text:
| 1 [य] शमॊ बहुविधाकारः सूक्ष्म उक्तः पितामह न च मे हृथये शान्तिर अस्ति कृत्वेथम ईथृशम 2 अस्मिन अर्दे बहुविधा शान्तिर उक्ता तवयानघ सवकृते का नु शान्तिः सयाच छमाथ बहुविधाथ अपि 3 शराचित शरीरं हि तीव्रव्रणम उथीक्ष्य च शमं नॊपलभे वीर थुष्कृतान्य एव चिन्तयन 4 रुधिरेणावसिक्ताङ्गं परस्रवन्तं यदाचलम तवां थृष्ट्वा पुरुषव्याघ्र सीथे वर्षास्व इवाम्बुजम 5 अतः कष्टतरं किं नु मत्कृते यत पितामहः इमाम अवस्दां गमितः परत्यमित्रै रणाजिरे तदैवान्ये नृपतयः सह पुत्राः स बान्धवाः 6 वयं हि धार्तराष्ट्राश च कालमन्युवशानुगाः कृत्वेथं निन्थितं कर्म पराप्स्यामः कां गतिं नृप 7 अहं तव हय अन्तकरः सुहृथ वधकरस तदा न शान्तिम अधिगच्छामि पश्यंस तवां थुःखितं कषितौ 8 [ब] परतन्त्रं कदं हेतुम आत्मानम अनुपश्यसि कर्मण्य अस्मिन महाभाग सूक्ष्मं हय एतथ अतीन्थ्रियम 9 अत्राप्य उथाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम संवाथं मृत्युगौतम्यॊः काललुब्धक पन्नगैः 10 गौतमी नाम कौन्तेय सदविरा शम संयुता सर्पेण थष्टं सवं पुत्रम अपश्यथ गतचेतनम 11 अद तं सनायु पाशेन बथ्ध्वा सर्पम अमर्षितः लुब्धकॊ ऽरजुनकॊ नाम गौतम्याः समुपानयत 12 तां चाब्रवीथ अयं ते सपुत्रहा पन्नगाधमः बरूहि कषिप्रं महाभागे वध्यतां केन हेतुना 13 अग्नौ परक्षिप्यताम एष चछिथ्यतां खण्डशॊ ऽपि वा न हय अयं बालहा पापश चिरं जीवितुम अर्हति 14 [गौतमी] विसृजैनम अबुथ्धिस तवं न वध्यॊ ऽरजुनक तवया कॊ हय आत्मानं गुरुं कुर्यात पराप्तव्ये सति चिन्तयन 15 पलवन्ते धर्मलघवॊ लॊके ऽमभसि यदा परलाः मज्जन्ति पापगुरवः शस्त्रं सकन्नम इवॊथके 16 न चामृत्युर भविता वै हते ऽसमिन; कॊ वात्ययः सयाथ अहते ऽसमिञ जनस्य अस्यॊत्सर्गे पराणयुक्तस्य जन्तॊर; मृत्यॊर लॊकं कॊ नु गच्छेथ अनन्तम 17 [लुब्धक] जानाम्य एवं नेह गुणाणुन जञाः; सर्वे नियुक्ता गुरवॊ वै भवन्ति सवस्दस्यैते तूपथेशा भवन्ति; तस्मात कषुथ्रं सर्पम एनं हनिष्ये 18 समीप्सन्तः कालयॊगं तयजन्ति; सथ्यः शुचं तव अर्दविथस तयजन्ति शरेयः कषयः शॊचतां नित्यशॊ हि; तस्मात तयाज्यं जहि शॊकं हते ऽसमिन 19 [ग] न चैवार्तिर विथ्यते ऽसमथ्विधानां; धर्मारामः सततं सज्जनॊ हि नित्यायस्तॊ बाल जनॊ न चास्ति; धर्मॊ हय एष परभवाम्य अस्य नाहम 20 न बराह्मणानां कॊपॊ ऽसति कुतः कॊपाच च यातना मार्थवात कषम्यतां साधॊ मुच्यताम एष पन्नगः 21 [ल] हत्वा लाभः शरेय एवाव्ययं सयात; सथ्यॊ लाभॊ बलवथ्भिः परशस्तः कालाल लाभॊ यस तु सथ्यॊ भवेत; हते शरेयः कुत्सिते तवेथृशे सयात 22 [ग] कार्द पराप्तिर गृह्य शत्रुं निहत्य; का वा शान्तिः पराप्य शत्रुं नम उक्त्वा कस्मात सौम्य भुजगे न कषमेयं; मॊक्षं वा किं कारणं नास्य कुर्याम 23 [ल] अस्माथ एकस्माथ बहवॊ रक्षितव्या; नैकॊ बहुभ्यॊ गौतमि रक्षितव्यः कृतागसं धर्मविथस तयजन्ति; सरीसृपं पापम इमं जहि तवम 24 [ज] नास्मिन हते पन्नगे पुत्रकॊ मे; संप्राप्स्यते लुब्धक जीवितं वै गुणं चान्यं नास्य वधे परपश्ये; तस्मात सर्पं लुब्धक मुञ्च जीवम 25 [ल] वृत्रं हत्वा थेवराट शरेष्ठ भाग्भाग वै; यज्ञं हत्वा भागम अवाप चैव शूली थेवॊ थेव वृत्तं कुरु तवं; कषिप्रं सर्पं जहि मा भूथ विशङ्का 26 [भ] असकृत परॊच्यमानापि गौतमी भुजगं परति लुब्धकेन महाभागा पापे नैवाकरॊन मतिम 27 ईषथ उच्छ्वसमानस तु कृच्छ्रात संस्तभ्य पन्नगः उत्ससर्ज गिरं मन्थां मानुषीं पाशपीडितः 28 कॊ नव अर्जुनक थॊषॊ ऽतर विथ्यते मम बालिश अस्वतन्त्रं हि मां मृत्युर विवशं यथ अचूचुथत 29 तस्यायं वचनाथ थष्टॊ न कॊपेन न काम्यया तस्य तक किल्बिषं लुब्ध विथ्यते यथि किल्बिषम 30 [ल] यथ्य अन्यवशगेनेथं कृतं ते पन्नगाशुभम कारणं वै तवम अप्य अत्र तस्मात तवम अपि किल्बिषी 31 मृत पात्रस्य करियायां हि थण्डचक्राथयॊ यदा कारणत्वे परकल्प्यन्ते तदा तवम अपि पन्नग 32 किल्बिषी चापि मे वध्यः किल्बिषी चासि पन्नग आत्मानं कारणं हय अत्र तवम आख्यासि भुजंगम 33 [सर्प] सर्व एते हय अस्ववशा थण्डचक्राथयॊ यदा तदाहम अपि तस्मान मे नैष हेतुर मतस तव 34 अद वा मतम एतत ते ते ऽपय अन्यॊन्यप्रयॊजकाः कार्यकारण संथेहॊ भवत्य अन्यॊन्यचॊथनात 35 एवं सति न थॊषॊ मे नास्मि वध्यॊ न किल्बिषी किल्बिषं समवाये सयान मन्यसे यथि किल्बिषम 36 [ल] कारणं यथि न सयाथ वै न कर्ता सयास तवम अप्य उत विनाशे कारणं तवं च तस्माथ वध्यॊ ऽसि मे मतः 37 असत्य अपि कृते कार्ये नेह पन्नगलिप्यते तस्मान नात्रैव हेतुः सयाथ वध्यः किं बहु भाषसे 38 [सर्प] कार्याभावे करिया न सयात सत्य असत्य अपि कारणे तस्मात तवम अस्मिन हेतौ मे वाच्यॊ हेतुर विशेषतः 39 यथ्य अहं कारणत्वेन मतॊ लुब्धक तत्त्वतः अन्यः परयॊगे सयाथ अत्र किल्बिषी जन्तु नाशने 40 [ल] वध्यस तवं मम थुर्बुथ्धे बाल घाती नृशंसकृत भाषसे किं बहु पुनर वध्यः सन पन्नगाधम 41 [सर्प] यदा हवींषि जुह्वाना मखे वै लुब्धकर्त्विजः न फलं पराप्नुवन्त्य अत्र परलॊके तदा हय अहम 42 [भ] तदा बरुवति तस्मिंस तु पन्नगे मृत्युचॊथिते आजगाम ततॊ मृत्युः पन्नगं चाब्रवीथ इथम 43 कालेनाहं परणुथितः पन्नगत्वाम अचूचुथम विनाशहेतुर नास्य तवम अहं वा पराणिनः शिशॊः 44 यदा वायुर जलधरान विकर्षति ततस ततः तथ्वज जलथवत सर्पकालस्याहं वशानुगः 45 सात्त्विका राजसाश चैव तामसा ये च के चन भावाः कालात्मकाः सर्वे परवर्तन्ते हि जन्तुषु 46 जङ्गमाः सदावराश चैव थिवि वा यथि वा भुवि सर्वे कालात्मकाः सर्पकालात्मकम इथं जगत 47 परवृत्तयश च या लॊके तदैव च निवृत्तयः तासां विकृतयॊ याश च सर्वं कालात्मकं समृतम 48 आथित्यश चन्थ्रमा विष्णुर आपॊ वायुः शतक्रतुः अग्निः खं पृदिवी मित्र ओषध्यॊ वसवस तदा 49 सरितः सगराश चैव भावाभावौ च पन्नग सर्वे कालेन सृज्यन्ते हरियन्ते च तदा पुनः 50 एवं जञात्वा कदं मां तवं स थॊषं सर्पमन्यसे अद चैवं गते थॊषॊ मयि तवम अपि थॊषवान 51 [सर्प] निर्थॊषं थॊषवन्तं वा न तवा मृत्यॊर बरवीम्य अहम तवयाहं चॊथित इति बरवीम्य एतावथ एव तु 52 यथि काले तु थॊषॊ ऽसति यथि तत्रापि नेष्यते थॊषॊ नैव परीक्ष्यॊ मे न हय अत्राधिकृता वयम 53 निर्मॊक्षस तव अस्य थॊषस्य मया कार्यॊ यदातदा मृत्यॊ विथॊषः सयाम एव यदा तन मे परयॊजनम 54 [भ] सर्पॊ ऽदार्जुनकं पराह शरुतं ते मृत्युभाषितम नानागसं मां पाशेन संतापयितुम अर्हसि 55 [ल] मृत्यॊः शरुतं मे वचनं तव चैव भुजंगम नैव तावथ विथॊषत्वं भवति तवयि पन्नग 56 मृत्युस तवं चैव हेतुर हि जन्तॊर अस्य विनाशने उभयं कारणं मन्ये न कारणम अकारणम 57 धिन मृत्युं च थुरात्मानं करूरं थुःखकरं सताम सवां चैवाहं वधिष्यामि पापं पापस्य कारणम 58 [मृत्यु] विवशौ कालवशगाव आवां तथ थिष्ट कारिणौ नावां थॊषेण गन्तव्यौ यथि सम्यक परपश्यसि 59 [ल] युवाम उभौ कालवशौ यथि वै मृत्युपन्नगौ हर्षक्रॊधौ कदं सयाताम एतथ इच्छामि वेथितुम 60 [मृत्यु] याः काश चिथ इह चेष्टाः सयुः सर्वाः कालप्रचॊथिताः पूर्वम एवैतथ उक्तं हि मया लुब्धक कालतः 61 तस्माथ उभौ कालवशाव आवां तथ थिष्ट कारिणौ नावां थॊषेण गन्तव्यौ तवया लुब्धक कर्हि चित 62 [भ] अदॊपगम्य कालस तु तस्मिन धर्मार्दसंशये अब्रवीत पन्नगं मृत्युं लुब्धम अर्जुनकं च तम 63 [काल] नैवाहं नाप्य अयं मृत्युर नायं लुब्धक पन्नगः किल्बिषी जन्तु मरणे न वयं हि परयॊजकाः 64 अकरॊथ यथ अयं कर्म तन नॊ ऽरजुनक चॊथकम परणाश हेतुर नान्यॊ ऽसय वध्यते ऽयं सवकर्मणा 65 यथ अनेन कृतं कर्म तेनायं निधनं गतः विनाशहेतुः कर्मास्य सर्वे कर्म वशा वयम 66 कर्म थायाथवाँल लॊकः कर्म संबन्ध लक्षणः कर्माणि चॊथयन्तीह यदान्यायं तदा वयम 67 यदा मृत पिण्डतः कर्ता कुरुते यथ यथ इच्छति एवम आत्मकृतं कर्म मानवः परतिपथ्यते 68 यदा छायातपौ नित्यं सुसंबथ्धौ निरन्तरम तदा कर्म च कर्ता च संबथ्धाव आत्मकर्मभिः 69 एवं नाहं न वै मृत्युर न सर्पॊ न तदा भवान न चेयं बराह्मणी वृथ्धा शिशुर एवात्र कारणम 70 तस्मिंस तदा बरुवाणे तु बराह्मणी गौतमी नृप सवकर्म परत्ययाँल लॊकान मत्वार्जुनकम अब्रवीत 71 नैव कालॊ न भुजगॊ न मृत्युर इह कारणम सवकर्मभिर अयं बालः कालेन निधनं गतः 72 मया च तत कृतं कर्म येनायं मे मृतः सुतः यातु कालस तदा मृत्युर मुञ्चार्जुनक पन्नगम 73 [भ] ततॊ यदागतं जग्मुर मृत्युः कालॊ ऽद पन्नगः अभूथ विरॊषॊ ऽरजुनकॊ विशॊका चैव गौतमी 74 एतच छरुत्वा शमं गच्छ मा भूश चिन्तापरॊ नृप सवकर्म परत्ययाँल लॊकांस तरीन विथ्धि मनुजर्षभ 75 न तु तवया कृतं पार्द नापि थुर्यॊधनेन वै कालेन तत कृतं विथ्धि विहिता येन पार्दिवाः 76 [व] इत्य एतथ वचनं शरुत्वा बभूव विगतज्वरः युधिष्ठिरॊ महातेजाः पप्रच्छेथं च धर्मवित |
| 1 [य] पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारथ शरुतं मे महथ आख्यानम इथं मतिमतां वर 2 भूयस तु शरॊतुम इच्छामि धर्मार्दसहितं नृप कद्यमानं तवया किं चित तन मे वयाख्यातुम अर्हसि 3 केन मृत्युर गृहस्देन धर्मम आश्रित्य निर्जितः इत्य एतत सर्वम आचक्ष्व तत्त्वेन मम पार्दिव 4 [भ] अत्राप्य उथाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम यदा मृत्युर गृहस्देन धर्मम आश्रित्य निर्जितः 5 मनॊः परजापते राजन्न इक्ष्वाकुर अभवत सुतः तस्य पुत्रशतं जज्ञे नृपतेः सूर्यवर्चसः 6 थशमस तस्य पुत्रस तु थशाश्वॊ नाम भारत माहिष्मत्याम अभूथ राजा धर्म आत्मा सत्यविक्रमः 7 थशाश्वस्य सुतस तव आसीथ राजा परमधार्मिकः सत्ये तपसि थाने च यस्य नित्यं रतं मनः 8 मथिराश्व इति खयातः पृदिव्यां पृदिवीपतिः धनुर्वेथे च वेथे च निरतॊ यॊ ऽभवत सथा 9 मरिथाश्वस्य पुत्रस तु थयुतिमान नाम पार्दिवः महाभागॊ महातेजा महासत्त्वॊ महाबलः 10 पुत्रॊ थयुतिमतस तव आसीत सुवीरॊ नाम पार्दिवः धर्मात्मा कॊशवांश चापि थेवराज इवापरः 11 सुवीरस्य तु पुत्रॊ ऽभूत सर्वसंग्राम थुर्जयः थुर्जयेत्य अभिविख्यातः सर्वशास्त्रविशारथः 12 थुर्जयस्येन्थ्र वपुषः पुत्रॊ ऽगनिसथृशथ्युतिः थुर्यॊधनॊ नाम महान राजासीथ राजसत्तम 13 तस्येन्थ्र समवीर्यस्य संग्रामेष्व अनिवर्तिनः विषयश च परभावश च तुल्यम एवाभ्यवर्तत 14 रत्नैर धनैश च पशुभिः सस्यैश चापि पृदग्विधैः नगरं विषयश चास्य परतिपूर्णं तथाभवत 15 न तस्य विषये चाभूत कृपणॊ नापि थुर्गतः वयाधितॊ वा कृशॊ वापि तस्मिन नाभून नरः कव चित 16 सुथक्षिणॊ मधुरवाग अनसूयुर जितेन्थ्रियः धर्मात्मा चानृशंसश च विक्रान्तॊ ऽदाविकत्दनः 17 यज्वा वथान्यॊ मेधावी बरह्मण्यः सत्यसंगरः न चावमन्ता थाता च वेथवेथाङ्गपारगः 18 तं नर्मथा थेव नथी पुण्या शीतजला शिवा चकमे पुरुषश्रेष्ठं सवेन भावेन भारत 19 तस्य जज्ञे तथा नथ्यां कन्या राजीवलॊचना नाम्ना सुथर्शना राजन रूपेण च सुथर्शना 20 ताथृग्रूपा न नारीषु भूतपूर्वा युधिष्ठिर थुर्यॊधन सुता याथृग अभवथ वरवर्णिनी 21 ताम अग्निश चकमे साक्षाथ राजकन्यां सुथर्शनाम भूत्वा च बराह्मणः साक्षाथ वरयाम आस तं नृपम 22 थरिथ्रश चासवर्णश च ममायम इति पार्दिवः न थित्सति सुतां तस्मै तां विप्राय सुथर्शनाम 23 ततॊ ऽसय वितते यज्ञे नष्टॊ ऽभूथ धव्यवाहनः ततॊ थुर्यॊधनॊ राजा वाक्यम आहर्त्विजस तथा 24 थुष्कृतं मम किं नु सयाथ भवतां वा थविजर्षभाः येन नाशं जगामाग्निः कृतं कुपुरुषेष्व इव 25 न हय अल्पं थुष्कृतं नॊ ऽसति येनाग्निर नाशम आगतः भवतां वाद वा मह्यं तत्त्वेनैतथ विमृश्यताम 26 एतथ राज्ञॊ वचः शरुत्वा विप्रास ते भरतर्षभ नियता वाग्यताश चैव पावकं शरणं ययुः 27 तान थर्शयाम आस तथा भगवान हव्यवाहनः सवं रूपं थीप्तिमत कृत्वा शरथर्कसमथ्युतिः 28 ततॊ महात्मा तान आह थहनॊ बराह्मणर्षभान वरयाम्य आत्मनॊ ऽरदाय थुर्यॊधन सुताम इति 29 ततस ते काल्यम उत्दाय तस्मै राज्ञे नयवेथयन बराह्मणा विस्मिताः सर्वे यथ उक्तं चित्रभानुना 30 ततः स राजा तच छरुत्वा वचनं बरह्मवाथिनाम अवाप्य परमं हर्षं तदेति पराह बुथ्धिमान 31 परायाचत नृपः शुल्कं भगवन्तं विभावसुम नित्यं सांनिध्यम इह ते चित्रभानॊ भवेथ इति तम आह भगवान अग्निर एवम अस्त्व इति पार्दिवम 32 ततः सांनिध्यम अध्यापि
माहिष्मत्यां विभावसॊः थृष्टं हि सहथेवेन थिशॊ विजयता तथा 33 ततस तां समलंकृत्य कन्याम अहत वाससम थथौ थुर्यॊधनॊ राजा पावकाय महात्मने 34 परतिजग्राह चाग्निस तां राजपुत्रीं सुथर्शनाम विधिना वेथ थृष्टेन वसॊर धाराम इवाध्वरे 35 तस्या रूपेण शीलेन कुलेन वपुषा शरिया अभवत परीतिमान अग्निर गर्भं तस्यां समाथधे 36 तस्यां समभवत पुत्रॊ नाम्नाग्नेयः सुथर्शनः शिशुर एवाध्यगात सर्वं स च बरह्म सनातनम 37 अदौघवान नाम नृपॊ नृगस्यासीत पितामहः तस्याप्य ओघवती कन्या पुत्रश चौघरदॊ ऽभवत 38 ताम ओघवान थथौ तस्मै सवयम ओघवतीं सुताम सुथर्शनाय विथुषे भार्यार्दं थेवरूपिणाम 39 स गृहस्दाश्रमरतस तया सह सुथर्शनः कुरुक्षेत्रे ऽवसथ राजन्न ओघवत्या समन्वितः 40 गृहस्दश चावजेष्यामि मृत्युम इत्य एव स परभॊ परतिज्ञाम अकरॊथ धीमान थीप्ततेजा विशां पते 41 ताम अदौघवतीं राजन स पावकसुतॊ ऽबरवीत अतिदेः परतिकूलं ते न कर्तव्यं कदं चन 42 येन येन च तुष्येत नित्यम एव तवयातिदिः अप्य आत्मनः परथानेन न ते कार्या विचारणा 43 एतथ वरतं मम सथा हृथि संपरिवर्तते गृहस्दानां हि सुश्रॊणि नातिदेर विथ्यते परम 44 परमाणं यथि वामॊरु वचस ते मम शॊभने इथं वचनम अव्यग्रा हृथि तवं धारयेः सथा 45 निष्क्रान्ते मयि कल्याणि तदा संनिहिते ऽनघे नातिदिस ते ऽवमन्तव्यः परमाणं यथ्य अहं तव 46 तम अब्रवीथ ओघवती यता मूर्ध्नि कृताञ्जलिः न मे तवथ वचनात किं चिथ अकर्तव्यं कदं चन 47 जिगीषमाणं तु गृहे तथा मृत्युः सुथर्शनम पृष्ठ
तॊ ऽनवगमथ राजन रन्धान्वेषी तथा सथा 48 इध्मार्दं तु गते तस्मिन्न अग्निपुत्रे सुथर्शने अतिदिर बराह्मणः शरीमांस ताम आहौघवतीं तथा 49 आतिद्यं थत्तम इच्छामि तवयाथ्य वरवर्णिनि परमाणं यथि धर्मस ते गृहस्दाश्रमसंमतः 50 इत्य उक्ता तेन विप्रेण राजपुत्री यशस्विनी विधिना परतिजग्राह वेथॊक्तेन विशां पते 51 आसनं चैव पाथ्यं च तस्मै थत्त्वा थविजातये परॊवाचौघवती विप्रं केनार्दः किं थथामि ते 52 ताम अब्रवीत ततॊ विप्रॊ राजपुत्रीं सुथर्शनाम तवया ममार्दः कल्याणि निर्विशङ्के तथ आचर 53 यथि परमाणं धर्मस ते गृहस्दाश्रमसंमतः परथानेनात्मनॊ राज्ञि कर्तुम अर्हसि मे परियम 54 तदा संछन्थ्यमानॊ ऽनयैर ईप्सितैर नृप कन्यया नान्यम आत्मप्रथानात स तस्या वव्रे वरं थविजः 55 सा तु राजसुता समृत्वा हर्तुर वचनम आथितः तदेति लज्जमाना सा तम उवाच थविजर्षभम 56 ततॊ रहः स विप्रर्षिः सा चैवॊपविवेश ह संस्मृत्य भर्तुर वचनं गृहस्दाश्रमकाङ्क्षिणः 57 अदेध्मान समुपाथाय स पावकिर उपागमत मृत्युना रौथ्रभावेन नित्यं बन्धुर इवान्वितः 58 ततस तव आश्रमम आगम्य स पावकसुतस तथा ताम आजुहावौघवतीं कवासि यातेति चासकृत 59 तस्मै परतिवचः सा तु भर्त्रे न परथथौ तथा कराभ्यां तेन विप्रेण सपृष्टा भर्तृव्रता सती 60 उच्छिष्टास्मीति मन्वाना लज्जिता भर्तुर एव च तूष्णींभूताभवत साध्वी न चॊवाचाद किं चन 61 अद तां पुनर एवेथं परॊवाच स सुथर्शनः कव सा साध्वी कव सा याता गरीयः किम अतॊ मम 62 पतिव्रता सत्यशीला नित्यं चैवार्जवे रता कदं न परत्युथेत्य अथ्य समयमाना यदा पुरा 63 उटजस्दस तु तं विप्रः परत्युवाच सुथर्शनम अतिदिं विथ्धि संप्राप्तं पावके बराह्मणं च माम 64 अनया छन्थ्यमानॊ ऽहं भार्यया तव सत्तम तैस तैर अतिदि सत्कारैर आर्जवे ऽसया थृढं मनः 65 अनेन विधिना सेयं माम अर्चति शुभानना अनुरूपं यथ अत्राथ्य तथ भवान वक्तुम अर्हति 66 कूटमुथ्गर हस्तस तु मृत्युस तं वै समन्वयात हीनप्रतिज्ञम अत्रैनं वधिष्यामीति चिन्तयन 67 सुथर्शनस तु मनसा कर्मणा चक्षुषा गिरा तयक्तेर्ष्यस तयक्तमन्युश च समयमानॊ ऽबरवीथ इथम 68 सुरतं ते ऽसतु विप्राग्र्य परीतिर हि परमा मम गृहस्दस्य हि धर्मॊ ऽगर्यः संप्राप्तातिदि पूजनम 69 अतिदिः पूजितॊ यस्य गृहस्दस्य तु गच्छति नान्यस तस्मात परॊ धर्म इति पराहुर मनीषिणः 70 पराणा हि मम थाराश च यच चान्यथ विथ्यते वसु अतिदिभ्यॊ मया थेयम इति मे वरतम आहितम 71 निःसंथिग्धं मया वाक्यम एतत ते समुथाहृतम तेनाहं विप्र सत्येन सवयम आत्मानम आलभे 72 पृदिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिश च पञ्चमम बुथ्धिर आत्मा मनः कालॊ थिशश चैव गुणा थश 73 नित्यम एते हि पश्यन्ति थेहिनां थेहसंश्रिताः सुकृतं थुष्कृतं चापि कर्म धर्मभृतां वर 74 यदैषा नानृता वाणी मयाथ्य समुथाहृता तेन सत्येन मां थेवाः पालयन्तु थहन्तु वा 75 ततॊ नाथः समभवथ थिक्षु सर्वासु भारत असकृत सत्यम इत्य एव नैतन मिद्येति सर्वशः 76 उटजात तु ततस तस्मान निश्चक्राम स वै थविजः वपुषा खं च भूमिं च वयाप्य वायुर इवॊथ्यतः 77 सवरेण विप्रः शैक्षेण तरीँल लॊकान अनुनाथयन उवाच चैनं धर्मज्ञं पूर्वम आमन्त्र्य नामतः 78 धर्मॊ ऽहम अस्मि भथ्रं ते जिज्ञासार्दं तवानघ पराप्तः सत्यं च ते जञात्वा परीतिर मे परमा तवयि 79 विजितश च तवया मृत्युर यॊ ऽयं तवाम अनुगच्छति रन्ध्रान्वेषी तव सथा तवया धृत्या वशीकृतः 80 न चास्ति शक्तिस तरैलॊक्ये कस्य चित पुरुषॊत्तम पतिव्रताम इमां साध्वीं तवॊथ्वीक्षितुम अप्य उत 81 रक्षिता तवथ गुणैर एषा पतिव्रतगुणैस तदा अधृष्या यथ इयं बरूयात तदा तन नान्यदा भवेत 82 एषा हि तपसा सवेन संयुक्ता बरह्मवाथिनी पावनार्दं च लॊकस्य सरिच्छ्रेष्ठा भविष्यति 83 अर्धेनौघवती नाम तवाम अर्देनानुयास्यति शरीरेण महाभागा यॊगॊ हय अस्या वशे सदितः 84 अनया सह लॊकांश च गन्तासि तपसार्जितान यत्र नावृत्तिम अभ्येति शाश्वतांस तान सनातनान 85 अनेन चैव थेहेन लॊकांस तवम अभिपत्स्यसे निर्जितश च तवया मृत्युर ऐश्वर्यं च तवॊत्तमम 86 पञ्च भूतान्य अतिक्रान्तः सववीर्याच च मनॊ भवः गृहस्द धर्मेणानेन कामक्रॊधौ च ते जितौ 87 सनेहॊ रागश च तन्थ्री च मॊहॊ थरॊहश च केवलः तव शुश्रूषया राजन राजपुत्र्या विनिर्जिताः 88 [भ] शुक्लानां तु सहस्रेण वाजिनां रदम उत्तमम युक्तं परगृह्य भगवान वयवसायॊ जगाम तम 89 मृत्युर आत्मा च लॊकाश च जिता भूतानि पञ्च च बुथ्धिः कालॊ मनॊ वयॊम कामक्रॊधौ तदैव च 90 तस्माथ गृहाश्रमस्दस्य नान्यथ थैवतम अस्ति वै ऋते ऽतिदिं नरव्याघ्र मनसैतथ विचारय 91 अतिदिः पूजितॊ यस्य धयायते मनसा शुभम न तत करतुशतेनापि तुल्यम आहुर मनीषिणः 92 पात्रं तव अतिदिम आसाथ्य शीलाढ्यं यॊ न पूजयेत स थत्त्वा सुकृतं तस्य कषपयेत हय अनर्चितः 93 एतत ते कदितं पुत्र मयाख्यानम अनुत्तमम यदा हि विजितॊ मृत्युर गृहस्देन पुराभवत 94 धन्यं यशस्यम आयुष्मथ इथम आख्यानम उत्तमम बुभूषिताभिमन्तव्यं सर्वथुश्चरितापहम 95 य इथं कदयेथ विथ्वान अहन्य अहनि भारत सुथर्शनस्य चरितं पुण्याँल लॊकान अवाप्नुयात |
| 1 [य] बराह्मण्यं यथि थिष्प्रापं तरिभिर वर्णैर नराधिप कदं पराप्तं महाराज कषत्रियेण महात्मना 2 विश्वामित्रेण धर्मात्मन बराह्मणत्वं नरर्षभ शरॊतुम इच्छामि तत्त्वेन तन मे बरूहि पितामह 3 तेन हय अमितवीर्येण वसिष्ठस्य महात्मनः हतं पुत्रशतं सथ्यस तपसा परपितामह 4 यातुधानाश च बहवॊ राक्षसास तिग्मतेजसः मन्युनाविष्ट थेहेन सृष्टाः कालान्तकॊपमाः 5 महाकुशिक वंशश च बरह्मर्षिशतसंकुलः सदापितॊ नरलॊके ऽसमिन विथ्वान बराह्मण संस्तुतः 6 ऋचीकस्यात्मजश चैव शुनःशेपॊ महातपाः विमॊक्षितॊ महासत्रात पशुताम अभ्युपागतः 7 हरिश चन्थ्र करतौ थेवांस तॊषयित्वात्म तेजसा पुत्रताम अनुसंप्राप्तॊ विश्वामित्रस्य धीमतः 8 नाभिवाथयते जयेष्ठं थेवरातं नराधिप पुत्राः पञ्चशताश चापि शप्ताः शवपचतां गताः 9 तरिशङ्कुर बन्धुसंत्यक्त इक्ष्वाकुः परीतिपूर्वकम अवाक्शिरा थिवं नीतॊ थक्षिणाम आश्रितॊ थिशम 10 विश्वामित्रस्य विपुला नथी राजर्षिसेविता कौशिकीति शिवा पुण्या बरह्मर्षिगणसेविता 11 तपॊविघ्नकरी चैव पञ्च चूडा सुसंमता रम्भा नामाप्सराः शापाथ यस्य शैलत्वम आगता 12 तदैवास्य भयाथ बथ्ध्वा वसिष्ठः सलिले पुरा आत्मानं मज्जयाम आस विपाशः पुनर उत्दितः 13 तथा परभृति पुण्या हि विपाशाभून महानथी विख्याता कर्मणा तेन वसिष्ठस्य महात्मनः 14 वाग्भिश च भगवान येन थेवसेनाग्रगः परभुः सतुतः परीतमनाश चासीच छापाच चैनम अमॊचयत 15 धरुवस्यॊत्तान पाथस्य बरह्मर्षीणां तदैव च मध्ये जवलति यॊ नित्यम उथीचीम आश्रितॊ थिशम 16 तस्यैतानि च कर्माणि तदान्यानि च कौरव कषत्रियस्येत्य अतॊ जातम इथं कौतूहलं मम 17 किम एतथ इति तत्त्वेन परब्रूहि भरतर्षभ थेवान्तरम अनासाथ्य कदं स बराह्मणॊ ऽभवत 18 एतत तत्त्वेन मे राजन सर्वम आख्यातुम अर्हसि मतङ्गस्य यदातत्त्वं तदैवैतथ बरवीहि मे 19 सदाने मतङ्गॊ बराह्मण्यं नालभथ भरतर्षभ चण्डाल यॊनौ जातॊ हि कदं बराह्मण्यम आप्नुयात |
| 1 [भ] शरूयतां पार्द तत्त्वेन विश्वामित्रॊ यदा पुरा बराह्मणत्वं गतस तात बरह्मर्षित्वं तदैव च 2 भरतस्यान्वये चैवाजमीढॊ नाम पार्दिवः बभूव भरतश्रेष्ठ यज्वा धर्मभृतां वरः 3 तस्य पुत्रॊ मना आसीज जह्नुर नाम नरेश्वरः थुहितृत्वम अनुप्राप्ता गङ्गा यस्य महात्मनः 4 तस्यात्मजस तुल्यगुणः सिन्धुथ्वीपॊ महायशाः सिन्धुथ्वीपाच च राजर्षिर बलाकाश्वॊ महाबलः 5 वल्लभस तस्य तनयः साक्षाथ धर्म इवापरः कुशिकस तस्य तनयः सहस्राक्षसमथ्युतिः 6 कुशिकस्यात्मजः शरीमान गाधिर नाम जनेश्वरः अपुत्रः स महाबाहुर वनवासम उथावसत 7 कन्या जज्ञे सुता तस्य वने निवसतः सुतः नाम्ना सत्यवती नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि 8 तां वव्रे भार्गवः शरीमांश चयवनस्यात्मजः परभुः ऋचीक इति विख्यातॊ विपुले तपसि सदितः 9 स तां न परथथौ तस्मै ऋचीकाय महात्मने थरिथ्र इति मत्वा वै गाधिः शत्रुनिबर्हणः 10 परत्याख्याय पुनर यान्तम अब्रवीथ राजसत्तमः शुल्कं परथीयतां मह्यं ततॊ वेत्स्यसि मे सुताम 11 [र] किं परयच्छामि राजेन्थ्र तुभ्यं शुल्कम अहं नृप थुहितुर बरूह्य असंसक्तॊ मात्राभूत ते विचारणा 12 [गाधि] चन्थ्ररश्मिप्रकाशानां हयानां वातरंहसाम एकतः शयाम कर्णानां सहस्रं थेहि भार्गव 13 [भ] ततः स भृगुशार्थूलश चयवनस्यात्मजः परभुः अब्रवीथ वरुणं थेवम आथित्यं पतिम अम्भसाम 14 एकतः शयाम कर्णानां हयानां चन्थ्र वर्चसाम सहस्रं वातवेगानां भिक्षे तवां थेव सत्तम 15 तदेति वरुणॊ थेव आथित्यॊ भृगुसत्तमम उवाच यत्र ते छन्थस तत्रॊत्दास्यन्ति वाजिनः 16 धयात मात्रे ऋचीकेन हयानां चन्थ्र वर्चसाम गङ्गा जलात समुत्तस्दौ सहस्रं विपुलौजसाम 17 अथूरे कन्यकुब्जस्य गङ्गायास तीरम उत्तमम अश्वतीर्दं तथ अथ्यापि मानवाः परिचक्षते 18 तत तथा गाधये तात सहस्रं वाजिनां शुभम ऋचीकः परथथौ परीतः शुल्कार्दं जपतां वरः 19 ततः स विस्मितॊ राजा गाधिः शापभयेन च थथौ तां समलंकृत्य कन्यां भृगुसुताय वै 20 जग्राह पाणिं विधिना तस्य बरह्मर्षिसत्तमः सा च तं पतिम आसाथ्य परं हर्षम अवाप ह 21 स तुतॊष च विप्रर्षिस तस्या वृत्तेन भारत छन्थयाम आस चैवैनां वरेण वरवर्णिनीम 22 मात्रे तत सर्वम आचख्यौ सा कन्या राजसत्तमम अद ताम अब्रवीन माता सुतां किं चिथ अवाङ्मुखीम 23 ममापि पुत्रि भर्ता ते परसाथं कर्तुम अर्हति अपत्यस्य परथानेन समर्दः स महातपाः 24 ततः सा तवरितं गत्वा तत सर्वं परत्यवेथयत मातुश चिकीर्षितं राजन्न ऋचीकस ताम अदाब्रवीत 25 गुणवन्तम अपत्यं वै तवं च सा जनयिष्यदः जनन्यास तव कल्याणि मा भूथ वै परणयॊ ऽनयदा 26 तव चैव गुणश्लाघी पुत्र उत्पत्स्यते शुभे अस्मथ वंशकरः शरीमांस तव भराता च वंशकृत 27 ऋतुस्नाता च साश्वत्दं तवं च वृक्षम उथुम्बरम परिष्वजेदाः कल्याणि तत इष्टम अवाप्स्यदः 28 चरुथ्वयम इथं चैव मन्त्रपूतं शुचिस्मिते तवं च सा चॊपयुञ्जीदां ततः पुत्राव अवाप्स्यदः 29 ततः सत्यवती हृष्टा मातरं परत्यभाषत यथ ऋचीकेन कदितं तच चाचख्यौ चरुथ्वयम 30 ताम उवाच ततॊ माता सुतां सत्यवतीं तथा पुत्रि मूर्ध्ना परपन्नायाः कुरुष्व वचनं मम 31 भर्त्रा य एष थत्तस ते चरुर मन्त्रपुरस्कृतः एतं परयच्छ मह्यं तवं मथीयं तवं गृहाण च 32 वयत्यासं वृक्षयॊश चापि करवाव शुचिस्मिते यथि परमाणं वचनं मम मातुर अनिन्थिते 33 वयक्तं भगवता चात्र कृतम एवं भविष्यति ततॊ मे तवच चरौ भावः पाथपे च सुमध्यमे कदं विशिष्टॊ भराता ते भवेथ इत्य एव चिन्तय 34 तदा च कृतवत्यौ ते माता सत्यवती च सा अद गर्भाव अनुप्राप्ते उभे ते वै युधिष्ठिर 35 थृष्ट्वा गर्भम अनुप्राप्तां भार्यां स च महान ऋषिः उवाच तां सत्यवतीं थुर्मना भृगुसत्तमः 36 वयत्यासेनॊपयुक्तस ते चरुर वयक्तं भविष्यति वयत्यासः पाथपे चापि सुव्यक्तं ते कृतः शुभे 37 मया हि विश्वं यथ बरह्म तवच चरौ संनिवेशितम कषत्रवीर्यं च सकलं चरौ तस्या निवेशितम 38 तरिलॊकविख्यात गुणं तवं विप्रं जनयिष्यसि सा च कषत्रं विशिष्टं वै तत एतत कृतं मया 39 वयत्यासस तु कृतॊ यस्मात तवया मात्रा तदैव च तस्मात सा बराह्मणश्रेष्ठं माता ते जनयिष्यति 40 कषत्रियं तूग्र कर्माणं तवं भथ्रे जनयिष्यसि न हि ते तत कृतं साधु मातृस्नेहेन भामिनि 41 सा शरुत्वा शॊकसंतप्ता पपात वरवर्णिनी भूमौ सत्यवती राजंश छिन्नेव रुचिरा लता 42 परतिलभ्य च सा संज्ञां शिरसा परणिपत्य च उवाच भार्या भर्तारं गाधेयी बराह्मणर्षभम 43 परसाथयन्त्यां भार्यायां मयि बरह्म विथां वर परसाथं कुरु विप्रर्षे न मे सयात कषत्रियः सुतः 44 कामं ममॊग्र कर्मा वै पौत्रॊ भवितुम अर्हति न तु मे सयात सुतॊ बरह्मन्न एष मे थीयतां वरः 45 एवम अस्त्व इति हॊवाच सवां भार्यां सुमहातपाः ततः सा जनयाम आस जमथग्निं सुतं शुभम 46 विश्वामित्रं चाजनयथ गॊधेर भार्या यशस्विनी ऋषेः परभावाथ राजेन्थ्र बरह्मर्षिं बरह्मवाथिनम 47 ततॊ बराह्मणतां यातॊ विश्वामित्रॊ महातपाः कशत्रियः सॊ ऽपय अद तदा बरह्म वंशस्य कारकः 48 तस्य पुत्रा महात्मानॊ बरह्म वंशविवर्धनाः तपस्विनॊ बरह्म विथॊ गॊत्र कर्ताक्र एव च 49 मधुच छन्थश च भगवान थेवरातश च वीर्यवान अक्षीणश च शकुन्तश च बभ्रुः कालपदस तदा 50 याज्ञवल्क्यश च विख्यातस तदा सदूणॊ महाव्रतः उलूकॊ यमथूतश च तदर्षिः सैन्धवायनः 51 कर्ण जङ्घश च भगवान गालवश च महान ऋषिः ऋषिर वज्रस तदाख्यातः शालङ्कायन एव च 52 लालाट्यॊ नारथश चैव तदा कूर्च मुखः समृतः वाथुलिर मुसलश चैव रक्षॊग्रीवस तदैव च 53 अङ्घ्रिकॊ नैकभृच चैव शिला यूपः सितः शुचिः चक्रकॊ मारुतन्तव्यॊ वातघ्नॊ ऽदाल्श्वलायनः 54 शयामायनॊ ऽद गार्ग्यश च जाबालिः सुश्रुतस तदा कारीषिर अद संश्रुत्यः परपौरव तन्तवः 55 महान ऋषिश च कपिलस तदर्षिस तारकायनः तदैव चॊपगहनस तदर्षिश चार्जुनायनः 56 मार्गमित्रिर हिरण्याक्षॊ जङ्घारिर बभ्रु वाहनः सूतिर विभूतिः सूतश च सुरङ्गश च तदैव हि 57 आराथ्धिर नामयश चैव चाम्पेयॊज्जयनौ तदा नवतन्तुर बकनखः शयॊन रतिर एव च 58 शयॊ रुहश चारु मत्स्यः शिरीषी चाद गार्थभिः उज्ज यॊनिरथापेक्षी नारथी च महान ऋषिः विश्वामित्रात्मजाः सर्वे मुनयॊ बरह्मवाथिनः 59 तन नैष कषत्रियॊ राजन विश्वामित्रॊ महातपाः ऋचीकेनाहितं बरह्म परम एतथ युधिष्ठिर 60 एतत ते सर्वम आख्यातं तत्त्वेन भरतर्षभ विश्वामित्रस्य वै जन्म सॊमसूर्याग्नितेजसः 61 यत्र यत्र च संथेहॊ भूयस ते राजसत्तम तत्र तत्र च मां बरूहि छेत्तास्मि तव संशयान |
| 1 [य] आनृशंसस्य धर्मस्य गुणान भक्त जनस्य च शरॊतुम इच्छामि कार्त्स्न्येन तन मे बरूहि पितामह 2 [भ] विषये काशिराजस्य गरामान निष्क्रम्य लुब्धकः स विषं काण्डम आथाय मृगयाम आस वै मृगम 3 तत्र चामिष लुब्धेन लुब्धकेन महावने अविथूरे मृगं थृष्ट्वा बाणः परतिसमाहितः 4 तेन थुर्वारितास्त्रेण निमित्तचपलेषुणा महान वनतरुर विथ्धॊ मृगं तत्र जिघांसता 5 स तीक्ष्णविषथिग्धेन शरेणाति बलात्कृतः उत्सृज्य फलपत्राणि पाथपः शॊषम आगतः 6 तस्मिन वृक्षे तदा भूते कॊटरेषु चिरॊषितः न जहाति शुकॊ वासं तस्य भक्त्या वनस्पतेः 7 निष्प्रचारॊ निराहारॊ गलानः शिदिल वाग अपि कृतज्ञः सह वृक्षेण धर्मात्मा स वयशुष्यत 8 तम उथारं महासत्त्वम अतिमानुष चेष्टितम समथुःखसुखं जञात्वा विस्मितः पाकशासनः 9 ततश चिन्ताम उपगतः शक्रः कदम अयं थविजः तिर्यग्यॊनाव असंभाव्यम आनृशंस्यं समास्दितः 10 अद वा नात्र चित्रं हीत्य अभवथ वासवस्य तु पराणिनाम इह सर्वेषां सर्वं सर्वत्र थृश्यते 11 ततॊ बराह्मण वेषेण मानुषं रूपम आस्दितः अवतीर्य महीं शक्रस तं पक्षिणम उवाच ह 12 शुकभॊः पक्षिणां शरेष्ठ थाक्षेयी सुप्रजास तवया पृच्छे तवा शुष्कम एतं वै कस्मान न तयजसि थरुमम 13 अद पृष्टः शुकः पराह मूर्ध्ना समभिवाथ्य तम सवागतं थेवराजाय विज्ञातस तपसा मया 14 ततॊ थशशताक्षेण साधु साध्व इति भाषितम अहॊ विज्ञानम इत्य एवं तपसा पूजितस ततः 15 तम एवं शुभकर्माणं शुकं परमधार्मिकम विजानन्न अपि ताम्प्राप्तिं पप्रच्छ बलसूथनः 16 निष्पत्रम अफलं शुष्कम अशरण्यं पतत्रिणाम किमर्दं सेवसे वृक्षं यथा महथ इथं वनम 17 अन्ये ऽपि बहवॊ वृक्षाः पत्रसंछन्न कॊटराः शुभाः पर्याप्तसंचारा विथ्यन्ते ऽसमिन महावने 18 गतायुषम असामर्द्यं कषीणसारं हतश्रियम विमृश्य परज्ञया धीरजहीमं हय अस्दिरं थरुमम 19 तथ उपश्रुत्य धर्मात्मा शुकः शुक्रेण भाषितम सुथीर्घम अभिनिःश्वस्य थीनॊ वाक्यम उवाच ह 20 अनतिक्रमणीयानि थैवतानि शचीपते यत्राभवस तत्र भवस तन निबॊध सुराधिप 21 अस्मिन्न अहं थरुमे जातः साधुभिश च गुणैर युतः बालभावे च संगुप्तः शत्रिभिश च न धर्षितः 22 किम अनुक्रॊश वैफल्यम उत्पाथयसि मे ऽनघ आनृशंस्ये ऽनुरक्तस्य भक्तस्यानुगतस्य च 23 अनुक्रॊशॊ हि साधूनां सुमहथ धर्मलक्षणम अनुक्रॊशश च साधूनां सथा परीतिं परयच्छति 24 तवम एव थैवतैः सर्वैः पृच्छ्यसे धर्मसंशयान अतस तवं थेवथेवानाम आधिपत्ये परतिष्ठितः 25 नार्हसि तवं सहस्राक्ष तयाजयित्वेह भक्तितः समर्दम उपजीव्येमं तयजेयं कदम अथ्य वै 26 तस्य वाक्येन सौम्येन हर्षितः पाकशासनः शुकं परॊवाच धर्मज्ञम आनृशंस्येन तॊषितः 27 वरं वृणीष्वेति तथा स च वव्रे वरं शुकः आनृशंस्य परॊ नित्यं तस्य वृक्षस्य संभवम 28 विथित्वा च थृढां शक्रस तां शुके शीलसंपथम परीतः कषिप्रम अदॊ वृक्षम अमृतेनावसिक्तवान 29 ततः फलानि पत्राणि शाखाश चापि मनॊरमाः शुकस्य थृढभक्तित्वाच छरीमत्त्वं चापस थरुमः 30 शुकश च कर्मणा तेन आनृशंस्य कृतेन ह आयुषॊ ऽनते महाराज पराप शक्र सलॊकताम 31 एवम एव मनुष्येन्थ्र भक्तिमन्तं समाश्रितः सर्वार्दसिथ्धिं लभते शुकं पराप्य यदा थरुमः |
| 1 [य] पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारथ थैवे पुरुषकारे च किं सविच छरेष्ठतरं भवेत 2 [भ] अत्राप्य उथाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम वसिष्ठस्य च संवाथं बरह्मणश च युधिष्ठिर 3 थैवमानुषयॊः किं सवित कर्मणॊः शरेष्ठम इत्य उत पुरा वसिष्ठॊ भगवान पितामहम अपृच्छत 4 ततः पथ्मॊथ्भवॊ राजन थेवथेवः पितामहः उवाच मधुरं वाक्यम अर्दवथ धेतु भूषितम 5 नाबीजं जायते किं चिन न बीजेन विना फलम बीजाथ बीजं परभवति बीजाथ एव फलं समृतम 6 याथृशं वपते बीजं कषेत्रम आसाथ्य कर्षकः सुकृते थुष्कृते वापि ताथृशं लभते फलम 7 यदा बीजं विना कषेत्रम उप्तं भवति निष्फलम तदा पुरुषकारेण विना थैवं न सिध्यति 8 कषेत्रं पुरुषकारस तु थैवं बीजम उथाहृतम कषृत्र बीजसमायॊगात ततः सस्यसमृध्यते 9 कर्मणः फलनिर्वृत्तिं सवयम अश्नाति कारकः परत्यक्षं थृश्यते लॊके कृतस्याप्य अकृतस्य च 10 शुभेन कर्मणा सौख्यं थुःखं पापेन कर्मणा कृतं सर्वत्र लभते नाकृतं भुज्यते कव चित 11 कृती सर्वत्र लभते परतिष्ठां भाग्यविक्षतः अकृती लभते भरष्टः कषते कषारावसेचनम 12 तपसा रूपसौभाग्यं रत्नानि विविधानि च पराप्यते कर्मणा सर्वं न थैवाथ अकृतात्मना 13 तदा सवर्गश च भॊगश च निष्ठा या च मनीषिता सर्वं पुरुषकारेण कृतेनेहॊपपथ्यते 14 जयॊतींषि तरिथशा नागा यक्षाश चन्थ्रार्कमारुताः सर्वे पुरुषकारेण मानुष्याथ थेवतां गताः 15 अर्दॊ वा मित्रवर्गॊ वा ऐश्वर्यं वा कुलान्वितम शरीश चापि थुर्लभा भॊक्तुं तदैवाकृत कर्मभिः 16 शौचेन लभते विप्रः कषत्रियॊ विक्रमेण च वैश्यः पुरुषकारेण शूथ्रः शुश्रूषया शरियम 17 नाथातारं भजन्त्य अर्दा न कलीबं नापि निष्क्रियम नाकर्म शीलं नाशूरं तदा नैवातपस्विनम 18 येन लॊकास तरयः सृष्टा थैत्याः सर्वाश च थेवताः स एष भगवान विष्णुः समुथ्रे तप्यते तपः 19 सवं चेत कर्मफलं न सयात सर्वम एवाफलं भवेत लॊकॊ थैवं समालम्ब्य उथासीनॊ भवेन न तु 20 अकृत्वा मानुषं कर्म यॊ थैवम अनुवर्तते वृदा शराम्यति संप्राप्य पतिं कलीबम इवाङ्गना 21 न तदा मानुषे लॊके भयम अस्ति शुभाशुभे यदा तरिथशलॊके हि भयम अल्पेन जायते 22 कृतः पुरुषकारस तु थैवम एवानुवर्तते न थैवम अकृते किं चित कस्य चिथ थातुम अर्हति 23 यथा सदानान्य अनित्यानि थृश्यन्ते थैवतेष्व अपि कदं कर्म विना थैवं सदास्यते सदापयिष्यति 24 न थैवतानि लॊके ऽसमिन वयापारं यान्ति कस्य चित वयासङ्गं जनयन्त्य उग्रम आत्माभिभवशङ्कया 25 ऋषीणां थेवतानां च सथा भवति विग्रहः कस्य वाचा हय अथैवं सयाथ यतॊ थैवं परवर्तते 26 कदं चास्य समुत्पत्तिर यदा थैवं परवर्तते एवं तरिथशलॊके ऽपि पराप्यन्ते बहवश छलाः 27 आत्मैव हय आत्मनॊ बन्धुर आत्मैव रिपुर आत्मनः आत्मैव चात्मनः साक्षी कृतस्याप्य अकृतस्य च 28 कृतं च विकृतं किं चित कृते कर्मणि सिध्यति सुकृते थुष्कृतं कर्म न यदार्दं परपथ्यते 29 थेवानां शरणं पुण्यं सर्वं पुण्यैर अवाप्यते पुण्यशीलं नरं पराप्य किं थैवं परकरिष्यति 30 पुरा ययातिर विभ्रष्टश चयावितः पतितः कषितौ पुनर आरॊपितः सवर्गं थौहित्रैः पुण्यकर्मभिः 31 पुरूरवाश च राजर्षिर थविजैर अभिहितः पुरा ऐल इत्य अभिविख्यातः सवर्गं पराप्तॊ महीपतिः 32 अश्वमेधाथिभिर यज्ञैः सत्कृतः कॊसलाधिपः महर्षिशापात सौथासः पुरुषाथत्वम आगतः 33 अश्वत्दामा च रामश च मुनिपुत्रौ धनुर्धरौ न गच्छतः सवर्गलॊकं सुकृतेनेह कर्मणा 34 वसुर यज्ञशतैर इष्ट्वा थवितीय इव वासवः मिद्याभिधानेनैकेन रसातलतलं गतः 35 बलिर वैरॊचनिर बथ्धॊधर्मपाशेन थैवतैः विष्णॊः पुरुषकारेण पातालशयनः कृतः 36 शक्रस्यॊथस्य चरणं परस्दितॊ जनमेजयः थविज सत्रीणां वधं कृत्वा किं थैवेन न वारितः 37 अज्ञानाथ बराह्मणं हत्वा सपृष्टॊ बालवधेन च वैशम्पायन विप्रर्षिः किं थैवेन निवारितः 38 गॊप्रथानेन मिद्या च बराह्मणेभ्यॊ महामखे पुरा नृगश च राजर्षिः कृकलासत्वम आगतः 39 धुन्धुमारश च राजर्षिः सत्रेष्व एव जरां गतः परीतिथायं परित्यज्य सुष्वाप स गिरिव्रजे 40 पाण्डवानां हृतं राज्यं धार्तराष्ट्रैर महाबलैः पुनः परत्याहृतं चैव न थैवाथ भुजसंश्रयात 41 तपॊ नियमसंयुक्ता मुनयः संशितव्रताः किं ते थैवबलाच छापम उत्सृजन्ते न कर्मणा 42 पापम उत्सृजते लॊके सर्वं पराप्य सुथुर्लभम लॊभमॊहसमापन्नं न थैवं तरायते नरम 43 यदाग्निः पवनॊथ्धूतः सूक्ष्मॊ ऽपि भवते महान तदा कर्म समायुक्तं थैवं साधु विवर्धते 44 यदा तैलक्षयाथ थीपः परम्लानिम उपगच्छति तदा कर्म कषयाथ थैवं परम्लानिम उपगच्छति 45 विपुलम अपि धनौघं पराप्य भॊगान सत्रियॊ वा; पुरुष इह न शक्तः कर्म हीनॊ ऽपि भॊक्तुम सुनिहितम अपि चार्दं थैवतै रक्ष्यमाणं; वययगुणम अपि साधुं कर्मणा संश्रयन्ते 46 भवति मनुजलॊकाथ थेवलॊकॊ विशिष्टॊ; बहुतर सुसमृथ्ध्या मानुषाणां गृहाणि पितृवनभवनाभं थृश्यते चामराणां; न च फलति विकर्मा जीवलॊकेन थैवम 47 वयपनयति विमार्गं नास्ति थैवे परभुत्वं; गुरुम इव कृतम अग्र्यं कर्म संयाति थैवम अनुपहतम अथीनं कामकारेण थैवं; नयति पुरुषकारः संचितस तत्र तत्र 48 एतत ते सर्वम आख्यातं मया वै मुनिसत्तम फलं पुरुषकारस्य सथा संथृश्य तत्त्वतः 49 अभ्युत्दानेन थैवस्य समारब्धेन कर्मणा विधिना कर्मणा चैव सवर्गमार्गम अवाप्नुयात |
| 1 [य] कर्मणां मे समस्तानां शुभानां भरतर्षभ फलानि महतां शरेष्ठ परब्रूहि परिपृच्छतः 2 [भ] रहस्यं यथ ऋषीणां तु तच छृणुष्व युधिष्ठिर या गतिः पराप्यते येन परेत्य भावे चिरेप्सिता 3 येन येन शरीरेण यथ यत कर्म करॊति यः तेन तेन शरीरेण तत तत फलम उपाश्नुते 4 यस्यां यस्याम अवस्दायां यत करॊति शुभाशुभम तस्यां तस्याम अवस्दायां भुङ्क्ते जन्मनि जन्मनि 5 न नश्यति कृतं कर्म सथा पञ्चेन्थ्रियैर इह ते हय अस्य साक्षिणॊ नित्यं षष्ठ आत्मा तदैव च 6 चक्षुर थथ्यान मनॊ थथ्याथ वाचं थथ्याच च सूनृताम अनुव्रजेथ उपासीत स यज्ञः पञ्च थक्षिणः 7 यॊ थथ्याथ अपरिक्लिष्टम अन्नम अध्वनि वर्तते शरान्तायाथृष्ट पूर्वाय तस्य पुण्यफलं महत 8 सदण्डिले शयमानानां गृहाणि शयनानि च चीरवल्कल संवीते वासांस्य आभरणानि च 9 वाहनासन यानानि यॊगात्मनि तपॊधने अग्नीन उपशयानस्य राजपौरुषम उच्यते 10 रसानां परतिसंहारे सौभाग्यम अनुगच्छति आमिष परतिसंहारे पशून पुत्रांश च विन्थति 11 अवाक्शिरास तु यॊ लम्बेथ उथवासं च यॊ वसेत सततं चैकशायी यः स लभेतेप्सितां गतिम 12 पाथ्यम आसनम एवाद थीपम अन्नं परतिश्रयम थथ्याथ अतिदिपूजार्दं स यज्ञः पञ्च थक्षिणः 13 वीरासनं वीरशय्यां वीर सदानम उपासतः अक्षयास तस्य वै लॊकाः सर्वकामगमास तदा 14 धनं लभेत थानेन मौनेनाज्ञां विशां पते उपभॊगांश च तपसा बरह्मचर्येण जीवितम 15 रूपम ऐश्वर्यम आरॊग्यम अहिंसा फलम अश्नुते फलमूलाशिनां राज्यं सवर्गः पर्णाशिनां तदा 16 परायॊपवेशनाथ राज्यं सर्वत्र सुखम उच्यते सवर्गं सत्येन लभते थीक्षया कुलम उत्तमम 17 गवाढ्यः शाकथीक्षायां सवर्गगामी तृणाशनः सत्रियस तरिषवणं सनात्वा वायुं पीत्वा करतुं लभेत 18 सलिलाशी भवेथ यश च सथाग्निः संस्कृतॊ थविजः मरुं साधयतॊ राज्यं नाकपृष्ठम अनाशके 19 उपवासं च थीक्षां च अभिषेकं च पार्दिव कृत्वा थवाथश वर्षाणि वीर सदानाथ विशिष्यते 20 अधीत्य सर्ववेथान वै सथ्यॊ थुःखात परमुच्यते मानसं हि चरन धर्मं सवर्गलॊकम अवाप्नुयात 21 या थुस्त्यजा थुर्मतिभिर यानजीर्यति जीर्यतः यॊ ऽसौ पराणान्तिकॊ रॊगस तां तृष्णां तयजतः सुखम 22 यदा धेनु सहस्रेषु वत्सॊ विन्थति मातरम एवं पूर्वकृतं कर्म कर्तारम अनुगच्छति 23 अचॊथ्यमानानि यदा पुष्पाणि च फलानि च सवकालं नातिवर्तन्ते तदा कर्म पुरा कृतम 24 जीर्यन्ति जीर्यतः केशा थन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः चक्षुः शरॊत्रे च जीर्येते तृष्णैका तु न जीर्यते 25 येन परीणाति पितरं तेन परीतः परजापतिः परीणाति मातरं येन पृदिवी तेन पूजिता येन परीणात्य उपाध्यायं तेन सयाथ बरह्म पूजितम 26 सर्वे तस्याथृता धर्मा यस्यैते तरय आथृताः अनाथृतास तु यस्यैते सर्वास तस्याफलाः करियाः 27 [व] भीष्मस्य तथ वचः शरुत्वा विस्मिताः कुरुपुंगवाः आसन परहृष्टमनसः परीतिमन्तॊ ऽभवंस तथा 28 यन मन्त्रे भवति वृदा परयुज्यमाने; यत सॊमे भवति वृदाभिषूयमाणे यच चाग्नौ भवति वृदाभिहूयमाने; तत सर्वं भवति वृदाभिधीयमाने 29 इत्य एतथ ऋषिणा परॊक्तम उक्तवान अस्मि यथ विभॊ शुभाशुभफलप्राप्तौ किम अतः शरॊतुम इच्छसि |
| 1 [य] के पूज्याः के नमः कार्याः कान नमस्यसि भारत एतन मे सर्वम आचक्ष्व येषां सपृहयसे नृप 2 उत्तमापथ गतस्यापि यत्र ते वर्तते मनः मनुष्यलॊके सर्वस्मिन यथ अमुत्रेह चाप्य उत 3 [भ] सपृहयामि थविजातीनां येषां बरह्म परं धनम येषां सवप्रत्ययः सवर्गस तपःस्वाध्यायसाधनः 4 येषां वृथ्धाश च बालाश च पितृपैतामहीं धुरम उथ्वहन्ति न सीथन्ति तेषां वै सपृहयाम्य अहम 5 विथ्यास्व अभिविनीतानां थान्तानां
मृथुभाषिणाम शरुतवृत्तॊपपन्नानां सथाक्षर विथां सताम 6 संसत्सु वथतां येषां हंसानाम इव संघशः मङ्गल्य रूपा रुचिरा थिव्यजीमूतनिःस्वनाः 7 सम्यग उच्चारिता वाचः शरूयन्ते हि युधिष्ठिर शुश्रूषमाणे नृपतौ परेत्य चेह सुखावहाः 8 ये चापि तेषां शरॊतारः सथा सथसि संमताः विज्ञानगुणसंपन्नास तेषां च सपृहयाम्य अहम 9 सुसंस्कृतानि परयताः शुचीनि गुणवन्ति च थथत्य अन्नानि तृप्त्यर्दं बराह्मणेभ्यॊ युधिष्ठिर ये चापि सततं राजंस तेषां च सपृहयाम्य अहम 10 शक्यं हय एवाहवे यॊथ्धुं न थातुम अनसूयितम शूरा वीराश च शतशः सन्ति लॊके युधिष्ठिर तेषां संख्यायमानानां थानशूरॊ विशिष्यते 11 धन्यः सयां यथ्य अहं भूयः सौम्य बराह्मणकॊ ऽपि वा कुले जातॊ धर्मगतिस तपॊ विथ्या परायणः 12 न मे तवत्तः परियतरॊ लॊके ऽसमिन पाण्डुनन्थन तवत्तश च मे परियतरा बराह्मणा भरतर्षभ 13 यदा मम परियतरास तवत्तॊ विप्राः कुरूथ्वह तेन सत्येन गच्छेयं लॊकान यत्र स शंतनुः 14 न मे पिता परियतरॊ बराह्मणेभ्यस तदाभवत न मे पितुः पिता वापि ये चान्ये ऽपि सुहृज्जनाः 15 न हि मे वृजिनं किं चिथ विथ्यते बराह्मणेष्व इह अणु वा यथि वा सदूलं विथितं साधु कर्मभिः 16 कर्मणा मनसा वापि वाचा वापि परंतप यन मे कृतं बराह्मणेषु तेनाथ्य न तपाम्य अहम 17 बरह्मण्य इति माम आहुस तया वाचास्मि तॊषितः एतथ एव पवित्रेभ्यः सर्वेभ्यः परमं समृतम 18 पश्यामि लॊकान अमलाञ शुचीन बराह्मण यायिनः तेषु मे तात गन्तव्यम अह्नाय च चिराय च 19 यदा पत्याश्रयॊ धर्मः सत्रीणां लॊके युधिष्ठिर स थेवः सा गतिर नान्या कषत्रियस्य तदा थविजाः 20 कषत्रियः शतवर्षी च थशवर्षी च बराह्मणः पिता पुत्रौ च विज्ञेयौ तयॊ हि बराह्मणः पिता 21 नारी तु पत्यभावे वै थेवरं कुरुते पतिम पृदिवी बराह्मणालाभे कषत्रियं कुरुते पतिम 22 पुत्रवच च ततॊ रक्ष्या उपास्या गुरुवच च ते अग्निवच चॊपचर्या वै बराह्मणाः कुरुसत्तम 23 ऋजून सतः सत्यशीलान सर्वभूतहिते रतान आशीविषान इव करुथ्धान थविजान उपचरेत सथा 24 तेजसस तपसश चैव नित्यं बिभ्येथ युधिष्ठिर उभे चैते परित्याज्ये तेजश चैव तपस तदा 25 वयवसायस तयॊः शीघ्रम उभयॊर एव विथ्यते हन्युः करुथ्धा महाराज बराह्मणा ये तपस्विनः 26 भूयः सयाथ उभयं थत्तं बराह्मणाथ यथ अकॊपनात कुर्याथ उभयतः शेषं थत्तशेषं न शेषयेत 27 थण्डपाणिर यदा गॊषु पालॊ नित्यं सदिरॊ भवेत बराह्मणान बरह्म च तदा कषत्रियः परिपालयेत 28 पितेव पुत्रान रक्षेदा बराह्मणान बरह्मतेजसः गृहे चैषाम अवेक्षेदाः कच चिथ अस्तीह जीवनम |
| 1 [य] बराह्मणानां तु ये लॊके परतिश्रुत्य पितामह न परयच्छन्ति मॊहात ते के भवन्ति महामते 2 एतन मे तत्त्वतॊ बरूहि धर्मं धर्मभृतां वर परतिश्रुत्य थुरात्मानॊ न परयच्छन्ति ये नराः 3 [भ] यॊ न थथ्यात परतिश्रुत्य सवल्पं वा यथि वा बहु आशास तस्य हताः सर्वाः कलीबस्येव परजा फलम 4 यां रात्रिं जायते पापॊ यां च रात्रिं विनश्यति एतस्मिन्न अन्तरे यथ यत सुकृतं तस्य भारत यच च तस्य हुतं किं चित सर्वं तस्यॊपहन्यते 5 अत्रैतथ वचनं पराहुर धर्मशास्त्रविथॊ जनाः निशम्य भरतश्रेष्ठ बुथ्ध्या परमयुक्तया 6 अपि चॊथाहरन्तीमं धर्मशास्त्रविथॊ जनाः अश्वानां शयाम कर्णानां सहस्रेण स मुच्यते 7 अत्रैवॊथाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम सृगालस्य च संवाथं वानरस्य च भारत 8 तौ सखायौ पुरा हय आस्तां मानुषत्वे परंतप अन्यां यॊनिं समापन्नौ सार्गालीं वानरीं तदा 9 ततः परासून खाथन्तं सृगालं वानरॊ ऽबरवीत शमशानमध्ये संप्रेक्ष्य पूर्वजातिम अनुस्मरन 10 किं तवया पापकं कर्मकृतं पूर्वं सुथारुणम यस तवं शमशाने कृतकान पूतिकान अत्सि कुत्सितान 11 एवम उक्तः परत्युवाच सृगालॊ वानरं तथा बराह्मणस्य परतिश्रुत्य न मया तथ उपाकृतम 12 तत कृते पापिकां यॊनिम आपन्नॊ ऽसमि पलवंगम तस्माथ एवंविधं भक्ष्यं भक्षयामि बुभुक्षितः 13 इत्य एतथ बरुवतॊ राजन बराह्मणस्य मया शरुतम कदां कदयतः पुण्यां धर्मज्ञस्य पुरातनीम 14 शरुतं चापि मया भूयः कृष्णस्यापि विशां पते कदां कदयतः पूर्वं बराह्मणं परति पाण्डव 15 एवम एव च मां नित्यं बराह्मणाः संथिशन्ति वै परतिश्रुत्य भवेथ थेयं नाशा कार्या हि बराह्मणैः 16 बराह्मणॊ हय आशया पूर्वं कृतया पृदिवीपते सुसमिथ्धॊ यदा थीप्तः पावकस तथ्विधः समृतः 17 यं निरीक्षेत संक्रुथ्ध आशया पूर्वजातया परथहेत हि तं राजन कक्षम अक्षय्य भुग यदा 18 स एव हि यथा तुष्टॊ वचसा परतिनन्थति भवत्य अगथ संकाशॊ विषये तस्य भारत 19 पुत्रान पौत्रान पशूंश चैव बान्धवान सचिवांस तदा पुरं जनपथं चैव शान्तिर इष्टेव पुष्यति 20 एतथ धि परमं तेजॊ बराह्मणस्येह थृश्यते सहस्रकिरणस्येव सवितुर धरणीतले 21 तस्माथ थातव्यम एवेह परतिश्रुत्य युधिष्ठिर यथीच्छेच छॊभनां जातिं पराप्तुं भरतसत्तम 22 बराह्मणस्य हि थत्तेन धरुवं सवर्गॊ हय अनुत्तमः शक्यम्प्राप्तुं विशेषेण थानं हि महती करिया 23 इतॊ थत्तेन जीवन्ति थेवताः पितरस तदा तस्माथ आनानि थेयानि बराह्मणेभ्यॊ विजानता 24 महथ धि भरतश्रेष्ठ बराह्मणस तीर्दम उच्यते वेलायां न तु कस्यां चिथ गच्छेथ विप्रॊ हय अपूजितः |
| 1 [य] मित्र सौथृथ भावेन उपथेशं करॊति यः जात्यावरस्य राजर्षे थॊषस तस्य भवेन न वा 2 एतथ इच्छामि तत्त्वेन वयाख्यातुं वै पितामह सूक्ष्मा गतिर हि धर्मस्य यत्र मुह्यन्ति मानवाः 3 [भ] अत्र ते वर्तयिष्यामि शृणु राजन यदागमम ऋषीणां वथतां पूर्वं शरुतम आसीथ यदा मया 4 उपथेशॊ न कर्तव्यॊ जातिहीनस्य कस्य चित उपथेशे महान थॊष उपाध्यायस्य भाष्यते 5 निथर्शनम इथं राजञ शृणु मे भरतर्षभ थुरुक्त वचने राजन यदापूर्वं युधिष्ठिर बरह्माश्रमपथे वृत्तं पार्श्वे हिमवतः शुभे 6 तत्राश्रमपथं पुण्यं नानावृक्षगणायुतम बहु गुल्मलताकीर्णं मृगथ्विजनिषेवितम 7 सिथ्धचारणसंघुष्टं रम्यं पुष्पितकाननम वरतिभिर बहुभिः कीर्णं तापसैर उपशॊभितम 8 बराह्मणैश च महाभागैः सूर्यज्वलन संनिभैः नियमव्रतसंपन्नैः समाकीर्णं तपस्विभिः थीक्षितैर भरतश्रेष्ठ यताहारैः कृतात्मभिः 9 वेथाध्ययनघॊषैश च नाथितं भरतर्षभ वालखिल्यैश च बहुभिर यतिभिश च निषेवितम 10 तत्र कश चित समुत्साहं कृत्वा शूथ्रॊ थयान्वितः आगतॊ हय आश्रमपथं पूजितश च तपस्विभिः 11 तांस तु थृष्ट्वा मुनिगणान थेवकल्पान महौजसः वहतॊ विविधा थीक्षाः संप्रहृष्यत भारत 12 अदास्य बुथ्धिर अभवत तपस्ये भरतर्षभ ततॊ ऽबरवीत कुलपतिं पाथौ संगृह्य भारत 13 भवत्प्रसाथाथ इच्छामि धर्मं चर्तुं थविजर्षभ तन मां तवं भगवन वक्तुं परव्राजयितुम अर्हसि 14 वर्णावरॊ ऽहं भगवञ शूथ्रॊ जात्यास्मि सत्तम शुश्रूषां कर्तुम इच्छामि परपन्नाय परसीथ मे 15 [कुलपति] न शक्यम इह शूथ्रेण लिङ्गम आश्रित्य वर्तितुम आस्यतां यथि ते बुथ्धिः शुश्रूषा निरतॊ भव 16 [भ] एवम उक्तस तु मुनिना स शूथ्रॊ ऽचिन्तयन नृप कदम अत्र मया कार्यं शरथ्धा धर्मे परा च मे विज्ञातम एवं भवतु करिष्ये परियम आत्मनः 17 गत्वाश्रमपथाथ थूरम उटजं कृतवांस तु सः तत्र वेथिं च भूमिं च थेवतायतनानि च निवेश्य भरतश्रेष्ठ नियमस्दॊ ऽभवत सुखम 18 अभिषेकांश च नियमान थेवतायतनेषु च बलिं च कृत्वा हुत्वा च थेवतां चाप्य अपूजयत 19 संकल्पनियमॊपेतः फलाहारॊ जितेन्थ्रियः नित्यं संनिहिताभिश च ओषधीभिः फलैस तदा 20 अतिदीन पूजयाम आस यदावत समुपागतान एवं हि सुमहान कालॊ वयत्यक्रामत स तस्य वै 21 अदास्य मुनिर आगच्छत संगत्या वै तम आश्रमम संपूज्य सवागतेनर्षिं विधिवत पर्यतॊषयत 22 अनुकूलाः कदाः कृत्वा यदावत पर्यपृच्छत ऋषिः परमतेजस्वी धर्मात्मा संयतेन्थ्रियः 23 एवं स बहुशस तस्य शूथ्रस्य भरतर्षभ सॊ ऽगच्छथ आश्रमम ऋषिः शूथ्रं थरष्टुं नरर्षभ 24 अद तं तापसं शूथ्रः सॊ ऽबरवीथ भरतर्षभ पितृकार्यं करिष्यामि तत्र मे ऽनुग्रहं कुरु 25 बाढम इत्य एव तं विप्र उवाच भरतर्षभ शुचिर भूत्वा स शूथ्रस तु तस्यर्षेः पाथ्यम आनयत 26 अद थर्भांश च वन्याश च ओषधीर भरतर्षभ पवित्रम आसनं चैव बृसीं च समुपानयत 27 अद थक्षिणम आवृत्य बृसीं परमशीर्षिकाम कृताम अन्यायतॊ थृष्ट्वा ततस तम ऋषिर अब्रवीत 28 कुरुष्वैतां पूर्वशीर्षां भव चॊथन मुखः शुचिः स च तत कृतवाञ शूथ्रः सर्वं यथ ऋषिर अब्रवीत 29 यदॊपथिष्टं मेधावी थर्भाथींस तान यदातदम हव्यकव्य विधिं कृत्स्नम उक्तं तेन तपस्विना 30 ऋषिणा पितृकार्ये च स च धर्मपदे सदितः पितृकार्ये कृते चापि विषृष्टः स जगाम ह 31 अद थीर्घस्य कालस्य स तप्यञ शूथ्र तापसः वने पञ्चत्वम अगमत सुकृतेन च तेन वै अजायत महाराज राजवंशे महाथ्युतिः 32 तदैव स ऋषिस तात कालधर्मम अवाप्य ह पुरॊहित कुले विप्र आजातॊ भरतर्षभ 33 एवं तौ तत्र संभूताव उभौ शूथ्र मुनी तथा करमेण वर्धितौ चापि विथ्यासु कुशलाव उभौ 34 अदर्ववेथे वेथे च बभूवर्षिर सुनिश्चितः कल्पप्रयॊगे चॊत्पन्ने जयॊतिषे च परं गतः सख्ये चापि परा परीतिस तयॊश चापि वयवर्धत 35 पितर्य उपरते चापि कृतशौचः स भारत अभिषिक्तः परकृतिभी राजपुत्रः स पार्दिवः अभिषिक्तेन स ऋषिर अभिषिक्तः पुरॊहितः 36 स तं पुरॊधाय सुखम अवसथ भरतर्षभ राज्यं शशास धर्मेण परजाश च परिपालयन 37 पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकार्येषु चासकृत उत्स्मयन पराहसच चापि थृष्ट्वा राजा पुरॊहितम एवं स बहुशॊ राजन पुरॊधसम उपाहसत 38 लक्षयित्वा पुरॊधास तु बहु शस्तं नराधिपम उत्स्मयन्तं च सततं थृष्ट्वासौ मन्युमान अभूत 39 अद शूण्ये पुरॊधास तु सह राज्ञा समागतः कदाभिर अनुकूलाभी राजानम अभिरामयत 40 ततॊ ऽबरवीन नरेन्थ्रं स पुरॊधा भरतर्षभ वरम इच्छाम्य अहं तव एकं तवया थत्तं महाथ्युते 41 [र] वराणां ते शतं थथ्यां कुम उतैकं थविजॊत्तम सनेहाच च बहुमानाच च नास्त्य अथेयं हि मे तव 42 [पुरॊहित] एकं वै वरम इच्छामि यथि तुष्टॊ ऽसि पार्दिव यथ थथासि महाराज सत्यं तथ वथ मानृतम 43 [भ] बाढम इत्य एव तं राजा परत्युवाच युधिष्ठिर यथि जञास्यामि वक्ष्यामि अजानन न तु संवथे 44 [प] पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकृत्येषु चासकृत शान्ति हॊमेषु च सथा किं तवं हससि वीक्ष्य माम 45 सव्रीडं वै भवति हि मनॊ मे हसता तवया कामया शापितॊ राजन नान्यदा वक्तुम अर्हसि 46 भाव्यं हि कारणेनात्र न ते हास्यम अकारणम कौतूहलं मे सुभृशं तत्त्वेन कदयस्व मे 47 [र] एवम उक्ते तवया विप्र यथ अवाच्यं भवेथ अपि अवश्यम एव वक्तव्यं शृणुष्वैक मना थविज 48 पूर्वथेहे यदावृत्तं तन निबॊध थविजॊत्तम जातिं समराम्य अहं बरह्मन्न अवधानेन मे शृणु 49 शूथ्रॊ ऽहम अभवं पूर्वं तापसॊ भृशसंयुतः ऋषिर उग्रतपास तवं च तथाभूर थविजसत्तम 50 परीयता हि तथा बरह्मन ममानुग्रह बुथ्धिना पितृकार्ये तवया पूर्वम उपथेशः कृतॊ ऽनघ बृस्यां थर्भेषु हव्ये च कव्ये च मुनिसत्तम 51 एतेन कर्म थॊषेण पुरॊधास तवम अजायदाः अहं राजा च विप्रेन्थ्र पश्य कालस्य पर्ययम मत्कृते हय उपथेशेन तवया पराप्तम इथं फलम 52 एतस्मात कारणाथ बरह्मन परहसे तवां थविजॊत्तम न तवां परिभवन बरह्मन परहसामि गुरुर भवान 53 विपर्ययेण मे मन्युस तेन संतप्यते मनः जातिं समराम्य अहं तुभ्यम अतस तवां परहसामि वै 54 एवं तवॊग्रं हि तप उपथेशेन नाशितम पुरॊहितत्वम उत्सृज्य यतस्व तवम्पुनर भवे 55 इतस तवम अधमाम अन्यां मा यॊनिं पराप्स्यसे थविज गृह्यतां थरविणं विप्र पूतात्मा भव सत्तम 56 [भ] ततॊ विसृष्टॊ राज्ञा तु विप्रॊ थानान्य अनेकशः बराह्मणेभ्यॊ थथौ वित्तं भूमिं गरामांश च सर्वशः 57 कृच्छ्राणि चीर्त्वा च ततॊ यदॊक्तामि थविजॊत्तमः तीर्दानि चाभिगत्वा वै थानानि विविधानि च 58 थत्त्वा गाश चैव विप्राणां पूतात्मा सॊ ऽभवथ थविजः तम एव चाश्रमं गत्वा चचार विपुलं तपः 59 ततः सिथ्धिं परां पराप्तॊ बराह्मणॊ राजसत्तम संमतश चाभवत तेषाम आश्रमे ऽऽशरमवासिनाम 60 एवं पराप्तॊ महत कृच्छ्रम ऋषिः स नृपसत्तम बराह्मणेन न वक्तव्यं तस्माथ वर्णावरे जने 61 वर्जयेथ उपथेशं च सथैव बराह्मणॊ नृप उपथेशं हि कुर्वाणॊ थविजः कृच्छ्रम अवाप्नुयात 62 एषितव्यं सथा वाचा नृपेण थविजसत्तमात न परवक्तव्यम इह हि किं चिथ वर्णावरे जने 63
बराह्मणाः कषत्रिया वैश्यास तरयॊ वर्णा थविजातयः एतेषु कदयन राजन बराह्मणॊ न परथुष्यति 64 तस्मात सथ्भिर न वक्तव्यं कस्य चित किं चिथ अग्रतः सूक्ष्मा गतिर हि धर्मस्य थुर्ज्ञेया हय अकृतात्मभिः 65 तस्मान मौनानि मुनयॊ थीक्षां कुर्वन्ति चाथृताः थुरुक्तस्य भयाथ राजन नानुभाषन्ति किं चन 66 धार्मिका गुणसंपन्नाः सत्यार्जव परायणाः थुरुक्त वाचाभिहताः पराप्नुवन्तीह थुष्कृतम 67 उपथेशॊ न कर्तव्यः कथा चिथ अपि कस्य चित उपथेशाथ धि तत पापं बराह्मणः समवाप्नुयात 68 विमृश्य तस्मात पराज्ञेन वक्तव्यं धर्मम इच्छता सत्यानृतेन हि कृत उपथेशॊ हिनस्ति वै 69 वक्तव्यम इह पृष्टेन विनिश्चित्य विपर्ययम स चॊपथेशः कर्तव्यॊ येन धर्मम अवाप्नुयात 70 एतत ते सर्वम आख्यातम उपथेशे कृते सति महान कलेशॊ हि भवति तस्मान नॊपथिशेत कव चित |
| 1 [य] कीथृशे पुरुषे तात सत्रीषु वा भरतर्षभ शरीः पथ्मा वसते नित्यं तन मे बरूहि पितामह 2 [भ] अत्र ते वर्तयिष्यामि यदाथृष्टं यदा शरुतम रुक्मिणी थेवकीपुत्र संनिधौ पर्यपृच्छत 3 नारायणस्याङ्क गतां जवलन्तीं; थृष्ट्वा शरियं पथ्मसमान वक्त्राम कौतूहलाथ विस्मितचारुनेत्रा; पप्रच्छ माता मकरध्वजस्य 4 कानीह भूतान्य उपसेवसे तवं; संतिष्ठती कानि न सेवसे तवम तानि तरिलॊकेश्वर भूतकान्ते; तत्त्वेन मे बरूहि महर्षिकन्ये 5 एवं तथा शरीर अभिभाष्यमाणा; थेव्या समक्षं गरुड धवजस्य उवाच वाक्यं मधुराभिधानं; मनॊहरं चन्थ्र मुखी परसन्ना 6 वसामि सत्ये सुभगे परगल्भे; थक्षे नरे कर्मणि वर्तमाने नाकर्म शीले पुरुषे वसामि; न नास्तिके सांकरिके कृतघ्ने न भिन्नवृत्ते न नृशंसवृत्ते; न चापि चौरे न गुरुष्व असूये 7 ये चाल्पतेजॊबलसत्त्वसारा; हृष्यन्ति कुप्यन्ति च यत्र तत्र न थेवि तिष्ठामि तदाविधेषु; नरेषु संसुप्त मनॊरदेषु 8 यश चात्मनि परार्दयते न किं चिथ; यश च सवभावॊपहतान्तर आत्मा तेष्व अल्पसंतॊष रतेषु नित्यं; नरेषु नाहं निवसामि थेवि 9 वसामि धर्मशीलेषु धर्मज्ञेषु महात्मसु वृथ्धसेविषु थान्तेषु सत्त्वज्ञेषु महात्मसु 10 सत्रीषु कषान्तासु थान्तासु थेवथ्विज परासु च वसामि सत्यशीलासु सवभावनिरतासु च 11 परकीर्णभाण्डाम अनवेक्ष्य कारिणीं; सथा च भर्तुः परतिकूलवाथिनीम परस्य वेश्माभिरताम अलज्जाम; एवंविधां सत्रीं परिवर्जयामि 12 लॊकाम अचॊक्षाम अवलेहिनीं च; वयपेतधैर्यां कलहप्रियां च निथ्राभिभूतां सततं शयानाम; एवंविधां सत्रीं परिवर्जयामि 13 सत्यासु नित्यं परियथर्शनासु; सौभाग्ययुक्तासु गुणान्वितासु वसामि नारीषु पतिव्रतासु; कल्याण शीलासु विभूषितासु 14 यानेषु कन्यासु विभूषणेषु; यज्ञेषु मेघेषु च वृष्टिमत्सु वसामि फुल्लासु च पथ्मिनीषु; नक्षत्रवीदीषु च शारथीषु 15 शैलेषु गॊष्ठेषु तदा वनेषु; सरःसु फुल्लॊत्पलपङ्कजेषु नथीषु हंसस्वननाथितासु; करौञ्चावघुष्ट सवरशॊभितासु 16 विस्तीर्णकूलह्रथ शॊभितासु; तपस्विसिथ्धथ्विज सेवितासु वसामि नित्यं सुबहूथकासु; सिंहैर गजैश चाकुलितॊथकासु मत्ते गजे गॊवृषभे नरेन्थ्रे; सिंहासने सत्पुरुषे च नित्यम 17 यस्मिन गृहे हूयते हव्यवाहॊ; गॊब्राह्मणश चार्च्यते थेवताश च काले च पुष्पैर बलयः करियन्ते; तस्मिन गृहे नित्यम उपैमि वासम 18 सवाध्यायनित्येषु थविजेषु नित्यं; कषत्रे च धर्माभिरते सथैव वैश्ये च कृषाभिरते वसामि; शूथ्रे च शुश्रूषणनित्ययुक्ते 19 नारायणे तव एकमना वसानि; सर्वेण भावेन शरीरभूता तस्मिन हि धर्मः सुमहान निविष्टॊ; बरह्मण्यता चात्र तदा परियत्वम 20 नाहं शरीरेण वसामि थेवि; नैवं मया शक्यम इहाभिधातुम यस्मिंस तु भावेन वसामि पुंसि; स वर्धते धर्मयशॊ ऽरदकामैः |
| 1 [य] सत्रीपुंसयॊः संप्रयॊगे सपर्शः कस्याधिकॊ भवेत एतन मे संशयं राजन यदावथ वक्तुम अर्हसि 2 [भ] अत्राप्य उथाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम भङ्गाश्वनेन शक्रस्य यदा वैरम अभूत पुरा 3 पुरा भङ्गाश्वनॊ नाम राजर्षिर अतिधार्मिकः अपुत्रः स नरव्याघ्र पुत्रार्दं यज्ञम आहरत 4 अग्निष्टुं नाम राजर्षिर इन्थ्र थविष्टं महाबलः परायश्चित्तेषु मर्त्यानां पुत्र कामस्य चेष्यते 5 इन्थ्रॊ जञात्वा तु तं यज्ञं महाभागः सुरेश्वरः अन्तरं तस्य राजर्षेर अन्विच्छन नियतात्मनः 6 कस्य चित तव अद कालस्य मृगयाम अटतॊ नृप इथम अन्तरम इत्य एव शक्रॊ नृपम अमॊहयत 7 एकाश्वेन च राजर्षिर भरान्त इन्थ्रेण मॊहितः न थिशॊ ऽविन्थत नृपः कषुत्पिपासार्थितस तथा 8 इतश चेतश च वै धावञ शरमतृष्णार्थितॊ नृपः सरॊ ऽपश्यत सुरुचिरं पूर्णं परमवारिणा सॊ ऽवगाह्य सरस तात पाययाम आस वाजिनम 9 अद पीतॊथकं सॊ ऽशवं वृक्षे बथ्ध्वा नृपॊत्तमः अवगाह्य ततः सनातॊ राजा सत्रीत्वम अवाप ह 10 आत्मानं सत्रीकृतं थृष्ट्वा वरीडितॊ नृपसत्तमः चिन्तानुगत सर्वात्मा वयाकुलेन्थ्रिय चेतनः 11 आरॊहिष्ये कदं तव अश्वं कदं यास्यामि वै पुरम अग्निष्टुं नाम इष्टं मे पुत्राणां शतम औरसम 12 जातं महाबलानां वै तान परवक्ष्यामि किं तव अहम थारेषु चास्मथीयेषु पौरजानपथेषु च 13 मृथुत्वं च तनुत्वं च विक्लवत्वं तदैव च सत्री गुणा ऋषिभिः परॊक्ता धर्मतत्त्वार्द थर्शिभिः वयायामः कर्कशत्वं च वीर्यं च पुरुषे गुणाः 14 पौरुषं विप्रनष्टं मे सत्रीत्वं केनापि मे ऽभवत सत्रीभावात कदम अश्वं तु पुनर आरॊढुम उत्सहे 15 महता तव अद खेथेन आरुह्याश्वं नराधिपः पुनर आयात पुरं तात सत्रीभूतॊ नृपसत्तम 16 पुत्रा थाराश च भृत्याश च पौरजानपथाश च ते किं नव इथं तव इति विज्ञाय विस्मयं परमं गताः 17 अदॊवाच स राजर्षिः सत्रीभूतॊ वथतां वरः मृगयाम अस्मि निर्यातॊ बलैः परिवृतॊ थृढम उथ्भान्तः पराविशं घॊरम अटवीं थैवमॊहितः 18 अटव्यां च सुघॊरायां तृष्णार्दॊ नष्टचेतनः सरः सुरुचिरप्रख्यम अपश्यं पक्षिभिर वृतम 19 तत्रावगाढः सत्रीभूतॊ वयक्तं थैवान न संशयः अतृप्त इव पुत्राणां थाराणां च धनस्य च 20 उवाच पुत्रांश च ततः सत्रीभूतः पार्दिवॊत्तमः संप्रीत्या भुज्यतां राज्यं वनं यास्यामि पुत्रकाः अभिषिच्य सपुत्राणां शतं राजा वनं गतः 21 ताम आश्रमे सत्रियं तात तापसॊ ऽभयवपथ्यत तापसेनास्य पुत्राणाम आश्रमे ऽपय अभवच छतम 22 अद सा तान सुतान गृह्य पूर्वपुत्रान अभाषत पुरुषत्वे सुता यूयं सत्रीत्वे चेमे शतं सुताः 23 एकत्र भुज्यतां राज्यं भरातृभावेन पुत्रकाः सहिता भरातरस ते ऽद राज्यं बुभुजिरे तथा 24 तान थृष्ट्वा भरातृभावेन भुञ्जानान राज्यम उत्तमम चिन्तयाम आस थेवेन्थ्रॊ मन्युनाभिपरिप्लुतः उपकारॊ ऽसय राजर्षेः कृतॊ नापकृतं मया 25 ततॊ बराह्मणरूपेण थेवराजः शतक्रतुः भेथयाम आस तान गत्वा नगरं वै नृपात्मजान 26 भरातॄणां नास्ति सौभ्रात्रं ये ऽपय एकस्य पितुः सुताः राज्यहेतॊर विवथिताः कश्यपस्य सुरासुराः 27 यूयं भङ्गाश्वनापत्यास तापसस्येतरे सुताः कश्यपस्य सुराश चैव असुराश च सुतास तदा युष्माकं पैतृकं राज्यं भुज्यते तापसात्मजैः 28 इन्थ्रेण भेथितास ते तु युथ्धे ऽनयॊन्यम अपातयन तच छरुत्वा तापसी चापि संतप्ता पररुरॊथ ह 29 बराह्मणच छथ्मनाभ्येत्य ताम इन्थ्रॊ ऽदान्वपृच्छत केन थुःखेन संतप्ता रॊथिषि तवं वरानने 30 बराह्मणं तु ततॊ थृष्ट्वा सा सत्री करुणम अब्रवीत पुत्राणां थवे शते बरह्मन कालेन विनिवातिते 31 अहं राजाभवं विप्र तत्र पुत्रशतं मया समुत्पन्नं सुरूपाणां विक्रान्तानां थविजॊत्तम 32 कथा चिन मृगयां यात उथ्भ्रान्तॊ गहने वने अवगाढश च सरसि सत्रि भूतॊ बराह्मणॊत्तम पुत्रान राज्ये परतिष्ठाप्य वनम अस्मि ततॊ गतः 33 सत्रियाश च मे पुत्रशतं तापसेन महात्मना आश्रमे जनितं बरह्मन नीतास ते नगरं मया 34 तेषां च वैरम उत्पन्नं कालयॊगेन वै थविज एतच छॊचामि विप्रेन्थ्र थैवेनाभिपरिप्लुता 35 इन्थ्रस तां थुःखितां थृष्ट्वा अब्रवीत परुषं वचः पुरा सुथुःसहं भथ्रे मम थुःखं तवया कृतम 36 इन्थ्र थविष्टेन यजता माम अनाथृत्य थुर्मते इन्थ्रॊ ऽहम अस्मि थुर्बुथ्धे वैरं ते यातितं मया 37 इन्थ्रं तु थृष्ट्वा राजर्षिः पाथयॊः शिरसा गतः परसीथ तरिथशश्रेष्ठ पुत्र कामेन स करतुः इष्टस तरिथशशार्थूल तत्र मे कषन्तुम अर्हसि 38 परणिपातेन तस्येन्थ्रः परितुट्षॊ वरं थथौ पुत्रा वै कतमे राजञ जीवन्तु तव शंस मे सत्रीभूतस्य हि ये जाताः पुरुषस्याद ये ऽभवन 39 तापसी तु ततः शक्रम उवाच परयताञ्जलिः सत्रीभूतस्य हि ये जातास ते मे जीवन्तु वासव 40 इन्थ्रस तु विस्मितॊ हृष्टः सत्रियं पप्रच्छ तां पुनः पुरुषॊत्पाथिता ये ते कदं थवेष्याः सुतास तव 41 सत्री बूतस्य हि ये जाताः सनेहस तेभ्यॊ ऽधिकः कदम कारणं शरॊतुम इच्छामि तन मे वक्तुम इहार्हसि 42 [सत्री] सत्रियास तव अभ्यधिकः सनेहॊ न तदा पुरुषस्य वै तस्मात ते शक्र जीवन्तु ये जाताः सत्रीकृतस्य वै 43 [भ] एवम उक्ते ततस तवेन्थ्रः परीतॊ वाक्यम उवाच ह सर्व एवेह जीवन्तु पुत्रास ते सत्यवाथिनि 44 वरं च वृणु राजेन्थ्र यं तवम इच्छसि सुव्रत पुरुषत्वम अद सत्रीत्वं मत्तॊ यथ अभिकाङ्क्षसि 45 [सत्री] सत्रीत्वम एव वृणे शक्र परसन्ने तवयि वासव 46 एवम उक्तस तु थेवेन्थ्रस तां सत्रियम्प्रत्युवाच ह पुरुषत्वं कदं तयक्त्वा सत्रीत्वं रॊचयसे विभॊ 47 एवम उक्तः परत्युवाच सत्रीभूतॊ राजसत्तमः सत्रियाः पुरुषसंयॊगे परीतिर अभ्यधिका सथा एतस्मात कारणाच छक्र सत्रीत्वम एव वृणॊम्य अहम 48 रमे चैवाधिकं सत्रीत्वे सत्यं वै थेव सत्तम सत्रीभावेन हि तुष्टॊ ऽसमि गम्यतां तरिथशाधिप 49 एवम अस्त्व इति चॊक्त्वा ताम आपृच्छ्य तरिथिवं गतः एवं सत्रिया महाराज अधिका परीतिर उच्यते |
| 1 [य] किं कर्तव्यं मनुष्येण लॊकयात्रा हितार्दिना कदं वै लॊकयात्रां तु किं शीलश च समाचरेत 2 [भ] कायेन तरिविधं कर्म वाचा चापि चतुर्विधम मनसा तरिविधं चैव थश कर्म पदांस तयजेत 3 पराणातिपातं सतैन्यं च परथानम अदापि च तरीणि पापानि कायेन सर्वतः परिवर्जयेत 4 असत परलापं पारुष्यं पैशुन्यम अनृतं तदा चत्वारि वाचा राजेन्थ्र न जल्पेन नानुचिन्तयेत 5 अनभिध्या परस्वेषु सर्वसत्त्वेषु सौहृथम कर्मणां फलम अस्तीति तरिविधं मनसा चरेत 6 तस्माथ वाक्कायमनसा नाचरेथ अशुभं नरः शुभाशुभान्य आचरन हि तस्य तस्याश्नुते फलम |
| 1 [य] पितामहेशाय विभॊ नामान्य आचक्ष्व शम्भवे बभ्रवे विश्वमायाय महाभाग्यं च तत्त्वतः 2 [भ] सुरासुरगुरॊ थेव विष्णॊ तवं वक्तुम अर्हसि शिवाय विश्वरूपाय यन मां पृच्छथ युधिष्ठिरः 3 नाम्नां सहस्रं थेवस्य तण्डिना बरह्मयॊनिना निवेथितं बरह्मलॊके बरह्मणॊ यत पुराभवत 4 थवैपायनप्रभृतयस तदैवेमे तपॊधनाः ऋषयः सुव्रता थान्ताः शृण्वन्तु गथतस तव 5 धरुवाय नन्थिने हॊत्रे गॊप्त्रे विश्वसृजे ऽगनये महाभाग्यं विभॊ बरूहि मुण्डिने ऽद कपर्थिने 6 [वासुथेव] न गतिः कर्मणां शक्या वेत्तुम ईशस्य तत्त्वतः 7 हिरण्यगर्भप्रमुखा थेवाः सेन्थ्रा महर्षयः न विथुर यस्य निधनम आधिं वा सूक्ष्मथर्शिनः स कदं नरमात्रेण शक्यॊ जञातुं सतां गतिः 8 तस्याहम असुरघ्नस्य कांश चिथ भगवतॊ गुणान भवतां कीर्तयिष्यामि वरतेशाय यदातदम 9 [व] एवम उक्त्वा तु भगवान गुणांस तस्य महात्मनः उपस्पृश्य शुचिर भूवा कदयाम आस धीमतः 10 [व] शुश्रूषध्वं बराह्मणेन्थ्रास तवं च तात युधिष्ठिर तवं चापगेय नामानि निशामय जगत्पतेः 11 यथ अवाप्तं च मे पूर्वं साम्ब हेतॊः सुथुष्करम यदा च भगवान थृष्टॊ मया पूर्वं समाधिना 12 शम्बरे निहते पूर्वं रौक्मिणेयेन धीमता अतीते थवाथशे वर्षे जाम्बवत्य अब्रवीथ धि माम 13 परथ्युम्न चारुथेष्णाथीन रुक्मिण्या वीक्ष्य पुत्रकान पुत्रार्दिनी माम उपेत्य वाक्यम आह युधिष्ठिर 14 शूरं बलवतां शरेष्ठं कान्त रूपम अलक्मषम आत्मतुल्यं मम सुतं परयच्छाच्युत माचिरम 15 न हि ते ऽपराप्यम अस्तीह तरिषु लॊकेषु किं चन लॊकान सृजेस तवम अपरान इच्छन यथुकुलॊथ्वह 16 तवया थवाथश वर्षाणि वायुभूतेन शुष्यता आराध्य पशुभर्तारं रुक्मिण्या जनिताः सुताः 17 चारुथेष्णः सुचारुश च चारुवेषॊ यशॊधरः चारु शवराश चारु यशाः परथ्युम्नः शम्भुर एव च 18 यदा ते जनिताः पुत्रा रुक्मिण्याश चारु विक्रमाः तदा ममापि तनयं परयच्छ बलशालिनम 19 इत्य एवं चॊथितॊ थेव्या ताम अवॊचं सुमध्यमाम अनुजानीहि मां राज्ञि करिष्ये वचनं तव सा च माम अब्रवीथ गच्छ विजयाय शिवाय च 20 बरह्मा शिवः काश्यपश च नथ्यॊ थेवा मनॊऽनुगाः कषेत्रौषध्यॊ यज्ञवाहाच छन्थांस्य ऋषिगणा धरा 21 समुथ्रा थक्षिणा सतॊभा ऋक्षाणि पितरॊ गरहाः थेवपत्न्यॊ थेवकन्या थेव मातर एव च 22 मन्वन्तराणि गावश च चन्थ्रमाः सविता हरिः सावित्री बरह्म विथ्या च ऋतवॊ वत्सराः कषपाः 23 कषणा लवा मुहूर्ताश च निमेषा युगपर्ययाः रक्षन्तु सर्वत्रगतं तवां याथव सुखावहम अरिष्टं गच्छ पन्दानम अप्रमत्तॊ भवानघ 24 एवं कृतस्वस्त्ययनस तयाहं; ताम अभ्यनुज्ञाय कपीन्थ्र पुत्रीम पितुः समीपे नरसत्तमस्य; मातुश च राज्ञश च तदाहुकस्य 25 तम अर्दम आवेथ्य यथ अब्रवीन मां; विथ्याधरेन्थ्रस्य सुता भृशार्ता तान अभ्यनुज्ञाय तथाति थुःखाथ; गथं तदैवातिबलं च रामम 26 पराप्यानुनां गुरुजनाथ अहं तार्क्ष्यम अचिन्तयम सॊ ऽवहथ धिमवन्तं मां पराप्य चैनं वयसर्जयम 27 तत्राहम अथ्भुतान भावान अपश्यं गिरिसत्तमे कषेत्रं च तपसां शरेष्ठं पश्याम्य आश्रमम उत्तमम 28 थिव्यं वैयाघ्रपथ्यस्य उपमन्यॊर महात्मनः पुजितं थेवगन्धर्वैर बराह्म्या लक्ष्म्या समन्वितम 29 धव ककुभ कथम्बनारिकेलैः; कुर बककेतकजम्बुपाटलाभिः वट वरुणक वत्स नाभबिल्वैः; सरलकपित्द परियालसाल तालैः 30 बथरी कुन्थपुन्नागैर अशॊकाम्रातिमुक्तकैः भल्लातकैर मधूकैश च चम्पकैः पनसैस तदा 31 वन्यैर बहुविधैर वृक्षैः फलपुष्पप्रथैर युतम पुष्पगुल्म लताकीर्णं कथली षण्डशॊभितम 32 नानाशकुनिसंभॊज्यैः फलैर वृक्षैर अलं कृतम यदास्दानविनिक्षिप्तैर भूषितं वनराजिभिः 33 रुरुवारणशार्थूल सिंहथ्वीपिसमाकुलम कुरङ्ग बर्हिणाकीर्णं मार्जारभुजगावृतम पूगैश च मृगजातीनां महिषर्क्ष निषेवितम 34 नानापुष्परजॊ मिश्रॊ गजथानाधिवासितः थिव्यस्त्री गीतबहुलॊ मारुतॊ ऽतर सुखॊ ववौ 35 धारा निनाथैर विहगप्रणाथैः; शुभैस तदा बृंहितैः कुञ्जराणाम गीतैस तदा किं नराणाम उथारैः; शुभैः सवनैः सामगानां च वीर 36 अचिन्त्यं मनसाप्य अन्यैः सरॊभिः समलं कृतम विशालैश चाग्निशरणैर भूषितं कुश संवृतम 37 विभूषितं पुण्यपवित्र तॊयया; सथा च जुष्पं नृप जह्नुकन्यया महात्मभिर धर्मभृतां वरिष्ठैर; महर्षिभिर भूषितम अग्निकल्पैः 38 वाय्वाहारैर अम्बुपैर जप्यनित्यैः; संप्रक्षालैर यतिभिर धयाननित्यैः धूमाशनैर ऊष्मपैः कषीरपैश च; विभूषितं बराह्मणेन्थ्रैः समन्तात 39 गॊचारिणॊ ऽदाश्म कुट्टा थन्तॊलूखलिनस तदा मरीचिपाः फेनपाश च तदैव मृगचारिणः 40 सुथुःखान नियमांस तांस तान वहतः सुतपॊऽनवितान पश्यन उत्फुल्लनयनः परवेष्टुम उपचक्रमे 41 सुपूजितं थेवगणैर महात्मभिः; शिवाथिभिर भारत पुण्यकर्मभिः रराज तच चाश्रममण्डलं सथा; थिवीव राजन रविमण्डलं यदा 42 करीडन्ति सर्पैर नकुला मृगैर वयाघ्राश च मित्रवत परभावाथ थीप्ततपसः संनिकर्ष गुणान्विताः 43 तत्राश्रमपथे शरेष्ठे सर्वभूतमनॊरमे सेविते थविज शार्थूलैर वेथवेथाङ्गपारगैः 44 नाना नियमविख्यातैर ऋषिभिश च महात्मभिः परविशन्न एव चापश्यं जटाचीरधरं परभुम 45 तेजसा तपसा चैव थीप्यमानं यदानलम शिष्यमध्य गतं शान्तं युवानं बराह्मणर्षभम शिरसा वन्थमानं माम उपमन्युर अभाषत 46 सवागतं पुण्डरीकाक्ष सफलानि तपांसि नः यत पूज्यः पूजयसि नॊ थरष्टव्यॊ थरष्टुम इच्छसि 47 तम अहं पराञ्जलिर भूत्वा मृगपक्षिष्व अदाग्निषु धर्मे च शिष्यवर्गे च समपृच्छम अनामयम 48 ततॊ मां भगवान आह साम्ना परमवल्गुना लप्स्यसे तनयं कृष्ण आत्मतुल्यम असंशयम 49 तपः सुमहथ आस्दाय तॊषयेशानम ईश्वरम इह थेवः स पत्नीकः समाक्रीडत्य अधिक्षज 50 इहैव थेवता शरेष्ठं थेवाः सर्षिगणा पुरा तपसा बरह्मचर्येण सत्येन च थमेन च तॊषयित्वा शुभान कामान पराप्नुवंस ते जनार्थन 51 तेजसां तपसां चैव निधिः स भगवान इह शुभाशुभान्वितान भावान विसृजन संक्षिपन्न अपि आस्ते थेव्या सहाचिन्त्यॊ यं परार्दयसि शत्रुहन 52 हिरण्यकशिपुर यॊ ऽभूथ थानवॊ मेरुकम्पनः तेन सर्वामरैश्वर्यं शर्वात पराप्तं समार्बुथम 53 तस्यैव पुत्र परवरॊ मन्थरॊ नाम विश्रुतः महाथेववराच छक्रं वर्षार्बुथम अयॊधयत 54 विष्णॊश चक्रं च तथ घॊरं वज्रम आखण्डलस्य च शीर्णं पुराभवत तात गरहस्याङ्गेषु केशव 55 अर्थ्यमानाश च विबुधा गरहेण सुबलीयसा शिव थत्तवराञ जघ्नुर असुरेन्थ्रान सुरा भृशम 56 तुष्टॊ विथ्युत्प्रभस्यापि तरिलॊकेश्वरताम अथात शतं वर्षसहस्राणां सर्वलॊकेश्वरॊ ऽभवत ममैवानुचरॊ नित्यं भवितासीति चाब्रवीत 57 तदा पुत्रसहस्राणाम अयुतं च थथौ परभुः कुश थवीपं च स थथौ राज्येन भगवान अजः 58 तदा शतमुखॊ नाम धात्रा सृष्टॊ महासुरः येन वर्षशतं साग्रम आत्ममांसैर हुतॊ ऽनलः तं पराह भगवांस तुष्टः किं करॊमीति शंकरः 59 तं वै शतमुखः पराह यॊगॊ भवतु मे ऽथभुतः बलं च थैवतश्रेष्ठ शाश्वतं संम्प्रयच्छ मे 60 सवायम्भुवः करतुश चापि पुत्रार्दम अभवत पुरा आविश्य यॊगेनात्मानं तरीणि वर्षशतान्य अपि 61 तस्य थेवॊ ऽथथत पुत्रान सहस्रं करतुसंमितान यॊगेश्वरं थेव गीतं वेत्द कृष्ण न संशयः 62 वालखिल्या मघवता अवज्ञाताः पुरा किल तैः करुथ्धैर भगवान रुथ्रस तपसा तॊषितॊ हय अभूत 63 तांश चापि थैवतश्रेष्ठः पराह परीतॊ जगत्पतिः सुपर्णं सॊमहर्तारं तपसॊत्पाथयिष्यद 64 महाथेवस्य रॊषाच च आपॊ नष्टाः पुराभवन तांश च सप्त कपालेन थेवैर अन्याः परवर्तिताः 65 अत्रेर भार्यापि भर्तारं संत्यज्य बरह्मवाथिनी नाहं तस्य मुनेर भूयॊ वशगा सयां कदं चन इत्य उक्त्वा सा महाथेवम अगच्छच छरणं किल 66 निर आहारा भयाथ अत्रेस तरिणि वर्षशतान्य अपि अशेत मुसलेष्व एव परसाथार्दं भवस्य सा 67 ताम अब्रवीथ धसन थेवॊ भविता वै सुतस तव वंशे तवैव नाम्ना तु खयातिं यास्यति चेप्सिताम 68 शाकल्यः संशितात्मा वै नववर्षशतान्य अपि आराधयाम आस भवं मनॊ यज्ञेन केशव 69 तं चाह भगवांस तुष्टॊ गरन्द कारॊ भविष्यसि वत्साक्षया च ते कीर्तिस तरैलॊक्ये वै भविष्यति अक्षयं च कुलं ते ऽसतु महर्षिभिर अलं कृतम 70 सावर्णिश चापि विख्यात ऋषिर आसीत कृते युगे इह तेन तपस तप्तं षष्टिं वर्षशतान्य अद 71 तम आह भगवान रुथ्रः साक्षात तुष्टॊ ऽसमि ते ऽनघ गरन्द कृल लॊकविख्यातॊ भवितास्य अजरामरः 72 मयापि च यदाथृष्टॊ थेवथेवः पुरा विभुः साक्षात पशुपतिस तात तच चापि शृणु माधव 73 यथर्दं च महाथेवः परयतेन मया पुरा आराधितॊ महातेजास तच चापि शृणु विस्तरम 74 यथ अवाप्तं च मे पूर्वं थेवथेवान महेश्वरात तत सर्वम अखिलेनाथ्य कदयिष्यामि ते ऽनघ 75 पुरा कृतयुगे तात ऋषिर आसीन महायशाः वयाघ्रपाथ इति खयातॊ वेथवेथाङ्गपारगः तस्याहम अभवं पुत्रॊ धौम्यश चापि ममानुजः 76 कस्य चित तव अद कालस्य धौम्येन सहमाधव आगच्छम आश्रमं करीडन मुनीनां भावितात्मनाम 77 तत्रापि च मया थृष्टा थुह्यमाना पयस्विनी लक्षितं च मया कषीरं सवाथुतॊ हय अमृतॊपमम 78 ततः पिष्टं समालॊड्य तॊयेन सहमाधव आवयॊः कषीरम इत्य एव पानार्दम उपनीयते 79 अद गव्यं पयस तात कथा चित पराशितं मया ततः पिष्ट रसं तात न मे परीतिम उथावहत 80 ततॊ ऽहम अब्रुवं बाल्याज जननीम आत्मनस तथा कषीरौथन समायुक्तं भॊजनं च परयच्छ मे 81 ततॊ माम अब्रवीन माता थुःखशॊकसमन्विता पुत्रस्नेहात परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय माधव 82 कुतः कषीरॊथनं वत्स मुनीनां भावितात्मनाम वने निवसतां नित्यं कन्थमूलफलाशिनाम 83 अप्रसाथ्य विरूपाक्षं वरथं सदाणुम अव्ययम कुतः कषीरॊथनं वत्स सुखानि वसनानि च 84 तं परपथ्य सथा वत्स सर्वभावेन शंकरम तत्प्रसाथाच च कामेभ्यः फलं पराप्स्यसि पुत्रक 85 जनन्यास तथ वचः शरुत्वा तथा परभृति शत्रुहन मम भक्तिर महाथेवे नैष्ठिकी समपथ्यत 86 ततॊ ऽहं तप आस्दाय तॊषयाम आस शंकरम थिव्यं वर्षसहस्रं तु पाथाङ्गुष्ठाग्रविष्ठितः 87 एकं वर्षशतं चैव फलाहारस तथाभवम थवितीयं शीर्णपर्णाशी तृतीयं चाम्बुभॊजनः शतानि सप्त चैवाहं वायुभक्षस तथाभवम 88 ततः परीतॊ महाथेवः सर्वलॊकेश्वरः परभुः शक्र रूपं स कृत्वा तु सर्वैर थेवगणैर वृतः सहस्राक्षस तथा भूत्वा वर्ज पाणिर महायशाः 89 सुधावथातं रक्ताक्षं सतब्धकर्णं मथॊत्कटम आवेष्टित करं रौथ्रं चतुर्थंष्ट्रं महागजम 90 समास्दितश च भगवान थीप्यमानः सवतेजसा आजगाम किरीटी तु हारकेयूरभूषितः 91 पाण्डुरेणातपत्रेण धरियमाणेन मूर्धनि सेव्यमानॊ ऽपसरॊभिश च थिव्यगन्धर्वनाथितः 92 ततॊ माम आह थेवेन्थ्रः परीतस ते ऽहं थविजॊत्तम वरं वृणीष्व मत्तस तव यत ते मनसि वर्तते 93 शक्रस्य तु वचः शरुत्वा नाहं परीतमनाभवम अब्रुवं च तथा कृष्ण थेवराजम इथं वचः 94 नाहं तवत्तॊ वरं काङ्क्षे नान्यस्माथ अपि थैवतात महाथेवाथ ऋते सौम्य सत्यम एतथ बरवीमि ते 95 पशुपतिवचनाथ भवामि सथ्यः; कृमिर अद वा तरुर अप्य अनेकशाखः अपशु पतिवरप्रसाथजा मे; तरिभुवन राज्यविभूतिर अप्य अनिष्टा 96 अपि कीटः पतंगॊ वा भवेयं शंकराज्ञया न तु शक्र तवया थत्तं तरैलॊक्यम अपि कामये 97 यावच छशाङ्क शकलामल बथ्धमौलिर; न परीयते पशुपतिर भगवान ममेशः तावज जरामरणजन्म शताभिघातैर; थुःखानि थेहविहितानि समुथ्वहामि 98 थिवसकर शशाङ्कवह्नि थीप्तं; तरिभुवन सारम अपारम आथ्यम एकम अजरम अमरम अप्रसाथ्य रुथ्रं; जगति पुमान इह कॊ लभेत शान्तिम 99 [षक्र] कः पुनस तव हेतुर वै ईशे कारणकारणे येन थेवाथ ऋते ऽनयस्मात परसाथं नाभिकाङ्क्षसि 100 [उप] हेतुभिर वा किम अन्यैस ते ईशः कारणकारणम न शुश्रुम यथ अन्यस्य लिङ्गम अभ्यर्च्यते सुरैः 101 कस्यान्यस्य सुरैः सर्वैर लिङ्गं मुक्त्वा महेश्वरम
अर्च्यते ऽरचित पूर्वं वा बरूहि यथ्य अस्ति ते शरुतिः 102 यस्य बरह्मा च विष्णुश च तवं चापि सह थैवतैः अर्चयध्वं सथा लिङ्गं तस्माच छरेष्ठ तमॊ हि सः 103 तस्माथ वरम अहं काङ्क्षे निधनं वापि कौशिक गच्छ वा तिष्ठ वा शक्र यदेष्टं बलसूथन 104 कामम एष वरॊ मे ऽसतु शापॊ वापि महेश्वरात न चान्यां थेवतां काङ्क्षे सर्वकामफलान्य अपि 105 एवम उक्त्वा तु थेवेन्थ्रं थुःखाथ आकुलितेन्थ्रियः न परसीथति मे रुथ्रः किम एतथ इति चिन्तयन अदापश्यं कषणेनैव तम एवैरावतं पुनः 106 हंसकुन्थेन्थु सथृशं मृणालकुमुथप्रभम वृषरूपधरं साक्षात कषीरॊथम इव सागरम 107 कृष्ण पुच्छं महाकायं मधुपिङ्गल लॊचनम जाम्बूनथेन थाम्ना च सर्वतः समलंकृतम 108 रक्ताक्षं सुमहानासं सुकर्णं सुकटी तटम सुपार्श्वं विपुर सकन्धं सुरूपं चारुथर्शनम 109 ककुथं तस्य चाभाति सकन्धम आपूर्य विष्ठितम तुषारगिरिकूटाभं सिताभ्रशिखरॊपमम 110 तम आस्दितश च भगवान थेवथेवः सहॊमया अशॊभत महाथेवः पौर्णमास्याम इवॊडुराट 111 तस्य तेजॊ भवॊ वह्निः स मेघः सतनयित्नुमान सहस्रम इव सूर्याणां सर्वम आवृत्य तिष्ठति 112 ईश्वरः सुमहातेजाः संवर्तक इवानलः युगान्ते सर्वभूतानि थिधक्षुर इव चॊथ्यतः 113 तेजसा तु तथा वयाप्ते थुर्निरीक्ष्ये समन्ततः पुनर उथ्विग्नहृथयः किम एतथ इति चिन्तयम 114 मुहूर्तम इव तत तेजॊ वयाप्य सर्वा थिशॊ थिश परशान्तं च कषणेनैव थेवथेवस्य मायया 115 अदापश्यं सदितं सदाणुं भगवन्तं महेश्वरम सौरभेय गतं सौम्यं विधूमम इव पावकम सहितं चारुसर्वाङ्ग्या पार्वत्या परमेश्वरम 116 नीलकन्हं महात्मानम असक्तं तेजसां निधिम अष्टाथश भुजं सदाणुं सर्वाभरणभूषितम 117 शुक्लाम्बर धरं थेवं शुक्लमाल्यानुलेपनम शुक्लध्वजम अनाधृष्यं शुक्लयज्ञॊपवीतिनम 118 गायथ्भिर नृत्यमानैश च उत्पतथ्भिर इतस ततः वृत्तं पारिषथैर थिव्यैर आत्मतुल्यपराक्रमैः 119 बालेन्थु मुकुटं पाण्डुं शरच चन्थ्रम इवॊथितम तरिभिर नेत्रैः कृतॊथ्थ्यॊतं तरिभिः सूर्यैर इवॊथितैः 120 अशॊभत च थेवस्य माला गात्रे सितप्रभे जातरूपमयैः पथ्मैर गरदिता रत्नभूषिता 121 मूर्तिमन्ति तदास्त्राणि सर्वतेजॊमयानि च मया थृष्टानि गॊविन्थ भवस्यामित तेजसः 122 इन्थ्रायुधसहस्राभं धनुस तस्य महात्मनः पिनाकम इति विख्यातं स च वै पन्नगॊ महान 123 सप्त शीर्षॊ महाकायस तीक्ष्णथंष्ट्रॊ विषॊल्बणः जया वेष्टितमहाग्रीवः सदितः पुरुषविग्रहः 124 शरश च सूर्यसंकाशः कालानलसमथ्युतिः यत तथ अस्त्रं महाघॊरं थिव्यं पाशुपतं महत 125 अथ्वितीयम अनिर्थेश्यं सर्वभूतभयावहम स सफुलिङ्गं महाकायं विसृजन्तम इवानलम 126 एकपाथं महाथंष्ट्रं सहस्रशिरसॊथरम सहस्रभुज जिह्वाक्षम उथ्गिरन्तम इवानलम 127 बराह्मान नारायणाथ ऐन्थ्राथ आग्नेयाथ अपि वारुणात यथ विशिष्टं महाबाहॊ सर्वशस्त्रविघातनम 128 येन तत तरिपुरं थग्ध्वा कषणाथ भस्मीकृतं पुरा शरेणैकेन गॊविन्थ महाथेवेन लीलया 129 निर्थथाह जगत कृत्स्नं तरैलॊक्यं स चराचरम महेश्वर भुजॊत्सृष्टं निमेषार्धान न संशयः 130 नावध्यॊ यस्य लॊके ऽसमिन बरह्म विष्णुसुरेष्व अपि तथ अहं थृष्टवांस तात आश्चर्याथ भूतम उत्तमम 131 गुह्यम अस्त्रं परं चापि तत्तुल्याधिकम एव वा यत तच छूलम इति खयातं सर्वलॊकेषु शूलिनः 132 थारयेथ यन महीं कृत्स्नां शॊषयेथ वा महॊथधिम संहरेथ वा जगत कृत्स्नं विसृष्टं शूलपाणिना 133 यौवनाश्वॊ हतॊ येन मांधाता सबलः पुरा चक्रवर्ती महातेजास तरिलॊकविजयी नृपः 134 महाबलॊ महावीर्यः शक्रतुल्यपराक्रमः करस्देनैव गॊविन्थ लवणस्येह रक्षसः 135 तच छूलम अतितीक्ष्णाग्रं सुभीमं लॊमहर्षणम तरिशिखां भरुकुटीं कृत्वा तर्जमानम इव सदितम 136 विधूमं सार्चिसं कृष्णं कालसूर्यम इवॊथितम सर्पहस्तम अनिर्थेश्यं पाशहस्तम इवान्तकम थृष्टवान अस्मि गॊविन्थ तथ अस्त्रं रुथ्र संनिधौ 137 परशुस तीक्ष्णधारश च थत्तॊ रामस्य यः पुरा महाथेवेन तुष्टेन कषत्रियाणां कषयं करः कार्तवीर्यॊ हतॊ येन चक्रवर्ती महामृधे 138 तरिः सप्तकृत्वः पृदिवी येन निःक्षत्रिया कृता जामथग्न्येन गॊविन्थ रामेणाक्लिष्टकर्मणा 139 थीप्तधारः सुरौथ्रास्यः सर्पकण्ठाग्र वेष्टितः अभवच छूलिनॊ ऽभयाशे थीप्तवह्नि शिखॊपमः 140 असंख्येयानि चास्त्राणि तस्य थिव्यानि धीमतः परधान्यतॊ मयैतानि कीर्तितानि तवानघ 141 सव्यथेशे तु थेवस्य बरह्मा लॊकपितामहः थिव्यं विमानम आस्दाय हंसयुक्तं मनॊजवम 142 वामपार्श्व गतश चैव तदा नारायणः सदितः वैनतेयं समास्दाय शङ्खचक्रगथाधरः 143 सकन्थॊ मयूरम आस्दाय सदितॊ थेव्याः समीपतः शक्तिं कन्हे समाधाय थवितीय इव पावकः 144 पुरस्ताच चैव थेवस्य नन्थिं पश्याम्य अवस्दितम शूलं विष्टभ्य तिष्ठन्तं थवितीयम इव शंकरम 145 सवायम्भुवाथ्या मनवॊ भृग्वाथ्या ऋषयस तदा शक्राथ्या थेवताश चैव सर्व एव समभ्ययुः 146 ते ऽभिवाथ्य महात्मानं परिवार्य समन्ततः अस्तुवन विविधैः सतॊत्रैर महाथेवं सुरास तथा 147 बरह्मा भवं तथा सतुन्वन रदन्तरम उथीरयन जयेष्ठसाम्ना च थेवेशं जगौ नारायणस तथा गृणञ शक्रः परं बरह्म शतरुथ्रीयम उत्तमम 148 बरह्मा नारायणश चैव थेवराजश च कौशिकः अशॊभन्त महात्मानस तरयस तरय इवाग्नयः 149 तेषां मध्यगतॊ थेवॊ रराज भगवाञ शिवः शरथ्घनविनिर्मुक्तः परिविष्ट इवांशुमान ततॊ ऽहम अस्तुवं थेवं सतवेनानेन सुव्रतम 150 नमॊ थेवाधिथेवाय महाथेवाय वै नमः शक्राय शक्र रूपाय शक्र वेषधराय च 151 नमस ते वर्ज हस्ताय पिङ्गलायारुणाय च पिनाक पाणये नित्यं खड्गशूलधराय च 152 नमस ते कृष्ण वासाय कृष्ण कुञ्चितमूर्धजे कृष्णाजिनॊत्तरीयाय कृष्णाष्टम इतराय च 153 शुक्लवर्णाय शुक्लाय शुक्लाम्बर धराय च शुक्लभस्मावलिप्ताय शुक्लकर्म रताय च 154 तवं बरह्मा सर्वथेवानां रुथ्राणां नीललॊहितः आत्मा च सर्वभूतानां सांख्ये पुरुष उच्यसे 155 ऋषभस तवं पवित्राणां यॊगिनां निष्कलः शिवः आश्रमाणां गृहस्दस तवम ईश्वराणां महेश्वरः कुबेरः सर्वयक्षाणां करतूनां विष्णुर उच्यसे 156 पर्वतानां महामेरुर नक्षत्राणां च चन्थ्रमाः वसिष्ठस तवम ऋषीणां च गरहाणां सूर्य उच्यसे 157 आरण्यानां पशूनां च सिंहस तवं परमेश्वरः गराह्याणां गॊवृषश चासि भगवाँल लॊकपूजितः 158 आथित्यानां भवान विष्णुर वसूनां चैव पावकः पक्षिणां वैनतेयश च अनन्तॊ भुजगेषु च 159 सामवेथश च वेथानां यजुषां शतरुथ्रियम सनत्कुमारॊ यॊगीनां सांख्यानां कपिलॊ हय असि 160 शक्रॊ ऽसि मरुतां थेव पितॄणां धर्मराड असि बरह्मलॊकश च लॊकानां गतीनां मॊक्ष उच्यसे 161 कषीरॊथः सागराणां च शैलानां हिमवान गिरिः वर्णानां बराह्मणश चासि विप्राणां थीक्षितॊ थविजः आथिस तवम असि लॊकानां संहर्ता काल एव च 162 यच चान्यथ अपि लॊकेषु सत्त्वं तेजॊ ऽधिकं समृतम तत सर्वं भगवान एव इति मे निश्चिता मतिः 163 नमस ते भगवन थेव नमस ते भक्त वत्सल यॊगेश्वर नमस ते ऽसतु नमस ते विश्वसंभव 164 परसीथ मम भक्तस्य थीनस्य कृपणस्य च अनैश्वर्येण युक्तस्य गतिर भव सनातन 165 यं चापराधं कृतवान अज्ञानात परमेश्वर मथ्भक्त इति थेवेश तत सर्वं कषन्तुम अर्हसि 166 मॊहितश चास्मि थेवेश तुभ्यं रूपविपर्ययात तेन नार्घ्यं मया थत्तं पाथ्यं चापि सुरेश्वर 167 एवं सतुत्वाहम ईशानं पाथ्यम अर्घ्यं च भक्तितः कृताञ्जलिपुटॊ भूत्वा सर्वं तस्मै नयवेथयम 168 ततः शीलाम्बुसंयुक्ता थिव्यगन्धसमन्विता पुष्पवृष्टिः शुभा तात पपात मम मूर्धनि 169 थुन्थुभिश च ततॊ थिव्यस ताडितॊ थेवकिंकरैः ववौ च मारुतः पुण्यः शुचि गन्धः सुखावहः 170 ततः परीतॊ महाथेवः सपत्नीकॊ वृषध्वजः अब्रवीत तरिथशांस तत्र हर्षयन्न इव मां तथा 171 पश्यध्वं तरिथशाः सर्वे उपमन्यॊर महात्मनः मयि भक्तिं परां थिव्याम एकभावाथ अवस्दिताम 172 एवम उक्तास ततः कृष्ण सुरास ते शूलपाणिना ऊचुः पराञ्जलयः सर्वे नमस्कृत्वा वृषध्वजम 173 भगवन थेवथेवेश लॊकनाद जगत्पते लभतां सर्वकामेभ्यः फलं तवत्तॊ थविजॊत्तमः 174 एवम उक्तस ततः शर्वः सुरैर बरह्माथिभिस तदा आह मां भगवान ईशः परहसन्न इव शंकरः 175 वत्सॊपमन्यॊ परीतॊ ऽसमि पश्य मां मुनिपुंगव थृढभक्तॊ ऽसि विप्रर्षे मया जिज्ञासितॊ हय असि 176 अनया चैव भक्त्या ते अत्यर्दं परीतिमान अहम तस्मात सर्वान थथाम्य अथ्य कामांस तव यदेप्शितान 177 एवम उक्तस्य चैवाद महाथेवेन मे विभॊ हर्षाथ अश्रूण्य अवर्तन्त लॊम हर्षश च जायते 178 अब्रुवं च तथा थेवं हर्षगथ्गथया गिरा जानुभ्याम अवनिं गत्वा परणम्य च पुनः पुनः 179 अथ्य जातॊ हय अहं थेव अथ्य मे सफलं तपः यन मे साक्षान महाथेवः परसन्नस तिष्ठते ऽगरतः 180 यं न पश्यन्ति चाराध्य थेवा हय अमितविक्रमम तम अहं थृष्टवान थेवं कॊ ऽनयॊ धन्यतरॊ मया 181 एवं धयायन्ति विथ्वांसः परं तत्त्वं सनातनम षड्विंशकम इति खयातं यत परात परम अक्षरम 182 स एष भगवान थेवः सर्वतत्त्वाथिर अव्ययः सर्वतत्त्वविधानज्ञः परधानपुरुषेश्वरः 183 यॊ ऽसृजथ थक्षिणाथ अङ्गाथ बरह्माणं लॊकसंभवम वामपार्श्वात तदा विष्णुं लॊकरक्षार्दम ईश्वरः युगान्ते चैव संप्राप्ते रुथ्रम अङ्गात सृजत परभुः 184 स रुथ्रः संहरन कृत्स्नं जगत सदावरजङ्गमम कालॊ भूत्वा महातेजाः संवर्तक इवानलः 185 एष थेवॊ महाथेवॊ जगत सृष्ट्वा चराचरम कल्पान्ते चैव सर्वेषां समृतिम आक्षिप्य तिष्ठति 186 सर्वगः सर्वभूतात्मा सर्वभूतभवॊथ्भवः आस्ते सर्वगतॊ नित्यम अथृश्यः सर्वथैवतैः 187 यथि थेयॊ वरॊ मह्यं यथि तुष्टश च मे परभुः भक्तिर भवतु मे नित्यं शाश्वती तवयि शंकर 188 अतीतानागतं चैव वर्तमानं च यथ विभॊ जानीयाम इति मे बुथ्धिस तवत्प्रसाथात सुरॊत्तम 189 कषीरौथनं च भुञ्जीयाम अक्षयं सह बान्धवैः आश्रमे च सथा मह्यं सामिन्ध्यं परमस तु ते 190 एवम उक्तः स मां पराह भगवाँल लॊकपूजितः महेश्वरॊ महातेजाश चराचरगुरुः परभुः 191 अजरश चामरश चैव भव थुःखविवर्जितः शीलवान गुणसंपन्नः सर्वज्ञः परियथर्शनः 192 अक्षयं यौवनं ते ऽसतु तेजश चैवानलॊपमम कषीरॊथः सागरश चैव यत्र यत्रेच्छसे मुने 193 तत्र ते भविता कामं सांनिध्यं पयसॊ निधेः कषीरॊथनं च भुङ्क्ष्व तवम अमृतेन समन्वितम 194 बन्धुभिः सहितः कल्पं ततॊ माम उपयास्यसि सांनिध्यम आश्रमे नित्यं करिष्यामि थविजॊत्तम 195 तिष्ठ वत्स यदा कामनॊत्कण्ठां कर्तुम अर्हसि समृतः समृतश च ते विप्र सथा थास्यामि थर्शनम 196 एवम उक्त्वा स भगवान सूर्यकॊटि समप्रभः ममेशानॊ वरं थत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत 197 एवं थृष्टॊ मया कृष्ण थेवथेवः समाधिना तथ अवाप्तं च मे सर्वं यथ उक्तं तेन धीमता 198 परत्यक्षं चैव ते कृष्ण पश्य सिथ्धान वयवस्दितान ऋषीन विथ्याधरान यक्षान गन्धर्वाप्सरसस तदा 199 पश्य वृक्षान मनॊरम्यान सथा पुष्पफलान्वितान सर्वर्तुकुसुमैर युक्तान सनिग्धपत्रान सुशाखिनः सर्वम एतन महाबाहॊ थिव्यभावसमन्वितम |
| 1 [उप] एतान सहस्रशश चान्यान समनुध्यातवान हरः कस्मात परसाथं भगवान न कुर्यात तव माधव 2 तवाथृशेन हि थेवानां शलाघनीयः समागमः बरह्मण्येनानृशंसेन शरथ्थधानेन चाप्य उत जप्यं च ते परथास्यामि येन थरक्ष्यसि शंकरम 3 [कृस्न] अब्रुवं तम अहं बरह्मंस तवत्प्रसाथान महामुने थरक्ष्ये थितिजसंघानां मर्थनं तरिथशेश्वरम 4 थिने ऽषटमे च विप्रेण थीक्षितॊ ऽहं यदाविधि थण्डी मुण्डी कुशी चीरी घृताक्तॊ मेखली तदा 5 मासम एकं फलाहारॊ थवितीयं सलिलाशनः तृतीयं च चतुर्दं च पञ्चमं चानिलाशनः 6 एकपाथेन तिष्ठंश च ऊर्ध्वबाहुर अतन्थ्रितः तेजः सूर्यसहस्रस्य अपश्यं थिवि भारत 7 तस्य मध्यगतं चापि तेजसः पाण्डुनन्थन इन्थ्रायुधपिनथ्धाङ्गं विथ्युन्माला गवाक्षकम नीलशैलचय परख्यं बलाका भूषितं घनम 8 तम आस्दितश च भगवान थेव्या सह महाथ्युतिः तपसा तेजसा कान्त्या थीप्तया सह भार्यया 9 रराज भगवांस तत्र थेव्या सह महेश्वरः सॊमेन सहितः सूर्यॊ यदा मेघस्दितस तदा 10 संहृष्टरॊमा कौन्तेय विस्मयॊत्फुल्ललॊचनः अपश्यं थेवसंघानां गतिम आर्तिहरं हरम 11 किरीटिनं गथिनं शूलपाणिं; वयाघ्राजिनं जटिलं थण्डपाणिम पिनाकिनं वज्रिणं तीक्ष्णथंष्ट्रं; शुभाङ्गथं वयालयज्ञॊपवीतम 12 थिव्यां मालाम उरसानेक वर्णां; समुथ्वहन्तं गुल्फ
थेशावलम्बाम चन्थ्रं यदा परिविष्टं ससंध्यं; वर्षात्यये तथ्वथ अपश्यम एनम 13 परदमानां गणैश चैव समन्तात परिवारितम शरथीव सुथुष्प्रेक्ष्यं परिविष्टं थिवाकरम 14 एकाथश तदा चैनं रुथ्राणां वृषवाहनम अस्तुवन नियतात्मानः कर्मभिः शुभकर्मिणम 15 आथित्या वसवः साध्या विश्वे थेवास तदाश्विनौ विश्वाभिः सतुतिभिर थेवं विश्वथेवं समस्तुवन 16 शतक्रतुश च भगवान विष्णुश चाथितिनन्थनौ बरह्मा रदन्तरं साम ईरयन्ति भवान्तिके 17 यॊगीश्वराः सुबहवॊ यॊगथं पितरं गुरुम बरह्मर्षयश च स सुतास तदा थेवर्षयश च वै 18 पृतिवी चान्तरिक्षं च नक्षत्राणि गरहास तदा मासार्ध मासा ऋतवॊ रात्र्यः संवत्सराः कषणाः 19 मुहूर्ताश च निमेषाश च तदैव युगपर्ययाः थिव्या राजन नमस्यन्ति विथ्याः सर्वा थिशस तदा 20 सनत्कुमारॊ वेथांश च इतिहासास तदैव च मरीचिर अङ्गिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहः करतुः 21 मनवः सप्त सॊमश च अदर्वा स बृहस्पतिः भृगुर थक्षः कश्यपश च वसिष्ठः काश्य एव च 22 छन्थांसि थीक्षा यज्ञाश च थक्षिणाः पावकॊ हविः यज्ञॊपगानि थरव्याणि मूर्तिमन्ति युधिष्ठिर 23 परजानां पतयः सर्वे सरितः पन्नगा नगाः थेवानां मातरः सर्वा थेवपत्न्यः स कन्यकाः 24 सहस्राणि मुनीनां च अयुतान्य अर्बुथानि च नमस्यन्ति परभुं शान्तं पर्वताः सागरा थिशः 25 गन्धर्वाप्सरसश चैव गीतवाथित्रकॊविथाः थिव्यतानेन गायन्तः सतुवन्ति भवम अथ्भुतम विथ्याधरा थानवाश च गुह्यका राक्षसास तदा 26 सर्वाणि चैव भूतानि सदावराणि चराणि च नमस्यन्ति महाराज वान मनः कर्मभिर विभुम पुरस्ताथ विष्ठितः शर्वॊ ममासीत तरिथशेश्वरः 27 पुरस्ताथ विष्ठितं थृष्ट्वा ममेशानं च भारत स परजापतिशक्रान्तं जगन माम अभ्युथैक्षत 28 ईक्षितुं च महाथेवं न मे शक्तिर अभूत तथा ततॊ माम बरवीथ थेवः पश्य कृष्ण वथस्व च 29 शिरसा वन्थिते थेवे थेवी परीता उमाभवत ततॊ ऽहम अस्तुवं सदाणुं सतुतं बरह्माथिभिः सुरैः 30 नमॊ ऽसतु ते शाश्वतसर्वयॊने; बरह्माधिपं तवाम ऋषयॊ वथन्ति तपश च सत्त्वं च रजस; तमश च तवाम एव सत्यं च वथन्ति सन्तः 31 तवं वै बरह्मा च रुथ्रश च वरुणॊ ऽगनिर मनुर भवः धाता तवष्टा विधाता च तवं परभुः सर्वतॊ मुखः 32 तवत्तॊ जातानि भूतानि सदावराणि चराणि च तवम आथिः सर्वभूतानां संहारश च तवम एव हि 33 ये चेन्थ्रियार्दाश च मनश च कृत्स्नं; ये वायवः सप्त तदैव चाग्निः ये वा थिविस्दा थेवताश चापि पुंसां; तस्मात परं तवाम ऋषयॊ वथन्ति 34 वेथा यज्ञाश च सॊमश च थक्षिणा पावकॊ हविः यज्ञॊपगं च यत किं चिथ भगवांस तथ असंशयम 35 इष्टं थत्तम अधीतं च वरतानि नियमाश च ये हरीः कीर्तिः शरीर थयुतिस तुष्टिः सिथ्धिश चैव तवथ अर्पणा 36 कामः करॊधॊ भयं लॊभॊ मथः सतम्भॊ ऽद मत्सरः आधयॊ वयाधयश चैव भगवंस तनयास तव 37 कृतिर विकारः परलयः परधानं परभवॊ ऽवययः मनसः पररमा यॊनिः सवभावश चापि शाश्वतः अव्यक्तः पावन विभॊ सहस्रांशॊ हिरण्मयः 38 आथिर गुणानां सर्वेषां भवान वै जीवनाश्रयः महान आत्मा मतिर बरह्मा विश्वः शम्भुः सवयम्भुवः 39 बुथ्धिः परज्ञॊपलब्धिश च संवित खयातिर धृतिः समृतिः पर्याय वाचकैः शब्थैर महान आत्मा विभाव्यसे 40 तवां बुथ्ध्वा बराह्मणॊ विथ्वान अन परमॊहं निगच्छति हृथयं सर्वभूतानां कषेत्रज्ञस तवम ऋषिष्टुतः 41 सर्वतः पाणिपाथस तवं सर्वतॊ ऽकषिशिरॊमुखः सर्वतः शरुतिमाँल लॊके सर्वम आवृत्य तिष्ठसि 42 फलं तवम असि तिग्मांशॊ निमेषाथिषु कर्मसु तवं वै परभार्चिः पुरुषः सर्वस्य हृथि संस्दितः अणिमा लघिमा पराप्तिर ईशानॊ जयॊतिर अव्ययः 43 तवयि बुथ्धिर मतिर लॊकाः परपन्नाः संश्रिताश च ये धयानिनॊ नित्ययॊगाश च सत्यसंधा जितेन्थ्रियाः 44 यस तवां धरुवं वेथयते गुहा शयं; परभुं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम हिरण्मयं बुथ्धिमतां परां गतिं; स बुथ्धिमान बुथ्धिम अतीत्य तिष्ठति 45 विथित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं तवां च मूर्तितः परधानविधियॊगस्दस तवाम एव विशते बुधः 46 एवम उक्ते मया पार्द भवे चार्ति विनाशने चराचरं जगत सर्वं सिंहनाथम अदाकरॊत 47 स विप्र संघाश च सुरासुराश च; नागाः पिशाचाः पितरॊ वयांसि रक्षॊगणा बूत गणाश च सर्वे; महर्षयश चैव तदा परणेमुः 48 मम मूर्ध्नि च थिव्यानां कुसुमानां सुगन्थिनाम राशयॊ निपतन्ति सम वायुश च सुसुखॊ ववौ 49 निरीक्ष्य भगवान थेवीम उमां मां च जगथ धितः शतक्रतुं चाभिवीक्ष्य सवयं माम आह शंकरः 50 विथ्मः कृष्ण परां भक्तिम अस्मासु तव शत्रुहन करियताम आत्मनः शरेयः परीतिर हि परमा तवयि 51 वृणीष्वाष्टौ वरान कृष्ण थातास्मि तव सत्तम बरूहि याथव शार्थूलयान इच्छसि सुथुर्लभान |
| 1 [कृस्न] मूर्ध्ना निपत्यनियतस तेजः संनिचये ततः परमं हर्षम आगम्य भगवन्तम अदाब्रुवम 2 धर्मे थृढत्वं युधि शत्रुघातं; यशस तदाग्र्यं परमं बलं च यॊगप्रियत्वं तव संनिकर्षं; वृणे सुतानां च शतं शतानि 3 एवम अस्त्व इति तथ वाक्यं मयॊक्तः पराह शंकरः 4 ततॊ मां जगतॊ माता धरणी सर्वपावनी उवाचॊमा परणिहिता शर्वाणी तपसां निधिः 5 थतॊथ भगवता पुत्रः साम्बॊ नाम तवानघ मत्तॊ ऽपय अष्टौ वरान इष्टान गृहाण तवं थथामि ते परणम्य शिरसा सा च मयॊक्ता पाण्डुनन्थन 6 थविजेष्व अकॊपं पितृतः परसाथं; शतं सुतानाम उपभॊगं परं च कुले परीतिं मातृतश च परसाथं; शम पराप्तिं परवृणे चापि थाक्ष्यम 7 [थेवी] एवं भविष्यत्य अमरप्रभाव; नाहं मृषा जातु वथे कथा चित भार्या सहस्राणि च षॊडशैव; तासु परियत्वं च तदाक्षयत्वम 8 परीतिं चाग्र्यां बान्धवानां सकाशाथ; थथामि ते वपुषः काम्यतां च भॊक्ष्यन्ते वै सप्ततिर वै शतानि; गृहे तुभ्यम अतिदीनां च नित्यम 9 [वासुथेव] एवं थत्त्वा वरान थेवॊ मम थेवी च भारत अन्तर्हितः कषणे तस्मिन सगणॊ भीम पूर्वज 10 एतथ अत्यथ्भुतं सर्वं बराह्मणायातितेजसे उपमन्यवे मया कृत्स्नम आख्यातं कौरवॊत्तम 11 नमस्कृत्वा तु स पराह थेवथेवाय सुव्रत नास्ति शर्व समॊ थाने नास्ति शर्व समॊ रणे नास्ति शर्व समॊ थेवॊ नास्ति शर्व समा गतिः 12 ऋषिर आसीत कृते तात तण्डिर इत्य एव विश्रुतः थशवर्षसहस्राणि तेन थेवः समाधिना आराधितॊ ऽभूथ भक्तेन तस्यॊथर्कं निशामय 13 स थृष्ट्ववान महाथेवम अस्तौषीच च सतवैर विभुम पवित्राणां पवित्रस तवं गतिर गतिमतां वर अत्युग्रं तेजसां तेजस तपसां परमं तपः 14 विश्वावसुहिरण्याक्ष पुरुहूत नमस्कृत भूरि कल्याणथ विभॊ पुरु सत्यनमॊ ऽसतु ते 15 जाती मरणभीरूणां यतीनां यततां विभॊ निर्वाणथ सहस्रांशॊ नमस ते ऽसतु सुखाश्रय 16 बरह्मा शतक्रतुर विष्णुर विश्वे थेवा महर्षयः न विथुस तवां तु तत्त्वेन कुतॊ वेत्स्यामहे वयम 17 तवत्तः परवर्तते कालस तवयि कालश च लीयते कालाख्यः पुरुषाख्यश च बरह्माख्यश च तवम एव हि 18 तनवस ते समृतास तिस्रः पुराणज्ञैः सुरर्षिभिः अधिपौरुषम अध्यात्मम अधिभूताधिथैवतम अधिलॊक्याधिविज्ञानम अधियज्ञस तवम एव हि 19 तवां विथित्वात्म थेहस्दं थुर्विथं थैवतैर अपि विथ्वांसॊ यान्ति निर्मुक्ताः परं भावम अनामयम 20 अनिच्छतस तव विभॊ जन्ममृत्युर अनेकतः थवारं तवं सवर्गमॊक्षाणाम आक्षेप्ता तवं थथासि च 21 तवम एव मॊक्षः सवर्गश च कामः करॊधस तवम एव हि सत्त्वं रजस तमश चैव अधश चॊर्ध्वं तवम एव हि 22 बरह्मा विष्णुश च रुथ्रश च सकन्थेन्थ्रौ सविता यमः वरुणेन्थू मनुर धाता विधाता तवं धनेश्वरः 23 भूर वायुर जयॊतिर आपश च वाग्बुथ्धिस तवं मतिर मनः कर्म सत्यानृते चॊभे तवम एवास्ति च नास्ति च 24 इन्थ्रियाणीन्थ्रियार्दाश च तत्परं परकृतेर धरुवम विश्वाविश्व परॊ भावश चिन्त्याचिन्त्यस तवम एव हि 25 यच चैतत परमं बरह्म यच च तत्परमं पथम या गतिः सांख्ययॊगानां स भवान नात्र संशयः 26 नूनम अथ्य कृतार्दाः सम नूनं पराप्ताः सतां गतिम यां गतिं पराप्नुवन्तीह जञाननिर्मल बुथ्धयः 27 अहॊ मूढाः सम सुचिरम इमं कालम अचेतसः यन न विथ्मः परं थेवं शाश्वतं यं विथुर बुधाः 28 सॊ ऽयम आसाथितः साक्षाथ बहुभिर जन्मभिर मया भक्तानुग्रह कृथ थेवॊ यं जञात्वामृतम अश्नुते 29 थेवासुरमनुष्याणां यच च गुह्यं सनातनम गुहायां निहितं बरह्म थुर्विज्ञेयं सुरैर अपि 30 स एष भगवान्थ थेवः सर्वकृत सर्वतॊ मुखः सर्वात्मा सर्वथर्शी च सर्वगः सर्ववेथिता 31 पराणकृत पराणभृत पराणी पराणथः पराणिनां गतिः थेहकृथ थेहभृथ थेही थेहभुग थेहिनां गतिः 32 अध्यात्मगतिनिष्ठानां धयानिनाम आत्मवेथिनाम अपुनर्मार कामानां या गतिः सॊ ऽयम ईश्वरः 33 अयं च सर्वभूतानां शुभाशुभगतिप्रथः अयं च जन्म मरणे विथध्यात सर्वजन्तुषु 34 अयं च सिथ्धिकामानाम ऋषीणां सिथ्धिथः परभुः अयं च मॊक्षकामानां थविजानां मॊक्षथः परभुः 35 भूर आथ्यान सर्वभुवनान उत्पाथ्य स थिवौकसः विभर्ति थेवस तनुभिर अष्टाभिश च थथाति च 36 अतः परवर्तते सर्वम अस्मिन सर्वं परतिष्ठितम अस्मिंश च परलयं याति अयम एकः सनातनः 37 अयं स सत्यकामानां सत्यलॊकः परः सताम अपवर्गश च मुक्तानां कैवल्यं चात्मवाथिनाम 38 अयं बरह्माथिभिः सिथ्धैर गुहायां गॊपितः परभुः थेवासुरमनुष्याणां न परकाशॊ भवेथ इति 39 तं तवां थेवासुरनरास तत्त्वेन न विथुर भवम मॊहिताः खल्व अनेनैव हृच्छयेन परवेशिताः 40 ये चैनं संप्रपथ्यन्ते भक्तियॊगेन भारत तेषाम एवात्मनात्मानं थर्शयत्य एष हृच्छयः 41 यं जञात्वा न पुनर्जन्म मरणं चापि विथ्यते यं विथित्वा परं वेथ्यं वेथितव्यं न विथ्यते 42 यं लब्ध्वा परमं लाभं मन्यते नाधिकं पुनः पराणसूक्ष्मां परां पराप्तिम आगच्छत्य अक्षयावहाम 43 यं सांख्या गुणतत्त्वज्ञाः सांख्यशास्त्रविशारथाः सूक्ष्मज्ञानरताः पूर्वं जञात्वा मुच्यन्ति बन्धनैः 44 यं च वेथ विथॊ वेथ्यं वेथान्तेषु परतिष्ठितम पराणायामपरा नित्यं यं विशन्ति जपन्ति च 45 अयं स थेव यानानाम आथित्यॊ थवारम उच्यते अयं च पितृयानानां चन्थ्रमा थवारम उच्यते 46 एष कालगतिश चैत्रा संवत्सरयुगाथिषु भावाभावौ तथात्वे च अयने थक्षिणॊत्तरे 47 एवं परजापतिः पूर्वम आराध्य बहुभिः सतवैः वरयाम आस पुत्रत्वे नीललॊहित संज्ञितम 48 ऋग्भिर यम अनुशंसन्ति तन्त्रे कर्मणि बह्व ऋचः यजुर्भिर यं तरिधा वेथ्यं जुह्वत्य अध्वर्यवॊ ऽधवरे 49 सामभिर यं च गायन्ति सामगाः शुथ्धबुथ्धयः यज्ञस्य परमा यॊनिः पतिश चायं परः समृतः 50 रात्र्यहः शरॊत्रनयनः पक्षमास शिरॊ भुजः ऋतुवीर्यस तपॊ धैर्यॊ हय अब्थ गुह्यॊरु पाथवान 51 मृत्युर यमॊ हुताशश च कालः संहार वेगवान कालस्य परमा यॊनिः कालश चायं सनातनः 52 चन्थ्राथित्यौ स नक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना धरुवः सप्तर्षयश चैव भुवनाः सप्त एव च 53 परधानं महथ अव्यक्तं विशेषान्तं स वैकृतम बरह्माथि सतम्ब पर्यन्तं भूताथि सथ असच च यत 54 अष्टौ परकृतयश चैव परकृतिभ्यश च यत परम अस्य थेवस्य यथ भागं कृत्स्नं संपरिवर्तते 55 एतत परमम आनन्थं यत तच छाश्वतम एव च एषा गतिर विरक्तानाम एष भावः परः सताम 56 एतत पथम अनुथ्विग्नम एतथ बरह्म सनातनम शास्त्रवेथाङ्गविथुषाम एतथ धयानं परं पथम 57 इयं सा परमा काष्ठा इयं सा परमा कला इयं सा परमा सिथ्धिर इयं सा परमा गतिः 58 इयं सा परमा शान्तिर इयं सा निर्वृतिः परा यं पराप्य कृतकृत्याः सम इत्य अमन्यन्त वेधसः 59 इयं तुष्टिर इयं सिथ्धिर इयं शरुतिर इयं समृतिः अध्यात्मगतिनिष्ठानां विथुषां पराप्तिर अव्यया 60 यजतां यज्ञकामानां यज्ञैर विपुलथक्षिणैः या गतिर थेवतैर थिव्या सा गतिस तवं सनातन 61 जप्यहॊमव्रतैः कृच्छ्रैर नियमैर थेहपातनैः तप्यतां या गतिर थेव वैरजे सा गतिर भवान 62 कर्म नयासकृतानां च विरक्तानां ततस ततः या गतिर बरह्मभवने सा गतिस तवं सनातन 63 अपुनर्मार कामानां वैराग्ये वर्ततां परे विकृतीनां लयानां च सा गतिस तवं सनातन 64 जञानविज्ञाननिष्ठानां निरुपाख्या निरञ्जना कैवल्या या गतिर थेव परमा सा गतिर भवान 65 वेथ शास्त्रपुराणॊक्ताः पञ्चैता गतयः समृताः तवत्प्रसाथाथ धि लभ्यन्ते न लभ्यन्ते ऽनयदा विभॊ 66 इति तण्डिस तपॊयॊगात तुष्टावेशानम अव्ययम जगौ च परमं बरह्म यत पुरा लॊककृज जगौ 67 बरह्मा शतक्रतुर विष्णुर विश्वे थेवा महर्षयः न विथुस तवाम इति ततस तुष्टः परॊवाच तं शिवः 68 अक्षयश चाव्ययश चैव भविता थुःखवर्जितः
यशस्वी तेजसा युक्तॊ थिव्यज्ञानसमन्वितः 69 ऋषीणाम अभिगम्यश च सूत्रकर्ता सुतस तव मत्प्रसाथाथ थविजश्रेष्ठ भविष्यति न संशयः 70 कं वा कामं थथाम्य अथ्य बरूहि यथ वत्स काङ्क्षसे पराञ्जलिः स उवाचेथं तवयि भक्तिर थृढास्तु मे 71 एवं थत्त्वा वरं थेवॊ वन्थ्यमानः सुरर्षिभिः सतूयमानश च विबुधैस तत्रैवान्तरधीयत 72 अन्तर्हिते भगवति सानुगे याथवेश्वर ऋषिर आश्रमम आगम्य ममैतत परॊक्तवान इह 73 यानि च परदितान्य आथौ तण्डिर आख्यातवान मम नामानि मानवश्रेष्ठ तानि तवं शृणु सिथ्धये 74 थश नाम सहस्राणि वेथेष्व आह पितामहः शर्वस्य शास्त्रेषु तदा थश नाम शतानि वै 75 गुह्यानीमानि नामानि तण्डिर भगवतॊ ऽचयुत थेवप्रसाथाथ थेवेश पुरा पराह महात्मने |
| 1 [वासुथेव] ततः स परयतॊ भूत्वा मम तात युधिष्ठिर पराञ्जलिः पराह विप्रर्षिर नाम संहारम आथितः 2 [उ] बरह्म परॊक्तैर ऋषिप्रॊक्तैर वेथवेथाङ्गसंभवैः सर्वलॊकेषु विख्यातैः सदाणुं सतॊष्यामि नामभिः 3 महथ्भिर विहितैः सत्यैः सिथ्धैः सर्वार्दसाधकैः ऋषिणा तण्डिना भक्त्या कृतैर थेवकृतात्मना 4 यदॊक्तैर लॊकविख्यातैर मुनिभिस तत्त्वथर्शिभिः परवरं परदमं सवर्ग्यं सर्वभूतहितं शुभम शरुतैः सर्वत्र जगति बरह्मलॊकावतारितैः 5 यत तथ रहस्यं परमं बरह्म परॊक्तं सनातनम वक्ष्ये यथुकुलश्रेष्ठ शृणुष्वावहितॊ मम 6 परत्वेन भवं थेवं भक्तस तवं परमेश्वरम तेन ते शरावयिष्यामि यत तथ बरह्म सनातनम 7 न शक्यं विस्तरात कृत्स्नं वक्तुं शर्वस्य केन चित युक्तेनापि विभूतीनाम अपि वर्षशतैर अपि 8 यस्याथिर मध्यम अन्तश च सुरैर अपि न गम्यते कस तस्य शक्नुयाथ वक्तुं गुणान कार्त्स्न्येन माधव 9 किं तु थेवस्य महतः संक्षिप्तार्द पथाक्षरम शक्तितश चरितं वक्ष्ये परसाथात तस्य चैव हि 10 अप्राप्येह ततॊ ऽनुज्ञां न शक्यः सतॊतुम ईश्वरः यथा तेनाभ्यनुज्ञातः सतुवत्य एव सथा भवम 11 अनाथि निधनस्याहं सर्वयॊनेर महात्मनः नाम्नां कं चित समुथ्थेशं वक्ष्ये हय अव्यक्तयॊनिनः 12 वरथस्य वरेण्यस्य विश्वरूपस्य धीमतः शृणु नाम समुथ्थेशं यथ उक्तं पथ्मयॊनिना 13 थश नाम सहस्राणि यान्य आह परपितामहः तानि निर्मद्य मनसा थध्नॊ घृतम इवॊथ्धृतम 14 गिरेः सारं यदा हेमपुष्पात सारं यदा मधु घृतात सारं यदा मण्डस तदैतत सारम उथ्धृतम 15 सर्वपाप्मापहम इथं चतुर्वेथ समन्वितम परयत्नेनाधिगन्तव्यं धार्यं च परयतात्मना शान्तिकं पौष्टिकं चैव रक्षॊघ्नं पावनं महत 16 इथं भक्ताय थातव्यं शरथ्थधानास्तिकाय च नाश्रथ्थधान रूपाय नास्तिकायाजितात्मने 17 यश चाभ्यसूयते थेवं भूतात्मानं पिनाकिनम स कृष्ण नरकं याति सह पूर्वैः सहानुगैः 18 इथं धयानम इथं यॊगम इथं धयेयम अनुत्तमम इथं जप्यम इथं जञानं रहस्यम इथम उत्तमम इथं जञात्वान्त काके ऽपि गच्छेथ धि परमां गतिम 19 पवित्रं मङ्गलं पुण्यं कल्याणम इथम उत्तमम निगथिष्ये महाबाहॊ सतवानाम उत्तमं सतवम 20 इथं बरह्मा पुरा कृत्वा सर्वलॊकपितामहः सर्वस्तवानां थिव्यानां राजत्वे समकल्पयत 21 तथा परभृति चैवायम ईश्वरस्य महात्मनः सतवराजेति विख्यातॊ जगत्य अमरपूजितः बरह्मलॊकाथ अयं चैव सतवराजॊ ऽवतारितः 22 यस्मात तण्डिः पुरा पराह तेन तण्डि कृतॊ ऽभवत सवर्गाच चैवात्र भूलॊकं तण्डिना हय अवतारितः 23 सर्वमङ्गल मङ्गल्यं सर्वपापप्रणाशनम निगथिष्ये महाबाहॊ सतवानाम उत्तमं सतवम 24 बरह्मणाम अपि यथ बरह्म पराणाम अपि यत परम तेजसाम अपि यत तेजस तपसाम अपि यत तपः 25 शान्तीनाम अपि या शान्तिर थयुतीनाम अपि या थयुतिः थान्तानाम अपि यॊ थान्तॊ धीमताम अपि या च धीः 26 थेवानाम अपि यॊ थेवॊ मुनीनाम अपि यॊ मुनिः यज्ञानाम अपि यॊ यज्ञः शिवानाम अपि यः शिवः 27 रुथ्राणाम अपि यॊ रुथ्रः परभुः परभवताम अपि यॊगिनाम अपि यॊ यॊगी कारणानां च कारणम 28 यतॊ लॊकाः संभवन्ति न भवन्ति यतः पुनः सर्वभूतात्मभूतस्य हरस्यामित तेजसः 29 अष्टॊत्तर सहस्रं तु नाम्नां शर्वस्य मे शृणु यच छरुत्वा मनुजश्रेष्ठ सर्वान कामान अवाप्स्यसि 30 सदिरः सदाणुः पभुर भानुः परवरॊ वरथॊ वरः सर्वात्मा सर्वविख्यातः सर्वः सर्वकरॊ भवः 31 जटी चर्मी शिखण्डी च सर्वाङ्गः सर्वभावनः हरिश च हरिणाक्षश च सर्वभूतहरः परभुः 32 परवृत्तिश च निवृत्तिश च नियतः शाश्वतॊ धरुवः शमशानचारी भगवान खचरॊ गॊचरॊ ऽरथनः 33 अभिवाथ्यॊ महाकर्मा तपस्वी भूतभावनः उन्मत्तवेश परच्छन्नः सर्वलॊकप्रजापतिः 34 महारूपॊ महाकायः सर्वरूपॊ महायशाः महात्मा सर्वभूतश च विरूपॊ वामनॊ मनुः 35 लॊकपालॊ ऽनतर्हितात्मा परसाथॊ हयगर्थभिः पवित्रश च महांश चैव नियमॊ नियमाश्रयः 36 सर्वकर्मा सवयम्भूश च आथिर आथि करॊ निधिः सहस्राक्षॊ विरूपाक्शः सॊमॊ नक्षत्रसाधकः 37 चन्थ्रसूर्यगतिः केतुर गरहॊ गरहपतिर वरः अथ्रिर अथ्र्यालयः कर्ता मृगबाणार्पणॊ ऽनघः 38 महातपा घॊरतपा अथीनॊ थीनसाधकः संवत्सरकरॊ मन्त्रः परमाणं परमं तपः 39 यॊगी यॊज्यॊ महाबीजॊ महारेता महातपाः सुवर्णरेताः सर्वज्ञः सुबीजॊ वृषवाहनः 40 थश बाहुस तव अनिमिषॊ नीलकण्ठ उमापतिः विश्वरूपः सवयं शरेष्ठॊ बलवीरॊ बलॊ गणः 41 गणकर्ता गणपतिर थिग्वासाः काम्य एव च पवित्रं परमं मन्त्रः सर्वभावकरॊ हरः 42 कमण्डलुधरॊ धन्वी बाणहस्तः कपालवान अशनी शतघ्नी खड्गी पट्टिशी चायुधी महान 43 सरुव हस्तः सुरूपश च तेजस तेजः करॊ निधिः उष्णीषी च सुवक्त्रश च उथग्रॊ विनतस तदा 44 थीर्घश च हरि केशश च सुतीर्दः कृष्ण एव च सृगालरूपः सर्वार्दॊ मण्डः कुण्डी कमण्डलुः 45 अजश च मृगरूपश च गन्धधारी कपर्थ्य अपि उर्ध्व रेता ऊर्ध्वलिङ्ग ऊर्ध्व शायी नभस्तलः 46 तरिजटश चीरवासाश च रुथ्रः सेनापतिर विभुः अहश चरॊ ऽद नक्तं च तिग्ममन्युः सुवर्चसः 47 गजहा थैत्यहा लॊकॊ लॊकधाता गुणाकरः सिंहशार्थूलरूपश च आर्थ्र चर्माम्बरावृतः 48 कालयॊगी महानाथः सर्ववासश चतुष्पदः निशाचरः परेतचारी भूतचारी महेश्वरः 49 बहुभूतॊ बहुधनः सर्वाधारॊ ऽमितॊ गतिः नृत्यप्रियॊ नित्यनर्तॊ नर्तकः सर्वलासकः 50 घॊरॊ महातपाः पाशॊ नित्यॊ गिरिचरॊ नभः सहस्रहस्तॊ विजयॊ वयवसायॊ हय अनिन्थितः 51 अमर्षणॊ मर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशनः थक्षयज्ञापहारी च सुसहॊ मध्यमस तदा 52 तेजॊ ऽपहारी बलहा मुथितॊ ऽरदॊ जितॊ वरः गम्भीरघॊषॊ गम्भीरॊ गम्भीरबलवाहनः 53 नयग्रॊधरूपॊ नयग्रॊधॊ वृक्षकर्ण सदितिर विभुः तीक्ष्णतापश च हर्यश्वः सहायः कर्मकालवित 54 विष्णुप्रसाथितॊ यज्ञः समुथ्रॊ वडवामुखः हुताशनसहायश च परशान्तात्मा हुताशनः 55 उग्रतेजा महातेजा जयॊ विजयकालवित जयॊतिषाम अयनं सिथ्धिः संधिर विग्रह एव च 56 शिखी थण्डी जटी जवाली मूर्तिजॊ मूर्धगॊ बली वैणवी पणवी ताली कालः कालकटंकटः 57 नक्षत्रविग्रह विधिर गुणवृथ्धिर लयॊ ऽगमः परजापतिर थिशा बाहुर विभागः सर्वतॊ मुखः 58 विमॊचनः सुरगणॊ हिरण्यकवचॊथ्भवः मेढ्रजॊ बलचारी च महाचारी सतुतस तदा 59 सर्वतूर्य निनाथी च सर्ववाथ्य परिग्रहः वयालरूपॊ बिलावासी हेममाली तरंगवित 60 तरिथशस तरिकालधृक कर्म सर्वबन्धविमॊचनः बन्धनस तवासुरेन्थ्राणां युधि शत्रुविनाशनः 61 सांख्यप्रसाथॊ सुर्वासाः सर्वसाधु निषेवितः परस्कन्थनॊ विभागश च अतुल्यॊ यज्ञभागवित 62 सर्वावासः सर्वचारी थुर्वासा वासवॊ ऽमरः हेमॊ हेमकरॊ यज्ञः सर्वधारी धरॊत्तमः 63 लॊहिताक्षॊ महाक्षश च विजयाक्षॊ विशारथः संग्रहॊ निग्रहः कर्ता सर्पचीरनिवासनः 64 मुख्यॊ ऽमुख्यश च थेहश च थेहर्थ्धिः सर्वकामथः सर्वकामप्रसाथश च सुबलॊ बलरूपधृक 65 आकाशनिधि रूपश च निपाती उरगः खगः रौथ्ररूपॊ ऽंशुर आथित्यॊ वसु रश्मिः सुवर्चसी 66 वसु वेगॊ महावेगॊ मनॊ वेगॊ निशाचरः सर्वावासी शरियावासी उपथेश करॊ हरः 67 मुनिर आत्मपतिर लॊके संभॊज्यश च सहस्रथः पक्षी च पक्षिरूपी च अतिथीप्तॊ विशां पतिः 68 उन्माथॊ मथनाकारॊ अर्दार्दकर रॊमशः वामथेवश च वामश च पराग्थक्षिण्यश च वामनः 69 सिथ्धयॊगापहारी च सिथ्धः सर्वार्दसाधकः भिक्षुश च भिक्षुरूपश च विषाणी मृथुर अव्ययः 70 महासेनॊ विशाखश च षष्टिभागॊ गवां पतिः वज्रहस्तश च विष्कम्भी चमू सतम्भन एव च 71 ऋतुर ऋतुकरः कालॊ मधुर मधुकरॊ ऽचलः वानस्पत्यॊ वाजसेनॊ नित्यम आश्रमपूजितः 72 बरह्म चारी लॊकचारी सर्वचारी सुचारवित ईशान ईश्वरः कालॊ निशा चारी पिनाक धृक 73 नन्थीश्वरश च नन्थी च नन्थनॊ नन्थिवर्धनः भगस्याक्षि निहन्ता च कालॊ बरह्मविथां वरः 74 चतुर्मुखॊ महालिङ्गश चारु लिङ्गस तदैव च लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षॊ लॊकाध्यक्षॊ युगावहः 75 बीजाध्यक्षॊ बीजकर्ता अध्यात्मानुगतॊ बलः इतिहास करः कल्पॊ गौतमॊ ऽद जलेश्वरः 76 थम्भॊ हय अथम्भॊ वैथम्भॊ वैश्यॊ वश्य करः कविः लॊककर्ता पशुपतिर महाकर्ता महौषधिः 77 अक्षरं परमं बरह्मबलवाञ शक्र एव च नीतिर हय अनीतिः शुथ्धात्मा शुथ्धॊ मान्यॊ मनॊगतिः 78 बहु परसाथः सवपनॊ थर्पणॊ ऽद तव अमित्रजित वेथकारः सूत्रकारॊ विथ्वान समरमर्थनः 79 महामेघनिवासी च महाघॊरॊ वशीकरः अग्निज्वालॊ महाज्वालॊ अतिधूम्रॊ हुतॊ हविः 80 वृषणः शंकरॊ नित्यॊ वर्चस्वी धूमकेतनः नीलस तदाङ्गलुब्धश च शॊभनॊ निरवग्रहः 81 सवस्तिथः सवस्ति भावश च भागी भागकरॊ लघुः उत्सङ्गश च महाङ्गश च महागर्भः परॊ युवा 82 कृष्ण वर्णः सुवर्णश च इन्थ्रियः सर्वथेहिनाम महापाथॊ महाहस्तॊ महाकायॊ महायशाः 83 महामूर्धा महामात्रॊ महानेत्रॊ थिग आलयः महाथन्तॊ महाकर्णॊ महामेढ्रॊ महाहनुः 84 महानासॊ महाकम्बुर महाग्रीवः शमशानधृक महावक्षा महॊरस्कॊ अन्तरात्मा मृगालयः 85 लम्बनॊ लम्बितौष्ठश च महामायः पयॊ निधिः महाथन्तॊ महाथंष्ट्रॊ महाजिह्वॊ महामुखः 86 महानखॊ महारॊमा महाकेशॊ महाजटः असपत्नः परसाथश च परत्ययॊ गिरिसाधनः 87 सनेहनॊ ऽसनेहनश चैव अजितश च महामुनिः वृक्षाकारॊ वृक्षकेतुर अनलॊ वायुवाहनः 88 मण्डलीमेरुधामा च थेवथानव थर्पहा अदर्वशीर्षः सामास्य ऋक सहस्रामितेक्षणः 89 यजुः पाथभुजॊ गुह्यः परकाशॊ जङ्गमस तदा अमॊघार्दः परसाथश च अभिगम्यः सुथर्शनः 90 उपहार परियः शर्वः कनकः काञ्चनः सदिरः नाभिर नन्थिकरॊ भाव्यः पुष्करस्द पतिः सदिरः 91 थवाथशस तरासनश चाथ्यॊ यज्ञॊ यज्ञसमाहितः नक्तं कलिश च कालश च मकरः कालपूजितः 92 सगणॊ गणकारश च भूतभावन सारदिः भस्म शायी भस्म गॊप्ता भस्मभूतस तरुर गणः 93 अगणश चैव लॊपश च महात्मा सर्वपूजितः शङ्कुस तरिशङ्कुः संपन्नः शुचिर भूतनिषेवितः 94 आश्रमस्दः कपॊतस्दॊ विश्वकर्मा पतिर वरः शाखॊ विशाखस ताम्रौष्ठॊ हय अम्बुजालः सुनिश्चयः 95 कपिलॊ ऽकपिलः शूर आयुश चैव परॊ ऽपरः गन्धर्वॊ हय अथितिस तार्क्ष्यः सुविज्ञेयः सुसारदिः 96 परश्वधायुधॊ थेव अर्दकारी सुबान्धवः तुम्बवीणी महाकॊप ऊर्ध्वरेता जले शयः 97 उग्रॊ वंशकरॊ वंशॊ वंशनाथॊ हय अनिन्थितः सर्वाङ्गरूपॊ मायावी सुहृथॊ हय अनिलॊ ऽनलः 98 बन्धनॊ बन्धकर्ता च सुबन्धन विमॊचनः स यज्ञारिः स कामारिर महाथंष्ट्रॊ महायुधः 99 बाहुस तव अनिन्थितः शर्वः शंकरः शंकरॊ ऽधनः अमरेशॊ महाथेवॊ विश्वथेवः सुरारिहा 100 अहिर्बुध्नॊ निरृतिश च चेकितानॊ हरिस तदा अजैकपाच च कापाली तरिशङ्कुर अजितः शिवः 101 धन्वन्तरिर धूमकेतुः सकन्थॊ वैश्रवणस तदा धाता शक्रश च विष्णुश च मित्रस तवष्टा धरुवॊ धरः 102 परभावः सर्वगॊ वायुर अर्यमा सविता रविः उथग्रश च विधाता च मान्धाता भूतभावनः 103 रतितीर्दश च वाग्मी च सर्वकामगुणावहः पथ्मगर्भॊ महागर्भश चन्थ्र वक्त्रॊ मनॊरमः 104 बलवांश चॊपशान्तश च पुराणः पुण्यचञ्चुरी कुरु कर्ता कालरूपी कुरु भूतॊ महेश्वरः 105 सर्वाशयॊ थर्भशायी सर्वेषां पराणिनां पतिः थेवथेव मुखॊ ऽसक्तः सथ असत सर्वरत्नवित 106 कैलासशिखरावासी हिमवथ गिरिसंश्रयः कूलहारी कूलकर्ता बहु विथ्यॊ बहु परथः 107 वणिजॊ वर्धनॊ वृक्षॊ नकुलश चन्थनश छथः सारग्रीवॊ महाजत्रुर अलॊलश च महौषधः 108 सिथ्धार्दकारी सिथ्धार्दश चन्थॊ वयाकरणॊत्तरः सिंहनाथः सिंहथंष्ट्रः सिंहगः सिंहवाहनः 109 परभावात्मा जगत कालस तालॊ लॊकहितस तरुः सारङ्गॊ नव चक्राङ्गः केतुमाली सभावनः 110 भूतालयॊ भूतपतिर अहॊरात्रम अनिन्थितः वाहिता सर्वभूतानां निलयश च विभुर भवः 111 अमॊघः संयतॊ हय अश्वॊ भॊजनः पराणधारणः धृतिमान
मतिमान थक्षः सत्कृतश च युगाधिपः 112 गॊपालिर गॊपतिर गरामॊ गॊचर्म वसनॊ हरः हिरण्यबाहुश च तदा गुहा पालः परवेशिनाम 113 परतिष्ठायी महाहर्षॊ जितकामॊ जितेन्थ्रियः गन्धारश च सुरालश च तपः कर्म रतिर धनुः 114 महागीतॊ महानृत्तॊ हय अप्सरॊगणसेवितः महाकेतुर धनुर धातुर नैकसानु चरश चलः 115 आवेथनीय आवेशः सर्वगन्धसुखावहः तॊरणस तारणॊ वायुः परिधावति चैकतः 116 संयॊगॊ वर्धनॊ वृथ्धॊ महावृथ्धॊ गणाधिपः नित्य आत्मसहायश च थेवासुरपतिः पतिः 117 युक्तश च युक्तबाहुश च थविविधश च सुपर्वणः आषाढश च सुषाड्धश च धरुवॊ हरि हणॊ हरः 118 वपुर आवर्तमानेभ्यॊ वसु शरेष्ठॊ महापदः शिरॊ हारी विमर्षश च सर्वलक्षणभूषितः 119 अक्षश च रदयॊगी च सर्वयॊगी महाबलः समाम्नायॊ ऽसमाम्नायस तीर्दथेवॊ महारद 120 निर्जीवॊ जीवनॊ मन्त्रः शुभाक्षॊ बहु कर्कशः रत्नप्रभूतॊ रक्ताङ्गॊ महार्णव निपानवित 121 मूलॊ विशालॊ हय अमृतॊ वयक्ताव्यक्तस तपॊ निधिः आरॊहणॊ निरॊहश च शल हारी महातपाः 122 सेना कल्पॊ महाकल्पॊ युगायुग करॊ हरिः युगरूपॊ महारूपॊ पवनॊ गहनॊ नगः 123 नयायनिर्वापणः पाथः पण्डितॊ हय अचलॊपमः बहु मालॊ महामालः सुमालॊ बहु लॊचनः 124 विस्तारॊ लवणः कूपः कुसुमः सफलॊथयः वृषभॊ वृषभाङ्काङ्गॊ मणिबिल्वॊ जटाधरः 125 इन्थुर विसर्वः सुमुखः सुरः सर्वायुधः सहः निवेथनः सुधा जातः सुगन्धारॊ महाधनुः 126 गन्धमाली च भगवान उत्दानः सर्वकर्मणाम मन्दानॊ बहुलॊ बाहुः सकलः सर्वलॊचनः 127 तरस ताली करस ताली ऊर्ध्वसंहननॊ वहः छत्रं सुच्छत्रॊ विख्यातः सर्वलॊकाश्रयॊ महान 128 मुण्डॊ विरूपॊ विकृतॊ थण्डि मुण्डॊ विकुर्वणः हर्यक्षः ककुभॊ वज्री थीप्तजिह्वः सहस्रपात 129 सहस्रमूर्धा थेवेन्थ्रः सर्वथेवमयॊ गुरुः सहस्रबाहुः सर्वाङ्गः शरण्यः सर्वलॊककृत 130 पवित्रं तरिमधुर मन्त्रः कनिष्ठः कृष्णपिङ्गलः बरह्मथण्डविनिर्माता शतघ्नीशतपाशधृक 131 पथ्मगर्भॊ महागर्भॊ बरह्म गर्भॊ जलॊथ्भवः गभस्तिर बरह्म कृथ बरह्मा बरह्मविथ बराह्मणॊ गतिः 132 अनन्तरूपॊ नैकात्मा तिग्मतेजाः सवयम्भुवः ऊर्ध्वगात्मा पशुपतिर वातरंहा मनॊजवः 133 चन्थनी पथ्ममालाग्र्यः सुरभ्युत्तरणॊ नरः कर्णिकारमहास्रग्वी नीलमौलिः पिनाकधृक 134 उमापतिर उमा कान्तॊ जाह्नवी धृग उमा धवः वरॊ वराहॊ वरथॊ वरेशः सुमहास्वनः 135 महाप्रसाथॊ थमनः शत्रुहा शवेतपिङ्गलः परीतात्मा परयतात्मा च संयतात्मा परधानधृक 136 सर्वपार्श्व सुतस तार्क्ष्यॊ धर्मसाधारणॊ वरः चराचरात्मा सूक्ष्मात्मा सुवृषॊ गॊवृषेश्वरः 137 साध्यर्षिर वसुर आथित्यॊ विवस्वान सविता मृडः वयासः सर्वस्य संक्षेपॊ विस्तरः पर्ययॊ नयः 138 ऋतुः संवत्सरॊ मासः पक्षः संख्या समापनः कला काष्ठा लवॊ मात्रा मुहूर्तॊ ऽहः कषपाः कषणाः 139 विश्वक्षेत्रं परजा बीजं लिङ्गम आथ्यस तव अनिन्थितः सथसथ वयक्तम अव्यक्तं पिता माता पितामहः 140 सवर्गथ्वारं परजा थवारं मॊक्षथ्वारं तरिविष्टपम निर्वाणं हलाथनं चैव बरह्मलॊकः परा गतिः 141 थेवासुरविनिर्माता थेवासुरपरायणः थेवासुरगुरुर थेवॊ थेवासुरनमस्कृतः 142 थेवासुरमहामात्रॊ थेवासुरगणाश्रयः थेवासुरगणाध्यक्षॊ थेवासुरगणाग्रणीः 143 थेवातिथेवॊ थेवर्षिर थेवासुरवरप्रथः थेवासुरेश्वरॊ थेवॊ थेवासुरमहेश्वरः 144 सर्वथेवमयॊ ऽचिन्त्यॊ थेवतात्मात्म संभवः उथ्भिथस तरिक्रमॊ वैथ्यॊ विरजॊ विरजॊऽमबरः 145 ईड्यॊ हस्ती सुरव्याघ्रॊ थेव सिंहॊ नरर्षभः विबुधाग्र वरः शरेष्ठः सर्वथेवॊत्तमॊत्तमः 146 परयुक्तः शॊभनॊ वर्ज ईशानः परभुर अव्ययः गुरुः कान्तॊ निजः सर्गः पवित्रः सर्ववाहनः 147 शृङ्गी शृङ्गप्रियॊ बभ्रू राजराजॊ निरामयः अभिरामः सुरगणॊ विरामः सर्वसाधनः 148 ललाटाक्षॊ विश्वथेहॊ हरिणॊ बरह्म वर्चसः सदावराणां पतिश चैव नियमेन्थ्रियवर्धनः 149 सिथ्धार्दः सर्वभूतार्दॊ ऽचिन्त्यः सत्यव्रतः शुचिः वरताधिपः परं बरह्म मुक्तानां परमा गतिः 150 विमुक्तॊ मुक्ततेजाश च शरीमाञ शरीवर्धनॊ जगत यदा परधानं भगवान इति भक्त्या सतुतॊ मया 151 यं न बरह्माथयॊ थेवा विथुर्यं न महर्षयः तं सतव्यम अर्च्यं वन्थ्यं च कः सतॊष्यति जगत्पतिम 152 भक्तिम एव पुरस्कृत्य मया यज्ञपतिर वसुः ततॊ ऽभयनुज्ञां पराप्यैव सतुतॊ मतिमतां वरः 153 शिवम एभिः सतुवन थेवं नामभिः पुष्टिवर्धनैः नित्ययुक्तः शुचिर भूत्वा पराप्नॊत्य आत्मानम आत्मना 154 एतथ धि परमं बरह्म सवयं गीतं सवयम्भुवा ऋषयश चैव थेवाश च सतुवन्त्य एतेन तत्परम 155 सतूयमानॊ महाथेवः परीयते चात्मनामभिः भक्तानुकम्पी भगवान आत्मसंस्दान करॊति तान 156 तदैव च मनुष्येषु ये मनुष्याः परधानतः आस्तिकाः शरथ्थधानाश च बहुभिर जन्मभिः सतवैः 157 जाग्रतश च सवपन्तश च वरजन्तः पदि संस्दिताः सतुवन्ति सतूयमानाश च तुष्यन्ति च रमन्ति च जन्म कॊटिसहस्रेषु नाना संसारयॊनिषु 158 जन्तॊर विशुथ्धपापस्य भवे भक्तिः परजायते उत्पन्ना च भवे भक्तिर अनन्या सर्वभावतः 159 कारणं भावितं तस्य सर्वमुक्तस्य सर्वतः एतथ थेवेषु थुष्प्रापं मनुष्येषु न लभ्यते 160 निर्विघ्ना निश्चला रुथ्रे भक्तिर अव्यभिचारिणी तस्यैव च परसाथेन भक्तिर उत्पथ्यते नृणाम यया यान्ति परां सिथ्धिं तथ्भावगतचेतसः 161 ये सर्वभावॊपगताः परत्वेनाभवन नराः परपन्न वत्सलॊ थेवः संसारात तान समुथ्धरेत 162 एवम अन्ये न कुर्वन्ति थेवाः संसारमॊचनम मनुष्याणां महाथेवाथ अन्यत्रापि तपॊबलात 163 इति तेनेन्थ्र कल्पेन भगवान सथ असत पतिः कृत्ति वासाः सतुतः कृष्ण तण्डिना शुथ्धबुथ्धिना 164 सतवम एतं भगवतॊ बरह्मा सवयम अधारयत बरह्मा परॊवाच शक्राय शक्रः परॊवाच मृत्यवे 165 मृत्युः परॊवाच रुथ्राणां रुथ्रेभ्यस तण्डिम आगमत महता तपसा पराप्तस तण्डिना बरह्म सथ्मनि 166 तण्डिः परॊवाच शुक्राय गौतमायाह भार्गवः वैवस्वताय मनवे गौतमः पराह माधव 167 नारायणाय साध्याय मनुर इष्टाय धीमते यमाय पराह भगवान साध्यॊ नारायणॊ ऽचयुतः 168 नाचिकेताय भगवान आह वैवस्वतॊ यमः मार्कण्डेयाय वार्ष्णेय नाचिकेतॊ ऽभयभाषत 169 मार्कण्डेयान मया पराप्तं नियमेन जनार्थन तवाप्य अहम अमित्रघ्न सतवं थथ्म्य अथ्य विश्रुतम सवर्ग्यम आरॊग्यम आयुष्यं धन्यं बल्यं तदैव च 170 न तस्य विघ्नं कुर्वन्ति थानवा यक्षराक्षसाः पिशाचा यातुधानाश च गुह्यका भुजगा अपि 171 यः पठेत शुचिर भूत्वा बरह्म चारी जितेन्थ्रियः अभग्न यॊगॊ वर्षं तु सॊ ऽशवमेध फलं लभेत |
| 1 [व] महायॊगी ततः पराह कृष्णथ्वैपायनॊ मुनिः पठस्व पुत्र भथ्रं ते परीयतां ते महेश्वरः 2 पुरा पुत्र मया मेरौ तप्यता परमं तपः पुत्र हेतॊर महाराज सतव एषॊ ऽनुकीर्तितः 3 लब्धवान अस्मि तान कामान अहं वै पाण्डुनन्थन तदा तवम अपि शर्वाथ धि सर्वान कामान अवाप्स्यसि 4 चतुः शीर्षस ततः पराह शक्रस्य थयितः सखा आलम्बयान इत्य एव विश्रुतः करुणात्मकः 5 मया गॊकर्णम आसाथ्य तपस तप्त्वा शतं समाः अयॊनिजानां थान्तानां धर्मज्ञानां सुवर्चसाम 6 अजराणाम अथुःखानां शतवर्ष सहस्रिणाम लब्धं पुत्रशतं शर्वात पुरा पाण्डुनृपात्मज 7 वाल्मीकिश चापि भगवान युधिष्ठिरम अभाषत विवाथे साम्नि मुनिभिर बरह्मघ्नॊ वै भवान इति उक्तः कषणेन चाविष्टस तेनाधर्मेण भारत 8 सॊ ऽहम ईशानम अनघम अस्तौषं शरणं गतः मुक्तश चास्म्य अवशः पापात ततॊ थुःखविनाशनः आह मां तरिपुरघ्नॊ वै यशस ते ऽगर्यं भविष्यति 9 जामथग्न्यश च कौन्तेयम आह धर्मभृतां वरः ऋषिमध्ये सदितस तात तपन्न इव विभावसुः 10 पितृविप्र वधेनाहम आर्तॊ वै पाण्डवाग्रज शुचिर भूत्वा महाथेवं गतवाञ शरणं नृप 11 नामभिश चास्तुवं थेवं ततस तुष्टॊ ऽभवथ भवः परशुं च थथौ थेवॊ थिव्यान्य अस्त्राणि चैव मे 12 पापं न भविता ते ऽथय अजेयश च भविष्यसि न ते परभविता मृत्युर यशस्वी च भविष्यसि 13 आह मां भगवान एवं शिखण्डी शिव विग्रहः यथ अवाप्तं च मे सर्वं परसाथात तस्य धीमतः 14 असितॊ थेवलश चैव पराह पाण्डुसुतं नृपम शापाच छक्रस्य कौन्तेय चितॊ धर्मॊ ऽनशन मम तन मे धर्मं यशश चाग्र्यम आयुश चैवाथथथ भवः 15 ऋषिर गृत्समथॊ नाम शक्रस्य थयितः सखा पराहाजमीढं भगवान बृहस्पतिसमथ्युतिः 16 वसिष्ठॊ नाम भगवांश चाक्षुषस्य मनॊः सुतः शतक्रतॊर अचिन्त्यस्य सत्रे वर्षसहस्रिके वर्तमाने ऽबरवीथ वाक्यं साम्नि हय उच्चारिते मया 17 रदन्तरं थविजश्रेष्ठ न सम्यग इति वर्तते समीक्षस्व पुनर बुथ्ध्या हर्षं तयक्त्वा थविजॊत्तम अयज्ञ वाहिनं पापम अकार्षीस तवं सुथुर्मते 18 एवम उक्त्वा महाक्रॊधात पराह रुष्टः पुनर वचः परज्ञया रहितॊ थुःखी नित्यं भीतॊ वनेचरः थशवर्षसहस्राणि थशाष्टौ च शतानि च 19 नष्टपानीय यवसे मृगैर अन्यैश च वर्जिते अयज्ञीय थरुमे थेशे रुरुसिंहनिषेविते भविता तवं मृगः करूरॊ महाथुःखसमन्वितः 20 तस्य वाक्यस्य निधने पार्द जातॊ हय अहं मृगः ततॊ मां शरणं पराप्तं पराह यॊगी महेश्वरः 21 अजरश चामरश चैव भविता थुःखवर्जितः साम्यं समस तु ते सौख्यं युवयॊर वर्धतां करतुः 22 अनुग्रहान एवम एष करॊति भवगान विभुः परं धाता विधाता च सुखथुःखे च सर्वथा 23 अचिन्त्य एष भगवान कर्मणा मनसा गिरा न मे तात युधि शरेष्ठ विथ्यया पण्डितः समः 24 [जैगीसव्य] ममाष्ट गुणम ऐश्वर्यं थत्तं भगवता पुरा यत्नेनाल्पेन बलिना वाराणस्यां युधिष्ठिर 25 [गार्ग्य] चतुःषष्ट्यङ्गम अथथात कालज्ञानं ममाथ्भुतम सरस्वत्यास तटे तुष्टॊ मनॊ यज्ञेन पाण्टव 26 तुल्यं मम सहस्रं तु सुतानां बरह्मवाथिनाम आयुश चैव सपुत्रस्य संवत्सरशतायुतम 27 [पराषर] परसाथ्याहं पुरा शर्वं मनसाचिन्तयं नृप महातपा महातेजा महायॊगी महायशाः वेथ वयासः शरियावासॊ बरह्मण्यः करुणात्मकः 28 अपि नामेप्षितः पुत्रॊ मम सयाथ वै महेश्वरात इति मत्वा हृथि मतं पराह मां सुरसत्तमः 29 मयि संभवतस तस्य फलात कृष्णॊ भविष्यति सावर्णस्य मनॊः सर्गे सप्तर्षिश च भविष्यति 30 वेथानां च स वै वयस्ता कुरुवंशकरस तदा इतिहासस्य कर्ता च पुत्रस ते जगतॊ हितः 31 भविष्यति महेन्थ्रस्य थयितः स महामुनिः अजरश चामरश चैव पराशर सुतस तव 32 एवम उक्त्वा स भगवांस तत्रैवान्तरधीयत युधिष्ठिर महायॊगी वीर्यवान अक्षतॊ ऽवययः 33 [माण्डव्य] अचौरश चौर शङ्कायां शूले भिन्नॊ हय अहं यथा तत्रस्देन सतुतॊ थेवः पराह मां वै महेश्वरः 34 मॊक्षं पराप्स्यसि शुल्लाच च जीविष्यसि समार्बुथम रुजा शूलकृता चैव न ते विप्र भविष्यति आधिभिर वयाधिभिश चैव वर्जितस तवं भविष्यसि 35 पाथाच चतुर्दात संभूत आत्मा यस्मान मुने तव तवं भविष्यस्य अनुपमॊ जन्म वै सफलं कुरु 36 तीर्दाभिषेकं सफलं तवम अविघ्नेन चाप्स्यसि सवर्गं चैवाक्षयं विप्र विथधामि तवॊर्जितम 37 एवम उक्त्वा तु भगवान वरेण्यॊ वृषवाहनः महेश्वरॊ महाराज कृत्ति वासा महाथ्युतिः सगणॊ थैवतश्रेष्ठस तत्रैवान्तरधीयत 38 [गालव] विश्वामित्राभ्यनुज्ञातॊ हय अहं पितरम आगतः अब्रवीन मां ततॊ माता थुःखिता रुथती भृशम 39 कौशिकेनाभ्यनुज्ञातं पुत्रं वेथ विभूषितम न तात तरुणं थान्तं पिता तवां पश्यते ऽनघ 40 शरुत्वा जनन्या वचनं निराशॊ गुरु थर्शने नियतात्मा महाथेवम अपश्यं सॊ ऽबरवीच च माम 41 पिता माता च ते तवं च पुत्र मृत्युविवर्जिताः भविष्यद विश कषिप्रं थरष्टासि पितरं कषये 42 अनुज्ञातॊ भगवता गृहं गत्वा युधिष्ठिर अपश्यं पितरं तात इष्टिं कृत्वा विनिःसृतम 43 उपस्पृश्य गृहीत्वेध्मं कुशांश च शरणाथ गुरून तान विसृज्य च मां पराह पिता सास्राविलेक्षणः 44 परणमन्तं परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय पाण्डव थिष्ट्या थृष्टॊ ऽसि मे पुत्रकृतविथ्य इहागतः 45 [व] एतान्य अत्यथ्भुतान्य एव कर्माण्य अद महात्मनः परॊक्तानि मुनिभिः शरुत्वा विस्मयाम आस पाण्डवः 46 ततः कृष्णॊ ऽबरवीथ वाक्यं पुनर मतिमतां वरः युधिष्ठिरं धर्मनित्यं पुरुहूतम इवेश्वरः 47 आथित्यचन्थ्राव अनिलानलौ च; थयौर भूमिर आपॊ वसवॊ ऽद विश्वे धातार्यमा शुक्रवृहस्पती च; रुथ्राः स साध्या वरुणॊ वित्तगॊपः 48 बरह्मा शक्रॊ मारुतॊ बरह्मसत्यं; वेथा यज्ञा थक्षिणा वेथ वाहाः सॊमॊ यष्टा यच च हव्यं हविश च; रक्षा थीक्षानियमा ये च के चित 49 सवाहा वषड बराह्मणाः सौरभेया; धर्मं चक्रं कालचक्रं चरं च यशॊ थमॊ
बुथ्धिमती सदितिश च; शुभाशुभं मुनयश चैव सप्त 50 अग्र्या बुथ्धिर मनसा थर्शने च; सपर्शे सिथ्धिः कर्मणां या च सिथ्धिः गणा थेवानाम ऊष्मपाः सॊमपाश च; लेखाः सुयामास तुषिता बरह्म कायाः 51 आभास्वरा गन्धपा थृष्टिपाश च; वाचा विरुथ्धाश च मनॊ विरुथ्धाः शुथ्धाश च निर्वाणरताश च थेवाः; सपर्शाशना थर्शपा आज्यपाश च 52 चिन्ता गता ये च थेवेषु मुख्या; ये चाप्य अन्ये थेवताश चाजमीढ सुपर्णगन्धर्वपिशाचथानवा; यक्षास तदा पन्नगाश चारणाश च 53 सूक्ष्मं सदूलं मृथु यच चाप्य असूक्ष्मं; सुखं थुःखं सुखथुःखान्तरं च सांख्यं यॊगं यत पराणां परं च; शर्वाज जातं विथ्धि यत कीर्तितं मे 54 तत संभूता भूतकृतॊ वरेण्याः; सर्वे थेवा भुवनस्यास्य गॊपाः आविश्येमां धरणीं ये ऽभयरक्षन; पुरातनीं तस्य थेवस्य सृष्टिम 55 विचिन्वन्तं मनसा तॊष्टुवीमि; किं चित तत्त्वं पराणहेतॊर नतॊ ऽसमि थथातु थेवः स वरान इहेष्टान; अभिष्टुतॊ नः परभुर अव्ययः सथा 56 इमं सतवं संनियम्येन्थ्रियाणि; शुचिर भूत्वा यः पुरुषः पठेत अभग्न यॊगॊ नियतॊ ऽबथम एकं; स पराप्नुयाथ अश्वमेधे फलं यत 57 वेथान कृत्स्नान बराह्मणः पराप्नुयाच च; जयेथ राजा पृदिवीं चापि कृत्स्नाम वैश्यॊ लाभं पराप्नुयान नैपुणं च; शूथ्रॊ गतिं परेत्य तदा सुखं च 58 सतवराजम इमं कृत्वा रुथ्राय थधिरे मनः सर्वथॊषापहं पुण्यं पवित्रं च यशस्विनम 59 यावन्त्य अस्य शरीरेषु रॊमकूपाणि भारत तावथ वर्षसहस्राणि सवर्गे वसति मानवः |
| 1 [य] यथ इथं सहधर्मेति परॊच्यते भरतर्षभ पाणिग्रहण काले तु सत्रीणाम एतत कदं समृतम 2 आर्ष एष भवेथ धर्मः पराजापत्यॊ ऽद वासुरः यथ एतत सहधर्मेति पूर्वम उक्तं महर्षिभिः 3 संथेहः सुमहान एष विरुथ्ध इति मे मतिः इह यः सहधर्मॊ वै परेत्यायं विहितः कव नु 4 सवर्गे मृतानां भवति सहधर्मः पितामह पूर्वम एकस तु मरियते कव चैकस तिष्ठते वथ 5 नाना कर्मफलॊपेता नाना कर्म निवासिनः नाना निरयनिष्ठान्ता मानुषा बहवॊ यथा 6 अनृताः सत्रिय इत्य एवं सूत्रकारॊ वयवस्यति यथानृताः सत्रियास तात सहधर्मः कुतः समृतः 7 अनृताः सत्रिय इत्य एवं वेथेष्व अपि हि पठ्यते धर्मॊ ऽयं पौर्विकी संज्ञा उपचारः करियाविधिः 8 गह्वरं परतिभात्य एत्न मम चिन्तयतॊ ऽनिशम निः संथेहम इथं सर्वं पितामह यदा शरुतिः 9 यथ एतथ याथृशं चैतथ यदा चैतत परवर्तितम निखिलेन महाप्राज्ञ भवान एतथ बरवीतु मे 10 [भ] अताप्य उथाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम अष्टावक्रस्य संवाथं थिशया सह भारत 11 निवेष्टु कामस तु पुरा अष्टावक्रॊ महातपाः ऋषेर अद वथान्यस्य कन्यां वव्रे महात्मनः 12 सुप्रभां नाम वै नाम्ना रूपेणाप्रतिमां भुवि गुणप्रबर्हां शीलेन साध्वीं चारित्रशॊभनाम 13 सा तस्य थृष्ट्वैव मनॊ जहार शुभलॊचना वनराजी यदा चित्रा वसन्ते कुसुमाचिता 14 ऋषिस तम आह थेया मे सुता तुभ्यं शृणुष्व मे गच्छ तावथ थिशं पुण्याम उत्तरां थरक्ष्यसे ततः 15 [अ] किं थरष्टव्यं मया तत्र वक्तुम अर्हति मे भवान तदेथानीं मया कार्यं यदा वक्ष्यति मां भवान 16 [व] धनथं समतिक्रम्य हिमवन्तं तदैव च रुथ्रस्यायतनं थृष्ट्वा सिथ्धचारणसेवितम 17 परहृष्टैः पार्षथैर जुष्टं नृत्यथ्भिर विविधाननैः थिव्याङ्गरागैः पैशाचैर वन्यैर नानाविधैर तदा 18 पाणितालसतालैश च शम्या तालैः समैस तदा संप्रहृष्टैः परनृत्यथ्भिः शर्वस तत्र निषेव्यते 19 इष्टं किल गिरौ सदानं तथ थिव्यम अनुशुश्रुम नित्यं संनिहितॊ थेवस तदा पारिषथाः शुभाः 20 तत्र थेव्या तपस तप्तं शंकरार्दं सुथुश्चरम अतस तथ इष्टं थेवस्य तदॊमाया इति शरुतिः 21 तत्र कूपॊ महान पार्श्वे थेवस्यॊत्तरतस तदा ऋतवः कालरात्रिश च ये थिव्या ये च मानुषाः 22 सर्वे थेवम उपासन्ते रूपिणः किल तत्र ह तथ अतिक्रम्य भवनं तवया यातव्यम एव हि 23 ततॊ नीलं वलॊथ्थेशं थरक्ष्यसे मेघसंनिभम रमणीयं मनॊग्राहि तत्र थरक्ष्यसि वै सत्रियम 24 तपस्विणीं महाभागां वृथ्धां थीक्षाम अनुष्ठिताम थरष्टव्या सा तवया तत्र संपूज्या चैव यत्नतः 25 तां थृष्ट्वा विनिवृत्तस तवं ततः पाणिं गरहीष्यसि यथ्य एष समयः सत्यः साध्यतां तत्र गम्यताम |
| 1 तदास्तु साधयिष्यामि तत्र यास्याम्य असंशयम यत्र तवं वथसे साधॊ भवान भवतु सत्यवाक 2 [भ] ततॊ ऽगच्छत स भगवान उत्तराम उत्तमां थिशम हिमवन्तं गिरिश्रेष्ठं सिथ्धचारणसेवितम 3 स गत्वा थविज शार्थूलॊ हिमवन्तं महागिरिम अभ्यगच्छन नथीं पुण्यां बाहुथां धर्मथायिनीम 4 अशॊके विमले तीर्दे सनात्वा तर्प्य च थेवताः तत्र वासाय शयने कौश्ये सुखम उवास ह 5 ततॊ रात्र्यां वयतीतायां परातर उत्दाय स थविजः सनात्वा पराथुश्चकाराग्निं हुत्वा चैव विधानद 6 रुथ्राणी कूपम आसाथ्य हरथे तत्र समाश्वसत विश्रान्तश्च च समुत्दाय कैलासम अभितॊ ययौ 7 सॊ ऽपश्यत काञ्चनथ्वारं थीप्यमानम इव शरिया मन्थाकिनीं च नलिनीं धनथस्य महात्मनः 8 अद ते राक्षसाः सर्वे ये ऽभिरक्षन्ति पथ्मिनीम परत्युत्दिता भगवन्तं मणिभथ्र पुरॊगमाः 9 स तान परत्यर्चयाम आस राक्षसान भीमविक्रमान निवेथयत मां कषिप्रं धनथायेति चाब्रवीत 10 ते राक्षसास तथा राजन भगवन्तम अदाब्रुवन असौ वैश्वरणॊ राजा सवयम आयाति ते ऽनतिकम 11 विथितॊ भगवान अस्य कार्यम आगमने च यत पश्यैनं तवं महाभागं जवलन्तम इव तेजसा 12 ततॊ वैश्रवणॊ ऽभयेत्य अष्टावक्रम अनिन्थितम विधिवत कुशलं पृष्ट्वा ततॊ बरह्मर्षिम अब्रवीत 13 सुखं पराप्तॊ भवान कच चित किं वा मत्तश चिकीर्षसि बरूहि सर्वं करिष्यामि यन मां तवं वक्ष्यसि थविज 14 भवनं परविश तवं मे यदा कामथ्विजॊत्तम सत्कृतः कृतकार्यश च भवान यास्यत्य अविघ्नतः 15 पराविशथ भवनं सवं वै गृहीत्वा तं थविजॊत्तमम आसनं सवं थथौ चैव पाथ्यम अर्घ्यं तदैव च 16 अदॊपविष्टयॊस तत्र मणिभथ्र पुरॊगमाः निषेथुस तत्र कौबेरा यक्षगन्धर्वराक्षसाः 17 ततस तेषां निषण्णानां धनथॊ वाक्यम अब्रवीत भवच छन्थं समाज्ञाय नृत्येरन्न अप्सरॊगणाः 18 आतिद्यं परमं कार्यं शुश्रूषा भवतस तदा संवर्तताम इत्य उवाच मुनिर मधुरया गिरा 19 अदॊर्वरा मिश्रकेशी रम्भा चैवॊर्वशी तदा अलम्बुसा घृताची च चित्रा चित्राङ्गथा रुचिः 20 मनॊहरा सुकेशी च सुमुखी हासिनी परभा विथ्युता परशमा थान्ता विथ्यॊता रतिर एव च 21 एताश चान्याश च वै बह्व्यः परनृत्ताप्सरसः शुभाः अवाथयंश च गन्धर्वा वाथ्यानि विविधानि च 22 अद परवृत्ते गन्धर्वे थिव्ये ऋषिर उपावसत थिव्यं संवत्सरं तत्र रमन वै सुमहातपाः 23 ततॊ वैश्रवणॊ राजा भगवन्तम उवाच ह साग्रः संवत्सरॊ यातस तव विप्रेह पश्यतः 24 हार्यॊ ऽयं विषयॊ बरह्मन गान्धर्वॊ नाम नामतः छन्थतॊ वर्ततां विप्र यदा वथति वा भवान 25 अतिदिः पूजनीयस तवम इथं च भवतॊ गृहम सर्वम आज्ञाप्यताम आशु परवन्तॊ वयं तवयि 26 अद वैश्रवणं परीतॊ भगवान परत्यभाषत अर्चितॊ ऽसमि यदान्यायं गमिष्यामि धनेश्वर 27 परीतॊ ऽसमि सथृशं चैव तव सर्वं धनाधिप तव परसाथाथ भगवन महर्षेश च महात्मनः नियॊगाथ अथ्य यास्यामि वृथ्धिमान ऋथ्धिमान भव 28 अद निष्क्रम्य भगवान परययाव उत्तरा मुखः कैलासं मन्थरं हैमं सर्वान अनुचचार ह 29 तान अतीत्य महाशैलान कैरातं सदानम उत्तमम परथक्षिणं ततश चक्रे परयतः शिरसा नमन धरणीम अवतीर्याद पूतात्मासौ तथाभवत 30 स तं परथक्षिणं कृत्वा तरिः शैलं चॊत्तरा मुखः समेन भूमिभागेन ययौ परीतिपुरस्कृतः 31 ततॊ ऽपरं वनॊथ्थेशं रमणीयम अपश्यत सर्वर्तुभिर मूलफलैः पक्षिभिश च समन्वितम रमणीयैर वनॊथ्थेशैस तत्र तत्र विभूषितम 32 तत्राश्रमपथं थिव्यं थथर्श भवगान अद शैलांश च विविधाकारान काञ्चनान रत्नभूषितान मणिभूमौ निविष्टाश च पुष्करिण्यस तदैव च 33 अन्यान्य अपि सुरम्याणि थथर्श सुबहून्य अद भृशं तस्य मनॊ रेमे महर्षेर भावितात्मनः 34 स तत्र काञ्चनं थिव्यं सर्वरत्नमयं गृहम थथर्शाथ्भुतसंकाशं धनथस्य गृहाथ वरम 35 महान्तॊ यत्र विविधाः परासाथाः पर्वतॊपमाः विमानानि च रम्याणि रत्नानि विविधानि च 36 मन्थारपुष्पैः संकीर्णा तदा मन्थाकिनी नथी सवयंप्रभाश च मणयॊ वज्रैर भूमिश च भूषिता 37 नानाविधैश च भवनैर विचित्रमणितॊरणैः मुक्ताजालपरिक्षिप्तैर मणिरत्नविभूषितैः मनॊ थृष्टिहरै रम्यैः सर्वतः संवृतं शुभैः 38 ऋषिः समन्ततॊ ऽपश्यत तत्र तत्र मनॊरमम ततॊ ऽभवत तस्य चिन्ता कव मे वासॊ भवेथ इति 39 अद थवारं समभितॊ गत्वा सदित्वा ततॊ ऽबरवीत अतिदिं माम अनुप्राप्तम अनुजानन्तु ये ऽतर वै 40 अद कन्या परिवृता गृहात तस्माथ विनिःसृताः नानारूपाः सप्त विभॊ कन्या सर्वा मनॊहराः 41 यां याम अपश्यत कन्यां स सा सा तस्य मनॊ ऽहरत नाशक्नुवथ धारयितुं मनॊ ऽदास्यावसीथति 42 ततॊ धृतिः समुत्पन्ना तस्य विप्रस्य धीमतः अद तं परमथाः पराहुर भगवान परविशत्व इति 43 स च तासां सुरूपाणां तस्यैव भवनस्य च 44 कौतूहलसमाविष्टः परविवेश गृहं थविजः तत्रापश्यज जरा युक्ताम अरजॊ ऽमबरधारिणीम वृथ्धां पर्यङ्कम आसीनां सर्वाभरणभूषिताम 45 सवस्तीति चाद तेनॊक्ता सा सत्री परत्यवथत तथा परत्युत्दाय च तं विप्रम आस्यताम इत्य उवाच ह 46 [अ] सर्वाः सवान आलयान यान्तु एका माम उपतिष्ठतु सुप्रज्ञाता सुप्रशान्ता शेषा गच्छन्तु चछन्थतः 47 ततः परथक्षिणीकृत्य कन्यास तास तम ऋषिं तथा निराक्रामन गृहात तस्मात सा वृथ्धाद वयतिष्ठत 48 अद तां संविशन पराह शयने भास्वरे तथा तवयापि सुप्यतां भथ्रे रजनी हय अतिवर्तते 49 संलापात तेन विप्रेण तदा सा तत्र भाषिता थवितीये शयने थिव्ये संविवेश महाप्रभे 50 अद सा वेपमानाङ्गी निमित्तं शीतजं तथा वयपथिश्य महर्षेर वै शयनं चाध्यरॊहत 51 सवागतं सवागतेनास्तु भगवांस ताम अभाषत सॊपागूहथ भुजाभ्यां तु ऋषिं परीत्या नरर्षभ 52 निर्विकारम ऋषिं चापि काष्ठकुड्यॊपमं तथा थुःखिता परेक्ष्य संजल्पम अकार्षीथ ऋषिणा सह 53 बरह्मन न कामकारॊ ऽसति सत्रीणां पुरुषतॊ धृतिः कामेन मॊहिता चाहं तवां भजन्तीं भजस्व माम 54 परहृष्टॊ भव विप्रर्षे समागच्छ मया सह उपगूह च मां विप्र कामार्ताहं भृशं तवयि 55 एतथ धि तव धर्मात्मंस तपसः पूज्यते फलम परार्दितं थर्शनाथ एव भजमानां भजस्व माम 56 सथ्य चेथं वनं चेथं यच चान्यथ अपि पश्यसि परभुत्वं तव सर्वत्र मयि चैव न संशयः 57 सर्वान कामान विधास्यामि रमस्व सहितॊ मया रमणीये वने विप्र सर्वकामफलप्रथे 58 तवथ्वशाहं भविष्यामि रंस्यसे च मया सह सर्वान कामान उपाश्नानॊ ये थिव्या ये च मानुषाः 59 नातः परं हि नारीणां कार्यं किं चन विथ्यते यदा पुरुषसंसर्गः परम एतथ धि नः फलम 60 आत्मछन्थेन वर्तन्ते नार्यॊ मन्मद चॊथिताः न च थह्यन्ति गच्छन्त्यः सुतप्तैर अपि पांसुभिः 61 [अ] परथारान अहं भथ्रे न गच्छेयं कदं चन थूषितं धर्मशास्त्रेषु परथाराभिमर्शनम 62 भथ्रे निवेष्टु कामं मां विथ्धि सत्येन वै शपे विषयेष्व अनभिज्ञॊ ऽहं धर्मार्दं किल संततिः 63 एवं लॊकान गमिष्यामि पुत्रैर इति न संशयः भथ्रे धर्मं विजानीष्व जञात्वा चॊपरमस्व ह 64 [सत्री] नानिलॊ ऽगनिर न वरुणॊ न चान्ये तरिथशा थविज परियाः सत्रीणां यदा कामॊ रतिशीला हि यॊषितः 65 सहस्रैका यता नारी पराप्नॊतीह कथा चन तदा शतसहस्रेषु यथि का चित पतिव्रता 66 नैता जानन्ति पितरं न कुलं न च मातरम न भरातॄन न च भर्तारं न पुत्रान न च थेवरान 67 लीलायन्त्यः कुलं घनन्ति कुलानीव सरिथ वराः थॊषांश च मन्थान मन्थासु परजापतिर अभाषत 68 [भ] ततः स ऋषिर एकाग्रस तां सत्रियं परत्यभाषत आस्यतां रुचिरं छन्थः किं वा कार्यं बरवीहि मे 69 सा सत्री परॊवाच भगवन थरक्ष्यसे थेशकालतः वस तावन महाप्राज्ञ कृतकृत्यॊ गमिष्यसि 70 बरह्मर्षिस ताम अदॊवाच स तदेति युधिष्ठिर वत्स्ये ऽहं यावथ उत्साहॊ भवत्या नात्र संशयः 71 अदर्षिर अभिसंप्रेक्ष्य सत्रियं तां जरयान्विताम चिन्तां परमिकां भेजे संतप्त इव चाभवत 72 यथ यथ अङ्गं हि सॊ ऽपश्यत तस्या विप्रर्षभस तथा नारमत तत्र तत्रास्य थृष्टी रूपपराजिता 73 थेवतेयं गृहस्यास्य शापान नूनं विरूपिता अस्याश च कारणं वेत्तुं न युक्तं सहसा मया 74 इति चिन्ता विषक्तस्य तम अर्दं जञातुम इच्छतः वयगमत तथ अहः शेषं मनसा वयाकुलेन तु 75 अद सा सत्री
तथॊवाच भगवन पश्य वै रवेः रूपं संध्याभ्रसंयुक्तं किम उपस्दाप्यतां तव 76 स उवाच तथा तां सत्रीं सनानॊथकम इहानय उपासिष्ये ततः संध्यां वाग्यतॊ नियतेन्थ्रियः |
| 1 [भ] अद सा सत्री तम उक्त्वा तु विप्रम एवं भवत्व इति तैलं थिव्यम उपाथाय सनानशाटीम उपानयत 2 अनुज्ञाता च मुनिना सा सत्री तेन महात्मना अदास्य तैलेनाङ्गानि सर्वाण्य एवाभ्यमृक्षयत 3 शनैश चॊत्साथितस तत्र सनानशालाम उपागमत भथ्रासनं ततश चित्रम ऋषिर अन्वाविशन नवम 4 अदॊपविष्टश च यथा तस्मिन भथ्रासने तथा सनापयाम आस शनकैस तम ऋषिं सुखहस्तवत थिव्यं च विधिवच चक्रे सॊपचारं मुनेस तथा 5 स तेन सुसुखॊष्णेन तस्या हस्तसुखेन च वयतीतां रजनीं कृत्स्नां नाजानात स महाव्रतः 6 तत उत्दाय स मुनिस तथा परमविस्मितः पूर्वस्यां थिशि सूर्यं च सॊ ऽपश्यथ उथितं थिवि 7 तस्य बुथ्धिर इयं किं नु मॊहस तत्त्वम इथं भवेत अदॊपास्य सहस्रांशुं किं करॊमीत्य उवाच ताम 8 सा चामृतरसप्रख्यम ऋषेर अन्नम उपाहरत तस्य सवाथुतयान्नस्य न परभूतं चकार सः वयगमच चाप्य अहः शेषं ततः संध्यागमत पुनः 9 अद सत्री भगवन्तं सा सुप्यताम इत्य अचॊथयत तत्रै वै शयने थिव्ये तस्य तस्याश च कल्पिते 10 [अ] न भथ्रे परथारेषु मनॊ मे संप्रसज्जति उत्तिष्ठ भथ्रे भथ्रं ते सवप वै विरमस्व च 11 [भ] सा तथा तेन विप्रेण तदा धृत्या निवर्तिता सवतन्त्रास्मीत्य उवाचैनं न धर्मच छलम अस्ति ते 12 [अ] नास्ति सवतन्त्रता सत्रीणाम अस्वतन्त्रा हि यॊषितः परजापतिमतं हय एतन न सत्री सवातन्त्र्यम अर्हति 13 [सत्री] बाधते मैदुनं विप्र मम भक्तिं च पश्य वै अधर्मं पराप्स्यसे विप्र यन मां तवं नाभिनन्थसि 14 [अ] हरन्ति थॊषजातानि नरं जातं यदेच्छकम परभवामि सथा धृत्या भथ्रे सवं शयनं वरज 15 [सत्री] शिरसा परणमे विप्र परसाथं कर्तुम अर्हसि भूमौ निपतमानायाः शरणं भव मे ऽनघ 16 यथि वा थॊषजातं तवं परथारेषु पश्यसि आत्मानं सपर्शयाम्य अथ्य पाणिं गृह्णीष्व मे थविज 17 न थॊषॊ भविता चैव सत्येनैतथ बरवीम्य अहम सवतन्त्रां मां विजानीहि यॊ ऽधर्मः सॊ ऽसतु वै मयि 18 [अ] सवतन्त्रा तवं कदं भथ्रे बरूहि कारणम अत्र वै नास्ति लॊके हि का चित सत्री या वै सवातन्त्र्यम अर्हति 19 पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने पुत्राश च सदविरी भावे न सत्री सवातन्त्र्यम अर्हति 20 [सत्री] कौमारं बरह्मचर्यं मे कन्यैवास्मि न संशयः कुरु मा विमतिं विप्र शरथ्धां विजहि मा मम 21 [अ] यदा मम तदा तुभ्यं यदा तव तदा मम जिज्ञासेयम ऋषेस तस्य विघ्नः सत्यं नु किं भवेत 22 आश्चर्यं परमं हीथं किं नु शरेयॊ हि मे भवेत थिव्याभरणवस्त्रा हि कन्येयं माम उपस्दिता 23 किं तव अस्याः परमं रूपं जीर्णम आसीत कदं पुनः कन्या रूपम इहाथ्यैव किम इहात्रॊत्तरं भवेत 24 यदा पररं शक्तिधृतेर न वयुत्दास्ये कदं चन न रॊचये हि वयुत्दानं धृत्यैवं साधयाम्य अहम |
| 1 [य] न बिभेति कदं सा सत्री शापस्य परमथ्युतेः कदं निवृत्तॊ भगवांस तथ भवान परब्रवीतु मे 2 [भ] अष्टावक्रॊ ऽनवपृच्छत तां रूपं विकुरुषे कदम न चानृतं ते वक्तव्यं बरूहि बराह्मण काम्यया 3 [सत्री] थयावापृदिवी मात्रैषा काम्या बराह्मणसत्तम शृणुष्वावहितः सर्वं यथ इथं सत्यविक्रम 4 उत्तरां मां थिशं विथ्धि थृष्टं सत्रीचापलं च ते अव्युत्दानेन ते लॊका जिताः सत्यपराक्रम 5 जिज्ञासेयं परयुक्ता मे सदिरी कर्तुं तवानघ सदविराणाम अपि सत्रीणां बाधते मैदुन जवरः 6 तुष्टः पिता महस ते ऽथय तदा थेवाः स वासवाः स तव येन च कार्येण संप्राप्तॊ भगवान इह 7 परेषितस तेन विप्रेण कन्यापित्रा थविजर्षभ तवॊपथेशं कर्तुं वै तच च सर्वं कृतं मया 8 कषेमी गमिष्यसि गृहाञ शरमश च न भविष्यति कन्यां पराप्स्यसि तां विप्र पुत्रिणी च भविष्यति 9 काम्यया पृष्टवांस तवं मां ततॊ वयाहृतम उत्तरम अनतिक्रमणीयैषा कृत्स्नैर लॊकैस तरिभिः सथा 10 गच्छस्व सुकृतं कृत्वा किं वान्यच छरॊतुम इच्छसि यावथ बरवीमि विप्रर्षे अष्टावक्र यदातदम 11 ऋषिणा परसाथिता चास्मि तव हेतॊर थविजर्षभ तस्य संमाननार्दं मे तवयि वाक्यं परभाषितम 12 शरुत्वा तु वचनं तस्याः स विप्रः पराञ्जलिः सदितः अनुज्ञातस तया चापि सवगृहं पुनर आव्रजत 13 गृहम आगम्य विश्रान्तः सवजनं परतिपूज्य च अभ्यगच्छत तं विप्रं नयायतः कुरुनन्थन 14 पृष्टश च तेन विप्रेण थृष्टं तव एतन निथर्शनम पराह विप्रं तथा विप्रः सुप्रीतेनान्तर आत्मना 15 भवताहम अनुज्ञातः परदितॊ गन्धमाथनम तस्य चॊत्तरतॊ थेशे थृष्टं तथ थैवतं महत 16 तया चाहम अनुज्ञातॊ भवांश चापि परकीर्तितः शरावितश चापि तथ वाक्यं गृहम अभ्यागतः परभॊ 17 तम उवाच ततॊ विप्रः परतिगृह्णीष्व मे सुताम नक्षत्रतिदि संयॊगे पात्रं हि मरमं भवान 18 [भ] अष्टावक्रस तदेत्य उक्त्वा परतिगृह्य च तां परभॊ कन्यां परमधर्मात्मा परीतिमांश चाभवत तथा 19 कन्यां तां परतिगृह्यैव भार्यां परमशॊभनाम उवास मुथितस तत्र आश्रमे सवे गतज्वरः |
| 1 [य] किम आहुर भरतश्रेष्ठ पात्रं विप्राः सनातनम बराह्मणं लिङ्गिनं चैव बराह्मणं वाप्य अलिङ्गिनम 2 [भ] सववृत्तिम अभिपन्नाय लिङ्गिने वेतराय वा थेयम आहुर महाराज उभाव एतौ तपस्विनौ 3 [य] शरथ्धया परया पूतॊ यः परयच्छेथ थविजातये हव्यं कव्यं तदा थानं कॊ थॊषः सयात पितामह 4 [भ] शरथ्धा पूतॊ नरस तात थुर्थान्तॊ ऽपि न संशयः पूतॊ भवति सर्वत्र किं पुनस तवं महीपते 5 [य] न बराह्मणं परीक्षेत थैवेषु सततं नरः कव्य परथाने तु बुधाः परीक्ष्यं बराह्मणं विथुः 6 [भ] न बराह्मणः साधयते हव्यं थैवात परसिध्यति थेवप्रसाथाथ इज्यन्ते यजमाना न संशयः 7 बराह्मणा भरतश्रेष्ठ सततं बरह्मवाथिनः मार्कण्डेयः पुरा पराह इह लॊकेषु बुथ्धिमान 8 [य] अपूर्वॊ ऽपय अद वा विथ्वान संबन्धी वाद यॊ भवेत तपस्वी यज्ञशीलॊ वा कदं पात्रं भवेत तु सः 9 [भ] कुलीनः कर्म कृथ वैथ्यस तदा चाप्य आनृशंस्यवान हरीमान ऋजुः सत्यवाथी पात्रं पूर्वे च ते तरयः 10 तत्रेथं शृणु मे पार्द चतुर्णां तेजसां मतम पृदिव्याः काश्यपस्याग्नेर मार्कण्डेयस्य चैव हि 11 [पृदिवी] यदा महार्णवे कषिप्तः कषिप्रं लॊष्टॊ विनश्यति तदा थुश्चरितं सर्वं तरय्य आवृत्त्या विनश्यति 12 [क] सर्वे च वेथाः सह षथ्भिर अङ्गैः; सांख्यं पुराणं च कुले च जन्म नैतानि सर्वाणि गतिर भवन्ति; शीलव्यपेतस्य नरस्य राजन 13 [अग्नि] अधीयानः पण्डितं मन्यमानॊ; यॊ विथ्यया हन्ति यशः परेषाम बरह्मन स तेनाचरते बरह्महत्यां; लॊकास तस्य हय अन्तवन्तॊ भवन्ति 14 [म] अश्वमेध सहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम नाभिजानामि यथ्य अस्य सत्यस्यार्धम अवाप्नुयात 15 [भ] इत्य उक्त्वा ते जग्मुर आशु चत्वारॊ ऽमिततेजसः पृदिवी काश्यपॊ ऽगनिश च परकृष्टायुश च भार्गवः 16 [य] यथ इथं बराह्मणा लॊके वरतिनॊ भुञ्जते हविः भुक्तं बराह्मण कामाय कदं तत सुकृतं भवेत 17 [भ] आथिष्टिनॊ ये राजेन्थ्र बराह्मणा वेथपारगाः भुञ्जते बरह्म कामाय वरतलुप्ता भवन्ति ते 18 [य] अनेकान्तं बहु थवारं धर्मम आहुर मनीषिणः किं निश्चितं भवेत तत्र तन मे बरूहि पितामह 19 [भ] अहिंसा सत्यम अक्रॊध आनृशंस्यं थमस तदा आर्जवं चैव राजेन्थ्र निश्चितं धर्मलक्षणम 20 ये तु धर्मं परशंसन्तश चरन्ति पृदिवीम इमाम अनाचरन्तस तथ धर्मं संकरे निरताः परभॊ 21 तेभ्यॊ रत्नं हिरण्यं वा गाम अश्वान वा थथाति यः थशवर्षाणि विष्ठां स भुङ्क्ते निरयम आश्रितः 22 मेथानां पुल्कसानां च तदैवान्तावसायिनाम कृतं कर्माकृतं चापि रागमॊहेन जल्पताम 23 वैश्वथेवं च ये मूढा विप्राय बरह्मचारिणे थथतीह न राजेन्थ्र ते लॊकान भुञ्जते ऽशुभान 24 [य] किं परं बरह्मचर्यस्य किं परं धर्मलक्षणम किं च शरेष्ठतमं शौचं तन मे बरूहि पितामह 25 [भ] बरह्मचर्यं परं तात मधु मांसस्य वर्जनम मर्याथायां सदितॊ धर्मः शमः शौचस्य लक्षणम 26 [य] कस्मान काले चरेथ धर्मं कस्मिन काले ऽरदम आचरेत कसिं काले सुखी च सयात तन मे बरूहि पितामह 27 [भ] काल्यम अर्दं निषेवेत ततॊ धर्मम अनन्तरम पश्चात कामं निषेवेत न च गच्छेत परसङ्गिताम 28 बराह्मणांश चाभिमन्येत गुरूंश चाप्य अभिपूजयेत सर्वभूतानुलॊमश च मृथु शीलः परियंवथः 29 अधिकारे यथ अनृतं राजगामि च पैशुनम पुरॊश चालीक करणं समं तथ बरह्महत्यया 30 परहरेन न नरेन्थ्रेषु न गां हन्यात तदैव च भरूण हत्या समं चैतथ उभयं यॊ निषेवते 31 नाग्निं परित्यजेज जातु न च वेथान परित्यजेत न च बराह्मणम आक्रॊशेत समं तथ बरह्महत्यया 32 [य] कीथृशाः साधवॊ विप्राः केभ्यॊ थत्तं महाफलम कीथृशानां च भॊक्तव्यं तन मे बरूहि पितामह 33 [भ] अक्रॊधना धर्मपराः सत्यनित्या थमे रताः ताथृशाः साधवॊ विप्रास तेभ्यॊ थत्तं महाफलम 34 अमानिनः सर्वसहा थृष्टार्दा विजितेन्थ्रियाः सर्वभूतहिता मैत्रास तेभ्यॊ थत्तं महाफलम 35 अलुब्धाः शुचयॊ वैथ्या हरीमन्तः सत्यवाथिनः सवकर्मनिरता ये च तेभ्यॊ थत्तं महाफलम 36 साङ्गांश च चतुरॊ वेथान यॊ ऽधीयीत थविजर्शभः षथ्भ्यॊ निवृत्तः कर्मभ्यस तं पात्रम ऋषयॊ विथुः 37 ये तव एवंगुणजातीयास तेभ्यॊ थत्तं महाफलम सहस्रगुणम आप्नॊति गुणार्हाय परथायकः 38 परज्ञा शरुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च समन्वितः तारयेत कुलं कृत्स्नम एकॊ ऽपीह थविजर्षभः 39 गाम अश्वं वित्तम अन्नं वा तथ विधे परतिपाथयेत थरव्याणि चान्यनि तदा परेत्य भावे न शॊचति 40 तारयेत कुलं कृत्स्नम एकॊ ऽपीह थविजॊत्तमः किम अङ्गपुनर एकं वै तस्मात पात्रं समाचरेत 41 निशम्य च गुणॊपेतं बराह्मणं साधु संमतम थूराथ आनाययेत कृत्ये सर्वतश चाभिपूजयेत |
| 1 [य] शराध काले च थैवे च धर्मे चापि पितामह इच्छामीह तवयाख्यातं विहितं यत सुरर्षिभिः 2 [भ] थैवं पूर्वाह्णिके कुर्याथ अपराह्णे तु पैतृकम मङ्गलाचार संपन्नः कृतशौचः परयत्नवान 3 मनुष्याणां तु मध्याह्ने परथथ्याथ उपपत्तितः कालहीनं तु यथ थानं तं भागं रक्षसां विथुः 4 लङ्घितं चावलीढं च कलिपूर्वं च यत्कृतम रजस्वराभिर थृष्टं च तं भागं सक्षसां विथुः 5 अवघुष्टं च यथ भुक्तम अव्रतेन च भारत परामृष्टं शुना चैव तं भागं रक्षसां विथुः 6 केशकीतावपतितं कषुतं शवभिर अवेक्षितम रुथितं चावधूतं च तं भागं रक्षसां विथुः 7 निर ओंकारेण यथ भुक्तं स शस्त्रेण च भारत थुरात्मना च यथ भुक्तं तं भागं रक्षसां विथुः 8 परॊच्छिष्टं च यथ भुक्तं परिभुक्तं च यथ भवेत थैवे पित्र्ये च सततं तं भागं रक्षसां विथुः 9 गर्हितं निन्थितं चैव परिविष्टं स मन्युना थैवं वाप्य अद वा पैत्र्यं तं भागं रक्षसां विथुः 10 मन्त्रहीनं करिया हीनं यच छराधं परिविष्यते तरिभिर वर्णैर नरश्रेष्ठ तं भागं रक्षसां विथुः 11 आज्याहुतिं विना चैव यत किं चित परिविष्यते थुराचारैश च यथ भुक्तं तं भागं रक्षसां विथुः 12 ये भागा रक्षसां परॊक्तास त उक्ता भरतर्षभ अत ऊर्ध्वं विसर्गस्य परीक्षां बराह्मणे शृणु 13 यावन्तः पतिता विप्रा जडॊन्मत्तास तदैव च थैवे वाप्य अद वा पित्र्ये राजन नार्हन्ति केतनम 14 शवित्री कुष्ठी च कलीबश च तदा यक्ष्म हतश च यः अपस्मारी च यश चान्धॊ राजन नार्हन्ति सत्कृतिम 15 चिकित्सका थेवलका वृदा नियमधारिणः सॊमविक्रयिणश चैव शराथ्धे नार्हन्ति केतनम 16 गायना नर्तकाश चैव पलवका वाथकास तदा कदका यॊधकाश चैव राजन नार्हन्ति केतनम 17 हॊतारॊ वृषलानां च वृषलाध्यापकास तदा तदा वृषल शिष्याश च राजन नार्हन्ति केतनम 18 अनुयॊक्ता च यॊ विप्रॊ अनुयुक्तश च भारत नार्हतस ताव अपि शराधं बरह्म विक्रयिणौ हि तौ 19 अग्रणीर यः कृतः पूर्वं वर्णावर परिग्रहः बराह्मणः सर्वविथ्यॊ ऽपि राजन नार्हन्ति केतनम 20 अनग्नयश च ये विप्रा मृतनिर्यातकाश च ये सतेनाश च पतिताश चैव राजन नार्हन्ति केतनम 21 अपरिज्ञात पूर्वाश च गणपूर्वांश च भारत पुत्रिका पूर्वपुत्राश च शराथ्धे नार्हन्ति केतनम 22 ऋण कर्ता च यॊ राजन यश च वार्धुषिकॊ थविजः पराणिविक्रय वृत्तिश च राजन नार्हन्ति केतनम 23 सत्रीपूर्वाः काण्डपृष्ठाश च यावन्तॊ भरतर्षभ अजपा बराह्मणाश चैव शराथ्धे
नार्हन्ति केतनम 24 शराथ्धे थैवे च निर्थिष्टा बराह्मणा भरतर्षभ थातुः परतिग्रहीतुश च शृणुष्वानुग्रहं पुनः 25 चीर्ण वरता गुणैर युक्ता भवेयुर ये ऽपि कर्षकाः सावित्रीज्ञाः करियावन्तस ते राजन केतन कषमाः 26 कषात्रधर्मिणम अप्य आजौ केतयेत कुलजं थविजम न तव एव वणिजं तात शराथ्धेषु परिकल्पयेत 27 अग्निहॊत्री च यॊ विप्रॊ गरामवासी च यॊ भवेत अस्तेनश चातिदिज्ञश च स राजन केतन कषमः 28 सावित्रीं जपते यस तु तरिकालं भरतर्षभ खिक्षा वृत्तिः करियावांश च स राजन केतन कषमः 29 उथितास्तमितॊ यश च तदैवास्तमितॊथितः अहिंस्रश चाल्पथॊषश च स राजन केतन कषमः 30 अकल्ककॊ हय अतर्कश च बराह्मणॊ भरतर्षभ स संज्ञॊ भैक्ष्य वृत्तिश च स राजन केतन कषमः 31 अव्रती कितवः सतेनः पराणिविक्रय्य अदॊ वणिक पश्चाच च पीतवान सॊमं स राजन केतन कषमः 32 अर्जयित्वा धनं पूर्वं थारुणैः कृषिकर्मभिः भवेत सर्वातिदिः पश्चात स राजन केतन कषमः 33 बरह्म विक्रय निर्थिष्टं सत्रिया यच चार्जितं धनम अथेयं पितृथेवेभ्यॊ यच च कलैब्याथ उपार्जितम 34 करियमाणे ऽपवर्गे तु यॊ थविजॊ भरतर्षभ न वयाहरति यथ युक्तं तस्याधर्मॊ गवानृतम 35 शराथ्धस्य बराह्मणः कालः पराप्तं थधिघृतं तदा सॊमक्षयश च मांसं च यथ आरण्यं युधिष्ठिर 36 शराथ्धापवर्गे विप्रस्य सवधा वै सवथिता भवेत कषत्रियस्याप्य अदॊ बरूयात परीयन्तां पितरस तव इति 37 अपवर्गे तु वैश्यस्य शराथ्धकर्मणि भारत अक्षय्यम अभिधातव्यं सवस्ति शूथ्रस्य भारत 38 पुण्याहवाचनं थैवे बराह्मणस्य विधीयते एतथ एव निर ओंकारं कषत्रियस्य विधीयते वैश्यस्य चैव वक्तव्यं परीयन्तां थेवता इति 39 कर्मणाम आनुपूर्वीं च विधिपूर्वकृतं शृणु जातकर्माथिकान सर्वांस तरिषु वर्णेषु भारत बरह्मक्षत्रे हि मन्त्रॊक्ता वैश्यस्य च युधिष्ठिर 40 विप्रस्य रशना मौञ्जी मौर्वी राजन्य गामिनी बाल्वजीत्य एव वैश्यस्य धर्म एष युधिष्ठिर 41 थातुः परतिग्रहीतुश च धर्माधर्माव इमौ शृणु बराह्मणस्यानृते ऽधर्मः परॊक्तः पातक संज्ञितः चतुर्गुणः कषत्रियस्य वैश्यस्याष्ट गुणः समृतः 42 नान्यत्र बराह्मणॊ ऽशनीयात पूर्वं विप्रेण केतितः यवीयान पशुहिंसायां तुल्यधर्मॊ भवेत स हि 43 अद राजन्यवैश्याभ्यां यथ्य अश्नीयात तु केतितः यवीयान पशुहिंसायां भागार्धं समवाप्नुयात 44 थैवं वाप्य अद वा पित्र्यं यॊ ऽशनीयाथ बराह्मणाथिषु अस्नातॊ बराह्मणॊ राजंस तस्याधर्मॊ गवानृतम 45 आशौचॊ बराह्मणॊ राजन्यॊ ऽशनीयाथ बराह्मणाथिषु जञानपूर्वम अदॊ लॊभात तस्याधर्मॊ गवानृतम 46 अन्नेनान्नं च यॊ लिप्सेत कर्मार्दं चैव भारत आमन्त्रयति राजेन्थ्र तस्याधर्मॊ ऽनृतं समृतम 47 अवेथ वरतचारित्रास तरिभिर वर्णैर युधिष्ठिर मन्त्रवत परिविष्यन्ते तेष्व अधर्मॊ गवानृतम 48 [य] पित्र्यं वाप्य अद वा थैवं थीयते यत पितामह एतथ इच्छाम्य अहं शरॊतुं थत्तं येषु महाफलम 49 [भ] येषां थाराः परतीक्षन्ते सुवृष्टिम इव कर्षकाः उच्छेष परिशेषं हि तान भॊजय युधिष्ठिर 50 चारित्रनियता राजन्ये कृशाः कृश वृत्तयः अर्दिनश चॊपगच्छन्ति तेषु थत्तं महाफलम 51 तथ भक्तास तथ्गृहा राजंस तथ धनास तथ अपाश्रयाः अर्दिनश च भवन्त्य अर्दे तेषु थत्तं महाफलम 52 तस्करेभ्यः परेभ्यॊ वा ये भयार्ता युधिष्ठिर अर्दिनॊ भॊक्तुम इच्छन्ति तेषु थत्तं महाफलम 53 अकल्ककस्य विप्रस्य भैक्षॊत्कर कृतात्मनः बटवॊ यस्य भिक्षन्ति तेभ्यॊ थत्तं महाफलम 54 हृतस्वा हृतथाराश च ये विप्रा थेशसंप्लवे अर्दार्दम अभिगच्छन्ति तेभ्यॊ थत्तं महाफलम 55 वरतिनॊ नियमस्दाश च ये विप्राः शरुतसंम्मताः तत समाप्त्य अर्दम इच्छन्ति तेषु थत्तं महाफलम 56 अव्युत्क्रान्ताश च धर्मेषु पाषण्ड समयेषु च कृश पराणाः कृश धनास तेषु थत्तं महाफलम 57 कृतसर्वस्वहरणा निर्थॊषाः परभविष्णुभिः सपृहयन्ति च भुक्तान्नं तेषु थत्तं महाफलम 58 तपस्विनस तपॊ निष्ठास तेषां भैक्ष चराश च ये अर्दिनः किं चिथ इच्छन्ति तेषु थत्तं महाफलम 59 महाफलविधिर थाने शरुतस ते भरतर्षभ निरयं येन गच्छन्ति सवर्गं चैव हि तच छृणु 60 गुर्वर्दं वाभयार्दं वा वर्जयित्वा युधिष्ठिर ये ऽनृतं कदयन्ति सम ते वै निरयगामिनः 61 परथाराभिहर्तारः परथाराभिमर्शिनः परथारप्रयॊक्तारस ते वै निरयगामिनः 62 ये परस्वापहर्तारः परस्वानां च नाशकाः सूचकाश च परेषां ये ते वै निरयगामिनः 63 परपाणां च सभानां च संक्रमाणां च भारत अगाराणां च भेत्तारॊ नरा निरयगामिनः 64 अनादां परमथं बालां वृथ्धां भीतां तपस्विनाम वञ्चयन्ति नरा ये च ते वै निरयगामिनः 65 वृत्तिच छेथं गृहच छेथं थारच छेथं च भारत मित्रच छेथं तदाशायास ते वै निरयगामिनः 66 सूचकाः संधिभेत्तारः परवृत्त्य उपजीवकाः अकृतज्ञाश च मित्राणां ते वै निरयगामिनः 67 पाषण्डा थूषकाश चैव समयानां च थूषकाः ये परत्यवसिताश चैव ते वै निरयगामिनः 68 कृताशं कृतनिर्वेशं कृतभक्तं कृतश्रमम भेथैर ये वयपकर्षन्ति ते वै निरयगामिनः 69 पर्यश्नन्ति च ये थारान अग्निभृत्यातिदींस तदा उत्सन्नपितृथेवेज्यास ते वै निरयगामिनः 70 वेथ विक्रयिणश चैव वेथानां चैव थूषकाः वेथानां लेखकाश चैव ते वै निरयगामिनः 71 चातुराश्रम्य बाह्याश च शरुतिबाह्याश च ये नराः विकर्मभिश च जीवन्ति ते वै निरयगामिनः 72 केशविक्रयिका राजन विषविक्रयिकाश च ये कषीरविक्रयिकाश चैव ते वै निरयगामिनः 73 बराह्मणानां गवां चैव कन्यानां च युधिष्ठिर ये ऽनतरं यान्ति कार्येषु ते वै निरयगामिनः 74 शस्त्रविक्रयकाश चैव कर्तारश च युधिष्ठिर शल्यानां धनुषां चैव ते वै निरयगामिनः 75 शल्यैर वा शङ्कुभिर वापि शवभ्रैर वा भरतर्षभ ये मार्गम अनुरुन्धन्ति ते वै निरयगामिनः 76 उपाध्यायांश च भृत्यां च भक्तांश च भरतर्षभ ये तयजन्त्य असमर्दांस तांस ते वै निरयगामिनः 77 अप्राप्तथमकाश चैव नासानां वेधकास तदा बन्धकाश च पशूनां ये ते वै निरयगामिनः 78 अगॊप्तारश छल थरव्या बलिषड भागतत्पराः समर्दाश चाप्य अथातारस ते वै निरयगामिनः 79 कषान्तान थान्तांस तदा पराज्ञान थीर्घकालं सहॊषितान तयजन्ति कृतकृत्या ये ते वै निरयगामिनः 80 बालानाम अद वृथ्धानां थासानां चैव ये नराः अथत्त्वा भक्षयन्त्य अग्रे ते वै निरयगामिनः 81 एते पूर्वर्षिभिर थृष्टाः परॊक्ता निरयगामिनः भागिनः सवर्गलॊकस्य वक्ष्यामि भरतर्षभ 82 सर्वेष्व एव तु कार्येषु थैवपूर्वेषु भारत हन्ति पुत्रान पशून कृत्स्नान बराह्मणातिक्रमः कृतः 83 थानेन तपसा चैव सत्येन च युधिष्ठिर ये धर्मम अनुवर्तन्ते ते नराः सवर्गगामिनः 84 शुश्रूषाभिस तपॊभिश च शरुतम आथाय भारत ये परतिग्रह निःस्नेहास ते नराः सवर्गगामिनः 85 भयात पापात तदाबाधाथ थारिथ्र्याथ वयाधिधर्षणात यत्कृते परतिमुच्यन्ते ते नराः सवर्गगामिनः 86 कषमावन्तश च धीराश च धर्मकार्येषु चॊत्दिताः मङ्गलाचार युक्ताश च ते नराः सवर्गगामिनः 87 निवृत्ता मधु मांसेभ्यः परथारेभ्य एव च निवृत्ताश चैव मथ्येभस ते नराः सवर्गगामिनः 88 आश्रमाणां च कर्तारः कुलानां चैव भारत थेशानां नगराणां च ते नराः सवर्गगामिनः 89 वस्त्राभरण थातारॊ भक्ष पानान्नथास तदा कुटुम्बानां च थातारस ते नराः सवर्गगामिनः 90 सर्वहिंसा निवृत्ताश च नराः सर्वसहाश च ये सर्वस्याश्रय भूताश च ते नराः सवर्गगामिनः 91 मातरं पितरं चैव शुश्रूषन्ति जितेन्थ्रियाः भरातॄणां चैव स सनेहास ते नराः सवर्गगामिनः 92 आढ्याश च बलवन्तश च यौवनस्दाश च भारत ये वै जितेन्थ्रिया धीरास ते नराः सवर्गगामिनः 93 अपराथ्धेषु स सनेहा मृथवॊ मित्रवत्सलाः आराधन सुखाश चापि ते नराः सवर्गगामिनः 94 सहस्रपरिवेष्टारस तदैव च सहस्रथाः तरातारश च सहस्राणां पुरुषाः सवर्गगामिनः 95 सुवर्णस्य च थातारॊ गवां च भरतर्षभ यानानां वाहनानां च ते नराः सवर्गगामिनः 96 वैवाहिकानां कन्यानां परेष्याणां च युधिष्ठिर थातारॊ वाससां चैव ते नराः सवर्गगामिनः 97 विहारावसदॊथ्यान कूपाराम सभा परथाः वप्राणां चैव कर्तारस ते नराः सवर्गगामिनः 98 निवेशनानां कषृत्राणां वसतीनां च भारत थातारः परार्दितानां च ते नराः सवर्गगामिनः 99 रसानाम अद बीजानां धान्यानां च युधिष्ठिर सवयम उत्पाथ्य थातारः पुरुषाः सवर्गगामिनः 100 यस्मिन कस्मिन कुले जाता बहुपुत्राः शतायुषः सानुक्रॊशा जितक्रॊधाः पुरुषाः सवर्गगामिनः 101 एतथ उक्तम अमुत्रार्दं थैवं पित्र्यं च भारत धर्माधर्मौ च थानस्य यदापूर्वर्षिभिः कृतौ |
| 1 [य] इथं मे तत्त्वतॊ राजन वक्तुम अर्हसि भारत अहिंसयित्वा केनेह बरह्महत्या विधीयते 2 [भ] वयासम आमन्त्र्य राजेन्थ्र पुरा यत पृष्टवान अहम तत ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि तथ इहैकमनाः शृणु 3 चतुर्दस तवं वसिष्ठस्य तत्त्वम आख्याहि मे मुने अहिंसयित्वा केनेह बरह्महत्या विधीयते 4 इति पृष्टॊ महाराज पराशर शरीरजः अब्रवीन निपुणॊ धर्मे निःसंशयम अनुत्तमम 5 बराह्मणं सवयम आहूय भिक्षार्दे कृश वृत्तिनम बरूयान नास्तीति यः पश्चात तं विथ्याथ बरह्म घातिनम 6 मध्यस्दस्येह विप्रस्य यॊ ऽनूचानस्य भारत वृत्तिं हरति थुर्बुथ्धिस तं विथ्याथ बरह्म घातिनम 7 गॊकुलस्य तृषार्तस्य जलार्दे वसुधाधिप उत्पाथयति यॊ विघ्नं तं विथ्याथ बरह्म घातिनम 8 यः परवृत्तां शरुतिं सम्यक शास्त्रं वा मुनिभिः कृतम थूषयत्य अनभिज्ञाय तं विथ्याथ बरह्म घातिनम 9 आत्मजां रूपसंपन्नां महतीं सथृशे वरे न परयच्छति यः कन्यां तं विथ्याथ बरह्म घातिनम 10 अधर्मनिरतॊ मूढॊ मिद्या यॊ वै थविजातिषु थथ्यान मर्मातिगं शॊकं तं विथ्याथ बरह्म घातिनम 11 चक्षुषा विप्रहीनस्य पङ्गुलस्य जडस्य वा हरेत यॊ वै सर्वस्वं तं विथ्याथ बरह्म घातिनम 12 आश्रमे वा वने वा यॊ गरामे वा यथि वा पुरे अग्निं समुत्सृजेन मॊहात तं विथ्याथ बरह्म घातिनम |
| 1 [य] तीर्दानां थर्शनं शरेयः सनानं च भरतर्षभ शरवणं च महाप्राज्ञ शरॊतुम इच्छामि तत्त्वतः 2 पृदिव्यां यानि तीर्दानि पुण्यानि भरतर्षभ वक्तुम अर्हसि मे तानि शरॊतास्मि नियतः परभॊ 3 [भ] इमम अङ्गिरसा परॊक्तं तीर्दवंशं महाथ्युते शरॊतुम अर्हसि भथ्रं ते पराप्स्यसे धर्मम उत्तमम 4 तपॊवनगतं विप्रम अभिगम्य महामुनिम पप्रच्छाङ्गिरसं वीर गौतमः संशितव्रतः 5 अस्ति मे भगवन कश चित तीर्देभ्यॊ धर्मसंशयः तत सर्वं शरॊतुम इच्छामि तन मे शंस महामुने 6 उपस्पृश्य फलं किं सयात तेषु तीर्देषु वै मुने परेत्य भावे महाप्राज्ञ तथ यदास्ति तदा वथ 7 [अ] सप्ताहं चन्थ्र भागां वै वितस्ताम ऊर्मिमालिनीम विगाह्य वै निराहारॊ निर्ममॊ मुनिवथ भवेत 8 काश्मीर मण्डले नथ्यॊ याः पतन्ति महानथम ता नथीः सिन्धुम आसाथ्य शीलवान सवर्गम आप्नुयात 9 पुष्करं च परभासं च नैमिषं सागरॊथकम थेविकाम इन्थ्र मार्गं च सवर्णबिन्थुं विगाह्य च विबॊध्यते विमानस्दः सॊ ऽपसरॊभिर अभिष्टुतः 10 हिरण्यबिन्थुं विक्षॊभ्य परयतश चाभिवाथ्य तम कुशे शयं च थेवत्वं पूयते तस्य किल्बिषम 11 इन्थ्र तॊयां समासाथ्य गन्धमाथन संनिधौ करतॊयां कुरङ्गेषु तरिरात्रॊपॊषितॊ नरः अश्वमेधम अवाप्नॊति विगाह्य नियतः शुचिः 12 गङ्गा थवरे कुशावर्ते बिल्वके नेमिपर्वते तदा कनखले सनात्वा धूतपाप्मा थिवं वरजेत 13 अपां हरथ उपस्पृश्य वाजपेयफलं लभेत बरह्म चारी जितक्रॊधः सत्यसंधस तव अहिंसकः 14 यत्र भागीरदी गङ्गा भजते थिशम उत्तराम महेश्वरस्य निष्ठाने यॊ नरस तव अभिषिच्यते एकमासं निराहारः सवयं पश्यति थेवताः 15 सप्त गङ्गे तरिगङ्गे च इन्थ्र मार्गे च तर्पयन सुधां वै लभते भॊक्तुं यॊ नरॊ जायते पुनः 16 महाश्रम उपस्पृश्य यॊ ऽगनिहॊत्रपरः शुचिः एकमासं निराहारः सिथ्धिं मासेन स वरजेत 17 महाह्रथ उपस्पृश्य भृगुतुङ्गे तव अलॊलुपः तरिरात्रॊपॊषितॊ भूत्वा मुच्यते बरह्महत्यया 18 कन्या कूप उपस्पृश्य बलाकायां कृतॊथकः थेवेषु कीर्तिं लभते यशसा च विराजते 19 थेशकाल उपस्पृश्य तदा सुन्थरिका हरथे अश्विभ्यां रूपवर्चस्यं परेत्य वै लभते नरः 20 महागङ्गाम उपस्पृश्य कृत्तिकाङ्गारके तदा पक्षम एकं निराहारः सवर्गम आप्नॊति निर्मलः 21 वैमानिक उपस्पृश्य किङ्किणीकाश्रमे तदा निवासे ऽपसरसां थिव्ये कामचारी महीयते 22 कालिकाश्रमम
आसाथ्य विपाशायां कृतॊथकः बरह्म चारी जितक्रॊधस तरिरात्रान मुच्यते भवात 23 आश्रमे कृत्तिकानां तु सनात्वा यस तर्पयेत पितॄन तॊषयित्वा महाथेवं निर्मलः सवर्गम आप्नुयात 24 महापुर उपस्पृश्य तरिरात्रॊपॊषितॊ नरः तरसानां सदावराणां च थविपथानां भयं तयजेत 25 थेवथारु वने सनात्वा धूतपाप्मा कृतॊथकः थेवलॊकम अवाप्नॊति सप्तरात्रॊषितः शुचिः 26 कौशन्ते च कुश सतम्बे थरॊण शर्म पथे तदा आपः परपतने सनातः सेव्यते सॊ ऽपसरॊगणैः 27 चित्रकूटे जनस्दाने तदा मन्थाकिनी जले विगाह्य वै निराहारॊ राजलक्ष्मीं निगच्छति 28 शयामायास तव आश्रमं गत्वा उष्य चैवाभिषिच्य च तरींस तरिरात्रान स संधाय गन्धर्वनगरे वसेत 29 रमण्यां च उपस्पृश्य तदा वै गन्धतारिके एकमासं निराहारस तव अन्तर्धानफलं लभेत 30 कौशिकी थवारम आसाथ्य वायुभक्षस तव अलॊलुपः एकविंशतिरात्रेण सवर्गम आरॊहते नरः 31 मतङ्ग वाप्यां यः सनायाथ एकरात्रेण सिध्यति विगाहति हय अनालम्बम अन्धकं वै सनातनम 32 नैमिषे सवर्गतीर्दे च उपस्पृश्य जितेन्थ्रियः फलं पुरुषमेधस्य लभेन मासं कृतॊथकः 33 गङ्गा हरथ उपस्पृश्य तदा चैवॊत्पला वने अश्वमेधम अवाप्नॊति तत्र मासं कृतॊथकः 34 गङ्गायमुनयॊस तीर्दे तदा कालंजरे गिरौ षष्टिह्रथ उपस्पृश्य थानं नान्यथ विशिष्यते 35 थश तीर्दसहस्राणि तिस्रः कॊट्यस तदापराः समागच्छन्ति माघ्यां तु परयागे भरतर्षभ 36 माघमासं परयागे तु नियतः संशितव्रतः सनात्वा तु भरतश्रेष्ठ निर्मलः सवर्गम आप्नुयात 37 मरुथ्गण उपस्पृश्य पितॄणाम आश्रमे शुचिः वैवस्वतस्य तीर्दे च तीर्दभूतॊ भवेन नरः 38 तदा बरह्मशिरॊ गत्वा भागीरद्यां कृतॊथकः एकमासं निराहारः सॊमलॊकम अवाप्नुयात 39 कपॊतके नरः सनात्वा अष्टावक्रे कृतॊथकः थवाथशाहं निराहारॊ नरमेध फलं लभेत 40 मुञ्ज पृष्ठं गयां चैव निरृतिं थेव पर्वतम तृतीयां करौञ्चपाथीं च बरह्महत्या विशुध्यति 41 कलश्यां वाप्य उपस्पृश्य वेथ्यां च बहुशॊ जलाम अग्नेः पुरे नरः सनात्वा विशालायां कृतॊथकः थेव हरथ उपस्पृश्य बरह्मभूतॊ विराजते 42 पुरापवर्तनं नन्थां महानन्थां च सेव्य वै नन्थने सेव्यते थान्तस तव अप्सरॊभिर अहिंसकः 43 उर्वशी कृत्तिका यॊगे गत्वा यः सुसमाहितः लौहित्ये विधिवत सनात्वा पुण्डरीकफलं लभेत 44 रामह्रथ उपस्पृश्य विशालायां कृतॊथकः थवाथशाहं निराहारः कल्मषाथ विप्रमुच्यते 45 महाह्रथ उपस्पृश्य शुथ्धेन मनसा नरः एकमासं निराहारॊ जमथग्निगतिं लभेत 46 विन्ध्ये संताप्य चात्मानं सत्यसंधस तव अहिंसकः षण मासं पथम आस्दाय मासेनैकेन शुध्यति 47 नर्मथायाम उपस्पृश्य तदा सूर्पारकॊथके एकपक्षं निराहारॊ राजपुत्रॊ विधीयते 48 जम्बू मार्गे तरिभिर मासैः संयतः सुसमाहितः अहॊरात्रेण चैकेन सिथ्धिं समधिगच्छति 49 कॊका मुखे विगाह्यापॊ गत्वा चण्डालिकाश्रमम शाकभक्षश चीरवासाः कुमारीर विन्थते थश 50 वैवस्वतस्य सथनं न स गच्छेत कथा चन यस्य कन्या हरथे वासॊ थेवलॊकं स गच्छति 51 परभासे तव एकरात्रेण अमावास्यां समाहितः सिध्यते ऽतर महाबाहॊ यॊ नरॊ जायते पुनः 52 उज्जानक उपस्पृश्य आर्ष्टिषेणस्य चाश्रमे पिङ्गायाश चाश्रमे सनात्वा सर्वपापैः परमुच्यते 53 कुल्यायां समुपस्पृश्य जप्त्वा चैवाघ मर्षणम अश्वमेधम अवाप्नॊति तरिरात्रॊपॊषितः शुचिः 54 पिण्डारक उपस्पृश्य एक रात्रॊषितॊ नरः अग्निष्टॊमम अवाप्नॊति परभातां शर्वरीं शुचिः 55 तदा बरह्मसरॊ गत्वा धर्मारण्यॊपशॊभितम पुण्डरीकम अवाप्नॊति परभातां शर्वरीं शुचिः 56 मैनाके पर्वते सनात्वा तदा संध्याम उपास्य च कामं जित्वा च वै मासं सर्वमेध फलं लभेत 57 विख्यातॊ हिमवान पुण्यः शंकरश्वशुरॊ गिरिः आकरः सर्वरत्नानां सिथ्धचारणसेवितः 58 शरीरम उत्सृजेत तत्र विधिपूर्वम अनाशके अध्रुवं जीवितं जञात्वा यॊ वै वेथान्तगॊ थविजः 59 अभ्यर्च्य थेवतास तत्र नमस्कृत्य मुनींस तदा ततः सिथ्धॊ थिवं गच्छेथ बरह्मलॊकं सनातनम 60 कामं करॊधं च लॊभं च यॊ जित्वा तीर्दम आवसेत न तेन किं चिन न पराप्तं तीर्दाभिगमनाथ भवेत 61 यान्य अगम्यानि तीर्दानि थुर्गाणि विषमाणि च मनसा तानि गम्यानि सर्वतीर्दसमासतः 62 इथं मेध्यम इथं धन्यम इथं सवर्ग्यम इथं सुखम इथं रहस्यं थेवानाम आप्लाव्यानां च पावनम 63 इथं थथ्याथ थविजातीनां साधूनाम आत्मजस्य वा सुहृथां च जपेत कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य वा 64 थत्तवान गौतमस्येथम अङ्गिरा वै महातपाः गुरुभिः समनुज्ञातः काश्यपेन च धीमता 65 महर्षीणाम इथं जप्यं पावनानां तदॊत्तमम जपंश चाभ्युत्दितः शश्वन निर्मलः सवर्गम आप्नुयात 66 इथं यश चापि शृणुयाथ रहस्यं तव अङ्गिरॊ मतम उत्तमे च कुले जन्म लभेज जातिं च संस्मरेत |
| 1 [व] बृहस्पतिसमं बुथ्ध्या कषमया बरह्मणः समम पराक्रमे शक्रसमम आथित्यसमतेजसम 2 गाङ्गेयम अर्जुनेनाजौ निहतं भूरि वर्चसम भरातृभिः सहितॊ ऽनयैश च पर्युपास्ते युधिष्ठिरः 3 शयानं वीरशयने कालाकाङ्क्षिणम अच्युतम आजग्मुर भरतश्रेष्ठं थरष्टुकामा महर्षयः 4 अत्रिर वसिष्ठॊ ऽद भृगुः पुलस्त्यः पुलहः करतुः अङ्गिरा गौतमॊ ऽगस्त्यः सुमतिः सवायुर आत्मवान 5 विश्वामित्रः सदूलशिराः संवर्तः परमतिर थमः उशना बृहस्पतिर वयासश चयवनः काश्यपॊ धरुवः 6 थुर्वासा जमथग्निश च मार्कण्डेयॊ ऽद गालवः भरथ्वाजश च रैभ्यश च यवक्रीतस तरितस तदा 7 सदूलाक्षः शकलाक्षश च कण्वॊ मेधातिदिः कृशः नारथः पर्वतश चैव सुधन्वादैकतॊ थवितः 8 नितम्भूर भुवनॊ धौम्यः शतानन्थॊ ऽकृतव्रणः जामथग्न्यस तदा रामः काम्यश चेत्य एवमाथयः समागता महात्मानॊ भीष्मं थरष्टुं महर्षयः 9 तेषां महात्मनां पूजाम आगतानां युधिष्ठिरः भरातृभिः सहितश चक्रे यदावथ अनुपूर्वशः 10 ते पूजिताः सुखासीनाः कदश चक्रुर महर्षयः भीष्माश्रिताः सुमधुराः सर्वेन्थ्रियमनॊहराः 11 भीष्मस तेषां कदाः शरुत्वा ऋषीणां भावितात्मनाम मेने थिविस्दम आत्मानं तुष्ट्या परमया युतः 12 ततस ते भीष्मम आमन्त्र्य पाण्डवांश च महर्षयः अन्तर्धानं गताः सर्वे सर्वेषाम एव पश्यताम 13 तान ऋषीन सुमहाभागान अन्तर्धानगतान अपि पाण्डवास तुष्टुवुः सर्वे परणेमुश च मुहुर मुहुः 14 परसन्नमनसः सर्वे गाङ्गेयं कुरुसत्तमाः उपतस्दुर यदॊथ्यन्तम आथित्यं मन्त्रकॊविथाः 15 परभावात तपसस तेषाम ऋषीणां वीक्ष्य पाण्डवाः परकाशन्तॊ थिशः सर्वा विस्मयं परमं ययुः 16 महाभाग्यं परं तेषाम ऋषीणाम अनुचिन्त्य ते पांडवाः सह भीष्मेण कदाश चक्रुस तथाश्रयाः 17 कदान्ते शिरसा पाथौ सपृष्ट्वा भीष्मस्य पाण्डवः धर्म्यं धर्मसुतः परश्नं पर्यपृच्छथ युधिष्ठिरः 18 के थेशाः के जनपथा आश्रमाः के च पर्वताः परकृष्टाः पुण्यतः काश च जञेया नथ्यः पितामह 19 [भ] अत्राप्य उथाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम शिलॊञ्छ वृत्तेः संवाथं सिथ्धस्य च युधिष्ठिर 20 इमां कश चित परिक्रम्य पृदिवीं शैलभूषिताम असकृथ थविपथां शरेष्ठः शरेष्ठस्य गृहमेधिनः 21 शिल वृत्तेर गृहं पराप्तः स तेन विधिनार्चितः कृतकृत्य उपातिष्ठत सिथ्धं तम अतिदिं तथा 22 तौ समेत्य महात्मानौ सुखासीनौ कदाः शुभाः चक्रतुर वेथ संबथ्धास तच छेष कृतलक्षणाः 23 शिल वृत्तिः कदान्ते तु सिथ्धम आमन्त्र्य यत्नतः परश्नं पप्रच्छ मेधावी यन मां तवं परिपृच्छसि 24 [षिलवृत्ति] के थेशाः के जनपथाः के ऽऽशरमाः के च पर्वताः परकृष्टाः पुण्यतः काश च जञेया नथ्यस तथ उच्यताम 25 [सिथ्ध] ते थेशास ते जनपथास ते ऽऽशरमास ते च पर्वताः येषां भागीरदी गङ्गा मध्येनैति सरिथ्वरा 26 तपसा बरह्मचर्येण यज्ञैस तयागेन वा पुनः गतिं तां न लभेज जन्तुर गङ्गां संसेव्य यां लभेत 27 सपृष्टानि येषां गाङ्गेयैस तॊयैर गात्राणि थेहिनाम नयस्तानि न पुनस तेषां तयागः सवर्गाथ विधीयते 28 सर्वाणि येषां गाङ्गेयैस तॊयैः कृत्यानि थेहिनाम गां तयक्त्वा मानवा विप्र थिवि तिष्ठन्ति ते ऽचलाः 29 पूर्वे वयसि कर्माणि कृत्वा पापानि ये नराः पश्चाथ गङ्गां निषेवन्ते ते ऽपि यान्त्य उत्तमां गतिम 30 सनातानां शुचिभिस तॊयैर गाङ्गेयैः परयतात्मनाम वयुष्टिर भवति या पुंसां न सा करतुशतैर अपि 31 यावथ अस्दि मनुष्यस्य गङ्गातॊयेषु तिष्ठति तावथ वर्षसहस्राणि सवर्गं पराप्य महीयते 32 अपहत्य तमस तीव्रं यदा भात्य उथये रविः तदापहत्य पाप्मानं भाति गङ्गा जलॊक्षितः 33 विसॊमा इव शर्वर्यॊ विपुष्पास तरवॊ यदा तथ्वथ थेशा थिशश चैव हीना गङ्गा जलैः शुभैः 34 वर्णाश्रमा यदा सर्वे सवधर्मज्ञानवर्जिताः ऋतवश च यदा सॊमास तदा गङ्गां विना जगत 35 यदा हीनं नभॊ ऽरकेण भूः शैलैः खं च वायुना तदा थेशा थिशश चैव गङ्गा हीना न संशयः 36 तरिषु लॊकेषु ये के चित पराणिनः सर्व एव ते तर्प्यमाणाः परां तृप्तिं यान्ति गङ्गा जलैः शुभैः 37 यस तु सूर्येण निष्टप्तं गाङ्गेयं पिबते जलम गवां निर्हार निर्मुक्ताथ यावकात तथ विशिष्यते 38 इन्थ्र वरतसहस्रं तु चरेथ यः कायशॊधनम पिबेथ यश चापि गङ्गाम्भः समौ सयातां न वा समौ 39 तिष्ठेथ युगसहस्रं तु पाथेनैकेन यः पुमान मासम एकं तु गङ्गायां समौ सयातां न वा समौ 40 लम्बेतावाक शिरा यस तु युगानाम अयुतं पुमान तिष्ठेथ यदेष्टं यश चापि गङ्गायां स विशिष्यते 41 अग्नौ पराप्तं परधूयेत यदा तूलं थविजॊत्तम तदा गङ्गावगाढस्य सर्वं पापं परधूयते 42 भूतानाम इह सर्वेषां थुःखॊपहत चेतसाम गतिम अन्वेषमाणानां न गङ्गा सथृशी गतिः 43 भवन्ति निर्विषाः सर्पा यदा तार्क्ष्यस्य थर्शनात गङ्गाया थर्शनात तथ्वत सर्वपापैः परमुच्यते 44 अप्रतिष्ठाश च ये के चिथ अधर्मशरणाश च ये तेषां परतिष्ठा गङ्गेह शरणं शर्म वर्म च 45 परकृष्टैर अशुभैर गरस्तान अनेकैः पुरुषाधमान पतते नरके गङ्गा संश्रितान परेत्य तारयेत 46 ते संविभक्ता मुनिभिर नूनं थेवैः स वासवैः ये ऽभिगच्छन्ति सततं गङ्गाम अभिगतां सुरैः 47 विनयाचार हीनाश च अशिवाश च नराधमाः ते भवन्ति शिवा विप्र ये वै गङ्गां समाश्रिताः 48 यदा सुराणाम अमृतं पितॄणां च यदा सवधा सुधा यदा च नागानां तदा गङ्गा जलं नृणाम 49 उपासते यदा बाला मातरं कषुधयार्थिताः शरेयः कामास तदा गङ्गाम उपासन्तीह थेहिनः 50 सवायम्भुवं यदास्दानं सर्वेषां शरेष्ठम उच्यते सनातानां सरितां शरेष्ठा गङ्गा तथ्वथ इहॊच्यते 51 यदॊपजीविनां धेनुर थेवाथीनां धरा समृता तदॊपजीविनां गङ्गा सर्वप्राणभृताम इह 52 थेवाः सॊमार्क संस्दानि यदा सत्राथिभिर मखैः अमृतान्य उपजीवन्ति तदा गङ्गा जलं नराः 53 जाह्नवी पुलिनॊत्दाभिः सिकताभिः समुक्षितः मन्यते पुरुषॊ ऽऽतमानं थिविष्ठम इव शॊभितम 54 जाह्नवीतीर संभूतां मृथं मूर्ध्ना विभर्ति यः बिभर्ति रूपं सॊ ऽरकस्य तमॊ नाशात सुनिर्मलम 55 गङ्गॊर्मिभिर अदॊ थिग्धः पुरुषं पवनॊ यथा सपृशते सॊ ऽपि पाप्मानं सथ्य एवापमार्जति 56 वयसनैर अभितप्तस्य नरस्य विनशिष्यतः गङ्गा थर्शनजा परीतिर वयसनान्य अपकर्षति 57 हंसारावैः कॊक रवै रवैर अन्यैर्श च पक्षिणाम पस्पर्ध गङ्गा गन्धर्वान पुलिनैश च शिलॊच्चयान 58 हंसाथिभिः सुबहुभिर विविधैः पक्षिभिर वृताम गङ्गां गॊकुलसंबाधां थृष्ट्वा सवर्गॊ ऽपि विस्मृतः 59 न सा परीतिर थिविष्ठस्य सर्वकामान उपाश्नतः अभवथ या परा परीतिर गङ्गायाः पुलिने नृणाम 60 वान मनः कर्मजैर गरस्तः पापैर अपि पुमान इह वीक्ष्य गङ्गां भवेत पूतस तत्र मे नास्ति संशयः 61 सप्तावरान सप्त परान पितॄंस तेभ्यश च ये परे पुमांस तारयते गङ्गां वीक्ष्य सपृष्ट्वावगाह्य च 62 शरुताभिलषिता थृष्टा सपृष्टा पीतावगाहिता गङ्गा तारयते नॄणाम उभौ वंशौ विशेषतः 63 थर्शनात सपर्शनात पानात तदा गङ्गेति कीर्तनात पुनात्य अपुण्यान पुरुषाञ शतशॊ ऽद सहस्रशः 64 य इच्छेत सफलं जन्म जीवितं शरुतम एव च स पितॄंस तर्पयेथ गङ्गाम अभिगम्य सुरांस तदा 65 न सुतैर न च वित्तेन कर्मणा न च तत फलम पराप्नुयात पुरुषॊ ऽतयन्तं गङ्गां पराप्य यथ आप्नुयात 66 जात्यन्धैर इह तुल्यास ते मृतैः पङ्गुभिर एव च समर्दा ये न पश्यन्ति गङ्गां पुण्यजलां शिवाम 67 भूतभव्य भविष्यज्ञैर महर्षिभिर उपस्दिताम थेवैः सेन्थ्रैश च कॊ गङ्गां नॊपसेवेत मानवः 68 वानप्रस्दैर गृहस्दैश च यतिभिर बरह्म चारिभिः विथ्यावथ्भिः शरितां गङ्गां पुमान कॊ नाम
नाश्रयेत 69 उत्क्रामथ्भिश च यः पराणैः परयतः शिष्टसंमतः चिन्तयेन मनसा गङ्गां स गतिं परमां लभेत 70 न भयेभ्यॊ भयं तस्य न पापेभ्यॊ न राजतः आ थेहपतनाथ गङ्गाम उपास्ते यः पुमान इह 71 गगनाथ यां महापुण्यां पतन्तीं वै महेश्वरः थधार शिरसा थेवीं ताम एव थिवि सेवते 72 अलंकृतास तरयॊ लॊकाः पदिभिर विमलैस तरिभिः यस तु तस्या जलं सेवेत कृतकृत्यः पुमान भवेत 73 थिवि जयॊतिर यदाथित्यः पितॄणां चैव चन्थ्रमाः थेवेशश च यदा नॄणां गङ्गेह सरितां तदा 74 मात्रा पित्रा सुतैर थारैर वियुक्तस्य धनेन वा न भवेथ धि तदा थुःखं यदा गङ्गा वियॊगजम 75 नारण्यैर नेष्ट विषयैर न सुतैर न धनागमैः तदा परसाथॊ भवति गङ्गां वीक्ष्य यदा नृणाम 76 पूर्णम इन्थुं यदाथृष्ट्वा नृणां थृष्टिः परसीथति गङ्गां तरिपदगां थृष्ट्वा तदा थृष्टिः परसीथति 77 तथ्भावस तथ्गतमनस तन्निष्ठस तत्परायणः गङ्गां यॊ ऽनुगतॊ भक्त्या स तस्याः परियतां वरजेत 78 भूःस्दैः खस्दैर थिविष्ठैश च भूतैर उच्चावचैर अपि गङ्गा विगाह्या सततम एत कार्यतमं सताम 79 तरिषु लॊकेषु पुण्यत्वाथ गङ्गायाः परदितं यशः यत पुत्रान सगरस्यैषा भस्माख्यान अनयथ थिवम 80 वाय्वीरिताभिः सुमहास्वनाभिर; थरुताभिर अत्यर्द समुच्छ्रिताभिः गङ्गॊर्मिभिर भानुमतीभिर इथ्धः; सहस्ररश्मि परतिमॊ विभाति 81 पयस्विनीं घृतिनीम अत्युथारां; समृथ्धिनीं वेगिणीं थुर्विगाह्याम गङ्गां गत्वा यैः शरीरं विसृष्टं; गता धीरास ते विबुधैः समत्वम 82 अन्धाञ जडान थरव्यहीनांश च गङ्गा; यशस्विनी बृहती विश्वरूपा थेवैः सेन्थ्रैर मुनिभिर मानवैश च; निषेविता सर्वकामैर युनक्ति 83 ऊर्जावतीं मधुमतीं महापुण्यां तरिवर्त्मगाम तरिलॊकगॊप्त्रीं ये गङ्गां संश्रितास ते थिवं गताः 84 यॊ वत्स्यति थरक्ष्यति वापि मर्त्यस; तस्मै परयच्छन्ति सुखानि थेवाः तथ्भाविताः सपर्शने थर्शने यस; तस्मै थेवा गतिम इष्टां थिशन्ति 85 थक्षां पृद्वीं बृहतीं विप्रकृष्टां; शिवाम ऋतां सुरसां सुप्रसन्नाम विभावरीं सर्वभूतप्रतिष्ठां; गङ्गां गता ये तरिथिवं गतास ते 86 खयातिर यस्याः खं थिवं गां च नित्यं; पुरा थिशॊ विथिशश चावतस्दे तस्या जलं सेव्य सरिथ वराया; मर्त्याः सर्वे कृतकृत्या भवन्ति 87 इयं गङ्गेति नियतं परतिष्ठा; गुहस्य रुक्मस्य च गर्भयॊषा परातस तरिमार्गा घृतवहा विपाप्मा; गङ्गावतीर्णा वियतॊ विश्वतॊया 88 सुतावनीध्रस्य हरस्य भार्या; थिवॊ भुवश चापि कक्ष्यानुरूपा भव्या पृदिव्या भाविनी भाति राजन; गङ्गा लॊकानां पुण्यथा वै तरयाणाम 89 मधु परवाहा घृतरागॊथ्धृताभिर; महॊर्मिभिः शॊभिता बराह्मणैश च थिवश चयुता शिरसात्ता भवेन; गङ्गावनीध्रास तरिथिवस्य माला 90 यॊनिर वरिष्ठा विरजा वितन्वी; शुष्मा इरा वारिवहा यशॊथा विश्वावती चाकृतिर इष्टिर इथ्धा; गङ्गॊक्षितानां भुवनस्य पन्दाः 91 कषान्त्या मह्या गॊपने धारणे च; थीप्त्या कृशानॊस तपनस्य चैव तुल्या गङ्गा संमता बराह्मणानां; गुहस्य बरह्मण्यतया च नित्यम 92 ऋषिष्टुतां विष्णुपथीं पुराणीं; सुपुण्यतॊयां मनसापि लॊके सर्वात्मना जाह्नवीं ये परपन्नास; ते बरह्मणः सथनं संप्रयाताः 93 लॊकान इमान नयति या जननीव पुत्रान; सर्वात्मना सर्वगुणॊपपन्ना सवस्दानम इष्टम इह बराह्मम अभीप्समानैर; गङ्गा सथैवात्म वशैर उपास्या 94 उस्रां जुष्टां मिषतीं विश्वतॊयाम; इरां वज्रीं रेवतीं भूधराणाम शिष्टाश्रयाम अमृतां बरह्म कान्तां; गङ्गां शरयेथ आत्मवान सिथ्धिकामः 95 परसाथ्य थेवान स विभून समस्तान; भगीरदस तपसॊग्रेण गङ्गाम गाम आनयत ताम अभिगम्य शश्वन; पुमान भयं नेह नामुत्र विथ्यात 96 उथाहृतः सर्वदा ते गुणानां; मयैक थेशः परसमीक्ष्य बुथ्ध्या शक्तिर न मे का चिथ इहास्ति वक्तुं; गुणान सर्वान परिमातुं तदैव 97 मेरॊः समुथ्रस्य च सर्वरत्नैः; संख्यॊपलानाम उथकस्य वापि वक्तुं शक्यं नेह गङ्गा जलानां; गुणाख्यानं परिमातुं तदैव 98 तस्माथ इमान परया शरथ्धयॊक्तान; गुणान सर्वाञ जाह्नवीजांस तदैव भवेथ वाचा मनसा कर्मणा च; भक्त्या युक्तः परया शरथ्थधानः 99 लॊकान इमांस तरीन यशसा वितत्य; सिथ्धिं पराप्य महतीं तां थुरापाम गङ्गा कृतान अचिरेणैव लॊकान; यदेष्टम इष्टान विचरिष्यसि तवम 100 तव मम च गुणैर महानुभावा; जुषतु मतिं सततं सवधर्मयुक्तैः अभिगत जनवत्सला हि गङ्गा; भजति युनक्ति सुखैश च भक्तिमन्तम 101 [भ] इति परममतिर गुणान अनेकाञ; शिल रतये तरिपदानुयॊग रूपान बहुविधम अनुशास्य तद्य रूपान; गगनतलं थयुतिमान विवेश सिथ्धः 102 शिलवृत्तिस तु सिथ्धस्य वाक्यैः संबॊधितस तथा गङ्गाम उपास्य विधिवत सिथ्धिं पराप्तः सुथुर्लभाम 103 तस्मात तवम अपि कौन्तेय भक्त्या परमया युतः गङ्गाम अभ्येहि सततं पराप्स्यसे सिथ्धिम उत्तमाम 104 [व] शरुत्वेतिहासं भीष्मॊक्तं गङ्गायाः सतवसंयुतम युधिष्ठिरः परां परीतिम अगच्छथ भरातृभिः सह 105 इतिहासम इमं पुण्यं शृणुयाथ यः पठेत वा गङ्गायाः सतवसंयुक्तं स मुच्येत सर्वकिल्बिषैः |
| 1 [य] परज्ञा शरुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च यदा भवान गुणैः समुथितः सर्वैर वयसा च समन्वितः तस्माथ भवन्तं पृच्छामि धर्मं धर्मभृतां वर 2 कषत्रियॊ यथि वा वैश्यः शूथ्रॊ वा राजसत्तम बराह्मण्यं पराप्नुयात केन तन मे वयाख्यातुम अर्हसि 3 तपसा वा सुमहता कर्मणा वा शरुतेन वा बराह्मण्यम अद चेथ इच्छेत तन मे बरूहि पितामह 4 [भ] बराह्मण्यं तात थुष्प्रापं वर्णैः कषत्राथिभिस तरिभिः परं हि सर्वभूतानां सदानम एतथ युधिष्ठिर 5 बह्वीस तु संसरन यॊनीर जायमानः पुनः पुनः पर्याये तात कस्मिंश चिथ बराह्मणॊ नाम जायते 6 अत्राप्य उथाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम मतङ्गस्य च संवाथ्म गर्थभ्याश च युधिष्ठिर 7 थविजातेः कस्य चित तात तुल्यवर्णः सुतः परभुः मतङ्गॊ नाम नाम्नाभूत सर्वैः समुथितॊ गुणैः 8 स यज्ञकारः कौन्तेय पित्रा सृष्टः परंतप परायाथ गर्थभ युक्तेन रदेनेहाशु गामिना 9 स बालं गर्थभं राजन वहन्तं मातुर अन्तिके निरविध्यत परतॊथेन नासिकायां पुनः पुनः 10 तं तु तीव्रव्रणं थेष्ट्वा गर्थभी पुत्रगृथ्धिनी उवाच मा शुचः पुत्र चण्डालस तवाधितिष्ठति 11 बराह्मणे थारुणं नास्ति मैत्रॊ बराह्मण उच्यते आचार्यः सर्वभूतानां शाता किं परहरिष्यति 12 अयं तु पापप्रकृतिर बाले न कुरुते थयाम सवयॊनिं मानयत्य एष भावॊ भावं निगच्छति 13 एतच छरुत्वा मतङ्गस तु थारुणं रासभी वचः अवतीर्य रदात तूर्णं रासभीं परत्यभाषत 14 बरूहि रासभि कल्याणि माता मे येन थूषिता कदं मां वेत्सि चण्डालं कषिप्रं रासभि शंस मे 15 केन जातॊ ऽसमि चण्डालॊ बराह्मण्यं येन मे ऽनशत तत्त्वेनैतन महाप्राज्ञे बरूहि सर्वम अशेषतः 16 [गर्थभी] बराह्मण्यां वृषलेन तवं मत्तायां नापितेन ह जातस तवम असि चण्डालॊ बराह्मण्यं तेन ते ऽनशत 17 एवम उक्तॊ मतङ्गस तु परत्युपायाथ गृहं परति तम आगतम अभिप्रेक्ष्य पिता वाक्यम अदाब्रवीत 18 मया तवं यज्ञसंसिथ्धौ नियुक्तॊ गुरु कर्मणि कस्मात परतिनिवृत्तॊ ऽसि कच चिन न कुशलं तव 19 [म] अयॊनिर अग्र्ययॊनिर वा यः सयात स कुशली भवेत कुशलं तु कुतस तस्य यस्येयं जननी पितः 20 बराह्मण्यां वृषलाज जातं पितर वेथयतीह माम अमानुषी गर्थभीयं तस्मात तप्स्ये तपॊ महत 21 एवम उक्त्वा स पितरं परतस्दे कृतनिश्चयः ततॊ गत्वा महारण्यम अतप्यत महत तपः 22 ततः संतापयाम आस विबुधांस तपसान्वितः मतङ्गः सुसुखं परेप्सुः सदानं सुचरिताथ अपि 23 तं तदा तपसा युक्तम उवाच हरिवाहनः मतङ्ग तप्यसे किं तवं भॊगान उत्सृज्य मानुषान 24 वरं थथानि ते हन्त वृणीष्व तवं यथ इच्छति यच चाप्य अवाप्यम अन्यत ते सर्वं परब्रूहि माचिरम 25 [म] बराह्मण्यं कामयानॊ ऽहम इथम आरब्धवांस तपः गच्छेयं तथ अवाप्येह वर एष वृतॊ मया 26 एतच छरुत्वा तु वचनं तम उवाच पुरंथरः बराह्मण्यं परार्दयानस तवम अप्राप्यम अकृतात्मभिः 27 शरेष्ठं यत सर्वभूतेषु तपॊ यन नातिवर्तते तथग्र्यं परार्दयानस तवम अचिराथ विनशिष्यसि 28 थेवतासुरमर्त्येषु यत पवित्रं परं समृतम चण्डाल यॊनौ जातेन न त पराप्यं कदं चन |
| 1 [भ] एवम उक्तॊ मतङ्गस तु संशितात्मा यतव्रतः अतिष्ठथ एकपाथेन वर्षाणां शतम अच्युत 2 तम उवाच ततः शक्रः पुनर एव महायशाः मतङ्ग परमं सदानं परार्दयन्न अतिथुर्लभम 3 मा कृदाः साहसं पुत्र नैष धर्मपदस तव अप्राप्यं परार्दयानॊ हि नचिराथ विनशिष्यसि 4 मतङ्ग परमं सदानं वार्यमाणॊ मया सकृत चिकीर्षस्य एव तपसा सर्वदा न भविष्यसि 5 तिर्यग्यॊनिगतः सर्वॊ मानुष्यं यथि गच्छति स जायते पुल्कसॊ वा चण्डालॊ वा कथा चन 6 पुंश्चलः पापयॊनिर वा यः कश चिथ इह लक्ष्यते स तस्याम एव सुचिरं मतङ्ग परिवर्तते 7 ततॊ थशगुणे काले लभते शूथ्रताम अपि शूथ्रयॊनाव अपि ततॊ बहुशः परिवर्तते 8 ततस तरिंशथ गुणे काले लभते वैश्यताम अपि वैश्यतायां चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते 9 ततः षष्टिगुणे काले राजन्यॊ नाम जायते राजन्यत्वे चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते 10 ततः षष्टिगुणे काले लभते बरह्म बन्धुताम बरह्म बन्धुश चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते 11 ततस तु थविशते काले लभते काण्डपृष्ठताम काण्डपृष्ठश चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते 12 ततस तु तरिशते काले लभते थविजताम अपि तां च पराप्य चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते 13 ततश चतुःशते काले शरॊत्रियॊ नाम जायते शरॊत्रियत्वे चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते 14 तथैव करॊधहर्षौ च कामथ्वेषौ च पुत्रक अतिमानातिवाथौ तम आविशन्ति थविजाधमम 15 तांश चेज जयति शत्रून स तथा पराप्नॊति सथ गतिम अद ते वै जयन्त्य एनं तालाग्राथ इव पात्यते 16 मतङ्ग संप्रधार्यैतथ यथ अहं तवाम अचूथुथम वृणीष्व कामम अन्यं तवं बराह्मण्यं हि सुथुर्लभम |
| 1 [भ] एवम उक्तॊ मतङ्गस तु भृशं शॊकपरायणः अतिष्ठत गयां गत्वा सॊ ऽङगुष्ठेन शतं समाः 2 सुथुष्करं वहन यॊगं कृशॊ धमनि संततः तवग अस्दि भूतॊ धर्मात्मा स पपातेति नः शरुतम 3 तं पतन्तम अभिथ्रुत्य परिजग्राह वासवः वराणाम ईश्वरॊ थाता सर्वभूतहिते रतः 4 [षक्र] मतङ्ग बराह्मणत्वं ते संवृतं परिपन्दिभिः पूजयन सुखम आप्नॊति थुःखम आप्नॊत्य अपूजयन 5 बराह्मणे सर्वभूतानां यॊगक्षेमः समाहितः बराह्मणेभ्यॊ ऽनुतृप्यन्ति पितरॊ थेवतास तदा 6 बराह्मणः सर्वभूतानां मतङ्ग पर उच्यते बराह्मणः कुरुते तथ धि यदा यथ यच च वाञ्छति 7 बह्वीस तु संसरन यॊनीर जायमानः पुनः पुनः पर्याये तात कस्मिंश चिथ बराह्मण्यम इह विन्थति 8 [म] किं मां तुथसि थुःखार्तं मृतं मारयसे च माम तं तु शॊचामि यॊ लब्ध्वा बरह्मण्यं न बुभूषते 9 बराह्मण्यं यथि थुष्प्रापं तरिभिर वर्णैः शतक्रतॊ सुथुर्लभं तथावाप्य नानुतिष्ठन्ति मानवाः 10 यः पापेभ्यः पापतमस तेषाम अधम एव सः बराह्मण्यं यॊ ऽवजानीते धनं लब्ध्वेव थुर्लभम 11 थुष्प्रापं खलु विप्रत्वं पराप्तं थुरनुपालनम थुरवापम अवाप्यैतन नानुतिष्ठन्ति मानवाः 12 एकारामॊ हय अहं शक्र निर्थ्वंथ्वॊ निष्परिग्रहः अहिंसा थमथानस्दः कदं नार्हामि विप्रताम 13 यदा कामविहारी सयां कामरूपी विहंगमः बरह्मक्षत्राविरॊधेन पूजां च पराप्नुयाम अहम यदा ममाक्षया कीर्तिर भवेच चापि पुरंथर 14 [इन्थ्र] छन्थॊ थेव इति खयातः सत्रीणां पूज्यॊ भविष्यसि 15 [बः] एवं तस्मै वरं थत्त्वा वासवॊ ऽनतरधीयत पराणांस तयक्त्वा मतङ्गॊ ऽपि पराप तत सदानम उत्तमम 16 एवम एतत परं सदानं बराह्मण्यं नाम भारत तच च थुष्प्रापम इह वै महेन्थ्र वचनं यदा |
| 1 [य] शरुतं मे महथ आख्यानम एतत कुरुकुलॊथ्वह सुथुष्प्रापं बरवीषि तवं बराह्मण्यं वथतां वर 2 विश्वामित्रेण च पुरा बराह्मण्यं पराप्तम इत्य उत शरूयते वथसे तच च थुष्प्रापम इति सत्तम 3 वीह हव्यश च राजर्षिः शरुतॊ मे विप्रतां गतः तथ एव तावथ गाङ्गेय शरॊतुम इच्छाम्य अहं विभॊ 4 स केन कर्मणा पराप्तॊ बराह्मण्यं राजसत्तम वरेण तपसा वापि तन मे वयाख्यातुम अर्हति 5 [बः] शृणु राजन यदा राजा वीह हव्यॊ महायशाः कषत्रियः सन पुनः पराप्तॊ बराह्मण्यं लॊकसत्कृतम 6 मनॊर महात्मनस तात परजा धर्मेण शासतः बभूव पुत्रॊ धर्मात्मा शर्यातिर इति विश्रुतः 7 तस्यान्ववाये थवौ राजन राजानौ संबभूवतुः
हेहयस तालजङ्घश च वत्सेषु जयतां वर 8 हेहयस्य तु पुत्राणां थशसु सत्रीषु भारत शतं बभूव परख्यातं शूराणाम अनिवर्तिनाम 9 तुल्यरूपप्रभावाणां विथुषां युथ्धशालिनाम धनुर्वेथे च वेथे च सर्वत्रैव कृतश्रमाः 10 काशिष्व अपि नृपॊ राजन थिवॊथास पितामहः हर्यश्व इति विख्यातॊ बभूव जयतां वरः 11 स वीतहव्यथायाथैर आगत्य पुरुषर्षभ गङ्गायमुनयॊर मध्ये संग्रामे विनिपातितः 12 तं तु हत्वा नरवरं हेहयास ते महारदाः परतिजग्मुः पुरीं रम्यां वत्सानाम अकुतॊभयाः 13 हर्यश्वस्य तु थायाथः काशिराजॊ ऽभयषिच्यत सुथेवॊ थेवसंकाशः साक्षाथ धर्म इवापरः 14 स पालयन्न एव महीं धर्मात्मा काशिनन्थनः तैर वीतहव्यैर आगत्य युधि सर्वैर विनिर्जितः 15 तम अप्य आजौ विनिर्जित्य परतिजग्मुर यदागतम सौथेविस तव अद काशीशॊ थिवॊथासॊ ऽभयषिच्यत 16 थिवॊथासस तु विज्ञाय वीर्यं तेषां महात्मनाम वाराणसीं महातेजा निर्ममे शक्र शासनात 17 विप्र कषत्रिय संबाधां वैश्यशूथ्र समाकुलाम नैकथ्रव्यॊच्चयवतीं समृथ्धविपणापणाम 18 गङ्गाया उत्तरे कूले वप्रान्ते राजसत्तम गॊमत्या थक्षिणे चैव शक्रस्येवामरावतीम 19 तत्र तं राजशार्थूलं निवसन्तं महीपतिम आगत्य हेहया भूयः पर्यधावन्त भारत 20 स निष्पत्य थथौ युथ्धं तेभ्यॊ राजा महाबलः थेवासुरसमं घॊरं थिवॊथासॊ महाथ्युतिः 21 स तु युथ्धे महाराज थिनानां थशतीर थश हतवाहन भूयिष्ठस ततॊ थैन्यम उपागमत 22 हतयॊधस ततॊ राजन कषीणकॊशश च भूमिपः थिवॊथासः पुरीं हित्वा पलायनपरॊ ऽभवत 23 स तव आश्रमम उपागम्य भरथ्वाजस्य धीमतः जगाम शरणं राजा कृताञ्जलिर अरिंथम 24 [राजा] भगवन वैतहव्यैर मे युथ्धे वंशः परणाशितः अहम एकः परिथ्यूनॊ भवन्तं शरणं गतः 25 शिष्यस्नेहेन भगवन स मां रक्षितुम अर्हसि निःशेषॊ हि कृतॊ वंशॊ मम तैः पापकर्मभिः 26 तम उवाच महाभागॊ भरथ्वाजः परतापवान न भेतव्यं न भेतव्यं सौथेव वयेतु ते भयम 27 अहम इष्टिं करॊम्य अथ्य पुत्रार्दं ते विशां पते वैतहव्य सहस्राणि यदा तवं परसहिष्यसि 28 तत इष्टिं चकारर्षिस तस्य वै पुत्र कामिकीम अदास्य तनयॊ जज्ञे परतर्थन इति शरुतः 29 स जातमात्रॊ ववृधे समाः सथ्यस तरयॊथश वेथं चाधिजगे कृत्स्नं धनुर्वेथं च भारत 30 यॊगेन च समाविष्टॊ भरथ्वाजेन धीमता तेजॊ लौक्यं स संगृह्य तस्मिन थेशे समाविशत 31 ततः स कवची धन्वी बाणी थीप्त इवानलः परययौ सधनुर धन्वन विवर्षुर इव तॊयथः 32 तं थृष्ट्वा परमं हर्षं सुथेव तनयॊ ययौ मेने च मनसा थग्धान वैतहव्यान स पार्दिवः 33 ततस तं यौवराज्येन सदापयित्वा परतर्थनम कृतकृत्यं तथात्मानं स राजा अभ्यनन्थत 34 ततस तु वैतहव्यानां वधाय स महीपतिः पुत्रं परस्दापयाम आस परतर्थनम अरिंथमम 35 सरदः स तु संतीर्य गङ्गाम आशु पराक्रमी परययौ वीतहव्यानां पुरीं परपुरंजयः 36 वैतहव्यास तु संश्रुत्य रदघॊषं समुथ्धतम निर्ययुर नगराकारै रदैः पररदारुजैः 37 निष्क्रम्य ते नरव्याघ्रा थंशिताश चित्रयॊधिनः परतर्थनं समाजघ्नुः शरवर्षैर उथायुधाः 38 अस्तैश च विविधाकारै रदौघैश च युधिष्ठिर अभ्यवर्षन्त राजानं हिमवन्तम इवाम्बुथाः 39 अस्तैर अस्त्राणि संवार्य तेषां राजा परतर्थनः जघान तान महातेजा वज्रानल समैः शरैः 40 कृत्तॊत्तमाङ्गास ते राजन भल्लैः शतसहस्रशः अपतन रुधिरार्थ्राङ्गा निकृत्ता इव किंशुकाः 41 हतेषु तेषु सर्वेषु वीतहव्यः सुतेष्व अद पराथ्रवन नगरं हित्वा भृगॊर आश्रमम अप्य उत 42 ययौ भृगुं च शरणं वीतहव्यॊ नराधिपः अभयं च थथौ तस्मै राज्ञे राजन भृगुस तदा ततॊ थथाव आसनं च तस्मै शिष्यॊ भृगॊस तथा 43 अदानुपथम एवाशु तत्रागच्छत परतर्थनः स पराप्य चाश्रमपथं थिवॊथासात्मजॊ ऽबरवीत 44 भॊ भॊः के ऽतराश्रमे सन्ति भृगॊः शिष्या महात्मनः थरष्टुम इच्छे मुनिम अहं तस्याचक्षत माम इति 45 स तं विथित्वा तु भृगुर निश्चक्रामाश्रमात तथा पूजयाम आस च ततॊ विधिना परमेण ह 46 उवाच चैनं राजेन्थ्र किं कार्यम इति पार्दिवम स चॊवाच नृपस तस्मै यथ आगमनकारणम 47 अयं बरह्मन्न इतॊ राजा वीतहव्यॊ विसर्ज्यताम अस्य पुत्रैर हि मे बरह्मन कृत्स्नॊ वंशः परणाशितः उत्साथितश च विषयः काशीनां रत्नसंचयः 48 एतस्य वीर्यथृप्तस्य हतं पुत्रशतं मया अस्येथानीं वधाथ बरह्मन भविष्याम्य अनृणः पितुः 49 तम उवाच कृपाविष्टॊ भृगुर धर्मभृतां वरः नेहास्ति कषत्रियः कश चित सर्वे हीमे थविजातयः 50 एवं तु वचनं शरुत्वा भृगॊस तद्यं परतर्थनः पाथाव उपस्पृश्य शनैः परहसन वाक्यम अब्रवीत 51 एवम अप्य अस्मि भगवन कृतकृत्यॊ न संशयः यथ एष राजा वीर्येण सवजातिं तयाजितॊ मया 52 अनुजानीहि मां बरह्मन धयायस्व च शिवेन माम तयाजितॊ हि मया जातिम एष राजा भृगूथ्वह 53 ततस तेनाभ्यनुज्ञातॊ ययौ राजा परतर्थनः यदागतं महाराज मुक्त्वा विषम इवॊरगः 54 भृगॊर वचनमात्रेण स च बरह्मर्षितां गतः वीतहव्यॊ महाराज बरह्मवाथित्वम एव च 55 तस्य गृत्समथः पुत्रॊ रूपेणेन्थ्र इवापरः शक्रस तवम इति यॊ थैत्यैर निगृहीतः किलाभवत 56 ऋग्वेथे वर्तते चाग्र्या शरुतिर अत्र विशां पते यत्र गृत्समथॊ बरह्मन बराह्मणैः स महीयते 57 स बरह्म चारी विप्रर्षिः शरीमान गृत्समथॊ ऽभवत पुत्रॊ गृत्समथस्यापि सुचेता अभवथ थविजः 58 वर्चाः सुतेजसः पुत्रॊ विहव्यस तस्य चात्मजः विहव्यस्य तु पुत्रस तु वितत्यस तस्य चात्मजः 59 वितत्यस्य सुतः सत्यः सन्तः सत्यस्य चात्मजः शरवास तस्य सुतश चर्षिः शरवसश चाभवत तमः 60 तमसश च परकाशॊ ऽभूत तनयॊ थविजसत्तमः परकाशस्य च वाग इन्थ्रॊ बभूव जयतां वरः 61 तस्यात्मजश च परमतिर वेथवेथाङ्गपारगः घृताच्यां तस्य पुत्रस तु रुरुर नामॊथपथ्यत 62 परमथ्वरायां तु रुरॊः पुत्रः समुथपथ्यत शुनकॊ नाम विप्रर्षिर यस्य पुत्रॊ ऽद शौनकः 63 एवं विप्रत्वम अगमथ वीतहव्यॊ नराधिपः भृगॊः परसाथाथ राजेन्थ्र कषत्रियः कषत्रियर्षभ 64 तदैव कदितॊ वंशॊ मया गार्त्समथस तव विस्तरेण महाराज किम अन्यथ अनुपृच्छसि |
| 1 [य] के पूज्याः के नमः कार्या मानवैर भरतर्षभ विस्तरेण तथ आचक्ष्व न हि तृप्यामि कद्यताम 2 [भ] अत्राप्य उथाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम नारथस्य च संवाथं वासुथेवस्य चॊभयॊः 3 नारथं पराञ्जलिं थृष्ट्वा पूजयानं थविज रषभान केशवः परिपप्रच्छ भगवन कान नमस्यसि 4 बहुमानः परः केषु भवतॊ यान नमस्यसि शक्यं चेच छरॊतुम इच्छामि बरूह्य एतथ धर्मवित्तम 5 [न] शृणु गॊविन्थ यान एतान पूजयाम्य अरिमर्थन तवत्तॊ ऽनयः कः पुमाँल लॊके शरॊतुम एतथ इहार्हति 6 वरुणं वायुम आथित्यं पर्यन्यं जातवेथसम सदाणुं सकन्थं तदा लक्ष्मीं विष्णुं बरह्माणम एव च 7 वाचस्पतिं चन्थ्रमसम अपः पृद्वीं सरस्वतीम सततं ये नमस्यन्ति तान नमस्याम्य अहं विभॊ 8 तपॊधनान वेथ विथॊ नित्यं वेथ परायणान महार्हान वृष्णिशार्थूल सथा संपूजयाम्य अहम 9 अभुक्त्वा थेवकार्याणि कुर्वते ये ऽविकत्दनाः संतुष्टाश च कषमा युक्तास तान नमस्याम्य अहं विभॊ 10 सम्यग थथति ये चेष्टान कषान्ता थान्ता जितेन्थ्रियाः सस्यं धनं कषितिं गाश च तान नमस्यामि याथव 11 ये ते तपसि वर्तन्ते वने मूलफलाशनाः असंचयाः करियावन्तस तान नमस्यामि याथव 12 ये भृत्यभरणे सक्ताः सततं चातिदि परियाः भुञ्जन्ते थेव शेषाणि तान नमस्यामि याथव 13 ये वेथं पराप्य थुर्धर्षा वाग्मिनॊ बरह्मवाथिनः याजनाध्यापने युक्ता नित्यं तान पूजयाम्य अहम 14 परसन्नहृथयाश चैव सर्वसत्त्वेषु नित्यशः आ पृष्ठतापात सवाध्याये युक्तास तान पूजयाम्य अहम 15 गुरु परसाथे सवाध्याये यतन्ते ये सदिरव्रताः शुश्रूषवॊ ऽनसूयन्तस तान नमस्यामि याथव 16 सुव्रता मुनयॊ ये च बरह्मण्याः सत्यसंगराः वॊढारॊ हव्यकव्यानां तान नमस्यामि याथव 17 भैक्ष्य चर्यासु निरताः कृशा गुरु कुलाश्रयाः निःसुखा निर्धना ये च तान नमस्यामि याथव 18 निर्ममा निष्प्रतिथ्वंथ्वा निर्ह्रीका निष्प्रयॊजनाः अहिंसा निरता ये च ये च सत्यव्रता नराः थान्ताः शम पराश चैव तान नमस्यामि केशव 19 थेवतातिदिपूजायां परसक्ता गृहमेधिनः कपॊत वृत्तयॊ नित्यं तान नमस्यामि याथव 20 येषां तरिवर्गः कृत्येषु वर्तते नॊपहीयते शिष्टाचार परवृत्ताश च तान नमस्याम्य अहं सथा 21 बराह्मणास तरिषु लॊकेषु ये तरिवर्गम अनुष्ठिताः अलॊलुपाः पुण्यशीलास तान नमस्यामि केशव 22 अब्भक्षा वायुभक्षाश च सुधा भक्षाश च ये सथा वरतैश च विविधैर युक्तास तान नमस्यामि माधव 23 अयॊनीन अग्नियॊनींश च बरह्मयॊनींस तदैव च सर्वभूतात्मयॊनींश च तान नमस्याम्य अहं थविजान 24 नित्यम एतान नमस्यामि कृष्ण लॊककरान ऋषीन लॊकज्येष्ठाञ जञाननिष्ठांस तमॊ घनाँल लॊकभास्करान 25 तस्मात तवम अपि वार्ष्णेय थविजान पूजय नित्यथा पूजिताः पूजनार्हा हि सुखं थास्यन्ति ते ऽनघ 26 अल्स्मिल लॊके सथा हय एते परत्र च सुखप्रथाः त एते मान्यमाना वै परथास्यन्ति सुखं तव 27 ये सर्वातिदयॊ नित्यं गॊषु च बराह्मणेषु च नित्यं सत्ये च निरता थुर्गाण्य अतितरन्ति ते 28 नित्यं शम परा ये च तदा ये चानसूयकाः नित्यं सवाध्यायिनॊ ये च थुर्गाण्य अतितरन्ति ते 29 सर्वान थेवान नमस्यन्ति ये चैकं थेवम आश्रिताः शरथ्थधानाश च थान्ताश च थुर्गाण्य अतितरन्ति ते 30 तदैव विप्र परवरान नमस्कृत्य यतव्रतान भवन्ति ये थानरता थुर्गाण्य अतितरन्ति ते 31 अग्नीन आधाय विधिवत परयता धारयन्ति ये पराप्ताः सॊमाहुतिं चैव थुर्गाण्य अतितरन्ति ते 32 मातापित्रॊर गुरुषु च सम्यग वर्तन्ति ये सथा यदा तवं वृष्णिशार्थूलेत्य उक्त्वैवं विरराम सः 33 तस्मात तवम अपि कौन्तेय पितृथेवथ्विजातिदीन सम्यक पूजय येन तवं गतिम इष्टाम अवाप्स्यसि |
| 1 [य] किं राज्ञः सर्वकृत्यानां गरीयः सयात पितामह किं कुर्वन कर्म नृपतिर उभौ लॊकौ समश्नुते 2 [भ] एतथ राज्ञः कृत्यतमम अभिषिक्तस्य भारत बराह्मणानाम अनुष्ठानम अत्यन्तं सुखम इच्छता शरॊत्रियान बराह्मणान वृथ्धान नित्यम एवाभिपूजयेत 3 पौरजानपथांश चापि बराह्मणांश च बहुश्रुतान सान्त्वेन भॊगथानेन नमः कारैस तदार्चयेत 4 एतत कृत्यतमं राज्ञॊ नित्यम एवेति लक्षयेत यदात्मानं यदा पुत्रांस तदैतान परिपालयेत 5 ये चाप्य एषां पूज्यतमास तान थृढं परतिपूजयेत तेषु शान्तेषु तथ राष्ट्रं सर्वम एव विराजते 6 ते पूज्यास ते नमः कार्यास ते रक्ष्याः पितरॊ यदा तेष्व एव यात्रा लॊकस्य भूतानाम इव वासवे 7 अभिचारैर उपायैश च थहेयुर अपि तेजसा निःशेषं कुपिताः कुर्युर उग्राः सत्यपराक्रमाः 8 नान्तम एषां परपश्यामि न थिशश चाप्य अपावृताः कुपिताः समुथीक्षन्ते थावेष्व अग्निशिखा इव 9 विथ्यन तेषां साहसिका गुणास तेषाम अतीव हि कूपा इव तृणच छन्ना विशुथ्धा थयौर इवापरे 10 परसह्य कारिणः के चित कार्पास मृथवॊ ऽपरे सन्ति चैषाम अतिशठास तदान्ये ऽतितपस्विनः 11 कृषिगॊरक्ष्यम अप्य अन्ये भैक्षम अन्ये ऽपय अनुष्ठिताः चॊराश चान्ये ऽनृताश चान्ये तदान्ये नटनर्तकाः 12 सर्वकर्मसु थृश्यन्ते परशान्तेष्व इतरेषु च विविधाचार युक्ताश च बराह्मणा भरतर्षभ 13 नाना कर्मसु युक्तानां बहु कर्मॊपजीविनाम धर्मज्ञानां सतां तेषां नित्यम एवानुकीर्तयेत 14 पितॄणां थेवतानां च मनुष्यॊरगरक्षसाम पुरॊहिता महाभागा बराह्मणा वै नराधिप 15 नैते थेवैर न पितृभिर न गन्धर्वैर न राक्षसैः नासुरैर न पिशाचैश च शक्या जेतुं थविजातयः 16 अथैवं थैवतं कुर्युर थैवतं चाप्य अथैवतम यम इच्छेयुः स राजा सयाथ यं थविष्युः स पराभवेत 17 परिवाथं च ये कुर्युर बराह्मणानाम अचेतसः निन्था परशंसा कुशलाः कीर्त्यकीर्तिपरावराः परिकुल्प्यन्ति ते राजन सततं थविषतां थविजाः 18 बराह्मणा यं परशंसन्ति पुरुषः स परवर्धते बराह्मणैर यः पराक्रुष्टः पराभूयात कषणाथ धि सः 19 शका यवनकाम्बॊजास तास ताः कषत्रिय जातयः वृषलत्वं परिगता बराह्मणानाम अथर्शनात 20 थरमिॢाश च कलिङ्गाश च पुलिन्थाश चाप्य उशीनराः कौलाः सर्पा माहिषकास तास ताः कषत्रिय जातयः 21 वृषलत्वं परिगता बराह्मणानाम अथर्शनात शरेयान पराजयस तेभ्यॊ न जयॊ जयतां वर 22 यस तु सर्वम इथं हन्याथ बराह्मणं च न तः समम बरह्म वध्या महान थॊष इत्य आहुः परमर्षयः 23 परिवाथॊ थविजातीनां न शरॊतव्यः कदं चन आसीताधॊ
मुखस तूष्णीं समुत्दाय वरजेत वा 24 न स जातॊ जनिष्यॊ वा पृदिव्याम इह कश चन यॊ बराह्मण विरॊधेन सुखं जीवितुम उत्सहेत 25 थुर्ग्रहॊ मुष्टिना वायुर थुःस्पर्शः पाणिना शशी थुर्धरा पृदिवी मूर्ध्ना थुर्जया बराह्मणा भुवि 1 [भ] बराह्मणान एव सततं भृशं संप्रतिपूजयेत |
| 1 एते हि सॊमराजान ईश्वराः सुखथुःखयॊः 2 एते भॊगैर अलंकारैर अन्यैश चैव किम इच्छकैः सथा पूज्या नमः कार्या रक्ष्याश च पितृवन नृपैः अतॊ राष्ट्रस्य शान्तिर हि भूतानाम इव वासवात 3 जायतां बरह्म वर्चस्वी राष्ट्रे वै बराह्मणः शुचिः महारदश च राजन्य एष्टव्यः शत्रुतापनः 4 बराह्मणं जातिसंपन्नं धर्मज्ञं संशितव्रतम वासयेत गृहे राजन न तस्मात परम अस्ति वै 5 बराह्मणेभ्यॊ हविर थत्तं परतिगृह्णन्ति थेवताः पितरः सर्वभूतानां नैतेभ्यॊ विथ्यते परम 6 आथित्यश चन्थ्रमा वायुर भूमिर आपॊ ऽमबरं थिशः सर्वे बराह्मणम आविश्य सथान्नम उपभुञ्जते 7 न तस्याश्नन्ति पितरॊ यस्य विप्रा न भुञ्जते थेवाश चाप्य अस्य नाश्नन्ति पापस्य बराह्मण थविषः 8 बराह्मणेषु तु तुष्टेषु परीयन्ते पितरः सथा तदैव थेवता राजन नात्र कार्या विचारणा 9 तदैव ते ऽपि परीयन्ते येषां भवति तथ धविः न च परेत्य विनश्यन्ति गच्छन्ति परमां गतिम 10 येन येनैव हविषा बराह्मणांस तर्पयेन नरः तेन तेनैव परीयन्ते पितरॊ थेवतास तदा 11 बराह्मणाथ एव तथ भूतं परभवन्ति यतः परजाः यतश चायं परभवति परेत्य यत्र च गच्छति 12 वेथैष मार्गं सवर्गस्य तदैव नरकस्य च आगतानागते चॊभे बराह्मणॊ थविपथां वरः बराह्मणॊ भरतश्रेष्ठ सवधर्मं वेथ मेधया 13 ये चैनम अनुवर्तन्ते ते न यान्ति पराभवम न ते परेत्य विनश्यन्ति गच्छन्ति न पराभवम 14 ये बराह्मण मुखात पराप्तं परतिगृह्णन्ति वै वचः कृतात्मानॊ महात्मानस ते न यान्ति पराभवम 15 कषत्रियाणां परतपतां तेजसा च बलेन च बराह्मणेष्व एव शाम्यन्ति तेजांसि च बलानि च 16 भृगवॊ ऽजयंस तालजङ्घान नीपान अङ्गिरसॊ ऽजयन भरथ्वाजॊ वैतहव्यान ऐलांश च भरतर्षभ 17 चित्रायुधांश चाप्य अजयन्न एते कृष्णाजिनध्वजाः परक्षिप्याद च कुम्भान वै पारगामिनम आरभेत 18 यत किं चित कद्यते लॊके शरूयते पश्यते ऽपि वा सर्वं तथ बराह्मणेष्व एव गूढॊ ऽगनिर इव थारुषु 19 अत्राप्य उथाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम संवाथं वासुथेवस्य पृद्व्याश च भरतर्षभ 20 [वासुथेव] मातरं सर्वभूतानां पृच्छे तवा संशयं शुभे केन सवित कर्मणा पापं वयपॊहति नरॊ गृही 21 [पृदिवी] बराह्मणान एव सेवेत पवित्रं हय एतथ उत्तमम बराह्मणान सेवमानस्य रजः सर्वं परणश्यति 22 अतॊ भूतिर अतः कीर्तिर अतॊ बुथ्धिः परजायते अपरेषां परेषां च परेभ्यश चैव ये परे 23 बराह्मणा यं परशंसन्ति पुरुषः स परवर्धते अद यॊ बराह्मणाक्रुष्टः पराभवति सॊ ऽचिरात 24 यदा महार्णवे कषिप्त आमलॊष्टॊ विनश्यति तदा थुश्चरितं कर्म पराभावाय कल्पते 25 पश्य चन्थ्रे कृतं लक्ष्म समुथ्रे लवणॊथकम तदा भग सहस्रेण महेन्थ्रं परिचिह्नितम 26 तेषाम एव परभावेन सहस्रनयनॊ हय असौ शतक्रतुः समभवत पश्य माधव याथृशम 27 इच्छन भूतिं च कीर्तिं च लॊकांश च मधुसूथन बराह्मणानुमते तिष्ठेत पुरुषः शुचिर आत्मवान 28 इत्य एतथ वचनं शरुत्वा मेथिन्या मधुसूथनः साधु साध्व इत्य अदेत्य उक्त्वा मेथिनीं परत्यपूजयत 29 एतां शरुत्वॊपमां पार्द परयतॊ बराह्मणर्षभान सततं पूजयेदास तवं ततः शरेयॊ ऽभिपत्स्यसे |
| 1 [भ] जन्मनैव महाभागॊ बराह्मणॊ नाम जायते नमस्यः सर्वभूतानाम अतिदिः परसृताग्र भुक 2 सर्वान नः सुहृथस तात बराह्मणाः सुमनॊमुखाः गीर्भिर मङ्गलयुक्ताभिर अनुध्यायन्ति पूजिताः 3 सर्वान नॊ थविषतस तात बराह्मणा जातमन्यवः गीर्भिर थारुणयुक्ताभिर अभिहन्युर अपूजिताः 4 अत्र गादा बरह्म गीताः कीर्तयन्ति पुरा विथः सृष्ट्वा थविजातीन धाता हि यदापूर्वं समाथधत 5 न वॊ ऽनयथ इह कर्तव्यं किं चिथ ऊर्ध्वं यदाविधि गुप्ता गॊपायत बरह्म शरेयॊ वस तेन शॊभनम 6 सवम एव कुर्वतां कर्म शरीर वॊ बराह्मी भविष्यति परमाणं सर्वभूतानां परग्रहं च गमिष्यद 7 न शौथ्रं कर्म कर्तव्यं बराह्मणेन विपश्चिता शौथ्रं हि कुर्वतः कर्म धर्मः समुपरुध्यते 8 शरीश च बुथ्धिश च तेजश च विभूतिश च परतापिनी सवाध्यायेनैव माहात्म्यं विमलं परतिपत्स्यद 9 हुत्वा चाहवनीयस्दं महाभाग्ये परतिष्ठिताः अग्रभॊज्याः परसूतीनां शरिया बराह्म्यानुकल्पिताः 10 शरथ्धया परया युक्ता हय अनभिथ्रॊह लब्धया थमस्वाध्यायनिरताः सर्वान कामान अवाप्स्यद 11 यच चैव मानुषे लॊके यच च थेवेषु किं चन सर्वं तत तपसा साध्यं जञानेन विनयेन च 12 इत्य एता बरह्म गीतास ते समाख्याता मयानघ विप्रानुकम्पार्दम इथं तेन परॊक्तं हि धीमता 13 भूयस तेषां बलं मन्ये यदा राज्ञस तपस्विनः थुरासथाश च चण्डाश च रभसाः कषिप्रकारिणः 14 सन्त्य एषां सिंहसत्त्वाश च वयाघ्रसत्त्वास तदापरे वराहमृगसत्त्वाश च गजसत्त्वास तदापरे 15 कर्पास मृथवः के चित तदान्ये मकरस्पृशः विभाष्य घातिनः के चित तदा चक्षुर्हणॊ ऽपरे 16 सन्ति चाशीविषनिभाः सन्ति मन्थास तदापरे विविधानीह वृत्तानि बराह्मणानां युधिष्ठिर 17 मेकला थरमिडाः काशाः पौण्ड्राः कॊल्ल गिरास तदा शौण्डिका थरथा थर्वाश चौराः शबर बर्बराः 18 किराता यवनाश चैव तास ताः कषत्रिय जातयः वृषलत्वम अनुप्राप्ता बराह्मणानाम अथर्शनात 19 बराह्मणानां परिभवाथ असुराः सलिले शयाः बराह्मणानां परसाथाच च थेवाः सवर्गनिवासिनः 20 अशक्यं सप्रष्टुम आकाशम अचाल्यॊ हिमवान गिरिः अवार्या सेतुना गङ्गा थुर्जया बराह्मणा भुवि 21 न बराह्मण विरॊधेन शक्या शास्तुं वसुंधरा बराह्मणा हि महात्मानॊ थेवानाम अपि थेवताः 22 तान पूजयस्व सततं थानेन परिचर्यया यथीच्छसि महीं भॊक्तुम इमां सागरमेखलाम 23 परतिग्रहेण तेजॊ हि विप्राणां शाम्यते ऽनघ परतिग्रहं ये नेच्छेयुस ते ऽपि रक्ष्यास तवयानघ |
| 1 [भ] अत्राप्य उथाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम शक्र शम्बर संवाथं तन निबॊध युधिष्ठिर 2 शक्रॊ हय अज्ञातरूपेण जटी भूत्वा रजॊ रुणः विरूपं रूपम आस्दाय परश्नं पप्रच्छ शम्बरम 3 केन शम्बर वृत्तेन सवजात्यान अधितिष्ठसि शरेष्ठं तवां केन मन्यन्ते तन मे परब्रूहि पृच्छतः 4 [ष] नासूयामि सथा विप्रान बरह्माणं च पितामहम शास्त्राणि वथतॊ विप्रान संमन्यामि यदासुखम 5 शरुत्वा च नावजानामि नापराध्यामि कर्हि चित अभ्यर्च्याननुपृच्छामि पाथौ गृह्णामि धीमताम 6 ते विश्रब्धाः परभाषन्ते संयच्छन्ति च मां सथा परमत्तेष्व अप्रमत्तॊ ऽसमि सथा सुप्तेषु जागृमि 7 ते मा शास्त्रपदे युक्तं बरह्मण्यम अनसूयकम समासिञ्चन्ति शास्तारः कषौथ्रं मध्व इव मक्षिकाः 8 यच च भाषन्ति ते तुष्टास तत तथ्गृह्णामि मेधया समाधिम आत्मनॊ नित्यम अनुलॊमम अचिन्तयन 9 सॊ ऽहं वाग अग्रसृष्टानां रसानाम अवलेहकः सवजात्यान अधितिष्ठामि नक्षत्राणीव चन्थ्रमाः 10 एतत पृदिव्याम अमृतम एतच चक्षुर अनुत्तमम यथ बराह्मणं मुखाच छास्त्रम इह शरुत्वा परवर्तते 11 एतत कारणम आज्ञाय थृष्ट्वा थेवासुरं पुरा युथ्धं पिता मे हृष्टात्मा विस्मितः परत्यपथ्यत 12 थृष्ट्वा च बराह्मणानां तु महिमानं महात्मनाम पर्यपृच्छत कदम इमे सिथ्धा इति निशाकरम 13 [सॊम] बराह्मणास तपसा सर्वे सिध्यन्ते वाग्बलाः सथा भुजवीर्या हि राजानॊ वाग अस्त्राश च थविजातयः 14 परवसन वाप्य अधीयीत बह्वीर थुर्वसतीर वसन निर्मन्युर अपि निर्मानॊ यतिः सयात समथर्शनः 15 अपि चेज जातिसंपन्नः सर्वान वेथान पितुर गृहे शलाघमान इवाधीयेथ गराम्य इत्य एव तं विथुः 16 भूमिर एतौ निगिरति सर्पॊ बिलशयान इव राजानं चाप्य अयॊथ्धारं बराह्मणं चाप्रवासिनम 17 अतिमानः शरियं हन्ति पुरुषस्याल्पमेधसः गर्भेण थुष्यते कन्या गृहवासेन च थविजः 18 इत्य एतन मे पिता शरुत्वा सॊमाथ अथ्भुतथर्शनात बराह्मणान पूजयाम आस तदैवाहं महाव्रतान 19 [भ] शरुत्वैतथ वचनं शक्रॊ थानवेन्थ्र मुखाच चयुतम थविजान संपूजयाम आस महेन्थ्रत्वम अवाप च |
| 1 [य] अपूर्वं वा भवेत पार्दम अद वापि चिरॊषितम थूराथ अभ्यागतं वापि किं पात्रं सयात पितामह 2 [भ] करिया भवति केषां चिथ उपांशु वरतम उत्तमम यॊ यॊ याचेत यत किं चित सर्वं थथ्याम इत्य उत 3 अपीथयन भृत्यवर्गम इत्य एवम अनुशुश्रुम पीडयन भृत्यवर्गं हि आत्मानम अपकर्षति 4 अपूर्वं वापि यत पात्रं यच चापि सयाच चिरॊषितम थूराथ अभ्यागतं चापि तत पात्रं च विथुर बुधाः 5 [य] अपीडया च भृत्यानां धर्मस्याहिंसया तदा पात्रं विथ्याम तत्त्वेन यस्मै थत्तं न संतपेत 6 [भ] ऋत्विक पुरॊहिताचार्याः शिष्याः संबन्धिबान्धवाः सर्वे पूज्याश च मान्याश च शरुतवृत्तॊपसंहिताः 7 अतॊ ऽनयदा वर्तमानाः सर्वे नार्हन्ति सत्क्रियाम तस्मान नित्यं परीक्षेत पुरुषान परणिधाय वै 8 अक्रॊधः सत्यवचनम अहिंसा थम आर्जवम अथ्रॊहॊ नातिमानश च हरीस तितिक्षा तपः शमः 9 यस्मिन एतानि थृश्यन्ते न चाकार्याणि भारत भावतॊ विनिविष्टानि तत पात्रं मानम अर्हति 10 तदा चिरॊषितं चापि संप्रत्यागतम एव च अपूर्वं चैव पूर्वं च तत पातं मानम अर्हति 11 अप्रामाण्यं च वेथानां शास्त्राणां चाति लङ्घनम सर्वत्र चानवस्दानम एतन नाशनम आत्मनः 12 भवेत पण्डितमानी यॊ बराह्मणॊ वेथ निन्थकः आन्वीक्षिकीं तर्क विथ्याम अनुरक्तॊ निरर्दिकाम 13 हेतुवाथान बरुवन सत्सु विजेताहेतु वाथिकः आक्रॊष्टा चाति वक्ता च बराह्मणानां सथैव हि 14 सर्वाभिशङ्की मूढश च बालः कटुक वाग अपि बॊथ्धव्यस ताथृशस तात नरश्वानं हि तं विथुः 15 यदा शवा भषितुं चैव हन्तुं चैवावसृज्यते एवं संभाषणार्दाय सर्वशास्त्रवधाय च अल्पश्रुताः कु तर्काश च थृष्टाः सपृष्टाः कु पण्डिताः 16 शरुतिस्मृतीतिहासाथि पुराणारण्य वेथिनः अनुरुन्ध्याथ बहुज्ञांश च सारज्ञांश चैव पण्डितान 17 लॊकयात्रा च थरष्टव्या धर्मश चात्महितानि च एवं नरॊ वर्तमानः शाश्वतीर एधते समाः 18 ऋणम उन्मुच्य थेवानाम ऋषीणां च तदैव च पितॄणाम अद विप्राणाम अतिदीनां च पञ्चमम 19 पर्यायेण विशुथ्धेन सुनिर्णिक्तेन कर्मणा एवं गृहस्दः कर्माणि कुर्वन धर्मान न हीयते |
| 1 [य] सत्रीणां सवभावम इच्छामि शरॊतुं भरतसत्तम सत्रियॊ हि मूलं थॊषाणां लघु चित्ताः पितामह 2 [भ] अत्राप्य उथाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम नारथस्य च संवाथं पुंश्चल्या पञ्च चूडया 3 लॊकान अनुचरन धीमान थेवर्षिर नारथः पुरा थथर्शाप्सरसं बराह्मीं पञ्च थूडाम अनिन्थिताम 4 तां थृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं पप्रच्छाप्सरसं मुनिः संशयॊ हृथि मे कश चित तन मे बरूहि सुमध्यमे 5 एवम उक्ता तु सा विप्रं परत्युवाचाद नारथम विषये सति वक्ष्यामि समर्दां मन्यसे च माम 6 [न] न तवाम अविषये भथ्रे नियॊक्ष्यामि कदं चन सत्रीणां सवभावम इच्छामि तवत्तः शरॊतुं वरानने 7 [बः] एतच छरुत्वा वचस तस्य थेवर्षेर अप्सरॊत्तमा परत्युवाच न शक्ष्यामि सत्री सती निन्थितुं सत्रियः 8 विथितास ते सत्रियॊ याश च याथृशाश च सवभावतः न माम अर्हसि थेवर्षे नियॊक्तुं परश्न ईथृशे 9 ताम उवाच स थेवर्षिः सत्यं वथ सुमध्यमे मृषावाथे भवेथ थॊषः सत्ये थॊषॊ न विथ्यते 10 इत्य उक्ता सा कृतमतिर अभवच चारुहासिनी सत्री थॊषाञ शाश्वतान सत्यान भाषितुं संप्रचक्रमे 11 [प] कुलीना रूपवत्यश च नादवत्यश च यॊषितः मर्याथासु न तिष्ठन्ति स थॊषः सत्रीषु नारथ 12 न सत्रीभ्यः किं चिथ अन्यथ वै पापीयस्तरम अस्ति वै सत्रियॊ हि मूलं थॊषाणां तदा तवम अपि वेत्द ह 13 समाज्ञातान ऋथ्धिमतः परतिरूपान वशे सदितान पतीन अन्तरम आसाथ्य नालं नार्यः परतीक्षितुम 14 असथ धर्मस तव अयं सत्रीणाम अस्माकं भवति परभॊ पापीयसॊ नरान यथ वै लज्जां तयक्त्वा भजामहे 15 सत्रियं हि यः परार्दयते संनिकर्षं च गच्छति ईषच च कुरुते सेवां तम एवेच्छन्ति यॊषितः 16 अनर्दित्वान मनुष्याणां भयात परिजनस्य च मर्याथायाम अमर्याथाः सत्रियस तिष्ठन्ति भर्तृषु 17 नासां कश चिथ अगम्यॊ ऽसति नासां वयसि संस्दितिः विरूपं रूपवन्तं वा पुमान इत्य एव भुञ्जते 18 न भयान नाप्य अनुक्रॊशान नार्दहेतॊः कदं चन न जञातिकुलसंबन्धात सत्रियस
तिष्ठन्ति भर्तृषु 19 यौवने वर्तमानानां मृष्टाभरण वाससाम नारीणां सवैरवृत्तानां सपृहयन्ति कुलस्त्रियः 20 याश च शश्वथ बहुमता रक्ष्यन्ते थयिताः सत्रियः अपि ताः संप्रसज्जन्ते कुब्जान्ध जड वामनैः 21 पङ्गुष्व अपि च थेवर्षे ये चान्ये कुत्सिता नराः सत्रीणाम अगम्यॊ लॊके ऽसमिन नास्ति कश चिन महामुने 22 यथि पुंसां गतिर बरह्म कदं चिन नॊपपथ्यते अप्य अन्यॊन्यं परवर्तन्ते न हि तिष्ठन्ति भर्तृषु 23 अलाभात पुरुषाणं हि भयात परिजनस्य च वधबन्धभयाच चापि सवयं गुप्ता भवन्ति ताः 24 चल सवभावा थुःसेव्या थुर्ग्राह्या भावतस तदा पराज्ञस्य पुरुषस्येह यदा वाचस तदा सत्रियः 25 नाग्निस तृप्यति काष्टाहां नापगानां महॊथधिः नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलॊचनाः 26 इथम अन्यच च थेवर्षे रहस्यं सर्वयॊषिताम थृष्ट्वैव पुरुषं हृथ्यं यॊनिः परक्लिथ्यते सत्रियः 27 कामानाम अपि थातारं कर्तारं मानसान्त्वयॊः रक्षितारं न मृष्यन्ति भर्तारं परमं सत्रियः 28 न कामभॊगान बहुलान नालंकारार्द संचयान तदैव बहु मन्यन्ते यदा रत्याम अनुग्रहम 29 अन्तकः शमनॊ मृत्युः पातालं वडवामुखम कषुर धारा विषं सर्पॊ वह्निर इत्य एकतः सत्रियः 30 यतश च भूतानि महान्ति पञ्च; यतश च लॊका विहिता विधात्रा यतः पुमांसः परमथाश च निर्मितस; तथैव थॊषाः परमथासु नारथ |
| 1 [य] इमे वै मानवा लॊके सत्रीषु सज्जन्त्य अभीक्ष्णशः मॊहेन परम आविष्टा थैवाथिष्टेन पार्दिव सत्रियश च पुरुषेष्व एव परत्यक्षं लॊकसाक्षिकम 2 अत्र मे संशयस तीव्रॊ हृथि संपरिवर्तते कदम आसां नरा सङ्गं कुर्वते कुरुनन्थन सत्रियॊ वा तेषु रज्यन्ते विरज्यन्ते ऽद वा पुनः 3 इति ताः पुरुषव्याघ्र कदं शक्याः सम रक्षितुम परमथाः पुरुषेणेह तन मे वयाख्यातुम अर्हसि 4 एता हि मय मायाभिर वञ्चयन्तीह मानवान न चासां मुच्यते कश चित पुरुषॊ हस्तम आगतः गावॊ नव तृणानीव गृह्णन्त्य एव नवान नवान 5 शम्बरस्य च या माया या माया नमुचेर अपि बलेः कुम्भीनसेश चैव सर्वास ता यॊषितॊ विथुः 6 हसन्तं परहसन्त्य एता रुथन्तं पररुथन्ति च अप्रियं परियवाक्यैश च गृह्णते कालयॊगतः 7 उशना वेथ यच छास्त्रं यच च वेथ बृहस्पतिः सत्री बुथ्ध्या न विशिष्य्येते ताः सम रक्ष्याः कदं नरैः 8 अनृतं सत्यम इत्य आहुः सत्यं चापि तदानृतम इति यास ताः कदं वीर संरक्ष्याः पुरुषैर इह 9 सत्रीणां बुथ्ध्युपनिष्कर्षाथ अर्दशास्त्राणि शत्रुहन बृहस्पतिप्रभृतिभिर मन्ये सथ्भिः कृतानि वै 10 संपूज्यमानः पुरुषैर विकुर्वन्ति मनॊ नृषु अपास्ताश च तदा राजन विकुर्वन्ति मनः सत्रियः 11 कस ताः शक्तॊ रक्षितुं सयाथ इति मे संशयॊ महान तन मे बरूहि महाबाहॊ कुरूणां वंशवर्धन 12 यथि शक्या कुरुश्रेष्ठ रक्षा तासां कदं चन कर्तुं वा कृतपूर्वा वा तन मे वयाख्यातुम अर्हसि |
| 1 [भ] एवम एतन महाबाहॊ नात्र मिद्यास्ति किं चन यदा बरवीषि कौरव्य नारीम्प्रति जनाधिप 2 अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम यदा रक्षा कृता पूर्वं विपुलेन महात्मना 3 परमथाश च यदा सृष्टा बरह्मणा भरतर्षभ यथर्दं तच च ते तात परवक्ष्ये वसुधाधिप 4 न हि सत्रीभ्य परं पुत्र पापीयः किं चिथ अस्ति वै अग्निर हि परमथा थीप्तॊ मायाश च मयजा विभॊ कषुर धारा विषं सर्पॊ मृत्युर इत्य एकतः सत्रियः 5 इमाः परजा महाबाहॊ धार्मिका इति नः शरुतम सवयं गच्छन्ति थेवत्वं ततॊ थेवान इयाथ भयम 6 अदाभ्यगच्छन थेवास ते पितामहम अरिंथम निवेथ्य मानसं चापि तूष्णीम आसन्न वान मुखाः 7 तेषाम अन्तर्गतं जञात्वा थेवानां स पितामहः मानवानां परमॊहार्दं कृत्या नार्यॊ ऽसृजत परभुः 8 पूर्वसर्गे तु कौन्तेय साध्व्यॊ नार्य इहाभवन असाध्व्यस तु समुत्पन्न कृत्या सर्गात परजापतेः 9 ताभ्यः कामान यदाकामं पराथाथ धि स पितामहः ताः कामलुब्धाः परमथाः परामद्नन्ति नरांस तथा 10 करॊधं कामस्य थेवेशः सहायं चासृजत परभुः असज्जन्त परजाः सर