्सम्बोधिचित्तमुत्पादयन्ति स्म। भगवन्,
एतस्मात् कारणात्तस्य सत्पुरुषस्य रोगपृच्छनगमन्नोत्सहे "।
तथा हि सर्वे ते बोधिसत्त्वा महासत्त्वा अपि, या तेन सत्पुरुषेण सहावकाशकथा" ये ननोपदेशा उक्ताः तत्सर्वं देशयन्तो गमन्नोत्सहन्ते स्म।
श्रावकबोधिसत्त्वप्रेषणोक्तस्य परिवर्तस्तृतीयः।


c: text/html

text:
७ वीर्यपारमिता नाम सप्तमः परिच्छेदः
Technical Details
७ वीर्यपारमिता नाम सप्तमः परिच्छेदः।
तदेवं विपक्षप्रतिषेधेन त्रिधा क्षान्तिं प्रतिपाद्य वीर्यं प्रतिपादयितुमाह-
एवं क्षमो भजेद्वीर्यं वीर्ये बोधिर्यतः स्थिता।
न हि वीर्यं विना पुण्यं यथा वायुं विनागतिः॥१॥
एवमुक्तक्रमेण क्षमायुक्तः क्षमः स्वयमभ्यस्तक्षान्तिः। भजेद्वीर्यं वीर्यमारभेत। अन्यथा दुःखासहिष्णुतया वीर्यस्य प्रस्रब्धिर्न स्यात्। कस्मात् पुनर्वीर्यमुपादीयत इत्याह। वीर्यं इत्यादि-यस्माद्वीर्ये बुद्धत्वमवस्थितम्। तद्धेतुकतया तदायत्तत्वाद्बुद्धत्वस्य। एतदपि कुतः ? यस्मान्न वीर्यमन्तरेण पुण्यं पुण्यसंभारोऽस्ति। उपलक्षणमेतत्। ज्ञानमपि द्रष्टव्यम्, वीर्यस्योभयहेतुत्वात्। तदनेन वीर्यात् पुण्यज्ञानसंभारौ, ताभ्यां च बुद्धत्वमित्युक्तं भवति॥
वीर्यस्वरूपापरिज्ञानात् पृच्छति-
किं वीर्यं कुशलोत्साहस्तद्विपक्षः क उच्यते।
आलस्यं कुत्सितासक्तिर्विषादात्मावमन्यना॥२॥
किमेतद्वीर्यं नाम ? अत्राह-कुशलोत्साहः। योऽयं कुशलकर्मणि दानादौ श्रुतादौ च समुद्यमः, तद्वीर्यमभिधीयते। अकुशले तु कौसीद्यमेव। विपक्षेणोपहतं वीर्यमनङ्गमेवाभिमतसिद्धये इति तद्विपक्षमपनयनाय दर्शयितुमाह-तद्विपक्ष इत्यादि। तस्य वीर्यस्य विरुद्धो विनाशाय पक्षो विपक्षः क उच्यते ? उत्तरमाह-आलस्यमित्यादि। आलस्यं कौसीद्यं कायमनसोरकर्मण्यता। कुत्सिते जुगुप्सनीये हास्यलास्यादौ आसङ्गः। विषादो विषण्णता। दुष्करे कर्मणि चित्तस्य विनिवृत्तिः। अनध्यवसानमित्यर्थः। तेन आत्मनोऽवमन्यना अवज्ञा। अयं तद्विपक्षः॥
तदालस्यनिषेधाय तत्कारणं तावदुपदर्शयितुमाह-
अव्यापारसुखास्वादनिद्रापाश्रयतृष्णया।
संसारदुःखानुद्वेगादालस्यमुपजायते॥३॥
संसारदुःखानुद्वेगादसंवेगात्, योऽयमव्यापारो निर्व्यापारता, तत्र तेन वा सुखास्वादः सुखाभिरामः। स च निद्रा च मिद्धाक्रमणम्। ताभ्यां मिद्धाक्रमणमपाश्रयतृष्णा अवष्टम्भनाभिलाषः, तया। आलस्यमुपजायते इति योजनीयम्। यदि वा। संसारदुःखानुद्वेगादव्यापारः, क्वचिदपि कुशलकर्मणि न प्रवृत्तिः, तस्मात् सुखास्वादः, ततो निद्रा, तस्याश्च अपाश्रयतृष्णा, तया॥
अतः संसारदुःखानुद्वेगनिवर्तनार्थमियमत्र संवेगभावना आमुखीकर्तव्येत्याह-
क्लेशवागुरिकाघ्रातः प्रविष्टो जन्मवागुराम्।
किमद्यापि न जानासि मृत्योर्वदनमागतः॥४॥
वागुरिका मत्स्यादिवधिका जालिका उच्यन्ते कैवर्तादयः (दिभिः ?)। क्लेशा एव वागुरिकाः , तैराघ्रात आयत्तीकृतः। कथमिति चेत्, प्रविष्टो जन्मवागुराम्, निकायसभागतोत्पत्तिरेव वागुरिका जालम्, तत् प्रविष्टः, तदन्तर्गत इत्यर्थः। इदमिह तदात्मसात्करणे कारणम्। अद्यापि एतां दशां प्राप्तोऽपि मृत्योर्मुखं प्रविष्टः सन् किमिति न वेत्सि ? जातश्चेन्मरणमवश्यंभावीत्यर्थः॥
इदमपरं संवेगकारणमाह-
स्वयूथ्यान्मार्यमाणांस्त्वं क्रमेणैव न पश्यसि।
तथापि निद्रां यास्येव चण्डालमहिषो यथा॥५॥
यूथं वर्गः, तत्र भवा यूथ्याः, यैः सह बाल्याद्यवस्थायां क्रीडितहसितादिना विचरितम्। तान् स्ववर्ग्यान्। चण्डालानामवश्यंमारणीयमहिषवत्। न पश्यसि ममापि इयमवस्थितिः स्यादिति॥
अवश्यमिह कियत्कालं परिलम्ब्य मृत्युरागमिष्यति। तेन तावत्कालं सुखानुभवनमेव मम युक्तमित्यत्राह-यदि नामैवम्, तथापि नावश्यंभाविनि मरणे विश्वासो युक्तः।
यमेनोद्वीक्ष्यमाणस्य बद्धमार्गस्य सर्वतः।
कथं ते रोचते भोक्तुं कथं निद्रा कथं रतिः॥६॥
इति वध्यपुरुषस्येव सर्वतो वध्यघातकैरधिष्ठितस्य वध्यभूमिं नीयमानस्य निःसरणमपश्यतः सुखासिकावलम्बनमनुचितमेव भवतः। तस्मात् संवेगतो भावनया अनया हेतुनिवर्तनादालस्यमपास्य कुशलपक्षोत्साहवर्धनमनुष्ठेयम्॥
अथापि स्यात्-यदि नाम अवश्यंभाविता मृत्योः, तथापि तत्संनिधानमवगम्य आलस्यमपहास्यामि इत्याशङ्कयाह-
यावत्संभृतसंभारं मरणं शीघ्रमेष्यति।
संत्यज्यापि तदालस्यमकाले किं करिष्यसि॥७॥
संभृतः सज्जीकृतः संभारः सामग्री वधाय व्याधिजरालक्षणो येन। यावदिति लोकोक्तम्। शीघ्रं त्वरितमनभिसंधानात्। तदा मृत्युमुखान्तर्गतः असमये आलस्यं त्यक्त्वापि किं करिष्यसि ? न तदा किंचित् प्रयोजनमिति भावः॥
अकालतामेवास्य समर्थयितुं वृत्तत्रयेणाह-
इदं न प्राप्तमारब्धमिदमर्धकृतं स्थितम्।
अकस्मान्मृत्युरायातो हा हतोऽस्मीति चिन्तयन्॥८॥
शोकवेगसमुच्छूनसाश्रुरक्तेक्षणाननान्।
बन्धून्निराशान् संपश्यन् यमदूतमुखानि च॥९॥
स्वपापस्मृतिसंतप्तः शृण्वन्नादांश्च नारकान्।
त्रासोच्चारविलिप्ताङ्गो विह्वलः किं करिष्यसि॥१०॥
इदं यदनागते कर्तव्यतया मनसिकृतं तन्न प्राप्तम्। इदमारब्धं यत्कार्यमादित एव कर्तुमिष्टम्। इदमर्धकृतं स्थितम्, यत् कियन्निष्पन्नं कियदनिष्पन्नम्। इति कार्यपर्यन्तमगतस्यैव अकस्मान्मृत्युरागतो मम। अहो बत अतिकष्टम्, हतोऽस्मीति विचिन्तयन् विह्वलः किं करिष्यसीत्यनागतेन संबन्धः। शोकः प्रियविप्रयोगकृतश्चित्तपरितापः। तस्य वेगोऽनिवार्यप्रवृत्तिः। तेन समुच्छूनानि समुन्नतानि साश्रूणि सबाष्पाणि रक्तानि ताम्रवर्णानि लोचनानि येषु आननेषु तानि तथा। तथाभूतानि आननानि मुखानि येषां बन्धूनां ते तथा। तान् संपश्यन् विलोकयन्। तत्राकर्मकाधिकारात् परस्मैपदं दृशः। किंभूतान्? निराशान्। क्व ? प्रत्युज्जीवनं प्रति त्यक्ताशान्, तत्सानाथ्यविकलान् वा। मरणसमयोपस्थितकृतान्तानुचरमुखानि च सरोषपरुषभृकुटीनि संपश्यन् विह्वलः किं करिष्यसि ? स्वयंकृतपापकर्मस्मरणेन मरणसमये किमित्येवं मया कृतमिति पश्चात्तापेन तापितः। नैतावन्मात्रमेव, किं तु शृण्वन्नादांश्च नारकान् तीव्रकारणानुभवनदुखनिर्मुक्तान् विक्रोशितशब्दान् नरकसमुद्भूतान् अर्थान्तरकोपाणामेव (?)। तच्छ्रुत्वा ममाप्येवमेवावस्था इति संत्रासेन यः पुरीषोत्सर्गो विट्प्रवृत्तिः, तेनोपलिप्तगात्रः। विह्वलः अनायत्तकायवाक्चित्तप्रचारः। किं करिष्यसि सर्वक्रियासु निवृत्तव्यापारः॥
इति मत्वा स्वस्थावस्थायामेव यतितव्यम् इति शिक्षयितुमाह-
जीवमत्स्य इवास्मीति युक्तं भयमिहैव ते।
किं पुनः कृतपापस्य तीव्रान्नरकदुःखतः॥११॥
जीवन्त एव मत्स्याः क्रमेण भक्षणार्थं प्रायः प्राग्दिङनिवासिभिरेव जनै रक्ष्यन्ते। जीवनोपलक्षिता मत्स्या जीवमत्स्या इति तेषामेव समयः। शाकपार्थिवादित्वान्मध्यमपदलोपी समासः। तद्वदहमपि अद्य श्वो वा नियतमेव मरिष्यामि इति मनसि कृत्वा युक्तं भयमिहैव ते। इहैव संप्रजानदवस्थायामेव तवासंप्राप्तमरणस्य मरणतः, किं पुनः कृतपापस्य भवतो भयं युक्तं न भवति, इत्यपि आहार्यम्। अतिदुःसहान्नरकदुःखतः॥
निर्व्यापारसुखास्वादाभिरतमधिकृत्याह-
स्पृष्ट उष्णोदकेनापि सुकुमार प्रतप्यसे।
कृत्वा च नारकं कर्म किमेवं स्वस्थमास्यते॥१२॥
तप्तवारिणापि संस्पृष्टः। सुकुमारेति संबोधनम्। अतिमृदुशरीरतया सोढुमशक्तोऽसि। यद्येवम्, तदा कृत्वा चेत्यादि सुबोधम्॥
अपरमपि तं प्रत्याह-
निरुद्यम फलाकाङ्क्षिन् सुकुमार बहुव्यथ।
मृत्युग्रस्तोऽमराकार हा दुःखित विहन्यसे॥१३॥
सुखहेतूत्पादनाय व्यापारशून्योऽसि। अथ च तस्य फलं सुखमभिलषसि। दुःखासहिष्णुरसि, अथ च बहुव्यथोऽसि सर्वदुःखाकरत्वात्। मृत्युना च वशीकृतोऽसि, अथ च अमरणधर्माणमात्मानं मन्यसे। एवं च विपर्यस्तं चरितमस्य विपश्यन् करुणायमानः सखेदमेनमाह-हा दुःखित विहन्यसे। संमोहबहुलतया कष्टां दशां प्रविष्टोऽसि। आत्मगतमेव वा विमृशति। एवमन्यत्रापि यथासंभवं द्रष्टव्यम्। निरुद्यमादीनि चामन्त्रितपदानि॥
निद्रापरतन्त्रं प्रत्याह-
मानुष्यं नावमासाद्य तर दुःखमहानदीम्।
मूढ कालो न निद्राया इयं नौर्दुर्लभा पुनः॥१४॥
अष्टाक्षणविनिर्मुक्तं मनुष्यभावप्रतिलम्भं नावमिव अभ्युदयादिपारगमनाय प्राप्य तर प्लवस्व दुःखमयीं महानदीम्। सर्वदुःखानि पृष्ठीकुरुष्व। वीर्यावलम्बनेनेति यावत्। हे मोहपरवश, नायं कालो निद्रायाः, यावदियं नौः संनिहिता। यदि नेदानीमेव यत्नः क्रियते, तदा पुनरियं दुर्गतिगतस्य नौर्दुर्लभा भविष्यति। यदुक्तम्-
पुनरप्येष समगमः कुतः। इति॥
[बोधि. १.४]
एवमालस्यं निवार्य कुत्सितासक्तिं निवारयन्नाह-
मुक्त्वा धर्मरतिं श्रेष्ठामनन्तरतिसंततिम्।
रतिरौद्धत्यहास्यादौ दुःखहेतौ कथं तव॥१५॥
शुभकर्मणां रतिं श्रेष्ठामुत्तमाम्। किंभूताम् ? अनन्तरतिसंततिम्। सुगतिपरंपरासंजननादनन्ता अपर्यवसाना रतिसंततिः सुखप्रवाहो यस्याः सा तथा। अत एव उत्तमे त्युक्तम्। तामपहाय रतिरभिरामः, औद्धत्यमुन्नतता। कायचित्तयोः क्रीडनशीलतेति यावत्। हासो वागौद्धत्यम्। सरभसस्य वाग्विकार इति यावत्। आदिशब्दाद्गीतादिपरिग्रहः। तत्र कथं रतिस्तव ? न युक्तेत्यभिप्रायः। किंभूते ? दुःखहेतौ। नरकादिदुर्गत्युपनयनाद्दुःखस्य हेतुर्भवति॥
एवं कुत्सितासक्तिमपि निराकृत्य विषादात्मावमन्यनां वीर्यविपक्षं निराकर्तुम्, अपरमपि च तद्विपक्षनिरसनाय प्रतिपादयन्नाह-
अविषादबलव्यूहतात्पर्यात्मविधेयता।
परात्मसमता चैव परात्मपरिवर्तनम्॥१६॥
विषादविपरीतोऽविषादः। बलानां व्यूहः समूहो वक्ष्यमाणलक्षणः। तात्पर्यं निपुणता। आत्मविधेयता आत्मवशवर्तिता। एताः सर्वाः कृतद्वन्द्वसमासाः। यदि वा। एभिः सहिता आत्मविधेयता। परात्मसमतापरात्मपरिवर्तने ध्यानपरिच्छेदे [बोधि.८] वक्ष्यमाणे। इदमपि समस्तं कौसीद्यप्रहाणाय वीर्यसमृद्धये प्रभवतीत्युद्देशः॥
उद्दिष्टमेवार्थं क्रमेण निर्दिशन्नाह-
नैवावसादः कर्तव्यः कुतो मे बोधिरित्यतः।
कुतो मे बोधिरिति, कथमहं वराकः सम्यक्संबोधिभाजनम् ? बुद्धत्वं हि तीक्ष्णेन्द्रियस्य आरब्धवीर्यस्य अपरिमितपुण्यज्ञानसंभारैः अतिदुष्करकर्मानुष्ठानैः अनेकैश्च कल्पासंख्येयैः कस्यचित् पुरुषविशेषस्य साध्यं भवति। अहं तु न तादृश इति कथं मद्विधानां तथाविधं बुद्धत्वं संभाव्येत, इत्येवमाकारमनसिकारादवसादो विषादो न कर्तव्यः, महार्थभ्रंशस्य हेतुत्वात्। यथोक्तम्-अवसादोऽप्यनर्थ इति [शि. स. ३४]॥ कस्मात्?
यस्मात्तथागतः सत्यं सत्यवादीदमुक्तवान्॥१७॥
यस्मात् तथागतः इदं वक्ष्यमाणं सत्यमवितथमुक्तवान् कथितवान्। कथं ज्ञायते इत्याह-सत्यवादीति। ज्ञानक्रियासंभवादविपरीतवादी। अतः सत्याभिधानहेतुपदमेतत्॥
किं तत्सत्यमुक्तवान्?
तेऽप्यासन् दंशमशका मक्षिकाः कृमयस्तथा।
यैरुत्साहवशात् प्राप्ता दुरापा बोधिरुत्तमा॥१८॥
इत्याह। तेऽपि बुद्धा भगवन्तः पुर्वं शाक्यमुनिरत्नशिखिदीपंकरप्रभृतयः संसारसागरावर्तान्तर्गताः पृथग्जनावस्थायां परिभ्रमन्त एवंभूता एवासन् बभूवुः, यैरुत्साहबलात् वीर्योत्कर्षसामर्थ्यात् संभारान् संभृत्य प्राप्ता अधिगता दुरापा दुर्लभप्रतिलम्भा बोधिरुत्तमा अनुत्तरा। आरब्धवीर्यस्य न किंचिद्दुष्करमिति भावः। इदं तत् सत्यम्॥
अतो मम पुनरतितरां न दुर्लभा बोधिरित्याह-
किमुताहं नरो जात्या शक्तो ज्ञातुं हिताहितम्।
सर्वज्ञनीत्यनुत्सर्गाद्बोधिं किं नाप्नुयामहम्॥१९॥
किं पुनरहं मनुष्यभूतो जन्मना। शक्तो ज्ञातुं हिताहितमिति। इदं हितमिदमहितम्, शुभमशुभं च कर्मेत्युपदिष्टम्, ज्ञातुमवबोद्धुं समर्थोऽस्मि, इति विचिन्त्य सर्वज्ञस्य सर्ववस्तुतत्त्ववेदिनः नीतिर्नयः उपादेयतत्त्वप्रतिपादनम्। तस्य अनुत्सर्गादपरित्यागात्। तस्य आदानोपादानसेवनादित्यर्थः। बुद्धत्वं नाप्नुयामहम्। काक्वा पठनाद् आप्नुयामेवेति। एतद्भगवता रत्नमेघे दर्शितम्। यथोक्तम्-
इह बोधिसत्त्वो नैवं चित्तमुत्पादयति-दुष्प्राप्या बोधिर्मनुष्यभूतेन सता। इदं च मे वीर्यं परीत्तं च हीनं च। कुसीदोऽहम्। बोधिश्च आदीप्तशिरश्चैलोपमेन बहून् कल्पान् बहूनि कल्पशतानि बहूनि कल्पसहस्राणि समुदाचरता समुदानेतव्या। तन्नाहमुत्सहे ईदृशं भारमुद्वोढुम्। किं तर्हि बोधिसत्त्वेनैवं चित्तमुत्पादयितव्यम्-येऽपि तेऽभिसंबुद्धास्तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः, येऽपि वा अभिसंभोत्स्यन्ते, तेऽपि ईदृशेनैव नयेन, ईदृश्या प्रतिपदा, ईदृशेनैव वीर्येणाभिसंबुद्धाः, यावन्न च ते तथागतभूता एवाभिसंबुद्धाः। अहमपि तथा तथा घटिष्ये, तथा तथा व्यायंस्ये सर्वसत्त्वसाधारणेन वीर्येण सर्वसत्त्वारम्बणेन वीर्येण यथाहमप्यनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंभोत्स्ये इति॥
युक्तमेवैतत्, केवलमतिदुष्करकर्मश्रवणादनध्यवसायो विनिवर्तयितुमशक्य इति विकल्पयन्नाह-
अथापि हस्तपादादि दातव्यमिति मे भयम्।
करचरणशिरः प्रभृतिदानमन्तरेण बुद्धत्वं न प्राप्यते, इति अतिदुष्करकर्मसु प्रवृत्तिभयादुत्साहो निवर्तत एव। इति चेन्मन्यसे स्वचित्तमेवमाह-
गुरुलाघवमूढत्वं तन्मे स्यादविचारतः॥२०॥
तदेतद् गुरुलाघवमूढत्वमेव मे। अल्पे बहुतरं बहुतरे चाल्पतरमिति मोहवशेन अविचारतोऽविवेकान्मम स्यात्, न तु परमार्थविचारतः॥
परमार्थविचारेण गुरुलाघवविपर्यास एवायमित्युपदर्शयन्नाह-
छेत्तव्यश्चास्मि भेत्तव्यो दाह्यः पाट्योऽप्यनेकशः।
कल्पकोटीरसंख्येया न च बोधिर्भविष्यति॥२१॥
संसारचारके निवसंस्तथाविधकर्मवशाच्छेत्तव्यश्चास्मि करचरणाद्यङ्गप्रत्यङ्गच्छेदनान्नरकादिषु। तथा भेत्तव्योऽस्मि शक्तिकुन्तादिभिः। दाह्यो नरकदहनादिना। पाट्यो ज्वलितक्रकचादिना। अनेकशः अनेकवारान्। नरकादिषु कारणामनुभवन् अपर्यन्तपथि संसारे। कल्पानां कोटीरसंख्येयाः संख्यातुमशक्याः इति। अकामस्यापि दुःखमपर्यन्तमनेकप्रकारमापतिष्यति, न च बुद्धत्वसंभाराय तत् संपत्स्यते॥
इदं संसारापर्यन्ततया दुःखं बहुतरं निष्फलं च। बुद्धत्वप्रसाधकं पुनरल्पतरं सफलं चेत्युपदर्शयन्नाह-
इदं तु मे परिमितं दुःखं संबोधिसाधनम्।
नष्टशल्यव्यथापोहे तदुत्पादनदुःखवत्॥२२॥
यद् बुद्धत्वप्रसाधकं तदिदं दुःखं परिमितं मम प्रतिनियतकालभावितया, दुःख [प्रशमन]हेतुश्च। तत्तथाभूतं शल्यं तेन व्यथा, तस्या अपोहो निवृत्तिः। तन्निमित्तं तद्वयुदासाय। यावज्जीवं तत्कृतदुःखप्रहाणायेत्यर्थः। तस्य नष्टशल्यस्योत्पाटनं शरीरादुद्धरणम्। अपकर्षणमिति यावत्। तेन यद्दुःखं प्रतिनियतकालमल्पतरम्। दीर्घकालिकदुःखोपशमनिमित्तम्। तद्वत् सोढुमुचितमिदमपि दुःखम्॥
अतोऽपि समुचितमिदमित्याह-
सर्वेऽपि वैद्याः कुर्वन्ति क्रियादुःखैररोगताम्।
तस्माद्वहूनि दुःखानि हन्तुं सोढव्यमल्पकम्॥२३॥
सर्वेऽपि न केचिदेव। लङ्घनपाचनादिकृतैर्यथेष्टाहारविहारप्रतिषेधजनितैश्च क्रियादुःखैः रोगपीडितानामारोग्यं विदधाति। अन्यथा तत्कर्तुमशक्यम्। यत एवम्, तस्मादतिशयेन अल्पमल्पकं दुःखं सोढव्यम्। किमर्थम् ? बहूनि दुःखानि हन्तुम्। सर्वसत्त्वानामात्मनश्च दीर्घकालिकसर्वदुःखप्रशमनायेत्यर्थः। एवं तावत् स्वीकर्तुं युक्तं धीमतः॥
न चेदं युक्तमपि दुष्करं कर्म आदिकर्मिकस्य प्रथमनुज्ञातं भगवतेति दर्शयन्नाह-
क्रियामिमामप्युचितां वरवैद्यो न दत्तवान्।
क्रियामिमां समनन्तरप्रतिपादितां दुःखोत्पादनीम्। उचितामपि सेवनीयामपि। वरवैद्यो भगवान् सर्वथा सर्वाव्यधिचिकित्सकः। प्रथमं न दत्तवान्, न कर्तव्यतया प्रतिपादितवानादिकर्मिकस्य। कथं तर्हि रागादिव्याधीनपनयति ? आह-
मधुरेणोपचारेण चिकित्सति महातुरान्॥२४॥
सुकुमारतरेणोपचारेण उपक्रमेण। यथाक्षमं चिकित्साप्रणयनेनेत्यर्थः। चिकित्सति रोगमुक्तान् करोति। महातुरान् दीर्घरोगिणो रागादिमहाव्याधिग्रस्तान्॥
कः पुनरयं मधुरोपचार इत्याह-
आदौ शाकादिदानेऽपि नियोजयति नायकः।
तत्करोति क्रमात्पश्चाद्यत्स्वमांसान्यपि त्यजेत्॥२५॥
मात्सर्यमलापनयनार्थं सुखसुखेन संभारसंवर्धनार्थं च शक्यपरित्यागे शाकसक्तुपिण्डिकादिदानेन प्रथमतरं प्रवर्तयति नायको भगवान्। पुनस्तथोपायविशेषेण नियोजनं करोति। तदिति लोकोक्तौ वा। यद्यथा दाता मृदुदानाभ्यासक्रमेण अधिमात्राधिमात्रदानाभ्यासप्रकर्षमासादयन् पश्चादुत्तरकालमकृच्छ्रेणैव स्वमांसरुधिरादिकमपि प्रसन्न एव प्रयच्छेत्॥
कथं पुनरेतदेवमित्याशङ्कयाह-
यदा शाकेष्विव प्रज्ञा स्वमांसेऽप्युपजायते।
मांसास्थि त्यजतस्तस्य तदा किं नाम दुष्करम्॥२६॥
यस्मिन् काले दानाभ्यासात् परमप्रकर्षगमनात् सर्वथापगतमात्सर्यतया शाकेष्विव स्वमांसेऽपि निरासङ्गा बुद्धिरुपजायते, तदा स्वमांसादिदानेऽपि नाशक्यानुष्ठानबुद्धिरिति तस्मिन् काले किं नाम दुष्करम् ? नैव किंचिदित्यर्थः॥
अथापि स्यात्-अतिदीर्घकालं परार्थे संसरता तद्दुःखं कथमिव परिहर्तुं शक्यमित्यत्राह-
न दुःखी त्यक्तपापत्वात्पण्डितत्वान्न दुर्मनाः।
मिथ्याकल्पनया चित्ते पापात्काये यतो व्यथा॥२७॥
द्विविधमेव हि दुःखं बाधकमुपजायते कायिकं मानसिकं चेति। तदेतद् द्वयमपि बोधिसत्त्वस्य न संभवति। कायवचनमनोभिः सर्वावद्यविरतेः कायिकं दुःखमस्य न जायते। युक्त्यागमाभ्यामुभयनैरात्म्यस्य च निश्चयनान्मानसमपि कुतः ? यतो मिथ्याकल्पनया असद्विकल्पेन आत्मात्मीयग्रहप्रवृत्तेन भावाद्यभिनिवेशकृतेन वा चित्ते दुःखम्, पापात् प्राणातिपातादेः काये। एवं तावद्दुःखहेतुपरिहाराद्दुःखमस्य न जायते इति प्रतिपादितम्॥
इदानीं सुखमेव केवलमस्यास्तीति प्रतिपादयन्नाह-
पुण्येन कायः सुखितः पाण्डित्येन मनः सुखि।
तिष्ठन् परार्थं संसारे कृपालुः केन खिद्यते॥२८॥
सुखं जातमस्य कायस्येति सुखितः। सुखं विद्यतेऽस्य मनस इति सुखि। एवमुभयसुखसमन्वागतत्वात् कृपावान् परार्थं संसारे संसरन् केन दुःखेन खिद्यते, खेदं मन्यते ? यदि वा। केन खिद्यते ? खेदहेतोरभावान्न केनचिदिति भावः। तत् किमिदमकारणभीरुतया वैमुख्यमुपादीयते ?
स्यादेतत्-दीर्घकालमासेवितभावितबहुलीकृतेन महता पुण्यसंभारेण सम्यक्संबोधिरधिगम्यते। तद्वरं मुमुक्षूणां शीघ्रकालतया श्रावकयानमेवाश्रयणीयं स्यादित्याशङ्कयाह-
क्षपयन् पूर्वपापानि प्रतीच्छन् पुण्यसागरान्।
बोधिचित्तबलादेव श्रावकेभ्योऽपि शीघ्रगः॥२९॥
पूर्वकृतानि यानि पापानि तानि बोधिचित्तबलादेव क्षयीणि कुर्वन्। यथोक्तं प्राक्-
युगान्तकालानलवन्महान्ति
पापानि यन्निर्दहति क्षणेन।इति।
[बोधि. १.१४]
तथा बोधिचित्तबलादेव प्रतीच्छन् आददानः पुण्यसागरान्।
यदुक्तम्-
अविच्छिन्नाः पुण्यधाराः प्रवर्तन्ते नभःसमाः।इति।
[बोधि .१.१९]
एवंविधोपायबलजवेन महायानमारूढो बोधिसत्त्वः श्रावकेभ्योऽपि शीघ्रगः त्वरितगामी॥
एवं सुखात्सुखं गच्छन् को विषीदेत्सचेतनः।
बोधिचित्तरथं प्राप्य सर्वखेदश्रमापहम्॥३०॥
प्रतिपादितमेवार्थं पिण्डीकृत्य दर्शयति। एवमुक्तक्रमेण सर्वावद्यविरतेः पुराकृतपापक्षयाच्च स्वप्नेऽपि दुर्गतिगमनाभावात् तीव्राभिप्रायेण अनेकसुखेन अहर्निशमाकाशधातुव्यापिनः पुण्यसागरस्याभिवर्धनाच्च सुगतिपरंपरासन्मार्गावतरणबोधिचित्तं रथमिव आसाद्य। आरुह्येति यावत्। सर्वखेदैः परिक्लेशैः श्रम आयासः, तमपहन्तीति प्रतिपादितनयेन, सर्वखेदश्रमं वा अपहन्तीति तम्। सुखादेकस्मादपरमुत्तरोत्तरमधिकाधिकं सुखं देवमनुष्यसंपत्तिलक्षणं गच्छन् अनुप्राप्नुवन् को नाम प्रेक्षावान् विषादमापद्येत ?
तदेवमनेकविधविषादनिमित्तप्रतिषेधेन अविषादं प्रतिपाद्य बलव्यूहं प्रतिपादयितुमाह-
छन्दस्थामरतिमुक्तिबलं सत्त्वार्थसिद्धये।
छन्दं दुःखभयात्कुर्यादनुशंसांश्च भावयन्॥३१॥
इदमप्युद्देशवाक्यमेव। छन्द इह कुशलाभिलाषः। स्थाम आरब्धदृढता। रतिः सत्कर्मासक्तिः मुक्तिरसामर्थ्ये तावत्कालमुत्सर्गः। एतच्चतुरङ्गबलम्, अनेकावयवसमुदायात्मकत्वात्, हस्त्यादिबलवत्। सत्त्वार्थसिद्धये वीर्यहेतुत्वात्, अस्य वीर्यस्य च सर्वाभिमतसाधनत्वादिति भावः। तत्र छन्दबलस्य बहुकरत्वात्, छन्दमित्यादिना अस्योत्पत्तिनिमित्तमाह-दुःखभयादिति। अशुभकर्मणो दुःखं जायत इति त्रासाच्छन्दं कुर्यात्। अनुशंसांश्च भावयन्। अनुशंसाः फलद्वारेण गुणविशेषाः। ते च अर्थात् कुशलकर्मण एव। तान् भावयन्। शुभकर्मणोऽनेकप्रकारेण मधुरफलोत्पत्तिं पुनः पुनः संचिन्तयन्नित्यर्थः॥
सांप्रतं बलस्य व्यापारमुपदर्शयितुमाह-
एवं विपक्षमुन्मूल्य यतेतोत्साहवृद्धये।
छन्दमानरतित्यागतात्पर्यवशिताबलैः॥३२॥
एवमुक्तप्रबन्धेनेत्यादि। विपक्षमालस्यादि। उन्मूल्य प्रतिपक्षभावना विधिना अपसार्य। वीर्यप्रवर्धनाय यत्नं कुर्यात्। केनोपायेनेत्यादि(ह ?)-मानश्चित्तस्योन्नतिः। अयं स्थामबलस्योपबृंहणम्, स्थामबलमेव वा। तेषां बलैः सामर्थ्यैः। सामर्थ्यपर्यायोऽत्र बलशब्दः॥
तत्र तावच्छन्दोत्पादनाय प्रथममाह-
अप्रमेया मया दोषा हन्तव्याः स्वपरात्मनोः।
एकैकस्यापि दोषस्य यत्र कल्पार्णवैः क्षयः॥३३॥
तत्र दोषक्षयारम्भे लेशोऽपि मम नेक्ष्यते।
अप्रमेयव्यथाभाज्ये नोरः स्फुटति मे कथम्॥३४॥
गुणा मयार्जनीयाश्च बहवः स्वपरात्मनोः।
तत्रैकैकगुणाभ्यासो भवेत्कल्पार्णवैर्न वा॥३५॥
गुणलेशेऽपि नाभ्यासो मम जातः कदाचन।
सर्वसत्त्वानामुपकरणतया आत्मनश्च समस्तक्लेशप्रहाणाय निःशेषगुणोत्पादनाय च मया बोधिचित्तमुत्पादितम्। तच्च न शिथिलव्यापारसाध्यमित्यवगम्यापि यदि अनारब्धवीर्यतया मन्दसमारम्भ एव तिष्ठामि, तदा दुर्गतिविनिपातमन्तरेण नान्या गतिरस्ति ममेति विचिन्त्य संवेगमामुखीकुर्वन् छन्दमुत्पादयेदिति समुदायार्थः॥
अवयवार्थस्तु उच्यते-अप्रमेयाः प्रमातुमशक्याः। दोषाः कायवाक्चित्तसमाश्रिताः। हन्तव्याः प्रहन्तव्याः। स्वपरात्मनोः स्वात्मनः परात्मनश्च। एकैकस्यापीति। आस्तां तावद्वहूनाम्। यत्र येषु। मन्दवीर्येण कल्पार्णवैः अनेकैः कल्पशतसहस्रैः क्षयः प्रहाणं क्रियते। तत्र तेषु दोषक्षयारम्भे दोषप्रहाणोत्साहे। लेशोऽपि स्वल्पमात्रमपि मम नेक्ष्यते न दृश्यते। अतः अप्रमेयव्यथाभाज्ये अपरिमितदुःखभाजनस्य मम नोरः स्फुटति हृदयं विदीर्यते। कथं केन प्रकारेण। गुणा मयेत्यादि सुबोधम्। इति विचिन्त्य संवेगमुपदर्शयति-
वृथा नीतं मया जन्म कथंचिल्लब्धमद्भुतम्॥३६॥
वृथा विफलमेव मया जन्म अक्षणविनिर्मुक्तं नीतं प्रेरितम्। वृथीकृतमिति यावत्। कथंचिल्लब्धं महार्णवयुगच्छिद्रकूर्मग्रीवार्पणवत् सुचिरेण प्राप्तम्। अत एव आश्चर्यस्थानत्वादद्भुतम्॥
इतोऽपि विफलमित्याह-
न प्राप्तं भगवत्पूजामहोत्सवसुखं मया।
न कृता शासने कारा दरिद्राशा न पूरिता॥३७॥
भीतेभ्यो नाभयं दत्तमार्ता न सुखिनः कृताः।
दुःखाय केवलं मातुर्गतोऽस्मि गर्भशल्यताम्॥३८॥
तथागतानां सत्क्रियाभिर्महोत्सवमतिशयवदभिनन्दनम्। तेन सुखं सौमनस्यं न प्राप्तं नाधिगतं मया। नापि शासने प्रतिमास्तूपसद्धर्मादिसत्कारैः विहारारामशयनादिवस्तुप्रदानैश्च कारा पूजा कृता। नापि दरिद्राणां धनहीनानामाशा अभिलाषः सर्वोपकरणसंपत्तिसंपादनेन पूरिता। नापि भीतेभ्यः सपत्नादिभयसमाकुलितेभ्यो मा भैषीरित्यभयं दत्तम्। नापि कायमनोदुःखैरार्ताः पीडिताः तदपनीय सुखिनः कृताः। इति सर्वैः सत्पुरुषधर्मैर्विरहितत्वादाह। दुःखायेत्यादि सुबोधम्॥
कथं पुनरेतां धर्मदशां प्राप्तो भवानित्याह-
धर्मच्छन्दवियोगेन पौर्विकेण ममाधुना।
विपत्तिरीदृशी जाता को धर्मे छन्दमुत्सृजेत्॥३९॥
धर्माभिलाषस्याभावेन प्राक्तनजन्मोपचितेन मम अधुना अस्मिन् जन्मनि विपत्तिरीदृशी जाता। सर्वसामर्थ्यवैकल्यस्वभावा समनन्तरकथिता समुत्पन्ना। एवं ज्ञात्वा को धर्मे छन्दमुत्सृजेत् परित्यजेत् ? को नाम नोपाददीत विचक्षण इति भावः॥
किं पुनः कुशलार्थिनां छन्दोत्पादने यत्न इत्याशङ्कय यच्चोक्तं छन्दं दुःखभयात् कुर्यात् इत्यादि, तद्वयक्तीकर्तुं चाह-
कुशलानां च सर्वेषां छन्दं मूलं मुनिर्जगौ।
तस्यापि मूलं सततं विपाकफलभावना॥४०॥
न केवलं विपत्तिपरिहारार्थम्, शुक्लधर्मोपचयार्थमपि च्छन्दोत्पादने यतितव्यमिति चकारार्थः। सर्वेषामिति न केषांचिदेव। छन्दं मूलं कारणं भगवानुक्तवान्, न तु स्वयमुत्प्रेक्ष्य उच्यते इत्यर्थः। तस्यापि च्छन्दस्यापि मूलं सततं सर्वकालं विपाकफलभावना। शुभाशुभकर्मणो विपाकफलं परलोके इष्टानिष्टप्राप्तिलक्षणम्, तस्य भावना पुनःपुनरामुखीकरणम्॥
तत्र अशुभकर्मणो विपाकफलमुपदर्शयन्नाह-
दुःखानि दौर्मनस्यानि भयानि विविधानि च।
अभिलाषविघाताश्च जायन्ते पापकारिणाम्॥४१॥
यावन्ति कायिकमानसिकानि नरकादिगतौ दुःखानि विविधानि नानाप्रकाराणि जायन्ते भवन्ति सर्वाणि पापकारिणामेव। भयानि बधबन्धनताडनादिभ्यः। पर्येषमाणस्य लाभविघातेन अभिलाषविघाताश्च॥
सुकृतकर्मणो विपाकफलमाह-
मनोरथः शुभकृतां यत्र यत्रैव गच्छति।
तत्र तत्रैव तत्पुण्यैः फलार्घेणाभिपूज्यते॥४२॥
इष्टाशंसनविकल्पो मनोरथः, यस्य लोके मनोराज्यमिति प्रसिद्धिः शुभकृतां पुण्यकारिणाम्। यत्र यत्रैवेति वीप्सायां न क्वचिदेव। गच्छति प्रसरति। फलार्घेणेति। अभिवाञ्छितफलोपनामनमेव अर्घ इवार्घः पूजा॥
तेन पुनरशुभस्य फलमाह-
पापकारिसुखेच्छा तु यत्र यत्रैव गच्छति।
तत्र तत्रैव तत्पापैर्दुःखशस्त्रैर्विहन्यते॥४३॥
सुखेच्छा सुखाभिलाषः। तत्पापैरिति कर्तरि तृतीया। दुःखशस्त्रैरिति करणैः। दुःखान्येव शस्त्राणीव तदिच्छाविच्छेदहेतुत्वात्॥
पृथग्जनासाधारणशुभकर्मविपाकफलमसाधारणमाह-
विपुलसुगन्धिशीतलसरोरुहगर्भगता
मधुरजिनस्वराशनकृतोपचितद्युतयः।
मुनिकरबोधिताम्बुजविनिर्गतसद्वपुषः
सुगतसुता भवन्ति सुगतस्य पुरः कुशलैः॥४४॥
प्रतिलब्धमुदितादिभूमयो हि बोधिसत्त्वा अनिच्छन्तो मातृकुक्षौ नोत्पद्यन्ते, किं तर्हि सुखावत्यां विश्वदलकमलकोशेषु जायन्ते। तेषां सुखविभूतिमनेन कथयति-विपुलानि विस्तीर्णानि सुगन्धीनि मनोज्ञगन्धानि शीतलानि शीतसुखस्पर्शानि तानि च सरोरुहाणि पङ्कजानि चेति, तेषां गर्भाणि। सरोरुहगर्भाणां वा विशेषणान्येतानि। तेषु गताः संस्थिताः प्रज्ञोपायमहाकरुणानिर्यातपुण्यज्ञानकललसंवलितसंबोधिचित्ताः सुगतसुता भवन्ति कुशलैरिति संबन्धः। कथं पुनः पद्मगर्भेषु पुष्टिं लभन्त इत्याह-मधुरेत्यादि। मधुरैः सर्वस्वराङ्गोपेततया परमसौमनस्यकारिभिः संबद्धधर्मघोषाशनैराहारैः कृता उपचिता द्युतयो वपूंषि येषां ते तथा। कथं च ततो निर्यान्तीत्यत आह-मुनिकरेत्यादि। मुनिकरैः परिपाककालमवगम्य तथागतरश्मिभिर्बोधितानि विकासितानि च तान्यम्बुजानि चेति। ततो विनिर्गतानि निर्यातानि सन्ति लक्षणव्यञ्जनालंकृततया शोभनानि वपूंषि येषां ते तथा। तथाभूताः सन्तः सुगतसुता बोधिसत्त्वा भवन्ति जायन्ते। सुगतस्य पुरः सुखावत्याममिताभस्य भगवतोऽग्रतः। कुशलैरेकान्तशुक्लैः कर्मभिः। तदनेन मातृकुक्षौ समुत्पद्यमानानामेतद्विशेषणविपर्ययेण दुःखं वेदितव्यमित्युपदर्शितं भवति। तथा हि तत्र संकटे दुर्गन्धिनि जठरानलसंतप्ते च उत्पन्नस्य मातापित्रशुचिसंभूतस्य मातुः पीताशितैर्वान्तकल्पैः संवर्धमानस्य गर्भमलपङ्कनिमग्नस्य परिपाककाले कथंचित् कण्ठगतप्राणस्य यन्त्रनिष्पीडितस्येव ततो निर्गमनमिति प्रायेण मनुष्यभूतस्य व्यतिमिश्रकर्मविपाकफलमुक्तम्॥
एकान्तकृष्णस्य तु विपाकफलमाह-
यमपुरुषापनीतसकलच्छविरार्तरवो
हुतवहतापविद्रुतकताम्रनिषिक्ततनुः।
ज्वलदसिशक्तिघातशतशातितमांसदलः
पतति सुतप्तलोहधरणीष्वशुभैर्बहुशः॥४५॥
यमपुरुषैः कालदूतैरपनीता विश्लेषिता ज्वलितमुद्गरादिप्रहारैः सकला समस्ता छविश्चर्म प्रभावो वा यस्य स तथा। अतिशयेनार्तः सन् पतति सुतप्तलोहधरणीषु। पुनरपि किंभूतः ? तीव्रानलतापेन द्रवीभूतं यत्ताम्रं तेन निषिक्ता स्नापिता तनुः कायो यस्य। अतोऽप्यपनीतसकलच्छविः। ज्वलन्तः असयः शक्तयश्च शस्त्रविशेषाः, तेषां घातशतैरनेकैः प्रहारैः शातितानि विच्छेदितानि मांसदलानि शकलानि यस्य स तथाभूतः सन् पतति। सुष्ठु तप्तासु लोहमयभूमिषु। अशुभैरकुशलैः कर्मभिः। बहुश इति बहून् वारान्। दीर्घकालेन तत्फलस्य परिक्षयात्॥
तदेवं शुभाशुभकर्मणोर्विपाकफलं प्रतिपाद्य च्छन्दबलमुपसंहरन्नाह-
तस्मात्कार्यः शुभच्छन्दो भावयित्वैवमादरात्।
यत एवं शुभाशुभकर्मणोर्मधुरकटुकफलविपाकः, तस्मादेवं परिभाव्य शुभच्छन्द एव आदरेणाशुभकर्म विहाय कार्यः। सांप्रतं स्थामबलं प्रतिपादयितुमाह-
वज्रध्वजस्थविधिना मानं त्वारभ्य भावयेत्॥४६॥
वज्रध्वजसूत्रप्रतिपादितविधानेन मानं पुनः साध्यं कर्मारभ्य भावयेत्। अथवा। आरभ्य भावयेदिति गाढसमारम्भेण भावयेत्, चेतसि स्थिरं कुर्यात्, न शिथिलोपक्रमेणेत्यर्थः॥
आरम्भमेव शिक्षयितुमाह-
पूर्वं निरूप्य सामग्रीमारभेन्नारभेत वा।
पूर्वं प्रथमत एव अभिमतकार्यनिष्पादनाय सामग्रीं कारणसाकल्यं निरूप्य, तस्या बलाबलं विचार्य, आरभेत सति बले, नारभेत वा असति बले। किमेवंविचारेण प्रयोजनमिति चेदाह-
अनारम्भो वरं नाम न त्वारभ्य निवर्तनम्॥४७॥
अनारम्भो वरं नाम प्रथमत एव, न त्वारभ्य निवर्तनमशक्तत्वे सति॥
ननु किमत्र दूषणं येनैव नेष्यते इत्याह-
जन्मान्तरेऽपि सोऽभ्यासः पापाद्दुःखं च वर्धते।
अन्यच्च कार्यकालं च हीनं तच्च न साधितम्॥४८॥
तथा क्रियमाणः अन्यस्मिन्नपि जन्मनि सोऽभ्यास इत्यारभ्य निवर्तनं नाम। प्रतिज्ञातमकुर्वतश्च पापं ततो दुःखं वर्धते। अन्यच्च हीनं नष्टं यत्परित्यज्य तदारब्धम्, कार्यकालं च हीनम्। आरब्धपरित्यक्तकार्यस्य कालोऽस्य कार्यस्येति। तस्मिन् काले यदन्यत् कार्यं कर्तव्यं तदित्यर्थः। तच्च यदारभ्य परित्यक्तम्, तदपि न साधितं न निष्पादितम्। इति पञ्चप्रकारमत्र दूषणम्। तेन नेष्यत इत्यभिप्रायः॥
अथ किमयं मानः सर्वत्र न कर्तव्यः ? नेत्याह-
त्रिषु मानो विधातव्यः कर्मोपक्लेशशक्तिषु।
केषु त्रिषु ? तदाह-कर्मसु उपक्लेशेषु शक्तौ च। तत्र उपक्लेशाः क्षुद्रवस्तुकसंज्ञिताः क्रोधोपनाहम्रक्षप्रदाशादयः सप्त। पञ्चाशत् क्लेशा एव वा रागादय उपक्लेशा उच्यन्ते। तत्र कर्ममानं व्याख्यातुमाह-
मयैवैकेन कर्तव्यमित्येषा कर्ममानिता॥४९॥
यत्किंचिदनवद्यं कर्म आपतितं भवति सत्त्वानाम्, तत् सर्वं मयैवैकेन कर्तव्यम्। नान्यस्यावकाशो दातव्य इत्यर्थः॥
एतदेव दर्शयन्नाह-
क्लेशस्वतन्त्रो लोकोऽयं न क्षमः स्वार्थसाधने।
तस्मान्मयैषां कर्तव्यं नाशक्तोऽहं यथा जनः॥५०॥
क्लेशैः परायत्तीकृतः सर्वोऽयं जनकायः क्वचिदपि स्वार्थसाधने समर्थो न भवति, इति एषां सर्वसुखोत्पादनाय मया बोधिचित्तमुत्पादितम्। यत एवम्, तस्मान्नाशक्तोऽहमीदृशं भारमुद्बोढुं यथा अयं जनः। अतो मयैवैषां सर्वं कर्तव्यम्॥
दीनेऽपि कर्मणि वैमुख्यं नोत्पादयितव्यमित्याह-
नीचं कर्म करोत्यन्यः कथं मय्यपि तिष्ठति।
नीचमतिगर्हितं लोके भारोद्वहनादिकम्। मय्यपि सर्वसत्त्वानां दासभूतेऽपि तिष्टति विद्यमानेऽपि। मत्करणीयं कथमन्यः करोति ? मयैव कर्तुमुचितमिति भावः। अथाप्रतिरूपम्, ममैव तत् कर्मेति चित्तस्योन्नतिं निवारयितुमाह-
मानाच्चेन्न करोम्येतन्मानो नश्यतु मे वरम्॥५१॥
कोऽमुष्यपुत्रः, इदं च कर्म अतिनिहीनम्, तदयुक्तं मम कर्तुमिति मानाद्यदि न करोमि, तदा मानो नश्यतु मे वरम्। किमनेन महार्थभ्रंशकारिणा मम, न तु नीचकर्मप्रवृत्तिः॥
इति कर्मसु मानमभिधाय उपक्लेशेषु मानमुपदर्शयितुमाह-
मृतं दुण्डुभमासाद्य काकोऽपि गरुडायते।
आपदाबाधतेऽल्पापि मनो मे यदि दुर्बलम्॥५२॥
यदि उपक्लेशेषु निहतमानतया दुर्बलवृत्ति मम चित्तं स्यात्, तदा आपदापत्तिः आबाधते आक्रामति यथा सापत्तिकं स्यादित्यर्थः। अल्पापि मृदुप्रचारोपक्लेशजनितापि। कथमिवेत्याह-मृतमपगतप्राणं दुण्डुभं प्राप्य यथा काकोऽपि गरुडवदाचरति॥
कुतः पुनरेवमित्याह-
विषादकृतनिश्चेष्टे आपदः सुकरा ननु।
व्युत्थितश्चेष्टमानस्तु महतामपि दुर्जयः॥५३॥
चित्तोन्नतिविरहिते विषण्णतया मन्दकायचित्तप्रवृत्तौ आलस्योपहते मुषितस्मृतौ आपदः सुकराः सुलभाः। उत्पद्यन्त एव स्वल्पापदापि गम्यत्वात्। व्युत्थितः समुन्नतचित्ततया पुनरुत्साहसंपन्नः चेष्टमानः स्मृतिसंप्रजन्याभ्यामुपक्लेशानामनवकाशं ददानः महतामपि दुर्जयः अजय्यः स्यात्॥
तस्माद्दृढेन चित्तेन करोम्यापदमापदः।
त्रैलोक्यविजिगीषुत्वं हास्यमापज्जितस्य मे॥५४॥
स्थामबलावलम्बनं निगमयन् दर्शयति-यत एवं तस्मात् दृढेन चित्तेन मानसंनाहः। आपद एव आपदमनर्थं करोमि सर्वथा तदनुप्रवेशं निवारयन्नुन्मूलितसंतानं करोमि। अन्यथा त्रिजगद्विजयारम्भो मम हास्यमुपहसनीयम्, आपदा आपदायत्ततया वराकिकया जितस्य गमिष्यति॥
कीदृशमेतदित्याह-
मया हि सर्वं जेतव्यमहं जेयो न केनचित्।
मयैष मानो वोढव्यो जिनसिंहसुतो ह्यहम्॥५५॥
कुतः ? यस्माज्जिना एव भगवन्तः सिंहाः सर्वमारमृगैरनभिगम्यत्वात्। तेषां सुतः अहमपि कथमन्यैः पराजितो नाम नामधेयं लप्स्ये इति मनसि निधाय मयैष मानो बोढव्यः। यथा हि सिंहकिशोरः प्रतिलब्धवैशारद्यः सर्वान्यमृगैरनभिभूत एव वने विचरति, तथा मया दृढेन भवितव्यमित्यर्थः॥
स्यादेतत्-यदि यवम्, तदा येऽपि सपत्नादिविजयाय मानमुद्वहन्ति, तेऽपि मानिनः प्रशस्याः कथं न भवेयुः? इत्यत्राह-
ये सत्त्वा मानविजिता वरकास्ते न मानिनः।
मानी शत्रुवशं नैति मानशत्रुवशाश्च ते॥५६॥
मानविजिताः मानेन अभिभूताः वराकास्तपस्विनः ते मानिनो भवन्त्येव। कुतः ? मानी शत्रुवशं नैति न गच्छति। नासौ वैरिजनानुवृत्तिं करोतीत्यर्थः। ये भवताभिमता मानिनः, ते मानशत्रुवशाः तदायत्तप्रवृत्तयः॥
एतदेव श्लोकद्वयेन समर्थयितुमाह-
मानेन दुर्गतिं नीता मानुष्येऽपि हतोत्सवाः।
परपिण्डाशिनो दासा मूर्खा दुर्दर्शनाः कृशा॥५७॥
सर्वतः परिभूताश्च मानस्तब्धास्तपस्विनः।
तेऽपि चेन्मानिनां मध्ये दीनास्तु वद कीदृशाः॥५८॥
सप्तविधमानेषु अन्यतमेन मानेन दुर्गतिं नीता नरकादिषु पातिताः। अथ कथंचिन्मनुष्यप्रतिलम्भो भवति तेषाम्, तदा तत्रापि तन्निन्दाफलेन हतोत्सवा निरानन्दा भवन्ति। हीनदीनमनस इत्यर्थः। परपिण्डाशिनः आहारवैकल्यात् परदत्तभिक्षाहारभुजः। दासाः परतन्त्रवृत्तयो भृत्याः। मूर्खाः सर्वविकेकशून्याः। दुर्दर्शनाः विरूपात्मभावा अप्रीतिजनकाश्च। कृशाः दुर्बलशरीराः सामर्थ्यरहिताश्च। सर्वतः सर्वेभ्योऽकृतापराधा अपि कायवचःपरिभवलाभिनो भवन्ति। के पुनरेवम् ? मानस्तब्धास्तपस्विनः मानेन स्तब्धाः अनम्राः। तपस्विनो वराकाः। तेऽपि चेत्, एवंभूता अपि यदि मानिनां मध्ये गण्यन्ते, तर्हि दीनाः कृपणाः कृपापात्रमित्यर्थः। पुनरन्ये दीनाः कीदृशा भवन्तीति वद ब्रूहि [इति] चोदकमामन्त्रयते॥
यदि एवंविधा मानिनो नोच्यन्ते, कीदृशास्तर्हि ते भवन्तीत्याह-
ते मानिनो विजयिनश्च त एव शूरा
ये मानशत्रुविजयाय वहन्ति मानम्।
ये तं स्फुरन्तमपि मानरिपुं निहत्य
कामं जने जयफलं प्रतिपादयन्ति॥५९॥
त एव मानिन उच्यन्ते ये बोधिसत्त्वाः तं स्फुरन्तमपि प्रभवन्तमपि मानवैरिणं निहत्य विधूय। कामं यथेष्टम्। उद्दामेति यावत्। जने लोके सदेवकादिके जयफलं प्रकाशयन्ति बुद्धत्वावस्थायाम्। एतादृशं तन्मानशत्रुविजयफलं यादृशमस्मासु दृश्यते इत्यभिप्रायः। त एव विजयिनश्च लब्धविजयाः। त एव शूरास्तेजस्विन इति पदद्वयं यथासंभवं योज्यम्॥
उपक्लेशेषु मानं प्रतिपाद्य शक्तौ मानमाह-
संक्लेशपक्षमध्यस्थो भवेद्दुप्तः सहस्रशः।
संक्लेशानां पक्षो वर्गः, तस्य मध्ये तिष्ठन् सहस्रगुणेन दृप्ततरो भवेत्, अतिशयवच्छौर्यबलमवलम्बेत। किंभूतः सन्नित्याह-
दुर्योधनः क्लेशगणैः सिंहो मृगगणैरिव॥६०॥
दुःखेन योध्यत इति दुर्योधनः। कथंचिदपि न पराजीयते इत्यर्थः। कथमिव ? यथा हि सिंहो मृगराजः मृगकुलमध्ये महातेजोबलसमन्वागतो विहरन् वने सर्वमृगानभिभवति, न च तैरभिभूयत इति, एवं बोधिसत्त्वो दुर्योधनो भवेत्॥
इदमपरमपि निमित्तमुद्गहीतव्यमित्याह-
महत्स्वपि हि कृच्छ्रेषु न रसं चक्षुरीक्षते।
एवं कृच्छ्रमपि प्राप्य न क्लेशवशगो भवेत्॥६१॥
अतिप्रकर्षवत्सु अपि कृच्छ्रेषु दुःखेषु सत्सु रसं मधुरादिकं जिह्वेन्द्रियग्राह्यं न चक्षुरीक्षते न प्रतिपद्यते। न विषयीकरोतीत्यर्थः। तस्याविषयत्वात्। नाविषये प्रवर्तत इति भावः। एवमुक्तरसचक्षुर्न्यायेन कष्टमपि प्राप्य न क्लेशवशं गच्छेत्॥
इत्युक्तेन प्रबन्धेन स्थामबलं विधाय रतिबलमावेदयितुमाह-
यदेवापद्यते कर्म तत्कर्मव्यसनी भवेत्।
तत्कर्मशौण्डोऽतृप्तात्मा क्रीडाफलसुखेप्सुवत्॥६२॥
कर्म संभारनिबन्धनं ध्यानाध्ययनादिलक्षणं यदेवापद्यते, क्रमकरणयोगेनापतितं भवेत्, तस्मिन्नेव कर्मणि व्यसनी भवेत् तत्क्रियारसनिमग्नचित्तः। तत्कर्मशौण्डः तत्प्रवृत्तिलम्पटः। अतृप्तात्मा पुनःपुनरभिलाषयुक्तः। क इव ? क्रीडाफलसुखेप्सुवत् द्यूतादिक्रीडाया यत्फलं सुखं तदाप्तुमिच्छुरिव॥
इतोऽपि विचारयता कर्मणि रतिरुत्पादयितव्येत्युपदर्शयन्नाह-
सुखार्थ क्रियते कर्म तथापि स्यान्न वा सुखम्।
कर्मैव तु सुखं यस्य निष्कर्मा स सुखी कथम्॥६३॥
सर्वैरेव कर्मफलसुखलिप्सया कर्म क्रियते। अन्यथा तत्र प्रवृत्तिर्न स्यात्। तथापि एवं चेतसा प्रवृत्तावपि कस्यचित् कर्मणोऽभिवाञ्छितफलं स्यात्, कस्यचित् पुनर्न स्यात्। निष्फलारम्भस्यापि संभवात्। तथापि कर्मारम्भात् पुनः फलसंभावनया नैव निवर्तते जनः। यस्य पुनः कर्मैव सुखम्, न तदुत्तरमपरसुखाभिलाषः, स निष्कर्मा कर्मविरहितः कथं सुखी स्यात् ? न कथंचिदित्यर्थः॥
इदमपि भावयता कर्मण्यभिनिवेष्टव्यमित्याह-
कामैर्न तृप्तिः संसारे क्षुरधारामधूपमैः।
पुण्यामृतैः कथं तृप्तिर्विपाकमधुरैः शिवैः॥६४॥
रूपादिविषयैः। संसार इति संसरति पुनः पुनः। अभूतैरतृप्तिः अनाप्यायनम्। किंभूतैः ? क्षुरधारामधूपमैः क्षुरधारायां यन्मधु मधुरसं यदास्वाद्य तृष्णावशाज्जिह्वोच्छेदनोत्तरकालं दुःखमुपजायते, तेनोपमा उपमानं यादृशं येषां ते। आपातमात्रमाधुर्येऽपि परिणतिदुःखेन कटुकरसत्त्वात्तेषामित्यभिप्रायः। पुण्यान्येव अमृतानीव, तैः कथं तृप्तिरस्तु ? किंविशिष्टैः ? विपाकमधुरैरभ्युदयफलसुखहेतुतया परिणामेन मधुररसत्वात्। परमसुखजनकैः शिवैः कल्याणकारिभिर्निःश्रेयसावाहकतया। अजरामरफलदानपरत्वात् सर्वदुःखनिर्वर्तकैरित्यर्थः। अत एव पुण्यामृतैरित्यत्र हेतुपदमेतत्॥
तस्मादित्युपसंहारेण पुनः कर्माभिरामं द्रढयन्नाह-
तस्मात्कर्मावसानेऽपि निमज्जेत्तत्र कर्मणि।
यथा मध्याह्नसंतप्त आदौ प्राप्तसराः करी॥६५॥
तस्य आरब्धस्य कर्मणः अवसानेऽपि निमज्जेत्, तदभिनिवेशरसनिमग्न एव विमुञ्चेत्। कथमिव ? यथा ग्रीष्मसमये मध्यंदिनवर्तिनि सूर्ये सर्वतो जलमलभमानश्च आतापतापितो हस्ती परमाभिनिवेशसंयुक्तः अतिशयवदाह्लादकारिशीतलजलपरिपूरितं हदमासाद्य प्रथमतो निमज्जति तथा इति समुदायार्थः। प्राप्तं सरो येन स तथा। पश्चात्कर्मधारयः। आदावित्यस्य निमज्जतीत्यनेन संबन्धः॥
इदानीं रतिबलं व्याख्याय मुक्तिबलं व्याख्यातुमाह-
बलनाशानुबन्धे तु पुनः कर्तुं परित्यजेत्।
सुसमाप्तं च तन्मुञ्चेदुत्तरोत्तरतृष्णया॥६६॥
आरब्धकर्मनिष्पादने सामर्थ्यक्षयमात्मनोऽवगम्य सामर्थ्यप्रतिलम्भे सति पुनः करिष्यामि इत्यभिप्रायेण तावत्कालं परित्यजेत् मुञ्चेत्। न तावतास्य विक्षेपः स्यात्। अन्यथा तथापि तदपरित्यागेऽनर्थसमावेश एव स्यात्। यदापि सुनिष्पन्नं तदारब्धं कर्म भवेत्, तदापि मोक्तव्यम्। अन्यथा स्वरसवाहितयापि तस्मिन् प्रवृत्ते पुनर्व्यापाराद्विक्षेप एव स्यात्। तस्मादपरापरविशेषाकाङ्क्षया तन्मुञ्चेत् परित्यजेत्। एतेन यदुक्तं प्राक्-पूर्वं समीक्ष्य सामग्रीम् [७.४७] इत्यादि, तस्योत्सर्गस्यायमपवाद उक्तः॥
तदेवमवान्तरविशेषोपदर्शनेन बलव्यूहं सर्वथाभिधाय प्रथमोद्देशप्रतिपादितमपि पुनश्छन्दादिगणे [७.१६] कथितं तात्पर्यं व्याचक्षाण आह-
क्लेशप्रहारान् संरक्षेत् क्लेशांश्च प्रहरेद्दृढम्।
खङ्गयुद्धमिवापन्नः शिक्षितेनारिणा सह॥६७॥
क्लेशानां प्रहारान् उपघातान् संरक्षेत् निवारयेत्। यथा तेषां प्रहरो न प्रभवतीत्यर्थः। क्लेशान् पुनः प्रहरेत् निहन्यात्। दृढं गाढप्रहारेण। यथा पुनरवकाशं न लभेरन्। अत्र निदर्शनमाह-यथा शिक्षितेन शस्त्रविद्याकौशलसमन्वागतेन शत्रुणा सह निपुणतरः खङ्गेन संग्रामयन् तमभिभवति, न च तेनाभिभूत इति॥
तथा तत्रेत्यादिना पुनस्तात्पर्यं शिक्षयितुमाह-
तत्र खङ्गं यथा भ्रष्टं गृह्णीयात्सभयस्त्वरन्।
स्मृतिखङ्गं तथा भ्रष्टं गृह्णीयान्नरकान् स्मरन्॥६८॥
तत्र तस्मिन् खङ्गयुद्धे यथा खङ्गं हस्तात् कथंचित् विचलितं पुनः संवृत्य गृह्णीयात् समयः, मा मामयं छलमनुप्रविश्य शत्रुर्वधीत्। त्वरन्निति शीघ्रमेव। न कालप्रतिलम्बेनेति यावत्। तथा तद्वदेव स्मृतिप्रमोषे। स्मृतिरेव खङ्ग इव क्लेशशत्रुविजयाय। तं भ्रष्टमपगतं गृह्णीयात् आमुखीकुर्यात्। नरकान् रौरवादीन् स्मरन्। स्खलिते सति तद्दुःखभागितां मनसिकुर्वन्॥
ननु सूक्ष्मक्लेशसमुदाचारेऽपि का क्षतिः येन तत्र उपेक्षा न क्रियते इत्यत्राह-
विषं रुधिरमासाद्य प्रसर्पति यथा तनौ।
तथैव च्छिद्रमासाद्य दोषश्चित्ते प्रसर्पति॥६९॥
अणुमात्रस्यापि दोषस्य अवकाशो न दातव्यः। अन्यथा तन्मात्रस्याप्यनुप्रवेशे चित्ते तत्प्रसरावरोधस्य कर्तुमशक्यत्वात्। यथा हि स्वल्पव्रणेऽपि रुधिरसंपर्कवतो विषस्य शरीरे। तस्मादणुमात्रक्लेशप्रहारनिवारणेऽपि तात्पर्यं कुर्यात्॥
पुनरन्यथा तात्पर्यं दृढीकुर्वन्नाह-
तैलपात्रधरो यद्वदसिहस्तैरधिष्ठितः।
स्खलिते मरणत्रासात्तत्परः स्यात्तथा व्रती॥७०॥
यथा कश्चित् पुरुषश्चण्डनृपाज्ञया तैलपरिपूर्णपात्रमादाय पिच्छलसंक्रमेण असिहस्तै राजपुरुषैः बिन्दुमात्रतैलभ्रंशेऽपि अद्यैव त्वां प्राणैर्वियोजयिष्याम इति ब्रुवाणैरधिष्ठितो गच्छन् यदि ममात्र कथंचित् स्खलितं स्यात्, तदा नूनममी मां व्यापादयेयुरिति मरणभयात्तत्परो भवति, तथा व्रती गृहीतसंवरः प्रकृतस्खलिते नरकादिदुःखत्रासात् तदनवकाशाय तत्परः स्यात् यत्नवान् भवेत्॥
उक्तमुपसंहृत्य दर्शयन्नाह-
तस्मादुत्सङ्गगे सर्पे यथोत्तिष्ठति सत्वरम्।
निद्रालस्यागमे तद्वत् प्रतिकुर्वीत सत्वरम्॥७१॥
यत एवम्, तस्मादुत्सङ्गगे क्रोडगते सर्पे आशीविषे यथा त्वरितमेवोत्तिष्ठति-मा मामयमहिर्दक्षीत्, तथैव निद्रालस्यागमे मिद्धस्त्यानप्रादुर्भावे प्रतिकुर्वीत तत्प्रतिपक्षानित्यतादिभावनय प्रतीकारं कुर्यात्॥
अस्य चैवं यत्नवतोऽपि कथंचित् किंचित् स्खलितं शूरस्खलितन्यायेन स्यात्। तदा प्रतीकारं कृत्वा पुनर्यत्नवान् भवेत्। इत्युपदर्शयन्नाह-
एकैकस्मिंश्छले सुष्ठु परितप्य विचिन्तयेत्।
कथं करोमि येनेदं पुनर्मे न भवेदिति॥७२॥
स्मृतिप्रमोषे सति एकैकस्मिन् प्रत्येकं छले स्खलिते कथंचित् क्लेशानामनुप्रवेशे सति परितप्य अध्याशयेन मनस्तापं कृत्स्न विचिन्तयेत्-अहो बत जानन्नेव स्खलितोऽस्मि, तत्केन प्रकारेणात्र प्रतिविधानं करोमि येन पुनरिदं छलं न स्यात् ? इत्येवं दृढसमारम्भं समादाय विहरेत्। न तु पुनः शिथिलः स्यादिति भावः॥
अत एव विवेककामानां प्रतिषिद्धमप्यनुजानन्नाह-
संसर्गं कर्म वा प्राप्तमिच्छेदेतेन हेतुना।
आचार्योपाध्यायतदन्यसब्रह्मचारिप्रभृतिभिः बहुश्रुतैः त्रिपिटकवेदिभिः कौकृत्यविनोदनकुशलैः सह संसर्गं समवधानमिच्छेदाशंसेत्। तन्निश्रित एव तिष्ठेदित्यभिप्रायः। कर्म वा प्राप्तं तदववादानुशासनीलक्षणम्, आपत्तिसमुद्धरणम्, तैर्दण्डकर्मप्रणयनं वा समुत्पन्नमिच्छेत्। एतेन हेतुना तेषामवतारसंरक्षणाभिप्रायेण। एतदेवाह-
कथं नामास्ववस्थासु स्मृत्यभ्यासो भवेदिति॥७३॥
केन विधिना नाम आसु अवस्थासु क्लेशावतारदशासु स्मृत्यभ्यासो भवेत्, अयत्नत एवालम्बनात् संप्रमोषो न स्यात्, इत्यनेन अभिप्रायेण। अयं समुदायार्थः-कल्याणमित्रसंनिधानात् तदववादानुशासनीतः तदाचारसंदर्शनाच्च सदा स्मृतिसंप्रजन्यविहारिणः क्लेशा नावतारं लभन्ते। ततोऽस्य अविरोधत एव उत्साहो वर्धत इति युक्तम्।
सदा कल्याणमित्रं च जीवितार्थेऽपि न त्यजेत्। इति।
[बोधि. ५.१०२]
तथा-
उपाध्यायानुशासन्या भीत्याप्यादरकारिणाम्।
धन्यानां गुरुसंवासात् सुकरं जायते स्मृतिः॥इति॥
[बोधि. ५.३०]
अधुना तात्पर्यमुपदर्श्य आत्मविधेयतामुपदर्शयितुमाह-
लघुं कुर्यात्तथात्मानमप्रमादकथां स्मरन्।
कर्मागमाद्यथा पूर्वं सज्जः सर्वत्र वर्तते॥७४॥
सर्वकर्मण्यमात्मानं कायवाक्चित्तलक्षणं तथा कुर्यात्, उत्साहाभ्यासादायत्तिं नयेदित्यर्थः। यथा कर्मागमात् कर्मारम्भात् पूर्वं प्रागेव सज्जः आयत्तीकृतः सुदान्ताश्ववत् तन्मार्गनिरीक्षणासीन इव कर्मणि प्रवर्तते॥
उक्तमेवार्थमुदाहरणेन व्यक्तीकुर्वन्नाह-
यथैव तूलकं वायोर्गमनागमने वशम्।
तथोत्साहवशं यायादृद्धिश्चैवं समृध्यति॥७५॥
तूलकं कर्पासादिसमुद्भूतं यथा वायोर्गमने च आगमने च वशमायत्तम्, तथा तद्वदेव उत्साहवशं यायात् वीर्यवशवर्ती भवेत्। एवमभ्यासपरायणस्य ऋद्धिश्च आकाशगमनादिलक्षणा समृध्यति संपद्यते॥
परात्मसमतापरात्मपरिवर्तने पुनः उभयत्रापि उपयुक्ते इति ध्यानपरिच्छेदे एव व्याख्येये॥
इति प्रज्ञाकरमतिविरचितायां बोधिचर्यावतारपञ्जिकायां
वीर्यपारमिता नाम सप्तमः परिच्छेदः॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
२४ नागकुमारावदानम्
Technical Details
२४ नागकुमारावदानम्।
भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पृच्छन्ति-कुतो भदन्त तेन नागकुमारेण तत्प्रथमतः श्रद्धा प्रतिलब्धा ? भगवानाह-भूतपूर्वं भिक्षवोऽस्मिन्नेव भद्रकल्पे विंशतिवर्षसहस्रायुषि प्रजायां काश्यपो नाम शास्ता लोक उत्पन्नस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदन्म्यशारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवान्। स एवं श्रावकाणां धर्मं देशयति-एतानि भिक्षवोऽरण्यानि शून्यागाराणि पर्वतकन्दरगिरिगुहापलालपुञ्जाभ्यवकाशश्मशानवनप्रस्थानि प्रान्तानि शयनासनानि ध्यायत। भिक्षवो मा प्रमादत। मा पश्चाद्विप्रतिसारिणो भूत। इदमस्माकमनुशासनम्। तत्र केचिद्भिक्षवः सुमेरुपरिषण्डायां गत्वा ध्यायन्ति, केचिन्मन्दाकिन्याः पुष्करिण्यास्तीरे, केचिदनवतप्ते महासरसि, केचित् सप्तसु काञ्चनमयेषु पर्वतेषु, केचित् तासु तासु ग्रामनिगमराजराष्ट्रधानीषु गत्वा ध्यायन्ति॥
अन्यतमश्च चिरजातको नागकुमारः सुपर्णिना पक्षिराजेन सुमेरुपरिषण्डायामुपरिष्टादपह्रियते। यावत् तेन भिक्षवो ध्यानाध्ययनयोगमनसिकारयुक्ता विहरन्तो दृष्टाः। दृष्ट्वा चास्य चित्तमभिप्रसन्नम्। प्रसादजातः संलक्षयति-मुक्ता ह्येते आर्यका एवंविधाद् दुःखात्। च्युतः कालगतो वाराणस्यां षट्कर्मनिरते ब्राह्मणकुले जातः। उन्नीतो वर्धितो महान् संवृत्तः। सोऽपरेण समयेन काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्य शासने प्रव्रजितः। तेनोद्यता घटता व्यायच्छता सर्वक्लेशप्रहाणादर्हत्त्वं साक्षात्कृतम्। अर्हन् संवृत्तः पूर्ववद्यावन्मान्यश्च पून्यश्चाभिवन्द्यश्च संवृत्तः। स संलक्षयति-कुतोऽहं च्युतः ? तिर्यक्षु। कुत्रोपपन्नः ? मनुष्येषु। कुत्र मम मातापितरौ ? यावत् पश्यति नागभवने रुदन्तौ तिष्ठतः। स तत्र गतः। गत्वा पृच्छितुमारब्धः-अम्ब तात कस्यार्थे रुदितः ? तौ कथयतः -आर्य, सुचिरजातकोऽस्माकं नागकुमारः सुपर्णिना पक्षिराजेनापहृतः। स कथयति-अहमेवासौ। आर्य, तादृशः स दुष्टनागो यद्वयं सुगतिगमनमपि न संभावयामः, प्रागेवेदृशानां धर्माणां लाभी भविष्यति। तेन तौ स्मारितौ। पादयोर्निपत्य कथयतः- आर्य, एवंविधास्त्वया गुणगणा अधिगताः। आर्य त्वं पिण्डकेनार्थी, वयं पुण्येनार्थिकाः। इहैव त्वमागम्य दिवसे दिवसे भक्तकृत्यं कृत्वा गच्छ। स नागभवने दिव्यां सुधां परिभुक्त्वा आगच्छति। तस्य श्रामणेरकः सार्धविहारी। स भिक्षुभिरुक्तः-श्रामणेरक, अयं ते उपाध्यायः कुत्र भुक्त्वा भुक्त्वा आगच्छति ? स कथयति-नाहं जाने। ते कथयन्ति-नागभवने दिव्यां सुधां परिभुज्य परिभुज्यागच्छति। त्व कस्यार्थे न गच्छसि ? स कथयति-अयं महर्द्धिको महानुभावो येन गच्छति। कथमहं गच्छामि ? ते कथयन्ति- यदा अयं ऋद्ध्या गच्छति, तदा त्वमस्य चीवरकर्णिकं गृहाण। स कथयति-मा पतेयम्। ते कथयन्ति-भद्रमुख, यदि सुमेरुः पर्वतराजा चीवरकर्णिकमवलम्बते, नासौ पतेत्, प्रागेव त्वं पतिष्यसीति। यो यस्मिन् स्थानेऽन्तर्धास्यति, तेन तत्र निमित्तमुद्गृहीतम्। स तत्प्रदेशं पूर्वमेव गत्वा अवस्थितः। स चान्तर्धास्यतीति तेन चीवरकर्णिकं गृहीतम्। तौ उपरि विहायसा प्रक्रान्तौ यावत् तौ नागैर्दृष्टौ। तयोर्द्वे ते आसनप्रज्ञप्तिकृतौ। द्वौ मण्डलकौ आमार्जितौ। स संलक्षयति -कस्यार्थेऽयमपर आसनः प्रज्ञप्तः? स प्रतिनिवर्त्य पश्यति यावत् श्रामणेरकम्। स कथयति-भद्रमुख, त्वमप्यागतः ? उपाध्याय, आगतोऽहम्। शोभनम्। नागाः संलक्षयन्ति-अयमार्यो महर्द्धिको महानुभावः। शक्यते दिव्यां सुधां कारयितुम्। अयमन्यो न शक्यते। तैस्तस्य दिव्या सुधा दत्ता, तस्यापि प्राकृत आहारः। स तस्य पात्रग्राहकः। तेन तस्य पात्रं गृहीतं यावत् तत्रैका ओदनमिज्य (?) वतिष्ठते। सा तेनास्ये पक्षिप्ता यावद्दिव्यमास्वादनम्। स संलक्षयति-ईदृशा अपि मत्सरिणो नागाः। एकध्ये निषण्णयोरस्य दिव्या सुधा दत्ता, ममापि प्राकृत आहारः। सप्रणिधानं कर्तुमारब्धः- यन्मया भगवति काश्यपे सम्यक्संबुद्धेऽनुत्तरे महादक्षिणीये ब्रह्मचर्यं चीर्णम्, अनेनाहं कुशलमूलेनैतं नागमस्माद्भवनाच्च्यावयित्वा अत्रैवोपपद्येयमिति। तस्य दृष्ट एव धर्मे उभाभ्यां पाणिभ्यां जलं स्यन्दितुमारब्धम्। नागस्यामि शिरोर्तिर्बाधितुमारब्धा। स कथयति-आर्य, अनेन श्रामणेरकेनाशोभन-चित्तमुत्पादितम्। प्रतिनिवर्तापयतु एनम्। स कथयति-भद्रमुख, अपाया ह्येते, निवर्तय चित्तम्। स गाथां भाषते-
प्रवणीभूतमीदं चित्तं न शक्नोमि निवारयितुम्।
इहस्थस्यैव मे भदन्त पाणिभ्यां स्यन्दते जलम्॥१॥
स तं नागं तस्माद्भवनाच्च्यावयित्वा तत्रैवोपपन्नः। तत्र भिक्षवस्तेन नागकुमारेण तत्प्रथमतः श्रद्धा प्रतिलब्धा॥
इति श्रीदिव्यावदाने नागकुमारावदानम्॥


text:
॥ श्रीहनुमत्प्रशंसनम् ॥
मुक्तिप्रदानात् प्रतिकर्तृता मे सर्वस्य बोधो भवतां भवेत ।
हनूमतो न प्रतिकर्तृता स्यात् स्वभावभक्तस्य निरौषधं मे ॥ १॥
मद्भक्तौ ज्ञानपूर्तावनुपधिकबलप्रोन्नतिस्थैर्यधैर्य-
स्वाभाव्याधिक्यतेजःसुमतिदमशमेष्वस्य तुल्यो न कश्चित् ।
शेषो रुद्रः सुपर्णोऽप्युरुगुणसमितौ नो सहस्रांशुतुल्या
अस्येत्यस्मान्मदैशं पदमहममुना सार्धमेवोपभोक्ष्ये ॥ २॥
पूर्वं जिगाय भुवनं दशकन्धरोऽसा-
वब्जोद्भवस्य वरतो न तु तं कदाचित् ।
कश्चिज्जिगाय पुरुहूतसुतः कपित्वाद्-
विष्णोर्वरादजयदर्जुन एव चैनम् ॥ ३॥
दत्तो वरो न मनुजान् प्रति वानरांश्च
धात्रास्य तेन विजितो युधि वालिनैषः ।
अब्जोद्भवस्य वरमाश्वभिभूय रक्षो
जिग्ये त्वहं रणमुखे बलिमाह्वयन्तम् ॥ ४॥
बलेर्द्वास्थोऽहं वरमस्मै सम्प्रदाय पूर्वं तु ।
तेन मया रक्षोऽस्तं योजनमयुतं पदाङ्गुल्या ॥ ५॥
पुनश्च युद्धाय समाह्वयन्तं न्यपातयं रावणमेकमुष्टिना ।
महाबलोऽहं कपिलाख्यरूपस्त्रिकूटरूपः पवनश्च मे सुतः ॥ ६॥
आवां स्वशक्त्या जयिनाविति स्म शिवो वरान्तेऽजयदेनमेवम् ।
ज्ञात्वा सुराजेयमिमं हि वव्रे हरो जयेयाहममुं दशाननम् ॥ ७॥
अतः स्वभावाज्जयिनावहं च वायुश्च वायुर्हनुमान् स एषः ।
अमुष्य हेतोस्तु पुरा हि वायुना शिवेन्द्रपूर्वा अपि काष्ठवत्कृताः ॥ ८॥
अतो हनूमान् पदमेतु धातुर्मदाज्ञया सृष्ट्यवनादिकर्म ।
मोक्षं च लोकस्य सदैव कुर्वन् मुक्तश्च मुक्तान् सुखयन् प्रवर्तताम् ॥ ९॥
भोगाश्च ये यानि च कर्मजातान्यनाद्यनन्तानि ममेह सन्ति ।
मदाज्ञया तान्यखिलानि सन्ति धातुः पदे तत् सहभोगनाम ॥ १०॥
एतादृशं मे सहभोजनं ते मया प्रदत्तं हनुमन् सदैव ।
इतीरितस्तं हनूमान् प्रणम्य जगाद वाक्यं स्थिरभक्तिनम्रः ॥ ११॥
इति श्रीमदानन्दतीर्थीयमहाभारततात्पर्यनिर्णयतः श्रीहनुमत्प्रशंसनम् ।
From Hanumatstutimanjari, Mahaperiaval Publication
Proofread by PSA Easwaran psaeaswaran at gmail
BACK TO TOP
% Text title : hanumatprashaMsanam
% File name : hanumatprashaMsanam.itx
% itxtitle : hanumatprashaMsanam
% engtitle : hanumatprashaMsanam
% Category : hanumaana, stotra, Ananda-tIrtha
% Location : doc_hanumaana
% Sublocation : hanumaana
% Texttype : stotra
% Author : madAnandatIrtha
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Processed by Sowmya Ramkumar
% Proofread by : PSA Easwaran psaeaswaran at gmail
% Description-comments : From Hanumatstutimanjari, Mahaperiaval Publication
% Latest update : September 18, 2014
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
कादयो पञ्च पञ्चका वग्गा नाम होन्ति; तेन क्वत्थो ? "वग्गे वग्गन्तो" (1.41) इच्चादि।
यवायं वण्णो बिन्दुमत्तो सो निग्गहीत सञ्ञो होति; तेन क्वत्थो "निग्गहीतं" (1.38) इच्चादि; गरु सञ्ञाकरणं अन्वत्थसञ्ञत्थं।
नामं पाटिपदिकं तस्स अन्ते वत्तमाना इवण्णुवण्णा झ ल सञ्ञा होन्ति यथाक्कमं; तेन क्वत्थो ? "झला वा" (2.115) इच्चादि।
इत्थियं वत्तमानस्स नामस्सन्ते वत्तमाना इवण्णुवण्णा प सञ्ञा होन्ति, तेन क्वत्थो "ये पस्सिवण्णस्स" (2.118) इच्चादि।
इत्थियं वत्तमानस्स नामस्सन्ते वत्तमानो आकारो घ सञ्ञो होति; तेन क्वत्थो? "घ ब्रह्मादिते" (2.62) इच्चादि।
आलपने सि ग सञ्ञा होति; तेन क्वत्थो? "गे वा" (2.67) इच्चादि।
यं विसेसनं तदन्तस्स विधि ञातब्बो; "अतो योनं टा टे" (2.43) नरा नरे।
सत्तमी निद्देसे पुब्बस्सेव कारियं ञातब्बं; "सरो लोपो सरे" (1.26) वेळग्गं; तमहन्तीध कस्मा न होति:
सरेतोपसिलेसिकाधारो तत्थेताव वुच्चते पुब्बस्सेव होति न परस्स।
पञ्चमी निद्देसे परस्स कारियं ञातब्बं; "अतो योनं टा टे" (2.43) नरा नर: इध न होति जन्तुयो अनन्ता, इध कस्मा न होति:
ओसध्यो, अनन्तरे कतत्थताय न व्यवहितस्स कारियं।
परस्स सिस्समानं कारियमादिवण्णस्स ञातब्बं; "र संख्यातो वा" (3.103) तेरस।
छट्ठिनिद्दिट्ठस्स यं कारियं तदन्तस्स वण्णस्स विञ्ञेय्यं; "राजस्सि नाम्हि" (2.125) राजिना।
ङकारानुबन्धो यस्स सोन्तस्स होति; "गोस्सावङ्" (1.32) गवास्सं।
टकारोनुबन्धो यस्स सो नेकक्खरो चादेसो सब्बस्स होति; "इमस्सानित्थियं टे" (2.127) एसु "नाम्हनिमि" (2.128) अनेन।
छट्ठिनिद्दिट्ठस्स ञानुबन्धकानुबन्धा आद्यन्ता होन्ति; "ब्रूतो तिस्सीञ्" (6.36) ब्रबीति, 'भुस्सवुक्' (6.17) बभूव।
मकारोनुबन्धो यस्स सो सरानमन्ता सरा परो होति; मञ्च रुधादीनं (5.19) रुन्धति।
द्विन्नं सावकासानमेकत्थप्पसङ्गे परो होति; यथा
द्विन्नं तिण्णं वा पुरिसानं सहपत्तियं परो; सो च गच्छति, त्वं च गच्छसि, तुम्हे
गच्छथ; सो च गच्छति, त्वं च गच्छसि, अहं च गच्छामि, मयं गच्छाम।
यो' नवयवभूतो सङ्केतो सोनुबन्धो ति ञातब्बो; "ल्तुपितादिनमासिम्हि"
(ल्तु पिता0– [भदन्त-आनन्द-कौसल्यायन-सम्पादितं संस्करणं (भ0 आ0 कौ0)] (2.59) कत्ता; सङ्केतो ति किं : पकतियादि समुदायस्सानुबन्धता
मा होतूति; अनवयवो हि समुदायो समुदायरुपत्तायेव; अनवयवग्गहणं किं "अतेन" (2.110) जनेन; इमिनाव लोपस्सावगतत्ता नानुबन्धलोपाय वचनमारद्धं।
वण्णसद्दो परो यस्मा तेन सवण्णोपि गय्हति सं च रूपं,"युवण्णानमे ओ लुत्ता" (1.29) वातेरितं समोना।
न्तु वन्तु मन्त्वा वन्तु तवन्तु सम्बन्धी
वन्त्वादि सम्बन्धियेव न्तु गय्हति; "न्तन्तूनं न्तो योम्हि पठमे" (2.217) गुणवन्तो; वन्त्वादि सम्बन्धीति किं ? जन्तु तन्तु।
सरे सरो लोपनीयो होति; तत्रिमे, सद्धिन्द्रियं,नोहेतं, भिक्खुनोवादो समेतायस्मा, अभिभायतनं, पुत्तामत्थि, असन्तेत्थ।
सरम्हा परो सरो क्वचि लोपनीयो होति, सोपि, साव, यतोदकं, ततोव क्वचिति किं; सद्धिन्द्रियं, अयमधिकारो आपरिच्छेदावसाना तेन नातिप्पसङ्गो।
पुब्ब पर सरा द्वेपि वा क्वचि न लुप्यन्ते; लता इव, लतेव, लताव।
लुत्ता सरा परेसं इवण्णुवण्णानं ए ओ होन्ति वा यथाक्कमं; तस्सेदं, वातेरितं, नोपेति, वामोरु, अतेवञ्ञे, वोदकं। कथं पच्चोरस्मिंति ? योगविभागा; वात्वेव तस्सिदं; लुत्तेति किं ? लता इव।
सरे परे इवण्णुवण्णानं यकारवकारा होन्ति वा यथाक्कमं;व्याकासि, इच्चस्स, अज्झिणमुत्तो, स्वागतं, भवापनलानिलं; वात्वेव– इतिस्स;
क्वचीत्वेव–यानीध,सूपट्ठितं।
ए ओ नं य वा होन्ति वा सरे यथाक्कमं; त्यज्ज तेज्ज, स्वाहं सोहं, क्वचीत्वेव– पुत्तामत्थि, असन्तेत्थ।
सरे गोस्स अवङ् होति; गवास्सं, यथरिव तथरिवेति निपातोव; भुसामि वेति इव सद्दो एवत्थो।
रस्स दीघानं क्वचि दीघरस्सा होन्ति व्यञ्जने; तत्रायं, मुनीचरे, सम्मदेव मालभारी।
सरम्हा परस्स व्यञ्जनस्स क्वचि द्वे रूपा होन्ति; पग्गहो। सरम्हाति किं ? तं खणं।
चतुत्थदुतियेस्वेसं ततियपठमा
चतुत्थदुतियेसु परस्वेसं चतुत्थदुतियानं तब्बग्गं ततियपठमा होन्ति; पच्चासत्त्या; निग्घोसो, अक्खंति, बोज्झङ्गा, सेतच्छत्तं, दड्ढो
(दडढो–भ0 आ0 कौ0), निट्ठानं (निटठानं– भ0 आ0 कौ0), महद्धनो, यसत्थेरो, अप्फुटं, अब्भुग्गतो; एसविति किं ? थेरो; एसंति किं ? पन्थो।
एव सद्दे परे इतिस्स वो होति वा; इत्वेव इच्चेव; एवेति किं ? इच्चाह।
ए ओ नं वण्णे क्वचि अ होति वा; दिस्वा याचकमागते, अकरम्हसते, एस अत्थो, एस धम्मो, मग्गो अग्गमक्खायति, स्वातनं, हियत्तनं करस्सु;
वात्वेव–याचके आगते, एसो धम्मो; वण्णेति किं ?सो।
निग्गहीतमागमो होति वा क्वचि; चक्खुं उदपादि चक्खु
उदपादि, पुरिमंजाति पुरिमजाति, कत्तब्बं कुसलं बहुं; अवंसिरोति आदिसु निच्चं
ववत्थित विभासत्ता वाधिकारस्स; सामत्थियेनागमोव स च रस्स सरस्सेव होति तस्स
रस्सानुगतत्ता।
निग्गहीतस्स लोपो होति वा क्वचि; क्याहं किमहं, सारत्तो संरत्तो, सल्लेखो–गन्तुकामो– गन्तुमनोति आदिसु निच्चं।
निग्गहीतम्हा परस्स सरस्स लोपो होति वा क्वचि; त्वंसि, त्वमसि।
निग्गहीतस्स खो वग्गे वग्गन्तो वा होति पच्चासत्त्या;
तङ्करोति तं करोति, तञ्चरति तं चरति, तण्ठानं तं ठानं, तन्धनं तं धनं, तम्पाति तं
पाति।निच्चं पदमज्झे– गन्त्वा; क्वचञ्ञत्रापि, सन्तिट्ठति।
य एव हि सद्देसु निग्गहीतस्स वा ञो होति; यञ्ञदेव,
तञ्ञेव, तञ्हि; वात्वेव– यं यदेव।
सं सद्दस्स यं निग्गहीतं तस्स वा ञो होति यकारे;
सञ्ञमो, संयमो।
निग्गहीतस्स मयदा
होन्ति वा सरे क्वचि; तमहं, तमिदं तदलं; वात्वेव– तं अहं।
एते मयदा चागमा होन्ति सरे वा क्वचि; तिवङ्गिकं, इतो नायति, चिनित्वा, तस्मातिह, निरोजं, पुथगेव, इधमाहु, यथयिदं, अत्तदत्थं; वात्वेव– अत्तत्थं; अतिप्पगो रवो तावाति–पठमन्तो पगसद्दोव।
छ सद्दा परस्स सरस्स ळकारो आगमो होति वा; छळङ्गं छळायतनं, वात्वेव–छ अभिञ्ञा।
तदमिनादीनि साधूनि भवन्ति; तं इमिना तदमिना, सकिं
आगामी सकदागामी, एक इध अहं एकमिदाहं, संविधाय अवहारो संविदाहारो, वारिनो वाहको
वलाहको, जीवनस्स मूतो, जीमूतो, छवस्स सयनं सुसानं, उद्धं खमस्स उदुक्खलं, पिसितासो
पिसाचो, महियं रवतीति मयूरो, एवमञ्ञेपि पयोगतोनुगन्तब्बा, परेसं पिसोदरादिमिवेदं
दट्ठव्बं।
तवग्गवरणानं चवग्गबयञा होन्ति यथाक्कमं यकारे; अपूच्चण्डकायं
तच्छं, यज्जेवं अज्झत्तं, थञ्ञं, दिब्बं, पय्येसना, पोक्खरञ्ञो; क्वचीत्वेव– रत्या।
वग्गलसेहि परस्स यकारस्स क्वचि ते वग्गलसा होन्ति;
सक्कते, पच्चते, अट्टते, कुप्पते, फल्लते, अस्सते; क्वचीत्वेव– क्याहं।
हस्स विपल्लासो होति यकारे; गुय्हं।
हस्स विपल्लासो होति वा वकारे; बह्वाबाधो, बव्हाबाधो।
तथनरानं टठणला होन्ति वा; दुक्कटं, अट्ठकथा, गहणं,
पलिघो; वात्वेव–दुक्कतं;क्वचीत्वेव–सुगतो।
संयोगस्स यो आदिभूतोवयवो तस्स वा क्वचि लोपो होति; पुप्फंसा, जायतेगिनि।
वीच्छायमाभिक्खञ्ञे
च यं वत्तते तस्स द्वे रूपानि होन्ति, क्रियाय गुणेन दब्बेन वा भिन्ने अत्थे
व्यापितुमिच्छा वीच्छा; रुक्खं रुक्खं वसति, गामो गामो रमणीयो, गामे गामे पानीयं,
गेहे गेहे इस्सरो, रसं रसं भक्खयति, किरियं किरियमारभते।
अत्थियेवानुपुब्बियेपि वीच्छा, मूले मूले
थूला, अग्गे अग्गे सुखुमा; यदि हि एत्थ मूलग्गभेदो न सिया आनुपुब्बियम्पि न भवेय्य।
मासकं मासकं इमम्हा कहापणा भवन्तानं
द्विन्नं देहीति– मासकं
मासकमिच्चेतस्मा वीच्छावगम्यते, सद्दन्तरतो पन इमम्हा कहापणानि अवधारणं।
पुब्बं पुब्बं पुप्फन्ति, पठमं पठमं
पच्चन्तीति वीच्छाव।
इमे उभो अडढा, कतरा कतरा एसं द्विन्नमड्ढता;
सब्बे इमे अड्ढा, कतमा कतमा इमेसं अड्ढता, इहापि वीच्छाव।
आभिक्खञ्ञं– पोनो पुञ्ञं, पचति पचति पपचति पपचति, लुनाहि लुनाहि त्वेवायं लुनाति,
भुत्वा भुत्वा गच्छति, पटपटा करोति, पटपटायति।
स्यादि लोपो पुब्बस्सेकस्स
वीच्छायमेकस्स द्वित्ते पुब्बस्स स्यादि लोपो होति
एकेकस्स; कथं मत्थकमत्थकेनाति ? स्यादि लोपो पुब्बस्साति योगविभागा; न चाति प्पसङ्गो योगविभागा इटठप्पसिद्धीति।
सब्बादीनं वीतिहारे द्वे भवन्ति पुब्बस्स स्यादि लोपो
च; अञ्ञमञ्ञस्स भोजका, इतरीतरस्स भोजका।
तुरितेनापायहेतुपदस्सनं सम्भमो, तस्मिं सति वत्तु
यावन्तेहि सद्देहि सो अत्थो विञ्ञायते तावन्तो सद्दा पयुज्जन्ते; सप्पो सप्पो
सप्पो, बुज्झस्सु बुज्झस्सु बुज्झस्सु भिन्नो भिक्खुसङ्घो भिन्नो भिक्खुसङ्घो।
अयमधिकारो आसत्थपरिसमत्तिया तेन नातिप्पसङ्गो इट्ठसिद्धि च।
द्वे द्वे कानेकेसु नामस्मा सि यो अं यो ना हि स नं स्मा हि स नं स्मिं सु
एतेसं द्वे द्वे होन्ति एकानेकत्थेसु वत्तमानतो
नामस्मा; मुनि मुनयो, मुनिं मुनयो मुनिना मुनीहि, मुनिस्स मुनीनं, मुनिस्मा
मुनीहि, मुनिस्स मुनीनं, मुनिस्मिं मुनीसु; एवं कुमारी कुमारियो, कञ्ञा कञ्ञायोति;
एतानि सत्त दुकानि सत्तविभत्तियो; विभागो विभत्तीति कत्वा–एत्थ सि अमितिकाराकारा "किमंसिसू" (2.202)
संकेतत्थो।
करीयति कत्तु
क्रियायाभिसम्बन्धीयतीति कम्मं, तस्मिं दुतिया विभत्ति होति; कटं करोति, ओदनं
पचति, आदिच्चं पस्सति, ओदनो पच्चतीति-
ओदनसद्दतो कम्मता नप्पतीयते, किं चरहि
आख्यातो; कटंकरोति विपुलं दस्सनीयन्ति
अत्थेव गुणयुत्तस्सकम्मता; इच्छितेपि कम्मत्ताव दुतिया सिद्धा; गावुं पयो दोहति, गोमन्तं गावं याचति,
गावमवरुन्धति वजं, माणवकं मग्गं पुच्छति, गोमन्तं गावं भिक्खते, रुक्खमवचिनाति
फलानि, सिस्सं धम्मं ब्रूते, सिस्सं धम्ममनुसासति।
एवमनिच्छितेपि; अहिं लङ्घयति, विसं भक्खेति;
यन्नेविच्छितं नापि अनिच्छितं तत्थापि दुतिया सिद्धा; गामं गच्छन्तो
रुक्खमूलमुपसप्पति, पठविं अधिसेस्सति, गाममधितिट्ठति रुक्खमज्झासतेति
–अधि सि ठा
सानं पयोगेधिकरणे कम्मवचनिच्छा।
वत्तिच्छातो हि कारकानि होन्ति; तं यथा वलाहका विज्जोतते, वलाहकस्स विज्जोतते, वलाहको
विज्जोतते, वलाहके विज्जोतते, वलाहकेन विज्जोतते।
एवमभिनिविसस्स वा, धम्ममभिनिविसते धम्मे वा
तथा उपन्वज्झावसस्साभोजननिवुत्ति वचनस्स; गाममुपवसति, गाममनुवसति, पब्बतमधिवसति,
घरमावसति; अभोजननिवुत्ति वचनस्साति किं गामे उपवसति–भोजननिवुत्तिं करोतीति।
तप्पानाचारेपि कम्मत्ताव दुतिया सिया; नदिम्पिवति, गामं चरति; एवं सचे मं नालपिस्सतीति आदिसुपि।
विहिताव पटियोगे दुतिया; पटिभन्तु तं चुन्द बोज्झङ्गाति-तं पटिबोज्झङ्गा भासन्तुति अत्थो;
यदा तु धातुना युत्तो पति, तदा तेनायोगा सम्बन्धे छट्ठीव, तस्स नप्पटिभातीति; अक्खे दिब्बति, अक्खेहि दिब्बति, अक्खेसु दिब्बतीति–कम्मकरणाधिकरणवचनिच्छा।
क्रियागुणदब्बेहि साकल्लेन कालद्धानं सम्बन्धो
अच्चन्तसंयोगो, तस्मिं विञ्ञायमाने काल सद्देहि अद्धसद्देहि च दुतिया होति; मासमधीते,
मासं कल्याणि, मासं गुळधाना, कोसमधीते, कोसं कुटिला नदी, कोसं पब्बतो;
अच्चन्तसंयोगेति किं ? मासस्स
द्वीहमधीते, कोसस्सेकदेसे पब्बतो, पुब्बन्ह समयं निवासेत्वा, एकं समयं भगवा, इमं रत्तिं
चत्तारो महाराजाति–एवमादिसु कालवाचीहि अच्चन्तसंयोगत्ताव दुतिया सिद्धा, विभत्ति विपल्लासेन वा बहुलं विधाना।
कलप्पत्तीयं क्रियासुपरिसमत्त्यपवग्गो तस्मिं विञ्ञायमाने कालद्धानं क्रियायच्चन्तसंयोगे ततियाभिमता, सापि करणत्ताव
सिद्धा; मासेनानुवाकोधीतो, कोसेनानुवाकोधीतोति; अनपवग्गे तु असाधकमत्ता करणत्ता भावे
दुतियाव, मासमधीतोनुवाको न चानेन गहितोति।
कारकमज्झे ये कालद्धानवाचिनो ततो सत्तमी पञ्चमियो अभिमता; अज्ज भुत्वा देवदत्तो द्वीहे भुज्जिस्सति द्वीहा भुज्जिस्सति,
अत्रट्ठोयमिस्सासो कोसे लक्खं विज्झति, कोसा लक्खं विज्झतीति–तापीह सक सक कारक वचनिच्छायेव सिद्धा।
गति बोधाहारसद्दत्थाकम्मकभज्जादीनं पयोज्जे
गमनत्थानं बोधत्थानं आहारत्थानं सद्दत्थानमकम्मकानं
भज्जादीनञ्च पयोज्जे कत्तरि दुतिया होति, सामत्थिया च पयोजकव्यापारेन कम्मतावस्स होतीति
पतीयते; गमयति माणवकं गामं, यापयति माणवकं गामं, बोधयति माणवकं धम्मं, वेदयति
माणवकं धम्मं, भोजयति माणवकमोदनं, आसयति माणवकमोदनं, अज्झापयति माणवकं वेदं,
पाठयति माणवकं वेदं, आसयति देवदत्तं, साययति देवदत्तं, अञ्ञं भज्जापेति,अञ्ञं कोट्टापेति, अञ्ञं सन्थरापेति
(सन्थाराषेति–भ0 आ0 कौ0), एतेसमेवति किं ? पाचयति ओदनं देवदत्तेन यञ्ञदत्तो; पयोज्जेति किं ? गच्छति देवदत्तो, यदा चरहि गमयति देवदत्तं
यञ्ञदत्तो; तमपरो पयोजेति तदा गमयति देवदत्तं यञ्ञदत्तेनति–भवितब्बं गमयतीस्सागमनत्थत्ता।
हरादीनं पयोज्जे कत्तरि दुतिया होति वा; हारेति भारं देवदत्तं देवदत्तेनेति वा, अञ्झो हारेति (अञ्झोहारेति–भ0 आ0 कौ0) सत्तुं देवदत्तं देवदत्तेनेति वा, कारेति
देवदत्तं देवदत्तेनेति वा, दस्सयते जनं राजा जनेनेति वा, अभिवादयते गुरुं देवदत्तं देवदत्तेनेति वा।
खादादीनं पयोज्जे कत्तरि दुतिया न होति; खादयति
देवदत्तेन, आदयति देवदत्तेन, अव्हापयति देवदत्तेन, सद्दायति देवदत्तेन, कन्दयति
देवदत्तेन, नाययति देवदत्तेन।
वाहयति भारं देवदत्तेन; अनियन्तुकेति किं ? वाहयति भारं बलिवद्दे।
भक्खयति मोदके देवदत्तेन; अहिंसायंति किं ? भक्खयति बलिवद्दे सस्सं।
धि आदीहि युत्ततो दुतिया होति; धिरत्थुमं (धिरथु मं–भ0 आ0 कौ0) पूतिकायं, अन्तरा च राजगहं; अन्तरा च नालन्दं, समाधानमन्तरेन, मुचलिन्दमभितो सरमिच्चादि छट्ठियापवादोयं।
लक्खणित्थम्भूत वीच्छास्वाभिना
लक्खणादिस्वत्थेस्वभिना युत्तम्हा दुतिया होति; रुक्खमभिविज्जोतते विज्जु, साधु देवदत्तो मातरमभि, रुक्खमभिविज्जोतते विज्जु, साधु
देवदत्तो मातरमभि, रुक्ख रुक्खमभितिट्ठति।
पति परी हि युत्तम्हा लक्खणादिसु भागे चत्थे दुतिया
होति; रुक्खम्पति विज्जोतते विज्जु, साधु देवदत्तो मातरं पति, रुक्खं रुक्खं पति
तिट्ठति, यदेत्थ मं पति सिया, रुक्खं परि विज्जोतते विज्जु, साधु देवदत्तो मातरं
परि, रुक्खं रुक्खं परितिट्ठति, यदेत्थ मं परि सिया।
लक्खणादिस्वत्थेसुनुना युत्तम्हा दुतिया होति; रुक्खमनु विज्जोतते विज्जु, सच्चकिरियमनु पावस्सिहेतु च लक्खणं भवति–साधु देवदत्तो मातरमनु, रुक्खं रुक्खमनु
तिट्ठति, यदेत्थ मं अनुसिया।
सहत्थेनुना युत्तम्हा दुतिया होति; पब्बतमनु तिट्ठति।
हीनत्थे अनुना युत्तम्हा दुतिया होति, अनुसारिपुत्तं पञ्ञावन्तो।
हीनत्थे उपेन युत्तम्हा दुतिया होति, उपसारिपुत्तं पञ्ञावन्तो।
आधिक्यत्थे उपेन युत्तम्हा सत्तमी होति; उपखारियं दोणो।
सामिभावत्थेधिना युत्तम्हा सत्तमी होति;
अधिब्रह्मदत्ते पञ्चालो, अधिपञ्चालेसु ब्रह्मदत्तो।
कत्तरि करणे च कारके ततिया होति; पुरिसेन कतं, असिना छिन्दति।पकतियाभिरूपो, गोत्तेन गोतमो,सुमेधो नाम नामेन, जातिया सत्तवस्सिकोभू धातुस्स सम्भवा करणे एव ततिया; एवं समेन
धावति, विसमेन धावति, द्विदोणेन धञ्ञं किणाति, पञ्ञकेन पसवो किणातीति।
सहत्थेन योगे ततिया सिया; पुत्तेन सहागतो, पुत्तेन
सद्धिं आगतो; ततियापि छट्ठीव अप्पधानेन एव भवति।
लक्खणे वत्तमानतो ततिया सिया; तिदण्डकेन परिब्वाजकमदक्खि, अक्खिना काणो; तेन हि अंगेन अंगिनो विकारो लक्खीयते।
तक्किरिया योग्गे ततिया सिया; अन्नेन वसति, विज्जाय यसो।
इणे हेतुम्हि पञ्चमी होति वा; सतस्मा बद्धो सतेन वा।
परांगभूते हेतुम्हि पञ्चमी होति वा; जळत्ता बद्धो जळत्तेन वा, पञ्ञाय मुत्तो, हुत्वा अभावतोनिच्चा, सङ्खारनिरोधा विञ्ञाणनिरोधो।
हेत्वत्थ वाचीहि योगे हेतुम्हि छट्ठी सिया; उदरस्स हेतु, उदरस्स कारणा।
हेत्वत्थेहि योगे सब्बादीहि सब्बा विभत्तियो होन्ति;
को हेतु, कं हेतुं, केन हेतुना, कस्स हेतुस्स, कस्मा हेतुस्मा, कस्स हेतुस्स,
कस्मिं हेतुस्मिं, किं कारणं, केन कारणेन; किं निमित्तं, केन निमित्तेन; किं
पयोजनं, केन पयोजनेन इत्यादि; हेत्वत्थेहीत्वेव–केन कतं।
यस्स सम्मा पदीयते तस्मिं चतुत्थी सिया; संघस्स
ददाति, आधारविवक्खायं सत्तमीपि सिया, संघे देहि।
तस्सेदं तदत्थं तदत्थभावे जोतनीये नामस्मा चतुत्थि सिया; सीतस्स पटिघाताय, अत्थाय हिताय
देवमनुस्सानं, नालं दारभरणाय, यूपाय दारु, पाकाय वजतीत्वेवमादि।
कस्स सादुं न रुच्चति, मा आयस्मन्तानम्पि
सङ्घभेदो रुच्चित्थ खमति सङ्घस्स, भत्तमस्स न च्छादेतीति छट्ठी सम्बन्धवचनिच्छायं; न चेवं विरोधो सिया
सदिसरूपत्ता एवं विधेसु च सम्बन्धस्स सद्दिकानुमतत्ता; कस्स वा त्वं धम्मं
रोचेसीति–अत्थवत्ते पठमा।
एवमञ्ञापि विञ्ञेय्या परतोपि यथागमं।
रञ्ञो सतं धारेति,रञ्ञो छत्तं धारेतीति–सम्बन्धे छट्ठी; एवं रञ्ञो सिलाघते, रञ्ञो हनुते, रञ्ञो उपतिट्ठते, रञ्ञो सपते, देवापि तस्स
पिहयन्ति तादिनो, तस्स कुव्झ महावीर, यदिहं तस्स पकुप्पेय्यं, दुह्यति दिसानं
मेघो, यो मित्तानं न दूभति, यो अप्पदुट्ठस्स नरस्स दुस्सति, क्याहं अय्यानं अपरज्झामि, इस्सयन्ति समणानं तित्थिया, धम्मेन नयमानानं
का उसूया, रञ्ञो भाग्यमारज्झति, रञ्ञो भाग्यमिक्खते, तेन याचितो अयाचितो वा तस्स
गावो पटिसुणाति, गावो आसुणाति, भगवतो पञ्चसोसुं, होतु पतिगिणाति, होत्वनुगिणाति,
आरोचयामि वो, पतिवेदयामि वो, धम्मं च ते देसिस्सामि, यथा नो सत्था व्याकरेय्य अलं
ते इध वासेन, किं ते जटाहि दुम्मेध, अरहति मल्लो मल्लस्साति। जीवितं तिणायपि न मञ्ञमानोतितादत्थ्ये चतुत्थी; तिणेन यो अत्थो तदत्थायपीति अत्थो;
"यो च सीतञ्च उण्हञ्च तिणा भीय्यो न मञ्ञति" तिणमिव जीवितं मञ्ञमानोति–सविसयाव विभत्तियो; सग्गाय गच्छतीति– तादत्थ्ये
चतुत्थी, यो हि सग्गं गच्छति तदत्थं तस्स गमनंति। कम्मवचनिच्छायं तु दुतियाव-सग्गं गच्छति; आयुं
भोतो होतु, चिरं जीवितं भद्दं कल्याणं अत्थं पयोजनं कुसलं अनामयं हितं पथ्यं सुखं
सातं भोतो होतु; साधुसम्मुतिमेतस्स, पुत्तस्साविकरेय्य गुय्हमत्थं, तस्स मे सक्को
पातुरहोसि, तस्स पहिणेय्य, भिक्खूनं दूतं पाहेसि, कप्पति समणानं आयोगो, एकस्स
द्विन्नं तिण्णं वा पहोति, उपमं ते करिस्सामि, अञ्जलिं ते पगण्हामि, तस्स फासु,
लोकस्सत्थो, नमो ते पुरिसाजञ्ञ, सोत्थि तस्स, अलं मल्लो मल्लस्स, समत्थो मल्लो
मल्लस्स, तस्स हितं, तस्स सुखं, स्वागतं ते महाराजति–सब्बत्थ छट्ठी सन्बन्धे।
एवं विधमञ्ञम्पेवं विञ्ञेय्यं यथागमं।
पदत्थावधिस्मा पञ्चमी विभत्ति होति; गामस्मा आगच्छति, एवं चोरस्मा भायति, चोरस्मा उत्तसति,
चोरस्मा तायति, चोरस्मा रक्खति।
सचे भायथ दुक्खस्स, पमादे भयदस्सीवा, तसन्ति दण्डस्सति छट्ठी सत्तमियोपि होन्तेव सन्बन्ध
आधार वचनिच्छायं; अज्झेना पराजेति, पटिपक्खे पराजेतीति–सविसयाव विभत्तियो; सचे केवट्टस्स
पराज्जिस्सामीति छट्ठीपि होति सम्बन्ध वचनिच्छायं; यवेहि गावो वारेति, पापा चित्तं निवारये, काके रक्खति
तण्डुलानि–सविसयेव पञ्चमी; चित्तं रक्खेथ मेधावी–दुतियाव दिस्सति कम्मत्थे उपज्झाया
अन्तरधायति, उपज्झाया अधीते, कामतो जायती सोको–सविसये पञ्चमी; तत्थेवन्तरधायिसु,
नटस्स सुणोति, पदुमं तत्थ जायेथति–सत्तमी छट्ठियोपि होन्तेव सविसये; हिमवन्ता (द्दिमवन्ता–भ0 आ0 कौ0) पभवति गंगा, पाणातिपाता विरमस्सु खिप्पं,
अञ्ञो देवदत्ता, भिन्नो देवदत्ताति–सविसयाव पञ्चमी; एवं आरा सो ? आसवक्खया
इतरो देवदत्ता, उद्धं पादतला अधो केसमत्थका, पुब्बो गामा, पुब्बेव सम्बोधा, ततो
परं, ततो अपरेन समयेन, ततुत्तरितिं; सम्बन्धवचनिच्छायं छट्ठीपि पुरतो गामस्स,
दक्खिणतो गामस्स, उपरि पब्बतस्स, हेट्ठा (हेटठा–भ0 आ0 कौ0) पासादस्साति;
पासादमारुय्ह पेक्खति पासादा पेक्खति, आसने उपवसित्वा पेक्खति आसना पेक्खतीति–अवधी
वचनिच्छायं पञ्चमी; पुच्छनाख्यानेसुपि; कुतो भवं, पाटलिपुत्तस्माति; तथा देस-काल-मानेपि,
पाटलिपुत्तस्मा राजगहं सत्त योजनानि सत्तसु योजनेसूति वा; एवं इतो तिण्णं
मासानमच्चयेनाति, किच्छा, लद्धं; गुणे पञ्चमी, किच्छेन मे अधिगतन्ति; हेतुम्हि करणे
वा ततिया, एवं थोका मुत्तो, थोकेन मुत्तोति।थोकं चलती ति–क्रिया विसेसने कम्मनि
दुतिया; दूरन्तिकत्थयोगेपि सविसयेव पञ्चमी छट्ठियो सियुं, दूरं गामस्मा, अन्तिकं
गामस्मा, दूरं गामस्स, अन्तिकं गामस्साति–दूरन्तिकत्थे हि तु सब्बाव सविसये सियुं बाधकाभावा; दूरो गामो अन्तिको गामोत्वेवमादि। केचि पनाहु असत्तवचने हेतेहि पाटिपदिकत्थे
दुतिया ततिया पञ्चमी सत्तमियो, सत्तवचने हि तु सब्बाव सविसयेति। ते पनञ्ञेहेव पटिक्खित्ता; दूरं मग्गो, अन्तिकं
मग्गोति– क्रियाविसेसनं 'भू' धातुस्स गम्ममानत्ता; सुद्धो लोभनीयेहि धम्मेहि, परिमुत्तो दुक्खस्मा,
विविच्चेव कामेहि, गम्भीरतो च पुथुलतो च योजनं, आयामेन योजनं ततोप्पभुति, यतो
सरामि अत्तानंति–सविसयेव विभत्तियो।
वज्जने वत्तमाने हि अप परीहि योगे पंचमी होति,
अपसालाय आयन्ति वाणिजा, परिसालाय आयन्ति वाणिजा, सालं वज्जेत्वाति अत्थो, वज्जनेति
किं ? रुक्खं
परिविज्जोतते विज्जु, आपाटलिपुत्तस्मा वस्सि देवदत्तो
पटिनिधिम्हि पटिदाने च वत्तमानेन पतिना योगे नामस्मा
पंचमी विभत्ति होति; बुद्धस्मा पति सारिपुत्तो, घतमस्स तेलस्मा पति ददाति,
पटिनिधिपटिदानेसुति किं ? रुक्खं पति विज्जोतते।
रिते सद्देन योगे नामस्मा दुतिया होति पंचमी च, रिते सद्धम्मं, रिते सद्धम्मा।
विनाञ्ञत्र सद्देहि योगे नामस्मा ततिया च होति,दुतिया पञ्चमियो च, विना वातेन, विना वातं, विना वातस्मा, अञ्ञत्र (अञ्जत्र–भ0 आ0
कौ0) एकेन पिण्डपातनीहारकेन, अञ्ञत्र (अञ्जत्र–भ0 आ0 कौ0) धम्मं, अञ्ञत्र धम्मा।
एतेहि योगे ततिया होति पञ्चमी च, पुथगेव जनेन, पुथगेव
जनस्मा, जनेन नाना, जनस्मा नाना।
क्रियाधारभूतकत्तुकम्मानं धारणेन यो क्रियायाधारो तस्मिं कारके नामस्मा सत्तमी होति, कटे निसीदति, थालियं
ओदनं पचति, आकासे सकुणा, तिलेसु तेलं, गङ्गायं वजो।
निमित्तत्थे सत्तमी होति, अजिनम्हि हञ्ञते (हञ्जते
–भ0आ0कौ0) दीपी, मुसावादे पाचित्तियं।
यस्स भावो भावन्तरस्स लक्खणं भवति ततो सत्तमी होति,गावीसु दुय्हमनासु गतो, दुद्धास आगतो, भावोति किं ? यो जटाहि सो भुञ्जति, भावलक्खणंति किं ? यो
भुञ्जति सो देवदत्तो, अकाले वस्सति तस्स, काले तस्स न वस्सतीति–विसयसत्तमी।
यस्स भावो भावन्तरस्स लक्खणं भवति ततो छट्ठी भवति सत्तमी चानादरे गम्यमाने
"आकोटयन्तो सो नेति सिविराजस्स पेक्खतो।"
"मच्चु गच्छति आदाय पेक्खमाने महाजने।"
गुन्नं सामीति–सम्बन्धे छट्ठी, गोसु सामीति विसयसत्तमी, एवं
गुन्नमिस्सरो गोसिस्सरो, गुन्नं अधिपति गोसु अधिपति, गुन्नं दायादो गोसु दायादो,
गुन्नं सक्खि गोसु सक्खि; गुन्नं पतिभू गोसु पतिभू, गुन्नं पसुतो गोसु पसुतो,
कुसला नच्चगीतस्स कुसला नच्चगीते, आयुत्तो कटकरणस्य आयुत्तो कटकरणे;
तथाधारवचनिच्छायं सत्तमी; भिक्खुसु अभिवादेन्ति, मुद्धनि चुम्बित्वा, बाहासु
गहेत्वा, हत्थेसु पिण्डाय चरन्ति, पथेसु गच्छन्ति, कदलीसु गजे रक्खन्तीति;
ञाणस्मिं पसन्नोति–करणे ततिया; एवं ञाणस्मिं
उस्सुको ञाणेन उस्सुक्कोति।
जातिगुणक्रियाहि समुदायतेकदेसस्स पुथक्करणं निद्धारणं
यतो तं करीयति ततो छट्ठी सत्तमियो होन्ति; सालियो सूक धञ्ञानं पथ्यतमा, सालियो सूक
धञ्ञेसु पथ्यतमा, कण्हा गावीनं सम्पन्नखीरतमा, कण्हा गावीसु सम्पन्नखीरतमा,
गच्छतं धावन्तो सीघतमा, गच्छन्तेसु धावन्तो सीघतमा।–अवधिम्हि येव पञ्चमी।
नामस्माभिधेय्य मत्ते पठमा विभत्ति होति;रुक्खो,
इत्थी, पुमा; नपुंसकंति लिंगम्पि सद्दत्थोव, तथा दोणो खारी आळहकंति परिमाणम्पि
सद्दत्थोव, एको द्वे बहवोति संख्यापि सद्दत्थोव।
सतो सद्देनाभिमुखीकरणमामन्तणं तस्मिं विसये पठमा
विभत्ति होति; भो पुरिस, भो इत्थि, भो नपुंसक।
क्रिया कारकसञ्ञातो अस्सेदम्भावहेतुको सम्बन्धो नाम
तस्मिं छट्ठी विभत्ति होति; रञ्ञो पुरिसो, सरति रजस्साति–सम्बन्धे छट्ठी, रज्जसम्बन्धिनि सति करोति
अत्थो। कम्म वचनिच्छायं तु दुतियाव; सरति रज्जं, तथा रजकस्स वत्थं ददाति पहरतो पिट्ठिं ददाति,
पूरति बालो पापस्स, "अमच्चे तात जानाहि धीरे अत्थस्स कोविदे" दिवसस्स
तिक्खत्तुं, सकिं पक्खस्स, पूरं हिरञ्ञ सुवण्णस्स कुम्भिंत्वेवादि।
कितकप्पयोगे कत्तुकम्मेसु 'बहुलं' सम्बन्धवचनिच्छायं छट्ठी; साधु सम्मतो बहुजनस्स, सुप्परिविद्धो बुद्धानं धम्मधातु,
धम्मस्स गुत्तो मेधावी, अमतं तेसं परिभुत्तं, तस्स भवन्ति बत्तारो, अविसंवादको
लोकस्स, अलज्जीनं निस्साय, चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादोत्वेवमादि; कत्तु कम्म
वचनिच्छायंतु ततिया दुतियायो च; सञ्चत्तो पितरा अहं, सरसि त्वं एवरूपिं भासिता,
भगवन्तं दस्सनायत्वेवमादि।
तुल्यत्थेन योगे छट्ठी होति ततिया वा; तुल्यो पितु,
तुल्यो पितरा, सदिसो पितु, सदिसो पितरा। इह कथं ततिया न होति–अज्जुनस्स
तुला नत्थि, केसवस्सूपमा न चेति–नेते तुल्यत्था। किं चरहि ! तुल्यानमोपम्मत्था।
अकारन्ततो नामस्मा योनं टा टे होन्ति यथाक्कमं; टकारोसब्बादेसत्थो;
बुद्धा, बुद्धे; अतोति–किं ? कञ्ञायो इत्थियो वधुयो। इध कस्मा न होति ? अग्गयो, अविधान सामत्थिया।
अकारन्ततो नामस्मा नी नं टा टे वा होन्ति यथाक्कमं;
रूपा, रूपे, रूपानि; अतोत्वेव अट्ठीनि।
अकारन्ततो नामस्मा स्मा स्मिनं टा टे वा होन्ति
यथाक्कमं; बुद्धा, बुद्धस्मा, बुद्धे, बुद्धस्मिं; अतोत्वेव=अग्गिस्मा, अग्गिस्मिं।
अकारन्ततो परस्स सस्स चतुत्थिया आयो वा; बुद्धाय,
बुद्धस्स, भिय्यो तादत्थ्येयेवायमायो दिस्सते क्वचिदेवञ्ञत्थ; अतोत्वेव
–इसिस्स;चतुत्थियाति किं?बुद्धस्स मुखं।अत्तत्थंति–अत्थसद्देन
समासो; सब्बादितोपि स्मा स्मिं सानं टा टे आया होन्तेव; निरुत्तिकारानुमतत्ता
बुद्धवचने सन्दस्सनतो च–तत्रेदमुदाहरणं–
"अस्मा लोका परम्हा च उभया धंसते नरो"
त्याहं मन्ते परत्थद्धो, यायेव खो पनत्थाय आगच्छेय्याथो; तमेवत्थं साधुकं मनसि करेय्याथोति।
धपतो नादीनमेकस्मिं य या होन्ति यथाक्कमं; कञ्ञाय,
रत्तिया, इत्थिया, धेनुया, वधुया; एकस्मिंति किं ? – कञ्ञाहि, रत्तीहि।
ध प सञ्ञेहि तेतिमामूहि नादीनमेकस्मिं स्सा वा होति;
तस्सा कतं, तस्सा दीयते, तस्सा निस्सटं, तस्सा परिग्गहो, तस्सा पतिट्ठितं, ताय वा;
एवं एतिस्सा, एताय, इमिस्सा, इमाय अमुस्सा, अमुया; एतेहीति किं ? सब्बाय, नादीनंत्वेव
–सा,धपतोत्वेव– तेन।एकस्मिंत्वेव; ताहि, अमूहि।
नम्हि नुक् द्वादीनं सत्तरसन्नं
द्वादीनं सत्तरसन्नं संख्यानं नुक् होति नम्हि
विभत्तिम्हि; द्विन्नं, चतुन्नं, पञ्चन्नं, एवं याव अट्ठारसन्नं, उकारो
उच्चारणत्थो, ककारो अन्तावयवत्थो, तेन नम्हि न दीघो।
नम्हि बहुनो कतिस्स च नुक् होति; बहुन्नं, कतिन्नं।
झ सञ्ञा ति तो नं वचनस्स ण्णं ण्णन्नं होन्ति;तिण्णं, तिण्णन्नं, झाति किं? तिसन्नं।
उभा नं वचनस्स इन्नं होति; उभिन्नं।
नामस्मा 'स' स्स सुञ् होति; बुद्धस्स–द्विसकारपाठेन सिद्धे लाघवत्थमिदं।
स्सं स्सा स्सायेस्वितरेकञ्ञेतिमानमि
स्समादिस्वितरादीनमि होति; इतरिस्सं, इतरिस्सा,
एकिस्सं, एकिस्सा, अञ्ञिस्सं, अञ्ञिस्सा, एतिस्सं, एतिस्सा, एतिस्साय, इमिस्सं,
इमिस्सा, इमिस्साय; एस्विति किं ? इतराय, एसंति किं ? सब्बस्सं, सब्बस्सा।
स्समादिसु तस्सा वा इ होति; तिस्सं, तस्सं, तिस्सा,
तस्सा, तिस्साय, तस्साय; स्सं स्सा स्सायेस्वित्वेव ताय।
ता एता इमा तो सस्स स्यासो होति वा; तस्साय, ताय,एतिस्साय, एताय, इमिस्साय, इमाय।
रत्त्यादीहि स्मिनो टो होति वा; रत्तो, रत्तियं, आदो आदिस्मिं।
उभस्स सुहिस्वो होति; उभोसु, उभोहि।
ल्तुप्पच्चयन्तानं पितादीनं चा होति सिम्हि; कत्ता,
पिता; पितु मातु, भातु, धीतु, दुहितु, जामातु, नत्तु, होतु, पोतु।
ल्तुपितादीनं अ होति गे आ च; भो कत्त, भो कत्ता, भो
पित, भो पिता।
अ इ उ इच्चेसं वा दीघो होति गे परे तिलिंगे; भो
पुरिसा, भो पुरिस, भो अग्गी, भो अग्गि, भो भिक्खू, भो भिक्खु।
घ तो ब्रह्मादितो च गस्से वा होति; भोति कञ्ञे, भोति
कञ्ञा, भो ब्रह्मे, भो ब्रह्मा, भो कत्ते, भो कत्ता, भो इसे, भो इसि, भो सखे, भो
सखा–सखि,सखीति–इत्थियं सिद्धमेव; आकति गणोयं, एवमञ्ञत्रापि।
अम्मादीहि गस्से न होति; भोति अम्मा, भोति अन्ना,
भोति अम्बा।
अम्मादीनं गे रस्सो होति वा; भोति अम्म, भोति अम्मा।
घो स्सं स्सा स्सायं तिं सु
स्समादिसु घो रस्सो होति; तस्सं, तस्सा, तस्साय, तं,
सभतिं;एस्विति किं ? ताय,सभाय।
एकवचने 'यो' सु च घ ओकारवज्जितानं नामानं रस्सो होति
तिलिंगे; इत्थिं, इत्थिया, इत्थियो, वधुं, वधुया, वधुयो, दण्डिं; दण्डिना,
दण्डिनो, सयम्भुं, सयम्भुना; सयम्भुवो; अधोनंति किं? कञ्ञाय, कञ्ञायो,
ओग्गहणमुत्तरत्थं।
अघोनं गे वा रस्सो होति तिलिंगे; इत्थि, इत्थी; वधु,
वधू, दण्डि, दण्डी, सयम्भु, सयम्भू–अघोनं त्वेव–भोति कञ्ञा, भो गो।
नपुंसकवज्जितस्स नामस्स सिस्मिं रस्सो न होति; इत्थी,
दण्डी, वधू, सयम्भू। सिंस्मिति किं ? इत्थिं। अनपुंसकसाति किं–दण्डि कुलं (=दण्ड धारण करने वाला कुल)।
ग सि हि नं वज्जितासु विभत्तिसु गोसद्दस्स गाव गवा
होन्ति; गावो, गवो; गावेन, गवेन; गावस्स, गवस्स; गावस्मा, गवस्मा, गावे, गवे; अ ग
सि हि नं सू ति किं ? भो गो, गो तिट्ठति, गोहि, गोनं।
गोस्स सुम्हि गाव गवा होन्ति वा; गावेसु, गवेसु, गोसु।
गोस्स से वा गवं होति सह सेन; गवं, गावस्स, गवस्स।
नं वचनेन सह गोस्स गुन्नं होति गवं च वा गुन्नं गवं,
गोनं।
गोतो नास्स आ होति वा; गावा, गवा, गावेन, गवेन।
अं वचने गोस्स गावु वा होति; गावुं, गावं, गवं; गोस्स
गोणादेसो न कतो सद्दन्तरत्ता।
प संञ्ञीतो अं वचनस्स यं वा होति; इत्थियं, इत्थिं, पीतोति
किं ? दण्डिं, रत्तिं।
झ सञ्ञीतो अं वचनस्स नं वा होति; दण्डिनं दण्डिं; कथं ? बुद्धं आदिच्चबन्धुनंति –योगविभागा;
झाति किं ? इत्थिं, ई ति किं ? अग्गिं।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः॥ १।२।४२
पदच्छेदः॥
तत्पुरुषः १।१ समानाधिकरणः १।१ कर्मधारयः १।१
समासः॥
समानम् अधिकरणं यस्य समानाधिकरणः तत्पुरुषः, बहुव्रीहिः॥
अर्थः॥
समानाधिकरणः तत्पुरुषः कर्मधारयसंज्ञकः भवति। तत्पुरुषः इति समासविशेषस्य संज्ञा।
उदाहरणम्॥
पाचकवृन्दारिका, परमराज्यम्, उत्तमराज्यम्॥
काशिका-वृत्तिः
तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः १।२।४२
तत्पुरुषः इति समासविशेषस्य संज्ञां वक्ष्यति। स तत्पुरुषः समानाधिकरणपदः कर्मधारयसंज्ञो भवति। अधिकरणशब्दो ऽभिधेयवाचि। समानाधिकरणः समानाभिधेयः। परमराज्यम्। उत्तमराज्यम्। अकर्मधारये राज्यम् ६।२।१२९
इत्युत्तरपदाऽद्युदात्तं न भवति। पाचकवृन्दारिका। तत्पुरुषः इति किम्?
पाचिकाभार्यः। समानाधिकरणः इति किम्?
ब्राह्मणराज्यम्। कर्मधारयप्रदेशाः कर्मधारये ऽनिष्ठा ६।२।४६
इत्येवम् आदयः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः ९४३, १।२।४२
न्यासः
तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः , १।२।४२
"तत्पुरुषः" इति समासविशेषस्याख्या। स च एक एवशब्दः। अनेकस्य च
शब्दस्य भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तकस्यैकस्मिन्नर्थे वृत्तिः =सामानाधिकारण्यम्। ततश्च यत्र बाह्रेन पदेन तत्पुरूषस्य सामानधिकरण्यम्(), तत्रैवेयं संज्ञा स्यात्--राजपुरुषः शोभन इत्यादौ,अस्ति ह्रत्र तत्पुरुषस्य केनचित् सामानाधिकरण्यमस्ति; शोभनशब्देन सह। पाचकवृन्दारिकेत्यादौ तु न स्यात्, न ह्रत्र तत्पुरुषस्य केनचित् सामानाधिकरण्यमस्ति; शब्दान्तरस्य प्रयोगाभावादिति चोद्यमपाकर्त्तुमाह- "समानाधिकरणपदः" इति। समानम् = अभिन्नम्, एकमधिकरणम् = वाच्यं येषां पदानां तानि समानाधिकरणानि पदानि, तान्याश्रयभूतानि यस्य तत्पुरुषस्य स समानाधिकरणपदस्तत्पुरुषः। एतेन तत्पुरुषार्थानां पदानां समानाधिकरणत्वादुपचारेण तत्पुरुषोऽत्र सूत्रे समानाधिकरणशब्देनोक्त इति दर्शयति। कथं पुनर्बाह्रन्यपदापेक्षया तत्पुरुषस्य मुख्ये सामानाधिकरण्ये सम्भवति सत्यौपचारिकस्य ग्रहणमुपपद्यते?
"कर्मधारयः" इति महत्याः संज्ञायाः करणात्। इह हि लाघवार्थत्वात् कसंज्ञाकरणस्य, लघीयस्यां संज्ञायां कत्र्तव्यायां "कर्मधारयः" इति महतीं संज्ञां कुर्वता-- "अन्योऽप्यत्र कश्चित् विपर्ययः संज्ञायामाश्रितः" इत्येषोऽर्थः सूचितः। तेन "गौणमुख्ययोर्मुख्ये कार्यसम्प्रत्ययः" (व्या।प।४) इति मुख्यस्य समानाधिकरणस्य ग्रहणं न विज्ञायते।
"समानाभिधेयः" इति। तदर्थानां पदानां समानाभिधेयत्वात् तत्पुरुषोऽप्युपचारेण समानाभिधेय इत्युक्तः। "परमराज्यम्, उत्तमराज्यम्" इति। "सन्महत्" २।१।६०
इत्यादिना समासः। कर्मधारये सति "अकर्मधारये राज्यम्" ६।२।१२९
इत्युत्तरपदाद्युदात्तमत्वं न भवति। "पाचकवृन्दारिका" इति। वृन्दारकनागकुञ्जरैः" २।१।६१
इति पुंवद्भावः। "पाचिकाभार्यः" इति। बहुव्रीहिरयम्। तेनात्र "न कोपधायाः" ६।३।३६
इति प्रतिषेधो भवत्येव। "ब्राआहृणराज्यम्" इति। षष्ठीतत्पुरुषोऽयम्। तेनात्र समासान्तोदात्तमेव न भवति, अपि तूत्तरपदाद्युदात्तत्वम्॥
बाल-मनोरमा
तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः ७३५, १।२।४२
अथ कर्मधारयकार्यं वक्ष्यन्करमधारयसंज्ञामाह--तत्पुरुषः समाना। समानम्-एकमधिकरणं=वाच्यं ययोः पदयोः, ते समानाधिकरणे पदे, ते अस्य स्त इति समानाधिकरणः, मत्वर्थीयोऽर्शाअद्यच्। समानाधिकरणानेकपदावयवकस्तत्पुरुषः कर्मधारयसंज्ञको भवतीत्यर्थः। तत्पुरुषाधिकारे इयं संज्ञा न कृता, तथा सत्येकसंज्ञाधिकारात्कर्मधारधारयसंज्ञया तत्पुरुषसंज्ञा बाध्येतेत्याहुः।
तत्त्व-बोधिनी
तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः ६५०, १।२।४२
तत्पुरुषः। समानाधिकरणशब्दोऽर्साअद्यजन्तः। समानाधिकरणपा()क इत्यर्थः।