text:
भाषाविज्ञानम्
भाषाविज्ञानं केवल साहित्यसम्पत्तिसमृद्धायाः एव भाषायाः अध्ययनं नहि करोति अपितु साहित्यिकसम्पत्तिविरहितायाः अपि भाषायाः वैज्ञानिकमध्ययनं करोति । भाषाविज्ञानस्य सम्बन्धः कस्याश्चन भाषायाः केनचन कालविशेषेणैव साकं नहि भवति अपितु तस्य सर्वेषां कालानां भाषाविषयकाणां तत्वैः साकं भवति । भाषाविज्ञानं भाषाय 1000 ः कस्याश्चन तत्वानि सङ्लय्य तानि चाश्रित्य सिद्धान्तानामपि निर्धारणं करोति । अस्मिन्नध्ययने ध्वनिनामुच्चारणस्य, अक्षराणां, शब्दानां, पदानां वाक्यानां च संरचनाया विवेचनं क्रियते ।
अन्तर्विषयाः
ध्वनिविज्ञानम्[सम्पादयतु]
मानवभाषायाः अध्ययनस्य प्रमुखो विषयः ध्वनिः विद्यते । समपूर्णा भाषा ध्वन्याश्रिता भवति। अत एव भाषाविज्ञानेऽपि ध्वनेरध्यनस्य महत्वपूर्णस्थानं भवति। ध्वनिविज्ञाने मानवशरीरस्य उच्चरणोपयोगिनाम् अवयवानां परिचयः क्रियते। तानि चाङ्गनि निम्नाङ्कितानि सन्ति -
- १.स्वरयन्त्रम् २. 1000 मुखम् ३. जिह्वा, ४. ताल्वादिकं च।
ध्वनीनामुच्चारणस्थानस्य उच्चारणप्रयत्नस्य दृष्ट्यापि वर्गीकरणं क्रियते। तदनन्तरमिदमपि विचार्यते यत् तेषु ध्वनिषु कदा-कदा केन-केन च प्रकारेण विकासः सञ्जातः इति। तानेव ध्वनिविकासानाश्रित्य केचन निश्चिताः ध्वनिनियमा अपि क्रियन्ते। अत एव ध्वनिविज्ञानस्य इमे विषयाः सन्ति-उच्चरणावयवाः, ध्वनीनां संख्या, ध्वनीनां वर्गीकरणम्, ध्वनिविकाराणां दिशः, तासां कारणानि ध्वनिनियमाश्च।
पदविज्ञानम्[सम्पादयतु]
पदपदार्थं निरूपयता महर्षिणा पाणिनिनाऽभिहितम् - ‘सुप्तिङ्न्तं पदम्’ । तथाविधाः वर्णाः पदशब्देनाभिधीयन्ते येषां वर्णसमूहानामन्ते सुप्विभक्तिनामथवा तिङ्विभक्तिनां संयोगो भवति। आचार्यविश्वनाथेन अपि अभिहितम्-‘वर्णाः पदं प्रयोगार्हानन्वितैकार्थबोधकाः’ इति । अस्मिन् पदविज्ञाने नानाविधानां पदानामध्ययनं क्रियते। यथा-संज्ञा सर्वनाम-क्रियाक्रियाविशेषणादिकानाम्, धातुरूपाणाम्, शब्दरूपाणाम् । अनेनैव साकमस्मिन् विज्ञाने पदानां मूलम्, पदानां व्युत्पप्तिः पदानां वाक्येषु प्रयोगाः, पदानां काले-काले सञ्जातं रूपपरिवर्तनम्, पदानां वाक्येषु देशकालानुसारेण विकारादिकाः विवेच्यन्ते । पदानि एव भाषायाः मूलभूतानि सन्ति। अत एव पदविज्ञानं भाषाविज्ञानस्य मूलभूतं विद्यते ।
वाक्यविज्ञानम्[सम्पादय 1000 ु]
अनेकेषां सार्थकानाम् अन्वितानाञ्च पदानां समूहो वाक्यमित्यभिधीयते । वाक्यस्य स्वरूपं निरूपयता आचार्येण विश्वनाथेनाभिहितम् - ’वाक्यं स्याद् योग्यताकाङ्क्षासत्तियुक्तः पदोच्चयः’ इति। अयमाशयो यत् पदानां समूह एव वाक्यमित्यभिधीयते । परन्तु तस्मिन् पदसमूहे वैशिष्ट्यत्रयमपोक्षितं भवति वाक्यत्वाय -
योग्यता[सम्पादयतु]
योग्यानां पदानां समूहो वाक्यमित्यभिधीयते । यथा अग्नेः योग्यता दाहक्रियायामेवाऽस्ति, न तु सिञ्चनक्रियायाम्। अत एव अग्निना सिञ्चतीति वाक्यं न भवितुमर्हति, अपितु जलेन दह्यतीति वाक्यं न भवितुमर्हति, अपितु जलेन सिञ्चतीत्येव वाक्यम्।
आकाङ्क्षा[सम्पादयतु]
अनेनैव प्रकारेण साकाङ्क्षाणामेव पदानां समूहो वाक्यमित्यभिधीयते, न तु निराकाङ्क्षाणाम्। यथा ’रामो गच्छतीत्येव वाक्यम्, न् तु रामः श्यामः मोहनाः’ इति पदानां समूहो वाक्यं भवितुमर्हति, एतेषां पदानाम् आकाङ्क्षारहितत्वात्।
आसत्तिः[सम्पादयतु]
अननैव प्रकारेण पदेषु वाक्यत्वायासत्तिरप्यावश्यकम्। सा चासत्तिरपि द्विप्रकारकौ - कालकृता स्थानकृता च । कालकृताऽऽसत्तेरभावादे 1000 व अद्याभिहितस्य रामः इति पदस्य दिनान्तरेऽभिहितेन ’गच्छति’ इति पदेन साकं वाक्यता नहि जायते। इत्थमेव ’रामो गिरिर्भुङ्क्ते अग्निमान्’ इति पदानां समूहेऽपि वाक्यत्वं नास्ति स्थानकृतऽऽसत्तेरभावात्। अतः ’रामो गिरिरग्निमान्’ इत्यनेन प्रकारेण पदानां क्रमेण भाव्यम् । अस्मिन् पदविज्ञाने वाक्यरचनाविषयको विचारः प्रस्तूयते, वाक्यानां भेदाश्चाधीयन्ते । अत्र वाक्यानाम् ऐतिहासिकं तुलनात्मकमध्येयनमपि प्रस्तूयते।
अर्थविज्ञानम्[सम्पादयतु]
शब्दार्थयोः शब्दविदः अभोदसम्बन्धं स्वीकुर्वन्ति । सर्वे शब्दाः सार्थकाः भवन्ति । मानवाः तान्-तान् अर्थानेवोद्दिश्य, तान् बोधयितुं तेषां-तेषां शब्दानां प्रयोगं कुर्वन्ति । निरर्थकानां शब्दानामुच्चारयिता विक्षिप्त अथवा मूर्ख इत्यभिधियते। गौः शब्दस्य प्रयोगः गोत्वावच्छिन्नायाः व्यक्तेः बोधनायैव क्रियते। इत्थं ज्ञायते यत् यदि शब्दाः शरीरभूतास्सन्ति तदा अर्थाः तेषामात्माभूताः । येन प्रकारेणात्मानं विना शरीरं नश्यति, तेनैव प्रकारेण शब्दानामपि सार्थकता अर्थैरेव भवति। अत एवार्थविज्ञानं भाषाविज्ञानस्यातीव महत्वपूर्णमङ्गं वर्तते । अर्थविज्ञाने यथा अभियुक्तशब्दस्य प्रयोगः प्राचीने काले प्रामाणिकपुरुषरूपस्यार्थस्य बोधनाय क्रियते स्म, किन्तु वर्तमाने काले तस्य शब्दस्य प्रयोगः सातसपुरुषस्य बोधनाय क्रियते। इत्थं शब्दानाम् अर्थपरिवर्तनानि तेषामर्थपरिवर्तनानां कारणानि प्रभृतयो विषयाः अर्थविज्ञानस्य विषयाः सन्ति ।


c: text/html

collection: archivebot

text:
ऐर्लेण्ड् गणराज्यम्
युरोपखण्डे वायव्यदिशि विद्यमानः कश्चन द्वीपः ऐर्लेण्ड् । युरोपे विद्यमानः तृतीयः बृहत्तमः द्वीपः अयम् । भूमौ विद्यमानेषु बृहत्तमेषु द्वीपेषु विंशतितमः अस्ति । अस्य देशस्य पूर्वदिशि ग्रेट् ब्रिटन्नामकः महान् द्वीपः विद्यते । एतयोः द्वीपयोः मध्ये ऐरिश्-समुद्रः विद्यते ।
अस्य द्विपस्य पादोनपरिमितः भागः स्वतन्त्रेण विद्यते । अस्य नाम रिपब्लिक् आफ् ऐर्लेण्ड् (Republic of Ireland) इति । अवशिष्टः भागः इङ्ग्लेण्ड्देशस्य अधिकारे अस्ति । अस्य नाम उत्तर-ऐर्लेण्ड् (Northern Ireland) इति । १९२३-१९९० वर्षपर्यन्तम् एतयोः द्वयोः द्वीपयोः मध्ये स्वातन्त्र्यविषये कोलाहलाः सञ्जाताः । १९२३ तमात् वर्षतः प्राक् अयं द्वीपः इङ्ग्लेण्ड्-देशस्य स्वाधीने आसीत् । प्रायः ६०० वर्षाणि ते शासनं कृतवन्तः। अस्माकं भाग्यवशात् १९९० तमस्य वर्षस्य अनन्तरं शान्तिप्रक्रियया कोलहलस्य अन्त्यं जातम् ।
प्रायः देशेस्मिन् ६४लक्षप 1000 िमिता जनसङ्ख्या वर्तते । ४६ लक्षजनाः स्वतन्त्र-ऐर्लन्देशे निवसन्ति । अन्ये १८ लक्षजनाः उत्तर-ऐर्लन्देशे निवसन्ति । एतावत् ऐर्लन्देशस्य संक्षेप परिचयः।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकपरिचयः[सम्पादयतु]
स्थानम् - उत्तरयुरोप् अथवा पश्चिमयुरोप्
क्षेत्रविस्तारः - ८१,६३८.१ चतुरस्रकिलोमीटर्मितम्
क्षेत्रस्तरः - २०
समुद्रतीरप्रदेशः - २,७९७ चतुरस्रकिलोमीटर्मितम्
उन्नतः पर्वतः - १,०४१ मीटर्मितम् नाम क्यारण्टूल् (Carrauntoohil)
राजधानी - डब्लिन्
इतिहासः[ 1000 सम्पादयतु]
न्यूग्रेञ्ज् (Newgrange) नाम पुरातनभवनम् । इदं तु कण्टि मीथ् (County Meath) नामके प्रदेशे अस्ति । क्रि पू ३,२०० मध्ये इदं पर्वतं निर्माणं कृतवन्तः। अस्य पर्वतस्य अन्तः वर्षे एकवारं सूर्यरश्मीनाम् अन्तःप्रवेशो भवति । तदपि शैत्यकाले डिसेम्बेर्मासस्य २१ तमे दिनाङ्के केवलम् तासां रश्मीनां प्रवेशो भवति। ताः रश्मयः अन्तःप्रदेशं सम्पूर्णं प्रज्वालयन्ति ।
बुक् आफ् केल्स् (Book of Kells) नाम पुरातनपुस्तकं विद्यते। अस्य ग्रन्थस्य कर्ता नास्ति । परन्तु बहवः साधवः इदं पुस्तकं रचितवन्तः । एषः ग्रन्थः प्रायः ६-९ शतमानयोः मध्ये रचितः स्यात् । इदं पुस्तकं बैबेल् सम्बद्धं विद्यते पुनश्च अभिरक्षितार्थाः सन्ति ।
बाह्यशृङ्खला[सम्पादयतु]
- विकिट्रेवले Republic of Ireland यात्रा मार्गदर्शिका
- विकिट 1000 रेवले Northern Ireland यात्रा मार्गदर्शिका
- Government of Ireland
- Northern Ireland Executive

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
समाजशास्त्रम्
समाजशास्त्रं मानवसमाजस्य अध्ययनम् । एतत् सामाजिकविज्ञानस्य काचित् शाखा । एतस्मिन् मानवीयसामाजिकीं संरचनां, सामाजिकीं गतिविधिं च परिष्कृतां कर्तुं प्रयासाः भवन्ति । तासां विकासाय अनुभवजन्यविवेचनस्य[१][ 1000 ] और महत्त्वपूर्ण सिद्धांत|विवेचनात्मक विश्लेषण[३] विभिन्नानां पद्धतीनाम् उपयोगः भवति । बहुधा यत्र सामाजिककल्याणस्य ध्येयः भवति, तत्र एतासां पद्धतीनाम् अनुसरणं भवति । समाजशास्त्रस्य विषयवस्तोः विस्तारः व्यक्तिगतसम्पर्कस्य सूक्ष्मसमाजशास्त्रात् स्थूलसमाजशास्त्रपर्यन्तम् अस्ति ।
पद्धतिक्षेत्राधारेण, विषयवस्तोः विस्ताराधारेण च समाजशास्त्रम् अतीव विस्तृतः विषयः वर्तते । परम्परागततया सामाजिकस्तरीकरणं, सामाजिकसम्बम्धः, सामाजिकसम्पर्कः, धार्मिकसमाजशास्त्रं, सांस्कृतिकसमाजशास्त्रं, विचलनसमाजशास्त्रम् इत्यादयः विषयाः अत्र केन्द्रीभूताः सन्ति । समाजशास्त्रे गुणात्मकशोधः, मात्रात्मकशोधपद्धतयः च अन्तर्भवतः । यतो हि अधिकांशतः मनुष्यः यत्किमपि करोति, तत् सामाजिकसंरचनायाः, सामाजिकगतिविधेः श्रेणौ एव अर्न्तभवति, अतः समाजशास्त्रस्य माध्यमेन शनैः शनैः अन्येषां विषयाणाम् अपि प्रसिद्धिः अभवत् । यथा चिकित्सासमाजशास्त्रं, सैन्यसमाजशास्त्रं, दण्डप्रणाली, माध्यमाध्ययनं, वैज्ञानिकसमाजशास्त्रं च । एतेषु विषयेषु सामाजिकगतिविधीनां भूमिका विशेषतया दृश्यते । सामाजिकवैज्ञानिकपद्धतीनां सीमायाः स्वरूपं प्रतिदिनं विस्तारं प्रापदस्ति । विंश्यां शताब्द्यां भाषागतपरिवर्तनत्वाद्, सांस्कृतिकपरिवर्तनत्वाच्च सामाजिकाध्ययस्य व्याख्यात्मकसिद्धान्ते, व्याख्यात्मकदृष्टिकोणे च शीघ्रतया परिवर्तनम् अभवत् । तस्माद्विपरीतम् अद्यत्वे नवीनायाः गाणितीकाधारितानां कठोरपद्धतीनाम् अपि प्रचलनं दरीदृश्यते । यथा सामाजिक-नेटवर्क-विश्लेषणम् ।
अन्तर्विषयाः
आधारः[सम्पादयतु]
इतिहासः[सम्पादयतु]
समाजशास्त्रीयतर्कः इत्येतस्य शब्दस्य उत्पत्तितिथि उचितसमयात् पूर्वम् अभवत् इति मन्यते । आर्थ 1000 क-राजनैतिक-सांस्कृतिकप्रणालीभिः सह समाजशास्त्रस्य उत्पत्तिः, पश्चिमीज्ञानं, दर्शनं च संयुक्ततया ज्ञानभण्डारस्य आद्य-समाजशास्त्रीयं स्रोतः अस्ति । प्लेटो इत्यस्य कालादेव सामाजिकविश्लेषणस्य प्रक्रियायाः आरम्भः दृश्यते । मान्यता अस्ति यद्, प्रप्रथमः समाजशास्त्री चतुर्दश्यां शताब्द्याम् अभवत् । सः उत्तर-अफ्रीका-देशीयः अरब-विद्वान् आसीत् । तस्य नाम 'इब्न खलदून' इति । तेन मुक़द्दीमाइत्याख्यस्य पुस्तकस्य रजना कृता । तस्मिन् पुस्तके सामाजिक्याः एकतायाः, सामाजिकसङ्घर्षस्य च विस्तृता चर्चा कृता । तया चर्चया एव सामाजिक-वैज्ञानिकसिद्धान्तानां प्रसिद्धिः अभवदित्यपि मान्यता [४][५][६][७][८]
sociologie इत्येतस्य शब्दस्य प्रप्रथमवारम् उपयोगः फ्रांसदेशीयः निबन्धकारः इम्मानुएल यूसुफ सियेज (1748-1836) इत्येषः १७८० तमे वर्षे एकस्याम् अप्रकाशितहस्तप्रतौ कृतवान् । [९] ततः तस्य शब्दस्य पुनरुपयोगम् ऑगुस्ट कॉम्ट (1798-1857) इत्येषः १८३८ तमे वर्षे अकरोत् । [१०] एतस्य शब्दस्य प्रयोगात् पूर्वं कॉम्ट इत्येषः "सामाजिकी भौतिकी" इत्यस्य शब्दस्य उपयोगम् अकरोत् । परन्तु पश्चात् सः शब्दः अन्यैः समाजशास्त्रिभिः स्वीकृतः । कॉम्ट-द्वारा लिखितस्य "सामाजिकी भौतिकी" इत्येतस्य शब्दस्य विशेषोपयोगं बेल्जियम-देशीयः साङ्ख्यिकीविद् एडोल्फ क्योंटेल्ट इत्येषः अकरोत् । सामाजिकक्षेत्राणां वैज्ञानिकबुद्धेः माध्यमेन इतिहास-मनोविज्ञान-अर्थशास्त्राणां संयोजनं कर्तुं प्रायसरतः सः "सामाजिकी भौतिकी" इत्यस्य शब्दस्य प्रयोगं बहुवारं कृतवान् । तस्य फ्रांसदेशीय 1000 ्य लेखकस्य लेखप्रकाशनस्य समनन्तरमेव कॉम्ट् इत्येषः अलिखद्यत्, सामाजिकप्रत्यक्षवादस्य माध्यमेन सामाजिकावगुणानाम् उन्मूलनं शक्यते इति । द कोर्स इन पोसिटिव फिलोसफी (1830-1842), ए जनरल व्यू ऑफ़ पॉसिटिविस्म (1844) इत्येतयोः ग्रन्थयोः उल्लिखितः एषः कश्चन दर्शनशास्त्रीयः दृष्टिकोणः वर्तते । कॉम्ट इत्यस्य विश्वासः आसीद्यत्, मानवीयबौद्धिकक्रमे धार्मिकविचाराणाम्, आध्यात्मिकचरणानां च पश्चात् अन्तिमस्तत्वेन 'प्रत्यक्षवादीस्तरः' तेन शब्देन प्रतिपादितः भविष्यतीति । यद्यपि 'कॉम्ट' इत्यस्य प्रसिद्धिः "समाजशास्त्रस्य जनकत्वेन" भवति, तथापि विरलाः जानन्ति यद्, एतस्य विषयस्य औपचारिकरूपेण स्थापना केनचित् अन्येन संरचनात्मककार्यवादिना विचारकेण एमिल दुर्खीम(1858-1917) इत्येन अभवदिति । एतस्य विषयस्य आधारेण प्रथमस्य यूरोपीय-अकादमिक-विभागस्य स्थापना अभवत् । एवं कालान्तरे प्रत्यक्षवादस्य विकासः अभवत् । तदारभ्य सामाजिकज्ञानवादः, कार्यपद्धतयः, प्रश्नव्यापः इत्यादीनां महत्त्वपूर्णविस्तारः जातः ।
महत्त्वपूर्णा व्यक्तिः[सम्पादयतु]
एकोनविंश्यां शताब्द्यां समाजशास्त्रस्य वि 1000 ासः वेगवन्तः आसीत् । तस्य विकासस्य पृष्ठे अनेकानि आधुनिकाह्वानि कारणाभूतानि आसन् । यथा – औद्योगीकरणं, नगरीकरणं, वैज्ञानिकीकरणम् इत्यादि । यूरोप-महाद्वीपे एषः विषयः प्रभुत्वम् अस्थापयत् । समनन्तरं ब्रिटिन-देशे नृविज्ञानस्य प्रचलनं बलतरम् अभवत् । विश्याः शताब्द्याः समाप्तावधौ अनेकैः प्रमुखसमाजशास्त्रिभिः एंग्लो-अमेरिकन-बाहुल्ये स्थित्वा स्वकार्यं कृतम् । एलेक्सिस डी टोकविले, विल्फ्रेदो परेटो, कार्ल मार्क्स, फ्रेडरिक एंगेल्स, लुडविग गम्प्लोविज़, फर्डिनेंड टोनिस, फ्लोरियन जैनिकी, थौस्टीन वेब्लेन, हरबर्ट स्पेन्सर, जॉर्ज सिमेल, जार्ज हर्बर्ट मीड, चार्ल्स कूले, वर्नर सोम्बार्ट, मैक्स वेबर, एंटोनियो ग्राम्स्की, गार्गी ल्यूकास, वाल्टर बेंजामिन, थियोडोर डब्ल्यू एडोर्नो, मैक्स हौर्खीमर, रॉबर्ट के. मेरटन, टेल्कोट् पार्सन्स इत्यादयः शास्त्रीयसामाजिकसिद्धान्तकारत्वेन प्रसिद्धिङ्गताः । विभिन्नेषु शैक्षणिकेषु विषयेषु कार्यान्वितानां सिद्धान्तानां गणनया सह उक्तानां सर्वेषां सिद्धान्तकाराणां कृतयः अर्थशास्त्र-न्यायशास्त्र-मनोविज्ञान-दर्शनानि प्रभावितवत्यः । पियरे बौर्डी, राइट मिल्स, उलरिश बैक, हावर्ड एस बेकर, जर्गेन हैबरमास, पिटीरिम सोरोकिन, सेमौर मार्टिन लिप्सेट, मोइसे ओस्ट्रोगोर्स्की, लुई अलतूसर, निकोस पौलान्त्ज़स, राल्फ मिलिबैंड, सिमोन दे बउवा, पीटर एल बेर्गेर, हरबर्ट मरक्यूस, मिशेल फूको, अल्फ्रेड शुट्ज़, मार्सेल मॉस, जॉर्ज रित्ज़र, गाए देबोर्ड, जीन बौड्रीलार्ड, बार्नी ग्लेसर, ऐन्सेम स्ट्रॉस, डोरोथी स्मिथ, इरविंग गोफमैन, गिलबर्टो फ्रेयर, जूलिया क्रिस्तेवा, राल्फ द्रेंदोर्फ, हरबर्ट गन्स, माइकल ब्रावो, निकलस लूमन, लूसी इरिगरे, अर्नेस्ट गेल्नर, अर्नेस्ट गेलनेर, रिचर्ड होग्गार्ट, स्टुअर्ट हॉल, रेमंड विलियम्स, फ्रेडरिक जेम्सन ff6 , एंटोनियो नेगरी, अर्नेस्ट बर्गेस, गेरहर्ड लेंस्की, रॉबर्ट बेल्लाह, पॉल गिलरॉय, जॉन रेक्स, जिग्मंट बाऊमन, जुडिथ बटलर, टेरी ईगलट्न, स्टीव फुलर, ब्रूनो लतोर, बैरी वेलमैन, जॉन थॉम्पसन, एडवर्ड सईद, हरबर्ट ब्लूमर, बेल हुक्स, मैनुअल कैसटेल्स, एंथनी गिडेंस इत्येते सर्वेऽपि विंश्याः शताब्द्याः उत्तरार्धस्य विशेषसैद्धान्तिकदृष्टिकोणेन, अनुस्थापनेन च सह सम्बद्धाः सन्ति । एतेषु दुर्खीम, मार्क्स, वेबर इत्येतेषां गणना तु समाजशास्त्रस्य प्रमुखसंस्थापकत्रयत्वेन भवति । यतो हि क्रमशः संरचनात्मककार्यात्मकतायाः, द्वन्द्वसिद्धान्तस्य, अप्रत्यक्षवादोपदेशस्य च आधारेण तेषां कार्याणां मूल्याङ्कनम् कर्तुं शक्नुमः । जॉर्ज सिमेंल, टेल्कोट पार्सन्स इत्यतयोः संयुक्ततया "चतुर्थप्रमुखव्यक्तित्वेन" शिक्षापाठ्यक्रमेषु समावेशः अस्ति ।
अकादमि-विषयत्वेन समाजशास्त्रस्य संस्थानीकरणम्[सम्पादयतु]
१८९० तमे वर्षे अमेरिका-देशस्य केकंसास-विश्वविद्यालये, लॉरेंस-विश्वविद्यालये, कैन्सस-विश्वविद्यालये च अभ्यासक्रमविषयत्वेन समाजशास्त्रस्य अध्ययनम् आरब्धम् । तस्य पाठ्यक्रमस्य शीर्षकं समाजशास्त्रस्य तत्वम् इति आसीत् । फ्रैंक ब्लैकमर इत्याख्येन प्राध्यापकेन प्रप्रथमवारं एतस्य विषयस्य पाठनारम्भः कृतः । सः पाठ्यक्रमः अद्यापि अमेरिका-देशे पाठ्यते । एवं सः पाठ्यक्रमः अमेरिका-देशस्य पुरातनतमः समाजशास्त्रपाठ्यक्रमः । अमेरिका-देशस्य प्रथमविकसिते स्वतन्त्रविश्वविद्यालये अर्थात् कन्सास-विश्वविद्यालये १८९१ तमे वर्षे इतिहाससमाजशास्त्रविभागयोः स्थापना अभवत् । [११][१२] शिकागो-विश्वविद्यालये समाजशास्त्रविभागस्य स्थापना १८३२ मध्ये ऐल्बिनो डब्ल्यू. स्माल-द्वारा अभवत् । तेन १८९५ तमे वर्षे अमेरिकन जर्नल ऑफ सोशिऑलजी-संस्थायाः स्थापना कृता । [१३] प्रप्रथम-यूरोपीय-समाजशास्त्र-विभागस्य स्थापना १८९५ तमे वर्षे बोर्डोक्स-विश्वविद्यालये अभवत् । तस्य विभागस्य आरम्भः L'Année Sociologique(1896) इत्येतस्याः संस्थायाः संस्थापकेन अर्थात् एमिल दुर्खीम इत्येन कृतः । १९०४ तमे वर्षे युके-मध्ये स्थापितः प्रप्रथमः समाजशास्त्रविभागः 'लंदन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स एंड पोलिटिकल साइन्स' इत्यस्यां संस्थायाम् आरभत । [१४] १९१९ तमे वर्षे जर्मनी-देशे समाजशास्त्र-विभागस्य स्थापना लुडविग-मैक्समिलिंस-म्यूनिख-विश्वविद्यालये मैक्स वेबर इत्यस्य प्रयासेन अभवत् । १९२० तमे वर्षे पोलैंड-देशे फ्लोरियन नैनिकी इत्येन समाजशास्त्रविभागः आरब्धः । रेने वॉर्म्स इत्यनेन समाजशास्त्राय अन्ताराष्ट्रियसहयोगस्य आरम्भः १८ 1000 ९३ तमे वर्षे अभवत् । परन्तु तस्य प्रयासस्य प्रभावः १९४९ तमे वर्षे समाप्तः । अन्ताराष्ट्रियसामाजिकसंघ(ISA)द्वारा सः प्रयासः प्रभावहीनः अभवत् । [१५] ९०५ तमे वर्षे विश्वस्य विशालतमस्य समाजशास्त्रिणां स्वैच्छिकसङ्घस्य, 'अमेरिकन-सोसियोलोजिकल-असोसिएशन-संस्थायाः च स्थापना अभवत् । १९०९ तमे वर्षे फर्डिनेंड टोंनीस, जॉर्ज सिमेल, मैक्स वेबर इत्यादिभिः 'German Society for Sociology' इत्यस्याः संस्थायाः स्थापना अभवत् ।
प्रत्यक्षवादः, अप्रत्यक्षवादश्च[सम्पादयतु]
आरम्भिकसिद्धान्तकाराणां समाजशास्त्रं प्रति क्रमबद्धः दृष्टिकोणः आसीत् । तत्र तेन सह प्राकृतिकविज्ञानस्यापि व्यापकः व्यवहारः आसीत् । सामाजिकयाञ्चायै, निष्कर्षाय च निर्विवादाधारस्य आवश्यकतायां सत्याम्, अनुभवशून्येभ्यः क्षेत्रेभ्यः समाजशास्त्रस्य पृथक्करणावश्यकतायां सत्याञ्च अनुभववादविधेः, वैज्ञानिकविधेः च माहात्म्यम् अवर्धत । सामाजिकवस्तुनिष्ठवादत्वेन प्रसिद्धः एषः दृष्टिकोणः केवलं 'प्रामाणिकज्ञानमेव वैज्ञानिकज्ञानम् अस्ति' इति प्रतिपादयति । एवम् एतादृशं ज्ञानं कठोरवैज्ञानिकपरीक्षणैः, मात्रात्मकपद्धतिभिः, सिद्धान्तानां सकारात्मकपुष्ट्या च लब्धुं शक्यते । एमिल दुर्खीम इत्येषः सैद्धान्तिकतया अनुभवजन्यस्य अनुसन्धानस्य[१६] महान् समर्थकः आसीत् । ये संरचनात्मकनियमानां परिसिद्ध्यै सामाजिकेषु तथ्येषु परस्परं सम् 1000 न्धम् अन्वेषयन्ति स्म, 'एनोमी' इत्येतत् अपाकर्तुं, सामाजिकोत्कर्षाय च सामाजिकनिष्कर्षषु तेषां रुचिः अनुप्राणिता भवति। अद्य दुर्खीम इत्यस्य विद्वतापूर्णस्य प्रत्यक्षवादस्य विवरणम्, अतिशयोक्तिः, अतिसरलीकरणं च प्रति असुरक्षितं जायते। कॉम्ट इत्येव एकमात्रं तादृशः प्रमुखः सामाजिकः विचारकः आसीत्, यस्य याच्ञा आसीत् यत्, सामाजिकविभागः अपि कुलीनविज्ञानस्य समानं वैज्ञानिकविश्लेषणस्य अन्तर्गततया भवितुम् अर्हति। प्रतुत दुर्खीम इत्येषः अधिकं विस्तारं दत्त्वा मौलिकप्रकृतेः ज्ञानशास्त्रीयसीमाः स्वीकृतवान्।[१७][१८]
प्रत्यक्षवादस्य विरुद्धं प्रतिक्रियाः तदा आरब्धा, यदा जर्मन-दार्शनिकः जॉर्ज फ्रेडरिक विल्हेम हेगेल इत्येषः उभयोः अनुभववादयोः विरुद्धं टिप्पणीः अकरोत्। तेन सः अविवेचनात्मकवादस्य, नियतिवादस्य च रूपेण निरस्तः अभवत्, तथा च तस्य गणना अव्यावहारिकरूपेण अभवत् ।[१९] कार्ल मार्क्स इत्यस्य पद्धतिः न केवलं प्रान्तीयभाषावादात् स्वीकृता आसीत्, अपि तु भ्रमाणां निर्मूलनार्थं "तथ्यानाम्" अनुभवजन्यम् अधिग्रहणम् अन्वेष्टुं विवेचनात्मकं विश्लेषणं कृत्वा प्रत्यक्षवादस्य बहिष्कारः अपि विद्यते। [२०] तस्य मतम् आसीत् यत्, अनुमानानां केवलं लिखि 1000 त्वा उपस्थानम् अकृत्वा तेषां समीक्षा अपि भवेत्। तथापि मार्क्स इत्येषः ऐतिहासिकभौतिकवादस्य आर्थिकनियतिवादस्योपरि आधारितं साइंस ऑफ़ सोसाइटी इत्यस्याः पत्रिकायाः प्रकाशनस्य प्रयासम् अकरोत्। [२०]हेनरिक रिकेर्ट, विल्हेम दिल्थे इत्यादीनाम् अन्यदार्शनिकानां तर्कः आसीत् यत्, प्राकृतिकविश्वे, मानवसमाजस्य कृते च तेषां विशिष्टानां पक्षानां (अर्थः, सङ्केतः इत्यादीनां) कारणाणि सामाजिकसंसारात्, सामाजिकवास्तविकतायाः च भिन्नानि सन्ति, यानि मानवसंस्कृतेः अन्यत्र एव नयन्ति।
विंश्याः शताब्द्याः अन्ते जर्मन-समाजशास्त्रिणां प्रथमः वंशः औपचारिकतया प्रक्रियात्मकं अप्रत्यक्षवादं प्रास्थापयत्। तेषां प्रस्तावनानुंसारं मानवसंस्कृतेः मानकाः, मूल्यानि (व्यक्तिगतानि, सांस्कृतिकानि), प्रतीकः, सामाजिकप्रक्रियाः च व्यक्तेः दृष्टिकोणस्योपरि केन्द्रिताः भवेयुः इति निष्कर्षः भवति स्म। मैक्स वेबर इत्येषः तर्कं दत्त्वान् यत्, समाजशास्त्रस्य व्याख्यायाः स्वीकारः 'विज्ञान'स्य विषयत्वेन कर्तुं शक्नुमः, यतो हि तत् जटिलसामाजिक-घटनानाम् आदर्शवर्गस्य अथवा काल्पनिकसरलीकरणस्य मध्ये कारण-सम्बन्धानां परिचयं कारयितुं सक्षमम् अस्ति। [२१] भवतु, प्राकृतिकवैज्ञानिकैः अनेष्टेभ्यः सम्बन्धेभ्यः विपरीतम् एकम् अप्रत्यक्षवादिरूपेण, कस्याश्चित् व्यक्तेः सम्बन्धानां च अन्वेषणं भवति, तदेव "अनैतिहासिकम्, अपरिवर्तनीयम्, अथवा सामान्यं भवति।".[२२]
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ गिडेंस, एंथोनी, डनेर, मिशेल, एप्पल बाम, रिचर्ड. 2007इंट्रोडक्शन टू सोशिऑलोजी. छठा संस्करण. न्यू यॉर्क: डबल्यू. डबल्यू. नोर्टन और कंपनी
- ↑ Ashley D, Orenstein DM (2005). Sociological theory: Classical statements (6th ed.). Boston, MA, USA: Pearson Education. pp. 3-5, 32-36.
- ↑ Ashley D, Orenstein DM (2005). Sociological theory: Classical statements (6th ed.). Boston, MA, USA: Pearson Education. pp. 3-5, 38-40.
- ↑ एच.मोलाना (2001) "अरब विश्व में सूचना", कोओपरेशन साउथ जर्नल 1 .
- ↑ डॉ॰एस. डबल्यू . अख्तर (1997). "इस्लामिक ज्ञान की संकल्पना", अल तौहिद : इस्लामी विचार एवं संस्कृति की एक त्रैमासिक पत्रिका 12 (3). 1000 li>
- ↑ एम्बर हक़ (2004)m, "इस्लामी नज़रिए से मनोविज्ञान : समकालीन मुस्लिम मनोवैज्ञानिक के लिए आरंभिक मुस्लिम विद्वानों का योगदान और चुनौती", धर्म और स्वास्थ्य के समाचार पत्र 43 (4):357-377[375].
- ↑ Enan, Muhammed Abdullah (2007). Ibn Khaldun: His Life and Works. The Other Press. p. v. ISBN 9839541536.
- ↑ Alatas, S. H. (2006). "The Autonomous, the Universal and the Future of Sociology". Current Sociology 54: 7–23 [15]. doi:10.1177/0011392106058831.
- ↑ Des Manuscrits de Sieyès 1773-1799, खंड I और II, क्रिस्टीन फुर द्वारा प्रकाशित, जैक्स गिलहाउमो, Jacques Vallier et Françoise Weil, Paris, Champion>, 1999 और 2007.क्रिस्टीन फुरे और जैक्स गिलहाउमो, Sieyès et le non-dit de la sociologie: du mot à la chose, in Revue d’histoire des sciences humaines, Numéro 15, novembre 2006: Naissances de la science sociale भी देखें.फ्रेंच- भाषा के विकिपीडिया में भी लेख 'सोशियोलोजी' देखें.
- ↑ समाजशास्त्रस्य एक शब्दकोष 1000 , अनुच्छेद: कॉम्ट, अगस्टे
- ↑ "University of Kansas Sociology Department Webpage". Ku.edu. Retrieved 2009-04-20.
- ↑ "University of Kansas News Story". News.ku.edu. 2005-06-15. Retrieved 2009-04-20.
- ↑ "American Journal of Sociology Website". Journals.uchicago.edu. 1970-01-01. Retrieved 2009-04-20.
- ↑ "British Journal of Sociology Website". Lse.ac.uk. 2009-04-02. Retrieved 2009-04-20.
- ↑ http://www.isa-sociology.org/ International Sociological Association वेबसाइट
- ↑ Ashley D, Orenstein DM (2005). Sociological theory: Classical statements (6th ed.). Boston, MA, USA: Pearson Education. p. 94.
- ↑ Ashley D, Orenstein DM (2005). Sociological theory: Classical statements (6th ed.). Boston, MA, USA: Pearson Education. pp. 94-98, 100-104.
- ↑ फिश, जोनाथन एस. 2005. 'दुर्खीमियन परंपरा का बचाव करते हुए. धर्म, जज्बात और 'नैतिकता एल्डरशट : एशगेट प्रकाशन.
- ↑ Ashley D, Orenstein DM (2005). Sociological theory: Classical statements (6th ed.). Boston, MA, USA: Pearson Education. p. 169.
- ↑ २०.० २०.१ Ashley D, Orenstein DM (2005). Sociological theory: Classical statements (6th ed.). Boston, MA, USA: Pearson Education. pp. 202-203.
- ↑ Ashley D, Orenstein DM (2005). Sociological theory: Classical statements (6th ed.). Boston, MA, USA: Pearson Education. pp. 239-240.
- ↑ Ashley D, Orenstein DM (2005). Sociological theory: Classical statements (6th ed.). Bo 1000 ston, MA, USA: Pearson Education. p. 241.


text:
प्रायशः सर्वेषां संस्कृतज्ञानां वेदान्ते रुचिः भवति, अल्पीयसीम् अपि। प्रसिद्धं प्रस्थानत्रयम् -- उपनिषदः, ब्रह्मसूत्रं, भगवद्गीता -- चेति। किन्तु तत्र तत्र सूत्रता मृग्या अनुपलभ्या वा सामान्यैः गुरुविहीनैः अस्माभिः। अतः काचित् टीकाऽपि आश्रयणीया भवति। अद्यत्वे सर्वेषां ग्रन्थानाम् अनुवादः क्रियते। तादृशी भाषान्तरटीका संगृह्यते सर्वविधच्छात्रैः। कुतः संस्कृतस्य आवश्यकता ?
भूतकाले संस्कृतलोकविदुषां स्थितिः दृढतरा अवर्तत। नाम, षड् दर्शनेषु (विशेषतया तर्कशास्त्रे) कुशलता आसीत्। अद्य, सर्वं शिथिलायते। उदाह्रियते -- क्वचित् पुरस्कृतवैयाकरणः परिपृष्टः -- कालिदासकृत्यवगमाय कुतः मल्लिनाथस्यैव आश्रयः इति।
तदा भणितम् -- निर्दोषवचनं तस्य। अन्याः टीकाः वर्त्तन्ते यासां गुणाः अवश्यं स्युः, किन्तु क्वचित् क्वचित् दोषाः अपि स्फुटाः स्युः। मा तादृशीं टीकाम् आहृत्य अहं दोषप्रदर्शनाय प्रार्थनीयः, यतो हि तदन्वेषणाय महान् प्रयासो विधेयो भवति -- इति।
एवं, बहवः गुणवन्तः अनुवादाः सन्ति, किन्तु तेऽपि दोषवन्तः स्युः। परम्परागतानां कृतीनां तु परिशीलनं सूक्ष्मतया कृतम्। नाम, कालाग्निपरीक्षिताः ताः। अतः तासाम् उपादेयत्वम्।
प्रस्थानत्रयपठनात् पूर्वं द्वित्राः प्रकरणग्रन्थाः पठनीयाः। किन्तु तत्र चिन्ता उदेति। उक्तं महेशानन्दगिरिवर्येण -- ग्रन्थानामभावे कथं पठनं पाठनं वा सिद्ध्येदिति भृशं चिन्तयन्तः खिन्नाः वयं भगवन्तं भूतभावनं शङ्करं प्रार्थितवन्तः -- इति। प्रयासः अयं सफलतां गतश्च। तैः प्रकरणद्वादशी, प्रकरणाष्टकं नामकौ ग्रन्थौ प्रकाशितौ यत्र अद्वैतवेदान्तस्य प्रकरणकुसुमगुच्छं संग्रहीतं, सर्वं टीकोपेतं च। http://books.arshavidya.org द्वारा उपलभ्यते। तत्र "prakaranadvadashi" अन्वेष्टव्यम्।
प्रकरणाष्टके आदिमग्रन्थः अपरोक्षानुभूतिः। सरलभाषा अस्याः। कदाचित् कस्यचन आचार्यस्य प्रवचनं श्रुत्वा, मुदितोऽभवं, यतो हि कृतौ अनुक्ताः नैके अंशाः अनेन आचार्येन वर्णिताः। अतीते च काले, प्राप्तायां च टीकायां, ज्ञातं यत् सर्वोऽपि अनुक्तांशः टीकायामपि स्फुटं गतः इति। नात्र कार्या विचारणा, ननु् ?
टीकायाः गुणमात्रसूचना अस्मल्लक्ष्यम्।


text:
चेतःकर्षणम्
कृष्टिर्यद्यभविष्यदेव कनकं तत्र त्वमाप्स्यः फलम् ।
कालीनामवृतिं कुरुष्व परितः सस्यं तु सा त्रैष्यते ।
कालेनापि न लङ्घ्यते दृढतमा सा मुक्तकेश्याः वृतिः ॥ १ ॥
वर्षाणां शतकात् परं नु ह्रियते क्षेत्रं तु यन्नाचिरात् ।
यच्छक्यं खलु सङ्गृहाण सुफलं चोप्त्वा ततस्त्वं विभोः ।
दिव्यं नाम गुरुप्रदत्तमनघं प्रेमाम्भसा सिञ्च रे ।
साहाय्याय तु चेत् सुदुष्करमिदं रामप्रसादं ह्वय ॥ २ ॥
अन्वयः :
१. चेतः, क्रष्टुम् अजानतः तव क्षेत्रं जीवितं खिलं स्थितम् । यदि एव तत्र कृष्टिः अभविष्यत् त्वं कनकं फलम् अवाप्स्यः । (क्षेत्रस्य) परितः काली-नाम-वृतिं कुरुष्व । सा तु सस्यं त्रैष्यते । सा दृढतमा मुक्तकेश्याः वृतिः कालेन अपि न लङ्घ्यते ।
२. क्षेत्रम् अचिरात् वर्षाणां शतकात् परं (वा) तु ह्रियते नु । यत् शक्यं सुफलं खलु सङ्गृहाण । ततः, रे, त्वं विभोः अनघं दिव्यं गुरु-प्रदत्तं नाम उप्त्वा प्रेमाम्भसा सिञ्च । इदं तु सुदुष्करं चेत् साहाय्याय राम-प्रसादं ह्वय ।


text:
उपनिषदः
Wikisource इत्यस्मात्
(उपनिषत् इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
उपनिषदां सूची १०८ [सम्पाद्यताम्]
- ईशावास्य उपनिषद् = शुक्ल यजुर्वेद, मुख्य उपनिषद्
- केन उपनिषद् = साम वेद, मुख्य उपनिषद्
- कठ उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, मुख्य उपनिषद्
- प्रश्न उपनिषद् = अथर्व वेद, मुख्य उपनिषद्
- मुण्डक उपनिषद् = अथर्व वेद, मुख्य उपनिषद्
- माण्डुक्य उपनिषद् = अथर्व वेद, मुख्य उपनिषद्
- तैत्तिरीय उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, मुख्य उपनिषद्
- ऐतरेय उपनिषद् = ऋग् वेद, मुख्य उपनिषद्
- छान्दोग्य उपनिषद् = साम वेद, मुख्य उपनिषद्
- बृहदारण्यक उपनिषद् = शुक्ल यजुर्वेद, मुख्य उपनिषद्
- ब्रह्म उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
- कैवल्य उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपनिषद्
- जाबाल उपनिषद् (यजुर्वेद) = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
- श्वेताश्वतर उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
- हंस उपनिषद् = शुक्ल यजुर्वेद, योग उपनिषद्
- आरुणेय उपनिषद् = साम वेद, संन्यास उपनिषद्
- गर्भ उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
- नारायण उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, वैष्णव उपनिषद्
- परमहंस उपनिषद्= शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
- ब्रह्म-बिन्दु-उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद्
- अमृत-नाद उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद्
- अथर्व-शिर उपनिषद् = अथर्व वेद, शैव उपनिषद्
- अथर्व-शिख उपनिषद् =अथर्व वेद, शैव उपनिषद्
- मैत्रायणि उपनिषद् = साम वेद, सामान्य उपनिषद्
- कौषीतकि उपनिषद् = ऋग् वेद, सामान्य उपनिषद्
- बृहज्जाबाल उपनिषद् = अथर्व वेद, शैव उपनिषद्
- नृसिंहतापनी उपनिषद् = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद्
- कालाग्निरुद्र उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपनिषद्
- मैत्रेयि उपनिषद् = साम वेद, संन्यास उपनिषद्
- सुबाल उपनिषद् = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
- क्षुरिक उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद्
- मान्त्रिक उपनिषद् = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
- सर्व-सार उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
- निरालम्ब उपनिषद् = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
- शुक-रहस्य उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
- वज्रसूचि उपनिषद् = साम वेद, सामान्य उपनिषद्
- तेजो-बिन्दु उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
- नाद-बिन्दु उपनिषद् = ऋग् वेद, योग उपनिषद्
- ध्यानबिन्दु उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद्
- ब्रह्मविद्या उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद्
- योगतत्त्व उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद्
- आत्मबोध उपनिषद् = ऋग् वेद, सामान्य उपनिषद्
- परिव्रात् उपनिषद् (नारदपरिव्राजक) = अथर्व वेद, संन्यास उपनिषद्
- त्रिषिखि उपनिषद् = शुक्ल यजुर्वेद, योग उपनिषद्
- सीता उपनिषद् = अथर्व वेद, शाक्त उपनिषद्
- योगचूडामणि उपनिषद् = साम वेद, योग उपनिषद्
- निर्वाण उपनिषद् = ऋग् वेद, संन्यास उपनिषद्
- मण्डलब्राह्मण उपनिषद् = शुक्ल यजुर्वेद, योग उपनिषद्
- दक्षिणामूर्ति उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपनिषद्
- शरभ उपनिषद् = अथर्व वेद, शैव उपनिषद्
- स्कन्द उपनिषद् (त्रिपाड्विभूटि) = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
- महानारायण उपनिषद् = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद्
- अद्वयतारक उपनिषद् = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
- रामरहस्य उपनिषद् = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद्
- रामतापणि उपनिषद् = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद्
- वासुदेव उपनिषद् = साम वेद, वैष्णव उपनिषद्
- मुद्गल उपनिषद् = ऋग् वेद, सामान्य उपनिषद्
- शाण्डिल्य उपनिषद् = अथर्व वेद, योग उपनिषद्
- पैंगल उपनिषद् = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
- भिक्षुक उपनिषद् = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
- महत् उपनिषद् = साम वेद, सामान्य उपनिषद्
- शारीरक उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
- योगशिखा उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद्
- तुरीयातीत उपनिषद् = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
- संन्यास उपनिषद् = साम वेद, संन्यास उपनिषद्
- परमहंस-परिव्राजक उपनिषद् = अथर्व वेद, संन्यास उपनिषद्
- अक्षमालिक उपनिषद् = ऋग् वेद, शैव उपनिषद्
- अव्यक्त उपनिषद् = साम वेद, वैष्णव उपनिषद्
- एकाक्षर उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
- अन्नपूर्ण उपनिषद् = अथर्व वेद, शाक्त उपनिषद्
- सूर्य उपनिषद् = अथर्व वेद, सामान्य उपनिषद्
- अक्षि उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
- अध्यात्मा उपनिषद् = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
- कुण्डिक उपनिषद् = साम वेद, संन्यास उपनिषद्
- सावित्रि उपनिषद् = साम वेद, सामान्य उपनिषद्
- आत्मा उपनिषद् = अथर्व वेद, सामान्य उपनिषद्
- पाशुपत उपनिषद् = अथर्व वेद, योग उपनिषद्
- परब्रह्म उपनिषद् = अथर्व वेद, संन्यास उपनिषद्
- अवधूत उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
- त्रिपुरातपनि उपनिषद् = अथर्व वेद, शाक्त उपनिषद्
- देवि उपनिषद् = अथर्व वेद, शाक्त उपनिषद्
- त्रिपुर उपनिषद् = ऋग् वेद, शाक्त उपनिषद्
- कठरुद्र उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
- भावन उपनिषद् = अथर्व वेद, शाक्त उपनिषद्
- रुद्र-हृदय उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपनिषद्
- योग-कुण्डलिनि उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद्
- भस्म उपनिषद् = अथर्व वेद, शैव उपनिषद्
- रुद्राक्ष उपनिषद् = साम वेद, शैव उपनिषद्
- गणपति उपनिषद् = अथर्व वेद, शैव उपनिषद्
- जाबालदर्शन उपनिषद् = साम वेद, योग उपनिषद्
- तारसार उपनिषद् = शुक्ल यजुर्वेद, वैष्णव उपनिषद्
- महावाक्य उपनिषद् = अथर्व वेद, योग उपनिषद्
- पञ्च-ब्रह्म उपनिषद्= कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपनिषद्
- प्राणाग्नि-होत्र उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
- गोपाल-तपणि उपनिषद् = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद्
- कृष्ण उपनिषद् = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद्
- याज्ञवल्क्य उपनिषद् = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
- वराह उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
- शात्यायनि उपनिषद् = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
- हयग्रीव उपनिषद् (१००) = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद्
- दत्तात्रेय उपनिषद् = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद्
- गारुड उपनिषद् = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद्
- कलि-सण्टारण उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, वैष्णव उपनिषद्
- जाबाल उपनिषद् (सामवेद) = साम वेद, शैव उपनिषद्
- सौभाग्य उपनिषद् = ऋग् वेद, शाक्त उपनिषद्
- सरस्वती-रहस्य उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, शाक्त उपनिषद्
- बह्वृच उपनिषद् = ऋग् वेद, शाक्त उपनिषद्
- मुक्तिक उपनिषद्(१०८) = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
See also [सम्पाद्यताम्]
- Most of these were encoded by Sunder Hattangadi at http://sanskrit.gde.to/all_sa/


text:
मोरारजी देसायी
मोरारजी देसाई (१८९६तः१९९५पर्यन्तम्),गुजरातराज्ये भडेली इत्यत्र जात: । स: १९७७तमवर्षात् १९७९तमवर्षपर्यन्तं भारतस्य प्रधानमन्त्री आसीत् । जातीयता अस्माकं राष्ट्रेण प्राप्तः शापः ।
बाल्यं शिक्षणं च [सम्पादयतु]
प्रकृतिचिकित्सायाम् अधिकम् आसक्तिमान्, अप्रतिमः स्वातन्त्र्ययोद्धा ’मोरारजी देसायी’ । एषः १८९६तमवर्षस्य फ़ेब्रुवरीमासे २९ दिनाङ्के गुजरातराज्यस्य भडेली ग्रामे जन्म प्राप्तवान् । चतुर्षु वर्षेषु आगच्छति आङ्ग्ल -लीप् इयर् वर्षे एतस्य जन्मदिनम् भवति । मोरार्जेः पिता रामचोडजी देसायी गुजराती अनाविल् ब्राह्मणः । एतस्य पूर्वजाः पेश्वे आस्थाने देसायीरूपेण कार्यं कृतवन्तः इति एतेषां वंशस्य नाम देसायी इति अभवत् । मोरारजी देसायीवर्यस्य लघु वयसि एव देशभक्तिः बहु आसीत् । यदा सः ’बुल्सारिया भाय् अनाय भाय्’ माध्यमिक शालायां पठन् आसीत्, तदा एव अस्माकं देशः परकीयानां शासने अस्ति इति ज्ञातवान् आसीत् । दशम कक्षां समाप्य भावनगरमहारजस्य साहाय्येन महाविद्यालये पठितुं मुम्बयीनगरं गतवान् । क्रीडाव्यायामयोः कारणतः एषः सदृढः अभवत् । टेन्निस् एतस्य प्रीतेः क्रीडा आसीत् । १९१५ तमे वर्षे कोलकतायां यत्र काङ्ग्रेस् अधिवेशनम् अभवत् तत्र एषः स्वयंसेवकः भूत्वा कार्यं कृतवान् । तत्र महात्मा गान्धिं दृष्ट्वा प्रभावितः अभवत् । ’स्वराज्यं मम जन्मसिद्धः अधिकारः’ इति उक्तवान् बालगङ्गाधरतिलकः अपि मोरार्जीवर्यस्य देशभक्तिवर्धने कारणीभूतः अभवत् ।
वृत्तिजीवनम् [सम्पादयतु]
मोरारजी बि. ए. परीक्षायां प्रथमश्रेण्याम् उत्तीर्णः अभवत् । मुम्बयीप्रान्तस्य सिविल् सर्वीस् करविभागं प्रति आवेदनापत्रं दत्वा १९१८ तमे वर्षे अहमदाबादस्य तात्कालिक डेप्युटी कलेक्टर् इति नियुक्तः अभवत् । यदा १९१९ तः १९३० पर्यन्तम् अस्मिन् कार्ये आसीत् तदा एकसहस्र क्रिमिनल्-व्यवहाराणां विचारणं कृत्वा निर्णयं दत्तवान् ।
सर्वकारीय-उद्योगे स्थित्वा अपि मोरारजीवर्यस्य देशभक्तिः सदा जागरिता एव आसीत् । गान्धिमहोदयस्य विचाराः एतस्मै बहु रोचन्ते स्म । १९३१ तमे वर्षे उद्योगस्य कृते त्यागपत्रं दत्तवान् । हिन्दु - मुस्लिम् जनानां कोलाहलः, गान्धिमहाभागस्य लवणसत्याग्रहः, च सर्वकारस्य विरुद्धं लेखनं लेखितुं मोरार्जीमहोदयस्य मनसि प्रेरणां दत्तवन्तौ । एतदेव तस्य त्यागपत्रदाने कारणीभूतम् अभवत् ।
स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे भागः [सम्पादयतु]
यदा सर्वकारस्य उद्योगस्य त्यागं कृतवान्, तदा तस्य पूर्णसमयं देशसेवानिमित्तमेव अभवत् । स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे भागं गृहीत्वा देशाय स्वातन्त्रसम्पादनमेव मोरारजीवर्यस्य लक्ष्यमासीत् । षड्वारम् एतस्य बन्धनम् अभवत् । सामान्यतया सप्तवर्षं कारागृहे आसीत् । एतस्य पत्नी गजराबेन् अपि एकवारं कारागृहवासम् अनुभूतवती । १९३५तमवर्षस्य इन्डिया एक्ट् अनुगुणं काङ्ग्रेस् पक्षः निर्वाचने षट्सु प्रान्तेषु जयं प्राप्य सर्वकारम् अरचयत् । १९३७ तमे वर्षे बाळासाहेबखेरः काङ्ग्रेस्पक्षस्य मन्त्री अभवत् । मोरार्जिमहोदयः रवेरसम्पुटे करविभागस्य मन्त्रिरूपेण राजकीयं प्रविष्टवान् । १९४२ तमे वर्षे क्विट् इन्डिया आन्दोलने भागं गृहितवान् इत्यतः एतं बन्धयित्वा येरवडाकारागृहे स्थापितम् ।
मुख्यमन्त्रिरूपेण मोरारजी [सम्पादयतु]
१९३९ तमवर्षतः १९४५ तमवर्षपर्यन्तं प्रचलिते द्वितियमहायुद्धस्य समाप्तेः अनन्तरं मोरार्जीदेसायी महोदयः मुम्बय्याः मुख्यमन्त्री अभवत् । तस्य शासने सः प्रान्तः उत्तमप्रगतिं प्राप्नोत् । १९३७ तमे वर्षे एषः सुरानिरोधं कर्तुम् उत्साहं दर्शितवान् । तदा सर्वकारः अहमदाबाद्-मुम्बयीनगरयोः सुरानिरोधशासनम् आनेतुं निर्णयं कृतवान् । यदा एषः मुम्बयी- मुख्यमन्त्री आसीत् तदा मुम्बयीनगरे सर्वत्र सुरानिरोधशासनम् आनीतवान्। मोरार्जीमहोदयः द्वादशवर्षाणि यावत् गुजरातराज्यस्य मुख्यमन्त्री आसीत् । १९५६ तमे वर्षे महागुजरात् निर्माणनिमित्तं यत् आन्दोलनं प्रवृत्तं तस्य अवरोधं कर्तुम् उपवासं कृतवान् । तदा अपि गान्धिमार्गम् अनुसृतवान् । १९६७ तमे वर्षे श्रीमती इन्दिरा गान्धिः एतम् उपप्रधानमन्त्रीस्थाने नियुक्तवती । १९७५ तमे वर्षे यदा आपत्कालः घोषितः तदा (जून् २६) भद्रताशासनानुसारं देसायीमहोदयं बद्धवन्तः । लोकनायकः जयप्रकाशनारायाणम् अपि बद्धवन्तः । १९ मासान् यावत् देसायीमहोदयः कारागृहवासम् अनुभूतवान् । कारागृहे सरलजीवनम् आचरितवान् एषः मितभोजनं कृत्वा रामचरितमानसं, तुलसीरामायणं, भगवद्गीताम् अन्यधर्मग्रन्थान् च पठति स्म । १९७७ तमे वर्षे जनवरी मासस्य १९ दिनाङ्के एतस्य, तथा अन्येषां च कारागृहतः विमोचनम् अभवत् ।
प्रधानमन्त्रिरूपेण मोरारजी [सम्पादयतु]
तस्मिन्नेव वर्षे मार्चमासे लोकसभायाः निर्वचनमासीत् । कारागृहतः विमोचनं येषाम् अभवत् ते (विरोधपक्षीयजनाः) निर्वाचने काङ्ग्रेस्पक्षेण सह प्रतिस्पर्धयितुं १९७७ तमे वर्षे फ़ेब्रवरी १० दिनाङ्के ’जनतापक्ष’ इति एकं नूतनं पक्षं रचितवन्तः । निर्वचने जनतापक्षः अत्यधिकबहुमतं प्राप्य काङ्ग्रेसेतर सर्वकारः आगतः । तदा मोरार्जीमहाभागः प्रधानमन्त्री अभवत् । एषः भारतस्य चतुर्थः प्रधानमन्त्री । तदा एतस्य वयः द्व्यशीतिवर्षाणि । तथापि एतस्य शरीरशक्तिः ज्ञापकशक्तिः च सम्यगेव आसीत् । यस्मिन् समये एषः प्रधानमन्त्री आसीत् तस्मिन् समये इन्दिरागान्ध्ईमहोदयया परिष्कृतं स्वातन्त्र्यापहरणशासननियमं स्थगयित्वा जनस्वातन्त्र्यं पत्रिकास्वातन्त्र्यं पुनः प्रचलने आनीतवान् । एतस्मिन् काले मुक्तविपणीषु आवश्यकवस्तुनां सरलतया प्राप्त्यर्थं व्यवस्थां कृतवान् । गान्धिवादम् अक्षरशः पालयन् एषः यदि कश्चित् सचिवः भ्रष्टाचारे भवति तर्हि तं निःसङ्कोचेन विचारयितुम् आदिशति स्म । अतः एतस्य विषये बहुनायकानाम् असमाधाननम् आसीत् । अतः परिस्थितिः विपरीता जाता १९७९ तमे वर्षे जुलै १५ दिनाङ्के एषः प्रधानमन्रीे स्थानं त्यक्त्वा राजकीयनिवृत्तीं स्वीकृतवान् ।
व्यक्तित्वम् [सम्पादयतु]
मोरार्जीमहभागः महात्मागान्धेः निकटः आसीत् । अतः एतस्य व्यक्तित्वम् असाधारणं जातमासीत् । ’भयम् एव हिंसायाः मूलम्’ इति विश्वसितवान् आसीत् । भगवद्गीतायाः अन्तरार्थं सम्यक् ज्ञातवान् एषः कदापि कोपं न करोति स्म । शान्तचित्तं जितेन्द्रियस्य लक्षणम् इति ज्ञातवानासीत् । एषः शास्त्रीयसङ्गीतप्रियः आसीत् ।
मोरार्जीमहोदयः कदापि श्लाघनं न इच्छति स्म । १९९१ तमे वर्षस्य भारतसर्वकारस्य भारतरत्नप्रशस्तिः एतस्मै दत्ता । प्रशस्तिः तस्य इष्टा नासीत् । एतया प्रशस्त्या सः खेदं वा आनन्दं वा न प्रदर्शितवान् । १९९४ तमे वर्षे जनवरी मासे षिक्यागो देशस्य न्याषनल् फ़ेडरेशन् आफ़् इन्डियन् असोसिएषन् संस्था एतस्मै गान्धिप्रशस्तीं दत्त्वा गौरवं प्रदर्शितवती । पाकिस्थानसर्वकारः अपि स्वस्य अत्युन्नतां ’निशान् - ए - पाकिस्थान’ प्रशस्तिम् एतस्मै अददात् । एषा प्रशस्तिः मोरार्जीमहोदयस्य अधिकारावधौ पाकिस्थानेन सह उत्तमसम्बन्धस्य रक्षणार्थं दत्ता ।
लेखकः मोरारजी [सम्पादयतु]
देसायीवर्यः उत्तमः लेखकः आसीत् । प्रकृतिचिकित्सायाः विषये एषः ’नेचर् क्यूर्’ इति एकं पुस्तकं लिखितवान् । स्वस्य जीवनमेव अधिकृत्य ’दि स्टोरी आफ़् मै लाइफ़्’ इति त्रयाणां सम्पुटानां ग्रन्थः बहु जनप्रियः अभवत् । केवलं शाखाहारी एषः उपवासेन बहु रोगाः निवारयितुं शक्याः इति विश्वसितवान् आसीत् । भगवद्गीतामहाभारतयोः विषये त्रीणि पुस्तकानि रचितवान् । निसर्गचिकित्सायां विश्वासवान् स्वमूत्रपानचिकित्सया नवनवतिवर्षपूर्णं जीवनं समाप्य १९९५ तमे वर्षे दिवङ्गतः ।


text:
वायु:
वायुः प्रणीनां प्राणस्याधारः वर्तते । मनुष्यः सामान्यतः प्रतिदिनं २२००० बारं श्वंसग्रहणं कृत्वा १६ की.ग्रा. आक्सिजन नामक- वायोः उपयोगं करोति । वायुमण्डले आक्सिजन – वायोः भण्डारः वर्त्तते । सामान्यरुपेण वैज्ञानिकाः वायुमण्डलस्य पञ्चधा विभागं कुर्वन्ति । यतोहि प्रायः पृथिव्यां १०,००० किलोमीटरं यावत् वायुमण्डलं वर्त्तते । परमुच्चता क्रमेण विभिन्नेषु स्तरेषु अस्य रचना विभिन्ना वर्त्तते ।
अधोमण्डलम् [सम्पादयतु]
वायुमण्डलस्य अधोमण्लमिति नामकः भागः पृथ्वीतः ८-१७ की.मी. ऊर्ध्वपर्यन्तं भवति । अस्मिन् भागे वायुमण्डलस्य ८० प्रतिशतं संहिता, जलवाष्पञ्च भवति । ऋतुपरिवर्तनादिकस्य प्रभावः अस्मिन् भागे एव भवति । चक्रवातः,वायुसन्तापः ,मेघगर्जनं, विद्युल्लता चास्मिन् भागे एव भवति ।
समतापमण्डलम् [सम्पादयतु]
अधोमण्डलात् ४० की.मी. उर्ध्वं यावत् अयं भागः भवति । अस्य भागस्योपरि एव ओजोन् (o3) अस्ति, यं पृथिव्याः सुरक्षाकवचमस्ति । इदमेव कवचं सूर्यस्य अल्ट्रावायोलेट- किरणेभ्यः पृथ्वीं रक्षति । यैः किरणैः त्वचा- क्यान्सरं भवति । अस्मिन् भागे वातावरणस्य प्रभावः न भवति । तापस्याधिक्यमपि भवति ।
मध्यमण्डलम् [सम्पादयतु]
पृथ्वीतः ८०-९० की.मी. पर्यन्तं समताप –मण्डलस्योपरि इदं मण्डलम्स्ति + अस्मिन्नेव मण्डले सूर्यकिरणस्य ऊर्जायाः ओजोन इत्यनेन सह संघर्षः भवति ।
आयनमण्डलम् [सम्पादयतु]
मध्यमण्डलात् ३००-४०० की.मी पर्यन्तम् आयनमण्डलं भवति । इदं हि अन्तरिक्षीय- विकरणेभ्यः जीवमण्डलं रक्षति । रेडियोतरङ्गान् अवशोषणं परावर्तनञ्च प्रभावयति ।
बाह्यमण्डलम् [सम्पादयतु]
मध्यमण्डलात् १००० की.मी. यावत् भवतीदं मण्डलम् । अत्र मुख्यत्वेन हाइड्रोजन हीलियम् नामकं गैशं भवति । इतः परं १०,०००की.मी. यावत् मात्रं हाड्रोजन अनुत्वेन भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः [सम्पादयतु]
- NASA atmosphere models
- NASA's Earth Fact Sheet
- American Geophysical Union: Atmospheric Sciences
- Outreach of the GEOmon project See how Earth atmosphere is observed and monitored by a European project that combines many approaches.
- Stuff in the Air Find out what the atmosphere contains.
- Layers of the Atmosphere
- Answers to several questions of curious kids related to Air and Atmosphere
- The AMS Glossary of Meteorology
- Paul Crutzen Interview Free video of Paul Crutzen Nobel Laureate for his work on decomposition of ozone talking to Harry Kroto Nobel Laureate by the Vega Science Trust.
- Slides describing the Earth's modern atmosphere


text:
सुश्रुतः
(कालः – क्रि.पू. ६००)
अयं सुश्रुतः (Sushruta) अद्यतने जगति “प्लास्टिक् सर्जरि” इति यत् उच्यते तस्याः शस्त्रचिकित्सायाः प्रवर्तकः । प्रायः २००० वर्षेभ्यः पूर्वम् एव “प्लास्टिक् सर्जरि” (सरूपचिकित्सा) सदृशीं शस्त्रचिकित्सां यशस्वितया अकरोत् । तदवसरे विच्छिन्नं कर्णं समीकर्तुं शरीरस्य अन्यस्मात् भागात् चर्म स्वीकृतवान् आसीत् सुश्रुतः ।
सुश्रुतः हिन्दुधर्मे विद्यमानायाः शस्त्रवैद्यपद्धतेः सुभद्रम् आधारं कल्पयित्वा तां पद्धतिं विश्वविख्याताम् अकरोत् तदानीन्तने काले एव । एषः रोगनिदानस्य, चिकित्सापद्धतेः च सम्बद्धानि पुस्तकानि संस्कृतेन अरचयत् । तादृशेषु पुस्तकेषु सः शस्त्रचिकित्सां, प्रसूतिविज्ञानं, स्नानम्, औषधम्, पथ्याहारं, बालानाम् आहारं, नैर्मल्यं, वैद्यविद्यां च सुदीर्घरूपेण विवृतवान् । सुश्रुतः सस्यसम्बद्धानां, प्राणिसम्बद्धानां, खनिजसम्बद्धानां च असंख्यानाम् औषधानाम् उपयोगं जानाति स्म । सः ७६० सस्यानां मूलानि, त्वक्, पर्णं, तैलं च रोगपरिहारकाणि इति लिखितवान् अस्ति । दत्तूरस्य, कर्पूरस्य, एलायाः, आद्रकस्य (शुण्ठी), लशुनस्य, मरीचस्य च उपयोगम् अपि समीचीनतया जानाति स्म । सः १२१ विधानां शस्त्रक्रियायाः उपकरणानां विवरणं कृतवान् अस्ति स्वीयेषु ग्रन्थेषु । मानवशरीरस्य अङ्गानां रचनायाः अभ्यासार्थं तदा एव सुश्रुतः विभिन्नां विशिष्टां च काञ्चित् पद्धतिम् अनुसरति स्म । तृणानाम् आवरणेन बद्धं शवं सप्ताहं यावत् जले निमज्जति स्म । अनन्तरं शवं जलात् बहिः स्वीकृत्य मृदु चर्म निष्कासयति स्म सावधानेन । अनन्तरं स्वीयान् प्रयोगान्, परीक्षाः करोति स्म । सुश्रुतः स्वीयेषु ग्रन्थेषु अस्थिविषये, स्नायुविषये, अङ्गानां विषये यत् विवृतवान् अस्ति तत् इदानीम् अपि स्पष्टं शुद्धं च वर्तते । मनुष्याणां शरीरस्य इव प्राणिनाम् अपि (मृतानाम्) चर्म निष्कास्य पुनः सीवनस्य क्रमम् अपि अभ्यस्तवान् आसीत् सुश्रुतः । तदर्थम् एव सुश्रुतः बहुविधानां सूचीनाम् उपयोगं करोति स्म । सः शस्त्रक्रियायाः पूर्वं करणीयानां सिद्धतानां विषये अपि सविवरणं नियमान् लिखितवान् अस्ति । सुश्रुतेन आरब्धः व्रणानाम् उपरि भाष्पं प्रसार्य स्वच्छीकरणस्य क्रमः एव इदानीन्तनस्य पूतिनाशकक्रमस्य प्रथमं सोपानम् । सुश्रुतः गलग्रन्थिरोगस्य उपशमने, अस्थिरोगस्य निवारणे, चर्मणः अन्तर्भागे जायमानस्य पाषाणस्य निवारणे, दुर्मांसस्य अपकरणे, भग्नस्य अस्थिनः पुनः योजने, शस्त्रचिकित्सासहितायां प्रसूतौ रक्तनालानाम् अवरोधे च बहूनि विभिन्नानि तन्त्राणि यशस्वितया प्रयुज्य, तानि तन्त्राणि सविवरणं लिखितवान् अस्ति ।
आयुर्वेदस्य तत्त्वानि वेदेषु अन्यान्येषु स्थानेषु निहितानि आसन् । सुश्रुतः तानि सर्वाणि तत्त्वानि एकत्रीकृत्य, स्वानुभवान् अपि योजयित्वा “सुश्रुतसंहिता” इत्याख्यं ग्रन्थम् अलिखत् । तस्मिन् ग्रन्थे ११२० रोगाः, तेषां रोगाणां कारणानि, तदनुगुणं करणीयाः औषधोपचाराः च विभागशः विवृताः सन्ति । सः “सुश्रुतसंहिता” ग्रन्थः इदानीं बहुभिः भाषाभिः अनूदितः अस्ति । सुश्रुतस्य विद्याभ्यासः अयुर्वेदस्य आद्यप्रवर्तकस्य धन्वन्तरेः गुरुपीठस्थाने काश्यां सम्पन्नः इति ज्ञायते । काश्यां नरेशदेवदासः शस्त्रविद्याम् अबोधयत् सुश्रुतम् । “कोपः, द्वेषः, रूक्षता, उद्रेकः, कार्पण्यम्, आलस्यम्, असत्यं, दुराशा च दूरीकरणीयाः । ब्रह्मचर्यं पालनीयम् । ज्येष्ठाः गुरवः च आदरणीयाः । नखाः, केशाः च सदा कर्तयित्वा स्वच्छता रक्षणीया ।“ इति सुश्रुतः शिष्यान् बोधयति स्म । तेन लिखितायां सुश्रुतसंहितायाम् एतादृशाः नीतिविषयाः अपि निहिताः सन्ति ।
रोगाणां निवारणस्य कलाकौशलस्य वृत्तिषु शस्त्रविद्या एव प्रप्रथमा, श्रेष्ठा, पवित्रा, परिशुद्धा च । एषा विद्या भूलोके कीर्तिसम्पादनस्य साधनम् अपि । तादृश्याः वृत्तेः प्रवर्तकः आचार्यः सुश्रुतः भारतीयस्य वैद्यविज्ञानस्य मार्गे सदा ज्वलन् नन्दादीपः ।


text:
फ़ीनिक्स्, आरिज़ोना
फ़ीनिक्स् संयुक्त राज्य अमेरिका देशस्य आरिज़ोना राज्यस्य राजधानी अस्ति। २०१० जनसंख्यस्य आधारे नगरस्य जनसंख्या १४४५६३२।[१] फ़ीनिक्स् मारिकोपा मण्डलस्य मुख्य नगरम् अस्ति। नगरं साल्ट् नदी, गीला नदी च संगमे स्थ्तिम् अस्ति।
इदम् अमेरिकसंयुक्तसंस्थानस्य विशालेषु नगरेषु अन्यतमं वर्तते | जनसङ्ख्यादृष्ट्या एतत् तस्य राष्ट्र्स्य बृहत् नगरम् अस्ति। राजधानीषु अत्यधिक जनसंख्याका राजधानी एषा एव अस्ति । प्राय: १,६०१,५८७ जनानाम् अश्रयस्थानम् अस्ति फीनिक्स् इति अमेरिकादेशस्य जनगणति [ ब्यूरो ] द्वारा २००९ तमे वर्षे प्रमाणितं वर्तते। इदं फीनिक्स मेट्रोपलिट्न् क्ष्रेत्रस्य प्रमुख: प्रदेश: इति परिगण्यते ।
आधारानि [सम्पादयतु]
- ↑ Philadelphia Inquirer. Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by July 1, 2009 Population: April 1, 2000 to July 1, 2009. United States Census Bureau. दिनांकः 6 February 2011.


text:
उपनिषद् सूची
वेद शब्द का अर्थ 'ज्ञान' है। वेद-पुरुष के शिरोभाग को उपनिषद् कहते हैं। उप (व्यवधानरहित) नि (सम्पूर्ण) षद् (ज्ञान)। किसी विषय के होने न होने का निर्णय ज्ञान से ही होता है। अज्ञान का अनुभव भी ज्ञान ही कराता है। अतः ज्ञान को प्रमाणित करने के लिए ज्ञान से भिन्न किसी वस्तु की आवश्यकता नहीं है। उपनिषद् का अन्य अर्थ उप(समीप) निषत् -निषीदति-बैठनेवाला। अर्थात- जो उस परम तत्व के समीप बैठता हो। उपनिषद्यते-प्राप्यते ब्रह्मात्मभावोऽनया इति उपनिषद् ।अर्थात्-जिससे ब्रह्म का साक्षात्कार किया जा सके,वह उपनिषद् है। मुक्तिकोपनिषद् में एक सौ आठ (१०८) उपनिषदों का वर्णन आता है, इसके अतिरिक्त अडियार लाइब्रेरी मद्रास से प्रकाशित संग्रह में से १७९ उपनिषदों के प्रकाशन हो चुके है। गुजराती प्रिटिंग प्रेस बम्बई से मुदित उपनिषद्-वाक्य-महाकोष में २२३ उपनिषदों की नामावली दी गई है, इनमें उपनिषद(१) उपनिधि-त्स्तुति तथा (२)देव्युपनिषद नं-२ की चर्चा शिवरहस्य नामक ग्रंथ में है लेकिन ये दोनों उपलब्ध नहीं हैं तथा माण्डूक्यकारिका के चार प्रकरण चार जगह गिने गए है इस प्रकार अबतक ज्ञात उपनिषदो की संख्या २२० आती हैः-
- कुल ज्ञात उपनिषद मुख्य १०८ उपनिषद्
१-ईशावास्योपनिषद् (शुक्लयजर्वेदीय) २-अक्षिमालिकौपनिषद् (ऋग्वेदीय) ३-अथर्वशिखोपनिषद् (सामवेद) ४-अथर्वशिर उपनिषद् (सामवेद) ५-अद्वयतारकोपनिषद् (शुक्लयजुर्वेदीय) ६-अद्वैतोपनिषद् ७-अद्वैतभावनोपनिषद् ८-अध्यात्मोपनिषद् (शुक्लयजर्वेदीय) ९-अनुभवसारोपनिषद् १०-अन्नपुर्णोंपनिषद् (सामवेद) ११-अमनस्कोपनिषद् १२-अमृतनादोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १३-अमृतबिन्दूपनिषद्(ब्रह्मबिन्दूपनिषद्) (कृष्णयजुर्वेदीय) १४-अरुणोपनिषद् १५अल्लोपनिषद १६-अवधूतोपनिषद्(वाक्यात्मक एवं पद्यात्मक) (कृष्णयजुर्वेदीय) १७-अवधूतोपनिषद्(पद्यात्मक) १८-अव्यक्तोपनिषद् (सामवेद) १९-आचमनोपनिषद् २०-आत्मपूजोपनिषद् २१-आत्मप्रबोधनोपनिषद्(आत्मबोधोपनिषद्) (ऋग्वेदीय) २२-आत्मोपनिषद्(वाक्यात्मक) (सामवेद) २३-आत्मोपनिषद्(पद्यात्मक) २४-आथर्वणद्वितीयोपनिषद् २५-आयुर्वेदोपनिषद् २६-आरुणिकोपनिषद्(आरुणेय्युपनिषद्) (सामवेद) २७-आर्षेयोपनिषद् २८-आश्रमोपनिषद् २९-इतिहासोपनिषद्(वाक्यात्मक एवं पद्यात्मक) ३०-ईसावास्योपनिषद उपनषत्स्तुति(शिव रहस्यान्तर्गत,अबी तक अनुपलब्ध है।) ३१-ऊध्वर्पण्ड्रोपनिषद् (वाक्यात्मक एवं पद्यात्मक) ३२-एकाक्षरोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) ३३-ऐतेरेयोपनिषद्(अध्यायात्मक) (ऋग्वेदीय) ३४-ऐतेरेयोपनिषद्(खन्ड़ात्मक) ३५-ऐतेरेयोपनिषद्(अध्यायात्मक) ३६-कठरुद्रोपनिषद्(कण्ठोपनिषद्) (कृष्णयजुर्वेदीय) ३७-कठोपनिषद् ३८-कठश्रुत्युपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) ३९-कलिसन्तरणोपनिषद्(हरिनामोपनिषद्) (कृष्णयजुर्वेदीय) ४०-कात्यायनोपनिषद् ४१-कामराजकीलितोद्धारोपनिषद् ४२-कालाग्निरुद्रोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) ४३-कालिकोपनिषद् ४४-कालिमेधादीक्षितोपनिषद् ४५-कुण्डिकोपनिषद् (सामवेद) ४६-कृष्णोपनिषद् (सामवेद) ४७-केनोपनिषद् (सामवेद ) ४८-कैवल्योपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) ४९-कौलोपनिषद् ५०-कौषीतकिब्राह्मणोपनिषद् (ऋग्वेदीय) ५१-क्षुरिकोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) ५२-गणपत्यथर्वशीर्षोपनिषद् (सामवेद) ५३-गणेशपूर्वतापिन्युपनिषद्(वरदपूर्वतापिन्युपनिषद्) ५४-गणेशोत्तरतापिन्युपनिषद्(वरदोत्तरतापिन्युपनिषद्) ५५-गर्भोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) ५६-गान्धर्वोपनिषद् ५७-गायत्र्युपनिषद् ५८-गायत्रीरहस्योपनिषद् ५९-गारुड़ोपनिषद्(वाक्यात्मक एवं मन्त्रात्मक) (सामवेद) ६०गुह्यकाल्युपनिषद् ६१-गुह्यषोढ़ान्यासोपनिषद् ६२-गोपालपूर्वतापिन्युपनिषद् (सामवेद) ६३-गोपालोत्तरतापिन्युपनिषद् ६४-गोपीचन्दनोपनिषद् ६५-चतुर्वेदोपनिषद् ६६-चाक्षुषोपनिषद्(चक्षरुपनिषद्,चक्षुरोगोपनिषद्,नेत्रोपनिषद्) ६७-चित्त्युपनिषद् ६८-छागलेयोपनिषद् ६९-छान्दोग्योपनिषद् (सामवेद) ७०जाबालदर्शनोपनिषद् (सामवेद) ७१-जाबालोपनिषद् (शुक्लयजुर्वेदीय) ७२-जाबाल्युपनिषद् (सामवेद) ७३-तारसारोपनिषद् (शुक्लयजुर्वेदीय) ७४-तारोपनिषद् ७५-तुरीयातीतोपनिषद्(तीतावधूतो०) (शुक्लयजुर्वेदीय) ७६-तुरीयोपनिषद् ७७-तुलस्युपनिषद् ७८-तेजोबिन्दुपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) ७९-तैत्तरीयोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) ८०-त्रिपादविभूतिमहानारायणोपनिषद् (सामवेद) ८१-त्रिपुरातापिन्युपनिषद् (सामवेद) ८२-त्रिपुरोपनिषद् (ऋग्वेदीय) ८३-त्रिपुरामहोपनिषद् ८४-त्रिशिखिब्राह्मणोपनिषद् (शुक्लयजुर्वेदीय) ८५-त्रिसुपर्णोपनिषद् ८६-दक्षिणामूर्त्युपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) ८७-दत्तात्रेयोपनिषद् (सामवेद) ८८-दत्तोपनिषद् ८९-दुर्वासोपनिषद् ९०-(१) देव्युपनिषद्(पद्यात्मक एवं मन्त्रात्मक) (सामवेद) (२) देव्युपनिषद्(शिवरहस्यान्तर्गत-अनुपलब्ध) ९१-द्वयोपनिषद् ९२-ध्यानबिन्दुपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) ९३-नादबिन्दुपनिषद् (ऋग्वेदीय) ९४-नारदपरिब्राजकोपनिषद् (सामवेद) ९५-नारदोपनिषद् ९६-नारायणपूर्वतापिन्युपनिषद् ९७-नारायणोत्तरतापिन्युपनिषद् ९८-नारायणोपनिषद्(नारायणाथर्वशीर्ष) (कृष्णयजुर्वेदीय) ९९-निरालम्बोपनिषद् (शुक्लयजुर्वेदीय) १००-निरुक्तोपनिषद् १०१-निर्वाणोपनिषद् (ऋग्वेदीय) १०२-नीलरुद्रोपनिषद् १०३-नृसिंहपूर्वतापिन्युपनिषद् १०४-नृसिंहषटचक्रोपनिषद् १०५-नृसिंहोत्तरतापिन्युपनिषद् (सामवेद) १०६-पञ्चब्रह्मोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १०७-परब्रह्मोपनिषद् (सामवेद) १०८-परमहंसपरिब्राजकोपनिषद् (सामवेद) १०९-परमहंसोपनिषद् (शुक्लयजुर्वेदीय) ११०-पारमात्मिकोपनिषद् १११-पारायणोपनिषद् ११२-पाशुपतब्राह्मोपनिषद् (सामवेद) ११३-पिण्डोपनिषद् ११४-पीताम्बरोपनिषद् ११५-पुरुषसूक्तोपनिषद् ११६-पैङ्गलोपनिषद् (शुक्लयजुर्वेदीय) ११७-प्रणवोपनिषद्(पद्यात्मक) ११८-प्रणवोपनिषद्(वाक्यात्मक ११९-प्रश्नोपनिषद् (सामवेद) १२०-प्राणाग्निहोत्रोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १२१-बटुकोपनिषद(बटुकोपनिषध) १२२-ब्रह्वृचोपोपनिषद् (ऋग्वेदीय) १२३-बाष्कलमन्त्रोपनिषद् १२४-बिल्वोपनिषद्(पद्यात्मक) १२५-बिल्वोपनिषद्(वाक्यात्मक) १२६-बृहज्जाबालोपनिषद् (सामवेद) १२७-बृहदारण्यकोपनिषद् (शुक्लयजर्वेदीय) १२८-ब्रह्मविद्योपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १२९-ब्रह्मोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १३०-भगवद्गीतोपनिषद् १३१-भवसंतरणोपनिषद् १३२-भस्मजाबालोपनिषद् (सामवेद) १३३-भावनोपनिषद्(कापिलोपनिषद्) (सामवेद) १३४-भिक्षुकोपनिष (शुक्लयजुर्वेदीय) १३५-मठाम्नयोपनिषद् १३६-मण्डलब्राह्मणोपनिषद् (शुक्लयजुर्वेदीय) १३७-मन्त्रिकोपनिषद्(चूलिकोपनिषद्) (शुक्लयजुर्वेदीय) १३८-मल्लायुपनिषद् १३९-महानारायणोपनिषद्(बृहन्नारायणोपनिषद्,उत्तरनारायणोपनिषद्) १४०-महावाक्योपनिषद् १४१-महोपनिषद् (सामवेद) १४२-माण्डूक्योपनिषद् (सामवेद) १४३-माण्डुक्योपनिषत्कारिका (क)-आगम (ख)-अलातशान्ति (ग)-वैतथ्य (घ)-अद्वैत १४४-मुक्तिकोपनिषद् (शुक्लयजर्वेदीय) १४५-मुण्डकोपनिषद् (सामवेद) १४६-मुद्गलोपनिषद् (ऋग्वेदीय) १४७-मृत्युलाङ्गूलोपनिषद् १४८-मैत्रायण्युपनिषद् (सामवेद) १४९-मैत्रेव्युपनिषद् (सामवेद) १५०-यज्ञोपवीतोपनिषद् १५१-याज्ञवल्क्योपनिषद् (शुक्लयजुर्वेदीय) १५२-योगकुण्डल्युपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १५३-योगचूडामण्युपनिषद् (सामवेद) १५४-(१) योगतत्त्वोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १५५-(२) योगतत्त्वोपनिषद् १५६-योगराजोपनिषद् १५७-योगशिखोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १५८-योगोपनिषद् १५९-राजश्यामलारहस्योपनिषद् १६०-राधोकोपनिषद्(वाक्यात्मक) १६१-राधोकोपनिषद्(प्रपठात्मक) १६२-रामपूर्वतापिन्युपनिषद् (सामवेद) १६३-रामरहस्योपनिषद् (सामवेद) १६४-रामोत्तरतापिन्युपनिषद् १६५-रुद्रहृदयोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १६६-रुद्राक्षजाबालोपनिषद् (सामवेद) १६७-रुद्रोपनिषद् १६८-लक्ष्म्युपनिषद् १६९-लाङ्गूलोपनिषद् १७०-लिङ्गोपनिषद् १७१-बज्रपञ्जरोपनिषद् १७२-बज्रसूचिकोपनिषद् (सामवेद) १७३-बनदुर्गोपनिषद् १७४-वराहोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १७५-वासुदेवोपनिषद् (सामवेद) १७६-विश्रामोपनिषद् १७७-विष्णुहृदयोपनिषद् १७८-शरभोपनिषद् (सामवेद) १७९-शाट्यायनीयोपनिषद् (शुक्लयजुर्वेदीय) १८०-शाण्डिल्योपनिषद् (सामवेद) १८१-शारीरकोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १८२-(१)शिवसङ्कल्पोपनिषद् १८३-(२)शिवसङ्कल्पोपनिषद् १८४-शिवोपनिषद् १८५-शुकरहस्योपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १८६-शौनकोपनिषद् १८७-श्यामोपनिषद् १८८-श्रीकृष्णपुरुषोत्तमसिद्धान्तोपनिषद् १८९-श्रीचक्रोपनिषद् १९०-श्रीविद्यात्तारकोपनिषद् १९१-श्रीसूक्तम १९२-श्वेताश्वतरोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) १९३-षोढोपनिषद् १९४-सङ्कर्षणोपनिषद् १९५-सदानन्दोपनिषद् १९६-संन्यासोपनिषद्(अध्यायात्मक) (सामवेद) १९७-संन्यासोपनिषद्(वाक्यात्मक) १९८-सरस्वतीरहस्योपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) २००-सर्वसारोपनिषद्( सर्वोप०) (कृष्णयजुर्वेदीय) २०१-स ह वै उपनिषद् २०२-संहितोपनिषद् २०३-सामरहस्योपनिषद् २०४-सावित्र्युपनिषद् (सामवेद) २०५-सिद्धाँन्तविठ्ठलोपनिषद् २०६-सिद्धान्तशिखोपनिषद् २०७-सिद्धान्तसारोपनिषद् २०८-सीतोपनिषद् (सामवेद) २०९-सुदर्शनोपनिषद् २१०-सुबालोपनिषद् (शुक्लयजुर्वेदीय) २११-सुमुख्युपनिषद् २१२-सूर्यतापिन्युपनिषद् २१३-सूर्योपनिषद् (सामवेद) २१४-सौभाग्यलक्ष्म्युपनिषद् (ऋग्वेदीय) २१५-स्कन्दोपनिषद् (कृष्णयजुर्वेदीय) २१६-स्वसंवेद्योपनिषद् २१७-हयग्रीवोपनिषद् (सामवेद) २१८-हंसषोढोपनिषद् २१९-हंसोपनिषद् (शुक्लयजुर्वेदीय) २२०-हेरम्बोपनिषद्
ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि। सर्वं ब्रह्मौपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु। तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु।। ॐ शान्तिः! शान्तिः!! शान्ति!!!
अर्थातः- मेरे (हाथ-पाँव आदि) अङ्ग सब प्रकार से पुष्ट हों, वाणी, प्राण,नेत्र, श्रोत्र पुष्ट हों तथा सम्पूर्ण इन्द्रियाँ बल प्राप्त करें। उपनिषद् में प्रतिपादित ब्रह्म ही सब कुछ है। मैं ब्रह्म का निराकरण (त्याग) न करूँ और ब्रह्म मेरा निराकरण न करे। इस प्रकार हमारा अनिराकरण (निरन्तर मिलन) हो, अनिराकरण हो। उपनिषदों में जो शम आदि धर्म कहे गये हैं वे ब्रह्मरूप आत्मा में निरन्तर रमण करने वाले मुझमें सदा बने रहें, मुझमें सदा बने रहें। आध्यात्मिक, अधिभौतिक और अधिदैविक ताप की शान्ति हों।
ॐ - उदगीथशब्दवाच्य-ॐ- इस अक्षर की उपासना करे--ॐ- यह अक्षर परमात्मा का सबसे समीपवर्ती (प्रियतम) नाम है। ॐ यह अक्षर उदगीथ है।
इन (चराचर) प्राणियों का पृथिवी रस (उत्पत्ति, स्थिति, और लय का स्थान) है। पृथिवी का रस जल है, जल का रस औषधियाँ हैं, औषधियों का रस पुरुष है, पुरुष का का रस वाक् है, वाक् का रस ऋक् है, ऋक् का रस साम है और साम का रस उदगीथ (ॐ) है। ऋक् और साम के कारणभूत वाक् और प्राण ही मिथुन है। वह यह मिथुन ॐ इस अक्षर में संसृष्ट होता है। जिस समय मिथुन (मिथुन के अवयव) परस्पर मिलते हैं उस समय वे एक दूसरे की कामनाओं को प्राप्त कराने वाले होते है। अतः ॐ अक्षर(उदगीथ) की उपसना करने वाले की संम्पूर्ण कामनाओं की पूर्ति होती है। ॐकार ही अनुमति सूचक अक्षर है। श्रीमन्महर्षि वेदव्यासप्रणित वेदान्त-दर्शन के अनुसार जो तीन मात्राओं वाले ओम् रूप इस अक्षर के द्वारा ही इस परम पुरुष का निरन्तर ध्यान करता है, वह तेजोमय सूर्यलोक मे जाता है तथा जिस प्रकार सर्प केंचुली से अलग हो जाता है, ठीक उसी प्रकार से वह पापो से सर्वथा मुक्त हो जाता है। इसके बाद वह सामवेद की श्रुतियों द्वारा ऊपर ब्रह्मलोक में ले जाया जाता है। वह इस जीव-समुदाय रूप परमतत्त्व से अत्यन्त श्रेष्ठ अन्तर्यामी परमपुरुष पुरुषोत्तम को साक्षात् कर लेता है। तीनों मात्राओं से सम्पन्न ॐकार पूर्ण ब्रह्म परमात्मा ही है, अपरब्रह्म नहीं।
(ओ३म्) यह ओङ्कार शब्द परमेश्वर का सर्वोत्तम नाम है, क्योंकि यह तीन अक्षरों अ, उ, और म से मिल कर बना है, इनमें प्रत्येक अक्षर से भी परमात्मा के कई-कई नाम आते हैं। जैसे- अकार से विष्णु, विराट्, अग्नि और विश्वादि। उकार से महेश्वर, हिरण्यगर्भ, वायु और तैजसादि। मकार से ब्रह्मा, ईश्वर, आदित्य और प्रज्ञादि नामों का वाचक है। तथा अर्धमात्रा निर्गुण परब्रह्म परमात्मास्वरूप है। वेदादि शास्त्रों के अनुसार प्रकरण के अनुकूल ये सब नाम ईश्वर के ही हैं।
तैत्तरीयोपनषद शीक्षावल्ली अष्टमोंऽनुवाकः में ॐ के विषय में कहा गया हैः-
ओमति ब्रह्म। ओमितीद ँूसर्वम्। ओमत्येदनुकृतिर्हस्म वा अप्यो श्रावयेत्याश्रावयन्ति। ओमति सामानि गायन्ति। ओ ँूशोमिति शस्त्राणि श ँूसन्ति। ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति। ओमिति ब्रह्मा प्रसौति। ओमित्यग्निहोत्रमनुजानति। अमिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपाप्नवानीति। ब्रह्मैवोपाप्नोति।।
अर्थातः- ॐ ही ब्रह्म है। ॐ ही यह प्रत्यक्ष जगत् है। ॐ ही इसकी (जगत की) अनुकृति है। हे आचार्य! ॐ के विषय में और भी सुनाएँ। आचार्य सुनाते हैं। ॐ से प्रारम्भ करके साम गायक सामगान करते हैं। ॐ-ॐ कहते हुए ही शस्त्र रूप मन्त्र पढ़े जाते हैं। ॐ से ही अध्वर्यु प्रतिगर मन्त्रों का उच्चारण करता है। ॐ कहकर ही अग्निहोत्र प्रारम्भ किया जाता है। अध्ययन के समय ब्राह्मण ॐ कहकर ही ब्रह्म को प्राप्त करने की बात करता है। ॐ के द्वारा ही वह ब्रह्म को प्राप्त करता है।
ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते। पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते।। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।
अर्थातः- ॐ वह (परब्रह्म) पूर्ण है और यह (कार्यब्रह्म) भी पूर्ण; क्योंकि पूर्ण से ही पूर्ण की उत्पत्ति होती है। तथा (प्रलयकाल में) पूर्ण (कार्यब्रह्म) का पूर्णत्व लेकर (अपने में ही लीन करके) पूर्ण (परब्रह्म) ही बच रहता है। त्रिबिध ताप की शान्ति हो। ॐ को प्रणव भी कहते हैं; जिसका अर्थ पवित्र घोष भी है। यह शब्द ब्रह्म बोधक भी है; जिससे यह विश्व उत्पन्न होता हे, जिसमें स्थित रहताहै और जिसमें लय हो जाता है। यह विश्व नाम-रूपात्मक है, उसमें जितने पदार्थ है इनकी अभिव्यक्ति वर्णों अथवा अक्षरों से ही होती है। जितने भी वर्ण है वे अ (कण्ठ्य स्वर) और म् ओष्ठय स्वर के बीच उच्चरित होते हैं। इस प्रकार ॐ सम्पूर्ण विश्व की अभिव्यक्ति, स्थिति और प्रलय का द्योतक है। सर्वे वेदा यतपदमामन्ति तपा ँूसि सर्वाणि च यद्वदन्ति। यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्तेपद ँू संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत्।।१५। (कठोपनषद् अध्याय १ वल्ली २ श्लोक १५),
अर्थातः- सारे वेद जिस पद का वर्णन करते हैं, समस्त तपों को जिसकी प्राप्ति के साधक कहते हैं, जिसकी इक्षा से (मुमुक्षुजन) ब्रह्मचर्य का पालन करते है, उस पद को मैं तुमसे संक्षेप में कहता हूँ। ॐ यही वह पद है।
ऋग्भिरेतं यजुर्भिरन्तरिक्षं सामभिर्यत्तत्कवयो वेदयन्ते। तमोङ्कारेणैवायतनेनान्वेति विद्वान् यत्तच्छान्तमजरममृतमभयं परं चेति।।७।। (प्रश्नोपनिषद् प्रश्न ५ श्लोक ७),
अर्थातः- साधक ऋग्वेद द्वारा इस लोक को, यजुर्वेद द्वारा आन्तरिक्ष को और सामवेद द्वारा उस लोक को प्राप्त होता है जिसे विद्वजन जानते हैं। तथा उस ओंङ्काररूप आलम्बन के द्वारा ही विद्वान् उस लोक को प्राप्त होता है जो शान्त, अजर, अमर, अभय एवं सबसे पर (श्रेष्ठ) है।
प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते। अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत।। (मुन्डकोपनिषद्-मुन्डक २ खन्ड २ श्लोक-४)
अर्थातः- प्रणव धनुषहै, (सोपाधिक) आत्मा बाण है और ब्रह्म उसका लक्ष्य कहा जाता है। उसका सावधानी पूर्वक बेधन करना चाहिए और बाण के समान तन्मय हो जाना चाहिए।।४।।
ओमित्येतदक्षरमिद ँ्सर्व तस्योपव्याख्यानं भूत, भवभ्दविष्यदिति सर्वमोंङ्कार एव। यच्चान्यत्त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव।।१।। ( माण्डूक्योपनिषद् गौ० का० श्लोक १)
अर्थातः-ॐ यह अक्षर ही सब कुछ है। यह जो कुछ भूत, भविष्यत् और वर्तमान है उसी की व्याख्या है; इसलिये यह सब ओंकार ही है। इसके सिवा जो अन्य त्रिकालातीत वस्तु है वह भी ओंकार ही है।
सोऽयमात्माध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति।।८।। ( माण्डूक्योपनिषद् आ०प्र० गौ०का० श्लोक ८ )
वह यह आत्मा ही अक्षर दृष्टि से ओंङ्कार है; वह मात्राओं का विषय करके स्थित है। पाद ही मात्रा है और मात्रा ही पाद है; वे मात्रा अकार, उकार और मकार हैं।
यह आत्मा अध्यक्षर है; अक्षर का आश्रय लेकर जिसका अभिधान(वाचक) की प्रधानता से वर्णन किया जाय उसे अध्यक्षर कहते हैं। जिस प्रकार अकार नामक अक्षर अदिमान् है उसी प्रकार वैश्वानर भी है। उसी समानता के कारण वैश्वानर की अकार रूपता है। अकार निश्चय ही सम्पूर्ण वाणी है श्रुति के अनुसार अकार से समस्त वाणी व्याप्त है। ओङ्कार की दूसरी मात्रा ऊकार है उत्कर्ष के कारण जिस प्रकार अकार से उकार उत्कृष्ट-सा है उसी प्रकार विश्व से तैजस उत्कृष्ट है। जिस प्रकार उकार अकार और मकार के मध्य स्थित है उसी प्रकार विश्व और प्राज्ञ के मध्य तैजस है। सुषुप्ति जिसका स्थान है वह प्राज्ञ मान और लय के कारण ओङ्कार की तीसरी मात्रा मकार है। जिस प्रकार ओङ्कार का उच्चारण करने पर अकार और उकार अन्तिम अक्षर में एकीभूत हो जाते हैं उसी प्रकार सुषुप्ति के समय विश्व और तैजस प्राज्ञ में लीन हो जाते हैं। अमात्र-जिसकी मात्रा नहीं है वह अमात्र ओङ्कार चौथा अर्थात तुरीय केवल अत्मा ही है। इस प्रकार अकार विश्व को प्राप्त करादेता हैतथा उकार तैजस को और मकार प्राज्ञ को; किन्तु अमात्र में किसी की गति नहीं है। अतः प्रणव ही सबका आदि, मध्य और अन्त है।प्रणव को इस प्रकार जानने के अनन्तर तद्रूपता को प्राप्त हो जाता है। प्रणव को ही सबके हृदय में स्थिति ईश्वर जाने। इस प्रकार सर्वव्यापी ओङ्कार को जानकर बुद्धिमान पुरुष शोक नहीं करता। तैतरीयोपनिषद में कहा है कि जिस प्रकार शंकुओं(पत्तों की नसों) से संपूर्ण पत्ते व्याप्त रहते हैं उसी प्रकार ओंकार से सम्पूर्ण वाणी व्याप्त है-ओंकार ही यह सब कुछ है।
१०८ उपिनषदों की यह सूची मुक्तिक उपनिषद में १:३०-३९ में दी गयी है :
ईश = शुक्ल यजुर्वेद, मुख्य उपिनषद्
केन = सामवेद, मुख्य उपिनषद्
कठ उपनिषद् = कृष्ण यजुर्वेद, मुख्य उपिनषद्
प्रश्न = अथर्व वेद, मुख्य उपिनषद्
मुण्डक = अथर्व वेद, मुख्य उपिनषद्
माण्डुक्य = अथर्व वेद, मुख्य उपिनषद्
तैतरीय = कृष्ण यजुर्वेद, मुख्य उपिनषद्
ऐतरेय = ऋग् वेद, मुख्य उपिनषद्
छान्दोग्य = साम वेद, मुख्य उपिनषद्
बृहदारण्यक उपनिषद ( १०) = शुक्ल यजुर्वेद, मुख्य उपिनषद्
ब्रह्म = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपिनषद्
कैवल्य = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपिनषद्
जाबाल( यजुर्वेद) = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपिनषद्
श्वेताश्वतर = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
हंस = शुक्ल यजुर्वेद, योग उपिनषद्
आरुणेय = साम वेद, संन्यास उपिनषद्
गर्भ = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
नारायण = कृष्ण यजुर्वेद, वैष्णव उपिनषद्
परमहंस = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपिनषद्
अमृत-बिन्दु ( २०) = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपिनषद्
अमृत-नाद = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपिनषद्
अथर्व-शिर = अथर्व वेद, शैव उपिनषद्
अथर्व-शिख = अथर्व वेद, शैव उपिनषद्
मैत्रायिण = साम वेद, सामान्य उपिनषद्
कौषीिताक = ऋग् वेद, सामान्य उपिनषद्
बृहज्जाबाल = अथर्व वेद, शैव उपिनषद्
नृसिंहतापनी = अथर्व वेद, वैष्णव उपिनषद्
कालाग्निरुद्र = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपिनषद्
मैत्रेय = साम वेद, संन्यास उपिनषद्
सुबाल ( ३०) = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
क्षुरिक = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपिनषद्
मान्त्रिक = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
सर्व-सार = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
निरालम्ब = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
शुक-रहस्य = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
वज्र-सिूच = साम वेद, सामान्य उपिनषद्
तेजो-बिन्दु = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपिनषद्
नाद-बिन्दु = ऋग् वेद, योग उपिनषद्
ध्यानिबन्दु = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपिनषद्
ब्रह्मिवद्या ( ४०) = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपिनषद्
योगतत्त्व = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपिनषद्
आत्मबोध = ऋग् वेद, सामान्य उपिनषद्
परिव्रात् ( नारदपरिव्राजक) = अथर्व वेद, संन्यास उपिनषद्
त्रि-िषिख = शुक्ल यजुर्वेद, योग उपिनषद्
सीता = अथर्व वेद, शाक्त उपिनषद्
योगचूडामिण = साम वेद, योग उपिनषद्
निर्वाण = ऋग् वेद, संन्यास उपिनषद्
मण्डलब्राह्मण = शुक्ल यजुर्वेद, उपिनषद्
दकि्षणामूर्ति = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपिनषद्
शरभ ( ५०) = अथर्व वेद, शैव उपिनषद्
स्कन्द ( त्िरपाड्िवभूिट) = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
महानारायण = अथर्व वेद, वैष्णव उपिनषद्
अद्वयतारक = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपिनषद्
रामरहस्य = अथर्व वेद, वैष्णव उपिनषद्
रामतापिण = अथर्व वेद, वैष्णव उपिनषद्
वासुदेव = साम वेद, वैष्णव उपिनषद्
मुद्गल = ऋग् वेद, सामान्य उपिनषद्
शाणि्डल्य = अथर्व वेद, योग उपिनषद्
पैंगल = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
भिक्षुक ( ६०) = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपिनषद्
महत् = साम वेद, सामान्य उपिनषद्
शारीरक = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
योगिशखा = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपिनषद्
तुरीयातीत = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपिनषद्
संन्यास = साम वेद, संन्यास उपिनषद्
परमहंस-परिव्राजक = अथर्व वेद, संन्यास उपिनषद्
अक्षमालिक = ऋग् वेद, शैव उपिनषद्
अव्यक्त = साम वेद, वैष्णव उपिनषद्
एकाक्षर = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
अन्नपूर्ण ( ७०) = अथर्व वेद, शाक्त उपिनषद्
सूर्य = अथर्व वेद, सामान्य उपिनषद्
अक्षि = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
अध्यात्मा = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
कुण्डिक = साम वेद, संन्यास उपिनषद्
सावित्री = साम वेद, सामान्य उपिनषद्
आत्मा = अथर्व वेद, सामान्य उपिनषद्
पाशुपत = अथर्व वेद, योग उपिनषद्
परब्रह्म = अथर्व वेद, संन्यास उपिनषद्
अवधूत = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपिनषद्
त्रिपुरातपिन ( ८०) = अथर्व वेद, शाक्त उपिनषद्
देवि = अथर्व वेद, शाक्त उपिनषद्
त्रिपुर = ऋग् वेद, शाक्त उपिनषद्
कठरुद्र = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपिनषद्
भावन = अथर्व वेद, शाक्त उपिनषद्
रुद्र-हृदय = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपिनषद्
योग-कुण्डिलिन = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपिनषद्
भस्म = अथर्व वेद, शैव उपिनषद्
रुद्राक्ष = साम वेद, शैव उपिनषद्
गणपित = अथर्व वेद, शैव उपिनषद्
दर्शन ( ९०) = साम वेद, योग उपिनषद्
तारसार = शुक्ल यजुर्वेद, वैष्णव उपिनषद्
महावाक्य = अथर्व वेद, योग उपिनषद्
पञ्च-ब्रह्म = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपिनषद्
प्राणाग्नि-होत्र = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
गोपाल-तपिण = अथर्व वेद, वैष्णव उपिनषद्
कृष्ण = अथर्व वेद, वैष्णव उपिनषद्
याज्ञवल्क्य = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपिनषद्
वराह = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपिनषद्
शात्यायिन = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
हयग्रीव ( १००) = अथर्व वेद, वैष्णव उपिनषद्
दत्तात्रेय = अथर्व वेद, वैष्णव उपिनषद्
गारुड = अथर्व वेद, वैष्णव उपिनषद्
किल-सण्टारण = कृष्ण यजुर्वेद, वैष्णव उपिनषद्
जाबाल( सामवेद) = साम वेद, शैव उपिनषद्
सौभाग्य = ऋग् वेद, शाक्त उपिनषद्
सरस्वती-रहस्य = कृष्ण यजुर्वेद, शाक्त उपिनषद्
बह्वृच = ऋग् वेद, शाक्त उपिनषद्
मुक्तिक ( १०८) = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपिनषद्
१९ उपिनषद् शुक्ल यजुर्वेद से हैं और उनका शान्तिपाठ पूर्णमदः से आरम्भ होता है |
३२ उपिनषद कृष्ण यजुर्वेद से हैं और उनका शान्तिपाठ सहनाववतु से आरम्भ होता है |
१६ उपिनषद् सामवेद से हैं और उनका शान्तिपाठ आप्यायन्तु से आरम्भ होता है |
३१ उपिनषद् अथर्ववेद से हैं और उनका शान्तिपाठ भद्रं कर्णेभिः से आरम्भ होता है |
१० उपिनषद् ऋग्वेद से हैं और उनका शान्तिपाठ वण्मे मनिस से आरम्भ होता है |


text:
ब्रह्मचर्याश्रमः
प्रथमे ब्रह्मचर्याश्रमे गुरुगृहं गत्वा ब्रह्मचर्यव्रतं स्वीकृत्य सकलशास्त्राणां विद्यानां च अध्ययनं क्रियते । योग्यतासम्पादनस्य अयं कालः । तत्तद्वर्णेभ्यः आश्रमेभ्यश्च विहितानां कर्तव्यानां सम्यक् ज्ञानं वर्णाश्रमव्यवस्थायाः यशसे आवश्यकमेव आसीत् । तद् अत्रैव सम्पाद्यते स्म । शास्त्रकारैः तथाविधा संस्कारक्षमा शिक्षापद्धतिः आविष्कृता यया संपूर्णसमाजस्य एकात्मतां हृदि धारयित्वा स्वकर्तव्यनिष्ठा जीवनाधारतत्त्वरूपेण सर्वैः स्वीकृता अभवत् । अध्यापनं तु ब्राह्मणाधीनम् । स्वस्य तपः पूतजीवनस्य आदर्शं छात्राणां पुरतः उपस्थाप्य वर्णानाम् अग्रेसरत्वं प्रस्थापितं खलु ब्राह्मणैः । एवं ब्रह्मचर्याश्रमे भाविनः जीवनस्य पूर्वसिद्धता इव क्रियते स्म । गरुडपुराणे (१-४९५) ब्रह्मचारिणः कर्तव्यानि एवम् उपदिष्टानि-
- भिक्षाचर्याथ शुश्रूषा गुरोः स्वाध्याय एव च ।
- संध्याकर्माग्निकार्यं च धर्मोऽयं ब्रह्मचारिणः ॥
चतुर्विधेष्वाश्रमेषु-ब्रह्मचर्याश्रमः आद्यः । सोऽयमाश्रमो मानवजीवनस्याधारोऽस्ति । भारतीयसस्कृत्या वर्णव्यवस्थानुगुणमाश्रमधर्माः प्रतिपादिताः । तान् धर्मान् प्राप्तुमाश्रमप्रवेशोऽपेक्षते । धर्मसूत्रग्नन्थैः स्मृतिग्नन्थैश्च प्रतिपादितेषु षोडशसंस्कारेषु उपनयनं, वेदारम्भः, समावर्तनाख्यास्त्रय: संस्काराः आश्रमेऽस्मिन् अन्तर्भूताः सन्ति । तत्र बाल्यावस्थानन्तरभाविनि अभिनववयस्समारम्भे द्वितीयजन्मापादकत्वेन वेदाध्ययनाङ्गत्वेन सङ्कल्पितश्च, अयमुपनयनसंस्कार एव सर्वप्रधानम् । उपनयनस्य पार्यन्तिकं प्रयोजनं वेदाध्ययनाधिकारसिद्धिः ।
वेदाध्ययनं ब्रह्मचर्यस्य पालनपूर्वकं करणीयमिति विधिः । य एवमाचरति स ब्रह्मचारी इति कीर्त्यते । अत्र ब्रह्म शब्दस्य वेदः इति अर्थः । तदध्ययनार्थं व्रतमप्युपचारद् ब्रह्म । ब्रह्मचरितुं शीलमस्य यद्वा ब्रह्म तपोज्ञानं वा चरति अर्जयत्यवश्यम् इति ब्रह्मचारि शब्दस्य व्याख्यालभ्योऽर्थः ।
क्षमाशीलो, जितेन्द्रियो, गुरुशुश्रूषातत्परः, ब्रह्मज्ञानेच्छुकश्च यो भवति स ब्रह्मचारी भवतीति महाभारतानुसारं ज्ञायते -
- ब्रह्मचारी सदैवेष य इन्द्रियजये रत:
- अपेतव्रतकर्मा तु केवलं ब्रह्मणि स्थित:
- ब्रह्मभूतश्चरंल्लोके ब्रह्मचारी भवत्ययम् । इति । [महाभारतम्, अश्वमेध प. ७६-१५-१६ ]
ब्रह्मचारिणः ब्रह्मैव सर्वमस्ति । तदेव समिधः, अग्निः, जलं, गुरुः, ब्रह्मणि समाहितबुद्धिरिति पण्डिताः वर्णयन्ति । तदुक्तं महाभारते - ब्रह्मैव समिधस्तस्य ब्रह्माग्निर्बह्मसम्भवः ।
- आपो ब्रह्म गुरुर्बह्मस् स ब्रह्मणि समाहितः ॥
- एतदेवेदृशं सूक्ष्मं ब्रह्मचर्यं विदुर्बुधाः ॥ [ महाभारतं अश्वमेधिका पर्व २६.१७-१८ ]
अस्मिन् विद्याध्ययनमेव प्रधानं कर्म । केवलेन स्वाध्यायेनापि पूर्णता न भवति । तद्वेषभूषापि भिन्ना स्यात् । स्नानादिना स्वास्थाम्, अनिन्द्याचरणेन च मनः शौचं प्रपद्येत । सायं प्रातः सन्ध्योपासनं, भिक्षाटनं, गुरुशुश्रूषणम् इत्यादींश्च कर्मनियमाननुपालयेत् । यथोक्तं महाभारते -
- मेखला च भवे मौञ्जी नित्योदकस्तथा
- यज्ञोपवीती स्वाध्यायी अलुब्धो नेत्यव्रतः । इति ।
अपि च मनुस्मृतेः वचनानुसारं-
- सेवेतेमांस्तु नियमान् ब्रह्मचारी गुरौ वसन् ।
- सन्नियम्येन्द्रियग्रामं तपो वृध्द्यर्थमात्मन: ॥
- वर्जयेन्मधुमांसञ्च गन्धमाल्यं रसान् स्त्रियः ।
- शुक्तादि यानि सर्वाणि प्राणिनां चैव हिंसनम् ॥
- अभ्यङ्गमञ्जनं चाक्ष्णोरुपानच्छत्र धारणम् ।
- कामं क्रोधं च लोभं च नर्तनं गीतवादनम् ॥
- द्यूतं च जनवादञ्च परीवादं तथाऽनृतम् ।
- स्त्रीणां च प्रेक्षणा लम्भमुपघातं परस्य च ॥ इति ॥[ मनुस्मृति: २/१७५,१७७,१७८,१७९ ]
इहलोके परमपुरुषार्थसाधनं ब्रह्मयर्चमेव । यज्ञस्यापि यत्फलं तद्ब्रह्मचर्यवांल्लभते । ब्रह्मचर्येणेव ईश्वरं पूजयित्वा आत्मानमनुविन्दते - इति छान्दोग्योपनिषदः कथनम् । यथा -
- अथ यद्यज्ञ इत्याचक्षते ब्रह्मयर्चमेव तद्
- ब्रह्मचर्येणह्येव यो ज्ञाता तं विन्दतेऽथ
- यदिष्टमित्याचक्षते तद्ब्रह्मच्चर्येण ह्येवेष्ट्वात्मानमनुविन्दते’ इति ।[छा. उ.प्र.ख. १ ]
ये स्त्री विषयतृष्णात्यागेन शास्त्राचार्योपदेशम् आत्मसात्कुर्वन्ति तेषामेव ब्रह्मलोक: ।इति।
- तद्य एवैतं ब्रह्मलोकं ब्रह्मयर्चेणानुविन्दिन्ति
- तेषामेवैष ब्रह्मलोकस्तेषांसर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ॥ [छा.उ.चतुर्थ खण्ड: ]
‘यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्तेपदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये’- इति गीतायां भगवत: वचनानुसारमपि ‘ब्रह्मचर्यं’ मोक्षसाधकमस्तीति स्पष्टम् ।
- गुरुं शिष्यो नित्यमभिवादयीत
- स्वाध्यायमिच्छेच्छुचिर प्रमत्तः ।
- मानं न कुत्यान्नादधीत रोषन्मेष
- प्रथमो ब्रह्मचर्यस्य पाद: ॥
- शिष्यवृत्तिक्रमेणैव विद्यामाप्नोति य: शुचि:
- ब्रह्मचर्यव्रतस्यास्यप्रथम: पाद उच्यते ।
- आचार्यस्य प्रियं कुर्यात् प्राणैरपि धनैरपि
- कर्मणा मनसा वाचा द्वितीय: पाद उच्यते ॥
- समा गुरौ यथा वृत्तिर्गुरुपल्यां तथाऽऽचरेत् ।
- तत्पुत्रे च तथा कुर्वन् द्वितीय: पाद उच्यते ॥
- आचार्येणाआत्मकृतं विजानन्
- ज्ञात्वा चार्थं भावितोऽस्मीत्यनेन ।
- यन्मन्यते तं प्रति दृष्टबुद्धिः
- स वै तृतीयो ब्रह्मचत्यस्य पादः ॥
- नाचार्यस्यानपाकृत्य प्रवासं
- प्राज्ञ: कुर्वीत नैतदहं करोमि ।
- इतीव मन्यते न भाषयेत
- स वै चतुर्थो ब्रह्मचर्यस्य पाद: ॥ [महाभारत,उद्योगपर्व,४४.१०-१५ ]
इत्यादिभिरुपर्युक्तै: महाभारतस्योद्योगपर्वपद्यै: ब्रह्मचर्याश्रमे ‘ब्रह्मचर्यस्य ’स्वरूपं किमिति प्रकाशितम् ।
नित्यं गुरोरभिवादनं,स्वाध्यायसम्पादनं, निरभिमाननं, अक्रोध:, शिष्यवृत्त्या विद्यार्जनं , पवित्रमाचरणं चेति, इमानि ब्रह्मचर्यस्य प्रथमकर्त्तव्यम् ।
मनसा-वाचा-कर्मणा च प्राणै: धनैरपि आचार्यस्यप्रीणनम्, गुरो: समानं तद् दारदारकेषु आदरश्चेत्यिमानि ब्रह्मचर्यस्य द्वितीयकर्त्तव्यम् ।
गुरुणा यत् कृतं ताद्विज्ञाय, तेनैव कार्यमात्मन: सिद्धमिति मन्मन एव प्रसीदनं ब्रह्मचर्यस्य तृतीयं लक्षणम् ।
विनादक्षिणादिना आश्रम त्याग: गुरो: बहूपकृतमिति मनसि चिन्तनं वा नोचितमिति ब्रह्मचर्यस्य तुरीयं लक्षणम् ।
एवमाश्रमेऽस्मिन् वेदाध्ययनाय गुरुकुलं प्रविष्ट: शिष्य: स्वायुष: चतुर्भागं ब्रह्मचारी भूत्वा धर्मार्थवबुध्यमान: गुरुशुश्रूषणं कुर्यादिति महाभारते व्यासोपदेश: -
- आयुषस्तु चतुर्भागं ब्रह्मचार्यनसूयक: ।
- गुरौ वागुरुपुत्रे वा वसेद् धर्मार्थ कोविद: ॥ इति ॥ [महाभारतं , शान्तिपर्व, २४२-१६ ]
ब्रह्मचर्यं द्विविधम् । नैष्ठिकमुपकुर्वाणं चेति । तत्र नैष्ठिकब्रह्मचारी ‘गृहस्थाश्रमं’ प्रवेष्टुं नार्हति ।नैष्ठिक ब्रह्मचर्यं नाम ‘आ जन्म ब्रह्मचर्यपालनम्’ इत्यर्थ: । यो ‘आजन्म ब्रह्मचर्यं विधानमनुपालयितुमीहते तं नैष्ठिको भवितुमाचार्योपदिशति ।अन्यथा ‘गृहस्थाश्रमं ततो ‘वानप्रस्थाश्रमं ’ ततश्च ‘सन्यासाश्रमम्’ इति जाबालोपनिषदि वर्णितम् । “ब्रह्मचर्यं परिसमाप्य गृहीभवेद् गृहीभूत्वा वनी भवेद्वनीभूत्वा प्रव्रजेत् । यदिवेतरथा ब्रह्मचत्यादेव प्रव्रजेत् गृहाद्वा बनाद्वा । यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत् "-इति ॥
एवं भारतीयभूमौ ब्रह्मचार्याश्रमस्य महत्त्वमवलोक्यते । आश्रमेऽस्मिन् नैष्ठिक:,उपकुर्व्वाणश्चेति ब्रह्मचारी द्विविध: । य आजन्मब्रह्मचर्यव्रतानुपालन-असमर्थोऽस्ति सः गुरुकुले कानिचन वर्षाणि ब्रह्मचर्येण विद्याध्ययनं सम्पाद्य, यथाशक्ति गुरुदक्षिणां प्रदाय, गुरोरनुज्ञया समावर्तन संस्कारमासाद्य गुहस्थाश्रमं प्रविशेत्- तथा हि-
- षट् त्रिंशदाब्दिकं चर्यं गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम् ।
- तदर्धिकं पादिकमं वाग्रहणान्तिकमेव वा ॥ [मनुस्मृति 3.1,2]
- वेदानधीत्य वेदौ वावेदं वाऽपि यथाक्रमम् ।
- अविप्लुत ब्रह्मचर्यो गृहस्थाश्रममावसेत् ॥इति॥
नेष्ठिक ब्रह्माचारी त्रीण्यपि ऋणानि ज्ञानार्जनेनैवापाकरोति । त्रिभ्य ऋणेभ्यस्तस्य मुक्तिर्नापेक्ष्ते । तदृणं ज्ञानयज्ञ एव लयं याति ।
- एतेन ब्रह्मचर्येण देवा देवा देवत्वमाप्नुवन् ।
- ऋषयश्च माहभागा ब्रह्मलोकं मनीषिणः ॥ [ महाभारत, उद्योगपर्व 44.10 ]
इति महाभारतश्लोकमिदमेव स्पष्टयति यत् ‘ब्रह्मचर्यं इहाभ्युदयस्य मोक्षप्राप्तेश्चापि साधनमिति ॥
ब्रह्मणः स्वरूपे विचरणमर्थात् ब्रह्मणः स्वरूपस्य मननम् एव ब्रह्मचर्य शब्दस्यार्थः । यस्य मनो नित्यं सच्चिदानन्द रूपे ब्रह्मणि विचरति स एव ‘ब्रह्मचारी’ अस्ति ।
तदत्रावश्यकमस्ति सरीरेन्द्रियाणां मनोबुध्द्योर्बलम् इदं च बलं वीर्य रक्षणादेव भवति । अतः सर्वतो वीर्यं परिरक्षणीयमिति ब्रह्मचर्यव्रतमस्मानुब्दोधयति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः [सम्पादयतु]
- Brahamcharya:Celibacy With Understanding
- Yuvadhan Book on Brahmcharya by Sant Shri Asaramji Bapu
- Articles on Brahmacharya by Swamis Sivananda, Chidananda, and Krishnananda
- Celibacy - Useful notes on different aspects of brahmacharya
- Interviews with Swami Chidananda: The Role of Celibacy in the Spiritual Life
- Practice of Brahmacharya by Swami Sivananda - html,pdf
- Secrets and in-depth information on Brahmaharya from Hindu Sacred texts [१]
- BRAHMACHARYA - Celibacy Attained With Understanding [२]
- Saivite Virtue [३]
- Eternal Youth [४]


text:
Wednesday, January 4, 2012
Sanskrit blog: A story about Einstein
ऐन्श्टैनकथा
प्रथितभौतविज्ञानी अल्बेर्ट् ऐन्श्टैनः कदाचित् रेल्-याने प्रयाति स्म। प्रयाणपत्रकपरीक्षकः तत्सकाशमागत्य तं प्रयाणपत्रकं दर्शयितुं प्रार्थयत् । ऐन्श्टैनः स्वपरिधानकोषेषु पत्रकममार्गयत् । कुत्रापि तन्न दृष्टम् । तदा परीक्षकः ऐन्श्टैनमभिज्ञाय, “अलम् श्रमेण । अहं जाने भवान् पत्रकं निस्संशयं क्रीतवानिति “ इत्यवदत् । तथापि ऐन्श्टैनः पीठस्य अधः अपि पत्रकमार्गणे निरतः अभवत् । परीक्षकः पुनरपि तमवदत्, “आर्य, भवान् श्रमात् विरमतु । पत्रकं विना भवान् प्रयाणं निर्वाहयतु” इति । ऐन्श्टैनः तमवदत्, “भोः, पत्रके अवरोहणस्थानं निर्दिष्टं खलु । अहं विस्मरामि कुत्र गन्तास्मीति” इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:30 AM
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
महबूबनगरमण्डलम्
इतिहासः [सम्पादयतु]
१८७० तमे वर्षे नागरकर्नूल् इति नाम्ना आविर्भूतं महबूबनगरमण्डलम् । १८८३ तमे वर्षे मण्डल- केन्द्रं नागरकर्नूल् तः महबूबनगरं प्रति परिवर्तितम् । ततः पूर्वं चोलैः, काकतीयैः, बहमनीसुल्तानजनैः, कुतुब्शाहीसुल्तानजनैः, मोघल्-चक्रवर्तिभिः नैजां-नवाब-पालकैः च चिरं परिपालितम् । १९०५ तमे वर्षे आन्ध्रराज्ये संयोजितम् इदं मण्डलम् ।
भौगोलिकम् [सम्पादयतु]
अस्य मण्डलस्य प्राच्यां दिशि नल्गोण्डा – प्रकाशमण्डले , पश्चिमदिशि कर्णाटकराज्यम् उत्तरे भाग्यनगरम्, दक्षिणे च कृष्णा- तुङ्गभद्रानद्यौ च सीमायां वर्तन्ते । राज्यविस्तीर्णे ६.७% भूम्यां मण्डलम् इदं विस्तृतम् । १६.४% भूमिः अरण्येन विस्तृता । मक्तल्-प्रान्ते कृष्णानद्याः प्रवेशः अस्मिन् मण्डले । क्वार्टस्, आसबेस्टास्, फेलस्पर्, सुधाशिलाः, इत्यादयः खनिजाः उपलभ्यन्ते । गद्वाल्-आलम्पूर्-प्रान्तयोः तुङ्गभद्रानदी- प्रवाहः वर्तते । कलवकुर्ति-अच्चम्पेटा-प्रान्तयोः “ दिण्डी नदी प्रवहन्ती, चन्द्रगिरिप्रान्ते कृष्णानद्या सम्मिलति ।
कृषिः वणिज्यं च [सम्पादयतु]
कलायः, एरण्डः इत्यादीनां धान्यानां सेद्यं क्रियते कृषकैः । रायचूर – चेन्नै, सिकिन्दराबाद्- मुम्बै, सिकिन्दराबाद्- गुन्तकल् रैल्मार्गाः मण्डलेस्मिन् वर्तन्ते ।
वीक्षणीयस्थलानि [सम्पादयतु]
आलम्पूर-जोगुलाम्बादेवीपीठम्, गद्वाल-दुर्गम्, तुङ्गभद्रानदीतीरस्थः नवब्राह्मालयः च पर्याटकानां मनोल्लासं जनयन्ति ।


text:
बनवासी
बनवासी (Banavasi) वरदानद्याः तीरे स्थितं किञ्चन क्षेत्रम् । उत्तरकन्नडमण्डले शिरसी-उपमण्डले अस्ति ।
- अक्षांशः -१४०.३२’ २०” (उत्तरे)
- रेखांशः – ७५०. ००’ ५८” (पश्चिमे.)
समुद्रसमतलात् ५७०.८९ मीटर्मिते औन्नत्ये स्थितं बनवासीनगरं शिरसीतः सोरबमार्गे ३० कि.मी दूरे अस्ति ।
पौराणिकः उल्लेखः [सम्पादयतु]
पुराणकाले वैजयन्ती इति प्रसिद्धे अस्मिन् नगरे मधु-कैटभनामकौ दैत्यौ महाविष्णुना संहृतौ । अग्रे शिवभक्तयोः एतयोः नाम्ना बनवास्यां मधुकेश्वरनामकम्, वरदानद्याः अपरतीरे विद्यमाने आनवट्टीग्रामे कैटभेश्वरनामकं देवस्थानं निर्मितवन्तः । धर्मराजस्य अश्वमेधयागसन्दर्भे सहदेवः दक्षिणभारतस्य दिग्दिजयसमये ‘वनवासिकाम्’ अर्थात् बनवासीनगरं जितवान् इति महाभारते उल्लेखः दृश्यते ।
ऐतिहासिकः उल्लेखः [सम्पादयतु]
कदम्बसाम्राज्यं कर्णाटकस्य प्रथमसाम्राज्यम् इति वर्णयन्ति । राज्यस्यास्य स्थापकः मयूरवर्मा( क्रि.श.३२५-३४५) । अस्य राजधानी बनवासी । पूर्वं सः ब्राह्मणः आसीत् । तस्य नाम मयूरशर्मा इति आसीत् इत्यपि श्रूयते । अशोकचक्रवर्तिः बौद्धभिक्षुं रख्खितनामकं बौद्धमतप्रसारार्थं प्रेषितवान् आसीत् । सः बनवासीप्रान्तम् आगतवान् आसीत् इति ’महावंश’नामके बौद्धग्रन्थे उल्लिखितम् अस्ति । नागार्जुनकोण्डस्थात् कस्माच्चित् शिलाशासनात् ज्ञायते यत् सिंहळस्य बौद्धभिक्षवः धर्मप्रसारार्थं बनवासीम् आगतवन्तः आसन् इति । कि.श.प्रथमे शतके भारतम् आगतः ग्रीक् प्रवासी टालेमी एतत् पट्टणं ’बनौसि’ इति निर्दिष्टवान् ।
कन्नडसाहित्ये [सम्पादयतु]
कन्नडसाहित्ये कर्णाटकस्य अदिकविः पम्पः स्वस्य विक्रमार्जुनविजये बनवासीम् एवं वर्णयति - आरङ्कुश विट्टोडं नेनेवुदेन्न मनं बनवासी देशम् इति । तस्य भावार्थः - 'कश्चित् माम् अड्कुशेन पीडयतु नाम मम मनः तु बनवासीम् एव स्मरति’ इति । कवेः चामरसस्य प्रभुलिङ्गलीलायाः रङ्गस्थलम् बनवासीनगरमेव ।
प्रेक्षणीयस्थानानि [सम्पादयतु]
कर्णाटकराज्यस्य उत्तरकन्नडमण्डले स्थितं नगरं बनवासी । प्राचीनकालात् प्रसिद्धः श्रीमधुकेश्वरदेवालयः अत्रत्यः विशेषः। शिलामन्दिरम् एतत् दशमे शतके वरदानदीतीरे निर्मितम् अस्ति । [[कदम्बवंशः|कदम्बवंशीयानाम्] अत्र प्रशासनम् आसीत् । मधुकेश्वरस्य पुरतः बृहन्नन्दीविग्रहः आस्ति। द्विसहस्रवर्षादारभ्य श्री मधुकेश्वरस्य आराधनम् अत्र प्रचलति । देवः ६४ अङ्गुलप्रमाणाकारकः उन्नतः मधुमयरूपः अस्ति ।
मन्दिरे अष्टदिक्पालकाः, दत्तात्रेयः, हनुमान्, कालभैरवः, गणपतिः, सरस्वती, परशुरामः, वेङ्कटरमणः च मन्दिरस्य शोभां वर्धयन्तः सन्ति । प्राङ्गणे शिलामञ्चः त्रैलोक्यमण्डपः शिलास्तम्भः च सन्ति । शिल्पकला चालुक्यहोय्सलमिश्रितया शौल्या विद्यते । शिवरात्रिपर्वणि अत्र रथोत्सवः प्रचलति ।
मार्गः [सम्पादयतु]
बनवस्याः अत्यन्तं प्रेक्षणीयम् ऐतिहासिकं च स्थानं नाम मधुकेश्वरदेवस्थानम् । स्वादिराजैः निर्मितः शिलामण्डपः अत्यन्तम् आकर्षकः अस्ति । अत्र उमादेवी, शान्तलक्ष्मीः, नरसिंहः इत्येतेषां विग्रहाः दृश्यन्ते । मन्दिरस्य गर्भगृहस्य द्वारे सुन्दरतया पुरुषमृगौ उत्कीर्णौ स्तः । बनवासीदुर्गम् अत्यन्तं प्राचीनम् अस्ति । चालुक्यवंशीयस्य द्वितीयपुलिकेशिनः ऐहोळेशिलाशासने अस्य दुर्गस्य उल्लेखः कृतः अस्ति । सामान्यतः दशमे शतके एतस्य निर्माणं जातं स्यात् इति ऊह्यते । अस्य दुर्गस्य अधोभागे चन्द्रवळ्ळ्यां यादृश्यः विशिष्टाः इष्टिकाः प्राप्ताः आसन् तादृश्यः इष्टिकाः प्राप्ताः सन्ति । उपरि भिन्नविधानाम् इष्टिकानां संयोजनं कृतं दृश्यते । तस्य निर्माणं विजयनगरकाले अभवत् । पम्पेन वर्णिता बनवास्याः निसर्गसम्पत् अद्यापि दृश्यते ।
कदम्बोत्सवः [सम्पादयतु]
सर्वकारः प्रतिवर्षम् अत्र कदम्बोत्सवम् आचरति । तदा साहित्य-सङ्गीत-नृत्यादयः कार्यक्रमाः प्रचलन्ति । कदम्बोत्सवे सहित्यसाधकेभ्यः पम्पप्रशस्तिः दीयते ।
वसतिः [सम्पादयतु]
बनवास्यां सर्वकारीयवसतिगृहम् अस्ति । शिरसिविभागस्य कार्यनिर्वाहक-अभियन्तुः द्वारा वसतिगृहस्य आरक्षणं प्राप्तुं शक्यते ।


text:
विजयदशमी
नवरात्राणाम् आचरणानन्तरं दशमं दिनं "विजयदशमी" इति उच्यते । विशेषतया विजयदशमी तु सर्वनिमित्तम् अपि प्रशस्तम् इति उच्यते । भारतवर्षस्य विविध प्रान्तानं इदम् पर्वम् विविध रूपेण आचर्यते । तद्दिनं बालानाम् अक्षराभ्यासाय, नूतनस्य उद्योगस्य आरम्भाय, विद्यारम्भाय, बीजवपनाय वा उत्तमं दिनम् । तद्दिने यत्किमपि कार्यम् आरब्धं चेदपि तत्कार्यं विजयं प्राप्नोति इति विश्वास: ।
- आश्वयुक् शुक्लदशमी विजयाख्याखिले शुभा ।
- प्रयाणेतु विशेषेण किं पुन: श्वणान्विता ॥
इत्येव उक्तम् अस्ति ।
तद्दिने पूर्वं नवदिनेषु पूजितस्य विग्रहस्य पुन: षोडशोपचारपूजां कृत्वा पारणं कृत्वा व्रतविसर्जनं कुर्वन्ति । सङ्गीतवेदपारायणै: सह मृत्तिकानिर्मितविग्रहं नदीसरोवरकूपादिषु विसर्जयन्ति । तद्दिने अपराजितादेव्या: पूजां, ग्रामनगराणां सीमोल्लङ्घनं, शमीपूजां, देशान्तरयात्रां, विजययात्रां च कुर्वन्ति । अपराह्णे ग्रामस्य ईशान्यदिशि शुचिप्रदेशे अपराजितादेव्या: पूजां कुर्वन्ति । मध्ये अपराजितादेवीं दक्षिणभागे क्रियाशक्तिरूपिणीं जयादेवीं, वामभागे उमादेवीं च पूजयन्ति । अनन्तरं शमीवृक्षस्य पूजां कुर्वन्ति ।
- अमङ्गलानां शमनीं शमनीं दुष्कृतस्य च ।
- दु:खप्रणाशिनीं धन्यां प्रपद्येहं शमीं शुभाम् ॥ इत्येष: शमीवृक्षस्य पूजामन्त्र: ।
अनन्तरं
- शमी शमयते पापं शमी लोहितकण्टका ।
- धर्यर्जुनबाणानां रामस्य प्रियवादिनी ॥
- करिष्यमाणयात्रायां यथाकालं मया ।
- तत्र निर्विघ्नकर्त्री त्वं भव श्रीरामपूजिते ॥
इति प्रार्थनां कृत्वा अक्षतासहिताम् आर्द्रां शमीवृक्षस्य अधस्तनमृत्तिकां मङ्गलवाद्यपुरस्सरं गृहम् आनयन्ति प्रसादत्वेन । यात्रां गन्तार: विजयमुहूर्ते प्रयाणस्य आरम्भं कुर्वन्ति । पाण्डवा: अज्ञातवासार्थं गमनात् पूर्वं दिव्यास्त्राणि सर्वाणि अस्मिन् वृक्षे स्थापितवन्त: आसन् । अज्ञातवासं समाप्य विजयदशमीदिने एव प्रतिप्राप्य युद्धसन्नद्धा: अभवन् इति । श्रीराम: अपि रावणवधार्थं गमनात् पूर्वम् एतं वृक्षं पूजयित्वा गतवानिति । रावणसंहारादिकं कृत्वा श्रीरामस्य अयोध्याप्रवेश: अभवत् विजयदशमीदिने एव । तस्य स्मरणार्थम् इदानीमपि उत्तरभारते विजयदशमीदिने रामलीलोत्सवम् आचरन्ति ।
एतद्दिनम् आचार्यत्रयेषु अन्यतमस्य मध्वाचार्यस्य जन्मदिनः। अतः एतद्दिनं 'मध्वजयन्ती' रूपेण उत्सवं भवति ।
आन्ध्रप्रदेशे[सम्पादयतु]
आन्ध्रप्रदेशे अयम् उत्सवः अश्वयुजमासस्य दशम्यां भवति। अश्वयुजमासस्य शुक्लपक्षस्य प्रथमातः आरभ्य दश अहोरात्राणि आचर्यते। अतः अस्य पर्वणः नाम दशहोरा - दशहरा इति प्रसिद्धम् अभवत्।।


text:
शिक्षा
छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते
- ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ।
शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम्
- तस्मात्साङ्कमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ।।
शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दसां चयः ।
ज्योतिषामयनं चैव वेदाङ्गानि षडेव तु ॥
शिक्षा उक्तेषु षड् वेदाङ्गेषु अन्यतमः । शिक्षा इत्यस्य पदस्य अभ्यसनम् इत्यर्थः । अक्षराणां स्थानप्रयत्नोच्चारणान्यधिकृत्य शिक्षायां प्रतिपाद्यते । "शिक्षन्ते=वेदनया उपदिश्यन्ते स्वरवर्णादयो यत्रासौ शिक्षा" इति सायणाचार्याः शिक्षां निब्रुवते । येन शास्त्रेण वेदमन्त्राणां शुद्धोच्चारणे सारल्यं साहाय्यं च भवति तच्छास्त्रं शिक्षेति कथ्यते । अर्थात्, स्वरवर्णादीनाम् उच्चारणनियमबोधयित्री विद्या शिक्षेत्यभिधीयते । वेदेषु सर्वत्र स्वरप्राधान्यं भवत्येव, स्वरभेदेनार्थभेद-सम्भवात् । इदं स्वरज्ञानं शिक्षाधीनं भवति । अत एव शिक्षाशास्त्रस्य वेदाङ्गता सुतराम् उपपद्यते, यतः अशुद्धोच्चारणेन महाननर्थः भवति । यथोक्तं पाणिनीयशिक्षायाम्,
मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा,
- मिथ्या प्रयुक्तो न तमर्थमाह ।
स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति,
- यथेन्द्रशत्रुः स्वतोपराधात् ॥
बहुश्रुतमस्ति आख्यायिकेयं यत् विश्वरूपनामके त्वष्टुः पुत्रे इन्द्रेणाहते सति रुष्टस्त्वष्टा इन्द्रस्य हन्तारं पुत्रम् उत्पादयिषुः आभिचारिकं यागं कृतवान् । तत्र ’इन्द्रशत्रुर्वर्धस्व’ इति मन्त्रः ऊहितः, तत्र तत्पुरुषप्रयुक्तान्तोदात्तत्वे कर्तव्ये बहुब्रीहिप्रयुक्तः आद्युदातः, ऋत्विजा प्रयुक्तः । इत्यर्थान्तराभिधानाद् इन्द्रेण सोऽपि हतः । अतः मन्त्रेषु स्वरदोषः वर्णदोषः वा कथमपि न भवेदिति उपस्थापयन् महर्षिः पाणिनिः आह , मन्त्रः इति । स्वरतः स्वरेण, वर्णतः वर्णेन अक्षरेण वा हीनः, रहितः मन्त्रः मिथ्याप्रयुक्तः सन् तम् अभीप्सितम् अर्थं न आह । स मन्त्रो वाग्वज्रं भूत्वा यजमानं हिनस्ति घातयति । अनिष्टावाप्तिं करोतीति । यथा स्वरस्य अपराधात् ’इन्द्रशत्रुः’ इन्द्रशत्रुशब्दः यजमानं हिनस्ति हिंसितवान् इत्यर्थः । ननु स्वरादीनां सम्यगुच्चारणाभावे ऋत्विजां दोषः इति ऋत्विगादि कृतहोमाद्यजमाने धर्मोत्पत्तिरिव तत्कृतापशब्दप्रयोगाद् यजमाने प्रत्यवायोत्पत्तिरिति स्वीकारात् । शिक्षा नाम यया मन्त्राणां पदवर्णमात्रास्वरादिज्ञानं वर्णोच्चारणविधिपरिज्ञानपूर्वकस्थानादिपरिचयश्च भवति । तदाहु ऋग्वेदभाष्यभूमिकायाम् सायणाचार्याः,
"शिक्षां व्याख्यास्यामः । वर्णः स्वरः मात्रा बलं साम । सन्तान इत्युक्तः शिक्षाध्यायः "इति॥[१]वर्णोऽकारादिः । स च अङ्गभूतशिक्षाग्रन्थे स्पष्टमुदीरितः "त्रिषष्टिश्चतुःषष्टिर्वा वर्णाः सम्भावतो मताः । प्राकृते संस्कृते च अपि स्वयं प्रोक्ताः स्वयम्भुवेत्यादिना । स्वर उदात्तादिः, सोऽपि तत्रोक्तः "उदात्तश्चाऽनुदात्तश्च स्वरितश्च स्वरास्त्रयः" इति । मात्रा ह्रस्वादिः, सापि तत्रोक्ता "ह्रस्वो दीर्घः प्लुत इति । कालतो नियमा अचीति । बलं स्थानप्रयत्नौ, तत्राऽष्टौ स्थानानि वर्णनामित्यादिना स्थानमुक्तम् । "अचोऽस्पृष्टा यणस्त्वीषदित्यादिना प्रयत्न उक्तः । सामशब्देन साम्यमुक्तम्, अतिद्रुतातिविलम्बितगीत्यादिदोषराहित्येन माधुर्यादिगुणयुक्तत्वेनोचारणं साम्यम् । "गीती शीघ्री शिरः कम्पीत्यादिनोपांशु दष्टं त्वरितमित्यादिना दोषाः उक्ताः । "माधुर्यमक्षरव्यक्तिरित्यादिना" गुणाः उक्ताः । सन्तानः संहिता, वायवायाहीत्यत्रावादेशः, इन्द्राग्नी आगतमित्यत्र प्रकृतिभावः, एतच्च व्याकरणेऽभिहितत्वात् शिक्षायाम् उपेक्षितम् । शिक्ष्यमाणवर्णादिवैकल्ये बाधस्तत्रोदाहृतः "मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तः इत्यादिना इति ।
इत्यादिना वेदाऽभ्यासोपकारितया वेदाङ्गत्वं शिक्षादीनामुपपद्यते । तत्र "शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम्" - इत्याद्युक्तदिशा शिक्षायाः घ्राणत्वप्रतिपादनेनाऽतीवावश्यकत्वमङ्गीकृतम्, यद्यपि शरीरस्थोच्चस्थानगतं मुखस्थानीयं व्याकरणं तथापि नास्तिकया मुखोपरि स्थित्या तत्स्थानाऽपन्ना शिक्षैव सर्वोपरिवरीवर्ति, पदसाधुत्वमात्रविधायकं व्याकरणम् उच्चारणादिविधिहीनं सत् नासिकाविरहितं सुखमिव न शोभते इति शिक्षायाः वेदनासिकात्वमाञ्जस्येन सयुक्तिकं सम्पद्यते ।
अन्तर्विषयाः
प्रातिशाख्यानि[सम्पादयतु]
प्रातिशाख्यानि शिक्षाणां पूर्वरूपाणि । किन्तु तानि वेदाङ्गसंज्ञया न व्यवह्नियन्ते । शैनकेन विरचितं ऋग्वेदप्रातिशाख्यं प्रतिशाख्येषु विशिष्यते । एतत् जर्मनीयैः पण्डितैः मुद्रयित्वा प्रकाशितम् अस्ति । पदप्रकृतानिप्रातिशाख्यानि, एतदतिरिक्तं प्रातिशाख्यग्रन्थेषु, शिक्षा-व्याकरण-छन्दसां नियमाः विवेचिताः सन्ति । कस्याः शाखायाः नियमविशेषः कः, इति प्रदर्शनम् एव प्रातिशाख्यग्रन्थानां प्रयोजनमस्ति । अर्थात् शिक्षा-व्याकरण-छन्दसां समाहारः एव प्रातिशाख्यग्रन्थः । इमे प्रातिशाख्याः संहिताभेदेन शाखाभेदेन वा विभिन्नाः वर्तन्ते । यथा ऋग्वेदस्य ऋक्प्रातिशाख्यम्, यजुर्वेदस्य वाजसनेयिप्रातिशाख्यम्, तैत्तिरीयप्रातिशाख्यम्, सामवेदस्य ऋक्तन्त्रम्, पुष्यसूत्रप्रातिशाख्यं तथा अथर्ववेदस्य शौनकीयाप्रातिशाख्यम्, अथर्ववेदप्रातिशाख्यञ्च सुप्रसिद्धाः प्रातिशाख्यग्रन्थाः सन्ति ।
शिक्षा ग्रन्थाः[सम्पादयतु]
शिक्षायाः प्राचीनाः ग्रन्थाः प्रातिशाख्यरूपेण समुपलभ्यन्ते । सर्वेषां वेदानां प्रातिशाख्यग्रन्थाः भिन्नाः सन्ति । तैत्तिरीयोपनिषदः शिक्षावल्ल्यां शिक्षाशास्त्रस्य प्रयोजनमुल्लिखितमस्ति, "अथ शिक्षां व्याख्यास्यामः, वर्णः, स्वरः, मात्रा, बलम्,साम,सन्तान, इत्युक्तः शिक्षाध्यायः ।" अत्र वर्णः अकारादिः, स्वरस्तु उदात्तादिः, मात्रा ह्रस्वादिकाः बलमुच्चारणस्थानं ताल्वादिकम् । साम निषादादिः, सन्तानो विकर्षणादिः ।
- अमोघनन्दिनी शिक्षा
- अपिसाली शिक्षा
- अरण्य शिक्षा
- आत्रेय शिक्षा
- भारद्वाज शिक्षा
- चन्द्रशिक्षा
- कालनिर्णय शिक्षा
- कात्यायनी शिक्षा
- केशवी शिक्षा
- लघुमोघनन्दिनी शिक्षा
- लक्ष्मीकान्त शिक्षा
- नारदीय शिक्षा
- पाराशरी शिक्षा
- प्रतिशाख्यप्रदीप शिक्षा
- सर्वसम्मत शिक्षा
- शम्भु शिक्षा
- षोडषाश्लोकी शिक्षा
- शिक्षासंग्रह
- सिद्धान्त शिक्षा
- स्वराष्टक शिक्षा
- स्वरव्यञजन शिक्षा
- वशिष्ठ शिक्षा
- वर्णरत्नप्रदीप शिक्षा
- व्यास शिक्षा
- याज्ञवल्क्य शिक्षा
- गौतमीशिक्षा
- लोमशी शिक्षा (सामवेदः)
- माण्डूकी शिक्षा (अथर्ववेदः)
याज्ञवल्क्य शिक्षा[सम्पादयतु]
यद्यपि पाणिनीयाद्या अनेके शिक्षाग्रन्थाः सन्ति तथाऽपि तेषामपूर्णत्वादन्यान्यशाखाविशयत्वाच्च सर्वेषां विशेषतो वाजसनेयिनां परमोपकाराय योगियाज्ञवल्क्यमहर्षिभिः प्रणीतैवेयं शिक्षा सर्वाङ्गपूर्णा वरीवर्ति । अस्मिन् ग्रन्थे आदौ मङ्गलाचरणम्, अध्ययनविधिः, हस्तचालनविधिः, स्वरसंहिताविधिः, वर्णप्रकरणम् इत्यादयाः विभागाः ग्रथिताः ।
आधाराः[सम्पादयतु]
- ↑ तैत्तरीय उपनिषत्


text:
उत्तराभाद्रा
रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते उत्तराभाद्रानक्षत्रम् । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् उत्तराभाद्रानक्षत्रं भवति षड्विंशतितमं नक्षत्रम् ।
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।
अन्तर्विषयाः
आकृतिः[सम्पादयतु]
पूर्वाभाद्र-उत्तराभाद्र द्वे द्वे खट्वम् - तुहिनाकृतौ विद्यमाने द्वे नक्षत्रे ।
सम्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
दू शं झा धा - उत्तराभाद्रानक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्[सम्पादयतु]
- अहिर्बुध्नियः रथमान एति श्रेष्ठो देवानामुत मानुषाणाम् ।
- तं ब्राह्मणाः सोमपाः सोभ्यासः प्रोष्ठपदासो अभिरक्षन्ति सर्वे ।
- चत्वार एकमभिकर्म देवाः ।
- प्रोष्ठपदास इतियान् वदन्ति ते बुध्नियं परिषद्यं स्तुवन्तः ।
- अहिं रक्षन्ति नमसोपसद्य ।।
उत्तराभाद्रपदानक्षत्रस्य स्वामी अहिर्बुध्न्यः अस्ति । वेदे इदं नाम सूर्य-रुद्रयोः कृते प्रयुक्तं वर्तते । तैत्तिरीयब्राह्मणे उक्तमस्ति यत् देवेषु मनुष्येषु ज्येष्ठः अहिर्बुध्न्यः आगच्छन् अस्ति । यः प्रतिष्ठितः देवः अस्ति । सायणाचार्यस्य अनुसारम् एषः कदापि क्षुद्रः न भवति । एषः बुध्ने (मूले) तन्नाम सृष्टेः आरम्भतः अस्ति इत्यतः बुध्न्यः इति कथ्यते । अयं रुद्रः अपि । सोमपायी सोमब्राह्मणः तस्य चतुर्णां प्रोष्ठपदानाञ्च स्तुतिं करोति । प्रोष्ठपदाः चत्वारः देवः एकः अस्ति । नक्षत्ररूपिणः चत्वारः सभापतयः बुध्न्यस्य स्तुतिं नमस्कारपूर्वकं कुर्वन्तः सन्ति ।
आश्रिताः पदार्थाः[सम्पादयतु]
- आहिर्बुध्न्ये विप्राः क्रतुदानतपोयुता महाविभवाः ।
- आश्रमिणः पाखण्डा नरेश्वराह् सारधान्यं च ॥
विप्रा द्विजाः । ऋतुर्यज्ञः । दानं सत्पात्रेष्वर्थप्रतिपादनम् । तपो व्रतानुसेवनम् । एतैर्ये युताः समन्विताः । महाविभवा अत्यैश्वर्ययुक्ताः । आश्रमिणश्चतुर्थाश्रमिणः । पाखण्डा वेदबाह्याः । नरेश्वरा राजानः । सारधान्यं श्रेष्ठाः शालयः । एतत्सर्वमेवाहिर्बुध्न्ये उत्तरभद्रपदायाम् ।
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
- परिणयनं व्रतबन्धनसुरनरसदनप्रतिष्ठां च ।
- आहिर्बुध्न्ये भूषणमम्बरवास्तुप्रवेशमभिषेकम् ॥
उत्तराभाद्रानक्षत्रे विवाहः, व्रतबन्धः, देवताप्रतिष्ठा, गृहप्रतिष्ठा, आभूषणम्, वस्त्रम्, राज्याभिषेकः, वास्तु इत्यादीनि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
ध्रुवसंज्ञकनक्षत्राणि[सम्पादयतु]
- त्रीण्युत्तराणि तेभ्यो रोहिण्यश्च ध्रुवाणि तैः कुर्यात् ।
- अभिषेकशान्तितरुनगरधर्मबीजध्रुवारम्भात् ॥
अधुना ध्रुवाणि नक्षत्राणि तैश्च यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह –
तेभ्यो नक्षत्रेभ्यस्त्रीण्युत्तराणि उत्तरफल्गुनी उत्तराषाढोत्तरभाद्रपदा तथा रोहिण्यः । एतानि नक्षत्राणि चत्वारि ध्रुवाणि स्थिराणीत्यर्थः । तैश्च ध्रुवैः किं तत् ? अभिषेको नृपादेः । शान्तिः शान्तिकमुत्पातप्रतीकारः । तरुवृक्षस्तस्य रोपणम् । नगरं पत्तनं तत्प्रतिष्ठादि । धर्मो धर्मक्रिया । बीजं बीजवपनम् । अन्येषां ध्रुवाणां स्थिराणां कर्मणामारम्भान् कुर्यादिति ।


text:
बृहत्कथा
बृहत्कथा (Bruhathkatha) तु गुणाढ्येन पैशाचभाषया विरचिता वर्तते । अस्मिन् लक्षश्लोकाः वर्तन्ते । अस्मिन् पाण्डववंशस्य वत्सराजस्य पुत्रस्य नरवाहनदत्तस्य चरित्रं वर्णितम् अस्ति । अत्र अष्टादशसु लम्बकेषु नवरसभरिताभिः कथाभिः चरित्रं वर्णितम् अस्ति । सातवाहनस्य जन्मचरितस्य आधारः अस्मिन् ग्रन्थे उपलभ्यते । अग्रे क्षेमेन्द्रः इमं ग्रन्थं संस्कृतेन अनूदितवान् 'बृहत्कथामञ्जरी'नाम्ना ।
अन्तर्विषयाः
उल्लेखाः[सम्पादयतु]
संस्कृते बृहत्कथायाः सर्वप्रथम उल्लेखो दण्डिनः काव्यादर्शे प्राप्यते –
- भूतभाषामयीं प्राहुरदभुतार्थां बृहत्कथाम्
तदनन्तरं सुबन्धुर्लिखति – बृहत्कथालम्बैरिव सालभञ्जिकानिवहैः। बाणोऽप्याह धिया निबध्देयमतिद्वयी कथा। (अत्र अतिद्वयी पदं बृहत्कथां वासवदत्तां च परामृशतीति विद्वांसो वर्णयन्ति)। त्रिविक्रमभट्टेनोक्तम् – धनुषेव गुणाढ्येन निः शेषो रञ्जितो जनः । गोवर्धनो लिखति -
- अतिदीर्घजीविदोषाद् व्यासेन यशोऽपहारितं हन्त ।
- कैर्नोच्यते गुणाढयः स एव जन्मान्तरापन्नः ॥
एभिरुल्लेखैरिदं सिद्ध्यति यद् गुणाढयस्य बृहत्कथा ख्रिष्टसप्तमशतकात् प्राचीना एव । केचित् सातवाहनसमकालिकतया गुणाढयस्य प्रथमशताब्दीसम्भूततां मन्यन्ते । तत्र सातवाहनपदस्योपाधिस्वरुपतया समयव्यवस्थापकतां कत्तिपये नाङ्गीकुर्वन्ति । यदस्तु –प्रथमशतकानन्तरं सप्तमशतकात्पूर्वञ्च कश्चन समयो गुणाढ्यस्य मान्य एव । तत्र गुणाढ्यजीवनवृत्ते कातन्त्रव्याकरणप्रणेतुः शर्ववर्मणः सम्पृक्तया गुणाढ्यस्य प्रथमशताब्दीतो नातिपरवर्तित्वं विश्वसनीयं सम्भवति ।
गद्यमयी बृहत्कथा[सम्पादयतु]
दण्डिना कथाया उदाहरणभावेन बृहत्कथा स्मृता । कथायां सरसं वस्तु गद्यैरेव निवध्यते, अतो बृहत्कथा गध्यमयी सम्भवति । बृहत्कथा दण्डिना दृष्ट स्यादित्यपि सम्भाव्यते, दण्डिनः पर्याप्तप्राचीनत्वात् । हेमचन्द्रोऽपि बृहत्कथातो गद्यविशेषमुद्धृत्य गद्यमयीभावं समर्थयति । यच्च तदनुवादत्रयं पद्यमयं तेन मूलमपि पद्यमयमिति कथनं तदकिञ्चित्करम् । श्लोकानां सप्तलक्षी बृहत्कथायामिति अक्षरसंख्याबोधिकैव, न पद्यमयत्वे दृढप्रमाणमिदम् ।
प्रभावः[सम्पादयतु]
कादम्बरी-मालतीमाधवः-प्रियदर्शिके-नागानन्द-रत्नावली-पञ्चतन्त्र-मुद्राराक्षस इत्यादीनां ग्रन्थानां मूलाधाररूपेण वर्तते इयं बृहत्कथा । इयं जर्मन्-फ्रेञ्च्-भाषाभ्याम् अयं ग्रन्थः अनूदितः अस्ति ।
बृहत्कथाया वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
लोकप्रियकथासाहित्ये प्रथमकृतित्वेन, भारतीयसाहित्यकलाया भाण्डगारभावेन, अनन्तरभाविसाहित्येनोपजीवितत्वेन च बृहत्क्थाया गौरवं नितान्तविशालम् ।
भारतीयेतिहासस्य यः कालः साधनान्तरेण अप्रकाश्यमानः, तं प्रकाशयन्त्यो ब्रुहत्कथायाः कथाः यदि साधु समालोचिताः स्युस्तदा तात्कालिकी दर्शनधारा सभ्यता स्थितिश्च स्फुटीभवेदिदमप्यस्या वैशिष्ट्यम् ।
चाणक्यस्य उल्लेखः[सम्पादयतु]
-
- चाणक्यनाम्ना तेनाथ शकटारगृहे रहः ।
- कृत्यां विधाय सप्ताहात्सपुत्रो निहवो नृपः ॥
- 'शकटारः क्षपणकलिङ्गधारी चाणक्यमित्रं इन्दुशर्मा ।
- योगानन्दे यशः शेषे पूर्वनन्दसुतः ततः ।
- चन्द्रगुप्तः कृतो राज्ये चाणक्येन महौजसा ॥
मायुराजस्य उल्लेखः[सम्पादयतु]
'तापसवत्सराज'इत्येतस्मिन् मायुराजः रत्नावल्याः स्थाने पद्मावतीं संस्थाप्य नाटकं रचितवान् अस्ति इत्येषः उल्लेखः बृहत्कथायां दृश्यते ।
वर्णनम्[सम्पादयतु]
'भूतभाषामयीं प्राहुरद्भुतार्थां बृहत्कथाम्' इति दण्डिनः वचनम् । 'हरलीलेव नो कस्य विस्मयाय बृहत्कथा' इति बाणस्योक्तिः ।


text:
यवतमाळमण्डलम्
यवतमाळमण्डलम् (Yavatmal district) महाराष्ट्र राज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं यवतमाळनगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
यवतमाळमण्डलस्य विस्तारः १३,५८४ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे चन्द्रपुरमण्डलम्, पश्चिमे हिङ्गोलीमण्डलम्, वाशिममण्डलम् च, उत्तरे वर्धामण्डलम्, अमरावतीमण्डलम् च, दक्षिणे आन्ध्रप्रदेशराज्यम्, नान्देडमण्डलम् च अस्ति । अस्मिन् मण्डले २५७६ मिलीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अत्र द्वे नदौ स्तः। ते उल्लास्, वैतर्णा च ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं यवतमाळमण्डलस्य जनसङ्ख्या २७,७५,४५७ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २०४ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २०४ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १२.९% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९४७ अस्ति । अत्र साक्षरता ८०.७ % अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले शोडष उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
- उमरखेड
- झरी जामणी
- घाटंजी
- आर्णी
- केळापूर
- कळंब
- दारव्हा
- दिग्रस
- नेर
- पुसद
- बाभुळगाव
- यवतमाळ
- महागांव
- मारेगांव
- राळेगांव
- वणी
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन्नेव मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -