c: text/html

text:
We shall now go back in time by nearly two thousand years. Behold! Godavari flows in a mellifluous melancholic tune. Swaying the entire countryside near Pratiṣṭhāna[1] to the graceful swinging of her waves, as she gushes on, yearning to rendezvous with her beloved, the Eastern Ocean. That is indeed why
कविः कालिदासः
सोऽयमत्र विहितः कविकुलगुरोः कालिदासस्य काव्यसौन्दर्यसौविध्याविष्कारात्मकः प्रकल्पः। एष पुनरखण्डानन्दप्रदानपटुं खण्डकाव्यप्रवेकं मेघदूतं विषयीकृत्य कल्पितः। सत्यमेव; कालिदासवाङ्मयस्य नूतनविमर्शः प्रायेण वितथः प्रयासः। तथापि महाकवेरस्य वचोविच्छित्तिर्मां निजास्वादप्रकटीकरणाय मुखरीकुरुते। स्पष्टमेव मन्ये चापल्यचोदितमिदं कर्मेति। कुतोऽस्य पिपठिषाऽपेक्षिता वाचकानाम्? इति प्रश्नः समुदियत्। इदमस्तु कालिदासमुखेनैव समाधानम्—
“प्रणयिषु वा दाक्षिण्यादथवा सद्वस्तुपुरुषबहुमानात्।
शृणुत मनोभिरवहितैः क्रियामिमां कालिदासस्य॥” (विक्रमोर्वशीयम्, १.२)
कालिदासः किंस्वरूप आसीत्? न खलु

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
अस्मिन् मासे वयं वसन्तऋतुसंबन्धिनः वस्तूनां वर्णनं व्यतिरेक/विभावना/उल्लेखालङ्कारं उपयुज्य कुर्मः
34 Responses to “पद्यपाने संस्कृतपद्यमासः ९ : अलङ्कारयुतवर्णनम्”
-
कुबेरगुप्तां दिशमुष्णरश्मौ
गन्तुं प्रवृत्तेऽपि कुबेरराजः ।
निश्श्वस्य वायुं स्वमुखेन हैमां
वृष्टिं तनोत्यत्र हि पल्लवेषु ॥ (अस्मिन् वर्षे वाषिङ्ग्टन् डि. सि. प्रदेशे वसन्तारम्भानन्तरं हिमपातः अभवत् ) ।
आगते चैत्रमासेऽपि हिमपातः प्रतीक्ष्यते । विकसन्ति न पुष्पाणि वसन्तः शिशिरायते ॥ (पुरा लिखितं गतवर्षस्य वसतारम्भे)
-
रमणीयं भवत्पद्यं प्रसना पदपद्धतिः ।
कल्पना च मनॊग्राहिण्य़ास्ते वासन्तवासिता ॥
-
धन्योऽस्मि । प्रथमपद्यस्य प्रथमपादः महाकविकालिदासस्य कुमारसम्भवादुद्धृतः इति वक्तव्यमेव ।
-
-
-
वर्षायां शिखिनः कृशाङ्गसरितो नन्दन्ति सस्वागतं
शैत्ये शुभ्रभवा तनोति पृथिवी रम्याद्भुतं दर्शितम् ।
औष्ण्ये तापगतेः स्वसद्मनि जना नित्यं रमन्ते मिथः
सर्वेषां रतये भुवं हि कुरुते सूक्तां वसन्तो ननु ॥
सस्वागतम् स्वागतेन सह ।
औष्ण्ये तापकारणात् जनाः बहिरगत्वा गृहे एव सकुटुम्बं कालयापनेन रमन्ते । शैत्ये शुभ्रभवा पृथिवी हिमस्य कारणात् ।
अन्यत् स्पष्टं मन्ये ।
अत्र व्यतिरेकः?
-
उत्तममिदं पद्यं सर्वथा सभाजनार्हम् ।
-
-
निवृत्ते शीतले काले हिमेनादिममासके ।
’टैडल्’ तडागसस्यानां कथं नु हिममण्डनम् ॥
वाषिङ्टन् प्रदेशे ख्यातः अयम् । आदिममासके चैत्रमासे शैत्ये हिमेन निवृत्ते ’टैडल् बेसिन्’ तडागे ’चेरी ब्लासम्स्’ इति सितपुष्पविकासः भवति । लतासु हिममिव तानि पुष्पाणि भवन्ति । अत्र विभावनालङ्कारः?
-
नूनमिदमतिनव्य्मातनोति चित्ते स्वारस्यसुषमाम् ।
-
-
साहित्यसङ्गीतकलाविहीनः
श्रुण्वन्नवोचत् पिकवृन्दगानम् ।
“वसन्तकाले किल काककेली
जाने न चाहं पिककाकभेदम् ” ॥
वसन्तकाले सम्प्राप्ते अपि साहित्यसङ्गीतकलाविहीनः पिककाकयोः भेदं न ज्ञातवान् । पिकगानं काकानां खेलनशब्द इति अचिन्तयत् !
-
भर्तुर्हरॆस्तथाsप्पय्यदीक्षितस्य वचःश्रियम् ।
यथानुकूलमुचितं गृह्णन्ती वाग्विशिष्यते ॥
-
पञ्चमोपेतगानं तं श्रुत्वा कर्णरसायनम् |
जीवशास्त्रविशेषज्ञः चिन्तयन्निदमब्रवीत् ||
कथं पिकानां वृन्दं स्यात् पिकास्त्वेकाकिनः खगाः |
वीणागणसमुत्पन्नमिदं नास्त्यत्र संशयः ||
-
भ्रातः – तव लेखनं मम मनसि एतत् श्लोकद्वयं समुद्भावयति ! अत्र स्थापयामि यद्यपि एतस्याः सालङ्कारपद्यश्रेण्याः नियमान् न पालयति ।
गान्धारदेशे षड्जाताः पञ्च पञ्चमकूजकाः । निषादनिहताश्चासन् प्रहता बहुधैव ते ॥
अगायन्मोहनाकारोऽवशिष्ट: पुरुषर्षभ । निषादान् मध्यमान् हित्वाऽदात् स कर्णामृतं ततः ॥
-
-
-
मैत्री या कथिता जनैः सनमनं रामाञ्जनेयोः परा
लङ्कादाहनदर्शिता नहि भयं देहस्य दाहान्नु ते ।
तामत्येति वसन्तपञ्चशरयोः संस्मारणेनेव यत्
कैलासं प्रतिवत्सरं घनहिमं क्लिश्नाति शंभोर्गृहम् ॥
या लङ्कादाहनदर्शिता रामाञ्जनेयोः मैत्री परा परमा इति “(हनूमन्) देहस्य दाहात् अपि न हि ते भयम्!” इति च जनैः सनमनं कथिता । तां (मैत्रीं) वसन्तपञ्चशरयोः वसन्तमन्मथयोः मैत्री अत्येति अतितिष्ठति । यत् यतः प्रतिवत्सरं शंभोः घनहिमं गृहं कैलासं (वसन्तः) संस्मारणेन इव क्लिश्नाति आर्द्रीकरोति । (शिवः मित्रं मन्मथं ददाह इति स्मारयन् शिवावासं प्रतिवर्षं तापयति ।)
अत्र कश्चित् अलङ्कारः भवतीति मन्ये । विवेकस्तु अत्रभवद्भिः प्रार्थ्यते ।
-
वसन्ते वर्धमाना सा सुन्दरी शाटिका भुवः ।
वर्धिनी नरकार्याणां धेनूनां देहवर्धिनी ॥
-
अहो ! प्रपन्नाः किल पञ्चभूयं मनोजबाणाश्च वियोगिनश्च ।
परं प्रकामं प्रथमानतेजा विजृम्भते कायजसायकौघः ॥
पञ्चभूयम् = पञ्चत्वम् । अस्य मनोजबाणपक्षे पञ्चसंख्यावत्त्वम् इत्यर्थः । वियोगिपक्षे तु मरणमिति ।
परम् = किन्तु, परन्तु ।
कायजसायकौघः = मन्मथशरसमूहः ।
-
मन्मथस्तु मनोभव इति ख्यातः किल? अतः “विजृम्भतेऽकायजसायकौघः” इति भवितव्यमिति मन्ये यतः मन्मथः अकायजो भवेत् । प्रथमानतेजा इत्युक्ते किमिति सन्देहः मम ।
-
-
तुरङ्ग-रामप्रिय-रामकृष्ण-नरेश-विश्वासमुखास्सहायाः।
सालङ्कृतान्येव मनोहराणि पद्यानि हृद्यानि सतां सुखानि ॥
प्रणीय तच्चिन्तन-मन्थनेsपि बद्धादरा भान्ति किलेति भूयान् ।
हर्षो ममाभ्येति कृतज्ञता च सबाष्पनेत्रद्वितयात्प्रयाति ॥
-
प्रवातेनाप्यनुद्धूतहरिद्वस्त्रधरा धरा ।
पीतपुष्पोर्ध्वपुण्ड्रा सा विहरिद्रा विराजते ॥
(Our lawn just turned green and daffodils are in bloom)


text:
जनबहाःद्यःया दशकर्म पुजा जुल
११३८ पोहेंलाथ्व पुन्हि/येँ
जनबहाःद्यःया दशकर्म पूजा थौं क्वचाःगु दु ।
वंगु पोहेलाथ्व अष्टमी कुन्हु जनबहाःद्यःया न्हवं याये धुंकाः निभालय् पानाः लँपु छायेगु ज्या क्वचायेवं थौं द्यःया दशकर्म पूजा याःगु खः ।
दशकर्म पूजाया झ्वलय् द्यःयात मचा बू ब्यंके, जंको, बह्रे छुइगु, बस्का यायेगु, ब्रतबन्ध यायेगुया लिसें बाःह्राः तयेगु ज्या तकं याःगु खः ।
द्यःया ख्वाःपाः त्वपुइकाः पुजाया विधि दक्वं सिधयेवं ख्वाःपाः उलाः हाकनं न्हूगु वसतं पुंकूगु खः ।
थुकिया किपा माःहना स्वयादिसँ ।
दशकर्म पुजा जुयाच्वंगु । किपा : रेखा शाक्य
लंपू छायाच्वंगु । किपा शरण डंगोल
लंपू छायाच्वंगु । किपा : शरण डंगोल
लंपू छाये सिधयेकाः राजु गुरुजु व अष्ट गुरुजु। किपा : शरण डंगोल


text:
रघुवंशे पञ्चमः सर्गः
तं अध्वरे विश्वजिति क्षितीशं निःशेषविश्राणितकोशजातं ।
उपात्तविद्यो गुरुदक्षिनार्थी कौत्सः प्रपेदे वरतन्तुशिष्यः । । ५.१ । ।
स मृन्मये वीतहिरण्मयत्वात्पात्रे निधायार्गह्यं अनर्घ्यशीलः ।
श्रुतप्रकाशं यशसा प्रकाशः प्रत्युज्जगामातिथिं आतिथेयः । । ५.२ । ।
तं अर्चयित्वा विधिवद्विधिज्ञस्तपोधनं मानधनाग्रयायी ।
विशांपतिर्विष्टरभाजं आरात्कृताञ्जलिः कृत्यविदित उवाच । । ५.३ । ।
अप्यग्रणीर्मन्त्रकृतां ऋषीणां कुशाग्रबुद्धे कुशली गुरुस्ते ।
यतस्त्वया ज्ञानं अशेषं आप्तं लोकेन चैतन्यं इवोष्णरश्मेः । । ५.४ । ।
कायेन वाचा मनसापि शश्वद्यत्संभृतं वासवधैर्यलोपि ।
आपाद्यते न व्ययं अन्तरायैः कच्चिन्महर्षेस्त्रिविधं तपस्तथ् । । ५.५ । ।
आधारबन्धप्रमुखैः प्रयत्नैः संवर्धितानां सुतनिर्विशेषं ।
कच्चिन्न वाय्वादिरुपप्लवो वः श्रमच्छिदं आश्रमपादपानां । । ५.६ । ।
क्रियानिमित्तेष्वपि वत्सलत्वादभग्नकामा मुनिभिः कुशेषु ।
तदङ्कशय्याच्युतनाभिनाला कच्चिन्मृगीणां अनघा प्रसूतिः । । ५.७ । ।
निर्वर्त्यते यैर्नियमाभिषेको येभ्यो निवापाञ्जलयः पितःणां ।
तान्युञ्छषष्ठाङ्कितसैकतानि शिवानि वस्तीर्थजलानि कच्चिथ् । । ५.८ । ।
नीवारपाकादि कडम्गरीयैरामृश्यते जानपदैर्न कच्चिथ् ।
कालोपपन्नातिथिकल्पभागं वन्यं शरीरस्थितिसाधनं वः । । ५.९ । ।
अपि प्रसन्नेन महर्षिणा त्वं सम्यग्विनीयानुमतो गृहाय ।
कालो ह्ययं संक्रमितुं द्वितीयं सर्वोपकारक्षमं आश्रमं ते । । ५.१० । ।
तवार्हतो नाभिगमेन तृप्तं मनो नियोगक्रिययोत्सुकं मे ।
अप्याज्ञया शासितुरात्मना वा प्राप्तोऽसि संभावयितुं वनान्मां । । ५.११ । ।
इत्यर्घ्यपात्रानुमितव्ययस्य रघोरुदारां अपि गां निशम्य ।
स्वार्थोपपत्तिं प्रति दुर्बलाशस्तं इत्यवोचद्वरतन्तुशिष्यः । । ५.१२ । ।
सर्वत्र नो वार्त्तं अवेहि राजन्नाथे कुतस्त्वव्यशुभं प्रजानां ।
सूर्ये तपत्यावरणाय दृष्टेः कल्पेत लोकस्य कथं तमिस्रा । । ५.१३ । ।
भक्तिः प्रतीक्ष्येषु कुलोचिता ते पूर्वान्महाभाग तयाऽतिशेषे ।
व्यतीतकालस्त्वहं अभ्युपेतस्त्वां अर्थिभावादिति मे विषादः । । ५.१४ । ।
शरीरमात्रेण नरेन्द्र तिष्ठन्नाभासि तीर्थप्रतिपादितर्द्धिः ।
आरण्यकोपात्तफलप्रसूतिः स्तम्बेन नीवार इवावशिष्टः । । ५.१५ । ।
स्थाने भवानेकनराधिपः सन्नकिंचनत्वं मखजं व्यनक्ति ।
पर्यायपीतस्य सुरैर्हिमांशोः कलाक्षयः श्लाघ्यतरो हि वृद्धेः । । ५.१६ । ।
तदन्यतस्तावदनन्यकार्यो गुर्वर्थं आहर्तुं अहं यतिष्ये ।
स्वस्त्यस्तु ते निर्गलिताम्बुगर्भं शरद्घनं नार्दति चातकोऽपि । । ५.१७ । ।
एतावदुक्त्वा प्रतियातुकामं शिष्यं महर्षेर्नृपतिर्निषिध्य ।
किं वस्तु विद्वन्गुरवे प्रदेयं त्वया कियद्वेति तं अन्वयुङ्क्त । । ५.१८ । ।
ततो यथावद्विहिताध्वराय तस्मै स्मयावेशविवर्जिताय ।
वर्णाश्रमाणां गुरवे स वर्णी विचक्षणः प्रस्तुतं आचचक्षे । । ५.१९ । ।
समाप्तविद्येन मया महर्षिर्विज्ञापितोऽभूद्गुरुदक्षिणायै ।
स मे चिरायास्खलितोपचारां तां भक्तिं एवागणयत्पुरस्ताथ् । । ५.२० । ।
निर्बन्धसंजातरुषार्थकार्श्यं अचिन्तयित्वा गुरुणाहं उक्तः ।
वित्तस्य विद्यापरिसंख्यया मे कोटीष्चतस्रो दश चाहरेति । । ५.२१ । ।
सोऽहं सपर्याविधिभाजनेन मत्वा बह्वन्तं प्रभुशब्दशेषं ।
अभ्युत्सहे संप्रति नोपरोद्धुं अल्पेतरत्वाच्छ्रुतनिष्क्रयस्य । । ५.२२ । ।
इत्थं द्विजेन द्विजराकान्तिरावेदितो वेदविदां वरेण ।
एनोनिवृत्तेन्द्रियवृत्तिरेनं जगाद भूयो जगदेकनाथः । । ५.२३ । ।
गुर्वर्थं अर्थी श्रुतपारदृश्वा रघोः सकाशादनवाप्य कामं ।
गतो वदायान्तरं इत्ययं मे मा भूत्परीवादनवावतारः । । ५.२४ । ।
स त्वं प्रशस्ते महिते मदीये वसंश्चतुर्थोऽग्निरिवाग्न्यगारे ।
द्वित्राण्यहान्यर्हसि सोढुं अर्हन्यावद्यते साधयितुं त्वदर्थं । । ५.२५ । ।
तथेति तस्य्ऽ आवितथं प्रतीतः प्रत्यग्रहीत्संगरं अग्रजन्मा ।
गां आत्तसारां रघुरप्यवेक्ष्य निष्कष्टुं अर्थं चकमे कुबेराथ् । । ५.२६ । ।
वसिष्ठमन्त्रोक्षणजात्प्रभावादुदन्वदाकाशमहीधरेषु ।
मरुत्सखस्येव बलाहकस्य गतिर्विजघ्ने न हि तद्रथस्य । । ५.२७ । ।
अथाधिशिश्ये प्रयथः प्रदोषे रथं रघुः कल्पितशस्त्रगर्भं ।
सामन्तसंभावनयैव धीरः कैलासनाथं तरसा जिगीषुः । । ५.२८ । ।
प्रातः प्रयाणाभिमुखाय तस्मै सविस्मयाः कोशगृहे नियुक्ताः ।
हिरण्मयीं कोशगृहस्य मध्ये वृष्टिं शशंसुः पतितां नभस्तः । । ५.२९ । ।
तं भूपतिर्भासुरहेमराशिं लब्धं कुबेरादभियास्यमानाथ् ।
दिदेश कौतस्य समस्तं एव पादं सुमेरोरिव वज्रभिन्नं । । ५.३० । ।
जनस्य साकेतनिवासिनस्तौ द्वावप्यभूतां अभिनन्द्यसत्त्वौ ।
गुरुप्रदेयाधिकनीःस्पृहोऽर्थी नृपोऽर्थिकामादधिकप्रदश्च । । ५.३१ । ।
अथोष्ट्रवामीशतवाहितार्थं प्रजेष्वरं प्रीतमना महर्षिः ।
स्पृषन्करेणानतपूर्वकायं संप्रस्थितो वाचं उवाच कौत्सः । । ५.३२ । ।
किं अत्र चित्रं यदि कामसूर्भूर्वृत्ते स्थितस्याधिपतेः प्रजानां ।
अचिन्तनीयस्तु तव प्रभावो मनीषितं द्यौरपि येन दुग्धा । । ५.३३ । ।
आशास्यं अन्यत्पुनरुक्तभूतं श्रेयांसि सर्वाण्यधिजग्मुषस्ते ।
पुत्रं लभस्वात्मगुणानुरूपं भवन्तं ईडं भवतः पितेव । । ५.३४ । ।
इत्थं प्रयुज्याशिषं अग्रजन्मा राज्ञे प्रतीयाय गुरोः सकाशं ।
राजापि लेभे सुतं आशु तस्मादालोकं अर्कादिव जीवलोकः । । ५.३५ । ।
ब्राह्मे मुहूर्ते किल तस्य देवी कुमारकल्पं सुषुवे कुमारं ।
अतः पिता ब्रह्मण एव नाम्ना तं आत्मजन्मानं अजं चकार । । ५.३६ । ।
रूपं तदोजस्वि तदेव वीर्यं तदैव नैसर्गिकं उन्नतत्वं ।
न कारणात्स्वाद्बिभिदे कुमारः प्रवर्तितो दीप इव प्रदीपाथ् । । ५.३७ । ।
उपात्तविद्यं विधिवद्गुरुभ्यस्तं यौवनोद्भेदविशेषकान्तं ।
श्रीर्गन्तुकामापि गुरोरनुज्ञां धीरेव कन्या पितुराचकाङ्क्ष । । ५.३८ । ।
अथेश्वरेण क्रथकैशिकानां स्वयंवरार्थं स्वसुरिन्दुमत्याः ।
आप्तः कुमारानयनोत्सुकेन भोजेन दूतो रघवे विसृष्टः । । ५.३९ । ।
तं श्लाघ्यसंबन्धं असौ विचिन्त्य दारक्रियायोग्यदशं च पुत्रं ।
प्रस्थापयां आस ससैन्यं एनं ऋद्धां विदर्भाधिपराजधानीं । । ५.४० । ।
तस्योपकार्यारचितोपकारा वन्येतरा जानपदोपदाभिः ।
मार्गे निवासा मनुजेन्द्रसूनोर्बभूवुरुद्यानविहारकल्पाः । । ५.४१ । ।
स नर्मदारोधसि शीकरार्द्रैर्मरुद्भिरानर्तितनक्तमाले ।
निवेशयां आस विलङ्घिताध्वा क्लान्तं रजोधूसरकेतु सैन्यं । । ५.४२ । ।
अथोपरिष्टाद्भ्रमरैर्भ्रमद्भिः प्राक्सूचितान्तःसलिलप्रवेशः ।
निर्धौत दानामलगण्डभित्तिर्यन्यः सरित्तो गज उन्ममज्ज । । ५.४३ । ।
निःशेषविक्षालितधातुनापि वप्रक्रियां ऋक्षवतस्तटेषु ।
नीलोर्ध्वरेखाशबलेन शंसन्दन्तद्वयेनाश्मविकुण्ठितेन । । ५.४४ । ।
संहारविक्षेपलघुक्रियेण हस्तेन तीराभिमुखः सशब्दं ।
बभौ स भिन्दन्बृहतस्तरङ्गान्वार्यर्गलाभङ्ग इव प्रवृत्तः । । ५.४५ । ।
स भोगिभोगाधिकपीवरेण हस्तेन तीराभिमुखः सशब्दं ।
संवर्धितार्त्धप्रहितेन दीर्घान्चिक्षेप वारीपरिघानिवोर्मीन् । । ५.४५* । ।
शैलोपमः शैवलमञ्जरीणां जालानि कर्षन्नुरसा स पश्चाथ् ।
पूर्वं तदुत्पीडितवारिराशिः सरित्प्रवाहस्तटं उत्ससर्प । । ५.४६ । ।
कारण्डवोत्सृष्टमृदुप्रत्नानाः पुलिन्दयोषाम्बुविहारकाञ्चीः ।
कर्षन्स शैवाललता नदीषः स्कन्धावलग्नास्तटं उत्ससर्प । । ५.४६* । ।
तस्यैकनागस्य कपोलभित्त्योर्जलावगाहक्षणमात्रशान्ता ।
वन्येतरानेकपदर्शनेन पुनर्दिदीपे मददुर्दिनश्रीः । । ५.४७ । ।
सप्तच्छदक्षीरकटुप्रवाहं असह्यं आघ्राय मदं तदीयं ।
विलङ्घिताधोरणतीव्रयत्नाः सेनागजेन्द्रा विमुखा बभूवुः । । ५.४८ । ।
स च्छिन्नबन्धद्रुतयुग्यशून्यं भग्नाक्षपर्यस्तरथं क्षणेन ।
रामापरिताणविहस्तयोधं सेनानिवेशं तुमुलं चकार । । ५.४९ । ।
तं आपतन्तं नृपतेरवध्यो वन्यः करीति श्रुतवान्कुमारः ।
निवर्तयिष्यन्विशिखेन कुम्भे जघान नात्यायतकृष्टशार्ङ्गः । । ५.५० । ।
स विद्धमात्रः किल नागरूपं उत्सृज्य तद्विस्मितसैन्यदृष्टः ।
स्फुरत्प्रभामण्डलमध्यवर्ति कान्तं वपुर्व्य्ॐअचरं प्रपेदे । । ५.५१ । ।
अथ प्रभावोपनतैः कुमारं कल्पद्रुमोत्थैरवकीर्य पुष्पैः ।
उवाच वाग्मी दशनप्रभाभिः संवर्धितोरःस्थलतारहारः । । ५.५२ । ।
मतङ्गशापादवलेपमूलादवाप्तवानस्मि मतङ्गजत्वं ।
अवेहि गन्धर्वपतेस्तनूजं प्रियंवदं मां प्रियदर्शनस्य । । ५.५३ । ।
स चानुनीतः प्रणतेन पश्चान्मया महर्षिर्मृदुतां अगच्छथ् ।
उष्णत्वं अग्न्यातपसंप्रयोगाच्छैत्यं हि यत्सा प्रकृतिर्जलस्य । । ५.५४ । ।
इक्ष्वाकुवंशप्रभवो यदा ते भेत्स्यत्यजः कुम्भं अय्ॐउखेन ।
संयोक्ष्यसे स्वेन वपुर्महिम्ना तदेत्यवोचत्स तपोनिधिर्मां । । ५.५५ । ।
संमोचितः सत्त्ववता त्वयाहं शापाच्चिरप्रार्थितदर्शनेन ।
प्रतिप्रियं चेद्भवतो न कुर्यां वृथा हि मे स्यात्स्वपदोपलब्धिः । । ५.५६ । ।
संमोहनं नाम सखे ममास्त्रं प्रयोगसंहारविभक्तमन्त्रं ।
गान्धर्वं आधत्स्व यतः प्रयोक्तुर्न चारिहिंसा विजयश्च हस्ते । । ५.५७ । ।
अलं ह्रिया मां प्रति यन्मुहूर्तं दयापरोऽभुः प्रहरन्नपि त्वं ।
तस्मादुपच्छन्दयति प्रयोजं मयि त्वया न प्रतिशेधरौक्ष्यं । । ५.५८ । ।
तथेत्युपस्पृश्य पयः पवित्रं स्ॐओध्बवायाः सरितो नृस्ॐअः ।
उदङ्मुखः सोऽस्त्रविदस्त्रमन्त्रं जग्राह तस्मान्निगृहीतशापाथ् । । ५.५९ । ।
एवं तयोरध्वनि दैवयोगादासेदुषोः सख्यं अचिन्त्यहेतु ।
एको ययौ चैत्ररथपदेशान्सौराज्यरम्यानपरो विदर्भान् । । ५.६० । ।
तं तस्थिवांसं नगरोपकण्ठे तदागमारूढगुरुप्रहर्षः ।
प्रत्युज्जगाम क्रथकैशिकेन्द्रश्चन्द्रं प्रवृद्धोर्मिरिवोर्मिमाली । । ५.६१ । ।
प्रवेश्य चैनं पुरं अग्रयायी नीचैस्तथोपाचरदर्पितश्रीः ।
मेने यथा तत्र जनः समेतो वैदर्भं आगन्तुं अजं गृहेशं । । ५.६२ । ।
तस्य्ऽ आधिकारपुरुषैः प्रणतैः प्रदिष्टां प्राग्द्वारवेदिविनिवेशितपूर्ण कुम्भां ।
मेने यथा तत्र जनः समेतो बाल्यात्परां इव दशां मदनोऽध्युवास । । ५.६३ । ।
तत्र स्वयंवरसमाहृतराजलोकं कन्याललाम कमनीयं अजस्य लिप्सोः ।
भावावबोधकलुषा दयितेव रात्रौ निद्रा चिरेण नयनाभिमुखी बभूव । । ५.६४ । ।
तं कर्णभूषणनिपीडितपीवरांसं शय्योत्तरच्छदविमर्दकृशाङ्गरागं ।
सूतात्मजाः सवयसः प्रथितप्रबोधं) प्राबोधयन्नुषसि वाग्भिरुदारवाचः । । ५.६५ । ।
रात्रिर्गता मतिमतां वर मुञ्च शय्यां धात्रा द्विधैव ननु धूर्जगतो विभक्ता ।
तां एकतस्तव बिभर्ति गुरुर्विनिद्रस्तस्या भवानपरधुर्यपदावलम्बी । । ५.६६ । ।
निद्रावशेन भवताप्यनपेक्षमाणा पर्युत्सुकत्वं अबला निशि खण्डितेव ।
लक्ष्मीर्विनोदयति येन दिगन्तलम्बी सोऽपि त्वदाननरुचिं विजहाति चन्द्रः । । ५.६७ । ।
तद्वल्गुना युगपदुन्मिषितेन तावत्सद्यः परपरतुलां अधिरोहतां द्वे ।
प्रस्पन्दमानपरुषेतरतारं अन्तश्चक्षुस्तव प्रचलितभ्रमरं च पद्मं । । ५.६८ । ।
वृन्ताच्छ्लथं हरति पुष्पं अनोकहानां संसृज्यते सरसिजैररुणाम्शुभिन्नैः ।
स्वाभाविकं परगुणेन विभातवायुः सौरभ्यं ईप्सुरिव ते मुखमारुतस्य । । ५.६९ । ।
ताम्रोदरेषु पैतं तरुपल्लवेषु निर्धौत हारगुलिकाविशदं हिमाम्भः ।
आभाति लब्धपरभागतयाधरोष्ठे लीलास्मितं सदशनार्चिरिव त्वदीयं । । ५.७० । ।
यावत्प्रतापनिधिराक्रमते न भानुरह्नाय तावदरुणेन तमो निरस्तं ।
आयोधनाग्रसरतां त्वयि वीर याते किं वा रिपूंस्तव गुरुः स्वयं उच्छिनत्ति । । ५.७१ । ।
शय्यां जहत्युभयपक्षविनीतनिद्राः स्तम्बेरमा मुखरशृङ्खलकर्षिणस्ते ।
येषां विभान्ति तरुणारुणरागयोगाद्भिन्नाद्रिगैरिकतटा इव दन्तकोषाः । । ५.७२ । ।
दीर्घेष्वमी नियमिताः पटमण्डपेषु निद्रां विहाय वनजाक्ष वनायुदेश्याः ।
वक्त्रोष्मणा मलिनयन्ति पुरोगतानि लेह्यानि सैन्धवशिलाशकलानि वाहाः । । ५.७३ । ।
भवति विरलभक्तिर्म्लानपुष्पोपहारः स्वकिरण्परिवेषोध्बेदशून्याः प्रदीपाः ।
अयं अपि च गिरं नस्त्वत्प्रबोधप्रयुक्तां अनुवदति शुकस्ते मञ्जुवाक्पञ्जरस्थः । । ५.७४ । ।
इति विरचितवाग्भिर्बन्दिपुत्रैः कुमारः सपदि विगतनिद्रस्तल्पं उज्झां चकार ।
मदपटु निनदद्भिर्बोधितो राजहंसैः सुरगज इव गाङ्गं सैकतं सुप्रतीकः । । ५.७५ । ।
अथ विधिं अवसाय्य शास्त्रदृष्टं दिवसमुखोचितं अञ्चिताक्षिपक्ष्मा ।
कुशलविरचितानुकूलवेषः क्षितिपसमाजं अगात्स्वयंवरस्थं । । ५.७६ ।
इति कालिदासविरचिते रघुवंशे पञ्चमः सर्गः


text:
नारदपुराणम्- उत्तरार्धः/अध्यायः ४८
मांधातोवाच ।।
भगवन्सम्यगाख्यातं सर्वज्ञेन कृपालुना ।।
मोहिनीचरितं पुण्यं महापातकनाशनम् ।। ४८-१ ।।
पतिं पुत्रं सपत्नीं च या प्रसह्य भवार्णवात् ।।
मोचयामास धर्मस्य रक्षणे पितुराज्ञया ।। ४८-२ ।।
सा ब्रह्मपुत्री सर्वज्ञा सर्वलोकहिते रता ।।
पुरोधसंच संप्राप्ता शरणं प्रभुमात्मनः ।। ४८-३ ।।
श्रुत्वा गयाया माहात्म्यं पितॄणां गतिदं परम् ।।
भूयः पप्रच्छ किं विप्रं वसुं वेदविदांवरम् ।। ४८-४ ।।
वसिष्ठ उवाच ।।
श्रृणु भूप प्रवक्ष्यामि यदपृच्छत्पुनर्वसुम् ।।
मोहिनी मोहिमापन्ना तीर्थसेवनकामुका ।। ४८-५ ।।
मोहिन्युवाच ।।
साधु साधु द्विजश्रेष्ठ लोकोद्धरणतत्पर ।।
त्वया ह्यनुगृहीताहमधुना करुणात्मना ।। ४८-६ ।।
श्रुतं पुण्यं मया ब्रह्मन् गयामाहात्म्यमुत्तमम् ।।
गोप्यं पितॄणां गतिदं धर्माख्यानं सुखावहम् ।। ४८-७ ।।
अधुना वद विप्रेंद्र काशीमाहात्म्यमुत्तमम् ।।
मया पूर्वं श्रुतं ब्रह्मन् किंचित्संध्यावलीमुखात् ।। ४८-८ ।।
तेन मे स्मृतिमापन्नं विस्तराद्वद सांप्रतम् ।।
वसिष्ठ उवाच ।।
तच्छ्रुत्वा मोहिनी वाक्यं वसुस्तस्याः पुरोहितः ।। ४८-९ ।।
वेदवेदांगतत्त्वज्ञः प्राह तां श्रृयतामिति ।।
वसुरुवाच ।।
शुभा काशीपुरी धन्या धन्यो देवो महेश्वरः ।। ४८-१० ।।
यः सेवतेऽनिशं काशीं मुक्तिदां वैष्णवीं पुरीम् ।।
याचयित्वा हरेः क्षेत्रं स्थितो देवः सनातनः ।। ४८-११ ।।
पूजयंस्तं हृषीकेशं पूज्यमानः सुरादिभिः ।। ४८-१२ ।।
वाराणसी तु भुवनत्रयसारभूता रम्या नृणां सुगतिदा किल सेव्यमाना ।।
अत्रागता विविधदुष्कृतकारिणोऽपि पापक्षये विरजसः सुमनः प्रकाशाः ।। ४८-१३ ।।
इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सर्वप्राणिसुखावहम् ।।
मोक्षदं सर्वजंतूनां वैष्णवं शैवमेव च ।। ४८-१४ ।।
ब्रह्मघ्नगोघ्नगुरुतल्पगमित्रध्रुक्चन्यासापहरक्लशिदादिनिषिद्धवृत्तिः ।।
संसारभूतदृढपाशविमुक्तदेहो वाराणसीं शिवपुरीं समुपैति मर्त्यः ।। ४८-१५ ।।
क्षेत्रं तथेदं सुरसिद्धजुष्टं संप्राप्य मर्त्यः सुकृतप्रभावात् ।।
ख्यातो भवेत्सर्वसुरासुराणां मृतश्च यायात्परमं पदं सः ।। ४८-१६ ।।
क्षेत्रेऽस्मिन्निवसंति ये सुकृतिनो भक्ता हरौ वा हरे पश्यंतोऽन्वहमादरेण शुचयः संतः समाः शंभुना ।।
ते मर्त्यां भयदुःखपापरहिताः संशुद्धकर्मक्रिया भित्वा संभवबंधजालगहनं विंदंति मोक्षं परम् ।। ४८-१७ ।।
द्वियोजनमथार्द्धं च पूर्वपश्चिमतः स्थितम् ।।
अर्द्धयोजनविस्तीर्णं दक्षिणोत्तरतः स्मृतम् ।। ४८-१८ ।।
वरणासिर्नदी यावदसिः शुष्कनदी शुभे ।।
एष क्षेत्रस्य विस्तारः प्रोक्तो देवेन शंभुना ।। ४८-१९ ।।
अयनं तूत्तरं ज्ञेयं तिमिचंडेश्वरं ततः ।।
दक्षिणं शंकुकर्णं तु ॐकारे तदनंतरम् ।। ४८-२० ।।
पिंगला नाम यत्तीर्थं आग्नेयी सा प्रकीर्तिता ।।
शुष्का सरिच्च सा ज्ञेया लोकार्को यत्र तिष्ठति ।। ४८-२१ ।।
इडानाम्नी तु या नाडी सा सौम्या संप्रकीर्तिता ।।
वरणा नाम सा ज्ञेया केशवो यत्र संस्थितः ।। ४८-२२ ।।
आभ्सां मध्ये तु या नाडी सुषुम्ना सा प्रकीर्तिता ।।
मत्स्योदरी च सा ज्ञेया विस्वरं तत्प्रकीर्तितम् ।। ४८-२३ ।।
विमुक्तं न कदा यस्मान्मोक्ष्यते न कदाचन ।।
महाक्षेत्रमिदं तस्मादविमुक्तमिद स्मृतम् ।। ४८-२४ ।।
प्रयागादपि तीर्थादेरधिकं दुस्तराच्छुभे ।।
अनायासेन वै यत्र मोक्षप्राप्तिः प्रजायते ।। ४८-२५ ।।
नानावर्णा विकर्णाश्च चांडाला ये जुगुप्सिताः ।।
किल्बिषैः पूर्णदेहाश्च प्रकृष्टैः पातकैस्तथा ।। ४८-२६ ।।
भैषजं परमं तेषामविमुक्तं विदुर्बुधाः ।।
दुष्टांधान् दीनकृपणान्पापान्दुष्कृतकारिणः ।। ४८-२७ ।।
हरोऽनुकंपया सर्वान्नयत्याशु परां गतिम् ।।
क्षेत्रमध्याद्यदा गंगा संगता सरितां पतिम् ।। ४८-२८ ।।
ततः प्रभृति सा पुण्या पुरी जाता शुभानने ।।
पुण्या चोदङ्मुखी गंगा प्राची चैव सरस्वती ।। ४८-२९ ।।
तत्र मुक्तं कपालं तु शिवेन सुमहात्मना ।।
तस्मिंस्तीर्थे तु ये गत्वा पिंडदानेन वै पितॄन् ।। ४८-३० ।।
श्राद्धेषु प्रीणयिष्यंति तेषां लोकास्तु भास्वराः ।।
ब्रह्महा योऽभिगच्छेत्तु अविमुक्तं कदाचन ।। ४८-३१ ।।
तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्याद्ब्रह्महत्या निवर्तते ।।
अविमुक्तं गता ये वै महापुण्यकृतो नराः ।। ४८-३२ ।।
अक्षय्या ह्मजराश्चैव विदेहाश्च भवंति ते ।।
अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि स्त्रिया वा पुरुषेण वा ।। ४८-३३ ।।
यत्किंचिदशुभं कर्म कृतं चैव कुबुद्धिना ।।
अविमुक्तं प्रविष्टस्य तत्सर्वं भस्मसाद्भवेत् ।। ४८-३४ ।।
सदा यजति यज्ञेन सदा दानं प्रयच्छति ।।
सदा तपस्वी भवति ह्यविमुक्ते स्थितो नरः ।। ४८-३५ ।।
न सा गतिः कुरुक्षेत्रे गंगाद्वारे न पुष्करे ।।
या गतिर्विहिता पुंसामविमुक्तनिवासिनाम् ।। ४८-३६ ।।
सर्वात्मना तपः सत्यं प्राणिनां नात्र संशयः ।।
अविमुक्तेवसेद्यस्तु स तु साक्षान्महेश्वरः ।। ४८-३७ ।।
अविमुक्तं न सेवंते ये मूढास्तामसा नराः ।।
विण्मूत्ररजसां मध्ये ते वसंति पुनः पुनः ।। ४८-३८ ।।
अविमुक्ते स्थिता नित्यं पांशुभिर्वायुनेरितैः ।।
स्पृष्टा दुष्कृतकर्माणो यांति वै परमां गतिम् ।। ४८-३९ ।।
यस्तत्र निवसेन्मर्त्यः संयतात्मा समाहितः ।।
त्रैलोक्यमपि भुंजानो वायुभक्षसमः स्मृतः ।। ४८-४० ।।
तत्र मासं वसेद्यस्तु लब्धाहारो जितेंद्रियः ।।
सम्यक्तेन व्रतं चीर्णं महापाशुपतं भवेत् ।। ४८-४१ ।।
जन्ममृत्युभयं जित्वा स याति परमां गतिम् ।।
निःश्रेयसगतिं पुण्यां तथा योगगतिं लभेत् ।। ४८-४२ ।।
नहि योगगतिर्लभ्या जन्मांतरशतैरपि ।।
प्राप्यते क्षेत्रमाहात्म्यात्प्रभावाच्छंकरस्य च ।। ४८-४३ ।।
एकाहारस्तु यस्तिष्ठेन्मासं तत्र शुभानने ।।
यावज्जीवकृतं पापं मासेनैकेन नश्यति ।। ४८-४४ ।।
आदेहपाताद्यो मर्त्योऽविमुक्तं नैव मुञ्चति ।।
ब्रह्मचर्येण संयुक्तः स साक्षाच्छंकरो भवेत् ।। ४८-४५ ।।
विघ्नैराहन्यभानोऽपि योऽविमुक्तं न च त्यजेत् ।।
स मुंचति जरामृत्युं जन्म चैतच्च नश्वरम् ।। ४८-४६ ।।
आदेहपतनाद्ये तु सेवंति ह्यविमुक्तकम् ।।
ते मृता हंसयानेन दिव्यान् लोकान्प्रयांति हि ।। ४८-४७ ।।
विषयासक्तचित्तोऽपि त्यक्तभक्तिमतिर्नरः ।।
इह क्षेत्रे मृतः सोऽपि संसारं न पुनर्विशेत् ।। ४८-४८ ।।
स्वर्गापवर्गयोर्हेतुरेतत्तीर्थवरं भुवि ।।
यस्तत्र पंचतां याति तस्य मुक्तिर्न संशयः ।। ४८-४९ ।।
जन्मांतरसहस्रेण योगी यत्पदमाप्नुयात् ।।
तदिहैव परं मोक्षं मरणादधिगच्छति ।। ४८-५० ।।
ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याः शूद्रा वै वर्णसंकराः ।।
क्रिमयश्चैव ये म्लेच्छाः संकीर्णाः पापयोनयः ।। ४८-५१ ।।
कीटाः पिपीलिकाश्चैव ये चान्ये मृगपक्षिणः ।।
कालेन निधनं प्राप्तास्तेऽपि देवेश्वराः स्मृताः ।। ४८-५२ ।।
चंद्रार्द्धमौलयः सर्वे ललाटाक्षा वृषध्वजाः ।।
प्राणांस्त्यजंति ये तत्र प्राणिन स्तत्त्वतः शुभे ।। ४८-५३ ।।
रुद्रत्वं ते तु संप्राप्य मोदंते शिवसन्निधौ ।।
अकामो वा सकामो वा तिर्यग्योनिगतोऽपि वा ।। ४८-५४ ।।
अविमुक्ते त्यजन्प्राणान्मुक्तिभाक्स्यान्न संशयः ।।
शिवभक्तिपरा नित्यं नान्यभक्ताश्च ये नराः ।। ४८-५५ ।।
तच्चित्तास्तद्गतप्राणा जीवन्मुक्ता न संशयः ।।
अग्रिप्रवेशं ये कुर्युरविमुक्ते विचारतः ।। ४८-५६ ।।
कालाग्निरुद्रसायुज्यं ते प्रयान्ति च मोहिनि ।।
कुर्वन्त्यनशनं ये तु शिवभक्ताः सुनिश्चिताः ।। ४८-५७ ।।
न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ।।
अविमुक्ते मृत्युकाले भूतानामीश्वरः स्वयम् ।। ४८-५८ ।।
कर्मभिः प्रेर्यमाणानां कर्णजाप्यं प्रयच्छति ।।
स्वयं रामेण चाप्युक्तं शिवाय शिवकारिणे ।। ४८-५९ ।।
अतिप्रसन्नचित्तेन अविमुक्तनिवासिने ।।
मुमूर्षोर्दक्षिणे कर्णे यस्य कस्यापि वा स्वयम् ।। ४८-६० ।।
उपदेक्ष्यसि मन्मंत्रं स मुक्तो भविता शिव ।।
अंतकाले मनुष्याणां छिद्यमानेषु कर्मसु ।। ४८-६१ ।।
वायुना प्रेर्यमाणानां स्मृतिर्नैवोपजायते ।।
येऽविमुक्ते स्थिता रुद्रा भक्तप्रीतिप्रदायकाः ।। ४८-६२ ।।
कर्णजाप्यं प्रयच्छन्ति डिमिचंडेश्वरादयः ।।
नाविमुक्ते मृतः कश्चिन्नरकं याति किल्बिषी ।। ४८-६३ ।।
ईश्वरानुगृहीता हि सर्वे यांति परां गतिम् ।।
उद्देशमात्रात्कथिता अविमुक्तगुणास्तव ।। ४८-६४ ।।
समुद्रस्यैव रत्नानामविमुक्तस्य विस्तरः ।।
ज्ञानविज्ञाननिष्ठानां परमानन्दमिच्छताम् ।। ४८-६५ ।।
या मतिर्विहिता नूनं स्वन्निते तु मृतस्य सा ।।
प्राणानिह नरस्त्यक्त्वा न पुनर्जायते क्वचित् ।। ४८-६६ ।।
अनंता सा गतिस्तस्य योगिनामेव या स्मृता ।।
योगपीठं श्मशानाख्यं यत्तीर्थं मणिकर्णिका ।। ४८-६७ ।।
तेषु मुक्तिः समुद्दिष्टा पतितानां स्वकर्मणा ।।
तत्रापि सर्वतीर्थानामुत्तमा मणिकर्णिका ।। ४८-६८ ।।
यत्र नित्यं वरारोहे सान्निध्यं धूर्जटेः स्मृतम् ।।
दशानामश्वमेधानां यज्ञानां यत्फलं स्मृतम् ।। ४८-६९ ।।
तदवाप्नोति धर्मात्मा तत्र स्नात्वा वरानने ।।
स्वस्वमप्यत्र यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे ।। ४८-७० ।।
शुभां गतिमवाप्नोति हुताश इव दीप्यते ।।
उपवासं तु यः कृत्वा विप्रान्संतर्पयन्नेरः ।। ४८-७१ ।।
स सौत्रामणियज्ञस्य फलमाप्नोति निश्वितम् ।।
तत्र दीपप्रदानेन ज्ञानवत्स्फुरतींद्रियम् ।। ४८-७२ ।।
प्राप्नोति धूपदानेन स्थानं रुद्रनिषेवितम् ।।
वृषभं तरुणं सौम्यं चतुर्वत्सतरीयुतम् ।। ४८-७३ ।।
योंऽकयित्वा मोचयति स याति परमां गतिम् ।।
पितृभिः सहितो मोक्षं गच्छत्येव न संशयः ।। ४८-७४ ।।
किमत्र बहुनोक्तेन धर्मादींस्तु प्रकुर्वतः ।।
यच्छिवं तु समुद्दिश्य तदनंतफलं भवेत् ।। ४८-७५ ।।
दशाश्वमेधिकं पुण्यं पुष्पदाने प्रकीर्तितम् ।।
अग्निहोत्रफलं धृपे गन्धे भूदानजं फलम् ।। ४८-७६ ।।
मार्जने गोप्रदानस्य फलमत्र प्रकीर्तितम् ।।
अनुलेपे दशगुणं माल्ये दशगुणं स्मृतम् ।। ४८-७७ ।।
गीते सहस्रगुणितं वाद्ये लक्षगुणं स्मृतम् ।।
अविमुक्ते महादेवमर्चयंति स्तुवंति वै ।। ४८-७८ ।।
सर्वपापविमुक्तास्ते स्वस्तिष्ठंत्यजरामराः ।।
अविमुक्तं समासाद्य लिंगमर्चयते नरः ।। ४८-७९ ।।
कल्पकोटिशतैश्चापि तस्य नास्ति पुनर्भवः ।।
अजरो ह्यमरश्चैव क्रीडेत्स भवसन्निधौ ।। ४८-८० ।।
ये तु ध्यानं समासाद्य मुक्तात्मानः समाहिताः ।।
संनियम्येंद्रियग्रामं जपंति शतरुद्रियम् ।। ४८-८१ ।।
अविमुक्ते स्थिता नित्यं कृतार्थास्ते द्विजोत्तमा- ।।
एकाहमुपवासं यः करिष्यति यशस्विनि ।। ४८-८२ ।।
फलं वर्षशतस्येह लभते नात्र संशयः ।।
अतः परं तु सायुज्यं गंगावरुणसंगमम् ।। ४८-८३ ।।
श्रवणद्वादशीयोगो बुधवारे यदा भवेत् ।।
तदा तस्मिन्नरः स्नात्वा संनिहत्याफलं लभेत् ।। ४८-८४ ।।
श्राद्धं करोति यस्तत्र तस्मिन्काले शुभानने ।।
तारयित्वा पितॄन्सर्वान्विष्णुलोकं स गच्छति ।। ४८-८५ ।।
वरणास्योस्तु जाह्नव्याः संगमे लोकविश्रुते ।।
दत्वाश्वं च विधानेन स भूयोऽपि न जायते ।। ४८-८६ ।।
यस्तत्र संगमेशानमर्चयेद्भक्तिमान्नरः ।।
स साक्षाद्देवदेवेशो निग्रहानुग्रहे क्षमः ।। ४८-८७ ।।
देवेश्वरस्य पूर्वेण स्वयं तिष्ठति केशवः ।।
केशवस्य च पूर्वेण विश्रुतः संगमेश्वरः ।। ४८-८८ ।।
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनी वसुसंवादे काशीमाहात्म्यं नामाष्टचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ।। ४८ ।।


text:
वायुपुराणम्/उत्तरार्धम्/अध्यायः ३५
मनुष्यप्रकृतीन् देवान् कीर्त्यमानान्निबोधत ।
सङ्कर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नः साम्ब एव च ।। ३५.१ ।।
अनिरुद्धश्च पञ्चैते वंशवीराः प्रकीर्त्तिताः।
सप्तर्षयः कुबेरश्च यक्षो मणिवरस्तथा ।। ३५.२ ।।
शालकी बदरश्चैव विद्वान् धन्वन्तरिस्तथा।
नन्दिनश्च महादेवः शालङ्कायन उच्यते।
आदिदेवस्तदा जिष्णुरेभिश्च सह दैवतैः ।। ३५.३ ।।
।।ऋषय ऊचुः ।।
विष्णुः किमर्थं सम्भूतः स्मृताः सम्भूतयः कति।
भविष्याः कति वान्ये तु प्रादुर्भावा महात्मनः ।। ३५.४ ।।
ब्रह्मक्षेत्रे युगान्तेषु किमर्थमिह जायते ।
पुनः पुनर्म्मनुष्येषु तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम् ।। ३५.५ ।।
विस्तरेणैव सर्वाणि कर्म्माणि रिपुघातिनः।
श्रोतुमिच्छामहे सम्यग् देहैः कृष्णस्य धीमतः ।। ३५.६ ।।
कर्म्मणामानुपूर्व्यञ्च प्रादुर्भावाश्च ये प्रभो ।
या चास्य प्रकृतिः सूत ताश्चास्मान् वक्तुमर्हसि ।। ३५.७ ।।
कथं स भगवान् विष्णुः सुरेष्वरिनिषूदनः।
वसुदेवकुले धीमान् वासुदेवत्वमागतः ।। ३५.८ ।।
अमरैः सूत किं पुण्यं पुण्यकृद्भिरलंकृतम्।
देवलोकं समुत्सृज्य मर्त्यलोकमिहागतः ।। ३५.९ ।।
देवमानुषयोर्नेता भूर्भुवःप्रसवो हरिः।
किमर्थं दिव्यमात्मानं मानुषे समवेशयत् ।। ३५.१० ।।
यश्चक्रं वर्तयत्येको मनुष्याणां मनोमयम्।
मनुष्ये स कथं बुद्धिं चक्रे चक्रभृतां वरः ।। ३५.११ ।।
गोपायनं यः कुरुते जगतां सार्व्वलौकिकम्।
स कथं गां गतो विष्णुर्गोपमन्वकरोत्प्रभुः ।। ३५.१२ ।।
महाभूतानि भूतात्मा यो ददार चकार ह।
श्रीगर्भः स कथं गर्भे स्त्रिया भूचरया धृतः ।। ३५.१३ ।।
येन लोकान् क्रमैर्जित्त्वा त्रिभिस्त्रींस्त्रिदशेप्सया।
स्थापिता जगतो मार्गास्त्रिवर्गप्रवरास्त्रयः ।। ३५.१४ ।।
योऽन्तकाले जगत्पीत्वा कृत्वा तोयमयं वपुः।
लोकमेकार्णवं चक्रे दृश्यादृश्येन वर्त्मना ।। ३५.१५ ।।
यः पुराणे पुराणात्मा वाराहं वपुरास्थितः।
ददौ जित्त्वा वसुमतीं सुराणां सुरसत्तमः ।। ३५.१६ ।।
येन सैंहं वपुः कृत्वा द्विधाकृत्वा च यत्पुनः।
पूर्व्वदैत्यो महावीर्य्यो हिरण्यकशिपुर्हतः ।। ३५.१७ ।।
यः पुरा ह्यनलो भूत्वा और्व्वः संवर्त्तको विभुः।
पातालस्थोऽर्णवगतः पपौ तोयमयं हविः ।। ३५.१८ ।।
सहस्रचरणं देवं सहस्रांशुं सहस्रशः।
सहस्रशिरसं देवं यमाहुर्वै युगे युगे ।। ३५.१९ ।।
नाभ्यारण्याः समुद्भूतं यस्य पैतामहं गृहम्।
एकार्णवगते लोके तत्पङ्कजमपङ्कजम् ।। ३५.२० ।।
येन ते निहता दैत्याः संग्रामे तारकामये।
सर्व्वदेवमयं कृत्वा सर्वायुधधरं वपुः ।। ३५.२१ ।।
गरुडस्थेन चोत्सिक्तः कालनेमिर्निपातितः।
उत्तरांशे समुद्रस्य क्षीरोदस्यामृतोदधेः।
यः शेते शाश्वतं योगमास्थाय तिमिरं महत् ।। ३५.२२ ।।
पुराणी गर्भमधत्त दिव्यं तपःप्रकर्षाददितिः पुरा यम्।
शक्रञ्च यो दैत्यगणावरुद्धं गर्भावमानेन भृशं चकार ।। ३५.२३ ।।
यदानिलो लोकपदानि हृत्वा चकार दैत्यान् सलिलेशयांस्तान् ।
कृत्वादिदेवस्त्रिदिवस्य देवांश्चक्रे सुरेशं पुरुहूतमेव ।। ३५.२४ ।।
गार्हपत्येन विधिना अन्वाहार्य्येण कर्म्मणा।
अग्निमाहवनीयञ्च वेदिञ्चैव कुशस्रवम् ।। ३५.२५ ।।
प्रोक्षणीयं स्रुवञ्चैव अवभृथं तथैव च।
अथ त्रीनिह यश्चक्रे हव्यभाग प्रदान्मखे ।। ३५.२६ ।।
हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄनपि।
भोगार्थं यज्ञविधिना यो यज्ञो यज्ञकर्म्मणि ।। ३५.२७ ।।
यूपान् समित्स्रुवं सोमं पवित्रं परिधीनपि।
यज्ञियानि च द्रव्याणि यज्ञीयांश्च तथानलान् ।। ३५.२८ ।।
सदस्यान् यजमानांश्च अश्वमेधान् क्रतूत्तमान्।
विबभ्राज पुरा यश्च पारमेष्ठ्येन कर्म्मणा ।। ३५.२९ ।।
युगानुरूपं यः कृत्वा त्रील्लोँकान् हि यथाक्रमम्।
क्षणा निमेषाः काष्ठाश्च कलास्त्रैकालमेव च ।। ३५.३० ।।
मुहूर्त्तास्तिथयो मासा दिनसंवत्सरास्तथा।
ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधन्तथा ।। ३५.३१ ।।
आयुः क्षेत्राण्युपचयं लक्षणं रूपसौष्ठवम्।
मेधा वित्तं च शौर्य्यञ्च शास्त्रस्यैव च पारणम् ।। ३५.३२ ।।
त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः।
त्रैकाल्यं त्रीणि कर्म्माणि तिस्रो मायास्त्रयो गुणाः ।। ३५.३३ ।।
सृष्टा लोकाः सुराश्चैव येनात्यन्तेन कर्म्मणा।
सर्व्वभूतगणाः सृष्टाः सर्व्वभूतगणात्मना ।। ३५.३४ ।।
नृणामिन्द्रियपूर्व्वेण योगेन रमते च यः ।
गतागतानां यो नेता सर्व्वत्र विविधेश्वरः ।। ३५.३५ ।।
यो गतिर्धर्मयुक्तानामगतिः पापकर्म्मणाम्।
चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता ।। ३५.३६ ।।
चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चतुराश्रमसंश्रयः।
दिगन्तरं नभो भूमिरापो वायुर्विभावसुः ।। ३५.३७ ।।
चन्द्रसूर्य्यद्वयं ज्योतिर्युगेशः क्षणदाचरः।
यः परः श्रूयते देवो यः परं श्रूयते तपः ।। ३५.३८ ।।
यः परन्तपसः प्राहुर्यः परम्परमात्मवान्।
आदित्यादिस्तु यो देवो यश्च दैत्यान्तको विभुः ।। ३५.३९ ।।
युगान्तेष्वन्तको यश्च यश्च लोकान्तकान्तकः।
सेतुर्यो लोकसेतूनां मेध्यो यो मेध्यकर्म्मणाम् ।। ३५.४० ।।
वेद्यो यो वेदविदुषां प्रभुर्यः प्रभवात्मनाम्।
सोमभूतस्तु भूतानामग्निभूतोऽग्निवर्चसाम् ।। ३५.४१ ।।
मनुष्याणां मनोभूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम् ।
विनयो नयतृप्तानां तेजस्तेजस्विनामपि ।। ३५.४२ ।।
विग्रहो विग्रहाणां यो गतिर्गतिमतामपि।
आकाश प्रभवो वायुर्वायुप्राणा हुताशनः ।। ३५.४३ ।।
दिवा हुताशनप्राणाः प्राणोऽग्नेर्मधुसूदनः।
रसोऽभवच्छोणितं वै शोणितान्मांसमुच्यते ।। ३५.४४ ।।
मांसात्तु मेदसो जन्म मेदसोऽस्थि निरूप्यते।
अस्थ्ना मज्जा समभवन्मज्जातः शुक्रसम्भवः ।। ३५.४५ ।।
शुक्राद्घर्भः समभवद्रसमूलेन कर्म्मणा।
तत्रापि प्रथमञ्चापस्ताः सौम्यराशिरुच्यते ।। ३५.४६ ।।
गर्भोष्मसम्भवो ज्ञेयो द्वितीयो राशिरुच्यते।
शुक्रं सोमात्मकं विद्यादार्त्तवं पावकात्मकम् ।। ३५.४७ ।।
भावौ रसानुगावेतौ वीर्य्ये च शशिपावकौ।
कफवर्गेऽभवच्छुक्रं पित्तवर्गे च शोणितम् ।। ३५.४८ ।।
कफस्य हृदयं स्थानं नाभ्यां पित्तं प्रतिष्ठितम्।
देहस्य मध्ये हृदयं स्थानन्तु मनसः स्मृतम् ।। ३५.४९ ।।
नाबिकोष्ठान्तरं यत्तु तत्र देवो हुताशनः।
मनः प्रजापतिर्ज्ञेयं कफः सोमो विभाव्यते ।। ३५.५० ।।
पित्तमग्निः स्मृतावेतावग्निसोमात्मकं जगत्।
एवं प्रवर्त्तितो गर्भो वर्त्ततेऽम्बुदसन्निभः ।। ३५.५१ ।।
वायुः प्रवेशनं चक्रे सङ्गतः परमात्मना।
स पञ्चधा शरीरस्थो विद्यते वर्द्धयेत् पुनः ।। ३५.५२ ।।
प्राणापानौ समानश्च उदानो व्यान एव च।
प्राणोऽस्य परमात्मानं वर्द्धयन् परिवर्त्तते ।। ३५.५३ ।।
अपानः पश्चिमं कायमुदानोर्द्ध्वशरीरगः।
व्यानो व्यानस्यते येन समानः सर्व्वसन्धिषु ।। ३५.५४ ।।
भूतावाप्तिस्ततस्तस्य जायतेन्द्रियगोचरा।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।। ३५.५५ ।।
सर्व्वेन्द्रिया निविष्टास्तं स्वं स्वं योगं प्रचक्रिरे।
पार्थिवं देहमाहुस्तं प्राणात्मानं च मारुतम् ।। ३५.५६ ।।
छिद्राण्याकाशयोनीनि जलास्रावं प्रवर्त्तते ।
तेजश्चक्षुःष्विता ज्योत्स्ना तेषां यन्नामतः स्मृतम्।
सङ्ग्रामा विषयाश्चैव यस्य वीर्य्यात्प्रवर्त्तिताः ।। ३५.५७ ।।
इत्येतान् पुरुषः सर्व्वान् सृजँल्लोकान् सनातनः।
नैधनेऽस्मिन् कथं लोके नरत्वं विष्णुरागतः ।। ३५.५८ ।।
एष नः संशयो धीमन्नेष वै विस्मयो महान् ।
कथं गतिर्गतिमतामापन्नो मानुषीं तनुम् ।। ३५.५९ ।।
श्रोतुमिच्छामहे विष्णोः कर्म्माणि च यथाक्रमम्।
आश्चर्य्याणि परं विष्णुर्वेददेवैश्च कथ्यते ।। ३५.६० ।।
विष्णोरुत्पत्तिमाश्चर्य्यं कथयस्व महामते।
एतदाश्चर्य्यमाख्यानं कथ्यतां वै सुखावहम् ।। ३५.६१ ।।
प्रख्यातबलवीर्य्यस्य प्रादुर्भावा महात्मनः।
कर्म्मणाश्चर्य्यभूतस्य विष्णोः सत्त्वमिहोच्यताम् ।। ३५.६२ ।।
।।सूत उवाच।।
अहञ्च कीर्त्तयिष्यामि प्रादुर्भावं महात्मनः।
यथा स भगवाञ्जातो मानुषेषु महातपाः ।। ३५.६३ ।।
सप्तसप्ततपः प्रोक्ता भृगुशापेन मानुषे।
जायते च युगान्तेषु देवकार्य्यर्थसिद्धये ।। ३५.६४ ।।
तस्य दिव्यतनुं विष्णोर्गदतो मे निबोधत।
युगधर्म्मे परावृत्ते काले च शिथिले प्रभुः ।। ३५.६५ ।।
कर्तुं धर्म्मव्यवस्थानं जायते मानुषेष्विह।
भृगोः शापनिमित्तेन देवासुरकृतेन च ।। ३५.६६ ।।
।।ऋषय ऊचुः।।
कथं देवासुरकृते अध्याहारमवाप्नुयात्।
एतद्वेदितुमिच्छामो वृत्तं दैवासुरं कथम् ।। ३५.६७ ।।
।।सूत उवाच।।
दैवासुरं यथावृत्तं ब्रुवतस्तन्निबोधत।
हिरण्यकशिपुर्दैत्यस्त्रैलोक्यं प्राक् प्रशासति ।। ३५.६८ ।।
बलिनाधिष्ठितं राष्ट्रं पुनर्लोकत्रये क्रमात्।
सख्यमासीत्परं तेषां देवानामसुरैः सह ।। ३५.६९ ।।
युगं वै दशसङ्कीर्णमासीदव्याहतं जगत्।
निदेशस्थायिनश्चैव तयोर्देवासुराभवन् ।। ३५.७० ।।
बलवान् वै विवादोऽयं संप्रवृत्तः सुदारुणः।
देवासुराणां च तदा घोरक्षयकरो महान् ।। ३५.७१ ।।
तेषां दायनिमित्तं वै संग्राणा बहवोऽभवन्।
वाराहेऽस्मिन् दश द्वौ च षण्डामार्कोत्तराः स्मृता ।। ३५.७२ ।।
नामतस्तु समासेन श्रृणुध्वं तान् विवक्षतः।
प्रथमो नारसिंहस्तु द्वितीयश्चापि वामनः ।। ३५.७३ ।।
तृतीयः स तु वाराहश्चतुर्थोऽमृतमन्धनः।
संग्रामः पञ्चमश्चैव सुघोरस्तारकामयः ।। ३५.७४ ।।
षष्ठो ह्याडीबकस्तेषां सप्तमस्त्रैपुरः स्मृतः।
अन्धकारोऽष्टमस्तेषां ध्वजश्च नवमः स्मृतः ।। ३५.७५ ।।
वार्त्तश्च दशमो ज्ञेयस्ततो हाला हलः स्मृतः।
स्मृतो द्वादशमस्तेषां घोरकोलाहलोऽपरः ।। ३५.७६ ।।
हिरण्यकशिपुर्दैत्यो नरसिंहेन सूदितः।
वामनेन बलिर्वद्धस्त्रैलोक्याक्रमणे कृते ।। ३५.७७ ।।
हिरण्याक्षो हतो द्वन्द्वे प्रतिवादे तु दैवतैः।
महाबलो महासत्त्वः संग्रामेष्वपराजितः ।। ३५.७८ ।।
दंष्ट्रायान्तु वराहेण समुद्राद्भूर्यदा कृता ।
प्राह्लादो निर्जितो युद्धे इन्द्रेणामृतमन्थने ।। ३५.७९ ।।
विरोचनस्तु प्राह्लादिर्नित्यमिन्द्रवधोद्यतः।
इन्द्रेणैव स विक्रम्य निहतस्तारकामये ।। ३५.८० ।।
भवादवध्यतां प्राप्य विशेषास्त्रादिभिस्तु यः।
सञ्जभो निहतः षष्ठे शक्राविष्टेन विष्णुना ।। ३५.८१ ।।
अशक्नुवन्तो देवेषु पुरं गोप्तुं त्रिदैवतम् ।
निहता दानवाः सर्वे त्रिपुरस्त्र्यम्बकेण तु ।। ३५.८२ ।।
अष्टमे त्वसुराश्चैवं राक्षसाश्चान्धकारकाः।
जितदेवमनुष्यैस्तु पितृभिश्चैव सङ्गतान् ।। ३५.८३ ।।
संवृतान् दानवांश्चैव सङ्गतान् कृत्स्नशश्च तान् ।
तथा विष्णुसहायेन महेन्द्रेण निबर्हिताः ।। ३५.८४ ।।
हतो ध्वजो महेन्द्रेण मायाच्छन्नश्च योधयन्।
ध्वजे लक्ष्यं समाविश्य विप्रवर्त्तिर्महाभुजः ।। ३५.८५ ।।
दैत्यांश्च दानवांश्चैव संहतान् कृत्स्नशश्च तान्।
रजिः कोलाहले सर्वान् देवैः परिवृतोऽजयत्।
यज्ञामृतेन विजितौ षण्डामार्कौ तु दैवतैः ।। ३५.८६ ।।
एते दैवासुरा वृत्ताः संग्रामा द्वादशैव तु।
देवासुरक्षयकराः प्रजानामशिवाय च ।। ३५.८७ ।।
हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ।
तथा शतसहस्राणि ह्यदिकानि द्विसप्ततिः ।
अशीतिं च सहस्राणि त्रैलोक्यस्येश्वरोऽभवत् ।। ३५.८८ ।।
पर्याये तस्य राजाऽनु बलिर्वर्षार्बुदं पुनः ।
षष्टिं चैव सहस्राणि त्रिंशतं नियुतानि च ।। ३५.८९ ।।
बले राज्याधिकारस्तु यावत्कालं बभूव ह।
प्रह्लादेन गृहीतोऽभूत्तावत्कालं तदासुरैः ।। ३५.९० ।।
इन्द्रास्त्रयस्ते विख्याता असुराणां महौजसः ।
दैत्यसंस्थमिदं सर्वमासीद्दशयुगं किल ।। ३५.९१ ।।
असपत्नं ततः सर्वं राष्ट्रं दशयुगं पुरा।
त्रैलोक्यमव्ययमिदं महेन्द्रेण तु पाल्यते ।। ३५.९२ ।।
प्रह्लादस्य ततश्चादस्त्रैलोक्यं कालपर्ययात् ।
पर्यायेण च संप्राप्ते त्रैलोक्ये पाकशासनः ।। ३५.९३ ।।
ततोऽसुरान् परित्यज्य यज्ञे देवा उपागमन् ।
यज्ञे देवानथ गते काव्यं ते ह्यसुराब्रुवन् ।। ३५.९४ ।।
कृतं नो मिषतां राष्ट्रं त्यक्त्वा यज्ञं पुनर्गताः।
स्थातुं न शक्नुमो ह्यद्य प्रविशामो रसातलम् ।। ३५.९५ ।।
एवमुक्तोऽब्रवीदेतान् विषण्णः सान्त्वयन् गिरा।
माभैष्ट धारयिष्यामि तेजसा स्वेन चासुराः ।। ३५.९६ ।।
वृष्टिरोषधयश्चैव रसा वसु च यद्वयम्।
कृत्स्ना मयि च तिष्ठन्ति पादस्तेषां सुरेषु वै।
युष्मदर्थं प्रदास्यामि तत्सर्वं धार्यते मया ।। ३५.९७ ।।
ततो देवासुरान् दृष्ट्वा धृतान् काव्येन धीमता।
अमन्त्रयंस्तदा ते वै संविग्ना विजिगीषया ।। ३५.९८ ।।
एष काव्य इदं सर्वं व्यावर्त्तयति नो बलात् ।
साधु गच्छामहे तूर्णं क्षीणान्नाप्याययस्व तान् ।
प्रसह्य हत्वा शिष्टान् वै पातालं प्रापयामहे ।। ३५.९९ ।।
ततो देवाः सुसंरब्धा दानवानभिसृत्य वै।
जध्नुस्तै र्वध्यमानास्ते काव्यमेवाभिदुद्रुवुः ।। ३५.१०० ।।
ततः काव्यस्तु तान्दृष्ट्वा तूर्णं देवैरभिद्रुतान्।
समरेऽक्त्रक्षतार्त्तांस्तान् देवेभ्यस्तान् दितेः सुतान् ।। ३५.१०१ ।।
काव्यो दृष्ट्वा स्थितान् देवान् तत्र देवोऽभ्यचिन्तयत्।
तानुवाच ततो ध्यात्वा पूर्ववृत्तमनुस्मरन् ।। ३५.१०२ ।।
त्रैलोक्यं विजितं सर्वं वामनेन त्रिभिः क्रमैः ।
बलिर्बद्धो हतो जम्भो निहतश्च विरोचनः ।। ३५.१०३ ।।
महार्हेषु द्वादशसु संग्रामेषु सुरैर्हताः।
तैस्तैरुपायैर्भूयिष्ठा निहता ये प्रधानतः ।। ३५.१०४ ।।
किञ्चिच्छिष्टास्तु वै यूयं युद्धेष्वन्त्येषु वै स्वयम्।
नीतिं वो हि विधास्यामि कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम् ।। ३५.१०५ ।।
यास्याम्यहं महादेवं मन्त्रार्थे विजयाय वः।
अग्निमाप्याययेद्धोता मन्त्रैरेव बृहस्पतिः ।। ३५.१०६ ।।
ततो यास्याम्यहं देवं मन्त्रार्थे नीललोहितम्।
युष्माननुग्रहीष्यामि पुनः पश्चादिहागतः ।। ३५.१०७ ।।
यूयं तपश्चरध्वं वै संवृता वल्कलैर्वने।
न वै देवा वधिष्यन्ति यावदागमनं मम ।। ३५.१०८ ।।
अप्रतीपांस्ततो मन्त्रान् देवात् प्राप्य महेश्वरात्।
योत्स्यामहे पुनर्देवांस्ततः प्राप्स्यथ वै जयम् ।। ३५.१०९ ।।
ततस्ते कृतसंवादा देवानूचुस्ततोऽसुराः।
न्यस्तवादा वयं सर्वे लोकान् यूयं क्रमन्तु वै ।। ३५.११० ।।
वयं तपश्चरिष्यामः संवृता वल्कलैर्वने।
प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा सत्यव्याहरणं तु तत् ।। ३५.१११ ।।
ततो देवा निवृत्ता वै विज्वरा मुदिताश्च ह।
न्यस्तशस्त्रेषु दैत्येषु स्वान् वै जग्मुर्यथागतान् ।। ३५.११२ ।।
ततस्तानब्रवीत्काव्यः कञ्चित्कालमुपास्यताम्।
निरुत्सुकैस्तपोयुक्तैः कालं कार्यार्थसाधकैः।
पितुर्ममाश्रमस्था वै सर्वे देवाः सवासवाः ।। ३५.११३ ।।
स सन्दिश्यासुरान् काव्यो महादेवं प्रपद्य च।
प्रणम्येनसुवाचाथ जगत्प्रभवमीश्वरम् ।। ३५.११४ ।।
मन्त्रानिच्छाम्यहं देव मे नसन्ति बृहस्पतौ।
पराभवाय देवानामसुरेष्वभयावहान् ।। ३५.११५ ।।
एवमुक्तोऽब्रवीद्देवो मन्त्रानिच्छसि वै द्विज।
व्रतं चर मयो द्दिष्टं ब्रह्मचारी समाहितः ।। ३५.११६ ।।
पूर्णं वर्षसहस्रं वै कुण्डधूममवाक्शिराः।
यद्युपास्यसि भद्रन्ते मत्तो मन्त्रमवाप्स्यसि ।। ३५.११७ ।।
तथोक्तो देव देवेन स शुक्रस्तु महातपाः।
पादौ संस्पृश्य देवस्य बाढमित्यभ्यभाषत ।। ३५.११८ ।।
व्रतं चराम्यहं शेषं यथोद्दिष्टोऽस्मि वै प्रभो।
ततो नियुक्तो देवेन कुण्डधारोऽस्य धूमकृत् ।। ३५.११९ ।।
असुराणां हितार्थाय तस्मिञ्छुक्रे गते तदा।
मन्त्रार्थं तत्र वसति ब्रह्मचर्ये महेश्वरः ।। ३५.१२० ।।
तद्बुद्ध्वा नातिपूर्वन्तु राज्यं न्यस्तं तदासुरैः।
तस्मिञ्छिद्रे तदामर्षा देवास्तान् समभिद्रवन्।
निशितात्तायुधाः सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः ।। ३५.१२१ ।।
दृष्ट्वासुरगणा देवान् प्रगृहीतायुधान् पुनः।
उत्पेतुः सहसा सर्वे सन्त्रस्तास्ते ततोऽभवन् ।। ३५.१२२ ।।
न्यस्तशस्त्रे जये दत्ते आचार्यव्रतमास्थिते।
सन्त्यज्य. समयं देवास्ते सपत्नजिघांसवः ।। ३५.१२३ ।।
अनाचार्यास्तु भद्रं वो विश्वस्तास्तपसि स्थिताः।
चीरवल्काजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः ।। ३५.१२४ ।।
रणे विजेतुं देवान् वै नशक्ष्यामः कथञ्चन।
अशुद्धेन प्रपद्यामः शरणं काव्यमातरम् ।। ३५.१२५ ।।
ज्ञापयामस्ततमिदं यावदागमनं गुरोः।
विनिवृत्ते ततः काव्ये योत्स्यामो युधि तान् सुरान् ।। ३५.१२६ ।।
एवमुक्त्वा सुरान् योग्यं शरणं काव्यमातरम्।
प्रापद्यन्त ततो भीतास्तदा चैव तदाऽभयम् ।। ३५.१२७ ।।
दत्तन्तेषान्तु भीतानां दैत्या नामभयार्थिनाम्।
न भेतव्यं न भेतव्य भयन्त्यजत दानवाः ।। ३५.१२८ ।।
मत्सन्निधौ वर्ततां वो न भीर्भवितुमर्हति।
भयाच्चाप्यभिपन्नांस्तान् दृष्ट्वा देवासुरांस्तदा ।। ३५.१२९ ।।
अभिजग्मुः प्रसह्यैतानविचार्य बलाबलम्।
तांस्त्रस्तान् वध्यमानांश्च देवैर्दृष्ट्वासुरांस्तदा ।। ३५.१३० ।।
देवी क्रुद्धाब्रवीदेनाननिन्द्रत्वं करोम्यहम्।
संस्तभ्य शीघ्रं संरम्भादिन्द्रं साऽभ्यचरत्ततः ।। ३५.१३१ ।।
ततः संस्तम्भितं दृष्ट्वा शक्रंदेवास्तु यूपवत्।
व्यद्रवन्त ततो भीता दृष्ट्वा शक्रं वशीकृतम् ।। ३५.१३२ ।।
गतेषु सुरसङ्घेषु विष्णुरिन्द्रमभाषत।
मांत्वं प्रविश भद्रन्ते नेष्यामि त्वां सुरेश्वर ।। ३५.१३३ ।।
एवमुक्तस्ततो विष्णुं प्रविवेश पुरन्दरः।
विष्णुना रक्षितं दृष्ट्वा देवी क्रुद्धा वचोऽवदत् ।। ३५.१३४ ।।
एषा त्वां विष्णुना सार्द्धं दहामि मघवानिव।
मिषतां सर्वभूतानां दृश्यतां मे तपोबलम् ।। ३५.१३५ ।।
तयाभिभूतौ तौ देवाविन्द्रविष्णू जजल्पतुः।
कथं मुच्येव सहितौ विष्णुरिन्द्रमभाषत ।। ३५.१३६ ।।
इन्द्रोऽब्रवीज्जहि ह्येनां यावन्नौ न दहेद्विभो।
विशेषेणाभिभूतोऽहमतस्त्वञ्च हि मा चिरम् ।। ३५.१३७ ।।
ततः समीक्ष्य तां विष्णुः स्त्रीवधं कर्त्तुमास्थितः।
अभिध्याय ततश्चक्रमापन्नः सत्वरं प्रभुः ।। ३५.१३८ ।।
तस्याः सत्वरमाणायाः शीघ्रकारी सुरारिहा।
स्त्रिया विष्णुस्ततो देव्या क्रूरं बुद्ध्वा चिकीर्षितम्।
क्रुद्धस्तदस्त्रमाविद्ध्य शिरश्चिच्छेद माधवः ।। ३५.१३९ ।।
तं दृष्ट्वा स्त्रीवधं घोरं चुकोप भृगुरीश्वरः।
ततोऽभिशस्तो भृगुणा विष्णुर्भार्यावधे तदा ।। ३५.१४० ।।
यस्मात्ते जानता धर्मानवध्या स्त्री निषूदिता।
तस्मात्त्वं सप्तकृत्वो वै मानुषेषु प्रपत्स्यसि ।। ३५.१४१ ।।
ततस्तेनाभिशापेन नष्टे धर्मे पुनः पुनः।
लोके सर्वहितार्थाय जायते मानुषेष्विह ।। ३५.१४२ ।।
अनुव्याहृत्य विष्णुं स तदादाय शिरः स्वयम्।
समानीय ततः काये अपो गृह्येदमब्रवीत् ।। ३५.१४३ ।।
एष त्वां विष्णुना सत्ये हतां संजीवयाम्यहम् ।
यदि कृत्स्नो मया धर्मश्चरितो ज्ञायतेऽपि वा।
तेन सत्येन जीवस्व यदि सत्यं ब्रवीम्यहम् ।। ३५.१४४ ।।
सत्याभिव्याहृता तस्या देवी संजीविता तदा।
तदा तां प्रोक्ष्य शीताभिरद्भिर्जीवेति सोऽब्रवीत् ।। ३५.१४५ ।।
ततस्तां सर्वभूतानि दृष्ट्वा सुप्तोत्थितामिव।
साधु साध्वित्यदृश्यानां वाचस्ताः सस्वरुर्दिशः ।। ३५.१४६ ।।
दृष्ट्वा सञ्जीवितामेवं देवीं तां भृगुणा तदा।
मिषतां सर्वभूतानां तदद्भुतमिवाभवत् ।। ३५.१४७ ।।
असंभ्रान्तेन भृगुणा पत्नीं सञ्जीवितां ततः।
दृष्ट्वा शक्रो न लेभेऽथ शर्म काव्यभयात्ततः ।। ३५.१४८ ।।
प्रजागरे ततश्चेन्द्रो जयन्तीमात्मनः सुताम्।
प्रोवाच मतिमान् वाक्यं स्वां कन्यां पाकशासनः ।। ३५.१४९ ।।
एष काव्यो ह्यनिन्द्राय चरते दारुणं तपः।
तेनाहं व्याकुलः पुत्रि कृतो धृतिमता दृढम् ।। ३५.१५० ।।
गच्छ सम्भावयस्वैनं श्रमापनयनैः शुभैः।
तैस्तैर्मनोनुकूलैश्च ह्युपचारैरतन्द्रिता ।। ३५.१५१ ।।
देवी सा हीन्द्रतुहिता जयन्ती शुभचारिणी।
युक्तध्यानञ्च शाम्यं तं दुर्बलं धृतिमास्थितम् ।। ३५.१५२ ।।
पित्रा यथोक्तं काव्यं सा काव्ये कृतवती तदा।
गीर्भिश्चैवानुकूलाभिः स्तुवती वल्गुभाषिणी ।। ३५.१५३ ।।
गात्रसंवाहनैः काले सेवमाना सुखावहैः ।
शुश्रूषन्त्यनुकूला च उवास बहुलाः समाः ।। ३५.१५४ ।।
पूर्णे धूमव्रते चापि घोरे वर्षसहस्रिके ।
वरेण च्छन्दयामास काव्यं प्रीतोऽभवत्तदा ।। ३५.१५५ ।।
एवं ब्रुवंस्त्वयैकेन चीर्णं नान्येन केनचित्।
तस्मात्त्वं तपसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च ।। ३५.१५६ ।।
तेजसा चापि विबुधान् सर्वानभिभविष्यसि।
यच्च किञ्चिन्मम ब्रह्मन् विद्यते भृगुनन्दन ।। ३५.१५७ ।।
साङ्गञ्च सरहस्यञ्च यज्ञोपनिषदान्तथा।
प्रतिभास्यति ते सर्वं तच्चाद्यन्तं न कस्यचित् ।। ३५.१५८ ।।
सर्वाभिभावी तेन त्वं द्विजश्रेष्ठो भविष्यसि।
एवं दत्त्वा वरांस्तस्मै भार्गवाय पुनः पुनः ।। ३५.१५९ ।।
अजेयत्वं धनेशत्वमवध्यत्वं च वै ददौ।
एतान् लब्ध्वा वरान् काव्यः सम्प्रहृष्टतनूरुहः ।। ३५.१६० ।।
हर्षात् प्रादुर्बभौ तस्य देवस्तोत्रं महेश्वरम्।
तदा तिर्यक्स्थितस्त्वेवं तुष्टुवे नीललोहितम् ।। ३५.१६१ ।।
नमोऽस्तु शितिकण्ठाय सुरापाय सुवर्चसे।
रिरिहाणाय लोपाय वत्सराय जगत्पते ।। ३५.१६२ ।।
कपर्दिने ह्यूर्द्ध्वरोम्णे हयाय करणाय च।
संस्कृताय सुतीर्थाय देवदेवाय रंहसे ।। ३५.१६३ ।।
उष्णीषिणे सुवक्राय सहस्राक्षाय मीढुषे।
वसुरेताय रुद्राय तपसे चीरवाससे ।। ३५.१६४ ।।
ह्रस्वाय मुक्तकेशाय सेनान्ये रोहिताय च ।। ३५.१६५ ।।
कवये राजवृद्धाय तक्षकक्रीडनाय च।
गिरिशायार्कनेत्राय यतिने जाम्बवाय च।
सुवृत्ताय सुहस्ताय धन्विने भार्गवाय च ।। ३५.१६६ ।।
सहस्रबाहवे चैव सहस्रामलचक्षुषे।
सहस्रकुक्षये चैव सहस्रचरणाय च ।। ३५.१६७ ।।
सहस्रशिरसे चैव बहुरूपाय वेधसे।
भवाय विश्वरूपाय श्वेताय पुरुषाय च ।। ३५.१६८ ।।
निषङ्गिणे कवचिने सूक्ष्माय क्षपणाय च।
ताम्राय चैव भीमाय उग्राय च शिवाय च ।। ३५.१६९ ।।
बभ्रवे च पिशङ्गाय पिङ्गलायारुणाय च।
महादेवाय शर्व्वाय विश्वरूपशिवाय च ।। ३५.१७० ।।
हिरण्याय च शिष्टाय श्रेष्ठाय मध्यमाय च ।
पिनाकिने चेषुमते चित्राय रोहिताय च ।। ३५.१७१ ।।
दुन्दुभ्यायैकपादाय अर्हाय बुद्धये तथा।
मृगव्याधाय सर्पाय स्थाणवे भीषणाय च ।। ३५.१७२ ।।
बहुरूपाय चोग्राय त्रिनेत्रायेश्वराय च।
कपिलायैकवीराय मृत्यवे त्र्यम्बकाय च ।। ३५.१७३ ।।
वास्तोष्पते विनाकाय शङ्कराय शिवाय च।
आरण्याय गुहस्थाय यतिने ब्रह्मचारिणे ।। ३५.१७४ ।।
साङ्ख्याय चैव योगाय ध्यानिने दीक्षिताय च।
अन्तर्हिताय शर्व्वाय मान्याय मालिने तथा ।। ३५.१७५ ।।
बुद्धाय चैव पुण्याय धार्मिकाय शुभाय च।
रोधसे चेकितानाय ब्रह्मिष्ठाय महर्षये ।। ३५.१७६ ।।
चतुष्पादाय मेध्याय धर्मिणे शीघ्रगाय च।
शिखण्डिने कपालाय दंष्ट्रिणे विश्वमेधसे ।। ३५.१७७ ।।
अप्रतीघाताय दीप्ताय भास्कराय सुमेधसे।
क्रूराय विकृतायैव बीभत्साय शिवाय च ।। ३५.१७८ ।।
सौम्याय चैव पुण्याय धार्मिकाय शुभाय च।
अवध्याय मृताङ्गाय नित्याय शाश्वताय च ।। ३५.१७९ ।।
साद्याय शरभायैव शूलिने च त्रिचक्षुषे।
सोमपायाज्यपायैव धूमपायोष्मपाय च ।। ३५.१८० ।।
शुचये रेरिहाणाय सद्योजाताय मृत्यवे।
पिशिताशाय खर्वाय मेधाय वैद्युताय च ।। ३५.१८१ ।।
व्याश्रिताय श्रविष्टाय भारतायान्तरिक्षये।
क्षमाय सह मानाय सत्याय तपनाय च ।। ३५.१८२ ।।
त्रिपुरघ्नाय दीप्ताय चक्राय रोमशाय च।
तिग्मायुधाय मेध्याय सिद्धाय च पुलस्तये ।। ३५.१८३ ।।
रोचमानाय खण्डाय स्फीताय ऋषभाय च।
भोगिने पुञ्जमानाय शान्तायैवोर्द्ध्वरेतसे ।। ३५.१८४ ।।
अघघ्नाय मख्घ्नाय मृत्यवे यज्ञियाय च।
कृशानवे प्रचेताय वह्नये किशलाय च ।। ३५.१८५ ।।
सिकत्याय प्रसन्नाय वरेण्यायैव चक्षुषे।
क्षिप्रेगवे सुधन्वाय प्रमेध्याय प्रियाय च ।। ३५.१८६ ।।
रक्षोघ्नाय पशुघ्नाय विघ्नाय शयनाय च।
विभ्रान्ताय महन्ताय अन्तये दुर्गमाय च ।। ३५.१८७ ।।
दक्षाय च जघन्याय लोकानामीश्वराय च।
अनामयाय चोर्द्ध्वाय संहत्याधिष्ठिताय च ।। ३५.१८८ ।।
हिरण्यबाहवे चैव सत्याय शमनाय च।
असिकल्याय माघाय रीरिण्यायैकचक्षुषे ।। ३५.१८९ ।।
श्रेष्ठाय वामदेवाय ईशानाय च धीमते।
महाकल्पाय दीप्ताय रादेनाय हसाय च ।। ३५.१९० ।।
वृतधन्वने कविचिने रथिने च वरूथिने।
भृगुनाथाय शुक्राय वह्निरिष्टाय धीमते ।। ३५.१९१ ।।
अघाय अघशंसाय विप्रियाय प्रियाय च ।
दिग्वासःकृत्तिवासाय भगघ्नाय नमोऽस्तु ते ।। ३५.१९२ ।।
पशूनां पतये चैव भूतानां पतये नमः।
प्रणने ऋग्यजुःसाम्ने स्वधायै च सुधाय च ।। ३५.१९३ ।।
वषट्कारतमायैव तुभ्यमन्तात्मने नमः ।
स्रष्ट्रे धात्रे तथा होत्रे हर्त्रे च क्षपणाय च ।। ३५.१९४ ।।
भूतभव्यभवायैव तुभ्यं कालात्मने नमः।
वसवे चैव साध्याय रुद्रादित्याश्विनाय च ।। ३५.१९५ ।।
विश्वाय मरुते चैव तुभ्यन्देवात्मने नमः।
अग्निसोमर्त्विगिज्याय पशुमन्त्रौषधाय च ।। ३५.१९६ ।।
दक्षिणावभृथायैव तुभ्यं यज्ञात्मने नमः ।
तपसे चैव सत्याय त्यागाय च शमाय च ।। ३५.१९७ ।।
अहिंसायाप्यलोभाय सुवेशायातिशाय च।
सर्वभूतात्मभूताय तुभ्यं योगात्मने नमः ।। ३५.१९८ ।।
पृथिव्यै चान्तरिक्षाय दिवाय च महाय च।
जनस्तपाय सत्याय तुभ्यं लोकात्मने नमः ।। ३५.१९९ ।।
अव्यक्तायाथ महते भूतायैवोन्द्रियाय च ।
तन्मात्राय महान्ताय तुभ्यं तत्त्वात्मने नमः ।। ३५.२०० ।।
नित्याय चार्थलिङ्गाय सूक्ष्माय चेतनाय च।
शुद्धाय विभवे चैव तुभ्यं नित्यात्मने नमः ।। ३५.२०१ ।।
नमस्ते त्रिषु लोकेषु स्वरान्तेषु भवादिषु।
सत्यान्तेषु महान्तेषु चतुर्षु च नमोऽस्तु ते ।। ३५.२०२ ।।
नमःस्तोत्रे मया ह्यस्मिन् सदसद्व्याहृतं विभो।
मद्भक्त इति ब्रह्मण्य सर्वन्तत् क्षन्तुमर्हसि ।। ३५.२०३ ।।
इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते विष्णुमाहात्म्ये शम्भुस्तवकीर्त्तनं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ।। ३५ ।। *


text:
रवीन्द्रनाथ ठाकुर
रवीन्द्रनाथ ठाकुर ( ( शृणु) /ˈrəviːndrənɑːθə thɑːkʊrə/) (हिन्दी: रवीन्द्रनाथ ठाकुर, आङ्ग्ल: Ravindranatha Thakur, वङ्ग: রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর) (७ मे १८६१- ७ आगस्ट् १९४१) वङ्गभाषायाः कविः, कथालेखकः, सङ्गीतज्ञः, नाटकरचयिता च सन् सः १९ शतकस्य अन्ते विंशतितमशतकस्य आरम्भे च वङ्गसाहित्यस्य वङ्गसङ्गीतस्य च विनूतनं रूपं प्राददात् । तेन रचितस्य सूक्ष्मसंवेदनयुक्तस्य नवीनस्य उत्कृष्टस्य च गीताञ्जलीकाव्यस्य कृते १९१३ तमेवर्षे नोबेल्-साहित्यप्रशस्तिः प्राप्ता । एतेन सः एशियाखण्डे प्रथमनोबेल्-प्रशस्तिविजेता जातः ।
कल्कत्तायाः पिरालिब्राह्मणकुटुम्बे जातः रवीन्द्रः[२][३][४][५] स्वस्य अष्टमे वयसि पद्यरचनम् आरब्धवान् ।[६] स्वस्य षोडशे वयसि सः 'भानुशिङ्घो' (सूर्यसिंहः)[७] इत्येतेन गुप्तनाम्ना प्रथमं महत्त्वपूर्णं पद्यं प्राकाशयत् । १८७७ तमे वर्षे प्रथमां लघुकथां नाटकञ्च अलिखत् । ब्रिटिश्शासनस्य दृढं खण्डनं कुर्वता तेन भारतीयस्वातन्त्र्यान्दोलनस्य प्रोत्साहनं कृतम् । तेन रचिताः कृतयः तेन संस्थापितः विश्वभारतीविश्वविद्यालयश्च जगते तेन दत्तानि प्रमुखानि उपायनानि ।
भारतीयसाम्प्रदायिककठिनसीमातः बहिरागतः रवीन्द्रः वङ्गकलाप्रकाराय नूतनां शोभाम् आनयत् । तेन रचिताः दीर्घकथाः, लघुकथाः, पद्यानि, नृत्यनाटकानि, प्रबन्धाश्च राजनैतिक-सामाजित-व्यक्तिगतविषयान् प्रतिफलन्ति । गीताञ्जली (पद्यानि), गोर (सुन्दरमुखी), घरे बैरे (गृहं प्रपञ्चञ्च) इत्यादयः तस्य प्रसिद्धाः कृतयः । तेन रचितानि पद्यानि, लघुकथाः, दीर्घकथाः च साहित्यमौल्याय, जनभाषाप्रयोगाय, विचारशीलवास्तविकतायाः अभिव्यक्त्यै तत्त्वशास्त्रावलोकनाय च श्लाघार्हाः सन्ति । तेन रचितयोः द्वयोः गीतयोः राष्ट्रमान्यता प्राप्ता अस्ति - जन गण मन भारतस्य राष्ट्रगीतत्वेन, अमर् शोनर् बाङ्ग्ला बाङ्ग्लादेशस्य राष्ट्रगीतत्वेन अङ्गीकृतमस्ति ।
अन्तर्विषयाः
आरम्भजीवनम् (१८६१-१९०१)[सम्पादयतु]
रवीन्द्रनाथः कल्कत्तानगरस्य जोरसङ्कोभवने जन्म प्राप्नोत् । तस्य पिता देवेन्द्रनाथठाकूरः(१८०७-१९०५), माता शारदादेवी (१८२०-१९०५) । दम्पत्योः जीवत्सु त्रयोदशसु पुत्रेषु अयमेव कनीयान् । ठाकूरकुटुम्बस्य पूर्वजाः आदिधर्मस्य ब्राह्मोसंस्थापकाः । माता अस्य बाल्ये एव दिवङ्गता । पिता सर्वदा प्रवासे भवति स्म इत्यतः बालकः रवीन्द्रः गृहस्य सेवकानां पालनेन एव वर्धितः ।[८] भित्तेः अन्तः प्रचलत् शिक्षणम् अनिच्छन् रवीन्द्रः आभवनम् अटति स्म । पनिहटि इत्यादिषु स्थलेषु अटनं ग्रामप्रदेशस्य सरलसुन्दरपरिसरे कालयापनं तस्मै अत्यन्तं रोचते स्म ।[९][१०] एकादशे वयसि तस्य उपनयनसंस्कारः सम्पन्नः । तदनन्तरं सः पित्रा सह भारतस्य पर्यटनम् आरब्धवान् । १८७३ तमे वर्षे फेब्रवरीमासस्य १४ दिनाङ्के कल्कत्तातः ताभ्यां प्रस्थितम् । ततः बहून् मासान् यावत् ताभ्यां भारते अटितम् । शान्तिनिकेतननामिकां पैतृकभूमिं दृष्ट्वा अमृतसरे उषितवन्तौ । ततः 'डाल्हौसि'नामकं हिमालयगिरिधाम अगच्छताम् । तत्र रबी-जीवनचरितम्, इतिहासः, खगोलविज्ञानम्, आधुनिकविज्ञानं संस्कृतञ्च अधीतवान् । शास्त्रीयकाव्यानाम् आन्तर्यञ्च तेन अवलोकितं गभीरतया ।[११][१२] १८७७ तमे वर्षे अनेकानि प्रमुखकाव्यानि तेन रचितानि । तेषु अन्यतमम् अस्ति मैथिलीशैल्या रचितः दीर्घपद्यसङ्ग्रहः । विद्यापतिनामकः कविः मैथिलीशैल्याः आविष्कर्ता । १७ शतमाने अदृश्यंगताः Vaiṣṇava कवेः कृतयः Bhānusiṃha एताः इति विनोदेन वदति स्म रवीन्द्रः ।[१३] भिकारिणि (१८७७, भिक्षुकी - वङ्गभाषायाः प्रथमा लघुकथा)[१४][१५]सन्ध्या सङ्गीतनामकं (१८८२) प्रसिद्धं पद्यं, निर्झरेर् स्वप्नभङ्गः इत्यादयः कृतयः तेन १८८२ तमे वर्षे लिखिताः ।
इङ्ग्लेण्ड्देशस्य पूर्वसस्सेक्स्प्रदेशस्य ब्रिघ्टन्नगरे विद्यमानं सार्वजनिकविद्यालयं प्राविशत् १८७८ तमे वर्षे । पितुः अपेक्षानुगुणं न्यायवादिना भवितुं सः लण्डन् युनिवर्सिटि कालेज् मध्ये अध्ययनम् अकरोत् । किन्तु शेक्स्पियर्, रेलिजियो मेडिसि, कोरिलियनस्, आण्टोनि क्लियोपात्र[१६] इत्यादीनां परिपूर्णम् अध्ययनं कर्तव्यम् इति धिया सः विद्यालयम् अत्यजत् । १८८० तमे वर्षे पदवीं विनैव वङ्गं प्रत्यागतवान् । १८८२ तमस्य वर्षस्य डिसेम्बर्मासस्य ९ दिनाङ्के तेन मृणालिनीदेवी (१८७२-१९००) परिणीता । जन्म प्राप्तवत्सु पञ्चसु अपत्येषु उभौ प्रौढावस्थातः पूर्वमेव मृतवन्तौ ।[१७] १८९० तमे वर्षे अधुना बाङ्ग्लादेशे विद्यमाने शिलैदाहे स्थितायाः विशालभूसम्पतेः निर्वहणे आत्मानं न्ययोजयत् । १८९८ तमे वर्षे तस्य पत्नी पुत्राश्च तत्र आगताः । १८९१ - १८९५ - अयं कालः ठाकूरस्य 'साधनावधिः' इति उच्यते । सः अवधिः सर्जनशीलः आसीत् ।[८] चतुरशीतिः कथाभिः युक्तः गल्पगुच्छनामकः सङ्ग्रहः, सम्पुटत्रयस्य अर्धांशापेक्षया अधिकाः कथाः च अस्मिन् अवधौ एव लिखिताः ।[१४] वङ्गजीवनशैल्याः विशेषतया ग्रामजीवनस्य विशालां व्याप्तिं सः उपहासदृष्ट्या भावनात्मकप्रभावेण च चित्रितवान् अस्ति ।[१८]
शान्तिनिकेतनम् (१९००-१९३२)[सम्पादयतु]
१९०१ तमे वर्षे ठाकूरः शिलैदाहतः शान्तिनिकेतनम् आगतः । तत्र विक्फ्-मन्दिरं नाम आश्रमं समस्थापयत् । अमृतशिलया अलङ्कृतं मन्दिरं तत् । विविधानि सस्यानि, वृक्षाः, उद्यानं, ग्रन्थालयः, प्रयोगशाला च तत्र आसन् ।[१९] ठाकूरस्य पत्नी पुत्रद्वयं च तत्रैव मरणं प्राप्तवन्तः । १९०५ तमे वर्षे जनवरीमासस्य १९ दिनाङ्के तस्य पिता दिवङ्गतः । तदारभ्य पित्रार्जितं धनं प्रतिमासं प्राप्नोति स्म सः । त्रिपुरस्य महाराजात् किञ्चित् धनं प्राप्नोत् । कुटुम्बस्य आभरणानां विक्रयणात् च धनं प्राप्तम् । पुर्यां समुद्रतीरे विद्यमानात् भवनाच्च धनं प्राप्तम् । तस्य कृतीनां द्वारा च गौरवधनं (रू ९०००) प्राप्नोत् ।[२०] एतावता देशे विदेशे च विद्यमानाः बहवः बङ्गालीवाचकाः तस्य अभिमानिनः जाताः आसन् । १९०१ तमे वर्षे नैवेद्यकृतिं, १९०६ तमे वर्षे खेयनामिकां कृतिञ्च प्राकाशयत् । अस्मिन् एव अवधौ स्वस्य गीतानि मुक्तछन्दोबद्धानां पद्यानां रूपेण अनूदितुं तेन । साहित्यक्षेत्रस्य नोबेल्प्रशस्तिः प्राप्ता अस्ति इति विषयः तेन नवेम्बर्मासस्य १४ दिनाङ्के ज्ञातः । तेन रचिताः साहित्यकृतयः तत्रत्यः आदर्शवादश्च स्वीडिश् अकाडेम्या बहुमानिता ।[२१] १९०५ तमे वर्षे ब्रिटीष्चक्राधिपत्येन टाकूरः नैट्बिरुदा सम्मानितः ।
ठाकूरः कृषि-अर्थशास्त्रज्ञः लियोनार्ड् एल्मिर्स्ट् च मिलित्वा शान्तिनिकेतनसमीपे विद्यमाने सुरुल्नामके ग्रामे १९२१ तमे वर्षे ग्रामपुनरुत्थानसंस्थां (ठाकूरः अस्य 'श्रीनिकेतनम्'इति पुनः नामकरणमकरोत्) आरब्धवन्तौ । गान्धेः 'स्वराज्यान्दोलनस्य' प्रोत्साहनरूपेण पर्यायं प्रस्तोतुम् अत्र तेन प्रयासः कृतः ।[२२] असहायकतया अज्ञानेन च पीडिताः ग्रामाः 'ज्ञानाभिवृद्ध्या' मुक्ताः करणीयाः इति उद्देशेन संस्थायाः सहायाय विद्वज्जनाः, दानिनः, अधिकारिणश्च विविधेभ्यः राष्ट्रेभ्यः तेन नियोजिताः ।[२३][२४] भारतस्य जातिपद्धतेः अस्पृश्यतायाश्च विषये तेन खण्डनं कृतम् । तद्विषये नाटकं पद्यानि च अरचयत् । यशस्विनः आन्दोलनस्य द्वारा गुरुवायूरदेवालये दलितानां कृते प्रवेशानुमतिः आसादिता ।[२५][२६]
जीवनस्य सन्ध्याकालः (१९३२-१९४१)[सम्पादयतु]
अन्ते ठाकूरः साम्प्रदायिकतां सुष्ठु पर्यशीलयत् । १९३४ तमे वर्षे जनवरीमासस्य १५ दिनाङ्के बिहारराज्ये सञ्जातः महान् भूकम्पः दलितानाम् उपरि कृतस्य दुश्शासनस्य दैवदत्तं फलम् इत्येतत् गान्धेः वचनं ठाकूरः दृढम् अखण्डयत् ।[२७] कल्कत्तायाः स्थानीयदारिद्र्यतायाः विषये बङ्गालस्य समाजार्थिकपरिस्थितेः अवनतेः विषये च ठाकूरः खेदं प्रादर्शयत् । इदं दुःखं शतपङ्क्तियुते पद्ये अभिव्यक्तवान् अस्ति । सत्यजितरेवर्यस्य अपूर् संसार् चलचित्राय इयं पृष्ठभूमिका जाता ।[२८][२९] ठाकूरेण लिखितैः लेखैः युक्ताः पञ्चदश नूतनाः सम्पुटाः प्रकाशिताः । तेषु पुनश्च (१९३२), शेस् सप्तक् (१९३५), पत्रापुट् (१९३६) च गद्यपद्यात्मक्यः कृतयः । प्रयोगः अयम् अनुवृत्तः । सः गद्यरूपात्मकानि गीतानि, नृत्यनाटकानि च लिखन् नूतनां परम्पराम् आरब्धवान् । चित्राङ्गदा (१९१४)[३०] श्याम (१९२९), चण्डालिका (१९३८) इत्यादीनि नृत्यनाटकानि अलिखन् । दुय् बोन् (१९३३), मलञ्च (१९३४), चार् अध्याय् (१९३४) कादम्बरीः अलिखत् । जीवनस्य अन्तिमवर्षेषु ठाकूरः विज्ञानविषये आसक्तः सन् विश्वपरिचय् (१९३७) इत्येतं प्रबन्धसङ्ग्रहम् अरचयत् । जीवशास्त्र-भौतशास्त्र-खगोलशास्त्राणाम् अध्ययनस्य प्रभावः तदीयेषु काव्येषु दृश्यन्ते स्म । विज्ञानिनां विषये तेन् लिखितम् । से (१९३७), तीन् सङ्गि (१९४०), गल्पसल्प (१९४१) इत्यादिषु सम्पुटेषु तेन विज्ञानप्रक्रियाः निरूपिताः ।[३१] अन्तिमवर्षचतुष्टयं ठाकूरः दीर्घकालीनवेदनाम् अनुभूतवान् । द्विवारं दीर्घम् अस्वास्थ्यम् अनुभूतम् । १९३७ तमस्य वर्षस्य अन्ते ठाकूरः विसंज्ञः सन् मरणासन्नः जातः । किन्तु तेन स्वास्थ्यं न प्राप्तम् । मृत्युशय्यायां तेन यत् लिखितं तत् उत्कृष्टम् इति परिगण्यते ।[३२][३३] ठाकूरः १९४१ तमे वर्षे आगस्ट्मासस्य ७ दिनाङ्के जोरसङ्कोभवने मरणं प्राप्नोत् ।[३४][३५] बेङ्गालीभाषिणां जगद् दुःखसागरे निमग्नं जातम् ।[३६]
पर्यटनम्[सम्पादयतु]
१८७८-१९३२ इत्येतस्मिन् अवधौ ठाकूरः पञ्चसु खण्डेषु द्वात्रिंशदधिकदेशान् अगच्छत् ।[३७] भारतीयेतराणां कृते तेषां कार्यपरिकयः राजनैतिकचिन्तनानां बोधनञ्च कष्टसाध्यम् आसीत् । १९०२ तमे वर्षे आत्मना अनूदिताः कृतीः स्वीकृत्य इञ्ग्लेण्ड्देशम् अगच्छत् । तत्र सः धर्मप्रचारकः गान्धि-अनुयायी चार्ल्स् एफ् आण्ड्रिन्, आङ्ग्लो-ऐरिष्-कविः विलियं बट्लर् यीट्स्, एज्रा पौण्ड्, राबर्ट् ब्रिड्जस्, एर्नेस्ट् रैस्, थामस् स्पर्ग मोर् इत्यादीन् प्रभावितान् अकरोत् ।[३८] एतस्य फलरूपेण यीट्स् गीताञ्जल्याः आङ्ग्लानुवादस्य प्रास्ताविकाम् अलिखत्, आण्ड्रीव्स् शान्तिनिकेतनम् आगत्य सहाकरोत् । १९०२ तमे वर्षे नवेम्बर्मासस्य १० दिनाङ्के ठाकूरः युनैटेड्स्टेट्स्[३९] युनैटेड् किङ्ग्डं प्रति च अगच्छत् । तत्र सः आण्ड्रिन्स्-क्रैस्तार्चकसुहृद्भिः सह स्टाफर्ड्शैर्मध्ये विद्यमाने बट्टर्टन्नगरे उषितवान् ।[४०] १९१६ तमे वर्षे मेमासस्य ३ दिनाङ्कतः १९१७ तमस्य वर्षस्य एप्रिल्मासपर्यन्तं ठाकूरः जपान्-युनैटेड् स्टेट्स्-देशेषु भाषणम् अकरोत् ।[४१] तत्र सः राष्ट्रियतायाः कल्पनां बहिरङ्गरूपेण अखण्डयत् ।[४२] 'भारते राष्ट्रियता' इत्येतस्मिन् विषये सः प्रबन्धम् अलिखत् । ततः तिरस्कारः प्रशंसा च प्राप्ता । रोमैन् रोल्याण्ड् प्रभृतयः शान्तिप्रियाः प्रशंसाम् अकुर्वन् ।[४३]
भारतं प्रति प्रत्यागमनस्य समनन्तरमेव पेरुवियन्-सर्वकारः 'अस्मद्देशं प्रति आगम्यताम्' इति आह्वानम् अयच्छत् । तदा ठाकूरस्य वयः ६२ वर्षाणि । ततः सः मेक्सिकों प्रति अगच्छत् । तस्य मेलनस्य स्मरणाय ते देशाः शान्तिनिकेतनविद्यालयं प्रति १००,००० डालर्परिमितं धनम् अयच्छन् ।[४४] ठाकूरः १९२४ तमे वर्षे नवम्बर्मासस्य ६ दिनाङ्के अर्जेण्टैनादेशस्य ब्यूनोस् ऐरेस् अगच्छत् ।[४५] ततः सप्ताहानन्तरं सः विक्टोरिया ओक्याम्पो इत्येतस्य आशयानुगुणं विल्ला मिराल्रियोम् अगच्छत् । १९२५ तमे वर्षे भारतम् आगच्छत् । १९२६ तमे वर्षे मेमासस्य ३० तमे दिनाङ्के ठाकूरः इटलिदेशस्य नेपल्सम् अगच्छत् । परेद्यवि तेन रोमस्य फ्याषिस्ट्-मनोभावयुक्तेन निरङ्कुशाधिकारिणा बेनिटो मुस्सोलिनिना अमिलत् ।[४६] १९२६ तमे वर्षे जुलैमासस्य २० तमे दिनाङ्के ठाकूरः मुस्सोलिनिविरुद्धं किञ्चित् अवदत् । तस्य परिणामतः सौहार्दसम्बन्धस्य उत्साहः अपागच्छत् ।[४७]
१९२७ तमे वर्षे जुलै १४ दिनाङ्के अनुयायिभ्यां सह ठाकूरः आग्नेय-एशियां प्रति मासचतुष्टयस्य प्रवासम् अकरोत् । तत्र सः बलि, जाव, क्वाललुम्पूर्, मलाक्क, पेनाङ्ग्, सियाम्, सिङ्गापुरञ्च अगच्छत् । 'जात्रि'सङ्कलनं ठाकूरेण लिखितं प्रवासकथनम् ।[४८] युरोप्-युनैटेड्स्टेट्स्देशयोः प्रवासाय १९३० तमस्य वर्षस्य आदिभागे वङ्गराज्यं पर्यत्यजेत् । तदीयानि वर्णचित्राणि प्यारिस्-लण्डन्नगरयोः यदा प्रदर्श्यमानाः आसन् तदा सः युनैटेड् किङ्ग्डं गतवान् आसीत् । तत्र सः बर्मिङ्घह्यामे सुहृदः गृहे उषितवान् । तत्र सः आक्स्फर्ड्विश्वविद्यालयाय 'हिब्बर्ट् लेक्चर्स्'पुस्तकम् अलिखत् । तत् मानवस्य दैवत्वविषयसम्बद्धः अस्ति । लण्डन्नगरे जाते वार्षिकक्वेकर्कूटे भाषणम् अकरोत् ।[४९] तत्र ठाकूरः ब्रिटिष्-भारतीययोः सम्बन्धविषयम् अधिकृत्य 'विरहगर्तस्य भयङ्करमुखम्' इत्येतस्मिन् विषये अवदत् ।[५०] ततः सः तृतीय-अगाखानेन अमिलत् । १९३० तमस्य वर्षस्य जून्मासात् सेप्टेम्बर्मासं यावत् स्विट्सर्लेण्ड्, डेन्मार्क्, जर्मनिदेशेषु प्रावासं समाप्य सोवियत्सङ्घम् अगच्छत् ।[५१] अन्ते १९२९ तमस्य वर्षस्य एप्रिल्मासे पर्षियन्योगिनः हफेजस्य चरित्रं जानाति इत्यतः इरान्देशस्य रेज् शाह् पह्लवि ठाकूरस्य कृते आतिथ्यम् अयच्छत् ।[५२][५३] अस्य व्यापकप्रवासस्य कारणतः ठाकूरः हेन्रि बर्ग्सन्, आल्बर्ट् ऐन्स्टीन्, राबर्ट् प्रोस्ट्, थामस् म्यान्, जार्ज् बर्नण्ड् शा, एच् जि वेल्स्, रोमैन् रोलेण्ड् इत्यादिभिः समकालीनैः सह अमिलत् ।[५४][५५] ठाकूरेण कृतः पर्शिया-इराक्प्रवासः (१९३२), सिलोन्प्रवासः (१९३३) च मानवस्य प्रत्येकताभिलाषः, राष्ट्रियताविषये तदीयान् अभिप्रायान् क दृढम् अकरोत् ?[५६]
कृतयः[सम्पादयतु]
काव्ये कृतपरिश्रमः ठाकूरः कादम्बरीः, प्रबन्धान्, लघुकथाः, प्रवासकथाः, नाटकानि, सहस्राधिकानि गीतानि च विरचितवान् अस्ति । गद्यप्रकारे तु ठाकूरस्य लघुकथाः अत्युत्कृष्टाः इति ख्याताः । वङ्गभाषायाः नूतनशैल्याः जनकः इति प्रसिद्धः अस्ति सः । लययुक्तता, आशावादः, गेयगुणैः तस्य साहित्यं जनाकर्षकं जातमस्ति । साधारणजनानां जीवनघटनाः आधारीकृत्य तेन लघुकथाः निर्मिताः सन्ति ।
कादंबर्यः तथा कृतयः[सम्पादयतु]
अष्टकादम्बरीः तथा चतस्रः कथाः रविन्द्रनाथः लिखितवान् आसीत्। "चतुरङ्ग", "शेशर् कोबित", "चार् ओधय्" तथा "नौकदुबि", "घरे बैरे" (गृहम् विश्वश्च) आदर्षनायकस्य निखिलस्य भारतीयराष्ट्राभिमानम् एवं भयोत्पादनोत्पत्तेः, स्वदेश्यान्दोलनस्यच सम्बद्धविषयाः "घरे बैरे" इति स्वरचितकृतौ लभ्यन्ते। अस्यां कादम्बर्यां ठाकुरस्य भावनात्मकसङ्घर्षाभिव्यक्तिः दृश्यते। हिन्दू-मुस्लींधर्मयोः हिंसाचारः, निखिलाय मारणान्तिकव्रणेन सम्पन्ना भवति।[५७]
कादम्बर्यः अकल्पितकृतिश्च[सम्पादयतु]
ठाकूरः अष्ट कादम्बरीः, चतस्रः कथाः अलिखत् ।
, near Chitpur Road., near Chitpur Road.[५८]}}
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ "Tagore renounced his Knighthood in protest for Jalianwalla Bagh mass killing", The Times of India, Bennett, Coleman & Co. Ltd., 13 April 2011. Retrieved on 17 February 2012.
- ↑ Datta, Pradip Kumar (2003). "Introduction". Rabindranath Tagore's The Home and the World: A Critical Companion. Orient Longman. p. 2. ISBN 8-1782-4046-7.
- ↑ Kripalani, Krishna (1971). "Ancestry". Tagore: A Life. Orient Longman. pp. 2–3. ISBN 8-1237-1959-0.
- ↑ Kripalani, Krishna (1980). Dwarkanath Tagore (1st ed.). pp. 6, 8. Unknown parameter
|reprint=ignored (help)
- ↑ Thompson 1926, पृष्ठम् 12
- ↑ Some Songs and Poems from Rabindranath Tagore. East-West Publications. 1984. p. xii. ISBN 0-8569-2055-X.
- ↑ Thompson 1926, पृष्ठम् 27–28
- ↑ ८.० ८.१ Thompson 1926, पृष्ठम् 20
- ↑ Das, S (02 August 2009). Tagore’s Garden of Eden. Retrieved 14 August 2009. "[...] the garden in Panihati where the child Rabindranath along with his family had sought refuge for some time during a dengue epidemic. That was the first time that the 12-year-old poet had ever left his Chitpur home to come face-to-face with nature and greenery in a Bengal village."
- ↑ Thompson 1926, पृष्ठम् 21–24
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 55–56
- ↑ Stewart & Twichell 2003, पृष्ठम् 91
- ↑ Stewart & Twichell 2003, पृष्ठम् 3
- ↑ १४.० १४.१ उद्धरणे दोषः : अमान्या
शृङ्खला;
Chakravarty_1961_45इत्यस्य आधारः अज्ञातः
- ↑ Dutta & Robinson 1997, पृष्ठम् 265
- ↑ Thompson 1926, पृष्ठम् 31
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 373
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 109
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 133
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 139–140
- ↑ Hjärne, H (10 December 1913). The Nobel Prize in Literature 1913:Presentation Speech. The Nobel Foundation. Retrieved 13 August 2009. "Tagore's Gitanjali: Song Offerings (1912), a collection of religious poems, was the one of his works that especially arrested the attention of the selecting critics."
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 239–240
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 308–309
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 242
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 309
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 303
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 312–313
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 342
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 335–338
- ↑ "प्राजेक्ट् गुटेन्बर्ग इत्यत्र चित्रा
- ↑ "Tagore, Rabindranath". Banglapedia (Asiatic Society of Bangladesh). Retrieved 13 August 2009.
- ↑ "Recitation of Tagore's poetry of death". Hindustan Times (Indo-Asian News Service). 2005.
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 338
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 363
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 367
- ↑ "68th Death Anniversary of Rabindranath Tagore". The Daily Star (Dhaka). 07 August 2009. Retrieved 13 August 2009.
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 374–376
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 178–179
- ↑ "History of the Tagore Festival". Tagore Festival Committee (University of Illinois at Urbana-Champaign: College of Business). Retrieved 13 August 2009.
- ↑ Chakravarty 1961, पृष्ठम् 1–2
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 206
- ↑ Hogan, PC; Pandit, L (2003). Rabindranath Tagore: Universality and Tradition. Fairleigh Dickinson University Press. p. 56–58. ISBN 0-8386-3980-1.
- ↑ Chakravarty 1961, पृष्ठम् 182
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 253
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 256
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 267
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 270–271
- ↑ Chakravarty 1961, पृष्ठम् 1
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 289–292
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 303–304
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 292–293
- ↑ Chakravarty 1961, पृष्ठम् 2
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 315
- ↑ Chakravarty 1961, पृष्ठम् 99
- ↑ Chakravarty 1961, पृष्ठम् 100–103
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 317
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 192–194
- ↑ Dutta & Robinson 1995, पृष्ठम् 34
बाह्यसम्पर्काः[सम्पादयतु]
- Chakravarty, A (1961). A Tagore Reader. Beacon Press. ISBN 0-8070-5971-4.
- Dutta, K; Robinson, A (1995). Rabindranath Tagore: The Myriad-Minded Man. St. Martin's Press. ISBN 0-312-14030-4.
- Dutta, K (editor); Robinson, A (editor) (1997). Rabindranath Tagore: An Anthology. St. Martin's Press. ISBN 0-312-16973-6.
- Frenz, H (editor) (1969). Rabindranath Tagore—Biography. Nobel Foundation. Retrieved 5 April 2006.
- Meyer, L (2004). "Tagore in The Netherlands". Parabaas. Retrieved 5 April 2006.
- Radice, W (2003). "Tagore's Poetic Greatness". Parabaas. Retrieved 5 April 2006.
- Robinson, A. "Rabindranath Tagore". Encyclopædia Britannica. Retrieved 13 August 2009.
- Roy, BK (1977). Rabindranath Tagore: The Man and His Poetry. Folcroft Library Editions. ISBN 0-8414-7330-7.
- Sen, A (1997). "Tagore and His India". New York Review of Books. Retrieved 13 August 2009.
- Stewart, T (editor, translator); Twichell, Chase (editor, translator) (2003). Rabindranath Tagore: Lover of God. Copper Canyon Press. ISBN ISBN 1-55659-196-9.
- Tagore, R (1977). Collected Poems and Plays of Rabindranath Tagore. Macmillan Publishing. ISBN 0-02-615920-1.
- Thompson, E (1926). Rabindranath Tagore: Poet and Dramatist. Read. ISBN 1-4067-8927-5.
- Urban, HB (2001). Songs of Ecstasy: Tantric and Devotional Songs from Colonial Bengal. Oxford University Press. ISBN 0-19-513901-1.
- Brown, G (August 1948). "The Hindu Conspiracy: 1914–1917". The Pacific Historical Review (University of California Press) 17 (3): pp. 299–310. ISSN 0030-8684.
ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗಾಗಿ[सम्पादयतु]
- Bhattacharjere, S. Rabindra Nattya Dharar Prothem Parjay (in Bengali). Dhaka, Bangladesh: Jtatiya Sahittaya Prokasoni.
- Chaudhuri, A (2004). The Vintage Book of Modern Indian Literature. Vintage. ISBN 0-375-71300-X.
- Deutsch, A; Robinson, A (1989). The Art of Rabindranath Tagore. Monthly Review Press. ISBN 0-233-98359-7.
- Deutsch, A (editor); Robinson, A (editor) (1997). Selected Letters of Rabindranath Tagore. Cambridge University Press. ISBN 0-521-59018-3.
- Som, Reba (2009). Rabindranath Tagore: The Singer and his Song. New Delhi, India: Penguin Books (Viking). ISBN 9780670082483. http://openlibrary.org/b/OL23720201M/Rabindranath_Tagore.
- Tagore, R (2000). Gitanjali. Macmillan India Limited. ISBN 0-333-93575-6.
- Tagore, R. Gitanjali (Song Offerings).
ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು[सम्पादयतु]
- ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳು
- "Rabindranath Tagore: Current Articles". Parabaas. Retrieved 15 December 2007.
- ಶ್ರವ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳು
- "Sadhana: The Realisation of Life". LibriVox. Retrieved 5 August 2009.
- ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ
- "Rabindranath Tagore". Calcutta Web. Retrieved 15 December 2007.
- "Tagore and his India". Nobel Foundation. Retrieved 15 December 2007.
- "Rabindranath Tagore: The Founder". Visva-Bharati (Shantiniketan). Retrieved 15 December 2007.
- ಸಂಭಾಷಣೆಗಳು
- "Rabindranath Tagore's Conversation with Albert Einstein". School of Wisdom. Retrieved 15 December 2007.
- "Rabindranath Tagore: In Conversation with H. G. Wells". School of Wisdom. Retrieved 15 December 2007.
- ಸ್ಥಾಪನೆ
- ಪಠ್ಯಗಳು
- "Sadhana: The Realisation of Life". at Scribd. Retrieved 21 September 2009.
- "রবীন্দ্রনাথের বিভিন্ন রচনা". Ankur. Retrieved 15 December 2007.
- फलकम्:Gutenberg author
- "The Works of Rabindranath Tagore". Internet Sacred Text Archive. Retrieved 15 December 2007.
- "Gitanjali (Song Offerings)". at Scribd. Retrieved 5 August 2009.
- ವರ್ಕ್ಸ್ ಬೈ ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟಾಗೋರ್ ಅಟ್ ದ ಬಂಗಾಳಿ-ಲ್ಯಾಂಗ್ವೇಜ್ ವಿಕಿಸೋರ್ಸ್
- ವರ್ಕ್ಸ್ ಬೈ ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟಾಗೋರ್ ಅಟ್ ವಿಕಿಲೈವರ್ಸ್
फलकम्:Nobel Prize in Literature Laureates 1901-1925
>
External links[सम्पादयतु]
- Rabindranath Section in Parabaas
- Visva-Bharati
- contains some of Tagore's English works
- Biography of Tagore on the official website of the Nobel Foundation
- Nobel Prize in Literature Presentation Speech from the official website of Nobel Foundation
- Section about Tagore on Calcuttaweb.com is in Bengali but has some nice photographs
"


text:
Monday, April 30, 2007
एकस्मिन् दिने बधिरः
Thursday, April 26, 2007
पुराणत्वम्
चितचिन्तयोः
चिता दहति निर्जीवम् , चिन्ता दहति जीवितम् ॥
चिन्ता च, चिता च, तयोः कः भेदः ? शब्दरूप-भेदः तु बिन्दुः नकारः एव । किन्तु तयोः अन्तरे महान् अर्थ-भेदः । चितायाः उपयोगः कः ? सा निर्जीवं दहति । यः चितायाः उपयोगः करोति, सः जीवितः एव ॥ चिन्तायाः उपयोगः कः ? यः सचिन्ता सदा भवति, तस्य जिवनं कथं भवति ? वृथा एव । चिन्ता जीवितं दहति ।
Wednesday, April 25, 2007
कार्यव्यस्तः
Tuesday, April 24, 2007
परस्पराश्चर्यम्
Monday, April 23, 2007
व्यायामः
Sunday, April 22, 2007
मित-प्रकोष्ठ-कीर्तिः
एवं संस्कृत-क्षेत्रे, सम्भाषन-द्वारा बहवः उत्सुकाः नूतन-छात्राः । तेषां भाषाज्ञानं मितं, किन्तु कल्पनशक्तिः अमिता । तैः किं न कर्तुं शक्यते ? संस्कृतं पठन् , भाषा-शक्तिः वर्धमाना, संस्कृतस्य सम्पूर्णं बहिर्मुख-वेषपरिवर्तनं कारयितुं शक्नुवन्ति । रचयामः नव-इतिहासम्।
Saturday, April 21, 2007
प्रयोगाः
आश्चर्यचकितः अहं तदा उक्तवान् -- किन्तु "सः गच्छति" कर्तरि प्रयोगः एव भवत्या सम्यक् ज्ञातः . तदापि सः प्रयोगः कठिनः ? तदा सा पुनः निवेदितवती -- मम दोषः . कर्तरि-प्रयोगः कर्तरी इव . कर्तरी सर्वं कर्तयति, खण्डनं करोति . एवं प्रति-भागं पठितुं सरलं भवति . तर्हि कर्तरि-प्रयोगः सरलतरः -- इति । हसन् अहम् -- उपमानम् उपमेयम् . . . कस्य अनुसरणम् ? -- इति ।
Friday, April 20, 2007
भल्लूक-युवन्
Thursday, April 19, 2007
101 वर्षाः
किन्तु , एकं परिवर्तनं भवेत् ! विश्वपश्चिमे पूर्वशतकात् पठनम् आङ्ग्लानुवाद-रीत्या प्रचलति । किन्तु सरलतम-मार्गः श्रवण-भाषणयोः मार्गः -- संस्कृतेन संस्कृतम् । गतशतके विश्वमानचित्रस्य परिवर्तनानि कति ? एवं सति, संस्कृतक्षेत्रे एतत् सरल-परिवर्तनं कारयितुं शक्नुमः इति मन्ये ।
Wednesday, April 18, 2007
युवकानाम् आवास-शिबिरम्
गतवर्षे, अहं प्रौढाणाम् आवासशिबिरं गतवान् । मम भाषावर्ग-शिक्षिका तु गुणवती । किन्तु , शिबिरं गत्वा ज्ञातं यत् संस्कृत-क्षेत्रे प्रायेण सर्वे गुणवन्तः । स्वकार्यम् अपालयन्तः परोपकारं कुर्वन्ति । ततः मह्यं महती प्रेरणा । अहम् एतत् शिबिरं गन्तुम् इच्छामि एव, किन्तु शिबिरम् अष्टादश-वर्शेभ्यः कनिष्ठेभ्यः आयोजितम् अस्ति । सर्वे स्वपुत्रान् अवश्यम् एतत् शिबिरं प्रेषयन्तु । मित्राणां पुत्रान् प्रेषणाय मित्राणी प्रेरयन्तु ।
Tuesday, April 17, 2007
वर्गाभ्यासः
- कालक्रमेण पठनं -- काल-त्जयनम् अपि प्रायः न भवेत्
- न केवलं पठनं, किन्तु श्रवणं, सम्भाषणं च
- न केवलं स्वदृष्टिः । सर्वेषां दृष्टयः काः इति ज्ञातुं शक्यते
- यत्र एकस्य काठिन्यम्, अपरस्य साहाय्यम्
- सर्वेषां प्रश्नानां चर्चा
कदाऽपि सर्वं ज्ञातम् इव दृष्यते । किन्तु , अपरस्य संशय-पृच्छने, उत्तरं जिह्वाग्रे न भवति (अथवा जिह्वाग्रे एव तिष्ठति) . . . स्व-अवगमन-स्थितिः परोक्षा भवति ।
Monday, April 16, 2007
अग्नि-गोला
अग्नि-गोले , मम प्राण-प्रिये ।
मम प्राण-दाता सदा दीप्यते ।
ज्वलनं प्रति आगच्छन् अस्मि ।
तथैव सदा भवतु ॥
Friday, April 13, 2007
अर्जनशक्तिः
एवं सति, एकवारं तया कलया धनार्जनं कर्तुं प्रयत्नं भवेत् इति मया उक्तम् । तदा तया प्रत्युक्तम् -- न भोः . . . मम कार्यम् एकत्र भवतु , मम क्रीडा अपरत्र भवतु . . . नो चेत्, मम क्रीडा श्रमकार्यं भवेत् !
Thursday, April 12, 2007
उत्पन्नपश्चात्
तादृशी यदि पूर्वं स्यात् कस्य न स्यान्महोदयः ॥
यादृशी बुद्धिः तापस्य उत्पन्न-पश्चात् भवति , यदि तादृशी पूर्वं स्यात् , महोदयः कस्य न स्यात् ?
यादृशी - यथा । बुद्धिः । तापस्य - दुःखस्य । उत्पन्नपश्चात् - सृष्टिपश्चात् । भवति । यदि । तादृशी - तथा । पूर्वम् - दुखस्य पूर्वम् । स्यात् - अभवत् । महोदयः - मुक्तिः, ऐश्वर्यम् । कस्य । न । स्यात् - भवति ।
सर्वेषां क्लेशः कदाऽपि भवति । तदनन्तरं चिन्ता-मग्नः भवामः । यया क्रियया क्लेशः जातः, सा क्रिया पुनः अकरणीया इति सङ्कल्पं कुर्मः । किन्तु , क्रियायाः पूर्वं एव तथा चिन्तयामः चेत् , कोपि क्लेशः न भवति । एवं मुक्तिः ऐश्वर्यं च सदा अस्माकं भवति खलु ?
सायं भोजनम्
क्रमशः प्रतिगुरुवासरं भोजनार्थं मम मित्रगणः । मिलित्वा गच्छामः यत्र शाक-भोजनम् (अमांस-भोजनम्) लभ्यते । स्वामिनः गुरुवासरस्य भोजन-विषयकं पत्रं दृष्ट्वा मया चिन्तितं यत् मित्रेण प्रेषितम् इति । तर्हि मित्रगणे तस्य भोजनालस्य चर्चा । तस्मिन् भोजनालये मित्राणाम् अपि रुचिः । तर्हि, अद्य सायं सहोद्योगिनः मित्राणि अपि तस्मिन् एव भोजनालय-प्रकोष्ठे स्युः । अपि च सः प्रकोष्ठः लघु । किं हास्यं स्यात् . . .
Wednesday, April 11, 2007
एकः तन्तुः
संस्कृतम् resources
- सम्भाषणम् -- अभ्यासपुस्तकम् , अभ्यासदर्शिनी , सम्भाषण-सन्देशः , सम्भाषण-सोपानम् , भाषापाकः, शुद्धिकौमुदी ।
- कोशाः -- english-sanskrit dictionary (संस्कृतभारती), चित्रपदकोषः, student's sanskrit-english dictionary (apte), practical sanskrit english dictionary (revised and enlarged edition).
- संस्कृतकार्यकर्तृभ्यः -- चमू-कृष्ण-शास्त्रिणा रचितानि पुस्तकानि , कौशल-बोधिनी ।
- व्याकरणम् -- कालबोधिनी , प्रयोगः , कारकम् , समासः , सन्धिः , णत्वणिजन्तम् , शतृशानजानन्तमञ्जरी , बृहद्धातुकुसुमाकरः , बृहद्-शब्दकुसुमाकरः ।
- अष्टाध्यायी -- व्यावहारिक-पाणिनीयम् , पाणिनीय-पद्धत्या शब्दरूपाणि , अष्टाध्यायी-सूत्रपाठः , अष्टाध्यायीभाष्य-प्रथमावृत्तिः , संस्कृत पठन पाठन की अनुभूत सरलतम विधि (प्रथमभागः , द्वितीयभागः)
पुस्तक-प्रकाशनम्
यदा प्रकाशकेन प्रकाशित-पत्राणि दृष्टानि, आश्चर्यचकितः अभवत् । प्रायेण तेन देवनागरी-लिपि कदाऽपि न दृष्टा । बन्धनं कर्तुं अन्तर्गत्य, झटिति बहिरागतवान् पृष्टवान् च -- केन भागेन उपरि भवितव्यं , केन भागेन वामेन भवितव्यम् ? -- इति । तदा मृदु-हसता मया उक्तम् -- एतस्मिन् कोणे पृष्ठ-सङ्ख्याः -- इति । लज्जितेन प्रकाशकेन मन्दम् उक्तम् -- अस्तु , शेषं ज्ञातम् ॥
Monday, April 09, 2007
व्याकरण-ग्रन्थाः
कौमुद्यां अष्टाध्याय्याः एव सूत्राणि, किन्तु क्रमः भिन्नः । केचन पण्डिताः वदन्ति अष्टाध्याय्याः क्रमः एव उचितः, यतः तेन विना रटनं, विना काठिन्यं प्रति-सूत्रम् अवगन्तुं शक्यते इति । कथं एतत् ?
अधः लिखितानि सूत्राणि मया रचितानि ।
- दूरदर्शनं सप्ताहान्ते ।
- न सन्ध्यायाम् ।
अत्र, द्वीतीयं सूत्रम् एव दृष्ट्वा अर्थः अज्ञातः । किन्तु , क्रमेण पठामः चेत्, अर्थः सरलः । यतः, द्वीतीयं सूत्रं भवति -- सप्ताहान्ते सन्ध्यायां दूरदर्शनं न भवतु । एवम् एव अष्टाध्याय्याम् । पूर्व-सूत्रेभ्यः शब्दाः प्रवहन्ति । तस्य नाम अनुवृत्तिः । प्रत्येकं नग्नं सूत्रं न अवगन्तुं शक्यते । परन्तु , अनुवृत्तिना सह अर्थः सरलः इति पण्डिताः उपदिषन्ते ।
सर्वत्र संस्कृतम्
Friday, April 06, 2007
स्थान-हास्यम्
पिता प्रत्युत्तरम् दत्तवान् --
रेल-स्थानम् -- यत्र रेल-यानं स्थगयति ।
बस-स्थानम् -- यत्र बस-यानं स्थगयति ।
कार्य-स्थानम् -- . . .
संस्कृताज्ञः
अहं कथं द्वितीया स्यात्, द्वितीया स्याम् अहं कथम्॥
umd_samskritam गणाय एतत् सुभाषितं प्रेषितम् । गण-प्रमुखेन उत्तर-पत्रं सूचितम् । भावार्थः -- काचित् युवती मातापितरौ वदति "यः पुरुषः संस्कृताज्ञः अस्ति, तेन सह कथं वा विवाहिता भवामि ? तस्य द्विताया कथं वा भवामि" इति । सः पुरुषः चिन्तयति विहसः इति शब्दस्य षष्ठी विहस्य, अपि च तस्य चतुर्थी विहाय इति । किन्तु , विहस्य (ल्यप्) इत्युक्ते हसित्वा । अपि च, विहाय (अव्ययः) इत्युक्ते त्यक्त्वा इव ।
अन्यः अर्थः अपि भाति । काचित् महिला मातापितरौ वदति -- यः पुरुषः स्वकार्यम् एव पालयति, परोपकारः कः इति तेन अज्ञातम् , तेन सह कथं वा विवाहिता भवामि -- इति । एषः अर्थः कुतः आगतः ? षष्ठी नाम मम, स्वकार्यम् । चतुर्थी नाम तस्मै, परोककारः ।
यस्य षष्ठी विहस्य -- यः स्वकार्यं हसन् (सुखेन) करोति ।
यस्य चतुर्थी विहाय -- यः परोपकारं कदापि न कुर्यात् (विहाय = त्वक्त्वा) ।
यस्य अहं द्वितीया -- यस्मै अहं द्वितीया, न तु आत्मभागः ।
द्वितीया स्याम् अहं कथम् -- तस्य द्वितीया (न तु प्रथमा) भवितुं कथं वा अङ्गीकरोमि ?
यथा वागर्थौ तथा संस्कृतसंस्कृती । तयोः नित्य-सम्बन्धः । यत्र संस्कृतं तत्र संस्कृतिः । एषा युवती पृच्छति -- यस्य संस्कृतज्ञानं नास्ति, यस्य परोपकारसंस्कृतिः न स्यात्, तेन सह किमर्थं मम बन्धः ? परोपकारी, तस्मै अन्ये सर्वे प्रथमाः, न तु स्वात्मा ॥
वयम् एवं भवाम -- यस्य षष्ठी च चतुर्थी च विहाय च विहस्य च ॥
गणित-शिक्षणम्
Thursday, April 05, 2007
चाकलेहः
द्विकर्मकत्वम्
(१) भिक्षुकः धनिकं धनं याचति । भिक्षुकः धनिकात् धनं याचति ।
(२) अध्यापकः छात्रं प्रश्नं पृच्छति । अध्यापकः छात्रात् प्रश्नं पृच्छति ।
(३) पितामहः पौत्रं कथां वदति । पितामहः पौत्राय कथां वदति ।
(४) कृषिकः गृहं वस्तूनि नयति । कृषिकः गृहे वस्तूनि नयति ।
एवं भाषापाके अन्येषां सर्वेषां द्विकर्मकधातूनाम् अन्यकारकरूपम् अपि दर्शितम् अस्ति ॥
प्रपातः
Wednesday, April 04, 2007
गगन-विरोधः
Tuesday, April 03, 2007
वायुगोलेन हास्यम्
Monday, April 02, 2007
रः , मतुप्
ऊष-सुषि-मुष्क-मधोः रः ५.२.१०७, तदस्यास्त्यस्मिन्निति , तद्धिताः , ङ्याप्प्रातिपदिकात् , प्रत्ययः , परश्च ॥
अर्थः -- ऊष , सुषि , मुष्क , मधु इत्येतेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः रः प्रत्ययः भवति मत्वर्थे ॥ उदाहरणम् -- ऊषरं क्षेत्रम् , सुषिरं काष्ठम् , मुष्करः पशुः , मधुरः गुडः ॥
मधुः ---रः---> मधुरः !


text:
कोलाहलेन सभाक्रमाः स्तंभनं क्रियते इति राज नीतिः न। - वेङ्कय्यनायिडु:प्रतिषेधप्रक्रमाणाम् आयोजनेन विधानसभायाः प्रवर्तनेषु विघ्नं कृताः सामाजिकाः स्वात्मचिननं करणीयम् । सभायाः स्तम्भनं सर्वदा क्रियते इत्येतत् न शोभना राजनीतिः। राज्यसभाध्यक्षः वेङ्कय्यनायिडुः उक्वान्I विधानसभायाः शीतकालीनोपवेशनस्य समापनात् पूर्वं भाषमाणः आसीत् उपराष्ट्रपतिः। प्रधानमन्त्री अपि अवसरेस्मिन् सन्निहितः आसन् । सभायाः ३४ मूल्यभूताः प्रवर्तनहोराः एवं विपक्षिदलानां कोलाहलेन विनष्टाः इति उपराष्ट्रपतिना उक्तम्।
सभाङ्कणं राजनैतिक दलानां कलहप्रदर्शनाय वेदिका मा भवतुI पौरधर्माणां पालनमेव अस्माकं कर्तव्यम् इति च तेन उक्तम् I


text:
- वर्णनेतिवृत्तमीमांसा
- वर्णनेतिवृत्तमीमांसा—चित्रकलादृष्टान्तः
- वर्णनेतिवृत्तमीमांसा—भाविकम्
- वर्णनेतिवृत्तमीमांसा—यत्नेन वारणीया दोषाः
- वर्णनेतिवृत्तमीमांसा—उपसंहारः
धीपारम्यं वर्णनगतमुक्तिचमत्कृतं हि चित्रं कृतकम्।
हृद्भावशबलदुर्बलगतिस्तु वृत्ते विचित्रशैथिल्याय॥४॥
काव्यस्य हृद्भाव-चिद्भावसम्बद्धं पूर्वनिर्दिष्टमेव विषयं कारिकेयं प्रस्तौति। इतिवृत्तनियोजने बुद्धिविलासः कलासमयमनुसरन् अनुकरणरूपो भवेत्। वर्णनेषु हार्दभावस्तावदनुकीर्तनरूपेण भवेदत्युक्तिवर्जितः। नयेऽस्मिन्ननादृते सति, अतिबौद्धिकं काव्यं शुष्कतां दुरूह्यतां च व्रजति। तत्तदा चित्रमिति भूत्वाऽधमकाव्यगर्ते पनीपतीति। यस्मिन्नु काव्ये पुनरितिवृत्तमतिमात्रं भावशबलितं, तदवश्यं शैथिल्यदोषदग्धं जायते। अतः सर्वथाऽनुल्लङ्घ्यं रसोपनिषद्भूतमौचित्यम्॥
व्यावहारेष्वर्थरहितरवसदृशं वर्णनैकरचनं प्रायः।
इतिवृत्तरहितकाव्यं तत्कर्तर्युपचरत्यहो कविशब्दः॥५॥
केचिदाचक्षते यदितिवृत्तनिरपेक्षं काव्यं भवितुमर्हतीति। अन्ये केचन काव्यं नाम निरितिवृत्तमेवेति भणन्ति। नः श्रुतिपथमवातरंश्च बहुधा मुक्तकानि यानि पूर्वापरविवक्षानिरपेक्षाणि। मुक्तकात्मभूतं परिशुद्धं वर्णनमत्यन्तं प्रलोभनीयम्। अमरुककवेः प्रस्तावावसरे कृता खलु मुक्तकप्रशंसा तत्रभवताऽनन्दवर्धनेन विमर्शकाग्रेसरेण। इतिवृत्तमुपजीवीति, वर्णनमुपजीव्यमित्येतवता भासेत। नन्वर्थरहिताः शब्दा यद्यपि सन्ति, शब्दरहितोऽर्थः सर्वथा न सम्भवतीति साक्ष्यत्वेनात्र केचिद्वदेयुः। अत एव कविशब्दः “कवृ-वर्णे” इत्यनेन धातुना निष्पन्नः सन् वर्णनमेव प्रधानतया लक्ष्यीकरोतीत्यपि ब्रूयुः।
इदमिह प्राप्तम्। को निष्कर्षः? वयमत्र वच्मः। अर्थनिरपेक्षः शब्दः, इतिवृत्तनिरपेक्षं वर्णनं च परमार्थतो न कदाचन रसिकानुभवगोचरः। यदि केनचिदनुभूयते, आपातत एव स्यान्नान्यथा। किं वस्तुहीनं किमपि मुक्तकं भवेत्? न खलु सर्वथा। अप्रकृतेऽपि वस्तुवर्णने तद्विवक्षा तु निस्संशयं विलसति। विद्यमाने सति वस्तुनि, तद्व्याप्त्यनुसारं लघुर्वा गुरुर्भवत्येव कश्चन संनिवेशविशेषः। सत्यमेव, अमुं संनिवेशविशेषम् इतिवृत्तमिति व्यपदेष्टुमयुक्तम्। परन्तु मुक्तकं तद्यदा चर्वणास्पदं भवति, विनाऽपवादं तस्मिन् किञ्चन संनिवेशस्वारस्यं घटते। तथ्यमिदं चाटु-अन्यापदेशादिमुक्तकविशेषरसिकानां सुतरामपरोक्षम्। किं बहुना, नीतिबोधकेषु निदर्शनात्मकेष्वपि मुक्तकेषु तदिदं साक्षात्कर्तुमलम्। एतादृगवसरेषु सहृदयहृदयम् आलम्बनभित्तिरूपेण स्वयमेव घटनावलीराविष्करोतीति दिक्।
उदियादत्र कश्चन प्रश्नः। इतिवृत्तं यदि क्वचिदिव सहृदयैरुद्बुद्ध्य तन्मूलकमास्वाद्यं जायत इति चेत्तस्य काव्यशरीरत्वाभिधानं कथं समर्थनीयम्? ननु तत्तर्हि काव्यबहिर्भूतम्? इदमत्र समाधानम्—सत्यम्, इतिवृत्तं काव्यशरीरमेव। परं तत् “अर्थ”त्वेनापि गण्यते। काव्यस्य परमार्थो रस एव खलु। सोऽयं रसः किं काव्येऽस्ति? न। सहृदयहृदयं तदधिष्ठानम्। काव्यास्वादाख्यः कश्चिदनुभवविशेष एव रसः। स तु न वाच्यः। घण्टापथे व्यङ्ग्य एव तस्य विहारः। अनेन हि रसस्य चरमस्थितिः सहृदय एव लसतीति सिद्धम्। नात्र केऽपि सुधियो विवदन्ते। जिज्ञासाप्रस्तावेषु तावदीदृशेषु रसस्यानिर्वचनीयता परिगणनीया मननीया च। ब्रह्मास्वादसहोदरं रसानन्दं परोक्षविधिना नेत्यात्मकविधानेन च वर्णयितुं शक्यते। इत्यात्मकेन मार्गेण तस्य निर्वचनं विधातुं न केनापि पार्यते। अत एव बहुधा प्रपञ्चिता अपि वाक्-अर्थ-रस-भाव-वर्णन-वस्त्वादायो मूलभूतांशाः सम्पूर्णतया तार्किकपरिशोधनं नैव सहन्ते। कथं कार्यं तर्हि शोधनमेतेषाम्? वेदान्तिभिर्यथा जगज्जीवब्रह्मादीनां मीमांसा क्रियते, तथैवात्रापि समनुष्ठेयम्। अन्यानीव शास्त्राणि साहित्यशास्त्रमपि केवलं ज्ञापकं न तु कारकम्। तदयं सङ्क्षेपः—अविभाज्ये वर्णनेतिवृत्ते परमार्थतः। यथोक्तं पूर्वमेव, इतिवृत्तं दर्शनं; वर्णनं हि तदभिव्यक्तिः। तस्मात् “वर्णनानिपुणः कविः” इति केवलमौपचारिकं कथनम्। नैतत् परिपूर्णम्। स्मरणीयानि कानिचन वचनान्यत्र—“कविर्मनीषी परिभूः” (इशावास्योपनिषत्, ८), “कविः क्रान्तदर्शी सर्वदृक्” (इशावास्योपनिषत्, ८ शाङ्करभाष्यम्), “कवयोऽप्यत्र मोहिताः” (भगवद्गीता, ४.१६), “कवयो मेधाविनः,” “कविं क्रान्तदर्शिनं सर्वज्ञम्” (भगवद्गीता, ४.१६ शाङ्करभाष्यम्), “स तत्त्वदर्शनादेव शास्त्रेषु पठितः कविः” (काव्यकौतुकम्)। अतः प्रायेण विचारजातमिदमेवं सङ्ग्रहीतुमुचितम्—समेषां कवीनां मुखद्वयं भवति। एकं तु वर्णनानैपुण्यम्। अपरं तु दर्शनं तदन्तर्गतं रसेतिवृत्तवस्तुसाक्षात्कारं च। एतयोः साकल्यमेव सत्काव्यम्; साफल्यमेव सत्कवित्वम्॥
इतिवृत्तवर्णनयोः सम्बन्धं चित्रकलाया दृष्टान्तेन स्पष्टमवगन्तुं शक्यते। तद्यथा—
वर्ण इव वर्णनं ननु वृत्तं तावत्समग्ररेखाचित्रम्।
इतिवृत्तविटपिशाखाविततः किल वर्णनाख्यपर्णसमूहः॥६॥
यथा वर्णितं जयमङ्गला-मानसोल्लस-शिवतत्त्वरत्नाकर-विष्णुधर्मोत्तरपुराणादिषु ग्रन्थेषु, भारतीयचित्रकलापरम्परा नैकस्वारस्यपुष्टा विशिष्टा जागर्ति। चित्रपटविन्यासे वर्ण-रेखा-भूषण-वर्तनादयः सन्त्यनेके घटकाः। उक्तं च विष्णुधर्मोत्तरपुराणे—
“रेखां प्रशंसन्त्याचार्या वर्तनां च विचक्षणाः।
स्त्रियो भूषणमिच्छन्ति वर्णाढ्यमितरे जनाः”॥(३.४१.११)
इदमस्य श्लोकस्य तात्पर्यम्—रेखा अतिप्रौढा एव रसिकाः समास्वादयितुं पारयन्ति; वर्तनाः[1] सर्वे कलारसिका उररीकुर्वते; आलेख्यस्य चित्रांस्तावद्विभागानलङ्कृतिप्रियाः स्त्रैणस्वभावाः समभिलषन्ति; सामान्यास्तु लोका वर्णवैभव एव समर्पितमानसाः।
ननु कथमसौ विषयः प्रकृतप्रसङ्गे समन्वेति? किमिदं शाखाचङ्क्रमणम्? इति चेदुच्यते। वर्णनं वर्णसंनिभम्, इतिवृत्तं च रेखासमूहप्रख्यमिति नः प्रेक्षा। एवं च प्रधानेतिवृत्तस्य पताका-प्रकरी-प्रकरणादीनां वक्रताव्यापारः “वर्तना”याः परिधौ लगति; वर्णनस्य वक्रवाक्यविन्यस्तविविधालङ्कारविलासस्तु “भूषण”स्य व्याप्तौ सङ्गच्छते। तथा च सर्वेष्वपि काव्येषु विद्वद्रसिकेभ्यो रोचमानः परमार्थतो रस एव। अयमेव हि काव्यार्थः। अङ्गिरसः, अङ्गरसः, प्रबन्धध्वनिः, प्रकरणध्वनिः, प्रबन्धवक्रता, प्रकरणवक्रता, प्रबन्धौचित्यम्, इतिवृत्तस्य सर्वसन्धिसौन्दर्यम्—अमीषां समेषामपि काव्यतत्त्वानां रस एव परमं लक्ष्यम्। परन्तु पामरेभ्यः समष्ट्यपेक्षया व्यष्टिरेव किल स्पृहणीया। अतस्तेभ्यः शब्दालङ्काराः, चाटुसम्भाषणानि, सुलभवेद्याश्चित्रबन्धाश्च रोचन्तेतमाम्[2]।
इतिवृत्तं रेखाचित्रमिव निजगर्भे निखिलानपि सन्दर्भानाकलय्य वस्त्वपि सम्यङ्निर्वहति। वर्णनं तु सर्वत्र यथोचितं वर्णलेपमाचरति। इदं तावदवधार्यताम्—वस्तुनि सति भित्तिरूपेण, कविकर्मणि च चित्ररूपेण, इतिवृत्तवर्णने द्वे अपि वस्त्वाश्रिते इति सुस्पष्टं बुध्यते बुधैः। अथ च यदा वर्णनं वस्तुनः सम्पर्कमञ्चति—तन्नाम यदा वर्णो भित्तावभिलिप्तो भवति—तदा तस्य वर्णनत्वेन (वर्णत्वेन) साकं किञ्चिदितिवृत्तत्वम् (रेखासमूहत्वं) अपि सिद्ध्यति। अनुभवसिद्धमेतत्। कूर्चेन क्रियमाणं वर्णलेपनमादौ रेखा-वर्तनात्मकमेव भवेन्ननु। तथैव च वस्तुसंनिकृष्टे सतीतिवृत्ते—अर्थात्, भित्तावालिखितायां रेखायां—इतिवृत्तत्वेन (रेखात्वेन) सह वर्णनत्वम् (वर्णत्वं) अपि समुद्भूयते। भित्तिभिन्नं वर्णमाश्रित्यैव किल रेखानां स्फुटत्वमाविर्भवति। इदं च सर्वानुभववेद्यम्। अत इतिवृत्तशून्यं वर्णनं, वर्णनशून्यमितिवृत्तं च गगनकुसुमायते। असाध्यमेतत्। एतादृशं परस्परालम्बनमेव कारिकास्थः पादपदृष्टान्तो विशदीकरोति। इतिवृत्तं विटपिनः शाखोपशाखासमूहः (शाखानां रेखात्वं गमनार्हं), वर्णनं तु तस्य पर्णसन्दोहः (पर्णानां वर्णत्वं वेद्यं)। द्वितयमिदं परस्परपोषकमिति सर्वमनवद्यम्॥
सम्प्रति चित्रकलायाः साहाय्येन प्रकृतोपयोगीनि कानिचन साहितीतत्त्वानि विमृशामः।
केषुचिच्चित्रेषु वर्णविलास एव प्राधान्यमर्हति। अन्येषु केषुचिद्रेखासुषमैव प्रामुख्यमाप्नोति। तथैव साहित्येऽपि वर्णनप्रधानानि, इतिवृत्तप्रधानानि च भवन्ति काव्यानि। केवलमङ्गुलिमेयानि कानिचन महाकाव्यानि तावदुभयप्राधान्येन सहृदयहृदयावर्जकानि भवन्ति। उभयसंमिलनमेतादृशं हि वस्तुककाव्यानां भागधेयं तत्स्वारस्यस्थानं च। तथ्यमिदं मनसिकृत्यैव प्रायेण वर्णचित्रगतं साकल्यं रूपकेष्वपि दृश्यत इति वामनो निरणैषीत्—“सन्दर्भेषु दशरूपकं श्रेयः। तद्धि चित्रं चित्रपटवद्विशेषसाकल्यात्” (काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तिः, १.३.३०-३१)। रूपकेषु पञ्चसन्ध्यात्मकम् इतिवृत्तं प्रमुखम्। वर्णनानि च तस्मिन्नौचित्यमविहाय चकासति। अनेन हि सामग्र्यसिद्धिः। तस्माद्रूपकेषु शब्दार्थसौन्दर्यं परां काष्ठामधिरोहतीति निगमनम्। इतिवृत्तगतार्थ-वर्णनाश्रितशब्दयोः साकल्यं श्रेयसे भूयसे स्यात्। पूर्वोक्तसूत्रयोस्तात्पर्यमेवं कामधेनुव्याख्यानमभिधत्ते—“विशेषाणां भाषाभेदादिरूपाणां कथाख्यायिकानां महाकाव्यभेदानामस्मादेव वस्तुविन्यासकल्पनम्”। अनेन ध्वनितं वस्तुककाव्यानां महत्त्वं मुक्तकापेक्षया[3]। इदं च तत्रभवता लोचनकृता परमपुरुषार्थसंस्पर्शीति वर्णितं नः समीक्षामर्हति, “महाकाव्यरूपः पुरुषार्थफलः समस्तवस्तुवर्णनाप्रबन्धः सर्गबन्धः” (ध्वन्यालोकलोचनम्, ३.७)। एवं च मुक्तकानामेकदेशीयत्वं प्रकटयित्वा ग्रथनकौशलफलं यत्काव्यं तदेव श्रेष्ठमिति बहवो विचक्षणा मेनिरे । यथा “काव्यं ग्रथनकौशलात्” (रसार्णवसुधाकरः, १.२४२)। विषयेऽस्मिन् वामनस्याङ्गीकृतिरस्ति। स हि काव्यप्रकारेषु निबद्धमनिबद्धं चेति विभागद्वयं प्रदर्श्य ब्रूते—“क्रमसिद्धिस्तयोः स्रगुत्तंसवत्, नानिबद्धं चकास्ति” (काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तिः, १.३.२७-२८)। अयं च श्लोकस्तेन समुल्लिखतः—
“असङ्कलितरूपाणां काव्यानां नास्ति चारुता।
न प्रत्येकं प्रकाशन्ते तैजसाः परमाणवः”॥
यद्यपि मुक्तक-कुलक-सङ्घातादिषु प्राप्तप्रतिष्ठा अनेके श्रेष्ठकवयः सन्ति, तथापि ग्रथनकौशलात्मकं वस्तुनिर्वहणं वर्णनवैशद्यं च महाकवीनामादर्शस्थानमित्यत्र नास्ति विप्रतिपत्तिः।
चित्रलेखनभेदेषु सादृश्यलेखनं विद्धमिति विख्यातम्, सादृश्यातीतं च रसचित्रमिति। विभागावेतौ साहित्येऽपि सलीलं लगतः। अन्यच्च सन्ति षण्डङ्गानि चित्रनिर्मितौ यथा—रूपभेदः, लावण्यम्, प्रमाणम्, भावयोजना, सादृश्यम्, वर्तिकाभङ्गः। तथैव काव्ये यथाक्रमं प्रकरणभेदः, व्यष्टि-समष्टिलावण्यम्, सन्धि-सन्ध्यङ्गादिप्रमाणम्, रस-भावसंयोजना, स्वभावोक्तिबन्धुरता, वक्रोक्तिविलासश्च तावदितिवृत्त-वर्णनयोः पाकपुष्टिं सिसाधयिषन्ति॥
Notes
[1] आधुनिकपरिभाषायां वर्तना “Strokes” इत्यभिधानेन सूचिता।
[2] न मेऽस्ति मनागपि रन्ध्रान्वेषणदक्षता। नाहं तावदलङ्कारप्रस्थानं वा तदास्वादक-विमर्शकानपि वा गर्हये। अत्रेयं मनीषा मम—महाकाव्येषु कदाचिदितिवृत्तस्य महत्त्वं परिणतप्रज्ञाः कवयोऽपि विस्मरेयुः; परं न कदाचन वर्णनानि कदर्थितानि भवन्ति, स्पष्टावगमात्तेषाम्। वर्णनमीमांसेव नेतिवृत्तमीमांसा सुलभसाध्या। आनन्दवर्धनस्तु ध्वन्यालोके “मा निषाद … ,” “अतिक्रान्तसुखाः कालाः … ” इति पद्यद्वितयमवलम्ब्य रामायण-महाभारतयोरङ्गिरसौ यथाक्रमं करुण-शान्ताविति निश्चैषीत्। अनेन प्रौढैकवेद्यमितिवृत्तमहत्त्वमिति गम्यते। परन्तु क्षेमेन्द्रो रामयणस्याङ्गिरसः शान्त इति मनुते; भवभूतिश्च पूर्वरामचरित्रस्य वीररसप्राधान्यं प्रस्तौति। एवमितिवृत्तमीमांसा नैव सरला।
[3] सन्ति कानिचन वचांसि यानि प्रकृताभिप्रायादल्पं यावद्भिद्यन्ते। यथा—
“निरन्तररसोद्गारगर्भसन्दर्भनिर्भराः।
गिरः कवीनां जीवन्ति न कथामात्रमाश्रिताः॥” (वक्रोक्तिजीवितम्, ४.४ कारिकानन्तरं विद्यमानः सङ्ग्रहश्लोकः)
“अमरुककवेरेकः श्लोकः प्रबन्धशतायते।” (कस्यचित्)
“अस्तु वस्तुषु मा वा भूत्कविवाचि रसः स्थितः।” (काव्यमीमांसायां नवमेऽध्याये)
“मुक्तकेषु प्रबन्धेष्विव रसबन्धाभिनिवेशिनः कवयो वर्तन्ते। यथा ह्यमरुकस्य कवेर्मुक्तकाः शृङ्गाररसस्यन्दिनः प्रबन्धायमानाः प्रसिद्धा एव।” (ध्वन्यालोकः, ३.७)
सत्यामीदृश्यां स्थितौ न केनापि साहित्यशास्त्रविदा विस्मृतं निराकृतं चोभयसौन्दर्यस्य प्राशस्त्यम्।
To be continued.
Translated by Shashi Kiran B N.
Shatavadhani Dr. R. Ganesh
Latest posts by Shatavadhani Dr. R. Ganesh (see all)
- वर्णनेतिवृत्तमीमांसा—उपसंहारः - 16 October 2018
- Tradition of Kshaatra in India: Unbridled Barbarianism of Alauddin Khilji and Timur - 15 October 2018
- Yakṣagāna – A Deśī Theatre Art: Misconceptions - 11 October 2018


text:
अथासम्प्रज्ञातसमाधिः किमुपायः किंस्वभावो वेति –
विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः ॥१८॥
व्यासभाष्यम्
सर्ववृत्तिप्रत्यस्तमये संस्कारशेषो निरोधश्चित्तस्य समाधिरसम्प्रज्ञातः । तस्य परं वैराग्यमुपायः । सालम्बनो ह्यभ्यासस्तत्साधनाय न कल्पत इति विरामप्रत्ययो निर्वस्तुक आलम्बनीक्रियते । स चार्थशून्यः । तदभ्यासपूर्वं(र्वकं हि) चित्तं निरालम्बनमभावप्राप्तमिव भवतीत्येष निर्बीजः समाधिरसम्प्रज्ञातः ।। १८ ।।
तत्त्ववैशारदी
क्रमप्राप्तमसम्प्रज्ञातमवतारयितुं पृच्छति – अथेति । विरामप्रत्यायाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः । पूर्वपदेनोपायकथनमुत्तराभ्यां च स्वरूपकथनम् । मध्यमं पदं विवृणोति – सर्ववृत्तीति । प्रथमं पदं व्याचष्टे – तस्य परमिति । विरामो वृत्तीनामभावः , तस्य प्रत्ययः = कारणम् , तस्याभ्यासः = तदनुष्ठानं पौनःपुन्यम् , तदेव पूर्वं यस्य स तथोक्तः ।
अथापरं वैराग्यं निरोधकारणं कस्मान्न भवतीति ।
अत आह – सालम्बानो हीति । कार्यसरूपं कारणं युज्यते , न विरूपम् । विरूपं चापरं वैराग्यं सालम्बनं निरालम्बनसमाधिना कार्येण । तस्मान्निरालम्बनादेव ज्ञानप्रसादमात्रात्तस्योत्पत्तिर्युक्ता । धर्ममेघसमाधिरेव हि नितान्तविगलितरजस्तमोमलाद् बुद्धिसत्त्वादुपजातः तत्तद्विषयातिक्रमेण प्रवर्तमानोऽनन्तो विषयावद्यदर्शी समस्तविषयपरित्यागाच्च स्वरूपप्रतिष्ठः सन्निरालम्बनः संस्कारमात्रशेषस्य निरालम्बनस्य समाधेः कारणामुपपद्यते सारूप्यादिति । आलम्बनीकरणमाश्रयणम् । अभावप्राप्तमिव वृत्तिरूपकार्याकरणान्निर्बीजो = निरालम्बनः । अथवा बीजम् क्लेशकर्माशयाः , ते निष्क्रान्ता यस्मात्स तथा ॥१८॥
अथोपायद्वयेन निरुद्धचित्तवृत्तेः कथमुच्यते सम्प्रज्ञातः समाधिरिति —
वितर्कविचारानन्दास्मिता(रूपा)नुगमात्सम्प्रज्ञातः ॥१७॥
व्यासभाष्यम्
वितर्कश्चित्तस्याऽऽलम्बने स्थूल आभोगः । सूक्ष्मो विचारः । आनन्दो ह्लादः । एकात्मिका संविदस्मिता । तत्र प्रथमश्चतुष्टयानुगतः समाधिः सवितर्कः । द्वितीयो वितर्कविकल सविचारः । तृतीयो विचारविकलः सानन्दः । चतुर्थस्तद्विकलोऽस्मितामात्र इति । सर्व एते सालम्बनाः सामाधयः ।।१७ ।।
तत्त्ववैशारदी
उपायमभिधाय सप्रकारोपेयकथनाय पृच्छति – अथोपायद्वयेनेति । वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात्सम्प्रज्ञातः । सम्प्रज्ञातपूर्वकत्वादसम्प्रज्ञातस्य प्रथमं सम्प्रज्ञातोपवर्णनम् । सम्प्रज्ञातसामान्यं वितर्कविचारानन्दास्मितानां रूपैः स्वरूपैरनुगमात् प्रतिपत्तव्यम् ।
वितर्कं विवृणोति – चित्तस्येति । स्वरूपसाक्षात्कारवती प्रज्ञाऽऽभोगः । स च स्थूल विषयत्वात् स्थूलः । यथा हि प्राथमिको धानुष्कः स्थूलमेव लक्ष्यं विध्यत्यथ सूक्ष्मम् , एवं प्राथमिको योगी स्थूलमेव पाञ्चभौतिकं चतुर्भुजादि ध्येयं साक्षात्करोत्यथ सूक्ष्ममिति ।
एवं चित्तस्याऽऽलम्बने सूक्ष्म आभोगः स्थूलकारणभूतसूक्ष्मपञ्चतन्मात्रलिङ्गालिङ्गविषयो विचारः ।
तदेवं ग्राह्यविषयं दर्शयित्वा ग्रहणविषयं दर्शयति – आनन्द इति । इन्द्रिये स्थूल आलम्बने चित्तस्याऽऽभोगो ह्लाद आनन्दः । प्रकाशशीलतया खलु सत्त्वप्रधानादहंकरादिन्द्रियाण्युत्पन्नानि । सत्त्वं सुखमिति तान्यपि सुखानीति तस्मिन्नाभोगो ह्लाद इति ।
ग्रहीतृविषयं सम्प्रज्ञातमाह – एकात्मिका संविदिति । अस्मिताप्रभवाणीन्द्रियाणि , तेनैषामस्मिता सूक्ष्मं रूपम् । सा चाऽऽत्मना ग्रहीत्रा सह बुद्धिरेकात्मिका संवित् (इति) । तस्यां च ग्रहीतुरन्तर्भावाद्भवति ग्रहीतृविषयः सम्प्रज्ञात इति ।
चतुर्णामपरमप्यवान्तरविशेषमाह – तत्र प्रथम इति । कार्यं कारणानुप्रविष्टं न कारणं कार्येण । तदयं स्थूल आभोगः स्थूलसूक्ष्मेन्द्रियास्मिताकारणचतुष्टयानुगतो भवति । उत्तरे तु त्रिद्व्येककारणकास्त्रिद्व्येकरूपा भवन्ति ।
असम्प्रज्ञाताद्भिनत्ति – सर्व एत इति ॥१७॥
तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् ॥१६॥
व्यासभाष्यम्
दृष्टानुश्रविकविषयदोषदर्शी विरक्तः पुरुषदर्शनाभ्यासात्तच्छुद्धिप्रविवेकाप्यायितबुद्धिर्गुणेभ्यो व्यक्ताव्यक्तधर्मकेभ्यो विरक्त इति । तद्द्वयं वैराग्यम् । तत्र यदुत्तरं तज्ज्ञानप्रसादमात्रम् , यस्योदये सति योगी प्रत्युदितख्यातिरेवं मन्यते – प्राप्तं प्रापणीयम् , क्षीणाः क्षेतव्याः क्लेशाः , छिन्नः श्लिष्टपर्वा भवसङ्क्रमः , यस्याऽविच्छेदाज्जनित्वा म्रियते मृत्वा च जायत इति । ज्ञानस्यैव परा काष्ठा वैराग्यम् । एतेस्यैव हि नान्तरीयकं कैवल्यमिति ॥१६॥
तत्त्ववैशारदी
अपरं वैराग्यमुक्त्वा परमाह – तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् । अपरवैराग्यस्य परं वैराग्यं प्रति कारणत्वम् । तत्र च द्वारमादर्शयति – दृष्टानुश्रविकविषयदोषदर्शी विरक्त इति । अनेनापरं वैराग्यं दर्शितम् । पुरुषदर्शनाभ्यासादागमानुमानाचार्योपदेशसमधिगतस्य पुरुषस्य दर्शनम् , तस्याभ्यासः पौनः पुन्येन निषेवणम् ; तस्मात् । तस्य दर्शनस्य शुद्धी = रजस्तमःपरिहाण्या सत्त्वैकतानता , तया यो गुणपुरुषयोः प्रकर्षेण विवेकः – पुरुषः शुद्धोःऽनन्तस्तद्विपरीता गुणा इति , तेनाऽऽप्यायिता बुद्धिर्यस्य योगिनः स तथोक्तः । तदनेन धर्ममेघाख्यः समाधिरुक्तः । स तथाभूतो योगी गुणेभ्यो व्यक्ताव्यक्तधर्मकेभ्यः सर्वथा विरक्तः सत्त्वपुरुषान्यताख्यातावपि गुणात्मिकायां यावद्विरक्त इति ।
तत्तस्माद्द्वयं वैराग्म् । पूर्वं हि वैराग्यं सत्त्वसमुद्रेकविधूततमसि रजःकणकलङ्कसम्पृक्ते चित्तसत्त्वे । तच्च तौष्ठिकानामपि समानम् । ते हि तेनैव प्रकृतिलया बभूवुः । (य०/त०)थोक्तम् – वैराग्यात्प्रकृतिलय इति ।
तत्र तयोर्द्वयोर्मध्ये यदुत्तरं तज्ज्ञानप्रसादमात्रम् । मात्रग्रहणेन निर्विषयतां सूचयति । तदेव हि तादृशं चित्तसत्त्वं रजोलेशमलेनाप्यपरामृष्टमस्याऽऽश्रयोऽत एव ज्ञानप्रसाद इत्युच्यते । चित्तसत्त्वं हि प्रसादस्वभावमपि रजस्तमःसम्पर्कान्मलिनतामनुभवति । वैराग्याभ्यासविमलवारिधाराधौतसमस्तरजस्तमोमलं त्वतिप्रसन्नं ज्ञानप्रसादमात्रपरिशेषं भवति । तस्य गुणानुपादेयत्वाय दर्शयतिम – यस्योदये सति योगी प्रत्युदितख्यातिः। ख्यातिविशेषे सति वर्तमानख्यातिमानित्यर्थः ।
प्रापणीयं कैवल्यं प्राप्तम् । यथा वक्ष्यति – जीवन्नेव विद्वान्मुक्तो भवति । संस्कारमात्रस्य च्छिन्नमूलस्य सिद्धत्वादिति भावः ।
कुतः प्राप्तम् ? यतः क्षीणाः क्षेतव्याः क्लेशा अविद्यादयः सवासनाः ।
नन्वस्ति धर्माधर्मसमूहो भवस्य जन्ममरणप्रबन्धस्य सङ्क्रमः प्राणिनाम् । तत्कुतः कैवल्यमिति ।
अत आह – छिन्न इति । श्लिष्टानि निःसन्धीनि पर्वाणि यस्य स तथोक्तः । धर्माधर्मसमूहस्य समूहिनः पर्वाणि तानि श्लिष्टानि । न हि जातु जन्तुर्मरणजन्मप्रबन्धेन त्यक्ष्यते । सोऽयं भवसङ्क्रमः क्लेशक्षये छिन्नः । यथा वक्ष्यति – क्लेशमूलः कर्माशयः २।१२ , सति मूले तद्विपाकः २।१३ इति ।
ननु प्रसङ्ख्यानपरिपाकं धर्ममेघं च निरोधमन्तरा किं तदस्ति यज्ज्ञानप्रसादमात्रमिति ।
अत आह – ज्ञानस्यैवेति । धर्ममेघभेद एव परं वैराग्यं नान्यत् । यथा वक्ष्यति – प्रसङ्ख्यानेऽप्यकुशीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेर्धर्ममेघः समाधिः ४।२९ (इति) , तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्याऽऽनन्त्याज्ज्ञेयमल्पम् ४।३१ इति च । तस्मादेतस्य हि नान्तरीयकमविनाभावि कैवल्यमिति ॥१६॥


text:
कालिदासविरचिते रघुवंशे त्रयोदशः सर्गः
अथामनः शब्दगुणं गुणज्ञः पदं विमानेन विगाहमानः ।
रत्नाकरं वीक्ष्य मिथः स जायां रामाभिधानो हरिरित्युवाच । । १३.१ । ।
वैदेहि पश्य्ऽ आ मलयाद्विभक्तं मत्सेतुना फेनिलं अम्बुराशिं ।
छायापथेनेव शरत्प्रसन्नं आकाशं आविष्कृतचारुतारं । । १३.२ । ।
गुरोर्यियक्षोः कपिलेन मेध्ये रसातलं संक्रमिते तुरंगे ।
तदर्थं उर्वीं अवदारयद्भिः पूर्वैः किलायं परिवर्धितो नः । । १३.३ । ।
गर्भं दधत्यर्कमरीचयोऽस्माद्विवृद्धिं अत्राश्नुवते वसूनि ।
अबिन्धनं वह्निं असौ बिभर्ति प्रह्लादनं ज्योतिरजन्यनेन । । १३.४ । ।
तां तां अवस्थां प्रतिपद्यमानं स्थितं दश व्याप्य दिशो महिम्ना ।
विष्णोरिवास्यानवधारणीयं ईदृक्तया रूपं इयत्तया वा । । १३.५ । ।
नाभिप्ररूढाम्बुरुहासनेन संस्तूयमानः प्रथमेन धात्रा ।
अमुं युगान्तोचितयोगन्दिरः संहृत्य लोकान्पुरुषोऽधिशेते । । १३.६ । ।
पक्षच्छिदा गोत्रभिदात्तगन्धाः शरण्यं एनं शतशो महीध्राः ।
नृपा इवोपप्लविनः परेभ्यो धर्मोत्तरं मध्यमं आश्रयन्ते । । १३.७ । ।
रसातलादादिभवेन पुंसा भुवः प्रयुक्तोद्वहनक्रियायाः ।
अस्याच्छं अम्भः प्रलयप्रवृद्धं मुहूर्तवक्त्रावरणं बभूव । । १३.८ । ।
मुखार्पणेषु प्रकृतिप्रगल्भाः स्वयं तरङ्गाधरदानदक्षः ।
अनन्यसामान्यकलत्रवृत्तिः पिबत्यसौ पाययते च सिन्धूः । । १३.९ । ।
ससत्त्वं आदाय नदीमुखाम्भः संमीलयन्तो विवृताननत्वाथ् ।
अमी शिरोभिस्तिमयः सरन्ध्रैरूर्ध्वं वितन्वन्ति जलप्रवाहान् । । १३.१० । ।
मातङ्गनक्रैः सहसोत्पतद्भिर्भिन्नान्द्विधा पश्य समुद्रफेनान् ।
कपोलसंसर्पितया य एषां व्रजन्ति कर्ण क्षणचामरत्वं । । १३.११ । ।
वेलानिलाय प्रसृता भुजंगा महोर्मिविस्फूर्जथुनिर्विशेषाः ।
सूर्यांशुसंपर्कसमृद्धरागैर्व्यज्यन्त एते मणिभिः फणस्थैः । । १३.१२ । ।
तवाधरस्परधिषु विद्रुमेषु पर्यस्तं एतत्सहसोर्मिवेगाथ् ।
ऊर्ध्वाङ्कुरप्रोतमुखं कथंचित्क्लेशदपक्रामति शङ्खयूथं । । १३.१३ । ।
प्रवृत्तमात्रेण पयांसि पातुं आवर्तवेगाद्भ्रमता घनेन ।
आभाति भूयिष्ठं अयं समुद्रः प्रमथ्यमानो गिरिणेव भूयः । । १३.१४ । ।
दूरादयश्चक्रनिभस्य तन्वी तमालतालीवनराजिनीला ।
आभाति वेला लवणाम्बुराशेर्धारानिबद्धेव कलङ्कलेखा । । १३.१५ । ।
वेलानिलः केतकरेणुभिस्ते संभावयत्याननं आयताक्षि ।
मां अक्षमं मण्डनकालहानेर्वेत्तीव बिम्बाधरबद्धतृष्णं । । १३.१६ । ।
एते वयं सैकतभिन्नशुक्तिपर्यस्तमुक्तापटलं पयोधेः ।
प्राप्ता मुहूर्तेन विमानवेगात्कूलं फलावर्जितपूगमालं । । १३.१७ । ।
कुरुष्व तावत्करभोरु पश्चान्मार्गे मृगप्रेक्षिणि दृष्तिपातं ।
एषा विदूरीभवतः समुद्रात्सकानना निष्पततीव भूमिः । । १३.१८ । ।
क्वचित्पथा संचरते सुराणां क्वचिद्घनानां पततां क्वचिच्च ।
यथाविधो मे मन्सोऽभिलाषः प्रवर्तते पश्य तथा विमानं । । १३.१९ । ।
असौ महेन्द्रद्विपदानगन्धी त्रिमार्गगावीचिविमर्दशीतः ।
आकाशवायुर्दिनयौवनोत्थानाचामति स्वेदलवान्मुखे ते । । १३.२० । ।
करेण वातायनलम्बितेन स्पृष्टस्त्वया चण्डि कुतूहलिन्या ।
आमुञ्चतीवाभरणं द्वितीयं उद्भिन्नविद्युद्वलयो घनस्ते । । १३.२१ । ।
अमी जनस्थानं अपोढविघ्नं मत्वा समारब्धनवोटजानि ।
अध्यासते चीरभृतो यथास्वं चिरोज्झितान्याश्रममण्डलानि । । १३.२२ । ।
सैषा स्थली यत्र विचिन्वता त्वां भ्रष्टं मया नूपुरं एकं उर्व्यां ।
अदृश्यत त्वच्चरणारविन्दविश्लेषदुःखादिव बद्धमौनं । । १३.२३ । ।
त्वं रक्षसा भीरु यतोऽपनीता तं मार्गं एताः कृपया लता मे ।
अदर्शयन्वक्तुं अशक्नुवत्यः शाखाभिरावर्जितपल्लवाभिः । । १३.२४ । ।
मृग्यश्च दर्भाङ्कुरनिर्व्यपेक्षास्तवागतिज्ञं समबोधयन्मां ।
व्यापारयन्त्यो दिशि दक्षिणस्यां उत्पक्ष्मराजीनि विलोचनानि । । १३.२५ । ।
एतद्गिरेर्मालयवतः पुरस्तादाविर्भवत्यम्बर्लेखि शृङ्गं ।
नवं यत्र घनैर्मया च त्वद्विप्रयोगाश्रु समं विसृष्टं । । १३.२६ । ।
गन्धश्च धाराहतपल्वलानां कादम्बं अर्धोद्गतकेसरं च ।
स्निग्धाश्च केकाः शिखिनां बभूवुर्यस्मिनसह्यानि विना त्वया मे । । १३.२७ । ।
पूर्वानुभूतं स्मरता च यत्र कम्पोत्तरं भीरु तवोपगूढं ।
गुहाविसारीण्यतिवाहितानि मया कथंचिद्घनगर्जितानि । । १३.२८ । ।
आसारसिक्तक्षितिबाष्पयोगान्मां अक्षिणोद्यत्र विभिन्नकोशैः ।
विडम्ब्यमाना नवकन्दलैस्ते विवाहधूमारुणलोचनश्रीः । । १३.२९ । ।
उपान्तवानीरवनोपगूधान्यालक्ष्यपारिप्लवसारसानि ।
दूरावतीर्णा पिबतीव खेदादमूनि पम्पासलिलानि दृष्टिः । । १३.३० । ।
अत्रावियुक्तानि रथाङ्गनाम्नां अन्योन्यदत्तोत्पलकेसराणि ।
द्वन्द्वानि दूरान्तरवर्तिना ते मया प्रिये सस्पृहं ईक्षितानि । । १३.३१ । ।
इमां तताशोकलतां च तन्वीं स्तनाभिरामस्तबकाभिनम्रां ।
त्वत्प्राप्तिबुद्ध्या परिरिप्समानः स्ॐइत्रिणा सास्रं अहं निषिद्धः । । १३.३२ । ।
अमूर्विमानान्तरलम्बिनीनां श्रुत्वा स्वनं काञ्चनकिङ्किणीनां ।
प्रत्युद्व्रजन्तीव खं उत्पतन्त्यो गोदावरीसारसपङ्क्तयस्त्वां । । १३.३३ । ।
एषा त्वया पेशलमध्ययापि घटाम्बुसंवर्धितबालचूता ।
आह्लादयत्युन्मुखकृष्णसारा दृष्ट चिरात्पञ्चवटी मनो मे । । १३.३४ । ।
अत्रानुगोदं मृगयानिवृत्तस्तरङ्गवातेम विनीतखेदः ।
रहस्त्वदुत्सङ्गनिषण्णमूर्धा स्मरामि वानीरगृहेषु सुप्तः । । १३.३५ । ।
भ्रूभेद मात्रेण पदान्मघोनः प्रभ्रंशयां यो नहुषं चकार ।
तस्याविलाम्भःपरिशुद्धिहेतोर्भ्ॐओ मुनेः स्थानपरिग्रहोऽयं । । १३.३६ । ।
त्रेताग्निधूमाग्रं अनिन्द्यकीर्तेस्तस्येदं आक्रान्तविमानमार्गं ।
घ्रात्वा हविर्गन्धि रजोविमुक्तः समश्नुते मे लघिमानं आत्मा । । १३.३७ । ।
एतन्मुनेर्मानिनि शातकर्णेः पञ्चाप्सरो नाम विहारवारि ।
आभाति पर्यन्तवनं विदूरान्मेघान्तरालक्ष्यं इवेन्दुबिम्बं । । १३.३८ । ।
पुरा स दर्भाङ्कुरमात्रवृत्तिश्चरन्मृगैः सार्धं ऋषिर्मघोना ।
समाधिभीतेन किलोपनीतः पञ्चाप्सरोयौवनकूटभन्धं । । १३.३९ । ।
तस्यायं अन्तर्हितसौधभाजः प्रसक्तसंगीतमृदङ्गघोषः ।
वियद्गतः पुष्पकचन्द्रशालाः क्षणं प्रतिष्रुन्मुखराः करोति । । १३.४० । ।
हविर्भुजां एधवतां चतुर्णां मध्ये ललाटंतपसप्तसप्तिः ।
असौ तपस्यत्यपरस्तपस्वी नाम्ना सुतीक्ष्णश्चरितेन दान्तः । । १३.४१ । ।
अमुं सहासप्रहितेक्षणानि व्याजार्धसंदर्शितमेखलानि ।
नालं विकर्तुं जनितेन्द्रशङ्कं सुराङ्गनाविभ्रमचेष्टितानि । । १३.४२ । ।
एषोऽक्षमालावलयं मृगाणां कण्डूयितारं कुशसूचिलावं ।
सभाजने मे भुजं ऊर्ध्वबाहुः सव्येतरं प्राध्वं इतः प्रयुङ्क्ते । । १३.४३ । ।
वाचंयमत्वात्प्रणतिं ममैष कम्पेन किंचित्प्रतिगृह्य मूर्ध्नः ।
दृष्टिं विमानव्यवधानमुक्तां पुनः सहस्राचिषि संनिधत्ते । । १३.४४ । ।
अदः शरण्यं शरभङ्गनाम्नस्तपोवनं पावनं आहिताग्नेः ।
चिराय संतर्प्य समिधिरग्निं यो मन्त्रपूतां तनुं अप्यहौषीथ् । । १३.४५ । ।
छायाविनीताध्वपरिश्रमेषु भूयिष्ठसंभाव्यफलेष्वमीषु ।
तस्यातिथीनां अधुना सपर्या स्थिता सुपुत्रेष्विव पादपेषु । । १३.४६ । ।
धारास्वनोद्गारिदरीमुखोऽसौ शृङ्गाग्रलग्नाम्बुदवप्रपङ्कः ।
बध्नाति मे बन्धुरगात्रि चक्षुर्दृप्तः ककुद्मानिव चित्रकूटः । । १३.४७ । ।
एषा प्रसन्नस्तिमितप्रवाहा सरिद्विदूरान्तरभावतन्वी ।
मन्दाकिनी भाति नगोपकण्ठे मुक्तावली कण्ठगतेव भूमेः । । १३.४८ । ।
अयं सुजातोऽनुगिरं तमालः प्रवालं आदाय सुगन्धि यस्य ।
कर्णार्पितेन्ऽ ठाकरवं कपोलं अपार्थ्यकालागुरुपत्त्रलेखं Vथ् । । १३.४९ । ।
अनिग्रहत्रासविनीतसत्त्वं अपुष्पलिङ्गात्फलबन्धिवृक्षं ।
वनं तपःसाधनं एतदत्रेराविष्कृतोदग्रतरप्रभावं । । १३.५० । ।
अत्राभिषेकाय तपोधनानां सप्तर्शिहस्तोद्धृतहेमपद्मां ।
प्रवर्तयां आस किल्ऽ आनुसूया त्रिस्रोतसं त्र्यम्बकमौलिमालां । । १३.५१ । ।
वीरासनैर्ध्यानजुषां ऋषीनां अमी समाध्यासितवेदिमध्याः ।
निवातनिष्कम्पतया विभान्ति योगाधिरूढा इव शाखिनोऽपि । । १३.५२ । ।
त्वया पुरस्तादुपयाचितो यः सोऽयं वटः श्याम इति प्रतीतः ।
राशिर्मणीनां इव गारुडानां सपद्मरागः फलितो विभाति । । १३.५३ । ।
क्वचित्प्रभा चान्द्रमसी तमोभिश्मुक्तामयी यष्टिरिवानुविद्धा ।
अन्यत्र माला सितपङ्कजानां इन्दीवरैरुत्खचितान्तरेव । । १३.५४ । ।
क्वचित्खगानां प्रियमानसानां कादम्बसंसर्गवतीव ।
अन्यत्र शुभ्रा शरदभ्रलेखा भक्तिर्भुवश्चन्दनकल्पितेव । । १३.५५ । ।
क्वचित्प्रभा चान्द्रमसी तमोभिश्छायाविलीनैः शबलीकृतेव ।
अन्यत्र शुभ्रा शरदभ्रलेखा रन्ध्रेष्विवालक्ष्यनभःप्रदेशा । । १३.५६ । ।
क्वचिच्च कृष्णोरगभूषणेव भस्माङ्गरागा तनुरीश्वरस्य ।
पश्यानवद्याङ्गि विभाति गङ्गा भिन्नप्रवाहा यमुनातरङ्गैः । । १३.५७ । ।
तमिस्रया शुभ्रनिशेव भिन्ना कुन्दस्रगिन्दीवरमालयेव ।
कृत्तिर्हरेः कृष्णमृगत्वचेव भूतिः स्मरारेरिव कण्ठभासा । । १३.५७आ । ।
दृश्यार्धया शारदमेघलेखा निर्धूतनिस्त्रिंशरुचा विशेव ।
गवाक्षकालागुरुधूमराज्या हर्म्यस्थलीलेपसुधा नवेव । । १३.५७भ् । ।
तुषारसंघातशिला हिमाद्रेर्जात्याञ्जनप्रस्तरशोभयेव ।
पतत्रिणां मनसगोचराणां ठ्श्रेणीव कादम्बविहंगपङ्क्त्या । । १३.५७C । ।
नितान्तशुद्धस्फुटिकाशयोगाद्वैडूर्यकान्त्या रशनावलीव ।
गङ्गा रवेरात्मजया समेता पुष्प्यत्युदारं परभागलेखा । । १३.५७ढ् । ।
समुद्रपत्न्योर्जलसंनिपाते पूतात्मनां अत्र किलाभिषेकाथ् ।
तत्त्वावबोधेन विनापि भूयस्तनुत्यजां नास्ति शरीरबन्धः । । १३.५८ । ।
पुरं निषादाधिपतेरिदं तद्यस्मिन्मया मौलिमणिं विहाय ।
जटासु बद्धास्वरुदत्सुमन्त्रः कैकेयि कामाः फलितास्तवेति । । १३.५९ । ।
पयोधरैः पुण्यजनाङ्गनानां निर्विष्टहेमाम्बुजरेणु यस्याः ।
ब्राह्मं सरः कारणं आप्तवाचो बुद्धेरिवाव्यक्तं उदाहरन्ति । । १३.६० । ।
जलानि या तीरनिखातयूपा वहत्ययोध्यां अनु राजधानीं ।
तुरंगमेधावभृतवतीर्णैरिक्ष्वाकुभिः पुण्यतरीकृतानि । । १३.६१ । ।
यां सैकतोत्सङ्गसुखोचितानां प्राज्यैः पयोभिः परिवर्धितानां ।
सामान्यधात्रीं इव मानसं मे संभावयत्युत्तरकोसलानां । । १३.६२ । ।
सेयं मदीया जननीव तेन मान्येन राज्ञा सरयूर्वियुक्ता ।
दूरे वसन्तं शिशिरानिलैर्मां तरङ्गहस्तैरुपगूहतीव । । १३.६३ । ।
विरक्तसंध्याकपिशं पुरस्ताद्यतो रजः पार्थिवं उज्जिहीते ।
शङ्के हनूमत्कथितप्रवृत्तिः प्रत्युद्गतो मां भरतः ससैन्यः । । १३.६४ । ।
अद्धा श्रियं पालितसंगराय प्रत्यर्पयिष्यत्यनघां स साधुः ।
हत्वा निवृत्ताय मृधे खरादीन्संरक्षितां त्वां इव लक्ष्मणो मे । । १३.६५ । ।
असौ पुरस्कृत्य गुरुं पदातिः पश्चादवस्थापितवाहिनीकः ।
वृद्धैरमात्यैः सह चीरवासा मां अर्घ्यपाणिर्भरतोऽभ्युपैति । । १३.६६ । ।
पित्रा निसृष्टां मदपेक्षया यः श्रियं युवाप्यङ्कगतां अभोक्ता ।
इयन्ति वर्षाणि तया सहोग्रं अभ्यस्यतीव व्रतं आसिधारं । । १३.६७ । ।
एतावदुक्तवति दाशरथौ तदीयां इच्छां विमानं अधिदेवतया विदित्वा ।
द्योतिष्पथादवततार सविस्मयाभिरुद्वीक्षितं प्रकृतिभिर्भरतानुगाभिः । । १३.६८ । ।
तस्मात्पुरःसरविभीषणदर्शितेन सेवाविचक्षणहरीश्वरदत्तहस्तः ।
यानादवातरददूरमहीतलेन मार्गेण भङ्गिरचितस्फटिकेन रामः । । १३.६९ । ।
इक्ष्वाकुवंशगुरवे प्रयतः प्रणम्य स भ्रातरं भरतं अर्घ्यपरिग्रहान्ते ।
पर्यश्रुरस्वजत मूर्धनि चोपजघ्रौ तद्भक्त्यपोढपितृराह्यमहाभिषेके । । १३.७० । ।
श्मश्रुप्रवृद्धिजनिताननविक्रियांश्च प्लक्षान्प्ररोहजटिलानिव मन्त्रिवृद्धान् ।
अन्वग्रहीत्प्रणमतः शुभदृष्टिपातैर्वार्त्तानुयोगमधुराक्षरया च वाचा । । १३.७१ । ।
दुर्जातबन्धुरयं ऋक्षहरीश्वरो मे पौलस्त्य एष समरेषु पुरः प्रहर्ता ।
इत्यादृतेन कथितौ रघुनन्दनेन व्युत्क्रम्य लक्ष्मणं उभौ भरतो ववन्दे । । १३.७२ । ।
स्ॐइत्रिणा तदनु संससृजे स चैनं उत्थाप्य नम्रशिरसं भृशं आलिनिङ्ग ।
रूढेन्द्रजित्प्रहरणव्रणकर्कशेन क्लिश्यन्निवास्य भुजमध्यं उरःस्थलेन । । १३.७३ । ।
रामाज्ञया हरिचमूपतयस्तदानीं कृत्वा मनुष्यवपुरारुरुहुर्गजेन्द्रान् ।
तेषु क्षरत्सु बहुधा मदवारिधाराः शैलाधिरोहणसुखान्युपलेभिरे ते । । १३.७४ । ।
सानुप्लवः प्रभुरपि क्षणदाचराणां भेजे रथान्दशरथप्रभवानुशिष्टः ।
मायाविकल्परचितैरपि ये तदीयैर्न स्यन्दनैस्तुलितकृत्रिमभक्तिशोभाः । । १३.७५ । ।
भूयस्ततो रघुपतिर्विलसत्पताकं अध्यास्त कामगति सावरजो विमानं ।
दोषातनं बुधबृहस्पतियोगदृश्यस्तारापतिस्तरलविद्युदिव्ऽआभ्रवृन्दं । । १३.७६ । ।
तत्रेश्वरेण जगतां प्रलयादिवोर्वीं वर्षात्ययेन रुचं अभ्रघनादिवेन्दोः ।
रामेण मैथिलसुतां दशकण्ठकृच्छ्रात्प्रत्युद्धृतां धृतिमतीं भरतो ववन्दे । । १३.७७ । ।
लङ्केश्वरप्रणतिभङ्गदृढव्रतं तद्(?) वन्द्यं युगं चरणयोर्जनकात्मजायाः ।
ज्येष्ठानुवृत्तिजटिलं च शिरोऽस्य साधोरन्योन्यपावनं अभूदुभयं समेत्य । । १३.७८ । ।
क्रोशार्धं प्रकृतिपुरःसरेण गत्वा काकुत्स्थः स्तिमितजवेन पुष्पकेण ।
शत्रुघ्नप्रतिविहितोपकार्यं आर्यः साकेतोपवनं उदारं अध्युवास । । १३.७९ । ।
इति कालिदासविरचिते रघुवंशे त्रयोदशः सर्गः