c: text/html

text:
कोश
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
कोशः, पुं, (कुश्यते संश्लिष्यते । कुश संश्लेषणे + घञकर्त्तरि चेति अधिकरणादौ घञ् ।) अण्डम् । इति शब्दरत्नावली ॥ कुष्यते आकृष्यते आय- स्थानेभ्यः कोषः । कुष ग निष्कर्षे घञ् कोषो मूर्द्धन्यान्तः तालव्यान्त इत्यन्ये । इति भरतः । कृताकृतं हेमरूप्यम् । तत्पर्य्यायः । हिरण्यम् २ । इत्यमरः । २ । ९ । ९१ ॥ कृताकृतं हेम- रूप्यञ्च मिलितं प्रत्येकञ्च कोशादिद्वयवाच्यम् । कृतमावर्त्तितं अकृतमाकरोत्थं चूर्णं घटिताघ- टितमिति स्वामी ॥ कृतमाभरणीकृतं अकृतं चूर्णादिरूपमाकरोत्थमिति केचित् । (आवरण- विशेषः । यथा, भागवते । २ । १ । ३४ । “अव्यक्तमाहुर्हृदयं मनश्च स चन्द्रमाः सर्व्वविकारकोशः” ॥ मुकुलम् । यथा, रघौ । ३ । ८ । “तिरश्चकार भ्रमराभिलीनयोः सुजातयोः पङ्कजकोशयोः श्रियम्” ॥)
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
कोश पुं-नपुं।
अण्डम्
समानार्थक:पेशी,कोश,अण्ड
2।5।37।2।2
प्रडीनोड्डीनसंडीनान्येताः खगगतिक्रियाः। पेशी कोशो द्विहीनेऽण्डं कुलायो नीडमस्त्रियाम्.।
पदार्थ-विभागः : अवयवः
कोश पुं।
भण्डारम्
समानार्थक:कोश,कोश,कोष
2।8।17।2।4
अध्वनीनोऽध्वगोऽध्वन्यः पान्थः पथिक इत्यपि। स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गबलानि च॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलनिर्जीवः, स्थानम्, मानवनिर्मितिः
कोश पुं।
घटिताघटितहेमरूप्यकम्
समानार्थक:कोश,हिरण्य
2।9।91।1।1
स्यात्कोशश्च हिरण्यं च हेमरूप्ये कृताकृते। ताभ्यां यदन्यत्तत्कुप्यं रूप्यं तद्द्वयमाहतम्.।
पदार्थ-विभागः : धनम्
कोश पुं-नपुं।
नूतनकलिका
समानार्थक:क्षारक,जालक,जाल,कोश,कोष
3।3।219।1।1
कोशोऽस्त्री कुड्मले खड्गपिधानेऽर्थौघदिव्ययोः। नाशः क्षये तिरोधाने जीवितेशः प्रिये यमे। नृशंसखड्गौ निस्त्रिंशावंशुः सूर्येंशवः कराः। आश्वाख्या शालिशीघ्रार्थे पाशो बन्धनशस्त्रयोः। सुरमत्स्यावनिमिषौ पुरुषावात्ममानवौ॥
पदार्थ-विभागः : अवयवः
कोश पुं-नपुं।
खड्गपिधानम्
समानार्थक:परीवार,कोश,कोष
3।3।219।1।1
कोशोऽस्त्री कुड्मले खड्गपिधानेऽर्थौघदिव्ययोः। नाशः क्षये तिरोधाने जीवितेशः प्रिये यमे। नृशंसखड्गौ निस्त्रिंशावंशुः सूर्येंशवः कराः। आश्वाख्या शालिशीघ्रार्थे पाशो बन्धनशस्त्रयोः। सुरमत्स्यावनिमिषौ पुरुषावात्ममानवौ॥
पदार्थ-विभागः : उपकरणम्,आयुधम्
कोश पुं-नपुं।
भण्डारम्
समानार्थक:कोश,कोश,कोष
3।3।219।1।1
कोशोऽस्त्री कुड्मले खड्गपिधानेऽर्थौघदिव्ययोः। नाशः क्षये तिरोधाने जीवितेशः प्रिये यमे। नृशंसखड्गौ निस्त्रिंशावंशुः सूर्येंशवः कराः। आश्वाख्या शालिशीघ्रार्थे पाशो बन्धनशस्त्रयोः। सुरमत्स्यावनिमिषौ पुरुषावात्ममानवौ॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलनिर्जीवः, स्थानम्, मानवनिर्मितिः
कोश पुं-नपुं।
दिव्यम्
समानार्थक:कोश,कोष
3।3।219।1।1
कोशोऽस्त्री कुड्मले खड्गपिधानेऽर्थौघदिव्ययोः। नाशः क्षये तिरोधाने जीवितेशः प्रिये यमे। नृशंसखड्गौ निस्त्रिंशावंशुः सूर्येंशवः कराः। आश्वाख्या शालिशीघ्रार्थे पाशो बन्धनशस्त्रयोः। सुरमत्स्यावनिमिषौ पुरुषावात्ममानवौ॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, तेजः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
कोश(षं)¦ पुंन॰ अद्धच्चादि कुश्(ष)--आधारादौ घञ्[Page2268-b+ 38] कर्त्तरि अच् वा।
१ अण्डे शब्दर॰। कृताकृतयोः
२ हेमरूप्ययोः अमरः।
३ कुट्मले मुकुले
४ खङ्गपिधाने। (खाप)
५ समूहे
६ दिव्यभेदे अमरः। मूर्द्धन्यमध्यस्तुअभिधानरूपे
७ शब्दपर्य्यायज्ञापकग्रन्थे मेदि॰
८ धना-द्यागारे
९ पानपात्रे चषके
१० शिम्बायां हेमच॰। षनसादिमध्यस्थे (कोया) ख्याते
११ पदार्थे धर॰। शब्दान्तरपूर्व्वस्तु गोलकाकारे
१२ पदार्थे यथा
“नेत्र-कोषः” क्षीरस्वामी। तत्र खङ्गपिधाने
“वैयाघ्रकोषेनिहितो हेमचित्रत्सरुर्म्महान्”।
“पृथुलश्चित्रकोशश्च” तस्य हेममये कोषे सुतप्ते षावकप्रभे” भा॰ वि॰
४२ अ॰। बहुशः प्रयोगः। धनागारे
“निःशेषविश्राणितकोषजातम्” मुकुले
“मामक्षिणोद् यत्र विभिन्नकोशैः”
“भिन्नाद्रिगैरिक-तटा इव दन्तकोशाः” रघुः
१३ त्वगाद्यावरणे कोषवदाव-रकत्वात्
“शरीरकोशाद्यत्तस्याः पार्वत्यानिःसृताम्बिका। कौशिकीति समाख्याता ततोलोकेषु गीयते” देवीमा॰।
१४ पिधानमात्रे
“सुजातयोः पङ्कजकोशयोः श्रियम्” रघु।
“कोशमङ्गुष्ठाङ्गुलिपर्वसु विदध्यात्” सुश्रु॰
“योवा अयंद्वीपः कुवलयकमलकोषाभ्यन्तरकोशः:” भाग॰
५ ।
१६ ।
६ । कोश(ष)पानदिव्यञ्च वीरमि॰ दर्शितोयथा
“अथकोश(ष)विधिः। तत्र
“अतः पं प्रवक्ष्यामि कोश(ष)स्यविधिमुत्तमम्। शास्त्रविद्भिर्यथा प्रोक्तं सर्वकाला-विरोधिनम्। पुर्वाह्णे सोपवासस्य स्नातस्यार्द्रपटस्यच। सशङ्कस्याऽव्यसनिनः कोशपानं विधीयते। इच्छतःश्रद्दधानस्य देवव्राह्मणसन्निधाविति”। सशङ्कस्य असत्येनदिव्यकरणेऽनिष्टशङ्कायुक्तस्य कोशपानम्। उग्रदेवता-स्नानोदकषानं देवतास्नानोदकञ्च प्रसृतित्रर्य ग्राह्यमित्याहचिष्णुः
“उग्रान् देवान् समभ्यर्च्य तत्स्नानोदकात्प्रसृ-तित्रयं पिबेदिदम्मया न कृतमिति व्याहरन् देवतामिमुखः” इति। याशवक्ल्योऽपि
“देवानुग्रान् समभ्यर्च्य तत्स्ना-नोदकमाहरेत्। संश्राव्य पाययेत्तस्माज्जलात्तु प्रसृतित्रय-मिति”। उग्रान्देवान्दुर्गादित्यादीन्। तेषामन्यतमं देवंप्राड्विवाकः सोपवासो गन्धपुष्पादिभिः सम्प्रूज्य स्नापयि-त्वा तत्स्नानोदकं दिव्यदेशन्नयेदित्यर्थः। नीत्वा च तत्रनिधाय धर्मावाहनादि शोध्यशिरसि पत्रारोपणार्न्तं सर्व-दिव्यसाधारणविधिं विधाय देवतायतनसमीपे मण्डलञ्चविधाय तत्र शोध्यं प्राङमुखं स्थापयित्वा तमसत्येनैतद्दि-व्यकरणेऽनिष्टं संश्राव्य जलविधानोक्तेन
“तोय! त्वंप्राणिनांप्राणः” इत्यादिना मन्त्रेणाभिमन्त्र्य पूर्वनिहितोदवात् प्र[Page2269-a+ 38] सृतित्रयं पाययेत्। शोध्यश्च जलविधानोक्तेन
“सत्यानृत-विभागस्य” इत्यादिना मन्त्रेणाभिमन्त्र्य पिवेत्। तथा चनारदः
“तमाहूयाभिशस्तन्तु मण्डलाभ्यन्तरे स्थितम्। आ-दित्याभिमुखं कृत्वा पाययेत् प्रसृतित्रयमिति”। पिताम-होऽपि
“प्राङ्मुखं कारिणं कृत्वा पाययेत् प्रसृतित्रयम्। पूर्व्वोक्तेन विधानेन स्नानमात्रोचितं शुचिमिति”। का-रिणं दिव्यकारिणं शोध्यमिति यावत्। पूर्व्वोक्तेन लक-लदिव्यसाधारणतया प्रागुक्तेनेत्यर्थः। नारदोऽपि
“अर्च-यित्वा तु तं देवं प्रक्षाल्य सलिलेन तु। एनश्च श्रावयि-त्वा तु पाययेत् प्रसृतित्रयमिति”। एनः पापम्। तच्च तत्-प्रलापाभिधानमुखेन तेनैव दर्शितम्।
“स्वेच्छया यः पिबेत्को-शन्न क्वचिद्दूषितो नरः। न संवदेन्नरो लोभात् क्षवी भ-वति दुर्मतिः। जानानः कामकारेण कोशम्पोत्वा विसंव-देत्। दरिद्रो व्याधितो मूर्खः सप्तजन्मनि जायते” इति। सशिरस्केऽभियोगे अभियोक्तुः श्राव्यमनिष्टमप्याह सए-ब
“बलात्कोर्श हि यो दत्त्वा हितमिच्छेत चात्मनः। स विनाशो भवेत्तस्य तच्च कार्य्यंन सिह्यतीति”। एवं यस्यकस्यचिदुग्रदेवस्य स्नानोदकमाहृथ कोशानुष्ठाने प्राप्ने नि-यमार्थमाह पितामहः
“भक्तो यो यस्य देवस्य पाययेत्त-स्य तज्जलम्। समभावे तु देवानामादित्यस्य तु पाय-येत्। दुर्गायाः पाययेच्चौरान् ये च शस्त्रोपजीविनः। भास्करस्य तु यतोयं ब्राह्मणं तन्न पाययेदिति”। उग्रदे-वतायुधानि स्नापयित्वा तदुदकं स्वल्पेऽपराधे षाययेत्। तथा च कात्यायनः
“स्वल्पेऽपराधे देवानां पाययि-स्वायुधीदकम्। पाय्योविकारे चाशुद्धो नियम्यः शुचिर-न्यथेति। पाय्यः पाययितत्यः। नियम्यो दण्ड्यः। आ-युधग्रहणं ताम्रादिनिर्मितादित्यमण्डलस्याप्युपलक्षणम्अतएव वृहस्पतिः
“यद्भक्तः सोऽभियुक्तः स्यात्तदेवायुधम-ण्डलम्। प्रक्षाल्य पाययेत्तस्माज्जलात्तु प्रसृतित्रयमिति” अत्र विशेषमाह पितामहः
“दुर्गायाः पाययेच्छूलमा-दिव्यस्य तु मण्डलम्। अन्येषागपि देवानां स्नापयेदा-युधानि त्विति”। कृतकोशपानस्य किं तत्कालमेव शुद्धि-र्नेत्याह कात्यायनः
“अथ दैवविसंवादस्तिसप्ताहात्तुदापयेत्। अभियुक्तं प्रयत्नेन तमर्थं दण्डमेवचेति”। दैव-विसंवादः दैविकव्याध्युद्भवः। दैविकव्याध्यादीनपि सएव दर्शयति
“ज्वरातिसारविस्फोटाः शूलास्थिपरिपी-डनम्। नेत्ररुग्भालरोगश्च तथोन्मादः प्रजायते। सि-रोरुभुजभङ्गश्च दैविका व्याधयोनृणामिति”। शुद्धिकाला-[Page2269-b+ 38] वधिं विष्णुरप्याह
“यस्य पश्येद्द्विसप्ताहात् त्रिसप्ताहा-दयापि वा। रोगोऽग्निर्ज्ञातिमरणं राजदण्डमयापि वा। तमशुद्धं विजानीयात् तथा शुद्धं विवर्द्धयेत्। दिव्ये चशुद्धं पुरुषं सत्कुर्य्याद्धार्मिको नृपः” इति। पितामहोऽ-पि
“त्रिरात्रात्सप्तरात्राद्वा द्विसप्ताहादथापि वा। वैकृतंयस्य दृश्येत पापकृत्स तु मानवः। तस्यैकस्य न सर्व्वस्यजनस्य यदि तद्भवेत्। रोगोऽग्निर्ज्ञातिमरणं सैव तस्यविभावनेति”। तदोगवैकृतं कृतकोशपानस्यैकस्य यदि भ-वेत् तदैव स पापकृदिति न, किन्तु तदीयसर्व्वस्य जनस्यमध्येऽपि यदि कस्यचिद्भवेत् तदापीत्यर्थः। अतएव वृहस्पतिः
“सप्ताहाद्वा द्विसप्ताहाद्यस्यार्त्तिर्न प्रजायतेपुत्रदारधनानाञ्च स शुद्धः स्यान्न संशयः” इति। याज्ञव-ल्क्योऽपि
“अर्वाक्चतुर्दशाद{??}नो यस्य नो राजदैविकम्। व्यसनञ्जायते घोरं स शुद्धः स्यान्न संशयः” इति। एतेषाञ्चत्रिरात्रादीनां पक्षाणाम् अभियीगाल्पत्वमहत्त्वाभ्यां व्य-वस्था ज्ञातव्या। अवधेरूर्द्धन्तु रोगाद्युद्भवेऽपि न परा-जयः तथा च नारदः
“ऊर्द्ध्वं यस्य द्विसप्ताहाद्वैकृतन्तुमहद्भवेत्। नाभियोज्यस्तु विदुपा कृतकालव्यतिक्रमादि-ति”। अत्र द्विसप्ताह इत्यवत्बिकालमात्रोपलक्षणम् कृत-कालव्यतिक्रमहेतोरभिधानात्। तेनैकविंशतिरात्रस्याव-धिकालत्वाश्रयणे चतुर्दशरात्रादूर्द्धमपि वैकृतोत्पत्तौ प-राजयः एवं त्रिरात्रसप्तरात्रात् प्रागपि वैकृतोत्पत्तौ-पराजय इति सिद्धम्
१५ कोषवदारकेषु वेदान्त प्रसिद्धेषु अन्नमयादिषु पञ्चसु पदार्थे-वु अन्नमय प्राणमयः मनोमयः विज्ञानमयः आनन्दमयःइत्येते पञ्च पदार्था अनात्मकाः तेषाप्तात्मतोविवेकार्थं वेदा-न्तिभिः कल्पिताः। तत्र पञ्चकोषविवृतिः विवेकचूडामणौ
“देहोऽयमन्नमवनोऽन्नमयस्तु कोषश्चान्नेन जीवति वि-नश्यति तद्विहीनः। त्वक्चर्म्ममांसरुधिरास्थिपुरीषराशिर्नायं स्वयं भवितुमर्हति नित्यशुद्धः। पूर्व्वं जनेरपिमृतेरधुनायमस्ति जातक्षणः क्षणगुणीऽनियतस्वभावः। नैकोजडश्च घटवत्परिदृश्यमानः स्वात्मा कथं भवति भाव-विकारवेत्ता। पाणिपादादिमान् देहो नात्मा व्यङ्ग्योऽपिजीवनात्। तत्तच्छक्तेरनाशाच्च न नियम्योनियामकः। देहतद्धर्म्मतत्कर्म्मतदवस्थादिसाक्षिणः। स्वतएव स्वतःसिद्धं तद्वैलक्षण्यमात्मनः। शल्यराशिर्मांसलिप्तो मल-पूर्णोऽतिकश्मलः। कथं भवेदयं वेत्ता स्वयमेतद्विलक्षणः। त्वङ्मांसमेदोऽस्थिपुरीषराशावहंमतिं मूढजनः करोति। [Page2270-a+ 38] विलक्षणं वेत्ति विचारशीली निजस्वरूपं परमार्थ-भूतम्। देहोऽहमित्येव जडस्य बुद्धिर्देहे च जीवा-ऽविदुषस्त्वहंधीः। विवेकविज्ञानवतोमहात्मनो व्रह्माह-मित्येव मतिः सदात्मनि। अत्रात्मबुद्धिं त्यज मूढवुद्धे!त्वङ्मासमेदोस्थिपुरीषराशौ। सर्व्वात्मनि ब्रह्मणि नि-र्विकल्पे कुरुष्व शान्तिं परमां भजस्व। देहेन्द्रियादा-वसति भ्रमोदितां विद्वानहन्तां न जहाति यावत्। ता-वन्न तस्यास्ति विमुक्तिवार्त्ताप्यस्त्येष वेदान्तनयान्तदर्शः। छायाशरीरे प्रतिविम्बगात्रे यत् स्वप्नदेहे हृदि कल्पिता-ङ्गे। यथात्मबुद्धिस्तव नास्ति काचित् जीवच्छरीरे च तथैव मास्तु। देहात्मवीरेव नृणामसद्धियां जन्मादिदुःख-प्रभवस्य वीजम्। यतस्ततस्त्वं जहि तां प्रयत्नात् त्यक्तेतु चित्ते न पुनर्भवाशा। कर्म्मेन्द्रियैः पञ्चभिरन्वितोऽयंप्राणो भवेत् प्राणमयस्तु कोषः। येनात्मवानन्नमयोऽन्नपूर्णात् प्रवर्त्त तेऽसौ सकलक्रियासु। नैवात्मापि प्राण-मयो वायुविकारो गन्ता गन्ता वायुवदन्तर्व्धहिरेषः। यस्मात् किञ्चित् क्वापि न वेत्तीष्टमनिष्टं स्वं वान्यं वाकिञ्चन नित्यं परतन्त्रः। ज्ञानेन्द्रियाणि च मनश्चमनोमयः स्यात् कोषोममाहमिति वस्तुविकल्पहेतुः। संज्ञादिभेदकलनाकलितो बलीयांस्तत्पूर्ब्बकोषमभिपूर्य्यंविजृम्भते यः। पञ्चेन्द्रियैः पञ्चभिरेव होतृभिः प्रचीय-मानोविषयाज्यधारया। जाज्वल्यमानो बहुवासनेन्धनैर्म-नोमयाग्निर्दहति प्रपञ्चम्। न ह्यस्त्यविद्या मनसोऽतिरिक्तामनोह्यविद्या भवबन्धहेतुः। तस्मिन् विनष्टे सकलंविनष्टं विजृम्भितेऽस्मित् सकलं विजृम्भते। स्वप्नेऽर्थशू-न्ये सृजति स्वशक्त्या भोक्त्रादि विश्वं मनएव सर्व्वम्। तथैव जाग्रत्यपि नो विशेषस्तत्सर्व्वमेत्न्मनसो विजृम्भ-णम्। सुषुप्तिकाले मनसि प्रलीने नैवास्ति किञ्चित्सकलप्रसिद्धेः। अतो मनःकल्पितएव पुंसः संसारएतस्य न वस्तुतोऽस्ति। वायुना चीयते मेघः पुनस्ते-वैव लीयते। मनसा कल्प्यते बन्धोमोक्षस्तेनैव कल्प्यते। देहादिसर्व्वविषये परिकलप्य रागं बध्नाति तेन पुरुषंपशुवद्गुणेन। वैरस्यमत्र विषवत् सुविधाय पश्चादेनं विमो-चयति तन्मन एव बन्धात्। तस्मान्मन कारणमस्यजन्तोर्बन्धस्य मोक्षस्य च वा विधाने। बन्धस्य हेतुर्मलिनंरजोगुणैर्मोक्षस्य शुद्धं विरजस्तमस्कम्। विवेकवैराग्य-गुणातिरेकाच्छुद्धत्वमासाद्य मनोविमुक्त्यै। भवत्यतो-वुद्धिमतो मुमुक्षोस्ताभ्यां दृढाभ्यां भवितव्यमग्रे। मनो[Page2270-b+ 38] नाम महाव्याघ्रो विषयारण्यभूमिषु। चरत्यत्र नगच्छन्तु साधवो ये मुसुक्षवः। मनः प्रसूते विषयानशेषान्स्थूलात्मना सूक्ष्मतया च भोक्तुः। शरीरवर्णाश्रमजा-तिभेदान् गुणक्रियाहेतुफलानि नित्यम्। असङ्गचिद्रू-पममुं विमोह्य देहेन्द्रियप्राणगुणैर्निबध्य। अहंममेतिभ्रमयत्यजस्रं मनः स्वकृत्येषु फलोपभुक्तिषु। अध्या-सदोषात् पुरुषस्य संसृतिरध्यासबन्धस्त्वमुनैव कल्पितः। रजस्तमोदोषवतोऽविवेकिनो जन्मादिदुःखस्य निदानमे-तत्। अतः प्राहुर्भनोऽविद्यां पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः। येनैव भ्राम्यते विश्वं वायुनेवाब्भ्रमण्डलम्। तन्मनःशोधनं कार्य्यं प्रयत्नेन मुमुक्षुणा। विशुद्धे सति चैतस्मिन्मुक्तिः करफलायते। मोक्षैकसक्त्या विषयेषु रागंनिर्मूल्य संन्यस्य च सर्वकर्म्म। सच्छ्रद्धया यः श्रवणा-दिनिष्ठो रजःस्वभावं स धुनोति बुद्धेः। मनोमयोनापि भवेत् परात्मा ह्याद्यन्तवत्त्वात् परिणामिभावात्। दुःखात्मकत्वाद्विषयत्वहेतोर्द्रष्टा हि दृश्यात्मतया न दृष्टः। बुद्धिवुद्धीन्द्रियैः सार्द्धं सवृत्तिः कर्त्तृलक्षणः। विज्ञान-मयकोषः स्यात् पुंसः संसारकारणम्। अनुव्रजेच्चित्प्रति-विम्बशक्तिर्विज्ञानसंज्ञः प्रकृतेर्विकारः। ज्ञानक्रियावान-हमित्यजस्रं देहेन्द्रियादिष्वभिमन्यते भृशम्। अनादि-कालोऽयमहंस्वभावो जीवः समस्तव्यवहारवोढा। करोति कर्म्मा{??}यथ पूर्ववासनः पुण्यान्यपुण्यानि च तत्फ-लानि। भुङ्क्ते विचित्रास्कपि योनिषु व्रजन्नायातिनिर्यात्यध ऊर्द्ध्वमेषः। अस्यैव विज्ञानमयस्य जाग्रत्स्व-प्नाद्यवस्थासुखदुःखभोगाः। देहादिनिष्ठाश्रमधर्म्मकर्म्मगुणाभिमानः सततं ममेति। विज्ञानकोषोऽथमतिप्रकाशःप्रकृष्टसान्निध्यवशात् परात्मनः। अतोभवत्येव उपाधिरस्ययदात्मधीः संसरति भ्रमान्न। योऽयं विज्ञानमयःप्राणेषु हृदि स्फुरत्ययं ज्योतिः। कूटस्थः सन्नात्माकर्त्ता भोक्ता भवत्युपाधिस्थः। स्वयं परिच्छेदमुपेत्यबुद्धेस्तादात्म्यदोषेण परं मृषात्मनः। सर्व्वात्मकःसन्नपि वीक्षते स्वयं स्वतः पृथक्त्वेन मृदोघटानिव। उपाधिसम्बन्धवशात् परात्मा ह्युपाधिधर्म्माननुयातितद्गुणः। अयोविकारानविकारिबह्निवत् सटैकरूपोऽपिपरः स्वभावात्। शिष्य उवाच। भ्रमेणाप्यन्यथा वाऽस्तुजीवभावः परात्मनः। तदुपाधेरनादित्वान्नानादेर्नाशै-ष्यते। अतोऽस्य जीवभावेऽपि नित्या भवति संसृतिः॥ न निवर्त्तेत, तन्मोक्षः कथं? भे श्रीगुरो! वद॥ [Page2271-a+ 38] श्रीगुरुरुवाच। सम्यक् पृष्टं त्वया विद्वत्! सावधानेनतत् शृणु। प्रामाणिकी म भवति भ्रान्त्या मोहितक-ल्पना। भ्रान्तिंविना त्वसङ्गस्य निष्क्रि यस्य निराकृतेः। न वटेतार्थसम्बन्धो नभसो नीलतादिवत्। स्वस्य द्रष्टु-र्निर्गुणस्याक्रियस्य प्रत्यगबोधानन्दरूपस्य बुद्धेः। भ्रान्त्याप्राप्तो जीवमावो न सत्यो मोहापाये नास्त्यवस्तुस्वभावः। यावद्भ्रान्तिस्तावदेवास्य सत्ता मिथ्याज्ञानो-ज्जृम्मितस्य प्रमादात्। रज्ज्वां सर्पोभ्रान्तिकालीनएवभ्रान्तेर्नाशे नैव सर्पोऽपि तद्वत्। अनादित्वमविद्यायाःकार्य्यस्यापि तथेष्यते। उपन्नायान्तु विद्यायामाविद्यिक-मनाद्यपि। प्रबोधे स्वप्नवत् सर्व्वं सहमूलं विनश्यति। अनाद्यपीदं नो नित्यं प्रामभाव इव स्फुटम्। अना-देरपि विध्वंसः प्रागभावस्य वीक्षितः। यद्बुद्ध्युपाधि-सन्बन्धात् परिकल्पितमात्मनि। जीवत्वं न ततोऽन्यस्तत्-स्वरूपेण विलक्षणः। सम्बन्धः स्वात्मनो बुद्ध्यामिय्याज्ञानपुरःसरः। विनिवृत्तिर्भवेत्तस्य संम्यग्ज्ञानेननान्यथा। ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं सम्यक् ज्ञानं श्रुतेर्म्मतम्। तदात्मानामनोः सम्यग्विवेकेनैव सिध्यति। ततोविवेकःकर्त्तव्यः प्रत्यगात्मसदात्मनोः। जलं पङ्कवदत्यन्तं पङ्का-पाये जलं स्फुटम्। यथा भाति, तथात्मापि दोषाभावेस्फुटप्रभः। असन्निवृत्तौ तु सदात्मना स्फुटं प्रतीतिरेतस्यभवेत् प्रतीचः। ततो निरासः करणीय एव सदात्मनःसाध्वहमादिवस्तुनः। अतीनायं परात्मा स्याद्विज्ञान-मयशब्दभाक्। विकारित्वाज्जडत्वाच्च परिच्छिन्नत्व-हेतुतः। दृश्यत्वात् व्यभिचारित्वात् नानित्योनित्य इष्यते”। आनन्दमयकोषस्तु आनन्दमयकोषशब्दे
७२
६ पृ॰ उक्तःधननिचयात्मककोषस्य राज्याङ्गतामाह
“स्वाम्यमात्यौपुरं राष्ट्रं कोषदण्डौ सुहृत्तथा। सप्त प्रकृतयोह्येताःसप्ताङ्गं राज्यमुच्यते। सप्तानां प्रकृतीनां तु राज्यस्यासांयथाक्रमम्। पूर्व्वं पूर्व्वं गुरुतरं जानीयाद्व्यसनं महत्” मनुः
“स्वामी राजा अमात्योमन्त्र्यादिः। पुरं राज्ञः कृतदुर्ग-निवासनगरं, राष्ट्रं देशः, कोषोवित्तनिचयः, दण्डो हस्त्य-श्वरथपादातं, मित्रं त्रिविधं सप्तमाध्यायोक्तमित्येतेसप्त प्रकृतयोऽङ्गानि सप्ताङ्गमिदं राज्यमित्युच्यते। ततः किमत{??}ह सप्तानामिति। आसां राज्यस्यप्रकृतीनां सप्तानां क्रमिकोक्तानामुत्तरस्याविनाशमपेक्ष्यपूर्व्वस्वाविनाशरूपं व्यसनं गरीयोजानीयात्। तथाहिमित्रव्यसनात् स्वबलव्यसनं गरीयः सम्पन्नबलस्यैव मित्रा-[Page2271-b+ 38] नुग्रहे सामर्थ्यात्। एवं वलात् कोषोगरीयान् कोषनाशेबलस्यापि नाशात्। कोषाद्राष्ट्रं गरीयः राष्ट्रनाशे कुतःकोषोत्पत्तिः। एवं राष्ट्राद्दुर्गं गरीयः दुर्गादेवयवसेन्धनादिसम्पन्नाद्राज्यरक्षासिद्वेः। दुर्गादमात्योगरीयान् प्रधानामात्यनाशे सर्वाङ्गवैकल्यात्। अमात्या-दपि आत्मा सर्वस्यात्मार्थत्वात्” कुल्लू॰कोषसञ्चयस्यावश्यकता युक्तिकल्पतरौ दर्शिता यथा
“कोषो महीपतेर्जीवो न तु प्राणाःकथञ्चन। द्रव्यं हिदेहो भूपस्य न शरीरभिति स्थितिः। धर्म्महेतोःसुखार्थाय भृत्यानां भरणाय च। आपदर्थञ्च संरक्ष्यःकोषः कोषवता सदा। धनात् कुलं प्रभवति धनाद्धर्म्मःप्रवर्त्तते। नाधनस्य भवेद्धर्म्मः कामश्चैव कथञ्चन। अधर्म्मान्निधनं कुर्य्यातद्धनं गृह्यते परैः। स्वयं पापस्यपात्र स्यात्सिंहो हस्तिबधादिव। तादात्मिको मूलहरःकदर्य्यस्त्रिबिधो ऽर्जकः। उत्पन्नार्थव्ययकरो यो मवि-ष्यद्धनाशया। स तादात्मिक आख्यातः कल्याणी तस्य ना-यतिः। यः पित्राव्यर्ज्जितं वित्तमन्यायेन तु भक्षयेत्। स मूलहर आख्यातस्तदुदर्को ऽपि चाशुभः। स कदर्य्यस्तुभृत्यात्मपीडनैरर्थसञ्चयी। तद्वनं राजदायादतस्कराणांनिधिर्भवेत्।{??}क्षा च राजकोषश्च स्तोकस्तोवेन वर्द्धते। अञ्जनञ्च धनञ्चैव स्तोकस्तोकेन हीयते। कोषस्य साध-नोपायो मुख्यं राष्ट्रमिति स्मृतम्। भूगुणैर्वर्द्धते राष्ट्रंतद्वृद्धिर्नृपवृत्तता। राज्ञोपायेन संरक्ष्या ग्रामे ग्रामे कृषी-वलाः। तेभ्यः कृषिस्ततश्चार्था अर्थेभ्यः सर्वसम्पदः। शरीरकर्षणात् प्राणाः क्षीयन्ते प्राणिनां यथा। तथावर्षेषु वर्षेषु कर्षणात् भूगुणक्षयः। एकस्यां गुणहीनायांकृषिमन्यत्र कारयेत्”। तत्सञ्चयोपायाश्च भा॰ शा॰
८८ अ॰ दर्शिताः यथा
“यदा राजासमर्थोऽपि कोषार्थे स्यान्महामते!। ” इत्यादियुधिष्ठिरप्रश्ने भीष्मोक्तिः
“यथादेशं यथाकालं यथा-बुद्धि यथाबलम् अनुशिष्यात् प्रजा राजा धर्म्मार्थीतद्धिते रतः। यथा तासाञ्च मन्येत श्रेय आत्मन एव च। तथा कर्म्माणि सर्व्वाणि राजा राष्ट्रेषु वर्त्तयेत्” इत्यु-पक्रमे
“मदुदोहमित्याद्युक्तं” तच्च करशब्दे
१६
८७ पृ॰दर्शितम्। तत्र
९० अ॰ इत्युक्तिः प्रामादिकी
८८ अ॰इत्येव साधु। ततः परं कियदन्तरे
“प्रयोगं कारयेयुस्तान् यथा बलिकरांस्तथा। कृषिगोरक्ष-बाणिज्यं यच्चान्यत् किञ्चिदीदृशम्। पुरुषैः कारयेत्[Page2272-a+ 38] कर्म्म बहुभिः कर्म्मभेदतः। नरश्चेत् कृषिगोरक्षाबा-णिज्यञ्चाप्यनुष्ठितौ। संशयं लभते किञ्चित्तेन राजाविगर्ह्यते। धनिनः पूजयेन्नित्यं पानाच्छादनभोजनैः। बक्तव्याश्चानुगृह्णीध्वं प्रजाः सह मयेति वै। अङ्गमेत-न्महद्राज्ये धनिनो नाम भारत!। ककुदं सर्वभूतानांधनस्थो नात्र संशयः। प्राज्ञः शूरो धनस्थश्च स्वामीधाम्मि क एव च। तपस्वी सत्यवादी च बुद्धिमांश्चापिरक्षति। तस्मात् सर्वेषु भूतेषु प्रीतिमान् भव पार्थिव!। सयमार्ज्जवमक्रोधमानृशंस्यञ्च पालय। एवं दण्डञ्चकोषञ्च मित्रं भूमिञ्च लप्स्यसे। सत्यार्ज्जवपरो राज-न्मित्रकोषबलान्वितः”।
१६ तदाधारे गृहे जटा॰ (खाज-नाघर)
“तस्मात्द्विजेन्धोदत्त्वार्द्धमर्द्धं कोषे निवेशयेत्” मनुः।
१७ भेघे निघ॰।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
कोश¦ m. (-शः)
1. An egg.
2. Wrought or unwrought gold or silver plate, jewellery.
3. An ordeal, &c. f. (-शी)
1. shoe, a sandal.
2. The bread of corn. E. कुश् or कुष् to issue, घञ् affix, fem. affix ङीष्; see कोष।
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
कोश m. ( n. L. ; in class. literature कोश, or कोष; fr. कुश्or कुष्? , related to कुक्षिand कोष्ठ?) , a cask , vessel for holding liquids , (metaphorically) cloud RV. AV. Sus3r.
कोश m. a pail , bucket RV.
कोश m. a drinking-vessel , cup L.
कोश m. a box , cupboard , drawer , trunk RV. vi , 47 , 23 AV. xix , 72 , 1 S3Br.
कोश m. the interior or inner part of a carriage RV.
कोश m. ( ifc. ) MBh. viii , 1733
कोश m. a sheath , scabbard , etc. MBh. R. VarBr2S.
कोश m. a case , covering , cover AV. ChUp. Mun2d2Up. TUp. Pa1rGr2. BhP.
कोश m. store-room , store , provisions Mn. MBh. etc.
कोश m. a treasury , apartment where money or plate is kept , treasure , accumulated wealth (gold or silver , wrought or unwrought , as plate , jewellery , etc. ) ib.
कोश m. (in surg. ) a kind of bandage Sus3r.
कोश m. a dictionary , lexicon or vocabulary
कोश m. a poetical collection , collection of sentences etc. Ka1vya7d. i , 13 Sa1h.
कोश m. a bud , flower-cup , seed-vessel(See. बीज-) R. Ragh. BhP. Dhu1rtas.
कोश m. the sheath or integument of a plant , pod , nut-shell Ma1rkP.
कोश m. a nutmeg L.
कोश m. the inner part of the fruit of Artocarpus integrifolia and of similar fruits L.
कोश m. the cocoon of a silk-worm Ya1jn5. iii , 147 Veda7ntas.
कोश m. the membrane covering an egg (in the womb) Sus3r. VarBr2. Ma1rkP.
कोश m. the vulva L.
कोश m. a testicle or the scrotum Sus3r. VarBr2S.
कोश m. the penis W.
कोश m. an egg L.
कोश m. (in वेदा-न्तphil. ) a term for the three sheaths or succession of cases which make up the various frames of the body enveloping the soul (these are , 1. the आनन्द-मय क्or " sheath of pleasure " , forming the कारण-शरीरor " causal frame " ; 2. the विज्ञान-मयor बुद्धि-म्or मनो-म्or प्रा-ण-म् क्, " the sheath of intellect or will or life " , forming the सूक्ष्म-शरीरor " subtile frame " ; 3. the अन्न-म् क्, " the sheath of nourishment " , forming the स्थूल-शरीरor " gross frame ") Veda7ntas.
कोश m. ( ifc. )a ball or globe( e.g. सूत्र-, a ball of thread L. ; नेत्र-, the eye-ball R. iii , 79 , 28 )
कोश m. the water used at an ordeal or judicial trial (the defendant drinks thrice of it after some idol has been washed in it) Ya1jn5. ii , 95
कोश m. an oath Ra1jat. v , 325
कोश m. a cup used in the ratification of a treaty of peace( शं-पा, to drink from that cup) Ra1jat. vii , 8 ; 75 ; 460 and 493 ; viii , 283
कोश m. N. of a conjunction of planets VarBr2S.
कोश m. of the 2nd astrological mansion , VarYogay.
कोश m. (with Buddh. )of a collection of गाथाverses Ka1ran2d2. Hcar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
यकृत्
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
यकृत्, क्ली, (यज् + “शकेरृतिन् ।” उणा० ४ । ५८ । इत्यत्र “बाहुलकात् यजेः कश्च ।” इत्युज्ज्वलदत्तोक्त्या ऋतिन् जस्य च कः ।) कुक्षे- र्दक्षिणभागस्थमांसखण्डम् । तत्पर्य्यायः । काल- खण्डम् २ । इत्यमरः । २ । ६ । ६६ ॥ काल- खञ्जम् ३ कालेयम् ४ कालकम् ५ । इति हेमचन्द्रः ॥ करण्डा ६ महास्नायुः ७ । इति रभसः ॥ * ॥ (यथा, ऋग्वेदे । १० । १६३ । ३ । “यक्ष्मं मतस्नाभ्यां यक्नः प्लाशिभ्यो विवृहामि ते ।” “यक्नः हृदयसमीपे वर्त्तमानः कालमांसविशेषो यकृत् तस्मात् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥) अथ शरीरावयवविशेषस्य यकृतः स्वरूपमाह । “अधो दक्षिणतश्चापि हृदयाद्यकृतः स्थितिः । तत्तु रञ्जकपित्तस्य स्थानं शोणितजं मतम् ॥” अथ यकृद्रोगमाह । “प्लीहामयस्य हेत्वादि समस्तं यकृदामये । किन्तु स्थितिस्तयोर्ज्ञेया वामदक्षिणपार्श्वयोः ॥” अथ यकृद्रोगचिकित्सा । “प्लीहोद्दिष्टाः क्रियाः सर्व्वा यकृत्यपि समा- चरेत् । कार्य्यञ्च दक्षिणे बाहौ तत्र शोणितमोक्षणम् ॥ क्षारञ्च विडकृष्णाभ्यां पूतिकस्याम्बु निस्रुतम् । पिबेत् प्रातर्यथावह्नि यकृत्प्लीहप्रशान्तये ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (तथा च । “वातेनोदीरितं रक्तं कफेन च घनीकृतम् । पित्तेन पाकतां प्राप्तं त्रिदोषसंश्रितं यकृत् ॥ लक्षणं तस्य वक्ष्यामि तेन तच्चापि लक्षयेत् । क्षीयते तेन मनुजो मृत्युराशु प्रवर्त्तते ॥ वमिक्लमस्तथोद्गारो हृल्लासः श्वसनं भ्रमः । दाहोऽरुचिस्तृषामूर्च्छा कण्ठे दाहः शिरो- व्यथा ॥ हृच्छूलञ्च प्रतिश्यायः ष्ठीवनं कटुकासह । सशल्यं हृदि शूलञ्च निद्रानाशः प्रलापतः ॥ हृदये मन्यते जाड्यं उदरं गर्ज्जते भृशम् । एतैर्लिङ्गैर्विजानीयात् यकृत् कोष्ठे च वक्षसि ॥” अथास्य चिकित्सा । “निम्बनीपधवचेतसं निशा काश्मरी च तुलसी च सिंहिका । क्वाथ एव हृदयामयापह आशु शूलयकृतश्च नाशकृत् ॥ सौराष्ट्रीकासीसमहौषधानि दुरालभाजातिप्रबालकञ्च । दार्व्वी यमानी ककुभः समङ्गा क्वाथः ससर्पिर्यकृदाशु हन्ति ॥” इति हारीते चिकित्सितस्थाने चतुर्थेऽध्याये ॥ “प्लीहवद्दक्षिणात् पार्श्वात् कुर्य्याद्यकृदपि च्युतम् ॥” इति वाभटे निदानस्थाने द्वादशेऽध्याये ॥)
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
यकृत् नपुं।
कुक्षेर्दक्षिणभागस्थमांसखण्डः
समानार्थक:कालखण्ड,यकृत्
2।6।66।2।3
अन्त्रं पुरीतद्गुल्मस्तु प्लीहा पुंस्यथ वस्नसा। स्नायुः स्त्रियां कालखण्डयकृती तु समे इमे॥
पदार्थ-विभागः : अवयवः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
यकृत्¦ न॰ यं संयमं करोति कृ--क्विप् तुक् च।
१ कुक्षौ दक्षिण-भागस्थे मांसपिण्डे अमरः।
२ तद्वर्द्धके रोगभेदे च
“अधो दक्षिणतश्चापि हृदयात् यकृतः स्थितिः। तत्तुरञ्जकपित्तस्य स्थानं शोणितजं मतम्” भावप्र॰। तद्रोगनिदानादि तत्रोक्तं यथा
“प्लीहामयस्य हेत्वादिसमस्तं यकृदामये। किन्तु स्थितिस्तयोर्ज्ञेया वामदक्षिण-पार्श्वयोः”। अस्य शमादौ भत्वे च यकन्नादेशः। [Page4768-a+ 38]
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
यकृत्¦ m. (-कृत्) The liver. E. य union, (of the parts of the body,) कृ to make, aff. क्विप् and तुक् augment. यकन् is optionally substituted for this word in some of the declensions.
Apte[सम्पाद्यताम्]
यकृत् [yakṛt], n. [यं संयमं करोति कृ क्विप् तुक् च Tv.] The liver or any affection of it; सिन्धवो गुदा यकृच्च क्लोमानश्च पर्वताः Bṛi. Up.1.1.1; Mv.3.32. -Comp. -आत्मिका a kind of cockroach. -उदरम् enlargement of the live. -कोषः the membrane enveloping the liver. -वैरिन् m. N. of a plant (Mar. रक्तरोहिडा).
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
यकृत् n. (the weak cases are optionally formed fr. a base यकन्cf. Pa1n2. 6-1 , 63 ; nom. acc. यकृत्AV. ; abl. यक्नस्RV. ; यकृतस्Sus3r. ; instr. यक्नाVS. ; loc. यकृतिSus3r. ; ibc. only यकृत्)the liver RV. etc. etc. [ cf. Gk. ? ; Lat. jecur.]


text:
१८९२
१८९२ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे रष्यादेशस्य जीवविज्ञानी डिमिट्रि इवनोव्स्कि नामकः तमाखुपर्णस्य रसं शोधयित्वा रोगकारकाणां "वैरस्"नामकानाम् अस्तित्वं दृढीकृतवान् ।
- अस्मिन् वर्षे रष्यादेशस्य जीवविज्ञानी डिमिट्रि इवनोव्स्कि नामकः नेदर्लाण्ड्देशीयेन बाजेरक्निक् इत्यनेन सह मिलित्वा "वैरालजि" नामकं विभागम् आरब्धवान् ।
- अस्मिन् वर्षे अलेक्साण्डर् ग्र्याण्ट् नामकः अजीर्णस्य औषधत्वेन "डैजेस्टिव् बिस्केट्" निर्मितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे अगस्ट् वीस्मान् नामकः जीवविज्ञानी "मियोसिस्" इत्येतत् विवृत्य विकासवादस्य विवरणार्थं "जर्मप्लासम्" इति सिद्धान्तं प्रत्यपादयत् ।
- अस्मिन् वर्षे लण्डन्-नगरे प्रवृत्ते विद्वत्सम्मेलने वेदानां प्रचीनताम् अधिकृत्य बालगङ्गाधरतिलकेन समर्तितं पत्रं सर्वेषां विदेशीयानां पण्डितानां प्रशंसां प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे मदनमोहन मालवीयः अलहाबादस्य उन्नतन्यायालये न्यायवादिरूपेण स्थानं प्राप्तवान् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे नवेम्बर्-मासस्य ५ दिनाङ्के इङ्ग्लेण्ड्-देशस्य आक्स्फर्ड्-शैरि इति प्रदेशे गणीतं, भौतविज्ञानं, वैद्यविज्ञानं, तत्त्वज्ञानं, विज्ञानसाहित्यम् इत्यादिषु बहुषु क्षेत्रेषु अत्यन्तं प्रतिभावान् जीवविज्ञानी जे. बि. एस्. हाल्डेन् जन्म प्राप्नोत् ।


text:
केम्मण्णुगुण्डी
केम्मण्णु गुण्डि गिरिधाम
केम्मण्णुगुण्डी (Kemmangundi) कर्णाटकस्य चिक्कमगलूरुमण्डले तरीकेरे-उपमण्डले विद्यमानं किञ्चन गिरिधाम । बाबाबुडनगिरि पर्वतश्रेव्यां स्थितम् एतत् क्षेत्रम् अत्यन्तम् शान्तं मनोहरञ्च वर्तते । सागरस्तरतः १४३४ मीटर्मितं पादोन्नतं वर्तते । सथलमेतत् सर्वतः हरिद्वनैः परिवृत्तम् अस्ति । अति सुन्दराणि भवनानि, निर्झराः, कुल्याः च एतत् स्थलं विश्रान्तिधामयोग्यं कृतवन्तः सन्ति । पूर्वं श्रीनाल्वडीकृष्णराज ओडेयरमहोदयः (मैसूरुमहाराजः) अत्र आगतवान् । क्रिस्ताब्दे १९५२ तमे वर्षे अत्रत्यं शान्तम् सुन्दरं वातावरणं वीक्ष्य अतीव सन्तुष्टः महाराजः 'गिरिधाम’ इति कथितवान् । अतः अस्य गिरिधाम्नः कृष्णराजेन्द्रगिरिधाम इति नाम अस्ति ।
कर्णाटकसर्वकारस्य वननिर्माणविभागः गिरिधाम्नि अभिवृद्धिकार्याणि कृत्वा प्रवासिकेन्द्ररूपेण उत्तमं कार्यम् अकरोत् । श्रीकम्बय्यमहोदयस्य प्रयत्नेन इदं गिरिधाम नन्दनवनम् इव अभवत् ।
अत्र नानाजातीयाः फलपुष्पवृक्षाः सन्ति। विविधवर्णानि पाटलपुष्पाणि सन्ति । ऊटी गिरिधाम इव अतीव व्ययदायकमपि नास्ति । इतः समीपे हेब्बेजलपातः, कल्हत्तगिरिजलपातः, राकगार्डन् , गौरीफाल्स् शान्तिफाल्स्, जग्वारव्याली इत्यादयः दर्शनीयप्रदेशाः सन्ति । अनेकचलनाचित्राणां चित्रणम् अत्र कृतमस्ति । वसतिव्यवस्था अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
मार्गः[सम्पादयतु]
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
समीपे बीरुरु निस्थानमस्ति । ततः ५५ कि.मी ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
- बेङ्गळूरुतः २५२ कि.मी ।
- चिक्कमगळूरुतः ५५ कि.मी,
- तरीकेरेतः ३५ कि.मी ।
- बीरुरुतः वाहनानि सन्ति ।


text:
महानिम्बिसस्यम्
अस्य सस्यशाश्त्रीयं नाम मेलिया अजेडरक् लिन्न् इति । अस्य कुटुम्बः मेलियेसि इति । अक्षद्रुवृक्षः, पर्वतवृक्षः इति अस्य नामान्तरम् । इदं महानिम्बिसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं सस्यं भारतस्य सर्वेषु प्रदेशेषु वर्धते । एतत् दर्शनेन निम्बूकस्य सस्यम् इव भाति । किन्तु अस्य फलानि निम्बूकानाम् अपेक्षया महाकारकाणि भवन्ति । अतः एव अस्य नाम “महानिम्बिसस्यम्” इति उच्यते । अस्य संस्कृते “हिमद्रुम” इति अपरं नाम अपि अस्ति । अस्मिन् पीतवर्णीयः रासायनिकः अंशः अत्यन्तं क्रियाशीलः अस्ति ।
अन्यभाषासु अस्य वृक्षस्य नामानि यथा...
आङ्ग्लम् - पर्शियन् लैल्याक् ट्री । Persian lilac Tree
कन्नडम् - काडुबेवु, अरेबेवु, तुरुकुबेवु । ಕಾಡುಬೇವು, ಅರೆಬೇವು, ತುರುಕುಬೇವು |
हिन्दी - बकेन ।
तमिळु - मल्लेवेम्बु । மல்லெவெம்பு |
तेलुगु - तरकवेप । తరకవేప ।
मराठि - पेज्रि ।
मलयाळम् - वेम्बु । വെംബു |
गिरिपत्रवृक्षः भारतदेशे तु सर्वत्र व्यापृतः अस्ति । अयं १२मी.पर्यन्तम् अपि संवर्धते । कण्डस्य त्वक् मसृणा भस्मवर्णमिश्रितः कपिलवर्णः च अस्ति । द्विपिच्छरूपेण संयुक्तपत्राणि निबिडहरिद्वर्णानि भवन्ति । पत्रास्य अञ्चलः क्रकच इव भवति । पत्रस्य दीर्घता २३-२५से.मी. विस्तारः ०.५-२.५से.मी. स्तः । प्रत्येकं पत्रगुच्छे ५-१०पत्राणि भवन्ति । सुगन्धयुक्तानि मन्दनीलवर्णितानि पुष्पाणि गुच्छे भवन्ति । मर्चमासतः एप्रिल् मासाभ्यान्तरं गिरिपत्रवृक्षाः सुपुष्पिताः भवन्ति । गोलिकाकारस्य प्रत्यकं फले चत्वारि बीजानि भवन्ति । अस्य वंशप्रसारः बीजैः भवति ।
उपयोगाः[सम्पादयतु]
गिरिपत्रवृक्षान् आलङ्कारिकसस्यानि इव मार्गपार्श्वे उद्यानेषु च प्रारोपयन्ति । बीजतैलं रक्तशुद्धिकारं भवति । अत एतत् औषधोत्पादने प्रयोजयन्ति । मूलानि उदरक्रिमिनाशकत्वेन उपयुज्यते । सन्धिवेदना निवारणार्थमपि बीजतैलस्य उपयोगः भवति । पत्राणि कीटनिवारकानि सन्ति । विविधाः मञ्जूषाः निर्मातुम् अस्य वृक्षस्य दारुणाम् उपयोगः भवति । पालानि मेषाः अजाः प्रीत्याखादन्ति । शुष्कफलानि रुद्राक्षाः मालासु इव उपयोजयन्ति ।
इतरभाषासु अस्य महानिम्बिसस्यस्य नामानि[सम्पादयतु]
इदं महानिम्बिसस्यस्यम् आङ्ग्लभाषया “पर्शियन् लिलाक्” इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Melia Azedarah इति । इदं हिन्दीभाषया “बकायन्” इति, तेलुगुभाषया “कोण्डवेप” इति, तमिळ्भाषया “मलैवेम्बु” इति, बङ्गभाषया “गोरेनीम्” इति ,"महानीम्" इति च, मराठीभाषया “विलायिति नीम्” इति, कन्नडभाषया “तुरुकबेवु” अथवा “हुच्चबेवु” अथवा चेक्कबेवु” इति उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य महानिम्बिसस्यस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अस्य महानिम्बिसस्यस्य रसः अपि निम्बवृक्षस्य रसः इव तिक्तः । अतः एव अस्य नाम कन्नड – मराठी – बङ्गभाषाभिः निम्बसदृशम् अस्ति ।
- १. इदं महानिम्बिसस्यं क्रिमिनिवारकम् । प्रातः रिक्तोदरे अस्य रसस्य सेवनेन उदरे विद्यमानाः जन्तवः नश्यन्ति ।
- २. अस्य पर्णानां स्वरसः क्रिमिनाशकः, ज्वरहरः अपि ।
- ३. अस्य पर्णानि, पुष्पाणि च शिरोवेदानायां लेपत्वेन उपयुज्यन्ते ।
- ४. अस्य पर्णानां स्वरसः चर्मरोगेषु बाह्यलेपत्वेन, औषधत्वेन चापि उपयुज्यते ।
- ५. कासे पीनसे च अस्य रसः मधुना सह सेवनीयः ।


text:
लक्ष्मणः
लक्ष्मणः अयोध्याचक्रवर्तिनः दशरथस्य पुत्रः । लक्ष्मणः श्रीरामचन्द्रस्य अनुजः । अस्य पत्नी ऊर्मिला । सुमित्रायाः पुत्रः इति हेतोः सौमित्री इत्यपि अपरं नाम । लक्ष्मणः आदिशेषांशसम्भूतः ।
मखसंरक्षणम्[सम्पादयतु]
विश्वामित्रः यदा दशरथस्य सकाशे पुत्रयोः साहाय्यम् अयाचत तदा लक्ष्मणः अपि श्रीरामेण सह मखसंरक्षणार्थं वनं गतवान् । असुरशक्तीनां नाशनञ्च कृतवान् ।
नासाच्छेदः[सम्पादयतु]
यदा श्रीरामादयः वनवासे पञ्चवट्यामासन् तदा रावणस्यानुजा शूर्पणखा प्रच्छन्नवेषेण युवतीवेषं धृत्वा श्रीरामस्य सकाशमागतवती । रामस्तु तस्याः मायावेषं ज्ञात्वा ताम् अनुजस्य लक्ष्मणस्य समीपं प्रेषितवान् । लक्ष्मणः शूर्पणखायाः नासाच्छेदं कृतवान् ।
मेघनादस्य वधः[सम्पादयतु]
रामरावणसैन्ययोर्मध्ये जाते युद्धे रावणपुत्रं मेघनादं लक्ष्मणः मारितवान् । मेघनादः मारणाध्वरदीक्षित आसीत् । येन चतुर्दशवर्षाणि यावत् ब्रह्मचर्यं परिपालितं तेनैव मेघनादस्य वधः कर्तुं शक्य आसीत् । तदा लक्ष्मण एव मेघनादं मारितवान् ।
सीतामातरि लक्ष्मणस्य भक्तिः[सम्पादयतु]
लक्ष्मणः सर्वदा सीतारामयोः मातरं पितरञ्च पश्यति स्म । यदा रामः सुवर्णमृगमनुसरन् गतः तदा 'हा सीते ! हा लक्ष्मण !' इति आक्रन्दनं श्रुतम् । तस्मिन्नवसरे तच्च आक्रन्दनं रामस्येति मत्वा सीता स्वभर्तुः रामस्य रक्षणार्थं गन्तुं लक्ष्मणं प्रेरितवती । तदा च लक्ष्मणः 'नैषः रामस्य ध्वनिः अपि तु आसुरीशक्तेः प्रभाव' इति कथितवान् । तदा लक्ष्मणः सीतायामन्यमनस्कः सन् इत्थं ब्रवीतीति सीतामाता लक्ष्मणं भर्त्सितवती । तदा च लक्ष्मणः बहु खेदमनुभूतवान् । सीतापहरणानन्तरं वानरसैन्येन सीतान्वेषणमारब्धम् । तदा वस्त्रेण बद्ध्वा क्षिप्तानि कतिचन आभरणानि प्राप्तानि | लक्ष्मणस्य सीतायां महती भक्तिरासीदिति हेतोः रामः तेषामाभरणानाम् अभिज्ञानं प्राप्तुं लक्ष्मणाय दर्शयति | लक्ष्मणः प्रतिदिनं भक्त्या सीतां प्रणमति स्म इति कारणेन केवलं पादाङ्गुलीयकस्य अभिज्ञानं प्राप्नोति | एतच्च लक्ष्मणस्य आदर्शव्यक्तित्वविषयकं हृदयङ्गमं चित्रणं रामायणे समुपलभ्यते |


text:
वैशाखमासः
भारतीयकालमाने एषः वैशाखमासः द्वीतीयः । (मराठी: वैशाख) (हिन्दी: बैसाख) (नेपाली: बैशाख) । अयं मासः नेपालीदिनदर्शिकायां, वङ्गदिनदर्शिकायां च प्रथमः मासः। अस्य ऋतुः वसन्तः । अस्मिन् एव घर्मकालस्य आरम्भः भवति । भारतीय-राष्ट्रिय-दिनदर्शिकायां वैशाखमासः (सामान्यतः) एप्रिल् २१ तः मेमासस्य २० पर्यन्तं भवति । हिन्दुसौरमानदिनदर्शिकायां वैशाखमासस्य आरम्भः एप्रिल्मासस्य मध्यभागे आरभ्यते वङ्गे, पञ्जाबे, नेपाले च । तमिळुनाडुराज्ये वैकाशि इति कथ्यते । हिन्दुचान्द्रमानदिनदर्शिकायां वैशाखमासस्य आरम्भः एप्रिल्मासस्य अमावास्यायां भवति ।
उत्सवः[सम्पादयतु]
कृषिफलोत्सवः वैशाखी अस्मिन् मासे आचर्यते ।


text:
सोलापुरमण्डलम्
सोलापुरमण्डलं (मराठी: सोलापूर जिल्हा, आङ्ग्ल: Solapur District) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं सोलापुर इत्येतन्नगरम् । अत्र निर्मितानि 'सोलापुरी चादर' सोलापुरी-आच्छादकानि आभारतं प्रसिद्धानि । पण्ढरपुर इति तीर्थक्षेत्रम् अस्मिन्नेव मण्डले विद्यते ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
सोलापुरमण्डलस्य विस्तारः १४,८४५ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि उस्मानाबादमण्डलं, कर्णाटकराज्यं च पश्चिमदिशि साङ्गलीमण्डलं, सातारामण्डलं, पुणेमण्डलं च, उत्तरदिशि अहमदनगरमण्डलम्, उस्मानाबादमण्डलं च, दक्षिणदिशि साङ्गलीमण्डलं, कर्णाटकराज्यं च अस्ति । अस्मिन् मण्डले ५४५.४ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्य मण्डलस्य प्रमुखनदी भीमा अस्ति ।
ऐतिहासिकं किञ्चित्[सम्पादयतु]
'सोळा' अर्थात् षोडशग्रामाणां समाहारः इत्यस्य दर्शकं नाम 'सोलापुर' इति कथ्यते । शिलालेखेभ्यः ज्ञायते यत् 'सोन्नळगी', 'सोन्नळगे', 'सोनाळिपुर', 'सोनळपुर' इत्येतानि अस्य परिसरस्य पुरातननामानि आसन् । अयं मण्डलपरिसरः आन्ध्रभृत्य-चालुक्य-राष्ट्रकूट-यादव-बहमनी-मुघल-मराठाराजानाम्, आङ्ग्लप्रशासकानां च आधिपत्ये आसीत् । मुघलाधिपत्ये अस्य नाम 'सोनलपुर' इति आसीत् । आङ्ग्लाधिपत्ये अस्य नाम 'सोलापुर' अभवत् । १९३० तमे वर्षे जाते 'सविनय-कायदेभङ्ग-आन्दोलने' अत्रस्थाः जनाः सोत्साहेन भागम् ऊढवन्तः । ४ युवानः हुतात्मनः अपि अभवन् । अतः हुतात्मनः नगरम् इति प्रसिद्धमिदं मण्डलम् ।
कृषिः उद्यमाश्च[सम्पादयतु]
यवनालः(ज्वारी), गोधूमः, चणकः, 'तूर', कलायः, इक्षुः च अस्य मण्डलस्य प्रमुखसस्योत्पादनानि सन्ति । मण्डलेऽस्मिन् वस्त्रोद्यमाः प्रचलन्ति । उद्यमेभ्यः आच्छादकानि, प्रोञ्छाः उत्पाद्यन्ते । तेषां विदेशविक्रयणं भवति । 'बीडी' इति तमाखुनालि-उत्पादनम् अपि प्रचलति अत्र । तेषु उद्यमेषु सहकार-गणाः प्रचलन्ति, गणेभ्यः कर्मकराणाम् अधिकाररक्षणं भवति । मण्डलेऽस्मिन् 'रबी'-यवनाल-संशोधनकेन्द्रं, दाडिमफलसंशोधनकेन्द्रं, कृषिसंशोधनकेन्द्रं च प्रचलन्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
सोलापुरमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ४३,१७,७५६ अस्ति । अस्मिन् २२,२७,८५२ पुरुषाः, २०,८९,९०४ महिलाः च निवसन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे २९० जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २९० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १२.१६% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३८ अस्ति । अत्र साक्षरता ७७.०२% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले एकादश-उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
- उत्तर सोलापुर
- दक्षिण सोलापुर
- अक्कलकोट
- बार्शी
- मङ्गळवेढा
- पण्ढरपुर
- साङ्गोला
- माळशिरस
- मोहोळ
- माढा
- करमाळा
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
सोलापुरमण्डले मराठी, कन्नड, तेलुगु इत्येताः भाषाः व्यवहारे प्रचलन्ति । मराठीभाषायाः उच्चारणे इतरभाषाणां प्रभावः दृश्यते । मण्डलेऽस्मिन् प्रमुखतया 'लिङ्गायत', 'पद्मशाली', 'धनगर' इत्येताः जनजातयः सन्ति । अत्रस्थाः जनाः उत्सवप्रियाः सन्ति । श्रीसिद्धसिद्धेश्वर इत्यस्य समाधिस्थलं तथा अत्रस्था योगदण्डस्य/'गड्ड्याची'/'काठीची' यात्रा प्रसिद्धा । आषाढ-कार्तिक-एकादशीदिनयोः रथयात्रा प्रचलति । मण्डलेऽस्मिन् यवनालोत्पादनं बहु भवति, शीतकाले 'हुरडा' इति यवनालस्य विशिष्टसंस्कृतपदार्थं जनाः खादन्ति । आमहाराष्ट्रं प्रसिद्धा, जनेषु प्रिया इयं पद्धतिः ।
व्यक्तिविशेषाः[सम्पादयतु]
- शिवभक्तः सिद्धरामेश्वरः
- सन्त-शुभराय-महाराजः
- सन्त-दामाजीपन्तः
- श्री-स्वामी-समर्थः
- साहित्यिकाः - न.चि.केळकर, शाहीर-राम-जोशी('लावणीकार'), बा.सी. मर्ढेकर
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
- पण्ढरपुर-उपमण्डले विठ्ठलरुक्मिणीमन्दिरं, भक्तपुण्डलिकमन्दिरं, तनपुरेमहाराजमठः, कैकाडीमहाराजमठः च
- अक्कलकोट इत्यत्र स्वामी-समर्थ-महाराजस्य समाधिस्थलम्
- बार्शी इत्यत्र भगवन्तमन्दिरम्
- सिद्धेश्वरमन्दिरम्
- सोलापुर इत्यत्र भूमिकोटः
- गङ्गापुर इत्यत्र श्री दत्तात्रेयमन्दिरम्


text:
पोरबन्दर
गुजरातराज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति पोरबन्दरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति पोरबन्दर (गुजराती: પોરબંદર, आङ्ग्ल: Porbandar) इतीदं नगरम् । समग्रे भारतदेशे पोरबन्दर् प्रसिद्धम् अस्ति । एतत् राष्ट्रपिता इति ख्यातस्य महात्मगान्धिनः जन्मस्थलम् अस्ति | पूर्वकाले एतत् नगरं सुदामपुरी इति ख्यातम् आसीत् । अत्रैव श्रीकृष्णः स्वबाल्यमित्रेण सुदाम्ना मिलितवान् इति पुराणेषु उल्लेखः अस्ति । कीर्तिमन्दिरम् इति ७९ पादोन्नतं महात्मागान्धीमहोदयस्य स्मरणार्थं भव्यमन्दिरं निर्मितम् अस्ति । भारतस्य प्रथमप्रधानमन्त्रिणः नेहरुमहोदयस्य स्मरणार्थम् अत्र ग्रहावलोकनस्थानं ‘नेहरुतारालयः’ ‘स्थापितः अस्ति । सर्वाणि भवनानि श्वेतरुपाणि इति कारणात् नगरं श्वेतनगरम् इति वदन्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
द्वारका-वेरावलयोः मध्ये एतदस्ति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
अहमदाबाद्-पोरबन्दरमार्गे अन्तिमनिस्थानम् । ‘कीर्ति एक्स्प्रेस्’ धूमशकटयानस्य नाम अस्ति ।


text:
कुङ्कुम
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
कुङ्कुमम्, क्ली, (कुम्कुम् इति शब्दोऽस्ति वाचकत्वेनास्य अर्श आद्यच् । यद्वा कुक्यते आदीयतेऽसौ । कुक् आदाने उमक् निपतनात् मुम् ।) स्वनामख्यात- गन्धद्रव्यम् । कुम्कुम् इति केशर इति भाषा । (यथा माघे ११ । १४ । “कृतधवलिमभेदैः कुङ्कुमेनेव किञ्चित् । मलयरुहरजोभिर्भूषयन् पश्चिमाशाम्” ॥) तत्पर्य्यायः । काश्मीरजन्म २ अग्निशिखम् ३ वरम् ४ वाह्लीकम् ५ पीतनम् ६ रक्त्वम् ७ सङ्कोचम् ८ पिशुनम् ९ धीरम् १० लोहित- चन्दनम् ११ । इत्यमरः । २ । ६ । १२४ । चारु १२ वाह्लिकम् १३ वरवाह्लीकम् १४ रक्तचन्दनम् १५ । इति तट्टीका ॥ अग्निशेखरम् १६ असृक् १७ काश्मीरजम् १८ पीतकम् १९ काश्मीरम् २० रुचिरम् २१ शठम् २२ शोणितम् २३ घुसृणम् २४ वरेण्यम् २५ अरुणम् २६ कालेयकम् २७ जागुडम् २८ कान्तम् २९ वह्निशिखम् ३० केशरवरम् ३१ गौरम् ३२ केसरम् ३३ हरि- चन्दनम् ३४ खलम् ३५ रजम् ३६ दीपकम् ३७ लोहितम् ३८ सौरभम् ३९ चन्दनम् ४० इति शब्दरत्नावली ॥ अस्य गुणाः । सुरभित्वम् । तिक्तत्वम् । कटुत्वम् उष्णत्वम् । कासवातकफ- कण्ठरोगमूर्द्धशूलविषदोषनाशित्वम् । रोच- नत्वम् । तनुकान्तिकरत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ रेचकत्वम् विवर्णताकण्डूनाशित्वञ्च । इति राज- वल्लभः ॥ स्निग्धत्वम् । शिरोरुग्व्रणजन्तुवमिव्यङ्ग- दोषत्रयापहत्वम् । बल्यत्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥ त्वग्दोषनाशित्वम् । इति रत्नावली तत्त्वचन्द्रिका च ॥ देशभेदे तत् त्रिविधम् । यथा, -- “काश्मीरदेशजे क्षेत्रे कुङ्कुमम् यद्भवेद्धि तत् । सूक्ष्मकेशरमारक्तं पद्मगन्धि तदुत्तमम् ॥ १ ॥ वाह्लीकदेशसंजातं कुङ्कुमं पाण्डुरं भवेत् । केतकीगन्धयुक्तं तन्मध्यमं सूक्ष्मकेशरम् ॥ २ ॥ कुङ्कुमं पारसीकेयं मधुगन्धि तदीरितम् । ईषत्पाण्डुरवर्णं तदधमं स्थूलकेशरम्” ॥ ३ ॥ इति भावप्रकाशः ॥
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
कुङ्कुम नपुं।
कुङ्कुमम्
समानार्थक:कुङ्कुम,काश्मीरजन्मन्,अग्निशिख,वर,बाह्लीक,पीतन,रक्त,सङ्कोच,पिशुन,धीरन्,लोहितचन्दन
2।6।123।2।1
तमालपत्रतिलकचित्रकाणि विशेषकम्. द्वितीयं च तुरीयं च न स्त्रियामथ कुङ्कुमम्.।
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलनिर्जीवः, अचलनिर्जीववस्तु
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
कुङ्कुम¦ न॰ कुक्यते आदीयते कुक--आदाने--उमक् नि॰ मुम्। काश्मीरादिदेशजे स्वनामख्याते
१ गन्धद्रव्यभेदे। देशभेद-[Page2064-b+ 38] विशेषजातस्य तस्य लक्षणादि भावप्रकाशे दर्शितं यथा-
“काश्मीरदेशजे क्षेत्रे कुङ्कमं यद्भवेद्धि तत्। सूक्ष्मकेशरमारक्तं पद्मगन्धि तदुत्तमम्। वाह्लीकदे-शसंजातं कुङ्कुमं पाण्डुरम्मतम्। केतकीगन्धयुक्त-न्तन्मध्यमं सूक्ष्मकेशरम्। कुङ्कुमं पारसीके यन्मधुगन्धितदीरितम्। ईषत्पाण्डुरवर्णं यदधमं स्थूलकेशरम्। कुङ्कमं कटुकं स्निग्धं शिरोरुग्व्रणजन्तुजित्। तिक्तंवमिहरं वर्ण्यं व्यङ्गदोषश्रमापहम्”
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
कुङ्कुम¦ m. (-मः) Saffron, (Crocus sativus.) E. कुकि to take, and उमक् aff.
Apte[सम्पाद्यताम्]
कुङ्कुमम् [kuṅkumam], 1 Saffron; लग्नकुङ्कुमकेसरान् (स्कन्धान्); R. 4.67; Ṛs.4.2;5.9; Bh.1.1,25.
Saffron paint; ˚पत्ररेखावैदग्ध्यं जहति कपोलकुङ्कुमानि Māl.1.37.-Comp. -अद्रिः N. of a mountain.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
कुङ्कुम n. saffron (Crocus sativus , the plant and the pollen of the flowers) Sus3r. Ragh. Bhartr2. etc.


text:
सर्वस्य सर्वकालं यस्मादुपयोगमेति शास्त्रमिदम् । राज्ञां विशेषतोऽतः शयनासनलक्षणं वक्ष्ये ॥१॥
असनस्पन्दनचन्दनहरिद्रसुरदारुतिन्दुकीशालाः । काश्मर्यञ्जनपद्मकशाका वा शिंशपा च शुभाः ॥२॥
अशनिजलानिलहस्तिप्रपातिता मधुविहंगकृतनिलयाः । चैत्यश्मशानपथिज ऊर्ध्वशुष्कवल्लीनिबद्धाश्च ॥३॥
कण्टकिनो ये च ( वा ये) स्युः महानदीसंगमौद्भवा ये च । सुरभवनजाश्च न शुभा ये चापरयाम्यदिक्पतिताः ॥४॥
प्रतिषिद्धवृक्षनिर्मितशयनासनसेवनात् कुलविनाशः । व्याधिभयव्ययकलहा भवन्त्यनर्था ( अनर्थाश्च) अनेकविधाः ॥५॥
पूर्वच्छिन्नं यदि वा दारु भवेत् तत्परीक्ष्यमारंभे । यद्यारोहेत् तस्मिन् कुमारकः पुत्रपशुदं तत् ॥६॥
सितकुसुममत्तवारणदध्यक्षतपूर्णकुंभरत्नानि । मंगल्यानि अन्यानि च दृष्ट्वारंभे शुभं ज्ञेयम् ॥७॥
कर्मांगुलं यवाष्टकमुदरासक्तं तुषैः परित्यक्तम् । अंगुलशतं नृपाणां महती शय्या जयाय कृता ॥८॥
नवतिः सैव षडूना द्वादशहीना त्रिषट्कहीना च । नृपपुत्रमन्त्रिबलपतिपुरोधसां स्युः यथासंख्यम् ॥९॥
अर्धमतोऽष्टांशोनं विष्कंभो विश्वकर्मणा प्रोक्तः । आयामत्र्यंशसमः पादौच्छ्रायः सकुक्ष्य ( सकुक्षि) शिराः ॥१०॥
यः सर्वः श्रीपर्ण्या पर्यंको निर्मितः स धनदाता । असनकृतो रोगहरः तिन्दुकसारेण वित्तकरः ॥११॥
यः केवलशिंशपया विनिर्मितो बहुविधं स वृद्धिकरः । चन्दनमयो रिपुघ्नो धर्मयशोदीर्घजीवितकृत् ॥१२॥
यः पद्मकपर्यंकः स दीर्घमायुः श्रियं श्रुतं वित्तम् । कुरुते शालेन कृतः कल्याणं शाकरचितश्च ॥१३॥
केवलचन्दनरचितं कांचनगुप्तं विचित्ररत्नयुतम् । अध्यासन् पर्यंकं विबुधैः अपि पूज्यते नृपतिः ॥१४॥
अन्येन समायुक्ता न तिन्दुकी शिंशपा च शुभफलदा । न श्रीपर्णेन ( श्रीपर्णी न) च देवदारुवृक्षो न चाप्यसनः ॥१५॥
शुभदौ तु शालशाकौ ( शाकशालौ) परस्परं संयुतौ पृथक् चैव । तद्वत् पृथक् प्रशस्तौ सहितौ च हरिद्रककदंबौ ॥१६॥
सर्वः स्पन्दनरचितो न शुभः प्राणान् हिनस्ति चांबकृतः । असनोऽन्यदारुसहितः क्षिप्रं दोषान् करोति बहून् ॥१७॥
अंबस्पन्दनचन्दनवृक्षाणां स्पन्दनात्शुभाः पादाः । फलतरुणा शयनासनमिष्टफलं भवति सर्वेण ॥१८॥
गजदन्तः सर्वेषां प्रोक्ततरूणां प्रशस्यते योगे । कार्योऽलंकारविधिः गजदन्तेन प्रशस्तेन ॥१९॥
दन्तस्य मूलपरिधिं द्विरायतं प्रोह्य कल्पयेत्शेषम् । अधिकमनूपचराणां न्यूनं गिरिचारिणां किंचित् ॥२०॥
श्रीवृक्ष ( वत्स) वर्धमानच्छत्रध्वजचामरानुरूपेषु । छेदे दृष्टेष्वारोग्य ( अरोग्य) विजयधनवृद्धिसौख्यानि ॥२१॥
प्रहरणसदृशेषु जयो नन्द्यावर्ते प्रनष्टदेशाप्तिः । लोष्ठे तु लब्धपूर्वस्य भवति देशस्य संप्राप्तिः ॥२२॥
स्त्रीरूपे धननाशो ( स्वविनाशो) भृंगारेऽभ्युत्थिते सुतौत्पत्तिः । कुंभेन निधिप्राप्तिः यात्राविघ्नं च दण्डेन ॥२३॥
कृकलासकपिभुजंगेष्वसुभिक्षव्याधयो रिपुवशित्वं ( वशत्वं) । गृध्रौलूकध्वांक्षश्येनाकारेषु जनमरकः ॥२४॥
पाशेऽथवा कबन्धे नृपमृत्युः जनविपत् स्रुते रक्ते । कृष्णे श्यावे रूक्षे दुर्गन्धे चाशुभं भवति ॥२५॥
शुक्लः समः सुगन्धिः स्निग्धश्च शुभावहो भवेघेदः । अशुभशुभच्छेदा ये शयनेष्वपि ते तथा फलदाः ॥२६॥
ईषायोगे दारु प्रदक्षिणाग्रं प्रशस्तमाचार्यैः । अपसव्यैकदिगग्रे भवति भयं भूतसञ्जनितम् ॥२७॥
एकेनावाक्षिरसा ( एकेनावाक्च्छिरसा) भवति हि पादेन पादवैकल्यम् । द्वाभ्यां न जीर्यतेऽन्नं त्रिचतुर्भिः क्लेशवधबन्धाः ॥२८॥
सुषिरेऽथवा विवर्णे ग्रन्थौ पादस्य शीर्षगे व्याधिः । पादे कुंभो यश्च ग्रन्थौ तस्मिन्न् उदररोगः ॥२९॥
कुंभाधस्ताज्जंघा तत्र कृतो जंघयोः करोति भयम् । तस्याश्चाधरोऽधः क्षयकृद् द्रव्यस्य तत्र कृतः ॥३०॥
खुरदेशे यो ग्रन्थिः खुरिणां पीडाकरः स निर्दिष्टः । ईषाशीर्षण्योश्च त्रिभागसंस्थो भवेन् न शुभः ॥३१॥
निष्कुटमथ कोलाक्षं सूकरनयनं च वत्सनाभं च । कालकमन्यद् धुन्धुकमिति कथितश्छिद्रसंक्षेपः ॥३२॥
घटवत् सुशिरं मध्ये संकटमास्ये च निष्कुटं छिद्रम् । निष्पावमाषमात्रं नीलं छिद्रं च कोलाक्षम् ॥३३॥
सूकरनयनं विषमं विवर्णमध्यर्धपर्वदीर्घम् च । वामावर्तं भिन्नं पर्वमितं वत्सनाभाख्यम् ॥३४॥
कालकसंज्ञं कृष्णं धुन्धुकमिति यद् भवेद् विनिर्भिन्नम् । दारुसवर्णं छिद्रं न तथा पापं समुद्दिष्टम् ॥३५॥
निष्कुटसण्ज्ञे द्रव्यक्षयः तु कोलेक्षणे कुलध्वंसः । शस्त्रभयं सूकरके रोगभयं वत्सनाभाख्ये ॥३६॥
कालकधुन्धुकसंज्ञं कीटैः विद्धं च न शुभदं छिद्रम् । सर्वं ग्रन्थिप्रचुरं सर्वत्र न शोभनं दारु ॥३७॥
एकद्रुमेण धन्यं वृक्षद्वयनिर्मितं च धन्यतरम् । त्रिभिः आत्मजवृद्धिकरं चतुर्भिः अर्थं ( अर्थो) यशश्चाग्र्यम् ॥३८॥
पंचवनस्पतिरचिते पंचत्वं याति तत्र यः शेते । षट्सप्ताष्टतरूणां काष्ठैः घटिते कुलविनाशः ॥३९॥


text:
रक्तदुर्गम् (आग्रा)
रक्तदुर्गं देहलीसमीपे आग्रानगरे अस्ति । देहल्याम् अपि रक्तदुर्गमामकं प्रसिद्धं स्थानम् अस्ति । ‘प्रसिद्धताजमहल’भवनतः सार्धद्विकि.मी दूरे अस्ति । रक्तदुर्गम् (लालकिला) वास्तविकतया दुर्गेण आवृत्तं प्रासादानां नगरम् इति कथयितुं शक्यते ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
षोडशशतकस्य अन्ते अकबरस्य काले मोघलवंशस्याः एतत् दुर्गं लोदीवंशात् अलभन् । अकबरः स्वराज्यस्य परिपालनसमये राजधानीं देहलीतः आग्राम् प्रति परिवर्तितवान् । अनेन आग्रा नगरम् अधिकं सम्पन्नं सञ्जातम् । अकबरः सामान्यतः दुर्ग-सौधादिकं रक्तवर्णाश्मभिः निर्मायति स्म । रक्तदुर्गे अपि अस्य प्रभावः दृष्टुं शक्यः । रक्तदुर्गं न केवलं दुर्गं जातम् । अपि तु राज्ञां तथा तेषां राज्ञीनां निवासत्वेनापि अस्य उपयोगः आरब्धः । रक्तदुर्गस्य इदानीन्तनरुपम् अकबरस्य पौत्रस्य षाहजहानस्य काले प्राप्तम् । षाहजहानस्य काले शिल्पकलायां श्वेतामृतशिलायाः अधिकः उपयोगः आसीत् । (उदाहरणार्थं- ताजमहल्) । षाहजहानः अत्रत्यानां केषाञ्चन सौधानां निर्माणम् आरब्धवान् । अनन्तरतनवर्षेषु षाहजहानस्य पुत्रः औरङ्गजेबः षाहजहानम् अस्मिन्नेव रक्तदुर्गे बद्धवान् । षाहजहानः अस्य एव रक्तदुर्गस्य ‘मुसम्मुन् बुर्ज’ नामके गोपुरे मृतः इति भावयन्ति । एतत् गोपुरम् अमृतशिलया निर्मितम् अस्ति । इतः ‘ताजमहल्’ भवनस्य अद्भुतम् दृश्यं द्रष्टुं शक्यम् ।


text:
सैकावलीव राजति ससितोत्पलमालिनी सहासेव ॥ नाथवतीव च दिग् यैः कौवेरी सप्तभिः मुनिभिः ॥१॥
ध्रुवनायकोपदेशान् नरिनर्ती ( नर्त्ती) वोत्तरा भ्रमद्भिश्च ॥ यैश्चारमहं तेषां कथयिष्ये वृद्धगर्गमतात् ॥२॥
आसन् मघासु मुनयः शासति पृथ्वीं युधिष्ठिरे नृपतौ ॥ षड्द्विकपंचद्वियुतः शककालः तस्य राज्ञश्च ॥३॥
एकैकस्मिन्न् ऋक्षे शतं शतं ते चरन्ति वर्षाणाम् ॥ प्रागुदयतोऽपि अविवराद् र्जून् नयति तत्र संयुक्ताः ( प्रागुत्तरतश्च एते सदा उदयन्ते ससाध्वीकाः) ॥४॥
पूर्वे भागे भगवान् मरीचिः अपरे स्थितो वसिष्ठोऽस्मात् ॥ तस्यांगिराः ततोऽत्रिः तस्यासन्नः पुलस्त्यश्च ॥५॥
पुलहः क्रतुः इति भगान् आसन्ना अनुक्रमेण पूर्वाद्यात् ( पूर्वाद्याः) ॥ तत्र वसिष्ठं मुनिवरमुपाश्रितारुन्धती साध्वी ॥६॥
उल्काशनिधूमाद्यैः हता विवर्णा विरश्मयो ह्रस्वाः ॥ हन्युः स्वं स्वं वर्गं विपुलाः स्निग्धाश्च तद्वृद्ध्यै ॥७॥
गन्धर्वदेवदानवमन्त्रौषधिसिद्धयक्षनागानाम् ॥ पीडाकारो मरीचिः ज्ञेयो विद्याधराणां च ॥८॥
शकयवनदरदपारतकांबोजां तापसान् वनोपेतान् ॥॥ हन्ति वसिष्ठोऽभिहतो विवृद्धिदो रश्मिसंपन्नः ॥९॥
अंगिरसो ज्ञानयुता धीमन्तो ब्राह्मणाश्च निर्दिष्टाः अत्रेः ॥ कान्तारभवा जलजानि अंभोनिधिः सरितः ॥१०॥
रक्षःपिशाचदानवदैत्यभुजंगाः स्मृताः पुलस्त्यस्य ॥ पुलहस्य तु मूलफलं क्रतोः तु यज्ञाः सयज्ञभृतः ॥११॥


text:
ठाणेमण्डलम्
ठाणेमण्डलं (मराठी: ठाणे जिल्हा आङ्ग्ल: Thane District) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं ठाणे इत्येतन्नगरम् । महाराष्ट्रराज्ये उत्तरदिशि मण्डलमिदं विद्यते ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
ठाणेमण्डलस्य विस्तारः ९,५५८ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि अहमदनगरमण्डलं, पुणेमण्डलं च, पश्चिमदिशि अरबी समुद्रः, उत्तरदिशि गुजरातराज्यं, दादरा नगर हवेलीकेन्द्रशासितप्रदेशश्च, दक्षिणदिशि मुम्बईनगरं, रायगडमण्डलं च अस्ति । अस्मिन् मण्डले २५७६ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अत्र द्वे प्रमुखनद्यौ स्तः । ते उल्हास, वैतरणा च । मण्डलेऽस्मिन् पूर्वदिशि सह्याद्रिपर्वतावलि: वर्तते । मण्डलस्य पश्चिमदिशि ११२ कि.मी.मित: सागरतट: अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् सामान्यत: उष्णं, आर्द्रं च वातावरणं भवति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
ठाणेमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) १,१०,६०,१४८ अस्ति । अस्मिन् ५८,६५,०७८ पुरुषा:, ५१९५०७० महिला: च सन्ति । अस्मिन् मण्डले चतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे ११५७ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ११५७ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ३६.०१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-८८६ अस्ति । अत्र साक्षरता ८४.५३ % अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् ७७% जना: नगरेषु निवसन्ति ।
ऐतिहासिकं किञ्चित्[सम्पादयतु]
मण्डलपरिसरोऽयं प्राचीने 'अपरान्त' प्रदेशे समाविष्ट: आसीत् । परशुराम:, पाण्डवा: अत्र निवासं कृतवन्त: इत्येवं कथ्यते । पाण्डवकाले यत् शूर्पारकम् आसीत् तदेव अद्यतनं सोपारानगरम् इति कथ्यते । मण्डलपरिसरे मौर्य-शिलाहार-बिम्ब-यादव-बहमनी-पोर्तुगाली-मुघल-मराठाशासकानाम् आधिपत्यमासीत् । मराठाशासकेभ्य: परिसरोऽयम् आङ्ग्लाधिपत्ये गत: । १९४७ तमे वर्षे स्वतन्त्रभारते अस्य समावेश: जात: । 'कल्याणचा खजिना' कल्याण-कोशलुण्ठनं, 'वसईचा वेढा' वसईकोटव्यूह:, साष्टी इत्यत्र आधिपत्यं इत्यादय: शिवाजीमहाराजस्य जीवनकाले घटिता: ऐतिहासिकप्रसङ्गा: अत्रस्था: एव ।
कृषि: उद्यमाश्च[सम्पादयतु]
तण्डुल:, हरितशाकानि, पुष्पाणि, नारिकेल:, कदलीफलं, 'चिकू', रागिका, 'वरई' इत्यादीनि अस्य मण्डलस्य प्रमुखसस्योत्पादनानि सन्ति । ११२ कि.मी.मितः सागरतट: वर्तते मण्डलेस्मिन् अत: मत्स्यव्यवसाय: अपि अत्रस्थजनानां प्रमुखोपजीविकासाधनम् । २६३५ मत्स्य-शीतनिक्षेपणकेन्द्राणि(storage) सन्ति अत्र । मण्डलमिदं महाराष्ट्रराज्ये उद्योगक्षेत्रे तृतीयक्रमाङ्के तिष्ठति । मण्डलस्य दक्षिण-पश्चिमपार्श्वयो: उद्यमानां केन्द्रीकरणं दृश्यते । पालघर उपमण्डलस्य 'तारापुर' इत्यस्मिन् स्थाने महाराष्ट्रराज्यस्य प्रप्रथम अणु-ऊर्जाप्रकल्प: प्रचलति, आभारतं प्रसिद्धश्च । केन्द्रसर्वकारानुशासित-स्फोटकास्रनिर्माणोद्यम: अम्बरनाथ इत्यस्मिन् उपमण्डले वर्तते ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले पञ्चदश-उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
- ठाणे
- वसई
- कल्याण
- मुरबाड
- भिवण्डी
- शहापूर
- वाडा
- जव्हार
- मोखाडा
- पालघर
- डहाणू
- तलासरी
- उल्हासनगर
- अम्बरनाथ
- विक्रमगड
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
मण्डलस्य अस्य शहापुर, मुरबाड, वाडा, जव्हार, मोखाडा, डहाणू, विक्रमगड, तलासरी इत्येतानि उपमण्डलानि ग्रामीणानि सन्ति । ग्रामीणभागे आदिवासिजनजातीनां प्राचुर्यम् अस्ति । तेषां विशिष्टा संस्कृति: वर्तते । 'वारली' आदिवासिजना: ठाणे मण्डलस्य तलासरी, डहाणू, जव्हार, मोखाडा इत्येतेषु उपमण्डलेषु अधिका: निवसन्ति । कातकरी, ठाकूर, धोडिआ, दुबळा, ढोर, कोळी, महादेव कोळी इत्येता: जनजातय: मण्डलेऽस्मिन् विद्यन्ते ।
ठाणे, कल्याण, उल्हासनगर, अम्बरनाथ, भिवण्डी, वसई, पालघर इत्येतानि उपमण्डलानि नगरविभागे समाविष्टानि । एतेषां नगरविभागां मुम्बईनगरसामीप्यात् मुम्बईनगरस्य संस्कृत्या:, आधुनिकीकरणस्य च प्रभाव: अत्र दृश्यते । सर्वस्थानेषु विकासार्थं शिक्षण-जीविका-कृषिसुविधाविषये योजना: प्रचलन्ति ।
विशेषव्यक्तय:[सम्पादयतु]
मण्डलमिदं बहूनां विभूतिनां कार्यस्थलं, जन्मस्थलं वा आसीत् । यथा आचार्य भिसे, आचार्य चित्रे एतयो: शिक्षणकार्यं बोर्डी इत्यस्मिन् स्थाने वर्तते । महाविद्यालयशिक्षणस्य अस्मिन् परिसरे आनयने एतयो: महत्त्वपूर्ण: सहभाग: अस्ति । अनुताई वाघ, ताराबाई मोडक एतयो: बालशिक्षणविषयकं कार्यं, प्रयोगा: च अत्र कोसबाड इत्यस्मिन् स्थाने आसन् । इदानीम् अपि एतयो: निवासस्थानं, पाठशाला च द्रष्टुं शक्नुम: । गोदावरीबाई परुळेकर इति 'मार्क्स्-वादी' आन्दोलनकर्त्री, आदिवासिजनान् एकत्रीकृत्य नेतृत्वम् ऊढवती । अन्धेर गुरुजी इत्यपि एक: आदिवासिनां शिक्षणार्थं यतितवान् । स: अपङ्ग: आसीत् परं शिक्षणार्थं आदिवासिक्षेत्रेषु बहु कार्यं कृतवान् । जयन्तराव पाटील, पद्मश्री हरिश्चन्द्र पाटील, चिन्तामणराव पाटील इत्येतै: राष्ट्रियस्तरे कृषिक्षेत्रे अस्मात् स्थानात् बहु कार्यं कृतम् । अस्मात् मण्डलात् ८६ स्वातन्त्र्यसैनिका: स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे भागम् ऊढवन्त: ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
- अम्बरनाथ इत्यत्र ११ शतके स्थापितं सोमनाथमन्दिरम्
- बेलापुर-कोट:
- पोर्तुगाली जनै: निर्मापित: वसई-कोट:
- अर्नाळा-कोट:
- दादोजी कोण्डदेव क्रीडाङ्गणम्
- डहाणू उपमण्डलं 'चिकू' उत्पादनार्थं आभारतं प्रसिद्धम् । उपमण्डलेऽस्मिन् बोर्डी इति स्थलं रौप्य/रजतसागरतटानां प्राचुर्यात् आमहाराष्ट्रं प्रसिद्धम् । उदवाडा इत्यस्मिन् स्थाने 'पारसी' जनानां ऐतिहासिकपवित्रस्थलम् अग्यारी विद्यते ।
- टिटवाळा इत्यत्र गणपतिमन्दिरं
- वज्रेश्वरीदेवालय:
- गणेशपुरी इत्यत्र नित्यानन्द-स्वामिन: आश्रम:
- कोकनार, सातीवली, वज्रेश्वरी, गणेशपुरी च इत्येतेषु स्थानेषु गन्धकयुक्त-उष्णजलकुण्डानि
- जव्हार उपमण्डले वारली-चित्राणि, मुकणेवंशस्य राजप्रासादं 'जय विलास पेलेस', भूपतगड, दादर-कोपरा जलप्रपात: च
- अनुताई वाघ इत्यस्या: शैक्षणिकसंस्था, कार्यं च कोसबाड इत्यस्मिन् स्थाने प्रचलत् आसीत् ।
- शहापुर उपमण्डले तानसा तडागः
- हाजीमलङ्ग 'दर्गाह्'
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- ठाणेमण्डल-सर्वकारस्य सङ्केतस्थलम्
- Shree Gajanan Maharaj Mandir located in Kanhor, Badlapur, Thane District, Home Page,
- Thane District e-gazetteer
- १
- ठाणे-मण्डल-उद्योग-सङ्केतस्थलम्


text:
अदृष्ट
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
अदृष्टम्, क्ली, (न दृष्टं नञ्समासः ।) अग्निजलादि- द्वारा जातं भयं । इत्यमरः ॥ जन्मान्तरीय- संस्कारः । भाग्यं । यथा । “अदृष्टमप्यर्थमदृष्ट- वैभवात् करोति सुप्तिर्जनदर्शनातिथिं ॥ इति श्रीहर्षः ॥ तत्तु आत्मनोऽतीन्द्रियगुणः । इदं वासनाजन्यं । तत्त्वज्ञाननाश्यं । भोगनाश्यञ्च । धर्म्माधर्म्मभेदेन तत् द्विविधं । धर्म्मस्तु स्वर्गादि- कारणं । गङ्गास्नानयागादिजन्यः । कर्म्मनाशाज- लादिस्पर्शनाश्यश्च । अधर्म्मस्तु नरकादिकारणं । प्रायश्चित्तादिनाश्यश्च । इति भाषापरिच्छेदः ॥
अदृष्टः, त्रि, (न दृष्टः ।) अकृतदर्शनः । अवीक्षितः । “अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा दृष्टे विच्छेदभीरुता” । इति रसतरङ्गिण्यां भानुदत्तः ॥
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
अदृष्ट नपुं।
अग्न्यादिकृतभयम्
समानार्थक:अदृष्ट
2।8।30।1।1
अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम्. महीभुजामहिभयं स्वपक्षप्रभवं भयम्.।
पदार्थ-विभागः : , गुणः, मानसिकभावः
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
अदृष्ट¦ न॰ दृश--क्त न॰ त॰। पुण्या{??}ण्यरूपे भाग्ये[Page0116-a+ 38] इन्द्रियायोग्यत्वात् तस्यादृष्टत्वम्। अदृष्टसत्त्वे प्रमा-णञ्च।
“सापेक्षत्वादनादित्वात् वैचित्र्यात् विश्व-वृत्तितः। प्रत्यात्मनियमात् भुक्तेरस्ति हेतुरलौकिक” इति
“चिरध्वस्तं फलायालं न कर्म्मातिशय विनेति” चेतिकुसु॰। अस्याभिप्रायः। इह हि जगति उच्चावचविचित्राः सुखदुःखानुभवरूपा भोगाः प्रत्यात्मवेदनीयाः, तेच न नित्या उत्पत्तिविनाशशालित्वात् अतएव न सदातनाःकिन्तु कादाचित्का एव, सति च तेषां कादाचित्कत्वेहेतुसापेक्षत्वमेव तथा हि विमता भोगव्यक्तयः हेतुसापेक्षाःकादाचित्कत्वात् घटवत्। यद्यत् कादाचित्कं तत्तत् हेतु-सापेक्षं यथा घटः भवन्ति च भोगव्यक्तयः कादाचित्काःतस्मात् हेतुसापेक्षा इति पञ्चावयवन्यायेन भोगानां हेतु-सापेक्षत्वसिद्धिः स च हेतुः न लौकिकप्रत्यक्षादिविषयःकश्चित् सम्भवति तदन्वयव्यतिरेकाभावात् न च कालस्यैवतद्धेतुत्वेनार्थान्तरापातः। कालस्य साधारणकारणतयाचिवित्रभोगं प्रत्यनियामकत्वात् अन्यथा कालस्यैकरूपतयासर्बदा सर्वभोगप्रसङ्गः। एतेन तत्तत्कालत्वेन कारणता-कल्पनेऽपि न निस्तारः तत्तत्कालव्यक्तीनां पुरुषमात्रसा-धारण्येन प्रत्यात्मविचित्रभोगोपपादकत्वानुपपत्तेः। अतोविचित्रभोगान्यथानुपपत्त्या तदाधायकमलौकिकं कारणं यत्कल्पनीयं, तदेवादृष्टम्। एवमनुमानेन आगमप्रामाण्या-नभ्युपगन्तॄन् प्रति अलौकिकादृष्टसाधनम्। आगमेन तुतत्सिद्धिरेवमभियुक्तैरभ्युपेता
“स्वर्गकामो यजेतेति” वाक्ये समभिव्याहृतस्वर्गसाधनत्वं यागे विधिप्रत्ययेनबोध्यते तच्च न सम्भवति, स्वर्गादेः कालान्तरभावितयाआशुविनाशिनो यागादेस्तदानीमसत्त्वेन कारणत्वासम्भवात्अतो विधिबोधितं यागादेरिष्टसाधनत्व फलकालपर्य्यन्त-स्थायिस्वजन्यव्यापारं विनानुपपन्नमित्यनुपपत्तिज्ञानेन द्वारी-भूतमपूर्ब्बं कल्प्यते। तदमिप्रायेणैव चिरध्वस्तमित्याद्युक्तम्। अतएव
“पौरुषं दैवसम्पत्त्या काले फलति पार्थिव!। त्रयमेतन्मनुष्यस्य पिण्डितं स्यात् फलावहमिति” शास्त्रान्तरे कार्य्यजननसामग्र्यां दैवपदाभिधेयापूर्ब्बस्यकीर्त्तनम्। तच्चादृष्टं द्विविधं पुण्यं पापञ्च विहिता-नुष्ठानजन्यं पुण्यं, निषिद्धानुष्ठानजन्य पापम्, तदु-भयमपि त्रिविधं, प्रारब्धं फलदानोन्मुखं सञ्चित ञ्चेति। देहाद्यारम्भकमदृष्टं प्रारब्धं, बहूनामदृष्टानां चिरसञ्चितानांमध्ये फलविपाकाय उन्मुखं फलदानोन्मुखं, तद्भिन्नं सञ्चि-तम्। तत्र
“ये समर्था जगत्यस्मिन् सृष्टिसंहारकारकाः। [Page0116-b+ 38] तेऽपि कालेन लीयन्ते इति” शास्त्रात्
“कलनात् सर्वभूतानांकाल इत्यभिधीयते” इत्युक्तेश्च कालस्य सर्वनाशकत्वेऽपिनादृष्टनाशकत्वम्
“नाभुक्तं क्षीयते कर्म्म कल्पकोटिशतैरपीति” शास्त्रान्तरात् किन्तु भोगादेव क्षयः। तथा पुण्यस्य कर्म्म-नाशाजलस्पर्शादितोऽपि नाशः, पापस्य प्रायश्चित्ता-दिना नाशः। प्रारब्धातिरिक्तपुण्यापुण्यकर्म्मणां तत्त्वज्ञानात्नाशः।
“ज्ञानाग्निः सर्वकर्म्माणि भस्मसात् कुरुतेऽर्जुनेति” गीतादिशास्त्रात्। इदमदृष्टं वेदान्तिभिर्न्नानुमन्यते तैर्हिकर्म्मणः सूक्ष्मावस्थापन्नसंस्कारविशेष एवादृष्टस्थानीयत-याङ्गीक्रियते इति भेदः। तच्चानुशयशब्दे विस्तरतो वाच्यम्। तच्चादृष्टमात्मधर्म्म इति नैयायिका वैशेषिकादयश्चाभ्युप-गच्छन्ति। वेदान्तिसाङ्ख्यपातञ्चलास्तु बुद्धिधर्म इति भेदः। तेषां मते हि कर्त्तृत्वस्य बुद्धिधर्म्मतया
“शास्त्रदेशितं फल-मनुष्ठातरोति” न्यायांत् तत्रैवादृष्टोत्पत्तेरुचितत्वम् अन्य-कृतकर्म्मणा अन्यस्यादृष्टोत्पत्तौ अतिप्रसङ्गात्
“कृतहाना-कृताभ्यागमप्रसङ्गश्चेति” सूत्रेण च तथैव प्रतिपादितत्वादधिक-माकरे द्रष्टव्यम्। अस्य च अदृष्टशब्दवाच्यत्वे
“प्रत्यक्ष-मनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वादिति” जैमिनिसृत्रंमानम्। तस्यायमभिप्रायः
“नोदनालक्षणोऽर्थोधर्म्म” इति धर्म्मे वेदैकसमधिगम्यत्वमुपक्षिप्तं तस्य द्रढीकर-णार्थमिदं सूत्रं प्रवृत्तम्।
“अनुष्ठानादूर्द्ध्वमुत्पद्यमानस्यधर्म्मस्य पूर्ब्बमविद्यमानत्वात् न प्रत्यक्षयोग्यतास्ति उत्तर-कालेऽपि रूपादिराहित्यान्नेन्द्रियैरवगम्यता। अतएवा-दृष्टमिति सर्वैरभिधीयते” इति ऋ॰ भाष्यम्। सूत्रार्थस्तुप्रत्यक्षं चक्षुरादि न तद्ग्रहणे निमित्तं तेषां विद्यमानो-पलम्भहेतुत्वात् धर्म्मस्य च प्राक् अविद्यमानत्वात्। लिङ्ग-राहित्याच्च नानुमानविषयत्वमप्यस्ति। सुखदुःखयोस्तद्गमक-त्वेन लिङ्गत्वसम्भवेऽपि तयोर्लिङ्गत्वज्ञानमपि वेदैकगम्यं,
“कस्य कर्म्मणः? किं फल? मित्यध्यवसायस्य वेदैकसमधि-गम्यत्वात् सुखदुःखाभ्यां सामान्येन धर्म्माधर्म्ममात्रानुमाने-ऽपि तद्विशेषप्रतिपत्तौ वेदस्यैव साधनत्वादिति प्रतिज्ञातंधर्म्मस्य नोदनामातप्रमाप्रकत्वं सुस्थितमिति। दृष्टभिन्नेत्रि॰
“सर्वमदृष्टं शुचीति” स्मृत्यन्तरम्।
“अदृष्टमप्यर्थ-मदृष्टवैभवात् करोति सुप्तिर्जनदर्शनातिथिमिति” नैष॰। अज्ञातमात्रे त्रि॰।
“अदृष्टविरहव्यथमिति”। हितो॰।
“अदृष्टमद्भिर्निर्णिक्तमिति” स्मृतिः
“अदृष्टमुपघातशङ्काभि-रज्ञातमिति” रघु॰। अदृष्टहेतुके भयादौ च। दैवि-काग्निभयादेरदृष्टसाध्यत्वाददृष्टत्वम्। [Page0117-a+ 38]
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
अदृष्ट¦ n. (-ष्टं)
1. Casual and unseen danger, (as from conflagration, inundation, &c.)
2. Fortune, destiny, fate.
3. (In logic) Virtue or vice, as the eventual cause of pleasure or pain. mfn. (-ष्टः-ष्टा-ष्टं)
1. Unseen, unforeseen.
2. Unknown, unfelt. not experienced. E. अ neg. and दृष्ट seen.
Apte[सम्पाद्यताम्]
अदृष्ट [adṛṣṭa], a.
Invisible, not seen; ˚पूर्व not seen before.
Not known or experienced, not felt; ˚विरहव्यथम् H.1.125.
Unforeseen, not observed or thought of; unknown, unobserved. तस्माददृष्टं त्वां भयमागमिष्यति Mb. 1.3.9.
Not-permitted or sanctioned, illegal; न चादृष्टां (वृद्धिं) पुनर्हरेत् Ms.8.153. -ष्टः N. of some venomous substance or vermin.
ष्टम् The invisible one.
Destiny, fate, luck (good or bad); दैवमिति यदपि कथयसि पुरुषगुणः सो$यदृष्टाख्यः Pt.5.3.
Virtue or vice as the eventual cause of pleasure or pain. (Fate is supposed to be the result of good or bad actions done in one state of existence and experienced in another, the performance of good deeds being rewarded with residence in Heaven, and of bad deeds, visited with condemnation to Hell; धर्माधर्मावदृष्टं स्यात् धर्मः स्वर्गादि- साधन...अधर्मो नरकादीनां हेतुर्निन्दितकर्मजः Bhāṣā P.161-2. The Vedāntins do not recognize अदृष्ट or luck; तैर्हि कर्मणः सूक्ष्मावस्थापन्नसंस्कारविशेष एव अदृष्टस्थानीयत्वेनाङ्गीक्रियते; अदृष्टम् आत्मदर्म इति नैयायिका वैशेषिकादयश्च, सांख्यपातञ्जलास्तु बुद्धिधर्म इत्यम्युपगच्छन्ति Tv.)
An unforeseen calamity or danger (such as from fire, water &c.) -Comp. -अर्थ a. [ब.] having a metaphysical or occult meaning, metaphysical; having an object not evident to the senses. -कर्मन् a. one who has had no practice or practical experience, not practical, inexperienced; कर्म- स्वदृष्टकर्मा यः शास्त्रज्ञो$पि विमुह्यति H.3.54. -कल्पना Supposition of an invisible object or idea. दृष्टे सत्यदृष्टकल्पना$- न्याय्या -नरः, -पुरुषः one of the 2 ways of peace-making, in which no third person is seen, said of a treaty concluded by the parties themselves without a mediator यत्र शत्रुः पणं कुर्यात्सो$दृष्टपुरुषः स्मृतः H.4.119. -फल a. [ब.] that of which the consequences are not yet visible. (लम्) the (future) result of good or bad actions; the result or consequence hidden in the future. -हन् a. destroying poisonous vermin (?).
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
अदृष्ट/ अ-दृष्ट mfn. or अ-दृष्ट[ S3Br. ]unseen , unforeseen , invisible , not experienced , unobserved , unknown , unsanctioned
अदृष्ट/ अ-दृष्ट m. N. of a particular venomous substance or of a species of vermin AV.
अदृष्ट/ अ-दृष्ट n. unforeseen danger or calamity , that which is beyond the reach of observation or consciousness , (especially the merit or demerit attaching to a man's conduct in one state of existence and the corresponding reward or punishment with which he is visited in another)
अदृष्ट/ अ-दृष्ट n. destiny , fate: luck , bad luck.