text:
मुक्ताभरणपूजाविधिः
॥ भाद्रपदशूक्लसप्तम्यां मुक्ताभरणपूजाविधिः ॥
सप्तमी च मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या । दिनद्वये तदव्याप्तौ अव्याप्तौ वा परा । नद्यादौ स्नात्वा गृहमागत्य गोमयादिलिप्ते शुद्धदेशे रङ्गवल्ल्यादिभिरलङ्कृते मण्डलं विधाय तदुपरि चन्दनादिना उमासहितं शिवं विलिख्य पूजयेत् ॥ अथ पूजाविदि: ॥ आचम्य देशकालौ सङ्कीर्त्य, मम इह जन्मनि अखिलपापक्षयपूर्वकअखण्डितसन्ततिपुत्रपौत्रधनधान्यसौख्यातिशयद्वारा श्रीउमामहेश्वरप्रीत्यर्थं मुक्ताभरणवताङ्गभूतं यथामिलितोपचारद्रव्यै: षोडशोपचारपूजनमहं करिष्ये । तदङ्गं गणपतिपूजनादि करिष्ये । गणपतिपूजनादिकलशाराधनान्तं कृत्वा, अपवि० पूजासम्भारान् प्रोक्ष्य, तत: ध्यानादिपुष्पाञ्जलिपर्यन्तं श्रावणसोमवारोक्तशिवपूजावत् पूजां कुर्यात् । तत: प्रार्थना महादेव महाराज प्रीत्या पापप्रणाशन । अस्माकं क्रुर्वतां पूजा भवता साधु योजिता ॥ ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि भवतो विहिता च या । सम्पूर्णा सा तु विश्वेश विमला त्वत्प्रसादत: ॥ इति सम्प्रार्थ्य, ततो देवस्य पुरत: सौवर्णं राजतं सौत्रं वा दोरकं निधाय, सम्पूज्य, देवदेव जगन्नाथ सर्वसौभाग्यदायक । गृह्लीयां दोरकं रूपं पुत्रपौत्रप्रवर्धनम् ॥ इति मन्त्रेण गृहीत्वा, सप्त सामोपवीतं त्वां धारयामि जगदगुरो । सूत्रग्रन्थिस्थितं नित्यं धारयामि स्थिरो भव ॥ इति मन्त्रेण वामहस्ते बघ्नीयात ॥ तत:--- दह सर्वाणि पापानि तुर्ष्टि कुरु दयानिधे । प्रसन्न: सन्नुमाकान्त दीर्घायुष्पुत्रदो भव ॥ इति मन्त्रेण जीर्णदोरकं उत्तारयेत् । यस्य स्मृ० । अनेन पूजनेन श्रीउमामहेश्वरौ प्रीयेताम् । अद्य० र्थं, पूजासाङ्गतासिध्यर्थं ब्राह्मणाय एकादशसङ्ख्याकमण्डकवायनदानं करिष्ये । तदङ्गं ब्राह्मणपू० । आसनादिना पूजां कृत्वा, स्वस्त्यस्तु, दी० । शङ्कर: प्रतिगृह्लाति शङ्करो वै ददाति च । शङ्करस्तारकोभाभ्यां शङ्कराय नमो नम: ॥ इमान् एकादशसङख्याकान् मण्डकान् सघृतान् सफलान् दक्षिणायुतान् वेदशास्त्रप्रवीणाय कुटुम्बिने ब्राह्मणाय तुभ्यमहं सम्प्रददे । प्र०,प्र० । अनेन वायनदानेन श्रीउमामहेश्वरौ प्रीयेताम् ॥
॥ अथ मुक्ताभरणव्रतकथाप्रारम्भ: ॥
श्रीकृष्ण उवाच ॥ मुनीन्द्रो लोमशो नाम मथुरायां गत: पुरा । सोऽर्चितो वसुदेवेन देवक्या च युधिष्ठिर ॥ उपविष्ट: कथा: पुण्या: कथयित्वा मनोरमा: । तत: कथयितुं भूय: कथामेनां प्रचक्रमे ॥ कंसेन ते हता: पुत्रा जाता जाता: पुन: पुन: । मृतवत्सा देवकि त्वं पुत्रदुःखेन दुःखिता ॥ यथा चान्द्रमुखी दीना बभूव नहुषप्रिया । पश्चाच्चीर्णव्रता चैव बभूवाक्षतवत्सका ॥ त्वमपि देवकि तथा भविष्यसि न संशय: । देवक्युवाच । कासीच्चन्द्रमुखी बह्मन् बभूव नहुषप्रिया ॥ किं चिर्णं हि व्रतं दिव्यं तया सन्ततिवर्धनम् । सपत्नदर्पदमनं सौभाग्यारोग्यदं विभो ॥ लोमश उवाच ॥ अयोध्यायां पुरा राज्य नहुषो नाम विश्रुत: । तस्य स्त्री रूपसम्पन्ना देवी चन्द्रमुखी प्रिया ॥ तथा तस्वैव नगरे विष्णुगुप्तोऽभवद द्विज: । आसीद गुणवती तस्य पत्नी भद्रमुखी तथा ॥ तयोरासीदतिप्रीति: स्पृहणीया परस्परम् । अथ ते द्वे अपि सख्यौ स्नानार्थं शरयूजले । प्राप्ते प्राप्ताश्च तत्रैव बह्वयो वै नगराङ्गना: । ता: स्नात्वा मण्डलं चक्रुस्तन्मध्येऽव्यक्तरूपिणम् । लेपयित्वा शिव शान्तमुमया सह शङ्करम् ॥ गन्धपुष्पाक्षतैर्भक्त्या पूजयित्वा यथाविधि । प्रणम्य गुन्तुकामास्ता: पप्रच्छतुरुभे स्त्रियौ ॥१०॥
ता ऊचु: ॥ अस्माभि: शङ्करो देव:पार्वत्या सह पूजित: । बध्वा सूत्रमयं तन्तुं शिवस्यात्मा निवेदित: ॥ धारणीयमिदं तावद्यावत्प्राणविधारणम् । तासां तद्वचनं श्रुत्वा सख्यौ ते चापि देवकि ॥ कृत्वा च उभयं तत्र बध्वा दोर्भ्यां सुदोरकम् । ततस्ताश्च गृहं जग्मु: स्वसखीभि: समावृता: ॥ कालेन महता तस्यास्तद व्रतं विस्मृं शुभम । चन्द्रमुख्या: प्रमत्ताया विस्मृत: स तु दोरक: ॥ भद्रमुख्यास्तथा भद्रे विस्मृतं सर्वमेव तत् । मृता कैश्चिदहोरात्रै: सा बभूव प्लवङ्गमी ॥ भद्राख्या कुक्कुटी जाता व्रतभङ्गाच्छुभानने । सम्भूय भूय: समयं प्राक वतं चक्रतु: सदा ॥ कालेन पञ्चतां प्राप्ते सखीभावात्सहैव ते । अदैवमातृके देशे जाता गोकुलसंज्ञके ॥ भद्राख्या ब्राह्मणी जाता यासीच्चन्द्रमुखी परा । नाम्ना भद्रमुखी या सा भूषणा नाम साऽभवत् ॥ अग्निमीळाय सा दत्ता पित्रा तस्य पुरोधसे । अतीव वल्लभा चासीद भूषणाऽऽभूषणप्रिया ॥ भूषिता भूषणवरै रूपेणालङ्कृता स्वयम् । तस्यां बभूवुरष्टौ च पुत्रा: सर्व गुणान्विता: ॥२०॥
मातृवद्रूपसम्पन्ना: पितृवद्धर्मशालिन: । सख्यौ ते तेन तद्वच्च जाते जातिस्मरे किल ॥ पुनर्निरन्तराप्रीतिस्तयोरासीद्यथा पुरा । काले बहुतिथे जाते जाता सन्त्यक्तयौवना ॥ मध्ये वयसि राज्ञी सा पुत्रमेकमजीजनत् । ईश्वरी रोगिणं मूकं प्रज्ञाहीनं च विस्वरम् ॥ ताद्दशोऽपि महाभागे मृतोऽसौ नववार्षिक: । ततस्तां भूषणा द्रष्टुमीश्वरी पुत्रदु:खिताम् ॥ सखीभावादतिस्नेहात्पुत्रै: स्वै: परिवारिता । अमुक्ताभरणा भद्रा स्वरूपेणैव भूषिता ॥ सा हि भद्रा द्विजस्याभूद्भार्या भूषणनामिका । पुरा हि तस्या: कालेन कुक्कुटी बहु पुत्रिणी ॥ तां द्दष्ट्वा ताद्दशी भव्यां प्रजज्वालेश्वरी रुषा । ततो गृहं प्रेषयित्वा ब्राह्मणी ताममत्सराम् ॥ चिन्तयामास सा शीघ्रं तस्या: पुत्रवधं प्रति । निश्चित्य चेतसा क्रूरा घातयामास तत्सुतान् ॥ हता हताश्च ते पुत्रा: पुनर्जीवन्त्यनामया: । तदद्भुततरं द्दष्ट्वा सखीमाहूय भूषणाम् ॥ उपविश्यासने श्रेष्ठे बहुमानपुर:सरम् । अपृच्छद्विस्मयाविष्टा राज्ञी तां नृपबल्लभा ॥३०॥
ब्रूहि तथ्यं महाभागे किं त्वया सुकृतं कृतम् । दानं वतं तपो वापि शुश्रूषणमुपोषणम् ॥ येन ते निहता: पुत्रा: पुनर्जीवन्त्यनामया: । तथा हि बहुपुत्रा च जीवद्वत्सा शुभानना ॥ अमुक्ताभरणा नित्यं भर्तुश्चेतस्यवस्थिता । अतीव शोभसे भद्रे विद्युदेव यथाम्बरे ॥ भूषणोवाच ॥ श्रृणु देवि प्रवक्ष्यामि जन्मान्तरविचेष्टितम् । किं तद्धि विस्मृतं सर्वमयोध्यायां कृतं हि यत् ॥ आवाभ्यां व्रतवैकल्यं प्रमत्ताभ्यां वरानने । येन त्वं प्लवगी जाता जाताहं कुक्कुटी तथा ॥ तथापि वतवैकल्यं त्वया चापल्यत: कृतम् । मया तु सर्वभावेन चेतसाध्याय शङ्करम् ॥ तिर्यग्योन्यनुसारेण मनोवृत्या ह्यनुष्ठितम् । एतद्धि कारणं भद्रे नान्यत्किञ्चित्करोम्यहम् ॥ लोमश उवा० ॥ इत्याकर्ण्य वच: स्मृत्वा पूर्वजन्मविचेष्टितम् । ईश्वरी च तया सार्द्धं पुन: सम्यक चकार ह ॥ व्रतस्यास्य प्रभावेण पुत्रपौत्रादिसम्भवम् । भुक्त्वा तु सौख्यमतुलं मृता शिवपुरं गता ॥ तस्मात्त्वमपि कल्याणि वतमेतत्समाचर । आरब्धेऽस्मिन्वते दिव्ये जीवत्पुत्रा भविष्यसि ॥४०॥
देवक्युवाच ॥ ब्रह्मन्नाख्या हि मे सम्यक व्रतमेतत्सुखप्रदम् । सन्तानवृद्धिकरणं शिवलोकस्थितिप्रदम् ॥ लोमश उ० ॥ भद्रे भाद्रपदे मासि सप्तम्यां सलिलाशये । स्नात्वा शिवं मण्डलके लेखयित्वा सहाम्बिकम् ॥ तत्र सम्पूज्य समयं कुर्याद बध्वा करे गुणम् । यावज्जीवं मयात्मा तु शिवस्य निनिवेदित: ॥ इत्येवं समयं कृत्वा तत:प्रभृति दोरकम् । सौवर्णं राजतं वापि सूत्रं वा धारयेत्करे ॥ मण्डकान्वेष्टितान्दद्यान्मासे पक्षेऽथ वाब्दके । स्वयं तांश्चैव भुञ्जीत व्रतभङ्गबयाच्छुभे । प्रतिमासं तु सप्तम्यं शुक्लपक्षे विशेषत: । कुर्यादेवं वतं भद्रे वर्षान्तेऽपि तु देवकि ॥ कारिता मुद्रिका शैवी हैमी रूप्या स्वशक्तित: । ताम्रपात्रोपरि स्थाप्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ आचार्याय विशेषेण सुवर्णस्याङ्गलीयकम् । पुष्पं कुसुमसंयुक्तं ताम्बूलाञ्जनसूत्रकै: ॥ एवं तत्कारयित्वा तु वतं सन्ततिवर्धनम् । सर्वपापविनिर्मुक्तं भुक्त्वा सौख्यमनामयम् ॥ सन्तानं वर्धयित्वा च शिवलोके महीयते । एतत्ते सर्वमाख्यानमाख्यातं वतमुत्तमम् ॥५०॥
कुरु देवकि यत्नेन जीवत्पुत्रा भविष्यसि । कृष्ण उवा० । इत्युक्त्वा तु मुनिश्रेष्ठस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ चकार सर्वं यत्नेन यदुक्तं तत्र धीमता । वतस्यास्य प्रभावेण देवकी मामजीजनत् ॥ तस्मात्पार्थ नरै: कार्यं स्त्रीभि: कार्यं विशेषत: । व्रतं पापप्रशमनं सुखसन्ततिवर्धनम् ॥ एवं य: श्रृणुयाद्भक्त्या यश्चैतत्प्रतिपादयेत् । वतमाख्यानसहितं सोऽपि पापै: प्रमुच्यते ॥ आख्यानकं वतमिदं सुखसौख्यकामा या स्त्री करिष्यति शिवं हृदये निधाय । दुःखं विहाय बहुशो गतकल्मषौघा सा स्त्री व्रताद्भवति शोभनजीववत्सा ॥५५॥
इति हेमाद्रौ भविष्ये मुक्ताभरणसप्तमीवतकथा सम्पूर्णा ।
Translation - भाषांतर
N/A


c: text/html

text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
कालाः॥ २।१।२७
पदच्छेदः॥
कालाः १।३ २८ क्तेन ३।१ २४ द्वितीया १।१ २३ तत्पुरुषः १।१ २१ विभाषा १।१ ११ सह ० ४ सुपा ३।१ ४ समासः १।१ ३ सुप् १।१ २
काशिका-वृत्तिः
कालाः २।१।२८
द्वितीया क्तेन इति वर्तते। कालवाचिनः शब्दाः द्वितीयान्ताः क्तान्तेन सह समस्यन्ते विभाष, तत्पुरुषश्च समासो भवति। अन्त्यन्तसम्योगार्थं वचनम्। कालाः इति न स्वरूपविधिः। षण्मुहूर्ताश्चराचराः, ते कदाचितहर्गच्छन्ति कदाचित् रात्रिम्। अहरतिसृता मुहूर्ताः अहःसङ्क्रान्ताः। रात्र्यतिसृता मुहूर्ताः रात्रिसङ्क्रान्ताः। मासप्रमितश्चन्द्रमाः। मासं प्रमातुमारब्धः प्रतिपच्चन्द्रमाः इत्यर्थः।
न्यासः
कालाः। , २।१।२७
"चराचराः" इति। अनत्यन्तसंयोगप्रतिपादनार्थम्। चरन्ति भ्रमन्तीति चराचराः, अनवस्थिता इत्यर्थः। "चरिचलिपतिवदीनमच्याक्चाभ्यासस्य" (वा।६५८) इति चरेः पचाद्यचि द्विर्वचनमभ्यासस्याक्चागमश्च। "कदाचिदहर्गच्छन्ति" इत्युत्तरायणे। "कदाचिद्रात्रिम्" इति दक्षिणायने। एतेन तदेवानवस्थितत्वं व्यक्तीकुर्वन्नह्नो रात्रेश्च तैर्मुहूर्तैरनत्यन्तसंयोगमाचष्टे। "अहरतिसृताः" इति। "रोऽसुपि" ८।२।६९
इत्यह्नो नकारस्य रेफः। "अहः संक्रान्ताः" इति। "क्रमु पादविक्षेपे" (धा।पा।४७३),पूर्वपदिट्प्रतिषेधः। "अनुनासिकस्य क्विझलोः" ६।४।१५
इति दीर्घः। "मासप्रमितः" इति। "माङ माने" (धा।१०८८), "आदिकर्मणि कत्र्तरि च" ३।४।७१
इति कत्र्तरि निष्ठा। "द्यतिस्यति" ७।४।४०
इत्यादिनेत्त्वम्। "मासं प्रमातुमारब्धः" इति। मासस्यैकदेशस्य प्रतिपदश्चन्द्रमसा योगं दर्शयन् मासस्य तेनात्यन्तसंयोगमाचष्टे। कालस्य हि कृत्स्नस्य स्वेन सम्बन्धिना व्याप्तिः = अत्यन्तसंयोगः। न च प्रतिपच्चन्द्रमा मासस्येह व्याप्तिः = संयोगोऽस्तीति नेहात्यन्तसंयोगः।
बाल-मनोरमा
कालाः ६८१, २।१।२७
कालाः। क्तेनेत्येवेति। क्तेनेत्यनुवर्तत एवेत्यर्थः। कालवाचिप्रकृतिकद्वितीयान्ताः क्तप्रत्ययान्तप्रकृतिकसुबन्तेन वा समस्यन्त इत्यर्थः। ननु "अत्यन्तसंयोगे चे"त्युत्तरसूत्रेणैव सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह--अनत्यन्तेति। मासप्रमिति इति। मासं प्रमित इति विग्रहः। प्रपूर्वकान्माधातोरादिकर्मणि क्तः कर्तरि चेति कर्तरि क्तः। तदाह--मासं परिच्छेत्तुमिति। इह प्रतिपच्चन्द्रेण मासस्य नात्यन्तसंयोग इति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
कालाः ६०३, २।१।२७
कालाः। बहुवचननिर्देशः स्वरूपनिरासार्थः। "कालवाचिनो द्वितीयान्ताः क्तान्तेन सह वा समस्यन्त" इति सूत्रार्थः। ननु "काला अत्यन्तसंयोगे"इत्येवास्तु क्तेनेति निवृत्तम्, नार्थो योगविभागेनेत्यत आह--अनत्यन्तेति। मासप्रमति इति। "माङ्माने"। आदिकर्मणि क्तः कर्तरि। इह प्रतिपञ्चन्द्रेण नास्त्यत्यन्तसंयोगः।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
॥ श्रीविष्णुकृतं गणेशस्तोत्रम् ॥
नारायण उवाच ।
अथ विष्णुः सभामध्ये तं सम्पूज्य गणेश्वरम् ।
तुष्टाव परया भक्त्या सर्वविघ्नविनाशकम् ॥
ईश त्वां स्तोतुमिच्छामि ब्रह्मज्योतिः सनातनम् ।
नैव वर्णयितुं शक्तोऽस्म्यनुरूपमनीहकम् ॥ १॥
प्रवरं सर्वदेवानां सिद्धानां योगिनां गुरुम् ।
सर्वस्वरूपं सर्वेशं ज्ञानराशिस्वरूपिणम् ॥ २॥
अव्यक्तमक्षरं नित्यं सत्यमात्मस्वरूपिणम् ।
वायुतुल्यं च निर्लिप्तं चाक्षतं सर्वसाक्षिणम् ॥ ३॥ var वायुतुल्याति
संसारार्णवपारे च मायापोते सुदुर्लभे ।
कर्णधारस्वरूपं च भक्तानुग्रहकारकम् ॥ ४॥
वरं वरेण्यं वरदं वरदानामपीश्वरम् ।
सिद्धं सिद्धिस्वरूपं च सिद्धिदं सिद्धिसाधनम् ॥ ५॥
ध्यानातिरिक्तं ध्येयं च ध्यानासाध्यं च धार्मिकम् ।
धर्मस्वरूपं धर्मज्ञं धर्माधर्मफलप्रदम् ॥ ६॥
बीजं संसारवृक्षाणामङकुरं च तदाश्रयम् ।
स्त्रीपुंनपुंसकानां च रूपमेतदतीन्द्रियम् ॥ ७॥
सर्वाद्यमग्रपूज्यं च सर्वपूज्यं गुणार्णवम् ।
स्वेच्छया सगुणं ब्रह्म निर्गुणं स्वेच्छया पुनः ॥ ८॥
स्वयं प्रकृतिरूपं च प्राकृतं प्रकृतेः परम् ।
त्वां स्तोतुमक्षमोऽनन्तः सहस्रवदनैरपि ॥ ९॥ var वदनेन च
न क्षमः पञ्चवक्त्रश्च न क्षमश्चतुराननः ।
सरस्वती न शक्ता च न शक्तोऽहं तव स्तुतौ ।
न शक्ताश्च चतुर्वेदाः के वा ते वेदवादिनः ॥ १०॥
इत्येवं स्तवनं कृत्वा मुनीशसुरसंसदि । var सुरेशं सुरसंसदि
सुरेशश्च सुरैः सार्द्धं विरराम रमापतिः ॥ ११॥
इदं विष्णुकृतं स्तोत्रं गणेशस्य च यः पठेत् ।
सायं प्रातश्च मध्याह्ने भक्तियुक्तः समाहितः ॥ १२॥
तद्विघ्ननाशं कुरुते विघ्नेशः सततं मुने ।
वर्धते सर्वकल्याणं कल्याणजनकः सदा ॥ १३॥
यात्राकाले पठित्वा यो याति तद्भक्तिपूर्वकम् ।
तस्य सर्वाभीष्टसिद्धिर्भवत्येव न संशयः ॥ १४॥
तेन दृष्टं च दुःस्वप्नं सुस्वप्नमुपजायते ।
कदाऽपि न भवेत्तस्य ग्रहपीडा च दारुणा ॥ १५॥
भवेद्विनाशः शत्रूणां बन्धूनां चापिवर्धनम् । var च विवर्धनम्
शश्वदिघ्नविनाशश्च शश्वत्सम्यग्विवर्धनम् ॥ १६॥
स्थिरा भवेद्गृहे लक्ष्मीः पुत्रपौत्रविवर्धनम् ।
सर्वैश्वर्यमिह प्राप्य ह्यन्ते विष्णुपदं लभेत् ॥ १७॥
फलं चापि च तीर्थानां यज्ञानां यद्भवेद्ध्रुवम् ।
महतां सर्वदानानां श्रीगणेशप्रसादतः ॥ १८॥
इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे तृतीये गणपतिखण्डे
श्रीविष्णुकृतं गणेशस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
Brahmavaivarta Purana, gaNesha khaNDa 3, adhyAya 13, verses 40, 41-58
% Text title : gaNeshastotram viShNukRitam brahmavaivartapurANe
% File name : gaNeshastotramviShNukRitamBVP.itx
% itxtitle : gaNeshastotram (viShNukRitaM brahmavaivartapurANAntargatam)
% engtitle : gaNeshastotram brahmavaivartapurANa
% Category : ganesha, stotra
% Location : doc_ganesha
% Sublocation : ganesha
% Texttype : stotra
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Proofread by : NA
% Description-comments : gaNeshakhaNDe 3 adhyAya 13 shloka 40-58
% Indexextra : (meaning)
% Latest update : April 2, 2016
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
॥ देवी उपनिषत् ॥
॥ अथ देव्युपनिषत् ॥
अथर्ववेदीय शाक्तोपनिषत् ॥
श्रीदेव्युपनिषद्विद्यावेद्यापारसुखाकृति ।
त्रैपदं ब्रह्मचैतन्यं रामचन्द्रपदं भजे ॥
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳसस्तनूभि-
व्यशेम देवहितं यदायुः ॥
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दध्हातु ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
हरिः ॐ ॥ सर्वे वै देवा देवीमुपतस्थुः । कासि त्वं महादेवि ।
साब्रवीदहं ब्रह्मस्वरूपिणी । मत्तः प्रकृतिपुरुषात्मकं
जगच्छून्यं चाशून्यं च ।
अहमानन्दानानन्दाः विज्ञानाविज्ञाने अहम् । ब्रह्मा ब्रह्मणि
वेदितव्ये । इत्याहाथर्वणि श्रुतिः ॥ १॥
अहं पञ्चभूतान्यपञ्चभूतानि । अहमखिलं जगत् ।
वेदोऽहमवेदोऽहम् । विद्याहमविद्याहम् । अजाहमनजाहम् ।
अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक्चाहम् ।
अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चराम्यहमादित्यैरुत विश्वदेवैः ।
अहं मित्रावरुणावुभौ बिभर्म्यहमिन्द्राग्नी अहमश्विनावुभौ ।
अहं सोमं त्वष्टारं पूषणं भगं दधाम्यहम् ।
विष्णुमुरुक्रमं ब्रह्माणमुत प्रजापतिं दधामि । अहं
दधामि द्रविणं हविष्मते सुप्राव्ये ३ यजमानाय सुन्वते ॥ २॥
अहं राष्ट्री सङ्गमनी वसूनामहं सुवे पितरमस्य
मूर्धन्मम योनिरप्स्वन्तः समुद्रे । य एवं वेद स
देवीपदमाप्नोति । ते देवा अब्रुवन् ।
नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः ।
नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम् ॥ ३॥
तामग्निवर्णां तपसा ज्वलन्तीं वैरोचनीं कर्मफलेषु जुष्टाम् ।
दुर्गां देवीं शरणमहं प्रपद्ये सुतरां नाशयते तमः ॥ ४॥
देवीं वाचमजनयन्त देवास्तां विश्वरूपाः पशवो वदन्ति
। सा नो मन्द्रेशमूर्जं दुहाना धेनुर्वागस्मानुपसुष्टुतैतु ॥ ५॥
कालरात्रिं ब्रह्मस्तुतां वैष्णवीं स्कन्दमातरम् ।
सरस्वतीमदितिं दक्षदुहितरं नमामः पावनां शिवाम् ॥ ६॥
महालक्ष्मीश्च विद्महे सर्वसिद्धिश्च धीमहि ।
तन्नो देवी प्रचोदयात् ॥ ७॥
अदितिर्ह्यजनिष्ट दक्ष या दुहिता तव । तां देवा
अन्वजायन्त भद्रा अमृतबन्धवः ॥ ८॥
कामो योनिः कामकला वज्रपाणिर्गुहा हसा ।
मातरिश्वाभ्रमिन्द्रः पुनर्गुहा सकला मायया च
पुनः कोशा विश्वमाता दिवि द्योम् ॥ ९॥
एषात्मशक्तिः । एषा विश्वमोहिनी
पाशाङ्कुशधनुर्बाणधरा । एषा श्रीमहाविद्या ।
य एवं वेद स शोकं तरति ।
नमस्ते अस्तु भगवति भवति मातरस्मान्पातु सर्वतः ।
सैषाष्टौ वसवः । सैषैकादश रुद्राः । सैषा
द्वादशादित्याः । सैषा विश्वेदेवाः
सोमपा असोमपाश्च । सैषा यातुधानु असुरा रक्षांसि
पिशाचयक्षाः सिद्धाः ।
सैषा सत्त्वरजस्तमांसि । सैषा प्रजापतीन्द्रमनवः ।
सैषा ग्रहा नक्षत्रज्योतींषि
कलाकाष्ठादिकालरूपिणी । तामहं प्रणौमि नित्यम् ।
तापापहारिणीं देवीं भुक्तिमुक्तिप्रदायिनीम् ।
अनन्तां विजयां शुद्धां शरण्यां शिवदां शिवाम् ॥ १०॥
वियदाकारसंयुक्तं वीतिहोत्रसमन्वितम् । अर्धेन्दुलसितं
देव्या बीजं सर्वार्थसाधकम् ॥ ११॥
एवमेकाक्षरं मन्त्रं यतयः शुद्धचेतसः ।
ध्यायन्ति परमानन्दमया ज्ञानाम्बुराशयः ॥ १२॥
वाङ्मया ब्रह्मभूतस्मात्षष्ठं वक्त्रसमन्वितम् । सूर्यो
वामश्रोत्रबिन्दुः संयुताष्टकतृतीयकः ॥ १३॥
नारायणेन संयुक्तो वायुश्चाधरसंयुतः । विच्चे
नवार्णकोऽर्णः स्यान्महदानन्ददायकः ॥ १४॥
हृत्पुण्डरीकमध्यस्थां प्रातःसूर्यसमप्रभाम् ।
पाशाङ्कुशधरां सौम्यां वरदाभयहस्तकाम् ।
त्रिनेत्रां रक्तवसनां भक्तकामदुघां भजे ॥ १५॥
नमामि त्वामहं देवीं महाभयविनाशिनीम् ।
महादुर्गप्रशमनीं महाकारुण्यरूपिणीम् ॥ १६॥
यस्याः स्वरूपं ब्रह्मादयो न जानन्ति तस्मादुच्यतेऽज्ञेया ।
यस्या अन्तो न विद्यते तस्मादुच्यतेऽनन्ता ।
यस्या ग्रहणं नोपलभ्यते तस्मादुच्यतेऽलक्ष्या । यस्या
जननं नोपलभ्यते तस्मादुच्यतेऽजा ।
एकैव सर्वत्र वर्तते तस्मादुच्यत एका । एकैव विश्वरूपिणी
तस्मादुच्यते नैका ऽत एवोच्यतेऽज्ञेयानन्तालक्ष्याजैका नैकेति ।
मन्त्राणां मातृका देवी शब्दानां ज्ञानरूपिणी ।
ज्ञानानां चिन्मयातीता शून्यानां शून्यसाक्षिणी ॥ १७॥
यस्याः परतरं नास्ति सैषा दुर्गा प्रकीर्तिता ।
[दुर्गात्संत्रायते यस्माद्देवी दुर्गेति कथ्यते ॥ १८॥
प्रपद्ये शरणं देवीं दुंदुर्गे दुरितं हर ॥]
तां दुर्गां दुर्गमां देवीं दुराचारविघातिनीम् ।
नमामि भवभीतोऽहं संसारार्णवतारिणीम् ॥ १९॥
इदमथर्वशीर्षं योऽधीते
पञ्चाथर्वशीर्षजपफलमवाप्नोति ।
इदमथर्वशीर्षं ज्ञात्वा योऽर्चां स्थापयति ।
शतलक्षं प्रजप्त्वापि सोऽर्चासिद्धिं च विन्दति ।
शतमष्टोत्तरं चास्याः पुरश्चर्याविधिः स्मृतः ॥ २०॥
दशवारं पठेद्यस्तु सद्यः पापैः प्रमुच्यते । महादुर्गाणि
तरति महादेव्याः प्रसादतः ॥ २१॥
प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति ।
सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति ।
तत्सायं प्रातः प्रयुञ्जानः पापोऽपापो भवति । निशीथे
तुरीयसन्ध्यायां जप्त्वा वाक्सिद्धिर्भवति ।
नूतनप्रतिमायां जप्त्वा देवतासांनिध्यं भवति ।
प्राणप्रतिष्ठायां जप्त्वा प्राणानां प्रतिष्ठा भवति ।
भौमाश्विन्यां महादेवी संनिधौ जप्त्वा महामृत्युं तरति
। य एवं वेदेत्युपनिषत् ॥ २२॥
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳसस्तनूभि-
र्व्यशेम देवहितं यदायुः ॥
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
॥ इति श्रीदेव्युपनिषत्समाप्ता ॥
Encoded and proofread by Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com
BACK TO TOP
% Text title : Devi Upanishad
% File name : devi.itx
% itxtitle : devyupaniShat
% engtitle : Devi Upanishad
% Category : upanishhat, svara
% Location : doc_upanishhat
% Sublocation : upanishhat
% Texttype : svara
% Author : Vedic Tradition
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/religion/hinduism
% Transliterated by : Sunder Hattangadi (sunderh at hotmail.com)
% Proofread by : Sunder Hattangadi (sunderh at hotmail.com)
% Description-comments : 89/108; Atharva Veda, Shakta Upanishad
% Indexextra : (devIatharvashIrShaM)
% Latest update : September 19, 2003
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
सूत्रम्
शुभ्रादिभ्यश्च॥ ४।१।१२३
काशिका-वृत्तिः
शुभ्राऽदिभ्यश् च ४।१।१२३
शुभ्र इत्येवम् आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः ढक् प्रत्ययो भवति। यथायोगम् इञादीनाम् अपवादः। शौभ्रेयः। वैष्टपुरेयः। चकारो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः आकृतिगणतामस्य बोधयति, तेन गाङ्गेयः, पाण्डवेयः इत्येवम् आदि सिद्धं भवति। शुभ्र। विष्टपुर। ब्रह्मकृत। शतद्वार। शतावर। शतावर। शलाका। शालाचल। शलाकाभ्रू। लेखाभ्रू। विमातृ। विधवा। किंकसा। रोहिणी। रुक्मिणी। दिशा। शालूक। अजबस्ति। शकन्धि। लक्ष्मणश्यामयोर् वासिष्ठे। गोधा। कृकलास। अणीव। प्रवाहण। भरत। भारम। मुकण्डु। मघष्टु। मकष्टु। कर्पूर। इतर। अन्यतर। आलीढ सुदत्त। सुचक्षस्। सुनामन्। कद्रु। तुद। अकाशाप। कुमारीका। किशोरिका। कुवेणिका। जिह्माशिन्। परिधि। वायुदत्त। ककल। खट्वा। अम्बिका। अशोका। शुद्धपिङ्गला। खडोन्मत्ता। अनुदृष्टि। जरतिन्। बालवर्दिन्। विग्रज। वीज। श्वन्। अश्मन्। अश्व। अजिर।
न्यासः
शुभ्रादिभ्यश्च। , ४।१।१२३
"यथायोगम्" इत्यादि। ये तावदकारान्तास्तेभ्य इञोऽपवादः। शलाका, कुरेका,अम्बिका, अशोका, खट्वा, पिङ्गला, खण्डोन्मत्ता-- इत्येतेम्पस्तन्नामिकाणः। विधवाशब्दात् क्षुद्रालक्षणस्य ढ्रकः। किंकसा, रोहिणी, अजवस्ति, शकन्धि, कृकलास, सुदत्त, परिधि-- एतेभ्यश्चतुष्पाल्लक्षणस्य ढञः। गोधाशब्दाद् गोधाया ढ्रकः, वचनसामथ्र्यात् सोऽपि भवत्येव। शेषेभ्य औत्सर्गिकोऽण इत्येष यथायोगार्थः। "लक्षणश्यामयोर्वासिष्ठे" इति। लक्षण, श्याम-- इत्येतयोर्वासिष्ठेऽपत्यविशेषे ढग्भवति। लाक्षणेयो वासिष्ठः, लाक्षणिरन्यः। श्यामेयो वासिष्ठः, श्यामायनोऽन्यः। अ()आआदित्वात् फञ्॥
बाल-मनोरमा
शुभ्रादिभ्यश्च १११०, ४।१।१२३
शुभ्रादिभ्यश्च। ढक् स्यादिति। शेषपूरणम्। इञाद्यपवादः। शुभ्रस्यापत्यमिति। अस्त्रीत्वादप्राप्तौ ढगिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
शुभ्रादिभ्यश्च ९२९, ४।१।१२३
शुभ्रादिभ्यश्च। चकारस्त्वाकृतिगणत्वत्वद्योतनार्थ इत्याहुः। मृकण्डशब्दोऽत्र पठ()ते। मार्कण्डेयः। शुभ्र, मृकण्ड, अ()आ, विमातृ। विधवा, गोधा, प्रवाहणेत्यादि। आकृतिगणोऽयम्। तेन "पाण्डवेय"इत्यादि सिद्धम्। इहाऽदन्तेषु इञ् प्राप्तः, विधवाशब्दात्क्षुद्रालक्षणो ढक्, चतुष्पाज्जातिवाचिषु ढञ्, गोधाशब्दाड्ढ्रग्वनात्सोऽपि भवति, क्वचिदौत्सर्गिकोऽणं प्राप्त इति बोध्यम्।


text:
सूत्रम्
मतोश्च बह्वजङ्गात्॥ ४।२।७१
काशिका-वृत्तिः
मतोश् च बह्वजङ्गात् ४।२।७२
बह्वचङ्गं यस्य असौ बह्वजङ्गओ मतुप्, तदन्तात् प्रातिपदिकातञ् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः। अणो ऽपवादः। ऐषुकावतम्। सैध्राकावतम्। बह्वजङ्गातिति किम्? आहिमतम्। यावमतम्। अङ्गग्रहणं बह्वजिति तद् विशेषणम् यथा विज्ञायते, मत्वन्तविशेषणं मा विज्ञायि इति। मालावतां निवासो मालावतम्।
न्यासः
मतोश्च बह्वजङ्गात्। , ४।२।७१
"मालवतम्" इति। यदि बह्वजिति, न भवत्येव दोषः॥
बाल-मनोरमा
मतोश्च बह्वजङ्गात् १२६५, ४।२।७१
मतोश्च। सैध्रकावतमिति। सिध्रकावानस्मिन्नस्तीत्यादयश्चत्वारोऽर्थाः यथायोगं बोध्याः। आहिमतमिति। अहिमानस्मिन्नस्तीत्यादयोऽर्थाः। अहिशब्दस्य द्व्यच्कत्वादञ्नेति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
मतोश्च बह्वजङ्गात् १०२७, ४।२।७१
मतोश्च। ननु "मतोर्बह्वचः"इत्यवास्तु, बह्वचो विहितो यो मतुप् तदन्तादिति वैयधिकरण्येन व्याख्यानादिष्टं सिद्ध्यति किमङ्ग ग्रहणेनेत्याशह्क निवारयति---अङ्गग्रहणमिति। मत्वन्तविशेषणमिति। सम्भवति सामानाधिकरण्ये वैयधिकरण्यस्यान्याय्यत्वादङ्गग्रहणाऽभावे मत्वन्तविशेषणं स्यादेव। ततश्चाहिमतमित्यादावतिप्रसङ्गः स्याद्ति भावः।


text:
सूत्र १९
इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् ॥१९॥
इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् ॥ यद्यपि भोक्ता प्रशासिता वा कश्चिच्चेतन: संहन्ता स्थिरो नाभ्युपगम्यते तथाप्यविद्यादीनामितरेतरकारणत्वादुपपद्यते लोकयात्रा तस्यां चोपपद्यमानायां न किंचिदपरमपेक्षितव्यमस्ति ।
ते चाविद्यादयोऽविद्या संस्कारो विज्ञानं नामरूपं षडायतनं स्पर्शो वेदना तृष्णोपादानं भवो जातिर्जरा मरणं शोक: परिदेवना दु:खं दुर्मनस्तेत्येवंजातीयका इतरेतरहेतुका: सौगते समये क्वचित्संक्षिप्ता निर्दिष्टा: क्वचित्प्रपञ्चिता: ।
सर्वेषामप्ययमघटीयन्त्रवदनिशमावर्तमानेऽर्थाक्षिप्त उपपन्न: संघात इति चेत् ।
तन्न । कस्मात् ।
उत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् ।
भवेदुपपन्न: संघातो यदि संघातस्य किंचिन्निमित्तमवगम्येत ।
न त्ववगम्यते ।
यत इतरेतरप्रत्ययत्वेऽप्यविद्यादीनां पूर्वपूर्वमुतरोऽत्तरस्योत्पत्तिमात्रनिमित्तं भवद्भवेन्न तु संघातोत्पत्ते: किंचिन्निमित्तं संभवति ।
नन्वविद्यादिभिरर्थादाक्षिप्यते सङ्घात इत्युक्तम् । अत्रोच्यते ।
यदि तावदयमभिप्रायोऽविद्यादय: संघातमन्तरेणात्मानमलभमाना अपेक्षन्ते संघातमिति ततस्तस्य संघातस्य निमित्तं वक्तव्यम् ।
तच्च नित्येष्वप्यणुष्वभ्युपगम्यमनेष्वाश्रयाश्रयिभूतेषु च भोक्त्तृषु सत्सु न संभवतीत्पुक्तं वैशेषिकपरीक्षायाम् ।
किमङ्ग पुन: क्षणिकेष्वणुषु भोक्तृरहितेष्वाश्रयाश्रयिशन्येषु वाभ्युपगम्यमानेषु संभवेत् ।
अथायमभिप्रायोऽविद्यादा एव संघातस्य निमित्तमिति कथं तमेवाश्रित्यात्मानं लभमानास्तस्यैव निमित्तं स्यु: ।
अथ मन्यसे संघाता एवानादौ संसारे सन्तत्यानुवर्तन्ते तदाश्रयाश्चाविद्यादय इति तदापि संघातात्संघातान्तरमुत्पद्यमानं नियमेन वा सदृशमेवोत्पद्येतानियमेन वा सदृशं विसदृशं वोत्पद्येत ।
नियमाभ्युपगमे मनुष्यपुद्नलस्य देवतिर्यग्योनिनारकप्राप्त्यभाव: ।
प्राप्रुयात् ।
अनियमाभ्युपगमेऽपि मनुष्यपुद्रल: कादिचित्क्षणेन हस्ती भूत्वा देवो वा पुनर्मनुष्यो वा भवेदिति प्राप्नुयात् ।
उभयमप्यभ्युपगमविरुद्धम् ।
अपि च यद्भोगार्थ: संघात: स्यात्स नास्ति स्थिरो भोक्तेति तवाभ्युपगम: ।
ततश्च भोगो भोगार्थ एव स नान्येन प्रार्थनीय: ।
यथा मोक्षो मोक्षार्थ एवेति मुमुक्षुणा नान्येन भवितव्यम् ।
अन्येन चेत्प्रार्थ्येतोभयं भोगमोक्षकालवस्थायिना तेन भवितव्यम् ।
अवस्थायित्वे क्षणिकत्वाभ्युपगमविरोध: । तस्मादितरेत्रोतत्तिमात्रनिमित्तत्वमविद्यादीनां यदि भवेद्भवतु नाम न तु सङ्घात: सिध्येत् ।
भोक्त्रभावादित्यभिप्राय: ॥१९॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
॥ श्रीलक्ष्मीनारायणकवचम् ॥
श्रीगणेशाय नमः ।
श्रीभैरव उवाच ।
अधुना देवि वक्ष्यामि लक्ष्मीनारायणस्य ते ।
कवचं मन्त्रगर्भं च वज्रपञ्जरकाख्यया ॥ १॥
श्रीवज्रपञ्जरं नाम कवचं परमाद्भुतम् ।
रहस्यं सर्वदेवानां साधकानां विशेषतः ॥ २॥
यं धृत्वा भगवान् देवः प्रसीदति परः पुमान् ।
यस्य धारणमात्रेण ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ ३॥
ईश्वरोऽहं शिवो भीमो वासवोऽपि दिवस्पतिः ।
सूर्यस्तेजोनिधिर्देवि चन्द्रर्मास्तारकेश्वरः ॥ ४॥
वायुश्च बलवांल्लोके वरुणो यादसाम्पतिः ।
कुबेरोऽपि धनाध्यक्षो धर्मराजो यमः स्मृतः ॥ ५॥
यं धृत्वा सहसा विष्णुः संहरिष्यति दानवान् ।
जघान रावणादींश्च किं वक्ष्येऽहमतः परम् ॥ ६॥
कवचस्यास्य सुभगे कथितोऽयं मुनिः शिवः ।
त्रिष्टुप् छन्दो देवता च लक्ष्मीनारायणो मतः ॥ ७॥
रमा बीजं परा शक्तिस्तारं कीलकमीश्वरि ।
भोगापवर्गसिद्ध्यर्थं विनियोग इति स्मृतः ॥ ८॥
ॐ अस्य श्रीलक्ष्मीनारायणकवचस्य शिवः ऋषिः ,
त्रिष्टुप् छन्दः , श्रीलक्ष्मीनारायण देवता ,
श्रीं बीजं , ह्रीं शक्तिः , ॐ कीलकं ,
भोगापवर्गसिद्ध्यर्थे पाठे विनियोगः ।
अथ ध्यानम् ।
पूर्णेन्दुवदनं पीतवसनं कमलासनम् ।
लक्ष्म्या श्रितं चतुर्बाहुं लक्ष्मीनारायणं भजे ॥ ९॥
अथ कवचम् ।
ॐ वासुदेवोऽवतु मे मस्तकं सशिरोरुहम् ।
ह्रीं ललाटं सदा पातु लक्ष्मीविष्णुः समन्ततः ॥ १०॥
ह्सौः नेत्रेऽवताल्लक्ष्मीगोविन्दो जगतां पतिः ।
ह्रीं नासां सर्वदा पातु लक्ष्मीदामोदरः प्रभुः ॥ ११॥
श्रीं मुखं सततं पातु देवो लक्ष्मीत्रिविक्रमः ।
लक्ष्मी कण्ठं सदा पातु देवो लक्ष्मीजनार्दनः ॥ १२॥
नारायणाय बाहू मे पातु लक्ष्मीगदाग्रजः ।
नमः पार्श्वौ सदा पातु लक्ष्मीनन्दैकनन्दनः ॥ १३॥
अं आं इं ईं पातु वक्षो ॐ लक्ष्मीत्रिपुरेश्वरः ।
उं ऊं ऋं ॠं पातु कुक्षिं ह्रीं लक्ष्मीगरुडध्वजः ॥ १४॥
लृं लॄं एं ऐं पातु पृष्ठं ह्सौः लक्ष्मीनृसिंहकः ।
ओं औं अं अः पातु नाभिं ह्रीं लक्ष्मीविष्टरश्रवः ॥ १५॥
कं खं गं घं गुदं पातु श्रीं लक्ष्मीकैटभान्तकः ।
चं छं जं झं पातु शिश्र्नं लक्ष्मी लक्ष्मीश्वरः प्रभुः ॥ १६॥
टं ठं डं ढं कटिं पातु नारायणाय नायकः ।
तं थं दं धं पातु चोरू नमो लक्ष्मीजगत्पतिः ॥ १७॥
पं फं बं भं पातु जानू ॐ ह्रीं लक्ष्मीचतुर्भुजः ।
यं रं लं वं पातु जङ्घे ह्सौः लक्ष्मीगदाधरः ॥ १८॥
शं षं सं हं पातु गुल्फौ ह्रीं श्रीं लक्ष्मीरथाङ्गभृत् ।
ळं क्षः पादौ सदा पातु मूलं लक्ष्मीसहस्रपात् ॥ १९॥
ङं ञं णं नं मं मे पातु लक्ष्मीशः सकलं वपुः ।
इन्द्रो मां पूर्वतः पातु वह्निर्वह्नौ सदावतु ॥ २०॥
यमो मां दक्षिणे पातु नैरृत्यां निरृतिश्च माम् ।
वरुणः पश्चिमेऽव्यान्मां वायव्येऽवतु मां मरुत् ॥ २१॥
उत्तरे धनदः पायादैशान्यामीश्वरोऽवतु ।
वज्रशक्तिदण्डखड्ग पाशयष्टिध्वजाङ्किताः ॥ २२॥
सशूलाः सर्वदा पान्तु दिगीशाः परमार्थदाः ।
अनन्तः पात्वधो नित्यमूर्ध्वे ब्रह्मावताच्च माम् ॥ २३॥
दशदिक्षु सदा पातु लक्ष्मीनारायणः प्रभुः ।
प्रभाते पातु मां विष्णुर्मध्याह्ने वासुदेवकः ॥ २४॥
दामोदरोऽवतात् सायं निशादौ नरसिंहकः ।
सङ्कर्षणोऽर्धरात्रेऽव्यात् प्रभातेऽव्यात् त्रिविक्रमः ॥ २५॥
अनिरुद्धः सर्वकालं विश्वक्सेनश्च सर्वतः ।
रणे राजकुले द्युते विवादे शत्रुसङ्कटे
ॐ ह्रीं ह्सौः ह्रीं श्रीं मूलं लक्ष्मीनारायणोऽवतु ॥ २६॥
ॐॐॐरणराजचौररिपुतः पायाच्च मां केशवः
ह्रींह्रींह्रींहह्हाह्सौः ह्सह्सौः वह्नेर्वतान्माधवः ।
ह्रींह्रींह्रींजलपर्वताग्निभयतः पायादनन्तो विभुः
श्रींश्रींश्रींशशशाललं प्रतिदिनं लक्ष्मीधवः पातु माम् ॥ २७॥
इतीदं कवचं दिव्यं वज्रपञ्जरकाभिधम् ।
लक्ष्मीनारायणस्येष्टं चतुर्वर्गफलप्रदम् ॥ २८॥
सर्वसौभाग्यनिलयं सर्वसारस्वतप्रदम् ।
लक्ष्मीसंवननं तत्वं परमार्थरसायनम् ॥ २९॥
मन्त्रगर्भं जगत्सारं रहस्यं त्रिदिवौकसाम् ।
दशवारं पठेद्रात्रौ रतान्ते वैष्णवोत्तमः ॥ ३०॥
स्वप्ने वरप्रदं पश्येल्लक्ष्मीनारायणं सुधीः ।
त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नित्यं कवचं मन्मुखोदितम् ॥ ३१॥
स याति परमं धाम वैष्णवं वैष्णवेश्वरः ।
महाचीनपदस्थोऽपि यः पठेदात्मचिन्तकः ॥ ३२॥
आनन्दपूरितस्तूर्णं लभेद् मोक्षं स साधकः ।
गन्धाष्टकेन विलिखेद्रवौ भूर्जे जपन्मनुम् ॥ ३३॥
पीतसूत्रेण संवेष्ट्य सौवर्णेनाथ वेष्टयेत् ।
धारयेद्गुटिकां मूर्ध्नि लक्ष्मीनारायणं स्मरन् ॥ ३४॥
रणे रिपुन् विजित्याशु कल्याणी गृहमाविशेत् ।
वन्ध्या वा काकवन्ध्या वा मृतवत्सा च याङ्गना ॥ ३५॥
सा बध्नीयान् कण्ठदेशे लभेत् पुत्रांश्चिरायुषः ।
गुरुपदेशतो धृत्वा गुरुं ध्यात्वा मनुं जपन् ॥ ३६॥
वर्णलक्षपुरश्चर्या फलमाप्नोति साधकः ।
बहुनोक्तेन किं देवि कवचस्यास्य पार्वति ॥ ३७॥
विनानेन न सिद्धिः स्यान्मन्त्रस्यास्य महेश्वरि ।
सर्वागमरहस्याढ्यं तत्वात् तत्वं परात् परम् ॥ ३८॥
अभक्ताय न दातव्यं कुचैलाय दुरात्मने ।
दीक्षिताय कुलीनाय स्वशिष्याय महात्मने ॥ ३९॥
महाचीनपदस्थाय दातव्यं कवचोत्तमम् ।
गुह्यं गोप्यं महादेवि लक्ष्मीनारायणप्रियम् ।
वज्रपञ्जरकं वर्म गोपनीयं स्वयोनिवत् ॥ ४०॥
॥ इति श्रीरुद्रयामले तन्त्रे श्रीदेवीरहस्ये
लक्ष्मीनारायणकवचं सम्पूर्णम् ॥
Encoded and Proofread by Ravin Bhalekar ravibhalekar@hotmail.com
% Text title : lakShmInArAyaNakavacham
% File name : lakShmInArAyaNakavacham.itx
% itxtitle : lakShmInArAyaNakavacham
% engtitle : lakShmInArAyaNakavacham
% Category : kavacha, devii, lakShmI, narayana
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% SubDeity : lakShmI
% Subcategory : narayana
% Author : Traditional
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Ravin Bhalekar ravibhalekar at hotmail.com
% Proofread by : Ravin Bhalekar ravibhalekar at hotmail.com
% Description-comments : rudrayAmale devIrahasye
% Indexextra : (NONENONE)
% Latest update : June, 17, 2006
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam). View this in सरल दॆवनागरी (हिंन्दी), with simplified anuswaras for easy reading.
रचन: ऋषि मार्कण्डेय
मार्कण्डेय उवाच
नारायणं परब्रह्म सर्वकारण कारकं
प्रपद्ये वेङ्कटेशाख्यां तदेव कवचं मम
सहस्रशीर्षा पुरुषो वेङ्कटेशश्शिरो वतु
प्राणेशः प्राणनिलयः प्राणाण् रक्षतु मे हरिः
आकाशराट् सुतानाथ आत्मानं मे सदावतु
देवदेवोत्तमोपायाद्देहं मे वेङ्कटेश्वरः
सर्वत्र सर्वकालेषु मङ्गाम्बाजानिश्वरः
पालयेन्मां सदा कर्मसाफल्यं नः प्रयच्छतु
य एतद्वज्रकवचमभेद्यं वेङ्कटेशितुः
सायं प्रातः पठेन्नित्यं मृत्युं तरति निर्भयः
इति श्री वेङ्कटेस्वर वज्रकवचस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥


text:
सावित्रीकथाप्रारम्भ:
॥ अथ सावित्रीकथाप्रारम्भ: ॥
सनत्कुमार उवाच । कुलस्त्रीणां व्रतं देव महाभाग्यं तथैव च । अवैधव्यकरं स्त्रीणां पुत्रपौत्रप्रदायकम् ॥ ईश्वर उवाच । आसीन्मद्रषु धर्मात्मा ज्ञानी परमधार्मिक: । नाम्ना चाश्चपतिर्वीरो वेदवेदाङ्गपारग: ॥ अनपत्यो महाबाहु: सर्वैश्वर्यसमन्वित: । सपत्नीकस्तपस्तेपे समाराधयते नृप: ॥ सावित्री च प्रसावित्रीं जपन्नास्ते महामना: । जुहोति चैव सावित्रीं भक्त्या परमया युत: ॥ ततस्तुष्टा तु सावित्री सा देवी द्विजसत्तम ॥ सा विग्रहवती देवी तस्य दर्शनमागता ॥ भूर्भुव:स्वरिवेत्येषा साक्षसूत्रकमण्डलु: । तां तु द्दष्टवा जगद्वन्द्यां सावित्रीं च नृपोत्तम: ॥ प्रणिपत्य नृपो भक्त्या प्रहृष्टेनान्तरात्मना । तं द्दष्टवा पतितं भूमौ तुष्टा देवी जगाद हा ॥ सावित्र्युवाच । तुष्ठाऽहं तव राजेन्द्र वरं वरय सुवत । एवमुक्तस्तया राजा प्रसन्नान्तामुवाच ह ॥ अनपत्यो ह्यहं देवि पुत्रमिच्छामि शोभने । नान्यं वृणोमि सावित्रि पुत्रमेव जगन्मये ॥ अन्य दस्ति समग्रं मे क्षितौ यच्चपि दुर्लभम् । प्रसादात्तव देवेशि तत्सर्वं विद्यते गृहे ॥ एवमुक्ता तु सा देवी प्रत्युवाच नराधिपम् ॥ सावित्र्युवा० । पुत्रस्ते नास्ति राजेन्द्र कन्यका ते भविष्यति । कुलद्वयं तु सा राजन्नुद्धरिष्यति भामिनी ॥ मन्माम्ना राजशार्दूल तस्या नाम भविष्यति । इत्युक्त्वा तं मुनिश्रेष्ठ राजानं ब्रह्मण:प्रिया ॥ अन्तर्धानं गता देवी सन्तुष्टोऽसौ महीपति:। तत:कतिपयाहोभिस्तस्य राज्ञी महीभुज: ॥ ससत्वा समजायेत पूर्णे काले सुषावदे । सावित्र्या तुष्टया दत्ता सावित्र्या जप्तया तथा ॥ सावित्री तेन वरदा तस्था नाम बभूव ह । राजते देवगर्भाभा कन्या कमललोचना ॥ तां द्दष्टवा हेमगर्भाभां राजा चिन्तामुपेयिवान् । अयाच्यमानां च वरै रूपेणाप्रतिमा भुवि ॥ तस्या रूपेण ते सर्वे सन्निरुद्धा महीभुज: । तत:स राजा चाहूय उवाच कमलेक्षणाम् ॥ पुत्रिप्रदानकालस्ते न च याचन्ति केचन । स्वयं वरय हृद्यन्ते पर्ति गुणसमन्वितम् ॥ मन:प्रल्हादकरणं शीलेनाभिजनेन च । इत्युक्त्वा तां च राजेन्द्रो वृद्धामात्यै: सहैव तु ॥ वस्त्रालङ्कारसहितां धनरत्नै: समन्विताम् । विसृज्य च क्षणं तत्र यावत्तिष्ठति भूमिप: ॥ तावत्तत्र समागच्छन्नारदो भगवान् ऋषि: । सम्पूज्य च ततो राजा अर्ध्यपाद्येन तं मुनिम् ॥ आसने च सुकासीन: पूजितस्तेन भूभुजा । पूजयित्वा मुनिं राजा प्रोवाचेदं द्विजोत्तमम् ॥ पावितोऽहं त्वया विप्र दर्शनेनाद्य नारद । यावदेवं वदेद्राजा तावत्सा कमलेक्षणा ॥ आश्रमादागता देवी वृद्धामात्यै: समन्तिता । अभिवाद्य पितु: पादौ ववन्दे सा मुनिं तत: ॥ नारदेन तु तुष्ठां तां द्दष्टवा प्रोवाच भूमिपम् । कन्यां च देवगर्भाभां किमर्थं न प्रयच्छसि ॥ वराय त्वं महाबाहो वरयोग्यां हि सुन्दरीम् । एवमुक्तस्तदा तेन मुनिना नृपसत्तम: ॥ उवाच तं मुनिं वाक्यमनेनार्थेन प्रेषिता । आगतेयं विशालाक्षी मया सम्प्रोषिता सती ॥ अनया च वृतो भर्ता पृच्छ त्वं मुनिसत्तम । सा पृष्टा तेन मुनिना तस्मै चाचष्ट भामिनी ॥ सावित्र्यु० । द्युमत्सेनस्य राज्यं वै वैरिणा रुक्मिणा हृतम् । दैवादन्ध: स्त्रीसहित: सत्यवान् तत्सुतो वने ॥ आश्रमे सत्यवान्नाम द्युमत्सेनसुतो मुने । भर्तेति मनसा विप्र वृतोऽसौ राजनन्दन: ॥ नारद उवा० । कष्टं कृतं महाराज दुहित्रा तव सुव्रत । अजानन्त्या वृतो भर्त्ता गुणवानिति विश्रुत: ॥ सत्यं वदत्यस्य पिता सत्यं माता प्रभाषते । स्वयं सत्यं प्रभाषेत सत्यवानिति तेन स: ॥ तथा चाश्वा: प्रियास्तस्य अश्वै: क्रीडति मृन्मयै: । चित्रेऽपि बिलिखत्यश्वान् चित्राश्वस्तेन ओच्यते ॥ रूपवान् गुणवांश्चैब सर्वशास्त्रविशारद: । न तस्य सद्दशो लोके विद्यते चेह मानव: ॥ सर्वैर्गुणैश्च सम्पन्नो रत्नैरिव महार्णव: । एको दोषो महानस्य गुणानावृत्य तिष्टति ॥ संवत्सरेण क्षीणायुर्देहत्यागं करिष्यति ॥ अश्वपतिरु० । अन्यं वरय भद्रं ते वरं सावित्रि गम्यताम् । विवाहस्य तु कालीऽयं वर्तते शुभलोचने ॥ सावित्र्युवा० । नान्यमिच्छाम्यहं तात मनसापि वरं प्रभो । यो मया च वृतो भर्त्ता समेनान्यो भविष्यति ॥ विचिन्त्य मनसा पूर्वं वाचा पश्चात्समुच्चरेत् । क्रियते च तत: पश्चाच्छुभं वा यदि वा शुभम् ॥ तस्मात्पुमांसं मनसा कथं चान्यं वृणोम्यहम् । सकृज्जल्पन्ति राजान: सकृज्जल्पन्ति पण्डिता: ॥ सकृत्कन्या: प्रदीयन्ते त्रीण्येतानि सकृत्सकृत् । पतिं मत्वा न मे बुद्धिर्विचलेच्च कथञ्चन ॥ सगुणो निर्गुणो वापि मूर्ख: पण्डित एव च । दीर्घायुरथवाल्पायु: स वै भर्ता मम प्रभो ॥ नान्यं वृणोमि भर्तारं यदि वा स्याच्छचीपति: । इति मत्वा त्वया तात यत्कर्तव्यं सुखेन च ॥ नारद उवा० । स्थिरा बुद्धिश्च राजेन्द्र सावित्र्या: सत्यवान्प्रति । त्वरयस्व विवाहाय भर्त्रा सह कुरु त्विमान् ॥ ईश्वर उ० । निश्चितां तु मुनिर्ज्ञात्वा स्थिरा बुद्धिश्च निश्चला । सावित्र्याश्च महाराजा प्रतस्थेऽसौ वनं प्रति ॥ गृहीत्वा तु धनं राजा द्युमत्सेनस्य सन्निधौ । स्वल्पानुगो महाराजो वृद्धामात्यै: समन्वित: ॥ नारदस्तु तत: खे वै तत्रैवान्तरधीयत । स गत्वा राज्यशार्दूली द्युमत्सेनेन सङ्गत: ॥ वृद्धश्चान्धश्च राजाऽसौ वृक्षमूलमुपाश्रित: । नत्वाऽश्वपतिराजाऽसौ पादौ जग्राह वीर्यवान् ॥ स्वनाम च समुच्चार्य तस्थौ तस्य समीपत: । उवाच राजा तं भूपं किमागमनकारणम् ॥ पूजयित्वाऽर्ध्यदानेन वन्यमूलफलैश्च स: । तत: पप्रच्छ कुशलं तं राजा मुनिसत्तम ॥ अश्चपति० । कुशलं दर्शनेनाद्य तव राजन्ममाद्य वै । दुहिता मम सावित्री तव पुत्रमभीप्सति ॥ भर्तारं राजशार्दूलमाप्नोत्वियमनिन्दिता । ममेदंकाङक्षितं पूर्वं भर्तारमनया विभो ॥ आवयोश्चैव सम्बन्धो भवत्वद्य ममेप्सित: ॥ द्युमत्सेन उवा० । वृद्धश्चान्धश्च राजेन्द्र फलमूलाशनो नृप । राज्याच्च्युतश्च मे पुत्रो वन्येनाद्य च जीवति ॥ सा कथं सहते दुःखं दुहिता तव कानने । अनभिज्ञा च दुःखानामित्यहं नाभिकाङक्षये ॥ अश्चपतिरुवा० । अनया च वृतो भतो जानन्त्या राजसत्तम । अनेन सह बासस्ते तव पुत्रेण मानद ॥ स्वर्गतुल्यो महाराज भविष्यति न संशय: । एवमुक्तस्तदा तेन राजा राजर्षिसत्तम: ॥ तथेति स प्रतिज्ञाय चकारोद्वाहमुत्तमम् । कृत्वा विवाहं राजेन्द्रं सम्पूज्य विविधैर्धनै: ॥ अभवाद्य द्युमत्सेनं जगाम नगरं प्रति । सावित्री तु पतिं लब्ध्वा इन्द्रं प्राप्य शची यथा ॥ सत्यवानपि ब्रह्मर्षिस्तया पत्न्याभिनन्दित: । क्रीडते तद्वनोद्देशे पौलोम्या मधवा इव ॥ नारदस्य च तद्वाक्यं हृदये तु मनस्विनी ॥ वहन्ती नियमं चके व्रतस्यास्य च भामिनी । गणयन्ती दिनान्येव न लेभे हर्षमुत्तमम् ॥ ज्ञात्वा तद्दिवसं विप्र भर्तुर्मरनकारणम् । व्रतं त्रिरात्रमुद्दिश्य दिवारात्रौ स्थिराऽभवत् ॥ ततस्त्रिरात्रं निर्वर्त्य सन्तर्प्य पितृदेवता: । अस्यान्ते नियमं कृत्वा त्रिदिनस्य मनस्विनी ॥ अस्मिन्दिने च मर्तव्यमिति सत्यवतामुने । कुठारं संपरिगृह्य पिटकं चैव दारुकम् । प्रस्थितं च वनायैव सावित्रीवाक्यमब्रवीत् ॥ न गन्तव्यं वनं त्वद्य मम वाक्येन मानद । अथवा गम्यते साधो मया सह वनं व्रज ॥ संवत्सरं भवेत्पूर्णमाश्रमेऽस्मिन्मम प्रभो । तद्वनं द्रष्टमिच्छामि प्रसादं कुरु मे प्रभो ॥ सत्यवा० । नाहं स्वतन्त्र: सुश्रोणि पृच्छस्व पितरौ मम । ताभ्यां प्रस्थापिता गच्छ मया सह शुचिस्मिते ॥ एवमुक्ता तदा तेन भर्त्रा सा कमलेक्षणा । श्वश्रूश्वशुरयो: पादावभिवाद्येदमब्रवीत् ॥ वनं द्रष्टुं गमिष्यामि आज्ञा मह्यं प्रदीयताम् । उवाच वचनं साध्वी वरमेकं प्रयच्छ मे ॥ भर्त्रा सह वनं गन्तुमेतत्त्वरयते मन: । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा द्युमत्सेनोऽब्रवीदिदम् ॥ व्रतं कृतं त्वया भद्र पारणां कुरु सुवते । पारणान्ते ततो भीरु वनं गन्तुं त्वमर्हसि ॥ सावित्र्युवा० ॥ नियमश्च कृतोऽस्माभी रात्री चन्द्रोदये सति । जाते मया प्रकर्तव्यं भोजनं तात मे श्रृणु ॥ वनदर्शनकामोऽस्ति भर्त्रा सह ममाद्य वै । न मे तत्र भवेदग्लानिर्भर्त्रा सह नराधिप ॥ इत्युक्तस्तु तया राजा द्युमत्सेनो महीपति: । यत्तेऽभिलषितं पुत्रि तत्कुरुष्व सुमत्सेनो महीपति: । यत्तेऽभिलषितं पुत्रि तत्कुरुष्व सुमध्यमे ॥ नमस्कृत्वा तु सावित्री श्वश्रूं श्वशुरं तथा । सहिता राजशार्दूल तेन सत्यवता विभो ॥ विलोकयन्ती भर्तारं प्राप्तकाल मनस्विनी । वनं च फलितं द्दष्ट्वा पुष्पितं द्रुमसङ्कुलम् ॥ द्रुमाणां चैव नामानि मृगाणां चैव भामिनी । पश्यन्ती मृगयूथानि हृदयेन प्रवेपतो ॥ तत्र गत्वा सत्यवान्वै फलान्यादाय सत्वरम् । काष्ठानि च समादाय बबन्ध भारकं तदा ॥ काष्टभारं क्षणात्कृत्वा वटशाखावलम्बिनम् । वटवृक्षस्य सा साध्वी उपविष्टा महासती ॥ काष्ठान्यावृणुतस्तस्य जाता शिरसि वेदना । ग्लानिश्च महती जाता गात्राणां वेपथुस्तदा ॥ आगत्य वृक्षसामीप्यं सावित्रीमिदमव्रवीत् । मम गात्रेतिकम्पश्च जाता शिरसि वेदना । कण्टकैर्भिद्यते भद्रे शिरो मे शूलसम्मितै: ॥ उत्सङ्गे तव सुश्रोणि स्वप्तुमिच्छामि सुव्रते । अभिज्ञा सा विशालाक्षी तस्य मृत्योर्मनस्विनी ॥ प्राप्तकालं मन्यमाना तस्य तत्रैव भामिनी ॥ सत्यवानपि सुप्तस्तु कृत्वोत्सङ्गे शिरस्तदा । तावत्तत्र समागच्छत्पुरुष: कृष्णपिङ्गल: । जाज्वल्यमानो वपुषा ददर्शाऽर्थ मनस्विनी ॥ उवाच वाक्यं वाक्यज्ञा कस्त्वं लोकभयङ्कर: । नाहं धर्षयितुं शक्या पुरुषेणापि केनचित ॥ इत्युक्त: प्रत्युवाचेदं यमो लोकभयङ्कर: ॥ यम उवाच ॥ क्षीणायुस्तु वरारोहे भर्ता तव मनस्विनि । नेष्याम्येनमहं बध्वा ह्येतन्मे च चिकीर्षितम् ॥ इत्युक्त्वा पितृराजस्तां भगवान् सञ्चिकीर्षितम् । यथावत्सर्वमाख्यातुं सत्क्रियार्थं प्रचक्रमे ॥ अयं हि धर्मसंयुक्तो रूपवान् गुणसागर: । नाहों मत्पुरुषैनेंतुमतोऽस्मि स्वयमागत: ॥ तत: सत्यवत: कायात्पाशबद्धं च सत्वरम् । अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात् ॥ तत: समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम् । निर्विचेष्टं शरीरं तद्वभूवाप्रियदर्शनम् ॥ यमस्तु तं तथा बध्वा प्रययौ दक्षिणामुख: । सावित्री चापि दुःखार्ता यममेवान्वगच्छत ॥ नियमव्रतसम्पन्ना महाभागा पतिव्रता ॥ यम उवा० । निवर्त्य गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौर्ध्वदेहिकम् । कृतं भर्तुस्त्वयाऽऽनृण्यं यावद्वश्यगतं त्वया ॥ सावित्र्युवा० । यत्र मे नीयते भर्ता स्वयं वा यत्र गच्छति । मयापि तत्र गन्तव्यमेषधर्म: सनातन: ॥ तपसा गुरुवृत्त्या च भर्तृस्नेहाद्वतेन च ।
तव चैव प्रसादेन न मेऽप्रतिहतागति: ॥ प्राहु: सप्तपदं मैत्रं बुधास्तत्वार्थदर्शिन: । मित्रतां तु पुरस्कृत्य किञ्चिद्वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ नानात्मवन्तो हि वने चरन्ति धर्मं च सत्यं च परिश्रमं च । विज्ञानतो धर्ममुदाहरन्ति तस्मात्सन्तो धर्ममाव्हु: प्रधानम् ॥ यम उवा० । निवर्त्य तुष्टोऽस्मि तवानया गिरा स्वराक्षरव्यञ्जनहेतुयुक्तया । वरं वृणीष्वेह विनास्य जीवितं ददामि ते सर्वमनिन्दिते वरम् ॥ सावित्र्युवा० ॥ च्युत: स्वराज्याद्वनवासमाश्रितो ह्यलब्धचक्षु: श्वशुरो ममाश्रमे । सलब्धचक्षुर्बलवान्भवेन्नृपस्तव प्रसादाज्ज्वलनार्कसन्निभ: ॥ यम उवा० ॥ ददामि ते सर्वमनिन्दिते वरं यथा त्वयोक्तं भविता च तत्तथा । तवाध्वनो ग्लानिमिवोपलब्धये निवर्त्य गच्छस्व न ते श्रतो भवेत् ॥ सावित्र्युवा० । कुत: श्रमो भर्तृसमीपतोऽद्य मे यतो हि भर्ता मम सा गति ध्रुवा । यत: पतिं नेष्यसि तत्र मे गति: सुरेश भूयश्च वचो निबोध मे ॥ सतां सकृत्सङ्गतमीप्सितं परैस्तत: परं मित्रमिति प्रचक्षते । नचाफलं सत्पुरुषेण सङ्गतं तत: सत: सन्निवसेत्सामागमे ॥ यम उवा० ॥ मनोऽनुकूलं बुधबुद्धिवर्धनं त्वया यदुक्तं वचनं हिताश्रयम् । विना पुन: सत्यवतो हि जीवितं वरं द्वितीयं वरयस्व भामिनि ॥ सावित्र्युवा० ॥ हृतं पुरा मे श्वशुरस्य धीमत: स्वमेव राज्यं स लभेत पार्थिव: । न च स्वधर्मं प्रजहीत मे गुरुर्द्वितीयमेवं वरयामि ते वरम् ॥ यम उवा० ॥ स्वमेव राज्यं प्रतिपत्स्यते चिरान्न च स्वधर्मान्परिहास्यते नृप: । कृतेन कामेन मया नृपात्मजे निवर्त्य गच्छस्व न ते श्रमी भवेत् ॥ सावित्र्यु० । प्रजास्त्वयैता नियमेन संयता नियम्य चैता नयसे न काम्यया । अतो यमत्वं तव देवविश्रुतं निबोधयेमां गिरमीरितां मया ॥ अद्रोह: सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा । अनुग्रहश्च दानं च सतां धर्म: सनातन: ॥ एवं प्रायश्च लोकोऽयं मनुष्या: शक्तिपेशला: । सन्त: स्वेवाप्यमित्रेषु दयां प्राप्तेषु कुर्वते ॥ यम उवा० । पिपासितस्येव यथा भवेत्पयस्तथा त्वया वाक्यमिदं समीरितम् । विना पुन: सत्यवतोऽस्य जीवितं वरं वृणीष्वेह शुभे यदीच्छसि ॥ सावित्र्युवा० । ममानपत्य: पृथिवीपति: पिता भवेत्पितु: पुत्रशतं च औरसम् । कुलस्य सन्तानकरं च तद्भवेत्तृतीयमेतं वरयामित्र ते वरम् ॥ यम उवा० ॥ कुलस्य सन्तानकरं सुवर्चसं शतं सुतानां पितरस्तु ते शुभे । कृतेन कामेन नराधिपात्मजे अतीव दूरं हि पथस्त्वमागता ॥ सावित्र्युवाच ॥ न दॄरमेतन्मम भर्तृसन्निधौ मनो हि मे दूरतरं प्रधावति । अथ व्रजन्नेव गिरा समुन्नतं मयोच्यमानं श्रृणु धर्म मे वच: ॥ विवस्वतस्त्वं तनय: प्रतापवान् ततो हि वैवस्वत उच्यते बुधै: । समेन धर्मेण च रञ्जिता: प्रजास्ततस्तवेहेश्वरधर्मराजताम् ॥ आत्मन्यपि न विश्वासस्तावद्भवति सत्सु य: । तस्मात्सत्सु विशेषेण सर्वप्रणयमृच्छति ॥ सौहृदात्प्रणयाच्चापि विश्वासो नाम जायते । तस्मात्सत्सु विशेषेण विश्वासं कुरुते जन: । यम उवा० ॥ उदाहृतं ते वचनं यदङ्गने शुभं न ताद्दक् त्वद्दते मया श्रुतम् । अनेन तुष्टोऽस्मि विनाऽस्य जीवितं वरं चतुर्थं वरयस्व गच्छ च ॥ सावित्र्युवा० । ममात्मजं सत्यवतस्तथौरसं भवेदुभाभ्यामिह यत्कुलोद्भवम् । शतं सुतानां बलिनां महात्मनामिमं चतुर्थं वरयामि ते वरम् ॥ यम उवा० ॥ शतं सुतानां बलवीर्यशालिनां भविष्यति प्रीतिकरं तवाबले । परिश्रमस्तेन भवेन्नृपात्मजे निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता ॥ सावित्र्युवा० । सतां हि या शाश्वतधर्मवृत्ति: सन्तो न सीदन्ति न च व्यथन्ति ते । सतां सद्भिर्नाम फलं सम्प्रयाति सद्भयो भवं नानुभवन्ति सन्त: ॥ सन्तो हि सत्येन यजन्ति सूर्यं सन्तो भूमिं तपसा धारयन्ति । सन्तो गतिर्भूतभव्यस्य राजन्सतां मध्ये नावसीदन्ति सन्त: ॥ आयुर्जुष्टमिदवृत्तमिति विज्ञाय शाश्वतम् । सन्त: परार्थं कुर्वाणा नावेक्षन्ते प्रतिक्रियाम् ॥ न च प्रसाद: सत्पुरुषेषु मोधो न च व्यर्थो तपस्यति चाभिमान: । यस्मादेतन्नियतं सत्सु नित्यं तस्मात्सन्तो रक्षितारो भवन्ति ॥ यम उवा० ॥ यथा यथा भाषसि धर्मसंहितं मनोनुकूलं सुपदं महार्थवत् । तथा तथा मे त्ययि भक्तिरुत्तमा वरं वृणीष्वाप्रतिमं पतिव्रते ॥ सावित्र्युवा० । न तेऽपवर्ग:सुकृताद्विना कृतस्तथान्यथान्येषु वरेषु मानद: । वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं यथा मृतो ह्येवमहं विना पतिम् ॥ न कामये भर्तृविना कृतं सुखं न कामये भर्तृविना कृतां दिवम् । न कामये भर्तृबिना गतां श्रियं न भर्तृहीना व्यवसामि जीवितुम् ॥ वरोऽपि वैवस्वत ह्यौरसात्मजशते च दत्तो भवता कृपालुना । वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं तवैव सत्यं वचनं भविष्यति ॥ तथेत्युक्त्वा तु तान् पाशान्मुक्त्वा बैवस्वतो यम: । धर्मराज: प्रहृष्टात्मा सावित्रीमिदमब्रवीत् ॥ एष भद्रे मया मुक्तो भर्ता ते कुलनन्दिनि । आरोग्यें वयसि प्राप्य सिद्धार्थश्च भविष्यति । चतुर्वर्षशतं चायुस्त्वया सार्धमुपेष्यति ॥ सा गता वटसामीप्यं कृत्वोत्सङ्गे शिरस्तत: । प्रबुद्धस्तु ततो ब्रह्मन् सत्यवानिदमब्रवीत् ॥ मया स्वप्नो वरारोहे द्दष्टोऽद्यैव च भामिनी । तत्सर्वं कथितं तस्यै सर्वमेव तत् ॥ तया च कथित: सर्व: संवादश्च यमेन हि । अस्तङ्गते तत: सूर्ये द्युमत्सेनो महोपति: ॥ पुत्रस्यागमनाकाङक्षी इतश्चेतश्च धावति । आश्रमादाश्रमं गच्छन् पुत्रदर्शनकाङक्षया ॥ आवयोरन्धयोर्यष्टि: क्व गतोऽसि विना वयो: । एवां सविविधं क्रोशन् सपत्नोको महीपति: ॥ चकार दु:खसन्तप्त: पुत्र पुत्रेति चासकृत् । अकस्मादेव राजेन्द्रो लब्धचक्षुर्महीश्वर: ॥ तद्द्दष्ट्वा परमाश्चर्यं चक्षुष्प्राप्तिं द्विजोत्तमा: । सान्त्वपूर्वं तदा वाक्यमूचुस्ते तापसा भृशम् ॥ चक्षुष्प्राप्त्या महाराज सूचितं ते महीपते । पुत्रेण च समं योगं प्राप्त्यसे नृपसत्तम ॥ ईश्वर उवा० । यावदेवंवद्न्त्येते तापसा द्विजसत्तम । सावित्रीसहित: प्राप्त: सत्यवान् द्विजसत्तम ॥ नमस्कृत्य द्विजान्सर्वान्मातरं पितरं तथा । सावित्री च ततो ब्रह्मन्ववन्दे चरणावति ॥ श्वश्रूश्वशुरयोर्ब्रह्मन्सावित्री कमलेक्षणा ॥ मुनय ऊचु: । वरं सावित्रि जानासि कारणं वरवर्णिनि । वृद्धयोश्चक्षुष: प्राप्ते: श्वश्रूश्वशुरयो: शुभे ॥ सावित्र्युवा० ॥ न जानामि मुनिश्रेष्ठाश्चक्षुष: प्राप्तिकारणम् । चिरं सुप्तस्तु मे भर्ता तेन कालव्यतिक्रम: ॥ सत्यवानुवा० । अस्या: प्रभावात्सञ्जातं द्दश्यते कारणं न च । तत्सर्वं विद्यते विप्रा: सावित्र्यास्तपस: फलम् ॥ व्रतस्यैव तु माहात्म्यं द्दष्टमेतन्मयाधुना ॥ ईश्वर उवा० । एव तु वदतस्तस्य तदा सत्यवत: प्रभो । पौरा: समागतास्तस्य आचरन्नृपतेर्हितम् ॥ येन राज्यं बलाद्राजन् हृतं क्रूरेण मन्त्रिणा । अमात्येन हत: सोऽपि इति पौरा: समागता: ॥ पौरा ऊचु: । उत्तिष्ठ राजशार्दूल स्वं राज्यं पालय प्रभो । अभिषिञ्चस्व राजेन्द्र पुरे मन्त्रि पुरोहितै: ॥ ईश्वर उवा० । सगत्वा राजशार्दूल:स्वपुरं जनसंवृत: । पितृपैतामहं राज्यं सम्प्राप्तं च महात्मना ॥ सावित्री सत्पवांश्चैव परां मुदमवापतु: । जनयामास पुत्राणां शतं वै बाहुशालिनाम् ॥ व्रतस्यैव तु माहात्म्यात्तस्या: पितुरजायत । पुत्राणां च शतं ब्रह्मन् प्रसन्नाच्च यमात्तथा ॥ एतत्ते कथितं सर्वं व्रतमाहात्म्यमुत्तमम् । क्षीणायुर्जीवितो भर्ता व्रतस्यास्य प्रभावत: ॥ कर्तव्यं सर्वनारीभिरवैधव्यफलप्रदम् ॥
॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सावित्रीकथासमाप्ता ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
॥ प्राणाग्निहोत्रोपनिषत् ॥
शरीरयज्ञसंशुद्धचित्तसंजातबोधतः ।
मुनयो यत्पदं यान्ति तद्रामपदमाश्रये ॥
ॐ सह नाववतु ॥ सह नौ भुनक्तु ॥ सह वीर्यं
करवावहै ॥ तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
हरिः ॐ ॥ अथातः सर्वोपनिषत्सारं संसारज्ञानातीत-
मन्त्रसूक्तं शारीरयज्ञं व्याख्यास्यामः । यस्मिन्नेव
पुरुषः शरीरे विनाप्यग्निहोत्रेण विनापि सांख्ययोगेन
संसारविमुक्तिर्भवतीति । स्वेन विधिनान्नं भूमौ निक्षिप्य
या ओषधीः सोमराज्ञीरिति तिसृभिरन्नपत इति द्वाभ्या-
मनुमन्त्रयते । या ओषधयः सोमराज्ञीर्बह्वीः शतविचक्षणाः ।
बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चत्वंहसः ॥ १॥
याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः ।
बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चत्वंहसः ॥ २॥
जीवला नघारिषां माते बध्नामोषधिम् ।
यातयायु रुपाहरादप रक्षांसि चातयात् ॥ ३॥
अन्नपतेऽन्नस्य नो वेह्यनमीवस्य शुष्मिणः ।
प्रप्रदातारं तारिष ऊर्जं नो धेहि द्विपदे चतुष्पदे ॥ ४॥
यदन्नमग्निर्बहुधा विराद्धि
रुद्रैः प्रजग्धं यदि वा पिशाचैः ।
सर्वं तदीशानो अभयं कृणोतु
शिवमीशानाय स्वाहा ॥ ५॥
अन्तश्चरसि भूतेषु गुहायां विश्वतोमुखः ।
त्वं यज्ञस्त्वं ब्रह्मा त्वं रुद्रस्तवं विष्णुस्त्वं वषट्कार
आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः सुवरोंनमः ।
आपः पुनन्तु पृथिवीं पृथिवी पूता पुनातु माम् ।
पुनन्तु ब्रह्मणस्पतिर्ब्रह्मपूता पुनातु माम् ।
यदुच्छिष्टमभोज्यं यद्वा दुश्चरितं मम ।
सर्वं पुनन्तु मामापोऽसतां च प्रतिग्रहं स्वाहा ।
अमृतमस्य मृतोपस्तरणमस्यमृतं प्राणे जुहोम्यमाशिष्यान्तोऽसि ।
प्राणाय स्वाहा । अपानाय स्वाहा । व्यानाय स्वाहा । उदानाय स्वाहा ।
समानाय स्वाहा । इति कनिष्ठिकाङ्गुल्याङ्गुष्ठेन च प्राणे जुहोति ।
अनामिकयापाने । मध्यमया व्याने । सर्वाभिरुदाने । प्रदेशिन्या समाने ।
तूष्णीमेकामेकऋषौ जुहोति । द्वे आहवनीये ।
एकां दक्षिणाग्नौ । एकां गार्हपत्ये । एकां सर्वप्रायश्चित्तीये ॥
अथापिधानमस्यमृतत्वायोपस्पृश्य पुनरादाय पुनरुपस्पृशेत् ।
स ते प्राणा वाऽऽपो गृहीत्वा हृदयमन्वालभ्य जपेत् ।
प्राणो अग्निः परमात्मा पञ्चवायुभिरावृतः ।
अभयं सर्वभूतेभ्यो न मे भीतिः कदाचन ॥ १॥
इति प्रथमः खण्डः ॥ १॥
विश्वोऽसि वैश्वानरो विश्वरूपं त्वया धार्यते
जायमानम् । विश्वं त्वाहुतथः सर्वा यत्र
ब्रह्माऽमृतोऽसि । महानवोऽयं पुरुषो
योऽङ्गुष्ठाग्रे प्रतिष्ठितः । तमद्भिः परिषिञ्चामि
सोऽस्यान्ते अमृताय च । अनावित्येष बाह्यात्मा
ध्यायेताग्निहोत्रं जोहोमीति । सर्वेषामेव सूनुर्भवति ।
अस्य यज्ञपरिवृता आहुतीर्होमयति । स्वशरीरे यज्ञं
परिवर्तयामीति । चत्वारोऽग्नयस्ते किंभागधेयाः ।
तत्रसूर्योऽग्निर्नाम सूर्यमण्डलाकृतिः सहस्ररश्मि-
परिवृत एकऋषिर्भूत्वा मूर्धनि तिष्ठति । यस्मादुक्तो
दर्शनाग्निर्नाम चतुराकृतिराहवनीयो भूत्वा मुखे तिष्ठति ।
शारीरोग्निर्नाम जराप्रणुदा हविरवस्कन्दति । अर्धचन्द्राकृति-
र्दक्षिणाग्निर्भूत्वा हृदये तिष्ठति तत्र कोष्ठाग्निरिति ।
कोष्ठाग्निर्नामाशितपीतलीढखादितानि सम्यग्व्यष्ट्यां
श्रपयित्वा गार्हपत्यो भूत्वा नाभ्यां तिष्ठति ।
प्रायश्चित्तयस्त्वधस्तात्तिर्यक् तिस्रो हिमांशुप्रभाभिः
प्रजननकर्मा ॥
इति द्वितीयः खण्डः ॥ २॥
अस्य शरीरयज्ञस्य यूपरशनाशोभितस्य
को यजमानः । का पत्नी । के ऋत्विजः । के सदस्याः ।
कानि यज्ञपात्राणि । कानि हवींषि । का वेदिः ।
कोत्तरवेदिः । को द्रोणकलशः । को रथः । कः पशुः ।
कोऽध्वर्युः । को होता । को ब्राह्मणाच्छंसी ।
कः प्रतिप्रस्थाता । कः प्रस्तोता । को मैत्रावरुणः ।
क उद्गाता । का धारापोता । के दर्भाः । कः स्रुवः ।
काज्यस्थाली । कावाघारौ । कावाज्यभागौ । केऽत्र
याजाः । के अनुयाजाः । केडा । कः सूक्तवाकः ।
कः शंयोर्वाकः । का हिंसा । के पत्नीसंयाजाः ।
को यूपः । का रशना । का इष्टयः । का दक्षिणा ।
किमवभृतमिति ॥
इति तृतीयः खण्डः ॥ ३॥
अस्य शारीरयज्ञस्य यूपरशनाशोभितस्यात्मा यजमानः ।
बुद्धिः पत्नी । वेदा महर्त्विजः । अहङ्कारोऽध्वर्युः । चित्तं
होता । प्राणो ब्राह्मणच्छंसी । अपानः प्रतिप्रस्थाता ।
व्यानः प्रस्तोता । उदान उद्गाता । समानो मैत्रवरुणः ।
शरीरं वेदिः । नासिकोत्तरवेदिः । मूर्धा द्रोणकलशः ।
पादो रथः । दक्षिणहस्तः स्रुवः । सव्यहस्त आज्यस्थाली ।
श्रोत्रे आघारौ । चक्षुषी आज्यभागौ । ग्रीवा धारापोता ।
तन्मात्राणि सदस्याः । महाभूतानि प्रयाजाः । भूतानि
गुणा अनुयाजाः । जिह्वेडा । दन्तोष्ठौ सूक्तवाकः । तालुः
शंयोर्वाकः । स्मृतिर्दया क्षान्तिरहिंसा पत्नीसंयाजाः ।
ओङ्कारो यूपः । आशा रशना । मनो रथः । कामः पशुः ।
केशा दर्भाः । बुद्धीन्द्रियाणि यज्ञपात्राणि । कर्मेन्द्रियाणि
हवींषि । अहिंसा इष्टयः । त्यागो दक्षिणा । अवभृतं
मरणात् । सर्वा ह्यस्मिन्देवताः शरीरेऽधिसमाहिताः ।
वाराणस्यां मृतो वापि इदं वा ब्रह्म यः पठेत् । एकेन
जन्मना जन्तुर्मोक्षं च प्राप्नुयादिति मोक्षं च
प्राप्नुयादित्युपनिषत् ॥ ३॥
ॐ सह नाववतु ॥ सह नौ भुनक्तु ॥ सह वीर्यं करवावहै ॥
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
हरिः ॐ तत्सत् ॥
इति प्राणाग्निहोत्रोपनिषत्समाप्ता ॥
Encoded by Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail.com)
BACK TO TOP
% Text title : Pranagnihotra Upanishad
% File name : pranagni.itx
% itxtitle : prANAgnihotropaniShat
% engtitle : Pranagnihotra Upanishad
% Category : upanishhat
% Location : doc_upanishhat
% Sublocation : upanishhat
% Author : Vedic tradition
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/religion
% Transliterated by : Sunder Hattangadi (sunderh at hotmail.com)
% Proofread by : Sunder Hattangadi (sunderh at hotmail.com)
% Latest update : April, 18, 2000
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
बास्केट्बाल्-क्रीडा
अन्तर्विषयाः
करण्डककन्दुक क्रीडा (Basket Ball)[सम्पादयतु]
-
-
- गतिप्रकर्षाद् वपुषश्च मत्याः, सत्प्रत्ययात् क्रीडकपञ्चकाभ्याम ।
- करण्डके कन्दुकपातनेन, क्रीडेयमीड्यास्ति मिथः समाजे ॥१॥
-
-
-
- सतर्कता-स्फूर्ति -विवेक -निष्ठा -सूक्ष्मेक्षिका- सन्तुलनैर्नितान्तम् ।
- दत्तावधानाः कृतिमादधाना भवन्ति भूमाविह लब्धमानाः ॥२॥
-
ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः[सम्पादयतु]
कस्मिन्नपि कर्मणि प्रवृत्त्यनन्तरं मुहुर्मुहुस्तस्य प्रयोगेणानन्दोपलब्धिर्भवति । यदा कदा तस्मिन् न्यूनताऽधिकता विकारो वैशिष्ट्यञ्चापि प्रविशति । तदाधारेणा नवीनस्य कर्मण उत्पत्तिरपि भवति । इत्यमेव करकन्दुक-पादकन्दुक- क्रीडादीनां प्रयोगेषु साम्य-वैषम्पाभ्यामस्याः 'करण्डक -कन्दुक-क्रीडा" या जनिरभूदिति प्रतीयते । अस्याः क्रीडाया विकासे 'वाई.एम.सी.ए.‘स्प्रिंगफील्ड्’ स्थिते "शारीरिक शिक्षा-महाविद्यालये’ श्रीनाथस्मिथ-द्वारा सन् १८६१ वत्सरेऽक्रियत । १८६४ वर्षे तत्र प्रथमं सङ्घस्य स्थापनाऽभूता । १६०८ तमे वर्षे राष्ट्रियसङ्घस्योदयानन्तरं नियमाः स्वीकृताः १६३२ तमे हायने च सर्वतः प्रथमं प्रतियोगिताऽजायत । क्रमेण विश्वक्रीडाप्रतिस्पर्धासु स्थानं सम्प्राप्य १६५० तमे वर्षे विश्वक्रीडा-नायकताऽप्यारभत । भारते क्रीडेयं १६३० ई.तः प्रारब्धा विकसिता च सती लोकप्रियतां प्राप्नोत् । १६५० ई.वर्षे बालसङ्घस्य स्थापनाऽभूत् । साम्प्रतं विद्यालयेषु महाविद्यालयेषु च बालका बालिका वा पूर्णया रुच्या खेलन्ति । स्वल्पेन समयेन स्वल्पे क्रीडाक्षेत्रे स्वल्पैः साधनैः कौतूहलं वर्धयन्तीयं क्रीडा शरीरस्य सर्वेषामङ्गानां विकासाय पुष्टये च महत्त्वपूर्णा विद्यते ।
क्रीडाङ्गणं क्रीडोपकरणानि च[सम्पादयतु]
तीव्रया गत्या क्रीडनीयायां 'करण्डक-कन्दुक-क्रीडा’ यां नियमज्ञानमावश्यकं विद्यते । क्रीडायाः पूर्ण आनन्दोऽपि तथैव प्राप्यते यदा क्रीडका नियमज्ञा भवन्ति तथा तदनुसृत्यैव क्रीडन्ति। अनया दृष्ट्याऽधो दर्शितदिशा क्रीडाङ्गण-क्रीडोपकरणव्यवस्था समीचीना विधीयते -
(क) क्रीडाङ्गणम्[सम्पादयतु]
इयं क्रीडाऽनावृते प्राङ्गणे, विशाले प्रकोष्ठे तथा काष्ठपट्टवति धरातले क्रीडयते ।
- (१) अस्याः क्रीडाङ्गणं २६ मीटरमितमायतं १४.मी मानेन च विस्तृतं भवति ।
- (२) प्राङ्गणं स्वच्छं सुन्दरं वज्रचूर्णेन दृढमथवा मृत्तिकाया अपि भवितुं शक्नोति । परं तस्मिन स्खलनस्य सम्भावना न भवेत् ।
- (३)यदि विशाले भवने क्रीडाङ्गणं निर्मीयते तदा प्रकोष्ठस्योच्चता ७ मी.मिता तथा प्रकाशस्य पूर्णा व्यवस्था विधातव्या । प्रकाशो नेत्रेषु चाकचक्य -क्षेपको न भवेदिति विशिष्य ध्येयम् ।
- (४) क्रीडाक्षेत्रस्य सर्वेष्वपि भागेषु पर्याप्तरुपेण स्थानं रिक्तमपेक्षितं भवति, यतो वेगेन धावन क्रीडकः करण्डिकायां कन्दुकनिपातनात् परमथवा सहयोगिने कन्दुकप्रदानात् परं स्वीयां गतिं नियन्त्रयितुं शक्नुयात् ।
(ख) रेखाः[सम्पादयतु]
क्षेत्रस्य सीमरेखाः स्पष्टतया दृष्टिगोचरा भवेयुः । रेखानामा धारेणा क्रीडाव्यवस्थापने सौविध्यं भवति तथा क्रीडका अपि नियमानुसारं क्रीडने पत्परा भवन्ति ।
- (१) क्षेत्रस्य सीमरेखातोऽग्रे १ मीटरमिते विप्रकृष्टे परित एकाऽन्यापि रेखा कार्या यस्या निकटे स्थित्वा जनाः क्रीडनं विलोकयेयुः ।
- (२) रेखायाः ५ सै.मी.मिता स्थूलता भवेत् ।
- (३) मध्यरेखा क्षेत्रं मध्यभागाद् विभनक्ति, ततोऽग्रिम-पृष्ठभागौ मन्येते ।
- (४) क्षेत्रमध्ये वृत्तमेकं भवति यस्य व्यासः १.८० मी.मितो भवति ।
- (५) अन्त्यरेखाया एकस्य कोणस्य ४ मी.दूरे ७ मी.मितैका रेखा भवति । यथा ५.८० मी. मितेनान्तरेणैकमन्यद् वृत्तं विधीयते यस्य व्यासोऽपि १.८० मी. भवति । अस्य मध्यरेखाऽन्त्यरेखायाः समानान्तरशालिनी भवति । इयं रेखा उन्मुक्तप्रक्षेप (फ्री थ्रो) रेखा निगद्यते । इयं २.६० मी. आयता भवति ।
(३) फलकम् (बोर्ड)[सम्पादयतु]
- (क) ३. सै.मी .स्थूलेन काष्ठपट्टकेन निर्मितमिदं फलकं १.८० मी. आयतं तथा १.२० मी. विस्तृतं भवति । भूमेरस्योच्चता २.७५ मी. तथाऽन्त्यरेखात इदं १.२० मी. अन्तर्भागे स्थाप्यते ।
- (ख) फलकस्य स्तम्भा अन्त्यरेखातः ४० सें मी. पृष्ठभागे पूर्णतया सुदृढा निखन्यन्ते । यतः फलके कन्दुक्स्य सङ्घट्टनेन परावर्तनं (रीबाउस) मिलेत् ।
- (ग) फलकस्य चतुर्ष्वपि भागेषु कृष्णवर्णा रेखा प्रायः ५ सै.मी मिता भवति।
- (४) करण्डकम्
फलकस्याधः ४० सै.मी.मिते दूरवर्तिनि भ.गे मध्ये एकं वृत्ताकारकमायसं गोलकं भवति । लोहसूत्रस्य स्थूलता २० मी.मी.मिता तथा वृत्ताकारस्यान्तरिको व्यासः ४५ सै.मी.मितो भवति । अयं गोलकारः फलकात् १५ सै.मी दूरे योजितो भवति ।अस्मिन् गोलके एका सूत्रमयी जालिका ६० से.मी.मीता प्रलम्बासन्नद्धा क्रियते । अस्यैवाभिधानं 'बास्केट्’ इत्यस्ति ।
- (५) कन्दुकः
कन्दुकस्य वृत्तता ७५ सै.मी.मिता तथा भारः ६२५ ग्राम मितो भवति । यदि कन्दुकः क्रीडाक्षेत्रे स्कन्धयोः समानायामुच्छतायां प्रक्षिप्येत तदा तदीयोच्छलनं १.८० मी .मितं स्यात् । कन्दुक्स्य वर्तुलता समुचिता भवेदन्यथा तस्य सन्तुलनं यथोचितं न स्थास्यति किञ्च क्रीडकेभ्य आदान- प्रदानकाले नियन्त्रणेऽपि काठिन्यं भविष्यति ।
क्रीडकाः क्रीडा विधयश्च[सम्पादयतु]
(१) क्रीडकास्तेषां नियमाश्च[सम्पादयतु]
- (क) दलयोजना-अस्यां क्रीडायां प्रतिदलं पञ्च पञ्च क्राडका भवन्ति । क्रीडाक्षेत्राद् बहिः प्रतिदलमन्ये सप्त-सप्त क्रीडका अपि परिवर्तनाय प्रतिनिधिरुपेण सथाप्यन्ते येषां यथासमयं क्रमेण कन्दुकस्य बहिर्गमनात् परं परिवर्तनं कर्तुं शक्यते ।
- (ख) वेष-भूषा -प्रतिदलं क्रीडकानां वस्त्रोपवस्त्रे भिन्न-भिन्नवर्णमये भवतः । यथोचितं क्रमाङ्का अपि वक्षसि पृष्ठे वाऽङ्किता भवन्ति यतः केन किं कृतमिति ज्ञानं सुकरं भवेत् ।
- (ग) क्रीडक-नियमाः कस्यापि क्रीडार्थिनः क्रीडाङ्गणे सञ्चालकस्याज्ञां विना प्रवेष-निर्गमौ न भवतः । दलनायकः कस्या अपि समस्यायाः समाधानाय सञ्चलकेनालपितुं प्रभवति । विरोधिभ्यः साक्षात कथनं नोचितम् । सत्यां त्रुटौ हस्तावुत्थाय त्रुटिः स्वीकार्या ।
- (घ) क्रीडक-परिवर्तनम् -कन्दुकस्य बहिर्गमनकाले, क्रीडकस्य स्थाने परिवर्तनं क्रियते तस्य क्रमसंख्या गणकाय सूच्यते परिवर्तितश्च २० मिनटाभ्यन्तर एव क्षेत्रमागच्छेत् ।
(२) क्रीडानियमाः[सम्पादयतु]
- (क) समयः -इयं क्रीडा २०-२० मिनटानां द्वाभ्यामर्धाभ्यां तथा १० मिनटानां विश्रामेण सम्पद्यते । क्रीडायाः सञ्चालको मुद्रामुच्छाल्य दलस्य क्रीडस्थलाय दिशश्चयनं कारयति तत्र दलनायकावधिकुरुतः । क्रीडारम्भाय सञ्चालकः कन्दुकं क्रीडाङ्गण- मध्यवृत्तादुच्छालयति तथा द्वौ विपक्षक्रीडकौ कन्दुकं बलाद् गृह्णीतः ।
- (ख) सावरोध-घटिका-
कन्दुकोत्पतनात् परं 'समय-पालः’ सावरोध घटिकां (स्टापवाच) प्रचलयति तदाधारेण समयाङ्केनं च भवति । निर्णयं विना क्रीडासमाप्तिर्भवति तदा ५-५ मिनटान्यतिरिक्तानि भूयोऽपि दीयन्ते समयाधिकारी क्रीडावरोधे सति घटिकामप्यवरुणत्ति । गणकोऽङ्कोपलब्धिमङ्कयति । अङ्कपूर्न्यनन्तरं कन्दुकः पराचिताय दलाय दीयते ।
- (ग)क्रीडातः कन्दुकस्य बहिर्गतत्वं -(१) गणनापूर्तौ , (२) विशिष्टायां त्रुटौ, (३) मुक्तप्रक्षेपान्तरं, (४) कन्दुकस्य फलकेऽवरोधात् (५) सञ्चालकस्य सङ्केते तथा (६) पार्श्वप्रक्षेपे सति मन्यते ।
- (घ) प्रधिकारिणः -क्रीडाया अनुशासनपूर्वकं सञ्चालनाय चत्वारोऽधिकारिणोऽस्यां भवन्ति । (१-२) सञ्चालक-युगलम्, (३) एको गणकः (४) एकः समयाधिकारी च ।
- (ङ) घटिकावरोध-करणानि -नियमभङ्गः, त्रुटिपूर्णं क्रीडनम्, कन्दुकावरोधः, पुनः क्रीडारम्भे विलम्बः, क्रीडकस्य रुग्णता , ३० सै.क्षणानां निर्णयस्तथा विशिष्टाअ त्रुटिः -सन्ति । सञ्चालकः शुषिरवादनेन क्रीडां समाप्नोति तत्र समयावधिपूर्तिः समयपालनावहेलनादीनि च कारणानि भवन्ति ।
(च) त्रुटयः -अस्यां क्रीडायां त्रुटयो (फाउल) नानाविधा भवन्ति, यथा-सर्वसाधारणी (कामन), वैयक्तिकी, अभद्रव्यवहाररुपा नियमावहेलनजा च परस्परं सहयोगेन क्रीडका अधिकारिणश्च सावधानतया क्रीडामिमां सयोजयन्ति तदेयमतिवानन्द-प्रदायिनी भवति ।
केचन विशिष्टा निर्देशाः शब्दाश्च[सम्पादयतु]
करण्डक-कन्दुक- क्रीडा तीव्र-गत्या क्रीडनीया क्रीडा विद्यते, अतः प्रत्येकं क्रीडकेन पूर्वं नियमानां दृढोऽभ्यासः कर्तव्यः । कीडाङ्गणेऽवतरणात् पूर्बं शारीरिक्युष्णता, दीर्घश्वासाभ्यासः, गतिवृद्धये नियमितो व्यायामस्तीव्रधावनाभ्यासश्चेति प्रक्रियासु प्रावीण्यं प्राप्तव्यम । निम्नलिखिताः शब्दाश्चास्यां प्रयुज्यन्ते -
कन्दुकप्राप्तिः -(बाल लेना) कस्मादपि क्रीडकात् कन्दुकप्राप्तेः प्रयासः स्ववक्षसि कर्तव्यः क्रीडकस्य गतिविधयो ज्ञातव्याः । मिथः सहयोक्तव्यम् । कन्दुकस्य प्राप्तिसमकालमेव स्वस्याः स्थितेः परिज्ञानं विधाय पश्चादग्रे वर्धितव्यम् ।
सहयोगिने कन्दुक-लम्भनम् -(पास देना) अस्यां क्रियायां सतर्कतापूर्वकं क्रीडको विरोधिनः संरक्ष्य स्वसहक्रीडकाय क्न्दुकं वितरति । अतः स विपक्षक्रीडकाद् दूरे तिष्ठेत, लक्ष्यं साधयेत्, कन्दुकं साधु नियन्त्रयेत्, विरोधिनं वञ्चयित्वा स्वस्थितिं व्यवस्थाप्य, प्रक्षेपणे स्फूर्तिं विधाय क्रीडेत् । एतदर्थं पूर्ववर्णित-वञ्चनाग्रेवर्धन(ड्रिबलिंग) प्रक्रिययोर्जानमप्यत्यावश्यकं वर्तते ।
पदस्थैर्थम् -(पीवट) ड्रिबलिंगसमये क्रीडको यदाऽग्रे वर्धते तदा रक्षकक्रीडकस्तमवरुणद्धि तस्यां स्थितौ स कन्दुकं नीत्वा स्थिरो भवति । परं तदा स स्वं पादं स्पन्दयितुं न शक्नोति परं द्वितीयः पादो भ्रमणे शक्तो भवति । इयं स्थितिः पदस्यैर्य-(पीवट)नाम्ना ज्ञायते ।
फ्री थ्रो -मुक्तप्रक्षेपणम् । रीबाउण्ड -कन्दुकस्य फलकसङ्घटनात् परं पुनरागमनमुच्यते । इदमाक्रमणं रक्षकरुपाभ्यां द्विधा भवति ।
शूटिंग्- लक्ष्यसाधनम् (दूरतः समीपतो वा)-इदमपि दूरतो निकटातश्च क्रियते तथैकेन हस्तेन द्वाभ्यां हस्तभ्यां च ताडनेन पुनरपि द्विविधं भवति ।
संरक्षण- विधेश्चत्वारो विभागाः सन्ति
- (१) अवरोधः (ब्लाकिंग)
- (२) निवर्तनम् (टेकलिंग)
- (३)रक्षणयोजना (डिफेन्स प्लानिंग)
- (४) रक्षणं (गाडिग) च। एतेषां नियमा अपि क्रीडकेन ज्ञातव्याः । किञ्च-
-
-
- आदाने वा प्रदाने प्रभवति कुशलः कन्दुकस्य प्रहर्ता
- क्षेत्रं रक्षन करण्डे क्षिपति च सततं कन्दुकं सावधानः ।
- उत्साहेन प्रबुद्धः प्रगतिपथ इतो तीव्रगत्या प्रवृद्धः
- श्रित्वा क्रीडाङ्गणस्थो घ्रुवमिह लभते कीर्तिमानं जयञ्च ॥
-
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरंगिणी
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Historical
- Naismith Museum & Basketball Hall of Fame – Almonte, ON
- Basketball Hall of Fame – Springfield, MA
- Hometown Sports Heroes
- Organizations
- Basketball at the Olympic Games
- International Basketball Federation
- National Basketball Association
- Women's National Basketball Association
- Continental Basketball Association (oldest professional basketball league in the world)
- National Wheelchair Basketball Association
- Other


text:
सूत्र ४०
यथा च तक्षोभयथा ॥४०॥
यथा च तक्षोभयथा ।
एंव तावच्छास्त्रार्थवत्त्वादिभिर्हेतुभि: कर्तृत्वं शारीरस्य प्रदर्शितं तत्पुन: स्वाभाविकं वा स्यादुपाधिनिमित्तं वेति चिन्त्यते ।
तत्रैतैरेव शास्त्रार्थवत्त्वादिभिर्हेतुभि: स्वाभाविकं कर्तृत्वमपवादहेत्वभावादिति ।
एवं प्राप्ते ब्रूम: ।
न स्वाभाविकं कर्तृत्वमात्मन: संभवत्यनिर्मोक्षप्रसङ्गात् ।
कर्तृत्वस्वभावतत्वे हयात्मनो न कर्तृ त्वान्निर्मोक्ष: संभवति ।
अग्नेरिवौष्ण्यात् ।
न च कर्तृत्वादनिर्मुक्तस्यास्ति पुरुषार्थासिद्धि: कर्तृत्वस्य दु:खरूपत्वात् ।
ननु स्थितायामपि कर्तृत्वशक्तौ कर्तृत्वकार्यपरिहारात्पुरुषार्थ सेत्स्यति ।
तत्परिहारश्च निमित्तपरिहारात् ।
यथाग्नेर्दहनशक्तियुक्तस्यापि काष्ठैव्योगाद्दहनकार्याभावस्तद्वत् । न ।
निमित्तानामपि शक्तिलक्षणेन संबन्धेन संबद्धानामत्यन्तपरिहारासंभवात् ।
ननु मोक्षसाधनविधनान्मोक्ष: सेत्स्यति । न ।
साधनायत्तस्यानित्यत्वात् ।
अपि चनित्य्युद्धबुद्धमुक्तात्मप्रतिपादनान्मोक्षसिद्धिरभिमता ।
तादृगात्मप्रतिपादनं च न स्वाभाविके कर्तृत्वेऽवकल्पेत ।
तस्मादुपाधिधर्माध्यासेनैवात्मन: कर्तृत्वां न स्वाभाविकम् ।
तथा च श्रुतिर्ध्यायतीव लेलायतीवेति ।
आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिण इति चोपाधिसंपृक्तस्यैवात्मनो भोक्तृत्वादिविशेषलाभं दर्शयति ।
न हि विवेकिनां परम्सादन्यो जीवो नाम कर्ता भोक्ता वा विद्यते नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टेत्यादि श्रवणात् ।
पर एव तर्हि संसारी कर्ता भोक्ता च प्रसज्येत परस्मादन्यश्चेच्चितिमाञ्जीव: कर्ता बुद्धयादिसङ्घातव्यतिरिक्तो न स्यात् । न ।
अविद्याप्रत्युपस्थापितत्वात्कर्तृत्वभोक्तृत्वयो: ।
तथा च शास्त्रं यत्र हि द्वितमिव भवति तदितर इतरं पश्यतीत्यविद्यावस्थायां कर्तृत्वभोक्तृत्वे दर्शयित्वा विद्यावस्थायां ते एव कर्तृत्वभोक्तृत्वे निवारयति यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभुत्तत्केन कं पश्येदिति ।
यथा स्वप्नजागरितयोरात्मन उपाधिसंपर्ककृतं श्रमं श्येनस्येवाकाशे विपरिपतत: श्रावयित्वा तदभावं सुषुप्तौ प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तस्य श्रावयति तद्वा अस्यैतदाप्तकाममात्मकाममकामं रूपं शोकान्तरमित्यारभ्यैषास्य परमा गतिरेषास्य परमा सम्पदेषोऽस्य परमो लोक एषोऽस्य परम आनन्द इत्युपसंहारात् ।
तदेतदाहाचर्य: ।
यथा च तक्षोभयथेति ।
त्वर्थे चायं च: पठित: ।
नैवं मन्तव्यं स्वाभाविकमेवात्मन: कर्तृत्वमग्नेरिवौष्ण्यमिति ।
यथा तु तक्षा कोके वास्यादिकरणहस्त: कर्ता दु:खी भवति स एव स्वगृहं प्राप्ते विमुक्तवास्यादिकरण: स्वस्थो निर्वृतो निर्व्यापार: सुखी भवत्येवमविद्याप्रत्युपस्थापितद्वैतसंपृक्त आत्मा स्वप्नजागरितावस्थयो: कर्ता दु:खी भवति स तच्छ्रमापनुत्तये स्वमात्मानं परं ब्रम्हा प्रविश्य विमुक्तकार्यकरणसंघातोऽकर्ता सुखी भवति संप्रसादावस्यायाम् ।
तथा मुक्त्यवस्थायामप्यविद्याध्वान्तं विद्याप्रदीपेन विधूयात्मैव केवलो निर्वृत: सुखी भवति ।
तक्षदृष्टान्तश्चैतावतांशेन द्रष्टव्य: ।
तक्षा हि विशिष्टेषु तक्षणादिषु व्यापारेष्वपेक्ष्यैव प्रतिनियतानि करणानि वास्यादीनि कर्ता भवति ।
स्वशरीरेण त्वकर्तैव ।
एवमयमात्मा सर्वव्यापारेष्वपेक्ष्यैव मनआदीनि करणानि कर्ता भवति स्वात्मना त्वकर्तैवेति ।
न त्वात्मनस्तक्शण इवावयवा: सन्ति यैर्हस्तादिभिरिव वास्यादीनि तक्षा मनआदीनि करणान्यात्मोपाददीत न्यस्येद्वा ।
यत्तूक्तं शास्त्रार्तह्वत्त्वादिभिर्हेतुभि: स्वाभाविकमात्मन: कृर्तृत्वमिति । तन्न ।
विधिशास्त्रं तावद्यथाप्राप्तं कर्तृत्वमुपादाय कर्तव्यविशेषमुपदिशति न कर्तृत्वमात्मन: प्रतिपादयति ।
न च स्वाभाविकमस्य कर्तृत्वमस्ति ब्रम्हात्मत्वोपदेशादित्यवोचाम ।
तस्मादविद्याकृतं कर्तृत्वमुपादाय विधिशास्त्रं प्रवर्तिष्यते ।
कर्ता विज्ञानात्मा पुरुष इत्येवंजातीयकमपि शास्त्रमनुवादरूपत्वाद्यथाप्राप्तमेवाविद्याकृतं कर्तृत्वमनुवदिष्यति ।
एतेन विहारोपादाने परिहृते ।
तयोरप्यनुवादरुपत्वात् ।
ननु सन्ध्ये स्थाने स्थाने प्रसुप्तेषु करणेषु स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तत इति विहार उपदिश्यमान: केवलस्यात्मन: कर्तृत्वमावहति ।
तथोपादानेऽपि तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादायेति करणेषु कर्मकरणविभक्ती श्रूयमाणे केवलस्यैवात्मन: कर्तृत्वं गमयत इति ।
अत्रोच्यते । न तावत्सन्ध्ये स्थानेऽत्यन्तमात्मन: करणविरमणमस्ति ।
सधी: स्वप्नो भूत्वेमं लोकमतिक्रामतीति तत्रापि धीसंबन्धश्रवणात् ।
तथा च स्मरन्ति - इन्द्रियाणामुपरमे मनोऽनुपरतं यदि ।
सेवते विषयानेव तद्विद्यात्स्वप्नदर्शनमिति ।
कामादयश्च मनसो वृत्तय इति श्रुति: ।
ताश्च स्वप्ने दृश्यन्ते ।
तस्मात्समना एव स्वप्ने विहरति ।
विहारोऽपि च तत्रत्यो वासनामय एव न तु पारमार्थिकोऽस्ति तथा च श्रुतिरिवकारानुबद्धमेव स्वप्नव्यापारं वर्नयति ।
उतेव स्त्रीभि: सह मोदमानो जक्षदुतेवापि भयानि पश्यन्निति ।
लौकिका अपि तथैव स्वप्नं कथयन्ति ।
आरुरुक्षमिव गिरिशृङ्गमद्राक्षमिव वनराजिमिति ।
तथोपादानेऽपि यद्यपि करणेषु कर्मकरणविभक्तिनिर्देशस्तथापि तत्संपृक्तस्यैवात्मन: कर्तृत्वं द्रष्टव्यम् ।
केवले कर्तृत्वासंभवस्य दर्शितत्वात् ।
भवति च लोकेऽनेकप्रकारा विवक्षा योधा युध्यन्ते योधै राजा युध्यत इति ।
अपि चास्मिन्नुपादाने करणव्यापारोपरममात्रं विवक्ष्यते न स्वातन्त्र्यं कस्यचिदबुद्धिपूर्वकस्यापि स्वापे करणव्यापारोपरमत्य दृष्टत्वात् ।
यस्त्वयं व्यपदेशो दर्शितो विज्ञानं यज्ञं तनुत इति स बुद्धेरेव कर्तृत्वं प्रापयति ।
विज्ञानशब्दस्य तत्र प्रसिद्धत्वात् ।
मनोनन्तरं पाठाच्च ।
तस्य श्रद्धैव सिर इति च विज्ञानमयस्यात्मन: श्रद्धाद्यवयवत्वसंकीर्तनात् ।
श्रद्धादीनां च बुद्धिधर्मत्वप्रसिद्धे: ।
विज्ञानं देवा: सर्वे ब्रम्हा ज्येष्थमुपासत इति च वाक्यशेषात् ।
ज्येष्ठत्वस्य च प्रथमजत्वस्य बुद्धौ प्रसिद्धत्वात् ।
स एष वाचश्चित्तस्योत्तरोत्तरक्रमो यद्यज्ञ इति च श्रुत्यन्तरे यज्ञस्य वाग्बुद्धिसाध्यत्वावधारणात् ।
न च बुद्धे: शक्तिविपर्यय: करणानां कर्तृत्वाभ्युपगमे भवति ।
सर्वकारकाणामेव स्वव्यापारेषु कर्तृत्वस्यावश्यंभावित्वात् ।
उपलब्ध्यपेक्षं त्वेषां करणानां करणत्वं सा चात्मन: ।
न च तस्यामप्यस्य कर्तृत्वमस्ति ।
नित्योपलब्धिस्वरूपत्वात् ।
अहङ्कारपूर्वकमपि कर्तृत्वं नोपलब्धुर्भवितुमर्हति ।
अहङ्का रस्याप्युपलभ्यमानत्वात् ।
न चैवं सति करणान्तरकपनाप्रसङ्ग: ।
बुद्धे: करणत्वाभुपगमात् ।
समाध्यभावस्तु शास्त्रार्थवत्त्वेनैव परिहृत: ।
यथाप्राप्तमेव कर्तृत्वमुपादाय समाधिविधानात् ।
तस्मात्कर्तृत्वमप्यात्मन उपाधिनिमित्तमेवेति स्थितम् ॥४०॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
द्वितीयोऽध्यायः
Technical Details
व्यतिरेकभावादिनिर्णयः
द्वितीयोऽध्यायः
प्रसंगविपर्ययरहस्यं.....पूर्वपर्यवस्थि (त).....विपक्षादक्षणिका व्यायावृत्तं प्राप्तं वर्णनम्। अधिकश्च तत्राश्रयहेतुदृष्टान्तसि (१) द्धौ-प्रमाणाभावः, अवस्तुनि प्रमाणाभाववृत्तेः, प्रमाण प्रवृत्तावलीकत्वानुपपत्तेः। एवं तर्हि अव्यवहारे स्ववचनविरोध इति चेत्-तत् किं स्ववचनविरोधेनतेषुप्रमाणमुपदर्शि-(२)-तं भवेत् व्यवहारनिषेधव्यवहारोपि खण्डितः स्यात्। अप्रामाणिको व्यवहारोऽवश्यं स्वीकर्त्तव्य इति वा भवेत्।
नाद्यः-नहि विरोधसहस्रेणापि स्थिरे तस्यक्रमादिविर-(३)-हे वा शशशृङ्गे वा प्रत्यक्षं अनुमानं वा उपदर्शयितुं शक्यं तथात्वे वा कृतं भौतकलहेन। द्वितीयस्तु इष्यत एव प्रमाणिकैः। अवचनमेव तर्हि प्राप्तं किं कुर्मो यत्र वच-(४)-नं सर्वथैवानुपन्नं तत्रावचनमेव श्रेयः, त्वमपि परिभावय तावत्। निष्प्रामाणिकेऽर्थे मूकवावदूकयोः कतरः श्रेयान् प्रमाणिक इति।
एवं विदुषापि भवता न मूकीभूय (५) स्थितं अपितु व्यवहारः प्रतिषिद्ध एवासतीति चेत् सत्यं-यथा अप्रामाणिकः स्ववचनविरुद्धोऽर्थो मा प्रसाङ्क्षीदिति मन्यमानेन त्वयि योऽप्रामाणिक-(६)-एवासति व्यवहारः स्वीकृतस्तथास्माभिरपि प्रमाणचिन्तायाँ अप्रामाणिको व्यवहारो मा प्रसाङ्क्षीदिति मन्यमानैरप्रामाणिक एव स्ववचनवि-(७)-रोधः स्वीक्रियते। यदि तूभयत्रापि भवान्समानदृष्टिः स्यादस्माभिरपि तदा न किञ्चिदुच्यत इति।” तृतीये त्वप्रमाणिकश्चाप्यवश्यस्वीकर्तव्यश्चेति कस्येयमाज्ञा इति भवानेव (८) प्रष्टव्यः। व्यवहारस्य सुदृढनिरूढत्वादिति चेत्-अप्रामाणिकश्च दृढनिरूढश्चेति व्याघातः। कथञ्चिदपि व्यवस्थितत्वादिति चेत्-अप्रामाणिक(९) श्चेन्नकथञ्चिदपि व्यवतिष्ठते-प्रामाणिकादिवत्तदेवोच्यतामितिवादे व्यवस्था। एकमेव जल्पवितण्डयोस्तु प्रमाणप्रश्नमात्रव्यवस्यते स्ववचनव्याघातः। तत्र (१०) प्रमाणेनोत्तरमशक्यम् च, अप्रमाणेन तूत्तरे स्ववचनेनैव भङ्गः, मदुक्तेषु प्रश्नादिषु प्रमाणं नास्तीति स्वयमेव स्वीकारात् अनुत्तरे तु अप्रति भैवेति। यदि च व्यवहारस्वीकारे विरोधपरिहारः स्यात् असौ स्वीक्रियेतापि न त्वेवं-न खलु सकलव्यवहाराभाजनञ्च तन्निषेधभाजनं वेति परस्परमविरोधि(तम्(२)चेत्) इति परेणोक्तं तदेतत्सकलमसङ्गतम्-स्ववाग्वाधाबोधनया हि व्यापकानुपलम्भाश्रयाद्यसिद्धिमुद्भावयतोऽदोषोद्भावनं नाम निग्रहस्थानं उत्थाप्यते। (३) कथमिति चेत्-उच्यते।
आश्रयदृष्टान्तादौ प्रमाणाभाव इति साध्यमध्यवसितम्। अवस्तुनि प्रमाणाप्रवृत्तेरिति हेतुरावेदितः। प्रमाणप्रवृत्तावलीकत्वानुप(४)पत्तेरिति स्वाभिप्रायेण उपपत्तिः प्रतिपादिता तथा चाश्रयेऽवष्टम्भकप्रतिपन्ने प्रमाणेन प्रमाणाप्रवृत्तिलक्षणधर्मस्य धर्मिधर्म्मत्वावरोधे च निष्प-(५)-न्ने कथं नाश्रयाद्यसिद्धिबोधः।
अथ नास्त्येव असिद्ध्यादिदोष परप्रमाणस्याप्यसिद्धया साधनादौ न सन्निधानं लब्धव्यमित्यापातम्। तथा च तत्प्रमा(६) णमेवापवाददरिद्रत्वात्। ततश्च यत्त्वयादूषणमुक्तं तत्र दूषणमिति अदोषोद्भावनं नाम निग्रहस्थानमतस्तयोरेकतरवादिनिराकरणान्ता पर्यवसान (७) मानीतैवकथेति किं परं निरर्थकविकल्पत्रयेण भवितव्यम्। तथा हि किं प्रमाणमुपदर्शितं भवेदिति प्रमाणमेवापदर्शितं निर्दोषता विस्फुरणात् स्वसाधनस्य परोक्ताव-(८)-द्यस्य स्ववचनविचलना भ्रान्तत्वात्। अव्यवहारप्रतिषेधव्यवहारखण्डनापि स्ववाग्बाधितव्यवहारप्रतिषेधसन्निधानायका वस्तुधर्म्मिधर्मस्य च प्रमाणत्वात् प्रतिवादिनः न (९) च व्यवहारनिषेधव्यवहारहेतुरपहस्तितो हस्ते’न्यस्तश्च व्यवहारप्रतिषेधव्यवहार इति हृदयङ्गमं जनङ्गमस्यापि व्यापकानुपलम्भेन व्याप्याभावव्यवहारं व्यवहारतः सुदूरमपकृष्टप्रामाणिकव्यवहारावश्यमङ्गीकरणम्।
यत्पुनरुक्तं नहि विरोधसहस्त्रेणापीत्यादि तदपि स्ववचनविरोधानुरुद्धमवधार्यम्। नित्येऽवस्तुनि प्रमाणमुपदर्शयितु-(२) मशक्यं प्रत्यक्षमनुमानमिति किं त्वया प्रतिपन्नं अप्रतिपन्नं वा। प्रतिपत्तिरपि किं प्रमाणेन अप्रमाणेन वा। प्रमाणेन प्रतिपत्रौ स्ववचनव्याघातः। अप्रमाणेन तु प्रतिपत्तिरप्रामा(३)णिकस्यैवेति महती विकृतिः। न चायं भौतकलह प्रमाणस्यव्यापकानुपलम्भस्यं दर्शितत्वात्। द्वितीयस्त्विष्यत इति चान्तर्भूत्वा भासते जनः प्रामाणिकश्चेति अवस्तुनि व्यवहार-(४)-प्रतिषेधव्यवहारखण्डना कुतश्चेतिब्रुवन्तः एव विशिष्ट विषयव्यवहारप्रतिषेधव्यवहारखण्डेनाशब्देनैव तद्विषयप्रमाणाप्रवृत्या तद्विषयत्वमुक्तसाध्यस्य दुःसमाधानम्। अवस्तुनि (५) व्यवहारप्रतिषेधव्यवहारखण्डनाशब्दवाच्यव्यवहारप्रतिषेधव्यवहारप्रतिषेधसमाधाने वा स्ववाग्बाधा सन्निधानं आपद्यन्ते। प्रकृतवादनिधनावद्यकरमिति कृतार्थोऽनु-(६)-पलम्भवादी नियतव्यस्तत्वात् प्रतिवादिनः। ‘किं कुमो यत्र वचनं सर्वथैवेत्यादि’ यदुक्तं तदपि स्ववचनविरुद्धमनुरुद्धमनुबद्धं अनुप्रवर्तते। एतद्भयादभगतौ वा किञ्चिदप्रतिभा-(७)-वानुभास्करप्रभावानाभिभवभूमिर्मव्यस्थापीति नितरां निस्तीर्णव्यसनान्तरोवादी। तथाहि व्यापकानुपलम्भे पुनः समुत्थाप्यन्ते प्रतिवादिनी दूषणा दुष्करेऽभाषणभावभाजिभूते पराज-(८)-यभूमिरप्रतिभाभावतः प्रभेवभास्वतःसाधुजननिवेशितं साधनं प्रसाधनमेवोद्योतयतीति लब्ध एव कथावधिः।
स्ववागाबाधतो विम्यत् विभ्यच्च प्रतिभाक्षयात्।
अब्रुवन् अविब्रुवन् (९) वापि वादी भवति भर्त्सितः॥
यत्पुनः स्वभाषाभङ्गिभिरसङ्गताभिरङ्गीकरोति व्यवहारं न चोक्तावद्यं श्रुतिसभ्यः प्रस्पन्दं गिरामित्युद्भणति। सत्यं यथाऽप्रामाणिकः स्ववचनवि(१०)रुद्धोऽर्थ’ इत्यादि तदपि शून्यसंशनं प्रंसनापात्रम्। स्ववचनविरौधविरुद्धतयैव नातिप्रसक्तो व्यवहारप्रतिषेधव्यवहारः न पुनः स तथाभूतो मा भूदित्ययं व्यवहारोऽस्माकमनुमतः किन्तर्हि तद्व्यापकविरहात् व्याप्यविरहो विभागतः प्रमाणानुगतश्च व्याप्यव्यापकभावस्वप्रमाणसिद्धत्वात् तद्विरहितस्य चावस्तुसतो धर्म्मिणः प्रतिपन्नत्वात्(२) असतोऽत्यधिकरणादिविवक्षारूढकारककलासंक्रान्तकलेवरत्वात्कथमपरथा स्थूलस्खलितस्ववचनबाधावारुद्धा वृथान्यायविन्मानिनो नैयायिकाः स्ववचनबाधेहि स्ववचनंप्रमाणं बाधकं ढौकितम्। अतः कथमयमप्रामाणिकः कथित इति श्लथय शून्यग्रन्थिग्रन्थनार्थित्वम्। तथा च अप्रामाणिकः स्ववचनबाधोऽभ्युपगम्ययमानोपि त्वया स्ववाग्बाधत्वं न जहाति नानुमानं प्रमाणमिति-(४)-वित् यदि त्वभ्युपगमादेवादोषत्वमेवमन्यत्रापि अस्तु अवस्तुविषयेऽसिद्धत्वमभ्यु पगच्छाम इति वयमपि वदिष्यामः उत्पत्त्यापि जल्पवितण्डेऽपि कथ्यत इति तत्पक्षापेक्षया (५) विवक्षितोदोषः क्षिप्यते।
पक्षादिषुप्रमाणप्रश्नमात्रप्रवृत्तस्येत्यादि,
प्रमाणं पृच्छता तेन जल्पकेन जयात्मना।
अवस्त्वाचारसमारब्धं पृष्टं तच्च न सिद्ध्यति॥
विकल्पेन तु तत्सिद्धौ (६) प्रश्नप्रणयणे कृते।
कृतावकाशो हेतुःस्यात् मौलः साधुः विजृम्भितः॥
अवस्तुधर्मी कुतः प्रमाणात् प्रसिद्धमिति ब्रुवन्नेव अवस्तुधर्मिनिष्ठप्रमाणप्रश्नः तदसिद्धौ प्रमाणतः (७) प्राप्तानवकाशः काशतललवलधीयानिति कथं न स्ववचनप्रतिहतः। तथाहि विशेषविषयप्रमाणप्रश्नात् विशेषः सिद्धः तदसिद्धौ तद्विषयविमर्शायोगात्। सिद्ध्यभ्युपगमेवा ये-(८)-नैव वचसा परमचरोध्वमधुरस्तेनैव स्वपक्षं क्षिणोतीति क्षीणः कथंजल्पवितण्डयोरपि स्ववचनव्याधातः। तदेवं बौद्धेन व्यापकानुपलम्मे व्याप्याभावार्थमुपन्यस्ते कस्या-(९)मपि स्ववाग्जर्जरित् जयो जायते। न भाषते चेत् अप्रतिभां भूरिभूमिमाभजतीति कृतं कायव्रतेन सबिनैव न्यायेन अवस्त्वपि धर्मिस्वानुरूपध-(१०)-र्मापेक्षया स्वानुरूपनिरूपणनिष्ठितनिः शेषनिजधर्मविषय इति अभ्युपगम्यताम्। अयं सभ्याः तथाहि जीवति शरीरे क्षेत्रज्ञ संज्ञा उपमेयमेयज्ञापनाङ्ग प्रामाणदिमत्वं न्यस्तम्। केवलव्यतिरेककीर्तितविक्रमः श्रावणत्वसमं माभूदिति सपक्षे तर स्यादेव व्यावृत्तमिति वर्णनीयतासपक्षे(२)-सत्वमस्यापद्यतेति मृषोद्यं विद्योतेत। केवलव्यतिरेकत्वमस्येति प्रमुषितमन्ःपरितोषतया सपक्षस्याविद्यमानत्वात्। तस्मिन्नस्य सत्त्वमशस्तमुपन्यस्तमपहस्तनीयमितिचे-(३)-तयमानः।
किं सद्भाव भंगेनासद्भूते प्राणादिमत्त्वस्य सपक्षे सद्भावविपक्षं लक्षयति न चेत्तर्हि सद्भावासद्भावनिषेधव्यवहारोपि निषेधव्यवहार एवेति निवृत्तिः किं निषिध्यते। प्रा-(४)-णादिमत्त्वं सपक्षस्य विद्यमानत्त्वात्। न निवृत्तमपादानत्वस्याभावादिति। स एष व्यवहारो नैयायिकस्य व्यतिरेकिहेतुप्रतिहतिप्रत्यूहननिदानो दीप्यते। न बौद्धप्रारब्धविरोधानुरोधा-(५)-दनुबद्ध इति भण गुणमयमनोहरनीतिं प्रमाणप्रहरणस्य काञ्चित्। यया सपक्षो विक्षोभितविपक्षप्रसरः प्रेक्ष्यैरूपलक्ष्यते सिद्धधर्मितया तदाश्रितश्चायमविद्यमा-(६) नत्त्वं नाम पक्षधर्मताध्यस्तं स्यात्। स्याच्चास्याप्यन्वयाद्यनुशरणमणीयसाऽप्यंशित्वरमणीयं यदविद्यमानं न तच्छक्तिसमाख्यातकारनिबन्धनसुवर्णादिपदप्रासाद-(७) धवलदक्षम्, तद्यथान्तरिक्षबलक्षजलजजालम्। अकालजलधरधीरध्वानं नेदानीं व्यायनीतिनिपुणप्रसाध्यमारब्धप्रमेयबोधोपायमनपायमापदेषाऽभावप्रमेयदर्शमु-(८)-त्कर्षितरोषा परापतति। अस्मादविस्मयवेश्माप्रविश्य प्रगुणोपायं मानप्रतिपीपदः प्रसाधकं प्रमाणमभावप्रमेयस्य विकल्पमनल्पाभावव्यवहारपरिभावितसाम-(९) र्थ्यमनर्थककदर्थनं कथाकथाच्छादनेन किं तरयति प्रस्तुतव्यतिरेकक्रमम्।
यातानयातो मार्गोऽयं हेतुकानामनेकधा।
सुधामोहव्यपोहेन देहास्येह समीक्षता।
ईर्ष्यारो-(१०) षकथापक्षे प्रेक्षप्राक्षालनक्षमः।
क्षणक्षप्यत्वसत्पक्षे विपक्षस्त्वेष लक्ष्यताम्॥
एवं प्रमेयत्वमपि सकलकालकलापव्यापिस्वभावं शाश्वतत्वमनुसंधाय (साध्य सा) धनौ धर्मिणि केवलान्वयमनुमन्यमानं अमुना (न्यायेन) ना (न) येन निर्व्वहति।
ननु चाधुना पि न धुनाति वाक्यं स्वपरपरामर्शसाम्यमसपक्षन्यायस्य न्यासे विशेषणं मनसि ह प्राप्तकालमवा(२) लस्य प्रमाणव्यापारस्पर्शनेन तत्र कम भाणीत् गुणीगुणः बहुबाधाविधोपि तर्कोपनिषदनवद्यविद्याचार्यकीर्ति(धर्मकीर्ति) कीर्तिप्रमाणव्यापारपरिपालनमिह निदानं मुदः प्रामाणिकम् (३) अस्ति च अभावविभावनाविभुः प्रभुतप्रमाणव्यापारः पीरस्फुटा पि पटुभिरपि नारटितः प्रत्यर्थिजनाभ्यर्थनया निःप्रमथनं कथ्यते।
रूपाभावादभावस्य शब्दोरूपाभिधायिनः। (४)
न शक्या एव सिद्धास्ते व्यवच्छेदस्य वाचकाः॥
अभावप्रमाणवेद्योऽभाव इति भट्टभावमभिभूय विशेषणविशेष्यभावभावसन्निकृष्टाभावमक्षजप्रत्यय-(५)-प्रत्याज्यं तच्चास्याक्षपा दमतम्। तत्परिच्छिनत्ति ततोऽन्यद्व्यवच्छिनत्ति तृतीयप्रकाराभावञ्च सूचयतीत्येकप्रमाणव्यापार एष इति नरसिंह सिंहासनारूढ प्रौ-(६)- ढप्रामाणिकचक्रचूडामणिवचनरत्नं यत्सतः श्रूयताम्।
अत्र हि प्रसङ्गविपर्ययनिर्वाहेण पूर्वापरावस्थयोर्व्यवस्थापितो वस्तुभेदः स एवानित्यता शब्दवाच्यता (७) तथा च स्वभावादवस्थ्यमनित्यतां व्रूम इति वचनम्। स चान्तरं प्रागभावं प्रध्वंसं च सामाख्यातो वस्तुभेदः प्रसिद्ध्यति येन प्रमाणेन क्षणपर्यवसानभजनभावेन क्षण-(८)-भङ्गभाषया भणितः तेनैव तद्विपरीतमपि नित्यत्वमक्षणिकत्वं च सिद्धिपद्धतिमध्यारूढं जायते। तस्य परिच्छिद्यमानादनर्थान्तरत्वे तत्त्वेन विलोकने स्यादत-(९)-त्वे ततः पृथगवस्थानव्यवस्थानममुनैव प्रमाणेन परिच्छिन्दता तृतीयप्रकारापकारश्च कलितः। तत्पुनः प्रमाणमाचार्यपादैर्दर्शितम्। अन्त्यक्षणदर्शिनां निश्चयादिति प्रत्यक्षम्। तथा-
क्वचित्तदपरिज्ञानं सदृशापरसंभवात्।
भ्रान्तेरपश्यतो भेदं मायागोलकभेदवत्॥
तथा ह्यलिङ्गमाबालमसंश्लिष्टोत्तरोदयम्।
पश्यन् परिच्छिनत्त्येव दीपादिनाशिनं जनः॥
तथा सर्व हि प्रदेशमर्थान्तरं अध्वानविविक्तमुपलब्धवतः स येन येन असारेण तदसारणतां ततो भेदमभिलपन्ती स्मृतिरूत्पन्ना प्रत्यक्षबलेनेत्या-(३)-दिना तत्र तत्र सशून्यं वचः तदिहापि नित्यत्वमनित्यताग्राहिप्रमाणेन स्वप्रेमयाद्वहिर्भावभागिस्मरणजनद्वारेण आत्मव्यापारं व्यवहारतथताऽवतारितनिश्चयं विपश्चितः प-(४)रितः परितोषयतो यथा सलिलं सलिलजस्य निदानमदीनमानसेन प्रमाणसनाथेन स्थापयित्वा सलिलसरोजबीजस्वभावमबिभ्रतोऽभूतो न भ्राजते भावतो भावो बारिजन्ये (५)-ति कारणाभावेन कार्यमसदिति प्रतिपिपादयिषा परवशस्याकाशदेशे पि य शब्दप्रयोगो रोगमिव भावमस्पृशन् अभावाभिधायी नाशङक्य एव सद्भावविभावकृत्-(६)-न चाप्रमाणपूर्वकः स्वयमप्रमाणमपि स्मरणसमर्थितपदार्थसार्थवदयमपिप्रमाणप्रणीत एवाङ्गीकरणीयः। तथा सुप्रसूतः स्वन्नरून्न-(७)-तनीतिनिम्नेनाम्नोतो येनैव मानेन मनस्विना सता तेनैव बन्ध्यासूनुशब्दो विनिवेशितः नाशंका तङ्केन तर्कते भावचनोपमिति बलाबलम्बीव्यवहा-(८)-रोऽम्बुदसंवृतदिगन्तरे वा पि प्रमाणयितव्यो नामान्यथा प्रस्थानं परिपन्थिविधिरूपेण तु प्रमाणप्रणयानुसरणकारणकोऽयमकाण्डचण्डः कोलाहलो (९) लोकालोकमाक्रमतीति किमत्र कुर्मः।
तदेव,
नित्यं नास्ति न वा प्रतीतिविषयं तेनाश्रयासिद्धता,
हेतोः स्वानुभवस्य चाक्षतिरतः क्षिप्तः स्वपक्षोऽपि च।
शून्यं च द्वितयेन सिध्यति न वा (१०) सत्तापि सत्ता यथा,
नो नित्येन विरोधसिद्धिरसता शक्या क्रमादेरपि॥
इति दोष संग्रहः।
अत्रामी एवं पर्यननुज्यन्ते,
धर्मस्य कस्यचिदवस्तुनि मानसिद्धा,
बाधा विधिव्यवहृतिः किमिहास्ति नो वा।
क्वाप्यस्ति चेत्कथमियन्ति न दूषणानि,
नास्त्येव चेत् स्ववचनप्रतिरोधसिद्धिः॥
तस्माद्वैधर्म्यदृष्टान्ते नेष्टो-(२)ऽवश्यमिहाश्रयः।
तदभावे च तन्नेति वचनादपि तद्गतिः॥
तत्तु अनादि वासनोद्भुतविकल्पपरिनिष्ठतः।
शब्दार्थस्त्रिविधो धर्मी भावाभावोभयाश्रयः
तस्मिन्भावा(४)नुपादाने साध्ये ऽस्यानुपलम्भनम्॥
तथा हेतुर्न तस्यैवाभावः शब्दप्रयोगतः
असंख्यातो हि विषयः सर्वभावधर्म्मनिवृत्तीनां व्यवहारायाभावानुरूपधर्मवि-(४)-धीनां सर्वोपारव्याविरहलक्षणाभावो भावयितव्यो यथोक्तप्रक्रमप्रसाधितसमस्तप्रमाणव्यापारतया प्रमाणिकजनसमाश्वासविश्वम्भराभूतः तथा (५) न सपक्षोऽसपक्षः ततोऽन्यस्तद्विरुद्धस्तदभावश्चेत्यपि परमसुतरामनया रीत्यागतमानुषङ्गिकम्। प्रस्तुते पुनरुपदिशामः।
यदि च व्यावहारस्वीकारे विरोधो परिहारः स्यात् (असौ स्वीक्रियेतापि, न त्वेवम्), न खलु सकलव्यवहाराभाजनञ्च तन्निषेधव्यवहारभाजनञ्चेति वचनं परस्परमविरोधीति,-यदुक्तं तद्वालेनापि दुरभिल(७)पम्। अभावो हि धर्मी स्वानुरूपप्रमाणव्यापारानुसारी स्यात्ते प्रत्ययप्रतिष्ठापितः स्वस्मिन्नसंभाविना च भावधर्मेण विमुह्यमानो व्यापकानुपलम्भेन सम्भा-(८) वितः। तत्किमुच्यते न खलु सकलव्यवहाराभाजनञ्चेत्यादि अवस्तुनोऽवस्तुसमुचितधर्मविधिव्यवहारगोचरतयापीष्यत एवेति नाभ्युपगण एव दो-(९)-षायेति शेष प्रबन्धोऽपि निःसारतयाऽदम्भारम्भास्तम्भसम्भावनां बिभर्ति। बन्ध्यासुतशब्देन च स्वभाव एवोच्यते इत्युक्तम्। ततस्तदनुबन्धने प्रबन्धो बन्ध्य(१०)त्वं प्रतिसंविधातव्यम्। यत्पुनरुक्तम् किं वक्तृत्त्वविवक्तस्यावस्तुनो नियमेनो पालम्भात्। आहोस्विद्वस्तु तद्विविक्तस्या-(वक्तृत्वस्य)-नुपलम्भादिति तदपि पातयित्वा वसुंतत वदनातीतमितिवत् भौतवचनस्वरुचिगोचरः। चराचरविपश्चितामिति चिरं चिन्तनीयं चेतनेन। तथाहि नियतरूपात् भवभावितभावाभावविधिप्रतिषेधविकल्पप्रमाणव्या (२)पारपरिचयाद्यथा पर्यन्वसितं तथा स्थापितमेव प्रागिति सुस्थता भावतैव स्थेया। तस्मात् प्रमाणमेव सीमा विंधिप्रतिषेधाव्यवसायनियमस्येत्युपसंहारो भाव-(३)-त्कः सर्वस्मै स्वदते निर्व्यूढश्च यः पुनर्विकल्पमात्रमादाय असत्ख्यातिरन्यथाख्याति रितिवा विचारप्रक्रम वसोऽपि न प्रकृतानुरूपः नियतानुभवो हि विक-(४)ल्पानां प्रवर्तयिता।
सुखदुःखादिभेदश्च तेषामेव विशेषतः।
तस्या एव यथाबुद्धेर्मान्द्यपाटवसंश्रयाः॥
इति न्ययादविद्यानुभववासनासनाथविकल्पजालम (५) नाहतमूलमिति। न च तावतैव वासनात एव निखिललीलादिजननमस्त्विति स्वस्थं मनसो वचनमुचितम्, ज्ञानजो ज्ञानहेतुश्च वासनेति, अर्थजो (६)ऽर्थहेतुश्चेत्युपलक्षणात् किन्नाख्यायते। अथ प्रसाधकप्रमाणसम्भवादित्युत्तरमत्रापि समानम्। प्रमाणस्तु न पञ्जरितभावाविकल्पजाल-(७)-मनलसाः पश्यन्तः शब्दयोनिः विकल्पो विकल्पयोनिश्च शब्द इति संकेतव्यवहारकालमिलितानाविलविकल्पजालदुर्जटितविधिप्रतिषेधवद्धचक्षुबन्धुत्वा(८)स्त (त्त) त्वानुसारिणः सर्वे परिनिर्वृताः किमपरं परामर्शप्रसरस्ते तनिष्यति।
एक प्रत्यवमर्शाख्ये ज्ञाने एकत्र हि स्थितः॥
प्रपत्ता तदतद्धेतूर्थान् विभजते स्वयम्(९)
तद्बुद्धिवर्तिनो भावान् भातो हेतुतया धियः॥
अहेतुरूपविकलानेकरूपानिव स्वयम्।
भेदेन प्रति प्येतेत्युक्तिर्भेदे नियुज्यते॥
इति सकल पुरोक्तावद्य प्र-(१०)-च्छादनपूर्वैकसङ्केतकरणन्यायः। एकप्रत्यवमूलजनननिदानमपि दर्शितः।
एक प्रत्यवमर्शार्थज्ञानाद्येकार्थसाधने।
भेदेऽपि नियताः केचित् स्वभावेनेन्द्रियादिवत्॥
इत्येतेन प्रतिसन्धानमपि सबाह्याभ्यन्तरभावयोरतद्व्यावृत्तैकार्थक्रियाकारित्वलक्षणैकत्वविषयं तदेवं बन्ध्यासुतशब्देनात्यन्ताभाव उच्यते। (२) तत्प्रोक्तन्यायसमानत्वात्।
शिरसोऽवयवा निम्ना वृद्धिकाठिन्यवर्जिताः।
शशशृंगादिरूपेण सोऽत्यन्ताभाव इष्यते॥
तद्वदिदमपि वदितव्यम्-
वन्ध्याया उदरं निम्नं वृद्धि-(३)-काठिन्यवर्जितम्।
वन्ध्यासुतादिरूपेण सोऽत्यन्ताभाव उच्यते॥
यादृश्यभाववादेन तादृशीवासनावशात्।
बुद्धिरुत्पद्यते तत्र नान्योऽस्याप्रतीतता॥
यादृशी शेमुषी परमा (४)र्थस्तदभाववादे तादृशी चेदाकारविशेषशालिनी, अविद्यानुभववासनावादे तदा स्वस्वभावमध्यमग्नतया परस्परपरिचयच्युतिचर्चां चारूच्चार्यते। प्रतिनियतत्वारू-(५)-पत्वादेव चाभावाकार निश्चयस्य व्यवहाराङ्गता। यथा संसारः तथा न तदभावलक्षणो मोक्षः प्रणिधाता सातानुभवनभवनमिति भव्यव्यवहारिणां प-(६)-द्धतिरनुरुध्यताम्।
यच्चोक्तम्-घटस्तावत्स्वाभावविरहस्वभावः प्रमाणसिद्धताद्रूप्येण कदाचिदप्यनुपलम्भात्। एतावतैव तदभावोऽपि घातविरहरूपः सिद्ध इति (७) चेत न घटाभावस्य तदभावविरहस्वभावत्वानभ्युपगमात्। न चान्यस्वभावेप्रमाणगोचरे तदन्योपि सिद्धः स्यादतिप्रसङ्गात्। एवं भूतावेव घटतदभावौ (८) यदेकस्य परिच्छित्तिरेवापरस्य व्यवच्छित्तिरितिचेत। न चान्यस्य स्वभावे घटवत् घटाभावस्यापि प्रामाणिकत्वानभ्युपगमे स्वभावादनवकाशात् प्रमाणसिद्धेवहि (९) स्वाभावावलम्बनं न तु स्वभाववादावलम्बने नैव वस्तुस्थितिरिति भवतामेवायं तत्र तत्र जयदुन्दुभिरिति तदपि भग्नग्रहवादिमुखसुखवादनं भवतो न ते स्वभावालम्बनमवलम्बनवासिनाप्येतत्कृतम् घटः परिच्छेतव्यो न वा आद्ये सावधरणोऽन्यथा वा, घट एवायं नान्यथा स्थापनीय इति चेत्परिच्छेदः तर्हि कर्षित एव प्रमाणद्वयावेगः (२) अथ न तथा तथापि घटः परिच्छिन्नो पट इति तदर्थी नोपसर्प्येदन्तिकमस्य न किम्। तदुक्तं न ह्ययमनलं पश्यन् अनलमेव पश्यति। इति कथं येन सलिलार्थी तत्र न प्रवर्तेते त्यादि। तस्मात्प्रति-(३)-नियतपदार्थानुभव एवान्वयव्यतिरेककल्पनस्य बीजमित्युच्यते। न तु स्वभावालम्बनव्यवधिबोधानुरोधः।
एकोपलम्भानुभवादिदं नोपलभे इति।
बुद्धेरुपलभे वेति (४) कल्पिकायाः समुद्भवः॥
एषैव तत्र सामग्री यदुतैकोपलम्भनात्।
अन्ययव्यतिरेकाभ्यां विकल्पयुगलं भवेत्॥
दृष्टत्वादेवमेवेति निःशंकित समाधयः।
परोक्तिवितथालापैर्न (५) शक्यन्तेऽपबाधितुम्॥
घटवदभावेऽपि स्वेन रूपेण विधिर्नास्तीति भणितो नाभावः स्यादपि तु परस्पराभाववान्। भाव एवेति। भाव परस्पराभावभङ्गं वा भवति वि-(६)श्वम्भरासम्भाव्ये वेति। भवत एव दृष्ट्या निष्टङिकतमिदमनुमतमस्माकम्। यादृशस्तु परस्परप्रतिषेधस्वभावस्तादृशो भावग्राहिणैष भावं नियमवन्तं भावयता (७) प्रतीत एवेति किमत्र छद्मनेति भणामः कल्पनानिर्णीतमेव त्रैरूप्यमित्यपि पापीयः व्याप्त्यादौ तृतीयप्रकाराभावविरोधसाधकप्रसङ्गादेः प्रमाणस्य प्रणीतत्वात्। (८) न केवलकल्पनोपालम्भत्रयमभ्यस्तसभ्यनीतेर्जनस्य तस्मात्प्रमाणमूलाकल्पनापि स्मरणवत्सम्यग्लिङ्गरूपाणां पर्याप्ता। अलमफलमूलाकल्पनाभिस्तस्मात्प्र-(८)-माणोपपन्नरूपचयत्वात् स्थितमेतत्।
‘असन्तोऽक्षणिकाः सर्वेक्रमाक्रमविरोधतः’।
अर्थक्रियासमर्थन्तु यत् तदेव परमार्थ सत्।
‘अर्थ क्रियासमर्थं यत् तदत्र परमा (१०) र्थसत्।’
यतश्चार्थक्रियासमर्थं यत् तस्मादक्षणिको अमन्तः (असम्मतः)। अर्थक्रियायां क्रमयौगपद्यविरोधात्। तदेवं क्रमयौगपद्याभाव एव बाधकं प्रमाणमुपदर्शितम् विनाशस्य स्वपरहेतुत्वं परिकरबन्ध एव ऐतेनैतदपिनिराकृतम्।
यदुक्तमनेन अस्तु, तर्हि ध्रुवभागित्वेन विनाशस्याहेतु कत्वसिद्धेक्षणभङ्गः न विकल्पानुपपत्रेः। तद्धि तादात्म्यं वा (२) निरुपाख्यत्वं वा तत्कार्यत्वं वा अभावत्वमेवेति वा स्थिता विकल्पा निषेध्यनिषेधकयोरेकत्वानुपपत्तेः। नाद्यः-उपपत्तौ वा विश्वस्य वैश्वरूप्यानुपपत्तेः।
ननु कालान्तरे (३)ऽर्थक्रियां प्रत्यशक्तिरेवास्य, नास्तिता सा च कालान्तरे समर्थेतरत्वभावत्वमेवेति चेत्-नन्वयमेव क्षणभङ्गः तथा चासिद्धमेवासिद्धेन साधयतः कस्ते प्रतिमल्लः। अपि च देशा-(४)-न्तरकालान्तरानुषङ्गिण्यस्य नास्तिता यद्ययमेव नूनमनक्षरमिदमुक्तम्, ‘यदयमेव देशान्तरकालन्तरानुषङ्गीति। यदि वा स्वदेशकालवत् कालान्तरदेशान्तरयोरपि नास्तितान-(५) नुषंगेऽस्तित्वप्रसंगः। अशक्तेः कथमस्तु शक्तेः सत्तालक्षणत्वादिति चेत्-अथ कि कालान्तरकार्यं प्रति स्वकालेऽशक्तिरसत्त्वम्। किंवा स्वकार्यमपि प्रतिकालान्तरेऽशक्तिरसत्व-(६)-माद्ये स्वकालेऽप्यसत्वप्रसंगः तदानीमपि तस्य ताद्रूप्यात्। कालान्तरकार्यप्रत्येवमेतदिति चेत् किमयं मन्त्रपाठः, नहि यो यत्राशक्त स तदपे (७) क्षया नास्तीति व्यवह्रियते। न हि रासभापेक्षया धूमो जगति नास्तीति तत्कस्य हेतोः। नह्यशक्तस्य स्वरूपं निवर्तते इति। द्वितीये तु कालान्तराधारा शक्तिः वा नाऽशक्तिः (८) कथं तदात्मिका। तदाधारा चेत् तदैवासत्वप्रसंगः इत्यादि फलविकलकलहलकलाकठोरकोलाहलविलसितम्, हालिकस्यापि हास्यहेतुरूपहासितं स्वमहिममह(९)-नीयनीतिनिखिलनिष्ठेव अक्षिक्षणकणकुलिनममन्दरविस्पन्दसुन्दरगिरां गीर्वाणगुरुगरिम्नामार्चार्याणामाकर्ण्य वर्तनम्। विनाशकारणविचारणायां तथा(१०) हि-
सदसत्पक्षभेदेन शब्दार्थानपवादिभिः॥
वस्त्वेव चिन्त्यते ह्यत्र प्रतिबद्धः फलोदयः
अर्थक्रियासमर्थस्य विचारैः, किं तदर्थिनाम्॥
षण्ढस्य रूपवैरूप्ये कामिन्या किं परीक्षया॥
स हि भावोऽभावोवा शब्दार्थः पुरुषार्थं यदि किञ्चिदुपरुणद्धि समादधाति वा यथाभिनि-(२)-वेशं तत्त्वात्। तदा तदात्वसमीहितसम्पादनाहेतुतासभ्यूहे समीहमानः समानः तद्वस्त्वधिष्ठानीकरोति वितानचक्रचलनपरिश्रमस्य। अत्रायं नः पदार्थः (३) प्रतिबद्ध इति ततः प्रस्तुतेऽपि वस्तुनिस्वहस्तस्थापितं न्यायी विहस्तो वहिस्तोकगोपालादितः। को नाम न्यायन्यासमीदृशमनलसः समाश्रयते। स्वहेतुत एव ते निमीलितविनश्वरस्वभावो भावः प्रतिनियतकालायोगफलितः प्रथमवंशप्रभवप्रभाववन्मुद्गरगुरुप्रहारानेहसि घटकोटिशकपालपतलमपहाय विलोचनविचयेनापि (५) निरूपयता विनाशनाम्नोऽर्थस्यावलोकनात् तथा च।
दृष्टस्तावदयं घटः परिपतन् दृष्टस्तथा मुद्गरो,
दृष्टाकर्पटसंहतिः परमतोऽभावो (६) न दृष्टोऽपरः।
तेनाऽभाव इति श्रुतिः क्व निहिता किं वात्र तत्कारणम्,
स्वाधीना परिघस्य केवलमियं दृष्टा कपालावलिः॥
अदृष्टमेव च निषेघकं मनमशनस्वभावम-(७)-परं परामृश्य निषेध्यमपि अव्यवसाय घटपटपर्णवाख्यमपरत्वेन व्यवतिष्ठमानमाह निषेध्यनिषेधकयोरेकत्वानुपपत्तेरिति। नहि विनाशे कोटिशकलशक-(८)पालवलयव्यतिरेकिणि विनाशकहेतुप्रहतजन्मनि निषेधकत्वसुपथं तेन वा विघटनं घट-पट पर्णवादे.........प्रत्यक्षीकारितं येन तन्निषेध्यं ततश्च भेदोप-(९)-लब्धेर्लब्धव्यो न चानयोरैक्यं विचारक्रुरक्रकचकर्तित्तं यत्तर्हि युक्तितुलाभलतादिकं सकललोकलोचनालोचितस्वस्वभावव्यवस्थितयाऽतिपरस्परस्मिन्नानुप्र-(१०)-विष्टमिति भेद उपपत्तौ विश्वस्य वैश्वरूप्यापलापप्रसवप्रसङ्गः, प्रमाणसंसर्गमङ्गीकृतवतःः तद्विपर्यये कथं बाधकः
सर्वे भावाः स्वभावेन स्वस्वभावव्यवस्थितेः।
स्वभावपरभावाभ्यां यस्माद्व्यावृत्तिभागिनः।
तस्माद्यतो यतोर्थानां व्यावृत्तिस्तन्निबन्धनाः
जातिभेदा प्रकल्प्यन्ते तद्विशेषावगाहिना॥ (२)
इति न्यायेन स्वहेतोः स्वरूपमेव हि परस्माः दन्यरूपमुत्पत्तिमासन्नं आत्मानुरूपप्रतिभासमुत्पादितस्वपरविषयविषयविधिप्रतिषेधस्मार्तविकल्पद्वयदर्शितवशं दल-(३)-पति दृढदर्प्पमपि समप्यैत प्रसङ्गम्। ....यथा शर्करानयाग्निवलयर्म्मनर्म्मदादिकं हि निहितजनननिबंधनाधीननिवेशवेशमशेषस्य श्लेषयति हृदये परस्परा-(४)-संकीर्णमर्णवान्तमात्मानमभावनामानमपहस्त्यापि स्वरूपप्रतिभासप्रभावात् तद्वदिदमपि यदि प्रतिपादयति। प्रतिकालकलम वाप्ता निःसं(५)-संसर्गसंसर्गः स्वर्गार्गलगोवर्गादिकवस्तुस्वनिदानदत्तदशावधिविभ्रतावधिभावस्वभावसम्बन्धं विपरीतासम्वन्धभारभुवंभवन्तं हन्त तदा का ते हानिः (६) शुभश्रियः तदिदमायातम्ः-
भावैः स्वभावसंसिद्धा पृथगात्मव्थवस्थितिः।
स्वीकृतैरपरं पीडा वादिनां महती हृदि।
विनश्यतीति विनाशः कर्तरि बहुलं (७) वचनात् घञ् कृत्वाह तत् हेत्वन्तरौ जननहेतुसमुत्पत्तितः विनश्वरत्वः पदार्थः प्रज्ञप्यते। विनशनं विनाश इत्यभिसन्धाय पुनरसमर्थसमासं समावेशय-(८)-ति। न भावो भवतीत्युक्तमभावो भवतीत्यपीत्यादिना क्रियाप्रतिषेधमात्रं क्रिया इति तथैव प्रमाण प्रवृत्तेः। अस्त्वयं आयुष्मान्। भावः। ध्वंसेन विध्वस्तसमस्तार्थ-(९)-क्रिया इत्यवोचद्वाचस्पति स एवानर्थन्यायस्य न्यायस्य व्याख्याता आख्यातव्यः किमीदृशमाख्या तव आसीत्।
ध्वंसो वस्तुविधेर्बलात् परिघवत् यद्वा यथा शर्करा,
भावोऽसौ तदवस्थ एव तु न यत्किञ्चित्करास्तस्य ते॥
व्यापाराविरतिस्ततः क्षणिनये तत्त्वादवर्न्ध्य कथम्,
देशाकारवदस्य हेतुनियतः (२) कालोऽपि यत्मान्मतः॥
‘प्रध्वंसेन विनाशजन्मनिमते तेनापि नाशान्तरो-
त्पादे नाश परम्परेति विभवेद्भावः कदाचिन्न सः।
न ध्वंसादपरा निवृत्तिरिति (३) चेदन्योऽन्यनाशः कथम्,
तस्मिन् वस्तुविलोकनादिति न सन्नाशादृशः ख्यापनात्॥
‘यदि च तस्मिन्समति वस्त्वदर्शनात् ध्वंसाख्य वस्तुनिबृत्तिरुच्यते, तदा-
नाशो मुद्गर (४) एव वस्तु शकलान्येवाथवेति मित्रपादैरुक्तं प्रसङ्गतः व्यवहर्तव्यरुपायास्तु निवृत्तेर्देशकालाकाराधारा च वारिणानुरोधो व्यवहारक प्रतिनिय-(५) तप्रतिभासतद्विविक्तार्थान्तरदर्शनाख्यानुपलम्भनप्रभव विकल्पातल्पशायितया तेन तुच्छस्य कीदृशं जन्मेत्यादि गलपल्लवप्रयासः फले फल (६) रुहेतः।
तस्मात्प्रच्युतिमात्रकं व्यवहृतेः पात्रं प्रसज्याह्वय
भूयोऽर्थस्य विरुध्यते न तु जनिस्तस्येति कि हेतुना।
रोधादेव सकृन्न तद्व्यवहृतिर्हेतु क्षयान्नोदयो।
रोधस्तात्विक एव तात्त्विकमिथः स्वाभाव्यभङ्गस्थितेः
तस्माद्यो हो समग्रात्मा हेतुः स स्वकार्यमुपार्जयन् नश्वरभावालङ्कृतमुपार्जयति नियतानेहस्कमस्य पुनरपर(४) स्मान्निवृत्तिधर्मा स्वभावो न जन्महेतोरिति।
नाशनं जनयित्वान्यं स हेतुस्तस्य नाशकः।
तमेव नश्वरं भावं जनयेद्यदि किं भवेत्॥
क्षणमप्यनपेक्षत्वे भावो भावस्य नेति चेत्
भावो हि स तथाभूतोऽभावे भावस्तथा कथम्॥
तेन ‘यस्या सामग्रया यत्कार्यं तत्तदरिक्तानपेक्षमिति साधनार्थः तदिर्म को नाम नानुमनुत कार्य मेवतु विनाश इति। केनानुरोधेन व्यवहर्तव्यं किं तद्विरहवत्वात् कार्यस्य। नाद्यः, सहकारिष्वपि तथा व्यवहारप्रसक्तेः। विरहस्वरूपानिरुक्तेश्चेत्या (२) दि। यथा मुखसुखमनभिमतार्थमादाय दारिद्रयाद्युपेता दृष्टबलमिति दुर्मनस्थाय तन्द्रामन्दिरसंमदपरिस्पन्दकन्दलितमनोहरः मनोराज्यः नियतकालात्मना जन्म (३) जन्मवत्परेण निवेशितो बिसप्रसूनादिवदिति दर्शितैव निरुक्ति तां पुनरप्य क्षणस्थितिधर्मतां स्वभावः। स्वहेतोरेव तथोत्पत्तेः पश्यन्नपिमन्दबुद्धिः। सहो-(४)-पलम्भेन सर्वदा तद्भावसङ्गविप्रलब्धो न व्यवस्यति सदृशापरापरोत्पत्तिः। विप्रलब्धो वा अन्त्यक्षणदर्शनाः निश्चयान्। पश्चादस्यानुपलब्ध्या वाऽस्थिति (५) (र) (प्रतिपत्तेः)। निश्चयकाल इति। तदा अनित्यता व्यवस्थाप्यते। कार्योत्पादनशक्तेः कारणस्वभावत्वेऽप्यदृष्टतत्कार्यकरणदर्शने यदि-(६)....प्रसिद्धतद्भावस्य कार्यदर्शनात् तत्प्रतिपत्तिवत्। इत्येवमतिविशदविभ्रमभ्राजिस्वाभिप्रायेऽपि यश्चरता प्रतिसप्रमाणकं प्रकटिते क्लेदमतिदीनमुद्रितं (७) उदयनस्य प्रत्यास्पदं उदीक्षते-
नहि पटो जात इत्युक्ते तन्तवो नष्टा इति कश्चिद्व्यवहरति पटस्यानतिरेकात्तन्तृमात्रजन्मनि च भेदाग्रहादव्यवहार इति चेत् न तर्हि व्यव-(४)-हाराबलम्बनमपि विसभागसन्ततौ तावद्व्यवहारावलम्बनमस्तीति चेत् नैतदेवं यदि तन्तुमालेव पटनिवृत्तिः। तर्हि कथं तथाश्रयस्तदात्मको वा पटः प्राक् अन्यैवासाविति चेतनतावज्जा (७) तिकृत्मन्यत्वमुपलभ्यते व्यक्तिकृतं तु नाद्यापि सिद्धयतीत्यादि यत् स्फटिकाकृतस्य मठस्य हस्तवितस्तिपरिमितभागभावनातः स्वघटितसन्धि-बन्धनघटविघटनप्रकटनपटुरन्यत्कटकपाटवोपि स्फुटं स्फुरति।
क्वचित्तदपरिज्ञानं सदृशापरसम्भवात्।
भ्रान्तेरपश्यतो भेदं मायागोलकभेदवत्॥
तथाह्यलिङ्गमावालमसंश्लिष्टोत्तरोदयम्।
पश्यन् परिच्छिनत्त्येव दीपादिनाशिनं जनः॥
इति नियतभावाभावव्यवहारनिबन्धनप्रत्यक्षाद्यनुलम्भसम्भवादपि प्रगल्भगर्व्वः प्रगल्भते, गर्भांर्भ-(३)-कोपि किं पुनरन्यो धीरधीकोऽन्त्यकोविदः व्यक्तिकृतं च स्फटिकपटपटलविलोकने प्रत्यक्षतः प्रेक्षते प्रेक्षः न खलु स्फुटित एव स्फुटितः एव वा स्फुटितो न भ-(४)-वति इति व्यवहरणजन्यत्वव्यवहरणं तत्त्वव्यावृत्तमेव हि न त्वं एतमर्थमादाय दर्शिता व्याप्तिरनित्यतया कृतकत्वस्य।
सत्तामात्रानुबन्धित्वान्नाशस्यानित्यता ध्वनेः॥
अग्ने न चान्तरोत्पत्तौ भवेत्काष्ठस्य दर्शनम्।
अविनाशात्स एवास्य विनाश इति चेत्कथम्॥
अन्योऽन्यस्य विनाशोऽस्तु काष्ठं कस्मान्न दृश्यते।
तत्परिग्रहतश्चेन्न तेनानावरणं यतः॥
विनाशस्य विनाशिर्त्व स्यादुत्पत्तेस्ततः पुनः
काष्ठस्य दर्शनं हन्तृधाते चैत्रापुनर्भवः॥
यथाचाप्येवमिति चेत् (७) हन्तुर्नामरणत्वजतः
अनन्यत्वे विनाशस्य स्यान्नाशः काष्ठमेव तु॥
तस्य सत्त्वादहेतुत्वं नातीऽन्यो विद्यते गतिः
अहेंतुत्वेपि नाशस्य नित्यत्वाद्भावनाशयोः॥(८)
सहभावप्रसङ्गश्चेद सतो नित्यता कुतः।
असत्वेऽभावनाशित्व प्रसङ्गोपि न सङ्गतः॥
यस्माद्भावस्य नाशेन न विनाशनमिष्यते।
नश्यन् भावोऽपरापेक्ष (९) इति तज्ज्ञापनाय सा॥
अवस्थाऽहेतुरुक्तास्या भेदमारोप्य चेतसा॥
न भावो भूतो भूत्रान्तरात्भर्त्सनभागी भाव्यते।
तथाभूतस्यैव स्वयंभूतेरित्यपरापेक्षधर्मप्रतिषेधार्थं तत्त्स्वभावज्ञापनेनार्थान्तरमेव धर्मिणं चेतसा विभज्य तन्मात्रजिज्ञासायां स्वभाव एव तथोच्यते। (२) तदेतन्मन्दबुद्धयः क्वचित्तथा दर्शनायोपमात्रविप्रलब्धनाशं गुणं तस्य भावमारोप्य सहेतुकमहेतुकं वाऽप्रतिष्ठितं तद्द्वयाभावचिन्तयात्मानमाकलयन्ति।
स्वतो-(३)-पि भावेऽभावस्य विकल्पश्चेदयं समः।
न तस्य किञ्चद्भवति न भवत्येव केवलमि॥ त्यादि
न भावो भवती त्यादि न्यायनाथस्य सुभाषितमुखोप्यपापीयसा प्रबन्धेनाकाल-(४) कु=टिपटलेनेबान्धकारप्रख्यं धान्यं धी (वनेपि वी) विवर्द्धयत्ययमित्यनमनलमनलसविचारे वचनचर्चया। न च प्रमाणाभाबोऽन्त्यक्षणदर्शिनां निश्चया (५)त् सावधित्वे नोत्पत्तेरेव शकलवलयविलोकने विलोक्रो न घटमालोकयति। न हि यो यत्र काले नास्ति स तत्र दृश्यते। देशान्तर इवान्यदेशनि-(६)-वेशितद्रव्यम्। व्यवहाररीतिरमणीयशरणिरनुपलब्धिरूपविसदृशदशास्य स्वभावभाबनाभणितैव भूरिशः। कारकहेतुव्यूहव्यस्त्या विख्यापितमनपेक्षत्वं ज्ञाप-(७)-कापेक्षया सापेक्षमेवेदं। तत्किं ब्रवीति विचारकवृद्धः। रण्डाकरण्डपिण्डिततन्तुभ्यः कुविन्दनन्दकरपट्ठ- सितातानवितानावस्था स्थवीयांसं भेदमा-विभ्रतोऽनुभूयग्ते पटादिव्यपदेशविषयाः प्राव (र) णादिक्रियाविशेषशालिनो यदवस्थां द्रव्यवृद्धिप्रागल्भ्यगर्व्वगुरवो गण्यन्ते परेण।
रूपादिशक्तिभेदानामनाक्षेपेण वर्तते।
(२) तत्समानफलाऽहेतु व्यवच्छेदे घटश्रुतिः॥
बन्धनादिक्रियानिबन्थनो हि ध्वनिस्तन्तुरिति तत्समुदायविशेषं सम्पाद्य प्रावराद्यर्थं सामर्थ्यमतथाविधसमुदायान्तरव्यवच्छेदेन स-(३)-मर्थनीयमर्थनवैः पट इति प्रकटितः शब्दः।
तैस्तन्तुभिरियं शाटीन्युत्तरं कार्यमुच्यते
तन्तुसंस्कारसंभूतं नैककालं कथंचन।
कारणारोपतः कश्चित्, एकापोद्धारतोऽपिवा
तन्त्वाख्यां वर्तयेत्कार्ये दर्शयन् नाश्रयं श्रृतेः।
तन्तुकार्यो हि पट एव, तदानीं न तन्तवः तन्तुप्रत्ययस्तु कारणस्वरूपारोपतः पूर्वस्मरण-(५)-सापेक्षत्वात्। एकैकापोहने वा लक्ष्यैकैकापोहे पटी नामापरोऽस्ति तदेवं कालिको विशेषः समस्तवस्तुस्तोमविषयो विशेषतोऽन्यत्वे कथनीयः। (६) कथमन्यथा प्रत्यभिज्ञापदैकत्वसिद्धौ तेन तूष्णीकृतमेतत्, अपि च तन्तुविनाश सामान्यतस्तन्तुविरहस्वभावो वा स्यादित्यादिविचारवशेन च कलितः (७) विनाश्यस्वरूपास्वरूप कारणाकारणत्वमेव बाधकं सकलकलाकलापप्राप्तप्रदार्थसार्थस्य सर्वदा विनाशनामपदार्थान्तरप्रादुर्भावभाषणे-(८)-बिभ्यत इव विनाशपूर्वकालप्रतिज्ञासमपरपर्यालोचनयाऽप्रतिनिवृत्तं मन्यमानेन उक्तमेव काष्ठं कास्मान्नदृश्यत इत्यादि पदार्थान्तरस्याभावसंज्ञाकरणं वा, (९) लोकव्यवहारसम्मत्या वा, प्रमाणप्रवृत्या वा, महेश्वरसमीहाहेतुप्रहितप्रभावाद्वा, आत्मेच्छानुचरत्वाद्वा भावानां भावानां भर्त्सितं सर्वत्र च सुदर्शनः समाधिरिति किमयं चौरार्चनमिव प्रचपलपदस्पन्दसमन्दर्प्यमपसर्प्य। ‘तत्कालसत्वं चेत्तर्हि तदभावो जात इत्यादि भाषया, तस्मात्।
अहेतुत्वाद्विनाशस्य स्वभावादनुबन्धिता।
सापेक्षाणां हि भावानां नावश्यम्भाविनेक्ष्यते॥
बाहुल्येपिहि तद्धेतोर्भवेत्क्वचिदसम्भवः।
यद्यपि च क्षणानि विनाशकारणकारणानि सन्ति, तेषामपि स्वप्रत्ययाधीनसन्निधित्वान्नावश्यं सन्निधानमिति मही-(३)-मधीधारादिषु कश्चिन्न विनश्येदपि नियमानवधारणमेव हि व्यभिचारचमत्कारश्चेतसि विचारचक्रस्य। अत एवाह-
एतेन व्यभिचारित्वमुक्तं कार्याव्यवस्थितेः॥
सर्वेषां नाशहेतूनां (४)हेतुसन्नाशवादिनाम्॥
तस्मान्निधनविवन्धनचण्डदण्डाभिघाताग्निसंयोगादितः समनन्तरभगवतकपालाङ्गारादिविसदृशविकारवीक्षणवेलायामपि घटकाष्ठादि-(५) कं वस्तु स्वभावत एव विनश्वरमुत्पन्नमिति न दृश्यते तद्वस्तु अंत एव विनश्वरत्वरूपस्य बिनाशस्य व्यापकत्वं कृतकत्वं प्रत्यनपेक्षत्वाध्रुवभावित्वेन प्रतिपादि (६)-तम्। तस्मात्।
भवत्येव स्वभावतः।
यत्र नाम भवत्यस्मात् अन्यत्रापि स्वभावतः।
सोयं भवन् क्वचिद्द्रष्टोऽनपेक्षत्वात् स्वभावत एव भवति तथान्यत्रापि स्वभाव-(७)-विशेषाभावात्। इति व्यापकत्वमुक्तमस्यान्यथाकारमुत्थाप्य दूषयतो न स्वहृदयस्यापि परितोषः।
अस्तु तर्हि ध्रुवभावित्वं व्यापकत्वमिति चेत् न अतादात्म्यादतत्कार-(८)णत्वाच्चेत्यादि, तादात्म्यं तदेककारणसम्भवश्च प्रतिपाद्यते स्म समनन्तरमेव, न वा भावत्वादभावो न क्रियत इति कश्चिदाह। किं तर्हि प्रसज्यपर्युदासोवाऽभाव इ-(९)-त्याबालमालापः कर्तव्यश्चाभावः कतरोऽस्तु न तावत्प्रसज्यः क्रियापदेन तत्र नञः सम्बन्धात् क्रियाप्रतिषेधमात्रत्वमेकप्रमाणव्यापारप्रत्ययज्ञातत्वादविद्यावशेन परापेक्षप्रत्यनीकाकारत्वं भावपरिहारस्वभावत्वञ्च(ज्ञानमिश्रयति) ज्ञानश्रीमिश्रत्राति कल्पना। सिद्धस्यासिद्धं वा पारतन्त्र्यं सम्बंधो रूपाश्लेषः तथाऽपरोपि न पारमार्थिकः (२) इति सम्बंधपरीक्षायां ख्यापितम्। तेन शेषप्रबन्धो विधि एव धीविधूत इति तदपरप्रबन्धविधूतये यतामहे। प्रत्यभिज्ञाकेशकुशकर्दलकाण्डप्रभृतौ पदार्थे प्रदीपवद्वि (३)च्छिन्नपुनः प्ररूढे समपौढकत्वेऽपि घटस्फटिकप्रत्यभिज्ञया न भिद्यते सम्बन्धभावत्वात्। समस्वभावत्वमसिद्धमवबुद्धं विरुद्धधर्मासंसृष्टविषयत्वेन घटस्फटिककु-(४)-ण्डकुण्डलमण्डलमण्डनानुसन्धित्वान्धानपि योऽधिकत्वात् बद्ध्वा प्रच्युत विरचायीर्ति चेत्, न-प्रत्यभिज्ञा सामथ्यँमेतत्। सिद्धा वाश्रयतोऽन्योऽन्यसंश्रयदोषो (५)न दोषसहस्रेणापि सशक्यः संकोचयितुं प्रमाणान्तरञ्च शतमासित्वाऽपि समाः समार्थोन कश्चन प्रपञ्चयितुं क्षणभर्ङ्गं सङ्गतमानना निवेदि-(६)-तैव। न च प्रमाणनिवृत्तावपि विप्रकृष्टविषये तद्भावविभावना प्रभुः प्रेक्षः।
अभिन्नवेदनस्यैक्यं यन्नैवं तद्विभेदवत्।
सिद्धयेदसाधनत्वेऽस्य न सि-(७)-द्धं भेदसाधनम्।
भिन्नाभः सितदुःखादिरभिन्नो बुद्धिवेदने।
अभिन्नाभे विभिन्ने चेद्भेदाभेदौ किमाश्रयौ।
तिरस्कृतानां पटुनाप्येकदाऽभेददर्शनात्।
प्रवाहे चित्तचैत्तानां सिद्धा भेदव्यवस्थितिः॥
इति आचार्यवचनमवहर्तुं प्रबन्धान्तरेण न शक्यम्, स्वरगीतफलोच्छ्वासमप्राप्त प्राप्यते
साधुगीतं सुष्टुगीतं लब्धं (९) गीतस्य ते फलम्।
गोपुत्रा इव गायन्ति सामो दातुमयैः स्वरैः॥
एतेनैतदपि पिष्टमनिष्टम् विवादाध्यासितो भावः कालभेदेपि न भिद्यते। विरुद्धधर्मासंसृष्टत्वात् यो यद्भेदेपि विरुद्धधर्मासंसृष्टो नासौ तद्भेदेपि भिद्यते। यथा प्रतिसन्धिपरमाणुभेदेप्येकः परमाणुस्तथा चायं विवादाध्यासितो भावस्तमात्कालभेदेऽपि न भिद्यते इति। अत्र व्याप्तौ न कश्चिदपि विप्रतिपद्येत। पक्षधर्मता ते प्रसाधितैवेति स्थिरताऽस्थिरता भावार्नाम्। तदनन्तरप्रकरणनिहतपक्षध(३)र्मता सिद्धित्वादसाधनमसाधनीयम्। तदेवं सत्त्वं प्रागभावप्रध्वंसाभावमध्यमध्यासीनस्य भावस्यान्तरालभेदे निसत्वमवगमयितुमलमुत्कलितानुकूलप्रसङ्ग-(४)-तद्विपर्यपर्यवसितसपक्षत्वे क्वचिद्बीजादौ दर्शितस्वसाध्यप्रतिबन्धमिति प्रबन्धेन प्रसाधितं साधीयः सुधीभिरवधार्यमिति स्थितम्। पूर्वसर्वन्यायसन्यासमाश्रि-(५)-त्य लघुपरलङ्घन जंघालहेतुहतिं प्रहिणुमः। यद्यस्य यत्रव्यवहरणकारणमपसरणपराचीनतया चिन्तितं तत्र तस्य व्यवहरणकारणजननीयं नी-(६)-लता व्यवहरणकारणनीलि। भवति तद्वयवहरणवत्। नीरजे पूर्वापरकालयौरपिकरणाकरणविरुद्धधर्माख्यानौ बीजभेदे व्यवहरणकारण (७) मपसरणरमणत्वेन मतः, तदत्र करणाकरणं नासिद्धया ग्रस्तमध्यक्षप्रेक्षितत्वात्, विरुद्धता विशेषगणपि प्रमथितप्रदूषणगणं प्राचीनप्रगल्भप्रब-(८)-न्धत्वेन नाप्यनैकान्तिकत्वं अन्तिकमस्य गन्तुं सन्तनोति सामर्थ्यम्। अन्यव्यतिरेकप्रत्याकलनया हि कारणत्वं किञ्चिदपि प्रतिपर्यालोचनीयमु(१) पायान्तरातर्कणात्। अयमेव भेदो भेद हेतुर्व्वा यदुत विरुद्धधर्माध्यासस्तस्य जनननिबन्धनञ्च सामग्रीलक्षणकारणसाजात्यविजात्यपर्यव सितौ भेद इति अभिदधानेन चाचार्यचरणेन प्रतिदर्शनं दर्शितदिक्कालादिगुणद्रव्यव्यायाव्ययादिभेदव्यवहारहेतुहस्तकत्वात् न्यस्तौ विरुद्धधर्माध्यासो वस्तुस्वभावनानात्वे निबन्धनसमस्तवादिव्याप्त्यव्याप्तिप्रसरानाक्रान्तपौरुषसतोऽयमेवभेद इ-(२)-ति व्यवस्थाने स्थिरस्तद्व्यवहरणें कारणंकल्पनारोपितधर्माणामपि भेदो विरुद्धधर्माध्यासलक्षण एवेत्यव्याप्तिरसम्भाविनी, नचोभेदेपि विमृश्यते क्वा-(३)-पि विरुद्धधर्माध्यास इत्यतिव्याप्तिव्यस्तिरस्ति विरोधबोधो बहुधा बहुष्विति न सम्भवविपर्ययो हृदि धेयः। न च विरुद्धधर्मद्वयभेदानुपपत्तिस्तत्रापि नित्यस-(४)-मां जातिरीत्या विरुद्धौ पदार्थो व्युदस्य नान्यो धर्मोनाम किन्तर्हि धर्मान्तरप्रतिक्षेपाऽऽक्षेपाभ्यां धर्म्मधर्म्मिव्यपदेशेपि न वस्तुभेदस्तेनानवस्था (१५) न मनसि निवेश्या यथाकल्पनमस्य सम्भवात्।
यत्पुनरुक्तम्-भेदो हि विरोधं व्यभिचरति, न विरोधौ भेदमिति तत्पारमार्थिकापारमार्थिकभेदभ-(६) ण्याभाषितं विरुद्धताहेतोः सविधसम्बन्धनिबन्धसम्बन्धाव्याप्तिसिद्धौ हि सपक्षे पक्षपाती विरुद्धो नोपलब्धः भेदव्यवहारज्ञापकहेतुश्च प्रति (७) भास भेदः। द्वितोयोपि प्रयोगः-स एवायमिति परामर्शः सोऽसदृशपरावृत्तपदार्थध्यवसानव्यापारः, यथा केशपाशे च्छिन्नोद्भिन्ने स एवायमिति परामर्शस्य विवादपदे घटादौ अत्यन्तसदृशे स एवायमिति मन्दसादृश्ये स इवेति प्रकरणवशात् अत्यन्तसादृश्य-(९)-मिहोपात्तं जात्येकत्वे दीपादौ प्रत्यभिज्ञेति वदताऽतद्व्यावृत्तिविषया स्यात्प्रकाशिता, यद्यतीतेन सह वर्तमानस्य एकत्वं नास्ति कर्थ चित्पूर्व पश्चाद्दृष्टार्थ क्रिया भवति। न। यथा घटमेकं विघटघटाङ्कुरारोपणे प्रेक्षते यथा पुरधारणं तथेव पूर्वानुरोधेऽअसम्भवे यतः भविष्यति तादृशार्थक्रिया तच्चेकार्थक्रियाकरणादेकत्वन्तु तदकारिव्यवच्छेदलक्षणं साम्वृतमिष्यत एव तेन क्षणभङ्गो घटादीनां धर्मस्तेनैव साधनहेतुभिरित्यपकृतम्। एकमिति हि व्यपदेशविकल्पास्तदर्थसामर्थ्यमा-(३)-त्रेण समङ्गीसजातयो न पुनरर्थरद्रितसामान्यद्यर्थसामान्यद्यर्थविषया व्यपदेशविकल्पाः प्रेक्षावद्भिराद्रियन्ते ततस्तादृगर्थक्रियाकारितयैकत्वं प्रत्यभिज्ञानविषयः तस्माद्या (४) प्रत्यभिज्ञा सा तदर्थक्रियाकारिव्यावृत्त सदृशार्थक्रियासमर्थविषयाः यथा घटानयनेऽपि इतराभिप्रायेण अन्यमानयेति नियोगे घटान्तरानयने पुनः-(५)-स एवानीत इति प्रत्यभिज्ञा। प्रत्यभिज्ञा चेयं स एवायं घट इति आजन्मनः प्रणाशावधिप्रतिभासप्रसवप्रसङ्गः, प्रतिक्षणं क्षणभङ्गे सति भावस्य भवेदत-(६)-विपर्यये बाधकं अस्ति च प्रतिभासः प्रागभावप्रध्वंसाभावयोर्मध्यारूढस्य वस्तुतः पूर्वापरकालकलतातिक्रान्तः। सः क्रान्तनिश्चयो निखिलवस्तु (७) सुजनानुभवभूमिः। अतएव स्थवीयसि स्वभावे भावानां कालनियमौऽपि सिद्धः। अतद्रूपरावृत्तिविषयस्त्वेकत्वाध्यवसायोनावस्थाभावमाकर्षति प्रत्ययभिज्ञा (८) तन्तु सांवृतैकत्वं व्यवहारयति। परव्यामोहापनयनेन यथादृश्यानुपलब्धिबलिमहिलागोपालादिगम्येऽपि प्रतिषेधे शङ्कयं लक्ष्यीकृत्य व्यामोहशुद्धतन्त्रं (९) प्रक्षिप्यते।
“तदत्यन्तविमूढार्थं आगोवालादिमसंवृतेः”
इति वचनात्।
झानं त्वर्थावभासतः।
तं व्यनक्तीति कथ्येत तदभावेऽपि तत्कृतम्॥
तथा दुकूलनीलनलिन-(१०)-दलावलिवलिमध्यप्रमदानन्दिमन्दिरकुन्दसिन्दूरार्थ वलभीप्रभृतीनां मध्यावस्थाख्य ग्राह्याकारवेदनावृत्यैकं प्रतिसंधातारमेव भाषितं सकृदत्र प्रतिभातीति पाश्चात्यानुव्यवशायवशेन स्फुरणञ्च पूर्वानुभूतस्य ग्राहकाकारस्य अतद्रूपपरावृत्तविषयैकविमर्शवशेन व्याप्त्यादिकञ्च परिकल्पिताद्रूप (२) पराव्त्तवस्तुस्तोमाकारेण क्षणक्षीणतानुकूलमिलितविन्यासेनेति न क्वाप्यंशे शंशनीयदोषमनित्यतासाधनमव धातव्यं भव्यभावेन तथा-
वज्रोपलादिरप्यथंः (३) स्थिरः सोऽन्यानपेक्षणात्।
सकृत्सर्वस्य जनयेज्ज्ञानानि जगतः समम्॥
क्रमाद्भवन्ति तान्यस्य सहकार्युपकारतः।
आहुः प्रतिक्षणं भेदं सदोषोऽत्रापि पूर्ववत्॥ (४)
इत्याद्यपि यथा प्रस्तावमपहस्तित्रासमुपन्यसनीयम्।
यत्पुनरुच्यते कालदिद्रव्यगुणकर्मादिकमन्तरेण न कश्चित् व्यपदेशस्तं चान्तरेण न वचनं तस्माद्वचनादेव कालदिकमस्तीति क्षणिकतासिद्धिरिति, तदपि निरस्यते, कालः परापरव्यतिकरयौगपद्यायौगपद्यचिरक्षिप्रपत्ययलिङ्गः तेषां विषयेषु (९) पूर्वप्रत्ययविलक्षणानामुत्षत्तावन्यनिमित्तासंभवात्। यदत्र निमित्तं स कालः यत्रैवापरप्रत्ययोदिगपेक्षया तत्रैवपरप्रत्ययः कालकृतः य-(७)-त्रै व च परप्रत्ययो दिगपेक्षया तत्रैवापरप्रत्यय काल कृत इति व्यतिकरः श्लेषः। युगपदेतानि कृतानि क्रमेण च एतानि कृतानि। चिरं कृतं क्षिप्रं कृतमिति न रूपाद्यतिरेके काले प्रत्यक्षाप्रवृत्तः मन्दता हि निष्पत्तेः कारणक्रमेण विरोधः, क्रमोपि भावाभावादेव भावस्य न कालः रांहोः शिर इतिवत्, पुनर-(९)-भावस्यायं काल इति व्यपदेशः-
‘दृष्टताऽतीतकालत्वं दृश्यता वर्तमानता
भाविता दृश्यमाणार्चामिति व्यवस्थितिः’।
रूपमपि चक्षुर्विज्ञानजनकत्वेन एवं श-(१०)-ब्दादिकमपि स्वे स्वेन्द्रियनिदानदर्शननिबन्धनत्वेन वेद्यम्। द्रव्यव्यवस्थापि तत्समुदायसाध्यफलाहेतुव्यवच्छेदेन दर्शितैवेति न तदास्ति व्यवहरणं न यत् पक्षे तद् अनित्यानुबन्धीति।
उदयननिराकरणे वादरहस्ये व्यतिरेकार्थभावार्दिन्यायनिर्णयो द्वितीयः।


text:
एकीकृतबागवानी-विकास-योजना
भागेस्मिन् बागवानीविकासयोजनायाः प्रमुखोद्देश्यैस्सह कार्यक्रमानां रूपरेखाः प्रस्तुतीकृताः।
योजनायाः विषये
एकीकृत-उद्यान-विकासयोजना (एमआईडीएच) फल-शाक-मूल-कन्द-भूमिच्छत्र(मशरूम)-व्यञ्जन-पुष्प-सुगन्धितपादप-नारिकेल-काजू-कोको-वंशेत्याद्युत्पादानां चतुर्मुखीविकासस्य केन्द्रियवित्त-पोषितयोजना वर्तते। पूर्वोत्तरं हिमालयीयराज्यान् विहाय देशस्य सर्वेषु प्रदेशेषु प्रचलन्त्या अनया योजनया सम्बद्धविकासकार्यक्रमानां समग्र-अर्थसङ्कल्पस्य 85प्रतिशतभागः भारतीयसर्वकारः ददाति। शेषश्च 15प्रतिशतभागः राज्यसर्वकारः स्वयं निर्वहति। पूर्वोत्तरस्य हिमालयीयराज्यानां विषयेषु शतप्रतिशत-अर्थव्ययं केन्द्रसर्वकार एव वहति। एवमेव वंशविकाससहितः राष्ट्रियबागवानीबोर्ड(एनएचबी)-नारिकेलविकासबोर्ड-केन्द्रीयबागवानीसंस्थाननागालैण्ड-राष्ट्रियसंस्थानानां(एनएलए) कार्यक्रमेभ्यः शतप्रतिशतं वित्तीययोगदानं भारतसर्वकारस्यैव भविष्यति।
योजनायाः उद्देश्यम्
योजनायाः मुख्योद्देश्यं वर्तते -
- उद्यानक्षेत्रस्य चतुर्मुखिविकासाय प्रोत्साहनम्, यस्मिन् वंशः नारिकेलश्चापि सम्मिलितौ। क्रमेऽस्मिन् प्रत्येकराजस्य उत क्षेत्रीयजलवायोः विविधतानुरूपक्षेत्राधारितायाः पृथक्पृथक्कार्यनीतेः आदानम्। अस्मिन् सम्मिलिताः सन्ति- अनुसन्धानम्, तकनीक्यै प्रोत्साहनम्, विस्तारीकरणम्, सस्योपरान्तं प्रबन्धनम्, प्रसंस्करणं विपणनं चेत्यादयः।
- एफआईजी-एफपीओ-एफपीसीप्रभृतिकृषकसमूहैः सह संयोजितुं प्रोत्साहनं तस्मात् समानता-व्यापकता-आधारितायाः आर्थिक्याः निर्माणम्।
- उद्यानोत्पादस्य उन्नतिः, कृषकसंख्यायां वृद्धिः, आयः पोषाहारसुरक्षा।
- गुणवत्ता-पादपसामग्री-सूक्ष्मसिञ्चनस्य प्रभावि-उपयोगात् उत्पादकतासुधारः।
- उद्यानक्षेत्रे ग्रामीणयुवावर्गे मेधाविकासाय प्रोत्साहनम् व्यवसायानाम् उत्पादनं विशेषतः कृष्युपरान्तं शीलश्रृङ्खलाक्षेत्रे उचितप्रबन्धनं च।
उपयोजनाः कार्यक्षेत्रं च
एकीकृतोद्यान-विकासयोजनायाः अन्तर्गतं एता उपयोजनाः कार्यक्षेत्राणि च भविष्यन्ति-
कार्यनीतिः
उपरोक्तानाम् उद्देश्यानां प्राप्त्यै आयोगः निम्नाङ्कितकार्यनीतीः अनुसरिष्यति-
- उत्पादनात्पूर्वम् उत्पादनावधौ उत्पादनोपरान्तं च दृढप्रबन्धनाय उत्तरोत्तरं क्रमशः चतुर्मुखी दृष्टिकोणः, अनेन सह प्रसंस्करणविपणनमाध्यमेन उत्पादकेभ्यः कृषेः उपयुक्तलाभस्य सुनिश्चितीकरणम्।
- कृषि-उत्पादन-कृष्युपरान्तप्रबन्धन-शीतश्रृङ्गलायां विशेषावधानपूर्वकं अल्पावधिक-उत्पादानां प्रसंस्करणादीनां कृते अनुसन्धानाय विकाससम्बन्धितकनीक्यै च प्रोत्साहनम्।
- गुणवत्तायाः माध्यमेन उत्पादनसुधाराय निम्नोपायानां व्यवहारः
- पारम्परिककृषेः स्थाने उद्यानाय प्रोत्साहनम्। अस्मिन् क्रमे फलोद्यान-द्राक्षोद्यान-पुष्प-शाकोद्यान-वंशकृषिं प्रति विशेषाग्रहः।
- संरक्षितकृषि-आधुनिककृषिभिस्सह उन्नत-उद्यानकर्मणे कृषकपर्यन्तम् उपयुक्ततकनीकेः विस्तारः।
- विशेषतः तेषु राज्येषु यत्र उद्यानक्षेत्रं समग्रकृषिक्षेत्रस्य 50प्रतिशतात् न्यूनं वर्तते, तत्र एकड-परिमाणे वंश-नारिकेलाभ्यां सह फलोद्यान-उद्यानकृषेः विस्तारीकरणम्।
- सस्योपरान्तप्रबन्ध-प्रसंस्करण-विपणनस्य परिस्थितिषु सुधारीकरणम्।
- परस्परसमन्वय-सहभागितायाः आदानम्, अनुसन्धानविकासक्षेत्रयोः उन्नतिः लोकान् प्रति तस्य पूर्तिः राष्ट्रिय-क्षेत्रीय-राज्यीय-उपराज्यीययस्तरेषु सार्वजनिक-निजक्षेत्रस्य प्रसंस्करण-विपणनैककेभ्यः प्रोत्साहनम्।
- उत्पादस्य उचितलाभावाप्तये उत्पादकसंगठनेभ्यः प्रोत्साहनं, विपणनसङ्घ-वित्तीयसंस्थानैः सह सम्बन्धस्थापनं च । नूतनदिशा-निर्देशानाम् अधिकसूचनायै द्रष्टव्यम्- राष्ट्रिय-बागवानी-योजना।
स्रोतः- एकीकृतराष्ट्रिय-बागवानी-विकासमिशन्, कृषि-सहकारिताविभागः, कृषिमन्त्रालयः।