text:
श्रीचक्रसम्बराभिसमयव्याख्या
नमः श्रीचक्रसम्बराय
प्रथमतरं श्मशानपर्वतादावुच्चस्थानेषु
चोपविष्टो मुक्तकेशो दक्षिणाभिमुखो योगी मुखप्रक्षिप्तपञ्चामृतवटिकः श्रीहेरुकेत्यक्षरचतुष्टयस्यार्थमामुखयन्
श्रीकारमद्वयज्ञानं
हे इति हेतुशून्यम्।
रु इतिपगतव्यूहं
क इति न क्वचित् स्थितमिति॥
सर्वसत्त्वहितसुखहेतवे
श्रीहेरुकोऽहमिति त्रिरुच्चार्य द्विभुजसम्बरमात्मानमधिमुच्य तदनन्तरम् - ओंकारादि
हुँ हुँ फट् मन्त्रमालिकालिपंक्तिं पञ्चरश्मिकां त्रिरुच्चार्य परिवेष्ट्य स्थिता स्फरन्ति
(?)। चक्रे देवतावृन्दमर्द्धितविप्रवृन्दां(न्दं) भावयित्वा किं
कर्तव्यमित्याह -
प्रथमं तावद्योगेश्वरेण
चतुर्ब्रह्याविहारिणा भावव्यम्। एवं सर्व कृत्वा चतुर्ब्रह्याविहारभावनेति कुतो लभ्यते? गुरुपदेशतो योगेश्वरवचनाच्च।
अभिमात्रसत्त्वापेक्षया संक्षिप्ता मैत्रयादि [सं] [अ] सारदुःखादुद्धृत्य
तथतैकरसमहासुखे सर्वसत्त्वा मया प्रतिष्ठापयितव्या इति। तत्र दुःखोद्धरणात्करुणा। सुखे
प्रतिष्ठा[पना] न्मैत्री। तथता रुपत्वेनोपेक्षा। स्थिरसुखत्वेन मुदित। विस्तारात्तु
मैत्र्यदिभावना प्रसिद्धैव। भाव्यमित्यनेन सर्वेयं भावनासूचिता। प्र योगनमुच्यतेसर्वविकल्पमलनाशाय
शून्यताधिमोक्षः। द्विभुजसम्बराहङ्कारेण सर्वकायव्यापारशुद्धिः। सर्वस्य च जगतोऽनादिसंसिद्धिप्रकृतिपरिशुद्धश्रीहेरुकरुपता
च सूचिता। आलिकालिभावनया सर्ववाग्व्यापारविशुद्धिः। बोधिचित्तोत्पादेन सर्वकुशलमूलवृद्धिः
विशुद्धस्कन्धादिसमुन्त(मन्त)पूजादिकं बोधिः शीघ्रहेतुकं भवतीत्यत आह ततः पञ्चस्कन्धाहङ्कारमुत्पादयेत्।
तत्र रुपादिषु विज्ञानपर्यन्तेषु फेनबुद्रुदमरीचिकदलीमायोपमत्वेन निश्चयो वैरोचनादयः
सर्वतथागतत्वे तथतायामित्यर्थः। य द्वा वैरोचनादि[देवता]धिमोक्ष एवं तेषां
विशुद्धिः। तत्र रुपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानेषु वैरोचनरत्नसम्भव अमिताभ अमोघपसिद्धिवज्रसत्त्वाः।
रुपादितथतायामक्षोभ्यः। शुक्ल(सित)पीतरक्तहरितशुक्ल(रक्त)कृष्णाः षडेते वर्णतो
बोद्धव्याः। चक्रोद्यतदक्षिणकरो घण्टायुतसर्वकटिस्थवाम[क]रो वैरोचनः रत्नसम्भवमिताभामोघसिद्धयो
रत्नरक्तपध्मविश्ववज्रोद्यतसलीलदक्षिणभुजाः घण्टायुतहृद्रतवामकराः। वज्रसत्त्वो वज्रधारी
सलीलहृद्रतदक्षिणकरः घण्टायुतसगर्वकटिस्थवामकरः। हेरुकवज्रः सवज्रभूस्पर्शमुद्रादक्षिणकरः
[घण्टायुतसगर्वकटिस्थवामकरः]। चक्षुषोरित्यादि।
अन्य तन्त्रेषु सिद्धस्तु()। क्षितिगर्भवज्र
पाणीखगर्भलोकेश्वरसर्वनिवरणविष्कम्भिसमन्तभद्राः।
अत्र मोहवज्रादयः क्रमशो बोद्धव्याः। [शुक्ल] [अ] कृष्णपीतरक्तश्यामसितवर्णाः।
मोहवज्रश्चक्रोद्यतदक्षिणकरः सलीलघण्टायुतहृद्रतवामकरः। द्वेषवज्रः सवज्रहृद्रतदक्षिणकरः
सगर्वघण्टान्वितकटिस्थवामकरः।ईर्ष्र्यागमात्सर्यवज्राः क्रमशो रत्नरक्तकमलविश्ववज्रोद्यतसलीलदक्षिणभुजाः
घण्टान्वितसलीलहृद्रतवामकराः। ऐश्वर्यवज्रस्तु सवज्रहृद्रतदक्षिणकरः घण्टान्वितसगर्वकटिस्थवामकरः।
पातनीमारणिकर्षणीनर्त्तेश्वर्य एकवक्त्राश्चतुर्भुजाः पीतकृष्णरक्तहरितवर्णाः। लोचनामामकी
पान्डरातारा [आकाशधातु]स्वभावाः चक्रकर्तिवज्रकर्तिकमलकर्तिखड्गकर्तिधारिदक्षिणभुजद्वयाः। कपालखट्वाङ्गधारिवामभुजद्वयाः।
पध्मज्वालिनी धूम्रशुक्लरक्तत्रिमुखी षड्भुजाधर्मधातुवज्रस्वभावा धूम्रवर्णा कपालखट्वाङ्गपाशधारिवाम
[भुजत्र]या अङ्कुशब्रह्मामुण्डकर्तिशोभितदक्षिणभुजत्रया। आदर्शज्ञानस्वभावो वैरोचनः।
समताज्ञानस्वभावो वज्रसूर्यः। प्रत्यवेक्षणाज्ञानस्वभावः पध्मनर्तेश्वरः। कृत्यानुष्ठानज्ञानस्वभावो
वज्रराजः। अत्र साधनं सुविशुद्धधर्मधातुज्ञानस्वभावो वज्रसत्त्वः। धर्मधातुस्वभावोऽक्षोभ्यः।
मोहविनाशनात् मोहवज्रः। द्वेषद्वेषणाद् द्वेषवज्रः। इष्र्याविनाशनादीष्र्यावज्रः। सर्वाङ्गविनाशाद्रागवज्रः।
मात्सर्य विनाशनान्मात्सर्यवज्रः। सर्वेश्वर्यदानादैश्वर्यवज्रः। नामानुरुपकर्मसाधिकाः
पातन्यादयः। वैरोचनादय आलीदपदाः जटामुकुटिनः त्रिनेत्राः पञ्चमुद्रिणः। देव्यो मुक्तकेश्यो
नग्ना आलीदपदाः। तत इति स्कन्धादिशोधनानन्तरम्। वज्रपञ्जरं विचिन्तयेत्। पूर्वादिदिक्षु
निवेशयेत्। उर्द्भ्यं तु शरजालकम्। हूंकारेण विश्ववज्रमर्यीं भूमि मधितिष्ठेत्। तद्रश्म्यवभासतः
वज्रप्राकारं वज्रवितानं चेति। एषा सप्तवाक्यानां यथोपदेशमानुपूर्वी लिख्यते। वामज्र्जन्यङ्गुष्ठच्छोटिकादानपूर्वकम्।
ओं सुम्भनिसुम्भेत्यादि चतुरो मन्त्रानुच्चारयन् कृष्णहतितरक्तपीतवर्णेः ब्रह्याण्डरसातलव्यापिज्व[ल]न्महाकायान्। पूर्वोत्तरपश्चिमदक्षिणासु
दिक्षु क्रमेण निवेशयेत्। सुम्भदिमन्त्ररश्मिभिस्तद्वर्णाश्चतुरः प्राकारान् तत्समकालमेव
हूंकारज तदधिष्ठितविश्ववज्रेण विश्ववज्रमर्यी भूमिमारसातलपर्यन्तां तद्वज्ररश्मिभिः
पञ्चसूचिका वज्राकारमुपरिशरजालम्। तस्माधो वज्रपञ्जरं वज्रवितानं च यथास्थनं विचिन्तयेत्।
ततः सुम्भादिमन्त्रचतुष्टयनिष्पन्नाः
काकास्यादि चतस्रो देव्यः। तदेवोभयोभयमन्त्ररश्मिसम्भूता यमदाद्यादिचतस्र देव्यः। एता
अष्टौ द्विभुजैकवक्त्राः। नाभेरधः शूलाकारादक्षिणे वज्रमुद्ररधराः। वामे आत्मरुपिकीलकहस्ताः
स्फरणयोगेन गत्वा दशदिग्गतविघ्नवृन्दमानीय दीर्घनादोच्चारितहूंकारनिष्पन्नाष्टदिगष्टप्राकारसमीपकूपेषु
प्रवेश्य कीलनमन्त्रोच्चारणपूर्वकं विघ्नवृन्दं कीलयन्त्यः आकोटनमन्त्रोच्चारणपूर्वकमाकोटयन्त्यः
कीलनाकोटनाभ्यां विघ्नवृन्दं महासुखेन तथतैकरुपं विचिन्तयेत्।
पुनः शेषविघ्नानुत्साद्य
प्राकारे लीयमानासु तासु तोये तोयस्फालनबिन्दुनिर्गमन्यायेन सीमाबन्धनार्थ वर्तुलां
वज्रपद्यचक्रप्राकारान्विचिन्तयेत्। तदेवं वज्रप्राकारादिकं निःसन्ध्यैकखण्डीभूतं सर्वथा
निर्विघ्नं च जगदधिमुञ्चेत्। वज्रपञ्जरादि(दे)रनन्तरं किमर्थ
मन्त्र(मर्थमन्त्र) शून्यताभावनेति न चोद्यम्, यतोऽधिमात्रप्रज्ञाधिकारादिदं
तन्त्रं तस्य च शुन्यतैव परमा रक्षा। कथं तहिं बहिर्लेख्यमण्डले बाह्यावज्रावलीति चेत्
न। यदेव भगवतो निष्पत्तिस्तदेव समयचक्रपरिच्छेदिकाया विश्ववज्रावलेर्निष्पत्तेः। त
त इति रक्षाभावनानन्तरम्। स्वहृदय इति रक्षापञ्जरमध्यस्थितस्यात्मनो हृदये। अकारेणेति
अनुस्वारयुक्तेनाक्षरपरिणतचन्द्रोपरि। हुंकारेण वज्रधरुपेण। वज्रधरस्य च चन्द्रमण्डलित्वं
युक्तमेव। नानारश्मिविस्फुरन्तमिति स्फुरत्पञ्चरश्मिकम्। निजवर्णस्तु हूंकारं चास्यपारदर्शिदृशः।
मध्ये नीलत्वेन बाह्यो शुभ्रत्वेन। संपूज्येति वीणादिषोडशदेवीभिः। तत्र वीणा वंशा मृदङ्गा
मुरजा एकवक्त्राश्चतुर्भुजाः। नीला पीता रक्ता हरिताः स्वस्ववाद्यवादनतत्परप्रधानभुजद्वया
वज्रवज्रघण्टाघराऽपरभुजद्वयाः। हास्या लास्या गीता [नृत्या] एकमुखाश्चतुर्भुजाः।
अरुण नील पीत हरिताः। हास्या हास्याभिनयकरद्वया।लास्या वज्रवज्रघण्टाधारिसगर्वलास्याभिनयप्रधानभुजद्वया। गीता कं[सीका]धारिभुजद्वया। नृत्या
कमलाभिनयप्रधानभुजद्वया। आसा मन्यदक्षिणोत्तर(णेतर)भुजद्वया(ये) कपालखट्वाङ्गौ।
पुष्पा धूपा दीपा गन्धाः श्वेतधूम्रदीपशिखाभरक्तवर्णाश्चतुर्भुजा एकमुखाः। आसां प्रधानैकभुजे
पुष्पधूपकटच्छुकदीपयष्टिगन्धशङ्खम्(शङ्खाः)। इतरभुजत्रयेषु
डमरुकपालखट्वाङ्गानि। अदर्शा रसा स्पर्शा धर्माः। श्वेतरक्तहरितधवलाश्चतुर्भुजैकमुखाः
प्रधानैकभुजेन दर्पण(ण)रसपात्रविश्ववज्रधर्मोदयधराः। इतरभुजत्रयेषु डमरुकपालखट्वाङ्गानि। अष्टपदमन्त्रैः
स्तुत्वा ततः सर्वसत्त्वाभ्युद्धरणायात्मानं तेभ्यो निर्र्यात्य पापदेशनाद्यर्थ रत्न्त्रयं
मे शरणमित्यादिगाथां त्रिधा पठेदिति पुण्यसम्भार उक्तः। तत इत्यादिना ज्ञानसम्भारमाह।
पूज्यपूजकपूजादीनां विज्ञप्तिमात्राव्यु(भ्यु)पगमे ओंकारः। स्वभावशुद्धोऽहमिति
ग्राहकविशुद्धिः। पुनः भूयः। शून्यं विचिन्तयेदिति तद्विकल्पमपि त्यजेत्। चित्तमात्रं
तु चित्तमात्रमपि। वै तिष्ठेदिति नादरुपेणावस्थितम्। बोधिसम्भारभावनैरिति बोधिसम्भारो
महाकरुणा तद्भावनासहितं द्रष्टव्यम्। मन्त्रोच्चारणपूर्वकम्। प्रतिभासमात्रज्ञानलक्षणां
शून्यतां भावयेदित्यर्थः प्रतिभसमात्रं ज्ञानमिति। ओं स्वभावेत्यस्यानन्तरम्। तदयमर्थः।
पूजाद्यनन्तरं पूजादिकं प्रतित्यसमुत्पन्नचित्तमात्रत्वेनाधिमुच्य। आत्मनः षिरः कण्ठहृत्सु
हेरुकेत्यक्षक्षरत्रयं भावयेन्। हेत्वपगता[ः] सर्वधर्माः। एवं
उहापगताः। न क्वचित् स्थिता इति निरुध्य। एवंरुपान् सर्व[धर्मान्] अजानन्तः। सत्त्वा
आत्मात्म(त्मि)यादिग्रहेण संसरन्ति। ततोऽहं हेरुको भूत्वा तथा करिष्यामि यथैवों रुपान्
सर्वधर्मान् ज्ञास्यन्तीति धर्मालम्बनां करुणामुत्पाद्य। ओं स्वभावेत्यादि मन्त्रमुच्चारयन्
त्रैधातुकं शून्यं पश्येत्। प्रणिधानवशात्तच्चित्तमुपर्युपरि स्थितम्। सितरक्तकृष्ण
ओं आ हूंकाररुपं चिन्तयेत्। तत ओंकारात्कायचक्रे देवता[ः] संस्फार्य जगदर्थ
कृत्वा समापत्तिपूर्वकं द्रवीकृत्य तस्मिन्नेव प्रवेशयेत्। तथा आःकाराद्वाक्चक्रदेवता।
हूंकाराच्चित्तचक्रदेवता। तत ओंकारं आःकारे आःकारं हूंकारे उ(हूं)कारं हकारे हकारं
शिरसि शिरोऽर्धचन्द्रे अर्धचन्द्रं बिन्दौ बिन्दुं नादे अन्तर्भाव्यम्। बालाग्रशतसहस्रभागप्रमाणमवस्थाप्य
धर्मतामनवबुध्य संत्वा[ः] संसरन्ति। ततश्र्चाहं धर्मतामवबुध्य अवबोधयिष्यामीति। करुणानालम्बनं
महाबीजभूता (तं) विभाव्यम्। ओं शून्यताज्ञानवज्रेत्यादि मन्त्रमुच्चार्य नाद त। तत इति
शून्यतातः। विबुध्येति नादरुपेण स्वचित्तं नभस्यवस्थाप्य। आधाराधेय[रुपं] संस्थितम्। वायुमण्डलाद्युपरि
गतं चिन्तयेत्। अयमुद्देशः। अस्य निर्देशो यंकारेत्यादिषु निर्जातम्। विश्र्ववज्रमित्यस्यायमर्थः।
सुमेरुपरि पंकारजविश्र्वपद्यकर्णिकोपरीत्यर्थः। वि[श्र्वपध्ममष्टदल]कर्णिकाकेशरान्वितमित्यस्य
पध्मस्य दिगनुक्रमेण वर्णा उच्यन्ते।
पूर्वादिदिग्वासिफलारुणाभं
वम्।
प्रेतापिशाचानदिशौ() च दूर्वाश्यामाब्जकृष्णं
खलु विश्र्वपध्मम्॥
इत्यस्यायमर्थः।
पूर्वादिदिग्ग च पीतम्। नैर्क्रत्यां श्यामः। एशान्यां कृष्णः। आलिकालियोगमिति वामदक्षिणावर्तस्थिता
त्विका [ब] तदाकृति चन्द्रमण्डलं चिन्तयेदिति वर्तते॥ इति योगः॥
तन्मध्ये इति चन्द्रमध्ये।
हूंकारं नादात्क्रमेण निष्पन्नम्। वज्रसत्त्वस्वरुपकमिति। हेतुवज्रधररुपम्। नाना रश्मिनिश्र्चरन्तमिति।
मुखनिर्गतपञ्चचक्रदेवताभिर्जगत्तन्मयीकृत्य संहरणेन च दशदिग्वर्तिसिद्धवीरयोगिन्या योगपूर्वकं द्रवीकृत्य नादे प्रवेश्य चिन्तयेदिति। परमानन्दस्वरुपं
बीजं तत्कालं तदभिमुखी व्यस्य हेतुर्वज्रधररुपता। भगवता सहजानन्दरुपत्वात् फलरुपता॥
इत्यनुयोगः॥
(तत्परिणतमिति) वज्रपरिणतम्। श्रीहेरुकवज्रमिति
सकलं भगवन्तं सहजरुपनिष्पन्नम्। त्र्यक्षरदिमन्त्रमुच्चारयेत्। ओं आः हूं। ओं सर्ववी
भावाभावविकल्पविनाशनमोक्षस्वपुपम्। उपचितसकलकुशलमूलत्वेन जटामकुटमण्डितम्। धर्मधातोः
समुत्थितत्वात् कपालमालशेखरम्। स्रवद्वोधिचित्तस्वभावत्वात् अर्धचन्द्रधारिणम्। सकलजगदर्थकारकत्वेन
विश्र्वज्राक्रान्त(लङ्कृत)मौलिनम्। मिथ्यादृष्टिप्रहाणाद्विकृताननम्। मिथ्यादृष्टिप्रहाणाद्विकृताननम्।
चतुर्मारविनाशनाद्दंष्ट्रीत्कटभीषणम्। पञ्चतथागतचतुर्देवीस्वभावशमथविपश्यनाभ्यासरतियोगात्
शून्याङ्गारादिरश्म्यान्वितम्(शृङ्गारादिरसान्वितम्)। रागादिविशोधकम्
व्याघ्रचर्मनिवसनम्। आलिकालिपञ्चाशदक्षरस्वभावशिरोमालाम् भस्मना(मालाभस्मना) सर्वान्गलेपनं
तु सर्वाङ्गव्यापकबोधिचित्तसूचकम्।
अग्रत इति सम्मुखं
भगवन्तमालिङ्ग्य स्थितैत्यर्थ। खण्डमण्दितमेखलेति कपालखण्डकृतकटिभूषणा। कल्पाग्निवदिति
शून्यरुपतया जगदनुपलम्भसाम्यात्। महातेजा इति सुविशुद्धज्ञानालोकयोगात्। सूर्यप्रभामण्डलिनी
रजोयोगाद् ब्रु(स्र)वन्ती। पञ्चमुद्राविभूषिता बोद्धव्या। समावैष्ट्यति(समावेष्टेति) वृक्षारोहकरणस्थिता।
महासुखकरुणात्मिकेति विपश्यनारुपे महासुखे निमग्नपि जगदर्थकारिका।
इर्षद्धास्यपरिष्वङ्गे
नग्नत्वं मुक्तकेशता।
रोमञ्चैः स्वसुखोत्पत्तौ
पञ्चलिङ्गानि वाह्यातः॥
साक्षल्लिङ्गत्रयस्योक्तैरुह्यां
लिङ्गद्वयं ततः।
पञ्चवक्त्रं(चक्र) स्थिता देव्यः
पञ्चलिङ्गव्यवस्थितः॥
कुलिशादिशोधनमुच्यते
शुक्लहूंकारेण वज्रं कृष्णं रक्तव्या(आ)कारेणारक्ततन्मणिपीतव्या(द्य)कारेणाधिष्ठिताग्रः।
अकारेण रक्तं त्रिदलं पध्यम्। द्यकारेण बीरबोधिचित्तोपलक्षकं सितकिञ्जल्कं पीतद्यकाराधिष्ठिताग्रम्।
तत ओं वैरोचनीय इत्यादि। ओं सर्वबुद्धडाकिनीय इत्यदिभ्यां देव्या हृदयोपहृदयमन्त्राभ्यां
नाभौ हृदि। तथा स्वहृदयोपहृदयोपऋदयमन्त्राभ्यां कण्ठे ललाटे च भगवर्ती भगवान् चुम्बयेत्।
भगवती च भगवती च भगवधृधयोपहृदयमन्त्राभ्यां कण्ठललाटयोः भगवन्तं चुम्बयेत्। ततः त्र्यक्षरेण
रतिमरभेत्। बह्योऽपि शोभनरतेरयमेव विधिः।
देवीषु वामे वीरेषु
दक्षिणे प्रथमं चिह्नन्यासो ज्ञेयम्। जटामकुटाङ्कपट्टका इति जटामुकुटिनो वीरपट्टयुक्ताश्चेत्यर्थः।
चूडेति रुचकपर्यायः। द्वौ हि रुपो मनोहराविति विदिग्वर्तिभ्यो मानुखी(षी)मुखा द्विवर्णा
न तु काकादिमुखा। प्रेतासनमहाघोरा इत्यष्टावपि बोद्धव्याः। श्मशानवासिनीत्वाच्छवासनत्वमासाम्।
वीरयोगिनीनामिति वाराह्यादीनाम्।
देवताकाराभिनिवेशत्यागाय
सर्वज्ञतालाभदर्शनाय च बोधिपाक्षिकधर्मयोजना। तत्र कायानुस्मृत्युपस्थानं रुपस्कन्धपरिज्ञानप्रारम्भः।
वेदनास्मृत्युपस्थानं वेदनास्कन्धपरिज्ञानप्रारम्भः। धर्मानुस्मृत्युपस्थानं संज्ञासंस्कारस्कन्धयोर्मायोपमत्वेनावधारणः(णा)। विज्ञानस्कन्धस्य
स्वरुपेण प्रतिवेधश्र्चित्तनुस्मृत्युपस्थानम्। सद्धर्मश्रुताद्यभिलाषे अत्यन्तादरः
छन्दरिधि(ऋद्धि)पादः। वीर्येऽनवरताभ्यासो वीर्यक्रद्धिपादः। मीमांसाक्रद्धिपादोऽत्यन्तविचरणा।
चित्तक्रद्धिपादो बोधौ साक्षात्क्रियायामतिशयः। सत्यरत्नत्रयकर्मफलेष्वभिसंप्रत्ययः
श्रद्धेन्द्रियमिदं तदित्यवधारणे एश्वर्यम्। वीर्येन्द्रियमवश्यकर्तव्यं तथावधारणम्।
स्मृतीन्द्रियममुषीतस्मरणतयाऽविद्याऽनवकाशः। समाधीन्द्रियं चित्तैकाग्रतायामैश्र्वर्यम्।
प्रज्ञेन्द्रियं हेयोपादेयत्वेनावधारणम्। पञ्चेन्द्रियाण्येवो प्रकर्षपर्यन्तावस्थायाम्।
श्रद्धाबलादिव्यपदेशं
लभमानानि श्रद्धाबलं वीर्यबलं स्मृतिबलं समाधिबलं प्रज्ञाबलमित्यभिधीयन्ते। समाधिसम्बोध्यङ्गं
समाधिरेव बोधिः कारणम्। वीर्यसम्बोध्यङ्गं कौसीद्यस्यानवकाशं। प्रीतिसम्बोध्यङ्गं कु[श]ले आग्रहः। प्रस्रब्धिसम्बोध्यङ्गं
कुशले कर्मणी चित्तस्य कर्मण्यता। धर्मप्रविचयसम्बोध्यङ्गं नैरात्म्यस्वरुपस्य तथतेत्यवधारणम्।
स्मृतिसम्बोध्यङ्गं अविस्मरणशीलता। उपेक्षासम्बोध्यङ्गं समाधौ अनाभोगता।
सम्यग्दृष्टिः बुद्धवाक्ये
परमगौरवमविपरीतार्थप्रतिपत्तिः। सम्यक्सङ्कल्पः प्रारब्धरस्य सत्कृत्यस्यापरित्यागः।
सम्यक्वाक् सत्त्वाविसंवादकं वचनम्। सम्यक्कर्म
दशकुशलानतिक्रमे कृत्यम्। सम्यग़ाजीवः सत्त्वाविहेठनारुपेण जीवनम्। सम्यग्व्यायामः कुशलार्चन्(र्थ) घटनम्। सम्यक्स्मृतिः
बुद्धवचनानुस्मरणम्। सम्यक्समाधि[ः] श्रीहेरुकरुपालम्बनम्।
अथात इत्यादि सुगमम्।
पीठेत्यादि यथाक्रमं दशभूमिविशुद्धपीठादियोजनयेत्यर्थः। तत्र पीथोपपीठादयः क्रमशः प्रमुदिता
विमला प्रभाकरी अर्चिष्मती सुदुर्जया अभिमुखी दुरंगमा अचला साधुमती धर्ममेघा। पूं जेत्यादि।
अत्रोपदेशः। पूं जां इत्यादि सर्व सानुस्वारं निरुपयता(तां) पूंकाराद्यक्षरपरिणतानि
अर्ध(त्र) शून्यचक्राकाराणि पीठादिस्थानानि शिरःप्रभृति(षु) क्षटिति द्रष्टव्यानि।
तेषु पीठादिषु तत्स्थानं गता नाङ्यतद्देवतारुपेण परिणम्य व्यवथिताद्रष्टव्याः। कर्ण
इति कर्णविवराभ्यन्तरे। एवं मुखनाभिलिङ्गगुदभ्रूमध्ये चक्षुन्र्नासिकास्वपि बोद्धव्यम्।
खेचरीति स्वर्गगतानां सन्ग्रहः। भूचर्या मत्यानाम्। पाताल वासिन्या(नीति) पातालगतानाम्।
यथा बाह्यो पीठादिसमीपस्था नद्यस्तोयेन धो(पो)षं कुर्वन्ति तद्वद्देहेऽपि
नाङ्यो नखादीनां घोषं(पोषं) कुर्वन्तीति समानता। बाह्यो वज्रपीठं महाबोधिसंज्ञ्कं स्थानं नैरञ्जना
च नदी। देहे महासुखचक्रं वज्रपीठमवधूती निरञ्जना। वक्त्रवामदक्षिणनासापुटगुदद्द्वारेषु
क्रमेण काकास्यादयो द्वारपालिन्यः। सव्यावसव्यश्रोत्रसव्यावसव्यनेत्रेषु यमदाद्यादयः।
ललाटकण्ठनाभिकमलकर्णीकासु डाकिन्यादयश्चतस्रः। भट्टारकभट्टारिकास्थानम् उपदेशाद्वोद्धव्यम्।
इति सम्पूर्णकायमण्डलं मुहुर्मुहुर्दृदमखिमोक्तव्यम्।
उक्तार्थमेव निगमयति
कायवाक्चित्तभेदेनेति। स्वर्गमत्र्यपा तालमेकमूर्तिर्भवेदिति। स्वर्गादिभिरभिन्नदेहं
तत्स्वभावो भगवान् भवेदुत्पद्यत इत्यर्थः। कथमित्याह कायवाक्चित्तभेदेनेति। बह्याभ्यन्तराभ्यां
चक्रत्रयस्य भाव इति यावत्। कुत इत्याहत्र्यक्षरस्वभावत इति। त्र्यक्षरान्नादपरिणामद्वारेण
स्वस्वभाव उत्पत्तिर्यस्य हकारस्य स तथा, तस्या सहजानन्दरुपेणेत्यर्थः।
क्षटितेति। चिह्नादिनिरपेक्षत्वेन क्षटिताकारयोगात्मा। भगवत्या सहैव सकृन्निष्पत्तेः
क्षटिताकारमुद्रवत्। आत्मसमकालमेव प्रज्ञावानित्यर्थः। क्षटिता सर्वसर्वेणेति कूटागारवीरवीरेश्वरीभिः
सह सकृन्निष्पत्तेः। क्षटिता मन्त्रमुच्चरेदिति निष्पत्तिसमकालमेवो मन्त्रोच्चारणात्।
मन्त्रत्रयमाह ओं आः हुं इत्यादि। तत इत्याद्युद्देशश्लोकः आशु इति अर्घादिनिरपेक्षः।
अथेत्यादि निर्देशः। ओं ह इत्यादयो मन्त्रदेवतयोरभेदात्तत्तद्वर्णा मन्त्रा भाव्याः।
वज्रसत्त्वादीनां वर्णानुक्रमेण सितपीतरक्तकृष्णरक्तहरिता। सर्वाङ्गेष्वस्रमिति चर्ंआद्यंतरगताः।
परमाणवस्नभ)स्वभावस्तद्वर्णाः। तदेव भगवत्याम्। ओं वं इत्यादयो मन्त्राः रक्तनीलसितपीतहरितधूम्रधूसरवर्णाः।
अथवा तत्तन्मन्त्रनिष्पन्नान्ने(न्नेष्व)ष्टस्थानेषु वज्रसत्त्वादयो
भाव्याः। वज्रसत्त्ववैरोचनपध्मनर्त्तेश्वरश्रीहेरुकवज्रसूर्यपमाभ्यः(परमाश्वाः)। सितपीतरक्तकृष्णरक्तहरितवर्णाः।
त्रिमुखः षट्भुजो वज्री। तदन्ये चतुर्भुजा एकवक्त्राः। वज्रं डमरुकं शिरःसव्येषु घण्टाकपालखट्वाङ्गानि
वामेषु। शुक्लरक्तकृष्णानि प्रधानसव्येतरमुखानि वज्रिणःऽन्येषां चक्रं पध्मं वज्रं
रत्नं खड्गमेव च। डमरुकं च सव्ययोः। घण्टाकपालखट्वाङ्गं पुनर्वामयोः। वाराही रक्तनील
हरितमुखा वामे कपालं खट्वाङ्गं पाशम्। दक्षिणे अङ्कुशब्रह्मामुण्डकर्तिधारिणी। योगिनी
मोहनी सञ्चालनी(रणी) सन्त्रासनी चण्डिकाः नीलसित पीत हरितधूम्रधूसरवर्णाः। मुक्तकेशा नग्नाः।
त्रिनेत्राः।षड्भुजाः सकपालखट्वाण्गघण्टा[ः] च वामे। पुनर्दक्षिणे
डमरुकर्तिधारिण्यः सर्ववा(सर्वा) आलीदासनस्थाः त्रिनेत्राः। ये चात्र शुभ्राश्र्चन्द्रप्रभामण्डलिनः अन्ये
तु सूर्यप्रभामण्डलिनः। अथाग्रग्रन्थ्या तर्जनीभ्याः (अथाग्रग्रन्थितर्जनीभ्यां) ग्रन्थीकृत्य एतदुक्तं
भवति। वीणादिषोडशदेवीभिः पूज्यमानम्। मुग्रामन्त्राभ्यां प्रेरितं हृद्वीजरश्मिभिराकृष्टं
ज्ञानचक्रदशदिग्वर्तिवीरेश्र्वरीपरिणामरुपम्। क्षटीत्यात्मनि प्रवेशयेत्। तत ओं योगेत्यादि
मन्त्रमुच्चारयन् कमलावर्तेन हृदयमुद्रान् दद्यात्। हृदयमुद्रोपसंहरे आलिङ्गनभिनयं
कुर्वन् ओं आः हूं इत्यादि पूर्वोक्तमन्त्रत्रयेणाधितिष्ठेदिति।
ततो अभिषेकं दापयेत्।
तत्रायमुपदेशः। ज्ञानचक्राकर्षणसमकालमाकृष्टभिर्वज्रयोगिनीभिर्ज्ञानामृतपूर्णकपालडमरुकधारिणीभिः।
हृद्रीजनिर्गतवीणादिदेवीपूजार्चिताभिः।यथाहीत्यादि वारिणेत्यन्तं पठन्तीभिरीषदावर्जितम्
वामकरकपालनिपतत् ज्ञानामृतधाराभिरभिषिच्यमानं समयमण्डलं महासुखमयमात्मानं विभाव्य।
शेषाम्बुनिष्पन्नान् तथागतान् स्वशिरसिदेवतानां च दृष्ट्वा ओं सर्वतथागतेत्यादि मन्त्रमुच्चारयेत्।
ततो भगवतोऽक्षोभ्यम्। भगवत्या वैरोचनम्। डाकिन्यादीनां रत्नसम्भवं चित्तवाक्कायचक्रगतानाम् अक्षोभ्यामिताभवैरोचनान्
समयचक्रगतान्(नां) अमोघसिद्धिम्। ततः पूजापुरस्सरं रसाख्यं देव्युपदौकितामृतमास्वाद्य हृदयाद्यष्टपदान्तमन्त्रैः
स्तुति कुर्यात्। ततः पञ्चज्ञानत्रिकायात्मकं प्रतिबिम्बोपमं मण्डलमधिमुञ्चेत्। जापानन्तरमुक्तं
बलिविधानम्। पश्र्चाद्वक्तव्यम्। नखदन्तादयः खण्डकपालिन इति खण्डकपालिनस्वभवा नखदन्तादय
इत्यर्थः।
ब्रह्यासूत्रादीनां
मन्त्रादिरुपां विशुद्धिमाह मूलमन्त्रादीत्यादि पुनः पुनः एवं सूचयति। मुद्राधारणं
विनापि मन्त्रोच्चारणा[त्] देवता दृश्यं फलं स्यादित्यर्थः। मूलमन्त्रो मालामन्त्र। स एवादिः श्रेष्ठः।
वीरमिति वीरस्य। धातुकल्पितमिति नखदन्तादयः इत्यर्थः। षट्भि कवचस्य वीरेणेति षट्भिर्भगवतः
कवचमन्त्रैरित्यर्थः। मुद्रेयमिति षण्मुद्रा इत्यर्थः। वज्रवाराह्या यन्मन्त्रमिति।
देव्या मालामन्त्रेण इत्यर्थः। सर्वबुद्धडाकिन्य इति ओं सर्वबुद्धडाकिनीये वज्रवर्णनीये
हूं हूं फट् स्वाहेत्यनेनेत्यर्थः।षड्योगिनीमन्त्रेणेति कवचगतषड्योगिनीमन्त्रैः। सर्वचक्रस्य
योगिन्य इति डाकिन्यादियममथनीपर्यन्तानां देवनां मन्त्रैरित्यर्थः। मन्त्रयानकरोटकमिति
मन्त्रोऽत्र करुणा। वैरोचनीति यन्मन्त्रमिति ओं वज्रवैरोचनीये हूं हूं फट् स्वाहेत्यनेन।
एवमित्यादिना पर्यटनकाले यत्कर्तव्यं। तदाह विचिन्त्येति। कवचयित्वा आक्षेपमन्त्रः।
ओं सुम्भनिसुम्भेत्यादि चतुर्मुखमन्त्रः। तेन सुरक्षितौ मुहुर्मुहुरुच्चारणात्। ब्रह्याचर्य
सदा भूत्वेति संवाररुपेण सर्वभावानां निरन्तरव्यवलोकनं कृत्वेत्यर्थः। मन्त्रं वै अष्टपदाच्चिर्चतमिति
अष्टपदमन्त्रैरन्यानर्चयेत्। गुरुबुद्धबोधिसत्त्वांश्र्च दृष्ट्वा संवराधिमोक्षेणाष्टपदमन्त्रेणार्चयित्वा
वन्दनादिकं कुर्यात् चर्याकाले तु आत्मानमेव। चक्रसंवरसंवर इति निजरुपाभिन्नत्रैधातुकस्वभाव
इत्यर्थः। सप्तत्रिंशद्धोधिपाक्षिकधर्मयोजनया सर्वज्ञता। दशभूमिविशुद्धपीठादियोजनया
मार्गज्ञता तथा कवचादिविशुद्धियोजनपर्यन्तेन
सर्वाकारज्ञता प्रोक्ता॥ इत्यतियोगः॥
इदार्नी महायोगेन
वज्रधरतामाह। आलिकालिं पुरो ध्यात्वेत्यादि। पुरः प्रथमं चन्द्रं भावयेदित्यर्थः। तस्येति
चन्द्रस्य। अक्षरमिति हूंकारम्। परमं पदमिति वज्रधरस्य बीजम्। भावयेद्देवतारुपमिति
हूं परिणामेन। कायवाक्चित्तं च व(चित्तव)ज्रिणमिति वज्रधरमित्यर्थः।
पिण्डातीतं भवेत्त्स्येति भगवतः क्रमेण लीयमानस्य नादरुपतां भावयेदित्यर्थः। चित्तमेव
चित्तनादमपि। अचिन्त्यमित्यदिना पूर्वकमेव निर्दिशति। सोपीति तमपि। चित्तं चैव न लक्षितमिति
अचिन्त्यमित्यपि विकल्पो न भवेदित्यर्थः। अस्य निर्देशः। चित्ये(न्तये)दित्यादि। सोप्यचिन्त्यं
वेति अचिन्त्यमेव भावयेदित्यर्थः। धारणीमिति महामुद्रासिद्धिम्। अनेन सर्वेणेदं प्रतिपादितम्
आलिकालिपक्तिं पञ्चरश्मिकां स्फरन्र्ती चक्रदेवतामुच्चारयन् दक्षिणेन वायुना निःसृत्य
जगत्त्रिचक्रीकृत्यानादिसिद्धवीरयोगिनीसमरसीभूतां वामपुटेन प्रविश्य नाभौ प्रतिबिम्बतत्त्वाकारचन्द्रमण्डलीभूतां
विचिन्त्य तत्र क्षटिति हूंकारं तच्चन्द्रबीजपरिणतं भगवन्तं शुक्लवर्णमालीदासनस्थमाकाशलिखितचित्रसदृशं
द्विभुजमेकवकां वज्रवज्रघण्टाधरोभयभुजाभ्यां वज्रकपालधारिद्विभुजैकमुखरक्तवज्रवाराहीसमापन्नं
दृष्ट्वा मायासुरतध्वनिना समाकृष्ट(ष्य) त्रैधातुकात्मकं
चक्रमात्मनि क्रमेणान्तर्भावयेत्। क्रमस्तु जगतः श्मशानेषु। श्मशानानि बाह्याचक्रे।
बाह्याचक्रं कायचक्रे। कायचक्रं वाक्चक्रे। वाक्चक्रं चित्तचक्रे। चित्तचक्रं च दिग्गतडाकिन्यादिषु।
एशान्यादिविदिग्गतरुपिण्यादिषु। डाकिन्यादीनां यथास्वं भगवन्मुखेषु। भगवान्भगवती च
द्विभुजतत्प्रज्ञायाः। ते च समस्तरतेन महारागद्रवापन्ने तद्द्रवपरिणतं सिन्दूररक्तमुक्ताफलसदृशं
हंकारं महासुखमयं उकारश्र्च शिरसि शिरोऽर्धचन्द्रे अर्धचन्द्रं बिन्दौ बिन्दुं नादेनादमात्रं
बालाग्रशतसहस्रभागरुपं पश्येत्। अधिमात्रस्तु तमपि नोपलम्भयेदित्यर्थः॥ इति महायोगः॥
खेदे सति क्षटिति
मण्डलचक्रमधिमुच्य नाभिचन्द्रे श्र्वेतरक्तं हूंकारं नादं वा दृष्ट्वा त्र्यक्षरमुच्चारयन्
तस्माद् नादाद् यथोपदेशं निर्गमवायुना पञ्चचक्राणि संस्फार्य जगदर्थ कारयित्वा पुनरुच्चारयन्।
मन्त्रेण सहैव मगलासूत्राकर्षणन्यायेन प्रवेशवायुना तस्मिन्नेव नादे प्रवेशयेत्। एवं
पुनः पुनः कुर्यात्॥ इति वज्रजापः॥
तथैव तस्मादेव नादात्
हृदयोपहृदयमुच्चारयन्। चक्रसम्बरदेवता वृन्दस्फरणसंहरणेन पूर्ववत् हृदयोपहृदयमन्त्रान्
जपेत्। प्रत्येकं देवता मन्त्रोच्चारणपरिसमाप्तौ प्रत्येकं संअफरणसंहरणम्॥ इति समयजापः॥
सर्वधर्मसमताहङ्कारेण
मन्त्रामालां स्वमुखे एव प्रविश्य वज्रमार्गेण पध्मे गत्वा अवधुतीमार्गेणोत्थाय भगवतीमुखन्निसृत्य
स्वमुखद्वारेण प्रवेश्य नादे विलिय पुनस्तस्मादुत्थाय पूर्ववत् तदेव भ्रमन्र्ति भावयन्
मालामन्त्रं जपेत्॥ इति दोलाजापः॥
ततो वक्ष्यमाणक्रमेण
बलिं दत्वा प्रविधानं च कृत्वा देवतारुपेण विहरेदिति। श्मशान(स्नान)कालेऽभिषेकविधिं
विदधीत। भोजनकाले तु मण्डलचक्रात्मकं देहं क्षटिति विचिन्त्य यथाविधानं बलिं दत्वा
त्र्यक्षरेण वा बलिमधिष्ठाय ओं ख ख खाहीत्यादि मन्त्रेणैकवारोच्चारितेन दिप्पालेभ्यो
दत्वा ज्वलनादिविधिना शोधितभक्तदिकं सर्वधर्मसमताहङ्कारपूर्वकं ओं समयशुद्धाः सर्वधर्माः
समयशुद्धोऽहमिति। हूंकारेण शुक्लवज्रमर्यि जिह्यां विधाय ओं अमृतोदकः हूं हूं ठ ठ त्रां
आः खं हूं इत्यनेनधिष्ठाय त्र्यक्षरेण च नाभिस्थहूंकारं ददन् वा प्रीणयेदिति।
मध्याह्न्सन्ध्यायां
तु ध्यानगृहं प्रविश्य त्र्यक्षरादिमन्त्रत्रमुच्चारयन् क्षटिति मण्डलचक्रमधिमुच्य
पूर्ववत् सर्व कृत्वा यथासुखं विहरेदिति। अर्धरात्रसन्ध्यायां मध्याह्नसन्ध्यावत् सर्व
कृत्वा सर्ववाग्व्यापारम् आलिकालिमयं बुद्धा(द्ध्वा)
ओं एह्योहि महावीर
शुद्धवाक्यस्य देशक।
शून्यताज्ञानमेवं
च सृष्टिसंहारस्वयं(सं)भव॥
अकारादिक्षकारान्तं
हुं हुं फडित्युच्चार्य प्रभास्वरमामुखीकृत्य निद्रायाश्र्च प्रभास्वरतामधिमुच्चन्
शयीत। सर्वासु सन्ध्यासु प्रते शताक्षरं पठेत्। पुनः प्रभातसन्ध्यायां प्रभास्वरोत्थितं
मण्डलचक्रमधिमुच्य ओं एह्योहि इत्यादि सर्व मन्त्रं पतितो(पठित्वो)त्थाय पूर्वोक्तं
सर्वमनुतिष्ठे(नुष्ठे)दिति।
खट्वाङ्गदेवतामूर्तिरित्यादि
न क्वचित् स्थितमितिपर्यन्तो ग्रन्थो वैरोचनीति यन्मन्त्रं कपालकृतशेखरमित्यस्मादन्तरं
योजितव्यम्। देवतामूर्तिरिति श्रिहेरुकमूर्तिः यद्धा कङ्कालदण्डः खट्वाङ्गस्वभावो बोद्धव्यः।
प्रज्ञा शून्यता। डमरुकध्वनिः प्रतिश्रुत्कोपमप्रतिपादकः। उपलम्भ स्वभावाद्दिनस्तु
भगवान्। अनुपलम्भस्वभावत्वाद्योगिनी रात्रिः। निर्वाणं निर्गतवीरं षष्ठमं चित्तनिर्मितमिति।
निर्वाणस्मरणं जीवितेन्द्रयनिरोधात्। निर्वणान्निर्गतो गन्धर्वसत्त्वः। स च पञ्चाभिज्ञो
लक्षणालङ्कृतशरीरो ज्ञानस्वभावो व्यवस्थापयते। विज्ञानमात्ररुपत्वात् षष्ठत्वेन मीयते
निश्र्चीयत इति षष्ठमम्। अत एव चित्तनिर्मितमिति वीरं भगवन्तं तद्रूपत्वेन अधिमुच्य
भावयेदित्यर्थः। यद्वा निर्वाणं धर्मधातुः क्लेशोपक्लेशशमनात्। निर्गतसत्त्वार्थकारको
ज्ञानमयं कायः। षष्ठं धर्मधातुमा(म)तिपरिच्छिनतीति।
तत्तथा चित्तनिर्मितमिति। विनेयचित्तम पेक्षतया प्रतिभाषणात्। शुद्धं(द्ध)धर्मस्य निर्माणं
वाराहीरुपदर्शितमिति। शुद्धधर्मः शून्यता। तत्स्वभावा वाराहीत्यर्थः। चित्तविश्राम्य
इत्यादिना दृष्टानुशंसमाह। योगिति योगिनः। निर्वाणं मरणम्। नैव दर्शिंतं न पारमार्थिकम्।
गृहादृहान्तरगमनमिव चित्तविश्राममात्रं मरणमित्याकूतम्। च्युतिकाले मरणकाले। योगीनामिति
योगी। मृत्युर्नामविकल्पोऽयमिति लौकिकोऽयं विकल्पः। खेचरीपदमिति प्रभास्वरपदम्। एतदुक्तं
भवति। मरणसमये श्रीहेरुकवाराहीप्रभृतिवीरवज्रयोगिनीनीभिर्नानाविधिपुष्पधूपध्वजपताकादिव्यग्रकराभिः
प्रभास्वरपदे प्रवेशयेत् इत्यर्थः।
॥ श्रीचक्रसम्बराभिसमयव्याख्या
समाप्ता कृतिरियं शाश्वतवज्रस्य ()॥
The rights of the materials herein are as indicated by the source(s) cited. Rights in the compilation, indexing, and transliteration are held by University of the West where permitted by law. See Usage Policy for details.
Subscribe to our newsletter for latest updates about the canon text of our project


c: text/html

text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
अनुप्रतिगृणश्च॥ १।४।४१
पदच्छेदः॥
अनुप्रतिगृणः ६।१ च ० पूर्वस्य ६।१ ४० कर्त्ता १।१ ४० सम्प्रदानम् १।१ ३२ कारके ७।१ २३
समासः॥
अनु च प्रति च अनुप्रती, ताभ्यां घृणा, अनुप्रतिघृणा, तस्य अनुप्रतिगृणः, द्वन्द्वगर्भपञ्चमीतत्पुरुषः।
अर्थः॥
अनु पूर्वस्य प्रति पूर्वस्य च गृणातेः धातोः प्रयोगे पूर्वस्य कर्त्ता यत् कारकं, तत् सम्प्रदानसंज्ञकं भवति।
उदाहरणम्॥
होत्रे अनुगृणाति। होत्रे प्रतिगृणाति। (होतुः मन्त्रोच्चारकस्य प्रोत्साहणार्थं अपरः मन्त्रम् उच्चारयति इत्यर्थः)
काशिका-वृत्तिः
अनुप्रतिगृणश् च १।४।४१
पूर्वस्य कर्ता इति वर्तते। अनुपूर्वस्य प्रतिपूर्वस्य च गृणातेः कारकम् पूर्वस्याः क्रियायः कर्तृभूतं संप्रदानसंज्ञं भवति। होत्रे ऽनुगृणाति। होता प्रथमं शंसति, तम् अन्यः प्रोत्साहयति। अनुगरः, प्रतिगरः इति हि संसितुः प्रोत्साहने वर्तते। होत्रे ऽनुगृणाति, होतारं शंसन्तम् प्रोत्साहयति इत्यर्थः।
न्यासः
अनुप्रतिगृणश्च। , १।४।४१
"अनुप्रतिगृणः" इति श्नाप्रत्ययेन निर्देशात् क्र्यादिपठितस्य "गृ? शब्दे" (धा।पा।१४९८) इत्यस्य, न "गृ? निगरणे" (धा।पा।१४१०) इत्यस्य तौदादिकस्य। "होता प्रथमं शंसति"इति। एतेन स्तुतिक्रियायाः पूर्वस्या होता कत्र्तेति दर्शयति। प्रोत्साहयतीत्यनेनागृणातिप्रतिगृणातिशब्दयोरर्थमाचष्टे। कथं पुनज्र्ञायते-- अनुपूर्वः प्रतिपूर्वश्च शंसितुर्गृणातिः प्रोत्साहने वत्र्तत इत्याह-- "अनुगरः प्रतिगरः" इति। अनुगीर्यते = होता प्रथमं प्रशस्यते येन शब्देन सोऽयमनुगरः। एवं प्रतिगीर्यते येन स प्रतिगरः। पूर्वसय् कत्र्तेत्येव, होत्रेऽनुगृणातिक सदसीत्यधिकरणस्य मा भूत्॥
बाल-मनोरमा
अनुप्रति गुणश्च ५७१, १।४।४१
अनुप्रतिगुणश्च। पूर्वस्य कर्तेत्यनुवर्तते। "गृ?
शब्दे" इत्यस्य श्नान्तस्याऽनुकरणशब्दाद्गृण इति षष्ठी। अत्र गृ()धातुः शंसितृकर्मके शंसनविषयकप्रोत्साहने वर्तते। तत्र पूर्वव्यापारस्य शंसनस्य कर्ता संप्रदानमित्यर्थः। तदाह--आभ्यामिति। पूर्वसूत्रे प्रत्याङ्भ्यामिति द्विवचननिर्देशबलात्प्रत्येकमेव धातुसंबन्धावधारणात्तत्साहचर्यादिहापि प्रत्येकमेव धातुसंबन्ध इत्यबिप्रेत्यादाहरति--होत्रे अनुगृणाति प्रतिगृणाति वेति। होत प्रथममिति। शंसितारं होतारम् उत्तरोत्तरशंसनविषये प्रोत्साहयतीति यावत्। "ओऽथ मोदै वे"ति प्रतिगरमन्त्रः। "ओ" इति संबोधने, मोदै" इति लोडुत्तमपुरुषैकवचनम्। "व" इत्येवकारार्थे। हे होतः। अथ त्वदीयशंसनान्तरं तुष्याम्येवेति तदर्थः। प्रोत्साहने होतुः कर्मत्वं प्राप्तं, पूर्वव्यापारं शंसनं प्रति कर्त्तृत्वाद्धोतुः संप्रदानत्वम्।
तत्त्व-बोधिनी
अनुप्रति गृणश्च ५१३, १।४।४१
अनुप्रति। "गुण" इति श्रान्तस्यानुकरणशब्दात्षष्ठी। प्रत्याङ्भ्याम्---"इति पूर्वसूत्रे द्विवचननिर्देशात्प्रत्येकमेव धातुसम्बन्ध इथि निर्धारिते तत्साहचर्यादिहापि प्रत्येकमेव धातुसम्बन्ध इति सूचयन्नाह---आभ्यां गृणातेरिति। होत्रे इति। कर्मत्वे प्राप्ते वचनम्।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
अध्यायः ६५
ऋषयः ऊचुः ॥
आदित्यवंशं सोमस्य वंशं वंशविदां वर ॥
वक्तुमर्हसि चास्माकं संक्षेपाद्रोमहर्षणम् ॥१॥
सूत उवाच ॥
अदितिः सुषुवे पुत्रमादित्यं कश्यपाद्द्विजाः ॥
तस्यादित्यस्य चैवासीद्भार्यात्रयमथापरम् ॥२॥
संज्ञा राज्ञी प्रभा छाया पुत्रांस्तासां वदामि वः ॥
संज्ञा त्वाष्ट्री च सुषुवे सूर्यान्मनुमनुत्तमम् ॥३॥
यमं च यमुनां चैव राज्ञी रेवतमेव च ॥
प्रभा प्रभातमादित्याच्छायां संज्ञाप्यकल्पयत् ॥४॥
छाया च तस्मात्सुषुवे सावर्णि भास्कराद्द्विजाः ॥
ततः शनिं च तपतीं विष्टिं चैव यताक्रमम् ॥५॥
छाया स्वपुत्राभ्यधिकं स्नेहं चक्रे मनौ तदा ॥
पूर्वो मनुर्न चक्षाम यमस्तु क्रोधमूर्च्छितः ॥६॥
संताडयामास रुषा पादमुद्यम्य दक्षिणम् ॥
यमेव ताडिता सा तु छाया वै दुःखिताभवत् ॥७॥
छायाशापात्पदं चैकं यमस्य क्लिन्नमुत्तमम् ॥
पूयशोणित संपूर्णं कृमीणां निचयान्वितम् ॥८॥
सोपि गोकर्णमाश्रित्य फलकेनानिलाशनः ॥
आराधयन्महादेवं यावद्वर्षायुतायुतम् ॥९॥
भवप्रर्सादादागत्य लोकपालत्वमुत्तमम् ॥
पितॄणामाधिपत्यं तु शापमोक्षं तथैव च ॥१०॥
लब्धवान्देवदेवस्य प्रभावाच्छूलपाणिनः ॥
असंहती पुरा भानोस्तेजोमयमनिंदिता ॥११॥
रूपं त्वाष्ट्री स्वदेहात्तु छायाख्यां सा त्वकल्पयत् ॥
वडवारूपमास्थाय तपस्तेपे तु सुव्रता ॥१२॥
कालात्प्रयत्नतो ज्ञात्वा छायां छायापतिः प्रभुः ॥
वडवामगमत्संज्ञामश्वरूपेण भास्करः ॥१३॥
वडवा च तदा त्वाष्ट्री संज्ञा तस्माद्दिवाकरात् ॥
सुषुवे चाश्विनौ देवौ देवानां तु भिषग्वरौ ॥१४॥
लिखितो भास्करः पश्चात्संज्ञापित्रा महात्मना ॥
विष्णोश्चक्रं तु यद्घोरं मंडलाद्भास्करस्य तु ॥१५॥
निर्ममे भगवांस्त्वष्टा प्रधानं दिव्यमायुधम् ॥
रुद्रप्रसादाच्च शुभं सुदर्शनमिति स्मृतम् ॥१६॥
लब्धवान् भगवांश्चक्रं कृष्णः कालाग्निसन्निभम् ॥
मनोस्तु प्रथमस्यासन्नव पुत्रास्तु तत्समाः ॥१७॥
इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्णुः शर्यातिरेव च ॥
नरिष्यंतश्च वै धीमान् नाभागोरिष्ट एव च ॥१८॥
करूषश्च पृषध्रश्च नवैते मानवाः स्मृताः ॥
इला ज्येष्ठा वरिष्ठा च पुंस्त्वं प्राप च या पुरा ॥१९॥
सुद्युम्न इति विख्याता पुंस्त्वं प्राप्ता त्विला पुरा ॥
मित्रावरुणयोस्त्वत्र प्रसादान्मुनिपुंगवाः ॥२०॥
पुनः शरवणं प्राप्य स्त्रीत्वं प्राप्तो भवाज्ञया ॥
सुद्युम्नो मानवः श्रीमान् सोमवंशप्रवृद्धये ॥२१॥
इक्ष्वाकोरश्वमेधेन इला किंपुरुषोऽभवत् ॥
इला किंपुरुषत्वे च सुद्युम्न इति चोच्यते ॥२२॥
मासमेकं पुमान्वीरः स्त्रीत्वं मासमभूत्पुनः ॥
इला बुधस्य भवनं सोमपुत्रस्य चाश्रिता ॥२३॥
बुधेनांतरमासाद्य मैथुनाय प्रविर्तिता ॥
सोमपुत्राद्बुधाच्चापि ऐलो जज्ञे पुरूरवाः ॥२४॥
सोमवंशाग्रजो धीमान्भवभक्तः प्रतापवान् ॥
इक्ष्वाकोर्वंशविस्तारं पश्चाद्वक्ष्ये तपोधनाः ॥२५॥
पुत्रत्रयमभूत्तस्य सुद्युम्नस्य द्विजोत्तमाः ॥
उत्कलश्च गयश्चैव विनताश्वस्तथैव च ॥२६॥
उत्कलस्योत्कलं राष्ट्रं विनताश्वस्य पश्चिमम् ॥
गया गयस्य चाख्याता पुरी परमशोभना ॥२७॥
सुराणां संस्थितिर्यस्यां पितॄणां च सदा स्थितिः ॥
इक्ष्वाकुज्येष्ठदायादो मध्येदशमवाप्तवान् ॥२८॥
कन्याभावाच्च सुद्युम्नो नैव भागमवाप्तवान् ॥
वसिष्ठवचनात्त्वासीत्प्रतीष्ठाने महाद्युतिः ॥२९॥
प्रतिष्ठा धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य महात्मनः ॥
तत्पुरूरवसे प्रादाद्राज्यं प्राप्यः महायशाः ॥३०॥
मानवेयो महाभागः स्त्रीपुंसोर्लक्षणान्वितः ॥
इक्ष्वाकोरभवद्वीरो विकुक्षिर्धर्मवित्तमः ॥३१॥
ज्येष्ठः पुत्रशतस्यासीद्दश पंच च तत्सुताः ॥
अभूज्ज्येष्ठः ककुत्स्थश्च ककुत्स्थात्तु सुयोधनः ॥३२॥
ततः पृथुर्मुनिश्रेष्ठा विश्वकः पार्थिवस्तथा ॥
विश्वकस्यार्द्रको धीमान्युवनाश्वस्तु तत्सुतः ॥३३॥
शाबस्तिश्च महातेजा वंशकस्तु ततोभवत् ॥
निर्मिता येन शाबस्ती गौडदेशे द्विजोत्तमाः ॥३४॥
वंशाच्च बृहदश्वोभूत्कुवलाश्वस्तु तत्सुतः ॥
धुंधुमारत्वमापन्नो धुंधुं हत्वा महाबलम् ॥३५॥
धंधुमारस्य तनयास्त्रयस्त्रैलोक्यविश्रुताः ॥
दृढाश्वश्चैव चंडाश्वः कपिलाश्वश्च ते स्मृताः ॥३६॥
दृढाश्वस्य प्रमोदस्तु हर्यश्वस्तस्य वै सुतः ॥
हर्यश्वस्य निकुंभस्तु संहताश्वस्तु तत्सुतः ॥३७॥
कृशाश्वोथरणाश्वश्च संहताश्वात्मजावुभौ ॥
युवनाश्वो रणाश्वस्य मांधाता तस्य वै सुतः ॥३८॥
मांधातुः पुरुकुत्सोभूदंबरीषश्च वीर्यवान् ॥
मुचुकुंदश्च पुण्यात्मा त्रयस्त्रैलोक्यविश्रुताः ॥३९॥
अंबरीषस्य दायादो युवानाश्वोपरः स्मृतः ॥
हरितो युवनाश्वस्य हरितास्तु यतः स्मृताः ॥४०॥
एते ह्यंगिरसः पक्षे क्षत्रोपेता द्विजातयः ॥
पुरुकुत्सस्य दायादस्त्रसद्दस्युर्महायशाः ॥४१॥
नर्मदायां समुत्पन्नः संभूतिस्तस्य चात्मजः ॥
विष्णुवृद्धः सुतस्तस्य विष्णुवृद्धा यतः स्मृताः ॥४२॥
एते ह्यंगिरसः पक्षे क्षत्रोपेताः समाश्रिताः ॥
संभूतिरपरं पुत्रमनरण्यमजीजनत् ॥४३॥
रावणेन हतो योऽसौ त्रैलोक्यविजये द्विजाः ॥
बृहदश्वोऽनरण्यस्य हर्यश्वस्तस्य चात्मजः ॥४४॥
हर्यश्वात्तु दृषद्वत्यां जज्ञे वसुमना नृपः ॥
तस्य पुत्रोभवद्राजा त्रिधन्वा भवभावितः ॥४५॥
प्रसादाद्ब्रह्मसूनोर्वै तंडिनः प्राप्य शिष्यताम् ॥
अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्य तदाज्ञया ॥४६॥
गणैश्वर्यमनुप्राप्तो भवभक्तः प्रतापवान् ॥
कथं चैवाश्वमेधं वै करोमीति विचिंतयन् ॥४७॥
धनहीनश्च धर्मात्मा दृष्टवान् ब्रह्मणः सुतम् ॥
तंडिसंज्ञं द्विजं तस्माल्लब्धवान्द्विजसत्तमाः ॥४८॥
नाम्नां सहस्रं रुद्रस्य ब्रह्मणा कथितं पुरा ॥
तेन नाम्नां सहस्रेण स्तुत्वा तण्डिर्महेश्वरम् ॥४९॥
लब्धवान्गाणपत्यं च ब्रह्मयोनिर्द्विजोत्तमः ॥
ततस्तस्मान्नृपो लब्ध्वा तण्डिना कथितं पुरा ॥५०॥
नाम्नां सहस्रं जप्त्वा वै गाणपत्यमवाप्तवान् ॥
ऋषय ऊचुः ॥
नाम्नां सहस्रं रुद्रस्य तांडिना ब्रह्मयोनिना ॥५१॥
कथितं सर्ववेदार्थसंचयं सूत सुव्रत ॥
नाम्नां सहस्रं विप्राणां वक्तुमर्हसि शोभनम् ॥५२॥
सूत उवाच ॥
सर्वभूतात्मभूतस्य हरस्यामिततेजसः ॥
अष्टोत्तरसहस्रं तु नाम्नां श्रृणुत सुव्रताः ॥५३॥
यज्जप्त्वा तु मुनिश्रेष्ठा गाणपत्यमवाप्तवान् ॥
ॐ स्थिरः स्थाणुः प्रभुर्भानुः प्रवरे वरदो वरः ॥५४॥
सर्वात्मा सर्वविख्यातः सर्वः सर्वकरो भवः ॥
जटी दंडी शिखंडी च सर्वगः सर्वभावनः ॥५५॥
हरिश्च हरिणाक्षश्च सर्वभूतहरः स्मृतः ॥
प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च शांतात्मा शाश्वतो ध्रुवः ॥५६॥
श्मशानवासी भगवान्खचरो गोचरेर्दनः ॥
अभिवाद्यो महाकर्मा तपस्वी भूतधाराणः ॥५७॥
उन्मत्तवेषः प्रच्छन्नः सर्वलोकः प्रजापतिः ॥
महारूपो महाकायः सर्वरूपो महायशाः ॥५८॥
महात्मा सर्वभूतश्च विरुपो वामनो नरः ॥
लोकपालोऽन्तर्हितात्मा प्रसादोऽभयदो विभुः ॥५९॥
पवित्रश्च महांश्चैव नियतो नियताश्रयः ॥
स्वयंभूः सर्वकर्मा च आदिरादिकरो निधिः ॥६०॥
सहस्राक्षो विशालाक्षः सोमो नक्षत्रसाधकः ॥
चन्द्रः सूर्यः शनिः केतुर्ग्रहो ग्रहपतिर्मतः ॥६१॥
राजा राज्योदयः कर्ता मृगबाणार्पणो घनः ॥
महातपा दर्घितपा अदृश्यो धनसाधकः ॥६२॥
संवत्सरः कृतो मंत्र प्राणायामः परंतपः ॥
योगी योगो महाबीजो महारतो महाबलः ॥६३॥
सुवर्णरेताः सर्वज्ञः सुबीजो वृषवाहनः ॥
दशबाहुस्त्वनिमिषो नीलकंठ उमापतिः ॥६४॥
विश्वरूपः स्वयंश्रेष्ठो बलवीरो बलाग्रणीः ॥
गणकर्ता गणपतिर्दिग्वासाः काम्य एव च ॥६५॥
मंत्रवित्परमो मंत्रः सर्वभावकरो हरः ॥
कमंडलुधरो धन्वी बाणहस्तः कपालवान् ॥६६॥
शरी शतघ्नी खङ्गी च पट्टिशी चायुधी महान् ॥
अजश्च मृगरूपश्च तेजस्तेजस्करो विधिः ॥६७॥
उष्णीषी च सुवक्त्रश्च उदग्रो विनतस्तथा ॥
दीर्घश्च हरिकेशश्च सुतीर्थः कृष्ण एव च ॥६८॥
श्रृगालरूपः सर्वार्थो मुंडः सर्वशुभंकरः ॥
सिंहशार्दूलरूपश्च गंधकारी कपर्द्यपि ॥६९॥
ऊर्ध्वरेतोर्ध्वलिङ्गी च ऊर्ध्वशायी नभस्तलः ॥
त्रिजटी चीरवासाश्च रुद्रः सेना पतिर्विभुः ॥७०॥
अहोरात्रं च नक्तं च तिग्ममन्युः सुवर्चसः ॥
गजहा दैत्यहा कालो लोकधाता गुणाकरः ॥७१॥
सिंहशार्दुलरूपाणामार्द्रचर्मांबरंधरः ॥
कालयोगी महानादः सर्वावासश्चतुष्पथः ॥७२॥
निशाचरः प्रेतचारी सर्वदर्शी महेश्वरः ॥
बहु भूतो बहुधनः सर्वसारोऽमृतेश्वरः ॥७३॥
नृत्यप्रियो नित्यनृत्यो नर्तनः सर्वसाधकः ॥
सकार्मुको महाबाहुर्महाघोरो महातपाः ॥७४॥
महाशरो महापाशो नित्यो गिरिचरो मतः ॥
सहस्रहस्तो विजयो व्यवसायो ह्यनिन्दितः ॥७५॥
अमर्षणो मर्षणात्मा यज्ञहा काम नाशनः ॥
दक्षहा परिचारि च प्रहसो मध्यमस्तथा ॥७६॥
तेजोपहारि बलवान्विदितोऽभ्युदितो बहुः ॥
गंभीरघोषो योगात्मा यज्ञहा कामनाऽशनः ॥७७॥
गंभीररोषो गंभीरो गंभीरबलवाहनः ॥
न्यग्रोधरूपो न्यग्रोचो वश्वकर्मा च विश्वभुक् ॥७८॥
तीक्ष्णोपायश्च हर्यश्वः सहायः कर्मकालवित् ॥
विष्णुः प्रसादितो यज्ञः समुद्रो वडवामुखः ॥७९॥
हुताशनसहसायश्च प्रशांतात्मा हुताशनः ॥
उग्रतेजा महातेजा जयो विजयकालवित् ॥८०॥
ज्योतिषामयनं सिद्धिः संधिर्विग्रह एव च ॥
खङ्गी शंखी जटी ज्वाली खचरो द्युचरो बली ॥८१॥
वैणवी पणवी कालः कालकंठः कटं कटः ॥
नक्षत्रविग्रहो भावो निभावः सवतोमुखः ॥८२॥
विमोचनस्तु शरणो हिरण्यकवचोद्भवः ॥
मेखलाकृतिरूपश्च जलाचारः स्तुत स्तथा ॥८३॥
वीणी च पणवी ताली नाली कलिकटुस्तथा ॥
सर्वतूर्यनिनादी च सर्वव्याप्य परिग्रहः ॥८४॥
व्यालरूपी बिलावासी गुहावासी तरंगवित् ॥
वृक्षः श्रीमालकर्मा च सर्वबंधविमोचनः ॥८५॥
बंधनस्तु सुरेन्द्राणां युधि शत्रुविनाशनः ॥
सखा प्रवासो दुर्वापः सर्वसाधुनिषेवितः ॥८६॥
प्रस्कंदोप्यविभावश्च तुल्यो यज्ञविभागवित् ॥
सर्ववासः सर्वचारी दुर्वासा वासवो मतः ॥८७॥
हैमो हेमकरो यज्ञः सर्वधारी धरोत्तमः ॥
आकाशो निर्विरूपश्च विवासा उरगः खगः ॥८८॥
भिक्षुश्च भिक्षुरूपी च रौद्ररूपः सुरूपवान् ॥
वसुरेताः सुवचस्वी वसुवेगो महाबलः ॥८९॥
मनो वेगो निशाचारः सर्वलोकशुभप्रदः ॥
सर्वावासी त्रयीवासी उपदेशकरो धरः ॥९०॥
मुनिरात्मा मुनीर्लोकः सभाग्यश्च सहस्रभुक् ॥
पक्षी च पक्षरूपश्च अतिदीप्तो निशाकरः ॥९१॥
समीरो दमनाकारो ह्यर्थो ह्यर्थकरो वशः ॥
वासुदेवश्च देवश्च वामदेवश्च वामनः ॥९२॥
सिद्धियोगापहारी च सिद्धः सर्वार्थसाधकः ॥
अक्षुण्णक्षुण्णरूपश्च वृषणो मृदुरव्ययः ॥९३॥
महासेनो विशाखश्च षष्टिभागो गवां पतिः ॥
चक्रहस्तस्तु विष्टंभी मूलस्तम्भन एव च ॥९४॥
ऋतुर्ऋतुकरस्तालो मधुर्मधुकरो वरः ॥
वानस्पत्यो वाजसनो नित्यमाश्रम पूजितः ॥९५॥
ब्रह्मचारी लोकचारि सर्वचारि सुचारवित् ॥
ईशान ईश्वरः कालो निशाचारी ह्यनेकदृक् ॥९६॥
निमित्तस्थो निमित्तं च नंदीर्नंदिकरो हरः ॥
नंदीश्वरः सुनंदी च नंदनो विषमर्दनः ॥९७॥
भगहारी नियंता च कालो लोकपितामहः ॥
चतुर्मुखो महालिंगश्चारुलिङ्गस्तथैव च ॥९८॥
लिंगाध्यक्षः सुराध्यक्षः कालाध्यक्षो युगावहः।
बीजाध्यक्षो बीजकर्ता अद्यात्मानुगतो बलः ॥९९॥
इतिहासश्च कल्पश्च दमनो जगदीश्वरः ॥
दंभो दंभकरो दाता वंशो वंशकरः कलिः ॥१೦०॥
लोककर्ता पशुपतिर्महाकर्ता ह्यधोक्षजः ॥
अक्षरं परमं ब्रह्म बलवाञ्छुक्त एव च ॥१॥(१೦१)
नित्यो ह्यनीशः शुद्धात्मा शुद्धो मानो गतिर्हविः ॥
प्रासादस्तु बलो दर्पो दर्पणो हव्य इन्द्रजित् ॥२॥(१೦२)
वेदकारः सूत्रकारो विद्वांश्च परमर्दनः ॥
महामेघनिवासी च महाघोरो वशी करः ॥३॥(१೦३)
अग्निज्वालो महाज्वालः परिधूम्रावृतो रविः ॥
धिषणः शंकरो नित्यो वर्चस्वी धूम्रलोचनः ॥४॥(१೦४)
नलिस्तकथाङ्गलुप्तश्च शोभनो नरविग्रहः ॥
स्वस्ति स्वस्तिस्वभावश्च भोगी भोगकरो लघुः ॥५॥(१೦५)
उत्संगश्च महांगश्च महागर्भः प्रतापवान् ॥
कृष्णवर्णः सुवर्णश्च इन्द्रियः सर्ववर्णिकः ॥६॥(१೦६)
महापादो महाहस्तो महाकायो महायशाः ॥
महामूर्धा महामात्रो महामित्रो नगालयः ॥७॥(१೦७)
महास्कंधो महाकर्णो महोष्ठश्च महाहनुः ॥
महानासो महाकंठो महाग्रीवः श्मशानवान् ॥८॥(१೦८)
महाबलो महातेजा ह्यंतरात्मा मृगालयः ॥
लंबितोष्ठश्च निष्ठश्च महामायः पयोनिधिः ॥९॥(१೦९
महादन्तो महादंष्ट्रो महाजिह्वो महामुखः ॥
महानखो महारोमा महाकेशो महाजटः ॥१०॥(११೦)
असपत्नः प्रसादश्च प्रत्ययो गीतसाधकः ॥
प्रस्वेदनोऽस्वहेनश्च आदिकश्च महामुनिः ॥११॥(१११)
वृषको वृषकेतुश्च अनलो वायुवाहनः ॥
मंडली मेरुवासश्च देववाहन एव च ॥१२॥(११२)
अथर्वशीर्षः सामास्य ऋक्सहस्रोर्जितेक्षणः ॥
यजुः पादभुजो गुह्यः प्रकाशौजास्तथैव च ॥१३॥(११३)
अमोघार्थप्रसादश्च अंतर्भाव्यः सुदर्शनः ॥
उपहारः प्रियः सर्वः कनकः कांचनस्थितः ॥१४॥(११४)
नाभिर्जन्दिकरो हर्म्यः पुष्करः स्थपतिः स्थितः ॥
सर्वशास्त्रो धनश्चाद्यो यज्ञो यज्वा समाहितः ॥१५॥(११५)
नगो नीलः कविः कालो मकरः कालपूजितः ॥
सगणो गणकारश्च भूतभावनसारथिः ॥१६॥(११६)
भस्मशायी भस्मगोप्ता भस्मभूततनुर्गमः ॥
आगमश्च विलोपश्च महात्मा सर्वपूजितः ॥१७॥(११७)
शुक्लः स्त्रीरूपसंपन्नः शुचिर्भूतनिषेवितः ॥
आश्रमस्थः कपोतस्थो विश्वकर्मा पतिर्विराट् ॥१८॥(११८)
विशालशाखस्ताम्रोष्ठो ह्यंबुजालः सुनिश्चितः ॥
कपिलः कलशः स्थूल आयुधश्चैव रोमशः ॥१९॥(११९)
गंधर्वो ह्यदितिस्तार्क्ष्यो ह्यविज्ञेयः सुशारदः ॥
परश्वधायुधो देवो ह्यर्थकारी सुबांधवः ॥२०॥(१२೦)
तुंबवीणो महाकोप ऊर्ध्वरेता जलेशयः ॥
उग्रो वंशकरो वंशो वंशवादी ह्यनिन्दितः ॥२१॥(१२१)
सर्वांगरूपी मायावी सुहृदो ह्यनिलो बलः ॥
बंधनो बंधकर्ता च सुबंधनविमोचनः ॥२२॥(१२२)
राक्षसघ्नोऽथ कामारिर्महादंष्ट्रो महायुधः ॥
लंबितो लंबितोष्ठश्च लंबहस्तो वरप्रदः ॥२३॥(१२३)
बाहुस्त्वनिंदितः सर्वः शंकरोथाप्यकोपनः ॥
अमरेशो महाघोरो विश्वदेवः सुरारिहा ॥२४॥(१२४)
अहिर्बुध्न्यो निर्ऋतिश्च चेकितानो हली तथा ॥
अजैकपाच्छ कापाली शं कुमारो महा गिरिः ॥२५॥(१२५)
धन्वंतरिर्धूमकेतुः सूर्यो वैश्रवणस्तथा ॥
धाता विष्णुश्च शक्रश्च मित्रस्त्वष्टा धरो ध्रुवः ॥२६॥(१२६)
प्रभासः पर्वतो वायुरर्यमा सविता रविः ॥
धृतिश्चैव विधाता च मांधाता भूतभावनः ॥२७॥(१२७)
नीरस्तीर्थश्च भीमश्च सर्वकर्मा गुणोद्वहः ॥
पद्मगर्भो महागर्भश्चंद्रवक्त्रो नभोऽनघः ॥२८॥(१२८)
बलवांश्चोपशांतश्च पुरामः पुण्यकृत्तमः ॥
क्रूरकर्ता क्रूरवासी तनुरात्मा महौषधः ॥२९॥(१२९)
सर्वाशयः सर्वचारी प्राणेशः प्राणिनां पतिः ॥
देवदेवः सुखोत्सिक्तः सदसत्सर्वरत्नवित् ॥३०॥(१३೦)
कैलासस्थो गुहावासी हिमवद्गिरिसंश्रयः ॥
कुलहारी कुलाकर्ता बहुवित्तो बहुप्रजः ॥३१॥(१३१)
प्राणेशो बंधकी वृक्षो नकुलश्चाद्रिकस्तथा ॥
ह्रस्वग्रीवो महाजानुरलोलश्च महौषधिः ॥३२॥(१३२)
सिद्धांतकारी सिद्धार्थश्छंदो व्याकरणोद्भवः ॥
सिंहनादः सिंहदंष्ट्रः सिंहास्यः सिंहवाहनः ॥३३॥(१३३)
प्रभावात्मा जगत्कालः कालः कंपी तरुस्तनुः ॥
सारंगो भूतचक्रांकः केतुमाली सुवेधकः ॥३४॥(१३४)
भूतालयो भूतपतिरहोरात्रो मलोऽमलः ॥
वसुभृत्सर्वभूतात्मा निश्चलः सुविदुर्बुधः ॥३५॥(१३५)
असुहृत्सर्वभूतानां निश्चलश्चलविद्बुधः ॥
अमोघः संयमो हृष्टो भोजनः प्राणधारणः ॥३६॥(१३६)
धृतिमान्मतिमांस्त्र्यक्षः सुकृतस्तु युधांपतिः ॥
गोपालो गोपतिर्ग्रामो गोचर्मवसनो हरः ॥३७॥(१३७)
हिरण्यबाहुश्च तथा गुहावासः प्रवेशनः ॥
महामना महाकामो चित्तकामो जितेन्द्रियः ॥३८॥(१३८)
गांधारश्च सुरापश्च तापकर्मरतो हितः ॥
महाभूतो भूतवृतो ह्यप्सरो गणसेवितः ॥३९॥(१३९)
महाकेतुर्धराधाता नैकतानरतः स्वरः ॥
अवेदनीय आवेद्यः सर्वगश्च सुखावहः ॥४०॥(१४೦)
तारणश्चरणो धाता परिधा परिपूजितः ॥
संयोगी वर्धनो वृद्धो गणिकोऽथ गणाधिपः ॥४१॥(१४१)
नित्यो धाता सहायश्च देवासुरपतिः पतिः ॥
युक्तश्च युक्तबाहुश्च सुदेवोपि सुपर्वणः ॥४२॥(१४२)
आषाढश्च सषाढश्च स्कधंदो हरितो हरः ॥
वपुरावर्तमानोऽन्यो वपुःश्रेष्ठो महावपुः ॥४३॥(१४३)
शिरो विमर्शनः सर्वलक्ष्यलक्षणभूषितः ॥
अक्षयो रथगीतश्च सर्वभोगी महाबलः ॥४४॥(१४४)
साम्नायोथ महाम्नायस्तीर्थदेवो महायशाः ॥
निर्जीवो जीवनो मंत्रः सुभगो बहुकर्कशः ॥४५॥(१४५)
रत्नभूतोऽथ रत्नाङ्गो महार्णवनिपातवित् ॥
मूलं विशालो ह्यमृतं व्यक्ताव्यक्तस्तपोनिधिः ॥४६॥(१४६)
आरोहणोधिरोहश्च शीलधारी महातपाः ॥
महाकण्ठो महायोगी युगो युगकरो हरिः ॥४७॥(१४७)
युगरूपो महारूपो वहनो गहनो नगः ॥
न्यायो निर्वापणोऽपादः पण्डितो ह्यचलोपमः ॥४८॥(१४८)
बहुमालो महामालः शिपिविष्टः सुलोचनः ॥
विस्तारो लवणः कूपः कुसुमांगः फलोदयः ॥४९॥(१४९)
ऋषभो वृषभो भंगो माणिर्बिंबजटाधरः ॥
इंदुर्विसर्गः सुमुखः शूरः सर्वायुधः सहः ॥५०॥(१५೦)
निवेदनः सुधाजातः स्वर्गद्वारो महाधनुः ॥
गिरावासो विसर्गश्च सर्वलक्षणलक्षवित् ॥५१॥(१५१)
गन्धमाली च भगवाननन्तः सवलक्षणः ॥
संतानो बहुलो बाहुः सकलः सर्वपावनः ॥५२॥(१५२)
करस्थाली कपाली च ऊर्ध्वसंहननो युवा ॥
यंत्रतंत्रसुविख्यातो लोकः सर्वाश्रयो मृदुः ॥५३॥(१५३)
मुण्डो विरूपो विकृतो दण्डी कुण्डी विकुर्वणः ॥
वार्यक्षः ककुभो वज्री दीप्तेजाः सहस्रपात् ॥५४॥(१५४)
सहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वदेवमयो गुरुः ॥
सहस्रबाहुः सर्वाङ्गः शरण्यः सर्वलोककृत् ॥५५॥(१५५)
पवित्रं त्रिमधुर्मंत्रः कनिष्ठः कृष्णपिंगलः ॥
ब्रह्मदंडविनिर्माता शतघ्नः शतपाशधृक् ॥५६॥(१५६)
कला काष्ठा लवो मात्रा मुहूर्तोहः क्षपा क्षणः ॥
विश्वक्षेत्रप्रदो बीजं लिंगमाद्यस्तु निर्मुखः ॥५७॥(१५७)
सदसद्व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामहः ॥
स्वर्गद्वारं मोक्षद्वारं प्रजाद्वारं त्रिविष्टपः ॥५८॥(१५८)
निर्वाणं हृदयश्चैव ब्रह्मलोकः परा गतिः ॥
देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायणः ॥५९॥(१५९)
देवासुरगुरुर्देवो देवासुरनमस्कृतः ॥
देवासुरमहामात्रो देवासुरगणाश्रयः ॥६०॥(१६೦)
देवासुरगणाध्यक्षो देवासुरगणाग्रणीः ॥
देवाधिदेवो देवर्षिदेवासुरवरप्रदः ॥६१॥(१६१)
देवासुरेश्वरो विष्णुर्देवासुरमहेश्वरः ॥
सर्वदेवमयोऽचिंत्यो देवतात्मा स्वयंभवः ॥६२॥(१६२)
उद्गतस्त्रिक्रमो वैद्यो वरदोऽवरजोंबरः ॥
इज्यो हस्ती तथा व्याघ्रो देवसिंहो महर्षभः ॥६३॥(१६३)
विबुधाग्र्यः सुरः श्रेष्ठः स्वर्गदेवस्तथोत्तमः ॥
संयुक्तः शोभनो वक्ता आशानां प्रभवोव्ययः ॥६४॥(१६४)
गुरुः कांतो निजः सर्गः पवित्रः सर्ववाहनः ॥
श्रृंगी श्रृंगप्रियो बभ्रू राजराजो निरामयः ॥६५॥(१६५)
अभिरामः सुशरणो निरामः सर्वसाधनः ॥
ललाटाक्षो विश्वदेहो हरिणो ब्रह्मवर्चसः ॥६६॥(१६६)
स्थावराणां पतिश्चैव नियतेन्द्रियवर्तनः ॥
सिद्धार्थः सर्वभूतार्थोऽचिंत्यः सत्यः शुचिव्रतः ॥६७॥(१६७)
व्रताधिपः परं ब्रह्म मुक्तानां परमा गातिः ॥
विमुक्तो मुक्तकेशश्च श्रीमाञ्छ्रीवर्धनो जगत् ॥६८॥(१६८)
यथाप्रधानं भगवानिति भक्त्या स्तुतो मया ॥
भक्तिमेवं पुरुस्कृत्य मया यज्ञपतिर्विभुः ॥६९॥(१६९)
ततो ह्यनुज्ञां प्राप्यैवं स्तुतो भक्तिमतां गतिः ॥
तस्माल्लब्ध्वा स्तवं शंभोर्नृपस्त्रैलोक्यविश्रुतः ॥७०॥(१७೦)
अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्य महायशाः ॥
गणाधिपत्यं संप्राप्तस्तंडिनस्तेजसा प्रभोः ॥७१॥(१७१)
यः पठेच्छ्रुणुयाद्वापि श्रावयेद्ब्राह्मणानपि ॥
अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति वै द्विजाः ॥७२॥(१७२)
ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः ॥
शरणागतधाती च मित्रविश्वासघातकः ॥७३॥(१७३)
मातृहा पितृहा चैव विरहा भ्रूणहा तथा ॥
संवत्सरं क्रमाज्जप्त्वा त्रिसंध्यं शंकराश्रमे ॥७४॥(१७४॥
देवभिष्ट्वा त्रिसंध्यं च सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥१७५॥
इति श्रीलिंगमहापुराणे पूर्वभागे रुद्रसहस्रनामकथनं नाम पंचषष्टित्तमोध्यायः ॥६५॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सत्त्वधातुपरिमोक्षणं तृतीयं प्रकरणम्
Technical Details
सत्त्वधातुपरिमोक्षणं तृतीयं प्रकरणम्।
अथ सर्वनीवरणविष्कम्भी भगवन्तमेतदवोचत्–कदा भगवन्नागच्छति अवलोकितेश्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः ? भगवानाह–एष कुलपुत्र अवीचीमहानरकान्निष्क्रम्य प्रेतनगरं प्रविष्टः। तत्रानेकानि प्रेतशतसहस्राणि पुरस्ताद्धावन्ति स्म दग्धस्थूणाकृतिभिरस्थियन्त्रवदुच्छ्रितैः पर्वतोदरसंनिभैः सूचीच्छिद्रोपममुखैः। यदावलोकितेश्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रेतनगरमुपसंक्रामति, तदा स प्रेतनगरः शीतीभावमनुगच्छति, सा च वज्राशनिर्व्युपशमिता, स च द्वारपालपुरूष उद्बद्धभिण्डिपालः कालकूटव्यग्रहस्तो लोहिताक्षः। सततमस्यानुभावेन मैत्रचित्तं संभावयति–न च मे ईदृशेन कर्मभूमिना कृत्यम्॥
अथार्यावलोकितेश्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तं च सत्त्वनिकायं दृष्ट्वा महाकरुणाचित्तमुत्पाद्य दशभ्यो हस्ताङ्गुलीभ्यो दश वैतरणीर्निष्क्रामयति। दशभ्यः पादाङ्गुलीभ्यो दश वैतरणीर्निष्क्रामयति। अतिकरुणाभिभूतचेतसा अवलोकितेश्वरस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य तेषां सत्त्वानामन्तिके सर्वरोमकूपेभ्योऽष्टाङ्गवारिपरिपूर्णा महानद्यो निष्क्रामन्ति। यदा च ते प्रेतसत्त्वास्तदुदकमास्वादयन्ति, तदा ते विपुलकण्ठा भवन्ति, परिपूर्णगात्राश्च भवन्ति। तेन चैते दिव्यरसरसाग्रोपेतेनाहारेण संतर्पिताश्च भवन्ति। तदा मानुषिकीं चेतनामुपादायैव सांसारिकीं चिन्तां विचिन्तयन्ति–अहो बत ते जाम्बुद्वीपका मनुष्याः सुखिताः, ये शीतलां छायां परिसेवन्ति। सुखितास्ते जाम्बुद्वीपका मनुष्या ये मातापितरौ सततं परिग्रहमुपस्थानं कुर्वन्ति। सुखितास्ते सत्पुरुषा ये कल्याणमित्रं सततसमितमन्वेषयन्ति, परिग्रहं परिपालयन्ति। ते सत्पुरूषाः सचेतना ये महायानं सततसमितमवगाहयन्ति। ते सत्पुरुषा ये आर्यास्तान् गोमार्गाय वासमुपवसन्ति। ते सत्पुरूषा ये धर्मदण्डिकामाकोटयन्ति। ते सत्पुरुषाः ये त्रुटितस्फुटितान् विहारान् प्रतिसंस्कारं कुर्वन्ति, प्रतिष्ठापयन्ति। ते सत्पुरुषा ये पूर्विकानि स्तूपबिम्बानि त्रुटितस्फुटितानि विशीर्णभूतानि प्रतिसंस्कारं कुर्वन्ति। ते सत्पुरुषा ये धर्मभाणकांल्लेखकान् धारकान् वाचकान् सूत्रराजस्य श्रावकान् सततसमितं परिसेवन्ति चोपतिष्ठन्ति च। ते सत्पुरूषा ये तथागतप्रातिहार्याणि विविधानि च तथागतचंक्रमणानि धर्मसराणि च पश्यन्ति। ते सत्पुरूषा ये प्रत्येकबुद्धचंक्रमणानि पश्यन्ति। ते सत्पुरुषा येऽर्हच्चंक्रमणानि पश्यन्ति। ते सत्पुरुषा ये बोधिसत्त्वविकुर्वितानि चंक्रमणानि पश्यन्ति। इत्येवं ते प्रेतविषयं शरीरमनुविचिन्त्य मानसानां कामानामभावोपपत्तिं प्रति परित्यजन्ति। तदा तस्य सकाशात् 'कारण्डव्यूह'महायानसूत्ररत्न राजशब्दो निश्चरति। तदा तेषां विंशतिशिखर समुद्गतं सत्कायदृष्टिशैलं ज्ञानवज्रेण भित्त्वा सर्वे ते सुखावत्यां लोकधातावुपपन्नाः आकाङ्क्षितमुखा नाम बोधिसत्त्वा उपपन्नाः। अथावलोकितेश्वरो यदा ते सत्त्वधातवः परिमोक्षिताः सुपरिमुक्ताश्च, यदा ते सर्वसत्त्वा बोधिसत्त्वभूमावुपपन्नाः, तदा ततः प्रेतनगरात्पुनरपि निष्क्रामति॥
इति सत्त्वधातुपरिमोक्षणं नाम तृतीयं प्रकरणम्॥


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः ६५
सभास्थापनकथनं
भगवानुवाच
सभादिस्थानं वक्ष्ये तथैव तेषां प्रवर्तनं ।६५.००१
भूमौ परीक्षितायाञ्च वास्तुयागं समाचरेत् ॥६५.००१
स्वेच्छया तु सभां कृत्वा स्वेच्छया स्थापयेत्सुरान् ।६५.००२
चतुष्पथे ग्रामादौ(१) च न शून्ये कारयेत्सभां ॥६५.००२
निर्मलः कुलमुद्धृत्य कर्ता स्वर्गे विमोदते ।६५.००३
अनेन विधिना कुर्यात्सप्तभौमं हरेर्गृहं ॥६५.००३
यथा राज्ञां तथान्येषां पूर्वाद्याश्च ध्वजादयः ।६५.००४
कोणभुजान् वर्जयित्वा चतुःशालं तु वर्तयेत् ॥६५.००४
त्रिशालं वा द्विशालं वा एकशालमथापि वा ।६५.००५
व्ययाधिकं न कुर्वीत व्ययदोषकरं हि तत् ॥६५.००५
आयाधिके भवेत्पीडा तस्मात्कुर्यात्समं द्वयं ।६५.००६
करराशिं समस्तन्तु कुर्याद्वसुगुणं गुरुः ॥६५.००६
सप्तार्चिषा हृते भागे गर्गविद्याविचक्षणः ।६५.००७
अष्टधा भाजिते तस्मिन् यच्छेषं स व्ययो गतः ॥६५.००७
अथवा करराशिं तु हन्यात्सप्तार्चिषा बुधः ।६५.००८
वसुभिः संहृते भागे पृथ्व्यादि(२) परिकल्पयेत् ॥६५.००८
ध्वजो धूम्रस्तथा सिंहः श्वा वृषस्तु खरो गजः ।६५.००९
तथा ध्वाङ्क्षस्तु पूर्वादावुद्भवन्ति विकल्पयेत् ॥६५.००९
त्रिशालकत्रयं शस्तं उदक्पूर्वविवर्जितं ।६५.०१०
याम्यां परगृहोपेतं द्विशालं लभ्यते सदा ॥६५.०१०
याम्ये शालैकशालं तु प्रत्यक्शालमथापि वा ।६५.०११
एकशालद्वयं शस्तं शेषास्त्वन्ये भयावहाः ॥६५.०११
चतुःशालं सदा शस्तं सर्वदोषविवर्जितं ।६५.०१२
एकभौमादि कुर्वीत भवनं सप्तभौमकं ॥६५.०१२
द्वारवेद्यादिरहितं पूरणेन विवर्जितं ।६५.०१३
देवगृहं देवतायाः प्रतिष्ठाविधिना सदा ॥६५.०१३
टिप्पणी
१ पूश्चतुष्पथग्रामादाविति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः
२ ध्वजादि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः
संस्थाप्य मनुजानाञ्च समुदायोक्तकर्मणा ।६५.०१४
प्रातः सर्वौषधीस्नानं कृत्वा शुचिरतन्द्रितः ॥६५.०१४
मधुरैस्तु द्विजान् भोज्य पूर्णकुम्भादिशोभितं ।६५.०१५
सतोरणं स्वस्ति वाच्य द्विजान् गोष्ठहस्तकः(१) ॥६५.०१५
गृही गृहं प्रविशेच्च दैवज्ञान् प्रार्च्य(२) संविशेत् ।६५.०१६
गृहे पुष्टिकरं मन्त्रं पठेच्चेमं समाहितः ॥६५.०१६
ओं नन्दे नन्दय वाशिष्ठे वसुभिः प्रजया सह ।६५.०१७
जये भार्गवदायदे प्रजानां विजयावहे ॥६५.०१७
पूर्णेऽङ्गिरसदायादे पूर्णकामं कुरुध्व मां ।६५.०१८
भद्रे काश्यपदायादे कुरु भद्रां मतिं मम ॥६५.०१८
सर्ववीजौषधीयुक्ते सर्वरत्नौषधीवृते ।६५.०१९
रुचिरे नन्दने नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह ॥६५.०१९
प्रजापतिसुते देवि चतुरस्रे महीयसि ।६५.०२०
सुभगे सुव्रते देवि गृहे काश्यपि रम्यतां ॥६५.०२०
पूजिते परमाचार्यैर्गन्धमाल्यैरलङ्कृते ।६५.०२१
भवभूतिकरे देवि गृहे भार्गवि रम्यतां ॥६५.०२१
अव्यक्ते व्याकृते पूर्णे मुनेरङ्गिरसः सुते ।६५.०२२
इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टं प्रतिष्ठां कारयाम्यहं ॥६५.०२२
देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे ।६५.०२३
मनुष्यधनहस्त्यश्वपशुवृद्धिकरी भव ॥६५.०२३
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये सभागृहस्थापनं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ॥
टिप्पणी
१ गोपुच्छहस्तक इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः
२ देवाज्ञां प्राप्य इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
अणुदित् सवर्णस्य चाप्रत्ययः॥ १।१।६८
पदच्छेदः॥
अणुदित् १।१ सवर्णस्य ६।१ ६९ च ० अप्रत्ययः १।१ स्वम् १।१ ६७ रूपम् १।१ ६७
समासः॥
उत् इत् यस्य सः उदित्। अण् च उदित् च अणुदित्, बहुव्रीहिगर्भेतरद्वन्द्वः।
न प्रत्ययः अप्रत्ययः, नञ्तत्पुरुषः।
अर्थः॥
अण्-प्रत्याहारः, उदित् च सवर्णस्य ग्राहकः भवति, स्वस्य च रूपस्य प्रत्ययं वर्जयित्वा। अत्र अण्-प्रत्याहारः परेण णकारेण गृह्यते।
उदाहरणम्॥
{अस्य च्वौ (७।४।३२)} अत्र {अकारेण} सवर्णदीर्घाकारोऽपि गृह्यते, तेन {मालीयति} इत्यत्रापि {ईत्वं} सिध्यति। {यस्येति च (६।४।१४८)}, अत्रापि अकारेण {आकार} ग्रहणात् {मालीयः} अत्रापि लोपः भवति। {आद्गुणः (६।१।८४)} अत्रापि दीर्घप्लुतस्यापि ग्रहणं भवति, तेन रमा + ईश्वरः = रमेश्वरः, अत्रापि गुणः भवति।
उदित् - कु (कवर्गः), चु (चवर्गः) टु (तवर्गः) तु (तवर्गः) पु (पवर्गः)
काशिका-वृत्तिः
अणुदित् सवर्णस्य चाप्रत्ययः १।१।६९
परेण णकारेण प्रत्याहारग्रहणम्। अण् गृह्यमाण उदिच् च सवर्णानां ग्राहको भवति, स्वस्य च रूपस्य, प्रत्ययं वर्जयित्वा। आद् गुणः ६।१।८४
, अस्य च्वौ ७।४।३२
, यस्यैइति च ६।४।१४८
। स्वरानुनासिक्यकालभिन्नस्य ग्रहनं भवति। उदित् खल्वपि। चुटू १।३।७
, लशक्वतद्धिते १।३।८
। चवर्गटवर्गयोः कवर्गस्य च ग्रहनम् भवति। अप्रत्ययः इति किम्?
सनाशंसभिक्ष उः ३।२।१६८
, अ साम्प्रतिके ४।३।९
, दीर्घो न भवति।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः ११, १।१।६८
प्रतीयते विधीयत इति प्रत्ययः। अविधीयमानोऽणुदिच्च सवर्णस्य संज्ञा स्यात्। अत्रैवाण् परेण णकारेण। कु चु टु तु पु एते उदितः। तदेवम् - अ इत्यष्टादशानां संज्ञा। तथेकारोकारौ। ऋकारस्त्रिंशतः। एवं ऌकारोऽपि। एचो द्वादशानाम्। अनुनासिकाननुनासिकभेदेन यवला द्विधा; तेनाननुनासिकास्ते द्वयोर्द्वयोस्संज्ञा।
न्यासः
अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः। , १।१।६८
संज्ञासूत्रमिदम्, न परिभाषा। साहि नियमार्था भवति। न चाणुदितां सवर्णाना-
मन्येषांच ग्रहणं प्राप्तम्, येन सवर्णानामेव ग्रहणं भवतीति नियमः क्रियते- "परेण णकारेण प्रत्याहारग्रहणम्" इति। तेन ऋकारादयोऽपि सवर्णानां ग्राहकाः सिध्यन्तीत्यभिप्रायः। परेण च णकारेण प्रत्याहारग्रहणम् "अ इ उ ण्" इत्यत्र प्रतिपादितम्। पूर्वसूत्रात् "स्वं रूपम्" इत्येतदिहानुवत्र्तते। तच्चार्थाद्विभक्तिविपरिणामो भवतीति
षष्ठ()न्तं सम्पद्यते। तेन स्वस्यापि रूपस्याण् गृह्रस्याण उदिच्च ग्राहको भवतीति
दर्शयन्नाह-- "स्वस्य च रूपस्य" इति। "आद्गुणः" इत्यादि। यथेह भवति देवेन्द्र इति,
तथा खट्वेन्द्र इत्यत्राप्याद्गुणो भवति। "अस्य च्वौ" ७।४।३२
यथा पटीभवतीत्यत्रे-
त्वं भवति तथा मालीभवतीत्यत्रापि। "यस्येति च" ६।४।१४८
। यथा दिक्षिरित्यत्र लोपो भवति, तथा चौडिरित्यत्रापि। बाह्वादित्वाच्चूडाशब्ददिञ्। "स्वरानुनासिक्य" इत्यादि। उदात्तः सूत्रे गृह्रमाणः स्वरान्तरभिन्नस्यापि ग्राहको भवति। एवमनुदात्तः
स्वरितश्च। तथा सानुनासिको निरनुनासिकस्य, सोऽपि तस्य।
"दीर्घो न भवति" इति। यदि "अप्रत्ययः" इति प्रतिषेधो न स्यात् प्रत्ययोऽपि सवर्णानां ग्राहकः स्यात्। ततश्च दीर्घोऽपि स्यात्। ननु चात्यल्पमिदमुच्यते- "
अप्रत्ययः" इति, अप्रत्ययादेशटित्किन्मित इति वक्तव्यम्
। प्रत्यये प्रत्युदाह्मतम्। आदेशे--- "इदम इश्" ५।३।३
, अस्मात्= इतः, "पञ्चम्यास्तसिल्" ५।३।७
इति
तसिल्, अस्मिन् = इह, "इदमो हः" ५।३।११
। अत्र हि सवर्णग्रहणे सति यद्यकृते
त्यदाद्यत्व इश्()भावस्तदान्तरतम्यात् त्रिमात्र इकारः प्राप्नोति, अथ कृतेऽद्र्धच-
तुर्थमात्रः। यदि "अतो गुणे" ६।१।९४
पररूपत्वेऽकृतेतदापि; अथ कृते ततोऽद्र्धतृ-तीयमात्रः। अथ वा- अद्र्धचतुर्थमात्रोऽद्र्धतृकतीयमात्रश्च नास्ति ततो द्विमात्र-
स्त्रिमात्रश्च स्यात। टित्-- "आर्धधातुकस्येड् वलादेः" ७।२।३५
, लविता, सवर्णग्रहणे सति दीर्घोऽपि स्यात्। कित् भुवो वुग् लुङलिटोः" ६।४।८८
बभूव, अत्र सानुनासि-कोऽपि स्यात्। सन्ति हि यणः सानुनासिका निरनुनासिकाश्च। मित्-- "चतुरनुडुहोरामुदा-त्तः", ७।१।९८
"अम् सम्बुद्धौ" ७।१।९९
, अनड्()वन्-- अत्र दीर्घोऽपि स्यात्। तत् तह्र्रेवं वक्तव्यम्? न वक्तव्यम्; चकारोऽत्र क्रियते, सोऽनुक्तप्रतिषेधसमुच्च-
यार्थो भविष्यति
। तेन येषामादेशादीनां ग्राहकत्वं नेष्यते ते सवर्णानां ग्राहका न
भविष्यन्ति।
अन्ये त्वाहुः- ""अप्रत्यः" इति नेह संज्ञाग्रहणम्, किं तर्हि?
अन्वर्थग्रहणम्। प्रतीयते विधीयते=उत्पाद्यत इति प्रत्ययः। तेनाप्रत्यय इत्यस्यायमर्थो भवति--"भाव्यमानोऽण् सवर्णान् न गृह्णाति (व्या।प३५)इति। हशादयोऽपि भाव्यन्ते= उत्पाद्यन्त इति तेऽपि प्रत्ययाः, तेन ते सवर्णानां ग्राहका न भवन्ति" इति। चैश्चकारस्य
प्रयोजनं वक्तव्यम्
। "स्वं रूपम्" इत्यस्यानुकर्षणं तस्य प्रयोजनमिति चेत्, न; चानुकृष्टत्वादुत्तरत्र तदनुवृत्तिर्न स्यात्। न चैतत्प्रयोजनमुपपद्यते; स्वरितत्वादेवानुवृत्तिसिद्धेः।
अथ मतम्-- "प्रथमान्तं स्वमित्येतत्प्रकृतं षष्ठीनिर्दिष्टेन चेहार्थः, तस्माच्चकाररे कृते यत्नात् षष्ठ()न्तता तस्य यथा स्यादित्येवमर्थश्चकारः" इति, एतदपि नास्ति; अर्थादेव हि विभ्कतिविपरिणामसिद्धेः॥
बाल-मनोरमा
अणुदित्सवर्णस्य चाऽप्रत्ययः १६, १।१।६८
अणुदित्सवर्णस्य। प्रत्ययशब्दस्य अणादिप्रत्ययपरत्वे "त्यदादीनामः" "इदमैश्" इत्यादीनां पर्युदासो न स्यादित्यतो व्याचष्टे--प्रतीयत इति। उत् इत् यस्य सः उदित=कु चु टु तु पु इत्यादिः। चकारात्स्वं रूपमित्यतः स्वमित्यनुवर्तते। तच्च षष्ट()न्ततया विपरिणम्यते। तदाह-अविधीयमान इत्यादिना। अणिति पूर्वेण परेण वा प्रत्याहार इति संशये निर्धारयति-अत्रेति। अस्मिन्नेव सूत्रे अण् परेण णकारेण, इतरत्र तु "अणोऽप्रगृह्रस्ये"त्यादौ पूर्वेणैवेत्यर्थः। अत्र च आचार्यपारंपर्यौपदेशरूपं व्याख्यानमेव शरणम्। एवं चाणुदित्सूत्रेणानेन अकारादिभिश्चतुर्भिदीर्घप्लुतानामिव सवर्णभूतहकारादीनामपि ग्रहणादच्त्वातेषु परेषु इकारस्य यणादिकं स्यादिति नाज्झलाविति प्रतिषेध आवश्यक इति स्थितम्। अणुदित्सूत्रस्य फलमाह--तदेवमिति। तत्णुदित्सूत्रम्। एवं=वक्ष्यमाणप्रकारेण फलतीत्यर्थः। तिं()रशत इति। ऋलृवर्णयोर्मिथः। सवर्णतया ऋकारेण स्वाष्टादशभेदानाम्लृकारीयद्वादशभेदानां च ग्रहणादिति भावः। एवम्लृकारोऽपीति। ऋकारस्यापि लृकारसवर्णत्वादिति भावः। नन्वेकारेण ऐकारप्रपञ्चोऽपि गृह्रते, ऐकारेण एकारप्रपञ्चश्च। तथा ओकारेण औकारप्रपञ्चो गृह्रेत, औकारेण ओकारप्रपञ्चश्च। ततस्च एचश्चतुवशतेः संज्ञा स्युरित्येवं वक्तव्यं नतु द्वादशानामित्यत आह--एदेतोरिति
। कुतो न सावण्र्यमित्यत आह--ऐऔजिति। यदि ह्रेदैतोः ओदौतोश्च परस्परं सावण्र्यं स्यात्तर्हि एकारेण ऐकारप्रपञ्चस्य, ओकारेण औकारप्रपञ्चस्य च अकारादिभिदीर्घप्लुतानामिव ग्रहणसम्भवात् "ऐऔ"जिति सूत्रं नारभ्येत। आरभ्यते च (सूत्रकृता)। अत एदैतोरोदौतोश्च न परस्परं सावण्र्यमिति विज्ञायत इत्यर्थः। अच् इच् एच् इत्यादि प्रत्याहारास्तु ङकारेणैव निर्वाह्राः। नच "एचोऽयवायाव" इत्यत्र यथासंख्यार्थमैऔजिति सूत्रमस्त्विति वाच्यम्। तत्र स्थानेऽन्तरतमः" इति सूत्रेणैव निर्वाहस्य वक्ष्यमाणत्वादिति भावः। वस्तुतस्तु "ऐऔ"जिति सूत्राऽभावे "वृद्धिरादैच्" "न त्वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वौ तु ताभ्यामैच्" "प्लुतावैच् इदुतौ" इत्यादौ एङ्ग्रहणापत्तौ एदोतोरपि ग्रहणे प्रसक्ते तन्निवृत्त्यर्थमैच्प्रत्याहार आवश्यक इति तदर्थमैऔजित्यारम्भणमीयमेव। अत ऐऔजिति सूत्रारम्भस्य चरितार्थत्वादेदैतोरोदौतोश्च मिथऋ सावण्र्याऽभावसाधकत्वकथनमनुपपन्नमेव। एदैतोरोदौतोश्च मिथः सावण्र्याभावस्तु वृद्दिरादैजित्यादौ क्वचिदैज्ग्रहणात् "अदेङ्गुणः" इत्यादौ क्वचिदेङ्ग्रहणाच्च सुनिर्वाहः। अन्यथा सर्वत्र एङ्()ग्रहणमेव ऐज्ग्रहणमेव वा कुर्यात्। तावतैव चतुर्णां ग्रहणसम्भवात्। अत ऐच् एङिति प्रत्याहारद्वयग्रहणसामथ्र्यादेदैतोरोदौतोश्च न मिथः सावण्र्यम्। "प्लुतावैच इदुतौ" "एचोऽप्रगृस्ये"ति प्रत्याहारद्वयग्रहणवैयथ्र्याच्चेति शब्देन्दुशेखरे प्रपञ्चितम्। तेनेति। एदैतौरोदौतोश्च मिथस्सावण्र्याभावेनेत्यर्थः। नापादनीयमिति। नाशङ्कनीयमित्यर्थः। एवं च एकारेण सह वर्तत इति सैः, हे सैरित्यत्र "एङ्()ह्यस्वात्" इति संबुद्धिलोपो न। ग्लावं ग्लाव इत्यत्र "औतोऽम्शसोः" इत्यात्वं च न। स्यादेतत्। हकारस्य आकारस्य च सवर्णसंज्ञा स्यात् , स्थानप्रयत्नसाम्यात्, अज्झलामेव सावण्र्यनिषेधात्, वार्णसमाम्नायिकानामेन वर्णानामज्झलशब्दवाच्यत्वात्, आकारप्रश्लेषे च प्रमाणाऽभावात्। न चाकारस्याच्त्वात्तेन आकारस्यापि अणौदित्सूत्रेण ग्रहणादाकारहकारयोर्न सावण्र्यमिति वाच्यं, ग्रहणकसूत्रे हि लब्धात्मकमेव सत् "अस्य च्वौ" इत्यादौ प्रवृत्तिमर्हति। नाज्झलाविति प्रवृत्तिदशायां च ग्रहणकशास्त्रं न लब्धात्मकम्। तद्धि सवर्णपदघटितं, सवर्णपदार्थावगमोत्तरम#एव लब्धात्मकम्। सवर्णसंज्ञाविधायकं च तुस्यास्यसूत्रं सामान्यतः त्वर्थं बोधयदपि नाज्झलावित्यपवादविषयं परिह्मत्य तदन्तत्रैव पर्यवसन्नं स्वकार्यक्षमम्। तदुक्तम्--"प्रकल्प्यपवादविषयमुत्सर्गोऽभिनिविशते" इति। उक्तं च भाष्ये-वर्णानामुपदेशस्तावत्, उपदेशोत्तरकाला इत्संज्ञा, इत्संज्ञोत्तरकाल आदिरन्त्येनेति प्रत्याहारः, प्रत्याहारोत्तरकाला सवर्णसंज्ञा, तदुत्तरकालमणुदित्सूत्रमित्येतेन समुदितेन वाक्येनात्यत्र सवर्णानां ग्रहणं भवती"ति। अन्यत्र="अस्य च्वौ" इत्यादावित्यर्थः। अत्र भाष्ये "प्रत्याहारोत्तरकाला सवर्णसंज्ञे"त्यनेन नाज्झलाविति निषेधसहितः सावण्र्यविधिर्विवक्षितः , केवलसावण्र्यविधेः प्रत्याहारानपेक्षत्वेन प्रत्याहारोत्तरकालिकत्वनियमाऽसम्भवात्। तथा चाणुदित्सूत्रस्य नाज्झलाविति निषेधसहिततुल्यास्यसूत्रप्रवृत्तेः प्रागलब्धात्मकत्वात्तेन नाज्झलावित्यत्र अज्ग्रहणेन सवर्णानां ग्रहणाऽभावात्सावण्र्यविधिनिषेधाभावादकारहकारयोः सावण्र्यं स्यादिति शङ्कते--नाज्झलाविति सावण्र्येत्यादिना। यद्यपीति सम्भावनायाम्। अक्षरसमाम्नायः=चतुर्दशसूत्री। तत्र भवा आक्षरसमाम्नायिकाः। "बह्वचोऽन्तोदात्तात्" इति ठञ्। न च नाज्झलविति प्रवृत्तिदशायामणुदित्सूत्रप्रवृत्त्यभावेऽपि तत्र अजित्यनेन लक्षणया दीर्घप्लुतानां ग्रहणमस्तु प्रत्याहाराणां स्ववाच्यवाच्येषु लक्षणाया अनुपदमेव प्रपञ्चितत्वादिति वाच्यम्। स्ववाच्यवाच्येषु हि प्रत्याहाराणां लक्षणा, न चात्राच्छब्दवाच्याकारादिवाच्यता दीर्घप्लुतानामस्ति। अमुदित्सूत्रस्येदानीमप्रवृत्तेरिति भावः। परिहरति--तथापीति। वार्णसमाम्नायिकानामेव नाज्झलाविति निषेध इत्यभ्युपगमेऽपि हकारस्य आकारो न सवर्ण इत्यर्थः। कुत इत्यत आह--तत्रापीति। अपिशब्दो व्युत्क्रमः। तत्र=नाज्झलाविति सूत्रे, आसहितोऽच् आचित्याकारस्यापि सवर्णदीर्घेण प्रश्लिष्टत्वादित्यर्थः।
नन्वस्तु हकारस्य आकारस्य च सावण्र्यं, किं तत्प्रतिषेधार्थेन आकारप्रश्लेषेणेत्यत आह--तेनेति। तेन=हकारस्य आकारस्य च सावण्र्यप्रतिषेधेन, हकारेण आकारस्य ग्रहणाऽभावाद्वि()आपाभिरित्यत्र "हो ढः" इति हकारस्य विधीयमानं ढत्वं पकारादाकारस्य न भवति। आकारप्रश्लेषाऽभावे तु, तस्य हकारस्य च सावण्र्यसत्वाद्धकारेण आकास्य च ग्रहणात्तस्य ढत्वं स्यादित्यर्थः। अत्र ढत्वस्यासिद्धत्वात्संयोगान्तलोप एवापादनीय #इति नवीनाः। "कालसमयवेलासु तुमुन्" इति सूत्रे वेलास्विति लकारादाकारस्य निर्देशो नाज्झलावित्यत्र आकारप्रश्लेषे प्रमाणम्। अन्यथा तत्र ढत्वस्य संयोगान्तलोपस्य वाऽऽपत्तावाकारो न श्रूयेतेत्यलम्। ननु ग्रहणकसूत्रेऽज्ग्रहणमेव क्रियताम्, अणुदित्सवर्णस्येति किमण्ग्रहणेन, हयवरलानां सवर्णाऽभावेन तेषु ग्रहणकशास्त्रस्य व्यर्थत्वादित्यत आह--अनुनासिकेति। तेनेति। उक्तद्वैविध्येन सवर्णत्वात्-अननुनासिकास्ते यवलाः प्रत्येकं द्वयोद्र्वयोः संज्ञाः। अनुनासिकास्तु यवला अननुनासिकानामपि न संज्ञाः, "भेदको गुणा" इत्याश्रयणात्, वर्णसमाम्नायेऽननुनासिकानामेव तेषां पाठाच्च। एवं च यवलसंग्रहार्थं ग्रहणकसूत्रेऽज्ग्रहणमपह#आय अण्ग्रहणमिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
अणुदित्सवर्णस्य चाऽप्रत्ययः १५, १।१।६८
अविधीयमानोऽणिति। तेन इत इत्यत्र "इदम इश्" इति त्रिमात्र ईकारो न भवति। उदिच्चेति। इह "अविधीयमान" इति न संबध्यते, उदित्करणसामथ्र्यात्। तेन विधीयमानोऽप्युदित्सवर्णान्गृह्णात्येव,-"कुहोश्चुः" जगाद जघटे। परेण णकारेणेति। व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तेः, "उपसर्गादृति" "ऋत उत्" इत्यादौ तपरकरणाल्लिङ्गाच्च। यदि पूर्वेण स्यात्तर्हि तपरत्वमिहानर्थकं स्यात्, ऋकारस्याऽनण्त्वेन सवर्णाऽग्राहकत्वात्। एवं च "तपरत्वाद्दीर्थे न, उप ऋकारीयति" इत्यादिवक्ष्यमाणग्रन्थोऽपि सङ्गच्छते। एवम्लृकारोऽपीति। "तिं()रशतः संज्ञे"त्यनुषज्यते। एतच्च न्यायसाम्यादुक्तम्। वस्तुत लृकारस्य ऋकारग्राहकत्वं न कुत्राप्युपलभ्यते। सूत्रारम्भसामथ्र्यादिति। सति तु सावण्र्ये एकारेण ऐकारग्रहणादोकारेण चौकारग्रहणात् "ऐऔच्" इति सूत्रारम्भो वृथा स्यादिति भावः। नापादनीयमिति। तेन ग्लावं ग्लाव इत्यत्र "औतोम्शसोः" इति न प्रवर्तत इति मूल एव स्फुटीभविष्यति। यद्यपीति। ग्रहणकशास्त्रस्याद्याप्यनिष्पत्तेरिति भावः। एतच्च "अकः सवर्णे दीर्घः" इत्यत्र व्युत्पादयिष्यामः। आक्षरेति। अक्षराणां समाम्नायः=उपदेशसूत्राणि। तत्र भवा आक्षरसमाम्नायिकाः। "बह्वचोऽन्तोदात्ताट्ठञ्" इति ठञ्। हो ढ इति ढत्वं न भवतीति। यद्यप्याकारप्रश्लेषाभावे संयोगान्तलोप एव प्राप्नोति नतु ढत्वं, तस्यासिद्धत्वात्, अतोऽत्र संयोगान्तलोपो न भवतीति वक्तुमुचितम्, तथापि "कार्यकालं संज्ञापरिभाषम्" इति पक्षे त्रैपादिकेऽन्तरङ्गे बहिरङ्गपरिभाषायाः प्रवृत्तेरन्तरङ्गे ढत्वे कर्तव्ये बहिरङ्गः संयोगान्तलोपोऽसिद्ध इति मत्वेदमुक्तमित्येके। अन्ये तु "संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः" इति लोपस्य वारणं कथंचित्कर्तुं शक्यमित्याशयेन ढत्वं नेत्युक्तमित्याहुः। वि()आपाभिरित्यत्रेत्युपलक्षणम्। वि()आपाः वि()आपाभ्यामित्यादावपि न भवति। "हो ढः" इत्युपलक्षणम्। "पृथगायु"रित्यादौ "झयो हः" इत्याकारस्य घकारो नेति दिक्। यदि तु "विवृतमूष्मणाम्" इत्यत्र "ईषत्स्पृष्टम्" इत्यत "ईष"दित्यनुवर्त्त्य "स्वराणां चे"त्यत्र निवर्त्त्य "ईषद्विवृतमूष्मणां, विवृतं स्वराणा"मिति प्रयत्नभेदो व्याख्यायते, तदा "नाज्झलौ" इति सूत्रं त्यक्तुं शक्यमित्याकरे स्थितम्। अनुनासिकास्ते इति। ये त्वाक्षरसमाम्नायिका अणस्त एव सवर्णानां संज्ञा भवन्तीति भावः। एवंच रेफो हकारश्च अण्प्रत्यागारान्तर्गतोऽपि न क्सयचित्संज्ञा, तत्सवर्णस्यान्यस्याऽभावादित्यवगन्तव्यम्।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः॥ १।३।३८
पदच्छेदः॥
वृत्तिसर्गतायनेषु ७।३ ३९ क्रमः ५।१ ४३ आत्मनेपदम् १।१ १२
काशिका-वृत्तिः
वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः १।३।३८
शेषत् कर्तरि परस्मैपदे प्राप्ते वृत्त्यादिश्वर्थेशु कर्मेर् धतोरात्मनेपदं भवति। वृत्तिरप्रतिबन्धः। सर्ग उत्साहः। तायनं स्फीतता। वृत्तौ तावतृक्ष्वस्य क्रमते बुद्धिः। न प्रतिहन्यते इत्यर्थः। यजुःष्वस्य क्रमते बुद्धिः। सर्गे व्याकरणाध्ययनाय क्रमते। उत्सहते इत्यर्थः। तायते अस्मिन् शास्त्रापि क्रमन्ते। स्फीतीभवन्ति इत्यर्थः। एतेषु इति किम्? अपक्रामति।
न्यासः
वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः। , १।३।३८
शेषलक्षणेन क्रमेः परस्मेपदे प्राप्त आत्मेपदं विधीयते। वृत्त्यादयोऽर्था अप्रतिबन्धोत्साहस्फीततासु प्रसिद्धाः॥
बाल-मनोरमा
वृत्तिसर्गरतायनेषु क्रमः ५३४, १।३।३८
वृत्तिसर्ग। "आत्मनेपद"मिति शेषः। तायने उदाहरति-- क्रमन्तेऽस्मिन्निति। तायनं = वृद्धिः। तदाह-- स्फीतानीति।
तत्त्व-बोधिनी
वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः ४५२, १।३।३८
वृत्तिसर्ग। तायृ सन्तानपालनयोः। तायनं स्फीतता।तदाह-- स्फीतानीति। प्रवृद्धानीत्यर्थः।


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.१४२
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.१४२ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
अयमग्ने जरिता त्वे अभूदपि सहसः सूनो नह्यन्यदस्त्याप्यम् । भद्रं हि शर्म त्रिवरूथमस्ति त आरे हिंसानामप दिद्युमा कृधि ॥१॥ प्रवत्ते अग्ने जनिमा पितूयतः साचीव विश्वा भुवना न्यृञ्जसे । प्र सप्तयः प्र सनिषन्त नो धियः पुरश्चरन्ति पशुपा इव त्मना ॥२॥ उत वा उ परि वृणक्षि बप्सद्बहोरग्न उलपस्य स्वधावः । उत खिल्या उर्वराणां भवन्ति मा ते हेतिं तविषीं चुक्रुधाम ॥३॥ यदुद्वतो निवतो यासि बप्सत्पृथगेषि प्रगर्धिनीव सेना । यदा ते वातो अनुवाति शोचिर्वप्तेव श्मश्रु वपसि प्र भूम ॥४॥ प्रत्यस्य श्रेणयो ददृश्र एकं नियानं बहवो रथासः । बाहू यदग्ने अनुमर्मृजानो न्यङ्ङुत्तानामन्वेषि भूमिम् ॥५॥ उत्ते शुष्मा जिहतामुत्ते अर्चिरुत्ते अग्ने शशमानस्य वाजाः । उच्छ्वञ्चस्व नि नम वर्धमान आ त्वाद्य विश्वे वसवः सदन्तु ॥६॥ अपामिदं न्ययनं समुद्रस्य निवेशनम् । अन्यं कृणुष्वेतः पन्थां तेन याहि वशाँ अनु ॥७॥ आयने ते परायणे दूर्वा रोहन्तु पुष्पिणीः । ह्रदाश्च पुण्डरीकाणि समुद्रस्य गृहा इमे ॥८॥


text:
जगन्नाथः
जगन्नाथः (Jagannatha) संस्कृत भाषायाम् उत्तण्डकविरासीद् । सः शहजहान्सार्वभौमस्य आस्थाने कविरासीदित्यवगम्यते । पितुः पेरुभट्टस्य मातुर्लक्ष्म्याश्च पुत्रो तैलङ्गदेशावयवमुनागुण्डाभिधग्रामवासी वेजिनतीजातीयो जगन्नाथो गोदावरीमण्डलस्य भूषणमासीत् । तस्याभिजनं नाम 'उपद्रष्टा’ इत्यासीत् । स स्वाध्य्यनविषये स्वयं लिखति –
श्रीमज्ज्ञानेन्द्रभिक्षोरधिगतसकलब्रह्मविद्याप्रपञ्चः
काणादीराक्षपादीरपि गहनगिरो यो महेन्द्रादवेदीत् ।
देवादेवाध्यगीष्ट स्मरहरनगरे शासनं जैमिनीयं
शेषाङ्कप्राप्तशेषामलभणितिरभूत् सर्वविद्याधरो यः ॥
जगन्नाथः शाहजहानमकस्य मुस्लिमशासकस्य सभायामासीत् । शाहजहां १६२८ तः १६३८ ई. पर्यन्तं राज्यमकरोत् । अतो जगन्नाथस्य समयविषये कोऽपि संशयो नोदयते । शाहजहांनृपतेः पुत्रो दारासिकोहो जगन्नाथस्य पोषकः आसीत् ।
जगन्नाथः कस्यांचन यवनयुक्त्यामासक्तो जातिच्युतो भूत्वा तामुपयेमे इति प्रवादो जगन्नाथस्य नाम्ना प्रचारिताभिः कविताभितपि पुष्टिं नीयते । तस्यां मृतायां जगन्नाथो राजाश्रयं परित्यज्य मथुरामायातो यत्र तस्य १६७४ ई. वर्षे मृत्युरभवत् । मृत्योः पूर्वं स प्रायश्चितं कर्तुमपि सन्नध्द आसीत् परं तत्कालप्रसिध्दौ पण्डितौ भट्टोजिदीक्षिताप्पय्यदीक्षितौ नानुमेनाते । तत्र कारणं तयोर्जगन्नाथेन सहशास्त्रीयमतभेद एवोच्यते ।
अन्तर्विषयाः
देशकालः[सम्पादयतु]
पण्डितराजो जगन्नाथः क्रि. श. सप्तदशशतके तैलङ्गदेशे जनिमलभत ।
जन्म[सम्पादयतु]
अस्य पिता पेरुभट्टः, माता च लक्ष्मीदेवी । पेरुभट्टः महापण्डितः आसीत् । जगन्नाथपण्डितविषये अनेकाः दन्तकथाः प्रचलिताः भवन्ति । अस्य यवनतरुणीसम्बन्धं वर्णयन्तः बहवः श्लोकाः समुपलभ्यन्ते । परन्तु अस्मिन् विषये सुदृढं प्रमाणं नोपलभ्यते ।
कृतयः[सम्पादयतु]
जगन्नाथेन बहवो ग्रन्थाः विरचिताः । अलङ्कारशास्त्रे अनेन विरचितः रसगङ्गाधरः सर्वानपि प्राचीनालङ्कारग्रन्थानतिशेते । जगन्नाथः न केवलं कविः शास्त्रज्ञ: च अपि तु महान् भगवद्भक्तोऽपि बभूव । तन्निर्मिताः पञ्चलहर्यः तस्य भगवद्भक्तिं सूचयन्ति ।
- गङ्गालहरी गङ्गायाः,
- आमृतलहरी यमुनायाः,
- सुधालहरी सूर्यस्य,
- करुणालहरी विष्णोः,
- लक्ष्मीलहरी लक्ष्म्याश्च स्तुतये निबध्दाः ग्रन्थाः ।
अन्यग्रन्थाः[सम्पादयतु]
प्रशंसा[सम्पादयतु]
जगन्नाथः दिल्लीश्वरस्य शहजहान् -सार्वभौमस्य तत्पुत्रस्य दाराशिकोहस्य च बहुमानपत्रं बभूव । भामिनीविलासनाम्नि ग्रन्थे जगन्नाथः स्वयमेव कथयति -
"सार्वभौम श्री शहजहांप्रसादाधिगतपण्डितराजपदवीराजितेन-" इति ।
जगन्नथपण्डितः अप्पय्यदीक्षितानां समकालिकः इति प्रवादोऽपि प्रमाणकोटिं नाधिरोहति ।


text:
વાર્ષિક (મહાલય) શ્રાદ્ધ
જો માસિક શ્રાદ્ધના દિવસે જ વાર્ષિક શ્રાદ્ધ હોય તો વાર્ષિક શ્રાદ્ધનું પિંડદાન નીચે મુજબ કરવું. પરંતુ વાર્ષિક શ્રાદ્ધ અલગ હોય તો તર્પણ, વિષ્ણુ પૂજા અને માસિક શ્રાદ્ધ વિભાગની પૂજા પણ પ્રથમ કરવી. આ પછી વાર્ષિક શ્રાદ્ધનું પિંડ દાન નીચે મુજબ કરવું. બધું મળીને ૧૩.
१. ॐ काश्यप गोत्रे अस्मत् पिता ………….. वसुरूप एतत्ते अन्नं स्वधा,
ईदं काश्यप गोत्राय अस्मत् पित्रे ……. वसुरूपाय अयं पिंडः स्वधा न मम. एतत्ते गोदावर्या दत्तमस्तु गयागदाधरः तृप्यतु.
२. ॐ काश्यप गोत्रे अस्मत् पितामह ..…….. रुद्ररूप एतत्ते अन्नं स्वधा,
ईदं काश्यप गोत्राय अस्मत् पितामहाय ……. रुद्ररूपाय अयं पिंडः स्वधा न मम. एतत्ते गोदावर्या दत्तमस्तु गयागदाधरः तृप्यतु.
३. ॐ काश्यप गोत्रे अस्मत् प्रपितामहाय…..आदित्यरूप एतत्ते अन्नं स्वधा,
ईदं काश्यप गोत्राय अस्मत् प्रपितामहाय ……. वसुरूपाय अयं पिंडः स्वधा न मम. एतत्ते गोदावर्या दत्तमस्तु गयागदाधरः तृप्यतु.
४. ॐ काश्यप गोत्रे अस्मत् माता .……….. वसुरूपा एतत्ते अन्नं स्वधा,
ईदं काश्यप गोत्राय अस्मत् मात्रे ……. वसुरूपायै अयं पिंडः स्वधा न मम. एतत्ते गोदावर्या दत्तमस्तु गयागदाधरः तृप्यतु.
५. ॐ काश्यप गोत्रे अस्मत् पितामही …….. रुद्ररूपा एतत्ते अन्नं स्वधा,
ईदं काश्यप गोत्राय अस्मत् पितामह्यै ……. रुद्ररूपाया अयं पिंडः स्वधा न मम. एतत्ते गोदावर्या दत्तमस्तु गयागदाधरः तृप्यतु.
६. ॐ काश्यप गोत्रे अस्मत् प्रपितामही……आदित्यरूपा एतत्ते अन्नं स्वधा,
ईदं काश्यप गोत्राय अस्मत् पित्रे ……. आदित्यरूपाया अयं पिंडः स्वधा न मम. एतत्ते गोदावर्या दत्तमस्तु गयागदाधरः तृप्यतु.
७. ॐ काश्यप गोत्रे अस्मत् मातामह ..…….. वसुरूप एतत्ते अन्नं स्वधा,
ईदं काश्यप गोत्राय अस्मत् मातामहाय ……. वसुरूपाय अयं पिंडः स्वधा न मम. एतत्ते गोदावर्या दत्तमस्तु गयागदाधरः तृप्यतु.
८. ॐ काश्यप गोत्रे अस्मत् प्रमातामह ….….. रुद्ररूप एतत्ते अन्नं स्वधा,
ईदं काश्यप गोत्राय अस्मत् प्रमातामहाय ……. रुद्ररूपाय अयं पिंडः स्वधा न मम. एतत्ते गोदावर्या दत्तमस्तु गयागदाधरः तृप्यतु.
९. ॐ काश्यप गोत्रे अस्मत् वृद्धप्रमातामह…..आदित्यरूप एतत्ते अन्नं स्वधा,
ईदं काश्यप गोत्राय अस्मत् वृद्धप्रमातामह ……. आदित्यरूपाय अयं पिंडः
स्वधा न मम. एतत्ते गोदावर्या दत्तमस्तु गयागदाधरः तृप्यतु.
१०. ॐ काश्यप गोत्रे अस्मत् मातामही ……..वसुरूपा एतत्ते अन्नं स्वधा,
ईदं काश्यप गोत्राय अस्मत् मातामह्यै ……. वसुरूपाया अयं पिंडः स्वधा न मम. एतत्ते गोदावर्या दत्तमस्तु गयागदाधरः तृप्यतु.
११. ॐ काश्यप गोत्रे अस्मत् प्रमातामही ..….. रुद्ररूप एतत्ते अन्नं स्वधा,
ईदं काश्यप गोत्राय अस्मत् प्रमातामह्यै ……. रुद्ररूपाया अयं पिंडः स्वधा न मम. एतत्ते गोदावर्या दत्तमस्तु गयागदाधरः तृप्यतु.
१२. ॐ काश्यप गोत्रे अस्मत् वृद्धप्रमातामही..आदित्यरूपा एतत्ते अन्नं स्वधा,
ईदं काश्यप गोत्राय अस्मत् वृद्धप्रमातामह्यै ……. आदित्यरूपाया
अयं पिंडः स्वधा न मम. एतत्ते गोदावर्या दत्तमस्तु गयागदाधरः तृप्यतु.
१३. ॐ काश्यप गोत्रे मृतेभ्यः समस्तेभ्यः स्वसंबंधीभ्यः एतत्ते अन्नं स्वधा,
ईदं काश्यप गोत्राय मृतेभ्यः समस्तेभ्यः स्वसंबंधीभ्यः अयं पिन्डः स्वधा न मम. एतत्ते गोदावर्या दत्तमस्तु गयागदाधरः तृप्यतु.
હાથમાં તલ અને દર્ભ રાખી પિંડની થાળીને હાથ અડાડી રાખવો.
आब्रह्मो ये पितृवंशजाता मातृस्तथा वंशभया मदीयाः,
वंशद्वये अस्मिन मम दासभूता भृत्यास्तथैव आश्रित सेवकाश्च.
मित्राणि सख्यः पशवश्च वृक्षा दृष्टाश्च पृष्टाश्च कृतोपकाराः,
जन्मान्तरे ये मम संगताश्च तेभ्यः स्वधा पिंडमहं ददामि.
पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे तथैव च,
गुरु श्वसुर बंधुनां ये च अन्य बांधवाः स्मृताः.
ये मे कुले लुप्तपिंडाः पुत्रदारा विवर्जिताः,
क्रियालोप गता ये च जात्यन्धाः पंगवस्तथा.
विरूपा आम गर्भाश्च ज्ञाताज्ञाताः कुले मम,
तेभ्यो पिंडो मया दत्ता ह्यक्षय्यं उपतिष्ठतु.
असिपत्र वनेघोरे कुंभीपाके च ये गताः,
तेषां उद्धरणार्थाय ईदं पिंडं ददाम्यहम्.
उच्छिन्न कुल वंशानां येषां दाता कुले नहि,
धर्म पिंडो मया दत्तो ह्यक्षय्यं उपतिष्ठतु.
પિંડો ઉપર તલ વધાવી દેવા.
પિંડ બનાવતાં લોટ વધ્યો હોય તો પિંડોની બાજુમાં બધો લોટ મૂકી દેવો.
हस्तलेपभाजः पितरः प्रियंताम्.
પૂજન— समस्त पितृणां तथा अन्यनां पिन्डेभ्य नमः सर्वोपचारार्थे आसनं पाद्यं चंदनं पुष्पं धुपं दीपं नैवेद्यं कुंकुमं अक्षतान् मुखवासं दक्षिणां सम०
પિંડોને નમસ્કાર કરવા.
બ્રાહ્મણે યજમાનને ચાંલ્લો કરવો.
स्वस्ति न ईन्द्रो वृद्धश्रवा स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः,
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमि स्वस्ति नो बृहस्पति र्दधातु.
બ્રાહ્મણે આશીર્વાદ આપવા ફૂલ અને ચોખા લેવા.
स्वस्तिस्तु पाविनी साक्षात् पूण्यकल्याण वृद्धिदा,
भवन्तु यजमानस्य आशीर्वाद परयणा,
आदित्या वसवो रुद्रा विश्वदेवा मरुद्गणा,
लोकपालाः प्रयच्छन्तु मंगलानि श्रियं यशः.
વિષ્ણુના ચટને હાથ અડાડવો.
स्वस्थानं गच्छ.
જનોઈ ડાબી બાજુ કરી હાથમાં ફૂલ–ચોખા લેવાં.
आयुः प्रजा धनं विद्या स्वर्ग मोक्ष सुखानि च,
प्रयच्छन्तु यथा राज्यं पितृणां च पितामहाः.
यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपः श्राद्धक्रियादिषु,
न्यूनं संपूर्णतां यातु सद्यो वंदे तमच्युतम्.
मंत्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वर,
तत्सर्व क्षम्यतां देव प्रसीद परमेश्वर.
ॐ विष्णवे नमः विष्णवे नमः विष्णवे नमः
ईति विष्णु स्मरणात् कृतं कर्म परिपूर्णमस्तु,
अस्तु परिपूर्णम्.


text:
वायुपुराणम्/उत्तरार्धम्/अध्यायः ४६
।।सनत्कुमार उवाच।।
वक्ष्ये शिलाया माहात्म्यं श्रृणु नारद मुक्तिदम्।
यस्या गायन्ति देवाश्च माहात्म्यं मुनिपुङ्गवाः ।। ४६.१ ।।
शिला स्थिता पृथिव्यां सा देवरूपातिपावनी।
विचित्राख्यं शिलातीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।। ४६.२ ।।
तस्याः संस्पर्शनाल्लोकाः सर्वे हरिपुरं ययुः।
शून्ये लोकत्रये जाते शून्या यमपुरी ह्यभूत् ।। ४६.३ ।।
यम इन्द्रादिभिर्गत्वा ऊचे ब्रह्माणमद्भुतम्।
अधिकारं गृहाणाथ यमदण्डं पितामह ।। ४६.४ ।।
यममूचे ततो ब्रह्मा स्वगृहे धारयस्व ताम्।
ब्रह्मोक्तो धर्मराजस्तु गृहे तां समधारयत् ।। ४६.५ ।।
यमोऽधिकारं स्वं चक्रे पापिनां शासनादिकम्।
एवंविधा गुरुतरा शिला जगति विश्रुता ।। ४६.६ ।।
यथा ब्रह्ना यथा विष्णुर्यथा देवो महेश्वरः।
ब्रह्माण्डे च यथा मेरु स्तथेयं देवरूपिणी ।। ४६.७ ।।
गयासुरस्य शिरसि गुरुत्वाद्धारिता यतः ।
अतः पवित्रयोर्योगः पितॄणां मोक्षदायकः ।। ४६.८ ।।
पवित्रयोर्द्वयोर्योगे हयमेध मजोऽकरोत्।
भागार्थमागतान्दृष्ट्वा विष्ण्वादीनब्रवीच्छिला ।। ४६.९ ।।
शिलास्थितिप्रतिज्ञां तु कुर्वन्तु पितृमुक्तये।
तथेत्युक्त्वा शिलायान्ते देवा विष्ण्वादयः स्थिताः ।। ४६.१० ।।
शिलारूपेण मूर्त्त्या च पदरूपेण देवताः।
मूर्त्तामूर्तस्वरूपेण स्थिताः पूर्वप्रतिज्ञया ।। ४६.११ ।।
दैत्यस्य मुण्ड पृष्ठे तु यस्मात्सा संस्थिता शिला।
तस्मात्स मुण्डपृष्ठाद्रिः पितॄणां ब्रह्मलोकदः ।। ४६.१२ ।।
आच्छादितः शिलापादः प्रभासेनाद्रिणा यतः।
भासितो भास्करेणेति प्रभासः परिकल्पितः ।। ४६.१३ ।।
प्रभासं हि विनिर्भिद्य शिलाङ्गुष्ठो विनिर्गतः।
अङ्गुष्ठोत्थित ईशोऽपि प्रभासेशः प्रकीर्त्तितः ।। ४६.१४ ।।
शिलाङ्गुष्ठैकतेशो यः सा च प्रेतशिला स्मृता।
पिण्डदानाद्यतस्तस्यां प्रेतत्वान्मुच्यते नरः ।। ४६.१५ ।।
महानदीप्रबासाद्योः सङ्गमे स्नानकृन्नरः।
रामो देव्या सह स्नातो रामतीर्थं ततः स्मृतम् ।। ४६.१६ ।।
प्रार्थितोऽत्र महानद्या राम स्नातो भवेति च।
रामतीर्थं ततो भूत्वा त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।। ४६.१७ ।।
जन्मान्तरशतं साग्रं यत्कृतं दुष्कृतं मया।
तत्सर्वं विलयं यातु रामतीर्थाभिषेचनात् ।। ४६.१८ ।।
मन्त्रेणानेन यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्वीत मानवः।
रामतीर्थे पिण्डदस्तु विष्णुलोकं प्रयात्यसौ।
तथेत्युक्त्वा स्थितो रामः सीतया भरताग्रजः ।। ४६.१९ ।।
राम राम महाबाहो देवानामभयङ्कर।
त्वां नमस्येऽत्र देवेशं मम नश्यतु पातकम् ।। ४६.२० ।।
मन्त्रेणानेन यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्यात्सपिण्डकम् ।
प्रेतत्वात्तस्य पितरो विमुक्ताः पितृतां ययुः ।। ४६.२१ ।।
आपस्त्वमसि देवेश ज्योतिषां पतिरेव च।
पाप नाशय मे देव मनोवाक्कायकर्मजम् ।। ४६.२२ ।।
नमस्कृत्य प्रभासेशं भासमानं शिवं व्रजेत्।
तञ्च शम्भुं नमस्कृत्य कुर्याद्यमबलिं ततः ।। ४६.२३ ।।
रामे वनं गते शैलमागत्य भरतः स्थितः ।
पितृपिण्डादिकं कृत्वा रामं संस्थाप्य तत्र च ।। ४६.२४ ।।
रामं सीतां लक्ष्मणञ्च मुनीन्स्थापितवान्प्रभुः।
भरतस्याश्रमे पुण्ये नित्यं पुण्यतमैर्वृतम्।
मतङ्गस्य पदं तत्र दृश्यते सर्वमानुषैः ।। ४६.२५ ।।
स्थापितं धर्मसर्वस्वं लोकस्यास्य निदर्शनात्।
मतङ्गस्य पदे श्राद्धी सर्वांस्तारयते पितॄन् ।। ४६.२६ ।।
रामतीर्थे नरः स्नात्वा रामं सीतां समर्च्य च।
रामेश्वरं प्रणम्याथ न देही जायते पुनः ।। ४६.२७ ।।
शिलाया जघनं भूयः समाक्रान्तं नगेन तु।
धर्मराजेन संप्रोक्तो न गच्छेति नगः स्मृतः ।। ४६.२८ ।।
यमराजधर्मराजौ निश्चलार्थं व्यवस्थितौ।
ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि पितॄणां मुक्ति हेतवे ।। ४६.२९ ।।
द्वौ श्वानौ श्यामशबलौ वैवस्वतकुलोद्भवौ।
ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि स्यातामेतावहिंसकौ ।। ४६.३० ।।
ऐन्द्रवारुण वायन्ययाम्यनैऋत्यसंस्थिताः।
वायसाः प्रतिगृह्णन्तु भूयो पिण्डं मया स्थितम् ।। ४६.३१ ।।
यमोऽसि यमदूतोऽसि वायसोऽसि महाबल।
सप्तजन्मकृतं पापं बलिं भुक्त्वा विनाशय ।। ४६.३२ ।।
रामे वनं गते शैलमागत्य भरतेन हि।
पितुः पिण्डादिकं कृत्वा रामेशः स्थापितोऽत्र वै ।। ४६.३३ ।।
स्नात्वा नत्वा च रामेशं रामसीता समन्वितम्।
तत्र श्राद्धं सपिण्डञ्च कृत्वा विष्णुपुरं व्रजेत्।
पितृभिः सह धर्मात्मा कुलानाञ्च शतैःसह ।। ४६.३४ ।।
रामं सीतां लक्ष्मणञ्च मुनीन्स्थापितवान्प्रभुः।
भरतस्याश्रमे पुण्ये नित्यं पुण्यतमैर्वृतम्।
मतङ्गस्य पदं तत्र दृश्यते सर्वमानुषैः ।। ४६.३५ ।।
वह्निर्द्वौ वरुणौ रुद्राश्चत्वारः पितृमोक्षदाः।
भरताश्रममासाद्य तान्नमेत्पूजयेन्नरः ।। ४६.३६ ।।
पापेभ्यश्चोपपापेभ्यो मुच्यते पितृभिः सह।
यत्र कुत्रापि देवर्षे भरतस्याश्रमे नरः ।
स्नातः श्राद्धादिकं कुर्यात्तत्कल्पेऽपि न हीयते ।। ४६.३७ ।।
गयायां चाक्षयं श्राद्धं जपहोमतपांसि च।
सर्वमानन्त्यमाहुर्वै यद्दत्तं भरताश्रमे ।। ४६.३८ ।।
चतुर्युगस्वरूपेण चतस्रो रविमूर्त्तयः ।
दृष्टाः स्पृष्टाः पूजितास्ताः पितॄणां मुक्तिदायकाः ।। ४६.३९ ।।
मुक्तिर्वांमन इत्येव तारकाख्यो विधिः परः।
संसारार्णवतप्तानां नावावेतौ सुरेश्वरौ।
तारकं ब्रह्म विश्वेषां मृतानां जीवतामिदम् ।। ४६.४० ।।
त्रिविक्रमञ्च ब्रह्माणं यः पश्येत्पुरुषोत्तमम्।
पितृभिः सह धर्मात्मा स याति परमां गतिम् ।। ४६.४१ ।।
शिलाया वामपादेऽपि तथाभ्युद्यन्तको गिरिः ।
स्थापितः पिण्डदस्तत्र पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४६.४२ ।।
नैमिषारण्यपार्श्वे तु ईचे ब्रह्मा सुरैः सह।
मुख्यसंज्ञं हि तत्तीर्थं देवास्तत्र पदे स्थिताः ।। ४६.४३ ।।
त्रिषु तेषु पदेष्वेव तीर्थेषु मुनिसत्तम।
यत्किञ्चिदशुभं कर्म तत्प्रणश्यति नारद ।। ४६.४४ ।।
तन्नैमिषवनं पुण्यं सेवितं पुण्यपूरुषैः।
तत्र व्यासः शुकः पैलः कण्वो वेधाः शिवो हरिः ।। ४६.४५ ।।
तेषां दर्शनमात्रेण मुच्यते पातकैर्नरः।
वामहस्ते शिलायास्तु तथा चोद्यन्तको गिरिः ।। ४६.४६ ।।
स पर्वतः समानीतो ह्यगस्त्येन महात्मना।
तत्र ब्रह्मा हरश्चैव तपश्चोग्रञ्च चक्रतुः ।। ४६.४७ ।।
तत्रागस्त्यस्य हि वरं कुण्डं त्रैलोक्यदुर्लभम्।
यत्र मुन्यष्टकं सिद्धं तपस्तप्त्वा शिवं गतम्।
कुण्डे मुन्यष्टकं नत्वा पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४६.४८ ।।
अगस्त्येनाथ देवर्षे ह्युदयाद्रेर्महात्मना।
शिलाया वामहस्तेऽपि स्थापितो गिरिराट् शुभः।
वादित्राद्यैर्दिव्यगीतैराढ्यो वादित्रको गिरिः ।। ४६.४९ ।।
तत्र विद्याधरो नाम गन्धर्वाप्सरसाङ्गणैः।
समेतोऽद्यापि कीतानि दिव्यानि सह गीयते ।। ४६.५० ।।
मोहनश्च सुनीथश्च शैलूजो मोहनोत्तमः।
पर्वतो नारदध्यानी सङ्गीती पुष्पदन्तकः।
हाहा हूहूप्रभृतयो गीतदानं प्रजक्रिरे ।। ४६.५१ ।।
तथा चित्ररथो नाम सर्वगन्धर्वसंवृतः।
गायति मधुराण्येव गीतान्यद्रौ महोत्सवम् ।। ४६.५२ ।।
अतः स पर्वतो देवैः सेव्यतेऽद्यापि नित्यशः।
धर्मजास्तत्र देवेशो हरो भस्माङ्गरागवान् ।। ४६.५३ ।।
पार्वत्या सहितो रुद्रः पर्वते गीतनादिते।
मोदते पूजितोद्येयः पितॄणां परमां गतिम् ।। ४६.५४ ।।
गयायां परमात्मा हि गोपतिर्वा गदाधरः।
हीयते वैष्णवी माया तथा रुद्रार्च्चया मुने ।। ४६.५५ ।।
शिलाया दक्षिणे हस्ते भस्मकूटो गिरिर्धृतः।
धर्म्मराजेन तत्रास्ते ह्यगस्त्यः सह भार्य्यया ।। ४६.५६ ।।
अगस्त्यस्य पदे स्नातः पिण्डदो ब्रह्मलोकगः।
ब्रह्मणस्तु वरं लेभे माहात्म्यं भुवि दुर्लभम् ।। ४६.५७ ।।
लोपामुद्रां तथा भार्य्यां पितॄणां परमां गतिम्।
तत्रागस्त्येश्वरं दृष्ट्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया ।। ४६.५८ ।।
अगस्त्यञ्च सभार्य्यञ्च पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत्।
दण्डिनाथ तपस्तेपे सीताद्रेर्दक्षिणे गिरौ ।। ४६.५९ ।।
वटो वटेश्वरस्तत्र स्थितश्च प्रपितामहः।
तदग्रे रुक्मिणीकुण्डं पश्चिमे कपिला नदी।
कपिलेशो नदीतीरे ह्यमासोमसमागमे ।। ४६.६० ।।
कपिलायां नरः स्नात्वा कपिलेशं समर्च्य च।
कृते श्राद्धे पिण्डदाने पितरो मोक्षमाप्नुयुः ।। ४६.६१ ।।
तत्राग्निधारा गिरिवरादागतोद्यन्तकादनु।
तत्र सारस्वतं कुण्डं सरस्वत्या प्रकल्पितम् ।। ४६.६२ ।।
शुक्रस्तत्र सुतैः सार्द्धं षण्डामर्क्कादिभिः प्रभुः।
तत्र तत्र मुनीन्द्राणां पदेषु मुनिसत्तम।
श्राद्धपिण्डादिकृत्स्नातः पितॄंस्तारयते नरः ।। ४६.६३ ।।
शिलाया वामहस्तेऽपि गृद्रकूटो गिरिर्धृतः।
गृध्ररूपेण संसिद्धास्तपस्तप्त्वा महर्षयः ।। ४६.६४ ।।
अतो गिरिर्गृध्रकूटस्तत्र गृध्रेश्वरः स्थितः।
दृष्ट्वा गृध्रेश्वरं नत्वा यायाच्छम्भोः पदं नरः ।। ४६.६५ ।।
तत्र गृध्रे गुहायाञ्च पिण्डदः शिवलोकभाक् ।
तत्र गृध्रे वटं नत्वा प्राप्तकामो दिवं व्रजेत् ।। ४६.६६ ।।
ऋणमोक्षं पापमोक्षं शिवं दृष्ट्वा शिवं व्रजेत्।
शूरक्षेत्रञ्च तत्रास्ते पिण्डदः स्वर्नयेत्पितॄन् ।। ४६.६७ ।।
आदिपालेन गिरिणा समाक्रान्तं शिलोदरम्।
तत्रास्ते गजरूपेण विघ्रेशो विग्ननाशनः।
तं दृष्ट्वा मुच्यते विघ्नैः पितॄन् ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४६.६८ ।।
नितम्बे मुण्डपृष्ठस्य देवदारुवनं त्वभूत्।
मुण्डपृष्ठारविन्द्राद्री दृष्ट्वा पापं विनाशयेत्।
गयानाभौ सुषुम्नायां पिण्डदः स्वर्नयेत्पितॄन् ।। ४६.६९ ।।
शिलाया वामपादे तु स्थापितः प्रेतपर्वतः।
धर्मराजेन पापेभ्यो गिरिः प्रेतशिलाह्वयः ।। ४६.७० ।।
पादेन दूरे निक्षिप्तः शिलायाः पादभारतः।
गतः शिलायाः संसर्गात्प्रेतकूटः पवित्रताम् ।। ४६.७१ ।।
प्रेतकुण्डञ्च तत्रास्ते देवास्तत्र पदे स्थिताः।
तत्र कुण्डादिकं कृत्वा प्रेतत्वान्मोचयेत्पितॄन् ।। ४६.७२ ।।
पृथक्स्थिताश्च बहवो विघ्नकारिण एव ते।
श्राद्धादिकारिणां नॄणां तीर्थे पितृविमुक्तये।
प्रेता धानुष्करूपेण करग्रहणकारकाः ।। ४६.७३ ।।
पादाङ्कितां मुण्डपृष्ठां महादेवनिवासिनीम्।
तां दृष्ट्वा सर्वलोकश्च मुक्तः पापोपपातकैः ।। ४६.७४ ।।
गयाशिरसि पुण्ये च सर्वपापैर्विवर्जिते।
ग्रेतादिवर्जितं यस्मात्ततोऽतिपावनं वरम् ।। ४६.७५ ।।
कीकटेषु गया पुण्या पुण्यं राजगृहं वनम्।
च्यवनस्याश्रमं पुण्यं नदी पुण्या पुनःपुना ।। ४६.७६ ।।
वैकुण्ठो लोहदण्डश्च गृध्रकूटश्च शोणकः।
अत्र श्राद्धादिना सर्वान्पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४६.७७ ।।
क्रौञ्चरूपेण हि मुनिर्मुण्डपृष्ठे तपोऽकरोत्।
तस्य पादाङ्कितो यस्मात्क्रौञ्चपादस्ततः स्मृतः ।। ४६.७८ ।।
स्नातो जलाशये तत्र नयेत्स्वर्गं स्वकं कुलम्।
बलिः काकशिलायाञ्च काकेभ्य ऋणमोक्षदः ।। ४६.७९ ।।
मुण्डपृष्ठस्य सानौ हि लोमशो लोमहर्षणः।
द्वावेतौ परमं तप्त्वा तपःसिद्धिं परां गतौ ।। ४६.८० ।।
आहूतास्तु सरिच्छ्रेष्ठा लोमशेन महानदी।
शरावती वेत्रवती चन्द्रभागा सरस्वती ।। ४६.८१ ।।
कावेरी सिन्धुरीरा च चन्दना च सरिद्वरा।
वासिष्ठी सरयूर्गङ्गा यमुना गण्डकीन्दिरा ।। ४६.८२ ।।
महावैतरणी नाम्ना निक्षरा च दिवौकसः ।
सावव्यलकनन्दा च ह्युदीची कन्काह्वया ।। ४६.८३ ।।
कौशिकी ब्रह्मदा ज्येष्ठा सर्वस्याघविमोचिनी।
कृष्णवल्वा चर्म्मवती द्वे नद्यौ मुक्तिदायिके ।। ४६.८४ ।।
आहूते सरितां श्रेष्ठे लोमह्रर्षेण साहसात् ।
तपसस्तु प्रभावेण नर्म्मदा मुनिपुङ्गव।
तासु सर्वासु यः स्नात्वा पिण्डदः स्वर्नयेत्पितॄन् ।। ४६.८५ ।।
ब्रह्मयोनिं प्रविश्याथ निर्गच्छेद्यस्तु मानवः।
परं ब्रह्म स यातीह विमुक्तो योनिसङ्कटात् ।। ४६.८६ ।।
निक्षरायां पुष्करिण्यां स्नातः श्राद्धादिकं नरः।
कुर्य्यात्क्रौञ्चपदे दिव्ये नियमाद्वासरत्रयम्।
सर्वान्पितॄन्नयेत्स्वर्गं पञ्चपापिन एव च ।। ४६.८७ ।।
जनार्दनो भस्मकूटे तस्य हस्ते तु पिण्डदः।
आत्मनोऽप्यथवान्येषां सव्येनापि तिलैर्विना।
जीवतां दधिसंमिश्रं सर्वे ते विष्णुलोकगाः ।। ४६.८८ ।।
यस्तु पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन।
यदुद्दिश्य त्वया देयस्तस्मिन्पिण्डो मृते प्रभो ।। ४६.८९ ।।
एष पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन।
अन्तकाले गते मह्यं त्वया देयो गयाशिरे ।। ४६.९० ।।
जनार्दन नमस्तुभ्यं नमस्ते पितृमोक्षद।
पितृपते नमस्तेऽस्तु नमस्ते पितृरूपिणे ।। ४६.९१ ।।
गयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनार्दनः।
तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते च ऋणत्रयात् ।। ४६.९२ ।।
नमस्ते पुण्डरीकाक्ष ऋणत्रयविमोचक।
लक्ष्मीकान्त नमस्तेऽस्तु पितॄणां मोक्षदो भव ।। ४६.९३ ।।
वामजानु सुसंपात्य नत्वा भीमो जनार्दनम्।
श्राद्धं सपिण्डकं कृत्वा भ्रातृभिर्ब्रह्मलोकभाक्।
पितृभिः सह धर्मात्मा कुलानाञ्च शतेन च ।। ४६.९४ ।।
शिलायां व्यक्तरूपेण व्यक्ताव्यक्तात्मना स्थितः।
लक्ष्मीशो विभुधैः सार्द्धं तस्माद्देवमयी शिला ।। ४६.९५ ।।
इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते गयामाहात्म्यं नाम षट्चत्वारिंशोऽध्याय- ।। ४६ ।।*