text:
11/02/2018
ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ, ಧರ್ಮರಾಜ, ಅರ್ಜುನ ಮುಂತಾದವರು ದೇವರ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದ ಮಹಾ ದೇವತೆಗಳು. ಇವರಿಗೂ ಸಹ ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಮೋಹ, ಶೋಕಗಳುಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಉಂಟಾದಾಗ ಅವರು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಬಗೆ ಹೇಗೆ ಎನ್ನುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಆಚಾರ್ಯರು ಭಾಗವತತಾತ್ಪರ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀಡಿರುವ ಉತ್ತರಗಳ ಅರ್ಥಾನುಸಂಧಾನ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಣೆಗೊಂಡ ಭಾಗವತ ಮತ್ತು ಭಾಗವತತಾತ್ಪರ್ಯದ ವಚನಗಳು — राजंस्त्वयानुपृष्टानां सुहृदां नः सुहृत्पुरे। विप्रशापविमूढानां निघ्नतां मुष्टिभिर्मिथः ।। २२ ।। वारुणीं मदिरां पीत्वा मदोन्मथितचेतसाम्। अजानतामिवान्योन्यं चतुःपञ्चावशेषिताः ।। २३ ।। प्रायेणैतद् भगवत ईश्वरस्य विचेष्टितम्। मिथो निघ्नन्ति भूतानि भावयन्ति च यन्मिथः ।। २४ ।। जलौकसां जले यद्वन्महान्तोऽदन्त्यणीयसः। दुर्बलान् बलिनो राजन् महान्तो बलिनो मिथः ।। २५ ।। एवं बलिष्ठैर्यदुभिर्महद्भिरितरान्विभुः। यदून्यदुभिरन्योन्यं भूभारं सञ्जहार ह। कण्टकं कण्टकेनैव द्वयं चापीशितुः समम् ।। २६ ।। देशकालार्थयुक्तानि हृत्तापोपशमानि च। हरन्ति स्मरतश्चित्तं गोविन्दाभिहितानि मे ।। २७ ।। सूत उवाच — एवं चिन्तयतो जिष्णोः कृष्णपादसरोरुहम्। सौहार्देनातिगाढेन शान्तासीद् विमला मतिः ।। २८ ।। इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृते श्रीमद्भागवते प्रथमस्कन्धे चतुर्दशोऽध्यायः । अथ पञ्चदशोऽध्यायः। वासुदेवाङ्घ्र्यभिध्यानपरिबृंहितरंहसा। भक्त्या निर्मथिताशेषकषायधिषणोऽर्जुनः ।। १ ।। गीतं भगवता ज्ञानं यत्तत् सङ्ग्राममूर्धनि। कालकर्मतमोरुद्धं पुनरध्यगमद् विभुः ।। २ ।। विशोको ब्रह्मसम्पत्त्या सञ्छिन्नद्वैतसंशयः। लीनप्रकृतिनैर्गुण्यादलिङ्गत्वादसम्भवः ।। ३ ।। भागवततात्पर्यम् — ज्ञानिनां प्रारब्धस्यैव निर्मथनम्। योग्यस्य। “महता कारणेनैव प्रारब्धान्यपि कानिचित् । कर्माणि क्षयमायान्ति ब्रह्मदृष्टिमतः क्वचित्” इति भविष्यत्पर्वणि । तेषामपि काम्यकर्मफलदृष्टेश्च । तमआदिरोधश्च प्रारब्धकर्मणैव । “ज्ञानादिव्यक्तिरव्यक्तिः सुखदुःखादिकं तथा । सुदृष्टब्रह्मतत्त्वानां भवत्यारब्धकर्मणा” इति ब्रह्मवैवर्ते । ब्रह्मसम्पत्तिरवगतिः । “भगवन्तं विनान्यत्र प्रवृत्त्यादिप्रकाशनम् । प्रारब्धकर्मणैव स्यात् कदाचिज्ज्ञानिनामपि । तां द्वैतदृष्टिं मे देव छिन्धि ज्ञानवरासिना” इति ब्राह्मे । तदेव सञ्छिन्नद्वैतसंशयत्वम्। लीनप्रकृतित्वं नैर्गुण्यं च लीनप्रकृतिनैर्गुण्यम्। तस्मादसूक्ष्मशरीरत्वाद् अनारब्धपुनरुत्पत्तिवर्जितः । ज्ञानोदयकाल एवैवम्भूतः सन् पुनरध्यगच्छत् । “प्रकृतिं स्वात्मसंश्लिष्टां गुणान् सत्वादिकानपि । कर्माणि सूक्ष्मदेहं च जायमाना हरेर्दृशिः ।। दहेदथापि सन्दग्धेन्धनवत् पुनः पुनः । यावदारब्धकर्म स्यादाविर्वापि तिरो व्रजेत्” इति ब्रह्मतर्के।
Play Time: 60:00
Size: 7.60 MB


c: text/html

text:
स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः ।
नादन्ति सस्यं खलु वारिवाहा:
परोपकाराय सतां विभूतयः ॥
सु.भा. - सज्जनप्रशंसा (५१/१७०)
नदीषु जलं भवति । परन्तु नद्यः स्वयमेव तत् जलं कदापि न पिबन्ति । वृक्षेषु फलानि भवन्ति । ते वृक्षाः अपि स्वयमेव तानि फलानि कदापि न खादन्ति । जलवर्षणेन सस्यानि यथा सम्यक् प्रवृद्धानि भवेयुः तथा कुर्वन्ति मेघाः । परन्तु ते स्वेन वर्धितानि सस्यानि स्वयमेव न खादन्ति । एवमेव सज्जनाः स्वसमीपे विद्यमानानां सम्पत्तीनाम् उपयोगं स्वयं न कुर्वन्ति । अपि तु परोपकारार्थमेव तासां विनियोगं कुर्वन्ति ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
पुनरालेखनम् - शान्ति सी
पुरा काश्मीरेषु नन्दिनीदेवी नामिका काचित् ग्रामीणा वसति स्म। तस्याः चत्वारः पुत्राः आसन्। सर्वेषां शिक्षादिकं विधिवत् दत्वा सा पुत्रान् अपालयत् ।
राज्यसीमायां कालान्तरे कलहः सञ्जातः। सीमा रक्षणाय सैनिकानांद्वौर्लभ्यम् अभवत्। अतःग्राममुख्यः ग्रामीणान् एवमवदत् "भो ग्रामीणाः देशस्य एषा दुर्दशा अभवत् । देश रक्षार्थम् उपायः एक एव। भवन्तः एकैकं युवानम् अवश्यं देश रक्षायै प्रेषयन्तु " इति।
ग्राममुख्यस्य आदेशानुसारं नन्दिनीदेवी ज्येष्ठं तनयं प्रैषयत्। एवमेव सर्वाभिः कृतम्। तथापि जन बलेन देशरक्षा अपूर्णोऽभवत्। अतः सा शिष्टान् पुत्रान् आहूय अवदत् "पुत्राः देशस्य रक्षणम् अस्माकं धर्मः। अतः देशरक्षणाय सीमानं ग्च्छन्तु इति।
सुपुत्राः मातुराज्ञा पालने व्यग्राः खलु ? एकैकः क्रमेण सीमां प्राप्य देशरक्षणकर्मसु व्यापृतः अभवत् । तथापि सैनिकानाम् अपर्याप्तता अभवत् । पुनरपि ग्राममुख्यः ग्रामीणान् सीमारक्षणाय उद्बोधितवान्। एतत् श्रुत्वा नन्दिनीदेवी रोदितुम् आरभत। तदा काचित् तामुपगम्य रोदनकारणमपृच्छत्। "देश रक्षा परमोधर्मः । इतः परं प्रेषयितुं पञ्चमः पुत्रो नास्तीति मे दुःखम्" इति दृढमनसा नन्दिनीदेवी न्यवेदयत् ।
अपि कनकमयी लङ्का न मे रोचते लक्ष्मण।
जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी॥


text:
शिवमोग्गामण्डलम्
शिवमोग्गामण्डलम् (Shimoga district) कर्णाटकराज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । शिवमोग्गामण्डलस्य मण्डलकेन्द्रस्य च नाम समानम् अस्ति । एतत् बेङ्गळूरुतः २७५ कि.मी.दूरे अस्ति । कर्णाटकस्य निसर्गरमणीयं मण्डलम् इदं ’मलेनाडु(पर्वतमयः प्रदेशः) इत्येव ख्यातम् । शिवमुखम् इति पदपुञ्जात् निष्पन्नं पदं शिवमोग्गा इति कथितम् ।अत्र मूलतृणादिवनस्पतिभिः रुचिकरं रसम् उत्पादयन्ति स्म( संग्रहं कुर्वन्ति स्म) । अतः सिहिमगे इति नाम, अनन्तरं ’शिवमोग्गे’ इत्यागतम् । भौगोळिकतया शिवमोग्गमण्डले शालिक्षेत्राणि सन्ति । राज्ये सर्वाधिक वर्षास्थानम् आगुम्बे अत्र अस्ति । दूर्वासक्षेत्रमित्यपि क्षेत्रस्य नाम आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ उपमण्डलानि-७
- २ नद्यः
- ३ विस्तीर्णता
- ४ भौगोलिकता
- ५ इतिहासः
- ६ दर्शनीयानि स्थानानि
- ७ प्रसिद्धानि क्षेत्राणि
- ७.१ १.शिवमोग्गानगरम्
- ७.२ २.बळ्ळिगावे
- ७.३ ३.भद्रावती
- ७.४ ४. कूडली
- ७.५ ५वरदपुर वरदहळ्ळी
- ७.६ ६. उडुतडी -(शिकारीपुर)
- ७.७ ७. शिगन्दूरु (सागर)
- ७.८ ८.होम्बुज- (होसनगर)
- ७.९ ९.केळदी (सागर)
- ७.१० १०.कोडचाद्रिः (सागर)
- ७.११ ११.चन्द्रगुत्ती-(सोरब)
- ८ प्रसिद्धाः व्यक्तयः
- ९ बाह्यानुबन्धः
उपमण्डलानि-७[सम्पादयतु]
शिवमोग्ग, सागर, तीर्थहळ्ळी होसनगर सोरब, शिकारीपुर भद्रावती
नद्यः[सम्पादयतु]
तुङ्गभद्रा, कुमुद्वती, शरावती, वेदवती, वरदा, कुशावती एताभिः नदिभिः एतत् मण्डलं जलसमृद्धम् अस्ति ।
विस्तीर्णता[सम्पादयतु]
८४६५ च.कि.मी
भौगोलिकता[सम्पादयतु]
पश्चिमपर्वतप्रदेशः सह्याद्रिपर्वतश्रेणिः मण्डलस्य सौन्दर्यं वर्धितवती अस्ति । विश्वप्रसिद्धः जोगजलपातः इतः ११३कि.मी.दूरे अस्ति । अत्र शरावतीनदी राजा राणी रोरर् राकेट् इति धाराचतुष्टयेन पतति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
क्रि.पू. तृतीयेशतके साम्राडः अशोकस्य मौर्यसाम्राज्यस्य दक्षिणसीमान्त्यः अयं प्रदेशः । चतुर्थशतकस्य काले कदम्बाः षष्ठे शतके चालुक्याः, तेषां सामन्ताः राजानः गङ्गाः, अष्टमे शतके राष्ट्रकूटाः, एकादशे शतके होय्सलाः, पञ्चदशे शतके विजयनगरराजाः एतस्य प्रदेशस्य शासनं कृतवन्तः।
दर्शनीयानि स्थानानि[सम्पादयतु]
जोगजलपातः, श्रीरेणुकाम्बादेवालयः , चन्द्रगुत्तीदुर्गं ,लिङ्गनमक्कि- जलाशयः, वनके अब्बेजलपातः, भद्रायोजना, होसनगरश्रीरामचन्द्रापुरमठः, लक्कवल्लिजलाशयः, आगुम्बेसूर्यास्तः, मण्डगद्दे पक्षिधाम, अम्बुतीर्थम्, कुन्दाद्रिः,कुप्पवल्लिकविशैलः, कोटेसीतारामाञ्जनेयमन्दिरं, तुङ्गभद्रासङ्गमः, कोडचाद्रिः, तावरेकोप्पसिंहधाम, शिवप्पनायकनकोटे, सिगन्धूरुमाता, दब्बेजलपातः ।
प्रसिद्धानि क्षेत्राणि[सम्पादयतु]
१.शिवमोग्गानगरम्[सम्पादयतु]
(०८२९२) दूर्वासमहर्षिः अत्र तपः आचरितवान् । शिवलिङ्गं बालहनुमन्यंत्रं च पूजितवान् । तदेव अत्र कोटेसीतारामाञ्जनेयः, भीमेश्वरदेवालयरुपेण अस्ति । जनमेजयस्य सर्पयागः अत्रैव कृतः इति विश्वासः अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- बेङ्गळूरुतः २७४ कि.मी ।
- मङ्गलूरुतः २०६ कि.मी.।
- राष्ट्रियराजमार्गः -१३। रेलयानस्य सौलभ्यमस्ति ।
२.बळ्ळिगावे[सम्पादयतु]
द्वादशे शतके बनवासीराज्यस्य राजधानी । एतत् क्षेत्रं बलिपुर- अग्रहारः इति प्रसिद्धम् आसीत् । इन्द्रस्य अमरावती कुबेरस्य अलकावतीव सुन्दरं ‘वैभवोपेतं च आसीत् । ’दक्षिणकेदारमरिकल्याण’ इत्यपि जनाः कथयन्ति स्म । शासनानुसारम् अत्र १३ विद्यासंस्थाः, त्रयः बौद्धविहाराः , द्वादश जैनबसदयः (जैनमन्दिराणि), वाणिज्यकेन्द्राणि च आसन् केदारेश्वरदेवालयः चालुक्यशैल्या रचितः त्रिकूटाचलरुपः अस्ति । कृष्णशिलाशिवलिङ्गः अत्र अस्ति । काशीविश्वेश्वरमन्दिरं (१०६० कि.श) त्रिपुरान्तकेश्वरमन्दिरं , दुण्डिराजगणपतिमन्दिरं च अत्र सन्ति । इतिहासप्रसिद्धायाः नाट्यराज्ञ्याः शान्तलायाः जन्मस्थलम् । महामहिमस्य परशिवस्वरुपस्य अल्लमप्रभोः जन्मस्थानं च ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- शिकारीपुरतः २० कि.मी ।
- शिवामोग्गतः ८० कि.मी.।
- शिराळकोप्पतः २ कि.मी.।
३.भद्रावती[सम्पादयतु]
भद्रानदीतीरे स्थितस्य अस्य क्षेत्रस्य बङ्किपुरं बेङ्किपुरम् इति कथयन्ति स्म । अत्र वङ्किमहर्षेः आश्रमः आसीत् । भद्रानदीतीरे श्री लक्ष्मीनरसिंहस्वामीदेवालयः अस्ति । देवः शङ्खचक्रगदापद्मधारी लक्ष्मीसमेतः च अस्ति । देवालयः होय्सलवास्तुशिल्पशैल्या अस्ति । नक्षत्राकारके मण्डपे त्रिकूटाचलरुपेण त्रीणि गर्भगृहाणि निर्मितानि । पुरुषोत्तमः लक्ष्मीनरसिंहः वेणुगोपालः च अत्र सन्ति । आञ्जनेयदेवालयोऽपि अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- बेङ्गलूरु-शिवमोग्गरेल् मार्गे भद्रावती निस्थानकम् अस्ति ।
- शिवमोग्गतः २६ कि.मी.।
- बेङ्गळूरुतः २५६ कि.मी.।
- मैसूरुतः २२५ कि.मी. ।
- लोकयानानि यथेष्टं सन्ति ।
४. कूडली[सम्पादयतु]
एतत् क्षेत्रं तुङ्गाभद्रानद्योः सङ्गमस्थानम् । पुराणानुसारं भक्तस्य प्रह्लादस्य हरिः नरसिंहरुपेण प्रत्यक्षः अभवत् । स एव नरसिंहः अत्र सालिग्रामरुपे स्थितवान् । चिन्तामणिनरसिंहः पवित्राश्वत्थवृक्षः च अत्र स्तः । रामेश्वर-ब्रह्मेश्वरदेवालयौ शङ्कराचार्यमध्वाचार्ययोः मठौ च स्थः ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- शिवमोग्गतः २६ .कि.मी ।
- भद्रावतीतः २४ कि.मी ।
- वासार्थं मठाः सन्ति ।
५वरदपुर वरदहळ्ळी[सम्पादयतु]
(सागर)- श्रीरामदासवर्यस्य अनुग्रहं प्राप्तवतः श्रीधरस्वामिनः आश्रयः समाधिस्थलं च अत्र स्तः । श्रीधरस्वामी धर्मजागृतिकारणात् यात्रां कुर्वन् अन्ते अत्रत्ये प्रशान्ते रमणीये एकान्ते च स्थले वासम् आरब्धवान् । अत्र प्रतिवर्षं श्रीधरस्वामिजयन्तिः, आराधना, श्रीगुरुपूर्णिमा, विजयदशमीसमये विशेषोत्सवाः च भवन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- सागर- शिवमोग्गमार्गे ८ कि.मी ।
६. उडुतडी -(शिकारीपुर)[सम्पादयतु]
द्वादशशतके सुप्रसिद्धायाः शिवभक्तायाः अक्कमहादेव्याः जनस्थलम् एतत् । शिवः एव स्वपतिः सः एव चेन्नमाल्लिकार्जुनः इति ध्यायन्ती अक्कमहादेवी वस्त्ररहिता कल्याणनगरं गतवती । अन्ते वचनानि रचयन्ती वदन्ती श्रीशैले कदलीवने चेन्नमल्लिकार्जुने ऐक्या अभवत् ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- शिकारीपुरतः २५ कि.मी ।
७. शिगन्दूरु (सागर)[सम्पादयतु]
एतत नदीजलमध्यस्थं विशालः द्वीपः । मलेनाडुप्रदेशः(पर्वतप्रदेशः) शक्तिदेवता ’चौडेश्वरी’ ’शिगन्देश्वरी’ इति देवीं कथयन्ति । सहस्रशः भक्ताः दूरतः अत्र आगच्छन्ति । उत्तमम् नैसर्गिकदृश्यवैभवम् अत्र पश्यामः ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- सागरतः लोकयानम् । जोग-कोगरहळ्ळि-भट्कळ् वाहनमार्गे ४५ कि.मी ।
८.होम्बुज- (होसनगर)[सम्पादयतु]
अस्य हुञ्च पोम्बुर्च इति नामनि स्तः । जैनकाशीति प्रसिद्धे क्षेत्रे पञ्चबसदिदेवालयस्य अग्रे मानस्तम्भः , मुत्तिनकोळ, तपस्थितभङ्ग्यां पञ्चतीर्थङ्कराणां प्रत्येकगर्भगृहाणां दर्शनं विशेषाः । पद्मावती देवालयोऽप्यस्ति । जिनदत्तरायः करिलक्किनामकस्य वृक्षस्य अधः विश्रामं स्वीक्रुतवान् इति विश्वासः । सः वृक्षः अद्यापि अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- शिवमोग्गतः ५४ कि.मी ।
- सागरतः तीर्थहळ्ळिमार्गे रिप्पन् पेटे निस्थानतः समीपे
९.केळदी (सागर)[सम्पादयतु]
एषः प्रदेशः केळदिनायकानां पूर्वतनराजधानी । अत्रत्याः २० नायकाः क्रिस्ताब्द १४९९ तः २७५ वर्षाणि यावत् प्रशासनम् कृतवन्तः । ते शूराः दानशूराः धर्मभीरवः देवालयनिर्माणकर्तारः च । १८ देवालयानां निर्माणं कृतवन्तः । तेषु अघोरेश्वरः शिवस्य पञ्चमुखेषु अन्यतमः (१५४०) । अत्र देवालये जालन्ध्राः, नन्दीमण्टपः, शुकनासी इत्यादयः भागाः शिल्पदृष्ट्या अपूर्वाः सन्ति । होय्सलद्राविडयोः साम्मिश्रशैलीम् अत्र पश्यामः । वीरभद्रदेवालये देवस्य ३२ हस्ताः लोहमये मूर्तिविशेषे द्रष्टुं शक्याः सन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- शिवमोग्गतः ६२ कि.मी ।
- सागरतः ९ कि.मि. ।
- जोगजलपाततः ३३ कि.मी.
१०.कोडचाद्रिः (सागर)[सम्पादयतु]
कोडचाद्रिपर्वतश्रेण्याम् उन्नतः (२३४३ मीटर्) दुर्गमः पर्वत प्रदेशः एषः । उडुपी शिवमोग्गमण्डलयोः सीमाप्रदेशेऽस्ति । अत्र ३२हस्तयुक्तस्य व्याघ्रस्य शिलामूर्तिः कालभैरवदेवालयः, उमामहेश्वरदेवालयः, प्रेक्षणीयाः सन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- जोगतः ६२ कि.मी (शिवमोग्गतः २२५ कि.मी सागरतः ७ कि.मी होसनगरतः २६ कि.मी (पादचारणम् अनिवार्यम् अस्ति । स्वकीयं वाहनं भवति चेदुत्तमम् ।
११.चन्द्रगुत्ती-(सोरब)[सम्पादयतु]
एतस्य पर्वतस्य मूले श्रीरेणुकाम्बादेवालयः आस्ति । एतां गुत्यम्म इति च कथयन्ति । देवालये ६० से.मी उन्नतः परशुरामस्य विग्रहः अस्ति । भवानीतीर्थ-शङ्करतीर्थे अत्र प्रसिद्धे । शूलप्पगुडि, भैरवगुडि च अत्र स्तः। भक्ताः अत्र त्रिशूलं भक्त्या अर्पयन्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
- सोरबतः २६ कि.मी
प्रसिद्धाः व्यक्तयः[सम्पादयतु]
केलदी चेन्नम्मा अल्लमप्रभुः शिवप्पनायकः अक्कमहादेवी प्रफुल्लचन्द्रः कडिदाळ मञ्जप्पः शान्तवेरी गोपालगौडः एस्.बङ्गारप्पः बि.एस्.यडियूरप्पः के.एस्.ईश्वरप्पः कागोडु तिम्मप्पः यु.आर्.अनन्तमूर्तिः पि.लङ्केशः ना.डिसोजः एम्.के.इन्दिरा के.वि.सुब्बण्णः एन्.एस्.लक्ष्मीनारयणभट्टः गिरिशकासरवल्ली डा.टि.एम्.शिवानन्दय्य ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- Shimoga 2011 census report
- Shimoga Zilla Panchayat
- Shimoga distrcit official website
- Western Ghats
- Map of Shimoga District
- Shimoga results
- ↑ "Who's Who". National informatics centre.
- ↑ "Shimoga:Census2011". census2011.co.in.


text:
Saturday, August 30, 2014
Sanskrit blog: Humour-104
हास्यसीकरः-१०४
भार्या : अहं वाञ्छामि यत् अहं दिनपत्रिका भवेयम् । तदा सदैव तव अङ्कगता भवेयम् ।
भर्ता: अहमपि वाञ्छामि यत् त्वं दिनपत्रिका भवेः । तदा प्रतिदिनं नूतना भवेः ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 4:21 AM 0 comments
Saturday, August 23, 2014
Sanskrit blog: Conversations between a couple-9
पतिपत्नीसंलापः-९
कच्चित् प्रिय स्मरसि हर्षमदप्रणुन्नः
पौत्रोत्सवेऽभ्युपगते भगवत्प्रसादात् ।
उच्चैर्वदन् श्रुणुत पौत्रपितामहोऽस्मी-
त्यास्वाद्यभक्ष्यनिकरान्व्यतरः परेषु ॥ ३८ ॥
कच्चित्प्रिये स्मरसि मामवदः सखेदम्
दौहित्रपौत्रगणजातसुखानुबद्ध- ।
चित्तस्य मे स्वभवनानि गतेषु तेषु
तै रिक्तमालयमहो नरकं हि मन्वे ॥ ३९ ॥
कच्चित्प्रिय स्मरसि सान्त्वनमाददास्त्वं
लब्ध्वा पतत्रयुगलं प्रजहाति मातुः।
नीडं खगः खलु तथापि जहात्यपत्यम्मातुर्गृहं स्वगृहनिर्मितिमग्नचित्तम् ॥ ४० ॥- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:02 AM 0 comments
Saturday, August 9, 2014
Sanskrit blog: Humour-103
हास्यसीकरः-१०३
पतिः पत्नीं वदति, “प्रिये! अहं मममित्रमेकम् अद्यरात्रौ भोजनाय आह्वयम्” इति ।
पत्नी वदति, “अरे, किमिदम्? मत्तोऽसि किम्? गृहमव्यवस्थितं वर्तते । वस्त्राणि क्रेतुमापणं जिगमिषामि । अद्य भक्ष्यभोज्ययुतभोजनपाके मम आस्था नास्ति ।“
पत्नी वदति, “अरे, किमिदम्? मत्तोऽसि किम्? गृहमव्यवस्थितं वर्तते । वस्त्राणि क्रेतुमापणं जिगमिषामि । अद्य भक्ष्यभोज्ययुतभोजनपाके मम आस्था नास्ति ।“
पतिः, “अहं सर्वं जानामि” ।
पत्नी , “अथ कुतः मित्रम् आह्वयः?”
पतिः, “ मुग्धः सः परिणेतुं वाञ्छति” ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:32 AM 0 comments
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
सर्वारिष्ट निवारण स्तोत्र
ॐ गं गणपतये नमः। सर्व-विघ्न-विनाशनाय, सर्वारिष्ट निवारणाय, सर्व-सौख्य-प्रदाय, बालानां बुद्धि-प्रदाय, नाना-प्रकार-धन-वाहन-भूमि-प्रदाय, मनोवांछित-फल-प्रदाय रक्षां कुरू कुरू स्वाहा।।
ॐ गुरवे नमः, ॐ श्रीकृष्णाय नमः, ॐ बलभद्राय नमः, ॐ श्रीरामाय नमः, ॐ हनुमते नमः, ॐ शिवाय नमः, ॐ जगन्नाथाय नमः, ॐ बदरीनारायणाय नमः, ॐ श्री दुर्गा-देव्यै नमः।।
ॐ सूर्याय नमः, ॐ चन्द्राय नमः, ॐ भौमाय नमः, ॐ बुधाय नमः, ॐ गुरवे नमः, ॐ भृगवे नमः, ॐ शनिश्चराय नमः, ॐ राहवे नमः, ॐ पुच्छानयकाय नमः, ॐ नव-ग्रह रक्षा कुरू कुरू नमः।।
ॐ मन्येवरं हरिहरादय एव दृष्ट्वा द्रष्टेषु येषु हृदयस्थं त्वयं तोषमेति विविक्षते न भवता भुवि येन नान्य कश्विन्मनो हरति नाथ भवान्तरेऽपि। ॐ नमो मणिभद्रे। जय-विजय-पराजिते ! भद्रे ! लभ्यं कुरू कुरू स्वाहा।।
ॐ भूर्भुवः स्वः तत्-सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्।। सर्व विघ्नं शांन्तं कुरू कुरू स्वाहा।।
ॐ ऐं ह्रीं क्लीं श्रीबटुक-भैरवाय आपदुद्धारणाय महान्-श्याम-स्वरूपाय दिर्घारिष्ट-विनाशाय नाना प्रकार भोग प्रदाय मम (यजमानस्य वा) सर्वरिष्टं हन हन, पच पच, हर हर, कच कच, राज-द्वारे जयं कुरू कुरू, व्यवहारे लाभं वृद्धिं वृद्धिं, रणे शत्रुन् विनाशय विनाशय, पूर्णा आयुः कुरू कुरू, स्त्री-प्राप्तिं कुरू कुरू, हुम् फट् स्वाहा।।
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय नमः। ॐ नमो भगवते, विश्व-मूर्तये, नारायणाय, श्रीपुरूषोत्तमाय। रक्ष रक्ष, युग्मदधिकं प्रत्यक्षं परोक्षं वा अजीर्णं पच पच, विश्व-मूर्तिकान् हन हन, ऐकाह्निकं द्वाह्निकं त्राह्निकं चतुरह्निकं ज्वरं नाशय नाशय, चतुरग्नि वातान् अष्टादष-क्षयान् रांगान्, अष्टादश-कुष्ठान् हन हन, सर्व दोषं भंजय-भंजय, तत्-सर्वं नाशय-नाशय, शोषय-शोषय, आकर्षय-आकर्षय, मम शत्रुं मारय-मारय, उच्चाटय-उच्चाटय, विद्वेषय-विद्वेषय, स्तम्भय-स्तम्भय, निवारय-निवारय, विघ्नं हन हन, दह दह, पच पच, मथ मथ, विध्वंसय-विध्वंसय, विद्रावय-विद्रावय, चक्रं गृहीत्वा शीघ्रमागच्छागच्छ, चक्रेण हन हन, पा-विद्यां छेदय-छेदय, चौरासी-चेटकान् विस्फोटान् नाशय-नाशय, वात-शुष्क-दृष्टि-सर्प-सिंह-व्याघ्र-द्विपद-चतुष्पद अपरे बाह्यं ताराभिः भव्यन्तरिक्षं अन्यान्य-व्यापि-केचिद् देश-काल-स्थान सर्वान् हन हन, विद्युन्मेघ-नदी-पर्वत, अष्ट-व्याधि, सर्व-स्थानानि, रात्रि-दिनं, चौरान् वशय-वशय, सर्वोपद्रव-नाशनाय, पर-सैन्यं विदारय-विदारय, पर-चक्रं निवारय-निवारय, दह दह, रक्षां कुरू कुरू, ॐ नमो भगवते, ॐ नमो नारायणाय, हुं फट् स्वाहा।।
ठः ठः ॐ ह्रीं ह्रीं। ॐ ह्रीं क्लीं भुवनेश्वर्याः श्रीं ॐ भैरवाय नमः। हरि ॐ उच्छिष्ट-देव्यै नमः। डाकिनी-सुमुखी-देव्यै, महा-पिशाचिनी ॐ ऐं ठः ठः। ॐ चक्रिण्या अहं रक्षां कुरू कुरू, सर्व-व्याधि-हरणी-देव्यै नमो नमः। सर्व प्रकार बाधा शमनमरिष्ट निवारणं कुरू कुरू फट्। श्रीं ॐ कुब्जिका देव्यै ह्रीं ठः स्वाहा।।
शीघ्रमरिष्ट निवारणं कुरू कुरू शाम्बरी क्रीं ठः स्वाहा।।
शारिका भेदा महामाया पूर्णं आयुः कुरू। हेमवती मूलं रक्षा कुरू। चामुण्डायै देव्यै शीघ्रं विध्नं सर्वं वायु कफ पित्त रक्षां कुरू। मन्त्र तन्त्र यन्त्र कवच ग्रह पीडा नडतर, पूर्व जन्म दोष नडतर, यस्य जन्म दोष नडतर, मातृदोष नडतर, पितृ दोष नडतर, मारण मोहन उच्चाटन वशीकरण स्तम्भन उन्मूलनं भूत प्रेत पिशाच जात जादू टोना शमनं कुरू। सन्ति सरस्वत्यै कण्ठिका देव्यै गल विस्फोटकायै विक्षिप्त शमनं महान् ज्वर क्षयं कुरू स्वाहा।।
सर्व सामग्री भोगं सप्त दिवसं देहि देहि, रक्षां कुरू क्षण क्षण अरिष्ट निवारणं, दिवस प्रति दिवस दुःख हरणं मंगल करणं कार्य सिद्धिं कुरू कुरू। हरि ॐ श्रीरामचन्द्राय नमः। हरि ॐ भूर्भुवः स्वः चन्द्र तारा नव ग्रह शेषनाग पृथ्वी देव्यै आकाशस्य सर्वारिष्ट निवारणं कुरू कुरू स्वाहा।।
ॐ ऐं ह्रीं श्रीं बटुक भैरवाय आपदुद्धारणाय सर्व विघ्न निवारणाय मम रक्षां कुरू कुरू स्वाहा।।
ॐ ऐं ह्रीं क्लीं श्रीवासुदेवाय नमः, बटुक भैरवाय आपदुद्धारणाय मम रक्षां कुरू कुरू स्वाहा।।
ॐ ऐं ह्रीं क्लीं श्रीविष्णु भगवान् मम अपराध क्षमा कुरू कुरू, सर्व विघ्नं विनाशय, मम कामना पूर्णं कुरू कुरू स्वाहा।।
ॐ ऐं ह्रीं क्लीं श्रीबटुक भैरवाय आपदुद्धारणाय सर्व विघ्न निवारणाय मम रक्षां कुरू कुरू स्वाहा।।
ॐ ऐं ह्रीं क्लीं श्रीं ॐ श्रीदुर्गा देवी रूद्राणी सहिता, रूद्र देवता काल भैरव सह, बटुक भैरवाय, हनुमान सह मकर ध्वजाय, आपदुद्धारणाय मम सर्व दोषक्षमाय कुरू कुरू सकल विघ्न विनाशाय मम शुभ मांगलिक कार्य सिद्धिं कुरू कुरू स्वाहा।।
एष विद्या माहात्म्यं च, पुरा मया प्रोक्तं ध्रुवं। शम क्रतो तु हन्त्येतान्, सर्वाश्च बलि दानवाः।। य पुमान् पठते नित्यं, एतत् स्तोत्रं नित्यात्मना। तस्य सर्वान् हि सन्ति, यत्र दृष्टि गतं विषं।। अन्य दृष्टि विषं चैव, न देयं संक्रमे ध्रुवम्। संग्रामे धारयेत्यम्बे, उत्पाता च विसंशयः।। सौभाग्यं जायते तस्य, परमं नात्र संशयः। द्रुतं सद्यं जयस्तस्य, विघ्नस्तस्य न जायते।। किमत्र बहुनोक्तेन, सर्व सौभाग्य सम्पदा। लभते नात्र सन्देहो, नान्यथा वचनं भवेत्।। ग्रहीतो यदि वा यत्नं, बालानां विविधैरपि। शीतं समुष्णतां याति, उष्णः शीत मयो भवेत्।। नान्यथा श्रुतये विद्या, पठति कथितं मया। भोज पत्रे लिखेद् यन्त्रं, गोरोचन मयेन च।। इमां विद्यां शिरो बध्वा, सर्व रक्षा करोतु मे। पुरूषस्याथवा नारी, हस्ते बध्वा विचक्षणः।। विद्रवन्ति प्रणश्यन्ति, धर्मस्तिष्ठति नित्यशः। सर्वशत्रुरधो यान्ति, शीघ्रं ते च पलायनम्।।
‘श्रीभृगु संहिता’ के सर्वारिष्ट निवारण खण्ड में इस अनुभूत स्तोत्र के 40 पाठ करने की विधि बताई गई है। इस पाठ से सभी बाधाओं का निवारण होता है।
किसी भी देवता या देवी की प्रतिमा या यन्त्र के सामने बैठकर धूप दीपादि से पूजन कर इस स्तोत्र का पाठ करना चाहिये। विशेष लाभ के लिये ‘स्वाहा’ और ‘नमः’ का उच्चारण करते हुए ‘घृत मिश्रित गुग्गुल’ से आहुतियाँ दे सकते हैं।


text:
अर्थव्यक्तिं व्याख्यातुमाह—
अर्थस्य काव्याभिधेयवस्तुनो नेयत्वं शब्दतोऽर्थतो वाप्रतीतिरन्यथावगमः स्यात् । गत्यन्तराभावात् । यद्वक्ष्यति—न हि प्रतीतिः सुलभा शब्दन्यायविलंघिनी । इति ।62
नेयत्वभेदमनूद्यार्थव्यक्तिर्विधीयते । तदुदाहरति । हरीत्यादि, हरिणा वराहरूपधारिणा विष्णुना पृथिवी भूरुद्धृता समुत्तारिता उदधेः समुद्रात् । किंविशिष्टात् । खुरैर्महावराहस्येत्यर्थाद्गम्यते । चरणाग्रैः क्षुण्णानां चूणितानां नागानामुरगाणामसृजा रुधिरेण लोहितादरुणात् 27b इतीदृशमनेयं काव्यम् । अत्र हि नागशोणितं शब्दोपात्तं यदुपाधिकमरुणत्वमर्णवस्य । न्यायोपात्तं तु ।
अत्र यद्यपि नागरुधिरमशब्दोपात्तं यदुपाधिकलोहितत्वमुदधेः, तथापि खुरक्षुण्णमहोरगकुलाकुलादर्णवादरुणादित्युक्तेः सामर्थ्यात् स्फुटं नागरुधिरं गम्यते । 46 तथाविधस्योदधेर्नागरुधिराव्यभिचारात् । न हि सर्वत्र शाब्दी प्रतीतिः काव्ये, अर्थे अपि तस्या दर्शनात् । यदाह कालिदासः—
अत्र हि तेन राज्ञा बाणैरसुराः समरे हता इत्यर्थो विवक्षितः कविना । न चासुरवधः शब्दोपात्तः । तथापि असुराङ्गनानां गण्डस्थलीः प्रोषितपत्रलेखाश्चकार बाणैरित्युक्ते सामान्यादसुरा हता इति न्यायोपात्तोऽसुरवधस्तादृशस्य पत्रलेखाप्रवासस्यासुरवधाव्यभिचारात् । न चेदृशं नेयत्वम्, प्रत्युत वक्रोक्तिरीदृशी गुण एव काव्यस्य । ततः शब्देन न्यायेन वाचिना यत्रार्थो नेतव्यस्तादृशं नेयं विज्ञेयमन्यथा तथाविधं काव्यं सर्वं दुष्येदिति ॥


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १०९
मार्कण्डेय उवाच।
श्रुतं मे ब्रह्मणा प्रोक्तं पुराणे ब्रह्मसम्भवे।
तीर्थानान्तु सहस्राणि शतानि नियुतानि च।।
सर्वे पुण्याः पवित्राश्च गतिश्च परमा स्मृता।। १०९.१ ।।
सोमतीर्थं महापुण्यं महापातकनाशनम्।
स्नानमात्रेण राजेन्द्र! पुरुषांस्तारयेच्छतान्।।
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत्।। १०२.२ ।।
युधिष्ठिर उवाच।
पृथिव्यां नैमिषं पुण्यमन्तरिक्षे च पुष्करम्।
त्रयाणामपि लोकानां कुरुक्षेत्रं विशिष्यते।। १०९.३ ।।
सर्वाणि तानि सन्त्यज्य कथमेकं प्रशंससि।
अप्रमाणन्तु तत्रोक्तमश्रद्धेयमनुत्तमम्।। १०९.४ ।।
गतिञ्च परमां दिव्यां भोगांश्चैव यथेप्सितान्।
किमर्थमल्पयोगेन बहु धर्मं प्रशंससि।।
एतन्मे संशयं ब्रूहि यथाद्रृष्टं यथाश्रुतम्।। १०९.५ ।।
मार्कण्डेय उवाच।
अश्रद्धेयं न वक्तव्यं प्रत्यक्षमपि यद् भवेत्।
नरस्याश्रद्दधानस्य पापोपहतचेतसः।। १०९.६ ।।
अश्रद्दधानो ह्यशुचिर्दुर्मतिस्त्यक्तमङ्गलः।
एते पातकिनः सर्वे तेनेदं भाषितं त्वया।। १०९.७ ।।
श्रृणु प्रयागमाहात्म्यं यथादृष्टं यथाश्रुतम्।
प्रत्यक्षञ्च परोक्षञ्च यथान्यस्तं भविष्यति।। १०९.८ ।।
यथैवान्यदद्रृष्टञ्च यथाद्रृष्टं यथाश्रुतम्।
शास्त्रं प्रमाणं कृत्वा च युज्यते योगमात्मनः।। १०९.९ ।।
क्लिश्यते चापरस्तत्र नैव योगमवाप्नुयात्।
जन्मान्तरसहस्रेभ्यो योगो लभ्येत मानवैः।। १०९.१० ।।
यथा योगसहस्रेण योगो लभ्येत मानवैः।
यस्तुसर्वाणि रत्नानि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति।। १०९.११ ।।
तेन दानेन दत्तेन योगं नाभ्येति मानवः।
प्रयागे तु मृतस्येदं सर्वं भवति नान्यथा।। १०९.१२ ।।
प्रधानहेतुं वक्ष्यामि श्रद्दधत्स्व च भारत!
यथा सर्वेषु भूतेषु ब्राह्म सर्वत्र दृश्यते।। १०९.१३ ।।
ब्रह्मणे वास्ति यत् किञ्चिदब्राह्ममिति वोच्यते।
एवं सर्वेषु भूतेषु ब्रह्म सर्वत्र पूज्यते।। १०९.१४ ।।
यथा सर्वेषु लोकेषु प्रयागं पूजयेद्बुधः।
पूज्यते तीर्थराजस्तु सत्यमेव युधिष्ठिर!।। १०९.१५ ।।
ब्रह्मापि स्मरते नित्यं प्रयागं तीर्थमुत्तमम्।
तीर्थराजमनुप्राप्य न चान्यत् किञ्चिदर्हति।। १०९.१६ ।।
कोहि देवत्वमासाद्य मनुष्यत्वं चिकीर्षति।
अनेनैवोपमानेन त्वं ज्ञास्यसि युधिष्ठिर।
यथा पुण्यतमं चास्ति तथैव कथितं मया।। १०९.१७ ।।
युधिष्ठिर उवाच।
श्रुतं चेदं त्वया प्रोक्तं विस्मितोऽहं पुनः पुनः।
कथं योगेन तत् प्राप्तिः स्वर्गवासस्तु कर्मणा।। १०९.१८ ।।
दाता वै लभते भोगान् गां च यत्कर्मणः फलम्।
तानि कर्माणि पृच्छामि पुनस्तैः प्राप्यते मही।। १०९.१९ ।।
मार्कण्डेय उवाच।
श्रृणु राजन्महाबाहो! यथोक्तकरणं महीम्।
गामग्निं ब्राह्मणं शास्त्रं काञ्चनं सलिलं स्त्रियः ।। १०९.२० ।।
मातरं पितरञ्चैव ये निन्दन्ति नराधमाः।
न तेषामूद्र्ध्वगमनमिदमाह प्रजापतिः।। १०९.२१ ।।
एवं योगस्य सम्प्राप्तिस्थानं परमदुर्लभम्।
गच्छन्ति नरकं घोरं ये नराः पापकर्मिण।। १०९.२२ ।।
हस्त्यश्वङ्गामनड्वाहं मणिमुक्तादि काञ्चनम्।
परोक्षं हरते यस्तु यश्च दानं प्रयच्छति।। १०९.२३ ।।
न ते गच्छन्ति वै स्वर्गं दातारो यत्र भोगिनः।
अनेककर्मणा युक्ताः पच्यन्ते नरके पुनः।। १०९.२४ ।।
एवं योगञ्चधर्मञ्च दातारञ्च युधिष्ठिर!।
यथा सत्यमसत्यं वा अस्ति नास्तीति यत् फलम्।
निरुक्तन्तु प्रवक्ष्यामि यथाह स्वयमंशुमान्।। १०९.२५ ।।


text:
परिच्छेदः ३
अर्थवादत्वं विघ्यपेक्षितार्थबोधकत्वं प्रमाणांतरसिद्धार्थबोधकत्वं प्रमाणांतरसिद्धत्वं वा तच्च न वेदांतानां
तत्प्रतिपादितप्रमेयानां वा संभवति । एवमर्धवैनाशिकानां वैशेषिकानां मते निरस्ते
संपूर्णवैनाशिकानां मुक्तकच्छानां बौद्धानां विवसनानामार्हतानां च स्मृतत्वात् स्मृतत्वे
सत्युपेक्षानर्हत्वरूपप्रसंगसंगत्या बुद्धिस्थं मतं निराक्रियते ।
‘बुद्धेरात्मा महान्परः’ ‘असंगो ह्ययं पुरुषः’ इत्यादिश्रुतिषु बुद्धिसाक्षित्वप्रतिपादनादसंगस्य
परिणामासंभवाच्च क्षणिकविज्ञानवाद आर्हतपरिणामानैकांतिकवादश्र्चाप्रामाणिको वेदितव्यः
तेषां बुद्धिधर्मेणाज्ञानेनावृतज्ञानत्वादन्यथा प्रतिपत्तिर्मुमुक्षूणा मनुपादेया ।
तथाचोक्तं भगवता’ अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यंति जंतवः ‘अत्र भगवता
मिथ्याज्ञानावरणकार्यमोहपिशाचिकयापह्यताद्वैतात्मतत्त्वस्वयंप्रकाशस्फुरणाः
प्रजल्पंत्युन्मत्तवत्सर्वेपि द्वैतवादिनः स्वपरविनाशकाः भविष्यन्तीत्युक्तम् ।
तत्र जडकारणतावादसाम्येन निरीश्र्वरवादिनो कापिलाः सांख्या अपि भ्रांता एव तेषां
मतेऽचेतनस्यैव प्रधानस्य स्वर्गापवर्गार्थं स्वतंत्राप्रवृत्तिरित्यंगीकारः सच सर्वथा लोकप्रसिद्धानुभवविरुद्धः
तथाहि लोके रथादेरचेतनस्य चेतनाद्यधिष्ठितस्यैव प्रवृत्तिर्दृश्यते एवमचेतनस्यापि प्रधानस्याधिष्ठात्रा
चेतनेनावश्यं भवितव्यामिति केवलप्रधानकारणतावादः पराकृतो वेदितव्यः ।
अस्तु तावत् अस्मदादीनां श्रुतवेदांतपरमोदारचित्तानामद्वैताचार्य
कृपापात्रत्वादद्वैतब्रह्मानिष्ठापरत्वमिव सर्वेषां भारतीयानामद्वैतपरब्रह्माणिसमर्पितांतरत्वमित्यभ्यर्थयामो
महेश्र्वरं सांजलिबंधमन्यथा ‘यथा गुरुस्तथा शिष्य’ इति न्यायेनाधःपातो दुष्परिहार एवावगंतव्यः
तथात्र नैय्यायिकाभिमतसाधनसमानाधिकरणात्यंताभावप्रतियोगितानवच्छेदकं
तदवच्छिन्नसामानाधिकरण्यमिति सिद्धांतव्याप्तिलक्षणे साध्यतावच्छेदकहेतुतावच्छेदकसम्बन्धप्रतियोगिवैय्यधिकरण्यादि
प्रवेशवाग्जालजटिलाटवीप्रवेशनं ब्रह्मजिज्ञासूनां मोहायैव भवेदित्यनादरणीयमेवांतर्मुखैरात्मनिष्ठैः
पुनरनुमानत्रैविघ्यं कल्पयति तार्किकः तद्धि केवलान्वयि केवलव्यतिरेकि अन्वयव्यतिरेकि च
तन्न संगच्छते यतः वृत्तिमदत्यंताभावाप्रतियोगित्वं केवलान्वयित्वं तच्च सर्वथा श्रुतिविरोधाकुलं
ब्रह्मभिन्नस्य सर्वस्यैवानित्यत्वेन कल्पितत्वात्
कल्पितस्य चाधिष्ठाननिष्ठात्यंताभावप्रतियोगित्वमेवेति केवलान्वयित्वमसिद्धम् ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
बीर्बलस्य किछडी
अत्र महाशैत्यमस्ति खलु। अतः प्रसक्ता इयं कथा । सर्वे प्रायः एतां कथां श्रुतवन्तः स्युः । परन्तु संस्कृतेन न श्रुतवन्तः इति भावयामि ।
अक्बरमहाराजः शैत्यकाले एकदा प्रभाते उत्थाय मन्त्रिभिः साकं विहारार्थं गतवान् । तत्र मार्गे एकं सरोवरमासीत् । तस्य सरोवरस्य शीतले जले एव जनाः स्नानादिकं कुर्वन्तः आसन् । तदा महाराजः जलं कियच्छीतलं स्यात् इति परीक्षितुं हस्तं सरोवरजले स्थापयति । जलं तु अत्यधिकशीतलमेव आसीत् । तथापि तत्र स्नानं कुर्वतः जनान् वीक्ष्य राज्ञः मनसि विचारमागतं कथं वा एतादृशं शैत्यं सोढुं शक्नुवन्ति इति । सः घोषितवान् च "यदि कोऽपि अस्मिन् शीतले सरोवरजले रात्रिपर्यन्तं तिष्ठति तस्मै अहं शतसुवर्णमुद्राणि दास्यामि" इति ।
कतिचन दिनानन्तरम् एकः निर्धनः ब्राह्मणः अक्बरमहाराजस्य सभाम् आगतवान् । सोऽपि राजानं प्रणम्य अब्रवीत् "महाराज ! मया श्रुतं यत् भवान् घोषितवान् सारोवरजले आरात्रिः यः तिष्ठति तस्मै शतसुवर्णमुद्राणि दास्यति इति । तदर्थम् आगतोऽस्मि । अहं रात्रिपर्यन्तं सरोवरजले स्थातुं सिद्धः " इति । राजा तद्वचनं श्रुत्वा "अस्तु ! अद्य रात्रिमेव भवान् सरोवरे यापयतु । श्वः प्रभाते पुनरागत्य घोषितं पारितोषकं स्वीकरोतु । परन्तु भवान् सरोवरे एव भवति इति परीक्षितुं तत्र सैनिक एकः भविष्यति " इति । तदङ्गीकृत्य ब्राह्मणः ततः निर्गच्छति ।
परेद्युः पुनरागत्य ब्राह्मणः राजानं नमस्कृत्य वदति " यथा महाराजेन आज्ञापितः तथैव कृतः" इति । राजा तं सैनिकं पृच्छति "किं सत्यमेतत् ? एषः रात्रिपर्यन्तं सरोवरे एव आसीत् वा?" इति । तदा सैनिकः "सत्यं महाराज! एषः तत्रैव आसीत्" इति उत्तरं ददाति । "भवान् तु रात्रौ कुत्रापि न गतवान् खलु" इति सैनिकं पृच्छति एकः मन्त्री । तदा सैनिकः "न तु । अहं तु आरात्रिः सरोवरतीरे एव आसम् " इति वदति । अन्येकः वदति "ब्राह्मणवर्य! कथं वा भवान् आरात्रिः सरोवरे स्थातुं शक्तवान् ?" । ब्राह्मणः विन्म्रतया वदति "मनोनिग्रहेण । दूरे एकः दीपः आसीत् । तद्दीपम् एव पश्यन् तस्मिन्नेव मनः केन्द्रीकृत्य जपमकरवम् " इति । तदा सः मन्त्री वदति " अहो ! एतत्तु नियमोल्लङ्घनमस्ति । तस्य दीपस्य तापः तु तत्रासीत् खलु । अत एव भवान् रात्रिपर्यन्तं सरोवरे स्थातुं शक्तवान् । अतः भवान् पुरस्कारं नार्हति। " राजा अपि तत्कारणात् ब्राह्मणं रिक्तहस्तम् एव प्रेषयति । एतेन प्रसङ्गेन असन्तृप्तः बीर्बलः राज्ञः मनः परिवर्तयितुं निश्चयति ।
एकदा बीर्बलः सपरिवारं राजानं भोजनार्थं स्वगृहमाह्वयति । राजा सपरिवारः आगच्छति । सर्वे वार्तालापं कुर्वन्तः कञ्चित् समयं यापयन्ति । बुभुक्षितास्ते भोजनस्य प्रतीक्षां कुर्वन्ति । भोजनसमयः भवति चेदपि आहारस्य विषये बीर्बलः किमपि न सूचयति । कश्चित् समयानन्तरं महाराजः एव बीर्बलं पृच्छति । "बीर्बल । भोजनं सिद्धं किम् ?" इति । बीर्बलः "क्षम्यतां महाराज । किछडीखादनं पचत् अस्ति । यदा सिद्धः भवति तदा भोजनं कुर्मः" इति वदति । अर्धघण्टानन्तरमपि भोजनम् अप्राप्तः राजा बीर्बलं पुनर्पृच्छति भोजनविषये । बीर्बलः पुनर्वदति यत् किछडीखादनम् इदानीम् अपि न सिद्धम् इति । एतेन कुपितः राजा स्वयमेव महानसं प्रति गच्छति । तत्र एकस्मिन् कोने अग्निः प्रज्वालितः भवति । तस्योपरि किमपि पात्रमदृष्ट्वा राजा वदति प्रायः इदानीं सिद्धमस्ति खादनम् इति । तदा बीर्बलः तं सूचयति पात्रं तु महानसस्य अन्यस्मिन् कोने अस्ति इति । तत्र अग्निः ज्वालितः न भवति एव । राजा वदति "किमेतत् ? तत्र अग्निः न प्रज्वालितः" इति । बीर्बलः वदति "अस्य अग्नेर्तापेन एव तत्र स्थिते पात्रे किछडीखादनं पचत् अस्ति " इति । राजा कोपेन "कथं वा तावद्दूरे स्थिते पात्रे पचेत् । अस्याग्नेर्तापस्तु तत्र न प्राप्यते एव" इति वदति । बीर्बलः विनम्रतया वदति "यदि दूरे स्थितस्य दीपस्य तापः सरोवरे स्थितं ब्राह्मणं प्राप्यति तर्हि अत्रापि किछडीखादनं पचेत्" इति । स्वप्रमादं ज्ञातवान् राजा चिन्तयन् ततः निर्गच्छति । क्षणार्धे एव बीर्बलः आगत्य भोजनं सिद्धम् इति सूचयति ।
दिनाभ्यन्तरे राजा तं ब्राह्मणं आनाय्य तं शतसुवर्णमुद्राणि दत्वा सत्करोति ।


text:
एकता पर संस्कृत निबंध। Essay on Unity in Sanskrit
मतभेदस्य विरोधस्य वा अभावः एकता इति उच्यते। एकतायाः अपरं नाम "ऐक्यं सङ्घटनं" वा इत्यपि वर्तते। मनुष्याणां सांसारिकजीवनस्य कृते एकता महान् लाभकारी गुणः अस्ति। यदि संसारे मनुष्येषु एकता न स्यात् तर्हि तेषां एकदिनस्यापि जीवनं कठिनं सम्पद्येत। एकतायां महती शक्तिः भवति। यत् कार्यं एकेन न कर्तुं शक्यते तद् बहूनां सम्मिलितेन समुदायेन सुगमतया एव भवति।
वर्तमानसमये एकतायाः महान् अभावः अस्ति। परिवारे समाजे देशे तथा सम्पूर्णे संसारे सर्वत्रैव अनेकतायाः, मतभेदस्य च भयंकरः झंझावातः प्रवाहमानः दृश्यते। एतस्य प्रधानं कारणं तु स्वार्थपरता एव अस्ति। सर्वे स्वकीयमेव हितं पश्यन्ति न अन्येषाम्। अतः एकतायाः स्थापनाय परस्परं स्नेह-सौहार्द-वर्धनाय च स्वार्थसाधनेन सहैव परेषामपि स्वार्थ-रक्षणाय उपरि ध्यानदानं परमावश्याकं वर्तते।
SHARE THIS


text:
शिवगङ्गामण्डलम्
शिवगङ्गामण्डलम् (Sivaganga District) (तमिळ्: சிவகங்கை மாவட்டம்) (तमिऴ्:சிவகங்கைமாவட்டம்) शिवगङ्गामण्डलं दक्षिणभारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । अस्य केन्द्रस्थानं शिवगङ्गानगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
अस्य मण्डलस्य विस्तारः ४१८९ चतुरश्रकिलोमीटर् । अस्य ईशान्यदिशे पुदुक्कोट्टैमण्डलम्, उत्तरे तिरुच्चिराप्पळ्ळिमण्डलम्, आग्नेये रामनाथपुरमण्डलं, नैर्ऋत्ये विरुदुनगरमण्डलं, पश्चिमे मधुरैमण्डलं च अस्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
शिवगङ्गामण्डलं १९८५ तमवर्षस्य मार्च् मासस्य पञ्चदशदिनाङ्के रामनाथपुरमण्डलात् पृथक्कृतम् ।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
२०११ तमवर्षस्य जनगणनानुगुणं शिवगङ्गामण्डलस्य जनसंख्या १,३४१,२५० । भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य ३६० तमं स्थानम् । अत्र जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ३२४ (८४० प्रतिचतुरश्रमैल्) अस्ति । २००१-२०११ दशके जनसंख्यायाः वृद्धेः प्रमाणं १६.०९% आसीत् । अस्मिन् मण्डले पुं, स्त्री अनुपातः १०००:१००० अस्ति, साक्षरताप्रमाणं च ८०.४६% ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
शिवगङ्गामण्डले षट् उपमण्डलानि सन्ति। तानि -
- १. शिवगङ्गा
- २. मनमधुरै
- ३. इलयङ्कुडिः
- ४. देवकोट्टै
- ५. कारैकुडिः
- ६. तिरुप्पत्तूरुः
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
२००६ तमे वर्षे केन्द्रसर्वकारस्य पञ्चायती राज् सचिवालयेन निर्दिष्टेषु देशस्य २५० अतिदीनमण्डलेषु शिवगङ्गा अपि परिगणिता। सम्प्रति, तमिऴ्नाडुराज्यस्य षट् मण्डलानि सर्वकारस्य दीनप्रदेशसहायधनयोजनया (Backward Regions Grant Fund Programme) साहाय्यं लभमानाः सन्ति। तेषु शिवगङ्गा अन्यतमा ।
अस्य मण्डलस्य ७२.८% जनाः कृषिकार्यम् अवलम्बन्ते । अस्य मण्डलस्य प्रमुखं सस्यं तण्डुलः । मण्डले प्रायेण सर्वत्र लोहितमृत्तिका दृश्यते । अत्र रुह्यमानानि अन्यानि सस्यानि इक्षुखण्डः, कलायः, इत्यादयः । शिवगङ्गायां शक्तिशर्कराकार्यागारम् अस्ति, यत्र प्रतिदिनं ५००० टन् परिमिता शर्करा उत्पाद्यते । सहस्राधिकाः जनाः अत्र उद्योगं प्राप्नुवन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
वेत्तन्ङ्गुडिपक्षिधाम[सम्पादयतु]
इदं पक्षिधाम तिरुप्पत्तूरोः समीपे अस्ति । अत्र विदेशेभ्यः बहवः पक्षिणः आगच्छन्ति । वैट् ऐबिस्, एषियन् ओपन्बिल् स्टार्क्, नैट् हेरान् इत्येते सुदूरात् अत्र आगच्छन्तः प्रमुखाः पक्षिप्रभेदाः । एतदतिरिच्य विनाशसन्निहिताः पक्षिप्रभेदाः अपि बहवः अत्र दृश्यन्ते। यथा पैण्टेड् स्टार्ज्, ग्रे हेरान्, डार्टर्, लिटल् कार्मोरण्ट्, लिटल् एग्रेट्, इण्टर्मीडियट् एग्रेट्, काटल् एग्रेट्, कामन् टील्, स्पाट्बिल्, पिन्टैल्, फ़्लेमिङ्गो इत्यादयः । नवेम्बर् मासतः फ़ेब्रवरीमासपर्यन्तं इदं पक्षिधाम वीक्षणीयं भवति ।
चेट्टिनाडु[सम्पादयतु]
इदं नाट्टुकोट्टै चेट्टियारसमुदायस्य मूलस्थानम् । अस्य समुदायस्य जनाः वित्तकोशोद्यमे, वाणिज्ये च सफलाः सन्ति । अतिकटुः चेट्टिनाडुपाकः बहुप्रसिद्धः । पुरातनानि चेट्टियाराणां भवनानि अतिविशालानि, सुन्दराणि, कलात्मकतया निर्मितानि च सन्ति । पाण्ड्यकालस्य केचन देवालयाः अपि अत्र दृश्यन्ते । तिरुगोष्ठियूरुनि विद्यमानः कर्पगविनायकदेवालयः, श्रीसौमिनारायणपेरुमाळ् देवालयः च प्रसिद्धौ ।
पञ्चभूतेश्वरम्[सम्पादयतु]
इदं मनमधुरैतः ५ किलोमीटर् दूरे परमकुडिमार्गे अस्ति । श्रीरामः अनेन मार्गेण लङ्कां गतवान् इति प्रतीतिः । अत्र श्रीमहापञ्चमुखप्रत्यङ्गिरादेव्याः शिलादेवालयः अस्ति । अस्य देवालयस्य विस्तारः ५.५ एकर्परिमितः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Lates information of sivagangai district
- Sivagangai District Latest News
- Sivagangai District Yellow Pages
- Sivaganga District
- AllLocale.com Website for every neighbourhood in Tamil Nadu and Sivaganga
लक्षणम्[सम्पादयतु]
- ↑ "2011 Census of India" (Excel). Indian government. 16 April 2011.
- ↑ www.tn.gov.in/sta/a2.pdf


text:
भारद्वाजशिक्षा 1 गणेशं प्रणिपत्याहं संदेहानां निवृत्तये । शीक्षामनुप्रवक्ष्यामि वेदानां मूलकारणम् ।। 1 ।। 2 वृजने ज उदात्तश्चेदकारेण सहोच्यते । स्तुतं पदं तु वाक्यान्ते प्रचयं परिकीर्तितम् ।। 2 ।। 3 आ पञ्चमाद्धव्यपूर्वो घृतेनोर्ध्वश्च आहुतम् । वाक्यान्तोऽपि तथा प्रोक्तो यःपूर्वस्तु न विद्यते ।। 3 ।। 4 रादत् परशुरन्तोच्चे त्विङ्ग्यः पर्शुश्च भक्तिता । पर्षच्चेहातिपर्षाऽपि स्वरभक्तेस्तु नित्यता ।। 4 ।। 5 पापं-विलोम-पूर्वे चाकार्षं कार्षीत्तदादिषु । स्वरभक्तिं विजानीयान्नान्यवर्णोऽत्र संभवेत् ।। 5 ।। 6 अग्ने तान्नपते त्रींश्च त्रिष्टुभा चैवमाद्भवेत् । क्षिप्रा भर्त्र्य-यित्र्य-1रात्र्य-मन्त्र्य-पित्र्यापि काठके ।। 6 ।। 7 समाने तु पदे ह्रस्वाः सहल्रा विरळाश्च ये । जुष्टो वाचः प्रजाग्निंचि1 मानोमित्र उदस्त च ।। 7 ।। 8 अग्निर्वाव च देवा वै केशवापविधायकः । रक्षांसीत्यनुवाकेषु ह्यप्येतीकारवान्भवेत् ।। 8 ।। 9 छन्दा या ते-न बर्हिश्च इद्ध्या अग्ने बृहन्परे । यज्ञस्य पूर्व इष्ट्यै च त्विकारादिः प्रकीर्तितः ।। 9 ।। 10 अकारिषं च णः पूर्वो रीरिषो रीरिषन्नपि । तारिषच्चारिषं चेत् स्यात् स्वरभक्तिर्न विद्यते ।। 10 ।। 11 उपसर्गेषु पूर्वेषु त्वियुरित्यत्र विद्यते । जुष्टःप्रश्नकाण्डाच्छिद्रारण्यके मानुषी सईत् ।। 11 ।। 12 विनिष्पर्यसुरःपूर्वक्रीयेत्यत्र न ते परे । चातूरथस्यपूर्वान्यौ होत्री मप्त्री च दीर्घगौ ।। 12 ।। 13 पोत्री नेष्ट्री स्वस्री स्तोत्री शतरुद्री न णां परः । वरीयसी च पीयूषो दवीयोऽथ ह्रसीय च ।। 13 ।। 14 चीयते च द्वितीयश्च तृतीयादौ तथैव च । पीयति त्वस्तृतीयश्चावृकास्ते ऊर्ध्वगामीयुः ।। 14 ।। 15 स्वरोत्तरपपूर्वे तु शषहोर्ध्वे तु मध्यगः । रेफादुकार एव स्यात् स्वरभक्तिर्न विद्यते ।। 15 ।। 16 रादुत्वमरुषश्रुच्चेदरुहद्रुह चारुहम् । तिक्रुष्ट चक्रुषश्चक्रुः क्रुङ्ङ-मु-क्ष-द्ध-रोत्तरे ।। 16 ।। 17 प-ह-णा-म-त ऊर्ध्वे च त्वभि-मित्र-कपूर्वके । द्रुपदं वै द्रु ध्रुवाऽध्रुङ् नानादृत्य दृतिश्रुतिः ।। 17 ।। 18 दृशेऽनादृत्य दृषदः उद्दृष्ट उद्धृतोद्धृतः । च वि मे नम आ देवः स्तुहीह हवनेत्यसिस् ।। 18 ।। 19 वाजं वो वै सित स्वर्षिं तपो मे हृदये न च । गण् माच्योर्ध्व श्रुतः श्रुष्टी श्रुधी श्रुत् श्मश्रु शुश्रुवान् ।। 19 ।। 20 द्वित्वं चाप्यृतवो यज्ञो र्वतः पूर्वं श्रितः सइत् । परिन्ययो वचोर्ध्वे च स्रुति शब्दश्च सस्रुषः ।। 20 ।। 21 स्रुक् पदे स्रुह्युकारः स्यात्ससृवां स न विद्यते । षान्तः प्रुट् स्रुक्ति चोर्ध्वश्च वाग्भ्रू शुभ्रु च शत्रु च ।। 21 ।। 22 भ्रुमिं भ्रुविग्रुमुष्टिश्च क्षामन्रुरुच वव्रु रुत् । शतमित्त्यान् च मामस्मान् पूर्वं नीदुत्वमुच्यते ।। 22 ।। 23 जुह्वत्यप्याहि जुह्वेऽन्त्यस्वारो गृह्णोपभोत्तरे । उकारवान् जुह्वशब्दः संधानं परतो न चेत् ।। 23 ।। 24 देवानां त्वे क्रतुं चासौ यजमानेषु षात्तदुत् । भूतेभ्यः प्रोक्षति तस्माद्विभूर्देवायतः परे ।। 24 ।। 25 वृष्ट्यहृत ऋकारः स्याद् विवा यस्य ह ऋध्यते । अक्षरान्तऌकारो यः स्वरो ज्ञेयो विचक्षणैः ।। 25 ।। 26 उदाहृतः कॢप्तशब्दे न पदाद्यन्तयोः स्वरः । बद्धैने सा भवे मैच्च येन्त एकादशत्रयम् ।। 26 ।। 27 ग्नीपूर्वतो जुषेतां च प्रथमोऽञ्जन्तिसत्ययोः । येकेशिनः सऐकारो व्यैच्छन्नित्यत्र वर्णितः ।। 27 ।। 28 प्रैयमेधा आसन् नैयग्रोध-प्रैयंगवं यथा । दोहै यज्ञं च वैयाघ्रे दैयांपात्यैत्वगा इमे ।। 28 ।। 29 ब्रह्मवर्प्रेन्द्रियं चेन्द्रि पशून्वीर्यमनुपरः । मुखतो ज्योतिरूर्जाय एवास्मै चैवमैद् भवेत् ।। 29 ।। 30 त्रीन्, ब्रह्म व्यग्नि, चेन्द्राग्नी, मेदसैच्च पुरोहविः । एनौ विवा इन्द्रस्यायुरादावन्तेऽग्नयेऽन्नवत् ।। 30 ।। 31 स्फ्येन यां परि घर्मापनुत्त्यै तेषां पराणुत्त्यै । इत उत्तरं ककारादिप्रथमान् वक्ष्यामः । अन्तःस्थाभ्यः पवर्गाच्च स्वरेभ्यः पूर्वतः स्थितौ ।। 31 ।। 32 त्रिष्टुक् शब्दस्तथाऽनुष्टुक् ककारान्तावितीरितौ । अन्यत्र तु पकारान्तावेताविति विनिश्चितौ ।। 32 ।। 33 पूर्वस्य तु बिधेस्तत्र वैपरीत्यमिति स्थितिः ।। 33 ।। 34 चक्षे सू श्रद्धऊर्ध्वे क उत्करोऽन्तोच्च एव कः । विष्टुतं कृष्टशब्दश्च पच्योर्ध्वः षात् परस्तु टः ।। 34 ।। 35 त्वष्ट्रे वस्वग्नये प्रातर्मत्या अष्टाकपालमत् । वैश्वानरश्च जुष्टोऽम्बे शं नोऽग्निर्नश्च तारिषत् ।। 35 ।। 36 परापात्वेभ्यएवैनत् ब्रह्माद्येकाप एव तः । विदुषो हविषा चैनत् वेदत्पशुर्ऋतव्यतः ।। 36 ।। 37 थमेनात्मानं स्पृणुत स्पृणोति स्पृत सांहितः । प्राणानां स्पृत्यै द्वावेव लोकस्पृते ब्रह्मस्पृतम् ।। 37 ।। 38 सघा चतुर्थो नोदेऽसि सघ्यासं लान्यमेघ च । रघाऽनघाभ्य आघाऽघ प्रघातश्चैव मोघं च ।। 38 ।। 39 क्रियाशब्दश्च यत्रैव तदन्यो घन जङ्घ च । पुनस्तुवी प्रतूर्तिश्च त्वावतश्च बृहत्कृधि ।। 39 ।। 40 स्यन्दता ये वलं विद्म च नो वसु सुरेतसम् । पूर्वो मघः पितृशब्दः परो वा मघवश्रुतिः ।। 40 ।। 41 त्रीणि प्राणादि विश्वान्यो जिघाँसन् यो जघन्थ च । टवर्गेऽपि चतुर्थत्वं वोढवेत्यादिरुच्यते ।। 41 ।। 42 यदक्रन्दश्च दीध्यानो भिर्वस्तेधस्तु चर्तुधा । ब्रह्मन्पञ्चान्त्यमेधाश्च तनूवर्चपयोर्ध्वगः ।। 42 ।। 43 उपायज्ञो येत ईशा, जी, सी, सू, दक्षि, मेपरः । परि, स्यनः, पुनः, र्देहिवेद्यूर्ध्वे च चतुर्थकः ।। 43 ।। 44 यस्य स्वाहा परः चेद्वा कर्मण्यं श्रवणो वरम् । नयास्माकं यमो मे नो धाता वेदो मनस्ततः ।। 44 ।। 45 इन्द्रः पूर्वो ददात्वन्यः सुकुताद्युत्तरे च धः । तेनायुरेषां रूपाणां त्रयस्त्रिंशत्तथैव च ।। 45 ।। 46 श-म-स-प्र-च-नोर्ध्वश्च कामेनान्नात्परोऽपि च । चतुर्थ्यन्तपरोऽपि स्यादाभ्यो येऽध्वर्यवेऽपि च ।। 46 ।। 47 अग्नीधे ब्रह्मणे होत्रे चैनत् बर्हिषि दक्षिणाम् । तार्प्यं हिरण्यं वै धेनुमात्मना यश्चपूर्वकः ।। 47 ।। 48 ददातीति तृतीयत्वं तदन्यत्र च संपिबत् । या, मानोभ्रिं रुचन्नीं शूना, मन्नाद्यं, रभि स्वयम् ।। 48 ।। 49 यं सू द्धि, ची, न्द्रियं, दत्ते धेयमात्मन्न धो [मतु] । ब्रूह्यवसः, तुरीपं, थं जहि ओहैः , विक्षु, सप्रथाः ।। 49 ।। 50 शोचिरमुत्र भूयात् भूः श्रृण्वै रश्मिरनागसः । देवं भूयिष्ठभाजश्च सहध्यै पूर्वतस्त्वथ ।। 50 ।। 51 वमदाबसशत्राश्च सस्वरा गोकुरो अयः । स्वरपूर्वा अमीत्वाद्या अकाराद्यश्च तत्रधः ।। 51 ।। 52 रधामद्रधसी गाधं कॢधानधः षतोरधम् । क्षुधक्षोधुस्पृधोनाधै मागघं विवधादध ।। 52 ।। 53 वावृध वैमृध व्याध युधश्रुद्वीवृधादधुः । रुधश्रुदृणधन्नद्धो नाधमान रराध च ।। 53 ।। 54 गवीधुकस्रिध ग्रोधमिदधज्जनधाः षध । पदान्ते च धिकारोऽपि राधश्रुदवधिष्मच ।। 54 ।। 55 अधोनिष्ट्या वि घोषवद्युक्तः पदादिगस्त्वपि । अश्वाभिधानीमिषुधे त्वबाधन्त विबाध च ।। 55 ।। 56 कायाधवश्च निध च निर्बाधाबधिरोपि च । असाधयत गौधूमं गावीधुकमिति स्थितिः ।। 56 ।। 57 नाकारान्तवृथाद्युच्चा अर्थोऽर्थं तीर्थ पार्थ च । वीथोऽभागोर्थशब्दस्तु रूथ्यो निर्ऋथ एव च ।। 57 ।। 58 जगन्थ घन्थ ततन्थ दाधर्थ मो ववर्थ च । मेथीं मथित थायन्ति राथीतरो विमाथ च ।। 58 ।। 59 वेत्थावृथं चावृथाश्च जहर्थास्थ्ना तथैव च । अन्तोच्चकाविथेत्थौ च विसर्गान्तौ न चेच्छिथि ।। 59 ।। 60 ग्रमात्थ्नश्च विदथ्यं च कतियूरूपपूर्वकः ।। 60 ।। 61 श्रृं पं ग्रं मं च मां पूर्वः समाने तु चतुर्थ च । मथ्यमानो रथ्यस्वारः पृथ्वी राथन्तरोऽपि च ।। 61 ।। 62 फल फेन फणत् फर्व्य शफेभ्योऽन्यो भ उच्यते । वैशंभल्या च शीभादौ पवर्गे च चतुर्थगः ।। 62 ।। 63 अवाङिति ङकारान्तं नाभिमूर्ध्वं च सर्वदा । याच्ञैव च ञकारान्तमुपज्ञु च तथैव च ।। 63 ।। 64 कस्मा उप य रा जाच्च ने नवर्णात्परौ च ये । तपूर्वौ तपरौ स्यातां जञावन्यौ गनौ स्मृतौ ।। 64 ।। 65 भूयांस उनन्तशब्दोच्चशंस्तासूर्ध्वोंहोऽतंसयत् । उन्नवंशं स्त्रीषसादं सावन्यो मुखोच्चकः ।। 65 ।। 66 आताँसीच्छँसिने शँसन्नासिक्यो दुषदँ सदः । शब्दैक्ये रषपूर्वो णो व्योवेतो स्पृषतेः क्वचित् ।। 66 ।। 67 चर्मण् चर्षण् वृषण् शीर्षण् ब्रह्मण्णक्षण्णवग्रहे । वाणश्शताणवश्चापि मेण्यादौ प्राकृतश्च णः ।। 67 ।। 68 बस्तपूर्वपरो वृष्णि वृष्णा वृष्णश्च वृष्णियम् । रुन्धे हुकः पूर्वाद्यज्ञो विष्णुः कृष्णः क्रमोदितौ ।। 68 ।। 69 अन्तोऽनन्त्यं न वै इन्द्रस्तस्याप्रति न मध्यगम् । तार्प्य च रुन्धते त्वेषु दधते स्यात्परत्र तु ।। 69 ।। 70 एकैकस्त्रिवृदाग्नेयं विश्वा युञ्जन्ति चाग्नये । त्वं ह्यप वै न देवोर्ध्वे इन्द्रश्रत् पुर आदितः ।। 70 ।। 71 नवान्ये दधते विद्वाँसः साध्याः षडृतवो वै । पृथिव्यै जाजायन्तेन्य एष्वतिष्ठन्त इत्यपि ।। 71 ।। 72 कुसुरुबिन्दोऽप्रतिष्ठां च उत्क्रा प्रजापतिर्नव । आयुर्वा अन्त आदित्यं प्रजाग्निं तं प्र संततिः ।। 72 ।। 73 धिष्ण्याद्वितीयं च साकं देवस्य स्फयं तु बार्ह च । ब्रह्म द्वितीयतृतीये पुरुषं प्रतिपूरुषम् ।। 73 ।। 74 देवा मिथो देवस्याहं च्यवन्ते चैषु तद्विधिः । वाग्वा इन्द्रस्त्रिवृद्बर्हिर्नः प्रतिष्ठापयन्ति च ।। 74 ।। 75 विवा एता वप्रतिष्ठां तार्प्यं तृतीयतुर्ययोः । संततिर्यस्य युञ्जन्ति तार्प्येणासुर्यमन्तगम् ।। 75 ।। 76 प्रजापतिः शुक्रमादियत्पशुः समर्धयन्ति नः । साव्यूर्ध्वं त्र्यहा भवन्ति न प्रत्यङ् पृष्ठ्य आपृथि ।। 76 ।। 77 आद्या वैन्द्रमुक्षाऽऽग्नेयीं तयास्मिन्नप्रथत्परे । पूर्वो मेधा यालभन्त ह्यादन्तोऽस्ना भवेच्च नः ।। 77 ।। 78 ते भविष्यन्ति देवासुस्तेभ्यः षड्द्वा परश्च च्छन् । इन्द्रोऽगच्छदगच्छन्त्यसौ देवानां नेन्द्रियं तु छन् ।। 78 ।। 79 देवस्य रश, सावित्रं मेध्यानेवैना उच्यते । देवानाग्नउ पूर्वं तु समीच्येनान्निरन्तरम् ।। 79 ।। 80 स्यात्ते तास्तान्यथोनत्वं बहुश्रुति दधत्यपि । संवत्सरो द्वि साध्यर्तव आदित्याद्वे यथाऽजान् ।। 80 ।। 81 सुवरयाम चादित्याः प्रजापत्याङ्गिरोऽपि चेत् । भूत्वा पुरुष दामापि द्यावा शकुनि संश्रितम् ।। 81 ।। 82 तेन ब्रह्मान्तरेणोर्ध्वो हिरण्मयोऽत्र संस्मृतः । पारावगत्य बहूनामिवोर्ध्वः समनेऽपि मः ।। 82 ।। 83 वारुणोऽन्ते द्विरेवैनां इमेऽवन्ति च सप्तभिः । यजुषाग्नेः पुनः सृष्टीश्चैनां ब्रह्मा तु दीर्घतः ।। 83 ।। 84 पीवोन्नां प्रथमं चैव हरिं प्रथमजां च मः । अग्नये नासो, धात्रादि प्रजां वृद्धां च सर्वतः ।। 84 ।। 85 यामिति मुनिकाण्डे चाप्यर्धुकं स्याद्विसर्जयेत् । ऐत्वं हित्वा ष्यतोर्ध्वश्चत् अइमध्ये य एकतः ।। 85 ।। 86 निवृश्चत वृश्चतश्च अन्यो वृश्च्यत तेपरः । योनिः पुण्यो हवै योनिं तस्माद्गर्भो यजै महै ।। 86 ।। 87 महो य एष, स्य हिस्थ पूर्व ऋत्विय एव यः । यदग्ने तु यविष्ठ्यात्र सकारोर्ध्वो न होतयुक् ।। 87 ।। 88 उषसं चामृतं पूर्वे मर्त्यासोऽत्र य उच्यते । आकारान्तोरयिष्ठा च अस्तभ्नाद्द्यांदसंयुतम् ।। 88 ।। 89 विराज्येप्रत्यसद्देवा संवत्सर्तुविवै परः । मर्तेष्वयोग्निरूर्ध्वे तु पूर्वश्चाद्युच्चमिङ्ग्यगम् ।। 89 ।। 90 अन्तोदात्त सुवर्गश्च लोकशब्दपरेऽपि वा । वीर्यस्य नस्य चानात्यै राध्नुवन्त्यप्यरेफता ।। 90 ।। 91 युक्तोत्तमाच्च पूर्वं तु शब्दैक्ये नाऽनुनासिकः । मनोजयदु यत्पञ्च त्रयस्त्रिंशत् परोऽनुदत् ।। 91 ।। 92 आद्युदात्ते तथेङ्ग्यस्थे द्वित्वं वात्र ग्रहे गरौ । तव्याः ष्योर्ध्वेऽप्यृकारान्ते न मेधपतिसोत्तरे ।। 92 ।। 93 एवैनं च पतिं साक्षात्ताभिरन्तं मुखं तथा । ऋतेन मुखतः पूर्वो र स्यादारभतेऽन्वपि ।। 93 ।। 94 अगौः पूर्वे तु यज्ञं चान्वात्मानं वत्सरं तथा । यज्ञेनोर्ध्वो गृहीत्वा स्वात्तोर्ध्व आरभ्य रेफगः ।। 94 ।। 95 नरन् रभेत्वनारब्धोऽस्य प्रक्ष्यः प्रवतापि च । पशुमादित्रयं प्रक्षो देवा होत्रा च रोऽसमः ।। 95 ।। 96 अतप्यतपरः सोमश्चाद्याः पञ्च रुण्यतरः । सूर्यादित्यपयोधाता दूरादपि च सौर्यरः ।। 96 ।। 97 एक मैत्र जुहोत्यूर्ध्वो नाङ्ग्ध्यूर्ध्वो जरितार च । नासिक्यलत्वमध्ये वोऽन्यंव्लीनासंव्लियाय च ।। 97 ।। 98 दीर्घ प्रजावतीर्वश्च नक्षैकावं ग्रहावहै । त्रिसप्तग्राम्याः पशवो वस्व्यथैकात्रिवृत्परः ।। 98 ।। 99 स्वे भवेद्यतने धेये स्तोमे योनावृतौपरः । स्वया देवतयेत्यत्र ह्यैकारान्तः प्रकीर्तितः ।। 99 ।। 100 कषचाषजषाशब्दाः चषाल्ममाषवाजकः । षाट् चानवर्ण पूर्वः षण् नदकोर्ध्वो यथा मषम् ।। 100 ।। 101 सख्या श्रेष्ठः पदे स स्यादिध्यसेऽत्र स उच्यते । योऽसौ, चतुःससर्वेषां ; यद्यश्वा[प] समर्धयत् ।। 101 ।। 102 वीते एव च ते; ग्नीतौ अमीसामेव सेत्यपि । सत्रं केन वैपर्यन्तं एकसंख्याद्वयात्रयुक् ।। 102 ।। 103 छन्दो; देवा सुरास्तेन पूर्वं वृष्टिसनीः पशुः । यथाधत्त तृतीयान्ता यथावै मान्त वान्त च ।। 103 ।। 104 यत्पत्न्यादीन्द्र इष्टर्गो यजुषा छन्द इत्यपि । नो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते स्यादात्मन् यज्ञस्य सं पच ।। 104 ।। 105 देवासुराब्रुवन्नादौ तथा दधत कीर्तितम् । सर्वा वयो वै ज्योतिष्मः कुरुते देवकद्रविण् ।। 105 ।। 106 तेऽस्मात् सृष्टाश्च नर्क्षैनान् पशून्परः पतिः पशून् । यावैतन्मेदपूर्वेद्युर्यज्ञं च मनसातनु ।। 106 ।। 107 तं सृप्र सोऽबिभेत्सोऽस्मात् सोऽश्वोऽग्निमसृजापि च । यशसर्तुक्षुरचिनुत पृथिव्यग्न्यचिकीषत ।। 107 ।। 108 अनुजावरं परं चैन्द्रं राजानं सोममेव च । सा सृष्टाश्वविराजं च सोऽग्निं च पुरुषं तथा ।। 108 ।। 109 स इन्द्रं तत्परो देवा सुरानिति च कीर्तितम् । सोऽस्मात्तं सृष्टमित्यस्मिन्नश्वमेधं परे तथा ।। 109 ।। 110 अग्निहोत्रं परे यज्ञान् देवान्ते पाप्मना परः । विश्वकर्मात ऊर्ध्वं तु व्यानं मध्यं परोंऽशुना ।। 110 ।। 111 न कस्त्वा वाक्यवद् ग्रन्थे न स्वाहोर्ध्वैकवाक्यके । प्रजा त्रिवृत् वसीयान् स्यात् पूर्वं तु स्वयमुत्तरा ।। 111 ।। 112 प्रदशहोतारं तेन द्वादशासुरपूर्वकम् । प्रान्याऽमुंपूर्वमम्भांसि सविता द्वयमध्यगम् ।। 112 ।। 113 अग्निद्वितीयतृतीये देवाश्चैवंपरद्वयम् । यावती प्रथमे तुर्ये यदेकेनादिगत्रयम् ।। 113 ।। 114 भूमिरादिद्वयं चास्मिंश्चामुष्मिँश्चेति सर्वतः । अन्त्यं तु ज्योतिरापो वा इमे वा एत एव च ।। 114 ।। 115 प्रजापती रक्षांस्येवप्रजापतिर्नवैषु च । आदौ नयति वित्तान्ववाणुशःशोयुनक्त्यमन् ।। 115 ।। 116 दर्भास्यास्माद्विशानीममब्राह्मण इति त्वतः । द्विरुद्वयस्यपस्याश्वसदृशत्रयमध्यगः ।। 116 ।। 117 द्वितीय ससृवांसोऽवधत्तामुत्तमं जुहुयात् । वेत्वाहाऽहंत्रिस्ते नन्दा आह्वयता च दिश्यति ।। 117 ।। 118 उत्तमए इकारान्ता रेफाच्च वर्णतः क्रमात् । व्युत्क्रमावस्यवान्या यत्सुभगा ददतु प्रियम् ।। 118 ।। 119 घृतभूतकृतावोच्च पृथिवीत्वारदब्रुवन् । रात्र्यस्यत्यत्यहश्चन्द्र वा योनिर्नवैष्यथः ।। 119 ।। 120 एतेनोक्तं न्यदाग्नेयः पशवोनो विचारथ । प्राणममृत आदित्यः सतनूपसृपानुवि ।। 120 ।। 121 तस्मा एत मवाचस्त्वा सजाता ह्याय चातिथिः । जुषन्तां पुष्कलेभिश्च स्यातां जीवांश्च तेजसा ।। 121 ।। 122 तेदक्षन्त पुरोडाशं दिशोऽस्माकं च दुष्करम् । विष्णोष्टभ्नाच्च दाधर्थ निर्घ्नन्ति यामि चेमि चेत् ।। 122 ।। 123 मये हनिधिना चोग्रमन्यस्तिग्मं च मष्मषा । पिप्रतोथो अधीयीत परिदत्तादमं फला ।। 123 ।। 124 द्विविषाद्यपिधानं च रोहोर्ध्वो, यजमान अत् । [दिशोऽस्माकं स्तवानि यत् सुभगा र्धूर्ददत्वपि । घृतभूतकृतावोच्चैः पृथिव्यै त्वारदब्रुवन् ।। रात्रियास्यत्यहश्चन्द्रा वा योनिर्न उपैष्यथ । तस्मा एत मवाचस्त्वा सजाता ह्याय चातिथिः ।। एते तस्यान्यदाग्नेयः पशवो न तथा विचि । अधरामृत आदित्यसतनूपसृष्ठानुवि ।। जुषन्तां पुष्कलेभ्येजज्जीवानस्माकं मामित । मयेह निधनोग्रमन्यस्तिग्मेन च मष्मषा ।। विष्णोऽष्टभ्नाच्च दाधर्थ निर्घ्नन्ति यामि चेमि च । ते दक्षन्त पुरोडाशं पिधानमसि दुष्करम् ।। पिप्रतोऽथोऽप्यधीयीत परिदत्तादिदं फला । तेजसाऽस्मै च संयन्तु अविग्राहं च विष्यताम् ।। परस्तादविषादी च अणुभिर्भासि रोह च । आसादयेदासवित्रे सशीर्ष्णा ह्याशिषोऽस्म च ।।] एवेति ह विसर्गौ च मध्ये चान्तेवयोप्युशन् ।। 124 ।। 125 देवा इन्द्रिय इदं वा इन्द्रोवृत्रा प्रकेतुना । या वां च पवमानोऽयं वावतृतीय इत्यपि ।। 125 ।। 126 द्वितीये तु प्रदेवं हि देवीः, प्राचीन, चैव चेत् । समिद्धो अग्निः संक्रूरं सुवर्दाक्षि च नान्यतः ।। 126 ।। 127 वैपरीत्यं वषट्कारः परा वैश्वानरोऽग्नये । देवस्याहं, च सर्वाणि, वयोघ्नन्ति नवापरः ।। 127 ।। 128 एकादशाग्निष्टोमं च ब्रह्म किं चैष वै विभूः । वास्तोरिन्द्रं चोपहूतं पूर्वं होताग्निमेव च ।। 128 ।। 129 प्रजापतेस्त्रयं सत्यं देवसवितर्यज्ञ एव च । ऋध्यते नीत आहुर्यो विश्व तद्धि सुवर्ग च ।। 129 ।। 130 चैनास्तास्वति छन्दांसि त्वपां नान्त्यं पशुष्वपि । देविका एतएवेति; संपैवैनास्तु माध्रुवा ।। 130 ।। 131 आत्पूर्वसमिधः; श्रोत्रं दाविधृतिः; र्वसिष्ठ तैः । त्वं सोन्ते तव मय्येषा त्वं सर्वः च ध्रुवोऽसि प्रिः ।। 131 ।। 132 यत्स्थले यादृशः शब्दः तादृशः परिकीर्तितः । विभक्तिलिङ्गरूपैश्च वर्णा ज्ञेया विचक्षणैः ।। 132 ।। 133 क्रम इंग्यः च कण्ठोक्ति यजुरादि पदद्वयम् । पदसांख्यं वर्णसांख्यमवधानाष्टकं बुधैः ।। 133 ।। 134 यो जानाति भरद्वाजशिक्षामर्थसमन्विताम् । स ब्रह्मलोकमाप्नोति गृहमेधी गृहं यथा ।। 134 ।। ।। भारद्वाजशिक्षा समाप्ता ।।
- बावन्नश्लोकी गुरुचरित्र
- श्री आञ्जनेयमङ्गलाष्टकम्
2 thoughts on “भारद्वाज शिक्षा”
-
January 13, 2018 at 10:40 amPermalink
श्री. श्यामराव जोशीसाहेब, खूप खूप आभारी आहे. आपण सर्व माहिती संकलित करण्यास जी मेहनत घेतलीत त्याबद्दल अभिनंदन.


text:
अतः कारणात् सूरयः पूर्वाचार्याः क्रियाविधिं निबबन्धुरिति संबन्ध । क्रियाविधिं क्रियाकल्पम्.........[मल्ल]नागेन7 विद्यासमुद्देशे क्रियाकल्प इति काव्यालङ्कार उक्तः । तदनुसारेणानेन क्रियाकल्पः क्रिया .........[विधी]यतेऽनेनेति क्रियाविधिः । क्रियाकल्पोऽपि एवमिति नार्थतः कश्चिद् भेदः । काव्यलक्षणं शास्त्रं कृतवन्तः । [शास्त्रानुसारेण मूर्खो]ऽपि प्रवर्तते । किं पुनर्बुद्धिमान् लोकः । तस्मात् सर्वत्र न्मतमिति । व्युत्पत्तिमभिसन्धाय काव्ये यथावद् गुणदोषपरिज्ञान[हेतुभिः शास्त्र]संगृहीतैर्गुणदोषविवेको व्युत्पत्तिः तदुपादानहानिफलाऽभिधेया । चतुवर्ग इति च नानाप्रकारः सर्वपुरुषार्थः संगृहीतः । अस्यैव तु [शास्त्रस्य प्रमेयश्च]तुर्वर्गः । तत्प्रतिपादकं शास्त्रं तादर्थ्यात् । एतावानेव च पुरुषार्थः । तत्र सर्वत्र गुणाश्च दोषाश्च ज्ञातव्याः । तत्र गुणा वस्तुतः पुरुषार्थमया एव । ततस्त उपादे[याः] उपादेयतया [च]ज्ञेयास्तथार्थेनाज्ञातानामुपादानासम्भवात् । दोषास्तु तदाभासास्तत्संभविनो हेयाः । तेऽपि हेयतया ज्ञेयास्तथा भावेनाज्ञातानां हानासंभवात् । 6b [वि]वेकश्च सम्यक् 7 शास्त्रादेव दृष्टार्थाददृष्टार्थाद् वेति सर्वशास्त्रस्थितिरेषा । काव्यमप्येतत् त्रिविधं चतु र्वर्गरूपं चतुर्वर्गस्तदुपायश्चानेन रसान्तरपरिग्रहेण प्रतिपाद्य[प्रतिपा]दकत्वात् । शब्दात्मकमपि काव्यशरीरं चतुर्वर्गस्तादर्थ्यात् । उपायोऽपि तादर्थ्याच्चतुर्वर्गः ।
इति संग्रहश्लोकः ।
किं च काव्येनेष्टदेवताविषयविचित्रस्तोत्रलक्षणेन सम्यग्विरचितेन धर्मोऽप्रमेयः । तथात्वे च कदाचिद् वरलाभादिकोऽर्थः । सुख[म्]प्येतत्पुरुषार्थ[द्वय]निष्ठमुक्तम् ।
गुणज्ञराजादि[वर्णनातोःप्यर्याति]शयप्राप्तिस्तदर्थाच्च धर्मः सुखं च सम्पत्स्येते । किं बहुना, न सोऽस्ति पुरुषार्थः कश्चिद् यः काव्यात् परिगृहीताश्रयविशेषा[न्न जायते । इ]हानुषङ्गे गुणदोषविभागः करणीयः । स च शास्त्रादेव नान्यथेति विस्तरेण पूर्वमेव प्रतिपादितम् । ततः का[व्यक्रिया]विधिमिति प्रकृतम् । कस्य व्युत्पत्तिमभिसन्धायेत्याह-प्रजानामिति । लोकस्य सन्ताने का व्युत्पत्तिः कथं [केषां ?] नाम...... [व्युत्पादनक्रि]यामभिसन्धाय क्रियाविधिं निबबन्धुरित्याह-वाचां विचित्रमार्गाणामिति । विचित्रो नानाप्रकारः शब्दालंकारा[र्थालंकारादियुक्तो मार्गः] काव्यान्येव । ततः काव्यविषयां लोककर्तृकां काव्यगुणदोषविभागविज्ञानलक्षणां व्युत्पत्तिमुद्दिश्य [शास्त्रनिर्माणम्] । तत्संक्षेपत्वाद् इदमपि सप्रयोजनमिति कर्त्तव्यमेव । ततश्च सामान्येन काव्यलक्षणशास्त्राज्ज्ञेय इयता विशिष्योच्यते ॥
-
तुल॰ — क्रियाकल्पः काव्यकरणविधिः काव्यालंकार इत्यर्थः । — कामसूत्र [१. ३. १६] जयमङ्गला — पृः ३६.↩


text:
लिड्. लकार प्रयोग: - 2
सम्भाव्य भविष्यत् - सम्भावना, प्रश्न:, औचित्यं, शपथ, इच्छा च आदि अर्थेषु लोट् उत विधिलिड्. लकारस्य प्रयोग: भवति ।
सम्भावना -
सम्भाव्यते अद्य पिता आगच्छेत् ।
(शायद आज पिताजी आ जाएँ) ।
कदाचिदाचार्य: श्व: वाराणसीं गच्छेत् ।
(शायद कल गुरू जी काशी जायें)
संप्रश्न: -
किमहं वेदान्तमधीयीय उत न्यायम् ।
(मैं वेदान्त पढूँ या न्याय)
औचित्यम् -
त्वं साधूनां सेवां कुर्या: ।
(तुम साधुओं की सेवा करो) ।
तथा कुरु यथा निन्दा न भवेत् ।
(ऐसा न करो कि जिससे निन्दा हो) ।
शपथ -
यो मां पिशाच इति कथयति तस्य पुत्रा म्रियेरन् (म्रियन्ताम्) ।
(जो मुझे पिशाच कहता है उसके पुत्र मर जायें) ।
इति


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १५९
कुमारोत्पत्तिवर्णनम् देवकृतकुमारस्तुतिश्च।
सूत उवाच।
वामं विदार्य निष्क्रान्तः सुतो देव्याः पुनः शिशुः।
स्कन्दाच्च वदने वह्नेः शुक्रात् सुवदनोऽरिहा ।। १५९.१
कृत्तिका मेलनादेव शाखाभिः सविशेषतः।
शाखाभिधाः समाख्याताः षट्षु वक्त्रेषु विस्तृताः ।। १५९.२
यतस्ततो विशाखोऽसौ ख्यातो लोकेषु षण्मुखः।
स्कन्दो विशाखः षड्वक्त्रो कार्त्तिकेयश्च विश्रुतः ।। १५९.३
चैत्रस्य बहुले पक्षे पञ्चदश्यां महाबलौ।
संभूतावर्क सदृशौ विशाले शरकानने ।। १५९.४
चैत्रस्यैव सिते पक्षे पञ्चम्यां पाकशासनः।
बालकाभ्याञ्चकारैकं मत्वा चामरभूतये ।। १५९.5
तस्यामेव ततः षष्ट्यामभिषिक्तो गुहः प्रभुः।
सर्वैरमरसङ्घातैः ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्र भास्करैः ।। १५९.६
गन्धमाल्यैः शुभैर्धूपैस्तथा क्रीडनकैरपि।
छत्रैश्चामरजालैश्च भूषणैश्च विलेपनैः ।। १५९.७
अभ्यर्चितो विधानेन यतावत्षण्मुखः प्रभुः।
सुतामस्मै ददौ शक्रो देवसेनेति विश्रुताम् ।। १५९.८
पत्न्यर्थं देवदेवस्य ददौ विष्णुस्तदायुधान्।
यक्षाणां दशलक्षाणि ददावस्मै धनाधिपः ।। १५९.९
ददौ हुताशनस्तेजो ददौ वायुश्च वाहनम्।
ददौ क्रीडनकन्त्वष्टा कुक्कुटं कामरूपिणम्।। १५९.१०
एवं सुरास्तु ते सर्वे परिवारमनुत्तमम्।
ददुर्मुदितचेतस्काः स्कन्दायादित्यवर्चसे ।। १५९.११
जानुभ्यामवनौ स्थित्वा सुरसङ्घास्तमस्तुवन्।
स्तोत्रेणानेन वरदं षण्मुखं मुख्यशः सुराः ।। १५९.१२
देवा ऊचुः।
नमः कुमाराय महाप्रभाय स्कन्दाय च स्कन्दित दानवाय।
नवार्कविद्युद्द्युतये नमोऽस्तु नमोस्तु ते षण्मुख कामरूप !!।। १५९.१३
पिनद्धनानाभरणाय भर्त्रे नमो रणे दारुण दारुणाय।
नमोऽस्तु तेऽर्कप्रतिमप्रभाय नमोऽस्तु गुह्याय गुहाय तुभ्यम् ।। १५९.१४
नमोऽस्तु त्रैलोक्यभयापहाय नमोऽस्तु ते बालकृपापराय।
नमो विशालामल लोचनाय नमो विशाखाय महाव्रताय ।। १५९.१5
नमो नमस्तेऽस्तु मनोहराय नमो नमस्तेऽस्तु रणोत्कटाय।
नमो मयूरोज्ज्वलवाहनाय नमोऽस्तु केयूरवराय तुभ्यम् ।। १५९.१६
नमो धृतोदग्रपताकिने नमो नमः प्रभावप्रणताय तेऽस्तु।
नमो नमस्ते वरवीर्यशालिने क्रियापराणां भवभव्यमूर्तये ।। १५९.१७
क्रियापरा यज्ञपतिञ्च स्तुत्वा विरेमुरेव त्वमराधिपाद्याः।
एवं तदा षड्वदनन्तु सेन्द्रा मुदा सुतुष्टश्च गुहस्ततस्तान्।
निरीक्ष्य नेत्रैरमरैः सुरेशान् शत्रून् हनिष्यामि गतज्वराःस्थ।। १५९.१८
कुमार उवाच।
कं वः कामं प्रयच्छामि देवता! ब्रूत निर्वृताः।
यद्यप्यसाध्यं हृद्यं वो हृदये चिन्तितम्परम् ।। १५९.१९
इत्युक्तास्तु सुरास्तेन स्तुत्वा प्रणतमौलयः।
सर्व एव महात्मानं गुहं तद्गतमानसाः ।। १५९.२०
दैत्येन्द्रस्तारको नाम सर्वामर कुलान्तकृत्।
बलवान् दुर्जयो दुष्टो दुराचारोऽतिकोपनः ।। १५९.२१
तमेव जहि हृद्योऽर्थं एषोऽस्माकं भयापह!।
एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा सर्वामर पदानुगः ।। १५९.२२
जगाम जगतां नाथ स्तूयमानोऽमरेश्वरैः।
तारकस्य वधार्थाय जगतः कण्टकस्य वै ।। १५९.२३
ततश्च प्रेषयामास शक्रो लब्धसमाश्रयः।
दूतं दानवसिंहस्य परुषाक्षरवादिनम् ।। १५९.२४
स तु गत्वाब्रवीद्दैत्यं निर्भयो बीमदर्शनः।
शक्रस्त्वामाह देवेशो दैत्यकेतो! दिवस्पतिः ।। १५९.२5
तारकासुर! तच्छ्रुत्वा घट शक्त्या यथेच्छया।
यज्जगद्दलनादाप्तं किल्बिषं दानव! त्वया ।। १५९.२६
तस्याहं शासकस्तेऽद्य राजास्मि भुवनत्रये।
श्रुत्वैतद्दूतवचनं कोपसंरक्तलोचनः ।। १५९.२७
उवाच दूतं दुष्टात्मा नष्टप्रायविभूतिकः।
दृष्टं ते पौरुषं शक्र! रणेषु शतशो मया ।। १५९.२८
निस्त्रपत्वान्न ते लज्जा विद्यते शक्र! दुर्मते!।
एवमुक्ते गते दूते चिन्तयामास दानवः ।। १५९.२९
नालव्धसंश्रयः शक्रो वक्तुमेव हि चार्हति।
जितः स शक्रो नोऽकस्माज्जायते संश्रयाश्रयः ।। १५९.३०
निमित्तानि च दुष्टानि सोऽपश्यद्दुष्टचेष्टितः।
पांसुवर्षमसृक्पातं गगनादवनीतले।। १५९.३१
भुजनेत्रप्रकम्पं च वक्त्रशोषं मनोभ्रमम्।
स्वकान्ता वक्त्रपद्मानां म्लानताञ्च व्यलोकयत् ।। १५९.३२
दुष्टांश्च प्राणिनो रौद्रान् सोऽपश्यद् दुष्टवेदिनः।
तदचिन्त्वैव दितिजो न्यस्तचिन्तोऽभवत् क्षणात् ।। १५९.३३
यावद्रजघटाघण्टा रणत्काररवोत्कटाम्।
तद्वत्तुरगसङ्घात क्षुण्ण भूरेणु पिञ्जराम् ।। १५९.३४
चञ्चलस्यन्दनोदग्र ध्वजराजि विराजिताम्।
विमानैश्चाद्भुताकारे श्चलितामरचामरैः ।। १५९.३5
तां भूषणनिबद्धाञ्च किन्नरोद् गीतनादिताम्।
नानानाक तरूत्फुल्ल कुसुमापीडधारिणीम् ।। १५९.३६
विकोशास्त्रपरिष्कारां वर्म्मनिर्मलदर्शनाम्।
वन्द्युद्धुष्टस्तुतिरवां नानावाद्य निनादिताम् ।। १५९.३७
सेनां नाकसदां दैत्यः प्रासादस्थो व्यलोकयत्।
चिन्तयामास स तदा किंचिदुद्भ्रान्तमानसः ।। १५९.३८
अपूर्वः को भवेद्योद्धा यो मया न विनिर्जितः।
ततश्चिन्ताकुलो दैत्य सुश्राव कटुकाक्षरम् ।। १५९.३९
सिद्धबन्दिभिरुद्घुष्टमिदं हृदयदारणम्।
अथ गाथा।
जय अतुलशक्ति-दीघितिपिञ्जर!
भुजदण्ड -चण्डरभस! सुखद! कुमुदकानन विकासनेन्दो!
कुमार! जय दितिज-कुलमहोदधि-वडवानल! ।। १५९.४०
षण्मुख! मधुररवमयूररथ! सुरमुकुट कोटि घट्टित चरण नवाङ्कुरमहासन्!।।१५९.४१
जय विशाख! विभो! जय सकललोकतारक!।
स्कन्द! जय गौरीनन्दन! घण्टाप्रिय
प्रिय! विशाख! विभो!धृतपताकप्रकीर्णपटल!। कनकभूषणभासुर दिनकरच्छाय!। १५९.४२
जय जनितसंभ्रम लीलालूनाखिलाराते!
जय सकललोकतारक! दितिजासुरवरतारकान्तक!।
स्कन्द! जय बाल! सप्तवासर! जय भुवनावलिशोकविनाशन! ।। १५९.४३


text:
श्रीकृष्णजन्माष्टमी इति कृष्णस्य जन्मोत्सवः आचर्यते । गोकुलाष्टमी, जन्माष्टमी, कृष्णजयन्ती, श्रीजयन्ती इत्यादिभिः बहुभिः नामभिः भारतस्य सर्वेषु भागेषु आचर्यते एतत् पर्व । सर्ववर्णानाम् आश्रमाणां वर्गाणां जनैः आचर्यमाणं प्रियं पवित्रं च पर्व अस्ति श्रीकृष्णजन्माष्टमी । तद्दिने सर्वत्र पूज्यमानः देवः परमपूज्यः श्रीकृष्णः । एषः श्रीकृष्णः महाविष्णोः नवमः अवतारः । अयं मार्त्यलोके अवतीर्णः चेदपि साक्षात् भगवान् एव । कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्, दशाकृतिकृते कृष्णाय तुभ्यं नमः ईश्वरः परमः कृष्णः, कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् इत्यादिभिः वाक्यैः सः अभिप्रायः पुरस्क्रियते । सः एव आदिपुरुषः, परब्रह्म, पुरुषोत्तमः । स्मृतिषु, पुराणेषु, इतिहासेषु, काव्येषु, प्रबन्धेषु च महर्षिभिः, भागवतैः, आचार्यैः, दासश्रेष्ठैः, कविभिः, कीर्तनकारैः एवं सर्वप्रकारकैः अपि स्तुतः देवः श्रीकृष्णः । सः न केवलं देवः अपि तु देवानाम् अपि देवः तं देवतानां परमं च दैवतम् इति वदन्ति महात्मानः । मनुष्यः इव व्यवहरन् अपि ज्ञान-बल-ऐश्वर्य-वीर्य-शक्ति-तेज-आत्मगुणसम्पन्नः परमपुरुषः । न केवलं मनुष्यमात्रान् अपि तु गो-गोपाल-पशु-पक्षि-वृक्ष-वनस्पत्यादीन् अपि उद्धृतवान् दयानिधिः । सौन्दर्यनिधिः, कलानिधिः, महाभारतस्य सूत्रधारः, महावीरः, धर्मप्रभुः, धर्मनिरतानां पाण्डवानां बन्धुः, मित्रं, मन्त्री, दूतः, उपायचतुरः, राजनीतिज्ञः,विद्वान्, द्वैवमानवः, गीतोपदेशं कृतवान् योगाचार्यः श्रीकृष्णः ।जन्माष्टम्यां पूजाकर्तारः अर्धरात्रसमये एव पूजाम् आचरन्ति । मध्यरात्रपूजा एव प्रशस्ता इति । अशक्ताः अर्धरात्रितः पूर्वं वृषभलग्ने अपि पूजाम् आचरन्ति । सिंहराशि-अष्टमीतिथि-रोहिणीनक्षत्र-बुधवासर-हर्षणयोग-कौलवकरणयुक्तायाम् अर्धरात्रौ चन्द्रोदयावसरे वृषभलग्ने कृष्णाष्टमीपूजा क्रियते । अस्मिन् दिने पूजाकर्तारः उपवासम् आचरन्तः सायं पुनरपि स्नात्वा अह्निकादिकं समाप्य श्रीमद्भागवतस्य, हरिवंशस्य, विष्णुपुराणस्य, भगवद्गीतायाः वा पारायणं कुर्वन्ति । अनन्तरम् उपर्युक्ते श्रीकृष्णजन्मसमये सम्प्राप्ते षोडशोपचारपूजां कुर्वन्ति । नैवेद्यार्थम् अपि भक्ष्य-भोज्य-चोष्य-लेह्य-पानीयसहितं षड्रसोपेतं शास्त्रीयं सर्वविधं पदार्थं समर्पयन्ति । पूजार्थमपि शास्त्रीयाणि सर्वविधफल-पुष्प-पल्लव-तोरणानि भवन्ति । विशेषतया गोक्षीरं, क्षीरान्नं, परमान्नं, गुडयुक्तपृथुकं, नवनीतं, शुण्ठिगुडमिश्रणं च समर्पयन्ति । वेदमन्त्रैः, शास्त्रवाक्यैः, इतिहासपुराणसूक्तिभिः, अष्टोत्तरशत-सहस्रनामभिः, स्तोत्रैः, गीत-नृत्यैः आराधयन्ति ।
कृष्णजन्माष्टमी (Krishna Janmashtami)
श्रीकृष्णजन्माष्टमी इति कृष्णस्य जन्मोत्सवः आचर्यते । गोकुलाष्टमी, जन्माष्टमी, कृष्णजयन्ती, श्रीजयन्ती इत्यादिभिः बहुभिः नामभिः भारतस्य सर्वेषु भागेषु आचर्यते एतत् पर्व । सर्ववर्णानाम् आश्रमाणां वर्गाणां जनैः आचर्यमाणं प्रियं पवित्रं च पर्व अस्ति श्रीकृष्णजन्माष्टमी । तद्दिने सर्वत्र पूज्यमानः देवः परमपूज्यः श्रीकृष्णः । एषः श्रीकृष्णः महाविष्णोः नवमः अवतारः । अयं मार्त्यलोके अवतीर्णः चेदपि साक्षात् भगवान् एव । कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्, दशाकृतिकृते कृष्णाय तुभ्यं नमः ईश्वरः परमः कृष्णः, कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् इत्यादिभिः वाक्यैः सः अभिप्रायः पुरस्क्रियते । सः एव आदिपुरुषः, परब्रह्म, पुरुषोत्तमः । स्मृतिषु, पुराणेषु, इतिहासेषु, काव्येषु, प्रबन्धेषु च महर्षिभिः, भागवतैः, आचार्यैः, दासश्रेष्ठैः, कविभिः, कीर्तनकारैः एवं सर्वप्रकारकैः अपि स्तुतः देवः श्रीकृष्णः । सः न केवलं देवः अपि तु देवानाम् अपि देवः तं देवतानां परमं च दैवतम् इति वदन्ति महात्मानः । मनुष्यः इव व्यवहरन् अपि ज्ञान-बल-ऐश्वर्य-वीर्य-शक्ति-तेज-आत्मगुणसम्पन्नः परमपुरुषः । न केवलं मनुष्यमात्रान् अपि तु गो-गोपाल-पशु-पक्षि-वृक्ष-वनस्पत्यादीन् अपि उद्धृतवान् दयानिधिः । सौन्दर्यनिधिः, कलानिधिः, महाभारतस्य सूत्रधारः, महावीरः, धर्मप्रभुः, धर्मनिरतानां पाण्डवानां बन्धुः, मित्रं, मन्त्री, दूतः, उपायचतुरः, राजनीतिज्ञः,विद्वान्, द्वैवमानवः, गीतोपदेशं कृतवान् योगाचार्यः श्रीकृष्णः ।जन्माष्टम्यां पूजाकर्तारः अर्धरात्रसमये एव पूजाम् आचरन्ति । मध्यरात्रपूजा एव प्रशस्ता इति । अशक्ताः अर्धरात्रितः पूर्वं वृषभलग्ने अपि पूजाम् आचरन्ति । सिंहराशि-अष्टमीतिथि-रोहिणीनक्षत्र-बुधवासर-हर्षणयोग-कौलवकरणयुक्तायाम् अर्धरात्रौ चन्द्रोदयावसरे वृषभलग्ने कृष्णाष्टमीपूजा क्रियते । अस्मिन् दिने पूजाकर्तारः उपवासम् आचरन्तः सायं पुनरपि स्नात्वा अह्निकादिकं समाप्य श्रीमद्भागवतस्य, हरिवंशस्य, विष्णुपुराणस्य, भगवद्गीतायाः वा पारायणं कुर्वन्ति । अनन्तरम् उपर्युक्ते श्रीकृष्णजन्मसमये सम्प्राप्ते षोडशोपचारपूजां कुर्वन्ति । नैवेद्यार्थम् अपि भक्ष्य-भोज्य-चोष्य-लेह्य-पानीयसहितं षड्रसोपेतं शास्त्रीयं सर्वविधं पदार्थं समर्पयन्ति । पूजार्थमपि शास्त्रीयाणि सर्वविधफल-पुष्प-पल्लव-तोरणानि भवन्ति । विशेषतया गोक्षीरं, क्षीरान्नं, परमान्नं, गुडयुक्तपृथुकं, नवनीतं, शुण्ठिगुडमिश्रणं च समर्पयन्ति । वेदमन्त्रैः, शास्त्रवाक्यैः, इतिहासपुराणसूक्तिभिः, अष्टोत्तरशत-सहस्रनामभिः, स्तोत्रैः, गीत-नृत्यैः आराधयन्ति ।


text:
या देवी सर्वभूतेषु विष्णुमायेति शब्दिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभेतेषु चेतनेत्यभिधीयते। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु बुद्धिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु निद्रारूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु क्षुधारूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु छायारूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु शक्ति रूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु तृष्णारूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु क्षान्तिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु जातिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु लज्जारूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु शान्तिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
यादेवी सर्वभूतेषु श्रद्धारूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु कान्तिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु लक्ष्मीरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु वृत्तिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु स्मृतिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु दयारूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु तुष्टिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु मातृरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:


text:
ओडिशी
ओडिशीभारतस्य काचित् शास्त्रीयनृत्यस्य पद्धतिः अस्ति । अस्य नृत्यस्य ओरिस्सी, उडिसी, ओडिसी इत्यपि भिन्नभिन्नेषु प्रान्तेषु व्यवहारः अस्ति । ओरियाभाषा - ଓଡ଼ିଶୀ}} , English:Oṛiśī) पुरातत्त्वशास्त्रानुसारम् इयं नृत्यपरम्परा भारतस्य प्राचीनतमा नृत्यपद्धतिः अस्ति । [१][२]
अस्य नृत्यस्य त्रिभङ्ग्याः कारणेण भारतस्य अन्यनाट्यप्रकारात् भिन्ना इति ओडिशीनृत्यपद्धतिः इति वदन्ति । मस्तकस्य उरसः वस्तिप्रदेशस्य पृथक् चलनं भवति इति कारणेन अस्य त्रिभङ्गी इति नाम आगतम् ।[३][४] अस्य नृत्यस्य चौकम् इति भावभङ्गिः पुरीजगन्नाथं द्योतयति । अस्मिन् नृत्ये अन्यभारतीयशिल्पकालासु यथा दृश्यते तथैव विविधैः भावाभिनयैः विविधप्रकारैः पादचालनैः च प्रात्रनिर्वणं भवति । अस्मिन् सामन्यभङ्गयः नाम अभङ्गी, अतिभङ्गी, त्रिभङ्गी व ।
अन्तर्विषयाः
मूलम् इतिहासः च[सम्पादयतु]
अस्य ओडिशीनृत्यस्य चित्रं सर्वप्रथमतया ओडिशाराज्स्यस्य मञ्चापुरीगुहासु दृष्टम् । एतानि चित्राणि खरवेलराजस्य काले उत्कीर्णानि आसन् । चित्रे राजा खरवेलः द्वाभ्यां राज्ञिभ्यां सह उपविश्य नृत्यं पश्यन् अस्ति । यत्र काचित् वैश्यकन्या नृत्यं करोति महिलावाद्यवृन्दः नादयति । पूर्वं नृत्यमेतत् जात्यातीतम् आसीत् । कालक्रमेण ओडिशायाः मन्दिरानुबद्धम् अभवत् । पुरिस्थितस्य जगन्नाथमन्दिरस्य धार्मिककार्यक्रमेषु अस्य नृत्यस्य प्रदर्शनम् आरब्धम् । क्रमेण ओडिशायाः शैविते, शक्तः विशैविते मन्दिरेषु अपि अस्य नृत्यस्य प्रदर्शनम् आरब्धम् । कस्मिंश्चित् शिलाभिलेखने उत्कीर्णं यत् बौद्धालयस्य कर्पूरश्रीः इति काचित् देवदासी मत्रा मातमह्या च सह अत्र ओडिशीनृत्यस्य प्रदर्शनं करोति स्म इति । अनेन ज्ञायते यत् ओडिशिनृत्यं पूर्वम् आस्थाननृत्यप्रकारः आसीदिति । कालान्तरेण एतत् बौद्धानां जैननां हैन्दवानां च धार्मिकदेन्द्रेषु अस्य नृत्यस्य प्रदर्शनं व्याप्तम् । देवस्य सेवायां याः महिलाः स्वजीवनं समर्पितवत्यः भवन्ति स्म ताः भक्तिसमर्पणभावेन ओडिशीनृत्यसेवां कुर्वन्ति स्म । भारतीयदेवालयेषु विद्यमनेषु शिल्पकलासु एतादृशानि चित्राणि एव दृश्यन्ते । [५] ओडिशीनृत्यस्य इतिहासः उडिशाराज्यस्य उदयगिरिप्रदेशस्य राणिगुम्फागुहातः आरब्धः भवति । तत्र उत्कीर्णानि चित्राणि ओडिशीनृत्यस्य भावभङ्गीः दर्शयन्ति ।
मन्दिरस्य इतिहासः[सम्पादयतु]
भुवनेश्वरः ओडिशाराज्यस्य राजधानी अस्ति । तस्मिन् उदयगिरिः खण्डगिरिः इति पर्वतप्रदेशे गुहाः सन्ति । अपि च केचन जैनमतस्य गुहाः सन्ति । त्रविद्यमानानि ओडिशीनृत्यस्य चित्राणि उत्कीर्णानि यानि क्रि.पू.दितीशतके रचितानि ।2nd एते गुहाः राज्ञः खरवेलस्य सेवायाम् आसन् । एताः शिल्पकालाः एतत् दृढयन्ति यत् इयं ओडिशीनृत्यकला एव देशस्य प्राचिनतमा नृत्यपद्धतिः इति । अपि च कोनार्कप्रदेशस्य सूर्यदेवालये भुवनेश्वरस्य देवालये च एतादृशाः कलाः दृश्यन्ते । ओडिशाराज्यस्य रत्नगिरिपर्वतप्रान्तेषु कृतोत्खननकाले ओडिशीनृत्यस्य शिल्पकालाः अस्य इतिहासं समर्थयन्ति । हरिपुरेत्यदिषु पुण्यस्थानेषु बह्व्यः योगिन्यः तासां नृत्यशिल्पकाभिः स्मृताः। ओडिशीनृत्यप्रकारः विशेषतः शैवमन्दिरेषु प्रदर्शितः भवति यतः देवः शिवः नर्तकानां गुरुः इति भावः अस्ति । अपि अस्मिन् ब्रह्माण्डे नृत्यस्य अधिदेवः नटराजः इति कथ्यमानः शिवः एव । अतः नृत्यम् अपि देवतार्चनस्य काश्चन विधिः भवति । भुवनेश्वरस्य शैविते मन्दिरे ओडिशीनृत्यस्य असङ्ख्यातानि चित्राणि सन्ति । पुरिजगन्नाथमन्दिरे कोणार्कसूर्यदेवालये च भित्तिषु ओडिशीनृत्यसमूहस्य चित्राणि उत्कीर्णानि सन्ति । एतानि ओडिशायः शैविते मन्दिरेषु अस्याः कलायाः शिक्षा प्रचलति स्म इति प्रमाणयन्ति ।
परम्परा नर्तकाः च[सम्पादयतु]
ओडिशीनृत्यपरम्परा माहिरिः नर्तकी गोटिपुरं च इति शालासु अस्तित्वं रक्षति ।
- पुर्याः जगन्नाथमन्दिरस्य देवदास्यः महारी नाम्ना आहूयन्ते । अयं शब्दः महा नारी इति पदयोः सांक्षेपः । पूर्वं महार्यः(देवदास्यः)एतेषु मन्दिरेषुअ मन्त्रान् श्लोकान् च अबलम्ब्य नृत्तम् अभिनयं च कुर्वन्ति स्म । क्रमेण एताः महर्यः जयदेवस्य गीतगोविन्दम् अवलम्ब्य नृत्यानि प्रदर्शयन्ति स्म । नृत्यावसरे एतासां मन्दिरस्य अन्तः प्रवेशः कल्प्यते स्म किन्तु अन्यावसरेषु तासां मन्दिरप्रवेशः निषिद्धः आसीत् ।
- षष्टशतकस्य अन्तिमभागे गोटिपुवा परम्परा निमज्जति स्म । कारणंतु वैष्णवमतावलम्बिनः महिलानां नर्तनं न सहन्ते स्म । अस्मिन् काले गोटिपुवबलाः महिलाः इव वेशं धृत्वा महरीभिः नृत्याभ्यासं प्राप्नुवन्ति स्म । वैष्णवकवयः राधाकृष्णयोः विषये असङ्ख्यगीतानि ओरियाभाषाया रचयन्ति स्म ।
- राजभवनेषु नर्तकी नर्तनम् अवकाशम् अवाप्नोत् । यत् ब्रिटिश् कालात् पूर्वमेव संवर्धितम् आसीत् । तस्मिन् काले ओडिशीनृत्याङ्गनानां देवदासीनां दुरुपयोगः सर्वत्र अभवत् । अतः क्रमेण मन्दिरेभ्यः ओडिशीनृत्यप्रकारः बहिरागतः । राजभवनेषु अपि अस्य नृत्यस्य मौल्यं नष्टम् अभवत् । एषा नृत्यविद्या केवलं शिक्षाकेन्द्रेषु एव अवशिष्टम् ।
महारीपरम्परा[सम्पादयतु]
शैविते मन्दिरेषु महिलानां नर्तनसंस्कृतेः संरक्षणार्थम् इयं परम्परा रक्षिता । पुर्याः जगन्नाथमन्दिरे देवस्य जगन्नाथस्य सेवार्थं महिलानाम् ओडिशीनर्तनस्य पद्धतिः अनुवर्तिता । एताः नृत्याङ्गनाः एव महार्यः (श्रेष्ठमहिलाः) इति अथवा देवदास्यः (देवानां दासयः) जगन्नाथस्य भार्याः इति परिगण्यन्ते । तासां कलारूपेण ओडिशीनृत्यप्रकारः संवर्धितः । ओडिशाराज्ये दशमशताब्दौ उद्योतकेसरी इति राज्ञः काले प्राप्ताः शिलाभिलेखाः महारी विषये सर्वप्रथमं प्रामाण्यम् । राज्ञः माता कलवती देवी अनेकाः नृत्याङ्गनाः ब्रह्मेश्वरदेवलयस्य परमेश्वराय समर्पितवती । क्रि.श.एकादशे शतके राजा अनन्तवर्मा चोळगङ्गदेवः जगन्नाथमन्दिरे नृत्यसेवार्थं नृत्यकन्निकाः नियुक्तवान् । शतमानकालपर्यन्तं अस्य नृत्यस्य संरक्षणम् एतासां नृत्याङ्गनानां दायित्वं भवति स्म । नृत्याङ्गना एकापादेन देहस्य समतोलन इत्यादिभिः तन्त्रैः अनुपमकौशलैः च अयं नृत्यप्रकारः अन्येभ्यः पृथक् विशिष्टः च इति निरूपयति । तासु काश्चन महार्यः एवं भवन्ति । मोहिनी महारी, दमिनी महारी, दुङ्ग्री महारी, पद्मश्रीः गुरुपङ्कजदासः ।
गोतिपुरपरम्परा[सम्पादयतु]
ओरियाभाषया गोतिपुर इत्युक्ते एकाकी बालः इत्यर्थः । इतं नृत्यं तु केनचित् एकेन बालकेन महिलावेषेण प्रदर्श्यते । राज्ञः प्रतापरुद्रस्य प्रशासनकाले यः श्रीचैतन्यस्य अनुयायी आसीत् बालकानां नृत्यपरम्परा नाम गोतिपुरपद्धतिः समानीतः । यतः वैष्णवजनाः महिलानां नर्तनं नानुमन्यते स्म । [६] [[Image:Rudrakshya 019.jpg|thumb|right|ओडिश्शीसमूहनृI I dont understand this
नृत्यकोशः परिभाषा च[सम्पादयतु]
- पारम्परिकम् ओडिशनृत्यम् विविधांशयुक्तं भवति ।
- मङ्गलाचरणम् - अयं देवताप्रर्थनयाः भागः । देवं जगन्नाथं संस्तुत्य अन्यदेवतायाः सुतिश्लोकगानेन सह तस्यार्थानुगुणं नृत्यं कुर्वन्ति । भूमौ नृत्यवजेन पादन्यासः क्रियते अतः क्षमां प्रार्थयन् मङ्गलाचरणे भुमिप्रणमः अपि अन्तर्गच्छति । त्रिखण्डिप्रणामः अपि भवति यत्र शिरसः ऊर्ध्वं, गुरोः मुखस्य पुरतः प्रेक्षकानाम् अभिमुखं च नृत्याङ्गना नमस्कारान् करोति ।
- बट्टु नृत्यम् - स्थायिनृत्यम् अथवा बटुकभैर अपि अस्य नाम अस्ति । नृत्यप्रपञ्चस्य आरध्यदैवस्य नटराजपरमेश्वरस्य परितोषार्थम् एतत् नृत्यं कुर्वन्ति । शिवस्य ६४उग्ररूपेषु अन्यतमम् अत्र प्ररर्शयन्ति । अस्य कृतेः मूलं तु ओरियाभाषायाः लिङ्गपुराणं महानिर्वाणतन्त्रं च ययोः बतुक भैरवरवस्य विविरणं भवति । अस्मिन् साहित्येनृत्याङ्गनाः शिवभक्त्याः पूजायाः च प्रयोजस्य विवरणं भवति । अट्टुनृत्यं तु ओडिशानृत्यस्य अतिकठिणं परिशुद्धं नृत्यम् अस्ति । अस्मिन् नृत्ये शल्पकलाना अनुकरणमिव विविधाः आङ्गिकाभिनयः भवति । इत्युक्ते वीणायाः मृतङ्गस्य पकवाद्यस्य करतालस्य वेणोः वादनानां भङ्गीः नृत्याङ्गना प्रदर्शयति । एतादृशनृत्येषु गानं वा वाद्यं न अनुगच्छति । किन्तु केषाञ्चन अक्षराणां पुनरावर्तनं भवति तेन साह अभिनयप्रदर्शनं भवति । अक्षराणां पौनपुन्येन रटनं तु एकया पङ्क्त्या भवति यस्य उकुत इति कथ्यते यत् तालेन सह विविध जत्या उच्चार्यते तदा नर्तिका पादन्यासेन सर्वं समन्वयति । तालः नृत्यस्य अनुबन्धं निश्चिनोति यस्य तेदि अथवा कटम् इति नाम । अन्तिमदृश्यं सर्वदा झुलापहपटतालेन विन्यस्तः भवति अपि च नृत्यस्य शीघ्रगतिः भवति ।
- पल्लविः - काचित् परिशुद्धं नृत्यवैविध्यं यस्मिन् रागाः नेत्राभिनयेन आङ्गिकेन पादन्यसेन च व्रिस्तृताः भवन्ति । पल्लविः इत्यस्य पदशः अर्थः तु विकसनम् इति । एतत् न केवलं नर्तनम् अन्वेति । किन्तु नृत्यसहयोगानां सङ्गीतवाद्यानम् अपि भवति । पल्लविः प्रार्थनापूर्वकश्लोकैः नेत्रयोः ग्रीवस्य पदयोः च चालनेन मन्दम् आरभ्यते । क्रमेण वेगं प्राप्य पराकोटिं च गच्छति । गानं वाद्यसङ्गीतानि च नृत्येन युगपत् वेगेन धावन्ति । नर्तनं तु रसमयं लीलायुतं भावात्मकं च भवति ।
- अभिनयः - गीतस्य अथवा कथायाः साभिनयं भवाभिव्यक्तियुक्तं नर्तनम् । मुद्राभिः भावभिनयैः नेत्रयोः चालनेन च साहित्यस्य कथा प्रेक्षकान् प्राप्नोति । अभिनयः संस्कृतभाषायाः अथवा ओडियाभाषायाः साहित्येन सह प्रस्तुतः भवति । अभिनये संस्कृतभाषया अथवा ओडियाभाषायाः वा सहित्येषु दशावतारस्तोत्राणि , अर्धनारीस्तोत्राणि, गीतगोविन्दश्लोकाः च प्रसिद्धानि सन्ति । अभिनयस्य गीतानि विशेषतः राधकृष्णयोः विषये एव भवन्ति । जयदेवकविना लिखतस्य अष्टपदीकाव्यस्य गीतगोविन्दस्य उपयोगः अत्र अधिकः भवति । अयं ग्रन्थः पुरिजगन्नातस्य परितोषाय एव लिखितः इत् जनानां भावः ।
- नृत्यनाटिका - अस्मिन् अनिकाः नृत्याङ्गनाः प्रारूपिकतया दीर्घाभिनयं कुर्वन्ति । काश्चन प्रसिद्धाः नृत्यनाटिकाः नाम गुरोः केलूचरणमहापात्रस्य रचनानि सुदामदरित्रभजनम्, मातामणिप्रदानम्, बल्यलीला, ऋतुसंहारः, कृष्णसुदामः, दुष्यन्तशाकुन्तला, उत्कलमुदामणिः, यागनाशिनी, मेघदूतम्, कुमारसम्भवम्, सप्ननायकः इत्यादयः । विशेषतः अध्यात्मविचाराः एव अत्र स्वीकृताः भवन्ति । तदन्तरकाकले किन्तु नूतनं विषयवस्तु स्वीकृत्य कृतः प्रयोगः यशस्वी अभवत् । आधुनिकलाके निरूपितानि नूतनानि विषयवस्तूनि नाम पञ्चकन्या, गङ्गायमुना, श्रितकमलम्, मृत्युः तन्त्रम् च ।
- मोक्षः - नृत्यनाटिकायाः उपसंहारभागस्य मोक्षः इति परिभाषा । मोक्षः इत्यस्य पदशः अर्थः पार्मर्थिकं सायुज्यम् । आध्यात्मस्य परकोटीं नृत्यं प्रदर्शयति । नृत्यकलावित् सहृदयेभ्यः परिशुद्ध सरसप्रकाशं दर्शयति । चलनं यतिः च लीनः भूत्वा नूतनवि समयावकाशे सदा नविन्मेषशालिनः विन्यासान् च प्रदर्शयति । अस्मिन् भागे नृत्यं स्वपराकोटिं प्राप्य प्रेक्षकस्य नेत्रयोः कर्णयोः च उत्सवं जनयति । मोक्षः इव ब्रह्माण्डस्य ओम् इति नादं श्रावयत् नृत्यं परिसमाप्तिं गच्छति ।
भारतात् बहिः[सम्पादयतु]
1991: A short (23 second) Odissi dance scene was featured in Michael Jackson's music video of Black or White. The legendary pop-singer and dancer performs some Odissi, too.[८]
1998: Madonna danced along with Odissi dancers live on stage during the 1998 MTV Award ceremony. US-based Odissi performers, Patnaik Sisters, were chosen to choreograph and perform alongside the legendary pop artist.
विशेषाध्ययनम्[सम्पादयतु]
- Odissi : What, Why and How… Evolution, Revival and Technique, by Madhumita Raut. Published by B. R. Rhythms, Delhi, 2007. ISBN 81-88827-10-X.
- Odissi Yaatra: The Journey of Guru Mayadhar Raut, by Aadya Kaktikar (ed. Madhumita Raut). Published by B. R. Rhythms, Delhi, 2010. ISBN 978-8-18-882721-3.
- Odissi Dance, by Dhirendranath Patnaik. Published by Orissa Sangeet Natak Akademi, 1971.
- Odissi - The Dance Divine, by Ranjana Gauhar and Dushyant Parasher. Published by Niyogi Books, 2007. ISBN 81-89738-17-8.
- Odissi, Indian Classical Dance Art: Odisi Nritya, by Sunil Kothari, Avinash Pasricha. Marg Publications, 1990. ISBN 81-85026-13-0.
- Perspectives on Odissi Theatre, by Ramesh Prasad Panigrahi, Orissa Sangeet Natak Akademi. Published by Orissa Sangeet Natak Akademi, 1998.
- Abhinaya-chandrika and Odissi dance, by Maheshwar Mahapatra, Alekha Chandra Sarangi, Sushama Kulshreshthaa, Maya Das. Published by Eastern Book Linkers, 2001. ISBN 81-7854-010-X.
- Rethinking Odissi, by Dinanath Pathy. Published by Harman Pub. House, 2007. ISBN 81-86622-88-8.
अवलोकनम्[सम्पादयतु]
References[सम्पादयतु]
- ↑ http://www.dancesofindia.co.in/classic-dances-india/odissi.html
- ↑ http://odissi.itgo.com/
- ↑ Article by David Courtney retrieved July 2008
- ↑ Sehgal, Sunil (1999). Encyclopaedia of Hinduism: (H - Q).. Sarup & Sons. p. 868. ISBN 8176250643. http://books.google.co.in/books?id=wNQ82_yYeK8C&pg=PA868&dq=Tribhanga&ct=result#v=onepage&q=Tribhanga&f=false.
- ↑ Odissi
- ↑ http://www.orissadiary.com/orissa_profile/dance/Gotipua%20Dance.asp
- ↑ http://www.nadanam.com/odissi.htm
- ↑ http://www.youtube.com/watch?v=wXoA6jajTJY
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Odissi dance at the Open Directory
- Classical Indian Dance Portal: Odissi Page
- Classical Indian Dance Portal
- Mahari and Gotipua tradition
- History of Odissi
- Costume of Odissi dance
- Historical evidences on Odissi
- Odissi dance jewelry
- Gotipua Dance Gurukul
- Indraadhanush- Odissi Center of Excellence
- Mayadhar Raut School of Odissi Dancing


text:
वराहपुराणम्/अध्यायः ६६
भद्राश्व उवाच ।
आश्चर्यं यदि ते किंचिद् विदितं दृष्टमेव वा ।
तन्मे कथय धर्मज्ञ मम कौतूहलं महत् ।। ६६.१ ।।
अगस्त्य उवाच ।
आश्चर्यभूतो भगवानेष एव जनार्दनः ।
तस्याश्चर्याणि दृष्टानि बहूनि विविधानि वै ।। ६६.२ ।।
श्वेतद्वीपं गतः पूर्वं नारदः किल पार्थिव ।
सोऽपश्यच्छङ्खचक्राब्जान् पुरुषांस्तिग्मतेजसः ।। ६६.३ ।।
अयं विष्णुरयं विष्णुरेष विष्णुः सनातनः ।
चिन्ताऽभूत्तस्यतान्दृष्ट्वा कोऽस्मिन्विष्णुरिति प्रभुः ।। ६६.४ ।।
एवं चिन्तयतस्तस्य चिन्ता कृष्णं प्रति प्रभो ।
आराधयामि च कथं शङ्खचक्रगदाधरम् ।। ६६.५ ।।
येन वेद्मि परं तेषां देवो नारायणः प्रभुः ।
एवं संचिन्त्य दध्यौ स तं देवं परमेश्वरम् ।। ६६.६ ।।
दिव्यं वर्षसहस्त्रं तु साग्रं ब्रह्मसुतस्तदा ।
ध्यायतस्तस्य देवोऽसौ परितोषं जगाम ह ।। ६६.७ ।।
उवाच च प्रसन्नात्मा प्रत्यक्षत्वं गतः प्रभुः ।
वरं ब्रह्मसुत ब्रूहि किं ते दद्मि महामुने ।। ६६.८ ।।
नारद उवाच ।
सहस्त्रमेकं वर्षाणां ध्यातस्त्वं भुवनेश्वर ।
त्वत्प्राप्तिर्येन तद् ब्रूहि यदि तुष्टोऽसि मेऽच्युत ।। ६६.९ ।।
देवदेव उवाच ।
पौरुषं सूक्तमास्थाय ये यजन्ति द्विजास्तु माम् ।
संहितामाद्यमास्थाय ते मां प्राप्स्यन्ति नारद ।। ६६.१० ।।
अलाभे वेदशास्त्राणां पञ्चरात्रोदितेन ह ।
मार्गेण मां प्रपश्यन्ते ते मां प्राप्स्यन्ति मानवाः ।। ६६.११ ।।
ब्राह्मणक्षत्रियविशां पञ्चरात्रं विधीयते ।
शूद्रादीनां न तच्छ्रोत्रपदवीमुपयास्यति ।। ६६.१२ ।।
एवं मयोक्तं विप्रेन्द्र पुराकल्पे पुरातनम् ।
पञ्चरात्रं सहस्त्राणां यदि कश्चिद् ग्रहीष्यति ।। ६६.१३ ।।
कर्मक्षये च मां कश्चिद् यदि भक्तो भविष्यति ।
तस्य चेदं पञ्चरात्रं नित्यं हृदि वसिष्यति ।। ६६.१४ ।।
इतरे राजसैर्भावैस्तामसैश्च समावृताः ।
भविष्यन्ति द्विजश्रेष्ठ मच्छासनपराङ्मुखाः ।। ६६.१५ ।।
कृतं त्रेता द्वापरं च युगानि त्रीणि नारद ।
सत्त्वस्थां मां समेष्यन्ति कलौ रजस्तमोऽधिकाः ।। ६६.१६ ।।
अन्यच्च ते वरं दद्मि श्रृणु नारद साम्प्रतम् ।
यदिदं पञ्चरात्रं मे शास्त्रं परमदुर्लभम् ।
तद्भवान् वेत्स्यते सर्वं मत्प्रसादान्न संशयः ।। ६६.१७ ।।
वेदेन पञ्चरात्रेण भक्त्या यज्ञेन च द्विज ।
प्राप्योऽहं नान्यथा वत्स वर्षकोट्यायुतैरपि ।। ६६.१८ ।।
एवमुक्त्वा स भगवान् नारदं परमेश्वरः ।
जगामादर्शनं सद्यो नारदोऽपि ययौ दिवम् ।। ६६.१९ ।।
।। इति श्रीवराहपुराणे भगवच्छास्त्रे षट्षष्टितमोऽध्यायः ।। ६६ ।।


text:
शक्रसंशयवर्णनम्
बृहदश्व उवाच ।
एवं महेश्वरेणोक्त: स्वान्तपूर्व वचस्तदा ॥१२१४॥
गुणोत्तमो मनुष्यत्वं स्वीचक्रे भाविताशय: ।
गोनन्द उवाच ।
कथं जर्त: शिलादस्य नन्दी पुत्रत्वमागत: ॥१२१५॥
अत्याश्चर्यमिदं नाम यदनेनैव वर्त्मना ॥१२१६॥
गाणपत्यमवाप्तोऽसौ विस्तरेण वदस्व मे ।
बृहदश्व उवाच ।
अयोनिज: शिलादेन विप्रेण सुमहात्मना ॥१२१७॥
यथाप्तोऽसौ गण: पुत्र: स्तन्मे निगदत: श्रृणु ।
अयोनिज: शिलादेन शिलां चूर्णयता तदा ॥१२१८॥
संप्राप्तस्तु शिलामध्यात्पुत्रो नन्दी शशिप्रभ: ।
तं प्राप्य तनयं विप्र: शिलदे हर्षमागत: ॥१२१९॥
ददौ दानं यथाशक्ति विप्रगाथकनर्तकान् ।
संतर्पयामास तदा शरारिणे ममौ मुदा ॥१२२०॥
संस्करांश्चापि निखिलाज् विदधेऽसौ यथाविधि ।
आमन्त्र्य ब्राह्मणश्रेष्ठान् संमानितान् यथायथम् ॥१२२१॥
क्रियमाणेषु पुत्रस्य संस्कारेषु तदा व्दिज:।
अल्पायुषं स श्रुश्राव ब्राह्मणेभ्यस्तदा सुतम् ॥१२२२॥
श्रुत्वाऽवोचत् स धमीत्मा शिलाद: पुत्रवत्सल : ।
व्रत मे सदुपायं तं येनासौ जीवितो भवेत् ॥१२२३॥
इति संप्रार्थिता: तेन ब्राह्मणास्तं पुरस्थितम् ।
प्राज्जलिं प्रावदन् सर्वे श्रृणु वाक्यं तपोनिधे ॥१२२४॥
सर्वस्य साधनै: सिध्दिर्मुनिभि: सर्वदर्शिभि: ।
विनायुरिति संचित्य सुखी भव गतज्वर: ॥१२२५॥
प्रारब्धं यादृशं यस्य सूचितं तस्य पूर्तये ।
जीवनं जीवितं पूर्तौ तस्य किं नर्म साधनम् ॥१२२६॥
न मन्त्रं नौषधं तध्दि लोकेऽस्मिन् किल दृश्यते ।
श्रूयते वापि येनाऽस्य नष्टमायु: पुनर्भवेत् ॥१२२७॥
इति विप्रमुखोद्रीतां निशम्य गिरमुध्दताम् ।
शिलादोऽतीव खिन्नोऽसौ रुरोद मृशदु:खित: ॥१२२८॥
तं रुदन्तं तदा नन्दी वारयामास धर्मवित् ।
मामा रोदिहि ताताऽद्य तवाऽहं प्रियकाम्यया ॥१२२९॥
अराध्य शंकरं देवं दीर्घमाप्त्यामि जीवितम् ।
एवमुक्त्वा स पितरं प्राप्तानुरास्तत: स्वयम् ॥१२३०॥
शुभं हिमवत: शृंगं हरमुकटमित्यध: ।
यदस्ति लोके विख्यातं गंगाप्रभव मुत्तमम् ॥१२३१॥
जगाम सहसा तत्र तपसि कृत निश्चय: ।
यस्य श्रृगस्य पूर्वार्द्धे सरोऽस्ति विमलोदकम् ॥१२३२॥
कालोदकमिति ख्यातं सर्वकिल्विषनाशनम् ।
तस्मिन्नन्दी शिलां गुवीं गृहीत्वा मूर्ध्न्यतंद्रित: ॥१२३३॥
आराधयामास हरं रुदजाप रतो जले ।
तस्य वर्षशंत रुद्रं जपत: सलिले गतम् ॥१२३४॥
ततो वर्षशते पूर्णे देवी देवमभाषत ।
पुत्रोऽसौ भगवन् नन्दी कालोदे तप्यते तप: ।
वरदानेन तं देवं योजयस्वाशु मा चिरम् ॥१२३५॥
एव मुक्ता स्तदा देव्या वारणस्यां नराधिप ।
देव्या सह ततो देवो मार्गेण क्षितिगामिना ॥१२३६॥
आययौ वृषभारुढोऽलक्षितं परमादृत: ।
स प्रयागमतिक्रम्य तथायोध्यां महापुरीम् ॥१२३७॥
पुणयं च नैमिषारणयं गंगाव्दारमत: परम् ।
स्थानेश्वरात्कुरुक्षेत्रं ततो विष्णुपदं शुभम् ॥१२३८॥
शतद्रुं च विपाशां च पुण्यतोयामिरावतीम् ।
देविका चन्द्रभागां च तथा विष्णुपदं सर: ॥१२३९॥
विशोकां विजयेशं च वितस्तां सिन्धुसंगमम् ।
एतान् सर्वानतिक्रम्य प्रययौ भरतं गिरिम् ॥१२४०॥
तस्य मूल मथासाद्य दैव्यै वचनमब्रवीत् ।
इहैव तिष्ठ तावत्त्वं महं यास्याम्यत: परम् ॥१२४१॥
वृषेण सहिता: देवि पर्वतेऽस्मिन् हि य: पथा ।
करोत्यारोहणं तस्य महत्पुणयफलं स्मृतम् ॥१२४२॥
पथा त्वं न समर्थाऽसि सुकुमाराऽसि देवि यत् ॥१२४३॥
आरोढुं तेन यास्येऽहमेक एवाद्य सत्वर: ।
तस्माद्देशात्प्रत्तस्तु गन्तुं देववर: पथा ॥१२४४॥
पथीश्वराख्यस्त्रत्रेष्टो देवस्यायतनोऽभवत् ।
आरुरोह यदा शैलं पथा देवो महेश्वर: ॥१२४५॥
तदा वृध्दिमगाच्छैलो महतीं भूरिदक्षिण: ।
वर्धमानं तु तं ज्ञात्वा श्रान्त्वा क्रुध्दो महेश्वर: ॥१२४६॥
रुपं कृत्वा महध्दोरं तदा मूर्धन्यताडयत् ।
तदा प्रभृति शैलोऽसौ मुण्डपृष्ठ: प्रकीर्तित: ॥१२४७॥
मुण्डपृष्ठं शरीरेण स्पृष्टा सर्वेण मानव: ।
अशुभं कीर्तयित्वा च तस्मात्पापात्प्रमुच्यते ॥१२४८॥
देवेन ताडित: शैलो रुपं मानुषमास्थित: ।
प्राज्जलिर्देवदेवेशं उवाच विनयान्वित: ॥१२४९॥
भगवन्नपराधं मे क्षमस्व वृषभध्वज ।
महात्मानो न गृहन्ति प्रायश: कृपणान् जडान् ॥१२५०॥
सोऽहं कृपणभूतोऽस्मि जडश्च सुतरां विभो ।
अनुगृहीष्व मां देव प्रसीद करुणानिधे ॥१२५१॥
इत्यार्तवचसा तेन देवदेव: प्रभाषित: ।
प्रसन्नीभूय देवेश: शैलमाह कृपान्वित: ॥१२५२॥
मम पादप्रहारेण निर्गतं यज्जलं तव ।
कृपाणीतीर्थमित्येतद्भवि स्थास्यति पर्वत ॥१२५३॥
मुणडापृष्ठं गिरि कृत्वा सौम्यं रुपमथास्थित: ।
अप्सरोभिर्युतो यत्र तीर्थमप्सरसां हि तत् ॥१२५४॥
ततो ब्रह्मसरो नाम दृष्टा तीर्थ मनोहरम् ।
हंसरुपधर: शैलं पाटयामास सत्वर: ॥१२५५॥
हंसरुपेण यच्छैले कृतं रन्ध्रं महात्मना ।
हंसव्दार मिति प्रोक्तं सर्वकिल्विषनाशनम् ॥१२५६॥
दृष्टा तीर्थौ महादेवस्तथा वाष्यिकपिणिडकौ ।
कपिलां तीर्थमासाद्य स ददर्श पितामहम् ॥१२५७॥
देवैर्वृतं महाभागं यजन्तं ऋषिभि: सदा ।
हंसरुपधरं दृष्टा ब्रह्मा देवं महेश्वरम् ॥१२५८॥
जानुभ्यां अवनिं गत्वा ववन्दे परमेश्वरं ।
दृष्टा च प्रणतं देवं ब्रह्माणं जगत: पतिम् ॥१२५९॥
प्रणम्य शक्रस्तुष्टाव यथा तच्छृणु भूपते ।
शक्र उवाच ।
नमस्ते देव्देवेश जगत्कारण कारण ॥१२६०॥
त्रैकोक्यनाथ सर्वज्ञ सर्वेश्वर नमोस्तुते ।
त्वत्तोऽन्यं पश्यामि जगतोऽस्याहि कारणम् ॥१२६१॥
त्वया सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
स्रष्टा त्वमस्य सर्वस्य संहर्ता पालकस्तथा ॥१२६२॥
यदुन्मीलयसि नेत्रे त्रैलोक्यस्योद्भवस्तदा ।
भवतीह जगन्नाथ यदा स्वपिसि वै तदा ॥१२६३॥
तदेतदखिलं देव त्रैलोक्यं संप्रणश्यति ।
भूमिर्धृता धारयते त्वयेदं स चराचरम् ॥१२६४॥
शव्दयोनिस्तथाकांश जगध्दारयते प्रभो ।
वीर्येण ते महाभाग त्वं च प्रोक्तस्तथाऽपर: ॥१२६५॥
त्वं बुध्दिस्त्वं तथैवात्मा सर्वस्यास्य प्रकीर्तित: ।
अव्यक्र: पुरुषश्चैव रज: सत्वं तमस्तथा ॥१३६६॥
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च भूततन्मात्र संगक: ।
ज्ञाता ज्ञेयं तथा क्षेत्रं क्षेत्रज्ञ: परमेश्वर: ॥१२६७॥
ध्याता ध्येयं तथा ध्यानं यज्ञाश्च विविधास्तथा ।
सर्व मेतत्त्वमेवैकस्तत्व: किमपरं प्रमो ॥१२६८॥
यन्नतोऽसि महाभाग तत्र मे संशयो महान् ।
इति श्री नीलमते शक्रसंशयवर्णनम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text: ॥२.२४॥ विपर्यज्ञानवासनेत्यर्थः । विपर्यज्ञानवासनावासिता च न कार्यनिष्ठां पुरुषख्यातिं बुध्दिः प्राप्नोति साधिकारा पुनरावर्तते । सा तु पुरुषख्यातिपर्यवसानां कार्यनिष्ठां प्राप्नोति, चरिताधिकारा निवृत्तादर्शना बन्धकारणाभावान्न पुनरावर्तते । अत्र कश्चित्षण्डकोपाख्यानेनोद्धाटयति ॥ मुग्धया भार्ययाऽभिधीयते ॥ षण्डकाऽऽर्यपुत्र, अपत्यवती मे भगिनी किमर्थं नाहमिति, स तामाह ॥ मृतस्तेऽहमपत्यमुत्पादयिष्यामीति । तथेदं विद्यमानं ज्ञानं चित्तनिवृत्तिं न करोति, विनष्टं करिष्यतीति का प्रत्याशा । तत्राऽऽचार्यदेशीयो वक्ति ॥ ननु बुध्दिनिवृत्तिरेव मोक्षोऽदर्शनकरणाभावाद्बुध्दिनिवृत्तिः । तच्चादशनं बन्धकारणं दर्शनान्निवर्तते । तत्र चित्तनिवृत्तिरेव मोक्षः, किमर्थमस्थान वास्य मतिविभ्रमः । हेयं दुःखमुक्तम् हेय कारणं च संयोगाख्यं सनिमित्तमुक्तमतः परं हानं वक्तव्यम् –


text:
ज्योतिःशास्त्रसमुद्रं प्रमथ्य मतिमन्दराद्रिणाऽथ मया । लोकस्य आलोककरः शास्त्रशशांकः समुत्क्षिप्तः ॥१॥
पूर्वाचार्यग्रन्था नौत्सृष्टाः कुर्वता मया शास्त्रम् । तान् अवलोक्यैदं च प्रयतध्वं कामतः सुजनाः ॥२॥
अथवा कृशं ( भृशं) अपि सुजनः प्रथयति दोषार्णवाद् गुणं दृष्ट्वा । नीचः तद्विपरीतः प्रकृतिः इयं साध्वसाधूनाम् ॥३॥
दुर्जनहुताशतप्तं काव्यसुवर्णं विशुद्धिमायाति । श्रावयितव्यं तस्माद् दुष्टजनस्य प्रयत्नेन ॥४॥
ग्रन्थस्य यत् प्रचरतोऽस्य विनाशमेति लेख्याद् बहुश्रुतमुखाधिगमक्रमेण । यद्वा मया कुकृतमल्पमिहाकृतं वा कार्यं तदत्र विदुषा परिहृत्य रागम् ॥५॥
दिनकरमुनिगुरुचरणप्रणिपातकृतप्रसादमतिना इदम् । शास्त्रमुपसंगृहीतं नमोऽस्तु पूर्वप्रणेतृभ्यः ॥६॥


text:
जगदीश शेट्टर्
जगदीश शिवप्प शेट्टर् कर्णाटाकस्य उत्तरभागस्य प्रजाप्रतिनिधिः, २०वर्षाणि न्यायवादिनः वृत्तिं परिपालितवान्,भारतीयजनतापक्षस्य समर्थः नेता, भूतपूर्वकरमन्त्री, सद्यः कर्णाटकस्य मुख्यमन्त्री अस्ति । विद्यार्थिजीवने अखिलभारतीयविद्यार्थिपरिषदः सक्रियसदस्यः सर्वदा नयकत्वगुणयुतः, सामाजिकसङ्घर्षेषु अपि भागं स्वीकारोति । राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य दृढानुयायी हिन्दुत्वस्य परमाभिमानी अस्ति । क्रि.श. १९९०तमवर्षतः भा.ज.प.मध्ये सक्रियकार्यकर्ता सन् क्रि.श. ११९४तः कर्णाटकस्य राजतन्त्रे विशिष्टं स्थानं मानं च रक्षितवान् ।
अन्तर्विषयाः
बाल्यं शिक्षा च[सम्पादयतु]
जगदीश शेट्टर् क्रि.श. १९५५तमवर्षस्य देसेम्बर्मासस्य सप्तदशमे दिने भारतस्य कर्णाटकरज्यस्य बागलकोटेमण्डलस्य बादामी इति उपमण्डलस्य करूरुग्रामे अजायत । अस्य पिता शिवप्प शिवमूर्ति शेट्टर् माता बसवण्णेम्मा च । एतेयोः दम्पत्योः चतृषु अपत्येषु ज्येष्टपुत्रः जगदीशः । अस्य द्वौ अनुजौ एका अनुजा च सन्ति । क्रि.श. १९८४तमे वर्षे शिल्पा इति कन्यां परिणीतवान् । फलरूपेण प्रशान्तः, सङ्कल्पः इति पुत्रौ अभवताम् । ज्येष्ठपुत्रस्य जगदीशस्य सर्वविधगुरुः पिता शिवप्पः एव । पितृव्यः सदाशिवः अपि गुरुस्थाने आसीत् । धारवाडमण्डलस्य हुब्बळ्ळिनगरस्य बासल् मिशन् शालायां प्राथमिकशिक्षा प्रौढशिक्षा च सम्पन्ना । तस्मिन् एव नगरे जे.बि.कामर्स महाविद्यालये बिकां पदवीं प्राप्तवान् । पश्चात् धारवाडनगरस्य कर्णाटकविश्वविद्यालयतः स्नातकोत्तरपदवीं प्राप्य जे.एस्.एस्.सक्रि अधुनिकन्यायमहाविद्यालये एल्.एल्.बि.पदवीम् अधीतवान् ।
वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
जगदीशा शेट्टर् पश्चान् हुब्बळिमध्ये एव २०वर्षाणि न्यायवादिनः वृत्तिं परिपालतवान् । न्यायवादी पिता एस्.एस्.शेट्टर् एव जगदीशस्य वृत्तिजीवनस्य प्रेरकशक्तिः । अस्य पिता निरन्तरं पञ्चवारं हुब्बळ्ळिधारवाडपत्तनयोः पुरप्रभुः अभवत् । जनसङ्घः इति पक्षद्वारा द्विवारम् अस्याः पुरसभायां पूज्यमहापौरः आसीत् । हुब्बळ्ळिनगरस्य नगरसहरारीवित्तकोशस्य निदेशकः ५०वर्षाणि आसीत् । जगदीशास्य प्रितृव्यः सदाशिव शेट्टर् क्रि.श. १९६७तमे वर्षे हुब्बळ्ळिनगरस्य विधानसभासदस्यः भूत्वा दक्षिणभारते प्रथमवारं जनसङ्घस्य प्रतिनिधिरभवत् । एतावति राजनीतिपृष्टभूमियुक्ते कुटुम्बे संवृद्धः जगदीशः छात्रजीवनकाले एव अखिलभारतीयविद्यार्थिपरिषदि सक्रियः अभवत् । सर्वेषु विचारेषु नायकत्वं प्राप्नोति स्म । नकेवलं शैक्षणिकक्षेत्रे प्रत्युत सामाजिकसङ्घर्षेषु अपि उन्मुखी आसीत् ।
राजनीतिप्रवेशः[सम्पादयतु]
अनेन सह राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य सक्रियकार्यकर्ता अभवत् । तेन माध्यमेन एव भारतीयजनतापक्षं (भा.ज.प) प्रविश्य क्रि.श. १९९०तमे वर्षे हुब्बळ्ळिधारवाडयमलनगरस्य भा.ज.प.घटकाध्यक्षः अभवत् । निरन्तरं चत्वारि वर्षाणि एतत् पदं परिपालितवान् । तस्य सामर्थ्यं ज्ञात्वा पक्षवरिष्टाः क्रि.सा. १९९४तमे वर्षे भा.ज.पक्षस्य धारवडमण्डलस्य अध्यक्षत्वेन न्ययोजयत् । जगदीशशेट्टर्वर्यस्य राजतन्त्रजीवने परिवर्तनं क्रि.श. १९४४तमवर्षस्य निर्वाचनस्य परिणामेन आनीतम् । तस्मिन् विधानसभानिर्वाचने हुब्बळ्ळिग्रामीणक्षेत्रतः जगदीशः १६सविरमतनाम् अन्तरेण विजयम् आप्नोत् । तद्दिनादारभ्य अद्यपर्यन्तं राजतन्त्रजीवने परावर्त्य न दृष्टवान् एव । तदारभ्य अद्यपर्यन्तम् एतेन कारणेन एव हुब्बळ्ळीग्रामीणक्षेत्रं भा.ज.पक्षस्य सुदृढकोटः एव अस्ति । विधनसभासदस्यत्वेन प्रजाप्रशंसाभाक् जगदीशः क्रि.श. १९९६तमे वर्षे भा.ज.पक्षस्य राज्याध्यक्षः अभवत् । क्रि.श. १९९९तमे वर्षे सम्भूते विधानसभानिर्वाचने २५सहस्रमतानाम् अन्तरेण विजयं प्राप्य विधानसभासदस्यः अभवत् । विधानसभायाः प्रतिपक्षस्थने समारूढः प्रशासनपक्षस्य निदेशयन् अनेकानि समाजोपयोगिकार्णाणि कारितवान् । तत्रापि विशेषतः निर्लक्षितस्य उत्तरकर्णाटकस्य ग्रमाणाम् अभिवृद्धये प्रायतत । क्रि.श. २००४तमे वर्षे २६मतानाम् अन्तरेण जित्वा विधनसभासदस्यः अभवत् । एतावतिकाले पर्याप्तां राजनीतिपरिणतिं प्राप्य क्रि.श. २००५तमे वर्षे पक्षस्य राज्याध्यक्षः अभवत् । क्रि.श. २००६तमे वर्षे जनतादलमिति पक्षेणसह संयुक्तसर्वकारे करविभागस्य मन्त्री अभवत् । क्रि.सा. २००८तमे वर्षे निर्वाचने स्वक्षेत्रस्य जनप्रियविधानसभासदस्यः भूत्वा अनिच्छान् अपि विधानसभाध्यक्षः अभवत् । नूतनविधानसभासदस्यानां कृते प्रशिक्षाकार्यागरम् अयोजितवान् । तस्मिन् कार्यक्रमे भूतपूर्वं राष्ट्रपति बहुजनप्रियम् अब्दुल् कलामस्य अयोजितवान् । तत् पश्चात् क्रि.श.२००९तमवर्षतः २०१२तमवर्षस्य जून् १२पर्यन्तं कर्णाटकराज्यस्य ग्रामीणाभिवृद्धेः पञ्चायतराज्यस्य सचिवः अभवत् ।
राजनीतियशसः सोपानानि[सम्पादयतु]
- अखिलभारतविद्यार्थिपरिषदि सक्रियसेवा ।
- राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य (आर्.एस्.एस्.) सदस्यः ।
- क्रि.श. १९९०तमवर्षे पक्षस्य हुब्बळ्ळिग्रामीणघटकस्य अध्यक्षः ।
- क्रि.श. १९९४तमवर्षे धारवडमण्डलस्य भा.ज.प.अध्यक्षः ।
- क्रि.श. १९९६तमवर्षे भा.ज.प. राज्याध्यक्षः ।
- क्रि.श. १९९९तमवर्षे विधानसभाप्रतिपक्षनेता ।
- क्रि.श. २००५तमवषे भा.ज.प.राज्याध्यक्षः ।
- क्रि.श. २००६तमवर्षे कर्णाटकसर्वकारस्य करविभागसचिवः ।
- क्रि.श. २००८तमवर्षे कर्णाटकस्य विधानसभाध्यक्षः ।
- क्रि.श. २००९तमवर्षे कर्णाटकस्य ग्रामीणाभिवृद्धिसचिवः ।
- क्रि.श. २०१२तमवर्षे कर्णाटकस्य मुख्यमन्त्री ।


text:
आम्रम्
एतत् आम्रफलं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् आम्रफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदं आम्रफलम् आङ्ग्लभाषायां Mango इति उच्यते । एतत् आम्रफलम् अकृष्टपच्यम् अपि । आम्रफलं देवानां नैवेद्यार्थम् अपि उपयुज्यते । एतत् आम्रफलम् अपि बहुविधं भवति ।
अयम् आम्रः (म्याङ्गिफेर इण्डिक) प्रपञ्चस्य सर्वेषु उष्णवलयप्रदेशेषु व्यापकतया दृश्यमानः वृक्षः । एतस्य दारु अपेक्षया फलमेव प्रसिद्धम् । एतस्मिन् ३० अपेक्षया अधिकाः वंशाः प्रचलिताः सन्ति । भारते आम्रकृषिः सामान्यतया ४००० वर्षेभ्यः अस्ति । सामान्यतया १७, १८ शतके यूरोप्-वणिजः एतत् आम्रफलम् उष्णवलयदेशेषु प्रसारितवन्तः । आम्रः अनकार्डियेसे कुटुम्बे अन्तर्भवति । एतस्य सस्यकुलं (Genus) म्याङ्गिफेर अस्ति । भारते व्यापकस्य वंशस्य सस्यनाम ‘म्याङ्गिफेर इण्डिक’ इति ।
अन्तर्विषयाः
अस्य आम्रस्य गुणलक्षणानि[सम्पादयतु]
आम्रः बृहत्प्रमाणस्य नित्यहरिद्वर्णः वृक्षः । गाढहरितवर्णस्य सान्द्रपर्णानि भवन्ति । आर्द्रभूमौ मिश्रपर्णपाति (Mixed Deciduous), अर्धनित्यहरिद्वर्ण (Seme evergreen) अरण्येषु सम्यक् वर्धन्ते । एतेषु वनेषु वर्धमानः आम्रः सामान्यतया ६० पादोन्नतः भवति । एतस्य दारुः मृदुः इति कारणेन काष्ठकार्ये सरलं भवति चेदपि अधिककालं न जीवति । अयम् आम्रः पुटकाष्ठस्य (plywood) निर्माणे, कस्यचित् तात्कालिक-उपयोगकार्याय, फलकनिर्माणे च उपयुज्यते । अस्य आम्रस्य “कसि” कृताः अनेके वंशाः केवलं रुचिनिमित्तं भवन्ति । आम्रफलम् अत्यन्तं रुचिकरम् इत्यनेन प्रपञ्चे सर्वत्र जनाः एतद् फलम् इच्छन्ति ।
आम्रस्य प्रसिद्धाः केचन वंशाः[सम्पादयतु]
- रसपुरि
- मल्गोव
- बादाम्
- मल्लिक
- नेक्करे
- तोतापुरि
- अप्पेमिडि
- नीलम् इत्यादयः ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ "Genus: Mangifera L.". Germplasm Resources Information Network. United States Department of Agriculture. 2009-11-23. Retrieved 2010-02-12.


text:
Tuesday, August 23, 2011
Sanskrit blog: Humour_23
हास्यसीकरः_२३
कश्चन पुरुषः तस्य वैद्यमवदत्, “मम भार्यायाः श्रवणसूक्ष्मता क्षयं जिगमिषतीव भाति । किं करणीयम्?” वैद्यः प्रत्यवदत्, “भवान् प्रथमतः इमां परीक्षां करोतु । महानसे किमपि कार्यं कुर्वत्याः तस्याः पश्चात् विंशतिहस्तदूरे स्थितः भवान् तां प्रश्नमेकं पृच्छतु । सा यदि प्रत्युत्तरं न ददाति तदा दशहस्तदूरे स्थितः तमेव प्रश्नं पृच्छतु । तदापि सा प्रत्युत्तरं न ददाति चेत् तदा पञ्चहस्तदूरे स्थितः तमॆव प्रश्नं पृच्छतु । यावत् सा प्रत्युत्तरं न ददाति तावत् इत्थं तस्याः समीपं गच्छन् प्रश्नमावर्तयतु । तदा तस्याः श्रवणसूक्ष्मता कियतीत्यवगता भवति ।“
पुरुषः गृहं गत्वा महानसे अन्नं पचन्त्याः भार्यायाः पश्चादेत्य विंशतिहस्तदूरे स्थितः अपृच्छत्, “ प्रिये, अद्यावयोःअशनाय किम् “ इति । यदा सा न प्रत्यवदत् सः पञ्चदशहस्तदूरे स्थितः तमेव प्रश्नमपृच्छत् । सा तदापि न प्रत्यवदत् । दशहस्तदूरे स्थितः प्रश्नमपृच्छत् । पञ्चहस्तदूरे स्थितः प्रश्नमपृच्छत् । यदा द्विहस्तदूरे स्थितः प्रश्नमपृच्छत् तदा तस्याः उत्तरमशृणोत्, “ त्रिवारमहमकथयम्, “अद्य कदलीशाकसमन्वितंसूपम् दध्यन्नं च इति” । तव श्रवणसूक्ष्मता शोचनीया खलु"।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 11:32 PM
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Saturday, November 29, 2014
Sanskrit blog: An ode to scientific spirit-1
विज्ञानसंस्कृतिः-१
कुत इदं कथमिदं किमिदं कदा कुत्र
सम्पद्यते इति प्रविचार्य सर्वतः ।
कृत्वा प्रयोगांश्च मेयानि मित्वा च
मतिमूलतर्कविधिनैव संशोध्य खलु ।
परिशीलनं विना न श्रद्धधानाश्च
विज्ञानसंस्कृतेस्ताडयत जयडिण्डिमम् ॥ १ ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 2:39 AM 0 comments
Saturday, November 22, 2014
Sanskrit blog: Song of a bullock cart driver-4
शाकटिकगीतम्-४
सन्ध्याकाले पक्षिणस्त्वात्मनीडान्
आगच्छ्न्तो खे भृशं वाश्यमाणाः ।
गच्छामोऽस्मद्वासभूमिं जवेन
यातं गावौ यातमध्वान्त एतः ॥ १५ ॥
सायं गावः क्षेत्रभूम्याः निवृत्ता
तृप्ता शादं जग्धवत्यश्चिराय ।
गोष्ठं यान्ति स्वार्भकान् द्रष्टुकामाःयातं गावौ यातमध्वा सुखान्त्यः ॥ १६ ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 7:20 AM 0 comments
Saturday, November 15, 2014
Sanskrit blog: Song of a bullock cart driver-3
शाकटिकगीतम्-३
शीतं शुभ्रं गोरसं पाययामि
गत्वा गेहं मीलिताक्षौ चिराय ।
गोशालायां निर्वृतौ पास्यथो यम्
यातं गावौ यातमध्वा सुगम्यः ॥ ११ ॥
उत्तुङ्गाभ्यां सुन्दराभ्यां ककुब्भ्याम्
जित्वा सर्वानुक्षजातिप्रधानान् ।
युष्मद्वीर्यं स्थापितं ग्रामवर्गे
यातं गावौ यातमध्वा सुगम्यः ॥ १२ ॥
वृत्ते जन्मन्याप्तकर्मानुबन्धैः
अस्मिन्जन्मन्याप्तवन्तौ वृषत्वम् ।
सत्कार्यैःवां प्रेत्य मर्त्यौ भवेताम्
यातं गावौ यातमध्वान्त एतः ॥ १३ ॥
मत्भार्याहं चैव युग्यौ भवाव
संसाराख्ये वाहने दैवदत्ते ।
कादाचित्कौ शॊकहर्षौ भजन्तौयातं गावौ यातमध्वान्त एतः ॥ १४ ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:57 AM 0 comments
Saturday, November 8, 2014
Sanskrit blog: Mahatma Gandhi and Prof.Peter
महात्मा गान्धिः तस्य प्राध्यापकः पीटरश्च
महात्मनः गान्धेः विषये काचन कथा प्रचलिता अस्ति । सा एवम् ।
यदा महात्मा गान्धिः विद्यार्थिदशायां लन्डन् नगरे न्यायशास्त्रमधीते स्म तस्य कश्चन प्राध्यापकः पीटरनामा गान्धिं मैत्रेण चक्षुषा न प्रेक्षते स्म । वारं वारं तत्प्राध्यापकेन सह वाग्युद्धं सम्भवति स्म । एकदा भोजनसमये भोजनशालायां गान्धिः यस्मिन् पीठे पीटरः भोजनं कर्तुमुद्यतः आसीत् तत्पीठस्य पार्श्वपीठे एव भोजनं कर्तुं प्रारभत । पीटरः गान्धिमुद्धतं मत्वा रुष्टः अवदत्, “भोः! विहगः सूकरश्च सहभोजनं न कुर्वाते” इत्यवदत् । गान्धिः झटिति “आर्य! अलं क्लेशेन, सत्वरमुड्डये” इति वदन् अन्यं दूरस्थपीठं गतः ।प्राध्यापकः पीटरः अभिभूतः गान्धये प्रतीकारं कर्तुं समयं प्रतीक्षते स्म । कदाचन पीटरः गान्धिमपृच्छत्, “ गान्धे, यदि मार्गे चरतः तव एककाले वित्तमयस्यूत एकः ज्ञानमयस्यूत अन्यः गोचरौ भवतः चेत् कतरं स्यूतं स्वायत्तीकर्तुमपेक्षसे” इति । गान्धिः झटिति प्रत्यवदत्, “आर्य! निस्संशयं वित्तस्यूतमपेक्षे” इति । जयशील इव पीटरः अवदत्, “ यदि त्वत्स्थाने अहमभविष्यं तदा ज्ञानस्यूतमेव अवरिष्यम्” इति । गान्धिः विहस्य प्रत्यवदत्, “आर्य, यस्य यदप्राप्तं तदेव सः स्वीकरोति खलु” इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 7:05 AM 1 comments
Saturday, November 1, 2014
Sanskrit blog: Song of a bullock cart driver-2
शाकटिकगीतम्-२
तोत्रेणाहं नैव वां ताडयामि
तोत्रंह्येतत् भीषणार्थम् कदाचित् ।
स्तोत्रप्रीता प्राणिनोऽपीति गाथा
यातं गावौ यातमध्वा सुदीर्घः ॥ ६ ॥
शम्भोर्यानं तूक्षसङ्घप्रधानः
सर्वे पूर्वं मन्दिरे शङ्करस्य ।
सेवन्ते यं तत्परं वै गिरीशम्
यातं गावौ यातमध्वा सुदीर्घः ॥ ७ ॥
श्रेष्ठा पुम्सः पुंगवत्वं भजन्ते
युष्मद्भाग्यं जन्मना साधितं तत्।
विध्यन्तौ वां रम्यशृङ्गैः सिताभ्रम्
यातं गावौ यातमध्वा सुदीर्घः ॥ ८ ॥
गेहे पत्नी प्रेक्षमाणा सकामम्
श्रुत्वा युष्मद्किङ्किणीमञ्जुनादम् ।
द्वार्यानेता मार्जनायाम्बुकुम्भम्
यातं गावौ यातमध्वा सुगम्यः ॥ ९ ॥
ग्रामं गत्वा स्नापयाम्यापगायाम्
स्वच्छे नीरे क्षालयित्वा शरीरे ।
अध्वक्लेशं मुञ्चतं शीघ्रमेव
यातं गावौ यातमध्वा सुगम्यः ॥ १० ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 4:26 AM 0 comments
Subscribe to: Posts (Atom)