text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.२३
यजामह इन्द्रं वज्रदक्षिणं हरीणां रथ्यं विव्रतानाम् ।
प्र श्मश्रु दोधुवदूर्ध्वथा भूद्वि सेनाभिर्दयमानो वि राधसा ॥१॥
हरी न्वस्य या वने विदे वस्विन्द्रो मघैर्मघवा वृत्रहा भुवत् ।
ऋभुर्वाज ऋभुक्षाः पत्यते शवोऽव क्ष्णौमि दासस्य नाम चित् ॥२॥
यदा वज्रं हिरण्यमिदथा रथं हरी यमस्य वहतो वि सूरिभिः ।
आ तिष्ठति मघवा सनश्रुत इन्द्रो वाजस्य दीर्घश्रवसस्पतिः ॥३॥
सो चिन्नु वृष्टिर्यूथ्या स्वा सचाँ इन्द्रः श्मश्रूणि हरिताभि प्रुष्णुते ।
अव वेति सुक्षयं सुते मधूदिद्धूनोति वातो यथा वनम् ॥४॥
यो वाचा विवाचो मृध्रवाचः पुरू सहस्राशिवा जघान ।
तत्तदिदस्य पौंस्यं गृणीमसि पितेव यस्तविषीं वावृधे शवः ॥५॥
स्तोमं त इन्द्र विमदा अजीजनन्नपूर्व्यं पुरुतमं सुदानवे ।
विद्मा ह्यस्य भोजनमिनस्य यदा पशुं न गोपाः करामहे ॥६॥
माकिर्न एना सख्या वि यौषुस्तव चेन्द्र विमदस्य च ऋषेः ।
विद्मा हि ते प्रमतिं देव जामिवदस्मे ते सन्तु सख्या शिवानि ॥७॥
सायणभाष्यम्
' यजामहे' इति सप्तर्चं सप्तमं सूक्तम् । प्रथमासप्तम्यौ त्रिष्टुभौ । पञ्चम्यभिसारिणी । द्विर्दशकद्विर्वान्दशकवतीत्यभिसारिणीत्युच्यते । शिष्टाश्चतस्रो जगत्यः। पूर्ववदृषिदेवते। तथा चानुक्रान्तं--- ‘यजामहे सप्ताद्यान्त्ये त्रिष्टुभौ पञ्चम्यभिसारिणी' इति । चतुर्थेऽहनि माध्यंदिनसवने तृतीयापञ्चम्योरावर्तनेन त्रींस्तृचान् होत्रका एकैकं तृचमावपेरन् । सूत्रितं च -- यजामह इन्द्रं वज्रदक्षिणमिति द्वितीयानेवमेव ' ( आश्व. श्रौ. ७. ११ ) इति ॥
यजा॑मह॒ इंद्रं॒ वज्र॑दक्षिणं॒ हरी॑णां र॒थ्यं१॒॑ विव्र॑तानां ।
प्र श्मश्रु॒ दोधु॑वदू॒र्ध्वथा॑ भू॒द्वि सेना॑भि॒र्दय॑मानो॒ वि राध॑सा ॥१
यजा॑महे । इन्द्र॑म् । वज्र॑ऽदक्षिणम् । हरी॑णाम् । र॒थ्य॑म् । विऽव्र॑तानाम् ।
प्र । श्मश्रु॑ । दोधु॑वत् । ऊ॒र्ध्वऽथा॑ । भू॒त् । वि । सेना॑भिः । दय॑मानः । वि । राध॑सा ॥
यजामहे । इन्द्रम् । वज्रऽदक्षिणम् । हरीणाम् । रथ्यम् । विऽव्रतानाम् ।
प्र । श्मश्रु । दोधुवत् । ऊर्ध्वऽथा । भूत् । वि । सेनाभिः । दयमानः । वि । राधसा ॥
वयम् “इन्द्रं “यजामहे सोमलक्षणैर्हविर्भिः पूजयामः । कीदृशम् । “वज्रदक्षिणं शत्रुवधाय सततं वज्रो दक्षिणे हस्ते यस्य तं “विव्रतानां रथवहनादिविविधकर्मणां “हरीणाम् एतत्संज्ञकानामश्वानां “रथ्यम् आनेतारम् । स इन्द्रः सोमपानानन्तरं “श्मश्रु स्वकीयानि श्मश्रूणि “दोधुवत् पुनःपुनः धुन्वानः सन् “ऊर्ध्वथा ऊर्ध्वं “प्र “भूत् प्रादुरभूत् । किंच “सेनाभिः मरुदादिस्वकीयैः सैन्यैः “वि “दयमानः विविधं शत्रून् हिंसन् 'राधसा । द्वितीयार्थे तृतीया। राधो धनम्। वीत्युपसर्ग श्रुतेर्योग्यक्रियाध्याहारः । विविधं स्तोतृभ्यो ददाति ॥
हरी॒ न्व॑स्य॒ या वने॑ वि॒दे वस्विंद्रो॑ म॒घैर्म॒घवा॑ वृत्र॒हा भु॑वत् ।
ऋ॒भुर्वाज॑ ऋभु॒क्षाः प॑त्यते॒ शवोऽव॑ क्ष्णौमि॒ दास॑स्य॒ नाम॑ चित् ॥२
हरी॒ इति॑ । नु । अ॒स्य॒ । या । वने॑ । वि॒दे । वसु॑ । इन्द्रः॑ । म॒घैः । म॒घऽवा॑ । वृ॒त्र॒ऽहा । भु॒व॒त् ।
ऋ॒भुः । वाजः॑ । ऋ॒भु॒क्षाः । प॒त्य॒ते॒ । शवः॑ । अव॑ । क्ष्णौ॒मि॒ । दास॑स्य । नाम॑ । चि॒त् ॥
हरी इति । नु । अस्य । या । वने । विदे । वसु । इन्द्रः । मघैः । मघऽवा । वृत्रऽहा । भुवत् ।
ऋभुः । वाजः । ऋभुक्षाः । पत्यते । शवः । अव । क्ष्णौमि । दासस्य । नाम । चित् ॥
“अस्य इन्द्रस्य संबन्धिनौ “या यौ “हरी अश्वौ “वने । वन्यन्ते संभज्यन्तेऽस्मिन् देवा इति वनं यज्ञोऽरण्यं वा । तस्मिन् “वसु ऋजीषलक्षणं धनं यवसलक्षणं वा “नु क्षिप्रं “विदे विन्देते लभेते । यद्वा । यौ हरी अस्येन्द्रस्य वने संभजनार्थं वसु वसुनो लाभाय क्षिप्रं भवत इति शेषः । ताभ्यां हरिभ्यां “मघैः धनैः “मघवा धनवान् “इन्द्रः “वृत्रहा वृत्राख्यस्यासुरस्य मेघस्य वा हन्ता “भुवत् भवति । अपि च “ऋभुः दीप्तः “वाजः बलवान् “ऋभुक्षाः महानिन्द्रः “शवः शवसो बलस्य धनस्य वा “पत्यते ईष्टे । यद्वा । शत्रूणां बलं प्रति पत्यते प्रतिपद्यते गच्छति । अहमपि तस्य प्रसादात् “दासस्य उपक्षपयितव्यस्य शत्रोः “नाम “चित् । नम्यतेऽनेनेति नाम शिरः। तदपि “अव “क्ष्णौमि अव हन्मि । किमुतान्यदङ्गम् । अथवा नामधेयमपि नाशयामि किमुत शत्रुम् ॥
य॒दा वज्रं॒ हिर॑ण्य॒मिदथा॒ रथं॒ हरी॒ यम॑स्य॒ वह॑तो॒ वि सू॒रिभिः॑ ।
आ ति॑ष्ठति म॒घवा॒ सन॑श्रुत॒ इंद्रो॒ वाज॑स्य दी॒र्घश्र॑वस॒स्पतिः॑ ॥३
य॒दा । वज्र॑म् । हिर॑ण्यम् । इत् । अथ॑ । रथ॑म् । हरी॒ इति॑ । यम् । अ॒स्य॒ । वह॑तः । वि । सू॒रिऽभिः॑ ।
आ । ति॒ष्ठ॒ति॒ । म॒घऽवा॑ । सन॑ऽश्रुतः । इन्द्रः॑ । वाज॑स्य । दी॒र्घऽश्र॑वसः । पतिः॑ ॥
यदा । वज्रम् । हिरण्यम् । इत् । अथ । रथम् । हरी इति । यम् । अस्य । वहतः । वि । सूरिऽभिः ।
आ । तिष्ठति । मघऽवा । सनऽश्रुतः । इन्द्रः । वाजस्य । दीर्घऽश्रवसः । पतिः ॥
"यदा इन्द्रः “हिरण्यं हितरमणीयं “वज्रं स्वकीयमायुधं शत्रुहननाय गृह्णातीति शेषः । “इत् इति पूरणः। “अथ तदानीम् “अस्य इन्द्रस्य “हरी अश्वौ “यं “रथं “वहतः गन्तृप्रदेशं विशेषण प्रापयतः “मघवा धनवान् “इन्द्रः “सूरिभिः स्तोतृभिः कुत्सादिभिः सह तं रथम् “आ “तिष्ठति आरोहति । कीदृशः । “सनश्रुतः चिरप्रख्यातः । जगति स्वभावत एव विख्यात इत्यर्थः । “दीर्घश्रवसः बहुकीर्तेः “वाजस्य अन्नस्य “पतिः स्वामी । एवंभूत इन्द्रस्तं रथमारोहतीत्यर्थः ॥
सो चि॒न्नु वृ॒ष्टिर्यू॒थ्या॒३॒॑ स्वा सचाँ॒ इंद्रः॒ श्मश्रू॑णि॒ हरि॑ता॒भि प्रु॑ष्णुते ।
अव॑ वेति सु॒क्षयं॑ सु॒ते मधूदिद्धू॑नोति॒ वातो॒ यथा॒ वनं॑ ॥४
सो इति॑ । चि॒त् । नु । वृ॒ष्टिः । यू॒थ्या॑ । स्वा । सचा॑ । इन्द्रः॑ । श्मश्रू॑णि । हरि॑ता । अ॒भि । प्रु॒ष्णु॒ते॒ ।
अव॑ । वे॒ति॒ । सु॒ऽक्षय॑म् । सु॒ते । मधु॑ । उत् । इत् । धू॒नो॒ति॒ । वातः॑ । यथा॑ । वन॑म् ॥
सो इति । चित् । नु । वृष्टिः । यूथ्या । स्वा । सचा । इन्द्रः । श्मश्रूणि । हरिता । अभि । प्रुष्णुते ।
अव । वेति । सुऽक्षयम् । सुते । मधु । उत् । इत् । धूनोति । वातः । यथा । वनम् ॥
तच्छब्दश्रुतेर्यच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । या महती वृष्टिरस्ति “सो सा “वृष्टिः “नु क्षिप्रम् । “चित् इत्युपमार्थे। यथा सर्वं सिञ्चति तथा “इन्द्रः “स्वा स्वानि “यूथ्या यूथानि मरुदादिगणलक्षणानि “सचा सह स्वानि “श्मश्रूणि च “हरिता हरिद्वर्णेन सोमेन “अभि “प्रुष्णुते । ‘प्रुष प्लुष स्नेहनसेचनपूरणेषु' इति धातुः । आभिमुख्येन स्थित्वा क्षिप्रं सिञ्चति । सोमं पाययति पिबति चेत्यर्थः । अपि च “सुक्षयं शोभनं यज्ञगृहम् “अव “वेति अभिगच्छति । गत्वा च "सुते सोमे अभिषुते सति “मधु मधुररसोपेतं सोमं पीत्वा । मत्तः सन्निति शेषः। “उदिद्धूनोति स्वशरीरमुत्कम्पयति । तत्र दृष्टान्तः । “वातः वायुः “यथा “वनं वृक्षसमूहमुत्कम्पयति तद्वत् ॥
यो वा॒चा विवा॑चो मृ॒ध्रवा॑चः पु॒रू स॒हस्राशि॑वा ज॒घान॑ ।
तत्त॒दिद॑स्य॒ पौंस्यं॑ गृणीमसि पि॒तेव॒ यस्तवि॑षीं वावृ॒धे शवः॑ ॥५
यः । वा॒चा । विऽवा॑चः । मृ॒ध्रऽवा॑चः । पु॒रु । स॒हस्रा॑ । अशि॑वा । ज॒घान॑ ।
तत्ऽत॑त् । इत् । अ॒स्य॒ । पौंस्य॑म् । गृ॒णी॒म॒सि॒ । पि॒ताऽइ॑व । यः । तवि॑षीम् । व॒वृ॒धे । शवः॑ ॥
यः । वाचा । विऽवाचः । मृध्रऽवाचः । पुरु । सहस्रा । अशिवा । जघान ।
तत्ऽतत् । इत् । अस्य । पौंस्यम् । गृणीमसि । पिताऽइव । यः । तविषीम् । ववृधे । शवः ॥
"यः इन्द्रः "वाचा वाङ्मात्रेणैव “विवाचः विविधवाचः स्वशत्रून् “मृधवाचः हिंसितवाचः। कृत्वेति शेषः । “पुरु पुरूणि बहूनि “अशिवा अशिवान्यसुखकराणि । दुःखकराणीत्यर्थः। “सहस्रा शत्रूणां सहस्राणि "जघान हन्ति । अपि च “यः च इन्द्रः “पितेव यथा पिता पुत्रस्य “तविषीं बलमन्नप्रदानैः वर्धयति तथा वृष्टिद्वारेण सर्वस्य जगतः “शवः बलं “ववृधे वर्धयति “अस्य इन्द्रस्य “तत्तदित् तत्तदेव “पौंस्यं बलं “गृणीमसि वयं स्तुमः । इन्द्रो येन येन बलेन शत्रून् हन्ति तस्य तत्तद्बलं वयं स्तुम इत्यर्थः ॥
स्तोमं॑ त इंद्र विम॒दा अ॑जीजन॒न्नपू॑र्व्यं पुरु॒तमं॑ सु॒दान॑वे ।
वि॒द्मा ह्य॑स्य॒ भोज॑नमि॒नस्य॒ यदा प॒शुं न गो॒पाः क॑रामहे ॥६
स्तोम॑म् । ते॒ । इ॒न्द्र॒ । वि॒ऽम॒दाः । अ॒जी॒ज॒न॒न् । अपू॑र्व्यम् । पु॒रु॒ऽतम॑म् । सु॒ऽदान॑वे ।
वि॒द्म । हि । अ॒स्य॒ । भोज॑नम् । इ॒नस्य॑ । यत् । आ । प॒शुम् । न । गो॒पाः । क॒रा॒म॒हे॒ ॥
स्तोमम् । ते । इन्द्र । विऽमदाः । अजीजनन् । अपूर्व्यम् । पुरुऽतमम् । सुऽदानवे ।
विद्म । हि । अस्य । भोजनम् । इनस्य । यत् । आ । पशुम् । न । गोपाः । करामहे ॥
हे “इन्द्र “ते तुभ्यं “सुदानवे शोभनदानस्यार्थाय “विमदाः विमदनामानो वयं “स्तोमं स्तोत्रविशेषम् “अजीजनन् जनितवन्तः । कृतवन्त इत्यर्थः । अत्र पूर्वोत्तरयोरेकवाक्ययोः पुरुषव्यत्ययः। कीदृशम् । “अपूर्व्यम् अपूर्वमन्यैः पूर्वमकृतम्। उत्कृष्टमित्यर्थः । पुरुतमं बहुतमम् । नानाप्रकारोपेतमित्यर्थः । “हि यस्मात्कारणात् हे इन्द्र “इनस्य ईश्वरस्य “अस्य ईदृशस्य तव “यत् “भोजनं धनमस्तीति “विद्म वयं जानीमः तस्मात् कारणात् त्वदीयं तद्धनम् “आ “करामहे वयमस्मदभिमुखं कुर्महे । तत्र दृष्टान्तः । “पशुं “न “गोपाः । यथा गोपालो धेनुमाह्वयन् स्वस्याभिमुखीं करोति तद्वत् ॥
माकि॑र्न ए॒ना स॒ख्या वि यौ॑षु॒स्तव॑ चेंद्र विम॒दस्य॑ च॒ ऋषेः॑ ।
वि॒द्मा हि ते॒ प्रम॑तिं देव जामि॒वद॒स्मे ते॑ संतु स॒ख्या शि॒वानि॑ ॥७
माकिः॑ । नः॒ । ए॒ना । स॒ख्या । वि । यौ॒षुः॒ । तव॑ । च॒ । इ॒न्द्र॒ । वि॒ऽम॒दस्य॑ । च॒ । ऋषेः॑ ।
वि॒द्म । हि । ते॒ । प्रऽम॑तिम् । दे॒व॒ । जा॒मि॒ऽवत् । अ॒स्मे इति॑ । ते॒ । स॒न्तु॒ । स॒ख्या । शि॒वानि॑ ॥
माकिः । नः । एना । सख्या । वि । यौषुः । तव । च । इन्द्र । विऽमदस्य । च । ऋषेः ।
विद्म । हि । ते । प्रऽमतिम् । देव । जामिऽवत् । अस्मे इति । ते । सन्तु । सख्या । शिवानि ॥
हे “इन्द्र “तव “च “विमदस्य “ऋषेः मम “च “नः । ‘अस्मदो द्वयोश्च' (पा. सू. १. २. ५९) इति द्वयोर्बहुवचनम् । आवयोः “एना एनानि “सख्या सख्यानि स्तुत्यस्तोतृत्वेज्ययष्टृत्वलक्षणानि सखिकर्माणि “माकिः “वि “यौषुः केचिदपि न विश्लथयेयुः। अपि च “हि यस्मात् कारणात् हे “देव द्योतमानेन्द्र “ते तव “प्रमतिं प्रकृष्टां मतिमनुग्राहिकां बुद्धिं “विद्म वयं जानीमः। तत्र दृष्टान्तः । “जामिवत् । यथा भ्राता स्वभगिन्यां स्नेहयुक्तां मतिं जानाति तद्वत् । तस्मात्कारणात् “अस्मे अस्माकं “ते तव च “सख्या सख्यानि “शिवानि “सन्तु मङ्गलानि भवन्तु । अनपायानीत्यर्थः ॥ ॥ ९ ॥


c: text/html

text:
आण्ड्रे अगास्सि
आण्ड्र्रे अगास्सि(Andre Agassi) प्रसिद्धः टेनिस्-क्रीडा(Tennis)पटुः वर्तते ।
अन्तर्विषयाः
परिचयः[सम्पादयतु]
अस्य पूर्णं नाम आण्ड्र्रे किर्क् अगास्सि(Andre Kirk Agassi) । १९९० तम वर्षात् २००० तम वर्षस्य मध्यकाले संयुक्तानि राज्यानिदेशे टेनिस्-क्रीडायां प्रथमस्थानीयः आसीत् । एषः तस्य काले नूतनं इतिहासं सृष्टवान् । १९७० तमे वर्षे अप्रिल्-मासस्य २९ तमे दिनाङ्के संयुक्तानि राज्यानिदेशस्य नेवाडाराज्यस्य लास् वेगस्(Las Vegas) नगरे जन्मप्राप्तवान् । अस्य पिता इम्युनुएल् "मैक्" अगास्सि(Emmanuel "Mike" Agassi), अस्य माता एलिजबेत् "बेट्टि" अगास्सि(नी डूड्ले) (Elizabeth "Betty" Agassi (née Dudley)) । एषः संयुक्तानि राज्यानि-देशार्थं क्रीडति स्म । एषः ग्राण्ड्स्लाम् पदकं, ओलिम्पिक्-क्रीडोत्सवे स्वर्णपदकं, आस्ट्रेलियन् ओपन्-पदकं, ओपन् एरा-पदकं च स्वीकृतवान् । अस्य स्पाण्डिलोलिस्थेसिस्(Spondylolisthesis) इति कशेरुके(Backbone) नरसम्बधितरोगस्य कारणतः २००६ तमे वर्षे सप्टेम्बर्-मासस्य ३ दिनाङ्के यु एस् ओपेन् क्रीडायां तृतीयावृत्तौ पराजयानप्राप्य वृत्तिविषयकजीवनात् निवृत्तिं स्वीकृतवान् ।
पूर्वतनदिनानि[सम्पादयतु]
१९७९ तमे वर्षे अगास्सिवर्यस्य पिता मैक्-वर्यः अगास्सिं प्रति धनार्थं क्रीडितुं उक्तवान् । तदानीम् अगास्सि ९ वर्षीयः आसीत् । मैक्-वर्यः जिम् ब्रौन्फुट्बाल्-क्रीडालोः सह क्रीडितुं कथं चोदितवानिति ओपन्(Open) इति पुस्तके अगास्सिवर्यः लिखितवानस्ति । लास् वेगस्नगरे टेनिस्-क्रीडा कूटे(club) जिम् ब्रौन्-वर्यः पणार्थं (money match/bet) क्रिडां क्रीडति स्म । एकदिनं तस्य क्रीडा लोपनम्(cancel) अभवत् । तदानीं जिम् ब्रौन्-वर्यः टेनिस्-क्रीडा कूटस्य अधिपतेः सविधे आक्षेपः कृतवान् । तदानीं मैक्-वर्यः ब्रौन्-वर्येण सह पणस्य क्रीडार्थं अगास्सिं प्रेशयामि, भवान् क्रीडति वा इति पृष्टवान् । पणस्य क्रीडार्थं मैक्-वर्यः तस्य गृहं पणितवान्(wager) । ब्रौन्-वर्यः $१०,०००परिमितं धनं पणितवान् । एतत् दृष्ट्वा टेनिस्-क्रीडा कूटस्य अधिपतिः तादृशरीत्या न क्रीडनीयम् इतित् प्रत्यादिष्टवान्(warned) । अतः ब्रौन्-वर्यः अगास्सि-वर्येण सह कुलकद्वयं क्रीडयित्वा अनन्तरं पणतस्य मूल्यं दृढीकर्तुं निर्धारितवान् । ब्रौन्-वर्यः कलुकद्वयं ३-६, ३-६ रूपेण पराजयं प्राप्तवान् । तदनन्तरं १०के परिमितात्मकं मूल्यं धनं पणितवान् । तथा तृतीयकलुकार्थं $५००प्रिमितात्मकं मूल्यं धनम् उपस्थापितवान् । ब्रौन्-वर्यः २-६ कुलकेण पराजयं प्राप्तवान् । मैक्-वर्यः अगास्सि-वर्यं तस्य १३ वयसि फ्लोरिडानगरे विद्यमान निक् बोलेट्टैरिवर्यस्य टेन्निस् अकाडेमीसंस्थां प्रति प्रेशितम् । मैक्-वर्यः केवलं मासत्रयस्य शुल्कं दातुं समर्थः आसीत् । निक् बोलेट्टैरिवर्यः अगास्सि-वर्यस्य ३० निमिषं यावत् क्रीडां दृष्टवान् । निक् बोलेट्टैरिवर्यः मैक्-वर्यं प्रति अगास्सि-वर्यस्य शुल्कं प्रत्यर्पयित्वा अगास्सि निश्शुल्कं क्रीडति इति उक्तवान् । निक् बोलेट्टैरि-वर्यस्य दृष्ट्या अगास्सि-वर्यस्य स्वाभाविकी चतुरता टेनिस्-क्रीडायां वर्तते, तादृशं एतावता तेन न दृष्टमासीत् । अगास्सि ९ कक्षातः विद्यालयगमनं त्यक्तवान् ।
अन्ताराष्ट्रियचरितम्[सम्पादयतु]
१९८६-१९९३[सम्पादयतु]
- अगास्सि तस्य १६ वयसि वृत्तिविषयकजीवने प्रविष्टवान्, प्रथमवारं ला क्विन्टा(La Quinta) समूहखेलायां कालिफ़ोर्निया नगरे च समापितवान् ।
- अगास्सि-वर्यः ला क्विन्टा-समूहखेलायां प्रथमक्रीडां जान् अस्टिन्वर्यस्य(John Austin) विरुद्धं क्रीडित्वा जयं प्राप्तवान् ।
- ला क्विन्टा-समूहखेलायां द्वितीयक्रीडां माट्स् विलाण्डर्-वर्यस्य विरुद्धं पराजयं प्राप्तवान् ।
- १९८६ तमे वर्षान्ते सः विश्वश्रेण्यां ९१ स्थानं प्राप्तवान् ।
- १९८७ तमे वर्षे फस्ट् टाप्-लेवेल् सिङ्गल्स् उपाधिं सुल् अमेरिकमन् ओपन्, ए टि पि इटापारिका(Sul American Open,ATP Itaparica)क्रीडायां प्राप्तवान् ।
- १९८७ तमे वर्षान्ते सः विश्वश्रेण्यां २५ स्थानं प्राप्तवान् ।
- १९८८ तमे वर्षे मेम्फिस्(Memphis),यु एस् पुरुषाणां मृत्तलक्रीडाङ्गणस्पर्धाविजेता(U.S. Men's Clay Court Championships),फोरेस्ट् हिल्ल्स् डब्ल्यू सि टि(Forest Hills WCT),स्टुट्ट्गर्ट् औट्डोर्(Stuttgart Outdoor),वोल्वो ईन्टर्नाशनल्(Volvo International),लिविङ्ग्स्टन् ओपन्(Livingston Open) इत्यादि समूहखेलान् च जितवान् ।
- अगास्सि-वर्यः ओपन्-एरा' समूहखेलायाम् अत्युत्तमः पुरुषविभागीयः तरुणक्रीडलुः इति १७ वर्षाणि जयपत्रं(Record) वर्तते ।
- २००५ वर्षे अगास्सि-वर्यस्य ओपन्-एरा समूहखेलायाम् अत्युत्तमः पुरुषविभागीयः तरुणः क्रीडकः इति जयपत्रं राफेल् नडाल्-वर्यः भेदितवान् ।
- २००५ वर्षान्ते सः विश्वश्रेण्यां ३ स्थानं प्राप्तवान् ।
- १९८८ तमे वर्षे फ्रेञ्च् ओपन्,यू एस् ओपन्उपान्त्यक्रीडा पर्यन्तं जितवान् ।
- १९९० तमे वर्षे फ्रेञ्च् ओपन्अन्तिमक्रीडापर्यन्तं क्रीडितवान् ।
- अगास्सि-वर्यः यू एस् ओपन्अन्तिमक्रीडायां सम्प्रस् विरुद्धं कुलकत्रये अपि पराजयं प्राप्तवान् ।
- १९९० तमे वर्षे अगास्सि-वर्यः डेविस् कप् जितवान् ।
- विम्बल्डन्-स्पर्धाविजेता स्टिफन् एड्बर्ग् विरुद्धम् अगास्सि ए टि पि टेन्निस् मास्टर्स् कप् अन्तिमक्रीडायां जितवान् ।
- १९९१ तमे वर्षे जिम् कोरियर्वर्यस्य(Jim Courier) विरुद्धं फ्रेञ्च् ओपन्क्रीडायां पराजयं प्राप्तवान् ।
- १९९१ तमे वर्षे अगास्सि-वर्यः प्रप्रथमवारं विम्बल्डन्-क्रीडायां क्रीडितवान् । सः डेविड् व्हीटन्वर्यस्य(David Wheaton) विरुद्धं प्रागुपान्त्यक्रीडायां पराजयं प्राप्तवन् ।
- १९९२ तमे वर्षे ग्योरान् इवान्सेविच्वर्यस्य(Goran Ivanišević) विरुद्धं विम्बल्डन्-अन्तिमक्रीडायां पञ्चकुलकेषु जयं प्राप्तवान् ।
- १९९२ तमे वर्षे बिबिसि ओवर्सिस् स्पोर्ट्स् पर्सनालिटि आफ् द इयर् इत्यत्र अगस्सि-वर्यस्य नाम चितम् ।
- १९९२ तमे वर्षे डेविस् कप् जितवान् ।
- १९९३ तमे वर्षे तस्य युगलक्रीडायाः चरिते सिंसिनाटि(Cincinnati Masters,Western & Southern Open)क्रीडायां पेत्र् कोर्डा(Petr Korda) इत्यनेन सह जितवान् ।
- १९९४ तमवर्षात् १९९७ तमे वर्षपर्यन्तं मणिबन्धस्य शस्त्रचिकित्सा जाता ।
१९९४-१९९७[सम्पादयतु]
- ब्राड् गिल्बर्ट्वर्यः(Brad Gilbert) अगास्सि-वर्यस्य नूतनः युञ्जानः(coach man) अभवत् ।
- १९९४ तमे वर्षस्य आरम्भकाले अगास्सि-वर्यः फ्रेञ्च् ओपन्,विम्बल्डन्क्रीडायां पराजयं प्राप्तवान् ।
- अनन्तरकाले सः केनडियन् ओपन्क्रीडायां जितवान् ।
- १९९४ तमे वर्षे यू एस् ओपन्अन्तिमक्रीडायां मैकल् स्टिच्(Michael Stich) विरुद्धं पदकं स्वीकृतवान् ।
- पीट् सम्प्रस्वर्यस्य(Pete Sampras) विरुद्धं १९९५ तमे वर्षे आस्ट्रेलियन् ओपन्क्रीडायां जितवान् ।
- १९९५ तमे वर्षे पीट् सम्प्रस्वर्यस्य(Pete Sampras) विरुद्धं अगास्सि-वर्यः पञ्चवारं समूहखेलायां क्रीडितवान् । तेषु क्रीडासु अन्तिमक्रीडायां त्रिवारं जितवान् ।
- १९९५ तमे वर्षे त्रयं मास्टर् सिरीस् यद्वृत्तं जितवान् । ते,
- सिंसिनाटि(Cincinnati)
- मियामि मास्टर्स्(Miami Masters,Key Biscayne)
- केनडियन् ओपन्(Canadian Open)
- १९९५ तमे वर्षे एप्रिम् मासे प्रथमवारम् अगास्सि-वर्यः विश्वश्रेण्यां १ स्थानं प्राप्तवान् ।
- १९९६ तमे वर्षे फ्रेञ्च् ओपन्क्रीडायां क्रिस् उड्रफ्फ्वर्येण(Chris Woodruff) सह विम्बल्डन्-क्रीडायां डग् फ्लह्(Doug Flach)वर्येण सह च पराजयं प्राप्तवान् ।
- यू एस् ओपन्,आस्ट्रेलियन् ओपन् प्रागुपान्त्यक्रीडायां चाङ्ग्वर्येण सह पराजयं प्राप्तवान् ।
- १९९६ तमे वर्षे ओलिम्पिक्-क्रीडोत्सवे अट्लाण्टानगरे(Atlanta) पुरुषाणां सम्प्रयुक्तक्रीडायां स्पेन्देशस्य, सेर्जि ब्रुवेरावर्यं(Sergi Bruguera) क्रीदालुं पराजित्वा स्वर्णपदकं प्राप्तवान् ।
- १९९७ तमे वर्षे आरोग्यं क्षीणम् अभवत् । तेनकारणेन सः तावत् न क्रीडितवान् । तस्य विश्वश्रेण्यां १४१स्थानपर्यन्तम् अधपतनम् अभवत् ।
१९९८-२००३[सम्पादयतु]
- १९९८ तमे वर्षे अगास्सि-वर्यः रोगमुक्तः अभवत् । पीट् सम्प्रस्(Pete Sampras), पाट्रिक् राफ्टर्(Patrick Rafter) अनयोः विरुद्धं क्रीडितवान् ।
- १९९८ तमे वर्षे अगास्सि ५ उपाधिं जितवान्, तेन विश्वश्रेण्यां ११० स्थानतः ६ स्थानं प्रति अभिवृद्धिं प्राप्तवान् ।
- विम्बल्डन्क्रीडायां टाम्मि हास्वर्यस्य(Tommy Haas) विरुद्धं पराजयं प्राप्तवान् ।
- अगास्सि-वर्यः दश-अन्तिमक्रीडासु पञ्चउपाधिं प्राप्तवान् ।
- टेन्निस् मास्टर्स् कप्क्रीडायां सान्त्वानपदकं(runner-up) प्राप्तवान् ।
- १९९९ तमे वर्षे फ्रेञ्च् ओपन्क्रीडायां जयं प्राप्तवान् ।
- पीट् सम्प्रस्(Pete Sampras) विरुद्धं विम्बल्डन्क्रीडायां शीघ्रमेव पराजयं प्राप्तवान् ।
- यू एस् ओपन्अन्तिमक्रीडायां टोड् मार्टिन्(Todd Martin) विरुद्धं जयं प्राप्तवान् ।
- १९९९ तमे वर्षे अगास्सि-वर्यः विश्वश्रेण्यां प्रथमः अभवत् ।
- २००० तमे वर्षे आस्ट्रेलियन् ओपन्क्रीडायां जयं प्राप्तवान् ।
- पाट्रिक् राफ्टर्वर्यस्य(Patrick Rafter) पुरतः विम्बल्डन्क्रीडायां विफलः जातः ।
- लिस्बन्नगरे टेन्निस् मास्टर्स् कप्अन्तिमक्रीडायाम् अगास्सि गुस्तवो कर्टन्(Gustavo Kuerten) विरुद्धम् पराजयं प्राप्तवान् ।
- २००१ तमे वर्षे आस्ट्रेलियन् ओपन्पदकं अर्नोड् क्लेमेण्ट्वर्यस्य(Arnaud Clément) विरुद्धं विजयेन सह आरम्भं कृतवान् ।
- यू एस् ओपन्प्रागुपान्त्यक्रीडायां पीट् साम्प्रस्विरुद्धं पराजयं प्राप्तवान् | परन्तु, एषा क्रीडा तयोः द्वयोः मध्ये ३ होरा,३३ निमिषात्मकः कालः क्रीडितः । अतः चरित्रात्मकक्रीडा इति नाम्ना प्रसिद्धा वर्तते ।
- २००१ तमे वर्षे विश्वश्रेण्यां ३ स्थानं प्राप्तवान् ।
- २००२ तमे वर्षे तस्य आरोग्यपीडया आस्ट्रेलियन् ओपन्क्रीडायां भागग्रहणं न कृतवान् ।
- यू एस् ओपन्क्रीडायां अगास्सि-वर्यः तथा पीट् साम्प्रस्वर्यस्य द्वयोः मध्ये एषा क्रीडा अन्तिमा आसीत् । तथा च पीट् साम्प्रस् अनन्तरं टेनिस्-क्रीडा चरितं समापितवान् ।
- २००२ तमे वर्षे अगास्सि-वर्यस्य विजयेण यू एस् ओपन् सपापितवान् । सः विश्वश्रेण्यां २ स्थानं आसीत् ।
- २००३ तमे वर्षे अगास्सि रैनर श्कट्लर्(Rainer Schüttler) विरुद्धं आस्ट्रेलियन् ओपन्क्रीडायां जितवान् । एषा अगास्सि-वर्यस्य आस्ट्रेलियन् ओपन्-अन्तिमाक्रीडा अभवत् ।
- २००३ तमे वर्षे अप्रिल् मासस्य १८ दिनाङ्के क्वीन्स् क्लब् स्पर्धाविजेताप्रागुपान्त्यक्रीडायां(Queen's Club Championships) जेवियर् मलिस्सेवर्यस्य(Xavier Malisse) विरुद्धं विजयं प्राप्तवान् ।
- २००३ तमे वर्षान्ते टेन्निस् मास्टर्स् कप्अन्तिमक्रीडायां रोजर् फेडरर्(Roger Federer)विरुद्धं पराजयं प्राप्य विश्वश्रेण्यां ४ स्थानं प्राप्तवान् ।
२००४-२००६[सम्पादयतु]
- अगास्सि टेन्निस् मास्टर्स् कप्-यद्वृत्तमालिकायां(series event) सिंसिनाटि(Cincinnati Masters) इत्यत्र जयं प्राप्तवान् ।
- तस्य ३४ तमे वयसि सिंसिनाटि इत्यत्र द्वितीयः अग्रगण्यः विजेता इति इतिहासं रचितवान् ।
- २००५ तमे वर्षे आस्ट्रेलियन् ओपन्प्रागुपान्त्यक्रीडायां रोजर् फेडरर् सह पराजयेण आरम्भं कृतवान् ।
- फ्रेञ्च् ओपन्क्रीडायां जर्क्को नैमिन्(Jarkko Nieminen) विरुद्धं पराजयं प्राप्तवान् ।
- रोजर्स् कप्क्रीडायां(Canadian Masters,Rogers Cup) अन्तिमक्रीडा पर्यन्तं क्रीडितवान् ।
- २००५ तमे वर्षे विश्वश्रेण्यां ७ स्थानं प्राप्तवान् ।
- तस्य मणीबन्धस्य,पादस्य च पीडायाः कारणेन २००६ तम वर्षः बहु दीनतया आरब्धा ।
- तस्य आरोग्यस्य समस्यायाः कारणेन सः आस्ट्रेलियन् ओपन्, फ्रेञ्च् ओपन् इत्यादि यद्वृत्तं त्यक्तवान् । अतः तस्य विश्वश्रेण्यां १० स्थानं प्राप्तवान् ।
- अगास्सि विम्बल्डन् क्रीडार्थं प्रत्यागतवान् । राफेल् नडाल् विरुद्धं पराजयं प्राप्तवान् । पराजयानन्तरं सः क्रीडाङ्गणे वृत्तिजीवनात् निवृत्तिम् उद्घोषितवान् ।
- निवृत्ति समये तस्य विश्वश्रेण्यां स्थानं ११२ आसीत् ।
सम्पादनम्[सम्पादयतु]
अगास्सि ३ कोटि परिमितं यू एस् डल्लर् (US$30 million) धनम् अर्जितवान् ।
निवृत्त्यनन्तरजीवनम्[सम्पादयतु]
- अगास्सि निवृत्त्यनन्तरं परोपकारार्थं समूहखेलेषु क्रीडति स्म । सः स्वस्य पुण्यशालायाः(charity) कर्ये रतः आसीत् ।
- सप्टेम्बर् ५,२००७ तमे वर्षे यू एस् ओपन्क्रीडायां अतिथिरूपेण व्याख्यातृरूपेण(commentator) आगतवान् आसीत् ।
राजकीयम्[सम्पादयतु]
अगास्सि १ लक्ष डाल्लर्($१००,०००)परिमिति धनं डेमोक्रेटिक् अभ्यर्थिनां कृते दानं दानं कृतवान् ।
वैयक्तिकजीवनम्[सम्पादयतु]
- ब्रूक् शील्ड्(Brooke Shields) इति नटीम् अगास्सि विवाहितवान् ।
- २००० तमे वर्षे पत्नीब्रूक् शील्ड् प्रति विच्छेदं दत्तवान् ।
- २२,ओक्टोबर्,२००१ तमे वर्षे लानक्रीडालुः स्टेफि ग्रफ्(Steffi Graf) साकं विवाहः अभवत् ।
- अगास्सिवर्यस्य जेडन् गिल्(Jaden Gil) पुत्रः,जाज् एल्ले पुत्री च वर्ततः । अगास्सिवर्यः पुत्रस्य वा पुत्र्याः वा लानक्रीडापटुत्वस्य आग्रहः न वर्तते ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
56 एककालम् नैकेषां बहूनां धर्माणा क्रियादिरूपाणामध्यासः समाधिश्च मत इष्यते । चकार उक्तसमुच्चये । यथेत्युदाहरति ।
गुरुगर्भेत्यादि—
गुरुर्गृहीतसारत्वात् गर्भोऽन्तर्भागः स एव भरो भारः दुर्वहत्वात् तस्य वा भरोऽवसादः । तेन ल्कान्ता ग्लानाः स्तनन्त्यः ल्कान्त्यनुरूपं शब्दं कुर्वाणाः मेघपङ्क्तयः पयोदमाला इमा एता अचलस्य पर्वतस्य अधित्यकायाः उपरिभूमेरुत्सङ्गं समधिशेरतेऽध्यासते ॥
कियन्तोऽत्र धर्मा अध्यस्ता इति दर्शयन्नाह—
सख्याः कस्याश्चित् उत्सङ्गे शयनं स्तननमार्तरुतं गौरवं गर्भकृत[दुर्भरत्वा]दिलक्षणं तत्कृतश्च ल्कमः ग्लानिरित्येते गर्भिण्या अन्तर्वत्न्या धर्माः प्रसिद्धा बहवोऽनेके अन्यत्र मेघपङ्क्तिषु.........दर्शिता अध्यस्ता इत्ययमनेकधर्मसमाधिः ॥
समाधिः सोऽयं व्यापकः सुभगश्चेति


text:
१० ॥ अद्वैतबिन्दुप्रकरणम् ॥
इह बहिरर्थाभिनिवेशिनो मनोरथो यद् यथा प्रतीयते तत् तथा सदिति
व्यवस्थाप्यते, यथा कुवलयं नीलरूपतया । विज्ञानाद् व्यतिरिक्तरूपतया च प्रतीयन्ते
घटादय इति स्वभावहेतुः । नात्रासिद्धिः, ग्राहकाङ्गाद् विच्छिन्नेन तर्जनीनिर्देशयोग्येन
पुरोऽवस्थायिना रूपेण घटाद्याकारस्य प्रतिभासाध्यवसायाभ्यां क्रोडीकरणात् । तथा
ह्ययं घटो नायं घट इति प्रतीतिः प्रत्यात्मवेद्या सर्वपुरुषाणामव्युत्पन्नसंकेतानामपि
संज्ञाविशेषोल्लेखविमुखस्तदनुरूप एवान्तर्जन्यः । बालोऽपि सुखसाधनं स्तनमवलोक्य
तदभिमुखे करमुखे प्रहिण्वन् बहिरवसायसचिवमात्मानमातनोति । ततश्च व्यतिरिक्तेन
रूपेण घटाद्याकारस्य प्रतीतिर्नासिद्धिपथप्रस्थायिनी । नापि विरोधिनी साध्येन, सपक्षे
संभवस्य दर्शितत्वात् । विपर्ययव्याप्तस्य च विरुद्धस्य तदसंभवात् ।
अतएव च नासाधारणत्वम्, नापि सन्दिग्धान्वयत्वम्, विपक्षेऽदर्शनाच्च न
साधारणानेकान्तः । न च वक्तव्यं कामलिनः पीतशङ्खप्रतीतावपि न तथैव व्यवस्था
केशोण्डूकप्रतीतौ वा तैमिरिकस्य, अतः साधारणत्वमेवेति, बाधकग्रस्तत्वेन तत्प्रतीतेः
भ्रान्तत्वेन प्रत्यक्षव्यापारविरहात् । प्रस्तुतस्तु बाधकाभावाद्भ्रान्त्यसिद्धेरध्यक्षव्यापार
एव । न च कदाचिदत्रापि स्याद् बाधकमित्यनाश्वासः, सर्वत्र प्रत्यक्षव्यापारोच्छेद
प्रसङ्गात् । तस्मात्,
एवं तर्हि प्रत्यक्षव्यापारे किमनुमानेनेत्यपि न चोद्यम्, व्यवहारसाधनस्य
विवक्षितत्वात् । प्रत्यक्षगोचरे हि विवादसंभवो नानुमानप्रयोज्ये विश्राम्यति । तत्र
यथा प्रत्यक्षेऽपि गवि कुतश्चिदारोपात् मूढस्तद्व्यवहारमप्रवर्तयन् सास्नादिसमुदाया
त्मकत्वेन प्रवर्त्त्यते, अभावव्यवहारं वानुपलब्ध्या, तथा प्रत्यक्षेऽपि ग्राह्यग्राहकयोर्भेद
आगमान्तरानुसारी तथाप्रतीत्या व्यवहार्यत इति न दोषः । स चायं व्यवहारः
तन्मात्रनिबन्धनः 66a सकृत्प्रवर्तनादेव सिद्धः । न हि कुवलयादावपि नीलादि
346
व्यवहारे तथा प्रतिभासाध्यवसायाभ्यामन्यदधिकं वा किञ्चित् निमित्तमस्ति, तन्मात्रतोऽ
प्रवृत्तिप्रसङ्गात् । अर्थक्रियासंवादोऽपि हि प्रथमायां प्रवृत्तौ गवेष्यते । अभ्यासवस्तु
तन्मात्रनिबन्धन एवासौ व्यवहारः । प्रस्तुते तु भेदव्यवहारे सर्वत्र एवानादिकालिकाभ्यास
पाटवभृतो लक्ष्यन्ते । उक्तं हि,
इत्यादि ।
तस्माद् व्यवहारप्रगल्भस्य तथा प्रतीतिमात्रप्रतिबद्धस्तथाव्यवहारः । तस्मिन्
साध्ये तथा प्रतीयमानत्वं तदन्यानपेक्षत्वेन व्याप्यते । यदि च क्वचित् तथा प्रतीतावपि
तथा व्यबहारविरहः स्यात्, तदा तदन्यापेक्षं स्यादिति साध्यस्य तद्व्यवहारयोग्यत्वस्य
अभावे व्यापकविरुद्धोपलब्ध्या अवधूयमानं तथा प्रतीयमानत्वमपेतबाधके विषये
तथा व्यवस्थायोग्यतयैव व्याप्यत इति व्याप्तिसिद्धेः सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वमपि
नोपन्यस्तस्य हेतोरन्तिकमुपसर्पतीति सिद्धमध्यक्षविषयस्यापि ज्ञानज्ञेयभेदस्योक्तानुमान
व्यवहार्यत्वमहार्यमिति ।
अत्रोच्यते । किमिदं विज्ञानं नाम यतो भेदेन प्रतीतिः तथा व्यवहारं साधयेत् ?
यदि हि ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानं जानातीति वा उभयथापि ज्ञेयापेक्षं लक्षणमेतत् । न च
बाह्यापलापिनो ज्ञेयं नाम किञ्चिदस्ति सिद्धम्, यतस्तदधिगतिसाधनं ज्ञानं स्यात् । तथा
हि, इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयमिति व्यवहारो व्यापारविशेषकृतो वा स्यात् द्वैतवादिनो
जातिनियतो वा ? प्रथमपक्षे ज्ञानस्य वा ज्ञेये ज्ञेयस्य वा ज्ञाने व्यापारः, परस्परं वोभयोः ?
अत्रापि प्रथमपक्षे निर्वर्तको विकारको वेति विकल्पाः ।
तत्र न तावत् ज्ञेये ज्ञानव्यापारो निर्वर्तकः शक्योऽभिधातुम्, अदृश्यविषय
व्यालोपप्रसङ्गात् । न च तथैवाभ्युपगमो युक्तः, तदैव केनचित् दृष्टेः । तज्ज्ञानेन
निर्वर्तनाभ्युपगमे च परोक्षस्यापि स्थितेरनपह्नवः । स च तेन पश्चाद् दृश्यमानः
तज्ज्ञानस्यैव निर्वर्तको जात इति न विषयः स्यात् । स न तस्य दृश्यः तज्ज्ञानजन्यस्त्वन्य
एवेति चेत् ? एकस्थानानुपपत्तिः । अप्रतिघत्वे प्रकाशरूपस्य प्रत्यात्मवेद्यस्य परा
गोचरस्य विज्ञानरूपतैव मुखान्तरेण समर्थिता स्यात् । नीलरूपत्वान्नैवमिति चेत् ?
347
केन पुनर्विज्ञानस्य नीलाकारोत्पत्तिनिषेधः सिद्धः, तत्साधनाय साधनानवधानप्रसङ्गात् ?
तस्मान्न परोक्षमसदेवेति द्वयवादिनो युक्तम् ।
न चायमभ्युपगमोऽप्यस्येति नात्र निर्बन्धः । प्रमाणाभावे प्रमेयाभावमिच्छतोऽपि
हि न परोक्षस्य सर्वथाभाव एवाभिमतः, अपि तु सन्नवश्यं कस्यचित्प्रमाणस्य विषयः स्यात्
स्तोकान्तरेणेति । 66b अन्यथा 2537सत्संप्रयोगे सतीन्द्रियाणां पुरुषस्य बुद्धिजन्मेत्यवाच्यं
स्यात्, ज्ञानात् प्राक् सतो विरहात् । स पुनरभ्युपगमो न न्याय्य इति किमनेन, तन्मात्रस्य
विवक्षितत्वादित्यलं विस्तरेण ।
विकार्यपक्षे तु यस्य ज्ञानस्य यो विकार्योऽर्थः स ग्राह्य इति व्यवस्थायां शोकादिनो
पहताया बुद्धेर्विकार्यमिन्द्रियमपि ग्राह्यं स्यात्, मलिनमुखच्छायादयो वा ? दुःखजनितोऽसौ
विकार इति चेत्—न, उपहताकारसंवेदनादन्यस्य तस्यानुपलब्धेः । निर्लोठितं चैतच्छास्त्र
इत्यलं प्रयासेन । अथ नैतादृशोऽतिशयः प्रमेयस्य ज्ञानात्, किं तर्हि प्रकाशरूपस्योत्पत्तिरिति
चेत् ? अत्रापि पक्षे एकगोचरः सर्वगोचरः स्यात् । तदीयज्ञाननिवृत्तौ तद्रूपनिवृत्तेरन्य
स्याप्यदर्शनप्रसङ्गः ।
अन्यस्यापि तदुपाययोगान्नेवमिति चेत् ? तस्यापि निवृत्तज्ञानस्य तत्प्रकाश
प्रसङ्गः । तज्ज्ञाननिवृत्तौ तद्रूपानिवृत्तावप्येष एव दोषः । न हि कुलालप्रयत्नपारहृताया
मृदस्तमेव प्रति घटीभावः । दहनाद्वा दहनोपधायकमेव प्रति घटस्य गौरभावः । एवं
तर्हि उपकारित्वमपि स्वरूपमस्य सर्वसाधारणं स्यात्, न चैवम् । ततो यथा घटत्वेन
साधारणोऽप्येष नार्थकारिणा रूपेण, तथा प्रकाशरूपेणापि न स्यादिति कोऽयं प्रसङ्गः ?
अथोपकार्यविशेषोपकारितास्य साधारणी ? पुरुषविशेषापेक्षप्रकाशताप्यस्य सर्वसाधारणीति
समानम् ।
न समानम् । उपकारित्वं हि नाम साक्षादुपकारः, प्रवृत्तियोग्यतामात्रं वा
अभिमतं स्यात् ? तत्र योग्यतामात्रं सर्वसाधारणमिति न तत्र विवादः । प्रथमपक्षे
तु उपकारलक्षणकार्यकर्मणि सहकारिभावोऽस्य यथैकत्र तथान्यत्रापि किं न स्यादिति
चोद्यार्थः । न चायं न्यायः, अव्यवधानाद्यपेक्षत्वात् । ततो यत्सन्तानवर्तिनः उपादान
स्योपनिधिः, तत्रैव साहायकमस्येति कथं व्यवहितादौ पुष्टिः ? तथा यदि प्रकाश
इत्यपि कार्यान्तरजननद्वारेण व्यवहार इष्टः स्यात्, तदा स्यादप्येवम् । यथाहुरेके,
348
बुद्धिलक्षणव्यक्तिजनकत्वमेव तस्य व्यक्तत्वमिति । तदा हि यस्यैव बुद्धेरुपादानं समनन्तर
संख्यातं नोपनिपातभागि साधनान्तरं वा, तस्यैव नासौ सहकारदानविरहाद् व्यक्तो युक्तः ।
दूषणान्तरं च तत्रापि वक्ष्यामः ।
न चैवं युज्यते, ज्ञानात् प्रकाशरूपस्यैव विषयस्योत्पत्तिरित्येतस्य पक्षस्य
विचिन्त्यमानत्वात् । कार्यान्तरद्वारेण तु व्यक्तव्यवहारे न ततस्तथोत्पन्न इति प्रकृत
क्षतिः । तथोत्पत्तौ दुर्वारः साधारणत्वप्रसङ्गः । उपकारकत्वमपि हि यावदेव भिन्न
सन्तानवर्ति सुखादिजनकत्वं तावदेव तदपेक्षया 67a साधारणम् । यदा तु सुखादि
रूपत्वमेवाभ्युपगम्येत, तदा कः साधारणत्वनिषेधाय प्रभुः ? ननु तथापि यदेकस्य
सुखं न तदन्यस्येति चेत् ? अर्थस्य धर्मः साधारणत्वमसाधारणत्वं ज्ञानस्य । ततः
तदात्मनियतं सुखादि न परसाधारणमनुग्रहादिरूपत्वेनेति युक्तम् । बाह्यरूपं तु स्वीक्रिय
माणं साधारणमेव तत्कार्यत्वेऽपि ह्यनुग्रहस्य, सुखसंविदुपादेयक्षणान्तररूपत्वात् । तद्वदेव
साधारणत्वमसाधारणत्वं चेति ।
एवं न चैत्रजनितं मैत्रस्य तत्पुत्रत्वं नाम किञ्चिद् गौरत्वमिव यत् साधारणं
स्यात्, अपि तु तज्जनितत्वमेवास्य तत्पुत्रत्वं व्यवह्रियते । स च जननव्यापारश्चैत्रस्य
नान्यसाधारणः । तथा तन्निमित्तोऽपि व्यपदेशः, तज्जनितव्यपदेशवत् । गौरत्वं तु तत्कृतमपि
न तत्कृतमेव गुणान्तरत्वादिति साधारणं युक्तम् । न ह्यसौ पितुरेव गौरः किं तु परस्यापि ।
एवं न ज्ञानकृतत्वमेवार्थस्य व्यक्तत्वं व्यवहिताद्यविशिष्टरूपस्य, किं तु तदतिशायिनः
प्रकाशरूपस्योत्पत्तिरित्यभ्युपगमः । अन्यथा न व्यक्त उक्तो विषयः स्यात् । तथाव्यवहार
मात्रं तु तन्निमित्तं स्यात्, यथा गौरत्वमेव तज्जन्यतामात्रेण व्यवहरतः, सौत्रान्तिकस्य वा
तज्जनकत्वेन । यथा च तस्य जनकज्ञानान्तरस्य विषयताप्रसङ्गः, तथास्यापि जन्यज्ञानस्येति
ज्ञानार्थयोर्हेतुफलभावसमयातिक्रममात्रमतिरिच्यते । साधारणत्वपरिहारस्तूभयोरपि । न
तु व्यक्तिरूपार्थोत्पत्तिनिर्वाह इतोऽस्य सिद्धः ।
इति संग्रहः ।
यथा हि निविडान्धकारपिहितयोरामपक्वघटयोरेकत्र वह्निजनितत्वमेव
व्यक्तत्वमभिदधानो नाक्षयोग्यतां तत्त्वतः समाधातुमीशः, तथायमपि ज्ञानजन्तित्व
349
मेव दृश्यतामिति । यदि तु प्रदीपादिव प्रकाशरूपस्योत्पत्तिर्विज्ञानादपि स्वीक्रियते,
तदा परोक्षघटादस्य विपर्ययः पर्यवस्यति । साधारणदोषस्तु दुस्त्यजः ।
प्रदीपव्यक्तोऽपि तर्हि घटः सर्वस्य प्रकाशः स्यादिति चेत् ? यादृशी प्रदीपकृता
प्रकाशता अनन्धकारावस्था योग्यदेशस्थत्वाद्यपेक्षज्ञानजननयोग्यतारूपा सा साधारणी
एव । ज्ञानकृतैव तु विकल्पस्मृत्यभिलाषादिना प्रवृत्त्यादिसाधनी नियता । सापि
यदि भासुरतेव तस्य निष्पन्ना ख्यायते, हन्त साधारणी प्रवृत्त्यादेस्तत्कालसातादिना
वा साधनी सर्वस्य स्यादित्युक्तप्रायम् । तस्मात्,
ज्ञानात्प्रकाशो न हि बाह्यराशेः ।
प्रसह्य साधारणताप्रसङ्गः ॥
अस्तु तर्हि ज्ञेयस्य ज्ञाने व्यापाराद् ग्राह्यत्वमिति चेत्—न, इन्द्रियस्यापि
प्रसङ्गात् । सरूपजनकस्य वा तत्त्वे समनन्तरप्रत्ययविशेषेण व्यभिचारात् । बाह्यत्वे
सतीति विशेषणस्य च तद्वादिन्येव शोभासंभवादिति नायमपि पक्षः क्षमः । मा भूत्
सारूप्यमर्थादुत्पद्यमानं ज्ञानं तदधिगतिव्यापारेण ग्राहकमित्युभयव्यापारपक्षोऽस्तु ।
तत्रार्थव्यापारान्नाव्यापृतानां ग्रहणं ज्ञानव्यापाराश्रयान्नेन्द्रियस्यापि ।
न हि ज्ञानस्य तत्राधिगतिव्यापार इति चेत् ? नायमपि न्यायः । सा हि
अधिगतिर्विषयस्वरूपा ज्ञानरूपार्थान्तरं ज्ञानान्तरं वा स्यात् ? प्रथमे पक्षे विषयात्मवत्
तस्या अपि सिद्धेर्ज्ञानव्यापारविरहः । तद्वद् वा विषयस्यापि ज्ञानव्यापारापेक्षणे
प्राचीनो दोषः । द्वितीये तु ज्ञानस्यात्मन्येव व्यापार इति व्याहतम्, व्यापार एवाधि
गतिरित्यत्राप्येतदेव दूषणम्, व्यापारतद्वतोरभेदसिद्धेः । एवमेव ज्ञानज्ञेयधर्मत्व
परिकल्पनमपास्तं द्रष्टव्यम् ।
अर्थान्तरत्वे च विषयस्य किमायातम्, यथेन्द्रियस्य ? यतो नीलं दृष्टं नेन्द्रिय
मिति स्यात्, तस्य साधिगतिरिति चेत् ? ज्ञानजन्यायाः किंकृतस्तत्संबन्धः ? तस्यापि
व्यापारादिति चेत् ? एवं तर्हि उभयोरुभयव्यापारसिद्धा साधिगतिरिति परस्परं
ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वं वा स्यात् । न चैवमिन्द्रियग्रहणप्रसङ्गपरिहारः । न हि चाक्षुर्व्यापारम्
अन्तरेण रूपेऽधिगतिः ।
अथेन्द्रियस्य ज्ञान एव व्यापारो नाधिगतौ, रूपस्य तु तत्रापीति चेत् ? को
नाम विभागमीदृशं कर्तु समर्थोऽन्यत्र जाड्यात् ? न हि ज्ञानज्ञेयाभ्यां भिन्नमर्थान्तरम्
अधिगमरूपमेव किञ्चिदुपलभ्यते, यत्र यावत् ज्ञानस्यैव व्यापारः परिकल्प्येत, तत्र च
विषयस्याप्यस्ति नेन्द्रिवस्य, कल्याणकामतामात्रमेतत् । अधिगतेरर्थस्य च विषय
विषयीभावलक्षण एव संबन्ध इति चेत् ? ननु स एवायं विषयविषयीभावो व्यापार
विकल्पेन परीक्ष्यते । स च यस्य न ज्ञानज्ञेययोः सिद्धः तस्याधिगमविषययोरपि कथं
सिध्येत् ? अधिगतेर्वा विषयत्वमकस्मादिच्छन् ज्ञानस्य कथं प्रतिक्षिपेत् ? अस्ति
तावदयं व्यवहार इति चेत् ? अस्ति, केवलं किमस्य मूलमिति चिन्त्यते—असंकीर्ण
लक्षणस्वरूपव्यवस्था वा, अनादिवितथविकल्पाभ्यासवासना वेति ।
किमस्या बोजमिति चेत् ? किमनेन ? न हि परेण तदपरिज्ञाने अस्माभिरभि
मतासंकीर्णमनयोर्लक्षणमुपदर्शितं भवति । एतेन ज्ञानान्तरत्वपरिकल्पनमधिगतेरपा
स्तम्, तस्यापि तद्वदेव तद्विष68a यत्वस्यासिद्धेः । अतद्विषयया चाधिगत्या
सोऽर्थो ज्ञात इति महती प्रेक्षा । एतेन ज्ञानव्यापारं वादकाले नार्थं कुर्वती विकुर्वती
वा बुद्धिस्तद्विषयोच्यते, किं तु तदधिगतिमात्रमातन्वतीति कल्पनमपास्तम् । तस्मान्न
व्यापारद्वारेणायं ज्ञानज्ञेयव्यवहार इति स्थितम् ।
नापि जातिनियतः, क्वचित् कदाचित् कस्यचित् केनचित् ज्ञेयतया व्यवस्था
पनात् । न हि निसर्गनियतानां गोत्वादीनामीदृशी व्यवस्था । अद्यापि वावश्यवाच्यो
लक्षणभेदो न च शक्य इति तदभावे तु सत्तामात्रं ज्ञानस्य ज्ञेयस्य वा तत्त्वनिमित्त
मिति सर्वः सर्वार्थबोधः सिध्येत् । न वा कश्चिदपि, विप्रकर्षाभावात् । ननु चास्ति
प्रत्यासत्तिरिन्द्रियाणामर्थैः संयोगसमवायादिलक्षणा, तद्बलादुपजायमानं ज्ञानं तत्तदर्थ
नियतं षोढासन्निकर्षविरहविप्रकृष्टार्थव्यावृत्तं च सिध्यतीति कथमतिप्रसङ्गः ? एतदपि
यत्किञ्चत् । उत्पत्तिनियमो ह्यनेन सिध्येत्, न तु कञ्चित् प्रति ग्राहकत्वनियमो
विज्ञानस्य । तथा हि संयोगादिसन्निकर्षबलादर्थेन ज्ञानं जन्यते न तद्विरहिणा
व्यवहितादिनेति भवतु, कस्य पुनस्तद्ग्राहकमिति न निश्चयः ? येनैव तज्जनितमिति
चेत् ? आत्ममनोऽक्षसंयोगादयोऽपि ग्राह्या इति नातिप्रसङ्गनिवृत्तिः । न हि विषया
भिमतेऽप्यस्य कश्चिदुपयोग इन्द्रियादिषु संभवी, येन ग्रहणविभागः स्यात् ।
परिच्छित्तिजननं व्यापारान्तरं वा अनन्तरमेव चिन्तितम् ।
तत्र तस्यैव प्रकाशनं, तेन नातिप्रसङ्ग इति चेत् ? ग्राह्यग्राहकाभिमतभागयोः
अशक्यापह्नवः प्रकाशोऽस्ति, करणाधिकरणशक्तिनिबन्धनं तु यदि किञ्चिदस्ति, तद्
उच्यताम् । न च सहप्रकाशनमात्रमेव निबन्धनं चन्द्रद्वयस्य, तयोरेव वा परस्परग्रहण
प्रसङ्गः । नीलपीतयोर्वा । एकश्चन्द्रो मृषा, द्वितीयभागो जडः । मनसश्च द्वयोरेकदा
वृत्त्यभावादित्यादि तु बाह्यार्थवादस्थितौ युक्तम् । तदर्थश्चायं विचार इति । यदा तु
भागयोरपि न सहप्रकाशनं ज्ञानस्य ज्ञानान्तरेण सहभुवाननुभवेष्टेः, तदेयमपि
गतिर्नास्ति । यदि तु दुर्नीतसमयानुरोधो न बाधकस्तदान्तःपरिस्फुरत्प्रीतिपरितापाद्या
कारस्तुषारकराद्याकारश्च समसमयमेव वेद्यत इति तदपि निबन्धनमनुचिन्त्यते, न च
क्षमत इति स्थितम् ।
किं च घटेनेन्द्रियसन्निकर्षो नोष्ट्रेणेति तदनुभवादेव निश्चेयम् । तदनुभवत्वं चास्य
तत्सन्निकर्षेणोत्पत्तेरितीतरेतराश्रयदोषः, प्रकारान्तरेण तदनुभवसिद्धौ वा सन्निकर्षोत्तरस्य
वैयर्थ्यात् । अपि च तत्सन्निकर्षेणोत्पत्तेस्तदनुभवत्वे विकल्पमात्रव्यवस्थापितोऽस्पष्टप्रति
भासोऽर्थस्यानुभवः स्यात् न स्पष्टः, मैत्रस्य चैत्रपुत्रत्वतद्गौरत्ववच्चेति दृष्टक्षतिः । तदयं
स्पष्टतया प्रतिभास68b मानोऽर्थाभिमतो भागः कारकान्तरव्यापारचिन्तावैधुर्यात्
प्रीतिपरितापादिवत् स्वयं विदितमेवात्मानमाकलयति ।
योऽपि मन्यते,
इति । तस्यापि,
इत्यन्तरश्लोकाः ॥
एवं सति न विज्ञानं नाम किञ्चित् नियतमस्ति, यतो भेदेन प्रतीयमानत्वं
घटाद्याकारस्य तद्भेदं साधयेदित्यप्रसिद्धविशेषणो हेतुरसिद्धिदोषग्रस्तः । साध्यश्च ततो
भेदव्यवहारो विशेषणासिद्धेरेव न प्रकृतोपयोगं पुष्णाति । विज्ञानरूपत्वेऽपि हि घटस्य यतः
कुतश्चिद्विज्ञानान्तरादपि भेदसिद्धेर्न भेदमात्रसिद्ध्योपयोगः । तस्माद् विशिष्टावधित्वेन
साध्यो भेदो न च तमबधिं स्फुटयितुं शक्त इति व्यर्थ उपन्यासः ।
ननु विज्ञानवादिनोऽपि विज्ञानव्यवहारोऽस्ति । स यथा तथा वा भवन्नस्माकमपि
तदुपाधिसाधने शरणीभविष्यति । लोके च किञ्चिद् विज्ञानमिति प्रतीतमस्ति । तत एव
भेदं वक्ष्यामः । नात्रास्मल्लक्षणेन किञ्चित् ।
न च वस्तुबलप्रवृत्तानुमाने समयानुरोध इति चेत् ?
तन्न प्रतिवादिमतापेक्षया क्षमः ।
र्वेदान्तिकादिः प्रवदत्यभेदम् ।
स्तदा क एष व्यसनाभियोगः ॥
सन्ति हि विज्ञानवादिनोऽपि विचित्रस्थितयः । तथा हि, 354
भिन्नं वा द्वयमात्मवेदनमिदं शीतादि शातादि च ।
च्चित्राकारकमेकमेव यदि वानाकारमेवाथवा ॥
तेषां च बलाबलचिन्तायाः क इदानीमुपयोगो बहिरर्थसाधनाभिनिवेशेन
प्रयुक्तसाधनस्य ? तस्मात् प्रत्यात्मवेद्यत्वादिसिद्धयथोक्तविज्ञानरूपस्य घटाकारस्य
विज्ञानान्तरसंमताद् भेदसाधने न किञ्चित्फलमिति व्यर्थः प्रयासः । ननु न प्रत्यात्म
वेद्यो घटाकारः सर्वसाधारणत्वात्, ततः स्वप्रकाशः सन्नपि साधारणत्वादर्थ एवायं
ततोऽप्यभेदेन प्रतीतिर्व्यवहारसाधनी प्रयुक्तेति चेत्—न, साधारणत्वस्यापि प्रागेव
प्रतिक्षिप्तत्वात् । न हि तत् प्रकाशमानं रूपमविकलकारणादीनां सन्निहितानामिव
व्यवहितानामपि प्रवृत्तिनिवृत्ती अप्रयोज्य स्थातुमर्हतीति निवेदनात् । असाधारणत्वे
तर्हि सन्निहितानामपि न स्यात् । न वै सन्निहितानामपि तदेकमेव रूपम्, किं तु
तादृशम् ।
भेदे तर्हि एकसंप्रतिपत्तिः कथम् ? नैष दोषो भिन्नेऽपि केशादौ तस्या दर्श
नात् । तत्र बाधकदर्शनान्न प्रमेति चेत् ? इहापि व्यवहितस्यापि प्रवृत्त्यादिप्रसङ्गः किं
नोपलभ्यते बाधकः ? तादृशत्वेऽपि प्रवृत्त्यादिरेव हेतुः, केवलं तादृशस्यैव प्रकाशस्य
केषाञ्चित् संभवो नान्येषामिति किमत्र बीजमिति प्रश्ने वासनेति ब्रूमः । केयं वासना ?
तदुपादानशक्तिमात्रं पूर्वपूर्वानादिकालिकविज्ञानपरम्परायातमभिन्नं भिन्नमिव कया
चिदपेक्षया दृश्यं कल्प्यत इति निर्लोठितमन्यत्र । तादृग्बीजपरिणतिसाम्यात् केषाञ्चित्
तादृक् ज्ञानं नान्येषामिति नात्र कश्चिदुपालम्भः, नियतत्वादुपादानोपादेयभावपरम्परायाः,
तैमिरिकद्वयदृश्यकेशादिवत् । तद्वदेव वा प्रतिघत्वादेकदेशा69b वसायोऽपीत्यलं
विस्तरेण ।
बाधातश्चेन्न मितिरधुना किं न बाधोपलब्धिः ।
विज्ञानानां प्रतिघविरहादेकदेशोऽप्यदोषः ॥
इति संग्रहः । 355
तस्मात् सिद्धं प्रत्यात्मवेद्यत्वमपि । तथापि काठिन्यादयो न ज्ञानधर्मा इति
चेत्—न, प्रकाशरूपतया सर्वेषां ज्ञानत्वात् । नीलिमानं च नाम ज्ञानधर्मे सहते न
काठिन्यमिति सुकुमारप्रज्ञः । ननु यदेव नीलमालोकितं तदेव कठिनमनुभूयते, न
चैवं विज्ञाने युज्यत इति चेत् ? बहिरपि भ्रमोपलम्भवतः नीलं हि रूपमात्रं,
कठिनश्च स्पर्शः । न च ताभ्यामन्यः कश्चिदुपलब्धिगोचरः । गुणस्य द्रव्यापारतन्त्र्या
दिति चेत् ? किमिदं गुणतत्त्वम् । यदि पारतन्त्र्यमेव, तदा साध्याविशिष्टो हेतुः ।
अथ व्यावृत्तिभेदेनान्यदेव ततः, तथापि विपर्ययबाधकप्रमाणस्योपपादयितुमशक्य
त्वात् सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वम् । यदप्ययं,
इति पठति । तत्रापि,
गुणत्वसिद्धौ च तदाश्रयत्वम् ।
स्वनीतिमात्रं शरणं तदस्य ॥
न तामप्रमाणयता विवादे सोपयोगमित्यलं चर्वितचर्वणेन । अस्तु वा बाह्यो
गुणद्वयाधारः कश्चिदन्यः, सोऽपि यदि प्रकाशस्तदा न ज्ञानेऽनन्तर्भूय स्थातुं शक्तः ।
अप्रकाशत्वे हेतोरसिद्धिस्तदवस्था । नीलकठिनयोश्चैकदाध्यवसायो भ्रान्तिरेव । बाधक
श्चास्य परस्परं ज्ञाने अनन्तर्भाव एव यथोक्तक्रमेण । बीजं च नीलनिर्भासज्ञानस्य
प्रवृत्त्यपेक्षकठिननिर्भासज्ञानबासनाप्रबोधसाधनत्वनियम इति नैवंविधा जम्बुक
विक्रोशा योगाचारकेशरिणमभिद्रवतीति ।
यदप्युक्तं नाहं घट इति प्रतीतिरिति, तत्रापि येषामियमहंप्रतीतिरात्मविषया
तेषां घटादावभवन्तीति आत्मत्वमेव निवर्तयेन्न ज्ञानत्वम् । विज्ञानविषयत्वाश्रयेऽपि
न विज्ञानमात्रे मैत्रस्याहंप्रत्ययः, तस्य चैत्रचित्तेऽपि प्रसङ्गात् । चैत्रस्य तत्रास्त्येव स
इति चेत् ? मैत्रस्यापि किं नेति चिन्तायामन्यसन्तानेऽनभ्यास एवोत्तरीकर्तव्यः । स
चानभ्यासो बहिर्मुखनिर्भासिनि घटाद्याकारेऽपि समस्त्येव । तदियमहंकारव्यावृत्तिः
अन्यथाप्युपपद्यमाना न विज्ञानरूपतोपतापाय प्रभवति ।
अथापि स्याद् यद्विज्ञानं तदवश्यं स्वस्य परस्य वाहंकारस्य गोचरीभवति, न
चैवं घटाकार इति चेत्—न, विषयिणा ज्ञानेन विषयस्य व्याप्त्यसिद्धेः । भिन्नो हि
विषय इष्टो, न कार्यः, कारणं तु स्यात् । न च कारणस्य कार्यसत्तानियम इति विपक्ष
व्यावृत्तिसन्देहादनेकान्तः । तदयमाकारस्य 70a बाह्यतामभिवाह्य बाह्यवादव्यसनिनो
भेदसाधनविधिस्तपनीयमपनीय ग्रन्थिकरणवृत्तान्तमनुहरति । न चोक्तमात्रं साध्यम्,
अपि तु प्रकरणापन्नमिष्टमप्रकाशस्य प्रकाशकव्यापारेण प्रकाशस्य सतो घटादेः
प्रकाशकाद् भिन्नत्वम्, न च तथा सिद्धिरिति साधनवैयर्थ्यादसाधनाङ्गवचनं वादिनो
निग्रहस्थानम् । नैवं वा, तथापि सुप्ततैमिरिकादिप्रतिभासैरनेकान्तं को निवारयति ?
इति चेत् ?
इत्यपि तर्हि वक्तुं शक्यम् ।
बुद्धेरात्मनि भिन्ने वा व्यापारविरहः समः ॥
दीपवद् व्यवहारोऽयमशक्यापह्नवो धियः ॥
इत्यन्तरश्लोकौ ।
तस्माद् यथान्यथाख्यातीति मतिः, तथा,
किं च,
कालभेदे त्वसत्त्वेन प्रथनं कथमन्यथा ॥
चित्तमेव ततः सर्वत्रान्यथा ख्यातुमर्हति ॥
ततोऽन्यथाख्यातिपक्षेऽपि नानेकान्तपरिहारः । कालभेदेऽपि नात्यन्तमसन्नेव,
स्वकाले सत्त्वादिति चेत् ? प्रतिभासकालेऽसतस्तस्य कालान्तरसत्तामात्रं क्वोपयोगि ? यत्र
यस्य स्वसत्तोपधानेनोपयोगो न स तत्र चिरातीतः क्षमः, यथा दग्धं बीजमम्बरं वा, अङ्कुरे
कालिम्नि वा । स्वसत्तोपधानेन चोपपद्यतेऽर्थः प्रतिभास इति विरुद्धोपलब्धिः, यतो
विनष्टस्यापि शक्तिसंभवः । स्वसत्तोपधानेन चोपयोग इति विरुद्धौ धर्मौ । इहातीतमपि
कुशूलस्थं बीजमङ्कुरे परम्परयोपयुज्यते, न तु स्वसत्तोपधानेनेति विशेषणं तदर्थम् ।
प्रतिभासमानश्चार्थः प्रतिभासे स्वसत्तोपधानेनैव उपयुक्तो वक्तव्यः, न परम्परया । प्रतिभासो
हि तस्य धर्मो वा कार्यं वा स्यात् । तत्र धर्मत्वे सहभावः । कार्यत्वे स्वसत्तानन्तर्यनियम
इति न क्षणेनापि व्यवधिस्तद्भावं सहत इति स्वसत्तोपधानेनैव प्रतिभासे अर्थस्योपयोगः
सिद्धः । तदभावाच्चातीतः प्रकाशितुमशक्यः ।
अतीतत्वात् स्वसत्ताया उपधानविधूतितः ॥
स्ववाचैव यतः सत्त्वस्याभावे भानमिच्छति ॥
तदवश्यं बहिरर्थपक्षेऽपि भ्रान्तिज्ञाने 70b दुष्परिहरोऽसत्ख्यातिपक्षः । अस्तु
वान्यथाख्यातिरुभयथापि ज्ञानविवर्त एव सदृशस्तस्य सत्त्वादनिष्टिमात्रेण निवारयितुं न
शक्यते इति व्याप्तेरभावादनेकान्त एव भेदेन प्रतीयमानत्वहेतुर्भेदव्यवहारसिद्धाविति
स्थितम् । ननु भ्रान्तेष्वेवंभावेऽप्यनुभवे किमायातम् ? ततः अभ्रान्तत्वे सतीति
विशेषणस्याभिमतत्वात् नानेकान्त इति चेत्—न, बाधकाधीना हि भ्रान्तिस्थितिः, तस्य
चोक्तेनैव क्रमेणात्रापि सिद्धत्वात् । तथा हि,
तदयं बाह्यत्वलक्षणसाधारणास्वप्रकाशरूपत्वविरुद्धोऽसाधारणस्वप्रकाशतारूपो
धर्म उपलभ्यमानो घटादिषु तद्भावमपाकरोतीति बाधकसामर्थ्यात्तथाप्रतीतिर्भ्रान्तिरेव,
वृत्तमेव चेदं बाधकं प्रमाणं नोत्प्रेक्षामात्रेणेति नातिप्रसङ्गोपालम्भः, यदपि विज्ञानवादी
प्रमाणयति,
तदेतत् परस्योत्तरप्रबन्धानुरोधेनं प्रासङ्गिकं किञ्चिदायातमित्यलं विस्तरेण ।
स्थितमेतत् प्रकाशमानत्वेन विज्ञानमात्रं त्रिभुवनमिति ॥


text: ॥४.२५॥ यथा प्रावृषि तृणाङ्कुरस्योद्भेदेन तद्बीजसत्ताऽनुमीयते तथा मोक्षमार्गश्रवणेन यस्य रोमहर्षाश्रुपातौ दृश्येते तत्राप्यस्ति विशेषदर्शनबीजमपवर्गभागीयं कर्माभिनिर्वर्तितमित्यनुमीयते । तस्याऽऽत्मभावभावना स्वाभाविकी प्रवर्तते । यस्याभावादिदमुक्तं स्वभावं मुक्त्वा दोषाद्येषां पूर्वपक्षे रुचिर्भवत्यरुचिश्च निर्णये भवति । तत्राऽऽत्मभावभावना कोऽहमासं? कथमहमासं? किंस्विदिदं? कथंस्विदिदं? के भविष्यामः? कथं वा भविष्याम इति । सा तु विशेषदर्शिनो निवर्तते । कुतः? चित्तस्यैवैष विचित्रः परिणामः, पुरुषस्त्वसत्यामविद्यायां शुध्दश्चित्तधर्मैरपरामृष्ट इति । ततोऽस्याऽऽत्मभावभावना कुशलस्य निवर्तत इति ।


text:
ह्यूगो द व्रीस्
(कालः – १६. ०२. १८४८ तः २१. ०५. १९३५)
अयः ह्यूगो द व्रीस् (Hugo De Vries) उत्परिवर्तनस्य व्याख्याता अस्ति । चार्ल्स् डार्विन्, लामार्क् इव विकासवादं स्वीयरीत्या एव विवरितुं प्रयत्नं कृतवत्सु हालेण्ड्-देशस्य ह्यूगो द व्रीस् अपि अन्यतमः । अयं ह्यूगो द व्रीस् १८४८ तमे वर्षे फेब्रवरीमासस्य १६ दिनाङ्के हालेण्ड्-देशे जन्म प्राप्नोत् । अयं चार्ल्स् डार्विनस्य "प्राकृतिकचयनेन आनुवंशिकजननम्” इत्येतं विकासवादं गभीरतया अधीतवान् । एकस्याः वंशश्रेण्याः अन्यस्याः च भेदः कथं जायते इति तस्मिन् विकासवादे विवरणम् एव नास्ति इति सः ह्यूगो द व्रीस् आक्षिप्तवान् । प्रतिवंशश्रेण्यां नूतनस्य लक्षणस्य उदयस्य विवरणार्थं सः "उत्परिवर्तनस्य" वादं प्रस्तुतवान् । अस्य वादस्य अनुसारं कस्यापि सस्यस्य अथवा प्राणिनः गुणलक्षणानि परस्परं न अवलम्बन्ते । विभिन्नाः एव अनन्तरं मेलनेन रूपपरिवर्तनं प्राप्नुवन्ति इति । अनेन ग्रोगोर् जोहान् मेण्डेलस्य अनुवंशीयसिद्धान्तस्य एव पुनः समर्थनम् अभवत् ।
१९०० तमे वर्षे अनेन ह्यूगो द व्रीसेन सस्यानां विषये कृतेन संशोधनेन स्वीयः वादः समीचीनः इति अभासत । तदा पुनः एकवारं विकासस्य साध्यासाध्यस्य सम्बद्धानि पूर्वं कृतानि सर्वाणि अपि कार्याणि पर्यशीलयत् । तेन शतकात् पूर्वम् एव अयं विकासवादः ग्रोगोर् जोहान् मेण्डेलेन संशोधितः आसीत् इति विषयः ज्ञातः । तदा तं विषयम् अङ्गीकृत्य एतत् मम संशोधनं किमपि न इति मुक्तमनसा अघोषयत् ह्यूगो द व्रीस् । १८८६ तमे वर्षे आकस्मिकतया घटितायाः कस्याश्चित् घटनायाः कारणतः अयं ह्यूगो द व्रीस् ग्रोगोर् जोहान् मेण्डेलस्य तत्त्वस्य अपेक्षया अपि एकं पदम् अग्रे गतवान् । कदाचित् सयङ्काले यदा सः अटनार्थं गतवान् आसीत् तदा सः अमेरिकातः नूतनातया आनीय वर्धितं "सन्ध्यामल्लिका”याः सस्यम् अपश्यत् । तत् सस्यं कस्मिंश्चित् रिक्ते स्थाने सर्वत्र वर्धितम् आसीत् । तेषु कानिचित् सस्यानि अन्येभ्यः सस्येभ्यः भिन्नानि आसन् । अस्याः भिन्नतायाः कारणम् एव "उत्परिवर्तनम्” इति अवदत् सः ह्यूगो द व्रीस् । तस्मिन् सस्ये जातायाः भिन्नतायाः कारणं वर्णतन्तवः एव । वर्णतन्तुषु जायमानं परिवर्तनं जीविषु अपि परिवर्तनं कारयति । भूमौ वासावरे तत्रत्यः परिसरः सर्वदा परिवर्तनं प्राप्नुवन् भवति । तत्र जीवनीयं चेत् जीविभिः अपि नूतनानि परिवर्तनानि करणीयानि एव । भूमौ परिसरेण सह यत् सामञ्जस्यं करणीयं भवति तदर्थं जीविषु अपि नूतनानि परिवर्तनानि जायन्ते तदनुगुणम् । तानि परिवर्तनानि अग्रिमां वंशश्रेणीं प्रति गच्छन्ति च । एषः विषयः यद्यपि तावता ज्ञातपूर्वः एव आसीत् तथापि तद्विषये कस्यापि वैज्ञानिकं ज्ञानं न आसीत् ।
१७९१ तमे वर्षे अमेरिकादेशस्य कश्चन कृषकः कदाचित् जातस्य पङ्गोः मेषस्य एव वंशश्रेणीम् अनुवर्त्य व्रतिम् अपिक्रम्य गन्तुम् असमर्थान् मेषान् वर्धितवान् आसीत् । एतत् उत्परिवर्तनस्य लाभस्य किञ्चन उदाहरणम् । बीजरहितं नारङ्गम् अपि उत्परिवर्तनस्य एव कारणेन जातम् । अनुवंशीयतायाः अनुवर्तनं कुर्वन्ति जीविनः एव । तन्नाम जीविषु विद्यमानाः वर्णतन्तवः । वर्णतन्तवः नाम सूत्रसदृशाणि फ्रोटीन् तथा डि.एन्.ए युक्तानि सूक्ष्मशरीराणि एव । कोशकेन्द्राम्लस्य रचनायां सम्मुखीभवन्तः प्रत्याम्लानि परस्परं पूरकाणि भवन्ति । तस्मिन् पूरकक्रमे यदि अल्पः भेदः भवति तर्हि उत्परिवर्तनं भवति । उदाहरणार्थम् "ए" स्थाने "जि”, "जि” स्थाने "ए" आगच्छति । (ए=अडिनीन्, जि=ग्वानीन्, टि=थैमीन्, सि=सैटोसीन्, यु=युरासिल्) एते सर्वे रासायनिकानाम् आदेशानां द्वारा जीविनां क्रियाणां रूपकघटकाः । एतेषां रचनायं जातं परिवर्तनम् आदेशे अपि परिवर्तनं कारयति । तेन परिवर्तनेन जीविनां शरीरे दोषाः वा समयानुगुणं जातानि अनिकूलकराणि परिवर्तनानि वा भवन्ति । जीविनां शरीरे एकवारं परिवर्तनं जायते चेत् पुनः पूर्वतनां स्थितिं न प्राप्नुवन्ति । जातं परिवर्तनं जीविनां वंशश्रेण्यां प्रबलरूपेण वा अबलरूपेण वा अनुवर्तते एव । कदाचित् विरलतया एकवारं जातम् उत्परिवर्तनं पुनरेकदा जातम् उत्परिवर्तनं समीकरोति । एतत् उत्परिवर्तनं स्वाभाविकरूपेण अपि भवितुम् अर्हति अथवा कृतकरूपेण अपि । कृतकस्य उत्परिवर्तनस्य कारणकर्ता मनुष्यः एव भवति ।
अस्य ह्यूगो द व्रीसस्य अयं विकासवादस्य सिद्धान्तः चार्ल्स डार्विनस्य सिद्धान्ते विद्यमानं लोपं परिष्कृत्य, अगस्ट् वीस्मानस्य "प्रजजनद्रव्यसिद्धान्ते” अपि परिवर्तनानि अकरोत् । अयं ह्यूगो द व्रीस् १९३५ तमे वर्षे मेमासस्य २१ तमे दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
- ↑ Ralph E. Cleland (1936). "Hugo de Vries". Proceedings of the American Philosophical Society (American Philosophical Society) 76 (2): 248–250. JSTOR 984672.


text:
आफ्रिकाखण्डः
अन्तर्विषयाः
पृष्ठभूमिका[सम्पादयतु]
बहोः कालतः अन्धकारखण्डः इति प्रसिद्धः अयम् आफ्रिकाखण्डः अद्यत्वे अपि अन्ये खण्डाः इव आधुनिकप्रगतिं न प्राप्नोत् । बहु विशालतया व्याप्ता 'सहरामरुभूमिः', समुद्रतरङ्गैः निरन्तरं ताड्यमानं समुद्रतीरम् अनानुकूलाः नद्यः नौकाश्च अस्याः परिस्थितेः कारणीभूतानि स्युः । विशेषः नाम आस्ट्रालोपिथेकस्नामकस्य मनुष्यसदृशप्राणिनः अवशेषाः अस्य खण्डस्य छिद्रखातासु (इथियोपिया, कीन्या, ताञ्जानिया इत्यादिषु प्रदेशेषु) प्राप्ताः । अत्र मानवस्य समीपबन्धोः 'होमो एरेक्टस्' इत्येतस्य साक्ष्यं लभ्यते । अयमेव २५,००० वर्षाणाम् अनन्तरं होमो सेपियन् जातः । मध्यकालीने क्रैस्तधर्मयुद्धसमये अरबजनैः उत्तराफ्रिकाविषयः क्रमशः ज्ञातः । १५ शतमाने पोर्चुगल्-राजकुमारस्य प्रिन्स् हेन्रेः समुद्रयानप्रयत्नैः आफ्रिकाविषये अधिकं ज्ञानं प्राप्तम् । आफ्रिका विशेषप्राणिभिः पक्षिभिः खनिजैः युक्तः विपरीतवातावरणैः युक्तः वनवासिभिः युक्तः भूभागः विद्यते ।
परिसरः[सम्पादयतु]
नित्यहरिद्वर्णता, समशीतोष्णशाद्वलम्, मरुभूमेः वातावरणैश्च युक्तः खण्डः अस्ति अयम् । काभिश्चित् श्रेणिभिः युक्तः उत्तरभागः ४५० मीटर्मितम् उन्नतं वर्तते । पूर्वप्रदेशेषु अनेकाः पर्वतश्रेण्यः वर्तन्ते । दक्षिणभागः ९०० मीटर्मितस्य अपेक्षया उन्नतः अस्ति । मोरोक्को-अल्जीरियाप्रदेशेषु अट्लास्-श्रेण्यः विद्यन्ते (ट्यूबल्शिखरम् - ४०७० मी)। अल्जीरियायाम् अहग्गर् (तहत्-शिखरम् २८५० मी), सुदानौ जेब्-मर्राशैले च स्तः । इथियोपियाप्रदेशे १८०० मीटर्मितस्य अपेक्षया उन्नताः श्रेण्यः सन्ति (ट्यूब्कल्शिखरम् - ४०७० मी) । कीन्या-ताञ्जानियाप्रदेशयोः छिद्रखातपर्वतश्रेण्यः सन्ति (हिमाच्छादितः किलिमञ्जारोशिखरम् - ५८९५ मी, रुवेञ्झेरिशिखरम् - ५१२० मी, कीन्याशिखरं ५१०९ मी) । मध्यताङ्गानिकायाः उपत्यकायां ताञ्जानिया तिष्ठति । जाम्बियायां मुचिङ्गा-लुवाङ्ग्वा च विद्यते । जिम्बाब्वेप्रदेशे मोटोपोपर्वताः, दक्षिण-आफ्रिकायां ड्रेकन्स्बर्ग्-श्रेण्यः विद्यन्ते । मिटुम्बश्रेण्यः जैरेप्रदेशे विद्यत्ने । कर्कवृत्तस्य उत्तर-दक्षिणप्रदेशेषु २०,६५,००० च कि मी विस्तृता सहारामरुभूमिः, दक्षिणमकरवृत्तस्य परिसरे कलहारिमरुभूमिः विद्यते । नमीबियासमुद्रतीरे अपि मरुभूमिः विद्यते । सहरामरुभूमेः पार्श्वे लिबिया, पूर्वमरुभूमिश्च विद्यते । समभाजकवृत्ते स्थितेषु जैरे-लिबेरिया-गबान्-प्रदेशेषु सदा वृष्टिः, हरिद्वर्णसस्यानि भवन्ति । सहारा-कलहारि इत्यादिषु मरुभूमिषु शुष्कवातावरणस्य सस्यानि विद्यन्ते । दक्षिणाफ्रिका-मोरोक्कोप्रदेशेषु मेडिटरेनियन्-वातावरणस्य फलवृक्षाः सन्ति । अवशिष्टेषु भागेषु उष्णवलयस्य तृणशाद्वलानि सन्ति ।
वृष्टिः औष्ण्यञ्च[सम्पादयतु]
१५ अक्षांशतः (उत्तरगोलार्धे) उत्तरभागे वृष्टिः नास्ति । मोरोक्को, अल्जीरिया, ट्युनिसियप्रदेशमात्रे २५०-१००० मि मि परिमिता वृष्टिः भवति । १५ अक्षांशतः दक्षिणभागेषु सर्वत्र वृष्टिः भवति । किन्तु सोमालिया, नमीबिया, अङ्गोलाकरावलीप्रदेशेषु सम्पूर्णशुष्कता दृश्यते । बाञ्जुल्तः किंषासां यावत् १००० मि मी अपेक्षया अधिका वृष्टिः भवति । फ्रीटौन्, मून्रोविया, लिब्रेविलेप्रदेशेषु वृष्टिः ३००० मि मी अपेक्षया अधिका भवति । अस्मिन् भागे समभाजकवृत्तस्य नित्यहरिद्वर्णयुक्तारण्यानि विद्यन्ते । दक्षिणाफ्रिकायाः पश्चिमभागे वृष्टिः २५० मि मी अपेक्षया न्यूना । अस्मिन् खण्डे तद्विरिद्धऋतवः समानकाले भवन्ति । जनवरिमासे उत्तरभागे शैत्यकालः यदा स्यात् तदा दक्षिणभागे औष्ण्यं भवति २५० सेल्शियस्मितम् । जुलैमासे सहाराप्रदेशे औष्ण्यं भवति ३५० सेल्शियस् अपेक्षया अधिकम् । सस्यानि न विद्यन्ते इत्यतः इदं वातावरणम् असहनीयं वर्तते । अस्मिन् काले दक्षिणाफ्रिकायाम् औष्ण्यं १०० अपेक्षया न्यूनं भवति । जनवरिमासे मोरोक्कोप्रदेशः नितरां शीतलतायुक्तः भवति -५० सेल्शियस्मितमं भवति ।
सागरप्रवाहः[सम्पादयतु]
पश्चिमे सहारासमुद्रतीरे केनरिशीतप्रवाहः, घाना, कमेरून्, गिनिसमुद्रे गिनि-उष्णप्रवाःअः, सोमालियायाः दक्षिणे पूर्वे च नैऋत्य-मास्नून्-ड्रिफ्ट्-उष्णप्रवाहाः च विद्यन्ते । समभाजकवृत्तप्रदेशेषु तन्नाम नैजीरिया, मालि, छाड, नमीबिया, दक्षिणाफ्रिकायाः पश्चिमभागेषु अरण्यनाशः दुर्भिक्षा च अधिकप्रमाणेन दृश्यते । अस्य परिहारः प्राप्तव्यः अस्ति ।
जलसम्पत्तिः[सम्पादयतु]
नैल्नदी जगति विद्यमानासु नदीषु अति दीर्घा ६६९५ कि मी मितयुता च वर्तते । अस्याः उपनद्यः स्६०३ कि मी दूरे सुदानिप्रदेशे विद्यन्ते । जैरेप्रदेशे प्रवहन्त्याः दीर्घायाः जैरेनद्याः अपि अनेकाः उपनद्यः सन्ति । ४१०० कि मी मितदीर्घयुक्ता नैजर्-नदी नैजीरिया, नैजर्, मालि इत्यादिषु देशेषु प्रवहति । अस्मिन् खण्डे विद्यमानाः अन्याः नद्यः सन्ति - जाम्बेजि, आरेञ्ज्, लिम्पूपो, जुब, शिबेलि च ।
अत्र विद्यमानेषु सरोवरेषु विक्टोरिया-ताङ्गानिका च मुख्ये स्तः । मलावि, अल्पर्ट्, बङ्ग्वेल, रुडाल्फ्, करिबा, छाड्, टना, नासेर् इत्यादयः साधारणप्रमाणयुक्ताः सरोवराः सन्ति । जाम्बेजिनद्याः १०० मी औन्नत्ययुतः विक्टोरियानामकः जलपाताः विद्यते । अयं खण्डः जलविद्युच्छक्तेः उत्पादने अग्रेसरः अस्ति । आस्वान् (नैल्), जवेन् (नैल्), वोल्टा, करिबा (जाम्बेजि) कोहोरा (जाम्बेजि) इत्यादीनि विद्युच्छक्त्युत्पादनकेन्द्राणि उद्यमानुकूलाः सन्ति । ताञ्जानिया इथियोपियाप्रदेशेषु जलप्रवाहसमस्या अधिका वर्तते । दक्षिणाफ्रिकाप्रदेशे झाञ्झावातः, मोजाम्बिक्समुद्रप्रदेशेषु उष्णवलयस्य झञ्झावातस्य भयं विद्यते ।
सस्यानि फलोदयश्च[सम्पादयतु]
इथियोपिया, दक्षिणाफ्रिका, सोमालिया, मोजाम्बिक्, जिम्बाब्वे प्रदेशेषु यावानलः उत्पाद्यते । ऐवरिकोस्ट्, घाना, नैजीरिया, कमेरून् प्रदेशेषु कोको वर्धन्ते । लिबेरिया, सियेरा लियोन्, नमीबिया, मध्याफ्रिका, काङ्गो, अङ्गोल, ताञ्जानियादिषु काफी उत्पद्यते । बिसावो, ताञ्जानिया, जिम्बाब्वे, नैजीरिया, गिनि, मोरोक्कोप्रदेशेषु फलानि वर्धन्ते । सुदानिप्रदेशे कलायः वर्धते । ईजिप्ट्, छाड, नैजर्, मारिटेनिया, कीन्यादिषु ओट्स् वर्धते । दक्षिणाफ्रिका मोरोक्कोप्रदेशे लिम्बूकसदृशफलानि, ताञ्जानियायां कदली, दक्षिणाअफ्रिका, मोरोक्कोप्रदेशे द्राक्षा, अङ्गोल, गबान्, कमेरून्, काङ्गो, लिबिया, नैजीरिया, बेनिन्भागेषु खर्जूरं, कीन्या, ताञ्जानियादिषु चायं, कमेरून्, ऐवरिकोस्ट्, लिबेरिया, नैजीरियादिषु रब्बर्-वृक्षः, ताञ्जानियायां सीसल्वृक्षः, दक्षिणाफ्रिका, मोजाम्बिक्, जिम्बाब्वे, ताञ्जानियादिषु तमाखुः च वर्धते ।
प्राणिपक्षिणः[सम्पादयतु]
ओष्ट्रः, विशिष्टजातेः गजाः, खड्गमृगः, झीब्रा, चिम्पाञ्जि, सर्पाः, गोरिल्ला, उष्ट्रपक्षी, ओरिङ्क्स्, सिंहश्च अत्रत्याः प्रमुखाः वन्यप्राणिनः ।
खनिजाः[सम्पादयतु]
उद्यमाः[सम्पादयतु]
उद्यमक्षेत्रे दक्षिणाफ्रिका, नैजीरिया, मोरोक्को प्रदेशाः अधिकां प्रगतिं साधितवन्तः । तृणचारणं, पशुपालनं, कृषिः, उद्यानाभिवृद्धिः इत्यादयः अत्र अधिकप्रमाणकाः उद्योगाः । खनिकर्म, इन्धनतैलोत्पादनम् अस्य खण्डस्य प्रमुखोद्यमाः ।
वैशिष्ट्यानि[सम्पादयतु]
सहारामरुभूमिः, नैल्-नदी, सरोवराः, विक्टोरियाजलपातः, पिरमिड्भवनानि, जलबन्धाः, जलविद्युच्छक्तिः, उष्ट्रः, खर्जूरवृक्षाः, अबुसिम्बेल्देवालयः, आफ्रिकानाभाषा, नैल्नद्याः संस्कृतिः, त्सेत्से नामकः महामक्षिका, उष्ट्रपक्षी, मेडीटरेनियन्-वातावरणयुक्ताः उत्तरकरावलीप्रदेशाः च अस्य खण्डस्य विशेषाः । अल्पजनसम्मर्दयुक्तेषु उत्तरभागेषु यवनाः, दक्षिणभागेषु नेग्रायिड्कुलीयाश्च वसन्ति । दक्षिणाफ्रिका जिम्बाब्वेप्रदेशेषु श्वेताः दृश्यन्ते ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- General information
- आफ्रिकाखण्डः
- African & Middle Eastern Reading Room from the United States Library of Congress
- Africa South of the Sahara from Stanford University
- The Index on Africa from The Norwegian Council for Africa
- Aluka Digital library of scholarly resources from and about Africa
- Africa Interactive Map from the United States Army Africa
- History
- News media
- allAfrica.com current news, events and statistics
- Focus on Africa magazine from BBC World Service


text:
रञ्जन् गोगोय् भारतस्य मुख्यन्यायाधीशः। 'मेन्षनिंङ्' सम्प्रदायं समाप्य प्रथमपरिष्कारः।
नवदिल्ली > भारतस्य ४६ तम मुख्यन्यायाधिपरूपेण न्याय. रञ्जन् गोगोय् स्थानं स्वीकृतवान्। राष्ट्रपतिभवने सम्पन्ने समारोहे राष्ट्रपतिः रामनाथकोगिन्दः शपथोक्तिम् अकारयत्। स्थानारोहणानन्तरं प्रथमे दिने एव प्रथमं परिष्कारम् आयोजितवान् यत् व्यवहारान् नीतिपीठस्य सत्वरश्रद्धामानीय क्रियमाणम् 'अनुक्रमणिकाकरणं' [Mentioning] सम्प्रदायः तेन समापितः।
परिसमाप्तिं प्रतीक्ष्यमाणानां व्यवहाराणां विधिनिर्णये एव स्वस्य प्रथमपरिगणना इति गोगोय् वर्येण कथितम्। सर्वेष्वपि विषयेषु सार्वजनीनतात्पर्याभियाचिकासमर्पणे अपि सः असंतृप्तिं प्रकटितवान्।


text:
Essay on Delhi in Sanskrit - दिल्ली पर संस्कृत निबंध
'दिल्ली' नगरं अस्माकं देशस्य राजधानी अस्ति। इदं विशालं नगरं यमुनानद्यास्तटे वसति। अस्य द्वौ भागौ स्तः। एकस्य नाम प्राचीनदिल्ली, अपरस्य नाम नवीनदिल्ली इति विख्यातं अस्ति। अत्र हिन्दवः, मुसलमानः, ईसामसीयाः इत्यादयः बहुजातीयाः भिन्नधर्मावलम्बिनः जनाः निवसन्ति। राष्ट्रस्य सर्वोच्चशासकः राष्ट्रपति महोदयः अत्रैव निवसति। अस्माकं देशस्य केन्द्रीयव्यवस्थापिका सभा अस्मिन्नेव नगरे तिष्ठति, या समग्रदेशस्य शासनस्य रक्षादिकस्य च व्यवस्थां करोति। अत्र नगरे बहूनि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति। येषु पाण्डवानां दुर्गं,जामा मस्जिदं, क़ुतुबमीनारं च अति प्रसिद्धानी सन्ति। पाण्डवानां समयेsपि भारतवर्षस्य इदमेव नगरं राजधानी अभवत्। तदा अस्य नगरस्य नाम "इंद्र प्रस्थम्" आसीत्।
SHARE THIS


text:
शिमला
शिमला हिमाचलप्रदेशस्य राजधानी अस्ति ।१८६४तमे वर्षे आंग्लप्रशासनेन शिमलानगरं भारते ब्रिटिशशाशनस्य ग्रीष्मकालीन राजधानी घोषिता। नगरमेतद् लोकप्रियं रमणीयं पर्यटनस्थलमस्ति। शिमलानगरं बहुधा (पर्वतानां साम्राज्ञी)इत्यापि कत्थयते। पूर्वम् अस्य नगरस्य श्यामला इति नाम आसीत् । आङ्लाध्नां प्रशासनसमये शिम्ला ग्रीष्मकालीना राजधानी आसीत् । इदानीं हिमाचलप्रदेशस्य राजधानी शिम्ला सुन्दरं गिरिधाम इति अतिप्रसिद्धम् अस्ति ।Queen of hills, Jewel of the orient इति च प्रसिद्धम् अस्ति । सागरस्तरतः ७२६२ पादोन्नते प्रदेशे शीतलवातावरणे एतन्नगर अस्ति । अत्र बहवः विदेशीयाः आगन्तुम् इच्छन्ति । अत्र पैन् देवदारु ओक् इत्यादिवृक्षाः अतीव सुन्दराः सन्ति । प्रकृतेः सुन्दररुपं दृष्टुम् एतत् स्थलम् अतीव उत्तमम् अस्ति । Mall मार्गः वाणिज्यकेन्द्रम् अस्ति । जाकुपर्वतः (८०० पादमितः) , चाडलुक् जलपातः, कुफ्रि, नालदेहरा, चैल, प्रास्टेक् हिल्स् इत्यादिस्थानानि दर्शनीयानि आकर्षकाणि स्थानानि सन्ति । जाकुपर्वततः हिमालयदर्शनम् अतीवानन्ददायकं भवति । चाड्लुक् सरोवरे नौकाविहारः काल्पितः अस्ति । कुफ्रिस्थाने हिमक्रीडा प्रसिद्धा अस्ति । ग्रीष्मकाले याक् प्राणिनः उपरि उपविश्य प्रवासं कुर्वन्ति । नालदेहरास्थाने (२२ कि.मी) गाल्फ् क्रीडाङ्गणम् अस्ति । चैल् नदी पर्वतप्रपाते प्रवहति । प्रास्टेकहिल्स् (५ कि.मी) सूर्यास्तदर्शनाय, चन्द्रोदयदर्शनाय च प्रसिद्धं स्थानमस्ति । नालदेहराप्रदेशे क्रिकेट् क्रीडाङ्गणम् अस्ति । अत्र वस्तुसङ्ग्रहालयः अपि अस्ति । राजानः महाराजाः अङ्गलाः च अत्र क्रिकेट् क्रीडन्ति स्म ।


text:
एकवचनं समबुद्धि: इति सूत्रम-
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
एकवचनं सम्बुद्धिः १३२, २।३।४९
सम्बोधने प्रथमाया एकवचनं सम्बुद्धिसंज्ञं स्यात्॥
सिद्धान्त-कौमुदी
एकवचनं सम्बुद्धिः १३२, २।३।४९
संबोधने प्रथमाया एकवचनं संबुद्धिसंज्ञं स्यात् ।
बाल-मनोरमा
एकवचनं संबुद्धिः १९१, २।३।४९
हे रामसिति स्थिते, "एङ्ह्यस्वात्संबुद्धेः" इति लोपं विधास्यन् संबुद्धिसंज्ञामाह--एकवचनम्। "प्रातिपदिकार्थलिङ्गे"त्यतः "प्रथमे"त्यनुवृत्तं षष्ठ()आ विपरिणम्यते। "संबोधने चे"त्यतः संबोधने इत्यनुवर्तते। तदाह-संबोधने इति। "सुः संबुद्धि"रित्येव सुवचम्। प्रथमाग्रहणानुवृत्तेः सप्तमीबहुवचनस्य सुपो न ग्रहणम्। नचात्र प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तग्रहणं शङ्क्यम्। "ह्यस्वस्य गुणः" इति संबुद्धौ परतोऽङ्गस्य गुणविधिबलात्, संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिनिषेधाच्च। एतेन तदन्तसंज्ञानिवृत्त्यर्थमेकवचनग्रहणमित्यपास्तम्।
तत्त्व-बोधिनी
एकवचनं संबुद्धिः। १५९, २।३।४९
एकवचनम्। "सुः संबुद्धि"रित्येव सुवचम्। न च सप्तमीबहुवचनेऽतिप्रसङ्गः। "संबोधने प्रथमे"त्यधिकारादेव तदभावादिति नव्याः। अत्र व्याचख्युः--"सुः संबुद्धि"रिति वाच्ये एकवचनग्रहणमेकोऽर्थ उच्यते येन तावन्मात्रस्य प्रत्ययस्य संज्ञार्थम्। अन्यथा "सामत्रित"मिति पूर्वसूत्रे तदन्तस्यामत्रितसंज्ञा कृतेति प्रक्रमाऽभेदाय इयमपि संज्ञा तदन्तस्यैव स्यादिति। एङ्ह्यस्वात्संबुद्धेः। यद्यत्र "हल्ङ्याब्भ्य" इत्यतो हलमननुवर्त्त्य "एङन्ताद्ध्रस्वान्ताच्चाङ्गात्परस्याः संबुद्धेरलोप" इति व्याख्यायेत, हलनुवृत्तावप्यङ्गात्परा या संबुद्धिः तस्या यद्धलिति वा, उभयथापि "हे ज्ञाने"ति न सिध्येत्। लोपात्परत्वात्सोरतोऽभि कृते परत्वान्नित्यत्वाच्च अमि पूर्वत्वे च कृते एकादेशस्य परादिवद्भावे ह्यस्वान्तात्परत्वाभावात्, पूर्वान्तवद्भावे अम एवाभावादुभयत आश्रयणे नान्तादिवदिति निषेधादतो व्याचष्टे-एङन्तादित्वादिना चेदित्यन्तेन।
प्रमोदकुमारशुक्ल:
(असिस्टेन्ट प्रोफेसर)
राष्ट्रीयसंस्कृतसंस्थान(मानितविश्वविद्यालय)
लखनऊपरिसर
लखनऊ


text:
शब्दालंकार: - श्लेष अलंकार:
श्लिश्टपदै: (अनेकार्थयुक्तपदै:) अनेकानाम् अर्थानां प्रतिपादनं भवति यत्र तत्र श्लेषअलंकार: भवति ।
'श्लिष्टै: पदैरनेकार्थाभिधाने श्लेष इष्यते' ।
प्रायेण दृश्यते यत् बहूनाम् अर्थानां प्रतिपादनाय बहव: शब्दा: प्रयुज्ज्यते, किन्तु यत्र एकेन शब्देन एव एकाधिकार्थ: प्राप्यते तत्र श्लेष अलंकार: भवति ।
श्लेष शब्द: अर्थवाची 'श्लिष्' धातुना (ष्लिष् आलिंगने) 'घयं' प्रत्ययं योज्य निष्पन्नो भवति । श्लेषस्य अर्थ: 'चिपकना' इति भवति ।
आचार्य विश्वनाथेन श्लेषस्य 'वर्ण, प्रत्यय, लिंग, प्रकृति, पद, विभक्ति, वचन एवं च भाषा' इति षड् भेदा: भवन्ति । -
''वर्णप्रत्ययलिंगानां प्रकृत्यो: पदयोरपि ।
श्लेषाद् विभक्तिवचनभाषाणामष्टधा च स: ।।''
अन्ये आचार्या: श्लेषालंकारं 'शब्दश्लेष' 'अर्थश्लेष' भेदयो: द्विधा भवति ।
उदाहरणम् -
पृथुकार्तस्वरपात्रं भूषितनि:शेषपरिजनं देव ।
विल्सत्करेणुगहनं सम्प्रति सममावयो: सदनम् ।।
अत्र अस्य श्लोकस्य द्विधा अर्थ: अस्ति । एक: भिक्षुक: एकस्य राज्ञ: पुरत: तस्य प्रशंसां कुर्वन् आत्मन: स्थितिं वदति । राज्ञ: पक्षे अस्यार्थ: अस्ति - 'भो राजा । भवत: प्रासाद: दीर्घ:, स्वर्णजटित: चास्ति । भवत: गृहे करिण: अपि मोदयन्ते ।' भिक्षुकस्य पक्षे अस्यार्थ: अस्ति - 'मम गृहे रेणु: प्रसृता अस्ति । अस्माकं बान्धवा: भूमौ शयनं कुर्वन्ति । बालका: भोजनाय रोदनं कुर्वन्ति इति ।' सम्प्रति भवत: मम च दशा सदृशमेव अस्ति । इति
अत: अत्र श्लेष अलंकार: अस्ति ।
कैश्चित् आचार्यै: श्लेषस्य पुन: अपि त्रिधा भेदा: कृता: सन्ति । एते भेदा: सन्ति -
1. सभंग श्लेष
2. अभंग श्लेष
3. सभंगाभंग श्लेष
इति


text:
॥ शीताड्गसंनिपातोऽसाध्य: ॥
॥ अथ तन्द्रिकचिकित्सा ॥
ज्वरे प्रथमुत्पन्ने चक्षुर्भ्यां नैव पश्यति । तन्द्रिक: संनिपातोऽयं कष्टसाध्यो भवेत्तत: ॥१॥
भार्गीपुष्करपथ्यानिदिग्धिकानागरामृताक्काथ: । अपनयति तन्द्रिकमिमं नि:संशय: प्रगे पीत: ॥२॥
रास्त्रामन: शिलैलांञ्जनमेतत्तन्द्रिकेऽपीष्टम् । अमृतापटोलवासाव्योषयुतस्तन्द्रिके क्वाथ: ॥३॥
कुष्ठगवाक्षीनागरमरिचनिशाद्वयवचाकणायुक्त: । वस्तसलिलेन पिष्टं तन्द्रिकनिघ्नं भवेत्रस्यम् ॥४॥
इति तन्द्रिकचिकित्सा ॥
॥ अथ कण्ठकुब्जचिकित्सा ॥
त्रिकटुककलिड्गकटुकाहरीतकीबिभितकमलकै: । ध्वंसयति कण्ठकुब्जं वृषरजनीद्वययुत: क्वाथ: ॥१॥
शृड्गीवत्सकचेतकीघनसटीभूनिम्बभार्गीनिशातिक्तापुष्करचित्रकै: समरिचैर्व्याघ्रीवृषामिश्रितै: । धात्री दारुबिभितकैश्च चाविकाविश्वाकणाट्फलै: पीत: कृन्तति कण्ठकुब्जमचिरात्कोष्ण: कषायस्त्विह ॥२॥
अपनयति कण्ठकुब्जं कृष्णापामार्गबीजजं नस्यम् । अथ हन्ति सलिलसहितं त्रिकटुककटुतुम्बिनीनस्यम् ॥३॥
इति कण्ठकुब्जचिकित्सा ॥
॥ अथ कर्णग्रन्थिचिकित्सा ॥
रक्तस्त्रावो जलूकाभिघृतपानं च युज्यते । कर्णग्रन्थिविनाशार्थमायुर्वेदविदां वर: ॥१॥
तत्र रक्तं हरेत्क्षिमं जलौकाभिरनन्तरम् । त्रिफलासर्पिष: पानं कार्यं जीर्ण घृतस्य च ॥२॥
प्रेदेहा: कफपित्तघ्रा: कार्या: संशमनानि च । मुद्रपर्णनिभा पृष्ठे रक्तवर्णा तथोदरे ॥ षडड्गुलप्रमाणेन जलौका भद्रिका मता ॥३॥
रास्त्राबृहतीपथ्याव्योषकटुकाघनपुष्कराह्वैश्च । शृड्गीधाराभार्गीक्वाथ: कर्णकरुजं हरेत्पानात् ॥४॥
मरीचदशमूलमगधाफलत्रयनिशामहौषधीतिक्ता - भूनिम्बसैन्धवयुत: कर्णकहन्ता भवेत्काथ: ॥५॥
हिड्गुद्विनिशविशालासैन्धवसुरदारुकुष्ठविदुग्धै: । दत्त: क्रमेण लेपो हन्ति महाकर्णकग्रन्थिम् ॥६॥
दशशतकरदुग्धारुष्करत्वक्समेतं दहनगुडनिकुम्भाकुष्ठकासीसयुक्तम् । अपनयति वितीर्णं लेपनं सप्तरात्राच्छृयथुहरणयुक्तं कर्णकग्रन्थिमेतत् ॥७॥
अशिशिरजलयुक्तं नावनं कर्णकार्तौ जनयति मुखसिद्धिं घ्रानरन्ध्रप्रवेशात् । लवणपरमकृष्णाचूर्णयुक्तं प्रभाते सकलमुनिभिरुक्तं व्याधिविध्वंसकारि ॥८॥
दन्तीचित्रकयोर्मूलं स्नुह्यर्कपयसो गुर्णे: । मल्लातकास्थि कासीसं लेपो भवति कर्णके ॥९॥
सनागरं देवदारु रास्त्रा चित्रकपेषितम् । मलेपनमिदं श्रेष्ठं गलशोथविनाशनम ॥१०॥
इति नागरादिलेपनम् । कुलत्थ: कट्फलं शुण्ठी कारवी च समांशकै: । मुखोष्णं लेपनं कार्यं कर्णमूले मुहुर्मुहु: ॥११॥
इति कुलित्थादिलेप: ।
बीजपूरजमूलत्वग्वह्निमन्थस्तथैव च । शरपुड्खाशिखीतुम्बीसकृष्णाविषमुष्टिभि: ॥१२॥
प्रलेपो वा हिडम्बीभि: श्वयथौ कर्णमूलजे । वज्रमुष्टिभव: कन्द: शोथविध्वंसनक्षम: ॥१३॥
कर्कटस्य च मांसेन स्वेदनं बन्धनं तथा । कर्णंमूलभवं शोथंनाशयत्यविलम्बितम् ॥१४॥
सिद्धार्थसैन्धववचाग्रहधूमविश्वै: पिष्ठैर्जलेन निशया सहितश्च सूक्षम् । लेपो हितो रुधिरनिष्क्रमणप्रतीतशोफव्रणस्य शमन: सरुजश्च कर्णे ॥१५॥
इति कर्णग्रन्थिचिकित्सा ।
॥ अथ भग्ननेत्रचिकित्सा ॥
दार्व्यम्बुदातिक्तफलत्रिकं च क्षुद्रा पटोली रजनी सनिम्बा । क्वाथं विदध्याज्ज्वरसन्निपाते निश्चेतने पुंसि विबोधनार्थम् ॥१॥
भूनिम्बमाक्षिकवचासहितं च कुर्याप्लेहं कणोषणरसोनमुराजिकाभि: । नेत्राञ्जनं च लवणोत्तमपिप्पलीभ्यां नस्यं वचामरिचहिड्गुमधूकसारै: ॥२॥
मरिचतुरगगन्धामागधीसिन्धुजातं लशुनमधुकसारैरुग्रगन्धार्द्रकाभ्याम् । छगलकजलपिष्टं संयुत: शास्त्रविद्भि: संपदि भवति नस्यो भग्ननेत्रप्रमार्थी ॥३॥
इति भग्ननेत्रचिकित्सा ॥
॥ अथ रक्तष्ठीविचिकित्सा ॥
पर्पटधन्वयवासकवासाभूस्तृणकै: कटुकीफलनस्यात् । शर्करया सहितोऽपि कषायो लोहितमास्यगतं विनिहन्ति ॥१॥
जलदाह्वयपद्मकपर्पटकैर्मलयोद्भवजातिवरीमधुकै: । मधुनिम्बजलानलचन्दनकै: क्वथितं मुखरक्तहरं सलिलम् ॥२॥
इति रक्तष्ठीविचिकित्सा ॥
॥ अथ प्रलापचिकित्सा ॥
तगरतुरगगन्धा पर्पटी शड्खपुष्पी त्रिदशविटपितिक्ता भारती भूतकेशी । जलधरकृतमालश्वेतकीगोस्तनीभ्यां सह हरति कषायो मड्क्षु पानात्प्रलापम् ॥१॥
जलधरदशमूलं वारि शुण्ठीसमेतं मलयजकृतमालं वासकं पर्पटं च । समधरणधृतांश:क्वाथ एष प्रभाते शमयति समुदीर्णं पीतमात्र: प्रलापम् ॥२॥
इति प्रलापचिकित्सा ॥
॥ अथ जिह्वकचिकित्सा ॥
सिंहीनागरपुष्करै: सकुटकै रास्त्रगुडूचीयुतैर्भार्गीकर्कटशृड्गिकाशटिसमैर्दु:स्पर्शवासाधनै: । पीतं जिह्वकहारि वारि भवति ब्राम्हीवचामिश्रितै: प्रोक्तं वैद्यवरेण वन्द्यमुनिभिर्भूनिम्बमिश्रं शृतम् ॥१॥
सुरतरुकटुनिम्बैरक्षपथ्यापटोलीरजनियुगुलविश्वासिंहिकापुष्कराह्वै: । सलिलधरगुडूचीवासकै: सर्वमेभि: प्रशमयति कषायो जिह्वकं कष्टसाध्यम् ॥२॥
तीक्ष्णद्रव्यै: सलवणैर्मातुलुड्गरसप्लुतै: । जिह्यायां च सकृल्लेप: कटुतीक्ष्णेन संयुतै: ॥३॥
इति जिह्वकचिकित्सा ॥
॥ अथाभिन्यास: ॥
रामठनागरसहितं भृड्गरसाम्लं विलेहयेत्प्रात: । अथ कटुतिक्तोपयुतं भवति मुखप्रबोधनं तस्य ॥१॥
मरिचलवणकृष्णाभूतकेशीमधूकै: कटुफलमधु कृत्वा कोष्णनीरेण नस्य: । प्रकटयति विकीर्णश्चाष्टभिर्वा चतुर्भि: सकलकरणबोधं बिन्दुभिर्दीयमान: ॥२॥
लशुनमरिचकृष्णामाणिमन्थोग्रगन्धाशुकतरुफलफलबीजैर्विश्वगोमूत्रपिष्टै: । कफपवनविकारे रक्तपित्तप्रमेदे गदितमगदविद्भिर्नेत्रयोरञ्जनं स्यात् ॥३॥
संज्ञा यस्य न जायते चरणयोर्द्वन्द्वं समादह्यते भाले लोहशलाकया संति कृते सर्वक्रियाकर्मणि शृड्गीधन्वयवासपुष्करजटाभार्गीशटीसिंहिकाक्वाथ: पानविधानत: कफहरोऽभिन्यासविध्वंसक: ॥४॥
त्रायन्तदीदशमूलपुष्करजटावातारिभि: कारवी भार्गी स्यादमृताटरुषकशटीगोमूत्रसंयोजितै: । शृड्गीव्योषपुनर्नवाभिचिरादुष्ण: कषायो हरित्सोऽभिन्या सगदं कफज्वरहरो नि:संशय: पानत: ॥५॥
मञ्जिष्ठाशिखिबालबिल्वकशटीशुण्ठीकरञ्जानिशात्रायन्तीबृहतीवृषोषणकणाक्वाथस्तु पेपीयते । यै:प्रात: प्रणिधाय लक्षितगदै: । सद्वैद्यराट्सन्निधौ तस्यापि प्रशमं व्रजन्ति सहसा सर्वाड्गजा व्याधय: ॥६॥
सुरभिसलिलयुक्त: सिंहिकाश्रीफलाभ्यां प्रवरलवणयासविश्वपाषाणभेदै: । पवनरिपुजटाभि: संयुत: क्वाथ एष प्रतिदिनमपि पीतो हन्त्यभिन्यासशूलम् ॥७॥
यावच्च श्वसते जीवो यावत्क्रामति भेषजम् । तावत्क्रिया प्रकर्तव्या दैवस्य कुटिला गति: ॥८॥
इति त्रयोदशसन्निपातचिकित्सा ॥
॥ अथागन्तुज्वरचिकित्सा ॥
अभिचाराभिशापोत्थौ ज्वरौ होमादिना जायेत् । दानस्वरस्त्यनातिथ्यैरुत्पातग्रहपीडने ॥१॥
भूतविद्यासमुद्दिष्टैर्बन्धावेशनताडनै: । जयेद्भूताभिषड्गोत्थं मन:शान्त्या च मानसम् ॥२॥
मधूकसारं मरिचं सैन्धवं पिप्पली वचा । संज्ञाप्रबोधनं नस्यं देयं भूतज्वरे सदा ॥३॥
अभिघातज्वरी कुर्याक्रियामुष्णविवर्जिताम् । कषयान्मधुरान् स्निग्धान्यथादोषमथापि वा ॥४॥
अभिघातज्वरो नश्येत्पानाभ्यड्गे र्पष: । मेध्यैर्द्रवैश्च सात्म्यैश्च तथा मांसरसौदनै: ॥५॥
वधबन्धसमावेशभग्ननष्टसमुद्भवान् । ज्वरानुपाचरेत्पूर्वं मदिराक्षीरभोजनै: ॥६॥
औषधीगन्धाविषजौ विषपित्तप्रसादनै: । जयेत्कषायैर्मतिमान् सर्वगन्धकृतैर्भिषक् ॥७॥
क्रोधजे पित्तजित्काम्ये नार्य: सद्वाक्यमेव च । आश्वासनेष्टलाभेन वायो: प्रशमनेन च ॥८॥
हर्षेण च शमं यान्ति कामशोकभयज्वरा: प्रशाम्यति । कामात् क्रोधज्वरो नाशं क्रोधात्कामसमुद्भव: ॥ याति ताभ्यामुभाभ्य: वा भयशोकसमुत्थित: ॥१०॥
इत्यागन्तुकज्वरचिकित्सा ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
विधानचन्द्र राय
भारतरत्नप्रशस्तिः भारतरत्नप्रशस्त्या भूषितः विधानचन्द्र राय M.R.C.P., F.R.C.S.(जीवितकालः - क्रि.श. १८८२तमवर्षस्य जुलैमासस्य प्रथमदिनतः क्रि.श. १९६२तमवर्षस्य जुलैमासस्य प्रथमदिनपर्यन्तम्) एषः भारतस्य पश्चिमबङ्गालराज्यस्य द्वितीयः मुख्यमन्त्री अभवत् । अस्मिन् पदे भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्पक्षस्य प्रतिनिधित्वेन १४वर्षाणि सेवाम् अकरोत् । आमरणम् एषः सङ्घटनस्य सेवां कृतवान् । वृत्त्या अत्यन्तं बहुमानितः वैद्यः आसीत् । अपिच प्रख्यातः भारतस्वान्त्रन्त्र्यादोलनस्य योद्धा आसीत् । पश्चिमबङ्गालराज्यस्य श्रेष्ठः शिल्पिः इत्यपि जना सम्बोधयन्ति स्म । राज्येऽस्मिन् कल्याणि तथा बिधान इति नगरद्वयस्य सृष्टा अपि एषः एव । कोलकता विश्वविद्यालयस्य पूर्वविद्यार्थी अपि । F.R.C.S. तथा M.R.C.P प्रणालीं द्विवर्षमासत्रेषु समापितस्य विरलजनेषु अयम् अन्यतमः अस्ति । अस्य जन्मनः मरणस्य दिनाङ्कः समानः अस्ति । अतः तत् जुलैप्रथमदिनं राष्ट्रियवैद्यदिनत्वेन आचर्यते । डा. बिधानचन्द्ररायः पाट्नानगरे विद्यमानां स्वसम्पत्तिम् अवलम्ब्य किञ्चित् विश्वस्थसङ्घटनं सामाजिककार्यार्थं रचितवान् । श्रेष्ठराजनीतिज्ञं गङ्गाशरम् सिन्हा इत्येनं संस्थायाः निर्वहणार्थं नियोजितवान् ।[१]अयं भारतस्य सर्वशेष्टनागरिकपुरस्कारं भारतरत्नप्रशस्तिं क्रि.श. १९६१तमवर्षस्य फेब्रवरिमासस्य चतुर्थे दिने अलभत ।[२]एषः ब्रह्मसामाजस्य कश्चन सदस्य अपि आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
बाल्यं शिक्षा च[सम्पादयतु]
बिधानचन्द्रः रायः क्रि.श. १८८२तमे वर्षे जुलै मासस्य प्रथमे दिने बिहाररज्यस्य पाटनानगरे बि.एम्.दासमार्गे बङ्किपुरेति स्थाने अजायत । अस्य पिता प्रकाशचन्द्रः कश्चित् सर्वकारीयः करग्रहणाधिकारी । बिधानचन्द्रः अस्य पितुः पञ्चापत्येषु कनीयः पुत्रः । स्वपित्रोः सरलता, अनुशासनम्, कारुणेन अतीव प्रभावितः पुत्रः । अस्य पितरौ न केवलं स्वजनेषु वात्सल्य कारुण्यं किन्तु सर्वजनेषु अपि अस्य भावः तथैव यथा भवेत तथा संस्कारं दत्तवन्तौ । अस्य चतुर्दशमे वयसि अस्य माता दिवङ्गता । अस्य पिता पञ्चापत्यानां माता पिता च सन् कर्तव्यम् अकरोत् । कस्यचितदपि कार्यं कर्तुम् आग्रहं न कृतवान् किन्तु लक्ष्यप्राप्तेः मार्गम अवश्यं दर्शितवान् । पञ्चापत्यानि अपि स्वकार्याणि स्वयं कुर्वन्ति स्म । एषः अभ्यासः बिधानस्य महाविद्यालयीये जीवने सहायः अभवत् । बिधानः ऐ.ए.परीक्षां कोलकतानगरस्य प्रेसिडेन्सीमहाविद्यालये स्नातकपदवीं पाट्नानगरस्य महाविद्यालये गणितविषये अग्रगण्यः सन् समापितवान् । पश्चात् प्रवेशार्थं बेङ्गाल् अभियन्तृमहाविद्यालये कोलकतावैद्यकीयमहाविद्यालये च आवेदनपत्रं दत्तवान् । उभयत्र अवकाशः प्राप्तः कुन्तु एषः वैद्यकीयमहाविद्यालयमेव प्रविष्टवान् । एषः क्रि.श. १९०१तमे वर्षे जून् मासे कोलकतानगरम् आगतवान् । तत्र भित्तौ लिखितेन Whatever thy hands findeth to do, do it with thy might इति वाक्येन नितरां प्रभावितः अभवत् । अपि च एतदेव वाक्यम् अस्य आजीवनं चलनपथस्य कारणम् अभवत् । अस्य वैद्यकीयविद्याभ्यासकालः अतीव परिश्रमयुतः अभवत् । यदायं प्रथमवर्षे पठन् आसीत् तदा अस्य पितुः उपमण्डलाधिकारित्वात् निवृत्तः अभवत् । अनेन पिता बहुदिनानि धनं प्रेषयितुम् अशक्तः अभवत् । बिधानः विद्याप्रित्साहधनं प्राप्नोति स्म । तस्य व्ययविषये सर्वदा जागरितः भवति स्म । पुस्तकानि न क्रीत्वा ग्रन्थायस्य पुस्तकानि एव पठति स्म । अस्य महाविद्यालयस्य अध्ययनकाले एव बङ्गलराज्यस्य विभजनम् अभवत् । तद्विभजनं विरुद्ध्य लाला लजपत रायः, अरविन्द घोषः, बालगङ्गाधर तिलकः, बिपिनचन्द्रपालः इत्यादयः नेतारः आन्दोलनं सङ्घर्षाः चाभवन् । बिधानः पूर्णप्रमाणेन अस्मिन् आन्दोलने भागी भवितुम् इच्छति स्म किन्तु अध्ययनं संलक्ष्य आवेशं नियन्त्र्य विप्लवे न पतितवान् ।
वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
बिधानचन्द्ररायः स्वस्य विद्यार्जनस्य समाप्तेः पश्चात् प्रान्तीयारोग्यकेन्द्रे उद्योगं प्राप्तवान् । अत्र बहुधा परिश्रमेण अनुपममोपलब्धिं सम्पादितवान् । अत्र एषः औषधानां निर्देशनं ज्ञातवान् । कदाचित् अनुवैद्या इव रोगिणाम् सेवामपि अकरोत् । विरमकाले जनेभ्यः वैद्यसेवाम् ददाति स्म । प्रतिफलरूपेण केवलं रूप्यकद्वयं स्वीकरोति स्म । बिधानः केवलं १२००रूप्यकाणियुक्तः क्रि.श. १९०९तमे वर्षे इङ्ग्लेण्ड्देशस्य सेण्ट् बार्थोलोमेव्स् इति वैद्यमहाविद्यालये उन्नतशिक्षाप्राप्तये आवेदनपत्रं विनिवेषयितुं गतवान् । किन्तुः तत्रस्थः मुख्यस्थः एषियाखण्डस्य विद्यार्थिनः अस्य आवेदनं तिरस्कृतवान् । अनेन डा.बिधानचन्द्रः अविचलितः ३०वारम् आवेदनं समर्पितवान् । अनिवार्यरूपेण मुख्याधिकारी बिधानचन्द्रं छात्रत्वेन स्वीकृतवान् । केवलं वर्षद्वयोत्तरमासत्रये M.R.C.P. तथा F.R.C.S प्रणाली समाप्य इङ्ग्लेण्ड्तः क्रि.श. १९११तमवर्षे स्वादेशमागतवान् । पश्चात् कोलकता वैद्यकीयमाहाविद्यालये, क्यम्प्बेल् वैद्यकीयशालायां, कार्मिकलवैद्यकीयमहाविद्यालये च बोधनवृत्तिम् आरब्धवान् । स्वाराज्यस्य परिकल्पयाः साकारः प्रजासु मानसिकदैहिकदृढतायाः पूरणेन विना न सम्भवति इति विश्वस्तः आसीत् । एषः वैद्यकीयक्षेत्रे अस्मिन् विषये एव योगदानमकरोत् । लोकसेवार्थं जादवपुरे टि.भि.चिकित्सालयः, चित्तरञ्जनसेवासदनम्, आर्.जि.कर् वैद्यकीयमहाविद्यालयः, कमलानेहरुवैद्यालयः, विक्ट्रियासंस्था, चित्तरञ्जनार्बुदरोगवैद्यालयः इत्यादीन् निर्मितवान् । केवलं महिलानां कृते एव पृथक् वैद्यालयं लोपार्पितवान् । पूर्वं महिलाः वैद्यालयम् आगन्तुं भीताः भवन्ति स्म । किन्तु डा. बिधानचन्द्रस्य वात्सल्यपूर्णोपदेशेन क्रमेण चिकित्सां प्राप्तुम् आगच्छन्ति स्म । सर्ववर्गस्य मतस्य कुलस्य च महिलाः अत्र चिकित्सिताः भवन्ति स्म । क्रि.श. १९४२तमे वर्षे रङ्गून् प्रदेशः जपानीयानाम् आक्रमणस्य विस्फोटेन बाधितः । तेषां विप्लवेन कोलकता सम्पूर्णतया निर्नाम भवेदिति भीतिः उत्पन्ना । तदा डा.बिधानचन्द्रः कलकताविश्वविद्यालयस्य उपकुलपतिरिति सेवां करोति स्म । अध्ययनस्य बाधां निवारयितुं महाविद्यालस्य चालं परिवर्तयितुं सूचितवान् येन वैमानिकाक्रमणात् विमोचनं शक्यते । एतादृशं महत्कार्यं परिगणय्य एतस्मै डाक्टरेट् आफ् सैन्स् उपाधिं प्रायच्छन् ।
आदर्शचिन्तनम्[सम्पादयतु]
युवानः एव देशस्य निर्मातरः डा. बिधानचन्द्रस्य अटलः विश्वासः आसीत् । युवनः गतानुगतिको लोकः इति नानुकुर्वन्तः संक्षोभेषु भागं न स्वीकुर्युः । सामाजोत्थानस्य कार्येषु निरताः भवेयुः इति आशयः आसीत् । क्रि.श. १९५६तमे वर्षे डिसेम्बर् मासस्य पञ्चदशे दिने लक्नौविश्वविद्यालये सभाम् उद्दिश्य भाषमाणः मम युवमित्राणि भवन्तः एव स्वतन्त्रसङ्घर्षस्य सैनिकाः, सर्वदा सङ्घर्षः अभ्यर्थनार्थं,भीतिमुत्पादयितुम्, अपराधिभावं दूरयितुं च भवति । प्ररिश्रमेण विना फलं नास्ति । देशार्थं स्वार्थं परित्यज्य सङ्घर्षयामः । धैर्येण दृढविश्वासेन च भवन्तः अभिगच्छान्ति इति मे विश्वासः इति उक्तवान् । डा.बिधाचन्द्रः महात्मागान्धेः मित्रं वैद्यः चासीत् । भारतं त्यक्त्वा गच्छतु इति आन्दोलस्य अवसरे क्रि.श.१९३३ गन्धिः पुणेनगरस्य पर्ण्कुटिवैद्यालये डा.बिधनचन्द्रेण चिकित्सितः । किन्तु गान्धिः तानि औषधानि वेदेशनिर्मितानि इति तत् स्वीकर्तुम् निराकृतवान् । गान्धिः डा.बिधानचन्द्रम् उद्दिश्य अवदत् वैद्यवर्य किमर्थं भवता अहं सेवनीयः ? अस्माकं देशवासिनः चत्वारदशलक्षजनान् सेवितुं भवान् शक्नोति वा ? इति । तदा डा.बिधानचन्द्रः एवं प्रत्युत्तरं दत्तवान् गान्धिमहोदय अहं मोहनदास करमचन्द गान्धिं सेवितुं नागतवान् । चत्वारदशलक्षजनान् अपि सेवितुं मया न शक्यते । किन्तु चत्वारदशलक्षजनानां नेत्रारम् उपचर्तुम् आगतः अस्मि इति । तदा गान्धिः मौनेन औषधोपाचारं स्वीकृतवान् ।
राजनीतिप्रवेशः[सम्पादयतु]
डा. बिधनचन्द्रः क्रि.श. १९२५तमे वर्षे राजनीतिं प्रविष्टवान् । बङ्गालस्य विधानसभानिर्वाचने स्वतन्त्राभ्यर्थी सन् बारक्पुरस्य् अक्षेत्रे अटितवान् । बङ्गलस्य प्राचीनप्रसिद्धं वृद्धं सुरेन्द्रनाथ ब्यानर्जी इत्येनं अभ्यर्तिनं पराजितं कृतवान् । पक्षेतराभ्यर्थी सन् अपि काङ्ग्रेस् पक्षेण प्रोत्साहितः आसित् । एषः क्रि.श. १९२८तमे वर्षे भारतीयकाङ्ग्रेस् समितौ सदस्यत्वेन चितः । पदोन्नत्याः प्रयत्नात् अथवा अन्यविवादात् दूरे एव स्थितवान् । क्रि.श. १९२६तमे वर्षे डा.बिधानचन्द्रः बङ्गालराज्ये लघुक्रान्तिमेकम् अकरोत् । क्रि.श. १९३०तमे वर्षे मोतीलाल नेह्रू काङ्ग्रेस्पक्षस्य (CWC) कार्यकारीसमितेः सदस्यत्वं दत्तवान् । CWCसमित्या विधानमण्डलं न्यायभ्रष्टम् इति निन्दितम् । डा. बिधाचन्द्रः क्रि.श. १९३०तमवषस्य अगस्ट् २६तमे दिने आरक्षकैः बद्धः अलिपुरस्य कारावारं प्रवेशितः । क्रि.श. १९३१तमे वर्षे पचालिते दण्डिसत्याग्रहे कलकतासङ्घटनस्य नैके कार्यकर्तारः बद्धाः कारावारं गताः । कारावारं न गतच्छन् सङ्घस्य कार्याणि पश्यन् भवतु इति काङ्ग्रेस् पक्षः डा.बिधानचन्द्रम् असूचयत् । क्रि.श. १९३०-३१तमवर्षयोः ग्रामस्य प्रमुखः सन् कार्यमकरोत् क्रि.श. १९३३तमेवर्षे मण्डलस्य अध्यक्षः अभवत् । अस्य प्रशासनकाले निश्शुल्कशिक्षा, आरोग्यव्यवस्था, उत्तममार्गसौकर्यम्, विद्युद्व्यवस्था, जलानयनम्, इत्यादयः योजनाः कार्यानुष्ठाने आगताः ।
स्वातन्त्र्योत्तरम्[सम्पादयतु]
काङ्ग्रेस्पक्षः डा. बिधनचन्द्रस्य नाम बङ्गालराज्यस्य मुख्यमन्त्रिपदार्थं निर्दिशत् । डा. रायः तु स्ववृत्तौ एव अनुवर्तितुम् इष्टवान् । किन्तु गान्धिमहोदयस्य सूचनानुगुणं क्रि.श. १९४८तमवर्षस्य जनवरिमासस्य २३तमे दिने मुख्यमन्त्रिपदम् अलमकरोत् । तस्मिन् काले बङ्गालराज्ये जातिवैषम्यानि, आहाराभावः, निरुद्योगः, पूर्वपाकिस्तानतः अतिक्रमः, निराश्रिताः, इत्यादयः समास्याः नितरां बाधन्ते स्म । प्रथमं डा.रायः स्वपक्षे एकताम् अनुशासनं चानीतवान् । पश्चात् क्रमशः समस्यानां परिहारस्य विषये कार्ययोजनम् अकरोत् । केवलं वर्षत्रयेण नियमानुशासनानि अनुपालयन् राज्ये समृद्धिमानीतवान् ।
क्रि.श. १९६१तमवर्षस्य फेब्रवरिमासस्य चतुर्थे दिने एषः भारतसर्वकारेण भारतरत्नप्रशस्त्या विभूषितः । क्रि.श. १९६२तमवर्षस्य जुलैमासस्य प्रथमदिनाङ्के स्वचिकित्सालयस्य रोगिणां चिकित्सां कृत्वा पश्चात् राज्यस्य सर्वदायित्वात् विमुक्तः ब्रहोगीत् इत्यस्य ग्रन्थम् अवलोकयन् तत्र शान्तिसन्देशं पठितवान् । तत्पश्चात् ११होराकालं जीवितवान् । अनन्तरम् इहलोकं त्यक्तवान् । स्वकुटुम्बनिर्वहणार्थं स्वमातुः नम्मि शोभमानं अघोरकामिनिदेवीचिकित्सालयं दत्त्वा गतवान् । क्रि.श. १९७६तमे वर्षे वैद्यकीये, राजनीतौ, विज्ञाने, मनश्शास्त्रे, सहित्ये, कलायां च ये यशोवन्तः तेभ्यः दातुं बि.सि.रायः राष्ट्रियप्रशस्तिः उद्घुष्टा । अस्य गौरवार्थं क्रि.श. १९६७तमे वर्षे नवदेहलीनगरे डा.बि.सि.रायसंस्मरणग्रन्थालयः बालानाम् अध्ययनप्रकोष्टः च आरब्धः ।
उल्लेखाः[सम्पादयतु]
- ↑ Choudhary, Valmiki (1984). Dr. Rajendra Prasad, Correspondence and Select Documents: 1934-1937. Allied Publishers. pp. 368 (at page 133). ISBN 9788170230021.
- ↑ http://news.in.msn.com/gallery.aspx?cp-documentid=3433120&page=4


text:
फलप्रधानोपायस्य मुखसन्धिनिवेशिन:
लक्ष्यालक्ष्य इवोद्भेदो यत्र प्रतिमुखं च तत् ।।
।।साहित्यदर्पण 6/77-78।।
मुखसन्धौ निवेशितस्य फलप्रधानोपायस्य यत्र किंचित् लक्ष्य किंचितलक्ष्य उद्भेद: (विकास:) यत्र भवतु तत्र प्रतिमुखसन्धि: भवति । अर्थात् रूपकस्य प्रधानफलस्य साधककथानक: यस्मिन् कदाचित् लुप्यते कदाचित् दृष्यते सा प्रतिमुखसन्धि: कथ्यते । इयं सन्धि: प्रयत्ननामकी कार्यावस्थां बिन्दुनामकं च अर्थप्रकृतिं कार्यश्रृखलां अग्रे नीयते । यथा - रत्नावल्यां वत्सराजस्य सागरिकाया: च अनुरागं सुसंगतया विदूषकेन च ज्ञात: । चेत् तदनुरागं लक्ष्यं, चित्रफलकवृत्तान्तेन वासवदत्तया अनुमानं अलक्ष्यमस्ति ।
इति


text:
१८९१
१८९१ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
- ६ सम्बद्धाः लेखाः
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे फ्रान्स्-देशीयः वैद्यः डा अलेक्साण्ड्रे लियोन् नामकः पूर्णतया न वर्धितानां नवजातशिशूनां संरक्षणार्थं "इन्क्युबेटर्" नामकं यन्त्रं संसोधितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे युजीन् दुब्बा नामकः हालेण्ड्-देशीयः वैद्यः "जावा" इति प्रदेशे आदिमानवस्य अवशेषान् संसोध्य तम् "होमो एरेक्टस्" इति गणे योजितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे एट्टन् तम्पुरान् इत्यनेन विरचितं ओदनवनेश्वरविजयम् इति संस्कृतनाटकं सम्पादितम् ।
- अस्मिन् वर्षे ए. आर्. राजराजवर्मणा विरचितं गैर्वाणीविजयम् इति संस्कृतनाटकं पट्टाम्पिविज्ञानचिन्तामणिमुद्रणशालातः ऐदम्प्राथम्येन सम्पादितम् ।
- अस्मिन् वर्षे रक्तसमूहानां शोधकः कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् वैद्यपदवीं प्राप्नोत् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे संस्कृतस्य आधुनिकमहाकाव्यरचयितृषु अन्यतमः आचार्यज्ञानसागरः राजस्थानस्य सिकरमण्डलस्थे राणैलीग्रामे जैनवैश्यपरिवारे जन्म प्राप्नोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे एप्रिल् मासस्य १४ दिनाङ्के भारतस्य संविधानस्य रचयिता, भारतरत्नविभूषितः बि.आर्.अम्बेड्करः जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे जून्-मासस्य ६ दिनाङ्के सुप्रसिद्धः कन्नडलेखकः मास्ति वेङ्कटेश ऐय्यङ्गार्यः जन्म प्राप्नोत् ।
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे नवेम्बर्-मासस्य १४ दिनाङ्के ज्ञानस्य अत्यन्तं विरलायाः शाखायाः "अवशिष्टसस्यविज्ञानस्य" (पेलियोबाटनि) (प्राचीनस्य जीवशास्त्रस्य) तज्ञः बीरबल साहनी भारतदेशस्य पञ्जाबप्रान्तस्य "भेरा” (इदानीं सः प्रदेशः पाकिस्तानदेशे अस्ति ।) इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् ।


text:
धमार्
धमार् (Dhamar) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतप्रकारेषु अन्यतमः । हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीते नैके प्रकाराः विद्यन्ते । ध्रुपद् उत् ध्रुवपद, होरि उत धमार्, खयाल् उत ख्याल्, ठुमरि, टप्पा, दाद्रा, तराना, तिरवत्, गजल्, खव्वालि, सादरा, खमसा, लावणि, चतुरङ्ग,भजन्, सरगम्, रागमाला इत्यादयप्रकाराः सन्ति । तेषु अन्यतमः प्रकारः धमार् भवति। किन्तु ताळे, तथा लये ध्रुपद् प्रकारस्य साम्यत्वं विद्यते । तथैव आलापे नों तों मिलितः भवति । दुगुन्, चौगुन्, बोल् तान्, गमकादयः प्रमुखाः भवन्ति । अस्मिन् प्रकारे गमकप्रयोगाय विशेषस्थानम् अस्ति । तत्त तत्त रागाणां गीतानां शब्दान् स्व स्व रागस्य स्वरैः धमार् ताळे संयोज्य गायन्ति । पूर्वं पखवाज् सहवाद्यम् आसीत् । इदानीं “तबालावाद्यं” प्रमुखं सहवाद्यम् अस्ति । अयं प्रकारः १८ तम शतकपर्यन्तं जनप्रियम् आसीत् । लयस्य गणनायाः रीतिः कष्टम् इत्यतः क्रमेण क्षीयमाणम् अस्ति इति केचनपण्डितानाम् अभिप्रयः ।


text:
सूत्रच्छेद:
पूर्व-पर-अवर-दक्षिण-उत्तर-अपर-अधराणि - प्रथमाबहुवचनम् , व्यवस्थायाम् - सप्तम्येकवचनम् , असंज्ञायाम् - सप्तम्येकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
पूर्व, पर, अवर, दक्षिण, उत्तर, अपर, अधर - इत्येषां गणे पाठात् पूर्वेण नित्यायां सर्वनामसंज्ञायां प्राप्तायां जसि विभाषा आरभ्यते । पूर्वादीनि विभाषा जसि सर्वनामसंज्ञानि भवन्ति व्यवस्थायाम् असंज्ञायाम् । स्वाभिधेयापेक्षावधिनियमो व्यवस्था । पूर्वे, पूर्वाः ; परे, पराः ; अवरे, अवराः ; दक्षिणे, दक्षिणाः ; उत्तरे, उत्तराः ; अपरे, अपराः ; अधरे, अधराः । व्यवस्थायाम् इति किं ? दक्षिणा इमे गाथकाः - प्रवीणाः इत्यर्थः । असंज्ञायाम् इति किम् ? उत्तराः कुरवः । सत्याम् एव व्यवस्थायाम् इयं तेषां संज्ञा ॥
`असंज्ञायाम्` इति। संज्ञायामसत्याम् पूर्वादयश्चेत् संज्ञारूपा न भवन्ती-त्यर्थः। `स्वाभिधेयापेक्ष` इत्यादि अवधिर्मर्यादा,तस्य नियमोऽवश्यम्भावः; अवधिभा-वादभ्रंशः।किंविशिष्टोऽवधिनियमः? स्वाभिधेयापेक्षः ह्रर्थानाम्- पूर्वादिशब्दाभिधयानां यत् पूर्वादित्वम्, तन्नियोगतः कञ्चनावधिमपक्ष्य सम्पद्यते, न त्ववधिनिरपेक्षम्; यथा- पूर्वदेशस्य यत् पूर्वत्वम्,तत्परं देशमपेक्ष्य भवति; परस्यापि यत् परत्वम्, तत् पूर्वदेशम्; तस्मात् पूर्वादिशब्दवाच्यापेक्षेणावश्यं केनचिदवधिना भाव्यम्। तत्र तस्यैवावधेः यः पूर्वादिशब्दार्थापेक्षोऽवधिभाव ऐकान्तिकः, स नियमो व्यवस्था, तस्यां गम्यमानायां पूर्वादीनां शब्दानां स्वाभिधेय एव वत्र्तमानानामियं संज्ञा भवति; न तु वाच्यायाम्। यो हि पूर्वादिशब्दाभिधेयादन्यस्यार्थस्यावधिभूतस्यनियमः, स कतं पूर्वादिशब्दवाच्यो भविष्यति!`पूर्वे,पर्वाः` इति। अत्र परसमादेवावधेरिति गम्यते। `परे,पराः`इति। पूर्व-स्मादेवावदेरिति गम्यते। `प्रवीणाः` इति। कुशला इत्यर्थः। अत्र प्रावीण्यमात्रेण निमित्तेनावधिनिरपेक्ष एव दक्षिणशब्दो वत्र्तत इति व्यवस्था न गम्यते। `सत्यामेव`इत्यादि। जम्बूद्वीपं वावधिमपेक्ष्य तत्रोत्तरशब्दो वत्र्तत इति विद्यत एव व्यवस्था।
असंज्ञायामिति । संज्ञायामसत्याम्, पूर्वादयश्चेत्संज्ञारूपा न भवन्तीत्यर्थः । व्यवस्था उ नियमः, स चात्रार्थादवध्यपेक्ष इत्याह-स्वामिधेयापेक्ष इत्यादि । पूर्वादीनां शब्दानां स्वाभिधेयो दिग्देशकालस्वभावोऽर्थस्तमपेक्षते, तेन वापेक्ष्यते यः स स्वाभिधेयापेक्षः । अवधिः उ मर्यादा; पूर्वदेशस्य यत्पूर्वत्वं तत्परदेशमपेक्ष्य भवति, परस्यापि यत्परत्वं तत्पूर्वदेशम् । एवं दिक्कालयोरपि द्रष्टव्यम् । तस्मात्पूर्वादिशब्दवाच्योऽर्थोऽवश्यमवधिं कञ्चिदपेक्ष्य भवति । तत्र योऽयमपेक्षाया नियमः सा व्यवस्थेति तावद्विवक्षितम् । तस्यां गम्यमानायां पूर्वादिशब्दानां स्वाभिधेय एव वर्तमानानामियं संज्ञा भवति, न तु वाच्यायाम् । प्रवीणा इत्यर्थ इति । अनेन व्यवस्थाभावमाह । न हि प्रवीणशब्द सापेक्षमर्थमाचष्टे । सत्यामेव व्यवस्थायामित्यनेनान्वर्थतां दर्शयति । सुमेरुमवधिमपेक्ष्य कुरुषूतरशब्दो वर्तते, अत्र जसः कार्यं प्रतीति नोक्तम्; विशेषाभावात् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
एतेषां व्यवस्थायामसंज्ञायां सर्वनामसंज्ञा गणपाठात्सर्वत्र या प्राप्ता सा जसि वा स्यात् । पूर्वे । पूर्वाः । स्वाऽभिधेयापेक्षावधिनियमो व्यवस्था । व्यवस्थायां किम् । दक्षिणा गाथकाः । कुशला इत्यर्थः । असंज्ञायां किम् । उत्तराः कुरवः ॥
अथ सर्वादिगणान्तर्गततिसूत्रीसमानाकारामष्टाध्यायीपठितां पूर्वपरेत्यादित्रिसूत्रीं पुनरुक्तिशङ्कां व्युदस्यन् व्याचष्टे--पूर्वपरा। `सर्वानामानी`ति`विभाषा जसी`ति चानुवर्तते। तदाह--एतेषामिति। पूर्वादिसप्तानामित्यर्थः। गण इति। सर्वादिगण इत्यर्थः। या प्राप्तेति। `सर्वादीनि`त्यनेन नित्या संज्ञाया प्राप्तेत्यर्थः। अनेन पूर्वपरेति सूत्रं गणपठितं जसोऽन्यत्र नित्यतया सर्वनामसंज्ञार्थम्। अष्टाध्यायीपठितं तु जसि तद्विकल्पार्थमिति न पौनरुक्त्यमिति सूचितम्। स्वाभिधेयेति। अपेक्ष्यत इत्यपेक्षः। कर्मणि घ??। स्वस्य=ततश्चनियमेनावधिसापेक्षार्थे वर्तमानानां पूर्वादिशब्दानां जसि सर्वनामसंज्ञाविकल्प इति फलति। व्यवस्थायां किमिति। पूर्वादिशब्दानां नियमेनावधिसापेक्ष एवार्थे विद्यमानत्वादिति प्रश्नः। दक्षिणा गाथका इति। अत्र दक्षिणशब्दो नावध्यपेक्ष इति भावः। दक्षिणपार्�आवर्तिनो गाथका इत्यत्र कस्मादित्यवध्यपेक्षा अस्त्येवेत्यत आह--कुशला इत्यर्थ इति। यद्यपि प्रावीण्यमपि कस्मादित्यवध्यपेक्षमेव, तथापि `उत्तरे प्रत्युत्तरे च शक्त` इत्यादि प्रत्युदाहरणं बोध्यमित्याहुः। असंज्ञायां किमिति। `संज्ञोपसर्जनीभूतास्तु न सर्वादयः` इति वक्ष्यमाणतया संज्ञायां सर्वनामत्वस्याऽप्रसक्तेरिति प्रश्नः। उत्तराः कुरव इति। कुरुशब्दो दोशविशेषे नित्यं बहुवचनान्तः। सुमेरमवधीकृत्य तत्रोत्तरशब्दो वर्तत इत्यस्तीह व्यवस्था। किं तु संज्ञाशब्दत्वान्नास्य सर्वनामता। पूर्वादिशब्दानां तु दिक्षु अनादिस्सङ्केत इति न ते संज्ञाशब्दाः। कुरुष तूत्तरशब्दस्याधुनिकस्सङ्केत इति भवत्ययं संज्ञाशब्द इति मन्यते। केचित्त्वसंज्ञायामित्यस्या।ञभावे संज्ञायामेव पूर्वादिशब्दानामप्राप्तविभाषा स्यादित्याहुः।
पूर्वपरावरेत्यादिना। स्वाभिधेयेति। स्वस्य पूर्वादिशब्दस्याऽभिधेयेनापेक्ष्यमाणस्यावधेर्नियम इत्यर्थः। अपेक्ष्यते इत्यपेक्षः। कर्मणि घञ्। कथं तर्हि `दिशः सपत्नी भव दक्षिणस्या` इति ?। अत्राहुः-अस्त्येवात्रापि व्यवस्था, प्रसिद्धत्वान्नावधिवाची शब्दः प्रयुज्यते। न च संज्ञात्वान्निषेधः। आधुनिकसङ्केतो हि संज्ञा, न च दिक्षु साऽस्तीति। `दिक्षु चिरन्तनः, कुरुष त्वाधुनिकः सङ्केत` इत्यत्र तु व्यख्यातृवचनमेव प्रमाणम्। एतेन `वि�ओषां देवाना`मिति व्याख्यातम्, वेदे प्रसिद्धत्वाद्देवगणविशेषे वि�आशब्दस्याधुनिकसङ्केताऽभावात्। दक्षिणा गाथका इति। `गस्थक`निति शिल्पिनि थकन्। इहामुकस्मात्कुशला इत्यवध्यन्वयसंभवेऽपि तन्नियमो नास्तीति भावः। एवम`धरे ताम्बूलरागः, `उत्तरे प्रत्यत्तरे च शक्तः` इत्यपि प्रत्युदाहर्तव्यम्। उत्तराः कुरव इति। सुमेरुमवधिमपेक्ष्य कुरुषु उत्तरशब्दो वर्तते इत्यस्तीह व्यवस्था, किं त्वाधुनिकसङ्केतोऽयमित्याहुः।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
एतेषां व्यवस्थायामसंज्ञायां च सर्वनामसंज्ञा गणसूत्रात्सर्वत्र या प्राप्ता सा जसि वा स्यात्। पूर्वे, पूर्वाः। असंज्ञायां किम्? उत्तराः कुरवः। स्वाभिधेयापेक्षावधिनियमो व्यवस्था। व्यवस्थायां किम्? दक्षिणा गाथकाः, कुशला इत्यर्थः॥
महाभाष्यम्
पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसञ्ज्ञायाम् ।। अवरादीनां च पुनः सूत्रपाठे ग्रहणानर्थक्यं गणे पठितत्वात् ।।। अवरादीनां च पुनः सूत्रपाठे ग्रहणमनर्थकम्। किं कारणम्? गणे पठितत्वात्। गणे ह्येतानि पठ्यन्ते। कथं पुनर्ज्ञायते स पूर्वः पाठः। अयं पुनः पाठ इति। तानि हि पूर्वादीनि। इमान्यवरादीनि। इमान्यपि पूर्वादीनि। एवं तर्ह्याचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति स पूर्वः पाठः। अयं पुनः पाठ इति। यदयं पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वेति नवग्रहणं करोति। नवैव हि पूर्वादीनि। इदं तर्हि प्रयोजनम् ‐ -व्यवस्थायामसञ्ज्ञायाम् इति वक्ष्यामीति। एतदपि नास्ति प्रयोजनम्। एवं विशिष्टान्येवैतानि गणे पठ्यन्ते। इदं तर्हि प्रयोजनम्। द्वयादिपर्युदासेन पर्युदासो मा भूदिति। एतदपि नास्ति प्रयोजनम्। आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति ‐ - नैषां द्व्यादिपर्युदासेन पर्युदासो भवतीति। यदयं ‐ पूर्वत्रासिद्धमिति निपातनं करोति। वार्तिककारश्च पठति ।। जश्भावादिति चेदुत्तरत्राभावादपवादप्रसङ्ग इति ।। । इदं तर्हि प्रयोजनम्, जसि विभाषां वक्ष्यामीति ।


text:
तःपरो यस्मात् सोऽयं तपर इति बहुव्रीहिं दर्शयति, तादपि परस्तपर इति पञ्च-मीतत्पुरुषं च। स पुनः पञ्चमीति योगविभागात् समास इति वेदितव्यः। कथं पुनरेतत् समासद्वयं लभ्यते, यावतैकस्परशब्दः? एकस्याप्यावृत्त्या द्विधा भेदो भविष्यतीत्यदोषः। अत्र हि बहुव्रीहेर्लिङ्गम्--`अतो भिस ऐस्` 7|1|9
इति तपरकरणम्। न ह्रत्र पञ्चमीतत्पुरुष उपपद्यते। अवर्णो ह्रत्र तपरोऽभिमतः, न भिस्। यदि चेह पञ्चमीतत्पुरुषः स्यात्, तर्हि भिस् तपरः स्यात्; यतस्तपरो वर्ण इहोच्यते, न चासौ वर्णः, किं तर्हि? तत्समुदायः। पञ्चमीतत्पुरुषे तु लिङ्गम्--`वृद्धिरादैच्` 1|1|1
इति तपरकरणम्। न ह्रत्र बहुव्रीहिर्युज्यते। यदि बहुव्रीहिः स्यात् तदाऽऽकारस्य तपरत्वं स्यात्,न चाऽऽकारार्थं तपरकरणम्, अपि त्वैजर्थम्। एतच्च तत्रैव प्रतिपादितम्। सवर्णस्येति वत्र्तते, वर्णस्य च सवर्णो न भवति, ननु वर्णसमुदायस्य; तस्मादविशेषाभिधानेऽपि वर्ण एव तपरो विज्ञायत इत्याह-- `तपरो वर्णः` इति। तत्कालस्येति बहुव्रीहिः-- स कालोऽस्येति। अयुक्तोऽयं निर्देशः। तथा हि -- तच्छब्देन तपरः परामृश्यते, तपरश्च वर्णः। कालस्तु क्रियाविशेष इष्यते। तथा ह्रुक्तम्---आदित्यग्रहनक्षत्रपरिस्पन्दमथापरे।भिन्नमावृत्तिभेदेन कालं कालविदो विदुः॥ (वा।प।3.9.76) इति।तत् कुतो वर्णक्रियाविशेषाभिधायिनोस्तपरकालशब्दयोः सामानाधिकरण्यम्? एवं तत्काल इव कालो यस्य स तत्काल इति। अस्यार्थं दर्शयितुमाह-- `आत्मना` इत्यादि। यद्यपि तपरकरणसन्निधानादिहात्मशब्दस्य तत्र वृत्तिर्युक्ता; तथापीह साहचर्यात् तत्सहचरितायामुच्चारणक्रियायां कालाख्यायां स वत्र्तते। कुत एतत्? तपरेण वर्णेन क्रियायास्तुल्यत्वानुपपत्तेः। सम्भवति साहचर्यात् ताच्छब्द्यम्। तदेतदुक्तं भवति- तपर-वर्णसहचरितया क्रियया तुल्यकालस्येति यादृशी तपरवर्णस्योच्चारणक्रिया तादृगुच्चारण-क्रिया यस्येति यावत्। `गुणान्तरयुक्तस्य` इति। यन गुणेन धर्माख्येनोदात्तादिना विशिष्ट उच्चारितस्ततोऽन्यैरुदात्तादिभिर्गुणैः सम्बद्धस्येत्यर्थः।`स्वस्य च रूपस्य` इति। इहापि तदनुवृत्तेः। इहेदं सूत्रं नियमार्थं वा स्यात्? विध्यर्थं वा? यद्यणित्यनुवत्र्तते,ततः पूर्वेणैव `सिद्धे सत्यारम्भो नियमा-र्थो भवति`--- (कात्य।प।62)तपरोऽण् तत्कालस्यैव ग्राहको भवति, नान्यस्येति।अथाणिति निवृत्तम्, ततो विध्यर्थम्।तत्राद्ये पक्षे `विड्वनोरनुनासिकस्यात्` 6|4|41
इत्याकारो दीर्घस्तपरोनिरनुनासिकः सूत्र उपात्तः `भेदका गुणाः` इत्यस्मिन् दर्शने सानुनासिकस्य ग्राहको न स्यात्; अनण्त्वात्। ततश्च निरनुनासिक एवादेशः स्यात्। इतरत्र तु पक्षे सत्यपि भेदकत्वे गुणानामेष दोषो न भवतीति मन्यमानो द्वितीयं पक्षमाश्रित्याह-- `विध्यर्थमिदम्` इति। कथं विध्यर्थमित्याह-- `अणिति नानुवत्र्तते` इति। `अणामन्येषां च ` इत्यादि। युक्तं यदन्येषामेव तपराणां ग्रहणकशास्त्रमिति तेषां पूर्वेण ग्रहणस्यासिद्धत्वात्। अणां तु पूर्वेणैव सिद्धे ग्राहकत्वे कथममित्यत आह--- `अतो भिस ऐस्` इत्यादि।स्यादेतत्, इहापि तत् प्रवृत्तमेवानवकाशत्वादित्यत आह-- `अत पराः` इत्यादि।`आद्गुणः` 1|3|87
इत्यादावतपरा अणोऽवकाशः।अस्य त्वनणस्तपरा दीर्घाः। यथा `विड्-वनोरनुनासिकस्यात्` 1|4|41
इति। ये त्वणस्तपराः, तेषूभयप्राप्तौ परत्वादिदमेव ग्रहणकशास्त्रं प्रवत्र्तत इत्यभिप्रायः।`वृक्षै प्लक्षैः` इति। तृतीयाबहुवचनं भिस्।`अतो बिस ऐस्` ( 7|1|9
इत्यैसादेशः; वृद्धिरेचि` 6|1|85
इति वृद्धिः। `अब्जाः गोजाः` इति। `जनी प्रादु-र्भावे` (धातुपाठः-1149) अप्सु जायते, गोषु जायत इति-- `दजनसनकखनक्रमगमो विट्` 3|2|6
।`खट्वाभिः` इति। कतं पुनरेतत् प्रत्युदाहरणम्, यावता `अन्तादिवच्च` 6|1|82
इत्यन्तादिवद्भावे भवितव्यमेवात्रैस्भावेन, तपरकरणस्य तु य्तरैकादेशो नास्ति तद्वयवच्छेद्यं भविष्यति-- `कीलालपाभिः, सोमपाभिः` इत्यादि? नैष दोषः; अन्तदिवच्च` 6|1|82
इत्यत्र वक्ष्यति--- `वर्णाश्रयविधावन्तादिवद्भावो नेष्यते`इति। तथा हि-- खट्वाभिरितद्यत्रान्तवद्भावाभावात् `अतो भिस ऐस्` 7|1|9
न भवतीति।अथ वा -- `अतः` इत्यत्राकारद्वयप्रश्लेषः कृतः, श्रूयमाणादतो यथा स्यात्।


text: 28a यथोक्तं प्राक् । तस्मादभिप्रायमात्रमेतत् मयैवं विवक्षितमिति । न चैतावता प्रतीतिः प्राप्यते, शब्दस्य न्यायस्य तादृशस्यानुपादानात् । यदि पुनरपरः कश्चित्तादृशमर्थं कथञ्चित् स्वयमभ्यूह्य गृह्णीयात्तस्यैवासौ गुणः । काव्यं तु तादृशं दृष्टमेव । अत एव लोहितादुदधेरित्येतावद् वक्तुं न तु तथाविधः कश्चिद्विशेष उपात्तः, यतो नागरुधिरलोहितत्वमुदधेर्गम्येत । यथोक्तं प्राक् । ततश्चेयत्येव लोहितादुदधेरुद्धृता महावराहेण महीति एतावत्येव निर्विशेषशब्देन न्यायेन वा तादृशेन रहिते वाक्ये निर्दिष्टेन प्रयुज्य उरगासृजो नागरक्तस्य न्येत्वं मयैवं विवक्षितमितिं विवक्षामात्रगम्यत्वं जायते । न तु शब्दोपात्तं न्यायोपात्तं वा नागशोणितं यदुपाधिंकमरुणत्वमर्णवस्य । न च तादृशं सुलभं न्यायशब्दानां रूढ़स्यार्थस्य विवक्षामात्रेण दुष्प्रापत्वात् । तस्मादीदृशं नेयमवगम्यं परिंहर्त्तंव्यम् इति ॥


text:
`स्वादुङ्कारं भुङ्क्ते` इति। `स्वादुमि णमुल्` 3|4|26
। `स्वादुमि` इत्यत एवनिर्देशादुपपदस्य मकारान्तत्वं निपात्यते। स्वादुमिति चार्थग्रहणम्। तेन सम्पन्नादावप्युपपदे णमुल् भवति। `वक्षे` इति। `वच परिभाषणे` (धातुपाठः-1063), `ब्राउवो वचिः` 2|4|56
इति ब्राऊञादेशो वा। `चोः कुः` 8|2|30
इति कुत्वम्।`अन्तग्रहणम्` इत्यादि। `औपदेशिकप्रतिपत्त्यर्थम्` इति। नित्ययोगे बहुव्रीहिविज्ञानादौपदेशिकप्रतिपत्तिः। उपदेशे भवमौपदेशिकम्।तस्य प्रतिपत्तिज्र्ञानम् प्रयोजनं यस्य तत् तथा। एवं मन्यते- विनाप्यन्तग्रहणेन `येन विधिस्तदन्तस्य` 1|1|71
इति सामथ्र्याद्वा कृतस्तदन्तविधौ सिद्धे यदन्तग्रहणं क्रियते तस्यैतत् प्रयोजनम् नियोगतो यस्यैजन्तत्वमुपदेशावस्थायामेव भवति तस्यैव प्रतीतिर्यथा स्यादिति। `आधये` इति। दधातेराङ्पूर्वात् `उपसर्गे घोः किः` 3|3|92
इति किः, `आतो लोप इटि च` 6|4|34
इत्याकारलोपः, चतुर्थ्येकवचने `घेर्ङिति` 7|3|111
इति गुणः। `चिकीर्षदः` इति। करोतेः सन्, `अज्झनगमां सनि` 6|4|16
इति दीर्घः; `सनाशंसभिक्ष उः` 3|2|168
इत्युप्रत्ययः; अतो लोपः, शेषं पूर्ववत्। `कुम्भकारेभ्यः` इति। `कर्मण्यण्` 3|2|1
`उपपदमतिङ` 2|2|19
इति समासः; `बहुवचने झल्येत्` 7|3|103
इत्येत्त्वम्। ननु च लक्षमप्रतिपदोक्तपरिभाषयैव वा `असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे` (व्या।प।42) इत्येव वात्र संज्ञा न भविष्यति- विभक्तिप्रत्ययं ह्राश्रित्य विधीयमानत्वाद् गुणादिकार्यं बहिरङ्गम्, अव्ययसंज्ञा त्वन्तरङ्गम्, बाह्रस्य निमित्तस्यानाश्रयणात्, सत्यमेतत्; एवं त्वर्थप्रतिपत्तौ प्रतिपत्तिगौरवं स्यात्। अतस्तत्परिहारार्थमन्तग्रहणं कृतम्॥