text:
Ganesh Puja Vidhi – गणेश पुजा विधि
पार्थिव गणपतीच्या पूजेचा शास्त्रार्थ
भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीच्या दिवशी मध्यान्हसमयी गणपतीपूजा करावी . प्रातःकाळी अंगाला तीळ लावून गरम पाण्याने स्नान करावे . बहुतेक वेळी गणपतीच्या पूजनाला तृतीयायुक्त चतुर्थी घ्यावी .
पूजेचे साहित्य
हळदकुंकू , गुलाल , रांगोळी , फुले , दूर्वा , तुळशी , बेल , विडयाची पाने १५ , गूळ , खोबरे , पंचामृत ( दूध – दही , तूप – मध , साखर ), शेंदूर , गंध , जानवे , कापूर , उदबत्ती , नारळ , खारीक , बदाम , फळे , दक्षिणा ; फुले पुढीलप्रमाणे – लाल कमळ , मंदार , चाफा , केवडा , गोकर्ण , जाई , जास्वंद , शेवंती , गुलाब , पारिजातक . पत्री पुढीलप्रमाणे २१ प्रकारची : ( १ ) मोगरी , ( २ ) माका , ( ३ ) बेलाचे पान , ( ४ ) पांढर्या दूर्वा , ( ५ ) बोरीचे पान , ( ६ ) धोत्र्याचे पान , ( ७ ) तुळस , ( ८ ) शमी , ( ९ ) आघाडा , ( १० ) डोरली , ( ११ ) कण्हेर , ( १२ ) रुई , ( १३ ) अर्जुनसादडा , ( १४ ) विष्णुक्रांता , ( १५ ) डाळिंब , ( १६ ) देवदार , ( १७ ) पांढरा मरवा , ( १८ ) पिंपळ , ( १९ ) जाई , ( २० ) केवडा , ( २१ ) अगस्तिपत्र .
॥ अथ गणेशपूजाप्रारंभः ॥
प्रथम आपल्या इष्ट देवतांना हळदकुंकू वाहून देवापुढे विडा ( विडयाची पाने दोन , त्यावर एक रुपया व एक सुपारी ) ठेवून देवाला नमस्कार करावा . गुरुजींना म्हणजे आपल्या उपाध्यायांना नमस्कार करुन घरातील वडील मंडळींना नमस्कार करावा व नंतर आसनावर पूजेसाठी बसावे व पूजेला आरंभ करावा .
द्विराचम्य ० पुढे दिलेल्या चोवीस नावांपैकी पहिल्या तीन नावांचा उच्चार करुन प्रत्येक नावाच्या शेवटी संध्येच्या पळीने उजव्या हातावर पाणी घेऊन आचमन करावे ( प्यावे ). चौथ्या नावाचा उच्चार करुन संध्येच्या पळीने उजव्या हातावर पाणी घेऊन उदक सोडावे . याप्रमाणे दोन वेळा करावे .
१ ) ॐ केशवाय नमः , २ ) ॐ नारायणाय नमः , ३ ) ॐ माधवाय नमः , ४ ) ॐ गोविंदाय नमः , ५ ) ॐ विष्णवे नमः , ६ ) ॐ मधुसूदनाय नमः , ७ ) ॐ त्रिविक्रमाय नमः , ८ ) ॐ वामनाय नमः , ९ ) ॐ श्रीधराय नमः , १० ) ॐ ह्रषीकेशाय नमः , ११ ) ॐ पद्मनाभाय नमः , १२ ) ॐ दामोदराय नमः , १३ ) ॐ संकर्षणाय नमः , १४ ) ॐ वासुदेवाय नमः , १५ ) ॐ प्रद्युम्नाय नमः , १६ ) ॐ अनिरुद्धाय नमः , १७ ) ॐ पुरुषोत्तमाय नमः , १८ ) ॐ अधोक्षजाय नमः , १९ ) ॐ नारसिंहाय नमः , २० ) ॐ अच्युताय नमः , २१ ) ॐ जनार्दनाय नमः , २२ ) ॐ उपेंद्राय नमः , २३ ) ॐ हरये नमः , २४ ) ॐ श्रीकृष्णाय नमः ॥
प्रणवस्य परब्रह्मऋषिः परमात्मा देवता देवी गायत्रीच्छंदः । प्राणायामे विनियोगः ॥ ॐ भूः ॐ भुवः ॐ स्वः ॐ महः ॐ जनः ॐ तपः ॐ सत्यम् ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् । ॐ आपो ज्योति रसोऽमृतम् । ब्रह्मभूभुर्वः स्वरोम् ॥
या नंतर आपला उजवा हात उजव्या कानाला व डाव्या कानाला लावावा . येथून पुढे ध्यान करावे ; ते असे की , हातात अक्षता घेऊन हात जोडावे व आपली दृष्टी देवाकडे लावावी .
ॐ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । इष्टदेवताभ्यो नमः । कुलदेवताभ्यो नमः । ग्रामदेवताभ्यो नमः । स्थानदेवताभ्यो नमः । वास्तुदेवताभ्यो नमः । मातापितृभ्यां नमः । श्रीलक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः । सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमो नमः । सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमो नमः ॥ निर्विघ्नमस्तु । सुमुखश्चैकदंतश्च कपिलो गजकर्णकः । लंबोदरश्च विकटो विघ्ननाशो गणाधिपः ॥ धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो भालचंद्रो गजाननः । द्वादशैतानि नामानि यः पठेत् शृणुयादपि ॥ विद्यारंभे विवाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा । संग्रामे संकटे चैव विघ्नस्तस्य न जायते ॥ शुक्लांबरधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजम् ॥ प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशांतये ॥ सर्वमंगलमांगल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके ॥ शरण्ये त्र्यंबके गौरि नारायणि नमोस्तु ते ॥ सर्वदा सर्वकार्येषु नास्ति तेषाममंगलम् । येषां ह्रदिस्थो भगवान् मंगलायतनं हरिः । तदेव लग्नं सुदिनं तदेव ताराबलं चंद्रबलं तदेव । विद्याबलं दैवबलं तदेव लक्ष्मीपते तेंघ्रियुगं स्मरामि ॥ लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः ॥ येषामिंदीवरश्यामो ह्रदयस्थो जनार्दनः ॥ विनायकं गुरुं भांनुं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् ॥ सरस्वतीं प्रणौम्यादौ सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥ अभीप्सितार्थसिद्धयर्थं पूजितो यः सुरासुरैः ॥ सर्वविघ्नहरस्तस्मै गणाधिपतये नमः ॥ सर्वेष्वारब्धकार्येषु त्रयस्त्रिभुवनेश्वरः देवा दिशंतु नः सिद्धिं ब्रह्मेशानजनार्दनाः ॥ श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य अद्य ब्रह्मणो द्वितीये परार्धे विष्णुपदे श्रीश्वेत वाराहकल्पे वैवस्वतमन्वंतरे कलियुगे प्रथमचरणे भरतवर्षे भरतखंडे जंबुद्वीपे दंडकारण्ये देशे गोदावर्याः दक्षिणे तीरे शालिवाहनशके अमुक नाम संवत्सरे दक्षिणायने वर्षाऋतौ भाद्रपद मासे शुक्ल पक्षे चतुर्थ्या तिथौ अमुक वासरे अमुक दिवसनक्षत्रे अमुक स्थिते वर्तमाने चंद्रे अमुक स्थिते श्रीसूर्ये अमुक स्थिते श्रीदेवगुरौ शेषेषु गृहेषु यथायथं राशिस्थान स्थितेषु सत्सु शुभनामयोगे शुभकरणे एवंगुण विशेषण विशिष्टायां शुभपुण्यतिथौ मम आत्मनः श्रुतिस्मृति पुराणोक्त फलप्राप्तर्थे श्रीपरमेश्वर प्रीत्यर्थे अस्माकं सकलकुटुंबानां सपरिवाराणां द्विपद चतुष्पद सहितानां क्षेमस्थैर्य आयुरारोग्य ऐश्वर्याभिवृद्धयर्थं समस्त मंगल अवाप्यर्थं समस्त अभ्युदयार्थं च अभीष्ट कामनासिद्धर्यं प्रतिवार्षिकविहितं पार्थिव सिद्धिविनायक देवताप्रीत्यर्थं यथाज्ञानेन यथामिलित उपचारद्रव्यैः पुरुषसूक्त पुराणोक्तमन्त्रैः प्राणप्रतिष्ठापनपूर्वकं ध्यानावाहनादि षोडशोपचार पूजनमहं करिष्ये ॥ तत्रादौ निर्विघ्नता सिद्धयर्थं महागणपतीस्मरणं शरीरशुद्धयर्थं पुरुषसुक्त षडंगन्यासं कलशशंखघंटापूजनं च करिष्ये ॥
गणानां त्वा शौनको गृत्समदो गणपतीर्जगती ॥ गणपतीस्मरणे विनियोगः ॥ ॐ गणानां त्वां गणपतीं हवामहे कविं कवीनामुपमश्रवस्तमम् ॥ ज्येष्ठराजं ब्रह्माणां ब्रह्मणस्पत आ नः शृण्वन्नूतिभिः सीद सादनम् ॥१॥
महागणपतये नमः ॥ ॐ ॥ पृथ्वि त्वया धृता लोका देवि त्वं विष्णुना धृता ॥ त्वं च धारय मां देवि पवित्रं कुरु चासनम् ॥
( या मंत्राने आसनमांडी घालून उजव्या गुडघ्यावर डावा हात उताणा ठेवून त्यात पाणी घालावे व त्यावर उजवा हात उपडा ठेवावा . याला आसनबंध म्हणतात . )
अपक्रामंतु भूतानि पिशाचाः सर्वतोदिशम् ॥ सर्वेषामविरोधेन पूजाकर्म समारंभ ॥
( या मंत्राने विघ्न करणार्या सर्व प्राण्यांचे अक्षता टाकून निवारण करावे . पुढील मंत्राने षडंगन्यास करावे . )
ॐ यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् ॥ मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरु पादा उच्येते ॥ ह्रदयाय नमः ।
( या मंत्राने उजवा हात ह्रदयाला लावावा . )
ॐ ब्राह्मणोस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः ॥ ऊरु तदस्य यद्वैश्यः पद्भयां शूद्रो अजायत ॥ शिरसे स्वाहा ॥
( या मंत्राने मस्तकाला हात लावावा . )
चंद्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत ॥ मुखादिंद्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥ शिखायै वषट् ॥
( या मंत्राने शेंडीला हात लावावा . )
ॐ नाभ्या आसीदंतरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत ॥ पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकॉं अकल्पयन् ॥ कवचाय हूम् ॥
( या मंत्राने हाताची ओंजळ करुन छातीकडे फिरवावी . )
ॐ सप्तस्यासन्परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः ॥ देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबन्धपुरुषं पशुम् ॥ नेत्रत्रयाय वौषट् ॥
( या मंत्राने डोळे व भुवईच्यामध्ये बोटे लावावी . )
ॐ यज्ञेन यज्ञमयजंत देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ॥ ते ह नाकं महिमानः सचंत यत्र पूर्वे साध्याः संति देवाः ॥ अस्त्राय फट् ॥
( टाळी वाजवावी . )
इति दिगबंधः ॥ कलशस्य मुखे विष्णुः कंठे रुद्रः समाश्रितः ॥ मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥ कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुंधरा ॥ ऋग्वेदोथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः ॥ अंगैश्च सहिताः सर्वे कलशं तु समाश्रिताः ॥ अत्र गायत्री सावित्री शांतिःपुष्टिकरी तथा ॥ आयांतु देवपूजार्थं दुरितक्षयकारकाः ॥ गंगे च यमुने चैव गौदावरि सरस्वति ॥ नर्मदे सिंधु कावेरि जलेस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥ कलशाय नमः ॥ सर्वोपचारार्थे गंधाक्षतपुष्पं समर्पयामि ॥
( आपल्या डाव्या बाजूला पूजेकरिता घेतलेल्या तांब्याला गंध , अक्षता व फूल लावावे . )
शंखादौ चंद्रदैवत्यं कुक्षौ वरुणदेवता ॥ पृष्ठे प्रजापतिश्चैव अग्रे गंगासरस्वती ॥ त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि वासुदेवस्य चाज्ञया ॥ शंखे तिष्ठंति विप्रेंद्र तस्मात् शंखं प्रपूजयेत् ॥ त्वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विधृतः करे ॥ नमितः सर्वदेवैश्च पांचजन्य नमोस्तु ते ॥ पांचजन्याय विद्महे पावमानाय धीमहि ॥ तन्नः शंखः प्रचोदयात् ॥ शंखाय नमः ॥ सर्वोपचारार्थे गंधपुष्पं समर्पयामि ॥
( आपल्या उजव्या बाजूस ठेवलेल्या शंखाला स्नान घालून त्यात पाणी भरुन गंध , फूल व तुळशीपत्र वाहावे . )
आगमार्थं तु देवानां गमनार्थं तु रक्षसाम् ॥ कुर्वे घंटारवं तत्र देवताह्वानलक्षणम् ॥ घंटायै नमः ॥ सर्वोपचारार्थे गंधाक्षतपुष्पं समर्पयामि ॥ घंटानादं कुर्यात् ॥
( या मंत्राने घंटेला स्नान घालून गंधाक्षता , फूल लावून घंटा वाजवून डाव्या बाजूला ठेवावी . )
दीपदेवताभ्यो नमः ॥ सर्वोपचारार्थे गंधाक्षत पुष्पाणि समर्पयामि ॥ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोपि वा । यः स्मरेत् पुंडरीकाक्षं स बाह्याभ्यंतरः शुचिः ॥ पूजाद्रव्याणि संप्रोक्ष्य आत्मानं च प्रोक्षेत् ॥
( या मंत्राने कलशातील पाणी तुळशीपत्राने घेऊन पूजेच्या साहित्यावर शिंपडून नंतर आपल्या अंगावर शिंपडावे . नंतर प्राणप्रतिष्ठा करावी . )
अस्य श्रीप्राणप्रतिष्ठामंत्रस्य ब्रह्म – विष्णु – महेश्वरा ऋषयः ॥ ऋग्यजुः सामाथर्वाणिच्छंदांसि । पराप्राणशक्तिर्देवता आं बीजम् ॥ र्हीं शक्तिः ॥ क्रों कीलकम् ॥ अस्यां मृण्मयमूर्तो प्राणप्रतिष्ठापने विनियोगः ॥
( पुढील मंत्र म्हणताना देवाच्या ह्रदयाला उजवा हात लावून ठेवावा . )
ॐ आं र्हीं क्रों । अं यं रं लं वं शं षं सं हं ळं क्षं अः ॥ ॥ क्रों र्हीं आं हंसः सोऽहम् ॥ अस्यां मूर्तो प्राण इह प्राणाः ॥ ॐ आं र्हीं क्रोम् ॥ अं यं रं लं वं शं षं सं हं ळं क्षं अः ॥ क्रों र्हीं आम् ॥ हंसः सोऽहम् ॥ अस्यां मूर्तो जीव इह स्थितः ॥ ॐ आं र्हीं क्रोम् ॥ अं यं रं लं वं शं षं सं हं ळं क्षं अः ॥ क्रों र्हीं आं हंसः सोऽहम् । अस्यां मूर्तो सर्वेंद्रियाणि वाडमनस्त्वक् चक्षुश्रोत्रजिव्हा घ्राणपाणिपादपायू पस्थानी हैवागत्य सुखं चिरं तिष्ठंतु स्वाहा ॥ ॐ असुनीते पुनरस्मासु चक्षुः पुनः प्राणमिह नो धेहि भोगम् ॥ ज्योक् पश्येम सूर्यमुच्चरंतमनुमते मृळया नः स्वस्ति ॥ ॐ चत्वारि वाक् परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः ॥ गुहा त्रीणि निहिता नेगयंति तुरीयं वाचो मनुष्या वदंति ॥ गर्भाधानादि पंचदशसंस्कार सिद्धयर्थं पंचदशप्रणवावृत्तीः करिष्ये ॥
( वरील वाक्य म्हटल्यानंतर ताम्हनात पाणी सोडून पंधरा वेळा ॐ कार म्हणावा . नंतर ध्यान करावे . )
रक्तांभोधिस्थ पोतोल्लसद्रुणसरोजा धिरुढाकराब्जैः ॥ पाशं कोदंडमिक्षूद्भवमथ गुणमप्यंकुशं पंचबाणान् ॥ बिभ्राणसृक्कपालं त्रिनयन लसितापी नवक्षोरुहाढया ॥ देवी बालार्कवर्णा भवतु सुखकरी प्राणशक्तिः परा नः ॥१॥
तच्चक्षुर्देवहितं शुक्रमुच्चरत् ॥ पश्येम शरदः शतं जीवेम् शरदः शतम् ॥२॥
इति मंत्रेण देवस्य आज्येन नेत्रोन्मीलनं कृत्वा ।
( वरील मंत्राने देवाच्या डोळयांना तूप लावावे . )
श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ गंधाक्षतपुष्पं हरिद्रां कुंकुमं च समर्पयामि ॥
( या मंत्राने देवाला गंध , अक्षता , हळद , कुंकू व फुले वाहावी . )
श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ धूपं दीपं नैवेद्यं च समर्पयामि ॥
( या मंत्राने देवाला उदबत्ती व नीरांजन ओवाळून गूळखोबर्याचा नैवेद्य दाखवावा . )
श्रीसिद्धिविनायकाय नमः । मुखवासार्थे पूगीफलतांबूलं सुवर्णपुष्पदक्षिणां मंत्रपुष्पं च समर्पयामि ॥
( देवाला विडा – दक्षिणा ठेवून त्यावर पाणी सोडून नंतर देवाला फूल वाहून नमस्कार करावा . )
अनया पूजया श्रीसिद्धिविनायकः प्रीयताम् ॥
॥ अथ ध्यानम् ॥
एकदंतं शूर्पकर्णं गजवक्त्रं चतुर्भुजम् ॥ पाशांकुशधरं देवं ध्यायेत्सिद्धिविनायकम् ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ ध्यायामि ॥ ॐ सहस्त्रशीर्षा पुरुषः सहस्त्राक्षः सहस्त्रपात् ॥ स भूमिं विश्वतो वृत्वाऽत्यतिद्दशांगुलम् ॥ आवाहयामि विघ्नेश सुरराजाचिंतेश्वर ॥ अनाथनासर्वज्ञ पूजार्थं गणनायक ॥१॥
श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ आवाहनार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
( वरील मंत्राने देवाला अक्षता वाहाव्या . )
ॐ पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् ॥ उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनाति रोहति ॥२॥
नानारत्नसमायुक्तं कार्तस्वरविभूषितम् ॥ आसनं देव देवेश प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥२॥
श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ आसनार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
( वरील मंत्राने देवाला अक्षता वाहाव्या . )
ॐ एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥३॥
पाद्यं गृहाण देवेश सर्वक्षेमसमर्थ भो ॥ भक्त्या समर्पितं तुभ्यं लोकनाथ नमोस्तु ते ॥३॥
श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ पाद्यं समर्पयामिक ॥
( या मंत्राने देवाच्या पायांवर फुलाने पाणी प्रोक्षण करावे . )
ॐ त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः ॥ ततो विष्वडव्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥४॥
नमस्ते देव देवेश नमस्ते धरणीधर ॥ नमस्ते जगदाधार अर्घ्यं नः प्रतिगृह्यताम् ॥५॥
श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ अर्घ्यं समर्पयामि ॥
( या मंत्राने गंधाक्षतफूलमिश्रित पाणी देवाच्या अंगावर शिंपडावे . )
ॐ तस्माद्विराळजायत विराजो अधि पूरुषः ॥ स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥६॥
कर्पूरवासितं वारि मंदाकिन्याः समाह्रतम् ॥ आचम्यतां जगन्नाथ मया दत्तं हि भक्तितः ॥७॥
श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ आचमनीयं समर्पयामि ॥
( या मंत्राने देवावर दूर्वेने पाणी शिंपडावे . )
ॐ यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत ॥ वसंतो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥८॥
गंगादिसर्वतीर्थेभ्यो मया प्रार्थनया ह्रतम् ॥ तोयमेतत्सुखस्पर्शं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥९॥
श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ स्नानं समर्पयामि ॥
( या मंत्राने देवावर फुलाने पाणी शिंपडावे . )
पंचामृतैः स्नपयिष्ये ॥ ॐ आ प्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम वृष्णम् ॥ भवा वाजस्य संगथे कामधेनोः समुदभूतं देवर्षिपितृतृप्तिदम् ॥ पयो ददामि देवेश स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ पयस्नानं समर्पयामि ॥ शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ॥ सकलपूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
( या मंत्राने देवावर दूध शिंपडून नंतर दोन वेळा शुद्ध पाणी व अक्षता वाहाव्या . )
ॐ दधिक्राण्वो अकरिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः । सुरभि नो मुखा करत्प्राण आयूंषि तारिषत् ॥ चंद्रमंडलसंकाशं सर्वदेवप्रियं दधि ॥ स्नानार्थं ते प्रयच्छामि गृहाण गणनायक ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ दधिस्नानं समर्पयामि ॥ शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ॥ सकलपूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
( या मंत्राने देवाला फुलाने दही लावून पाणी शिंपडावे . नंतर अक्षता वाहाव्या . )
ॐ घृतं मिमिक्षे घृतमस्य योनिर्घृते श्रितो घृतम्वस्य धाम । अनुष्वधमा वह मादयस्व स्वाहाकृतं वृषभ वक्षि हव्यम् ॥ आज्यं सुराणामाहार आज्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ आज्यं पवित्रं परमं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ घृतस्नानं समर्पयामि ॥ शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ॥ सकलपूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
( या मंत्राने देवाला फुलाने तूप लावून नंतर शुद्ध पाणी शिंपडावे व अक्षता वाहाव्या . )
ॐ मधुवाता ऋतायते मधु क्षरंति सिंधवः ॥ माध्वीर्नः संत्वोषधीः ॥ मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवं रजः ॥ मधु द्यौरस्तु नः पिता ॥ मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमॉं अस्तु सूर्यः ॥ माध्वीर्गावो भवंतु नः ॥ सर्वोषधिसमुत्पन्नं पीयूषमधुरं मधु ॥ स्नानार्थं ते प्रयच्छामि गृहाण गिरिजासुत ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ मधुस्नानं समर्पयामि ॥ शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ॥ सकलपूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
( या मंत्राने देवाला फुलाने मध लावावा . नंतर पाणी शिंपडून अक्षता वाहाव्या . )
ॐ स्वादुः पवस्व दिव्याय जन्मने स्वादुरिंद्राय सुहवीतुनाम्ने ॥ स्वादुर्मित्राय वरुणाय वायवे बृहस्पतये मधुमॉं अदाभ्यः ॥ इक्षुदंडसमद्भूतदिव्यशर्करया ह्यहम् ॥ स्नापयामि महाभक्त्या प्रीतो भव शिवात्मज ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ शर्करास्नानं समर्पयामि ॥ शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ॥ सकलपूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
( या मंत्राने देवाला साखर लावून पाणी शिंपडावे . नंतर अक्षता वाहाव्या . )
ॐ गंधद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् ॥ ईश्वरी सर्वभूतानां तामिहोप व्हये श्रियम् ॥ कर्पूरैलासमायुक्तं सुगंधद्रव्यसंयुतम् ॥ गंधोदकं गणाध्यक्ष स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ गंधोदकस्नानं समर्पयामि ॥ शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ॥
( या मंत्राने गंधमिश्रित पाणी शिंपडून नंतर शुद्धोदक प्रोक्षण करावे . )
श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ गंधाक्षतपुष्पं समर्पयामि ॥
( गणपतीला गंधाक्षता व फूल वाहावे . )
श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ हरिद्रां कुंकुमं सौभाग्यद्रव्यं समर्पयामि ॥
( गणपतीला हळदकुंकू समर्पण करावे . )
श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ धूपदीपौ समर्पयामि ॥
( देवाला उदबती व नीरांजन ओवाळावे . )
श्रीसिद्धिविनायकाय नमः नैवेद्यार्थे पंचामृतनैवेद्यं समर्पयामि ॥ ॐ प्राणाय स्वाहा ॥ ॐ अपानाय स्वाहा ॥ ॐ व्यानाय स्वाहा ॥ ॐ उदानाय स्वाहा ॥ ॐ समानाय स्वाहा ॥ ॐ ब्रह्मणे स्वाहा ॥
( देवापुढे चौकोनी मंडळ करुन त्यावर पंचामृताचा नैवेद्य वरील मंत्रांनी दाखवावा . नंतर ताम्हनात पळीभर पाणी सोडून पुन्हा वरील मंत्रांनीच नैवेद्य दाखवावा . )
उत्तरापोशनं हस्तप्रक्षालनं मुखप्रक्षालनं च समर्पयामि ॥ करोद्वर्तनार्थे चंदनं समर्पयामि ॥
( नंतर ताम्हनात तीन वेळा उदक सोडून देवाला गंध लावावे . )
श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ मुखवासार्थे पूगीफलतांबूलं सुवर्णनिष्क्रयदक्षिणां समर्पयामि ॥
( देवापुढे विडा ठेवून त्यावर पाणी सोडावे . )
श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ मंत्रपुष्पं समर्पयामि ॥
( या मंत्राने देवाला फूल वाहून नमस्कार करावा . )
अनेन पूर्वाराधनेन तेन श्रीसिद्धिविनायकायः प्रीयताम् ॥ उत्तरायां निर्माल्यं विसृज्य अभिषेकं कुर्यात् ॥
( देवावरील निर्माल्य उत्तरेकडे टाकून पुढील अथर्वशीर्षाने गणपतीवर दूर्वांनी अभिषेक करावा . )
ॐ सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सहवीर्यं करवावहै ॥ तेजस्वि नावधीतमस्तु ॥ मा विद्विषावहै ॥ ॐ शांतिः । शांतिः ॥ शांति ॥ अथ गणेशाथर्वशीर्षम् ॥ ॐ नमस्ते गणपतये ॥ त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि ॥ त्वमेव केवलं कर्तासि ॥ त्वमेव केवलं धर्तासि ॥ त्वमेव केवलं हर्तासि ॥ त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि ॥ त्वं साक्षादात्मासि नित्यं ॥१॥
ऋतं वच्मि ॥ सत्यं वच्मि ॥२॥
अव त्वं मां ॥ अव वक्तारं ॥ अव श्रोतारं ॥ अव दातारं ॥ अव धातारं ॥ अवानूचानमवशिष्यं ॥ अव पश्चात्तात् ॥ अव पुरस्तात् ॥ अवोत्तरात्तात् ॥ अव दक्षिणात्तात् ॥ अव चोर्ध्वात्तात् ॥ अवाधरात्तात् ॥ सर्वतो मां पाहि पाहि समंतात् ॥३॥
त्वं वाडमयस्त्वं चिन्मयः ॥ त्वमानंदमयस्त्वं ब्रह्ममयः ॥ त्वं सच्चिदानंदाद्वितीयोऽसि ॥ त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ॥ त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि ॥४॥
सर्वं जगदिदं त्वत्तो जायते ॥ सर्वं जगदिदं त्वत्तस्तिष्ठति ॥ सर्वं जगदिदं त्वयि लयमेष्यति ॥ सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्येति ॥ त्वं भूमिरापोऽनलोऽनिलो नभः ॥ त्वं चत्वारि वाकपदानि ॥५॥
त्वं गुणत्रयातीतः ॥ त्वं देहत्रयातीतः ॥ त्वं कालत्रयातीतः ॥ त्वं मूलाधारस्थितोऽसि नित्यम् ॥ त्वं शक्तित्रयात्मकः ॥ त्वां योगिनो ध्यायंति नित्यम् ॥ त्वं ब्रह्मा ॥ त्वं विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वमिंद्रस्त्वमग्निस्त्वं वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चंद्रमास्त्वं ब्रह्म भूर्भूवः स्वरोम् ॥६॥
गणादिं पूर्वमुच्चार्य वर्णादिं तदनंतरम् ॥ अनुस्वारः परतरः ॥ अर्धेंदुलसितम् ॥ तारेण रुद्धम् ॥ एतत्तव मनुस्वरुपम् ॥ गकारः पूर्वरुपम् ॥ अकारो मध्यमरुपम् ॥ अनुस्वारश्चांत्यरुपम् ॥ बिंदूरुत्तररुपम ॥ नादः संधानम् ॥ संहिता संधिः ॥ सैषा गणेशविद्या ॥ गणक ऋषिः ॥ निचृद्गायत्रीच्छंदः ॥ गणपतीर्देवता ॥ ॐ गं गणपतये नमः ॥७॥
एकदंताय विद्महे वक्रतुंडाय धीमहि ॥ तन्नो दंतिः प्रचोदयात् ॥ एकदंतं चतुर्हस्तं पाशांकुशधारिणम् ॥ रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् ॥ रक्तं लंबोदरं शूर्पकर्णं रक्तवाससम् ॥ रक्तगंधानुलिप्तांगं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् ॥ भक्तानुकंपिनं देवं जगत्कारणमच्युतम् ॥ आविर्भूतं च सृष्टयादौ प्रकृतेः पुरुषात्परम् ॥ एवं ध्यायति यो नित्यं स योगी योगिनां वरः ॥८॥
नमो व्रातपतये नमो गणपतये नमः प्रथमपतये नमस्तेऽस्तु लंबोदरायैकदंताय विघ्ननाशिने शिवसुताय श्रीवरदमूर्तये नमः ॥९॥
एतदथर्वशीर्षं योऽधीते स ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ स सर्वविघ्नैर्न बाध्यते ॥ स सर्वतः सुखमेधते ॥ स पंचमहापापात्प्रमुच्चते ॥ सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति ॥ प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति ॥ सायंप्रातः प्रयुंजानो अपापो भवति ॥ सर्वत्राधीयानोऽपविघ्नो भवति ॥ धर्मार्थकाममोक्षं च विंदति ॥ इदमथर्वशीर्षमशिष्याय न देयम् ॥ यो यदि मोहाद्दास्यति स पापीयान् भवति ॥ सहस्त्रावर्तनात् ॥ यं यं काममधीते तं तमनेन साधयेत् ॥ अनेन गणपतीमभिषिंचति स वाग्मीभवति ॥ चतुर्थ्यामनश्र्नन् जपति स विद्यावान्भवति ॥ इत्यथर्वणवाक्यम् ॥ ब्रह्माद्याचरणं विद्यात् न विभेति कदाचनेति ॥ यो दूर्वांकुरैर्जयति स वैश्रवणोपमो भवति । यो लाजैर्यजति स यशोवान्मभवति स मेधावान्भवति ॥ यो मोदकसहस्त्रेण यजति स वांछितफलमवाप्नोति यः साज्यसमिद्भिर्यजति स सर्वं लभते स सर्वं लभते ॥ अष्टौ ब्राह्मणान् सम्यग्ग्राहयित्वा सूर्यवर्चस्वी भवति । सूर्यग्रहे महानद्यां प्रतिमासन्निधो वा जप्त्वा सिद्धमंत्रो भवति ॥ महाविघ्नात्प्रमुच्यते ॥ महादोषात्प्रमुच्यते ॥ महापापात्प्रमुच्यते ॥ स सर्वविद्भवति स सर्वविद्भवति य एवं वेद ॥ इत्युपनिषाद् ॐ सह नाववतु ॥ सह नौ भुनक्तु ॥ सहवीर्यं करवावहै ॥ तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शांतिः ॥ शांतिः ॥ शांतिः ॥ ॐ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नेस्तेजसा सूर्यस्य वर्चसेंद्रस्येंद्रियेणाभिषिंचामि ॥ बलाय श्रियै यशसेन्नाद्याय ॥ ॐ भूर्भुवःस्वः अमृताभिषेकोऽस्तु शांतिः पुष्टिस्तुष्टिश्चास्तु ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ महाभिषेकस्नानं समर्पयामि ॥ स्नानांते शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ॥
( असे म्हणून दोन वेळा दूर्वेने गणपतीवर पाणी प्रोक्षण करावे व नंतर शंखातील पाणी गणपतीवर प्रोक्षण करावे . )
श्रीसिद्धिविनायकाय नमः शंखोदकस्नानं समर्पयामि ॥
( वरील अथर्वशीर्षाने अभिषेक झाल्यावर पुढील मंत्राने सुवासिक तेल लावावे . )
तैले लक्ष्मीर्जले गंगा यतस्तिष्ठति वै प्रभो ॥ तन्मांगलिकस्नानार्थं जलतैले समर्पये ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ मांगलिकस्नानं समर्पयामि ॥ स्नानांते उष्णोदकस्नानं समर्पयामि ॥
( सुवासिक तेल लावल्यानंतर ऊन पाणी गणपतीवर प्रोक्षण करावे . )
तदस्तु मित्रावरुणा तदग्ने शं योरस्मभ्यमिदमस्तु शस्तम् अशीमहि गाधमुत प्रतिष्ठां नमो दिवे बृहते सादनाय ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ सुप्रतिष्ठितमस्तु ॥ ॐ तं यज्ञं बर्हिषि प्रोक्षन्पुरुषं जातमग्रतः ॥ तेन देवा अजयंत साध्या ऋषयश्च ये ॥ सर्वभूषाधिके सौम्ये लोकलज्जानिवारणे ॥ मयोपपादिते तुभ्यं वाससी प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ वस्त्रोपवस्त्रे समर्पयामि ॥
( या मंत्राने वस्त्र वाहावे . )
ॐ तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः संभृतं पृषदाज्यम् ॥ पशून्तॉंश्चक्रे वायव्यानारण्यान् ग्राम्याश्च ये ॥ देवदेव नमस्तेस्तु त्राहि मां भवसागरात् ॥ ब्रह्मसूत्रं सोत्तरीय गृहाण परमेश्वर ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ यज्ञोपवीतं समर्पयामि ॥ यज्ञोपवीतांते आचमनीयं समर्पयामि ॥
( या मंत्राने देवाला जानवे घालावे व ताम्हनात उदक सोडावे . )
ॐ तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे ॥ छंदांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥ श्रीखंडं चंदनं दिव्यं गंधाढयं सुमनोहरम् ॥ विलेपनं सुरश्रेष्ठं चंदनं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ विलेपनार्थे चंदनं समर्पयामि ॥
( या मंत्राने गणपतीला गंध लावावे . )
अक्षतास्तंडुलाः शुभ्राः कुंकुमेन विराजिताः ॥ मया निवेदिता भक्त्या गृहाण परमेश्वर ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ अलंकारार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
( गणपतीला अक्षता वाहाव्या . )
हरिद्रा स्वर्णवर्णाभा सर्वसौभाग्यदायिनी ॥ सर्वालंकारमुख्या हि देवि त्वं प्रतिगृह्यताम् ॥ हरिद्राचूर्णसंयुक्तं कुंकुम कामदायकम् ॥ वस्त्रालंकरणं सर्वं देवि त्वं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ हरिद्रां कुंकुमं सौभाग्यद्रव्यं समर्पयामि ॥ उदितारुणसंकाशंजपाकुसुमसंनिभम् ॥ सीमंतभूषणार्थाय सिंदूरं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ सिंदूरं समर्पयामि ॥
( या मंत्राने गणपतीला शेंदूर लावावा . )
ॐ अहिरिव भौगैः पर्येति बाहुं ज्याया हेतिं परिबाधमानः ॥ हस्तघ्नो विश्वा वयुनानि विद्वान् पुमान् पुमांसं परि पातु विश्वतः ॥ ज्योत्स्नापते नमस्तुभ्यं नमस्ते विश्वरुपिणे ॥ नानापरिमलद्रव्यं गृहाण परमेश्वर ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ नानापरिमलद्रव्यं समर्पयामि ॥
( या मंत्राने गणपतीला बुक्का लावावा . )
ॐ तस्मादश्वा अजायंत ये के चोभयादतः ॥ गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः ॥ माल्यादीनि सुगंधीनि मालत्यादीनि वै प्रभो । मया ह्रतानि पूजार्थं पुष्पाणि प्रतिगृह्यताम् ॥ करवीरैर्जातिकुसुमैश्चंपकैर्बकुलैः शुभैः ॥ शतपत्रैश्च कल्हारैरर्चयेत् परमेश्वर ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ यथा कालोद्भवपुष्पाणि समर्पयामि ॥
( या मंत्राने गणपतीला फुले वाहावी . नंतर पुढील नाममंत्रांनी गणपतीला अक्षता किंवा फुले वाहावी . )
अथांगपूजा ॥ गणेश्वराय नमः ॥ पादौ पूजयामि ॥ विघ्नराजाय नमः । जानुनी पूजयामि ॥ आखुवाहनाय नमः । ऊरु पुजयामि ॥ हेरंबाय नमः । कटिं पूजयामि ॥ लंबोदराय नमः । उदरं पूजयामि ॥ गौरीसुताय नमः । स्तनौ पूजयामि ॥ गणपायकाय नमः । ह्रदयं पूजयामि ॥ स्थूलकर्णाय नमः । कंठं पूजयामि ॥ स्कंदाग्रजाय नमः । स्कंधौ पूजयामि । पाशहस्ताय नमः ॥ हस्तौ पूजयामि ॥ गजवक्त्राय नमः । वक्त्रं पूजयामि ॥ विघ्नहर्त्रे नमः ॥ ललाटं पूजयामि ॥ सर्वेश्वराय नमः । शिरः पूजयामि ॥ गणाधिपाय नमः ॥ सर्वांगं पूजयामि ॥ अथ पत्रपूजा ॥
( या नंतर प्रत्येक नावाला खाली सांगितल्याप्रमाणे निरनिराळी पत्री वाहावी . )
सुमुखाय नमः । मालतीपत्रं समर्पयामि ॥
( मधुमालती )
गणाधिपाय नमः । बिल्वपत्रं समर्पयामि ॥
( बेलाचे पान )
गजाननाय नमः । श्वेतदूर्वापत्रं समर्पयामि ॥
( पांढर्या दूर्वा )
लंबोदराय नमः । बदरीपत्रं समर्पयामि ॥
( बोरीचे पान )
हरसूनवे समः । धत्तूरपत्रं समर्पयामि ॥
( धोत्रा )
गजकर्णकाय नमः । तुलसीपत्रं समर्पयामि ॥
( तुलसीचे पान )
वक्रतुंडाय नमः । शमीपत्रं समर्पयामि ॥
( शमीचे पान )
गुहाग्रजायं नमः ॥ अपामार्गपत्रं समर्पयामि ॥
( आघाडा )
एकदंताय नमः ॥ बृहतीपत्रं समर्पयामि ॥
( डोरलीचे पान )
विकटाय नमः । करवीरपत्रं समर्पयामि ॥
( कण्हेरीचे पान )
कपिलाय नमः । अर्कपत्रं समर्पयामि ॥
( रुईचे पान )
गजदंताय नमः । अर्जुनपत्रं समर्पयामि ॥
( अर्जुनसादडा )
विघ्नराजाय नमः । विष्णुक्रांतापत्रं समर्पयामि ॥
( विष्णुक्रांता )
बटवे नमः । दाडिमपत्रं समर्पयामि ॥
( डाळिंबीचे पान )
सुराग्रजाय नमः । देवदारुपत्रं समर्पयामि ॥
( देवदाराचे पान )
भालचंद्राय नमः । मरुपत्रं समर्पयामि ॥
( पांढरा मरवा )
हेरंबाय नमः । अश्वत्थपत्रं समर्पयामि ॥
( पिंपळाचे पान )
चतुर्भुजाय नमः । जातीपत्रं समर्पयामि ॥
( जाईचे पान )
विनायकाय नमः । केतकीपत्रं समर्पयामि ॥
( केवडयाचे पान )
सर्वेश्वराय नमः ॥ अगस्तिपत्रं समर्पयामि ॥
( अगस्त्याचे पान )
ॐ यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् ॥ मुखं किमस्य कौ बाहू का उरु पादा उच्येते ॥ वनस्पतिरसोद्भूतो गंधाढयो गंध उत्तमः ॥ आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोयं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ धूपं समर्पयामि ॥
( या मंत्राने उदबत्ती ओवाळावी . )
ॐ ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीदबाहू राजन्यः कृतः ॥ ऊरु तदस्य यद्वैश्यः पदभ्यां शूद्रो अजायत ॥ आज्यं च वर्तिसंयुक्तं वह्रिना योजितं मया । दीपं गृहाण देवेश सर्वक्षेमसमर्थ भोः । श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ दीपं समर्पयामि ॥
( या मंत्राने दिवा ओवाळावा . )
ॐ चंद्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत ॥ मुखादिंद्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥ नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु ॥ ईप्सितं मे वरं देहि परत्रं च परां गतिम् ॥ शर्कराखंडखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च ॥ आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ नैवेद्यार्थे नानाखाद्यनैवेद्यं समर्पयामि ॥
( वरील मंत्राने गणपतीसमोर चौकोनी मंडळ करुन त्यावर पंचखाद्य किंवा दूध ठेवून त्याचा पुढील मंत्रांनी नैवेद्य दाखवावा . )
ॐ प्राणाय स्वाहा ॥ ॐ अपानाय स्वाहा ॥ ॐ व्यानाय स्वाहा ॥ ॐ उदानाय स्वाहा ॥ ॐ समानाय स्वाहा ॥ ॐ ब्रह्मणे स्वाहा ॥ नैवेद्यमध्येपानीयं समर्पयामि ॥
( नंतर ताम्हनात एक पळी पाणी सोडून पुढील मंत्रांनी पुन्हा नैवेद्य दाखवावा . )
ॐ प्राणाय स्वाहा ॥ ॐ अपानाय स्वाहा ॥ ॐ व्यानाय स्वाहा ॥ ॐ उदानाय स्वाहा ॥ ॐ समानाय स्वाहा ॥ ॐ ब्रह्मणे स्वाहा ॥ उत्तरापोशनं हस्तप्रक्षालनं मुखप्रक्षालनं च समर्पयामि ॥ करोद्वर्तनार्थे चंदनं समर्पयामि ॥
( नैवेद्य दाखविल्यानंतर ताम्हनात तीन वेळा पाणी सोडून देवाला गंध लावावे . ) पूगीफलं महद्दिव्यं नागवल्लीदलैर्युतम् ॥ कर्पूरैलासमायुक्तं तांबूलं प्रतिगृह्यताम् ॥ हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः ॥ अनंतपुण्य फलदमतः शांतिं प्रयच्छ मे ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ मुखवासार्थे पूगीफलतांबूलं सुवर्णनिष्क्रयदक्षिणां समर्पयामि ॥
( या मंत्राने देवापुढे विडा ठेवून त्यावर खारीक , बदाम , व महादक्षिणा ठेवून पाणी सोडावे . )
इदं फलं मया देव स्थापितं पुरतस्तव । तेन मे सुफलावाप्तिर्भवेज्जन्मनि जन्मनि ॥ फलेन फलितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ तस्मात्फलप्रदानेन सफलाश्च मनोरथाः ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ फलार्थे नारीकेलफलं समर्पयामि ॥
( या मंत्राने देवापुढे नारळ ठेवून त्यावर पाणी सोडावे . )
( यानंतर गंधाक्षतायुक्त दोन दूर्वा पुढील प्रत्येक नावाने गणपतीला वाहाव्या ; नंतर एक दूर्वा सर्व नावांनी वाहावी . )
गणाधिपाय नमः । दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥ उमापुत्राय नमः । दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥ अघनाशनाय नमः ॥ दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥ विनायकाय नमः ॥ दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥ ईशपुत्राय नमः ॥ दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥ सर्वसिद्धिप्रदायकाय नमः ॥ दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥ एकदंताय नमः । दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥ इभवक्त्राय नमः ॥ दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥ आखुवाहनाय नमः ॥ दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥ कुमारगुरवे नमः । दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
( याप्रमाणे वीस दूर्वा वाहिल्यानंतर पुढील दोन मंत्रांनी एकविसावी दूर्वा वाहावी . )
गणाधिप नमस्तेतु उमापुत्राघनाशन ॥ एकदंतेभवक्त्रेति तथा मूषकवाहन ॥ विनायकेशपुत्रेति सर्वसिद्धिप्रदायक ॥ कुमारगुरवे नित्यं पूजनीयः प्रयत्नतः ॥ दूर्वामेकां समर्पयामि ॥ ॐ निये जातः श्रिय आ निरियाय श्रियं वयो जरितृभ्यो दधाति । श्रियं वसाना अमृतत्वमायन् भवंति सत्या समिथा मितद्रौ ॥ चंद्रादित्यौ च धरणी विद्युग्निस्तथैव च । त्वमेव सर्वज्योतींषि आर्तिक्यं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ कर्पूरार्तिक्यदीपं समर्पयामि ॥
( गणपतीपुढे कापूर लावून आरती करावी . )
ॐ नाभ्या आसीदंतरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भयां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकॉं अकल्पयन् ॥ यानि कानि च पापानि जन्मांतकृतानि च ॥ तानि तानि विनश्यंति प्रदक्षिणपदे पदे ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ प्रदक्षिणां समर्पयामि ॥
( या मंत्राने गणपतीला प्रदक्षिणा करावी . )
ॐ सप्तास्यासन् परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यदयज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥ नमस्ते विघ्नसंहर्त्रे नमस्ते ईप्सितप्रद ॥ नमस्ते देवदेवेश नमस्ते गणनायक ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ॥ नमस्कारं समर्पयामि ॥
( या मंत्राने गणपतीला साष्टांग नमस्कार घालावा . )
ॐ यज्ञेन यज्ञमयजंत देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ॥ ते ह नाकं महिमानः सचंत यत्र पूर्वे साध्याः संति देवाः ॥ ॐ राजाधिराजाय प्रसह्य साहिने ॥ नमो वयं वैश्रवणाय कुर्महे ॥ स मे कामान्कामकामाय मह्यम् ॥ कामेश्वरो वैश्रवणोददातु ॥ कुबेराय वैश्रवणाय ॥ महाराजाय नमः ॥ ॐ स्वस्ति साम्राज्यं भौज्यं स्वाराज्यं वैराज्यं पारमेष्ठयं राज्यं महाराज्यमाधिपत्यमयं समंतदर्यायी स्यातसार्वभौमः सार्वायुष आंतादापरार्धात् । पृथिव्यै समुद्रपर्यंताया एकराळिति ॥ तदप्येषः श्लोकोभिगीतो मरुतः परिवेष्टारो मरुत्तस्या वसन् गृहे ॥ आविक्षितस्य कामप्रेर्विश्वेदेवाः सभासद इति ॥ एकदंताय विद्महे वक्रतुंडाय धीमही ॥ तन्नो दंति प्रचोदयात् ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः । मंत्रपुष्पं समर्पयामि ॥
( वरील मंत्रानी देवाला फुले वाहावी . )
विनायकगणेशानसर्वदेवनमस्कृत ॥ पार्वतीप्रिय विघ्नेश मम विघ्नन्निवारय ॥ आवाहनं न जानामि न जानामि तवार्चनं ॥ पूजां चैव न जानामि क्षम्यतां परमेश्वर ॥ मत्रंहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वर ॥ यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु मे ॥ अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम ॥तस्मात्कारुण्यभावेन रक्षस्व परमेश्वर ॥ रुपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि ॥ पुत्रान् देहि धनं देहि सर्वकामांश्च देहि मे ॥ अनेन मया यथाज्ञानेन कृतषोडशोपचार पूजनेन तेन श्रीसिद्धिविनायकः प्रीयताम् ॥
( वरील मंत्रांनी गणपतीची हात जोडून प्रार्थना करुन नंतर ताम्हनात उदक सोडावे . )
( वायन देणे असल्यास एकवीस तळलेले मोदक घेऊन त्यातील एक मोदक गणपतीच्या हातावर ठेवून दहा आपल्याकरिता ठेवावे आणि उरलेले दहा मोदक ब्राह्मणाला वायन म्हणून द्यावे . )
संकल्पः ॥ अद्य पूर्वोच्चरितवर्तमानएवंगुण विशेषणविशिष्टायां शुभपुण्यतिथौ मम आत्मनः । श्रुतिस्मृतिपुराणोक्त फलप्राप्त्यर्थं सिद्धिविनायकप्रीत्यर्थं ब्राह्मणाय दशमोदकात्मवायन प्रदानं करिष्ये ॥ तदंग ब्राह्मणपूजनं करिष्ये ॥
( या मंत्राने ताम्हनात उदक सोडून ब्राह्मणपूजन करावे . )
महाविष्णुस्वरुपिणे ब्राह्मणाय इदमासनम् । स्वासनम् ॥ इदं पाद्यम् ॥ सुपाद्यम् ॥ इदमर्घ्यम् ॥ अस्त्वर्घ्यम् ॥ इदमाचमनीयम् ॥ अस्त्वाचमनीयम् ॥ गंधःपातु ॥ सौमंगल्यं चास्तु ॥ अक्षताः पांतु ॥ आयुष्यमस्तु ॥ पुष्पं पातु सौश्रेयसमस्तु ॥ तांबूलं पातु ॥ ऐश्वर्यमस्तु ॥ दक्षिणाः पांतु ॥ बहुदेयं चास्तु ॥ दीर्घमायुः श्रेयः शांतिः पुष्टिस्तुष्टिश्चास्तु ॥ नमोस्त्वनंताय सहस्त्रमूर्तये सहस्त्रपादा क्षिशिरोरुबाहवे सहस्त्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वते सहस्त्रकोटियुगधारिणे नमः ॥
( वरील मंत्रांनी ब्राह्मणाला गंधाक्षत – फूल , विडा – दक्षिणा देऊन त्यावर पाणी सोडावे . नंतर ब्राह्मणाच्या मस्तकावर अक्षता वाहून नमस्कार करावा . )
( नंतर पुढील मंत्राने वायन द्यावे . )
सघृतान् गुडसंमिश्रान् मोदकान् घृतपाचितान् ॥ वायनं मे गृहाणेदं वरं देहि विनायक ॥ दशानां मोदकानां च फलदक्षिणया युतम् ॥ विप्राय फलसिद्धयर्थं वायनं ते ददाम्यहम् ॥ इदं वायनप्रदानं सदक्षिणाकं सतांबूलं अमुकशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं संप्रददे ॥ प्रतिगृह्यताम् ॥ प्रतिगृहणामि ॥ अनेन वायनप्रदानेन श्रीसिद्धिविनायकः प्रीयताम् ॥
( वरील मंत्रांनी वायन दिल्यावर उदक सोडावे . )
कर्मान्ते द्विराचमेत् ।
( नंतर दोनदा आचमन करावे . )
=============================
श्रीगणपतीची उत्तरपूजा
( उत्तरपूजेचा काल – ऋषिपंचमीच्या दिवशी अथवा गौरीविसर्जनाच्या दिवशी किंवा अनंतचतुर्दशीच्या दिवशी गणेशविसर्जन करावे . )
आचम्य श्रीसिद्धिविनायकमहागणपतीप्रीत्यर्थं गंधादिपंचोपचारैः उत्तरपूजनं करिष्ये । महागणपतये नमः विलेपनार्थे चंदनं समर्पयामिः । अक्षतां हरिद्रां कुंकुमं च समर्पयामि । श्रीमहागणपतये नमः । सिंदूरंदूर्वांकुरान् कालोद्भवपुष्पाणि च समर्पयामि ।
वरीलप्रमाणे मंत्र म्हणून गणपतीला गंध , फुले , अक्षता , हळद – कुंकू , दूर्वा , शेंदूर हे उपचार वाहावेत .
श्रीमहागणपतये नमः । धूपं समर्पयामि । महागणपतये नमः । दीपं समर्पयामि । महागणपतये नमः । नैवेद्यं समर्पयामि ।
वरील मंत्र म्हणून गणपतीला धूप , दीप ओवाळावा व नंतर नैवेद्य दाखवावा . कापूर लावून आरती करावी व पूजेच्या शेवटी दिलेले मंत्रपुष्पाचे व प्रार्थनेचे मंत्र म्हणावेत .
आरती , मंत्रपुष्प व प्रार्थना करुन झाल्यानंतर गणपतीला दहीपोह्याची व तळलेले मोदक यांची शिदोरी द्यावी .
( वरील गोष्टी गणपतीबरोबर विसर्जनास द्याव्यात . )
अनेन कृत उत्तराराधनेन तेन श्रीभगवान् सिद्धिविनायकः सांगः सपरिवारः प्रियताम् । ॐ तत्सत् ॥
एवढया वरील सर्व गोष्टी करुन झाल्यानंतर घरातील सर्व मंडळींनी देवास नमस्कार करावा व नंतर खाली दिलेला मंत्र म्हणून गणपतीवर अक्षता टाकाव्या व गणपती उत्तर दिशेकडे हलवावा .
यान्तु देवगणाः सर्वे पूजामादाय पार्थिवीम् ।
इष्टकामप्रसिद्धयर्थं पुनरागमनाय च ॥
ॐ तत्सद् ब्रह्मार्पणमस्तु ॥
========================================= ganesh puja vidhi
गणेश पुजा
गणेश पुजा विधि
गणेश पुजा विधी
गणेश की पुजा
गणेशाला पुजा
गणेश आरती


c: text/html

text:
सूत्रम्
कृत्याः (प्राङ् ण्वुलः)॥ ३।१।९५
काशिका-वृत्तिः
कृत्याः प्रग्ण् वुलः ३।१।९५
ण्वुल्तृचौ ३।१।१३३
इति वक्ष्यति। प्रागेतस्माण् ण्वुल्संशब्दनाद् यानित ऊर्ध्वम् अनुक्रमिष्यामः, कृत्यसञ्जकस्ते वेदितव्याः। तत्र एव उदाहरिस्यामः। कृत्यप्रदेशः कृत्यैरधिकाऽर्थवचने २।१।३२
, कृत्यानां कर्तरि वा २।३।७१
इत्येवम् आदयः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
कृत्याः ७७१, ३।१।९५
ण्वुल्तृचावित्यतः प्राक् कृत्यसंज्ञाः स्युः॥
न्यासः
कृत्याः प्राङ् ण्वुलः। , ३।१।९५
"कृत्याः" इति बहुवचनेन निर्देशो बहुत्वात् संज्ञिनाम्। अथ वा-- अनुक्तकृत्प्रत्ययसंग्रहार्थं बहुवचनम्। तेन "केलिमर उपसंख्यानम्" (वा।१२१) इत्येतत् कत्र्तव्यं न भवति। "ण्वुल्तृचाविति वक्ष्यति" इति। अथ रोगाख्यायां ण्वुल् बहुलम्" (३।३।१०८) इत्यस्य ण्वुलोऽवधित्वं कस्मान्न विज्ञायते?
ज्ञापकात्। यदयम् "अर्हे कृत्यतृचश्च" ३।३।१६९
इति कृत्यग्रहणं कृत्वा तृज्ग्रहणं करोति, ततो ज्ञायते-- नास्यावधित्वमिति; अन्यथा तृचोऽपि कृत्यत्वाद्भदेनोपादानमनर्थकं स्यात्। यद्येवम्; प्राग्वचनमनर्थकं स्यात्, अत एव ज्ञापकात् तृच इयं संज्ञा न भविष्यति?
नैतदस्ति; असति ह्रेतस्मिन्, ज्ञापकात् तृच एव न स्यात्। ण्वुलस्तु स्यादेव। स्यादेतत्-- योगापेक्षं ज्ञापकम्, एतस्मिन् योगे कृत्यसंज्ञा भवति-- एषोऽर्थस्तृज्ग्रहणेन ज्ञाप्यते, तेन ण्वुलोऽपि न भविष्यतीति?
एवमन्येषामजादीनां स्यात्, प्रतिपत्तिगौरवञ्च स्यात्, योगापेक्षस्य ज्ञापकस्य दुर्विज्ञानत्वात्॥
बाल-मनोरमा
कृत्याः ६५२, ३।१।९५
कृत्याः। कृत्यसंज्ञका इत्यर्थः। ततश्च "प्रैषातिसर्गप्राप्तकालेषु कृत्याश्च","अर्हे कृत्यतृचश्च", "शकि लिङ् चे"त्यादिषु प्रवर्तते। ण्वुलः प्रागिति। "ण्वुल्तृचौ" इत्यतः प्रागित्यर्थः। एतच्च भाष्ये स्पष्टम्।
तत्त्व-बोधिनी
कृत्याः ५४३, ३।१।९५
कृत्याः। अत्र "प्रत्ययः" इत्यादिवत्कृत्य इत्यधिकारेणापीष्टसिद्देर्बहुवचनमनुक्तप्रत्ययसमुच्चायार्थं, तेन केलिमरादयो ज्ञापकसिद्धा इति नोपसह्ख्येया इत्याहुः। ण्वुलः प्रागिति। "ण्वुलतृचौ" इत्यतः प्रागित्यर्थः। "रोगाख्यायां ण्वुल् बहुल"मिति नावधिः, प्रत्यासत्तिन्यायात्। अवदिविशेषे ज्ञापकं तु "अर्हे कृत्यतृचश्चे"त्यत्र कृत्यात्पृथक्तृचो ग्रहणमेव। न चैवं तृचोऽकृत्यत्वेऽपि ण्वुलः कृत्यत्वं दुर्वारं स्यात्, इष्टापत्तौ तु "तयोरेवे"ति भावकर्मणोरेव ण्वुल् प्रग्ण्वुल इतिप्रचिक्षेप।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सूत्रम्
सेर्ह्यपिच्च॥ ३।४।८७
काशिका-वृत्तिः
सेर् ह्यपिच् च ३।४।८७
लोटः इत्येव। लोडादेशस्य सेः हि इत्ययम् आदेशो भवति, अपिच् च भवति। स्थानिवद्भावात् पित्त्वं प्राप्तं प्रतिषिध्यते। लुनीहि। पुनीहि। राध्नुहि। तक्ष्णुहि।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
सेर्ह्यपिच्च ४१७, ३।४।८७
लोटः सेर्हिः सोऽपिच्च॥
न्यासः
सेह्र्रपिच्च। , ३।४।८७
"लुनीहि" इति। पित्त्वे प्रतिषिद्धे "सार्वधातुकमपित्" १।२।४
इति ङित्त्वम्, ततस्तन्निबन्धनं "ई हल्यघोः" ६।४।११३
इतीत्वं भवति। "राघ्नुहि" इति। "राध साध संसिद्धौ" (धा।पा।१२६२), १२६३) स्वादित्वात् श्नुः। अत्रापि पूर्ववन्ङित्वने सति गुणो न भवति। अथ किमर्थं गुरु सूत्रं क्रियते, न "से र्हि ङिच्च" इत्येवोच्येत?
नैवं शक्यम्; ङित्त्वस्य विधाने स्थानिवद्भावातम् पित्त्वं स्यादेव। ततश्च ङित्त्वान्ङित्कार्यं गुणनिषेधादिकं स्यात्, पित्त्वाच्चानुदात्तत्वम्। तस्माद्यथान्यासमेवास्तु॥
बाल-मनोरमा
सेह्र्रपिच्च ५०, ३।४।८७
सेह्र्रपिच्च। "हि" इति लुप्तप्रथमाकम्। "लोटो लङ्व"दित्यतो "लोट" इत्यनुवर्तते। तदाह--लोटः सेरिति। स्तुहीत्यादौ सिप्स्थानिकस्य हेः पित्त्वात्सार्वधातुकपिदिति ङिद्वात्त्वाऽभावाद्गुणे प्राप्ते अपिद्वचनम्। एवञ्च ङिद्वत्त्वात्क्ङतिचेति गुणो न। "सेर्हर्हिङिच्चे"त्येव तु न सूत्रितम्, पितस्सिपोऽनुदात्तस्य स्थाने हेरप्यनुदात्तत्वापत्तेः। भव हि स्थिते--
तत्त्व-बोधिनी
सेह्र्रपिच्च ३९, ३।४।८७
सोऽपिच्चेति। एवं च पित्त्वेनानुदात्तस्य सिपः स्थाने यो हिरादेशः स तु "स्थानेऽन्तरतमः" इत्यनुदात्तो न भवति, "जहि शत्रून्ट, "स्तुहि श्रुतम्॥


text:
सूत्रम्
विध्वरुषोः तुदः॥ ३।२।३५
काशिका-वृत्तिः
विध्वरुषोस् तुदः ३।२।३५
विधु अरुसित्येतयोः कर्मणोरुपपदयोः तुदेर् धातोः खश् प्रत्ययो भवति। विधुन्तुदः राहुः। अरुनतुदः।
न्यासः
विध्वरूषोस्तुदः। , ३।२।३५
"अरुन्तुदः" इति। अरुश्शब्दस्य "अरुर्द्विषदजन्तस्य" ६।३।६६
इत्युकारात् परो मुमागमः, संयोगान्तलोपः ८।२।२३
, "मोऽनुस्वारः" ८।३।२३
, "अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः"८।४।५७
इतिपरसवर्णः॥
बाल-मनोरमा
वध्वरुषोस्तुदः ७६३, ३।२।३५
विध्वरुषोस्तुदः। विधु, अरुस् अनयोः कर्मणोरुपपदयोस्तुदः खशित्यर्थः। विधुंतुद इति। विधुश्चन्द्रः, तं तुदतीति विग्रहः। राहुरित्यर्थः। अरुस्शब्दे उकारादुपरि मुमि कृते सकारस्य संयोगान्तलोप इत्यर्थः। अरुन्तुद इति। अरुर्मर्म, तत्तुदन्तीति विग्रहः।
तत्त्व-बोधिनी
विध्वरुषोस्तुदः ६३५, ३।२।३५
विधुन्तुद इति। "अरुर्द्विषदजन्तस्य" इत्युकारात्परो मुम्। "तमस्तुराहुः स्वर्भानुः सैंहिकेयो विधुन्तुदः"इत्यमरः। अरुन्तुद इति। "अरुन्तुदं तु मर्मस्पृक्" इत्यमरः। "व्रणोऽस्त्रियामीर्ममरुः" इति च।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
विप्रतिषेधे परं कार्यम्॥ १।४।२
पदच्छेदः॥
विप्रतिषेधे ७।१ परम् १।१ कार्यम् १।१
अर्थः॥
विप्रतिषेधः = तुल्यबलविरोधः, तस्मिन् सति परं कार्यं भवति।
उदाहरणम्॥
वृक्षेभ्यः, प्लक्षेभ्यः।
काशिका-वृत्तिः
विप्रतिषेधे परं कार्यम् १।४।२
तुल्यबलविरोधो विप्रतिषेधः। यत्र द्वौ प्रसङ्गावन्यार्थवेकस्मिन् युगपत् प्राप्नुतः, स तुल्यबलविरोधो विप्रतिषेधः। तस्मिन् विप्रतिषेधे परं कार्यं भवति। उत्सर्गापवादनित्यानित्यान्तरङ्गवहिरङ्गेषु तुल्यबलता न अस्ति इति न अयम् अस्य योगस्य विषयः। बलवतैव तत्र भवितव्यम्। अप्रवृत्तौ, पर्यायेण वा प्रवृत्तौ प्राप्तायां वचनम् आरभ्यते। अतो दीर्घो यञि ७।३।१०१
, सुपि च ७।३।१०२
इत्यस्य अवकाशः वृक्षाभ्याम्, प्लक्षाभ्याम्। वहुवचने झल्येत् ७।३।१०३
इत्यस्य अवकाशः वृक्षेषु, प्लक्षेषु। इह उभयं प्राप्नोति वृक्षेभ्यः, प्लक्षेभ्यः इति। परं भवति विप्रतिषेधेन।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
विप्रतिषेधे परं कार्यम् ११३, १।४।२
तुल्यबलविरोधे परं कार्यं स्यात्। इति लोपे प्राप्ते। पूर्वत्रासिद्धमिति रोरीत्यस्यासिद्धत्वादुत्वमेव। मनोरथः॥
न्यासः
विप्रतिषेधे परं कार्यम्। , १।४।२
"विरोधो विप्रतिषेधः " इत। विप्रतिषेधशब्दस्य लोके विरोधवाचित्वेन प्रसिद्धत्वात्। तथा हि-- विरुद्धेऽभिहिते वक्तारो वदन्ति-- "विप्रतिषिद्धमिदमुच्यते" इति, विरुद्धमिति गम्यते। तस्य विप्रतिषेधस्य विषयं दर्शयितुमाह-- "यत्र" इत्यादि। प्रसज्येते विधीयेते इति प्रसङ्गौ = विधी। "अन्यार्थौ" इति। अन्यत्र विषयेऽर्थः प्रयोजनं ययोस्तौ तथोक्तौ। अन्यत्र विषयान्तरे कृतार्थावित्यर्थः। "एकस्मिन्" इति। अभिन्ने। युगपत् = एककलाम्। स इत्यस्य विप्रतिषेध इत्यने सम्बन्धः। स विप्रतिषेधो विप्रतिषिद्धः, विप्रतिषेधस्य विषय इत्यर्थः। विप्रतिषेधविषयत्वाद्विप्रतिषेदविषयो ह्रत्र विप्रतिषेधशब्देनोक्तो विषयिणा विषयं दर्शयितुम्। यस्मान्न प्रसङ्गो विप्रतिषेध उपपद्यते, नापि तदाधारः। "तुल्यबलविरोधः" इति। तुल्यबलयोर्विरोधोऽस्मिन्निति बहुव्रीहिः। इदं जातिपक्षमाश्रित्य विवरणं कृतम्। द्रव्यपदार्थपक्षे त्वयं विशेषः-- अन्यः= भिन्नोऽर्थः = प्रयोजनं यतोस्तावन्यार्थाविति। शेषं समानम्। "विप्रतिषेधे" इति च सती सप्तमीयम्।
"उत्सर्गापवाद" इत्यादि। विप्रतिषेधो यत्रास्ति, सोऽय योगस्यावकाशः। विप्रतिषेधञ्च तुल्यबलयोरेव भवतीति नातुल्यबलयोः। एतत्तु "यत्र हि प्रसङ्गावन्यार्थौ"इत्यादिग्रन्थेन तस्य विषयं दर्शयता व्याख्यातम्। न चोत्सर्गापवादादिषु तुल्यबलतास्तीति, ततो नासावुत्सर्गापवादादिरस्य योगस्य विषयः। तेन बलवानेव तत्र भवति; तत्र सामान्येनोत्सर्गः प्रवत्र्तते; यथा--"आर्धधातुकस्येड्वलादेः" ७।२।३५
इति, वलादिसामान्यस्येड्विधानात्। विशेषोऽपवादः, यथा-- नेड वशि कृति" ७।२।८
इतीट्प्रतिषेधस्य वलादिविशेषे वशादौ कृति विधानात्। यस्य च विशेषे विधिः, स बलवान् भवति; तथा हि-- ब्राआहृणेभ्यो दधि दीयताम्, तक्रं कौण्()डिन्यायेति विशेषविहितं तक्रदानं सामान्यविहितस्य दधिदानस्यैव बाधकं भविष्यति। तस्माद्वशादौ कृति परेऽपीडागमो न भवति, प्रतिषेध एव भवति-- "स्थेशभासपिसकसो वरच" ३।२।१७५
ई()आर इति।
नित्यानित्ययोर्नित्यं बलवत् यथा- "भिस ऐस्" ७।१।९
इत्यैत्वम्। तद्धि "बहुवचने झल्येत्" ७।३।१०३
इत्येत्त्वे कृते प्राप्नोति। अकृतेऽपि-- भूतपूर्वगत्याश्रयणादकारान्तादङ्गद्भिस ऐस् विहित इति कृत्वा। यश्च कृताकृतप्रशङ्गी विधिः स नित्य इति। तथा च तत्र ७।१।९
वक्ष्यति--
एत्त्वं भिसि परत्वाच्चेदत ऐस् क्व भविष्यति।
कृतेऽप्येत्त्वे भौतपूव्र्यादैस्तु नित्यस्तथा सति॥
इति स नित्यः। ऐस्त्वे एत्त्वं न प्राप्नोति; निमित्तस्य झलादेर्विहितत्वात्। वृक्षेष्व्तयादादेत्त्वस्यावकाशः, अ()स्मश्च सति भूतपूर्वगत्याश्रयणस्यायुक्तत्वात्। तस्मात् तदनित्यम्। यच्चानित्यं तत् परस्य भावाभावमपेक्षत इति दुर्बलम्। विपर्ययात् तु नित्यं बलवत्। तेन वृक्षैरिति परमप्येत्त्वं न भवति। ऐस्भाव एव तु भवति।
अन्तरङ्गबहिरङ्गयोरन्तरङ्गं बलवदिति लोकत एव दृष्टत्वात्। लोको हि प्रातरुत्थायान्तरङ्गाणि मुखप्रक्षालनादीनि कार्याणि करोति, पश्चद्बहिरङ्गाणि राजगृहगमनादीनि कार्याणि कर्त्तुमारभते। शास्त्रेऽप्येवं वेदितव्यम्। दिवि कामोऽस्य द्युकामः, तस्यापत्यम् "अत इञ्" ४।१।९५
द्यौकामिः। यद्यपि द्युकामशब्दादिञ् विहितः, तथापि "अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः" (व्या।प।८४) कृतमपि शास्त्रं निवत्र्तयन्तीति,प्रविभ्जायन्वाख्याने दिव् काम इञिति स्थिते "दिव् उत्" ६।१।१२७
इत्युत्त्वे कृते यणादेशः प्राप्नोति, "तद्धितेष्वचामादेः" (७।२।११७) इति परत्वात् वृद्धिः प्राप्नोति?
अन्तरङ्गत्वाद्यणादेशः पूर्वो विधिः क्रियते, पश्चाद्()वृद्धिरुकारस्य। अन्तरङ्गत्वन्तु यणादेशस्य वर्णाश्रयत्वात्। वृद्धेस्तु बाह्रतद्धिताश्रयाद्बहिरङ्गत्वम्। "वार्णादाङ्गं बलीयः" (व्या।प।३९) इत्येतदिह न प्रवर्तते; व्याश्रयत्वात्।
"अप्रवृत्तौ" इत्यादि। यदा "आकृतिः पदार्थः"इत्येष पक्ष, तदाऽन्यत्र कृतार्थत्वाच्छास्त्रयोर्विप्रतिषेधे सति परस्परप्रतिबन्धादप्रवृत्तिरेव प्राप्नोति; यथा-- यदिह द्वयोस्तुल्यबलयोरेकः प्रेष्यो भवति, तौ च युगपत् प्रेषयतः, नानादिक्षु तयोः कार्ये भवतः। ततो यद्यसावविरोधार्थी भवति तदोभयोरपि कार्ये न प्रवर्तते। द्रव्ये पदार्थे तु प्रतिव्यक्ति लक्षणं प्रवत्र्त इत्यकृतार्थत्वल्लक्षणयोः पर्यायेण प्रवृत्तिः प्राप्नोति, यथा-- ब्राआहृणक्षत्रियादीनामसहभुजामेकस्मिन् भाजने भुजक्रियायां पर्यायः स्यात्। तत्र जातौ पदार्थे कृतार्थत्वाद्()वृत्तौ प्राप्तयां विध्यर्थमिदमारभ्यते-- विप्रतिषेधे सति परं कार्यं भवतीति। तत्र कृते यदि पूर्वमपि प्राप्नोति, तदपि भवत्येव। तत्रेदमुच्यते-- पुनः प्रसङ्गविज्ञानात् सिद्धमिति। व्यक्तौ तु पदार्थेऽकृतार्थत्वात् शास्त्रयोः पर्यायेण प्रवृत्तौ प्राप्तयां नियमार्थमिदम्-- विप्रतिषेधे परमेव भवति न पूर्वमिति। तत्रेदमुच्यते-- "सकृद्()गतौ विप्रतिषेधे यद्बाधितं तद्बाधितमेव" (व्या।प।४०) इति।
बाल-मनोरमा
विप्रतिषेधे परं कार्यम् १७४, १।४।२
ननु परत्वाद्रेफलोप एव स्यादिति शङ्कितुमाह--विप्रतिषेधे। विप्रतिपूर्वात्सेधतेर्घञि उपसर्गवशात्परस्परविरोधे विप्रतिषेधशब्दः। विरोधश्च तुल्यबलयोरेव लोकसिद्धः। नहि मशकसिंहयोर्विरोध इत्यस्ति। तदाह--तुल्यबलेति। द्वयोः शास्त्रयोः क्वचिल्लब्धावकाशयोरेकत्र लक्ष्ये युगपत्सम्भवस्तुल्यबलविरोधः। कार्यस्य परत्वञ्च-परसास्त्रविहितत्वमेव। इति लोपे च प्राप्त इति। "हशि चे"त्यस्यावकाशः-शिवो वन्द्य इति। रेफलोपस्यावकाशः-पुना रमते इति। तत्र हि रोरित्युकारानुबन्धग्रहणाद्धसिचेत्यप्रसक्तम्। ततश्च तयोस्तुल्यबलयोः उत्वरेफलोपयोर्मनोरथ इत्यत्र युगपत्सम्भवादन्यतरस्मिन् बाधनीये सति परत्वादुत्वं बाधित्वा रेफलोपे प्राप्ते इत्यर्थः।
तामिमां रेफलोपशङ्कां परिहरति-पूर्वत्रेति। अत्र रेफलोपस्यासिद्धत्वादित्यनुक्त्वा रो रीत्यस्यासिद्धत्वादिति ब्राउवन् पूर्वत्रासिद्धमित्य्तर शास्त्रासिद्धत्वमेवाभ्युपैति, नतु कार्यासिद्धत्वम्। तथा सति हि अतिदेशस्यारोपरूपत्वादऽसिद्धत्वोरोपान्निरधिष्ठानारोपाऽसम्भवेन सूत्रोदाहरणसम्पत्त्यै परत्वाल्लक्ष्ये कार्यप्रवृत्तेरावश्यकतया परत्वात्त्रैपादिके कार्ये जाते तत्राऽभावप्रतियोगित्वारोपेऽपि देवदत्तस्य न पुनरुन्मज्जनमिति न्यायेन स्थानीबूतरोरभावाद्धशि चेत्यस्य प्राप्तिर्न स्यात्। शास्त्राऽसिद्धत्वे तु यद्यत्रैपादिकं शास्त्रं प्रवृत्त्युन्मुखं तत्त्च्चास्त्र एवासिद्धत्वारोपात्पूर्वशास्त्रप्रतिबन्धकस्य परशास्त्रस्य उच्छेदबुद्धौ सत्यां "विप्रतिषेधे परं कार्य"मिति न प्रवर्तते। तदुक्तं--"पूर्वत्रासिद्धे नास्ति विप्रतिषेधोऽभावादुत्तरस्ये"ति ततश्च स्थानिनो निवृत्त्यभावात्पूर्वशास्त्रप्रवृत्तिर्निर्बाधा। एतच्च पूर्वत्रासिद्धमित्यत्र, अचः परस्मिन्नित्यत्र, षत्वतुकोरसिद्ध इत्यत्र च भाष्ये स्पष्टम्। न च तौ सदित्यादिनिर्देशाद्देवदत्तहन्तृन्यायो न सार्वत्रिक इति वाच्यं, "हते सति देवदत्ते तद्धन्तरि हतेऽपि देवदत्तस्य न पुनरुन्मेषः। हन्तृहन्तरि हतत्वारोपे तु सुतरां नोन्मेषः। देवदत्तं हन्तुमुद्युक्तस्य हनने तु देवदत्तस्य जीवनमस्त्येवे"ति न्यायशरीरम्। तावित्यादौ च वृद्धिहन्तुः पूर्वसवर्णदीर्घस्य हननोद्यमसजातीयं प्रसङ्गमात्रम्। न तु हननस्थानीया लक्ष्ये कार्यप्रवृत्तिरावश्यकी। ततस्च प्रवृत्तस्य रेफलोपस्याऽसिद्धत्वेऽपि देवदत्तहन्तृहतन्यायेन रोरुन्मेषा।ञभावादुत्वं न भवतीति शब्दरत्ने प्रपञ्चितम्। न च उत्वकार्यासिद्धत्वपक्षे।ञपि मनोरथसिद्धिरस्त्येव, दर्शनाऽभावरूपरेफलोपस्याभावरूपा।ञसिद्धत्व सति रोरुन्मेषावश्यकत्वात्, अभावाभावस्य प्रतियोगिरूपत्वादिति वाच्यं, एवमपि कार्यासिद्धत्वे अमू अमी इत्याद्यसिद्धेः। यता चैतत्तथा अदस्()शब्दनिरूपणावसरे प्रपञ्चयिष्यते।
तत्त्व-बोधिनी
विप्रतिषेधे परं कार्यम् १४४, १।४।२
विप्रतिषेधे। विप्रतिपूर्वात् "षिधू शास्त्रे माङ्गल्ये च"षिधं गत्या"मित्यस्माद्वा धातोर्घञ्। "उपसर्गात्सुनोती"ति षत्वम्। उपसर्गवशाच्च विरोधार्थकत्वम्। कार्यमिति। "अर्हे कृत्यतृचश्चे"त्यर्हार्थे कृत्यप्रत्ययः। तेन तुल्यबलविरोध इति पर्यवसानादतुल्यबलेषूत्सर्गापवादनित्यानित्यान्तरङ्गबहिरङ्गविधिषु नेदं प्रवर्तते। नह्रपवादादीनां संनिधावुत्सर्गादीनां कृत्यर्हत्वं, तैर्बाधितत्वात्। तत्र नित्यमावश्यकत्वाद्बाधकम्, अन्तरङ्गं तु लाघवात्, अपवादस्तु वचनप्रामाण्यात्। तद्भिन्नस्तु प्रकृतसूत्रस्य विषयः। अतएव "परनित्यान्तरङ्गपवादानामुत्तरोत्तरं बलीयः" इत्युक्तम्। यद्यतुल्यबलेप्वपि परमेव स्यात्तन्नोपपद्येताऽतो व्याचष्टे-तुल्यबलविरोध इति। जातौ पदार्थे विध्यर्थमिदं सूत्रम्। "वृक्षेषु" "वृक्षाभ्यां" मित्यत्र हि लब्धावकासयोरेत्वदीर्घत्वशास्त्रयोर्वृक्षेभ्य इत्यत्र युगपत्प्रसङ्गे विनिगमकाऽभावादप्रतिपत्तिरेव स्यात्। तदुक्तम्-"अप्रतिपत्तिर्वा उभयोस्तुल्यबलत्वा"दिति। तत्रास्माद्वचनात्परस्मिन् कृते यदि पूर्वस्यापि निमित्तमस्ति तर्हि तदपि भवति, यथा "भिन्धकी"त्यत्र परत्वाद्धिभावे कृतेऽ[प्य]कच्। तदुच्यते-"पुनः प्रसङ्गविज्ञानात्सिद्ध"मिति। ब्यक्तौ तु पदार्थे तत्तव्द्यक्तिविषययोर्लक्षणयोरन्यत्र चरितार्थत्वाऽसम्भवात्तव्यानीयरामिव पर्यायेण प्रवृत्तौ नियमार्थमिदं सूत्रं "विप्रतिषेधे परमेव स्यान्न तु पूर्व"मिति। एतल्लक्षणारम्भाच्च तत्र तत्र पूर्वस्यानारम्भोऽनुमीयते। तथाच "जुहुतात्त्व"मित्यत्र परत्वात्तातङि कृते स्थानिवद्भावेन "हुझल्भ्यः"-इति धित्वं न भवति। तदुच्यते-"सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यद्वाधितं तद्बाधितमेवे "ति। लक्ष्यानुरोधाव्द्यवस्थाप्यमेतद्दूयमपि। तत्र विधिपक्षे तूत्त्वे रेफलोपे वा प्राप्ते इति पाठ()म्। नियमार्थमिति पक्षे "परमेव कार्यं स्या"दित्येवकारोऽध्याहर्तव्यो वृत्तौ। उत्वमेवेति। सिद्धासिद्धयोरतुल्यबलत्वेन "विप्रतिषेधे पर"मित्यस्याऽप्रवृत्तौ निष्प्रतिपक्षत्वादुत्वमेव भवतीत्यर्थः। तदुक्तम्--"पूर्वत्रासिद्धे नास्ति विप्रतिषेधोऽभावादुत्तरस्ये"ति। एतेन विभक्तिकार्यं प्राक् पश्चादुत्वमत्वे" इति वक्ष्यमाणग्रन्थो व्याख्यात।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
प्राक् कडारात् समासः॥ २।१।३
पदच्छेदः॥
प्राक् ० कडारात् ५।१ समासः १।१ २।२।३८
काशिका-वृत्तिः
प्राक् कडारात् समासः २।१।३
कडारसंशब्दनात् प्राग् यानित उर्ध्वम् अनुक्रमिष्यामः, ते समाससंज्ञा वेदितव्याः। वक्ष्यति यथा ऽसादृश्ये २।१।७
। यथा वृद्धं ब्राह्मणानामन्त्रयस्व। प्राग्वचनं संज्ञासमावेशार्थम्। समासप्रदेशाः तृतीयासमासे १।१।२९
इत्येवम् आदयः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
प्राक्कडारात्समासः ९०८, २।१।३
कडाराः कर्मधारय इत्यतः प्राक् समास इत्यधिक्रियते॥
न्यासः
प्राक्कडारात्समासः। , २।१।३
"यथावृद्धम्" इति। अत्र समाससंज्ञायां सत्याम् "कृत्तद्धितसमासाश्च " १।२।४६
इत्येवमादि कार्यं भवति। अथ किमर्थं प्राग्वचनम्?
यावता पञ्चमीनिर्देंशादेव प्रागित्यस्याध्याहारो भविष्यति; न च परागित्ययमपि दिक्छब्दोऽस्ति, अतस्तस्याप्यध्याहारः स्यादित्यशङ्कनीयम्, तदध्याहारे कडारसंशब्दनात् परे येऽनुक्रंस्यन्ते तेषां समाससंज्ञा स्यात्; तथा च कडारसंशब्दनादनन्तरमेव समासाधिकारं कुर्यात्, इह तु कृतः, तस्मादिह करणसामथ्र्यात् समासाधिकारस्य प्रागित्यस्याध्याहारो भविष्यति, ततो नार्थः प्राग्वचनेनेत्याह-- " प्राग्वचनम्" इत्यादि। उत्तरत्राव्ययीभावादिसंज्ञाभिः सह समाससंज्ञायाः समावेशो यथा स्यादित्येवमर्थ प्राग्वचमनम्। असति तु तस्मिन्, ताभिरनवकाशाभिरियं संज्ञाल बाध्येत। अस्यास्तु समाससंज्ञायाः "सह सुपा" २।१।४
इत्यत्र सहेति योगविभागेन यः समासः क्रिते सोऽवकाशः स्यात्-- अनुप्रावर्षत्, अनुव्यचलदिति, तिङन्तेनात्र समासः; असत्यपि सावकाशत्व एकसंज्ञाधिकारे वचनप्रमाण्यात् पर्यायेण वृत्तिः स्यात्, न तु समावेशः। साक्षात् सूत्रेणोपात्ते तु प्राग्वचने सति भवति समावेशः, कथम्?
एवं हि सम्बन्धः क्रियते-- कडारात् प्राग्यावन्तो व्यवस्थितः सर्वे ते समाससंज्ञका भवन्ति, समाससंज्ञकाः सन्तोऽव्ययीभावादिसंज्ञां लभन्त इत। तेन निमित्तमेव समाससंज्ञाऽव्ययीभावादिसंज्ञानाम्। नच निमित्तिना निमित्तं विहन्यते; अन्यथा तस्य निमित्तत्वमेव न स्यादिति युक्तः सूत्रोपात्तेन प्राग्वचनेन समावेशः। अध्याह्मते तु तस्मिन् "कडारसंशब्दनात्प्राग्यावन्तो व्यवस्थिताः सर्वे ते समाससंज्ञका भवन्ति" इत्येषोऽर्थो लभ्यते, न तु "समाससंज्ञकाः सन्तोऽव्ययीभावादिसंज्ञकाः" इत्येषोऽपि। साक्षात् सूत्रोपात्ते तु तस्मिन्नेषोऽपि लभ्यते; अन्यथा तस्य सूत्रे साक्षादुपादानमनर्थकं स्यात्॥
बाल-मनोरमा
प्राक्कडारात्समासः ६४०, २।१।३
प्राक्कडारात्। "आकडारात्" इत्येव "प्रा"गिति सिद्धे प्राग्ग्रहणमेकसञ्ज्ञाधिकारेपि अव्ययीभावादिसंज्ञासमुच्चयार्थमिति भाष्ये स्पष्टम्। सम्पूर्वकस्य अस्यतेरेकीकरणात्मकऋ संश्लेषोऽर्थः। समस्यते अनेकं पदमिति समासः। "अकर्तरि च कारके संज्ञाया"मिति कर्मणि घञ्। अत एव मूले समस्यते इति वक्ष्यते। तथा च अन्वर्थेयं संज्ञा।
तत्त्व-बोधिनी
प्राक्कडारात्समासः ५६८, २।१।३
प्राक्कडारात्समासः। प्राग्ग्रहणमावर्तते, तेन पूर्वं समाससंज्ञा, ततः संज्ञान्तरमपीति लभ्यते। अतोऽव्ययीभावादिभिः समावेशः सिद्ध्यति। अन्यथा पर्यायः स्यात्। समसनं समासः। भावे घञ्। अनेकस्य पदस्य एकपदीभवनमित्यर्थ इत्येके। वस्तुतस्तु--"अकर्तरि च कारके---" इति कर्मणि घञ्। अन्यथा सुबन्तं समस्यत इत्युत्तरग्रन्थो न सङ्गच्छेत। नन्वन्वर्थत्वात्समाससंज्ञायाः प्रत्येतमप्रसङ्गात्सहग्रहणं व्यर्थमित्याशङ्क्याह---।


text:
न्यायप्रवेशकसूत्रम्
Technical Details
न्यायप्रवेशकसूत्रम्
साधनं दूषणं चैव साभासं परसंविदे।
प्रत्यक्षमनुमानं च साभासं त्वात्मसंविदे॥-
-इति शास्त्रार्थसंग्रहः॥
तत्र पक्षादिवचनानि साधनम्। पक्षहेतुदृष्टान्तवचनैर्हि प्राश्निकानामप्रतीतोऽर्थः प्रतिपाद्यत इति॥ तत्र पक्षः प्रसिद्धो धर्मी प्रसिद्धविशेषेण विशिष्टतया स्वयं साध्यत्वेनेप्सितः। प्रत्यक्षद्यविरुद्ध इति वाक्यशेषः। तद्यथा। नित्यः शब्दोऽनित्यो वेति॥ हेतुस्त्रिरूपः। किं पुनस्त्रैरूपम्। पक्षधर्मत्वं सपक्षे सत्त्वं विपक्षे चासत्त्वमिति। कः पुनः सपक्षः। को वा विपक्ष इति॥ साध्यधर्मसामान्येन समनोऽर्थः सपक्षः। तद्यथा। अनित्ये शब्दे साध्ये घटादिरनित्यः सपक्षः॥ विपक्षो यत्र साध्यं नास्ति। यन्नित्यं तदकृतकं दृष्टं यथाकाशमिति। तत्र कृतकत्वं प्रयत्नानन्तरीयकत्वं वा सपक्ष एवास्ति विपक्षे नास्त्येव। इत्यनित्यादौ हेतुः॥ दृष्टान्तो द्विविधः। साधर्म्येण वैधर्म्येण च॥ तत्र साधर्म्येण तावत्। यत्र हेतोः सपक्ष एवास्तित्वं ख्याप्यते। तद्यथा। यत्कृतकं तदनित्यं दृष्टं यथा घटादिरिति॥ वैधर्म्येणापि। यत्र साध्याभावे हेतोरभाव एव कथ्यते। तद्यथा। यन्नित्यं तदकृतकं दृष्टं यथाकाशमिति। नित्यशब्देनात्रानित्यत्वस्याभाव उच्यते। अकृतकशब्देनापि कृतकत्वस्याभावः। यथा भावाभावोऽभाव इति॥ उक्ताः पक्षादयः॥
एषां वचनानि परप्रत्यायनकाले साधनम्। तद्यथा। अनित्यः शब्द इति पक्षवचनम्। कृतकत्वादिति पक्षधर्मवचनम्। यत्कृतकं तदनित्यं दृष्टं यथा घटादिरिति सपक्षानुगमवचनम्। यन्नित्यं तदकृतकं दृष्टं यथाकाशमिति व्यतिरेकवचनम्। एतान्येव त्रयोऽवयवा इत्युच्यन्ते।
साधयितुमिष्टोऽपि प्रत्यक्षादिविरुद्धः पक्षाभासः। तद्यथा। प्रत्यक्षविरुद्धः १, अनुमानविरुद्धः २, आगमविरुद्धः ३, लोकविरुद्धः ४, स्ववचनविरुद्धः ५, अप्रसिद्धविशेषणः ६, अप्रसिद्धविशेष्यः ७, अप्रसिद्धोभयः ८, प्रसिद्धसंबन्धश्चेति ९॥ तत्र प्रत्यक्षविरुद्धो यथा। अश्रावणः शब्द इति॥ अनुमानविरुद्धो यथा। नित्यो घट इति॥ आगमविरुद्धो यथा। वैशेषिकस्य नित्यः शब्द इति साधयतः॥ लोकविरुद्धो यथा। शुचि नरशिरःकपालं प्राण्यङ्गत्वाच्छङ्खशुक्तिवदिति॥ स्ववचनविरुद्धो यथा। माता मे वन्ध्येति। अप्रसिद्धविशेषणो यथा बौद्धस्य सांख्यं प्रति विनाशी शब्द इति॥ अप्रसिद्धविशेष्यो यथा। सांख्यस्य बौद्धं प्रति चेतन आत्मति॥ अप्रसिद्धोभयो यथा। वैशेषिकस्य बौद्धं प्रति सुखादिसमवायिकारणमात्मेति॥ प्रसिद्धसंबन्धो यथा। श्रावणः शब्द इति॥ एषां वचनानि धर्मस्वरूपनिराकरणमुखेन प्रतिपादनासंभवतः साधनवैफल्यतश्चेति प्रतिज्ञादोषाः॥ उक्ताः प्रक्षाभासाः॥
असिद्धानैकान्तिकाविरुद्धा हेत्वाभासाः॥ तत्रासिद्धश्चतुःप्रकारः। तद्यथा। उभयासिद्धः १, अन्यतरासिद्धः २, संदिग्धासिद्धः ३, आश्रयासिद्धश्चेति ४॥ तत्र शब्दानित्यत्वे साध्ये चाक्षुषात्वादित्युभयासिद्धः॥ कृतकत्वादिति शब्दाभिव्यक्तिवादिनं प्रत्यन्यतरासिद्धः॥ बाष्पादिभावेन संदिह्यमानो भूतसंघातोऽग्निसिद्धावुपदिश्यमानः संदिग्धासिद्धः। द्रवमाकाशं गुणाश्रयत्वादित्याकाशासत्त्ववादिनं प्रत्याश्रयासिद्धः॥ अनैकान्तिकः षट्प्रकारः। साधारणः १, असाधारणः २, सपक्षैकदेशवृत्तिर्विपक्षव्यापी ३, विपक्षैकदेशवृत्तिः सपक्षव्यापी ४, उभयपक्षैकदेशवृत्तिः ५, विरुद्धाव्यभिचारी चेति ६॥ तत्र साधारणः शब्दः प्रमेयत्वान्नित्य इति। तद्धि नित्यानित्यपक्षयोः साधारणत्वादनैकान्तिकम्। किं घटवत्प्रमेयत्वादनित्यः शब्द आहोस्विदाकाशेवत्प्रमेयत्वान्नित्य इति॥ असाधारणः श्रावकणत्वान्नित्य इति। तद्धि नित्यानित्यपक्षाभ्यां व्यावृत्तत्वान्नित्यानित्यविनिर्मुक्तस्य चान्यस्यासंभवात्संशयहेतुः। किंभूतस्यास्य श्रावणत्वमिति॥ सपक्षैकदेशवृत्तिर्विपक्षव्यापी यथा। अप्रयत्नान्तरीयकः शब्दोऽनित्यत्वात्। अप्रयत्नानन्तरीयकः पक्षः। अस्य विद्युदाकाशादिः सपक्षः। तत्रैकदेशे विद्युदादौ विद्यतेऽनित्यत्वं नाकाशादौ। अप्रयत्नानन्तरीयकः पक्षः। अस्य घटादिर्विपक्षः। तत्र सर्वत्र घटादौ विद्यतेऽनित्यत्वम्। तस्मादेतदपि विद्युद्धटसाधर्म्येणनैकान्तिकम्। किं घटवदनित्यत्वात्प्रयत्नानन्तरीयकः शब्दः आहोस्विद्विद्युदादिवदनित्यत्वाद्प्रयत्नानन्तरीयक इति॥ विपक्षैकदेशवृत्तिः सपक्षव्यापी यथा। प्रयत्नानन्तरीयकः शब्दोऽनित्यत्वात्। प्रयत्नानन्तरीयकः पक्षः। अस्य घटादिः सपक्षः। तत्र सर्वत्र घटादौ विद्यतेऽनित्यत्वम्। प्रयत्नानन्तरीयकः पक्षः। अस्य विद्युदाकाशादिर्विपक्षः। तत्रैकदेशे विद्युदादौ विद्यतेऽनित्यत्वं नाकाशादौ। तस्मादेतदपि विद्युद्धटसाधर्म्येण पूर्ववदनैकान्तिकम्॥ उभयपक्षैकदेशवृत्तिर्यथा। नित्यः शब्दोऽमूर्तत्वादिति। नित्यः पक्षः। अस्याकाशपरमाण्वादिः सपक्षः। तत्रैकदेश आकाशादौ विद्यतेऽमूर्तत्वं न परमाणौ। नित्यः पक्षः। अस्य घटसुखादिर्विपक्षः। त्रत्रैकदेशे सुखादौ विद्यतेऽमूर्तत्वं न घटादौ। तस्मादेतदपि सुखाकाशसाधर्म्येणानैकान्तिकम्॥ विरुद्धाव्यभिचारी यथा। अनित्यः शब्दः कृतकत्वाद् घटवत्। नित्यः शब्दः श्रावणत्वात् शब्दत्ववदिति। उभयोः संशयहेतुत्वाद् द्वावप्येतावेकोऽनैकान्तिकः समुदितावेव॥ विरुद्धश्चतुःप्रकारः। तद्यथा। धर्मस्वरूपविपरीतसाधनः १, धर्मविशेषविपरीतसाधनः २, धर्मिस्वरूपविपरीतसाधनः ३, धर्मिविशेषविपरीतसाधनश्चेति ४॥ तत्र धर्मस्वरूपविपरितिसाधनो यथा। नित्यः शब्दः कृतकत्वात् प्रयत्नानन्तरीयकत्वाद्धेति। अयं हेतुर्विपक्ष एव भावाद्विरुद्धः॥ धर्मविशेषविपरीतसाधनो यथा। परार्थाश्चक्षुरादयः संघातत्वाच्छयनासनाद्यङ्गविशेषवदिति। अयं हेतुर्यथा पारार्थ्यं चक्षुरादीनां साधयति तथा संहतत्वमपि परस्यात्मनः साधयति। उभयत्राव्यभिचारात्॥ धर्मिस्वरूपविपरीतसाधनो यथा। न द्रव्यं न कर्म न गुणो भावः एकद्रव्यवत्त्वात् गुणकर्मसु च भावात् सामन्यविशेषवदिति। अयं हि हेतुर्यथा द्रव्यादिप्रतिषेधं भावस्य साधयति तथा भावस्याभावत्वमपि साधयति। उभयत्राव्यभिचारात्॥ धर्मिविशेषविपरीतसाधनो यथा। अयमेव हेतुरस्मिन्नेव पूर्वपक्षेऽस्यैव धर्मिणो यो विशेषः सत्प्रत्यकर्तृत्वं नाम तद्विपरीतमसत्प्रत्ययकर्तृत्वमपि साधयति। उभयत्राव्यभिचारात्॥ दृष्टान्ताभासो द्विविधः। साधर्म्येण वैधर्म्येण च॥ तत्र साधर्म्येण तावद् दृष्टान्ताभासः पञ्चप्रकारः। तद्यथा। साधनधर्मासिद्धः १, साध्यधर्मासिद्धः २, उभयधर्मासिद्धः ३, अनन्वयः ४, विपरीतान्वयश्चेति ५॥ तत्र साधनधर्मासिद्धो यथा। नित्यः शब्दोऽमूर्तत्वात् परमाणुवत्। यदमूर्त तन्नित्यं दृष्टं यथा परमाणौः। परमाणु हि साध्यं नित्यत्वमस्ति साधनधर्मोऽमूर्तत्वं नास्ति मूर्तत्वात्परमाणूनामिति॥ साध्यधर्मासिद्धो यथा। नित्यः शब्दोऽमूर्तत्वाद् बुद्धिवत्। यदमुर्तं तन्नित्यं दृष्टं यथा बुद्धिः॥ बुद्धौ हि साधनधर्मोऽमूर्तत्वमस्ति साध्यधर्मो नित्यत्वं नास्ति। अनित्यत्वाद् बुद्धेरिति॥ उभयासिद्धो द्विविधः। सन्नसंश्चेति। तत्र घटवदिति विद्यमानोभयासिद्धः। अनित्यत्वान्मूर्तत्वाच्च घटस्य। आकाशवदित्यविद्यमानोभयासिद्धः। तदसत्त्ववादिनं प्रति॥ अनन्वयो यत्र विनान्वयेन साध्यसाधनयोः सहभावः प्रदर्श्यते। यथा घटे कृतकत्वमनित्यत्वं च दृष्टमिति॥ विपरीतान्वयो यथा। यत् कृतकं तदनित्यं दृष्टमिति वक्तव्ये यदनित्यं तत्कृतकं दृष्टमिति व्रवीति॥ वैधर्म्येणापि दृष्टान्ताभासः पञ्चप्रकारः। तद्यथा। साध्याव्यावृत्तः १, साधनाव्यावृत्तः २, उभयाव्यावृत्तः ३, अव्यतिरेकः ४, विपरीतव्यतिरेकश्चेति ५॥ तत्र साध्याव्यावृत्तो यथा। नित्यः शब्दोऽमूर्तत्वात् परमाणुवत्। यदनित्यं तन्मुर्तं दृष्टं यथा परमाणुः। परमाणोर्हि साधानधर्मोऽमूर्तत्वं व्यावृत्तं मूर्तत्वात्परमाणुनामिति। साध्यधर्मो नित्यत्वं न व्यावृत्तं नित्यत्वात्परमाणूनामिति॥ साधानाव्यावृत्तो यथा। कर्मवदिति। कर्मणः साध्यं नित्यत्वं व्यावृत्तम्। अनित्यत्वात्कर्मणाः। साधनधर्मोऽमूर्तत्वं न व्यावृत्तम्। अमूर्तत्वात्कर्मणः॥ उभयाव्यावृत्तः। आकाशवदिति। तत्सत्त्ववादिनं प्रति। ततो नित्यत्वममूर्तत्वं च न व्यावृत्तम्। नित्यत्वादमूर्तत्वाच्चाकाशस्येति॥ अव्यतिरेको यत्र विना साध्यसाधननिवृत्त्या तद्धिपक्षभावो निदर्श्यते। यथा घटे मूर्तत्वमनित्यत्वं च दृष्टमिति॥ विपरीतव्यतिरेको यथा। यदनित्यं तन्मूर्तं दृष्टमिति वक्तव्ये यन्मूर्तं तदनित्यं दृष्टमिति ब्रवीति॥
एषां पक्षहेतुदृष्टान्ताभासानां वचनानि साधनाभासम्॥
आत्मप्रत्यायनार्थं तु प्रत्यक्षमनुमानं च द्वे एव प्रमाणे॥ तत्र प्रत्यक्षं कल्पनापोढं यज्ज्ञानमर्थे रूपादौ नामजात्यादिकल्पनारहितम्। तदक्षमक्षं प्रति वर्तत इति प्रत्यक्षम्॥ अनुमानं लिङ्गादर्थदर्शनम्। लिङ्गं पुनस्त्रिरूपमुक्तम्। तस्माद्यदनुमेयेऽर्थे ज्ञानमुत्पद्यतेऽग्निरत्र अनित्यः शब्द इति वा तदनुमानम्॥ उभयत्र तदेव ज्ञानं फलमधिगमरूपत्वात्। सव्यापारवत्ख्यातेः प्रमाणत्वमिति॥ कल्पनाज्ञानमर्थान्तरे प्रत्यक्षाभासम्। यज्ज्ञानं घटः पट इति वा विकल्पयतः समुत्पद्यते तदर्थस्वलक्षणविषयत्वात्प्रत्यक्षाभासम्॥ हेत्वाभासपूर्वकं ज्ञानमनुमानाभासम्। हेत्वाभासो हि बहुप्रकार उक्तः। तस्माद्यदनुमेयेऽर्थे ज्ञानमव्युत्पन्नस्य भवति तदनुमानाभासम्॥
साधनदोषोद्भावनानि दूषणानि॥ साधनदोषो न्यूनत्वम्। पक्षदोषः प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वम्। हेतुदोषोऽसिद्धानैकान्तिकविरुद्धत्वम्। दृष्टान्तदोषः साधनधर्माद्यसिद्धत्वम्। तस्योद्भावनं प्रास्निकप्रत्यायनं दूषणम्॥ अभूतसाधनदोषोभ्दावनानि दूषणाभासानि॥ संपूर्णे साधने न्यूनत्ववचनम्। अदुष्टपक्षे पक्षदोषवचनम्। सिद्धहेतुकेऽसिद्धहेतुकं वचनम्। एकान्तहेतुकेऽनेकान्तहेतुकं वचनम्। अविरुद्धहेतुके विरुद्धहेतुकं वचनम्। अदुष्टदृष्टान्ते दृष्टदृष्टान्तदोषवचनम्। एतानि दूषणाभासानि। न ह्येभिः परपक्षो दूष्यते। निरवद्यत्वात्तस्य॥ इत्युपरम्यते॥
पदार्थमात्रमाख्यातमादौ दिङ्मात्रसिद्धये।
यात्र युक्तियुक्तिर्वा सान्यत्र सुविचारिता॥
॥इति न्यायप्रवेशकसूत्रं समाप्तम्॥


text:
किं कूर्मस्य भरव्यथा न वपुषि क्ष्मां न क्षिपत्येष यत्
किं वा नास्ति परिश्रमो दिनकरस्यास्ते न यन्निश्चलः ।
किं त्वङ्गीकृतमुत्सृजन् कृपणवच्छ्लाघ्यो जनो लज्जते
निर्व्यूधिः प्रतिपन्नवस्तुषु सतामेकं बताहो व्रतम् ॥
(सुभाषितरत्नकोषः १३४८)
कूर्मः सकलमपि जगत् निर्वहति। किं तस्य कूर्मस्य भरव्यथा विश्वभरणपीडा वपुषि शरीरे नास्ति? तथापि एषः भारं न क्षिपति। सूर्यः भ्रमणशीलः क्रमेण सर्वत्र किरणान् प्रसारयन् अन्धकारं नाशयति। किं वा नास्ति तस्य दिनकरस्य परिश्रमः? तथापि सः निश्चलः स्थिरः सन् न आस्ते न तिष्ठति। तथैव किं श्लाघ्यो जनः सज्जनः अङ्गीकृतं कार्यं कृपणवत् नीचवत् उत्सृजन् त्यजन् न लज्जते? प्रतिपन्नवस्तुषु अङ्गीकृतसमारब्धकार्येषु निर्व्यूधिः सत्समाप्तिः एकं व्रतम् एव सतां साधूनाम्। तथा मन्यन्ते ते इति यावत्॥


text:
અધ્યાય ૪ – શક્રાદય સ્તુતિ
ध्यान
ॐ कालाभ्राभांकटाक्षैररिकुलभयदां मौलिबद्धेन्दुरेखां
शंखं चक्रं कृपाणं त्रिशिखमपि करैरुद्वहन्तीं त्रिनेत्राम् ।
सिंहस्कन्धाधिरूढां त्रिभुवनमखिलं तेजसा पूरयन्ती
ध्यायेद् दुर्गां जयाख्यां त्रिदशपरिवृतां सेवितां सिद्धिकामैः ॥
ॐ ऋषिरुवाच ॥१॥
शक्रादयः सुरगणा निहतेऽतिवीर्ये तस्मिन् दुरात्मनि सुरारिबले च देव्या
तां तुष्टवुः प्रणतिनम्रशिरोरांसा वाग्भिः प्रहर्षपुलकोद्गमचारुदेहाः -२
देव्या यया ततमिदं जगदात्मशक्त्या निश्शेषदेवगणशक्तिसमूहमूर्त्या
तामम्बिकामखिलदेवमहर्षिपूज्यां भक्त्या नताः स्म विदधातु शुभानि सा नः -३
यस्याः प्रभावमतुलं भगवाननन्तो ब्रह्मा हरश्च न हि वक्तुमलं बलं च
सा चण्डिकाखिलजगत्परिपालनाय नाशाय चाशुभभयस्य मतिं करोतु -४
या श्रीः स्वयं सुकृतिनां भवनेष्वलक्ष्मीः पापात्मनां कृतधियां हृदयेषु बुद्धिः
श्रद्धा सतां कुलजनप्रभवस्य लज्जा तां त्वां नताः स्म परिपालय देवि विश्वम्५
किं वर्णयाम तव रूपमचिंत्यमेतत् किं चातिवीर्यमसुरक्षयकारि भूरि
किं चाहवेषु चरितानि तवाद्भुतानि सर्वेषु देव्यसुरदेवगणादिकेषु -६
हेतुः समस्तजगतां त्रिगुणापि दोषैर् न ज्ञायसे हरिहरादिभिरप्यपारा
सर्वाश्रयाखिलमिदं जगदंशभूतमव्याकृता हि परमा प्रकृतिस्त्वमाद्या -७
यस्याः समस्तसुरता समुदीरणेन तृप्तिं प्रयाति सकलेषु मखेषु देवि
स्वाहासि वै पितृगणस्य च तृप्तिहेतुरुच्चार्यसे त्वमत एव जनैः स्वधा च-८
या मुक्तीहेतुरविचिंत्यमहाव्रता त्वमभ्यस्यसे सुनियतेन्द्रियतत्त्वसारैः
मोक्षार्थिभिर्मुनिभिरस्तसमस्तदोषैर् विद्यासि सा भगवती परमा हि देवि -९
शब्दात्मिका सुविमलर्ग्यजुषां निधानमुद्गीरथरम्यपदपाठवतां च साम्नाम्
देवीत्रयी भगवती भवभावनाय वार्त्ता च सर्वजगतां परमार्तिहन्त्री -१०
मेधासि देवि विदिताखिलशास्त्रसारा दुर्गाभवसागरनौरसंगा
श्रीः कैटभारिहृदयैककृताधिवासा गौरी त्वमेव शशिमौलिकृतप्रतिष्ठा -११
ईषत्सहासममलं परिपूर्णचंद्रबिंबानुकारि कनकोत्तमकान्तिकान्तम्
अत्यद्भुतंप्रहृतमात्तरुषा तथापि वक्त्रं विलोक्यसहसा महिषासुरेण -१२
दृष्ट्वा तु देवि कुपितं भ्रुकुटीकरालमुद्यच्छशांकसदृशच्छवि यन्न सद्यः
प्राणान्मुमोचमहिषस्तदतीव चित्रं कैर्जीव्यते हि कुपितान्तकदर्शनेन -१३
देवि प्रसीद परमा भवती भवाय सद्यो विनाशयसि कोपवती कुलानि
विज्ञातमेतदधुनैव यदस्तमेतन् नीतं बलं सुविपुलं महिषासुरस्य -१४
ते संमता जनपदेषु धनानि तेषां तेषां यशांसि न च सीदति धर्मवर्गः
धन्यास्तएव निभृतात्मजभृत्यदारा येषां सदाभ्युदयदा भवती प्रसन्ना -१५
धर्म्याणि देवि सकलानि सदैव कर्माण्यत्यादृतः प्रतिदिनं सुकृती करोति
स्वर्गं प्रयाति च ततो भवतीप्रसादाल्लोकत्रयेऽपि फलदा ननु देवि तेन -१६
दुर्गे स्मृता हरसि भीतिमशेषजन्तोः स्मृतामतिमतीव शुभां ददासि
दारिद्र्यदुःखभयहारिणि का त्वदन्या सर्वोपकारकरणाय सदाऽऽर्द्रचित्ता -१७
एभिर्हतैर्जगदुपैति सुखं तथैते कुर्वन्तु नाम नरकाय चिराय पापम्
संग्राममृत्युमधिगम्य दिवं प्रयान्तु मत्वेति नूनमहितान् विनिहंसि देवि -१८
दृष्ट्वैव किं न भवती प्रकरोति भस्म सर्वसुरानरिषु यत्प्रहिणोषि शस्त्रम्
लोकान्प्रयान्तु रिपवोऽपि हि शस्त्रपूता इत्थं मतिर्भवति तेष्वपि तेऽतिसाध्वी १९
खड्गप्रभानिकरविस्फुरणैस्तथोग्रैः शूलाग्रकान्तिनिवहेन दृशोऽसुराणाम्
यन्नागता विलयमंशुमदिन्दुखण्डयोग्याननं तव विलोक्यतां तदेतत् -२०
दुर्वृत्तवृत्तशमनं तव देवि शीलं रूपं तथैतदविचिंत्यमतुल्यमन्यैः
वीर्यं च हन्तृहृतदेवपराक्रमाणां वैरिष्वपि प्रकटितैवदया त्वयेत्थम् -२१
केनोपमा भवतु तेऽस्य पराक्रमस्य रूपं च शत्रुभयकार्यतिहारि कुत्र
चित्ते कृपा समरनिष्ठुरता च दृष्टा त्वय्येव देवि वरदे भुवनत्रयेऽपि -२२
त्रैलोक्यमेतदखिलं रिपुनाशनेन त्रातं त्वया समरमूर्धनि तेऽपि हत्वा
नीता दिवं रिपुगणा भयमप्यपास्तमस्माकमुन्मदसुरारिभवं नमस्ते -२३
शूलेन पाहि नो देवि खड्गेन चाम्बिके
घण्टास्वनेन नः पाहि चापज्यानिः स्वनेन च -२४
प्राच्यां रक्ष प्रतीच्यां च चंडिके रक्ष दक्षिणे
भ्रामणेनात्मशूलस्य उत्तरस्यां तथेश्वरि -२५
सौम्यानि यानि रूपाणि त्रैलोक्ये विचरन्ति ते
यानि चात्यन्तैंघोराणि तै रक्षास्मांस्तथा भुवम् -२६
खड्गशूलगदादीनि यानि चास्त्राणी तेऽम्बिके
करपल्लवसंगीनि तैरस्मान् रक्ष सर्वतः -२७
ऋषिरुवाच ॥२८॥
एवं स्तुता सुरैर्दिव्यैः कुसुमैर्नन्दनोद्भवैः
अर्चिता जगतां धात्री तथा गंधानुलेपनैः -२९
भक्त्या समस्तैस्त्रिदशैर्दिव्यैर्धूपैस्तु धूपिता
प्राह प्रसादसुमुखी समस्तान् प्रणतान् सुरान् -३०
देव्युवाच ॥३१॥
व्रियतां त्रिदशाः सर्वे यदस्मत्तोऽभिवांछितम् -३२
देवा ऊचुः ॥३३॥
भगवत्या कृतं सर्वं न किंचिदवशिष्यते ३४
यदयं निहतः शत्रुरस्माकं महिषासुरः
यदि चापि वरो देयस्त्वयास्माकं महेश्वरि -३६
तस्य वित्तर्द्विविभवैर्धनदारादिसंपदाम्
वृद्धयेऽस्मत्प्रसन्ना त्वं भवेथाः सर्वदाम्बिके -३७
ऋषिरुवाच ॥३८॥
इति प्रसादिता देवैर्जगतोऽर्थे तथाऽऽत्मनः
तथेत्युक्त्वा भद्रकाली बभूवान्तर्हिता नृप -३९
ईत्येतत्कथितं भूप संभूता सा यथा पुरा
देवी देवशरीरेभ्यो जगत्त्रयहितैषिणी -४०
पुनश्च गौरीदेहात्सा समुद्भूता यथाभवत्
वधाय दुष्टदैत्यानां तथा शुम्भनिशुंभयोः -४१
रक्षणाय च लोकानां देवानामुपकारिणी
तच्छृणुष्वमयाऽऽख्यातं यथावत्कथयामि ते -४२
ॐ इति श्री मार्कण्डेय पुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये शक्रादिस्तुतिर्नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥
હવન-સામગ્રી અને ઘીની આહુતિ આપીને નાગરવેલનાં બે પાન અને સોપારી માતાઓને ચડાવવાં.
ॐ नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः ।
नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम् ॥
सांगायै सपरिवारायै सवाहनायै सायुधायै ।
त्रिवर्णात्मिकायै सक्तिलक्ष्म्यै महालक्ष्म्यै महाहुतिं समर्पयामि स्वाहा ॥
सघृतं पूगीफलं नागवल्लीदलद्वयसहितं पूजितं जुहुयात्


text:
अपोहसिद्धिः
Technical Details
अपोहसिद्धिः।
नमः श्रीलोकनाथाय॥
अपोहः शब्दार्थो निरुच्यते।
ननु कोऽयं अपोहो नाम ? किमिदं अन्यस्मादपोह्यते; अस्माद्वा अन्यदपोह्यते; अस्मिन् वान्यदपोह्यत इति व्युत्पत्त्या विजातिव्यावृत्तं वाह्य मेव विवक्षितं; बुद्ध्याकारो वा; यदि वा अपोहनं अपोह इत्यन्य व्यावृत्तिमात्रं इति त्रयः पक्षाः। न तावदादिमौ पक्षौ, अपोहनाम्ना विधेरेव विवक्षितत्वात्; अन्तिमोऽप्यसङ्गतः प्रति तिवाधितत्वात्; तथाहि पर्व्वतोद्देशे वन्हिरस्तीति शाब्दौ प्रतीतिर्व्विधिरूपमेवोल्लिखन्ती लक्ष्यते; नानग्निर्नभवतीति निवृत्तिमात्रमामुखयन्ती। यच्च प्रत्यक्षवाधितं न तत्र साधनान्तरावकाश इत्यतिप्रसिद्धम्।
अथ यद्यपि निवृत्तिमहं प्रत्येमीति न विकल्पः। तथापि निवृत्तपदार्थोल्लेख एव निवृत्त्युल्लेखः। न ह्यनन्तर्भावितविशेषणप्रतीति व्विशिष्टप्रतीतिः। ततो यथा सामान्यमहं प्रत्येमीति विकल्पाभावेऽपि साधारणाकारपरिस्फुरणात् विकल्पबुद्धिः सामान्यबुद्धिः परेषाम्; तथा निवृत्तप्रत्यया क्षिप्ता निवृत्तिबुद्धिरपोहप्रतीतिव्यवहारमातनोतीति चेत् ? ननु साधारणाकारपरिस्फुरणे विधिरूपतया यदि सामान्यबोधव्यवस्था; तत् किमायातमस्फु रदभावाकारे चेतसि निवृत्तिप्रतीतिव्यवस्थायाः। ततो निवृत्तिमहं प्रत्येमीत्येवमाकाराभावेऽपि निवृत्त्याकारस्फुरणं यदि स्यात्, को नाम निवृत्तिप्रतीतिस्थितिमपलपेत्। अन्यथाऽसति प्रतिभासे तत्प्रतीतिव्यवहृतिरिति गवाकारेपि चेतसि तुरगबोध इत्यस्तु।
अथ विशेषणतया अन्तर्भूता निवृत्तिप्रतीतिरित्युक्तं, तथापि यद्यगवापोढ इतीदृशा कारोविकल्पस्तदा विशेषणतया तदनुप्रवेशो भवतु, किन्तु गौरिति प्रतीतिः। तदा च सतोपि निवृत्तिलक्षणस्य विशेषणस्य तत्रानुत्कलनात्; कथं तत् प्रतीतिव्यवस्था। अथैवं मतिः।यद्विधिरूपं स्फुरितं तस्य परापोहोऽप्यस्तीति तत्प्रतीतिरुच्यते। तथापि सम्बन्धमात्रमपोहस्य विधिरेव साक्षान्निर्भासी। अपि चैवमध्यक्षस्या प्यपोहविषयत्वमनिवार्यम्। विशेषतो विकल्पादेकव्यावृत्तोल्लेखिनोऽखिलान्यव्यावृत्तमीक्षमाणस्य। तस्माद्विध्याकारावग्रहादध्यक्षवद्विकल्पस्यापि विधिविषयत्वमेव नान्यापोहविषयत्वमिति कथमपोहः शब्दार्थो घुष्यते॥ अत्राभिधीयते॥
नास्माभिरपोहशब्देन विधिरेव केवलोऽभिप्रेतः। नाप्यन्यव्यावृत्तिमात्रं, किन्त्वन्यापोहविशिष्टो विधिः शब्दानामर्थः। ततश्च न प्रत्येकपक्षोपनिपातिदोषावकाशः। यत्तु गोः प्रतीतौ न तदात्मापरात्मेति सामर्थ्यादपोहः पश्चान्निश्चीयत इति विधिवादिनां मतम्; अन्यापोहप्रतीतौ वा सामर्थ्यात् अन्यापोढोवधार्य्यते इति प्रतिषेधवादिनां मतम्। तदसुन्दरम्। प्राथमिकस्यापि प्रतिपत्तिक्रमादर्शनात्। न हि विधिं प्रतीपद्य कश्चिदर्थापत्तितः पश्चादपोहमवगच्छति; अपोहं वा प्रतिपद्यान्यापोदम्; तस्माद् गोः प्रतिपत्तिरिति अन्यापोढप्रतिपत्तिरुच्यते। यद्यपि चान्यापोढशब्दानुल्लेख उक्तः। तथापि नाप्रतिपत्तिरेव, विशेषणभूतस्यान्यापोहस्य अगवापोढ एव गोशब्दस्य निवेशितत्वात्। यथा नीलोत्पले निवेशितादिन्दीवरशब्दान्नीलोत्पल प्रतीतौ तत्काल एव नीलिमस्फुरणमनिवार्य्यम्; तथा गोशब्दादप्यगवापोढे निवेशितात् गो-प्रतीतौ तुल्यकालमेव विशेषणत्वात् अगो[ऽ]पोहस्फुरणमनिवार्य्यम्। यथा प्रत्यक्षस्य प्रसह्य रूपाभावग्रहणमभावविकल्पोत्पादन शक्तिरेव। तथा विधिविकल्पानामपि तदनुरूपानुष्ठानदानशक्तिरेवाभावग्रहणमभिधीयते। पर्य्युदासरूपाभावग्रहणन्तु नियत स्वरूपसम्बेदनमुभयोरविशिष्टं; अन्यथा यदि शब्दादर्थप्रतिपत्तिकाले कलितो न परापोहः; कथमन्यपरिहारेण प्रवृत्तिः। ततो गां वधानेति चोदितोऽश्वादीनपि वध्नीयात्।
यदप्यवोचद्वाचस्पतिः; जातिमत्यो व्यक्तव्यः; विकल्पानां शब्दानाञ्च गोचरः; तासाञ्च तद्वतीनां रूपमतज्जातीयपरावृत्तमित्यर्थतस्तदवगतेर्न गाम्बधानेति चो दितोऽश्वादीन् बध्नाति। तदप्यनेनैव निरस्तं यतो जातेरधिकायाः प्रक्षेपेऽपि व्यक्तीनां रूपमतज्जातीयव्यावृत्तमेव चेत्, तदा तेनैव रूपेण शब्दविकल्पयोर्विषयीभवन्तीनां कथमतद्यावृत्तिपरिहारः?
अथ न विजातीयव्यावृत्तं व्यक्तिरूपं, तथाप्रतीतं, वा तदा जातिप्रसाद एष इति कथमर्थतोपि तदवगतिरित्युक्तप्रायम्।
अथ जातिवलादेवान्यतो व्यावृत्तम्। भवतु जातिवलात् स्वहेतुपरम्परावलाद्वान्यव्यावृत्तम्। उभयथापि व्यावृत्तप्रतिपत्तौ व्यावृत्तिप्रतिपत्तिरस्त्येव। नचागो[ऽ]पोढे गोशब्दसङ्केतविधावन्योन्याश्रयदोषः। सामान्ये तद्वति वा सङ्केतेऽपि तद्दोषावकाशात्। न हि सामान्यं नाम सामान्यमात्रमभिप्रेतम् तुरगेपि गोशब्दसङ्केतप्रसङ्गात्। किन्तु गोत्वम्। तावता च स एव दोषः। गवापरिज्ञाने गोत्वसामान्यापरिज्ञानात्। गोत्वसामान्यापरिज्ञने गोशब्दवाच्यापरिज्ञानात्। तस्मात् एकपिण्डदर्शनपूर्व्वको यः सर्व्वव्यक्तिसाधारण इव बहिरध्य स्तो विकल्पबुध्याकारः, तत्रायं गौरिति सङ्केतकरणे नेतरेतराश्रयदोषः। अभिमते च गोशब्दप्रवृत्तावगोशब्देन शेषस्याप्यभिधान मुचितम्। न चान्यापोढा न्यापोहयोर्व्विरोधोविशेष्यविशेषणक्षतिर्व्वा; परस्परव्यवच्छेदाभावात्, सामानाधिकरण्यसद्भावात्, भूतलघटाभाववत्। स्वाभावेन हि विरोधो न पराभावेनेत्याबालप्रसिद्धं। एष पन्थाः श्रुघ्नमुपतिष्ठत इत्यत्राप्यपोहो गम्यत एव; अप्रकृत पथान्तरापेक्षया एष एव। श्रुघ्नप्रत्यनीकानिष्टस्थानापेक्षया श्रुघ्नमेव। अरण्यमार्गवद्विच्छेदाभावादुपतिष्ठत एव। सार्थदूतादिव्यवच्छेदेन पन्थावेति प्रतिपदं व्यवच्छेदस्य सुलभत्वात् तस्मादपोहधर्म्मणो विधिरूपस्य शब्दादवगतिः; पुण्डरीकशब्दादिव श्वेतिमविशिष्टस्य पद्मस्य। यद्येवं विधिरेव शब्दार्थोवक्तुमुचितः। कथमपोहो गीयत इति चेत् ? उक्तमत्रापोहशब्देनान्यापोहविशिष्टो विधिरुच्यते; तत्र विधौ प्रतीयमाने विशेषणतया तुल्यकालमन्यापोहप्रतीतिरिति। न चैवं प्रत्यक्षस्याप्यपोहविषयत्वव्यवस्था कर्त्तुमुचिता; तस्य शाब्दप्रत्ययस्येव वस्तुविषयत्वे विवादाभावात्। विधिशब्देन च यथाध्यवसायमतद्रूप परावृत्तो बाह्योर्थोभिमतः। यथाप्रतिभासं बुड्ध्याकारश्च; तत्र वाह्योर्थोध्यवसायादेव शब्दवाच्यो व्यवस्थाप्यते। न स्वलक्षणपरिस्फूर्त्त्या प्रत्यक्षवद्देशकालावस्थानियतप्रव्यक्त स्वलक्षणास्फुरणात्। यच्छास्त्रं॥
शब्देनाव्यापृताख्यस्य बुद्ध्वावप्रतिभासनात्।
अर्थस्य दृष्टाविवेति,
इन्द्रियशब्दस्वभावोपायभेदात् एकस्यैव प्रतिभास भेद इति चेत्? अत्राप्युक्तम्।
जातो नामाश्रयोन्यान्यः चेतसान्तस्य वस्तुनः।
एकस्यैव कुतो रूपं भिन्नाकारावभासि तत्॥
न हि स्पष्टास्पष्टे द्वे रूपे परस्परविरुड्धे एकस्य वस्तुनः स्तः; यत एकेनेन्द्रियबुड्धौ प्रतिभासेतान्येन विकल्पे, तथा सति वस्तुन एव भेदप्राप्तेः; न हि स्वरूपभेदादपरो वस्तुभेदः। न च प्रतिभासभेदादपर स्वरूपभेदः; अन्यथा त्रैलोक्यमेकमेव वस्तु स्यात्। दूरासन्नदेशवर्त्तिनोः पुरुषयोः एकत्र शाखिनि स्पष्टास्पष्टप्रतिभासभेदेपि न शाखिभेद इति चेत् ? न ब्रूमः प्रतिभासभेदोभिन्नवस्तु नियतः। किन्तु , एकविषयत्वाभावनियत इति। ततो यत्रार्थक्रियाभेदादिसचिवः प्रतिभासभेदः तत्र वस्तुभेदः, घटवत्। अन्यत्र पुनर्न्नियमे नैकविषयतां परिहरतीत्येकप्रतिभासो भ्रान्तः।
एतेन यदाह वाचस्पतिः; न च शब्दप्रत्यक्षयोव्वस्तुगोचरत्वे प्रत्ययाभेदः कारणभेदेन पारोक्ष्यापारोक्ष्यभेदोपपत्तेरिति। तन्नोपयोगि। परोक्षप्रत्ययस्य वस्तुगोचरत्वासमर्थनात्। परोक्षताश्रयस्तु कारणभेद इन्द्रियगोचरग्रहणविरहेणैव कृतार्थः। तन्न शाब्दे प्रत्यये स्वलक्षणम् परिस्फुरति किञ्च स्वलक्षणात्मनि वस्तुनि वाच्ये सर्व्वात्मना प्रतिपत्तेः, विधिनिषेधयोरयोगः। तस्य हि सद्भावेस्तीति व्यर्थ, नास्तीत्यसमर्थम्; असद्भावे नास्तीति व्यर्थमस्ती त्यसमर्थम्। अस्ति चास्त्यादिपदप्रयोगः। तस्मात् शब्दप्रतिभासस्य वाह्यार्थभावाभावसाधारण्यं न तद्विषयतां क्षमते।
यच्च वाचस्पतिना जातिमब्द्यक्तिवाच्यतां स्ववाचैव प्रस्तु त्याननन्तरमेव न च शब्दार्थस्य जातेर्भावाभावसाधारण्यं नोपपद्यते; सा हि स्वरूपतो नित्यापि देशकालविप्रकीर्णानेकव्यक्त्याश्रयतया भावाभावसाधारणीभवन्नस्तिना स्तिसम्बन्धयोग्या; वर्त्तमानव्यक्तिसम्बन्धिता हि जातेरस्तिता; अतीतानागतव्यक्तिसम्बन्धिता च नास्तितेति सन्दिग्धव्यतिरेकित्वादनैकान्तिकम्भावाभावसाधारण्यमन्यथासिड्वं वेति विलपितं। तावन्न प्रकृतक्षतिः। जातौ भरं न्यस्यता स्वलक्षणावाच्यत्वस्य स्वयं स्वीकारात्। किञ्च सर्व्वत्र पदार्थस्य स्वलक्षणस्वरूपेणैवास्तित्वादिकं चिन्त्यते। जातेस्तु वर्त्तमानादिव्यक्तिसम्बन्धो स्तित्वादिकमिति तु बालप्रतारणम्। एवं जातिमव्ध्यक्तिवचनेऽपि दोषः; व्यक्तेश्चेत् प्रतीतिसिद्धिः, जातिरधिका प्रतीयताम्, मा वा, न तु व्यक्तिप्रतीतिदोषन्मुक्तिः। एते न यदुच्यते कौमारिलैः। सभागत्वादेव वस्तुनो न साधारण्यदोषः। वृक्षत्वं ह्यनिर्द्वारितभावाभावं शब्दादवगम्यते। तयोरन्यतरेण शब्दान्तरावगतेन सम्बध्यत इति। तदप्यसङ्गतम्; सामान्यस्य नित्यस्य प्रतिपत्तावनिर्द्वारितभावाभावत्वायोगात्। यच्चेढं न च प्रत्यक्षस्येव शब्दानां अर्थप्रत्यायनप्रकारो येन तद्दृष्ट इवास्त्यादिशब्दापेक्षा न स्यात्; विचित्रशक्तित्वात् प्रमाणानामिति तदप्यैन्द्रियकशाब्दप्रतिभासयोरेकस्वरूपग्राहित्वे भिन्नावभासदूषणेन दूषितम् विचित्रशक्तित्वञ्च प्रमाणानां साक्षात्काराध्यवसायाभ्यामपि चरितार्थम्।
ततो यदि प्रत्यक्षार्थप्रतिपादनं शाब्देन तद्वदेवावभासः स्यात्; अभवंश्च न तद्विषयख्यापनं क्षमते। ननु वृक्षशब्देन वृक्षत्वांशे चोदिते सत्त्वाद्यंशनिश्चयनार्थमस्त्यादिपदप्रयोग इति चेत्? निरंशत्वेन प्रत्यक्षसमधिगतस्य स्वलक्षणस्य कोऽवकाशः पदान्तरेण; धर्म्मान्तरविधिनिषेधयोः प्रमाणान्तरेण वा। प्रत्यक्षेऽपि प्रमाणान्तरापेक्षा दृष्टे ति चेत् ? भवतु तस्यानिश्चयात्मत्वात् अनभ्यस्तस्वरूपविषये; विकल्पस्तु स्वयन्निश्चयात्मको यत्र ग्राही तत्र किमपरेण? अस्ति च शब्दलिङ्गान्तरापेक्षा ततो न वस्तु स्वरूपग्रहः। ननु भिन्ना जात्यादयो धर्म्माः परस्परं धर्म्मिणश्चेति जातिलक्षणैकधर्म्मद्वारेण प्रतीतेपि शाखिनि धर्म्मान्तरवत्तया न प्रतीतिरिति किन्न भिन्ना भिधानाधी नो धर्मान्तरस्य नीलचलोच्चैस्तरत्वादेरववोधः। तदेतदसङ्गतम्; अखण्डात्मनः स्वलक्षणस्य प्रत्यक्षे प्रतिभासात्। दृश्यस्य धर्म्मधर्म्मिभेदस्य प्रत्यक्षप्रतिक्षिप्तत्वा दन्यथा सर्व्वं सर्व्वत्र स्यादित्यतिप्रसङ्गः। काल्पनिकभेदाश्रयस्तु धर्म्मधर्म्मिव्यवहार इति प्रसाधितम् शास्त्रे; भवतु वा परमार्थिको धर्म्मधर्म्मिभेदः। तथाप्यनयोः समवायादे र्दूषितत्वादुपकारलक्षणैव प्रत्यासत्तिरेषितव्या। एवञ्च यथेन्द्रियप्रत्यासत्त्या प्रत्यक्षेण धर्म्मिप्रतिपत्तौ सकलतद्द्वर्म्मप्रतिपत्तिः। तथा शब्दलिङ्गाभ्यामपि वाच्यवाचकादि सम्बन्धप्रतिबद्धाभ्यां धर्म्मिप्रतिपत्तौ निरवशेषतड्वर्म्मप्रतिपत्ति र्भवेत्; प्रत्यासत्तिमात्रस्याविशेषात्।
यच्च वाचस्पतिः; नचैकोपाधिना सत्त्वे विशिष्टे तस्मिन् गृहीते; उपाध्यन्त रविशिष्टतब्ग्द्रहः। स्वभावों हि द्रव्यस्य उपाधिभिर्व्विशिष्यते। नतूपाधयो वा विशेष्यत्वं वा तस्य स्वभाव इति। तदपि प्लवत एव। नह्यभेदादुपाध्यन्तरग्रहणञ्चमासञ्जि तम्। भेदं पुरस्कृत्यैवोपकारकग्रहणे उपकार्य्यग्रहणप्रसञ्जनात्। न चाग्निधूमयोः कार्य्यकारणभाव इव स्वभावत एव धर्म्मधर्म्मिणोः प्रतिनियमकल्पनमुचितम्। तयोरपि प्रमाणासिद्ध त्वात्। प्रमाणसिद्धे च स्वभावोपवर्णनमिति न्यायः॥
यच्चात्र न्यायभूषणेन सूर्य्यादिग्रहणे तदुपकार्य्याशेष वस्तुराशिग्रहणप्रसञ्जनमुक्तम्; तदभिप्रायानवगाहन फलम् तथा हि त्वन्मते धर्म्मधर्म्मिणोर्भेदः उपकारलक्षणैव च प्रत्यासत्तिः। तदोपकारकग्रहणे समानदेशस्यैव धर्म्मरूपस्यैव चोपकार्य्यस्य ग्रहणमासञ्जितम्। तत् कथं सूर्य्यो पकार्य्यस्य भिन्नदेशस्य द्रव्यान्तरस्य वा दृष्टव्यभिचारस्य ग्रहणप्रसङ्गः सङ्गतः। तस्मात् एकधर्म्मद्वारेणापि वस्तुस्वरूपप्रतिपत्तौ सर्व्वात्मप्रतीतेः; क्व शब्दान्तरेण विधिनिषेधावकाशः। अस्ति च, तस्मान्न स्वलक्षणस्य शब्दविकल्पलिङ्गप्रतिभासित्वमिति स्थितम्॥
नापि सामान्यम् शाब्दप्रत्ययप्रतिभासि। सरितः पारे गावश्चरन्तीति गवादिशब्दात् सास्राशृङ्गलाङ्गूलादयोऽक्षराकारपरिकरिताः सजातीयभेदापरामर्शनात् सम्पिण्डितप्रायाः प्रतिभासन्ते। न च तदेव सामान्यम्।
वर्णाकृत्यक्षराकारश्रून्यङ्गोत्वं हि कथ्यते।
तदेव च सास्राशृङ्गादिमात्रमखिलव्यक्तावत्यन्तविलक्षणमपि स्वलक्षणेनैकीक्रियमाणम् सामान्यमित्युच्यते। तादृशस्य वाह्यस्याप्राप्ते र्भ्रान्तिरेवासौ केशप्रतिभासवत्। तस्माद्वासनावशाद्दुड्वेरेव तदात्मना विवर्त्तोयमस्तु, असदेव वा तद्रूपं ख्यातु; व्यक्तय एव वा सजातीयभेदतिरस्कारेणान्यथा भासन्ता मनुभवव्यवधानात्; स्मृतिप्रमोषो वभिधीयताम्; सर्व्वथा निर्व्विषयः खल्वयं सामान्यप्रत्ययः; क्व सामान्यवार्त्ता ? यत् पुनः सामान्याभावे सामान्यप्रत्ययस्याकस्मिकत्वमुक्तं तदयुक्तम्। यतः पूर्व्वपिण्डदण्डदर्शनस्मरणसहकारिणातिरिच्यमानाविशेषप्रत्ययजनिका सामग्री निर्व्विषयं सामान्यविकल्पमुत्पादयति। तदेवन्न शाब्दप्रत्यये जातिः प्रतिभाति; नापि प्रत्यक्षे न चानुमानतोऽपि सिद्धिः; अदृश्यत्वे प्रतिबद्धलिङ्गादर्शनात्। नापीन्द्रियवदस्याः सिद्धिः। ज्ञानकार्य्यतः कादाचित्कस्यैव निमित्तान्तरस्य सिद्धेः। यदापि पिण्डान्तरे अन्तराले वा गोबुद्धेरभावं दर्शयेत्; तदा शावलेयादिसकलगोपिण्डानामेवाभावादभावो गो बुद्धेरूपपद्यमानः कथमर्थान्तरमाक्षिपेत् ? गोत्वादेव गोपिण्डः, अन्यथा तुरगोपि गोपिण्डः स्यात्। यद्येवं गोपिण्डादेव गोत्वमन्यथा तुरगत्वमपि गोत्वम् स्यात्। तस्मात् कारणपरम्परात एव गोपिण्डो गोत्वं तु भवतु मा वा। ननु सामान्यप्रत्ययजननसामर्थ्यं यद्येकस्मात् पिण्डादभिन्नम्; तदा विजातीयव्यावृत्तं पिण्डान्तरमसमर्थं। अथ भिन्नं तदा तदेव सामान्यम् नाम्नि परं विवाद इति चेत् ? अभिन्नैव सा शक्तिः प्रति वस्तु; यथात्वेकः शक्तस्वभावो भावः तथ अन्योपि भवन् कीदृशन्दोषमावहति ? यथा भवतां जातिरेकापि समानध्वनिप्रसवहेतुरन्यापि स्वरूपेणैव जात्यन्तरनिरपेक्षा। तथास्माकं व्यक्तिरपि जातिनिरपेक्षा स्वरूपेणैव भिन्ना हेतुः।
यत्तु त्रिलोचनः। अश्वत्वगोत्वा दीनां सामान्य विशेषाणां स्वाश्रये समवायः सामान्यम्; सामान्य मित्यभिधानप्रत्यययोर्निमित्तमिति। यद्येवं व्यक्तिष्वप्ययमेव तथाभिधानप्रत्ययहेतुरस्तु। किं सामान्यस्वीकार प्रमादेन।
न च समवायः सम्भवी॥
इहेति बुद्धेः समवायसिद्धि-
रिहेति धीश्च द्वयदर्शने स्यात्।
न च क्वचित्तद्विषये त्वपेक्षा
स्वकल्पनामात्रमतोभ्युपायः॥
एतेन येयं प्रत्ययानुवृत्तिरनुवृत्तवस्त्वनुयायिनी कथमत्यन्तभेदिनीसु व्यक्तिषु व्यावृत्तविषयप्रत्ययभावानुपातिनीषु भवितुमर्हतीत्युहाप्रवर्त्तनमस्य प्रत्याख्यातम्। जाटिष्वेव परस्परव्यावृत्ततया व्यक्तीयमानास्वनुवृत्तप्रत्ययेन व्यभिचारात्। यत् पुनरनेन विपर्य्यये वाधकमुक्तम्, अभिधानप्रत्ययानुवृत्तिः कुतश्चिन्निवृत्त्य क्वचिदेव भवन्ती निमित्तवती। न चान्यन्निमित्तमित्यादि॥ तन्न सम्यक्। अनुवृत्तमन्तरेणापि अभिधानप्रत्ययानुवृत्तेरतद्रूपपरावृत्तस्वरूपविशेषात् अवश्यं स्वीकारस्य साधितत्वात्। तस्मात्,
तुल्य भेदे यया जा तिः प्रत्यासत्त्या प्रसर्पति। क्वचिन्नान्यत्र सैवास्तु शब्दज्ञाननिबन्धनम्।
यत् पुनरत्र न्यायभूषणेनोक्तं नह्येवं भवति। यया प्रत्यासत्त्या दण्डसूत्रादिकं प्रसर्पति क्वचिन्नान्यत्र सैव प्रत्यासत्तिः पुरुषस्फटिकादिषु दण्डिसूत्रित्वादिव्यवहारनिबन्धनमस्तु किं दण्डसूत्रादिनेति। तदसङ्गतम्। दण्डसूत्रयोहि पुरुषस्फटिकप्रत्यासन्नयोः दृष्टयोः दण्डिसूत्रिप्रत्ययहेतुत्वं नापलप्यते। सामान्यन्तु स्वप्नेऽपि न दृष्टम्। तद्यदीदं परिकल्पनीयम् तदा वरम् प्रत्यासत्तिरेव सामान्यप्रत्ययहेतुः परिकल्प्यताम्, किं गुर्व्यापरिकल्पनयेत्यभिप्राया परिज्ञानात्।
अथेदं जातिप्रसाधकमनुमानमभिधीयते।
यद्विशिष्टज्ञानं तद्विशेषणग्रहणनान्तरीयकम्। यथा दण्डिज्ञानम्। विशिष्टज्ञानञ्चेदं गौरयमित्यर्थतः कार्य्यहेतुः। विशेषणानुभवकार्य्यं हि दृष्टान्ते विशिष्टबुद्धिः सिड्वेति। अत्रानुयोगः, विशिष्टबुद्धेर्भिन्नविशेषणग्रहणनान्तरीयकत्वं वा साध्यम्; विशेषण मात्रानुभवनान्तरीयकत्वं वा। प्रथमपक्षे पक्षस्य प्रत्यक्षवाधासाधनावधानमनवकाशयति। वस्तुग्राहिणः प्रत्यक्षस्यो भयप्रतिभासाभावात्। विशिष्टबुद्धित्वञ्च सामान्यम्। हेतुर नैकान्तिकः। भिन्नविशेषणग्रहणमन्तरेणापि दर्शनात्। यथा स्वरूपवान् घटः। गोत्वं सामान्यमिति वा। द्वितीयपक्षे तु सिद्धसाधनम्। स्वरूपवान् घट इत्यादिवत् गोत्वजातिमा न् पिण्ड इति परिकल्पितम् भेदमुपादाय विशेषणविशेष्यभावस्येष्टत्वाद्गोव्यावृत्तानुभवभावित्वाद् गौरयमिति व्यवहारस्य। तदेव न सामान्यबुद्धिः। वाधकं च सामान्यगुणकर्म्माद्युपा धिचक्रस्य, केवलव्यक्तिग्राहकं पटुप्रत्यक्षम्। दृश्यानुपलम्भो वा प्रसिद्धः।
तदेवं विधिरेव शब्दार्थः। स च वाह्योर्थो बुध्याकारश्च विवक्षितः, तत्र न बुध्याकारस्य तत्त्वतः सम्बृत्त्या वा विधिनिषेधौ। स्वसम्बेदनप्रत्यक्षगम्यत्वात्। अनध्यवसायाच्च। नापि तत्त्वतो वाह्यस्यापि विधिनिषेधौ तस्य शाब्दे प्रत्ययेऽप्रतिभासनात्। अतएव सर्व्वधर्म्माणान्तत्त्वतोऽनभिलाप्यत्वं प्रतिभासाध्यवसायाभावात् तस्मात् वाह्यस्यैव साम्बृतौ विधिनिषेधौ। अन्यथा सम्व्यवहारहानिप्रसङ्गात्। तदेवं।
नाकारस्य न वाह्यस्य तत्त्वतोविधिसाधनम्।
वहिरेव हि संवृत्त्या संवृत्यापि तु नाकृतेः॥
एतेन यड्वर्म्मोत्तरः॥ आरोपितस्य वाह्यत्वस्य विधिनिषेधावित्यलौकिकमनागममतार्किकीयं कथयति। तदपहस्तितम्।
नन्वध्यवसाये यद्यध्यवसेयं वस्तु न स्फुरति तदा तदध्यवसितमिति कोऽर्थः ? अप्रतिभासेऽपि प्रवृत्तिविषयीकृतमिति योऽर्थः। अप्रतिभासाविशेषे विषयान्तरपरिहारेण कथन्नियतविषया प्रवृत्तिरिति चेत् ? उच्यते; यद्यपि विश्वमगृहीतं तथापि विकल्पस्य नियतसामग्रीप्रसूतत्वेन नियताकारतया नियतशक्तित्वात् नियता एव जलादौ प्रवृत्तिः। धूमस्य परोक्षाग्निज्ञानजननवत्।
नियतविषया हिभावाः प्रमाणपरिनिष्ठितस्वभावा न शक्तिसाङ्कर्य्यपर्य्यनुयोगभाजः। तस्मात् तदध्यवसायित्वमाकारविशेषयोगात् तत्प्रवृत्तिजनकत्वम्। न च सादृश्यादारोपेण प्रवृत्तिं ब्रूमः। येनाकारे वाह्यस्य वाह्ये वा आकारस्यारोपद्वारेण दूषणावकाशः। किन्तर्हि स्ववासनाविपाकवशादुपजायमानैव बुड्विरपश्यन्त्यपि वाह्यं वाह्ये वृत्तिमातनो तीति विप्लुतैव। तदेवमन्याभावविशिष्टो विजातिव्यावृत्तोर्थो विधिः। स एव चापोहशब्दवाच्यः शब्दानामर्थः प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयश्चेति स्थितम्॥
अत्र प्रयोगः। यद्वाचकं तत्सर्व्वमध्यवसितातद्रूपपरावृत्तवस्तुमात्रगोचरम्। यथेह कूपे जलमिति वचनम्। वाचकञ्चेदं गवादिशब्दरूपमिति स्वभावहेतुः। नायमसिड्वः, पूर्वोक्तेन न्यायेन पारमार्थिकवाच्यवाचकभावस्याभावेऽपि; अध्यवसायकृतस्य सर्व्वव्यवहारिभिरवश्यस्वीकर्त्तव्यत्वात्। अन्यथा सर्व्वव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात्। नापि विरुद्धः सपक्षे भावात्। न चानैकान्तिकः; तथाहि शब्दानामध्यवसितविजातिव्यावृत्तव स्तुमात्रविषयत्वमनिच्छद्भिः परैः परमार्थतो
वाच्यं स्वलक्षणमुपाधिरुपाधियोगः
सोपाधिरस्तु यदि वा कृतिरस्तु बुद्धेः,
गत्यन्तराभावात्। अविषयत्वे च वाचकत्वायोगात्। तत्र।
आद्यन्तयोर्न्न समयः फलशक्तिहाने-
र्मध्येप्युपाधिविरहात्तितयेन युक्तः॥
तदेवं वाच्यान्तरस्याभावात्। विषयवत्त्वलक्षणस्य व्यापकस्य निवृत्तौ विपक्षतो निवर्त्तमानम् वाचकत्वमध्यवसितवाह्यविषयत्वेन व्याप्यत इति व्याप्तिसिद्धिः।
शब्दैस्तावन्मुख्यमाख्यायतेऽर्थ
स्तत्रापोहस्तद्गुणत्वेन गम्यः।
अर्थश्चैको ऽध्यासतो भासतोऽन्यः
स्थाप्यो वाच्यस्तत्त्वतो नैव कश्चित्॥
अपोहसिद्धिः समाप्ता॥
कृतिरियम्महापण्डितरत्नकीर्त्तिपादानाम्॥
भवत्वपोहे कृतिनाम्प्रपञ्चो
[व] स्तुस्वरूपास्फुरणन्तु मर्म्म।
तत्रादृढे सर्व्वमयत्नशीर्णं
दृढे तु सौस्थ्यन्ननु तावतैव॥
सम्पूर्णरात्रिप्रहरद्वयेन
कीर्त्तेरपोहो लिखितः सुखेन।
त्रैलोक्यदत्तेन परात्महेतोः
[य] त्नादतोऽयं परिरक्षणीयः॥


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
पूर्ववत् सनः॥ १।३।६२
पदच्छेदः॥
पूर्ववत् ० सनः ५।१ आत्मनेपदम् १।१ १२
काशिका-वृत्तिः
पूर्ववत् सनः १।३।६२
सनः पूर्वो यो धातुः आत्मनेपदी, तद्वत् सन्नन्तादात्मनेपदम् भवति। येन निमित्तेन पूर्वस्मादात्मनेपदं विधीयते तेन एव सन्नन्तादपि भवति। अनुदात्तङित आत्मनेपदम् १।३।१२
आस्ते, शेते। सन्नन्तादपि तदेव निमित्तम् आसिसिषते, शिशयिषते। नेर् विशः १।३।१७
निविशते, निविविक्षते। आङ उद्गम्ने १।३।४०
आक्रमते, आचिक्रंसते। इह न भवति, शिशत्सति, मुमूर्षति। न हि शदिम्रियतिमात्रम् आत्मनेपदनिमित्तम्। किं तर्हि?
शिदाद्यपि, तच् च इह न अस्ति। यस्य च पूर्वत्र एव निमित्तभावः प्रतिशिध्यते, तत् सन्नन्तेश्वप्यनिमित्तम् अनुचिकीर्षति। पराचिकीर्षति। इह जुगुप्सते, मीमांसते इति?
अनुदात्तङित इत्येव सिद्धम् आत्मनेप्दम्। अवयवे कृतं लिङ्गं समुदायस्य विशेषकं भवति इति।
न्यासः
पूर्ववत्सनः। , १।३।६२
"पूर्ववत्" इति। "तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः" ५।१।११४
इति वतिः।। पूर्वशब्दः सम्बन्धिशब्दत्वादवधिमपेक्षते। स चावधिः श्रुतत्वात्सन्नेव विज्ञायत इत्याह-- "सनः पूर्वो यो धातुः" इति। यद्येवम्, अवधिभावोपगम एव सन्ग्रहणस्योपयुक्तत्वात्त सन्नन्तादात्मनेपदं भवतीति, न तत्रैतल्लभ्यते; कुतस्तर्हि स्यात्?
धातुमात्रात्, नैतदस्ति; एवं ह्रात्मनेपदं परस्मैपदानुक्रमणमनर्थकं स्यात्। अथ प्रत्ययान्तात् स्यात्?
एवमपि सन्ग्रहणमनर्थकं स्यात्, पूर्ववत् प्रत्ययादिति वाच्यं स्यात्। तस्मात् पत्र्यासन्नं सनं त्यक्त्वा न युक्त्वा न युक्ताऽन्यन्यस्याश्रुतस्य परिकल्पनेति सन्न्तादेव भवतीति विज्ञायते। "येन" इत्यादिना वत्यर्थमाचष्टे। "तदेव निमित्तम्" इति। अनुदात्तेत्वं ङित्त्वञ्च धात्वन्तरावस्थायामपि सन्नन्ताद्वचनसामथ्र्यान्निमित्तं भवति। "असिसिषते" इति। इटि कृते "अजादेर्द्वितीयस्य" ६।१।२
इति सिशब्दस्य द्विर्वचनम्। "निविविक्षते" इति। "विश प्रवेशने" (धा।पा।१४२४), पूर्ववत् कित्त्वषत्वकत्वानि। "आचिक्रंसते" इति। आत्मनेपदनिमित्तत्वात् "स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते" ७।२।३६
इतीण् न भवति।
"शिशत्सति", मुमूर्षति"इति। अत्र सनो यः पूर्वो भागः, तस्यात्मनेपदनिमित्तत्वमस्ति; शीयते, म्रियत इत्यात्मनपददर्शनात्। तत आत्मनेपदेन भवितव्यमिति कस्यचिद्भ्रान्तिः स्यात्, अतस्तां निराकर्तुमाह-- "इह न भवति" इत्यादि। किं कारणमित्याह-- "न हि" इत्यादि। किं तर्हि?
"शिदाद्यपि"इति। शिच्छब्देनात्र शिद्भावित्वं शित्सम्बन्धित्वञ्चोक्तम्। आदिशब्देन लुङलिङोग्र्रहणम्, तच्चेह नास्तीति न ह्रत्र सनः पूर्वभागस्य शिद्भावित्वं शित्सम्बन्धित्वं वास्ति; शित्प्रत्ययस्यास्मिन् विषयेऽत्यन्तासम्भवात्, नापि म्रियतेः परौ लुङलिङौ स्तः; तस्मान्नेह शदिम्रियत्योरात्मनेपदनिमित्तत्वमस्तीति न भवत्यात्मनेपदम्।
इह तर्हि कस्मान्न भवति-- अनुचिकीर्षति, पराचिकीर्षतीति?
करोतेर्हि गन्धनादिष्वर्थेष्वात्मनेपदं विहितम्, अतस्त्दविवक्षायां सनन्तादपि तेन भवितव्यमित्याह-- "यस्य च" इत्यादि। गन्धनादिष्वर्थेषु पूर्वत्रासनन्तावस्थायाम् "अनुपराभ्यां कृञः" १।३।७९
इत्यनेन परस्मैपदविधानात् करोतेरात्मनेपदाभावः क्रियते। तस्मादाभ्यां सनन्तादप्यात्मनेपदनिमित्ताभावान्न भवति।
"अथ जुगुप्सते, मीमांसत इत्यत्र कथमात्मनेपदम्, यावता "पूर्ववत्सनः" १।३।६२
इत्युच्यते, न च गुपादिषु सनः प्रागेवात्मनेपदं भवतीति; अतः पूर्ववदित्यतिदेशाभावान्न भवितव्यमात्मनेगदेनेत्यत आह-- "इह" इत्यादि। "जुगुप्सते"इति। "गुप्तिज्किद्भ्यः सन्" ३।१।५
इति सन्। "मीमांसते" इति। "मानबध" ३।१।६
इत्यादिना सन्, अभ्यासस्य "सन्यतः" ७।४।७९
इतीत्वे दीर्घः। कथं पुनरिह "अनुदात्तङित आत्मनेपदम्" १।३।१२
, यावता गुपादाववयवेऽनुदात्तेत्वं लिङ्गम्, न जुगुप्सादौ समुदाय इत्यत आह -- "अवयवे कृतम्" इत्यादि। यथा गोः कर्णादाववयवे कृतं लिङगं समुदायस्य विशेषकं भवति, तथा गुपादाववयवे कृतमनुदात्तेत्त्वं समुदायस्य जुगुप्स इत्येवमादेर्विशेषक्रं भवति। यद्येवम्, गोपयति, तेजयति, सङ्केतयतीत्येवमादावपि प्राप्नोति, सत्यम्; स्यादेतत्-- अवयवेकृतं लिङगं तस्य समुदायस्य गोर्विशेषकं भवति, यं समुदायं सोऽवयवो न व्यभिचरति; सनन्तं पुनर्न व्यभिचरति; णिजन्तन्तु व्यभिचरतीत्यतोऽत्रात्मनेपदेन न भवितव्यम्; वात्र्तमेतत्, सनन्तमपि व्यभिचरतीति विनापि तेन गोपयतीत्यादौ सम्भवात्। तस्मात् समुदायं यं गुपादिर्न व्यभिचरति, तस्यासम्भवात् सर्वस्य गुपादावयवे कृतमनुदात्तेत्त्वं लिङ्गं समुदायस्य विशेषकं भविष्यति। ततश्च गोपयतिप्रभृतिभ्योऽप्यात्मनेपदं प्राप्नोतीत्येव। एवं तर्हि "निगरणचलनार्थेभ्यश्च" १।३।८७
इत्यत्र चकारोऽनुक्तसमुध्चयार्थः क्रियते। तेन गुपादिभ्यो ण्यन्तेभ्यः परस्मैपदात्मनेपदापवादो भविष्यति॥
बाल-मनोरमा
पूर्ववत्सनः ५५८, १।३।६२
पूर्ववत्सनः। पूर्वेणेव पूर्ववत्। "तेन तुल्यटमिति तृतीयान्तद्वतिः। पूर्वशब्देन सन्प्रकतिर्विवक्षिता। तदाह-- सनः पूर्व इत्यादि। एदिधिषते इति। सन्प्रकृतेरेधधातोरात्मनेपदित्वात्तत्प्रकृतिकसन्नन्तादात्मनेपदम्। "नेर्विशः" इत्यात्मनेपदविधानात्तत्प्रकृतकसन्नन्तादपि आत्मनेपदम्। ननु "शदेः शितः" "म्रियतेर्लुङ्लङोश्चे"त्यस्य ग्रहणम्। "शदे"रित्यादिसूत्रद्वये "पूर्ववत्सनः" इति, "नानोर्ज्ञः" इत्यतो नेति चानुवर्त्त्य शदेर्म्रियतेश्च सन्ननतान्नात्मनेपदमिति व्याख्येयमित्यर्थः। नन्वेवं सति शीयते म्रियते इत्यादावात्मनेपदं न लभ्येतेत्यत आह-- वाक्यभेदेनेति। "शदेः शितः" म्रियतेर्लुङ्लिङोश्चे"त्येकं वाक्यम्। शिद्भाविनः शदेरात्मनेपदं स्यात्, मृङो लुङ्लिङ्प्रकृतिभूतात्, शित्प्रकृतभूताच्चात्मनेपदं स्यान्नान्यत्रेत्यर्थः। तेन शीयते म्रियते ममारेत्यादि सिध्यति। "सनो ने"त्यपरं वाक्यम्। शदेः, म्रियतेश्च सन्नन्तान्नात्मनेपदमित्यपरम्। तेन शिशत्सति, मुमूर्षति इत्यादौ नात्मनेपदमित्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
पूर्ववत्सनः ४६३, १।३।६२
निविविक्षत इति। "नेर्विशः" इत्यात्मनेपदविधानात्सन्नन्तादपि आत्मनेपदम्। सनो नेत्यनुवर्त्त्येति। "नानोर्ज्ञः", "पूर्ववत्सनः" इति सूत्राभ्या"मिति शेषः।


text:
सूत्रम्
तत्र तस्येव॥ ५।१।११५
काशिका-वृत्तिः
तत्र तस्य इव ५।१।११६
तत्र इति सप्तमीसमर्थात् तस्य इति षष्ठीसमर्थाच् च इवार्थे वतिः प्रत्ययो भवति। मथुरायाम् इव मथुरावत् स्रुघ्ने प्राकारः। पाटलिपुत्रवत् साकेते परिखा। षष्थीसमर्थात् देवदत्तस्य इव देवदत्तवत् यज्ञादत्तस्य गावः। यज्ञदत्तस्य इव यज्ञदत्तवत् देवदत्तस्य दन्ताः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
तत्र तस्येव ११५५, ५।१।११५
मथुरायामिव मथुरावत् स्रुग्ध्ने प्रकारः। चैत्रस्येव चैत्रवन्मैत्रस्य गावः॥
न्यासः
तत्र तस्यैव। , ५।१।११५
अथ कियर्थमिवेत्युच्यते, न वत्यर्थे सादृश्ये भविष्यति? भविष्यति? नैतदस्ति; न हि तुल्यग्रहणं शक्यमिहानुवत्र्तयितुम्()। तद्धि क्रियाविशेषणत्वात्? कर्म, तत्र यदीह तस्यानुवृत्तिः स्यात्? तथाभूतस्यैव स्यात्()। ततश्च कर्मण्येव तुल्ये प्रत्ययः स्यात्, तथा च--मथुरायामिव मथुरावत्? स्लुध्ने प्रासाद इत्यादि न सिध्येत्()। तस्मादिवेति वक्तव्यम्()। अक्रियार्थश्चायमारम्भः॥
बाल-मनोरमा
तत्र तस्येव १७५६, ५।१।११५
तत्र तस्येव। तत्रेवेति तस्येवेति चार्थे सप्तम्यन्तात्षष्ठ()न्ताच्च वतिः स्यादित्यर्थः। अतृतीयान्तार्थ आरम्भः। अस्मादेव निर्देशादिवशब्दयोगे षष्ठ()र्थे सप्तम्यपीति भाष्यम्। अत्र "क्रिया चे"दिति नानुवर्तते इत्यभिप्रेत्योदाहरति--मधुरायामिव मधुरावत्स्नुघ्ने प्राकार इति। अत्र मधुरायामिवेति नाधिकरणसप्तमी, तथा सति विद्यमानेति क्रियापदासपेक्षतया असामथ्र्यात्। अत एव अस्मादेव सूत्रनिर्देशादिवशब्दायोगे षष्ठ()र्थे सप्तमीति भाष्यं सङ्गच्छते। मधुरासम्बन्दिप्राकारसदृशः रुआउघ्नस्य प्राकार इति बोधः। मैत्रस्य भाव इति। वृत्तमित्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
तत्र तस्येव १३५३, ५।१।११५
तत्र तस्येव। सप्तम्यन्तात् षष्ठ()न्ताच्च इवार्थे प्रत्ययः। "क्रिया चेत्िति नानुवर्तते इति द्रव्यादितुल्येऽत्र वत्प्रत्ययो भवति। मथुरावत्रुआउघ्ने इति। मथुरायां यादृशः प्राकारस्तेन तुल्यः प्राकारः स्नुघ्ने इत्यर्थः।


text:
सूत्र १८
समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्ति: ॥१८॥
समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्ति: ।
वैशेषिकराद्धान्तो दुर्युक्तियोगाद्वेदविरोधाच्छिष्टापरिग्रहाच्च नापेक्षितव्य इत्युक्तम् ।
सोऽर्धवैनाशिक इति वैनाशिकत्वसाम्यात्सर्ववैनाशिकराद्धान्तो नतरामनपेक्षितव्य इतीदमिदानीमुपपादयाम: ।
स च बहुप्रकार: प्रतिपत्तिभेदाद्विनेयभेदाद्वा ।
तत्रैते त्रयो वादिनो भवन्ति ।
केचित्सर्वास्तित्ववादिन: केचिद्विज्ञानास्तित्वमात्रवादिनोऽन्ये पुन: सर्वशून्यत्ववादिन इति ।
तत्र ये सर्वास्तित्ववादिनो बाम्हामान्तरं च वस्त्वभ्युपगच्छन्ति भूतं भौतिकं चित्तं चैतं च तांस्तावत्प्रति ब्रूम: ।
तत्र भूंत पृथिवीधात्वादय: ।
भौतिकं रूपादयश्चक्षुरादयश्च ।
चतुष्टये च पृथिव्यादिपरमाणव: खरस्नेहोष्णेरणस्वभावास्ते पृथिव्यादिभावेन संहन्यन्त इति मन्यन्ते ।
तथा रूपविज्ञानवेदनासंज्ञासंस्कारसंज्ञका: पञ्च स्कन्धा: ।
तेऽप्याध्यात्मं सर्वव्यवहारास्पदभावेन संहन्यन्त इति मन्यन्ते ।
तत्रेदमभिधीयते ।
योऽयमुभयहेतुक उभयप्रकार: समुदाय: परेषामभिप्रेतोऽणुहेतुकश्च भूतभौतिकसंहतिरूप: स्कन्धहेतुकश्च पञ्चस्कन्धीरूपस्तस्मिन्नुभयहेतुकेऽपि समुदायेऽभिप्रेयमाणे तदप्राप्ति: स्यात्समुदायाप्राप्ति: ।
समुदाययभावान्पपत्तिरित्यर्थ: । कृत: ।
समुद्रायिनामचेतनत्वात् ।
चित्ताभिज्वलनस्य च समुद्रायसिहयधीनत्वात् ।
अन्यस्य च कस्य चिच्चेतनस्य भोक्तु: प्रशासितुर्वा स्थिरस्य संहन्तुरनभ्य़ुपगमात् । निरपेक्शप्रवृत्त्यभ्युपगमे च प्रवृत्त्यनुपरमप्रसङगात् । आशयस्याप्यन्यत्वानन्यत्वाभ्यामनिरूप्यत्वात् ।
क्षणिकत्वाभ्युपगमाच्च निर्व्यापारत्वात्प्रवृत्त्यनुपपत्ते: ।
तस्मात्समुदायानुपपत्ति: ।
समुदायानुपपत्तौ च तदाश्रया लोकयात्रा लुप्येत ॥१८॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सूत्रम्
शल इगुपधादनिटः क्सः॥ ३।१।४५
काशिका-वृत्तिः
शल इगुपधादनिटः क्षः ३।१।४५
शलन्तो यो धातुरिगुपधस् तस्मात् परस्य च्लेः अनिटः क्ष आदेशो भवति। दुह अधुक्षत्। लिह अलिक्षत्। शलः इति किम्? अभैत्सीत्। अच्छैत्सीत्। इगुपधातिति किम्? अधाक्षीत्। अनिटः इति किम्? अकोषीत्। अमोषीत्।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
शल इगुपधादनिटः क्सः ५९३, ३।१।४५
इगुपधो यः शलन्तस्तस्मादनिटश्च्लेः क्सादेशः स्यात्। अधुक्षत्॥
न्यासः
शल इगुपधादनिटः क्सः। , ३।१।४५
"अघुक्षत्" इति। "दुह प्रपूरणे" (धा।पा।१०१४), "दादेर्धातोर्घः" ८।२।३२
, "एकाचो बशो भष्" ८।२।३७
इत्यनेन दकारस्य भष्भावेन धकारः, धकारस्य "खरि च" ८।४।५४
इति चत्र्वम्-- ककारः। "अलिक्षत्" इति। "लिह आस्वादने" (धा।पा।१०१६), "हो ढः" ८।२।३१
इति ढत्वम्, पूर्ववत् षत्वकत्वे। "अधाक्षीत्" इति।" दह भस्मीकरणे" (धा।पा।९९१), पूर्ववत् ढत्वकत्वषत्वभष्भावचत्र्वानि। "अकोषीत्" इति। "कुष निष्कर्षे" (धा।पा। १५१८) लघूपधगुणः॥
बाल-मनोरमा
शल इगुपधादनिटः क्सः १७५, ३।१।४५
शल इगुपधा। शलन्त इति। "धातोरेकाचः" इत्यतोऽनुवृत्तधातुविशे,णत्वात्तदन्तविधिरिति भावः। सिचोऽपवादः। क्सादेशोऽदन्तः। ककार इत्। अघृक्षतेति। च्लेः क्सः। तस्य कित्त्वादृकारस्य न गुणः। हस्य ढः, भष्भावः, ढस्य कः, षत्वमिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
शल इगुपधादनिटः क्सः १४९, ३।१।४५
शल इगुपधा। "शल" इति धातोर्विशेषणात्तदन्तलाभः। शल इति किम्?। अतिप्त। इगिति किम्?। अगाढ। अनिटः किम्। औहिष्ट। क्सस्याचि। अजादाविति। अङ्गाक्षिप्तप्रत्ययोऽत्र विशेष्यः। "तङी"ति तु केषांचित्प्रक्षेपस्तस्य काशिकादावनुक्तत्वादित्याहुः। अन्ये तु "लुग्वा दुहे"त्यत्र आत्मनेपदे इत्यपकर्षणात्तङीति लभ्यते। तेन "दृशे क्सः" इति वार्तिकोक्तक्सप्रत्ययस्य लोपो न भवति, सदृक्षा अन्यादृक्षा इत्यत्रेत्याहुः।


text:
मेक् इन् इन्ट्या पद्धत्या वैदेशिकनिक्षेपे महान् लाभः
नवदहली > आगोलस्तरे साक्षादेव वैदेशिकनिक्षेपं सम्पादितेषु
राष्ट्रेषु मेक् इन् इन्ट्या पद्धत्या भारतस्य महान् लाभः। आगोलस्तरे
वैदेशिकनिक्षेपः१.७६ ट्रिल्यण् इति उन्नतिम् प्रापयत्। तत्र ४४ बिल्यण्
निक्षेपः भारतम् एव आगतः।२००८ तमे वर्षे प्राप्तं ४७ बिल्यण् एव
मण्डलेऽस्मिन् भारतस्य रेकोर्ड।
६९ संवत्सराणां प्रतीक्षा-बस्यानसेवनम् आरब्धम्
डेराडूण् > ६९ संवत्सराणां दीर्घां प्रतीक्षां समाप्य उत्तराखण्डे
चमोली जिल्लायाः सिल्पट्टा ग्रामः। दीर्घस्याः प्रतीक्षायाः अन्ते ग्रामे
बस्यानसेवनम् आरब्धम्। प्रधानमन्त्रिणः ग्रामीणसडक् योजना पद्धत्याम्
अन्तर्भाव्य एव ग्रामस्य विविधानां गतागतमार्गाणां निर्माणं पूर्तीकृतम्।
संस्कृतनाटकाचार्यः कावालं नारायणप्पणिक्कर् महाशयः कालयवनिकां अन्तरधात्।
तिरुवनन्तपुरम् > नाटककलायाः आचार्यः श्री कावालं
नारायणप्पणिक्कर् ह्यः रात्रौ दिवड़्गतः। 88 वयः पर्यन्तं
नाटककलायाःनिदेशकः आविष्कर्ता प्रायोजकः च आसीदयं महाभागः। 1961 तमे
संवत्सरे केरळसड़्गीतनाटक अकादमी-संस्थायाः अध्यक्षपदमलड़्कृतवान्।
संस्कृतभाषायां प्रसिद्धे भासनाटकचक्रे विद्यमानानानां नैकानां नाटकानां रङ्गाविष्कारः महानुभावस्यैतस्य निदेशत्वेन सफलतां प्राप्नोत्।
संस्कृतनाटकप्रेक्षकाणां अमूल्यनिधिः एव एतस्य देहवियोगेन नष्टभूतः।
चलनचित्रमण्डलेषु प्रगल्भाः मोहनलालप्रभृतयः अस्य प्रोत्साहनेन
संस्कृतनाटकेषु भागम् ऊढवन्तः। 2007 तमे पद्मभूषणेन 2009 तमे वल्लत्तोल्
पुरस्कारेण चायमादृतः। भासनाटकानां रङ्गसज्जीकरणेन आविष्कारेण च अयं
महात्मा संस्कृतचित्तानां हृदि चिरं भासते नात्र सन्देहलेशोऽपि।
भारतस्य प्रश्नोत्तरीकर्ता दिवङगतः
कोल्कत्ता > भारतस्य प्रश्नोत्तरीकर्ता इति विख्यातः
सामूहिकप्रवर्तकः नील् ओब्रियन् दिवङगतः। पञ्चाशत् वर्षेभ्यः पूर्वं
प्रश्नोत्तरी इति नूतनः बौद्धिकविनोदः जनकीयं कर्तुं प्रयत्नं कृत्वा
प्रश्नोत्तरीकर्ता इति नाम्ना विख्यातः सः महोदयः आङ्गल-भारतसमूहस्य नेता च
आसीत्। ८२ वयस्कः सः समीपकाले वार्धक्यसहजैः आतुरैः पीडितः आसीत्।भारतस्य
राष्ट्रियसामूहिकमण्डलस्य सजीवप्रवर्तकः सः महोदयः एकवारं लोकसभायां
वारत्रयं बङ्गाल् नियमनिर्माणसभायां च जनप्रतिनिधिः आसीत्।
उत्तरभारतराज्येषु वृष्टिःशक्तिं प्रापयति
नवदहली> अग्रिमचतुर्भिः दिवसैः उत्तरभारतस्य केषुचित् राज्येषु वृष्टिः शक्ता भविष्यतीति परिस्थितिनिरीक्षणकेन्द्रम्। राजस्थाने वर्षाकालस्य आरम्भकतया महती वृष्टिरेव अनुभूयते। चतुर्भिः दिवसैः गुजरात्, उत्तरप्रदेशः, मध्यप्रदेशः, हरियाणा, उत्तराखण्ड्,हिमाचलप्रदेशः, पञ्जाब्, चण्डीगड् इत्यादिषु राज्येषु महती वृष्टिः भविष्यतीति परिस्थितिनिरीक्षणकेन्द्रेण सूचना दत्ता वर्तते।
ब्रेक्सिट्" अनुसृत्य "डेक्सिट्" अपि।
नवदिल्ली - दिल्ली अपि पूर्णराज्यपदवीम् अपेक्षते इति विषये ब्रिट्टनस्य इव हितपरिग्रहणं अचिरादेव करिष्यताति दिल्ली मुख्यमन्त्री अरविन्द् केज्रिवालेन उक्तम्। एतद्विषयकं देयकं ए पि पि सर्वकारेण प्रकाशितमासीत्।
जूण् ३० पर्यन्तं जनानां मतप्रकाशनवेला अस्ति। दिल्ल्यां तन्त्रप्रधानमण्डलानि विहाय एव पूर्णराज्यपदवीं प्रति सर्वकारस्य प्रयत्नः।
काश्मीरे सि आर् पि एफ् वाहनव्यूहं प्रति भीकराक्रमणं
- अष्ट सैनिकाः हताः।
श्रीनगरं - जम्मुकाश्मीरे पुल्वामजनपदे पाम्पोर् प्रदेशे केन्दीयार्धसैनिकविभागस्य (सि आर् पि एफ्) वाहनव्यूहं प्रति लष्कर् ई तोयबा भीकरैः कृते भुशुण्डि आक्रमणे अष्ट सैनिकाः हताः; एकविंशतिः व्रणिताः। सेनायाः प्रत्याक्रमणे द्वौ भीकरावपि हतौ।
भीकराः पाकिस्तानीयाः इति प्राथमिकदेहपरिग्रहेण प्रत्यभिज्ञातम्।
श्रीनगर-जम्मु देशीयवीथ्यां ह्यः सायं ५.५० वादने आसीत् आक्रमणम्। लात्पोरस्थानात् परिशीलनानन्तरं प्रत्यागच्छन्नासीत् षड्वाहनेषु सैनिकसंघः।
विद्यालयपाठ्यपद्धत्याम् आयुर्वेदः भवितव्यः - केरळस्य शिक्षामन्त्री।
तृश्शिवपेरूर् - केरलस्य सार्वजनीनविद्याभ्यासपद्धत्याम् आयुर्वेदम् अन्तर्भावयितुं सर्वकारः प्रतिज्ञाबद्ध इति शिक्षामन्त्री सि रवीन्द्रनाथः उक्तवान्।
आयुर्वेद औषधनिर्मातृसंस्थायाः आयुर्वेदचिकित्सालयप्रबन्धकसंघस्य च नेतृत्वे आयोजितायां बोधवत्करणसंगोष्ठ्याम् उद्घाटनभाषणं कुर्वन्नासीत् शिक्षामन्त्री। यू पि एस् सि संस्थायाः परीक्षासु आयुर्वेदम् ऐच्छिकविषयरूपेण निबद्ध्नातुं सम्मर्दं करिष्यतीति तेनोक्तम्।
'मन् की बात्' श्रद्धेयांशैः सह मोदी।
नवदहली > प्रधानमन्त्रिणा नरेन्द्रमोदिना आकाशवाणीद्वारा क्रियमाणे 'मन् की बात् 'इति प्रतिमासकार्यक्रमे आयकरसमर्पणमधिकृत्य नूतनम् आह्वानं कृतम्। वार्षिकधनसम्पादनमधिकृत्य याथार्थ्यं गूढतया परिपाल्यमानानां जनानां कृते तत् प्रकाशयितुम् अन्तिम: अवसरः सितंबर् ३० पर्यन्तं दीयते इति प्रधानमन्त्रिणा उक्तम्। ततः पूर्वमेव आयस्य विषये याथार्थ्यं प्रकाश्य दण्डनव्यवहारेभ्यः मोचनं स्वीकर्तुं मोदिना आह्वानं कृतम्। सितंबर् ३० अनन्तरम् आवश्यकरेखाः विना परिपाल्यमानस्य धनसम्पादनस्य उपरि दण्डनव्यवहारं स्वीकर्तुं आयकरमन्त्रालयस्य सम्पूर्णाधिकारः वर्तते इत्यपि स: अवदत्। अपि च स्वप्रभाषणे ऐ.एस्. आर्.ओ संस्थायाः नूतनविजयाय अभिनन्दनमपि तेन कृतम्।
यूरो २०१६- पोर्चुगल्, फ्रान्स् च अष्टगणचक्रे।
लेन्ट् > यूरो २०१६ मध्ये क्रोयेष्यां जित्वा क्रिस्ट्यानो रोनाल्डस्य पोर्चुगल् संघः अष्टगणचक्रं प्राविशत्। क्रीडायामस्यां परिमितसमये लक्ष्यम् उन्नीय एकः श्रमः अपि द्वयोरपि सङ्घयोः पक्षतः नासीत्। अधिकसमये एव पोर्चुगल् दलेन लक्ष्यं प्राप्तम्।क्रीडायां पोर्चुगलेन १-० इत्यंशे जयः प्राप्तः।अपरस्यां क्रीडायाम् अयर्लन्ट् दलं जित्वा फ्रान्स् दलमपि अष्टगणचक्रं प्राविशत्। फ्रान्स् दलाय अन्टोणियो ग्रीस्मान् वारद्वयं लक्ष्यं प्राप्तवान् ।क्रीडायामस्यां फ्रान्स् दलेन २-१ इति अंशे विजयः प्राप्तः।
क्षेपणायुधसाङ्गेतिकविद्यानियन्त्रणसङ्घे भारतस्य प्रवेशः अचिरादेव
नवदहली > एन् एस् जि मध्ये प्रवेशः न लब्धः चेदपि क्षेपणायुधसाङ्गेतिकविद्यानियन्त्रणसङ्घे भारतस्य प्रवेशः सुसाध्यः एव। अनेन आयुधनिर्माणाय व्यापाराय च नूतनाः मार्गाः आविष्कर्तुं शक्यन्ते। एम् टि सि आर् सङ्घे प्रवेशनाय योग्यतापत्रं विदेशकार्यदायित्वं वहन् कार्यदर्शी एस् जयशङ्करः श्वः एव समित्यै समर्पयिष्यति। अनेन भाविकाले एन् एस् जि, आस्ट्रेलिया सङ्घः, वासेनर् अरेञ्ज्मेन्ट् इत्यादिषु सङ्घेषु प्रवेशनं सुकरमिति विदग्धाः नयतन्त्रज्ञाः अभिप्रयन्ति।
ऋग्वेदपारम्पर्यम्-पोलिष् भाषायां ग्रन्थः
कोषिकोट् > केरलेषु नम्पूतिरिसमुदायस्य ऋग्वेदपारम्पर्यम् अधिकृत्य एकः गवेषणग्रन्थः पोलिष् भाषायां प्रकाशितः। पोलिष् सर्वकारः एव प्रकाशकः। पोलण्ट् राष्ट्रस्य क्राकोवस्थस्य जागिलोणियन् विश्वविद्यालयस्य इन्टोलजी संस्कृतविभागस्य अध्यक्षः डा.सेसारी गेलेविक्स् एव ग्रन्थकर्ता। कोषिकोट् सैबर् विदग्धः डा.विनोद् भट्टतिरिः चित्रकारः मदनः च सहायकौ भवतः। " भारतस्य सजीवाः ऐतिहासिकाः " इति परम्परायाः एका कृतिः भवति इयम्। ग्रन्थकारेण डा.विनोदस्य भवनम् आगत्य ग्रन्थस्य प्रतिकृतीः दत्ताः।
अञ्जू बोबी जोर्ज केन्द्रसमित्याम्
नवदहली > केन्द्रीयकायिकमन्त्रालयस्य "खेलो इण्ट्या" पद्धतेः देशीयनिर्वाहकसमित्याम् अञ्जू बोबी जोर्ज अपि। केन्द्रीयकायिकमन्त्रालयस्य कार्यदर्शी एव समित्याः अध्यक्षः। क्रीडामण्डलात् पुलेला गोपीचन्दः अपि समित्यां वर्तते। पञ्चायत् स्तरादारभ्य छात्राणां युवकानां च कायिकमण्डलं प्रति उन्नयनमेव पद्धतेः प्रमुखं लक्ष्यम्। तदर्थं २०२० अभ्यन्तरे कायिमण्डलस्य आधारसौकर्यविकसनं कायिकसञ्चयानां निर्माणं च पूर्तीकरिष्यतीति कायिकमन्त्रालयेन सूचितम्।


text:
॥ एकदन्तशरणागतिस्तोत्रम् ॥
श्रीगणेशाय नमः ।
देवर्षय ऊचुः ।
सदात्मरूपं सकलादिभूतममायिनं सोऽहमचिन्त्यबोधम् ।
अनादिमध्यान्तविहीनमेकं तमेकदन्तं शरणं व्रजामः ॥ १॥
अनन्तचिद्रूपमयं गणेशमभेदभेदादिविहीनमाद्यम् ।
हृदि प्रकाशस्य धरं स्वधीस्थं तमेकदन्तं शरणं व्रजामः ॥ २॥
समाधिसंस्थं हृदि योगिनां यं प्रकाशरूपेण विभातमेतम् ।
सदा निरालम्बसमाधिगम्यं तमेकदन्तं शरणं व्रजामः ॥ ३॥
स्वबिम्बभावेन विलासयुक्तां प्रत्यक्षमायां विविधस्वरूपाम् ।
स्ववीर्यकं तत्र ददाति यो वै तमेकदन्तं शरणं व्रजामः ॥ ४॥
त्वदीयवीर्येण समर्थभूतस्वमायया संरचितं च विश्वम् ।
तुरीयकं ह्यात्मप्रतीतिसंज्ञं तमेकदन्तं शरणं व्रजामः ॥ ५॥
स्वदीयसत्ताधरमेकदन्तं गुणेश्वरं यं गुणबोधितारम् ।
भजन्तमत्यन्तमजं त्रिसंस्थं तमेकदन्तं शरणं व्रजामः ॥ ६॥
ततस्वया प्रेरितनादकेन सुषुप्तिसंज्ञं रचितं जगद्वै ।
समानरूपं ह्युभयत्रसंस्थं तमेकदन्तं शरणं व्रजामः ॥ ७॥
तदेव विश्वं कृपया प्रभूतं द्विभावमादौ तमसा विभान्तम् ।
अनेकरूपं च तथैकभूतं तमेकदन्तं शरणं व्रजामः ॥ ८॥
ततस्त्वया प्रेरितकेन सृष्टं बभूव सूक्ष्मं जगदेकसंस्थम् ।
सुसात्विकं स्वप्नमनन्तमाद्यं तमेकदन्तं शरण व्रजामः ॥ ९॥
तदेव स्वप्नं तपसा गणेश सुसिद्धरूपं विविधं बभूव ।
सदैकरूपं कृपया च तेऽद्य तमेकदन्तं शरणं व्रजामः ॥ १०॥
त्वदाज्ञया तेन त्वया हृदिस्थं तथा सुसृष्टं जगदंशरूपम् ।
विभिन्नजाग्रन्मयमप्रमेयं तमेकदन्तं शरणं व्रजामः ॥ ११॥
तदेव जाग्रद्रजसा विभातं विलोकितं त्वत्कृपया स्मृतेन ।
बभूव भिन्नं च सदैकरूपं तमेकदन्तं शरणं व्रजामः ॥ १२॥
सदेव सृष्ट्वा प्रकृतिस्वभावात्तदन्तरे त्वं च विभासि नित्यम् ।
धियः प्रदाता गणनाथ एकस्तमेकदन्तं शरणं व्रजामः ॥ १३॥
त्वदाज्ञया भान्ति ग्रहाश्च सर्वे प्रकाशरूपाणि विभान्ति खे वै ॥
भ्रमन्ति नित्यं स्वविहारकार्यास्तमेकदन्तं शरणं व्रजामः ॥ १४॥
त्वदाज्ञया सृष्टिकरो विधाता त्वदाज्ञया पालक एव विष्णुः ।
त्वदाज्ञया संहरको हरोऽपि तमेकदन्तं शरणं व्रजामः ॥ १५॥
यदाज्ञया भूमिजलेऽत्र संस्थे यदाज्ञयापः प्रवहन्ति नद्यः ।
स्वतीर्थसंस्थश्च कृतः समुद्रस्तमेकदन्तं शरणं व्रजामः॥ १६॥
यदाज्ञया देवगणा दिविस्था ददन्ति वै कर्मफलानि नित्यम् ।
यदाज्ञया शैलगणाः स्थिरा वै तमेकदन्तं शरणं व्रजामः ॥ १७॥
यदाज्ञया शेषधराधरो वै यदाज्ञया मोहप्रदश्च कामः ।
यदाज्ञया कालधरोऽर्यमा च तमेकदन्तं शरणं व्रजामः ॥ १८॥
यदाज्ञया वाति विभाति वायुर्यदाज्ञयाग्निर्जठरादिसंस्थः ।
यदाज्ञयेदं सचराचरं च तमेकदन्तं शरणं व्रजामः ॥ १९॥
यदन्तरे संस्थितमेकदन्तस्तदाज्ञया सर्वमिदं विभाति ।
अनन्तरूपं हृदि बोधकं यस्तमेकदन्तं शरणं व्रजामः ॥ २०॥
सुयोगिनो योगबलेन साध्यं प्रकुर्वते कः स्तवनेन स्तौति ।
अतः प्रणामेन सुसिद्धिदोऽस्तु तमेकदन्तं शरणं व्रजामः ॥ २१॥
गृत्समद उवाच ।
एवं स्तुत्वा गणेशानं देवाः समुनयः प्रभुम् ॥
तूष्णीम्भावं प्रपद्यैव ननृतुर्हर्षसंयुताः ॥ २२॥
स तानुवाच प्रीतात्मा देवर्षीणां स्तवेन वै ॥
एकदन्तो महाभागो देवर्षीन् भक्तवत्सलः ॥ २३॥
एकदन्त उवाच ।
स्तोत्रेणाऽहं प्रसन्नोऽस्मि सुराः सर्षिगणाः किल ।
वरदं भो वृणुत वो दास्यामि मनसीप्सितम् ॥ २४॥
भवत्कृतं मदीयं यत्स्तोत्रं प्रीतिप्रदं च तत् ।
भविष्यति न सन्देहः सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ २५॥
यं यमिच्छति तं तं वै दास्यामि स्तोत्रपाठतः ।
पुत्रपौत्रादिकं सर्वं कलत्रं धनधान्यकम् ॥ २६ ।
गजाश्वादिकमत्यन्तं राज्यभोगादिकं ध्रुवम् ।
भुक्तिं मुक्तिं च योगं वै लभते शान्तिदायकम् ॥ २७॥
मारणोच्चाटनादीनि राज्यबन्धादिकं च यत् ।
पठतां शृण्वतां नॄणां भवेच्च बन्धहीनताम् ॥ २८॥
एकविंशतिवारं यः श्लोकानेवैकविंशतीन् ।
पठेच्च हृदि मां स्मृत्वा दिनानि त्वेकविंशतिः ॥ २९॥
न तस्य दुर्लभं किञ्चित्रिषु लोकेषु वै भवेत् ।
असाध्यं साधयेन्मर्त्यः सर्वत्र विजयी भवेत् ॥ ३०॥
नित्यं यः पठति स्तोत्रं ब्रह्मभूतः स वै नरः ।
तस्य दर्शनतः सर्वे देवाः पूता भवन्ति च ॥ ३१॥
इति श्रीमुद्गलपुराणे एकदन्तशरणागतिस्तोत्रं सम्पूर्णम् ।
Encoded by Karthik Chandan.P (kardan5380@yahoo.com)
and Amith K Nagaraj (amithkn@rediffmail.com)
Proofread by Ravin Bhalekar (ravibhalekar@hotmail.com), NA
BACK TO TOP
% Text title : ekadantasharaNaagatistotram
% File name : ekadantasharaNaagatistotram.itx
% itxtitle : ekadantasharaNAgatistotram
% engtitle : Ekadantasharanagatistotram
% Category : ganesha, stotra
% Location : doc_ganesha
% Sublocation : ganesha
% Texttype : stotra
% Author : Traditional
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Karthik Chandan.P (kardan5380 at yahoo.com) : Amith K Nagaraj
% Proofread by : Ravin Bhalekar ravibhalekar at hotmail.com
% Description-comments : mudgalapurANa
% Latest update : September 12, 2004
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
॥ गर्भगीता ॥
वन्दे कृष्णं सुरेन्द्रं स्थितिलयजनने कारणं सर्वजन्तोः
स्वेच्छाचारं कृपालुं गुणगणरहितं योगिनां योगगम्यम् ।
द्वन्द्वातीतं च सत्यं हरमुखविबुधैः सेवितं ज्ञानरूपं
भक्ताधीनं तुरीयं नवघनरुचिरं देवकीनन्दनं तम् ॥
अर्जुन उवाच --
गर्भवासं जरामृत्युं किमर्थं भ्रमते नरः ।
कथं वा वहितं जन्म ब्रूहि देव जनार्दन ॥ १॥
श्रीभगवानुवाच --
मानवो मूढ अन्धश्च संसारेऽस्मिन् विलिप्यते ।
आशास्तथा न जहाति प्राणानां जनसम्पदाम् ॥ २॥
अर्जुन उवाच --
आशा केन जिता लोकैः संसारविषयौ तथा ।
केन कर्मप्रकारेण लोको मुच्येत बन्धनात् ॥ ३॥
कामः क्रोधश्च लोभश्च मदमात्सर्यमेव च ।
एते मनसि वर्तन्ते कर्मपाशं कथम् त्यजेत् ॥ ४॥
श्रीभगवानुवाच --
ज्ञानाग्निर्दहते कर्म भूयोऽपि तेन लिप्यते ।
विशुद्धात्मा हि लोकः सः पुनर्जन्म न भुञ्जते ॥ ५॥
जितं सर्वकृतं कर्म विष्णुश्रीगुरुचिन्तनम् ।
विकल्पो नास्ति सङ्कल्पः पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ६॥
नानाशास्त्रं पठेल्लोको नानादैवतपूजनम् ।
आत्मज्ञानं विना पार्थ सर्वकर्म निरर्थकम् ॥ ७॥
आचारः क्रियते कोटि दानं च गिरिकाञ्चनम् ।
आत्मतत्त्वं न जानाति मुक्तिर्नास्ति न संशयः ॥ ८॥
कोटियज्ञकृतं पुण्यं कोटिदानं हयो गजः ।
गोदानं च सहस्राणि मुक्तिर्नास्ति न वा शुचिः ॥ ९॥
न मोक्षं भ्रमते तीर्थं न मोक्षं भस्मलेपनम् ।
न मोक्षं ब्रह्मचर्यं हि मोक्षं नेन्द्रियनिग्रहः ॥ १०॥
न मोक्षं कोटियज्ञं च न मोक्षं दानकाञ्चनम् ।
न मोक्षं वनवासेन न मोक्षं भोजनं विना ॥ ११॥
न मोक्षं मन्दमौनेन न मोक्षं देहताडनम् ।
न मोक्षं गायने गीतं न मोक्षं शिल्पनिग्रहम् ॥ १२॥
न मोक्षं कर्मकर्मेषु न मोक्षं मुक्तिभावने ।
न मोक्षं सुजटाभारं निर्जनसेवनस्तथा ॥ १३॥
न मोक्षं धारणाध्यानं न मोक्षं वायुरोधनम् ।
न मोक्षं कन्दभक्षेण न मोक्षं सर्वरोधनम् ॥ १४॥
यावद्बुद्धिविकारेण आत्मतत्त्वं न विन्दति ।
यावद्योगं च संन्यासं तावच्चित्तं न हि स्थिरम् ॥ १५॥
अभ्यन्तरं भवेत् शुद्धं चिद्भावस्य विकारजम् ।
न क्षालितं मनोमाल्यं किं भवेत् तपकोटिषु ॥ १६॥
अर्जुन उवाच --
अभ्यन्तरं कथं शुद्धं चिद्भावस्य पृथक् कृतम् ।
मनोमाल्यं सदा कृष्ण कथं तन्निर्मलं भवेत् ॥ १७॥
श्रीभगवानुवाच --
प्रशुद्धात्मा तपोनिष्ठो ज्ञानाग्निदग्धकल्मषः ।
तत्परो गुरुवाक्ये च पुनर्जन्म न भुञ्जते ॥ १८॥
अर्जुन उवाच --
कर्माकर्मद्वयं बीजं लोके हि दृढबन्धनम् ।
केन कर्मप्रकारेण लोको मुच्येत बन्धनात् ॥ १९॥
श्रीभगवानुवाच --
कर्माकर्मद्वयं साधो ज्ञानाभ्याससुयोगतः ।
ब्रह्माग्निर्भुञ्जते बीजं अबीजं मुक्तिसाधकम् ॥ २०॥
योगिनां सहजानन्दः जन्ममृत्युविनाशकम् ।
निषेधविधिरहितं अबीजं चित्स्वरूपकम् ॥ २१॥
तस्मात् सर्वान् पृथक् कृत्य आत्मनैव वसेत् सदा ।
मिथ्याभूतं जगत् त्यक्त्वा सदानन्दं लभेत् सुधीः ॥ २२॥
इति श्रीगर्भगीता समाप्ता ।
Encoded and proofread by PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
BACK TO TOP
% Text title : garbhagItA
% File name : garbhagItA.itx
% itxtitle : garbhagItA
% engtitle : garbhagItA
% Category : gItA, giitaa
% Location : doc_giitaa
% Sublocation : giitaa
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
% Proofread by : PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
% Latest update : May 18, 2013
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org