text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य॥ १।१।६५
पदच्छेदः॥
तस्मिन् ७।१ इति ० निर्दिष्टे ७।१ ६६ पूर्वस्य ६।१
अर्थः॥
तस्मिन् इति सप्तम्या विभक्त्या निर्दिष्टे सति पूर्वस्य कार्यं भवति, अर्थात् सप्तम्यर्थ-निर्देशात् यः पूर्वः वर्णः तस्य कार्यं भवति। इहापि इतिकरणः अर्थनिर्देशार्थः, तेन तस्मिन्-इति पदेन सप्तम्यर्थः गृह्यते, न तु तस्मिन् इति शब्दः।
उदाहरणम्॥
दध्युदकम्, मध्विदम्, पचत्योदनम्।
काशिका-वृत्तिः
तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य १।१।६६
तस्मिनिति सप्तम्यर्थनिर्देशे पूर्वस्यैव कार्यं भवति, नौत्तरस्य। इको यणचि ६।१।७४
दध्युदकम्। मध्विदम्। पचत्योदनम्। निर्दिष्टग्रहणम् आनन्तर्यार्थम्। अग्निचिदत्र इति व्यवहितस्य मा भूत्।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य १६, १।१।६५
सप्तमीनिर्देशेन विधीयमानं कार्यं वर्णान्तरेणाव्यवहतिस्य पूर्वस्य बोध्यम्॥
न्यासः
तस्मिन्नित निर्दिष्टे पूर्वस्य। , १।१।६५
किमर्थमिदम्?
"इको यणचि" ६।१।७४
इत्येवमादावचीत्येवमादेराधाराधेयभावः
प्रत्यासत्तिनिबन्धनः, यथा -- गङ्गायां घोषः प्रतिवसतीति। अत्र गङ्गायाः सा च प्रत्यासत्तिर्यथा पूर्वमपेक्ष्य भवति, तथा परमपि। ततदश्च दध्युदकादिषु न ज्ञायते-- किं पूर्वस्येकः प्रत्यासत्तिभाजो यणादेशः, उत परस्येति। तत्र सन्देहेसति नियमार्थेयं परिभाषाऽऽरभ्यते। यद्येवं सन्देहविषय इयमारभ्यत इति यत्र सन्देहस्तत्रोपतिष्ठते,
ततश्च दध्युदकमिति सिद्धं स्यात्; इदं तु न सिध्यति-- दध्यत्रेति। ननु च विनैव परि-
भाषैतत् सिद्धम्, न ह्रत्र सन्देहोऽस्ति। इदं तर्हि न सिध्यति-- समिदत्रेति, अग्निचिदत्रेति। यदि हि यत्र सन्देहो नास्ति, तत्रैषा परिभाषा न स्यादिहानुपस्थानात्,
व्यवधानेऽपि यणादेशः स्यादेव। तस्मादसन्देहविषयेऽप्येषा परिभाषा यथा भवति स यत्नःकत्र्तव्यः। एष क्रियते-- इह (तस्मिन्निति) "सप्तमीनिर्दिष्टे पूर्वस्य" १।१।६५
तावत् सूत्रं कत्र्तव्यम्; इयतैवाभिलषितार्थसिद्धेः। तत्राप्ययमर्थः-- स्वरूपग्रहणशङ्कां निराकर्तुमितिकरणो न कत्र्तव्यो भवति। न हि क्वचिच्छास्त्रं सप्तमीनिर्दिष्टः शब्दः श्रूयते, येन स्वरूपग्रहणमाशङ्क्येत। सोऽयमल्पेन सूत्रेण सिद्धे यन्महत्
सूत्रं करोति तन्महाविषयेयं परिभाषेति। सूचनार्थम्। एवं च महाविषयेयं भवति यदि
सर्वत्र-- सन्देहविषये, अन्यत्र च प्रवत्र्तते।
स्यादेतत्-- "सप्तमीनिर्दिष्ट" इत्युच्यमाने सप्तम्या यद्यप्यधिकरणं निर्दि-श्यते, तथापि तस्याधेयप्रधानत्वात् "इको यणचि" ६।१।७४
इत्यत्राचि योल्व्यवस्थित-स्तस्मिन् यणादेशो विज्ञायते, ततश्चेहैव स्यात् दधि भुङ्क्त इति, इह तु न स्यात्-- दध्यत्रेति; यथान्यासे त्वेष दोषो नास्ति, तस्मात् महत् सूत्रं प्रणीतम्" इति, नैतदस्ति; यदयं "दाधाघ्वदाप्" १।२।२०
इति निर्देशं करोति, तज्ज्ञापयति-- अधिकरण
एव यणादेशादिकार्यं भवति, न त्वाधेय इति। अपि च-यथान्यासेऽप्यधिकरणस्यादेयप्रधानत्वादाधेय एव यणादेशादिकार्यं तेन सर्वत्रैषा परिभाषोपतिष्ठत इति सर्वमिष्टं सिद्धं भवति।
इह "स्वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा"१।१।६७
इति स्वरूपस्यैव ग्रहणेन
भवितव्यम्। ततश्च यत्रैव तस्मिन्नित्येतत् पदमुच्चार्यते तत्रैवेयं परिभाषा स्यात् "तस्मिन्नणि च यष्माकास्माकौ" ४।३।२
इति। अस्ति ह्रत्र तस्याः परिभाषायाः
परनिवृत्तिः प्रयोजनम्-- यौष्माकीणं युष्मभ्यं देहि, आस्माकीनमस्मभ्यं देहीति।
युष्मभ्यं देहि यौष्माकीणम्, अस्मभ्यं देह्रास्माकीनमिति। "इको यणचि" ६।१।७४
इत्येवमादौ त्वेषा नोपतिष्ठते,इत्यत आह-- "तस्मिन्" इति।
"सप्तम्यर्थनिर्देशे" इति। एवं मन्यते-- इतिकरणो ह्रत्र कृतः, स च स्वरूप-
पदार्थकत्वं निरस्यार्थपदार्थकत्वं तस्मिन्नित्यस्य सम्पादयति, तेनार्थस्यैव ग्रहणं भवति। स त्वर्थोऽवश्यं येन केनचिचछब्देन निर्देष्टव्य इति नानार्थकत्वात् सामान्यवाचिना तस्मिन्नित्यनेन पदेन निर्दिष्ट इति।
ननु च शब्दस्यार्थेन पौर्वापर्यं न सम्भवतीत्यर्थेनासम्भवात् तद्वाचिना
शब्देन विज्ञास्यत इत्यदोषः। अत्रेदं चोद्यते-- अर्थस्य ग्रहणं यथा स्यात् स्वरूपस्य च ग्रहणं मा भूदित्येवमर्थमितिकरणः क्रियते, तच्च स्वरूपग्रहणम् "तस्मिन्नणि च
युष्माकास्माकौ"
४।३।२
इति सूत्रेण सम्भाव्यते; यदि च स्वरूपग्रहणं स्यात्, तत्रैव पूर्वग्रहणं कुर्यात्, न च कृतम्; तसमादवगम्यते-- अन्तरेणापीतिकरणमर्थस्यैव ग्रहणं भविष्यति, न स्वरूपस्येति नार्थस्तेन?। स्तयमेतत्; ये तु मन्दवुद्ध्य एव प्रतिपत्तुमसमर्थास्तान् प्रति सुखावबधनार्थमितिकरणः क-तः। निर्दिष्टग्रहणमिदर्थस्य विशेषणम्। इह च
शास्त्रे "इको यणचि" ६।१।७४
इत्यादिषु वाक्येषु यत्र सप्तम्यर्थोऽस्ति तत्रासौ
निर्दिष्ट एव सर्वत्र। तदपार्थकं निर्दिष्टग्रहणविशेषणं व्यभिचाराभावादित्यत आह--
"निर्दिष्टग्रहणम्" इत्यादि। आनन्तर्यमव्यवधानमर्थो यस्य तत् तथोक्तम्। कथं पुनस्त-दानन्तर्यार्थं भवति?
ततस्तत्प्रतीतेः। तथा हि दिशिरयमुच्चारणक्रियः, निःशब्दोऽ-
प्ययमिह नैरन्तर्यं द्योतयति। तत्र निरन्तरं दिष्टः= निर्दिष्ट इति प्रादिसमासे
कृते स्फुटमेनानन्तरमुच्चारितमिति प्रतीयते।
किमर्थं पुनरानन्तर्यमाश्रितमित्यत आह-- अग्निचिदत्रेत्यादि। पूर्वशब्दोऽ-यं व्यवहितेऽपि वत्र्तते। तत्र यद्यानन्तर्य नाश्रीयते ततो व्यवहितेऽपि स्यादित्यभिप्रायः। ननु च "अचि" इत्यौपश्लेषिकमधिकरणं विज्ञायते, न च व्यवहितमुपश्लिष्टं
भवति, तत् किमानन्तर्यार्थेन निर्दिष्टग्रहणेन?
असदेतत्; असति हि निर्दिष्ट्()ग्रहणाउपश्लेषिकमधिकरणमेव न शक्यं विज्ञातुम्। यस्मात् पूर्वशब्दो व्यवहितेऽपि
वत्र्तमानः परस्यैव निवृतिं()त करोति, न व्यवहितपूर्वस्यापि। निर्दिष्टग्रहणे तु सति, सप्तम्या औपश्लेषिकाधिकरणाभिधायिन्याः प्रत्यासत्तिरुपादीयते। सा च पूर्वग्रहणेन न निवर्त्त्यते, परनिवृत्तिरेव क्रियत इत्येषोऽर्थो लभ्यते। तेन व्यवहितस्य कार्यंन भवति। उत्तरार्थं च निर्दिष्टग्रहणं कत्र्तव्यमेव॥
बाल-मनोरमा
तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य ४२, १।१।६५
तस्मिन्निति निर्दिष्टे। "इको यणची"त्यत्र अचि इको यण् स्यादित्यवगतम्। तत्राऽचो वर्णान्तराधिकरणत्वं न संभवतीति सतिसप्तम्याश्रयणीया,-अचि सति इको यण् स्यादिति। तत्र व्यवहितेऽव्यवहिते च इको यण् प्राप्तः। ततश्च "समिध"मित्यत्र धकारल्यलहितेऽकारे सत्यरि मकारादिकारस्य यण् स्यात्। तथा अचि सति पूर्वस्य परस्य वा इको यण् प्राप्तः। ततश्च दध्युदकमित्यत्र इकारे अचि सति उकारस्य परस्यापि इको यण् स्यात्। तत्राऽव्यवहित एव अचि भवति न व्यवहिते, पूर्वस्यैव भवति न परस्येत्येतदर्थमिदमारभ्यते। तस्मिन्निति न तच्छब्दः स्वरूपपरः। तथा सति "तस्मिन्नणि च युष्माकास्माकौ" इत्यादावेव प्रवर्तेत, न त्विको यणचीत्यादौ। किन्तु इको यणचीत्यादिसूत्रगतस्याऽचीत्यादिसप्तम्यन्तपदस्य "तस्मिन्नि"त्यनुकरणम्। "इती"त्यनन्तरं "गम्येऽर्थे" इति शेषः। निरिति नैरन्तर्ये। दिशिरुच्चारणे। एवं च इको यणचि रायो हलीत्यादिसूत्रेषु इचि हलि इत्येवं सप्तम्यन्तपदगम्येऽर्तेऽकारादौ दध्यत्र सुध्युपास्य इत्यादिप्रयोगदशायां निर्दिष्टेऽव्यवहितोच्चारिते सति पूर्वस्य कार्यं भवति, न तु व्यवहितोच्चारिते नापि परस्येति फलितोऽर्थः। व्यवधान#ं च वर्णान्तरकृतमेव निषिध्यते, नतु कालकृतम्। "इको यणची"त्यादौ कालकृतव्यवधानस्य संहिताधिकारादेव निरासलाभात्, तत्र कालकृतव्यवधानस्याप्यनेनैव सूत्रेण निरासे संहिताधिकारस्य वैयथ्र्यापातात्। एवं च ये संहिताधिकारबहिर्भूताः "आनङृतो द्वन्द्वे" "देवताद्वन्द्वे च" इत्यादय उत्तरपदे परत आनङादिविधयस्ते सर्वे अगनाविष्णू इत्यग्नाविष्णू इत्याद्यवग्रहे कालव्यवधानेऽपि भवन्ति। एतत्सर्वमभिप्रेत्य पर्यवसन्नार्थमाह--सप्तमीनिर्देशेनेत्यादिना।--इति सूत्राक्षरानुयायी पन्थाः। "अतिशयने तम"बित्यत्र तु नेयं परिभाषा प्रवर्तते, सर्तम्यन्तातिशायनपदार्थस्य शब्दरूपत्वाभावेनाऽव्यवहितोच्चारितत्वरूपनिर्धिष्टत्वाऽसंभवात्। नचैवमपि "कर्तृकर्मणोः कृती"त्यत्रापि अस्याः परिभाषायाः प्रवृत्तौकर्तृषष्ठी कर्मणिषष्ठी च कृष्णस्य कृतिः जगतः कर्ता कृष्ण इत्यत्रैव स्यान्नतु "कृतिः कृष्णस्य" "कर्ता जगत" इत्यत्र इति वाच्यं, लक्ष्यानुरोधेन क्वचिदेवंजातीयकेष्वस्याः परिभाषाया अप्रवृत्तिरिति "श्नान्नलोप" इति सूत्रे भाष्ये प्रपञ्चितत्वात्। वस्तुतस्तु भाष्यानुसारेणाऽत्र सूत्रे निर्दिष्टग्रहणं संहिताधिकारसूत्रं च विफलमेवेति इको यणचीत्यत्र वक्ष्यते।
तत्त्व-बोधिनी
तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य ३६, १।१।६५
तस्मिन्निति। सप्तम्यन्तानुकरणमिदम्। "निःशब्दो नैरन्तर्यपरः। दिशिरुच्चारणक्रियः। "अचि य"णित्युक्ते व्यवहितेऽव्यवहिते च सति प्राप्तमव्यवहिते एवेति, पूर्वस्य परस्य च प्राप्तं पूर्वस्यैवेति त नियम्यते। अव्यवहितस्येति तु फलितार्थकथनम्। पूर्वस्यैवेति किं?, दध्युदकम्। अत्रोकारस्य मा भूत्। अव्यवहितस्यैवेति किम्?, अग्निचिदत्र सोमसुदत्र। व्यवधानं चात्र वर्णकृतमेव निषिध्यते, नतु कालकृतम्। संहिताधिकाराज्ज्ञापकात्। अन्यथा निर्दिष्टग्रहणादेवाऽसंहितायां यणाद्यप्रसङ्गा()त्क तेन संहिताधिकारेण?। अतो व्याचष्टे-वर्णान्तरेणेति। एवं च संहिताधिकारबहिर्भूतविधयः कालव्यवायेपि संभवन्ति। तेनाग्नाविष्णू इत्यादाववग्रहेऽपि "अनाङृतो द्वन्द्वे" "देवताद्वन्द्वे चे"त्यादिना उत्तरपदे परतो विहिता आनङादयो भवन्तीति दिक्।


c: text/html

text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
अकर्मकाच्च॥ १।३।३५
पदच्छेदः॥
अकर्मकात् ५।१ च ० वेः ५।१ ३४ कृञः ५।१ ३२ आत्मनेपदम् १।१ १२
काशिका-वृत्तिः
अकर्मकाच् च १।३।३५
वेः कृञ इत्यनुवर्तते। विपूर्वात् करोतेरकर्मकादकर्मकक्रियावचनादात्मनेपदं भवति। विकुर्वते सैन्धवाः। साधु दान्ताः शोभनं वल्गन्ति इत्यर्थः। ओदनस्य पूर्णाश् छात्रा विकुर्वते। निष्फलं चेष्टन्ते इत्यर्थः।
न्यासः
अकर्मकाच्च। , १।३।३५
"ओदनस्य {पूर्णाः" इत्येव-- काशिका, पदमञ्जरी च।} परिपूर्णाः" इति। सुहितार्थयोगे षष्ठी। "पूरणगुणसुहितार्थ"२।२।११
इत्यादिना षष्ठीसमासप्रतिषेधेन ज्ञापितमेतत्-- सुहितार्थयोगे षष्ठी भवतीति। सुहितार्थाः = तृप्त्यर्थाः। पूर्णास्तृप्ता इत्यर्थः॥
बाल-मनोरमा
अकर्मकाच्च ५३१, १।३।३५
अकर्मकाच्च। वेः कृञ इत्यवेति। तथा च अकर्मकात् विपूर्वात् कृञ आत्मनेपदमित्यर्थः। "विकुर्वते" इत्येतद्व्याचष्टे -- विकारं लभन्ते इति। लाभे विकारस्य कर्मत्वेपि धात्वर्थोपसङ्ग्रहादकर्मकत्वम्।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
प्रादय उपसर्गाः क्रियायोगे॥ १।४।५८
पदच्छेदः॥
प्रादयः १।३ ५९ उपसर्गाः १।२ क्रियायोगे ७।१ ७८ असत्त्वे ७।१ ५७ निपाताः १।३ ४६
समासः॥
प्र आदिर्येषां ते प्रादयः, बहुव्रीहिः।
क्रियाया योगः क्रियायोगः तस्मिन्, षष्ठीतत्पुरुषः।
अर्थः॥
असत्त्ववाचिनः प्रादयो निपातसंज्ञका भवन्ति, ते च प्रादयः क्रियायोगे उपसर्गसंज्ञकाश्च भवन्ति।
उदाहरणम्॥
प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, निस्, निर्, दुस्, दुर्, वि, आङ्, नि, अधि, अपि, अति, सु, उत्, अभि, प्रति, परि, उप॥ क्रियायोगे - प्रणयति, परिणयति, प्रणायकः।
काशिका-वृत्तिः
प्राऽदयः १।४।५८
प्राऽदयो ऽसत्त्वे निपतसंज्ञा भवन्ति। प्र। परा। अप। सम्। अनु। अव। निस्। निर्। रुस्। दुर्। वि। आङ्। नि। अधि। अपि। अति। सु। उतभि। प्रति। परि। उप्। पृतग्योगकरनम् उत्तरसंज्ञाविशेषणार्थम्। उपसर्गाः क्रियायोगे १।४।५८
इति चाऽदीनाम् उपसर्गसंज्ञा मा भूत्। असत्त्वे इत्येव, परा जयति सेना।
काशिका-वृत्तिः
उपसर्गाः क्रियायोगे १।४।५९
प्राऽदयः क्रियायोगे उपसर्गसंज्ञा भवन्ति। प्रणयति। परिणयति। प्रणायकः। परिणायकः। क्रियायोगे इति किम्?
प्रगतो नायको ऽस्माद् देशात्, प्रनायको देशः। मरुच्छाब्दस्य च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम्। मरुद्भिर् दत्तो मरुतः। संज्ञाविधानसामर्थ्यादनजन्तत्वे ऽपि अच उपसर्गात् तः ७।४।४७
इति तत्त्वं भवति। श्रच्छब्दस्य उपसङ्ख्यानम्। आतश्चौपसर्गे ३।३।१०६
इति अङ् भवति श्रद्धा। उपसर्ग। प्रदेशाः उपसर्गे घोः किः ३।३।९३
इत्येवम् आदयः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
प्रादयः ५४, १।४।५८
एतेऽपि तथा॥
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
उपसर्गाः क्रियायोगे ३५, १।४।५८
प्रादयः क्रियायोगे उपसर्गसंज्ञाः स्युः। प्र परा अप सम् अनु अव निस् निर दुस् दुर वि आङ् नि अधि अपि अति सु उत् अभि प्रति पर उपि - एते प्रादयः॥
न्यासः
उपसर्गाः क्रियायोगे। , १।४।५८
"प्रणयति" इति। प्रशब्दस्योपसर्गत्वात् "उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य" ८।४।१४
इति णत्वम्।
"प्रनायको देशः" इति। अत्रनयनक्रियया प्रशब्दस्य योगो नास्तीत्युपसर्गसंज्ञा न भवति। ननु चात्रापि गमिक्रियया योगोऽस्त्येवेति स्यादेव तस्योपसर्गसंज्ञा, नेतदस्ति; क्रियायोगग्रहणं ह्रेवमनर्थकं स्यात्। कथम्?
प्रादीनां क्रियायोगाव्यभिचारात्; तस्मात् क्रियायोगग्रहणसामथ्र्याद्यं प्रति क्रियायुक्ताः प्रादयस्तं प्रति गत्ुयपसर्गसंज्ञका भवन्ति, नान्यं प्रति। न चेह नयनक्रियया युक्तः प्रशब्दः, किं तर्हि?
गमिक्रिययेति नयतिं प्रत्युपसर्गसंज्ञको न भवति।
"मरुच्छब्दस्योपसंख्यानम्" इति। तत्वविधाविति। शेषः; अन्यथा हि "निपाता आद्युदात्ताः" (फि।सू।४।८०) "उपसर्गाश्चाभिवर्जम्" (फि।सू।४।८१) इत्याद्युदात्तत्वमपि स्यात्। अन्तोदात्तश्चेष्यते मरुच्छब्दः। उपसंख्यानशब्दस्य प्रतिपादनमर्थः; मरुच्छब्दस्योपसर्गसंज्ञायाः प्रतिपादनं कर्तव्यमित्यर्थः। तत्रेदं प्रतिपादनम्-- "उपसर्गाः" इति योगविभागः क्रियते। अत्र च "प्रादयः" इति नाभिसम्बध्यते। तेन मरुच्छब्दस्य तत्वविधावुपसर्गसंज्ञा भवतीति। अत एव योगविभागात् श्रच्छब्दस्याङविधावन्तः शब्दस्याङ्गिविधिणत्वेषूपसर्गसंज्ञा भवतीति वेदितव्यम्। योगविभागस्येदं लिङ्गम् "प्रज्ञाश्रद्धार्चावृत्तिभ्यो णः" ५।२।१००
, "तिरोऽन्तर्धौ" १।४।७०
इति च निर्देशः। ततः "क्रियायोगे" इति द्वितीयो योगः। अत्र च "प्रादयः" इति सम्बध्यते। किमर्थमिदम्?
पूर्वेणैव सिद्धमिति पूर्वयोगस्यासर्वविषयत्वाज्ञापनार्थम्, तेन नातिप्रसङगः। प्रादीनामक्रियायोग उपसर्गसंज्ञा मा भूदित्येवमर्थञ्च। "मरुत्तः" इति। "अच उपसर्गात्तः" ७।४।४७
इति क्तप्रत्यये कृते द्वितकारनिर्देशाद्दवातेः सर्वादेशः। ननु चसत्यामुपसर्गसंज्ञयां करुच्छब्दस्यानजन्तत्वात् तत्वेन न भवितव्यमित्यत आह-- "संज्ञाविधान सामथ्र्यात्" इत्यादि। यथा ह्रुपसरज इत्यत्र डित्करणसामथ्र्यादभस्यापि टिलोपो भवति, तथेहाप्यनजन्तादपि तत्वं भविष्यति; अन्यथा हीदं वचनमपार्थकं स्यात्। मरुच्छब्दस्योपसर्गसंज्ञाया अन्यकार्याभावादिति भावः।
"श्रच्छब्दस्योपसंख्यानम्" इति। अत्राप्युपसंख्यानशब्दस्य स एवार्थः। प्रतिपादनमपि तदेव। ननु च भिदादिपाठादेव हि श्रद्धेति सिद्धम्;तत्कथं तत्सिद्धये श्रच्छब्दस्योपसर्गसंज्ञा क्रियते?
एवं मन्यते- अनार्षस्तत्र पाठ इति॥
बाल-मनोरमा
प्रादयः २३, १।४।५८
प्रादयः। असत्त्व इत्यनुवर्तते, निपाता इति च। तदाह--अद्रव्येति। तथेति। निपातसंज्ञका इत्यर्थः।
बाल-मनोरमा
उपसर्गाः क्रियायोगे २४, १।४।५८


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
संख्या वंश्येन॥ २।१।१८
पदच्छेदः॥
संख्या १।१ १९ वंश्येन ३।१ विभाषा १।१ ११ अव्ययीभावः १।१ ५ सह ० ४ सुपा ३।१ ४ समासः १।१ ३ सुप् १।१ २
काशिका-वृत्तिः
सङ्ख्या वंश्येन २।१।१९
विद्यया जन्मना वा प्राणिनाम् एकलक्षणसन्तानो वंशः इत्यभिधीयते। तत्र भवो वंश्यः। तद्वाचिना सुबन्तेन सह सङ्ख्या समस्यते, अव्ययीभावश्च समासो भवति। द्वौ मुनी व्याकरणस्य वंश्यौ द्विमुनि व्याकरनस्य। त्रिमुनि व्याकरणस्य। यदा तु विद्यय तद्वताम् अभेदविवक्षा तदा सामानाधिकरण्यं भवति। द्विमुनि व्यकरणम्। त्रिमुनि व्याकरणम् इति। जन्मना एकविंशतिभारद्वाजम्।
न्यासः
संख्या वंश्येन। , २।१।१८
"एकलक्षण" इति। एकस्वभावः। सन्तानः = प्रबन्धः। सन्तानिनामेकलक्षणत्वात्, सन्तानोऽप्येकलक्षमो भवति। ततर् विद्ययैकलक्षणः-- वैयाकरणवंशः, उपाध्यायवंश इति। जन्मना-- ब्राआहृणवंशः, क्षत्रियवंश इति। "तत्र भवो वंश्यः" इति। दिगादित्वाद्यत्। "द्वौ मुनी" इति। पाणिनिकात्यायनौ। "व्याकरणस्य" इति। सम्बन्धलक्षमा षष्ठी। "त्रिमुनिव्याकरणस्य" इति। पूर्वौ द्वौ, भाष्यकारस्तृतीयः। "विद्यया" इति। व्याकरणाख्यया। "तद्वताम्" इति। पाणिनिप्रभृतनीनाम्। "अभेदविवक्षा" इति। यौ तौ द्वौ मुनी तावेव व्याकरणमित्यतिशयेन विद्यया योगं तयोराख्यातुमभेदविवक्षा यदा क्रियते तदा सामानाधिकरण्यं भवति-- द्विमुनि व्याकरणमिति॥
बाल-मनोरमा
संख्या वंश्येन ६६५, २।१।१८
संख्या वंश्येन। वंशो द्विधेति। वंशः-सन्ततिः। "सन्ततिर्गोत्रजननकुलान्यभिजनान्वयौ। वंशोऽन्ववायः सन्तानः" इत्यमरः। विद्यया जन्मनेति। तत्र जन्मनवांशः पुत्रादिपरम्परेति प्रसिद्धमेव। विद्यया तु वंशो गुरुपरम्परा, "यस्माद्धर्मानाचिनोति स आचार्यः। तस्मै न द्रुह्रेत्कदाचन। स हि विद्यातस्तं जयति तच्छ्रेष्ठं जन्म। शरीरमेष मातापितरौ जनयतः" इत्याद्यापस्तम्बस्मरणात्। तत्र भवो वंश्य इति। दिगादित्वाद्यत्। वा समस्यते इति। "सोऽव्ययीभाव" इत्यपि बोध्यम्। द्वौ मुनी वंश्याविति। विग्रहोऽयम्। मुनिशब्दो विद्यावंश्यवाचीति सूचनाय वंश्यावित्युक्तम्। द्विमुनि व्याकरणस्येति। द्वौ च तौ मुनी चेति विग्रहे "विशेषणं विशेष्येण बहुल"मिति कर्मधारयं बाधित्वाऽव्ययीभावः। अव्ययत्वात्सुब्लुक्। व्याकरमविद्यायाः प्रवर्तकौ द्वौ मुनी पाणिनिकात्यायनावित्यर्थः। त्रिमुनीति। त्रयो मुनयः पाणिनिकात्यायनपतञ्जलय इति विग्रहः। नन्वेवं "त्रिमुनि व्याकरण"मिति सामानाधिकरण्यानुपपत्तिरित्यत आह--विद्यातद्वतामिति। यद्यपि बहुव्रीहिणाप्येतत्सिद्धं तथापि विभक्त्यन्तरेषु रूपभेद इत्याहुः। अथ जन्मना वंश्यमुदाहरति--एकविशतिभ#आरद्वाजमिति एकविंशतिर्भरद्वाजा इति कर्मधारयं बाधित्वाऽव्ययीभावः। तत्र विग्रहवाक्ये भरद्वाजशब्दाद्विदादित्वादञ्। "यञञोश्चे"ति लुक्। समासे तु "उपकादिभ्योऽन्यतरस्यामद्वन्द्वे" इति लुगभावः। "तृतीयासप्तम्योर्बहुल"मिति सूत्रे "एकविंशतिभारद्वाज"मिति प्रयोगदर्शनेन उपकादिषु भारद्वाजशब्दस्य पाठानुमानात्।
तत्त्व-बोधिनी
संख्या वंश्येन ५८९, २।१।१८
संख्या वंश्येन। वंशः संताननस्तत्र भवो वंश्यः। दिगादित्वाद्यत्। द्विमुनीति। पाणिनिकात्यायनौ। त्रिमुनीति। तौ द्वौ, पातञ्जलिश्चेति त्रयो वंश्याः। व्याकरणस्येति संबन्धे षष्ठी। स्वपदार्थप्राधान्य एवायं समासः। यदा त्वन्यपदार्थप्राधान्यविवक्षा-त्रयो मुनयो वंश्या यस्येति, तदा बहुव्रीहिरेवेत्याहुः। त्रिमुनि व्याकरणमिति। यद्यप्येतद्बहुव्रीहिणाऽप्युपपन्नं, तथापि विभक्त्यन्तरेषु रुपेऽपि विशेषोऽस्त्येवेति भावः। वस्तुतस्तु "लक्षणेनाभिप्रती--"इति सूत्रे आभिमुख्यग्रहणाद्बहुव्रीहिविषयेऽप्यठ()यीभावो भवतीतिद्विमुनि व्याकरणमित्यादि सिद्धमित्यवोचाम। जन्मनोदाहरति---एकविंशति भारद्वाजमिति। एकविंशतिर्भरद्वाजा वंश्या इति विग्रहः। ननु भरद्वाजाद्विदाद्यञो "यञञोश्चे"ति लुक् प्राप्नोति। न च वर्तिपदानां स्वार्थेपसर्जनैकत्वविशिष्टार्थान्तरोपसङ्कमाल्लुगभाव इति कैयटोक्तमादर्तव्यम्। वृत्तिप्रवेशात्प्रागेव प्राप्नुवतोऽन्तरङ्गस्य लुको दुर्वारत्वात्। अन्यथा गर्गाणां कुलं गर्गकुलमित्यपि न स्यात्। अत्राहुः--भाष्यकारप्रयोगादेव लुगभावोऽत्र बोध्य इति। एतच्च "तृतीयासप्तम्यो"रिति सूत्रे शब्दकौस्तुभे स्पष्टम्।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ३३०
छन्दःसारः[सम्पाद्यताम्]
अग्निरुवाच
पाद आपादपूरणे गायत्र्यो वसवः स्मृताः ।
जगत्या आदित्याः पादो विराजो दिश ईरिताः ।। ३३०.१ ।।
विष्णुतो रुद्राः पादः स्याच्छन्द एकादिपादकं ।
आद्यं चतुष्पाच्चतुर्मिस्त्रिपात् सप्ताक्षरैः क्कचित् ।। ३३०.२ ।।
सा गायत्री पदे नीवृत् तत्प्रतिष्ठादि षट् त्रिपात् ।
बधँमाना षड़ष्टाष्टा त्रिपात् षड् वसूभूवरैः ।। ३३०.३ ।।
गायत्री त्रिपदा नीवृत् नागी नवनवर्त्तुभिः ।
वाराही रसद्विरसा छम्दश्चाथ तृतीयकप् ।। ३३०.४ ।।
द्विषाद् द्वादशवस्वन्तैः त्रिपात्तु त्रैष्टभैः स्मृतम् ।
उष्णिक् छन्दोऽष्टवसुकैः पादैर्वेदे प्रकीर्त्तितः ।। ३३०.५ ।।
ककुबुष्णिगष्टसूर्य्यवस्वर्णा त्रिभिरेव सः ।
पुनरुष्णिक् सूर्य्यवसुवस्वर्णैश्च त्रिपाद्भवेत् ।। ३३०.६ ।।
परोष्णिक् परतस्तस्माच्चतुष्णदात् त्रिभिर्भवेत् ।
साष्टाक्षरैरनुष्टुप् स्यात् चतुष्पाच्च त्रिपात् क्कचित् ।। ३३०.७ ।।
अष्टार्कसूर्य्यवर्णैः स्यात् मध्येऽन्ते च क्कचिद्भवेत् ।
वृहतीजगत्यस्त्रवोगायत्र्याः पूर्व्वको यदि ।। ३३०.८ ।।
तृतीयः पथ्या भवति द्वितीयान्यं कुसारिणी ।
स्कन्धौ ग्रीवा क्रोष्टुके स्याद् यक्षे स्याद्वो वृहत्यपि ।। ३३०.९ ।।
उपरिष्टाद् वृहत्यन्ते पुरस्ताद् वृहती पुनः ।
क्कचिन्नवकाश्चत्वारो दिग्विदिक्ष्वष्टवर्णिकाः ।। ३३०.१० ।।
महावृहती जागतैः स्यात् त्रिभिः सतो वृहत्यप्रि ।
भण्डिलः पङ्क्तिच्छन्दः स्यात् सूर्य्यार्काष्टाष्टवर्णकैः ।। ३३०.११ ।।
पूर्व्वौ वेदयुजौ सतः पङ्क्तिश्च विपरीतकौ ।
प्रस्तारपङक्तिः पुरतः पवादास्तारपङ्क्तिका ।। ३३०.१२ ।।
अक्षरपङ्क्तिः पञ्चकाश्चत्वारश्चाल्पशो द्वयं ।
पदपङ्क्तिः पञ्च भवेच्चतुषकं षट्ककत्रयेम् ।। ३३०.१३ ।।
षट्कपञ्चभिर्गायत्रैः षड्भिश्च जगती भवेत् ।
एकेन त्रिष्टुव्ज्योतिष्मती तथैव जगतोरिता ।। ३३०.१४ ।।
पुरस्ताज्जयोतिः प्रथमे मध्ये ज्योतिश्च मध्यतः ।
उपरिष्टाज्जोतिरन्त्यादेकस्मिन् पञ्चके तथा ।। ३३०.१५ ।।
भवेच्छन्दः शङ्कुमती षट्के छन्दः ककुद्मती ।
त्रिपादशिशुमध्या स्यात् सा पिपीलिकमध्यमा ।। ३३०.१६ ।।
विपरीता यवमध्या त्रिवृदेकेन वर्जिता ।
भूमिजैकेनाधिकेन द्विहीना च चिराद्भवेत् ।। ३३०.१७ ।।
स्वराट्स्याद्द्वाभ्यामधिकं सन्दिग्धो दैवतादितः ।
आदिपादान्निश्चयः स्याच्छन्दसां देवता क्रमात् ।। ३३०.१८ ।।
अग्निः सूर्य्यः शशी जीवो वरुणश्चन्द्र एव च ।
विश्वेदेवाश्च षड़ जाद्याः स्वराः षड़ जो वृषः क्रमात् ।। ३३०.१९ ।।
गान्धारो मध्यमश्चैव पञ्चमो धैवतस्तथा ।
निषादवर्णाः श्वेतश्च साहड्गश्च पिसड्गकः ।। ३३०.२० ।।
कृष्णो नीलो लोहितश्च गौरी गायत्रिमुख्यके ।
गोरोचनाभाः कृतयो ज्योतिश्छन्दो हि श्यामलं ।। ३३०.२१ ।।
अग्निर्वैश्यः काश्यपश्च गौतमाह्गिरसौ क्रमात् ।
भार्गवः कौशिकश्चैव वाशिष्ठो गोत्रमीरितं ।। ३३०.२२ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये छन्दःसारो नाम त्रिशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः ।।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
कृत्वोऽर्थप्रयोगे कालेऽधिकरणे॥ २।३।६४
पदच्छेदः॥
कृत्वोऽर्थप्रयोगे ७।१ काले ७।१ अधिकरणे ७।१ षष्ठी १।१ ५० शेषे ७।१ ५०
काशिका-वृत्तिः
कृत्वो ऽर्थप्रयोगे काले ऽधिकरणे २।३।६४
छन्दसि बहुलम् इति निवृत्तम्। कृत्वो ऽर्थानां प्रयोगे काले ऽधिकरणे षष्ठी विभक्तिर् भवति। पञ्चकृत्वो ऽह्नो भुङ्क्ते। द्विरह्नो ऽधीते। कृत्वो ऽर्थग्रहणं किम्? आह्नि शेते। रात्रौ शेते। प्रयोगग्रहणं किम्? अहनि भुक्तम्। गम्यते हि द्विस् त्रश्चतुर् वेति, न त्वप्रयुज्यमाने भवति। कालग्रहणम् किम्? द्विः कांस्यपात्र्यां भुङ्क्ते। अधिकरणे इति किम्? द्विरह्नो भुङ्क्ते। शेषे इत्येव, द्विरहन्यधीते।
न्यासः
कृत्वोऽर्थप्रयोगे कालेऽधिकरणे। , २।३।६४
"पञ्चकृत्वः" इति। "संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच्" ५।४।१७
" द्विरह्नः" इति। "द्व्त्रिचतुर्थ्यः सुच्" ५।४।१८
।
"गम्यते हि द्विस्त्रिश्चतुर्वा" इति। प्रकरणादेरिति भावः। ननु च बहिरङ्गः प्रकरणाद्यर्थ इति पञ्चकृत्व इत्यमत्र च वचनस्य चरितार्थत्वादिह न भविष्यति?
एवं तह्र्रेतज्ज्ञापयति-- प्रकरणाद्यर्थोऽपि विभक्तीनां निमित्तमिति। तेन "वृद्धो यूना" १।२।६५
इति " सहयुक्तेऽप्रधाने" २।३।१९
इति सहार्थे गम्यमाने तृतीया भवतीति॥
बाल-मनोरमा
कृत्वोऽर्थप्रयोगे कालेऽधिकरणे ६१४, २।३।६४
कृत्वोऽर्थ। कृत्वोऽर्थानामिति। कृत्वसुच्प्रत्ययस्यार्थ एवार्थो येषां ते कृत्वोऽर्थाः, तेषां प्रयोग इत्यर्थः। शेषे षष्ठीति। "दिवस्तदर्थस्ये"त्यादिपूर्वसूत्रे विच्छिन्नमपि शेषग्रहणं मण्डूकप्लुत्या इहानुवर्तते, व्याख्यानात्। पञ्चकृत्वोऽह्नो भोजनमिति। पञ्चवारं वस्तुतोऽधिकरणीभूतं यदहस्तत्संबन्धि भोजनमित्यर्थः। "सङ्ख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच्"। इह षष्ठ्याः शेषे पुनर्विधानान्न समासः। द्विरहन्यध्ययनमिति। "द्वित्रिचतुभ्र्यः सुच्" इति कृत्वोऽर्थे सुच्। अत्र अधिकरणस्य विवक्षितत्वात्सप्तम्येव,नतु षष्ठी।
तत्त्व-बोधिनी
कृत्वोऽर्थप्रयोगे कालेऽधिकरणे ५४९, २।३।६४
कृत्वोर्थ। कृत्वसुचोऽर्थ इवार्थो येषांप्रत्ययानां ते कृत्वोर्थाः। शेषे इति। इह "दिवस्तदर्थस्य"इत्यादिसूत्रषट्के विच्छिन्नमपि शेषग्रहणमनुवर्तते, व्याख्यानात्। पञ्चकृत्व इति। "सङ्ख्यायाः क्रिया---" इत्यादिना कृत्वसुच्। द्विरिति। "द्वित्रिचतुभ्र्यः सुच्"।


text:
सूत्रम्
सम्भवानेऽलमिति चेत् सिद्धाप्रयोगे॥ ३।३।१५४
काशिका-वृत्तिः
सम्भावने ऽलम् इति चेत् सिद्धाप्रयोगे ३।३।१५४
लिङित्येव। सम्भावनम् क्रियासु योग्यताध्यवसानम्, शक्तिश्रद्धानम्। तदिदानीम् अल्मर्थेन विशेष्यते। तच् चेत् सम्भावनं पर्याप्तमवितथं भवति। सिद्धाप्रयोगे इत्यलमो विशेषणम्। सिद्धश्चे दलमो ऽप्रयोगः। क्व च असौ सिद्धः? यत्र गम्यते चार्थो न च असौ प्रयुज्यते। तदीदृशे सम्भावनोपाधिके ऽर्थे वर्तमानाद् धातोः लिङ् प्रत्ययो भवति। सर्वलकाराणाम् अपवादः। अपि पर्वतं शिरसा भन्द्यात्। अपि द्रोणपाकं भुञ्जीत। अलम् इति किम्? विदेशस्थायी देवदत्तः प्रायेन गमिष्यति ग्रामम्। सिद्धाप्रयोगे इति किम्? अलं देवदत्तो हस्तिनं हनिष्यति। क्रियातिपत्तौ भूते भविष्यति च नित्यं लृङ् भवति।
न्यासः
सम्भावनेऽलमिति चेत्सिद्धाप्रयोगे। , ३।३।१५४
"योग्यताध्यवसानम्" इति। योग्यता = सामथ्र्यम्, तस्याध्यवसानम्। सा येनाध्यवसीयते निश्चीयते तद्योग्यताध्यवसानम् = ज्ञानम्, सम्भावनमुच्यते। तमेवार्थं पर्यायान्तरेण विस्पष्टीकर्त्तुमाह-- "शक्तिश्रद्धानम्" इति। शक्तिः = सामथ्र्यम्, सा श्रद्धीयते येन ज्ञानेन तच्छक्तिश्रद्धानम्। "तत्" इति। सम्भावनम्"। "पर्याप्त्या" इति। सामर्थ्येन।एतेन पर्याप्ताविह वत्र्तमानोऽलंशब्दो गृह्रते, न तु भूषणादाविति दर्शयति। "पर्याप्तम्" इति। शक्तम्, स्वकार्यनिर्वत्र्तनक्षममित्यर्थः। स्वकार्यं पुनस्तस्य विपरीतविषयपरिच्छेदः। "अवितथम्" इति। विद्यमानविषयत्वात्। एतेन पर्याप्त्यर्थं एवास्य स्वीकृतिः। एवं हि तद्विपरीतविषयं भवति यदि विद्यमानविषयत्वादवितथं भवति, नान्यथा। "अलमःर"इति। अलंशब्दस्य। कुत एतत्?
इतिकरणेनार्थपदार्थकत्वात् प्रच्याव्य शब्दपदार्थकतयाऽलंशब्दस्य व्यवस्थापनात्। अलमर्थः सम्भावनस्य विशेषमं नोपपद्यते, ततश्च यदुक्तम्-- "तदिदानीमलमथन विशेष्यते" इति तद्विघटते?
नैष दोषः"; आवृत्तिरलंशब्दस्य करिष्यते, तत्रैकस्य सूत्रोपात्तस्यार्थपदार्थकता भविष्यति, आवृत्तस्येतिकरणेनाभिसम्बन्धादर्थपदार्थतायाः प्रच्युतस्य शब्दपदार्थकता चात्र गम्यते। "चार्थः" इति। अर्थात्, प्रकरणाद्वा। "{न चासौ प्रयुज्यते-काशिका} न तु प्रयुज्यते" इति।अवगतार्थत्वात्। "{ तदीदृशसंभावनोपाधिकेऽर्थे -- काशिका} क्रियासम्भावनोपाधिके" इति। क्रियासम्भावनमुपाधिविशेषणं यस्यार्३तस्य स तथोक्तः। "अपि पर्वतं शिरसा भिन्द्यात्" इति। पूर्ववत् "श्नसोरल्लोपः"६।४।१११
। अत्र यत् पर्वतभेदनविषयं सामथ्र्यं पुंसः सम्भाव्यते तत् तस्य विद्य एवेत्यवितथत्वात् पर्याप्तं सम्भावनम्। "प्रायेण स गमिष्यति" इति। अस्त्यत्र सम्भावनं प्रायशब्दात् प्रतीयमानम्, अलमर्थस्तु नास्ति; तेन भविष्यत्कालविवक्षायां लृडेव भवति न लिङ॥
बाल-मनोरमा
संभावनेऽलमितिचेत्सिद्धाऽप्रयोगे ६३४, ३।३।१५४
संभावने। अलमर्थोऽत्र प्रौढिरिति। पर्याप्तिरित्यर्थः। विपरिणम्यते इति। संभावने इति यत् सप्तम्यन्तं तदावर्त्त्य प्रथमया संभावनमिति च विपरिणम्यते, यत्तु अलमिति प्रथमान्तं तदावर्त्त्य सप्तम्या अलमि इति च विपरिणम्यत इत्यर्थः। "छान्दसं विभक्तिव्यत्ययमाश्रित्ये"ति शेषः। तथा च संभावने इति सप्तम्यन्तं, संभावनमिति प्रथमान्तं च लभ्यते। तथा अलमिति प्रथमान्तमलभि इति सप्तम्यन्तं च लभ्यते। तत्र संभावने इति सप्तम्यन्तमर्थनिर्देशपरं। तदाह-- संभावनेऽर्थ लिङ्()स्यादिति। उत्कटान्यतरकोटिकं ज्ञान संभावनमित्युच्यते। संभावनमितिप्रथमान्तं तु अलमिति प्रथमान्तेन विशेष्यते। इति र्हेतौ। तदाह-- तच्चेदिति। तत् = संभावनम्(), अलं = पर्याप्तिहेतुकं चेदित्यन्वयः। षिधधातोज्र्ञानार्थकात् "मतिबुद्धी"त वर्तमाने कर्मणि क्ते सिद्धशब्दः। सिद्धे गम्यमानेऽप्यलमर्थे अप्रयोगो यस्य स सिद्धाऽप्रयोगस्तस्मिन्निति विग्रहः। अलमीति सप्तम्यन्तमत्र विशेष्यसमर्पकं संबध्यते। अलंशब्दप्रयोगं विनापि तदर्थे गम्यमाने इति यावत्। तदाह-- सिद्धाऽप्रयोगे सतीति। "अलमी"ति शेषः। अपि गिरिमिति। बलवन्तं पुरुषमधिकृत्य अत्युक्तिरियम्। प्रायेण शिरसा गिरि भ#एत्तुमयं समर्थ इत्यर्थः। गिरिभेदसंभावनस्य सामथ्र्यहेतुकत्वद्योतकोऽपिशब्दः। अत्र लिङ्()निमित्तसत्त्वात् क्रियातिपत्तौ भूते लृङ्। "अलमिति संभावने सिद्धाऽप्रयोगश्चे"दिति सुवचम्।


text:
सूत्रम्
प्रायभवः॥ ४।३।३९
काशिका-वृत्तिः
प्रायभवः ४।३।३९
तत्र इत्येव। सप्तमीसमर्थात् ङ्याप्प्रातिपदिकात् प्रायभवः इत्येतस्मिन् विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति। प्रायशब्दः साकल्यस्य किंचिन्नयूनताम् आह। स्रुघ्ने प्रायेण बहुल्येन भवति स्रौघनः। माथुरः। राष्ट्रियः। प्रायभवग्रहणम् अनर्थकं तत्र भवेन कृतत्वात्। अनित्यभवः प्रायभवः इति चेद्, मुक्तसंशयेन तुल्यम्।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
प्रायभवः १०९२, ४।३।३९
तत्रेत्येव। स्रुग्घ्ने प्रायेण बाहुल्येन भवति स्रौग्घ्नः॥
न्यासः
प्रायभवः। , ४।३।३९
"प्रायभवग्रहणमनर्थकम्" इति। वैचित्र्यादन्यस्यार्थस्याभावादनर्थमित्युच्यते। वैचित्र्येण तु सार्थकमेव। कस्मात् पुनरर्थकमिति?
"तत्र भवेन कृतार्थत्वात्" इति। यत् "प्रायभवः"इत्यस्य साध्यम्, तस्य "तत्र भवः"४।३।५३
इत्यनेनैव साधितत्वादितिभावः। यो हि राज्ये प्रायेण भवति तत्रासौ भवत्येव। ततश्च तत्र भवे तस्यान्तर्भावात् "तत्र भवः" (४।३।५३) इत्यनेनैव कृतं सम्पादनम्रिति किं प्रायभवग्रहणेन?
"अनित्यभवः" इत्यादिना परस्योत्तरमाशङ्कते।स्यादेतत्-- अनित्यभवः प्रायभवो नित्यभवस्तत्र भव इति, तस्मात् तत्र भवेन प्रायभव्सयासंग्रहान्न सिध्यति?
इत्याशङ्क्याह-- "मुक्तसंशयेन तुल्यम्" इति। मुक्तस्त्यक्तः संशयो येन तत् मुक्तसंशयम्।
न्याय्यस्तत्र भवोऽयमिति यो निश्चितस्तेन तुल्यं भवति। तथा हि-- रुआघ्ने भवो देवदत्तः रुआऔघ्न इत्युच्यते, न चासौ रुआउघ्ने सदा भवति, अवश्यं हि कदाचिदुदग्देसादीनपक्रामति, अथ च तत्रभवप्रत्ययो भवति। यदि च नित्यभवस्तत्र भवः?
जिह्वामूले भवो वर्णः जिह्वामूलीय इत्यत्र "तत्र भवःर" ४।३।५३
इत्यधिकारे जिह्वामूलाङ्गुलेश्छः" (४।३।क६२) इति च्छो न स्यात्, न हि वर्णो नित्यं जिह्वामूले भवति। तस्मात् प्रायभव कककककककककस्य तत्रभवान्तर्भवात् ततो न ण्यतिरिच्यत इत्नर्थकं प्रयभवग्रहणम्॥
बाल-मनोरमा
प्रायभवः १३९३, ४।३।३९
प्रायभवः। तत्रेत्येवेति। प्रायभव इत्यर्थे सप्तम्यन्तादणादयो घादयश्च यथायथं स्युरित्यर्थः। प्रायशब्दस्य व्याख्यानम्--बाहुल्येनेति। तत्र भव इत्येव सिद्धत्वात्प्रत्याख्यातमिदं भाष्ये।
तत्त्व-बोधिनी
प्रायभवः १०९४, ४।३।३९
प्राय। कादाचित्कभवनाश्रयः--प्रायभवः। तेन "तत्र भवः"इत्यनेन न गतार्थतेत्याहुः। भाष्ये तु प्रत्याख्यातमेतत्, "प्रायभवग्रहणमन्र्थकं तत्र भवेन कृतत्वा"दिति।


text:
२७ अनुपरीन्दनापरिवर्तः
Technical Details
२७ अनुपरीन्दनापरिवर्तः।
अथ खलु भगवान् शाक्यमुनिस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्ध उत्थाय तस्माद्धर्मासनात् सर्वांस्तान् बोधिसत्त्वान् पिण्डीकृत्य दक्षिणेन पाणिना ऋद्धयभिसंस्कारपरिनिष्पन्नेन दक्षिणहस्तेष्वध्यालम्ब्य तस्यां वेलायामेतदवोचत्-इमामहं कुलपुत्रा असंख्येयकल्पकोटीनयुतशतसहस्रसमुदानीतामनुत्तरां सम्यक्संबोधिं युष्माकं हस्ते परिन्दामि अनुपरिन्दामि निक्षिपामि उपनिक्षिपामि। यथा विपुला वैस्तारिकी भवेत्, तथा युष्माभिः कुलपुत्राः करणीयम्। द्वैतीयकमपि त्रैतीयकमपि भगवान् सर्वावन्तं बोधिसत्त्वगणं दक्षिणेन पाणिनाअध्यालम्ब्यैतदवोचत्-इमामहं कुलपुत्रा असंख्येयकल्पकोटीनयुतशतसहस्रसमुदानीतामनुत्तरां सम्यक्संबोधिं युष्माकं हस्ते परिन्दामि अनुपरिन्दामि निक्षिपामि उपनिक्षिपमि। युष्माभिः कुलपुत्र उद्ग्रहीतव्या धारयितव्या वाचयितव्या पर्यवाप्तव्या देशयितव्या प्रकाशयितव्या। सर्वसत्त्वानां च संश्रावयितव्या। अमात्सर्योऽहं कुलपुत्रा अपरिगृहीतचित्तो विशारदो बुद्धज्ञानस्य दाता, तथागतज्ञानस्य स्वयंभूज्ञानस्य दाता। महादानपतिरहं कुलपुत्राः। युष्माभिरपि कुलपुत्रा ममैवानुशिक्षितव्यम्। अमत्सरिभिर्भूत्वेमं तथागतज्ञानदर्शनं महोपायकौशल्यमागतानां कुलपुत्राणां कुलदुहितृणां च अयं धर्मपर्यायः संश्रावयितव्यः। ये च अश्राद्धाः सत्त्वास्तेऽस्मिन् धर्मपर्याये समादापयितव्याः। एवं युष्माभिः कुलपुत्रास्तथागतानां प्रतिकारः कृतो भविष्यति॥
एवमुक्तास्ते बोधिसत्त्व महासत्त्व भगवता शाक्यमुनिना तथागतेनार्हता सम्यक्संबुद्धेन महता प्रीतिप्रामोद्येन स्फुता अभूवन्। महच्च गौरवमुत्पाद्य येन भगवान् शाक्यमुनिस्तथागतोऽर्हन सम्यक्संबुद्धस्तेनावनतकायाः प्रणतकायाः संनतकायाः शिरांस्यवनाम्य अञ्जलिं प्रगृह्य सर्व एकस्वरनिर्घोषेण भगवन्तं शाक्यमुनिं तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धमेतदूचुः- तथा भगवन् करिष्यामो यथा तथागत आज्ञापयति। सर्वेषां च तथागतानामाज्ञां करिष्यामः, परिपूरयिष्यामः। अल्पोत्सुको भगवान् भवतु यथासुखविहारी। द्वैतीयकमपि, त्रैतीयकमपि स सर्वावान् बोधिसत्त्वगण एकस्वरनिर्घोषेण एवं भाषते स्म-अल्पोत्सुको भगवान् भवतु यथासुखविहारी। तथा भगवन् करिष्यामो यथा तथागत आज्ञापयति। सर्वेषां च तथागतानामाज्ञां परिपूरयिष्यामः॥
अथ खलु भगवान् शाक्यमुनिस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः सर्वांस्तांस्तथागतानर्हतः सम्यक्संबुद्धानन्येभ्यो लोकधातुभ्यः समागतान् विसर्जयति स्म। यथासुखविहारं च तेषां तथागतानामारोचयति स्म-यथासुखं तथागता विहरन्त्वर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा इति। तं च तस्य भगवतः प्रभूतरत्नस्य तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य रत्नस्तूपं यथाभूमौ स्थापयामास। तस्यापि तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य यथासुखविहारमारोचयामास॥
इदमवोचद् भगवानात्तमनाः। ते चाप्रमेया असंख्येयास्तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा अन्यलोकधात्वागता रत्नवृक्षमूलेषु सिंहासनोपविष्टाः, प्रभुतरत्नश्च तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः स च सर्वावान् बोधिसत्त्वगणः, ते च विशिष्टचारित्रप्रमुखा अप्रमेया असंख्येया बोधिसत्त्व महासत्त्वा ये पृथिवीविवरेभ्योऽभ्युद्गताः, ते च महाश्रावकाः ताश्च चतस्रः पर्षदः, सदेवमानुषासुरगन्धर्वश्च लोको भगवतो भाषितमभ्यनन्दन्निति॥
इति श्रीसद्धर्मपुण्डरीके धर्मपर्यायेऽनुपरीन्दनापरिवर्तो नाम सप्तविंशतिमः समाप्तः॥
* * * * * *
ये धर्मा हेतुप्रभवा हेतुं तेषां तथागतो ह्यवदत्।
तेषां च यो निरोध एवं वादी महाश्रमणः॥


text:
इरुळजनाङ्गः
इरुळजनानां वैशिष्ट्यानि[सम्पादयतु]
बेङ्गळुरुतः ४०-५०कि.मी. दूरे मागडितः रामनगर-कनकपुरपर्यन्तं प्रसृता शैलपङ्क्तिः पूर्वं तु गहनारण्यमासीत् । इदानीमपि कथञ्चित् अवशिष्टेषु शैलपङ्क्त्याः गुहासु आदिवासिनः वसन्ति । कृष्णवर्णीयाः एते तमिळुमिश्रकन्नडभाषया वदन्ति । गुहायाः वासं त्यक्त्वा यदा कुटीरे वासम् आरब्धवन्तः तदा कुटुम्बजनाः तन्नाम मातापितापुत्राः सर्वे एकस्मिन् कुटीरे वसन्ति स्म । यदा पुत्रस्य विवाहः भवति तदा तस्य पृथक् कुटीरे निवासः आरभ्यते स्म । मूषकस्य मृगया, मधोः सङ्ग्रहणं, कन्दमूलस्य अन्वेषणं, खननं च एतेषां दैनन्दिनकार्यमासीत् । इदानीं वनस्य न्यूनतायाः कारणतः नगरजनानां प्रभावेण च एते धेनोः, मेषस्य, अजस्य, कुक्कुटस्य च पालनं कुर्वन्तः सन्ति । ‘नाडगौड’ एतेषु ज्येष्ठः । एतस्य अनन्तरं ज्येष्ठः ‘कट्टुगौड’ । दण्डं ददाति ‘कोलुकार’ । सहजीवनस्य कुटुबपद्धतिः अस्ति इति कारणेन पतिं विना पत्नी, पत्नीं विना पतिः सामान्यतः न भवति ।
सामाजिकस्थितिः[सम्पादयतु]
यदा बालिका ऋतुमती तदा तां कुटीरात् बहिः स्थापयन्ति । तस्य मातुलः आगत्य औदुम्बर- वट- अङ्कोलस्य च पर्णानां कञ्चित् लघुपर्णकुटीरं रचयति । तस्याः भोजनपानं च तत्रैव भवति । अशुचिसमाप्तेः अनन्तरं गृहं स्वच्छीकृत्य पूर्वतनघटान् क्षिप्त्वा नूतनघटे पाकं कृत्वा, कुटुम्बदेवः वेङ्कटरमणः चेत् कञ्चित् संन्यासिनं, मादेश्वरस्य भक्ताः चेत् जङ्गमम् आहूय दक्षिणां दत्त्वा आतिथ्यं कृत्वा नामधारणम् अथवा विभूतिधारणं कुर्वन्ति । शवसंस्कारे एतेषां शिलासेवा बहुप्रमुखा । इरुलजनानाम् विश्वासाः== पिशाचेषु एतेशां विश्वासः भवति । स्वप्ने अपि एतेषां विश्वासः ।
- स्वप्ने देवस्य दर्शनम् उत्तमं शकुनम्, शवः दृश्यते चेत् अनुत्तमम्।
- जीवन्ताः दृश्यन्ते चेत् उत्तमम्।
- जलं दृश्यते चेत् अश्रूप्राप्तिः।
- अग्निः दृश्यते चेत् उदरे ज्वलनम्।
- काष्ठं दृश्यते चेत् मरणसमाचारः श्रूयते।
इति एतेषां विश्वासः अस्ति ।
वेषभूषणानि[सम्पादयतु]
गुहासु यदा वसन्ति स्म तदा एते अश्वकर्णकपर्णैः(तेग) मानरक्षणं कुर्वन्ति स्म । अनन्तरं पुरुषाः वेष्टिबन्धनं, महिलाः शाटिकाधरणं च आरब्धवन्तः । चोलधरणस्य पद्धतिः नासीत् । रक्तवर्णस्य कङ्कणानि, निकषशिलायाः उपरि उद्घृष्टानि कङ्कणानि, विशालकङ्कणानि, मृत्तिकाकङ्कणानि च धरन्ति स्म । हस्ते प्रवालं बध्नन्ति स्म । कण्ठे कृष्णमणीनां हारं बाहौ ताम्रस्य केयूरं, रजतस्य पादाङ्गुलीयकं च धरन्ति स्म । स्वर्णाभरणं न्यूनमासीत् । पुरुषाः यदा नगरं, विपणिं च गच्छन्ति तदा क्षौरं कारयन्ति स्म । तदर्थं क्षौरिकाय काष्ठबन्धं यच्छन्ति स्म ।
इरुळजनानां कानिचन संभाषणानि[सम्पादयतु]
- कळि तिण्डासर =भोजनमभवत्।
- माडु पुस्कोण्डु बार =धेनूः आनयतु।
- तेवळिके होगु बा =मधोः उत्पाटनार्थं गच्छाम, आगच्छतु ।
- नेर्पोडुङ्ग्र =अग्निं ज्वालयतु।।
- नेर्दु तण्णि वट्टोडुङ्गुर = अग्निं निर्वापयतु।
- कल्लु स्यावे सेक्नु =शिलासेवा करणीया ।
- तण्णि मुट्टुङ्गोर =स्नानं करोतु।
- एल्प कोडुङ्गर =क्रमुकताम्बूलं ददातु।
- बुण्ड्कोव्रु बार =शयनं कुर्मः आगच्छतु ।
- काडिके होगान बाङ्गो =अरण्यं गच्छामः आगच्छतु ।
इरुळजनानां भाषा दक्षिणद्राविडभाषागणस्य काचित् पृथक् भाषा अस्ति ।


text:
शाब्दबोधः नाम कः ? शब्दस्य अयं शाब्दबोधः । शब्दजन्यः इत्यर्थः । शब्दश्चासौ बोधश्च शाब्दबोधः । शब्दजन्यम् अर्थज्ञानम् इत्यर्थः । अत्र शब्दपदेन वाक्यं गृह्यते । वाक्यं नाम परस्परसाकाङ्क्षः क्रियान्वितः पदसमूहः । आकाङ्क्षा नाम एकपदार्थज्ञाने जाते अस्य अन्वयार्थः कः ? इत्येवंरूपा जिज्ञासा । यथा – देवदत्तो गाम् आनयति इत्येकं वाक्यम् । अत्र देवदत्तः इत्युक्तौ – सः किं करोति इति तदन्वयार्थस्य जिज्ञासा जायते । सा च आनयति इति क्रियापदेन निवर्तते । पुनश्च – काम् आनयति ? इत्याकाङ्क्षा गाम् इत्यनेन पूर्यते । एवम् गाम् इत्युक्तौ आनयति इत्युक्तौ च अन्यार्थयोराकाङ्क्षा जायते । यत्र द्वारम् इत्येकं पदं प्रयुज्यते तत्रापि पिधेहि त्वम् इति अध्याहारः । अत एव पदसमूह एव वाक्यमित्युक्तम् । यत्र पिधेहि इत्येकं पदं तत्र द्वारम् इति अध्याहारः । अत एव पदसमूहो वाक्यमित्युक्तम् । एवञ्च शाब्दबोधो नाम वाक्यार्थज्ञानमित्युक्तं भवति । परस्परं विशेष्यविशेषणभावमापन्नाः पदार्थाः शाब्दबोधे गोचरीभवन्ति । तत्र एकः पदार्थः विशेषणम्, अपरः विशेष्यः, तदेव विशेष्यं स्वेतरपदार्थं प्रति विशेषणम् अपि भवति । एवं स्थिते सर्वपदार्थैः विशेष्यमाणः मुख्यपदार्थः कः ? शाब्दबोधाकारः कीदृश इति प्रश्नः ।
नैयायिकमतम्
प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यकः शाब्दबोधः इति नैयायिकाः । ‘लः कर्मणि च भावे च अकर्मकेभ्यः’ इति सूत्रे अनुवृत्तस्य कर्तरि इत्यस्य कर्तृत्वम् इत्यर्थः । कर्तृत्वं नाम कृतिः । कृतिः नाम यत्नः, न तु व्यापारः । धातोः तु फलं व्यापाराश्च अर्थः । तिङर्थस्य कृतेः आश्रयतासम्बन्धेन प्रथमान्तार्थे अन्वयः । चैत्रः तण्डुलं पचति इत्यत्र तण्डुलनिष्ठविक्लित्त्यनुकूलव्यापारसहितकृत्याश्रयः चैत्रः इति शाब्दबोधम् आहुः । कर्मणि प्रयोगे तु तिङर्थः कर्मत्वम् । कर्मत्वञ्च फलाश्रयत्वम् । फलस्य धातुलभ्यत्वेन आश्रयत्वमेव तिङर्थः इति पर्यवस्यति । चैत्रेण पच्यते ओदनः इत्यत्र चैत्रनिष्ठकृतिजन्यव्यापारजन्यविक्लित्त्याश्रयः ओदनः इति बोधः । चैत्रेण सुप्यते इति भावे प्रयोगे तु प्रथमान्तपदाभावात् अगत्या चैत्रकर्तृकः स्वापः इति बोधम् अङ्गीकुर्वन्तः वैयाकरणमतं प्रविशन्ति । भावनाविशेष्यकः शाब्दबोधः इति मीमांसकाः ।
वैयाकरणमतम्
वैयाकरणास्तु धात्वर्थमुख्यविशेष्यकं शाब्दबोधम् उररीकुर्वन्ति ।
-
१. चैत्रो ग्रामं गच्छति इत्यत्र उत्तरदेशसंयोगानुकूलव्यापारो गमेरर्थः । ग्रामनिष्ठसंयोगानुकूलः चैत्राभिन्नकर्तृनिष्ठः वर्तमानकालिकः व्यापारः इति बोधः ।
-
२. घटं जानाति इत्यत्र ज्ञानानुकूलः आत्ममनःसंयोगरूपव्यापारो धात्वर्थः । ज्ञानं विषयतासम्बन्धेन घटे वर्तते । घटविषयकज्ञानानुकूलः आत्ममनःसंयोगरूपव्यापारः इत्यर्थः ।
-
३. घटं नाशयति इत्यत्र प्रतियोगित्वं द्वितीयार्थः । घटप्रतियोगिकनाशानुकूलव्यापारः इत्यर्थः।
-
४. चैत्रेण पच्यते तण्डुलः इत्यत्र चैत्रकर्तृकव्यापारजन्यतण्डुलनिष्ठविक्लित्तिः इति बोधः । प्राचीनवैयाकरणमते तु कर्मणि प्रयोगे अपि व्यापारविशेष्यको बोधः इति विशेषः । तेषां मते कर्माभिन्नतण्डुलविक्लित्त्यनुकूलः चैत्रकर्तृको व्यापारः इति बोधः ।
-
५. धान्येन धनवान् इत्यत्र अभेदः तृतीयार्थः । अस्ति इति अध्याहारः । धान्याभिन्नधनवत्पुरुषनिष्ठसत्ता इति बोधः ।
-
६. विप्राय गां ददाति – स्वस्वत्वध्वंसपूर्वकपरस्वत्वानुकूलव्यापारो दाधात्वर्थः । उद्देश्यत्वं चतुर्थ्यर्थः । गोरूपकर्मणः आश्रयतासम्बन्धेन परस्वत्वशब्दे विद्यमाने स्वत्वरूपफले अन्वयः । गोवृत्तिस्वस्वत्वध्वंसपूर्वकविप्रस्वत्वानुकूलः विप्रोद्देश्यको व्यापारः इति बोधः ।
-
७. वृक्षात् पर्णं पतति इत्यत्र अवधित्वं पञ्चम्यर्थः । अधोदेशसंयोगानुकूलः संयोगसमानाधिकरणव्यापारो पतधात्वर्थः । अत्र पतधातुः अकर्मकः । वृक्षावधिकः पर्णनिष्ठाधोदेशसंयोगानुकूलव्यापार इति बोधः । यदा तु संयोगव्यधिकरणव्यापारोऽर्थः तदा पतधातुः सकर्मकः । नरकं पतति इति प्रयोगदर्शनात् । नरकनिष्ठसंयोगानुकूलव्यापार इति बोधः ।
-
८. पर्वतो वह्निमान् धूमात् – अत्र धूमशब्दः धूमज्ञाने लाक्षणिकः । हेतौ पञ्चमी । ज्ञापकत्वमत्र हेतुत्वम् । ज्ञाप्यत्वं पञ्चम्यर्थः । तस्य वह्निमत्पदार्थैकदेशे वह्नौ अन्वयः । धूमज्ञानज्ञाप्यवह्निमदभिन्नः पर्वतः अस्ति इति बोधः ।
-
९. षष्ठ्यर्थाः सम्बन्धाः बहवः ।
-
-
• शास्त्रस्य ज्ञानम् इत्यत्र विषयत्वं षष्ठ्यर्थः । शास्त्रविषयकं ज्ञानमिति बोधः ।
-
• शत्रोः नाशः इत्यत्र प्रतियोगित्वं षष्ठ्यर्थः । शत्रुप्रतियोगिकः नाशः इति बोधः ।
-
• घटस्य कारणमित्यत्र घटनिरूपितकारणतावान् इति बोधः ।
-
• राज्ञः पुरुषः इत्यत्र स्वामितानिरूपितस्वत्ववान् इति बोधः ।
-
• गुरोः वाक्यम् इत्यत्र गुरूच्चरितं वाक्यम् इति बोधः।
-
-
-
१०. भूतले घटः इत्यत्र आधेयत्वं सप्तम्यर्थः । भूतलनिष्ठः घटः इति बोधः ।
-
११. पश्य मृगो धावति इत्यत्र क्रियापदद्वयसत्त्वे अपि एकवाक्यता । मृगकर्तृकं धावनं दृशिक्रियायाः कर्म, प्रधानं दृशिक्रिया । पश्य इति आज्ञार्थे लोट् । आज्ञा नाम प्रेरणा । तस्याः विषयतासम्बन्धेन दर्शने अन्वयः । त्वम् इति अध्याहारः । मृगकर्तृकधावनकर्मकं प्रेरणाविषयीभूतं त्वत्कर्तृकं दर्शनम् इति शाब्दबोधः । प्रथमान्तमुख्यविशेष्यकशाब्दबोधाङ्गीकारे तु मृगपदात् द्वितीयाप्रसङ्गः ।
-
१२. चैत्रः हसति इत्यत्र मुखविकासानुकूलव्यापारविशेषः हस्-धात्वर्थः । मुखविकासः फलम् । चैत्रनिष्ठः मुखविकासानुकूलव्यापारः इति बोधः ।
-
१३. चैत्रेण शय्यते इति भावे प्रयोगे चैत्रकर्तृकं शयनम् इति बोधः ।
-
१४. चैत्रेण शयितव्यम् इत्यत्र चैत्रकर्तृकप्रेरणाविषयीभूतं शयनम् इति बोधः ।
नञ्-घटितस्थलेषु शाब्दबोधः
१. बालो न गच्छति इत्यादौ नञ्-घटिततिङन्तस्थलेऽपि धात्वर्थव्यापारस्य प्रवृत्तिनिमित्ते एव आरोपः । बालाभिन्नकर्तृनिष्ठारोपितसंयोगानुकूलव्यापारः इति बोधः जायते । बालस्य गमनाभावः इति तात्पर्यार्थः ।
-
२. पाचकः तण्डुलं न पचति इत्यत्र पाचकनिष्ठतण्डुलवृत्तिविक्लित्त्यनुकूलः आरोपितव्यापारः इति शाब्दबोधः ।
-
३. वायौ रूपं नास्ति इत्यत्र रूपकर्तृका आरोपितवाय्वधिकरणत्विका सत्ता इति बोधः ।
-
४. पीतः शङ्खो नास्ति इत्यत्रापि शङ्खकर्तृका आरोपितपीतकर्तृत्विका सत्ता इति बोधः ।
-
५. न पलाण्डुं भक्षयेत् इत्यत्र आरोपितं पलाण्डुकर्मकं भक्षणं प्रेरणाविषयीभूतम् इति बोधः । पलाण्डुभक्षणाभावः प्रेरणाविषयः इति तु फलितार्थः ।
-
६. भूतले घटो नास्ति इत्यत्र तु भूतलवृत्तिघटकर्तृका आरोपिता सत्ता इति शाब्दधीः जायते ।
-
७. पटभिन्नो घटः इत्यर्थे घटो न पटः इति यदा प्रयुज्यते तदा आरोपितपटत्ववदभिन्नः घटः इति बोधः जायते ।
-
८. अब्राह्मणः क्षत्रियः इत्यस्मात् वाक्यात् क्षत्रियवृत्तिभेदप्रतियोगी ब्राह्मणः इति बोधः । ब्राह्मणभिन्नः क्षत्रियः इति बोधस्तु पश्चात्कालिकः ।


text:
सूत्रम्
द्विगोर्यप्॥ ५।१।८१
काशिका-वृत्तिः
द्विगोर् यप् ५।१।८२
मासाद् वयसि ति वर्तते। मासान्ताद् द्विगोर् यप् प्रत्ययो भवति वयस्यभिधेये। द्वौमासौ भूतः द्विमास्यः। त्रिमास्यः।
न्यासः
द्विगोर्यप्?। , ५।१।८१
"प्राग्वतेः संख्यापूर्वपदानां तदन्तग्रहणमलुकि" इति (काशिका। ५।१।२०) तदन्तविदेरभ्यनुज्ञानाद्()द्विगोरपि ----। ययः पित्करणननुदात्तार्थम्()। अन्यथा मासशब्दान्तात्? प्रत्यये विहिते सिति शिष्टत्वात्?
"इगन्तकाल" (६।२।२९) इति द्विगावेवेति स्वरबाधनात्?
प्रत्ययस्वरः स्यात्(), ---- स्यात्()। प्रत्ययेऽनुदात्तार्थे पिति "इगन्त" ६।२।२९
इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरः सिद्धो भवति॥
बाल-मनोरमा
द्विगोर्यप् १७२३, ५।१।८१
द्विगोर्यप्। अनुवर्तत इति। मासान्ताद्()द्विगोर्भूत इत्यर्थे यप्स्याद्वयसि गम्ये इत्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
द्विगोर्यप् १३३१, ५।१।८१
द्विगोर्यप्। प्राग्वतेः संख्यापूर्वपदानां तदन्तविधेरभ्युपगमात्पूर्वेण यत्खञोः प्राप्तयोर्यब्विधीयते। पित्त्वादनुदात्तःष। तेन "द्विमासः"इत्यादौ "इदन्तकाले"त्यादिना पूर्वपदप्रकृतिस्वरोऽवतिष्ठते। "यः"इत्युक्ते तु प्रत्ययस्योदात्तत्वादन्तोदात्तो द्विमासः स्यात्, सति शिष्टस्वरबलीयस्त्वादिति भावः।


text:
महाचोळमन्दिराणि
महाचोळदेवालयाः भारतस्य तमिळ्नाडुराज्ये सन्ति । चोळवंशीयैः राजभिः निर्मिताः तञ्जावूरुप्रदेशस्य बृहदीश्वरदेवालयः गङ्गैकोण्डचोळपुरस्य गङ्गैकोण्डचोळेश्वरदेवालयः, दारासुरस्य ऐरावतेश्वरदेवालयः च मिलित्वा महाचोळदेवालयाः इति कथयन्ति । क्रि.श. १९८७तमे वर्षे बृहदेश्वरदेवालयं क्रि.श. २००४तमे वर्षे अन्यदेवालयद्वयं विश्वपरम्परावल्यां प्रविष्टम् । महाचोळमन्दिराणि चोळवंशीयैः राजभिः दक्षिणभारते निर्मितानि ।
- बृहदीश्वरदेवालयः, तञ्जावूरु
- गङ्गैकोण्डचोळेश्वामन्दिरम्
- ऐरावतेश्वरमन्दिरम्, दारासुरंप्रदेशे ।
बृहदेश्वरदेवालयः युनेस्कोसंस्थया क्रि.श.१९८७तमे वर्षे विश्वपरम्परास्थानम् इति उद्घुष्टः । क्रि.श. २००४तमे वशे ऐरावतेश्वरमन्दिरम् अस्याम् आवल्यां प्रवेशितम् । अद्य अयं देवालयसमूहः महचोळमन्दिराणि इति कथ्यते ।
बृहदीश्वरदेवालयः[सम्पादयतु]
अयं देवालयः भारतदेशस्य तमिळ्नाडुराज्यस्य तञ्जावूरुपत्तने स्थितः हैन्दवदेवालयः । एतन्मन्दिरं क्रि.श.१००३-१०१०तमकाले चोळवंशस्य प्रथमः राजराजचोळः निर्मितवान् । अनेन कारणेन एतन्मन्दिरं राजराजेश्वरमन्दिरम् इत्यपि कथयन्ति । तदानीन्तनकालस्य गणनायाम् एतन्मन्दिरम् अतिविशालसंरचनम् इति परिगण्यते स्म । १३अट्टानाम् अस्य गोपुरस्य औन्नत्यं ६६मीटर् अस्ति । (हैन्दवमन्दिरेषु अट्टानां सङ्ख्या असमी एव भवति) एतन्मन्दिरं शिवस्य आराधनार्थं समर्पितम् अस्ति । अयं देवालयः वास्तुकलायाः, शिलाशिल्पाङ्कनस्य, ताम्रशिल्पाङ्कनस्य, प्रतिमाविज्ञानस्य, चित्रकलायाः, नृत्यस्य ,सङ्गीतस्य, आभूषणस्य, उत्कीर्णकलायाः भाण्डारः अस्ति । अस्मिन् मन्दिरे भित्तिषु प्राचीनसाहित्यानि संस्कृतेन तमिळ्भाषया च उत्कीर्णानि । अस्य मन्दिरस्य निर्माणशैली विशिष्टाअ अस्ति यत् अस्य गोपुरस्य छाया भूमौ नैव पतति । गोपुरशिखरे स्वर्णकलशः स्थितः । यस्मिन् पाषाणे अयं कलशः स्थितः तस्य भारं प्रायः ८०टन् समग्रा शिला एका एव च भवति । मन्दिरस्य गर्भगृहे प्रतिष्ठापितं भव्यं बृहत् शिवलिङ्गं पश्यति चेत् अस्य बृहदीश्वरः इति नाम सार्थकम् अस्ति । मन्दिरस्य अन्तः प्रविश्य पश्यति चेत् गोपुरस्य अधः वर्गमण्डपम् अस्ति । तत्र लघुवेदिकायां बृहदीश्वाभिमुखः महानन्दी विराजमानः अस्ति । नन्देः ६मीटर् दैर्घ्यं, २.६मी.वैशाल्यं, ३.७मी औन्नत्यं च अस्ति । भारतवर्षस्य शिलावृषभेषु द्वितीयः अतिबृहत् नन्दी अयम् अस्ति ।


text:
चिक्कमगळूरुमण्डलम्
चिक्कमगळूरुमण्डलं (Chikkamagaluru district) कर्णाटकराज्ये विद्यमानं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति चिक्कमगळूरु नगरम् । 'काफी'पेयस्य उगमस्थानमस्ति इदम् । पश्चिमघट्टे अन्तर्भूताः चिक्कमगळूरुनगरस्थाः पर्वताः एव तुङ्गानद्याः भद्रानद्याः उगमस्थानायन्ते । कर्णाटकस्य अत्युन्नतगिरिः मुळ्ळय्यनगिरिः अस्मिन् मण्डले एव विद्यते । केम्मण्णुगुण्डि, कुद्रेमुखपर्वतप्रदेशाः, माणिक्यधारा, हेब्बे, कळ्ळतिगिरिजलपाताः, शृङ्गेरी , होरनाडु इत्यादीनि पुण्यक्षेत्राणि च अस्मिन् मण्डले एव सन्ति । अमृतपुरस्य होय्सळदेवालयः अत्रत्यं सम्पद्भरितम् इतिहासं प्रकाशयति । अरण्यजीवनस्य दिदृक्षवः अत्रत्यं कुदुरेमुखराष्ट्रियोद्यानं, भद्रा-अरण्यसंरक्षणकेन्द्रं च द्रष्टुम् अर्हन्ति ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकता[सम्पादयतु]
चिक्कमगलूरु कर्णाटकस्य पश्चिमघट्टप्रदेशस्य एकं मण्डलम् अस्ति । कर्णाटकराज्यस्य प्रकृतिरमणीयेषु मण्डलेषु एतत् प्रधानम् अस्ति । मण्डलकेन्द्रस्य नाम अपि समानम् अस्ति । एतत् राज्यराजधानीबेङ्गळूरुतः २५१ कि.मी.दूरे अस्ति । काफीवाटिकाः अत्र सर्वत्र दृश्यन्ते । अत्र वातावरणं तु सर्वदा शीतलं भवति । अस्मिन् मण्डले गिरिवनानां मध्ये मध्ये लघु लघु पत्तनानि सन्ति । किन्तु एतत् अति लघु पत्तनम् । प्रतिवर्षं देवीरम्मपर्वते महोत्सवः प्रचलति विविधप्रदेशेभ्यः जानाः अत्र आयान्ति । कतिपयवर्षेभ्यः अत्र परिगणनीया अभिवृद्धिः दृश्यते ।
- विस्तीर्णता- ७२०१ च.कि.मी
दर्शानीयानि स्थानानि[सम्पादयतु]
केम्मण्णुगुण्डीपर्वतशृङ्खलाः, कल्हत्तगिरिजलपातः, माणिक्यधाराजलपातः, मुळ्ळय्यनगिरिः, चन्द्रदोणपर्वतः, शृङ्गेरी, भद्राभयारण्यम्, लक्कवळ्ळिभद्राजलबन्धः, कुवेम्पुविश्वविद्यालयः, बालेहोन्नूरुपरिसरः, देवरमने च । मलेनाडु इति प्रसिद्धः प्राचीनकाले कदम्बशासितः प्रदेशः । अनेके पर्वताः अत्र प्रसिद्धाः सन्ति । मुळ्ळय्यनगिरिः, कल्लतगिरिः, बाबाबुडनगिरिः, (चन्द्रदोणगिरिः) इत्यादयः । बाबाबुडनगिरिः (६२२४) पादपरिमितोन्नतः चिक्कमगळूरुतः ३५ कि.मी. दूरेऽस्ति । अत्र दत्तात्रेयपीठं प्रसिद्धम् अस्ति । कोदण्डरामदेवालयः होय्सलराजानां काले निर्मितः अस्ति ।
उत्खननस्थानानि[सम्पादयतु]
अस्य मण्डलस्य लिङ्गदहळ्ळी इत्यत्र पूर्वशिलायुगस्य कालस्य वस्तूनि प्राप्तानि सन्ति ।
उपमण्डलानि- ७[सम्पादयतु]
चिक्कमगळूरु, कडूरु, कोप्प, शृङ्गेरी, नरसिंहराजपुर, बाळेहोन्नूरु, मूडिगेरे, तरीकेरे
नद्यः[सम्पादयतु]
प्रमुखक्षेत्राणि[सम्पादयतु]
कळस, हिरेमगळूरु, शृङ्गेरी, होरनाडु, अम्बुतीर्थम्, किग्ग, खाण्डयसक्करेपदृण, नरसिंहराजपुरम् च ।
१. होरनाडु[सम्पादयतु]
होरनाडुक्षेत्रदेवतायाः प्राचीनम् आवासस्थानम् अस्ति अन्नपूर्णेश्वरीदेवालयः। अस्ति । यदा प्राचीनदेवालयः शिथिलः सञ्जातः तदा अनेकेभ्यः राज्येभ्यः शिल्पिनः अत्र आगताः । कमलदलाकारैः देवस्थानस्य निर्माणं कृतवन्तः । सर्वालङ्कारयुक्ता देवी अन्नपूर्णेश्वरी अत्र सुन्दरमूर्तिरुपेण अस्ति । अन्नपूर्णेश्वर्याः शिरसः उपरि सर्पफणायुक्तनागेन्द्रः सुरक्षां दधानः अस्ति इव शिल्पम् उत्कीर्णम् अस्ति । होरनाडुक्षेत्रम् अत्यन्तं सुन्दरं स्थानम् । प्रकृतिसौंदर्यानुभवः सुमधुरः भवति । सहस्रशः भक्ताः अत्र आगच्छन्ति । सर्वेषां भोजनवसतिपूजादिव्यवस्थाः सन्ति । देवी अन्नपूर्णेश्वरी सर्वानन्ददायिनी अस्ति ।
- मार्गः - कळसतः सप्त.कि.मी । बेङ्गलूरुतः २६६ कि.मी.
२. शृङ्गेरी[सम्पादयतु]
तुङ्गातीरे स्थितं शृङ्गेरीक्षेत्रं मलेनाडुप्रदेशस्थं सुन्दरं स्थानम् अस्ति । एतत् क्षेत्रं शृङ्गगिरिः इत्यपि जनाः कथयन्ति । पौराणिकदृष्ट्या ऋष्यश्रृङ्गमुनेः विभाण्डकमुनेः च तपोभूमिः । आदिशङ्कराचार्यैः अष्टमे शतके एव अत्र वेदान्तज्ञानपीठं शारदापीठं च स्थापितम् आसीत् । पुरी बदरी द्वारका उज्जयिनीपीठानि इव अत्रापि तपस्विनां विदुषां च केन्द्रं निर्मितम् आसीत् । शङ्कराचार्यैः स्थापितं श्रीचक्रं काश्मीरतः आनीता शारदाम्बामूर्तिः च अत्यंतमहत्वपूर्णविषयौ । चन्दनदारुशिल्पमयी मूर्तिः शृङ्गेरीपीठे स्थापितास्ति । अत्र श्रीमातरं ब्राहमी माहेश्वरी वैष्णवी इन्द्राणी चामुण्डा राजराजेश्वरी इति च पूजयन्ति । देशस्य शक्तिदेवतासु शारदाम्बाऽपि अन्यतमा अस्ति । १४ शतके निर्मितः विद्याशङ्करदेवालयः पूर्णतया शिलानिर्मितः कलारत्नः विभिन्नशैलीमिक्षणरुपश्च । विजयनगरशिल्पमपि अत्र पश्यामः । देवालयस्य द्वादश- स्तम्भाः द्वादशराशिनः सूचयन्ति । प्रतिमासं सूर्यस्य प्रथमकिरणं निर्दिष्टे स्तम्भे पतति । विश्वे एव शृङ्गेरीपीठस्य महत्त्वम् अधिकम् अस्ति । नवरात्रिपर्व अत्र विशेषेण प्रचलति । प्रतिदिनम् विद्यादानम् अन्नदानं ज्ञानदानं च सर्वदा प्रचलन्ति । तुङ्गानदीतीरे अधुनातनकाले शृङ्गेरीपीठस्य पूर्वतनयतीनां मूर्तयः सभामण्पाः उद्यानं च निर्मितानि सन्ति । वेदाध्ययनं वेदघोषः शास्त्राध्ययनं च अविरतं प्रचलति ।
- मार्गः –बेङ्गळूरुतः ३२६ कि.मी, मङ्गळूरुतः २०६ कि.मी, चिक्कमगळूरुतः ९० कि.मी ।
कर्णाटकस्य सर्वप्रदेशतः लोकयानव्यवस्था अस्ति । रेलयानार्थं बीरुरु , कडूरु निस्थानपर्यन्तं सौकर्यम् अस्ति । श्रीमठे वासस्थलं भोजनं च काल्पितं भवति दूरभाषा- ०८२६५-५०१२३
३.कळस[सम्पादयतु]
अगस्त्यमहामुनेः जन्मस्थलम् एतत् क्षेत्रमस्ति । कुम्भसम्भवः कुम्भोद्भवः इति च मुनेः नामनि स्तः । अगस्त्यमुनेः कारणात् ग्रामस्य कळस इति नाम आसीत् । भद्रानद्या एतत स्थलं द्वीपः इव कृतः अस्ति । अत्र पञ्चतीर्थानि सन्ति । प्रमुखः विशेषः नाम भद्रानदीतीरे स्थितं कळसेश्वरं वरयितुं काशीतः आगता गिरिजाम्बा अपि अत्र पूजिता भवति । फेब्रुवरी- मार्च मासेऽत्र त्रिदिनात्मकः रथोत्सवः प्रचलति ।
- मार्ग -मूडिगेरेतः ५५ कि.मी । चिक्कमगळूरुतः ९७ कि.मी बेङ्गळूरुतः २५९ कि.मी ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Official Chikkamagaluru District web site
- Sringeri on the net
- HomestayIQ, Accommodations In Chikmagalur
- Mullaingiri Chikkamagalur


text:
सूत्रम्
कस्येत्॥ ४।२।२४
काशिका-वृत्तिः
कस्य इत् ४।२।२५
कशब्दो देवतायां प्रजापतेर् वाचकः, ततः पूर्वेन एव अण् प्रत्ययः सिद्धः, इकारादेशार्थम् वचनम्। कस्य इकारादेशो भवति प्रत्ययसन्नियोगेन। कायं हविः। कायम् एककपालं निर्वपेत्।
न्यासः
कस्येत्। , ४।२।२४
तकारो मुखसुखार्थः, न दीर्घनिवृत्त्यर्थः। भाव्यमानेमाणा सवर्णानामग्रहणात्। सत्यपि सवर्णग्रहण आन्तरतम्याद् ह्यस्वस्य ह्यस्व एव भविष्यति न दीर्घः। " प्रजापतेर्वाचकः" इति। अनेनासर्वनामत्वमस्य दर्शयति। इकारस्य "यस्येति च" ६।४।१४८
इति लोपो न भवति, विधानसामथ्र्यात्। "कायम्" इति। वृद्ध्यायादेशौ॥
बाल-मनोरमा
कस्येत् १२०८, ४।२।२४
कस्येत्। प्रत्ययसंनियोगेनेति। "साऽस्य देवते"ति विहिते कशब्दादण्प्रत्यये परे तत्संन्नियोगेन प्रकृतेरिकारोऽन्तादेश इत्यर्थः। तताच कशब्दादणि प्रकृतेरिकारे अन्तादेशे वृद्धौ आयादेशे कायमिति सिद्धम्। तत्र कि-अ इति स्थिते "यस्येति चे"ति इकारलोपमाशङ्क्याह--यस्येति लोपादिति। कशब्दस्य विवरणं--ब्राहृएति। यद्यप्यत्र इत्त्वविधिबलादेव लोपो न भवतीति भाष्यम्, तथापि वस्तुस्थितिकथनमिदम्। तस्य प्रयोजनमाह--श्रायं हविरिति। अत्रेदमवधेयम्। "कस्ये"दित्यत्र कशब्दस्य अकारान्तस्य षठ()एकवचनमित्येकः पक्षः। सर्वादिगणपठितस्य किंशब्दस्य षष्ठ()एकवचनमिति पक्षान्तरम्। तत्राद्यपक्षे हविःप्रचारे "कायानुब्राऊही"ति प्रैष इति निर्विवादं, सर्वादिगणबहुर्भूतत्वेन स्मैबावाऽसम्भवात्। द्वितीयपक्षे तु किंशब्दस्य प्रजापतिनामत्वेन असर्वनामत्वान्न स्मैभावः, अन्वर्थसंज्ञाबलेन एकार्थवृत्तेः संज्ञाशब्दस्य सर्वनामत्वात् "कस्मा अनुब्राऊही"त्येव संप्रैष इति भाष्ये प्रपञ्चितम्। एवञ्च विष्णुसहरुआनामसु-"वि()आं विष्णुः" इति, "एकौ नैकः सवः कः किं यत्तत्पदमनुत्तम"मिति च पठितम्। वि()आआदिशब्देष्वप्ययं न्यायस्तुल्यः। तथाच वि()आस्म#ऐ नमः, "वि()आआय नमः" इत्यादि प्रयोज्यमित्यास्तां प्रासङ्गिकम्।


text:
सूत्र ६
अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ॥६॥
अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ।
स्वाभाविकी प्रधानप्रवृत्तिर्न भवतीति स्थापितम् ।
अथापि नाम भवत: श्रद्धामनुरुध्यमाना: स्वाभाविकीमेव प्रधानस्य प्रवृत्तिमभ्युपगच्छेम तथापि दोषोऽनुषज्येतैव ।
कुत: । अर्थाभावात् ।
यदि तावत्स्वाभाविकी प्रधानस्य प्रवृत्तिर्न किंचिदन्यदिहापेक्षत इत्युच्येत ततो यथैव सहकारि किंचिन्नापेक्षत एवं प्रयोजनमपि किंचिन्नापेक्षिष्यतेत्यत: प्रधानं पुरुषस्यार्थं साधयितुं प्रवर्तत इतीयं प्रतिज्ञा हीयेत ।
स यदि ब्रूयात्सहकार्येव केवलं नापेक्षते न प्रयोजनमपीति ।
तथापि प्र्धानप्रवृत्ते: प्रयोजनं विवेक्तव्यं विवेक्तव्यं भोगो वा स्यादपवर्गो वोभयं वेति ।
भोगश्चेत्कीदृशोऽनाधेयातिशयस्य पुरुषस्य भोगो भवेत् ।
अनिर्मोक्षप्रसङ्गश्च ।
अपवर्गश्चेत्प्रागपि प्रवृत्तेरपवर्गस्य सिद्धत्वात्प्रवृत्तिरनर्थिका स्यात् ।
शब्दाद्यनुपलब्धिप्रसङ्गश्च । उभयार्थताभ्युपगमेऽपि भोक्तव्यानां प्रधानमात्राणामानन्त्यादनिर्मोक्षप्रसङ्ग एव ।
न चौत्सुक्यनिवृत्त्यर्था प्रवृत्ति: ।
न प्रधानस्याचेतनस्यौत्सुक्यं संभवति ।
न च पुरुशस्य निर्मलस्य निष्कलस्यौत्सुक्यम् ।
दृकशक्तिसर्गसक्तिवैयर्थ्यभयाच्चेत्प्रवृत्तिस्तर्हि दृक्शक्त्यनुच्छेदवत्सर्गशक्त्यनुच्छेदात्संसारानुच्छेदादनिर्मोक्षप्रसङ्ग एव ।
तस्मात्प्रधानस्य पुरुषार्था प्रवृत्तिरित्येतदयुक्तम् ॥६॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
पर्वताः
पर्वति - पर्व (पूरणे) अतच् (उ ३-११०)
- पयोधि तर्णकपदं पर्वतं सिकतामयम् ।
- पातालं च स्थलीपृष्ठं प्रैक्षतामितविक्रमः ॥ याद-२२-५१
पर्वतः सीमिते भूप्रदेशे शिखररूपेण स्थितः महा भूराशिः एव । समुद्रस्तरम् आधारीकृत्य स्थितः अत्युन्नतः पर्वतः नाम मौण्टेवरेस्ट्(८,८४८ मी (२९,०२९ पादमितम्)) एशियाखण्डे हिमालये वर्तते । सौरमण्डले अत्युन्नतः पर्वतः नाम ओलिम्पस् मान्स् (२१,१७१ मी (६९,४५९ पादमितम्)) मङ्गलग्रहे विद्यते । एशियाखण्डे ६४%, युरोपखण्डे २५%, दक्षिणामेरिकाखण्डे २२%, आस्ट्रेलियाखण्डे १७%, आफ्रिकाखण्डे ३% भागाः पर्वतप्रदेशाः । भूमौ २४% पर्वतभागाः । १०% जनाः पर्वतीयप्रदेशे निवसन्ति । जगतः बह्व्यः नद्यः पर्वतमूलाः । ५०% मानवाः पर्वतजलमेव अवलम्बन्ते जीवनाय ।
अन्तर्विषयाः
बृहत्पर्वताः[सम्पादयतु]
सप्तशतमीटर्तः अपि उन्नताः शताधिकाः पर्वताः एषियाखण्डे एव सन्ति । तेषु बहवः हिमालयपर्वतश्रेण्याम् एव सन्ति । कस्मिंश्चिदन्यखण्डे एतावन्तः उन्नतपर्वताः न सन्ति । यूरोपखण्डस्य उन्नतः शिखरः रषियादेशे स्थितः मौण्ट् एल्ब्रस् इति। एष मौण्ट् एवरेस्ट् शिखरस्य अपेक्षया ३००० मीटर् न्यूनः अस्ति । विविधेषु खण्डेषु स्थिताः अत्युन्नताः पर्वताः
विश्वस्य दश बृहत्शिखराणि । सर्वे हैमालयश्रेण्याम् एव सन्ति ।
युरोपस्य उन्नतानि शिखराणि[सम्पादयतु]
यूरोपस्य अत्युन्नतानि शिखराणि । शिखरत्रयं रषिया देशस्य काकसस् पर्वतश्रेण्यां सन्ति । अन्यानि अल्फ्स्पर्वतश्रेण्यां सन्ति ।
अत्युन्नतः पर्वतः[सम्पादयतु]
प्रपञ्चे अत्युन्नतः पर्वतः मौण्ट् एवरेस्ट् नेपाल-टिबेट्सीमयोः अस्ति । एतस्य प्राचीनं नाम चामो लुङ्मा इति (टिबेट् भाषा) अस्य अर्थः विश्वमातृदेवता । समुद्रतलतः यदि मापयामः तर्हि प्रपञ्चे मौण्ट्-एवरेस्ट् एव उन्नतः शिखरः ।
परन्तु पर्वतस्य मूलतः अग्रं यावत् मापयाम तर्हि हवाये मध्ये स्थितः मौना की प्रपञ्चस्य अत्युन्नतः पर्वतः । अस्य मूलं समुद्रतले अस्ति । अस्य औन्नत्यं ४२०५ मीटर्मितम् अस्ति । मूलतः १०,२०३ मीटर्मितमस्ति । (एवरेस्टतः अपि १३५५ मीटर्मितं यावत् अधिकः उन्नतः)
अति दीर्घाः पर्वतश्रेण्यः[सम्पादयतु]
पर्वतारोहणविक्रमः[सम्पादयतु]
पर्वतारोहणसाहसक्रीडायाः आरम्भः १८ शततमे वर्षे अभवत् ; दक्षिणयूरोपस्य आल्प्स्पर्वतश्रेण्याम् आल्पैनस्य मौण्ट् ब्ल्लङ्क् शिखरम् (औन्नत्यं ४८१० मीटर्मितम्) क्रि.श १७८६ तमे वर्षे अरूढम् । क्रि.श १८७० तमवर्षे प्रायः आल्पैन्पर्वतश्रेणीषु स्थितानि सर्वाणि शिखाराणि आरूढानि । ततः जगति अन्यबृहतशिखराणाम् आरोहणम् आरब्धम् । विविधखण्डेषु प्रथमतया शिखरारोहणं कस्मिन् वर्षे अभवत् इति अत्र प्रदत्तम्


text:
सूत्रम्
रात्रेश्चाजसौ॥ ४।१।३१
काशिका-वृत्तिः
रात्रेश् च अजसौ ४।१।३१
जस्विषयादन्यत्र संज्ञायां छन्दसि च रात्रिशब्दात् ङीप् प्रत्ययो भवति। या च रात्री सृष्टा। रात्रीभिः। अजसौ इति किम्? यास्ता रात्रयः। अजसादिष्विति वक्तव्यम्। रात्रिं सहोषित्वा। कथं तिमिरपटलैरवगुण्ठिताश्च रत्र्यः? ङीषयं बह्वादिलक्षणः। तत्र हि पठ्यते कृदिकारादक्तिनः, सर्वतो ऽक्तिन्नर्थातित्येके इति।
न्यासः
रात्रेश्चाजसौ। , ४।१।३१
"अजसौ" इति। विषयसप्तमीयम्, न परसप्तमी, कुतः?
स्त्रीप्रत्ययस्यान्तरङ्गत्वाज्जसः परत्वाविरोधाद्विषयसप्तमीत्वे न दोष इत्याह-- "जस्विषयत्वात्" इत्यादि।
"अजसादिष्विति वक्तव्यम्िति
।जासादिविषयादन्यत्र रात्रिशब्दान्ङीब्भवतीत्येदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-- इह लाघवार्थं "अजसि" इति वक्तव्येऽजसावित्युक्तम्, मात्राधिक्यादर्थाधिक्यसूचनार्थम्, तेनाजसादिषु ङीब्भवतीति
। आदिशब्देनामादीनां ग्रहणम्।
"कथम्" इत्यादि। "रात्र्यः" इति। रात्रिशब्दस्य जसन्तस्य प्रयोगः। एवं हि "दीर्घाज्जसि च" ६।१।१०१
इति सवर्णदीर्घत्वे प्रतिषिद्धे यणादेश उपपद्यते, नान्यथा। यदि तु रात्रिशब्दस्यायं प्रयोगः स्यात्, ततः "जसि च"७।३।१०९
इति गुणे कृतेऽयादेशे च रात्रय इति रूपं स्यात्। ईकारान्तश्च रात्रिशब्दो न सम्भवति;अजसाविति ङीप्प्रतिषेधात्। ततश्च रात्र्य इति प्रयोगो नोपपद्यत इत्यभिप्रायः। "ङीषयम्ित्यादि। ननुच रात्रिशब्दो बह्वादिषु पठ()ते, तत्कथं बह्वादिलक्षणस्ततो ङीष्भविष्यति?
इत्यत आह--"तत्र हि" इत्यादि। "कृदिकारादक्तिनः"इति। कृत इकारः कृदिकारः,तदन्तान्ङीष् भवति।"वृदृभ्यां विन्" (द।उ। १।२३) वर्वी, दर्वी। यस्तु क्तिन्सम्बन्धी तदन्तान्न भवति-- "स्त्रियां क्तिन्" ३।३।९४
कृतिः, ह्मतिः। "सर्वतोऽक्तिन्नर्थादित्येके" इति। एक आचार्या सर्वतोऽक्तिन्नर्थात् कृदिकारादकृदिकाराच्च ङीष् भवतीत्याहुः, राजिः राजी। राजिशब्दोऽव्ययुत्पत्तिपक्षे कृतिकारान्तो न भवति। अक्तिन्नर्थादिति, न विद्यते क्तिन्नर्थो यस्य सोऽक्तिन्नर्थः, तस्मात् सर्वतो ङीष् भवति। यस्तु क्तिन्नर्थस्तदन्तान्न भवति-- कृतिः ह्मतिः। "आक्रोशे नञ्यनिः" ३।३।११२
-- अकरणिः, अहरणिः। रात्रिशब्दश्चायं व्युत्पत्तिपक्षे कृदिकारान्तो भवति, "रा आदाने" (धा।पा।१०५७), "राशदिभ्यां त्रिप्" (द।उ।१।३६) रात्रिः, तस्मात् पक्षे ङीष् रात्री। अव्युत्पत्तपक्षे तु कृदिकारान्तो न भवति, ततः "सर्वतोऽक्तिन्नर्थात्" (ग।सू।५१) इति ङीष्॥


text:
सूत्रम्
चूर्णादिनिः॥ ४।४।२३
काशिका-वृत्तिः
चूर्णादिनिः ४।४।२३
चूर्णशब्दादिनिः प्रत्ययो भवति संसृष्ते। ठको ऽपवादः। चूर्णैः संसृष्टाः चूर्णिनो ऽपूपाः। चूर्णिनो धानाः।
न्यासः
चूर्णादिनिः। , ४।४।२३
ननु च चूर्णेन ये संसृष्टास्तेषां चूर्णमस्ति, तत्र मत्वर्थीयेनैवेनिना सिद्धमिति तदपार्थकमिदम्? नैतत् ; अस्तिविवक्षायां मत्वर्थीयेन सिद्धं स्यात्, संसृष्टविवक्षायां पुनर्न सिध्यति, त हि ठक् स्यात्। ठको बाधनार्थत्वे कुतोऽस्यानर्थक्यम्॥
बाल-मनोरमा
चूर्णादिनिः १५५२, ४।४।२३
चूर्णादिनिः। "संसृष्टमित्यर्थे तृतीयान्ता"दिति शेषः।


text:
॥ श्रीशिव पूजा ॥
बहु धान्य नाम संवत्सरे उत्तरायणे शिशिर ऋतौ माघ मासे
कृष्ण पक्षे त्रयोदशी तिथौ उत्तराषाडा नक्षत्रे रवि वासरे
1 At the regular Altar
ॐ सर्वेभ्यो गुरुभ्यो नमः ।
ॐ सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः ।
ॐ सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमः ॥
प्रारम्भ कार्यं निर्विघ्नमस्तु । शुभं शोभनमस्तु ।
इष्ट देवता कुलदेवता सुप्रसन्ना वरदा भवतु ॥
अनुज्ञां देहि ॥
at the shiva Altar
२ आचमनः
(Sip one spoon of water after each mantra)
ॐ केशवाय स्वाहा । ॐ नारायणाय स्वाहा ।
ॐ माधवाय स्वाहा ।
(Now we chant the 21 names of the Lord, in
order to concentrate on the Lord)
ॐ गोविंदाय नमः । ॐ विष्णवे नमः ।
ॐ मधुसूदनाय नमः । ॐ त्रिविक्रमाय नमः ।
ॐ वामनाय नमः । ॐ श्रीधराय नमः ।
ॐ हृषीकेशाय नमः । ॐ पद्मनाभाय नमः ।
ॐ दामोदराय नमः । ॐ सङ्कर्षणाय नमः ।
ॐ वासुदेवाय नमः । ॐ प्रद्युम्नाय नमः ।
ॐ अनिरुद्धाय नमः । ॐ पुरुषोत्तमाय नमः ।
ॐ अधोक्षजाय नमः । ॐ नारसिंहाय नमः ।
ॐ अच्युताय नमः । ॐ जनार्दनाय नमः ।
ॐ उपेंद्राय नमः । ॐ हरये नमः ।
श्री कृष्णाय नमः ॥
३ प्राणायामः
ॐ प्रणवस्य परब्रह्म ऋषिः । परमात्मा देवता ।
दैवी गायत्री छन्दः । प्राणायामे विनियोगः ॥
ॐ भूः । ॐ भुवः । ॐ स्वः । ॐ महः ।
ॐ जनः । ॐ तपः । ॐ सत्यम् ।
ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोदेवस्य धीमही
धियो यो नः प्रचोदयात् ॥
पुनराचमन
(Repeat Achamana 2 - given above)
ॐ आपोज्योति रसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवस्सुवरोम् ॥
(Apply water to eyes and understand that you are of
the nature of Brahman)
४ सङ्कल्पः
ॐ श्रीमान् महागणाधिपतये नमः ।
श्री गुरुभ्यो नमः । श्री सरस्वत्यै नमः ।
श्री वेदाय नमः । श्री वेदपुरुषाय नमः ।
इष्टदेवताभ्यो नमः ।
(Prostrations to your favorite deity)
कुलदेवताभ्यो नमः ।
(Prostrations to your family deity)
स्थानदेवताभ्यो नमः ।
(Prostrations to the deity of this house)
ग्रामदेवताभ्यो नमः ।
(Prostrations to the deity of this place)
वास्तुदेवताभ्यो नमः ।
(Prostrations to the deity of all the materials we have collected)
शचीपुरंदराभ्यां नमः ।
(Prostrations to the Indra and shachI)
उमामहेश्वराभ्यां नमः ।
(Prostrations to Shiva and pArvati)
मातापितृभ्यां नमः ।
(Prostrations to our parents)
लक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः ।
(Prostrations to the Lords who protect us - LakShmi and NArAyaNa)
सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमो नमः ।
(Prostrations to all the Gods)
सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमो नमः ।
(Prostrations to all Brahamanas - those who are in the religious path)
येतद्कर्मप्रधान देवताभ्यो नमो नमः ।
(Prostrations to Lord Shiva, the main deity if this puja)
॥ अविघ्नमस्तु ॥
सुमुखश्च एकदंतश्च कपिलो गजकर्णकः ।
लम्बोदरश्च विकटो विघ्ननाशो गणाधिपः ॥
धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो बालचन्द्रो गजाननः ।
द्वादशैतानि नामानि यः पठेत् श्रुणुयादपि ॥
विद्यारम्भे विवाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा ।
संग्रामे सङ्कटेश्चैव विघ्नः तस्य न जायते ॥
(Whoever chants or hears these 12 names of Lord
Ganesha will not have any obstacles in all their
endeavours)
शुक्लाम्बरधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजम् ।
प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्व विघ्नोपशांतये ॥
सर्वमङ्गल माङ्गल्ये शिवे सर्वार्थ साधिके ।
शरण्ये त्र्यम्बके देवी नारायणी नमोऽस्तुते ॥
(We completely surrender ourselves to that Goddess
who embodies auspiciousness, who is full of
auspiciousness and who brings auspicousness to us)
सर्वदा सर्व कार्येषु नास्ति तेषां अमङ्गलम् ।
येषां हृदिस्थो भगवान् मङ्गलायतनो हरिः ॥
(When Lord Hari, who brings auspiciousness is
situated in our hearts, then there will be no more
inauspiciousness in any of our undertakings)
तदेव लग्नं सुदिनं तदेव ताराबलं चंद्रबलं तदेव ।
विद्या बलं दैवबलं तदेव लक्ष्मीपतेः तेंघ्रिऽयुगं स्मरामि ॥
(What is the best time to worship the Lord? When our
hearts are at the feet of Lord Narayana, then the
strength of the stars, the moon, the strength of
knowledge and all the Gods will combine and make it
the most auspicious time and day to worship the Lord)
लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः ।
येषां इन्दीवर श्यामो हृदयस्थो जनार्दनः ॥
(When the Lord is situated in a person's heart, he
will always have profit in his work and victory in all
that he takes up and there is no question of defeat
for such a person)
विनायकं गुरुं भानुं ब्रह्माविष्णुमहेश्वरान् ।
सरस्वतीं प्रणम्यादौ सर्व कार्यार्थ सिद्धये ॥
(To achieve success in our work and to find
fulfillment we should first offer our prayers
to Lord Vinayaka and then to our teacher, then
to the Sun God and to the holy trinity of Brahma,
ViShNu and Shiva)
श्रीमद् भगवतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञाय प्रवर्तमानस्य
अद्य ब्रह्मणोऽद्वितीय परार्धे विष्णुपदे श्री श्वेतवराह कल्पे
वैवस्वत मन्वन्तरे भारत वर्षे भरत खंडे जम्बूद्वीपे
दण्डकारण्य देशे गोदावर्या दक्षिणे तीरे कृष्णवेण्यो उत्तरे
तीरे परशुराम क्षत्रे (सम्युक्त अमेरिका देशे St Lewis ग्रामे
or Australia देशे Victoria ग्रामे बह्रीनु देशे)
शालिवाहन शके वर्तमाने व्यवहारिके बहु धान्य नाम संवत्सरे
उत्तरायणे शिशिर ऋतौ माघ मासे कृश्ण पक्षे त्रयोदसि तिथौ
उत्तराशाड नक्षत्रे रवि वासरे सर्व ग्रहेषु यथा राशि स्थान
स्थितेषु सत्सु येवं गुणविशेषेण विशिष्टायां शुभपुण्यतिथौ मम
आत्मन श्रुतिस्मृतिपुराणोक्त फलप्राप्यर्थं मम सकुटुम्बस्य क्षेम स्थैर्य
आयुरारोग्य चतुर्विध पुरुषार्त्थ सिध्यर्थं अंगीकृत श्री शिवरात्रि
व्रतांगत्वेन सम्पादित सामग्रय्य श्रीगणेश वरुण इंद्रादि
अष्टलोकपाल गणपति चतुष्ट देवता पूजनपूर्वकं श्री शिव
प्रीत्यर्थं यथा शक्त्या यथा मिलितोपचार द्रव्यैः पुरुषसूक्त
पुराणोक्त मन्त्रैश्च ध्यानावाहनादि षोडशोपचारे श्री शिव
पूजनं करिष्ये ॥
इदं फलं मयादेव स्थापितं पुरतस्तव ।
तेन मे सफलावाप्तिर् भवेत् जन्मनि जन्मनि ॥
(keep fruits in front of the Lord)
५ शिव पञ्चाक्षरी न्यास
(touching various parts of the body)
॥ ॐ ॥
अस्य श्री शिव पञ्चाक्षरी मन्त्रस्य वामदेव ऋषिः ।
अनुष्टुप् छन्दः । श्री सदाशिवो देवता ।
श्री सदाशिव प्रीत्यर्थे न्यासे पूजने च विनियोगः ॥
वामदेव ऋषये नमः । शिरसे स्वाहा ॥
(touch the head)
अनुष्टुप् छन्दसे नमः । मुखे स्वाहा ॥
(touch face)
श्री सदाशिव देवतायै नमः । ललाटे स्वाहा ॥
(touch the forehead)
ॐ नं तत्पुरुषाय नमः । हृदये स्वाहा ॥
( touch the heart)
ॐ मं अघोराय नमः । पादयो स्वाहा ॥
(touch feet)
ॐ शिं सद्योजाताय नमः । गुह्ये स्वाहा ॥
(touch groin)
ॐ वं वामदेवाय नमः । मूर्ध्नि स्वाहा ॥
(touch top of the skull )
ॐ यं ईशानाय नमः । श्रोत्रे स्वाहा ॥
(touch ears)
ॐ ॐ हृदयाय नमः ।
ॐ नं शिरसे स्वाहा ।
ॐ मं शिखायै वौषट् ।
ॐ शिं कवचाय हुम् ।
ॐ वं नेत्रत्रयाय वौषट् ।
ॐ यं अस्त्राय फट् ।
६ दिग्बन्धन
( show mudras)
ॐ अघोरष्ट्रेन इति दिग्बन्धः । दिशो बद्नामि ॥
७ गणपति पूजा
आदौ निर्विघ्नतासिध्यर्थं महा गणपतिं पूजनं करिष्ये ।
ॐ गणानां त्वा शौनको गृत्समदो गणपतिर्जगति
गणपत्यावाहने विनियोगः ॥
(pour water)
ॐ गणानां त्वा गणपतिं आवामहे ।
कविं कविनामुपम श्रवस्तमम् ।
ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत ।
आनः शृण्वन्नूतिभिः सीदसादनम् ॥
भूः गणपतिं आवाहयामि ।
भुवः गणपतिं आवाहयामि ।
स्वः गणपतिं आवाहयामि ।
ॐ भूर्भुवस्वः महागणपतये नमः ।
ध्यायामि । ध्यानं समर्पयामि ।
ॐ महागणपतये नमः । आवाहनं समर्पयामि ।
ॐ महागणपतये नमः । आसनं समर्पयामि ।
ॐ महागणपतये नमः । पाद्यं समर्पयामि ।
ॐ महागणपतये नमः । अर्घ्यं समर्पयामि ।
ॐ महागणपतये नमः । आचमनीयं समर्पयामि ।
ॐ महागणपतये नमः । स्नानं समर्पयामि ।
ॐ महागणपतये नमः । वस्त्रं समर्पयामि ।
ॐ महागणपतये नमः । यज्ञोपवीतं समर्पयामि ।
ॐ महागणपतये नमः । चंदनं समर्पयामि ।
ॐ महागणपतये नमः । परिमल द्रव्यं समर्पयामि ।
ॐ महागणपतये नमः । पुष्पाणि समर्पयामि ।
ॐ महागणपतये नमः । धूपं समर्पयामि ।
ॐ महागणपतये नमः । दीपं समर्पयामि ।
ॐ महागणपतये नमः । नैवेद्यं समर्पयामि ।
ॐ महागणपतये नमः । ताम्बूलं समर्पयामि ।
ॐ महागणपतये नमः । फलं समर्पयामि ।
ॐ महागणपतये नमः । दक्षिणां समर्पयामि ।
ॐ महागणपतये नमः । आर्तिक्यं समर्पयामि ।
ॐ भूर्भुवस्वः महागणपतये नमः ।
मन्त्रपुष्पं समर्पयामि ।
ॐ भूर्भुवस्वः महागणपतये नमः ।
प्रदक्षिणा नमस्कारान् समर्पयामि ।
ॐ भूर्भुवस्वः महागणपतये नमः ।
छत्रं समर्पयामि ।
ॐ महागणपतये नमः । चामरं समर्पयामि ।
ॐ महागणपतये नमः । गीतं समर्पयामि ।
ॐ महागणपतये नमः । नृत्यं समर्पयामि ।
ॐ महागणपतये नमः । वाद्यं समर्पयामि ।
ॐ महागणपतये नमः । सर्व राजोपचारान् समर्पयामि ॥
॥ अथ प्रार्थना ॥
ॐ वक्रतुण्ड महाकाय कोटि सूर्य समप्रभा ।
निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्व कार्येषु सर्वदा ॥
ॐ भूर्भुवस्वः महागणपतये नमः । प्रार्थनां समर्पयामि ।
अनया पूजया विघ्नहर्ता महागणपति प्रीयताम् ॥
८ दीप स्थापना
अथ देवस्य वाम भागे दीप स्थापनं करिष्ये ।
अग्निनाग्नि समिध्यते कविर्ग्रहपतिर्युवा हव्यवात् जुवास्यः ॥
(light the lamps)
९ भूमि प्रार्थना
महिद्यौ पृथ्वीचन इमं यज्ञं मिमिक्षतां
पिप्रतान्नो भरीमभिः ॥
१० धान्य राशि
ॐ औषधाय संवदंते सोमेन सहराज्ञ ।
यस्मै कृणेति ब्राह्मणस्थं राजन् पारयामसि ॥
(Touch the grains/rice/wheat)
११ कलश स्थापना
ॐ आ कलशेषु धावति पवित्रे परिसिंच्यते
उक्तैर्यज्ञेषु वर्धते ॥
(keep kalasha on top of rice pile)
ॐ इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वती शुतुद्रिस्तोमं सचता परुष्ण्य ।
असिक्न्य मरुद्वृधे वितस्थयार्जीकीये श्रुणुह्या सुषोमय ॥
(fill kalasha with water)
ॐ गंधद्वारां धुरादर्शां नित्य पुष्टां करीषिणीम् ।
ईश्वरीं सर्व भूतानां तामि होपह्वयेश्रियम् ॥
(sprinkle in/apply ga.ndha to kalasha)
ॐ या फलिनीर्या अफला अपुष्पायाश्च पुष्पाणि ।
बृहस्पति प्रसोतास्थानो मञ्चत्वं हसः ॥
(put beetle nut in kalasha)
ॐ सहिरत्नानि दाशुषेसुवाति सविता भगः ।
तम्भागं चित्रमीमहे ॥
(put jewels / washed coin in kalasha)
ॐ हिरण्यरूपः हिरण्य सन्द्रिग्पान्न पात्स्येदु हिरण्य वर्णः ।
हिरण्ययात् परियोनेर् निषद्या हिरण्यदा ददत्यन् नमस्मै ॥
(put gold / dakShina in kalasha)
ॐ काण्डात् काण्डात् परोहंति परुषः परुषः परि एवानो दूर्वे
प्रतनु सहस्रेण शतेन च ॥
(put dUrva / karika )
ॐ अश्वत्थेवो निशदनं पर्णेवो वसतिश्कृत ।
गो भाज इत्किला सथयत्स नवथ पूरुषम् ॥
(put five leaves in kalasha)
ॐ या फलिनीर्या अफला अपुष्पायाश्च पुष्पाणि ।
बृहस्पति प्रसोतास्थानो मञ्चत्वं हसः ॥
(place coconut on kalasha)
ॐ युवासुवासः परीवीतागात् स उश्रेयान् भवति जायमानः ।
तं धीरासः कावयः उन्नयंति स्वाद्ध्यो स्वाद्ध्यो मनसा देवयंतः॥
(tie cloth for kalasha)
ॐ पूर्णादर्वि परापत सुपूर्णा पुनरापठ ।
वस्नेव विक्रीणावः इषमूर्जं शतकृतो ॥
(copper plate and aShTadala with ku.nkuM)
इति कलशं प्रतिष्ठापयामि ॥
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
१२ कलश पूजन
(continue with second kalasha)
कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः ।
मूले तत्र स्थितो ब्रह्म मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥
कुक्षौतु सागराः सर्वे सप्त द्वीपा वसुंधराः ।
ऋग्वेदोथ यजुर्वेदः सामवेदोह्यथर्वणः ॥
अंगैश्च सहिताः सर्वे कलशंतु समाश्रिताः ।
अत्र गायत्री सावित्री शांति पुष्टिकरी तथा ॥
आयान्तु देव पूजार्थं अभिषेकार्थ सिद्धये ॥
ॐ सितासिते सरिते यत्र संगधे तत्राप्लुता सोदिवमुत्पतंति ।
ये वैतन्वं विस्रजन्ति धीरास्ते जनासो अमृतत्त्वं भजन्ति ॥
॥ कलशः प्रार्थनाः ॥
कलशः कीर्तिमायुष्यं प्रज्ञां मेधां श्रियं बलम् ।
योग्यतां पापहानिं च पुण्यं वृद्धिं च साधयेत् ॥
सर्व तीर्थमयो यस्मात् सर्व देवमयो यतः ।
अथः हरिप्रियोसि त्वं पूर्णकुम्भं नमोऽस्तुते ॥
कलशदेवताभ्यो नमः ।
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
॥ मुद्रा ॥
(Show mudras as you chant )
निर्वीषि करणार्थे तार्क्ष मुद्रा ।
अमृति करणार्थे धेनु मुद्रा ।
पवित्री करणार्थे शङ्ख मुद्रा ।
संरक्षणार्थे चक्र मुद्रा ।
विपुलमाया करणार्थे मेरु मुद्रा ।
१३ शङ्ख पूजन
(pour water from kalasha to sha.nkha
add ga.ndha flower)
शङ्खं चंद्रार्क दैवतं मध्ये वरुण देवताम् ।
पृष्ठे प्रजापतिं विंद्याद् अग्रे गंगा सरस्वतीम् ॥
त्वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विधृतः करे ।
नमितः सर्व देवैश्च पाञ्चजन्यं नमोऽस्तुते ॥
पाञ्चजन्याय विद्महे । पावमानाय धीमहि ।
तन्नो शङ्खः प्रचोदयात् ॥
शङ्ख देवताभ्यो नमः ।
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि॥
१४ घंटार्चना
(Pour drops of water from sha.nkha on top of the bell
apply ga.ndha flower)
आगमार्थन्तु देवानां गमनार्थन्तु राक्षसाम् ।
कुरु घंटारवं तत्र देवतावाहन लांछनम् ॥
ज्ञानथोऽज्ञानतोवापि कांस्य घंटान् नवादयेत् ।
राक्षसानां पिशाचानां तद्देशे वसतिर्भवेत् ।
तस्मात् सर्व प्रयत्नेन घंटानादं प्रकारयेत् ।
घंटा देवताभ्यो नमः ।
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
(Ring the gha.nTA)
१५ आत्मशुद्धि
( Sprinkle water from sha.nkha
on puja items and devotees)
अपवित्रो पवित्रो वा सर्व अवस्थांगतोपि वा ।
यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं सः बाह्याभ्यंतरः शुचिः ॥
१६ गोशृन्ग पूजा
वायव्ये अर्घ्यम् । नैऋत्ये पाद्यम् ।
ईशान्ये आचमनीयम् । आग्नेये मधुपर्कम् ।
पूर्वे स्नानीयम् । पश्चिमे पुनराचमनम् ।
१७ पञ्चामृत पूजा
( put tulasi leaves or axatAs in vessels )
क्षीरे सोमाय नमः । (keep milk in the centre)
दधिनि वायवे नमः । (curd facing east )
घृते रवये नमः । (Ghee to the south)
मधुनि सवित्रे नमः । ( Honey to west )
शर्करायां विश्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । ( Sugar to north)
१८ द्वारपालक पूजा
पूर्वद्वारे द्वारश्रियै नमः ।
असिंतांग भैरवाय नमः । रुरु भैरवाय नमः ।
दक्षिणद्वारे द्वारश्रियै नमः ।
चण्ड भैरवाय नमः । क्रोध भैरवाय नमः ।
पश्चिमद्वारे द्वारश्रियै नमः ।
उन्मत्तभैरवाय नमः । कपाल भैरवाय नमः ।
उत्तरद्वारे द्वारश्रियै नमः ।
भीषणभैरवाय नमः । संहार भैरवाय नमः ।
ब्रह्मणे नमः । विष्णवे नमः ।
गङ्गायै नमः । गणपतये नमः ।
षण्मुखाय नमः । भृङ्गिनाथाय नमः ।
क्षेत्रपालाय नमः । त्रिपुरसंहर्त्रे नमः ।
शान्तिये नमः । तुष्टिये नमः ।
ज्ञानाय नमः । धर्माय नमः ।
वैराग्याय नमः । वीर्याय नमः ।
सत्याय नमः । अज्ञानाय नमः ।
अधर्माय नमः । अनैश्वर्याय नमः ।
असत्याय नमः । अविराज्ञाय नमः ।
सत्त्वाय नमः । रजसे नमः ।
तमसे नमः । मायाय नमः ।
पद्माय नमः ॥
द्वारपालक पूजां समर्पयामि ॥
१९ पीठ पूजा
आधार शक्त्यै नमः ॥ मूलप्रकृते नमः ॥
वराहाय नमः ॥ अनन्ताय नमः ॥
पद्माय नमः ॥ नालाय नमः ॥
कन्दाय नमः ॥ कर्णिकाय नमः ॥
पत्रेभ्यो नमः ॥ दलेभ्यो नमः ॥
केसरेभ्यो नमः ॥
मध्ये श्री भवानि शंकराय नमः। पीठ पूजां समर्पयामि ॥
२० ध्यानं
ॐ ॐ (repeat 15 times)
ध्यायेत् नित्यं महेशं रजतगिरि निभिं चारु चन्द्रावतंसम् ।
रत्नाकल्पोज् ज्वलांगं परशुमृगवरा भीति हस्तं प्रसन्नम् ॥
पद्मासीनं समन्तात् स्तुतममरगण्येः व्याघ्रकृतिं वसानम् ।
विश्वाद्यं विश्ववन्द्यं निखिल भय हरं पंच वक्त्रं त्रिनेत्रम् ॥
श्री साम्बसदाशिवाय नमः ।
श्री सदाशिवं ध्यायामि ॥
(you can add more related shlokas)
२१ आवाहन
( hold flowers in hand)
व्याघ्र चर्मधरं देवं चिति भस्मनुलेपनम् ।
अह्वायां उमाकान्तं नागाभरण भूषितम् ॥
ॐ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।
स भूमिं विश्वतो वृत्वा अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥
आगच्छ देवदेवेश तेजोराशे जगत्पते ।
क्रियमाणां मया पूजां गृहाण सुरसत्तमे ॥
ॐ भूः पुरुषं साम्बसदाशिवं आवाहयामि ।
ॐ भुवः पुरुषं साम्बसदाशिवं आवाहयामि ।
ॐ स्वः पुरुषं साम्बसदाशिवं आवाहयामि ।
ॐ भूर्भुवः स्वः साम्बसदाशिवं आवाहयामि ॥
(offer flowers to Lord)
ॐ उमाकान्ताय नमः । आवाहयामि ॥
आवाहितो भव । स्थापितो भव । सन्निहितो भव ।
सन्निरुद्धो भव । अवकुण्ठिथो भव । सुप्रीतो भव ।
सुप्रसन्नो भव । सुमुखो भव । वरदो भव ।
प्रसीद प्रसीद ॥
(show mudras to Lord)
स्वामिन् सर्व जगन्नाथ यावत् पूजावसानकम् ।
तावत्त्वं प्रीति भावेन लिंगेस्मिन् सन्निधो भव ॥
२२ आसनं
पुरुष एवेदगुं सर्वम् यद्भूतं यच्छ भव्यम् ।
उतामृतत्वस्येशानः यदन्नेनातिरोहति ॥
दिव्य सिंहास नासीनं त्रिनेत्रं वृषवाहनम् ।
इन्द्रादि देवनमितं ददाम्यासन मुत्तमम् ॥
ॐ गौरि भर्त्रे नमः । आसनं समर्पयामि ॥
(offer flowers/axathAs)
२३ पाद्यं
(offer water)
एतावानस्य महिमा अतो ज्यायागुंश्च पूरुषः ।
पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥
गङ्गादि सर्व तीर्थेभ्यो मया प्रार्थनया हृतम् ।
तोयमे तत् सुख स्पर्शं पाद्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ गङ्गाधराय नमः । पादोयो पाद्यं समर्पयामि ॥
२४ अर्घ्यं
(offer water)
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवात्पुनः ।
ततो विश्वङ्व्यक्रामत् साशनानशने अभि ॥
गन्धोदकेन पुष्पेण चन्दनेन सुगन्धिना ।
अर्घ्यं गृहाण देवेश भक्ति मे अचलां कुरु ॥
ॐ वृष वाहनाय नमः । अर्घ्यं समर्पयामि ॥
२५ आचमनीयं
(offer water or akShathA/ leave/flower)
तस्माद्विराडजायत विराजो अधि पूरुषः ।
स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमि मथो पुरः ॥
कर्पूरोक्षीर सुरभि शीतलं विमलं जलम् ।
गङ्गायास्तु समानीतं गृहाणाचमनीयकम् ॥
ॐ साध्यो जाताय नमः । आचमनीयं समर्पयामि ॥
२६ मधुपर्कं
नमोस्तु सर्वलोकेश उमादेहार्ध धारिणे ।
मधुपर्को मया दत्तो गृहाण जगदीश्वर ॥
ॐ परमेश्वराय नमः । मधुपर्कं समर्पयामि ॥
२७ स्नानं
यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत ।
वसन्तो अस्यासीदाज्यम् ग्रीष्म इध्मश्शरद्धविः ॥
गंगाच यमुनाश्चैव नर्मदाश्च सरस्वति ।
तापि पयोष्णि रेवच ताभ्यः स्नानार्थमाहृतम् ॥
ॐ श्री विश्वेश्वराय नमः । मलापकर्श स्नानं समर्पयामि ॥
२७ १. पञ्चामृत स्नानं
२७ १.१ पयः स्नानं (milk bath)
ॐ आप्याय स्व स्वसमेतुते
विश्वतः सोमवृष्ण्यं भवावाजस्य सङधे ॥
पयस्नानमिदं देव त्रिलोचन वृषद्वज ।
गृहाण गौरीरमण त्वद्भक्तेन मय्यार्पितम् ॥
ॐ शम्भवे नमः । पयः स्नानं समर्पयामि ॥
पयः स्नानानंतर शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ॥
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
२७ १.२ दधि स्नानं (curd bath)
ॐ दधिक्रावणो अकारिषं जिष्णोरश्वस्यवाजिनः ।
सुरभिनो मुखाकरत् प्राण आयुंषितारिषत् ॥
दध्न चैव महादेव स्वप्नं क्रीयते मया ।
गृहाण त्वं सुरादीश सुप्रसन्नो भवाव्यय ॥
ॐ वामदेवाय नमः । दधि स्नानं समर्पयामि ॥
दधि स्नानानंतर शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ॥
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
२७ १.३ घृत स्नानं (ghee bath)
ॐ घृतं मिमिक्षे घृतमस्य योनिर्घृते श्रितो घृतंवस्यधाम
अनुष्ठधमावह मादयस्व स्वाहाकृतं वृषभ वक्षिहव्यम् ॥
सर्पीश च महारुद्र स्वप्नं क्रीयते दुन ।
गृहाण श्रद्धया दत्तं तव प्रीतार्थमेव च ॥
ॐ अघोराय नमः । घृत स्नानं समर्पयामि ॥
घृत स्नानानंतर शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ॥
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
२७ १.४ मधु स्नानं (honey bath)
ॐ मधुवाता ऋतायथे मधुक्षरंति सिन्धवः माध्विनः संतोष्वधीः
मधुनक्ता मुथोषसो मधुमत्वार्थिवं रजः मधुद्यौ रस्तुनः पिता
मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमां अस्तु सूर्यः माध्वीर्गावो भवंतुनः ॥
इदं मधु मया दत्तं तव पुष्ट्यर्थमेव च ।
गृहाण देवदेवेश ततः शान्तिं प्रयश्च मे ॥
ॐ तत् पुरुषाय नमः । मधु स्नानं समर्पयामि ॥
मधु स्नानानंतर शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ॥
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
२७ १.५ शर्करा स्नानं (sugar bath)
ॐ स्वादुः पवस्य दिव्याय जन्मने स्वादुदरिन्द्राय सुहवीतु नाम्ने ।
स्वादुर्मित्राय वरुणाय वायवे बृहस्पतये मधुमा अदाभ्यः ॥
सिथया देव देवेश स्नापनं क्रीयते यतः ।
ततः संतुष्टिमापन्नः प्रसन्नो वरदो भव ॥
ॐ ईशानाय नमः । शर्करा स्नानं समर्पयामि।
शर्करा स्नानानंतर शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि।
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
२७ २. गंधोदक स्नानं (Sandlewood water bath)
ॐ गंधद्वारां दुराधर्शां नित्य पुष्पां करीषिणीम् ।
ईश्वरीं सर्व भूतानां तामि होप व्हयेश्रियम् ॥
हर चंदन सम्भूतं हर प्रीतिश्च गौरवात् ।
सुरभि प्रिय परमेश गंध स्नानाय गृह्यताम् ॥
ॐ श्री नीलकण्ठाय नमः । गंधोदक स्नानं समर्पयामि ॥
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
२७ ३. अभ्यंग स्नानं (Perfumed Oil bath)
ॐ कनिक्रदज्वनुशं प्रभ्रुवान। इयथिर्वाचमरितेव नावम् ।
सुमङ्गलश्च शकुने भवासि मात्वा काचिदभिभाविश्व्या विदत ॥
अभ्यंगार्थं महीपाल तैलं पुष्पादि सम्भवम् ।
सुगंध द्रव्य सम्मिश्रं संगृहाण जगत्पते ॥
ॐ उमापतये नमः । अभ्यंग स्नानं समर्पयामि।
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
२७ ४. अंगोद्वर्तनकं (To clean the body)
अंगोद्वर्तनकं देव कस्तूर्यादि विमिश्रितम् ।
लेपनार्थं गृहाणेदं हरिद्रा कुङ्कुमैर्युतम् ॥
ॐ कपर्दिने नमः । अंगोद्वर्तनं समर्पयामि ॥
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
२७ ५. उष्णोदक स्नानं (Hot water bath)
नाना तीर्थादाहृतं च तोयमुष्णं मयाकृतम् ।
स्नानार्थं च प्रयश्चामि स्वीकुरुश्व दयानिधे ॥
ॐ चन्द्रशेखराय नमः । उष्णोदक स्नानं समर्पयामि ॥
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
२७ ६. शुद्धोदक स्नानं (Pure water bath)
sprinkle water all around
मन्दाकिन्याः समानीतं हेमाम्बोरुहावासितम् ।
स्नानार्थे मय भक्त्या नीरुं स्वीकुर्यतां विभो ॥
ॐ आपोहिष्टा मयो भुवः । तान ऊर्जे दधातन ।
महीरणाय चक्षसे । योवः शिवतमोरसः तस्यभाजयते हनः ।
उशतीरिव मातरः । तस्मात् अरंगमामवो । यस्य क्षयाय जिंवध ।
आपो जन यथाचनः ॥
ॐ हराय नमः । शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ॥
सकल पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
(after sprinkling water around throw one tulasi leaf to the north)
२८ महा अभिषेकः
(Sound the bell, pour water from kalasha)
पुरुष सूक्त
ॐ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।
स भूमिं विश्वतो वृत्वा अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥ १॥
पुरुष एवेदगुं सर्वम् यद्भूतं यच्छ भव्यम् ।
उतामृतत्वस्येशानः यदन्नेनातिरोहति ॥ २॥
एतावानस्य महिमा अतो ज्यायागंश्च पूरुषः ।
पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥ ३॥
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवात्पुनः ।
ततो विश्वङ्व्यक्रामत् साशनानशने अभि ॥ ४॥
तस्माद्विराडजायत विराजो अधि पूरुषः ।
स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमि मथो पुरः ॥ ५॥
यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत ।
वसन्तो अस्यासीदाज्यम् ग्रीष्म इध्मश्शरद्धविः ॥ ६॥
सप्तास्यासन् परिधयः त्रिस्सप्त समिधः कृताः ।
देवा यद्यज्ञं तन्वानाः अबध्नन् पुरुषं पशुम् ।
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातमग्रतः ।
तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥ ७॥
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् ।
पशूगुँस्तागंश्चक्रे वायव्यान् आरण्यान् ग्राम्याश्चये ॥ ८॥
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः ऋचः सामानि जज्ञिरे ।
छन्दाँगसि जज्ञिरे तस्मात् यजुस्तस्मादजायत ॥ ९॥
तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः ।
गावो ह जज्ञिरे तस्मात् तस्माज्जाता अजावयः ॥ १०॥
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् ।
मुखं किमस्य कौ बाहू कावूरू पादावुच्येते ॥ ११॥
ब्राह्मणोस्य मुखमासीत् बाहू राजन्यः कृतः ।
उरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥ १२॥
चंद्रमा मनसो जातः चक्षोः सूर्यो अजायत ।
मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥ १३॥
नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत ।
पदभ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् तथा लोकांग अकल्पयन् ॥ १४॥
वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे ।
सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते ॥१५॥
धाता पुरस्ताद्यमुदाजहार शक्रः प्रविद्वान् प्रदिशश्चतस्त्रः ।
तमेवं विद्यानमृत इह भवति नान्यः पन्थायनाय विद्यते ॥ १६॥
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।
ते ह नाकं महिमानः सचन्ते यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥ १७॥
ॐ श्री रुद्राय नमः । पुरुषसूक्त स्नानं समर्पयामि। ॥
बलाय श्रियै यशसेनद्याय अमृताभिषेको अस्तु ।
शान्तिः पुष्टिः तुष्टिश्चास्तु ॥
ॐ पिनाकिने नमः । महा अभिषेक स्नानं समर्पयामि ॥
ॐ नमः शिवाय । स्नानानंतर आचमनीयं समर्पयामि ॥
२९ तर्पणं
(Offer water)
ॐ भव देवं तर्पयामि ।
ॐ शर्वं देवं तर्पयामि ।
ॐ ईशानं देवं तर्पयामि ।
ॐ पशुपतिं देवं तर्पयामि ।
ॐ उग्रं देवं तर्पयामि ।
ॐ रुद्रं देवं तर्पयामि ।
ॐ भीमं देवं तर्पयामि ।
ॐ महान्तं देवं तर्पयामि ।
३० प्रतिष्ठापना
ॐ नमः शिवाय ॥ (Repeat 12 times)
ॐ तदस्तु मित्रा वरुणा तदग्ने सम्योरश्मभ्यमिदमेस्तुशस्तम् ।
अशीमहि गादमुत प्रतिष्ठां नमो दिवे ब्रहते साधनाय ॥
ॐ ग्रिहावै प्रतिष्ठासूक्तं तत् प्रतिष्टित तमया वाचा ।
शं स्तव्यं तस्माद्यद्यपिदूर इव पशून् लभते गृहानेवै ॥
नानाजिगमिशति ग्रिहाहि पशूनां प्रतिष्ठा प्रतिष्ठा
ॐ श्री साम्बसदाशिवाय सांगाय सपरिवाराय सायुधाय
सशक्तिकाय नमः । श्री साम्बसदाशिवं सांगं सपरिवारं
सायुधं सशक्तिकं आवाहयामि ॥
श्री गौरी सहित श्री साम्बसदाशिवाय नमः ॥
सुप्रतिष्ठमस्तु ॥
३१ वस्त्र
( offer two pieces of cloth for the Lord)
ॐ तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातमग्रतः ।
तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥
वस्त्र सूक्ष्मं दुकूलं च देवानामपि दुर्लभम् ।
गृहाणतं उमाकान्त प्रसन्नो भव सर्वदा ॥
ॐ शिवाय नमः । वस्त्रयुग्मं समर्पयामि
३२ श्री महा गौरी पूजा
३२.१ कंचुकी
नवरत्नाभिर्दधां सौवर्णैश्चैव तंतुभिः ।
निर्मितां कंचुकीं भक्त्या गृहाण परमेश्वरी ॥
ॐ श्री महा गौर्यै नमः। कंचुकीं समर्पयामि ॥
३२.२ कण्ठ सूत्र
मांगल्य तंतुमणिभिः मुक्तैश्चैव विराजितम् ।
सौमाङ्गल्य अभिवृध्यर्थं कण्ठसूत्रं ददामि ते ॥
ॐ श्री महा गौर्यै नमः । कण्ठसूत्रं समर्पयामि ॥
३२.३ ताडपत्राणि
ताडपत्राणि दिव्याणि विचित्राणि शुभानि च ।
कराभरणयुक्तानि मातस्तत्प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ श्री महा गौर्यै नमः ताडपत्रानि समर्पयामि ॥
३२.४ हरिद्रा
हरिद्रा रंजिते देवी सुख सौभाग्य दायिनी ।
हरिद्रांते प्रदास्यामि गृहाण परमेश्वरि ॥
ॐ श्री महा गौर्यै नमः । हरिद्रा समर्पयामि ॥
३२.५ कुङ्कुम
कुङ्कुमं कामदां दिव्यं कामिनी काम सम्भवम् ।
कुङ्कुमार्चिते देवि सौभाग्यार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ श्री महा गौर्यै नमः । कुङ्कुमं समर्पयामि ॥
३२.६ कज्जल
सुनील भ्रमराभसं कज्जलं नेत्र मण्डनम् ।
मयादत्तमिदं भक्त्या कज्जलं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ श्री महा गौर्यै नमः । कज्जलं समर्पयामि ॥
३२.७ सिंदूर
विद्युत् कृशानु सङ्काशं जपा कुसुमसन्निभम् ।
सिन्दूरंते प्रदास्यामि सौभाग्यं देहि मे चिरम् ॥
ॐ श्री महा गौर्यै नमः । सिन्दूरं समर्पयामि ॥
३२.८ नाना आभरण
स्वभावा सुन्दरांगि त्वं नाना रत्न युतानि च ।
भूषणानि विचित्राणि प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ श्री महा गौर्यै नमः । नाना आभरणानि समर्पयामि ॥
३२.९ नाना परिमल द्रव्यम्
नाना सुगन्धिकं द्रव्यं चूर्णीकृत्य प्रयत्नतः ।
ददामि ते नमस्तुभ्यं प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ श्री महा गौर्यै नमः । नाना परिमल द्रव्यं समर्पयामि ॥
३३ यज्ञोपवीतम्
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् ।
पशूगुँस्तागुंश्चक्रे वायव्यान् आरण्यान् ग्राम्याश्चये ॥
यज्ञोपवीतं सहजं ब्रह्मणं निर्मितं पुर ।
आयुष्यं भव वर्चस्वम् उपवीतं गृहाण मे ॥
ॐ श्री सर्वेश्वराय नमः । यज्ञोपवीतं समर्पयामि ॥
३४ आभरणं
गृहाण नानाभरणानि शम्भो महेश जम्बूनाद निर्मितानि ।
ललाट कण्ठोत्तम कर्ण हस्त नितम्ब हस्तांगुलि भूषणानि ॥
ॐ शिवाय नमः । आभरणानि समर्पयामि ॥
३५ गन्धम्
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः ऋचः सामानि जज्ञिरे ।
छन्दाँगुसि जज्ञिरे तस्मात् यजुस्तस्मादजायत ॥
गन्धं गृहाण देवेश कस्तूरि कुङ्कुमान्वितम् ।
विलेपनार्थं कर्पूररोचन लोहितं मया ॥
ॐ श्री हराय नमः । गन्धं समर्पयामि ॥
३६ नाना परिमल द्रव्यम्
ॐ अहिरैव भोग्येः पर्येति बाहुं जाया हेतिं परिभादमानः ।
हस्तज्ञो विश्वावयुनानि विद्वान्पुमास्प्रमांसं परिपातु विश्वतः ॥
ॐ श्री महेश्वराय नमः । नाना परिमल द्रव्यं समर्पयामि ॥
३७ अक्षत
तस्मादश्वा अजायन्त ये के चो भयादतः ।
गावो ह जज्ञिरे तस्मात् तस्माज्जाता अजावयः ॥
अक्षतान् धवलान् शुभ्रान् कर्पूरागुरु मिश्रितान् ।
गृहाण परया भक्त्या मया तुभ्यं समर्पितान् ॥
श्री शर्वाय नमः । अक्षतान् समर्पयामि ॥
३८ पुष्प
बिल्वापमार्ग धत्तूर करवीरार्क सम्भवैः ।
बकोत्फलद्रोण मुख्यैः पुष्पै पूजित शंकर ॥
ॐ श्री भवाय नमः । पुष्पाणि समर्पयामि ॥
३९ अथाङ्गपूजाः
ॐ शिवाय नमः । पादौ पूजयामि ॥
ॐ व्योमात्मने नमः । गुल्फौ पूजयामि ॥
ॐ अनन्तैश्वर्य नाथाय नमः । जानुनी पूजयामि ॥
ॐ प्रधानाय नमः । जंघे पूजयामि ॥
ॐ अनन्त विराजसिंहाय नमः । ऊरून् पूजयामि ॥
ॐ ज्ञान भूताय नमः । गुह्यं पूजयामि ॥
ॐ सत्यसेव्याय नमः । जघनं पूजयामि ॥
ॐ अनन्तधर्माय नमः । कटिं पूजयामि ॥
ॐ रुद्राय नमः । उदरं पूजयामि ॥
ॐ सत्यधराय नमः । हृदयं पूजयामि ॥
ॐ ईशाय नमः । पार्श्वौ पूजयामि ॥
ॐ तत्पुरुषाय नमः । पृष्ठदेहं पूजयामि ॥
ॐ अघोरहृदयाय नमः । स्कन्धौ पूजयामि ॥
ॐ व्योमकेशात्मरूपाय नमः । बाहून् पूजयामि ॥
ॐ हराय नमः । हस्तान् पूजयामि ॥
ॐ चतुर्भाववे नमः । कण्ठं पूजयामि ॥
ॐ वामदेवाय नमः । वदनं पूजयामि ॥
ॐ पिनाकहस्ताय नमः । नासिकां पूजयामि ॥
ॐ श्रीकण्ठाय नमः । श्रोत्रे पूजयामि ॥
ॐ इन्दुमुखाय नमः । नेत्राणि पूजयामि ॥
ॐ हरये नमः । भ्रवौ पूजयामि ॥
ॐ सद्योजातवेदाय नमः । भ्रूमध्यं पूजयामि ॥
ॐ वामदेवाय नमः । ललाटं पूजयामि ॥
ॐ सर्वात्मने नमः । शिरः पूजयामि ॥
ॐ चन्द्रमौलये नमः । मौलिं पूजयामि ॥
ॐ सदाशिवाय नमः । सर्वाङ्गाणि पूजयामि ॥
४० अथ पुष्प पूजा
ॐ शर्वाय नमः । करवीर पुष्पं समर्पयामि ॥
ॐ भवनाशनाय नमः । जाजी पुष्पं समर्पयामि ॥
ॐ महादेवाय नमः । चम्पक पुष्पं समर्पयामि ॥
ॐ उग्राय नमः । वकुल पुष्पं समर्पयामि ॥
ॐ उग्रनाभाय नमः । शतपत्र पुष्पं समर्पयामि ॥
ॐ भवाय नमः । कल्हार पुष्पं समर्पयामि ॥
ॐ शशिमौलिने नमः । सेवन्तिका पुष्पं समर्पयामि ॥
ॐ रुद्राय नमः । मल्लिका पुष्पं समर्पयामि ॥
ॐ नीलकण्ठाय नमः । इरुवंतिका पुष्पं समर्पयामि ॥
ॐ शिवाय नमः । गिरिकर्णिका पुष्पं समर्पयामि ॥
ॐ भवहारिणे नमः । आथसी पुष्पं समर्पयामि ॥
बिल्वापमार्ग धत्तूर करवीरार्क सम्भवैः ।
बकोत्फलद्रोण मुख्यैः पुष्पै पूजित शंकर ॥
भवाय नमः । नानाविधपुष्पाणि समर्पयामि ॥
४१ अथ पत्र पूजा
ॐ महादेवाय नमः । बिल्व पत्रं समर्पयामि ॥
ॐ महेश्वराय नमः । जाजी पत्रं समर्पयामि ॥
ॐ शंकराय नमः । चम्पका पत्रं समर्पयामि ॥
ॐ वृषभध्वजाय नमः । तुलसी पत्रं समर्पयामि ॥
ॐ शूलपाणिने नमः । दूर्वा युग्मं समर्पयामि ॥
ॐ कामाङ्ग नाशनाय नमः । सेवंतिका पत्रं समर्पयामि ॥
ॐ देवदेवेशाय नमः । मरुग पत्रं समर्पयामि ॥
ॐ श्रीकण्ठाय नमः । दवन पत्रं समर्पयामि ॥
ॐ ईश्वराय नमः । करवीर पत्रं समर्पयामि ॥
ॐ पार्वतीपतये नमः । विष्णुक्रान्ति पत्रं समर्पयामि ॥
ॐ रुद्राय नमः । माचि पत्रं समर्पयामि ॥
ॐ सदाशिवाय नमः । सर्वपत्राणि समर्पयामि ।
४२ आवरण पूजा
४२.१ प्रथमावरण पूजा
देवस्य पश्चिमे सद्योजाताय नमः ।
उत्तरे वामदेवाय नमः ।
दक्षिणे अघोराय नमः ।
पूर्वे तत्पुरुषाय नमः ।
ऊर्ध्वं ईशानाय नमः ।
४२.२ द्वितीयावरण पूजा
आग्नेय कोणे हृदयाय नमः ।
ईशानकोणे शिरसे स्वाहा ।
नैऋत्य कोणे शिखायै वौषट् ।
वायव्य कोणे कवचाय हुम् ।
अग्रे नेत्रत्रयाय वौषट् ।
दिक्षु अस्त्राय फट् ।
(right hand round the head and quickly sound a clap
- thus you close all directions)
४२.३ तृतीयावरण पूजा
प्राच्यां अनन्ताय नमः ।
आवाच्यां सूक्ष्माय नमः ।
प्रतीच्यां शिवोत्तमाय नमः ।
उदिच्यां एकनेत्राय नमः ।
ईशान्यां एकरुद्राय नमः ।
आग्नेयां त्रै मूर्तये नमः ।
नैऋत्यां श्रीकण्ठाय नमः ।
वायव्यां शिखन्दिने नमः ।
४२.४ चतुर्थावरण पूजा
उत्तरे दिग्दले उमायै नमः ।
ईशान दिग्दले चण्डेश्वराय नमः ।
पूर्व दिग्दले नन्दीश्वराय नमः ।
आग्नेय दिग्दले महाकालाय नमः ।
दक्षिण दिग्दले वृषभाय नमः ।
नैऋत्य दिग्दले गणेश्वराय नमः ।
पश्चिम दिग्दले भृंघीशाय नमः ।
वायव्य दिग्दले महासेनाय नमः ।
४२.५ पंचमावरण पूजा
इंद्राय नमः । अग्नये नमः ।
यमाय नमः । नैऋतये नमः ।
वरुणाय नमः । वायव्ये नमः ।
कुबेराय नमः । ईशानाय नमः ।
ब्राह्मणे नमः । अनंताय नमः ।
४२.६ षष्ठावरण पूजा
वज्राय नमः । शक्तये नमः ।
दण्डाय नमः । खड्गाय नमः ।
पाशाय नमः । अंकुशाय नमः ।
गधायै नमः । त्रिशूलाय नमः ।
पद्माय नमः । चक्राय नमः ।
सर्वेभ्यो आवरण देवताभ्यो नमः ।
सर्वोपचारार्थे गन्धाक्षत पुष्पाणि समर्पयामि॥
४३ अष्टोत्तरशतनाम पूजा
॥ ॐ ॥
शिवाय नमः । महेश्वराय नमः ।
शम्भवे नमः । पिनाकिने नमः ।
शशिशेखराय नमः । वामदेवाय नमः ।
विरूपाक्षाय नमः । कपर्दिने नमः ।
नीललोहिताय नमः । शंकराय नमः ।
%१०
शूलपाणये नमः । खट्वांगिने नमः ।
विष्णुवल्लभाय नमः । शिपिविष्टाय नमः ।
अम्बिकानाथाय नमः । श्रीकण्ठाय नमः ।
भक्तवत्सलाय नमः । भवाय नमः ।
शर्वाय नमः । त्रिलोकेशाय नमः ।
%२०
शितिकण्ठाय नमः । शिवा प्रियाय नमः ।
उग्राय नमः । कपालिने नमः ।
कामारये नमः । अन्धकासुरसूदनाय नमः ।
गंगाधराय नमः । ललाटाक्षाय नमः ।
कालकालाय नमः । कृपानिधये नमः ।
%३०
भीमाय नमः । परशुहस्ताय नमः ।
मृगपाणये नमः । जटाधराय नमः ।
कैलासवासिने नमः । कवचिने नमः ।
कठोराय नमः । त्रिपुरान्तकाय नमः ।
वृषांकाय नमः । वृषभारूढाय नमः ।
%४०
भस्मोद्धूलित विग्रहाय नमः । सामप्रियाय नमः ।
स्वरमयाय नमः । त्रयीमूर्तये नमः ।
अनीश्वराय नमः । सर्वज्ञाय नमः ।
परमात्मने नमः । सोमसूर्याग्निलोचनाय नमः ।
हविषे नमः । यज्ञमयाय नमः ।
%५०
सोमाय नमः । पंचवक्त्राय नमः ।
सदाशिवाय नमः । विश्वेश्वराय नमः ।
वीरभद्राय नमः । गणनाथाय नमः ।
प्रजापतये नमः । हिरण्यरेतसे नमः ।
दुर्धर्षाय नमः । गिरीशाय नमः ।
%६०
गिरिशाय नमः । अनघाय नमः ।
भुजंगभूषणाय नमः । भर्गाय नमः ।
गिरिधन्वने नमः । गिरिप्रियाय नमः ।
कृत्तिवाससे नमः । पुरारातये नमः ।
भगवते नमः । प्रमथाधिपाय नमः ।
%७०
मृत्युंजयाय नमः । सूक्ष्मतनवे नमः ।
जगद्व्यापिने नमः । जगद्गुरुवे नमः ।
व्योमकेशाय नमः । महासेनजनकाय नमः ।
चारुविक्रमाय नमः । रुद्राय नमः ।
भूतपतये नमः । स्थाणवे नमः ।
%८०
अहयेबुध्न्याय नमः । दिगम्बराय नमः ।
अष्टमूर्तये नमः । अनेकात्मने नमः ।
सात्विकाय नमः । शुद्धविग्रहाय नमः ।
शाश्वताय नमः । खण्डपरशवे नमः ।
अज्ञाय नमः । पाशविमोचकाय नमः ।
%९०
मृडाय नमः । पशुपतये नमः ।
देवाय नमः । महादेवाय नमः ।
अव्ययाय नमः । हरये नमः ।
भगनेत्रभिदे नमः । अव्यक्ताय नमः ।
दक्षाध्वरहराय नमः । हराय नमः ।
%१००
पूषदन्तभिदे नमः । अव्यग्राय नमः ।
सहस्राक्षाय नमः । सहस्रपदे नमः ।
अपवर्गप्रदाय नमः । अनन्ताय नमः ।
तारकाय नमः । परमेश्वराय नमः ।
%१०८
इति अष्टोत्तर पूजां समर्पयामि ॥
४४ धूपं
वनस्पत्युद्भवो दिव्यो गन्धाढ्यो गन्धवुत्तमः ।
आघ्रेयः महिपालो धूपोयं प्रतिगृह्यताम् ॥
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् ।
मुखं किमस्य कौ बाहू कावूरू पादावुच्येते ॥
ॐ बलाय नमः । ॐ शिवाय नमः । धूपं आघ्रापयामि ॥
४५ दीपं
दीपं हि परमं शम्भो घृत प्रज्वलितं मया ।
दत्तं गृहाण देवेश मम ज्ञानप्रद भव ॥
भक्त्या दीपं प्रयश्चामि देवाय परमात्मने ।
त्राहि मां नरकात् घोरात् दीपं ज्योतिर् नमोस्तुते ॥
ब्राह्मणोस्य मुखमासीत् बाहू राजन्यः कृतः ।
उरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥
ॐ श्री बलप्रमथनाय नमः । ॐ नमः शिवाय । दीपं दर्शयामि ॥
४६ नैवेद्यं
(dip finger in water and write a square and
'shrI' mark inside the square. Place naivedya on
'shrI'. ; remove lid and sprinkle water around
the vessel; place in each food item one washed
leaf/flower/axatha)
ॐ सदाशिवाय विद्महे महादेवाय धीमहि ।
तन्नो शंकर प्रचोदयात् ॥
ॐ नमः शिवाय ॥
(show mudras)
निर्वीषिकरणार्थे तार्क्ष मुद्रा ।
अमृती करणार्थे धेनु मुद्रा ।
पवित्रीकरणार्थे शङ्ख मुद्रा ।
संरक्षणार्थं चक्र मुद्रा ।
विपुलमाया करणार्थे मेरु मुद्रा ।
Touch naivedya and chant 9 times 'ॐ'
ॐ सत्यंतवर्तेन परिसिञ्चामि
(sprinkle water around the naivedya)
भोः! स्वामिन् भोजनार्थं आगश्चादि विज्ञाप्य
(request Lord to come for dinner)
सौवर्णे स्थालिवैर्ये मणिगणकचिते गोघृतां
सुपक्वां भक्ष्यां भोज्यां च लेह्यानपि
सकलमहं जोष्यम्न नीधाय नाना शाकै रूपेतं
समधु दधि घृतं क्षीर पाणीय युक्तं
ताम्बूलं चापि शिवं प्रतिदिवसमहं मनसे चिन्तयामि ॥
अद्य तिष्ठति यत्किञ्चित् कल्पितश्चापरंगृहे
पक्वान्नं च पानीयं यथोपस्कर संयुतं
यथाकालं मनुष्यार्थे मोक्ष्यमानं शरीरिभिः
तत्सर्वं शिवपूजास्तु प्रयतां मे महेश्वर
सुधारसं सुविफुलं आपोषणमिदं
तव गृहाण कलशानीतं यथेष्टमुप भुज्ज्यताम् ॥
ॐ नमः शिवाय । अमृतोपस्तरणमसि स्वाहा ॥
(drop water from sha.nkha)
ॐ प्राणात्मने स्वाहा ।
ॐ अपानात्मने स्वाहा ।
ॐ व्यानात्मने स्वाहा ।
ॐ उदानात्मने स्वाहा ।
ॐ समानात्मने स्वाहा ।
ॐ नमः शिवाय ।
नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्ति मे अचलां कुरुः ।
ईप्सितं मे वरं देहि इहत्र च परां गतिम् ॥
श्री सदाशिवं नमस्तुभ्यं महा नैवेद्यं उत्तमम् ।
संगृहाण सुरश्रेष्ठ भक्ति मुक्ति प्रदायकम् ॥
नैवेद्यं समर्पयामि ॥
(cover face with cloth and chant गायत्री मंत्र
five times or repeat 12 times ॐ नमः शिवाय )
सर्वत्र अमृतोपिधान्यमसि स्वाहा ।
ॐ नमः शिवाय । उत्तरापोषणं समर्पयामि ॥
(Let flow water from sha.nkha)
४७ महा फलं
(put tulsi / axathA on a big fruit)
इदं फलं मयादेव स्थापितं पुरतस्तव ।
तेन मे सफलावाप्तिर् भवेत् जन्मनि जन्मनि ॥
ॐ शिवाय नमः । महाफलं समर्पयामि ।
४८ फलाष्टक
(put tulsi/axata on fruits)
कूष्माण्ड मातुलिङ्गं च नारिकेलफलानि च ।
गृहाण पार्वतीकान्त सोमेश प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ केदारेश्वराय नमः । फलाष्टकं समर्पयामि ॥
४९ करोद्वर्तनम्
करोद्वर्तन्कं देवमया दत्तं हि भक्तितः ।
चारु चंद्र प्रभां दिव्यां गृहाण जगदीश्वर ॥
ॐ श्री शंकराय नमः ।
करोद्वर्तनार्थे चंदनं समर्पयामि ॥
५० ताम्बूलं
पूगिफलं सताम्बूलं नागवल्लि दलैर्युतम् ।
ताम्बूलं गृह्यतां देव येल लवङ्ग संयुक्तम् ॥
ॐ मनोन्मयाय नमः । पूगिफल ताम्बूलं समर्पयामि ॥
५१ दक्षिणा
हिरण्य गर्भ गर्भस्थ हेमबीज विभावसोः ।
अनंत पुण्य फलदा अथः शांतिं प्रयश्च मे ॥
ॐ श्री शिवाय नमः । सुवर्ण पुष्प दक्षिणां समर्पयामि ॥
५२ महा नीराजन
चक्षुर्दां सर्वलोकानां तिमिरस्य निवारणम् ।
अर्थिक्यं कल्पितं भक्त्या गृहाण परमेश्वर ॥
श्रीयै जातः श्रिय अनिरियाय श्रियं वयो जरित्रभ्यो ददाति
श्रियं वसाना अमृतत्त्व मायन् भवंति सत्या समिधा मितद्रौ
श्रिय येवैनं तत् श्रिया मादधाति संतत मृचा वषट्कृत्यं
संततं संधीयते प्रजया पशुभिः ययेवं वेद ॥
ॐ नमः शिवाय । महानीराजनं दीपं समर्पयामि ॥
५३ कर्पूर दीप
अर्चत प्रार्चत प्रिय मे दासो अर्चत ।
अर्चन्तु पुत्र का वतपुरन्न धृष्ण वर्चत ॥
कर्पूरकं महाराज रम्भोद्भूतं च दीपकम् ।
मङ्गलार्थं महीपाल सङ्गृहाण जगत्पते ॥
ॐ नमः शिवाय। कर्पूर दीपं समर्पयामि ॥
५४ प्रदक्षिणा
नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत ।
पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् तथा लोकांग अकल्पयन् ॥
यानि कानि च पापानि जन्मांतर कृतानि च ।
तानि तानि विनश्यन्ति प्रदक्षिणे पदे पदे ॥
प्रदक्षिण त्रियं देव प्रयत्नेन मया कृतम् ।
तेन पापाणि सर्वाणि विनाशाय नमोऽस्तुते ॥
ॐ नमः शिवाय । प्रदक्षिणान् समर्पयामि ॥
५५ नमस्कार
सप्तास्यासन् परिधयः त्रिस्सप्त समिधः कृताः ।
देवा यद्यज्ञं तन्वानाः अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥
नमस्ते सर्वलोकेश नमस्ते जगदीश्वर ।
नमस्तेस्तु पर ब्रह्म नमस्ते परमेश्वर ॥
हेतवे जगतावेव संसारार्णव सेतवे ।
प्रभवे सर्वविद्यानां शम्भवे गुरुवे नमः ॥
नमो नमो शम्भो नमो नमो जगत्पते ।
नमो नमो जगत्साक्षिण् नमो नमो निरञ्जन ॥
नमोस्तुते शूलपाणे नमोस्तु वृषभध्वज ।
जीमूतवाहन करे सर्व त्र्यम्बक शंकर ॥
महेश्वर हरेशान सुवनाक्ष वृषाकपे ।
दक्ष यज्ञ क्षयकर काल रुद्र नमोऽस्तुते ॥
त्वमादिरस्यजगत् त्वं मध्यं परमेश्वर ।
भवानंतश्च भगवन् सर्वगस्त्वयं नमोस्तुते ॥
पूर्वे शर्वाय कीर्तिमूर्तये नमः ।
ईशान्यां भवाय जलमूर्तये नमः ।
उत्तरे रुद्राय अग्निमूर्तये नमः ।
वायुव्यां उग्राय वायुमूर्तये नमः ।
पश्चिमे भीमाय आकाशमूर्तये नमः ।
नैऋत्यां पशुपतये यजमान मर्दये नमः।
दक्षिणे महादेवाय सोममूर्तये नमः ।
आग्नेयां ईशानाय सूर्यमूर्तये नमः ॥
ॐ नमः शिवाय । नमस्कारान् समर्पयामि ॥
५६ राजोपचार
गृहाण परमेशान सरत्ने छत्र चामरे ।
दर्पणं व्यञ्जनं चैव राजभोगाय यत्नथः ॥
ॐ चन्द्रशेखराय नमः । छत्रं समर्पयामि ।
ॐ व्योमकेशाय नमः । चामरं समर्पयामि ।
ॐ विश्वात्मने नमः । गीतं समर्पयामि ।
ॐ सोममूर्तये नमः । नृत्यं समर्पयामि ।
ॐ विश्वमूर्तये नमः । वाद्यं समर्पयामि ।
ॐ गम्भीरनादाय नमः । दर्पणं समर्पयामि ।
ॐ मृगपाणये नमः । व्यञ्जनं समर्पयामि ।
ॐ भुजंगनाथाय नमः । आन्दोलनं समर्पयामि ।
ॐ त्रिकालाग्निनेत्राय नमः । राजोपचारान् समर्पयामि ।
ॐ सर्वव्यापिने नमः । सर्वोपचारान् समर्पयामि ।
५७ मंत्र पुष्प
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।
ते ह नाकं महिमानः सचन्ते यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥
यः शुचिः प्रयतो भूत्वा जुहुयादाज्यमन्वहम् ।
सूक्तं पञ्चदशर्चं च श्रीकामः सततं जपेत् ॥
विद्या बुद्धि धनैश्वर्य पुत्र पौत्रादि सम्पदः ।
पुष्पांजलि प्रदानेन देहिमे ईप्सितं वरम् ॥
नमोऽस्त्वनंताय सहस्र मूर्तये सहस्र पादाक्षि शिरोरु बाहवे ।
सहस्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वते सहस्र कोटी युगधारिणे नमः ॥
ॐ नमो महद्भ्यो नमो अर्भकेभ्यो नमो युवभ्यो नमो आसीनेभ्यः ।
यजां देवान्य दिशक्रवा ममा जायसः शं समावृक्षिदेव ॥
ॐ ममत्तुनः परिज्ञावसरः ममत्तु वातो अपां व्रशन्वान् ।
शिशीतमिन्द्रा पर्वता युवन्नस्थन्नो विश्वेवरिवस्यन्तु देवाः ॥
ॐ कथात अग्ने शुचीयंत अयोर्ददाशुर्वाजे भिराशुशानः ।
उभेयत्तोकेतनये दधाना ऋतस्य सामनृणयंत देवाः ॥
ॐ राजाधि राजाय प्रसह्य साहिने नमो वयं वैश्रवणाय
कूर्महे समे कामान् काम कामाय मह्यं कामेश्वरो
वैश्रवणो दधातु कुबेराय वैश्रवणाय महाराजाय नमः ॥
ॐ स्वस्ति साम्राज्यं भोज्यं स्वाराज्यं वैराज्यं
पारमेष्ठां राज्यं महाराज्यमाधिपत्यमयं समंत
पर्यायिस्यात् सार्व भोंअः सार्वायुशः अंतादा
परार्धात् पृथिव्यै समुद्र पर्यन्ताय एकरालिति तदप्येश
श्लोकोभिगीतो मरूतः परिवेष्टारो मरुतस्या वसन्गृहे
आवीक्षितस्य कामप्रेर्विश्वेदेवा सभासद इति ॥
श्री साम्बसदाशिवाय नमः । मंत्रपुष्पं समर्पयामि ॥
५८ क्षमापणं
यत्किंचित् कुर्महे देव सद सुकृत्दुष्कृतम् ।
तन्मे शिवपादस्य भुंक्षवक्षपय शंकर ॥
करचरणकृतं वा कायजं कर्मजं वा ।
श्रवण नयनजं वा मानसं वापराधम् ॥
विहितमवहितं वा सर्वमेतत् क्षमस्व ।
जय जय करुणाब्धे श्री महादेव शम्भो ॥
५९ प्रार्थना
नमोव्यक्ताय सूक्ष्माय नमस्ते त्रिपुरान्तक ।
पूजां गृहाण देवेश यथाशक्त्युपपादिताम् ॥
किं न जानासि देवेश त्वयी भक्तिं प्रयश्च मे ।
स्वपादाग्रतले देव दास्यं देहि जगत्पते ॥
बद्धोहं विविद्धै पाशै संसारुभयबंधनै ।
पतितं मोहजाले मं त्वं समुध्धर शंकर ॥
प्रसन्नो भव मे श्रीमन् सद्गतिः प्रतिपाद्यताम् ।
त्वदालोकन मात्रेण पवित्रोस्मि न संशयः ॥
त्वदन्य शरण्यः प्रपन्न्स्य नेति ।
प्रसीद स्मरन्नेव हन्न्यास्तु दैन्यम् ॥
नचेत्ते भवेद्भक्ति वात्सल्य हानि ।
स्ततो मे दयालो दयां सन्निदेहि ॥
सकारणमशेषस्य जगतः सर्वदा शिवः ।
गो ब्राह्मण नृपाणां च शिवं भवतु मे सदा ॥
६० शङ्ख ब्रामण
(make three rounds of sha.nkha with
water like Arati and pour down;
chant OM 9 times and show mudras)
इमां आपशिवतम इमं सर्वस्य भेषजे ।
इमां राष्ट्रस्य वर्धिनि इमां राष्ट्र भ्रतोमत ॥
६१ तीर्थ प्राश्न
लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः ।
येषां इन्दीवर श्यामो हृदयस्तो जनार्दनः ॥
अकाल मृत्यु हरणं सर्व व्याधि निवारणम् ।
सर्व पाप उपशमनं शिव पादोदकं शुभम् ॥
६२ विसर्जन पूजा
आराधितानां देवतानां पुनः पूजां करिष्ये ॥
ॐ नमः शिवाय ॥
पूजांते छत्रं समर्पयामि । चामरं समर्पयामि ।
नृत्यं समर्पयामि । गीतं समर्पयामि ।
वाद्यं समर्पयामि । आंदोलिक आरोहणं समर्पयामि ।
अश्वारोहणम् समर्पयामि । गजारोहणं समर्पयामि ।
श्री साम्बसदाशिवाय नमः ।
समस्त राजोपचार देवोपचार शक्त्युपचार भक्त्युपचार
पूजां समर्पयामि ॥
६३ आत्म समर्पण
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं यत्कृतं तु मया शिव ।
तत् सर्वं परमेशान मया तुभ्यं समर्पितम् ॥
मंत्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन ।
यत्पूजितं मयादेव परिपूर्णं तदस्तु मे ॥
आवाहनं न जानामि, न जानामि विसर्जनम् ।
पूजाविधिं न जानामि क्षमस्व पुरुषोत्तम ॥
अपराध सहस्राणि क्रियन्ते अहर्निशं मया ।
तानि सर्वाणि मे देव क्षमस्व पुरुषोत्तम ॥
वर्तमाने बहुदान्य नाम संवत्सरे माग मासे कृश्ण पक्षे
त्रयोदसि तिथौ श्री साम्बसदाशिव प्रेरणया श्री
साम्बसदाशिव प्रीत्यर्थं अनेन मया चरित शिवरात्रि
व्रते श्री सदाशिव पूजाराधनेन
भगवान् श्री शंकरः प्रीयताम् ॥
ॐ तत्सत्
॥ श्री सदाशिवार्पणमस्तु ॥
६४ अर्घ्यप्रदानं
श्री साम्बसदाशिव प्रेरणया श्री साम्बसदाशिव प्रीत्यर्थं
शिवरात्रि व्रत सम्पूर्ण फल प्राप्यर्थं च अर्घ्य प्रदानं करिष्ये।
व्योमकेश नमस्तुभ्यं व्योमात्मा व्योमरूपिणे ।
नक्षत्ररुपिणे तुभ्यं ददाम्यर्घ्यं नमोऽस्तुते ।
श्री शिवाय नमः ।
तारकलिंगाय इदमर्घ्यं दत्तं न मम ॥
कैलाश निलय शम्भो पार्वती प्रिय वल्लभ ।
त्रैलोक्यतमविध्वंसिन् गृहाणर्घ्यं सदाशिव ॥
श्री शिवाय नमः ।
सदाशिवाय इदमर्घ्यं दत्तं न मम ॥
कालरुद्र शिव शम्भो कालात्मन् त्रिपुरांतक ।
दुरितग्न सुरश्रेष्ठ गृहाणर्घ्यं सदाशिव ॥
श्री शिवाय नमः ।
सदाशिवाय इदमर्घ्यं दत्तं न मम ॥
आकाशाद्याशरीराणि गृहनक्षत्रमालैनि ।
सर्व सिद्धि निवासार्तं ददामर्घ्यं सदाशिव ॥
श्री शिवाय नमः ।
सदाशिवाय इदमर्घ्यं दत्तं न मम ॥
उमादेवी शिवार्धाङ्गी जगन्मातृ गुणात्मिके ।
त्राहि मां देवि सर्वेषि गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तुते ॥
श्री पार्वत्यै नमः ।
पार्वत्यै इदमर्घ्यं दत्तं न मम ॥
श्री गुणात्मन् त्रिलोकेशः ब्रह्मा विष्णु शिवात्मक ।
अर्घ्यं चेदं मया दत्तं गृहाण गणनायक। ॥
श्री गणपतये नमः ।
गणपतये इदमर्घ्यं दत्तं न मम ॥
सेनाधिप सुरश्रेष्ठ पार्वती प्रियनन्दन ।
गृहाणर्घ्यं मया दत्तं नमस्ते शिखिवाहन ।
श्री स्कन्दाय नमः ।
स्कन्दाय इदमर्घ्यं दत्तं न मम ॥
वीरभद्र महावीर विश्व ज्ञान वर प्रद ।
इदमर्घ्यं प्रदास्यामि संग्रहाण शिवप्रिय ॥
श्री वीरभद्राय नमः ।
वीरभद्राय इदमर्घ्यं दत्तं न मम ॥
धर्मस्त्वं वृष रूपेण जगदानन्दकारक ।
अष्टमूर्तैरधिष्ठानं अथः पाहि सनातन ।
श्री वृषभाय नमः ।
वृषभाय इदमर्घ्यं दत्तं न मम ॥
चण्डीश्वर महादेव त्राहि माम् कृपयाकार ।
इदमर्घ्यं प्रदास्यामि प्रसन्ना वरदा भव ।
श्री चण्डीश्वराय नमः ।
चण्डीश्वराय इदमर्घ्यं दत्तं न मम ॥
अनेन शिवरात्रि व्रतांगत्वेन अर्घ्यप्रदानेन भगवन्
श्री सदाशिव प्रीयताम् ।
ॐ तत्सत्
श्री सदाशिवार्पणमस्तु ॥
यान्तु देव गणाः सर्वे पूजां आदाय पर्तिवीम् ।
इष्ट काम्यार्थ सिध्यर्थं पुनरागमनाय च ॥
(Shake the kalasha)
Text by Sri S. A. Bhandarkar (achkumg3 at batelco.com.bh); Modified for ITRANS;\
Transliterated by Sowmya Ramkumar (ramkumar at batelco.com.bh)
Last updated on त्oday
% Text title : shivapUjAvidhi
% File name : shivapuja.itx
% itxtitle : shiva pUjA
% engtitle : shiva pUjA
% Category : pUjA, shiva
% Location : doc_shiva
% Sublocation : shiva
% Author : S. A. Bhandarkar achkumg3@batelco.com.bh
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Sowmya Ramkumar ramkumar at batelco.com.bh
% Proofread by : Sowmya Ramkumar, Sowmya Ramkumar
% Latest update : February 13, 1999
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
अल्मोडामण्डलम्
अल्मोडामण्डलम् ( ( शृणु) /ˈəlmoʊdɑːməndələm/) (हिन्दी: अल्मोडा जिला, आङ्ग्ल: Almora District) उत्तराखण्डराज्यस्य कुमाऊंविभागे स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अल्मोडा इति नगरम् । अल्मोडामण्डलं हस्तकला-भोजन-वन्यजीवनादिभ्यः प्रख्यातमस्ति ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
अल्मोडामण्डलस्य विस्तारः ३,६८७ च.कि.मी.-मितः अस्ति । उत्तराखण्डराज्यस्य मध्यभागे इदं मण्डलमस्ति । अस्योत्तरदिशि उत्तराखण्डराज्यस्य द्वे मण्डले स्तः । ते क्रमेण बागेश्वर-चमोलीमण्डले । अस्य दक्षिणदिशि नैनितालमण्डलं, पूर्वदिशि चम्पावतमण्डलं, पश्चिमदिशि पौरीगढवालमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ५०० मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले चतस्रः नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा - कोची, सुयाल, रामगङ्गा, चौखुतिया ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
अल्मोडामण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) १७,४४,००० अस्ति । अत्र २,९१,०८१ पुरुषाः, ३,३१,४२५ स्त्रियः, ८०,०८२ बालकाः (४१,६७२ बालकाः, ३८,४१० बालिकाः च) सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १९८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १९८ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ६.१७% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३३ अस्ति । अत्र साक्षरता ८०.४७% अस्ति । अत्र लिङ्गानुगुणं साक्षरतानुपातः पुं - ८९.२०% स्त्री - ६०.५६% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले नव उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ अल्मोडा २ भीकियासेन ३ चौखुटिया ४ द्वारहत ५ जैन्ति ६ रानीखेत ७ सोमेश्वर ८ सुल्त ९ भनौलि ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
कैञ्ची-गरमपानी-मानिलादेवीमन्दिर-कसारदेवीमन्दिर-कालीमठ-'अल्मोडा के किले'-सिमतोला-मोहनजाशीपार्क-कोसिमन्दिर-जूलादेवीमन्दिर-तरिखेत-चिलैनौला-चौखुटिया-बिसारमहादेवमनदिरेत्यादीनि स्थानानि वीक्षणीयानि सन्ति ।
कैञ्ची[सम्पादयतु]
अत्र हनुमतः भव्यमन्दिरमस्ति । ‘जून’-मासस्य पञ्चदशे दिनाङ्केऽत्र उत्सवः भवति । नवरात्रदिनेष्वत्र विशेषपूजा भवति । एतत् ऐतिहासिकं स्थलमपि अस्ति ।
मानिलादेवीमन्दिरम्[सम्पादयतु]
१४८८ तमे वर्षे कत्यूरीवंशीयस्य सारङ्गनामकराज्ञः लखनपुरे शासनमासीत् । सः दुर्गे स्वकुलदेव्याः मन्दिरं निर्मापितवान् । तत् मानिलादेवीमन्दिरम् इति नाम्ना प्रसिद्धमस्ति ।
अल्मोडा के किले[सम्पादयतु]
अल्मोडा-नगरस्य पूर्वदिशि खगमरा-नामकः दुर्गः अस्ति । कत्यूरीवंशीयराज्ञः शासनकाले निर्मित एषः दुर्गः वीक्षणीयः अस्ति ।
नन्दादेवीमन्दिरम्[सम्पादयतु]
नन्दादेवी पार्वत्याः स्वरूपमस्ति । गढवालवंशस्य कुलदेवी एषा । भाद्रपदमासेऽत्र उत्सवः भवति । मन्दिरस्य शान्तवातावरणं मुख्याकर्षणमस्ति ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
http://www.euttaranchal.com/uttaranchal/almora.php


text:
शनीश्वरमन्दिरे स्त्रीप्रवेशम् अनुमन्तव्यं - न्यायालयः।
मुम्बई > यत्र यत्र मन्दिरेषु पुरुषाणां प्रवेशनानुमतिः अस्ति तत्र तत्र महिलानां प्रवेशाय राज्ये कोsपि विरोधः न विद्यत इति महाराष्ट्रा उच्चन्यायालयेन निर्दिष्टम् ।
अहम्मदनगरे शनि शिनांपूरमन्दिरे स्त्रीणां प्रवेशनिषेधं विरुद्ध्य नीलिमा वर्तक् नामिकया अभिभाषकया विद्या बाल् नामिकया समाजप्रवर्तकया च समर्पिते सार्वजनीनपरिदेवने एव न्यायालयस्य एतादृशं निरीक्षणम्।
मद्यपानस्य समापनं करिष्यामः सत्यापनं कृवा बीहार् राज्यस्य सामाजिकाः।
पट्ना > नियमसभायां सामाजिकानां सामाजिकत्वसत्यार्पणमेव सामान्येन प्रचलति। किन्तु बिहार् मियम सभायां बुधवासरे कृते सत्यप्रतिज्ञायां मद्यं त्यजामि इत्यासीत् सत्यार्पण-वाक्यम्। शासन-प्रतिपक्ष-भेदान् विहाय २४३ सामाजिकाः मिलित्वा एकमनसा प्रतिज्ञां कृतवन्तः। एप्रिल् मासात् आरभ्य राज्ये मद्य निरासः निश्चितः अस्ति।
केरले डिजिटल् साक्षरतायज्ञः प्रारब्धः।
तृश्शिवपेरूर्> राष्ट्रस्य प्रथमं सम्पूर्ण साक्षरताराज्यम् इति प्रथितं केरलम् ई- साक्षरतायामपि अनन्यादृशलाभाय प्रवर्तनम् आरब्धम् । राज्यं १००% साक्षरं कर्तुम् ऐटि मिषन् संस्थया पद्धतिः आरब्धा।
राज्यस्य छात्रारक्षकसंधस्य (students police cadet) नेतृत्वे सर्वानपि जनान् डिजिटल् साक्षरान् कर्तुमेव लक्ष्यम् । प्रथमसोपानाय १७ कोटिरूप्यकाणाम् अनुमतिः लब्धा । प्रथमसोपानं सेप्तंबर् मासे पूर्तीकर्तुं निश्चितम्।