text:
Sunday, April 6, 2014
Shri Panini Hrudayam-Seventh Adhyaaya
श्री पाणिनि---हृदयम् सप्तम----अध्याय : प्रथम----पाद :
1.युवो : अन---अकौ = एतौ अनुनासिकयो : क्रमात् अन अक एतौ आदेशौ स्त :।
2.आयन्---एय---ईन---ईय---इय : फ---ढ---ख---छ---घां प्रत्यय---आदीनाम् =फ =आयन्। ढ =एय।
ख =ईन। छ =ईय। घ =इय।
3.झ : अन्त : =झि -अन्ति। भवन्ति।
4.अत् अभ्यस्तात् = अभ्यस्तात् अत्।
5.आत्मनेपदेषु अनत : =अनाकारात् परस्य आत्मनेपदेष झस्य अत् इति आदेश : स्यात्। एधिष्यन्त।
6.शीङ : रुट् =शीङ : परस्य झ---आदेशस्य रुट् आगम : स्यात्। शेरते।
7.वेत्ते : विभाषा =संविद्रते। संविदते।
8.बहुलं छन्दसि =रुट् आगम : स्यात्। लोप : आत्मनेपदेषु इति पक्षे त लोप :। धेनवओ दुदुह्रे। लोप---अभावं घृतं दुह्रते।
9.अत : भिस : ऐस् =अकारान्तात् अङ्गात् भिस : ऐस् स्यात्। अनेक---अल्त्वात् सर्वादेश :। रामै :।
10.बहुलं छन्दसि =अग्निर्देवभि :। अक्षभि : यजत्रा :। स्थिरै : अङ्गै :।
11.न इदम्----अदसो : अको : =अककारयो : इदम्----अदसो : अत : भिस : ऐस् न स्यात्। एत्वम्। एभि :।
12.टा---ङसि---ङसाम् इन---आत्---स्या : =अकारान्तात् टा =इन , ङसि =आत् , ङस =स्य आदेशा : क्रमात् स्यु :।
13.ङे : य : अत : अङ्गात् परस्य =ङे इति अस्य य आदेस : स्यात्। रामाय।
14.सर्वनाम्न : स्मै =अत् अन्तात् ङे : स्मै स्यात्। सर्वस्मै।
15.ङसि----ङ्यो : स्मात् स्मिनौ =सर्वस्मात्। सर्वस्मिन्।
16.पूर्वादिभ्य : नवभ्य : वा =पूर्वस्मात्। पूर्वात्।
17.जस : शी =अत्---अन्तात् सर्वनाम्न : जस : शी स्यात्। सर्वे।
18.औङ : आप : =आकारान्तात् परस्य औङ : शी स्यात्। औङ् इति औकार विभक्ते : संज्ञा। रमे।
19.नपुंसकात् च =क्लीबात् परस्य औङ : शी स्यात्। ज्ञाने।
20.जश्शसो : शि : =क्लीबात् अनयो : शि : स्यात्। ज्ञानानि।
21.अष्टाभ्य : औश् =कृत----आकारात् अष्टन : परयओ : जस्----शसो : औश् स्यात्। अष्टौ।
22.षड्भ्य : लुक् =एभ्य : परयो : जस्----शसो : लुक् स्यात्।
23.स्वम : नपुंसकात् =क्लीबात् अङ्गात् स्वम : लुक् स्यात्। वारि।
24.अत : अम् =अत : अङ्गात् क्लीबात् स्वम : अम् स्यात्। ज्ञानम्।
25.अद्डतरादिभ्य : पञ्चभ्य : =एभ्य : क्लीबेभ्य : स्वम : अत् ड आदेश : स्यात्।
26.न इतरात् छन्दसि =स्वम : अत्---ड न। वार्त्रघ्नामितरम्। छ्न्दसि किम् ? इतरत्काष्ठम्।
27.युष्मत्----अस्मद्भ्यां ङस : अश् =स्पष्टम्। तव , मम। युवयो : , आवयो :।
28.ङे प्रथमयो : अम् =युष्मत्----अस्मद्भ्याम् इति एतस्य प्रथम---द्वीतययो : च अम् आदेश : स्यात्।
29.शस : न =युष्मान्। अस्मान्।
30.भ्यस : भ्यम् =युष्मभ्यम्। अस्मभ्यम्।
31.पञ्चम्या अत् =आभ्याम् पञ्चभ्य : भ्यस : अत् स्यात्। युष्मत्। अस्मत्।
32.एकवचनस्य च =त्वत्। मत्। ङसे : च इति सुवचम्। युवाभ्याम्। आवाभ्याम्।
33.साम आकम् =युष्माकम्। अस्माकम्। त्वयि। मयि। युवयो : आवयो :।
34.आत औ णल : =आत् अन्तात् धातो : णल : औकार----आदेश : स्यात्। दधौ।
35.तुह्यो : तातङ् आशिषि अन्यतरस्याम् =भवतात।
36.विदे : शतु : वसु : =वेत्ते : परस्य शतु : वसु : आदेश : वा स्यात्। विदन्। विद्वान्।
37.समासे अनञ्---पूर्वे क्त्वा ल्यप् =अव्यय---पूर्वपदे अन्ञ्---समासे क्त्व : ल्यप् आदेश : स्यात्। प्रकृत्य। अनञ् किम् ? अकृत्वा।
38.क्त्वा अपि छन्दसि =यजमानं परि धापयित्वा।
39.सुपां सुलुक्----पूर्वसवर्णात् छेयाडाड्यायाजाल : =ऋजव : सन्तु पन्था :। परमेव्योमन्। ङे : लुक्।नाभा पृथिव्या---नाभौ इति प्राप्ते डा ता अनुष्ठ्यीध्यावयतात्। अनुष्ठानम् अनुष्ठा। व्यवस्था अङ्। आङो ङ्या इति साधुया इति प्राप्ते =याच्। वसन्ता यमेत =वसन्ते इति प्राप्ते आल्। पर्युदास----आश्रयणात् न इह। परमकृत्वा। धीती मती सुष्टुती =पूर्वसवर्णदीर्घ :। अस्मे इन्द्राबृहस्पती =(छे)त् + शे =छे। युष्मासु अस्मभ्यम् इति उरुष्या धृष्णुना उरुजा।
40.अम : मस् =मिप् आदेशस्य अम : मश् स्यात्। अकार : उच्चारण---अर्थ :। शित्वात् सर्वादेश :। अस्ति सिचि इति ईट्। वधी : वृत्रम्। अवधिषम् इति प्राप्ते।
41.लोपस्त आत्मनेपदेषु =छन्दसि। देवा आदुह। (अदुहत =दुहन्त or देवा =स्त्रीलिङ्गम् इति प्राप्ते|) दक्षिणत : शये =शेते।
42.ध्वम : मात् =अन्तरेवोष्यमानणं वारयध्वात्। वारयध्वम् इति प्राप्ते।
43.यजध्वैनम् इति च =एनम् इति अस्मिन् परे ध्वम :। अन्तलोप : निपात्यते। यजध्वैनं प्रिय---
मेधा :। वकारस्य यकार : निपात्यत इति वृत्तिकार---उक्ति : प्रामादिकी।
44.तस्य तात् =मध्यमपुरुषबहुवचनस्य स्थाने तात् स्यात्। गावम् अस्या नूनं कृणुतात्।(कृणुत।)
45.तप्---तनप्---तन---थना : च =तस्येत्येव। शृणोत ग्रावाणा :। श्रुणुतति प्राप्ते तप्। सुनोतन पचत ब्रह्मवाहसे। दधातन द्रविणं चित्रमस्मै। तनप्। मरुतस्तज्जुजुष्टन। जुष्टध्वम् इति प्राप्ते व्यत्ययेन परस्मैपदं श्लु : च। विश्वेदेवासो मरुतो यतिष्ठन। यत्संख्याका : स्था इति अर्थ :। य्त् शब्दात् छन्दस : डति : , अस्ते : तस्य थन् आदेश :।
46.इत्---अन्त : मसि =नमो भरन्त एमसि। त्वमस्माकं तव स्मसि।
47.क्त्वो यक् =दिवं सुपर्णो गत्वाय।
48.इष्ट्वीनम् इति च =इष्ट्वीनं देवान्। इष्ट्वा इति प्राप्ते।
49.स्नात्वादय : च =आदि शब्द : प्रकार----अर्थ :। अकारस्य ईकार : निपात्यते। स्विन्न : स्नात्वी मलादिव। स्नात्वा इति प्राप्ते। पीत्वी सोमस्य वावृधे। पीत्वा इति प्राप्ते।
50.आत् जसे : असुक् =आत् जसे : असुक्। देवास :। ब्राह्मणास :।
51.अश्व---क्षीर---वृष----लवणानाम् आत्मप्रीत्यौक्यचि =एषां क्यचि असुक् आगम : स्यात्। अश्वस्यति बडवा।
52.आमि सर्वनाम्न :सुट् =अवर्ण अन्तात् परस्य सर्वनाम्न : विहितस्य आम : सुट् आगम :। सर्वेषाम्। सर्वासाम्।
53.त्रे : त्रय : =त्रि शब्दस्य त्रय----आदेश : स्यात् आमि। त्रयाणाम्। गौणत्वे तु न इति केचन।(refer 36th सूत्र of 4th पाद of 8th अध्याय :। =णत्वं न स्यात्। प्रनेष्टा। (refer 60th सूत्र of this पाद।)
54.ह्रस्व---नद्याप : नुट् =ह्रस्व अन्तात् नद्यन्तात् अत् अन्तात् च अङ्गात् परस्य आम : नुट् आगम : एत्वषत्वे =सर्वेषाम्। रामाणाम्।
55.षट्---चतुर्भ्य : च =षण्णाम्। चतुर्णाम्।
56.श्री---ग्रामण्यो : छन्दसि =श्रीणां धरुणो रयीणाम्। सूतग्रामणीनाम्।
57.गो :पादान्ते =विद्म इति त्वा गोपतिम्। वैकल्पिक विराजं गोपतिं शूरगोनाम्। पादान्ते किम् ? गवां शतां पृक्ष्यमाणेषु गवाम्।
58.इदितो नुम् धातो : स्कुन्दते। चुस्कुन्दे।
59.शे मुचादीनाम् =मुञ्चति। मुञ्चते।
60.मस्जि---नशो : झलि =मनष्ट। नङ्क्ष्यति। (refer 36th सूत्र of 4th पाद of 8th अध्याय :।) णत्वं न स्यात्। प्रनंष्टा।
61.रधि---जभो : अचि =जंभते। जजम्भे।
62.नेटचलिरधे : =लिट् वर्जे इटि रधे नुम् न स्यात्। रधिता। रद्धा।
63.रभे : अशप्---लिटो : =रभे : नुम् स्यात् अचि न तु शप्---लिटो :। अरर्म्भत्।
64.लभे : च =अललम्भत्।
65.आङो यि =आङ : परस्य लभे : नुम् स्यात् यादौ प्रत्यये विवक्षिते नुमि कृते अत्---उपधात्व---अभावात् ण्यत् एव। आलम्भ्य : गौ :।
66.उपात् प्रशंसायाम् =उपलम्भ्य : साधु :। स्तुतौ किम् ? उपलब्धुं योग्य : उपलभ्य :।
67.उपसर्गात् खल्----घञो : =दुष्प्रलम्भ :। सुप्रलम्भ :। ईषत्प्रलम्भ :। उपसर्गात् किम् ? लाभ :।
68.न सुदुर्भ्यां केवलाभ्याम् =उपसर्गरहुते =सुलभ :। दुर्लभ :। केवलाभ्यां किन्म् ? सुप्रलम्भ :। अतिदुर्लम्भ :।
69.विभाषा चिण्णमुलो : =लभे : नुम् आगम : वा स्यात्। अलम्भि। अलाभि।
70.उगित्---अचां सर्वनाम---स्थाने अधातो : =अधातो : उगित : नलोपिन : अञ्चते : च नुम् आगम : स्यात् सर्वनामस्थाने परे। उपधा---दीर्घ :। मघवान्। " हविर्जक्षिति नि ;शङ्क : मखेषु मघवान् असौ।
71.युजे : असमासे =युङ् युञ्चौ युञ्च :। असमासे किम् ? सुयुक् सुयुजौ सुयुज :।
72.नपुंसकस्य झल्---अच : =झल् अन्तस्य अच् अन्तस्य च क्लीबस्य नुम् आगम : स्यात् सर्वनाम---स्थाने। ज्ञानानि।
73.इक : अचि विभक्तौ =इक् अन्तस्य क्लीबस्य नुम् आगम : स्यात् अचि विभक्तौ। वारिणि। वारीणि।
74.तृतीयादिषु भाषित---पुंस्कं पुंवत् गालवस्य =प्रवृत्ति---निमित्त---ऐक्ये भाशित---पुंस्कं इक्---अन्तं क्लीबं पुंवत् वा स्यात् ट---आदौ अचि। अनादये अनादिने।
75.अस्थि---दधि---सक्थि---अक्ष्णाम् अनङ् उदात्त : =एषाम् अनङ् स्यात् ट---आदौ अचि स च
उदात्त :। दध्ना दध्ने।
76.छन्दसि अपि दृश्यते =अस्थि---आदीनाम् अनङ् । इन्द्रो दधीचो अस्थिभि :।
77.ई च द्विवचने =अक्षीभ्यां ते मांसिकाभ्याम्।
78.न अभ्यस्तात् शतु : =अभ्यस्तात् परस्य शतु : नुम् न स्यात्। ददत् , ददद् ददतौ ददत :।
79.वा नपुंसकस्य =अभ्यस्तात् परस्य परो य : शतृ तत् अन्तस्य क्लीबस्य नुम् वा स्यात् सर्वनाम---स्थाने परे। ददन्ति ददति । तुदन्ति तुदति।
80.आच्छिनद्यो : नम् =अवर्ण---अन्तात् अङ्गात् पर : य : शतु : अवयव : तत् अन्तस्य अङ्गस्य नुम् वा स्यात्। छी---नद्यो : परत :। तुदन्ती तुदती तुदन्ति। भात् भान्ती। अकारस्य पञ्चमी विभक्ति =आत्।
81.शप्---श्यनो : नित्यम् =पचती। पचन्ती। दीव्यत्। दीव्यन्ती। दिव्यन्ति।
82.सौ अनडुह : =अस्य नुम् स्यात् सौ परे। अत् इति अधिकरात् वर्णात् पर : अयं नुम्। अनड्वान्।
83.दृक्---स्ववस्---वत वसां छन्दसि =एषां नुम् स्यात् सौ। कीदृङ्ङिन्द्र :। स्ववान्। स्वतवान्।
84.दिव औत् =दिविति प्रातिपदिकस्य औत् स्यात् सौ परे =सुद्यौ :।
85.पथि---पथि---ऋब्बुक्षाम् आत् =एषाम् आकर : अन्त----आदेश : स्यात् सौ परे। पन्था। मन्था। ऋभुक्षा।
86.इत : अत सर्वनामस्थाने =पथ्यादे : इकारस्य अकार : सर्वनामस्थाने परे।
87.थ् : अन्थ : =पथि---मथो : थस्य न्थ आदेश : स्यात् सर्वनामस्थाने प्रे। पन्था : पन्थानौ पन्थान :।
88.भस्य टे : लोप : =भ संज्ञकस्य पथ्यादे : टे : लोप : स्यात्। पथ : पथा।
89.पुंस : असुङ् =सर्वनामस्थाने विवक्षिते पुंस : असुङ् स्यात्। उकार उच्चारण---अर्थ :। पुमान् =
पुंस :।
90.गोतो णित् =गो शब्दात् परं सर्वनामस्थानं णित्वत् स्यात्। गौ : गावौ गाव :।
91.णल् उत्तमो वा =उत्तम : णल् व णित् स्यात्। चखाद। चखद।
92.सख्यु : संबुद्धौ = सखायौ सखाय : सखायम्।
93.अनङ् सौ =सख्यु : अङ्गस्य अनङ् स्यात् सौ परे ङिच्च -इति अन्त---आदेश :।
94.ऋत्---उशनपुरुन्दसोऽनहसां वा =ऋत् अन्तानाम् उशनादिनां च अनङ् स्यात् असंबुद्धौ सौ परे।
95.तृच्----वत् क्रोष्टु : =क्रोष्टु : शब्द : तृच्---अन्तेन तुल्यं वर्तते असंबुद्धौ सर्वनामस्थाने परे।
96.स्त्रियां च =स्त्रीवाची क्रोष्टु शब्द : तृज्वत् रूपं वर्तते।
97.विभाषा तृतीया---आदिषु क्रोष्टुर्वा स्यात्।
98.चतु ; अनडुहो : अम् उदात्त : =अनयो : आम् स्यात् सर्वनामस्थाने परे स च उदात्त्त :।
99.अम् संबुद्धौ =हे अनड्वन्।
100.ॠत इद्धातो : =ॠत् अन्तस्य धातो : अङ्गस्य इत् स्यात्। तेरतु :। तेरु :। तॄ फल् इति एत्वम्।
101.उपधाया : च =धातो : उपधा--- भूतस्य ॠत इत् स्यात्। कीर्तयति। अचीकृतत्। अचिकीर्तत्।
102.उदोष्ठ्यपूर्वस्य =अङ्ग---अवयव ओष्ठुयपूर्व : य : ॠत् तत्---अन्तस्य----अङ्गस्य उत् स्यात्। गुणवृद्धी परत्वात् इमम् बाधेते। पिपर्ति। उत्वम् , रपरत्वम्।हलि च इति दीर्घ :। पिपूर्त :। पिपुरति। पपार। किति लिटि इति गुणे प्राप्ते।
103.बहुलं छन्दसि =ततुरि :। जगुरि :। पराचै :।
। इति प्रथम : पाद : समाप्त :। Pro.Total. =3159 + 103 =3262.
श्री पाणिनि---हृदयम् सप्तम---अध्याय : द्वितीय----पाद :
1.सिचि वृद्धि : परस्मैपदेषु =इक्---अन्त---अङ्गस्य वृद्धि : स्यात् परस्मैपदे परे सिचि। अवैपीत्। अजेष्यत्। आजिष्यत्।
2.अत : ल्रान्तस्य =ल्र इति लुप्त षष्ठीकम्। अत : समीपौ यौ ल्रौ तत्---अन्तस्य---अङ्गस्य अत :
वृद्धि : स्यात् परस्मैपदे सिचि। चस्खाल। चक्मार।
3.वद---व्रज---हल्---अन्तस्य अच : =वदे : व्रजे : हल्---अन्तस्य च अङ्गस्य स्थाने वृद्धि : स्यात् परस्मैपदेषु।
4.न इटि =इट् आदौ सिचि प्राक्---उक्तं न स्यात्। मा भवान् अतीत्। अतिष्टाम्। अतिषु :।
5.ह्---म्---य्---अन्त क्षण---श्वस----जागृण----श्व्येदिताम् =ह , म , य अन्तस्य क्षण---आदे : ण्यन्तस्य श्वयते : इत : च वृद्धि : न स्यात् इट्----आदौ सिचौ। अकटीत्। पपाट। इय। इयय।
6.ऊर्णोते : विभाषा =वा वृद्धि : स्यात् हल्---आदौ पिति सार्वधातुके। ऊर्णौति। ऊर्णोति।
7.अत : हल्---आदे : कघो : =हलादे : लगो : अकारस्य इट्---अदौ परस्मैपदे परे सिचि वृद्धि : वा स्यात्। अखादीत्। अखदीत्।
8.न इट् वशि कृति =वशादे : कृत इट् न स्यात्। सुशर्मा। प्रातरित्वा।
9.ति---तु---त्र----त---थ----सि---सु---सर---क---सेषु च =एषां दशानां कृत्प्रत्ययानाम् इट् न स्यात्। ति:। =तन्ति :। तु =सक्तु :। त्र =शस्त्रम्। त =हस्त :(औणादिक : त प्रत्यय :) थ =कुष्ठम्।(औणादिक : क्थ : प्रत्यय :) सि =कुक्षि :।(कुषे : औणादिक : क्सि प्रत्यय :) सु -इक्षु :।इषे : औणादिक : क्सु प्रत्यय :) सर =अक्षरम्।अशे : सरन्। शले : क =शल्क :। स =वत्स : वदे : स :। मिह सेचने त्र : मेढ्रम्। योत्रम्। योक्त्रम्। स्तोत्रम्। तोत्रम्। सेत्रम्। सेक्त्रम्। पत्रम्। दंश् धातो : त्र : = दंष्ट्रा। नह्यते अनया इति =नद्ध्री।(चर्मरज्जु :।)
10.एक---अच : उपदेसे अनुदात्तात् =उपदेशे य : धातु : एक---अच् अनुदात्त : च तत : परस्य हल्---
आदे : (आर्धधातुकस्य) इट् न स्यात्।
11.श्रयुक : किति =श्रिञ : एकाच : उक्---अन्तात् च परयो :गित्---कितयो : इट् न स्यात्। क्रादित्वात् न इट् =ससर्थ। ससृव।
12.सनि ग्रह---गुहो : च =ग्रहे : गुहे : उक्---अन्तात् च सनि इट् न स्यात्। ग्रहे : जिघृक्षति। गुहे : जुगुक्षति। ग्रहे : नित्यं गुहे : विकल्पेन प्राप्ते निषेध : अयम्।
13.कृ---सृ---भृ---वृ---स्तु---द्रु---स्रु लिटि =एभ्य : लिटि न इट् न स्यात्।
14.श्वीदिति निष्ठायाम् =श्वयते : ईदित : च निष्ठायांम् इट् न स्यात्। उन्न :। उत्त :। त्राण :। त्रात :। घ्राण :। ग्रात :। ह्रीण :। ह्रीत :।
15.यस्य विभाषा =यस्य क्वचित् विभाषाय इट् विहित : तत : निष्ठाया इट् न स्यात्। उदक्तम् =उदकम्। समक्त :।
16.आदित : च =आकार इत : निष्ठाया इट् न स्यात्। प्रफुल्त :।
17.विभाषा भावादिकर्मणो : =भावे आदिकर्मणि च आदित : निष्ठाया इट् वा स्यात्। प्रस्वेदित :चैत्र :। सेट् किम् ? प्रस्विन्न :।
18.क्षुब्ध---स्वान्त---ध्वान्त---लग्न---म्लिष्ट---विरिब्ध---फाण्ट---बाढानि मन्थ---मन्स्---तम :---सक्ताविस्पष्ट---स्वर---अनायास---भृशेषु =क्षुब्धानि अनिड्क्तानि (8) निपाद्यन्ते समुदायेन मन्थादिषु वाच्येषु। क्षुब्धम् =द्रव---द्रव्य---संपृक्ता : सक्त व : मन्थ :। अन्यत्र क्षुभितम्। स्वान्तम् =मन :। ध्वान्तम् तम :। लग्नम् सक्तम् निष्ठानत्वम् अपि निपातनात्। म्लिष्टम् =अविस्पष्टम्। अन्यत्र
म्लेच्छ :। म्लेच्छृ रेभृ अनयो : उपधाया : इत्वम् अपि निपात्यते।फाण्टम् =अनायास---कषाय-
--विशेष :। फणे : क्त : इट् अभाव : , निष्ठातस्य टय्त्वं च निपात्यते। तस्य असिद्धत्वात् अनुनासिकस्य दीर्घ :। अनायसकृतं कषायम् फाण्टम् इति अमर :।वेदभाष्ये माधव : आह "यत् अशृतम् अपिष्टं च कषायम् उदक---संस्पर्स---मात्रात्---विभक्त---रसम् ईषत्---उष्ण तत्फाण्टम् इति उच्यते। नवनीत--- भावात् प्राक् अवस्थापन्नं द्रव्यं फाण्टम् इति वेदभाष्ये माध : आह। शरपथब्राह्मण---व्याख्या-अवसरे माधव : "तत् वै नवनीतं भवति घृतं वै देवानां फाण्टं मनुष्याणाम् " इति आह इति अर्थ :। बाढम् =भृशम्। बाहृ प्रयत्ने अस्मात् क्त : इट् अभाव : , ढत्व---धत्व---ष्टुत्व---ढ---लोपा :।
19धृषि---शसी वैयात्ये =एतौ निष्ठायाम् अविनये एव अनिटौ स्त :। धृष्ट :। विशस्त :। अन्यत्र
धर्षित :। विशसित :।
20.दृढ : स्थूल---बलयो : =स्थूले बलवति च निपात्यते।
21.प्रभौ परिवृढ : =अर्थं स्पष्टम्। refer आर्याशतकम् " कुलगिरिपरिवृढकुलैकमणिदीपे। "
22.कृच्छ्र---गहनयो : कष : =कष्टम् =दु:खं तत्कारणं च।
23.घुषि : अविशब्दने =घुष्टा रज्जु :। घुषितं वाक्यम्।
24अर्दे : सं---नि---विभ्य : =समर्ण :। न्यर्ण :। व्यर्ण :।
25.अभे : च अविदूर्ये =अब्यर्णम्। नाविदूरं नासन्नं वा।
26.णे : अध्ययने वृत्तम् =ण्यन्तात् वृत्ते : इट् अभाव :। अन्यत्र वर्तिता रज्जु :।
27.वा दान्त---शान्त---पूर्ण---दस्त---स्पष्ट---छन्न---ज्ञप्ता : =एते णिचि निष्ठान्ता वा निपात्यन्ते। अन्यत्र दमित , शमित , पूरित , दासित , स्पाशित , छादित , ज्ञापित :।
28.रुषि---अम---त्वर---संघुष--आस्वनम् =एभ्य : निष्ठाया इत् वा। रुषित :।रुष्ट :। अम गत्यादिषु। आन्त :। अमित :। तूर्ण : त्वरित :। संघुष्ट :। संघुषित :। आस्वान्त :। आस्वनित :।
29.हृषे : लोमसु =हृष्टम् , हर्षितम् लोम। विस्मित---प्रतिघातयो : च इति वाच्यम्।
30.अपचित : च =चायते : निपात : अयं वा। अप पूर्वस्य चिञ : निष्ठायां चि भाव : निपात्यते इति भाष्यम्। अपचित :। अपचायित :।
31.ह्रु ह्वरे : छन्दसि =ह्वरे : निष्ठायां छन्दसि ह्रु आदेस : स्यात्। अह्रुतमसि हविर्धानम्।
32.अपरिह्वृता : च् =पूर्वेण प्राप्तस्य आदेशस्य अभाव : निपात्यते। अपरिह्वृता : सनुयाम वाजम्।
33.सोमे ह्वरित : =इट्---गुणौ निपात्येते। मा न : सोमो ह्वरित :।
34.गसित---स्कभित---स्तभित---उत्तभित---चत्त---विकस्त---आविशस्तृ---शस्त्रु---शास्तृ----तरुतृ---तरूतृ---वरुतृ---वरूतृ---वरूत्री : उज्ज्वलिति---क्षरिति---क्षमिति---वमिति---अमितीति च =अष्टादशा : निपात्यन्ते।
35.आर्धधातुकस्य इट् वलादे : =वलादे : आर्शधातुकस्य इट् आगम : स्यात्। बभूविथ।
36.स्नु---क्रमो : अनात्मनेपदेनिमित्ते =अत्र एव इट्। अक्रमीत्।
37.ग्रहो : अलिटि दीर्घ : =एक---अच : ग्रहे : विहितस्य इट : दीर्घ : स्यात् न तु लिटि। ग्रहीता। लिटि तु जग्रहिथ।
38.वॄतो वा =वृङ्वृञ्भ्यां ऋत् अन्तात् च इट : दीर्घ : वा स्यात् नतु लिटि। तृफल धातु : is taken for example.तरिता , तरीता। अलिटि इति किम् ? तेरिथ।
39.न लिङि =वॄत : लिङ : इट : दीर्घ : न स्यात्। वरिपीष्ट। वृषीष्ट।
40.सिचि च पस्र्मैपदेषु =अत्र वॄत : इट : दीर्घ :न। अतारिष्टाम्।
41.इट् सनि वा =वूङ्वृञ्भ्यां सन : इट् वा स्यात्। तितरिषति। तितरीषति।
42.लिङ्---सिचो : आत्मनेपदेषु =वृङ्वृञ्भ्यां ऋत्---अन्तात् च परयो :लिङ्----सिचो : स्यात्तङि। अवारीत्। अवरिष्ट।
43.ऋत : च संयोग---आदे : =स्तरिषीष्ट। स्तृषीष्ट।
44.स्वरति---सूति---सूयति---धूञ्---ऊदितो वा =स्वरत्यादे : ऊदित : च परस्य वलादे : आर्धधातुकस्य इट् वा स्यात्। सिषेद्ध। सिषेधिय।
45.रध---आदिभ्य : च =रध् , नश् , तृप् ,दृप् ,द्रुह् ,मुह् , ष्णुह् , ष्णिह् --- एभ्य :वलार्धधातुकस्य वा इट् स्यात्। ररन्धिथ। ररद्ध।
46.निर : कुष : =निर : परात् कुष : वलादे : आर्धधातुकस्य इट् व स्यात्। निष्कोषिता , निष्कोष्टा।
47.इट् निष्ठायाम् =निर : कुष : निष्टायां इट् स्यात्। यस्य विभाषा इति निषेधे प्राप्ते पुनर्विधि :।
48.तीष---सह---लुभ----रुष---रिष : =रोषिता। रुष्टा।
49.सन्---ईवन्त---ऋध---भ्रस्ज---दन्भु---श्रि---स्वृ---यू---ऊर्णु---भर---ज्ञपि---सनाम् =इवन्त---आदीनां द्वन्द्व :। इव् अन्ते येषां ते इवन्ता :। इवन्तेभ्य : ऋधादिभ्य : च सन् ईट् वा स्यात्। सुस्यूषति। सिसेविषति।
50.क्लिश : क्त्वा---निष्ठयो : =इट् व स्यात्। क्लिश उपतापे। क्लिशित :। क्लिष्ट :।
51.पूङ : च =पवित :। पूत :। क्त्वा---निष्ठयो : पूङ : इट् वा स्यात्।
52.वसति---क्षुधो : इट् =आभ्यां क्त्वा---निष्ठयो : नित्यम् इट् स्यात्।
53.अङ्चे : पूजायाम् =अञ्चित :। गतौ तु अक्त :।
54.लुभ : विमोहने =लुभित : गार्घ्ये तु लब्ध :।
55.जॄ---वृश्च्यो : क्त्वि =आभ्यां परस्य क्त्वा सेट् वा स्यात्। जरित्वा। जरीत्वा। वृश्चित्वा।
56.उदितो वा =उदित : परस्य क्त्वा सेट् वा स्यात्। शमिता। शन्त्वा। द्यूत्वा। देवित्वा।
57.सोऽसिचि कृत---चृत---छृद---नृत : =एभ्य : परस्य सिच्---भिन्नस्य सादे : आर्धधातुकस्य इट् वा स्यात्। नर्तिष्यति। नर्त्स्यति। अनर्तीत्।
58.गमे : इट् परस्मैपदेषु = गमिष्यति।
59.न वृद्भ्य : चतुर्भ्य : =एभ्य : सकारादे : आर्धधातुकस्य इट् न स्यात् तङ्---आनयो : अभावे।वर्त्स्यति। अवृतत्।
60.तासि च कॢप : =कॢपे : परस्य तासे : सकारादे : आर्धधातुकस्य च इट् न स्यात् तङ्---आनयो : अभावे। कल्प्तासि। कल्प्तास्थ।
61.अचस्तावत् थल्यनिट : नित्यम् =उपदेशे अच्---अन्त : य : धातु : तासौ नित्यम् अनिट् तत : परस्य थल इट् न स्यात्।
62उपदेशे अत्वत : =उपदेसे अकारवत : तासौ नित्यम् अनिट : परस्य थल् इट् न स्यात्।
63.ऋत : भारद्वाजस्य =तासौ नित्यम् अनिट : ऋत्---अन्तात् एव थल : न इट् भारद्वाजस्य मतेन। तेन अन्यस्य स्यात् एव।
64.बभूथ---आततन्थ---जगृभ्म---ववर्थ इति निगमे =विद्मा तमुत्सं यत्र आबभूथ। येनान्तरिक्षम् उर्वाततन्थ। जगृभ्मा ते दक्षिणाम् इन्द्र हस्तम्। त्वं ज्योतिषा वितेमा ववर्थ।
65.विभाषा सृजि दृशो : =आभ्यां थल इट् वा। दद्रष्ठ। ददर्शिथ।
66.इडत्त्यर्तिव्ययतीनाम् =अत्---ऋ---व्येञ् एभ्य : थल : नित्यम् इट् स्यात्।आरित। अरिष्यति। गृ =जग्रिव।
67.वस्वेकाजाद्घसाम् =कृतद्विर्वचनानाम् एकाचां अत् अन्तानां घसे : च वसो : इट् , नान्येषाम्। एकाच् =आदिवान्। आत् =ददिवान्। जक्षिवान्। एषां किम् ? बभूवान्।
68.विभाषा गम---हन---विद---विशाम् =एभ्य : वस्वो : इट् वा। जग्मिवान्। जगन्वान्। जघ्निवान्। जघन्वान्। विविदिवान्। विविद्वान्। विविशिवान्। विवश्वान्।
69.सनिंससानिवांसम् =सनिम् इति एतत् पूर्व सनते : स्नोते : वा क्वसो : इट् एत्व अभ्यास लोप अभाव श्च निपात्यते। अञ्चित्वाग्ने सनिंससनिवाम्सम्।
70.ऋत्---हनो : स्ये =भरिष्यति।
71.अञ्जे : सिचि =अञ्जे : सिच :नित्यम् इट् स्यात्। आञ्जीत्।
72.सु---सु---धूञ्भ्य : परस्मैपदेषु =एभ्य : सिच : इट् स्यात् परस्मैपदेषु। असावीत्।
73.यम---रम---नमातां सक् च =एषां सक् स्यात् एभ्य सिच् इट् स्यात् परस्मैपदेषु। अधासीत्।
74.स्मि---पूङ्---ऋ---अञ्ज्---वशां सनि =सिस्मयिषते। पिपविषते। अञ्जिजिषति।
75.किर : च पञ्चभ्य : =कॄ , गॄ ,दृङ् , धृङ् , प्रच्छ एभ्य : सन् इट् स्यात्। पिपृच्छिषति।
76.रुदादिभ्य : सार्वधातुके =रुद्---स्वप्---श्वस्---अन्---जक्ष् एभ्य : वलादे : सार्वधातुकस्य इट् स्यात्। रोदिति। रुदित :। हौ परत्वात् इटि धित्वं न। रुदिहि।
77.ईश : से and 78.ईड---जनोर्ध्वे च =ईश्---ईड्---जनां सेध्वेशब्दयो : सार्वधातुकयो : इट् स्यात्। योगविभाग : वैचित्र्यार्थ :। ईडिषे। ईडिध्वे। ईश् =ईष्टे। ईशिषे।
79.लिङ : सलोप : अनन्त्यस्य =सार्वधातुक---लिङो : अनन्त्यस्य सस्य लोप : स्यात्। इति सकार--द्वयस्यापि निवृत्ति :।सुट : श्रवणं तु आशीर्लिङि।स्फुटतरं तु तत्र आत्मनेपदे।
80.अतो येय : =अत : परस्य सार्वधातुक---अवयवस्य या इति नस्य इय् स्यात्। गुण : य लोप :। भवे। सार्वधातुके किम् ? चिकीर्ष्यात्।
81.आत : ङित : =अत : परस्य ङिताम् आकारस्य इय् स्यात्। एधेते। एधन्ते।
82.आने मुक् =रममाण :।
83.ईत् आस : आस : परस्यानस्य ईत् स्यात्। आसीन :।
84.अष्टन आ विभक्तौ =अष्टन आत्वं स्यात् हल्---आदौ विभक्तौ। अष्टाभि :।
85.राय : हलि =रै शब्दस्य आकार : अन्त आदेश : स्यात् हलि विभक्तौ। अचि आय्---आदेश :। रा: रायौ राय :।
86.युष्मद्---अस्मदो : अनादेशे =अनयो : आकार : स्यातनादेशे हल्---आदौ विभक्तौ। युवाभ्याम्। आवाभ्याम्। युष्माभि :। अस्माभि :।
87.द्वितीयायां च =युष्मद्---अस्मदो : आकार : स्यात्। वाम्। माम्। युवाम्। आवाम्।
88.प्रथमाया : च द्विवचने भाषायाम् =इह आकार---अन्त---आदेश : स्यात्। औङ् इति एव सुवचम्। भाषायां किम् ? युवम् वस्त्राणि। युवाम्। आवाम्।
89.योऽचि =अनयो : आकार---अदेश : स्यात् अनादेशे अच्---आदौ परत :। त्वया। मया।
90.शेषे लोप : =आत्वयवत्व----निमित्तेतर----विभक्तौ परत युष्मदस्मदो : अन्त्यस्य लोप : स्यात्। अत : गुणॆ। अमि पूर्व :। त्वम्। अहम्। परम्त्वम्। पर्माहम्। अतित्वम्। अत्यहम्।:
91.मपर्यन्तस्य =इति अधिकृत्य।
92.युवा---आवौ द्विवचने =द्वयो : उक्तौ युष्मद्---अस्मदो : मपर्यन्तस्य युवा---आवौ स्त : विभक्तौ।
93.यूय---वयौ जसि =स्पष्टम्। यूयम्। वयम्।
94.त्व---अहौ सौ =युष्मदस्मदो : मपर्यन्तस्य त्व---अह इति एतौ आदेश : स्यात् सौ परे।
95.तुभ्य---मह्यौ ङयि = अनयो : मपर्यन्तस्य तुभ्य---मह्यौ स्त : ङयि।
96.तव---ममौ ङसि =अनयो : मपर्यन्तस्य तव---ममौ स्त : ङसि।
97.त्वामौ एकवचने =एकस्य---उक्तौ युष्मदस्मदो : मपर्यन्तस्य त्वामौ स्त :।
98.प्रत्यय---उत्तर---पदयो : च् =मपर्यन्तस्य एकार्थयो : त्वामौ स्त :प्रत्यये उत्तरपदे च। त्वदीय :। मदीय :। (refer 3rd सूत्र of 3rd पाद of 4th अध्याय :।)
99.त्रि---चतुरो : स्त्र्यां तिसृ---चतसृ =स्त्रीलिङ्गयो: एतयो : एतौ आदेशौ स्त : विभक्तौ परत :।
100.अचि च ऋत : =तिसृ---चतसृ एतयो : ऋकारस्य रेफादेश : स्यात् अचि। गुणदीर्घानाम् अपवाद :। तिस्र :।
101.जराया जरस् अन्यतरस्याम् =जरा शब्दस्य जरस् वा स्यात् अच्---आदौ विभक्तौ।
102.त्यदादीनाम : =एषामाकार : अन्त आदेश : स्यात् विभक्तौ।
103.किम : क : स्यात् विभक्तौ =
104.कु तिहो : =किम : कु स्यात्स्तादौ हादौ च विभक्तौ परत :। कुत :।कस्मात्।यत : तत :।इत :। अमुत :।
105.क्काति -किम : कादेश : स्यात् अति। क्व। कुत्र। (refer 12th सूत्र of 2nd पाद of 5th अध्याय :।
106.तदो : सावनन्त्ययो : =स्त् आदीनां तकार---दकारयो : अनन्त्ययो : स : स्यात् सौ परे। त् यौ त्ये =स : तौ ते। परमस : परमतौ परमते।
107.अदस औ सुलोप : च =अदस : औकार : अन्तादेस : स्यात् सौ परे सु लोप : च। दद : स : सौ इति दस्य स :। असौ।
108.इदमो म : =इदम : म : स्यात् सौ परे। त्यदाद्य त्वापवाद :।
109.द : च =इदम : दस्य म : स्यात् विभक्तौ। इमौ इमे। त्यदादे : न संबोधनं न अस्ति इति
उत्सर्ग :।
110..य : सौ = इदम : दस्य य : स्यात् सौ। इयम्। त्यदाद्यत्वं टाप् दश्च म इति इमे इमा :।
111.इद : अय् पुंसि =इदम इद अय् स्यात् सौ पुंसि सो : लोप :। अयम्। त्यदाद्यत्वं पररूपत्वम् च।
112.अनाप्यक : =अककारस्य इदम : इद : लोप : स्यात्। आपि विभक्तौ। आप् इति टाप् आरभ्य सुप : पकारेण प्रत्याहार : । अनेन। अनया। आभ्यां आभि :।
113.हलि लोप : =अककारस्य इदम : इद : लोप : स्यातापि हलादौ। ककार योगे अयकम् ,इमकम् , इमके।
114.मृजे : वृद्धि : =मृजे : इक : वृद्धि : स्यात् धातु---प्रत्यये परे। मार्ष्टि। मृष्ट : मार्जन्ति।
115.अच : ञ्णिति =ञिति णिति च परे अच्---अन्त---अङ्गस्य वृद्धि : स्यात्। सखायौ। सखाय :।
116.अत : उपधाया : =उपधाया : अत : वृद्धि : स्यात् ञिति णिति च प्रत्यये परे। चखाद।
117.तद्धितेषु अचामादे : =ञिति णिति च तद्धिते परे अचामादे : अच : वृद्धि : स्यात्।
118.किति च =किति च तद्धिते परे तथा अश्वपते : अपत्यादि =आश्वपतम्। गाणपतम्। गाणापत्य : मन्त्र : इति तु प्रामादिकम् एव।
। इति द्वितीय : पाद : समाप्त :। Pro.Total =3262 + 118 =3380.
श्री पाणिनि---हृदयम् सप्तम---अध्याय : तृतीय---पाद :
1.देविका---शिशपा---दित्यवाट्---दीर्घसत्र---श्रेयसाम् आत् =एषाम् पञ्चानां वृद्धि---प्राप्तत्व---आदे : अच : स्यात् ञिति णिति किति परे। दाविकम्। देविका मूले भवा : शालय : दाविकाकूला :। शिंसपाया विकार : शांशप : चमस :। पलाशादिभ्य : अञ। दित्यौह इदम् दात्यौहम्। दीर्घसते भवम् दार्घसत्रम्। श्रेयसि भवम् श्रायसम्।
2.केकय---मित्रयु---प्रलयानां यादे : इय : =एषाम् यकार---आदे : इय् आदेश : स्यात् ञिति णिति किति च तद्धिते परे। कैकेयी। मैत्रेयिकया लभ्यते मित्रयूणां भावेन लभ्यते। प्रलयात् आगतम् =प्रालेयम्।
3.न य्वाभ्यां पद---अन्ताभ्यां पूर्वौ तु ताभ्याम् ऐच् =पद---अन्ताभ्यां यकार वकाराभ्यां परस्य न
व्रूद्धि : परन्तु पूर्वौ क्रमात् ऐचौ आगमौ स्त :। वैयासकि :। वारुडकि :।
4.द्वार---आदीनां च =(refer 15th सूत्र of 3rd पादof 4th अध्याय :।) द्वार् , स्वर् , व्यल्कश : , स्वस्ति , स्फयकृत् , स्वादु , मृदु , श्वस् , श्वन् , स्व एषां न वृद्धि : ऐच् आगम : च =शौवस्तिकम्।
5.न्यग्रोधस्यच केवलस्य =अस्य न वृद्धि : ऐच् आगम : च। नैयग्रोधम्।
6.न कर्मव्यतिहारे =अत्र ऐच् न स्यात्। व्याव्क्रोशी। व्यावहासी।
7.स्वागत---आदीनां च =ऐच् न स्यात्। स्वागतिक :। स्वाध्वरिक :। स्वाङ्गि :। व्याङ्गि : ।व्याडि :। व्यावहारिक :। स्वपतेयम्।
8.श्वादे ; इञि =ऐच् न। श्वभस्त्रस्य अपत्यम् =स्वाभस्त्रि :। श्वादंष्ट्रि :। इकार---आदौ इचि वाच्यम्। श्वगणेन चरति श्वागणिक :। श्वागणिकी। श्वगणिक :। श्वगणिकी।
9.पद-अन्तय्स्य---अन्यतरस्याम् =श्वादे : अङ्गस्य पद शब्दस्य अन्तस्य ऐच् वा स्यात्। श्वापदे : इदं श्वापदम्। शौवापदम्।
10.उत्तर---पदस्य च =अधिकार : अयम्।
11.अवववात् ऋतो : =अवयववाचिन : पूर्वपदात् य्तुवाचिनाम् अचाम् आदे : अच : वृद्धि :स्यात् ञिति णिति किति च तद्धिते परे। पूर्ववार्षिक :। अपरहैमन :।
12.सुसरवार्धात् जनपदस्य च =सुपाञ्चालक :। सर्वपाञ्चालक :। अर्धपाञ्चालक :। जनपद्---तत्---अवध्यो : इति वुञ्।
13.दिस : अम्द्राणाम् =दिक् वाचकात् जनपदवाचिन : वृद्धि :। पूर्वपाञ्चालक :। दिश किम् ? पूर्वपञ्चालानाम् अयं पौर्वपाञ्चाल :। अम्द्राणां किम् ? पौर्वमद्र :। योगविभाग : उत्तर---अर्थ :।
14.प्राचां ग्राम---नगराणाम् =दिश : परेषां ग्राम----नगरवाचिनां अङ्गानाम् अवयवस्य च वृद्धि : । पूर्वेषुकामशम्यां भव : पूर्वेषुकामशम :। नगरे =पूर्वपाटलिपुत्रक :।
15.संख्याया : संवत्सरस्य---संख्यस्य च = संख्याया : उत्तर---पदस्य वृद्धि : स्यात् ञित्---आदौ परे। द्विसांवत्सरिक :। द्विषाष्टिक :।
16.वर्षस्य अभविष्यति =उत्तरपदस्य वृद्धि : स्यात्। द्वि---वार्षिक : मनुष्य :। द्वैवर्षिक :।द्वैवार्षिक :।
17.परिमाण---अन्तस्य असंज्ञा---शाणयो : =द्वौ कुडवौ प्रयोजनम् अस्य द्विकौडविक :। द्वाभ्यां सुवर्णाभ्यां क्रीतं द्विसौवर्णिकम्। द्विनैष्किकम्। असंज्ञेति किम् ? पञ्चकलाप : परिमाणम् अस्य पाञ्चकलापिकम्। द्वैशाणम्। द्वैकुलिजिक :।
18.जे प्रोष्ठपदानाम् =प्रोष्ठपदानाम् उत्तरपदस्य अचाम् आदे : वृद्धि : स्यात् जातार्थे ञिति णिति किति च । प्रोष्ठपदासु जात : प्रोष्ठपाद : माणवक :।
19.हृद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च =स्पष्टम्। सौहार्दम्। सौभागिनेय :। साक्तुसैन्धव :।
20.अनुशतिकानां च =एषाम् उभय---पद---वृद्धि : स्यात्। ञिति णिति किति च। आधिदैविकम्। आधिभौतिकम्। ऐहलौकिकम्। पारलौकिकम्।
21.देवताद्वन्द्वे च =अत्र पूर्वोत्तरपदयो : आद्ययो : वृद्धि : स्यात् ञित् आदौ। आग्निमारुतम्।
22.नेन्द्रस्य परस्य =परस्य इन्द्रस्य वृद्धि : न स्यात्। सौमेन्द्र :। परस्य किम् ? ऐन्द्राग्न :।
23.दीर्घात् च वरुणस्य =दीर्गात् परस्य वरुणस्य न वृद्धि :। ऐन्द्रावरुणम्। दीर्गात् किम् ? आग्निवारुणम्। आग्नीवारुणीम् अनड्वाहीम् आलभेत।
24.प्राचां नगर---अन्ते =प्राचां देसे नगरान्ते अङ्गे पूर्वपदस्य उत्तरपदस्य च अचाम् आदे : अच :
वृद्धि : ञित्---आदौ । सुह्मनगरेभव : सौह्मनागर :। पौर्वनागर :।
25.जङ्गल---धेनु---वलज---आन्तस्य विभाषितम् उत्तरम् =जङ्गल आद्यन्तस्य अङ्गस्य पूर्वपदस्याचामादे : अच : वृद्धि : उत्तरपदस्य व ञित्---आदौ । कौरुजाङ्गलम्। कौरुजङ्गलम्।वैश्वधेनवम्। वैश्वधैनवम्। सौवर्णवलजम्। सौवर्णवालजम्।
26.अर्धात् परिमाणस्य पूर्वस्य तु वा =अर्धात् परिमाण वाचकस्य उत्तरपदस्य आदे : अच : वृद्धि : पूर्वपदस्य तु वा ञिति णिति किति च । अर्धद्रोणेन क्रीतम् =अर्धद्रौणिकम्। आर्धद्रौणिकम्।
27.नात : परस्य =अर्धात् परस्य परिमाणकारस्य वृद्धि : न पूर्वपदस्य तु वा ञित्---आदौ अर्धप्रस्थिकम्। आर्धप्रस्थिकम्। अत : किम् ? आर्धकौडविकम्।
28.प्रवाहणस्य ढे =प्रवाहण सब्दस्य उत्तरपदस्य अचाम् आदे : अच : वृद्धि : पूर्वपदस्य तु वा ढे परे =प्रवाहणस्य अपत्यं प्रावाहणेय :। प्रवाहणेय :।
29.तत्प्रत्ययस्य च =दान्तस्य प्रवाहणस्य उत्तरपदस्य आदे : अच : वृद्धि : पूर्वपदस्य तु वा। प्रवाहणेयस्य अपत्यं प्रवाहणेयि :। प्रावाहणेयि :।
30.नञ : शुचि---ईश्वर---क्षेत्रज्ञ---कुशल---निपुणानाम् =नञ : परे एषाम् शुचि---आदि पञ्चानाम् अदे : अच : वृद्धि : पूर्वपदस्य तु वा ञित्----आदौ परे। आशौचम्। अशौचम्। आनैश्वर्यम्। अनैश्वर्यम्। आक्षेत्रज्ञम्। अक्षेत्रज्ञम्। आकौशलम्। अकौशलम्। आनैपुण्यम्। अनैपुण्यम्।
31.यथातथ---यथापुरयो : पर्यायेण =आयथातथ्यम्। अयथातथ्यम्। आयथापूर्यम्। अयथापूर्यम्।
32.हन : त अचिण्---णलो : =हन्ते : तकार : अन्त---आदेस : स्यात् चीण्---णल् वर्जे ञिति णिति किति। कंसम् अजीघतत्।
33.आत : युक् चिं---कृतो : =आत्----अन्तानां युक् आगम : स्यात् चिणि ञिति णिति कृति च । दायिता। दाता। दायियिषीष्ट। अदायि।
34.न उदात्त---उपदेशस्य मान्तस्य अनाचमे : =उपधाया वृद्धि : न स्यात् चीणि ञिति णिति कृति च। अशमि। अदमि। उदात्त उपदेशस्य किम् ? आगामि। मान्तस्य किम् ?अवादि। अनाचमे : किम् ? आचामि।
35.जनि---वध्यो : च =स्पष्टम्। अजनि।(नैषधम्) अवधि।
36.अर्ति---ह्री---व्ली---री---क्नूयी---क्ष्माय्यातां पुक् अणौ =एषां णिति पुक् आगम :।
37.शाच्छासाह्वाव्यविपां युक् =एषां णिति युक् स्यात्। शाययति। ह्वावयति।
38.वो विधूनने षुक् =वाते : जुक् स्यात् णौ कम्पार्थे। वाजयति। कम्पे किम् ? केशान् वापयति।
39.लीलो : नुक् लुकौ अन्यतरस्यां स्नेहविपातने =लीयते लाते : अ क्रमात् नुक् लुकौ आगमौ वा
स्त : णौ स्नेहद्रवे। विलीनयति। विलालयति। विलापयति वा घृतम्। स्नेहद्रवे किम् ? लोहं विलापयति। विलाययति।
40.भिय : हेतुभये षुक् =भी ई इति ईकार : प्रश्लिष्यते। ईकार---अन्तस्य भिय : षुक् स्यात् णौ हेतुभये। भीषयते।
41.स्फायो व : =णौ। स्फावयति।
42.शदे : अगतौ त : =शदे : णौ त अन्त----आदेश : स्यात्। शातयति। गतौ तु गा: शादयति
गोविन्द : । गमयति इति अर्थ :।
43.रुह : पोऽन्यतरस्याम् =णौ रोहयति। रोपयति।
44.प्रत्ययस्थात् कात् पूर्वस्यात इदाप्यसुप : =प्रत्ययस्थात् ककारपूरस्य अकारस्य इकार : स्यात् अपि परे स आप् सुप् पर : न् चेत्। सर्विका। कारिका। अत : किम् ? नौका। प्रत्ययस्थात् किम् ? शक्नोति इति शका। असुप : किम् ?बहुपरिव्राजिका नगरी। कात् किम् ? नन्दना। पूर्वस्य किम् ? परस्य मा भूत्। कटुका। तपर : किम् ? राका। आपि किम् ? कारक :।
45.न यासयो : =यत्तदो : अस्येन्न स्यात्। यका। सका। यकाम्। स्काम्।
46.उदीचामात : =यकपूर्वस्य स्त्रीप्रत्ययाकारस्य स्थाने य : अकार : तस्य कात् पूर्वस्य इत् वा स्यात् अपि। शुभं याति इति शुभंया :। अज्ञाता शुभंया : शुभंयिका। के अण इति ह्रस्व :। आर्यका। आर्यिका। चटकका। चटकिका। अत : किम् ? सांकाशयिका। यकेति किम् ? अश्विका।
47.भस्त्रौषाजाज्ञाद्वास्वा नञ् पूर्वाणामपि =स्वेत्यन्त---लुप्त---षष्ठीकं पदम्। एषाम् अत इत् वा स्यात्। भस्त्रा ग्रहणम् उपसर्जनार्थम्। अनेषका। परमैषका। निर्भस्त्रका।
48.अभाषितपुंस्कात् च =एतस्मात् विहितस्य अत : स्थाने अत : इत् वा स्यात्। गङ्गका। गङ्गिका।अज्ञाता अखट्वा अखट्विका। शैषिके कपि विकल्प : एव।
49.आत् आचार्याणाम् =पूर्वसूत्रविषये आत् वा स्यात्। गङ्गाका। गङ्गिका। उक्तपुंस्कात् तु शुभ्रिका।
50.ठस्य इक : =वैदिक :। लौकिक :।
51.इसुसुक्तान्तात् क :=इस् ,उस् , उक् , त् एतत् अन्तात् परस्य ठस्य क : स्यात्। उदकेन श्वयति वर्धते इति उदश्वित्। तत्र संस्कृत : औदश्वित्क : , औदश्वित :। इस्---उसो : प्रतिपद---उक्तयो : ग्रहणात् न इह। आशिषा चरति आशिषिक :। उषा चरति औषिक :। दोष : उपसंख्यानम्। दोर्भ्यां चरति
दौष्क :।
52.चजो : कु घिण्ण्यतो : =कुत्वं स्यात् घिति ण्यति च प्रत्यये परे। मृजे : वृद्धि : मार्ग्य :।
53.न्यङ्क्कादीनां च = कुत्वं स्यात्। न्यङ्कु :। वौ अञ्चे : इति उ प्रत्यय :।
54.हो हन्ते : ञ्णिन्नेषु =ञिति णिति च प्रत्यये तकारे च परे हन्ते : नकारस्य कुत्वं स्यात्। प्रहण्यात्।(refer 22nd सूत्र of 4th पाद of 8th adhyaaya :|) (not in प्रघ्नन्ति।)
55.अभ्यासात् च =अभ्यासात् पर्स्य हन्ते : हस्य कुत्वं स्यात्। जघनिथ। जघन्थ। हन्ता।
56.हे : अचङि =अभ्यासात् परस्य हिनोते : हस्य कुत्वं स्यात् न तु चङि =जिघाय।
57.सन्लिटो : जे : =जयते : सन्---लिट्---निमित्त : य : अभ्यास : तत : परस्य कुत्वं स्यात्। जिगाय। जिग्यतु : जिग्यु :।
58.विभाषा चे : =अभ्यासात् परस्य चिञ : कुत्वं वास्यात् सनि लिटि च। प्रणिचिकाय। चिचाय। अचैषीत्। अचेष्ट।
59.न क्कादे : =क्कादे : धातो : च कुत्वं न। गर्ज्यम्।
60.अजि---व्रज्यो : च =समाज :। परिव्राज :।
61.भुज---न्युब्जौ पाणि---उपतापयो : = भुज्यते अनेन इति भुज : पाणि :। नुब्जन्ति अस्मिन् इति न्युब्ज : उपताप : =रोग :।
62.प्रयाज---अनुयाजौ यज्ञ---अङ्गे =प्ञ्चप्रयाजा :। त्रय : अनुयाजा :। These two are performed in इष्टि। अनुयाज is performed at last. The explanation for these was given by my father on 23-08-1990.
63.वञ्चे : गतौ =वञ्च्यम्। गतौ किम् ? वङ्क्यम् =काष्ठम्।
64.ओक : उच : के =उच : गुण कुत्वे निपात्येते के परे। ओक : शकुन्त---वृषलौ।
65.ण्य आवश्यके =कुत्वं न। अवश्यपाच्यम्।
66.यज---याज---रुच---प्रवचर्च : च =ण्ये कुत्वं न। याज्यम्। याच्यम्। शोच्यम्। प्रवाच्यम् =ग्रन्थ----विशेष :। अर्च्यम्।
67.वच :अशब्दसंज्ञायाम्। वाच्यम्। शब्दसंज्ञायाम् =वाक्यम्।
68.प्रयोज्य---नियिज्यौ शक्यार्थे =प्रयोक्तुं शक्य : प्रयोज्य :। नियोक्तुं शक्य : नियोज्य : =भृत्य :।
69.भोज्यं भक्ष्ये =भोग्यम् अन्यत्।
70.घो : लोप : लिटिवा =दधद्रत्नानि दाशुषे। सोमोददद्गन्धर्वाय।
71.ओत : श्यनि =लोप : स्यात् श्यनि। श्यति श्यत् : श्यन्ति।
72.क्सस्य अचि =अच्---आदौ तङि क्सस्य लोप : स्यात्। ग्लहत्ते। घुषि कान्तिकरणे। घुंषते।
73लुक् वा दुह---दिह---लिह---गुहाम् आत्मनेपदे दन्त्ये =एषां क्सस्य लुक् वा स्यात् दन्त्ये तङि।ढत्व---धत्व---ष्टुत्व---ढ लोप दीर्घा : =अगूढ। अघुक्षत।
74.शमाम् अष्टानां दीर्घ : =शमादीनाम् इति अर्थ :।प्रणिशाम्यति।तमु काङ्क्षायाम् =ताम्यति।
75.ष्तिवु---क्लमु---चमां किति =एषामच : दीर्घ : स्यात् शिति। अचमीत्।
76.क्रम : परस्मैपदेषु =क्रमे : दीर्घ : स्यात् परस्मैपदे शिति। क्राम्यति।
77.इषु---गमि---यमां छ : =एषां छ : स्यात् शिति परे। इच्छति। गच्छति। यच्छति।
78.पा---घ्रा---ध्मा---स्था---म्ना---दाण्---दृशि---अर्ति---सर्ति---शद---सदां पिब---जिघ्र---धम---तिष्ठ---मन---यच्च---पश्य---ऋच्छ---धौ---शीय---सीदा : =पा आदीनां क्रमात् पिब---आदय : आदेशा : स्यु : शिति। सीदति।
79.ज्ञा---जनो : जा =अनयो : जा आदेश : स्यात् शिति। जायते।
80.प्वादीनां ह्रस्व : =शिति परे। पुनाति।
81.मीनाते : निगमे =शिति ह्रस्व :। प्रमिणन्ति व्रतानि। लोके प्रमीणन्ति।
82.मिदे : गुण : =मिदे : गुण : स्यात् इत् संज्ञक---शकारादौ। एश आदिशित्वाभावात् न अनेन गुण :। मिमिदे।
83.जुसि च =अच्---आदौ जुसि इक् अन्त अङ्गस्य गुण : स्यात्।अजागरु :। अच् आदौ किम् ? जागृयु :।
84.सार्वधातुक---आर्धधातुकयो : =अनयो : परयो : इक् अन्त अङ्गस्य गुण : स्यात्। अव---आदेश : ।
भवति। भवत :।
85.जाह्र : अविचिण्णल्ङित्सु =जागर्ते : गुण : स्यात् वि चिण्णल्ङिद्ब्य : अन्यस्मिन् वृद्धि---विषये प्रतिषेध---विषये च। वि चिण् णल्ङितेषाम् द्वन्द्वे नञ् समास :। वि =जागृवि :। चिण् =अजागारि। णल् =जजागार। ङित् =जागृत :। वृद्धिविषये यथा =ण्वुलि जागरक :। प्रत्षेधविषये यथा =
जजागरतु :।
86.पुक् अन्त लघु---उपधस्य च =पुगन्तस्य लघूपधस्य च अङ्गस्य इक : गुण : स्यात् सार्वधातुक---आर्धधातुकयो :। भविता।
87.न अभ्यस्तस्य अचि पिति सार्वधातुके =लघूपध गुण : न स्यात्। नेनिजानि। अनेनेक्। अनेनिक्ताम्। अनेनिजु :।
88.भू---स्रुवो : तिङि =न गुण : स्यात्। अभूताम्।
89.उत : वृद्धि : लुकि हलि =लुक् विषये उकारस्य वृद्धि : स्यात् पिति हलादौ सार्वधातुके। यौति युत : युवन्ति।युवाव। यविता। युयात् इह " उत : वृद्धि : “न् , भाष्ये पित्च ङित् न , ङित् च पित् न इति व्याख्यानात्। विशेष----विहितेन ङित्वेन पित्त्वस्य बाधात्। यूयात्। अयावीत्।
90.ऊर्णोते : विभाषा =वा वृद्धि : स्याथलादौ पिति सार्वधातुके। ऊर्णौति , ऊर्णोति।
91.गुण : अपृक्ते =ऊर्णोते :गुण : स्यात् अपृक्ते हलादौ पिति सार्वधातुके। वृद्धि---अपवाद :। और्णोत्। और्णो :। ऊर्णुयात्।
92.तृणाह इम् =तृह : श्नमि कृते इम् आगम : स्यात् हलादौ पिति। तृणोढि तृणुढ :।
93.ब्रुव् ईट् =ब्रुव : परस्य हलादे :पित : ईट् स्यात्। ब्रवीति।
94.यङ : वा =यङन्तात् परस्य हलादे : पित : सार्वधातुकस्य ईट् वा स्यात्। बोभवीति। बोभोति।
95.तुरुस्तुशम्यम : सार्वधातुके =तु---रु---स्तु---शमि---अम्---एभ्य : परस्य सार्वधातुकस्य हलादे :
तिङ : ईट् वा स्यात्। तु : सौत्र : धातु :। रवीति। हलादे : किम् ?रुवन्ति। तिङ : किम् ? शाम्यति। सार्वधातुके किम् ? आशिषि स्यात्। रुवीयात्। अरावीत्।
96.अस्ति---सिच : अपृक्ते =अभूत्। हल : किम् ?। ऐधिषि। ऐक्षिषि। अपृक्तस्य इति किम् ? ऐधिष्ट। अभूताम्।
97.बहुलं छन्दसि =सर्व मा इदम् आसीत् इति प्राप्ते गुण : ह्र्स्वस्य।
98.रुद : च पञ्चभ्य : =हलादे : पित :सार्वधातुकस्य अपृक्तस्य ईट् स्यात्। 98.अङ् गार्ग्य---गालवयो : =अरोदीत्।
100.अद : सर्वेषाम् =अद : परस्य अपृक्तसार्वधातुकस्य अट् आग म : स्यात् सर्वमतेन। आदत् आत्ताम् आदन्।
101.अत : दीर्घ : अयञि =अत् अन्तस्य अङ्गस्य दीर्घ : स्यात् अयञ् आदौ सार्वधातुके परे। भवामि। भवाव :। भवाम :।
102.सुपि च =यञ् आदौ परे अत : अङ्गस्य दीर्घ : स्यात्। रामाभ्याम्।
103.बहुवचने झलि एत् =झल्---आदौ बहुवचने सुपि परे अत : अङ्गस्य एकार : स्यात्। रमेभ्य : किम् ? रामाय। झलि किम् ? रामाणाम्। सुपि किम् ? पचध्वम्।
104.ओसि च =ओसि परे अत : अङ्गस्य ऐकार : स्यात्। रामयो :।
105.आङि च आप : =आङिओसि च परे आप् अन्तस्य एकार : स्यात्। रमया।
106.संबुद्धौ च =हे रमे हे रमे।
107.अम्बार्थ---नद्यो : ह्रस्व : =अम्बार्थानां नद्यन्तानां च ह्रस्व : स्यात् स्म्बुद्धौ। बहुश्रेयसि। शसि बहुश्रेयसीन्।
108.ह्रस्वस्य च गुण : =हरे।
109.जसि च =हरय :।
110.ऋत : ङि सर्वनामस्थानयो : =ङौ सर्वनामस्थाने च परे ऋत् अन्त अङ्गस्य गुण : स्यात्।}
111.घे : ङिति =घि संज्ञकस्य ङिति सुपि च गुण : स्यात्। हरये।
112.आट् नद्या : =नद्यन्तात् परेषां ङिताम् आट् आगम : स्यात्।
113.याट् आप : =आप : परस्य ङित् वचनस्य आट् आगम : स्यात्। वृद्धि : एचि। रमायै।
114.सर्वनाम्न स्यात् ह्रस्व : च =आप् अन्तात् सर्वनाम्न---परस्य ङित : स्यात् आप: च ह्रस्व : याट : अपवाद :। सर्वस्यै सर्वस्या :।
115.विभाषा द्वितीया---तृतीयाभ्याम् =आभ्यां ङित : यै or आ =द्वितीयस्यै। द्वितीयाभ्याम्।
116.ङे : आम् नद्याम्नीभ्य : =अति लक्ष्मी :। बहुश्रेयस्याम्।
117.इत् उद्भ्याम् =मत्याम्। मतौ।
118.औद : च घे :=
119.आङ नाऽस्त्रियाम् =घे परस्य आङ :ना स्यात् अस्त्रियाम्। हरिणा। अस्त्रियां किम् ? मत्या।
। इति तृतीय---पाद : समाप्त ।Pro.Total =3380 + 119 =3499 :
श्री पाणिनिहृदयम् सप्तम---अध्याय : चतुर्थ---पाद :
1.णौ चङ्युपधाया ह्रस्व : =चङ् परे णौ यत्---अङ्गं तय उपधाया ह्रस्व : स्यात्।
2.नाग्लोपि शास्वृदिताम् =णिच्यग्लोपिन : शास्ते : ऋदितां च उपधाया ह्रस्व न स्यात् चङ् परे णौ। अलुलोकत्। वर्तयति। वर्धयति।उदित्वात् वर्तति। वर्धति।
3.भ्राज---भास---भाष---दीप---जीव---मील---पीडाम् अन्यतरस्याम् =एषाम् उपधाया ह्रस्व : वा स्यात् चङ् परे णौ। अपीपिडत् , अपिपिडत्।
4.लोप : पिबते : ईत् च अभ्यासस्य =स्पष्टम्। पिबते : उपधाया लोप : स्यात् अभ्यासस्य
ईत्--- अन्त---आदेश : च चङ् परे णौ। अपीप्यत्।
5.तिष्ठते : इत : =उपधाया इत् आदेश : स्यात् चङ् परे णौ। अतिष्ठिपत्।
6.जिघ्रते : वा =अजिघ्रिपत्। अजिघ्रपत्।
7.उरृत् =अचीकृतत्। अचिकीर्तत्। अवीवृतत्।
8.नित्यं छन्दसि =छन्दसि विषये चङि उपधाया ऋ वर्णस्य ऋत् निय्तम्। अवीवृधत्।
9.दयते : दिगि लिटि =दिगि आदेशेन द्वित्वबाधनम् इष्यते इति वृत्ति :। दिग्ये।
10.उत : च संयोग---आदे : गुण : =ऋत् अन्तात् संयोग---आदे : परयो : लिङ्---सिचो : इट् व स्यात् तङि। स्तरिषीष्ट। स्तृषीष्ट।
11.ऋत : च संयोग---आदे : =ऋत् अन्तात् संयोग---आदे : परयो : लिङ्---सिचो : इट् वास्यात् तङि। स्तरिषीष्ट। स्तृषीष्ट।अस्तरिष्ट। अस्तृत।
12.ऋच्छत्यृताम् =कित् अर्थं अपि इदं सूत्रं पर्त्वात् अकिति अपि भवति। तौदादिकस्य ऋच्छते : ऋ धातो : ऋतां च गुण : स्यात् लिटि। णलि प्राग्वत् उपधा---वृद्धि :। आर। आरतु : आरु :।
13.के अण : =के पर : अण : ह्रस्व : स्यात् इति प्राप्ते।
14.न कपि =कपि परे ह्र्रस्व : न स्यात्। कल्याणपञ्चमीक : पक्ष :।
15.आप :अन्यतरस्याम् =बहुमालाक :। बहुमालक :।
16.ऋदृशो : अङि गुण : =ऋवर्ण---अन्तानां दृशे : च गुण : स्यात् अङि। अदर्शत्।
17.अस्यते : थुक् =अङि परे।आस्थत्।तङ् तु " उपसर्गात् अस्यति---ऊह्यो " इति वाच्यम्। पर्यास्थत।18.श्वयतेर : =श्वयते : इकारस्य अकार : स्यात् अङि। पररूपम्।अश्वत् अश्वताम् अश्वन्।
19.पत : पुम् =अङि परे। अपप्तत्।
20.वच : उम् =अङि परे। अवोचत् , अवोचत।.
21.शीङ : सार्वधातुके गुण : =शेते। शयाते।
22.अयङ् यि क्ङिति =शीङ : अयङ् आदेश : स्यात् यादौ क्ङिति परे। शाशय्यते। अभ्यासस्य ह्रस्व :।
24.एते : लिङि = तत : गुण :। डोढौक्यते। तोत्रौक्यते।
23.उपस्र्गात् ह्रस्व : ऊहते : =यादौ क्ङिति।ब्रह्म समुह्यात्। अग्निं समुह्य।
24.एते : लिङि =इण : अण : ह्रस्व : स्यात् किति लिङि। निरियात्। उभयत आश्रयणे अन्तादिवत्। अभीयात्।
25.अकृत् सार्वधातुकयो : दीर्घ : =अच् अन्तस्य अङ्गस्य दीर्घ : स्यातादौ प्रत्यये परे , न तु कृत्---सार्वधातुकयो :। क्षीयात्। अक्षैषीत्।
26.च्वौ च =च्वौ परे पूर्वस्य दीर्घ : स्यात्। शुचीभवति।
27रीङ् ऋत : =अकृति अकारे असार्वधातुके यकारे च्वौ च परे ऋत् अन्त अङ्गस्य रीङ् आदेश : स्यात्। पित्र्यम्।
28.रिङ् शाय्ग्लिङ्क्षु =शे यकि यात् आर्धधातुकेलिङि च ऋत : रिङ् आदेश : स्यात्। रिङि प्रकृते रिङ्---विधि---सामर्थ्यात् दीर्घ : न। भ्रियात्।
29.गुणोर्तिसंयोगात् यो : =अर्ति संयोगात् ऋत् अन्तस्य गुण : स्यात् यकि यादौ आर्धधातुके लिङि च।
ह्वर्यात्। अह्वार्षीत्। अह्वार्ष्टाम्।
30.यङि च =अर्ते :संयोगाद : च ऋत : गुण : स्यात् यङि यङ्लुकि च। यकार पर रेफस्यन द्वित्व---निषेध : , अरार्यते इति भाष्य---उदाहरणात्। अरारिता। अशारिता। ऊर्णोर्नूयते। बेभिद्यते। बेभिदिता।
31.ई घ्रा---ध्मो : =जेघ्रीयते। देध्मीयते।
32.अस्य च्वौ =अवर्णस्य ईत् स्यात् च्वौ।वे : लोप :। चि अन्तत्वात् अव्ययम्। अकृष्ण : कृष्ण : संपद्यते , तं करोति =कृष्णीकरोति। ब्रह्मीभवति। गङीस्यात्।
33.क्यचि च =अस्य ईत् स्यात्।अत्मन : पुत्रम् इच्छति पुत्रीयति।
34.अश्नायोदन्यतरस्यां बुभुक्षा---पिपासा---गर्धेषु =क्यच् अन्ता : निपात्यन्ते।अश्नायति। उदन्यति। धनायति।बुभुक्षादौ किम् ? अश्नीयति। उदकीयति। धनीयति।
35.न छन्दस्यपुत्रस्य =पुत्र---भिन्नस्य अत् अन्तस्य क्यचि इत्व---दीर्घ : न। मित्रयु :। क्याच्छन्दसि इति उ :।अपुत्रस्य किम् ? पुत्रीयन्त : सुदानव :। अपुत्रादीनाम् इति वाच्यम्। जनीयन्तोन्वग्रव :। जनम् इच्छन्त : इति अर्थ :।
36.दुरस्यु :---द्रविणस्यु :---वृषण्यति---रिषण्यति =एते क्यचि निपात्यन्ते। भाषायां तु उ प्र्त्यय अभावात् दुष्टीयति। द्रवणियत्। वृषीयति। रिष्टीयति।
37.अश्वस्य---अघस्य अत् =अश्व--- अघ एतयो : क्यचि अत् स्यात् छन्दसि। अश्वायन्तो मघवन्। मात्वा वृका अघायव :।
38.देवसुम्नयो : यजुषि काठके =अनयो : क्यचि च अत् स्यात् यजुषि कठ---शाखायाम्। देवायन्तो यजमाना :। सुम्नायन्तो हवामहे। इह यजु:शब्द : न मन्त्र---मात्र---पर : किन्तु वेदोपलक्षक :। तेन ऋगात्मके अपि मन्त्रे यजुर्वेदस्थे भवति। किं च ऋग्वेदे अपि भवति। स चेत् मन्त्र : यजुषि कठषाखायाम् दृष्ट :। यजुषि इति किम् ? देवान् जिगाति सुम्नयु :। बह्वृचानाम् अप् अस्ति कठ---शखा तत : भवति प्रत्युदाहरणम् इति हरदत्त :।
39.कव्यध्वरप्तनस्यर्चि लोप : =एषाम् अन्त्यस्य लोप : स्यात् क्यचि ऋचु ऋग्विषये।सपूर्वयानिविद्द् कव्यतायो :। अध्वर्युं वा मधुपाणिम्। दमयन्तं पृतन्युम्।
40.द्यति---स्यतिमा---स्थाम् इत् ति किति =एषाम् इकार : अन्त्य----आदेश : स्यात् तादौ किति। ईत्वत्भावयो : अपवाद ।दित :। सित :। मा मेङ् माङ् =मित :। स्थित :।
41.शाच्छो : अन्यतरस्याम् =शित : शात :। छित : छात :।
42.दधाते : हि : =तादौ किति। अभिहितम्। निहितम्।
43.जहाते : च क्त्वि =हित्वा। हाङस्तु हात्वा। अदो जग्धि :। जग्ध्वा। (मेघदूतम् पूर्वमेघम् जग्ध्वा अरण्येष्।)
44.विभाषा छन्दसि =हित्वा शरीरम्। हीत्वा वा।
45.सुधित---वसुधित---नेमधित---धिष्व---धिषीय च =गर्भं माता सुधितं वक्षणासु। वसुधितमग्नौ। नेमधितपौंस्या। उत श्वेतं वसुधितं निरेके। धिष्व वज्रं दक्षिण इन्द्र हस्ते।(धत्स्व) सुरेता रेतो धिषीय।(धासीय।)
46.दो दद् घो : =घु संज्ञकस्य दा इति अस्य दत् स्यात् तादौ किति। चर्त्वम्। दत्त :। घो : किम् ? दात :। (दान्त :। धान्त :।)
47.अच् उपस्र्गात् त : =अच् अन्तात् उपसर्गात् त : =अच् अन्तात् उपसर्गात् परस्य दा इति अस्य
घो : अच : त : स्यात् तादौ किति। चर्त्वम्। प्रत्त:।
48.अप : भि =अप : तकार : स्यात् भादौ प्रत्यये परे। अद्भि :। अद्भ्य :।
49.सस्य आर्धधातुके =सस्य स : स्यात् आदौ आर्धधातुके। घत्स्यति। घसतु। अघसत्। घसेत्। लिङ्गाद्याभावात् आशिषि अस्य अप्रयोग :।
50.तासस्त्यो : लोप : =तासे । अस्ते : च लोप : स्यात् स्यादौ प्रत्यये परे।
51.रि च =रादौ प्रत्यये प्राग्वत्। बवितार :। भवितास्थ :। भवितास्थ। भवितासि। भवितास्त :। भवितास्म :।
52.ह एति =तासस्त्यो : सस्य ह : स्यात् एति परे। एधिताहे। एधितास्वहे। एधितास्महे। एधिष्ये। एधिष्यावहे एधिष्यामहे।
53.यीवर्णयो : दीधीवेव्यो : =एतयो : अन्त्यस्य लोप : स्यात् यकारे इ वर्णे च परे। इति लोपं बाधित्वा नित्यत्वात् टे : एत्वं , दीध्ये।
54.सनि मीमाघुरभलभशकपतपदाम् अच : इस् =एषामच : इस् स्यात् सादौ सनि। अभ्यासलोप :। पित्सति।मित्सति , मित्सते।
55.आप्---ज्ञप्यृधाम् ईत् =एषां च ईत् स्यात् सादौ सनि। ईप्सति।
56.दंभ इत् च =धिप्सति। धीप्सति। दंभे : अच : इत् स्यात् ईत् च सादौ सनि।दिदंभिषति।
57.मुच : अकर्मकस्य गुण : वा =सादौ सनि =अभ्यासलोप :। मोक्षते , मुमुक्षते वा वत्स : स्वयम् एव। अकर्मकस्य किम् ? मुमुञ्चति वत्सं कृष्ण :।
58.अत्र लोप : अभ्यासस्य =(सनिमिमा इति आरभ्य---54th सूत्र of this पाद।) यत् उक्तं तत्र अभ्यासस्य लप : स्यात्।अर्धितिम् इच्चति। रपरत्वम्। चर्त्वम्। ईर्त्सति।
59.ह्रस्व : =अभ्यासस्य अच : ह्रस्व : स्यात्।अन्ये हल : लुप्यन्ते।
60.हल्----आदि : शेष : =अभ्यासस्य आदि : हल् लुप्यन्ते।
61.शर्पूर्वा : खय : =हल्---आदि : शेष : इति अस्य अपवाद :। अभ्यासस्य शर्पूर्वाया : खय : शिष्यन्ते। पस्पर्धे। स्पर्धिता। स्पर्धिष्यते। स्पर्धताम्। अस्पर्धत। स्पर्धेत। स्पर्ध्धीष्ट। अस्पर्धिष्ट।अस्पर्धिष्यत।
62.कुहो : चु : =अभ्यास कवर्ग हकारयो : चवर्ग---आदेश : स्यात्। एधांचक्रे। एधांचक्राते। एधांचक्रिरे।
63.न कवते : यङि =कवते : अभ्यासस्य चुत्वं नस्यात् यङि। " कु शब्दे " कोकूयते।
64.कृषे : छन्दसि =यङि अभ्यासस्य चुत्वं न। करीकृष्यते।
65.दाधर्ति---दर्धर्ति---दर्धर्षि---बोभूतु---तेतिक्ते---अलर्ष्या---आपनीफणत्---संसनिष्यत्---करिक्रत्कनिक्रदत्भरिभ्रत्दविध्वतोदविद्युतत्तरित्रत :: सरीसृपतंवरीवृजन्मर्मृज्यआगनीगन्ति इति च =एते अष्टादशनिपात्यने। अद्या :त्रय : धृङो धारयते :वा। दाधर्ति , दर्धर्ति , दर्धर्षि। भवते : यङ्लुक् अन्तस्य गुण---अभाव :।तेन भाषायां गुण : लभ्यते। बोभूतु। तिजे : यङ्लुक्---अन्तात् तङ्। तेतिक्ते। इयते : लटि हल्---आदि : शेष---अपवाद : रेफस्य लत्वम् इत्व अभाव : च निपात्यते। अलर्षियुध्म खजकृत् पुरन्दर्। फणते : आङ् पूर्वस्य यङ्लुक् अन्तस्य शतरि अभ्यासस्य नीगागम :निपात्य्ते। अन्वा पनीफणत्। स्यन्दे : संपूर्वस्य यङ्लुकि शतरि अभ्यासस्य निक्। धातु---सकारस्य षत्वम्। संसनिष्यदत्। करोते :यङ्लुक् अन्तस्य अभ्यासस्य चुत्वाभाव :। करिक्रत्। क्रन्दे : लुङिच्ले : अङि द्विर्वचनम् अभ्यासस्य चुत्वाभावो निक् आगम : च। कनिक्रदत् वाजिनं वाजिनीषु। The मन्त्र कनिक्रदत् वाजिनं वाजिनीषु comes in चातुर्मास्यम् aas told by my father. कनिक्रदत् जनुषम्। अक्रन्दीत् इति अर्थ :। बिभर्ते : अभ्यासस्य जश्त्वाभाव :। वि यो भरिभ्रदत् ओषधीषु। ध्वर्अते : यङ्लुक् अन्तस्य शतरि अभ्यासस्य विक् आगम : धातो : ऋकार लोप : च। दविध्वतो रश्मय : सूर्यस्य। द्युते : अभ्यासस्य संप्रसारण---अभवोऽत्वं विक् आगम : च। दविद्युतत् दीद्यत् शोशुचान :। तरत :शतरि श्लौ अभ्यासस्य रिक् आगम :। सहोर्जा तरित्रत :। सृपे : शतरि श्लौ द्वितीयैकवचने रीकागम : अभ्यासस्य।सइसृपतम्। व्जे : शतरि हल्---अभ्यासस्य रीक् वरीवृजन्। मृजे : लिटि णल् अभ्यासस्य रुक् धातो : चयुक्।मर्मृज्या। गमे : आङ् पूर्वस्य लटि श्लौ अभ्यासस्य च्तुव---अभाव : नीक् आगम : च। वक्ष्यन्ती वेदागनीगन्ति कर्णम्।
66.उ : अत् =अभ्यास ऋ वर्णस्य अत् स्यात्प्रत्यये परे। रपरत्वम्। हल्--आदि ; शेष :। उपधाया ऋवर्णस्य स्थाने तूत् स्यात् वा चङ् परे णौ। इरराराम् अपवाद :। अपीपृथत् , अपपर्थत्।
67.द्युति स्वाप्यो : संप्रसारणम् =अनयो : अभ्यासस्य संप्रसारणं स्यात्। दिद्युते। दिद्युताते। द्योदिता।
68.व्यथ : लिटि =व्यथ : अभ्यासस्य संप्रसारणं स्यात् किटि। हल्---आदि शेष---अपवाद :यस्य हलादि शेषेण निव्रूत्ति :। विव्यथे।
69.दीर्घ : इण : किति =इण : अभ्यासस्य दीर्घ : स्यात् किति लिटि। ईयतु : ईयु :।इययिथ , इयेथ। ऐत् ऐताम् आयन्। इयात्। ईयात्।
70.अत : आदे : =अभ्यासस्य आदे : अत : दीर्घ : स्यात्। पररूप---अपवाद :। एधामास।
71.त्स्मात् नुट् द्विहल : =द्विहल : धातो : दीर्घीभूतात् अकारात् परस्य नुट् स्यात्। आन्र्द। आर्हीत्।
72.अश्नोते : च =दीर्गात् अभ्यासात् अ वर्णात् परस्य नुट् स्यात्। आनशे।
73.भवतेर : =भव्ते : अभ्यासस्य ओकारस्य अ स्यात् लिटि। भू भव् अ इति स्थिते। बभूव।
74.सूसवेति निगमे =सूते : लिटि परमैपदं वुक् आगम : अभ्यासस्य च अत्वम् निपात्यते। गृष्टि : ससूव स्थविरम्। सुषुवे इति भाषायाम्।
75.निजां त्रयाणां गुण : श्लौ =
76.भृजाम् इत् =भृञ्---माङ्---ओहाङ् एषां त्रयाणांम् अभ्यासस्य इत् ब्स्यात् श्लौ। बिभर्ति। बिभृत : बिभ्रति।
77.अर्ति---पिपर्त्यो : च =अभ्यासस्य इकार अन्त---अदेस : स्यात् सौ। पिपूर्त : पिपुरति पपार।
78.बहुलं छन्दसि =अभ्यासस्य इकार : स्यात् छन्दसि। पूर्णं विवष्टि। वशे : एतत् रूपम्।
79.सन्यत : =अभ्यासस्य इकार : स्यात् सनि।
80.ओ : पुयण्ज्यपरे =सनि परे यत् अङ्गं तत् अवयव् अभ्यास ओकारस्य इत्वं स्यात्पवर्ग यण् जकारेषु अ वर्णप्रेषु परत :। अबीभवत्। अपीपवत्। अमीमवत्।
81.स्रवति---शृणोति---द्रवति---प्रवति---प्लवति---च्यवतीनां वा =एषाम् अभ्यासस्य ओकारस्य इत्वं वा स्यात्। असिस्रवत्।
82.गुण : यङ्लुको : =अभ्यासस्य गुण :स्यात् यङि यङ्लुकि च। बोभूयते।
83.दीर्घ : अकित : अकित : अभ्यासस्य दीर्घ : स्यात् यङि यङ्लुकि च। अरारिता। अशाशिता। (refer 30th सूत्र of 4th पाद of 7th अध्याय :।
84.नीग् वञ्चु---स्रंसु---ध्वंसु---भ्रंसु---कस---पत---पद---स्कन्दाम् =एषाम् अभ्यासस्य नीक् आगम : स्यात् यङ्---यङ्लोको :। अकित इति उक्ते : न दीर्घ न लोप :। वनीवच्यते। सनीस्रंस्यते। इत्यादि।
85.नुगतो अनुनासिक अन्तस्य =अनुनासिक अन्त अङ्गस्य य : अभ्यास : अत् अन्तस्य नुक् स्यात्। नुका अनुस्वार : लक्ष्यते इति उक्तम्। यँयम्यते। यंयम्यते।
86.जप---जभ--दह---दश---भञ्ज---पशां च =एषाम् अभ्यासस्य नुक् स्यात्। यङ् यङ्---लुको :। गर्हितं जपति जञ्जपति।
87.चर---फलो : च =अनयो : अभ्यासस्य नुक् स्यात् यङ् यङ्लुको :। नुक् इति अनेन अनुस्वार : लक्ष्यते। चञ्चूर्यते।
88.उत् परस्य अत : =This सूत्र has to be read with the above सूत्र। चञ्चूर्यते।
89.ति च =चर---फलो : उत् स्यात् तादौ किति। प्रफुल्त :। प्रफुल्ल :।
90.रीक् ऋत्---उपधस्य च =ऋत् उपधस्य धातो : अभ्यासस्य रिक् आगम : स्यात् यङ् यङ्लुकि। वरीवृत्यते।
91.रुग्रिकौ च लुकि =ऋत् उपधस्य धातो : अभ्यासस्य रुक् रिक् रीक् एते आगमा : स्यु :यङ्लुकि।
92.ऋत : च =ऋत् अन्तात् धातो : अपि तथा। वरीवर्त :। वर्वृत :। वर्वृतति। वर्वर्तामास।
93.सन्वल्लघुनि चङ्परे अनग्लोपे =चङ्परे इति बहुव्रीहि :।अन्यपदार्थो णि :। स च "अङ्गस्य" इति च द्वयम् अपि आवर्तते। अङ्गनिमित्तंयत् चङ्परं णि : इति यावत् तत् परं यत् लघु तत्पर : य : अङ्गस्य अभ्यास : तस्य सनिव कार्यंस्यात् णौ अग्लोपे असति।अथवा अङ्गस्य इति नावर्तते। चङ्परे णौ यत् अङ्गं तस्य य : अभ्यास : लघुपर : तस्य इत्यादि प्राग्वत्।
94.दीर्घो लघो : =अभ्यासस्य लघो : दीर्घ : स्यात् सन्वद्भावविषये। अचीक्रमत।
95.अत् स्मृ---दृ---त्वर---प्रथ---म्रद---द---स्तॄ---स्पशाम् =
96.विभाषा वेष्टि---चॆष्टयो : =अभ्यासस्य अत्वं वा स्यात् चङ् परे णौ। अववेष्टत्। अविवेष्टत्।
97.ई च गण : =.गण : अभ्यासस्य ईत् स्यात् चङ् परे णौ। चात् अत्। अजगणत्। अजीगणत्।
। इति चतुर्थ---पाद : समाप्त : । इति सप्तम---अध्याय : समाप्त :। Pro.Total. = 3499 + 97 =3596.
श्री पाणिनि---हृदयम् सप्तम---अध्याय : तृतीय---पाद :
1.देविका---शिशपा---दित्यवाट्---दीर्घसत्र---श्रेयसाम् आत् =एषाम् पञ्चानां वृद्धि---प्राप्तत्व---आदे : अच : स्यात् ञिति णिति किति परे। दाविकम्। देविका मूले भवा : शालय : दाविकाकूला :। शिंसपाया विकार : शांशप : चमस :। पलाशादिभ्य : अञ। दित्यौह इदम् दात्यौहम्। दीर्घसते भवम् दार्घसत्रम्। श्रेयसि भवम् श्रायसम्।
2.केकय---मित्रयु---प्रलयानां यादे : इय : =एषाम् यकार---आदे : इय् आदेश : स्यात् ञिति णिति किति च तद्धिते परे। कैकेयी। मैत्रेयिकया लभ्यते मित्रयूणां भावेन लभ्यते। प्रलयात् आगतम् =प्रालेयम्।
3.न य्वाभ्यां पद---अन्ताभ्यां पूर्वौ तु ताभ्याम् ऐच् =पद---अन्ताभ्यां यकार वकाराभ्यां परस्य न
व्रूद्धि : परन्तु पूर्वौ क्रमात् ऐचौ आगमौ स्त :। वैयासकि :। वारुडकि :।
4.द्वार---आदीनां च =(refer 15th सूत्र of 3rd पादof 4th अध्याय :।) द्वार् , स्वर् , व्यल्कश : , स्वस्ति , स्फयकृत् , स्वादु , मृदु , श्वस् , श्वन् , स्व एषां न वृद्धि : ऐच् आगम : च =शौवस्तिकम्।
5.न्यग्रोधस्यच केवलस्य =अस्य न वृद्धि : ऐच् आगम : च। नैयग्रोधम्।
6.न कर्मव्यतिहारे =अत्र ऐच् न स्यात्। व्याव्क्रोशी। व्यावहासी।
7.स्वागत---आदीनां च =ऐच् न स्यात्। स्वागतिक :। स्वाध्वरिक :। स्वाङ्गि :। व्याङ्गि : ।व्याडि :। व्यावहारिक :। स्वपतेयम्।
8.श्वादे ; इञि =ऐच् न। श्वभस्त्रस्य अपत्यम् =स्वाभस्त्रि :। श्वादंष्ट्रि :। इकार---आदौ इचि वाच्यम्। श्वगणेन चरति श्वागणिक :। श्वागणिकी। श्वगणिक :। श्वगणिकी।
9.पद-अन्तय्स्य---अन्यतरस्याम् =श्वादे : अङ्गस्य पद शब्दस्य अन्तस्य ऐच् वा स्यात्। श्वापदे : इदं श्वापदम्। शौवापदम्।
10.उत्तर---पदस्य च =अधिकार : अयम्।
11.अवववात् ऋतो : =अवयववाचिन : पूर्वपदात् य्तुवाचिनाम् अचाम् आदे : अच : वृद्धि :स्यात् ञिति णिति किति च तद्धिते परे। पूर्ववार्षिक :। अपरहैमन :।
12.सुसरवार्धात् जनपदस्य च =सुपाञ्चालक :। सर्वपाञ्चालक :। अर्धपाञ्चालक :। जनपद्---तत्---अवध्यो : इति वुञ्।
13.दिस : अम्द्राणाम् =दिक् वाचकात् जनपदवाचिन : वृद्धि :। पूर्वपाञ्चालक :। दिश किम् ? पूर्वपञ्चालानाम् अयं पौर्वपाञ्चाल :। अम्द्राणां किम् ? पौर्वमद्र :। योगविभाग : उत्तर---अर्थ :।
14.प्राचां ग्राम---नगराणाम् =दिश : परेषां ग्राम----नगरवाचिनां अङ्गानाम् अवयवस्य च वृद्धि : । पूर्वेषुकामशम्यां भव : पूर्वेषुकामशम :। नगरे =पूर्वपाटलिपुत्रक :।
15.संख्याया : संवत्सरस्य---संख्यस्य च = संख्याया : उत्तर---पदस्य वृद्धि : स्यात् ञित्---आदौ परे। द्विसांवत्सरिक :। द्विषाष्टिक :।
16.वर्षस्य अभविष्यति =उत्तरपदस्य वृद्धि : स्यात्। द्वि---वार्षिक : मनुष्य :। द्वैवर्षिक :।द्वैवार्षिक :।
17.परिमाण---अन्तस्य असंज्ञा---शाणयो : =द्वौ कुडवौ प्रयोजनम् अस्य द्विकौडविक :। द्वाभ्यां सुवर्णाभ्यां क्रीतं द्विसौवर्णिकम्। द्विनैष्किकम्। असंज्ञेति किम् ? पञ्चकलाप : परिमाणम् अस्य पाञ्चकलापिकम्। द्वैशाणम्। द्वैकुलिजिक :।
18.जे प्रोष्ठपदानाम् =प्रोष्ठपदानाम् उत्तरपदस्य अचाम् आदे : वृद्धि : स्यात् जातार्थे ञिति णिति किति च । प्रोष्ठपदासु जात : प्रोष्ठपाद : माणवक :।
19.हृद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च =स्पष्टम्। सौहार्दम्। सौभागिनेय :। साक्तुसैन्धव :।
20.अनुशतिकानां च =एषाम् उभय---पद---वृद्धि : स्यात्। ञिति णिति किति च। आधिदैविकम्। आधिभौतिकम्। ऐहलौकिकम्। पारलौकिकम्।
21.देवताद्वन्द्वे च =अत्र पूर्वोत्तरपदयो : आद्ययो : वृद्धि : स्यात् ञित् आदौ। आग्निमारुतम्।
22.नेन्द्रस्य परस्य =परस्य इन्द्रस्य वृद्धि : न स्यात्। सौमेन्द्र :। परस्य किम् ? ऐन्द्राग्न :।
23.दीर्घात् च वरुणस्य =दीर्गात् परस्य वरुणस्य न वृद्धि :। ऐन्द्रावरुणम्। दीर्गात् किम् ? आग्निवारुणम्। आग्नीवारुणीम् अनड्वाहीम् आलभेत।
24.प्राचां नगर---अन्ते =प्राचां देसे नगरान्ते अङ्गे पूर्वपदस्य उत्तरपदस्य च अचाम् आदे : अच :
वृद्धि : ञित्---आदौ । सुह्मनगरेभव : सौह्मनागर :। पौर्वनागर :।
25.जङ्गल---धेनु---वलज---आन्तस्य विभाषितम् उत्तरम् =जङ्गल आद्यन्तस्य अङ्गस्य पूर्वपदस्याचामादे : अच : वृद्धि : उत्तरपदस्य व ञित्---आदौ । कौरुजाङ्गलम्। कौरुजङ्गलम्।वैश्वधेनवम्। वैश्वधैनवम्। सौवर्णवलजम्। सौवर्णवालजम्।
26.अर्धात् परिमाणस्य पूर्वस्य तु वा =अर्धात् परिमाण वाचकस्य उत्तरपदस्य आदे : अच : वृद्धि : पूर्वपदस्य तु वा ञिति णिति किति च । अर्धद्रोणेन क्रीतम् =अर्धद्रौणिकम्। आर्धद्रौणिकम्।
27.नात : परस्य =अर्धात् परस्य परिमाणकारस्य वृद्धि : न पूर्वपदस्य तु वा ञित्---आदौ अर्धप्रस्थिकम्। आर्धप्रस्थिकम्। अत : किम् ? आर्धकौडविकम्।
28.प्रवाहणस्य ढे =प्रवाहण सब्दस्य उत्तरपदस्य अचाम् आदे : अच : वृद्धि : पूर्वपदस्य तु वा ढे परे =प्रवाहणस्य अपत्यं प्रावाहणेय :। प्रवाहणेय :।
29.तत्प्रत्ययस्य च =दान्तस्य प्रवाहणस्य उत्तरपदस्य आदे : अच : वृद्धि : पूर्वपदस्य तु वा। प्रवाहणेयस्य अपत्यं प्रवाहणेयि :। प्रावाहणेयि :।
30.नञ : शुचि---ईश्वर---क्षेत्रज्ञ---कुशल---निपुणानाम् =नञ : परे एषाम् शुचि---आदि पञ्चानाम् अदे : अच : वृद्धि : पूर्वपदस्य तु वा ञित्----आदौ परे। आशौचम्। अशौचम्। आनैश्वर्यम्। अनैश्वर्यम्। आक्षेत्रज्ञम्। अक्षेत्रज्ञम्। आकौशलम्। अकौशलम्। आनैपुण्यम्। अनैपुण्यम्।
31.यथातथ---यथापुरयो : पर्यायेण =आयथातथ्यम्। अयथातथ्यम्। आयथापूर्यम्। अयथापूर्यम्।
32.हन : त अचिण्---णलो : =हन्ते : तकार : अन्त---आदेस : स्यात् चीण्---णल् वर्जे ञिति णिति किति। कंसम् अजीघतत्।
33.आत : युक् चिं---कृतो : =आत्----अन्तानां युक् आगम : स्यात् चिणि ञिति णिति कृति च । दायिता। दाता। दायियिषीष्ट। अदायि।
34.न उदात्त---उपदेशस्य मान्तस्य अनाचमे : =उपधाया वृद्धि : न स्यात् चीणि ञिति णिति कृति च। अशमि। अदमि। उदात्त उपदेशस्य किम् ? आगामि। मान्तस्य किम् ?अवादि। अनाचमे : किम् ? आचामि।
35.जनि---वध्यो : च =स्पष्टम्। अजनि।(नैषधम्) अवधि।
36.अर्ति---ह्री---व्ली---री---क्नूयी---क्ष्माय्यातां पुक् अणौ =एषां णिति पुक् आगम :।
37.शाच्छासाह्वाव्यविपां युक् =एषां णिति युक् स्यात्। शाययति। ह्वावयति।
38.वो विधूनने षुक् =वाते : जुक् स्यात् णौ कम्पार्थे। वाजयति। कम्पे किम् ? केशान् वापयति।
39.लीलो : नुक् लुकौ अन्यतरस्यां स्नेहविपातने =लीयते लाते : अ क्रमात् नुक् लुकौ आगमौ वा
स्त : णौ स्नेहद्रवे। विलीनयति। विलालयति। विलापयति वा घृतम्। स्नेहद्रवे किम् ? लोहं विलापयति। विलाययति।
40.भिय : हेतुभये षुक् =भी ई इति ईकार : प्रश्लिष्यते। ईकार---अन्तस्य भिय : षुक् स्यात् णौ हेतुभये। भीषयते।
41.स्फायो व : =णौ। स्फावयति।
42.शदे : अगतौ त : =शदे : णौ त अन्त----आदेश : स्यात्। शातयति। गतौ तु गा: शादयति
गोविन्द : । गमयति इति अर्थ :।
43.रुह : पोऽन्यतरस्याम् =णौ रोहयति। रोपयति।
44.प्रत्ययस्थात् कात् पूर्वस्यात इदाप्यसुप : =प्रत्ययस्थात् ककारपूरस्य अकारस्य इकार : स्यात् अपि परे स आप् सुप् पर : न् चेत्। सर्विका। कारिका। अत : किम् ? नौका। प्रत्ययस्थात् किम् ? शक्नोति इति शका। असुप : किम् ?बहुपरिव्राजिका नगरी। कात् किम् ? नन्दना। पूर्वस्य किम् ? परस्य मा भूत्। कटुका। तपर : किम् ? राका। आपि किम् ? कारक :।
45.न यासयो : =यत्तदो : अस्येन्न स्यात्। यका। सका। यकाम्। स्काम्।
46.उदीचामात : =यकपूर्वस्य स्त्रीप्रत्ययाकारस्य स्थाने य : अकार : तस्य कात् पूर्वस्य इत् वा स्यात् अपि। शुभं याति इति शुभंया :। अज्ञाता शुभंया : शुभंयिका। के अण इति ह्रस्व :। आर्यका। आर्यिका। चटकका। चटकिका। अत : किम् ? सांकाशयिका। यकेति किम् ? अश्विका।
47.भस्त्रौषाजाज्ञाद्वास्वा नञ् पूर्वाणामपि =स्वेत्यन्त---लुप्त---षष्ठीकं पदम्। एषाम् अत इत् वा स्यात्। भस्त्रा ग्रहणम् उपसर्जनार्थम्। अनेषका। परमैषका। निर्भस्त्रका।
48.अभाषितपुंस्कात् च =एतस्मात् विहितस्य अत : स्थाने अत : इत् वा स्यात्। गङ्गका। गङ्गिका।अज्ञाता अखट्वा अखट्विका। शैषिके कपि विकल्प : एव।
49.आत् आचार्याणाम् =पूर्वसूत्रविषये आत् वा स्यात्। गङ्गाका। गङ्गिका। उक्तपुंस्कात् तु शुभ्रिका।
50.ठस्य इक : =वैदिक :। लौकिक :।
51.इसुसुक्तान्तात् क :=इस् ,उस् , उक् , त् एतत् अन्तात् परस्य ठस्य क : स्यात्। उदकेन श्वयति वर्धते इति उदश्वित्। तत्र संस्कृत : औदश्वित्क : , औदश्वित :। इस्---उसो : प्रतिपद---उक्तयो : ग्रहणात् न इह। आशिषा चरति आशिषिक :। उषा चरति औषिक :। दोष : उपसंख्यानम्। दोर्भ्यां चरति
दौष्क :।
52.चजो : कु घिण्ण्यतो : =कुत्वं स्यात् घिति ण्यति च प्रत्यये परे। मृजे : वृद्धि : मार्ग्य :।
53.न्यङ्क्कादीनां च = कुत्वं स्यात्। न्यङ्कु :। वौ अञ्चे : इति उ प्रत्यय :।
54.हो हन्ते : ञ्णिन्नेषु =ञिति णिति च प्रत्यये तकारे च परे हन्ते : नकारस्य कुत्वं स्यात्। प्रहण्यात्।(refer 22nd सूत्र of 4th पाद of 8th adhyaaya :|) (not in प्रघ्नन्ति।)
55.अभ्यासात् च =अभ्यासात् पर्स्य हन्ते : हस्य कुत्वं स्यात्। जघनिथ। जघन्थ। हन्ता।
56.हे : अचङि =अभ्यासात् परस्य हिनोते : हस्य कुत्वं स्यात् न तु चङि =जिघाय।
57.सन्लिटो : जे : =जयते : सन्---लिट्---निमित्त : य : अभ्यास : तत : परस्य कुत्वं स्यात्। जिगाय। जिग्यतु : जिग्यु :।
58.विभाषा चे : =अभ्यासात् परस्य चिञ : कुत्वं वास्यात् सनि लिटि च। प्रणिचिकाय। चिचाय। अचैषीत्। अचेष्ट।
59.न क्कादे : =क्कादे : धातो : च कुत्वं न। गर्ज्यम्।
60.अजि---व्रज्यो : च =समाज :। परिव्राज :।
61.भुज---न्युब्जौ पाणि---उपतापयो : = भुज्यते अनेन इति भुज : पाणि :। नुब्जन्ति अस्मिन् इति न्युब्ज : उपताप : =रोग :।
62.प्रयाज---अनुयाजौ यज्ञ---अङ्गे =प्ञ्चप्रयाजा :। त्रय : अनुयाजा :। These two are performed in इष्टि। अनुयाज is performed at last. The explanation for these was given by my father on 23-08-1990.
63.वञ्चे : गतौ =वञ्च्यम्। गतौ किम् ? वङ्क्यम् =काष्ठम्।
64.ओक : उच : के =उच : गुण कुत्वे निपात्येते के परे। ओक : शकुन्त---वृषलौ।
65.ण्य आवश्यके =कुत्वं न। अवश्यपाच्यम्।
66.यज---याज---रुच---प्रवचर्च : च =ण्ये कुत्वं न। याज्यम्। याच्यम्। शोच्यम्। प्रवाच्यम् =ग्रन्थ----विशेष :। अर्च्यम्।
67.वच :अशब्दसंज्ञायाम्। वाच्यम्। शब्दसंज्ञायाम् =वाक्यम्।
68.प्रयोज्य---नियिज्यौ शक्यार्थे =प्रयोक्तुं शक्य : प्रयोज्य :। नियोक्तुं शक्य : नियोज्य : =भृत्य :।
69.भोज्यं भक्ष्ये =भोग्यम् अन्यत्।
70.घो : लोप : लिटिवा =दधद्रत्नानि दाशुषे। सोमोददद्गन्धर्वाय।
71.ओत : श्यनि =लोप : स्यात् श्यनि। श्यति श्यत् : श्यन्ति।
72.क्सस्य अचि =अच्---आदौ तङि क्सस्य लोप : स्यात्। ग्लहत्ते। घुषि कान्तिकरणे। घुंषते।
73लुक् वा दुह---दिह---लिह---गुहाम् आत्मनेपदे दन्त्ये =एषां क्सस्य लुक् वा स्यात् दन्त्ये तङि।ढत्व---धत्व---ष्टुत्व---ढ लोप दीर्घा : =अगूढ। अघुक्षत।
74.शमाम् अष्टानां दीर्घ : =शमादीनाम् इति अर्थ :।प्रणिशाम्यति।तमु काङ्क्षायाम् =ताम्यति।
75.ष्तिवु---क्लमु---चमां किति =एषामच : दीर्घ : स्यात् शिति। अचमीत्।
76.क्रम : परस्मैपदेषु =क्रमे : दीर्घ : स्यात् परस्मैपदे शिति। क्राम्यति।
77.इषु---गमि---यमां छ : =एषां छ : स्यात् शिति परे। इच्छति। गच्छति। यच्छति।
78.पा---घ्रा---ध्मा---स्था---म्ना---दाण्---दृशि---अर्ति---सर्ति---शद---सदां पिब---जिघ्र---धम---तिष्ठ---मन---यच्च---पश्य---ऋच्छ---धौ---शीय---सीदा : =पा आदीनां क्रमात् पिब---आदय : आदेशा : स्यु : शिति। सीदति।
79.ज्ञा---जनो : जा =अनयो : जा आदेश : स्यात् शिति। जायते।
80.प्वादीनां ह्रस्व : =शिति परे। पुनाति।
81.मीनाते : निगमे =शिति ह्रस्व :। प्रमिणन्ति व्रतानि। लोके प्रमीणन्ति।
82.मिदे : गुण : =मिदे : गुण : स्यात् इत् संज्ञक---शकारादौ। एश आदिशित्वाभावात् न अनेन गुण :। मिमिदे।
83.जुसि च =अच्---आदौ जुसि इक् अन्त अङ्गस्य गुण : स्यात्।अजागरु :। अच् आदौ किम् ? जागृयु :।
84.सार्वधातुक---आर्धधातुकयो : =अनयो : परयो : इक् अन्त अङ्गस्य गुण : स्यात्। अव---आदेश : ।
भवति। भवत :।
85.जाह्र : अविचिण्णल्ङित्सु =जागर्ते : गुण : स्यात् वि चिण्णल्ङिद्ब्य : अन्यस्मिन् वृद्धि---विषये प्रतिषेध---विषये च। वि चिण् णल्ङितेषाम् द्वन्द्वे नञ् समास :। वि =जागृवि :। चिण् =अजागारि। णल् =जजागार। ङित् =जागृत :। वृद्धिविषये यथा =ण्वुलि जागरक :। प्रत्षेधविषये यथा =
जजागरतु :।
86.पुक् अन्त लघु---उपधस्य च =पुगन्तस्य लघूपधस्य च अङ्गस्य इक : गुण : स्यात् सार्वधातुक---आर्धधातुकयो :। भविता।
87.न अभ्यस्तस्य अचि पिति सार्वधातुके =लघूपध गुण : न स्यात्। नेनिजानि। अनेनेक्। अनेनिक्ताम्। अनेनिजु :।
88.भू---स्रुवो : तिङि =न गुण : स्यात्। अभूताम्।
89.उत : वृद्धि : लुकि हलि =लुक् विषये उकारस्य वृद्धि : स्यात् पिति हलादौ सार्वधातुके। यौति युत : युवन्ति।युवाव। यविता। युयात् इह " उत : वृद्धि : “न् , भाष्ये पित्च ङित् न , ङित् च पित् न इति व्याख्यानात्। विशेष----विहितेन ङित्वेन पित्त्वस्य बाधात्। यूयात्। अयावीत्।
90.ऊर्णोते : विभाषा =वा वृद्धि : स्याथलादौ पिति सार्वधातुके। ऊर्णौति , ऊर्णोति।
91.गुण : अपृक्ते =ऊर्णोते :गुण : स्यात् अपृक्ते हलादौ पिति सार्वधातुके। वृद्धि---अपवाद :। और्णोत्। और्णो :। ऊर्णुयात्।
92.तृणाह इम् =तृह : श्नमि कृते इम् आगम : स्यात् हलादौ पिति। तृणोढि तृणुढ :।
93.ब्रुव् ईट् =ब्रुव : परस्य हलादे :पित : ईट् स्यात्। ब्रवीति।
94.यङ : वा =यङन्तात् परस्य हलादे : पित : सार्वधातुकस्य ईट् वा स्यात्। बोभवीति। बोभोति।
95.तुरुस्तुशम्यम : सार्वधातुके =तु---रु---स्तु---शमि---अम्---एभ्य : परस्य सार्वधातुकस्य हलादे :
तिङ : ईट् वा स्यात्। तु : सौत्र : धातु :। रवीति। हलादे : किम् ?रुवन्ति। तिङ : किम् ? शाम्यति। सार्वधातुके किम् ? आशिषि स्यात्। रुवीयात्। अरावीत्।
96.अस्ति---सिच : अपृक्ते =अभूत्। हल : किम् ?। ऐधिषि। ऐक्षिषि। अपृक्तस्य इति किम् ? ऐधिष्ट। अभूताम्।
97.बहुलं छन्दसि =सर्व मा इदम् आसीत् इति प्राप्ते गुण : ह्र्स्वस्य।
98.रुद : च पञ्चभ्य : =हलादे : पित :सार्वधातुकस्य अपृक्तस्य ईट् स्यात्। 98.अङ् गार्ग्य---गालवयो : =अरोदीत्।
100.अद : सर्वेषाम् =अद : परस्य अपृक्तसार्वधातुकस्य अट् आग म : स्यात् सर्वमतेन। आदत् आत्ताम् आदन्।
101.अत : दीर्घ : अयञि =अत् अन्तस्य अङ्गस्य दीर्घ : स्यात् अयञ् आदौ सार्वधातुके परे। भवामि। भवाव :। भवाम :।
102.सुपि च =यञ् आदौ परे अत : अङ्गस्य दीर्घ : स्यात्। रामाभ्याम्।
103.बहुवचने झलि एत् =झल्---आदौ बहुवचने सुपि परे अत : अङ्गस्य एकार : स्यात्। रमेभ्य : किम् ? रामाय। झलि किम् ? रामाणाम्। सुपि किम् ? पचध्वम्।
104.ओसि च =ओसि परे अत : अङ्गस्य ऐकार : स्यात्। रामयो :।
105.आङि च आप : =आङिओसि च परे आप् अन्तस्य एकार : स्यात्। रमया।
106.संबुद्धौ च =हे रमे हे रमे।
107.अम्बार्थ---नद्यो : ह्रस्व : =अम्बार्थानां नद्यन्तानां च ह्रस्व : स्यात् स्म्बुद्धौ। बहुश्रेयसि। शसि बहुश्रेयसीन्।
108.ह्रस्वस्य च गुण : =हरे।
109.जसि च =हरय :।
110.ऋत : ङि सर्वनामस्थानयो : =ङौ सर्वनामस्थाने च परे ऋत् अन्त अङ्गस्य गुण : स्यात्।}
111.घे : ङिति =घि संज्ञकस्य ङिति सुपि च गुण : स्यात्। हरये।
112.आट् नद्या : =नद्यन्तात् परेषां ङिताम् आट् आगम : स्यात्।
113.याट् आप : =आप : परस्य ङित् वचनस्य आट् आगम : स्यात्। वृद्धि : एचि। रमायै।
114.सर्वनाम्न स्यात् ह्रस्व : च =आप् अन्तात् सर्वनाम्न---परस्य ङित : स्यात् आप: च ह्रस्व : याट : अपवाद :। सर्वस्यै सर्वस्या :।
115.विभाषा द्वितीया---तृतीयाभ्याम् =आभ्यां ङित : यै or आ =द्वितीयस्यै। द्वितीयाभ्याम्।
116.ङे : आम् नद्याम्नीभ्य : =अति लक्ष्मी :। बहुश्रेयस्याम्।
117.इत् उद्भ्याम् =मत्याम्। मतौ।
118.औद : च घे :=
119.आङ नाऽस्त्रियाम् =घे परस्य आङ :ना स्यात् अस्त्रियाम्। हरिणा। अस्त्रियां किम् ? मत्या।
Subscribe to: Post Comments (Atom)


c: text/html

text:
सूत्रम्
कत्त्र्यादिभ्यो ढकञ्॥ ४।२।९४
काशिका-वृत्तिः
कत्र्यादिभ्यो ढकञ् ४।२।९५
कत्रि इत्येवम् आदिभ्यो ढकञ् प्रत्ययो भवति। कात्रेयकः। औम्भेयकः। कत्रि। उम्भि। पुष्कर। मोदन। कुम्भी। कुण्डिन। नगर। वञ्जी। भक्ति। माहिष्मती। चर्मण्वती। ग्राम। उख्या। कुड्याया यलोपश्च। कत्र्यादिः।
न्यासः
कत्त्र्यादिभ्यो ढकञ्। , ४।२।९४
कत्त्र्यादिषु यद्()वृद्धं पठ()ते ततश्छे प्राप्ते शेषेभ्यस्त्वणीति योगोऽयमारभ्यते। कत्त्रिशब्दश्च तत्पुरुषः-- कुत्सितास्त्रयः, "कोः कत्" ६।३।१००
इतियोगविभागात् कद्भावः। अत एव निपातनाद्बहुव्रीहिर्वा-- कुत्सितास्त्रयो यस्याः कत्त्रिः। "कुड()आया यलोपश्च" इति। कुडज्ञाशब्दाड् ढञ् भवति यलोपश्च --कौडेयकः।
ये तु "कुल्याया यलोपश्च" इति पठन्ति तेषां कौलेयकः॥
बाल-मनोरमा
कत्र्यादिभ्यो ढकञ् १२९६, ४।२।९४
कत्र्यादिभ्यो। कत्रय इति। "कुगतिप्रादयः" इति कुशब्दस्य समासः। "त्रौ चे"ति कोः कदादेशः। कात्रेयक इति। ढकञ्, ञकारस्य एयादेशः। "लोपो व्यो"रिति यलोपः। अनुवृत्तेरिति। स्वरितत्वादिति भावः। तथाच ग्रामशब्दाड्ढकञपि लभ्यते इत्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
कत्त्र्यादिभ्यो ढकच् १०३९, ४।२।९४
कुत्सितास्त्रय इति। इह बहुव्रीहिरपि सुवचः। इहैव निपातनात्कोः कद्भावः। "कद्भावे त्रावुपसङ्ख्यान"मिति तु प्रत्याख्येयम्।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सूत्रम्
रक्षोयातूनां हननी॥ ४।४।१२०
काशिका-वृत्तिः
रक्षोयातूनां हननी ४।४।१२१
निर्देशादेव समर्थविभक्तिः। रक्षःशब्दाद् यातुशब्दाच् च षष्ठीसमर्थाद् हननी इत्येतस्मिन्नर्थे यत् प्रत्ययो भवति। हन्यते ऽन्या इति हननी। या वां मित्रावरुणौ रक्षस्या तनू यातव्या। रक्षसां हननी। यातूनां हननी। बहुवचनं स्तुतिवैशिष्ट्यज्ञापनार्थम्। बहुनां रक्षसां हननेन तनूः स्तूयते।
न्यासः
रक्षोयातूनां हननी। , ४।४।१२०
"निर्देशादेव समर्थविभक्तिः" (इति)। सा पुनः षष्ठी "कर्त्तुकर्मणोः कृति" २।३।६५
इति कर्मणि द्रष्टव्या। योग्यतामात्रे विवक्षिते हन्यतेऽनयेति हननी, करणे ल्युट्, "टिड्ढाणञ्()" ४।१।१५
इति ङीप्। ननु च रक्षीयातुशब्दयोर्द्वित्वाद्()द्विवचनेन भवितव्यम्, तत्कथमिदमुक्तम्?
वचनसामथ्र्यात् सम्भावनमेव स्तुतिरिति दर्शयितुमाह---"बहुवचनम्" इत्यादि। योगश्चायं "तस्येदम्" ४।३।१२०
इत्यणि प्राप्ते वेदितव्यः॥


text:
सूत्रम्
उदङ्कोऽनुदके॥ ३।३।१२३
काशिका-वृत्तिः
उदङ्को ऽनुदके ३।३।१२३
उदङ्क इति निपात्यते अनुदकविषयश्चेद् धात्वर्थो भवति। उत्पूर्वादञ्चतेः घञ् निपात्यते। ननु च हलश्च ३।३।१२१
। इति सिद्ध एव घञ्?
उदके प्रतिषेधार्थम् इदं वचनम्। तैलोदङ्कः। अनुदके इति किम्?
उदकोदञ्चनः। घः कस्मान् न प्रत्युदाह्रियते?
विशेषाभावात्। घञ्यपि थाथादिस्वरेन अन्तोदात्त एव।
न्यासः
उदङ्कोऽनुदके। , ३।३।१२३
"ननु च" इत्यादि चोद्यम्। "उदकप्रतिषेधार्थं वचनम्िति परिहारः। यद्येतन्नारभ्येत तदोदकेऽपि पूर्वेण स्यादित्यर्थः। "तैलोदङ्कः"इति। षष्ठीसमासः। षष्ठी पुनः कर्मणि कृद्योगलक्षणा।
"उदकोञ्चनः" इति। करमे ल्युट्। "घः कस्मात्" इत्यादि। एवं मन्यते-- "पुंसि संज्ञायाम्" ३।३।११८
इत्यादिना घे प्राप्ते घञ् विहितः, ततश्च तेन मुक्ते विषये घनैव युक्तं भवितुमिति। "विशेषाभावात्" इति। न ह्रत्राञ्चतेर्घञि घे वा सति विशेषोऽस्ति। तत्र यद्युदकेऽपि घः स्यादनुकप्रतिषेधेनार्थो न स्यादित्यभिप्रायः। ननु च घे सति प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्त उदङ्कशब्दो भवति, घञढि सति ञित्स्वरेणाद्युदात्तः स्यात्, तत् किमुच्यते विशेषाभावादित्यत आह-- "घञ्यपि" इत्यादि। "थाथादिस्वरेण" इति। थाथघञ्क्ताजबित्रकाणाम्" ६।२।१४३
इत्येतद्विहितेन॥
तत्त्व-बोधिनी
उदङ्कोऽनुदके १५७६, ३।३।१२३
उदङ्को। "हलश्चे"त्येव सिद्दे उदकप्रतिषेदार्थमिदम्। उदकोदञ्चन इति। "पुंसि संज्ञाया"मिति घे प्राप्ते घञ्विहितः। उदके तु घञि प्रतिषिद्धे घ एव स्यान्न तु ल्युडिति चेन्मैवम्। प्रतिषेधसामथ्र्याद्धस्याऽप्यप्रवृत्तेः। नहि इह घे घञि वा रूपे विशेषोऽस्ति। नच स्वरे विशेषः, घे सति कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणाऽन्तोदात्तता, घञ्यपि थाथादिस्वरेण तथैवेति।


text:
॥ श्रीगणेशबाह्यपूजा ॥
श्री गणेशाय नमः ॥
ऐल उवाच ॥
बाह्यपूजां वद विभो! गृत्समदप्रकीर्तिताम् ।
येन मार्गेण विघ्नेशं भजिष्यसि निरन्तरम् ॥ १॥
गार्ग्य उवाच ॥
आदौ च मानसीं पूजां कृत्वा गृत्समदो मुनिः ।
बाह्यां चकार विधिवत्तां शृणुष्व सुखप्रदाम् ॥ २॥
हृदि ध्यात्त्वा गणेशानं परिवारादिसंयुतम् ।
नासिकारन्ध्रमार्गेण तं बाह्यांग चकार ह ॥ ३॥
आदौ वैदिकमन्त्रं स गणानां त्वेति सम्पठन् ।
पश्चाच्छ्लोक समुच्चार्य पूजयामास विघ्नपम् ॥ ४॥
गृत्समद उवाच ॥
चतुर्बाहुं त्रिनेत्रं च गजास्यं रक्त वर्णकम् ।
पाशांकुशादि-संयुक्तं मायायुक्त प्रचिन्तयेत् ॥ ५॥
आगच्छ ब्रह्मणां नाथ सुरा-ऽसुर-वरार्चित ।
सिद्धि-बुद्ध्यादि-संयुक्त! भक्तिग्रहणलालस!॥ ६॥
कृतार्थोऽहं कृतार्थोऽहं तवागमनतः प्रभो ।
विघ्नेशाऽनुगृहीतोऽहं सफलो मे भवोऽभवत् ॥ ७॥
रत्नसिंहासनं स्वामिन् गृहाण गणनायक ।
तत्रोपविश्य विघ्नेश रक्ष भक्तान् विशेषतः ॥ ८॥
सुवासिताभिरद्भिश्च पादप्रक्षालनं प्रभो!।
शीतोष्णाम्भः करोमि ते गृहाण पाद्यमुत्तमम् ॥ ९॥
सर्वतीर्थाहृतं तोयं सुवासितं सुवस्तुभिः ।
आचमनं च तेनैव कुरूष्व गणनायक ॥ १०॥
रत्न-प्रवाल-मुक्ताद्यैरनर्ध्यैः संस्कृतं प्रभो ।
अर्ध्यं गृहाण हेरम्ब द्विरदानन तोषकम् ॥ ११॥
दधि-मधु-घृतैर्युक्तं मधुपर्कं गजानन ।
गृहाण भावसंयुक्तं मया दत्तं नमोऽस्तु ते ॥ १२॥
पाद्ये च मधुपर्के च स्नाने वस्त्रोपधारणे ।
उपवीते भोजनान्ते पुनराचमनं कुरू ॥ १३॥
चम्पकाद्यैर्गणाध्यक्ष वासितं तैलमुत्तमम् ।
अभ्यंगं कुरू सर्वेश! लम्बोदर! नमोऽस्तु ते ॥ १४॥
यक्ष-कर्दमकाद्यैश्च विघ्नेश भक्तवत्सल!।
उद्वर्तनं कुरुष्व त्वं मया दत्तैर्महाप्रभो ॥ १५॥
नानातीर्थजलैर्ढुण्ढे! सुखोष्णभावरूपकैः ।
कमण्डलूद्भवैः स्नानं कुरू ढुण्ढे समर्पितैः ॥ १६॥
कामधेनु समद्भूतं पयः परमपावनम् ।
तेन स्नानं कुरुष्व त्वं हेरंब परमार्थवित् ॥ १७॥
पंचामृतानां मध्ये तु जलैः स्नानं पुनः पुनः ।
कुरु त्वं सर्वतीर्थेभ्यो गंगादिभ्यः समाहृतैः ॥ १८॥
दधि धेनुपयोद्भूतं मलापहरणं परम् ।
गृहाण स्नानकार्यार्थं विनायक दयानिधे ॥ १९॥
धेनुदुग्धोद्भवं ढुण्ढे घृतं सन्तोषकारकम् ।
महामलापघातार्थं तेन स्नानं कुरू प्रभो ॥ २०॥
सारघं सस्कृतं पूर्णं मधु मधुरसोद्भवम् ।
गृहाण स्नानकार्यार्थं विनायक नमोऽस्तु ते ॥ २१॥
इक्षुदण्डसमुद्भूतां शर्करां मलनाशिनीम् ।
गृहाण गणनाथ त्वं तया स्नानं समाचर ॥ २२॥
यक्षकर्दमकाद्यैश्च स्नानं कुरू गणेश्वर ।
अन्त्यं मलहरं शुद्धं सर्वसौगन्ध्यकारकम् ॥ २३॥
ततो गन्धाक्षतादींश्च दूर्वांकुरान् गजानन ।
समर्पयामि स्वल्पांस्त्वं गृहाण परमेश्वर ॥ २४॥
ब्रह्मणस्पत्यसूक्तैश्च ह्येकविंशतिवारकैः ।
अभिषेकं करोमि ते गृहाण द्विरदानन ॥ २५॥
तत आचमनं देव सुवासितजलेन च ।
कुरुष्व गणनाथ त्वं सर्वतीर्थभवेन वै ॥ २६॥
वस्त्रयुग्मं गृहाण त्वमनर्घ्यं रक्तवर्णकम् ।
लोकलज्जाहरं चैव विघ्ननाथ नमोऽस्तु ते ॥ २७॥
उत्तरीयं सुचित्रं वै नभस्तारांकितं यथा ।
गृहाण सर्वसिद्धीश मया दत्तं सुभक्तितः ॥ २८॥
उपवीतं गणाध्यक्ष गृहाण च ततः परम् ।
त्रैगुण्यमयरूपं तु प्रणवग्रन्थिबन्धनम् ॥ २९॥
ततः सिन्दूरकं देव गृहाण गणनायक ।
अंगलेपनभावार्थं सदानन्दविवर्धनम् ॥ ३०॥
नानाभूषणकानि त्वमंगेषु विविधेषु च ।
भासुरस्वर्णरत्नैश्च निर्मितानि गृहाण भो ॥ ३१॥
अष्टगन्ध-समायुक्तं गन्धं रक्तं गजानन ।
द्वादशांगेषु ते ढुण्ढे लेपयामि सुचित्रवत् ॥ ३२॥
रक्तचन्दनसंयुक्तानथ वा कुंकुमैर्युतान् ।
अक्षतान् विघ्नराज त्वं गृहाण भालमण्डले ॥ ३३॥
चम्पकादि-सुवृक्षेभ्यः सम्भूतानि गजानन ।
पुष्पाणि शमी-मन्दार-दूर्वादीनि गृहाण च ॥ ३४॥
दशांग गुग्गुलं धूपं सर्वसौरभकारकम् ।
गृहाण त्वं मया दत्तं विनायक महोदर ॥ ३५॥
नानाजातिभवं दीप गृहाण गणनायक ।
अज्ञानमलजं दोषं हरन्तं ज्योतिरूपकम् ॥ ३६॥
चतुर्विधान्नसम्पन्नं मधुरं लड्डुकादिकम् ।
नैवेद्यं ते मया दत्त भोजनं कुरू विघ्नप ॥ ३७॥
सुवासितं गृहाणेदं जलं तीर्थ समाहृतम् ।
भुक्तिमध्ये च पानार्थं देवदेवेश ते नमः ॥ ३८॥
भोजनान्ते करोद्वर्तं यक्षकर्दमकेन च ।
कुरुष्व त्वं गणाध्यक्ष पिब तोयं सुवासितम् ॥ ३९॥
दाडिमं खर्जुरं द्राक्षां रम्भादीनि फलानि वै ।
गृहाण देवदेवेश नानामधुरकाणि तु ॥ ४०॥
अष्टांग देव ताम्बूलं गृहाण मुखवासनम् ।
असकृद्विघ्नराज त्वं मया दत्तं विशेषतः ॥ ४१॥
दक्षिणां कांचनाद्यां तु नानाधातुसमुद्भवाम् ।
रत्नाद्यैः संयुतां ढुंढे गृहाण सकलप्रिय ॥ ४२॥
राजोपचारकाद्यानि गृहाण गणनायक ।
दानानि तु विचित्राणि मया दत्तानि विघ्नप ॥ ४३॥
तत आभरणं तेऽहमर्पयामि विधानतः ।
विविधैरूपचारैश्च तेन तुष्टो भव प्रभो ॥ ४४॥
ततो दूर्वांकुरान् ढुंढे एकविंशतिसंख्यकान् ।
गृहाण कार्यसिद्ध्यर्थं भक्तवात्सल्यकारणात् ॥ ४५॥
नानादीपसमायुक्तं नीराजनं गजानन ।
गृहाण भावसंयुक्तं सर्वाज्ञानादिनाशन ॥ ४६॥
गणानां त्वेति मन्त्रस्य जपं साहस्रकं परम् ।
गृहाण गणनाथ त्वं सर्वसिद्धिप्रदो भव ॥ ४७॥
आर्तिक्यं च सुकर्पूरं नानादीपमयं प्रभो ।
गृहाण ज्योतिषां नाथ तथा नीराजयाम्यहम् ॥ ४८॥
पादयोस्ते तु चत्वारि नाभौ द्वे वदने प्रभो ।
एकं तु सप्तवारं वै सर्वांगेषु निरंजनम् ॥ ४९॥
चतुर्वेदभवैर्मन्त्रैर्गाणपत्यैर्गजानन ।
मन्त्रितानि गृहाण त्वं पुष्पपत्राणि विघ्नप ॥ ५०॥
पंचप्रकारकैः स्तोत्रैर्गाणपत्यैर्गणाधिप ।
स्तौमि त्वां तेन सन्तुष्टो भव भक्तिप्रदायक ॥ ५१॥
एकविंशतिसंख्यं वा त्रिसंख्यं वा गजानन ।
प्रादक्षिण्यं गृहाण त्वं ब्रह्मन् ब्रह्मेशभावन ॥ ५२॥
साष्टांगा प्रणतिं नाथ एकविंशतिसम्मिताम् ।
हेरम्ब सर्वपूज्य त्वं गृहाण तु मया कृताम् ॥ ५३॥
न्यूनातिरिक्तभावार्थं किंचिद् दुर्वांकुरान् प्रभो ।
समर्पयामि तेन त्वं सांगां पूजां कुरूष्व ताम् ॥ ५४॥
त्वया दत्तं स्वहस्तेन निर्माल्यं चिन्तयाम्यहम् ।
शिखायां धारयाम्येव सदा सर्वप्रदं च तत् ॥ ५५॥
अपराधानसंख्यातान् क्षमस्व गणनायक ।
भक्तं कुरु च मां ढुंढे तव पादप्रियं सदा ॥ ५६॥
त्वं माता त्वं पिता मे वै सुहृत्सम्बन्धिकादयः ।
त्वमेव कुलदेवश्च सर्वं त्वं मे न संशयः ॥ ५७॥
जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्तिभिर्देह-वांग्मनसैः कृतम् ।
सांसर्गिकेण यत्कर्म गणेशाय समर्पये ॥ ५८॥
ब्राह्यं नानाविधं पापं महोग्रं तल्लयं व्रजेत् ।
गणेशपादतीर्थस्य मस्तके धारणात् किल ॥ ५९॥
पादोदकं गणेशस्य पीतं मर्त्येण तत्क्षणात् ।
सर्वांतर्गतजं पापं नश्यति गणनातिगम् ॥ ६०॥
गणेशूच्छिष्टगन्धं वै द्वादशांगेषु चर्चयेत् ।
गणेशतुल्यरूपः स दर्शनात् सर्वपापहा ॥ ६१॥
यदि गणेशपूजादौ गन्धभस्मादिकं चरेत् ।
अथवोच्छिष्टगन्धं तु नो चेत्तत्र विधिं चरेत् ॥ ६२॥
द्वादशांगेषु विघ्नेशं नाममन्त्रेण चाऽर्चयेत् ।
तेन सोऽपि गणेशेन समो भवति भूतले ॥ ६३॥
आदौ गणेश्वरं मूर्ध्नि ललाटे विघ्ननायकम् ।
दक्षिणे कर्णमूले तु वक्रतुण्डं समर्चयेत् ॥ ६४॥
वामे कर्णस्य मूले वै चैकदन्तं समर्चयेत् ।
कण्ठे लम्बोदरं देवं हृदि चिन्तामणिं तथा ॥ ६५॥
बाहौ दक्षिणके चैव हेरंबं वामबाहुके ।
विकटं नाभिदेशे तु विघ्ननाथं समर्चयेत् ॥ ६६॥
कुक्षौ दक्षिणगायां तु मयूरेशं समर्चयेत् ।
वामकुक्षौ गजास्यं वै पृष्ठे स्वानन्दवासिनम् ॥ ६७॥
सर्वांगलेपनं शस्तं चित्रितं चाऽष्टगन्धकैः ।
गाणेशानां विशेषेण सर्वभद्रस्य कारणात् ॥ ६८॥
ततोच्छिष्टं तु नैवेद्यं गणेशस्य भुनज्म्यहम् ।
भुक्ति-मुक्तिप्रदं पूर्णं नानापापनिकृन्तनम् ॥ ६९॥
गणेशस्मरणेनैव करोमि कालखण्डनम् ।
गाणपत्यैश्च संवासः सदाऽस्तु मे गजानन ॥ ७०॥
गार्ग्य उवाच ॥
एवं गृत्समदश्चैव चकार बाह्यपूजनम् ।
त्रिकालेषु महायोगी सदा भक्तिसमन्वितः ॥ ७१॥
तथा कुरु महीपाल गाणपत्यो भविष्यसि ।
तथा गृत्समदः साक्षात्तथा त्वमपि निश्चितम् ॥ ७२॥
इति श्रीमदान्त्ये मुद्गलपुराणे गणेशबाह्यपूजा समाप्ता ॥
proofread by Karthik Chandan.P (kardan5380@yahoo.com)
and Amith K Nagaraj (amithkn@rediffmail.com)
BACK TO TOP
% Text title : gaNeshabAhyapUjA
% File name : gaNeshabAhyapUjA.itx
% itxtitle : gaNeshabAhyapUjA
% engtitle : gaNeshabAhyapUjA
% Category : pUjA, ganesha
% Location : doc_ganesha
% Sublocation : ganesha
% Author : Traditional
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : http://www.webdunia.com
% Proofread by : Karthik Chandan.P : Amith K Nagaraj(amithkn at rediffmail.com)
% Description-comments : mudgalapurANa
% Latest update : March 9, 2004
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
बान्धवा: भवतां सर्वेषां पुरत: अग्रिम मासेषु जायमानानां आवासीयवर्गाणां विवरणं प्रस्तोमि । एतेषां वर्गाणां लाभ: ये अपि स्वीकर्तुम् इच्छन्ति ते सर्वे तत्तद् स्थानेषु समयेन गत्वा लाभं स्वीकर्तुं शक्नुवन्ति ।
उक्तेषु स्थानेषु वर्गप्रारम्भात् एकदिनपूर्वमेव यदि प्राप्नुम: चेत् विशिष्टलाभाय किन्तु यदि केनचित् अपि कारणेन विलम्ब: अभवत् अथ च वर्गस्य एकं द्वयं वा दिनं समाप्तं चेदपि वर्गे अवश्यं गच्छन्तु । दिनसमाप्ते सत्यपि भवतां प्रवेश: भविष्यति एव ।
अधिकं ज्ञातुं संस्कृतभारत्या: दूरभाषसंख्याया: उपरि भाष कुर्वन्तु । 011-23517689
धन्यवादा:


text:
ब्रह्माण्डपुराणम्/पूर्वभागः/अध्यायः ३५
सूत उवाच ।।
देवमित्रश्च शाकल्यो महात्मा द्विजपुंगवः ।।
चकार संहिताः पंच बुद्धिमान्वेदवित्तमः ।। ३५.१ ।।
पंच तस्याभवञ्छिष्या मुद्गलो गोखलस्तथा ।।
खलीयान्सुतपा वत्सः शैशिरेयश्च पंचमः ।। ३५.२ ।।
प्रोवाच संहितास्तिस्रः शाको वैणो रथीतरः ।।
निरुक्तं च पुनश्चक्रे चतुर्थं द्विजसत्तमः ।। ३५.३ ।।
तस्य शिष्यास्तु चत्वारः पैलश्चेक्षलकस्तथा ।।
धीमाञ्छ तबलाकश्च गजश्चैव द्विजोत्तमाः ।। ३५.४ ।।
बाष्कलिस्तु भरद्वाजस्तिस्रः प्रोवाच संहिताः ।।
त्रयस्तस्याभवञ्च्छिष्या महात्मानो गुणान्विताः ।। ३५.५ ।।
धीमांश्च त्वापनापश्च पान्नगारिश्च बुद्धिमान् ।।
तृतीयश्चार्जवस्ते च तपसा शंसितव्रताः ।। ३५.६ ।।
वीतरागा महातेजाः संहिताज्ञानपारगाः ।।
इत्येते बहूवृचाः प्रोक्ताः संहिता यैः प्रवर्तिताः ।। ३५.७ ।।
वैशंपायनशिष्योऽसौ यजुर्वेदमकल्पयत् ।।
षडशीतिस्तु तेनोक्ताः संहिता यजुषां शुभाः ।। ३५.८ ।।
शिष्येभ्यः प्रददौ ताश्च जगूहुस्ते विधानतः ।।
एकस्तत्र परित्यक्तो या५वल्क्यो महातपाः ।। ३५.९ ।।
षडशीतिस्तथा शिष्याः संहितानां विकल्पकाः ।।
सर्वेषामेव तेषां वै त्रिधा भेदाः प्रकीर्त्तिताः ।। ३५.१० ।।
त्रिधा भेदास्तु ते वेदभेदेऽस्मिन्नवमे शुभे ।।
उदीच्या मध्यदेश्याश्च प्राच्यश्चैव पृथग्विधाः ।। ३५.११ ।।
श्यामायनिरुदीच्यानां प्रधानः संबभूव ह ।।
मध्यदेशप्रतिष्ठाता चासुरिः प्रथमः स्मृतः ।। ३५.१२ ।।
आलंबिरादिः प्राच्यानां त्रयोदेश्यादयस्तु ते ।।
इत्येते चरकाः प्रोक्ताः संहिता वादिनो द्विजाः ।। ३५.१३ ।।
ऋषय ऊचुः ।।
चरकाध्वर्यवः केन कारणं ब्रूहि तत्त्वतः ।।
किं चीर्णं कस्य वा हेतोश्चरकत्वं हि भेजिरे ।। ३५.१४ ।।
सूत उवाच ।।
कार्यमासीदृषीणां च किंचिद्ब्राह्मणसत्तमाः ।।
मेरुपृष्ठं समासाद्य तैस्तदा त्विति मंत्रितम् ।। ३५.१५ ।।
यो वात्र सप्तरात्रेण नागच्छेद्द्विजसत्तमः ।।
स कुर्याद्ब्रह्महत्यां वै समयो नः प्रकीर्तितः ।। ३५.१६ ।।
ततस्ते सगणाः सर्वे वैशंपायनवर्जिताः ।।
प्रययुः सप्तरात्रेण यत्र संधिः कृतोऽभवत् ।। ३५.१७ ।।
ब्रह्मणानां तु वचनाद्ब्रह्महत्यां चकार सः ।।
शिष्यानथ समानीय स वैशंपायनोऽब्रवीत् ।। ३५.१८ ।।
ब्रह्महत्यां चरध्वं वै मत्कृते द्विजसत्तमाः ।।
सर्वे यूयं समागम्य ब्रूत कामं हितं वचः ।। ३५.१९ ।।
याज्ञवल्क्य उवाच ।।
अहमेकश्चरिष्यामि तिष्ठंतु मुनयस्त्विमे ।।
बलेनोत्थापयिष्यामि तपसा स्वेन भावितः ।। ३५.२० ।।
एव मुक्तस्ततः क्रुद्धो या५वल्क्यम थात्यजत् ।।
उवाच यत्त्वयाऽधीतं सर्वं प्रत्यर्पयस्व मे ।। ३५.२१ ।।
एवमुक्तः सरूपाणि यजूंषि गुरवे ददौ ।।
रुधिरेण तथाक्तानि च्छर्दित्वा ब्रह्मवित्तमाः ।। ३५.२२ ।।
ततः स ध्यानमास्थाय सर्यमाराधयद्द्विजः ।।
सूर्ये ब्रह्म यदुत्पन्नं तं गत्वा प्रतितिष्ठति ।। ३५.२३ ।।
ततो यानि गतान्यूर्ध्वं यजूष्यादित्यमडलम् ।।
तानि तस्मै ददौ तुष्टः सूर्यो वै ब्रह्मरातये ।। ३५.२४ ।।
अश्वरूपाय मार्त्तंडो याज्ञवक्ल्याय धीमते ।।
यजूंष्यधीयते तानि ब्राह्मणा येन केनचित् ।। ३५.२५ ।।
अश्वरूपाय दत्तानि ततस्ते वाजिनोऽमवन् ।।
ब्रह्महत्या तु यैश्चीर्णा चरणाच्चरकाः स्मृताः ।। ३५.२६ ।।
वैशंपायनशिष्यास्ते चरकाः समुदाहृताः ।।
इत्येते चरकाः प्रोक्ता वाजिनस्तु निबोधत ।। ३५.२७ ।।
या५वल्क्यस्य शिष्यास्ते कण्वो बौधेय एव च ।।
मध्यंदिनस्तु सापत्यो वैधेयश्चाद्धबौद्धकौ ।। ३५.२८ ।।
तापनीयश्च वत्साश्च तथा जाबालकेवलौ ।।
आवटी च तथा पुंड्रो वैणोयः सपराशरः ।। ३५.२९ ।।
इत्येते वाजिनः प्रोक्ता दशपंच च सत्तमाः ।।
शतमेकाधिकं ज्ञेयं यजुषां ये विकल्पकाः ।। ३५.३० ।।
पुत्रमध्यापयामास सुमंतुमथ जैमिनिः ।।
सुमंतुश्चापि सुत्वानं पुत्रमध्यापयत्पुनः ।। ३५.३१ ।।
सुकर्माणं ततः सुन्वान्पुत्रमध्यापयत्पुनः ।।
स सहस्रमधीत्याशु सुकर्माप्यथ संहिताः ।। ३५.३२ ।।
प्रोवाचाथ सहस्रस्य सुकर्मा सूर्यवर्चसः ।।
अनध्यायेष्वधीयानांस्तञ्जघान शतक्रतुः ।। ३५.३३ ।।
प्रायोपवेशमकरोत्ततोऽसौ शिष्यकारमात् ।।
क्रुद्धं दृष्ट्वा ततः शक्रोवरं सोऽथ पुनर्ददौ ।। ३५.३४ ।।
भविष्यतो महावीर्यौ शिष्यौ तेऽतुलवर्चसौ ।।
अधीयातां महाप्राज्ञौ सहस्रं संहिता उभौ ।। ३५.३५ ।।
एते सुरा महाभागाः संक्रुद्धा द्विजसत्तम ।।
इत्युक्त्वा वासवः श्रीमान्सुकर्माणं यशस्विनम् ।। ३५.३६ ।।
शांतक्रोधं द्विजं दृष्ट्वा क्षिप्रमंतर धात्प्रभुः ।।
तस्य शिष्योऽभवद्धीमान् पौष्यञ्जिर्द्विजसत्तमाः ।। ३५.३७ ।।
हिरण्यनाभः कौशल्यो द्वितीयोऽभून्नराधिपः ।।
अध्यापयत पौष्याञ्जिः सहस्रार्द्धं तुसंहिताः ।। ३५.३८ ।।
ते नाम्नोदीच्यसामानः शिष्याः पौष्यंजिनः शुभाः ।।
सत्त्वानि पंच कौशिल्यः संहिताना मधीतवान् ।। ३५.३९ ।।
शिष्या हिरण्यनाभस्य स्मृतास्तु प्राच्यसामगाः ।।
लौगाक्षिः कुशुमिश्चैव कुशीदिर्लांगलिस्तथा ।।
पौष्यंजि शिष्याश्चत्वारस्तेषां भेदान्निबोधत ।। ३५.४० ।।
नाडायनीयः सहतंडिपुत्रस्तस्मादनोवैननामा सुविद्वान् ।।
सकोतिपुत्रः सुसहाः सुनामा चैतान्भेदान्वित्तलौगाक्षिणस्तु ।। ३५.४१ ।।
त्रयस्तु कुशुमेः शिष्या औरसः स पराशरः ।। ३५.४२ ।।
नाभिर्वित्तस्तु तेजस्वी त्रिविधा कौशुमाः स्मृताः ।।
शौरिषुः शृंगिपुत्रश्च द्वावेतौ तु चिरव्रतौ ।। ३५.४३ ।।
राणायनीयिः सौमित्रिः सामवेदविशारदौ ।।
प्रोवाच संहितास्ति स्रः श्रृंगिपुत्रौ महात्पाः ।। ३५.४४ ।।
वैनः प्राजीनयोगश्च सुरालश्च द्विजौत्तमः ।।
प्रोवाच संहिताः षट्तु पाराशर्यस्तु कौथुमः ।। ३५.४५ ।।
आसुरायणवैशाख्यौ वेदवृद्धपरायणौ ।।
प्राचीनयोगपुत्रश्च बुद्धिमांश्च पतंजलिः ।। ३५.४६ ।।
कौथुमस्य तु भेदाश्च पाराशर्यस्य पट् समृताः ।।
लांगलः शालिहोत्रश्च षडुवाचाथ संहिताः ।। ३५.४७ ।।
हालिनिर्ज्यामहानिश्च जैमिनिर्लोमगायनिः ।।
कंडुश्च कोहलश्चैव षडे ते लांगलाः स्मृताः ।। ३५.४८ ।।
एते लांगलिनः शिष्याः संहिता यैः प्रवर्त्तिताः ।।
एको हिरण्यनाभस्य कृतः शिष्यो नृपात्मजः ।। ३५.४९ ।।
सोऽकरोत्तु चतुर्विशसंहिता द्विपदां वरः ।।
प्रोवाच चैव शिष्येभ्यो येभ्यस्ताश्च निबोधत ।। ३५.५० ।।
राडिश्च राडवीयश्च पञ्जमौ वाहनस्तथा ।।
तलको माण्डुकश्चैव कालिको राजिकंस्तथा ।। ३५.५१ ।।
गौतमश्चाजबस्तश्च सोमराजायनस्ततः ।।
पुष्टिश्च परिकृष्टश्च उलूखलक एव च ।। ३५.५२ ।।
यवीयसस्तु वै शालीरंगुलीयश्च कौशिकः ।।
शालिमंजरिपाकश्च शधीयः कानिनिश्च यः ।। ३५.५३ ।।
पाराशर्यस्तु धर्मात्मा इति क्रांतास्तु सामगाः ।।
सामगानां तु सर्वेषां श्रेष्ठौ द्वौ परिकीर्त्तितौ ।। ३५.५४ ।।
पौष्यंजिश्च कृतश्चैव संहितानां विकल्पकौ ।।
अथर्वाणं द्विधा कृत्वा सुमंतुरददाद्द्विजाः ।। ३५.५५ ।।
कबंधाय पुनः कृष्णं स च विद्वान्यथाश्रुतम् ।।
कबंधस्तु द्विधा कृत्वा पथ्यायैकं पुनर्ददौ ।। ३५.५६ ।।
द्वितीयं देवदर्शायस चतुर्धाकरोत्प्रभुः ।।
मोदो ब्रह्मबलश्चैव पिप्पलादस्तथैव च ।। ३५.५७ ।।
शौल्कायनिश्च धर्मज्ञश्चतुर्थस्तपसि स्थितः ।।
देवदर्शस्य चत्वारः शिष्या ह्येते दृढव्रताः ।। ३५.५८ ।।
पुनश्च त्रिविधं विद्धि पथ्यानां भेदमुत्तमम् ।।
जाजलिः कुमुदादिश्च तृतीयः शौनकः स्मृतः ।। ३५.५९ ।।
शौनकस्तु द्विधा कृत्वा ददावेकांतु बभ्रवे ।।
द्द्वितीयां संहितां धीमान्सैंधवायनसंज्ञि ते ।। ३५.६० ।।
सैंधवो मुञ्जकेश्यश्च भिन्नामाधाद्द्विधा पुनः ।।
नक्षत्रकल्पो वैतानस्तृतीयः संहिताविधिः ।। ३५.६१ ।।
चतुर्थोंऽगिरसः कल्पः शांतिकल्पश्च पंचमः ।।
श्रेष्ठास्त्वथर्वणामेते संहितानां विकल्पकाः ।। ३५.६२ ।।
खड्गः कृत्वा मया युक्तं पुराणमृषिसत्तमाः ।।
आत्रेयः सुमतिर्धीमान्काश्यपो ह्यकृतव्रणः ।। ३५.६३ ।।
भारद्वाजोऽग्निवर्चाश्च वासिष्ठा मित्रयुश्च यः ।।
सावर्णिः सोमदत्तिश्च सुशर्मा शांशपायनः ।। ३५.६४ ।।
एते शिष्या मम प्रोक्ताः पुराणेषु धृतव्रताः ।।
त्रिभिस्तत्र कृतास्तिस्रः संहिताः पुनरेव हि ।। ३५.६५ ।।
काश्यपः संहिता कर्त्ता सावर्णिः शांशपायनः ।।
मामिका तु चतुर्थी स्याच्चतस्रो मूलसंहिताः ।। ३५.६६ ।।
सर्वास्ता हि चतुष्पादाः सर्वाश्चैकार्थवाचिकाः ।।
पाठांतरे वृथाभूता वेदशाखा यथा तथा ।। ३५.६७ ।।
चतुः साहस्रिकाः सर्वाः शांशपायनिकामृते ।।
लौमहर्षणिका मूला ततः काश्यपिका परा ।। ३५.६८ ।।
सावर्णिका तृतीयासावृजुवाक्यार्थमंडिता ।।
शांशपायनिका चान्या नोदनार्थविभूषिता ।। ३५.६९ ।।
सहस्राणि ऋचां चाष्टौ षट्शतानि तथैव च ।।
एताः पंचदशान्याश्च दशान्या दशभिस्तथा ।। ३५.७० ।।
सवालखिल्याः सप्तैताः ससुपर्णाः प्रकीर्त्तिताः ।।
अष्टौ सामसहस्राणि सामानि च चतुर्द्दश ।। ३५.७१ ।।
सारण्यकं सहोहं च एतद्गायंति सामगाः ।।
द्वादशैव सहस्राणि च्छंद आध्वर्यवं स्मृतम् ।। ३५.७२ ।।
यजुषां ब्राह्मणानां च तथा व्यासो व्यकल्पयत् ।।
सग्राम्यारण्यकं तस्मात्समंत्रकरणं तथा ।। ३५.७३ ।।
अतः परं कथानं तु पूर्वा इति विशेषणम् ।।
ग्राम्यारण्यं समंत्रं तदृग्ब्राह्मणयजुः स्मृतम् ।। ३५.७४ ।।
तथा हारिद्रवीर्याणां खिलान्युपखिलानितु ।।
तथैव तैत्तिरीयाणां परक्षुद्रा इति स्मृतम् ।। ३५.७५ ।।
द्वे सहस्रे शतन्यूने वेदे वाजसनेयके ।।
ऋग्गमः परिसंख्यातो ब्राह्मणं तु चतुर्गुणम् ।। ३५.७६ ।।
अष्टौ सहस्राणि शतानि वाष्टावशीतिरन्यान्यधिकानि वा च ।।
एतत्प्रमाणं यजुषामृचां च सशुक्रियं सखिलं याज्ञवल्क्यम् ।। ३५.७७ ।।
तथा चारणविद्यानां प्रमाणसहितं श्रृणु ।।
षट्सहस्रमृचामुक्तमृचः षड्विंशतिं पुनः ।। ३५.७८ ।।
एतावदधिकं तेषां यजुः कि मपि वक्ष्यते ।।
एकादशसहस्राणि ऋचश्चान्या दशोत्तराः ।। ३५.७९ ।।
ऋचां दशसहस्राणि ह्यशीतिस्त्रिंशदेव तु ।।
सहस्रमेकं मंत्राणामृचामुक्तं प्रमाणतः ।। ३५.८० ।।
एतावानृचि विस्तारो ह्यन्यच्चाथर्विकं बहु ।।
ऋचामथर्वणां पंचसहस्राणीति निश्चयः ।। ३५.८१ ।।
सहस्रमन्यद्विज्ञेयमृषि भिर्विशतिं विना ।।
एतदंगिरसां प्रोक्तं तेषामारण्यकं पुनः ।। ३५.८२ ।।
इति संख्या प्रसंख्याता शाखाभेदास्तथैव तु ।।
कर्तारशचैव शाखानां भेदहेतूंस्तथैव च ।। ३५.८३ ।।
सर्वमन्वंतरेष्वेवं शाखाभेदाः समाश्रिताः ।।
प्राजापत्या श्रुतिर्नित्या तद्विकल्पास्त्विमे स्मृताः ।। ३५.८४ ।।
अनित्यभावाद्देवानां मंत्रोत्पत्तिः पुनः पुनः ।।
द्वापरेषु पुनर्भेदाः श्रुतीनां परिकीर्त्तिताः ।। ३५.८५ ।।
एवं वेदं तदाप्यस्य भगवानृषिसत्तमः ।।
शिष्चेब्यश्च प्रदत्त्वा तु तपस्तप्तु वन गतः ।। ३५.८६ ।।
तस्य शिष्यप्रशिष्यैस्तु शाखाभेदास्त्विमे कृताः ।।
अंगानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।। ३५.८७ ।।
धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्याश्चेमाश्चतुर्दश ।।
आयुर्वेदो धनुर्वेदो गांधर्वश्चेति ते त्रयः ।। ३५.८८ ।।
अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्यष्टादशैव हि ।।
ज्ञेया ब्रह्मर्षयः पूर्वं तेभ्यो देवर्षयः पुनः ।। ३५.८९ ।।
राजर्षयः पुनस्तेभ्य ऋषिप्रकृतयस्त्रिधा ।।
काश्यपेषु वसिष्ठेषु तथा भृग्वंगिरोऽत्रिषु ।। ३५.९० ।।
पंचस्वेतेषु जायंते गोत्रेषु ब्रह्मवादिनः ।।
यस्मादृषंति ब्रह्माणं ततो ब्रह्मर्षयः स्मृताः ।। ३५.९१ ।।
धर्मस्याथ पुलस्त्यस्य क्रतोश्च पुलहस्य च ।।
प्रत्यूषस्य च देवस्य कश्यपस्य तथा पुनः ।। ३५.९२ ।।
देवर्षयः सुतास्तेषां नामतस्तान्निबोधत ।।
देवार्षी धर्मपुत्रौ तु नरनारायणवुभौ ।। ३५.९३ ।।
वालखिल्याः क्रतोः पुत्राः कर्दमः पुलहस्य तु ।।
कुबेरश्चैव पौलस्त्यः प्रत्यूषस्य दलः सुत ।। ३५.९४ ।।
नारदः पर्वतश्चैव कश्यपस्यात्मजावुभौ ।।
ऋषंति वेदान्यस्मात्ते तस्माद्देवर्षयः स्मृताः ।। ३५.९५ ।।
मानवे चैव ये वंशे ऐलवंशे च ये नृपाः ।।
ये च ऐक्ष्वाकनाभागा ज्ञेया राजर्षयस्तु ते ।। ३५.९६ ।।
ऋषंति रंजनाद्यस्मात्प्रजा राजर्षयस्ततः ।।
ब्रह्मलोकप्रतिष्ठास्तु समृता ब्रह्मर्षयोऽमलाः ।। ३५.९७ ।।
देवलोकप्रतिष्ठास्तु ज्ञेया देवर्षयः शुभाः ।।
इंद्रलोकप्रतिष्ठास्तु सर्वे राजर्षयो मताः ।। ३५.९८ ।।
अभिजात्याऽथ तपसा मंत्रव्याहरणैस्तथा ।।
ये च ब्रह्मर्षयः प्रोक्ता दिव्या देवर्षयश्च ये ।। ३५.९९ ।।
राजर्षयस्तथा चैव तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ।।
भूतं भव्यं भवज्ज्ञानं सत्याभि व्यात्दृतं तथा ।। ३५.१०० ।।
संतुष्टाश्च स्वयं ये तु संबुद्धा ये च वै स्वयम् ।।
तपसेह प्रसिद्धा ये गर्भे यैश्च प्रवेदितम् ।। ३५.१०१ ।।
मंत्रव्याहारिणो ये च ऐश्वर्यात्सर्वगाश्च ये ।।
एते राजर्षयो युक्ता देवाद्विजनृपाश्च ये ।। ३५.१०२ ।।
एतान्भावानधिगता ये वै त ऋषयो मताः ।।
सप्तैते सप्तभिश्चैव गुणैः सप्तर्षयः स्मृताः ।। ३५.१०३ ।।
दीर्घायुषो मंत्रकृत ईश्वराद्दिव्यचक्षुषः ।।
बुद्धाः प्रत्यक्ष धर्माणो गोत्रप्रावर्त्तकाश्च ते ।। ३५.१०४ ।।
षट्कर्मनिरता नित्यं शालीना गृहमेधिनः ।।
तुल्यैर्व्यवहरंति स्म ह्यदुष्टैः कर्महेतुभिः ।। ३५.१०५ ।।
अग्राम्यैर्वर्त्तयन्ति स्म रसैश्चैव स्वयंकृतैः ।।
कुटुंबिनो बुद्धिमंतो वनांतरनिवासिनः ।। ३५.१०६ ।।
कृतादिषु युगाख्यासु सर्वैरेव पुनः पुनः ।।
वर्णाश्रमव्यवस्थानं क्रियते प्रथमं तु वै ।। ३५.१०७ ।।
प्राप्ते त्रेतायुगमुखे पुनः सप्तर्षयस्त्विह ।।
प्रवर्त्तयंति ये वर्णानाश्रमांश्चैव सर्वशः ।। ३५.१०८ ।।
तेषामेवान्वये वीरा उत्पद्यंते पुनः पुनः ।।
जायमाने पितापुत्रे पुत्रः पितरि चैव हि ।। ३५.१०९ ।।
एवं संतत्य विच्छेदाद्वर्तयंत्यायुगक्षयात् ।।
अष्टाशीतिसहस्राणि प्रोक्तानि गृहमेधिनाम् ।। ३५.११० ।।
अर्यम्णो दक्षिणं ये तु पितृयानं समाश्रिताः ।।
दाराग्निहोत्रिणस्ते वै यै प्रजाहेतवः स्मृताः ।। ३५.१११ ।।
गृहमेधिनस्त्वसंख्येयाः श्मशानान्याश्रयंति ते ।।
अष्टाशीतिसहस्राणि निहिता उत्तरापथे ।। ३५.११२ ।।
ये श्रूयंते दिवं प्राप्ता ऋषयो ह्यूर्ध्वरेतसः ।।
मंत्रब्राह्मणकर्त्तारो जायन्ते च युगक्षयात् ।। ३५.११३ ।।
एवमावर्त्तमानास्तेद्वापरेषु पुनः पुनः ।।
कल्पानामार्षविद्यानां नानाशास्त्रकृतश्च ये ।। ३५.११४ ।।
क्रियते यैर्व्यवत्दृतिर्वैदिकानां च कर्मणाम् ।।
वैवस्वतेऽन्तरे तस्मिन्द्वापरेषु पुनः पुनः ।। ३५.११५ ।।
अष्टाविंशतिकृत्वो वै वेदा व्यस्ता महर्षिभिः ।।
सप्तमे द्वापरे व्यमताः स्वयं वेदाः स्वयंभुवा ।। ३५.११६ ।।
द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः ।।
तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे च बृहस्पतिः ।। ३५.११७ ।।
सविता पंचमे व्यासो मृत्युः षष्ठे स्मृतः प्रभुः ।।
सप्तमे च तथैवेंद्रो वसिष्ठश्चाष्टमे स्मृतः ।। ३५.११८ ।।
सारस्वतस्तु नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः ।।
एकादशे तु त्रिवर्षा सनद्वाजस्ततः परम् ।। ३५.११९ ।।
त्रयोदशे चांतरिक्षो धर्मश्चापि चतुर्दशे ।।
त्रैय्यारुणिः पंचदशे षोडशे तु धनंजयः ।। ३५.१२० ।।
कृतंजयः सप्तदशे ऋजीषोऽष्टादशे स्मृतः ।।
ऋजीषात्तु भरद्वाजो भरद्वाजात्तु गौतमः ।। ३५.१२१ ।।
गौतमादुत्तमश्चैव ततो हर्यवनः स्मृतः ।।
हर्यवनात्परो वेनः स्मृतो वाजश्रवास्ततः ।। ३५.१२२ ।।
अर्वाक्च वाजश्रवसः सोममुख्यायनस्ततः ।।
तृणबिन्दुस्ततस्तस्मात्ततजस्तृणबिंदुतः ।। ३५.१२३ ।।
ततजाच्च स्मृतः शक्तिः शक्तेश्चापि पराशरः ।।
जातूकर्णो भवत्तस्मात्त स्माद्द्वैपायनः स्मृतः ।। ३५.१२४ ।।
अष्टाविंशतिरित्येते वेदव्यासाः पुरातनाः ।।
भविष्ये द्वापरे चैव द्वोणिर्द्वैपायनेऽपि च ।। ३५.१२५ ।।
वेदव्यासे ह्यतीतेऽस्मिन्भविता सुमहातपाः ।।
भविष्यन्ति भविष्येषु शाखाप्रमयनानि तु ।। ३५.१२६ ।।
तस्यैव ब्रह्मणो ब्रह्म तपसः प्राप्तमव्ययम् ।।
तपसा कर्म च प्राप्तं कर्मणा चापि ते यशः ।। ३५.१२७ ।।
पुनश्च तेजसा सत्यं सत्येनानन्दमव्ययम् ।।
व्याप्तं ब्रह्मामृतं शुक्रं ब्रह्मैवामृतमुच्यते ।। ३५.१२८ ।।
ध्रुवमेकाक्षरमिदमोमित्येव व्यवस्थितम् ।।
बृहत्वाद्बृंहणाच्चैव तद्ब्रह्मेत्यभिधीयते ।। ३५.१२९ ।।
प्रमवा वस्थितं भूयो भूर्भुवः स्वरिति स्मृतम् ।।
अथर्वऋग्यजुः साम्नि यत्तस्मै ब्रह्मणे नमः ।। ३५.१३० ।।
जगतः प्रलयोत्पत्तौ यत्तत्कारणसंज्ञितम् ।।
महतः परमं गुह्यं तस्मै सुब्रह्मणे नमः ।। ३५.१३१ ।।
अगाधापारमक्षय्यं जगत्संबोहसंभवम् ।।
संप्रकाशप्रवृत्तिभ्यां पुरुषार्थप्रयोजनम् ।। ३५.१३२ ।।
सांख्यज्ञानवतां निष्ठा गतिः शमदमात्मनाम् ।।
यत्तदव्यक्तमतं प्रकृतिर्ब्रह्म शाश्वतम् ।। ३५.१३३ ।।
प्रधानमात्मयोनिश्च गृह्यं सत्त्वं च शस्यते ।।
अविभागस्तथा शुक्रमक्षरं बहुधात्मकम् ।। ३५.१३४ ।।
परमब्रह्मणे तस्मै नित्यमेव नमोनमः ।।
कृते पुनः क्रिया नास्ति कुत एवाकृतक्रियाः ।। ३५.१३५ ।।
सकृदेव कृतं सर्वं यद्वै लोके कृताकृतम् ।।
श्रोतव्यं वा श्रुतं वापि तथैवासाधु साधु वा ।। ३५.१३६ ।।
ज्ञातव्यं वाप्यमन्तव्यं सप्रष्टव्यं भोज्यमेव च ।।
द्रष्टव्यं वाथ श्रोतव्यं घ्रातव्यं वा कथंचन ।। ३५.१३७ ।।
दर्शितं यदनेनैव ज्ञातं तद्वै सुरर्षिभिः ।।
यन्न दर्शितवानेष कस्तदन्वेष्टुमर्हति ।। ३५.१३८ ।।
सर्वाणि सर्वं सर्वांश्च भगवानेव सोऽब्रवीत् ।।
यदा यत्क्रियते येन तदा तस्मोऽभिमन्यते ।। ३५.१३९ ।।
यत्रेदं क्रियते पूर्वं न तदन्येन भाषितम् ।।
यदा च क्रियते किंचित्केनचिद्वा कथं क्वचित् ।। ३५.१४० ।।
तनैव तत्कृतं कृत्यं कर्त्तॄणां प्रतिभाति वै ।।
विरिक्तं चातिरिक्तं च ज्ञानाज्ञानेप्रियाप्रिये ।। ३५.१४१ ।।
धर्माधर्मौ सुशं दुःखं मृत्युश्चामृतमेव च ।।
ऊर्द्ध्वं तिर्य्यगधोभावस्तस्यैवादृष्टकारिणः ।। ३५.१४२ ।।
स्वयंभुवोऽथ ज्येष्ठस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।।
प्रत्येकवेद्यंभवति त्रेतास्विह पुनः पुनः ।। ३५.१४३ ।।
व्यस्यते ह्येकवेद्यं तु द्वापरेषु पुनः पुनः ।।
ब्रह्मा चैतानुवाचादौ तस्मिन्वैवस्वतेऽन्तरे ।। ३५.१४४ ।।
आवर्त्तमाना ऋषयो युगाख्यासु पुनः पुनः ।।
कुर्वंति संहिता ह्येते जायमानाः परस्परम् ।। ३५.१४५ ।।
अष्टाशीतिसहस्राणि श्रुतर्षीणां समृतानि वै ।।
अतीतेषु व्यतीतानि वर्त्तन्ते पुनः पुनः ।। ३५.१४६ ।।
श्रिता दक्षिणपंथानं ये श्मशानानि भेजिरे ।।
युगे युगे तु ताः शाखा व्यस्यंते तै पुनः पुनः ।। ३५.१४७ ।।
द्वापरेष्विह सर्वेषु संहितास्तु श्रुतर्षिभिः ।।
तेषां गोत्रेष्विमाः शाखा भवंति हि पुनः पुनः ।। ३५.१४८ ।।
ताः शाखास्ते च कर्त्तारो भवं तीहायुगक्षयात् ।।
एवमेव तु विज्ञेया अतीतानागतेष्वपि ।। ३५.१४९ ।।
मन्वन्तरेषु सर्वेषु शाखाप्रणयनानि वै ।।
अतीतेषु व्यतीतानि वर्त्तन्ते सांप्रतेऽन्तरे ।। ३५.१५० ।।
भविष्यंति च यानि स्युर्वर्त्स्यंतेऽनागतेष्वपि ।।
पूर्वेण पश्चिमं ज्ञेयं वर्तमानेन चोभयम् ।। ३५.१५१ ।।
एतेन क्रमयोगेन मन्वन्तरविनिश्चयः ।।
एवं देवाः सपितर ऋषयो मनवश्च वै ।। ३५.१५२ ।।
मन्त्रैः सहोर्ध्वं गच्छंति ह्यावर्त्तंते च तैः सह ।।
जनलोकात्सुराः सर्वे दशकल्पान्पुनः पुनः ।। ३५.१५३ ।।
पर्यायकाले संप्राप्ते संभूता निधनस्य ते ।।
अवश्यभाविनाऽर्थेन संभध्यन्ते तदा तु ते ।। ३५.१५४ ।।
ततस्ते दोषवज्जन्म पश्यंतो रोगपूर्वकम् ।।
निवर्त्तते तदा वृत्तिः सा तेषां दोषदर्शनात् ।। ३५.१५५ ।।
एवं देवयुगानीह दशकृत्वो विवर्त्य वै ।।
जनलोकात्तपोलोकं गच्छंतीहानिवर्त्तकम् ।। ३५.१५६ ।।
एवं देवयुगानीह व्यती तानि सहस्रशः ।।
निधनं ब्रह्मलोके वै गतानि ऋषिभिः सह ।। ३५.१५७ ।।
न शक्य आनुपूर्व्येण तेषां वक्तुं सुविस्तरः ।।
अनादित्वाच्च कालस्य संख्यानां चैव सर्वशः ।। ३५.१५८ ।।
मन्वंतराण्यतीतानि यानि कल्पैः पुरा सह ।।
पितृभिर्मुनिभिर्देवैः सार्द्धं च ऋषिभिः सह ।। ३५.१५९ ।।
कालेन प्रतिसृष्टानि युगानां च विवर्त्तनम् ।।
एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वंतराणि च ।। ३५.१६० ।।
सप्रजानि व्यतीतानि शतशोऽथ सहस्रशः ।।
मन्वंतरांते संहारः संहारांते च संभवः ।। ३५.१६१ ।।
देवतानामृषीणां च मनोः पितृगणस्य च ।।
न शक्य आनुपूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि ।। ३५.१६२ ।।
विस्तरस्तु निसर्गस्य संहारस्य च सर्वशः ।।
मन्वंतरस्य संख्या तु मानुषेण निबोधत ।। ३५.१६३ ।।
मन्वंतरास्तु संख्याताः संख्यानार्थविशारदैः ।।
त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णा संख्याताः संख्याया द्विजैः ।। ३५.१६४ ।।
सप्तषष्टिस्तंथान्यानि नियुतानि च संख्याया ।।
विंशतिश्च सहस्रामि कालोऽयं साधिकं विना ।। ३५.१६५ ।।
मन्वंतरस्य संख्येयं मानुषेण प्रकीर्त्तिता ।।
वर्षाग्रेणापि दिव्येन प्रवक्ष्याम्युत्तरं मनोः ।। ३५.१६६ ।।
अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम् ।।
द्विपंचाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु ।। ३५.१६७ ।।
चतुर्दशगुणो ह्येष कालो ह्याभूतसंप्लवम् ।।
पूर्णं युगसहस्रं स्यात्तदहर्ब्रह्मणः स्मृतम् ।। ३५.१६८ ।।
ततः सर्वाणि भूतानि दग्धान्यादित्यरश्मिभिः ।।
ब्रह्माणामग्रतः कृत्वा सह देवर्षिदानवैः ।। ३५.१६९ ।।
प्रविशंति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् ।।
स स्रष्टा सर्व भूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः ।। ३५.१७० ।।
इत्येष स्थितिकालो वै मतो देवर्षिभिः सह ।।
सर्वमन्वंतराणां हि प्रतिसंधिं निबोधत ।। ३५.१७१ ।।
युगख्या या समुद्दिष्टा प्रागेतस्मिन्मयाऽनघाः ।।
कृतत्रेतादिसंयुक्तं चतुर्युगमिति स्मृतम् ।। ३५.१७२ ।।
तच्चैकसप्ततिगुणं परिवृत्तं तु साधिकम् ।।
मनोरेतमधीकारं प्रोवाच भगवान्प्रभुः ।। ३५.१७३ ।।
एवं मन्वंतराणां च सर्वेषामेव लक्षणम् ।।
अतीतानागतानां वै वर्त्तिमानेन कीर्त्तितम् ।। ३५.१७४ ।।
इत्येष कीत्तितः सर्गो मनोः स्वायंभुवस्य ते ।।
प्रतिसंधिं तु वक्ष्यामि तस्य चैवापरस्य च ।। ३५.१७५ ।।
मन्वंतरं यथा पूर्वमृषिभिर्दैवतैः सह ।।
अवश्यभाविनार्थेन यथावद्विनिवर्त्तते ।। ३५.१७६ ।।
एतस्मिन्नंतरे पूर्वं त्रैलाक्यस्ये श्वरास्तु ये ।।
सप्तर्षयश्च देवाश्च पितरो मनवस्तथा ।। ३५.१७७ ।।
मन्वंतरस्य काले तु संपूर्णे साधिके तदा ।।
क्षीणेऽधिकारे संविग्ना बुद्ध्वा पर्ययमात्मनः ।। ३५.१७८ ।।
महर्लोकाय ते सर्वे उन्मुखा दधिरे मतिम् ।।
ततो मन्वंतरे तस्मिन्प्रक्षीणे देवतास्तु ताः ।। ३५.१७९ ।।
संपूर्णेस्थितिकाले तु तिष्ठेदेकं कृतं युगम् ।।
उत्पद्यंते भविष्यंतो ये वै मन्वंतरेश्वराः ।। ३५.१८० ।।
देवताः पितरश्चैव ऋषयो मनुरेव च ।।
मन्वंतरे तु संपूर्णे तद्वदंते कलौ युगे ।। ३५.१८१ ।।
संपद्यते कृतं तेषु कलिशिष्टेषु वै तदा ।।
यथा कृतस्य संतानः कलिपूर्वः स्मृतो बुधैः ।। ३५.१८२ ।।
तथा मन्वंतरांतेषु आदिर्मन्वंतरस्य च ।।
क्षीणे मन्वंतरे पूर्वे प्रवृत्ते चापरे पुनः ।। ३५.१८३ ।।
मुखे कृतयुगस्याथ तेषां शिष्टास्तु ये तदा ।।
सप्तर्षयो मनुश्चैव कालापेक्षास्तु ये स्थिताः ।। ३५.१८४ ।।
मन्वंतरप्रतीक्षास्ते क्षीयमाणास्तपस्विनः ।।
मन्वंतरोत्सवस्यार्थे संतत्यर्थे च सर्वदा ।। ३५.१८५ ।।
पूर्ववत्संप्रवर्त्तंते प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने ।।
द्वंद्वेषु संप्रवृत्तेषु उत्पन्नास्वौषधीषु च ।। ३५.१८६ ।।
प्रजासु चानिकेतासु संस्थितासु क्वचित्क्वचित् ।।
वार्त्तायां संप्रवृत्तायां धर्मे चैवोपसंस्थिते ।। ३५.१८७ ।।
निरानंदे चापि लोके नष्टे स्थावरजंगमे ।।
अग्रामनगरे चैव वर्णाश्रमविवर्जिते ।। ३५.१८८ ।।
पूर्वमन्वंतरे शिष्टा ये भवंतीह धार्मिकाः ।।
सप्तर्षयो मनुश्चैव संतानार्थं व्यवस्थिताः ।। ३५.१८९ ।।
प्रजार्थं तपतां तेषां तपः परमदुश्चरम् ।।
उत्पद्यंते हि पूर्वेषां निधनेष्विह पूर्ववत् ।। ३५.१९० ।।
देवासुराः पितृगणा ऋषयो मानुषास्तथा ।।
सर्पा भूतपिशाचाश्च गंधर्वा यक्षराक्षसाः ।। ३५.१९१ ।।
ततस्तेषां तु ये शिष्टाः शिष्टाचारान्प्रजक्षते ।।
सप्तर्षयो मनुश्चव ह्यादौ मन्वंतरस्य हि ।। ३५.१९२ ।।
प्रारभंते च कर्माणि मनुष्यो दैवतैः सह ।।
ऋषीणां ब्रह्मचर्येण गत्वानृण्यं तु व तदा ।। ३५.१९३ ।।
पितॄणां प्रजाया चैव देवानामिज्यया तथा ।।
शतंवर्षसहस्राणां धर्मे वर्णात्मके स्थिताः ।। ३५.१९४ ।।
त्रयी वार्त्ता दंडनीतिर्धर्मान्वर्णाश्रमांस्तथा ।।
स्थापयित्वाश्रमांश्चैव स्वर्गाय देधिरे मनः ।। ३५.१९५ ।।
पूर्वदेवेषु तेष्वेवं स्वर्गाया भिमुखेषु वै ।।
पूर्वदेवास्ततस्ते वै स्थिता धर्मेण कृत्स्नशः ।। ३५.१९६ ।।
मन्वंतरे पुरावृत्ते स्थानान्युत्सृज्य सर्वशः ।।
मंत्रैः सहोर्ध्वं गच्छन्ति महर्लोकमनामयम् ।। ३५.१९७ ।।
विनिवृत्ताधिकारास्ते मानसीं सिद्धिमास्थिताः ।।
अवेक्षमाणा वशिनस्तिष्ठंत्या भूतसंप्लवात् ।। ३५.१९८ ।।
ततस्तेषु व्यतीतेषु पूर्वदेवेषु वै तदा ।।
शून्येषु देवस्थानेषु त्रैलोक्ये तेषु सर्वशः ।। ३५.१९९ ।।
उपस्थिता इहान्ये वै ये देवाः स्वर्गवासिनः ।।
ततस्ते तपसा युक्ताः स्थानान्यापूरयंति च ।। ३५.२०० ।।
सत्येन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन च समन्विताः ।।
सप्तर्षीणां मनोश्चैव देवानां पितृभिः सह ।। ३५.२०१ ।।
निधनानीह पूर्वेषामादितां च भविष्यताम् ।।
तेषां संतत्यविच्छेद इहामन्वंतरक्षयात् ।। ३५.२०२ ।।
एवं पूर्वानुपूर्व्येण स्थितिस्तेषामवस्थिता ।।
मन्वंतरेषु सर्वेषु यावदाभूतसंप्लवम् ।। ३५.२०३ ।।
पूर्वमन्वंतराणां तु प्रतिसंधानलक्षणम् ।।
अतीतानागतानां वै प्रोक्तं स्वायंभुवेन तु ।। ३५.२०४ ।।
मन्वंतरेष्वतीतेषु भविष्याणां तु साधनम् ।।
एवं संतत्यविच्छेदो भवत्याभूतसंप्लवात् ।। ३५.२०५ ।।
मन्वंतराणां परिवर्त्तनानि ह्येकांततस्तानि महर्गतानि ।।
महाजनं चैव जनान्तपश्च चैकांतगानि प्रभवंति सत्ये ।। ३५.२०६ ।।
तद्भाविनां तत्र तु दर्शनेन नानात्वदृष्टेन च प्रत्ययेन ।।
स्त्ये स्थिता नित्यतया तु नित्यं प्राप्ते विकारे प्रतिसर्ग काले ।। ३५.२०७ ।।
मन्वंतराणां परिवर्त्तनानि मुंचंति सत्यं तु ततोऽपरांत ।।
ततोऽभियोगा विषयप्रहाणाद्विशंति नारायणमेव देवम् ।। ३५.२०८ ।।
मन्वंतराणां परिवर्त्तनेषु चिरप्रवृत्तेषु विधिस्वभावात् ।।
क्षणं न वै तिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्तमानः ।। ३५.२०९ ।।
इत्यंतराण्येवमृषिस्तुतानां धर्मात्मनां दिव्यदृशां मनूनाम् ।।
वायुप्रणीतान्युपलभ्य दृश्याद् दिव्यौजसां व्याससमासयोगैः ।। ३५.२१० ।।
सर्वाणि राजर्षिसुरर्थिमंति ब्रह्मर्षिदेवोरगवंति चैव ।।
सुरेशसप्तर्षिपितृप्रजेशैर्युक्तानि सम्यक् परिवर्त्तनानि ।। ३५.२११ ।।
उदारवंशाभिजन श्रुतीनां प्रकृष्टमेधाभिसमेधितानाम् ।।
कीर्तिद्युतिख्यातिभिरर्चितानां पुण्यं हि विश्यापनमीश्वराणाम् ।। ३५.२१२ ।।
स्वर्गीयमेतत्परमं पवित्रं पुत्रीयमेतच्च परं रहस्यम् ।।
जप्यं महापर्वसु चैतदग्र्यं दुःखापशांतिप्रदमायुषीयम् ।। ३५.२१३ ।।
प्रजशदवर्षिमनुप्रधानां पुण्यां प्रसूतिं प्रथितामजस्य ।।
ममापि विख्यापयतः समासात्सिद्धिं प्रजेशाः प्रदिशंतु युक्ताः ।। ३५.२१४ ।।
इत्येतदंतरं प्रोक्तं मनोः स्वायंभुवस्य च ।।
विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम् ।। ३५.२१५ ।।
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीयेऽनुष्गपादे
वेदव्यसनाख्यानं स्वायंभुवमन्वंतरवर्णनं च नाम पञ्चत्रिंशत्तमोऽध्यायः ।। ३५।।


text:
धूमपानरहितदिनम्
समाजे उत्तमाः अंशाः पूर्वकालतः अपि अनुसरणॆ सन्ति तथैव धूमपानं ताम्बूलचर्वणं मद्यपानम् इत्यादि दुरभ्यासा अपि मानवेषु पुरुषैः सम्बध्दाः सन्ति । विश्वे अनेक देशेषु महिलाः अपि धूमपानं कुर्वन्ति । धूमपानासक्ताः धूमपानाभ्यासेन उत्साहसहिताः प्रचोदिताः भवन्ति । धूमपानेन बहिरागतेन धूमेन तेषां तथा अन्येषाम् अपारहानिः सम्भवति । आयुः प्रमाणं धूमपानेन न्यूनं भवति इति संशोधकाः वदन्ति । अत एव विश्वे धूमपान रहितदिनम् इति एप्रिल सप्तमे दिने आचरन्ति ।
धूमपानरहितदिनाचरणेन धूमपाने आसक्तानां त्यागं कर्तुं प्रोत्साहकरणं तथा, ये धूमपानं न कुर्वन्ति तेषाम् अपायः न भवतु इति सदुद्देशः अस्ति । महानगरेषु प्रतिवर्षं धूमपानकारणात् हृद्रोगेन बहवः मृता भवन्ति । ‘धूमपानं हानिकरं’ इति सर्वत्र प्रचारः कृतः अस्ति । तमाखु सेवनं, तमाखूत्पन्नसेवनं जगति बहुविधं प्रचलति । तमाखुचूर्णं नश्यम् इति भवति । तमाखुः बीडी सिगरेट् इत्यादिषु उपयुक्तं भवति । धूमपानेन धूमे अङ्गाराम्लवायुः मिश्रितः भवति । निकोटिन् इत्यंशः हृदयरोगाणां कारणं भवति । रक्तपरिचलने च बाधां करोति । अन्ते हृदयाघातस्य च कारणं भवति । अतीवधूमपानेन हृदये क्षयरोगः भवति । श्वासोच्छ्वासे बाधा भवति । गर्भिणीस्त्री धूमपानं करोति चेत् अग्रे शिशूनां वर्धनेऽपि दोषाः भवन्ति । धूमपानेन वातावरणे अङ्गाराम्लवायुः प्रसरति । अनेन अन्येषामपि कुपरिणामः भवति ।
प्रथमतया अन्ताराष्ट्रिय धूमपान रहितदिनाचरणं क्रिस्ताब्दे १९८८ तमे वर्षे एप्रिल् सप्तमे दिने आचरितम् । इदानीं सार्वजनिकस्थलेषु धूमपान निषेधः कृतः अस्ति । विद्यालय वाचनालय चिकित्सालय भूसम्पर्कवाहन स्थानकानि , विमानोड्डुयनकेन्द्राणि, उद्यानानि, चलनचित्रमन्दिराणि देवालयः सार्वजनिकवाहनं, धूमशकटबाह्नम् इत्यादिस्थलेषु निषेधः कृतः अस्ति । यः धूमपानासक्तः भवति तस्य अधिकायुः अपेक्षितं चेत् धूमपानत्यागः आवश्यकः अस्ति । मानवानां जीवनं सफलं सुदीर्धं भवतु इत्याशा धूमपानरहितदिनाचरणस्य उद्देशः अस्ति । धूमपानासक्ताः अल्पाहारसेविनः भवन्ति । अन्ते मृताः भवन्ति । अतः एव धूमपानासक्तानां दीर्धजीवनाय साधारण जनानाम् आरोग्यविषये च संरक्षणाय च धूमपाननिषेधः उत्तमः उपायः अस्ति ।