text:
''स्व. श्री रामकृपाल पाण्डेय स्मारक खेल-कूद प्रतियोगिता व सांस्कृतिककार्यक्रम'' इत्यस्य आयोजनम्
विगतषड्विंशतिवर्षेभ्य: जायमान: ''स्व. श्री रामकृपाल पाण्डेय स्मारक खेल-कूद प्रतियोगिता एवं सांस्कृतिक कार्यक्रम'' (ग्राम-ईशापुरम्, महबूबगंज, फैजाबाद- निकट श्री श्रृंगीऋषि आश्रम धाम) कार्यक्रम: अस्मिन् वर्षे अपि 23 सितम्बर 2012 (ज्येष्ठ रविवासर:) निर्धारित: अस्ति । अस्य कार्यक्रमस्य आयोजक: श्रीमान् राममुनिपाण्डेयवर्य:सूचितवान् यत् एष: कार्यक्रम: तस्य स्व. पितु: श्री रामकृपालपाण्डेयस्य श्रद्धांजलिरूपेण आयोज्यते । अस्य आयोजनं विगत षडविंशतिवर्षेभ्य: अनवरतरूपेण भवति । कार्यक्रमस्य सम्पूर्णव्यय: आयोजकस्यैव भवति । आयोजने विविधा: कार्यक्रमा: भवन्ति । तेषु प्रमुखकार्यक्रमा: अधोक्ता: सन्ति -
- 100 मी. धावनम् - लघुबालानाम् (आयुसीमा - 5-10 वर्षं यावत्)
- 200 मी. धावनम् - लघुबालानाम् (आयुसीमा - 8-14 वर्षं यावत्)
- 400 मी. धावनम् - कनिष्ठज्येष्ठबालनाम् (आयुसीमा - 10-18 वर्षं यावत्)
- 800 मी. धावनम् - ज्येष्ठानाम् (आयुसीमा - 14-22 वर्षं यावत्)
- 1600 मी. धावनम् - ज्येष्ठानाम् (15वर्षत: यावच्छक्यम्)
- कूर्दनक्रीडा - ज्येष्ठानाम् (आयुसीमा - 18त: उपरि)
- कूर्दनक्रीडा - कनिष्ठानाम् (आयुसीमा - 12-18 वर्षं यावत्)
- हस्तकन्दुकक्रीडा (वालीबालक्रीडा)
- विभिन्नप्रान्तेभ्य: आगतानां समूहानां मध्ये रोमांचकरी हस्तकन्दुकक्रीडाया: आयोजनम्
- पुरस्कारवितरणम्
- रात्रौ 8वादनत: वृहद् संकीर्तनस्य आयोजनं यस्मिन् विविधप्रान्तेभ्य: समागता: गायका:, वादका: च स्व-स्व गायनं प्रस्तुवन्ति ।


c: text/html

text:
इह केचित्? स्वार्था एव विधयो भवन्ति, न पदार्थाः, तद्यथा--`अण्कुटिलिकायाः` 4|4|18
इति कुटिलिकाशब्दादण्? विधीयमानः स्वार्थो भवति। केचित्? पुनः स्वार्थाः, परार्थश्च तद्यथा--`पदरुजविशस्पृशो घञ्` 3|3|16
इति पदादिभ्यो घञ्? विधीयमानः स्वार्थो भवति, स्वरितलिङ्गासङ्गादुत्तरेषु योगेष्वनुवत्र्तमानः परार्थश्च। केचित्? पुनः परार्था एवाधिकारा भवन्ति, न स्वार्थाः, यथा--`समर्थानां प्रथमाद्वा` 4|1|82
इति; तत्? किमयं स्वार्थ एव? अथोभयार्थ एवाधिकारः? उत परार्थ एवेति सन्देहापनयनाय परार्थतामेवास्य दर्शयितुमाह--`एकाच इति च` इत्यादि। एतद्ग्रहणकं वाक्यम्, अस्य च `इत उत्तरम्` इत्यादि। विवरणम्। सिंहावलोकितन्यायेन पूर्वत्राप्यधिकाराणामनुवृत्तिर्भवति, अतस्तन्निवृत्तिरस्वरितत्वाद्विज्ञेया। कस्य पुनः `एकाचो द्वे भवतः` इत्येवं तद्वेदितव्यम्? इत्यत यद्येषा धातोरेव्? समानाधिकरणा षष्ठी स्यात्, तदा पचादीनामेव द्विर्वचनं स्यात्, न जागर्त्त्यादीनाम्, न हि तत्रैकाच इति मन्यमानो नैषैकाच इति सामानाधिकरणा षष्ठी--धातोरेकाच इति, अपि त्ववयवयोगा--धातोर्योऽवयव एकाच इति दर्शयितुमाह--`धातोरवयवस्य` इति। `जजागार` इत्यत्र जागित्येतद्द्विरुच्यतदे, `पपाच` इत्यत्र पच्छब्दः; पूर्वत्र `अचो ञ्णिति` 7|2|115
इति वृद्धिः, उत्तरत्र `अत उपधायाः` 7|2|116
इति। `इयाय` इति। `इण्? गर्तौ (धातुपाठः-1045) `अचो ञ्णिति` 7|2|115
इति वृद्धौ कृतायां `द्विर्वचनेऽचि` 1|1|58
इति स्थानिवद्भावादिकारो द्विरुच्यते, आयादेशः, `अभ्यासस्यासवर्णो` 6|4|78
इतीयङ्। `आर इति। `ऋ गतौ` (धा। पा। 1098) ऋ इत्येतस्य द्विर्वचनम्, `उरत्` 7|4|66
इत्यत्त्वम्? रपरत्वम्, `अत आदेः` 7|4|70
इति दीर्घः, सर्वर्णदीर्घत्वञ्च। एकाच इति तत्पुरुषोऽयं वा स्यात्? एकश्चासावच्चेति एकाच्, बहुव्रीहिर्वा एकोऽञ्? यस्येति? तत्र यद्ययं तत्पुरुषः स्यात्, इणादीनामेव द्विरुक्तिः स्यात्--इयाय आरेत्येवमादौ; पचादीनां तु पपाचेत्यादौ न स्यात्, तेषामज्झल्समुदायात्मकत्वादित्येतन्मनसि कृत्वाऽऽह--`एकाच इति बहुव्रीहनिर्देशोऽयम्` इति। बहुव्रीहिणा विवक्षितस्यार्थस्य निर्देशः=कथनम्। बहुव्रीहेर्निर्देशः=कथनम्, उच्चारणं वा बहुव्रीहिनिर्देशः। कुतः पुनरेतदवसितम्--बहुव्रीहेनिर्देशोऽयमिति? `हलादिः शेषः`, 7|4|60
`शर्पूर्वाः खयः` 7|4|61
इत्येवमादिलिङ्गात्। ननु च तत्पुरुषस्यापि लिङ्गमस्ति--`दीर्घ इणः किति` 7|4|69
इतीणोऽभ्यासस्य दीर्घविधानम्? नैतदस्ति; बहुव्रीहावपि ह्रस्मिन्? व्यपदेशिवद्भावादिणो द्विर्वचनेऽभ्यासस्य दीर्घविधानमुपपद्यत एव, न तु तत्पुरुषेऽस्मिन्? हलादिशेषादिकार्यमुपपद्यतेः पचादीनामज्झल्समुदायानां द्विर्वचनानुपपत्तेः। तस्माद्बहुव्रीहेरेव लिङ्गमस्ति, न तत्पुरुषस्येति बहुव्रीहिनिर्देश एवायम्। यद्येवम्; बहुव्रीहेरेवान्यपदार्थप्रधानत्वादुपलक्षणविनिर्मुक्तस्य शुद्धस्यैवान्यार्थस्य बहुव्रीहिणाभिधानादचावयवेन य उपलक्षितोऽन्यपदार्थस्तस्यैवानच्कस्य द्विर्वचनं प्राप्नोति, न तूपलक्षणभूतस्यापि। न ह्रुपलक्षणं कार्योपयोगि भवति। तथा हि यथा चित्रगुरानीयतामित्युक्ते यस्य चित्रागावः सन्ति स एव आनीयते, न तूपलक्षमभूता गावोऽपि। अत एव तस्य निरासाय तद्गुणसंविज्ञानोऽयं बहुव्रीहिरित दर्शयन्नाह--`तत्र` इत्यादि। `समुदायः समासार्थः` इति। सह तेनोपलक्षणभूतेनाचावयवेन समुदाय एवान्यपदार्थ इत्यर्थः। `उभ्यन्तरश्च` इति। तदन्तर्भूत इत्यर्थः। चशब्दोऽवधारणे। अभ्यन्तर एवेत्यर्थः। इतिकरणो हेतौ। यस्मात्? समुदाये समासार्थेऽवयवोऽभ्यन्तरो भवति, तस्मात्? साच्कस्यैव द्विर्वचनं भवति। लोकेऽपि क्वचिदुपलक्षणस्य समासेऽन्तर्भावात्? कार्योपयोगित्वं दृष्टमेव, यथा शुकलवाससमानयेत्युक्ते सहैव शुक्लेन वाससानीयते। पचित्यत्र यनैवाचा समुदाय एकाच्? तेनैव तदवयवोऽप्यच्छब्दः पशब्दश्चेति, ततआआवयवानिमपि प्रत्येकं द्विर्वचनं प्राप्नोति। यथा यनैव हस्तेनावयवेन बाहुर्हस्तवान्? भवति, तेनैव देवदत्तोऽपि हस्तवान्? भवति; तथा पचतौ घातौ येनैवाकारेम पच्छब्दः समुदाय एकाच्? तेनैव तदवयवोऽप्यच्छब्दः पशब्दश्तेति। ततश्चावयवानमपि प्रत्येकं द्विर्वचनं प्राप्नोत्येव। द्विर्वचनञ्च कायिण एकाचः, सामान्येन निर्देशात्। एवञ्च समुदायस्य तदवयवनाञ्चैकाचां पृथग्द्विर्वचने कृतेऽन्ष्यटं रूपं स्यात्, अत एतद्द्वेष्यमपाकर्तुमाह--`तत्र` इत्यादि। तेषु समुदायेष्वेकाक्षु मध्ये पृथगवयवैकाचो न द्विरुच्यन्ते। किं तर्हि? समुदायैकाजेव। अवयवैकाजिति कर्मधारयः। `समुदायैकाच्` इति। अयमपि कर्मधारय एव। कुतः पुनरयं सामान्याभिधाने विशेषो लभ्यते? इत्यत आह--`तथा हि` इत्यादि। यद्यपि समुदायीऽवयवश्चैकाच्, तथापि यस्य द्विर्वचने कृते सर्वेषामनुग्रहो भवति तस्यैव द्विर्वचनं युक्तम्। एवं शास्त्रहानिनं भवति; सर्वेषामेव शास्त्रविहितकार्यस्य निष्पत्तेः। अयमेवानुग्रहो या शास्त्रविहितकार्यस्य निष्पत्तिः। समुदायस्यैव द्विर्वचने कृते सर्वेषामनुग्रहो भवति। यथा वृक्षः प्रचलन्? सहावयवैः प्रचलति, तथैकयैव शास्त्रप्रवृत्त्या समुदायो द्विरुच्यमानः सहावयवैद्विरुच्यते, न हि विनावयवैः समुदायो द्विर्वक्तुं शक्यते; तस्य तदात्मकत्वात्। अवयवानां तु द्विर्वचनं नैकया प्रवृत्त्या सर्वेषां कर्त्तु शक्यते। न तद्द्विरुक्तौ सर्वेषामनुग्रहो भवति। कथम्? सर्वेषां हि तेषामेकाज्व्यपदेश एकोऽजिति हेतुः; तत्र यदा येनाचैकोऽवयव एकाजिति व्यपदिष्यते, तदा तेनैव तस्याक्षिप्तत्वान्न शक्यतेऽपर एकाजिति व्यपदेष्टुम्। ततश्चैकस्य द्विर्वचने विधित्सिते तदेदानीं तेनाचा य एकगाच्? कश्चिदवयवस्तस्यैव द्विर्वचनं स्यात्, नेतरस्य; अनच्कत्वात्। अत्रैतत्? स्यात्? `एकाचः` 6|1|1
इति सर्वेषां पष्ठआ निर्दिष्टत्वात्? सर्वेषामेव तेषां द्विर्वचनं कर्तव्यम्, न च तद्युगपत्? सम्भवति, अत एकस्य तावत्? क्रियते। एकस्मिन्? कृते पुनः प्रवृत्त्यन्तरेणापरस्यापि करिष्यत` इति? एतच्च न; यस्य ह्रवयवस्य पूर्वं द्विर्वचनं कृतं तेनैव सहाचो द्विरुक्तत्वान्न युज्यते पुनस्तस्यावयवान्तरेम द्विर्वचनं कर्त्तुम्। अकृतद्विरुक्तस्य हि द्विर्वचनं क्रियते, न द्विरुक्तस्य; अन्यथा ह्रनवस्था स्यात्। `अनभ्यासस्य` 6|1|8
इति वचनाच्चायुक्तमेवैकस्मिन्नवयवे द्विरुक्तेऽपरस्य द्विर्वचनं कर्तुम्। अतो नावयवद्विर्वचने सर्वेषामनुग्रहः सम्भवति। तत्र यसय द्विर्वचनं न सम्भवति तस्य शास्त्रहानिः स्यात्। तदयुक्तमवयवानां प्रत्येकं द्विर्वचनम्। अथैषां युगपदवयवानां द्विर्वचनं न सम्भवतीति प्रयोगान्तरे पर्यायेण करिष्यते पूर्वोक्तदोषपरिहारार्थम्? एवमपि यदा पचेरच्छब्दस्य द्विर्वचनं स्यात्, तदा पपाचेत्येवमादि न सिध्येत्। किञ्च `णिजिर्? शौचपोषणयोः` (धातुपाठः-1093) इत्यस्त्राल्लट्, झि, शप्, तस्य जुहोत्यादित्वात्? श्लुः, `श्लौ` 6|1|10
इति द्वर्वचनम्। तत्र यदि निशब्दमात्रस्य द्विर्वचनं क्रियते तदा `णिजां त्रयाणाम्` 7|4|75
इति गुणः। अत्रेदानीम्? `अदभ्यस्तात्` 7|1|4
इत्यदादेश इष्यते--तेनिजतीति रूपं यथा स्यादित्येवमर्थम्, स च न प्राप्नोति; जकारेण व्यवहितत्वात्। न हि जकारस्याभ्यस्तसंज्ञा, किं तर्हि? निशब्दस्य; द्विरुक्तत्वात्, जकारस्य चाद्विरुक्तत्वात्। अनेनिजुरिति--अत्र लङादेशस्य झेः `सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च` 3|4|109
इति जुस्? न प्राप्नोति; पूर्वस्मादेव हेतोः। नेनिजदित्यत्र `नाभ्यस्ताच्छतुः` 7|1|78
इति नुम्प्रतिषधो न स्यात्, अत एव हेतोः। न च शक्यते वक्तुम्--वचनसामथ्र्याद्व्यवधानेऽपि भविष्यतीति; यदा समुदायस्य द्विर्वचनं तदा वचनस्य सावकाशत्वात्। यदा त्विकारसहितस्य जकारसय द्विर्वचनं तदा नेनिजतीत्यादिकं रूपमेव न स्यात्। तस्मादयुक्तमवयवानां द्विर्वचनम्। अतः समुदाय एव द्विर्वक्तव्यः। अथ पपाचेत्यत्र कथं द्विर्वचनम्, यावता `एकाचो द्वे प्रथमस्य 6|1|1
इत्युच्यते, न चात्रैकाचः प्रथमव्यपदेशोऽस्ति, प्रथमशब्दो ह्रप्रथमापेक्षो भवति, सम्बन्धिशब्दत्वात्; सत्स्वनेकेषु यस्मात्? पूर्वो नास्ति स प्रथमः, यः पुनरेक एव नासौ प्रथमव्यपदेशं लभते, एकश्चात्रैकाच्। तेनात्र द्विर्वचनं न स्यात्, जजागारेत्यादावेव स्यात्? इयाय, आरेत्यत्रापि कथं द्विर्वचनम्, यावतैकाचस्तदुच्यते, न चैकाच्त्वमस्ति, अज्व्यतिरिक्तस्यानच एकाज्व्यपदेशहेतोरभावात्? इत्यत आह--`पपाचेत्यत्र` इत्यादि। एकसंख्याव्यवच्छिन्नस्वरसम्बनधहेतुको व्यपदेशः, स यस्यास्ति स व्यपदेशी। जागर्त्त्यादिषु धातुषु जागित्येवमादिः। `तेन तुल्यं वत्र्तते` 5|1|114
इति व्यपदेशिवत्, तस्य भावो व्यपदेशिवद्भावः। एकाच्त्वमपीत्यपिशब्दादद्वितीयत्वमपीति। ततोऽनेन जजागारेत्यत्र यथा वास्तवे प्रथमत्वे जाग्? इत्येतस्य प्रथमस्यैकाचो द्विर्वचनं भवति, तथा परमार्थतो सत्यपि प्रथमत्वे प्रथमस्यैकाचो द्विर्वचनं भवति व्यपदेशिवद्भावेन पपाचेत्यत्र पच्छब्दस्य। इयाय, आरेत्यत्राप्यसति वास्तव एकाच्त्वे द्वितीयत्वे च व्यपदेशिवद्भावेन द्विर्वचनं भवति; यथा--अटिटिषतीत्यत्र वस्तुत एवैकाचो द्वितीयस्य टिशब्दस्येति।न चै तद्वक्तव्यम्--`यस्मादप्रथमस्यापि पच्? इत्येवम्प्रकारस्य व्यपदेशिवद्भावेन द्विर्वचनं भवति` इति। अत्र `लिटभ्यासस्योभयेषाम्` 6|1|17
इति वचनं ज्ञापकम्, असत्यपि वास्तव एकाच्त्वे द्वितीयत्वे च पुनव्र्यपदेशिवद्भावेन चेण्प्रभृतनां द्विर्वचनं भवतति। अत्राभ्यासस्य दीर्घविधानार्थम्? `दीर्घ इणः किति` 7|4|69
इति वचनं ज्ञापकम्। इह `आदशभ्यः संख्याः संख्येये वत्र्तन्ते न तु संख्यानमात्रे` इति द्विशब्दोऽत्र संख्येये वत्र्तते। तच्च संख्येयं शब्दरूपं वा स्यात्? उच्चारणं वा? तत्र यदि शब्दरूपं संख्येयं स्यात्? तदा `द्वे` इत्यनेन द्विशब्दरूपे भाव्यमानतया निर्दिश्येते इति। अत एकाच इत्यस्य च स्चाने योगलक्षणः सम्बन्धो भवति, अतः `स्थाने द्विर्वचनम्` इत्येष पक्षो भवति। तदैकाच इति स्थानषष्ठी जायते। अथ पुनरुच्चारणं सख्येयं तदा स्थान्यादेशसम्बन्धो न भवति। उच्चारणं नाम शब्दानुगतो धर्मः। यद्यसावदेशो विदीयते तदा निवृत्तिधर्मा स्थानी भवतीति शपब्दस्य स्थानिनो निवृत्त्या भवितव्यम्, ततश्चोच्चारणमपि न स्यात्; तस्य तद्धर्मत्वात्। तस्मादुच्चारणे संख्येये स्थाने द्विर्वचनं न सम्भवतीति `द्विष्प्रयोगो द्विर्वचनम्` इत्येष पक्षो भवतीति। तदैकाच इति `कर्त्तृकर्मणोः कृति` 2|3|65
इति कर्मणि षष्ठी, सा ह्रैकाजुच्चारणक्रियया व्याप्तुमिष्टतमत्वात्? कर्म भवति। तत्र यदि `स्थाने द्विर्वचनम्` इत्येष पक्ष आश्रीयेत, तदा जिघांसतीत हन्तः कुत्वं न स्यात्। समुदायस्य हि सन्नन्तस्य समुदायः सन्नन्त आदेशः, तत्र कृत आश्रीयेत, तदा जीघांसतीति हन्तेः कुत्वं न स्यात्। समुदायस्य हि सन्नन्तस्य समुदायः सन्नन्त आदेशः, तत्र कृत एतन्नास्ति। अयं प्रत्ययः इयं प्रकृतिरिति सन्दिग्धत्वात्? प्रकृतिप्रत्ययस्य हन्तिर्नष्टो भवतीति `अभ्यासाच्च` 7|3|55
इति कुत्वं हन्तिहकारस्य न स्यादितीमं स्थानेद्विर्वचनपक्षे दोषं दृष्ट्वा द्विष्प्रयोगो द्विर्वचनमिति पक्षमाश्रित्याह--`द्विष्प्रयोगश्च` इत्यादि। चकारोऽवधारणे। द्विष्प्रयोग एवेत्यर्थः। न स्थाने द्विष्प्रयोग इत्यर्थः। अथ द्विष्प्रयोगद्विर्वचने कथमयं दोषो न भवति? इत्याह--`आवृत्तिसंख्या हि` इत्यादि। पुनः पुनरुच्चारणम्ावृत्तिः। तत्? पुनः संख्याव्यवस्थितस्यैव धातोर्विधीयते। `तेन` इत्यादि। यस्मादावृत्तिः सख्याव्यवस्थितस्यैव धातोर्विधीयते, तेन स एव शब्दो व्यवस्थित एव द्विरुच्चार्यते, न तु तस्य स्ताने शब्दान्तरं विधीयत इति कुतः पुनः पूर्वोक्तदोषाव सरप्रसङ्गः!यदि तर्ही द्विष्प्रयोगो द्विर्वचनमित्येष पक्ष आक्षीयते, एवं च सति `वस्वेकाजाद्घसाम्` 7|2|67
इत्यत्रादिवान्, आशिवान्, पेचिवान्, शेकिवान्, इत्युदाह्मत्य यद्वक्ष्यति--`धात्वभ्यासयोरेकादेशे कृत एवाभ्यासलोपयोः कृतयोः कृतद्विर्वचना एत एकाचो न भवन्ति` इति, तन्न युज्यते; अकृतेऽपि धात्वभ्यासयोरेकादेशेऽकृतयोरपि चैत्वाभ्यासलोपयोः कृतद्विर्वचनानामष्येषामेकाच्त्वात्। स्थाने द्विर्वचने हि शब्दान्तरमेवा नेकाजादिश्यत इति स्यादेषां कृतद्विर्वचनानामनेकाच्त्वम्, न तु द्विष्प्रयोगपक्षे। तत्र हि स एव शब्दो द्विरुच्चार्यते। न चासौ शतकृत्वोऽप्युच्चार्यमाम एकाच्त्वं जहाति, किं पुनर्द्विरुच्यमानः। यदपि नियमस्य व्यवच्छेद्यचं दर्शयितुं बिभिद्वानित्यादि तत्रोपन्यसिष्यति, तदप्ययुक्तमेव; भिविप्रभृतीनामेव यथोक्तादेव हेतोः कृतद्विर्वचनानामप्येकाच्त्वात्। यदप्याद्ग्रहणमनेकाजर्थमित्यभिधास्यति, तदप्ययुक्तमेव; तत एव हेतोराकारान्तानां कृतद्विर्वचनानामप्यनेकाच्त्वानुपपत्तेः। तस्मात्? स्थाने कृतद्विर्वचनपक्षोऽप्यङ्गीकत्र्तव्यः। एवं तह्र्रन्यथा व्याख्यायते। इह पक्षद्वयं पूर्वोक्तं, सम्भवति। तत्र किं द्विष्प्रयोगो द्विर्वचनमित्येष पक्ष आश्रीयते? उत स्थाने द्विर्वचनपक्षः--इति प्रश्नावसर इदमाह--`द्विष्प्रयोगश्च द्विर्वचनम्` इति। चकारः स्थाने द्विर्वचनमित्यमुमर्थं द्योतयति। ननु च `षष्ठी स्थानेयोगा` 1|1|49
इति वचनात्? स्थाने द्विर्वचनपक्षेमात्र [द्विर्वचनपक्षे नात्र--मुद्रितः पाठः] भवितुं युक्तम्, तत्? कथं द्विष्प्रयोगपक्षोऽप्युपपद्यत इत्यत आह--`आवृत्तिसंख्या हि` इत्यादि। यदि शब्दान्तरं तस्य स्थाने विधीयते तदा स्थान्यादेशसम्बन्धे प्रतिस्थाने द्विर्वचनमित्येष पक्षो जायत इत्यक्तम्। यदा त्वावृत्तिसंख्या विधीयते तदेतरः पक्षो भवतीति। एदपि प्रतिपादितं प्राक्। तस्मात्? द्विष्प्रयोगपक्षो यदाङ्ग#ईकर्तुमिष्यते, तदावृत्तिसंख्या द्वे इति विधीयते, तेन स एव शब्दो द्विरुच्चार्यते, न तु शब्दान्तरं तस्य स्थाने विदीयते। तस्माद्द्विष्प्रयोगद्विर्वचनपक्षोऽप्यङ्गीकत्र्तव्यः। अथ कथं स्थाने द्विर्वचनमित्येषोऽपि पक्ष आश्रीयते, यावता जिघांसतीत्यत्र हन्तेर्हकारस्य कुत्वं न प्राप्नोतीत्युक्तम्? नैष दोषः; उच्यते चेदम्--अब्यासाच्च 7|3|55
हन्तेः कुत्वं भवतीति। न च तस्य स्थाने शब्दान्तर एवादेशे कृते हन्तिरस्ति। तत्र वचनसामथ्र्यादादेशैकदेशे हन्तिप्रतिरूपके हन्तिशब्दो विज्ञास्यते। अन्ये त्वनयोः पक्षयोर्दोषा य आशङ्क्यन्ते ते भाष्य एवोत्क्षिप्य प्रतिक्षिप्ताः। इह त्वतिविस्तरग्रन्थभयान्न लिख्यन्ते॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सूफीमतम्
सूफिमतं (Sufism) यवनमतसम्बद्धमेव किञ्चन मतम् । यवनमतस्य संस्थापकस्य मोहमद् पैगम्बरस्य कृते परमेश्वरस्य साक्षात्कारः द्विधा जातः इति श्रूयते । प्रथमसाक्षात्कारस्य फलं विद्यते ’खुरान्’ग्रन्थः । अपरः साक्षात्कारः समाध्यवस्थायां जातः इति श्रूयते । खुरान्ग्रन्थे विद्यमानाः विषयाः सार्वजनिकानाम् उपयोगाय, किन्तु अन्यप्रकारकं ज्ञानं गूढज्ञानम् । गुरुपरम्पराद्वारा एव मुमुक्षवः इदं ज्ञानं प्राप्तुम् अर्हन्ति । इयं विद्या एव ’सूफिविद्या’ इति कथ्यते । सूफिसिद्धान्तानां मूलबीजानि खुरान्ग्रन्थे, पैगम्बरस्य बोधनेषु एव अधिकतया दृश्यन्ते ।
अस्मिन् सिद्धान्ते निवृत्तिमार्गः विशेषप्राधान्यम् आवहति । प्रापञ्चिकबन्धनानि सुखानि च परित्यज्य निर्धनत्वम् आश्रित्य एकान्ते कठोरतपसः आचरणेन भगवतः साक्षात्कारप्राप्तिः एव सूफीजनानां परमं लक्ष्यं भवति । परमेश्वरस्य अवकृपायाः भीतिः एव सर्वदा सूफिजनानां मनः बाधते ।
मूलसिद्धान्ताः[सम्पादयतु]
परमात्मनः स्वरूपम्[सम्पादयतु]
परमात्मनः स्वरूपविषये मुसल्मानतत्त्वज्ञाने त्रयः प्रमुखाः अभिप्रायाः वर्तन्ते ।
- १. इजादिया – नाम द्वैतवादः । एतन्मतानुसारं परमेश्वरः शून्यात् सृष्टिम् अकरोत् । सृष्टिः परमेश्वरश्च भिन्नौ ।
- २. शहुदिया – अस्य मतानुसारं परमेश्वरस्य स्वरूप-सामर्थ्ययोः पुरतः इयं सृष्टिः नगण्या एव । सृष्टिः दर्पणः इव यत्र परमेश्वरस्य गुणानां प्रतिबिम्बमात्रं दृश्यते ।
- ३. वजुदिया – नाम अद्वैतवादः । परमेश्वरमात्रं सत्यस्वरूपः । ’हया-उस्त’ तन्नाम सर्वं सः एव इति ।
सूफिमते ’शहुदिया’ ’वजुदिया’ इति द्वौ प्रमुखौ भेदौ विद्येते ।
परमेश्वरस्य आविष्कारः[सम्पादयतु]
सूफिमते परमेश्वरस्य आविष्काररीतिः ’तनजुल्लात’ इति निर्दिश्यते । अस्य शब्दस्य ’अवतरणम्’ इति अर्थः । परमनिर्गुणावस्थायां विद्यमाना परमात्मशक्तिः अस्माकम् इच्छायाः आविष्कारदिशि प्रवर्तते । तस्य परिणामस्तु भवति विविधतासु ऐक्यमित्यत्र एव । परमेश्वरस्य शुद्धं स्वरूपम् ’अल्लं वजदुल मुत्लक’ नाम ’एकमेव अस्तित्वम्’ इति निर्दिश्यते । अस्य स्वरूपं निर्गुणत्वं तन्नाम अजातत्वम् ।


text:
आर्थिकान्यायः एकत्रिंशत् जनाः राष्ट्रान्तरं गतवन्तः इति सर्वकारः।नवदेहली> आर्थिक अन्यायेन नियमात् शिक्षणात् च रक्षां प्राप्तुं एकत्रिंशत् जनाः राष्ट्रान्तरं गतवन्तः इति सर्वकारस्य प्रतिवेदनम्। विदेशकार्य सहमन्त्रिणा एम्. जे अक्बर् महोदयेन लोकसभायां दत्ता इयं वार्ता।
राष्ट्रान्तरं गतवतां सूच्यां नीरव् मोदी तस्य बन्धुः मेहुल् चोक्सी च अन्तर्भवतः। नीरव् मोद्याः पत्नी अमी नीरव् मोदी, पुत्रः निषाल् मोदी, विजय् मल्या, ललित् मोदी, शस्त्रव्यापारी सञ्जय् भण्डारी इत्येतेषां नामानि अपि सूच्यां सन्ति।
एते कदा राष्टान्तरं अगच्छन्निति सर्वकारस्य प्रतिवेदने न व्यक्तीकृतम्। विजय् मल्यया सह अन्यान् विदेशादानेतुं निवेदनं सी बी ऐ तः सर्वकारः प्राप्तः।एतानि एतेषां राष्ट्राणां गणनाय प्रेषितानि च। एतेषां अन्यायानां रोधनाय नियमनिर्माणं परिगणयति इति केन्द्रमन्त्रिणा व्यक्तीकृतम्।


text:
तदपि न ज्ञायते किं वृत्तं जाति[र्वा कीदृशी]ति । तदाह—
तयोर्वृत्तजा[त्योः प्रपञ्चो] विचित्रः प्रभेदः वक्त्रादिरूपः, आर्यादिलक्षणश्च सकलः सर्वो निदर्शितः लक्षणतो लक्षितश्च प्रतिपादितः । कुत्र छन्दो[विचित्यां छन्दांसि] विचीयन्ते [संगृह्यन्ते यत्र] यया वा तस्याम् । सा चेयं विद्या पद्यलक्षणस्य काव्यशरीरस्य साधिका । यदन[या] प्रसाध्यते ततः साप्यादरेण द्रष्टव्येति वक्रोक्त्या तदभ्यासे श्रोतृजनं नियोज[यति- सा विद्येति] काव्यमे[व सागरः तद्वद्]गम्भीरं यतः, 9 भावार्थगाम्भीर्यात् । न तु शब्दगाम्भीर्येण । अन्यथा प्रमादो न स्यात् । नानारसामृतत्वात् । सूक्तरत्नाकरत्वात् । अकृतधियां च [वैरस्याधायकत्वात्] काव्यसागरं वि[विक्षूणां अवगा]हितुमिच्छतां स्वयं कर्तुं परकीयं वा ज्ञातुमिच्छतामित्यर्थः । सा छन्दोविचितिविद्या नौरूपा । सापि ज्ञातव्येति भावः ॥


text:
श्रीगणेशाय नमः ॥ ॐ कार इति खलु गगनसमो नपरापरसा रविसार इति ॥
अविशाल - विशालनिराकरणम् कथमक्षरबिंदुसमुच्चरणम् ॥१॥
इह ’ तत्त्वमसि ’ प्रभृतिभिः श्रुतिभिः प्रतिपादितमात्मनि तत्त्वमसि ॥
त्वमुपाधिविवर्जितसर्वसमं किमु रोदसि मानस सर्वासमम ॥२॥
अधऊर्ध्वविवर्जितसर्वसमं ककुभादिविवर्जितसर्वसमम् ॥
यदि चैकनिरंतरसर्वसमं किमुरोदसि मानस सर्व० ॥३॥
नहि कल्पितभाव - विभाव - रतिर्नहि राग - विराग - विचार - रतिः ॥
यदिसर्वविर्जित सर्वसमं किमु रोदसि मानस सर्वसमम् ॥४॥
नहिबोध - विबोधि - समाधिरिति नहि काल - विकालसमाधिरिति ॥
नहि देश - विदेशसमाधिरिति किमु रोदसि० ॥५॥
नहि कुंभनभो नहिकुंभमिति नहि जीव वपुर्नहि जीव इति ॥
नहिकारणकार्यविचार इति किमु० ॥६॥
यदिसर्वनिरंतरमोक्षपदं लघुदीर्घविचारविहीन इति ॥
नहि वर्तुळ - कोणविचारगतिः किमु० ॥७॥
इह शून्य - विशून्यविहीन इति इह शुद्ध - विशुद्धविहीन इति ॥
इह सर्व - विसर्व विहीन इति कि० ॥८॥
नहि भीतिविचित्रविचार इति न निरंतरसंधिमनस्यमिति ॥
सरिमित्रविर्जितसर्वसमं किमु रो० ॥९॥
नहि शेष - विशेषणरूप इति न चराचरभेदविभेद इति ॥
इह मोक्षनिरंतरसर्वमिति किमु० ॥१०॥
न गुणागुणपाशविबंध इति द्रुतजीवनजीवकरोमि कथम् ॥
इह शुद्ध - निरंजनसर्वसमं किमु रो० ॥११॥
इह भाव - विभावविहीनपरं इह काम - विकामविहीनपरम् ॥
इह बोधतमं खलु मोक्षसमं किमु रो० ॥१२॥
इह तत्त्वनिरंतरसर्वसमं न हि संधि - विसंधि - समागमनम् ॥
यदि सर्वविवर्जितमेव समं किमुरो० ॥१३॥
इह रूप - विरूपविहीन इति ननु भिन्न - विभिन्नविहीन इति ॥
ननु सर्व - विसर्वविहीन इति किमु रोदसि० ॥१४॥
अनिकेतकुटीपरिचारसमं इह संग - विसंगविहीनपरम् ॥
इह बोध - विबोधविहीन इति किमु रो० ॥१५॥
अविकार - विकारमसत्यमिति अविलक्ष - विलक्षमसत्यमिति ॥
इह केवलमात्मनि सत्यमिति किमु रो० ॥१६॥
इह सर्वगतः खलु जीव इति इह सर्वनिरंतरजीव इति ॥
इह केवलमात्मनि जीव इति किमु रो० ॥१७॥
अविवेकविवेकविबोध इति अविकल्प - विकल्पविबोध इति ॥
यदि चैकनिरंतरबोध इति किमु रो० ॥१८॥
यदि वर्णविवर्णविहीनसमं यदि भेद - विभेदविहीनसमम ॥
यदि कारण - कार्यविहीनसमं किमु रो० ॥१९॥
इह सर्व हि केवलसर्वचिते इह केवलनिर्मलसर्वचिते ॥
वियदादिविवर्जितसर्वचिते किमु० ॥२०॥
इति निर्मलनिश्वलसर्वगतं इति सर्वनिरंतरसर्वगतम् ॥
दिनरात्रिविवर्जितसर्वगतं किमु रो० ॥२१॥
न च बंधसमाधिसमागमनं न हि योग - वियोगसमागमनम् ॥
न च तर्क - वितर्कसमागमनं किमु रो० ॥२२॥
इह काल - विकालनिराकरणं अनुपीनकृशैकनिराकरणम् ॥
नहि केवलतत्त्वनिराकरणं किमु रो० ॥२३॥
इह देह - विदेहविहीनपरम् नहिजाग्रति - भ्रांतितृतीयपरम् ॥
अपिधान - पिधानविचारपरं किमु रो० ॥२४॥
गगनोपमशुद्ध - विशुद्धसमं इह सर्वविवर्जितसर्वसमम ॥
गतसार - विसारविकारसमं किमु रो० ॥२५॥
इइ धर्म - विधर्मविरागपरं इह वस्तु - विवस्तुविहीनपरम् ॥
इह कामविकामविरागपरं किमु रोद० ॥२६॥
गुण - दोषविवर्णितसर्वमसि सुखदुःखविवर्जिततत्त्वमसि ॥
यदि रे गगनोपमतत्त्वमसि किमु रो० ॥२७॥
बहुधा श्रुतयः प्रवदंति यतो वियदादिगतो यदि तोयसमम ॥
यदिचेद्नगनोपमतत्त्वमसि किमु रो० ॥२८॥
यदि रूपविवर्जितसर्वमिदं यदि चैकनिरंतरसर्वमिदम् ॥
यदि सर्वविवर्जितसर्वमिदं किमु रो० ॥२९॥
इह सारसमुच्चयसर्वयति कथितो निजभावविबोधपति ॥
यदि यत्कारणनहि सत्यमिति किमु रो० ॥३०॥
विंदति विंदति नहि नहि यत्र छंदोलक्षणं नहि नहि तत्र ॥
समरसमाज्ञो भावितपूतः प्रभवति तत्त्वं परमवधूतः ॥३१॥
इति श्रीदत्तगीतासूपनिषत्सारम थितार्थेषु निरंजनविद्यायां निर्वाणयोगे
श्रीदत्त - गोरक्षकसंवादे समवृद्धिद्दष्टिस्वात्मसंवित्युपदेशोनाम चतुर्थोध्यायः ॥४॥


text:
आज गणेशचतुर्थी आहे. या प्रसंगी श्रीगणरायाला साष्टांग प्रणिपात.
हा उत्सव सर्वांना फलदायक ठरो अशा शुभेच्छा. या दिवसानिमित्य गणेशाची दोन स्तोत्रे खाली देत आहे.
१ संकट नाशन गणेश स्तोत्र (नारद पुराण, नारद विरचित)
नारद उवाच
प्रणम्य शिरसा देवं गौरीपुत्रं विनायकं
भक्तावासं स्मरेत् नित्यं आयु: कामार्थ सिद्धये ।।१।।
प्रथमं वक्रतुण्डं च एकदंतं द्वितीयकं
तृतीयं कृष्णपिङ्गाक्षं गजवक्त्रं चतुर्थकं ।।२।।
लंबोदरं पञ्चमं च षष्ठमं विकटमेव च
सप्तमं विघ्नराजेन्द्रं धूम्रवर्णम् तथाष्टकं ।।३।।
नवमं भालचन्द्रं च दशमं तु विनायकं
एकादशं गणपतिम् द्वादशं तु गजाननं ।।४।।
द्वादशैतानि नामानि त्रिसंध्यं य: पठेत् नर:
न च विघ्नभयं तस्य सर्व सिद्धिकरं भवेत् ।।५।।
विद्यार्थी लभते विद्या धनार्थी लभते धनं पुत्रार्थी लभते पुत्रान् मोक्षार्थी लभते गतिम् ।।६।।
जपेत् गणपति स्तोत्रं षड्भि: मासै: फ़लं लभेत्
संवत्सरेण सिद्धिम् च लभते नात्र संशय: ।।७।।
अष्टेभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्र्च लिखित्वा य: समर्पयेत
तस्य विद्या भवेत् सर्वा गणेशस्य प्रसादत: ।।८।।
इति श्री नारद पुराणे नारद विरचितं
“संकटनाशनं” नाम श्रीगणेश स्तोत्रं संपूर्णम्
शुभं भवतु शुभं भवतु शुभं भवतु
ॐ श्री गजानन प्रसन्न
ॐ गं गणपतये नम:
----------------------------------------------------------------------
२ श्री गणेश द्वादश नाम स्तोत्र (मुद्गल पुराण )
ॐ श्री गणेशाय नम:
शुक्लाम्बर धरं देवं शशिवर्णम् चतुर्भुजं
प्रसन्न वदनं ध्यायेत् सर्व विघ्नोपशांतये ।।१।।
अभिप्सितार्थ सिद्ध्यर्थम् पूजितो य: सुरासुरै:
सर्व विघ्नहर: तस्मै गणाधिपतये नम: ।।२।।
गणानां अधिप: चण्डो गजवक्त्र: त्रिलोचन:
प्रसन्नो भव मे नित्यं वरदात: विनायक: ।।३।।
सुमुख: एकदंतश्च कपिलो गजकर्णक:
लंबोदरश्च विकट: विघ्ननाशो विनायक: ।।४।।धूम्रकेतु: गणाध्यक्ष: भालचन्द्र: गजानन:
द्वादश एतानि नामानि गणाध्यक्षश्च य: पठेत् ।।५।।
विद्यार्थी लभते विद्या धनार्थी लभते धनं
इष्टकामं तु कामार्थी धर्मार्थी मोक्षं अक्षयं ।।६।।विद्यारंभे विवाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा
संग्रामे संकटे चैव विघ्न: तस्य न जायते ।।७।।
इति श्री मुद्गल पुराणोक्तं श्रीगणेश द्वादश नाम स्तोत्रं संपूर्णम्
शुभं भवतु शुभं भवतु शुभं भवतु


text:
अध्यायः ४
दर्शितेङ्गिताकारं तु प्रविरलदर्शनाम्((१४२)) अःपूर्वां च दूत्योपसर्पयेत् ॥१॥
सैनां शीलतोऽनुप्रविश्याख्यानकपटैः सुभगंकरणयोगैर्लोकवृत्तान्तैः कविकथाभिः पारदारिककथाभिश्च तस्याश्च रूपविज्ञानदाक्षिण्यशीलानुप्रशंसाभिश्च तां रञ्जयेत् ॥२॥
कथं एवंविधायास्तवायं इत्थंभूतः पतिरिति चानुशयं ग्राहयेत् ॥३॥
न तव सुभगे दास्यं अपि कर्तुं युक्त इति ब्रूयात् ॥४॥
मन्दवेगतां ईर्ष्यालुतां शठतां अःकृतज्ञतां चासंभोगशीलतां कदर्यतां चपलतां अन्यानि च यानि तस्मिन्गुप्तान्यस्या अभ्याशे सति सद्भावेऽतिशयेन भाषेत ॥५॥
येन च दोषेणोद्विग्नां लक्षयेत्तेनैवानुप्रविशेत् ॥६॥
यदासौ मृगी तदा नैव शशतादोषः ॥७॥
एतेनैव बडवहस्तिनीविषयश्चोक्तः ॥८॥
नायिकाया एव तु विश्वास्यतां उपलभ्य दूतीत्वेनोपसर्पयेत्प्रथमसाहसायां सूक्ष्मभावायां चेति गोणिकापुत्रः ॥९॥
सा नायकस्य चरितं अनुलोमतां कामितानि च कथयेत् ॥१०॥
प्रसृतसद्भावायां च युक्त्या कार्यशरीरं इत्थं वदेत् ॥११॥
शृणु विचित्रं इदं सुभगे त्वां किल दृष्त्वामुत्रासावित्थं गोत्रपुत्रो नायकश्चित्तोन्मादं अनुभवति । प्रकृत्या सुःकुमारः कदा चिदन्यत्रापरिक्लिष्टपूर्वस्तपस्वी । ततोऽधुना शक्यं अनेन मरणं अप्यनुभवितुं इति वर्णयेत् ॥१२॥
तत्र सिद्धा द्वितीयेऽहनि वाचि वक्त्रे दृष्ट्यां च प्रसादं उपलक्ष्य पुनरपि कथां प्रवर्तयेत् ॥१३॥
शृण्वत्यां चाहल्याविमारकशाकुन्तलादीन्यन्यान्यपि लौकिकानि च कथयेत्तद्युक्तानि ॥१४॥
वृषतां चतुःषष्टिविज्ञतां सौभाग्यं च नायकस्य । श्लाघनीयतां चास्य प्रच्छन्नं संप्रयोगं भूतं अःभूतपूर्वं वा वर्णयेत् ॥१५॥
आकारं चास्य लक्षयेत् ॥१६॥
सःविहसितं दृष्ट्वा संभाषते ॥१७॥
आसने चोपनिमन्त्रयते ॥१८॥
क्वासितं क्व शयितं क्व भुक्तं क्व चेष्टितं किं वा कृतं इति पृच्छति ॥१९॥
विविक्ते दर्शयत्यात्मानम् ॥२०॥
आख्यानकानि नियुङ्क्ते ॥५ ।४ ।२२ चिन्तयन्ती निःश्वासीति विजृम्भते च ॥२१॥
प्रीतिदायं च ददाति ॥२३॥
इष्टेषूत्सवेषु च स्मरति ॥२४॥
पुनर्दर्शनानुबन्धं विसृजति ॥२५॥
साधुवादिनी सती किं इदं अःशोभनं अभिधत्स इति कथां अनुबध्नाति ॥२६॥
नायकस्य शाठ्यचापल्यसंबद्धान्दोषान्ददाति ॥२७॥
पूर्वप्रवृत्तं च तत्संदर्शनं कथाभियोगं च स्वयं अःकथयन्ती तयोच्यमानं आकाङ्क्षति ॥२८॥
नायकमनोरथेषु च कथ्यमानेषु सःपरिभवं नाम हसति । न च निर्वदतीति ॥२९॥
दूत्येनां दर्शिताकारां नायकाभिज्ञानैरुपबृंहयेत् ॥३०॥
अःसंस्तुतां तु गुणकथनैरनुरागकथाभिश्चावर्जयेत् ॥३१॥
नासंस्तुतादृष्टाकारयोर्दूत्यं अस्तीत्यौद्दालकिः ॥३२॥
अःसंस्तुतयोरपि संसृष्टाकारयोरस्तीति बाभ्रवीयाः ॥३३॥
संस्तुतयोरप्यःसंसृष्टाकारयोरस्तीति गोणिकापुत्रः ॥३४॥
अःसंस्तुतयोरःदृष्टाकारयोरपि दूतीप्रत्ययादिति वात्स्यायनः ॥३५॥
तासां मनोहराण्युपायनानि ताम्बूलं अनुलेपनं स्रजं अङ्गुलीयकं वासो वा तेन प्रहितं दर्शयेत् ॥३६॥
तेषु नायकस्य यथार्थं नखदशनपदानि तानि तानि च चिह्नानि स्युः ॥३७॥
वाससि च कुङ्कुमाङ्कं अञ्जलिं निदद्यात् ॥३८॥
पत्रच्छेद्यानि नानाभिप्रायाकृतीनि दर्शयेत् । लेखपत्त्रगर्भाणि कर्णपत्त्राण्यापीडांश्च ॥३९॥
तेषु स्वमनोरथाख्यापनम् । प्रतिप्राभृतदाने((१४३)) चैनां नियोजयेत् ॥४०॥
एवं कृतपरस्परपरिग्रहयोश्च दूतीप्रत्ययः समागमः ॥४१॥
स तु देवताभिगमने यात्रायां उद्यानक्रीडायां जलावतरणे विवाहे यज्ञव्यसनोत्सवेष्वग्न्युत्पाते चौरविभ्रमे जनपदस्य चक्रारोहणे प्रेक्षव्यापारेषु तेषु तेषु च कार्येष्विति बाभ्रवीयाः ॥४२॥
सखीभिक्षुकीक्षपणिकातापसीभवनेषु सुखोपाय इति गोणिकापुत्रः ॥४३॥
तस्या एव तु गेहे विदितनिष्क्रमप्रवेशे चिन्तितात्ययप्रतीकारे प्रवेशनं उपपन्नं निष्क्रमणं अःविज्ञातकालं च तन्नित्यं सुखोपायं चेति वात्स्यायनः ॥४४॥
निसृष्टार्था[१] परिमितार्था[२] पत्रहारी[३] स्वयंदूती[४] मूढदूती[५] भार्यादूती[६] मूकदूती[७] वातदूती[८] चेति दूतीविशेषाः ॥४५॥
नायकस्य नायिकायाश्च यथामनीषितं अर्थं उपलभ्य स्वबुद्ध्या कार्यसंपादिनी निसृष्टार्था[१] ॥४६॥
सा प्रायेण संस्तुतसंभाषणयोः ॥४७॥
नायिकया प्रयुक्ता अःसंस्तुतसंभाषणयोरपि ॥४८॥
कौतुकाच्चानुरूपौ युक्ताविमौ परस्परस्येत्यःसंस्तुतयोरपि ॥४९॥
कार्यैकदेशं अभियोगैकदेशं चोपलभ्य शेषं संपादयतीति परिमितार्था[२] ॥५०॥
सा दृष्टपरस्पराकारयोः प्रविरलदर्शनयोः ॥५१॥
संदेशमात्रं प्रापयतीति पत्रहारी[३] ॥५२॥
सा प्रगाढसद्भावयोः संसृष्टयोश्च देशकालसंबोधनार्थम् ॥५३॥
दौत्येन प्रहितान्यया स्वयं एव नायकं अभिगच्छेदजानती नाम तेन सहोपभोगं स्वाप्ने वा कथयेत् । गोत्रस्खलितं भार्यां चास्य निन्देत् । त्द्व्यपदेशेन स्वयं ईर्ष्यां दर्शयेत् । नखदशनचिह्नितं वा किं चिद्दद्यात् । भवतेऽहं आदौ दातुं संकल्पितेति चाभिदधीत । मम भार्याया का रमणीयेति विविक्ते पर्यनुयुञ्जीत सा स्वयंदूती[४] ॥५४॥
तस्य विविक्ते दर्शनं प्रतिग्रहश्च ॥५५॥
प्रतिग्रहच्छलेनान्यां अभिसंधायास्याः संदेशाश्रवणद्वारेण नायकं साधयेत्तां चोपहन्यात्सापि स्वयंदूती[४] ॥५६॥
एतया नायकोऽप्यन्यदूतश्च व्याख्यातः ॥५७॥
नायकभार्यां मुग्धां विश्वास्यायन्त्रणयानुप्रविश्य नायकस्य चेष्टितानि पृच्छेत् । योगाञ् शिक्षयेत् । साकारं मण्डयेत् । कोपं एनां ग्राहयेत् । एवं च प्रतिपद्यस्वेति श्रावयेत् । स्वयं चास्यां नखदशनपदानि निर्वर्तयेत् । तेन द्वारेण नायाकं आकारयेत्सा मूढदूती[५] ॥५८॥
तस्यास्तयैव प्रत्युत्तराणि योजयेत् ॥५९॥
स्वभार्यां वा मूढं प्रयोज्य तया सह विश्वासेन योजयित्वा तयैवाकारयेत् । आत्मनश्च वैचक्षण्यं प्रकाशयेत् । सा भार्यादुती[६] तस्यास्तयैवाकारग्रहणम् ॥६०॥
बालां वा परिचारिकां अःदोषज्ञां अःदुष्टेनोपायेन प्रहिणुयात् । तत्र स्रजि कर्णपत्त्रे वा गूढलेखनिधानं नखदशनपदं वा सा मूकदूती[७] । तस्यास्तयैव प्रत्युत्तरप्रार्थनम् ॥६१॥
पूर्वप्रस्तुतार्थलिङ्गसंबद्धं अन्यजनाःग्रहणीयं लौकिकार्थं व्यर्थं वा वचनं उदासीना या श्रावयेत्सा वातदूती[८] । तस्या अपि तयैव प्रत्युत्तरप्रार्थनम् ॥६२॥
इति तासां विशेषाः ॥६२॥
भवन्ति चात्र श्लोकाः ॥६३॥
व्विधवेक्षणिका दासी भिक्षुकी शिल्पकारिका । प्रविशत्यासु विश्वासं दूतीकार्यं च विन्दति ॥६३॥
संक्षेपेण दूतीकर्माण्याह ॥६४॥
व्विद्वेषं ग्राहयेत्पत्यौ रमणीयानि वर्णयेत् । चित्रान्सुरतसंभोगानन्यासां अपि दर्शयेत् ॥६४॥
व्नायकस्यानुरागं च पुनश्च रतिकौशलम् । प्रार्थनां चाधिकस्त्रीभिरवष्टम्भं च वर्णयेत् ॥६५॥
वःसंकल्पितं अप्यर्थं उत्सृष्टं दोषकारणात् । पुनरावर्तयत्येव दूती वचनकौशलात्((१४४)) ॥६६॥
इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे पारदारिके पञ्चमेऽधिकरणे दूतीकर्माणि चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
यदेतत्त्रिविधं काव्यशरीरं भाषाभेदाच्चतुर्विधमुक्तम्, तदेव द्विधाविनियोगभेदाद् दर्शयन्नाह—
लास्यं श्रृङ्गारप्रधानं नृत्तम् । तदुक्तम्—
छलिनं [छद्म]प्रधानं नृत्तम् । लस्या तालविशेषप्राधान्यम् । सा च दक्षिणपाणिपातलक्षणा । यथोक्तम्—
तत्प्रतिपादकं काव्यं लास्याद्यक्तं तादर्थ्यात् । आदिशब्देन च स्कन्धकादि-27 परिग्रहः । तदेतत् प्रेक्षार्थम् । प्रेक्षा प्रेक्षणं चक्षुषा ग्रहणम् । तस्यै इदं प्रेक्षैवार्थः प्रयोजनं तदालम्ब्य प्रवृत्तिर्यस्य तत् प्रेक्षार्थम् । प्रेक्षा तदर्थस्याभिनयप्रधानत्वात् प्रेक्षणे विनियुज्यते, तत्श्रव16b णं तु सदपि न विवक्षितम् । तस्माल्लास्यादेरितरत् अन्यत् सर्गबन्धादि श्रव्यमेव श्रवण एव विनियुज्यते, अनभिनेयार्थत्वात्, न प्रेक्षणे इति । सैषा एवं रूपा द्वयी द्विविधा गतिर्व्यवस्था विनियोगकृता उदाहृता कथिता । तस्य त्रिविधस्य काव्यस्य न केवलं चतुर्विधेत्यपि शब्दः । यदुक्तम्—तैः शरीरं च काव्यानामलङ्कारश्च दर्शितः39 इति । तत्रेयता शरीरमलङ्काराधिष्ठानं निर्दिष्टम् ॥
- १.१०↩


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २७
देवयानी कथानकम् ।
शौनक उवाच।
कृतविद्ये कचे प्राप्ते हृष्टरूपा दिवौकसः।
कचादवेत्य तां विद्यां कृतार्था भरतर्षभ!।। २७.१ ।।
सर्व एव समागम्य शतक्रतुमथाब्रुवन्।
कालः स्त्वद्विक्रमस्याद्य जहि शत्रून् पुरन्दर!।। २७.२ ।।
एवमुक्तस्तु सह तै स्त्रिदशैर्मघवांस्तदा।
तथेत्युक्त्वोप चक्राम सोऽपश्यद्विपिने स्त्रियः।। २७.३ ।।
क्रीड़न्तीनान्तु कन्यानां वने चैत्ररथोपमे।
वायुर्भूतः सवस्त्राणि सर्वाण्येव व्यमिश्रयत्।। २७.४ ।।
ततो जलात् समुत्तीर्य ताः कन्याः सहितास्तदा।
वस्त्राणिजगृहुस्तानि यथा संस्थान्यनेकशः।। २७.५ ।।
तत्र वासो देवयान्याः शर्मिष्ठा जगृहे तदा।
व्यतिक्रममजानन्ती दुहिता वृषपर्वणः।। २७.६ ।।
ततस्तयोर्मिथस्तत्र विरोधः समजायत।
देवयान्याश्च राजेन्द्र! शर्मिष्ठायाश्च तत्कृते।। २७.७ ।।
देवयान्युवाच।
कस्माद् गृह्णासि मे वस्त्रं शिष्या भूत्वा ममासुरि!
समुदाचारहीनाया न ते श्रेयो भविष्यति।। २७.८ ।।
शर्मिष्ठोवाच।
आसीनञ्च शयानञ्च पिता ते पितरं मम।
स्तौति पृच्छति चाभीक्ष्णं नीचस्तः सुविनीतवत्।। २७.९ ।।
याचतस्त्वञ्च दुहिता स्तुवतः प्रतिगृह्णतः।
सुताहं स्तूयमानस्य ददतो न तु गृह्णतः।। २७.१० ।।
अनायुधासायुधायाः किं त्वं कुप्यसि भिक्षुकि!।
लप्स्यसे प्रतियोद्धारं न च त्वां गणयाम्यहम्।। २७.११ ।।
शौनक उवाच।
सा विस्मयं देवयानीं गतां सक्ताञ्च वाससि।
शर्मिष्ठा प्राक्षिपत्कूपे ततः स्वपुरमाविशत्।। २७.१२ ।।
हतेयमिति विज्ञाय शर्मिष्ठा पापनिश्रया।
अनवेक्ष्य ययौ तस्मात् क्रोधवेगपरायणा।। २७.१३ ।।
अथ तं देशमभ्यगाद्ययातिर्नहुषात्मजः।
श्रान्तयुग्मः श्रान्तरूपो मृगलिप्सुः पिणसितः।। २७.१४ ।।
नाहुषिः प्रेक्ष्यमाणो हि सनिपाते गतोदके।
ददर्श कन्यां तां तत्र दीप्तामग्निशिखामिव।। २७.१५ ।।
तामपृच्छत् स दृष्ट्वैव कन्याममरवर्णिनीम्।
सान्त्वयित्वा नृपश्रेष्ठः साम्ना परमवल्गुना।। २७.१६ ।।
का त्वं चारुमुखीश्यामा सुमृष्टमणिकुण्ड्ला।
दीर्घं ध्यायसि चात्यर्थं कस्माच्छ्वसिषि चातुरा।। २७.१७ ।।
कथञ्च पतिता ह्यस्मिन्। कृते वीरुत्तृणावृते।
दुहिता चैव कस्य त्वं वद सर्वं सुमध्यमे।। २७.१८ ।।
देवयान्युवाच।
योऽसौ देवै र्हतान् दैत्यानुत्थापयति विद्यया।
तस्य शुक्रस्य कन्याह त्वं मां नूनं न बुध्यसे।। २७.१९ ।।
एष मे दक्षिणो राजन्! पाणिस्ताम्रनखाङ्गुलिः।
समुद्धर गृहीत्वा मां कुलीनस्त्वं हि मे मतः।। २७.२० ।।
जानामि त्वाञ्चसंशान्तं वीर्य्यवन्तं यशस्विनम्।
तस्मान्मां पतितं कूपादस्मादुद्धर्तुमर्हसि।। २७.२१ ।।
शौनक उवाच।
तामथ ब्राह्मणीं स्त्रीं च विज्ञाय नहुषात्मजः।
गृहीत्वा दक्षिणे पाणावुज्जहार ततो बलात्।। २७.२२ ।।
उद्धृत्य चैनान्तरसा तस्मात् कूपान्नराधिपः।
आमन्त्रयित्वा सुश्रोणीं ययाति स्वपुरं ययौ।। २७.२३ ।।
देवयान्युवाच।
त्वरितं घूर्णिके गच्छ सर्वमाचक्ष्व मे पितुः।
नेदानीं तु प्रवेक्ष्यामि नगरं वृषपर्वणः।। २७.२४ ।।
शौनक उवाच।
सा तु वै त्वरितं गत्वा घूणिका सुरमन्दिरम्।
द्रृष्ट्वा काव्यमुवाचेदं कम्पमाना विचेतना।। २७.२५ ।।
आचख्यौ च महाभागा देवयानी वने हता।
शर्मिष्ठया महाप्राज्ञ!दुहित्रा वृषपर्वणः।। २७.२६ ।।
श्रुत्वा दुहितरं काव्यस्तदा शर्मिष्ठया हताम्।
त्वरया निर्ययौ दुःखान्मार्गमाणः सुतां वने।।। २७.२७ ।।
द्रृष्ट्वा दुहितरं काव्यो देवयानीं तपोवने।
बाहुभ्यां संपरिष्वज्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत्।। २७.२८ ।।
आत्मदोषैर्निंयच्छन्तिः सर्वे दुःखमुखे जना।
मन्येदुश्चरितं तस्मिन् तस्येयं निष्कृतिः कृता।। २७.२९ ।।
निष्कृतिर्वास्तु वा मास्तु श्रृणुष्वावहितो मम।
शर्मिष्ठयाय दुक्तास्मि दुहित्रा वृषपर्वणः।। २७.३० ।।
सत्यं किलैतत् सा प्राह दैत्यानामस्मि गायना।
एवं हि मे कथयति शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी।। २७.३१ ।।
वचनं तीक्ष्ण परुषं क्रोधरक्तेक्षणा भृशम्।
स्तुवतो दुहितासि त्वं याचतः प्रतिगृह्णतः।। २७.३२ ।।
सुताहं स्तूयमानस्य ददतोऽप्रतिगृह्णतः।
इति मामाह शर्मिष्ठ दुहिता वृषपर्वणः।।
क्रोधसंरक्तनयना दर्पपूर्णानना ततः।। २७.३३ ।।
यद्यहं स्तुवतस्तात दुहिता प्रतिगृह्णतः।
प्रसादयिष्ये शर्मिष्ठामित्युक्ता हि सखी मया।। २७.३४ ।।
शुक्र उवाच।
स्तुवतो दुहिता नस्त्वं भद्रे! न प्रतिगृह्णतः।
अतस्त्वं स्तूयमानस्य दुहिता देवयान्यसि।। २७.३५ ।।
वृषपर्वैव तद्वेद शक्रो राजा च नाहुषः।
अचिन्त्यं ब्रह्म निर्द्वन्द्वमैश्वरं हि बलं मम।। २७.३६ ।।


text:
नीमचमण्डलम्
नीमचमण्डलम् ( ( शृणु) /ˈniːməxməndələm/) (हिन्दी: नीमच जिला, आङ्ग्ल: Nimach district) इत्येतत् भारतस्य मध्यभागे स्थितस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य उज्जैनविभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति नीमच इति नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
नीमचमण्डलस्य विस्तारः ४,२५६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य पश्चिमभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे मन्दसौरमण्डलं, पश्चिमे राजस्थानराज्यम्, उत्तरे राजस्थानराज्यं, दक्षिणे मन्दसौरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले चम्बलनदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं नीमचमण्डलस्य जनसङ्ख्या ८,२६,०६७ अस्ति । अत्र ४,२२,६५३ पुरुषाः, ४,०३,४१४ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १९४ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १९४ जनाः। २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १३.७७% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९५५ अस्ति । अत्र साक्षरता ७०.८०% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले चत्वारि उपमण्डलानि सन्ति । तानि- नीमच, जीरन, जावद, सिङ्गोली ।
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले पुलोमही (अफीम) इत्यस्य व्यापारः विश्वस्तरे भवति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
नीलकण्ठमहादेव-मन्दिरम्[सम्पादयतु]
नीलकण्ठमहादेव-मन्दिरं बोरखेडी-ग्रामात् १ कि. मी. दूरे स्थितमस्ति । स्थलमिदं कस्याश्चित् नद्याः तटे स्थितमस्ति । मन्दिरे सुन्दरं शिवलिङ्गम् अस्ति । इदं मन्दिरं परितः रमणीयस्थलानि सन्ति ।
भादवामाता-मन्दिरम्[सम्पादयतु]
भादवामाता-मन्दिरं नीमच-नगरात् २० कि. मी. दूरे अस्ति । इदं मन्दिरं नीमचमण्डलस्य बृहत्तमं धार्मिकस्थलम् अस्ति । इदं मन्दिरं चमत्कारिकम् अस्ति । ये जनाः सुप्तिरोगात् (paralysis) पीडीताः सन्ति ते तत्र गच्छन्ति चेत् तेषां रोगस्य निवारणं भवति इति चमत्कारः । मन्दिरे एकः कुण्डः अस्ति । कुण्डस्य जलेन ये स्नानं कुर्वन्ति तेषां रोगस्य निवारणं भवति ।
रामपुरा[सम्पादयतु]
रामपुरा इति इदं क्षेत्रं पुरातनकाले रामाभील इत्यस्य शासने आसीत् । किन्तु तत्पश्चात् दुर्गभाण चन्द्रावत इत्यनेन सः पराजितः । दुर्गभाण चन्द्रावत इत्यनेन तत्र बहूनि निर्माणकार्याणि कारितानि । उच्यते यत् – “रामपुरा दुर्गभाण को, देखत भागे भूत । घर घर पारी पद्मनी, चौरे चम्पा रुख” ॥ रामपुरा इत्यत्र कल्याणराव-मन्दिरं, लक्ष्मीनारायण-मन्दिरं, जगदीश-मन्दिरं, ’जामा मस्जिद’ इत्यादीनि दर्शनीयस्थलानि अपि सन्ति ।
अठाना[सम्पादयतु]
अठाना मेवाडसाम्राज्यस्य राज्ञः महाराणालाखा इत्यस्य ज्येष्ठपुत्रस्य आधिपत्ये आसीत् । तत्र एकं विशालं भवनमस्ति । तद्भवनं कलात्मकम् अस्ति । तस्य भागद्वयमस्ति, ’बादल महल’ ’शीश महल’ च । बादल महल इत्यस्मिन् कलात्मकानि १० वातायनानि सन्ति । शीश महल इत्यस्मिन् काचस्य नयनमनोहराणि कलात्मककार्याणि कृतानि सन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
http://neemuch.nic.in/
http://www.census2011.co.in/census/district/299-neemuch.html


text:
शुक्रवार, 27 जनवरी 2017
प्रज्जालितो ज्ञानमयः प्रदीपः
लक्ष्मीनाथ समारम्भं नाथयामुनमध्यमाम्।
अस्मदाचार्यपर्यन्तां वन्दे गुरुपरम्पराम्।।
बिहारप्रान्तस्य दक्षिणदिग्भागे संस्कृतभाषायाः प्रचारकस्य श्रीस्वामिरङ्गरामानुजाचार्यस्य नाम को न जानाति। एते स्वकीयपरिश्रमबलेन विविधसंस्कृतशिक्षासंस्थानस्य स्थापनां कृत्वा जनमनसि संस्कृतस्य नवजागरणं कुर्वन्नस्ति।
विशिष्टाद्वैतसम्प्रदाये प्राचीनकालादारभ्य वहवः सुपण्डिताः सुविचारकाः वैष्णवाग्रगण्याः च अभवन्। तेषु एकः प्रमुखः सुपण्डिताः विंशतिशताद्यां जहानाबादजनपदान्तर्गते मिर्जापुरनाम्निग्रामे जनिं लेभे । वाल्याकालादेवायं कुशाग्रबुद्धिः, विविधशास्त्रचिन्तने मग्नः विद्वत्समाजे परमश्रद्धेयानां ज्ञानवृद्धानां माधवाचार्य एवञ्च नीलमेधाचार्यवर्याणां अन्तेवासिरुपेण विभिन्नानि शास्त्राणि अधीतवान्। एतेषां गुरवः स्वामिपरांकुशाचार्यः तरेत नाम्नी ग्रामे संस्कृतविद्यालयमहाविद्यालयोः स्थापनां कृतवान्। तदानीन्तमाः वाराणसेयाः पण्डिताः रङ्गरामानुजाचार्यवर्यस्य प्रतिभां शास्त्रवैदुष्यं च वीक्ष्य चकितचकिताः आसन्। विशिष्टाद्वैतवेदान्ते कृतभूरिपरिश्रमः रङ्गरामानुजाचार्येण अन्येषु दर्शनष्वपि रुचिं विधाय गहनं अध्ययनं कृतम्।
शास्त्रचिन्तने परिबद्धोयं समयाभावात् तद्दिने चणकं खादित्वा अध्ययने मग्नः आसीत्। यथा कणादः प्रतिदिनं रथ्यायां पतितान् तण्डुलकणान् भक्षयति स्म तथैव अयमपि शास्त्राध्ययनम् अतिक्लेशेन कृतवान्।
सम्प्रति 84 वर्षदेशीयः अयं चतुविंशतितमे वयसि एव संस्कृतस्य प्रचाराय प्रसाराय च गया जनपदान्तर्गते हुलासंगजनाम्नि ग्रामे एकं सुविस्तीर्णं भव्यञ्च संस्कृतविद्यालयं स्थापितवान्। तत्र छात्राणां अध्यापकानां च कृते भोजनवासव्यवथापि विहिता । अनन्तरं संस्कृतमहाविद्यालयस्य स्थापनापि कृता।
बिहारप्रान्तस्य वंगदेशस्य उत्तरप्रदेशस्य च छात्राः तत्र भोजनादिव्यवस्थां प्राप्य अध्ययने रताः अभवन्। असौ सर्वत्र परिभ्रमन् विद्वांसं आनीय अध्यापने योजितवान्। अस्य अथकप्रयासेन उत्तरभारतस्य विद्वांसः तत्र ज्ञानलाभाय गच्छन्ति। तदैव एकः आशुकविः मनसिज शास्त्री आसीत्। सोsपि छात्रान् अध्यापयति स्म। गया जनपदस्य स्थानमिदं अतीव प्रसिद्धमभूत् ।
गुरुवर्येण अश्वमारुह्य ग्रामे – ग्रामे विहरन् प्रतिगृहं गत्वा संस्कृताध्यापनाय एकं पुत्रं देहीति याचते। तत बालान् संगृह्य स्वविद्यालये आनीय अध्ययने प्रेम्णा योजयति। अस्मान् एते बहु मन्यन्ते स्म। ग्रीष्मावकाशे प्रतिवर्षं वदति स्म भोः सम्पूर्णं अध्ययनं समाप्य गृहं गन्तव्यम्। मध्ये गृहगमनेन अध्ययनभंगः भवति । कथितञ्च यदि वाञ्छसि मूर्खत्वं ग्रामे वस दिनत्रयम्। भवन्तः तु मासपर्यन्तं तत्र स्थास्यति। यदि यूयं गृहं नैव गमिष्यथ चेत् अहमत्रैव सर्वं योगक्षेमं करिष्यामि। छात्रेषु संस्कृतसम्भाषणस्याभ्यासः केन विधिना वर्धिष्यति एतदर्थं संस्कृतवाग्वर्धिनी सभा आरब्धा। परिसरीयाः जनाः संस्कृते एव व्यवहरेयुः एतदर्थं विविधाः योजनाः चालिताः। संस्कृतं लोकभाषा स्यात् इति तेषाम् आभिलाषा लक्ष्यं चास्ति। प्रातः नित्यक्रियां कृत्वा छात्राः तेषां पुरतः पंक्तिबद्धरुपेण उपविश्य अमरकोषः तर्कसंग्रहः लघुसिद्धान्तकौमुदी ग्रन्थानां वाचनं एव सम्मुखे पंक्तिबद्धेन उपावेश्य कारयति। इतः अध्ययनं कृत्वा बहुजनाः विश्वविद्यालये महाविद्यालये अन्यस्मिन् सेवायां युक्ताः सन्ति।
अधुनापि चातुर्मासकाले प्रायशः दर्शनं‚ व्याकरणं‚ ज्यातिषञ्च पाठयति। स्वस्मै ग्रीष्मकालः भवतु वा शीतकालः सर्वदा वस्त्रद्वयमेव धारयति। संस्कृतं संस्कृतेश्च प्रसाराय गुरुवर्येण पुस्तकप्रकाशनार्थं एकं मुद्रणालयस्यापि स्थापना कृता। ततः एतैः प्रायः त्रिंशदधिकाः ग्रन्थाः वैदिकवाणीति नामिका पत्रिका मुद्रापयित्वा प्रकाश्यं नीताः। प्रतिवर्षं यज्ञकर्मणि छात्राणां श्लोकान्याक्षरी प्रतियोगिता शास्त्रार्थं च कारयित्वा जनसमक्षं संस्कृतस्य प्रदर्शनं कुर्वन्ति।
सदस्यता लें टिप्पणियाँ भेजें (Atom)


text:
चतुर्थोऽध्याय:
बृहदश्व उवाच ।
सा नमस्कृत्य देवेभ्य: प्रहस्य नलमब्रवीत ।
अहं चैव हि यच्चान्यन्ममास्ति वसु किंचन ।
तत्सर्वैं तव विश्रब्धं कुरु प्रणयमीश्वर ॥१॥
हंसानां वचनं यत्त तन्मां दहति पार्थिव ।
त्वत्कृते हि मया वीर राजान: संनिपातिता: ॥२॥
यदि त्वं भजमानां मां प्रत्याख्यास्यसि मानद ।
विषमग्निं जलं रज्जुमास्थास्ये तव कारणात् ॥३॥
एवमुक्तस्तु वैदर्भ्या नलस्तां प्रत्युवाच ह ।
तिष्ठत्सु लोकपालेषु कथं मानुषमिच्छसि ॥४॥
येषामहं लोककृतामीश्वराणां महात्मनाम् ।
न पादरजसा तुल्यो मनस्ते तेषु वर्तताम् ॥५॥
विप्रियं ह्याचरन्मत्या देवानां मृत्युमृच्छति ।
त्राहि मामनवद्याङ्गिं वरयस्व सुरोत्तमान् ॥६॥
विरजांसि च वासांसि दिव्याश्चित्रा: स्त्रजस्तथा ।
भूषणानि च मुख्यानि देवान्प्राप्य तु भुङक्षस्व वै ॥७॥
य इमां पृथिवीं कृस्तानां संक्षिप्य ग्रसते पुन: ।
हुताशमीशं देवानां का तं न वरयेत्पतिम ॥८॥
यस्य दण्डभयास्तर्वे भूतग्रामा: समगता: ।
धर्ममेवानुरुध्यन्ति का तं न वरयेत्पतिम् ॥९॥
धर्मात्मानं महात्मानं दैत्यदानवमर्दनम् ।
महेन्द्रं सर्वदेवानां का तं न वरयेत्पतिम् ॥१०॥
क्रियतामविशङ्केन मनसा यदि मन्यसे ।
वरुणं लोकपालानां सुहृद्वाक्यमिदं शृणु ॥११॥
नैषधेनैवमुक्ता सा दमयन्ती वचोऽव्रवीत् ।
समाप्लुताभ्यां नेत्राभ्यां शोकजेनाथ वारिणा ॥१२॥
देवेभ्योऽहं नमस्कृत्य सर्वेभ्य: पृथिवीपते ।
वृणे त्वामेव भर्तारं सत्यमेतद्बवीमि ते ॥१३॥
तामुवाच ततो राजा वेपमानां कृताञ्जलिम् ।
दौत्येनागत्य कल्याणि कथं स्वार्थमिहोत्हे ॥१४॥
कथं ह्यहं पतिश्रुत्व देवतानां विशेषत: ।
परार्थे यत्नमारभ्य कथं स्वार्थमिहोत्सहे ॥१५॥
एष धर्मो यदि स्वार्थो ममापि भविता: तत: ।
एवं स्वार्थ करिष्यामि तथा भद्रे विधीयताम् ॥१६॥
ततो बाष्पाकुलां वाचं दयमन्ती शुचिस्मिता ।
प्रत्याहरन्ती शनकैर्नलं राजानमब्रवीत ॥१७॥
उपायोऽयं मया दृष्टो निरपायो नरेश्वर ।
येन दोषो न भविता तव राजन्कमंथन ॥१८॥
त्वं चैव हि नरश्रेष्ठ देवाश्चेन्द्रपुरोगमा: ।
आयान्तु सहिता: सर्वे मम यत्र स्वयंवर ॥१९॥
ततोऽहं लोकपालानां संनिधौ त्वां नरेश्वर ।
वरयिष्ये नरव्याघ्र नैवं दोषो भविष्यति ॥२०॥
एवमुक्तस्तु वैदर्भ्या नलो राजा विशांपते ।
आजगाम पुनस्तत्र यत्र देवा: समागता: ॥२१॥
तमपश्यंस्तथायान्तं लोकपाला महेश्वरा: ।
दृष्टा चैनं ततोऽपृच्छन्वृत्तान्तं सर्वमेव तम् ॥२२॥
कच्चिददृष्टा त्वया राजन्दमयन्ती शुचिस्मिता ।
किमब्रवीच्च न: सर्वान्वद भूमिपतेऽनघ ॥२३॥
नल उवाच
भवद्भिरहमादिष्टो दमतन्त्या निवेशनम् ।
प्रविष्ट: सुमहाकक्षं दण्डिभि: स्थविरैर्वृतम् ॥२४॥
प्रविहन्तं च मां तत्र न कश्चिददृष्टवान्नर: ।
ऋते तां पार्थिवसुतां भवतामेव तेजसा ॥२५॥
सख्यश्चास्या मया दृष्टास्ताभिश्चाप्युपलक्षित: ।
विस्मिताश्चाभवन्सर्वा दृष्टा मां विबुधेश्वरा: ॥२६॥
वर्ण्यमनेषु च मया भवत्सु रुचिरानना ।
मामेव गतसंकल्पा वृणीते सा सुरोत्तमा: ॥२७॥
अब्रवीच्चैव मां बाला आयान्तु सहिता: सुरा: ।
त्वया सह नरव्याघ्र मम यत्र स्वयंवर ॥२८॥
तेषामहं संनिधौ त्वां वरयिष्यामि नैषध ।
एवं तव महाबाहो दोषो न भवितेति ह ॥२९॥
एतावदेव विबुधा यथावृत्तमुदाह्रतम् ।
मया शेषे प्रमाणं तु भवन्तस्त्रिद्शेश्वरा: ॥३०॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
बदरीनाथः
भारतस्य तीर्थस्थानेषु अन्यतमं बदरीनाथक्षेत्रम् । हिमालयपर्वते नरनारायणौ अस्मिन् एव आश्रमे अवसताम् । अत्र पाण्डवाः आगताः आसन् । अत्र नरनारायणयोः देवालयं विष्णुगङ्गानद्याः (अलकनन्दायाः) तीरे निर्मितवन्तः सन्ति । इदं पूर्वं वेदव्यासस्य आश्रमः आसीत् । बदरीनाथक्षेत्रं भारतस्य उत्तराखण्डराज्यस्य चमोलीमण्डलस्य नगरपञ्चायतप्रदेशः । हिन्दूनां पवित्रं क्षेत्रम् अपि । भारतस्य चतुर्धामतीर्थयात्रायाः(चारधाम) चतुर्षुक्षेत्रेषु प्रामुख्यं प्राप्तं क्षेत्रम् इदम् ।
अन्तर्विषयाः
भूगोलशास्त्रम्[सम्पादयतु]
भौगोलिकरूपेण बदरीनाथः ३०.७३तथा ७९.४८ अक्षांशरेखांशयोः स्थाने अस्ति । औन्नत्यं सामान्यतया मीटर् (११,२०४ पादमितम् )यावत् अस्ति । अलकनन्दानद्याः तटे विद्यमाने गढ़वालपर्वतप्रदेशे अस्ति । नरनारायणपर्वतश्रेण्याः मध्ये विद्यमानस्य नीलकण्ठपर्वतस्य (६,५६०मी) पृष्टभागे अस्ति । बदरीनाथक्षेत्रं हृषिकेशस्य उत्तरदिशि ३०१ कि.मी दूरे अस्ति । (केदारनाथस्य समीपे ) गौरीकुण्डमार्गद्वारा बदरीनाथक्शेत्रम् २३३कि.मी.दूरे अस्ति ।
महत्त्वम्[सम्पादयतु]
नवमे शतके बदरीनाथक्षेत्रम् आदिशङ्कराचार्यः प्रमुखतीर्थक्षेत्ररूपेण संस्थापितवान् । एषु दिनेषु एतस्य प्रसिद्धिः अधिका जाता इति कारणतः १९६१ तमे वर्षे तीर्थयात्रिणां संख्या ९०,६७६ आसीत् । २००६ तमे वर्षे स्यात् इति ऊहा । एतत् क्षेत्रं वैष्णवानां कृते पवित्रक्षेत्रम् । सनातनग्रन्थेषु तथा पुराण-पुण्य-कथासु सहस्रवर्षतः बदरीक्षेत्रं पवित्रक्षेत्रम् इति एव प्रस्तुतम् अस्ति । भागवतपुराणानुगुणं बदरीकाश्रमस्य प्रमुखः देवः (विष्णुः),नरस्य तथा नारायणरूपेण सकलजीविनाम् उद्धरणस्य लक्ष्यं साकारीकर्तुं महातपः आचरन्तौ आस्ताम् ” इति (भागवतपुराणम् ३.४.२२) उल्लेखः अस्ति ।‘बदरी’ इत्युक्ते तस्मिन् प्रदेशे समृद्धप्रमणेन वर्धमानं बीजरहितं फलम् । तथा 'नाथः’ इत्युक्ते एतस्य "देवः” । बदरीनाम्ना अपरं किञ्चन फलम् अस्ति । केषुचित् धर्मग्रन्थेषु अत्र बदरीवृक्षाः यथेष्टं वर्धन्ते स्म इति उल्लेखितवन्तः सन्ति ।
बदरीदेवालयः[सम्पादयतु]
पत्तनस्य प्रमुखम् आकर्षणम् अस्ति बदरीनाथदेवालयः । दन्तकथानुगुणं शङकरः अलकनन्दानद्यां बदरीनारायणदेवस्य सालिग्रामेण निर्मितां कृष्णशिलाप्रतिमां दृष्टवान् । सः आरम्भे तप्तकुण्डम् इति प्रसिद्धस्य उष्णजलस्य उत्ससमीपे गुहादेवालये प्रतिष्ठापितवान् । १३ शतके गढ़वालराजः प्रतिमायाः प्रस्तुतदेवालयं प्रति स्थानान्तरणं कृतवान् । प्राचीनः देवालयः इति कारणतः अपि च हिमपातकारणतः तदा तदा हानिः अभवत् । तदा अनेके प्रमुखाः एतस्य पुनरुज्जीवनकार्यानि कृतवन्तः। १७ शतके देवालयस्य अस्य गढ़वालराजाः विस्तरणं कृतवन्तः । १८०३ तमे वर्षे हिमालये जातस्य प्रमुखभूकम्पस्य कारणतः अधिकप्रमाणेन हानिः जाता । तदा जयपुरस्य राजा अस्य पुनर्निर्माणं कारितवान् । उपरितनभागे अर्धगोलाकारकस्वर्णलेपितछदयुक्तः देवालयः ५० ft (१५मी ) उन्नतः अस्ति । देवालयस्य अग्रभागः शिलाद्वारा निर्मितः । उपरितनभागे अर्धवर्तुलाकारकाणि वातायनानि सन्ति । विशालसोपानानां पङक्तिः अर्धवर्तुलाकारयुक्तस्य प्रमुखद्वारस्य दिशि अस्मान् प्रापयति। अत्रत्य वास्तुकला बौद्धविहारेषु यः चित्रालङ्कृतः अग्रभागः भवति तेन सह साम्यं भजते । अन्तः स्थम्भयुक्तः विशालप्रकोष्ठसदृशः मण्डपः अस्ति । ततः प्रमुखपूजास्थलं गर्भगृहं प्रति मार्गः अस्ति । मण्डपस्य भित्तयः स्थम्भाः च सङ्कीर्ण शिल्पयुक्ताः सन्ति ।
इतिहासः कल्पितकथाश्च[सम्पादयतु]
बदरीनाथप्रदेशं बदरी अथवा बदरीकाश्रमः इति हिन्दूधर्मग्रन्थेषु प्रस्तुतिः कृता अस्ति । एतत् स्थलं विष्णोः सानिध्येन पवित्रं जातम् अस्ति । विशिष्य विष्णोः नरनारायणयोः यत् द्विरूपम् अस्ति तत् अत्र द्रष्टुं शक्यम् । अतः महाभारते,शिवः अर्जुनम् उद्दिश्य वदति "भवान् पूर्वतनजन्मनि नररूपेण आसीत् । अतः अहं नारायणरूपेण भवता सह नारायणः सन् असंख्याकवर्षाणि यावत् बदरीप्रदेशे घोरं तपः आचरितवान् अस्मि ” इति। कल्पितकथानुसारं देवताः गङ्गां मनुकुलस्य उद्धरणार्थं भूमिं प्रति अवतरतु इति उक्तवन्तः । किन्तु 'तस्याः अवतरणस्य भारं सोढुं भूमेः सामर्थ्यं न आसीत् । अतः बृहत् गङगा द्वादशधा विभक्ता सती भूमिम् आगतवती । तासु अलकनन्दा अन्यतमा।
बदरीक्षेत्रं पर्वतैः आवृतम् अस्तीति महाभारते उल्लेखः अस्ति। पाण्डवाः पश्चिमगढ़वालसमीपे 'स्वर्गारोहणकरणम् 'इत्यर्थयुक्तस्य स्वर्गारोहिणीशिखरस्य आरोहणसमये प्रपाते जीवनं समापितवन्तः इति एकस्मिन् भागे प्रस्तापः कृतः अस्ति । स्थलीयकल्पितकथानुसारं पाण्डवाः स्वर्गं प्रति गमनसमये मार्गे बदरीनाथमार्गेण तथा ततः चत्वारिकिलोमीटर-उन्नतात् 'मना’ पत्तनद्वारा गतवन्तः इति । कल्पितकथानुसारं व्यासः यत्र महाभारतं लिखितवान् सा गुहा मनापत्तने अस्ति । पद्मपुराणे बदरीनाथक्षेत्रं परितः विद्यमानः प्रदेशः सम्रुद्धः पारमार्थिकः निक्षेपयुक्तः इति प्रशंसितवन्तः सन्ति।
तीर्थयात्रा[सम्पादयतु]
भारत –चीना-टिबेट्देशानां सीमारेखातः कतिचन किलोमीटर्दूरे स्थितं बदरीनाथं प्रति चारधामयात्रायाः पूर्वतनक्षेत्रात् केदारनाथात् दिनद्वयस्य प्रयाणं भवति । सिक्खजनानां प्रमुखतीर्थयात्राक्षेत्रं ‘ हेमकुण्डसाहिब्’ बदरीनाथगमनमार्गे अस्ति । विषेशतया ग्रीष्मकाले तीर्थायात्रायाः मार्गे महान् जनसम्मर्दः भवति । बदरीनाथं प्रति प्रवासार्थं सूक्तः समयः अस्ति जून् तः सेप्टम्बर् मासस्य अवधिः । आवर्षम् ऊर्णस्य वस्त्राणि धरणीयानि भवन्ति। आदिशङकराचार्येण उत्तरभागे स्थापितः ज्योतिर्मठः पार्श्वे अस्ति । अस्मिन् प्रदेशे द्रष्टुं योग्यनि इतरक्षेत्राणि नाम हरिद्वारम् ऋषिकेशम् /हृषिकेशम् /रिशिकेशम् ।
समुद्रतलात् इदं क्षेत्रं १०,२८४ पादमिते औन्नत्ये वर्तते । अत्रत्यं देवमन्दिरं मेमासस्य द्वितीयसप्ताहतः नवम्बर्-मासस्य द्वितीयसप्ताहपर्यन्तम् उद्घाटितं भवति । अवशिष्टान् षण्मासान् यावत् इदं क्षेत्रं हिमराशिभिः पिहितं भवति ।
पिधानावसरे ज्वालितः दीपः षण्मासानाम् अनन्तरम् उद्घाटनावसरे अपि ज्वलन् भवति इति वदन्ति अनेके प्रत्यक्षदर्शिनः यात्रिकाः । अस्य दीपस्य दर्शनमेव ज्योतिर्दर्शनम् इत्युच्यते । अपि च षण्मासेभ्यः पूर्वं देवाय अर्पितानि पुष्पाणि अपि प्रत्यग्राणि तिष्ठन्ति ।
पुराणकथा[सम्पादयतु]
पूर्वं धर्मप्रजापतिना परिणीता दक्षपुत्री मूर्तिदेवी पुत्रार्थिनी सती वसुधारातीर्थे अनेकानि वर्षाणि यावत् तपः आचरितवती । तदा नारायणः प्रत्यक्षः सन् 'वरं वृणीष्व' इति अवदत् । तदा मूर्तिदेवी - 'भवदृशं पुत्रद्वयम् अनुगृह्यताम्' इति प्रार्थितवती । 'तथास्तु' इति उक्त्वा अन्तर्निहितः जातः नारायणः । अग्रे तस्य अनुग्रहेण मूर्तिदेव्यां नरनारायणौ जातौ ।
सहस्रकवचः नाम कश्चन राक्षसः ब्रह्मणः वरमेकं प्राप्तवान् आसीत् । तदीयं कवचं सः एव पुण्यपुरुषः च्छेत्तुम् अर्हति येन १०,००० वर्षाणि तपः आचरितानि भवन्ति । नारायणः स्वस्य तपश्शक्त्या तस्य ४९९ कवचानि कर्तितवान् । तदा राक्षसः सहस्रकवचः धावन् सूर्यम् आश्रितवान् । द्वापरयुगे सः एव कर्णरूपेण अजायत । नरनारायणौ कृष्णार्जुनरूपेण आगत्य तम् अमारयताम् ।
नरनारायणयोः तपसः आचरणावसरे लक्ष्मीः बदरीवृक्षरूपेण तयोः कृते फलछायादिकं दत्तवती इत्यतः इदं क्षेत्रं बदरीक्षेत्रम् इति प्रसिद्धं जातम् ।
यानसौकर्यम्[सम्पादयतु]
- अत्यन्तं समीपस्थं विमाननिस्थानकं नाम डेह्राडून्समीपस्थं जालि ग्राण्ट् विमाननिस्थानकम्(३१७ कि.मी.) ।
- समीपस्थं रैलनिस्थानकं हरिद्वारम् (३१०.कि.मी), हृषीकेशं(२९७.कि.मी.), कोटद्वार(३२७ कि.मी.)
- नवदेहली-हरिद्वार-हृषीकेशतः नियतरूपेण यानव्यवस्था अस्ति ।
मार्गाः अत्यन्तं ह्रस्वाः इति कारणतः सर्वप्रदेशेषु चलितुं समर्थानि वाहनानि सन्ति चेत् उत्तमम् । एतावत्पर्यन्तं यात्रिभिः स्वयं वाहनं चालयितुं शक्यं नासीत् । किन्तु इदानीं देवालयस्य पुरतः अपि वाहनानि नेतुं शक्यानि ।
जनसान्द्रता[सम्पादयतु]
इदानीन्तनस्य भारतस्य जनगणनानुसारं बदरीनाथक्षेत्रे ८४१ जनाः सन्ति । तेषु ६५% पुरुषाः, ३५% महिलाः सन्ति । साक्षरताप्रमाणं ८५% अस्ति। एतत् प्रमाणं राष्ट्रियसाक्षरताप्रामाणापेक्षया (५९.५% ) अधिकम् अस्ति । तेषु ९२% पुरुषाः,७२% महिलाः साक्षराः सन्ति । जनसङ्ख्यायाः ९% जनाः ऊनषड्वर्षीयाः ।


text:
मंगलवार, 12 जुलाई 2011
मृदपि च चन्दनमस्मिन् sanskrit geet -2
गीतम - 2
मृदपि च चन्दनमस्मिन्, देशे ग्रामो ग्रामः सिद्धवनम्।
यत्र च बाला देवीस्वरूपा, बालाः सर्वे श्रीरामाः॥
हरिमन्दिरमिदमखिलशरीरं, धनशक्ती-जनसेवायै
यत्र च क्रीडायै वनराजः, धेनुर्माता परमशिवा
नित्यं प्रातः शिवगुणगानं, दीपनुतिः खलु शत्रुपरा। यत्र......
भाग्यविधायि निजार्जितकर्म, यत्र श्रमः श्रियमर्जयति
त्यागधनानां तपोनिधीनां, गाथां गायति कविवाणी
नित्यं प्रातः शिवगुणगानं, दीपनुतिः खलु शत्रुपरा। यत्र.......
यत्र हि नैव स्वदेहविमोहः, युद्धरतानां वीराणां
यत्र च कृषकः कार्यरतः सन्, पश्यति जीवनसाफल्यम्
जीवनलक्ष्यं न हि धनपदवी, यत्र च परशिवपदसेवा।
यत्र.......
सदस्यता लें टिप्पणियाँ भेजें (Atom)


text:
Sanskrit Essay on India - भारत देश पर संस्कृत निबंध
अस्माकं देशस्य प्राचीनं नाम "भारतं" वर्तते। सम्प्रति अस्य हिन्दुस्तान, हिन्द, इण्डिया इत्यपि नामानि सन्ति। अस्य पूर्वदिशायां बर्मा देशः अस्ति। दक्षिणदिशायां लंका अस्ति। पश्चिमदिशायां अफगानिस्तानं वर्तते। उत्तरदिशायां च हिमालयः अस्ति। अस्य खण्डितः भागः पाकिस्तान इति कथ्यते।
अस्माकं देशः संसारस्य देशेषु अति पुरातनः देशः अस्ति। एतद् विश्वस्य विशाल: गणतन्त्रदेश:। अयं देशः ज्ञानस्य धर्मस्य च आदिजन्मभूमिः अस्ति। अत्रैव वेदानां प्रादुर्भावः बभूव। अत्रैव मानवसभ्यता सर्वप्रथमं जन्म लेभे। इतः एव संसारे सर्वत्र सभ्यतायाः प्रचारः बभूव। अस्य महिमा अवर्णनीयः अस्ति। अस्य गौरवम् अतुलनीयम् अस्ति।
सम्प्रति अस्माकं देशः यत् भारतं विद्यते तस्य भागद्वयम् अस्ति। एकं दक्षिणभारतम्, द्वितीयं उत्तरभारतञ्च दक्षिणभारते आन्ध्रप्रदेशः, केरलः, कर्नाटकः, तमिलनाडुः च इति इमे चत्वारः प्रदेशाः सन्ति। उत्तरभारते निम्नलिखितानि राज्यानि सन्ति। यथा अरुणाचल प्रदेशः, आसामः, महाराष्ट्रम्, मणिपुरम्, मिज़ोरमः, मेघालयः, नागालैंडः,त्रिपुरा, उड़ीसा, पंजाबः, राजस्थानम्, सिक्किमः, उत्तरप्रदेशः,पश्चिम बंगालः, मध्यप्रदेशः, जम्मू-काश्मीरश्च।
SHARE THIS


text:
विशाखपट्टणमण्डलम्
विशाखपट्टणमण्डलम् (Visakhapatnam District)आन्ध्रप्रदेशस्य किञ्चनमण्डलं विद्यते। अस्य नगरस्य नाम कार्तिकेयात् आगतमस्ति । सुन्दरं सागरतीरं नौकानिस्थानं नौकानिर्माणकेन्द्रं च अत्र सन्ति । रामकृष्णसागरतीरम् अतीव सुन्दरम् अस्ति। दीपगृहम् (लैट् हौस्) इतः ६४ कि.मी पर्यन्तं प्रकाशं प्रसरति। अस्य समीपे सिंहाचलप्रदेशे पर्वते श्री लक्ष्मीनरसिंहस्वामी देवालयः अस्ति। गन्तुं ५०० सोपानानि सन्ति । ११ शतकीयः देवालयः एषः शिल्पकलायुक्तः अस्ति। ओरिस्साशैल्या भागवतः लीलाविनोदप्रसङ्गाः भित्तिषु चित्रिताः सन्ति। नौकानिर्माणकेन्द्रं परितः सुन्दरम् उद्यानम् अस्ति । विशाखपट्टणनगरे उत्तमवसति, भोजनव्यवास्था अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
विश्वविख्यातसिंहाचलपुण्यक्षेत्रं विद्यते अस्मिन् मण्डले विशाखपट्टणम् । एतत् यावद्भारतदेशे बृहन्मण्डलम् आसीत् स्वातन्त्र्यात् पूर्वम् । मौर्याः, शातवाहनाः, विष्णुकुण्डिनः, चालुक्याः गजपतयः विजयनगराधीशाः, गोल्कोण्डसाम्राज्याधीशाः इत्यादीनां परिपालनानन्तरं ब्रिटिषाधिपत्यं गतम् । १८७९ काले वीरय्यदोराध्वर्यवे रम्पाविप्लवम्, १९२२ वर्षे गिरिजनैः सवरविप्लवं समजनि। ब्रिटिष्परिपालनविरोधिनः अल्लूरिसीतारामराजादीनां नायकत्वे नर्सीपट्टनं, रम्पचोडवरप्रान्तेषु वनवासिनः उद्यमं कृतवन्तः। किन्तु ब्रिटिष् सर्वकारः तान् उद्यमनायकान् पाशविकरीत्या मारितवान् । स्वातन्त्र्यानन्तरम् एतस्य मण्डलस्य द्विवारं विभजनं जातम् । ततः केचन प्रान्ताः श्रीकाकुले, केचन प्रान्ताः विजयनगरे च सम्मिलिताः । भौगोलिकम् अस्य सीमायां प्राग्दिशि बङ्गालाखातसमुद्रः, पश्चिमदिशि ओरिस्साराज्यम्, उत्तरदिशि विजयनगरमण्डलं, दक्षिणदिशि पूर्वगोदावरीमण्डलं च वर्तन्ते । अस्य मण्डलस्य भूभागे ४२% अरण्यं वर्तते । ५ सङ्ख्याख्यः राजमार्गः अस्मिन् मण्डले १६९ कि.मी. मिते दूरे विस्तृतः ।
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
पाञ्चालिकानां निर्माणे सुप्रसिद्धः एटिकोप्पाकग्रामः वर्तते । मण्डलेऽस्मिन् बाक्सैट् वेर्मिक्युलेट् च उपलभ्येते । वातावरणे आर्द्रता अधिकः अस्ति । झञ्झवातस्य आधिक्येन पीड्यते इदं मण्डलम् । ३०% कृषिः क्रियते विद्यमानभूमौ । ४०% भूमिं प्रति जलयोगः अस्ति । १९३३ वर्षे नौकाकेन्द्रं निर्मितम् । विशाखपट्टणे केन्द्रराज्यसर्वकारयोः संस्थानि स्थापितानि । साहजिकं नौकाकेन्द्रं भारते अत्रैव विराजते । नौकाविमानरक्षणयन्त्रादिपरिकराणां निर्माणे, तेलस्वच्छता इत्यादिविभागेषु उपाधिः अधिकतया कल्प्यतेऽस्मिन् मण्डले ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
पर्यटकानाम् आकर्षकस्थानानि अनन्तगिरिः, चिन्तपल्लि, सीलेरु, अरकु, भीमिलि इत्यादीनि । सिंहाचलं श्रीवराहलक्ष्मीनरसिंहस्वामी देवालयः, डाल्विन्स् नोस्, रामकृष्णसागरः, काळिकादेवी आलयः, कैलासगिरि, रिषिकोण्डासागरः, इन्दिरागान्धिजन्तुप्रदर्शनशाला, बीमिली सागरः, सत्यनारायणस्वामी देवालयः, आन्ध्रविश्वविद्यालयः इत्यादीनि सन्ति।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
मार्गः[सम्पादयतु]
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
चेन्नै- हौरामार्गे विशाखपट्टणनिस्थानम् अस्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
आन्ध्रप्रदेशस्य महानगरेभ्यः सम्पर्कः अस्ति ।


text:
रसाभासो निरस्यते—२
अनया हि दृष्ट्या तदेवमभ्युपगम्यते यन्महाकाव्य-महाकथा(Epic Novel)-नाटक-प्रकरणादयो नितरां भूमभावभरिता गुरुसाहित्यप्रकाराः प्रविलसन्तीति। किन्तु खण्डकाव्य-गीतकाव्य(रागकाव्य)-मुक्तक-प्रहसन-नाटिका-भाणादिरञ्जनमात्रावसिता लघुसाहित्यप्रकारा इत्यप्यनुमीयते। परमिदमवधेयं यत्काव्यस्य लघुत्वं वा गुरुत्वं गात्रमात्रेण न निश्चीयते किञ्च गात्रस्यापि कापि गुणवत्ता दरीदृश्यते। यदाहुराङ्ग्लेयवाचि— “Quantity is also a quality” इति। तथापि समृद्धविभावानुभावादिसमग्रीनिर्माणक्षमा वक्रोक्तिमाध्यमद्वारा ध्वन्यमाना परमौचित्यवल्गिता साहिती या कापि रसिकानां रसानन्दमहोत्सवे पर्यवस्यतीति निश्चप्रचम्। केवलं गुरुसाहित्यप्रकारेषु भूमभावबन्धुरेषु प्रायेणेदृशस्य


text:
सेयं काव्यलक्षणप्रयोजनस्वभावा काव्यगुणदोषविवेकरूपा व्युत्पत्तिर्यामभिसन्धाय क्रियाविधिं निबबन्धुः सूरयः, तस्य किं प्रयोजनमितीदानीमवसरं प्राप्य प्रयोजनं वर्ण्यन्नाह—
नैसर्गिकी स्वाभाविकी जन्मान्तराभ्यास[स]म्भविनी । सहजेति यावत् । प्रतिभा हेयोपादेयपरिच्छेदलक्षणा । सा च प्रकरणात् काव्यविषया । सहजा शक्तिरियम् । उत्पाद्यां दर्शयन्नाह—श्रुतं चेत्यादि । श्रुतं काव्याङ्गविद्याश्रवणं श्रुतमयं तच्च59 व्याकरणक्रियाकल्पछन्दोविचित्याद्यनेकविद्याविषयत्वात्, अनेकशः प्रवृत्तत्वाच्च बहु पर्याप्तं निर्मलं परिशुद्धम्, आम्नायविशुद्ध्या सन्देहविपर्यासविरहात् । एवं श्रुतमयं ज्ञानं परिपूर्णमभिधाय चिन्तामयं भावनामयं च दर्शयन्नाह—अमन्दश्चाभियोग इति । श्रुतस्य चिन्तनमूहापोहमुखेन यथाम्नायमविपरीतार्थनिश्चयनम् । निश्चितस्य च भावनमभ्यासः आवृत्तिः स्थिरीकरणमिति द्विविधोऽभियोगः अभ्यासः । स चामन्दः पर्याप्तः यावद्भावितत्वात् । तदेतत्त्रयरूपा काव्यविषया व्यु[त्प]36b त्तिः । एवं हि काव्यं व्युत्पन्नं भवति यदि तदङ्गं विद्यास्थानं श्रुतं चिन्तितं भावितं च यथावद् भवेत् । अन्यथा कीदृशी काव्यव्युत्पत्तिः सर्वत्रोपायव्युत्पत्तिलक्षणत्वादुपेयव्युत्पत्तेः । [तदृते चो]पेयव्युत्पत्तिरसूत्रपटात् न हीयते । अभिमानमात्रं तु विजृम्भताम् । कस्तस्य निषेद्धा ? तदेवंविधाः काव्यव्युत्पत्तिः कारणं काव्यसम्पदः काव्यरचनाया निरवद्यायाः हेतुः । अस्याः प्रस्तुताया यदर्था काव्यव्युत्पत्तिः । परकीयकाव्यपरिज्ञानं तु सुलभमेवेदृशीं काव्यव्युत्पत्तिमाश्रितवता । ततश्च कीर्तिलाभः सत्कारः अन्यो वा पुरुषार्थ इति गम्यत एव । वक्ष्यति च कीर्तिमीप्सुभिः67 इति ॥
- १. १०५↩


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १३७
मयसमीपे वापीपानकथनम्।
सूत उवाच।
प्रमथैः समरेभिन्नास्त्रैपुरास्ते सुरारयः।
पुरं प्रविविशुर्भीताः प्रमथैर्भग्नगोपुरम्।। १३७.१ ।।
शीर्ण दंष्ट्रा यथा नागा भग्नश्रृङ्गा यथा वृषाः।
यथा विपक्षाः शकुना नद्यः क्षीणोदका यथा।। १३७.२ ।।
मृतप्रायास्तथा दैत्या दैवतैर्विकृताननाः।
बभूवुस्ते विमनसः कथं कार्यमिति ब्रुवन्।। १३७.३ ।।
अथ तान् म्लानमनसस्तदा तामरसाननः।
उवाच दैत्यो दैत्यानां परमाधिपतिर्मयः।। १३७.४ ।।
कृत्वा युद्धानि घोराणि प्रमथैः सहसामरैः।
तोषयित्वा तथा युद्धे प्रमथानमरैः सह।। १३७.५ ।।
यूयं यत् प्रथमं दैत्याः पश्चाच्च बलपीडिताः।
प्रविष्टा नगरन्त्रासात् प्रमथैर्भृशमर्दिताः।। १३७.६ ।।
अप्रियं क्रियते व्यक्तं देवैर्नास्त्यत्र संशयः।
यत्र नाम महाभागाः प्रविशन्ति गिरेर्वनम्।। १३७.७ ।।
अहो हि कालस्य बलमहो कालो हि दुर्जयः।
यत्रेदृशस्य दुर्गस्य उपरोधोऽयमागतः।। १३७.८ ।।
मये विवदमाने तु नर्द्दमान इवाम्बुदे।
बभूवुर्निष्प्रभा दैत्या ग्रहा इन्दूदये यथा।। १३७.९ ।।
वापीपालास्ततोऽभ्येत्य नभः काल इवाम्बुदाः।
मयामाहुर्यमप्रख्यं साञ्जलिप्रग्रहाः स्थिताः।। १३७.१० ।।
या सामृतरसा गूढा वापी वै निर्मिता त्वया।
समाकुलोत्पलवना समीनाकुलपङ्कजा।। १३७.११ ।।
पीता सा वृषरूपेण केनचिद्दैत्यनायकः।
वापी सा साम्प्रतं द्रृष्टा मृतसंज्ञा इवाङ्गना।। १३७.१२ ।।
वापीपालवचः श्रुत्वा मयोऽसौ दानवप्रभुः।
कष्टमित्यसकृत् प्रोच्य दितिजानिदमब्रवीत्।। १३७.१३ ।।
मया मायाबलकृता वापी पीता त्वियं यदि।
विनष्टाः स्म न सन्देहस्त्रिपुरं दानवागतम्।। १३७.१४ ।।
निहतान्निहतान् दैत्यानाजीवयति दैवतैः।
पीता वा यदि वा वापी पीता वै पीतवाससा।। १३७.१५ ।।
कोऽन्यो मन्मायया गुप्तां वापीममृततोयिनीम्।
पास्यते विष्णुमजितं वर्जयित्वा गदाधरम्।। १३७.१६ ।।
सुगुह्यमपि दैत्यानां नास्त्यस्याविदितम्भुवि।
यत्र मद्वरकौशल्यं विज्ञानं न वृतं बुधैः।। १३७.१७ ।।
समोऽयं रुचिरो देशो निर्द्रुमो निर्द्रुमाचलः।
लभेमन्द्रूरतः कृत्वा बाधन्तेऽस्मान् गणामराः।। १३७.१८ ।।
ते यूयं यदि मन्यध्वं सागरोपरिधिष्ठिताः।
प्रमथानां महावेगं सहामः श्वसनोपमम्।। १३७.१९ ।।
एतेषाञ्च समारम्भास्तस्मिन् सागरसंप्लवे।
निरुत्साहा भविष्यन्ति एतद्रथपथावृताः।। १३७.२० ।।
युध्यतां निघ्नतां शत्रून् भीतानाञ्च द्रविष्यताम्।
सागरोऽम्बरसङ्काशः शरणन्नो भविष्यति।। १३७.२१ ।।
इत्युक्त्वा स मयो दैत्यो दैत्यानामधिपस्तदा।
त्रिपुरेण ययौ तूर्णं सागरं सिन्दुबान्धवम्।। १३७.२२ ।।
सागरे जलगम्भीर उत्पपात पुरं वरम्।
अवतस्थुः पुराण्येव गोपुराभरणानि च।। १३७.२३ ।।
अपक्रान्ते तु त्रिपुरे त्रिपुरारिस्त्रिलोचनः।
पितामहमुवाचेदं वेदवादविशारदम्।। १३७.२४ ।।
पितामह! द्रृढं भीता भगवन्! दानवा हि नः।
विपुलं सागरन्ते तु दानवाः समुपाश्रिताः।। १३७.२५ ।।
यत एव हि ते यातास्त्रिपुरेण तु दानवाः।
तत एव रथं तूर्णं प्रापयस्व पितामह।। १३७.२६ ।।
सिंहनादं ततः कृत्वा देवा देवरथञ्च तम्।
परिवार्य ययुर्हृष्टाः सायुधाः पश्चिमौ दधिम्।। १३७.२७ ।।
ततोऽमरामरगुरुं परिवार्य भवं हरम्।
नर्दयन्तो ययुस्तूर्णं सागरं दानवालयम्।। १३७.२८ ।।
अथ चारुपताकभूषितं पटहाडम्बरशङ्कनादितम्।
त्रिपुरमभिसमीक्ष्य देवता विविधबला ननदुर्यथा घनाः।। १३७.२९ ।।
असुरवरपुरेऽपि दारुणो जलधरारवमृदङ्गगह्वरः।
दनुतनयनिनादमिश्रितः प्रतिनिधिसंक्षुभितार्णवोपमः।। १३७.३० ।।
अथ भुवनपतिर्गतिः सुराणामरिमृगयां प्रददात् सुलब्धबुद्धिः।
त्रिदशगणापतिर्ह्युवा च शक्रम् त्रिपुरगतं सहसा निरीक्ष्य शत्रुम्।। १३७.३१ ।।
त्रिदशगणपते! निशामयैतत् त्रिपुरनिकेतनमुत्तमं सुरेन्द्र।
यमवरुणकुबेरषण्मुखैस्तत् सह गणपैरपि हन्मि तावदेव।। १३७.३२ ।।
विहितपरबलाभिघातभूतम् व्रज जलधेस्तु यतः पुराणि तस्थुः।
स रथवरगतो भवः समर्थो ह्युदधिमगात् त्रिपुरं पुनर्निहन्तुम्।। १३७.३३ ।।
इति परिगणयन्तोदितेः सुता ह्यवतस्थुर्लवणार्णवोपरिष्टात्।।
अभिभवत् त्रिपुरं स दानवेन्द्रं शरवर्षैर्मुसलैश्च वज्रमिश्रैः।। १३७.३४ ।।
अहमपि रथवर्यमास्थितः सुरवरवर्य्य! भवेय पृष्ठतः।
असुरवरवधार्थमुद्यतानाम् प्रतिविदधामि सुखयतेऽनघ।। १३७.३५ ।।
इति भववचनप्रचोदितो दशशतनयनवपुः समुद्यतः।
त्रिपुरपुरजिघांसया हरिः प्रविकसिताम्बुजलोचनो ययौ।। १३७.३६ ।।


text:
101. हकाररूपायै वो नमः। hakārarūpāyai vo namaḥ |
102. हलधृत्पूजितायै नमो गणेभ्यो नमः। haladhṛtpūjitāyai namo gaṇebhyo namaḥ |
103. हरिणेक्षणायै गणपतिभ्यश्च नमः। hariṇekṣaṇāyai gaṇapatibhyaśca namaḥ |
104. हरिप्रियायै वो नमः। haripriyāyai vo namaḥ |
105. हराराध्यायै नमो विरूपेभ्यो नमः। harārādhyāyai namo virūpebhyo namaḥ |
106. हरिब्रह्मेन्द्रवन्दितायै विश्वरूपेभ्यश्च नमः। haribrahmendravanditāyai viśvarūpebhyaśca namaḥ |
107. हयारूढासेविदाङ्घ्र्यै वो नमः। hayārūḍhāsevidāṅghryai vo namaḥ |
108. हयमेधसमर्चितायै नमो महद्भ्यो नमः। hayamedhasamarcitāyai namo mahadbhyo namaḥ |
109. हर्यक्षवाहनायै क्षुल्लकेभ्यश्च नमः। haryakṣavāhanāyai kṣullakebhyaśca namaḥ |
110. हंसवाहनायै वो नमः। haṁsavāhanāyai vo namaḥ |
111. हतदानवायै नमो रथिभ्यो नमः। hatadānavāyai namo rathibhyo namaḥ |
112. हत्त्यदिपापशमन्यै अरतेभ्यश्च् नमः। hattyadipāpaśamanyai aratebhyaśc namaḥ |
113. हरिदश्वादिसेवितायै वो नमः। haridaśvādisevitāyai vo namaḥ |
114. हस्तिकुम्भोतुङ्गकुचायै नमोरथेभ्यो नमः।hastikumbhotuṅgakucāyai namorathebhyo namaḥ |
115. हस्तिकृत्तिप्रियङ्गनायै नमो रथपतिब्यश्च नमः। hastikṛttipriyaṅganāyai namo rathapatibyaśca namaḥ |
116. हरिद्राकुङ्कुमादिग्धायै वो नमः। haridrākuṅkumādigdhāyai vo namaḥ |
117. हर्यश्वाद्यमरार्चितायै नमस्सेनाभ्यो नमः। haryaśvādyamarārcitāyai namassenābhyo namaḥ |
118. हरिकेशसख्यै सेनानिभ्यश्च नमः। harikeśasakhyai senānibhyaśca namaḥ |
119. हादिविद्यायै वो नमः। hādividyāyai vo namaḥ |
120. हालामदालसायै नमःक्षत्तृभ्यो नमः। hālāmadālasāyai namaḥkṣattṛbhyo namaḥ |
121. सकाररूपयै सङ्ग्रहीतृभ्यश्च नमः। sakārarūpayai saṅgrahītṛbhyaśca namaḥ |
122. सर्वज्ञायै वो नमः। sarvajñāyai vo namaḥ |
123. सर्वेश्यै नमस्तक्षभ्यो नमः। sarveśyai namastakṣabhyo namaḥ |
124. सर्वमङ्गलायै रथकारेभ्यश्च नमः। sarvamaṅgalāyai rathakārebhyaśca namaḥ |
125. सर्वकर्त्र्यै वो नमः। sarvakartryai vo namaḥ |
126. सर्वभत्र्यै नमः कुलालेभ्यो नमः। sarvabhatryai namaḥ kulālebhyo namaḥ |
127. सर्वहन्त्र्यै कर्मारेभ्यश्च नमः। sarvahantryai karmārebhyaśca namaḥ |
128. सनातन्यै वो नमः। sanātanyai vo namaḥ |
129. सर्वानवद्यायै नमः पुञ्चिष्टेभ्यो नमः। sarvānavadyāyai namaḥ puñciṣṭebhyo namaḥ |
130. सर्वाङ्सुन्दर्यै निषादेभ्यश्च नमः। sarvāṅsundaryai niṣādebhyaśca namaḥ |
131. सर्वसाक्षिण्यै वो नमः। sarvasākṣiṇyai vo namaḥ |
132. सर्वात्मिकायै नम इषुकृद्भ्यो नमः। sarvātmikāyai nama iṣukṛdbhyo namaḥ |
133. सर्वसौख्यदात्र्यै धन्वकृद्भ्यश्च नमः। sarvasaukhyadātryai dhanvakṛdbhyaśca namaḥ |
134. सर्वमोहिन्यै वो नमः। sarvamohinyai vo namaḥ |
135. सर्वाधारायै नमो मृगयुभ्यो नमः। sarvādhārāyai namo mṛgayubhyo namaḥ |
136. सर्वगतायै श्वनिभ्यश्च नमः। sarvagatāyai śvanibhyaśca namaḥ |
137. सर्वावगुणवर्जितायै वो नमः। sarvāvaguṇavarjitāyai vo namaḥ |
138. सर्वारुणायै नमःश्वभ्यो नमः। sarvāruṇāyai namaḥśvabhyo namaḥ |
139. सर्वमात्रे श्वपतिभ्यश्च नमः। sarvamātre śvapatibhyaśca namaḥ |
140. सर्वभूषणभूषितायै वो नमः। sarvabhūṣaṇabhūṣitāyai vo namaḥ |
141. ककारार्थायै नमो भवाय च नमः। kakārāarthāyai namo bhavāya ca namaḥ |
142. कालहन्त्र्यै रुद्राय च नमः। kālahantryai rudrāya ca namaḥ |
143. कामेश्यै नमश्शर्वाय च नमः। kāmeśyai namaśśarvāya ca namaḥ |
144. कामितार्थदायै पशुपतये च नमः। kāmitārthadāyai paśupataye ca namaḥ |
145. कामसञ्जीविन्यै नमो नीलग्रीवाय च नमः। kāmasañjīvinyai namo nīlagrīvāya ca namaḥ |
146. कल्यायै शितिकण्ठाय च नमः। kalyāyai śitikaṇṭhāya ca namaḥ |
147. कठिनस्तनमण्डलायै नमः कपर्दिने च नमः। kaṭhinastanamaṇḍalāyai namaḥ kapardine ca namaḥ |
148. करभोरवे व्युप्तकेशाय च नमः। karabhorave vyuptakeśāya ca namaḥ |
149. कलानाथमुख्यै नमस्सहस्राक्षाय च नमः। kalānāthamukhyai namassahasrākṣāya ca namaḥ |
150. कचजिताम्बुदायै शतधन्वने च नमः। kacajitāmbudāyai śatadhanvane ca namaḥ |
151. कटाक्षस्यन्दिकरुनायै नमो गिरिशाय च नमः। kaṭākṣasyandikarunāyai namo giriśāya ca namaḥ |
152. कपालिप्राण्नायिकायै शिपिविष्टाय च नमः। kapāliprāṇnāyikāyai śipiviṣṭāya ca namaḥ |
153. कारुण्यविग्रहायै नमोमीढुष्टमाय च नमः। kāruṇyavigrahāyai namomīḍhuṣṭamāya ca namaḥ |
154. कान्तायै इषुमते च नमः। kāntāyai iṣumate ca namaḥ |
155. कान्तिधूतजपावल्यै नमो ह्रस्वाय च नमः। kāntidhūtajapāvalyai namo hrasvāya ca namaḥ |
156. कलालापायै वामनायै च नमः। kalālāpāyai vāmanāyai ca namaḥ |
157. कम्बुकण्ठ्यै नमो बृहते च नमः। kambukaṇṭhyai namo bṛhate ca namaḥ |
158. करनिर्जितपल्लावायै वर्षीयसे च नमः। karanirjitapallāvāyai varṣīyase ca namaḥ |
159. कल्पवल्लीसमभुजायै नमो वृद्धाय च नमः। kalpavallīsamabhujāyai namo vṛddhāya ca namaḥ |
160. करतूरीतिलक्काञ्चितायै संवृध्वने च नमः। karatūrītilakkāñcitāyai saṁvṛdhvane ca namaḥ |
161. हकारार्थायै नमो अग्रियाय च नमः। hakārārthāyai namo agriyāya ca namaḥ |
162. हंसगत्यै प्रथमाय च नमः। haṁsagatyai prathamāya ca namaḥ |
163. हाटकाभरणोज्ज्वलायै नम आशवे च नमः। hāṭakābharaṇojjvalāyai nama āśave ca namaḥ |
164. हारहारिकुचाभोगायै अजिराय च नमः। hārahārikucābhogāyai ajirāya ca namaḥ |
165. हाकिन्यै नमः शीघ्रियाय च नमः। hākinyai namaḥ śīghriyāya ca namaḥ |
166. हल्यवर्जितायै शीभ्याय च नमः। halyavarjitāyai śībhyāya ca namaḥ |
167. हरित्पतिसमाराध्यायै नमःऊर्म्याय च् नमः। haritpatisamārādhyāyai namaḥūrmyāya c namaḥ |
168. हठात्कारहतासुरायै नम अवस्वन्याय च नमः। haṭhātkārahatāsurāyai nama avasvanyāya ca namaḥ |
169. हर्षप्रदायै नमः स्रोतस्याय च नमः। harṣapradāyai namaḥ srotasyāya ca namaḥ |
170. हविर्भोक्त्र्यै द्वीप्याय च नमः। havirbhoktryai dvīpyāya ca namaḥ |
171. हार्दसन्तमसापहायै नमो ज्येष्ठाय च नमः। hārdasantamasāpahāyai namo jyeṣṭhāya ca namaḥ |
172. हल्लिसलास्यसम्तुष्टायै कनिष्ठाय च नमः। hallisalāsyasamtuṣṭāyai kaniṣṭhāya ca namaḥ |
173. हंसमन्त्रार्थरूपिण्यै नमः पूर्वजाय च नमः। haṁsamantrārtharūpiṇyai namaḥ pūrvajāya ca namaḥ |
174. हानोपादाननिर्मुक्तायै अपरजाय च नमः। hānopādānanirmuktāyai aparajāya ca namaḥ |
175. हर्षिण्यै नमो मध्यमाय च नमः। harṣiṇyai namo madhyamāya ca namaḥ |
176. हरिसोदर्यै अपगल्भाय च नमः। harisodaryai apagalbhāya ca namaḥ |
177. हाहाहूहूमुखस्तुत्यायै नमो जघन्याय च नमः। hāhāhūhūmukhastutyāyai namo jaghanyāya ca namaḥ |
178. हानिवृद्धिविवर्जितायै बुध्नियाय च नमः। hānivṛddhivivarjitāyai budhniyāya ca namaḥ |
179. हय्यङ्गवीनहृदयायै नमःसोभ्याय च नमः। hayyaṅgavīnahṛdayāyai namaḥsobhyāya ca namaḥ |
180. हरिकोपारुणांशुकायै प्रतिसर्याय च नमः। harikopāruṇāṁśukāyai pratisaryāya ca namaḥ |
181. लकाराख्यायै नमो याम्याय च नमः। lakārākhyāyai namo yāmyāya ca namaḥ |
182. लतापूज्यायै क्षेम्याय च नमः। latāpūjyāyai kṣemyāya ca namaḥ |
183. लयस्थित्युद्भवेश्चर्यै नम उर्वर्याय च नमः। layasthityudbhaveścaryai nama urvaryāya ca namaḥ |
184. लास्यदर्शनसन्तुष्टायै कल्याय च नमः। lāsyadarśanasantuṣṭāyai kalyāya ca namaḥ |
185. लाभलाभविवर्जितायै नमः श्लोक्याय च नमः। lābhalābhavivarjitāyai namaḥ ślokyāya ca namaḥ |
186. लङ्घ्येतराज्ञायै अवसान्याय च नमः। laṅghyetarājñāyai avasānyāya ca namaḥ |
187. लावण्यशालिन्यै नमोवन्याय च नमः। lāvaṇyaśālinyai namovanyāya ca namaḥ |
188. लघुसिद्धिदायै कक्ष्याय च नमः। laghusiddhidāyai kakṣyāya ca namaḥ |
189. लाक्षारससवर्णाभायै नमश्रवाय च नमः। lākṣārasasavarṇābhāyai namaśravāya ca namaḥ |
190. लाक्ष्मणाग्रजपूजितायै प्रतिश्रवाय च नमः। lākṣmaṇāgrajapūjitāyai pratiśravāya ca namaḥ |
191. लभ्येतरायै नम आशुषेणाय च नमः। labhyetarāyai nama āśuṣeṇāya ca namaḥ |
192. लब्धभक्तिसुलभायै आशुरथाय च नमः। labdhabhaktisulabhāyai āśurathāya ca namaḥ |
193. लाङ्गलायुधायै नमः शूराय च नमः। lāṅgalāyudhāyai namaḥ śūrāya ca namaḥ |
194. लग्नचामरहस्त श्रीशारदा परिवीजितायै अवभिन्दते च नमः। lagnacāmarahasta śrīśāradā parivījitāyai avabhindate ca namaḥ |
195. लज्जापदसमाराध्यायै नमो वर्मिणे च नमः। lajjāpadasamārādhyāyai namo varmiṇe ca namaḥ |
196. लम्पटायै वरूथिने च नमः। lampaṭāyai varūthine ca namaḥ |
197. लगुलेश्वर्यै नमो बिल्मिने च नमः। laguleśvaryai namo bilmine ca namaḥ |
198. लब्धामानायै कवचिने च नमः। labdhāmānāyai kavacine ca namaḥ |
199. लब्दरसायै नमश्क्षुताय् च नमः। labdarasāyai namaśkṣutāy ca namaḥ |
200. लब्धसम्पत्समुन्नत्यै श्रुतसेनाय च नमः। labdhasampatsamunnatyai śrutasenāya ca namaḥ |


text:
प्रतीक्षा वृथा जाता - ऐ एस् भीकरैः बन्धिताः ३९ भारतीयाः व्यापादिताः इति सुषमास्वराजः।
नवदिल्ली > एकोनचत्वारिंशत् परिवाराणां संवत्सरचतुष्टयं यावत् प्रार्थनानिरतायाः प्रतीक्षायाः दुःखाश्रुपूर्णः विरामः। २०१४ तमे वर्षे इराखस्थे मोसूल् प्रदेशात् एे एस् भीकरैः बन्धीभूय कारागारस्थाः ३९ भारतीयाः कर्मकराः व्यापादिताः इति विदेशकार्य मन्त्रिणी सुषमास्वराजः राज्यसभायां स्थिरीकृतवती। एतेषां मृतदेहावशिष्टानि लब्धानि। नितरां दुष्करान्वेषणस्य अन्ते एव शरीरावशिष्टानि लब्धानि।
बाग्दाद् मध्ये कृतायां 'डि एन् ए' परिशोधनायाम् एव ते प्रत्यभिज्ञाताः। रक्षाकर्तृजनानां बन्धुजनानां च रक्तसूचकमुपयुज्य आसीत् परिशोधना।


text:
श्लो॥ पूर्वयोनिसहस्राणि दृष्ट्वा चैव ततो मया ।
आहारा विविधा भुक्ताः पीता नानाविधा स्तनाः ॥
जातश्चैव मृतश्चैव जन्म चैव पुनः पुनः ।
यन्मया परिजनस्याऽर्थे कृतं कर्म शुभाशुभम् ॥
एकाकी तेन दह्येऽहं गता स्ते फलभागिनः ।
अतो दुःखोदधौ मग्नो न पश्यामि प्रतिक्रियाम् ॥
यदि योन्याः प्रमुच्येऽहं तत्प्रपद्ये सनातनम् ।
अशुभक्षयकर्तारं फलमुक्तिप्रदायकम् ॥
यदि योन्याः प्रमुच्येऽहं ध्याये ब्रह्म सनातनम् ॥---
(अर्थः) मातृगर्भे स्थितस्य शिशोः पूर्वज्ञानं भवति । तेन गतासु अनेकासु योनिषु स्वस्य जननं स्मरन् एवं चिन्तयति --- "पूर्वेषु जन्मसु मया बहुविधाः आहाराः भुक्ताः । बहुविधाः मातृस्तना च पीताः ।
एकैकस्याः मातुः गर्भे उषित्वा जातः मृतश्चाहम्। पुनः पुनः जननं पुनः पुनः मरणमपि अनुभूतं मया।एवं बहुषु जन्मसु मम कृते मम परिजनस्य कुटुम्बगतस्य च कृते शुभाशुभकर्माणि बहूनि कृतवानहम्। सर्वोऽपि परिजनः मत्तः कर्माणि कारयित्वा तत्फलमनुभूय मां त्यक्त्वा गताः।
अहं तु एकाकी कर्मफलमनुभवामि। दुःखसागरे निमग्नोऽहम्।कथमिदं कष्टं निवारयितुं शक्नोमि? गर्भवासः नरको भवति।यदि नरकादस्मात् विमुक्तो भवामि तर्हि मम अशुभकर्मजातं नाशयित्वा मुक्तिं प्रसादयितुं भगवन्तं सेविष्ये" इति ।
(वेदसाररत्नावळीतः सङ्गृहीतः--रचयिता ब्रह्मश्री उप्पुलूरि गणपतिशास्त्रिणः)
अत्र किञ्चित् शास्त्रविज्ञानमस्ति। पुनर्जन्म अस्तीति, गर्भस्थशिशोः पूर्वजन्मज्ञानं भवतीति च ज्ञायते । जन्म न शाश्वतमिति परोपकारार्थमिदं शरीरमिति च तत्त्वं बोधयत्येष विषयः ।
अभिवाद्य,
ऐ.वि.नरसिंहाचार्यः।
-->


text:
सदस्यः:S.ashwini97/प्रयोगपृष्ठम्
अयं करञ्जवृक्षः भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं वृक्षः भारते तु सर्वेषु प्रदेशेषु वर्धते । अयं महान् वृक्षः । अस्य करञ्जवृक्षस्य मूलं, पर्णं, त्वक्, पुष्पं, बीजस्य तैलं चपि औषधत्वेन उपयुज्यन्ते । अस्य बीजे “करञ्जिन्” नामकः अंशः अस्ति । अयम् करञ्जः ६ – ९ मीटर् यावत् उन्नतः भवति । तस्य काण्डः ऋजु भवति । काण्डं परितः मृदु त्वक् भवति । अस्य वृक्षस्य छाया अत्यन्तं शीतला च भवति ।
इतरभाषासु अस्य करञ्जस्य नामानि[सम्पादयतु]
अयं करञ्जवृक्षः आङ्ग्लभाषया Pongamia Pinnata इति उच्यते । हिन्दीभाषया “डिटोरि” अथवा “किरमाल पापर” इति वा उच्यते । करञ्जः तेलुगुभाषया “पुङ्गु” अथवा “कानुगुचेट्टु” इति उच्यते । तमिळ्भाषा यां “पुङ्गम्” अथवा “पुन्तु” इति, मलयाळभाषया “पोन्नम्” अथवा “उन्नेमरम्” इति, कन्नडभाषया “होङ्गे मर” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य करञ्जस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अस्य करञ्जस्य रुचिः कटुः, तिक्तः च । अयं तीक्ष्णः, उष्णः, लघुः चापि । विपाके अयं कटुः एव भवति ।
- अयं करञ्जः चर्मरोगेषु, उदरस्य समस्यासु, कण्डूयने, मूलव्याधौ च हितकरः ।
- भगन्धरं, गुल्मं, मधुमेहं, क्षयरोगं च निवारयति अयं करञ्जः ।
- अयम् उत्तेजकः, पित्तकारकः, शोधकः चपि ।
- अस्य करञ्जस्य बीजैः निर्मितं तैलं क्रिमिहरं, व्रणनिवारकं च ।
- चर्मरोगेषु करञ्जस्य तैलं बहु उपयोगकारि । तेन तैलेन सह निम्बूकस्य रसं समप्रमाणेन योजयित्वा लेपनेन लाभः अधिकः ।
- कासः महता प्रमाणेन बाधते चेत् “नायिकेम्मु” (शुनककासः) इति रोगे च अस्य करञ्जस्य बीजानि पेषयित्वा यच्छन्ति ।
- अजीर्णॆ, अतिसारे च अस्य करञ्जस्य पर्णम् उत्तमम् औषधम् ।
- अस्य करञ्जस्य पर्णस्य खादनेन उदरवेदना अपगच्छति । आहारः अपि सम्यक् जीर्णः भवति ।
- शिरसि केशाः विगलन्ति चेत् अस्य करञ्जस्य पुष्पं केशविगलिते स्थाने लेपनीयम् ।
- मूलव्याधौ रक्तस्रावः जायमानः अस्ति चेत् अस्य करञ्जस्य मूलं गोमूत्रेण सह पेषयित्वा पातव्यम् । तथा च तक्रं पथ्यत्वेन दातव्यम् ।
can't use in sandboxऔषधीयसस्यानि]] can't use in sandboxसस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] can't use in sandboxसर्वे अपूर्णलेखाः]]
can't use in sandboxसारमञ्जूषा योजनीया]]


text:
केनोपनिषत्
केनोपनिषत् (Kenopanishat) प्राचीनासु दशसु उपनिषत्सु अन्यतमा । अस्यां ३४ मन्त्राः विद्यन्ते । अस्याः उपनिषदः प्रमुखः विषयः भवति ब्रह्मविद्या । परब्रह्मस्वरूपः परमात्मा इन्द्रियातीतः, सः एव सर्वप्रेरकः इत्ययं विषयः समीचीनतया वर्णितः वर्तते । ब्रह्मज्ञानिनः लक्षणानि कानि इत्येतं विषयं मनोरञ्जकरीत्या विरोधाभासयुक्तैः वचनैः वर्णितवन्तः सन्ति । कापि देवता न स्वतन्त्रा, सर्वाः देवताः परब्रह्मणा प्रेरिताः इत्ययं सिद्धान्तः अत्र प्रदर्शितः अस्ति । 'एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्ति' इत्यस्य वा 'एकमेवाद्वितीयम्' इत्यस्य श्रुतिवाक्यस्य मनोहरं व्याख्यानरूपं वर्तते केनोपनिषत् । परमसत्यम् एकमेव विद्यते, तच्च अतीन्द्रियं विद्यते इत्येतत् तत्त्वद्वयमेव अत्र कविभिः चर्चितः प्रमुखः विषयः ।
द्वितीयं खण्डं चतुर्थखण्डस्य द्वित्रान् श्लोकान् विहाय अवशिष्टभागेषु भाषा अतीव सरला विद्यते । द्वितीयखण्डस्य क्लेशस्य हेतुः भवति तत्र उपयुक्ता सङ्क्षेपपद्धतिः । चतुर्थखण्डस्य क्लेशस्य मूलं भवति तत्र उपयुक्तानि पारिभाषिकपदानि ।
परब्रह्म अतीन्द्रियवस्तु विद्यते । सृष्टजगति विद्यमानानि सूक्ष्मतमानि वस्तूनि विविधैः यान्त्रिकोपकरणानां साहाय्येन द्रष्टुं शक्यानि, अभिज्ञातुं शक्यानि । किन्तु येन वस्तुना इयम् इन्द्रियशक्तिः निर्मिता वर्तते तस्य दर्शनं कथम् ? नेत्राभ्यां जगत् द्रष्टुं शक्यम्, किन्तु नेत्रयोः दर्शनं कथम् ? अतः एव तत् परब्रह्म नेत्रयोः नेत्रं, कर्णयोः कर्णः इति निर्दिष्टम् । नेत्रयोः नेत्रं नाम नेत्रदर्शनस्य सामर्थ्यं यस्मिन् विद्यते सः इत्यर्थः । नेत्रं यया शक्त्या द्रष्टुं शक्नोति तस्याः शक्तेः दाता, प्रेरकः वर्तते सः । अतः सः इन्द्रियैः अगोचरः, इन्द्रियातीतः च ।
आर्यऋषीणां दृष्टिः अत्यन्तं सूक्ष्मा आसीत् इति प्रतिपदम् अस्माभिः अवगम्यते । प्रत्येकस्मिन् विषये अपि मूलतत्त्वानाम् अन्वेषणं तेषां सहजः स्वभावः आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
शान्तिमन्त्रः[सम्पादयतु]
-
- ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः
- श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि।
- सर्वम् ब्रह्मौपनिषदम् माऽहं ब्रह्म
- निराकुर्यां मा मा ब्रह्म
- निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणम् मेऽस्तु।
- तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते
- मयि सन्तु ते मयि सन्तु।
- ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
प्रथमखण्डः[सम्पादयतु]
इयमुपनिषत् [[सामवेदः|सामवेदी]यतलवकारब्राह्मणे नवमाध्यायान्तर्गता । अस्यां परब्रह्मतत्त्वचिन्तनं गुरुशिष्ययोः प्रश्नप्रतिवचनद्वारा क्रियते । केन इति प्रश्नपूर्वकम् आरभ्यते इति कारणात् इदं नाम । इह जिज्ञासुः शिष्यः गुरुं पृच्छति, केनेषितं पतति इत्यनेन मनुष्यस्य यानि जडरूपाणि कर्मेन्द्रियाणि ज्ञानेन्द्रियाणि च उभयविधानि भवन्ति, एतेषां शब्दादिविषयेषु नियोगः केन क्रियते ? तदा गुरुः प्रत्युत्तरति – यः सर्वज्ञः सर्वव्यापी परमात्मा एव अत्र सर्वाणि इन्द्रियाणि नियुङ्क्ते तत्तद्विषयेषु सः एव श्रोत्रस्य श्रोत्रम्, मनसो मनः इत्यादिना सर्वजगतः मूलरुपः । एतत् तत्त्वं विदित्वा धीराः अमृताः भवन्ति ।
द्वितीयखण्डः[सम्पादयतु]
द्वितीयखण्डे तावत् आदौ शिष्यस्य अहं ब्रह्म सुवेद इत्याकारकदुरभिमानस्य निवारणार्थं यदि मन्यसे इत्यादिना आरभ्यते । यतः ब्रह्मणः पूर्णज्ञानमस्यां संसारदशायां न भवति । यदा च त्रिपुटिलयः भवति तदा एव । यः मतमिति वदति तस्य निश्चयेन अमतं ब्रह्म । सर्वबौद्धप्रत्ययेषु अनुस्यूतं ब्रह्मतत्त्वं यः वेत्ति सः अमृतत्वं प्राप्नोति । इह चेदवेदीत् इत्यनेन ब्रह्मजिज्ञासाकर्तव्यता मानवे जन्मनि एव इति निश्चीयते ।
तृतीयखण्डः[सम्पादयतु]
तृतीयखण्डे तु आख्यायिका विद्यते देवानां दुर्महिमानगर्वप्रहरणरूपा । तत्रादौ परमात्मा यक्षरूपेण आविर्भवति । तद्विज्ञातुम् आदौ गच्छति अग्निः । गत्वा च स्वस्य गर्वं दर्शयति सर्वं दहेयं यदिदं पृथिव्याम् इत्यनेन । तदा यक्षेण स्थापितं किञ्चन तृणमपि दग्धुमशक्तः प्रतिनिवर्तते । एवमेव वायुरपि आगत्य गर्वभङ्गपुरस्सरं प्रतिगच्छति । यदा इन्द्रः आगच्छति तदा यक्षः अन्तर्हितो भवति तस्मिन् स्थाने हैमवती उमा प्रत्यक्षा भवति । सा ब्रह्मतत्वस्य विषये वक्ति यत् देवानां गर्वभङ्गार्थमेव ब्रह्म यक्षरूपेण आगतम् इति । अन्ते च परब्रह्मोपासनमुक्तम् आधिदैविकाध्यात्मिकरूपेण । तस्य फलमपि उक्तं तस्य साधकस्य कृते सर्वाणि भूतानि चिदानन्दमयानि भवन्ति । सर्वभूतानां प्रियतमो भवति अयम् ।
शब्दार्थाः[सम्पादयतु]
उपनिषत् - ब्रह्मविद्या
प्रतिबोधः - ध्यानम्
दभ्र - स्वल्पम्
जातवेदः - ज्ञानी (अग्नेः नाम)
अमृतत्त्वम् - नाशरहिता नित्यानन्दस्थितिः
यक्षः - अद्भुतं पूज्यं वस्तु
मातरिश्वन् - वायुः, अन्तरङ्गे सञ्चारकः
आधिदैविकम् - दैवशक्तिसम्बद्धम्
अध्यात्मिकम् - आत्मसम्बद्धम्
प्रतिष्ठा - आधारः
अभिक्ष्णम् - इष्टम्
वनम् - आनन्दरूपम्
ज्येयम् - श्रेष्ठम्


text:
पश्चिमकामेङ्गमण्डलम्
पश्चिमकामेङ्गमण्डलम् (West Siang District) अरुणाचलप्रदेशराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं बोम्दिला नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
पश्चिमकामेङ्गमण्डलस्य विस्तारः ७४२२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्मिन् मण्डलम् परितः भूटान, तिब्बत, तवाङ्गमण्डलम्, पूर्वकमेङ्गमण्डलम्, असमराज्यम् च सन्ति । अस्मिन् मण्डले कामेङ्ग नदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२००१ जनगणनानुगुणं पश्चिमकामेङ्गमण्डलस्य जनसङ्ख्या ८७०१३ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १२ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १२ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १६.६४% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-७५५ अस्ति । अत्र साक्षरता ६९.४ % अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले त्रीणि उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
१.त्रिझिनो
२.रूपा
४.बोम्दिला
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
उत्तरसियाङ्गमण्डले इदं प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलम् ईगल् नेस्ट् राष्ट्रीय उद्यानम् अस्ति ।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Official website of the West Kameng district
- [१] List of places in West-Kameng


text:
तुङ्गभद्रा
तुङ्गभद्रा (kannada: ಭದ್ರಾನದೀ Telugu:తె తుంగభద్రా ) एषा काचन पवित्रा नदी । दक्षिणे भारते कर्णाटकान्ध्रराज्ययोः प्रवहति । अन्ध्रे एषा कृष्णनद्याः प्रमुखा उपनदी अस्ति ।रामायणे अस्याः नाम पम्पा इति नाम्ना वर्णितम् अस्ति । पात्रम् तुङ्गभद्रा तावत् द्वयोः नद्योः मेलनेन सञ्जाता । तुङ्गा भद्रा चेति । कर्णाटके प्रवहन्ती दक्षिणभारतस्य काचित् प्रमुखा नदी । वस्तुतः एषा तुङ्गा-भद्रयोः नद्योः सङ्गमनानन्तरम् एकीभूता नदी अस्ति । शिवमोगामण्डलस्य कूडली इत्यत्र एतयोः सङ्गमनं भवति । होसपेटेसमीपे मुनिराबाद् इत्यत्र एतस्याः नद्याः कश्चन महान् जलबन्धः निर्मितः अस्ति । एतेन जलबन्धेन कर्णाटकस्य महान् जलभागः कृष्यै जलं प्राप्नुवन् अस्ति । कर्णाटके ३८०कि.मी.यावत् प्रवहति एषा। आहत्य नद्याः दैर्घ्यं ६१०कि.मी.यावत् अस्ति । कर्णाटकतः आन्ध्रप्रदेशस्य कर्नूलसमीपे एषा कृष्णानद्या मिलति ।
कर्णाटके दक्षिणघट्टप्रदेशात् पूर्वदिशं प्रति वहतः एते नद्यौ ।नेत्रावती अपि गङ्गामूले एव उद्भवति परन्तु सा पश्चिमदिशं प्रति प्रवहति । मङ्गलूरु समीपे पश्चिमसमुद्रं प्रविशति ।तुङ्गा भद्रा च पश्चिमघट्टस्य कुद्रेमुखप्रदेशे वराहपर्वते गङ्गामूलम् इत्यत्र उद्भवतः । कुद्रेमुखं तु अयोधातूनां स्थानमस्ति ।एषः प्रदेशः समुद्रतटतः ११९८ पादपरिमिते उन्नते प्रदेशे अस्ति ।भद्रानदी तावत् औद्योगिकनगरं भद्रावती द्वारा प्रवहति ।एतयोः नद्योः तावत् प्रायः शताधिकाः उपनद्यः, सन्ति । एतयोः दीर्घता १४७ किलोमीटर्मिता । ते कूडली इति स्थाने सङ्गम्येते । एतत् होळेहोन्नूरु इति स्थानस्य समीपे अस्ति । एष प्रदेशः पूगफलस्य कुसूलः शिवमोग्ग इत मण्डलात् १५ कोलोमीटर् दूरे अस्ति ।यत्र द्वैताद्वैतयोः सङ्गमक्षेत्रमेतत् । तुङ्गभद्रा नदी ५३१ किलोमीटत् प्रवह्य्य गोण्डिमल्ल इत् प्रदेशे कृश्णनद्या सह मिलति । एतत् आन्ध्रप्रदेश राज्यस्य महबूबनगरमण्डलस्य अलम्पुर समीपे अस्ति । शिमोग्ग-उत्तरकन्न्ड-हावेरी-मण्डलेषु प्रवहन्ती वरदानदी, चित्रदुर्गे बळ्ळारी मध्ये पवहन्ती हगरीनदी, कर्नूल्मण्डले प्रवहन्ती हण्डरी च तुङ्गभद्रायाः उपनद्यः सन्ति ।एताभिः सह अनेकाःनिर्झरिण्यः, स्यननिकाःच एतया सङ्च्छन्ते ।
हम्पी क्षेत्रे अस्य दर्शनम् विविधवर्णानां ग्रावाः अत्र सन्ति । शिलामध्ये प्रवहन्ती एषा नदी अत्र अनेकान् दर्रान् निर्माति । उत्सन्नस्य विजयनगरस्य महाराजाः अस्याः तटे स्वराजधानीं निर्मितवन्तः ।इदनीं तस्य उत्सन्नानि स्थानानि सन्ति । होसपेटे मध्ये अस्याः एकः बन्धः निर्मितः ।एतेन कृषिकार्याय उपयोगः सञ्जातः । औद्यमिकसंस्थानानि अपि स्थापितानि सन्ति । ततः पूर्वदिशं प्रवह्य्य आन्ध्रप्रदेशे कृष्णनदीं सङ्गच्छ्ते । ततः कृष्णा पूर्वदिशं प्रवहन्ती गङ्गासागरं गच्छति । तुङ्गभद्रा तथा कृष्णानद्योः मध्यवर्ति स्थानं रायचूर्-अन्तर्वेदी इति प्रसिद्धं वर्तते । मानचित्रे दर्शिता तुङ्गभद्रा नदी तुङ्गभद्राबन्धस्य मुख्याभियन्ता तिरुमलै अय्यङ्गार् ।यश्च मद्रास् तः आगतवान् एतदर्थम् । तस्य नाम्नि एका सभाभवनम् अपि निर्मितमस्ति । अत्र बन्धेन विद्युच्छक्तिः अपि उत्पादिता भवति । प्रवाहः नियन्त्रितः भवति । विहारिणां यात्रिणां च सुन्दरं स्थानं सञ्जातम् एतत् । एषः बन्धं विविधोद्देशयुक्तः अस्त्ति । कर्नूलतः २५ किलोमीटर् दूरे सुङ्केसुल इति स्थाने एकः लघुबन्धः १८६० तमे वर्षे निर्मितः अस्ति । एतस्य अभियन्ता कश्चन ब्रिटिश्जनः, यश्च आन्ध्रजनैः अधुनिकः भगीरथः इति कथ्थते । एतेन जलबन्धेन कडपा-कर्नूलमण्डले जलं प्राप्नुतः। या कुल्या अस्ति तस्याः नाम के.सि कुल्या इति (कर्नूल्-कडपा) (पूर्वं कडपा अस्य उच्चारणं भवति स्म cuddapah ) इदानीं तस्य बन्धस्य स्थाने नूतनः निर्मितः तस्य नाम कोट्लाविजयभास्कर रेड्डी परियोजना। एषा स्थायीबन्धः सञ्जातः । अत्र १, ०००,०००,०० घनपादपरिमितजलस्य सञ्चयः भवति ।एषः बन्धः ३००,००० प्रहलमितां भूमिं उदन्यति । क्षेत्राणि कर्नूल् तथा कडपामण्डलयोः सन्ति । नदी तटे स्थितानि नगराणिसमृद्धानि सन्ति ।


text: सामूहिक-नवमाध्यमाः शान्तिपालनस्य बाधारूपेण वर्तन्ते - राजनाथ सिंहः।नवदिल्ली> सामूहिक-नवमाध्यमाः शान्तिपालनस्य बाधारूपेण वर्तन्ते इति भारतस्य गृहमन्त्रिणा राजनाथसिंहेन उक्तम्। आतङ्कवादः साम्पदिक दोषकर्मः, उन्मादकवस्तुनाम् उपयेगः, स्त्रीभ्यः शिशुभ्यः च विरुद्ध्य अतिक्रमणानि च रोद्धुं नवमाध्यमाः बाधारूपेण तिष्ठति इति सः अवदत् । आरक्षकाध्यक्षानां राष्ट्रान्तरदलस्य एष्यापसफिक् रीजणल् कोण्फरन्स् उद्घाटनं कृत्वा भाषमाणः आसीत् राजनाथ सिंहः। २०१३ तमे संवत्सरे मुसाफर् नगर संग्रामस्य सन्दर्भे स्कलित विवरणानि जनानां पुरतः प्रापयन्तुं केचन उद्युतः। एतदर्थं ते सामूहिक नवमाध्यमाः उपयुक्तवन्तः आसन् इति राजनाथ सिंहः अवदत् -इति पि टि ऐ वार्ता संस्थया आवेदितम्।


text:
सौदीराष्ट्रे शिरोवस्त्रस्य निर्बन्ध: नास्तीति सलमानराजकुमार:।
रम्या पि यु
रियाद् >स्त्रीपुरुषयोः मध्ये समाजे समानता एव, तथा स्त्रिय: आच्छादकवस्त्रं शिरोवस्त्रं च धरेदिति निर्बन्धोपि नास्ति इति सौदीराष्ट्रस्य राजकुमार: मुहम्मद् बिन् सलमान् अभिप्रैति। चत्वारिंशत् वर्षेभ्य: पूर्वं सौदी अरेब्या साधारणमेकं गल्फ् राष्ट्रमासीत्।तदानीं कार्यनिर्वाहकत्वं स्त्रीणां नासीत्। चलच्चित्रशालासु चलनचित्रस्य प्रदर्शनार्थं अनुमतिः नासीत्। कार्यालयादिस्थानेषु स्त्रीकर्मकराः न अनुमन्यन्ते स्म।
प्रवृत्ता: काश्चनघटना: अस्य राष्ट्रस्य नूतनमुखमयच्छन्। तत: प्रभृति याथास्थितिकचिन्ता: प्रचारम् प्राप्ता:। स्वपरम्परापि तस्या: चिन्ताधाराया: अनुवर्तका: जाता: इति सत्यम् अभिमुखभाषणे स: असूचयत्।।


text:
प्रतिदिन पारस चैनल पर पू॰ श्री ज्ञानमती माताजी के द्वारा षट्खण्डागम ग्रंथ का सार भक्तों को अपनी सरस एवं सरल वाणी से प्रदान कर रही है|
प.पू.आ. श्री चंदनामती माताजी द्वारा जैन धर्म का प्रारंभिक ज्ञान प्राप्त करें | 6 मई 2018 से प्रतिदिन पारस चैनल के सीधे प्रसारण पर प्रातः 6 से 7 बजे तक |
08.नवग्रह शांतिकारक नव बृहद् मंत्र
नवग्रह शांतिकारक नव बृहद् मंत्र
१. ॐ नमोऽर्हते भगवते श्रीमते पद्मप्रभतीर्थंकराय कुसुमयक्ष-मनोवेगायक्षीसहिताय ॐ आं क्रौं ह्रीं ह्र: आदित्यमहाग्रह! मम (..........१) सर्वदुष्टग्रहरोगकष्टनिवारणं कुरु कुरु सर्वशांतिं कुरु कुरु सर्वसमृद्धिं कुरु कुरु इष्टसंपदां कुरु कुरु अनिष्टनिवारणं कुरु कुरु धनधान्यसमृद्धिं कुरु कुरु काममांगल्योत्सवं कुरु कुरु हूँ फट् स्वाहा। (७००० जाप्य) अथवा-
१. ॐ नमोऽर्हते भगवते श्रीमते पद्मप्रभतीर्थंकराय कुसुमयक्ष-मनोवेगायक्षीसहिताय ॐ आं क्रौं ह्रीं ह्र: आदित्यमहाग्रह मम (.........) दुष्टग्रहरोगकष्टनिवारणं सर्वशांतिं च कुरु कुरु हूँ फट् स्वाहा। (७००० मंत्र)
२. ॐ नमोऽर्हते भगवते श्रीमते चन्द्रप्रभतीर्थंकराय विजययक्ष-ज्वालामालिनीयक्षीसहिताय ॐ आं क्रौं ह्रीं ह्र: सोममहाग्रह! मम (......) दुष्टग्रहरोगकष्टनिवारणं सर्वशांतिं च कुरु कुरु हूँ फट् स्वाहा। (११००० मंत्र)
३. ॐ नमोऽर्हते भगवते श्रीमते वासुपूज्यतीर्थंकराय षण्मुखयक्ष-गांधारीयक्षीसहिताय ॐ आं क्रौं ह्रीं ह्र: कुजमहाग्रह! मम (......) दुष्टग्रहरोगकष्टनिवारणं सर्वशांतिं च कुरु कुरु हूँ फट् स्वाहा। (१०००० मंत्र)
४. ॐ नमोऽर्हते भगवते श्रीमते मल्लिनाथतीर्थंकराय कुबेरयक्ष-अपराजितायक्षीसहिताय ॐ आं क्रौं ह्रीं ह्र: बुधमहाग्रह! मम (......) दुष्टग्रहरोगकष्टनिवारणं सर्वशांतिं च कुरु कुरु हूँ फट् स्वाहा। (१४००० मंत्र)
५. ॐ नमोऽर्हते भगवते श्रीमते वर्धमानतीर्थंकराय मातंगयक्ष-सिद्धायिनीयक्षीसहिताय ॐ आं क्रौं ह्रीं ह्र: गुरुमहाग्रह! मम (......) दुष्टग्रहरोगकष्टनिवारणं सर्वशांतिं च कुरु कुरु हूँ फट् स्वाहा। (१९००० मंत्र)
६. ॐ नमोऽर्हते भगवते श्रीमते पुष्पदंतनाथतीर्थंकराय अजितयक्ष-महाकालीयक्षीसहिताय ॐ आं क्रौं ह्रीं ह्र: शुक्रमहाग्रह! मम (......) दुष्टग्रहरोगकष्टनिवारणं सर्वशांतिं च कुरु कुरु हूँ फट् स्वाहा। (१६००० मंत्र)
७. ॐ नमोऽर्हते भगवते श्रीमते मुनिसुव्रतनाथतीर्थंकराय वरुणयक्ष-बहुरूपिणीयक्षीसहिताय ॐ आं क्रौं ह्रीं ह्र: शनिमहाग्रह! मम (......) दुष्टग्रहरोगकष्टनिवारणं सर्वशांतिं च कुरु कुरु हूँ फट् स्वाहा। (२३००० मंत्र)
८. ॐ नमोऽर्हते भगवते श्रीमते नेमिनाथतीर्थंकराय सर्वाण्हयक्ष-कूष्माण्डीयक्षीसहिताय ॐ आं क्रौं ह्रीं ह्र: राहुमहाग्रह! मम (......) दुष्टग्रहरोगकष्टनिवारणं सर्वशांतिं च कुरु कुरु हूँ फट् स्वाहा। (१८००० मंत्र)
९. ॐ नमोऽर्हते भगवते श्रीमते पार्श्र्वनाथतीर्थंकराय धरणेन्द्रयक्ष-पद्मावतीयक्षीसहिताय ॐ आं क्रौं ह्रीं ह्र: केतुमहाग्रह! मम (......) दुष्टग्रहरोगकष्टनिवारणं सर्वशांतिं च कुरु कुरु हूँ फट् स्वाहा। (७००० मंत्र)


text:
नागदामिनी
अन्तर्विषयाः
परिचयः[सम्पादयतु]
संस्कृतभाषया पानसवृक्षः पूतफलतरुः पनसनालिकापादपः चम्पकालुवृक्षः इति कथ्यमानः अयं मलयद्वीपसमूहस्य मूलनिवासी । उष्णप्रदेशेषु एते वृक्षाः अधिकं प्ररोहन्ति । १८तमे शतके लेप्टिनेण्ट् विलियं ब्लीग् इत्ययं अस्य सस्यस्य परिचयं कारितवान् । पश्चिमघट्टस्य वेलाभूप्रदेशास्य च कर्णाटकीयानाम् अस्य फलानि अतीवप्रियाणि । ते पाकेषु बहूपयुञ्जन्ते ।
सस्यशास्त्रस्य वर्गीकरणम्[सम्पादयतु]
मोरसि कुटुम्बसम्बद्धस्य अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम् आर्टोकार्पस् (Artocarpus incisa) इन्सिस इति । आङ्ग्लभाषया ब्रेड् फ्रूट् Bread Fruit इति कथयन्ति ।
गुणलक्षणानि[सम्पादयतु]
नागदामिनीवृक्षाः स्वशाखाः विस्तारेण प्रसरन्ति । अयं नित्यहरिद्वर्णवर्णी वृक्षः वृहत्प्रमाणेन वर्धते । अस्य पत्राणि विशलानि विशिष्टाकृतानि च भवन्ति । पत्राणि फलानि शाखाः उन्मूलयति चेत् शुक्लनिर्यासः निस्सरति । एकः वृक्षः प्रतिसंवत्सरं १५०-२००फलानि यच्छति ।
प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अस्य काष्टानि केवलं दाहनवस्तुरुपेण उपयोज्यते नतु दारुकर्मार्थम् अर्हति । अस्य फलानि शाकानि इव उपयुज्यन्ते ।


text:
केवलादेव्-राष्ट्रियोद्यानम्
केवलादेवराष्ट्रियोद्यानं भारतदेशस्य राजस्थानराज्ये अस्ति । एतत् किञ्चित् प्रसिद्धं पक्षिधाम । पूर्वम् अस्य नाम भरतपुरखगोद्यानम् इति आसीत् । केवलदेवराष्ट्रियोद्याने प्रतिशिशिरकालं सहस्राधिकाः सैबीरियाबलाकाः आगच्छन्ति । सहस्राधिकक्रोषकेभ्यः आगच्छताम् एतेषां सन्ततीनां विनाशकालः सन्निहितः । सामान्यतः २३०जातीयाः बलाकाः अत्र वासस्थानं कल्पितवन्तः । क्रि.श. १९८५तमे वर्षे एतदुद्यानं विश्वपरम्पारास्थानस्य आवल्यां युनेस्कोद्वारा प्रवेशितम् । अधुना एतत् यात्रिकानां प्रसिद्धं पर्यटनकेन्द्रम् अस्ति । बहुसङ्ख्याकाः खगजीवविज्ञानिनः शीतकाले अत्र आयान्ति ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
अस्य पक्षिविहारस्थानस्य निर्माणं २५०वर्षेभ्यः पूर्वं कृतम् । अस्य नाम केवलादेवस्य (शिवः) मन्दिरस्य नाम अङ्कितम् । एतन्मन्दिरं तु पक्षिविहरधाम्नि एव प्रतिष्ठापितम् । एतत् प्राकृर्तिकप्रवणः इति कारणेन सर्वदा वर्षाकाले अत्र महापूरः आगच्छति । भरतपुरस्य महाराजः सूरजमलः (क्रि.श. १७२६ तः १७६३) जलबन्धं निर्मितवान् यत्र गम्भीरा बाणगङ्गा इति नदिद्वयस्य सङ्गमः अस्ति । एतत् राष्ट्रियोद्यानं भरपुरस्य महाराजानां मृगयात्रायाः प्रियतमं स्थानम् आसीत् यस्य परम्प्ररा क्रि.श. १८५०तमकालात् पूर्वम् आसीत् । अत्र आङ्ग्ल वैसरायस्य सम्माननार्थं खगानां मृगाया आयोजिता भवति स्म । क्रि.श.१९३६तमे वर्षे सामान्यतः ४२७३खगानां मारणम् एकस्मिन् एव दिने कृतम् । तस्मिन् काले भारते लिनलिथ्गो गवर्नर् जनरल् आसीत् यः स्वसहवर्तिना विटर् होप् इत्यनेन सह मिलित्वा मृगयाम् अकरोत् । भारतस्य स्वातन्त्र्यप्राप्तेः पश्चात् क्रि.श. १९७२तमवर्षपर्यन्तं भरतपुरस्य पूर्वराजस्य तस्य क्षेत्रे मृगयां कर्तुम् अनुमतिः आसीत् । किन्तु क्रि.श. १९८२तमवर्षतः एतस्मात् उद्यानात् तृणस्वीकरार्थमपि प्रतिबन्धः अस्ति । एतस्मात् कारणात् गुर्जरजनानां सर्वकारस्य च मध्ये सर्वदा कलहः सम्भवति ।
चित्रखगसमूहः[सम्पादयतु]
एतत् पक्षिधाम शिशिरर्तौ शीतकाले विशिष्टानां विरलदर्शनानां खगानाम् आवासः भवति । सैबेरियस्य बलाकाः, गोमराः, उत्तरीशाह चकवा, जलपक्षी, लालसरः, बत्तखः आद्ययः विचित्राः पक्षिणः विलुप्तप्रायाः अत्र दृश्यन्ते ।
अपायः[सम्पादयतु]
क्रि.श.२००४तमवर्षे वसुन्धरा राजे इत्यस्याः सर्वकारः कृषकानाम् आग्रहस्य पुरतः अवनतः अभवत् । अतः पक्षिधाम्नि प्रवहणस्य जलं स्थगितम् । अस्य परिणामवशात् । एतस्मात् निर्णयकारणात् परिसरे भयानकः परिणामः आभवत् । नदितटस्य पङ्कभूमिः शुष्का अप्रयोजिका अभवत् । अधिककाधिकपक्षिणः उडीय सन्तानोत्पत्तये अन्यत्र अगच्छन् । अनेके खगाः देहलीतः ९०की.मी.दूरे गङ्गादीतटे स्थितं गढमुक्तेश्वरः इति उत्तरप्रदेशराज्यस्य स्थानम् अगच्छन् ।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- युनेस्को आवल्यां केवलेवराष्ट्रियोद्यानम्
- केवलादेवराष्ट्रियोद्यनम्
- भारतस्य पक्षिधाम
- केवलादेवराष्ट्रियोद्यानस्य अधिकृतजालस्थानम् ।


text:
शुक्रवार, जून 11, 2010
गणेश कवचम्
Ganesh Kavacham, Ganesh kawacham
गणेश कवचम्
संसारमोहनस्यास्य कवचस्य प्रजापतिः।
ऋषिश्छन्दश्च बृहती देवो लम्बोदर: स्वयम्॥
धर्मार्थकाममोक्षेषु विनियोग: प्रकीर्तितः।
सर्वेषां कवचानां च सारभूतमिदं मुने॥
ॐ गं हुं श्रीगणेशाय स्वाहा मे पातु मस्तकम्।
द्वात्रिंशदक्षरो मन्त्रो ललाटं मे सदावतु॥
ॐ ह्रीं क्लीं श्रीं गमिति च संततं पातु लोचनम्।
तालुकं पातु विघनेश: संततं धरणीतले॥
ॐ ह्रीं श्रीं क्लीमिति च संततं पातु नासिकाम्।
ॐ गौं गं शूर्पकर्णाय स्वाहा पात्वधरं मम॥
दन्तानि तालुकां जिह्वां पातु मे षोडशाक्षरः॥
ॐ लं श्रीं लम्बोदरायेति स्वाहा गण्डं सदावतु।
ॐ क्लीं ह्रीं विघन्नाशाय स्वाहा कर्ण सदावतु॥
ॐ श्रीं गं गजाननायेति स्वाहा स्कन्धं सदावतु।
ॐ ह्रीं विनायकायेति स्वाहा पृष्ठं सदावतु॥
ॐ क्लीं ह्रीमिति कङ्कालं पातु वक्ष:स्थलं च गम्।
करौ पादौ सदा पातु सर्वाङ्गं विघन्निघन्कृत्॥
प्राच्यां लम्बोदर: पातु आगनेय्यां विघन्नायकः।
दक्षिणे पातु विघनेशो नैर्ऋत्यां तु गजाननः॥
पश्चिमे पार्वतीपुत्रो वायव्यां शंकरात्मजः॥
कृष्णस्यांशश्चोत्तरे च परिपूर्णतमस्य च॥
ऐशान्यामेकदन्तश्च हेरम्ब: पातु चोर्ध्वतः।
अधो गणाधिप: पातु सर्वपूज्यश्च सर्वतः॥
स्वप्ने जागरणे चैव पातु मां योगिनां गुरुः।
इति ते कथितं वत्स सर्वमन्त्रौघविग्रहम्।
संसारमोहनं नाम कवचं परमाद्भुतम्॥
श्रीकृष्णेन पुरा दत्तं गोलोके रासमण्डले।
वृन्दावने विनीताय मह्यं दिनकरात्मजः॥
मया दत्तं च तुभ्यं च यस्मै कस्मै न दास्यसि।
परं वरं सर्वपूज्यं सर्वसङ्कटतारणम्॥
गुरुमभ्यर्च्य विधिवत् कवचं धारयेत्तु यः।
कण्ठे वा दक्षिणे बाहौ सोऽपि विष्णुर्न संशयः॥
अश्वमेधसहस्त्राणि वाजपेयशतानि च।
ग्रहेन्द्रकवचस्यास्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्॥
इदं कवचमज्ञात्वा यो भजेच्छंकरात्मजम्।
शतलक्षप्रजप्तोऽपि न मन्त्र: सिद्धिदायकः॥
॥ इति श्री गणेश कवच संपूर्णम्॥
Posted by C N JOSHI WORLD at 11:17 pm
Labels: Ganesh
सदस्यता लें टिप्पणियाँ भेजें (Atom)


text:
This Page is courtesy of Sanskrit Documents List. Please send your corrections
The text is to be used for personal studies and research only. Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' agreement.
tattvAryAstavaH Hymn on Lord Nataraja at Chidambaram .. तत्त्वार्यास्तवः .. शिवकामसुन्दरीशं शिवगण्गातीरकल्पितनिवेशम . शिवमाश्रये द्युकेशं शिवमिच्च्हन्मा वपुष्यभिनिवेशम .. १.. गीर्वाणचक्रवर्ती गीश्चेतोमार्गदूरतोवर्ती . भक्ताशयानुवर्ती भवतु नटेशो.अखिलामयनिवर्ती .. २.. वैयाघ्रपादभाग्यं वैयाघ्रं चर्म कंचन वसानम . वैयाकरणफणीड्यं वैयासिक्या गिरा स्तुतं प्रणुमः .. ३.. हाटकसभानिवासः शाटकतापन्नसकलहरिदन्तः . घोटकनिगमो मायानाटकसाक्षी जगत्पतिर्जयति .. ४.. शैलूषराजमाद्यं मालूरप्रसवमालिकाभरणम . पीलूपमो.अन्धुजीर्यच्च्हालूराभः कथं विजानीयाम .. ५.. कनकसभैकनिकेतं कठिनपुराणोक्तिसारसंकेतम . नाराधयन्ति के तं नारायण्या युतं स्वतोकेतम .. ६.. तिल्लवने क्षुल्लवने पल्लवसंभिन्नफुल्लपुष्पघने . चिल्लहरीमुल्ललयन वल्लभया भिल्लतल्लजो नटति .. ७.. वैराजहृत्सरोजे वैराजाद्यैः स सामभिः स्तव्यः . वैराग्यादिगुणाढ्यैः वैराद्युत्सृज्य दृश्यते नृत्यन .. ८.. ढक्कानिनदैः सूत्राण्यण्गदनादैरहो महद्भाष्यम . व्याकरणस्य विवृण्वन नृत्यति भृत्यान कृतार्थयन मर्त्यान .. ९.. नटनायक नटनाय क इह सुकृती नो तव स्पृहयेत . मन्ञुलतामञ्जुलतामहिते वस्तुं च तिल्लवने .. १०.. अतिदुरितोत्तारकृते चिरधृतहर्षः सभापतिः सद्यः . अगणेयाघघनं मामासाद्यानन्दमेदुरो नटति .. ११.. मत्पादलग्नजनतामुद्धर्तास्मीति चित्सभानाथः . ताण्डवमिषोद्धृतैकसवाण्घ्रिः सर्वान विबोधयति .. १२.. आपन्नलोकपालिनि कपालिनि स्त्रीकृताण्गपालिनि मे . शमितविधिश्रीशरणे शरणा धीरस्तु चित्सभाशरणे .. १३.. भिक्षुर्महेश्वरो.अपि श्रुत्या प्रोक्तः शिवो.अप्युग्रः . अपि भवहारी च भवो नटो.अपि चित्रं सभानाथः .. १४.. नृत्यन्नटेशमौलित्वण्गद्गण्गातरण्गशीकरिणः . भूषाहिपीतशिष्टाः पुनन्तु मां तिल्लवनवाताः .. १५.. कनकसभासम्राजो नटनारम्भे झलंझलंझलिति . मञ्जीरमञ्जुनिनदा ध्वनियुः श्रोत्रे कदा नु मम .. १६.. पर्वतराजतनूजाकुचतटसंक्रान्तकुण्कुमोन्मिश्राः . नटनार्भटीविधूता भूतिकणास्ते स्पृशेयुरपि मे.अण्गम .. १७.. नटनोच्चलत्कपालामर्दितचन्द्रक्षरत्सुधामिलिताः . आदिनटमौलितटिनीपृषतो गोत्रे.अत्र मे स्खलेयुः किम .. १८.. पश्यानि सभाधीशं कदा नु तं मूर्धनि सभाधीशम . यः क्षयरसिकं कालं जितवान धत्ते च शिरसि कण्कालम .. १९.. तनुजायातनुजायासक्तानां दुर्लभं सभानाथम . नगतनया नगतनया वशयति दत्त्वा शरीरार्धम .. २०.. आनन्दताण्डवं यस्तवेश पश्येन्न चापि नृगणे यः . स च स च न चन्द्रमौले विद्वद्भिर्जन्मवत्सु विगणेयः .. २१.. कामपरवशं कृत्वा कामपरवशं त्वकृत्वा माम . कनकसभां गमयसि रे कनकसभां हा न यापयसि .. २२.. नटनं विहाय शंभोर्घटनं पीनस्तनीभिराशास्से . अटनं भवे दुरन्ते विट नन्दसि न स्वभूमसुखम .. २३.. कलितभवलण्घनानां किं करैव चित्सुखघनानाम . सुमुदां सापघनानां शिवकामेश्याः कृपामृतघनानाम .. २४.. निनिलीये मायायां न विलिये वा शुचा परं लीये . आनन्दसीमनि लसत्तिल्लवनीधामनि स्वभूमनि तु .. २५.. अधिहेमसभं प्रसभं बिसभण्गवदान्यधन्यरुचम . श्रुतगलगरलं सरलं निरतं भक्तावने भजे देवम .. २६.. सभया चित्सभयासीन्माया मायाप्रबोधशीतरुचेः . सुहिता धीः सुहिता मे सोमा सोमार्धधारिणी मूर्तिः .. २७.. पत्या हेमसभायाः सत्यानन्दैकचिद्वपुषा . कत्यार्ता न त्राता नृत्यायत्तेन मादृशा मर्त्याः .. २८.. भजतां मुमुक्षया त्वां नटेश लभयास्त्रयः पुमर्थाश्च . फललिप्सयाम्रभाजां च्हायासौरभ्यमाधव्य इव .. २९.. कञ्चुकपञ्चकनद्धं नटयसि मां किं नटेश नाटयसि . नटसि निरावृतिसुखितो जहि मायां त्वादृशो.अहमपि तत स्याम .. ३०.. आस्तां नटेश तद्यन्नटति भवानम्बरे निरालम्बे . त्वन्नटने.अपि हि नटनं वेदपुरानागमाः समादधति .. ३१.. वेधसि सर्वाधीशे.अमेधसि वा मादृशे सरूपकृता . रोधसि शिवगण्गाया बोधसिरा काचिदुल्लसति .. ३२.. हट्टायितं विमुक्तेः कुट्टाकं तं भजामि मायायाः . भट्टारकं सभायाः किट्टात्मन्यण्गके त्यजन्ममताम .. ३३.. श्रीमच्चिदम्बरेशादन्यत्रानन्दताण्डवासक्तात . ब्राह्मं लक्षणमास्ते कुत्रचिदानन्दरूपता देवे .. ३४.. क्षुल्लककामकृते.अपि त्वत्सेवा स्याद्विमुक्तिमपि दात्री . पीतामृतो.अप्युदन्याशान्त्यै स्याच्चित्सभाधिपामर्त्यः .. ३५.. सत्यं सत्यं गत्यन्तरमुत्सृज्य ते पदापात्यम . अत्यन्तार्तं भृत्यं न त्यज नित्यं नटेश मां पाहि .. ३६.. षट्त्रिंशता तत्त्वमयीभिराभिः सोपानभूताभिरुमासहायम . आर्याभिराद्यं परतत्त्वभूतं चिदम्बरानन्दनटं भजध्वम .. ३७.. .. इति श्रीतत्त्वार्यास्तवः संपूर्णः ..


text:
चैतन्यः महाप्रभुः
चैतन्य महाप्रभुः (१४८६-१५३४) कश्चन वैष्णवधर्मगुरुः। समाजपरिवर्तयिता च । तेन अधुनातन-बाङ्ग्लादेशः,पश्चिमवङ्गस्य राज्यानि, बिहार्,झार्खण्ड्, मणिपुर,असमप्रदेशेषु कार्यं कृतम् । हरिः सर्वोत्तमः इति प्रतिपादयन्तः गौडीयवैष्णवभक्ताः तस्य अनुयायिनः । वैष्णवभक्तियोगस्य संवर्धने तदीयं पात्रं महत्त्वपूर्णम् आसीत् ।भागवतपुराण-भगवद्गीतयोः तत्त्वस्य आधारः तेन आश्रितः । हरे कृष्ण महामन्त्रस्य जपकरणस्य प्रचारः तेन कृतः । संस्कृते तेन शिक्षाष्टकं रचितम् । तस्य अनुयायिनः गौडीयवैष्णवाः तं कृष्णस्य कृष्णजन्माष्टमी|अवतारतूपः इति मन्यन्ते । भागवतपुराणे यथा उक्तं तथा सः राधाराज्ञीभावरूपः कृष्णः इति मन्यते ।
सः गौरवर्णीयः आसीत् इत्यनेन 'गौर' इति नाम्ना,निम्बवृक्षस्य अधः जन्म प्राप्तवान् इत्यतः 'निमै' इति नाम्ना च प्रसिद्धः । तस्य चरित्रविषये बहवः ग्रन्थाःउपलभ्यन्ते । तेषु कृष्णादास कविराज गोस्वामिना लिखितं चैतन्यचरितामृतं, वृन्दावनदासेन लिखितं चैतन्यभागवतम्, लोचनदासेन लिखितं चैतन्यमङ्गलञ्च प्रसिद्धम् । वङ्गभाषया रचितानि एतानि अधुना अन्याभिः भाषाभिः उपलभ्यन्ते ।
अन्तर्विषयाः
जीवनम्[सम्पादयतु]
चैतन्यचरितामृतग्रन्थस्य अनुसारं चैतन्यः १४८६ तमे वर्षे फेब्रवरिमासस्य १८ दिनाङ्के चन्द्रग्रहणदिने पूर्णिमायां जन्म प्राप्नोत् । पितृभ्यां सः 'विश्वम्भरः' इति नामाङ्कितः । तस्य पिता जगन्नाथमिश्रः माता शचिदेवी । चैतन्यः द्वितीयः पुत्रः आसीत् । ते पश्चिमवङ्गे नदीयाप्रदेशे (नवद्वीपे) अवसन् । चैतन्यस्य पितामहः मधुकरमिश्रः मूलतः ओरिस्साराज्यस्य जयपुरप्रदेशीयः । ततः तेन पश्चिमवङ्गं प्रति आगतम् ।
तारुण्ये एव चैतन्यः महान् ज्ञानी वादविशारदश्च आसीत् । बाल्यतः एव सः कृष्णजपे नितराम् आसक्तः आसीत् । संस्कृताध्ययने ज्ञानार्जने च सः विशेषतया आसक्तिमान् आसीत् । पितृकार्यनिर्वहणाय [[गया| प्रति गमनावसरे तेन गुरुः ईश्वरपुरि अमिलत् । तस्मात् सः गोपालकृष्णमन्त्रस्य उपदेशं प्राप्तवान् । एतस्मात् मेलनात् तस्य व्यक्तित्वं नितरां परिवर्तितं जातम् । ज्ञानी सः भक्तरूपेण परिवर्तितः आसीत् । तस्य प्रत्यागमनानन्तरं तं दृष्ट्वा सर्वे आश्चर्यान्विताः अभवन् । अचिरात् सः तत्रत्यवैष्णवसमूहस्य नेता जातः ।
कृष्णभारतीद्वारा संन्यासग्रहणानन्तरं चैतन्यः भगवतः कृष्णस्य नामजपं कुर्वन् आभारतं बहु वारम् आटत् । स्वस्य जीवनस्य अन्तिमानि २४ वर्षाणि तेन ओरिस्सायाः पुरिजगन्नाथक्षेत्रे अयापयत् । ओरिस्सायाः सूर्यवंशी हिन्दुराजः गजपति महाराज प्रतापरुद्रदेवः चैतन्यं साक्षात् भगवतः कृष्णस्य अवताररूपमेव मन्यते स्म । तदीयेषु संकीर्तनमेलासु सोत्साहं भागं वहति स्म । एतेषु एव दिनेषु चैतन्यः देवप्रेम्णा भक्त्या च बहुधा समाधिस्थितौ भवति स्म इति कथ्यते तस्य अनुयायिभिः ।
चैतन्यस्य साम्प्रदायिकानुयायिभिः एवं विश्वस्यते - चैतन्ये उभयव्यक्तित्वम् आसीत् - कृष्णप्रेम्णा मत्तः भक्तः, राधया सह अविनाभावेन युक्तः स्वयं कृष्णश्च । १६ शतकस्य लेखकाः उल्लिखन्ति यत् चैतन्येन कृष्णस्य विश्वरूपदर्शनं स्वयं बहुधा प्रदर्शितं विशेषतया नित्यानन्दप्रभु-अद्वैताचार्ययोः उपस्थितौ ।
उपदेशः[सम्पादयतु]
चैतन्येन 'शिक्षाष्टकम्' इति कश्चन ग्रन्थः संस्कृतेन लिखितम् । तस्य उपदेशस्य सारसङ्ग्रहः 'दशमूलम्' इति कथ्यते । ते -
-
- कृष्णः अन्तिमः परमसत्यस्वरूपः ।
- कृष्णः सर्वशक्तः ।
- कृष्णः रससागरः ।
- जीवाः परमात्मनः पृथग्भूताः भागाः
- जीवानां तटस्थावस्थायाः कारणतः जीवाः विषयवस्तुभिः बद्धाः भवन्ति ।
- स्वतन्त्रावस्थायां जीवाः विषयवस्तुभिः मुक्ताः भवन्ति ।
- जीवाः प्रापञ्चिक
- जीवैः निर्मलभक्तिः अभ्यसितव्या ।
- निर्मलकृष्णभक्तिः एव परमं लक्ष्यम् ।
- कृष्णाशीर्वादः एव प्राप्तव्या निधिः ।
चैतन्यसम्प्रदायः[सम्पादयतु]
मध्वाचार्यसम्प्रदायेन दीक्षितः चैतन्यःशङ्करसम्प्रदायेन संन्यासं स्व्यकरोत् इति कारणतः तदीयानि तत्त्वानि वैष्णवसम्प्रदायतः भिन्नः इति परिगण्यते । सः ईश्वरपुरिणा मन्त्रोपदेशं केशवभारत्या संन्यासदीक्षां च स्व्यकरोत् । एतौ उभौ अपि शङ्करस्य अद्वैतवादिनौ ।
शिक्षाष्टकं विना चैतन्यमहाप्रभुणा न किमपि लिखितम् । शिक्षाष्टकमपि तेन न लिखितम् अपि तु उक्तम् । तत् केनचित् समीपवर्तिना ध्वनिमुद्रितम् । एतेषु अष्टसु श्लोकेषु गौडीयवैष्णवमतस्य समग्रतत्त्वानि विद्यन्ते । स्वस्य भक्तितत्त्वानां व्यवस्थितक्रमेण उपस्थापनाय तेन षट् अनुयायिनः प्रार्थिताः । ते षड् जनाः अग्रे वृन्दावनस्य षड् गोस्वामिनः इति प्रसिद्धाः । ते - रूपागोस्वामी, सनातनगोस्वामी, गोपालभट्टगोस्वामी, रघुनाथभट्टगोस्वामी, रघुनाथदासगोस्वामी, जीवगोस्वामी । गौडीयवैष्णवतत्त्वानां व्यवस्थितरूपदानाय एते कारणभूताः ।
नरोत्तमदासठाकूरः, श्रीनिवासाचार्यः, श्यामानन्दपण्डितश्च जीवगोस्वामिनः सकाशात् अध्ययनम् अकुर्वन् । ते पश्चिमवङ्गे, ओरिस्सा इत्यादिषु प्रदेशेषु चैतन्यस्य उपदेशस्य प्रचारं व्यापकतया अकुर्वन् । रामचन्द्रकविराजः गङ्गानारायणचक्रवर्ती च प्रचारकार्यम् अकुर्वन् ।
खेतुरि-उत्सवावसरे एदम्प्राथम्येन चैतन्यस्य सर्वे अनुयायिनः एकत्र सम्मिलिताः । तदा नित्यानन्दप्रभोः पत्नी जाह्नवठाकुरानि आध्यक्षम् अवहत् । तादृशेषु उत्सवेषु विभिन्नशाखानाम् अनुयायिनः एकत्र सम्मिलन्ति स्म । अस्मिन् एव समये नित्यानन्द-अद्वैताचार्ययोः शिष्याः विरभद्र-कृष्णमिश्रश्च सम्प्रदायस्य रक्षणाय कौटुम्बिकपरम्पराम् आरब्धवन्तौ । आधुनिकगौडीयसम्प्रदायस्य प्रमुखशाखायाः प्रतिनिधिः अस्ति नित्यानन्दस्य पुत्रः वीरभद्रः । अद्वैताचार्यस्य वंशीयाः अन्ये अनुयायिनश्च वङ्गराज्यस्य ग्रामप्रदेशेषु विशेषपरिश्रमम् अकुर्वन् । चैतन्यस्य युवसहवर्ती वक्रेश्वरपण्डितस्य अनुयायी गोपालगुरुगोस्वामी ओरिस्साराज्ये अन्यां शाखाम् आरब्धवन्तः । सम्प्रदायस्य आन्तरिकपूजाविधानेषु गोपालस्य तच्छिष्यस्य ध्यानचन्द्रस्य च महान् प्रभावः दृश्यते ।
चैतन्यस्य भक्ति-आन्दोलनस्य आरम्भारभ्य हिन्दवः यवनाः च अस्मिन् भागं वहन्ति स्म । अनेन विशालमनोभावेन आकृष्टः भक्तिविनोद ठाकूरः २० तमे शतके स्वस्य गौडीयमठे भक्तिसिद्धान्तसरस्वती संस्थापिता । ए सि भक्तिवेदान्त स्वामी प्रभुपादेन पाश्चात्यदेशं प्रति चैतन्यतत्त्वानि नीतानि । अयं भक्तिसिद्धान्तसरस्वती ठाकुरशाखायाः अनुयायी । भक्तिवेदान्तस्वामी समग्रे जगति चैतन्यस्य उपदेशानां प्रसाराय आन्दोलनम् आरब्धवान् -इस्कान् (International Society for Krishna Consciousness) नाम्ना । सारस्वतगुरवः आचार्याः, गोस्वामीवंशस्य सदस्याः मथुरा-पश्चिमवङ्ग-ओरिस्सादिषु प्रदेशेषु निवसन्तः भक्ताः, चैतन्ये आदरवन्तः अन्ये च कृष्ण-चैतन्ययोः मन्दिराणि पाश्चात्यदेशेषु २० तमशतकस्य अन्तिमभागे निर्मितवन्तः । २१ तमे शतमाने बह्वीषु शैक्षणिकसंस्थासु विष्णवभक्तिः कृष्णतत्त्वञ्च अध्ययनविषयः जातः अस्ति ।
सांस्कृतिकपरम्परा[सम्पादयतु]
चैतन्यस्य सांस्कृतिकपरम्परा वङ्गराज्ये ओरिस्साराज्ये च दृढमूलं जातमस्ति । तत्रत्य निवासिनः बहवः तं कृष्णस्य अवतारमिति मत्त्वा पूजयन्ति प्रतिदिनम् । वङ्गस्य पुनरुत्थापकः इति कैश्चित् मन्यते । प्रसिद्धभाषातज्ञेन सलिमुल्लखानेन उच्यते - षोडशशतकं चैतन्यदेवस्य एव कालः । वङ्गे आधुनिककालः तदा एव आरब्धः ।' इति ।
बाह्यशृङ्खला[सम्पादयतु]
- Gaudiya Vaishnavism - The Tradition of Chaitanya
- Krishna.com "All about Krishna." Teachings, history, art, MP3s.
- Bhaktivedanta Book Trust Website containing information about books authored by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada
- Sri Chaitanya Mahaprabhu: His Life and Precepts
- The Teachings of Lord Chaitanya Online Book
- Srimad Bhagavatam 11.5.32 A Verse from the Bhagavata Purana, which refers to Chaitanya Mahaprabhu
- Scriptural Statements/Predictions regarding Caitanya Mahaprabhu's birth
- Chaitanya Charitamrta Online Biography
- List of biographical works and other sources
- Golden Volcano — A Tragedy of Separation The Golden Volcano of Divine Love (by Srila B.R. Sridhar Maharaj)
- Lord Gouranga and His Message of Devotion (theosophical.ca)
- Chaitanya Mahaprabhu By Mahashakti Dasa
- Lord Gauranga – biography by Swami Sivananda


text:
Shri Vishnu Shatanama Stotram : श्री वेदव्यासकृतं श्री विष्णुशतनामस्तोत्रम् in Sanskrit / Hindi वासुदेवं ह्रषीकेशं वामनं जलशायिनम्। जनार्दनं हरिं कृष्णं श्रीवक्षं गरुडध्वजम्॥ वाराहं पुण्डरीकाक्षं नृसिंहं नरकान्तकम्। अव्यक्तं शाश्वतं विष्णुमनन्तमजमव्ययम्॥ नारायणं गदाध्यक्षं गोविन्दं कीर्तिभाजनम्। गोवर्धनोद्धरं देवं भूधरं भुवनेश्वरम्॥ वेत्तारं यज्ञपुरुषं यज्ञेशं यज्ञवाहकम्। चक्रपाणिं गदापाणिं शंखपाणिं नरोत्तमम्॥ वैकुण्ठं दुष्टदमनं भूगर्भं पीतवाससम्। त्रिविक्रमं त्रिकालज्ञं त्रमूर्तिं नन्दिकेश्वरम्॥ रामं…
स्तोत्र
श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम्
Shri Vishnu Sahasranama Stotram : श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम् in Sanskrit / Hindi शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम्। प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये॥१॥ यस्य द्विरदवक्त्राद्याः पारिषद्याः परः शतम्। विघ्नं निघ्नन्ति सततं विष्वक्सेनं तमाश्रये॥२॥ व्यासं वसिष्ठनप्तारं शक्तेः पौत्रमकल्मषम्। पराशरात्मजं वन्दे शुकतातं तपोनिधिम्॥३॥ व्यासाय विष्णुरूपाय व्यासरूपाय विष्णवे। नमो वै ब्रह्मनिधये वासिष्ठाय नमो नमः॥४॥ अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने। सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे॥५॥ यस्य स्मरणमात्रेण जन्मसंसारबन्धनात्।…
संकटनाशक गणेश स्तोत्र : प्रणम्य शिरसा देवं गौरीपुत्र विनायकम्
Sankat Nashak Ganesha Stotram : संकटनाशक गणेश स्तोत्र : प्रणम्य शिरसा देवं in Hindi प्रणम्य शिरसा देवं गौरीपुत्र विनायकम् । भक्तावासं स्मरेन्नित्यायुष्कामार्थसिद्धये ॥१॥ प्रथमं वक्रतुण्डं च एकदन्तं द्वितीयकम् । तृतीयं कृष्णपिङ्गाक्षं गजवक्त्रं चतुर्थकम् ॥२॥ लम्बोदरं पञ्चमं च षष्ठं विकटमेव च । सप्तमं विघ्नराजं च धूम्रवर्ण तथाष्टमम् ॥३॥ नवमं भालचन्द्रं च दशमं तु विनायकम् । एकादशं गणपतिं द्वादशं तु…
गणेश पञ्चरत्नं
Ganesha Pancharatnam : गणेश पञ्चरत्नं in Hindi मुदाकरात्तमोदकं सदा विमुक्तिसाधकं कलाधरावतंसकं विलासिलोकरक्षकम् । अनायकैकनायकं विनाशितेभदैत्यकं नताशुभाशुनाशकं नमामि तं विनायकम् ॥१॥ नतेतरातिभीकरं नवोदितार्कभास्वरं नमत्सुरारिनिर्जरं नताधिकापदुद्धरम् । सुरेश्वरं निधीश्वरं गजेश्वरं गणेश्वरं महेश्वरं तमाश्रये परात्परं निरन्तरम् ॥२॥ समस्तलोकशंकरं निरस्तदैत्यकुञ्जरं दरेतरोदरं वरं वरेभवक्त्रमक्षरम् । कृपाकरं क्षमाकरं मुदाकरं यशस्करं मनस्करं नमस्कृतां नमस्करोमि भास्वरम् ॥३॥ अकिंचनार्तिमार्जनं चिरन्तनोक्तिभाजनं पुरारिपूर्वनन्दनं सुरारिगर्वचर्वणम् ।…
लिङ्गाष्टकम् स्तोत्रम्
Lingashtakam Stotram : लिङ्गाष्टकम् स्तोत्रम् in Hindi ब्रह्ममुरारि सुरार्चित लिंगम् निर्मलभासित शोभित लिंगम्। जन्मज दुःख विनाशक लिंगम् तत् प्रणमामि सदाशिव लिंगम् ॥1॥ देवमुनि प्रवरार्चित लिंगम् कामदहन करुणाकर लिंगम्। रावणदर्प विनाशन लिंगम् तत् प्रणमामि सदाशिव लिंगम् ॥2॥ सर्वसुगन्धि सुलेपित लिंगम् बुद्धि विवर्धन कारण लिंगम्। सिद्ध सुरासुर वन्दित लिङ्गम् तत् प्रणमामि सदाशिव लिंगम् ॥3॥…
अष्टलक्ष्मी स्तोत्रम्
Asht Lakshmi Stotram ।। अष्टलक्ष्मी स्तोत्रम् ।। in Hindi आदिलक्ष्मी सुमनसवन्दित सुन्दरि माधवि, चन्द्र सहोदरि हेममये ।। मुनिगणमण्डित मोक्षप्रदायिनि, मञ्जुळभाषिणि वेदनुते ।। पङ्कजवासिनि देवसुपूजित, सद्गुणवर्षिणि शान्तियुते ।। जयजय हे मधुसूदन कामिनि, आदिलक्ष्मि सदा पालय माम् ।। १ ।। धान्यलक्ष्मी अहिकलि कल्मषनाशिनि कामिनि, वैदिकरूपिणि वेदमये ।। क्षीरसमुद्भव मङ्गलरूपिणि, मन्त्रनिवासिनि मन्त्रनुते ।। मङ्गलदायिनि अम्बुजवासिनि, देवगणाश्रित पादयुते ।।…
श्रीराम रक्षा स्तोत्रम्
SHRI RAM RAKSHA STOTRA : श्री राम रक्षा स्तोत्रम् IN HINDI ॥ श्रीरामरक्षास्तोत्रम् ॥ श्रीगणेशायनम: । अस्य श्रीरामरक्षास्तोत्रमन्त्रस्य । बुधकौशिक ऋषि: । श्रीसीतारामचंद्रोदेवता । अनुष्टुप् छन्द: । सीता शक्ति: । श्रीमद्हनुमान् कीलकम् । श्रीसीतारामचंद्रप्रीत्यर्थे जपे विनियोग: ॥ ॥ अथ ध्यानम् ॥ ध्यायेदाजानुबाहुं धृतशरधनुषं बद्दद्पद्मासनस्थं । पीतं वासोवसानं नवकमलदलस्पर्धिनेत्रं प्रसन्नम् ॥ वामाङ्कारूढसीता मुखकमलमिलल्लोचनं नीरदाभं । नानालङ्कारदीप्तं…