text:
सेकोद्देशपञ्जिका
Technical Details
सेकोद्देशपञ्जिका
नमः श्रीपरमादिबुद्धाय॥
नत्वादिबुद्धं त्रिभवैकनाथं
संबोधिसत्त्वं सहधर्मसंघम्।
श्रीमद्गुरोः पादकृतोपदेशात्
सेकादिकोद्देशपदं तनोमि॥
अथ वज्रपाणिनिर्माणकायः सुचन्द्रो राजा परमादिबुद्धतन्त्रराजे सेकार्थं भगवन्तं पृच्छति। सुचन्द्र आहेति हे शास्तः सेकः सप्तविध उदकाद्यनुज्ञावसानः। अपरस् त्रिविधः
कलशदिप्रज्ञाज्ञानान्तः। अनुत्तरस् तथेति महामुद्राज्ञानलक्षणम्। लौकिकलोकोत्तरसिद्ध्यर्थम् इति लौकिकसिद्धिर् अकनिष्ठभुवनपर्यन्तम्। लोकोत्तरं च बुद्धत्वं महामुद्राक्षरज्ञानम्।
एतदर्थं संक्षेपात् कथयस्व मे ममेति।
शृण्व् इत्यादि भगवतो वाक्यम् उद्देशसमाप्तिं यावत्। परम् इति महामुद्राक्षरज्ञानम्। नाडीनां वामदक्षिणमध्यमा-
(३७)
दीनाम् संचारो वामदक्षिणमध्यरन्ध्रेषु गमनागमनम्। नाडिसंचारम् आयामम् इति प्राणायामम्। उद्देशात् ते तव कथयामि॥
इदानीम् उद्देशादेः प्रभेदम् आह। उद्देशस् त्रिविधस् तन्त्रे सर्वस्मिन्। तथा निर्देशस् त्रिविधो भवेत्। तदुद्देशनिर्देशयोः प्रभेदम् आह। प्रत्युद्देशो महोद्देश इत्य् उद्देशस्य प्रभेदः। प्रतिनिर्देशकोऽपर इति महानिर्देश आक्षिप्तह्। एतौ च निर्देशस्य प्रभेदौ।
एषां व्यापारम् आह। उद्देश एवेत्यादि। य एवोद्देशः स एव निर्देशः। स च तन्त्रसंगीतिर् उच्यते। अत्र हि निर्देशशब्देन बृहत्तन्त्रसंगीतिर् उच्यते। बृहत्तन्त्रान्त्रर्भृतश् चोद्देशः। स एव हि संगीतिकारकैः पृथक् क्रियते तदान्यतन्त्रो भवति। यथा लक्षाभिधानाद् निर्गतम् अन्यतन्त्राभिधानम्। प्रत्युद्देशश् चेति चकारात्
(३८)
प्रतिशब्दाक्षेपे प्रतिनिर्देश उचयते। द्वयम् एतद् यथाक्रमम् अल्पपञ्जिका बृहत्पञ्जिक। सा च पदमात्रभञ्जिका न सर्वार्थसूचिका।
यतश् तीका सर्वार्थसूचिकेति वक्ष्यते। महोद्देशश् चेति चक्राराद् महच्छब्दाक्षेपे महानिर्देश उच्यते। द्वयम् एतद् यथासंख्यम् अल्पटीका बृहट्टीका चोच्यते।
एवम् इत्य् उक्तक्रमेण षट्कोटिभिः षड्विधैर् अल्पतन्त्रबृहत्तन्त्रसंगीत्यादिकैः शुद्धं परिशुद्धम् आदिबुद्धं कालचक्राभिधानकं स्याद् इति वक्ष्यमाणेन संबन्धः। एवम् वज्रयोगैश् चतुर्विधैर् इति मन्त्रसंस्थानाद्वयलक्षणैः।
(३९)
चतुःसंबोधिभिर् इत्य् एकक्षणाभिसंबोधिभिः पञ्चाकारविंशत्याकारमायाजालाभिसंबोधिलक्षनैः। स्कन्धै रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानलक्षणैः। धातुभिः पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशधर्मधातुलक्षणैः। आयतनैर् विषयविषयिभावेन द्वादशभिः। रूपशब्दगन्धरसस्पर्शधर्मधातुलक्षणैः। षट्कुलैश् चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायमनोलक्षनैः।
सत्याभ्यां लौकिकलोकोत्तराभ्याम्। कायवाक्चित्तसंशुद्ध्या अभिषेकद्वयं द्वयम् इत्य् उदकमुकुटाभ्यां कायशुद्धम्। पट्टवज्रघण्टाभ्यां वाक्शुद्धम्। माहव्रतनामाभ्यां चित्तशुद्धम्। अनुज्ञया ज्ञानशुद्धिः। अन्यैर् अपरा या शुद्धिः सा धात्वादिशुद्धितः।
(४०)
तद् आह। उदकम् इत्यादि। वज्रघण्टा महाक्षरम् इति वज्रं महाक्षरशुद्धम्। घण्टा बुद्धभाषानवच्छिन्ना। सैवार्केन्द्वेकत्र तयोः शोधनं मध्यमाप्रवाहलक्षणं। कुम्भादयस् तु सेका मण्डलवर्तनम् अन्तरेणापि देयाः। यतः स्तनाङ्गसंस्पर्शात् सुखप्राप्तोपलब्धः।
जनकः सर्वतायिनाम् इति तायिनां पञ्चतथागतानां निरावरणत्वेन जनकः। प्रज्ञा बुद्धिस् तस्या बिम्बैर् ग्राह्यग्राहकाकाररहितमायास्वप्नाभिलाषलक्षणैह्।
अत एवाह। अस्तिनास्तिव्यतिक्रान्तैर् इत्य् अभाव इत्यादि। इह ह्य् आलम्बनं द्विविधम्। प्रत्यक्षपूर्वकं भवेत्। अनुमानपूर्वकं चेत्। तत्र प्रत्यक्षपूर्वकं तद् व्यपगतसकलकल्पनाकलङ्कं सद्गुरुमार्गोपदेशजाततत्त्वयोगाद् गगनेताराचक्रवद् अनेकसंभोगकायं मांसचक्षुर्ग्राह्यम्। प्रथमं मांसचक्षुषादिकर्मियोगि विश्वम् अभिज्ञाम् अन्तरेण पश्यति।
(४१)
ततो दिव्यचक्षुषाभिज्ञावधिवशात्। ततो बुद्धचक्षुषा वीतरागावधिवशात्। ततः प्रज्ञाचक्षुषा बोधिसत्त्वावधिवशात्। ततो ज्ञानचक्षुषा सम्यक्संबुद्धावधिवशात्। सर्वोपधिविनिर्मुक्तितः। एवं तथागतस्य पञ्चचक्षूंषि मांसादीनि शून्यतादर्शनं प्रत्य् उक्तानि। अनुमानपूर्वकम् आलम्बनार्थं तत्त्वतः कल्पनं चित्रादोपदर्शितं बालयोगिनां शून्यतामार्गावतारनार्थम्।
तस्माद् अभावे बिम्बे स्वप्नादिसदृशे या भावनालम्बनं सा योगिनां भावना कल्पना न भवत्य् अकलितहेतूद्भूतत्वात्। अत एव भावो वस्तुरूपः। अभावश् च सर्वोपाख्याविरहलक्षणः। चित्तस्य यतः प्रतिभासमानम् अपह्नोतुं न शक्यते। अणुसंदोहा भावाश् च न गृह्यते प्रतिबिम्बवत्।
एतद् एव दृष्टान्तेनाचष्टे। प्रतिसेनाम् इत्यादि। प्रतिसेनाशब्देन परचिन्तितार्थोऽभिधीयते। ताम् आदर्शे दर्पणेऽवस्तुजां परमाणुसंदोहरहितं पश्येत्। प्रतिसेनावतारतन्त्रे किलदर्पणखड्गाङ्गुष्ठप्रदीपचन्द्रसूर्योदककुण्डनेत्रेष्व् अष्टसु प्रतिसेनावतार उक्तः। तथातीतानागतं धर्मं परिचिन्तितम् अम्बरे
(४२)
शून्ये सर्वाकारबिम्बे तत्त्वयोगी लब्धनिर्विकल्पमार्गः पश्यति।
अस्याः प्रतिसेनाया दृश्यमानाया यो भावः प्रतिभासलक्षणः स न भावः स्यात् तद् वस्तु न भवति। कुत इत्य् आह। वस्तुशून्यार्थदर्शनाद् इति वस्तुना परमाणुसंदोहात्मना शून्योव्यपगतः। स च तस्यार्थः प्रतिभासलक्षणः। तस्य दर्शनाद् निर्विकल्पप्रत्यक्षोपलम्भात्। वस्तुनोऽणुसंदोहात्मकस्याभावतोऽर्थः प्रतिभासलक्षणेऽस्ति। कथं यथा मायास्वप्नेन्द्रजालवत्।
अमुम् एवार्थम् आह। असतीत्यादि। चिन्तामणिर् इवेत्यादि कल्पनापोढत्वम् अभ्रान्तत्वं च ज्ञानस्याह। ननु यद् अनालम्बनं तत् कथं जगदर्थकारि विषयेण विनोत्पत्तिर् इत्य् आह। अदृष्टिम् इत्यादि। साधकाः प्रतिसेनावतारकाः।
(४३)
सद्रूपं पश्यतीत्य् अपि नेत्य् आह। असद्रूपं पश्यतीत्य् अपि नेत्य् आह। यद् अपीत्यादि। अन्यचक्षुर्भ्यां पश्यतीत्य् अपि नेत्य् आह। न पश्यतीत्यादि। स्वचक्षुर्भ्यां तर्हि पश्यतीत्य् आह। स्वचक्षुर्भ्याम् इत्यादि। कुमार्या यद् दृश्यमानम् अजातम् अनुत्पन्नं तत् तस्या जातकं यथोत्पन्नम् इत्य् अर्थः।
प्राणायामम् आह। दृष्ट इति। ईदृशे स्वप्नमायासदृशे बिम्बे दृष्टे सति ततस् तदनन्तरं प्राणायामं पूरककुम्भकरेचकं निरन्तरम् अनवच्छिन्नं कुर्यात्। कास्व् इत्य् आह। ऊर्ध्वेत्यादि। ऊर्ध्वे त्रिनाडी कायवाक्चित्तधर्मिणी। एवम् अधश् च।
तत्र वामे चन्द्रनाडी कायधर्मिणी। दक्षिणेऽर्कनाडी वाग्धर्मिणी। मध्ये राहुनाडी चित्तधर्मिणी। विड्नाडी कायधर्मिणी। मुत्रनाडी वाग्धर्मिणी। शुक्रनाडी चित्तधर्मिणी। चन्द्रनाडी तोयस्वभावा। अर्कनाडी वह्निस्वभावा। राहुनाडी शुन्यस्वभावा। विड्नाडी भूस्वभावा। मूत्रनाडी वायुस्वभावा। शुक्रनाडी ज्ञानस्वभावा।
(४४)
एतद् आह। चन्द्रेत्यादि। प्राणेऽपाने क्रमेण ता इति। प्राणे चन्द्रसूर्यतमिन्यः। अपाने चावशिष्टाः।
आसां षट्कुलकल्पनाम् आह। चन्द्रेत्यादि। चन्द्रस् तोयधातुर् उपायस्य शुक्रधातोः कायो भवति। प्रज्ञाया रजोधातोर् दिवाकरस् तेजोधातुर् वाग् भवति। एवं वक्ष्यमाणेऽपि प्रज्ञोपाययोर् अपरम् एवार्थः। विभोः शुक्रधातोः प्रज्ञोपायाङ्गभावेनेति विषमकुलालिङ्गनेन। प्रज्ञाङ्गभावो ह्य् उपाये भवति सुरतकाले चित्तस्य तदाकारत्वात्। उपायाङ्गभावः प्रज्ञायाम् अप्य् एवम्।
अरिष्टम् अकालमरणलक्षणम् अधिकमारुतैर् भवति। ऊर्ध्वेऽधश् च कयोर् इत्य् आह। कायवाग्नाड्योर् यथायोगं ललनारसनयोः। यदाधो विड्नाडी निरुद्धा भवति तदोर्ध्वे वामनाड्याम् अरिष्टं भवति। यदा मूत्रनाडी निरुद्धा भवति तोदोर्ध्वे दक्षिणनाड्याम् अरिष्टं भवति। एतच् च प्रपञ्चेन वक्ष्यते। तमिनीशुक्रवाहिण्योश् चारिष्टं नास्ति। तमिनीशुक्रवाहिण्योर् मारुत उत्पत्तिर् गर्भाद् निर्गमः। मरणं स्थितिः स्वस्थिता।
एतद् आह। उत्पादेत्यादि। लग्नोदयाभिसंधौ चेति। वाम-
(४५)
लग्नाद् दक्षिणलग्नसंक्रान्तिसंधौ मध्यमा विषुवं वहति। कति श्वासोच्छ्वासान् इत्य् आह। षट्पञ्चाशद् इत्यादि।
दिवानिशम् अहोरात्रे द्वादशसंक्रान्तौ पञ्चसप्तत्यधिकषट्शतश्वासान् मध्यमा वहति। वामा दक्षिना च नाडी पञ्चसप्तत्यधिकषट्शतश्वासोनान् यान् एकविंशतिसहस्रान् षट्शतैर् अधिकांस् तान् वहति। त्रिपक्ष्यधिकत्रिवर्षाणि च शतवर्षे पूर्णे वहति मध्यमा।
वामा सव्या दक्षिणोर्ध्वे प्राणे यथाक्रमेण संज्ञा चन्द्रोऽर्कश् च। ललनेडा चापि पिङ्गलापरेति रसना। तोयतेजःस्वभाविन्याव् इति पूर्ववद् यथाक्रमं पद्मधृग्रत्नधृग्मतेऽमिताभरत्नसंभवाधिदैवते।
अध इत्य् अपाने मध्यमा नाडी चेत्यादिना। विड्मूत्रवाहिन्योर् उपर्य् ऊर्ध्वनाडीद्वयसंचारेण स्वभावम् आह। अयम् अर्थः। ऊर्ध्वे या वामनाडी साधो मध्या विड्नाडी। ऊर्ध्वे या दक्षिणा साधो वामा मूत्रवाहिणी। एते द्वे यथाक्रमं चक्रधृक्खड्गधृग्मते। वैरोचनामोघसिद्धिस्वभावे। ऊर्ध्वे या मध्यमा
(४६)
साधः सव्या शुक्रवाहिणी। एतेऽपि शून्यज्ञानस्वरूपे। अक्षोभ्यवज्रसत्त्वाधिदैवते।
नाभ्यब्जे भुवः पञ्चगुणो गन्धरूपरसस्पर्शशब्दलक्षणः। हृदयाब्जे तोयस्य चतुर्गुणो रूपरसस्पर्शशब्दलक्षणः। कण्ठाब्जेऽग्नेस् त्रिगुणो रूपस्पर्शशब्दलक्षणः। ललाटाब्जे मरुतो द्विगुणः स्पर्शशब्दलक्षणः। उष्णीषाब्जे शून्यस्य शब्दमात्रगुणः।
एतान् गृहीत्वा संहारक्रमेणावधूती निर्गच्छति। सृष्ट्या च शून्यादिना च। क्षितौ नाभिमण्डले विशति।
अधो नाभौ गुह्ये च मण्यब्जे शङ्खिनी कायवाक्चित्तवाहिणी सत्त्वरजस्तमोभेदेन त्रिद्व्येकगुणात्मिका संहारक्रमेण निर्गच्छति। षृष्ट्या विशति। एषा शङ्खिनी स्त्रीणां सुखात् सुरते शुक्रं वहति। ऋतौ रज-उद्भवे रक्तवाहिणी।
प्राणापाननाड्योः प्रज्ञोपायाङ्गभावम् आह। ऊर्ध्व इत्यादि। ऊर्ध्वे प्राणे सव्यावसव्ययोर् वामदक्षिणयोः प्रज्ञोपायाङ्गभावोऽधोऽपाने। ऊर्ध्वाधो रजःशुक्रप्रवाहयोः।
(४७)
याधः स्त्रीणां खगमुखा शुक्रवाहतः सैव यदा रजो वहति तदा चण्डाली भवति। तस्मिन्न् एव चर्तुकाले स्त्रीणाम् ऊर्ध्वनाडी डोम्बी भवति। अत्रोभयथापि स्त्रियोऽस्पृश्याः। पुंसः पुरुषस्य त्व् ऋतुकाले शुक्रागमनकाले सैव डोम्ब्य् अवधूती स्यात्।
वामदक्षिणनासापुटयोर् मण्डलोदयम् आह। विज्ञानाद्यम् इत्यादि। विज्ञानाद्यम् आकाशाद्यं सृष्टिक्रमेण। भूम्याद्यं संहारक्रमेण। मध्ये मध्यमामार्गे षष्ठं ज्ञानमण्डलम् आकाशादिपञ्चमण्डलात् प्रत्येकमण्डलस्य सपादैकादशश्वासान् गृहीत्वा सपादषट्पञ्चाशतश्वासात्मकं वहति।
आसां वामदक्षिणमध्यनाडीनाम् अहोरात्रेण यथाक्रमं नाभिपद्मे द्वादशदलात्मके षष्टिमण्डलानि। वामे च लग्ने विषमे मेषाद्ये दक्षिणलग्ने समे वृषभाद्ये।
तत्र दक्षिणे वृषलग्ने यदा वहति वायुस् तदा मूले नासापुटस्याधोभागे भूमिमण्डलं दण्डैकं वहति। एवं तस्यैव वामभागे तोयमण्डलम्। सव्ये दक्षिणभागे तेजोमण्डलम्। ऊर्ध्वभागे वायुमण्डलम्। मध्ये शून्यमण्डलम्। एवम्
(४८)
उभयोर् नासारन्ध्रयोर् एकैकमण्डलं दण्डाद् वहति। पञ्चभिर् दण्डैः पञ्चमण्डलं वहतीत्य् अर्थः। भूम्याद्यम् इति चोपलक्षणमात्रत्वात्। आकाशाद्यम् अपि गृह्यते।
एका नाडी कति श्वासान् वहतीत्य् आह। नाडिकेत्यादि। क्रमाद् इति क्षामादिना। आकाशादिनायम्। पञ्चभिर् गणिता अष्टादशशतश्वासा भवन्ति। तांश् च पञ्चनाड्यो वहन्ति। अष्टादशशतश्वासांश् च द्वादशसंक्रान्तिभिर् गणिता अहोरात्रेण षट्शताधिकैकविंशतिसहस्रश्वासा भवन्ति।
एतद् आह। षष्टीत्यादि। वामनाड्यां लग्नोदयम् आह। दलमध्य इति यदा वामनाड्यां मेषादिना नासापुटमध्ये शून्यमण्डलं वहति तदाभ्यन्तरेऽपि दलमध्ये वहतीति वक्ष्यते। ततः पूर्व इत्य् ऊर्ध्वे वायुमण्डलं सव्येऽग्निमण्डलम्। वामे तोयमण्डलम्। अपर इत्य् अधोभागे पृथिवीमण्डलम्। क्रमाद् इत्य् आकाशादिक्रमात्। आकाशाद्यम् इत्यादिना पूर्वोक्तम् एवं प्रज्ञपयति।
पञ्चमण्डलानां परस्परं प्रज्ञोपायभेदेनाह। अपर इत्य् अधोमण्डले। पूर्व इत्य् ऊर्ध्वमण्डले यथाक्रमं धरा पृथिवी वायुश् च। अनयोः परस्परं प्रज्ञोपायकारणम् आह।
(४९)
अङ्गुष्ठेत्यादि। आङ्गुष्ठः पृथिवीस्वरूपोऽनामिका वायुस्वरूपा। एताभ्यां परस्परं प्रज्ञोपायत्वं ग्राह्यग्राहकभावेन। तथा हि परकुलालिङ्गनेन कार्योदयो न स्वकुलालिङ्गनेन स्वात्मनि क्रिया विरोधात्। पृथिवीधातूद्भूते हि कायेन्द्रियम्। वायुधातूद्भूतं हि स्पर्श्येन्द्रियं विषयं गृह्णाति। अत उच्यते। अङ्गुष्ठानामिकाभ्याम् इत्यादि।
एवं सव्यवामयोर् अग्नितोययोः प्रज्ञोपायकारणम् आह। सव्येत्यादि। अत्रापि वह्निधातुजनितं रसविषयम्। तोयोधातूद्भूतं रसनेन्द्रियं गृह्णाति। अतो मध्यमातर्जनीद्वाभ्यां खड्गो भविष्यति।
दंष्ट्रा मुद्रा पक्षमुद्रा कृतिः। कर्तरीति कर्तरिका मुद्रा कनीयसी। ते परस्परान्ये। शुन्यमण्डलसंयोग इति वामदक्षिणवाहिनां दशमण्डलानां संयोग एकत्वं मध्यमा-
(५०)
प्रवाहः। ततोऽङ्गुलीनां पृथिव्यादिस्वरूपिणीनां परस्परम्। करतले पुटिते मूर्ध्नि शिरसि कृत एकमुखं वज्रं भवति। अनेनैतद् उपलक्षितम्। मध्यमाप्रवाह योगेनाच्युतसुखेन बोधिचित्तोद्धारितेण सा वज्रशिखायां कर्तव्या। तद् एव कर्तरिकम्। अज्ञानस्य च्छेदनरूपत्वात्।
स्कन्धादि विज्ञानादयः। धातवः पृथिव्यादयः। त्रिवज्राणि कायवाक्चित्तानि। एवम् एकत्वं भवति मध्यमागतौ सत्या। अरिष्टलक्षणम् आह। वामायाम् इत्यादि। वामायां दक्षिणायां वा यथाक्रमेणाधिको वायुर् एकरात्रम्।
सत्त्वक्षयतो वर्षम् एकं न भवति। पुनर् अपरवर्षदशदिनं भवति रजःक्षयार्थम्। पुनर् न वहति। पुनर् अपरवर्षपञ्चदशदिनं भवति तमस्क्षयान्तम्। विंशतिदिनारोहम् आयुर्मासाः षट्। पञ्चविंशतिदिनारोहम् आयुर्मासाः त्रयः। अत्र
(५१)
हि सूर्यश् चन्द्रगुणाञ् शब्दस्पर्शरसरूपगन्धान् गृहीत्वारिष्टदिनानि दर्शयति। ते पञ्च पञ्चकेन पञ्चमी यावद् वृद्धिः। ततः षष्ठसप्तमराशाव् एकोत्तरेण क्रमाद् वृद्धिर् इति। सप्तमे राशौ पौष्णकालः। यत्र प्राणस्य निवृत्तिः कैश्चिद् अपि कर्तुं न शक्यते। शुक्रधाताव् अरिष्टवायुप्रवेशात्। ततः पौष्णकालात् शुक्रधातुक्षयार्थम्। अष्टमपत्रादिषु क्रमेण त्रयस्त्रिंशद्दिनारोहः।
अत्र द्वादशराशिचक्रम्। अविद्याद्वादशाङ्गस्वरूपः पुटो भूम्यादौ लिखित्वा प्रथमपुटे पूर्वादिषु मकरादिजन्मराशिप्रभृताव् अरिष्टदिनावशेषायुषो वर्षमासदिनभेदेन यथाक्रमन्यासम् आह। त्रिद्वीत्यादि। समकैर् वर्षैर् मासैः षट्त्रियुग्मेन्दुभिः। दिनैस् तिथिदिक्पञ्चगुणद्व्येकैश् चैवं देहिनाम् आयुर् गच्छति। द्वितीयपुटं चोद्देशमात्रेणानुगतत्वाद् दिनत्याग उच्यते। पूर्वे जन्मलग्नपत्रे त्रिवर्षाद् अशीत्युत्तरसहस्रदिनगणाद् मकरात् पञ्चत्रिंशदधिकशतदिनगणं त्यजति। ततस् तद् अपत्रं शून्यीकृत्य द्वितीयपत्रेऽवशेषदिनगणं गृहीत्वा प्राणशक्तिः प्रविशति। तत्राप्य् आरोहदिनदिनैः सह पञ्चचत्वारिंशदधिकत्रिशतदिनं त्यजति। ततो द्वितीयपत्रं शून्यीकृत्यावशेषदिनं
(५२)
गृहीत्वा चतुर्थे प्रविशति। तत्राप्य् आरोहणदिनैः सह द्व्यशीतिदिनं त्यजति। ततः पत्रं शून्यीकृत्यावशेषदिनं गृहीत्वा पञ्चमे प्रविशति। तत्राप्य् आरोहणदिनैः सह सप्तपञ्चाशद्दिनं त्यजति। ततः षष्ठेऽवशेषदिनं गृहीत्वा प्रविशति। तत्राप्य् आरोहणदिनैः सहाष्टाविंशद्दिनं त्यजति। ततः षष्ठं शून्यीकृत्य सप्तमे प्रविशति। तत्राप्य् आरोहणदिनैः सह सप्तविंशद्दिनं त्यजति। सप्तमं शून्यीकृत्यावशेषं षड्विंशतिदिनगणं गृहीत्वाष्टमे प्रविशति। तत्र पञ्चदशदिनं त्यजति। अष्टमं शून्यीकृत्यावशेषम् एकविंशतिदिनं गृहीत्वा नवमे प्रविशति। तत्र दशदिनं त्यजति। अवशेषम् एकादशदिनं गृहीत्वा दशमे प्रविशति नवमं शून्यीकृत्य। दशमे पञ्चदिनं त्यक्त्वावशेषदिनं गृहीत्वैकादशमे प्रविशति। तत्र दिनत्रयं त्यजति। तत एकादशमं शून्यीकृत्यावशेषदिनत्रयं गृहीत्वा द्वादशमे प्रविशति। तत्र दिनत्रयं त्यजति। अवशेषं दिनम् एकं गृहीत्वा कर्णिकां प्रविशति। एवम् अशीत्युत्तरसहस्रसंख्यैः
(५३)
सर्वस्य मध्यस्य त्रिवर्षदिनैः प्राणशक्तिर् द्वादशराशिचक्रं त्यजति। ततो विज्ञानम् अपि त्यक्त्वा श्वासचक्रधर्मप्रेरितप्राणवायुर् नासारन्ध्रगत्यन्तरे संभ्रमति।
वामनाड्याम् अरिष्टं दर्शयति। मूलाद् इत्यादि। मूलाद् इति प्राणस्य जन्मराशिदिनाद् एकोत्तरेण चन्द्रस्यारोहणक्रमेण चतुर्मासपक्षभेदादिना। तत्रापि पूर्ववद् द्वादशचक्रं लिखित्वा प्रथमपुटेऽरिष्टदिनं षट्त्रिंशदायुर्मासास् तु द्वितीयपुटे स्थापनीयाः। ततो मासम् एकं न वहति। अरिष्टवृद्धिद्वितीयमासान्ते तृतीयमासप्रवेशे तस्मिन्न् एव पत्रे दिनद्वयं वहति। ततस् तृतीयमासे न वहति। चतुर्थमासान्ते पञ्चममासप्रवेशे दिनत्रयं वहति। एवं षड्मासैर् अरिष्टदिनानि त्रीणि। सामान्यदिनादौ त्रीणि रत्नसव्यवामारिष्टधर्मिणि। एव षट्त्रिंशद्मासेभ्योऽरिष्टदिनसहितेभ्यो जीवितस्य षड्मासा गताः। तस्मिन् पत्रे प्राणवायुर् असंचारः। एवम् अहोरात्रेणैकादशसंक्रान्तिभिः करोति। द्व्ययुतद्वाष्टशतश्वासैः पत्रपरित्यागेऽपि श्वासचक्रस्योनता नास्ति।
(५४)
ततो द्वितीये पुनः सप्ताष्टनवमे च मासे यथासंख्यं चतुष्पञ्चषड्दिनानि वहन्ति। ततस् त्रिंशद्मासराशेर् अपरमास्त्रयं जीवितस्य गतम्। ततः सप्ताविंशतिमासान् गृहीत्वा तृतीयपत्रे संचरति। दशपत्रेषु दशसंक्रान्तिभिर् अहोरात्रं करोति। प्रत्येकमासे यथाक्रमेण सप्ताष्टनवदिनानि वहन्ति। सप्ताविंशतिमासेभ्यो मासत्रयम् ऊनं भवति। एवं यथोक्तविधिना तृतीयराशिपत्रं त्यजति। नवपत्रेषु संक्रमणं करोति। एवं दशदिनम् एकादशदिनं द्वादशदिनं वहति। चतुर्थपत्रं त्यजति। चतुर्विंशतिमासेभ्यो मासत्रयम् ऊनं भवति जीवितस्य। एवं त्रयोदशदिनं चतुर्दशदिनं। ततः पञ्चमं पत्रं त्यजति। सप्तपत्रेषु संक्रान्तिं करोति। एकविंशतिमासेभ्यो मासत्रयम् ऊनं भवति। तथा षोडशसप्तदशाष्टादशदिनानि त्रिमासं यथाक्रमं वहति। षष्ठपत्रं त्यज्य षट्पत्रेषु संक्रान्तिं करोति। अष्टादशमासेभ्यो मासत्रयम् ऊनं जीवितस्य। एकोनविंशत्येकविंशतिदिनानि प्रतिमासं यथाक्रमं वहति। सप्तमराशिं त्यजति। पञ्चराशिषु संक्रान्तिं करोति।
(५५)
पञ्चदशमासेभ्यो मासत्रयम् ऊनं जीवितस्य। एवं द्वाविंशतित्रयोविंशतिचतुर्विंशतिदिनानि यथाक्रमं वहति। अष्टमपत्रं त्यक्त्वा चतुष्पत्रेषु संक्रान्तिं करोति। द्वादशमासेभ्यो मासत्रयम् ऊनं जीवितस्य। एवं पञ्चविंशतिषड्विंशतिसप्तविंशद्दिनानि यदा वहति तदा नवमं पत्रं त्यजति। पत्रत्रयं संक्रान्तिं करोति। नवमासेभ्यो मास्त्रयम् ऊनं जीवितस्य। एवम् अष्टाविंशतित्रिंशतिदिनानि यदा वहति तदा दशमपत्रं त्यजति। पत्रद्वये संक्रान्तिं करोति। षड्मासेभ्यो मासत्रयम् ऊनं जीवितस्य। एकत्रिंशद्दिनं द्वात्रिंशद्दिनं यदा वहति तदैकादशमपत्रं त्यजति। एकपत्रे संक्रान्तिं करोति। त्रिमासेभ्यो नवतिदिनान्य् ऊनीभवन्ति जीवितस्य। ततः पूर्वपत्रेऽवाहितदिनत्रयाद् द्वादशमे पत्रे दिनद्वयं वहति। ततो द्वादशमं पत्रं त्यजति। ततः कर्णिकायाम् एकदिनं वहति। यावत् प्राणस्य स चक्रविच्छेदो भवति वामारिष्टेण मरणम् अयोगिनो यान्ति।
(५६)
मध्यमेत्यादि। मृत्योः कालस्य शतवर्षे पूर्णे मध्यमारोहणं समविषमदिनैर् वृषादिमेषाद्यैर् जन्मजातैश् च मण्डलैः पृथिव्यादिकैः। पक्षद्वयविनाशनाद् दक्षिणवामपक्षक्षयात्। अन्यथेत्यादि सुगमम्।
अरिष्टवञ्चनार्थम् आह। अरिष्टलक्षणम् इत्यादि। प्राणं प्राणवायुं ललाटे न्यसेत्। अवधूतीपदं मध्यमाप्रवाहित्वम्।
अन्यथेत्यादि। यदि तत् प्रकर्शति न भिद्यते। वज्रोत्थानद्वारेणावधूतिमार्गे प्राणमारुतो न विशति।
अधश् चापानवायुः शङ्खिन्यां न विशति। किम् एवं स्याद् इत्य् आह। मरणं तदवेशतस् तयोः प्राणापानवाय्वोर् अवधूत्यां
(५७)
शङ्खिन्यां वाप्रवेशतः। मरणम् एव। आनन्दानां भेदम् आह। शुक्रेत्यादि। उष्णीषात् सकाशाद् ऊर्णापङ्कजे भ्रूमध्ये शुक्रस्यागमनम् आनन्दं प्रथमम्। तस्मात् कण्ठे हृदि परमानन्दं द्वितीयम्। ततो विविधं रमणं क्रीडनगाढालिङ्गनशीत्कार कण्ठकूजनादिलक्षणं नाभौ
(५८)
गुह्ये च गतं बोधिचित्तं विरमानन्दं तृतीयम्। गुह्याद् वज्रमणिपर्यन्तम् अच्युतं बोधिचित्तं सहजानन्दं चतुर्थम्।
तत्र तथाप्रतिष्ठितनिर्वाणं प्रतिष्टितयो रागविरागयोर् अभावात्। सांसारिकरागक्षयार्थम्। महारागो वज्रानञ्गोऽक्षरः प्रभुस् त्रैधातुके विभुः। सर्वेषां तत्पदवाञ्छयाभिमतत्वात्। किं पुनः प्रतिष्ठितनिर्वाणम् इत्य् आह। विरागाद् यद् इत्यादि सुगमम्।
एतद् एव प्रपञ्चेनाह। शुक्रम् एवेन्दुर् अमृतत्वात्। तस्योदय
(५९)
उष्णीषे ललाटे पूर्णा प्रथमानन्दादिभेदेन शुक्रप्रतिपद् द्वितीया तृतीया चतुर्थी पञ्चमी लक्षणा। उद्देशमात्रेणानूक्तत्वात्। कण्ठे हृदये च षष्ठी सप्तम्य् अष्टमी नवमी दशम्य् अपरा पूर्णा। नाभौ गुह्य एकादशी द्वादशी त्रयोदशी चतुर्दशी पञ्चदशी तृतीया पूर्णा। अथेत्य् आनन्दादिभेदेन त्रिपूर्णा गते बोधिचित्ते। गुह्यपद्मा तया बोधिचित्ते गुह्ये गते परमानन्दाद् या षोडशी कला सा मणिपद्मे वज्रमूर्ध्निगा भवति।
तस्माद् ऊर्ध्वं कृष्णप्रतिपदागमे विरागप्रवेशकाले च्युतिकालः स्यात्। ततो विरागतो रविर् ऊर्णास्थानं याति।
अस्य सूर्यस्य षोडशी कलोष्णीषकमले गता सैव नष्टचन्द्र इत्य् आख्यातः। सूर्येण रजोरूपेणाच्छादितत्वात्। अतो रागसौख्यतो विरक्तिर् भवति। अतस् तद् वर्जनीयम्।
मरणे मरणकाले सर्वदेहिनां देवासुरमनुष्याणां
(६०)
चन्द्रामृतं बोधिचित्तम्। अधः शुक्रमार्गेण याति। सूर्य एव रजो रजोधर्मित्वाद् ऊर्ध्वे याति। राहुविज्ञानम् अविद्याप्राणसवलितविज्ञानं भावलक्षणे सुखदुःखादिकर्मलक्षणे।
यत एवम् अतोऽस्मात् कारणाच् चन्द्रामृतस्य शुक्रधातोर् ऊर्ध्वम् उपरि गमनम् उपदेशतः। अधश् चार्करजसो गमनं राहुलक्षणस्य विज्ञानस्याक्षरसुखं गमनं कर्तव्यम् इति।
एतच् च भगवताचरितम् इत्य् आदर्शयति। ऊर्णेत्यादि। चन्द्रामृतस्य शुक्रधातोः पूर्णिमा पूर्णत्वं बुद्धानाम् ऊर्णाब्जे भवति। अर्करजसोऽमावासी गुह्ये भवति। तयोः पूर्णिमामावास्योः कला यथाक्रमेणोष्णीषे वज्रमणौ च बुद्धानाम् इति।
(६१)
तद् उक्तं नामसंगीत्याम्।
एकपादतलाक्रान्तो महीमण्डतले स्थितः।
ब्रह्माण्डशिखराक्रान्तः पादाङ्गुष्ठनखे स्थितः॥ इति।
वज्रपदं ज्ञानपदं विपरीतम् इति प्रतिष्ठितम् इत्य् अर्थः। अप्रतिष्ठितं पुनर् एदृशम् इत्य् आह। अप्रतिष्ठेत्यादि। धातवः पृथिव्यादयोऽविपरीतम् निरावरणत्वं यान्ति। अन्ये ते धातवोऽभेद्याः।
शिरसो लम्बिकानां कायवाक्चित्तज्ञानबिन्दूनाम् ऊर्ध्वे क्रमेणाक्षरसुखपूरितानां चतुष्कायविशुद्धिम् आह। मणाव् इत्यादि। महासुखाद् इति वज्राग्राद् विपरीतेण यः कायबिन्दुः स तुर्याक्षयतः शुद्धकायः। स च वज्राग्रे स्थितः। तस्माद् मणौ चित्तं सुषुप्तक्षयतः। गुह्ये वाक् स्वप्नक्षयतः। नाभौ कायो जाग्रदवस्थाक्षयत इति। एते च धर्मसंभोगनिर्माणकायाः शुद्धकायात् स्फरन्ति।
(६२)
अध-उपायस्येत्य् अधो वज्राग्राद् यत् स्फरणं कायानां तद् उपायश् च प्रज्ञायाः पुनर् ऊर्ध्वतो भवेत्। तद् दर्शयति। ललाट इत्यादि। अस्याः प्रज्ञायाः कायवज्रो ललाटे पूर्ववद् विपरीतेण। एवं कण्ठे हृद्नाभिपङ्कजे यथाक्रमेण वाक्चित्तज्ञानवज्राणि। एतेन निर्माणाद्याः स्फरन्तीति।
अक्षरसुखवृद्ध्यर्थम् आह। कर्मेत्यादि। ननु चन्द्रस्य सर्वदा वृद्ध्या भवितव्यम् इत्य् आह। न हि वृद्धिः स्याद् इति। तथा हि यो वृद्धस् तेनावश्यं क्षयिणा भवितव्यम् अन्यथा नित्यताप्रसङ्गः। न च नित्योऽर्थः कश्चिद् अस्ति येन तस्य नित्यत्वं परिकल्पनीयम्। उत्पादव्ययधर्मित्वात् सर्वधर्माणाम्। तथाप्य् उत्पादव्यय एव तस्य स्वभावो भवतु।
को दोष इत्य् आशङ्क्याह। स्वभावाभावधर्माणाम् इति स्वभावस्याभावो येषां धर्माणां यः क्षयोत्पादः सा माया।
(६३)
अत एव न क्षयं यान्ति भूतानि न जायन्त इति संयोगवियोगमात्रत्वात्।
स्पन्दादिभावनाम् आह। स्वप्रज्ञेत्यादि। स्वप्रज्ञाया विविधलक्षणयालिङ्गितं चित्तं पद्मे गुह्ये गतं यद् मणौ वज्रमणौ तच् चन्द्रगतस्पन्दरूपेण स्पन्दभावना। तत्रैव मणौ यदा निष्पन्दता तदाक्षरभावना।
कायवाक्चित्तनाडीषु वामदक्षिणमध्यनाडीषु कायवाक्चित्तैर् भावना इति। यदा हि गुरूपदेशेन प्रविष्टे मरीचिकादिमार्गे तदा तिस्रो नाड्यः परिशुद्धा भवन्ति। तासु परिशुद्धासु यदि कायनाड्यां प्राणो वहति तथापि प्राणायामः कर्तव्यः स च कायभावना। एवं वाग्नाड्यां वाग्भावना। चित्तनाड्यां मध्यमायां चित्तभावनेति। यदा शङ्खिनीनाड्यां शुक्रनाड्यां ज्ञानभावनाक्षरभावना भवति तदा समाहार एकत्वं त्रिवज्राणां त्रिनाडीनाम्।
चतुर्बिन्दूनां बन्धनम् आह। प्रज्ञेत्यादि। प्रज्ञारागद्रुताणाम् इति चण्डालीज्वालेन द्रुताणाम्। शिरसो ललाटात् पूर्णापदं गुह्यस्थानं बन्धनं परमार्थत इति प्राणबन्धनेनाक्षरसुखेन।
वासनेत्य् आवरणं तस्या हरणम् अपनयनम्। तत् पूर्ण-
(६४)
चन्द्रस्य न च्छेदो न च तस्य पूरणम्।
तथोदितं ज्ञानं क्रमात् स्पन्दादिभेदेन भूमिभिर् मुदिताद्याभिर् ऊर्ध्वम् उष्णीषे पूर्णतां याति। क्लेशादीनाम् आहरणम् अपनयनं पूर्णः। न ज्ञानच्छेदो न च तस्य पूरणम् इति।
शशाङ्कस्याङ्कं शशाङ्कं मध्ये शशाङ्कस्य मध्यशशाङ्कः। तेन पूर्णायां न शशी स्थिरः प्रतिपत्प्रवेशकालक्षयत्वात्। तथाक्षरे सुखे चित्तम् अस्थिरम्। संसारवासना क्षरसुखलक्षणाद्यालिङ्गितत्वात्।
जगतां रागविरागाभ्यां पूर्णा न प्रतिष्ठितेत्य् आह। उत्पत्तीत्यादि। एकक्षणाभिसंबुद्धं यदा पूर्णायां गुह्यपद्मे निश्चलं चित्तं भवेत् तदा तच्चित्तं वज्रं वज्रमणौ निष्पन्देन सर्वक्षणपूरकं द्व्ययुतद्व्यष्टशतश्वासलक्षणम्।
(६५)
एवम् अस्य चित्तस्य न शुक्लपक्षे रागे स्थितिः। न च गमनम् असिते पक्षे विरागे। अते एव पक्षद्वयमध्यस्थं पूर्णायां गतम् अद्वयम् अप्रतिष्ठितम्।
तद् उक्तं नामसंगीत्याम्।
एकक्षणाभिसंबुद्धः सर्वक्षणविभावकः।
अकलः कलनातीतश् चतुर्थध्यानकोटिधृक्॥ इति।
सांसारिकक्रमम् आह। उष्णीषेत्यादि। तस्य बोधिसत्त्वस्योष्णीषाद् उदयं पूर्णा वज्रमणौ भवेत्। स विरागात् कलाहानिः कलाय चयो वज्रात् सकाशाद् भवति। ततो हानिर् विरागस्य प्रपूर्णता।
पुनर् अप्य् एवम् उदयः पुनर् मणौ पूर्णता। स विरागात् कलाहानिर् न देहिनां ज्ञानहानिर् इति। ज्ञानहान्या मरणम् आह।
(६६)
पूर्णाशब्दस्यार्थम् आह। अस्य बोधिचित्तस्य महासुखस्वभावः स पूर्णाशब्देन भण्यते। महासुखस्वभावं विहायान्यभावान्तरं विषयेन्द्रियलक्षणं सृष्टिसंहारकारकम् उत्पादव्ययलक्षणम्।
एतद् एव स्पष्टयति। भावाद् इत्यादि। स्वपक्षाभ्यां शुक्लकृष्णाभ्याम् अयनाभ्याम् उत्तरदक्षिणाभ्याम्।
अस्य बोधिचित्तस्य निश्चलस्य पूर्णायां गुह्यपद्म ऊर्ध्वम् भूमिभिः परिपूर्णता। द्व्ययुतेत्यादि व्याख्यातार्थम्। पक्षद्वयं वामदक्षिणं मेषवृषादिद्वादशराशिलक्षणम् आक्रम्य निरुध्य द्वादशाकारसत्यार्थं द्वादशभूमिलाभतः। षोडशाकारम् अक्षरं सांसारिकषोडशकलाक्षयतः।
परमाद्वयं कर्मवातनिर्मितकल्पनाभावात्। एकार्थम् अद्वयम् इति यद् अद्वयधर्मं तद् एकार्थम् उभयप-
(६७)
क्षाभावात्। विरागादिमहारागम् इति सेकक्षणश् चतुर्थः। तद् उक्तं नामसंगीत्याम्।
विरागादिमहारागो विश्ववर्णो ज्वलप्रभः।
संबुद्धवज्रपर्यङ्को बुद्धसंगीतिधर्मधृक्॥ इति।
असंक्लिष्टम् अनाविलम् उभयपक्षाभावात्। ग्राह्यचित्तग्राहकचित्तयोर् ऐक्यं दर्शयति। यथेत्य् उपदर्शने। नदीनाम् उदकं प्रविष्टं तत् समुद्रे समत्वं याति। तथायं भावसमूहः स्थिरचलात्मकोऽक्षरे सर्वाकारबिम्बे समस् तुल्योऽक्षरो भवति।
एतद् एव पुनर् दृष्टान्तेनाह। अयं धातुसमूहो लोहादिको रसेण पारदेण भक्षितो यथा रसत्वं याति तत् समो भवति। यथा वा बीजैः काद्रवादिकैः क्षित्यादिको धातुसमूहो भक्षितो बीजस्वभावत्वं याति। स एव फलकाले फलोदयकाले मानवर्जितः संख्यारहितो भवति।
(६८)
एवं भावसमूहोऽपि स्थिरचलात्मकः परमाक्षरभक्षितः सर्वाकारबिम्बेन निरावरणीकृतः परमाक्षरत्वम् आयाति। सर्वाकारस्वरूपधृग् भवतीत्य् अर्थः।
विषदृष्टान्ते सुखस्य व्यापित्वम् आह। न दंश इत्यादि। पूर्णावस्थां व्यापित्वं गते विषे दष्टको दंशस्थाने वेदनादुःखं न वेत्ति। न चान्यत्रापि कुत्रचित् कायस्थाने वेत्ति। न च विषयान् रूपादीन् इन्द्रियद्वारैश् चक्षुरादिभिर् वेत्ति।
एवं चित्ते पूर्णकलां गते व्यापित्वं गते न योगी वज्रमणौ वेत्ति सत्सुखं नान्यत्रापि न विषयान् इन्द्रियद्वारैर् इति।
उक्तश् चक्रसंवरे।
सर्वतः पाणिपादाद्यं सर्वातोऽक्षिशिरोमुखम्।
सर्वतः स्मृतिमाल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति॥ इति।
एकदेशे स्थितम् अपि रोमकूपसंधिपर्यन्तं क्रामतीति।
(६९)
रसलोहदृष्टान्तेनाह। यथेत्यादि। एकप्रदेशे वज्रमणौ। कामाग्निसंतप्तं चण्डालीज्वलनसंतप्तम्। वासना रागादिलक्षणा।
यथा शिला महामणिस्पर्शात् तप्ततां प्रभास्वरतां याति तथाक्षरसुखस्पर्शात् सुखताम् एति याति वै निश्चितम्।
किं पुनः परमार्थतः परमार्थसत्यतो ज्ञानसद्भावः प्रभावो वितर्कः। किं तर्कणीयश् चित्तस्यावेधनं प्रति मलागन्तुकलिप्तस्य नैवेत्य् अर्थः।
अयम् आगन्तुको मलो न चित्ते। अथ चित्त उत्पन्ने सति पश्चाद् उत्पन्नस् तदर्थम् आह। न चित्तात् सकाशाच् चिरकालिकः पश्चाद् उत्पन्न इत्य् अर्थः। अथ चित्तं विना जातस् तदर्थम् आह। न चित्तेन विना जात इति। किं चित्तेऽव्ययत्वेन संस्थित इत्य् आह। न चित्ते संस्थितोऽव्यय इति।
यदीत्यादिनैतद् एव विचारयति। सुगमं श्लोकद्वयम्। अत्र ताम्रदृष्टान्ते बोधयति। यद्य् अयम् आगन्तुको मलस् ताम्रे तदा पूर्वं ताम्रं कालिकारहितम्। यदा चिरकाली मलः पश्चात् ताम्रस्य सद्भावस् तदा तस्य मलस्य कुतः कस्मात् संभवः।
अथ ताम्रेण विना जातस् तदाकाशकुसुमस्यापि सं-
(७०)
भवः। अथ ताम्रेऽव्ययत्वेन संस्थितस् तदा सिद्धरसेणाप्य् अपनेतुं न शक्यते। तस्मात् सर्वम् एतद् युक्त्या न संगच्छति।
तस्माद् इदम् अत्रार्थसत्यम्। ताम्रेण सहोत्पन्नोऽप्य् अयं कालिको रसयोगाद् नश्यति न पश्चाद् न पूर्वं न तद्रहित इति।
एवं चित्तस्यापि दर्शयति। तद्वद् इत्यादि। आगन्तुकशब्दः कथं बोद्धव्य इति चेद् उच्यते। आ समन्ताद् गमनशील आगन्तुकः।
वाक्पथातीतत्वम् अक्षरस्याह। वक्तुं नेत्यादि। यौवने सुरते प्राप्ता स्वयम् एव वेत्ति। समाधिरहितैः शून्यतासमाधिरहितैः। असुखाद् धेतोः।
च्युतिर् एव संसारहेतुर् इति प्रतिपादयति। च्युतैर् इत्यादि। एवम् इत्य् उक्तक्रमेण सत्त्वानां विरागसंभूतिः। नान्यथेत्यादि। यदि तेषां विरागसंभूतिर् न भवति तदा नान्यप्रकारेण
(७१)
तेषां भवः संसारः।
तस्मात् सैव कारणम् इत्य् अर्थः। येनेति च्युतिसुखविवर्जनेण। कामुक इत्यादिनाक्षरसुखे यत्नम् आह। दुःखं रागविरागलक्षणम्। आधारे च्युतिम् आपन्न आधेयस्य विरागता भवति। अतश् च्युतिरागं विवर्जयेद् इत्य् उक्तेन संबन्धः।
वैमल्यस्यावस्थाम् आह। अक्षरेत्यादि। अक्षरोद्भवकायस्य चित्तस्योर्णाचक्रमध्यगतस्यालिकाल्योर् वामदक्षिणयोः समायोगो मीलनं मध्यमाप्रवाहित्वं हूंकाराद्यं च मध्यमाप्रवाहनिबन्धनं नेष्यते। एतच् च परमाक्षरज्ञानसिद्धाव् एवार्यपुण्डरीकपादैः प्रपाञ्चितम् इति न विस्तार्यते।
इदानीं प्रतीत्यहेतुफलं भावम् आह। बिम्बम् इत्यादि। शून्याद् आकाशाद् उद्भवं बिम्बं सर्वाका....
(७२)


c: text/html

text:
बाल गङ्गाधर तिलक
अन्तर्विषयाः
प्रवेशः[सम्पादयतु]
बालगङ्गाधर तिलकः (क्रि.श.१८५६ तः १९२०) कश्चन महान् राष्ट्रभक्तः । भारतस्य स्वातन्त्रसङ्ग्रामे प्रमुखः नेता आसीत् । स्वतन्त्रतायाः आन्दोलनस्य प्रसङ्गे सः अघोषयत् स्वराज्यम् अस्माकं जन्मसिद्धः अधिकारः, तस्य प्राप्तेः अनन्तरमेव मम विरामः इति । समाचारपत्राणां प्रकाशनं सम्पादनं च कृत्वा स: देशसेवां करोति स्म । बहुबारं कारागारवासम् अनुभूतवान् स: संस्कृते विद्वान् आसीत् । अयं भारतीयः, राष्ट्रयवादी, समाजोत्थापकः स्वातन्त्र्ययोद्धा च । भारतीयप्रज्ञायां सम्पूर्णस्वराज्यप्राप्तेः आशा एतेनैव अङ्कुरितः । अनेन एतं राष्ट्रियतावादस्य पितामहः इति कथयन्ति स्म । अतीव जनप्रियः नायकः सन् लोकमान्यः इत्येव ख्यातः जातः । अद्यापि तस्य नाम एव लोकमान्यः इति बहवः मन्यन्ते । तिलकमहोदयः इतिहासं, संस्कृतं, हिन्दूधर्मं, गणितं, खगोलशास्त्रं च गभीरतया अधीतवान् आसीत् ।
वैयक्तिकजीवनम्[सम्पादयतु]
बालगङ्गाधरतिलकस्य जन्म क्रि.श.१८५६तमे वर्षे जुलै २३तमे दिने भारतस्य महाराष्ट्रराज्ये रत्नगिरिमण्डले मध्यमस्तरीये कुटुम्बे अभवत् [१]। पिता गङ्गाधरपन्तः, माता पार्वतीबायी । बाल्ये एव बुद्धिमतः तिलकस्य गणिते अतीव आसक्तिः आसीत् । बालः दशवर्षीयः यदा आसीत् तदा पितुः पुणेनगरं प्रति स्थानपरिवर्तनं जातम् । बालः वेर्नाक्युलर् आङ्ग्लविद्यालयं प्राविशत् । पुणेगमनानन्तरं स्वल्पावधौ एव माता दिवङ्गता । ततः षड्वर्षाणाम् अनन्तरं पिता अपि दिवङ्गतः । दुर्बलशरीरः बालः देशसेवा समीचीनतया करणीया चेत् शरीरं दृढतमं स्यात् इति विचिन्त्य व्यायामादीनाम् अभ्यासद्वारा परिश्रमपूर्वकं दृढं शरीरं सम्पादितवान् । सत्यभामा अस्य पत्नी । महाविद्यालयात् आधुनिकविद्यां प्राप्तेषु युवसु बालगङ्गाधरः अपि अन्यतमः अभवत् । पदवीं प्राप्य पुणे (पुण्यपत्तनम्) नगरे स्वायत्तशालायां गणिताध्यापकत्वेन कार्यम् आरब्धवान् । कञ्चित्कालानन्तरं तम् उद्योगं त्यक्त्वा पत्रकारः अभवत् । पाश्चिमात्यशिक्षाक्रमः भारतीयसनातनपरम्परां दूषयति अपि च भारतस्य विद्यार्थिषु हीनभावं जागर्ति इति निश्चित्य अस्य आधुनिकशिक्षाप्रणाल्याः विरोधम् अकरोत् । छात्राणां कृते उत्तमा शिक्षा लभेत इति उद्देशेन पुणेनगरे डेक्कन् एजुकेषन् सोसैटि इति शालाम् उपाक्रमत् [२]।
राजकीयजीवनम्[सम्पादयतु]
तिलकमहोदयेन उपक्रान्तः केसरी इति मराठीभाषायाः वार्तापत्रिका अतिशीघ्रं प्रसिद्धा अभवत् । अस्यां पत्रिकायां जनाः स्वाभिप्रायान् प्रकटयितुम् अर्हन्ति स्म । क्रि.श. १९०५तमे वर्षे बङ्गालस्य विभजनस्य विरोधं केसरीपत्रिका प्रबलतया अकरोत् । क्रि.श.१८९०तमे वर्षे तिलकमहोदयः काङ्ग्रेस् पक्षं प्रविष्टवान्, स्वातन्त्र्यान्दोलने तस्य पक्षस्य औदार्यं मृदुनीतिं च खण्डितवान् । गोपाकृष्ण गोखलेमहोदयस्य सौम्यवादं तीव्रतया निन्दितवान् । अस्मिन् विषये बङ्गालस्य बिपिन चन्द्रपालः पञ्जाबस्य लाला लजपत राय् च तिलकमहोदयस्य अनुमोदनं कृतवन्तौ । क्रि.श. १९०७तमे वर्षे सम्भूते सूरत् अधिवेशने काङ्ग्रेस्-पक्षः तिलकस्य नेतृत्वे घर्मदलः इति गोखलेवर्यस्य नेतृत्ते मृदुदलः इति द्विधा विभक्तः । राजद्रोहस्य आक्षेपात् क्रि.श.१९०६तमे वर्षे तिलकस्य बन्धनम् अभवत् । तदा स्वपक्षे न्यायवादं करोतु इति युवानं न्यायवादिनं मोहम्मद् अलि जिन्ना इत्येतं प्रार्थितवान् । किन्तु ब्रिटिश् न्यायाधीशः एषः अपराधी इति उद्घुष्टवान् । अतः सः क्रि.श.१९०८तः१९१४तमवर्षपर्यन्तं बर्मादेशस्य (ब्रह्मदेशः) मंडाले कारावासम् अनुभूतवान् [३]। विमोचनानन्तरं स्वस्य सहचरराष्ट्रवादिभिः सह तिलकमहोदयः क्रि.श.१९१६तमे वर्षे काङ्ग्रेस्-पक्षस्य सङ्घाटनं संवर्ध्य अखिलभारतस्य हों रूल् लीग् इति सङ्घटनस्य रचानायाम् अनिबेसण्ट् मोहम्मद् अलि जिन्ना एतयोः सहाय्यं समाचरत् ।
सामाजिकयोगदानानि[सम्पादयतु]
बालगङ्गाधर तिलकमहोदयः मूलतः अद्वैतवेदान्तस्य प्रतिपादकः। अद्वैतसिद्धान्तस्य "ज्ञानादेव तु कैवल्यम्" इति वचने तस्य विश्वासः नासीत् । अतः तत्स्मानं पूरकं च कर्मयोगं तत्र योजितवान् । विवाहस्य वयसः कनिष्ठमानः इत्यादीनि सामाजिकपरिवर्तनानि आनीतवान् । मद्यपाननिषेधस्य विषये तस्य अतीव प्रमतिः आसीत् । शिक्षायाः राजकीयस्य च जीवनविषये अस्य चिन्तनानि प्रभावयुतानि आसन् । देवनागरीलिपिम् उपयुज्य लिख्यमाना हिन्दिभाषा राष्ट्रभाषा भवेत् इति प्रथमतया उक्तवान् तिलकः एव । अग्रे महात्मा गान्धी अपि एतं विषयं गाढम् अनुमोदितवान् । किन्तु यां भाषां तिलकमहोदयः भारतात् एव अपनेतुम् इष्टवान् सा आङ्ग्लभाषा अधुना अपि प्रधानसंवहनभाषात्वेन राजते । तथापि हिन्दी चान्यभाषाः ब्रिटिष् कालात् अद्यपर्यन्तमपि प्रादेशिकत्वेन भाष्यमाणाः सन्ति । अस्मिन् अपि तिलकमहोदयस्य योगदानम् अस्ति एव । तिलकमहोदयस्य अतिमहत् योगदानं नाम सार्वजनिकः गणेशोत्सवः । भाद्रपदमासस्य शुक्लपक्षस्य चतुर्दशीम् आरभ्य अनन्तचतुर्दशीपर्यन्तं द्वादशदिनानि अयं सार्वजनिकगणेशोत्सवः मिलित्वा आचर्यते । स्वायत्तं धार्मिकाचरणं सङ्घटनस्य व्याजेन सार्वजनिकोत्सवत्वेन परिवर्तितवान् । एतम् उत्सवम् अवलम्ब्य एव जननायकाः जनसम्पर्कम् अकुर्वन् । तिलकमहोदयेन आरब्धा इयम् उत्सवपरम्परा इदानीमपि विशेषतः महाराष्ट्रराज्ये अस्ति । तिलकमहोदयः परदेशीयवस्तूनि तिरस्कृत्य स्वदेशीयवस्तूनि उपयोक्तुं जनजागरणं कृतवान् । तदानीम् एतत् स्वदेशीयान्दोलनं विशेषरूपेण जनेषु देशभक्तिं समवर्धयत् [४]।
तिलकोत्तरवर्षाणि[सम्पादयतु]
तिलकमहोदयः गान्धिमहात्मनः अहिंसात्मकं सत्याग्रहं दूषयति स्म । कदाचित् क्रान्तिकारीति परिगणितः कालान्तरेण प्रौढविचारशीलः इति प्रसिद्धः अभवत् । स्वातन्त्र्यान्दोलनं सामान्यजनानां समीपं नीतवान् अयं तिलकमहोदयः स्वातन्त्र्यसमरस्य जनकः इत्येव प्रथितः । भारतीयसंस्कृतेः इतिहासस्य धर्मस्य च विषये लेखनेन भारतीयानां देशभक्तिं जागरितवान् । तिलकमहोदयं राजकीयस्य आध्यात्मिकस्य च नायकः इति एतस्मिन् विषये महात्मा गान्धी अस्य उत्तराधिकारी इति च जनाः भावयन्ति स्म । यदा बालगङ्गाधरतिलकः क्रि.श१९२०तमे वर्षे दिवङ्गतः तदा सम्मिलितानां द्विलक्षजनानां मध्ये गान्धिमहात्मा उक्तवान् यत् 'अयं आधुनिकभारतस्य जनकः' इति । तिलकमहोदयः दृढहिन्दुत्वस्य प्रतिपादकस्य विनायक दामोदर सावर्कर्महोदयस्य आराध्यः देवः अभवत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Bal Gangadhar Tilak materials in the South Asian American Digital Archive (SAADA)
- Full and authentic report of the Tilak trial (1908) being the only authorised verbatim account of the whole proceedings with introduction and character sketch of Bal Gangadhar Tikak: Together with press opinion, 1908, Narsinha Chintaman Kelkar
- Antiquity of the Hindu Calendar, an interactive aid to understanding "The Orion" by Bal Gangadhar Thilak by Kishore S Kumar
- "Tilak, Bal Gangadhar". Encyclopædia Britannica (12th ed.). 1922.
आकराः[सम्पादयतु]
- ↑ ""EMINENT PERSONALITIES".". Retrieved 13 मार्च 2014.
- ↑ D. D. Karve. “The Deccan Education Society” The Journal of Asian Studies, vol. 20. pp. 206-207..
- ↑ Encyclopedia of Asian History. "Tilak, Bal Gangadhar". New York: Charles Scribner's Sons and Macmillian Publishing Company. 1988. pp. 98.
- ↑ Ranbir Vohra (१९९७). The Making of India: A Historical Survey. Armonk: M.E. Sharpe, Inc. pp. १२०.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
लाला हरदयाल
लालाहरदयालः लाला हरदयालः (जीवितकालः - क्रि.श. १८८४तः अक्टोबरमसस्य १४दिनाङ्कतः क्रि.श. १९३९तमवर्षस्य मार्चमासस्य चतुर्थदिनपर्यन्तम्) भारतस्य स्वातन्त्रसङ्गग्रास्य महानायकेषु अन्यतमः आसीत् । एषः तस्मिन् गणे अन्तर्गतः यः विदेशेषु स्थितान् भारतीयान् भारतस्य स्वातन्त्र्यप्राप्तये कार्यं कर्तुं प्रेरेपयति स्म । एततदर्थं लाला हरदयालः अमेरिकादेशे गदरपक्षम् अस्थापयत् । तत्र भारतीयप्रवासिनां हृदये प्रचण्डां देशभक्तिं जागरितवान् । एषा प्रेरणा उत्तरोत्तरं संवृद्धा अभवत् । काकोरिकाण्डस्य ऐतिहासिकनिर्णयस्य आगमस्य पश्चात् क्रि.श. १९२६तमवर्षस्य मे मासे अन्यभारतीयाः लालाहरदयालं भारतम् अनेतुं प्रयत्नमकुर्वन् । इन्तु ब्रिटिश् सर्वकारः अनुमतिं नायच्छत् । पश्चात् क्रि.श. १९३७तमे वर्षे पुनः बहुवारं कष्टात् अनुमतिः प्राप्ता । किन्तु भारतागमनमार्गे एव क्रि.श. १९३९तमे वर्षे मार्चमासस्य चतुर्थे दिने अमेरिकदेशस्य फिलेडेल्फिया नगरे रहस्येन अस्य मृत्युः अभवत् ।
अन्तर्विषयाः
बाल्यं कुटुम्बः च[सम्पादयतु]
लालाहरदयालस्य जन्म क्रि.श. १८८४तमवर्षस्य अक्टोबरमास्य देहलीनगरस्य गुरुद्वारस्य शीशगञ्जस्य पृष्ठभागे चीराखाना इति स्थाने अभवत् । अस्य माता भोली रानी तुलसीदासस्य रामायणं वीरपूजा इत्यादीनि उदातभावनायुतसाहित्यानि बोधयति स्म । उर्दूफर्सीभाषयोः पण्डितः पिता गौरीदयाल माथुरः पुत्रं विद्याव्यसनीम् अकरोत् । अस्य सप्तदशमे वयसि सुन्दरया कन्यया सह विवाहः सम्पन्नः । वर्षद्वयस्य पश्चात् पुत्रप्राप्तिः अभवत् । किन्तु कतिपयदिनानतरं शिशोः मृत्युः अभवत् । क्रि.श. १९०८तमे वर्षे अस्य द्वीतीयं सन्तानं पुत्री जाता । लालावर्यः अल्पवयसि एव आर्यसमाजेन प्रभावितः अभवत् ।
शिक्षा[सम्पादयतु]
लाला हरदयालस्य आरम्भिकी शिक्षा स्वनगरे एव केम्ब्रेज् मिशन् इति शालायाम् अभवत् । पश्चात् देहलीनगरस्य सेण्ट् स्टीफेन्स् महाविद्यालयतः संस्कृतभाषाया स्नातकपदवीं प्राप्तवान् । तत्पश्चात् पञ्जाबः|पञ्जाबस्य विश्वविद्यालयतः संस्कृतभाषाया स्नातकोत्तरपदवीम् आप्नोत् । अस्यां परीक्षायाम् अधिकाङ्कप्राप्तिकारणेण २००पौण्ड छात्रवृत्तिः अपि सम्पादिता । हरदयालः अनया छात्रवृत्या एव क्रि.श. १९०५तमे वर्षे लण्डनं गत्वा आक्स्फर्ड् विश्वविद्यालये अध्ययनार्थं प्रविष्टवान् । तत्रापि लालावर्यः छात्रवृत्तिद्वयं प्राप्तवान् । हरदयालस्य एषा एका विशेषा शक्तिः आसीत् यत् सः पञ्चकार्णाणि युगपत् कर्तुं शक्नोति स्म । १२होराणां पूर्वसूचनां दत्त्वा अस्य मित्राणि शेक्स्फियरस्य नाटकं हरदयालस्य मुखात् श्रुण्वन्ति स्म ।
स्वातन्त्र्यान्दोलनस्य सक्रियः[सम्पादयतु]
पूर्वमेव हरदयालः मास्टर् अमीरचन्दस्य गुप्तक्रान्तिकारिसङ्घटनस्य सदस्य आसीत् । तेषु दिनेषु लण्डन् नगरे श्यामजी कृष्णवर्मा अपि वसति स्म । अयं वर्मा देशभक्तेः प्रचारार्थम् इण्डिया हौस् इत्यस्य सङ्घटनस्य प्रतिष्ठापनम् अकरोत् । इतिहासस्य अध्ययनस्य परिणामरूपेण अङ्ग्लशिक्षापद्धतेः अनुसरणं पापः इति विचिन्त्य क्रि.श. १९०७तमे वर्षे महापूरे निमज्जतु ऐ.सी.एस्. इति उक्त्वा आक्स्फर्डविश्वविद्यालयं त्यक्तवान् । पश्चात् लण्डन्नगरे देशभक्तसमाजं संस्थाप्य असहयोगस्य प्रछारं कर्तुमारब्धवान् । अयं विचारः बहुदिनानन्तरं क्रि.श. १९२०तमे वर्षे गान्धिमहात्मनः कर्णगतः । ललाहरदयालस्य अयं अभिप्रायः आसीत् यत् भारतस्य स्वातन्त्र्यप्रप्तये जनेषु राष्ट्रियभावस्य जागरणं कृत्वा सर्वकारस्य सम्पूर्णस्वरूपं ज्ञात्वा पश्चात् युद्धस्य सिद्धता कार्या इति । अनेन एव विशेषपरिणामः भविष्यति । कतिपयदिननां पश्चात् क्रि.श. १९०८तमे वर्षे भारतम् प्रत्यागतवान् ।
यङ्ग् मेन् इण्डिया सङ्घटनस्य संस्थापनम्[सम्पादयतु]
तेषु दिनेषु यूनां मनोरञ्जनार्थं यङ्ग् मेन् क्रिश्चियन् असोसियेषन् (वै.एम्.सि.ए) इति कञ्चित् सङ्घटनम् आसीत् । तदा हरदयालः लाहोर् नगरे स्नातकोत्तरमपवीं पठन् आसीत् । काकतालीयः इव वै.एम्.सि.ए. सचिवेन सह कञ्चित् विषयमधिकृत्य विवादः अभवत् । ललावर्यः सपदि एव वै.एम्.सि.ए.समानन्तरं यङ्ग् मेन् इण्डिया इति सङ्घस्य प्रतिष्ठापनम् अकरोत् । लाला हरदयालस्य महाविद्यालये मोहम्मद अल्लामा इक्बाल् इति प्राध्यापकः दर्शनशास्त्रं पाठयति स्म । अनेन सह लालावर्यस्य मधुरं बान्धव्यम् आसीत् । हरदयालः यदा सङ्घटनस्य उद्घाटानं कर्तुं इक्बालं प्रार्थितवान् तदा सः अतीव सन्तोषेण अङ्गीकृतवान् । अस्मिन् समारोहे मोहम्मद् इक्बालः स्वस्य प्रसिद्धं रचनं सारे जहाँ से अच्छा हिन्दोस्ताँ हमारा गीतवान् । प्रायः कस्यचिदपि कार्यक्रमस्य अध्यक्षः गीतं गीतवान् इति प्रथमः स्यात् । अनेन लघुगीतेन सभासदः अतीव प्रभाविताः । कार्यक्रमस्य अन्ते इक्बालेन पुनः तद्गीतं श्रावयितुं प्रार्थयन् ।
भारतागमनम्[सम्पादयतु]
लाला हरदयालः भारतम् प्रत्यागत्य सर्वप्रथमं पुणेनगरं गत्वा लोकमान्यं बालगङ्गाधर तिलकं सन्दृष्टवन् । तत्पश्चात् किमभवत् इति कोऽपि न जानाति एषः पटियालां गत्वा सन्न्यासं स्वीकृतवान् । शिष्याणां पुरतः त्रिसप्ताहं यावत् लोकस्य क्रान्तिकारिणां जीवनविषये विवेचनं कृतवान् । तत्पश्चात् लाहोर्नगरं गत्वा पञ्जाबी इति आङ्ग्लदैनिकपत्रिकायाः सम्पादनकार्ये मग्नः अभवत् । अस्य अनालस्यं, निरहङ्कारः, सरलता, वैदुष्यं, भाषाप्रभुत्वं, वुद्धिप्रखरता, राष्ट्रभक्तिः, इत्यादीनां गुणानां कारणेन कोऽपि जनः प्रथमदर्शनेन एव मुग्धः भवति स्म । एषः सर्वदा स्वस्य पत्राणि हिन्दीभाषया लिखति स्म । दक्षिणभारतीयानां कृते संस्कृतेन लिखति स्म । आङ्ग्लशिक्षापद्धत्या राष्ट्रियचरित्रं नष्टं, भवति । आङ्ग्लाः स्वेषां क्रिस्तमतस्य प्रसारेण अस्मासु दास्यत्वस्य स्थितिं निर्मितवन्तः । अद्य लालाहरदयालस्य वचनं राष्ट्रेसत्यभूतं दृष्टुं शक्यते ।
पुनः विदेशगमनम्[सम्पादयतु]
क्रि.श. १९०८तमे वर्षे पुनः सर्वकारदमनस्य चक्रं चालितम् । लालावर्यस्य अग्निसदृशप्रवचनानां फलस्वरूपेण छात्राः महाविद्यालयं त्यजन्तः सर्वकारीयकरमकाराः स्वोद्योगान् त्यजन्तः अस्य आन्दोलने प्रविष्टाः । भीतेन सर्वकारेण तेषां बन्धनस्य योजनायाः चिन्तनम् आरब्धम् । लालालजपरायस्य परामर्शं मस्तके वहन् लालाहरदयालः सपति पेरिस्देशं गतवान् । तत्र उषित्वा जिन्वातः वन्द्रेमातरम् इति पत्रिकां प्रकाशितवान् । स्वस्य पत्रिकालेखेषु गोपालकृष्णगोखले इत्यादीनाम् अधुनिकानां चिन्तनं प्रकाशयति स्म । हुतात्मनः मदनलाल ढीङ्गरा इत्यस्य क्रान्तिकारियुवकस्य विषये कस्मिंश्चित् लेखे एवमलिखत् । अस्य अमरवीरस्य कृत्यानि वचनानि च शतकशतकपर्यन्तं विचारयोग्यानि सन्ति यः मृत्युमपि नववधूः इव प्रीणाति स्म । मदनलाल ढीङ्गरा मृत्युपाशात् पूर्वम् एवम् अवदत् । अस्माकां राष्ट्रस्य अवमाननं परमात्मनः अवमाननम् एव । एतत् अपमानम् अहं कदापि न सहे । अतः अहं किं कर्तुं शक्नोमि तत् कृतवान् । मया कृतविषये पश्चात्तापस्य लेशोऽपि नास्ति इति । लालाहरदयालः पेरिस् देशं स्वप्रचारस्य केन्द्रं कर्तुम् ऐच्छत् । किन्तु तत्र वासभोजनादीनां व्यवस्थां भारतीयपर्यटकाः कर्तुम् अशक्नुवन् । अतः निरुपायः लालाहरदयालः क्रि.शा. १९१०तमे वर्षे प्रथमं अल्जीरिया गतवान् पश्चात् एकन्तवासस्य कारणेण किञ्चित् अन्यस्थानं शोधितवान् लामार्तनिक् इति द्वीपं गत्वा महात्मा बुद्धः इव तपः आचरितुम् आरब्धवान् । किन्तु तत्रापि अधिकदिनानि न स्थितवान् । सहोदरस्य परमानन्दस्य अनुरोधानुसारं भारतस्य सनातनसंस्कृतेः प्रचारार्थम् अमेरिकादेशं गतवान् । तत्पश्चात् होनोलूलू समुद्रताटे कस्याञ्चित् गुहायां वसन् शङ्कराचर्यस्य, कण्टस्य हीगलस्य मार्क्सस्य च तत्त्वानाम् अध्ययनम् आरब्धवान् । पुनः सहोदरस्य परमानन्दस्य वचनानुसारं क्यालिफोर्नियाविश्वविद्यालयं गत्वा तत्र हिन्दुदर्शनस्य बहूनि व्याख्यानानि कृतवान् । अमेरिकानगरस्य बुद्धिजीविनः एतं हिन्दूस्वामी, ऋषिः, स्वातन्त्र्ययोद्धा इति सम्बोधयन्ति स्म । क्रि.शा. १९१२तमे वर्षेस्टेन्फोर्ड् विश्वविद्यालये हिन्दुदर्शनस्य तथा संस्कृतस्य विषययोः सगौरवोपन्यसकरूपेण नियुक्तः। तत्र एव वसन् स्वस्य गदर् इति पत्रिकाम् आरब्धवान् । पत्रिका तु स्वस्य प्रभवं प्रसरितुम् आरब्धवती एव । जर्मनिदेशे, इङ्ग्लेण्डदेशे च युद्धः उपक्रान्तः । विदेशे वसन् एव सिख्खमतानां स्वदेशं गन्तुं प्रेरणां कृतवान् । एदर्थं प्रत्येकं स्थानं गत्वा भारतीयसिख्खान् संप्रेर्य भाषणं करोति स्म । अस्य प्रभावेण एव दशसहस्राधिकाः भारमूलसिख्खजनाः भरतम्आगताः । केचन मार्गे एव गोलिकाघातेन मारिताः । केचने विप्लवे गृहीताः मृत्युपाशबद्धाः । ललाहरदयालः तत्र अमेरिकादेशे तस्य सहोदरः परमानन्दः भारते क्रान्तेः अग्निं प्रचण्डम् अकुर्वन् । यस्य परिणामवशात् द्वावपि आङ्ग्लैः बद्धाः अभवताम् । परमान्दः प्रथमं मृत्युपाशेन मारितः । पश्चात् लालाहरदयालं कालापानी इति दण्डम् अकुर्वन् । किन्तु हरदयालः स्वबुद्धिकौशलेन स्विट्जर्लेण्ड्देशं पलायितवान् । जर्मनिदेन सह मिलितः भारतम् स्वतन्त्रं कर्तुं प्रयत्नम् आरब्धवान् । महायुद्धस्य उत्तरे बागए यदा जर्मनीदेशस्य पराजयः निश्चितः तदा लला तूष्णीं स्वीडन् देशम् अचलत् । तत्रापि एषः तत्रस्थां भाषाम् अधीतवान् । शीघ्रमेव च स्विस् भाषया इतिहासस्य सङ्गीतस्य दर्शनानां च व्याख्यानम् आरब्धवान् । तस्मिन् समये हरदयालः विश्वस्य एकादशभाषासु परिणतः आसीत् ।
परदेशे एव जीवितान्तम्[सम्पादयतु]
क्रि.श. १९२७तमे वर्षे लालाहरदयालं भारतम् अनेतुं कृताः सर्वे प्रयत्नाः विफलाः अभवन् । अतः एषः इङ्ग्लेण्ड् देशे अवसत् । तत्र डाक्ट्रिस् आफ् बोधिसत्व नामकं शोधपूर्णं पुस्तकं लिखितवान् । अनेन ग्रन्थेन लण्डन् विश्वाविद्यायस्य पि.एच्.डि. उपधिं प्राप्तवान् । तत्पश्चात् लण्डन्तः एव कालजयी कृतिः हिण्ट्स् फार् सेल्फ् कल्चर् इति ग्रन्थः प्रकाशितः यस्य पठनेन लालाहरदयालस्य भाषायाः विष्यस्य च वैदुष्यस्य परिचयः भवति । अस्य अन्तिमग्रन्थः द्वेल्व रिलीजन्स् एण्ड् माडर्न् लैफ् इति यस्मिन् मानवतायाः विषये विशेषः आदरः प्रदत्तः । मानवतां स्वधर्मम् इति मत्वा लण्डन् नगरे एव आधुनिकीं संस्कृतिं स्थापितवान् । तत्कालीनः आङ्ग्लभारतसर्वकरः क्रि.श. १९३६तमे वर्षे अस्मै भारतम् आगन्तुम् अनुमतिम् अयच्छत् । स्वदेशमागत्य देशोत्थनकार्ये स्वजीवनं समर्पयितुं निश्चितवान् । लालाहरदयालः आगमिष्यति स्वदेशं बन्धनात् विमोचयिष्यति इति भारतीयाः परस्परं संल्लपन्तः आसन् किन्तु अस्य देशस्य दौर्भाग्यं लालाहरदयालस्य शारीरे स्थितः सः महान् आत्मा क्रि.श. १९३८तमवर्षस्य मार्चमासस्य चतुर्थे दिने तस्य शरीरम् अत्यजत् । लालावर्यः सजीवः भारतम् नागतः । तस्य अनीरीक्षितः मृत्युः सर्वदेशभक्तान् दुःखसागरे निमज्जयत् । लालाहरदयालः सदा गभीरः, आदर्शवादी, भारतस्वातन्त्र्यस्य निर्भीकसमर्थकः, ओजस्वी प्रवक्ता, लब्धप्रतिष्ठः, लेखकः च । हिन्दुधरमस्य बौद्धमतस्य च प्रकाण्डः पण्डितः आसीत् । तादृशः स्मरणशक्तियुक्तः जनः विश्वे एव विरलाः । भाषणे सम्भाषणे वा उद्धरणसमये ग्रन्थानां पुटपर्यटनं न करोति स्म । किन्तु झटिति लिखति स्म वा वदति स्म ।


text:
पश्चिमवङ्गराज्यम्
पश्चिमबङ्गाल (পশ্চিম বঙ্গ) भारतस्य पूर्वभागे विद्यमानं किञ्चन राज्यम् अस्ति । अस्य राजधानी - कोलकाता । अत्रत्या जनसङ्ख्या अस्ति - ९,१०,००,००० । बहुजनसङ्ख्यायुक्तेषु राज्येषु इदं चतुर्थस्थाने विद्यते । अस्य विस्तारः अस्ति ३४,२६७ चतुरस्र कि मी मितः । एतत् राज्यं परितः नेपालम्, भूतान्, बाङ्ग्लादेशः विद्यन्ते । ओरिस्सा, झार्खण्ड्, बिहार्, सिक्किम्, असमराज्यानि च परितः विद्यन्ते । अस्य राज्यस्य दक्षिणपार्श्वे गङ्गातीरप्रदेशः, उत्तरदिशि हिमालयपर्वतप्रदेशश्च विद्यते ।
३ शतके बङ्गालराज्यस्य महान् भागः चक्रवर्तिना अशोकेन जितः आसीत् । ४ शतके अयं भागः गुप्तसाम्राज्येन वशीकृता । १८ शतके ब्रिटिश्जनानां शासनस्य आरम्भपर्यन्तम् इदं राज्यं बहुभिः सुल्तानपदवाचैः, समर्थहिन्दुराजैश्च शासितम् । १७५७ तमे वर्षे जाते प्लास्सीसङ्ग्रामस्य अनन्तरम् अयं प्रदेशः ब्रिटिश्-ईस्ट्-इण्डियासंस्थया वशीकृतः । तेषां राजधानीत्वेन आसीत् कलकत्तानगरम् । ब्रिटिश्जनानां सुदीर्घशासनस्य कारणतः पाश्चात्यशिक्षणं, वैज्ञानिकप्रगतिः, सांस्थिकशिक्षणं, धर्मस्य सामाजिकपरिवर्तनं च जातम् । ततः बेङ्गाल्-नवोदयः जातः । १९४७ तमे वर्षे स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य अनन्तरम् इदं राज्यं द्विधा विभक्तम् - भारतस्य राज्यं पश्चिमबङ्गाल्, पूर्वबङ्गाल् यच्च आदौ पाकिस्थानस्य भागः आसीत् । १९७१ तमे वर्षे बङ्ग्लादेशस्य भागः जातः ।
कृषिप्रधानराज्यमिदं भारतस्य गृहोत्पादने षष्ठे स्थाने विद्यते । दशकत्रयात् साम्यवादिसर्वकारः राज्यं शास्ति । कलकत्ता भारतस्य 'सांस्कृतिकराजधानी' इति प्रसिद्धा । नोबेल्प्रशस्तिविजेता रवीन्द्रनाथठाकूरः अत्रत्यः । सङ्गीतज्ञाः चित्रनिर्मापकाः कलाविदश्च बहवः विद्यन्ते अत्र । क्रिकेट्-सासर्-क्रीडाश्च अत्र आधिक्येन दृश्यते ।
अन्तर्विषयाः
- १ शब्दनिष्पत्तिः
- २ इतिहासः
- ३ मण्डलानि
- ४ कोलकाता
- ५ हौराधूमशकटनिस्थानम्
- ६ हौरासेतुः
- ७ विद्यासागरसेतुः
- ८ सस्योद्यानम्
- ९ इतरस्थानानि
- १० शान्तिनिकेतनविश्वविद्यालयस्थानम्
- ११ भसमानं डार्जिलिङ्ग्
- १२ दर्शनीयान्यन्यस्थानानि
- १३ सुन्दरबनं राष्ट्रियोद्यानम्
- १४ पाश्चिमबङ्गालराज्यस्य सागरतीराणि
- १५ धाकूरियसरः
- १६ बाह्नानुबन्धाः
शब्दनिष्पत्तिः[सम्पादयतु]
'बेङ्गाल् / बाङ्ग्ला' इत्येतस्य शब्दस्य मूलम् अज्ञातम् । अयं शब्दः वङ्ग, बङ्गनामकात् पुरातनसाम्राज्यात् प्राप्तं स्यात् इति ऊह्यते । केषुचित् संस्कृतसाहित्येषु इदं नाम श्रूयते ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
पुरातत्वशोधकैः २०,००० वर्षेभ्यः पूर्वतनस्य शिलायुगस्य उपकरणानि प्राप्तानि सन्ति । अस्य प्रदेशस्य सभ्यतायाः विषये ४००० वर्षेभ्यः पूर्वतनः उल्लेखः दृश्यते -द्राविडाः, टिबेटो-बर्मन्, आस्ट्रो-एशियाटिक्जनाः यदा अत्र निवसन्ति स्म तदानीन्तनं विवरणम् । पौराणिक-उल्लेखानुगुणं वङ्गसाम्राज्यस्य भागः आसीत् अयं प्रदेशः । क्रि पू ७ शतके बिहार-बेङ्गालप्रदेशान् संयोज्य मगधसाम्राज्यं निर्मितम् आसीत् । महावीर-बुद्धयोः काले विद्यमानेषु चतुर्षु महासाम्राज्येषु इदम् अन्यतमं वर्तते । क्रि पू ३ शतके मौर्यसाम्राज्यस्य अशोकस्य काले मगधसाम्राज्यं बहु विस्तृतम् आसीत् । अफघानिस्थान-पर्शियाभागाः च मगधसाम्राज्ये योजिताः सन्ति ।
पुरातनग्रीक्जनैः कृतः अस्य प्रदेशस्य उल्लेखः क्रि पू १०० वर्षे उपलभ्यते - 'गङ्गारिदै' इति । इदं पदं बेङ्गालस्य 'गङ्गाहृद्' इत्यस्मात् स्यात् इति भाति । बेङ्गालस्य सुवर्णभूम्या (बर्मा, अधः थैलेण्ड्, अधः मलय्-पेनिसुल, सुमात्रा) सह वाणिज्यसम्पर्कः आसीत् । महावंशस्य अनुगुणं वङ्गराजकुमारः विजयसिङ्गः लङ्कां जित्वा 'सिंहल'इति नामाङ्कनम् अकरोत् ।
३ शतकात् ६ शतकपर्यन्तं मगधसाम्राज्यं गुप्तैः शास्यते स्म । प्रथमः स्वतन्त्रशासकः आसीत् शशाङ्कः (७ शतकम्) । अग्रिम ४०० वर्षाणि यावत् बौद्ध-पालवंशेन शासनं कृतम् । ततः किञ्चित् कालं यावत् हिन्दु-सेनावंशेन शासनं कृतम् । १२ शतके सूफिप्रचारकाणाम् आगमनेन बेङ्गाले इस्लाम्-मतस्य प्रवेशः जातः ।
मण्डलानि[सम्पादयतु]
पश्चिमबङ्गलराज्ये १९ मण्डलानि सन्ति ।
सम्बद्धा:-विषया:
कोलकाता[सम्पादयतु]
कोलकाता भारतदेशे स्थितेषु महानगरेष्बेकमस्ति । अस्य ३०० वर्षाणाम् इतिहासः अस्ति । पूर्वदेशानां द्वारमिवास्ति एतत् कोलकातानगरम् । एतन्नगरं पूर्वं भारतस्य राजधानी आसीत् । अत्र यात्रिकैः दर्शनीयानि अनेकानि स्थलानि सन्ति।
हौराधूमशकटनिस्थानम्[सम्पादयतु]
एतत् भारतदेशे एव अत्यधिकविभागपूर्ण धूमशकटनिस्थानमस्ति । असङ्ख्याः जनाः अत्र गमनागमनं कुर्वन्ति ।
हौरासेतुः[सम्पादयतु]
हूग्लीनद्याः पारगमनाय सा.श.१९४३ तमे वर्षे एव निर्मितः रबीन्द्रसेतुः विविधकारणेन अत्यहभुतः अस्ति । तान्त्रिककुशलतायाः स्थानमस्ति । अस्य दीर्घता १५०० पादमिता विस्तारः ७१ पादमितः च स्तः । २७० पादोन्नते स्थले सेतुः निर्मितः अस्ति । अत्र वाहनसञ्चारार्थम् अष्टमार्गाः सन्ति । पादचारिणां कृत एव पादचरिमार्गौ स्तः ।
विद्यासागरसेतुः[सम्पादयतु]
नवीनः सेतुः विद्यासागर सेतुः । अयं १५२ अयसः बृहत्ताराणाम् आधारेण स्थितः । एषः सेतुः सुदृढः ८५ सहस्रजनानां भारन् वोढु समर्थः अस्ति । कोलकोता नगरे विद्यमानाना भवनेषु आङ्ग्लानां शैल्याः प्रभावः अस्ति । फेञ्जवातायनानि, वेनिषियन् ब्लौण्ड्स् वृत्ताकाराणि सोपानानि, अत्र भवनेषु दृश्यन्ते । प्रमुखमार्गोणाम नामानि अपि आङ्गलनामानि सन्ति । कानिचन नामानि उदानी परिवर्तितानि सन्ति । शतशः शिलामूर्तयः विक्टोरियासामरकस्य समीपे सङ्गृहीताः सन्ति । एत विक्टोरियन् इति वदन्ति विक्टोरिया स्मारकभवनं प्राचीनवस्तुसङ्ग्रहालयः इति प्रसिध्दम् । एषः सङ्ग्रहालयः सा.श.१९२१ तमे वर्षे आरब्धः। नगरे रौत्नहाल हैकोर्ट इण्डियाम्यूसिय इत्यादि आकर्षकाणि सन्ति ।
सस्योद्यानम्[सम्पादयतु]
सा.श.१७८६ तमे वर्षे स्थापितम् एतदुद्यानं १०८ हेक्तर् प्रदेशे विस्तारयुक्तमस्ति । अत्र ३० सहस्राधिकाः सस्यभेदाः सन्ति २५० वर्षप्राचीनं ९५ चतुरस्रमीटर् विस्तृतः प्रसिध्दः बटवृक्षः २६ मीटर् उन्नतः च अस्ति । अस्य परिधिः१२०० पादमिता एतत् सस्योद्यानं प्रतिदिनं सहस्रशः जनाः आगच्छन्ति । सस्योद्यानं सन्दृष्टुं प्रातः ९ वादनतः सायं ६ वादनपर्यन्तम् अवकाशः अस्ति शुष्कजातीयाः सस्यविशेषाः अपि अत्र सन्ति ।
इतरस्थानानि[सम्पादयतु]
कोलकातानगरे दर्शनीयानि स्थानानि अन्यानि अपि सन्ति । तेषु पोर्टविलियम्, ईडन्गार्डन्, क्रीडाङ्गणम्, अलिपुरम् पाणिसङ्ग्रहोद्यानं, सितम्बरजैनदेवालयः (नाकोड् मसीदिप्रार्थनामन्दिरं ), षाहीदमीनार् (४८.१ मीटर उन्नत), बेलूरुमठः रबीन्द्रसरोवरः विरलातारामण्डल, ठाकूरसदन इत्यादि प्रमुखानि सन्ति । चान्दपाल् घाटतः हूग्लीनद्या नौकाविहाअः कर्तुं शक्यते इदानी विज्ञान अगर (Science City) मेट्रोधूम शकटप्रवासः सन्तोषकराः आकर्षणीयाः सन्ति । विमानमार्गः कोलकाता नगरस्य देशस्य विविधैः नगरैः विमानसम्पर्कः अस्ति । धूमशकटमार्गः – नगरे हौरा, सीलडानिस्थाने स्तः । देहली मुम्बयी चेन्नै अहमदाबादनगरैः साक्षात् धूमशकटयानानि सन्ति । वाहनमार्गः – बेङ्गळूरुतः १८८३ कि.मी । चेन्नैतः १६७५ कि.मी । मुम्बयीतः २०८१ कि.मी डार्जिलिङ्गतः १८९ कि.मी दूरे भवति ।
शान्तिनिकेतनविश्वविद्यालयस्थानम्[सम्पादयतु]
कोलकोतानगरतः घण्टात्रय यावत् प्रयाण कृत्वा शान्तिनिकेतन स्थल प्राप्तु शक्यते । अत्रैव विश्वकवि रवीन्द्रनाथठागूरः शान्तिनिकेतनविद्यालय सा.श. १९०१ तमे वर्षे प्रारम्भं कृतवान् । केवल पञ्चविद्यार्थिनः आसन् रवीन्द्रनाथ ठागुरमहोदयस्य् पिता महर्षि देवेन्द्रनाथ ठागूरमहोदयः विद्यालयस्य आधारशिला स्थापितवान् । सा.श.१९२१ वर्षसमये शाला एव विश्वभारती इति नाम प्राप्तवती । इदानी स्वतन्त्रविश्वविद्यालयः अन्ताराष्ट्रीयविद्यार्थिना मार्गदर्शनकेन्द्रमस्ति । सहस्रशः विद्यार्थिनः अत्र ज्ञान प्राप्तु आगच्छन्ति । विशाले आम्रवाटिकाया भव्यभवनानि रचितानि सन्ति । प्रकृत्या सह मानवविकासः भवतु इति रवीन्द्रनाथ ठागूरमहोदयस्य आशयः आसीत् । सः अतीव प्रकृतिप्रियः सः यत्र वसतिस्म तत्स्थान रवीन्द्रसदनम् इति प्रसिद्धम् । अत्र रवीन्द्रनाथठागूरमहोदयेन उपयुक्तानां वस्तूना सङ्ग्रहः कृतः अस्ति । अत्र नन्दलालबसु महोदयस्य चित्राणां सङ्ग्रहः अस्ति । रवीन्द्रनाथठागुरः स्वय चित्रकारः सङ्गीतज्ञः च आसीत् । रबीन्द्रसङ्गीतम् इति विशिष्टप्रकारस्य सङ्गीतम् एतेनैव आरब्धम् अस्ति । इदानीमत्र नृत्यबोधनमपि भवति । पूर्वकालतः अपि शान्तिनिकेतनम् उत्तमोद्देशान् सङ्कल्प्य स्थापितं विद्याकेन्द्रम् । इदानी जगत्प्रसिध्दमस्ति । वाहनमार्गः – कोलकोतातः १६३. कि.मी. धूमशकटमार्गः – भोल्पुरधूमशकटनिस्थानं समीपतमं भवति ।
भसमानं डार्जिलिङ्ग्[सम्पादयतु]
प्राचीनकाले दुर्जयलिङ्गम् इति प्रसिद्धम् एतत् दार्जिलिङ्ग् हिमालयस्य सान्मुप्रदेशे सुन्दरं गिरिधामनगरम् । स्विजर्लेण्ड् इव एतत् उत्तमं सुन्दरतमं चास्ति । उन्नतकाञ्चनजुङ्गा पर्वतः सानुप्रदेशे चायवाटिकानां मध्ये व्याप्तमेतत् स्थलम् । पूर्वम् आङ्ग्लानां निदाघकालीनं वासस्थलमासीत् । इदानी प्रवासिनां स्वर्गः ति कथयन्ति । देशविदेशेभ्यः जनाः प्रतिदिनम् अत्रागच्छन्ति ।
- पर्वतप्रदेशीयरैल्यानम्–
डार्जिलिङ्गस्य प्रवासः सिलगुरितः धूमशकटयानेन आरब्धः भवति । ८८ कि.मी. दूरस्य प्रवासे प्रतिघण्टाः १२ कि.मी. वेगे धूमशकटविशेषयानं पर्वतारोहणं करोति । एतत् धूमशकटयानं वनपर्वतमध्ये सुन्दरतया सविलासं वक्रमार्गेषु सुरङ्गमार्गेषु गच्छत् षड्घण्टावधौ डार्जिलिङ्गप्रदेशं प्रापयति । पार्श्वे पर्वतशिखराणां वनानां प्रपातानां दर्शनं निरन्तरं भवति । मार्गे वक्रगतयः सन्ति । प्रयाणसमयः अतीवानन्ददायकः भवति ।
- चायपर्णवाटिकाः –
बटासियालूपप्रदेशे चायसस्यवाटिकाः सन्ति । कुरेसाङ्ग् प्रदेशे लघुभवनानि सन्ति । अग्रेढूम इति स्थले सागरस्तरतः ८००० पादोन्नते स्थले धूमशकट् निस्थानमस्ति । एतत् विश्वे एव अत्युन्नतस्थले निर्मितं धूमशकटनिस्थानम् इति ख्यातमस्ति । अत्र प्रवासिजनाः भयकरे प्राकृर्तिकस्थले लोहमार्गम् आश्चर्येण पश्यन्ति ।
दर्शनीयान्यन्यस्थानानि[सम्पादयतु]
पद्मजानायिडु हिमालयस्य मृगालयः, न्याचुरल् हिस्टरी म्युसियम्, लायिड्स् बोटानिकल् गार्डन्, हिमालयस्य मौण्टेरियन् इन्स्टिट्यूट्, रङ्गीतव्याली, प्यासेञ्जररोपृवे, लेषाङ्गरेस् कोर्स् इत्यादि स्थानानि अपूर्वाणि सन्ति । जलदपारा प्रदेशे मृगवीक्षणाय अवकाशः अस्ति । अत्र रैनो, रायल् बेङ्गाल् टैगर, गजाः, वनमहिषाः इत्यादयः सन्ति । मिरिक् सरोवरः डार्जिलिङ्ग समीपे अस्ति । अत्र मत्स्यग्रहणं, नैकाविहारः पादचारणम् इत्यादिमनोरञ्जककार्याणाम् आनुकूल्यम् अस्ति । समीपे धूमप्रदेशे १५६ पादमिता बुध्दस्य प्रतिमा अस्ति । सिलगुरितः ५२. कि.मी. दूरे कालियपाङ्ग्र वीक्षणालयः अस्ति । पर्वतारोहणम्, जलसाहसक्रीडा इत्यादीनां कृते कुरेसाङ्ग् अतीव प्रसिध्दम् अस्ति । ३६ कि.मी । एतान् सञ्चलतां स्वर्गः इति कथयन्ति । डार्जिलिङ्ग् पर्वतारोहणस्य आनन्दप्राप्तये अतीवोत्तमं स्थलमस्ति । एप्रिल् मासतः ये अक्टोबरमासतः नवम्बरमासपर्यन्तकाले अत्रातीव परिसरः अतीव रमणीयः भवति । एतत्समये वृक्षेषु पुष्पाणि विकसन्ति । तुषारः अपि न भवति । पक्षिवीक्षणमपि अतीव मनमोहकं भवति । व्याघ्रपर्वतः ; एतत् तु अवश्यं दर्शनीयस्थलेषु अन्यतमः । इतः सूर्योदयदर्शनं वर्णनातीतं भवति । डार्जिलिङ्गतः १४ कि.मी. दूरे एतत्स्थानमस्ति । वाहनमार्गः कोलकोतातः ६८६ कि.मी. दूरे भवति । धूमशकटमार्गः – न्यूजपैगुरि – डार्जिलिङ्ग् यानम्, डार्जिलिङ्ग्मेलयानम्, सीलडानिस्थानतः प्रयाणस्य आरम्भः भवति । विमानमार्गः – बागदोग्राविमाननिस्थानं ९० कि.मी. सिलगुटितः लोकयानानि लघुवाहनानि प्रातः ६ वादनतः सायं ४ वादनपर्यन्त सञ्चरन्ति । दूर ८० कि.मी । वसति कृते अनेकानि उपाहारवसतिगृहाणि सन्ति ।
सुन्दरबनं राष्ट्रियोद्यानम्[सम्पादयतु]
पश्चिमबङ्गालराज्ये गङ्गाब्रह्मपुत्रानद्योः अधोभागे लवणमिश्रितभूमौ एतत् उद्यानम् अस्ति । अस्य विस्तारः १३३० चतुरस्र कि.मी. भवति । प्रपञ्चे एव एतत् प्रदेशगभीरता प्रसिध्दा अस्ति । म्याङ्ग्रूव वनप्रदेशः एषः अतीव सुन्दरः अस्ति । अत्र ५४ द्वीपानि सन्ति । अनेक नद्यः अत्र सागरं प्रविशन्ति । सर्वतः जलमयप्रदेशः दृश्यते । पूर्व एतत् चोराणा लुण्ठकाना स्थानमासीत् । अधुना नौकाविहारः आह्लादकरः भवति । नामखान् रायडगी सोनाकाली नजाततः नौकायनव्यवस्था अस्ति । द्वीपानां दर्शन अतीवानन्दं जनयति । एतत् स्थलं व्याघ्रसंरक्षितप्रदेशः अस्ति । अत्र बङ्गालव्याघ्राणां दर्शनमपि भवति । अत्र वने कपयः वनसूकराः भल्लूकाः, जङ्गलक्यार् इत्यादि प्राणिनः सन्ति । अत्र जले १२० जातीयाः मीनाः सन्ति । मकराः कर्कटकाः सर्पाः अजगराः, विविधसर्पाः, कच्छपाः, कूर्माः च अत्र सन्ति । अत्र भगवतपुरं क्रकडैल प्राजेक्ट, जम्बूदीपः साजदेखालि, बूरिदाब्रि, व्याग्रयोजनाः, विरामद्वीपः, सोनाकाली इत्यादीनि द्वीपानि प्रसिद्धानि सन्ति । सागरएलेण्ड् प्रदेशे गङ्गानदी बङ्गालेष सागर प्रविशति । अत्र जनाः पुण्यस्नान कुर्वन्ति मकरसङ्क्रान्ति दिने लक्षाधिकजनाः अत्र पवित्र स्नान कुर्वन्ति । वाहनमार्गः - कोलकातातः १७५ कि.मी. नौकया इतः ५ घण्टप्रवासः । वसतिकृते साज्ञिने कालिस्थले प्रवासीभवनम् अस्ति । सागरद्वीपे कुटीराः, वीक्षणगोपुराणि च सन्ति । सप्तम्बरमसतः मेमासपर्यन्तं दर्शनार्थम् सकालः अस्ति । गौसाबनगरतः ५० कि.मी ।
पाश्चिमबङ्गालराज्यस्य सागरतीराणि[सम्पादयतु]
ओरिस्सा राज्यसीमासमीपे एतत् रमणीयं सागरतीरमस्ति । एतत् अत्यन्तं सुन्दरं स्थलमस्ति । हूग्लीनदी अत्र सागरं प्रविशति । सूर्य किरणानां सागरतरङ्गेषु लीलाः दर्शनीयाः विविधवर्णेषु प्रतिफलन्ति । पार्श्वे तिन्त्रिणीवृक्षवाटिकाः सन्ति । सागरतीरे सञ्चारः आनन्दाय भवति । सुन्दरस्वच्छः प्रदेशः आरोग्यवर्धनाय उत्तमः अस्ति । अत्र जनाः तरणे आसक्ताः भवन्ति । सागरतरङ्गाः उपरि अधः गच्छन्तः प्रवासीजनान् आकर्षयन्ति । समीपे अनेकदेवमन्दिराणि सन्ति । जुलैमसतः मार्चपर्यन्तं सन्दृष्टुं सुकालः भवति । वाहनमार्गः – कोलकातातः १८५ कि.मी. ६ घण्टाप्रयाणं भवति । अत्र वसति गृहाणि सन्ति । बक्काळि (फ्रेजर्गञ्ज, करसारगञ्जृ) हूग्लीनदीतः पूर्वदिशि १३२ कि,मी दूरे नदीतीरे एतत् निसर्गरमणीय स्थलमस्ति । प्रवासी जनानां अत्र नौकासञ्चारः साध्यः अस्ति तिन्त्रिणीवृक्षाणां मध्ये सञ्चारः सन्तोषकरः भवति । पादचारणं वक्काळितः फेजर गञ्ज पर्यन्त (२. कि.मी )कर्तुं शक्यते ।
धाकूरियसरः[सम्पादयतु]
नगरप्रदेशात् नैके जनाः अत्र विहारार्थम् आगच्छन्ति । सरस्तीरे जापानी जनैः निर्मितं बौद्धमन्दिरम् अस्ति ।
बाह्नानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- अधिकृतं जालस्थानम् ।
- भारतस्य मानचित्रे पश्चिमबङ्गालस्य स्थानम्
- पश्चिमबङ्गालस्य मण्डलानां मानचित्रम्
- धूमशकटलोहमार्गस्य चित्रम्
- वार्ताः
- ↑ "Area, population, decennial growth rate and density for 2001 and 2011 at a glance for West Bengal and the districts: provisional population totals paper 1 of 2011: West Bengal". Registrar General & Census Commissioner, India. Retrieved 26 January 2012.
- ↑ "Sex ratio, 0-6 age population, literates and literacy rate by sex for 2001 and 2011 at a glance for West Bengal and the districts: provisional population totals paper 1 of 2011: West Bengal". Government of India:Ministry of Home Affairs. Retrieved 29 January 2012.


text:
भारतीयवायुसेना
भारतीया वायुसेना भारतस्य सशस्त्रसेनायाः कश्चन भागः । सर्वकारीयसुरक्षामन्त्रालयेन नियन्त्रिता इयं संस्था आकाशयुद्धम्, लोकरक्षणस्य महत्वपूर्णकार्यं सर्वदा करोति । अस्य आरम्भः सा.श. १९३२तमवर्षस्य अक्टोबर् मासस्य अष्टमे दिने अभवत् । सम्पूर्णगणतन्त्रात् पूर्वमेव अस्य नाम रायल् इण्डियन् एर्फोर्स् इति आसीत् । सा.श. १९४५तमवर्षस्य द्वितीयविश्वयुद्धे अस्याः सेनायाः महत्त्वपर्णं योगदानम् आसीत् । भारतस्य स्वातन्त्र्योत्तरं रायल् इति पदम् अपनीय इण्डियन् एर्फोर्स् (भारतीयवायुसेना) इति नाम रक्षितम् । स्वातन्त्र्योत्तरं पार्श्वदेशेन पाकिस्तानेन सह सम्भूतेषु चतृषु युद्धेषु, चीनादेशेनसह सञ्जाते एकस्मिन् युद्धे भारतीयवायुसेनायाः योगदानम् अनुपमम् अस्ति । एतावति काले इयं सेना अनेकेषु युद्धप्रकल्पेषु परिणामम् अदर्शयत् । भारतीयवायुसेना विजयः इति गोवामुक्तिसङ्ग्रमे, आपरेशन् मेघदूतम्, आपरेशन् कैक्टस्, आपरेशन् पुमलायी, इत्यादिषु युद्धप्रकल्पेषु आत्मसात् कृत्वा यशोवती अभवत् । कांश्चन विवादान् अतिरिच्य भारतीयवायुसेना संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य शान्तिमिश्न् सङ्घटनस्यापि सक्रियः सदस्यः । भारतस्य राष्ट्रपतिः वायुसेनायाः मुख्यसेनापतिः (कमाण्डर् इन् चीफ्) इति कार्यं करोति । वायुसेनाध्यक्षः एर् चीफ् मार्शल् (ए.सि.एम्) चत्वारिनक्षत्रधारी सेनपतिः वायुसेनायाः नेता भवति । भारतीयवायुसेनायाम् एकस्मिन्नेव काले अनेके एर् चीफ् मार्शल् सेवायां न भवन्ति । अस्य प्रधानकार्यालयः नवदेहल्याम् अस्ति । सा.श. २००६तमवर्षस्य गणनानुगुणम् आहत्य १७०००० सैनिकाः, १३५० लडाकूविमानानि, सन्ति । इयं सेना विश्वस्य चतुर्थी बृहद्वायुसेना इति स्थानम् आप्नोत् । [४]
अन्तर्विषयाः
उद्देशाः[सम्पादयतु]
भारतीयवायुसेनायाह् मिशन् सशस्त्रबलस्य सा.शा.१९४७तमस्य अधिनियमानुसारं परिभाषितम् अस्ति । भारतीयसंविधानस्य सेनायाः च सा.श.१९५०तमस्य अधिनियमानुसारं वायुयुद्धक्षेत्रे- सर्वस्थानैः सहितं भारतस्य संरक्षणम् । देशरक्षने सदा अन्नद्दा स्यात् । एवं सर्वापायेभ्यः भारतीयवैमानिकक्षेत्रस्य संरक्षणम् अपि अस्याः दायित्वम् । सशस्त्रबलानाम् अन्यविभागनामपि साहाय्याचरणं प्राथमिकोद्देशेषु अन्यतमः । भारतीयवायुसेन युद्धरङ्गे भारतीयसेनायः सैनिकानां वैमानिककौशलस्य रणनैतिक् एर्लिफ्ट् क्षमताप्रदानं च करोति । भारतीयवायुसेन एकीकृतान्तरिक्षप्रकोष्टैः सह अन्यशाखाः भारतीयसशस्त्रबलम्, भारतीयान्तरिक्षानुसन्धानसङ्घटनम्, (इसरो) इत्यदिभिः सह अन्तरिक्षाधारितसम्पत्तीनाम् उपयोगं प्रभावरूपेण कर्तुं सैनिकदृष्ट्या साहाय्यम् आचरति । भारतीयवायुसेना भारतीयसशस्त्रबलानाम् अन्यशाखाभिः सहयोगं यच्छन्ती एव अन्यविधकार्याणि करोति । आपत्सु जनान् सम्पदः च रक्षितुं रक्षणसामग्रीणां वितरणं कर्तुं च यतते । दुर्घटनेषु सञ्जातेषु अन्वेषणसरक्षणाभियने सहायतां ददाति । सा.श. २००४तमवर्षे भारतीयवायुसेना सुनामी महाजञ्झावातेन सा.श. १९९८तमवर्षे गुजराजराज्यस्य चण्डमारुतेन प्राकृर्तिकापदि जनाः दुरवस्थाङ्गताः । तस्मादपायात् रक्षितुं वायुसेना आपरेशन् रूपेण व्यापकसाहाय्यं समाचरत् । भारतीयवायुसेना अन्यदेशियेषु प्राकृर्तिकापायेषु साहाय्यं यच्छति यथा अपरेशन् इन्द्रचाप इति नाम्ना श्रीलङ्कायां साहाय्यम् आचरितम् ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
भारतीयवायुसेना (Air Force) स्कीन् कमिटि (Skeen Committee) द्वारा सा.श. १९२६तमवर्षे कृतसूचनानुसारं सा.श. १९३३तमवर्षस्य एप्रिल् प्रथमदिने भारतीयवायुसेनायाः उद्घाटनम् अभवत् । केचन वापिटिविमानानि (Wapiti) क्रानवेल्विमानानि च (Cranwel) प्रशिक्षितवैमानिकान् वायुसैनिकान् (airmen) च मेलयित्वा लघुसेना रचिता । ७८वर्षेषु भारतीयवायुसेना विशेषं विस्तारं प्रतिष्ठां च अवाप्नोत् । अद्य भारते देशे वायुसेन न केवलं सशस्त्रसेनासमूहः प्रत्युत देशस्य अनिवार्यं पृथक् अङ्गम् अस्ति । अपि आधुनिकवायुयानैः सुसज्जितानां वैमानिकानां साम्राज्यम् अस्ति ।
द्वितीयं विश्वयुद्धम् (सा.श.१९३९-१९४५)[सम्पादयतु]
भारतीयवायुसेनायाः घटनम् आङ्ग्लकालीनभारतस्य रायल् एर्फोर्स् कश्चित् सहायकः विमानदलरूपेण कृतम् ।[६] भारतीयवायुसेनाधिनिगमः सा.श. १९३२तमवर्षस्य अक्टोबर्मासस्य अष्टमे दिने आरब्धः ।[७] यस्य अधीनतायां रायल् एर्फोर्स् विभागस्य समवस्त्रं पदकं प्रतीकं चिह्नं स्वीकृतम् ।[८] सा.श. १९३३तमवर्षस्य एप्रिल् मासस्य प्रथमदिने वायुसेनायाः प्रथमं स्कवॉड्रन, स्कवॉड्रन क्र.-१ इत्यस्य चत्वारि वेस्ट्लैण्ड् वापिटी विमानेन सह पञ्चवैमानिकैः सह सङ्घटनं कृतम् । भारतीयवैमानिकानां नेतृत्वं फ्लैट् लेफ्तिनेण्ट् सेसिल् ब्रौशर् अन्तर्गतं कृतम् । [९] सा.श. १९४१तमवर्षपर्यन्तं स्कवॉड्रन क्र. १ भारतीयवायुसेना स्वयमेव स्कवॉड्रन आसीत् यस्मिन् विमानद्वयम् आगतम् ।[९] आरम्भे वायुसेनायां भूसेवा रसदशाखा इति केवलं शाखाद्वयम् आसीत् । द्वितीयमहायुद्धस्य पश्चात् भारतीयवायुसेनायाः लाञ्छनात् रक्तगोलचिह्नम् अपनीतम् । जपानीयानां हिनोमारु(उदयसूर्यस्य) चिह्नेन सह सादृश्यं भवति इति कारणेन एवं कृतम् । [८] सा.श. १९४३तमवर्षे वायुसेना संवर्धिता सप्त स्कवाड्रनस् अग्रे सा.श.१९४५तमवर्षे नव स्कवाड्रनस् युक्ता अभवत् । [९] भारतीयवायुसेनया अग्रे आगतां जपानीयसेनां विरुद्ध्य योद्धुं बङ्गालस्य साहाय्यम् आचरितम् । तत्र भारतीयवायुसेनया प्रथमवारं वैमानिकाकत्रमणम् अराकन इति स्थाने जपानीयसैन्यशिबिरे अकरोत् । अपि च भारतीयवायुसेनया मायी हङ्ग् सन्, उत्तरी थायलेण्डस्य चैङ्ग् मायी राये इत्यदिषु स्थानेषु अपि आक्रमणम् अकरोत् । अस्याः योगदानार्थं सा.श. १९४५तमवर्षे राजा षष्ठ जार्ज् इत्येषः सेनायै रायल् इति उपधिं दत्तवान् ।[१०]
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ "The IAF Motto". Official Website. Webmaster IAF – Air Headquarters. Retrieved 7 April 2009.
- ↑ "A Mother in India: 8th October". 22 October 2007. Retrieved 20 July 2010.
- ↑ "SBP Sinha appointed as Deputy chief of Indian Air Force". IANS. news.biharprabha.com. Retrieved 1 May 2014.
- ↑ "शक्ति - आधिकारिक वेबसाइट".
- ↑ "Indian Air Force Museum - Badges and Heraldry".
- ↑ "HC Deb 3 April 2011 vol 276 cc1473-501". Hansard. Parliament of the United Kingdom. Retrieved 8 Apr. 2009.
- ↑ "History of the IAF". Official Website. Webmaster IAF – Air Headquarters. Retrieved 7 Apr 2009.
- ↑ ८.० ८.१ "INDIAN AIR FORCE MUSEUM - Heraldry (Badges and Insignia)". Bharat Rakshak.
- ↑ ९.० ९.१ ९.२ Goyal, S.N. (October 1993). "1939–45 Second World War: Air Force Reminiscences". Sainik Samachar. Indian Air Force. Retrieved 8 Apr. 2009.
- ↑ D’Souza, Bart (October 2010). "Indian Air Force : Down the Memory Lane". Sainik Samachar. Retrieved 7 Apr. 2010.


text:
द्वितीयः परिवर्तः
Technical Details
द्वितीयः परिवर्तः
अथ ता मारकन्या मारपुत्राश्च सगनपारिषद्या भगवन्तं [तत्क्षणं प्रार्थयामासुः। अ]र्थिका वयं भगवन्ननेनैवंरूपेण यानेन च ज्ञानेन च ऋद्धया कृपयोपायेन प्रतिभानेन च। आश्चर्यं भगवन् यावदुपाय[ज्ञान]समन्वागतस्तथागतः। [कतमैर्भ]गवन् धर्मैः समन्वागतः पुरुषपुद्गलो न च पापमित्रहस्तं गच्छति क्षिप्रं चानुत्तरां सम्यक् संबोधिमभिसंबुध्यते। भगवानाह। चतुर्भिर्धर्मैः समन्वागतः [कुलपुत्र]इहैकत्यपुरुषपुद्गलो न पापमित्रहस्तं गच्छति क्षिप्रं चानुत्तरां सम्यक् संबोधिमभिसंबुध्यते। कतमैश्चतुर्भिः। इह भद्रमुखाः कुलपुत्रः सर्वधर्मान्न परामार्ष्टि न च क्वचिद् धर्ममुद्गृण्हाति नोपैति नोपादत्ते नाधितिष्ठति न कल्पयति न विकल्पयति यदुत दानपारमितायां चरन् न दानफलं परिचरति नोद्गृण्हाति नोपादत्ते नाधितिष्ठति न कल्पयति न विकल्पयति यावत् प्रज्ञापारमितायामपि चरन् यावन्न कल्पयति न विकल्पयति।
पुनरपरं भद्रमुखाः स कुलपुत्रो न सत्त्ववादी भवति न जीववादी न पोषवादी न पुरुषवादी न पुद्गलवादी न सत्त्वधातुं मनसा परामार्ष्टि यावन्न कल्पयति न विकल्पयति।
पुनरपरं भद्रमुखाः स कुलपुत्रो न रूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यानि परामार्ष्टि यावन्न कल्पयति न विकल्पयति।
पुनरपरं भद्रमुखाः स कुलपुत्रः सर्वत्र्यध्वत्रैधातुकस्कन्धधात्वायतनानां हेतुप्रत्ययालम्बनफलविपाकसमुत्थानाश्रयोत्पादान्न परामार्ष्टि यावन्न कल्पयति न विकल्पयति।
तत् कुतः। सर्व[ज्ञताज्ञान]चर्याधिष्ठानं [सर्वविषयकल्पनाविकल्पनाविरहेण अनालम्बनयोगचर्यया] च कर्तव्यम्। अभावा भद्रमुखाः सर्वधर्माः सर्वज्ञता च यावदघोषानिमित्तानक्षराप्रणिहितानुत्पादानिरोधालक्षणासंगा अनालम्बनादर्शना विविक्ता निरात्मा अलक्षणीया क्षणव्यूपशान्ता अतमानालोकास्थानाविषया[वशा]पक्ष्याप्रतिपक्ष्या अचिन्त्याहेयामत्सराप्रपञ्चा[रजोविरजो]निरवयवा अकिंचनाकारकावेदकानाश्रयाग्राह्याविज्ञप्तिकाप्रतिभासाक्षणिका भद्रमुखाः [स]र्वज्ञता गगनसमा शून्यानुपलम्भयोगेनानधिष्ठानयोगेनापरामर्शयोगेन अकल्पविकल्पयोगेन कर्तव्यम्।
एभिर्भद्रमुखाश्चतुर्भिर्धर्मैः समन्वागतः [पुरुषपु]ग्दलो न पापमित्रहस्तं गच्छति क्षिप्रं चानुत्तरां सम्यक् संबोधिमभिसंबुध्यते। यः कश्चिद् भद्रमुखाः सर्वविषयसंगसमुच्छ्रय[ल]क्षणाधिष्ठान[परिचर्यया सर्वज्ञतां प्रार्थयते] स द्वयसक्तो भवति। द्वय [सक्त]मनःसंकल्पो विसंवादयति सर्वज्ञताम्। तत्र कतमद् द्वयम्। यत् स्कन्धधात्वायतनानि लक्षणव्यवचारेणाधितिष्ठति [उद्गृण्हाति। द्वय]मेतद् विसंवादयति सर्वज्ञताम्। चर्याधिष्ठानफलकल्पना द्वयमेतत्। जाटिभवोपादानसत्त्वाधिष्ठानकल्पना द्वयमेतत्। देशनाप्रकाशनप्रज्ञापन-वाक्पथरुतव्या[हारा]धिष्ठानकल्पना द्वयमेतत्। उच्छेद-शाश्वतव्यवलोकन-ज्ञान-ज्ञेयाधिष्ठानकल्पना द्वयमेतत्। सत्त्वजीवपोषपुरुषपुद्गल-कारककारापकसंज्ञाधिष्ठानकल्पना द्वयमेतत्। यः पारापारोहापोहानधितिष्ठति कल्पयति द्वयमेतत्। यः कश्चिद् भद्रमुखाः सर्वज्ञज्ञानं पर्येषते पुरुषपुद्गलः स त्र्यध्वाहंकारममकारसमुदयनिरोधव्यवचारानधितिष्ठति संकल्पयति [उद्गृण्हाति] तस्य द्वयमेतत् सर्वज्ञज्ञाने। तद् यथा कश्चित् पुरुषः अग्नयर्थिको भूतलं परामृशेत् पानार्थिकोऽग्निं भोजनार्थिकः [पाषाणं] पुष्पार्थिकः चीवरं गन्धार्थिको मनुष्यकुणपं चीवरार्थिकः श्मशानं वस्त्रार्थिकोऽश्मानं विलेपनार्थिकः आकाशं परामृशेत् एवमेव भद्रमुखाः यश्चर्याधिष्ठानसंगव्यवचारसमुच्छ्रय-द्वयाधिष्ठानेन सर्वज्ञज्ञानं पर्येषते निष्फलस्तस्य व्यायामः।
अथ खलु तस्यामेव परिषदि धारणमतिर्नाम बोधिसत्त्वः सन्निपतितोऽभूत् सन्निषण्णः। स येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणमैयवमाह। यद् भगवन् अनभिलाप्यधर्मः शक्यमभिसम्बोद्धुम्। भगवानाह। एष एवाभिसंबोधो यदनभिलाप्यं जानीते। तेन हि कुलपुत्र त्वामेव प्रवक्ष्यामि। यदि ते क्षमं तथा व्याकुरु।
अस्ति द्वयलक्षणभावो यः सर्वज्ञता नाम लभते। आह। यद्यस्तीति वक्ष्यामि शाश्वतो भविष्यति। अथ नास्ति चेद वक्ष्याम्युच्छेदो भविष्यति। मध्यमा च प्रतिपन्नोपलभ्यते। नासावस्ति नापि नास्तीति। यदेष्वसंगानुत्पादाव्ययाप्रमाणासंख्योऽतमानालोकेषु ज्ञानम् एष एवाभिसंबोधः।
विद्युन्मतिर्बोधिसत्त्व आह। यत्र भगवन् नागतिर्न गतिरित्येव ज्ञानावतारकौशलम् एष एवाभिसंबोधः।
वैरोचनो बोधिसत्त्व आह। यत्र भगवन् न प्राप्तिलक्षणं नाभिसमयो न साक्षात्क्रिया न शमो न प्रशमो न त्रयध्वं न त्रियानं न प्रणिधिसामीचीमन्यना एष एवाभिसंबोधः।
धारणमतिर्बोधिसत्त्व आह। यो भगवन् न त्रधातुकं न त्रीणी संयोजनानि न त्रैविद्यतां न त्रियानतां न स्कन्धधात्वायतनानि न कल्पयति न विकल्पयति न हानिं न वृद्धिं न सामीचीं करोति एष एवाभिसंबोधः।
वज्रमतिर्बोधिसत्त्व आह। यः पृथग्जनधर्मः वार्यधर्मो वा शैक्षधर्मः वाशैक्षधर्मः वा श्रावकधर्मः वा प्रत्येकबुद्धधर्मः न कल्पयति न विकल्पयति न सामीचीं करोति एष एवाभिसंबोधः।
दृढमतिर्बोधिसत्त्व आह। [यो विवेकनयेन] तथतां व्यवचारयति एष एवाभिसंबोधः।
रत्नपाणिर्बोधिसत्त्व आह। योऽनुत्पादलक्षणं सर्वधर्माणां न प्राप्तये नाभिसमयाय न [कल्पयति एष एवाभिसंबोधः]।
अचिन्त्यमतिर्बोधिसत्त्व आह। यस्त्रैधातुकव्यवचारचित्तमेव चित्ते प्रवेशयति उभे चित्ते न व्यवचार्येणोपलभते एष एवाभिसंबोधः।
अरिविजयो बोधिसत्त्व आह। [यः] सर्वधर्मेषु न सज्यते नानुनीयते नोपेक्षते न प्रतिमन्यते न स्पृहयते न मुह्यते न गृण्हाति न मुच्यते एष एवाभिसंबोधः।
पद्मगर्भो बोधिसत्त्व आह। यः पुण्यपापयोः न सज्जते गम्भीरक्षान्तिनयावताराहङ्कारममकारान्न कल्पयति एष एवाभिसंबोधः।
चन्द्रप्रभः कुमारभूत आह। यो भगवान् प्रशमात् सर्वधर्मान्न प्रजानीते न च धर्माणां स्वभावमाचयं वोपचयं वा पश्यति एष एवाभिसंबोधः।
खगमतिः कुमारभूत आह। यस्य सर्व तम-आलोकोत्पादव्ययः [वृद्धिहानिः] चित्तचैतसिकेषु न प्रवर्तन्ते एष एवाभिसंबोधः।
अक्षयमतिर्बोधिसत्त्व आह। यस्त्रिपरिशुद्धः पारमितासु अभ्यासं करोति अनुपलम्भयोगेन न रज्यते न विरज्यते एष एवाभिसंबोधः।
मञ्जुश्रीः कुमारभूत आह। यो भगवन् [सर्व]धर्मेषु न रज्यते न विरज्यते गम्भिरधर्मनयं च प्रजानाति। यश्च प्रजानाति तन्नायूहति[न]निर्यूहति नाकर्षति न व्याकर्षति न च कस्यचिद्धर्मस्यापचयं वाविद्यां [वा]विमुक्तिं चोत्पादयति व्ययं वा हानीं वा वृद्धिं वा वस्तुषु न संकल्पनतो [न] विकल्पनतः एष एवाभिसंबोधः। अनेनैव नयेन सर्वाभिसंबोधः।
अथ कौतूहलिको बोधिसत्त्व आह। किं मञ्जुश्रीरायोगप्रयोगेन प्रयोजनम्। यदनेनैकनयतथताप्रवेशेनैव गम्भीरभावनानयेन सर्वज्ञज्ञानपरिज्ञानम्।
मञ्जुश्रीराह। विषमदृष्टिरहितः सम्यग्दृष्टि[र]समारोपः। अशाठ्य-ऋजुकतासमारोपः। पापरहितो गुरुगौरवासमारोपः। सुवचनास ० सम्यगाजीवास ० सर्वसंयोजनरहितास ० समाक्रोश-सर्वसत्त्वकृपास ० त्रिसंवरास ० अविसंवादनकुशलधर्मास ० अव्युपशान्तास ० सद्धर्मारक्षास ० सर्वसत्त्वापरित्यागास ० सर्ववस्तुपरित्यागास ० दुर्बलसत्त्व-बलप्रतिष्ठापनास ० भीतशरणाभयास ०। कुमार्गसंप्रस्थितानां प्रतिपत्तिनियोजनास ० क्षान्तिसौरत्यास ० सर्वग्राहसं[ग]लक्षणास ० सर्वरजस्तमस्कन्धवर्जनास ० सर्वपरिणामना-फलविपाकवर्जनासमारोपः ०। इमे कुलपुत्र विंशतिः प्रयोगाः सर्वज्ञज्ञानस्य। सर्वाक्षररुतघो[षवचनव्याहारवाक्य-] प्रभेद तथताज्ञानप्रवेशेन सर्वज्ञज्ञानस्य प्रयोगः। सर्वतथागतवचनानि अन्यतीर्थिकवचनतथताप्रवेशेन सर्वचर्यातथताप्रवेशेन सर्वपुण्यो[पेत]प्रज्ञापारमिताप्रयोगतथताप्रवेशेन सर्वोपादानोत्पादव्ययतथताप्रवेशेन सर्वत्रिविमोक्षाश्रयहेतुकर्मधर्म[तथता]प्रवेशेन व ज्ञात्वा सर्वज्ञज्ञानस्य प्रयोगावबोधो भवति।
कौतूहलिको बोधिसत्त्व आह। यावदेतत् मञ्जुश्रीर्यदा इमं गम्भीरं धर्मनयमवबुध्यते तदा न कश्चिद्धर्म समनुपश्यति यो धर्मो देश्येत यस्मै देश्येत यैर्वार्थपदव्यञ्जनैर्देश्येत प्रकाश्येत। यं वा पुनः प्रजह्याद् यं वा भावयेद् यं वा परिजानीयात् सर्वधर्मानभिलाप्ययोगेन तथतां प्रविशति सः सर्वज्ञज्ञानमवबुध्यते।
भगवानाह। साधु साधु कुलपुत्र सुभाषितस्तेऽयमेकनयेन सर्वज्ञज्ञानप्रतिलाभः। तत् कुतः सर्वधर्मा ह्यसमारोपः। अनुत्पादाविनाशकोटीकः अविद्यानिर्वाणानुत्पादभूतकोटीकः आकाशनिर्वाणा[नुत्पादभूत] कोटीकः अनभिलाप्यकोटीकः सर्वधर्माः। एवं सर्वसत्त्वाः। सर्वधर्मा न द्रव्यकोटीकः सर्वासंगवस्तुतः परिकीर्तितः। सर्वत्र्यध्वत्रैधातुकस्कन्धनिष्किञ्चनकोटीकः त्रिसंस्कारशून्यताकोटीकः धर्मस्कन्धविपाकस्कन्धादयः अपचयस्कन्धा न द्रव्यकोटीकः [परिकीर्तितः]। शून्यताभूतकोट्यनभिलाप्यार्थसर्वधर्मसमन्वागतो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सर्वज्ञज्ञानमवतरति।
तस्मिन् खलु पुनः सर्वज्ञज्ञानप्रतिलाभव्याकरणे भाष्यमाणे विंशतिभिर्मारकन्यामारपुत्रगणपार्षद्यसहस्रैरनुत्पत्तिकेषु धर्मेषु क्षान्तिः प्रतिलब्धा। औदारिकं च कायं विजह्य मनोमयं कायं प्रतिलेभिरे। अपरेषामप्येषां विंशतीनामनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिप्रतिलाभोऽभूत्। द्विनवतीनां च देवमनुष्यबिम्बराणां विचित्रविचित्राणां च बोधिसत्त्वक्षान्तिध्यानधारणीनां प्रतिलाभोऽभूत्।
अथ तानि विंशतिसहस्राणि अनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिप्रतिलब्धानां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां भगवन्तं दिव्यैः पुष्पैरभिकिरन्ति अभिप्रकिरन्ति स्म। भगवतश्च पादौ शिरोभिरभिवन्द्यैवमाहुः। पश्य भगवन् कल्याणमित्रसंसर्गवशेन सत्त्वानां सर्वपुण्योपायकुशलमूलानि मनसिकाराणि भवन्ति। भगवानाह। कर्मप्रत्यय एष द्रष्टव्यः कौतूहलप्राप्तानां च सत्त्वानां भगवान् संशयछित्त्यर्थमिमं पूर्वयोगमुदाजहार।
भूतपूर्वं कुलपुत्रा अतीतेऽध्वनि अपरिमाणेषु महाकल्पेषु अतिक्रान्तेसु अस्यामेव चातुर्द्वीपिकायां यदासीत् तेन कालेन तेन समयेन द्युतिन्धरे महाकल्पे वर्तमाने अष्टषष्टिवर्षसहस्रायुष्कायां प्रजायां तेन च कालेन तेन समयेन ज्योतिसोम्यगन्धावभासश्रीर्नाम तथागतोऽभूत् विद्याचरणसम्पन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवानां च मनुष्याणां बुद्धो भगवान्। क्लिष्टे पञ्चकषाये लोके वर्तमाने च चतुर्णां पर्षदां त्रियानप्रतिसंयुक्तां सन्देशयति स्म। तेन खलु पुनः समयेन राजाभूत् उत्पलवक्त्रो नाम चतुर्द्वीपेश्वरश्चक्रवर्ती। अथ राजा उत्पलवक्त्रोऽपरेण कालसमयेन सान्तःपुरपरिवारः सबलकायो येन ज्योतिसोम्यगन्धावभासश्रीस्तथागतस्तेनोपसंक्रामत्। उपसंक्रम्य तस्य भगवतः पादौ शिरसाभिवन्द्य भगवन्तं नानपुष्पैरभ्यवाकिरत् नानागन्धैर्नानाधूपैश्च पूजां कृत्वा भगवतो भिक्षुसंघस्य पादौ शिरसाभिवन्द्याभ्यां गाथाभ्याम् अभ्यष्टावीत्।
भुजंगामरादिभिरतीव गुणैः
समभिष्टुतः प्रचुरदोषहरः।
धनसप्तकेन च हितो जगतो
वद केन सूक्ष्ममतिमान् भवति॥१॥
जगतस्तमोघ्नः शमदीपकर
च्युतिजन्मजरोभ्दवनशोकदमः।
जगतस्त्वपायपथवारयता
वद केन मुच्यति ह मारपथा॥२॥
अथ खलु मारपुत्राः स ज्योतिसोम्यगन्धवभासश्रीस्तथागतो राजानमुत्पलवक्त्रमेतदवोचत्। त्रिभिः सत्पुरुषधर्मैः समन्वागतो बोधिसत्त्वः सूक्ष्ममतिर्भवति। कतमैस्त्रिभिः। अध्याशयेन सर्वसत्त्वेषु करुणायते। सर्वसत्त्वानां दुःखप्रशमाय उद्यतो भवति मातृवत्। सर्वधर्मादीन् निर्जीवनिष्पोषनिष्पुद्गलानानाकरण-समान् व्युपपरीक्षते। एभिस्त्रिभिर्धर्मैः समन्वागतः सत्पुरुषो बोधिसत्त्वः सूक्ष्ममतिर्भवति। अपरैस्त्रिभिः महाराज धर्मैः समन्वागतः सत्पुरुषो मारपाशेषु न सज्जते। कतमैस्त्रिभिः। यदुत सर्वसत्त्वेष्वक्रोधनो भवति अनवतारप्रेक्षी सर्वसत्त्वसमदक्षिणीयः समसंज्ञामयो भवति। सर्वधर्मानेकनयेन व्युपपरीक्षते यदुत आकाशसमान् निःसंस्काराननानात्वानजाताननुत्पन्नाननिरुद्धान्। सर्वानाकाशवद् द्रव्यलक्षणविगताननुपलम्भयोगेन प्रत्यवेक्षते। एभिर्महाराज त्रिभिर्धर्मैः समन्वागतः पुरुषो मारपाशेषु न सज्जते मारपथाच्च निर्मुच्यते।
अथ राज्ञः उत्पलवक्त्रस्याग्रमहिषी सुरसुन्दरी नाम सा चतुरशीतिभिः स्त्रीसहस्रैः परिवृता पुरस्कृता येन ज्योतिसोम्यगन्धावभासश्रीस्तथागतस्तेनोपजगाम। उपेत्य तं भगवन्तं ज्योतिसोम्यगन्धावभासश्रियं तथागतं नानापुष्पैरभ्यवकीर्य आभिर्गाथाभिरध्यभाषत।
असदृगुणधर वितिमिरकरण
च्युतिहर वद कथमिहा युवति।
भवतिह पुरुषो व्यपगतकुगति
श्रियु विनयमन द्रुतहितकर॥३॥
परमगतिगत सुगत प्रशमरतिकर
भगवन् त्यजति युवति तां कथमिह पुरुषः।
वद मम लघु सुविनय परहितकर
शमयातितिमिरा मम नयगगनात्॥४॥
असमसम जगति श्रमण परम
प्रथित गुणगण स्मृतिविनयधर।
मम यदि पुरिषेह भवति हि धरता
लघु वद वितिमिर सुगतपथामृतम्॥५॥
एवमुक्ते कुलपुत्र स ज्योतिसोम्यगन्धावभासश्रीस्तथागतस्तां सुरसुन्दरीमग्रमहिषीमेतदवोचत्। अस्ति भगिनि पर्यायो येन मातृग्रामो मातृग्रामभावं लघ्वेव परिवर्तयति पूर्वाक्षिप्तमातृग्रामभावो लघ्वशेषं क्षीयते न च भूयो मातृग्रामेषु उपपत्तिं प्रतिगृण्हाति यावदनुत्तरपरिनिर्वाणे हान्या [ह्यनत्र स्व]प्रणिधानात्। तत्र भगिनि कतरः पर्यायो येन पर्यायेण मातृग्रामो लघु पुरुषो भवति पूर्वाक्षिप्तं च मातृग्रामभावं लघ्वशेषं क्षेपयति। इह भगिनि इयं रत्नकेतुर्नाम धारणी महार्थिकी महानुशंसा महाप्रभावा सर्वमातृग्रामभावक्षयकरी कायवाङ्मनोदुःखविपाकदौष्ठुल्यं निरवशेषं क्षेपयति। अस्याश्च रत्नकेतुधारण्याः समाश्रयणेन मातृग्रामस्य मातृग्रामभावो निरवशेषो गच्छति। स्त्रीन्द्रियमन्तर्धाय पुरुषेन्द्रियं प्रादुर्भवति। पुरुषश्चापि रूप[वान् सर्वाङ्ग]परिपूर्णो भवति ऋजुः सूक्ष्मज्ञानकुशलो भवति कायवाङ्मनःसुकृतकर्मान्तः सुचरितचारी सर्वशतुर्निर्जेता भवति। यश्चास्य दृष्टधर्मसांपरायिकः काय[वाङ्म]नोदुःखप्रतिसंवेदनीयो दुष्कृतानां वाङ्मनःकर्मणां फलविपाकः स परिक्षयं गच्छति। स्थाप्यानन्तर्यकारिणं सद्धर्मप्रतिक्षेपकमार्यापवादकं च तेषां पुनस्तेनैव भावेन परिक्षयं गच्छति [अ]परिशेषः स्त्रीभावः। कायवाङ्मनोदौष्ठुल्यवैपाकिकः सुमेरुमात्रः पारजन्मिकः स्त्रीभावेनापि निवर्तको दुःखविपाकप्रतिसंवेदनीयः कर्मावरण-पापनिष्यन्दनिरवशेषः परिक्षयं गच्छति।
तत् कुतः। [तद्] यथा नाम इयं रत्नकेतुधारणी सर्वैरतीतैस्तथाग़तैरर्हद्भिः सम्यक्सम्बुद्धैर्भाषिताश्चाधिष्ठिता अन्योन्यमनुमोदिताः स्तुता अभिष्टुता वर्णिताः सत्त्वानां दुःखविपाककर्मपरिक्षयाय कुशलमूलबिवृद्धितायै। एभिः केचिदेतर्हि दशसु दिक्षु प्रत्युत्पन्नास्तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धास्तिष्ठन्ति यापयन्ति स्वकस्वकेषु बुद्धक्षेत्रेषु। सर्वे ते बुद्ध भगवन्त इमां रत्नकेतुधारणीं भाषन्ते यावत् प्रशंसन्ति सत्त्वानां कर्मपरिक्षयाय कुशलमूलविवृद्धये। येऽपि ते भविष्यन्ति अनागतेऽध्वनि दशसु दिक्षु अन्योन्येषु तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धास्तेऽपीमां रत्नकेतुं धारणीं भाषिष्यन्ति यावत् प्रशंसिष्यन्ति सत्त्वानां दुःखविपाककर्मपरिक्षयाय कुशलमूलविवृद्धये। तेऽहमप्येतर्हि रत्नकेतुं धारणीं भाषिष्यामि। अनुमोदिष्यन्ति च दशसु दिक्षु प्रत्युत्पन्नानं तथागतानां भाषमाणानामहमिमां रत्नकेतुधारणीं वर्णयिष्यामि प्रशंसिष्यामि। यः कश्चिद् भगिनि राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तो जनपदस्थामप्राप्तः इमां रत्नकेतुं धारणीं पुस्तके लिखित्वा धारयिष्यन्ति तस्य राज्ञः क्षत्रियस्य दशसु दिक्षू उदारः कीर्तिशब्दश्लोकोऽभ्युद्गमिष्यति। यावत् परं रूपधातुमुदारैः किर्तिशब्दैरापूरयिष्यति। अनेकानि च देवनागयक्षगन्धर्वकोटीनयुतशतसहस्राणि तस्य क्षत्रियस्य पृष्ठतः समनुबद्धा रक्षानुगुप्तये स्थास्यन्ति। सर्वे च तस्य विषये कलिकलहदुर्भिक्षरोगपरचक्रवातवृष्टिशीतोष्णदोषाः प्रशमं यास्यन्ति। सर्वे च दुष्टयक्षराक्षससिंहमहिषगजवृका अनपबाधिनो भविष्यन्ति। सर्वे विषतिक्तकटुकरूक्षविरसपरुष दुःखसंस्पर्शवेदनीया दोषाः प्रशमं यास्यन्ति। सर्वाणि चास्य धनधान्यौषधिवनस्पतयः फलपुष्पाणि प्ररोहिष्यन्ति विवर्धिष्यन्ति स्त्रिग्धानि सुरसानि च भविष्यन्ति। स चेद् राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तः संग्रामे प्रत्युपस्थिते इमं रत्नकेतुं धारणीपुस्तकं ध्वजाग्रावरोपितं कुर्यात् स राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तः परचक्रं पराजेष्यति। स चेदुभयो राज्ञोः क्षत्रिययोर्मूर्धाभिषिक्तयोः संग्रामाभिरूढयोर्ययो रत्नकेतुधारणीपुस्तकं ध्वजाग्रावरोपितं भविष्यति तौ परस्परं प्रीतिसामग्रीं करिष्य[तः]। इत्येवं बहुगुणान्वया रत्नकेतुधारणी यत्र क्वचिद् ग्रामे वा नगरे वा निगमे वा मनुष्याणां वामनुष्याणां वा चतुष्पदानां व्याधितानामकालमरणं विहेठं वा स्यात् तत्रायं रत्नकेतुधारणीपुस्तको महापूजोपकरणैः प्रवेशयितव्यः। प्रवेश्य सुस्नातेन सुविलिप्तगात्रेण नवचीवरप्रावृतेन ब्रह्मचारिणा नानापुष्पसमीरिते नानागन्धप्रधूपिते नानारसपरिवृते सिंहासनेऽभिरुह्य तत्रायं रत्नकेतुधारणीपुस्तको वाचयितव्यः। सर्वे तत्र व्याधयोऽकालमरणानि च प्रशमं यास्यति। सर्वाणि च तत्र भयरोमहर्षदुर्निमित्तानि अन्तर्धास्यन्ति। यः कश्चिन्मातृग्रामः पुत्रार्थी भवेत् तेन स्नात्वा नवचीवरं प्रावृत्य ब्रह्मचारिणा पुष्पगन्धमाल्यविलेपनैरिमं पुस्तकमर्चयित्वा स्वयं नानापुष्पसमीरिते नानागन्धप्रधूपिते नानारसपरिवृते आसनेऽभिरुह्येयं रत्नकेतुधारणी वाचयितव्या। पुत्रप्रतिलाभी भविष्यति। एषः [अस्य भवति अन्तिमो] मातृग्रामभावो यावदनुत्तरपरिनिर्वाणादन्यत्र स्वप्रणिधानात् सत्त्वपरिपाचनहेतो।
[तस्मिन् काले तथागतो ज्योतिप्रभश्रीरिमां रत्नकेतुधारणीम् उदाहरत्। जलोके जलोके। मोके जलि। जल जलिमि। जलव्रते जहिले। वर-पुरुष-लक्षणसमारुह्य। अममे वममे वममे। नवमे महासे। जहमे जहमे जहमे जहमे। वरमे वरमे। वववे। वववे। वहवे। वंगवे। वजवे। वार वारशे। जमलेख। परख। अल जहिलि। जन तुले। जन तुभुखे। वहर वहर। सिंह व्रते। नन तिला। नन तिन दाला। सूर्यविहग। चन्द्रविहग। चक्षु रज्यति शविहग। सर्वक्षयस्त्रित्वसुरविहग। जखग जखग। सुरखघ वहम। अम्रिख। अम्रिख। अम्रिख। अम्रिख। अम्रिख। अम्रिख। अम्रिख अम्रिख। म्रिख म्रिख म्रिख। व्यवदेत कर्म। दुने दुने। उपत व्यवच्छेद् ज्ञानकृत। अनुद पदाखग। नेरुक। अङ्गुले भङ्गुले विभङ्गुले। कुलह। इन्द्रपरिविभह। व्यवच्छेद करभ। वव्रति। वव्रति। च प्रति। च प्रति। अमोह दरशने। परिवर्त भष्यु। खसम। क्रिमज्योतिखग। जहि जहि ज्योति। निष्क भिरस। भिरस। भिरस। भिरज। मतिक्रम। भिवक्रिव। महाक्रिव। हिले हिहिले। अरुणवते। समनिष्के। दमदानध्यान अपरामृशे। फलकुण्डललेख। निवर्त इस्त्रिभाव। कर्मक्षय [प्रादुर्भव पुरुषत्वम्। असमसम। समयविभिदधि]ज्ञ तथागत स्वाहा।
समनन्तरभाषितायां शाक्यमुनिना तथागतेनास्यां रत्नकेतुधारण्यां पुनरपि महापृथिवी कम्पि[ता। पञ्चशतमारकन्यानां सहश्रवने]न अस्या रत्नकेतुधरण्याः स्त्रीव्यञ्जनमन्तर्धाय पुरुषव्यञ्जनं प्रादुरभवत्। अप्रमेयासंख्येयानां देवनागयक्षग[न्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहोरगराक्षस]कुम्भाण्ड-कन्यानां सहस्रवणेनास्या रत्नकेतुधारण्याः स्त्रीव्यञ्जनान्यन्तर्धाय पुरुषव्यञ्जनानि प्रादुर्भूतानि। [तासां सर्वासामनुत्तरायां सम्यक्सम्बोधौ अनिवर्तनचित्तमभूत्]। सर्वासां चानागत-स्त्रीभाव-प्रतिलाभसंवर्तनीयं कर्मावरमशेसमनिरुद्वं च। ताः स्त्रियः प्राञ्जलय[स्तथागतं शाक्यमुनिं महास्वरेण प्रार्थयन्त्य] आहुः। नमो नम आश्चर्यकारकाय शाक्यमुनये तथागतायार्हते सम्यक्संबुद्धाय। ब्रूहि महाकृपया [विस्तरेण कथमस्माकं] स्त्रीभावमन्तर्हितं सर्वाकारपरिपूर्णं पुरुषभावं सम्भूतम्। तेनाश्चर्यप्रातिहार्यसंवेगेन [वयमनुत्तरायं सम्यक्संबोधौ चित्तं जनयेम। भगवन् ब्रूहि] इमं पूर्वयोगप्रमेयासंख्येयदेवमनुष्याणामभिभवाय।
अथ खलु भगवान् शाक्यमुनिस्तथागतः [पूर्वयोगमवोचत्। भद्रमुखामुष्मिन् काले यस्मिन् समये] ज्योतिसौम्यगन्धावभासश्रियस्तथगतस्यान्तिकाद् राज्ञ उत्पलवक्त्रस्याग्रमहिष्या सुरसुन्दर्या देव्या सार्धं च[तुरशीतिस्त्रीसाहस्रेण सा रत्नकेतुधारणी श्रुता श्रवणमात्रेणैव] तस्याः सुरसुन्दर्याः अग्रमहिष्यास्तेषां चतुरशीतिनां स्त्रीसहस्राणां स्त्रीव्यञ्जनान्यन्तर्धाय पुरुषव्यञ्जनानि [प्रादुर्भूतानि। तथैवासंख्येयाप्रमेयाणां] देवकन्यानां यावन्मनुष्यामनुष्यकन्यानां [श्रवणमात्रेणैव] अस्या रत्नकेतुधारण्याः स्त्रीन्द्रियमन्तर्हितं पु[रुषेन्द्रियं प्रादुर्भूतम्। सर्वासां तासां स्त्री] सहस्राणामनागत-स्त्रीभाव-प्रतिलाभ-संवर्तनीयं कर्मावरणमशेषं संनिरुद्धम्। यदा च राज्ञः उत्पलवक्त्रस्याग्रमहिष्याः [सुरसुन्दर्याः सपारिषद्यायः पुरुषत्वं संजातं] तदा स राजा उत्पलवक्त्रश्चातुर्द्वीपेश्वरश्चक्रवर्ती ज्येष्ठकुमारं राज्याभिषेकेणाभिषिच्य सार्धमेकोनेन पुत्रसहस्रेण [सार्धं सुरसुन्दरेण] सार्धं चतुरशीतिभिः सुरसुन्दरमहापुरुषसहस्रैः सार्धमपरिर्द्विनवतिभिः प्राणसहस्रैरभिनिष्क्रम्य तस्य ज्योतिसोम्यगन्धावभासश्रियस्तथागतस्यान्तिके केशश्मश्रूण्यवतार्य काषायाणि वस्त्राणि परिधाय सम्यगेवागारादनागारिकां प्रव्रजितः। प्रव्रजित्वा स्वाध्यायभिरतो योनिशं मनसिकाराभियुक्तोऽभूत्।
अथ तत्र बहूनां प्राणकोटीनामेतदभवत्। कस्माद् राजा चक्रवर्ती प्रव्रजितः। ते परस्परमेवमाहुः। मारकर्माभियुक्त एष तथागतः शठो मायावी मारकर्मसमायुक्तम इमं धर्मं देशयति। केषांचित् स्त्रीव्यञ्जनमुपनामयति। केषांचित् पुरुषव्यञ्जनम्। केषाञ्चित् केशश्मश्रूण्यवतारयति। केषाञ्चिद् रक्तानि वासांसि प्रयच्छति केषाञ्चित् पाण्डुराणि। केषांचिद् देवोपपत्तये धर्मं देशयति। केषाञ्चिन्मनुष्योपपत्तये केषाञ्चित्तिर्यग्योन्युपपत्तये केषाञ्चिद् च्युत्युपपत्तये धर्मं देशयति। मारकर्मपथाभियुक्तः स्त्रीकरणमायया समन्वागतः स श्रमणो ज्योतिसोम्यगन्धावभासश्रीः श्रमणरूपेण विसंवादकः यन्नूनं वयमितः प्रक्रमेन न चास्य रूपलिङ्गग्रहणं पश्येम न चास्य किञ्चिद् वचनं शृणुयाम।
अथ तत्रैव कुमारभृतो नाम भटः। स एवमाह। या मम भार्या अन्तःपुरिका दुहितरश्चाभूवन् सर्वासामनेन श्रमणकोरण्डकेन स्त्रीव्यञ्जनान्यपनीय पुरुषेन्द्रियाण्यभिनिर्मितानि। सर्वासां शिरांसि निर्मुण्डानि कृत्वा रक्तानि वासांसि अनुप्रदत्तानि। अहं चैकाकी शोकार्तो भूतः। एते सर्वे वयं समग्रा भूत्वा विषमं महागहनपर्वतं प्रविशामः। यत्र वयमस्य मारपाशाभियुक्तस्य श्रमणकोरण्डकस्य श्रमणमायाविनः स्वरघोषमपि न शृणुयाम प्रागेव पश्याम इति। ते सर्वे तुष्टा एवमाहुः। एवमस्त्विति।
अथ कुमारभृतो भटस्तैर्विचिकित्साप्राप्तैर्बहुभिः प्राणकोटीभिः सार्धं प्राक्रामत् प्रत्यन्तिमे जनपदे विषमपर्वतगहने स्व-ऋषिवेषेण चर्यां चचार। तेभ्यश्च सत्त्वेभ्यः एवं धर्मं देशयामास। नास्ति संसारान्मीक्षो नास्ति सुकृतदुष्कृतानां कर्मणां फलविपाकः। उच्छेदवादी [अयं] श्रमणः उत्पन्नो मारकर्माभियुक्तो विसंवादकः। ये च तं दर्शनायोपसंक्रमन्ति ये च तमभिवादयन्ति ये चास्य धर्मं शृण्वन्ति ते विक्षिप्तचित्ता भवन्ति। शिरांसि चैषां मुण्डयति। गृहान्निर्वासयति। रक्तानि वासांसि प्रयच्छति। श्मशानचर्यां चारयति। भैक्ष्यचर्यासु निवेशयति। एकाहारिणः करोति। विषमदृष्टिमनसोऽनित्योद्विग्नान् विवेकवासाभिरतान्लयनप्रक्षिप्तान् कामरतिनृत्यगीतगन्धमाल्यविलेपनाभरणविभूषण-मैथुनधर्म-सुरामद्यपान-रहितानल्प-भाषिणः करोति। एवंरूपः स श्रमणवेषेणोच्छेदवादी मारपथाभियुक्तः सत्त्वानां शत्रुभूत उत्पन्नः अदृष्टश्रुतपूर्वमेतस्य श्रमणगौतमस्य क्रियोपलक्षित इति। तेन बहूनि प्राणकोटीनयुतशतसहस्राण्येवंरूपामिमां पापिकां दृष्टिं ग्राहितान्यभूवन्।
यो वापरेण समयेन उत्पलवक्त्रो महाश्रमणोऽश्रौषीत् कस्मिंश्चित् पर्वतगहने केचित् स्वयं कुमार्गसंप्रस्थिताः परानप्येतां विषमां दृष्टिं ग्राहयन्तः त्रयाणां रत्नानामवर्णं चारयन्तीति श्रुत्वा चास्यैतदभवत्। यावदहं तावत् सत्त्वांस्ततः पापकात् दृष्टिगतान्न परिमोक्षयेयं न च सम्यग्दृष्टौ प्रतिष्ठापयेयं निरर्थकं मे श्रामण्यं भवेत्। कथं चाहम् अनागताध्वनि अन्धभूते लोके अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्येयम्। कथं च व्यसनगतांश्चतुर्मारपाशबन्धनबद्धान् सत्त्वान् शक्ष्यामि परिमोचयितुमिति।
अथोत्पलवक्त्रो महाश्रमणो महादृढपराक्रमः कारुणिकस्तं ज्योतिसोम्यगन्धवभासश्रियं तथागतमवलोक्यानेकप्राणि-शत-सहस्रपरिवृतः पुरस्कृतस्तेषु तेषु प्रत्यन्तिमेषु ग्रामनगरनिगमपर्वतविषमकर्वटस्थानेषु चर्यां चरन् तत्र वा अत्र तेभ्यः सत्त्वेभ्यो धर्मं देशयामास। तान् सत्त्वान् पापकान् दृष्टिगतान् निवारयित्वा सम्यग्दृष्टौ नियोज्यानुत्तरायं सम्यक्संबोधौ प्रतिष्ठापयामास। कांश्चिदपरान् प्रत्येकबुद्धयानप्रणिधाने कांश्चित् श्रावकयाने कांश्चित् फले प्रतिष्ठापयामास। कांश्चित् प्रव्रजयामास। कांश्चिदुपासकसंवरे कांश्चिदुपवासे कांश्चित् त्रिशरणगमने प्रतिष्ठापयामास। स्त्रीभ्यश्च इमां रत्नकेतुधारणीं देशयामास। स्त्रीभावान्निवर्तयित्वा प्रतिष्ठापयामास पुरुषत्वे। याश्च तावत् ह्यश्रामण्यस्तथागतस्यान्तिके विचिकित्साप्राप्ता अभूवंस्ताः सर्वस्ततः पापकदृष्टिगतात् निवार्यात्ययं प्रतिदेशापयित्वानुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिष्ठापयामास। तस्यैव च ज्योतिसोम्यगन्धावभासश्रियस्तथागतस्यान्तिकमुपनीय प्रव्रजयामास स्थाप्य कुमारभृतं भटम्। तेन चैवं प्रणिधानं कृतमभूत्। यथा ममानेनोत्पलवक्त्रेण श्रमणेन पर्षदं विलोप्य नीता तथाऽहमप्यस्यानुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिप्रस्थितस्य तत्र बुद्धक्षेत्रे मारत्वं कारयेय यदुत गर्भस्थानात् प्रभृति एनं विहेठयेयम्। ततः पश्चाज्जातमात्रं कुमारक्रीडापरं शिल्पकर्मपठनस्थं रतिक्रीडान्तःपुरगतं यावद् बोधिमण्डसंनिषण्णं संत्रासयेयम्। विघ्नानि च कुर्याम्। बोधिप्राप्तस्य च शासनविप्रलोपं कुर्याम्।
अथ स उत्पलवक्त्रो महाश्रमणस्तं कुमारभृतं भटमेवं प्रणिधिकृतावसायं महता कृच्छोद्योगपराक्रमैः प्रसादयित्वा ततः पापकदृष्टिगतात् प्रतिनिवर्त्यात्ययं प्रतिदेशापयित्वानुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादयति स्म।
अथ कुमारभृतभटो विनीतप्रसादः इदं प्रणिधानं चकार। यदा त्वं महाकारुणिक अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्धो भवेस्तदा बोधिप्राप्तो मां व्याकुर्या अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ।
स्यात् खलु पुनर्भद्रमुखा युष्माकं कांक्षा वा विमतिर्वान्यः स तेन कालेन तेन समयेनासीदुत्पलवक्त्रो नाम येन तस्य ज्योतिसोम्यगन्धावभासश्रियस्तथागतस्य सपरिवारस्यानेकविधं पूजोपस्थानं कृतमनेकैश्च प्राणकोटीनयुतशतसहस्रैः सार्धं निष्क्रम्य प्रव्रजितः अप्रमाणानि च प्राणकोटीनयुतशसहस्राणि ततः [पापकदृष्टि]गतान्निवारयित्वा त्रिषु यानेषु निवेशितानि। अप्रमेयः सत्त्वः फलषु प्रतिष्ठापितः। अप्रमाणश्च स्त्रीकोटीनयुतशतसहस्राणां पुरुषप्रतिलाभः कृत इति। न खलु युष्माभिरेवं द्रष्टव्यम्। अहं स तेन कालेन तेन समयेन राजाभूत् चातुर्द्वीपेश्वरश्चक्रवर्ती उत्पलवक्त्रो नाम। मया स एवंरूपः मनसिकारः कृतः। यत् खलु पुनर्युष्माकं भद्रमुखाः काङ्क्षा [वा] विमतिर्वा अन्या सा तेन कालेन तेन समयेनाभूत् सुरसुन्दरी नामाग्रमहिषी यया श्रामण्यमवाप्तम्। मैत्रेयः स बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तेन कालेन तेन समयेनाभूत्। स्यात् खलु भद्रमुखाः युष्माकं काङ्क्षा वा विमतिर्वान्यः स तेन कालेन तेन समयेन कुमारभृतो नाम भटोऽभूत् सार्धं प्राणकोटीभिः। न खलु पुनर्युष्माभिरेवं द्रष्टव्यम्। अयं स मारः पापीमांस्तेन कालेन तेन समयेन कुमारभृतो नाम भटोऽभूत्। यन्मया तत्कालं [तस्य पार्षदः] प्रव्राजितः तेन मयि प्रदोषमुत्पाद्यैवं प्रणिधानं कृतम्। यदा त्वमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धः स्यास्तदा त्वं मां व्याकुर्या अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ। तस्यैव यू[यं कुल]पुत्रा ज्योतिसोम्यगन्धावभासश्रियस्तथागतस्यान्तिके[ऽ]प्रसादं कृत्वासंवृतवाग्भाषितं पापकं दृष्टिगतं परिगृह्य मयैव यूयं ततः पापदृष्टिगतात् परिमोच्य प्रव्राजिताः। ततः अनु[पू]र्वेण युष्माभिर्बहूनि बुद्धसहस्राणि पर्युपासितानि। तेषां च पूजोपस्थानं कृतम्। तेभ्यश्च धर्मं श्रुत्वा प्रणिधानं कृतम्। षट्सु पारमितासु [चर्या कृता] इति। तेन यूयं कायवाङ्मनोदुश्चरिकर्मणा पूर्वं त्रिष्वपायेषु अनेककल्पदुःखान्यनुभूतवन्तः। तेनैव कर्मावरणेन एतर्हि मारस्य पापीमतो भवने उपपन्न इति। अस्मिन् खलु पुना रत्नकेतुधारणी-पूर्वयोगे भाष्यमाणे भगवता शाक्यमुनिना तथागतेन तेषां पञ्चानां मारकन्याशतानां स्त्रीभावमन्तर्धाय पुरुषभावः संवृत्तोऽनुपत्तिकधर्मक्षान्तिप्रतिलम्भश्चाभूत्। अप्रमाणानाम् असंख्येयानां सत्त्वकोटीनयुतशतसहस्राणां सदेवमानुषायाः प्रजायाश्च अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तान्युत्पन्नानि। [ते] अवैवर्त्याश्चाभूवन् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ। एवमप्रमेयासंख्येयानि सत्त्वकोटीनयुतशतसहस्राणि श्रावकप्रत्येकबुद्धयाने[ऽ] वैवर्त्यानि अभूवन्। अप्रमेयासंख्येयानां देवमानुषकन्यानां मातृग्रामभावोऽभिनिवृत्तः पुरुषभावाश्रयप्रतिलभश्चाभूत्।
महायानसूत्राद्रत्नकेतु-पूर्वयोगपरिवर्तो
नाम द्वितीयः॥२॥


text:
दशमोधिकारः
Technical Details
दशमोधिकारः
उद्दानम्।
आदिः सिद्धिः शरणं गोत्रं चित्ते तथैव चोत्पादः।
स्वपरार्थस्तत्वार्थः प्रभावपरिपाकबोधिश्च॥१॥
एष च बोध्यधिकार आदिमारभ्य यावत् बोधिपटलानुसारेणानुगन्तव्यः।
अधिमुक्तिप्रभेदलक्षणविभागे श्लोकौ।
जाता-जाता ग्राहिका ग्राह्यभूता मित्रादात्ता स्वात्मतो भ्रान्तिका च।
अभ्रान्तान्या आमुखा नैव चान्या घोषाचारा चैषिका चेक्षिका च॥२॥
जाता अतीतप्रत्युत्पन्ना। अजाता अनागता। ग्राहिका आध्यात्मिका[की] ययालम्बनमधिमुच्यते। ग्राह्यभूता बाह्या याना[मा] लम्बनत्वेनाधिमुच्यते। मित्रादात्ता औदारिकी। स्वात्मतः सूक्ष्मा। भ्रान्तिका हीना विपरीताधिमोक्षात्। अभ्रान्तिका प्रशान्ता [प्रणीता]। आमुखा अन्तिके समवहितप्रत्ययत्वात्। अनामुखा दूरे विपर्ययात्। घोषाचारा श्रुतमयी। एषिका चिन्तामयी। ईक्षिका भावनामयी प्रत्यवेक्षणात्।
हार्या कीर्णाऽव्यावकीर्णा विपक्षैर्हीनोदारा आवृता ऽनावृता च।
युक्ताऽयुक्ता संभृताऽसंभृता च गाढं विष्टा दूरगा चाधिमुक्तिः॥३॥
हार्या मृद्वी। व्यवकीर्णा मध्या। अव्यवकीर्णा विपक्षैरधिमात्रा। हिना ऽन्ययाने। उदारामहायाने। आवृता सावरणा विशेषगमनाय। अनावृता निरावरणा। युक्ता सातत्यसत्कृत्यप्रयोगात्। अयुक्ता तद्विरहिता। संभृताधिगमयोग्या। असंभृता विपर्ययात्। गाढं विष्टा भूमिप्रविष्टा। दूरगा परिशिष्टासु भूमिषु।
अधिमुक्तिपरिपन्थे त्रयः श्लोकाः।
अमनस्कारबाहुल्यं कौशीद्यं योगविभ्रमः।
कुमित्रं शुभदौर्बल्यमयोनिशोमनस्क्रिया॥४॥
जाताया अमनसिकारबाहुल्यं परिपन्थः। अजातायाः कौशीद्यम्, ग्राह्यग्राहकभूताया योगविभ्रमः, तथैवाभिनिवेशात्। मित्रादात्तायाः कुमित्रम्, विपरीतग्राहणात्। स्वात्मतोऽधिमुक्तेः कुशलमूलदौर्बल्यम्। अभ्रान्ताया अयोनिशो अमनसिकारः [मनसिकारः] परिपन्थस्तद्विरोधित्वात्।
प्रमादोऽल्पश्रुतत्वं च श्रुतचिन्ताल्पतुष्टता।
शममात्राभिमानश्च तथा ऽपरिजयो मतः॥५॥
आमुखायाः प्रमादः, तस्या अप्रमादकृतत्वात्। घोषाचाराया अल्पश्रुतत्वम्, नीतार्थसूत्रान्ताश्रवणात्। एषिकायाः श्रुतमात्रसंतुष्टत्वमल्पचिन्तासंतुष्टत्वं च। ईक्षिकायाश्चिन्तामात्रसंतुष्टत्वं शमथमात्राभिमानश्च। हार्याव्यवकीर्णयोरपरिजयः परिपन्थः।
अनुद्वेगस्तथोद्वेग आवृत्तिश्चाप्ययुक्तता।
असंभृतिश्च विज्ञेयाऽधिमुक्तिपरिपन्थता॥६॥
हीनाया अनुद्वेगः संसारात्। उदाराया उद्वेगः अनावृतायाश्चावृतिः। युक्ताया अयुक्तता। संभृताया असंभृतिः परिपन्थः।
अधिमुक्तावनुशंसे पञ्च श्लोकाः।
पुण्यं महदकौकृत्यं सौमनस्यं सुखं महत्।
अविप्रणाशः स्थैर्यं न विशेषगमनं तथा॥७॥
धर्माभिसमयश्चाथ स्वपरार्थाप्तिरूत्तमा।
क्षिप्राभिज्ञत्वमेते हि अनुशंसाधिमुक्तितः॥८॥
जातायां प्रत्युत्पन्नायां पुण्यं महत्। अतीतायामकौकृत्यमविप्रतिसारात्। ग्राहिकायां ग्राह्यभूतायां च महत्सौमनस्यं समाधियोगात्। कल्याणमित्रजनितायामविप्रणाशः। स्वयमधिमुक्तौ स्थैर्यम्। भ्रा[अभ्रा]न्तिकायामामुखायां श्रुतमयादिकायां च यावत् मध्यायां विशेषगमनम्। अधिमात्रायां धर्माभिसमयः। हीनायां स्वार्थप्राप्तिः। उदारायां परार्थप्राप्तिः परमा। अनावृतयुक्तसंभृतादिषु शुक्लपक्षासु क्षिप्राभिज्ञत्वमनुशंसः।
कामिनां सा श्वसदृशी कूर्मप्रख्या समाधिनाम्।
भृत्योपमा स्वार्थिनां सा राजप्रख्या परार्थिनाम्॥९॥
यथ श्वा दुःखार्तः सततमवितृप्तः क्षुधितको यथा कूर्मश्चासौ जलविवरके संकुचितकः। यथा भृत्यो नित्यमुपचकितमूर्तिर्विचरति। यथा राजा आज्ञाविषये वश[चक्र?]वर्ती विहरति।
तथा कामिस्थातृस्वपरजनकृत्यार्थमुदिते
विशेषो विज्ञेयः सततमधिमुक्त्या विविधया।
महायाने तस्य विधिवदिह मत्वा परमतां
भृशं तस्मिन् धीरः सततमिह ताभेव वृणुयात्॥१०॥
अपि खलु कामिनामधिमुक्तिः श्वसदृशी लौकिकसमाधिगतानां कूर्मप्रख्यास्वार्थवतां भृत्योपमा। राजप्रख्या परार्थवताम्। एतमेवार्थं परेणोपपाद्य महायानाधिमुक्तौ समादापयति।
अधिमुक्तिलयप्रतिषेधे श्लोकाः [कः]।
मनुष[ष्य]भूताः संबोधिं प्राप्नुवन्ति प्रतिक्षणम्।
अप्रमेया यतः सत्त्वा लयं नातोऽधिवासयेत्॥११॥
त्रिभिः कारणैर्लयो न युक्तः। यतो मनुष[ष्य]भूता बोधिं प्राप्नुवन्ति। नित्यं प्राप्नुवन्ति। अप्रमेयाश्च प्राप्नुवन्ति।
अधिमुक्तिपुण्यविशेषणे द्वौ श्लोकौ।
यथा पुण्यं प्रसवते परेषां भोजनं ददत्।
न तु स्वयं स भुञ्जानस्तथा पुण्यमहोदयः॥१२॥
सूत्रोक्तो लभ्यते धर्मात्परार्थाश्रयदेशितात्।
न तु स्वार्थाश्रयाद्धर्माद्देशितादुपलभ्यते॥१३॥
यथा भोजनं ददतः पुण्यमुत्पद्यते परार्थाधिकारात्। न तु स्वयं भुञ्जानस्य स्वार्थाधिकारात्। एवं परार्थाश्रयदेशितात् महायानधर्मात्तेषु तेषु [महायान] सूत्रेषूक्तः पुण्योदयो महाँल्लभ्यते। न तु स्वार्थाश्रयदेशितात् श्रावकयानधर्मात्।
अधिमुक्तिफलपरिग्रहे श्लोकः।
इति विपुलगतौ महोघ[महार्य]धर्मे जनिय [परिजनयन् ?] सदा
मतिमान्महाधिमुक्तिम्।
विपुलसततपुण्यतद्विवृद्धिं व्रजति गुणैरसमैर्महात्मतां च॥१४॥
यत्र यादृश्याधिमुक्त्या यो यत्फलं परिगृह्णाति। विस्तीर्णे महायानधर्मे ऽपरि[हा]णी[परिजननी?] ययोदाराधिमुक्त्या मतिमान् त्रिविधं फलं परिगृह्णाति। विपुलपुण्यवृद्धिं तस्या एवाधिमुक्तेर्वृद्धिं तद्धेतुकां चातुल्यगुणमहात्मतां बुद्धत्वम्।
॥ महायानसूत्रालंकारे अधिमुक्त्यधिकारो दशमः॥


text:
सूत्रम्
इटोऽत्॥ ३।४।१०६
काशिका-वृत्तिः
इटो ऽत् ३।४।१०६
लिङादेशस्य इअः अत इत्ययम् आदेशो भवति। पचेय। यजेय। कृषीय। हृषीय। तकारस्य इत्संज्ञाप्रतिषेधः प्राप्नोति, न विभक्तौ तुस्माः १।३।४
इति? न एव अयम् आदेशावयवस् तकारः, किं तर्हि, मुखसुखार्थ उच्चार्यते। आगमस्य इटो ग्रहणं न भवति, अर्थवद्ग्रहणे नानार्थकस्य ग्रहणम् इति।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
इटोऽत् ५२४, ३।४।१०६
लिङादेशस्य इटोऽत्स्यात्। एधेय। एधेवहि। एधेमहि॥
न्यासः
इटोऽत्। , ३।४।१०६
"कृषीय" इति। आशिषि लिङ्। "नैवायमादेशावयवः" इति। अकारमात्रस्यादेशत्वात्। यद्येवम, अकारोऽयमादेशो विधीयत इति "अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः" (१।१।६९) इति सवर्णानां ग्राहकः स्यात्? "भाव्यमानोऽण् सवर्णान् न गृह्णाति" (व्या।प।३५) इति न भविष्यति। सत्यपि वा सवर्णग्रहणे मात्रिकस्यान्तरतम्यान्मात्रिक एव भविष्यति।
अथ लाविषीष्टेत्यत्रागमस्येटः कस्मादकारो न भवतीत्याह-- "आगमस्येटो ग्रहणं न भवति" इति। अत्र कारणमाह-- "अर्थवद्()ग्रहणे न" इत्यादि। ननु चागमानामप्यर्थवत्त्वमस्त्येव, तथा हि-- यासुट्()सहितेनैव लिङो।ञर्थोऽविभिधीयते, न केवलेन? नैतदेवम्; अन्येषु लकारेषु विनापि तेनार्थवत्ता दृष्टा, आगमानां तु न क्वचित्। तेन तेऽर्थवन्तो न भवन्तीति॥
बाल-मनोरमा
इटोऽत् १०२, ३।४।१०६
इटोऽत्। इटः -अत् इति च्छेदः। "लिङः सीयु"डित्यतो लिङ इत्यनुवर्तते।तदाह--लिङादेशस्येति। "अच्च घे" रित्यत्रेव आदेशे तकार उच्चारणार्थ एव, नत्वित्संज्ञक इति शब्देन्दुशेखरे दिव औदित्यत्र प्रपञ्चितम्। इत्संज्ञक एवेत्यन्ये। न विभक्ताविति निषेधस्तु न, आदेशत्वात्प्राग्विभक्तित्वाऽभावात्। "झस्य र"न्नित्यत्र तु लक्ष्यानुरोधेन संयोगान्तलोपमाश्रित्य नकारानतरप्रश्लेषादुपदेशेऽन्त्यत्वाऽभावान्नकारस्य नेत्संज्ञेत्यलम्। एधेयेति। इट्। तस्य अकारादेशः।सीयुट् शप्। सलोपः। आद्गुणः। एधेवहि। एधेमहीति। वहिमह्योः सीयुट्। सलोपः। शप्। आद्गुणः। यलोपः। इति विधिलिङ्प्रक्रिया। आद्र्धधातुकत्वादिति। "लिङाशिषी"त्यनेनेति भावः। सलोपो नति। सार्वधातुकग्रहणस्य "लिङः सलोप" इत्यत्रानुवृत्तेरिति भावः। सीयुट्सुटोरिति। लक्ष्यभेदात्पुनःप्रवृत्तिरिति भावः। युगपदेवोभयोः षत्वमित्यन्ये। एधिषीष्टेति। आशिषि लिङस्तादेशः। आद्र्धधातुकत्वान्न शप्। सीयुट्। तकारस्य सुट्। सीयुटः सकारात्प्रागिडागमः। यलोपः। सीयुट सुटश्च सकारस्य षत्वं। तकारस्य ष्टत्वेन टकारः। एधिषीयास्तामिति। आताम् सीयुट्। अकारादुपरि तकारात्प्राक्सुट्।सीयुः प्रागिट्। तत उत्तरस्य सकारस्य षत्वम्। एधिषीरन्निति। झस्य रन्। सीयुट्। इजागमः। यकारलोपः। षत्वम्। एधिषीष्ठा इति। थास् सीयुट्। थकारस्य सुट्। सीयुटः प्रागिट्। सकारद्वयस्य षत्वम्। थकारस्य ष्टुत्वेन ठकारः। रुत्वविसर्गौ। एधिषीयास्थामिति। आथाम्। सीयुट्। अकारादुपरि थकारात्प्राक्सुट्। सीयुटः प्रागिट्। तत उत्तरस्य सकारस्य षत्वम्। एधिषीध्वमिति। ध्वम् सीयुट् यलोपः। सीयुटः प्रागिट्। षत्वम्। इणः परत्वेऽपि इण्णन्तादङ्गात्परत्वं नास्ति, इटः प्रत्ययभक्तत्वात्। ततश्च "इणः षीध्व"मिति ढत्वं न भवति। एधिषीयेति। इटोऽत्। सीयुट्। इट्। षत्वम्। एधिषीवहि एधिषीमहीति। वहिमह्योः सीयुट्। इट् षत्वम्। इत्याशीर्लिङ्प्रक्रिया। ऐधिष्टेति। लुङस्तादेशः। च्लिः। सिच्। इट्। धातोराट्। वृद्धिः। षत्वं ष्टुत्वम्। ऐधिषातामिति। आताम्। च्लिः। सिच्। इट्। आट्। वृद्धिः। षत्वम्।
तत्त्व-बोधिनी
इटोऽत् ७६, ३।४।१०६
एधिषीध्वमिति। इणः परत्वेऽपि इणन्तादह्गात्परत्वाऽभावात् "इणः षीध्वमि"ति ढत्वं न भवति।