text:
१८६८
१८६८ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशीयः वैद्यः अडाल्फ् कुस्माल् नामकः अवनमं न भवति तादृशं नालं मुखद्वारा उदरपर्यन्तं सम्प्रेष्य "एण्डोस्कोपि" तन्त्रस्य आविष्कारम् अकरोत् । सः तं प्रयोगं यः लवित्रं गिलति स्म तादृशस्य कस्यचित् जनस्य उपरि अकरोत् ।
- अस्मिन् वर्षे सस्यशरीरक्रियाशास्त्रस्य स्थापकः जूलियस् वान्स्याक्स् आदर्शं पठ्यपुस्तकं सस्यानां विषये अलिखत् ।
- अस्मिन् वर्षे फ्रान्स्देशीयः लूयि लार्टिट् नामकः इतिहासपूर्वकाले यूरोप्-देशे "पेलियोलिथिक्"युगस्य उत्तरार्धे विद्यमानस्य "क्रोम्याग्नान्"मानवस्य अस्थिपञ्जरं संशोधितवान् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जनवरिमासस्य १२ दिनाङ्के भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य हासनमण्डलस्य अरकलगूडुउपमण्डलस्य "रुद्रपट्टण" नामके ग्रामे (इदानीं तत् स्थानं मैसूरुमण्डले अस्ति) संस्कृतपण्डितः श्यामशास्त्री जन्म प्राप्नोत् ।
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जून्-मासस्य १४ दिनाङ्के रक्तसमूहानां शोधकः कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् आस्ट्रियादेशस्य वियेन्नानगरे जन्म प्राप्नोत् ।


c: text/html

text:
पुदुच्चेरी
पृष्ठ्म् इदं पाण्डीचेरीकेन्द्रशासितप्रदेशस्य विषये अस्ति । पाण्डीचेरीनगरस्य विषये ज्ञातुं
- पाण्डीचेरीनगरम् इति पृष्ठं पश्यन्तु ।
पाण्डीचेरी (तमिलुभाषायां புதுச்சேரி अथवा பாண்டிச்சேரி) भारतस्य कश्चन केन्द्रशासित: प्रदेशः अस्ति । २००६ तमस्य वर्षस्य सप्टम्बर०००मासे अस्य नाम पुदुचेरी इति परिवर्तितम् । तमिळुभाषायां पुदुचेरी इत्यस्य अर्थः नूतनः ग्रामः इति । पाण्डिचेरी सागरतीरे स्थितं किञ्चन सुन्दरनगर अस्ति । पर्वतप्रदेशाः अत्र न सन्ति । विस्तारः २९० चतुरस्र कि.मी.मितः । इतिहासानुसारं द्वितीये शतके रोमदेशीयाः अत्र वाणिज्यव्यवहारेषु मग्नाः आसन् । अनन्तरं युरोपियन् जनाः आगताः क्रिस्ताब्दे १६७३ तमे वर्षे फ्रान्सदेशीयाः अत्रत्यम् अधिकारं प्राप्तवन्तः । नगरनिर्माणम् उत्तमरीत्या कृतमस्ति । उत्तरदक्षिणतः पूर्वपरिचयतां च सरल मार्गाः सन्ति । फ्रान्सदेशीयाः श्वेतनगरं कृष्णनगरमिति भागद्वयं कृतवन्तः ।यत्र फ्रेञ्चजनाः आसन् सः भागः श्वेतनगरम् इति प्रसिद्धः आसीत् । मार्गाणां नामानि अपि रोमन् शैल्या रोमेन्-रोलामार्गः , रूसप्रान् , रोविक्टर् , सीमो- नेल् इत्यादीनि सन्ति । अत्रत्याः आरक्षकाः फ्रान्सदेशीयसैनिकाः इव समवस्त्रं धरन्ति। गृहाणां नामनि अपि फ्रेञ्चशैल्या सन्ति । प्रमुखवाणिज्यकेन्द्रणि गान्धिमार्गः , नेहरूमार्गः इत्यादयः। नगरे फ्रान्सस्मारकाः सन्ति । जोन् आफ् आर्क् प्रतिमा अस्ति । डूप्लेविग्रहः अस्ति । विल्लेनोय्रे प्रदेशे (कृष्णनगरम्) तिरुवळ्ळुवर ,अण्णादोरै , एम्.जी. आर् , कामराजप्रतिमाः सन्ति । अत्र ५५विविधभाषाजनाः निवसन्ति । आङ्ग्लभाषा , फ्रेञ्चभाषा , तमिळ् ,मलयाळं , तेलुगु राज्यभाषाः सन्ति । सर्वमार्गेषु प्रार्थनामन्दिराणि देवालयाः सन्ति । सहस्रवर्षप्राचीनाः ३२ देवालयाः सन्ति । क्रैस्तप्रार्थनामन्दिराणि त्रिशतवर्षं प्राचीनानि सन्ति । पाण्डिचेरिनगरे १५०० मीटर् दीर्घः मार्गः प्रोमनेड् स्थाने गच्छति । तत्र नौकानिस्थानं युद्धमेमोमोरियल् राजनिवास् , टौनहाल् इत्यादि सन्ति । पुदुचेर्यां चत्वारि असंयुक्तानि मण्डलानि विद्यन्ते - पाण्डीचेरी, कारैकल्, यानम्, माहे च । पाण्डीचेरी कारैकल् च तमिळनाडुराज्यस्य भूभागौ विद्येते । यानम् आन्ध्रप्रदेशे माहे केरलभूभागे च विद्यते । सम्पूर्णस्य अस्य केन्द्रशासितप्रदेशस्य विस्तारः अस्ति ४९२ चतरस्र कि मी मितः । तस्मिन् पाण्डीचेरीनगरम् - २९३ च कि मी मितं, कारैकल् १६० च कि मी मितं, माहे ९ च कि मी मितम्, यानम् ३० च कि मी मितम् । पाण्डीचेरीमण्डले १२ लघुभागाः विद्यन्ते । तेषु केचन तमिळुनाडुभूभागेन आवृताः भवन्ति । माहेमण्डलं त्रिभिः भागैः युक्तम् । अत्र ९,००,००० जनाः निवसन्ति ।
सर्वकारस्य आधिकारिकभाषाः[सम्पादयतु]
पुदुचेर्याः आधिकारिकाः भाषाः नाम तमिळ् (८९%), मलयाळम् (३.८%), तेलुगु (२.९% ), फ्रेञ्चभाषा (१%) । प्रत्येकस्मिन् मण्डले भाषास्थितिः परिवर्त्यते । मण्डलानां परस्परसम्पर्काय आङ्ग्लभाषा उपयुज्यते । पाण्डीचेरी-कारैकल्-मण्डलाभ्यां सह व्यवहारावसरे तमिळुभाषा उपयुज्यते । पाण्डिचेरी, कारैकाल्, यानं मण्डलेषु तेलुगुभाषा अधिकतया उपयुज्यते । माहे, पाण्डीचेरीप्रदेशयोः मलयाळभाषा उपयुज्यते ।
पुदुचेर्यां फ्रेञ्चभाषा अपि आधिकारिकभाषा वर्तते ।१६७३ तः १९५४ पर्यन्तं आधिकारिकभाषा आसीत् । सा रक्षिता अस्ति अद्यत्वे अपि ।
सर्वकारः प्रशासनञ्च[सम्पादयतु]
पुदुचेरी पृथक्-राज्यं न । केन्द्रशासितप्रदेशः इत्यतः नवदेहल्याः शासने अन्तर्भवति । तथापि देहली-पुदुचेरी इत्येतयोः केन्द्रशासितप्रदेशयोः विधानसभासदस्यानां निर्वाचनाधिकारः विद्यते । केषुचित् विषयेषु स्वयं नियमानाम् अन्वये अपि स्वातन्त्र्यं विद्यते । केन्द्रस्य अध्यक्षः राजनिवासे तिष्ठति यत्र पूर्वतनः फ्रेञ्च-अध्यक्षः आसीत् । अस्य प्रदेशस्य आर्थिकाभिवृद्धौ केन्द्रसर्वकारस्य पूर्णसहभागः विद्यते ।
आर्थिकता[सम्पादयतु]
मत्स्योद्यमः अत्र प्रमुखः । चतुर्षु मण्डलेषु ४५ कि मी मितः तीरप्रदेशः विद्यते । अस्मिन् २७ जलोद्भव-मत्स्योद्यमग्रामाः २३ देशीय-मत्स्योद्यमग्रामाः । धीवराणां सङ्ख्या ६५,००० तेषु १३,००० सक्रियाः सर्वदा । आर्थिकाभिवृद्धेः वेगस्य अन्यः हेतुः नाम रैल्व्यवस्था ।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Official website of the Government of the Union Territory of Pondicherry
- Future of French India, by Russel H. Fifield (Associate Professor of Political Science at University of Michigan
- Puducherry – its Early Origins
- Freedom struggle in Pondicherry
- Indian Ministry for External Affaires – 1956 Treaty of Cession
- Exploration Off Arikamedu by Archaeological Survey of India
- About Pondicherry
- ↑ "Puducherry L-G Kataria sacked", Indian Expres, 11 July 2014. Retrieved on 11 July 2014.
- ↑ "Press Release" (Press release). Government of Puducherry Directorate of Information Technology. 11 February 2013. Retrieved 10 February 2014.
- ↑ "NIC Puducherry". Pon.nic.in. Retrieved 14 January 2014.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Shiva Manasa Puja in Sanskrit
Shiva Manasa Puja – Sanskrit Script
रचन: आदि शङ्कराचार्य
रत्नैः कल्पितमासनं हिमजलैः स्नानं च दिव्याम्बरं
नानारत्न विभूषितं मृगमदा मोदाङ्कितं चन्दनम् ।
जाती चम्पक बिल्वपत्र रचितं पुष्पं च धूपं तथा
दीपं देव दयानिधे पशुपते हृत्कल्पितं गृह्यताम् ॥ 1 ॥
सौवर्णे नवरत्नखण्ड रचिते पात्रे घृतं पायसं
भक्ष्यं पञ्चविधं पयोदधियुतं रम्भाफलं पानकम् ।
शाकानामयुतं जलं रुचिकरं कर्पूर खण्डोज्ज्चलं
ताम्बूलं मनसा मया विरचितं भक्त्या प्रभो स्वीकुरु ॥ 2 ॥
छत्रं चामरयोर्युगं व्यजनकं चादर्शकं निर्मलं
वीणा भेरि मृदङ्ग काहलकला गीतं च नृत्यं तथा ।
साष्टाङ्गं प्रणतिः स्तुति-र्बहुविधा-ह्येतत्-समस्तं मया
सङ्कल्पेन समर्पितं तव विभो पूजां गृहाण प्रभो ॥ 3 ॥
आत्मा त्वं गिरिजा मतिः सहचराः प्राणाः शरीरं गृहं
पूजा ते विषयोपभोग-रचना निद्रा समाधिस्थितिः ।
सञ्चारः पदयोः प्रदक्षिणविधिः स्तोत्राणि सर्वा गिरो
यद्यत्कर्म करोमि तत्तदखिलं शम्भो तवाराधनम् ॥ 4 ॥
कर चरण कृतं वाक्कायजं कर्मजं वा
श्रवण नयनजं वा मानसं वापराधम् ।
विहितमविहितं वा सर्वमेतत्-क्षमस्व
जय जय करुणाब्धे श्री महादेव शम्भो ॥ 5 ॥
1 comment


text:
कृष्णा
भारतदेशे तृतीया बृहत् नदी। दक्षिणभारते, आन्ध्रप्रदेशे च द्वितीया बृहत् नदी अस्ति कृष्णानदी। आन्ध्रप्रदेशे जनाः कृष्णवेणी नाम्ना एतां नदीम् आह्वयन्ति । पश्चिमदिशि महाराष्टस्य महाबळेश्वरस्यम् उत्तरदिशि महादेवपर्वतश्रेण्यां समुद्रस्तरतः १३३७ मीटरमितोन्नते स्थाने लघुधारारूपेण जन्म प्राप्नोति। कृष्णानदी अनेकाभिः उपनदिभिः मिलित्वा महाराष्ट्रे, कर्णाटके, आन्ध्रप्रदेशे च भूमिं ससश्यामलां कृत्वा १,४०० किलोमीटरमितं प्रयाणं कृत्वा आन्ध्रप्रदेशस्य हंसलदीविक्षेत्रे बङ्गालोपसागरेण मिलति।
प्रयाणम्[सम्पादयतु]
कृष्णानदी २९ उपनदीभिः मिलति। महाबळेश्वरस्य समीपे उगमानन्तरं १३५किलोमीटरदूरे कोयिनानद्या मिलति। अनन्तरं वारणा पञ्चगङ्गादुधगङ्गा]]नदीभिः मिलति। महाराष्टराज्ये एषा नदी ३०६ किलोमीटर् यावत् प्रवह्य बेळगावीमण्डलस्य ऐनापुरप्रदेशे कर्णाटकराज्यं प्रविशति। कृष्णानदी उगमस्थानतः ५०० किलोमीटरदूरे कर्णाटकराज्ये घटप्रभा मलप्रभानदीभ्यां सह मिलति। आन्ध्रप्रदेशे प्रवेशतः पूर्वं भीमानद्या मिलति। कर्णाटकराज्ये ४८२ किलोमीटरदूरं प्रवह्य रायचूरुमण्डलस्य देवसूगूरुग्रामतः आन्ध्रप्रदेशस्य महबूबनगरमण्डलस्य तङ्गटिक्षेत्रे आन्ध्रप्रदेशं प्रविशति । ततः कर्नूलुसमीपे तुङ्गभद्रानद्या मिलति। ततः श्रीशैलस्य समीपे नागार्जुनसागरम् इत्यत्र कश्चन बृहत् जलबन्धः निर्मितः अस्ति । विजयवाडासमीपे ब्रिटीषकाले प्रकाशं ब्यारेज् नामकः सेतुः निर्मितः अस्ति । विजयवाडाक्षेत्रे कृष्णानदी ११८८ मीटर् दैर्घ्यवती भूत्वा विराटरूपं दर्शयति। ततः हंसलदीवि समीपे बङ्गालोपसागरेण मिलति। उपनदीभिः सह मेलनानन्तरं कृष्णानद्याः समग्रपरिवहनस्य प्रदेशः चतुरस्रकि.मी यावत् भवति । अत्र परिवहनस्य प्रमाणं प्रतिराज्यम् एवम् अस्ति ।
- महाराष्ट्रम् - २६.८%
- कर्णाटकम् - ४३.८%
- आन्ध्रप्रदेशः - २९.४%
कृष्णानद्याः तीरे पुण्यक्षेत्राणि[सम्पादयतु]
कृष्णानद्याः भारतदेशे इतरनदीणामिव पौराणिकप्राशस्त्यम् अस्ति । यथा -
- १. श्रीशैलम् - द्वादशज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमस्य आलयः अत्र अस्तु । प्रसिद्धे अस्मिन् शिवक्षेत्रे श्रीशैले भ्रमराम्बा मल्लिकार्जुनस्वामी च स्तः ।
- २. अलम्पुर् – अष्टादशशक्तिपीठेषु अन्यतमः आलयः अत्र अस्ति । नवब्रह्मनमाकः देवालयसमुच्चयः अत्र अस्ति। अलम्पुर् चालुक्यराजानां निर्मितिः अस्ति ।
- ३. श्रीदुर्गामल्लेश्वरस्वामिक्षेत्रम् (कनकदुर्गा) – विजयवाडा।
- ४. अमरावती (आन्ध्रप्रदेशः) - अत्र शिवः अमरलिङ्गेश्वरस्वामिरूपेण पूज्यते । बौद्धानाम् अपि पवित्रं स्थानम् एतत्।
- ५. मोपिदेवी – अस्मिन् प्रसिद्धक्षेत्रे नागपूजां करोति।
योजनाः[सम्पादयतु]
प्रदान व्यासः - कृष्णानदी व्यवस्थे प्राजेट् कृष्णानदी तीरे परिवाहक राष्ट्रं तृतीयायां अपि विस्तृतः सागुजलं, विद्युत् प्राजेट् निर्माणं भवन्ति। तथा -
कर्णाटके[सम्पादयतु]
एतद्योजनाद्वयं संयुज्ज्य अप्पर् कृष्णा प्राजेक्ट् इति वदन्ति।
आन्ध्रप्रदेशे[सम्पादयतु]
- प्रियदर्शिनीजलबन्धः
- श्रीशैलजलानयनयोजना कर्णूल् जिल्ल श्रीशैल क्षेत्रे एतत् प्राजेट् निर्माणं भवति।
- नागार्जुनासागरजलबन्धः - नल्गोण्डामण्डले एषा जलानयनयोजना १९५६ तमे वर्षे आरब्धा ।


text:
बुद्धपूर्णिमा
बौद्धमतानुयायिनां कञ्चित् प्रधानं पर्व एतत् । बुद्धजयन्ती प्रतिवर्षं वैशाखपूर्णिमायाम् आचर्यते । क्रि.पू.५६३तमे वर्षे अस्मिन् एव दिने भगवतः बुद्धस्य अवतारः अभवत् इति बौद्धानां विश्वासः । क्रि.पू.४८३तमे वर्षे ८०वर्षीयः भगवान् गौतमबुद्धः अस्मिन् एव पूर्णिमायाः दिने एव काश्मीरनगरे बुद्धः निर्वाणः अभवत् । भगवतः बुद्धस्य जन्म ज्ञानप्राप्तिः महानिर्वाणः त्रयः अपि अस्यां वैशाखपूर्णिमायाम् एव अभवत् इति विशेषः । एतावता कालेन कस्यचिदपि अन्यमहापुरुषस्य विषये एवं नाभवत् । अस्मिन् युगे बौद्धमतावलम्बिनः ५०कोटिजनाः अस्मिन् विश्वे सन्ति । अयं बौद्धपूर्णिमा उत्सवः भारतम्, नेपाल, सिंगापुर, वियतनाम्, थैलैण्ड, काम्बोडिया, मलेशिया, श्रीलङ्का, म्यान्मार, इण्डोनेशिया पाकिस्तान् देशेषु जनाः श्रद्धया आचरन्ति ।


text:
विष्णुः
विष्णुः सनातनधार्मिकाणां प्रमुखः देवः अस्ति। सः त्रिमूर्तिषु एकः। विश्वरक्षकः च। तस्य पत्नी लक्ष्मीः। वाहनं गरुडः। आदिशेषस्य उपरि तस्य शयनम्। सः सर्वेषां जगताम् एकएव स्वामी। विष्णुः एव परमात्मारूपेण सर्वेषु भूतेषु तिष्ठति। विष्णोः उपासकः वैष्णवः नाम्ना ज्ञायते। वैष्णवेषु शिवः इव कोऽपि नास्ति "वैष्णवानां यथा शम्भुः"। विष्णुः सवेषां जीवानां परमः सुहृत्। भगवान् विष्णुः क्षीरसागरे निवसति। तस्य धाम वैकुण्ठः इति नाम्ना ज्ञायते। विष्णोः नाभेः कमलः जातः यत्र ब्रह्मा स्थितः अस्ति। इदं कृत्स्नं जगत् तस्य एव शक्त्या सञ्चालितम् अस्ति। सः निर्गुणः सगुणश्च अस्ति। पद्मपुराणस्य उत्तरखण्डे वर्णितम् अस्ति यत् भगवान् श्रीविष्णुः एव हि परमार्थं तत्त्वं वर्तते। सः अत्यन्तः दयालुः अस्ति। ध्रुवः प्रह्लादः अजामिलः द्रौपदी गणिका आदीनाम् अनेकेषां भक्तानाम् उद्धारः अस्य विष्णोः कृपया जातः। सः खलु भक्तवत्सलः विद्यते।
अन्तर्विषयाः
दशावताराः[सम्पादयतु]
स: सतां संरक्षणाय दुष्टानां विनाशाय च भूमौ पुनः पुनः जायते। सः उवाच
-
- परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
- धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥
तेन दश अवताराः गृहीताः । ते
- मत्स्यः - प्रलयसमये नारायणः सोमकनामकं राक्षसं हत्वा जीविनः अपालयत्।
- कूर्मः - कूर्मावतारे विष्णुः समुद्रमन्थने देवान् उपाकरोत्।
- वराहः - हरिः वराहरूपेण आविर्भूय हिरण्याक्षं हत्वा भुवम् अरक्षत्।
- नृसिंहः - नारयणः असुरं हिरण्यकशिपुम् अमारयत्।
- वामन: - दानशूरस्य बले: गर्वहरणं कृत्वा तम् पातालं प्रति प्रेषितवान्।
- परशुराम: - २१ पृथिवीप्रदक्षिणा कृत्वा १०८ तीर्थक्षेत्राणां संशोधित:।
- राम: - रावणम् अमारयत् । युगे एकमेव पुरुषोत्तम:।
- कृष्ण: - कंसं बाल्ये एव अमारयत्। महाभारतयुद्धे सहभाग: गीतोपदेशकर्ता च।
- बौद्ध: - कलियुगे सिद्धपुरुष: जनहितकर्ता च ।
- कलकी - कलियुगे दुष्टानां संहारं कर्तुं आविर्भविष्यति।
नाम[सम्पादयतु]
निरुक्ते "यद्विषितो भवति तद्विष्णुर्भवति"इति कथ्यते। आदिशङ्करः विष्णोः अर्थः सर्वत्रगतः इति अवदत्।
लक्षणानि[सम्पादयतु]
विष्णुः चतुर्भुजः अस्ति। तेषु पाञ्चजन्यम्-शङ्खम् सुदर्शन-चक्रम् कौमोदकी-गदाम् पद्मम् च धारयति। उक्तञ्च "वनमाली गदी शार्ङ्गी शङ्खी चक्री च नन्दकी श्रीमान् नारायणोर्विष्णुः वासुदेवोभिरक्षतु” इति। सः मेघश्यामः अस्ति। तस्य वक्षः श्रीवत्सेन अङ्कितः। सः कौस्तुभमणिं वनमालां च धारयति। सः अनन्तनागे शेते।
सहस्रनामानि[सम्पादयतु]
भीष्मः युधिष्ठिरस्य विज्ञप्तिम् अनुमन्यमानः विष्णोः सहस्रानामस्तुतिम् अकरोत्। यः विष्णोः सहस्रनामानि जपेत् सः जन्मसंसारबन्धनात् विमुच्यते इति मन्यते। एष: सहस्रनामावली महाभारते अनुशासनिके पर्वणि अस्ति।
श्रीहरेः सर्वैः वर्णैः आरभ्यमाणानि नामानि[सम्पादयतु]
अज आनन्द इन्द्रेशावुग्र ऊर्ज ऋतम्भरः ॠघलृशौल्लृजीरेकात्मैर ओजोभृदौरसः । अन्तोऽर्धगर्भः कपिलः खपतिर्गरुडासनः घर्मो ङ्सारश्छार्वङ्गश्छन्दोगम्यो जनार्दनः । झाटतारिर्ञमष्टङ्की ठलको डरको ढरी णात्मा तारस्तभो दण्डी धन्वी नम्यः परः फली । बली भगो मनुर्यज्ञो रामो लक्ष्मीपरिर्वरः शान्तसंवित्षड्गुणश्च सारात्मा हंसळाळुकौ । पञ्चाशन्मूर्तयस्त्वेताः ममाकारादिलक्षकाः ।
- अजः, आनन्दः, इन्द्रः, ईशानः, उग्रः, ऊर्जः, ऋतम्बरः, ॠघः, लृशः, लॄजिः, एकात्मा, ऐरः, ओजोभृत्, औरसः, अन्तः, अर्धगर्भः - एतानि ओङ्कारस्य अकारात् प्रकटिताः भगवद्रूपाः ।
- कपिलः, खपतिः, गरुडासनः, घर्मः, ङसारः - एतानि पञ्च ओङ्कारस्य उकारतः प्रकटिताः भगवद्रूपाः ।
- चार्वाङ्गः, छन्दोगम्यः, जनार्दनः, झटतारिः, ञमः - एतानि पञ्च मकारतः प्रकटिताः भगवद्रूपाः ।
- टङ्की, ठलकः, डरकः, ढरी, णात्मा - एतानि पञ्च नादतः
- तारः, थभः, दण्डी, धन्वी, नम्यः - एतानि पञ्च बिन्दुतः
- परः, फली, बली, भगः, मनुः - एतानि पञ्च घोषतः
- यज्ञः, रामः, लक्ष्मीपतिः, वरः - एतानि चत्वारि शान्ततः
- शान्तसंवित्, षड्गुणः, सारात्मा, हंसः, ळाळुकः - एतानि पञ्च अतिशान्ततः
- क्षकारतः नृसिंहरूपः ।
आङ्कोरवतमन्दिरम्[सम्पादयतु]
आङ्कोरवतमन्दिरं सूर्यवर्मन: नाम्ना कम्बोजस्य राज्ञा कृतम्। एतन्मन्दिरं विष्णो: एव।


text:
Indian Veda and Purana
Posted by Manish Panchmatia on Saturday, March 1, 2014 Labels: India, Sanskrit, Spiritual Science
Here is list of Veda and Purana. Courtesy : P N Namboodari
भारतीय विद्यास्थानानि
अङ्गानि वेदाश्च्त्वारॊ मीमंसा न्यायविस्तरः
पुराणं धर्मशास्त्रञ्च विद्याह्येताश्चतुर्दश ।
आयुर्वेदो धनुर्वेदो गन्धर्वो वेद एव च
अर्थवेदश्चतुर्थश्च विद्याह्यष्टादृशस्मृता ॥
वेदा: - ४ (ऋक्, यजु।, साम, अथर्व)
वेदाङ्गानि - ६ (शिक्षा, व्याकरणम्, निरुक्तम्, ज्योतिषं, कलपम्, छन्दः)
मीमाम्सा - १
न्यायशास्त्रम्१ - १
पुराणम् - १
धर्मशास्त्रम् - १
उपवेदाः - ४ (आयुर्वेद:, धनुर्वेद: गन्धर्व वेद:, अर्थ वेदः च)
एवं १८ भारतीय विद्यास्थानानि ।
१८ - पुराणानि
ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवञ्च शैवम् भागवतं तथा
भविष्यन्नारदीयञ्च मार्काण्डेयं तथापरम् ।
आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गं वाराहमेव च
स्कान्दं च वामनं चैव कौर्मं मात्स्यञ्च गारुडम् ॥
ब्रह्माण्डं चैव पुण्योयं पुराणानामनुक्रमः ॥
पुराण लक्षणम्
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।
वंशानुचरितञ्चेति पुराणं पञ्च लक्षणम् ॥


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam). View this in सरल दॆवनागरी (हिंन्दी), with simplified anuswaras for easy reading.
करारविन्देन पदारविन्दं मुखारविन्दे विनिवेशयन्तम् ।
वटस्य पत्रस्य पुटे शयानं बालं मुकुन्दं मनसा स्मरामि ॥ 1 ॥
संहृत्य लोकान्वटपत्रमध्ये शयानमाद्यन्तविहीनरूपम् ।
सर्वेश्वरं सर्वहितावतारं बालं मुकुन्दं मनसा स्मरामि ॥ 2 ॥
इन्दीवरश्यामलकोमलाङ्गम् इन्द्रादिदेवार्चितपादपद्मम् ।
सन्तानकल्पद्रुममाश्रितानां बालं मुकुन्दं मनसा स्मरामि ॥ 3 ॥
लम्बालकं लम्बितहारयष्टिं शृङ्गारलीलाङ्कितदन्तपङ्क्तिम् ।
बिम्बाधरं चारुविशालनेत्रं बालं मुकुन्दं मनसा स्मरामि ॥ 4 ॥
शिक्ये निधायाद्यपयोदधीनि बहिर्गतायां व्रजनायिकायाम् ।
भुक्त्वा यथेष्टं कपटेन सुप्तं बालं मुकुन्दं मनसा स्मरामि ॥ 5 ॥
कलिन्दजान्तस्थितकालियस्य फणाग्ररङ्गेनटनप्रियन्तम् ।
तत्पुच्छहस्तं शरदिन्दुवक्त्रं बालं मुकुन्दं मनसा स्मरामि ॥ 6 ॥
उलूखले बद्धमुदारशौर्यम् उत्तुङ्गयुग्मार्जुन भङ्गलीलम् ।
उत्फुल्लपद्मायत चारुनेत्रं बालं मुकुन्दं मनसा स्मरामि ॥ 7 ॥
आलोक्य मातुर्मुखमादरेण स्तन्यं पिबन्तं सरसीरुहाक्षम् ।
सच्चिन्मयं देवमनन्तरूपं बालं मुकुन्दं मनसा स्मरामि ॥ 8 ॥


text:
चैत्रमासः
भारतीयकालमाने वर्षस्य प्रथमः मासः चैत्रमासः (मराठी - चैत्र, हिन्दी - चैत्र, बेङ्गाली - চৈত্র , अस्सामी - চ'ত, कन्नड - ಚೈತ್ರ, तेलुगु - చైత్రము, तमिळु - சித்திரை, मलयालम् - ചൈത്രം) । वसन्त्रतौ अयं मासः अन्तर्गगच्छति । अतीव रम्यकालः एषः ।
भारतीयसांस्कृतिकदिनदर्शिकायां चैत्रमासः भवति वर्षस्य प्रथमः मासः । नेपालीदिनदर्शिकायाम् अयं भवति वर्षस्य अन्तिमः मासः यत्र बैसाखमासः प्रथमः । ग्रेगोरियन्-दिनदर्शिकायाम् अयं चैत्रमासः मार्च्-एप्रिल्मासयोः कदाचित् आरभ्यते । सौरमानपद्धतेः चान्द्रमानपद्धतेः अनुसारम् इदं निश्चितं भवति ।
अयं वङ्गीयदिनदर्शिकायाम् अन्तिमः मासः । मार्च्-मासस्य मध्यभागे इदम् आरप्स्यते । तमिळुदिनदर्शिकायाम् अयं मासः एप्रिल्-मासस्य मध्यभागे आरप्स्यते ।
वैष्णवदिनदर्शिकायां विष्णुः अस्य मासस्य अधिपः अस्ति ।
उत्सवाः[सम्पादयतु]
चैत्रमासः वसन्तस्य आगमनेन सह भवति । होलिकापर्व - वर्णानाम् उत्सवः आचर्यते । ततः षष्ठे दिने 'चैति छात्'पर्व भवति । चैत्रमासस्य प्रथमं दिनं युगादिः - नूतनवर्षस्य दिनम् इति आचर्यते कर्णाटके आन्ध्रप्रदेशे च । 'गुडि पाड्व' इति महाराष्ट्रे, 'चैत्रै विष्णु' 'पुथण्डु' इति वा तमिळुनाडुराज्ये च आचर्यते ।
चैत्रमासस्य नवमं दिनं रामनवमी - भगवतः रामस्य जन्मदिनत्वेन आचर्यते । चैत्रमासस्य पूर्णिमायां हनुमज्जयन्ती आचर्यते ।
तमिळुसौरमानधार्मिकदिनदर्शिकायाः अनुसारं चित्तेरै-मासः एप्रिल्मासस्य मध्यभागे सूर्यस्य मेषप्रवेशावसरे आरभ्यते । अयं वर्षस्य प्रथममासः । चैत्रमासः मङ्गलकरः मासः इति मन्यते यतः तदा एव अस्य जगतः सृष्टेः आरम्भः जातः । चैत्र इत्येषः शब्दः 'मेषराशिः' 'वसन्तः' इत्यर्थे च प्रयुज्यते ।
- चैत्रमासि जगद्ब्रह्म ससर्जु प्रथमेहनि ।
- शुक्लपक्षसमग्रन्तु तदा सूर्योदये सति ।
- प्रवर्तयामास तथा कालस्य गणनामपि ।
- ग्रहान्तारान् ऋतून् मासान्वत्सरान् वत्सराधिपान् ॥ (चतुर्वर्गचिन्तामणिः)


text:
सिग्मण्ड् फ़्रुड्
(कालः – ०६. ०५. १८५६ तः २३. ०९. १९३९)
अयं सिग्मण्ड् फ्राय्ड् (Sigmund Freud) मनोविज्ञानस्य अध्वर्युः । एषः आस्ट्रियादेशस्य (इदानीन्तने जोकोस्लोवाकियदेशे अस्ति) फैबर्ग् इति प्रदेशे १८५६ तमे वर्षे मेमासस्य ६ दिनाङ्के निर्धने यहूदिकुटुम्बे जन्म प्राप्नोत् । यदा एषः सिग्मण्ड् फ्राय्ड् ४ वर्षीयः आसीत् तदा तस्य कुटुम्बं वियेन्नां प्रति गतम् । तदनन्तरं सम्पूर्णं जीवनम् अयं सिग्मण्ड् फ्राय्ड् वियन्नानगरे एव अयापयत् । अयं श्रमेण अध्ययनं कृतवान् । गृहे तु सदा दारिद्र्यम् एव आसीत् । यद्यपि सः तत्त्वशास्त्रे, संस्कृतौ, रसायनशास्त्रे, जीवशास्त्रे च आसक्तः आसीत् तथापि संशोधनार्थं जीवशास्त्रम् एव अचिनोत् । तस्य पूरकत्वेन अङ्गरचनाशास्त्रं, प्राणिनां नाडीसमूहम्, औषधशास्त्रं च अध्येतव्यम् अभवत् । अनन्तरं तेषां सर्वेषां शास्त्राणां मिश्रणेन वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । वैद्यपदव्याः प्राप्तेः अनन्तरम् अपि जीवविज्ञाने, नाडीसमूहविषये च आसक्तः सिग्मण्ड् फ्राय्ड् प्रशिक्षणार्थं प्रसिद्धानां वैद्यानां समीपम् अगच्छत् । सः मनसः विषये, नाडीविज्ञाने, मस्तिष्कविषये च परिणतानां जीन् चार्काट्, वान् ब्रुयर्, जि.एच्.मेयनर्ट् इत्यादीनां मार्गदर्शने अध्ययनं कृत्वा वियेन्नानगरे एव कञ्चित् नाडीरोगस्य चिकित्सालयम् उदघाटयत् । तदा समाजे मस्तिष्कस्य, मनसः, नाड्याः च रोगाणां विषये जनानां ज्ञानं न आसीत् एव । मानसिकरोगीन् उन्मत्ताः इति मत्वा बन्धने स्थापनं वा ताडनं वा कुर्वन्तः तान् दण्डयन्ति स्म । मानसिकरोगस्य कारणं भयम् अपि भवितुम् अर्हति इति न जानन्ति स्म । एतत्सर्वं दृष्टवान् सिग्मण्ड् फ्राय्ड् मानसिकानां रोगाणां विषये एव अधिकं लक्ष्यम् अददात् ।
एषः सिग्मण्ड् फ्राय्ड् “कोकेन्” इत्यस्य परीक्षां कृत्वा तत् स्थानीयस्य संज्ञाहीनकरणस्य औषधत्वेन उपयोक्तुं शक्यते इति सूचितवान् । किन्तु वेदनानिवारकं कोकेन् अग्रे अभ्यासत्वेन परिवर्तते स्म । तेन जायमानां हानिम् अपि सः जानाति स्म । एषः सिग्मण्ड् फ्राय्ड् यदा प्यारिस्-नगरे आसीत् तदा प्रख्यातः नाडीतज्ञः जीन् मार्टिन् शार्कूट् उन्मादरोगस्य चिकित्सां यत् विशिष्टया रीत्या कृतवान् तत् दृष्टवान् आसीत् । तथैव ब्रायर् इत्याख्यः उन्मादयुक्तानां वशीकरणं (हिप्नाटिसम्) कृत्वा सुप्तावस्थायां यत् रोगनिवारणं कृतवान् तदपि दृष्टवान् आसीत् । तदा एव सिग्मण्ड् फ्राय्डस्य सुप्तावस्थायाः जागरितावस्थायाः च मध्ये कश्चन सेतुः भवेत् इति अस्फुरत् । एतत् एव तस्य मनोविश्लेषणस्य प्रेरणामूलम् अपि अभवत् । वैद्याः रोगिभिः सह मुक्ततया सम्भाषणं कृत्वा तेषां मनसि विद्यमानं भयं, संशयं वा दूरीकर्तुम् अवसरस्य कल्पनम् । तदवसरे सुप्तमनसि विद्यमानाः विचाराः अनिर्बन्धरूपेण जागरितमनः प्रविशन्ति । तदा वैद्याः तान् विचारान् अवगन्तुं शक्नुवन्ति । तदनुगुणं रोगिणां समाधानं च कुर्वन्ति । तदनन्तरं रोगिणां मनसि विद्यमानं भयं वा संशयः वा दूरीभवति । रोगी स्वस्थः भवति अपि । एतत् एव सिग्मण्ड् फ्राय्डेन निरूपितस्य मनोविश्लेषणस्य मूलं तत्त्वम् ।
पिता पुत्रस्य विषये अधिकारं चालयति । पुत्रः यद्यपि तस्य विरोधं कर्तुम् इच्छति तथापि न शक्नोति । अन्ते पुत्रः स्वत्मानम् एव दहति । एवं मनसि विभिन्नाः शक्तयः परस्परं सङ्घर्षं कुर्वन्ति । तत्कारणतः एव मनसः विभिन्नाः स्तराः निर्मिताः भवन्ति इत्यपि एषः सिग्मण्ड् फ्राय्ड् संशोधितवान् । सः मनसि उत्पद्यमानाः भावनाः स्वप्ने अभिव्यक्ताः भवन्ति इत्यपि सः वादम् अकरोत् । बहूनां स्वप्नस्य विश्लेषणं कृत्वा तस्य समीचीनम् अर्थम् अपि सः अवदत् । स्वप्ने वयं बाल्यस्य चिन्तनरीतिम् एव अनुसरामः । तानि चिन्तनानि तर्कबद्धानि न भवन्ति । विस्मरणम् आकस्मिकं न । तस्य किमपि किञ्चित् कारणं भवति । इति नूतनान् विचारान् अपि संशोधितवान् एषः सिग्मण्ड् फ्राय्ड् । अयं सिग्मण्ड् फ्राय्ड् मनोविश्लेषणस्य रीतिनीतीन् विवरीतुं शतशः लेखनानि पुस्तकानि च प्राकटयत् । तस्य पद्धतिः बहुशीघ्रं जनप्रियताम् अपि प्राप्नोत् । १९०८ तमे वर्षे तस्य सिग्मण्ड् फ्राय्डस्य नेतृत्वे एव प्रथमम् अन्ताराष्ट्रियं मनोविश्लेषणवैद्यानां सम्मेलनं प्राचलत् । सिग्मण्ड् फ्राय्ड् अपि बहुभिः उपायनैः पुरस्कारैः च सम्मानितः अभवत् । “गवटि” पुरस्कारः, रायल् सोसैट्याः सदस्यत्वादयः अपि तम् अन्विष्य आगताः । अयं सिग्मण्ड् फ्राय्ड् लैङ्गिकप्रवृत्तिः मनोव्यापारे प्रमुखतया दृश्यते । बाल्यादारभ्य अपि सा प्रवृत्तिः भवति एव । यौवने सा स्वयमेव प्रकटिता भवति । कदाचित् वयम् एव तां नियन्त्रयामः तावदेव । इत्यपि सः प्रतिपादयत् । १९३८ तमे वर्षे यदा जर्मन्-देशः वियेन्नानगरस्य उपरि आक्रमणम् अकरोत् तदा अनेन सिग्मण्ड् फ्राय्डेन यहूदिः इति कारणतः ततः पलायनं करणीयम् अभवत् । सः १९३९ तमे वर्षे सेप्ट्म्बरमासस्य २३ तमे दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
- ↑ doi:10.1098/rsbm.1941.0002
This citation will be automatically completed in the next few minutes. You can jump the queue or expand by hand


text:
संस्कृत
संस्कृत हलिंया दकलय् पुलांगु भासय् छगू भाय् खः। थ्व भाय् इण्डोयोरोपियन् भाय् परिवारयागु इण्डोआर्यन् कचाय् ला:। थ्व भासय् हिन्दू धर्म, बुद्ध धर्म व जैन धर्मया यक्व धार्मिक ग्रन्थ च्वयातःगु दु। थ्व भाय्यात भारती, सुरभारती, अमरभारती, अमरवाणी, सुरवाणी, गीर्वाणवाणी, गीर्वाणी, देववाणी, देवभाषा, दैवीवाक् इत्यादि नामं नं म्हसीकिगु या।
संस्कृत भाषां च्वयात:गु:-
सङ्गीतम् इत्येषा कला शब्दैः नादैः शक्त्या च सञ्चाल्यमाना सहजा क्रिया । भावः लयः मेलनं माधुर्यं च उत्तमसङ्गीतस्य मूलन्यासाः भवन्ति । सङ्गीतं मनसि उद्भूयमाना सहजा क्रिया । अतः केनापि नादेन विना अपि मनसि एव सङ्गीतस्य अनुभूतिं कर्तुं समर्थाः मानवाः । यदा एषा क्रिया शास्त्रीशैल्या वाद्यपरिकरैः विशेषकौशलेन प्रदर्शिता भवति तस्याः सङ्गीतकला इति व्यवहारः । सङ्गीतस्य मूलं वेदाः एव । ऋग्वेदादिषु मन्त्राः सस्वराः एव । सङ्गीतं तु स्वरेणनिबद्धम् एव । गानं तु मानवस्य भाषणम् इव स्वाभाविकं भवति । अतः मानवः कदारभ्य गातुम् आरब्धवान् इति निर्णयः दुस्साध्यः एव । किन्तु बहोः कालात् अनन्तरम् अस्य व्यवस्थितं रूपं प्राप्तम् अस्ति । यदा स्वरस्य लयस्य च व्यवस्थितं धारणं भवति तदा कलायाः प्रादुर्भावः भवति ।
संस्कृत आख:[सम्पादन]
मा आख:[सम्पादन]
संस्कृत ग्रन्थ व ग्रन्थकार[सम्पादन]
चारुदत्त भास
प्रतिमानाटकम् भास
ब्रह्मस्फुटसिद्धान्त - ब्रह्मगुप्त
मध्यमव्यायोग भास
व्याकरणमहाभाष्य - पतंजलि
साहित्य दर्पण - विश्वनाथ कविराज


text:
काफीसस्यम्
एतत् काफीसस्यं भारते अपि वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं काफीसस्यम् आङ्ग्लभाषायां Coffee Plant इति उच्यते । एतत् काफीसस्यं द्विविधं भवति । अराबिकं तथा रोबस्टं चेति । अराबिकवंशस्य काफीसस्यस्य वर्धनं प्रथमम् इतियोपिया मध्ये कृतम् । तथैव रोबस्टवंशस्य वर्धनम् अद्यतन-उगाण्डदेशे कृतम् । रोबस्टवंशस्य काफीबीजानि अत्यधिकप्रमाणेन "केफीन्"-अंशयुक्तानि भवन्ति । एतेषां रोबस्टवंशस्य काफीबीजानां भर्जनावसरे कश्चन विभिन्नः गन्धः अपि उत्पद्यते । अराबिकवंशस्य काफीबीजानि एव प्रसिद्धानि जनप्रियाणि च ।
एतत् काफीसस्यं गुल्मरूपेण वर्धते । अस्य काफीसस्यस्य फलनाम् अन्तः विद्यमानैः बीजैः एव काफीचूर्णं निर्मीयते । ततः तेन काफीचूर्णेन काफीपेयं निर्मीयते । तत् पेयं सर्वदा उष्णं कदाचित् शीतलं चापि पीयते । अनेन काफीचूर्णेन निर्मीयमाणं काफीपेयं जगति एव अत्यन्तं जनप्रियं पेयम् अस्ति । अनेन काफीचूर्णेन २००३ तमे वर्षे निर्यातवस्तुषू विश्वे एव षष्ठं स्थानं प्राप्तम् अस्ति । आरम्भस्य पञ्चस्थानानि क्रमशः गोधूमेन, रागीधान्येन, सोयाधान्येन (निष्पावप्रभेदः), तालतैलेन, शर्करया च प्राप्तम् अस्ति ।
बह्वीषु संस्कृतिषु अनेन काफीपेयेन प्रमुखं स्थानं प्राप्तम् अस्ति । दक्षिणभारते तु गृहम् आगतेभ्यः अतिथिभ्यः काफीदानम् अतिथिसंस्कारस्य अङ्गभूतम् । कुत्रचित् काफीपेयं निषिद्धम् अपि आसीत् । १६ शतके मेक्का सदृशेषु देशेषु एतत् काफीपेयम् उत्तेजनकारकम् इति निषिद्धम् आसीत् । १७ शतके इङ्ग्लेण्ड्देशे काफीपेयं राजकीयविद्रोहिभिः केवलम् उपयुज्यते इति निषिद्धम् आसीत् ।


text:
सुरतमण्डलम्
सुरतमण्डलम् (गुजराती: સુરત જિલ્લો, आङ्ग्ल: Surat district) इत्येतत् गुजरातराज्यस्य किञ्चन प्रमुखं जनपदम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति सुरत इति महानगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
सुरतमण्डलस्य विस्तारः ४,३२७ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । गुजरातराज्यस्य दक्षिणभागे इदं जनपदम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे तापीमण्डलं, पश्चिमे 'गल्फ् आफ् खम्भात', उत्तरे भरुचमण्डलं, दक्षिणे नवसारीमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले १०००-१२०० मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले एका एव नदी प्रवहति । सा तापी ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं सुरतमण्डलस्य जनसङ्ख्या ६०,७९,२३१ अस्ति । अत्र ३३,९९,७४२ पुरुषाः २६,७९,४८९ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १,३७६ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १,३७६ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ४२.१९% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-७८८ अस्ति । अत्र साक्षरता ८६.६५% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले दश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ सुरत २ उमरपाडा ३ ओलपाड ४ चोर्यासी ५ कामरेज ६ पलसाणा ७ महुवा ८ बारडोली ९ माण्डवी १० माङ्गरोल
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
पपितफलं, कदलीफलं, भिण्डकः, गन्धद्रव्याणि, हरिद्रा, आर्द्रकं ('जिञ्जर्'), मरीचिका च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि कृष्युत्पादनानि सन्ति । गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु पपितफलस्य, भिण्डकस्य, हरिद्रायाः च उत्पादने अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । कदलीफलस्य, आर्द्रकस्य, मरीचिकायाः च उत्पादने अस्य मण्डलस्य द्वितीयं स्थानम् अस्ति । वज्रसंस्करणं, 'पेट्रोकेमिकल्स्', वस्त्रोत्पादनम्, 'एञ्जिनियरिङ्ग्', रासायनिकोद्यमः च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
सुरत इत्यस्मात् महानगरात् १८ किलोमीटर्दूरे प्रसिद्धः 'डुम्मस्'-सागरतटः अस्ति । सुरततः २८ किलोमीटर्दूरे 'हजीरा'-सागरतटः अस्ति । सुरततः ९० किलोमीटर्दूरे तापीनद्याः उपरि निर्मितः उकाई-जलबन्धः (उकाई 'ड्याम्') अस्ति । सुरतप्रासादः (सुरत 'क्यासल्'), मुगलसाराई, एण्ड्र्यूस्-ग्रन्थालयः, सरदार वल्लभभाई पटेल-सङ्ग्रहालयः, तारालयः, 'यूरपियन् टूम्ब्स्' च सुरत इत्यस्मिन् महानगरे विद्यमानानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । बारडोली-उपमण्डले स्थितः स्वराज्-आश्रमः, सोनगढ इत्यत्र स्थितः ऐतिहासिकः दुर्गः, हजीरामार्गे स्थितं जलोद्यानं ('वाटर् फन् पार्क्'), कामरेज-उपमण्डले स्थितं जलोद्यानं, धोनपडी इत्यत्र विद्यमानं 'जोय् एण्ड् जोय्' विनोदोद्यानं ('अम्यूस्मेण्ट् पार्क्') च अस्य मण्डलस्य अन्यानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।


text:
लाल बहादूर शास्त्री
अन्तर्विषयाः
पूर्वजीवनम्[सम्पादयतु]
पूर्वम् आङ्लशासिते भारतदेशे, संयुक्तप्रान्तेषु,[[मुघल्-सराई|मुघल्-सराई इत्यत्र दम्पती शारदा श्रीवास्तवप्रसादः रामदुलारी च आस्ताम् । तयोः पुत्रः लालबहादूरः १९०४ तमे वर्षे अक्टोबर्मासस्य २ दिनाङ्के जन्म प्राप्तवान् ।[२] श्रीमान् शारदाप्रसादः आदौ विद्यालये शिक्षकः आसीत् । अनन्तरम् अलाहाबादे राजस्वकार्यालये सः लिपिकारः अभवत् । यदा शिशुः त्रिमासीयः आसीत् तदा सः मातुः अङ्कात् च्युतः सन् गङ्गानद्याः तीरे कस्यापि गोपालकस्य कण्डोले पतितः । सन्तानहीनः सः गोपालकः अयं देवस्य प्रसादः इति मत्वा तं शिशुं स्वगृहम् अनयत् । लालबहादूरस्य पितरौ आरक्षककार्यालये अभियोगम् अकुरुताम् । रक्षकाश्च तं शिशुम् अन्विष्य तयोः कृते प्रत्यर्पयन् ।
यदा सः सार्धैकवर्षीयः जातः तदा तस्य पिता दिवङ्गतः । तस्य माता तं भगिनीभ्यां सह पितुः गृहं नीत्वा तत्रैव अवसत् । दशवर्षपर्यन्तं लालबहादूरः स्वमातामहस्य हजारीलालमहोदयस्य गृहे न्यवसत् । मुघल-सराई मध्ये सः चतुर्थकक्ष्यापर्यन्तम् अपठत् । अग्रिमाध्ययनाय सः वारणासीम् अगच्छत् । तत्र सः मातुलेन सह न्यवसत् । हरिश्चन्द्र-उच्च-पाठशालां प्राविशत् च । एकदा वाराणस्यां गङ्गायाः अपरतीरे स्थितं प्रदर्शनं द्रष्टुं सः मित्रैः सह अगच्छत् । ततः गृहं प्रतिनिवर्तितुं धनाभावकारणतः नौकाशुल्कं दातुम् असमर्थः . मित्रेभ्यः धनं याचितुं न इच्छन् सः नद्यां कूर्दित्वा अपरतीरं प्राप्तवान् ।
बाल्यकाले पुस्तकपठनं तस्मै रोचते स्म । गुरुनानकस्य श्र्लोकेषु तस्य महती अभिरुचिः आसीत् । भारतीयराष्ट्रवादी, समाजशोधकः स्वतंत्रतासेनानी बालगङ्गाधरतिलकः तस्य दृष्ट्या पूजार्हः आसीत् । तन्मध्ये वाराणस्यां गान्धिमहात्मनः वचनेभ्यः नितरां प्रभावितः सः आत्मनः जीवितं राष्ट्रसौवायै समर्पितवान् ।[३] सः 'श्रीवास्तव' इत्येतत् स्वकुलस्य नाम अपि त्यक्तवान् यतः सः जातिवादस्य विरोधी आसीत् । १९२९ मध्ये गान्धिमहात्मना आरब्धे असहकारान्दोलने सः भागम् अवहत् । तत्र सः गृहीतः चेदपि बालकः इति कारणतः सः मोचितः । अनन्तरं सः वाराणस्यां काशीविद्यापीठे राष्ट्रवादी इति एव आत्मनः नामलेखनं कृतवान् । तत्र वर्षचतुष्टयं यावत् अपठत् । तत्र डा भगवानदासेन दर्शनशास्त्रविषये कृतैः व्याखानैः सः अतीव प्रभावितः । काशीविद्यापीठेन १९२६ तमे वर्षे सः 'शास्त्री’ इत्यनेन उपाधिना पुरस्कृतः । यद्यपि अयम् उपाधिः विद्यापीठेन निवेशितः तथापि अयम् उपधिः तस्य नाम्ना सहितं संयुक्तः अभवत् । सः जनसेवकसंस्थायाः आजीवनसदस्यः अपि अभवत् तथा मुजपफरपुरमध्ये हरिजनानाम् उद्धाराय कार्यं कर्तुं प्रारभत । कालान्तरेण सः तस्याः संस्थायाः अध्यक्षः अभवत् । १९२७ तमे वर्षे शास्त्रिमहोदयः मिर्जापुरवासिनीं ललितादेवीं परिणीतवान् । यद्यपि तस्मिन् समये प्रभूतायाः वरदक्षिणायाः परम्परा आसीत् तथापि शास्त्रिमहोदयः केवलं एकं चक्रं खादीवस्त्रं वरदाक्षिणारूपेण स्वीकृतवान् । १९३० मध्ये गान्धिमहात्मनः लवणसत्याग्रहसमये सः स्वातंत्र्यसंग्रामाय आत्मानं समर्पितवान् । सः सार्धवर्षद्वयं कारागृहे आसीत् । एकदा यदा सः कारागृहे आसीत् तदा तस्य एका पुत्री अतीव रोगग्रस्ता अभवत् । अतः सः पञ्चदशदिनानि यावत् कारागृहात् मुक्तः । परन्तु तस्य गृहस्य प्राप्तेः पूर्वमेव तस्य पुत्री मृता । तस्याः दाहसंस्काराणां अनन्तरं सः स्वेच्छया विरामकालस्य समाप्तेः पूर्वमेव स्वयं कारागृहं प्रतिनिवर्तयामास । एकवर्षस्य अनन्तरं, यदा तस्य पुत्रः ज्वरेण तीव्रतया पीडितः अभवत् तदा सः एकसप्ताहं यावत् गृहं गन्तुम् अनुमतिम् अयाचत । अनुमतिः प्राप्ता किन्तु तस्य पुत्रः तु रोगात् मुक्तः न जातः । परिवारेण प्रार्थितोऽपि सः कारागृहाधिकारिभ्यः दत्तं वचनं पालयन् कारागृहं प्रत्यनिवर्तत ।
अनन्तरं १९३७ मध्ये उत्तरप्रदेशस्य लोकप्रतिनिधिसभायाः आयोजकसचिवरूपेण कार्यं कृतवान् । १९४० मध्ये एकवर्षं यावत् स्वातंत्र्यसंग्रामाय वैयक्तिकप्रोत्साहनं दत्तं इति कारणेन सः कारागृहं प्रेषितः । १९४२ मध्ये मुंबयीमध्ये गोवालियाटक् इत्यत्र आगस्ट्मासस्य अष्टमे दिनाङ्के महात्मा गान्धिवर्यः आंग्लैः भारतभूमिः त्याज्या इति धिया 'त्यजतु भारतम्’ इति धोषणं प्रसारितवान् । एकवर्षस्य कारावासस्य अनन्तरं बहिः आगतः शास्त्रीवर्यः अलाहाबादं प्रति प्रातिष्ठत(प्रस्थात् )। तत्र जवहारलालनेहरुमहोदयस्य स्वग्रामात् आनन्दभवनात् सः सप्ताहं यावत् स्वातंत्र्यसेनानीनाम् कृते सूचनाः प्रेषितवान् । कतिचिद्दिनेभ्यः पश्चात् सः पुनः गृहीतः १९४६ वर्षपर्यन्तं कारावासे क्षिप्तः । एवं शास्त्रिवर्यः कारावासे आहत्य नववर्षाणि यापयामास । कारावासदिनेषु सः पुस्तकानि पठन् कालक्षेपं कृतवान् । पाश्चात्यदार्शनिकानां, क्रान्तिकारिणां समाजसंशोधकानां कृतीः पठित्वा परिचयं प्राप्नोत् । सः मेरी क्यूरी इति शास्त्रज्ञायाः आत्मचरित्रमपि हिन्दी भाषया अनूदितवान् ।
सर्वकारे (शासने)[सम्पादयतु]
भारतस्य स्वातंत्र्यप्राप्तेः पश्चात् शास्त्रीवर्यः तस्य स्वराज्ये उत्तरप्रदेशे लोकसभासचिवरूपेण नियुक्तः । श्री गोविन्दवल्लभपन्तस्य मन्त्रिमण्डले सः रक्षणपरिवहनमन्त्री अभवत् । तदा सः ऐदम्प्राथम्येन महिलाः निर्वाहिकारूपेण न्ययोजयत् । यदा सः रक्षणविभागस्य मन्त्री आसीत् तदा दुर्निग्रहस्य अविधेयस्य जनसम्मर्दस्य अपसारणाय दण्ड्प्रहारस्थाने जलोत्क्षेपं प्रयोक्तुम् आदीशत । १९५१ मध्ये सः अखिभारतीयकांग्रेस्समितेः महासचिवरूपेण नियुक्तः । जवहरलालनेहरु प्रधानमन्त्रिरूपेण नियुक्तः । शास्त्रीवर्यः मतप्रार्थिनां चयनाय, प्रासिद्धिदिशा निर्देशनाय, निर्वाचनकार्यकलापाय उत्तरदायी आसीत् । १९५२,१९५७, १९६२तमेषु वर्षेषु प्रचलितेषु भारतीयसार्वत्रिकनिर्वाचनेषु कांग्रेस्पक्षेण विजयः यः प्राप्तः तस्मिन् सः महत्वपूर्णां भूमिकां निरवहत् ।
१९५१ तमे वर्षे नेहरुमहाभागः राज्यसभासदस्यत्वाय तस्य नामङ्कनं कृतवान् । १९५१ तः १९५६ पर्यन्तं केन्द्रीयमन्त्रिमण्डले सः रेल् -मन्त्रिरूपेण तथा परिवहनमन्त्रीरूपेण कार्यभारं निरूढवान् । १९५६ मध्येमहबूबनगरे १४४ जनानां मरणाय कारणीभूतायाः एतदुर्घटनायाः पश्चात् सः त्यागपत्रं दातुमुद्युक्तः । तथापि नेहरुमहाभागः तस्य त्यागपत्रं न स्वीकृतवान् । मासत्रयानन्तरं तमिलनाडुराज्ये अरियालुर इत्यत्र जातायां रेलुदुर्घटयां १५५ जनाः मृताः । तस्य नैतिकोत्तरदायित्वं स्वीकुर्वता तेन त्यागपत्रं समर्पितम् । लोकसभायाम् एतां दुर्धटनामुद्दिश्य भाषमाणः नेहरुमहाभागः एवं प्रतिपादितवान् यत् "शास्त्रिवर्यस्य त्यागपत्रं मया यत् स्वीकृतं तत् 'सः दोषी’ इति मत्वा न अपि तु संवैधानिक औचित्यस्य तत् उदाहरणाय भवेत् " इति अवदत् । नागरिकाः शास्त्रीवर्यस्य अभूतपूर्वम् आचरणं प्रशशंसुः । १७५७ मध्ये सार्वत्रिकनिर्वाचनानन्तरं शास्त्रिवर्यः आदौ परिवहनसञ्चारमन्त्रिरूपेण, तदनन्तरं वाणिज्योद्योगमन्त्रिरूपेण च दायित्वं निरवहत् । १७६१ तमे वर्षे गृहमन्त्री अभवत् । भ्रष्टाचारनिवारणार्थं के सन्तानं- महोदयस्य अध्यक्षतायां समितेः संरचनायां स एव कारणीभूतः अभवत्।
प्रधानमन्त्री[सम्पादयतु]
जवाहरलालनेहरुमहोदयः स्वस्य अधिकारावधौ एव तन्नाम १९६४तमे वर्षे मेमासस्य २७ तमे दिनाङ्के दिवङ्गतः । जूनमासस्य ९ दिनाङ्के शास्त्रीवर्यः प्रधानमन्त्रिपदे नियुक्तः । कांग्रेस् पक्षस्य अद्यक्षः के कामराजः अस्य कारणीभूतः । यद्यपि विनीतः मृदुभाषी तथापि शास्त्रीवर्यः नेहरु इव समाजवादी आसीत् इत्यतः दक्षिणपन्थिनः सम्प्रदायवादिनः च तं मोरारजीदेसायिमहोदयस्य अभ्युदये बाधकः इति भावयन्ति स्म । ११ जून १९६४ मध्ये आकाशवाण्यां कृते प्रथमभाषणे प्रधानमन्त्री शास्त्री अवदत् यत् "प्रत्येकराष्ट्रस्य जीवनकाले ताद्दशः कश्चन निर्णायकक्षणः आगच्छति यदा राष्ट्रम् इतिहासस्य परिवर्तनघट्टे तिष्ठति । कस्यां दिशायां केन मार्गेण गन्तव्यम् इति वरणम् अनिवार्यं भवति । किन्तु अस्माकं न कापि समस्या भवितुम् अर्हति । अस्माकं मार्गः सरलः स्पष्टः च अस्ति - 'देशे स्वातन्त्र्यसमृद्धियुक्तस्य सामाजिकलोकतन्त्रस्य निर्मितिः, विश्वमैत्रीभावः, विश्वशान्तेः रक्षणञ्च प्राधान्यम् आवहति" इति ।
शास्त्रीवर्यः स्वभाववैशिश्ट्यकारणात् परस्परविरोधिमतेषु सत्सु अपि सुवर्णमध्यमार्गं स्थापयितुं प्रयतते स्म । परन्तु आत्मनः अल्पे कार्यकाले राष्ट्रस्य आर्थिकसङ्कटस्थितौ आहाराभावस्य समस्यायाः परिहरणे सः निष्प्रभावः अभवत् । तथापि भारतीयजनमानसे तं प्रति महान आदरः आसीत् । भारतस्य हरितक्रान्तिं अग्रे नोदयितुं स तस्यैव जनादरस्य उपयोगं कृतवान् । तेन भारतदेशः अन्नाधिकदेशः अभवत् (अन्नाधिक्यं प्राप्नोत् )। एतत् सर्वं द्रष्टुं सः न जीवति स्म इत्येव खेदावहः विषयः । पाकिस्तानेन सह द्वाविंशतिदिनानां युद्धे, लालबहाद्दूरशास्त्रीवर्यः भारतस्य आहारोत्पादनवर्धनं मनसि निधाय तस्य प्रामुख्यम् अवगमयितुं 'जय जवान' जय किसान्’ इति घोषवाक्यम् अयच्छत् ।हरितक्रान्तिं दृढतया प्रतिपादयन् सः श्वेतक्रान्तेः अपि निमित्तभूतः अभवत्। १९६४ वर्षस्य आक्टोबरमध्ये कैरामण्डलस्य यात्रया अतीव प्रभावितः सः 'आणन्द' इत्यत्र यः यशस्वी प्रयोग कृतः तं शेषराष्ट्रमपि अनुकरोतु इति प्रचोदितवान्। १९६५ मध्ये तस्य प्रधानमंत्रीकार्यकाले राष्ट्रीय-दुग्ध-विकास-संस्था स्थापिता । यद्यपि सः समाजवादी आसीत् तथापि भारतदेशः आर्थिकव्यवस्थां नवीकरोतु इति शास्त्रीवर्यः प्रतिपादयति स्म । तस्य प्रधानमंत्री कार्यकाले सः रशिया, युगोस्लाविया, इंग्लैंड्,केनडा तथा बर्मा (म्यानमार्) देशान् अभ्यगच्छत् ।
पाकिस्थानेन सह युद्धम्[सम्पादयतु]
शास्त्रिशासनस्य प्रमुखा समस्या आसीत् पाकिस्थानदेशः आगस्ट १९६५ मध्ये द्वीपकल्पस्य कच्छप्रदेशस्य अर्धभागस्योपरि आत्मनः प्रभुत्वं प्रतिपादयन् उपद्रवकारिणीः सेनाः भारतवर्षं प्रेषितवान् । ताः भारतस्य केनचित् सैन्यगणेन सह युद्धमकुर्वन् । कच्छप्रदेशे जातस्य संग्रामविषये लोकसभामुद्दिश्य प्रस्तुते आत्मनः निवेदने शास्त्रिवर्यः प्रात्यपादयत् यत् "वयम् आर्थिकविकासार्थं योजनानां प्रकल्पानां कृते च प्रथमप्राशस्त्यं यच्छन्तः अस्माकं सीमितसाधनानम् उपयोगं कृतवन्तः स्मः। अतः यः कोऽपि वस्तुनिष्ठतया अस्माकम् उद्देशं यदि पश्येत् तर्हि एतत् सुस्पष्टं भवेत् यत् सीमाघटनानां चोदने अथवा युद्धवातावरणनिर्माणे च भारतदेशस्य न कापि आसक्तिः भवितुं शक्यते इति। एतादृशीषु परिस्थितीषु शासनस्य कर्तव्यं न केवलं सुस्पष्टम् अस्ति अपि तु तस्य प्रभाविरूपेन क्रियान्वयनं निश्चितम् --’यावत्पर्यंतम् आवश्यकता अस्ति तावत्पर्यन्तं दारिद्र्येण भवनं वरं मन्यामहे । परं वयम् अस्माकं स्वातंत्र्यस्य नाशनं न सहामाहे। (अनुमन्यामहे)" जून १९६५ मध्ये आंग्लदेशस्य प्रधानमंत्री श्री हरेल्ड विल्सन् एकां योजनां प्रस्तुतवान् । तदनुसारं पाकिस्थानदेशः तस्य पञ्चाशतप्रतिशतस्य प्रदेशस्य स्थाने दशप्रतिशत् भागम् अलभत् । किन्तु पाकिस्थानस्य आक्रामकमनोभावः(मनोरथाः) काश्मीरप्रान्ते केन्द्रितः । यदा पाकिस्थानदेशीयाः सशस्त्राः अक्रमप्रवेशकाराः जम्मुकाश्मिरराज्यं प्रवेष्टुम् आरब्धवन्तः तदा शास्त्रिवर्यः स्पष्टम् उक्तवान् यत् "बलस्य बलेन उत्तरं दास्यामःइति। सप्टेम्बर् १९६५ मध्ये न केवलं भारतशासनं भञ्जयितुम् अपि तु सहानुभूतिं प्राप्य क्रान्तिं चोदयितुं युद्धोद्युक्तानां पाकिस्थानीभटानां तथा आक्रमप्रवेशकाराणां च उपप्लवाः आरब्धाः । क्रान्तिः न अभवत् । भारतदेशः स्वसैन्यं युद्धविरामरेखापारम् अप्रेषयत् (इदानीं नियन्त्रणरेखा)। लाहोरसमीपे अन्ताराष्ट्रियसीमारेखाम् अतिक्राम्य गतवन्तं पाकिस्थानदेशम् अभर्त्सयत् (अतर्जयत्)।१९६५ मध्ये भारतपाकयुद्धे प्रचलति सति चीन देशः भारतं प्रति एकं पत्रं प्रेषितवान् । तस्मिन् पत्रे चीनभूमौ भारतेन सैन्यसामग्री स्थापिता अस्ति । यदि सा न प्रतिस्वीक्रियते तर्हि भारतदेशः चीनदेशस्य कोपभाजनः भविष्यति 'इति सङ्केतः आसीत् । एवं चीनदेशस्य भारतोपरि आक्रमणस्य सम्भावनायां सति अपि शास्त्रीवर्यः अघोषयत यत् "चीनदेसस्य अयमारोपः मिथ्या । यदि चीनदेशः भारतस्योपरि आक्रमणं करिष्यति तर्हि वयम् अस्माकं स्वातंत्र्यरक्षणार्थं युद्धं करिष्यामः। अयम् अस्माकं दृढनिश्चयः इति ज्ञायताम् ।अस्मद्राष्ट्रस्य अखण्डतायाः परिरक्षणार्थं चीनदेशस्य बलम् अपि अपर्याप्तमेव भवेत् " इति । चीन देशात् न किमपि प्रत्युत्तरं प्राप्तम् । २३ सप्टेम्बर् दिने अन्ततो गत्वा, संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य युद्धविरामस्य आदेशात् भारत-पाक युद्धं समाप्तम् । शास्त्रीवर्यः युद्धविरामदिने राष्ट्रं प्रति आकाशवाणीप्रसारणे एवमवदत् - "यद्यपि उअभयोः देशयोः शस्त्रधारिणोः सैन्ययोः कलहः समाप्तः तथापि इतोऽपि अधिकं महत्वपूर्णं कार्यं नाम् संयुक्तराष्ट्रसङ्घः तथा सर्वे शान्त्युपासकः इतोऽपि गम्भीरतरं युद्धं समाप्येताम् इति । एतत् कथं शक्यम् ? अस्माकं मते अस्य एकमेव उत्तरं अस्ति तत् नाम शान्तिपूर्णं (पूर्वकं) सहास्तित्वम् । भारतदेशेन सदैव सहास्तित्वतत्त्वस्य पुरस्कारः कृतः एवं च जगति सर्वत्र तस्य पालनार्थं प्रचारः कृतः । विविधदेशानां मध्ये ये केऽपि च मतमेदाः भवन्तु, राजनैतिक-आर्थिक प्रणालीषु ते परस्पर भिन्नाः सन्तु नाम, ये विषयाः तान् विभजन्ते ते अतीव गहनाः भवन्तु नाम राष्ट्राणां मध्ये शान्तिपूर्णं सहास्तित्वं शक्यं भवेत्" इति ।
ताश्कन्द् मध्ये मृत्युः[सम्पादयतु]
युद्धविरामस्य घोषणायाः पश्चात् शास्त्रीवर्यः पाकिस्थानाध्यक्षः मुहम्मद् अयूब खान् महोदयः च अलेकसै कोसिजिन् महोदयेन ताश्कन्द् इत्यत्र आयोजिते शिखर- सम्मेलने भागम् ऊढवन्तौ ।१० जनवरी १९६६ दिनाके शास्त्रिवर्यः तथा खानमहोदयः ताश्कन्दघोषणापत्रे स्वाक्षरीं कृतवन्तौ । अन्येद्युः इतः पूर्व द्विवारं हृदयाघातेन पीडितः शास्त्रिवर्यः मध्यरात्रौ १.३२ वादने नूतनहृदयाद्यातेन मृतः । विदेशे, स्वकार्यकाले मृतः सः एकमेव प्रधानमंत्री आसीत् । शास्त्रिवर्यस्य मृत्योः गूढम् यद्यपि अधिकारिकरीत्या हृदयाघातेन मृतः इत्येव प्रतिपादितम् तथापि श्रीमती ललितादेवी शास्त्री पतिः विषप्रयोगेन मृतः इति सातत्येन आरोपं कृतवती । तस्य मृतशरीरं नीलवर्णेन परिवर्तितम् आसीत्। तस्मिन् विषप्रयोगः कृतः इति अन्येऽपि बहवः अमन्यन्त। जूनमासे कश्चन रशियन् पाचकः विषप्रयोगं कृतवान् इति गृहीतः अनन्तर सः सर्वेभ्यः आरोपेभ्यः निरपराधिः इति मुक्तः ।
२००७ मध्ये 'मध्य-एषिया उपरि सी.आय.ए. संस्थायाः कुदृष्टिः 'इति पुस्तकस्य लेखकः श्री अनिलधरः सूचनाधिकरविधेयकान्तर्गतं शास्त्रीवर्यस्य मृत्योः कारणं सार्वजनिकं करोतु इति प्रार्थनां कृतवान् । परन्तु प्रधानमंत्रीकार्यालयः 'एवं करोति चेत् विदेशसम्बन्धाः बाधिताः भवेयुः, देशे अराजकता उत्पद्येत, लोकसभायाः भङ्गः जाये” इत्यादि कारणैः तस्य विरोधं चकार । प्रधानमंत्रीकार्यालयेन एतावत् प्रकटितं यत् तस्यान्तिके शास्त्रिमहाभागस्य मृत्योः सम्बन्धि एकं पत्रमासीत् परंतु तस्य निर्वर्गीकरणाय तेन प्रतिषेधः कृतः । शासनेन एतदपि अङ्गीकृतं यत् रशियामध्ये शास्त्रीमहाभागस्य अवविच्छेदनपरीक्षणं न कृतम् । तथापि तस्य निजवैद्ये डा आर एन् चुधमहोदयेन तथा अन्यैः रशियादेशस्य वैद्यैः कृतं वैद्यकीय-अभिवेदनं शासनस्यान्तिके आसीत् इति । अन्यच्च प्रधानमंत्री कार्यलयतः शास्त्रिमहाभागस्य मृत्योः सम्बद्धानि पत्रकाणि नष्टानि अथवा तिरोहितानि इति लेखप्रमाणम् अपि न प्रकटितम् ।अद्यापि उत्तरं अपेक्षितम् अस्ति ।
व्याक्तिमत्त्वम्[सम्पादयतु]
शास्त्रिवर्यः जवहरलालनेहरुः एतयोः व्यक्तित्वे सामान्यांशः आसीत् अत्यल्पः । शास्त्रिवर्यः पाकिस्थानेन सह शान्तिसन्धानम् ऐच्छत् । १९६५ तमे वर्षे भारतपाकिस्थानयोः युद्धस्य अनन्तरं सः स्वस्य मित्राय पत्रमलिखत् यत् उभयोः देशयोः समस्याः परस्परमैत्रीपूर्णमार्गेण निवारणीयाः इति । पूर्वं युद्धे तेन सत्वरं निश्चयात्मिका कृतिःआचरिता, चातुर्यं प्रदर्शितम् । सः सर्वैः सेनाप्रमुखैः सह विमर्शं कृत्वा पञ्जाबसीमायम् आक्रमणं कर्तुम् आदिशत्। । १९६२ मध्ये एतादृशे एव सन्दर्भे नेहरुमहोदयः पदातिनां भारं न्यूनीकर्तुं वायुसेनाप्रेषणाय नकारं दत्तवान् । एतत् तु शास्त्रीवर्यस्यं आचरणात् सर्वथा विपरीताचरणम् आसीत् ।
तथापि नेहरु महोदय इव शास्त्रिवर्यः धर्मनिरपेक्षः आसीत् । धर्मस्य राजनीत्या सह मेलने तस्य विरोधः आसीत् । युद्धविरामानन्तरं रामलिलाप्राङ्गणे आयोजितायां सार्वजनिकसभायां सः बीबीसीसंस्थाम् अभर्त्सयत् । तया संस्थया 'शास्त्रीवर्यः हिन्दुः अतः सः पाकिस्तानेन युद्धाय सज्जः आसीत्’ इति अभियोगः कृतः आसीत् । प्रत्युत्तररूपेण सः अवदत्-" अहं हिन्दुः, अस्याः सभायाः अध्यक्षस्थाने स्थितः मीरमुश्ताकः यवनः । श्री फ्रङ्क अन्थोनी यः अत्र भाषणं कृतवान सः आंग्लदेशीयः क्रैस्तः, अत्र सिख् पारसिकाः अपि सन्ति । अस्माकं देशस्य एतदेव वैशिष्ट्यं यत् अत्र हिन्दवः यवनाः क्रैस्ताः सिक्खाः पारसिकाः इति सर्वधर्मियाः वसन्ति । अत्र यथा देवालयाः तथा यवनानां धर्ममन्दिराणि, गुरुद्वाराणि, चर्च (क्रैस्तानां धर्ममन्दिरं ) अपि सन्ति । तथापि वयं एतेषां राजनीत्या सह मिश्रणं न कुर्मः । अयमेव भेद्दः भारत पाकिस्थानमध्ये ।सः बहूनि वर्षाणि केंद्रीयमंत्री आसीत् तथापि यदा तस्य देहान्तः अभवत् तदा सः निर्धनः आसीत् ।अन्ते तस्यान्तिके एकं जीर्णं कारयानं मात्रं असीत् । तेन उच्चमानदण्डाः स्थापिताः । सः एकः एव रेलमंत्री तादृशः आसीत् यः भीषण् रेल्-दुर्घटनायाः पश्चात् नैतिकोतरदायित्वं स्वीकुर्वन् त्यागपत्रं दत्तवान् । शास्त्रिवर्यस्य मृत्योः पश्चात् भारतीयराजनैतिकजीवनात् मूल्यानि निर्गतानि इवं भासन्ते । यदि सः अजीविष्यत् तर्हि भारतदेशः अधिकसुस्थितौ अभविष्यत्, अधिकाजनाः दारिद्र्यात् उद्धृताः अभविष्यन् इति इतिहासकाराः वदन्ति ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ "न विस्मरेम...", २ अक्टोबर् २००४.
- ↑ "लालबहादूरशास्त्री-जननम्". Retrieved 1 मार्च् 2014.
- ↑ "तिलक-गान्धिवर्ययोः प्रभावः". Retrieved 1 मार्च् 2014.


text:
प्राग्दृष्टिकर्म्मखचरस्तनुतोऽल्पकोऽस्तात्पुष्टश्र्च दृश्य इह खेचरभोग्यकालः ॥
लग्नेन युक्च विवरोदययुग्द्युयातः स्यात्खेचरस्य सितगोर्यदि गोपलोनः ॥१॥
प्राग्दृष्टिकर्म्मखचरः , (यदा ), तनुतः , अल्पकः , अस्तात् , च , पुष्टः , (स्यात् ) तदा , दृश्यः , इह , खेचरभोग्यकालः , (स्यात् ) । लग्नेन , युक् , विवरोदययुक् , च , खेचरस्य , द्युयातः , स्यात् , यदि , सितगो , (तर्हि ), गोपलोनः (कार्य्यः ) ॥१॥
जिनाप्तोऽक्षाभाघ्नोऽङ्गुलमयशरोऽनेन तु चरं स्फुटं संस्कृत्यातो दिनमथ खगस्य द्युविगतात् ॥
प्रभाद्यं संसिद्ध्य़ेदथ खचरभादेर्निशि गतं व्रुवेऽथारादिनां द्युतिपरिगमं यन्त्रवशतः ॥२॥
अंगुलमयशरः , अक्षाभाघ्नः , (ततः ) जिनाप्तः , (कार्य्यः ), अनेन , तु , चरम् , संस्कृत्य , स्फुटम् , (कार्य्यम् ) अतः , दिनम् , साध्यम् , अथ , खगस्य , द्युविगतात् , प्रभाद्यम् , ससिध्येत् , अथ , खचरभादेः , निशिगम् , अथ , आरादिनाम् , द्युतिपरिगमम , यन्त्रवशतः , वे ॥२॥
पश्येज्जलादौ प्रतिबिम्बितं वा खेटं दृगोच्च्यं गणेयेच्च लम्बम् ॥
तं लम्बपातप्रतिबिम्बमध्यं दृगौच्च्यत्दृत्सूर्य्यहृतं प्रभा स्यात् ॥३॥
जलादौ , खेटम् , प्रतिबिम्बितम् , पश्येत् , वा , दृगौच्च्यम् लम्बनम् च , गणयेत् , तम् लम्बपातप्रतिबिम्बमध्यम् , (गणयेत् ), सूर्य्यहतम् , दृगौच्च्यहृत् , प्रभा , स्यात् ॥३॥
ज्ञात्वाऽनुमानान्निशि यातनाडीस्तत्कालखेटात्कथितैश्र्चराद्यैः ॥
दृष्टप्रभादेर्द्युगतो ग्रहस्य साध्यस्त्विहेन्दोर्यदि गोपलाढ्यः ॥४॥
अनुमानात् , निशि , यातनाडीः , ज्ञात्वा , तत्कालखेटात् , कथितैः चराद्यैः , इष्टप्रभादेः , ग्रहस्य , द्युगतः , (कालः ), साध्यः , इन्दोः यदि , (तर्हि ) तु , इह , गोपलाढ्यः , (कार्य्यः ) ॥४॥
प्राग्दृक्खचराङ्गभाढ्यभान्वोरल्पोऽर्कस्त्वपरस्तनुस्तदन्तः ॥
कालः स खगोदये द्युशेषो रात्रीतः क्रमशो ग्रहेऽल्पपुष्टे ॥५॥
प्राग्दृक्खचराङ्गभाढ्यभान्वोः , अल्पः , अर्कः , अपरः , तु , तनुः , तदन्तः , (यः ) कालः , सः , खगोदये , ग्रहे , अल्पपुष्टे , क्रमशः , द्युशेषः , रात्रीतः , स्यात् ॥५॥
तेनोनोऽथ च सहितो ग्रहद्युयातः स्यादर्कास्तसमयतो निशि प्रयातः ॥
चेद् ग्लावोऽनुमितघटीष्वतोऽल्पपुष्टं द्विघ्नं तत्समपलयुग्वियुक्स्फुटः सः ॥६॥
तेन , ऊनः , अथ , च , (रात्रिगतेन ), सहितः , ग्रहद्युयातः , अर्कास्तसमयतः , निशि , प्रयातः , स्यात् ग्लावः , चेत् , (तदा ), अनुभितघटीषु , अतः , (यावत् ), अल्पपुष्टम् (तावत् , एव ), द्विघ्नम् , (पलात्मकम् , स्यात् ), तत्स्मपलयुग्वियुक् , सः , स्फुटः , (स्यात् ) ॥६॥
इति श्रीगणकवर्यपण्डितगणेशदैवज्ञकृतौ ग्रहलाघवकरणग्रन्थे पश्र्चिमोत्तरदेशीयमुरादाबादवास्तव्य -काशीस्थराजकीयसंस्कृतविद्यालयप्रधानाध्यापकपण्डितस्वामिराममिश्रशास्त्रिसान्निध्याधिगतविद्य -भारद्वाज -गोत्रोत्पन्न गौडवंशावतंसश्रीयुतभोलानाथतनूज -पण्डितरामस्वरूपशर्म्मणा कृतया सान्वयभाषाव्याख्यया सहितो ग्रहच्छायाधिकारः समाप्तिमितः ॥१०॥


text:
रसायनाध्याय १
अथातो ऽभयामलकीयं रसायनपादं व्याख्यास्यामः ॥६-१.१॥
इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥६-१.२॥
आयुर्वेददीपिका
पूर्वस्थानोक्तलक्षणाभावेनावधारितायुष्मद्भावेन चिकित्सा धर्मार्थयशस्करी कर्तव्येत्यनन्तरं चिकित्साभिधायकं स्थानम् उच्यते ॥१॥
रसायनवाजीकरणसाधनमपि यथा चिकित्सोच्यते तथानन्तरम् एव वक्ष्यति ॥२॥
तत्रापि ज्वरादिचिकित्सायाः प्राग्रसायनवाजीकरणयोर् महाफलत्वेनादाव् अभिधानम् ॥३॥
तयोरपि च रसायनमेव वर्षसहस्रायुष्ट्वादिकारणतया महाफलम् इति तद् अभिधीयते तत्रापि चाभयामलकीयश् चिकित्सास्थानार्थसूत्राभिधायकतयाग्रे ऽभिधीयते ॥४॥
चिकित्सितं व्याधिहरं पथ्यं साधनमौषधम् ।
प्रायश्चित्तं प्रशमनं प्रकृतिस्थापनं हितम् ॥६-१.३॥
॥
आयुर्वेददीपिका
तत्रादौ व्यवहारार्थं स्थानाभिधेयस्य भेषजस्य पर्यायानाह चिकित्सितम् इत्यादि ॥१॥
करोति चैवमादौ प्रधानाभिधेयपर्यायाभिधानं यथानिदाने हेतुरूपादिपर्यायकथनम् ॥२॥
एतच्च पर्यायाभिधानं प्राधान्येन चतुष्पादस्यैव भेषजस्य यदुक्तं चतुष्पादं षोडशकलं भेषजमिति भिषजो भाषन्ते इति ॥३॥
एवंभूतभेषजाङ्गरूपतया तु स्थावरजङ्गमद्रव्यरूपस्य भेषजस्य भेषजत्वमेवान्तरव्यवहारकृतं ज्ञेयम् ॥४॥
प्रायश्चित्तम् इति भेषजसंज्ञा प्रायश्चित्तवद् भेषजस्याधर्मकार्यव्याधिहरत्वेन ॥५॥
विद्याद् भेषजनामानि भेषजं द्विविधं च तत् ।
स्वस्थस्योर्जस्करं किंचित् किंचिदार्तस्य रोगनुत् ॥६-१.४॥
आयुर्वेददीपिका
द्वैविध्यं विवृणोति स्वस्थस्येत्यादि ॥१॥
किंचिदिति न सर्वम् ॥२॥
स्वस्थत्वेन व्यवह्रियमाणस्य पुंसो जरादिस्वाभाविकव्याधिहरत्वेन तथाप्रहर्षव्ययायक्षयित्वानुचितशुक्रत्वाद्यप्रशस्तशारीरभावहरत्वेन ऊर्जः प्रशस्तं भावम् आदधातीति स्वस्थस्योर्जस्करम् ॥३॥
आर्तस्य रोगनुदिति विशेषणेन ज्वरादिनार्तस्य ज्वरादिहरम् ॥४॥
रोगनुद् इति वचनेनैवार्तविशेषितायां लब्धायां यद् आर्तस्य इति करोति तेन सहजजरादिकृतां पीडाम् अनुद्वेजिकां परित्यज्य ज्वरादिनास्वाभाविकेन रोगेण पीडितस्येति दर्शयति ॥५॥
अभेषजं च द्विविधं बाधनं सानुबाधनम् ।
आयुर्वेददीपिका
भेषजप्रसङ्गाद् अभेषजद्वैविध्यम् आह अभेषजम् इत्यादि ॥१॥
बाधनम् इह तदात्वमात्रबाधकं यथास्वल्पम् अपथ्यम् ॥२॥
सानुबाधनं च दीर्घकालावस्थायिकुष्ठादिविकारकारि ॥३॥
स्वस्थस्योर्जस्करं यत्तु तद्वृष्यं तद्रसायनम् ॥६-१.५॥
प्रायः प्रायेण रोगाणां द्वितीयं प्रशमे मतम् ।
प्रायःशब्दो विशेषार्थो ह्य् उभयं ह्य् उभयार्थकृत् ॥६-१.६॥
आयुर्वेददीपिका
द्विविधं भेषजमुक्तं विभजते स्वस्थस्येत्यादि ॥१॥
तद्वृष्यं तद्रसायनं प्राय इति छेदः ॥२॥
यद्वृष्यं प्रायो भवति तथा रसायनं यत् प्रायो भवति आर्तस्य रोगहरं यद्बाहुल्येन तत् स्वस्थोर्जस्करम् उच्यते यत्तु द्वितीयम् आर्तरोगहरं तत् प्रायेण ज्वरादिशमनं रसायनं वाजीकरणं च भवति यथाक्षतक्षीणोक्तं सर्पिर्गुडादि रसायनं वृष्यं च भवति तथा पाण्डुरोगोक्तो योगराजो रसायनत्वेनोक्तः तथा कासाधिकारे ऽगस्त्यहरीतकी रसायनत्वेनोक्तेत्याद्य् अनुसरणीयम् ॥३॥
रसायनोक्तानां च ज्वरादिहरत्वम् अत्र सुव्यक्तमेव रसायनग्रन्थेषु ॥४॥
अन्ये तु ब्रुवते यद् व्याधिमात्रहरं न तद् रसायनं किंतु शरीरसंयोगदार्ढ्याद् दीर्घायुःकर्तृत्वसाधारणधर्मयोगाद् उपचरितव्याधिहरं रसायनम् इहोच्यत इति ॥५॥
ननु यदि स्वस्थोर्जस्करमपि व्याधिहरं व्याधिहरं च स्वस्थोर्जस्करं तत्किं किंचिदिति पदेन भेषजकर्मव्यवस्थादर्शकेन क्रियते ब्रूमः बाहुल्येन स्वस्थोर्जस्करत्वं व्याधिहरत्वं च व्यवस्थाप्यते न चेह सर्वार्तरोगहरस्य स्वस्थोर्जस्करत्वमिति प्रतिज्ञायते येन पाठासप्तपर्णादीनाम् अपि रसायनत्वं साधनीयशक्तित्वाद् आर्तरोगहरत्वेन यदुच्यते तदपि रसायनं वाजीकरणं च भवतीति लवमात्रोपदर्शनं क्रियते तत् स्वस्थार्तयोर् उभयार्थकर्तृत्वम् ॥६॥
प्रायःशब्दतात्पर्यं विवृणोति प्राय इत्यादि ॥७॥
विशेषार्थम् इति बाहुल्यार्थम् इत्यर्थः ॥८॥
दीर्घमायुः स्मृतिं मेधामारोग्यं तरुणं वयः ।
प्रभावर्णस्वरौदार्यं देहेन्द्रियबलं परम् ॥६-१.७॥
वाक्सिद्धिं प्रणतिं कान्तिं लभते ना रसायनात् ।
लाभोपायो हि शस्तानां रसादीनां रसायनम् ॥६-१.८॥
आयुर्वेददीपिका
रसायनकार्यम् आह दीर्घम् इत्यादि ॥१॥
प्रभादीनां त्रयाणाम् औदर्यं योजनीयम् ॥२॥
वाक्सिद्धिः यद् उच्यते तद् अवश्यं भवतीत्यर्थः ॥३॥
प्रणतिः लोकवन्द्यता ॥४॥
कथम् एतद् रसायनेन क्रियत इत्याह लाभेत्यादि रसादिग्रहणेन स्मृत्यादयो ऽपि गृह्यन्ते ॥५॥
अपत्यसंतानकरं यत् सद्यः सम्प्रहर्षणम् ।
वाजीवातिबलो येन यात्यप्रतिहतः स्त्रियः ॥६-१.९॥
भवत्यतिप्रियः स्त्रीणां येन येनोपचीयते ।
जीर्यतो ऽप्यक्षयं शुक्रं फलवद्येन दृश्यते ॥६-१.१०॥
प्रभूतशाखः शाखीव येन चैत्यो यथा महान् ।
भवत्यर्च्यो बहुमतः प्रजानां सुबहुप्रजः ॥६-१.११॥
संतानमूलं येनेह प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते ।
यशः श्रियं बलं पुष्टिं वाजीकरणमेव तत् ॥६-१.१२॥
आयुर्वेददीपिका
वाजीकरणकार्यम् आहापत्येत्यादि ॥१॥
अपत्यसंतानः अपत्यपरम्परा तेन पुत्रपौत्रकरम् इत्यर्थः वाजीकरणजनिताच्छुक्राज् जातः पुत्रः पुत्रजननसमर्थो भवतीत्यर्थः ॥२॥
अतिप्रियत्वं चेहोपचितशुक्रतया निरन्तरव्यवायकर्तृत्वात् यद् उच्यते ।
विरूपम् अपि योद्धारं भृत्यमिच्छन्ति पार्थिवाः ।
व्यवायव्यायतं मूर्खं धृष्टं पतिमिव स्त्रियः ॥३॥
इति ॥४॥
उपचीयत इति पुष्टिं प्राप्नोति ॥५॥
अक्षयम् इवाक्षयम् ॥६॥
फलवद् इति गर्भजनकम् ॥७॥
चैत्यो देवतायतनम् ॥८॥
अर्च्यः अर्चनीयः ॥९॥
आनन्त्यमिवानन्त्यं दीर्घसंतानताम् इत्यर्थः ॥१०॥
स्वस्थस्योर्जस्करं त्व् एतद् द्विविधं प्रोक्तम् औषधम् ।
यद्व्याधिनिर्घातकरं वक्ष्यते तच्चिकित्सिते ॥६-१.१३॥
चिकित्सितार्थ एतावान् विकाराणां यदौषधम् ।
रसायनविधिश्चाग्रे वाजीकरणमेव च ॥६-१.१४॥
आयुर्वेददीपिका
चिकित्सित इति ज्वरादिचिकित्सिते ॥१॥
ननु रसायनवाजीकरणे अपि ज्वरादिचिकित्सिते एव तत् किं विशिष्योच्यते वक्ष्यते तच्चिकित्सिते इत्याह चिकित्सितार्थ इत्यादि ॥२॥
सत्यं रसायनं वाजीकरणं च ज्वरादिव्याधिहरत्वाच् चिकित्सितशब्देनोच्यत इत्यर्थः ॥३॥
अथ व्याधिहरत्वाच्चिकित्सिते वक्तव्यत्वाच्च रसायनवाजीकरणे क्व नु वक्तव्ये इत्याह रसायनेत्यादि ॥४॥
विधिः विधानं रसायनाभिधानम् इत्यर्थः ॥५॥
अग्रे इति अनन्तरम् ॥६॥
वाजीकरणं चाग्रे अभिधास्यते इति शेषः ॥७॥
अभेषजमिति ज्ञेयं विपरीतं यदौषधात् ।
तदसेव्यं निषेव्यं तु प्रवक्ष्यामि यदौषधम् ॥६-१.१५॥
आयुर्वेददीपिका
अभेषजमपि पूर्वोद्दिष्टं विवृणोत्यभेषजमित्यादि ॥१॥
विपरीतं रोगजननलक्षणार्थकारि ॥२॥
रसायनानां द्विविधं प्रयोगमृषयो विदुः ।
कुटीप्रावेशिकं चैव वातातपिकमेव च ॥६-१.१६॥
कुटीप्रावेशिकस्यादौ विधिः समुपदेक्ष्यते ।
नृपवैद्यद्विजातीनां साधूनां पुण्यकर्मणाम् ॥६-१.१७॥
निवासे निर्भये शस्ते प्राप्योपकरणे पुरे ।
दिशि पूर्वोत्तरस्यां च सुभूमौ कारयेत्कुटीम् ॥६-१.१८॥
विस्तारोत्सेधसम्पन्नां त्रिगर्भां सूक्ष्मलोचनाम् ।
घनभित्तिमृतुसुखां सुस्पष्टां मनसः प्रियाम् ॥६-१.१९॥
शब्दादीनाम् अशस्तानाम् अगम्यां स्त्रीविवर्जिताम् ।
इष्टोपकरणोपेतां सज्जवैद्यौषधद्विजाम् ॥६-१.२०॥
अथोदगयने शुक्ले तिथिनक्षत्रपूजिते ।
मुहूर्तकरणोपेते प्रशस्ते कृतवापनः ॥६-१.२१॥
धृतिस्मृतिबलं कृत्वा श्रद्दधानः समाहितः ।
विधूय मानसान्दोषान् मैत्रीं भूतेषु चिन्तयन् ॥६-१.२२॥
देवताः पूजयित्वाग्रे द्विजातींश्च प्रदक्षिणम् ।
देवगोब्राह्मणान् कृत्वा ततस् तां प्रविशेत् कुटीम् ॥६-१.२३॥
तस्यां संशोधनैः शुद्धः सुखी जातबलः पुनः ।
रसायनं प्रयुञ्जीत तत्प्रवक्ष्यामि शोधनम् ॥६-१.२४॥
आयुर्वेददीपिका
कुटीप्रवेशेन यत् क्रियते तत् कुटीप्रावेशिकम् ॥१॥
वातातपसेवयापि यत् क्रियते तद् वातातपिकम् ॥२॥
त्रिगर्भां प्रथममेकं गृहं तस्याभ्यन्तरे द्वितीयम् एवं त्रिगर्भास्त्रयो गर्भा अन्तराणि यस्यां सा त्रिगर्भामिति अन्तस् त्रिप्रकोष्ठाम् ॥३॥
सूक्ष्मलोचनामिति अल्पद्वारजालकाम् ॥४॥
शुक्ले शुक्लपक्षे ॥५॥
सज्जा वैद्यादयो यस्यां सा तथा ॥६॥
तिथिनक्षत्रपूजित इति शुभतिथिनक्षत्रयोगात् पूजिते ॥७॥
कृतवापन इति कृतक्षौरः ॥८॥
मानसान् दोषानिति कामक्रोधादीन् ॥९॥
संशोधनैर् इति वमनविरेचनास्थापनशिरोविरेचनैः ॥१०॥
सुखीति अरोगः ॥११॥
जातबल इति संशोधनापहृतमलतया संसर्जनादिक्रमेण पुनर् जातबलः ॥१२॥
यद्यपीह संशोधनैर् इति बहुवचनप्रयोगात् सर्वाण्येव संशोधनानि संमतानि तथापीह रसायने विशेषेण यौगिकत्वाद्धरीतक्यादिप्रयोग एवोक्तः अन्ये तु हरीतक्यादिप्रयोगेणैव परं संशोधनं कर्तव्यम् इत्याहुः संशोधनैर् इति बहुवचनं पुनर् यावच्छुद्धेर् हरीतक्यादिप्रयोगस्यैव करणं दर्शयति ॥१३॥
हरीतकीनां चूर्णानि सैन्धवामलके गुडम् ।
वचां विडङ्गं रजनीं पिप्पलीं विश्वभेषजम् ॥६-१.२५॥
पिबेदुष्णाम्बुना जन्तुः स्नेहस्वेदोपपादितः ।
तेन शुद्धशरीराय कृतसंसर्जनाय च ॥६-१.२६॥
त्रिरात्रं यावकं दद्यात् पञ्चाहं वापि सर्पिषा ।
सप्ताहं वा पुराणस्य यावच्छुद्धेस्तु वर्चसः ॥६-१.२७॥
शुद्धकोष्ठं तु तं ज्ञात्वा रसायनमुपाचरेत् ।
वयःप्रकृतिसात्म्यज्ञो यौगिकं यस्य यद्भवेत् ॥६-१.२८॥
आयुर्वेददीपिका
यावकमिति यवान्नम् ॥१॥
त्रिरात्रादिविकल्पत्रयं हीनमध्योत्तमशुद्धिविषयम् ॥२॥
हरीतकीं पञ्चरसामुष्णामलवणां शिवाम् ।
दोषानुलोमनीं लघ्वीं विद्याद्दीपनपाचनीम् ॥६-१.२९॥
आयुष्यां पौष्टिकीं धन्यां वयसः स्थापनीं पराम् ।
सर्वरोगप्रशमनीं बुद्धीन्द्रियबलप्रदाम् ॥६-१.३०॥
कुष्ठं गुल्ममुदावर्तं शोषं पाण्ड्वामयं मदम् ।
अर्शांसि ग्रहणीदोषं पुराणं विषमज्वरम् ॥६-१.३१॥
हृद्रोगं सशिरोरोगमतीसारमरोचकम् ।
कासं प्रमेहमानाहं प्लीहानम् उदरं नवम् ॥६-१.३२॥
कफप्रसेकं वैस्वर्यं वैवर्ण्यं कामलां क्रिमीन् ।
श्वयथुं तमकं छर्दिं क्लैब्यमङ्गावसादनम् ॥६-१.३३॥
स्रोतोविबन्धान् विविधान् प्रलेपं हृदयोरसोः ।
स्मृतिबुद्धिप्रमोहं च जयेच्छीघ्रं हरीतकी ॥६-१.३४॥
अजीर्णिनो रूक्षभुजः स्त्रीमद्यविषकर्शिताः ।
सेवेरन् नाभयाम् एते क्षुत्तृष्णोष्णार्दिताश् च ये ॥६-१.३५॥
तान् गुणांस्तानि कर्माणि विद्यादामलकीष्वपि ।
यान्युक्तानि हरीतक्या वीर्यस्य तु विपर्ययः ॥६-१.३६॥
अतश्चामृतकल्पानि विद्यात् कर्मभिरीदृशैः ।
हरीतकीनां शस्यानि भिषगामलकस्य च ॥६-१.३७॥
आयुर्वेददीपिका
यद्यपि द्रव्यान्तराणि दशवर्षशतायुष्कररसायनाधिकृतानि सन्ति तथापि हरीतक्यामलके एव रोगहरत्वायुष्करत्वरूपोभयधर्मयोगाद् अध्यायादौ गुणकर्मभ्यामुच्येते तत्रापि यद्यपि आमलकं वयःस्थापनानाम् इत्युक्तं तथापि रोगहरत्वे हरीतकी प्रकर्षवतीति कृत्वा हरीतक्य् अग्रे ऽभिहिता ॥१॥
हरीतक्यादिषु पञ्चरसत्वाद्युत्पादो ऽदृष्टवशाद् भूतसंनिवेशविशेषप्रभावकृतः तेन नात्रोपपत्तयः क्रमन्ते ॥२॥
शिवामिति कल्याणकरिणीं प्रशस्तगुणयुक्तत्वात् ॥३॥
सर्वरोगप्रशमनीमिति संयोगसंस्कारादिना ॥४॥
सर्वरोगहरत्वम् अभिधायापि कुष्ठादिहन्तृत्वाभिधानं विशेषेण कुष्ठादिहन्तृत्वोपदर्शनार्थम् ॥५॥
प्रवर्तकत्वे ऽप्यतीसारग्रहणीहरत्वं विबद्धदोषप्रवर्तकतया ज्ञेयं यदुक्तं स्तोकं स्तोकं विबद्धं वा सशूलं यो ऽतिसार्येते ॥६॥
अभयापिप्पलीकल्कैः सुखोष्णैस्तं विरेचयेद् इति ॥७॥
बुद्धिस्मृतिप्रदत्वमभिधायापि स्मृतिबुद्धिप्रमोहहरत्वाभिधानं तत्र विशिष्टशक्त्युपदर्शनार्थम् ॥८॥
वीर्यस्य तु विपर्यय इत्यनेनामलकस्य शीतवीर्यत्वम् उक्तम् ॥९॥
शस्यानीति अस्थिरहितानि फलानि ॥१०॥
ओषधीनां परा भूमिर् हिमवाञ्शैलसत्तमः ।
तस्मात्फलानि तज्जानि ग्राहयेत्कालजानि तु ॥६-१.३८॥
आपूर्णरसवीर्याणि काले काले यथाविधि ।
आदित्यपवनच्छायासलिलप्रीणितानि च ॥६-१.३९॥
यान्य् अजग्धान्य् अपूतीनि निर्व्रणान्यगदानि च ।
तेषां प्रयोगं वक्ष्यामि फलानां कर्म चोत्तमम् ॥६-१.४०॥
आयुर्वेददीपिका
यद्यपि हिमवान् औषधभूमीनाम् इत्युक्तं तथापि रसायने हिमवत्प्रभवाण्येव भेषजानि ग्राह्याणीति दर्शयितुम् औषधीनाम् इत्याहाभिधानम् ॥१॥
काले काले इति फलपाककाले इत्यर्थः ॥२॥
यथाविधीति यथा भेषजग्रहणं मङ्गलदेवतार्चनादिपूर्वकं स्यात् तथावश्यं रसायने कर्तव्यम् ॥३॥
अगदानीत्यनेन पवनदहनाद्यदोषं फलस्य दर्शयति ॥४॥
पञ्चानां पञ्चमूलानां भागान् दशपलोन्मितान् ।
हरीतकीसहस्रं च त्रिगुणामलकं नवम् ॥६-१.४१॥
विदारिगन्धां बृहतीं पृश्निपर्णीं निदिग्धिकाम् ।
विद्याद्विदारिगन्धाद्यं श्वदंष्ट्रापञ्चमं गणम् ॥६-१.४२॥
बिल्वाग्निमन्थश्योनाकं काश्मर्यमथ पाटलाम् ।
पुनर्नवां शूर्पपर्ण्यौ बलाम् एरण्डमेव च ॥६-१.४३॥
जीवकर्षभकौ मेदां जीवन्तीं सशतावरीम् ।
शरेक्षुदर्भकाशानां शालीनां मूलमेव च ॥६-१.४४॥
इत्येषां पञ्चमूलानां पञ्चानामुपकल्पयेत् ।
भागान् यथोक्तांस्तत्सर्वं साध्यं दशगुणे ऽम्भसि ॥६-१.४५॥
दशभागावशेषं तु पूतं तं ग्राहयेद्रसम् ।
हरीतकीश्च ताः सर्वाः सर्वाण्यामलकानि च ॥६-१.४६॥
तानि सर्वाण्यनस्थीनि फलान्यापोथ्य कूर्चनैः ।
विनीय तस्मिन्निर्यूहे चूर्णानीमानि दापयेत् ॥६-१.४७॥
मण्डूकपर्ण्याः पिप्पल्याः शङ्खपुष्प्याः प्लवस्य च ।
मुस्तानां सविडङ्गानां चन्दनागुरुणोस्तथा ॥६-१.४८॥
मधुकस्य हरिद्राया वचायाः कनकस्य च ।
भागांश् चतुष्पलान् कृत्वा सूक्ष्मैलायास् त्वचस् तथा ॥६-१.४९॥
सितोपलासहस्रं च चूर्णितं तुलयाधिकम् ।
तैलस्य ह्य् आढकं तत्र दद्यात् त्रीणि च सर्पिषः ॥६-१.५०॥
साध्यमौदुम्बरे पात्रे तत् सर्वं मृदुनाग्निना ।
ज्ञात्वा लेह्यमदग्धं च शीतं क्षौद्रेण संसृजेत् ॥६-१.५१॥
क्षौद्रप्रमाणं स्नेहार्धं तत्सर्वं घृतभाजने ।
तिष्ठेत् संमूर्छितं तस्य मात्रां काले प्रयोजयेत् ॥६-१.५२॥
या नोपरुन्ध्यादाहारमेकं मात्रा जरां प्रति ।
षष्टिकः पयसा चात्र जीर्णे भोजनमिष्यते ॥६-१.५३॥
वैखानसा वालखिल्यास्तथा चान्ये तपोधनाः ।
रसायनमिदं प्राश्य बभूवुर् अमितायुषः ॥६-१.५४॥
मुक्त्वा जीर्णं वपुश्चाग्र्यमवापुस्तरुणं वयः ।
वीततन्द्राक्लमश्वासा निरातङ्काः समाहिताः ॥६-१.५५॥
मेधास्मृतिबलोपेताश् चिररात्रं तपोधनाः ।
ब्राह्मं तपो ब्रह्मचर्यं चेरुश्चात्यन्तनिष्ठया ॥६-१.५६॥
रसायनमिदं ब्राह्ममायुष्कामः प्रयोजयेत् ।
दीर्घम् आयुर् वयश् चाग्र्यं कामांश्चेष्टान् समश्नुते ॥६-१.५७॥
आयुर्वेददीपिका
पञ्चानाम् इत्यादौ प्रतिद्रव्यं दशपलभागग्रहणम् उक्तं हि जातूकर्णे इति पञ्च पञ्चमूलानि तेषां प्रतिद्रव्यं दशपलानि इति ॥१॥
हरीतकीसहस्रमिति हरीतकीफलसहस्रम् ॥२॥
शूर्पपर्ण्यौ मुद्गमाषपर्ण्यौ ॥३॥
वीरा जालंधरं शाकम् ॥४॥
कूर्चनं जर्जरीकरणसाधनं शिलापुत्रकमुसलादि ॥५॥
विनीयेति प्रक्षिप्य ॥६॥
प्लवः कैवर्तमुस्तकम् ॥७॥
कनकं नागकेशरम् ॥८॥
त्वग् गुडत्वक् ॥९॥
औदुम्बरे इति ताम्रमये ॥१०॥
स्नेहार्धमिति सर्पिस्तैलार्धम् ॥११॥
एकम् अनपराह्णिकम् आहारम् ॥१२॥
यथोक्तगुणानाम् आमलकानां सहस्रं पिष्टस्वेदनविधिना पयस ऊष्मणा सुस्विन्नमनातपशुष्कमनस्थि चूर्णयेत् ।
तदामलकसहस्रस्वरसपरिपीतं स्थिरापुनर्नवाजीवन्तीनागबलाब्रह्मसुवर्चलामण्डूकपर्णीशतावरीशङ्खपुष्पीपिप्पलीवचाविडङ्गस्वयङ्गुप्तामृता चन्दनागुरुमधुकमधूकपुष्पोत्पलपद्ममालतीयुवतीयूथिकाचूर्णाष्टभागसंयुक्तं पुनर् नागबलासहस्रपलस्वरसपरिपीतम् अनातपशुष्कं द्विगुणितसर्पिषा क्षौद्रसर्पिषा वा क्षुद्रगुडाकृतिं कृत्वा शुचौ दृढे घृतभाविते कुम्भे भस्मराशेर् अधः स्थापयेद् अन्तर्भूमेः पक्षं कृतरक्षाविधानम् अथर्ववेदविदा पक्षात्यये चोद्धृत्य कनकरजतताम्रप्रवालकालायसचूर्णाष्टभागसंयुक्तम् अर्धकर्षवृद्ध्या यथोक्तेन विधिना प्रातः प्रातः प्रयुञ्जानो ऽग्निबलम् अभिसमीक्ष्य जीर्णे च षष्टिकं पयसा ससर्पिष्कम् उपसेवमानो यथोक्तान् गुणान् समश्नुत इति ॥६-१.५८॥
इदं रसायनं ब्राह्मं महर्षिगणसेवितम् ।
भवत्यरोगो दीर्घायुः प्रयुञ्जानो महाबलः ॥६-१.५९॥
कान्तः प्रजानां सिद्धार्थश् चन्द्रादित्यसमद्युतिः ।
श्रुतं धारयते सत्त्वमार्षं चास्य प्रवर्तते ॥६-१.६०॥
धरणीधरसारश्च वायुना समविक्रमः ।
स भवत्यविषं चास्य गात्रे संपद्यते विषम् ॥६-१.६१॥
आयुर्वेददीपिका
पिष्टस्वेदनविधिनेति यथा पिष्टकं तोयपरिपूरितपात्रोपरिदत्ततृणादिसंस्थितं स्वेद्यते तथा तत् स्वेदनीयम् इत्यर्थः ॥१॥
स्वरसपरिपीतमिति स्वरसभावितम् ॥२॥
ब्रह्मसुवर्चलाद्यौषधान्य् आयुर्वेदसमुत्थानीये वक्ष्यमाणानि ॥३॥
युवतिः नवमालिका ॥४॥
अष्टमो भागो ऽष्टभागः ॥५॥
क्षुद्रगुडाकृतिम् इति फाणिताकृतिम् ॥६॥
अर्धकर्षवृद्ध्येति अर्धकर्षात्प्रभृति वर्धयेत् ॥७॥
यथोक्तविधिनेति कुटीप्रावेशिकेन विधिना ॥८॥
यथोक्तान् गुणानिति पूर्वप्रयोगफलश्रुतिपठितान् ॥९॥
धरणीधरसार इति उष्ट्रमुखवत् तेन धरणीधराः पर्वतास् तेषां सारो लौहं तद्वत्सार इत्यर्थः ॥१०॥
अविषमिति विषम् अविकारि ॥११॥
बिल्वो ऽग्निमन्थः श्योनाकः काश्मर्यः पाटलिर्बला ।
पर्ण्यश् चतस्रः पिप्पल्यः श्वदंष्ट्रा बृहतीद्वयम् ॥६-१.६२॥
शृङ्गी तामलकी द्राक्षा जीवन्ती पुष्करागुरु ।
अभया चामृता ऋद्धिर् जीवकर्षभकौ शटी ॥६-१.६३॥
मुस्तं पुनर्नवा मेदा सैला चन्दनमुत्पलम् ।
विदारी वृषमूलानि काकोली काकनासिका ॥६-१.६४॥
एषां पलोन्मितान् भागाञ्शतान्य् आमलकस्य च ।
पञ्च दद्यात्तदैकध्यं जलद्रोणे विपाचयेत् ॥६-१.६५॥
ज्ञात्वा गतरसान्येतान्य् औषधान्यथ तं रसम् ।
तच्चामलकमुद्धृत्य निष्कुलं तैलसर्पिषोः ॥६-१.६६॥
पलद्वादशके भृष्ट्वा दत्त्वा चार्धतुलां भिषक् ।
मत्स्यण्डिकायाः पूताया लेहवत्साधु साधयेत् ॥६-१.६७॥
षट्पलं मधुनश्चात्र सिद्धशीते प्रदापयेत् ।
चतुष्पलं तुगाक्षीर्याः पिप्पलीद्विपलं तथा ॥६-१.६८॥
पलमेकं निदध्याच्च त्वगेलापत्त्रकेसरात् ।
इत्ययं च्यवनप्राशः परमुक्तो रसायनः ॥६-१.६९॥
कासश्वासहरश् चैव विशेषेणोपदिश्यते ।
क्षीणक्षतानां वृद्धानां बालानां चाङ्गवर्धनः ॥६-१.७०॥
स्वरक्षयम् उरोरोगं हृद्रोगं वातशोणितम् ।
पिपासां शुक्रस्थान् दोषांश्चाप्यपकर्षति ॥६-१.७१॥
अस्य मात्रां प्रयुञ्जीत योपरुन्ध्यान्न भोजनम् ।
अस्य प्रयोगाच् च्यवनः सुवृद्धोऽभूत्पुनर्युवा ॥६-१.७२॥
मेधां स्मृतिं कान्तिमनामयत्वम् आयुःप्रकर्षं बलमिन्द्रियाणाम् ।
स्त्रीषु प्रहर्षं परमग्निवृद्धिं वर्णप्रसादं पवनानुलोम्यम् ॥६-१.७३॥
रसायनस्यास्य नरः प्रयोगाल् लभेत जीर्णो ऽपि कुटीप्रवेशात् ।
जराकृतं रूपमपास्य सर्वं बिभर्ति रूपं नवयौवनस्य ॥६-१.७४॥
आयुर्वेददीपिका
पर्ण्यश् चतस्र इति शालपर्णी पृश्निपर्णी मुद्गपर्णी माषपर्णी च ॥१॥
तामलकी भूम्यामलकी ॥२॥
काकनासा नासाफला काकतुण्डक इत्यन्ये ॥३॥
गतरसत्वमिह द्रव्याणां चतुर्भागस्थितजले भवति ॥४॥
निष्कुलमिति निरस्थि ॥५॥
तैलसर्पिषोरिति समासनिर्देशाद् उभाभ्यामेव द्वादशपलानि न पृथक् पृथक् ॥६॥
मत्स्यण्डिका खण्डसंहतिः ॥७॥
अत्र षट्पलत्वेन समयोरपि मधुसर्पिषोर् द्रव्यान्तरयुक्तत्वेनाविरुद्धत्वम् ॥८॥
अथामलकहरीतकीनाम् आमलकविभीतकानां हरीतकीविभीतकानाम् आमलकहरीतकीविभीतकानां वा पलाशत्वगवनद्धानां मृदावलिप्तानां कुकूलस्विन्नानाम् अकुलकानां पलसहस्रमुलूखले संपोथ्य दधिघृतमधुपललतैलशर्करासंयुक्तं भक्षयेद् अनन्नभुग् यथोक्तेन विधिना तस्यान्ते यवाग्वादिभिः प्रत्यवस्थापनम् अभ्यङ्गोत्सादनं सर्पिषा यवचूर्णैश्च अयंच रसायनप्रयोगप्रकर्षो द्विस्तावदग्निबलम् अभिसमीक्ष्य प्रतिभोजनं यूषेण पयसा वा षष्टिकः ससर्पिष्कः अतः परं यथासुखविहारः कामभक्ष्यः स्यात् ।
अनेन प्रयोगेणर्षयः पुनर् युवत्वम् अवापुर् बभूवुश् चानेकवर्षशतजीविनो निर्विकाराः परशरीरबुद्धीन्द्रियबलसमुदिताश् चेरुश् चात्यन्तनिष्ठया तपः ॥६-१.७५॥
आयुर्वेददीपिका
कुकूलकः करीषाग्निः ॥१॥
अकुलकानामिति अनस्थ्नाम् ॥२॥
द्रव्यादीनामत्र मानं नोक्तं तेन प्रधानस्य चूर्णस्य दध्यादिभिर् मिलितैः समानमानत्वं किंवा प्रत्येकमेव दध्यादीनां चूर्णसमत्वम् ॥३॥
पललं तिलचूर्णम् ॥४॥
भक्षयेदिति वचनं लेह्येऽपि अल्पाभ्यवहरणमात्रार्थत्वाद् उपपन्नम् ॥५॥
अनन्नभुगिति सर्वथाहारान्तराभुक् ॥६॥
तस्यान्त इति एतत्प्रयोगपरित्यागकाले ॥७॥
प्रत्यवस्थापनमिति यवाग्वादिक्रमविशेषणं तेन प्रयोगान्ते यदा अन्नसंसर्जनं कर्तव्यं तदा यवाग्वादिक्रमेणेत्य् उक्तस्यार्थस्य प्रत्यवस्थापनं क्रियत इत्यर्थः ॥८॥
यूषेण पयसा वेति विकल्पोऽग्निबलापेक्षया ॥९॥
हरीतक्यामलकविभीतकपञ्चपञ्चमूलनिर्यूहे पिप्पलीमधुकमधूककाकोलीक्षीरकाकोल्यात्मगुप्ताजीवकर्षभकक्षीरशुक्लाकल्कसम्प्रयुक्तेन विदारीस्वरसेन क्षीराष्टगुणसम्प्रयुक्तेन च सर्पिषः कुम्भं साधयित्वा प्रयुञ्जानो ऽग्निबलसमां मात्रां जीर्णे च क्षीरसर्पिर्भ्यां शालिषष्टिकम् उष्णोदकानुपानम् अश्नञ्जराव्याधिपापाभिचारव्यपगतभयः शरीरेन्द्रियबुद्धिबलम् अतुलम् उपलभ्याप्रतिहतसर्वारम्भः परमायुर् अवाप्नुयात् ॥६-१.७६॥
आयुर्वेददीपिका
अत्र हरीतक्यादौ क्षीरशुक्ला क्षीरविदारिका ॥१॥
अत्र हरीतक्यादिक्वाथस्य त्व् एको भागः क्षीरस्याष्टौ भागाः सर्पिष एको भागः ॥२॥
कुम्भो द्रोणद्वयम् ॥३॥
वचनं हि द्रोणस्तु द्विगुणः शूर्पो विज्ञेयः कुम्भ एव च इति ॥४॥
हरीतक्यामलकविभीतकहरिद्रास्थिराबलाविडङ्गामृतवल्लीविश्वभेषजमधुकपिप्पलीसोमवल्कसिद्धेन क्षीरसर्पिषा मधुशर्कराभ्यामपि च संनीयामलकस्वरसशतपरिपीतम् आमलकचूर्णम् अयश्चूर्णचतुर्भागसम्प्रयुक्तं पाणितलमात्रं प्रातः प्रातः प्राश्य यथोक्तेन विधिना सायं मुद्गयूषेण पयसा वा ससर्पिष्कं शालिषष्टिकान्नम् अश्नीयात् त्रिवर्षप्रयोगादस्य वर्षशतम् अजरं वयस् तिष्ठति श्रुतम् अवतिष्ठते सर्वामयाः प्रशाम्यन्ति विषमविषं भवति गात्रे गात्रम् अश्मवत् स्थिरीभवति अधृष्यो भूतानां भवति ॥६-१.७७॥
यथामराणाम् अमृतं यथा भोगवतां सुधा ।
तथाभवन् महर्षीणां रसायनविधिः पुरा ॥६-१.७८॥
न जरां न च दौर्बल्यं नातुर्यं निधनं न च ।
जग्मुर्वर्षसहस्राणि रसायनपराः पुरा ॥६-१.७९॥
न केवलं दीर्घमिहायुरश्नुते रसायनं यो विधिवन्निषेवते ।
गतिं स देवर्षिनिषेवितां शुभां प्रपद्यते ब्रह्म तथेति चाक्षयम् ॥६-१.८०॥
आयुर्वेददीपिका
अमृतवल्ली गुडूची ।
सोमवल्कः विट्खदिरः ।
क्षीरसर्पिः क्षीरसमुत्थितसर्पिः ।
अयश्चूर्णस्य चतुर्थो भागः यत एतदयश्चूर्णं चतुर्थभागमत एकस्मिन् प्रयोगे जातूकर्णेन अयश्चूर्णपादयुक्तम् इति कृतम् ।
अमराणाममृतं जरादिहरं नागानां च सुधा जरामरणहरी इत्युभयोपादानं दृष्टान्ते ।
ब्रह्म मोक्षः ।
मोक्षसाधनत्वं चेह रसायनस्य विशुद्धसत्त्वकर्तृतयोच्यते ॥१॥
अभयामलकीये ऽस्मिन् षड् योगाः परिकीर्तिताः ।
रसायनानां सिद्धानाम् आयुर् यैर् अनुवर्तते ॥६-१.८१॥
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने रसायनाध्याये ऽभयामलकीयो नाम रसायनपादः प्रथमः ॥६-१.८२॥
आयुर्वेददीपिका
अभयेत्यादिना संदेहनिरासार्थम् उक्तप्रयोगसंख्यां दर्शयति ।
एवमन्यत्रापि संख्याप्रणयनम् अन्ते ज्ञेयम् ॥१॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
रायगडमण्डलम्(महाराष्ट्रम्)
रायगडमण्डलं (मराठी: रायगड जिल्हा, आङ्ग्ल: Raigad district) महाराष्ट्रराज्यस्य कोङ्कणविभागे स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अलिबाग् इति नगरम् । इदं मण्डलं समुद्रतटेभ्यः तत्र विद्यमानेभ्यः स्थलेभ्यश्च प्रसिद्धम् अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
रायगडमण्डलस्य विस्तारः ७१४८ च.कि.मी. मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि पुणेमण्डलं, पश्चिमदिशि अरबीसागरः, उत्तरदिशि ठाणेमण्डलं, दक्षिणदिशि रत्नगिरिमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ३८८४ मि.मी. मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । मण्डलमिदं समुद्रतटे अस्ति अतः आर्द्रवातावरणं भवति । अस्मिन्मण्डले न्यूनतमं १६ अंश C मितम्, अधिकतमं ४० अंश C मितं तापमानं च भवति ।
कृषिः[सम्पादयतु]
तण्डुलः, रागिका, ‘वरी’, ‘कोद्रा’, माषः, 'तूर्', पूगीफलं(betel-nut), हरिद्रा, मरीचिका, इत्येतानि प्रमुखसस्योत्पादनानि मण्डलेऽस्मिन् उत्पाद्यन्ते । आम्र-कदली-नारिकेलफलानाम् उत्पादनमपि भवत्यत्र ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
रायगडमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) २६,३४,२०० अस्ति । अस्मिन् ११,१७,६२८ पुरुषाः, १३,४४,३४५ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रति च.कि.मी. ३६८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रति च.कि.मी. ३६८ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १९.३६% आसीत् । अत्र पुं.-स्त्री अनुपातः १०००-९५५ अस्ति । अत्र साक्षरता ६०.४ % ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले पञ्चदश उपमण्डलानि सन्ति । तानि मण्डलानि प्रशासनसौकर्यार्थं ४ विभागेषु विभक्तानि -
१ 'अलिबाग्' - अलिबाग्, पेण, मुरूड २ 'पनवेल' - पनवेल, कर्जत, खालापूर, उरण ३ 'माणगाव' - माणगाव, सुधागड, रोहा, तळा ४ 'महाड' - महाड, श्रीवर्धन, म्हसाळा, पोलादपुर
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
६३.१७% जनाः ग्रामेषु, ३६.८३% जनाः नगरेषु च निवसन्ति । ग्रामीणभागे कृषिः, कृषिसम्बन्धितानि कार्याणि एव प्रमुखजीविकारूपेण सन्ति । नगरभागे उद्यमाः सन्ति । जनाः तेषु कार्यरताः । कोङ्कणविभागे स्थितमिदं मण्डलम् कोङ्कणीविशेषान् उद्वहति । जनानां लघुगृहाणि, तेषां विशिष्टा संस्कृतिश्च अत्रस्थ विशेषः ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।
- 'रायगडदुर्गम्' :
मराठासाम्राज्यस्य महान् राजा शिवाजी रायगडदुर्गं निर्मापितवान् । तस्य साम्राज्यस्य एषः मुख्यः दुर्गः आसीत् । इतः एव छत्रपतेः साम्राज्यस्य सञ्चालनं भवति स्म । अतः एषः दुर्गः राजधानीत्वेन आवासितः महाराजेन । अत्रैव महाराजस्य राज्याभिषेकसमारोहः अभवत् । एतस्मिन् दुर्गे महाराजस्य स्मारकं, गङ्गासागरतडागः, जगदीश्वरमन्दिरं च अस्ति ।
यदा 'सिद्दी'वंशीयराजानाम् आधिपत्यम् आसीत्, तदा तेषां साम्राज्यराजधानी आसीत् एषः दुर्गः । एषः जलदुर्गः । ३५० वर्षाणि यावत् एषः दुर्ग अजेयः आसीत् । अत्रस्थाः राजप्रासादाः, गह्वराः च वीक्षणीयस्थलानि ।
- 'समुद्रतीराणि' ः
- माण्डवा - हरिहरेश्वरः - नागाव - काशीद
- 'मन्दिराणि'
- बल्लाळेश्वरगणपतिमन्दिरम्, पाली - वरदविनायकगणपतिमन्दिरम्, महाड - बिरला-गणेशमन्दिरम्, अलिबाग - एलिफन्टा-गह्वराः - कनकेश्वरमन्दिरम् - शिवथरघळ
- माथेरान् इति एकं गिरिधाम ।


text:
दधि
एषः आहारपदार्थः प्रायः जगति सर्वत्र अस्ति एव । क्षीरेण निर्मीयमाणम् एतत् दधि आङ्लभाषायां Curd इति उच्यते । अयम् आहारपदार्थः न सस्यजन्यः, अपि तु प्राणिजन्यः आहारः एव । यद्यपि दधि दुग्धस्य रूपान्तरं तथापि गुणे दधि-दुग्धयोः महान् भेदः अस्ति । देवपूजासु नैवेद्यरूपेण अपि उपयुज्यते दधि । पायसेषु, पञ्चगव्ये, पञ्चामृते च दधि योजयन्ति । “श्रीखण्ड”नामकं भक्ष्यम् अपि निर्मीयते दध्ना । नवरात्रावसरे देवतापूजासु दध्यन्नस्य एव नैवेद्यं भवति । ललितासहस्रनाम्नि “काकिनीरूपधारिणी माता दध्यन्नम् अपेक्षते” इति उक्तम् अस्ति ।
“स्वादिष्ठानाम्बुजगता चतुर्वक्त्रमनोहरा । शूलाद्यायुधसम्पन्ना पीतवर्णाऽतिगर्विता ॥ १०४ ॥
मेदोनिष्ठा मधुप्रीता बन्दिन्यादिसमन्विता । दध्यन्नासक्तहृदया काकिनीरूपधारिणी ॥ १०५ ॥“ इति ।
दधि कस्य न प्रियम् । विना दधि विशिष्टं भोजनं न भवति ।
- रोचनं दीपनं वृष्यं स्नेहनं बलवर्धनम् ।
- पाकेम्लमुष्णं वातघ्नं मङ्गल्यं बृह्मणं दधि ॥
- पीनसे चातिसारे च शीतके विषमज्वरे ।
- अरुचौ मूत्रकृच्छ्रे च कार्श्ये च दधि शस्यते॥
इति दध्न: गुणा: उक्ता: । (किन्तु दध्न: उपयोगे नियन्त्रणं नियमश्च विहित: इति न विस्मर्तव्यम् । उक्तं च - ‘कफपित्तकरं दधि ।’ भा. प्र) दधि शोफं जनयति
- न नक्तं दधि भुञ्जीत न चाप्यघृतशर्करम् ।
- नामुद्गसूपं नाक्षौद्रं नोष्णं च नामलैर्विना ॥
- ज्वरासृक्पित्तवीसर्पकुष्ठपाण्ड्वातामया भ्रमान् ।
- प्राप्नुयात् कामलां चोग्रां विधिं हित्वा दधिप्रिय: ॥ (च.चि. 2)
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य दध्नः स्वभावः[सम्पादयतु]
एतत् दधि पचनार्थं जडम् एव । किञ्चित् प्रमाणेन उष्णवीर्यम् अपि । वातं शमयति, रक्तवर्धकं च । शरीरे शुक्रधातुं, मेधस् च वर्धयति, बलं वर्धयति, शोथम् उत्पादयति च । रक्तपित्तकारकम् एतत् दधि जीर्णानन्तरम् आम्लं भवति ।
- १. अस्माकं शरीरे विद्यमानेषु सप्तधातुषु मांसं मेधस् च वर्धयति दधि ।
- २. शीतपूर्वके विषमज्वरे दधि हितकरं भवति ।
- ३. वातशामकम् इति कारणात् वातबाधा अस्ति चेत् उपयोक्तुं शक्यते ।
- ४. पात्रस्य अधोभागे विद्यमानं दधि पीनसबाधायां, जीर्णक्रियायाः दोषात् जातायां “ग्रहिणी” रोगबाधायां च हितकरम् ।
- ५. गुडं योजयित्वा सेवनेन शरीरे नैर्यास्यम् उत्पादयति । गुडयोजितं दधि तृप्तिकरं, हृदयस्य हितकरं, वातशामकं च ।
- ६. पर्याप्तमात्रेण जलं लवणं च योजितं दधि रात्रौ उपयोक्तव्यम् । पित्तसम्बद्धेषु रोगेषु, रक्तपित्ते, विसर्पे, चर्मरोगे, पाण्डुरोगे च अस्य दध्नः उपयोगः हितकरः भवति ।
- ७. दधि रात्रौ उष्णैः आहारैः सह न उपयोक्तव्यम् ।
- ८. दधि उष्णीकृत्य अपि न उपयोक्तव्यम् ।
- ९. दधि वसन्ते, ग्रीष्मे, शरदृतौ च न उपयोक्तव्यम् ।
- १०. प्रतिदिनं दधि न उपयोक्तव्यम् । प्रातः उपहारेण सह अपि न उपयोक्तव्यम् ।
- ११. श्वासोच्छ्वासस्य सम्बद्धेषु रोगेषु, अपस्मारे, पीनसे अथवा “सैनसैटिस्” रोगे वा दध्नः उपयोगः सर्वथा अहितः एव ।
- १२. पूर्णतया दृढं न जातम्, पूर्णतया दधि अपि न जातं (सम्यक् आतञ्चनं न जातम्), तादृशं दधि विषसमानं भवति ।
- १३. अत्याम्लं दधि अग्निदीपकं, कफवर्धकं च । तत् पित्तप्रकोपं जनयति ।
- १४. दध्ना निर्मितं “श्रीखण्ड”नामकं भक्ष्यम् अत्यन्तं वृष्यम् । तत् पचनार्थं जडम् । नैर्यास्यम् अपि वर्धयति शरीरे ।
- १५. दृढस्य दध्नः उपरि स्थितं जलमयं दधि देहे विभिन्नान् स्रोतान् शोधयति, उदरस्य सम्बद्धान् दोषान् निवारयति, जीर्णकारि च ।
- १६. महिषीणां वा इतरेषां वा प्राणिनां दुग्धस्य दध्नः अपेक्षया गोदधि एव श्रेष्ठम् ।


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in सरल दॆवनागरी(हिंन्दी). View this in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam), with appropriate anuswaras marked.
रचन: ऋशभ योगीश्वर
अस्य श्री शिवकवच स्तोत्रमहामंत्रस्य ऋषभयोगीश्वर ऋषिः ।
अनुष्टुप् छंदः ।
श्रीसांबसदाशिवो देवता ।
ॐ बीजम् ।
नमः शक्तिः ।
शिवायेति कीलकम् ।
मम सांबसदाशिवप्रीत्यर्थे जपे विनियोगः ॥
करन्यासः
ॐ सदाशिवाय अंगुष्ठाभ्यां नमः । नं गंगाधराय तर्जनीभ्यां नमः । मं मृत्युंजयाय मध्यमाभ्यां नमः ।
शिं शूलपाणये अनामिकाभ्यां नमः । वां पिनाकपाणये कनिष्ठिकाभ्यां नमः । यम् उमापतये करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ।
हृदयादि अंगन्यासः
ॐ सदाशिवाय हृदयाय नमः । नं गंगाधराय शिरसे स्वाहा । मं मृत्युंजयाय शिखायै वषट् ।
शिं शूलपाणये कवचाय हुम् । वां पिनाकपाणये नेत्रत्रयाय वौषट् । यम् उमापतये अस्त्राय फट् । भूर्भुवस्सुवरोमिति दिग्बंधः ॥
ध्यानम्%
वज्रदंष्ट्रं त्रिनयनं कालकंठ मरिंदमम् ।
सहस्रकरमत्युग्रं वंदे शंभुम् उमापतिम् ॥
रुद्राक्षकंकणलसत्करदंडयुग्मः पालांतरालसितभस्मधृतत्रिपुंड्रः ।
पंचाक्षरं परिपठन् वरमंत्रराजं ध्यायन् सदा पशुपतिं शरणं व्रजेथाः ॥
अतः परं सर्वपुराणगुह्यं निःशेषपापौघहरं पवित्रम् ।
जयप्रदं सर्वविपत्प्रमोचनं वक्ष्यामि शैवम् कवचं हिताय ते ॥
पंचपूजा%
लं पृथिव्यात्मने गंधं समर्पयामि ।
हम् आकाशात्मने पुष्पैः पूजयामि ।
यं वाय्वात्मने धूपम् आघ्रापयामि ।
रम् अग्न्यात्मने दीपं दर्शयामि ।
वम् अमृतात्मने अमृतं महानैवेद्यं निवेदयामि ।
सं सर्वात्मने सर्वोपचारपूजां समर्पयामि ॥
मंत्रः
ऋषभ उवाच
नमस्कृत्य महादेवं विश्वव्यापिनमीश्वरम् ।
वक्ष्ये शिवमयं वर्म सर्वरक्षाकरं नृणाम् ॥ १ ॥
शुचौ देशे समासीनो यथावत्कल्पितासनः ।
जितेंद्रियो जितप्राणश्चिंतयेच्छिवमव्ययम् ॥ २ ॥
हृत्पुंडरीकांतरसन्निविष्टं स्वतेजसा व्याप्तनभोஉवकाशम् ।
अतींद्रियं सूक्ष्ममनंतमाद्यं ध्यायेत् परानंदमयं महेशम् ॥
ध्यानावधूताखिलकर्मबंध- श्चिरं चिदानंद निमग्नचेताः ।
षडक्षरन्यास समाहितात्मा शैवेन कुर्यात्कवचेन रक्षाम् ॥
मां पातु देवोஉखिलदेवतात्मा संसारकूपे पतितं गभीरे ।
तन्नाम दिव्यं परमंत्रमूलं धुनोतु मे सर्वमघं हृदिस्थम् ॥
सर्वत्र मां रक्षतु विश्वमूर्ति- र्ज्योतिर्मयानंदघनश्चिदात्मा ।
अणोरणियानुरुशक्तिरेकः स ईश्वरः पातु भयादशेषात् ॥
यो भूस्वरूपेण बिभर्ति विश्वं पायात्स भूमेर्गिरिशोஉष्टमूर्तिः ।
योஉपां स्वरूपेण नृणां करोति संजीवनं सोஉवतु मां जलेभ्यः ॥
कल्पावसाने भुवनानि दग्ध्वा सर्वाणि यो नृत्यति भूरिलीलः ।
स कालरुद्रोஉवतु मां दवाग्नेः वात्यादिभीतेरखिलाच्च तापात् ॥
प्रदीप्तविद्युत्कनकावभासो विद्यावराभीति कुठारपाणिः ।
चतुर्मुखस्तत्पुरुषस्त्रिनेत्रः प्राच्यां स्थितो रक्षतु मामजस्रम् ॥
कुठारखेटांकुश शूलढक्का- कपालपाशाक्ष गुणांदधानः ।
चतुर्मुखो नीलरुचिस्त्रिनेत्रः पायादघोरो दिशि दक्षिणस्याम् ॥
कुंदेंदुशंखस्फटिकावभासो वेदाक्षमाला वरदाभयांकः ।
त्र्यक्षश्चतुर्वक्त्र उरुप्रभावः सद्योஉधिजातोஉवतु मां प्रतीच्याम् ॥
वराक्षमालाभयटंकहस्तः सरोजकिंजल्कसमानवर्णः ।
त्रिलोचनश्चारुचतुर्मुखो मां पायादुदीच्यां दिशि वामदेवः ॥
वेदाभयेष्टांकुशटंकपाश- कपालढक्काक्षरशूलपाणिः ।
सितद्युतिः पंचमुखोஉवतान्माम् ईशान ऊर्ध्वं परमप्रकाशः ॥
मूर्धानमव्यान्मम चंद्रमौलिः भालं ममाव्यादथ भालनेत्रः ।
नेत्रे ममाव्याद्भगनेत्रहारी नासां सदा रक्षतु विश्वनाथः ॥
पायाच्छ्रुती मे श्रुतिगीतकीर्तिः कपोलमव्यात्सततं कपाली ।
वक्त्रं सदा रक्षतु पंचवक्त्रो जिह्वां सदा रक्षतु वेदजिह्वः ॥
कंठं गिरीशोஉवतु नीलकंठः पाणिद्वयं पातु पिनाकपाणिः ।
दोर्मूलमव्यान्मम धर्मबाहुः वक्षःस्थलं दक्षमखांतकोஉव्यात् ॥
ममोदरं पातु गिरींद्रधन्वा मध्यं ममाव्यान्मदनांतकारी ।
हेरंबतातो मम पातु नाभिं पायात्कटिं धूर्जटिरीश्वरो मे ॥
ऊरुद्वयं पातु कुबेरमित्रो जानुद्वयं मे जगदीश्वरोஉव्यात् ।
जंघायुगं पुंगवकेतुरव्यात् पादौ ममाव्यात्सुरवंद्यपादः ॥
महेश्वरः पातु दिनादियामे मां मध्ययामेஉवतु वामदेवः ।
त्रिलोचनः पातु तृतीययामे वृषध्वजः पातु दिनांत्ययामे ॥
पायान्निशादौ शशिशेखरो मां गंगाधरो रक्षतु मां निशीथे ।
गौरीपतिः पातु निशावसाने मृत्युंजयो रक्षतु सर्वकालम् ॥
अंतःस्थितं रक्षतु शंकरो मां स्थाणुः सदा पातु बहिःस्थितं माम् ।
तदंतरे पातु पतिः पशूनां सदाशिवो रक्षतु मां समंतात् ॥
तिष्ठंतमव्याद् भुवनैकनाथः पायाद्व्रजंतं प्रमथाधिनाथः ।
वेदांतवेद्योஉवतु मां निषण्णं मामव्ययः पातु शिवः शयानम् ॥
मार्गेषु मां रक्षतु नीलकंठः शैलादिदुर्गेषु पुरत्रयारिः ।
अरण्यवासादि महाप्रवासे पायान्मृगव्याध उदारशक्तिः ॥
कल्पांतकालोग्रपटुप्रकोप- स्फुटाट्टहासोच्चलितांडकोशः ।
घोरारिसेनार्णव दुर्निवार- महाभयाद्रक्षतु वीरभद्रः ॥
पत्त्यश्वमातंगरथावरूथिनी- सहस्रलक्षायुत कोटिभीषणम् ।
अक्षौहिणीनां शतमाततायिनां छिंद्यान्मृडो घोरकुठार धारया ॥
निहंतु दस्यून्प्रलयानलार्चिः ज्वलत्त्रिशूलं त्रिपुरांतकस्य । शार्दूलसिंहर्क्षवृकादिहिंस्रान् संत्रासयत्वीशधनुः पिनाकः ॥
दुः स्वप्न दुः शकुन दुर्गति दौर्मनस्य- दुर्भिक्ष दुर्व्यसन दुःसह दुर्यशांसि । उत्पाततापविषभीतिमसद्ग्रहार्तिं व्याधींश्च नाशयतु मे जगतामधीशः ॥
ॐ नमो भगवते सदाशिवाय
सकलतत्वात्मकाय सर्वमंत्रस्वरूपाय सर्वयंत्राधिष्ठिताय सर्वतंत्रस्वरूपाय सर्वतत्वविदूराय ब्रह्मरुद्रावतारिणे नीलकंठाय पार्वतीमनोहरप्रियाय सोमसूर्याग्निलोचनाय भस्मोद्धूलितविग्रहाय महामणि मुकुटधारणाय माणिक्यभूषणाय सृष्टिस्थितिप्रलयकाल- रौद्रावताराय दक्षाध्वरध्वंसकाय महाकालभेदनाय मूलधारैकनिलयाय तत्वातीताय गंगाधराय सर्वदेवादिदेवाय षडाश्रयाय वेदांतसाराय त्रिवर्गसाधनाय अनंतकोटिब्रह्मांडनायकाय अनंत वासुकि तक्षक- कर्कोटक शंख कुलिक- पद्म महापद्मेति- अष्टमहानागकुलभूषणाय प्रणवस्वरूपाय चिदाकाशाय आकाश दिक् स्वरूपाय ग्रहनक्षत्रमालिने सकलाय कलंकरहिताय सकललोकैककर्त्रे सकललोकैकभर्त्रे सकललोकैकसंहर्त्रे सकललोकैकगुरवे सकललोकैकसाक्षिणे सकलनिगमगुह्याय सकलवेदांतपारगाय सकललोकैकवरप्रदाय सकललोकैकशंकराय सकलदुरितार्तिभंजनाय सकलजगदभयंकराय शशांकशेखराय शाश्वतनिजावासाय निराकाराय निराभासाय निरामयाय निर्मलाय निर्मदाय निश्चिंताय निरहंकाराय निरंकुशाय निष्कलंकाय निर्गुणाय निष्कामाय निरूपप्लवाय निरुपद्रवाय निरवद्याय निरंतराय निष्कारणाय निरातंकाय निष्प्रपंचाय निस्संगाय निर्द्वंद्वाय निराधाराय नीरागाय निष्क्रोधाय निर्लोपाय निष्पापाय निर्भयाय निर्विकल्पाय निर्भेदाय निष्क्रियाय निस्तुलाय निःसंशयाय निरंजनाय निरुपमविभवाय नित्यशुद्धबुद्धमुक्तपरिपूर्ण- सच्चिदानंदाद्वयाय परमशांतस्वरूपाय परमशांतप्रकाशाय तेजोरूपाय तेजोमयाय तेजोஉधिपतये जय जय रुद्र महारुद्र महारौद्र भद्रावतार महाभैरव कालभैरव कल्पांतभैरव कपालमालाधर खट्वांग चर्मखड्गधर पाशांकुश- डमरूशूल चापबाणगदाशक्तिभिंदिपाल- तोमर मुसल मुद्गर पाश परिघ- भुशुंडी शतघ्नी चक्राद्यायुधभीषणाकार- सहस्रमुखदंष्ट्राकरालवदन विकटाट्टहास विस्फारित ब्रह्मांडमंडल नागेंद्रकुंडल नागेंद्रहार नागेंद्रवलय नागेंद्रचर्मधर नागेंद्रनिकेतन मृत्युंजय त्र्यंबक त्रिपुरांतक विश्वरूप विरूपाक्ष विश्वेश्वर वृषभवाहन विषविभूषण विश्वतोमुख सर्वतोमुख मां रक्ष रक्ष ज्वलज्वल प्रज्वल प्रज्वल महामृत्युभयं शमय शमय अपमृत्युभयं नाशय नाशय रोगभयम् उत्सादयोत्सादय विषसर्पभयं शमय शमय चोरान् मारय मारय मम शत्रून् उच्चाटयोच्चाटय त्रिशूलेन विदारय विदारय कुठारेण भिंधि भिंधि खड्गेन छिंद्दि छिंद्दि खट्वांगेन विपोधय विपोधय मुसलेन निष्पेषय निष्पेषय बाणैः संताडय संताडय यक्ष रक्षांसि भीषय भीषय अशेष भूतान् विद्रावय विद्रावय कूष्मांडभूतवेतालमारीगण- ब्रह्मराक्षसगणान् संत्रासय संत्रासय मम अभयं कुरु कुरु मम पापं शोधय शोधय वित्रस्तं माम् आश्वासय आश्वासय नरकमहाभयान् माम् उद्धर उद्धर अमृतकटाक्षवीक्षणेन मां- आलोकय आलोकय संजीवय संजीवय क्षुत्तृष्णार्तं माम् आप्यायय आप्यायय दुःखातुरं माम् आनंदय आनंदय शिवकवचेन माम् आच्छादय आच्छादय
हर हर मृत्युंजय त्र्यंबक सदाशिव परमशिव नमस्ते नमस्ते नमः ॥
पूर्ववत् – हृदयादि न्यासः ।
पंचपूजा ॥
भूर्भुवस्सुवरोमिति दिग्विमोकः ॥
फलश्रुतिः%
ऋषभ उवाच इत्येतत्परमं शैवं कवचं व्याहृतं मया ।
सर्व बाधा प्रशमनं रहस्यं सर्व देहिनाम् ॥
यः सदा धारयेन्मर्त्यः शैवं कवचमुत्तमम् ।
न तस्य जायते कापि भयं शंभोरनुग्रहात् ॥
क्षीणायुः प्राप्तमृत्युर्वा महारोगहतोஉपि वा ।
सद्यः सुखमवाप्नोति दीर्घमायुश्च विंदति ॥
सर्वदारिद्रयशमनं सौमांगल्यविवर्धनम् ।
यो धत्ते कवचं शैवं स देवैरपि पूज्यते ॥
महापातकसंघातैर्मुच्यते चोपपातकैः ।
देहांते मुक्तिमाप्नोति शिववर्मानुभावतः ॥
त्वमपि श्रद्दया वत्स शैवं कवचमुत्तमम् ।
धारयस्व मया दत्तं सद्यः श्रेयो ह्यवाप्स्यसि ॥
श्रीसूत उवाच
इत्युक्त्वा ऋषभो योगी तस्मै पार्थिव सूनवे ।
ददौ शंखं महारावं खड्गं च अरिनिषूदनम् ॥
पुनश्च भस्म संमंत्र्य तदंगं परितोஉस्पृशत् ।
गजानां षट्सहस्रस्य त्रिगुणस्य बलं ददौ ॥
भस्मप्रभावात् संप्राप्तबलैश्वर्य धृति स्मृतिः ।
स राजपुत्रः शुशुभे शरदर्क इव श्रिया ॥
तमाह प्रांजलिं भूयः स योगी नृपनंदनम् ।
एष खड्गो मया दत्तस्तपोमंत्रानुभावतः ॥
शितधारमिमं खड्गं यस्मै दर्शयसे स्फुटम् ।
स सद्यो म्रियते शत्रुः साक्षान्मृत्युरपि स्वयम् ॥
अस्य शंखस्य निर्ह्रादं ये शृण्वंति तवाहिताः ।
ते मूर्च्छिताः पतिष्यंति न्यस्तशस्त्रा विचेतनाः ॥
खड्गशंखाविमौ दिव्यौ परसैन्यविनाशकौ ।
आत्मसैन्यस्वपक्षाणां शौर्यतेजोविवर्धनौ ॥
एतयोश्च प्रभावेन शैवेन कवचेन च ।
द्विषट्सहस्र नागानां बलेन महतापि च ॥
भस्मधारण सामर्थ्याच्छत्रुसैन्यं विजेष्यसे ।
प्राप्य सिंहासनं पित्र्यं गोप्ताஉसि पृथिवीमिमाम् ॥
इति भद्रायुषं सम्यगनुशास्य समातृकम् ।
ताभ्यां संपूजितः सोஉथ योगी स्वैरगतिर्ययौ ॥
इति श्रीस्कांदमहापुराणे ब्रह्मोत्तरखंडे शिवकवच प्रभाव वर्णनं नाम द्वादशोஉध्यायः संपूर्णः ॥ ॥


text:
ब्रह्माण्डपुराणम्
ब्रह्माण्ड पुराणम् (BrahmandaPurana) अष्टादशमहापुराणेषु अन्यतमः । महापुराणस्य दशलक्षणयुक्तमिदं महापुराणमित्येव प्रसिद्धम्। ब्रह्माण्डस्य वर्णनम् वायुना व्यासम् उद्दिश्य प्रोक्तम् इदं पुराणम् । अस्मिन् पुराणे द्वादश सहस्रं श्लोकाः सन्ति। विश्वस्य पौराणिकभूगोलं, विश्वखगोलं, अध्यात्मरामायणम् इत्यादयः विषयाः अस्मिन् पुराणे सन्ति ।श्राद्धविषयम् परशुरामचरित्रं च अतिविस्तृततया निरूपितमस्ति। एवं प्रक्रियापादः,अनुषङ्गपादः,उपोद्घातपादः,उपसंहारपादः इति चतुर्धा। हिन्दूसंस्कृत्याः स्पष्टरूपरेखा पुराणेभ्यः एव प्राप्यन्ते।
बाह्यसम्पर्कतन्तवः[सम्पादयतु]
- वेद-पुराण
- महर्षि प्रबंधन विश्वविद्यालय-
- ज्ञानामृतम्
- वेद एवं वेदांग
- वेद प्रचार
- वेद-विद्या_डॉट_कॉम
- पुराण
- Brahmanda Purana, Purvabhaga text
- Brahmanda Purana, MadhyaBhaga text
- Brahmanda Purana, Uttarabhaga text
- Brahmanda Purana, summary


text:
रमेशकृष्णन्
रमेशकृष्णन् (Rameshkrishnan ) एकः टेन्निस्-क्रीडालुः आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
बाल्यम्[सम्पादयतु]
रमेशकृष्णन् १९६१ तमे वर्षे जून् मासस्य ५ दिनाङ्के चेन्नै नगरे जन्म प्राप्तवान् । एषः रामनाथन् कृष्णन् इति प्रसिद्धलानं क्रीडालोः पुत्रः वर्तते ।
अन्ताराष्ट्रियचरितम्[सम्पादयतु]
- रमेशकृष्णन्वर्यः बालकानां फ्रेञ्च् ओपन्क्रीडायाः पदवीं प्राप्तवान् ।
- सः बालकानां विश्वश्रेण्यां १ स्थानं प्राप्तवान् ।
- १९८६ तमे वर्षे विम्बल्डन् प्रागुपान्त्यक्रीडा पर्यन्तं क्रीडितवान् ।
- १९८१ तमे वर्षे, १९८७ तमे वर्षे च द्विवारं यू एस् ओपन् प्रागुपान्त्यक्रीडा पर्यन्तं क्रीडितवान् ।
- १९८७ तमे वर्षे डेविस् कप् अन्तिमक्रीडा पर्यन्तं क्रीडितवान् ।
- १९९२ तमे वर्षे ओलम्पिक्-क्रीडोत्सवे स्पेन्देशे बार्सेलोना(Barcelona)नगरे लियाण्डर् पेस् क्रीडालोः सह पुरुषाणां युगले प्रागुपान्त्यक्रीडा पर्यन्तं रमेशकृष्णन्वर्यः क्रीडीतवन् ।
- १९९३ तमे वर्षे लानंवृत्तिजीवनात् निवृत्तः अभवत् ।
- रमेशकृष्णन्वर्यः तस्य सम्प्रयुक्तक्रीडीयां १९८५ तमे वर्षे जनवरी मासे विश्वश्रेण्यां २३ तमस्थानं प्राप्तवान् ।
- रमेशकृष्णन्वर्यः लानं क्रीडा पुरस्कारे यू एस् $१,२६३,१३० परिमितात्मकं धनम् आजीवनं सम्पादितवान् ।
- २००७ तमे वर्षे डेविस् कप्क्रीडायां भारतस्य नायकः आसीत् ।
पुरस्कारः[सम्पादयतु]
१९९८ तमे वर्षे सः भारतस्य पद्मश्री-पुरस्कारः प्राप्तवान् ।
प्रस्तुतम्[सम्पादयतु]
सः इदानीं लानंक्रीडायाः संस्थां चालयन् मार्गदर्शकश्च वर्तते ।


text:
जयतु जयतु संस्कृतम्
यथामति यथारुचि संस्कृतलेखनम्
Sunday, February 07, 2016
This blog has moved permanently.
kalidasa.blogspot.com will no longer be updated.
Monday, January 12, 2015
दुष्टः काकः -- बालनीतिकथा १.३
एकः नृपः आसीत् । स प्रासादे अवसत् । तस्य प्रासादस्य अङ्गणे उद्यानम् अभवत् । तस्मिन् बहवः पादपाः आसन् । तेषु काकः हंसश्च सखायौ आस्ताम् । काकः स्वभावेन खलः आसीत् । सर्वे राजकुमाराः तं हंसं काकं च पर्यचिन्वन् । एकदा खेलतः राजकुमारस्य हारः भूमौ अपतत् । हारः बहुमूल्यैः रत्नैः कृतः आसीत् । काकः तं भूम्यां पतितम् अपश्यत् । स तूष्णीं तम् आदाय अगच्छत् । नृपस्य पुरुषाः हारस्य अन्वेषणाय तत्र आगच्छन् । ते तं हंसं हारस्य विषये बहून् प्रश्नान् पर्यपृच्छन् । स तु "न अहं हारस्य चौरः" इति सत्यं सत्यम् अवदत् ।
तेऽकथयन् -- "हे हंस ! त्वं चौरः नास्ति । तव मित्रं काकः चौरः आसीत् । तथापि मित्रार्थे त्वं येन केन प्रकारेण हारम् आनय । अन्यथा नृपस्य आदेशेन वयं त्वां हनिष्यामः" । हंसः अवदत् -- "अहं हारं अ अचोरयम्, दण्डं न अर्हामि" ।
तेऽकथयन् । सत्यं कथयसि । तथापि काकः तव मित्रम् । स चौरः । त्वं तस्य सहचरः । त्वं मित्रस्य दण्डं सहस्व । इति उक्त्वा ते हंसे बाणम् अक्षिपन् । हंसः पञ्चत्वम् अगच्छत् । अतः उच्यते --
खलः करोति दुर्वृत्तं नूनं फलति साधुषु ।
दशाननोऽहरत् सीतां बन्धनं च महोदधेः ॥ (हनुमन्नाटकम् १३.११)
Saturday, January 10, 2015
सुभाषितम् -- अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा
नादृष्टेन न दृष्टेन भवता लभ्यते सुखम् ॥ (१०४३)
युवतिः कान्तं प्रति -- भवान् दृष्टः स्यात्, अदृष्टो वा स्यात् ... भवता न किञ्चित् अपि सुखं लभ्यते । यतो हि, अदृष्टे सति, तव दर्शनस्य उत्कण्ठता वर्तते । दृष्टे सति, पुनर्विरहात् मे भयम् ॥
Friday, January 09, 2015
महाभारतस्य लेखकः गणेशः
ततः व्यासः हेरम्बं सस्मार । स्मृतमात्रः गणेशः तत्र आजगाम यत्र वेदव्यासः स्थितः । पूजितः तथा उपविष्टः सन्, गणेशः व्यासेन उक्तः -- "गणनायक ! भारतस्य लेखको भव" इति । एतत् श्रुत्वा, विघेशः प्राह -- "यदि लिखतः मे लेखनी क्षणं न अवतिष्ठेत, तदा अहं लेखकः स्याम्" इति । व्यासोऽपि तं देवम् उवाच -- "अबुद्ध्वा मा क्वचित् लिख" इति । "ॐ" इति उक्त्वा गणेशः लेखकः बभूव ।
अतः मुनिः तदा तदा गूढं ग्रन्थग्रन्थिं चक्रे । गणेशः सर्वज्ञोऽपि तदा क्षणं विचारयन् आस्ते । तावत् व्यासोऽपि अन्यान् बहून् श्लोकान् चकार ।
धूर्तः शृगालः -- बालनीतिकथा १.२
एकः शृगालः आसीत् । स वनेऽवसत् । एकदा स जलं पातुं वापीम् अगच्छत् । स जलेऽपतत् । तस्मिन्नेव क्षणे कश्चित् छागः तत्रागच्छत् । स अपि पिपासितः आसीत् । स तम् अपृच्छत् -- "अहो मित्र ! अपि वर्तते मधुरं जलम् ?" शृगालः अवदत् -- "मधुरमिति किं कथयामि, केवलं पीयूषमेव । वारं वारं पीत्वापि तृप्तो न भवामि । न कामये हातुं जलमिदम् " ।
छागः सरलहृदयः आसीत् । स दुर्जनस्य तस्य मधुराणि वचनानि श्रुत्वा जलं पातुं तां वापिकां अवातरत् । शृगालस्तु तस्य पृष्ठे पादं निधाय वाप्याः बहिः निरगच्छत् । छागस्तु तत्रैव जले मज्जनानि च पुनः पुनः अनुभूय दुःखेन प्राणान् अत्यजत् । अत उच्यते --
दुर्जनः प्रियवादी च नैतद्विश्वासकारणम् ।
मधु तिष्ठति जिह्वाग्रे हृदि हालाहलं विषम् ॥ (हितोपदेशः १.८२)
Wednesday, January 07, 2015
लुब्धो दाशः -- बालनीतिकथा १.१
पुरा धारानगर्यां कश्चिद् दाशः आसीत् । स एकां कुक्कुटीम् अपालयत् । परमा अद्भुता आसीत् सा कुक्कुटस्त्री । सा नित्यं सौवर्णम् अण्डम् अददात् । दाशस्तु तस्य सौवर्णस्य अण्डस्य विक्रयेण कुटुम्बम् अपुष्यत् । सुवर्णं लब्ध्वा तस्य तृष्णा अवर्धत । स अर्थस्य संग्रहं कर्तुं प्रवृत्तः । धनसञ्चये प्रसक्तः स दाशः एकदा अचिन्तयत् --
किन्न एकपदे सर्वं सुवर्णं कुक्कुटस्त्रियाः ।
कुक्षिं विदार्य संग्राह्यं किं स्वल्पेन शनैः शनैः ॥
इति विचिन्त्य स कुक्कुट्याः उदरं पाटयाञ्चकार । उत्पाटिताद् अपि कुक्कुट्याः उदरात् न स एकमपि अण्डम् अलभत ।
"हा दुःखम् ! वृद्धिमिष्टवतो मूलं मे विनष्टम्", इति बहु विलप्य लोभाविष्टः स आत्मानं शपन् विनष्टः । अत उच्यते --
मातरं पितरं पुत्रं भ्रातरं वा सुहृत्तमम् ।
लोभाविष्टो नरो हन्ति स्वामिनं वा सहोदरम् ॥
भोजप्रबन्धात् उद्धृतं सुभाषितम् (३) । अस्यां बालनीतिकथायां धारानगरी, भोजप्रबन्धे धाराराज्यम् । कथावस्तु तु भिन्नमेव । भोजप्रबन्धे राजा वृद्धत्वं गतः स्वपुत्रे राज्यभारम् आरोपयितुंम् इच्छन्नपि बलवन्तम् अनुजं वीक्ष्य, तत्र लोभभूमिं ज्ञात्वा, विचार्य अनुजाय राज्यं ददाति ॥
Sunday, January 04, 2015
कुट्टनीमतम् -- औन्नत्यम्
अतितुङ्ग-सुरनिकेतन-शिखर-समुत्क्षिप्त-पवन-चलिताभिः ।
मञ्जरितमिव विराजति यत्र नभो वैजयन्तीभिः ॥६॥
उन्नताः देवालयाः, तदूर्ध्वभागेषु वायुना कम्पिताः वैजन्त्यः (पताकाः) । तैः मञ्जरितम् इव सञ्जातपुष्पगुच्छम् इव नभः विराजति यत्र (वाराणस्याम्) । अनेन दीर्घसमासेन साधु ध्वनितं प्रासादौन्नत्यम् ।
Wednesday, December 31, 2014
मधुराविजयम् -- कविवर्णनम् (भट्टबाणः)
वाणी-पाणि-परामृष्ट-वीणा-निक्वाण-हारिणीम् ।
भावयन्ति कथं वान्ये भट्टबाणस्य भारतीम् ॥१-८॥
पूर्वेषु श्लोकेषु आदिकविं वाल्मीकिं, तथा व्यासं कालिदासं च प्रणम्य सद्यः बाणभट्टं स्तोतुम् उद्युक्ता कवयित्री । बाणस्य वाक् (भारती) कीदृशी ? सरस्वत्याः (वाण्या) हस्तेन (पाणिना) स्पृष्टा (परामृष्टा) सती, सा वाक् सरस्वत्याः वीणाशब्दम् (वीणानिक्वाणम्) अनुकरोति (अनुहरति) इति भावः । तत्र अवधेयम् । पूर्वार्धे बाणभट्टम् अनुकुर्वन् अखण्डसमासः । अन्येषां कवीनाम् अन्तरं ज्ञापयितुम् उत्तरार्धे खण्डं खण्डं समासाभावः ।
Tuesday, February 08, 2011
दीपशिखाकालिदासः
श्रूयते विद्वद्वचनम् --
उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थगौरवम्
दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति त्र्यो गुणाः ॥
सर्वस्मिन्नपि श्लोके काचित् उपमा निरूप्यते कालिदासेन । प्रेक्षकैः अतिमात्रं कालिदासवचनानि परिशील्य, तस्य काचित् उपमा एव विशेषणत्वेन उपक्षेपिता । कुतः इयम् उपमा इति पृष्ठे --
संचारिणी दीपशिखेव रात्रौ यं यं व्यतीयाय पतिंवरा सा
नरेन्द्रमार्गाट्ट इव प्रपेदे विवर्णभावं स स भूमिपालः ॥६,६७॥
रघुवंशमहाकाव्ये इन्दुमतीस्वयंवराख्याने तस्याः इन्दुमत्याः प्रभावः वर्णितः । सा इन्दुमती रात्रौ दीपशिखा इव संचारिणी, यं यं राजानं व्यतीयाय अतीत्य गता, सः सः भूमिपालः नरेन्द्रमार्गाट्टः इव विवर्णभावं प्रपेदे इति ।
अस्मादेव श्लोकात् अयं कविः दीपशिखाकालिदासः इति ख्यातिं गतः । मुहुर्मुहुः पठित्वाऽपि पुनःपठितुकामाः वयम् । सौन्दर्यात् आख्यायिका इयं बहुषु विश्वविद्यालयेषु पाठ्यवस्तुना विहिता ।
Friday, February 04, 2011
अमरकोषस्य समाहृतिः
अमरकोषस्य विश्वप्रशस्तस्य प्रस्तावना अनावश्यकी । भारतरत्नेषु इदमपि अन्यतमम् । तथापि कथञ्चित् इमे अमूल्यग्रन्थाः केवलं पूज्यन्ते । अद्यत्वे कण्ठस्थीकरणपरम्परा नष्टा इव । अतः शतकेऽस्मिन् कैश्चन विद्वद्भिः अमरकोषस्य नूतनं संक्षिप्तं संस्करणं प्रकाशितम् । यत्र अमरसिंहस्यैव पद्धतिम् अनु श्लोकाः केचन विरचिताः, अन्ये अनूदिताश्च ।
- अमरकोषः -- १५०० श्लोकाः
- अमरकोषसंग्रहः -- ६६६ श्लोकाः
- अमरसारः -- ५३० श्लोकाः
कथं वा संक्षेपीकरणम् ? इन्द्रम् उद्दिश्य कश्चन उदाहारः --
इन्द्रो मरुत्वान् मघवा बिडौजाः पाकशासनः
वृद्धश्रवाः सुनासीरः पुरुहूतः पुरन्दरः
जिष्णुर्लेखर्षभः शक्रः शतमन्युर्दिवस्पतिः
सुत्रामा गोत्रभिद्वज्री वासवो वृत्रहा वृषा
वास्तोष्पतिः सुरपतिर्बलारातिः शचीपतिः
जन्मभेदी हरिहयः स्वाराण्नमुचिसूदनः
संक्रन्दनो दुश्च्यवनस्तुराषाण्मेघवाहनः
आखण्डलः सहस्राक्षः ॥ अमरः
इन्द्रो मरुत्वान् मघवा विडौजाः पाकशासनः
वृद्धश्रवाः सुनासीरः पुरुहूतः पुरन्दरः ॥ संग्रहः
इन्द्रो मरुत्वान् मघवा बिडौजाः पाकशासनः
शक्रः पुरन्दरो वज्री वासवो वृत्रहा वृषा
आखण्डलः सहस्राक्षस्तुराषाण्मेघवाहनः
पुरुहूतः सुरपतिर्बलारातिः शचीपतिः ॥ सारः
एवं, संग्रहकारेण बहुत्र अमरकोषस्य एव श्लोकाः चिताः । किन्तु, अमरसारकारेण पूजाभावनामात्रं त्यक्त्वा, नूतनश्लोकाः बहुत्र विरचिताः ।


text:
प्रान् नर्मदार्धशोणौड्रवंगसुह्माः कलिंगबाह्लीकाः ॥ शकयवनमाधशबरप्राग्ज्योतिषचीनकांबोजाः॥१॥
मेकलकिरातविटका बहिरन्तःशैलजाः पुलिन्दाश्च ॥ द्रविडानां प्रागर्धं दक्षिणकूलं च यमुनायाः ॥२॥
चंपौदुंबरकौशांबिचेदिविन्ध्याटवीकलिंगाश्च ॥ पुण्ड्रा गोलांगूलश्रीपर्वतवर्धमानानि ( मानाश्च) ॥३॥
इक्षुमतीत्यथ तस्करपारतकान्तारगोबीजानाम् ॥ तुषधान्यकटुकतरुकनकदहनविषसमरशूराणाम् ॥४॥
भेषजभिषक्चतुष्पदकृषिकरनृपहिंस्रयायिचौराणाम् ॥ व्यालारण्ययशोयुततीक्ष्णाणां भास्करः स्वामी ॥५॥
गिरिसलिलदुर्गकोशलभरुकच्छसमुद्ररोमकतुषाराः ( खाराः) ॥ वनवासितंगणहलस्त्रीराज्यमहार्णवद्वीपाः ॥६॥
मधुररसकुसुमफलसलिललवणमणिशंखमौक्तिकाब्जानाम् ॥ शालियवौषधिगोधूमसोमपाक्रन्दविप्राणाम् ॥७॥
सितसुभगतुरगरतिकरयुवतिचमूनाथभोज्यवस्त्राणाम् ॥ शृंगिनिशाचरकार्षकयज्ञविदां चाधिपश्चन्द्रः ॥८॥
शोणस्य नर्मदाया भीमरथायाश्च पश्चिमार्धस्थाः ॥ निर्विन्ध्या वेत्रवती सिप्रा गोदावरी वेणा ॥९॥
मन्दाकिनी पयोष्णी महानदी सिन्धुमालतीपाराः ॥ उत्तरपाण्ड्यमहेन्द्राद्रिविन्ध्यमलयोपगाश्चोलाः ॥१०॥
द्रविडविदेहान्ध्राश्मकभासापर ( पुर) कौंकणाः समन्त्रिषिकाः ॥ कुन्तलकेरलदण्डककान्तिपुरम्लेच्छसंकरिणः ( संकरजाः) ॥१॥
( नासिक्यभोगवर्धनविराटविन्ध्याद्रिपार्श्वगा देशाः ॥ ये च पिबन्ति सुतोयां तापीं ये च अपि गोमतीसलिलम् ॥१२॥
नागरकृषिकरपारतहुताशनाजीविशस्त्रवार्तानां ( वार्त्तानां) ॥ आटविकदुर्गकर्वटवधिक ( वधक) नृशंसावलिप्तानाम् ॥१३॥
नरपतिकुमारकुञ्जरदांभिकडिंभाभिघातपशुपानाम् ॥ रक्तफलकुसुमविद्रुमचमूपगुडमद्यतीक्ष्णानाम् ॥१४॥
कोशभवनाग्निहोत्रिकधात्वाकरशाक्यभिक्षुचौराणाम् ॥ शठदीर्घवैरबह्वाशिनां च वसुधासुतोऽधिपतिः ॥१५॥
लोहित्यः सिन्धुनदः सरयूर्गांभीरिका रथाख्या च ॥ गंगाकौशिक्याद्याः सरितो वैदेहकांबोजाः ॥१६॥
मथुरायाः पूर्वार्धं हिमवद्गोमन्तचित्रकूटस्थाः ॥ सौराष्ट्रसेतुजलमार्गपण्यबिलपर्वताश्रयिणः ॥१७॥
उदपानयन्त्रगान्धर्वलेख्यमणिरागगन्धयुक्तिविदः ॥ आलेख्यशब्दगणितप्रसाधकायुष्यशिल्पज्ञाः ॥१८॥
चरपुरुषकुहकजीवकशिशुकविशठसूचकाभिचाररताः ॥ दूतनपुंसकहास्यज्ञभूततन्त्रेन्द्रजाजज्ञाः ॥१९॥
आरक्षकनटनर्तकघृततैलस्नेहबीजतिक्तानि ॥ व्रतचारिरसायनकुशलवेसराश्चन्द्रपुत्रस्य ॥२०॥
सिन्धुनदपूर्वभागो मथुरापश्चार्धभरतसौवीराः ॥ स्रुघ्नौदीच्य ( नोदीच्य) विपाशासरित्शतद्रू रमठशाल्वाः ( साल्वाः) ॥२१॥
त्रैगर्तपौरवांब ( बांब) ष्ठपारता वाटधानयौधेयाः ॥ सारस्वतार्जुनायनमत्स्यार्धग्रामराष्ट्राणि ॥२२॥
हस्त्यश्वपुरोहितभूपमन्त्रिमांगल्यपौष्टिकासक्ताः ॥ कारुण्यसत्यशौचव्रतविद्यादानधर्मयुताः ॥२३॥
पौरमहाधनशब्दार्थवेदविदुषोऽभिचारनीतिज्ञाः ॥ मनुजेश्वरोपकरणम् छत्रध्वजचामराद्यं च ॥२४॥
शैलेयकु ( क) ष्ठमांसीतगरसरसेन्धवानि वल्लीजम् ॥ मधुररसमधूच्छिष्टानि चोरकश्चेति जीवस्य ॥२५॥
तक्षशिलमर्तिकावत ( मार्तिकावत) बहुगिरिगान्धारपुष्कलावतकाः ॥ प्रस्थलमालवकैकयदाशार्णौशीनराः शिबयः ॥२६॥
ये च पिबन्ति वितस्तामिरावतीं चन्द्रभागसरितं च॥ रथरजताकरकुञ्जरतुरगमहामात्रधनयुक्ताः ॥२७॥
सुरभिकुसुमानुलेपनमणिवज्रविभूषणांबुरुहशय्याः ॥ वरतरुणयुवतिकामोपकरणमृष्टान्नमधुरभुजः ॥२८॥
उद्यानसलिलकामुकयशःसुखौदार्यरूपसंपन्नाः ॥ विद्वदमात्यवणिग्जनघटकृच्चित्राण्डजाः त्रिफलाः ॥२९॥
कौशेयपट्टकंबलपत्रौर्णिकरोध्रपत्रचोचानि ॥ जातीफलागुरुवचापिप्पल्यश्चन्दनं च भृगोः ॥३०॥
आनर्तार्बुदपुष्करसौराष्ट्राभीरशूद्ररैवतकाः ॥ नष्टा यस्मिन् देशे सरस्वती पश्चिमो देशः ॥३१॥
कुरुभूमिजाः प्रभासं विदिशा वेदस्मृती महीतटजाः ॥ खलमलिननीचतैलिकविहीनसत्त्वौपहतपुंस्त्वाः ॥३२॥
बान्धन ( बन्धन) शाकुनिकाशुचिकैवर्तविरूपवृद्धसौकरिकाः ॥ गणपूज्यस्खलितव्रतशबरपुलिन्दार्थपरिहीनाः ॥३३॥
कटुतिक्तरसायनविधवयोषितो भुजगतस्करमहिष्यः ॥ खरकरभचणकवातल ( वातुल) निष्पावाश्चार्कपुत्रस्य ॥३४॥
गिरिशिखरकन्दरदरीविनिविष्टा म्लेच्छजातयः शूद्राः ॥ गोमायुभक्षशूलिकवोक्काणाश्वमुखविकलांगाः ॥३५॥
कुलपांसनहिंस्रकृतघ्नचौरनिःसत्यशौचदानाश्च ॥ खरचरनियुद्धवित्तीव्ररोषगर्त्ताश्रया ( भाशया) नीचाः ॥३६॥
उपहतदांभिकराक्षसनिद्राबहुलाश्च जन्तवः सर्वे ॥ धर्मेण च संत्यक्ता माषतिलाश्चार्कशशिशत्रोः ॥३७॥
गिरिदुर्गपह्लवश्वेतहूणचोलावगाणमरुचीनाः ॥ प्रत्यन्तधनिमहेच्छव्यवसायपराक्रमोपेताः ॥३८॥
परदारविवादरताः पररन्ध्रकुतूहला मदोत्सिक्ताः ॥ मूर्खाधार्मिकविजिगीषवश्च केतोः समाख्याताः ॥३९॥
उदयसमये यः स्निग्धांशुः महान् प्रकृतिस्थितो ॥ यदि च न हतो निर्घातौल्कारजोग्रहमर्दनैः ॥
स्वभवनगतः स्वोच्चप्राप्तः शुभग्रहवीक्षितः ॥ स भवति शिवः तेषां येषां प्रभुः परिकीर्तितः ॥४०॥
अभिहितविपरीतलक्षणे ( लक्षनैः) क्षयमुपगच्छति तत्परिग्रहः ॥ डमरभयगदातुरा जना नरपतयश्च भवन्ति दुःखिताः ॥४१॥
यदि न रिपुकृतं भयं नृपाणां स्वसुतकृतं नियमादमात्यजं वा ॥ भवति जनपदस्य चाप्यवृष्ट्या गमनमपूर्वपुराद्रिनिम्नगासु ॥४२॥


text:
बैलहोङ्गल्
कर्णाटकराज्ये किञ्चन प्रमुखं मण्डलम् अस्ति बेळगावीमण्डलम् अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बेळगावी नगरम् । अस्मिन् मण्डले दश उपमण्डलानि सन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति बैलहोङ्गल्-उपमण्डलम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकता[सम्पादयतु]
एतत् उपमण्डलं बेळगावीनगरस्य उत्तरभागे विराजते । मण्डलकेन्द्रात् बेळगावीनगरात् ४५कि.मी.यावत् दूरे अस्ति बैलहोङ्गल् । पूर्वम् एतत् उपमण्डलं सम्पगांवनाम्ना प्रसिद्धम् आसीत् । एतस्य उपमण्डलस्य चिस्तीर्णता ११२२.४०चतुरस्रकिलोमीटर्। अत्र १२६ ग्रामाः, १४ पञ्चायतकेन्द्राणि सन्ति । २००१तमवर्षस्य गणनानुसारम् अस्य उपमण्डलस्य जनसङ्ख्या ३५६,४०० ।
वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
- अत्र त्रीणि प्रमुखाणि पवित्रक्षेत्राणि सन्ति । ते च-
- भारतीनन्दस्वामीमठम्, इञ्चल
- सोगलसोमेश्वरदेवस्थानम्
- हफीज् बारी दर्गाह् (जामी मस्जिद्)
- ऐतिहासिकप्रसिद्धं कित्तूरु अस्मिन् उपमण्डले अस्ति । स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे भागम् ऊढ्वा प्राणसमर्पणं कृतवन्तौ कित्तूरु चेन्नम्मा, सङ्गोळ्ळी रायण्णः च अत्रत्यौ ।
- उपमण्डलस्य बहुभागः मलप्रभाजलानयनव्यवस्थया लाभान्वितः जातः अस्ति ।
- अनेकाः शिक्षणसंस्थाः शिक्षणदाने निरताः सन्ति ।सवदत्ती गोकाक बेळगावी प्रतिवेशि-उपमण्डलानि ।
खनिजसम्पत्[सम्पादयतु]
- नुल्लाप्रदेशेषु अल्पप्रमाणेन स्वर्णं प्राप्यते ।
- अस्य उपमण्डलस्य देशनूरु इत्यत्र युरेनियं निक्षेपाः प्राप्ताः सन्ति ।
इतरविवरणानि[सम्पादयतु]
२००१तमवर्षस्य जनगणनानुसारं बैलहोङ्गलनगरस्य जनसङ्ख्या ४३,२१५ आसीत् । २०११तमवर्षस्य गणनानुसारं ५८,१९६ । एतेषु पुरुषाः५१%, महिलाः ४९%। बैलहोङ्गलनगरे साक्षरताप्रमाणं ६८%( राष्ट्रियसाक्षरताप्रमाणस्य ५९.५% अपेक्षया अधिकम्) । एतेषु ७२% पुरुषाः, ६४%महिलाः च साक्षराः सन्ति । १३% साक्षराः ऊनषड्वर्षीयाः। कन्नडभाषा अधिकतया व्यवह्रीयमाणा भाषा । २०११तमवर्षस्य गणनानुसारं ७८% साक्षराः सन्ति ।एतेषु ८५% पुरुषाः, ७१%महिलाः च साक्षराः सन्ति ।
पौरशासनम्[सम्पादयतु]
नगरस्य शासनं बैलहोङ्गलपुरसभा(बैलहोङ्गलमुनसिपल् कौन्सिल्) करोति । अस्याः पुरसभायाः स्थापना १९१९तमे वर्षे अभवत् । ततःपूर्वं १९०५ तमवर्षस्य बाम्बे एक्ट् III अनुसारं शासनम् प्रचलति स्म। अद्यत्वे मुन्सिपल् कौन्सिल् नगरे निर्माणकार्य़ाणि, आरोग्यं, स्वच्छता, जलव्यवस्था, कार्यव्यवस्था, करसङ्ग्रहणम् इत्यादिविभागान् निर्वहति । नगराध्यक्षः प्रमुखहः भवति । अध्यक्षस्य साहाय्यार्थं साहाय्यकाधिकारी, इतरे नगरसभासदस्याः च भवन्ति । एतत् नगरं द्वात्रिंशद्धा विभक्तम् अस्ति । कौन्सिलर्स् (पुरसभासदस्याः) प्रतिपञ्चवर्षं बैलहोङ्गलनगरजनैः निर्वाचनद्वारा चीयन्ते ।एते सदस्याः एव नगराध्यक्षं चिन्वन्ति ।नगराभिवृद्धिं अभिवर्धनं च बैलहोङ्गलमुन्सिपल् कौन्सिल् निर्वहति । नूतनविस्तरणानि, मार्गनिर्माणं, नगरविस्तरणं, भूमेः स्वाधीनीकरणं च अत्र अन्तर्भवति । बैलहोङ्गल-उपमण्डलम् बैलहोङ्गलविधनसभाक्षेत्रम् अपि अस्ति । एतत् विधानसभाक्षेत्रं बेळगावीलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति ।
आर्थिकता[सम्पादयतु]
उत्तरकर्णाटके कार्पाससंस्करणस्य प्रमुखं केन्द्रम् अस्ति बैलहोङ्गलनगरम् । एतादृशं संस्करणघटकम् ऐदम्प्राथम्येन १९११तमे वर्षे अस्य नगरस्य उत्साहियुवकेन श्रीमता शङ्करकामतवर्येण स्थापितम् । एतत् सम्बद्धानि यन्त्रोपकरणानि तस्मिन् काले तेन इङ्ग्लेण्डदेशतः आनायिताः आसन् । नगरस्य अभिवृद्धये एतत् अपि कारणीभूतम् अभवत् ।अद्यत्वे बहूनि नूतनानि आधुनिकानि यन्त्राणि नगरे सन्ति । कृषिः जनानां प्रमुखः उद्योगः अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रमुखतया कार्पासः, कलायः, यावानलः, गोधूमः, जूर्णं, इक्षुदण्डः च वर्धन्ते । सर्वकारद्वार कृष्युत्पन्नविक्रयणसमित्याः विपणिः (Agricultural Produce Market Committee-APMC) अत्र १९३६तमे वर्षे स्थापिता अस्ति । अत्र कृषकाः स्वोत्पन्नानाम् विक्रयणेन योग्यं मूल्यं प्राप्तुं शक्नुवन्ति ।
प्रेक्षणीयानि स्थानानि[सम्पादयतु]
- बैलहोङ्गलदुर्गम् - ब्रिटिषसर्वकारेन कित्तूरु चेन्नम्मा राज्ञी अस्य दुर्गस्य कारागृहे बन्धने स्थापिता आसीत् । १८२९ तमवर्षस्य फेब्रुवरीमासस्य २१तमे दिनाङ्के सा अत्र एव मृता अभवत् ।
- चेन्नम्मायाः स्मारकम्- सकलगौरवैः राज्ञ्याः चेन्नम्मायाः अन्त्यसंस्कारः अत्र कृतः अस्ति । अद्यापि तस्याः स्मारकम् अत्र संरक्षितम् अस्ति ।
- मड्डिभावी- अस्य नगरस्य प्रमुखः जलस्रोतः मलप्रभानदी । द्वितीयं स्रोतः मड्डिभावी।
- रामलिङ्गमन्दिरम्- चलुक्यानांकालीनम् शिल्पकलापूर्णम् सुन्दरं मन्दिरम् एतत् ।
यातायातव्यवस्था[सम्पादयतु]
भूमार्गः[सम्पादयतु]
राज्यस्य सर्वेभ्यः भागेभ्यः , प्रमुखनगरेभ्यः यानव्यवस्था अस्ति ।
समीपवर्ति रेलस्थानकम्[सम्पादयतु]
समीपवर्ति विमानस्थानकम्[सम्पादयतु]
बेळगावी साम्ब्राविमानस्थानकम्
समीपवर्तिमन्दिराणि[सम्पादयतु]
- सोगलसोमेश्वरमन्दिरम्
- मरडिबसवेश्वरमन्दिरम्
- करिमणिमल्लय्यमन्दिरम्


text:
एलिजबेथ् प्रथमा
प्रथमा एलुजबेथ् (७ सेप्टेम्बर् १५३३ - २४ मार्च् १६०२) १५५८ तमात् वर्षात् मरणपर्यन्तम् इङ्ग्लेण्ड्-ऐर्लेण्ड्देशयोः राज्ञी आसीत् । ट्यूडर्-वंशस्य पञ्चमी अन्तिमा चक्रवर्तिनी इयम् अष्टमहेन्रिवर्यस्य पुत्रीत्वेन जाता चेदपि, अस्याः तृतीये वर्षे एव अस्याः माता अन् बोलिन् मरणदण्डनं प्राप्तवती, इयं विवाहेतरसम्बन्धात् जाता इति घोषितम् । १५५८ तमे वर्षे मेरी प्रथमायाः मरणानन्तरम् इयं राज्ञी जाता ।
आजीवनम् अविवाहिता आसीत् इयं सौम्यवादिनी इति प्रसिद्धा । स्वस्य ४४ वर्षाणां दीर्घशासनकाले इङ्ग्लेण्ड्देशं प्रबलराष्ट्रम् अकरोत् । अस्याः शासनकालः इङ्ग्लेण्ड्देशस्य सुवर्णयुगः इति परिगण्यते ।


text:
बाळ ठाकरे
बाळ ठाकरे हिन्दुत्वस्य प्रतिपादकः, महाराष्ट्रवादी नायकः, शिवसेनापक्षस्य संस्थापकाध्यक्षश्च । अस्य जन्म १९२६ तमवर्षस्य जनवरीमासस्य २३ दिनाङ्के अभवत् । स्वस्य विचाराणाम् उपस्थापनार्थं १९६६ तमवर्षस्य जूनमासस्य नवदशदिनाङ्के शिवसेनानामकं राजकीयदलम् आरब्धवान् । एतस्य पिता केशवठाक्रे सामाजिककार्यकर्ता तथा प्रगतिपरः लेखकः आसीत् । महाराष्ट्रस्य एकीकरणस्य आन्दोलने सक्रियः आसीत् । हिन्दुत्वस्य प्रादेशिकतायाः च विषये तीव्रम् आग्रहवान् बाळासाहेबः एतयोः विषये निरन्तरं जनान् प्रेरयन् सङ्घटनस्य बलम् वर्धितवान्। महाराष्ट्रे भारतीयजनतापक्ष-शिवसेनयोः संयुक्तसर्वकारस्य रचनायाम् एतस्य महत् योगदानम् अस्ति । २०१२ तमवर्षस्य नवम्बरमासस्य १७ दिनाङ्के मुम्बयीनगरे दिवङ्गतः । अस्य अन्त्यक्रियायां सम्मिलितः ऐतिहासिकः २०लक्षात्मकः जनसागरः एतस्य जनप्रियतां द्योतयति ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ Menon, Meena. "Leader who brought ethnic politics to Mumbai melting pot", The Hindu, 17 November 2012.
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Profile by BBC dated 19 July 2000 referring to him as the "uncrowned monarch of Maharashtra"
- Funeral pictures


text:
बैतूलमण्डलम्
बैतूलमण्डलम् ( ( शृणु) /ˈbɛɪtʊləməndələm/) (हिन्दी: बैतूल जिला, आङ्ग्ल: Betul district) इत्येतत् भारतस्य मध्यभागे स्थितस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य नर्मदापुरविभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बैतूल इति नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
बैतूलमण्डलस्य विस्तारः १०,०४३ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य दक्षिणभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे छिन्दवाडामण्डलं, पश्चिमे हरदामण्डलम्, उत्तरे होशङ्गाबादमण्डलं, दक्षिणे महाराष्ट्रराज्यम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले तापीनदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं बैतूलमण्डलस्य जनसङ्ख्या १५,७५,३६२ अस्ति । अत्र ७,९९,२३६ पुरुषाः, ७,७६,१२६ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १५७ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १५७ जनाः। २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १२.९२% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९७१ अस्ति । अत्र साक्षरता ६८.९०% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले अष्ट उपमण्डलानि सन्ति । तानि- बैतूल , चिचोली, शाहपुर, घोडा डोङ्गरी, अमला, मुलताई, भैसदेही, अठनेर ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
मुलताई-नगरम्[सम्पादयतु]
मुलताई-नगरं तापीनद्याः उद्गमस्थलम् अस्ति । तापीनदी सूर्यस्य पुत्री अस्ति । बहवः जनाः दर्शनार्थं तत्र गच्छन्ति । स्कन्दपुराणे लिखितम् अस्ति यद् तापीनदी सूर्यपुत्री, शनियमयोः भगिनी च अस्ति । अतः ये जनाः शनेः पीडिताः सन्ति ते तत्र गत्वा मुक्तिं प्राप्नुवन्ति । तापीनदी मध्यप्रदेशस्य द्वितीया प्रमुखा नदी अस्ति । तापीनदी अरबसागरे खम्बातगर्ते पतति ।
बालाजीपुर-नगरम्[सम्पादयतु]
बालाजीपुर-नगरे भगवतः बालाजी-देवस्य विशालमन्दिरम् अस्ति । इदं मन्दिरं बैतूल-नगरात् ७ कि. मी. दूरे अस्ति । बहवः श्रद्धालवः तत्र दर्शनार्थं गच्छन्ति । मन्दिरेऽस्मिन् रामजीवनसम्बन्धीनि प्रदर्शनानि सन्ति । तत्र वैष्णोदेव्याः मन्दिरमपि अस्ति । अस्मिन् मन्दिरे एका गुहा अस्ति । कृत्रिमजलप्रपातः अपि मन्दिरेऽस्मिन् अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
http://betul.nic.in/
http://www.census2011.co.in/census/district/314-betul.html